Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 14 flyt ég ásamt 7 öðrum þm. Framsfl. till. til þál. um útbreiðslu sjónvarps. Till. þessi eða svipaðs eðlis var flutt á síðasta þingi. Sú breyting hefur verið gerð nú að till. nær einnig til útbreiðslu sjónvarps til báta á fiskimiðum. Í grg. segir m.a. að veturinn 1972–1973 kom fram í svari við fsp. á hv. Alþ. að 407 býli bjuggu í lok ársins 1972 við slæm eða ófullnægjandi skilyrði til sjónvarpsmóttöku. Ég leyfi mér að fullyrða að þetta hafi breyst lítið á þeim tíma sem síðan er liðinn. Vera má að þessum býlum hafi fækkað nokkuð, en staðreyndin er sú að litið hefur verið unnið að útbreiðslu sjónvarps á allra síðustu árum. Kemur þetta m.a. greinilega fram í skýrslu eða áætlun um sjónvarpsdreifikerfið, sem nýlega hefur verið lögð fram á Alþ. Áætlun þessi er hin fróðlegasta og gefur miklar upplýsingar um það mál sem hér er til umr. Þar er það staðfest að á síðustu árum hafi framkvæmdir verið í algeru lágmarki. Í grg. er sömuleiðis áætlað að kostnaður við að koma móttöku sjónvarps til þeirra býla allra, sem þess njóta ekki nú, muni vera einhvers staðar á stærðargráðunni 225 millj. kr. á verðlagi um áramótin 1972–1973. Í fyrrnefndri áætlun er kostnaðaryfirlit. Þar kemur fram að kostnaður við nýjar stöðvar, sem yrði hver fyrir fleiri en 8 notendur, er áætlaður 49.5 millj. kr., en kostnaður við nýjar stöðvar, hver fyrir færri en 8 notendur, áætlaður 220 millj. kr. eða samtals kostnaðurinn við þennan þátt, þ.e. að koma sjónvarpsmóttöku til þeirra býla, sem þess njóta ekki í dag, 269.5 millj. kr. Er því ljóst að stærðargráðan er eins og grg. till. gerir ráð fyrir, og má segja að þarna sé einn þáttur sem ekki hafi hækkað mikið á þeim tíma sem er liðinn, virðist hafa verið áætlaður nokkuð hár á árunum 1972–1973. Til viðbótar koma fram í þessari athyglisverðu skýrslu áætlanir um sjónvarpsdreifikerfi fyrir hafsvæðið umhverfis Ísland. Það er allmiklu meiri framkvæmd en hin, sem ég hef nú rætt um. Áætlað er að það muni kosta 650 millj. kr. að koma sjónvarpi til báta á fiskimiðum. Allt er þetta skýrt mjög vandlega í umræddri skýrslu. Ætla ég ekki að fara að lesa það hér. Þm. hafa fengið hana á borð sín, og sýnist mér að þar sé kominn ágætur grundvöllur til þess að hrinda í framkvæmd þriggja ára áætlun um móttöku sjónvarps, eins og lagt er til í umræddri till. til þál. Í skýrslunni er jafnframt getið um ýmsar aðrar framkvæmdir sem nauðsynlegar eru fyrir sjónvarpsdreifikerfið, m.a. að koma örbylgjusambandi á. Það er allkostnaðarsöm framkvæmd, hátt á annað hundrað millj. kr. a.m.k., og mun það verk raunar þegar vera hafið. Það er víðs fjarri mér að vilja gera lítið úr þeim endurbótum. Þær eru hiklaust mjög nauðsynlegar. En þó vil ég leyfa mér að leggja áherslu á að einna nauðsynlegast sé nú í framkvæmdum sjónvarpsins að koma sjónvarpsmóttöku til allra íbúa landsins. Sjónvarps njóta nú 98.5 af hundraði. Staðreyndin er sú að þessir 1.5 af hundraði, sem njóta þess ekki, er í mörgum tilfellum sá hluti íbúa landsins sem einna mesta þörf hefur fyrir slíkt tæki sem sjónvarp. Iðulega eru þessir íbúar landsins einna einangraðastir og fá ekki notið þeirra lystisemda sem við njótum sem í þéttbýlinu búum. Ég vil taka undir það, sem hæstv. menntmrh. sagði hér á þingi í svari við fsp. fyrir rúmri viku, að þetta mál er mannréttindamál. Að svo mæltu legg ég til að umr. verði frestað og till. vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja svo hljóðandi till. til þál. „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar gera könnun á því hvort ekki sé tímabært að hefjast þegar handa um stækkun Áburðarverksmiðju ríkisins í Gufunesi, þannig að hún geti sem allra fyrst fullnægt þörf landsmanna fyrir framleiðsluvörur verksmiðjunnar. Enn fremur verði gerð könnun á því hvort ekki komi til greina stækkun verksmiðjunnar með útflutning áburðar fyrir augum. Ef könnun þessi leiðir það í ljós að stækkun verksmiðjunnar sé þjóðhagslega hagkvæm, felur Alþ. ríkisstj. að láta semja og leggja fram á Alþ. frv. um stækkun verksmiðjunnar. Könnun þessari verði hraðað svo sem frekast er kostur, þannig að niðurstöður hennar liggi fyrir áður en þeirri raforku, sem tiltæk verður í landinu í nánustu framtíð, er ráðstafað til annarra greina orkufreks iðnaðar.“ Till. þessari lét ég fylgja svo hljóðandi grg., sem ég mun nú lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Það er alkunna hversu áburðarverð í veröldinni hefur hækkað stórkostlega undanfarið. Samkvæmt upplýsingum Áburðarverksmiðju ríkisins mun áburðarverð til bænda a.m.k. tvöfaldast á næsta vori. Bændur hafa af því miklar áhyggjur hvernig þeir geti mætt þessari stórfelldu hækkun. Það er augljóst að allra leiða verður að leita til þess að halda niðri áburðarverðinu, enda hefur það áhrif á afkomu landsmanna allra. Fyrirsjáanlegt er að notkun áburðar ætti að stóraukast í landinu á næstu árum, m.a. vegna þess að ákveðið hefur verið að gera mikið átak í landgræðslu. Nú mun Áburðarverksmiðjan framleiða 2/3 af árlegri áburðarþörf landsmanna og það er fyrst og fremst hið háa kaupverð á þeim þriðjungi, sem við flytjum inn, en gætum að mestu leyti framleitt sjálfir, sem sprengir upp áburðarverðið svo mjög sem raun ber vitni. Þar sem framleiðsla áburðar í Gufunesi byggist að langmestu leyti á raforku úr fallvötnum, en ekki á olíu, eins og viðast er erlendis, hafa forsendur eldri áætlana breyst íslenskri framleiðslu í hag. Flm. leggur áherslu á það, að eðlilegra sé að verja þeirri raforku, sem tiltæk verður í landinu í næstu framtíð, til áburðarframleiðslu fremur en til annarra greina orkufreks iðnaðar. Reynsla og verkkunnátta íslendinga við áburðarframleiðslu er fyrir hendi, þörfin á auknu framleiðslumagni er brýn, framleiðslan veldur ekki náttúruspjöllum, heldur hið gagnstæða, verkefnið ekki stærra en svo, að það er viðráðanlegt fyrir íslendinga, og eðlilegra að íslensk fallvötn mali fremur þessari þjóð gull en útlendingum.“ Hér lýkur grg. og við hana vil ég einungis bæta þessu: Um 20 ára skeið hefur Áburðarverksmiðja ríkisins verið starfrækt í Gufunesi. Fyrstu starfsár verksmiðjunnar gat hún framleitt meiri köfnunarefnisáburð en landsmenn höfðu þörf fyrir, en s.l. 13 ár hefur verksmiðjan þurft að flytja inn erlent köfnunarefni. Nú er svo komið að við verðum að flytja inn meira en 1/3 af þeim áburði sem við þurfum að nota. Nú er verðlagi áburðar í heiminum þannig háttað að það hefur hækkað geysilega á síðasta ári, einkum vegna hinnar ógurlegu hækkunar á olíuverði, en flestar þjóðir aðrar en íslendingar nota olíu í stað vatnsorku til framleiðslunnar. Málum er svo komið að sá hluti áburðar, sem við þurfum að flytja inn, er mjög miklu dýrari en sá hluti sem framleiddur er í Gufunesi, svo sem lauslega var drepíð á í grg. Í till. þessari er bæði farið fram á að könnun verði gerð með stækkun verksmiðjunnar í Gufunesi fyrir augum, þannig að hún geti fullnægt þörf okkar fyrir framleiðsluvörur verksmiðjunnar, og í öðru lagi beinist könnunin að því, hvort útflutningur áburðar og þá væntanlega ammoníaks gæti komið til greina í stórum stíl. Ég mun fyrst geta nokkuð um útflutningsframleiðslu. Í öðrum löndum eru stórar verksmiðjur taldar hagkvæmastar. Þær framleiða 800–1200 tonn af ammoníaki á dag og nota yfirleitt olíu. Til svo stórrar verksmiðju þarf geysimikla raforku, ca. 500–600 mw. í virkjun, þannig að ljóst er að til þeirrar framleiðslu getur ekki komið í allra nánustu framtíð, þó að sjálfsagt sé að íhuga möguleika á þess háttar framleiðslu og ég sé þess ekki fullviss að verksmiðjur með framleiðslugetu minni en 800 tonn geti e.t.v. verið hagkvæmar rekstrareiningar á heimsmarkaðnum. Ég mun þá ræða sérstaklega um þá áfangastækkun verksmiðjunnar í Gufunesi sem mér sýnist möguleg og nauðsynleg hið fyrsta vegna brýnna hagsmuna íslensks landbúnaðar. Stækkun áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi gæti verið tvíþætt. Í fyrsta lagi þarf aukningu á ammoníakframleiðslugetu verksmiðjunnar. Nú munu vera framleidd í Gufunesi 30 tonn af ammoníaki á dag. Framleiðsla ammoníaks hyggist á rafgreiningu vatns til vatnsefnisframleiðslu. Til framleiðslu á hverju tonni ammóníaks þarf 1/2 mw. í virkjun, þannig að til tvöföldunar núverandi framleiðslu úr 30 tonnum í 60 tonn á dag þarf viðbótarafl um 15 mw. Við athugun, sem gerð var seinni partinn í sumar, kom í ljós að hvert tonn ammoníaks framleitt í Gufunesi kostaði 177 dollara, en hvert tonn af því ammoníaki, sem Áburðarverksmiðjan átti kost á að kaupa frá útlöndum, kostaði þá 450 dollara komið í Gufunes. Auðséð er því að eftir nokkru er að sækjast. Þetta lága framleiðsluverð í Gufunesi byggist m.a. á því að verksmiðjan er ekki þung í afskriftum og býr við hagstætt orkuverð. Í öðru lagi þarf nauðsynlega aukningu á framleiðslu saltpéturssýru. Hráefni til framleiðslunnar er fyrst og fremst ammoníak. Þessi framleiðsla er ekki mjög orkufrek. Ný áætlun um kostnað við byggingu sýruverksmiðju í Gufunesi af hentugri stærð bendir til þess að hún mundi kosta um 470 millj. kr. Sú verksmiðja getur risið þótt ekki yrði úr ammoníakframleiðslu. Ef nægileg saltpéturssýra væri fyrir hendi í Gufunesi, þá væri rekstur hinnar nýlegu NPK-verksmiðju gerður mun hagkvæmari, þar sem skortur á saltpéturssýru hindrar að hún sé rekin með fullum afköstum allt árið. Framleiðslugeta hennar er 65 þús. tonn á ári, en afköstin nú eru um 40 þús. tonn eða nýting um 65%. Ég vil taka það sérstaklega fram, að ég tel að þessar framkvæmdir séu ekki stærri eða mikilfenglegri en svo að við íslendingar ættum að geta hrundið þeim í framkvæmd einir og án mjög mikilla tafa ef fljótlega verður hafist handa um undirbúning verkefnisins. Mér er enn fremur kunnugt um að stjórn Áburðarverksmiðjunnar og forráðamenn hennar hafa fullan hug á því að athuga möguleika á stækkun verksmiðjunnar og hafa snúið sér til hlutaðeigandi yfirvalda með óskir þar um. Stéttarsamband bænda hefur óskað eftir því á síðasta aðalfundi að slík könnun yrði gerð. Ég nefndi áðan hagsmuni íslensks landbúnaðar. Ég hefði fremur átt að segja að stækkunin væri bráðnauðsynleg vegna hagsmuna þjóðarinnar allrar. Að sjálfsögðu er öllum hv. þm. ljóst að fyrirsjáanleg stökkhækkun á áburðarverði er ekki mál okkar bænda einna. Áburðarkaup eru í langflestum tilvikum einn af stærstu tilkostnaðarliðum við hvert bú í landinu og hefur áburðarverðið afgerandi áhrif á verðlagningu landbúnaðarafurða hverju sinni. Áburðarliðurinn vegur nú um 8.03% í verðlagsgrundvellinum. 100% hækkun á áburðarverði, sem gengi beint út í verðlagið, miðað við verðlagsgrundvöll landbúnaðarvara hækkar framfærsluvísitölu um 5.1 stig og kaupgjaldsvísitala hækkar þá um 2.5 stig, svo framarlega sem vísitalan er í fullu sambandi, og 2.5 stig í kaupgjaldsvísitölu gera 2.3% í almennri kauphækkun ef vísitölukerfið er í fullu sambandi. Nú í haust var skipuð n. til að kanna á hvern hátt bráðasta vanda áburðarhækkunarinnar yrði bægt frá í bili. N. hefur þegar unnið mikið starf. Hún hefur unnið að gagnasöfnun og t.d. sent út fyrirspurnir til bænda, m.a. um það hvort þeir telji síg geta dregið úr áburðarnotkun. Ég tel ekki að bændur geti né megi draga úr áburðarnotkun. Landið gefur okkur ekki þá uppskeru, sem við þurfum, nema við gætum þess vandlega að rányrkja það ekki. Á þjóðhátíðarfundi Alþingis á Þingvöllum í sumar var samþykkt myndarleg landgræðsluáætlun. Hún hefur einnig í för með sér stóraukna áburðarnotkun á næstu árum, og vel er það ef við getum greitt að nokkru þá skuld sem við erum í við þetta land sem hefur haldið lífinu í þessari þjóð í 1100 ár. Ef vel tekst til getum við bætt landið að nokkru og skilað því betra og byggilegra í hendur eftirkomenda okkar en við tókum víð því. Auðæfi þessarar þjóðar eru land hennar og menning hennar, og við eigum að gæta vel þessara auðæfa, gæta þeirra fyrir ásælni annarra og fyrir skammsýni okkar sjálfra, búa hér sjálfir, búa hér einir og búa hér með það ? huga að eftirkomendur okkar geti búið hér góða daga og langan aldur í ómenguðu landi sem þeir eiga sjálfir og einir, við sjó sem þeir hafa einir umráð yfir og við þá menningararfleifð sem þeir eiga sjálfir. Þess vegna, herra forseti, leyfi ég mér að vekja sérstaka athygli á því að Áburðarverksmiðjan í Gufunesi er íslenskt fyrirtæki, fyrirtæki okkar sjálfra og okkar einna. slík fyrirtæki eiga að mínum dómi nokkurs konar frumburðarrétt til þeirra þroskamöguleika er íslenskar orkulindir geta veitt og til þeirrar forsjár sem Alþingi íslendinga hefur tök á að veita. Þess vegna treysti ég því að Alþingi taki till. þessari vel. Ég veit að hæstv. landbrh. er máli þessu hlynntur. Ég vona, að ríkisstj. láti hraða þeirri könnun, sem farið er fram á, og ef hún reynist á þann veg sem ég tel líklegast að stækkun sé hagkvæm, þá verði undirbúningi stækkunarinnar hraðað og tillit tekið til orkuþarfa verksmiðjunnar áður en gengið verður frá því að ráðstafa þeirri orku, sem tiltæk verður á næstunni, til annarra greina orkufreks iðnaðar. Að lokinni umr. um þetta mál hér í dag vil ég leyfa mér að gera till. um að málinu verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að lýsa stuðningi mínum við till. sem hér er til umr. Í sjálfu sér er ekki ástæða til að bæta miklu við þá ræðu sem frsm. hefur hér flutt þar sem hún var mjög svo ítarleg. Eins og hann gat um hefur nú um mánaðarskeið eða svo starfað n, til að fjalla um hin margvíslegu vandamál sem spretta af fyrirsjáanlegri hækkun áburðar í landinu. Meðal þess, sem rætt hefur verið í þessari n., er hugsanleg stækkun Áburðarverksmiðju ríkisins í Gufunesi. Hefur komið fram í þeim upplýsingum sem nefndin hefur getað aflað sér um það mál að verðmunur á innfluttu amoníaki og því, sem framleitt er í verksmiðjunni, er gífurlega mikill, svo að hið innflutta ammoníak er þrisvar til fjórum sinnum hærra - í hærra verði en innlend framleiðsla. Slíkur verðmunur á þessu þýðingarmikla áburðarefni gefur vissulega þegar til kynna að nauðsynlegt er að athuga ítarlega og hið allra fyrsta hver hagkvæmni stækkunar áburðarverksmiðjunnar muni vera. Það er að vísu rétt, eins og fram kom í máli frsm. till., að áburðarverksmiðjan í Gufunesi býr að vísu við sérstök kjör að því leyti, að þar er um afskrifaða verksmiðju að ræða auk þess sem raforkuverðið er lágt. Ég veit að það hefur þegar verið ákveðið af þessari nefnd að þegar hún skilar áliti, sem væntanlega verður nú fyrir hátíðar, þá verður þetta einn af þeim meginþáttum sem hún leggur áherslu á, að kannað sé ítarlega hver hagkvæmni sé í því fólgin að stækka Áburðarverksmiðju ríkisins. Mér er enn fremur kunnugt um að stjórn Áburðarverksmiðjunnar hefur ritað ríkisstj. bréf um þetta efni og eru þannig fleiri aðilar sem styðja að þessu máli og því sannarlega tímabært að því sé hreyft hér á hv. Alþingi. Sú athugun, sem þarna verður væntanlega sett í gang, þarf að vinnast af þar til bærum sérfræðingum, - sérfræðingum sem ekki hafa beinna hagsmuna að gæta, hvorki viðskiptalega séð né á annan hátt. T.d. væri það ekki fullnægjandi að mínum dómi að velja til þessa verkefnis sérfræðinga sem starfa á vegum áburðarverksmiðja erlendis sem við erum í viðskiptum við, vegna þess að það gæti gefið undir fótinn tortryggni að þar kæmu einhver annarleg sjónarmið til greina. Þess vegna þarf að vanda vel val þeirra sérfræðinga, sem um þetta fjalla, og tryggja að niðurstöður verði sem allra hlutlægastar. Það er augljóst mál, að áburðarnotkun verður naumast takmörkuð svo að nokkru nemi hér á landi. Áburðarnotkun landsmanna er undirstaða fóðuröflunar og undirstaða landbúnaðar í landinu og þess vegna er naumast um það að ræða, þó að það geti verið einhverjar árferðissveiflur í því, að áburðarnotkuninni sé haldið niðri eða úr henni dregið. Það er því tvímælalaust, að það þarf að gefa þessu máli fyllsta gaum og ráðast þegar í það verkefni, sem till. greinir, til þess að fáist úr því skorið hver hagkvæmni sé í því fólgin að stækka þessa verksmiðju. Enginn getur leitt að því getum hver þróun verður í áburðarverði í heiminum á komandi árum. Það er þó vitað að möguleikar okkar á því sviði að kaupa til landsins þessa vöru þrengjast m.a. vegna þess að sum áburðarefni í heiminum eru að ganga til þurrðar, að talið er, og ýmsar alþjóðastofnanir leggja áherslu á að áburði verði í meira mæli miðlað til svokallaðra þróunarríkja, sem eiga við hungur að búa, og er það sannarlega eðlilegt. Þetta m.a. veldur því, að þeir möguleikar þrengjast, sem við höfum til þess að kaupa þessa vöru, og þetta hefur áhrif á áburðarverðið erlendis. Allt styður þetta það mál sem hér er flutt, og ég vildi með þessum fáu orðum lýsa yfir stuðningi mínum við þessa tillögu.



Herra forseti. Við hv. 5. þm. Austf., Halldór Ásgrímsson, flytjum þáltill. á þskj. 68 um innborgunargjald af vörum frá Vestur-Þýskalandi, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar, að meðan EBE-löndin hafa ekki fullgilt tollasamninginn við Ísland, verði Seðlabanka Íslands falið að innheimta 25% innborgunargjald af vöruinnflutningi frá Vestur-Þýskalandi, sem geymt verði á bundnum reikningi í 90 daga.“ Till. þessi var lögð fram fyrir hálfum mánuði, en síðan hefur margt gerst í landhelgismálum okkar. Togari hefur verið tekinn innan 50 mílna lögsögunnar og vestur-þjóðverjar hafa sett löndunarbann á íslensk fiskiskip. Till. á því enn meira erindi til okkar hér á hv. Alþ. en þegar hún var flutt. Hv. alþm. er vel kunnug forsaga þessa máls. Við færum út fiskveiðilögsögu okkar með einróma samþykki Alþ. 1. sept. 1972. Það var samróma álit allra er um þetta mál fjölluðu á sínum tíma, að aðalandstæðingar okkar í sambandi við þá útfærslu mundu verða bretar og vestur-þjóðverjar, og það reyndist orð að sönnu. Flestallir voru jafnframt á þeirri skoðun að auðveldara mundi verða að semja við vestur-þjóðverja, þar sem fiskveiðar og fiskvinnsla væri lítill hluti af þjóðarframleiðslu þeirra og þess gætti þess vegna lítið í þeirra þjóðarbúskap. Það studdi einnig þetta álit að í byrjun deilunnar höguðu þjóðverjar sér betur en bretar. Þeir fiskuðu mest á mörkum 50 mílna takmarkanna og fluttu sig strax út fyrir, ef stuggað var við þeim, eins og sagt var. Samið var strax í byrjun deilunnar við belgíumenn, færeyinga og norðmenn en margar þjóðir viðurkenndu strax óformlega útfærsluna með því að senda ekki skip sín inn fyrir 50 mílna mörkin til veiða, svo sem austur-þjóðverjar og margar fleiri þjóðir. Við þurfum ekki að rifja hér upp þorskastríðið við breta, herskipavernd þeirra, og fiskveiðar þeirra innan 50 mílna lögsögunnar með herskipavernd. Fyrrv.forsrh., Ólafur Jóhannesson,leysti þann hnút á farsælan hátt, eins og flestum er í fersku minni, með samningum við breta um takmarkaðar veiðar innan 50 mílna lögsögunnar, þó að því undanskildu að þar mættu ekki veiða verksmiðjutogarar eða frystitogarar. Þetta samkomulag gildir þar til í nóv. n.k. Það hefur alltaf verið ófrávíkjanlegt skilyrði í þessum samningum, að ekki yrði samið við neina aðila um veiðar frysti- og verksmiðjutogara innan 50 mílnanna. Þetta virðast vestur-þjóðverjar ekki hafa skilið og ekki skilja enn þá. Oft hefur verið reynt að semja við þá, en án árangurs og nú síðast í haust er þeir reyndu að semja sín verksmiðjuskip og frystitogara inn í íslenska fiskveiðilögsögu. Þróun fiskveiðilögsögumálanna hefur verið okkur hagstæð á þessu tímabili, eins og flestum er kunnugt. Á hafréttarráðstefnunni, sem haldin var í Caracas í sumar, var ekki rætt um 50 mílur, heldur 200 mílur. Bretar sjálfir virðast vera komnir á þá skoðun að það sé hagstætt fyrir þá að færa fiskveiðilögsögu sína út í 200 mílur. Vaxandi fylgi er fyrir 200 -mílna útfærslu í Bandaríkjunum og þróunin í þessum málum virðist benda eindregið til, að 200 mílurnar verði ofan á á hafréttarráðstefnunni í sumar í einhverri mynd. Tollasamningur okkar við EBE-löndin felur í sér gagnkvæma lækkun á tollum samningsaðila, en bretar og þjóðverjar komu því ákvæði inn í samninginn, að hann tæki ekki gildi fyrr en deilan um fiskveiðilögsöguna væri leyst. Þetta hefur verið stærsta tromp þeirra í þeim samningum sem þeir hafa verið að reyna að þvinga inn á íslendinga. Viðskipti okkar við vestur-þjóðverja hafa verið mikil en okkur mjög óhagstæð á undanförnum árum. Ekki líta þessi viðskipti betur út frá okkar sjónarmiði nú í ár. Skv. upplýsingum Hagstofu Íslands standa þau þannig fyrstu 10 mánuði ársins, frá jan. til okt., að við höfum flutt út til Vestur-Þýskalands fyrir 2 315 millj., en flutt inn frá Vestur-Þýskalandi fyrir 4 727 millj. Við höfum óhagstæðan verslunarjöfnuð við Vestur-Þýskaland þessa fyrstu 10 mánuði ársins upp á 2 412 millj., en það jafngildir því að það séu 240 millj. á mánuði. Ef við reiknum það út á hvern virkan dag þessa fyrstu 10 mánuði eru það 10 millj. á dag, sem viðskiptajöfnuður okkar við vestur-þjóðverja er óhagstæður. Þegar litið er á öll þessi atriði, sem hér hafa verið nefnd í einu samhengi, og ekki síst það síðast nefnda verða viðbrögð þjóðverja okkur flestum óskiljanleg. Við flm. þessarar till. um 25% innborgunargjald af vöruinnflutningi frá Vestur-Þýskalandi gerum okkur ljóst að hún hefur ekki mikil áhrif á þjóðarbúskap eða gjaldeyrisvarasjóð vesturþjóðverja. En hún hefur það í för með sér að hún dregur úr viðskiptum við vestur-þjóðverja og minnkar þann geysilega halla sem nú er á viðskiptum við þá. Við teljum eðlilegt að að því sé stefnt, ekki síst nú eftir þær ráðstafanir sem vestur-þýska stjórnin hefur framkvæmt síðustu daga með löndunarbanni sínu. Samþykkt þessarar till. sýnir líka hve alvarlegum augum við litum á aðgerðir EBE-landanna og vestur-þjóðverja um að neita okkur um eðlileg viðskiptakjör á þeim grundvelli, að vesturþjóðverjar hafa ekki fengið vilja sínum framgengt um veiðar innan íslensku fiskveiðilögsögunnar, og hve alvarlegum augum við lítum á nýtilkomið löndunarbann. Við íslendingar höfum sýnt vestur-þjóðverjum mikið langlundargeð í viðskiptum við þá í landhelgismálinu. Þótt að þeim hafi verið unnið með festu og gát hefur það verið í von um að til eðlilegra samninga dragi við þá. En sú hefur ekki raunin orðið á. Vestur-þjóðverjar hafa haldið uppteknum hætti um heimildarlausa ásælni á löghelguðum fiskimiðum okkar og auk þess beitt okkur þvingunum, er jaðra við fjárkúgun, þar sem þeir standa á móti því að við njótum umsaminna tollakjara. Taka togarans Arcturusar var því eðlileg ákvörðun og eðlilegt svar við löndunarbanni þjóðverja. Jafnvel þó að það hafi ekki komið til ern eðlilegar hömlur á viðskiptum við þá og hagkvæmasta leiðin er að okkar flm. áliti sú að leggja 26% innborgunargjald á allan vöruinnflutning frá vestur-þjóðverjum, eins og hér er stungið upp á. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu, en ég leyfi mér að leggja til að þessari till. verði vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Við þm. Alþfl. höfum á þskj. 72, flutt svo hljóðandi till. til þál.: „ Alþ. ályktar, að gerð sé athugun á því hvort ekki sé tímabært og æskilegt að taka upp 18 ára kosningaaldur á Íslandi, og að jafnframt verði endurskoðaðar til samræmis við það aldurstakmarkanir laga á réttindum ungs fólks. Athuganir þessar skal gera 9 manna n., kosin af Alþ. N. kýs sér sjálf formann.“ Allt frá því alþfl.- menn voru fyrst kosnir til Alþ. fyrir tæpum 6 tugum ára hafa þm. hans haft forustu um breytingu í lýðræðis- og jafnréttisátt á l. um kosningarrétt og kjördæmaskipan. Á fyrstu árum Alþfl. sem stjórnmálafl, með fulltrúa á Alþ. höfðu þannig þeir einir atkvæðisrétt við kjördæmakosningar, sem voru orðnir 25 ára að aldri og stóðu ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Við landskjör giltu þá sömu skilyrði varðandi þá sem þegið höfðu af sveit, en kosningarréttur í þeim kosningum var miðaður við 35 ár. Rýmkun kosningarréttarins var frá öndverðu eitt af mestu áhugamálum Alþfl. Alþfl. barðist fyrir því að numið yrði úr l. það ákvæði að fólk, sem vegna fátæktar eða sjúkdóma hafði neyðst til þess að þiggja sveitarstyrk og ekki getað endurgreitt hann, yrði svipt kosningarrétti, og flokkurinn barðist fyrir því að kosningarréttur yrði miðaður við 21 árs aldur. Þetta ákvæði var m.a. í fyrstu stefnuskrá Alþfl. Framan af mætti þessi barátta Alþfl. mikilli andstöðu, en þó tókst að lokum að fá stuðning viðsýnna manna úr öllum flokkum við þessi baráttumál Alþfl. Árið 1929 var svo 21 árs kosningaaldur lögfestur og sveitarstyrksákvæðið afnumið hvað varðar kosningar til sveitarstjórna. Með stjórnarskrárbreytingu árið 1934 voru sömu ákvæði tekin upp við þingkosningar. Næsti áfangi í baráttu Alþfl. fyrir rýmkun ákvæða l. um kosningarétt og kjörgengi hófst árið 1963, en snemma á því ári hélt Alþfl, aukaþing, þar sem afgr. var ný og endurskoðuð stefnuskrá fyrir flokkinn. Eitt þeirra nýmæla, sem í stefnuskránni fólust var að Alþfl. tók upp baráttu fyrir 18 ára kosningaaldri. Þessa stefnu sina hefur Alþfl. og aðildarfélög hans síðan ítrekað á þingum sínum, nú síðast á 34. flokksþingi Alþfl., sem haldið var á árinu 1972 og á nýloknu þingi Sambands ungra jafnaðarmanna, 28. þingi þess, sem haldið var dagana 8: 10. nóv. s.l. Var á þessu þingi, 28. þingi SUJ, skorað á Alþ. að samþ. á yfirstandandi kjörtímabili lög um að kosningarréttur, kjörgengi og hjúskaparréttur karla og kvenna yrði miðaður við 18 ár. Í beinu framhaldi af þessari stefnuskrársamþykkt frá árinu 1963 um 18 ára kosningaaldur fluttu þm. Alþfl., þeir Benedikt Gröndal, Birgir Finnsson, Friðjón Skarphéðinsson, Jón Þorsteinsson og Sigurður Ingimundarson, till. til þál, um 18 ára kosningaaldur á Alþ. árið 1965, 80. löggjafarþinginu. Till. hljóðaði svo: „ Alþ. ályktar, að gerð skuli athugun á því, hvort ekki sé tímabært og æskilegt að taka upp 18 ára kosningaaldur á Íslandi. Athugun þessa skal gera 7 manna n. kosin af Alþ. N. kýs sér sjálf formann. N. skal skila áliti fyrir setningu reglulegs Alþ. árið 1966.“ Í grg. með þessari till, þingflokks Alþfl. frá 1965 segir m.a. svo, með leyfi forseta: „Því er haldið fram gegn 18 ára kosningaaldri að ungt fólk hneigist til ofstækis, öfga og yfirborðsmennsku. Þetta er sleggjudómur og mundi ráðlegra að sýna æskunni fullkomið traust. Þá fyrst mun reyna á þroska hennar og hann mun ekki bregðast í þessu efni fremur en hjá hinum eldri. Mikið er talað um vandamál æskunnar, ekki síst í velferðarríkjunum. Mun ekkert ráð betra í þeim efnum en að veita æskufólki sinn sess í þjóðfélaginu með fullri ábyrgð og trausti. Íslenska lýðveldið þarf á hverjum manni og konu að halda og það krefst félagslegs þroska af hverjum einstaklingi. Því er tími til kominn að sýna hinni fjölmennu kynslóð, sem innan skamms á að erfa landið, það traust, að veita henni fulla íhlutun um stjórn landsins við 18 ára aldur.“ Þessar röksemdir úr grg. þáltill. frá 1965 með 18 ára kosningaaldri eiga ekki síður við nú en þær áttu við þá. Framangreind þáltill. þm. Alþfl. frá 1965 var tekin til umr. á þessu þingi. Var henni vísað til athugunar hjá allshn. Sþ., og leitaði n. m.a. álits eftirtalinna aðila: SUS, SUF, SUJ, Æskulýðsfylkingarinnar, íslenskra ungtemplara og Sambands bindindisfélaga í skólum. Tveir þeirra síðast nefndu, þ.e.a.s. Íslenskir ungtemplarar og Samband bindindisfélaga í skólum, voru till. andvígir, en hinir umsagnaraðilarnir allir, öll stjórnmálasamtök ungs fólks í landinu, lýstu sig fylgjandi henni þegar árið 1965. Í áliti allshn. kom fram að n. þótti rétt og eðlilegt að láta fara fram sérstaka athugun á því hvort ekki væri tímabært að lækka kosningaaldurinn frá því sem þá var, en ekki náðist í nefndinni samkomulag um að tiltaka sérstaklega 18 ár í því sambandi. Þá taldi n. rétt að jafnframt yrðu endurskoðaðar aðrar aldurstakmarkanir laga á réttindum unga fólksins, svo sem fjárræðisaldur og hjúskaparaldur. Gerði n. nokkrar breyt. á till. þm. Alþfl. og lagði til, að hún yrði samþ. með svo hljóðandi breyt.: „ Tillgr. orðist svo: Alþ. ályktar að gerð skuli athugun á því hvort ekki sé tímabært og æskilegt að lækka kosningaaldur og að jafnframt verði endurskoðaðar aðrar aldurstakmarkanir laga á réttindum unga fólksins. Athugun þessa skal gera 7 manna n. kosin af Alþ. N. kýs sér sjálf formann. N. skal skila áliti svo snemma að unnt verði að leggja niðurstöður hennar fyrir reglulegt Alþ. 1966.“ Þannig breytt var till. svo samþ. á fundi Sþ. 22. apríl árið 1965. Breyt. er sem sagt fólgin í tveimur atriðum. Í fyrsta lagi því atriði, að í staðinn fyrir að miða við 18 ára kosningaaldur, eins og þm. Alþfl. gerðu ráð fyrir, er aldurstakmark niður fellt, og í öðru lagi að því leyti til að inn í till. er því bætt, sem mér og okkur flm. finnst eðlilegt, að jafnframt því sem endurskoðuð verði ákvæði laga um kosningarrétt og kjörgengi unga fólksins, þá fylgi þeirri endurskoðun önnur endurskoðun á ákvæðum laga um önnur réttindi og aðrar skyldur sem ungt fólk þarf að gangast undir. Með hliðsjón af þessu áliti allshn. Sþ. árið 1965 og því að Alþ. samþ. þessa niðurstöðu höfum við orðað till. núna eins og í tillgr. segir, að jafnframt því að athugað verði að færa kosningaaldurinn niður í 18 ár, þá verði jafnframt kannað að laga önnur ákvæði laga um réttindi og skyldur ungs fólks til samræmis við það. Framhald málsins varð svo það að á næsta reglulega Alþ., 87. löggjafarþingi, sem var síðasta þing á kjörtímabili, var samþ. sú breyt. á stjórnarskrá lýðveldisins að kosningarrétt skyldi miða við 20 ár í stað 21 árs. Þessi stjórnarskrárbreyting varð tekin fyrir aftur á Alþ. á 88.löggjafarþingi, strax á fyrsta þingi að þingkosningum loknum, og samþ. þar endanlega hinn 29. mars árið 1968. Jafnframt voru á því þingi samþ. lög um breyt. á sveitarstjórnarl., nr. 58 frá 1961, þar sem kosningarréttur til sveitarstjórna var færður úr 21 ári í 20 ár, og lög um breyt. á l. um kosningar til Alþ., nr. 52 frá 1959, til samræmis við stjórnarskrárbreyt. Virðist full samstaða hafa ríkt meðal allra þingflokka um þessar breyt., nema hvað ágreiningur var uppi um aðrar breyt. á l. um kosningar til Alþ. sem gerðar voru og ekki fjölluðu um lækkun kosningaaldursins. Var sá ágreiningur einkum um 4. gr. lagabreyt., sem fól í sér að á eftir 2. málsgr. 27. gr. l. um kosningar til Alþ. skyldi koma ný málsgr. þar sem yfirkjörstjórn eru gefin fyrirmæli um hvernig með skuli fara beri sá aðili, sem skv. reglum flokks á að ákveða eða staðfesta framboðslista endanlega, fram mótmæli gegn því að listi sé í framboði fyrir flokkinn. Ágreiningurinn um þessa nýju lagasetningu, sem m.a. kom fram í þn. þeim sem um málið fjölluðu, var því ekki um lækkun kosningaaldursins, heldur aðrar breyt. sem gerðar voru jafnhliða og ekkert áttu skylt við lækkun kosningaaldurs úr 21 ári í 20. Ég tek þetta sérstaklega fram og undirstrika það, að þegar þessi breyt. var gerð var ekki ágreiningur um hana sjálfa milli þingflokka á Alþ., heldur var hún gerð í fullri samstöðu allra þm. og þingflokka. Þm. Alþfl. telja að með þessari lækkun á kosningaaldri hafi áfanga verið náð í því stefnumáli flokksins að færa kosningaaldur og önnur aldursákvæði, sem takmarka réttindi og skyldur ungs fólks, niður í 18 ár. Flokkurinn telur, að reynslan hafi ótvírætt sýnt að unga fólkinu var fyllilega treystandi fyrir þeim auknu réttindum og þeirri auknu ábyrgð, sem í breyt. fólust, og bendir í því sambandi á að engar raddir hafa heyrst opinberlega um að hækka beri aldursmarkið upp í 21 ár aftur, enda væri slíkt í algjöru ósamræmi við þá stefnu sem ríkir í slíkum málum meðal nálægra þjóða. Þegar þm. Alþfl. fluttu þáltill. sína um 18 ára kosningaaldur var þegar hafin víða um lönd hreyfing fyrir slíkum breyt. til réttarbóta fyrir ungt fólk. Þá höfðu stórveldin tvö, Bandaríkin og Sovétríkin, þegar riðið á vaðið og miðað kosningarrétt við 18 ára aldur, Sovétríkin út frá þeirri meginforsendu að við 18 ára aldur mætti búast við því að hver íbúi landsins hefði náð fullum vinnuafköstum og því að fullu orðinn hlutgengur sem þjóðfélagsþegn, en Bandaríkin út frá þeirri meginforsendu að við 18 ára aldur væri þegar búíð að leggja margvíslega ábyrgð á unga fólkið, svo sem að berjast og jafnvel fórna lífi sínu fyrir land sitt. Var þó 18 ára kosningaaldur þá ekki í gildi kominn í öllum fylkjum Bandaríkjanna. Það hefur orðið síðan. Á þeim tæpa áratug, sem liðinn er frá því að þáltill. Alþfl.-þm. um 18 ára kosningaaldur var flutt, hefur þróunin í nálægum ríkjum haldið áfram í þá átt sem spáð var í grg. með þeirri till. Þannig er kosningarréttur í Bandaríkjunum nú almennt miðaður við 18 ár, í Stóra-Bretlandi sömuleiðis og einnig í Vestur-Þýskalandi og í Hollandi. Í Svíþjóð er miðað við 19 ára aldur og mikil hreyfing er í öðrum nálægum löndum fyrir breyt. í þessa átt. Þó skal það tekið fram að jafnvel þó að kosningarréttur sé í Sovétríkjunum miðaður við 18 ár er kjörgengi þó ekki miðað við 18 ár í öllum atriðum í sambandi við kosningar í því landi. Þannig er kjörgengi til æðsta ráðsins í Sovétríkjunum miðað við 25 ára aldur þó að kosningarréttur fáist í slíkum kosningum við 18 ára aldur. Flm. þessarar till. telja að í ljósi reynslunnar, sem fengist hefur af lækkun kosningarréttar úr 21 ári í 20 ár, þeirrar þróunar, sem þegar hefur orðið og fyrirsjáanleg er í þeim málum meðal nálægra þjóða, svo og þeirra staðreynda að íslensk ungmenni eru yfirleitt virkari þátttakendur í atvinnulífi og félagsmálum þjóðar sinnar og er iðulega gert að axla meiri ábyrgð og meiri skyldur en tíðkast meðal ýmissa annarra þjóða, þá sé nú fyllilega tímabært að stíga sporið til fulls og miða kosningarrétt og kjörgengi við alþingis- og sveitarstjórnarkosningar á Íslandi við 18 ára aldur. Jafnframt telja flm. eðlilegt og sjálfsagt að endurskoðaðar verði til samræmis aðrar aldurstakmarkanir laga á réttindum og skyldum unga fólksins. Við flm. þessarar till. teljum rétt að sami háttur verði hafður á þessum athugunum og árin 1965 og 1966, þ.e. að Alþ. kjósi til þess sérstaka n. og verði við það miðað að í henni eigi sæti fulltrúar frá þingflokkunum öllum. Með því móti væri auðveldað að samstaða gæti tekist á Alþ. um þær breyt. sem gerðar yrðu. Við flm. erum jafnframt þeirrar skoðunar að rétt sé og skylt að gefa n. rúman tíma til þess að ljúka athugun á þessu máli og samningu þeirra lagafrv. sem því fylgja. Jafnframt teljum við sjálfsagt að Alþingi og aðrir þeir, sem málið kann að varða, fái þann tíma sem til þarf til þess að kynna sér væntanlegar niðurstöður athugananna. Því væri eðlilegt að n. fengi tíma til athugunar á málinu þar til á öðru reglulegu Alþingi hér frá. Þá yrðu niðurstöður hennar kynntar opinberlega, en síðan teknar til umræðna og afgreiðslu á næsta þingi þar á eftir, síðasta reglulegu þingi á yfirstandandi kjörtímabili, þannig að stjórnarskrárbreytingin, sem gera verður varðandi lækkun kosningaaldursins, þurfi ekki að valda þingrofi og nýjum kosningum fyrr en þær ber að með réttum og eðlilegum hætti. Herra forseti. Ég leyfi mér svo að leggja til, að þessari þáltill. verði vísað til hv. allshn.