Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfi Ólafsson, fyrrverandi alþingismaður, ráðherra og blaðafulltrúi ríkisstjórnarinnar, andaðist í gær, þriðjudaginn 3. nóvember, á heimili sínu hér í borg. Hann var 75 ára að aldri. Magnús Torfi Ólafsson var fæddur 5. maí 1923 á Lambavatni á Rauðasandi í Vestur-Barðastrandarsýslu. Foreldrar hans voru hjónin Ólafur Sveinsson bóndi þar og Halldóra Guðbjört Torfadóttir húsmóðir. Hann lauk stúdentsprófi í Menntaskólanum á Akureyri 1944. Blaðamaður við Þjóðviljann var hann 1945--1962, lengst fréttastjóri erlendra frétta, ritstjóri 1959--1962. Hann var deildarstjóri í Bókabúð Máls og menningar í Reykjavík 1963--1971. Vorið 1971 var hann kjörinn alþingismaður Reykvíkinga fyrir Samtök frjálslyndra og vinstri manna og sat á Alþingi til 1978, var landskjörinn þingmaður frá 1974, sat á 8 þingum alls. Hann var menntamálaráðherra 1971--1974 og jafnframt félagsmála- og samgönguráðherra nokkra mánuði sumarið 1974. 1. varaforseti neðri deildar var hann 1974--1978. Eftir það var hann blaðafulltrúi ríkisstjórnarinnar 1978--1989. Magnús Torfi Ólafsson var formaður Alþb. í Reykjavík 1966--1967 og formaður Samtaka frjálslyndra og vinstri manna 1974--1982. Hann átti sæti í menntamálaráði 1967--1971, var skipaður í stjórnarskrárnefnd 1986 og var formaður stjórnar Þjóðhátíðarsjóðs 1986--1994. Formaður sendinefndar Íslands á umhverfismálaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna var hann 1972 og var í sendinefnd Íslands á hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna 1976--1978. Magnús Torfi Ólafsson hóf störf við blaðamennsku strax að loknu stúdentsprófi. Hann var víðlesinn frá ungum aldri, minnugur með afbrigðum og gerðist fjölfróður um heimsviðburði fyrr og síðar. Nutu þeir kostir sín vel í starfi blaðamanns að fréttum og miðlun fróðleiks af ýmsu tagi. Hann var um fimmtugsaldur þegar hann kom á Alþingi og settist í ráðherrastól. Hann var vel búinn undir störf sín hér, hafði lengi fylgst vel með gangi þjóðmála. Að framgangi mála vann hann af hógværð og festu. Undir lok ráðherrastarfa stóð hann fyrir breytingu á skólahaldi til skyldunáms sem hafði verið nokkur ár á döfinni. Þá tóku grunnskólar við af aldagömlum barnaskólum og gagnfræðaskólum. Hvarvetna þar sem Magnús Torfi Ólafsson kom að störfum var hann vandvirkur og hreinskiptinn. Ég vil biðja háttvirta alþingismenn að minnast Magnúsar Torfa Ólafssonar með því að rísa úr sætum. --- 
            

Þá fer fram umræða utan dagskrár um úrræði fyrir ungmenni í vímuefnaneyslu. Málshefjandi er Rannveig Guðmundsdóttir. Félmrh. verður til andsvara, svo og menntmrh. og heilbrrh. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa en samið hefur verið um ræðutíma, sbr. 72. gr. Fyrirkomulag umræðunnar verður þannig að málshefjandi og félmrh. hafa 8 mínútur. Menntmrh., heilbrrh. og talsmenn annarra þingflokka en málshefjanda og ráðherra hafa 6 mínútur en aðrir þingmenn og ráðherrar 3 mínútur. Þeir sem tala í annað sinn hafa 3 mínútur. Reiknað er með að umræðan standi í allt að einni og hálfri klukkustund.

Virðulegi forseti. Alvarlegar staðreyndir birtust þjóðinni í október þegar fjölmiðlar beindu kastljósinu að fíkniefnaneyslu unglinga. Ölvunardrykkja unglinga eykst, hassneysla er meiri en áður, hlutfall stórneytenda harðra efna hefur farið vaxandi og neysla amfetamíns og jafnvel kókaíns finnst í sífellt lægri aldurshópum. Þetta er bakhliðin á velferðarríkinu Íslandi. Móðir stendur frammi fyrir helsjúku, jafnvel örvita barni, sem er djúpt sokkið í eiturlyfjaneyslu, en hvað getur hún gert? Getur hún leitað til ráðgjafarmiðstöðvar? Á barnið kost á bráðainnlögn strax? Er möguleiki á að barnið fái langtímameðferð, stuðning og enduruppeldi til að breyta um stefnu í ungu lífi? Svarið er nei. Svarið er nei, vegna þess að stjórnvöld hafa ekki fylgt eftir stefnumörkun sinni um fíkniefnalaust Ísland árið 2002 með nauðsynlegu fjárframlagi. Það er ekki fjárfest í æskufólki sem lent hefur út af sporinu. Alþingi hækkaði sjálfræðisaldur upp í 18 ár í fyrra. Við jafnaðarmenn sem höfum flutt þessa tillögu aftur og aftur, töldum að lengja þyrfti þann tíma sem foreldrar og samfélagið allt bera ábyrgð á börnum sínum. Aðeins með þeim hætti nýtast úrræði samfélagsins fyrir unga fíkniefnaneytendur. Við þá umræðu taldi félmrh. að útgjaldaauki bara hjá félmrn. yrði 120--140 millj. kr. fyrir utan stofnkostnað sem gæti þýtt heildarútgjaldaauka að mínu mati um 200 millj. kr. En ráðherrann nefndi líka að á móti útgjaldaaukningunni kæmi þjóðfélagslegur sparnaður og í þessari umræðu skulum við muna eftir að staldra við það. Í fjárlagafrv. í fyrra var ekki gert ráð fyrir þessum kostnaðarauka, þó litlar 20 millj. kæmu inn síðar. Í svokölluðum sólskinsfjárlögum næsta árs er heldur engin fjárveiting. Með öðrum orðum, enginn sólargeisli fellur á þessa krakka. En það þýðir ekkert að kaupa stundarfrið frá þjóðfélagsumræðunni með smáaurum við hverja fjárlagagerð. Við verðum að sýna varanlegar lausnir. Alþingi vill svör um hvort stytta á óhóflega langa biðlista eftir meðferð og hvaða kostnaður fylgir því að fullnægja meðferðarúrræðum fyrir unglinga miðað við hækkaðan sjálfræðisaldur. Herra forseti. Mér finnst markmið ríkisstjórnarinnar um fíkniefnalaust Ísland vera að snúast upp í andhverfu sína miðað við það ástand sem blasir við. Og það sem verra er, umræðan á Alþingi hefur þornað upp. Í stað þess að hér sé vakandi umfjöllun um þetta alvarlega þjóðfélagsböl og í stað þess að stjórn og stjórnarandstaða sameinist um að leita lausna, þá hefur sú mynd verið dregin upp að innan þriggja ára verði búið að leysa vandann. Við vitum ekki hvernig. Hver á þáttur barnaverndargeirans að vera í forvarnastarfi? Hafa forvarnaaðgerðir verið samhæfðar í samræmi við opinber markmið ríkisstjórnarinnar og samning ríkis og Reykjavíkurborgar? Er samráð um forvarnastarf, áherslur og markmið milli félmrh. og heilbrrh.? Er úthlutun úr Forvarnasjóði í samræmi við þá stefnumörkun? Er stefna fyrir hendi um hlutverk barnaverndarkerfis, heilbrigðiskerfis og frjálsra félagasamtaka varðandi meðferðarúrræði fyrir unglinga í fíkniefnaneyslu? Hvað varð um upplýsingamiðstöðina við barna- og unglingageðdeild Landspítalans, sem veita átti foreldrum aðstoð og ráðgjöf? Enginn kannast við hana. Hvað varð um þessi góðu áform sem ég studdi ráðherrann heils hugar í? Alþingismenn hafa fengið tölvupóst frá Götusmiðjunni Virkinu. Þetta er lítið meðferðarheimili með 12 unglinga í meðferð. Starfsemi sem virðist eiga rétt á sér. Þau spyrja okkur hvort líklegt sé að meðferðarheimili sem er að reynast mörgum unglingum vel fái aðstoð yfirvalda. Þau trúa að alþingismenn hafi áhrif. ,,Ef einhver getur sagt eða gert eitthvað til að greiða götu okkar fyrir þessi mánaðamót þá yrðum við ævinlega þakklát,`` segir í bréfinu. Hverju eigum við að svara? Hvaða stefna er uppi varðandi frjáls félagasamtök, og hvernig má tryggja yfirsýn yfir það sem er ríkisins og það sem er falið öðrum? Við erum langt á eftir nágrannalöndunum í meðferðarúrræðum fyrir unglinga en eigum heimsmet í fullorðinsmeðferð. SÁÁ hafa verið brautryðjendur í meðferðarstarfi fullorðinna. Samtökin hafa þar unnið feikigott starf. Það eru hins vegar deildar meiningar um að unglingar fari í meðferð með fullorðnum og samtök á borð við Vímulausa æsku gagnrýndu nýlega að ungmenni fari svo til beint úr fermingarveislunum sínum inn í fullorðinsbatterí. En örvæntingarfullir foreldrar grípa þennan kost fegins hendi þegar úrræði skortir á sviði barnaverndarmálanna, þar sem er 8 mánaða bið í greiningarmeðferð, og 12 mánaða bið í langtímameðferð. Herra forseti. Nefnd sem heilbrigðisráðherra skipaði skilaði tillögum sínum í október um geðheilbrigðismál barna og unglinga. Ég kalla eftir svörum við því hvernig áform um að byggja unglingadeild við Vog samræmast þeim tillögum. Lega landsins ætti að auðvelda okkur að afstýra innflutningi og efnum í umferð en magn fíkniefna eykst stöðugt. Það er lagt hald á meira magn en áður og efnin eru harðari. Vandinn er stigvaxandi, því miður. Höfum við látið þessi mál yfir okkur ganga án þess að sporna sérstaklega gegn þeim? Til hvaða sértækra aðgerða hefur verið gripið á síðustu missirum til að stemma stigu við innflutningi fíkniefna til landsins? Hefur formlegt samstarf toll- og lögregluyfirvalda verið aukið? Það er stærsta verkefni okkar að afstýra því að efnin komist í umferð og að koma í veg fyrir að unglingar ánetjist fíkniefnum. Hvernig leiðbeinum við börnum okkar? Hefur fræðsla um fíkniefni og afleiðingar þeirra verið tryggð í grunn- og framhaldsskólum? Við Íslendingar erum rík þjóð. Á hátíðarstundu segjum við gjarnan að framtíðarauður samfélagsins búi í börnunum. Alþingi hefur með nýjum lögræðislögum skilgreint einstaklinga innan 18 ára aldurs sem börn. Með því lýsti Alþingi yfir ábyrgð á því að börn nytu samfélagslegrar verndar fram að þeim aldri. Ætlar ríkisstjórnin að bregðast þeirri ábyrgð sem fest er í lög? Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að ráðherrar félagsmála, heilbrigðismála og menntamála auk þess sem menntmrh. er starfandi dómsmrh. skuli vera með okkur í þessari umræðu í dag og ég met það mikils og vænti þess að hér verði markviss skoðanaskipti. Ég hef beint spurningum mínum til fagráðherranna. Herra forseti. Vandinn er stærri en svo að ráðið sé við hann innan útgjaldaramma ráðuneytanna. Ábyrgðin er ríkisstjórnarinnar og þar með forsrh. Ríkisstjórnin á að taka kostnað við úrræði fyrir unga fíkniefnaneytendur út fyrir rammana og veita fjármagn til uppbyggingar. Það yrðu sólskinsfjárlög sem við mundum öll styðja.

Herra forseti. Ég held að ég megi fullyrða það að ríkisstjórnin sé einbeitt í að reyna að bregðast við þessum vanda sem upp er kominn og hefur reyndar að hluta til verið fyrir hendi í þjóðfélaginu og verið er að kanna ýmsar leiðir. Ein er sú eða hluti lausnarinnar til að stytta biðlistana gæti verið að taka neyðarvistunina út af Stuðlum og fjölga rýmum í greiningarmeðferð þar. Við höfum undanfarið verið að leita að húsnæði sem gæti hentað til að koma annaðhvort neyðarvistun eða jafnvel frumgreiningu fyrir. Við höfum leitað til Reykjavíkurborgar og Rauða krossins um samvinnu um það atriði og þeir aðilar hafa brugðist vel við. Ég tel líka mikilvægt að hafa samvinnu við frjáls félagasamtök eða samtök áhugamanna og hugsjónafólks og reyna að samhæfa kraftana. Ég nefni að í morgun kom til mín í viðtal í ráðuneytið bæði fulltrúi Virkisins sem hefur nýfengið starfsleyfi frá Barnaverndarstofu og þar með stimpil sem meðferðarúrræði og ef mínar upplýsingar eru réttar er þar rými fyrir 14 einstaklinga. Enn fremur komu fulltrúar frá Vímulausri æsku. Þeir hafa löngun til að setja á stofn foreldrahús sem gæti veitt ráðgjöf til foreldra sem hafa lent í þessari ógæfu. Við eigum samstarf við Reykjavíkurborg og Rauða krossinn í Heilsuverndarstöðinni um fjölskylduráðgjöf. Vandinn er sá að greiningin tekur að mínu mati mjög langan tíma. Það væri hægt að stytta biðlistana ef hægt væri að hraða þessari greiningu. Hún tekur 3--4 mánuði eins og stendur. Ég tel að það ætti að vera hægt að sjá það á styttri tíma hvaða unglingar eða hvaða ungmenni þarfnast langtímameðferðar og við ættum að reyna að leggja áherslu á að fjölga langtímameðferðarúrræðunum svo sem frekast er kostur. Það eru nokkur meðferðarúrræði sem eru á döfinni. Í gang er að fara meðferðarheimili á Hvítárbakka í Borgarfirði. Það er hægt að fjölga meðferðarrýmum á heimilinu í Varpholti hjá Skjaldarvík um fjögur, það er hægt að bæta þar fjórum rýmum við en til þess þarf Ríkisútvarpið að gefa eftir húsnæði sem það hefur enn þá umráð yfir en hefur haft uppi loforð um að rýma en er ekki búið að því enn. Um áramót tekur til starfa meðferðarheimili fyrir erfiðustu unglingana í Háholti í Skagafirði. Það er mjög dýrt úrræði en þar er hugmyndin að vista þá sem erfiðastir eru viðureignar. Í Árbót í Þingeyjarsýslu hefur verið rekið meðferðarheimili um langan tíma með mjög góðum árangri. Þar er hugmynd forráðamanna að útvíkka starfsemina og bæta við 4--5 rýmum. Forstöðumaður Barnaverndarstofu er ef ég veit rétt einmitt í dag fyrir norðan að kanna aðstöðu þar. Ég vek sérstaka athygli á þessari meðferð eða þeim meðferðarárangri sem hefur náðst í Árbót. Þar hefur verið rekið heimili og búið að útskrifa þaðan um 20 ungmenni út í lífið. Nú veit ég ekki hvernig þeim vegnar. Ég hef fregnað að sumum vegni vel en eitt er þó víst að af þessum 20 hefur ekkert lent í fangelsi enn og það finnst mér segja nokkra sögu, að þarna sé um að ræða aðferð sem dugi vel en þetta er rekið eftir fyrirmynd frá Hassela í Svíþjóð. Þá má geta þess að SÁÁ hefur unnið mikið starf og einstaklingar fengið þar bót. Á Stuðlum eru núna 25 á biðlista. Þennan biðlista er náttúrlega nauðsynlegt að stytta sem allra mest og að því er unnið baki brotnu. Spurt var um kostnaðinn og hvað hækkun sjálfræðisaldursins kostaði. Hv þm. fór með tölur sem eru hærri en ég hef áður heyrt. Ég hef verið að tala um a.m.k. 90--100 millj. sem beinlínis ákvörðun Alþingis um hækkun sjálfræðisaldurs hefur í kostnaðarauka fyrir félmrn. Af þessum 90 millj. eru í fjárlagafrv. 20 millj. eins og stendur. 10 millj. eru á fjáraukalögum eða koma á fjáraukalög og 30 millj. til viðbótar hef ég fengið samþykkt í ríkisstjórninni að leggja til viðbótar í fjárlög ársins 1999. Það eru sem sagt komnar 60 millj. eða eru í hendi af þessum 90 millj. Spurt var um hlutverk Barnaverndarstofu í barnaverndargeiranum. Ég tel að mjög mikilvægt sé að efla barnaverndarnefndirnar og reyna að láta þær starfa með sem allra faglegustum hætti og taka yfir víðara svæði. Þeim hefur fækkað mjög mikið undanfarið og umdæmi þeirra hafa stækkað. Þær eru 61 sem stendur. Ég held að Barnaverndarstofa vinni gott starf og ég vil efla það og ég sé ástæðu til að skjóta skildi fyrir forstöðumann Barnaverndarstofu í þessari umræðu. Varðandi forvarnirnar er auðvitað mjög nauðsynlegt að efla tollgæslu og lögreglu og við viljum efla forvarnir sem mest við megum.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. frummælanda fyrir að vekja máls á þessum brýnu viðfangsefnum. Ég ætla í máli mínu að víkja að málefnunum sem snúa að menntmrn. annars vegar og hins vegar stuttlega að dómsmrn. í samræmi við þær fyrirspurnir sem hv. frummælandi lagði fram. Í menntmrn. hefur fjölmargt verið gert á undanförnum árum til að stuðla að aukinni fræðslu um vímuefni og afleiðingar þeirra. Einnig hefur verið lögð áhersla á forvarnastarf almennt í samvinnu við ólíka aðila innan skólakerfisins. Búast má við að á næstu árum muni þessi fræðsla styrkjast til muna vegna áherslna í nýrri skólastefnu. Við endurskoðun á aðalnámskrá grunn- og framhaldsskóla sem nú er langt komin er sérstaklega hugað að fíknivörnum í skólastarfi ásamt öðrum þáttum sem mikilvægt er að nemendur hafi í farteskinu þegar út í lífið er komið. Nýja skólastefnan byggir m.a. á því að komið verði á fót nýrri skyldunámsgrein í grunnskóla, svokallaðri lífsleikni, sem hefur það að markmiði að búa nemendur undir líf í nútímasamfélagi, bæði að nýta þau tækifæri sem þar bjóðast en einnig að varast þær hættur sem þar kunna að leynast, þar á meðal í ávana- og fíkniefnum. Sambærilegt lífsleikninám verður einnig skylda á öllum námsbrautum framhaldsskólans. Í námskrám grunn- og framhaldsskóla verða sett fram námsmarkmið þessara greina fyrir hvort skólastig. Litið er á lífsleikninámið sem hreina viðbót við annað forvarnastarf í skólum á vegum félagasamtaka eða sveitarfélaga og með þessu hefur menntmrn. lagt skýra áherslu á mikilvægi þess að skólar leggi sitt af mörkum til að styrkja einstaklinginn og búa hann undir þátttöku í samfélaginu. Stefna ríkisstjórnarinnar í fíkniefnavörnum hefur verið útfærð sérstaklega fyrir skólakerfið og menntmrn. hefur staðið að fræðslufundum í samræmi við hana. Í kjölfar skýrslu nefndar um orsök og tíðni sjálfsvíga og leiðir til úrbóta fékk ráðuneytið sérstaka fjárveitingu til að vinna að forvörnum í skólakerfinu. Það hefur verið gert með margvíslegu móti og m.a. var komið á teymi fimm sérfræðinga sem hafa lagt á ráðin um forvarnastarf í skólum. Þá hefur verið skipulögð sérfræðiráðgjöf í forvörnum í framhaldsskólum frá og með haustinu 1997 og sérfræðingar hafa farið í skólana og veitt starfsmönnum þeirra ráðgjöf. Þá hefur verið efnt til námskeiða og ráðstefna fyrir kennara og fleira skólafólk um áhættuhegðun barna og ungmenna og viðbrögð við slíkri hegðun. Ráðuneytið hefur stutt Félag framhaldsskóla við jafningafræðslu, m.a. með þátttöku í verkefnisstjórn jafningjafræðslunnar og með árlegum fjárframlögum. Með þátttöku í jafningjafræðslunni hefur ráðuneytið einnig hvatt framhaldsskóla til að taka frumkvæði í forvörnum. Margir þeirra hafa brugðist vel við og t.d. mótað síðan eigin forvarnastefnu. Menntmrn. veitti Rannsóknarstofnun uppeldis- og menntamála sérstakan stuðning við rannsókn á högum ungs fólks, Ungt fólk '97. Sú rannsókn er mikivægur grunnur forvarnastarfs í skólum og í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Ef ég vík þá sérstaklega að málefnum dómsmrn. þá er frá því að greina að eftir að ríkisstjórnin hafði markað stefnu sína í fíkniefnavörnum í desember 1996 var ákveðið að verja 65 millj. kr. árlega í verkefnið í þrjú ár. Hefur þessari stefnu verið fylgt eftir og samkvæmt fjárlögum 1997 og 1998 var m.a. 35 millj. kr. varið til átaks í löggæslu vegna fíkniefnamála og í fjárlagafrv. ársins 1999 er lagt til að sömu fjárhæð verði varið til þessa verkefnis. Fjármunum þessum hefur m.a. verið varið til tækjakaupa lögreglu og fjölgunar sérhæfðra fíkniefnalögreglumanna víðs vegar um landið. Þannig hafa nýir rannsóknarlögreglumenn í fíkniefnamálum verið skipaðir í Reykjavík, Ísafirði, Eskifirði, Akureyri og Sauðárkróki. Af hálfu dómsmrn. hefur verið lögð á það rík áhersla að hinum nýju stöðugildum sé eingöngu varið til fíkniefnamála en þar er jafnt átt við rannsóknir fíkniefnamála og forvarna- og fræðslumál. Hefur fjölgun lögreglumanna og endurskipulagning á starfi fíkniefnalögreglu leitt til aukinnar skilvirkni á þessu sviði löggæslunnar. Þegar skýrslur ársins 1997 um framkvæmd stefnu ríkisstjórnarinnar í fíkniefna-, áfengis- og tóbaksvörnum höfðu verið kynntar ákvað ríkisstjórnin að grípa þyrfti til enn markvissari aðgerða varðandi ólöglegan innflutning fíkniefna. Var þá ákveðið að dómsmrh. skipaði vinnuhóp sem í eiga sæti yfirmenn tollmála og lögreglumála og fulltrúi utanrrh. Verkefni hópsins er að skoða með hvaða hætti unnt sé að stöðva innflutning ólöglegra fíkniefna til landsins. Enn hefur vinnuhópur þessi ekki lokið störfum en störfum hans miðar vel. Þegar liggur fyrir að settur hefur verið upp formlegur starfshópur sem í eiga sæti fulltrúar ríkislögreglustjóra, ríkistollstjóra, tollstjórans í Reykjavík, lögreglustjórans í Reykjavík og sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli, sem vinna að fíkniefnamálum hver hjá sínu embætti. Er hópnum ætlað að skila tillögum um framtíðarskipan formlegs samstarfs milli þessara embætta á sviði fíkniefnamála fyrir 1. des. nk. Með þessu er ætlunin að koma á greiðum og formlegum samskiptaleiðum milli embættanna sem telja verður mjög mikilvægt að séu til staðar svo að samstarf þeirra verði sem skyldi. Þannig ætti betri árangur að nást en nú í baráttunni við innflutning ólöglegra fíkniefna.

Virðulegi forseti. Það er rétt þegar því er haldið fram að vímuefnavandinn sé alvarlegasta vandamál sem við eigum við að etja í félags- og heilbrigðismálum hér á landi. Efnileg ungmenni verða fíkninni að bráð, fjölskyldur leysast upp, við horfum upp á afbrot og ofbeldi. Þetta eru afrek sölumanna dauðans sem eru reknir áfram af óstöðvandi gróðafíkn og virðingarleysi fyrir lífinu. Þeir sitja um börnin okkar. Í sumum tilvikum tekst þeim að ginna þau út í botnlaust fen neyslu og óhamingju. Það er siðferðileg skylda samfélagsins að standa með börnunum og unglingunum þegar svo er komið. Það er siðferðileg skylda okkar að koma þeim foreldrum til hjálpar sem hafa þurft að horfa á börn sín verða fíkninni að bráð á oft ótrúlega skömmum tíma. Þetta var gert, þetta er gert og þetta verður gert. Markmið okkar hlýtur að vera að koma í veg fyrir tilefni þeirrar angistar og örvæntingar sem heltekur foreldra þegar börn þeirra lenda í vímuefnum. Þetta vandamál hefur verið í brennidepli síðustu árin og nú er spurt um stefnu. Virðulegi forseti. Ég fullyrði: Engin ríkisstjórn hefur á síðari árum lagt jafnmikið fé til forvarna og úrræða vegna fórnarlamba vímuefna og sú sem nú situr. Aukningin er á þriðja hundrað millj. kr. á tveimur árum. Aðgerðirnar staðfesta stefnuna. Starfsemi tollgæslu og lögreglu hefur verið samhæfð. Fjölskyldumiðstöð hefur verið komið á fót í Reykjavík. Félagasamtök njóta stuðnings umfram það sem áður var. Samtök foreldra og nemenda hafa verið virkjuð og sú sem hér stendur beitti sér fyrir víðtæku forvarnaverkefni 10 sveitarfélaga í landinu þar sem áhersla er lögð á að sameina þá krafta sem vinna gegn vímuefnaneyslu barna og ungmenna. Fundaherferðin um mörg sveitarfélög landsins til að upplýsa um þá vá sem vímuefnin eru var farin í samvinnu við SÁÁ. Þessi stefna skilar sér ekki strax, hún skilar sér hægt og bítandi. Barátta af þessu tagi nýtur kannski ekki mikillar hylli fjöldans og stundum yfirsést stjórnmálamönnum mikilvægi málaflokksins af því að árangurinn kemur ekki í ljós á einu kjörtímabili. Umræður um þessi mál ættu að vera hafnar yfir flokkspólitískt karp af því að viðfangsefnið er svo brýnt og alvarlegt. Hér er spurt um tillögur nefndar sem ég skipaði fyrir tveimur árum og skilaði af sér vönduðustu úttekt um málefni geðsjúkra sem gerð hefur verið á Íslandi. Þar er mjög rætt um vímuefnavanda barna og ungmenna, enda sá vandi oftast birtingarform félagslegra og tilfinningalegra vandamála, eins og segir í skýrslunni. Þar er spurt hvort áform um að byggja upp aðstöðu vegna unglinga á Vogi samræmist tillögum sem fram komu í skýrslunni. Svarið er já. Það samræmist tillögum að dómi heilbrrh. Að gefnu tilefni spyr ég á móti: Ætlar einhver hér að setja sig á móti því að við byggjum upp og rekum unglingadeild að Vogi? Virðulegi forseti. Þessi vandaða 300 síðna skýrsla sem hér er spurt út frá er bæði úttekt og leiðarljós sem við ættum öll að kynna okkur. Þessi úttekt ætti að vera hinn faglegi grundvöllur sem við byggjum ákvarðanir okkar á, grundvöllur sem gagnast mun í bráð og lengd. Hv. þm. spyr hvernig háttað sé verkaskiptingu heilbrigðiskerfisins, barnaverndargeirans og frjálsra félagasamtaka varðandi meðferðarúrræði fyrir þá sem ofurseldir eru vímuefnum. Skoðun mín er sú og stefna mín byggist á því að opinberir aðilar, félagasamtök, áhugamenn og ekki síst foreldrar vinni saman að hagsmunum unglinga. Allt sem gert hefur verið á þessu kjörtímabili byggist á þeim grundvallarsjónarmiðum. Þessi samvinna hefur stóraukist á liðnum þremur árum. Fagmennska og samstarf í forvarnamálum hefur vaxið umtalsvert með tilkomu Forvarnasjóðs enda hefur markvisst verið unnið að því að virkja áhugamenn og samtök þeirra í baráttunni gegn neyslu áfengis og vímuefna. Virðulegi forseti. Við verjum um 750 millj. kr. í áfengis- og vímuefnameðferð á Íslandi. Beinn kostnaður ríkisins var í fyrra tæpar 600 millj. kr. Þetta eru háar fjárhæðir en ég held að við hljótum öll að vera sammála um að þegar börn og ungmenni eru annars vegar má ekkert til spara. Við megum aldrei gefast upp fyrir sölumönnum dauðans. Þegar ég tek fyrstu skóflustungu unglingadeildarinnar á Vogi á næstu dögum geri ég það á grundvelli þeirrar stefnu sem ég hef mótað sem heilbrrh. og vegna þess að það er mjög brýnt að byggja markvisst upp meðferðarúrræði fyrir unga vímuefnaneytendur í framtíðinni. Virðulegi forseti. Ég geri það einnig fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og okkar sem ráðstöfum fjármunum almennings vegna þess að hér erum við að taka á. Við verðum að tryggja að ungmenni eigi aðgang að sérhannaðri meðferðarstöð á Íslandi.

Hæstv. forseti. Fyrir nokkrum vikum bankaði áhyggjufullur faðir upp á hjá mér og var að leita liðsinnis þingmanna vegna sonar síns sem er einn hinna fjölmörgu sem bíða eftir því að komast í meðferð. Hinn áhyggjufulli faðir var mjög harðorður og krafðist úrbóta vegna þess að hann óttaðist mjög um barnið sitt og að biðin yrði barninu erfið, enda nóg framboð á fíkniefnum. Þetta leiðir hugann að því, hæstv. forseti, að við þurfum að greina þann vanda sem við stöndum frammi fyrir. Okkar vandi á Íslandi er kannski ekki meiri eða alvarlegri en vandi annarra þjóða og það er greinilegt af því sem hér hefur verið rætt það sem af er umræðunnar að ýmislegt er verið að gera. En vandinn er til staðar samt sem áður. Hv. félmn. fékk Braga Guðbrandsson á sinn fund nýlega til þess að fara yfir þessi mál og samkvæmt því sem fram kom hjá honum hefur fyrst og fremst tvennt gerst nú á síðustu mánuðum. Í fyrsta lagi er það sú staðreynd að neysla harðari og hættulegri efna fer vaxandi. Við hljótum að spyrja: Hvaðan koma þau? Hvernig er þessi markaður? Hverjir halda honum uppi? Hvaðan kemur fjármagnið sem rekur þennan markað áfram? Og hvað er verið að gera til þess að stöðva þennan innflutning? Ég held að við hljótum að horfast í augu við að þar er greinilega pottur brotinn þrátt fyrir þær aðgerðir sem gripið hefur verið til. Í öðru lagi hefur það verið að gerast að neytendum undir 16 ára aldri í langtímaneyslu fer fjölgandi. Það kom fram í máli Braga að yngsta barnið á biðlista er 14 ára gamalt. 14 ára gamalt barn er á biðlista eftir greiningu og meðferð. Þetta eru hörmulegar staðreyndir. Það var þetta tvennt sem Bragi nefndi sem hið nýja í stöðunni sem við stöndum frammi fyrir. En við hljótum að bæta við hinu þriðja, að ekki hefur verið sett nauðsynlegt fjármagn til þess að bregðast við þeirri breytingu sem varð við það að sjálfræðisaldurinn var hækkaður í 18 ár og það er ekki síst sá hluti meðferðarkerfisins sem hefur gersamlega sprungið nú á undanförnum mánuðum. Sem betur fer er ýmislegt verið að gera og ekki veitir af, en betur má ef duga skal. Við hljótum alltaf að verða að reyna að vega og meta þær aðferðir sem við notum. Ég spyr mig að því hversu vel þær forvarnir dugi sem hér er beitt. Skila þær árangri? Kemst fræðslan til heimilanna? Hvernig er aðstoðinni við foreldra háttað? Hvernig gengur kennurum í skólum raunverulega að greina vanda barnanna? Hafa þeir hreinlega aðstöðu til þess? Ég fagna því að sjálfsögðu að verið sé að efna til námskeiða og beina sjónum að öllum þeim sem koma nálægt börnunum, en eins og ég sagði fyrr þá hljótum við að þurfa að greina vandann og ekki síst það hvað leiði börn og unglinga út í neyslu fíkniefna. Ég heyrði vitnað í fyrrum forstöðulækni barnageðdeildarinnar sem nefndi að okkur væri gjarnt að tala á hátíðarstundum um allt það sem við viljum gera og tala mikið um forvarnir en minna er gert af því að reyna að greina raunverulegan vanda þeirra barna sem leiðast út í fíkniefnaneyslu? Hvað býr þar að baki? Við hvaða vanda stríða þau börn og unglingar sem lenda í eiturlyfjum? Það er alveg ljóst, hæstv. forseti, að þrátt fyrir það sem verið er að gera þá vantar nýtt heimili í Reykjavík fyrir neyðarvistun. Það þarf að bæta frumgreininguna. Það þarf að brjóta þann flöskuháls sem nú er til staðar og gerir það að verkum að börn og unglingar komast ekki áfram í meðferð og það vantar líka fleiri heimili til langtímavistunar. Við erum langt á eftir t.d. Færeyingum og Grænlendingum hvað varðar fjölda vistunarrýma þannig að þar þarf verulega að taka á. En enn og aftur, hæstv. forseti, við þurfum að beina sjónum jafnt og þétt að forvörnum. Við þurfum líka að greina vandann, horfa á það sem að baki býr og þær hörmungar og erfiðleika eða annað sem börn og unglingar standa frammi fyrir og leiðir þau út í neyslu þessara efna. Og við þurfum að stemma stigu við því að þessi efni streymi inn í landið. Ég spyr enn og aftur: Hvernig stendur á því að við náum ekki betri árangri þar en raun ber vitni verandi á eyju í Atlantshafinu þar sem í raun og veru ætti að vera svo auðvelt að fylgjast bæði með siglingum og loftferðum? Við þurfum að taka á í öllum þessum atriðum, hæstv. forseti.

Herra forseti. Fíkniefnaneysla ungmenna er mikið áhyggjuefni. Telja margir, eins og hér hefur komið fram, að hún fari vaxandi. Svo virðist sem þróunin sé þó í þá veru að hassneysla hafi færst í vöxt og nái allt niður í hóp 14--15 ára ungmenna en jafnframt er talið að harðari efni svo sem amfetamín og kókaín séu í gangi meðal yngri hópa en áður. Engar tölulegar upplýsingar liggja fyrir um þessi mál þar sem neysla þessa hóps hefur ekki verið könnuð nýlega. En lögreglan telur að oftar sé lagt hald á efni nú í seinni tíð þó ekki sé um að ræða meira magn en áður. Hér er á ferðinni skelfileg þróun sem taka verður markvisst á með öllum tiltækum ráðum. Leita verður allra leiða sem gagnast mega í baráttunni við þennan vágest og þar má ekkert til spara. Því miður virðast allt of margir hafa tilhneigingu til að horfast ekki í augu við þennan alvarlega vanda. Samfélagið, foreldrarnir, jafnvel unglingarnir sjálfir loka augunum fyrir staðreyndum og því er hætta á að sífellt fleiri ánetjist og eyðileggi líf sitt. Nokkur þrýstingur var á sínum tíma á hækkun sjálfræðisaldurs m.a. frá foreldrum ungmenna sem voru í alvarlegri neyslu. Þau þurftu hjálp en hún fékkst ekki. Með hækkun sjálfræðisaldursins í 18 ár bættust því við tveir árgangar í hóp þeirra ungmenna sem hægt var að skylda til vistunar á meðferðarstofnunum. Ekki hefur verið brugðist nægilega við þessari fjölgun með auknu vistunarrými eða öðrum viðeigandi úrræðum og er það mjög miður. En við þessa aukningu lengdust biðlistar eftir þjónustu til muna og er svo komið, eins og fram kom áðan, að biðtími eftir fyrstu greiningu er nú allt að níu mánuðir. Meðferðarúrræði SÁÁ og annarra frjálsra samtaka eru löngu viðurkennd og hafa skilað mörgum góðum árangri en þau virðist þó fremur henta körlum en konum og ungu fólki sem í dag eru þeir hópar sem eru í mestri þörf fyrir úrræði. Skammtímameðferð með innlögn á sjúkrastofnun og í kjölfar þess allt að mánaðardvöl á meðferðarstofnun reynist ekki besti kosturinn fyrir unga neytendur. Unglingar og fullorðnir eiga ekki samleið í meðferð. Þetta unga fólk lítur ekki á sig sömu augum og fullorðnir alkóhólistar, telur sig ekki vera sjúklinga og hentar því ekki að vera meðhöndlað sem slíkir. Vandi þeirra er annars eðlis. Hann birtist í neyslu en oftast liggja þó að baki ýmis önnur vandamál, félagsleg og persónuleg. Mörg þessara barna koma úr fráviksfjölskyldum, eiga jafnvel foreldra sem einnig eru í neyslu og hafa því ekki eðlilegar fyrirmyndir. Sum hver hafa kannski aldrei kynnst náið heilbrigðu fullorðnu fólki. Þau hafa því ekki nægan þroska til að standast þær kröfur sem eru gerðar til þeirra í þess háttar meðferð. Þau líta á sig sem ,,tapara`` og verða svo áfram við þær aðstæður sem boðið er upp á. Reynsluheimur þeirra er allt annar en hinna fullorðnu og forsendur því gjör\-ólíkar. Tryggja þarf þessum ungmennum viðeigandi meðferð til lengri tíma sem hæfir aldri þeirra og þroska. Rjúfa þarf þann vítahring sem þau eru komin í og aðstoða þau við að leita nýrra leiða á þeirra eigin forsendum. Efla þarf þau til ábyrgðar og þátttöku í samfélaginu svo sem kostur er. Þau þarfnast í raun enduruppeldis og aðstoðar við að ná fótfestu um leið og þau setja sér ný markmið og byggja upp eigið sjálfstraust. Þau þarfnast fræðslu og hjálpar við að komast í nám og störf, markvissrar handleiðslu og eftirfylgdar út í lífið. Stjórnvöld verða að marka heildarstefnu í málefnum ungra vímuefnaneytenda. Byggja þarf upp markvisst meðferðarkerfi þar sem foreldrum er jafnframt auðveldað aðgengi að ráðgjöf og stuðningi og slíkt gerist ekki nema til þess sé ætlað nægilegt fjármagn. Ákveðin verkaskipting og samræming er nauðsynleg milli þeirra aðila og stofnana sem koma að vanda þessa hóps. Það er ekki vænlegt til árangurs að margir séu að bítast um sömu kökuna og allra síst ef lítið eða takmarkað er til skiptanna. Ef ekkert verður að gert má reikna með að hópur neytenda vaxi stöðugt og fleiri ungmenni ánetjist og verði vandanum að bráð. Fleira þarf að koma til en meðferð og ráðgjöf. Leggja þarf mikla áherslu á öflugt forvarnastarf. Ýmsar leiðir hafa þar verið reyndar en því miður fæstar skilað þeim árangri sem væntingar stóðu til. Væri verðugt rannsóknarverkefni að kanna hvaða aðferðir gæfust best. Stefnumótun og aðgerðir í fíkniefnamálum verður að byggja á traustum grunni upplýsinga og því væri mjög nauðsynlegt að rannsaka vímuefnavandann frá ýmsum hliðum. Sýnt hefur verið fram á að margir samverkandi þættir hafa áhrif á fíkniefnaneyslu unglinga. Tengsl við fjölskyldu, agi og aðhald foreldra, viðhorf til náms, einkunnir, líðan í skóla og þátttaka í skipulögðu félags- og íþróttastarfi eru allt þættir sem skipta miklu máli. Rannsóknir hafa einnig sýnt fram á mikilvægi góðra fjölskyldutengsla og að unglingar sem eru í nánum tengslum við foreldra, hafa jákvæð viðhorf, vel skilgreind markmið og ákveðinn tilgang eru síður í áhættuhóp. Allt bendir til þess að því meiri tíma sem unglingar verja með fjölskyldunni utan skólatíma og því betur sem foreldrar fylgjast með því hvað börnin þeirra eru að gera, þeim mun minni líkur séu á því að þau neyti fíkniefna. Kjölfesta sem víðast minnkar líkurnar á vímuefnaneyslu. Því miður eru góð fjölskyldutengsl víða mjög takmörkuð og kemur þar til m.a. mikið vinnuálag og lítt fjölskylduvænt umhverfi. Þar þurfa allir að vera samstiga í að byggja upp vinsamlegt umhverfi og sem bestar aðstæður fyrir fjölskylduna. Forvarnir þurfa að byrja snemma, heima og í skóla. Miklu skiptir að gott samstarf sé milli foreldra og skóla og allra þeirra sem vinna með börnum og unglingum og koma að forvörnum og meðferðar- og æskulýðsmálum. Engar einhlítar lausnir virðast til við fíkniefnavandanum. Ef árangur á að nást í baráttunni við hann verða hins vegar allir að leggjast á eitt. Öflugt forvarnastarf, heildarstefna stjórnvalda og markviss meðferðarúrræði eru nauðsynlegar forsendur þess að takast megi að mæta vanda þessa hóps ungmenna, koma honum til hjálpar og byrgja brunninn.

Hæstv. forseti. Í byrjun þessa árs kom út skýrsla SÁÁ um fjölda þeirra sem leitað höfðu meðferðar á árinu 1997. Í þessari skýrslu var sundurgreining eftir aldri og tegund neyslu. Þessi skýrsla vakti mikla athygli og í kjölfar birtingar hennar voru tekin viðtöl, m.a. við Þórarin Tyrfingsson, yfirlækni á Vogi, þar sem hann ræddi skýrsluna. Hann taldi að neysla ungmenna hefði greinilega aukist og eftirsókn ungmenna í harðari efni væri áberandi. Hann talaði um að upp væri komið nýtt neyslumynstur í þessum hópi sem gerði það að verkum að meðferð þessa hóps væri mun erfiðari en áður og tvísýnna um árangur, mikill fjöldi ungmenna væri í alvarlegri neyslu og þau biðu eftir meðferðarúrræðum langtímum saman. Mér hnykkti við þessar upplýsingar og í kjölfar þess kom ég fram á Alþingi með fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um hvað fyrirhugað væri að gera í þessum málum. En á þeim tímapunkti virtist ekki vera mikill áhugi fyrir að gefa sérstakar innspýtingar í þennan málaflokk. Hæstv. heilbrrh. sagði að ríkisstjórnin hefði aðallega forvarnir á prjónunum um þessar mundir og vitnaði í erlenda sérfræðinga sem höfðu sagt að hér á landi væru meðferðarúrræði fleiri en víðast hvar annars staðar. Þessi umræða gaf ekki tilefni til mikillar bjartsýni því að ég taldi mig vita að ástandið væri mjög alvarlegt, enda hefur komið á daginn að það hefur versnað mjög eftir því sem liðið hefur á árið. Og nú, þegar Alþingi var nýhafið í október, þá birtist í ljóvakamiðlum viðtal við forstöðumann Barnaverndarstofu þar sem fram kom að fjöldi unglinga biði 8--12 mánuði eftir meðferðarúrræðum, þarna væri um að ræða börn sem væru í mjög alvarlegri neyslu. Tekið var dæmi um 16 ára dreng sem sprautaði sig með amfetamíni og kæmist ekki í meðferð. Fréttir bárust líka af því að þau meðferðarúrræði sem helst eru tiltæk hentuðu mjög illa þessum aldurshópi, þau ættu mjög erfitt með að líta á sig sem sjúklinga, þau ættu mjög erfitt með að líta á sig sem einhvern orsakavald í því hvernig komið væri. Flestir aðrir í kringum þau væru öðruvísi en þeir ættu að vera, ekki þau sjálf. Þetta eru náttúrlega viðbrögð sem eru mjög sértæk fyrir þennan aldurshóp. Ný lög um sjálfræðisaldur höfðu gert það að verkum að frá og með síðustu áramótum komu tveir nýir árgangar inn í þann hóp sem var möguleiki á að dæma til meðferðar að beiðni foreldra og það var vitað mál að það mundi mjög auka eftirspurn eftir meðferðarúrræðum. Mig langar í framhaldi af þessu að minna á að í síðasta mánuði bar ég fram fyrirspurn til hæstv. félmrh. um hvort ríkisstjórnin hefði eitthvað sérstakt á prjónunum í þessum málum. Í svörum hæstv. félmrh. kom fram að ríkisstjórnin hafði þá einmitt tekið þetta fyrir á fundi og ákveðið að grípa til einhverra úrræða. Þá lá ekki fyrir hver þau úrræði yrðu og liggur nú ekki fyrir enn, en mér finnst sá góði vilji sem kom fram í svörum hæstv. félmrh. við fyrirspurn minni mikils virði og ég er þess fullviss að með sameinuðu átaki getum við leyst úr þessum málum og ég tel vera mikla þörf á að gera það. Auðvitað kostar mikla peninga að sjá fyrir þeim meðferðarúrræðum sem þörf er á. Það er nefnilega ekki bara þörf á afeitrun á lokaðri stofnun. Það er þörf á enduruppeldi þessara unglinga á sama hátt og hefur verið gert á Hassela-stofnuninni og félmrh. var að minnast á að væri gert í Árbót þar sem líka hefur náðst mjög góður árangur. Það þarf líka að huga að meðferð fyrir þá foreldra sem eiga þessi börn og hafa bundið við þau allar sínar vonir og hafa orðið fyrir feikilegu áfalli við það að börnin þeirra lenda í þessu ástandi, líka fjölskyldur, systkini því að allir eru fórnarlömb í þessu máli. Það er dýrara að sitja aðgerðarlaus og missa þessi börn þannig að þau verði að félagslegum öryrkjum um alla framtíð heldur en taka höndum saman og bregðast af myndarskap við þessum málum nú.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. fyrir umræðuna. Það er ljóst að þó að menn greini nokkuð á um umfang fíkniefnavandans þá er hann fyrir hendi og á honum verðum við að taka. Mér þykir rétt að undirstrika það í þessari umræðu að á þessu kjörtímabili hefur ríkisstjórnin unnið markvisst í vímuvarnamálum. Strax í upphafi ársins 1996 var á vegum ríkisstjórnarinnar hrundið af stað vinnu til að stemma stigu við vaxandi neyslu barna og ungmenna á fíkniefnum, áfengi og tóbaki. Hinn 3. des. 1996 samþykkti ríkisstjórnin síðan heildstæða áætlun í fíkniefna-, áfengis- og tóbaksvörnum. Fyrsti þátturinn í áætluninni er sérstök stefna ríkisstjórnarinnar á þessu sviði og í þessari stefnu eru sett fram áhersluatriði allt fram til ársins 2000. Þau eru í fyrsta lagi að efla forvarnir, einkum þær sem beint er að einstaklingum sem eru í áhersluhópum gagnvart notkun fíkniefna, áfengis og tóbaks. Í öðru lagi að hefta aðgang barna og ungmenna að fíkniefnum, áfengi og tóbaki. Í þriðja lagi að auka öryggi almennings með fækkun fíkniefnatengdra brota. Í fjórða lagi að efla andstöðu í þjóðfélaginu gegn notkun barna og ungmenna á fíkniefnum, áfengi og tóbaki. Í fimmta lagi að efla meðferðarúrræði fyrir ungmenni sem orðið hafa fíkninni að bráð. Þetta ber auðvitað að undirstrika. Í stefnu ríkisstjórnarinnar felst að hún beitir sér markvisst fyrir því að allir þeir sem að þessum málaflokki koma, jafnt opinberir aðilar sem einkaaðilar, taki höndum saman og sameini viðbrögð, aðgerðir og samstarf með það fyrir augum að uppræta fíkniefnaneyslu barna og ungmenna. Nauðsynlegt er að fram komi að um árabil hafa aðilar sem sinnt hafa vímuvörnum kallað eftir stefnu ríkisstjórna. Því kalli var ekki sinnt fyrr en með samþykki ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar 3. des. 1996. Þetta er mikilvægt að undirstrika í umræðunni. Annar þátturinn í áætlun ríkisstjórnarinnar er stofnun áfengis- og vímuvarnaráðs. Ráðið hefur nú verið skipað og undirbúningur að starfi þess hafinn. Eins og hv. alþm. muna er ráðinu ætlað víðtækt hlutverk í áfengis- og vímuvörnum. Þriðji þátturinn í áætlun ríkisstjórnarinnar er aukning fjármuna til forvarna. Fjórði þátturinn í áætlun ríkisstjórnar er efling löggæslu og tollgæslu. Ákveðið var að á hverju ári í þrjú ár skyldi verja 65 millj. kr. til eflingar þessara þátta. Hæstv. menntmrh. fór rækilega yfir þann þátt hér áðan. Fimmti þátturinn er stuðningur við ungmenni í áhættuhópum gagnvart notkun fíkniefna. Sjötti þátturinn er áætlun ríkisstjórnar í fullgildingu Íslands á tveimur alþjóðasamningum og sjöundi og síðasti þátturinn er verkefnið Ísland án eiturlyfja. Virðulegi forseti. Allshn. fjallaði sérstaklega um þetta mál á fundi sínum í gær og við höfum fullan hug á að beita okkur fyrir því að haldinn verði sameiginlegur fundur með hv. félmn. og heilbr.- og trmn. þingsins til að fara betur yfir stöðu málsins. Við þurfum samstillt átak í þessum efnum.

Herra forseti. Þrátt fyrir ýmsar aðgerðir sem þessi og fyrri ríkisstjórnir hafa gripið til í baráttunni gegn neyslu og innflutningi fíkniefna bendir margt til þess að fíkniefnavandamálið hafi frekar vaxið og neyslan færst neðar í aldurshópana. Rannsókn meðal framhaldsskólanema frá 1996 sýnir að tæplega 42% drengja og 21% stúlkna höfðu neytt ólöglegra fíkniefna. Því verður að efla allan áróður og fræðslu meðal unglinga um skaðsemi fíkniefna. Það er ótrúlegt sem fram kom á fundi allshn. í gær með fulltrúum nefndar sem vinnur að aðgerðum í fíkniefnamálum að unglingar standi virkilega í þeirri meiningu, eins og fram kom, að hassneysla sé ekki skaðleg og efnið sé hættulaust. Könnun sýnir líka að þriðjungur eða 30% 17 ára reykvískra unglinga hafa notað hass. Fram kom m.a. að mikið átak væri hægt að gera með 5--10 millj. kr. framlagi til að fara í herferð og áróður meðal unglinga um skaðsemi fíkniefna sem er varla miklu hærri fjárhæð en meðferð á örfáum fíkniefnaneytendum kostar. Ég býst við að staðan í fíkniefnamálum hafi lítið breyst frá 1996 en þá var lögð skýsla fyrir Alþingi um útbreiðslu fíkniefna. Þar kom fram að hlutur þeirra sem eru yngri en 20 ára og komu til meðferðar hjá SÁÁ hafi tvöfaldast sl. fimm ár og hlutur kvenna yngri en 20 ára, sem komu til meðferðar, þrefaldaðist á þessu tímabili. Að auki hafi fíkniefnaneytendum fjölgað og aldur neytenda lækkað verulega og ekki væri óalgengt að fíkniefnaneysla næði niður í 14 ára aldurshópana. Mjög algengir væru líka dómar vegna neyslu fíkniefna í aldurshópunum 15--19 ára. Alvarlegasta hlið fíkniefnaneyslunnar kom fram í því að þeir sem neyta fíkniefna hafa sterka tilhneigingu til sjálfsvíga en alls höfðu 30% þeirra sem handteknir voru vegna fíkniefnamála á fjögurra mánaða tímabili á árinu 1995 gert tilraun til sjálfsvíga. Áætlað er að einungis sé lagt hald á innan við 10% þeirra fíkniefna sem flutt eru til landsins. Þetta eru hrikalegar tölur, herra forseti, og engan þarf að undra þó við nú, tveimur árum síðar, séum hér að ræða gífurlegan skort á úrræðum fyrir ungmenni í vímuefnaneyslu en enn brýnna er nú að fjölga meðferðarúrræðum við hækkun sjálfræðisaldursins. Auðvitað verðum við að viðurkenna að það er stjórnvöldum og fjárveitingavaldinu til vansa hversu lítið fé er veitt til forvarna, fræðslu og úrræða fyrir fíkniefnaneytendur. Ég vil því spyrja ráðherrana í lokin: Munu þeir beita sér fyrir auknu fjármagni við fjárlagaafgreiðslu til að hægt sé að taka með myndarlegum og afgerandi hætti á fíkniefnamálunum? Og ég vil spyrja hæstv. félmrh. hvort hann hyggist beita sér til að aðstoða meðferðarheimili Götusmiðjunnar, Virkið, sem er með 12 unglinga í meðferð og á nú í miklum fjárhagserfiðleikum. Þeir hafa sent neyðarkall til þingmanna um að þeir verði að loka heimilinu fái þeir ekki aðstoð með þeim afleiðingum að þau 12 ungmenni sem eru á heimilinu, flest 16 og 17 ára, verða án úrræða. Þó ýmislegt hafi verið gert af þessari og fyrri ríkisstjórnum þá er svo margt ógert að stjórn og stjórnarandstaða verða að taka höndum saman nú við fjárlagaafgreiðslu til þess að bæta hér úr.

Herra forseti. Ég þakka hv. frummælanda, Rannveigu Guðmundsdóttur, fyrir að vekja máls á þessu grafalvarlega vandamáli, máli sem varðar okkur öll og ógnar samfélagi okkar. Í raun má segja að þetta vandamál samþættist inn í líf allt of margra fjölskyldna á Íslandi, fjölskyldna þar sem ungt fólk hefur orðið eiturlyfjum að bráð. Ég hlustaði á mjög merkilegan fyrirlestur hjá Þórólfi Þórlindssyni prófessor ekki alls fyrir löngu þar sem hann var að tala um skólana á 21. öldinni. Þórólfur sagði að mesta ógn og ögrun framtíðarskólans væru ekki náttúruhamfarir, hernaður og stríð eða kjarnorkuvá heldur eiturlyf og eiturlyfjaneysla. Vandamál þetta er þegar til staðar hér á landi og er því grafalvarlegt vandamál. Það var átakanlegt um daginn þegar ég fór í Krossinn og á Krossgötur að skoða starfsemi þar. Þar sá ég ungan og glæsilegan dreng sem hafði alheilbrigður farið á sumarhátíð fyrir nokkrum árum. Hann hafði tekið tvær eða þrjár pillur af svokölluðu ecstasy og það var soðinn í honum heilinn eins og forsvarsmaður þessarar stofnunar sagði frá. Í raun og veru ráfaði þessi ungi, glæsilegi maður um en það var ekkert í höfðinu á honum. Þetta var átakanlegt dæmi og það er fullt af svona dæmum í þjóðfélagi okkar. Við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að sporna við þessari þróun. Ríkisstjórnin er auðvitað að berjast fyrir lausn brýnustu vandamála í þessum efnum eins og fram hefur komið hjá hæstv. ráðherrum sem hér hafa talað, félmrh., menntmrh. og heilbrrh. og er það vel. En við getum í raun sagt að það er of seint að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í. Við verðum að efla forvarnastarf í landinu eins og ríkisstjórnin hefur verið að gera. Við verðum að styrkja skólana okkar og fræðsluþáttinn. Við verðum að styrkja íþrótta- og æskulýðsstarf, við verðum að efla þessa þætti vegna þess að þannig getum við hugsanlega komið í veg fyrir þessi stóru vandamál. Þetta er málefni samfélagsins í heild. Þetta mál er hafið yfir flokkspólitík eins og hér hefur komið fram. Gott er að vita til þess að SÁÁ sé enn þá í fararbroddi í aðstoð í þessum efnum og er að hefja byggingu unglingadeildar núna og einnig er vert að þakka öllum þeim einstaklingum og stofnunum sem hafa verið að hjálpa einstaklingum sem eiga í vímuefnavanda fyrir þeirra góða starf. Stöndum saman um að uppræta þetta vandamál í íslensku samfélagi.

Herra forseti. Undanfarin ár hafa umræður um áfengis- og vímuefnavandann verið fyrirferðarmiklar í samfélaginu. Í kjölfar aukinnar fíkniefnaneyslu sífellt yngra fólks hafa aðgerðir til að sporna gegn þessari óheillaþróun orðið fjölbreyttari og umfangsmeiri en áður var. Samspil reykinga, áfengisneyslu og eiturlyfja er margsönnuð. Sá unglingur sem byrjar að reykja er auðveldari bráð þegar honum eru boðin vímuefni. Þróun í fíkniefnaneyslu undanfarna áratugi er sífellt á verri veg og í kjölfarið hefur orðið veruleg vakning til vitundar um nauðsyn stefnumörkunar, skipulegs forvarnastarfs og faglegra vinnubragða í forvörnum. Það varðar þjóðarheill að við höldum vöku okkar í þessum efnum því að hver einstaklingur er okkur mikilvægur. Í nýútkominni skýrslu frá fræðslumiðstöð í fíknivörnum um áfengis- og fíkniefnamál á Íslandi kemur margt athyglisvert fram en í þeirri skýrslu er í fyrsta sinn safnað á einn stað upplýsingum um stöðu og þróun þessara mála. Þar kemur m.a. fram að meðferðarrými og vistrými fyrir áfengis- og vímuefnafíkla eru samtals 445 fyrir alla aldurshópa. Bráðameðferð, greining, meðferð, eftirmeðferð fyrir börn og ungmenni eru 44 og vistrými í neyðarathvörfum og áfangastöðum eru á bilinu 15--20. Í viðtölum mínum við foreldra sem eiga unglinga undir 18 ára aldri, sem eru í fíkniefnaneyslu, kemur fram að krafa þeirra númer eitt er að geta leitað á einn stað til hjálpar og leiðbeiningar í stað þess að vera vísað úr einum staðnum í annan. Það er erfið þrautaganga fyrir foreldra að koma börnum sínum í rétta meðferð og greiningu á vandanum. Í nýlegri skýrslu heilbrrh. um geðvernd kemur í ljós að árangur á meðferðarúrræðum er harla lélegur. Er ekki ástæða til að gerð verði vönduð úttekt á meðferðarúrræðum þannig að það fé sem lagt er í þennan málaflokk nýtist sem best? Hvað varðar forvarnir er það afar mikilvægt að félagslegt umhverfi sé þannig að fíkniefnavandi fái síður að þróast eða að úr honum dragi. Við foreldrar berum að sjálfsögðu mesta ábyrgð, síðan skólinn og umhverfið. Við verðum öll að taka ábyrga afstöðu og gera allt sem í okkar valdi stendur til að efla einstaklinginn og gera hann sterkari. Mörg sveitarfélög hafa í auknum mæli verið að móta sína eigin stefnu í skipulögðum forvörnum í samstarfi við foreldra, félagsmiðstöðvar og ungmenna- og íþróttafélögin. Það þarf að efla forvarnastarf hjá lögreglu og tryggja að löggæsla og tollgæsla hafi á að skipa þeim mannafla og búnaði sem gerir þeim kleift að stemma stigu við innflutningi, dreifingu, sölu og meðferð fíkniefna. Virðulegi forseti. Við skulum hafa það í huga að börnin eru framtíð hverrar þjóðar. Þau eru okkar fjöregg.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa utandagskrárumræðu sem kemur ekki til af góðu. Hér er mikill vandi á ferðum og ég heyri að umræðan er hafin yfir pólitískar þrætur. En til þess að geta veitt viðeigandi meðferð ungmenna í fíkniefnavanda verða yfirvöld og stofnanir að hafa haldgóðar upplýsingar um neysluvenjur og lífsstíl ungs fólks. Sömuleiðis verða þessar upplýsingar að liggja fyrir með reglulegum könnunum og rannsóknum á lífsstíl unga fólksins svo hægt sé að hafa réttar áherslur í forvörnum og fræðslu. Því miður er það staðreynd að stór hópur unglinga hefur leiðst út í neyslu ólöglegra fíkni- og vímuefna og er mjög illa á sig kominn í neyslunni. Úrræðaleysi fjölskyldna þessara unglinga er oft algert og brýtur neyslan því miður miklu fleiri en einstaklinginn sjálfan sem er í neyslunni. Og því miður verðum við að gera ráð fyrir því að þetta ástand sé komið til að vera a.m.k. einhvern tíma og þeir sem spáð hafa fram í tímann og þekkja þessa neyslu segja: Því miður til framtíðar. Því verða meðferðarstofnanir fyrir ungt fólk í ólöglegri sem löglegri ofneyslu að vera til staðar í heilbrigðiskerfinu. En það er öllum fyrir bestu að fyrirbyggja vín- og fíkniefnaneyslu og beita markvisst forvörnum þó að þær kunni að kosta töluverðar fjárupphæðir. Sparnaður í forvarnastarfi er þjóðinni enn dýrari, bæði í fjármunum og mannfalli ungs fólks. Forvarnir verða að vera virkar í samfélaginu. Það er ýmislegt verið að vinna eins og fram hefur komið í ræðum í dag, en rétt væri að skoða það hvort ekki sé hægt að samhæfa alla eða a.m.k. einhverja þessara krafta þannig að úr verði betri og markvissari störf. Það er brýnt að koma á betri og aðgengilegri sálfræðiþjónustu við framhaldsskóla landsins. Það er sárt að horfa upp á vanlíðan ungs fólks án þess að geta veitt viðeigandi aðstoð og meðferð og fylgjast síðan með sumum þessara ungmenna fara út í harða neyslu. En við skulum ekki gleyma að neysla ólöglegra efna hefst á þeim löglegu, þ.e. tóbaki og áfengi. Og er það ekki þversögn að horfa upp á hvert stefnir í neyslu sterku fíkniefnanna en telja á sama tíma það skerðingu á persónulegu tjáningarfrelsi að mega ekki auglýsa áfengi eins og hverja aðra neysluvöru? Og að öllum líkindum munu tóbaksauglýsingar fylgja í kjölfarið.

Herra forseti. Ég vil þakka frummælanda, hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, fyrir að hefja þessa umræðu. Það hefur hún gert ítrekað og barist mikilli baráttu gegn þeim vágesti sem verið er að ræða um. Ég ætla ekki að ásaka einn eða neinn en við höfum ekki verið nógu vakandi. Fíkniefnaneyslan er eitt hið alvarlegasta málefni sem herjar á þjóðir heimsins. Íslendingar hafa ekki sloppið. Við erum með stefnuna fíkniefnalaust Ísland árið 2002. Ef svo á að vera þarf að grípa til meiri og öflugri aðgerða en gert hefur verið. Það eru fjölmörg dæmi um hve fíkn í alls konar óþverraeiturefni hefur haft alvarlegar afleiðingar. Það er nefnilega enginn óhultur. Þessi vágestur sækir að öllum stéttum, öllum fjölskyldum, háskólafjölskyldum, sjómannafjölskyldum og öllum fjölskyldum landsins meira og minna. Hver er þá staðan? Hún er sú að margra mánaða biðlistar ungs fólks og fullorðinna eru eftir meðferð á sjúkrastofnunum og það undirstrikar þá staðreynd að taka verður í taumana. Hvað á að gera? Að mínu viti á að stórauka fræðslu, það á að koma á alvörutollgæslu alls staðar á landinu, það á að stórauka fræðslu almennings og lögreglu, það verður að stórauka fjármagn til reksturs meðferðarstöðva. Fjármunir eru auðvitað ekki allt en það er gífurlega stór hluti af þessu vandamáli. Hvað getum við gert? Við getum veitt fjármuni til þessa málaflokks. Herra forseti. Hv. Alþingi hefur vald til aðgerða. Hv. Alþingi hefur getu til aðgerða. Spurningin er bara þessi: Hefur hv. Alþingi vilja til að leggja til svo harðar aðgerðir að dugi?

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka málshefjanda fyrir að brydda upp á þessari merkilegu og mikilvægu umræðu. Það er vissulega dapurlegt að horfa á einstakling lenda í þeirri ógæfu að verða fórnarlamb fíkniefnadjöfulsins. Það er ekki einungis ógæfa þessa einstaklings heldur er það mikið álag á fjölskyldu hans alla, nánustu ættingja og vini. Það er með sanni þjóðarböl og það er einmitt þess vegna sem er svo mikilvægt að bregðast við og geta rétt þessum fórnarlömbum hjálparhönd. Ég held að í rauninni sé enginn ágreiningur um það að þjóðin er tilbúin til þess. Því ber að fagna sem vel hefur verið gert. Hér hefur komið fram að fjárveitingar hafa í raun verið auknar. Hér hefur verið mótuð stefna hvað varðar forvarnir og þannig má áfram telja. Ég leyfi mér, herra forseti, að fullyrða að að óbreyttum forsendum skipti í rauninni ekki höfuðmáli jafnvel þó að fjármunir væru auknir enn frekar. Hvers vegna verða einstaklingar fórnarlömb fíkniefnadjöfulsins? Það er e.t.v. sú spurning sem okkur ber að svara og ættum að reyna að svara. Þá skulum við líka hafa það í huga að fíkniefnadjöfullinn fer ekki í manngreinarálit, hann getur lent hjá ólíkum þjóðfélagshópum, hann spyr ekki um stétt eða stöðu. Honum getur skotið upp alls staðar. Þetta má með sanni segja að sé vandi þjóðfélagsins alls og ég hygg að þetta snerti að nokkru leyti það gildismat sem almennt er ríkjandi í þjóðfélagi okkar. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að fullyrða að hér ríki um margt agaleysi á flestum sviðum. Við höfum búið ungmennum okkar tiltölulega lítið agað umhverfi. Við sendum þeim tvöföld ef ekki þreföld skilaboð þannig að þau vita í rauninni vart sitt rjúkandi ráð. Sumir benda á að lífsgæðakapphlaup foreldrakynslóða og lífsgæðakapphlaup almennt í samfélaginu sé ein meginorsökin þar sem fjölskyldur eru uppteknar af veraldlegum gæðum en á meðan gangi gróðapungar og fíkniefnasalar lausir og dæli fjármunum og eiturlyfjum til ungs fólks meðan samfélagið er upptekið af veraldlegum gildum. Það kemur og fram að 50% nemenda í efstu bekkjum grunnskóla telja sig um helgar hafa lítil sem engin samskipti við foreldra sína. Hver er lausnin? Herra forseti. Íslendingar eru þekktir fyrir að standa saman þegar mikið liggur við. Þeir hafa efnt til samskota um einstök fyrirbrigði, einstök mannvirki svo sem sundlaugar. Ég held að ástæða væri til þess að efna til þjóðarátaks um breytt viðhorf, ný gildi í samfélaginu. Það verður ekki leyst innan Alþingis. Það verður að vera í þjóðfélaginu öllu. Það er hin eiginlega forvörn. Það er forvörnin sem hlýtur að vera meginatriðið. Meðferðarúrræðin ættu að verða minni í kjölfarið.

Herra forseti. Hörmulegar afleiðingar eiturlyfjanotkunar á líf og heilsu manna koma daglega fyrir sjónir okkar og ráðleysið gagnvart þessari vá er því alltaf jafnaugljóst því hver einstaklingur sem verður þessari fíkn að bráð er of dýrmætur til þess að við missum hann í eitrið. Vandamál af þessu tagi eru því miður komin til að vera í hröðum heimi og fara enn vaxandi ef ekki er gripið inn í með mun meiri og afgerandi hætti en gert hefur verið fram að þessu. Aðgerðir okkar hafa fram að þessu snúist að mestu leyti um tvennt. Það er annars vegar að stoppa innflutning og forvarnir og svo hins vegar að bregaðst við með meðferð þeirra sem hafa ánetjast þessum efnum. Verulegur árangur hefur náðst á þessum sviðum sem betur fer þó betur megi gera. Það sem ég tel þó að þurfi að bæta enn frekar en gert hefur verið fram að þessu er að ná utan um það magn eiturefna sem kemst inn í landið. Það er talið að einungis 10% af þeim vímuefnum sem koma að landamærunum séu tekin við landamærin, 90% af því sem komi hingað að landamærum komist inn á markaðinn og séu þar til dreifingar. Spurningin er því sú hvernig megi bæta eftirlitið á götunni, hvernig á að ná efnunum sem eru til sölu, til neyslu á götunni, á heimilunum og þar sem fólkið er. Ég tel að við getum bætt verulega við á þeim sviðum og þá með fleiri lögreglumönnum á götuna að leita skipulega að eiturlyfjum, ekki tilviljunarkennt. Ég held að skipuleg leit sé nauðsynleg og efling á fíkniefnadeildinni sjálfri og löggæslunni að þessu leyti sé það mikilvægasta sem við getum gert til að ná betri tökum á þessum vanda. Að sjálfsögðu á að auka enn frekar allar fyrirbyggjandi aðgerðir eins og fræðslu ungmenna af hættunni af þessari miklu vá. Eins ber að bæta meðferð þeirra sem í henni hafa lent og ég tek undir það með þeim sem hér hafa talað og einnig hv. málshefjanda að það má einskis láta ófreistað til að ná utan um vandann.

Herra forseti. Því miður er notkun fíkniefna orðin svo útbreidd hérlendis að æ fleiri þekkja í sínu nánasta umhverfi einhvern sem hefur eyðilagt líf sitt og sinna nánustu með neyslu. Ég ætla því ekki að endurtaka það sem hér hefur verið sagt um hörmungar þessa máls. Stríðið gegn þessum vágesti þarf að heyja á mörgum vígstöðvum. Það er ekkert eitt úrræði sem dugar í þessari baráttu. Í fyrsta lagi þarf að huga að dreifingarleiðum efnanna en það er fyrst og fremst með tollgæslu og eflingu hennar sem það er gert. Það hafa verið lagðir auknir fjármunir til þess og það er nauðsynlegt að þeir nýtist sem best til þeirra hluta. Í öðru lagi er meðferð og rannsókn mála. Mjög mikið verk hefur verið unnið í því og í löggjöf á Alþingi að endurskipuleggja löggæslu og dómstóla í landinu og vonandi skilar það sér í auknum árangri í þessu efni. Hitt er ekki síst mikilvægt að forvarnir í þessu máli séu í lagi og séu eins miklar eins og mögulegt er. Auðvitað þarf að huga að öllum greinum í því. Það eru fjölmargir aðilar í samfélaginu sem geta tekið að sér hlutverk á þessu sviði. Skólarnir hafa verið nefndir hin frjálsu félagasamtök og samtök sem starfa sérstaklega á vettvangi fíkniefna- og vímuefnamála. Ég vil ekki síst undirstrika að starf hinna frjálsu félagasamtaka og sjálfboðaliða sem starfa á því sviði í landinu er afar mikilvægt í þessu efni og þarf að huga að starfsaðstöðu þeirra og þá ekki síður starfsaðstöðunni í skólunum. Það sem mest hefur verið rætt um í þessari umræðu er eftirmeðferðin og úrræðin í þeim efnum þegar skaðinn er skeður og menn standa frammi fyrir hinum miklu hörmungum og afleiðingum af fíkniefnaneyslunni. Það hefur verið rakið hér að ýmislegt hefur verið gert til þess að auka meðferðarúrræðin og ég ætla tímans vegna ekki að endurtaka það en ég vil undirstrika í því sambandi að viljinn er áreiðanlega fyrir hendi að verja í þetta auknum fjármunum en þeir verða að nýtast til vel skilgreindra og afmarkaðra verkefna. Þeir fjármunir verða að koma að gagni og skipulagið verður að vera fyrir hendi. Ég hygg að hér séu meðferðarstofnanir sem eru fullfærar um að taka að sér meðferð með árangri. En ef til vill er tíska og tíðarandi og sýndarveruleikinn í þjóðfélaginu hættulegasti áhrifavaldurinn í allri þessari þróun og sá þáttur sem erfiðast er að meta og berjast gegn.

Virðulegi forseti. Vímuefnavandinn hér á landi fer vaxandi og það sem meira er, þessi vandi færist neðar í aldurshópum. Samkvæmt rannsókn sem Þórólfur Þórlindsson prófessor gerði kemur í ljós að fjórir af hverjum fimm nemendum í 10. bekk hafa smakkað áfengi, þrír af hverjum fimm orðið drukknir. Sígarettureykingar eru því miður aftur á uppleið og neysla svokallaðra ólöglegra vímuefna er að aukast. Afleiðingin er m.a. sú að stöðugt fleiri ungmenni innan við 19 ára aldur leggjast inn á meðferðarstofnanir vegna þess að þau eru komin í vímuefnavanda sem þau ráða ekki við. Hækkun sjálfræðisaldursins, sem hefur nú tekið gildi, hefur í raun og veru ekki aukið kostnað þjóðfélagsins eins og stundum er haldið fram heldur hefur hann dregið fram vanda sem var vissulega til staðar og ástæða er til þess að leggja áherslu á þetta. Við veltum því kannski dálítið fyrir okkur hversu umfangsmikil verslun með fíkniefni og vímuefni er í raun og veru er í landinu. Í ágúst sl. birtist í hinu virta tímariti European úttekt á því hversu umfangsmikil vímuefna- og fíkniefnasala væri í Bretlandi. Niðurstaðan í þeirri rannsókn varð sú að umfangið svaraði til 0,5% af vergri landsframleiðslu þar í landi. Ef við heimfærum þessar tölur upp á Ísland, er niðurstaðan sú að verg landsframleiðsla hér á landi eru röskir 580 milljarðar kr. og 0,5% þýðir að sams konar tala á Íslandi er 2,9 milljarðar kr. sem gæti þá verið velta í ólöglegum fíkniefnum hér á landi. 2,9 milljarðar kr. eru um það bil 30% af heildarsölu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Það er álíka velta og við sjáum gerast í stórum fyrirtækjum hér á landi og að við erum því að tala um ákaflega stórt, mikið og alvarlegt mál sem er full ástæða fyrir okkur til að vera á varðbergi yfir. Virðulegi forseti. Það hefur komið fram, m.a. í þessari umræðu, að SÁÁ hefur uppi áform um það að byggja nýtt húsnæði fyrir meðferðarúrræði fyrir unglinga. Það er ekkert óeðlilegt að SÁÁ spyrni þarna við fótum vegna þess að þessi samtök hafa verið í fararbroddi á sínu sviði eins og við þekkjum. Það er hins vegar líka rétt sem hér hefur komið fram að mjög mikilvægt er að reyna að nýta þessa fjármuni sem við höfum til þess að spila úr sem allra best. Við vitum að ríkið á húsnæði víða um land sem er vannýtt og ég vil þess vegna varpa því fram til hæstv. ráðherra sem hér eru hvort ekki sé ástæða fyrir hið opinbera að bjóða fram þetta húsnæði sérstaklega til þess að spara óþarfa fjárfestingu sem ella væri farið í og nýta þá peninga sem eru til staðar þar með til þess að bæta og auka reksturinn. Ég held að þetta sé mál sem við eigum að geta sameinast um. Við eigum húsnæði sem er ekki verið að nýta. Þörfin kallar hvarvetna og ríkið á þess vegna að bjóða fram þetta húsnæði ef það mætti verða til þess að lina þá þján sem eiturlyfjaneyslan og eiturlyfjaáþjánin er svo víða í þjóðfélagi okkar.

Virðulegur forseti. Þetta er mjög brýn umræða sem á sér stað hér en hingað kemur hver hv. þm. á fætur öðrum upp í pontu og talar um fræðslu og forvarnir og samfélagið hrópar á sömu leið: Við viljum fræðslu, við viljum forvarnir og það er allt rétt og satt. En hvað er að gerast annars staðar á meðan? Hvað verður um þessa fræðslu og forvarnir? Ég tel að það geti borið til mikilla tíðinda ef Hæstiréttur staðfestir dóm Héraðsdóms Reykjavíkur sem féll fyrir stuttu þar sem framkvæmdastjóri ölgerðar var sýknaður vegna auglýsingar á áfengi. Þetta þykir mér mjög alvarlegt og ég tel að ef Hæstiréttur staðfestir þetta þá fari forvarnir okkar fyrir ansi lítið. Þetta hefur einungis einn hv. þm. dregið hér fram, Þuríður Backman, og ég tel að umræðan eigi að fara fram um þetta líka. Meðan þessum héraðsdómi er ekki hnekkt telur lögreglan sér ekki fært að grípa í taumana á auglýsingum á áfengi og það er mjög alvarlegt. Mig langar að grípa aðeins niður í dóminn og af hverju hann dæmir á þennan veg að telja auglýsingar á áfengi í lagi en í dómnum segir: ,,Fortakslaus ákvæði áfengislaganna [þ.e. um bann við áfengisauglýsingum] eru ósamrýmanleg 73. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segir m.a.: ,,Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs ...```` Það er að segja til verndar heilsu og að sjálfsögðu erum við með bann við áfengisauglýsingum og tóbaksauglýsingum og fíkniefnaauglýsingum til að vernda heilsu. En samt segir héraðsdómur að ekki liggi fyrir gögn um þetta þannig að þeir geti ekki bannað áfengisauglýsingar og þetta er afar alvarlegt. Ég tel ef Hæstiréttur staðfestir þetta, þá verði hér óheftar áfengisauglýsingar og óheftar tóbaksauglýsingar og þess vegna auglýsingar á fíkniefnum og þá eru forvarnasjónarmið okkar farin fyrir lítið. Ég spyr: Ætlum við að bíða eftir dómi Hæstaréttar, bíða eftir að hann falli og taka honum þá? Ætlum við að undirbúa breytingar á stjórnarskránni þannig að það verði í lagi að banna auglýsingar á heilsuspillandi vöru eins og við höfum gert með áfengislögunum? Að sjálfsögðu er verið að banna auglýsingar á áfengi og tóbak vegna þess að það er heilsuspillandi. Ég spyr: Ætlum við Íslendingar að bíða eftir þessum dómi eða ætlum við að undirbúa okkur þannig að við getum gripið í taumana strax og hann fellur ef hann er forvörnum í óhag?

Herra forseti. Fyrir nokkrum árum var ég að fylla út upplýsingamiða um sjálfan mig er ég kom til Malasíu, það var miði fyrir útlendingaeftirlitið. Til hliðar á þessum miða var rauðletrað stórum stöfum að það væri dauðarefsing við að flytja eiturlyf til Malasíu. Mér var brugðið og ég hugsaði: Guði sé lof að við búum á Íslandi, eyju fjarri svo mikilli umferð sem hér er og við getum ábyggilega varist þessum vanda lengi vel. En hvað hefur gerst? Þegar fréttir af þessum alvarlega vágesti og vandamáli hafa borist erlendis frá höfum við Íslendingar talið að vandamálið væri ekki erfitt, það væri ekki erfitt fyrir okkur að fást við þennan vanda á eyju í miðju Atlantshafi og fjarri alfaraleið. En reyndin er allt önnur. Það var rétt eins og hér hafa fáir einir komið inn á, þingmenn hafa komið með dæmisögur úr hinu daglega lífi og rætt um þann vanda sem blasir við mörgum fjölskyldum og þá fjölskylduvá sem hér hefur komið fram. Þegar einn fjölskyldumeðlimur lendir í þessari ógæfu, þá er öll fjölskyldan undir, það er rétt. Sölumenn dauðans koma víða við og það er athyglisvert að hafa hlustað á foreldri sem hafa sagt: Fyrstu spor míns barns í þessa ógæfu voru á skólalóðinni þar sem sölumenn dauðans höfðu læðst inn í frímínútum og gefið krökkunum eða boðið þeim fíkniefni við vægu verði. Þar var fyrsta notkunin. Ég tek undir að auðvitað eigum við að hlúa að þeim sem hafa lent í þessum vanda. En hugsum við nógu vel um það að girða fyrir þetta áður en það kemur til landsins? Þegar náttúruhamfarir hafa dunið yfir Íslendinga þá hafa þeir hlaupið til og stjórnvöld hafa jafnvel sett án nokkurra athugasemda skattbyrði á Íslendinga til að mæta þeim vágesti og þeirri alvarlegu stöðu sem upp hefur komið og menn hafa talið sjálfsagt að nú ætti að grípa til samhjálpar. En ég segi: Hvað má verða til þess að stöðva þennan innflutning? Hvers vegna getur eyþjóð í Norður-Atlantshafi, fjarri allri umferð ef svo mætti segja, ekki stöðvað þennan innflutning? Hverjir eru það sem fjármagna þetta? Hverjir eru sendiboðar þeirra manna sem kaupa þessi eiturlyf? Hverjir eru sendiboðarnir á skólalóðunum? Hefur lögreglan ekki nógu mikið fjármagn? Hefur hún ekki nógu mikinn mannafla? Fær hún ekki nógu mikinn tíma? Dæmi voru um að um miðjan mánuð hafi lögreglan eytt öllu fjármagni sínu og gat þá ekki unnið eftirvinnu eða næturvinnu til þess að uppræta þetta og þá fóru sölumenn dauðans af stað. Þetta er staðreynd. Þess vegna segi ég: Við eigum að mæta þessum vanda eins og hann blasir við og við eigum að takast á við sölumenn dauðans og þá sem fjármagna þessi kaup.

Herra forseti. Hv. síðasta ræðumaður, Guðmundur Hallvarðsson, talaði hér um innflutninginn og það er einmitt það sem mig langar að koma ofurlítið inn á. Fyrir nokkrum árum starfaði ég á eyju suður í Indlandshafi og var þar um nokkurra mánaða skeið. Þegar ég kom út úr flugvélinni og inn í flughöfnina vöktu athygli mína stór skilti, mjög áberandi á nokkrum tungumálum, sem sögðu að innflutningur á eiturlyfjum eða lyfjum hvers konar væri bannaður og þyngsta refsing væri dauðarefsing með hengingu. Með þessu er ég ekki að segja að ég vilji fara að hengja fólk hér en þetta hafði óneitanlega áhrif. Ef við settum upp svona skilti hér í flughöfnum og komuhöfnum til landsins og segðum þar á nokkrum tungumálum: Þetta er ólöglegt og þyngsta refsing er, hvað eigum við að segja, 5 ár, 3 ár, 4 ár eða 20 ár. Ég er ansi hræddur um að fólk sem ætlaði sér að koma ólöglega inn í landið með eiturlyf og sæi svona skilti mundi hugsa sig tvisvar um áður en það labbaði í gegn og tæki sjensinn, ef það vissi fyrir fram hver refsingin yrði. Þetta þyrfti að kynna mjög vel og væri ekki dýr framkvæmd. Ég hugsa að ríkissjóður mundi ekki finna mikið fyrir því að koma þessu upp. Ég spurði lögregluna á staðnum --- ég vann þarna talsvert með lögreglunni líka --- hvaða áhrif þetta hefði haft. Þeir sögðu að það hefði skipt sköpum. Það væri nánast undantekning, sagði mér lögregluforingi, að þarna væri nokkur tekinn með eiturlyf eftir að þetta var sett í lög og skiltin sett upp. Þetta er hugmynd og ég held að það sé þess virði að skoða hana mjög vel.

Virðulegi forseti. Í þessari umræðu hefur margt mjög gagnlegt komið fram. Ég ætla að minna á nokkur þeirra atriða sem verið hafa til umræðu. Rætt hefur verið um að úttekt vantaði á ýmsum sviðum og rannsóknir, t.d. á því hvaða börn eru í mestri hættu að lenda í vímuefnavanda. Ég ætla að minna á mjög ítarlega og góða rannsókn sem dr. Sigrún Aðalbjarnardóttir gerði með styrk Forvarnasjóðs um það málefni og það er leiðarljós sem við nýtum. Þórólfur Þórlindsson hefur líka gert mjög vandaðar úttektir á því hvernig sporna megi við vandanum svo eitthvað sé nefnt. Ég ætla enn og aftur að minna á þá merku stefnumótunarvinnu sem unnin hefur verið varðandi geðverndarmál á Íslandi. Þar er bent á í tíu liðum hvað rétt sé að gera varðandi forvarna- og meðferðarmál, bæði geðsjúkra barna og barna sem lenda í þeirri vá sem við erum hér að ræða um. Ítarlegar og miklar rannsóknir hafa farið fram á þessu sviði og eftir þeim mótum við stefnu okkar. Ríkisstjórnin hefur látið verkin tala hvað þennan málaflokk varðar en það verður aldrei nógsamlega að gert fyrr en við náum utan um þetta málefni þannig að ekkert barn lendi í því öngstræti sem hér er rætt um.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hér hefur margt gagnlegt komið fram. Í tvö ár hef ég talað fyrir því að viðkomandi nefndir þingsins standi fyrir sameiginlegum fundi og kalli þá aðila til sem vinna að lausn vímuefnavandans. Það hefur loks verið ákveðið. Það er gott mál en hefur tekið sinn tíma að fá því framgengt. Mér hefur þótt þetta góð og málefnaleg umræða þó ólíkar skoðanir séu á hvort úrræði og fjármagn til aðgerða sé nægilegt. 20--30 millj. kr. hverju sinni er ekki nóg meðan jafnilla er ástatt og hér hefur komið fram. Það hljómar vel en þetta eru smápeningar í þessu stóra dæmi. Félmrh. nefndi sjálfur 120--140 millj. kr. kostnað fyrir utan stofnkostnað í ræðu á Alþingi. Ég fletti því upp í gær og ég er sammála því mati að þetta sé lágmark. Við erum að tala um ný úrræði vegna hækkunar sjálfræðisaldurs og vegna þess hve biðlistar eru langir um þessar mundir, 8 mánuðir í greiningu og ársbið eftir langtímameðferð. Við verðum að stytta biðlistana sem fyrst. Ég fagna því að nýverið bárust fréttir um að samningar hefðu náðst milli Fangelsismálastofnunar og Barnaverndarstofu um að vista unga afbrotamenn á meðferðarstofnunum í stað fangelsis. Ég vildi geta þessa þar sem þetta hefur ekki komið fram í umræðunni. Þetta er mjög mikilvægt en þetta kallar líka á fleiri pláss. Kæru alþingismenn. Allt er þetta dýrt en ofbeldi, innbrot og rán eru þjóðfélaginu dýr. Ég vænti þess að ríkisútgjöld vegna ástandsins séu meiri en okkur órar fyrir. Númer eitt, tvö og þrjú er þó ómælanlegur skaði að hverju barni sem glatast vegna fíkniefnaneyslu. Ég hef stutt allar góðar aðgerðir í þessum málaflokki og haldið þeim á lofti, svo sem jafningjafræðslunni sem spratt hjá framhaldsskólanemendum og var studd af menntmrn. Ég þekki frábæran árangur á Árbót og veit að aukning á plássum þar er þýðingarmikil aðgerð og ég styð hana. Mér líkar vel að heyra að fræðslumálin hafa loks verið fest í aðalnámskrá. Það hefur tekið mörg ár frá því að tillögur voru fluttar á Alþingi fyrst. Fræðsla í skólunum hefur áður verið að tilhlutan Lionshreyfingarinnar og þess vegna er mikilvægt að búið er að taka á þessum málum. En ég er líka gagnrýnin, herra forseti. Nú lendir kostnaður í grunnskólum á sveitarfélögunum en tregða var í ríkisútgjöldum meðan málaflokkurinn var hjá ríkinu. Það er og mjög gott að starfshópur gerir tillögur um formlega toll- og löggæslusamvinnu. Loksins, loksins. Í þessum efnum höfum við flotið að feigðarósi. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað um að það að stöðva innflutning sé auk forvarnanna mikilvægast við að minnka fíkniefnaneyslu. Herra forseti. Heilbrrh. flutti hér góða ræðu. Við erum sammála um vandann. Mörg orð hafa verið sögð um góðan vilja en fyrir mig skiptir meira máli að orð og athafnir fari saman. Það er eðlilegt að ríkisstjórnin leggi meira fjármagn af mörkum nú meðan fíkniefnaneysla unglinga er svo óhugnanlega stór blettur á samfélagi okkar. Ég tók eftir því að ráðherrann nefndi ekki barna- og unglingageðdeildina en við munum ræða það seinna. Herra forseti. Ekkert okkar leggst gegn uppbyggingu á Vogi. Við höfum engar forsendur til þess en stefnan er óljós og við vitum ekki hvernig starfsemi félagasamtaka fyrir þennan hóp tengist barnaverndarstarfi og sjónarmiðum barnaverndar. Hlutverkaskipting milli ráðuneytanna og stefnumörkun er enn óljós eftir þessa umræðu þó margt hafi hér komið fram. Herra forseti. Lokaorð mín í þessari umræðu um leið og ég þakka fyrir hana eru: Forvarnir og aftur forvarnir, þeir sem hér hafa oft verið nefndir sölumenn dauðans leita nýrra markaða. Nýju markaðirnar eru yngri börn.

Herra forseti. Það er komið að lokum þessarar umræðu. Þriðjungur þingmanna hefur tekið til máls og óvenjulegur einhugur komið fram. Guð láti gott á vita. Hv. 13. þm. Reykv. spurði um Virkið. Barnaverndarstofa hefur veitt Virkinu starfsleyfi og forstöðumaður Barnaverndarstofu mun vera að hugleiða hvernig best yrði fyrir komið og hvaða möguleikar séu á stuðningi við þessa starfsemi. Ég tel að þarna sé um ódýr úrræði að ræða og án efa komi þau að einhverju gagni. Því er eðlilegt að líta til þeirrar starfsemi með góðum huga. Eitt finnst mér kannski ekki hafa verið dregið nógu skýrt fram í þessari umræðu þó aðeins hafi verið minnst á það. Það er ábyrgð foreldranna. Það er það forvarnastarf sem foreldrarnir verða að vinna. Það þýðir ekkert að ætla skólunum að ala upp krakkana. Það þýðir ekkert að treysta því að meðferðarstofnanir taki við þeim ef þau hafa verið vanrækt og lent í ógæfu. Það þarf að benda foreldrunum á ábyrgð sína svo þeir vaki yfir börnunum. Það er miklu betra að þeir verji tíma í að tala við krakkana áður en þau lenda í vandræðum fremur en að sálfræðingarnir þurfi að tala við börnin eftir að þau eru komin í ógæfu. Til barnaverndarmála er varið samkvæmt fjárlagafrv. 318 millj. Fyrirsjáanlega munu um 350 millj. fara í þennan málaflokk í fjárlögum næsta árs. Menn hafa krafist nýrra úrræða og sannarlega er pláss fyrir ný úrræði. En allt kostar þetta peninga. Málefni fatlaðra hafa haft algeran forgang í fjárhagsrömmum félmrn. Málefni barna þurfa aukið fé og hafa reyndar fengið aukið fé. Ef það er vilji Alþingis að leggja meira í fíkniefnameðferð, þá verður Alþingi jafnframt að ákveða frá hvaða málaflokki eigi að taka þá peninga. Ég treysti mér ekki til að taka það fé frá málefnum fatlaðra.

Utan ramma.

Virðulegi forseti. Vegna þess að ég ræddi ekki um barna- og unglingageðdeildina þá vil ég gera það hér og nú. Við höfum aukið fjármagn til barna- og unglingageðdeildarinnar á síðustu árum og gerum það einnig á fjárlögum þessa árs og næsta árs. Hér hefur verið rætt um að mikilvægt sé að foreldrar hafi einn stað til að leita á varðandi upplýsingar þegar erfiðleikar steðja að. Benda má á að mikil samvinna er milli Vímulausrar æsku, nýju miðstöðvarinnar í Heilsuverndarstöðinni og barna- og unglingageðdeildarinnar til að koma slíkri samræmingu á, það er nauðsynlegt. Þannig getur fólk leitað til Vímulausrar æsku og Vímulaus æska hefur síðan bakhjarl þar sem barna- og unglingageðdeildin er. Það er nauðsynlegt að þetta komi fram í þessari umræðu. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir lauk ræðu sinni með orðunum: Forvarnir og aftur forvarnir. Þar erum við sammála. Á sl. tveimur árum eða frá árinu 1996 hefur fjármagn til forvarna verið aukið um 300 millj.