Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BSv): Frá sex hv. deildarmönnum hafa mjer borist svolátandi tilmæli: „Með skírskotun til 43. gr. þingskapanna krefjast undirritaðir þingmenn þess, að frv. til laga um stöðvun á verðgildi íslenskra peninga verði tekið á dagskrá neðri deildar, þegar atkvæði hafa verið greidd um þessa kröfu.“ Tryggvi Þórhallsson, Ingólfur Bjarnarson, Jörundur Brynjólfsson, Ásgeir Ásgeirsson, Sveinn Ólafsson, Pjetur Þórðarson. Samkvæmt ákvæðum 43. gr. þingskapanna mun jeg bera tilmæli þessi undir atkvæði hv. deildar í byrjun næsta fundar.

Frsm. meiri hl. (Árni Jónsson) Viðvíkjandi brtt. frá meiri hl. allshn. á þskj. 461, hefi jeg aðeins það eitt að taka fram, að hún er aðeins til að samræma ákvæði frv. betur, eins og frv. var orðað eftir 2. umr. Hefi jeg svo ekki fleira um þetta að segja; þetta er of augljóst atriði til að þurfi að fara þar um fleiri orðum.

Jakob Möller Jeg á brtt. á þskj. 454, sem jeg vil aðeins fara um fáum orðum. Jeg skýrði frá því við 2. umr., að jeg mundi við þessa umr. bera fram brtt. um að setja alla sjónleiki í lægri skattflokka, vegna þess, að það hefir ekki reynst einhlítt, sem upphaflega var gert, og átti að tryggja leikstarfsemi í kaupstöðum út um land gegn hærri skattinum, með því að binda lægri skattákvæðin við sjónleiki, sem nytu opinbers styrks, því það hefir ekki alstaðar tekist að fá styrk til leikfjelaga eða leikstarfsemi frá bæjarfjelögunum, en þessi skattur, 20%, er alt of hár, og því er ekki auðið að halda uppi leikstarfsemi, ef hann verður að gjaldast. Þessi brtt. um sjónleikina á að greiða fyrir starfsemi til eflingar leiklistinni eða að henni verði haldið uppi, og jeg held, að sjóðurinn missi engra tekna, hvort heldur verður úr, brtt.samþ. eða ekki. Eins og nú er, eru tekjurnar engar af þessum sjónleikum, vegna þessa háa skatts, og verði honum ekki ljett af að einhverju leyti, þarf engra tekna að vænta, því þá verður víst, að leikstarfsemi sú, sem um er að ræða, legst alveg niður. Vænti jeg, að brtt. þessi verði samþykt, ef menn vilja greiða eitthvað fyrir eflingu leiklistarinnar úti um land.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Jeg geri ráð fyrir, vegna þess, hversu eðli málsins er sjerstakt, að ekki rísi neinn ágreiningur út af einstökum greinum frv., því að það eru grundvallaratriði frv. sjálfs, sem menn greinir á um, og því geri jeg ráð fyrir, að þessi 2. umr. verði á breiðari grundvelli en venja er um 2. umr. um frv. Fyrstu seðlar, sem gefnir voru út hjer á landi, voru gefnir út af landssjóði og lánaðir Landsbankanum. þeir voru jafnan kallaðir Landsbankaseðlar og í raun og veru með rjettu, þótt formið væri annað. þessir seðlar voru samkvæmt lögum frá 1885 miljón kr., en voru auknir 1899 upp í ¾ úr miljón. Þegar svo seðlaútgáfu var ráðstafað hér á landi rétt eftir aldamótin, var það eingöngu skortur á peningum, sem gerði, að hlutafjelagi var seldur sá rjettur í hendur um ákveðið árabil. Þó var einnig þá sterk alda í hina áttina, að efla Landsbankann svo, að hann gæti annað þessu starfi. Og að þessi tilfinning lifði, þótt hún bærði lítt á sjer, þar sem seðlaútgáfunni var nú ráðið til 30 ára, sjest af því, að hvenær sem eitthvert hop er á því, að Íslandsbanki muni halda óbifanlega í einkarjett sinn, þá er Landsbankinn nefndur. 1917 er skorað á stjórn að leita samninga við Íslandsbanka um, að hann sleppi seðlaútgáfu rjettinum, eða að minsta kosti hindrunarrjettinum á seðlaútgáfu fram yfir 2½ milj. kr. Náðist samkomulag um það síðartalda, og komu fram frumvörp um það á þingi 1919, þótt ekki næðu þau fram að ganga. Ekki var annað orðað en að Landsbankinn tæki við seðlaútgáfurjettinum. Það er þó fyrst eftir kreppuna miklu 1920, að þetta kemur í ljós með lögum, nr. 6, 31. maí 1921, um seðla Íslandsbanka, hlutafjárauka o. fl., er Íslandsbanki skyldaður til þess að draga seðla sína inn, eina miljón á ári frá 31. okt. 1922 (þá 8 miljónir), þar til hún er komin í 2½ miljón (væntanlega haustið 1928), en úr því jafna upphæð árlega til 1933, er leyfistími hans er á enda, eða um ½ miljón á ári. Þetta sýnir, að viljinn var sá, að láta nú einkabankann missa seðlaútgáfurjettinn, og neyð hans notuð til þess að ná honum fyr en annars. Árið eftir er svo ákveðið, að Landsbankinn skuli setja í umferð þá seðla, sem vanta kunni vegna inndráttar Íslandsbankaseðlanna (1. nr. 7, 4. maí 1922), og var þetta sett inn á þinginu, því að í stjfrv. um þetta var óákveðið, hver skyldi fara með þessa seðlaútgáfu. Endanlegri ákvörðun var þó slegið á frest frá ári til árs, en það sýnist hafa vakað fyrir mönnum, að Landsbankinn mundi taka við seðlaútgáfunni, þegar þar að kæmi. Hann hafði eflst og aukist jafnt og þjett. Jafnaðarreikningur hans er: 1905 4956000 kr. 1910 7147000 - 1915 12076000 - 1920 33005000 - 1921 39230000 - 1922 42190000 - 1923 46020000 - 1924 50527000- Aftur á móti nær Íslandsbanki há- marki 1919. Reikningarnir líta þannig út: 1919 54522000 kr. 1920 52344000 - 1921 51295000 - 1922 47099000 - og er þá enn ekki byrjaður inndráttur seðlanna. En úr því hefst hann, og því ekki rjett að halda dæminu lengra áfram. Á þingi 1924 kemur fyrst fram rödd um það, að Landsbankinn megi ekki fá seðlaútgáfuna, heldur beri nú að setja upp nýjan banka eða stofnun, sem hafa eigi á hendi seðlaútgáfu í ríkinu. Síðan hefir deilan staðið um þetta. Annars vegar er sú skoðun, sem hefir öll sögulegu rökin sín megin, sú, sem byggist á allri þróun okkar eigin bankamála. Hinsvegar er ný uppfundin eða innflutt skoðun, rótlaus í meðvitund manna og óreynd í því „praktiska“ lífi hjer á landi. Jeg fullyrði ekki, að þetta sje neitt úrslitaatriði í málinu, en vissulega þarf sterk rök til þess að fara svo að á tímum eins og þeim, sem nú eru. Hvað er það nú, sem þessum straumhvörfum veldur? Ástæður með og móti eru nú orðnar svo kunnar, að menn geta talið þær á fingrum sjer. Jeg ætla mjer því ekki að svo komnu að fara að reikna þær upp. Ýmsar af þeim eru nefndar í nál. meiri hl. fjhn. Jeg vil hjer aðeins drepa á þær helstu. Það, sem menn hafa sett fingurinn á, fyrst og fremst, og það sem mun hafa komið öllu af stað, er sú staðreynd, að Landsbankinn hefir ávaxtað mjög mikið af sparifje landsmanna, en í öðrum löndum viðgengst það ekki, að seðlabankarnir borgi vexti af innstæðum. En það getur ekki verið nóg ástæða, að þetta er svo. Það verður og að sýna ástæðurnar. Og þá játa fræðimenn, að af hreinum bankafræðilegum ástæðum sje ekkert á móti sameiningu seðlaútgáfu og sparisjóðsstarfsemi. Að stefnt hefir í þessa átt, er af vissum, ákveðnum ástæðum. T. d. hefir verið litið svo á, að banki, sem hefði seðlaútgáfurjett, hefði með honum ódýrari peninga en innlánsfje. Hann væri því ekki að draga sig eftir því. Þá er og auðlegðin víða svo mikil, að illa gengur að torga peningunum, og menn meta það meira en alt annað að fá þá tryggilega geymda. Nefnd, sem athugaði á öldinni sem leið Frakklandsbanka, þorði ekki að leggja til, að hann gæfi vexti af innlánsfje, þó að það væri að sumu leyti æskilegt, vegna þess, að þá mundi hrúgast í bankann svo gífurlegt fje, að engin leið væri fyrir hann að koma því í útlán. Það út af fyrir sig, að seðlabanki hafi innlán, er alviðurkent, og allir seðlabankar hafa meira eða minna af því. Það ætti þá að vera sá mikli munur, að borga vexti eða ekki. Það er að vísu satt, að vextir af innlánsfje geri bankanum nauðsynlegt að ávaxta fjeð, en þá er galdurinn sá einn, að sníða vaxtaupphæðina rjett, miða hana við það, sein bankinn getur ávaxtað tryggilega, og miða hana við það, að bankinn geti legið inni með hæfilega stóran part af fjenu. Auk þess er það talsverður hluti þess fjár, sem bankinn getur með heilbrigðu móti ávaxtað á tryggan hátt í góðum verðbrjefum. Ástæðurnar gegn sparisjóðsstarfsemi seðlabankans minka og rýrna að sama skapi, sem landið er fátækara að starfsfje í hlutfalli við fjárþörf, því að sama skapi er hægt fyrir bankann að velja úr tryggingum. Það eru fyrirtækin, sem leita fjárins, en í auðugu löndunum verður fjeð að leita fyrirtækjanna. Lítilfjörleg innlánsvaxtalækkun ver seðlabankann fyrir allri hættu af ofvexti sparifjárins, ef ekki er neitt óeðlilegt gert til þess að draga að honum slíkt fje. Yfirleitt liggur nærri, að það sje broslegt hjer á landi að tala um það, sem er aðalástæðan gegn vöxtum sparifjár annarsstaðar, sem sje of mikið fjársafn að bankanum. Á hinn bóginn má segja, að sparisjóðsstarfsemi og seðlaútgáfa styðji hvað annað á margvíslegan hátt, ef vel er með farið. Má taka til dæmis, ef ótti kemur að innstæðueigendum í svip, svo að sparifje er rifið út. Þetta getur sett aðra banka í bobba, en seðlabankanum er þá alveg óhætt að gefa út seðla í bráð og stöðva óttann með jöfnum útborgunum, því að slíkt fje er ekki tekið út til eyðslu, heldur lagt í handraðann og hverfur inn í bankann þegar í stað, þegar óttinn er liðinn hjá. Dæmi Englandsbanka eru „klassisk“ í þessu efni, 1847 og 1857, þó að þau sjeu ekki alveg hliðstæð, þá sýnir það vel, hvernig aukin seðlaútgáfa í svip getur stilt óttann og dregið peningana út úr fylgsnunum á krepputímum. Á hitt verður þó að leggja miklu meiri áherslu, að sparisjóðsstarfsemi styður seðlaútgáfuna með því að koma bankanum í bein viðskifti við atvinnuvegina, og með því bæði gefa bankastjórninni fullkomna og nákvæma þekkingu á öllum högum þeirra, ekki af sögusögn, heldur eigin reynd, og með því að gera bankanum mögulegt að grípa sjálfur inn, áður en orðið er um seinan. Þetta geta seðlabankar annara ríkja nokkuð vegna þess, að þeir starfa með miklu innskotsfje, þótt engir vextir sjeu af því greiddir, í stað þess, að hjer mundi seðlabankinn ekkert stofnfje hafa annað en seðlana, og hann yrði því að vera hlutlaus áhorfandi, þar til hinum bönkunum þóknaðist, nema að því leyti, sem þeir þurfa endursölu víxla. Ef nú seðlabankastjórnin fer að óttast ofvöxt í atvinnuvegunum og vill láta fara að rifa seglin, en hinir bankarnir líta öðruvísi á, þá er augljóst, að þeir koma ekki til seðlabankans fyr en í fulla hnefana með aðra víxla en þá, sem erfiðast er að veita, en styðja hitt með eigin fje sínu. Það hefir verið haft á móti þessu, að áhrif seðlabankans, þótt sparifje hefði, geti aldrei verið nema neikvæð. Hann geti ekki annað en dregið saman seglin sjálfur, lánað minna o. s. frv. En er það ekki munur, hvort sá banki, sem það gerir, stýrir aðeins 9–10 miljónum í seðlum, eða hvort hann stýrir um helmingi alls starfsfjár bankanna í landinu? Ef prívatbankarnir taka upp hættulega útlánsstarfsemi og halda henni áfram þrátt fyrir aðvaranir seðlabankans, er þá ekki munur, hvort þeir bankar hafa helminginn af starfsfjenu eða starfsfjeð nálega alt? Þetta á ekki aðeins við sjálfa útlánsstarfsemina, hina beinu framkomu bankans, meiri eða minni fúsleik að að lána, heldur og við hina óbeinu stefnu, sem birtist í forvaxtastefnu. Bankinn hlýtur að vera því máttugri þess að ráða, og hafa fram sína stefnu í þeim efnum, sem hann er fjesterkari. Mætti þá enn vitna í erlenda reynslu og segja, að ekki ráði seðlabankarnir þar yfir helmingi alls starffjárins, og er það að vísu satt. En þá þarf á fleira að líta, og skal það nú athugað nokkru nánar. Til þess að geta komið fram forvaxtastefnu sinni, þarf seðlabankinn að hafa talsverðan hlutfallslegan styrk á við hvern einstakan af hinum bönkunum, því að að öðrum kosti er hætt við, að sá banki, sem er seðlabankanum fullkomlega ofjarl að starfsfje, geti að minsta kosti um talsvert bil þverskallast við að fylgja honum, ef hagsmunir hans ganga í aðra stefnu. Þetta hefir þau áhrif, að hjer, þar sem privatbankinn er aðeins einn, (eða tveir, ef Landsbankinn ætti að starfa áfram eins og privatbanki, án seðla), verður seðlabankinn að vera miklu sterkari en annarsstaðar í hlutfalli við starfsfje bankanna í heild. Seðlarnir einir eru á Norðurlöndum nokkurnveginn svipaður hluti af allri passiv-starfsemi bankanna í landinu: Í Danmörku 31. des. 1923 eru seðlar kr. 470343585, en önnur passiva allra banka um 4483173000, eða tæplega 1/10 Í Noregi 31. des. 1922 eru seðlar kr. 395861299, en önnur passiva allra banka um 4820756278, eða tæpl. 1/11. Í Svíþjóð 31. des. 1923 eru seðlar kr. 537292684, en önnur passiva allra banka um 5996894189, eða um 1/11. Á Íslandi 31. des. 1924 eru seðlar kr. 8988000, en önnur passiva beggja banka um 91095704, eða nokkuð yfir 1/10 (tæplega 1/11). Í Englandi er hlutfallið talsvert annað. Af þessum samanburði sjest, að seðlamagnið er í mjög líku hlutfalli við öll passiva bankanna hjer eins og í nágrannalöndunum, sem við getum best borið okkur saman við. Ætti því banki, sem starfar með seðlum einum, að vera álíka sterkur. En þá kemur það til, að í hinum löndunum er fjármagnið dreift milli fjölda banka. Sama dag, sem áður er nefndur, var það þannig: 1. Danmörk: Bankar voru 189 að tölu fyrir utan þjóðbankann. Alls rjeðu 9 bankar yfir ¾ fjármagns bankanna. Stærsti bankinn hefir jafnaðrreikning 635475000. 2. Noregur: Þar eru bankar 170 að tölu. Þar rjeðu 28 bankar yfir talsvert meiru en ¾ alls starfsfjárins (utan ríkisbankans). Stærsti bankinn hafði jafnaðarreikning 602737000 og næst stærsti 505721381. 3. Svíþjóð: Þar eru alls 32 bankar. 18 stórbankar ráða þar yfir nálega öllu fjenu og 8 þeir stærstu hjer um bil 2/3. Stærsti bankinn hefir jafnaðarreikning kr. 1096853129, næst stærsti 1017321877. Stærsti af „solidarisku“ bönkunum (enskilda b.) kr. 465485200. Af þessu sjest, að allra stærstu bankarnir hafa ekki helmingi hærri jafnaðarreikning en seðlarnir eru einir hjá seðlabönkunum, nema í Danmörk kemst Landmandsbanken 1923 fram úr því. Flestir stórbankarnir ná ekki líkt því seðlaupphæðinni. En hjer hefir Íslandsbanki jafnaðarreikning, sem er um fimmfölduð seðlaupphæðin alls, og ræður einn upp undir helmingi alls starfsfjárins. En nú starfa seðlabankarnir alstaðar með nokkru fje öðru en seðlum, og sýna eftirfarandi töflur það í aðaldráttum, miðað við sama dag (31. des. 1923 í Danm. og Svíþjóð og 31. des. 1922 í Noregi). 1. Danskir bankar. A c t i v a National- Aðrir bank bankar 1000 kr. 1000 kr. Sjóður 228.0481) 111.818 Innl. bankar og sparisj. . . 365 156.525 Innl. veðbrjef og hlutabrjef 11.779 602 394 Innl. víxlar 260.856 585.577 Lán gegn veði eða ábyrgð 59.063 477.081 Reikningslán. ........ - - - 1.053.183 Hlaupareikn. 99.403 590.321 Ýmsir skuldun. 55.491 126.060 Activa alls 741.508 4.112 019 1) Gullforðinn. P a s s í v a National- bank Aðrir bankar 1000 kr. | 1000 kr. Hlutafje Varasjóður Hlaupareikn. og folio..... Sparisj. og innl Innl bankar og sparisj. . . Accept Ýmsir skuldb. m 149.628 84.028 í 910.585 - >- 2.000.067 177 372.183 470.5381) 12.497 119.619 105 260 27 000 384.964 39.322 Passíva alls 741.508 4.112.019 1) Hjer af seðlar kr. 470.343.585. 2. Norskir bankar. Activa Noregs- Aðrir banki bankar 1000 kr. 1000 kr. Víxar og víxiloblig. . . . . Reikningslán Sjóður Activa alls 323.497 809.468 55.847 2 311.405 147.2851 141 882 685.029 4.531.589 1) Gullforðinn. P a s s i v a Noregs- Aðrir banki bankar 1000 kr. 1000 kr Hlutafje Varasjóður Innlán Seðlar 35.000 I 465.475 15.127 1 230.083 115.934 1 2.696.706 395 8611) -» - Passiva alls 685.029 4 531.589 1) Nákvæmar 395.861 299. 3. Sænskir bankar. Activa Sver. Riksbank 1000 kr. Aðrir bankar 1000 kr. Gullforði Annar sjóður Ríkissk.brjef og önnur br. Hlutabrjef .......... Innl. víxlar Lán. Reikningslán og hl.reikn. . 271.839 4 174 54.290 -> - 454.760 45.820 2 221 869 94.596 225.238 117.045 861.437 2.621.550 833.064 Activa alls 938.239 5.595.948 P a s s í v a Sver. Riksbank 1000 kr. Aðrir bankar 1000 kr. Seðlar Giro Innl. sparisj. og hl.reikn. . Varasjóður Stofnfje (Hlutafje) 537.2931) 303.741 12.500 50.000 - >- 423.279 3252.2102) 278.881 556.316 Passiva alls 938.239 5595.948 1) Nánar tiltekið 537.292.684 2) Af þessu: Sparisj. 787.182. Hlaupar. 448.692. Innl. 2.016.336. Af þessu yfirliti sjest, að yfirleitt eru seðlabankarnir stærstu og sterkustu bankarnir að fjármagni, þó að þeir leggi sig ekki eftir innlánsfje. Til samanburðar mætti setja hjer áætlun um ríkisbankann tilvonandi. Þarf ekki að gera ráð fyrir svo sem neinum innlánum, ef vextir eru ekki greiddir af þeim. Stofnfje er gert 3 miljónir, og varasjóður er enginn í upphafi. Jafnaðarreikningur hans mundi verða á þessa leið: Íslenskur seðlabanki (miðaður við reikninga bankanna 1924) Activa Ríkisbankinn Hinir 2 bankar Gullforði Önnur activa .... 3.500.000 8.500.000 - > - 86. 191.7041) Activa alls 12.000 000 86.091.704 1) Activa bankans nú að seðlum frádregnum (nema krónuseðlum). P a s s í v a Ríkisbankinn Hinir 2 bankar Seðlar Stofnsj. (hlutafje) . . Önnur passiva . . . 9.000.000 3.000.000 - > - - > - 5.600.000 80.491.704 Passiva alls 12.000.000 | 86.091.704 Ef slíkur seðlabanki væri hjer, mættu stærstu bankar hafa jafnaðarupphæðir sem hjer segir: Móts við Danmörku, stærsti banki um 17000000. Noreg - - - 8000000. Svíþjóð - - - 14000000. En raunverulega mundu þeir hafa hvor nálægt 43 milj. Af þessu sjest, að hjer á landi er alveg sjerstakt ástand í þessu efni, og með öllu ósambærilegt við hin Norðurlöndin, og að vegna þessa er brýn þörf á því, að seðlabankinn sje sterkari en annars gerist, en það getur hann varla orðið hjer með öðru en því, að styðjast við innlánsfje, sem vextir eru greiddir af. Sjest af þessu sem öðru, hve hættulegt það er, að vitna einhliða í erlenda reynslu, ef ekki er alls gætt. Jeg hefi nú farið nokkuð út í þetta höfuðágreiningsefni, samband sparisjóðsstarfsemi og seðlaútgáfurjettar og ýmsar afleiðingar þess, hvort það verður látið viðgangast hjer eða ekki. Þar sem jeg er nú enginn bankafræðingur, sem geti látið menn hlýða á orð mín sem eitthvert goðsvar (og svo mun nú reyndar vera með flesta hjer), þá er gott að geta úr flokki talað um þetta mál. Þegar þetta mál kom fyrst fram, á þingi 1924, var því frá vísað vegna þess, að það þyrfti að láta erlenda bankafræðinga segja álit sitt á málinu. Þetta var gert. Einhver besti fræðimaður í þessari grein var að spurður. En þá er það ófullnægjandi, og átti þá að spyrja hina „praktisku“ bankamenn, þá, sem sjálfir hefðu reynsluna. Nú hafa allar þjóðbankastofnanir á Norðurlöndum sagt álit sitt. Og öllum ber saman. En það dugar ekki samt. Þó vonast menn víst varla eftir, að hægt sje að spyrja erlenda menn frekar um málið, því að nú er farið að toga ummæli þessara erlendu bankastjóra þannig, að þeir sjeu í raun og veru á móti því, sem þeir leggja til. En á móti öllu slíku verð jeg að láta nægja að vitna í orð þeirra, eins og þau liggja fyrir, og verður að sætta sig við það, þó að andstæðingarnir vitni sínu máli til sönnunar í það, sem lesa megi milli línanna. Jeg legg meira upp úr því, sem skrifað stendur í línunum. Jeg tek ekki upp einstök ummæli, því að það er langtum sterkara að taka álitsskjölin sem heild, og efast þá enginn um, hvað í þeim er lagt til um þetta mál. Hina aðferðina hafa aftur á móti venjulega þeir, sem eru að fá annað út úr orðunum en þau eigi að merkja, að rífa einstakar setningar úr samhengi. En þessi samróma álit allra þeirra, sem leitað hefir verið umsagnar frá, bæði fræðimanna og bankamanna, eru feikilega mikill styrkur fyrir þjóð, sem sjálf er ung og lítið reynd. - Og það kemur hjer heim gömul reynsla, að það eru þeir ungu og óreyndu, sem hanga fastast í fræðisetningunum, en hinir reyndu hafa fræðisetningarnar svo að segja í blóðinu, og eru svo óhræddir að heimfæra alt eftir því, sem á stendur. Þá vil jeg minnast á eitt atriði, sem mjög er gengið fram hjá. Það er oft talað svo, sem henda eigi seðlaútgáfurjettinum í Landsbankann án allra breytinga á honum. Það lá við, að það væri svo 1924, og þó ekki alveg. En svo er sama, hvernig breytt er í þessu efni, það stoðar ekkert. Skal jeg nú víkja að því helsta, sem breyta á í fyrirkomulagi bankans. Það hefir verið leitast við að gefa honum tryggari stjórn, bæði með því að kippa honum undan snöggum breytingum stjórnmálanna, og um leið að tryggja honum bankaráð, sem verði starfandi bankaráð, en ekki eins og áður hefir verið, til málamynda mestmegnis. Er til þess ætlast, að formaður bankaráðsins sje bankastjórninni jafnan innan handar og fylgist með í störfum hennar, og að bankráð og bankastjórn komi saman á hálfs mánaðar fresti, til þess að bankaráðið geti ráðið fram úr ýmsu um daglega starfsemi bankans. Svo er það skifting bankans í sparisjóðsdeild og sjerstakan seðlabanka, sem er alveg aðskilinn hinni bankastarfseminni. Þessar tvær bankadeildir eiga ekki neitt annað sameiginlegt en að þær eiga að vera í „personal union“ um eina og sömu stjórn. 1. brtt. meiri hl. er aðeins til þess að leiðrjetta pennavillu í frv. stjórnarinnar, þar sem talað er um gullmynt, að nýr stafl. komi undir 9. gr. frv. Þá er brtt. við 61. gr., um úttekt bankans, að í stað „bankaráðs“ komi „ráðherra“. Sýnist það eðlilegra, því að bankráðið má skoða sem viðtakanda. Þá er brtt. við 63. gr., og þar hefir meiri hl. nefndarinnar fært ákvæði stjfrv. í sama form og var hjá meiri hl. bankanefndar í frv. hennar. Í stjórnarfrv. er litið svo á, að bankastjórastöðurnar, sem hjer um ræðir, verði lagðar niður með hinum nýju bankastjórastöðum, og verði því öll bankastjóraembættin laus í upphafi. En meiri hl. vill fylgja milliþinganefnd í tillögum um þetta atriði, en þar er svo ákveðið, að þegar eitt sæti losnar í bankastjórninni, þá skuli ráða aðalbankastjóra. Þessi ákvæði finnast meiri hl. fjhn. aðgengilegri heldur en ákvæði stjfrv. Í 68. gr. frv. stendur „venjulegir forvextir“. Það er óviðkunnanlegt orðatiltæki, en mun vera átt við meðalvexti. Hefði verið betra að segja almennir forvextir. En meiri hl. fjhn. leggur til, að þar standi aðeins forvextir. Að svo mæltu vil jeg mæla hið besta með frv. og vil brýna fyrir hv.þdm. að athuga, hve mikils virði það er, að binda nú enda á þetta mál, og að það er hart, ef þingið bæri ekki gæfu til þess.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hefi í sjálfu sjer ástæðu til þess að vera ánægður með það, hve litlar breytingar hv. meiri hl. fjhn. vill gera á frv. Það er enn ekkert nál. komið frá hv. minni hl. fjhn. og mjer skilst svo, að hann muni eigi koma fram með neitt álit, heldur aðeins leggja á móti frv. eins og við 1. umr. Það liggur nú hjer fyrir, við 2. umr. málsins, að athuga einstakar greinar frv. og brtt. við það. Verð jeg þá fyrst að taka til athugunar brtt.hv. meiri hl. fjhn. og skal lýsa afstöðu minni til þeirra á þessa lund: 1. brtt. er ekkert athugaverð. Það er engin efnisbreyting, en mjer finst þó, að frvgr. hefði getað staðið óbreytt. Brtt. við 61. gr. er um það, að í stað „bankaráðs“ komi „ráðherra“. Jeg felst á, að það sje eðlilegra, að ráðherra, sem ekki er við bankann riðinn, sjái um úttektina, heldur en bankaráðið sjálft. En jeg vil leiða athygli hv.fjhn. að því, að svo sýnist, sem seinni hluti greinarinnar geti ekki staðist óbreyttur, ef þessi breyting yrði gerð á fyrri hluta hennar. Það kemur eins og skollinn úr sauðarleggnum, að segja í seinustu málsgrein, að greiða megi bankaráðsmönnum sjerstaka þóknun fyrir úttekt bankans, þegar ráðherra á að framkvæma hana. Í 63. gr. hefir háttv. meiri hl. fjhn. fært ákvæðin um þá bankastjórn, sem nú er, í sama horf og gert var í frv. meiri hl. milliþinganefndarinnar í bankamálinu. Ástæðan til þess, að jeg breytti þeirri gr., var fyrst og fremst sú, sem í aths. við frv. segir, og jeg tel æskilegra að leggja þegar frá upphafi ábyrgðina á framkvæmdastjórn bankans á herðar einstökum manni heldur en þriggja manna jafnrjetthárra. Sýnist þetta því fremur nauðsynlegt, sem eftir frv. meiri hl. bankanefndar kemur fram að öðru leyti fult svo mikil dreifing ábyrgðar á rekstri bankans sem verið hefir, þar sem bankaráðinu var ætlað vald til þess að blanda sjer í svo að segja hvaða ráðstöfun bankastjórnarinnar sem er. Hinsvegar er það um brtt. að segja, að jeg veit ekki, hvernig á að skilja hana. Jeg skal lýsa því, hvernig jeg skil hana, og getur þá hv. meiri hl. fjhn. leiðrjett þann skilning minn, ef hann er ekki rjettur. Það segir svo í brtt.: „Uppsagnarákvæði 38. gr. koma eigi til framkvæmda fyr en jafnóðum sem sæti losnar í bankastjórninni.“ Nú hefir 38. gr. ýms ákvæði að geyma. Eftir henni eru bankastjórar ráðnir með gagnkvæmum 6 mánaða uppsagnarfresti. Jeg býst við, að það sje þetta ákvæði, sem átt er við í brtt. En í 38. gr. eru líka ákvæði um frávikningarvald gagnvart bankastjórum. Nú hefir landstjórnin frávikningarvald gagnvart bankastjórunum, samkv. gildandi lögum. Þetta ákvæði lætur frv. haldast, en bætir því við, að bankaráðið geti einnig vikið bankastjóra frá. Jeg skil brtt. eigi svo, að frávikningarvaldið eigi að falla niður gagnvart núverandi bankastjórum. Brtt. gerir það líklega heldur torveldara að koma framtíðarskipulaginu á stjórn bankans þegar í upphafi. Þó geri jeg ekki svo mikið úr þessu ákvæði, því að ef nauðsyn þykir að losa mann úr bankastjórninni, til að hægt sje að koma á framtíðarskipulagi, þá geri jeg ráð fyrir, að það megi takast á friðsamlegan hátt. - Þá er aðeins eftir 5. brtt.hv.fjhn. Hefi jeg ekkert að athuga við hana. Jeg verð að segja, að jeg varð í raun og veru hissa, að hv. meiri hl. fjhn. skyldi ekki hafa meira við stjfrv. að athuga, því að stjórnin hafði nauman tíma til að ganga frá því. Að vísu eru langir kaflar teknir óbreyttir upp úr frv. meiri hl. bankanefndarinnar, en öðrum er mikið breytt. Er því líklegt, að einhversstaðar hafi slæðst inn ósamræmi. Vil jeg leggja áherslu á, að hv. meiri hl. telji ekki störfum sínum lokið, heldur athugi frv. vel til 3. umr. - Jeg vil taka það fram, að hefði nægur tími verið til undirbúnings, hefði jeg hugsað mikið um það, hvort eigi hefði að skaðlausu mátt fella burt Landsbankanefndina, og leggja hin litlu störf hennar undir Alþingi og fulltrúaráðið. Jeg hefi í raun og veru ekki getað sannfærst fullkomlega um þörfina á þessum millilið milli þings og fulltrúaráðs. En það mundi kosta mikla umsteypingu á orðalagi á löngum köflum, ef farið væri að hrófla við þessu. - Annað atriði, sem jeg vil biðja hv. nefnd að athuga, er það, hvort bankaráðinu sje ekki ætlað fullmikið vald í frv., svo að það gæti tafið fyrir framkvæmdum bankans. Því að eins og frv. nú er orðað, getur bankráðið tekið fram fyrir hendurnar á bankastjórninni í hverju máli, sem það kærir sig um. Er jeg ekki viss um, að það sje hagkvæmt. Öll orðun á valdsviði bankaráðsins er í þessu frv. komin inn á annað svið en í frv. 1924 og 1925. Get jeg fallist á, að í fyrra frv. hafi bankaráðinu verið falið heldur lítið vald, af þeim eðlilegu ástæðum, að það var samið af stjórn bankans, og var því líklegt, að þar væri reynt að styrkja framkvæmdarvaldið. En jeg er hræddur um, að hjer sje e. t. v. komið of langt í hina áttina. - Jeg vildi vekja athygli hv. meiri hl. á þessu, og biðja hann að athuga, hvort ekki má milda þetta ögn. Jeg skal raunar fúslega játa, að í framkvæmdinni mun mestu ráða um þetta, hverjar venjur myndast. - Að sinni hefi jeg þá eigi meira að segja um þetta frv., í einstökum atriðum. Jeg mun eigi, að svo komnu, fara að ræða málið alment, nje aðrar uppástungur um fyrirkomulag seðlaútgáfunnar. Vil jeg aðeins taka tvent fram. - Jeg er ekki samdóma hv.frsm. meiri hl. (MJ) um samstarf sparisjóðs og seðlaútgáfu. Jeg hefi litið öðruvísi á það mál, og er þetta því meira aðskilið í frv. því, er jeg bar fram, en fólst í ummælum hans. - Hitt, sem jeg vildi taka fram, er það, að jeg tel það höfuðröksemd til að samþykkja þetta frv., að ekkert annað fyrirkomulag hefir verið bent á, sem unt sje að sætta sig við. Hinsvegar skal jeg játa, að slíkir möguleikar geta verið til. Sje jeg ekki ástæður til að segja meira að svo komnu.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Minni hl. fjhn. hefir ekki haft tækifæri á að koma fram með nál., því að hv. deild þóknaðist að skella málinu á dagskrá, áður en minni hl. hafði lokið starfi sínu. Jeg verð að telja honum það til afsökunar gagnvart meiri hl., að þar sátu tveir menn úr milliþinganefndinni um bankamál, og liggur því í augum uppi, að minni hl. átti að inna af hendi miklu meira verk og erfiðara, nú á þinginu. Hinsvegar get jeg lýst yfir því, fyrir hönd minni hl., að hann felst alveg á skoðun minni hl. milliþinganefndarinnar og getur því vísað til álits hans. Að vísu er það frv., sem hjer liggur fyrir, ögn breytt frá frv. meiri hl. milliþinganefndar, en þær breytingar skifta ekki máli. Þau eru eins í aðalatriðinu, að fela Landsbankanum seðlaútgáfuna, en á því klofnaði nefndin. - í frv. því, sem meiri hl. bankanefndarinnar skilaði af sjer, var gert ráð fyrir, að hver deild Landsbankans hefði sjerstakan reikning, en í stjfrv. er gert ráð fyrir, að fjárhagurinn verði alveg aðskilinn. Þetta álítur minni hl. fjhn. gersamlega þýðingarlaust, því að bankastjórn, sem hefir stjórn slíkra fyrirtækja, sem grípa nokkuð hvert inn í annars starfsvið, hlýtur ætíð að verða svo háð sínum eigin framkvæmdum í einni „deildinni“, að það hafi áhrif á stjórn hinna. - Minni hl. gerir yfirleitt litið úr þessari skiftingu í deildir, því að frá upphafi hefir það verið vitanlegt, að sjerstakur reikningur yrði haldinn yfir seðlaútgáfuna, þótt svo væri eigi ákveðið í lögum. Að vísu mun ætlast til þess, að við 2. umr. snúist umræðurnar um einstök atriði frv.; en þegar ágreiningur er um höfuðatriðið, svo sem hjer er, hlýtur það að koma strax fram, enda þótt fresta mætti umr. um það til 3. umr. Vil jeg því samkv. venju gera nokkra grein fyrir skoðun minni hl. fjhn., í sambandi við ummæli hv.frsm. meiri hl. (MJ). Það er alviðurkent, að þróun bankamála í heiminum hefir leitt til þess, að seðlabankarnir hafa orðið bankar bankanna. En það er eins og einhver ágreiningur sje um það, af hverju þetta stafar. Út af þessu er rjett að líta á sögu bankanna, og hana er hægt að rekja í fáum setningum. Í fyrstu er bankastarfsemi mjög takmörkuð, fólgin í því að vera einskonar milliliður milli þeirra, sem vilja leigja út fje, og hinna, sem vilja fá það. Síðan fara bankarnir að gefa út seðla, og eru í upphafi engar hömlur á þeirri útgáfu. En þetta reyndist stórhættulegt, og löndin lenda í hættu og kröggum út af hinni ótakmörkuðu seðlaútgáfu. Síðan er seðlunum komið í sjerstaka banka, oftast ekki nema einn í hverju landi. Þessir bankar verða síðan viðskiftamenn annara banka á eðlilegan hátt, og leiðir þróunin síðan til þess, að þeir fást eingöngu við slík viðskifti, verða bankar bankanna. Því virðist nú hafa verið haldið fram, að þetta væri eintóm tilviljun, en það sýnist einkennilegt, og það því fremur, sem þetta hefir farið eins í meginatriðum í öllum löndum, sem þroskuð fjármál hafa. Nei, þetta er engin tilviljun, heldur stafar það af því, að þetta fyrirkomulag hefir verið álitið best og tryggast. Allar aðrar skýringar eru gersamlega óskiljanlegar. - Nú er vert að aðgæta, hvort nokkuð í þróuninni hjer á landi gerir það sanngjarnt, að breytt sje frá meginreglum annara þjóða. Getum við bent á nokkra slíka þróun í íslenskum bankamálum? Jeg get ekki fallist á það, sem haldið hefir verið fram, að seðlaútgáfan hafi verið hjá Landsbankanum, áður en Íslandsbanki fjekk hana í hendur. Þessir „seðlar“, sem bankinn gaf út, voru honum fengnir sem höfuðstóll, en það voru engir vanalegir seðlar, og giltu eigi um þá þær reglur, sem gilda um almenna bankaseðla. Þegar því meiri hl. talar um þetta sem söguleg rök, þá er það ærið ljett á metunum. Þegar hjer er farið að gefa út seðla, er það falið þeim banka, sem jafnframt átti að vera aðalviðskiftabanki landsmanna. Þróunin hefir orðið sú, að flestir, ef ekki allir, eru sammála um, að þar megi seðlaútgáfan ekki lengur vera. Af hverju? Er það af því, að hann er einkabanki? Nei, ríkið hefir haft full tök á að hafa öll umráð yfir bankanum. - Er það þá af því, að svo hentugt sje að breyta til? Ekki getur það verið. Því að það sjer hver maður, að hagkvæmara er fyrir allan atvinnurekstur, að hafa seðlaútgáfuna alt af á sama stað, nema eitthvað vinnist við breytinguna. Það hlýtur alt af að skapa óvissu í fjármálunum að flytja seðlaútgáfuna úr einum banka í annan. Má í því efni vísa til sögulegrar reynslu annara þjóða. - Ástæðan er sú, og getur ekki verið önnur en sú, að það hefir ekki gefist svo vel sem menn væntu, að hafa seðlaútgáfuna þar, sem áhættuviðskifti og almenn bankastarfsemi kom henni út á hálan ís. Þetta er fyrsta ástæðan til þess, að koma varð seðlunum annarsstaðar fyrir. - Ef þetta er rjett ályktað, leiðir af því, að engin bót er að taka seðlaútgáfuna frá einni áhættustofnun og fá hana annari. Nú sýndi frsm. meiri hl. (MJ) með tölum, að Landsbankinn eykst með ári hverju og er að komast fram úr Íslandsbanka í viðskiftum. Frá því að vera miklu minni, er velta hans nú orðin fult svo mikil sem Íslandsbanka. En hvað sýnir þetta? Það eitt, að hann er að komast meira og meira inn í viðskiftin og verða ófærari til að taka að sjer seðlaútgáfuna. Mjer virtist hv. meiri hl. hneykslast á því, að vitnað er í sögulega þróun annarsstaðar. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) talaði um „gang málanna“, að hann hefði orðið til þess, að svona fór erlendis. En jeg og minni hl. milliþinganefndarinnar höfum sýnt fram á, að „gangur málanna“ er einmitt fram kominn fyrir reynslu manna. Jafnframt höfum við sýnt það og sannað, að það, sem best á við erlendis, er einnig hagkvæmast hjer. - Hv. meiri hl. vitnar í ummæli erlendra sjerfræðinga, því til sönnunar, að „gangur málanna“ geti orðið annar hjer en í öllum löndum öðrum. - Það er rjelt, að í orði kveðnu gera þessi ummæli ráð fyrir, að hægt sje að fela Landsbankanum seðlaútgáfuna. En það fylgir nokkur böggull skammrifi. Þessir erlendu sjerfræðingar gera kröfur til bankans, sem hvorugur hv. meiri hl. sýnir nokkurn lit á að fylgja. - Hv. frsm. meiri hl. sagði t. d., að ekki væri annað en að lækka innlánsvexti, ef svo mikið fje bærist að bankanum, að illa gengi að ávaxta það. En í frv. er ekki svo mikið sem drepið á þetta. Þvert á móti er bygt á því, að best sje að hafa sem mest innlánsfje. - Jeg skal í þessu sambandi benda á ummæli aðalbankastjóra sænska ríkisbankans. Hann segir, að óhætt sje að fela Landsbankanum seðlaútgáfuna, að því tilskildu, að að sjálfsögðu fái hann öðrum sparisjóðinn í hendur. Hv. meiri hl. er algerlega óheimilt að taka slík ummæli sem þessi sjer til inntektar, en strika alveg yfir skilyrðin. - Ef jeg geri samning við einhvern mann um að fá einhver fríðindi, gegn því að taka á mig skyldur í staðinn, get jeg þá varpað af mjer öllum þeim skyldum, sem á mjer hvíldu, en haft það eitt, er mjer gott þykir? - En þessi merki sænski bankastjóri setur svo ákveðin skilyrði fyrir umsögn sinni, að með því fyrirkomulagi, sem hv. meiri hl. stingur upp á, er hann greinilega á móti því að fela Landsbankanum seðlaútgáfuna. - En afstaða þessa bankastjóra er einna skýrust. Ummæli hinna eru loðnari, en allir slá þeir meiri og minni varnagla. - Þetta geta allir háttv.þm. sannfært sig um, ef þeir lesa álit minni hl. milliþinganefndarinnar, - eða brjefin sjálf með áliti meiri hl. - Meiri hl. nefndar þeirrar, er skipuð var í Svíþjóð fyrir nokkrum árum, til að athuga þessa hluti og gera tillögu um, hve haganlegast yrði fyrir komið bankastarfseminni þar í landi, leggur eindregið á móti því, að ríksbankinn fái víðtækan rjett til að taka við innlánum. - Þar á meðal er hinn þektasti fjármálafræðingur á Norðurlöndum, prófessor Cassel. Hann segir, eins og tekið er fram í áliti minni hl. milliþinganefndarinnar, - með leyfi hæstvirts forseta: „Jeg er ekki aðeins á móti tillögunni um sjerstakan ríkisviðskiftabanka eða sjerstaka viðskiftadeild innan ríkisbankans, heldur og jafnmikið á móti því, að ríkisbankanum sje leyft að taka á móti innlánsfje gegn vöxtum.“ Það er dálítið einkennilegur „gangur málanna“, að meiri hl. bankanefndarinnar hjer tekur upp langa kafla úr áliti minni hl. bankanefndarinnar sænsku, en slær alveg striki yfir ummæli þessa fræga manns og alls meiri hlutans. Eins og jeg sagði áðan, hefir því hvergi verið mótmælt, - aðeins gert lítið úr hinni sögulegu þróun, - að seðlabankarnir hafi orðið bankar bankanna, og dregið sig meir og meir út úr hinum almennu viðskiftum. Vil jeg því fyrir hönd minni hl. fjhn. slá því föstu, að eins eigi hjer að vera. Þá koma til álita þeir örðugleikar, sem á því kynnu að vera, að koma hjer upp sjerstökum seðlabanka. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) sagði, að seðlabankar gætu ekki int af hendi þær skyldur, sem á þeim hvíldu, nema þeir væru sterkir. Þetta er auðvitað alveg rjett. En bankar geta verið sterkir á ýmsan veg. Þeir geta verið sterkir vegna mikilla viðskifta, vegna mikils eignarfjár og vegna þess, hvernig viðskifti þeir hafa. - Hjer eru nú tveir bankar. Annar á nokkurt hlutafje, en hinn auk varasjóðsins litla upphæð, sem er innskotsfje frá landssjóði. Báðir hafa bankarnir tapað miklu fje, svo að óvíst er, hve eigið fje þeirra er mikið. En það vita menn, að það er mjög lítið. Nú er farið fram á, með því frv. sem hjer liggur fyrir, að leggja Landsbankanum til 3 miljónir króna, og mætti auðvitað eins fá þær sjerstökum seðlabanka. - Ef hann fengi nú þessar 3 miljónir, þá verður styrkleikasamanburðurinn á milli hans og hinna bankanna, að því er eigið fjeð snertir, þessi: Seðlabankinn 3 milj., Landsbankinn 1–2 milj. (innskotsfje landsjóðs) og Íslandsbanki 4¼ milj. hlutafje, ef gert er ráð fyrir, að það sje óskert; svo að munurinn verður ekki svo mikill hvað þetta snertir. Hitt er rjett, að hinir bankarnir hafa ýmislegt annað fje. En mest af því eru lán, sem hvíla þungt á þeim og verða æ meiri baggi, vegna hinna háu vaxta. Báðir bankarnir hafa slík stórlán og þurfa að borga af þeim háa vexti. Er það kunnugt, að Íslandsbanki hefir því eigi getað lækkað vexti sína. - Það er ekki allur styrkur bankanna fólginn í því að hafa mikið fje til umráða, heldur er undir því komið, með hvaða kjörum það fje er fengið. En þótt við göngum inn á það, að hinir bankarnir hafi meira fje og sjeu styrkari að því leyti, þá er eftir að gæta styrkleikans á öðrum sviðum. - Aðalstyrkur seðlabankans verður í seðlaútgáfunni. Hv. meiri hl. fjhn. vill ekki gera mikið úr krafti þeim, sem seðlaútgáfunni fylgir. Skal játað, að skiftar skoðanir eru um það. Vil jeg þá aftur vísa til álits meiri hluta sænsku bankanefndarinnar. Cassel heldur, að með seðlaútgáfunni geti bankinn ráðið bókastaflega öllu í fjármálunum. - Það er rjett, sem hv.frsm. meiri hl. (MJ) tók fram, að við erum engir bankafræðingar, en við getum vitnað til bankafræðinga. Sjálfur vitnaði hann þannig með mikilli andakt í þá sjerfræðinga, sem hann hjelt að styddu hans mál. En það vill nú svo til, að við í minni hl. getum einnig vísað til fræðimanna, fyrst og fremst meiri hl. þessarar sjerfróðu sænsku nefndar, og einnig til þess, sem mest ber á í áliti fræðimanna þeirra, er skrifað hafa bankanefndinni hjer: að taka beri tillit til staðhátta. Og það eru einmitt sjerstakir staðhættir hjer, sem gera það að verkum, að valdið, sem fylgir seðlaútgáfu hjer á landi, er meira en nokkursstaðar annarsstaðar. Kemur það einkum af tvennu: Það mun varla vera í nokkuru landi, að unnið sje tiltölulega eins mikið með lánsfje eins og hjer. Bankarnir vinna að mjög miklu leyti með lánsfje, og eins er um flesta starfsemi í landinu. - Hitt atriðið er það, að hvergi eru eins miklar sveiflur í seðlaþörfinni eins og hjer. Hefir munurinn orðið alt að 100% á einu ári, ef miðað er við lágmark seðlaútgáfunnar. Það er auðsjeð, að þetta gerir það að verkum, að vald seðlabankans er ákaflega mikið, svo að hann getur með þessu haldið hinum bönkunum svo að segja í greip sinni. Það er því alveg út í bláinn, þegar talað er um, að þessir „voldugu ofjarlar“, viðskiftabankarnir, geti keyrt seðlabankann alveg í kútinn. Það þarf raunar ekki að líta svo langt, til að sjá, hve voldugir þessir „ofjarlar“ eru, þegar þeir þurfa að sækja til annara um seðla. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þdm. sje þetta í minni, og mun því ei fara frekar út í það. - Ef seðlabankanum væri nú fenginn 3 miljóna króna höfuðstóll, sem frv. fer fram á að veittur sje Landsbankanum, yrði hann fyllilega sambærilegur öðrum bönkum hjer að fjármagni, auk þess sem hann gæti haft alt vald á hinum bönkunum með seðlaútgáfunni. Þarf jeg ekki að þylja upp allar ástæður til þess, en læt nægja að vísa til álits meiri hluta sænsku bankanefndarinnar, og þar með Cassels. Segir hann, að með seðlaútgáfunni geti bankarnir ráðið vöxtum, hve mikið er lánað út og gengisráðstöfunum. Af því að hv. meiri hl. hefir lagt sjerstaka áherslu á, að sjerstakur seðlabanki verði máttlaus til að forða frá gengissveiflum, skal um það farið nokkrum orðum. Jeg vil halda því fram, að Landsbankinn verði alveg magnlaus engu síður, ef hann nýtur þar ekki styrks ríkisins. Hvor þeirra, sem á að taka þetta hlutverk að sjer, verður að hafa til þess styrk ríkissjóðs og stjórnar. Hinsvegar getur seðlabankinn gegnum seðlaútgáfu sína haft áhrif á það, hve hinir bankarnir verja fje sínu, innlendis og erlendis, þannig að þeir kæmu í veg fyrir gengissveiflur, enda þótt Landsbankinn hafi meira fje, sem hann getur látið standa í bönkum erlendis, Má um þetta vísa í dæmi úr nýjustu reynslu vorri, að með valdi seðlaútgáfunnar hefir verið hægt að láta annan bankann ráðstafa lánsfje, sem hann gat fengið erlendis, eftir því sem henta þótti vegna gengisins. En ef verulega kreppu bæri að höndum, er nokkurnveginn sama, hvort hafður er sjerstakur seðlabanki, eða seðlaútgáfan er falin Landsbankanum. Þá er ekkert hægt að gera án stuðnings ríkisstjórnarinnar. Þá er eitt atriðið, sem menn hafa haft á móti því, að fela sjerstakri stofnun að fara með seðlaútgáfuna, að hana myndi skorta kunnugleik um efnahag manna, ef hún hefði ekki bein viðskifti við almenning. Það má vera, að þetta geti verið ástæða annarsstaðar, þar sem atvinnuvegirnir eru miklu margbreyttari og fólksfjöldi meiri. En þó hafa menn ekki látið það hrella sig. En það er ljóst, að þeir örðugleikar eru margfalt minni hjer en í nokkru öðru landi. Þetta er helber hugarburður hjá háttv. nefnd. Því að þar sem viðskiftalíf og atvinnuvegir eru ekki margbrotnari en hjer, getur hver bankastjóri fylgst með, ekki aðeins því, sem gerist á næstu grösum, heldur út á ystu annes. Þetta er hvergi hægara en hjer. - Á hinn bóginn má benda á, að sje seðlaútgáfan í höndum banka, sem rækir almenn viðskifti, þá hefir hann þarna örðugri aðstöðu, ef keppinautar hans, af misskilningi eða öðrum orsökum, dylja hann um fjárhag manna, sem við þá skifta. Þá er loks síðasta ástæðan, sem hv. meiri hl. fjhn. færir gegn sjerstökum seðlabanka. Það er, ef Landsbankinn heldur áfram að starfa sem hingað til, yrði hjer tveir ríkisbankar, og væri þá hætt við, að einkabönkum þætti verða allþröngt fyrir dyrum. Mjer er nú satt að segja alveg óskiljanlegt, hvernig hv. meiri hl. hugsar. Í mínum augum er ekki vafamál, hvort aðgengilegra sje fyrir einkabankana, að valdið sje „concentrerað“ á einum stað, eða skift niður í tvo. Enda er það í flestra augum eitt helsta atriðið á móti því að fela Landsbankanum seðlaútgáfuna, að með því verði alt valdið í einni stofnun. Verð jeg þannig að lýsa þeirri niðurstöðu, að viðbárur hv. meiri hl. eru ákaflega ljettvægar. Þá talaði hv.frsm. meiri hl. (MJ) um það, að söguleg þróun hjer á landi stefndi öll í þá átt, að seðlarnir skyldu fara í Landsbankann. Þetta eru einhver þau undarlegustu ummæli, sem jeg hefi heyrt. Mjer er ómögulegt að skilja, hvernig þetta slagorð er fundið upp. Hver var eiginlega þessi sögulega þróun? Jú, fyrst svonefndir seðlar hjer á landi voru gefnir út af Landsbankanum! En þetta voru engir seðlar í vanalegri merkingu, heldur voru aðeins kallaðir því nafni. Auk þess voru þeir í raun og veru gefnir út af ríkissjóði, en ekki af bankanum. Síðan fær Íslandsbanki þá fyrstu raunverulegu seðlaútgáfu hjer á landi. En eftir árið 1917 er farið að ræða um, að hann láti hana af hendi til Landsbankans. En eftir 1920 fara að rísa upp mótmæli gegn því, að fá seðlaútgáfuna annari áhættustofnun. Þá eru tekin að opnast augu manna fyrir því, hve hættulegt var að blanda henni saman við þess háttar starfsemi. - Jeg get ekki gert mjer grein fyrir, hvað þeir meina með þessari „þróun“. Jeg kemst einna næst því, að þeim finnist seðlarnir vera á leiðinni úr Íslandsbanka yfir í Landsbankann, og nú einna helst svífandi í lausu lofti miðja vegu. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) lagði einlægt sterka áherslu á það, að það væri um að gera og mjög mikilsvert fyrir seðlabanka að hafa innlánsstarfsemi jafnhliða seðlaútgáfunni. Þarna er hv.frsm. (MJ) í berri mótsögn við alla sjerfræðinga, og er ákaflega hægur vandi að sýna það í fylgiskjölunum með áliti meiri hl. milliþinganefndarinnar í bankamálinu. Og þessi „krókur á móti bragði“, sem hann segir, að seðlabankinn gæti gert, ef hræðsla gæti gripið menn við það að eiga innlánsfje sitt hjá honum, að gefa þá út seðla til þess að fullnægja fyrirspurninni, hygg jeg, að fleirum en mjer finnist varhugaverður. Og háttv.frsm. meiri hl. (MJ) gáði ekki að því, að það eru takmörk fyrir, hve mikið má gefa út af seðlum, svo að það verður þá væntanlega ekki hægt að gera það með öðru móti en því að fá undanþágu frá þeim settu reglum um tryggingar. Eitt er það, sem er afareinkennilegt við röksemdafærslu hv. meiri hl., auk þess, sem jeg hefi talað um, það er sambandið við það, hver áhrif það hefir fyrir viðskiftalífið í landinu, ef Landsbankinn er gerður að seðlabanka og þá breytt, eins og verður að gera kröfu um þessvegna. Þá er og slegið á þann streng, að það eigi að breyta bankanum þannig, að svo og svo mikið af starfsfje hans sje sett í verðbrjef, og að það geti unnið sitt hlutverk þar. Það er mikið rjett og gott og blessað út af fyrir sig, ef við það væri þá staðið. En svo þegar talað er um það, hvað þetta geti komið viðskiftamönnunum illa, það geti valdið reglulegu fjárþroti hjá atvinnuvegunum, þá er strax farið að draga úr þessu. Þegar bent er á hættuna af því, að hafa innlánsstarfsemi í sambandi við seðlaútgáfu, þá er vísað í ákvæðið um, að 1/3 af innlánsfjenu sje í verðbrjefum, en ef þá er bent á, að það muni leiða til veltufjárskorts fyrir atvinnuvegina, þá er kúvent og talið óþarft að hafa þetta ákvæði. - En með ákvæðinu er einmitt viðurkent í frv. sjálfu, að hjer sje um einhverja hættulega braut að ræða. Jeg hefi heldur ekki skift skoðun um það, enda sje jeg ekki, að hæstv. stjórn og hv. meiri hl. ætli að gera breytingu á þessu ákv. frv., sem fer fram á það, að 1/3 hluti af innlánsfje Landsbankans sje festur í verðbrjefum, og eftir því, sem mig minnir, mun þetta nú nema um 9 miljónum, sem þannig ætti að draga út úr venjulegri viðskiftaveltu bankans, og er þó líklega helsti lágt áætlað. Jeg er hræddur um, að viðskiftalífið fyndi dálítið til þess, að 9 miljónum væri kipt þannig út, jafnvel þótt það væri þannig sett í fasteignabrjef, enda er öðrum þræði talað um að bæta það upp með því að stofna nýjan banka, og jeg skil það svo, að þegar hæstv. stjórn kom með þetta nýja frv., þá hafi það fyrst og fremst verið borið fram til þess að setja undir þann leka, og má í því sambandi vísa til þess, að þá var einmitt rætt um, að með þessari breytingu á Landsbankanum yrði of mjög þrengt að viðskiftalífinu; en við eigum eftir að sjá, hvort það tekst að stofna nýjan banka hjer. Jeg skal fúslega játa það, að ef það væri nokkurnveginn vissa fyrir því, að tök væri á að stofna hjer annan banka, álíka fjesterkan og Íslandsbanka, mundi málið horfa töluvert öðruvísi við, ekki aðeins vegna þess, að þá væri bætt úr veltufjárskerðingu þeirri, sem Landsbankinn yrði fyrir, heldur myndi þá líka verða tök á því að koma honum út úr þeim áhættuviðskiftum, sem hann nú er bundinn við, en á meðan ekki er nein vissa, jafnvel ekki nokkur von um, að slíkur banki komi, þá sje jeg ekki, að það geti talist forsvaranlegt að ætla Landsbankanum að draga mjög mikið fje út úr sinni venjulegu viðskiftaveltu, vegna þess að það er óhjákvæmilegt, eins og nú standa sakir, að Íslandsbanki verði að draga saman seglin hjá sjer, enda er það vitanlegt, að hann er þegar farinn til þess, eins og líka háttv.frsm. meiri hl. (MJ) rjettilega benti á, að hann mundi gera, en talaði jafnframt um tilsvarandi aukningu hjá Landsbankanum. Þetta sýnir sá samdráttur, sem orðinn er hjá Íslandsbanka. Hitt skilja víst fæstir, ef Landsbankinn verður að fara eins að, að þá geti verið um nokkra þróun í atvinnulífinu að ræða, því að það gæti ekki leitt til annars en reglulegrar kyrkingar á atvinnulífinu. Þetta tvent getur ekki farið saman, að Íslandsbanki minki veltufje sitt með því að láta af hendi seðlaútgáfuna, og Landsbankinn sömuleiðis takmarki útlán sín, af því að hann tekur við henni. Jeg held þessvegna, að það væri varlegra að fresta þessu máli að minsta kosti þangað til, að sjeð væri, hvort nokkur von væri um það, að hjer fengist stofnaður nýr banki. Jeg sje ekki ástæðu til að vera að fara út í þann samanburð á fjárstyrkleika bankanna hjer og annarsstaðar á Norðurlöndum, sem hv.frsm. meiri hl. (MJ) las upp, því að jeg geri ráð fyrir, að það hafi farið nokkuð fyrir ofan garð eða neðan hjá fleiri hv.þm. en mjer, og slíkur tölulestur hefir lítil áhrif á afstöðu manna til málsins, sjerstaklega vegna þess, að það hefir verið lögð áhersla á það af sumum hv.þm., og ekki síst af hv.frsm. meiri hl. (MJ), að hjer væri svo ólíku saman að jafna að mörgu leyti. Og þó að hægt hafi verið að sýna fram á einhvern veikleika hjá sjerstökum seðlabanka, þá er líka hægt að sýna fram á stórkostlegan styrkleik í öðru, sem vegur fullkomlega upp á móti því, þó að hann standi að einhverju leyti ver að vígi heldur en seðlabankar annarsstaðar. Vil jeg þar sjerstaklega minna aftur á hinn stórkostlega mun á hámarks og lágmarks seðlaútgáfu þeirri, sem hjer er, og að bankanum er með því gefinn kostur á að taka fyrir kverkar hinna bankanna og stöðva útlán þeirra, ef honum sýnist, og áhrif hans verða því meiri sem líður á árið og atvinnureksturinn fer að lifna við, þá verður afstaða hans svo miklu sterkari en seðlabanka annara landa, þar sem sveiflurnar eru svo tiltölulega litlar og því verra að beita áhrifum af þeim. En þrátt fyrir þetta segja þeir menn, sem voru í bankanefndinni sænsku, að með seðlaútgáfunni geti bankinn fullkomlega ráðið framkomu einkabankanna. 2634 Halldór Stefánsson: Við höfum borið hjer fram hv, þm. Str. (TrÞ) og jeg, brtt. á þskj. 386, við 30. gr. frv. Það er svo ákveðið í þessari frvgr., að 1/3 hluti þess innlánsfjár með sparisjóðskjörum, sem bankinn hefir með höndum, sje haft í tryggum og auðseldum verðbrjefum, svo sem ríkisskuldabrjefum, veðdeildarbrjefum eða jarðræktarbrjefum, og í 29. gr. er talað um skuldabrjef bæjar- og sveitarfjelaga, sem trygg og auðseld brjef, svo að það má ætla, að þau sjeu einnig meðal þeirra verðbrjefa, sem 30 gr. telur meðal tryggra og auðseldra verðbrjefa. Það má nú teljast eðlilegt og rjett, að miklum hluta sparisjóðsfjár landsmanna sje ráðstafað einmitt á þennan hátt, sem hjer er gert ráð fyrir; það miðar að því að koma sparisjóðsfjenu sem tryggilegast fyrir, og ákveður að nokkru leyti verksvið þess. Kostum þessa fyrirkomulags hefir hv.frsm. meiri hl. (MJ) nokkuð lýst, og get jeg látið nægja að vísa til þess, en þá er spurningin aðeins um það, hve mikill hluti af sparisjóðsfjenu verði þannig bundinn og í hverjum tegundum lána. A-liður till. okkar miðar að því, að ákveða, að stærri hluti af sparisjóðsfjenu en ákveðið er í frv. verði bundinn í verðbrjefum, sem sje helmingur sparisjóðsfjár Landsbankans í stað 1/3. Munurinn er eins og menn skilja 1/6 hluti þess sparisjóðsfjár, sem bankinn hefir. Við álítum, að því stærri hluta, sem bankinn hefir ráðstafað þannig, því eðlilegar og tryggar sje um sparifjeð búið, og því veikari sjeu þær ástæður, sem hægt er að færa á móti því, að hafa sameiginlegan seðlabanka og sparisjóðsstarfsemi. Það hefir nú jafnan verið svo á undanförnum tímum, að landbúnaðurinn hefir orðið nokkuð útundan með lánsfje og hætt við, að svo mundi verða framvegis, nema einhverjar ráðstafanir sjeu sjerstaklega til þess gerðar að varna því. Þetta stafar vitanlega af eðlismun atvinnuveganna, landbúnaðurinn er seinn að velta fje, og ágóðinn af honum er hægari og minni heldur en af öðrum atvinnuvegum, en fyrir því er ekki næg ástæða til að svelta þann atvinnuveg um lánsfje um skör fram. Að því miðar b-liður till. okkar, að tryggja landbúnaðinum hluta þess sparifjár, sem bankanum berst í hendur, og jafnframt er þá mismunur vaxta takmarkaður við hækkun frá innlánsvöxtum, til þess að stuðla að því, að landbúnaðurinn geti þá fengið lánsfje með þeim kjörum, sem honum eru fær eftir eðli sínu að bera. Jeg hefi þá reynt að gera grein fyrir því, sem fyrir okkur vakir með þessari brtt., og vænti að mjer hafi tekist að gera hv.þm. það skiljanlegt, enda er þetta ekki flókið mál.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er brtt. á þskj. 386, sem jeg vildi minnast á. Jeg verð að segja það, að jeg geri í rauninni ráð fyrir, að hv.þd. megi vera það ljóst þegar af ummælum háttv.frsm. minni hl. (JakM), að því er snertir binding sparisjóðsfjárbankans í verðbrjefum, að það er ákaflega langt frá því, að það sje forsvaranlegt, eins og nú stendur á, að skylda þennan sparisjóð til þess að binda helming af sínu innlánsfje í verðbrjefum. Jeg gat þess þegar við 1. umr. málsins, að jeg væri í mjög miklum vafa um það, hvort hjer ætti að taka upp það ákvæði, sem stendur í frv. milliþinganefndar, um það að skylda bankann til þess að binda 1/3 hluta sparifjárins í verðbrjefum, og jeg gat þess jafnframt, að mjer sýndist að minsta kosti önnur höfuðástæðan fyrir því fallin í burtu, um leið og gerð var alger aðgreining milli seðlabankastarfsemi hans og sparisjóðsstarfsemi, því að þá er ekki lengur þörf á þessu til að tryggja seðlabankastarfsemi hans. Það verður þá að byggjast á því, að mönnum þyki eðlilegt, að sparisjóðsfjenu sje ráðstafað þannig. En frá því sjónarmiði er í rauninni rangt að hafa ákvæðin um verðbrjef mjög mismunandi fyrir þennan sparisjóð, við það, sem er fyrir aðra sparisjóði landsins. Jeg skal um leið, út af því, sem háttv.frsm. minni hl. (JakM) sagði um þetta atriði, geta þess, að jeg lít svo á, að það bindi um stund 4 miljónir króna, frádregnar þeim fasteignaveðlánum, sem hann gæti breytt í verðbrjefalán. Hv. frsm. minni hl. (JakM) telur fje á innlánsskírteinum með sparisjóðsfjenu, en jeg tel það ekki; jeg tel það alveg óafgert mál, hvort það mundi frekar lenda í sparisjóðsdeild, eftir því sem stjfrv. er úr garði gert. En ef það nú virkilega þýddi það, að 4 miljónir króna skyldu teknar úr víxillánum og settar í verðbrjefalán, þá er það náttúrlega tilfærsla, sem getur verið mjög erfið og jafnvel hættuleg, ef á að framkvæma hana mjög snögglega, en því erfiðara, ef á að taka helming af sparisjóðsfjenu og breyta því í verðbrjef. Það væri hjer um bil sama sem að tvöfalda þá upphæð, sem bankinn þyrfti að draga úr víxlaveltu og breyta í verðbrjefaeign, það mundi hækka upphæðina um 3½ miljón, ef reiknað er eftir minni tölu, og um 4 miljónir, ef reiknað er eftir tölu hv.frsm. minni hl. (JakM). Og jeg verð að segja, að ekki geti komið til mála að gera þetta, viðskiftalíf landsins getur ekki þolað það, að þetta sje gert nokkuð nálægt því í einni svipan eða svo. Að öðru leyti er tillagan líka, að því er snertir ákvörðun um vexti, náttúrlega mjög óaðgengileg og óframkvæmanleg og felur í sjer hreina gjöf til landbúnaðarins frá eigendum sparifjár í Landsbankanum, en hinsvegar ekki þörf á henni vegna Ræktunarsjóðsins, að minsta kosti ekki fyrst um sinn, því að það hefir hingað til ekki komið fyrir, að hann gæti ekki útvegað sjer fje til þess að fullnægja öllum fyrirliggjandi, rjettmætum beiðnum um útlán. Þetta hefir meðal annars komið fram á þann hátt, að stjórn sjóðsins hefir ekki haft ástæðu til að gera neitt af því, sem ætlast er til að stjórn Ræktunarsjóðsins geri til þess að koma út Ræktunarsjóðsbrjefum, það hefir verið nægilega selt undan hendinni og ekki þurft að grípa neitt til þess. Og jeg er ekki í neinum efa um, að hún getur selt mikið, hvenær sem hún gerir ráðstafanir til þess. Jeg mun taka það til athugunar undir 3. umr., hvort ekki sje rjett að koma með brtt. viðvíkjandi þessari verðbrjefaeign sparisjóðsdeildarinnar, til þess að ákvæðin um hana verði meira í samræmi við það, sem rjett þykir að láta gilda um sparisjóði alment, því að eins og stjfrv. er bygt upp, er í rauninni eðlilegast, að um sparisjóðsdeildina gildi að sem mestu leyti hin almenna löggjöf um sparisjóði í landinu og að henni sje stjórnað þar eftir. Að öðru leyti ætla jeg mjer ekki að fara að svara hv.frsm. minni hl. (JakM), því að jeg ætla, að hans ræða beindist aðallega að hv. meiri hl. og hans frsm., og jeg ætla á engan hátt að hlaupa neitt fram fyrir hv.frsm. meiri hl. (MJ), heldur bíða með mínar athugasemdir, þar til hann hefir svarað fyrir sig.

Jón Auðunn Jónsson Það er ekki undarlegt, þó að nú sjeu hafðar langar umræður um mál sem þetta, við 2. umr., þar sem það var látið fara umræðulaust gegnum deildina við 1. umr. Annars hefði jeg óskað, að meðhaldsmenn frv. hefðu tekið til máls, svo að jeg þyrfti ekki að endurtaka það, sem hv.frsm. minni hl. (JakM) sagði áðan, en það hefir enginn staðið upp til að andmæla ræðu hans, og því erfitt að tala um málið, án þess að endurtaka eitthvað af því, sem hann hefir sagt. Jeg skal þá byrja á því, að hv. meiri hl. byggir talsvert á því í nál. sínu, að það hafi verið skoðun landsmanna um nokkuð langt árabil, eða öllu heldur síðan Íslandsbanka var fyrirlagt að sleppa útgáfurjettinum, að þá ætti útgáfurjetturinn að falla til Landsbankans. Mjer er óhætt að segja, að þessi skoðun byggist á því, að haldið hefir verið mjög eindregið fram, einkum í árásargreinum á Íslandsbanka, að seðlaútgáfan væri svo mikils virði, að óhæfilegt væri að láta hana í hendurnar á einkabanka. En jeg fullyrði, að hingað til sjeu engin rök færð fyrir því, að seðlaútgáfan hjer á landi, eins og til hagar, sje nein gullnáma, nema því að eins að hún sje notuð öðruvísi en heppilegt er og nauðsynlegt fjármálalífinu hjer. Þetta, að seðlaútgáfurjetturinn sje mikils virði fjárhagslega sjeð, fyrir sambandið, sem hann hefir, er villukenning, og fólkið trúir þessu, af því að því hefir ekki verið andmælt. Hjer hefir almenningur bygt á skakkri skoðun, og þess vegna hefir verið talið sjálfsagt af öllum þorra landsmanna, að Landsbankinn fengi seðlaútgáfuna. Við sjáum nú það, að þann tíma, sem Íslandsbanki hafði seðlaútgáfurjettinn, - ýmist til þess að græða fje eða koma sjer úr klípu, - þá var seðlaútgáfan peningavirði, en ef seðlaútgáfan er rekin skynsamlega, þá er hún ekki fjármunalegur stuðningur þeim banka, sem hefir hana. Þess vegna er öllum óhætt að álykta sjálfstætt um seðlaútgáfuna, menn þurfa þar ekki að taka tillit til Landsbankans, því að seðlaútgáfan verður honum hvorki gullnáma nje hjálparhella. Önnur ástæða, er meiri hluti nefndarinnar færir fram fyrir sínu máli, og sú veigamesta, er sú, að sjerstök stofnun, er aðeins hefði seðlaútgáfu með höndum, eða þá lítið annað, muni ekki vera nógu sterk til þess að hafa viðunandi tök á peningamálum þjóðarinnar. Meiri hluti nefndarinnar heldur því fram, að banki með t. d. 3 milj. kr. seðlaveltu muni vera svo máttlaus, að hann hafi engin tök á viðskiftalífinu. En þetta hefir hv.frsm. meiri hl. (MJ) ósannað með skírskotunum sínum til starfsemi seðlabanka á Norðurlöndum. Hann gat þess, að viðskiftavelta seðlabanka á Norðurlöndum væri ekki nema 1/10–1/11 af viðskiftaveltu allra bankanna þar. Hann taldi veltufje Íslandsbanka og Landsbankans 85 miljónir króna. Ef seðlabankinn hefði 8 milj. kr. í veltu, er það viðlíka að hundraðstölu og seðlabankar á Norðurlöndum hafa, í hlutfalli við viðskiftaveltu og veltufje þar. Á Norðurlöndum er vanalega 58–60% af veltufje seðlabankanna seðlar, en hitt annað starfsfje. Jeg hygg, að ekki liði á löngu, þangað til seðlabanki hafi viðlíka veltu í samanburði við aðra banka hjer, sem aðrir seðlabankar á Norðurlöndum hafa í hlutfalli við aðra banka þar. Það er því síður en svo, - þegar litið er á skýrslu hv.frsm. meiri hl. (MJ), - að seðlabanki hjer yrði máttarminni í viðskiftalífi Íslendinga heldur en aðrir samskonar bankar erlendir. Menn verða að minnast þess, að flestir seðlabankar starfa með fje, sem að einhverju leyti er tekið með ábyrgð ríkisvaldsins í hinum einstöku löndum. Og hvað er eðlilegra, ef lán er tekið, til hjálpar atvinnuvegunum, en að seðlabanki taki það, en ríkissjóður ábyrgist? Ríkissjóður er nú þegar í stórum ábyrgðum fyrir báða bankana hjer, líklega um eða yfir 12 milj. kr. Það er ekki venja erlendis, að ríkissjóður gangi í ábyrgð fyrir einkabanka, þó getur það komið fyrir um tiltekinn tíma, ef bankar eru að þrotum komnir, eins og t. d. átti sjer stað í Danmörku. En út af því er nú risin misklíð, þar sem talið er, að ríkisábyrgðin fyrir þennan banka (Landmandsbanken) sje til skaða fyrir heilbrigt fjármálalíf í landinu. Og þá er það víst, eins og minni hl. nefndarinnar heldur fram, að seðlabankinn yrði ekki máttarminni en seðlabankar í öðrum löndum, heldur tiltölulega sterkari. Hv. þm.N.-Þ. (BSv) hefir sagt, og það er öllum kunnugt, að bankarnir hjer eiga lítið fje og hafa ekki úr miklu að moða. Þetta er eðlilegt. Landsbankinn er stofnaður, ef svo má segja, með tæplega 2 milj. kr. tillagi úr ríkissjóði. Íslandsbanki hefir talsvert meira fje, þar sem hlutafje hans er 4½ miljón. Þessir bankar eru því engan veginn sterkir fjárhagslega, því varla munu þeir hafa aðrar eignir, svo sem varasjóði, efasamt, hvort ekki er tapað meiru eða minna af öðru eignafje þeirra. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) komst að þeirri niðurstöðu við umr. um einkabankann, að sá banki stæði eins vel að vígi og hinir bankarnir, þótt hann fengi engin sjerrjettindi og væri skattskyldur. Þó er vitanlegt, að sá banki hafði eigi nema hlutafje sitt í byrjun; hlutafje, er af mörgum er áætlað eigi meira en 2 milj. króna í byrjun. Af þessu er ljóst, að þessi hv.þm. (ÁÁ) álítur, að Íslandsbanki og Landsbankinn sjeu ekki sterkir. Ef bankarnir væru svo sterkir, að þeir þyrftu ekki á „rediskonteringu“ að halda, og heldur ekki lánum, sem fengin eru með tilstyrk ríkissjóðs og á hans ábyrgð, þá væri engin ástæða til þess fyrir seðlabanka að taka í taumana. En jafnskjótt og hinir bankarnir þurfa á „rediskonteringu“ að halda, tekur hann í taumana, og það getur hann ekki síður, ef hann er laus við beina útlánsstarfsemi. Því hefir verið haldið fram, að bankastjóra þeirra banka, er ekki lána fje beint, muni skorta kunnugleik á atvinnufyrirtækjunum og fjárhagslegri aðstöðu þeirra manna, er við atvinnurekstur fást. Þetta er eðlilegt í stórum löndum, að bankastjórar geti ekki fylgst með öllum stærri viðskiftum. En er þetta heimtað af þeim annarsstaðar? Nei, síður en svo. Og bankar hjer geta vel fylgst með öllu því, er gerist í atvinnulífi þjóðarinnar, enda þótt þeir reki ekki útlánsstarfsemi beint við atvinnurekendur. Það þarf enginn maður að segja þeim, er eitthvað hafa fengist við bankastörf, enda þótt í smærri stíl sje, að ekki sje hægt að fá vitneskju um öll meiri háttar fyrirtæki í landinu og afkomu þeirra. Það er ljettara hjer að fá upplýsingar um ástæður manna um land alt, heldur en í einni meðalstórri borg erlendis. Af þeirri ástæðu er því engin þörf á að tengja seðlaútgáfu við sparisjóðsstarfsemi og beina útlánsstarfsemi. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) benti á það, að óhætt væri að auka seðlaútgáfuna, þó eitthvað bæri út af, og nefndi í því sambandi Bank of England, sem jók seðlaútgáfu sína 1847 og 1866 langt umfram það, sem lög heimiluðu. En þetta sannar ekkert um hans mál. Bank of England gerði þetta ekki til þess að bjarga sjálfum sjer. Árið 1847 jók hann seðlaútgáfuna til þess að bjarga 5 bönkum, er „spekúlerað“ höfðu of mikið í járnbrautum og uppskeru í öðrum heimsálfum. Árið 1866 gerði hann það til þess að bjarga þá hinu stóra bankafirma, er ráðist hafði í „spekúlation“ í Ameríku og Afríku. En vegna þess, að Bank of England var ekki almennur viðskiftabanki, og enginn maður trúði því, að hann gæti tapað, var á þennan hátt stöðvuð fjárhags-„panik“. En það má benda á annað dæmi um það, hve hættulegt getur orðið að ætla sjer að stöðva „panik“ gegn seðlabanka. Það er dæmið um John Law og fjármálapólitík hans í Frakklandi, á árunum 1716–1720. Þegar komið var í óefni, ljet Law gefa út nýja og nýja seðla, þangað til þeir voru ekki nema 1% virði af nafnverði sínu, - enda hrundi þá spilaborgin. Fleiri dæmi mætti nefna um það, hve hættulegt er fyrir seðlabanka að gefa út seðla til þess að hjálpa sjálfum sjer. En dæmið um Bank of England sýnir aðeins það, að það er hættulítið að gefa út seðla fram yfir það, sem lög leyfa, ef fult traust er á því, að seðlabankinn sjálfur geti ekki bilað, og það er best trygt með því, að hann ekki taki beinan þátt í útlánum. Þá er það enn eitt, sem meiri hluti nefndarinnar heldur fram, að eins og minni hlutinn hefir hugsað sjer fyrirkomulag bankans, þá geti hann eigi haft hemil á genginu, eins og nauðsynlegt sje. Mjer þætti vænt um, ef hv. meiri hluti gæti bent mjer á einn einasta seðlabanka, sem hefir getað það. Mjer er ekki kunnugt um, að seðlabankar hafi lagt fram neitt verulegt fje til þess að halda uppi gengi. Jeg hygg, að það einasta, sem slíkir bankar geri til að reyna að halda uppi gengi, sje það að haga útlánsstarfsemi og vaxtapólitík með hliðsjón af ástandinu, og í því getur seðlabanki, þótt eigi hafi hann annað veltufje en seðla, fengið þau tök á hinum bönkunum, að hann geti látið þá beygja sig. Það verður hver að játa, að seðlabankar eru máttlitlir gegn gengissveiflum. Erlendis hafa þeir í sumum tilfellum fengið ábyrgð ríkisvaldsins fyrir tugum og jafnvel hundruðum miljóna kr., til þess að hjálpa við genginu. Sumt af þessu fje hefir eyðst, án þess að tilganginum væri náð. Þetta vita allir. Hv. meiri hl. leggur mikið upp úr umsögn erlendu bankastjóranna. Það neitar því enginn, að þeir beri skyn á peningamál, en hvernig ættu þeir að vera kunnir staðháttum hjer? Jeg efast um, að þeir hafi fengið nógar upplýsingar um okkar aðstöðu hjer, til þess að geta dæmt um málið. Og það er ekki undarlegt, að þeir skuli viðhafa hálfkveðin orð, - t. d. að það megi reyna þetta fyrirkomulag á Íslandi, fyrirkomulag, sem ekki hefir verið reynt hjá þeim. Aðalbankastjóri Finnlandsbanka segir svo: „Spurningu yðar um mitt álit mundi jeg svara svo, að það mundi vera eiginlegra og meira í samræmi við reglurnar um eðli seðlabanka, að þeir reki ekki innlánsstarfsemi. Finnlandsbanka hefir t. d. verið sett þessi regla, en hann er eini seðlabankinn í voru landi. Finnlandsbanki greiðir enga vexti af innstæðum. Samt sem áður getum við ekki fullyrt, að það þurfi að gera seðlabanka nokkurn skaða, þótt hann starfi jafnframt með innlánum ....“ Eru þetta meðmæli, má jeg spyrja? Bankastjórinn segir ennfremur: „Þar sem lítið er umleikis og nauðsynlegt er að forðast með öllu móti ónauðsynlegan kostnað, þar sýnist einkum gerlegt, með hliðsjón af því, sem áður er athugað, að fela seðlabanka að reka jafnframt innlánsstarfsemi. Þannig hefir þessu verið fyrir komið í mörgum hinum yngri ríkjum Norðurálfunnar; hefir t. d. ríkisbanki Svía einnig rjett til að taka við innlánum gegn vöxtum. Reyndar hygg jeg þó, að hann noti ekki þennan rjett.“ Þetta er nú eitt af þeim glæsilegu meðmælum, sem hjer er talað svo mikið um, og öll okkar afstaða til málsins á að byggjast á. Svarið er mjög tvírætt. Maðurinn vill ekki ráðleggja þetta fyrirkomulag; hann heldur, að það sje hættulegt. Það er eins og hver varfær maður mundi segja við annan, sem ætlar að ráðast í stórfyrirtæki: „Þetta er óreynt fyrirkomulag. Það er ekki víst, að þú tapir, en ekki líst mjer á það.“ Hæstv. fjrh. (JÞ) var ekki - og það þótti mjer vænt um, - sammála meiri hluta bankanefndarinnar, um sparisjóðsstarfsemina. En þar vildi hann þó ekki óskorað telja innlánsfje með sparisjóðsfje, og er það þó gert í frv. Þar er sagt svo: Sparisjóðsdeildin tekur við fje sem innláni með sparisjóðsvöxtum.  (Fjrh. JÞ: Og seðlabankadeildin líka)  . Ef hæstv. fjrh. (JÞ) álítur það í alla staði forsvaranlegt og áhættulaust, að taka við innlánsfje í þá deild bankans, sem hefir almenn sparisjóðsviðskifti og útlánastarfsemi, hversu miklu meiri hætta væri þá ekki að taka við slíku fje í seðladeildina. Jeg er ekki viss um, nema leyfa megi, án áhættu, að seðlabanki veiti hluta af hlaupareikningsfje bankanna móttöku gegn lágum vöxtum. Það myndi ljetta fyrir þeim að eiga erlenda „Valutu“ í bönkum erlendis. En þar fram yfir vil jeg ekki, að seðlabanki starfi með innlánsfje.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Hæstv. fjrh. (JÞ) gat þess, að hann væri ekki samdóma mjer um það, sem jeg hafði sagt um sambandið milli seðlaútgáfu og sparisjóðsstarfsemi, og var háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) hróðugur yfir því. Jeg met auðvitað mikils álit hæstv. fjrh. (JÞ), ef jeg veit hvert það er. En hann fór ekkert út í það, í hverju skoðanamunurinn væri, og læt jeg það þá eiga sig, og sömuleiðis ætti háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) að bíða þangað til hann veit, hvað mikið skilur. Það getur vitanlega verið margt í fyrri ræðu minni, sem skoðanamunur er um, en útkoman verður sú sama; við erum líkrar skoðunar, þegar öllu er á botninn hvolft. Út af þessum skoðanamun vil jeg aðeins benda á, að jeg var einn af þeim, er voru í meiri hl. bankanefndarinnar, sem samdi frv. það, er fjrh. (JÞ) lagði fyrir þingið lítið breytt. Einnig var jeg í fjhn. sem hafði frv. þetta til athugunar, og einnig þar í meiri hl., sem ekki kærði sig um að gera neinar verulegar breytingar á frv. stjórnarinnar. Það getur því ekki verið neitt ýkjamikið, sem á milli ber. Þá var hæstv. fjrh. (JÞ) ekki eins þakklátur meiri hl. nefndarinnar fyrir afgreiðslu málsins og jeg bjóst við. Jeg veit þó satt að segja ekki, hvort hægt er að veita frv. betri afgreiðslu en það, að gera á því afarlitlar breytingar og leggja til, að það verði samþykt. Enda virtist mjer það helst skyggja á ánægju hæstv. ráðherra (JÞ), að við hefðum gert of litlar breytingar á frv., og undraðist hann það, þar sem stjórnin hefði þó haft mjög nauman tíma til að athuga málið. En á það má minna, að þó að hæstv. stjórn hafi ekki mikið getað unnið að málinu, þá var það mjög mikið og vandlega undirbúið af milliþinganefnd, og sennilegt, að breytingarnar hefðu nú og orðið meiri en ekki minni, ef stjórnin hefði meira átt við frumvarp milliþinganefndarinnar. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg ætli út af fyrir sig að segja, að milliþinganefndin hefði haft betri skilyrði til þess að semja frumvarp en stjórnin. Jeg ætla engan dóm á það að leggja. En þar sem í fjárhagsnefnd eiga nú sæti 2 menn úr meiri hluta milliþinganefndarinnar, þá getur engan furðað, þó að minsta kosti þeir geri ekki fjarska margar breytingar á því frv., sem þeir hafa verið með í að semja og er ávöxtur afar mikillar vinnu af þeirra hálfu. Annars fylgdi hæstv. fjrh. (JÞ) þeirri reglu, að halda sjer sem næst við einstakar greinir frv., eins og rjettast er við 2. umr. En menn verða að afsaka, þó að jeg hafi brugðið út af þessu, þar sem mjer fanst það aðalstarf mitt, að gera grein fyrir því, hversvegna meiri hlutinn hvarf að því ráði, að leggja með frv. stjórnarinnar. Hitt verður alt af aukaatriði í þessu máli, hversu fer um smábreytingu á einstökum greinum. Jeg skal fallast á það, að í frv. er nokkuð mikil dreifing á valdi bankastjórnarinnar. Var þetta atriði mikið rætt í milliþinganefndinni. Virtist ekki hægt að komast fram hjá því skeri, ef gera átti bankaráðið að virkilegu bankaráði, sem fylgdist með í störfum bankastjórnar, hefði áhuga á þeim og fyndi til ábyrgðar, en ekki málamyndar yfirstjórn, afskiftalaus og sofandi, eins og oft vill verða. En til þess að mæta þessari dreifingu á stjórnarvaldinu, lögðum við svo til, að mjög mikið vald um dagleg störf bankans, og óbeinlínis einnig um alla stjórn hans, væri lagt í hendur einum manni. Hann ræður mjög miklu, ekki síst með atfylgi formanns bankaráðsins, en á hinn bóginn getur bankaráðið gripið fram í eftir ákvæðum 44. gr., sjerstaklega í i-lið, þar sem bankaráðinu er gefið vald til þess að skifta starfsfje bankans milli aðalatvinnuveganna. Og eftir a-lið sömu greinar á bankaráðið einnig að koma fram fyrir hönd bankans. Hve mikla áherslu nefndin lagði á að safna sem mestu valdi á hendur eins manns, kemur greinilega fram í ákvæðum 45. gr., þar sem formaður bankaráðsins getur gefið atkvæði aðalbankastjóra meira afl en atkvæðum beggja hinna bankastjóranna. Þetta er auðvitað mikið vald, en það er áreiðanlega holt fyrir bankann, ef valið tekst sæmilega á manni í þessa stöðu. Á hinn bóginn gefur þetta formanni bankaráðsins ennþá aukna hvöt til þess að fylgjast sem nákvæmast með öllu, er bankann varðar. Það er rjett hjá hæstv. fjrh. (JÞ), og er jeg honum þakklátur fyrir bendinguna, að í 61. gr. verður að breytast niðurlagið, og kemur það af brtt. nefndarinnar, en hefir óvart orðið eftir. Er þetta yfirsjón, sem skrifast á eingöngu á minn reikning, en ekki nefndarinnar, því að þessi brtt. var gerð eftir að nefndin hafði farið yfir frv. En auðvitað má laga þetta til 3. umr. Þá er það út af 38. gr., í sambandi við brtt. nefndarinnar. Jeg lít svo á, að skilningur hæstvirts ráðherra (JÞ) sje rjettur, og ákvæðið nái aðeins til uppsagnarinnar. Því að annars yrðu núverandi bankastjórar með öllu óafsegjanlegir, þegar eldri lög eru horfin úr gildi og þessi komin í staðinn. En slíka sjerstöðu var ekki meiningin að skapa þeim, heldur aðeins láta þá halda þeim rjetti, sem þeir nú hafa. Þá vildi hæstv. ráðherra (JÞ) láta taka betur til athugunar þetta bákn, landsbankanefndina. Þetta er nú í sjálfu sjer ekki mikilvægt atriði. En landsbankanefndin er ekki eins mikið bákn og menn gætu haldið við að lesa frv. Ákvæðin um hana eru löng, en sjálft er þetta fyrirkomulag mjög einfalt og fyrirhafnarlaust. Þingið á að kjósa nefndina, og vafalítið er, að meiri hl. nefndarmanna yrði úr hópi þingmanna. Ef ársfundur væri haldinn um þingtímann, mundi ferðakostnaður svo sem enginn verða, en hann er eini kostnaðurinn við nefndina. Tilgangurinn með nefnd þessari er að komast hjá þeim snöggu sveiflum í þinginu, sem orðið geta út af pólitískum málum, og hæglega getur komið fram í vali bankaráðsmanna. En landsbankanefndin sæti eftir sem áður, því að enda þótt nefndarmenn væru kosnir af pólitískum flokkum, þá eiga þeir alls ekki að skoða sig þar sem pólitíska menn. En mjer er óhætt að segja það fyrir hönd milliþinganefndarinnar, að hún lagði ekkert sjerstaklega mikið upp úr þessu; það var í hennar augum ekkert sáluhjálparatriði fyrir bankann. Jeg er ekkert hræddur við, að bankaráðið fái nokkurt vald. Því að ef á að hafa það, verður að fela því störf, sem neyði það til þess að fylgjast með í þessum málum, en verði ekki dula, áhugalaust og gagnslaust. Þá kem jeg að frsm. minni hl. (JakM). Jeg hefi nú skrifað ýmislegt upp hjá mjer af því, sem hann sagði, en veit þó ekki, hve langt jeg á að fara út í það að svara honum. Honum fanst ræða mín ekki nógu frumleg, að því er mjer skildist, og hjelt hann sig þó talsvert fyrir sitt leyti að nál. minni hl. bankanefndarinnar. Það verður ætíð svo, að ræður manna hljóta að verða að nokkuð miklu leyti endurtekningar á því, sem áður hefir verið um málið sagt, t. d. endurtekningar á áliti milliþinganefndar. Jeg las það líka í einu blaði, að nál. meiri hl. fjhn. væri aðeins endurtekning af nál. bankanefndarinnar, og virtist blaðið alveg hissa á því. Það hefir kannske ekki aðgætt, að höf. nál.fjhn. er einn úr bankanefndinni, og var því eðlilegt, að hann líti svipað á málið í báðum stöðum. Háttv. frsm. (JakM) sagði, að skiftingin í stjfrv. í deildir væri þýðingarlaus, úr því að bankastjórnin sje hin sama, af því að hún væri alt af háð aðgerðum sínum við hinar deildirnar. En þetta má eins vel nefna styrk bankans eins og veikleika. Að sumu leyti getur það verið veikleiki, en að öðru leyti aftur styrkur. Seðlabankastjórnin situr þá inni með þann aukna kraft og öruggari þekkingu, sem leiðir af stjórn viðskiftabanka, og getur lagað starfsemina eftir því, sem seðlabankanum hentar best. En náttúrlega koma hjer til greina skoðanir á sambandi seðlaútgáfu og sparisjóðsstarfs. Það virðist vera viðurkent af öllum, að seðlabankinn þurfi að hafa þann styrk, að hann geti sveigt aðra banka eftir vilja sínum, þegar svo ber undir, og að það sje holt, að þeir hlýði ráðum seðlabankans. En auðveldast er þó fyrir seðlabankastjórnina að beygja þann banka, er hún sjálf ræður yfir. Og þekking sú og gætni, sem hún hefir eða á að hafa, kemur vitanlega best að notum við þann banka, sem hún sjálf stjórnar. Þá sagði hann, að það væri ágreiningur um, hvort þróun seðlabankanna í það, að verða banki bankanna, væri eðlileg. En það er ekki sá ágreiningur, sem hjer hefir verið dreginn fram, heldur um hitt, hvort við erum komnir á það stig í þróuninni, að hafa slíkan seðlabanka. Þetta kemur einmitt skýrt fram í nál. Og Rygg, bankastjóri Noregsbanka, hefir sýnt greinilega fram á þetta sama, hvernig bankinn byrjar eðlilega sem beinn viðskiftabanki, en þegar fleiri bankar rísa upp, færist hann smátt og smátt í það horf, að verða banki bankanna, Og það kemur og heim við þessa skoðun mína, að Noregsbanki er mest banki bankanna í Osló, þar sem þróuninni er lengst komið, en úti um landið er hann áfram viðskiftabanki. Og meira að segja: Rygg er alls ekki sjerlega hrifinn af þessari þróun í þá átt, að gera seðlabankana að bankanna bönkum eingöngu. Það sjest af mörgum ummælum hans, og ekki síst því, að hann segist skoða beinu útlánin sem kjarnann í starfsemi bankans. Það er engin skömm að játa, að við sjeum ekki eins langt komnir í þróuninni og aðrar þjóðir. England er líklega langlengst komið í þessum efnum. Þar er ekki seðlabankinn einn banki bankanna, heldur eru í raun rjettri stóru bankarnir líka bankar bankanna, sem hinir minni bankar og víxlarar skifta við, en prívatmenn komast ekki í samband við þá alment. Svona er þróunin komin langt í Englandi. Á Norðurlöndum, Noregi, Svíþjóð og Danmörku, er hún ekki komin líkt því á þetta stig, og stytst er hún komin hjer hjá okkur. Við erum svipaðir eins og útbúin frá Noregsbanka. Hjer eru aðeins tveir bankar, og er því nokkuð hjákátlegt að tala um banka bankanna, sem aðeins skiftir við eina tvo banka! - Þessi þróun í bankamálunum er nokkuð gömul, en það er alls ekki víst, að hún sje sú eðlilegasta eða sú endanlega þróun bankamálanna. Margir hinir færustu menn í þessum efnum efast um, að heppilegt sje að hafa seðlabanka, sem ekki standi í neinu sambandi við sjálfa atvinnurekendurna. Stríðið hefir kent þetta, eins og margt annað. Og enginn af þjóðbankastjórunum taldi þetta styðjast við nein knýjandi „teóretisk“ rök. En hvað sem öllu þessu líður, þá er það beinhörð staðreynd, að við höfum ekki notið þessarar þróunar, sem annarsstaðar hefir gert seðlabankana að banka bankanna. Þetta verða allir að játa. Hjer yrði að búa þennan bankanna banka til, skapa hann svo að segja af engu.

En því þá ekki að gera Íslandsbanka að seðlabanka?

. Fyrir því eru svo margar ástæður, að óþarft er að ræða það sjer á parti. En á það nægir að minna, að Íslandsbanki, sem hefir verið seðlabanki, hefir nú árum saman hagað starfi sínu með það fyrir augum, að hann eigi að sleppa þessari starfsemi (þarf ekki annað en minna á afskifti hans af gjaldeyrisverslun undanfarandi) og mundi því vera illa til þess fallinn. Auk þess fylgja seðlaútgáfurjettinum svo margar og víðtækar skyldur, sem hafa stórkostlega þjóðfjelagslega þýðingu, að ríkjunum er alveg nauðsynlegt að hafa full yfirráð yfir seðlabönkunum, og er þá einsætt, að þar sem ríkið á annað borð á banka og rekur hann, þá láti það hann annast seðlaútgáfuna. Háttv. þm. (JakM) sagði, að seðlaútgáfa landsbankans hefði verið svo lítil, að þetta væri í rauninni engin seðlaútgáfa. En hún var ekki svo lítil, miðuð við viðskiftin. Íslandsbanka gekk ekki fljótar að koma sínum seðlum í umferð, því að í lok ársins 1909 voru ekki nema 1 milj. kr. frá honum í umferð. - Að menn hafi viljað ná seðlaútgáfurjettinum af Íslandsbanka, af því að hann væri almennur viðskiftabanki, hefi jeg ekki heyrt fyr en í sambandi við kröfuna um sjerstakan seðlabanka. En ástæðan var ekki þessi, heldur öllu fremur löngun manna til þess að láta landsins eigin banka fara með seðlaútgáfurjettinn, því að margir litu svo á, að rjettur þessi væri svo mikil fjeþúfa, að þeir, hreint og beint, sáu eftir honum til Íslandsbanka. Þetta er auðvitað mjög völt skoðun, því að skyldurnar eru oft fjárfrekari en svo, að rjetturinn borgi. En því verður ekki neitað, að á umbrotalitlum tímum veitir seðlaútgáfurjetturinn ódýrasta starfsfjeð, sem kostur er á. Og Íslandsbanki sýnist einnig hafa litið að mestu á seðlaútgáfurjettinn sem fjárhagsleg fríðindi. En jeg vil ekki sækjast eftir seðlaútgáfurjettinum fyrir Landsbankann sem fjeþúfu. Langt frá því. Það verður dýrt spaug, að hafa hann, eins og nú er hag vorum háttað. Og jeg veit, að ekki hefir annað vakað fyrir þeim mönnum, er sæti áttu í þessum 2 nefndum. Öllum var það ljóst, að seðlaútgáfurjetturinn er ekki gróðafyrirtæki, að minsta kosti ekki á meðan landið er í gengisörðugleikum, því að honum fylgja svo margar og miklar skyldur. Frsm. minni hl. (JakM) gat um hið mikla sparisjóðsfje bankans. En það er ákaflega langt frá því, að verið sje að ákveða, að bankinn skuli safna sem mestu til ávöxtunar, þó það sje leyft, og að minsta kosti ekki fram yfir það, sem sparisjóðsfje Landsbankans er nú. Hjer eru tvær öfgar, og milli þeirra er oft það rjetta. Sparisjóðsfje Landsbankans er víst það mesta nú, sem það mætti vera, og þó held jeg það hafi ekki vaxið upp á síðkastið. Jeg er fullkomlega á þeirri skoðun, að of mikið sparisjóðsfje sje ekki gott fyrir bankann. Einmitt þetta, að skifta bankanum og hafa sundurgreindar bókfærslur, er gert til að hægra sje að ráðstafa fje bankans, meðan sömu menn fara með stjórn alls, og svo til þess, að auðvelt verði að kljúfa sparisjóðsdeildina alveg frá seðlunum, ef þróun bankamála vorra skyldi stefna að því marki, að það væri heppilegast. Háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) vitnaði í nál. meiri hl. sænsku bankamálanefndarinnar. Jeg neita því auðvitað ekki, að það er viðurkent út um heim, að seðlabankar eigi ekki að taka fje á vöxtu, þó að það þurfi ekki að koma að sök, að þeir geri dálítið að því. Hitt þarf ekki að nefna, að það er alment álitið erlendis, þar sem bankamálum er lengra komið en hjer, að seðlabankar eigi ekki að fást við sparisjóðsstörf. Þetta vita allir, og því óþarft að draga það hjer fram. Háttv. þm. (JakM) talaði um, að bankarnir gætu verið sterkir eða veikir á svo margvíslegan hátt, t. d. eftir því, hvort þeir ættu mikið fje sjálfir, eða færu mestmegnis með annara fje. Þetta tel jeg ekki svo mikils um vert. Það verður ekki sjeð, að það hafi mikil áhrif á starfsemi bankans, hvort hann starfar meir með sínu eigin, eða lánsfje. Eigið fje, t. d. hlutafje, er oft einmitt dýrasta fjeð, sem bankinn starfar með, svo að í sjálfum rekstrinum er það ekkert sjerlega notalegt. En auðvitað er það þó, að bankar þola betur skakkaföll, ef þeir eiga miklar eignir sjálfir og hafa minna þurft að tefla með lánsfje, og almenningur mundi trúa þeim banka betur fyrir sparifje sínu, sem hefði miklu eiginfje úr að spila, og gæti því talist áhættuminna að trúa fyrir sparifje. Aðalþýðing eigin fjár bankans, fram yfir annað starfsfje, er það, að það kemur eins og öryggiskoddi milli innlánsfjár manna og tapanna, sem bankinn getur orðið fyrir. En bankinn getur látið mikið til sín taka í viðskiftum þjóðarinnar, þrátt fyrir það, þó að hann hafi engu úr að spila nema lánsfje. Landsbankinn hafði t. d. fram að 1913 engu öðru fje til að dreifa en lánsfje. - Það er þessvegna ekkert því til fyrirstöðu, að bankinn geti orðið áhrifamikill í þjóðfjelaginu, þó að hann hafi ekki úr öðru fje en lánsfje að spila. Jeg neita því síður en svo, að seðlaútgáfan er gott og biturt vopn í höndum bankans, en jeg tel þó eigi víst, að bankinn muni beita því eins og sagt hefir verið, að hann muni gera. Þó hann gæti t. d. lagalega sett hinum bankanum eða bönkunum, ef fleiri verða, stólinn fyrir dyrnar, og neytt þá til að hætta að halda áfram að lána rekstrarfje til togarafjelaga o. s. frv., sem þeir hafa komið af stað með án góðærið var, en nú kreppir að, er jeg ekki viss um, að bankinn geti þetta af ýmsum öðrum ástæðum. - Jeg er ekki viss um, að þetta sje gerlegt frá siðferðislegu sjónarmiði sjeð, - að taka fyrir kverkar hinna bankanna.

Er ekki eins líklegt, að hann tæki fyrir kverkar á sjálfum sjer?

. Það er óþarfi að togast meira á um þetta atriði; það sjá allir, að sjerstakur seðlabanki getur verið allsterkur í sumum efnum. En hann getur ekki gert það, sem fyrst og fremst þarf að heimta af honum, og það er að tryggja gjaldeyrinn. Háttv. frsm. minni hl. (JakM) sagði, að seðlaútgáfurjettur gæfi meira vald hjer en annarsstaðar, vegna þess, hve hin árlega seðlasveifla væri hjer mikil. Jeg skal ekki segja um það, hvort þetta er rjett eða ekki. Sveiflan stafar sem sje alls ekki af neinum auknum lánum á þessum tíma, heldur af því, að að haustinu fara fram geysimörg þau viðskifti, sem seðlar eru notaðar í, og því er meira af þeim utan bankans þá í svip. En hitt veit jeg, að reynslan hefir ekki staðfest það, að seðlaútgáfurjetturinn gefi þeim, sem hann hefir, ýkjamikið vald yfir öðrum lánsstofnunum. Allan þann tíma, sem Íslandsbanki hafði seðlaútgáfuna, mun hann aldrei hafa haft nein minstu tök á hinum bankanum. Mun það heldur hafa verið á hinn bóginn stundum, að Landsbankinn hefði undirtökin í viðskiftum sínum við Íslandsbanka. Landsbankinn hafði svo stóran sjóð, og hafði svo mikið af seðlum Íslandsbanka í höndum, að hann gat krept að Íslandsbanka. Háttv. þm.N.-Ísf. (JÁJ) hefir sagt, að enginn banki í heimi gæti ráðið við gengissveiflur, og er það alveg satt, ef átt er við truflanir á viðskiftalífinu, sem eru nógu stórkostlegar, eins og t. d. út af heimsstríðinu. Seðlabanki getur ekki ráðið við þær að öllu leyti. En að draga af því þá ályktun, að seðlabanki geti ekkert ráðið við gengissveiflur, er sama sem að segja, að við eigum að leggja árar í bát og láta reka stjórnlaust. Það er þvert á móti alstaðar viðurkent, að sterkir bankar geti gert mjög mikið til þess að halda gjaldeyri landsins í lagi. Og þetta er yfirlýst með því, að í öllum þeim seðlabankalögum, sem jeg hefi sjeð, er þess krafist af þeim, að þeir haldi upp „valuta“ síns lands. Þetta mundi vart vera sett í lög, ef ókleift væri að gera það. En hvað þarf sá banki hjer að vera sterkur til þess, að forsvaranlegt megi heita? Því er sjálfsagt erfitt að svara með vissu. En það má þó segja, að eins og nú stendur á hjer, þarf bankinn að hafa kraft til þess að taka á móti alt að 10–20 miljónum króna í erlendum gjaldeyri, því hætti hann að kaupa, fer gjaldeyrisverslunin þegar úr höndum hans og þar með alt vald á því, sem honum ber að stjórna, sem sje gjaldeyrinum. Jeg hefi þegar áður skýrt frá því, hvernig jeg lít á afstöðu bankanna til þessa máls. Seðlabanki hefir ekki annað í höndum en útgáfurjettinn. Þegar hann hefir notað hann til fulls, hefir hann ekki í annað hús að venda en að fá lán. En þá kemur það í ljós, að hann hefir enga aðstöðu til þess að taka slíkt lán, sem bersýnilega hlýtur að verða honum til fjárhagstjóns, vegna þess, að arðurinn af seðlaútgáfunni fer í stjórnarkostnað og slíkt. Aftur á móti mætti heimta af Landsbankanum, að hann ljeti arðinn af seðlaútgáfunni ganga til þess að hafa vald á gjaldeyrinum. Hann hefir til þess aðstöðu, því að bankareksturinn hvílir þar ekki á seðlaútgáfunni.*) Niðurlag ræðunnar óleiðréttanlegt frá hendi skrifarans. M. J.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg mun ekki leitast við að rekja hjer allar þær ástæður, sem færðar hafa verið gegn áliti meiri hl. bankanefndarinnar. Hinsvegar verð jeg að leiðrjetta nokkur atriði, sem hv.frsm. (MJ) hefir gengið fram hjá. Hv. sessunautur minn (JAJ) sagði, að jeg hefði komist að þeirri niðurstöðu um hinn nýja banka, að ef hann byrjaði með hreint borð, mundi hann standa jafnt að vígi eins og báðir gömlu bankarnir, þó að hann hefði engin sjerrjettindi og væri auk þess skattskyldur samkvæmt núverandi útsvars- og tekjuskattslöggjöf. Þetta er að tvennu leyti rangt. Jeg bar nýja bankann aldrei saman við Landsbankann, enda var ekki um að ræða að veita honum sömu rjettindi og Landsbankanum. Jeg bar aðeins saman við Íslandsbanka og nefndi þó aldrei núverandi útsvars- og tekjuskattslöggjöf, heldur gekk jeg út frá því, að nýi bankinn byrjaði með hreint borð og starfaði undir almennri bankalöggjöf, en í almennri bankalöggjöf mundi öllum bönkum gefin betri kjör hvað snerti útsvar og tekjuskatt, en öðrum stofnunum í landinu. Þetta er því rangt haft eftir mjer hjá hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), en mjer virtist hann fallast á ummæli mín eins og hann skildi þau, engu að síður. Þetta kom samt nokkuð seint fram og hefði háttv.þm. (JAJ) átt að vera mjer samtaka um að láta hinn nýja banka starfa undir almennri bankalöggjöf, meðan sá málarekstur stóð yfir. Hv. þm. (JAJ) vildi gera lítið úr því valdi, sem seðlabankar hefðu yfir genginu, og sagði, að það væri af öllum viðurkent, að seðlabanki væri máttlaus gagnvart gengissveiflum. Jeg tel nú samt, að það eigi að gera okkar banka svo sterkan, að hann verði ekki máttlaus gagnvart genginu. Frv. minni hl. fullnægir því ágætlega, að bankinn verði gersamlega máttlaus gagnvart gengissveiflum, en frv. meiri hl. er bygt á því, að bankinn verði sterkur. Jeg skal benda á dæmi, sem sýnir ljóst, að seðlabankar eru í þessu tilliti ekki máttlausir, og eiga ekki að vera það, heldur sterkir og þjóðhollir. Þegar „inflationin“ varð í Englandi, vildi bankastjórnin ekki framkvæma „inflation“, en ljet í ljósi, að ef þing og stjórn vildu og teldu það nauðsynlegt til að sigra í ófriðnum, gætu þau sjálf framkvæmt hana, og það varð úr, En það kostaði ekki mjög langan tíma að komast í „pari“ aftur fyrir bankann. Og var það auðvitað fastri stefnu bankastjórnarinnar að þakka, sem stefndi að því marki og náði því. Slíkt kemur aldrei fyrir af sjálfu sjer. „Inflationin“ getur komið af fávisku, getuleysi og ógætni, en „deflationin“ á ávalt rót sína að rekja til fastráðinnar fjármálastefnu. Sama er að segja um sænska og finska bankann, og má það merkilegt heita, að sá banki (sá finski) skyldi fá fult vald yfir gjaldeyrinum eftir alt, sem á undan var gengið. Þannig stóð á, að þegar „hinir rauðu“ tóku Finnlandsbanka, komust þeir ekki inn í peningaskápana, fyr en dyravörður einn hleypti þeim inn. Þessi dyravörður var svo gerður að aðalbankastjóra! Honum tókst innan skamms að eyðileggja peningamál Finnlands, og má það teljast kraftaverk, hvílíku valdi hin ágæta bankastjórn hefir síðan náð yfir peningamálunum. Henni hefir tekist að ná föstum tökum á genginu og festa gjaldeyrinn. Þann banka, sem hjer á að hafa með höndum seðlaútgáfuna, þarf að gera voldugan yfir genginu, svo að hann geti með útlánsstarfsemi sinni stjórnað því, hvort gjaldeyririnn skuli stöðvaður, þegar hann leitar upp eða niður. Það er einmitt til að gefa bankanum þetta vald, að við viljum láta hann hafa meira fje en seðlana eina. Þá gerði þessi sami hv.þm. (JAJ) tilraun til þess að sýna, að þeir seðlabankastjórar, sem sendu nefndinni umsögn sína, hafi ekki meint það, sem þeir sögðu, og lagði hann ummæli aðalbankastjóra Finnlandsbanka út á þessa leið: „Þetta er kannske hægt, en mjer líst ekki á það.“ Hann getur ekki fullyrt, að það þurfi að koma að skaða, þó að seðlabanki hafi líka innlánsstarfsemi. Þetta svar við þeirri spurningu, hvort hætta sje á, að það geri skaða, er sama og að sagt sje, að það sje ekkert hættulegt. Minni hluta mennirnir lesa einkennilega brjefin frá erlendu bankastjórunum. Þeir lesa með illum vilja aftur á bak, eins og höfðingi sjálfrar óvildarinnar. Þegar Finnlandsbankastjóri skrifaði nefndinni, var það ekki í þeim tilgangi gert, að villa henni sýn. Ef hann hefði talið þetta fyrirkomulag hættulegt, hefði hann varað við því. Minni hl. leggur áherslu á, að ummæli þessara manna sjeu hikandi. En þau eru ekki hikandi, heldur gætileg, vegna þess, eins og hv.þm. (JAJ) sjálfur segir, að um leið og lýst er áliti á því, hversu hagkvæmt eitthvert fyrirkomulag sje, þarf að líta á staðhætti þess lands, sem um er að ræða. Það, sem gott er í einu landi, getur verið ilt í öðru. Vegna þessa tala þeir gætilega og eins vegna hins, að slíkum mönnum, sem djúpsetta þekkingu hafa á bankamálum, er tregt um að koma með fastar fullyrðingar um, að eitt skipulag sje alstaðar rjett, annað alstaðar ómögulegt. Það gera minni hl. mennirnir einir. Þeir menn, sem standa frjálsir gagnvart „teoríunum“ og þekkja veruleikann til hlítar, eru ekki eins bundnir á klafa eins bankafyrirkomulags og hv. minni hl. Jeg talaði við einn útlendan bankamann, sem þóttist þess fullviss, að þetta, sem hjer er um að ræða, væri alveg stórhættulegt. En þegar jeg talaði við menn, sem með völdin fara í peningamálunum og þora að hugsa frjálst, var tónninn annar. Það er sami munur á þessum mönnum og á lögregluþjón og löggjafa, á þeim, sem lætur setja reglurnar. Það er einmitt eftirtektarvert, að allir þessir fróðustu menn gefa oss fyllilega í skyn, að oss sje hentast að hafa það fyrirkomulag, sem þeir ekki hafa í sínu landi. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) taldi það grunsamlegt, að þeir gefa okkur reglur, sem þeir starfa ekki eftir sjálfir. Jeg skal játa, að það er full ástæða til að ætla, að bankastjórarnir fari gætilega í því, að gefa okkur slíkar reglur. Það, að þeir gefa okkur önnur ráð, en þeir sjálfir búa við, er því skýr vottur þess, að þeir telja þau fullkomlega örugg, áhættulaus og við okkar hæfi eftir því, sem þeir best geta sjeð. Við megum vita, að þeir segja einungis það, sem þeir halda, að sje okkur fyrir bestu. Það er leiðinlegt að hlusta á útúrsnúninga á brjefum þessara manna, sem hafa ljeð okkur lið sitt í bestu meiningu. Hv. sessunautur minn (JAJ) benti á það atriði, að sænski ríkisbankinn hefði rjett til að taka við innlánsfje gegn vöxtum. Síðan spyr hann af sinni miklu speki: En notar hann þennan rjett? Það er satt, hann notar hann ekki, en af hverju stafar það? Þekkingin virðist ekki ná svo langt, að hann vissi, af hverju þeir nota ekki rjettinn. Ástæðan er sú, að sá rjettur, sem aðalbankastjóri sænska ríkisbankans fór fram á, var ekki sá, sem fjekst, heldur annar og miklu meiri. Þótt þessi takmarkaði rjettur fengist, hefir hann því eigi viljað nota hann, heldur heimtar ótakmarkaðan innlánsrjett. Innlánsrjettur, sem bundinn er við stuttan tíma, getur valdið óþægindum. En takmarkaður innlánsrjettur skapar festu, og hefði án efa verið notaður í ríkum mæli. Háttv. frsm. minni hl. (JakM) talaði einnig mikið um sænsk bankamál, og nál. meiri hl. bankanefndarinnar sænsku. Þar sem því hefir nú þegar verið allrækilega svarað af hv.frsm. meiri hl. (MJ), get jeg verið fáorður um það. Hv. frsm. (JakM) las upp ummæli, sem Cassel hafði haft, og sagði, að þarna væri einn úr meiri hl. sænsku nefndarinnar. Já, það er rétt, að þarna er einn úr meiri hl. hennar. Því að þegar Cassel segir þessi orð, er hann aleinn og talar hvorki fyrir meiri nje minni hluta. Þau voru tekin úr stuttri sjergrein frá honum einum, sem sænska nál. fylgir. En það eru þessi ummæli, sem hafa verið mest vatn á myllu minni hlutanna hjer. En aðeins einn einasti maður í sænsku bankanefndinni hafði þetta álit 

Hvað segir hv.þm. V.-Ísf. um það?

Jeg hefi gott traust á honum, en trúi þó ekki á hann sem óskeikulan páfa. Jeg skal og bæta því við, að þarna er Cassel ekki aðeins á móti því, að bankinn fengi að taka á móti fje gegn vöxtum, heldur einnig jafnmikið á móti hinu, að ríkið ræki almenn bankaviðskifti, svo sem Landsbankinn gerir hjer. Og auk þess mótfallinn takmörkuðum innlánsrjetti ríkisbankans. Og klofnaði ekki einmitt meiri hl. sænsku nefndarinnar um þetta? Og gekk ekki það, sem Cassel var á móti, gegnum báðar deildir sænska ríkisþingsins? Er það nú ekki orðið lög?

Eru þau lög ekki dauður bókstafur?

sem má blása lífi í, hvenær sem er og verður gert strax og innlánsrjetturinn verður rýmkaður svo, að bankinn geti starfað til langframa með því fje, er hann fær þannig til umráða. Minni hl. sænsku bankanefndarinnar vildi rýmka hann og blása lífi í hann. Hann vildi, að sænski ríkisbankinn tæki upp sömu starfsaðferð og fyrir 1897. Jeg vil biðja menn að athuga, að ekki er lengra síðan hann lagði niður að ávaxta innlánsfje. Meiri hl. sænsku nefndarinnar (og hann er lítið minni en meiri hl.) áleit, að óheppilegt hafi verið að hverfa frá því, að taka við fje gegn vöxtum. Mönnum verður að skiljast, að hjer er ekki um neitt alheimslögmál að ræða, sem ríkt hafi í geimnum um ómunatíð, og ekki verður frá vikið. Það er fyrst um aldamótin, sem ríkisbankinn sænski byrjar að draga úr ávöxtun innlánsfjár, og nú þegar er risin hin sterka alda, sem hamlar, að sú starfsemi verði aftur upp tekin. Jeg skal því fúslega játa, að í þessu efni megi fara ólíkar leiðir, og sú skoðun, sem hv. minni hl. byggir till. sínar á, er það, sem Jesúítar nefndu „probabel“. Krefst jeg þess, að hv. minni hl. sýni sömu sanngirni og játi, að við höfum merka menn með okkur, eins og t. d. forseta stjórnar sænska ríkisbankans. Hann var formaður sænsku bankanefndarinnar og lagði allra manna mesta áherslu á, að upp yrði komið almennri viðskiftadeild við sænska ríkisbankann. Á þessum manni hafa Svíar svo mikið traust, að hann hefir ár frá ári verið skipaður forseti ríkisbankastjórnarinnar, hvaða flokkur sem setið hefir að völdum. Þótt hann hjeldi því hinu sama fram og felst í frv. um Landsbanka Íslands, hefir hann eigi fallið í áliti, nje verið troðinn niður í skítinn, þó hjer sje þeirri aðferð beitt við okkur.

Hvar hefir því verið haldið fram?

. Það er tónninn, að ekkert sje ráð í þessum efnum, sem flutt hefir verið af okkur, „fávísum heimalningum.“ Þá vil jeg benda mönnum á, að meiri hlutinn sænski berst á móti því, að tekin sje upp innlánstarfsemi, en við erum á móti því, að lagður sje niður elsti viðskiftabanki landsins. Ef baráttan hefði staðið um það í Svíþjóð, hvort leggja skyldi niður viðskiftadeild, sem hann hefði haft, getur verið að meiri hl. þar hefði litið nokkuð öðruvísi á málið.

Hver vill leggja niður Landsbankann?

. Ef hv. minni hl. vill vera sjálfum sjer samkvæmur, þá hlýtur hann að leggja það til. Vilji hann nota sjer álit sænsku bankanefndarinnar, miða öll rökin að því, að Landsbankinn skuli lagður niður.

Það er einkennilegt!

. Já, það er nú svona einkennilegt. Það er hin eina rökrjetta afleiðing af stefnu meiri hl., að ríkið komi ekki aðeins upp sjerstökum seðlabanka, heldur hætti allri annari bankastarfsemi. Þetta viðurkenna þessir hv.þm. vonandi einhverntíma, þótt þeir vilji ekki gera það í þingsálnum að sinni. - Það er ekki til neins að standa með sinn fótinn hvoru megin á jaka, sem er að klofna, ef menn vilja ekki klofna sjálfir. Jeg þarf nú fáu við að bæta það, sem hv.frsm. meiri hl. (MJ) hefir sagt. Jeg vona, að hv.frsm. minni hl. (JakM) sje farið að skiljast, hvað meiri hl. á við, þegar hann talar um þróun í bankamálum hjer á landi. Það, sem við eigum við, er að ríkið hafi með ágætum árangri rekið hjer almenna bankastarfsemi, og þegar það bætir nýjum lið við hana, seðlaútgáfunni, sje sjálfsagt, að hin sama stofnun fari með hana. Okkar Landsbanki hefir verið alveg einstæður meðal banka á Norðurlöndum og jafnvel í Norðurálfunni. Hefir hann ekki að neinu leyti beðið meira tjón en þótt hann hefði verið einkabanki. Jeg geri ráð fyrir því, að hægt væri að fá vottorð frá útlendum einkabankastjórum um, að þetta væri algerlega óhæft skipulag, sem hvergi gæti þrifist, að ríkið ræki almenna bankastarfsemi. Nú er ekki um nema tvent að gera, að láta seðlaútgáfuna fara í Landsbankann, eða að hlaupa yfir á hinn jakann, þar sem þeir menn standa, sem halda fram óhollustu allra annarar bankastarfsemi en seðlaútgáfu einnar saman, og leggja þá Landsbankann alveg niður. Jeg hefi veitt því eftirtekt hjá sumum, sem skrifað hafa eða talað um þetta mál, að þeir vilja leggja Landsbankann niður, en með nokkuð öðrum hætti. Þeir vilja, að hann hætti brátt allri innlánsstarfsemi, eftir að hann hefir tekið við seðlaútgáfunni, og skal jeg viðurkenna, að þessi leið er í fullu samræmi við þróun okkar bankamála, að því leyti, sem þá er bygt á núverandi ástandi og fyrirkomulaginu breytt smátt og smátt, en ekki alt í einu. Gagnvart þessu vil jeg láta þess getið um mig, að jeg tel, að innlánsstarfsemi bankans sje svo nauðsynleg fyrir höfuðverkefni seðlabanka, að engar líkur sjeu til, að hún eigi að fara minkandi. Þróunin sýnist nú fara í þá átt í hinum minni ríkjum, að seðlabönkunum sje fengin aftur innlánsstarfsemin til að veita þeim nægilegt vald yfir peningapólitík landanna. En þetta skal jeg fúslega leggja á vald framtíðarinnar og þeirra, sem fara með stjórn bankamálanna hjer í landi, en það er bankaráð og framkvæmdarstjórn Landsbankans. Held jeg, að best muni og affarasælast að láta þetta deilumál um mikla eða litla innlánsstarfsemi seðlabankans liggja milli hluta hjer í þinginu að þessu sinni, en fá það til úrskurðar bankaráðum og bankastjórnum þeim, sem framvegis stjórna Landsbankanum, ef okkar frv. nær fram að ganga. Svo mikla trú verður að hafa á framtíðinni og þeim mönnum, sem þjóðin fær framkvæmdarvaldið á þessu sviði.

Halldór Stefánsson Hæstv. fjrh. (JÞ) mintist á brtt. okkar hv.þm. Str. (TrÞ) og tók heldur ólíklega í þær. Þykir honum ekki aðeins of mikið, að binda helming sparifjárins í verðbrjefum, heldur sagði hann, að nær lægi að lækka þá tölu, sem nú stendur í frv., og vill að það sje tekið til athugunar til 3. umr. En það held jeg að geti ekki komið til mála, það væri öfugspor. Hæstv. ráðh. (JÞ) hjelt því fram, að valda myndi miklum örðugleikum að færa 4 miljónir, að hann taldi, úr víxillánum yfir verðbrjef. Loks sagði hann, að þetta væri því aðeins rjettmætt, að það væri eðlileg tilhögun á meðferð fjárins. Já, það, sem við byggjum á, er einmitt það, að þetta sje eðlileg tilhögun á meðferð sparifjárins, þjóðholl stefna og hin tryggasta geymsla fjárins. Við álítum, að þetta geti stuðlað að því, að vöxtur þjóðlífsins verði með eðlilegum hætti, sem jafnastur og traustastur til frambúðar. Það hafa verið mistökin, jafnt hjá okkur sem víða annarsstaðar, að vexti þjóðlífsins hefir með misbeitingu starfsfjárins verið beint á óeðlilegar brautir. Af því hefir meðal annars stafað misvöxtur atvinnuveganna, misvöxturinn milli borga- og sveitalífs, - hjá okkur misvöxturinn milli sjávarútvegs og landbúnaðar - á síðari tímum. Þetta almenna fyrirbrigði þjóðlífsins í flestum löndum hefir valdið miklum örðugleikum víða um lönd. Í þessu hefir misbeiting fjármagnsins átt sinn drjúga þátt. Bankarnir hafa lagt meiri áherslu á að lána fje sitt til fyrirtækja, sem gefið hafa meiri gróðavonir, sem þó oft hafa brugðist, - eins og háttv.þm.N.-Ísf. hefir minst á, að átt hafi sjer stað um suma enska banka - heldur en að lána til þeirra fyrirtækja, sem tryggari eru og þjóðhagslega hollari. Till. okkar hv.þm. (TrÞ) miðar einmitt að því, að ráða nokkra bót á þessu. Það má vera, að það geti valdið nokkrum örðugleikum að snúa lítilsháttar við á þessari braut. En ef okkar skoðun, sem jeg nú hefi lýst, er á rökum bygð, þá verður að taka því. Get jeg þó ímyndað mjer, að örðugleikarnir sje minni en látið er í veðri vaka. Þá sagði hæstv. fjrh. (JÞ), að hjer væri um beina gjöf að ræða frá eigendum sparifjárins til landbúnaðarins. Það fæ jeg ekki skilið, þar sem vextir verðbrjefanna eigi að vera ¼% hærri en sparisjóðsvextir. Þessvegna er ekkert tekið frá sparifjáreigendum. Ef frá nokkrum er tekið, þá er það tekið af gróðavon bankans. Annars gæti hann ef til vill lánað það við hærri vöxtum, - og meiri gróðavon er jafnframt meiri áhætta. Þá hjelt hæstv. fjrh. (JÞ) því fram, að þessa gerðist ekki þörf, því að Ræktunarsjóður hefði nóg fje, eins og nú stæði. Mundi hann einnig geta selt nóg jarðræktarbrjef. - Það má vera, að þessa gerist ekki þörf í bili. En það er lítil framsýni, að líta aðeins á málið svo sem nú er á statt. Því að þetta getur brugðist, þegar fram líða stundir. - En till. okkar á einnig að vinna annað. Hún á að stuðla að því, að landbúnaðurinn fái fje við hæfilegum vöxtum, og þar með að tryggja, að hann þurfi ei að fara á mis við nauðsynlegt lánsfje vegna of hárra vaxta. Í skoðanamun okkar og hæstv. fjrh. (JÞ) rekast á tvær stefnur í þjóðmálum. Hann heldur fram þeirri stefnu, sem verið hefir, að beina fjármagninu sem mest þangað, sem gróðavonin er mest þá og þá, þótt það valdi misvægi og óhollustu í þjóðlífinu. Hann vill stuðla að vexti bæja og atvinnugreina, sem safna að sjer fjölda af verkafólki, sem á við stopula atvinnu að búa, er í annara þjónustu, og auðvelt er að vekja hjá óánægju með lífskjör sín. Þaðan stafar sú alkunna sundurþykkja, sem uppi er í öllum löndum á milli verkamanna og vinnuveitenda, og hún er aftur efniviðurinn í hina andstæðu pólitísku flokka. Till. okkar miða að því, að gera það mögulegt, að allar atvinnugreinar þróist jafnt og eðlilega, og geti skapað fólksfjölguninni að sem mestu leyti sjálfstætt verkefni, í beinum viðskiftum við náttúruna, sjer til framfæris. Sje jeg svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð að sinni.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Hv. þingdeildarmenn vita, hvernig fer, þegar lamið er í ullarbing. Það kemur dæld, þar sem barið er, en svo bólgnar bingurinn upp á öðrum stað. Líkt þessu er að eiga orðastað við formælendur þessa máls. Eins og allir vita, sem lesið hafa nál. og fylgst með í umræðunum, hefir það einkum verið haft á móti sjerstökum seðlabanka, að hann yrði of veikur, hinir bankarnir yrðu honum of jarlar. Svo þegar jeg fer að vefengja þetta, þá verður bankinn alt í einu of sterkur. Nei, það, sem gerir varhugarvert að fela Landsbankanum seðlaútgáfuna, er það, að hann tekur sjálfan sig aldrei kverkataki. Ef seðlabankinn ekki neytir máttar síns til að láta banka með almennum viðskiftum fara eftir reglum, sem hann telur nauðsynlegar, þá kemur ekki til mála, að bankarnir geri það. Jeg held því fram, að seðlabankinn geti verið nægilega sterkur til þessara hluta, og þar styðst jeg við meiri hl. sænsku bankanefndarinnar, sem staðhæfir, að seðlaútgáfan sjálf geti verið fullnægjandi í þessu efni. Háttv. þm.N.-Ísf. (ÁÁ) var óánægður yfir því, hvernig jeg notaði Cassel. Jeg varð ekki var við, að hv.þm. leiðrjetti neitt hjá mjer. En hann fór ekki rjett með, því hann sagði, að Cassel væri einn með þessa afstöðu. En hjer stendur í áliti minni hl. bankanefndarinnar, með leyfi hæstv. forseta: „Aftur á móti skiftist meiri hl. nefndarinnar í tvent um það, hvort leyfa ætti ríkisbankanum að taka á móti fje frá almenningi gegn vaxtagreiðslu. Þrír af nefndarmönnunum vildu ekki gefa samþykki sitt til þess o. s. frv.“ Hjer er þá ekki um Cassel einan að ræða, heldur eru tveir aðrir í nefndinni sömu skoðunar. En þó að þessi ágæti maður hefði nú verið einn um þessa skoðun, situr illa á hv.þm. (ÁÁ) að gera lítið úr skoðun hans, þar sem hann vitnar í hann sjer til stuðnings í sambandi við annað mál. Jeg veit ekki betur en hv.þm. (ÁÁ) ætli að færa sínum málstað til inntekta skoðun Cassels í máli, sem hann hefir staðið algerlega einn uppi með, af ráðandi mönnum í sínu landi. Þessi ummæli Cassels eru skýr. Þar er ekki að ræða um neina umsögn, sem gefin er og stíluð til að „passa“. Þetta er úrskurður almenns efnis. Það var svo sem auðvitað, að meiri hl. fjhn. mundi leitast við að færa þessi ummæli á betri veg fyrir sinn málstað, en það er ekki hægt. Jeg mótmæli því, að hjá mjer sje nokkur illvilji í sambandi við þetta. Jeg fæ bara ekki annað út úr þessum ummælum en jeg hefi sagt. Hv. þm. (ÁÁ) hafði ummæli eftir Finnlandsbankastjóra. Jeg efast um, að nokkur maður í deildinni nema hv.þm. og kannske einhverjir samnefndarmenn hans hafi getað fengið þann skilning, sem hann vildi vera láta, út úr þessum ummælum. Bankastjórnin segir, með leyfi hæstv. forseta: „Samt sem áður getum vjer ekki fullyrt, að það þurfi að gera seðlabanka nokkurn skaða, þótt hann starfi jafnframt að innlánum.“ Jeg þori að fullyrða, að enginn í deildinni getur fengið annað út úr þessum ummælum en að það sjeu a. m. k. miklar líkur til þess, að þetta geri bankanum skaða. Ef maðurinn meinar annað, þá segir hann það ekki. Jeg get fullkomlega fallist á það með hv.þm. (ÁÁ), að þessi maður hafi sagt það, sem hann meinar, og ekki annað. En það liggur greinilega í ummælunum, að hann telur þetta hættulegt, þó hann á hinn bóginn vilji ekki fullyrða, að það geri skaða. Auðvitað gerir hann ráð fyrir, að hann gefi umsögn sína mönnum með fullu viti. Hv. þm. (ÁÁ) vill fá út, að bankastjórinn telji þetta ekki hættulegt. Til samanburðar má benda á það, sem bankastjórinn er rjett áður búinn að segja, að það mundi vera eiginlegra og meira í samræmi við reglurnar um eðli seðlabanka, að þeir reki ekki innlánsstarfsemi.“ Þetta er í fullu samræmi við hitt. Eins er um forseta sænsku ríkisbankastjórnarinnar. Hann gengur út frá, að Íslandsbanka sjeu eftirlátin sparisjóðsviðskiftin. Þvert ofan í þetta vill meiri hl. nefndarinnar halda fast við það, að Landsbankinn haldi allri sparisjóðsstarfseminni. En fyrst þeir vilja efla hann með sparisjóðsstarfsemi, því þá ekki að efla hann sem mest? Hjer er ullarbingurinn kominn aftur, alveg sama tilhneigingin til að slá úr og í. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) talaði um, að það gæti verið styrkur fyrir stjórn seðlabankans að vera háð aðgerðum í sparisjóðsstarfsemi. Það er rjett. Að því getur verið styrkur. En spurningin er sú, hvort hættan sje ekki meiri. Því neitar enginn, að sparisjóðsstarfsemi gefi bankanum meiri mátt. En það verður líka að líta á hættuna. Svo er það þróunin, þessi þokukendu ummæli um þróunina í íslenskum bankamálum. Jeg er enn engu nær um það, hvað meint er með þessu þróunartali. Mjer skildist helst á hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að þróunin væri í því fólgin, að af því hjer hefðu verið svo lítil bankaviðskifti áður, yrði að sameina seðlaútgáfuna þeirri stofnun, sem fyrir væri. Þetta væri líkt því, ef ríkið tæki einokun á síld, og svo væri krafist, að það tæki líka einokun á kjöti og setti hvorttveggja undir sama hatt. Það er ekki víst, að það væri praktiskt. Það gæti þurft mismunandi sjerþekkingu til hvors um sig. Svo sagði hv.frsm. meiri hl. (MJ), að hann efaði ekki, að þróunin stefndi í þá átt, að seðlabankinn yrði banki bankanna, en hjá okkur væri ekki þróunin komin á það stig ennþá. En ef reynslan er búin að sýna annarstaðar, þar sem viðskiftin eru öruggari en hjer, að þróunin leiði til þess, að seðlabankarnir dragi sig út úr almennum bankaviðskiftum, því má þá ekki fara eins að hjer? Ef það er játað, að hjer sje um eðlilega þróun ræða, þá er ekki hægt að neita því, að þetta á að vera eins hjá okkur. Þróunin hefir sýnt hjá okkur, að við höfum neyðst til að draga seðlana út úr áhættu. Hv. frsm. (MJ) sagðist ekki hafa heyrt getið um neina hættu í þessu sambandi. Jeg get ekki gert að því, þó hann hafi ekki heyrt það, en jeg hefi heyrt það. Það hafa verið höfð svo stór orð um misnotkun seðlaútgáfúnnar hjer á landi, að mjer þykir ólíklegt, að hv.frsm. (MJ) hafi ekki orðið þess var. Ef enginn árekstur hefði orðið, mátti seðlaútgáfan vera kyr hjá þeirri stofnun, sem hefir haft hana, aðeins að hún kæmist meira undir yfirráð ríkisstjórnarinnar. Hjer kemur þetta stökk af því, að árekstur hefir orðið, sem sýnir, að breyta verður til. En það er ekki eðlilegt að taka seðlaútgáfuna af þeirri stofnun, sem fengið hefir áreksturinn, og setja hann í aðra stofnun svipaða. Þó þeirri stofnun sje betur treyst í bili heldur en þeirri bankastjórn, sem fór með völd, þegar mistökin urðu í hinum bankanum, þá verður að gæta þess, að hjer er verið að stofna til frambúðar skipulags, og enginn veit, hverjir fara framvegis með völd við þá stofnun, sem nú á að afhenda seðlaútgáfuna. Þar geta vel orðið sömu mistökin. Það er ekki hægt að sjá annað, en að hið sama gildi með báðar þessar stofnanir. Það, sem annari hefir einhverntíma orðið á, getur hinni orðið á líka. Hv. frsm. (MJ) sagði, að best sæist á því, hver munur væri á þessum málum hjer og annarsstaðar, að þar yrðu seðlabankarnir á eðlilegan hátt og smátt og smátt bankar bankanna, en hjer væri talað um að setja upp nýjan seðlabanka. En það er af því, að ekki þykir fært að láta þá bankastofnun, sem haft hefir seðlaútgáfuna, gerast banka bankanna. Það þykir þurfa að taka seðlana burtu þaðan. Ef ástæða hefði þótt til að taka seðlana úr Norska bankanum eða ríkisbankanum sænska, þá hefði vafalaust komið til mála að setja upp nýjan seðlabanka, a. m. k. miklu fremur en að setja seðlana í annan banka, sem líkt var ástatt um. Hjá okkur er um samskonar þróun að ræða og hjá öðrum, þó að hún hafi gerst á skemmri tíma. En þó að við hefðum ekki rekið okkur neitt á, og ekki getað bent á neina þróun, þá var vissulega skylda okkar að athuga reynslu annara þjóða og haga okkur eftir henni. Þó að hægt væri að draga í efa, hvað þróun okkar væri komið langt, þá væri ekkert vit í því, að við settum okkur áratugi til baka og segðumst gera það af því, að viðskiftalíf okkar væri ekki komið lengra áleiðis nú en hefði verið hjá þessum eða hinum þá eða þá. Við yrðum því að gera nú eins og þeir hefðu gert þá. Það væri rjett eins og ef við hjeldum því fram, að við ættum að hafa seglskip til flutninga, af því að aðrar þjóðir hefðu notað þau á okkar þróunarstigi. Við værum ekki komnir svo langt, að okkur hæfðu gufuskip. Nei, hvað sem þróuninni líður, þá eigum við að nota þau tæki, sem fullkomnust eru og best. Við eigum að fara eftir þeim fyrirmyndum, sem bestar finnast. Það er alveg sjálfsagður hlutur. Það var hv.frsm. meiri hl. (MJ), sem þó vildi efast um það, að máttur seðlaútgáfunnar væri eins mikill og jeg hefði fullyrt, sjerstaklega vildi hann ekki gera mikið úr því, að það hefði neina verulega þýðingu, hve mikill munur væri á lágmarki og hámarki. Jeg hafði haldið því fram, að það, að þessi mismunur er mikill á seðlaútgáfunni, gæfi honum mikið vald. Þetta vildi hv.þm. (MJ) efast um, af því að aukning seðlaútgáfunnar á sumrin og fram á haustin kæmi af öðrum ástæðum en nýjum lánveitingum. Það er mikið rjett, að ef seðlabankinn fengist við allskonar viðskifti, þá hefði þetta ekki svo mikið að segja, því að þá væri hægt að taka seðlana út úr viðskiftareikning hjá honum og nota þá til hvers sem vera vildi. En einmitt af því að honum er ekki ætlað að gera annað en „rediskontera“, þá er ekki hægt að fá seðlana öðruvísi en að mennirnir, sem þurfa á þeim að halda, þó að þeir kannske þurfi ekki að taka nýtt lán, verða að taka þá út úr reikningi sínum í hinum bönkunum, en þá eru þeir þó úr seðlabankanum, og ef viðskiftabankarnir ekki hafa þá, þurfa þeir að sækja þá til hans. Það má því einu gilda, hvað „fluktuationinni“ veldur, hún gefur seðlabankanum sömu sjerstaklega sterku tökin á hinum bönkunum. Svo vildi hv.frsm. meiri hl. (MJ) gera lítið úr því, að seðlabankinn hefði aðstöðu til þess að forða frá gengissveiflum; það höfum við báðir talað um áður, hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og jeg, að mundi nú verða misjafnlega auðvelt fyrir bankana, hvort sem væri sjerstakur seðlabanki eða ekki, að ráða við stórar gengissveiflur. En jeg fullyrði það enn, að Landsbankanum mundi líka verða það ofvaxið, ef hann nyti ekki styrks ríkissjóðs. Og hvað það snertir, að eiga stórar fúlgur á vöxtum erlendis, þá sje jeg ekki, að til þess þyrfti svo mjög mikið að koma, vegna þess að gjaldeyrisbirgðirnar geta verið svo og svo mikið í höndum hinna bankanna, og seðlabankinn haft áhrif á það, hvernig með þær er farið, það er fullkomlega það sama, þó að þessar gjaldeyrisbirgðir standi ekki á hans nafni hjá erlendu bönkunum, því að hann getur samt að svo og svo miklu leyti haft undir sínum yfirráðum gjaldeyrinn, en hitt getur einnig dugað honum. En þegar mest á reynir að halda gjaldeyrinum uppi og forða sveiflum, þá er ástandið gjarnan ekki þannig, að það sje svo mikið af erlendum gjaldeyri, sem þurfi að eiga á lágum vöxtum, heldur er það miklu fremur þannig, að það þurfi að fá lán, og þá er það ekki kraftur bankans sjálfs sem banka, heldur bakhjarlsins, sem er það sama í báðum tilfellum, það er ríkissjóður. Um það, hvort bankinn verði annars illa staddur, og mjer skildist, að hv.frsm. meiri hl. (MJ) vildi gefa í skyn, að allar hans tekjur mundu fara í starfrækslukostnað, vil jeg segja, að þetta er mjög hæpin fullyrðing, því að með því að vera, eins og stungið er upp á af minni hl. milliþinganefndarinnar, í starfrækslu með Ríkisveðbankanum, verður starfrækslukostnaður hans ekki svo tilfinnanlegur. Þar að auki gæti komið til mála að veita bankanum fleiri tækifæri til þess að afla sjer tekna, hygg jeg, að vikið sje að því í nál. minni hl., t. d. með því að fela honum útgáfu skiftimyntar, sem er töluverður tekjuliður, og svo gæti verið um ýmislegt fleira að tala, sem komið gæti til greina. Þá var hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) að hlaupa í skörðin fyrir hv.frsm. meiri hl. (MJ), út af því, að hann hafði sagt, að það væri hægðarleikur fyrir seðlabanka að mæta því, þegar heimtaðar væru innstæður af honum; það væri ekkert annað en að gefa út seðla og fleygja þeim í þá, sem vildu fá peninga, og vitnaði til Englandsbanka, hvorki meira nje minna en til Englandsbanka. En jeg er gróflega hræddur um, að það sje nokkuð öðru máli að gegna, hvort þessi „taktik“ er tekin upp hjer eða í Englandi. Gerum ráð fyrir, að mönnum þyki ekki mikið í annað hús að venda, að koma peningum sínum fyrir, þegar þeir hafa fengið seðla frá Englandsbanka, en það kynni að verða öðruvísi hjer, og hvað er svo upp úr þessum seðlum að hafa? Það yrði svo líklega reynt að fá ávísanir til útlanda, og þá er jeg gróflega hræddur um, að svikamyllan sje gangandi. Nei, jeg er hræddur um, að það sje dálítið athugavert við þetta, að gott sje að hafa sparisjóðsstarfsemi með, því að það sje svo þægilegt að gefa altaf út seðla. Jeg vil ráða hv. meiri hl. til að finna sjer aðrar varnir en þetta, því að jeg held, að þær verði hvergi taldar góðar. Það má nú vel vera, að mjer hafi láðst að svara einhverju af því, sem hv.þm. hafa beint til mín. En þeir eru þá vísir til að minna mig á það, og get jeg þá kannske ennþá fengið tækifæri til þess að bæta úr því.

Fjármálaráðherra (JÞ): Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) hjelt það vera rangt hjá mjer, að till. hans á þskj. 386 færi fram á gjöf frá innstæðueigendum í sparisjóði Landsbankans til landbúnaðarins, og sagði, að það væri þá, ef um gjöf væri að ræða, að minsta kosti ekki frá sparisjóðsfjáreigendum, heldur frá Landsbankanum. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. (HStef) heyrir mál mitt, enda skiftir það minstu.  (Nokkrir þm.: Jú, þm. er nærstaddur)  . En þessi ummæli hv.þm. (HStef) hljóta að byggjast á því, að hann hefir ekki athugað, hvernig frv. það er, sem hjer liggur fyrir. Hjer er sparisjóðurinn algerlega aðskilinn frá annari starfsemi bankans, hann á að bera kostnað af sínum rekstri að tiltölu, sjálfur að safna sjer varasjóði, og fær engin tillög annarsstaðar að. Sá sem sparisjóðnum er ætlað að fá í vaxtamismun, eftir tillögunni, nægir ekki fyrir reksturskostnaði hans, og því síður, að nokkuð geti orðið afgangs til þess að leggja í varasjóð sparisjóðsins fyrir vanhöldum. Þetta er því beinlínis gjöf frá sparisjóðnum, sem gengur út yfir varasjóð hans, og þá um leið út yfir sparifjáreigendur beinlínis, hvenær sem þannig kreppir að, að varasjóðurinn ekki reynist nógur, aðrar greinir Landsbankans komast alls ekki að til þess að greiða neinn halla af þessu fyrir sparisjóðsinnieigendur. Þá sagði hv.þm. (HStef), að afstaða mín gagnvart till. bæri vott um aðra stefnu og aðrar óskir um vöxt þjóðlífsins. Þetta er allra mesta fjarstæða, jeg hefi, satt að segja, ekki mikið aðrar óskir um vöxt þjóðlífsins heldur en hv.þm. (HStef) sjálfur. En jeg álít, að það beri að fara rjetta leið til að koma fram óskum sínum í þeim efnum, og að það sje ekki sú leið að meiða eða skemma eina tiltekna peningastofnun, sem meðal annars á að bera uppi þann rjetta vöxt. Jeg vildi óska, að hv.flm. vildu leita álits einhverra bankamanna, sem þeir bera traust til, t. d. núverandi stjórnar Landsbankans, sem jeg hygg, að þeir báðir beri fult traust til, um það, hvort brtt. þeirra sje forsvaranleg frá sjónarmiði bankans. Jeg held, að jeg geti ekki alveg leitt hjá mjer þær almennu umræður, sem fram hafa farið milli hv. nefndarmanna í fjhn. Jeg heyrði hv.frsm. minni hl. (JakM) segja það, að sú aðgreining Landsbankans í algerlega sjálfstæðar deildir, svo sem farið er fram á í stjfrv., sje minna en alveg þýðingarlaus. Jeg verð að segja það, þegar jeg heyri svona ummæli, að þá er ekki lengur verið að ræða málið með rökum, heldur er verið að sækja það með kappi, því að með þessu er þó sneitt hjá þeirri höfuð-mótbáru, sem altaf var borin fram gegn honum, að blanda saman sparijóðsstarfsemi og seðlabankastarfsemi. Það er alveg sneitt hjá henni í frv. stjórnarinnar. Það er aðeins svo, að þær eru báðar fyrst um sinn undir sömu stjórn, því að eins og frv. er, er ekkert frekar því til fyrirstöðu, að skilja sparisjóðinn frá seðlabankanum, þegar þykir ástæða til, heldur en að skilja veðdeildina frá honum, sem þegar hefir verið ákveðið með lögum að gera, og ef þetta er gert, hvað er þá eftir? Það verður eftir seðlabanki, en ekki þó eins lítilfjörlegur og hv. minni hl. hefir stungið upp á, heldur í því formi, sem hann verður að stinga upp á, svo framarlega sem hann meinar það alvarlega að vilja koma hjer upp sjerstökum seðlabanka, því að það er ekki til neins að halda því fram, að það sje mögulegt hjer á landi að gera seðlabanka úr þeirri stofnun, sem ekki má taka við neinu innlánsfje fyrir neina vexti. Hjer verður ekki á næstu árum til innlánsfje í neinn banka, sem eigendur vilja láta liggja þar vaxtalaust, svo að það þýðir ekki neitt að vísa í það, þó að erlendir bankar geti þannig fengið nægilega viðbót við sitt fje, því að hjer fæst ekkert á þann hátt. Það hefir nú við þessar umr. ekki verið sagt neinum ofsögum af því, hve máttlaus sú seðlastofnun yrði, sem hv. minni hl. milliþinganefndar hefir stungið upp á, en þær tillögur liggja ekki hjer fyrir til umræðu, og þessvegna vil jeg leiða hjá mjer að tala um þær, því að þær geta vel komið endurbættar frá hv. minni hl. nefndarinnar til þessarar deildar, og því kannske ekki rjett að veitast að þeim í því formi, sem þær eru nú, en máttleysi þeirrar stofnunar liggur í því, að hún er á engan hátt útbúin til þess að geta varist gengissveiflum. Hv. frsm. minni hl. (JakM) segir, að þótt Landsbankinn verði gerður að seðlabanka, geti hann ekki varist gengissveiflum, og bætir við, að enginn banki geti það. Jeg verð að biðja hv.frsm. (JakM) að athuga það, hvaða skyldur það eru, sem verið er að leggja á herðar seðlabanka, bæði í þessu frv. og frv. hv. minni hl. milliþinganefndar. Það er í fáum orðum eitthvað á þá leið, að koma tryggri skipun á seðlaútgáfuna, og svo nokkur fleiri ummæli, sem samandregin í eina setningu þýða það, að halda genginu föstu, að halda föstu því gildi á peningum landsins, sem er miðað við gull, halda því í gullverði, þegar seðlarnir eru innleysanlegir, og það er að reka þá gengispólitík, sem þjóðin óskar eftir, á þeim tímum, þegar svo illa vill til, að gjaldeyririnn hefir fallið í verði og seðlar eru óinnleysanlegir. Sá vettvangur, þar sem gildi gjaldeyris hvers lands á hverjum tíma verður ákveðið, er altaf einn og sá sami. Sá vettvangur er gjaldeyrisverslunin. Það hefir aldrei verið öðruvísi en svo, að þegar gjaldeyrir einhvers lands hefir fallið úr því gildi, sem hann hefir átt að hafa, þá hefir það komið fram á sviði gjaldeyrisverslunar, þá hækkar gullgildur gjaldeyrir annara landa í verði. Gjaldeyrisverslunin er sá orustuvöllur, sem hver einasti seðlabanki verður að mæta á og berjast, til að halda sínu verkefni fram til sigurs. Það er ekki nóg að lána út seðla innanlands gegn fullri tryggingu, og koma ekki nærri málinu, sem hjer er útkljáð. Þeir, sem halda, að það sje nóg að hafa góða tryggingu fyrir seðlalánum, þeir standa á þeim grundvelli. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) var að vísa til þess, sem gerðist á þeim tíma, sem John Law var uppi, en það er auðskilið mál, að þótt hann fengi góða tryggingu fyrir öllum sínum seðlalánum, þá gat hann aldrei trygt sjer annað en það, að fá fulla krónutölu inn aftur, því að ef seðlarnir falla í verði, tekst ekki að halda uppi sigursælli baráttu á sviði gengisverslunar, þá eru þær krónur, sem settar eru að tryggingu fyrir seðlunum, fallnar jafnmikið í verði og seðlarnir sjálfir. Bankinn fær sínar krónur, en hann fær fallnar krónur, og sama er að segja, ef farið er að tryggja seðla með fasteign. Það er hægt að fá fulla krónutölu greidda, en trygging fyrir því, að hver króna sje fullgild, fæst ekki með öðru en því, að halda uppi fullu gullgildi á gjaldeyrinum út á við. Nú hefi jeg staðhæft það í 1. umr. um frv. hv. minni hl. milliþinganefndar, að sú stofnun getur ekki haldið uppi gjaldeyrisverslun, og þetta er viðurkent í seinustu ræðu hv.frsm. minni hl. (JakM), þar sem hann segir, að það geti gert alveg sama gagn, að einkabankarnir liggi með gjaldeyrinn, þegar svo ber undir. Jeg vil þá biðja hv.þm. (JakM) að hugsa sjer ástandið, eins og það var september síðastliðinn, og hugsa sjer það snið á bankanum, að hann sje þannig útbúinn, að hann geti ekki haldið uppi gjaldeyrisverslun. Hver segir það, að hinir bankarnir kaupi? Það fór nú svo hjer í september, að annar bankinn hætti að kaupa.

Og hversvegna?

Af því að honum sýndist það hyggilegt fyrir sinn hag.

Nei, það var af því, að stjórnin neitaði honum um styrk

. Þetta er ekki rjett hjá hv.þm. Str. (TrÞ). Það er hægt að sýna honum, að Íslandsbanki notaði ekki þann rjett til seðlaláns frá Landsbankanum, sem hann hafði, vildi ekki nota hann, af því að hann vildi ekki kaupa gjaldeyri. Seðlaskuld hans við Landsbankann fór þá niður í hálfa miljón króna, þegar mest var seðlaveltan í landinu, en á ýmsum öðrum tímum, og þar á meðal nú, hefir hann hærri upphæð að láni á þessum viðskiftareikningi sínum við Landsbankann en sem nemur allri þeirri seðlafúlgu, sem Landsbankinn hefir í umferð, og lánið minkaði ekki af því, að það væri neitað um það, heldur af því, að bankinn vildi ekki halda áfram að taka það. En segjum, að báðir bankarnir hefðu tekið það ráð upp að vilja ekki kaupa erlenda gjaldeyrinn, sem bauðst. Þá hefði krónan okkar rokið upp í gullverð, og máttlaus seðlabanki, sem engan gjaldeyri gat keypt, hefði alls ekki getað afstýrt því.

Seðlabankinn neitaði því í haust að gefa út seðla

. Þetta er misskilningur hjá hv.þm. Str. (TrÞ), en kemur málinu auk þess ekkert við. En hvernig var nú ástandið þá? Það var ætlast til þess, að það væri úti hjá seðlabönkunum sú seðlafúlga, sem viðskiftaþörfin krefði, segjum, að það hafi verið 8 miljónir, svo streymir að gjaldeyrir, sem þarf að kaupa, og þá fór seðlafúlgan upp í 12–13 miljónir. Það er það sjálfsagðasta atriði um skipun á hverjum seðlabanka, að honum sje þannig fyrir komið, að hann sje fyrst og fremst sú bankastofnun, sem haldi uppi gjaldeyrisverslun. Jeg veit nú, að í hvaða form, sem seðlabanki yrði settur, hlýtur honum að verða ætlað að hafa gjaldeyrisverslun með höndum. En til þess að vera fær um það, verður hann að geta tekið á móti innstæðufje á hverjum tíma sem það býðst fyrir lága vexti. En seðlabanka hv. minni hl. er ætlað að hafa gullforða, sem svarar 3/5 af því seðlamagni, sem úti er í hvert skifti. Svo er honum ætlað að hafa seðla, sem hann lánar einkabönkunum, en ekki einstaklingum. Hann stendur þá með bundinn gullforða og kröfur á einkabankana. Jeg get ekki sjeð, að þegar fer að berast að erlendur gjaldeyrir, þá hafi hann neitt handbært fje til þess að kaupa fyrir, því hann á engar íslenskar krónur nema í lánum hjá einkabönkunum. Hann verður þá að leita til einkabankanna og biðja um lán; 

Nei!

Jeg vildi gjarnan fá að heyra hv.frsm. minni hl. (JakM) gera grein fyrir því, þegar seðlabankinn kemur til umr., hvernig hann hugsar sjer, að sjerstakur seðlabanki ræki sitt aðalverkefni á þeim grundvelli, sem frv. er bygt á. - En það sjá allir, að þetta má ekki ætla seðlabanka að gera, að taka lán hjá einkabönkunum, því að vald hans fer þá út um þúfur, er hann verður skuldunautur hinna bankanna vegna gjaldeyrisverslunar. Hv. frsm. minni hl. (JakM) hefir gert of mikið úr, hver ráð slík seðlastofnun hefði um hagnýtingu hinna bankanna á útlendu og innlendu fje, en því er svarað af hv.frsm. meiri hl. (MJ), svo jeg þarf ekki að fara frekar út í það, aðeins vil jeg benda á, þessu til stuðnings, að síðast liðið haust kom það fyrir og aftur núna nýlega, að sá bankinn, sem með seðlaútgáfuna fór, gat ekki ráðið við, að einkabanki ráðstafaði fje sínu á þann hátt, er hann vildi vera láta.

Sá, sem fór með seðlaútgáfuna, hindraði það.

. Hv. þm. Str. (TrÞ) má gjarnan taka til máls og gera frekari grein fyrir þessu, sem hann skaut fram, en jeg mun þá koma með leiðrjettingu. Annars skýtur það dálítið skökku við, er hv.frsm. minni hl. (JakM) segir, að Landsbankinn sem seðlabanki sje máttlaus til þess að halda uppi gjaldeyrisverslun, en í hinu orðinu heldur hann því þó fram, að alt peningamagn sje þar saman safnað á einum stað. Þetta er alger mótsögn, auk þess að hvorttveggja er í raun og veru öfgar, því sannleikurinn liggur einhversstaðar mitt á milli. Sveiflur í atvinnulífi okkar koma fyrst og fremst fram í innieignum og skuldum erlendis, og þær sveiflur verður seðlabankinn að geta borið, en það getur hann því aðeins, að hann hafi yfir að ráða meira fjármagni hlutfallslega en til er ætlast eftir frv., því að enginn einkabanki tekur upp á sig neinar skyldur framar en honum sjálfum gott þykir, og hagsmunir hans ráða. Jeg held, að það sje ófrávíkjanlegt, að slíkur seðlabanki verði að taka á móti innstæðufje, og þá fyrst og fremst á hlaupareikning, sem hlýtur ávalt að vera fylgifiskur gjaldeyrisverslunar. Þar með er ekki sagt, að jeg þurfi að vera öllu sammála, sem hv.frsm. meiri hl. (MJ) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hafa haldið fram um sparisjóðsstarfsemi seðlabankans. En hitt þykist jeg vita, að á erfiðum tímum mundi það reynast of hættulegur holskurður fjármálalífi þjóðarinnar, ef taka ætti sparisjóðsdeild Landsbankans og skilja hana alt í einu frá honum. Það er svo mikil breyting og mikil truflun á þeirri starfsemi, sem í gangi er, að hana má ekki gera á hættulegum tímum. Sparisjóður Landsbankans verður fyrst um sinn að vera undir sömu stjórn og seðlaútgáfan, en svo álít jeg, að menn verði að setja sjer það framtíðarmark að stefna að, að koma bankamálum vorum í það horf, sem best þykir gefast erlendis. En það er að reka einn ríkisbanka, sem um leið sje seðlabanki, og losa hann með tímanum við sparisjóðsstarfsemi Og þannig stefnir stjfrv., að skapa í framtíðinni sömu tilhögun í peningamálum og tíðkast í hinum löndunum. Allar aðrar tillögur vilja annað skipulag: að ríkið reki sjerstaka seðlastofnun, jafnhliða öflugri einkabankastarfsemi. Annars gladdi það mig, sem kom fram hjá hv.frsm. minni hl. (JakM), „að ef nýr banki kemur, þá horfir málið alt öðru vísi við“, mjer skildist, að hann mundi meina, að um seðlaútgáfu Landsbankans horfði þá alt öðruvísi við. En efast nokkur maður um, að að því muni reka, að hjer verði stofnaðir fleiri einkabankar? Mjer dettur ekki í hug að efast um það, að þeir komi, en í mínum augum er það ekki mikið mál, hvort það verður í ár, næsta ár, eða seinna. Nú er það seðlaútgáfan, sem um er að ræða, og hana verður að byggja svo upp, að úr verði hagkvæmt framtíðarskipulag. Alt annað er fásinna, eins og peningamálum vorum er komið. Og jeg hygg, að þetta frv., sem hjer liggur fyrir, sje eina og rjetta lausnin á þessu vandamáli.