Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og kunnugt er hefur málefni farandverkafólks borið talsvert á góma í opinberri umræðu undanfarin misseri. Samtök farandverkafólks hafa verið stofnuð og þau hafa látið talsvert að sér kveða á þessum tíma, og í ljós er leitt ýmislegt sem betur mætti fara í málefnum farandverkafólks. Á þessum málum eru einkum tvær hliðar. Önnur er sú sem snýr að útlendingum sem starfa hér í töluverðum mæli á hverju ári tímabundið. Hin hliðin snýr að aðbúnaði og starfskjörum innlends farandverkafólks, húsnæði þess og fleira. Hvað þá útlendinga snertir, sem hingað kjósa að koma til starfa tímabundið, hefur komið í ljós að kjaramálum þeirra og starfsskilyrðum er í ýmsu áfátt. Þetta fólk hefur oftast valist til fiskvinnslustarfa, en í þeirri starfsgrein er m.a. viðloðandi hráefnisskortur öðru hverju. Sú sérregla gildir hér á landi sem kunnugt er, að í slíkum tilvikum er verkafólk réttlítið og atvinnurekanda heimilt að vísa því heim án þess að þurfa að greiða laun. Gegn þessum fyrirvaralausa atvinnumissi hafa launþegasamtökin að vísu náð samningum um kauptryggingu í fiskiðnaði sem býður sjö daga uppsagnarfrest í hráefnisskorti. Það hefur hins vegar komið í ljós, að útlendingum var oft ókunnugt um þessa íslensku reglu, og í mörgum tilvikum hafði ekki verið gerð gangskör að því að koma þeim á svokallaðan kauptryggingarsamning við atvinnurekanda. Af þessu leiddi töluverð átök á s.l. ári eins og kunnugt er, sem ásamt því, að í ljós þótti leitt að aðbúnaður farandverkafólks var víða slæmur, hafði það í för með sér, að 18. mars á s.l. ári skipaði ég nefnd til þess að athuga gildandi lög og reglur er varða kjör og aðbúnað farandverkafólks, þar með talið erlent verkafólk, og var nefndinni gert að gera tillögur til úrbóta í þeim efnum. Nefnd þessi hóf þegar störf og var ætlunin að ljúka verkefninu á tveim til þrem mánuðum. Ýmislegt kom þó í veg fyrir að svo gæti orðið, m.a. það, að nefndin tók þá ákvörðun í upphafi, að tillögu fulltrúa launþegasamtakanna, að láta fara fram á vegum Heilbrigðiseftirlits ríkisins umfangsmikla könnun á aðbúnaði farandverkafólks í landinu, þ.e. á öllu húsnæði sem því var ætlað, með það fyrir augum að semja nýjar reglur þar að lútandi. Þá taldi nefndin einsýnt að breyta þyrfti ákvæðum um rétt og ráðningu útlendinga til landsins og samræma lögin nútímaviðhorfum í því efni. Rannsókn Heilbrigðiseftirlits ríkisins á húsnæði farandverkafólks lauk um miðjan september s.l. og var af því tilefni gefinn út bæklingur undir heitinu „Aðbúnaður farandverkafólks“. Þar er gerð ítarleg könnun á húsnæði farandverkafólks, svo sem svefnherbergjum, göngum og forstofum, eldhúsum og matstofum, snyrtingum, þvottaaðstöðu, tómstundaaðstöðu og umhverfi húsnæðisins. Við mat á aðstæðum var stuðst við heilbrigðisreglugerð nr. 45 1972, um íbúðarhúsnæði, svo og greinar í veitingastaðareglugerð þar sem þær áttu við. Þá var stuðst við reglugerð um húsnæði vinnustaða og fleiri reglur. Alls voru skoðuð um það bil 78 híbýli sem teljast húsnæði farandverkafólks, á 31 stað víðs vegar um landið. Þar kom fram við skoðun að húsnæði farandverkafólks er að mestu leyti af þremur gerðum: Í fyrsta lagi íbúðarherbergi í sama húsi og vinnustaður, oft efri hæð í fiskvinnsluhúsi og mötuneyti í byggingunni. Í öðru lagi íbúðarhús, ein- eða fleirbýlishús sem verkafólk hefur til afnota og með flestum atmennum þægindum, sem venjulega eru í íbúðarhúsum. Og í þriðja lagi færanlegt húsnæði, skálar, oftast timburhús, sem færa má úr stað eftir verkefnum eða hugsaðir sem bráðabirgðahúsnæði. Þá voru í nokkrum tilvikum hús byggð sem verbúðir, en þó ekki staðsett á sjálfu vinnusvæðinu. Ekki skal farið ítarlega út í niðurstöður könnunar Heilbrigðiseftirlits ríkisins hér. Þess skal þó getið, að af 74 híbýlum sem skoðuð voru voru gerðar kröfur um úrbætur innan eins mánaðar á 8 stöðum, úrbætur innan eins til þriggja mánaða á 41 stað, úrbætur innan sex mánaða á 13 stöðum, en á aðeins 12 af þessum 74 stöðum þótti ekki ástæða til afskipta. Af þeim 74 vistarverum, sem skoðaðar voru, var bað- og snyrtiaðstaða góð í 38 tilfellum, gölluð í 21 tilfelli og óhæf í 15. Eldunaraðstaða var fyrir hendi í 33 tilvikum, mötuneyti í 37, en hvorugt í fjórum. Ástand og búnaður í eldhúsum var í 60% tilvika góður, en í 40% verulega ábótavant. Aðstaða til þvotta var aðeins á 39 stöðum, í öðru húsi var.aðstaða til þvotta á 11 stöðum, í 5 tilvikum var séð um að þvo og hirða þvott fyrir fólk, en engin aðstaða var til þvotta af neinu tagi í 19 tilvikum. Aðstaða til tómstunda reyndist venjulega vera setustofa með nokkrum húsgögnum og sjónvarpi. Á nokkrum stöðum voru sérstaklega innréttaðar stórar stofur eða salir fyrir ýmis tómstundastörf. Af þeim 74 tilvikum, sem athuguð voru, reyndist vera tómstundaaðstaða, oft minni háttar, til á 60 stöðum, en engin tómstundaaðstaða af neinu tagi á 14 stöðum. Umhverfi reyndist í 34 skipti af 74 gott eða þrifalegt, en í 42 óviðunandi eða mjög óþrifalegt. 23 verbúðir af þeim, sem athugunin náði til, voru í sama húsi og fiskvinnslufyrirtæki. Niðurstaða þeirrar könnunar, sem ég hef nú sagt frá, er sú, að í ljós kom að víða er úrbóta þörf á aðbúnaði farandverkafólks. Gera þarf stórátak í þessum málum og er þá eðlilegt að ekki séu dregin sérstök mörk milli farandverkafólks og annars verkafólks í hverju sveitarfélagi. Þetta þýðir m.ö.o. að ef velætti að vera þyrfti íbúðarhúsnæði handa farandverkafólki að vera utan almenns vinnusvæðis. Þar sem svo háttar að um er að ræða starfsmannabúðir, t.d. virkjanir og önnur slík vinnusvæði, verður að gera kröfu til þess, að íbúðarbygging sé velaðskilin frá vinnusvæði vegna hávaða, ónæðis og af fleiri ástæðum. Vegna sérstöðu hins svokallaða færanlega húsnæðis - en með því er átt við íbúðarskála sem oft er færðir úr stað og mynda starfsmannabúðir við samsetningu - er ekki óeðlilegt að um það séu settar skýrar reglur er varða stærð og annan búnað. Eðlilegast er í raun að allt húsnæði lúti sömu kröfum og íbúðarhúsnæði og að það fullnægi kröfum um hollustuhætti á hverjum tíma. Er mér kunnugt um að þetta viðhorf ríkir innan þeirrar nefndar sem undirbúið hefur frv. það sem hér liggur nú fyrir hv. Alþingi. Nefndin, sem ég minntist á og skipuð var til þess að gera tillögur um úrbætur á málefnum farandverkafólks, vinnur nú að smíði reglugerðar á grundvelli þessarar könnunar. Er þess að vænta, að reglugerðin verði tilbúin á allra næstu vikum. Frv. það, sem hér er flutt, er niðurstaða nefndarstarfs hvað varðar rétt erlendra manna á Íslandi og byggist á endurskoðun gildandi laga, nr. 39 1951. Höfð var hliðsjón af lögum um eftirlit með útlendingum, nr. 44 1975, og reglugerð um eftirlit með útlendingum, nr. 148 1965. Þá var lítið til þáltill. sem borin var fram á Alþingi á vorþingi árið 1979 og var samþykkt þar. En þar ályktaði Alþingi að fela ríkisstj. að láta fram fara endurskoðun á lögum nr. 39 1951 með það fyrir augum að leidd verði í lög fyllri ákvæði um upplýsingaskyldu þeirra, sem vilja ráða erlenda verkamenn í þjónustu sína, gagnvart þeim sem ráðnir eru, um launakjör, vinnutíma og aðbúnað við vinnu hér á landi. Enn fremur um skatta og önnur opinber gjöld svo og þær skyldur, sem erlendir takast á hendur við vistráðningu hérlendis, svo að tryggð verði með lögum félagsleg og kjaraleg réttindi þeirra útlendinga, sem hér fá atvinnuleyfi, til jafns við heimamenn, eins og þau eru samkv. lögum og gildandi kjarasamningum á hverjum tíma. Helstu breytingar, sem frv. þetta felur í sér, eru þær, að hér er lagt til að til þess að veita megi útlendingi atvinnuleyfi verði að liggja fyrir umsögn verkalýðsfélags á staðnum í hlutaðeigandi starfsgrein eins og áður, en að auki liggi fyrir undirskrifaður ráðningarsamningur milli atvinnurekanda og viðkomandi starfsmanns. Í þessum ráðningarsamningi sé kveðið á um starfstíma og verkefni. Þessi ráðningarsamningur verður að tryggja erlendum starfsmanni laun og önnur starfskjör til jafns við heimamenn, og í honum skal vísað til þess kjarasamnings sem um starfið gildir. Í ráðningarsamningi þessum, sem gerður er fyrir fram, skutu vera ýmsar upplýsingar sem varða starfskjör útlendings hér á landi, m.a. um ferðakostnað og heimflutning, um húsnæði og hvernig með skuli fara þegar atvinna kann að falla niður af óviðráðanlegum ástæðum, sbr. 3. gr. laga nr. 19 1979, um rétt fólks til uppsagnarfrests. Í ráðningarsamningi þessum, sem gert er ráð fyrir að liggi fyrir undirskrifaður þegar sótt er um atvinnuleyfi, skal vera ákvæði þess efnis, að viðkomandi starfsmaður hafi kynnt sér þær upplýsingar sem nú er lagt til að félmrn. gefi út og dreifi erlendis, sbr. 5. gr. frv. Ákvæði frv. um, að ráðningarsamningur skuli liggja fyrir og að vinnumáladeild félmrn. skuli dreifa upplýsingum erlendis er varða öll helstu atriði starfskjara á Íslandi, eru hvor tveggja nýmæli, til þess fallin að tryggja betur en nú er að erlent starfsfólk, sem hingað ræðst, fái allar tiltækar upplýsingar um aðbúnað og starfskjör á Íslandi og að aðilar hafi kynnt sér þær til hlítar áður en frá ráðningu er gengið. Ýmis önnur nýmæli frv. leiðir af þessari kerfisbreytingu og er þeirra getið í athugasemdum við einstakar greinar. Í 3. gr. frv. eru talin þau skilyrði sem sett eru fyrir því, að útlendingi megi veita starfsleyfi á Íslandi. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því, eins og áður segir, að fyrir liggi umsögn verkalýðsfélags á staðnum í hlutaðeigandi starfsgrein. Í öðru lagi er gerð til þess krafa, eins og nefnt var hér að framan, að áður en umsókn um atvinnuleyfi er lögð inn hjá félmrn. liggi fyrir undirskrifaður ráðningarsamningur til tiltekins tíma eða verkefnis og að í honum séu ákvæði þess efnis, að erlendum starfsmanni verði tryggð laun og öll önnur starfskjör til jafns við heimamenn, ásamt viðeigandi tilvísun til þess kjarasamnings, sem um þau kjör og starfsgrein gilda. Ýmislegt fleira þarf að vera í ráðningarsamningi þessum, m.a. um flutning viðkomandi frá Íslandi að starfstíma loknum, um fæði og húsnæði og um hvernig með skuli fara þegar atvinna fellur niður af óviðráðanlegum ástæðum. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því, að í ráðningarsamningi séu ákvæði þess efnis, að viðkomandi starfsmaður hafi kynnt sér þær upplýsingar sem vinnumálaskrifstofa félmrn. útbýr og dreifir erlendis. Sú skylda hvílir á herðum atvinnurekanda eða umboðsmanns hans, að sjá um að sú upplýsingaskylda sé virt. Þessi atriði tengjast ákvæðum 5. gr. frv., en þar er lagt til að vinnumálaskrifstofa félmrn. taki nú að sér að útbúa og dreifa skriflegum upplýsingum erlendis til íslenskra sendiráða, vinnumiðlana útlendinga og annarra sem áhuga hafa á. Upplýsingar þessar skulu vera nokkuð víðtæk heimild um almenn starfskjör á Íslandi, bæði hvað varðar efni í kjarasamningi og þau lög sem mestu máli skipta í því sambandi, t.d. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, skatta og opinber gjöld og rétt til yfirfærslu fjármuna o.fl. Þá er gerð til þess krafa, að vottorð viðkomandi yfirvalda liggi fyrir um að atvinnurekandi hafi hæfilegt húsnæði til ráðstöfunar fyrir erlendan starfsmann, ef þannig hagar til að atvinnurekandi leggur til húsnæði. Ákvæði þetta beinist auðvitað fyrst og fremst að svokölluðum verbúðum fyrir farandverkafólk. Því er ætlað að tryggja með vottorði yfirvalda að það húsnæði uppfylli lágmarkskröfur um aðbúnað. Hér er um nýmæli að ræða í lögum. Þá er gerð krafa til heilbrigðisvottorðs viðkomandi útlendings o.fl. 4. gr. frv. er einnig nýmæli. Nýstofnuð vinnumálaskrifstofa félmrn. hefur með veitingu atvinnuleyfa að gera fyrir erlent starfsfólk. Nú eiga að fylgja með umsókn upplýsingar um vinnustað, tegund vinnu, aðila kjarasamnings, sem á svæðinu er og í starfsgreininni gildir, og áætlaða tengd daglegs vinnutíma á ráðningartímanum. Þá ber að færa fyrir því rök, að nauðsynlegt sé að ráða erlent starfsfólk, og gera grein fyrir því, hvaða tilraunir hafi verið gerðar til þess að ráða innlent fólk í starfið. Gert er ráð fyrir að vinnumálaskrifstofa félmrn. kanni síðan sjálfstætt, áður en atvinnuleyfi er veitt, hvert atvinnuástandið er á viðkomandi stað, og leiti til sambanda aðila vinnumarkaðarins um almenna stefnumörkun varðandi erlent starfsfólk með sérstöku tilliti til atvinnuástands í landinu og á ákveðnum landssvæðum. Í 5. gr. frv. er svo nýmæli um upplýsingadreifingu félmrn. erlendis eins og áður var að vikið. Frv. þetta felur í sér ýmsar aðrar smærri breytingar sem ekki skipta máli. Er gerð grein fyrir þeim í grg. með frv. Ef frv. þetta verður að lögum má gera ráð fyrir því, að málefnum útlendinga, sem hér starfa, sé sæmilega fyrir komið og réttur þeirra tryggður eins og frekast er unnt. Með setningu þeirrar reglugerðar, sem nú er í undirbúningi og fjallar um húsnæði farandverkafólks, standa vonir til þess, að málefni farandverkafólks séu komin í viðunandi horf og að tekist hafi að koma til móts við þær kröfur sem telja verður eðlilegar og sanngjarnar í þessu efni. Ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Ég hef nokkrar athugasemdir að gera við þetta frv. Ég hef tjáð hæstv. félmrh. það og mun þess vegna ekki útskýra það hér frekar. En ég vænti þess, að geta komið fram skýringum og upplýsingum þegar um málið verður fjallað í hv. félmn., og er að sjálfsögðu reiðubúinn til þess að veita nefndarmönnum allar nánari upplýsingar um þetta efni.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því, að ekki hvarfli að hæstv. félmrh. að mál þetta fái afgreiðslu á þessu þingi. Hér er um mjög mörg nýmæli að tefla í þessari löggjöf sem þurfa nákvæmrar skoðunar við. Hér er gert ráð fyrir að þenja enn út ríkisbáknið, og maður gerir sér ekki alveg grein fyrir rökunum fyrir því, enda var lítið um þau fjallað. Að því leyti var ekki mikið á ræðu hæstv. ráðh. að græða. Það er einfalt mál að fela mönnum að semja frv. eftir frv. ef lítið er eftir því farið. Og eins og þingheimi er kunnugt hefur ekki lítið verið gert af því, sérstaklega varðandi samvinnu og samráð við verkalýðshreyfinguna. Ég skal í þessu sambandi ekki setja á langar tölur um t.d. allt það samráðsbákn sem upp átti að setja með Ólafslögum og engin tilraun hefur verið gerð til að standa við. Þetta frv. þarf að fara afskaplega víða, margir menn þurfa að skoða það og kynna sér. Þetta er ekki einfalt mál og ég geti ráð fyrir því, að nefndarmenn, sem frv. fá til umfjöllunar, muni fljótt komast að raun um að margt er hér ofsagt, of nákvæmlega fram tekið. Og náttúrlega á ríkisvaldið að vera með puttana alls staðar þegar um íslensk atvinnufyrirtæki er að ræða. Á hinn bóginn hafa þeir, sem þetta frv. sömdu, ekki gert neina tilraun til að íhuga umsvif erlendra manna hér á landi, ef þessi umsvif eru tengd störfum sendiráða sem hér eru. Hér er 11. gr. óbreytt frá því sem áður var: „Ekki þarf að sækja um atvinnuleyfi fyrir útlendinga í einkaþjónustu sendimanna erlendra ríkja,“ stendur þarna. Á síðasta Alþingi var svarað fsp. frá mér um fjölda starfsmanna erlendra sendiráða í Reykjavík. Það er afskaplega athyglisvert, að samkvæmt þeim upplýsingum, sem fengust frá hæstv. utanrrh., voru langflestir erlendir sendimenn við sovéska sendiráðið. Sovéskir þegnar beint starfandi sem stjórnarsendimenn, skrifstofutæknimenn eða þjónustustarfsmenn voru 35, auk 42 fjölskyldumeðlima. Á hinn bóginn er enginn íslenskur maður starfandi við þetta sendiráð sem hefur svona mikla þörf fyrir starfskraft. Ef tekinn er samanburður við bandaríska sendiráðið, þá voru bandarískir þegnar þar starfandi: stjórnarsendimenn 8, skrifstofutæknimenn 10, samtals 18. Hins vegar eru íslenskir þegnar starfandi sem skrifstofutæknimenn alls 14. Þetta eru mjög athyglisverðar upplýsingar. Bretar hafa íslenska þegna starfandi við sitt sendiráð, sömuleiðis Danir, Frakkar, Norðmenn, Svíar, Sambandslýðveldið Þýskaland og reyndar einnig þýska Alþýðulýðveldið, en á hinn bóginn ekki önnur kommúnistaríki sem hér hafa sendiráð. Ef við lítum á skrá yfir fasteignir erlendra sendiráða hér á landi sjáum við fljótt að ekkert samhengi er t.d. milli umsvifa sovéska sendiráðsins hér á landi og hinna miklu eigna sem Sovétríkin eiga hér. Og ekkert samráð er milli þess og þeirra hagsmuna sem það á hér að gæta. Þarna hefur hlaupið mikill ofvöxtur í umsvifin hjá nokkrum sendiráðum. Hæstv. félmrh. gleymir algjörlega þessari hlið á því máli sem þetta frv. snertir. Ég var að vísu ekki í bænum nú um helgina svo að ég hef ekki séð þetta frv. fyrr en núna. Ég yrði mjög þakklátur þess vegna, herra forseti, ef hlé yrði gert á fundinum og mér gæfist tækifæri til að ljúka ræðu minni á næsta fundi deildarinnar á miðvikudag, svo að ég geti frekar kynnt mér efni frv. áður en því er vísað til nefndar. Ég held að það séu heilbrigðari vinnubrögð en að reyna að knýja málið fram nú, ef það væri hægt. Ég fer fram á það, herra forseti, að málið verði tekið út af dagskrá núna og ég fái að fresta ræðu minni þangað til á næsta fundi. Er það ekki hægt?

Það mun verða orðið við óskum þm. um að ljúka ekki þessari umr. $g tel þó ástæðu til að láta þá aðila, sem eru á mælendaskrá, taka til máls hér á eftir, en ég mun verða við þeirri ósk að fresta umr. til annars fundar.

Það er nefnilega það. Það er sjaldan orðið við tilmælum þingmanna hér. Klukkan er hálfþrjú, herra forseti, og venjulegur þingfundatími deildarinnar er til kl. fjögur. Ég held að það hafi ekki komið neinum deildarmanni á óvart hversu langar tölur hæstv. félmrh. setti á í sinni ræðu um það sem kallað hefur verið farandverkafólk. Við höfum orðið vör við það og orðið vitni að því á undanförnum misserum, einkum á þeim tíma þegar hann var sjálfur ritstjóri Þjóðviljans, að allt í einu og skyndilega var gífurlega mikið gert með þetta fólk sem hafði raunar verið gleymt fram að þeim tíma. Og m.a. sá maður, sem hæstv. félmrh. hefur nú hvatt til að semja það frv. sem hér liggur fyrir, Jósep Kristjánsson, ættaður úr Axarfirði af ágætum framsóknarættum þar, var á þeim tíma starfsmaður Verkalýðsfélags Raufarhafnar og formaður félagsins. Og ég man eftir því, að svo mikið var viðhaft af Alþb.-mönnum meðan verið var að auglýsa upp samtök farandverkafólks, að hann var gerður að sérstökum ræðumanni Háskólans hinn 1. des. 1976, má ég segja, eða 1977.  Já, herra forseti, eins og ég var að segja voru miklar umr. um þetta leyti um það, bæði hér á þingi og annars staðar, hvort rétt væri að setja löggjöf um það hér á Alþingi að skerða launin. Og þá töluðu stjórnvöld einmitt um það, að mjög mikils virði væri að reyna að búa svo um hnútana að hinir lægst launuðu, þeir sem verst væru staddir, fengju sérstakar láglaunabætur, - sérstakar láglaunabætur, gagnstætt því sem nú er talað um í sambandi við brbl. sem gefin voru út í des. Í þeim var ekki gert ráð fyrir neinu af því tagi svo að naumast er við því að búast að það gangi fram. Aftan við það lagafrv., sem hér liggur fyrir, er prentað sérálit Þorsteins Pálssonar við 3. gr., svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Félmrh. veitir atvinnurekendum atvinnuleyfi fyrir útlendinga, ef sérstakar ástæður þykja mæla með því, svo sem ef um er að ræða erlenda sérfræðinga eða aðra kunnáttumenn, sem ekki verða fengnir innanlands, eða ef atvinnuvegi landsins skorti vinnuafl, sem ekki er fáanlegt innanlands. Útlendingar skulu njóta launa og starfskjara sem heimamenn og hafa réttindi og bera skyldur í samræmi við viðkomandi kjarasamning. Áður en atvinnuleyfi er gefið út skal leita eftir umsögn viðkomandi verkalýðsfélags eða landssambands, ef ekki er verkalýðsfélag á staðnum. Sé útlendingur ráðinn erlendis getur ráðh. sett það skilyrði fyrir útgáfu atvinnuleyfis, að atvinnurekandi greiði ferð útlendings frá Íslandi að ráðningartíma loknum, svo og ef um er að ræða heimflutning vegna veikinda, sem gera útlendingi ókleift að vinna út ráðningartímabilið að mati læknis. Skilyrði þetta gildir eigi, ef útlendingur riftir ráðningarsamningi af ástæðum sem atvinnurekandi á ekki sök á. Ráðh. er enn fremur heimilt að binda atvinnuleyfi því skilyrði, að atvinnurekandi hafi hæfilegt húsnæði fyrir útlendan starfsmann meðan ráðningarsamningur er í gildi, ef hinn útlendi starfsmaður hefur ekki slíkt húsnæði sjálfur. Heimilt er félmrh. að veita nafnlaust atvinnuleyfi til bráðabirgða. Fullnaðaratvinnuleyfi má ekki veita fyrr en fyrir liggur heilbrigðisvottorð viðkomandi starfsmanns ásamt yfirlýsingu um síðasta dvalarstað áður en komið er til landsins. Fullnaðaratvinnuleyfi má eigi heldur veita nema fyrir liggi undirrituð yfirlýsing útlendings þess efnis, að hann hafi kynnt sér þær upplýsingar sem kveðið er á um í 5. gr. þessara laga. Heimilt er ráðh. að víkja frá skilyrðum þessarar málsgreinar þegar í hlut eiga ríkisborgarar annarra Norðurlanda. Óheimilt er að veita útlendingi atvinnuleyfi sem ekki hefur dvalarleyfi hér á landi samkv. lögum nr. 45 1965, um eftirlit með útlendingum, eða hefur verið gert að fara af landi brott samkv. þeim lögum.“ Þannig vill Þorsteinn Pálsson orða 3. gr. Ég vil nú, herra forseti, aðeins skjóta því inn, að löngu fyrir jól lagði ég fram frv. um að afnema flugvallagjald. Það fékkst ekki tekið fyrir á síðasta fundi vegna þess að öðrum málum þurfti að koma fram sem ríkisstj. hafði lagt fram miklu síðar. Það fæst ekki heldur fyrir tekið á þessum fundi á undan því máli sem til umr. er. Og hæstv. forseti getur ekki hugsað sér að hliðra til fyrir þingmenn, að þeir geti kynnt sér mál eins og beðið er um. Þarf þó ekki langa íhugun til að sjá að sú beiðni, sem ég bar fram, var ekki óeðlileg, nú yrði gert hlé á umr. til þess að geta kynnt sér málin með eðlilegum hætti.

Út af ummælum hv. þm. vil ég endurtaka það sem ég sagði hér áðan, að ég verð fúslega við þeirri ósk hans, að þessari umr. verði frestað, að málinu verði ekki vísað til nefndar, heldur verði umr. frestað til næsta fundar. En eins og ég tók fram eru hér nokkrir á mælendaskrá, og ég vil ljúka ræðum þeirra.

Ég óska þá eftir því, herra forseti, að fá að gera hlé á minni ræðu, að henni verði frestað. 

Næsta mál á dagskrá á eftir þessu máli er flugvallagjald, frv., 126. mál, sem hv. þm. hefur framsögu fyrir.

Ég veit nú satt að segja ekki hvort á að gera það fyrir hæstv. forseta, vegna þess að það er skemmtilegra að kljást við aðalforsetann ef um deilur er að tefla. En ég vil aðeins ítreka óánægju mína yfir þessu og mælast til að til þess verði tekið tillit á næsta fundi deildarinnar um þetta mál, ef ástæða verður til, að ég hafi óskoraðan ræðutíma og geti fengið að tala um málið á þeim grundvelli.



Herra forseti. Það er alveg ótrúlegt hvað hv. þm., sem hér talaði síðast, spannar vítt svið. Hann getur ekki rætt hér um frv. til laga um atvinnuréttindi útlendinga öðruvísi en hann ættfæri einhvern tiltekinn mann í ákveðnum landshluta og tilgreini jafnvel til hvaða stjórnmálaflokks hans ætt hneigist. Og jafnframt fylgir atvikalýsing úr lífi þess ágæta formanns verkalýðsfélags norður á Raufarhöfn. Ég verð að segja að ég hef í langa tíð verið nokkuð undrandi oft og tíðum á hv. þm. og skal ekki vera að útskýra hér af hverju, enda held ég að það sé alger óþarfi gagnvart þeim sem á hlýddu. Frv., sem hér er til umr., gengur sérstaklega í eina átt: að tryggja erlendu verkafólki betri rétt og koma á betri upplýsingaskyldu viðkomandi íslenskra atvinnurekenda, svo að það eigi aðgang að útdrætti um helstu samningsákvæði. Frv. miðar að því að tryggja þessu verkafólki ákveðin grunnréttindi sem við sjálfir vildum njóta ef Íslendingar væru ráðnir til einhvers ákveðins tíma erlendis. Við þekkjum öll þessi mál. Þetta vinnuafl starfar sér í lagi í fiskiðnaði. Hjá mörgum fyrirtækjum eru málefni þessa fólks í ákaflega góðu lagi og það er staðið fullkomlega við allar skuldbindingar gagnvart því. Aftur á móti, eins og vill verða, þá er þetta misjafnt. Og í sumum tilfellum er þetta allsendis ófullnægjandi og full ástæða til að tryggja þessu fólki ákveðinn rétt. En í víðáttu sinni er hv. þm. allt í einu kominn inn á starfsmenn sendiráða og manni skilst helst að þetta sé spurningin um starfsmenn í rússneska sendiráðinu eða ameríska sendiráðinu og hvað þeir séu margir. Skyldi nú vera t.d. að þessi ákvæði í niðurlagi 2. tölul. 3. gr. eigi við sendiráðsmenn: „Í ráðningarsamningi sé einnig tilgreint hvernig háttað sé fæði og húsnæði.“ Dettur hv. þm. í hug að með þessu frv. sé verið að leggja þá skyldu á herðar t.d. norska sendiráðinu eða því ameríska, að það gefi starfsmönnum sínum nákvæmar upplýsingar um fæði og húsnæði? Hvers konar bull er þetta eiginlega? Geta menn ekki hreinlega tekið efnislega afstöðu til máls sem fjallar um ákveðna réttindaaukningu handa erlendu verkafólki og um ákveðna upplýsingaskyldu íslenskra atvinnurekenda svo að það njóti mannsæmandi réttinda? Þetta kemur ættfræði eða erlendum sendiráðum ekkert við. Þetta kemur við verkafólki, erlendu verkafólki sem sækir um vinnu á Íslandi og fær í sumum tilfellum rangar upplýsingar, öðrum tilfellum réttar. Það er verið að tryggja það með þessum lögum, að við stöndum að þessu eins og sómi okkar býður. Það þýðir auðvitað ekkert að biðjast undan því að þurfa að hlusta á einhverja gagnmerka ræðu þessa hv. þm. hér að nýju. En ég held að það sé full þörf á að hann lesi frv. og átti sig á því, að það fjallar hvorki um ættfræði né erlend sendiráð.



Herra forseti. Ég hef ekki miklu við þessa umr. að bæta núna. Margt kom fram í ræðu hv. 7. landsk. þm. sem ástæða væri til að ræða ítarlega, en það er ekki innan ramma þess dagskrárliðar sem hér er til umr. svo að ég sleppi því. Ég vildi bara láta það koma fram, að það hefur verið meining mín að fara þess á leit við hv. félmn. að hún reyndi að standa þannig að meðferð málsins, að það yrði afgreitt á þessu þingi. Ég tel að þetta sé í raun og veru ekki svo flókið mál að nefndin eða þingið þurfi nokkuð að hrökkva frá því verki. Og þegar það kemur í ljós, eins og hv. 7. þm. Reykv. benti á, að frv. fjallar hvorki um ættfræði, giftingar né erlend sendiráð, þá verður vafalaust hægt að hrista fram úr þessu verki. Ég vænti þess, að hv. nefnd verði við þeirri málaleitan ef þess er nokkur kostur.

Forseti (Alexander Stefánsson) Hv. frsm. 126. máls finnst ekki í húsinu. Umr. um það mál er því frestað og málið tekið út af dagskrá.



Herra forseti. Ég er fyllilega sammála því frv. sem hér er á dagskrá og snýr að einum af þýðingarmestu þáttunum í þjónustu fyrir aldraða, þ.e. húsnæðis- og vistunarþættinum, þó vissulega sé fyllilega tímabært og nauðsynlegt að taka myndarlega á öllum þáttum vandans. Ástandið í þessum efnum er þjóðfélaginu og okkur köllum til skammar. Talið er að 300–400 sjúk gamalmenni séu í heimahúsum á Stór-Reykjavíkursvæðinu, en það er ástandið af ýmsum ástæðum verst. Svo til allt þetta fólk þarf á vistun í einu eða öðru formi að halda. Hluti vandans stafar af skipulagsleysi og því öryggisleysi sem gamla fólkið á við að búa í þessum efnum. Þegar fólk eldist og sér fram á nauðsyn vistunar á dvalarheimili fyrr eða síðar reynir það sem fyrst að tryggja sér pláss. Og vegna þess hve erfitt er að komast inn og biðlistinn langur er tekið fyrsta tækifæri sem býðst, jafnvel þótt fólk gæti og vildi vera einhver ár til viðbótar heima hjá sér. Ef það steppir tækifærinu hefur það enga tryggingu fyrir plássi þegar það þarf nauðsynlega á að halda. Á dvalarheimilunum er því talsvert af fólki sem gæti og vildi vera lengur heima hjá sér, ef það hefði vissu um pláss þegar það þarf nauðsynlega á að halda. Á meðan verður að neita um pláss fjölda manns sem bráðnauðsynlega þarf á plássi að halda. Það, sem stefna ber að, er: Í fyrsta lagi að gamla fólkið geti verið eins lengi heima hjá sér og það vill og treystir sér til. Í því skyni verður að stórauka heimilisaðstoð og heimahjúkrun, fyrst og fremst vegna gamla fólksins sjálfs, en þar við bætist, eins og hv. 1. flm. frv. benti á, að það er langódýrasta lausnin fyrir ríkissjóð svo langt sem hún nær. Í öðru lagi þarf að fjölga mjög sérsmíðuðum íbúðum fyrir aldraða þar sem boðið er upp á aukna heimilisaðstoð og heimahjúkrun, allt eftir því hverju fólk þarf á að halda og óskar eftir. Helst þurfa þær íbúðir að vera í tengslum við þjónustu dvalar- og/eða hjúkrunarheimila. Í þriðja lagi þarf að vera til nægilegt rými á dvalarheimilum aldraðra þegar fólk treystir sér ekki eða vill ekki búa lengur í eigin húsnæði þótt víðtæk heimilisaðstoð og heimahjúkrun sé í boði. Í fjórða lagi þarf að vera til nægilegt rými á hjúkrunarheimilum eða hjúkrunardeildum dvalarheimila þegar gamla fólkið er orðið svo lasburða að það þarf á mikilli hjúkrun að halda. Í fimmta lagi þarf svo að vera nægilegt pláss á sjúkrahúsum þegar þess gerist þörf og þá helst á sérstökum öldrunardeildum þar sem séð er fyrir sérþörfum þessa fólks. Á öllum stigum verður gamla fólkið að hafa aðgang að læknum með sérþekkingu á vandamálum aldraðra, t.d. á göngudeildum sem sérhæfa sig í öldrunarsjúkdómum. Aðalatriðið er að það þarf að vera til nægilegt rými til að fólk fái þá þjónustu sem það þarf á að halda hverju sinni, og það þarf að geta sjálft haft um það verulegt valfrelsi. Ef gamalt fólk, sem hefur verið lasburða og þurft á vistun að halda, hressist á það að geta, ef það vill, farið heim til sín aftur í öruggri vissu þess, að það fái vistun við sitt hæfi hvenær sem á þarf að halda. Ef þannig væri um hnútana búið mundi það vistunarrými, sem nú er fyrir hendi, nýtast miklum mun betur en nú gerist. Það breytir þó engan veginn þeirri staðreynd, að mjög myndarlegt átak þarf að gera í byggingu sérsmíðaðra íbúða fyrir gamla fólkið. Það út af fyrir sig mun rýma meira húsnæði en byggja þarf í þessu skyni, - húsnæði sem gæti þá nýst yngra fólki. Sömuleiðis þarf mjög myndarlegt átak í byggingu dvalarheimila og hjúkrunarheimila. Það ásamt byggingu sérsmíðaðra íbúða er reyndar forsenda þess, að þeim hreyfanleika og því valfrelsi, sem ég gat um, verði komið á. Auðvitað kosta þessar framkvæmdir mikla peninga, en á móti mætti draga nokkuð úr byggingarframkvæmdum á vegum sjúkrahúsa, sem í dag eru hálffull af öldruðu fólki, en margt af því á fremur heima á hjúkrunarheimilum eða hjúkrunardeildum dvalarheimila aldraðra. Sjúkrahúsin, sem eru dýr í byggingu, en langtum dýrari þó í rekstri, mundu nýtast mun betur en nú gerist og jafnframt yrði unnt að leysa á tiltölulega ódýran hátt mörg aðkallandi vandamál sjúkrahúsanna, ef þau væru ekki hálffull af langlegusjúklingum sem margir hverjir eiga, eins og ég sagði áður, fremur heima á hjúkrunarheimilum eða sérstökum langlegudeildum. Hv. 1, flm. frv. gerði í framsögu sinni samanburð á kostnaði við rekstur hinna ýmsu sjúkrastofnana og hjúkrunarheimila. Eins og gefur að skilja eru hjúkrunarheimili langtum ódýrari í rekstri en sjúkrahúsin og því sjálfsagt að byggja upp og nýta þjónustu hjúkrunarheimila þegar hún er fullnægjandi. Hafa verður þó allan vara á í slíkum samanburði. T.d. gerði hv. þm. Pétur Sigurðsson samanburð á kostnaði við hjúkrunardeildir dvalarheimila aldraðra og öldrunardeild Landspítalans við Hátún. Því er engan veginn hægt að jafna saman. Öldrunardeildin við Hátún er rekin sem sjúkrahús með allri þeirri þjónustu sem því fylgir. Þar er t.d. mjög mikil endurhæfing, m.a. í formi göngudeildarstarfsemi, en kostnaður af henni kemur fyrst og fremst fram í útreiknaðri hækkun daggjalda. Hv. 1. flm. frv. minntist í sinni framsögu á nefnd sem ég skipaði í apríl 1979 til að semja frv. til l. um öldrunarþjónustu. Tilgangurinn var að samræma og auka stórlega alla félagslega og heilbrigðislega þjónustu við gamla fólkið, bæði í heimahúsum og á stofnunum. Nefndin vann mjög vel og af miklum áhuga. Vil ég nota tækifærið til að þakka hv. þm. Pétri Sigurðssyni fyrir ágætan þátt sinn í störfum nefndarinnar. Nefndin skilaði drögum að frv. til l. um þessi mál 1. febr. 1980. Strax og ég fékk drögin í hendur sendi ég þau til sérfræðilegrar skoðunar í heilbrmrn., ekki síst til að ganga úr skugga um að lögformlegum aðgerðum væri fylgt í hvívetna, að þau stönguðust ekki á við önnur lög o.s.frv. Þannig stóðu málin þegar ég lét af embætti heilbrmrh. Ég hef verið að vonast eftir því, allt frá því að þing kom saman s.l. haust, að hæstv. núv. heilbr.- og trmrh. legði frv. sitt - eða annað sem gengi í sömu átt - fyrir hið háa Alþingi. Í umr. á Alþingi um þáltill. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og fleiri um félagslega þjónustu fyrir aldraða sagði hv. þm. Guðrún Helgadóttir 30. okt. s.l. að hæstv. heilbr.- og trmrh. mundi á allra næstu dögum leggja fram á þingi frv. til l. um öldrunarþjónustu. Þessir allra næstu dagar eru orðnir býsna margir, nokkuð á annað hundrað, og enn hefur ekkert bólað á frv. Hæstv. heilbr.- og trmrh. sagði s.l. mánudag við umr. um það mál sem hér er á dagskrá að til stæði að flytja frv. til l. um heilbrigðis- og vistunarmál aldraðra. Nafnið skipti auðvitað ekki máli, heldur hitt, að eitthvað róttækt sé í málinu gert og það fljótt, og vonast ég til að hæstv. ráðh. fylgi þessu máli vel eftir. Herra forseti. Við megum ekki gleyma því, að það fólk, sem nú er orðið gamalt, er sú kynslóð sem meira en nokkur önnur hefur byggt upp það þjóðfélag sem við nú búum í, sú kynslóð sem lyft hefur stærri og fleiri Grettistökum en nokkur önnur frá upphafi Íslandsbyggðar, og er sú kynstóð, sem nú er á besta aldri, þar ekki undanskilin. Við megum ekki heldur gleyma því, að við, sem yngri erum höfum byggt okkar íbúðarhús og byggt upp verulegan hluta af atvinnurekstri okkar með lánsfé frá þessu sama fólki, - lánsfé sem við höfum ekki greitt til baka nema að litlu leyti. Enn er það svo, að innlánsfé í bönkum er að langmestu leyti komið frá fullorðnu og gömlu fólki. Það eru því fjöldamargar ástæður sem við höfum til að búa betur að öldruðu fólki en við gerum í dag. Stórátaks er vissulega þörf. Það frv., sem hér er til umr., beinist að þýðingarmiklum hluta þess vanda sem gamla fólkið á við að stríða. Því styð ég það eindregið, en skora jafnframt á hæstv. heilbr.- og trmrh. að leggja strax fram frv. til l. sem miðar að lausn allra þátta vandans.



Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að taka í megindráttum undir efni þess frv. sem hér er til umr. Ég vil þó á hinn bóginn vara eindregið við þeirri stefnu sem mér virðist hafa verið allt of rík hér á landi í sambandi við málefni aldraðra og fatlaðra, stefnu sem ég hef kallað einangrunarstefnu. Við höfum orðið vitni að því, hvernig fötluðu fólki hefur verið komið fyrir í ákveðnu húsnæði sem er sérhannað og sérbyggt fyrir það. Vil ég í því sambandi nefna Hátúnshúsin þar sem er nær eingöngu fatlað fólk. Þetta kerfi eða þessi stefna hefur ekki þótt ná þeim árangri sem menn vildu með því að sérhanna húsnæði fyrir fatlað fólk, og hið sama hygg ég að gildi um aldraða. Ég er alfarið þeirrar skoðunar, að það eigi að blanda saman aldurshópum og það eigi að blanda saman, þegar um það er að ræða og unnt er að koma því við, heilbrigðu fólki og fólki sem er veikt af einhverjum ástæðum, en getur bjargað sér á sómasamlegan hátt með örlítilli aðstoð. Ég held nefnilega að sú stefna ætti að vera í gildi, t.d. hjá Reykjavíkurborg við lóðaúthlutanir þegar verið er að úthluta fjölbýlishúsalóðum, að á þeim úthlutunum ættu að vera mjög ákveðnar kvaðir um tiltekinn fjölda íbúða fyrir aldraða og fyrir fatlaða, sem þá yrðu sérstaklega útbúnar svo að þetta fótk gæti notað þær. Það hefði þá tækifæri til þess að umgangast það sem við í daglegu tali köllum allt venjulegt fólk. Við ætlum ekki að loka aldrað fólk inni í byggingum eingöngu vegna þess að það er aldrað, en reyna miklu fremur að leyfa því að lifa eðlilegu lífi í samfélagi við yngri aldurshópa. Eins ættum við að leyfa því fatlaða fólki, sem um er að ræða, að vera innan um þá sem heilbrigðir eru taldir. Þegar einangrunarstefnu, sem ég nefni því nafni, er fylgt, þá er raunverulega verið að fela vandamálin fyrir fólkinu í landinu. Þetta á sérstaklega við að mínum dómi um Hátúnshúsin þar sem fatlaða fólkið er raunverulega falið fyrir öllum hinum og það gerir ekkert annað en horfa á eigin spegilmynd allan guðslangan daginn, umgengst vart annað en fattað fólk og svo það starfsfólk sem vinnur í húsunum. Þannig gerist tvennt: Fatlaða fólkið gleymist og við hin hættum að læra að lifa með því. Vandamálið er sem sagt lokað inni. Þetta held ég að þyrfti að aðgæta mjög gaumgæfilega. Svíar hafa gert tilraunir með að blanda öldruðu fólki í fjölbýlishús með ungu fólki, og það hefur þótt takast býsna vel. Þar hefur verið um að ræða fjölbýlishús með litlum þjónustueiningum, þar sem aldraða fótkið hefur fengið mat og aðra þjónustu sem það hefur þurft á að halda. Einnig vil ég koma að öðru máli sem hv. þm. Pétur Sigurðsson nefndi þegar hann flutti sína ræðu, og það eru málefni geðsjúkra gamalmenna. Ég vék að þessu sérstaklega í umr. hér fyrir nokkrum dögum, þegar hv. þm. Helgi Seljan talaði hér fyrir till. um geðverndarmál. Þá minnti ég sérstaklega á það, að í þáltill. hefðu málefni eða málaflokkur geðsjúkra gamalmenna algjörlega gleymst. Og þarna er náttúrlega þvílíkur vandi, að það veit enginn nema sem reynt hefur, t.d. bara í sambandi við „senilltet“ og elliær gamalmenni hvers konar. Þar eru óhemju vandamál á ferðinni fyrir fjölskyldur sem bera ábyrgð á því fólki. Ég hef ekki miklu við þetta að bæta. Ég get skýrt frá því, að byggingarsamvinnufélag eitt hér í Reykjavík, þar sem ég sit í stjórn, ákvað á stjórnarfundi fyrir skömmu að rita borgarráði Reykjavíkur bréf og bjóðast til þess að hafa um 20% af íbúðunum fyrir aldrað fólk, sem yrði þá forgangshópur, og/eða fatlað fólk. Þá yrði tekið tillit til þess við hönnun húsnæðisins. Ég held nefnilega að þessa leið mætti fara í mjög mörgum tilvikum því að það er ekki alltaf fjárhagurinn, sem kemur í veg fyrir að aldrað fólk geti eignast húsnæði, heldur ýmsa aðrar ástæður. Það þarf ekki að rekja þau vandamál sem nú eru til umræðu í okkar samfélagi og sérstaklega hér í Reykjavík, hjá öldruðu og gömlu fólki sem bíður svo hundruðum skiptir á listum Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar eftir því að fá mannsæmandi húsnæði. Ég minnist þess, að einn af starfsmönnum Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar eftir því að fá mannsæmandi húsnæði. Ég minnist þess, að einn af starfsmönnun Félagsmálastofnunar orðaði það svo, að reykvískir hestamenn mundu ekki hýsa hross sín í sumu því húsnæði sem gamla fólkinu er boðið. Og þetta er í velferðarþjóðfélaginu á Íslandi árið 1981. Öll umræða um þessi mál er af hinu góða. Ég vil taka undir þann anda, sem felst í þessu frv., og þakka hv. 1. flm., Pétri Sigurðssyni, fyrir það framtak sem hann hefur sýnt með þessu.



Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst nota þetta tækifæri til að þakka þeim hv. ræðumönnum, sem hafa tekið til máls um þetta mál. fyrir góðar undirtektir þeirra, sérstaklega hæstv. heilbrmrh. og reyndar líka fyrrv. heilbrmrh., hv. 5. þm. Suðurl. Að sjálfsögðu hafa komið fram nokkur atriði sem væri vert að ræða nánar. Ég vil þá byrja á því að lýsa ánægju minni yfir því sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að þegar sú þáltill., sem ég fór nokkrum orðum um í framsöguræðu minni, - mjög vönduð og ítarleg þáltill. um mál þeirra sem ekki eru geðheilir, - var hér til umr. skyldi þessi þm., hv. 6 þm. Norðurl. e., taka til máls og benda á þetta sérstaka vandamál, sem er gífurlega mikið vandamál hjá okkur hér á Íslandi og reyndar alls staðar þótt í nágrannalöndum okkar t.d. hafi verið gerðar sérstakar ráðstafanir til að mæta því. Hv. þm. minntist á mjög athyglisvert atriði í ræðu sinni, hinar svokölluðu blönduðu íbúðir. Nú er ég búinn að umgangast gamalt fólk á liðnum tuttugu árum sem nemur líklega þúsundum, alla vega mörgum hundruðum, og hef rætt við það þegar það hefur verið að leita sér vistunar á dvalarheimilum. Og ég hef aldrei nokkurn tíma heyrt hjá þessu fólki sérstakar óskir um að geta umgengist börn. Í allflestum tilfellum á þetta fólk sín barnabörn og því þykir ærið nóg á fá þau í heimsókn svona einu sinni í viku og sjá þau þá. Þetta fólk er komið til þess að leita sér að friði og ró, það er að sækjast eftir kunningsskap við sína jafnaldra eða fólk á líku reki og með sömu hugðarefni og það sjálft, sem er mjög fjarri því sem er hjá ungu fólki í dag. Hitt er annað mál og það vil ég taka undir, að öll hin svokölluðu vandamál aldraðra eru auðvitað sömu vandamálin og hjá okkur sjálfum. Og þau eru kannske jafnmörg og einstaklingarnir sjálfir. Það er því ekki til nein ein lausn. Þess vegna þurfum við að búa okkur undir það í okkar þjóðfélagi, ef vel á að vera, að geta mætt því, sem ég hef margoft bent á sjálfur, en kom fram hjá hæstv. heilbrmrh. í ræðu hans hér um daginn, að við þurfum að búa okkur undir að verða við óskum hvers og eins um það, hvar vill hann búa og í hvers konar húsnæði. Mér þykir sjálfsagt, og það er ekkert í mínu frv. sem kemur í veg fyrir það ef eitthvert byggingarfélag vill taka undan í sinni stórbyggingu íbúðir fyrir aldraða eða öryrkja, þá er ekkert ákvæði sem bannar það. Ég vil bara, og það er meginmál í þessu frv. mínu, að íbúðirnar, sem bera þetta nafn, séu búnar ákveðnum lágmarkseiginleikum. Og þegar þær falla undir hugtakið, þá vil ég að Alþingi Íslendinga, sveitarfélögin, einstaklingarnir, félagasamtökin, verkalýðshreyfingin geti í góðri trú stutt slíkar byggingar, hver sem er á ferðinni með þær, hvort sem það eru sveitarfélög, ríkið, sjálfseignarstofnanir, verkalýðshreyfingin eða einhverjir aðrir, en það sé bara vitað að það sé ekki verið að hlaupa fram hjá vandamálinu þegar verið er að byggja slíkar íbúðir. Ég benti á það í minni framsöguræðu, að dæmi væru um það að komnar væru upp íbúðir sem væru kallaðar íbúðir aldraðra - ég er ekki að tala þá um Reykjavík, ég tek það fram, heldur hjá öðrum sveitarfélögum, alla vega einu sveitarfélagi - sem væru ekki í neinu frábrugðnar venjulegum íbúðum. Ef við ættum að fylgja þessu, þá gætum við að sjálfsögðu látið kalla hverja einustu íbúð á Íslandi íbúð fyrir aldraða, því að margt eldra fólk hefur búið í þeim flestum. Hv. 5. þm. Suðurl. sagði að það væri ekki rétt að gera samanburð á dvalarheimili og Hátúnsdeildinni. Það er rétt, enda gerði ég það ekki. Ég gerði hins vegar samanburð á hjúkrunar- og sjúkradeild á dvalarheimili. Og ég gerði það m.a. vegna þess að ég hef í höndum - og hef haft í höndum alla vega frá 1987 - upplýsingar um hjúkrunarþyngd á þessum stofnunum. Þess vegna leyfði ég mér að bera þetta saman. Og það er eitt meginvandamálið í sambandi við öll þessi heimili og ákvörðun daggjaldanefndar um daggjöld, að daggjaldanefnd skuli ekki geta haft þann starfskraft í vinnu hjá sér, getum við sagt, sérfróðan starfskraft, sem getur farið og metið hjúkrunarþyngdina á fólkinu. Auðvitað ættu daggjöldin að fara eftir því hvað er lagt mikið af mörkum við að þjóna ákveðnum sjúklingi. Þá væri líka hægt að deildaskipta betur þannig að fólk, sem væri betur í stakk búið að vera með fólki á sama reki, gæti verið saman. Og svo við komum aftur að þessu blessaða fólki sem býr við einhver geðræn vandamál eða umgengnisvandamál, þá getur það frekar verið til hliðar, en þó aldrei þannig að það sé lokað einhvers staðar inni og útilokað frá umgengni við aðra. Það finnst mér vera ómanneskjulegt, enda held ég að hjá okkar nágrönnum sé stefnt í gagnstæða átt. Í ræðu hæstv, heilbrmrh., sem var mjög ítarleg komu fram nokkur atriði sem mig langaði til að víkja að. Hann spurði - ég held það hafi verið eina spurningin sem var varpað fram til mín - hvort þjónustumiðstöðvar ættu að verða í hverju dvalarheimili, minnir mig hann segði. Nú má segja að þjónustumiðstöð fyrir aldraða sé í hverju deildaskiptu dvalarheimili. Og hún starfar samkvæmt lögum og skilyrðum sem eru sett af heitbrigðisyfirvöldum. Að vísu gerist ekki mikið af því, að þær taki fólk utan heimilanna til meðferðar. Þó þekkist það. Ég tel t.d. að á margan hátt sé Hátúnsdeildin í Reykjavík þjónustustöð fyrir aldraða á miklu stærra svæði en margur hyggur, því þangað kemur fólk til meðferðar ótrúlega víða að. Og vegna þess að ég þekki til þar er mér ljúft að segja það hér, að læknar þar hafa náð frábærum árangri í sínu starfi á þeirri deild einmitt í endurhæfingu þessa fólks. En við skulum ekki gleyma því, að slík endurhæfing - þó ekki hafi verið hægt að leggja alls staðar jafnmikla peninga til hennar - er komin á laggirnar alls staðar á þessum heimilum. T.d. verður það heimili, sem er núna í byggingu hjá sjómannadagssamtökunum í Hafnarfirði, með mjög fullkomna þjónustumiðstöð, svo fullkomna að það hefði verið hægt að koma fyrir heilsugæslustöð fyrir byggðina þar syðra ef það hefði ekki verið stöðvað af vissri togstreitu á milli byggðarlaga og arfi af gömlum þótta sveitarfélags sem telur sig kannske vera meira í dag en það í rauninni er. En það er skrýtið að hugsa til þess, að t.d. í Hafnarfirði vantar heilsugæslustöð. Það er vitað að læknar, sem hafa gegnt störfum þar, eru á götunni eftir nokkra mánuði. Samt sem áður hefur ekki náðst nein samstaða um það fyrir þá að flytja inn í húsnæði sem þeir gætu vel notað með læknum þessa heimilis og veitt náttúrlega enn víðtækari og meiri þjónustu en ella. En þjónustumiðstöð verður þar fyrir aldraða, sem mun þjóna miklu stærra svæði og fleira fólki en kemur til með að búa á þessu heimili. Þarna er fyrirhuguð byggð með mörgum gerðum íbúða fyrir aldrað fólk og eftirlaunafólk og fólk sem er að minnka við sig og búa sig undir efri árin, sem er kannske eitt af þeim réttu skrefum sem tekin eru í dag. Slík byggð verður þar í næsta nágrenni og þjónustumöguleikarnir í þessu hjúkrunarheimili standa þessu fólki til boða ekki síður en íbúum heimilisins. Þannig er þetta, þó við tökum ekki nánar fram í okkar frv. um slíka þjónustumiðstöð fyrir aldraða, sem veitir fleirum þjónustu en inni á heimilinu búa, þá er þetta m.a. til grundvallar. Enda sé ég ekkert því til fyrirstöðu, og ekkert í lögum sem bannar það, að slíka þjónustumiðstöð mætti setja upp, ekki bara af ríkinu og ekki bara af sveitarfélagi, heldur af einstaklingum. Nokkrir tæknar geta tekið sig saman um að koma slíkri stofnun á fót ásamt sérfræðingum sem til þarf til þess að veita þá endurhæfingu sem nauðsynleg er. Þetta var að ég held eina spurningin sem hæstv. ráðh. beindi til mín. En síðan voru nokkur atriði sem hann kom inn á og tölur sem mig langar að fara nokkrum orðum um. Hann gat þess, að samkvæmt tali, líklega þeirra í heilbrmrn., þá væru - hann tók skiljanlega ekki fram að það hefðu verið 945 rými fyrir hjúkrunarsjúklinga til hér á landi, heldur væru 945 hjúkrunarsjúklingar. En einmitt í þessari fullyrðingu hefur oft legið sá stóri misskilningur, sem jafnvel okkar æðstu embættismenn í þessum málum hafa flaskað á og verið að vitna í og reikna út frá, og auðvitað hefur afleiðingin orðið sú, að niðurstaðan hefur verið tóm vitleysa. Við skulum taka t.d. að í þessari tölu, 945, er reiknað með að það séu 225 hjúkrunarrými á Hrafnistu í Reykjavík. Þarna er fyrsti og stærsti misskilningurinn, geri ég ráð fyrir. Þar eru ekki nema 77 sérhönnuð hjúkrunarpláss plús tvö fyrir „akút“ sjúklinga, þannig að þetta minnkar nú heldur betur. Þetta er samt í tölunni um að þetta rými sé til. Þetta er mikill misskilningur. Þarna er húspláss sem hefur verið tekið til bráðabirgðalausnar hins mikla vanda. Heimilið er byggt sem dvalarheimili, sem vistheimili, og það var aðeins sérhönnuð lítil deild í byrjun fyrir 40 sjúklinga sem enn er nýtt. Annað hefur ekki verið sérhannað þar heldur en ný deild fyrir nokkrum árum sem þar var komið upp, þótt á þessu aukna plássi, sem hefur verið tekið til bráðabirgðanotkunar, hafi auðvitað verið gerðar miklar umbætur og þar komið fyrir einu og öðru, sem léttir störf fólksins sem þar vinnur. En það er bara allt annað mál. Þessi pláss eru ekki til á landinu, og því finnst mér vera kominn tími til fyrir heilbrmrn., landlækni og aðra embættismenn að hætta að tala um þetta, að þetta sé til hjá okkur, og draga fram í skýrslugerð til nágrannaþjóða okkar að við eigum svo og svo mikið af hjúkrunarplássum fyrir aldraða sem alls ekki er til. Við getum þá alveg eins talað um og tekið inn í „statistik“ þessara embættismanna sem hjúkrunarpláss fyrir aldraða herbergi á heimilum manna þar sem kannske einn og tveir hjúkrunarmenn eru allan sólarhringinn við að þjóna þessu gamla fólki. Það má alveg eins taka það með samkvæmt þessum kenningum embættismannanna. - Þetta vildi ég að kæmi hér fram og stæði í þingtíðindum. Þá benti ráðh. á það, sem auðvitað er rétt af honum sem ráðh. að ræða og gott fyrir okkur að hafa í huga sem þingmenn, að auðvitað kostar ekki aðeins peninga að koma upp hjúkrunardeildum, heldur að reka þær jafnframt. Og hann benti á að ef komið væri upp 100 rúma hjúkrunardeild á því daggjaldi sem var hjá DAS 1. des., þá mundi reksturinn á ári kosta um 700 millj. kr. og á 300 rúma hjúkrunardeildum mundi kostnaðurinn verða 2–2.5 milljarðar, giskaði hann á. Þetta eru lauslegar tölur sem hann var að benda á, en ég held að allir hafi skilið að þetta mundi kosta mikla peninga. Síðar í ræðu sinni kom hæstv. ráðh. inn á það, og það mun vera rétt, það held ég að sé algjör lágmarkstala, að á sjúkrahúsunum í Reykjavík séu a.m.k. 150 aldraðir sjúklingar sem gætu - eins og hæstv. ráðh. orðaði það - við venjulegar kringumstæður vistast á hjúkrunarheimilum. Ef við tökum nú þetta sama dæmi sem hæstv. ráðh. var með, og snúum því aðeins við - og nú væri gott fyrir hv. fjvn.-menn að fylgjast með - þá mundu vistgjöld fyrir 150 slíka sjúklinga á þessu svokallaða DAS-gjaldi, sem hann orðaði svo, verða á ári 1 milljarður 182 millj. og 600 þús. kr. En á verði Borgarspítalans frá sama tíma mundu sömu 150 rúmin kosta 6 milljarða 761 millj. 625 þús. kr. Þarna er því verið að henda út um gluggann, segi ég, þessum mismun sem er 5 milljarðar 579 millj. 25 þús. kr. Og ég leyfi mér að fullyrða, vegna þessa að ég hef áætlanir yfir byggingarkostnað heimilis sem tekur 75 hjúkrunarsjúklinga, að sparnaðurinn á einu ári mundi nægja til að byggja upp og skila skuldlausu hjúkrunarheimili sem tæki þessa 150 sjúklinga. Sannleikurinn er nefnilega sá, að við stöndum hér oft að því að setja inn í heilbrigðiskerfið stórar upphæðir og látum þá, sem þar vinna, togast á um skiptinguna. Við höfum ekki sjálfir nóga sérþekkingu til þess að toga á móti, en að sjálfsögðu ættum við og þeir, sem starfa t.d. í fjvn., að leita ráða slíkra hlutlausra aðila, sem gætu tekið á þessum málum með efnislegri gagnrýni. Er ég þá að segja þessa setningu í annað skipti á örfáum dögum, en ég tel einmitt, eins og ég ræddi um fyrir nokkrum dögum, að fjárveitingavaldið þyrfti að viðhafa slíka efnislega gagnrýni, a.m.k. þegar sumir sérfræðingar Framkvæmdastofnunar ríkisins eru að koma með sínar tillögur. - Þetta vildi ég láta koma fram. Þá kem ég að því sem hér var sagt og haft eftir borgarlækni í Reykjavík, að það vanti 350 hjúkrunarpláss hér í Reykjavík. Þetta voru hans orð fyrir nokkru, en ég held að hæstv. ráðh. hafi sagt eitthvað á þá leið, að það væri líklega Reykjavík og Reykjavíkursvæðið líka. Nú man ég ekki betur en að fyrsta fullyrðing, sem kom frá borgaryfirvöldum um þetta mál, hafi einmitt átt við Reykjavík og það hafi verið 350. Alla vega leyfi ég mér að halda því fram, að þessi tala sé hærri á stór-Reykjavíkursvæðinu. Og ef bara er átt við Reykjavík, þá bendi ég á það, að tugir Reykvíkinga eru á slíkum heimilum utan Reykjavíkurborgar. Reykjavíkurborg hefur haft þá stefnu að stuðla sjálf að og leggja fé í það að byggja fyrir þá sem búa utan bæjar. En borgin hefur ekki viljað hjálpa til við byggingu á heimili fyrir Reykvíkinga sem eru utan Reykjavíkur. Það eru líklega um 40–50 Reykvíkingar t.d. á Hrafnistuheimilinu í Hafnarfirði, enda hefur ekki verið þar frekar en á Hrafnistuheimilinu í Reykjavík farið neitt eftir því hvar fólk býr. En ég er hræddur um að þessi tala sé t.d. ekki innifalin í tölu borgarlæknis í Reykjavík. Og ég held að þar sé ekki heldur vandamálið sem vonandi er að leysast vegna sérstakrar framgöngu og forgöngu einstaklinga í Kópavogskaupstað, að þar hafi ekki verið talin með þau hjúkrunarpláss sem vantar í þeim bæ. Ég sé ekki ástæðu til að hafa mörg fleiri orð um þetta. Málið verður sjálfsagt ítarlega rætt í nefnd, og ég mun sjálfur, af því að ég á sæti þar, gera till. um að það fari til umsagnar bæði til Sambands ísl. sveitarfélaga og Húsnæðisstofnunar ríkisins. Alla vega eru þessir tveir aðilar meðal þeirra sem ég tel sjálfsagt að fái málið til umsagnar því að þetta varðar þá báða. Ég vil svo endurtaka þakkir mínar til ræðumanna, sem hafa talað í málinu, fyrir þeirra góðu undirtektir.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð sem ég vildi láta koma fram af minni hálfu þegar þessari 1. umr. er að ljúka. Við eigum vafalaust eftir að ræða um þessi mál ítarlegar á þessu þingi. En í þeim umr., sem hafa farið fram hér í dag, hefur ýmislegt komið fram sem varpar ljósi á málið og er fróðlegt að hafa í huga. Ég verð nú að segja það, að ég tel að ekki sé hægt að bera kostnaðartölur saman með sama hætti og hv. þm. gerði áðan varðandi annars vegar 150 pláss á „DAS-verði“ eins og ég kallaði það og hins vegar 150 pláss á Borgarspítalaverði, þegar það er reiknað allt upp á því háa daggjaldi sem er á Borgarspítalanum.  Það er alveg rétt sem hv. þm. bendir á, enda þekkir hann þessi mál betur en flestir aðrir hér, að þau pláss, sem ég taldi upp, eru út af fyrir sig ekki sérhönnuð sem hjúkrunarpláss, en þau hafa verið tekin í notkun fyrir hjúkrunarpláss í neyð. Þau eru brúkuð sem slík um þessar mundir. Hv. þm. Árni Gunnarsson vék hér nokkuð að því sem hann kallaði „einangrunarstefnu“ í þessum efnum, þ.e. að loka aldraða af í stórum húsum án þess að þeir væru í raun og veru í nokkrum tengslum við félagslegt umhverfi að öðru leyti. Ég er sammála þessum aðvörunum hans, og ég hef ekki haft mikinn áhuga á því að taka þátt í að fara út í stórframkvæmdir á þessu sviði, þar sem um yrði að ræða vistunarrými, við skulum segja t.d. fyrir 300 hjúkrunarsjúklinga aldraða, og sá fjöldi þarf á þessari þjónustu að halda hér. Ég held að slík stofnun yrði aldrei til lengdar til góðs vegna þess að þar yrði ekki sá heimilisbragur sem þarf helst að vera á þessum stofnunum. Þar yrði aðhlynningin ekki sem skyldi. Það yrði verksmiðjusvipur en ekki svipur félagslegrar þjónustu yfir slíku bákni. Ég hef fyrir mitt leyti ýtt frá mér frekar en hitt tillögum um slíkar verksmiðjueiningar, liggur mér við að segja, - stóriðjueiningar í sambandi við okkar þjónustu við aldrað fólk. Hv. þm. Magnús H. Magnússon vék hér nokkuð að frv. því sem hann lét undirbúa í heilbr.- og trmrn. varðandi þjónustu við aldraða. Það frv. hefur verið til meðferðar um alllangan tíma, og það hefur orðið dráttur á framlagningu þess. Af hverju hefur sá dráttur orðið? Hann hefur fyrst og fremst orðið vegna þess, að ég hef viljað sjá fyrir endann á kostnaðarvandamálunum áður en ég færi að leggja það hér fyrir. Ég hef ekki viljað leggja hér fyrir frv. sem tæki í raun og veru mjög lítið á þeim málum. Þau eru það þung og erfið, bæði fyrir ríki og fyrir sveitarfélögin, að það verður að taka á kostnaðarmálunum, annars er framlagning slíks frv. marklítil. Það eru þau mál sem ég hef viljað reyna að ná samkomulagi um á vettvangi ríkisstj. og stjórnarflokkanna og taka á þeim áður en ég legði frv. fram hér í endanlegum búningi. En eins og ég sagði er von mín að það komi fram hér áður en langur tími líður. Ég vil aðeins nefna það hér, sem hefur verið nokkuð rætt, en þó lítið í þessum umræðum, að talsverðar aðgerðir eru í undirbúningi hér á Reykjavíkursvæðinu. Ég taldi upp þær húsbyggingar sem um er að ræða á vegum Dvalarheimilis aldraðra sjómanna í Hafnarfirði. Ég nefndi húsnæðið við Droplaugarstíg í Reykjavík, sem er í byggingu, B-álmu Borgarspítalans og hjúkrunarheimili aldraðra í Kópavogi. Auk þessa er mér kunnugt um að borgarstjórn Reykjavíkur hefur verið með í athugun ýmis önnur mál sem geta orðið til þess að draga úr versta neyðarástandinu. Þær hugmyndir, sem hafa verið í athugun sérstaklega á vegum Reykjavíkurborgar og hafa verið ræddar við mig af forráðamönnum hennar, eru þær, að á tiltölulega mjög skömmum tíma yrði unnt að taka í notkun u.þ.b. 70 pláss fyrir aldraða hjúkrunarsjúklinga á þremur stöðum hér á borgarsvæðinu. Þar er um að ræða Arnarholt, sem er ekki að fullu nýtt, að mér er tjáð, þar er um að ræða Hvítabandið og þar er um að ræða skrifstofuhúsnæði borgarlæknis í Heilsuverndarstöðinni. Samtals eru þetta u. þ. b. 70 pláss. Þá hafa einnig komið að máli við mig forráðamenn Landakotsspítala, sem hafa óskað eftir því að fá að innrétta ákveðið húsnæði í grennd við spítalann fyrir langlegusjúklinga, þar sem yrðu 30 – 35 pláss. Ég held að með aðgerðum af þessu tagi, sem ég hef hér talið upp, lagasetningu um betra skipulag heilbrigðisþjónustu við aldraða og þeim aðgerðum, sem að öðru leyti eru í gangi, sé hægt að halda því fram, að hér sé talsvert á málunum tekið, þó að það sé enn þannig, eins og ég lagði á áherslu við fyrri hluta 1. umr., að um er að ræða vaxandi verkefni á næstu árum. öldruðu fólki fer fjölgandi hjá okkur, sem betur fer, og hér er um að ræða vaxandi viðfangsefni sem við þurfum að taka á. Spurningin er þá fyrst og fremst sú, hvað þjóðin er tilbúin að leggja á sig af kostnaði, sköttum og útgjöldum vegna þessa. Það er spurningin, sem þetta snýst um, númer eitt, tvö og þrjú. Allir höfum við ákveðnar hugmyndir um nauðsynlegar lagfæringar, en þá verða menn að vera tilbúnir líka, ekki bara til að segja a, heldur líka b, og bera þann kostnað sem af þessu hlýst. Það er okkur skylt að gera. Sú góða umræða, sem hér hefur farið fram, finnst mér vera til marks um það, að hv. alþm. í öllum flokkum skilja þessa nauðsyn og eru reiðubúnir til þess að taka á málinu í samræmi við það, jafnframt því sem það er svo ljóst, sem hv. þm. Pétur Sigurðsson hefur lagt hér á áherslu og ég líka, að spurningin er líka um það, hvort hægt er að nýta þá fjármuni betur sem þegar eru í okkar heilbrigðiskerfi. Um það mætti setja á langa umræðu hér á Alþingi og væri satt að segja ekki vanþörf á en ekki er kostur á því á þessum fundi.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa fögnuði mínum yfir því sem kom fram í orðum hæstv. ráðh. þegar hann skýrði frá því átaki sem virðist vera fram undan til þess að bjarga út úr því neyðarástandi sem við erum í með hjúkrunarþurfandi eldra fólk. Ég vona sannarlega að það takist að gera þetta á þann veg sem hér hefur verið nefndur, þó að ég geri mér fulla grein fyrir því líka, að sumt af þessu húsnæði mun að sjálfsögðu verða bráðabirgðahúsnæði eins og þegar er nýtt í dag af þessu fólki. En ég vil enn á ný taka fram það sem ég hef áður sagt í þessari umr. og frv. sem ég er 1. flm. að og hér er til umr., og það er það, að þegar við erum komnir út úr þessum vítahring ber okkur að horfa til framtíðarinnar. Ég var á fundi í gær með stjórn félags sem hefur fengið úthlutað lóðum hjá Reykjavíkurborg til þess að byggja íbúðir aldraðra á. Þarna er fólk á ferðinni sem er farið að hugsa alvarlega til þess, - það er enn þá á góðum aldri, það er á miðjum aldri, það er fólk sem er enn þá í vinnu, -það er að hugsa um staðreyndina að við eigum eftir að eldast. Við vitum hvernig ellin leikur okkur öll, og allir förum við á sama veg. En þetta fólk vill koma sér inn í sérhannað húsnæði sem hentar því ekki aðeins í dag, heldur veit það að húsið eða íbúðin er þannig úr garði gerð, að ef eitthvað b játar á heilsunnar vegna í framtíðinni, þá verður mögulegt fyrir starfslið heimilisþjónustu og heimahjúkrunar að koma og veita þessu fólki þjónustu. Ég tel að slíkar íbúðir víðs vegar um landið, en þó fyrst og fremst þar sem hægt er að veita þjónustu, verði til þess að aðsóknin að hjúkrunarheimilunum og síðan að spítölunum, langlegudeildunum, minnki. Það dregur úr og um leið vinnst það, að þetta fólk getur verið áfram innan um sínar eigur, í eigin íbúð. Það er búið að skipta um eftir að það komst yfir miðjan aldur, frá því að börnin eru farin frá því, það þarf minna að hafa umleikis, minna í kringum sig. En það vill samt sem áður hafa mikið í kringum sig af sínum gömlu munum og geta tekið á móti sinni fjölskyldu, um leið og það er að hugsa til þess, að í ellinni geti það verið þar þangað til yfir lýkur. Það vonar að það þurfi ekki á því að halda að fara hvorki inn á spítala né hjúkrunarheimili aldraðra, og setur sína peninga í að búa svona um sig. Þetta finnst mér svo virðingarvert, að ég vil að Alþingi Íslendinga komi á móti slíku fólki, einstaklingum og samtökum, sem vinna að þessu, eða sveitarfélögum, til þess að hjálpa til að ná þessari stefnu fram og gera hana að raunveruleika. Þá held ég að við séum komnir yfir þetta vandamál sem við stöndum frammi fyrir í dag, öldrunarvandamálið, sem kallað hefur verið hér á Íslandi. Við erum allir sammála um það, að við þurfum að ná upp heimilum núna til þess að bæta úr neyðarástandinu, en við þurfum að horfa til framtíðarinnar líka.