Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jónas Kristjánsson) Lögin um varnir gegn útbreiðslu næmra sjúkdóma eru orðin gömul, um 20 ára, og sýnilega úrelt að sumu leyti, því að þekking manna á smitunarhættu ýmissa sjúkdóma hefir aukist mjög á síðustu árum. Þess vegna hefir komið í ljós, að nauðsynlegt er, að lögum þessum sje breytt. Á síðari árum hefir það komið í ljós, að ýmsir menn hafa fengið næma sjúkdóma án þess að veikjast, en hafa gengið með sýklana og smitað frá sjer fjölda manna. Svo er t. d. um taugaveiki. Frv. þetta er fram komið til þess að fyrirbyggja sýkingu á þennan hátt. Frv. fer fram á, að taka megi grunaða sýkilbera og rannsaka þá, og að þeir sjeu skyldir til þess að láta rannsaka sig. Eins og að líkindum lætur, er ótti manna við það að vera sýkilberar mjög mikill, og vilja menn ógjarnan gefa sig undir rannsókn. En líklega er það eina ráðið til þess að hefta útbreiðslu næmra sjúkdóma, að gera þetta, sem frv. fer fram á. Við vitum það, að veikindafaraldur hefir komið upp í mörgum kaupstöðum síðari árin. Oft hefir smitunin orsakast af því, að sýklar hafa komist í volga mjólk og miljónfaldast þar á stuttum tíma. Smitunarhættan af þessu er mest í kaupstöðum, sem þurfa að fá mikla mjólk að, sem svo dreifist milli fjölda heimila. Þar getur fjöldi manna sýkst á mjög stuttum tíma. Frv. þetta er samið í samráði við landlækni, sem telur það nauðsynlegt vegna hættu þeirrar, er vofir yfir kaupstöðum þeim, sem verða að flytja að sjer mikla mjólk. Það getur og ef til vill í framtíðinni fyrirbygt útbreiðslu fleiri sjúkdóma en taugaveiki, þótt jeg hafi hana aðallega í huga, svo sem barnaveiki og máske mænusóttar. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta að sinni, því að jeg vona, að frv. sje öllum hv.þdm. ofur skiljanlegt. Legg jeg til, að því verði vísað til allshn., að þessari umr. lokinni.

Flm. (Jónas Kristjánsson) Lög þau, er hjer er farið fram á að breyta, eru viðaukalög við heimildarlög fyrir sýslunefndir til þess að setja ákveðinn skatt á fasteignir, eitthvert ákveðið þúsundgjald, til þess að gera sýsluvegi. Leggur svo ríkið fram ákveðna upphæð á móti, eftir því, hve hátt gjald sýslufjelagið leggur á sig, eða með öðrum orðum, eftir því, hve hátt þúsundgjald er lagt á fasteignir innan sýslunnar, og tiltölulega hærri upphæð, eftir því sem hreppar sýslunnar leggja hærra þúsundgjald á fasteignir hjá sjer. Er þeim það í sjálfsvald sett, hvað þeir hafa þetta þúsundgjald hátt, en freistingin til þess að hafa það hátt er mikil, bæði vegna framlagsins frá ríkissjóði og ekki síður vegna hins, að vegaþörfin er bráð og aðkallandi, en sýslur eru víða því sem næst vegalaust land. Heimildin, sem gefin er í 1. nr. 22, 4. júní 1924, til þess að greiða skattinn úr sveitarsjóði, eða jafna honum niður eftir efnum og ástæðum, er bæði sanngjörn og sjálfsögð. En eins og nú er, kemur þessi heimild ekki að notum. í ýmsum hreppum, einkum kauptúnahreppum, eru ýms fjelög, sem eiga húseignir, eða jafnvel aðrar fasteignir, en eru ekki útsvarsskyld, svo sem ungmennafjelög, málfundafjelög, templarastúkur o. s. frv. Sumar húseignir eru líka eign utanhreppsbúa. Samvinnufjelög í kaupstöðum eru og víða eigendur stórra húseigna og lóða, en greiða þó ekki útsvar eftir sömu reglu og aðrir gjaldendur, heldur miklu lægra. Allir þessir gjaldendur hafa fylstu þörf vega, ekki síður en aðrir, en eru ekki skyldir að greiða skattinn, sje heimild viðaukalaganna notuð. Getur þetta þannig orðið til þess að fyrirmuna ýmsum hreppum að nota heimild þá, er viðaukalögin nr. 22, 4. júní 1924, gefa, nema með því móti að skaða sveitarsjóð eða leggja auknar byrðar á aðra gjaldendur, sem þá verða að jafna niður á sig gjaldi fyrir ýmsa, sem færir eru um að greiða skattinn, en lagaheimild nær ekki til. Þannig geta hreppar neyðst til þess að jafna gjaldinu niður sem þúsundgjaldi á húseigendur, en það getur komið bæði ranglátlega og óverðuglega niður á mörgum. Ranglátlega að því leyti, að ýmsir sleppa við skatt, sem vel gætu borið hann, svo sem vel stæðir einhleypingar, sem eiga húseign og greiða litla eða enga húsaleigu. Annarsvegar eru margir svo nægjusamir með húsakynni sín, að þeir búa í ljelegum hreysum, sem lítið fje kosta, og greiða þess vegna lágan skatt, þótt þeir sjeu sæmilega efnaðir. Óverðuglega kemur skatturinn niður á fátækum fjölskyldumönnum, sem vegna ómegðar eiga erfitt uppdráttar, en beita sjer af megni til þess að fullnægja nauðsynlegustu lífskröfum og þroskaskilyrðum, m. a. með því að hefja sig með barnahópinn úr þröngu og óhollu leiguhreysi upp í sæmileg húsakynni. Það er óverðugt og ósæmilegt að íþyngja þessum mönnum með háum skatti til vega, sem margir aðrir miklu færari eru ekki látnir greiða, eða leyft að sleppa við, ef þeir eru ngjusamir með ljeleg húsakynni. Hin bættu og dýrari húsakynni eru oft að miklu leyti í skuld, og því ósanngjarnt að bæta háum skatti þar á ofan. Sama má segja um ýmsa fátæka búendur, þar sem reistar hafa verið dýrar byggingar. Á þeim kemur skatturinn mjög tilfinnanlega niður. Hinsvegar verður að viðurkenna, að þessi skattlagning til útvegunar fjár til umbóta á sýsluvegum er afar nauðsynleg, því umbætur vega, sjerstaklega akfærra vega, verða að teljast hin bráðasta nauðsyn og beint skilyrði til búnaðarframfara. En hins verður jafnframt að gæta, að skattlagningin komi sem rjettlátast niður, og til þess er ætlast með þessari lagabreytingu. Enginn vafi er á því, að ljeleg húsakynni eiga allmikinn þátt í hinni mögnuðu berklaveiki hjer á landi, og má síst gera þeim erfitt fyrir fæti, sem af veikum mætti leitast við að bæta húsakynni sín. Að svo mæltu legg jeg til, að frv. verði vísað til samgmn.

Einar Árnason Eins og kunnugt er og hv. 6. landsk. (JKr) tók fram, er með lögum um sýsluvegasjóði frá 1923 gert ráð fyrir, að sýsluvegasjóðir fái tekjur sínar af fasteignum innan hverrar sýslu. Þessi skattur á að greiðast af ábúanda hverrar jarðar í sveitum, en eigendum lóða í kauptúnum. Litlu eftir að lögin gengu í gildi tók að bera á óánægju útaf því, hvernig þessu var fyrir komið, og varð það til þess, að 1924 var samþykt heimild handa hreppsnefndum til að jafna þessum skatti niður eftir efnum og ástæðum, eins og útsvörum. Þessi heimild var bundin því skilyrði, að 2/3 hreppsbúa samþyktu. En það eru ekki nema tiltölulega fáar sýslur á landinu, sem hafa notað þessa heimild, og í sumum sýslum fylgja ekki allir hrepparnir sömu reglum. Sumir jafna gjaldinu niður eftir efnum og ástæðum, en aðrir fara eftir ákvæðunum í lögunum frá 1923. í þessu kemur fram ósamræmi milli einstakra hreppa. - Nú fanst mjer hv.flm. (JKr) vilja halda því fram, að sanngjarnast og rjettast væri að jafna gjaldinu niður eftir efnum og ástæðum. Jeg er honum alveg sammála um þetta. Jeg hefi altaf álitið þá leið miklu rjettari. Hv. flm. hefir fært mjög skýr rök fyrir því, hve ranglátt er að taka skattinn samkv. lögunum frá 1923. Og jeg geri ráð fyrir, að hann hafi viljað greiða fyrir því, að farið yrði hina leiðina. En mjer finst frv. ekki ná þeim tilgangi sínum eins og það liggur fyrir. Frv. stefnir aðallega að því að reyna að ná til fleiri fasteigna en lögin frá 1923 gera ráð fyrir. í greinargerðinni eru nefnd ungmennafjelög, málfundafjelög, templarastúkur o. fl. fjelög, sem eigi fasteignir, en sleppi við að greiða skatt. Þó svo sje, álít jeg það ekki aðalatriði, og hvað ungmennafjelögin snertir, skiftir það ekki miklu máli, hvort húseignir þeirra eru teknar með. Venjulega mun það vera svo, að hús þeirra sjeu reist af vanefnum og í skuld, en þó af mikilli þörf á að eiga hæli fyrir fundi sína. Mjer finst ekki rjett að leggja mikla áherslu á að skattleggja hús, sem þannig eru til komin. Þá er minst á, að húseignir og lóðir, sem samvinnufjelög eiga í kauptúnum hjer og þar, sleppi við þennan skatt. Hjá því má hæglega komast með því að fara dálítið aðra leið en frumvarpið leggur til. Það þarf ekki annað en að lögfesta, að þótt sýsluvegasjóður fái skattinn eftir fasteignamati, skuli jafna honum niður eftir efnum og ástæðum. Heimild sú, sem gefin var 1924 um að 2/3 hreppsbúa gætu ákveðið, að þessu skyldi svo fyrir komið, hefir ekki komið til framkvæmda nema sumstaðar, vegna þess, að þeir hafa verið í meiri hluta, sem búið hafa í ljelegum húsakynnum, og notað þá aðstöðu sína til þess að letta af sjer skatti og koma honum yfir á þá, sem lagt hafa í kostnað til að bæta húsakynni fyrir sig og eftirkomendur sína, þótt sumir þeirra væru alls ekki betur efnum búnir en hinir, sem í engan kostnað hafa lagt til húsabóta. Jeg sje ekki neina knýjandi ástæðu til að hafa sömu reglur um niðurjöfnun gjaldsins heima í hreppunum eins og sýslunefndir hafa, þegar þær jafna niður á þá. Það er kunnugt, að sýslusjóðsgjaldi er jafnað niður á hreppana eftir alt öðrum reglum en þeir nota. Þegar þeir jafna niður innbyrðis hjá sjer. Í hreppunum er farið eftir efnum og ástæðum. Mjer finst, að hjer geti gilt sömu reglur og um sýslusjóðsgjöld. Annars þykir mjer vænt um, að frv. er fram komið og vænti þess, að það verði vel athugað í nefnd.

Flm. (Jónas Kristjánsson) Þegar jeg samdi þetta frv., hafði jeg aðallega Sauðárkrók í huga, en þar eiga ýmsir utanhreppsbúar húseignir, sem gjaldið nær ekki til, en óþarft virðist að sleppi við greiðslu þess. Mjer þótti ekki rjett að leggja það til, að alstaðar væri lagt gjaldið á eftir efnum og ástæðum aðeins. Jeg bjóst við, að það mundi komast á þar, sem sanngirni mælti með, án þess að það væri beinlínis lögboðið. Að því er snertir samvinnufjelögin, mundi skattur á þeim ekki hækka, þótt jafnað væri niður eftir efnum og ástæðum, vegna þess að það er svo lítið, sem á þau má leggja lögum samkvæmt, í samanburði við aðra. Aðrir verða þá að greiða nokkuð af skattinum þeirra vegna. Það getur verið mikið álitamál, hvort jafna beri niður eins og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) vill. Jeg skal ekki gera það að þrætuefni. Mjer væri jafnvel sú aðferð kærust, ef það skapar meira rjettlæti, þótt jeg rjeðist ekki í að bera hana fram. En því olli meðal annars það, að mig brestur kunnugleika á þessum málum. Það gladdi mig, að hv.þm. (EÁ) tók vel í málið, og jeg mun ekki setja mig á móti þeirri breytingu, sem hann stakk upp á. Frv. nær raunar betur tilgangi sínum, ef því er breytt á þá leið.

Einar Jónsson Jeg get ekki látið hjá líða að lýsa því yfir, að jeg er ósamþykkur þeim, sem vilja láta jafna þessum skatti niður með öðrum sveitargjöldum, eða eftir efnum og ástæðum. Þar, sem jeg þekki til, fer það venjulega eftir getu manna en ekki vilja, hvernig húsakynni þeir hafa. Og það væri í meira lagi ranglátt að láta þá, sem neyðast til að búa í ljelegum húsakynnum, greiða skatt fyrir hina, sem hafa ráð á að búa í góðum húsum. Annað væri rjettlátara, sem sje það, að skatturinn væri ekki jafnhár af jörðum og húseignum. Varlega held jeg að fara verði í það að leggja fleiri húseignir undir þennan skatt en nú er. Þótt templarastúka t. d. eigi sjer einhvern kofa, held jeg að veganotkun hennar til aðflutninga sje varla svo mikil, að ástæða sje til skattlagningar. Hún slítur a. m. k. ekki veginum með flöskuflutningum. Það væru helst húseignir samvinnufjelaga, sem til mála gætu komið, því að þeim fylgir venjulega allmikil flutningaþörf. Jeg óska, að nefndin athugi vandlega, hve miklum annmörkum er bundið að jafna þessum skatti niður eftir efnum og ástæðum, því að vel getur farið svo, að hinir fátæku verði þá að borga fyrir hina ríku.

Einar Árnason Hv. 2. þm. Rang. (EJ) vill halda því fram og hefir ekkert við það að athuga, að skattur af húseignum í sveitum sje sanngjarn grundvöllur undir gjaldinu til sýsluvegasjóðanna. Jeg held því fram, að slíkur skattur sje ranglátur og grundvöllurinn óheilbrigður. Hv. þm. (EJ) viðurkendi þetta að nokkru leyti, þar sem hann vildi hafa lægri skatt af húseignum en jörðum. En ef leggja ætti til grundvallar fasteignir sveitanna, yrði að taka tillit til stærðar landsins og afurðamagns. Þó fengist ekki algerlega rjettur grundvöllur á þann hátt. Það yrði líka að taka tillit til þess, hve mikil not jörðin hefði af veginum. En það er ekki hægt, Því fæst engin grundvöllur rjettlátari en sá, að jafna niður eftir efnum og ástæðum. Það eru ekki altaf efnuðustu bændurnir, sem búa á stóru jörðunum. Og stundum búa efnaðir bændur á litlum jörðum. Menn reka sig altaf á einhvern agnúa, þegar finna á sanngjarnan grundvöll. Og annar grundvöllur verður ekki fundinn sanngjarnari en sá, að þeir borgi, sem efnin hafa.

Einar Jónsson Háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefir misskilið mig. Jeg tók fram, að mjer þætti húsaskatturinn of hár í samanburði við jarðaskattinn. Enn ósanngjarnari yrði hann, ef farið væri að jafna honum niður eins og öðrum sveitargjöldum. Jeg veit, að hv.þm. (EÁ) þekkir mismunandi húsakynni og veit, hve miklu meiri eign er í góðum húsum en kofum, og hve órjettlátt er að láta þá, sem í kofunum búa, greiða skatt af húsum hinna. Jeg óska, að eftir því sje tekið, að jeg sagðist telja rjettlátara að hafa lægri skatt af húsum en löndum. Og ef nefndin vildi leggja til, að skattstiganum yrði breytt í það horf, þá mundi jeg verða þeirri breytingu hlyntur.

Flm. (Jónas Kristjánsson) Jeg gæti fært mörg dæmi til þess, hve þessi skattur kemur ranglátlega niður þar, sem hann er lagður á fasteignir, en ekki jafnað einnig niður eftir efnum og ástæðum. Jeg skal nefna prestssetur, sem bygt var upp í Skagafirði fyrir 30 þús. kr. Það er mikil blóðtaka að gjalda þann skatt, sem af því mætti heimta. - Jeg tel yfirleitt rjett að sýna þeim mönnum fremur hlífð, sem leggja í ærinn kostnað og hleypa sjer í skuldir með því að bæta húsakynni sín. Ef lagður væri hærri skattur á jarðeignir en húseignir, myndu kauptúnabúar sleppa vel. En þá er þessu máli fyrst í óefni komið, ef hver og einn reynir að koma byrðunum af sjer yfir á aðra. Þetta verður því hin rjetta leið, að hver greiði eftir sinni getu.

Flm. (Jónas Kristjánsson) Þetta frv. er í raun og veru ekki um einkasölu áfengis, heldur um það, að sjúkrahúsum sje heimilað að hafa bein viðskifti við lyfjaverslun ríkisins, alveg eins og læknum. Það sýnist ekki ástæða til þess, að sjúkrahúsum sjeu gerð dýrari þau lyf, sem þau þurfa að nota, heldur en þörf gerist. Jeg álít, að verð lyfja sje svo hátt yfirleitt, að lyfsalar geti sjer að skaðlitlu slept viðskiftum við sjúkrahúsin. Það, sem fyrir mjer vakir, er aðallega, að sjúkrahús geti fengið ýms sóttvarnarlyf og smávegis lyf, er ekki þarf að setja mikið saman, beint frá ríkisversluninni án álagningar. Vil jeg þar t. d. nefna þorskalýsi, sem jeg nota mjög mikið, svo og óhreinsaðan spíritus, sem verður að teljast nauðsynlegt sóttvarnarlyf. Jeg tel það alveg sjálfsagt, að þetta nái fram að ganga, og getur það líka sparað ríkinu allálitlega fjárupphæð. Ríkið styrkir flest sjúkrahúsin, og eftir því sem kostnaður þeirra verður minni, því minna þarf ríkið að leggja af mörkum til þeirra. Jeg geri það að tillögu minni, að frv. verði vísað til allshn. að þessari umr. lokinni.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Eins og öllum hv.þdm. mun kunnugt, hefir fjhn. þessarar deildar, síðan þetta mál var hjer til 1. umr., verið gefin skýrsla sú, er lofuð var af hálfu stjórnarinnar við 1. umr. þessa máls. Geri jeg ráð fyrir, að þau atriði muni nú kunn orðin hv.þdm. Jeg hefi borið fram brtt. á þskj. 114. Hefi jeg gert það fyrir þá sök, að jeg hefi orðið var við, að sumir hv.þm. hafa heldur óskað þess, að heimildin væri nokkuð afmarkaðri en ráð er gert fyrir í frv. Jeg skal geta þess, að mjer er öldungis sama, hvort frv. er samþykt óbreytt eða með þessari brtt. Jeg hefi aðeins borið hana fram til þess að ná fyllra samkomulagi. Mjer þykir rjett að geta þess, að mjer barst á laugardaginn síðdegis svo hljóðandi skeyti frá sendiherra vorum í Kaupmannahöfn: „Vegna ferðalags forstjóra national city æskilegt lögin hingaðkomin mánudag“. Jeg veit nú ekki, hversu auðvelt það er að verða við þessum tilmælum, en mjer finst sjálfsagt, að hv. þingdeild fái að vita um þau.

Tryggvi Þórhallsson Mjer kemur það mjög undarlega fyrir, ef það þarf að flýta þessu máli svo mjög, að það eigi að afgreiðast að fullu í dag. Þetta er svo stórt mál, að það er með öllu óforsvaranlegt að afgreiða það til fulls í dag. Hæstv. fjrh. (JÞ) gaf við 1. umr. þessa máls fyrirheit um það að gefa fjhn. upplýsingar, og það hefir hann nú gert. En það var kunnugt, að hæstv. fjrh. hafði brtt. á prjónunum og jeg vissi það, að í morgun var fjhn. ekki búin að taka afstöðu til þessara tveggja brtt. Þá hefir ekki verið gert ráð fyrir slíkum hraða á málinu. Innan stundar verður gefið fundarhlje til þess að fylgja einum af mætustu sonum þjóðarinnar til moldar (Oddi skrifstofustjóra Hermannssyni), svo að enginn tími verður að ræða málið. Jeg álít, að ekki geti komið til mála að ljúka þessu máli í dag. Jeg vil fastlega mælast til þess, að mál þetta verði afgreitt á forsvaranlegan og þinglegan hátt.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg gleymdi að geta þess áðan, að jeg bar báðar þessar brtt. undir formenn fjhn. beggja deilda. En því hefir ekki orðið komið við að bera þær undir nefndirnar, því að í gær var sunnudagur og því ekki fundir í nefndum. En í þessum brtt. er ekkert nýtt; það hefir alt komið fram áður á flokksfundum hjá hv.þm. Hjer liggur því aðeins fyrir að leita afbrigða til þess að þessar brtt. megi koma fram á þessum fundi, og það mun ekki vera venja að synja slíkra afbrigða.

Frsm. (Klemens Jónsson) Jeg get verið stuttorður, því að af hálfu fjhn. er ekki svo mikið að segja á þessu stigi málsins. Fjhn. bar þetta frv. upphaflega fram eftir beiðni hæstv. fjrh. (JÞ). Hann lofaði við 1. umr. að skýra fjhn. Alþingis frá nánari atriðum viðvíkjandi láninu, svo sem hjá hvaða banka það yrði tekið, upphæð lánsins og lánskjörin. Þetta gerði hann fyrir helgina, og eftir að hann hafði gefið skýrsluna, átti fjhn.Nd. fund og samdi brtt. við frv. Sú brtt. var aldrei borin formlega undir atkvæði og var ekki mjög frábrugðin brtt. á þskj. 114. Þar var tilnefnd upphæð sú, sem heimilað var að ábyrgjast. En síðan hefir fjhn. komist að því, að stjórn Landsbankans er ver við, að slík upphæð væri nefnd. Það hefir aðallega verið fundið að frv. á þskj. 86, að stjórninni væri með því gefin ótakmörkuð heimild til þess að ábyrgjast lán. Þetta vildi fjhn. fyrirbyggja, með því að nefna upphæðina, en Landsbankastjórninni þótti ekki ráðlegt að tiltaka lánsupphæðina í lögunum. En jeg hefi í höndum yfirlýsingu frá hæstv. fjrh. um, hvaða takmörk stjórnin hafi fyrir augum, og má færa hana inn í gerðabók fjhn. Það álítur nefndin nægilega tryggingu. Ráðherrann getur ekki ábyrgst hærri upphæð en þar er tiltekin, og þar er nafn bankans líka tilgreint, svo að ráðherrann getur ekki ábyrgst lánið hjá öðrum banka. Það er rjett, sem hv.þm. Str. (TrÞ) tók fram, að fjhn. hefir ekki átt kost á því að halda formlegan fund um þetta í dag, en meiri hl. fjhn. kom þó saman á örstuttan fund í fundarbyrjun, og get jeg lýst yfir því, að meiri hl. fjhn. mun hallast að brtt.hæstv. fjrh. En annars geri jeg ráð fyrir, að umr. um þetta mál verði frestað og þá gefist fjhn. kostur á að athuga þetta mál nánar, og skal því ekki fara fleiri orðum um þetta að svo stöddu.

Tryggvi Þórhallsson Jeg verð í framhaldi af umr. þeim, sem farið hafa hjer fram, að láta í ljós undrun mín og beiskju yfir því, að hæstv. stjórn skyldi taka þetta mál á dagskrá í dag og heimta afgreiðslu þess. Það er öllum hv.þm. kunnugt, að við 1. umr. bauð hæstv.forsrh. (JÞ) upplýsingar í málinu, en þær komu svo seint fram, að fjhn. hafði ekki í morgun tekið neina afstöðu til málsins. Og þess vegna hlaut jeg að gera ráð fyrir því, þar sem nefndin hafði ekki tekið afstöðu til málsins, að það kæmi ekki til umræðu í dag. Jeg lít svo á, að þetta sje eitt allra stærsta málið, sem lagt verður fyrir þetta þing. Jeg get ekki annað en endurtekið undrun mína yfir þessum flutningi málsins. Jeg fullyrði, að hæstv. stjórn hefir hlotið að vera það fyrir löngu ljóst, að svona mál hlyti að berja á dyr á þessu þingi. Ástandið í landinu hefir verið slíkt nú um hríð, að ekki gat hjá því farið, að landsstjórnin þyrfti að koma til þingsins til að biðja um einhverjar aðgerðir til þess að bjargast út úr vandræðunum. Henni hlaut að vera ljóst, að gera þyrfti alvarlegar ráðstafanir. Þess vegna bar henni rík skylda til að bera málið fram vel undirbúið og upplýst frá öllum hliðum. Það hefir hæstv. stjórn með öllu vanrækt. Þá er það ennfremur með öllu óverjandi af hæstv. landsstjórn að heimta af þm., að þeir taki afstöðu til slíks stórmáls nálega umhugsunarlaust. Mjer hefir skilist, að helsta ástæðan til þess að flýta málinu svona sje sú, að aðalbankastjóri þess banka í Ameríku, sem taka á lánið í, sje nú staddur í Kaupmannahöfn og að það þurfi að afgreiða málið áður en hann fari vestur um haf. Mjer hefði þótt betur viðeigandi, að sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn hefði farið til Ameríku fyrir landsins hönd, til þess að semja um lánið, heldur en að vera að leita uppi hinn ameríska bankastjóra, staddan á ferðalagi í öðru landi. - Jeg met þessa ástæðu að engu. Málinu er fylgt svo fast, að tekinn er fundatími fjvn., og er það alveg óvenjulegt og leiðir beinlínis af sjer lenging þingtímans. Jeg býst við, að málinu verði fylgt fram með svo miklum krafti, að ekki sje um annað að gera en að hefja umræður um það ný þegar. En jeg þykist ekki nærri nógu vel undir það búinn að taka afstöðu til málsins að svo stöddu og að rækja þá skyldu, sem jeg og fleiri þm. telja sig hafa, að hafa eftirlit með því, hvernig hæstv. stjórn stýrir fjármálum þessa lands. En jeg verð þó jafnframt að geta þess, að jeg tel meiri þörf slíks aðhalds nú en nokkru sinni áður. Næst vil jeg beina orðum mínum til hæstv. forseta (BSv), og verð að óska þess að fá við þessa umr. að tala alment um málið. Jeg vil gera grein fyrir þeirri ósk með því, að við 1. umr. bauð hæstv. fjrh. (JÞ) upplýsingar um málið eftir þá umræðu, en fyr ekki. Jeg taldi það skyldu mína að tala ekki verulega um málið fyr en upplýsingar um það væru fram komnar, en þar sem þær voru ekki komnar við 1. umr., var ekki hægt að ræða málið alment þá, svo að það verður að gera nú við 2. umr. Svo liggur enn ástæða til þess, að ræða ber málið alment nú. Fyrst er það, að nú kemur málið fram í alt annari mynd en áður. Ráðherra kemur sjálfur fram með brtt. Fyrirsögn og efni aðalgreinar frv. er breytt. Aðeins það stendur óbreytt eftir, að frv. eigi að verða að lögum þegar í stað. Jeg vil fyrst gera þá almennu aths., að jeg álít betra, að brtt. yrði samþ. heldur en hin upphaflega frumvarpsgrein, því að jeg álít rangt, ef Alþingi afhenti stjórninni alt vald til að taka lán eða ótakmarkaða heimild til að ábyrgjast lán eins og fyrst var ráð fyrir gert í frv. Jeg vil, að bæði þing og þjóð fái fulla vitneskju um það, hve hæstv. stjórn ábyrgist mikið af lánum, og að ekki sje farið á bak við tjöldin með það. Og jeg vil geta þess, að rjettara hefði verið að nefna lánsupphæðina, eins og einn maður úr fjvn. stakk upp á. Það er rangt að fara í felur með nokkurt atriði þessu máli viðvíkjandi. Jeg álít best, að hispurslaust sje sagt frá því, hve mikla upphæð eigi að ábyrgjast. Það er svo alvarlegur hlutur að binda lánstraust landsins, að það á ekki aðeins að liggja undir „kritik“ þingsins, heldur þjóðarinnar líka. Til þess að taka eða ábyrgjast slík miljónalán þurfa að liggja svo skýr rök, að þau þoli að koma fram í dagsbirtuna. Í Noregi bar það við fyrir skömmu, að forsætisráðherrann fór á bak við þingið um stórkostlega lánveitingu til banka. Hann er nú undir ákæru fyrir það. Jeg vona, að slíkt komi aldrei fyrir á Íslandi. Jeg skal nú víkja að frv. Þó að ekki megi nefna upphæðina, þá er það á allra vitorði, að hjer er um að ræða langstærsta lánið, sem íslenskur banki hefir látið sjer í hug koma að taka. Enska lánið nafnkunna er eitt stærra af þeim, er tekin hafa verið handa Íslandi. En það var tekið af ríkinu, sællar minningar. Það mikla lán hefir að mjög litlu verið afborgað síðan. En 1924 tók Landsbankinn sitt stóra enska lán, sem og hefir aðeins lítil afborgun orðið af. Þá var fyrir 9 mánuðum síðan tekið 3 miljón króna lán ytra handa veðdeildinni, en horfið er það. Loks munu báðir bankarnir hafa notað sitt erlenda lánstraust til hins ítrasta. Og ofan á alt þetta þarf nú að taka þetta nýja stóra lán. Er ekki von, að menn spyrji undrandi: Hvers vegna er þörf á þessari miklu nýju lántöku? Ber að svara þeirri spurningu fyrst með því, að þörfin er ekki sú, sem venjulegast hefir valdið lántökum okkar, þ. e. til einhverra sjerstakra verklegra framkvæmda. Engar slíkar sjerstakar verklegar framkvæmdir eru framundan. Nýja lánið á að taka blátt áfram til að afla peninga til hinna daglegu útgjalda. Þegar hæstv. fjrh. (JÞ) lagði fjárlögin fyrir, gerði hann grein fyrir fjárhagsástæðum okkar og horfum á því sviði. Þó að jeg sæi ekki ástæðu til að gera aths. við þá skýrslu, þá álít jeg, að hún hafi ekki að fullu gefið rjetta mynd af ástandinu. Jeg álít ástandið miklu alvarlegra en hæstv. ráðh. (JÞ) vildi vera láta, og miklu alvarlegra en í fyrra. Aðstaða peningastofnananna út á við gefur besta hugmynd um þetta. Er fróðlegt að gera samanburð á aðstöðu bankanna nú og í fyrra að þessu leyti. Sá samanburður skal miðast við síðastliðin mánaðamót, en tölurnar, sem jeg fer með, eru frá gengisnefndinni: Um mánaðamót febrúar-mars í fyrra áttu bankarnir inni erlendis ca. 11/2 milj. kr. - föstum lánum slept. Nú skulda þeir á sama tíma ca. 10 miljónir kr. - föstum lánum slept. Hjer við bætist 3 milj. kr. lánið til veðdeildar, sem vitanlega hefir lækkað skuldina erlendis, og loks hefir Landsbankinn síðan í fyrra selt útlend verðbrjef fyrir ca. 14 milj. kr. Útkoman er sú, að aðstaða bankanna út á við er 15 milj. kr. verri en í fyrra. Þessi aðstöðumunur okkar út á við er höfuðástæðan til þessarar nýju miljónalántöku. Þeir sjóðir, sem áður hafa verið handbærir til að lána atvinnurekendunum, þeir eru nú ekki lengur til, þeir eru horfnir. Það þarf að fá nýja sjóði í staðinn. Og nú er ástæða til að halda áfram að spyrja: Hvers vegna stöndum við svona miklu ver að vígi en í fyrra og þurfum því að fá þetta nýja miljónalán? Jeg þarf ekki lengi að leita svarsins, og jeg hygg, að það liggi hverjum þeim í augum uppi, sem vill hugsa um málið með athygli. Það er hin öra og ógætilega hækkun á gengi íslenskra peninga, fyrst 1924, en einkum haustið 1925, sem er höfuðástæðan til þess, hvernig nú er komið. En helsta afleiðing hækkunarinnar er t. d. sú, að allir launamenn, æðri og lægri, fengu í hendur miklu verðhærri peninga en áður. Útlendu vörurnar kostuðu nú færri íslenskar krónur. Eftirspurn eftir þeim óx. Eyðslan á þjóðarbúinu varð miklu meiri en áður. Munu verslunarskýrslurnar sanna þetta, þegar þær koma út. Hinsvegar fjellu framleiðsluvörurnar í verði. Framleiðendur fengu svo miklu færri krónur í hendur sem gengishækkuninni nemur. Útkoman er aukin eyðsla og fyrir heildina tap. Það er opinbert mál, að nálega allur atvinnurekstur á Íslandi var rekinn með tapi árið sem leið, en innflutningur með mesta móti fyrri hluta ársins. Jeg vil ekki fullyrða, að þessi 15 milj. kr. aðstöðumunur út á við gefi nákvæma mynd af því tapi, sem þjóðarheildin hefir beðið af gengishækkuninni 1925. Jeg býst við, að erfitt verði að gera þann reikning upp, en jeg býst við, að tapið fyrir heildina af gengishækkuninni 1924 og 1925 verði reiknað í enn stærri tölum. Jeg vil minna á, að það er líka til önnur mynd af tapinu af gengishækkuninni. Það eru bankareikningarnir. Miljónatöpin, sem þar eru nú afskrifuð árlega og á enn eftir að afskrifa, stafa að miklu leyti af gengishækkuninni. Við höfum ekki bitið úr nálinni enn á því sviði - ef við þá getum það, er á reynir. Jeg get ekki stilt mig um að minna á, að 1925 sagði jeg fyrir þau voðatíðindi, sem nú eru orðin af gengishækkuninni. Eftir dönskum hagfræðingi orðaði jeg það svo, að leiðin upp í gullgildið lægi yfir lík atvinnurekendanna. Því miður er svo komið, að þetta hefir átakanlega ræst. Það er gengishækkunin, sem veldur, að beðið er nú um heimild til að ábyrgjast þetta miljónalán. Það er hæstv. landsstjórn og þið aðrir háttv. hækkunarmenn hjer í deildinni, sem berið ábyrgðina á hækkuninni, og þar af leiðandi af þessari nýju miljónalántöku. Það er engin tilviljun, að við 1. umr. þessa máls varð einn hv. deildarmanna til þess að lýsa ánægju sinni yfir lántökunni, og það var einmitt háttv. 4. þm. Reykv. (HjV). Hann og hans flokkur ber ábyrgðina með hæstv. landsstjórn. Ef við Framsóknarmenn hefðum fengið að ráða, ef farið hefði verið að kröfu okkar beggja fulltrúa atvinnurekendanna í gengisnefndinni og aukaþing kallað saman haustið 1925, þá er jeg viss um, að krónan hefði ekki verið látin hækka eins mikið og gálauslega. Og þá hefði hæstv. landsstjórn ekki þurft að stíga þessi þungu spor nú og biðja um heimild til að ábyrgjast þetta miljónalán. Tilgangurinn með lántökunni er að leysa til bráðabirgða úr þeirri kreppu, sem gengishækkunin hefir skapað, að útvega nýjar miljónir í stað þeirra 15, sem nú síðast hafa tapast, að halda búskapnum gangandi með þessu nýja lánsfje á sama grundvelli og áður. Jeg vil benda á, að þetta er engin lækning á ástandinu. Hið hættulega er það, að atvinnuvegirnir eru reknir með tapi. Lántaka er engin bót við því. Frá hæstv. landsstjórn heyrist hvorki stuna nje hósti um það, að gera ráðstafanir til þess að grafa fyrir sjálfar rætur meinsins. Um hið þýðingarmikla atriði, t. d. fyrir afkomu atvinnuveganna, hvort líklegt sje, að þeir megi byggja á, að sama verðgildi peninganna haldist, hefir bæði hæstv. fjrh. (JÞ) verið spurður á fundi fjvn. og sömuleiðis bankastjórn Landsbankans. Það hefir ekkert svar fengist frá hvorugum þessara aðilja. Það liggur ekki fyrir, að landsstjórnin hafi nokkra hugsun á því, hve hjer er um mikilsvert atriði að ræða. Þvert á móti heyrist það af munni hæstv. fjrh. (JÞ), að nota eigi fyrsta tækifæri til að íþyngja atvinnuvegunum með nýrri gengishækkun. Þá hefir stjórnin og alveg lagst undir höfuð að fylgja þeirri verðhækkun krónunnar eftir, sem orðin er, með tilsvarandi lækkun á innlendum framleiðslukostnaði, að svo miklu leyti, sem það er í stjórnarinnar valdi. Og vitanlega hefði hún í mörgu getað stuðlað að því. En stjórn og þingmeirihluti hafa gert ráðstafanir í öfuga átt. Hinar miklu verklegu framkvæmdir nú undanfarið og hið háa kaup við þær hafa verkað á móti eðlilegri verðlækkun í landinu til handa atvinnuvegunum. Útkoman hefir líka orðið sú, að nær allur atvinnurekstur landsmanna hefir orðið fyrir stórkostlegu fjártjóni árið sem leið. Í stað þess, að stjórnin hefði átt að gera ráðstafanir til, að atvinnuvegirnir fengju að njóta tilsvarandi verðlækkunar, hafa þeir líka hinsvegar ekki fengið annað en aukna skattabyrði, sem hefir vaxið stórkostlega hlutfallslega út af gengishækkuninni. Í framhaldi af þessu verð jeg að spyrja hæstv.forsrh. (JÞ), hvers eðlis þetta lán er, sem nú á að fara að taka. Hvort hjer er um að ræða bráðabirgðalán, sem á að greiðast að fullu við næstu áramót, eða hvort það er bráðabirgðalán aðeins að forminu, en nokkur vissa fyrir að það verði framlengt frá ári til árs. Ef þetta er aðeins bráðabirgðalán og á að greiða það við næstu áramót, vil jeg spyrja hæstv.forsrh. (JÞ): Getur hann sagt oss, að trygging sje fyrir, að hægt verði að greiða lánið á tilskildum tíma? Þegar einstaklingar taka lán, verða þeir altaf að spyrja sig þessarar spurningar, ef þeir vilja vera heiðarlegir menn. Ætti ekki síður að vera ástæða til þess fyrir ríkið. Þetta er ekki sagt út í bláinn hjá mjer. Ef vjer eigum að borga lánið um áramót, verðum vjer að hafa vissu fyrir að geta það. Nú standa íslenskir bankar 15 miljónum króna ver að vígi gagnvart útlöndum en fyrir ári. Og verði atvinnuvegir landsmanna reknir með svipuðu gengi næsta ár eins og hið síðasta, þá efast jeg stórlega um, að hægt verði að greiða lánið við næstu áramót. Vil jeg óska þess, að hæstv.forsrh. (JÞ) láti opinberlega koma fram upplýsingar um þetta atriði. En það er von mín, að lánið sje ekki bráðabirgðalán, þó að svo líti út á pappírnum, heldur sje hjer í raun og veru um fast reikningslán að ræða. Sje hjer verið að veita nýju blóði inn í atvinnulíf þjóðarinnar með þessari lántöku, þá vil jeg alvarlega benda á annað atriði. Jeg áliti það blátt áfram ósiðferðilegt að fá atvinnuvegunum þetta fje í hendur með þeirri ætlun að heimta það síðar aftur í 20% verðmeiri peningum, er þeir hefðu fest það í ýmsum atvinnufyrirtækjum. Sjerstaklega væri þetta harðleikið sakir þess, sem á undan er gengið, því að með gengishækkuninni 1924–'25 voru atvinnuvegir landsmanna lagðir í rústir svo að segja. Þar sem hæstv. fjrh. (JÞ) má vera það ljóst öðrum fremur, hve sorgleg þessi saga er, þá vil jeg alvarlega beina því til hans nú, er hann biður um þessa heimild, hvort hann vill ekki jafnframt lýsa yfir því, að hann skuli ekki íþyngja atvinnuvegunum á nýjan leik með því að hækka peningagengið. Nú, þegar hæstv. ráðh. (JÞ) verður að stíga hin þungu spor að koma til þingsins og biðja það um heimild til að ábyrgjast lántöku til að bæta fyrir glappaskotin, vill hann þá ekki lofa, að slík ólánsspor verði ekki stigin aftur? Vill hann ekki lofa því að keppa ekki að því að hækka gengi íslenskra peninga á ný? Fyrir mína afstöðu til þessa máls hefir það afarmikið að segja, hvernig hæstv.forsrh. svarar þessum spurningum mínum: Ef lánið er til skamms tíma, - hver vissa er þá fyrir að geta borgað það? - Ef það er til langs tíma, - vill hann þá afgreiða málið með þeirri yfirlýsingu, að gengi peninganna skuli ekki hækkað með lántökunni? Þá er enn ný hlið, sem skylt er að víkja að, og vil jeg þar enn beina aths. mínum til hæstv. stjórnar: Hvernig á að nota þetta mikla fje? Stjórnin getur að sjálfsögðu sagt, að það sje fyrst og fremst bankastjórnanna mál að ráðstafa þessu fje, (því að það hefi jeg fyrir satt, að það eigi að notast handa báðum bönkunum). - En jeg verð að halda því fram, að þingið hafi sjerstakt tilefni til að láta þetta mál til sín taka, því að síðast þegar svipað lán, enska lánið svonefnda, var tekið, var því að mínu viti mjög óheppilega varið. - Hjer fór svo sem hjá öllum nágrannaþjóðum vorum, að eftir stríðið spratt upp margskonar óheilbrigður atvinnurekstur, sem nú er víðast búið að hreinsa burtu; þar hafa þau fyrirtæki verið látin velta um koll, sem engan tilverurjett áttu. En hjer hefir hreinsunin enn ekki verið framkvæmd, og það er mest að kenna því, hvernig enska láninu var varið. Jeg sje ekki ástæðu til að fara nákvæmlega út í þetta, en vil aðeins nefna sem dæmi það, sem kunnugur maður sagði mjer, að hjer í bæ væri verslunarstjettin fjölmennari en í nokkru landi í norðurhluta Evrópu; það yrði að fara alla leið suður til Grikklands eða Armeníu til að finna jafnfjölmenna verslunarstjett. Í nágrannalöndum vorum er hún 50–60% fámennari. - Hvað er nú það, sem heldur þessu uppi? Heildverslanirnar halda uppi smábúðunum, sem eru margfalt fleiri en þær þurfa að vera, en heildverslununum er aftur á móti haldið uppi af bönkunum. - Nú vil jeg spyrja: Á að nota þetta nýja blóð, sem á að veita inn í atvinnulíf þjóðarinnar, til þess að halda þessu öllu gangandi? Það álít jeg, að megi ekki gera, heldur eigi að minka þetta sem mest. Jeg tek þetta fram vegna þess, að þegar enska lánið var tekið, var drýgð synd í þessu efni; það fje var nærri alt látið ganga til annars bankans, og hann hjelt svo uppi þessum óheilbrigða atvinnurekstri. - Á sviði útgerðarinnar má segja hið sama; þar er áreiðanlega mikill atvinnurekstur, sem ekki verður talinn hvíla á heilbrigðum grundvelli. Þessu þarf að ryðja burtu. Það þarf að koma meiri „centralisation“, og þar hafa bankarnir öflugustu vopnin í höndum. Nú vil jeg fá að heyra af munni hæstv.forsrh. sjálfs, hvaða stefnu eigi framvegis að hafa um þetta. Jeg læt ekki í ljós vantraust á neinum bankastjóra til að gera það, sem rjett er, en áður en jeg tek fullnaðarafstöðu vil jeg heyra stefnu hæstv. ráðh. (JÞ) í þessu máli. Loks á jeg eftir að benda á enn eina nýja hlið á þessu máli, sem við mjer blasir og jeg tel mjer skylt að tala um. - Það má segja um mig eins og Jón Ögmundsson sagði um sjálfan sig, að ætíð er hann heyrði góðs manns getið, kæmi honum ísleifur biskup í hug. Ætíð þegar jeg heyri, að draga eigi nýtt fjármagn til íslenskra atvinnuvega, kemur mjer landbúnaðurinn í hug. Hvernig á að skifta þessu fjármagni milli atvinnuveganna? Hversu mikið af því á að renna til landbúnaðarins? Það er stærsta og alvarlegasta fyrirbrigðið í sögu okkar lands á þessari öld, að þyngdarpunktur þjóðlífsins hefir verið að flytjast úr sveitunum og í kaupstaðina. Höfuðástæðan til þessa er sú, að veltufje landsmanna hefir að langmestu leyti verið beint til sjávarins. Svo hefir og verið um megnið af þeim útlendu lánum, sem tekin hafa verið, og svo var um langstærsta lánið, enska lánið. Í vor sem leið var tekið 3 milj. króna lán til veðdeildarinnar. Sem endurskoðandi Landsbankans hefi jeg haft tækifæri til að athuga, hvernig þetta lán hefir skifst á milli kauptúna og kaupstaða annarsvegar og sveitanna hinsvegar. Niðurstaðan af rannsókn minni hefir orðið sú, að ekki minna en 95% hefir farið til kaupstaða og kauptúna. Nú heyrist talað um, að taka eigi 3–4 milj. króna lán á ný til veðdeildarinnar, og svo þetta stóra lán, sem hjer er til umræðu. Ef þessir peningar eiga enn allir að renna til kaupstaðanna, verð jeg að álíta það alvarlegt mál. Þá er þar enn nýtt stórt spor til að soga fólkið frá sveitunum og leggja þær í auðn. Því vil jeg enn beina þeirri spurningu til hæstv. ráðh. (JÞ), hvort hann álítur þetta ekki alvarlegan hlut og hvort hann vill ekki gera eitthvað til að sporna við, að svona fari. Nú get jeg farið að ljúka máli mínu. Jeg harma það mjög að hafa ekki fengið tækifæri til að búa mig betur undir þessa ræðu. Jeg vil ekki krefjast þess af hæstv.forsrh., að hann svari öllum fyrirspurnum mínum þegar í stað; væri mjer nóg, að hann gerði það við 3. umr. Fyr mun jeg ekki taka endanlega afstöðu til málsins. En jafnframt hlýt jeg að áskilja mjer rjett til að mega bera fram brtt. við 3. umr., á grundvelli þeirra upplýsinga, er jeg fæ þá.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Þar sem aðrir hafa ekki kvatt sjer hljóðs, þykir mjer rjett að svara hv.þm. Str. (TrÞ) að nokkru. Fyrir hönd hv.fjhn. er eigi hans að kvarta. Jeg hefi í engu gengið fram hjá henni, og vona jeg, að engar kvartanir komi frá hv. nefnd sjálfri um meðferð mína á málinu. En hv.þm. Str. (TrÞ) leggur alt annað inn í þetta mál en hjer er í raun og veru á ferðum. Öll ræða hans byggist á skökkum grundvelli. Hann talaði um, að þetta væri stærsta málið, sem fyrir þessu þingi lægi, og talaði um það út frá því ranga sjónarmiði. Þetta er misskilningur. Því var rjett lýst við 1. umr. málsins, að hjer er í raun rjettri aðeins um formsatriði að ræða. Það hefir hvað eftir annað verið viðurkent, að landsstjórnin hefði heimild til að ganga í ábyrgðir fyrir Landsbankann. En þegar þessi ameríski banki óskar að sjá skýran lagastaf fyrir þeirri heimild, virðist ekki nema sjálfsagt að verða við þeirri ósk. Og þótt það sje e. t. v. nokkuð há upphæð, sem stjórnin vill fá heimild til að ábyrgjast, þá er þar ekki um annað að ræða en það, að þegar Landsbankanum opnast reikningsviðskifti við þennan banka, er tiltekið hámark fyrir það reikningslán, sem landsstjórnin má ábyrgjast. En þar með er alls ekki sagt, að nokkurn tíma þurfi að nota alt þetta fje. Kjör þau, sem Landsbankinn hefir komist að, eru þannig, að það kostar ekki nema óverulega fjárupphæð að hafa þessa háu upphæð altaf tiltæka, ef hann kynni að þurfa á henni að halda. Út frá þessu vil jeg strax koma að þeirri spurningu hv.þm. Str. (TrÞ), hvort hjer sje um laust lán eða fast að ræða. Þetta lán er hugsað sem laust lán, innhlaup til að fá fje þann tíma, sem mest af fje landsmanna er bundið í óseldum framleiðsluvörum þeirra. Þess hefir alls ekki verið óskað að útvega fast lán. Það væri alt önnur spurning, hvort það væri nú tímabært að beina nýju lánsfje inn í atvinnuvegi landsmanna. Þá yrði það að sjálfsögðu að vera til þess að auka sjálfa framleiðslumöguleikana. En þetta hefir ekki komið til tals að gera að þessu sinni, og veit jeg, að margir líta svo á, að það sje ekki tímabært í bili. Skal jeg ekki fara lengra inn á það mál. Hvort alt lánið verður borgað upp á sama ári, fer eftir afkomu atvinnuveganna á árinu. Eins og menn við er atvinnulíf okkar miklum sveiflum undirorpið, þannig, að sum árin verður mikill afgangur, en önnur lítill eða enginn. Þess vegna er óhjákvæmilegt að hafa mikið lánsfje til að nota, þegar afkoman er lakari. Eftir þessa almennu greinargerð um það, hvers eðlis lánið er, skal jeg víkja að nokkrum öðrum atriðum úr ræðu hv.þm. Str. Jeg skil ekki ummæli hans um, að stjórnin hefði átt að undirbúa þingið betur undir þetta mál. Það er komið fram fyrir viku og er nú til 2. umr. í fyrri þingdeildinni. Veit jeg ekki betur en að þessi tími hafi verið nægur til að kynna sjer málið, enda munu flestir hv.þm. hafa gert það. Það er misskilningur hjá hv.þm. Str., að bankastjóri frá þessum Vesturheimsbanka sje á ferðalagi í Kaupmannahöfn og það sje hann, sem óski eftir ábyrgð ríkissjóðs fyrir þessu láni, sem um er að ræða. Þessi banki í Ameríku hefir skrifstofu í Kaupmannahöfn - jeg veit ekki, hvort hún getur skoðast sem einskonar útibú, en það held jeg þó ekki - og fyrir þessari skrifstofu ræður bankastjóri, eins og yfirleitt tíðkast erlendis hjá öllum stærri bönkum, og það er þessi skrifstofa, sem afgreiðir viðskifti bankans og annast um lán hans á Norðurlöndum. En nú stendur svo á, að þessi bankastjóri er að fara í ferð og hefir óskað eftir þessari heimild, sem felst í frv. og brtt. minni, áður en hann leggur af stað. Þetta voru ástæðurnar til þess, að jeg mæltist til þess við hæstv. forseta, að hann sæi sjer fært, að málið yrði afgr. til 3. umr. í dag. Annars hefði jeg ekki verið að knýja svo mjög á það, að frv. yrði afgr. með afbrigðum frá þingsköpum. Hitt er ekki mjer að kenna, þó að önnur mál hafi verið tekin á undan og þetta mál hafi verið látið bíða þar til nú. Það er rjett, að í frv. eins og það fyrst kom fram var farið fram á, að Alþingi veitti stjórninni valdið til þess að ganga í ábyrgð fyrir lánum handa Landsbankanum. Jeg hefi margskýrt frá því, að með þessari heimild er ekki farið fram á annað en það, sem gert hefir verið síðan 1922. Þess vegna skil jeg ekki, hvernig háttv.þm. Str. gerir að aðfinsluefni nú það, sem stjórnin 1923 gerði, þótt jeg hinsvegar gæti trúað, að hann mundi síst skorta vilja til þess að gera hið sama að aðfinsluefni við aðrar stjórnir. Þá verð jeg að lýsa því yfir, að það gefur rangar hugmyndir að nefna í sambandi við þetta mál ríkisákæru á stjórnina í Noregi, sem verið hefir þar til meðferðar síðastliðið ár. Það er alt annars eðlis og á ekkert skylt við heimild þá, sem hjer er farið fram á. Norska stjórnin, eða hluti hennar, hafði lánað banka einum í landinu allháar upphæðir af ríkisfje og sagt þinginu um sumt af því, en leynt flesta þingmenn um nokkurn hluta lánsins, að því er jeg veit. Hjer er alt öðru máli að gegna, því hjer er aðeins um atriði að ræða, sem allar stjórnir hafa talið sig hafa lagavald til að framkvæma og þingið viðurkent, ýmist þegjandi eða þá með atkv.hv.þm. Þá ætla jeg að víkja ofurlítið að því, sem hv.þm. Str. sagði um afkomu bankanna á liðna árinu og fjárhagsástandið yfirleitt. Það gefur ekki rjetta hugmynd af breytingunum á greiðslujöfnuði þjóðarinnar út á við á umliðnu ári, þegar sagt er, að bankarnir standi það ver að vígi nú en í fyrra, að skuldir þeirra hafi aukist um 15 miljónir króna frá febrúarlokum 1926 til febrúarloka 1927. Til þess að sannfærast um, að þetta sje ekki rjett, þarf ekki annað en að líta á inn- og útflutningsskýrslur þennan tíma, og vantar þá aðeins lítið eitt til, að inn- og útflutningur standist á, og er þar á meðal verð þeirra gufuskipa, sem flutt hafa verið inn á árinu, en sem ekki er ætlast til að greiða að fullu fyr en síðar. Það verður því að leita að öðrum ástæðum fyrir breytingunum á afkomu bankanna. Og sú fyrsta, sem fyrir manni verður, er þá innieign erlendra viðskiftamanna bankanna. Í febrúarmánaðarlok 1926 áttu erlendir viðskiftamenn miklar innstæður í bönkunum hjer, sem greiddar hafa verið þeim á árinu. Auk þess hefir þurft að inna af hendi afborganir og vexti af eldri lánum. En sem ástæðu fyrir því, að greiðslujöfnuður landsins 1926 sje erfiður og verslunarjöfnuðurinn óhagstæður, bendir hv.þm. Str. á gengishækkunina á árinu 1925. En það hefir verið margsagt af mjer og öðrum, að þar hafi aðrar orsakir verið að verki og þær hver um sig haft margfalt meiri áhrif á fjárhagsástandið heldur en gengishækkunin. T. d. má benda á, að verðfall á afurðum landsins móti gulli nemur um 20% miðað við verðlagið 1925. Og það, að fá 20% minna fyrir afurðirnar heldur en árið áður, hlýtur að koma þungt niður á verslunarjöfnuði landsins 1926. Og þegar þar við bætist, að verklegar framkvæmdir í landinu, svo sem húsabyggingar, hjeldu áfram með jöfnum hraða eins og eftir góðærið 1924, þá þarf engan að furða, þó að afkoma landsins og bankanna hafi orðið sú, er raun ber vitni um. Það er því ekki á neinum rökum bygt hjá háttv.þm. Str., að það sje vegna gengishækkunarinnar 1925, að stjórnin komi nú til þingsins að biðja um heimild til þess að ábyrgjast lán fyrir Landsbankann. Jeg geri ráð fyrir, að útkoman hefði verið hin sama hvað þetta snertir, þó að krónan hefði verið stöðvuð á meðan sterlingspundið stóð hærra á árinu 1925. Enda eru miklar líkur til, ef haldið hefði verið áfram að kaupa sterlingspundið hærra verði en gert var, að þá hefði innieign erlendra viðskiftamanna bankanna aukist að sama skapi. Menn voru yfirleitt þá búnir að kaupa erlendan gjaldeyri 1925 til þess að borga með útflutningsvörurnar framan af árinu 1926. Þess vegna hefi jeg ekki trú á, að hægt hefði verið að afstýra neinu af þessu, er síðar kom á daginn, með því að halda áfram að kaupa sterlingspundið 26 krónur eða 24 kr. Þá spurði hv.þm. Str., hver væri ástæðan fyrir nýrri lántöku nú handa bankanum, og gaf um leið svarið: að reikningslán bankans væru uppnotuð. Jeg verð að segja eins og er, að mjer er ekki unt að gefa betra svar í einni setningu en hann gerði sjálfur. En hitt er misskilningur, sem hann var að gefa í skyn í þessu sambandi, að það væru þung spor, sem stjórnin þyrfti nú að stíga með því að koma til þingsins og biðja um ábyrgð þess fyrir nýrri lántöku. Þetta eru ekki þung spor fyrir stjórnina, þótt hún komi til þingsins og biðji um heimild til þess að gera þær ráðstafanir, að atvinnulíf landsins haldi áfram á eðlilegan hátt. Stjórnin þykist ekki með þessu vera að gera neitt það, er hún þurfi að bera kinnroða fyrir. Þvert á móti gengur hún út frá því, að hún sje einmitt að gera skyldu sína, og það eigi að vera sameiginlegt áhugamál allra hv.þm. að styrkja hana í því að ráða á skynsamlegan hátt fram úr þeim vandræðum, er leitt hafa af misjafnri afkomu atvinnuveganna. - Stjórnin er ekki að biðja um neitt handa sjer. Hún er aðeins að bera fram fyrir þingið það, sem rjettir aðiljar telja, að þurfi að gera vegna atvinnulífsins í landinu. Þá gat hv.þm. Str. þess, að stjórnin hefði engar ráðstafanir gert til þess að halda uppi núverandi verðgildi krónunnar og sagði, að jeg hefði verið spurður um þetta á nefndarfundi, en engu getað svarað. Úr því að hann komst inn á þetta og fer að segja frá því, hvað gerðist á þessum nefndarfundi, þá kemst jeg ekki hjá því að skýra líka frá, hvað gerðist þar. Það var þá svo, að tveir háttv.þm. spurðu um það á þessum fjárveitinganefndarfundi, við hvaða gengi stjórnin hefði miðað, er hún var að semja fjárlagafrv. fyrir árið 1928. Jeg svaraði því á þá leið, að stjórnin hefði miðað við núverandi gengi. Þá var spurt um, hvort stjórnin byggist við, að sama gengi hjeldist þá, eða m. ö. o., hvort krónan mundi hafa sama verðgildi 1928 og nú. Því kvaðst jeg ekki geta svarað fyrir stjórnarinnar hönd, og það gæti heldur enginn á meðan landið verður að búa við laust gengi óinnleysanlegra pappírspeninga. Út frá þessu get jeg þó látið í ljós þá skoðun, og það er sannfæring mín, að jeg býst við, að hægt verði að halda uppi núverandi gengi, ef alt fer skaplega og ekkert það kemur fram, sem menn órar ekki fyrir nú. Og jeg held, að mjer sje óhætt að fullyrða, að stjórnir beggja bankanna sjeu á sömu skoðun. Þá kom hv.þm. Str. að því, sem jeg hafði búist við, að hann geymdi þangað til hann færi að gegna eldhússtörfum sínum við framhaldsumræðu fjárlaganna. Hann vildi gefa stjórninni það að sök, að hún hefði með of háu kaupgjaldi fyrir vinnu við opinberar byggingar og aðrar framkvæmdir ríkisins orðið þess valdandi að halda uppi háu kaupi í landinu, er ekki svaraði til þess verðs, er fengist fyrir afurðirnar. Þó að það heyri öðrum ráðherra til að svara þessu, skal jeg aðeins taka fram, að jeg held, að fleiri en framkvæmdastjórum ríkisins hafi missýnst vorið 1926, hvaða kaup mundi fært að greiða þegar fram á sumarið kæmi. Þá var hann eitthvað að tala um það, að atvinnuvegirnir hefðu fengið auknar skattabyrðar vegna gengisins, að mjer skildist. En jeg kannast ekki við að svo sje.

Jeg sagði ekkert um það

. Mjer var heldur ekki vel ljóst, hvað hv.þm. Str. var að fara, en þó get jeg ekki látið vera að benda á í þessu sambandi, að það var ekki óverulegt, sem ljett var sköttum af atvinnuvegunum síðastliðið ár, eins og líka orðið hefir vart nú á þessu ári. Þá hefi jeg nú svarað hv.þm. Str., til hvers þetta lán sje tekið, og jeg vona, að það nægi til þess að sýna hv.þdm., að sumar spár hans eru bygðar á öðrum grundvelli en hjer er um að ræða. Þar sem hann óskar upplýsinga um stefnu stjórnarinnar í gengismáli framtíðarinnar, þá get jeg ekki svarað öðru en því, sem jeg hefi lýst yfir í fjárhagsnefndum beggja deilda, að stjórnin hefir ekki hugsað sjer að nota þetta lánsfje eða annað til þess að hækka gengi íslensku krónunnar. Hinu hefi jeg lýst yfir áður, að von mín um að hækka gengi krónunnar byggist eingöngu á bættri afkomu atvinnuveganna. Þá vildi háttv.þm. Str. líkja þessu láni við enska lánið, sem tekið var 1921. En þar fór hann algerlega villur vegar um, til hvers það lán hefði verið notað. Eins og kunnugt er, var enska lánið notað til þess að greiða áfallnar skuldir bankanna og ríkissjóðs, svo að um eyðslu þess í landinu sjálfu gat því ekki verið að ræða. Og jeg get bætt því við, að ef eitthvað af þessu nýja láni þyrfti að nota til þess að greiða áfallnar skuldir, þá yrði það þó til þess að lækka þær, en ekki til þess að auka. Aftur á móti get jeg tekið undir það með hv.þm. Str., að það sje ekki rjett að halda uppi óheilbrigðum atvinnurekstri með því að ausa í hann fje á fje ofan. En þessu var ekki til að dreifa um enska lánið. Það skiftist á milli þriggja aðilja, sem allir notuðu það á sama hátt: að greiða með því gamlar skuldir, sem fallnar voru í gjalddaga þegar það var tekið. Það þarf að gjalda varhuga við að fleygja peningum í þau fyrirtæki, sem rekin eru með tapi ár frá ári. Aftur á móti skyldu menn varast að draga þá ályktun af þessu, að þótt eitthvert fyrirtæki tapi á rekstri sínum eitt kreppuár, þá eigi það að leggjast á höggstokkinn og hætta, því við það gæti atvinnurekstur þjóðarinnar beðið varanlegan hnekki. Jeg skal ekkert um það segja, hvort verslunarstjettin hjer í Reykjavík sje of mannmörg, borið saman við aðrar þjóðir. en hitt vil jeg segja, að jeg tek ekki mikið mark á, þó slíku sje fleygt á meðan ekki liggur fyrir rannsókn nje samanburður á tölum, sem auðvelt hlýtur að vera að afla sjer vitneskju um. Þá spurði háttv.þm. Str., hvernig þessu láni ætti að skifta milli atvinnuveganna. Því hefi jeg áður svarað, og á þá leið, að það sje ekki meiningin að láta það renna út til atvinnuveganna, heldur sje hjer um venjulegt rekstrarlán að ræða. En þó skal jeg taka það fram, að það er ekki siður stjórnarinnar að blanda sjer í það, hvernig og hverjum bankarnir veita lán. Hjer er það Landsbankinn, sem á í hlut, og stjórnin hefir enga heimild til, og heldur ekki neina ástæðu, að blanda sjer inn í dagleg störf bankastjóranna. En til þess nú betur að tryggja það, að bankastjórarnir misnoti ekki stöðu sína, þá eru tveir endurskoðendur settir þeim til höfuðs, annar kosinn af sameinuðu Alþingi, en hinn skipaður af stjórninni, svo að hann ætti þá að geta aðvarað stjórnina, ef hann yrði var við, að bankastjórarnir stæðu illa í stöðu sinni. Nú vill svo til, að þessi stjórnskipaði endurskoðandi er einmitt háttv.þm. Str., herra Tryggvi Þórhallsson, og í þessi 3 ár, sem jeg hefi átt sæti í stjórninni, hefir það aldrei komið fyrir, þó að erindi hafi borist upp í stjórnarráð uppáritað af endurskoðendunum, að þar hafi nokkru sinni verið um aðfinslur að ræða í garð bankastjóranna. Og á meðan svo er, að endurskoðendurnir geta ekkert fundið að gerðum bankastjóranna, er ekki ástæða til, að stjórnin fari að blanda sjer inn í störf þeirra. Þá gat hv.þm. Str. þess, að af lánsfje nýja veðdeildarflokksins hefðu 95% gengið til kaupstaðanna, en aðeins 5% til sveitanna. Þetta getur vel verið, en það hefir ekki komið nein umkvörtun til stjórnarinnar um það frá endurskoðendunum, að lánsfje þetta sje ranglega veitt. En ef þetta er rjett, þá verð jeg að líta svo á, að lánsþörfin sje minni í sveitunum en kaupstöðunum. Annars er ekki ósennilegt, að sveitirnar leiti minna til veðdeildar síðan ræktunarsjóðurinn tók til starfa, enda er hann þeirra lánsstofnun og mun á umliðnu ári hafa lánað út til sveitanna á 9. hundr. þús. króna. Þegar þessi upphæð úr ræktunarsjóði og 5% úr veðdeildinni eru lögð á vogarskálarnar annarsvegar, móti þeim 95%, sem kaupstaðir og kauptún hafa fengið úr 5. flokki, þá verður hlutfallið þannig milli þess lánsfjár, sem hefir farið til fasteignalána í kaupstöðum og sveitum á þessu tímabili, að það verður ekki óhagstæðara fyrir sveitirnar en í raun og veru mátti vænta, eftir öllum kringumstæðum.

Það ber ekki að skoða ræktunarsjóðslán sem fasteignalán, heldur lán til framkvæmda

. Það eru fasteignalán yfir höfuð. Getur verið, að eitthvað sje veitt gegn öðrum tryggingum, svo sem ábyrgð sveitarstjórna, en þótt þau sjeu ætluð til framkvæmda, þá er enginn raunverulegur mismunur milli þeirra og veðdeildarlána. Því að öllu venjulegu eru veðdeildarlán einmitt veitt út á nýjar fasteignir og nýjar endurbætur á fasteignum. Jeg get þess vegna ekki tekið það upp í sambandi við þá ábyrgðarheimild, sem hjer liggur fyrir, hvort stjórnin vilji beina einhverju af því fje, sem þar er um að ræða, til sveitanna. Því að stjórnin hefir yfir höfuð ekki aðstöðu til þess að halda því að Landsbankanum að nota þetta lánstraust, sem þarna stendur til að opna, á neinn hátt meira en stjórn bankans sjálfri þykir rjett. En hitt get jeg vel sagt hv.þm. Str., að stjórnin hefir ákaflega góðan vilja á því að veita lánsfje til sveita, til hvers þess, sem þar er hægt að framkvæma og arðberandi getur talist. En það liggur í hlutarins eðli, að það verður fremur að fara aðra leið til þess að veita lánsfje til arðberandi framkvæmda í sveit heldur en að nota til þess reikningslánsheimild, sem er veitt til eins árs. Sveitirnar þurfa yfirleitt talsvert lengri tíma fyrir þau lán, sem þar eiga að geta myndað nokkurn verulegan grundvöll undir framfarir, þó að hitt skuli fúslega viðurkent, að sveitamenn þurfi líka að geta fengið sín rekstrarlán. Þau fá þeir að mjög miklu leyti hjá Landsbanka Íslands. Þó að ekki sje mjög mikið veitt hverjum einstaklingi sjer í lagi, þá er það stærsta fjelagsfyrirtæki í sveit, sem einmitt hefir mikið af sínu lánstrausti hjá Landsbankanum. Jeg held jeg hafi nú nokkurnveginn tekið upp þau atriði, sem máli skifta, úr ræðu hv.þm. Str. Ef honum þykir ósvarað einhverju, sem honum er ant um að fá að vita, óska jeg, að hann geri mjer aðvart, því að ekkert af því, sem hann spurði um, er þess eðlis, að ekki megi alveg eins svara því nú og við 3. umr.

Hjeðinn Valdimarsson Við 1. umr. þessa máls gat jeg þess, að jeg hefði enga ástæðu til að vera á móti frv. með brtt., þar sem jeg gengi út frá, að þetta væri aðeins venjulegt reikningslán handa bankanum sjálfum til styrktar honum. En mjer virðist síðan, að þessu skjóti nokkuð öðruvísi við. Það er aðallega þrent að athuga við þetta. Í fyrsta lagi er meðferð málsins, í öðru lagi er upphæð lánsins, og í þriðja lagi tilgangur þess. Um meðferð málsins er það að segja, að mjer finst mjög undarlegt, að hæstv. fjrh. (JÞ) skýrir ekki með einu einasta orði í deildinni frá upphæð lánsins og vaxtakjörum, - sem sagt, frá engu aðalatriði, sem lánið snertir. Og fjhn. þingsins, sem hann mun hafa skýrt frá þessu, hefir hann, að því er jeg veit best, bundið þagnarheiti.  (Forsrh. JÞ: Ekki gagnvart þingmönnum)  . Jeg hefi ekki viljað láta binda mig þagnarheiti og þess vegna fengið upplýsingar um málið annarsstaðar; mun jeg koma með þær fram hjer í hv. deild. Bið jeg hæstv.forsrh. að leiðrjetta, ef jeg fer rangt með. Mjer finst það mjög undarlegt, að þegar um ábyrgð er að ræða, sem skiftir mjög mörgum miljónum, þá skuli ekki mega minnast á það frekar en mannsmorð, hver upphæðin sje, - ekki hjer á Alþingi, sem á að vera sá vettvangur, þar sem þjóðin fái að vita alt um sín stærstu mál. Hver er eiginlega tilgangurinn? Hverju þarf að leyna? Það ætti þó ekki að verða til þess að minka lánstraust landsins, að hægt er að sýna, að við getum fengið stór lán. Þá er ekkert sagt um vaxtakjörin. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þau sjeu svo ill í sjálfu sjer, að menn mættu ekki vita um þau. En hvers vegna er farið að með þessari leynd? Jeg hefi heyrt, að upphæðin, sem hjer er um að ræða, nemi 2 milj. dollara, eða rúmum 9 milj. króna, og vextir af þessu fje sjeu 51/2%; þóknun, sem greidd er í upphafi, er mjer sagt að sje 1/4%. Nú vil jeg beina þeirri spurningu til hæstv. fjrh., hvort þetta sje ekki rjett. Jafnframt því vil jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. ráðh., hver hafi haft með höndum samninga fyrir bankann, hvort það hafi verið einungis bankans starfsmenn, sendiherrann í Kaupmannahöfn, eða hvort það eru einstakir milligöngumenn, sem þá fái þóknunina. Hæstv. fjrh. sagði, að það sje ekki verið að tala um að veita nýju fjármagni inn í landið, heldur aðeins reikningslán til þess að nota á mestu viðskiftamánuðum ársins. En eftir því, sem mjer er sagt, mun þetta ekki allskostar rjett; því að jeg veit ekki betur en að nú þegar hafi Landsbankinn verið að lána fyrir milligöngu hæstv. fjrh. um 1 milj. kr. til Íslandsbanka upp á þetta væntanlega lán. Þetta var þegar í byrjun ársins, áður en mestu viðskiftamánuðir ársins eru komnir. Þá kemur spurningin: Hvers vegna verður að taka lánið? Og verður að taka það fyrir Landsbankann sjálfan, eða er hæstv. fjármálaráðherra að nota Landsbankann sem millilið til þess að taka lán fyrir Íslandsbanka? Jeg beini þeirri fyrirspurn til hæstv. fjrh., hvort upptök að láni þessu sjeu frá Landsbankanum og stjórn hans. Og ef svo er, hvort það sje nauðsynlegt fyrir hann að fá lánið sem stendur - á þessum tíma árs. Jeg hefi heyrt það, að að minsta kosti Landsbankinn standi ekki svo illa að vígi, að hann geti ekki bjargað sjer sjálfur án þess að taka lán fyrst um sinn. Hinsvegar er það á margra vitorði, að Íslandsbanki hefir ekki getað veitt útgerðarmönnum það fje, er þeir þurftu til útgerðarinnar á vertíðinni. Mjer finst það mjög svo varhugavert, ef það er þannig í raun og veru, eins og lítur út fyrir, að lán þetta sje tekið fyrst og fremst vegna þarfar Íslandsbanka og að svo mjög sje þörfin rík, að það sje farið að veita honum meira lán úr Landsbankanum en verið hefir áður en lánið er fengið. Jeg hugsaði satt að segja, að hið opinbera, ríkissjóður og Landsbanki, væri þegar búið að sökkva svo miklu fjármagni í þann banka, að það yrði að minsta kosti ekki án undangenginnar rannsóknar lagt lengra út á þá braut. Hæstv. fjrh. svaraði ekki neinu fyrirspurn hv.þm. Str. (TrÞ) um það, í hvaða skyni ætti að nota þetta lán. Og hann ljet svo, að það væri ekki að neinu leyti á valdi stjórnarinnar, hverjum bankinn veitti lán. Jeg hygg háttv. þingmönnum muni það ljóst, að hæstv. fjármálaráðherra (JÞ) hefir meiri áhrif á það, hverjum veitt eru lán úr Landsbankanum en nokkur annar, og upphæð lána. Þar með meina jeg ekki lán til einstakra manna, heldur til stærsta lántakandans hjá Landsbankanum, Íslandsbanka, sem hæstv. fjrh. virðist bera mest fyrir brjósti. Í sambandi við þetta vil jeg loks spyrja hæstv. fjrh. um það, hversu stór reikningslán önnur Landsbankinn hefir. Það gæti gefið nokkra skýringu viðvíkjandi því, hvort það sje venja hjá honum að taka 9 milj. króna lán, eins og sagt er að þetta sje.

Frsm. (Klemens Jónsson) Í þessum umr. hefir ekkert komið fram, sem snertir fjhn. í sjálfu sjer. En viðvíkjandi því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) tók fram í sinni löngu ræðu, verð jeg að segja það og taka undir með hæstv. fjrh. (JÞ), að hann hefir lagt alt annað í þetta mál en meiningin er. Það skein í gegnum hans löngu ræðu, að hann mundi vera hræddur við, að þetta lán yrði aðallega tekið í því skyni að halda gjaldeyri landsins í því verði, sem hann er nú. En jeg fyrir mitt leyti álít, að þessi hræðsla hans eigi við engin rök að styðjast. Jeg er, eins og hv.þdm. vita, hægfara hækkunarmaður. En þó dettur mjer ekki í hug að ljá liðsinni mitt til þess að taka lán til þess að hækka gildi krónunnar. Jeg hygg það sje ljóst öllum hv.þdm., sem athuga þetta vel, að þessi ætlun hv.þm. Str. getur ekki verið rjett, að lánið eigi að taka í þessu skyni; því að lán, sem aðeins er tekið til eins árs, það er sannarlega ekki til þess hentugt. Nei, hjer getur ekki verið að tala um neitt slíkt. Eins og jeg tók fram við 1. umr., þá er þetta ekkert annað en lögfesting á gamalli venju, - lögskýring á því, sem þrjár stjórnir að minsta kosti hafa talið sig hafa fulla heimild til. Auk þess er annað atriði, og það er aðallega vegna þess, að jeg stend upp fyrir hönd nefndarinnar. Hún lítur svo á, að með þessu frv. sje aðeins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, en sem þingið hlýtur að taka endanlega ákvörðun um, þegar frv. um seðlabanka, sem liggur fyrir hv.Ed., kemur til atkvæða. í 15. gr. þess frv. er eitt ákvæði, sem tekur skýrt fram, að stjórninni sje heimilt, eftir tillögu bankaráðs, að ábyrgjast erlend lán fyrir bankann. Ef seðlabankafrv. verður samþ. óbreytt að þessu leyti, þá er þetta frv. orðið óþarft, og það ber aðeins að skoða sem bráðabirgðaráðstöfun. Á þetta leggur fjhn. aðaláhersluna. Meira að segja hefir nefndin beðið mig að skýra frá því, að þetta hafi verið aðalhugsunin, þegar hún tók málið að sjer. Jeg held þess vegna, að það sje alls ekki rjett hjá háttv.þm. Str., að þetta sje þýðingarmesta málið, sem hefir komið fram á þessu þingi. Vafalaust eigum við eftir mál miklu þýðingarmeiri. En auðvitað geta allir verið samdóma um, að það er altaf þýðingarmikið, þegar ræða er um að taka lán til landsþarfa og takast á hendur ábyrgð fyrir láni, sem er talsvert stórt. En svo framarlega sem hægt er að sanna, að slík lántaka er alveg nauðsynleg, - ekki síst til þess einmitt að viðhalda framleiðslunni, - þá er ekki um annað að gera en að taka þann kost, svo framarlega sem menn eru ekki gagnsýrðir af þeirri hugsun, að alt sje að fara á hausinn, við sjeum að sökkva alveg til botns í feninu. Jeg fyrir mitt leyti trúi ekki, að svo sje komið. Þvert á móti álít jeg, að þótt horfurnar sjeu slæmar, þá muni birta fljótlega aftur. Það hefir oft komið fyrir á seinni árum, að kreppa hefir orðið í svip; en það hefir fljótt sýnt sig aftur, að landið hefir getað losað sig úr þeim örðugleikum. Jeg tek undir með háttv.þm. Str. um það, - og veit, að allir eru því sammála, - að það er mjög sorglegt, hvað það lánsfje, sem áður hefir verið tekið til atvinnuveganna, hefir skifst ójafnt niður milli landbúnaðar og sjávarútvegs, að annar aðili fær 95%, en hinn aðeins 5%. En mundi það ekki geta stafað af því, að bændur bera sig ekki eftir björginni eins og sjávarútvegurinn gerir? Jeg er í engum vafa um, að bankastjórn Landsbankans mundi síst af öllu gera upp á milli sjávarútvegs og landbúnaðar, ef nægilegar tryggingar væru fyrir hendi. Þvert á móti er það sagt um að minsta kosti einn af bankastjórunum, að hann sje talsvert hlyntari landbúnaði en sjávarútvegi. Það var aðallega þetta atriði, sem jeg vildi benda á fyrir hönd fjhn., að hjer er einungis um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, en þingið á ekki með þessu frv. að taka endanlega ákvörðun um, hvort það vilji veita hverri stjórn sem er heimild til þess að ábyrgjast erlend lán fyrir bankann.

Halldór Stefánsson Af því að mjer virðist mega skilja svo ummæli háttv.frsm.fjhn. (KIJ) í þessu máli, að fjhn. hafi tekið afstöðu til efnisatriða þessa frv., þá vildi jeg lýsa yfir því fyrir mína hönd, að jeg skoðaði það alls ekki þannig. Jeg skildi það aðeins sem formsatriði, að fjhn. bæri fram frv. að ósk stjórnarinnar, og svo var líka frá því skýrt í upphafi. Það hefir verið nokkuð á reiki um þetta mál, eins og sjest af því, að hæstv. fjrh. hefir sjálfur borið fram brtt. við það upphaflega frv., sem hann lagði fram. Þegar menn voru farnir að athuga málið, kom það fljótt í ljós, að ýmsum þótti með frv. færast of ótakmörkuð heimild í hendur stjórnarinnar til lántöku. Og þótti mönnum þá mestu máli skifta að fá að vita sem glegst, á hvern hátt ætti að verja þessu láni. Það hefir nú komið í ljós við þessa umr., að þetta sje aðeins bráðabirgðalán, og að frv. sje ekki annað en formsatriði til staðfestingar því, sem áður hefir tíðkast. Jeg efa ekki, að lánið er hugsað sem bráðabirgðalán. En það er lítil trygging fyrir því, að svo verði í reyndinni. Ef hagur landsins þrengist úr því, sem er, þá er hætt við, að það geti orðið í reyndinni sem fast lán, þó að það að forminu til sje tekið sem bráðabirgðalán. Það er að vísu svo, að þetta er aðeins formsatriði, en aðalatriðið er þó það að taka nýtt lán, sem ekki var þörf á áður. Að því leyti er þetta meira en formsatriði. Af þeim umræðum, sem hjer hafa farið fram, og við það að kynnast málinu yfir höfuð, þá verður það altaf meira vafaatriði í mínum augum, hvort rjett sje að fylgja þessu máli. Ástæðan til ábyrgðarheimildarinnar er þörfin á auknu lánstrausti erlendis, sem leiðir af þeirri kreppu, sem nú á sjer stað í atvinnulífi og hag þjóðarinnar. En ástæðan til kreppunnar er meðal annars einmitt sú stefna í gengismálinu, sem hefir verið rekin undanfarið. Og þá finst mjer þetta vera fullkomin aðvörun um það að reka ekki þessa sömu fjármálastefnu áfram, sem sekkur landinu dýpra og dýpra í skuldir og lántökur erlendis. Mjer finst þess vegna máli skifta á þessu stigi málsins að fá að vita, hvort hæstv. stjórn heldur fast við sína fyrri, þektu afstöðu í gengismálinu. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir nú ekki þótt ástæða til að svara því í þessu sambandi, en jeg tel einmitt góðar og gildar ástæður til þess að tala um þetta tvent saman. Því að ef á að reka þessa sömu peningamálastefnu áfram, þá er viðhorfið það, að búast má við, að altaf verði þörf á meiri lánum vegna viðvarandi halla á rekstri atvinnuveganna. Og í sambandi við þetta mál og þessar umræður vil jeg fyrir mitt leyti sem festingarmanns afsala mjer allri ábyrgð á þessari lántöku. Hæstv. fjrh. sagði, að hækkunarstefna sín bygðist á von um velgengni atvinnuveganna. Mikið gott. Þetta þýðir það, að liggja á velgengni atvinnuveganna svo langan tíma sem þarf til þess að hækka krónuna. En það er alveg ómögulegt að segja, hvað það verður langur tími. Eins og horfir nú við, virðist það geta dregist alllengi, kannske heilan mannsaldur, eða hver veit hvað. Og mjer þykir hætt við, að einstaklingar þjóðarinnar verði ef til vill orðnir ærið bölsýnir, þegar því stríði er lokið. Jeg vil þá að endingu undirstrika spurningu hv.þm. Str. til stjórnarinnar um það, hvort hún hugsi sjer að halda fast við sína fyrri stefnu í gengismálinu. Svar hennar við því verður það aðalatriði, sem jeg byggi á mína endanlegu afstöðu til þessa frv.

Magnús Torfason Jeg verð að segja það, að þá er jeg sá þetta mál komið hjer á dagskrá og hvað var á seiði, þá varð mjer á að hugsa svo: „Verður það, er varir, og svo það, er ekki varir“. Þó verð jeg að játa það, að í fyrra lágu fyrir þinginu tvö mál, sem gátu bent til þess, að slík málaleitan sem þessi mundi liggja fyrir þessu þingi. En eins og þetta hefir að borið, þá datt mjer ekki í hug, að til slíkra óskapa gæti komið. Um flutning málsins er það að segja, að mjer skilst, að hjer sje verið að fara í feluleik - að hjer sje verið að fara í „aumu“. Mjer er illa við það, og eins og allir vita, þá er ekki haft eins rangt við í neinu spili eins og laumu. Þetta segi jeg í sambandi við þau orð hæstv. fjrh., að hjer væri aðeins um formsatriði að ræða. Jeg neita því algerlega, að svo sje, og tek undir það, er hv.þm. Str. (TrÞ) sagði, að þetta er áreiðanlega stærsta málið, sem fyrir þessu þingi liggur. Og að mínum dómi er allur stjórnmálaferill hæstv.forsrh. (JÞ) einmitt innifalinn í þessum 5 frumvarpslínum. Út af því, að hjer sje aðeins um formsatriði að ræða, tek jeg það skýrt fram, að til þess var aldrei ætlast, að frv. þetta kæmi fyrir þingið, heldur að hæstv. stjórn ábyrgðist eftir sem áður lán fyrir Landsbankann án íhlutunar Alþingis. Þetta er öllum háttv.þdm. vitanlegt, enda sanna svör og skýrslur hæstv.forsrh. það. Hann hefir skýrt frá því, að frv. sje eingöngu komið fram vegna þess, að banki sá, sem ætlar að lána Landsbankanum fje, hefir heimtað, að til væri skýr og skýlaus lagaheimild fyrir því, að stjórnin mætti takast á hendur ábyrgð á láninu. Og enn er það vitanlegt, að það er langt síðan samningar tókust um þetta lán. Og það hefi jeg frá áreiðanlegum heimildum, að nú sje rekið svo fast á eftir þessu máli vegna þess hvað langt er síðan það kom á döfina. Það vakir fyrir mjer, að mál þetta sje miklu víðtækara og hafi miklu meiri þýðingu heldur en hjer er látið í veðri vaka. Jeg skal jafnframt viðurkenna það, að það fer ef til vill best á því að fara ekki berum orðum opinberlega hjer á þingi Um ýms fjármálaatriði. Það getur oft verið rjett, að slíkt verði ekki hljóðbært fyr en til framkvæmda kemur. En um þetta mál er það að segja, að jeg álít alls ekki heppilegt, að farið sje í neinn feluleik með það. Segi jeg þetta vegna þess, að kunnugir menn hafa sagt mjer, að fjárhagsástand bankanna hjerna, og þó sjerstaklega annars þeirra, sem ekki má nefna, sje mikið verra en sagt er. Sú yfirhylming er aðeins til þess fallin að ala á þeirri tortrygni, sem lengi hefir gert vart við sig, og kem jeg síðar að því, hve nauðsynlegt er, að dregið sje úr þeirri tortrygni með því að tala hreinskilnislega um ástandið í fjármálunum eins og það er. Það hefir verið sagt ýmislegt um það, hvernig á því stendur, að þessi lánsábyrgðarbeiðni kemur nú frá Landsbankanum. Jeg held því ekki fram, að rangt hafi verið skýrt frá um það, hvers vegna beiðnin er fram komin, en jeg verð að segja það, að ekki hafa komið fram nægilegar upplýsingar um það, sem mestu varðar um þetta atriði. Jeg þykist vita, að sjerstök ástæða sje til þess, að mál þetta er fram komið eins og það er í pottinn búið. Það er fjárhagsástand Íslandsbanka. Þó vil jeg ekki drótta því að þeim banka, að hagur hans sje ekki eins og ráða má af gengi hlutabrjefa hans. Hlutabrjef hans munu nú ganga kaupum og sölum fyrir 33.  Jeg bið menn að gæta þess, að jeg er ekki að tala um þau töp, sem Íslandsbanki hefir orðið fyrir. Jeg býst við því, að hann hafi skrifað mikið af af skuldum og að bankastjórnin hafi farið svo gætilega að ráði sínu hin síðari árin, að nokkuð af gróða bankans hafi gengið upp í töpin. En hitt þykir mjer ískyggilegt, hvað innlánsfje bankans hefir minkað mikið á þessu ári, og einmitt vegna þess álít jeg, að hjer sje um stórmál að ræða, þar sem þetta frv. er. Í árslok 1925 átti Íslandsbanki innstæður á hlaupareikningi, innlánum og sparisjóði alls um 19 milj. króna. Þar frá á svo að draga póstskuld, sem var um 5 milj. danskra króna, eða um 6 milj. íslenskra króna. Þá verða um 13 milj. eftir af innlánsfje bankans. En af kunnugum og gætnum mönnum er mjer sagt, að bankinn hafi á þessu ári mist um 6 milj. króna af innlánsfje, eða nær helming. Þetta er hið varhugaverðasta í þessu máli; vegna þess þarf nú að taka þetta stórlán. Þetta er ekkert leyndarmál; reikningar bankans hljóta að sýna þetta og að vegna þessa þarfnast bankinn hjálpar. Nú er spurningin þessi: Hvernig stendur Íslandsbanki að vígi að uppfylla skyldur sínar gagnvart hinum fjárfrekasta atvinnuvegi þjóðarinnar, að sjá honum fyrir veltufje? Haldi innlánsfjeð áfram að minka, getur hann það alls ekki, einkum vegna þess að til stendur að hætta því að láta bankann gefa út seðla og láta hann kalla inn þá seðla, sem hann hefir nú í umferð. Og þá kemur að því, að Landsbankinn verður að sjá honum fyrir veltufje, og eykst þá að sama skapi áhætta Landsbankans. Er það því stóra spurningin, hvort halda á lengra áfram á þessari braut en komið er. Íslandsbanki stendur nú í stórri skuld við Landsbankann og stórri skuld við ríkissjóð, þar sem enska lánið er. Jeg held, satt að segja, að fyrir þá menn, sem álíta, að nauðsyn sje á að halda Íslandsbanka - „prívatbankanum“ - uppi, þurfi að grípa til annara ráðstafana en þessarar, er hæstv.forsrh. kemur hjer með. Það verður að gera gagngerðar ráðstafanir til þess, að sá banki geti fengið fje og öðlast það traust, sem hann hefir mist. Jeg hefi tekið þetta fram til þess að hæstv. fjrh. gefist kostur á að ræða þessi atriði málsins. En hafi jeg missagt eitthvað, þá er það af ókunnugleika. Hæstv. forsrh. hjelt því fram, að lán þetta ætti að fá vegna Landsbankans. Það get jeg ekki fallist á. Landsbankinn á mikið fje aflögu í útlöndum, og miklar líkur eru til þess, að hann hefði ekki þurft á láni að halda fyr en útsjeð var um frv. þau hjer í þinginu, er Lansbankann snerta. Ef þau frv. hefðu ekki verið samþykt, þá var þó enn nægur tími til að koma fram með þetta. Hæstv. forsrh. sagði, að hjer væri um lausalán að ræða. En sje það nú meiningin, þá skil jeg ekki brtt. hans, sem er miðuð við sjerstakan banka og ætlast til, að lánið sje tekið til eins árs í senn. En fari nú svo, að þessi viðkomandi banki vilji ekki framlengja lánið, þá liggur engin lánsheimild fyrir samkvæmt þessu frv., því að í lok fyrstu greinar á að standa, samkvæmt breytingu hæstv.forsrh.: „Heimilt er ráðherra einnig að endurnýja ábyrgðina frá ári til árs“ o. s. frv. Þetta gæti nú verið gott og gilt, ef sjerstakur banki væri ekki nefndur á nafn í greininni. Jeg kann heldur ekki við það, að nefndur sje sjerstakur banki í þessu sambandi, enda er það algerlega óþarft, og tilgangi hæstv.forsrh. mátti ná á allan annan hátt en þennan. En úr því að bankinn er nefndur á nafn, er ekki í annað hús að venda. Jeg álít, að nánari skilyrði, er þingið hefði viljað setja um slíka lántöku sem þessa, hefðu mátt koma fram í gerðabók fjárhagsnefndar og að það hefði komið í sama stað niður fyrir hæstv. fjrh., því að það, sem fjárhagsnefnd mundi gera í slíku máli, yrði vitanlega í samræmi við vilja meiri hluta þingsins. Þá vildi hæstv. fjrh. rengja það, að fjárhagsástæður landsins út á við væru eins slæmar og háttv.þm. Str. hjelt fram. Hann vildi ekki viðurkenna, að það munaði 15 miljónum króna frá því í fyrra. Jeg er þessu nú ekki vel kunnugur, en jeg ætla, að skýrsla hæstv. ráðherra um þetta efni muni vera ærið einlit. Ef út í þá sálma er farið, kemur margt til greina, sem gerir það efasamt, hvort skýrslan um skuldir bankanna fari ekki nærri lagi. Hæstv. ráðherra færði það sem ástæðu til rengingar, að skýrslur um innieign bankanna í fyrra sýndu ekki fjárhagsástandið út á við, heldur bæri að leggja skýrslur um útflutning og innflutning til grundvallar. Jeg hygg, að það muni nú vera deildar skoðanir um það, hvort hægt sje að leggja innflutningsskýrslur til grundvallar. Þar munu oft vera töluverð vanhöld, einkum á hinum dýrari vörum. Þá vildi hæstv. ráðherra með einu orði slá striki yfir það, að gengið hafi haft áhrif á skuldirnar. Þessi kenning er afar vafasöm. Árið 1925 töpuðust 300 þúsund krónur í gengismun á einum farmi, og fleira slíkt mun hafa farið á eftir. Þá sagði hæstv. ráðherra, að sjer væri gleðiefni að leggja þetta frv. fyrir. Jeg get nú ekki fyllilega skilið það samkvæmt hans eigin kenningum áður. í bók sinni „Lággengið“ tekur hæstv. ráðherra það skýrt og vel fram, að eigi að halda uppi krónunni, þá verði að minka lánsfjeð sem mest, takmarka útlánin og minka skuldirnar. Með því að leggja til, að nýtt lán verði tekið, breytir hann á móti þessari kenningu sinni. Með því að taka lán má að vísu halda genginu uppi í bili, en það reynist erfitt, er til lengdar lætur, því meir sem erlendu lánin aukast. Þá er önnur stefnubreyting hjá hæstv. fjrh. frá því í fyrra í gengismálinu. Þá vildi hann afsaka hækkun krónunnar með því, að gildi peninga færi eftir eftirspurn og framboði. En nú kemur það greinilega á daginn, að hann fylgir ekki þessari kenningu sinni, því að ef hann hefði trú á henni, þá væri hann fyrir löngu búinn að fella krónuna. Þá vildi hæstv. ráðherra neita því, að skattabyrðin hafi aukist á þjóðinni á síðustu árum. Jeg veit að vísu, að hann gerði í fyrra tilraun til að lækka suma skatta, en sú lækkun var hvergi nærri nóg, eftir því sem ástæður voru til. Það var eðlilegt um leið og krónan hækkaði, að reynt væri að lækka skattana. En nú er það svo, að skattarnir eru að mestu leyti hinir sömu og meðan krónan stóð í 50, en nú er hún rúmlega 80, og hafa því hækkað að sama skapi. En það er alviðurkent með öðrum þjóðum, og heimtað harðlega að framfylgt sje, að skattar lækki þegar krónan hækkar. Þá vildi hæstv. fjrh. ekki svara svo skýrt, að eigi yrði um vilst, þeirri fyrirspurn frá háttv.þm. Str., hvort hann ætlaði að hætta við þá stefnu sína að hækka krónuna. Jeg býst nú ekki við, að hann fáist til þess að lýsa yfir því, að hann sje algerlega horfinn frá þeirri stefnu sinni. Það væri til of mikils mælst. En nú vil jeg spyrja hann að því, hvort hann vill ekki lofa því að vinna ekki að hækkun krónunnar fyr en landið hefir borgað skuldir þær, sem það hefir stofnað til síðan krónan hækkaði. Jeg legg áherslu á þetta, því að jeg er hræddur við hækkun krónunnar meðan skuldir landsins eru of miklar. Jeg vil láta grynna á þeim fyrst. Hv. 1. þm. Rang. (KIJ) lýsti yfir því, að lán þetta væri bráðabirgðaráðstöfun. Jeg skal játa, að það skiftir öðru máli, ef svo er, en spurningin er, hvort við fáum við það ráðið, að svo verði. Þessi háttv.þm. leit bjart á framtíðina. Jeg er yfirleitt bjartsýnn, en jeg sje ekki enn rofa fyrir. Jeg býst því miður ekki við því, að þessi kreppa sje liðin hjá; jeg er hræddur um, að við eigum eftir að sjá hann svartari. Við verðum að muna eftir því, að altaf geta komið fyrir óhöpp, t. d. höfðum við ekki reiknað með kolaverkfalli, en hygginn maður reiknar altaf með óhöppum. En jeg vjefengi, að betri tímar sjeu nú framundan, og skal jeg reyna að finna orðum mínum nokkurn stað. Það er vitanlegt, að tekjur ríkissjóðs hafa til þessa verið að þverra, og það svo mjög á seinni hluta ársins 1926, að engan gat órað fyrir því. Hæstv. atvrh. (MG) lýsti yfir því á þingmálafundi í Tryggvaskála í haust, að stjórnin byggist við því, að tekjuafgangur yrði 2 miljónir króna. En hann er enginn. Venjulega eru meiri tekjur seinni part ársins en fyrri partinn. En þær brugðust gersamlega síðara missirið. En það er mjög bjart álitið, að byggja tillögur um fjármál á því, að bráðlega rofi til. Að síðustu vil jeg beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh. (JÞ), hvort hann getur sagt um það, hvort lánið muni verða framlengt með sömu kjörum. Það gæti verið, að hjer væri um gildru að ræða. Jeg vil því spyrja hann, hvort vissa sje fyrir því, að lánið verði framlengt með sömu kjörum, ef við ekki getum hreinsað okkur af skuldinni.

Tryggvi Þórhallsson Jeg þarf ekki að segja margt til viðbótar því, sem jeg hefi áður sagt. Jeg gat þess þá, að jeg mundi ekki taka endanlega afstöðu til þessa máls við þessa umræðu, jeg væri ekki fullkomlega undir það búinn. Jeg skal aðeins taka það fram, að jeg tel mjög hæpið, að við getum staðið í skilum með lán þetta um næstu áramót, eftir því útliti að dæma, sem nú er. Árið sem leið var útkoma atvinnuveganna svo slæm, að hagur okkar er 15 miljónum króna verri en í fyrra. Þessu höfum við tapað á búskapnum. Jeg sje ekki, að betra blasi við framundan. Það lítur ennþá svartara út fyrir landbúnaðinum. Mikill hluti aðalframleiðsluvöru bændanna er óseljanlegur og mjer skilst, að horfurnar sjeu alt annað en glæsilegar hvað sjávarútveginn snertir. Hinsvegar eru engar horfur á því, að kostnaðurinn við framleiðsluna lækki að mun. Það standa stórkostlegar verklegar framkvæmdir fyrir dyrum. Ef verkstjórarnir „misreikna“ sig eins og í fyrra, þá verða þeir skæðir keppinautar framleiðslunnar. Jeg verð að telja það víst, þegar jeg hugsa um ástandið, sem blasir nú við okkur, að þegar búið er að taka þetta lán, komi það sem nýtt fjármagn inn í atvinnuvegina og sitji þar fast. Og þá er opnuð leið fyrir þeim fyrirspurnum, sem jeg beindi til hæstv.forsrh. (JÞ), en hann vjek hjá að svara. En geti hæstv. ráðh. bent mjer á vissu fyrir því, að aðstaða okkar sje sú, að við getum borgað lánið upp um næstu áramót, fell jeg að sjálfsögðu frá þeim atriðum í ræðu minni, sem það snerta. Jeg er búinn að sýna, hvernig þetta mál horfir við mjer. En það er annað atriði einstaks eðlis, sem jeg þarf að fara út í. Jeg hefi vikið að því, að jeg tæki til athugunar, hvernig peningunum væri skift milli atvinnuvega okkar og hvaða áhrif ný lántaka mundi hafa í þá átt. Jeg gat þess, að þetta viki að stjórninni aðallega, en væri ekki þingmönnum óviðkomandi. Hæstv. ráðh. (JÞ) sagði, að jeg sem endurskoðandi Landsbankans hefði átt að snúa mjer til stjórnarinnar um þetta. Það hefi jeg ekki gert, heldur hefi jeg snúið mjer til þingsins. Þegar jeg tókst á hendur að verða endurskoðandi Landsbankans, var það með það fyrir augum að athuga, hvernig peningunum væri skift á milli atvinnuveganna. Fyrsta árið varði jeg til þess mikilli vinnu, og síðan hefi jeg á hverju þingi borið fram hluti bygða á þeim rannsóknum. Fyrsta árið bar jeg fram frv. um stofnun búnaðarlánadeildar við Landsbankann. Annað árið bar hæstv. ráðh. (JÞ) fram frv. um ræktunarsjóð Íslands, og þá ber jeg fram annað frv. um ræktunarsjóð hinn nýja. Á þriðja þinginu mínu ber jeg svo ásamt hv. 1. þm.N.-M. (HStef) fram brtt. við landsbankafrv., um það, að af verðbrjefaeign bankans skuli ákveðinn hluti vera í jarðræktarbrjefum. Og jeg skal lofa honum því, hæstv. ráðh., að hann skal enn fá að greiða atkvæði um tillögu frá mjer í þessa átt. Mjer þykja góð þau orð, sem hæstv. ráðh. hefir látið falla um sinn hug í þessu máli, en jeg verð að segja, að þau góðu orð eru ekki í samræmi við verk hæstv. ráðh. Hann var á móti frv. mínu um búnaðarlánadeildina. Á öðru þinginu mínu feldi hann það úr sínu frv. um ræktunarsjóðinn, að Landsbankinn ætti að leggja ákveðna fúlgu til landbúnaðarins, og í fyrra barðist hann gegn því með oddi og egg, að sparisjóðsfje Landsbankans ætti að hverfa til ræktunar. Jeg vona, að hans góðu orð eigi eftir að koma fram í öðrum og betri verkum en áður. Hv. frsm.fjhn. (KIJ) gat þess, og það kom fram hjá hæstv. ráðh. (JÞ) líka, að það væri misskilningur, að þessi lántaka stæði í sambandi við gengi peninganna. Jeg vil geta þess, að jeg tók fram í minni ræðu, og hæstv. ráðh. viðurkendi, að það væri rjett, að það fje, sem bankarnir eiga í útlöndum, mundi nálega vera á þrotum. Sú „kredit“, sem bankarnir eiga utanlands og nota nú til þess að annast yfirfærslu peninga, er að smáþrjóta. Ef þetta lán er ekki tekið, er spurningin bara um, hvað margar vikur sjeu þangað til bankarnir hætta að yfirfæra peninga. Hvað tekur þá við? - Það er ekki gengisnefnd, sem ræður gengi peninganna, ef svo er komið, heldur framboð og eftirspurn. Ef lánið er ekki tekið, má búast við, að krónan falli. Jeg get bent á það, að á síðasta fundi gengisnefndarinnar var gert yfirlit um það, hvað mikið hefði verið notað af erlendum gjaldeyri mánuðina mars, apríl, maí og júní í fyrra. Það voru áætlaðar 17 miljónir. Hinsvegar eru ekki til nema 5–6 miljónir í óseldum afurðum. Þó má að vísu búast við, að eitthvað falli til af nýrri framleiðslu á þessum mánuðum, en það er ekki mikið. Jeg býst nú við, að öllum sje ljóst, að með því lánstrausti, sem bankarnir eiga nú við að búa, er ekki hægt að halda áfram gjaldeyrisverslun. Til þess þarf annaðhvort þessa lántöku eða önnur skilyrði til þess að halda gengi peninganna föstu. Hv. frsm.fjhn. og hæstv.forsrh. ljetu báðir orð falla um, að það væri misskilningur, að hjer væri stórmál á ferðinni. Jeg verð nú samt að halda fast við mína skoðun. Jeg lít jafnan á það sem stórmál, þegar á að gefa banka heimild til að binda lánstraust landsins í svo stórum stíl. Við megum ekki gleyma því, hvað við erum fáir. Við erum 30 sinnum færri en Danir. Ef um þá upphæð er að ræða, sem hv. 4. þm. Reykv. (HjV) hefir heyrt úti í bæ, svarar hún til 270 miljóna í Danmörku, og það býst jeg við, að þætti mikið þar. Þetta eitt ætti að vera nægilegt til þess að kalla þetta stórmál. En jeg er sannfærður um, að þetta lán verður fast, áframhaldandi lán. Það verður að veita því inn í atvinnureksturinn, og jeg er sannfærður um, að það mun setja sinn stimpil á okkar þjóðlíf, ekki einungis á næstu árum, heldur á næsta mannsaldri. Út frá þessari hlið málsins mun jeg taka afstöðu til 3. umr., bæði um það, sem hæstv. ráðh. hefir svarað, og hitt, sem hann hefir ekki svarað. Þá á jeg aðeins eftir að gera eina persónulega játningu. Jeg ætla að „citera“ í gamlan hlut, þó að jeg í þetta sinn þurfi ekki að fara alla leið aftur í Sturlungu, heldur aðeins til ársins 1922, og jeg ætla að „citera“ orð hæstv. núverandi forsrh. Hann var þá stjórnarandstæðingur. í B-deild Alþt., bls. 117, segir hæstv. ráðherra: „Á slík stjórn sem þessi og ekki skilið, að henni sjeu afhent tekjuhallalaus fjárlög“. Jeg lít svo á, að einhver æðsta skylda hvers þings sje sú, að afgreiða tekjuhallalaus fjárlög. Hæstv. ráðh. áleit, að sjer bæri að hugsa svo, að stjórnin ætti ekki skilið að fá tekjuhallalaus fjárlög. Mjer dettur ekki í hug að fara eins langt í grimdinni og hæstv. ráðherra. En jeg vil segja, að jeg dæmi núverandi stjórn svo þungt fyrir fjármálastarfsemi hennar, - fyrir það að snúa því góða ári 1924 í illæri -, að jeg mun skoða huga minn um, hvort jeg á að fá slíkri stjórn meiri peninga í hendur, hvort jeg á að gefa heimild til þess, að hún fái í hendur fleiri miljónir, í viðbót við þær miljónir, sem hún hefir látið sökkva.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) sagði, að hann hefði ekki viljað sem þingmaður taka við þeim upplýsingum, sem þingmönnum stóðu til boða, en hann hefði frjett úti í bæ um eitthvað þessu viðvíkjandi og beindi þeirri fyrirspurn til mín, hvort sú frjett væri rjett. Jeg vona, að þó að hv.þm. (HjV) sje ungur og óþingvanur, skilji hann það, að þegar jeg hefi svarað þingmönnum eins og jeg gerði, fer jeg ekki að svara frjettum, sem borist hafa af götunni. Meira hefi jeg ekki að segja hv. 4. þm. Reykv. Aðeins vil jeg óska, að hann þroskist að aldri og þingvisku, því að jeg veit, að til þess hefir hann fulla greind. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) fór út í gengismálið, og einkum var honum ant um að fá yfirlýsingu frá stjórninni um það, hvort hún hjeldi fast við fyrri stefnu sína í því máli. Jeg verð að segja, að það hefði farið betur á því, ef hv.þm. hefði orðað þetta öðruvísi og spurt, hvort stjórnin ætlaði sjer að halda fast við fyrri stefnu hv.þm. sjálfs. Sú stefna hefir verið skýrt yfirlýst af honum hjer, sem sje að stöðva lækkun krónunnar og hækka hana, ef mögulegt er. Jeg ætla ekki að fara að gefa neinar yfirlýsingar hjer. Jeg hefi skrifað um þetta mál í blöðin, og þar má sjá, að mín stefna er fyllilega í samræmi við þessa yfirlýstu stefnu hv.þm. (HStef). Hv. þm. (HStef) vildi afsala sjer allri ábyrgð á lántökunni, og það er alveg rjett af honum. Það hefir blandast óþarflega mikið inn í umr. umhugsunin um það, hvort það væri skynsamlegt af stjórn Landsbankans að taka þetta lán, af því að jeg held, að hvorki þingmenn nje stjórnin hafi tök eða kunnugleika til þess að gera sig að yfirdómara landsbankastjórnarinnar um þetta. Það er heldur ekki það, sem um ræðir í frv., hvort bankastjórnin eigi að taka slíkt lán, heldur hitt, hvort þingið vill veita bankanum ábyrgð ríkissjóðs. Þetta er það, sem um er spurt í frv., og er rjett að gera sjer ljóst, að þetta eitt kemur til atkvæða, eftir því sem enn er fram komið. Þá sagði háttv. 1. þm.N.-M., að hækkunin væri það, að liggja á velgengni atvinnuveganna. Því skaut upp hjá honum, að alt væri gengishækkuninni að kenna og fyrir því þyrfti engin rök að færa. Jeg vil minna hv.þm. á það, að áður hafa komið ljeleg ár og skuldir safnast í erlendum bönkum, og það meira en nú er. Við þurfum ekki að fara lengra en til ársins 1920. Af hverju stafaði þá þetta sama fyrirbrigði? Var það af gengishækkun árin 1919 og 1920? Það er ekki hægt að kenna því um, því að þá stóð einmitt svo á, að í 1 ár og 10 mánuði samfleytt áður en kreppan byrjaði hafði íslenska krónan altaf verið að falla. Hún fjell úr gullgildi 1. janúar 1919 niður í 50% í nóvember 1920. Úr því að þá fór samt á sömu leið og 1926, er þá ekki dálítið varhugavert að slá því fram, að nú undanfarið hafi gengishækkunin ein verið orsök kreppunnar? Jeg held, að allir hugsandi menn hljóti að viðurkenna, að það liggur nær að hugsa, hvort ekki sjeu sömu ástæður til kreppunnar nú og 1920–1921, enda vita allir, sem það mál vilja kynna sjer, að allar þær ástæður eru fyrir hendi nú. Útflutningsvörur okkar hafa fallið í verði á móts við verðlag alment í heiminum. Jeg get því látið mjer í ljettu rúmi liggja alt hjal hv.þm. (HStef) um fjármálastjórn mína í þessu sambandi. Stjórnin hefir ekki getað ráðið verðlagi á fiski í Miðjarðarhafslöndunum, ekki fremur 1926 en 1920–1921. Því er ver, að stjórn landsins hefir ekki tök á þessu. Enginn hv.þm. gengur þess dulinn, að ef stjórnin gæti ráðið, mundu slík verðföll ekki koma fyrir. Hv. 1. þm. Árn. (MT) þarf jeg ekki að svara. Hann var alment tekið að lýsa sinni skoðun á ástandinu og hag bankanna, einkum Íslandsbanka. Jeg vil þó taka undir þau orð hans, að til eru menn, sem álíta fjárhagsástand bankanna verra en það er. Það er óheppilegt, að slíkar skoðanir skuli vera uppi, en það er erfitt við því að gera. Háttv. þm. (MT) sagði, að Landsbankinn ætti óráðstafað fje erlendis. Hann á það ekki, en hann á ónotað lánstraust, og meðal þess er sú tiltrú, sem þessi ameríski banki vill sýna honum. Háttv. 1. þm. Árn. kunni ekki við, að í brtt. væri nefndur ákveðinn banki. Þetta getur verið álitamál. En sumir hv.þm. óska þess, að ábyrgðarheimildin sje takmörkuð við það lán, sem Landsbankinn ætlar að taka nú, og einmitt til að verða við óskum þessara manna, hefi jeg borið brtt. þessar fram, til þess að einskorða þetta. Þá hafði hann það ekki rjett eftir mjer, að jeg hefði sagt, að mjer væri það sjerstakt gleðiefni að leggja frv. þetta fyrir þingið. Slíkt hefi jeg aldrei sagt. Jeg mótmælti því bara hjá hv.þm. Str. (TrÞ), að það hefðu verið neitt sjerstaklega þungbær spor; jeg taldi jafnsjálfsagt að gera það, þegar þess var beiðst, eins og hvert annað verk, sem stjórnin þarf að gera. Þá má náttúrlega segja, að framkoma frv. sje afleiðing af vondri afkomu atvinnuveganna, og að því leyti sje ekkert gleðiefni að flytja það. Þá spurði hann mig, hvort jeg vildi vera með að hækka krónuna ekki meira. Að sjálfsögðu mun jeg ekki gefa nein ákveðin loforð í því efni fyrir framtíðina, en hinsvegar vil jeg taka það fram, að jeg sem þingmaður og að einhverju leyti sem ráðherra átti minn þátt í þeim lagaboðum, sem sett voru 1924 og miðuðu að hækkun hennar, en þær stjórnarráðstafanir, sem gerðar hafa verið milli þinga, hafa allar hnigið í þá átt að hafa hemil á hækkuninni. Það er því ekki rjett, að stjórnin hafi gert beinlínis ráðstafanir til hækkunar. Þá spurði hann og ennfremur, hvort lánið mundi fást framlengt með sömu kjörum. Um það er ekki hægt að segja. Bankalöggjöf Bandaríkja bannar að veita slík lán lengur en til eins árs í senn. Verður því Landsbankinn að fara eftir því, sem lánstraust okkar leyfir, og nota gætilega lánsheimildina. Jeg fyrir mitt leyti treysti bankastjórninni vel til þess. Háttv. þm. Str. (TrÞ) spurði, hvort ekki væri nægilegt að fá heimild til að ábyrgjast lánið um eitt ár eða svo. Hann hefir því skilið orð mín þannig, að lánið ætti að borgast eftir eitt ár. Um þetta er ekki hægt að segja, því ekki er hægt að vita nú, hvort Landsbankinn getur orðið skuldlaus við þennan banka frekar en aðra í árslok. Annars skýrði jeg í fyrri ræðu minni, hvað væri átt við með lausum lánum; það væru þau lán, sem ekki ættu að standa lengur en brýnasta nauðsyn krefði, aðeins þangað til búið væri að draga inn það fje, sem ætti að borga þau með. Eins og jeg hefi bent á áður, má ganga að því vísu, að einhverntíma komi betra árferði en 1926, t. d. eins og 1924. Þá borga bankarnir öll lán sín upp, og í stað þess að skulda, eiga þeir inni við erlenda banka. Þá bjóst hann ekki við, að hægt yrði að borga lánið upp eftir 10 mánuði, sem mjög er sennilegt. Það er því ekki rjett að fá ábyrgðarheimildina aðeins til 10 mánaða, heldur líka til að framlengja lánið, ef það verður ekki borgað upp. Út af því, að viðskiftum Íslandsbanka og Landsbankans hefir verið blandað inn í umræðurnar, vil jeg taka það fram, að eins og öllum er kunnugt, hefir Íslandsbanki látið seðlaútgáfuna af hendi, og hún því flust til Landsbankans. Hefir það aftur haft í för með sjer, að Landsbankinn hefir færst meira í horf seðlabanka og þar af leiðandi orðið að taka upp þau viðskifti við Íslandsbanka, sem alment er um seðlabanka gagnvart öðrum bönkum, að fá þeim í hendur starfsfje gegn vel trygðum víxlum og öðrum tryggingum. Viðskifti þessara tveggja banka okkar eru því fyllilega eðlileg, þegar það er athugað, að Íslandsbanki er ekki lengur seðlabanki. Þá afsakaði hv.þm. Str. það, að hann hefði ekki borið fram fyrir stjórnina kvartanir um skiftingu lánsfjárins milli atvinnuveganna, heldur hefði hann komið með þær til löggjafarvaldsins. Jeg býst við, að hann hafi því aðeins farið með þær til þingsins, að hann hafi ekkert haft við skiftingu bankastjóranna að athuga, sjeð, að því varð ekki kipt í lag nema með breyttri löggjöf. Að því er snertir ummæli hans um verk mín viðvíkjandi lánum til landbúnaðarins, þá vil jeg taka það fram, að það er ekki nóg að koma með tillögur um bætt lánskjör fyrir hann. Þær till. þurfa að minsta kosti að vera svo úr garði gerðar, að þær reki sig ekki á almenna löggjöf og bankastarfsemi. En eins og kunnugt er, hafa sumar till.háttv.þm. Str. (TrÞ) haft þann ágalla. Þá vildi hann og halda því fram, að þessi lántaka væri óhjákvæmileg til þess að halda uppi núverandi gengi á íslenskri krónu. Þó svo væri, tel jeg það engin mótmæli á móti frv., því það ætti öllum að vera ljóst, að eitt hið versta, sem fyrir okkur gæti komið nú, væri það, ef krónan færi að lækka. Annars er meira, sem þarf að gera en að halda uppi gengi peninganna. Það þarf líka að sjá um, að heilbrigð fyrirtæki í landinu velti ekki um koll; þau þurfa að fá það fje, sem þeim er nauðsynlegt til þess að komast yfir krepputímann. Þá vissi jeg ekki, hvernig átti að skilja þau ummæli þessa hv.þm., að þeir þm., sem væru með því að veita þessa ábyrgðarheimild, vildu ekki stöðva fólksstrauminn úr sveitunum til kaupstaðanna. Jeg satt að segja skil ekki sambandið í þessu. En það vil jeg taka fram, að það er ekki hin rjetta leið til þess að stöðva þennan straum að leggja sjávarútveginn á höggstokkinn með því að neita honum um fje, sem hann nauðsynlega þarf til rekstrar og erlendir menn vilja lána honum. Svo lauk hann ræðu sinni með nokkrum velvöldum orðum sem stjórnarandstæðingur, og gerði það með því að slíta út úr sambandi orð, sem jeg hafði sagt 1922. Jafnframt endurtók hann það, sem svo oft hefir heyrst frá honum áður, að þessi stjórn hafi snúið góðærinu í illæri. Þetta var oft sagt um konunga áður, þegar þeim var kent um harðærin. Þannig var einn t. d. kallaður Ólafur hungur. En nú eru það ráðherrarnir, sem eiga að eiga sök á harðærunum. Jeg hefi oft gert grein fyrir því áður og veit, að hv.þm. Str. skilur það, að afkoma atvinnuveganna mótast af verði afurðanna, sem stjórnin því miður ræður ekki yfir. Jeg veit ekki, hvort hann ætlar að kenna gengishækkuninni í fyrra um það mikla verðfall, sem varð á íslensku saltkjöti síðastliðið haust í Noregi.

Já, um 20% af því eða meira

. Það held jeg þó, að sje vafasamt. En hafi hann ekki betri vopn á stjórnina en þau, að kenna henni um verðfall þetta á íslensku saltkjöti, sem byrjaði í október í haust og hefir haldið áfram síðan, þá get jeg fyrir stjórnarinnar hönd verið ánægður með þann átakanlega skort hjá háttv.þm. á rjettmætum aðfinslum á hendur stjórninni. Því meiri röksemdaþrot er tæplega hægt að komast í.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vil láta þess getið, að mjer finst það ekki sitja á hæstv.forsrh. (JÞ) að vera að kenna mjer þingsiði, því að hann er víst ekki nema sex ára gamall á þingi, og reynslan af hegðun hans þar, að minsta kosti á fyrsta þingi hans, ekki sem glæsilegust, svo að þar er ekki af miklu að láta. í þessu atriði finst mjer, að jeg ætti frekar að kenna hæstv.forsrh., hvernig ráðherrum beri að hegða sjer á þingi. Jeg álít það skyldu þeirra að koma fram með málin opinberlega, en ekki að segja við þingmenn: Komið til mín; þá skuluð þið fá að vita alt um þetta mál, og svo tölum við um þetta án þess að aðrir viti nokkuð um það. Þetta er það, sem hæstv. ráðh. (JÞ) gerir nú, en það er rjettur minn og skylda sem þingmanns að fá upplýst opinberlega, hver kjör sjeu á þessu láni, og það er skylda hæstv. ráðh. (JÞ gagnvart þjóðinni að svara opinberlega þeim spurningum, sem til hans er beint. Að hæstv. ráðh. (JÞ) ekki gerir þetta, það er vottur þess, hvert álit hann hefir á skyldum ráðherra yfirleitt og hversu litla ábyrgð hann telur sig hafa gagnvart þjóðinni. Jeg hefi ekki viljað fara til hæstv.forsrh. til þess að láta binda mig þagnarheiti, þegar um opinber mál er að ræða, og mjer þykir það, satt að segja, mjög leitt, að sumir af þeim hv.þm., sem hjer sitja, virðast telja það rjetta aðferð, sem hjer hefir farið fram. Það gleður mig samt, að á svari hæstv.forsrh. til mín var hægt að merkja, að það, sem jeg sagði um lánskjörin, var rjett. Það stendur því óhaggað, enda veit jeg, að þær upplýsingar, sem jeg hefi fengið um það mál, voru rjettar. En viðvíkjandi hinu atriðinu, hvernig fjenu ætti að verja, þá hlýtur það að koma í ljós, og er þegar farið að koma í ljós, að þótt lánið sje tekið í nafni Landsbankans, þá er það þó aðallega tekið vegna Íslandsbanka. Það ætti að vera auðvelt fyrir hvern meðalgreindan mann, sem lán tekur, að skýra frá því, hvernig fjenu eigi að verja. Jeg þykist vita, að ef hæstv.forsrh. tæki fje að láni handa sjálfum sjer, þá mundi hann geta sagt, til hvers hann ætlaði að nota fjeð. Það er heldur enginn vafi á því, að vilji Landsbankinn á annað borð taka lán, þá veit hann líka, til hvers hann þarf að nota peningana. Annars vildi bankinn auðvitað ekkert lán taka. En nú er það sannanlegt, að Landsbankanum liggur ekki á fje nú, heldur Íslandsbanka, og hjer er einungis verið að dylja sporin á þeirri krókaleið, sem þinginu er ætlað að fara til að sökkva í hann nýju fjármagni. Það er að vísu sjálfsagt, að um leið og seðlaútgáfan fer yfir á ríkissjóð og Landsbankann, þá verður nauðsynlegt fyrir Íslandsbanka að útvega sjer nýtt starfsfje. En það fje þarf ekki að koma frá því opinbera. Svo stór banki sem Íslandsbanki er á pappírnum ætti að geta orðið sjer úti um annað fje en frá því opinbera, og með því opinbera tel jeg Landsbankann, þar sem hann er ríkissjóðs eign. En nú er svo farið, að mestalt starfsfje Íslandsbanka er lán frá Landsbankanum og breska lánið frá ríkissjóði. Þegar kemur að því að auka enn þessi opinberu lán til Landsbankans, eins og nú er fyrirhugað, þá verður að athuga, hvaða tryggingar eru fyrir hendi af hálfu Íslandsbanka. En sje það satt, sem haft er eftir nákunnugum mönnum, að bankinn vegi salt milli lífs og dauða, hlutafjeð sje að minsta kosti mestmegnis tapað, verður naumast sagt, að tryggingarnar geti verið góðar og að verjandi sje að sökkva í þann banka meiru af opinberu fje. En það er skiljanlegt, hvers vegna hæstv.forsrh. vill koma málinu fram. Hann er formaður í bankaráði Íslandsbanka og því ekki óeðlilegt, frá hans sjónarmiði, að taka sjerstakt tillit til hagsmuna þess banka. En áhrifa hæstv.forsrh. vita allir, að gætir mjög mikið í Landsbankanum, þar sem hann er fjármálaráðherra. Jeg mun nú haga atkvæðagreiðslu minni eftir þeim svörum, sem jeg fæ frá hæstv.forsrh. Ef ekki fást opinberlega hjer á þingi upplýsingar um það, hve mikið af láninu eigi að fara til Íslandsbanka, og nánar verði skýrt opinberlega alt viðvíkjandi lántökunni, þá mun jeg greiða atkvæði á móti láninu.

Halldór Stefánsson Það, sem jeg hefi að segja um þetta deiluatriði, sem hjer er um að ræða, er þannig vaxið, að jeg get eins vel sagt það við 3. umr., til þess að lengja ekki umr. í þetta sinn.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vildi aðeins, út af ummælum hv. 4. þm. Reykv. (HjV) um Íslandsbanka, taka það fram, að eftir þeim upplýsingum, sem stjórnin hefir um hag bankans, þá eru það algerlega órjettmæt ummæli um hann, að hann vegi salt milli lífs og dauða, eins og hv.þm. (HjV) segir.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. er eiginlega framhald af þeim lögum, sem sett hafa verið um forkaupsrjett sveitarfjelaga á jörðum. Í mörgum kauptúnum eru nú orðnir svo miklir erfiðleikar á því að fá nægilegt land, til þess að framleiða það, sem þarf, t. d. mjólk handa íbúum kaupstaða og kauptúna, og þótt jarðir sjeu í nánd, þá eru þær oft þannig setnar, að menn hafa ekki nægilegt fje til að leggja í þær, til þess að þær geti framleitt það, sem nauðsynlegt er. En í það land, sem kaupstaðir og kauptún hafa eignast í nágrenni við sig, liafa þeir lagt meira til ræktar en annars er venja í sveitum, og þetta er líka mjög skiljanlegt, því að kaupstaðir og kauptún eiga eðlilega hægra ineð að leggja meira fje til ræktunar heldur en fátækir bændur. Nú er það ekki þannig, að hjer verði neinn verulega greiður aðgangur að kaupum á jörðunum, því að á undan þessum kaupanda eiga leiguliðar og börn, kjörbörn og fósturbörn eiganda og síðan sveitarfjelag forkaupsrjett, og svo er hugsunin, að á eftir þeim komi kaupstaðir og kauptún. Nú er ekki svo að skilja, að þetta geti orðið til neinna vandræða fyrir hreppsfjelögin, sem hlut eiga að máli, því að með þessu fá kaupstaðirnir ekkert meiri völd í nágrannahreppunum en áður, þó að þeir eigi jarðir í hreppnum. Afleiðingin verður aðeins aukin ræktun í nágrenninu, sem ekki var áður til. Jeg veit, að cinstöku menn óttast, að kaupstaðirnir og kauptúnin mundu nota þetta til þess að koma af sjer fátæklingum, sem þeir annars hefði þyngsli af, en jeg held, að það sje ástæðulaus ótti; það eru að vísu (kvmi til þess í kaupstöðum, að það hefir verið gefið með fólki, til þess að það yrði sveitlægt annarsstaðar, en það eru aðeins undantekningar, sem ekki er hægt að taka til greina hjer. Menn sjá líka, að í kaupstöðum og kauptúnum er mikil nauðsyn á auknu jarðnæði í kringum þá; þeim er því brýn þörf á þeim jörðum, sem liggja að landi kaupstaðanna, þar sem smábýlismenn í kaupstöðunum geta varið tómstundum sínum til þess að rækta landið, sjer og bæjarfjelaginu til gagns. Jeg álít þess vegna, að þessi heimild eða rjettur sje óhjákvæmilegur handa kaupstöðum og kauptúnum, því að þótt rjettur sje til í lögunum, að taka megi eignarnámi til almenningsheilla, þá er slikt eignarnám svo þröngt, og verður líka naumast notað í þeim tilgangi, sem hjer er um að ræða. Jeg skal þá ekki fjölyrða frekar um þetta mál. Jeg leyfi mjer að óska þess, að þvj verði vísað til nefndar; sennilega ætti það heima í landbn., og vildi jeg því mælast til, að því yrði vísað þangað.

Einar Árnason Ef þetta frv. verður að lögum, þá gefur það kaupstöðum og kauptúnum rjett til þess að blanda sjer í kaup og sölu á jarðeignum í ýmsum hreppum á landinu. Hjer er sem sje verið að bæta við enn einum forkaupsrjettaraðilja við það, sem áður var; þeir eru þegar, eins og hv.flm. (JBald) tók fram, þrír fyrir, og hjer kemur sá fjórði til viðbótar. Jeg veit nú ekki, hve langt verður hægt að teygja þennan forkaupsrjett, en það getur gengið svo langt, að það verði töluvert mikið haft á athafnafrelsi manna og geti gengið fullnærri eignarijettinum. Jeg sje nú í rauninni ekki, að það sje verulega brýn ástæða til þess að gefa kaupstöðum eða kauptúnum, sem eru sjerstakir hreppar, nein sjerstök vildarkjör í þessu efni, því að það er sá aðili, eins og reynslan hefir sýnt, sem hverjum einstakling er um megn að keppa við, þegar um jarðakaup er að ræða í nágrenni þeirra, af því að kaupstaðirnir hafa miklu meira bolmagn til að gefa hátt verð fyrir jarðir, vegna þess, að þeir hafa miklu betri tök á að leigja út land jarðanna til einstaklinga í kaupstaðnum fyrir svo hátt verð, að það er óhugsandi, að bændur, sem reka búskap á jörðunum, geti kept við þá. Það er ekki annað hægt að sjá af þessu frv. en að kaupstaðirnir geti stungið sjer niður hvar sem er í nágrannahreppunum og keypt eina og eina jörð, þar sem þeim sýnist. Þar sem jeg þekki best, hagar svo til, að þrír hreppar liggja að kaupstaðnum, og þá eru það þrír allstórir hreppar, sem falla undir þessi ákvæði frv. Það er vitanlegt, að kaupstaðir hafa gert töluvert að því, að kaupa jarðir í nágrannahreppum sínum, og hygg jeg, að það hafi orðið sú reyndin á, að einstakir jarðabraskarar hafi grætt töluvert á þeirri verslun. Hinsvegar er það og vist, að sveitarf jelögin, sem jarðirnar liggja i, hafa ekki beðið annað en skaða af þessu. Það er alls engin trygging fyrir því, að bæjarfjelögin fari ekki hreint og beint að „spekúlera“ Í því, að fara að kaupa upp jarðir í nágrannahreppum. Auk þess er það ekki útilokað, að bæjarfjelög geti með þessum hætti látið ýmsa vandræðamenn verða sveitlæga í nágrannahreppum sínum. Jeg fullyrði ekki, að þetta hafi enn komið fyrir, en það liggur nærri að ætla, að af þessu geti stafað hætta fyrir viðkomandi hreppa, einkum síðan sveitfestistíminn var styttur. Að minsta kosti þyrfti að búa svo um hnútana, að þau sveitarfjelög, sem hlut eiga að máli, hefðu rjett til að krefjast þess, að þær jarðir, sem kaupstaðirnir þannig eignast, yrði að leggjast undir lögsagnarumdæmi kaupstaðarins. Jeg þekki þess dæmi, að kaupstaður eignaðist jörð í nágrannahreppi. Í landi þessarar jarðar reis svo upp allstórt þorp, og hlutaðeigandi hreppur hefir mjög eindregið óskað þess, að bærinn vildi taka þetta land undir sitt lögsagnarumdæmi,vegna þess, að hreppurinn hefir töluvert inikil þyngsli af þessu þorpi, en kaupstaðurinn hefir algerlega neitað því, og það mun vera ákveðið í lögum, að þetta er ekki hægt að gera, nema með samkomulagi milli hlutaðeigandi sveitar og bæjarfjelags. Sem sagt, mjer sýnist þetta frv. vera töluvert athugavert, og í þeirri mynd, sem það nú er, mun jeg ekki fylgja því.

Magnús Kristjánsson Jeg stend ekki upp til þess að mótmæla þessu frv., en aðeins til þess að gera eina fyrirspurn til hv.flm. (JBald) um það, hvernig skilja beri eina setningu í frv., sem mjer finst dálítið óljóst orðuð; það er þessi setning: „Nú hefir sveitarfjelag hafnað forkaupsrjetti á jörð í hreppi, er liggur að kaupstað.“ .... Jeg vildi fá skýringu á því, hvort hjer er aðeins átt við jarðir, þar sem land jarðarinnar liggur að landi kauptúnsins. Spurningin er því, hvort það er land hreppsins eða land jarðarinnar, sem þarf að liggja að takmörkum kaupstaðarins eða kauptúnsins. Það er aðeins þetta, sem jeg vildi fá upplýst, því að þetta getur haft talsverða þýðingu. Það er alt annað, hvort land ákveðinnnar jarðar liggur að landamærum kauptúns, eða hvort aðeins er átt við, að það sje iandamæri hreppsins og landamæri kauptúnsins, sem komi saman. Það getur verið, að þessi fyrirspurn min sje óþörf, en mjer finst alveg nauðsynlegt að fá skýringu á þessu atriði. Svo er annað, sem jeg get bætt við, úr því að jeg á annað borð stóð upp. Jeg get ekki annað en lýst ánægju minni yfir því, að þetta frv. er fram komið, hvað stefnuna sjálfa snertir, vegna þess, að mjer finst liggja mikil viðurkenning í því, um að sá vöxtur kauptúna, sem að undanförnu hefir átt sjer stað, sje ekki allskostar heilbrigður, þar sem viðurkent er með þessu frv., að jarðrækt sje nauðsynlegt skilyrði fyrir þrifuni þorpa, og þá um leið kauptúna yfirleitt. Það er eins og mönnum hafi stundum siest yfir þetta mikilvæga aðalatriði, en jeg álít, að það sje hinn upprunalegi tilgangur og órjúfanlegt lögmál, að sem allra flestir þurfi að lifa á einhverjum jarðargróða, einhverri framleiðslu af jörðunni. Þá fyrst gæti þorpi eða kaupstað vegnað vel, því að það er óeðlilegt, að fjöldi fólks safnist saman á litlum bletti, án þess að lifa á nokkurri framleiðslu, heldur aðeins á nokkrum atvinnusnöpum. Mjer finst, að hv.flm. frv. (JBald) hafi með þessu lýst yfir því, að hann hafi nú fengið fullan skilning á því, að það beri að leitast við að hindra þetta mikla aðstreymi að sjávarsíðunni, sem nú á sjer stað, og þess vegna er það rjett, að frv. sje fullur gaumur gefinn.

Björn Kristjánsson Eftir að hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hafði talað, hefði jeg vel getað fallið frá orðinu, en jeg vil þó segja aðeins fáein orð, fyrir þá sök, að mjer hafa borist mjög ákveðin mótmæli frá Seltjarnarneshreppi gegn þessu frv., og hefir mjer verið falið að bera þau fram. Þar eru færðar þær ástæður gegn frv., að vel geti komið fyrir, þegar á að selja einhverja jörð, að verðið sje svo hátt, að hreppsfjelagið geti alls ekki keypt jörðina, þótt það gjarnan vildi, til þess að hún lenti ekki í höndunum á Reykjavíkurbæ. Þeir segja, að það sje hart fyrir hreppinn, ef einhver ágætismaður byðist til að kaupa jörðina, að hreppurinn gæti þá ekki fengið að njóta þess manns. það hefir, svo sem menn vita, komið fyrir áður, að jarðir hafa verið seldar frá þessum hreppi og lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. En það hefir jafnan verið gert með fullkomnu samkomulagi milli Reykjavíkur og hreppsfjelagsins. Hefir meðal annars verið sjeð fyrir, að samningar tækjust um það, hvernig hátta skyldi fátækraframfæri á þessum jörðum. En yrði þetta frv. að lögum, flytu jarðirnar þegjandi undir bæinn, en hreppurinn yrði að sjá fyrir fátækraframfæri á þeim. Sjá menn, að það getur ekki staðist. Vil jeg aðeins bæta þessu við það, sem hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) sagði, og biðja hv. nefnd að taka það til íhugunar áður en hún leggur til, að frv. verði samþykt. Fæ jeg ekki sjeð í fljótu bragði, að hægt sje að laga frv. svo, að til mála geti komið að samþykkja það. Eina leiðin, sem kaupstaður getur farið, ef hann vill auka við sig landrými, er að semja um það við viðkomandi hrepp, og taka til athugunar öll þau atriði, sem þar koma til greina. Þetta er alveg eins og þegar einn hreppur skiftist í tvo, að þá er ekki nóg að segja, að t. d. Akraneshreppur skuli hjer eftir skiftast í Innri-Akraneshrepp og Ytri-Akraneshrepp, heldur verður jafnframt að sjá fyrir því, að ómegð hreppanna verði rjettilega skift á milli þeirra, og margt fleira kemur þar til athugunar. Þessháttar leið verður hjer að fara; öðruvísi er ekki hægt að flytja jörð á milli hreppa.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það, sem helst hefir verið haft á móti þessu frv., er óttinn við það, að kauptún og kaupstaðir verði algerlega ofjarlar hreppa þeirra, sem að þeim liggja. Þessi mótbára held jeg að sje algerlega ástæðulaus. Því að menn athugi það, að nú hafa kaupstaðir og kauptún miklu betri aðstöðu en aðrir til að kaupa þær jarðir, er þau vilja eignast, í hinni svonefndu „frjálsu samkepni“. - Annars eru ástæðurnar gegn frv. hver á móti annari. Einn hv.þm. kallaði þetta skerðing á eignarrjettinum, en það eru svo ótal mörg önnur lög, sem í gildi eru, og enguni dettur í hug að hafa neitt á móti. - Annar hv.þm. hjelt því fram, að yrði frv. að lögum, mundu jarðir hækka svo í verði, að ómögulegt yrði fyrir einstaka menn að sitja þær. En það verður varla kölluð „skerðing á eignarrjettinum“, að láta jarðirnar hækka í verði. Ótti manna við það, að enginn geti kept við kaupstaðina um jarðakaup, er algerlega ástæðulaus; því að eins og nú er ástatt, geta kaupstaðirnir kept við aðra og hækkað verðið, engu síður en þótt frv. nái fram að ganga. En jeg fæ nú ekki betur sjeð en að kaupstaðirnir eigi nokkurn íhlutunarrjett um jarðirnar í nágrenni sínu. Því ao fyrir hvað hækka þessar jarðir í verði? Einmitt fyrir það, að svo margir þyrpast þarna saman á tiltölulega lítið svæði, og því verða afurðir og landeignir í nágrenninu í hærra verði. Þess vegna eiga kaupstaðirnir fulla kröfu til að njóta þarna nokkurra hlunninda. það eru ekki heldur nein ósköp, sem farið er fram á með frv., þó að jafnan eigi að gera bæjarstjórn við vart, ef jörð er seld í nágrannahreppi. Hv. 1. þm. Eyf. (EA) vildi láta líta svo út sem komið gæti fyrir, að sveitarfjelögin biðu mikið tjón af jarðakaupum kaupstaða. En jeg held nú þvert á móti, að það sje undantekningarlitið, að í þær jarðir, sem kaupstaðirnir eignast, sje lagt miklu meira fje til ræktunar en flestar aðrar. Ef þær eru bútaðar niður í smábýli, verður útkoman líka hin sama. pvi fylgir aukin ræktun og meiri framleiðsla en ella mundi. Hv. 1. þm. Eyf. (EA) kom með dæmi um það, að kaupstaðirnir vildu ekki taka undir lögsagnarumdæmi sitt þær jarðir, er þeir hefðu eignast. En hv. 1. þm. G.-K. (BK) var hinsvegar hræddur um, að frv. yrði til þess, að alt hans kæra Seltjarnarnes yrði lagt undir Reykjavík. Sjá menn, hve þarna skýtur skökku við í andmælunum. Það er alveg skökk skoðun hjá hv. 1. þm. G.-K. (BK), ef hann hyggur, að fátækraframfærslan á jörðunum þurfi að breytast, þótt þær komist í eigu kaupstaða. Sveitarfjelögin hafa eftir sem áður rjett til að leggja útsvar á ábúendurna.  Jeg mintist á Seltjarnarnes. Það er einmitt ágætt dæmi, máli mínu til sönnunar. Seltjarnarnes er nú einhver hinn best stæði hreppur á landinu. Af hverju ? Halda menn, að það sje sakir stórkostlegra landkosta, fram yfir aðrar sveitir? Nei, það er sakir þess, að Seltjarnarnes liggur svo nærri Reykjavík. íbúarnir geta stundað hjer atvinnu sína, án þess að leggja nokkuð af mörkum til bæjarins, og þeir njóta margra annara hlunninda af nálægðinni við Reykjavík. Fyrir það er hreppurinn efnaður, og annað ekki. Þessar ástæður gera það að verkum m. a., að sjálfsagt er að samþ. frv. mitt. Þá á jeg aðeins eftir að svara hv. 4. landsk.þm. (MK) nokkrum orðum. Hann spurði, hvað þýddu orðin í 1. gr., hvort forkaupsrjettarákvæðin ættu aðeins við jarðir, er lægju að landi kaupstaðar, eða hvort þetta ætti við um allar jarðir í hreppi, er lægi að kaupstað eða kauptúni. Jeg veit nú ekki, hve vel það á við að ræða svona einstök atriði við 1. umr. máls, en vil þó segja, að það er minn skilningur á frv„ að forkaupsrjettur eigi að ná til allra jarða í nágrannahreppi. - Hv. 4. landsk. (MK) sagði ennfremur, að í frv. lægi viðurkenning á því, að hinn mikli vöxtur kaupstaðanna hefði verið óheppilegur, cg var ákafiega glaður út af þeirri „viðurkenningu“. En jeg fyrir mitt leyti hefi aldrei heyrt nokkurn mann mótinæla því, að það væri óheppilegt, að kaupstaðirnir offyltust af fólki. Og jeg býst við, að allir vilji straumhvörf í þessum efnuni. Þetta frv. er t. d. ofurlítið spor í þá átt. En jeg býst við, að ekkert einstakt frv. geti breytt þessum lólksstraum til kaupstaðanna, heldur þurfi þar margt að koma til. Því hljóta allir, sem álíta offylling kaupstaðanna óheppilega, að styðja að því, að þetta hænufet verði stigið.

Guðmundur Ólafsson Nú eru þegar orðnar nægar umræður um ekki stærra frv., og skal jeg því ekki vera fjölorður. Jeg verð að taka í svipaðan streng og ýmsir aðrir, sem hjer hafa áður talað, að jeg fæ ekki sjeð þörfina á þessu frv. Mjer er ekki ljóst gagnið, sem af þessu á að leiða, en mjer virðist næstum hlægilegt að fara nú enn á ný að bæta við forkaupsrjettarununa. Ef þessu heldur áfram, verður bráðum ómögulegt að selja jörð nema eftir eintómum forkaupsrjettum. Abúendur hafa forkaupsrjett, börn þeirra, stjúpbörn, fósturbörn  Mjer finst, að eins og nú er ástatt, standi kaupstaðirnir betur að vígi um að eignast þær jarðir, er þeir vilja, sakir þess, að þeir geta boðið fyrir þær hærra verð. Standa þeir þannig miklu betur að vigi en fátækir forkaupsrjettarhafar. Ef ætti að fara að fjölga forkaupsrjettum, held jeg, að betra væri að bæta við einhverjum hreppsbúa, sem þyrfti á jörð að halda og tæki hana til ábúðar. Hv. flm. (JBald), lagði til, að frv. yrði vísað til landbn. En jeg finn nú ekki landbúnaðarbragðið að þessu frv., og vil því leggja til, að málið fari til hv. allsherjarnefndar.

Magnús Kristjánsson Mjer þótti hv.flm. (JBald) taka það heldur óstint upp, að jeg skyldi benda á, að orðalag á frv. hans væri heldur ónákvæmt. Sagði hann, að það ætti eigi við að tala um slíkt atriði við þessa umr. málsins, en jeg álít það vera þvert á móti. Það er einmitt bráðnauðsynlegt að benda á það við 1. umr., ef orðalag er ónákvæmt eða villandi, þannig, að hægt sje að skilja það á margan hátt, svo að sú nefnd, sem frv. fær til meðferðar, hafi tækifæri til að sjá við lekanum þegar í stað. En það getur verið nokkuð seint, að þurfa að fara áð umturna öllu frv. við 3. umr. út af ónákvæmu orðalagi. Jeg verð að halda fast við það, að aðfinslur mínar við frv. hafi verið á fullum rökum bygðar. Skal jeg taka fram, að jeg get vel fylgt því, ef sá skilningur yrði ofan á, að forkaupsrjettur næði aðeins til jarða þeirra, sem að kaupstað eða kauptúni liggja. En eigi að taka hina skýringuna, að forkaupsrjetturinn nái til allra jarða í hreppnum, mundi jeg þurfa að hugsa mig um, áður en jeg ljeði frv. atkv. mitt. Hitt verður ekki talið annað en gleðilegt, að hv.flm. (JBald) ljet það nú koma ótvirætt fram, að hann viðurkendi rjettmæti ummæla minna, að nú væri kominn tími til að fara að vinna að straumhvörfum um fólksflutninginn til sjávarins. Þó að hann gæfi nú þessa yfirlýsingu, hafa máske sumir álitið, að hans fyrri breytni hafi ekki gengið í þá átt. En með frv. sínu vill hann nú leggja grundvöll að því, að fólkinu, sem gint hefir verið frá sveitunum, gefist aftur kostur á að draga fram lífið á heilbrigðum atvinnurekstri. Jeg vil sem sagt ekki leggja neinn stein í götu þessa máls, en hlýt að krefjast þess, að það verði ljóst fram sett, hvað átt er við með frv.

Forseti (HSteins): Jeg hefi áformað að hafa fundarhlje bráðlega, vegna jarðarfarar Odds Hermannssonar skrifstofustjóra, og þætti mjer gott, að umræður yrði stuttar úr þessu, svo að þessari umr. mætti verða lokið fyrir hljeið.

Flm. (Jón Baldvinsson) Hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) talaði í svipaða átt og aðrir, sem á móti frv. hafa mælt, nema hann bætti því við, að sjer þætti hlægilegt að hnýta kaupstöðunum aftan í forkaupsrjettalestina. En jeg sje nú ekki, hvað hlægilegt er við það, þótt kaupstaðir og kauptún eignist þann sama rjett, sem sveitarfjelögin hafa nú, þegar þess er gætt, að þeir hafa slík áhrif á hreppana kringum sig, að þar verður miklu lífvænlegra en áður, vegna auðveldari og betri söhi á landbúnaðarvörum. Hv. þm. (GÓ) sagði, að bráðum yrði ómögulegt að selja jörð, ef þessi forkaupsrjettaruna ætti að haldast. Jeg verð nú að kalla það að selja jörð, ef einhver forkaupsrjettarhafi vill kaupa hana.

Jeg sagði, að það yrði ómögulegt að selja öðrum manni jörð en forkaupsrjettarhafa.

Mjer virðist, að það megi nú koma nokkuð í einn stað niður fyrir þann, sem selja vill jörð sína, hvort það er sveitarfjelagið eða annar, sem kaupir, ef hann fær það verð fyrir, sem hann vill. Og kaupstaðirnir ættu ekki að vera neitt lakari kaupendur en hver annar. Ekki hafa verið færðar neinar líkur að þeirri fullyrðingu hv.þm. A.-Húnv., að ræktun jarðanna yrði minni, ef kaupstaðirnir eignuðust þær. Hann er sá eini, sem slíku hefir haldið fram, er hann sagði, að þess væru dæmi, að alt hey væri flutt af jörðunum og í kaupstaðina, en þær látnar lenda í niðurníðslu sjálfar. Þess kann nú að vera eitthvert dæmi, að svo hafi farið, en það getur ekki verið alment. Því að reglan hlýtur að vera sú, að hey sje fremur flutt til kaupstaðanna lengra að. Hingað er t. d. flutt mikið hey bæði úr Borgarfirði og Ölfusi, en sáralítið úr næstu hreppum. Það, sem hv.þm. (GÓ) talaði um, að frekar gæti komið til mála, að einhverjir hreppsbúa fengju forkaupsrjett, er vitanlega fjarstæða, og gerist ekki þörf að ræða þess háttar tillögur. Jeg hefi nú athugað 1. gr. frv. betur, og sje jeg, að hún er alveg nægilega skýrt orðuð, og þarf ei um það að deila. En jeg skil ekki, af hverju hv. 4. landsk. (MK) er endilega að heimta, að við sjeum ekki sammála í þessu máli. Jeg hefi aldrei talið það heppilegt, að fólk flyktist til kaupstaðanna. En hitt hefi jeg sagt, að ómögulegt er að koma í veg fyrir það, nema fólkinu sje sköpuð lífvænlegri skilyrði annarsstaðar. Það er alls ekki rjett, að fólk hafi verið gint burt frá bjargvænlegum lífsskilyrðum til kaupstaðanna. Það er alment ekki hægt að ginna fólk þaðan, sem bjargvænlegt er og því líður vel. En liði því illa, reynir það að komast burt. Það eru þau óskrifuðu lög, sem ekki verður breytt.

Flm. (Jón Baldvinsson) Frv. þetta er mjög svipað frv. því, er hjer var til umr. næst á undan (frv. um forkaupsrjett kaupstaða á jörðum), að því breyttu, að hjer er forkaupsrjettur bundinn við lögsagnarumdæmi og er hliðstæður forkaupsrjetti sveita í hreppsfjelögum. En ástæðan til þess, að frv. er fram komið, er sú, að nýlega voru seldar í kaupstað norðanlands stórar eignir og hafnarvirki, sem bænum var nauðsynlegt að eignast, en lentu hjá einstökum manni. Þarna hefði átt að gilda forkaupsrjettarákvæði fyrir bæinn, og er þetta ljósast dæmi þess, hve nauðsynlegt það er kauptúnum að hafa þennan forkaupsrjett. Í mörgum öðrum kaupstöðum og kauptúnum eru lóðir, lendur og hafnarvirki eign einstaklinga, enda þótt slíkar eignir ættu í raun rjettri að vera eign bæjarfjelagsins. Allir þeir, sem til þekkja, vita, að það eru margvíslegar eignir einstaklinga, sem bæir þurfa að eignast til þess að hægt sje að byggja skipulega o. s. frv. Það, sem hjer er farið fram á, er, eins og áður er sagt, hliðstætt því, sem gildir um forkaupsrjett sveitarfjelaga, en hjer er um fleiri eignir að ræða heldur en í sveitum, þar sem eru mörg íbúðarhús með litlum lóðum og svo hafnarmannvirki, en það er forkaupsrjettur þeirra, sem frv. stefnir að. Það gat verið um fleiri en eina leið að ræða, til að veita bæjar- og sveitarfjelögum þennan forkaupsrjett. En mjer þótti of umsvifamikið, að bæjarfjelag skuli þurfa að segja til í hvert skifti, sem einhver vill selja eign sína, hvort það vill neyta forkaupsrjettar. Til þess að takmarka fjölda þeirra eigna, sem bæjar- og sveitarfjelögum á að tryggja forkaupsrjett að, er farið fram á það, að bæjarfjelögin geri sjálf samþyktir um það, hvaða eignum þau þurfi að eiga forkaupsrjett á, til að ná því marki, sem frv. miðar að. Meginreglan verður auðvitað sú, að forkaupsrjettar til íbúðarhúsa verður ekki neytt, en þó geta einstök hús legið svo, að nauðsynlegt sje fyrir bæjarfjelag að fá þau keypt, vegna fyrirhugaðra mannvirkja. Að vísu eru til eignarnámsheimildir í hafnarlögum og lögum um skipulag kauptúna, en slík lög eru of þröng og koma ekki að því gagni, sem forkaupsrjettur, slíkur sem þetta frv. fer fram á, gæti gert. Jeg sje ekki ástæðu til þess að hafa langar umræður um mál þetta. Það er ósköp auðskilið, og vilji hv.þdm. fallast á það, tel jeg það vel farið, því þetta er nauðsynjamál. Jeg tel sjálfsagt, að málinu sje vísað til nefndar, að umr. lokinni, og tel, að það muni eiga heima hjá allshn.

Flm. (Einar Jónsson) Aðalástæðan fyrir því, að till. þessi á þskj. 83 er fram komin, er áhugi ýmsra kunnugra manna fyrir góðri umönnun á hinni miklu girðingu, sem um er að ræða, og hagkvæmum notum hins afgirta svæðis. Eins og getið er um í greinargerð till. þessarar, ritaði Gunnlaugur Kristmundsson skýra blaðagrein í nóvember síðastl., þar sem hann benti á, að hagkvæmasta leiðin til þess að hafa not þessarar stóru girðingar myndi verða sú, að stofna þar barnahæli og setja upp kúabú samhliða því. Á þann hátt mætti koma í veg fyrir, að hið mikla gras, sem er þar nú árlega, rotnaði niður ónotað. Í greinargerðinni er þess og ennfremur getið, að á svæði þessu myndi mögulegt að heyja 1500–2000 hesta á ári, alt kúgæft hey, ef slegið væri árlega. Við þessi stóru grassvæði er ekkert annað að gera en slá þau, því að beit er þar bönnuð. Sauðfje fær eðlilega ekki að koma þangað, því að það eyðileggur svo mjög gróðurinn. Þegar því það er horfið, fer gróðrinum svo fljótt fram, að því trúir enginn, nema sá, sem reynir. Að mönnum datt í hug, að þarna gæti verið hentugur staður fyrir barnahæli, er meðal annars af því, að mjög er eftirsótt að koma börnum úr kaupstöðunum upp í sveit á sumrin, þar sem þau hafa betra loft og nóga mjólk. Ef þarna væri stofnað kúabú, gæti allmörgum börnum liðið þar vel. Eins og tekið er fram í grein Gunnl. Kristmundssonar, eru góðar samgöngur að Gunnarsholti, bílvegur þangað alla leið hjeðan. En eins og öllum er kunnugt, er það aðeins á sumrin, sem hann verður notaður. Liggur því beint við að nota þennan stað á sumrin fyrir kaupstaðina, en á veturna fyrir sveitina, og verður því best fyrir komið á þann hátt, að hafa þar barnahæli fyrir kaupstaðabörn á sumrin, en barnahóp úr sveitinni til kenslu á vetrum. Þetta gæti verið hagkvæmt fyrir okkur Rangæinga, því að við erum, sökum strjálbygðar, alveg að komast í þrot með að uppfylla þær kröfur, sem gerðar eru til barnafræðslunnar. Þannig hagar til, að það eru aðeins tvö heimili í sveitinni, sem eru svo sett, að börn geta gengið þangað frá 1 eða 2 næstu bæjum. Höfum við því neytt þessi heimili til að hafa skólann langt umfram það, sem þau hafa getað með góðu móti. En nú er svo komið, að þau sjá sjer það á engan hátt fært lengur. Erum við því orðnir alveg ráðþrota með þetta. Þegar því hin umrædda blaðagrein kom í haust, flaug okkur í hug, hvort við myndum ekki geta orðið í sambjörg við hið opinbera, að koma upp skóla fyrir okkar börn, um leið og það sæi sínum kaupstaðabörnum fyrir þægilegum sumarbústað. Jeg bið því hv. deild að athuga, að hjer er um enga áskorun að ræða, heldur aðeins að íhuga, hvort þetta myndi ekki fær leið. Jafnframt þessu ber að athuga, að í þessa stóru girðingu er búið að leggja mikið fje fram úr ríkissjóði. Væri það því óneitanlega hagkvæmara, ef hægt yrði að koma þessu fyrir á þann veg, að hann fengi að einhverju leyti vexti af því fje, sem hann hefir lagt fram. Og það mundi helst verða með því að nota girðingu þessa á einhvern hagkvæman hátt í þágu hins opinbera. Það er því eigi aðeins ósk Rangæinga einna, að Alþingi leggi til við stjórnina, að þetta verði athugað, heldur og fjölmargra fleiri. Eins og jeg tók fram áðan, er hreppur sá, sem Gunnarsholt liggur í, mjög strjálbygður. Aðeins á tveimur stöðum hagar svo til, að börn geta gengið í skóla heiman að frá sjer. Og er það síst að undra, þar sem lengd hreppsins er um 50 km. og breidd um 40 km. Það er því afarerfitt að framkvæma barnafræðslu þarna svo í lagi sje, nema því að eins að hafa fastaskóla. Það má nú segja, að hreppurinn geti fengið styrk úr ríkissjóði til að byggja fastaskóla. Það er aldrei nema satt, og hefir komið til tals. En þetta er heppilegri leið, bæði fyrir ríkissjóð og hreppsfjelagið. Jeg tók ekki upp í till. þessa, hver not mætti hafa af Stóruvallagirðingunni í Landsveit, en eins og kunnugt er, er það stór girðing. Hinsvegar finst mjer sjálfsagt, að það verði athugað um leið og athugað yrði, hver not mætti hafa af Gunnarsholtsgirðingunni. Mjer dettur í hug, að fyrirsögn till. þessarar hefði betur farið á annan veg, en slíkt ætti ekki að verða til að skemma efni hennar. Óska jeg svo, að henni verði vísað til nefndar, og þá helst allshn. Annars get jeg sætt mig við, að hæstv. forseti stingi upp á nefndinni.

Mjer finst till. eiga best heima í mentamálanefnd

. Jeg fel hæstv. forseta að skera úr, til hvaða nefndar hún skuli fara.

Jónas Jónsson Hv. 2. þm. Rang. (EJ) hefir komið hjer með undarlegt mál, og sáust undarlegheit þess best, þegar fara átti að vísa því til nefndar, því þá gat það eftir efninu heyrt undir þrjár nefndir. Sem sandgræðslumál heyrði það undir allshn., sem þingsályktun um stofnun kúabús heyrði það undir landbn., og sem skólamál heyrði það undir mentmn. Eftir efninu hefði till. þessi frekar átt að heita till. til þál. um stofnun kúabús eða barnahælis. Það mun mjög óvanalegt, að innihald till. eða frv. sje dulið svo í fyrirsögn sem hjer. Væri því ekki úr vegi fyrir háttv.flm. að athuga þetta til 2. umr. og breyta þá fyrirsögn tillögunnar í samræmi við innihaldið. Gæti till. þá komið til með að heita: Till. til þál um stofnun kúabús, barnahælis og barnaskóla í Gunnarsholti. Hv. flm. talar ekkert um kostnaðarhlið þessa máls. Hann gerir ráð fyrir, að þarna megi heyja árlega 1500–2000 hesta, alt kúgæft hey. Yrði því um töluverðan rekstur að ræða þarna, ef nota á allan þennan heyafla, auk þess sem hann myndi aukast árlega við notkun áburðar undan stóru kúabúi. Til slíks rekstrar þarf því áreiðanlega mikið fje. Jeg vil nú biðja hv.flm. að skýra frá, hvort hann ætlist til, að landssjóður byggi þarna hlöður og gripahús tilsvarandi þeim heyafla, sem hann telur, að þarna megi fá. Jafnframt væri gott, að hann upplýsti, hversu margar kýr myndi þurfa til þess að jeta alt þetta hey. Það mun nú sjaldgæft, að kennarar sjeu líka bústjórar fyrir stórum búum; að minsta kosti fer það illa saman, þegar kennarinn er kvenmaður. Jeg vil því ennfremur spyrja hv.flm., hvort hann hafi hugsað sjer að hafa þarna sjerstakan bústjóra, og þá hvort hann eigi að vera launaður af því opinbera eða hreppnum. Þetta eru þá spurningar viðvíkjandi kúabúinu. Þá er barnahælið. Hv. flm. lýsti þeim erfiðleikum, sem þarna væru með barnafræðsluna. Jeg get vel trúað, að þeir sjeu miklir, og því vel skilið, að hans stóri hreppur vilji þiggja hjálp frá hinu opinbera, til þess að koma upp fastaskóla. En væri ekki gefið helst til mikið fordæmi með því að láta hrepp þennan fyrst fá girðingar fyrir fullar 20 þús. kr. og byggja svo á eftir yfir öll skólabörn hans og nokkra tugi nautgripa. Gætu þá ekki aðrir hreppar komið á eftir og beðið um annaðhvort, og jafnvel hvorttveggja. Mjer finst það liggja beint við. Hefir nú hv.flm. gert sjer grein fyrir, að hjer er um þjóðnýtingu að ræða, og hana í stórum stíl? Jeg býst við því. En það virðist því undarlegt tákn tímanna, að hið fyrsta, sem hann flytur í þinginu, skuli vera um þjóðnýtingu, sje það satt, sem sagt hefir verið, að hann hafi eingöngu verið sendur á þing til þess að vera á móti öllu slíku. Smalar hans munu hafa haft á orði, að með kosningu hans ætti að tryggja, að hangikjötið í eldhúsrótinni hjá bændum í kjördæmi hans yrði ekki „þjóðnýtt“ handa einhverjum öðrum fátæklingum. - Hjer er sem sje um þrefaldan ríkisrekstur að ræða. Hv. flm. er því kominn þrefaldur í mótsögn við það, sem hann var kosinn til. Vill nú hv.flm. upplýsa, hve mikið hann hefir hugsað sjer, að hreppurinn legði af mörkum í þetta þjóðnýtingarfyrirtæki, og hversu mikinn þátt hreppurinn eigi að taka í þeim tekjuhalla, sem hugsanlegt er, að verði á rekstri þess? Þá kem jeg að því, sem hv.flm. hefði átt að minnast á, en það er sandfokið. Eins og till. ber með sjer, er þarna mikið sandfok, og hefir mjer verið sagt af bændum eystra, að börnin gæti hæglega fent þar á sumrin í sandsköflunum. Jeg efast ekki um, að þessi uppástunga um þrefalda þjóðnýtingu á Gunnarsholti hafi verið gerð í góðri meiningu. En það virðist ógerningur að senda börnin úr rykinu hjeðan í hið mesta sandfok og ryk, sem fáanlegt er á landinu. Er því ekki hægt að búast við, að þeir fylgi þessu máli, sem börnin eiga, því að öllu athuguðu er ekki hægt að fá öllu óheppilegri stað á landinu fyrir barnahæli. Þar sem hv.flm. ætlast til, að till. þessi verði samþ., þá hvílir á honum sönnunarskylda á því, að þetta sje gott og gagnlegt mál. Vil jeg því fastlega vænta þess, að hann svari skýrt og skorinort þeim fyrirspurnum, sem jeg hefi beint til hans viðvíkjandi því. Og að síðustu vil jeg benda honum á, að hann er alveg kominn á móti umbjóðendum sínum með því að flytja þessa þjóðnýtingartill., því það væri líkast, að hún væri flutt af hv. 5. landsk. (JBald). En vel má vera, að þar sem þeir sitja allnærri hvor öðrum, þá hafi átt sjer stað hugsanaflutningur á núlli þeirra og að af því stafi tillagan.

3518Flm. (Einar Jónsson) Flest af því, sem hv. 1. landsk. (JJ) beindi til mín að svara, liggur í hlutarins eðli að verður að bíða í eitt eða fleiri ár enn. Því nú þegar er ekki víst, hvort þetta fæst rannsakað, og því síður, hvort um nokkurn stofnkostnað verður að ræða. Meining tillögunnar er að fá þetta rannsakað. Þá fyrst, þegar það er búið, er tími til að athuga, hverjir eigi að byggja þar hlöður og peningshús o. s. frv. Þó finst mjer það liggja í hlutarins eðli, að það sje ríkissjóður, sem eigi að byggja, því hann á landið, og hann ljet girða á sinni eigin eign. Til Rangárvallahrepps hafa því engar 20 þús. kr. verið lagðar, svo sem hv. 1. landsk. heldur hjer fram. Þá spurði hv.þm. (JJ), hversu margar kýr myndi þurfa, ef nota ætti allan heyaflann, sem þarna fæst. Að sjálfsögðu yrðu þær margar. En þær þurfa líka ekki að vera fleiri en það, sem þarf með vegna barnahælisins, því ekki er bundið við að nota allan þann heyafla, sem þarna fæst, því betra er að nota eitthvað af honum heldur en ekki neitt. Þá var hann að reyna að skensa mig fyrir, að fyrirsögn till. væri öðruvísi en hún ætti að vera. Á þetta mintist jeg í fyrri ræðu minni, og jeg veit ekki, hvort jeg nenni að breyta því nú. Hefi enga trú á að leita ráða til hans í þessu efni. Jeg veit ekkert, við hvað hv.þm. á með þessum hangikjöts- og þjóðnýtingarsögum; hefi aldrei heyrt þær fyr. Enda veit jeg, að hv.þm. hefir farið aðra leið en hann ætlaði að fara með því að minnast á þessa sögu, að jeg stæði á verði fyrir þessu þjóðnýtingarmáli. Jeg býst við, að það hafi verið kökurnar frá Stórólfshvoli, sem hv.flm. (JJ) hefir ætlað sjer að minnast á, því að þessa sögu hefir hv.þm. sjálfur fundið upp nú í sæti sínu, en þesskonar slúður gerir mjer ekkert til. Hv. þm. ímyndar sjer, að það sje líklegt, að börnin, sem ættu að vera á þessu svæði, gætu horfið í kaf í sandinn. Jú, jeg geri ráð fyrir, að ef barn er sett fyrir utan girðinguna, þá geti það farið í kaf, en það eru til enn þá óskemdar grasspildur, þar sem sandur er enginn. Nei, jeg held, að það sje alveg áreiðanlegt, að þau börn, sem þar yrðu geymd, kæmu svo þaðan aftur, að þau hefðu ekki grafist í sand. Það er nauðsynlegt að grenslast eftir því síðar, sem hv. 1. landsk. var að spyrja um, en hvað bústjórnina snertir, hefi jeg ekki hugsað mjer hana á annan hátt en að sandgræðsluvörður er nauðsynlegur á þessu svæði, og væri þarna maður, sem ætti að vera sandgræðsluvörður, þá mundi hann líka geta verið bústjóri, þó um nokkrar beljur væri að ræða þarna, því að jeg býst ekki við, að barnakennarinn geti það. Hvað það atriðið snertir, hve mikið við vildum leggja til, þá er óhugsandi að svara því strax, en jeg geri ráð fyrir, að við myndum komast eitthvað ljettara út af kostnaðinum, og á hinn bóginn yrði ríkissjóði líka gert nokkru ljettara fyrir með að byggja þarna barnahæli, svo að bæði ríkissjóði og Rangvellingum ætti að vera hagur að því að vera í fjelagi um þetta. En hvort þetta er eins skýr mynd af þjóðnýtingu, eins og hv. 1. landsk. komst að orði, þá er því að svara, að því skýrari sem hún er, því fúsari ætti hv.þm. (JJ) að vera til þess að nýta hana. Að öðru leyti vil jeg engar þrætur vekja, en vil minna á það aftur, að þær fyrirspurnir, sem fram komu hjá hv.þm. (JJ), eiga helst ekki við fyr en búið er að ákveða, hvort nokkuð verði úr því, sem hjer er stungið upp á. Þá fyrst geta þær komið til orða.

Jónas Jónsson Það kom í ljós hjá hv.flm. (EJ), að hann hefir ekki myndað sjer mjög greinilega skoðun um málið.

Það liggur ekkert á því

. Hv. flm. fer fram á, að hjer sje gerð rannsókn á kostnað ríkissjóðs. Það mætti kannske verja eins miklu í hana eins og fyrirhleðsluna í Þverá í fyrra. Það er auðsjeð, að hv.þm. botnar ekkert í þessu sjálfur, enda er framkoma hans í þessu hálfbrosleg. Þegar ríkissjóður hefir varið svo miklu fje til að verja þetta land fyrir sandfoki, finnur hlutaðeigandi þm. upp eitthvert ráð til þess, að ríkissjóður þurfi að byggja þar líka. Hv. þm. veit ekkert um, hve mikið hreppurinn vill leggja til í þetta; það er aðeins ákveðið, að hann ætlar að nota það, sem gert verður, veit ekkert hvort á að hafa þar sjerstakan bústjóra, eða hvort á að hafa þar nógar kýr, til þess að geta notað alt þetta gras.

Jeg hefi enga heimild til þess að skipa fyrir um það

. Nei, en hv.þm. hlýtur að hafa gert sjer einhverja grein fyrir því, hvert vit sje að leggja út í þetta fyrirtæki. Þar sem um 2000 hesta slægjur er að ræða, ætti innan skams að mega hafa þar álíka margt af nautpeningi eins og Guðmundur ríki hafði á Möðruvöllum. - Með nautpeningseigninni kemur áburður, og grasframleiðslan hlýtur að vaxa mjög mikið, og ef ekkert væri hægt að gera við alt þetta gras, nema hafa þar kúabú svo stórt, að alt grasið yrði notað, þá er það ekki nema eðlilegt, að hv.flm. ofbjóði kostnaðurinn, þegar bent er á, að ríkissjóður verður að leggja alt til. Jeg hefi bent á, að grundvöllur till. muni vera rangur hjá hv.flm.; jeg hefi það frá bónda að austan, sem hjer var á ferð, að einmitt þarna liggi í nágrenni ágætar sauðfjárjarðir, og því ekkert eðlilegra en að þetta land væri lánað til slægna, á meðan sandflæmin eru að gróa upp. En að hv.þm. (EJ) vill fara að hafa hjer þjóðnýtingu, bendir á það, að hann er farinn að hallast að þeirri stefnu. En hv.þm. hefir játað, að hann vissi ekki neitt um málið og ekkert um kostnaðinn, hvorki hvað hann væri mikill nje hvernig ætti að skifta honum. Hann hefir aðeins borið nokkuð á móti því, að börnin mundu sálast af sandfoki þar, en jeg held, að þó að þau ekki köfnuðu þar, þá væri vafasamt, hvort foreldrar óskuðu eftir því að hafa börnin þar á sumrin, þar sem er meira og minna fult af sandi. Hv. þm. taldi þessa stefnu einskonar hangikjötsstefnu, en máske hefir það verið mismæli hjá hv.þm., en sennilega hefir þetta verið það fræga pólitíska hangikjöt, sem mest var talað um í Rangárvallasýslu í fyrra, og álitið er, að selt hafi verið út í Vestmannaeyjar af einum nafntoguðum íhaldskaupmanni til ágóða fyrir kosningasjóð íhaldsmanna. Jeg býst við, að hv.þm. sje svo kunnugur í herbúðum íhaldsmanna í Rangárvallasýslu, að hann viti vel um það eina fræga hangikjöt, sem þar hefir verið á boðstólum. En þegar hv.þm. fer að tala um það, að jeg sje með þjóðnýtingu og ætti því að vera með þessu máli, þá er jeg eins og aðrir menn með þjóðnýtingu á ýmsum sviðum, þar sem skynsamlegt er að koma henni við, en get verið á móti henni á öðrum, og vitanlega er jeg á móti þessari þjóðnýtingu og skoða hana sem helbera vitleysu. Jeg vil líka benda hv.þm. á, að hann og hans flokksbræður, og þar á meðal einn ráðherra, hafa barist á móti allri þjóðnýtingu og hrópað hana niður með hverskonar „agitationum“, og kosningasmalar þeirra hafa haldið á loft hinum fáránlegustu sögum um allan ríkisrekstur. En sjerstaklega vil jeg benda hv.þm. á það, að hann er svo illa að sjer, að fyrsta málið, sem hann leggur til á þinginu, er dýr þjóðnýting, og sennilega af því tæi, sem hann getur ekki fengið einn einasta mann til að líta við, og ekki einu sinni þann þingflokkinn, sem þó einmitt hefir þjóðnýtingu á stefnuskrá sinni. Þá vil jeg benda hv.þm. á það, hvernig afstaða hans og hans flokksbræðra er í þessu máli. Þeir glamra manna mest og senda menn út til þess að rógbera samvinnumenn fyrir, að þeir svíki stefnu sína og sjeu með allsherjar ríkisrekstri. Hv. 2. þm. Rang. ætti að muna, að flokksbræður hans hafa drepið sjálfsögð gróðafyrirtæki landsins, eins og tóbakseinkasöluna, eingöngu af því að það sje þjóðnýting.

Flm. (Einar Jónsson) Jeg ætla ekki lengi að elta ólar við fjarstæður hv. 1. landsk. (JJ); honum tekst ekki að gera mig hlægilegan, þó að hv.þm. leggi fram alla krafta sína til þess, nje heldur þó að stagast sje á þessari fyrirsögn till., sem jeg viðurkenni, að hefði mátt orða öðruvísi, enda held jeg, að hv.þm. myndi ekki græða mikið á þeim tilraun sinni, ef jeg færi að leita uppi alt óþinglegt, sem komið hefir fyrir hjá hv.þm. (JJ). Það myndi þá að minsta kosti eitthvað fallast í faðma, þegar ekki er um stærra atriði að ræða. En það gerir heldur ekkert til um fyrirsögn till., því að fyrirsögnin ein skiftir ekki svo miklu máli, en hvað það snertir hjá hv.þm., að þetta sje einhver sterkasta þjóðnýting, sem fundin verði, þá held jeg, að það sje ekki rjett. Þetta eru aðeins þau algengu „slagorð“, sem hv.þm. er svo tamt að nota. Það keyrir satt að segja fram úr hófi, að hv.þm. skuli minnast á mig sem rógbera, því að ekkert er fjær mjer en slíkt, en það er eins og hv.þm. (JJ) sje tamast að bregða öðrum um það, sem hann er mest ásakaður um sjálfur, og skal jeg þá benda hv.þm. á eitt dæmi, þegar hann skrifaði í Samvinnufjelagsritið um tvo mestu merkismenn þar í sýslunni 1924, sem hann lýsir því yfir um, að þeir sje ljelega mentaðir og lítið greindir embættismenn. Annar þeirra prestur, en hinn sýslumaður, og svo var hv.þm. að tala um, að út frá þessum mönnum væri svo talsvert stór hópur af frábærlega bjánalegu bændaliði, sem alveg ljeti stjórnast af þeirra vilja. En mjer dettur ekki í hug að blikna nje blána, þótt mjer sje borið á brýn, að jeg sje ómenni og heimskingi, sem ekkert viti um það, hvað helst eigi að gera. Jeg stend alveg jafnrjettur fyrir því, þegar það kemur úr þessari átt, svo að slík orð þýðir hv.þm. (JJ) þess vegna ekkert að setja inn í þingtíðindin. Annars skal jeg alveg hlaupa yfir þetta, aðeins benda hv.þm. (JJ) á, að slíkan áburð sem þennan get jeg ekki tekið að mjer, en jeg vil tala rólega um þessa till. og sýna fram á, að það er ekki ástæða til að vera að semja miklar áætlanir um þetta mál, eins og það er nú, heldur aðeins að athuga, hverjar leiðir sjeu færar til þess að geta notað þetta sandgræðslusvæði sem best með tímanum, og það mundi ekki kosta ríkissjóð neitt stórfje, þó að það yrði gert, að maður, sem til þess er álitinn fær, væri sendur þarna austur á Rangárvöllu til þess að athuga þetta. Það gæti verið sandgræðslumaður í samráði við hann, sem hann gæti fengið sjerstakar leiðbeiningar hjá. Og jeg get ekki skilið það, að hv. 1. landsk. finni svo mjög að því, að eitthvað af grasinu komi að notum, þótt það verði kannske ekki alt, því að það er þó betra að geta notað eitthvað af því, þó að það verði aldrei alveg 2000 hestar. Það, sem hv.þm. (JJ) mintist á, að bændur á sauðjörðum þar í grend gætu notað sjer heyið, þá er því að svara, að jeg býst ekki við, að þeir láti hv. 1. landsk. skipa sjer fyrir verkum; jeg býst við, að þeir noti það eitt, sem þeim þykir sjer best henta, en það er satt, að það horfir svo við, að það er hægt að nota nokkuð af slægjum á þann hátt, en helst ekki nema í grasleysisárum. Tilfellið er því, að á þessu grasgefna svæði fúnar grasið sjálft niður, og verður því heldur til þess að skemma grasvöxtinn heldur en hitt.

Jón Baldvinsson Jeg ætla ekki að auka eldana hjer, en vil lýsa yfir því, að jeg tel sjálfsagt að samþ. þessa till. og finst alveg ástæðulaust að vera að hafa á móti því, þó að nokkuð margt sje talið upp í tillögunni, vegna þess, að hjer er aðeins um algenga rannsókn að tala. Það, sem mjer skilst að liggi hjer til grundvallar, er það, að landið hefir eignast stóra jörð, þar sem hægt er að heyja upp undir 2000 hesta. Og hvernig á svo að nota þetta? Það er það, sem till. fer fram á að sje athugað, og mjer skilst, að þó að margt sje talið þar upp, þá sje það alls ekki meiningin að reyna að framkvæma það alt, heldur aðeins að athuga, hvort sje hyggilegra, að reyna að framkvæma þetta eða hitt, og jeg verð að segja, að mjer finst, að þær aðfinningar, sem hjer hafa komið fram, hafi ekki við sjerlega mikil rök að styðjast. Það vill nefnilega oft svo til, að hv.þm. hafa ekki mikinn tíma til að leggja það niður fyrir sjer, hvaða setningu þeir eigi að velja, ef um fleiri atriði er að tala, svo að það getur oft komið fyrir, að alt, sem frá þeim kemur, sje ekki svo nákvæmlega samið, að ekkert megi að því finna. Jeg hefi t. d. orðið fyrir því í dag, að jeg hefi verið beðinn um skýringu á orðalagi á einni grein í frv. frá mjer, sem mjer finst fullgreinilegt. Jeg álít fyrst og fremst, að það eigi ekki við, svona við 1. umr. málsins, þótt það sje ekki annað en þáltill., að vera að slíkri leit. Það á að reyna að finna kjarna málsins, því að ef formið er eitthvað gallað, þá er hægt að laga slíkt í nefnd. Annars hefir mjer fundist það um hv. Framsóknarmenn, að það liggi eitthvað illa á þeim í dag, því að þeir setja sig á móti því, sem virðist horfa til ræktunar landsins. Hv. 1. landsk. (JJ) talaði grimt á móti þessari till., af því að hún væri þjóðnýting, og í dag hafa Framsóknarmenn lagt á móti frv., sem jeg ber fram, af því, að því er mjer hefir skilist, að það miðar til ræktunar landsins. Jeg vil líka lýsa yfir því, að jeg á engan þátt í þessari till.hv. 2. þm. Rang. (EJ), því að hv. 1. landsk. (JJ) var eitthvað að gefa í skyn um, að það væri eitthvert samband okkar í milli um þessa till. Jeg álít, að þetta mál sje mikilsvert, og ríkisstjórnin hefir nóga ráðunauta, sem hún getur beitt fyrir sig; hún getur látið Búnaðarfjelagsráðunautana athuga þetta, og hún hefir auk þess fjöldann allan af starfsmönnum, sem jeg hygg að geri ekki annað þarfara en að athuga það, sem komið getur til álita um framkvæmdir með þessa jörð. Þá vildi jeg segja það, út af þeim orðahnippingum, sem hjer hafa orðið um þjóðnýtingu yfirleitt, að jeg held, að það sje meira í nösunum, sem hv.þm. og einstakir flokkar eru að reyna að gera það orð að grýlu, því að meira eða minna vilja þeir allir hafa þjóðnýtingu, en þegar kemur að sjálfum atvinnuvegunum eða atvinnustefnunum, þá fara þeir að greinast í sundur, og þó að sett yrði upp þannig lagað kúabú, eins og hjer hefir verið minst á, þá er það alls enginn „sócíalismi“, en jeg álít, að það ætti nú ríkið að reyna. Það gæti gert ýmsar tilraunir með það, hvernig þetta yrði best rekið, og jeg fæ ekki sjeð, að því yrði betur fyrir komið en að gera það á einhverri góðri jörð, sem ríkissjóður hefir eignast. En í augum þeirra manna, sem líta í greinargerð þá, sem till. fylgir, þá eru þetta í afarmiklar eignir, sem hjer er um að ræða, og fyrir þá menn, sem hafa trú á uppgræðslu í sandahjeruðum landsins, eru framtíðarvonir bundnar við í þetta, og máske verður þetta einhver mesta framtíðarjörð, ef vonirnar rætast. Jeg vona, að þessi till. fái að ganga til nefndar, og að þingið samþ., að þetta verði rannsakað vandlega, jafnvel þó að einhverjir geti fundið út úr því, að þarna sje stefnt að einhverri lítilsháttar þjóðnýtingu.

Jónas Jónsson Hv. flm.till. var alveg búinn að rjetta frá sjer alla anga, síðast þegar hann talaði. Hv. þm. játaði, að hann vissi ekkert um það, hve mikið hreppurinn vildi gera í þessu máli, svo að því leyti er hv.þm. búinn að sanna það, sem hann sagði, að staðið hefði í einhverri bók, að til sjeu bjánar í þessari sýslu, og mintist ennfremur á það, að dregið hefði verið í efa um gáfur einhvers sýslumanns og prests þar eystra. Jeg býst við, að best væri fyrir hv.þm. (EJ) að slá upp í einkunnabókum mentaskólans, til þess að sannfærast betur um þetta, ef hann vill. En jeg býst ekki við, að hv.þm. (EJ) hafi mikla ánægju af að athuga þar einkunnahæð fyrverandi prófasts og núverandi sýslumanns. Munu þessi rök nægja til, að ekki verði framar reynt að hæla þeim tveim mönnum fyrir mikla greind. En viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði, að hann stæði ekki að þeim rógburði, sem væri um Framsóknarflokkinn þar eystra, þá eru það þó hans samherjar, og eitt af skáldum landsins hefir nýlega sett ofan í við íhaldsflokkinn fyrir þá aðferð, sem hann notaði til þess að níða niður Framsóknarflokkinn við kosningar í haust. Jeg vildi biðja hv.þm. að athuga, hvort þessi maður, sem skrifað hefir í eitt aðal-íhaldsmálgagnið, væri ekki íhaldsmaður, og hvort ætla má, að hann beri á flokk sinn ósannar sakir. En verst er þó fyrir hv.þm., þegar hann rekur augun í það, að sá eini þm. í þessari hv. deild, sem kosinn er á þing til þess að berjast fyrir þjóðnýtingu, býður út faðminn á móti þessari uppástungu. Hv. þm. (EJ) getur þá sjeð, að hann hefir vilst frá þeirri einu sönnu frjálsu samkepni og er hjer að skoðunum til kominn í eina sæng með hv. 5. landsk. (JBald).

Flm. (Einar Jónsson) Jeg er ánægður yfir því, hve hv. 1. landsk. (JJ) er hjer sjálfum sjer samkvæmur í því að koma aldrei fram með nein rök, heldur ber hann höfðinu við steininn og endurtekur rakalausar staðhæfingar, hversu oft sem honum hefir verið sýnt fram á, að þær sjeu tóm lygi.  Hv. þm. (JJ) er að óska þess, að jeg lesi hitt eða þetta. En jeg sækist ekki eftir því, af því að jeg veit, að í því muni vera eitthvað eftir hann sjálfan, og þá veit jeg, að jeg græði ekkert á því. - Hver hefir sagt, að jeg sje beinlínis sendur á þing til þess að berjast á móti þjóðnýtingu? Það hefir enginn heyrt nema hv. 1. landsk. (JJ). Og þó svo væri, hvað hefi jeg þá brotið af mjer? Hv. 1. landsk. segir, að jeg hafi fallið í faðm hv. 5. landsk. (JBald). Ef hjer er nokkuð um það að ræða, að við höfum fallist í faðma, þá hefir hv. 5. landsk. (JBald) fallið í faðm minn, og met jeg hann ekki minna fyrir það, þótt hann hafi betri skilning á þessu máli en hv. 1. landsk. Að öðru leyti hirði jeg ekki frekar að elta ólar við útúrsnúninga hans (JJ).