Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og hv. þm. mun kunnugt, hefur komið fram á þingi Bandaríkjanna till. frá einum þingmanni um að bjóða Íslandi að gerast fylki í Bandaríkjunum. Þó að ég þykist vita, að ekki aðeins allir hv. þm., heldur líka öll þjóðin telji þetta slíka fásinnu, að þess háttar till. komi fram, að við Íslendingar eigum erfitt með að taka svona hluti alvarlega og erfitt með að skilja, að mönnum hjá þjóð, sem vill vera frjáls, skuli geta dottið í hug slíkt skilningsleysi gagnvart rétti okkar til þess að lifa sem frjáls þjóð, - finnst mér samt rétt, að fram á okkar þjóðþingi komi - eins og víðar í löndum hefur komið, þegar svipað hefur komið fyrir - skoðun okkar á þessu, þó að manni finnist reyndar málið vera langt fyrir neðan það, að það sé endilega sjálfsagt, að þær skoðanir okkar komi þannig í ljós. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., hvort hún muni ekki einmitt nú nota tækifærið til þess að gefa slíka yfirlýsingu til þess að tala hér fyrir þjóðarinnar hönd um málið.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Jafnskjótt og ég sá þessar fréttir um þetta mál, sem hv. 2. þm. Reykv. talaði um hér, gerði ég ráðstafanir til þess að hafa samband við sendiherra Íslands í Washington til þess að fá hjá honum fregnir af því, hvað þarna væri um að vera, og átti ég samtal við hann nú alveg nýlega. Hann kannaðist við þetta mál og sagði, að þessi þingmaður hefði flutt till. um það, að bjóða Íslandi að gerast fylki í Bandaríkjunum, skilst mér, og enn fremur, að Bandaríkin skyldu kaupa Grænland og í þriðja lagi kaupa allar eyjar, sem væru í nánd við Bandaríkin. Og sendiherrann sagði, að hann, þingmaðurinn, hefði farið ákaflega vinsamlegum orðum um Íslendinga í þessu sambandi og talað um, hversu þýðingarmikið það væri, að þessar tvær miklu þjóðir gætu sameinazt. En að öðru leyti sagði sendiherrann, að þessi till. hefði alls ekki verið tekin alvarlega í þingi Bandaríkjanna og verið meðhöndluð þar af öllum sem hver önnur fjarstæða og að lítið hefði verið á hana þar í því ljósi af stjórnarvöldunum. Hitt bæri að líta á, að stjórnarvöldin þar gætu ekki hindrað, að slíkar till. kæmu fram. En okkur talaðist svo til, sendiherranum og mér, að sendiherrann skyldi fara beint til viðkomandi stjórnarvalda í Bandaríkjunum og láta það uppi af okkar hálfu hversu illa til fundið við teldum það, að Íslandi væri blandað inn í þeirra mál á þingi þeirra á þennan hátt, jafnvel þó að ljóst sé, að ríkisstj. þar hafi ekki vald til þess að stöðva það. Hitt, eins og hv. 2. þm. Reykv. sagði, er vitanlegt, að við lítum á þetta eins og hverja aðra fjarstæðu, og ég hef ekki á þessu stigi málsins séð ástæðu til að hafa í þessu frekari aðgerðir. Hins vegar lofaði sendiherrann að senda heim grg. um málið, þannig að skýrt lægi fyrir allt, sem gerzt hefur í málinu fram að þessu, og einnig, hvað í því kynni að gerast. Vænti ég, að menn telji þetta fullnægjandi grg., eftir því sem þetta mál hefur komið fram.



Herra forseti. Allshn. hefur haft þetta mál alllengi til athugunar og rætt það nokkuð ýtarlega. N. hefur orðið sammála um það, að nauðsyn beri til þess, að framkvæmdar verði verulegar umbætur á húsakynnum Alþ., umbætur, sem hníga að því að bæta starfsskilyrði alþm. og annarra þeirra, er þar vinna, og þá fyrst og fremst blaðamanna, sem nú hafa mjög erfiðar aðstæður við störf sín hér í húsakynnum Alþ. N. hefur orðið sammála um að leggja til, að tillgr. verði samþ. óbreytt, með þeim viðauka, sem felst í vatill. á þskj. 120, sem flutt er af hv. 1. þm. Eyf. Ég geri ráð fyrir, að hv. flm. þessarar brtt. muni ræða hana hér, en vil samt fyrir hönd n. minnast lítillega á efni hennar. Hún fjallar um að skora á ríkisstj. að hagnýta sér þá heimild, sem fyrir hendi er í l. til þess að reisa þingmannabústað. En Alþ. hefur tvívegis óskað, að ríkisstj. vildi hefjast handa um byggingu þingmannabústaðar. Það er í fyrsta lagi 1. gr. l. nr. 9 frá 1943, heimild til að reisa hús eða kaupa hús fyrir þingmannabústað. Enn fremur er 2. gr. l. nr. 59 frá 1945, er heimilar lántöku í þessu skyni. Öllum hv. þm. eru kunnir þeir örðugleikar, sem utanbæjarþm. eiga við að búa í húsnæðismálum hér í bænum um þingtímann. Allmargir þeirra hafa á undanförnum árum orðið að búa á Hótel Borg við tiltölulega léleg skilyrði, þó að þetta sé langbezta gistihúsið hér í bænum. Það getur samt sem áður ekki boðið þm. upp á nema lítil herbergi, og þar er tiltölulega erfitt að sinna þeim störfum, sem þm. þurfa að fást við um þingtímann. Þá eru það og mjög misjöfn herbergi, sem þm. hafa orðið að bjargast við úti um bæinn. Og yfirleitt eru starfsskilyrði þeirra þm., sem ekki eiga heima í Reykjavík, mjög erfið um þingtímann. Þess vegna hafa tvívegis verið gerðar samþykktir um það á Alþ. að heimila ríkisstj. að kaupa eða byggja hús, sem gæti verið bústaður fyrir þm., og hins vegar um lántöku í þessu skyni. Og þessa brtt. hv. 1. þm. Eyf. leggur n. til, að hæstv. Alþ. samþykki. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa brtt. Það var gerð töluverð grein fyrir efni hennar við fyrri hluta umr., og þetta mál er öllum hv. þm. svo ljóst, að það er óþarfi að skýra það frekar. Sú nauðsyn, sem á því er, að starfsskilyrði þm. og blaðamanna verði bætt í Alþ., er svo auðsæ, að ég þarf ekki að draga upp af því gleggri mynd, því að hún blasir við öllum þeim, sem kynna sér aðstæðurnar í þessum efnum. - Ég leyfi mér að vænta þess, að þáltill. þessi verði samþ. með þeirri vatill., sem ég hef gert grein fyrir.



Herra forseti. Í sambandi við þær hugmyndir, sem fram hafa komið um það, hvernig leysa skyldi það vandamál að bæta starfsskilyrði Alþ., vil ég minnast á þá hugmynd, sem getið er í grg., að nota að einhverju leyti núverandi menntaskólahús fyrir starfsemi Alþ. Ég býst við, að öllum hv. þm. sé það ljóst, að það eru alveg óviðunandi skilyrði, sem Alþ. býr nú við. Ég býst við, að ekkert þing í nágrannalöndum okkar búi við eins skilyrði og okkar þing býr nú við. Slíkt ástand er alveg óviðunandi, eins og það er hér hjá okkur, a.m.k. þegar fjárhagur þjóðarinnar verður þannig, og starf Alþ. svo mikið, að það ætti að vera hægt að skapa því betri starfsskilyrði. - Nú hafa komið fram hugmyndir um, að ef til vill yrði, áður en langt um líður, byggt nýtt þinghús. Ég felli mig illa við þá hugmynd. Ég álít, að hér í húsinu eigi Alþ. að vera, meðan húsið getur staðið, og ég held, að við eigum að halda sem bezt að þeim gömlu traditionum, sem þar eru. Það, sem þyrfti að tengjast við þetta hús, ef það þyrfti að auka það, þyrfti að vera í miðbænum. Nú er það svo, að menntaskólahúsið er í raun og veru eina húsið, sem vegna sögu sinnar er tengt þinginu. Og það er engin stofnun, að menntaskólanum undanskildum, sem á þá kröfu til þessa húss, sem Alþ. á. Ef við ættum nokkurn tíma að taka núverandi menntaskólahús í þjónustu annars en menntaskólans, þá á að taka það í þjónustu Alþ. Ef þjóðin er svo rík, að hún gæti byggt nýtt menntaskólahús, ætti Alþ. að gera kröfu til að fá aftur til umráða þessa byggingu, sem er svo sögurík í sambandi við okkar þing. Ég legg þess vegna til, að í sambandi við þessa þáltill., sem hér liggur fyrir, þá komi þessi hugmynd mjög alvarlega til athugunar. Við þyrftum að fá þetta hús fyrir okkur, en forseti lýðveldisins þyrfti að fá hús fyrir sig, og ég sé ekki betri skrifstofur fyrir hann en menntaskólann. Það er hægt að hafa gamla þjóðfundarsalinn sem þann glæsilegasta móttökusal, sem hægt er að fá, þegar við fáum heimsóknir frá erlendum gestum. Við vitum, hvað hægt er að skreyta þann sal vel og hve handhægt er að koma fyrir skreytingu við uppganginn að skólanum og kringum hann. Ef forseti og Alþ. hefðu gamla menntaskólann til umráða, væri hægt að bæta mikið úr þeim skorti, sem er á starfsskilyrðum og húsakynnum þingsins. Það er sá hængur á, að gamli menntaskólinn er timburhús. Það mætti athuga að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir brunahættu, t.d. að smyrja tréð eða ganga frá þessu húsi, svo að það gæti ekki brunnið. Það ætti að vera sjálfsagt af okkur að gera ýtrustu tilraun til þess að varðveita þetta hús, vegna þess að það er varla nokkurt hús í Reykjavík að alþingishúsinu undanteknu, sem aðrar eins minningar eru tengdar við. Og ef við hugsum fram í framtíðina, hugsum um það, að með vaxandi efnum getum við byggt myndarlegar en við gerum nú, þá kemur okkur ekki til með að skorta veglegar og fallegar byggingar, en okkur kemur til með að skorta gamlar byggingar, sem tengdar eru við sögu okkar. Það er sú fátækt, sem við finnum mest til, þegar við komum til annarra borga og sjáum þær byggingar, sem aðrar þjóðir eiga, sem tengdar eru við þeirra sögu, að við skulum engar slíkar byggingar eiga. Við eigum okkar fögru náttúru og Þingvelli, en ekki byggingar, og fyrir þá kynslóð, sem kemur til með að vaxa upp í Reykjavík, er það nauðsynlegt að gera að því gangskör að varðveita þær byggingar, sem við eigum, þó að okkur finnist dýrt og ópraktískt að láta þær standa. Ég held, þegar þessi tillaga verður samþ., að æskilegt væri að tekið væri til athugunar, hvort ekki er hægt að tengja menntaskólann við Alþ. vegna minninganna, sem við hann eru bundnar, taka þetta hús aftur til afnota fyrir forseta lýðveldisins og fyrir Alþ. Ég held, að með þessu mætti bæta starfsskilyrðin og tengja saman það, sem að nokkru leyti er okkar tradition. Við flm. höfum minnzt á þetta í grg., en ég hef viljað minna á það, til þess að það fengi því betri athugun.



Það er vissulega þörf till., sem hér er talað um, en hún er um það, að taka til athugunar betri aðbúnað þingsins, þm. og þeirra, sem starfa við þingið. Það er réttilega tekið fram, að það þarf betri starfsskilyrði þm. þeirra, sem vinna í þinghúsinu, og blaðamanna. En þannig er högum háttað, ef við lítum yfir þetta hús, sem Alþ. hefur starfað í, síðan það var byggt, 1881, þá eru takmarkaðir möguleikar til þess að bæta aðbúnað þm., starfsliðs Alþ. og blaðamanna. Eins og þm. er kunnugt, hefur Alþ. allt þetta hús til umráða að undanskildum þrem skrifstofum, sem forseti lýðveldisins hefur til umráða, og lítilli íbúð, sem umsjónarmaður hefur í húsinu. Ég held þess vegna, að þetta þinghús, sem er skemmtileg bygging og á sér sögulegar minningar, verði aldrei betrumbætt þannig, að starfsskilyrði fáist nægilega góð fyrir þm., starfslið þingsins og aðra. Það hefur legið í augum uppi fyrir alla, sem hafa kynnt sér starfshætti löggjafarþinga annars staðar, hve mikið skortir á, að sæmilega sé að þingi og stjórn búið, hvað starfsskilyrði snertir. Hér vantar algerlega herbergi fyrir ráðh., sem eru í hverju þinghúsi, sem vill fullnægja vinnuskilyrðum. Hér vantar herbergi fyrir forseta Alþ., en venja er, að þeir hafi sérstakt herbergi. Hér vantar herbergi fyrir nefndafundi og fleira. Auk þess er aðbúnaður fyrir starfslið Alþ., skrifstofu og starfsmenn alls ekki eins og vera ætti, og mikið skortir á, að blaðamenn, sem við þingið eru og þar eiga að vera og þurfa að vera, geti notið sín. Ég býst þess vegna við, að örðugt sé að bæta úr þessum ágöllum, eins og þinghúsið er nú. Þó að forseti Íslands flytti héðan með sínar skrifstofur, mundi það hvergi nærri vera nóg til þess að fá þann aðbúnað að þm., starfsmönnum og blaðamönnum, sem vera ætti. Ég held, að það þurfi að athuga, hvort á að reyna að breyta alþingishúsinu eða stækka það, ef það er hægt án tjóns fyrir útlitið. Með öðru móti verða starfsskilyrðin ekki bætt, svo að gagni megi koma. Ég tel sjálfsagt, að þetta komi til athugunar, svo og það, hvort reisa mætti viðbótarbyggingu á lóð þeirri, sem ríkið á við alþingislóðina, og að sú bygging gæti verið í sambandi við alþingishúsið. Ég hef átt kost á að skoða nýjasta þinghús á Norðurlöndum, sem er þinghúsið í Helsingfors, en það þinghús er hið ákjósanlegasta. T.d. geta hverjir 4 þm., sem samkomulag gera um það, haft herbergi fyrir sig til afnota, og þar er fullkominn lessalur og samkomusalur fyrir þm. Að þessu þarf að keppa, þegar möguleikar leyfa. Þó að ég væri á sínum tíma flm. þessarar till. og sé henni mjög samþykkur, vildi ég minna á eitt, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Reykv., og það er spurningin um það, hvort nota ætti menntaskólann sem útibú frá Alþ. Ég er einn af þeim gömlu nemendum menntaskólans, sem vilja, að menntaskólinn sé á þessum stað, sem hann stendur nú. Þess vegna vildi ég reyna að auka og bæta við menntaskólann á þeim stað, sem hann er. Af þessari ástæðu er ég ekki með því, að Alþ. geri menntaskólann að útibúi fyrir sig. Ég hefði fyrir mitt leyti kosið því húsi önnur örlög, þau, að þarna mætti standa Menntaskóli Íslands. Ég vildi þess vegna ekki mæla með því að hnigið væri að því að hugsa um menntaskólann sem útibú fyrir Alþ. Ég vildi heldur, að tekið væri til athugunar, hvort reisa mætti hér í sambandi við þetta hús annað hús, sem tengt væri við alþingishúsið, eða taka til athugunar að reisa nýtt alþingishús, t.d. á svæðinu, sem hugsað er fyrir opinberar byggingar, milli Bankastrætis og menntaskólans. Ég skal ekki segja, hvort hægt er að hækka þetta hús. Upphaflega var húsið hugsað hærra og með háum tröppum, og var útlit þess hugsað allt öðruvísi en það varð. Halldór Kiljan Laxness líkti því við járnbrautarstöð, eins og þær gerast í sveit á Norðurlöndum. Ég skal játa það, að húsið er nokkuð kollhúfulegt - það var danskur húsameistari, sem teiknaði það, en síðan var teikningunni breytt - og að það hefur verið skemmt með því að breyta teikningunni, sérstaklega með því að fella niður tröppurnar, sem áttu að vera upp í húsið, og hefði það orðið miklu glæsilegra, ef fylgt hefði verið teikningu hins danska húsameistara. Ég skal ekki segja, hvort hægt er að stækka þetta hús, t.d. hækka það og auka með því salarkynni Alþ. Þó að það sé rétt, að verulegar traditionir eru bundnar við þetta hús, frá því það var reist og til þessa dags, þá er það ekki fullnægjandi fyrir Alþingi Íslendinga. Spurningin er því: Á að auka salarkynni Alþ. með því annaðhvort að stækka húsið eða byggja á lóðinni, sem að því liggur, eða á að reisa nýtt og veglegt alþingishús fyrir Alþingi Íslendinga? Þetta álít ég, að eigi að taka til athugunar svo fljótt sem unnt er og úr bætt, eftir því sem möguleikar leyfa, því að ekki er vansalaust, að svo sé búið að Alþ. og starfsliði þess, að hreinustu vandkvæði séu á því að veita mönnum viðtal og hreinustu vandkvæði á að bera saman ráð sín vegna plássleysis, og að stjórnin skuli ekki hafa nokkurt rúm til þess að koma saman og ráða ráðum sínum í sambandi við setu Alþ. Allt þetta skortir, og ég er mjög samþykkur því, að athugun fari fram á því, hvernig megi bæta úr þeim augsýnilegu göllum, sem eru á þessu. Hitt vil ég taka fram, að ég er ekki þess sinnis, að gera ætti menntaskólann að útibúi Alþ.



Herra forseti. Ég hef skrifað án fyrirvara undir nál. á þskj. 432, þar sem mælt er með aðaltill., sem hér liggur fyrir. Þess vegna er það auðvitað mál, að ég tel þörf á að reyna að bæta starfsskilyrði alþm. og annarra, sem við Alþ. starfa hér í þinghúsinu, eins og till. greinir. En þær umr., sem hér hafa farið fram af hálfu hv. 2. þm. Reykv. og hæstv. forsrh., finnst mér að sumu leyti dálítið utan við efni þessarar till., því að aðaltill. er ekki um annað en að bæta starfsskilyrði í alþingishúsinu, og þegar svo er komizt að orði, tel ég víst, að átt sé við það hús, sem Alþ. situr nú í, enda tel ég víst, að afla þyrfti víðtækari heimildar, ef byggja ætti nýtt þinghús. Þó að ég sé því mjög meðmæltur, að reynt sé svo sem hægt er og þegar í stað að bæta starfsskilyrði hér í þinghúsinu, vil ég mæla á móti, að gert yrði mikið umrót fyrst um sinn, og af sérstakri ástæðu, sem ég vil benda á. Það hefur staðið til, síðan lýðveldið var stofnað, að semja nýja stjskr. fyrir hið íslenzka lýðveldi. Ég skal engu spá um það, hvernig hún verður, en vel getur komið til mála, að í henni verði skipan Alþ. breytt, þm. fækkað og þingið aðeins ein málstofa, og ef það yrði, hygg ég, að alþingishúsið, eins og það nú er, mundi fullnægja þörfum þingsins. Um þetta atriði ætla ég ekki að ræða nánar. Ég vil þakka allshn. fyrir, að hún hefur mælt með viðbótartill., sem ég bar fram á þskj. 120, áður en ég kom í n., um að skora á stjórnina að nota heimild til þess að koma upp bústað fyrir þá þm., sem eiga heimili utan Reykjavíkur. Það er sjálfsagt svo, að aðstaða þm. hefur frá upphafi verið misjöfn, þeirra, sem áttu heimili hér í Reykjavík, og hinna, sem áttu heimili utan bæjarins, og geri ég ráð fyrir, að aðbúð utanbæjarþm. hafi verið misjöfn. Það var líka fyrir allmörgum árum viðurkennt, að jafna þyrfti kjör þm., og ætla ég, að það hafi verið árið 1933, sem þfkn. tók það upp hjá sjálfri sér að ætla utanbæjarmönnum nokkurn húsaleigustyrk. Þetta átti ekki neina stoð í l., en þó varð samkomulag um þetta. Síðan kom stríðið með öllum sínum afleiðingum, og þá uxu erfiðleikarnir á því fyrir utanbæjarþm. að fá húsnæði - ekki sízt þannig húsnæði, eins og þm. þurfa að hafa, með húsgögnum og fyrir stuttan tíma. Þá var það, að þm. báru fram á sumarþinginu 1942 áskorun til stjórnarinnar þess efnis að sjá þm. fyrir húsnæði yfir þingtímann. Stjórnin varð við þessu á þann hátt, að hún útvegaði nokkur herbergi á Hótel Borg fyrir þm., sem ekki höfðu aðstöðu til að sjá sér sjálfir fyrir húsnæði. Mér fyrir mitt leyti þótti laust um hnútana búið, og því var það, að á haustþinginu 1942 bar ég fram frv. um breyt. á l. um þingfararkaup alþm., sem varð að l. 13. febrúar 1943. Þar var ákveðið að reisa þingmannabústað og stjórninni heimilað að taka hús á leigu, á meðan ekki kæmist upp þingmannabústaður, en tíminn leið svo það ár, að ekki bólaði á neinum framkvæmdum. Ég hygg, að það hafi verið á þingi 1944, sem ég bar svo fram brtt. við fjárl., um það, að stjórnin fengi sérstaka heimild til að taka fé úr ríkissjóði til að koma þessu húsi upp eða kaupa hús. Sú till. var samþ. mótatkvæðalaust, en alls engar framkvæmdir urðu af hendi stjórnarinnar. Svo var það, að á þinginu, sem stóð frá hausti 1944 og alllangt fram á árið 1945, þá bar stjórnin fram lagafrv. um að fá heimild til að taka lán til húsbygginga. Það frv. var samþ., og árangurinn af því var viðbót við Arnarhvolsbygginguna. Ég bar fram brtt. við þetta frv., um, að heimildin skyldi líka gilda um lántöku til þess að koma upp þingmannabústað. Sú brtt. var samþ. Þessi l. eru nr. 59 frá 12. marz 1945. Það er því þrisvar sinnum, sem Alþ. hefur látið í ljós vilja sinn um, að bústaður fyrir utanbæjarþm. yrði reistur, en framkvæmdir hafa ekki fengizt enn þá. Nú er þessi brtt., sem ég hef borið fram og allshn. hefur fallizt á, um það, að minna stjórnina á þessa heimild í fjórða sinn, bæði almennu heimildina og lántökuheimildina í l. síðar, og hygg ég það sízt vanþörf. Ég er upphafsmaður að þessu, og kann að vera, að þingbræðrum mínum finnist þetta bera vott um, að ég sé að vinna fyrir sjálfan mig ásamt öðrum, en ef reikna má með eitthvað svipuðum hraða á þessu framvegis eins og hefur verið hingað til og með tilliti til aldurs míns, þá eru ekki miklar líkur til þess, að slíkur bústaður komi mér að notum persónulega, enda er það ekki af þeim sökum, sem ég hef barizt fyrir þessu máli, heldur af því, að mér finnst það fullkomin nauðsyn. Þegar ég kom fyrst á þing, var tiltölulega auðvelt að fá herbergi úti í bæ yfir þingtímann og með sæmilegum húsgögnum. Nú vita það allir, að þetta er ekki hægt lengur, nema þá með því að halda þeim allt árið, og þá að sjálfsögðu án húsgagna. Þetta úrræði, sem af hæstv. fyrrv. ríkisstj. hefur verið gripið til, að leigja herbergi handa alþm. á Hótel Borg, held ég, að geti ekki verið nema bráðabirgðaúrræði. Skal ég ekki lasta það hótel. En það er bara mín skoðun, að þó að hótel geti verið gott til þess að gista þar og búa í eina viku eða svo, þegar menn eru á ferð, þá sé hótel, hvaða hótel sem er, með öllu óhæfilegt fyrir menn til þess að búa þar hálft árið, hafa eitt herbergi þar sem eins konar heimili sitt og eiga að starfa þar. Það finnst mér, að ég geti fullyrt án þess að lasta þetta sérstaka hótel á nokkurn minnsta hátt. Það er mér því sérstök ánægja, að öll allshn. hefur séð sér fært að mæla með till. minni, og ég vona, að sama eindrægnin um hana ráði hér á Alþ., og það hljóti þá að róta eitthvað við ríkisstj. Það er þriðja stjórnin, sem fær slíkar áminningar, og væri vel, ef hún reyndist betur í þessu efni en hinar tvær.



Ég vil taka undir það, sem hv. 1. þm. Eyf. ræddi um, varðandi þingmannabústað. Það er alveg rétt, að aðbúnaður utanbæjarþm. er mjög slæmur, og æskilegt, að hægt hefði verið að bæta úr því. En vafalaust yrði sú bygging út af fyrir sig, en ekki í sambandi við þinghúsið sjálft, og þess vegna, þó að það mál heyri undir þessa þál., eins og hún er hér, þá kæmi það ekki inn í það mál, sem ég og hæstv. forsrh. vorum að ræða áðan, framtíðarstarfsskilyrði Alþ. Ég vil segja það í sambandi við það, sem hæstv. forsrh. sagði, hugmyndina um að byggja nýtt þinghús, að ég held, að við eigum að fara hægt í þess háttar hluti. Það getur verið ágætt að byggja virkilega gott hús fyrir utanbæjarþm. og skapa starfsskilyrði fyrir þingið sem allra bezt. Það er vissulega rétt, að það er mjög gaman að því að sjá stór, nýtízku þinghús, eins og hann var að tala um í Helsingfors. En það er einn hlutur, sem maður saknar í slíkum húsum, en sér aftur á móti í þessum eldgömlu þinghúsum, sem eru að mörgu leyti miklu ópraktískari, eins og t.d. þinghúsinu í London, Prag o.fl., þar sem þau eru margra alda gömul. Það, sem hefur mest áhrif á mann í sambandi við þetta, þegar komið er inn í þessi eldgömlu þinghús, er þetta gamla umhverfi. Það er eins og allt sé lifandi í kringum mann. Það er enginn efi á því, að slíkt hefur áhrif á þann, sem er að vinna í slíku þinghúsi. Ég álít, að það sé lífsspursmál fyrir þjóð eins og okkur, sem á gamla þingsögu, að tryggja það í sambandi við starfsskilyrði Alþ., að þessi þingsaga sé lifandi fyrir alþm. allan þingtímann, að húsakynnin séu þau sömu, og helzt, að stólarnir, sem þm. sitja í, séu þeir sömu. Það er þetta, sem við getum ekki skapað í nýju þinghúsi, en gefur gömlu þinghúsunum það gildi, sem ekki er að finna í nýju þinghúsi. Það er hægt að skapa nýja sögu kringum nýja menn, en það verður ekki eins þægilegt, hvorki með málverkum né öðru, að tengja hana við þá gömlu. Við Íslendingar erum alltaf að byggja og höfum tekið þannig við okkar landi, að við höfum ekkert af gömlum húsum, og í lok þessarar aldar má gera ráð fyrir, að ekki verði nema eitt hús af hverjum þúsund uppistandandi, og við megum vera vissir um það, að þær kynslóðir, sem á eftir okkur koma, kunna að meta það, sem gamalt er. En þá er það spurningin, hvaða stofnun það sé hér á landi, sem mesta kröfu á á því, að fyrst og fremst séu minningar tengdar við hana frekar en allar aðrar. Á nokkur stofnun ríkari kröfu á því en Alþ? Ég held, að ég hafi tilfinningu fyrir menntaskólanum eins og hver annar stúdent, en ég verð að segja það, að sumar endurminningarnar eru tengdar við gamla menntaskólahúsið. Það kemur að því, að þetta hús hættir að vera menntaskóli, því að það þarf að byggja fyrir uppvaxandi kynslóð nýtt hús. Alþ. hins vegar var 40 ár í þessu húsi og Alþ. á þarna sína glæsilegustu sögu. Jón Sigurðsson er þarna í þjóðfundarsalnum allan sinn tíma, og hann er forseti þarna allt það skeið, sem hann er forseti þingsins, og við salinn í menntaskólahúsinu eru tengdar minningar, sem fara, fyrir þjóðina og Alþ., langt fram úr öllu gildi, sem nokkrar minningar, sem maður getur haft sem stúdent frá menntaskólanum, geta haft, og þess vegna getur það aldrei orðið sambærilegt á móti slíku. Ég álít því, að Alþ. eigi kröfu á því, að þessi gamla stofnun verði tengd við það aftur, og það er eitt af því, sem við þurfum að gera til þess að slíta ekki tengslin í okkar sögu, það er að tengja þessa gömlu byggingu aftur við hana. Ef forseti lýðveldisins situr í þessu húsi og tekur 1/4 af því til sinna nota og þjóðfundarsalurinn er útbúinn sérstaklega sem viðhafnarsalur, þá er enginn efi á því, að húsið missir ekki að neinu leyti virðuleik sinn, og móttökur, sem fram færu í þessu húsi, mundu verða virðulegri en nokkru sinni fyrr. Ég held þess vegna, að það sé ekki rétt að tala um þessa hugmynd sem niðurlægingu fyrir menntaskólann; að útbúa hann fyrir Alþ., forseta lýðveldisins, lestrarsal o.fl. Ég álít, að þessi hugmynd sé þess verð, að ríkisstj. og forseti þingsins taki hana til athugunar. Þetta yrði ekki aðeins praktískt, heldur líka sérstaklega hitt, að það andlega umhverfi, sem þar með fengist, væri áreiðanlega eins dýrmætt og margt af því, sem ynnist við það að byggja nýtt hús til þess að bæta úr þessum skorti. Um hitt spursmálið, að fara að byggja hér við á lóð þingsins hér í kring, þá veit ég ekki, hvernig það er hugsað í sambandi við skipulag bæjarins. Ég er hræddur um, að það sé verið að hugsa um að byggja stórhýsi vestan við okkur. Ég álít ófært að byggja t.d. 6–8 hæða nýtízku stórhýsi á svæðinu frá Tjarnargötu, sem gerði dómkirkjuna og alþingishúsið að smákofum. Ég held, að það ætti að rífa öll hús milli alþingishússins og Tjarnargötu og smám saman öll hús í hálfhring hér í kring, til þess að geta búið til fallegan garð hér allt í kringum. Við eigum að reyna að varðveita þennan gamla part af bænum, eins og hann er nú, og byggja ekki neitt nýtt þar í viðbót til þess að láta þetta tvennt, alþingishúsið og dómkirkjuna, verða eins og tákn fyrir þá gömlu Reykjavík, láta það halda sér og hafa í kringum það fallega grasvelli og torg, en ekki fara að byggja stórbyggingar á lóðunum hér í kring, sem mundu gera þetta að einhverjum smáhýsum. Þess vegna er ég á móti þeirri hugmynd að fara að byggja hér við, held, að einmitt þetta eigi að halda sér, fyrir framtíðina mundi það verða skemmtilegast. Ef Reykjavík heldur áfram að vaxa, þá verður það svo, að það verður varla nokkur blettur til, sem minnir á 19. öldina, og ef það verður byggt, eins og sumir hugsa sér, á næstu áratugum, þá verður það þannig, að það verður mjög lítið eftir af þessum gömlu byggingum inni á milli skýjakljúfanna, sem kunna að verða byggðar í framtíðinni. Þannig eigum við ekki að láta fara um þetta. Við eigum að láta gömlu húsin verða eins og gimsteina, sem búnir væru fallegri umgerð, en ekki að byggja hús í kringum þau, sem skara fram úr. Þess vegna held ég, þó að það sé skemmtilegt að eiga stór og flott þinghús, að fyrir okkur, sem höfum vald á því, hvernig hlutirnir mótast í kringum okkur, þá sé ekki heppilegt að fara út í slíkt. Við eigum að reyna að viðhalda þessu gamla, þannig að hið nýja umhverfi skaði það ekki. Við eigum að sjá til þess, að slíkir staðir, sem við höfum ennþá vald á að tengja við okkar sögu, verði notaðir einmitt á þann hátt. Þess vegna held ég í sambandi við úrlausn á þessu máli, að það eigi að athuga þetta spursmál mjög vel - menntaskólahúsið. Hins vegar er það rétt, að það mundu verða nokkur ár, þangað til þannig yrði bætt úr þessu. En hins vegar er bygging þingmannahúss brýn nauðsyn og það sem allra fyrst. Og vafalaust mætti þannig búa um þarna, að hægt væri að bæta úr starfsskilyrðum hér, og væri hægt að gera það tiltölulega mjög fljótt, ef ráðizt yrði í þetta, án þess að nokkur af þeim vandamálum, sem upp kynnu að koma í sambandi við það, sem hæstv. forsrh. var að tala um, yrðu þar með endanlega útkljáð. Ég vildi aðeins segja þetta út af mótbárum á móti þessari hugmynd.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka góðar undirtektir, sem þessi till. og brtt. allshn. hafa hlotið hjá þeim hv. þm., sem til máls hafa tekið. Ég vil láta í ljós þá skoðun, að ef þessi till. verður samþ. með vatill. sinni, þá sé ríkisstj. falið að láta fara fram í samráði við forseta þingsins athugun á því, hvernig úr verði bætt starfsskilyrðum þm. og annarra þeirra, sem í alþingishúsinu vinna. Þetta tel ég, að felist í till., eins og hún þá verður orðuð. Ég er að verulegu leyti sammála hæstv. forsrh. um það, að sú umbót fáist ekki í þessu efni, sem að er stefnt, með öðru en nýbyggingu að meira eða minna leyti. Það má að vísu segja, að það séu möguleikar á því að bæta starfsskilyrði blaðamanna þeirra, sem starfa í alþingishúsinu, án nýbyggingar. Það er mín skoðun. En starfsskilyrði þm. er ekki hægt að bæta til mikilla muna né heldur starfsskilyrði þingsins yfirleitt án þess að kosta til nýbyggingar. Í sambandi við það atriði, nýbyggingu, vil ég svo aðeins drepa á það, að mér sýnist, að með byggingu þingmannabústaðar í nágrenni þingsins væri hægt að komast langt í þessu efni. Í þingmannabústað í nágrenni Alþ. mætti hafa lestrarsal, bókasöfn og veitingasali. Enn fremur kynnu að verða möguleikar á því að afla skrifstofu þingsins þar nokkurs húsnæðis, en þetta er bundið því skilyrði, að slíkt hús væri í námunda við þinghúsið. Það er gert ráð fyrir því, að í nágrenni þinghússins verði nokkur hús rifin niður, hús, sem eru hér á baklóð þingsins, og við það ætti að skapast nokkuð aukið lóðarrými til afnota fyrir þingið sjálft. Ég þarf ekki að fara út í þetta nánar, en ég hygg, að það sé skynsamlegra að reikna með þessari leið en hinu, að það verði byggt við sjálft þinghúsið. Ég er sammála hv. 2. þm. Reykv. um það, að það sé mjög mikið fyrir það gefandi að halda þeirri tradition, sem alltaf hlýtur að vera tengd við gömul hús. Við Íslendingar eigum lítið af gömlum, sögufrægum byggingum og megum ekki við því að flytja okkur úr þeim og taka þær til nýrra nota að neinu leyti, svo fremi að nokkrir möguleikar séu á því að bjargast við þau. Þess vegna hygg ég, að það sé mjög hæpin leið að reikna með í framtíðinni að byggja nýtt þinghús og þar með bæta úr því, sem á skortir í þessum efnum. Ég skal ekki fara langt út í að ræða það, sem hæstv. forsrh. og hv. 2. þm. Reykv. hafa nú rætt nokkuð um, hvort við eigum að stefna að því, að Alþ. fái gamla menntaskólahúsið til afnota, en vil segja það sem mína skoðun, að ef menntaskólinn verður fluttur úr því gamla húsi - sögufræga húsi -, þá sýnist ekkert því til fyrirstöðu, að Alþ. eða forseti lýðveldisins taki það til sinna nota. Ég skal ekki leggja fullnaðardóm á það út af fyrir sig, hvort það sé skynsamlegt, að skólinn sé fluttur úr þessum húsakynnum, en ef hann verður fluttur, þá liggur beint við að Alþ., sem var í nánum tengslum við þetta hús um áratuga skeið, taki það til sinna nota og forsetinn fengi þar húsnæði. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál. Ég vænti þess, að það sé ljóst orðið af þeim umr., sem hér hafa farið fram, og meðferð þessarar till., að Alþ. er nú alvara með það, að snúizt verði að einhverjum framkvæmdum í þessu máli. Hv. 1. þm. Eyf. hefur bent á það, að hér hafi um nokkurt árabil verið fyrir hendi ákveðinn þingvilji, fyrirmæli til ríkisstj. um það að hefja ákveðnar framkvæmdir í þessum efnum, en þessi þingvilji hafi ekki verið framkvæmdur. Nú kemur fram að nýju greinilegur vilji Alþ. í þá átt, að umbætur verði hafnar. Ég vænti þess, að niðurstaðan verði nú sú, að það verði hafizt handa, að starfsskilyrði, ekki aðeins þm. og starfsmanna Alþ. verði bætt, heldur og þeirra blaðamanna, sem hér sinna sínum störfum. Það er tæplega vansalaust, að þjóðin búi þannig að þessum mönnum eins og verið hefur undanfarin ár. Það er óþarfi fyrir alþm. að vera svo lítilláta og fara svo hóglega í sakirnar að þora ekki að viðurkenna fyrir sjálfum sér og þjóðinni, að eins og búið er að löggjafarsamkomunni nú í þessu efni, þá verður ekki sagt, að það sé sæmandi fyrir þjóðina. Um þjóð, sem þannig býr að löggjafarsamkomunni, að þar er mjög erfitt um starfsskilyrði, verður ekki sagt, að hún meti lýðræðið og þingræðið mikils. Ég hygg, að síðan Íslendingar stofnuðu lýðveldið, þá sé sjálfsvitund þjóðarinnar heldur vaxandi og virðing hennar fyrir hinni aldagömlu stofnun hennar, Alþ., raunverulega vaxandi, þó að stundum blási nokkuð á móti og megi þar mistókum Alþ. ef til vill um kenna. Ég hygg, að einmitt í þessu ljósi beri nú Alþ. og ríkisstj. að snúast að framkvæmdum í þessum efnum, en ekki láta sitja við viðurkenningar einar og orðin tóm.



Herra forseti. Ég hafði áður gert grein fyrir afstöðu hv. allshn. til þessa máls. Nú er það hins vegar svo, að hv. flm. málsins er fjarverandi. Það eru vinsamleg tilmæli hans til hæstv. forseta, að málinu verði ekki fram haldið í fjarvist hans, því að hann mun hafa forsetaleyfi til að vera fjarverandi.



Herra forseti. Það, sem ég vildi segja, var í raun og veru eingöngu það, að ég vil láta hv. allshn. athuga þessa þáltill. nokkru betur. Held ég þó, að ekki skaði að segja nokkur orð um málið, enda þótt hv. flm. sé ekki viðstaddur. - Á þessu stigi skal ég aðeins benda á það, að bæði aðaltill. og eins brtt. gerir ráð fyrir því, að til grundvallar fyrir frv., sem bæði í aðaltill. og brtt. er gert ráð fyrir, að lagt verði fyrir þingið um meðferð opinberra mála, verði lagt frv. það, sem flutt hefur verið fyrr á hæstv. Alþ., þ.e.1939, um meðferð opinberra mála. Það frv. var á sínum tíma að vísu undirbúið af mjög hæfum mönnum, a.m.k. að nokkru leyti, en það frv. hefur ekki náð fram að ganga. Frv. þetta var undirbúið af sömu mönnum, sem höfðu undirbúið frv. um meðferð einkamála, og ég held, að þeim mönnum, sem kynnt hafa sér bæði þessi frv., blandist ekki hugur um, að á þeim er mjög verulegur munur, þannig að frv. um meðferð opinberra mála sé ekki eins vel undirbúið og hitt frv. var. Er ég ekki með því að halla á þessa menn, sem undirbjuggu frv., sem hér er minnzt á í þáltill., þann ágæta fræðimann, Einar Arnórsson, og hæstv. forsrh., Stefán Jóh. Stefánsson, og Berg Jónsson. En mönnum tekst misjafnlega vel upp með öll sín verk, og ég held, að Alþ. hafi litið alveg rétt á, er það vildi ekki lögfesta frv. um meðferð opinberra mála eins og það lá fyrir, og að þess vegna sé það ákaflega lítil framför frá því, sem er, að leggja til við ríkisstj., að þetta til tekna frv. verði lagt fyrir Alþ. Það getur að vísu hver hv. þm. tekið það upp og látið prenta það og útbýta því, ef það væri nóg, að það kæmi fram á Alþ. En eins efast ég um, að það væri nægileg aðgerð í þessu efni, þó að þetta frv. væri endurskoðað og lagt fram síðan sem stjfrv. Ég tel nauðsyn á, að þessi þáttur réttarfarsins í heild sé endurskoðaður og um hann búinn til nýr lagabálkur, þar sem haft sé til hliðsjónar það frv., sem samið hefur verið um þetta efni, en ekki fengið afgreiðslu á Alþ. En að hæstv. Alþ. slái því föstu með samþykkt þessarar þáltill., og það í raun og veru að óathuguðu máli, að það frv. eigi að vera grundvöllur að þeirri lagasetningu, sem hér er um að ræða, það lízt mér ekki á. Mér finnst, að ég geti borið fram brtt. um þetta. Mér finnst eðlilegt, að hv. allshn. flytji till. um það, að ríkisstj. verði falið að undirbúa nýjan lagabálk um þetta efni, en þá einnig heimiluð nauðsynleg útgjöld úr ríkissjóði í því sambandi, sem væntanlega yrði til þess, að þá þyrfti tvær umr. um þessa þáltill. - Þar sem hv. allshn. hefur haft mál þetta til meðferðar, vil ég biðja hana að athuga málið í því ljósi að færa málið á þann grundvöll, sem ég talaði um. Ég er reiðubúinn að tala nánar um þetta mál, ef óskað er, en sé ekki að öðru leyti ástæðu til að ræða málið frekar á þessu stigi.



Herra forseti. Allshn. er að sjálfsögðu fús til að ræða við hæstv. dómsmrh. um einhverjar aðrar till. í þessu máli en lagðar eru til í nál., sem till. hennar birtist í. Ég vil taka undir það, sem hæstv. ráðh. sagði, og lýsa því hér, að allshn. fannst ekki ráðlegt að leggja til, að þáltill. væri samþ., þannig að í henni fælist fyrst og fremst áskorun um það, að borið yrði fram óbreytt frv. það, sem legið hefur fyrir hæstv. Alþ. áður um meðferð opinberra mála. Það er alveg greinilega tekið fram í áliti n., að hún ætlast fyrst og fremst til þess, að það fari fram endurskoðun á þeim till., sem það frv. byggist á. Allshn. er það ljóst, að það hafa ýmsar breyt. gerzt, síðan það frv. var fram borið, og enn fremur má um það deila, eins og hæstv. ráðh. tók fram, hversu ýtarlegar og vel hugsaðar þær till. hafa verið, sem á sínum tíma voru fram bornar um málið. Ég vil því óska þess við hæstv. forseta, að umr. um þetta mál verði ekki lengur fram haldið nú á þessum fundi, svo að n. geti haft fund um málið til þess að hafa samráð við hæstv. dómsmrh. um endanlegt orðalag þáltill.