Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég verð út af seinna andsvari hæstv. ráðherra að leiðrétta mjög margt sem kom fram í máli hans. Það er auðvitað mjög alvarlegt ef hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra er með þessar ranghugmyndir um þann mikilvæga málaflokk sem um ræðir. Bara svona til upprifjunar, og þetta ætti hæstv. ráðherra að þekkja, var aldrei samið um það í tíð Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar að heilbrigðisþjónustan færi með öldrunarþjónustunni. Þvert á móti. Þegar talað var um að flytja málefni aldraðra var tekið sérstaklega fram að heilbrigðisþjónustan yrði áfram í heilbrigðisráðuneytinu. Nú ætla menn hins vegar að færa - og það er það sem hæstv. ráðherra gekkst auðvitað við - og taka 20 milljarða af heilbrigðisþjónustunni og færa yfir til félags- og tryggingamálaráðuneytisins. Það hefur að sjálfsögðu ekkert með það að gera hvort öldrun sé sjúkdómur eða ekki. Öldrun er auðvitað ekki sjúkdómur. Þetta er grundvallarmisskilningur hjá hæstv. ráðherra því það fer enginn inn á hjúkrunarheimili nema hann sé veikur, meira að segja mjög veikur. Það hefur verið gagnrýnt að vistunarmat, sem er til staðar núna, er þannig úr garði gert að mörgum finnst það vera of strangt. Það er líka misskilningur, virðulegi forseti, að þetta hafi bara með þá að gera sem eldri eru. Það er alvarlegt að hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra, sem ætlar að taka yfir þessa 20 milljarða af heilbrigðisþjónustunni, átti sig ekki á því að þarna eru líka hjúkrunarheimili og hjúkrunarrými fyrir þá sem yngri eru því að hjúkrunarheimili eru heilbrigðisstofnanir og þar er fólk á öllum aldri þó svo sannarlega stærri hlutinn sé eldri borgarar sem þar fer inn, það er þó ekki algild regla. Ástæðan fyrir því að eftirspurn er eftir heilbrigðisþjónustu almennt er sú að eftir því sem fólk verður eldra þarf það á meiri þjónustu að halda og eftir því sem eldri kynslóðir verða stærri eykst eftirspurnin eftir slíkri þjónustu. En hjúkrunarheimili eru bæði fyrir þá eldri og yngri. Það er líka misskilningur hjá hæstv. ráðherra að þetta sé vandræðalaust. Það hefur komið fram að engin svör eru frá félags- og tryggingamálaráðuneytinu hvernig eigi að taka við þessum málaflokki. Þeir vita ekki hver á að sjá um kaup á þjónustu, hvort það eru Sjúkratryggingar Íslands eða einhver annar aðili hjá félags- og tryggingamálaráðuneytinu. Það er alveg ljóst að engin yfirsýn verður í málaflokknum, sem er mjög hættulegt þar sem mikilvægt er að hafa yfirsýn yfir heimahjúkrunina og skammtímavistunina. En núna verður hluti af þessu, þ.e. heimahjúkrun og skammtímavistun sem og hjúkrunarrýmin á sjúkrahúsum eftir í heilbrigðisráðuneytinu, en hjúkrunarheimilin, sá þáttur heilbrigðisþjónustunnar fer í félags- og tryggingamálaráðuneytið. Það er því deginum ljósara að þetta er mikið flækjustig og mun koma beint niður á þjónustu við sjúklinga fyrr en seinna. Og svo því sé til haga haldið fer enginn á hjúkrunarheimili af því að hann velur það sem eins konar félagslegt búsetuúrræði, fólk fer ekki á hjúkrunarheimili nema það sé veikt. Það er mjög mikilvægt þegar hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra talar um þessi mál að hann tali með þeim hætti. Hann verður að gangast við því að hér er um heilbrigðisþjónustu að ræða, hann verður að átta sig á því að það fer enginn inn á hjúkrunarheimili nema viðkomandi hafi farið í gegnum vistunarmat og önnur úrræði séu ekki fyrir hendi. Það er áhyggjuefni, virðulegi forseti, að heyra hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra tala með þessum hætti því að hér er augljóslega um grundvallarmisskilning að ræða. Þegar við erum að tala um hvorki meira né minna en tilflutning upp á 20 milljarða í heilbrigðisþjónustu yfir í félags- og tryggingamálaráðuneytið og hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra í þingræðu afhjúpar þetta þekkingarleysi þá hefur maður enn meiri áhyggjur en maður hafði áður. Þetta er augljóslega grundvallarmisskilningur hjá hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra og við getum ekki unnið með þessum hætti. Það hefur ekki verið kallað eftir einni einustu umsögn í tengslum við þetta stórmál. Ég er að tala um verkefnatilflutning upp á 20 milljarða og meira að segja hefur ekki, þvert á það sem hæstv. heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra sagði áðan, verið haft samband við hagsmunasamtök. Ég og hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir áttum fund með forustumönnum Samtaka eldri borgara um daginn og þau höfðu ekki hugmynd um þetta, ekki hafði verið talað við þau út af þessu máli, þannig að hér er á ferðinni afskaplega alvarlegt mál. Ég ætla, virðulegi forseti, aðeins að ræða líka út af orðaskiptum sem voru góð og skemmtileg á milli hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur og hv. þm. Önnu Pálu Sverrisdóttur, að mér fannst koma fram hjá hv. þm. Önnu Pálu Sverrisdóttur sú afstaða sem maður sér oft hjá samfylkingarfólki og það er svolítið blind trú á Evrópusambandið, að menn séu búnir að ná fullkomnun í að vera til þar og það kerfi sé eitthvað sem er algerlega gallalaust. Það er auðvitað mikill misskilningur. Þetta hefur hins vegar komið fram í mörgu og hér vitnaði hv. þm. Anna Pála Sverrisdóttir í ýmis ummæli í tengslum við EES-samninginn og í því samhengi mætti rifja ýmislegt upp, t.d. að fyrrverandi formaður Alþýðuflokksins talaði mikið um það, og Samfylkingin einnig, að með EES-samningnum hefðu Íslendingar fengið allt fyrir ekki neitt. Það stenst ekki. Við fengum m.a. Icesave-tilskipunina með EES-samningnum og ég held að enginn geti haldið því fram að það hafi verið algerlega ókeypis. Samfylkingin talar sömuleiðis mikið um að góðærið hafi allt verið EES-samningnum að þakka og ekkert um neina efnahagsstjórn að ræða. Ég hef hlustað á þann söng í mörgum kosningum. Það er liður í því að Samfylkingin vill ekki alveg kannast við að hafa komið að stjórnartaumunum. Þeir hafa bæði haft áhrif í ríkisstjórn og utan ríkisstjórnar og var m.a. einn af fyrirrennurum Samfylkingarinnar í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum 1991–1995 og svo 2007–2009 vegna þess að hér er enn og aftur tönnlast á því að þessi 18 ár væru Sjálfstæðisflokknum að kenna. Við erum að vísu stoltir af flestu því sem við gerðum á þeim tíma en það er samt sem áður þannig, þó að við höfum auðvitað gert mistök eins og gengur og sum stærri en önnur, að Sjálfstæðisflokkurinn var ekki eina einustu mínútu af þessum 18 árum með bankamálaráðuneytið en án nokkurs vafa voru stærstu mistökin gerð þar yfir það tímabil. Síðan vil ég að lokum, virðulegi forseti, þegar verið er að tala um vinnumarkaðsmál - mér fannst margt mjög gott sem kom fram hjá hæstv. ráðherra - hvetja aðila sem fjalla um þau, sérstaklega hv. þingmenn, að skoða ástandið eins og það er í Evrópusambandinu því að þar eru menn með það markmið að reyna að samræma vinnumarkaðinn, það er yfirlýst markmið Evrópusambandsins og menn hafa unnið jafnt og þétt að því. Það sem einkennir stóran hluta og stærstu löndin og líka Norðurlöndin, af því að minnst var á Svíþjóð, er þessi gríðarlegi ósveigjanleiki sem er meðal annars kannski stærsta einstaka ástæðan fyrir miklu atvinnuleysi í þessum löndum. Það virðist litlu máli skipta þó að mikið góðæri sé oft á tíðum í þeim ríkjum þá er atvinnuleysi samt sem áður mikið. Maður hefur heyrt á fólki, Íslendingum sem hafa stundað atvinnurekstur hve mikill munur er á vinnuumhverfi þar og hér og enginn vafi er um að það sem er skilgreint sem réttindi fólks þar er þess eðlis að það kemur í veg fyrir að fyrirtæki ráði fólk, við getum orðað það svo að það sé ekki gert nema brýn nauðsyn sé til vegna þess að réttindin eru slík að mjög erfitt er að segja fólki upp eða breyta til. Það er það sem menn kalla ósveigjanleika. Við erum með sveigjanleika, það er mjög dýrmætt. Við eigum að hafa það að markmiði og ég var glaður að heyra það hjá hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra að það var markmiðið hjá honum og í það fyrirkomulag skulum við halda. Ég hvet hv. þingmenn, sama í hvaða flokki þeir eru, að skoða stöðuna í öðrum löndum, sérstaklega í Evrópusambandinu. Vítin eru til að varast þau og við skulum aðeins taka það góða frá nágrönnum okkar en láta hitt eiga sig.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur frá dómsmála- og mannréttindaráðuneyti. Umsagnir bárust frá Samtökum fjármálafyrirtækja, Landssambandi lögreglumanna, ríkislögreglustjóraembættinu, ríkisskattstjóra, Persónuvernd og Útlendingastofnun. Með frumvarpinu er lagt til að bætt verði ákvæði við skaðabótalög um að ef starfsmaður verður fyrir líkamstjóni í starfi skuli hann eiga rétt til fullra bóta fyrir tjón sitt samkvæmt lögunum nema hann hafi verið meðvaldur að tjóninu af stórkostlegu gáleysi eða ásetningi. Þá er jafnframt lagt til að þeir sem eiga rétt til bóta vegna missis framfæranda sem deyr vegna slíks tjónsatviks þurfi jafnframt ekki að sæta skerðingu á rétti sínum nema hinn látni hafi orðið meðvaldur að tjóni sínu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Bætur úr hendi vinnuveitanda til starfsmanns sem verður fyrir tjóni skerðast því ekki nema tjónið megi rekja til ásetnings eða stórkostlegs gáleysis starfsmannsins. Frumvarpið var lagt fram af allsherjarnefnd á 136. löggjafarþingi (þskj. 888, 465. mál) og er lagt fram óbreytt af dómsmála- og mannréttindaráðherra. Forsaga málsins er sú að þáverandi ríkisstjórn Íslands lýsti því yfir í tengslum við frágang kjarasamninga snemma árs 2008 að hún mundi beita sér fyrir þeim breytingum á skaðabótalögum sem lagðar eru til í frumvarpinu. Skaðabótaábyrgð starfsmanns vegna tjóns sem hann veldur í starfi sínu sætir verulegum takmörkunum samkvæmt gildandi lögum. Í 23. gr. skaðabótalaga er fjallað um bótaábyrgð starfsmanns en þar er vísað til sanngirnisreglu, þ.e. að vinnuveitandi geti einungis krafið starfsmanninn um bætur að því marki sem telja má sanngjarnt þegar litið er til sakar og stöðu starfsmannsins og atvika að öðru leyti. Sama gildir um skaðabótaábyrgð starfsmanns gagnvart tjónþola og má skerða bætur eða fella niður þyki það sanngjarnt. Þessi réttarregla byggist að nokkru á almennri útbreiðslu vátrygginga í atvinnurekstri. Þróunin hefur því verið sú að létta skaðabótaábyrgð af starfsmanni eða takmarka hana ef hann veldur tjóni við framkvæmd starfa í þágu vinnuveitanda. Starfsmaður er hins vegar enn berskjaldaður ef hann verður sjálfur fyrir tjóni í starfi sínu sem hann kann að bera einhverja ábyrgð á. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að þróun skaðabótaréttar á Norðurlöndunum hefur verið í þá veru að takmarka meðábyrgð starfsmanna sem verða fyrir líkamstjóni við vinnu sína við stórkostlegt gáleysi eða ásetning. Nefndin fellst á að takmörkun þeirrar skaðabótaábyrgðar sé brýn, sérstaklega þegar starfsmaður verður fyrir líkamstjóni sem hefur varanlegar afleiðingar, t.d. umtalsverða starfsorkuskerðingu til frambúðar og er hann þá illa í stakk búinn til að bera sjálfur skaðabótaábyrgð þannig að bætur til hans verði lækkaðar. Þá telur nefndin einnig eðlilegt að sömu takmarkanir verði gerðar á skaðabótaábyrgð hins látna og greiðslu bóta til þeirra sem eiga rétt á bótum vegna missis framfæranda. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að í greinargerð með frumvarpinu væri ekki tekið skýrt fram að með ákvæði um meðábyrgð starfsmanns vegna líkamstjóns sé ekki lögð til nein breyting á reglum um grundvöll ábyrgðar vinnuveitanda eða annars aðila sem kann að bera skaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem starfsmaður verður fyrir í starfi sínu. Nefndin telur ekki þörf á að fjalla sérstaklega um bótagrundvöllinn enda almennt ekki gert í skaðabótalögum heldur hefur hann ráðist af almennum óskráðum reglum og þess vegna getað þróast í takt við breytingar í þjóðfélaginu og t.d. aukna útbreiðslu hvers konar vátrygginga, einkum ábyrgðartrygginga og bendir einnig á að þessi sama nálgun hefur einnig tíðkast í Danmörku. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Arndís Soffía Sigurðardóttir, Ólöf Nordal og Þráinn Bertelsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þór Saari, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur álitinu. Undir álitið skrifa auk þeirrar sem hér stendur Birgir Ármannsson, Valgerður Bjarnadóttir, Vigdís Hauksdóttir, Ásmundur Einar Daðason og Róbert Marshall.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lögð til breyting á XII. kafla laga um fjármálafyrirtæki um endurskipulagningu fjárhags, slit og samruna fjármálafyrirtækja. Með frumvarpinu er lögð til viðbót við 4. mgr. 103. gr. í þá veru að frestur til að höfða riftunarmál skuli vera 24 mánuðir í stað sex mánaða. Er um að ræða viðbót við þær sérreglur sem þegar gilda um fjármálafyrirtæki skv. XII. kafla laga um fjármálafyrirtæki en á ekki við um gjaldþrotaskiptalögin. Heimildir laga um riftun gerninga hafa það að markmiði að gæta jafnræðis kröfuhafa, þ.e. að einstakir kröfuhafar séu ekki betur settir en aðrir vegna ráðstafana fjármálafyrirtækis áður en slitameðferð hefst. Ljóst er að sá frestur sem kveðið er á um í gjaldþrotalögunum er afar stuttur miðað við umfang margra þeirra fjármálafyrirtækja sem eru nú í slitameðferð. Verði frumvarpið óbreytt að lögum gæti það lengt tímann sem slitameðferð tekur, en jafnframt gefst rýmri tími til að vinda ofan af þeim gerningum sem kunna að hafa verið gerðir í aðdraganda falls fjármálafyrirtækjanna. Slíkir gerningar gætu í einhverjum tilvikum farið gegn hagsmunum almennra kröfuhafa. Við afgreiðslu málsins í viðskiptanefnd voru fjarverandi Steinunn Valdís Óskarsdóttir, Eygló Harðardóttir og Ragnheiður E. Árnadóttir. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita sú sem hér stendur, Magnús Orri Schram, Guðlaugur Þór Þórðarson, Arndís Soffía Sigurðardóttir, Valgerður Bjarnadóttir og Margrét Tryggvadóttir.

Hæstv. forseti. Frumvarpið sem hér liggur fyrir er eitt af þeim frumvörpum sem fengið hefur nokkuð skjóta meðferð hér í þinginu nú á síðustu dögum. Ástæðan fyrir því er væntanlega sú að flestir þingmenn sem að þessu hafa komið hafa talið að í því gætu falist eðlileg og málefnaleg sjónarmið, þ.e. að slit eða uppgjör á eignum fjármálafyrirtækja geti verið flóknari og tekið lengri tíma en almennt gerist um gjaldþrot fyrirtækja, en reglurnar um fjármálafyrirtæki eru í dag miðaðar við almennar reglur gjaldþrotalaga í sambandi við riftun gerninga. Það skilja allir og reynslan sýnir það að ferlið sem fer í gang þegar greiða þarf úr búum fjármálafyrirtækja getur verið mjög langvinnt og flókið. Það kann að kalla á breytingu af því tagi sem hér er lögð til. Mér sýnist því að fyrir þessari tillögu frumvarpsins séu ágæt málefnaleg rök þó að ég hafi ekki átt þess kost að fjalla mikið um þetta eða koma að þessu á fyrri stigum vinnunnar hér í þinginu. Það eru tvö atriði sem ég velti fyrir mér sem mér finnst kannski ekki svarað í nefndaráliti hv. viðskiptanefndar og ég spyr hvort ekki sé æskilegt að nefndin hugi að áður en málinu verður lokið hér í þinginu. Það er almennt um samspil þeirrar sérreglu sem hér er lögð til og almennra réttarfarsreglna. Það er rétt að hægt er að setja sérstakar reglur um þessi atriði sem varða fjármálafyrirtæki en engu að síður kann að vera nauðsynlegt að skoða hvernig þessi sérregla fellur að almennum reglum réttarfarslaganna, þ.e. laga á sviði fullnustu réttarfars og af greinargerð með frumvarpinu og nefndaráliti er ekki að sjá að þetta hafi verið skoðað mjög náið. Hitt atriðið sem ég vildi velta upp hérna, og teldi í raun að hv. viðskiptanefnd þyrfti að skoða milli 2. og 3. umr., er spurning um hugsanlega afturvirkni lagabreytingar af þessu tagi því að í íslenskum rétti gildir sú meginregla að lagaákvæði geti ekki verið afturvirk, allavega eru þröngar skorður settar við afturvirkni. Af greinargerð með frumvarpinu og nefndarálitinu er ljóst að ákvæðinu er m.a. ætlað að taka til atvika sem geta hafa orðið fyrir fall bankanna haustið 2008. Það kann að vera, án þess að ég hafi haft tækifæri til að skoða það í þaula, að almenn sjónarmið íslensks réttarfars um afturvirkni geti komið í veg fyrir að þessari reglu, verði hún að lögum, verði beitt um þessi tilvik, einfaldlega vegna þess að hér er um nýja reglu að ræða og það gæti verið litið svo á fyrir dómstólum að verið væri að setja reglu sem ætti við um tilvik sem átt hafa sér stað í tíð eldri laga og löggjafanum kunna að vera settar skorður um það hvernig slíku nýju ákvæði er beitt um atvik sem orðið hafa fyrir kannski tveimur árum. Ég tel því mikilvægt að hv. viðskiptanefnd fari yfir þetta þannig að það liggi ljóst fyrir, eða a.m.k. eins og hægt er, þegar þingið afgreiðir málið endanlega frá sér, hvort um slíka afturvirkni geti verið að ræða í þessu tilviki, hvort það sé einfaldlega mögulegt þannig að löggjafinn svari þeim spurningum sem kunna að vakna um þetta, en þetta þurfi ekki, þegar kemur hugsanlega að beitingu þessa ákvæðis, að verða deilumál fyrir dómstólum. Ég held að það væri æskilegt og mundi stinga því að hv. viðskiptanefnd að hún ætti samræður um þessi tvö atriði við sérfræðinga á sviði réttarfars út frá þessum tveimur sjónarmiðum, annars vegar spurningunni um það hvort um kann að vera að ræða einhverja árekstra milli þessarar reglu og annarra reglna um fullnusturéttarfar og hins vegar hvort afturvirkni geti valdið einhverjum vandræðum í þessu sambandi þannig að þessari reglu, verði hún að lögum, verði einfaldlega ekki hægt að beita gagnvart þeim tilvikum sem áttu sér stað í aðdraganda bankahrunsins 2008. En ég endurtek það sem ég sagði í upphafi að fyrir þessari tillögu, sem er í frumvarpi hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra, eru á margan hátt málefnaleg rök sem eru vel þess virði að þau séu skoðuð og ég geri ráð fyrir því að þær ábendingar sem fram hafa komið, m.a. frá slitastjórnum bankanna, séu ekki að tilefnislausu. Ég dreg það ekki í efa að menn séu að reka sig á vandkvæði hvað þetta varðar. En út frá sjónarmiðum um vandaða lagasetningu og lagasetningu sem stenst held ég að það þyrfti að gefa þessum tveimur þáttum gaum áður en til 3. umr. og lokaafgreiðslu málsins kemur hér á þingi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta félags- og tryggingamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð, lögum um Ábyrgðasjóð launa, lögum um fæðingar- og foreldraorlof, lögum um málefni aldraðra og lögum um húsnæðismál, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá félags- og tryggingamálaráðuneyti, Tryggingastofnun ríkisins, Vinnumálastofnun, Íbúðalánasjóði, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Reykjavíkurborg, ASÍ, BHM, BSRB, Kennarasambandi Íslands og Samtökum atvinnulífsins, Öryrkjabandalaginu, Landssambandi eldri borgara, Félagi eldri borgara og Þroskahjálp. Umsagnir bárust nefndinni frá Velferðarvaktinni, Alþýðusambandi Íslands, Jafnréttisráði, Samtökum fjármálafyrirtækja, Þroskahjálp, Jafnréttisstofu, Tryggingastofnun ríkisins, Félagi stúdenta við Háskólann á Akureyri, Stúdentafélagi Hólaskóla, Nemendafélagi Landbúnaðarháskóla Íslands og Öryrkjabandalagi Íslands. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á sex lögum. Umfangsmestar eru breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007. Í fyrsta lagi er lagt til að valdsvið úrskurðarnefndar almannatrygginga verði rýmkað. Í öðru lagi að hámarksfrestur úrskurðarnefndarinnar verði lengdur úr tveimur mánuðum í þrjá. Í þriðja lagi verði kveðið á um aðfararhæfi endurkrafna ofgreiddra bóta. Í fjórða lagi verði örorkulífeyrir greiddur frá 18 ára aldri í stað 16 ára sem hafi þó ekki áhrif á þá sem þegar fá greiddan lífeyri en hafa ekki náð 18 ára aldri. Í fimmta lagi að heimilt verði að greiða bætur í einu lagi eftir á óski bótaþegi þess og í sjötta lagi er lagt til að breytingar verði gerðar á reglum um innheimtu ofgreiddra bóta. Þeim breytingum sem lagðar eru til á lögum nr. 99/2007, um félagslega aðstoð, er m.a. ætlað að styrkja ríkjandi framkvæmd og veita henni skýra lagastoð. Þá eru lagðar til breytingar á ákvæði um heimild til greiðslu tvöfalds barnalífeyris ef annar foreldra eða báðir eru látnir sem og ef annar foreldra eða báðir eru ellilífeyrisþegar eða örorkulífeyrisþegar. Önnur veigamikil breyting sem lögð er til er að heimilt verði að greiða endurhæfingarlífeyri í allt að 36 mánuði á grundvelli endurhæfingaráætlunar auk þess sem m.a. er ekki lengur skilyrði lífeyrisins að á undan hafi verið greiddir sjúkradagpeningar eða slysadagpeningar. Þá er lagt til að ákvæði um sérstaka uppbót á lífeyri taki breytingum í samræmi við framkvæmd og ákvæði reglugerðar. Einnig er lagt til að það tímabil sem þarf að líða milli greiðslna uppbóta og styrkja til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða verði lögfest en það er fimm ár samkvæmt reglugerð. Á lögum um Ábyrgðasjóð launa eru lagðar til þær breytingar að kröfur lífeyrissjóða um lífeyrisiðgjöld í sjóðinn beri vexti til jafns við aðrar kröfur tengdar launum. Þá er lagt til að ábyrgðagjald í sjóðinn hækki úr 0,2% í 0,25% af gjaldstofni. Með þessu er verið að hverfa frá breytingum sem gerðar voru á lögunum og tóku gildi 1. júlí 2009. Lagt er til að við lög nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, bætist ákvæði til bráðabirgða sem ætlað er að fresta greiðslum vegna þriðja sameiginlega mánaðar foreldra í orlofi þar til 36 mánuðir eru liðnir frá fæðingu barns eða frá því að barn kom inn á heimili vegna frumættleiðingar eða töku í varanlegt fóstur. Ákvæðin eiga að gilda frá 1. janúar 2010 til 31. desember 2011. Í V. kafla frumvarpsins eru lagðar til breytingar á lögum um málefni aldraðra, nr. 152/1999. Er þeim ætlað að hækka framlag í Framkvæmdasjóð aldraðra, lagfæra orðalag ákvæðis um heimild Tryggingastofnunar til að halda eftir greiðslum vistunarframlags til daggjaldastofnunar og framlengja ákvæði um leiðréttingu kostnaðarþátttöku vistmanns í vistunarframlagi. Að auki er lagt til að Framkvæmdasjóði aldraðra verði veitt heimild til að verja fé úr sjóðnum til reksturs hjúkrunarrýma fyrir aldraða rekstrarárin 2012–2013. Að síðustu eru lagðar til breytingar á lögum nr. 44/1998, um húsnæðismál, sem er ætlað að veita Íbúðalánasjóði heimild til að lána sveitarfélögum fyrir allt að 100% af framkvæmdakostnaði við kaup eða byggingu hjúkrunarheimila fyrir aldraða. Nefndin hefur varið talsverðum tíma í að kynna sér sjónarmið aðila og leita lausna sem eru sársaukaminnstar í þeim niðurskurði sem gera þarf í ríkisfjármálum. Nefndin ræddi sérstaklega þær breytingar sem lagðar eru til á aldursviðmiði örorkubóta að því verði breytt úr 16 ára aldri í 18 ára aldur. Breytingin samrýmist barnaverndarlögum þar sem skýrt er kveðið á um að einstaklingar undir 18 ára aldri séu börn og er það í samræmi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem til stendur að lögfesta. Heildarendurskoðun á greiðslum til foreldra langveikra og fatlaðra barna stendur fyrir dyrum, bæði hvað varðar umönnunargreiðslur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð og greiðslur til foreldra samkvæmt lögum um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna. Í c-lið 7. gr. frumvarpsins er lagt til að greiði lífeyrisþegar ekki ofgreiddar bætur til baka á 12 mánuðum eftir að krafa stofnaðist leggist 5,5% vextir á eftirstöðvar kröfunnar. Í athugasemdum með greininni kemur fram að ákvæðinu sé ætlað að vera hvati fyrir einstaklinga til að endurgreiða fjárhæð sem þeir hafa fengið ofgreidda. Í lokamálslið ákvæðisins er kveðið á um að heimilt sé að falla frá kröfu um vexti ef sérstakar aðstæður eru fyrir hendi og telur meiri hlutinn rétt að vextir verði einnig felldir niður hafi einstaklingur samið við Tryggingastofnun um endurgreiðslu ofgreiddra bóta, þó svo greiðslur samkvæmt þeim samningi standi lengur en 12 mánuði. Standi einstaklingur ekki við samning sinn um endurgreiðslur verði þó heimilt að leggja vexti á eftirstöðvar kröfunnar í samræmi við ákvæðið. Í frumvarpinu er lagt til að frítekjumark vegna atvinnutekna haldist óbreytt við útreikning tekjutryggingar örorkulífeyrisþega. Að auki er lagt til að bætur almannatrygginga og meðlagsgreiðslur hækki ekki í takt við launaþróun eða verðlagsþróun eins og kveðið er á um í 69. gr. laganna. Er það í samræmi við fjárlagafrumvarp fyrir árið 2010 en þar er kveðið á um að ekki komi til hækkana á launum ríkisstarfsmanna eða á grunnfjárhæðum bótakerfanna. Hér er um að ræða heildstæða ráðstöfun sem ljóst má vera að verður ekki gripið til nema af brýnni nauðsyn því að það mun óhjákvæmilega leiða til skerðingar kaupmáttar hjá þessum fjölmennu hópum, en jafnt mun yfir alla ganga. Í því sambandi þarf þó einnig að horfa til þess að bótaþegar sem eru með hámarkstryggingu fengu 20% hækkun um síðustu áramót og aðrir bótaþegar fengu tæplega 10% hækkun. Meiri hlutinn áréttar að um bráðabirgðaákvæði er að ræða og að lagafrumvarp um breytingar á almannatryggingakerfinu, sem byggist á heildarendurskoðun sem hefur farið fram frá árinu 2007, verði væntanlega lagt fram á vorþingi 2010. Almenn sátt ríkir um þær breytingar sem lagðar eru til á lögum um félagslega aðstoð. Veigamesta breytingin sem lögð er til er að heimilt verði að greiða endurhæfingarlífeyri í allt að 36 mánuði á grundvelli endurhæfingaráætlunar auk þess sem ekki er lengur skilyrði lífeyrisins að áður hafi verið greiddir sjúkradagpeningar eða slysadagpeningar. Meiri hlutinn er fylgjandi þessari breytingu og telur hana í anda þeirra breytinga sem fyrirhugaðar eru á örorkumatskerfinu. Í IV. kafla laganna eru lagðar til breytingar á fæðingar- og foreldraorlofi. Hörð gagnrýni hefur komið fram á breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu og ber þar hæst sjónarmið um mikilvægi þess að börn njóti samvista við foreldra sína sem lengst. Margir umsagnaraðilar bentu á að varast skyldi að skerða þann tíma sem börn hefðu til samvista við foreldra sína á mikilvægum tíma í mótunarskeiði þeirra og að með þessari breytingu væri réttur barna einstæðra mæðra til samvista við foreldra í ákveðnum tilfellum skertur niður í fimm mánuði. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og bendir jafnframt á að tillagan feli ekki í sér sparnað heldur frestun á útgjöldum ríkissjóðs um 3–4 ár. Ekki telst raunhæft að ætla að staða ríkissjóðs veiti svigrúm til að auka útgjöld vegna fæðingarorlofs sem óhjákvæmilega hlýst af því að frestaðir mánuðir bætast við útgjöld vegna fæðingarorlofs á árunum 2013 og 2014. Samkvæmt fjárlagafrumvarpi 2010 er gert ráð fyrir að draga úr útgjöldum Fæðingarorlofssjóðs um 1.200 millj. kr. Það er sú fjárhæð sem vantar í sjóðinn til að hann geti staðið undir áætluðum útgjöldum ársins 2010. Meiri hlutinn leggur til að í stað þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu skuli mánaðarleg greiðsla Fæðingarorlofssjóðs til starfsmanns í fæðingarorlofi aldrei nema hærri fjárhæð en 300.000 kr. Þá leggur meiri hlutinn til að hlutfall af meðaltali launa og reiknaðs endurgjalds sem kveðið er á um í 2. mgr. 13. gr. verði óbreytt, 80%, fyrir þann hluta launa sem er undir 200.000 kr. og 75% fyrir laun umfram 200.000 kr. Sömu reglur gildi um sjálfstætt starfandi einstaklinga. Þannig er þrep sett inn í fæðingarorlofskerfið. Meiri hlutinn velur að leggja til blandaða leið, þ.e. að lækka bæði hámarksgreiðslur og hlutfall launa af launum umfram 200.000 kr. Ef hlutfallið hefði verið óbreytt hefði þurft að lækka mánaðarlegar greiðslur mun meira og ef hámarksfjárhæðin hefði verið óbreytt hefði hlutfallið þurft að lækka meira. Með þessari tillögu er staðinn vörður um kjör þeirra sem eru með lægri tekjur en jafnframt reynt að koma til móts við þá tekjuhærri. Þá er þrepið einnig sett inn til að mismuna ekki þeim sem eru í fullri vinnu samanborið við fólk í hlutastarfi. Meiri hlutinn telur óheppilegt að verið sé að skerða fæðingarorlofið í þriðja sinn á stuttu tímabili. 1. janúar 2009 lækkuðu mánaðarlegar greiðslur úr 480.000 kr. í 400.000 kr. og 1. júlí sl. voru þær lækkaðar í 350.000 kr. Meiri hlutinn telur að lengra verði ekki gengið og ef þær breytingar sem nú eru lagðar til dugi ekki verði að hækka tryggingagjaldið eða endurskoða fæðingarorlofskerfið í heild sinni. Meiri hlutinn telur að skynsamlegra hefði verið að taka tillit til aukinnar fjárþarfar Fæðingarorlofssjóðs þegar tryggingagjaldið var hækkað 1. júlí sl. og í fyrirhugaðri hækkun 1. janúar 2010. Er það umhugsunarefni í ljósi þess að tryggingagjaldið er lögbundinn tekjustofn Fæðingarorlofssjóðs. Fæðingarorlofskerfið var mun örlátara tryggingakerfi en önnur tryggingakerfi og því réttlætanlegt í því ástandi sem nú ríkir að skerða greiðslur þess umfram aðrar tryggingagreiðslur en nú telur meiri hlutinn að ekki verði lengra gengið. Áætlað er að breytingartillaga meiri hlutans skili 1.000 millj. kr. sparnaði í stað 1.200 millj. kr. eins og kveðið er á um í fjárlagafrumvarpi. Þessi leið er valin þar sem ekki er komin reynsla á fyrri skerðingar ársins. Vísbendingar eru um að karlar taki fæðingarorlof í minna mæli nú á síðari hluta ársins. Meiri hlutinn treystir sér ekki til að meta hvort það er vegna skerðingar hámarksfjárhæðar eða vegna þess að fólk sé hræddara um stöðu sína á vinnumarkaði. Þá telur meiri hlutinn að yfirlýsingar sem heyrst hafa á opinberum vettvangi um að eðlilegt væri að skerða rétt feðra til fæðingarorlofs í sparnaðarskyni séu ekki til þess fallnar að hvetja feður til að taka fæðingarorlof né í anda þeirrar jafnréttishugsjónar sem er ein af grunnstoðum fæðingarorlofskerfisins. Meiri hlutinn fer þess á leit við félags- og tryggingamálaráðherra að hann láti kanna áhrif skerðinga greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði á orlofstöku foreldra með tilliti til framangreindra skerðinga. Það er mjög alvarlegt ef foreldrar stytta fæðingarorlof með börnum sínum af fjárhagslegum ástæðum og slæmt fyrir jafnrétti til lengri tíma ef feður stytta fæðingarorlofstíma sinn hlutfallslega meira en mæður. Meiri hlutinn áréttar að haldi svo fram sem horfir þarf að taka fjármögnun fæðingarorlofskerfisins alls til gagngerrar endurskoðunar. Því kerfi sem lagt var upp með við gildistöku laganna árið 2000 var ekki tryggt nægt fjármagn og nauðsynlegt er að tryggja kerfinu fjármagn jafnt í góðæri sem kreppu. Meiri hlutinn áréttar að setja þurfi skýrar reglur um fjármögnun fæðingarorlofs og tryggja hana hvernig sem árar í efnahag þjóðarinnar. Mikilvægt er að standa vörð um fæðingarorlofskerfið og þá sátt sem um það ríkir enda náðist mikilvægur áfangi í jafnréttisbaráttu þegar kerfinu var komið á. Þá telur meiri hlutinn rétt að árétta að þeim breytingum sem þegar hafa verið gerðar til skerðingar orlofsins hefur ávallt verið ætlað að vera tímabundnar eins og kemur skýrt fram í athugasemdum frumvarpa við þær breytingar. Telur meiri hlutinn mikilvægt að þessu sé viðhaldið og eigi við jafnt um þá breytingu sem nú er lögð til sem og þær sem á undan hafa komið. Mikilvægt er að þegar aðstæður í ríkisfjármálum leyfa gangi skerðingarnar að fullu til baka. Í VI. kafla frumvarpsins er lagt til að Íbúðalánasjóður fái heimild til að veita sveitarfélögum 100% lán til að standa undir framkvæmdakostnaði við kaup eða byggingu hjúkrunarrýma fyrir aldraða. Meiri hlutinn telur ljóst að binda þarf lánin frekari skilyrðum og auka skýrleika ákvæðisins m.a. hvað varðar lánskjör. Meiri hlutinn leggur því til að lán vegna hjúkrunarheimila verði skilgreind sérstaklega í 2. gr. laga um húsnæðismál og að auki verði gerðar viðeigandi breytingar á ákvæði frumvarpsins um lánin. Mikilvægt er að lánin verði einungis veitt sé leyfi til staðar og þörf á rýmum í því sveitarfélagi sem sækir um slíkt lán. Leggur nefndin því til að gert verði að skilyrði fyrir veitingu lánsins að samkomulag hafi náðst við félags- og tryggingamálaráðuneytið og fjármálaráðuneytið um byggingu og leigu hjúkrunarheimilis. Að auki verði ákvæðið gert ítarlegra og skýrara. Þá hafa meiri hlutanum verið kynnt sjónarmið þess efnis að tryggja þurfi að fullnægjandi tryggingar standi að baki lánum af þessu tagi og leggur því til að tekinn verði af allur vafi um að veð í eigninni standi að baki en annars sé það Íbúðalánasjóðs að meta tryggingar. Jafnframt verði bætt við reglugerðarheimild þar sem ráðherra geti sett frekari ákvæði um skilyrði lána vegna hjúkrunarheimila, svo sem um lánsumsóknir, lánskjör og lánveitingu, þar með talið lánveitingu á framkvæmdatíma. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er grein fyrir hér að framan og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálit þetta rita Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, varaformaður, Árni Þór Sigurðsson, Ólína Þorvarðardóttir, Þuríður Backman, Jónína Rós Guðmundsdóttir og Björn Valur Gíslason.

Frú forseti. Það er ýmislegt sem þarf að varast þegar þjóðir lenda í kreppu. Eitt af því er að missa ekki af mannréttindum, annað er að missa ekki af grundvallaratriðum eins og t.d. jafnrétti kynjanna. Ég tel að Fæðingarorlofssjóður sé ein af þeim grunnstoðum sem eiga að stuðla að jafnrétti kynjanna vegna þess að það gerir karlmenn jafndýra á vinnumarkaði og konur. Nú er enn einu sinni höggvið í þann knérunn að lækka hámarkið, sem segir mér að menn vilja hafa jafnrétti kynjanna nema í háu laununum - það segir mér það - sem þýðir að karlmenn sem eru með há laun fara ekkert heim og verða þar af leiðandi ekki dýrari fyrirtækjunum en konur í sömu stöðu sem mundu fara heim. Það er því verið að hrekja konur úr háum launum yfir í lág laun og ég tel þetta mjög varasamt. Nú hafa nefndarmenn bent á og það kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að fjármögnunin sé ekki í lagi. Fjármögnun ríkissjóðs er bara yfirleitt ekki í lagi og menn þurfa virkilega að fara að velja og hafna hvað eigi að standa og hvað ekki, menn þurfa að velja hvað sé mikilvægt. Ég tel t.d. að jafnrétti kynjanna sé afskaplega mikilvægt mál vegna þess að það gerir það að verkum að hæfustu einstaklingarnir eru valdir í stöður burt séð frá kyni,  Ég vil spyrja hv. framsögumann meiri hlutans hvort það hafi virkilega ekki fundist neins staðar matarhola í niðurskurðarkostnaði ríkisins. Ég hef nefnt t.d. Íbúðalánasjóð, ég hef nefnt ýmislegt annað sem menn geta skorið niður, hvort þetta sé það ómerkilegt að það megi skerða.

Frú forseti. Ég held að öllum megi vera ljóst að víða hefur verið leitað fanga í niðurskurði og samdrætti á útgjöldum ríkisins. Verið er að skera niður jafnt í útgjöldum sem og tilfærslum og verið er að hækka skatta. Ég tók það fram í nefndaráliti að við í meiri hluta nefndarinnar teljum að ekki hafi verið lengra gengið með fæðingarorlofskerfið en jafnframt að þetta hafi verið ríkulegasta tryggingakerfið okkar og því eðlilegra að skerða þar umfram önnur kerfi. Mér finnst athyglisvert í ljósi þeirrar atkvæðagreiðslu sem fór fram í dag eftir 2. umr. á frumvarpi um hlutafélög, þar sem verið var að greiða atkvæði um breytingartillögu um kynjakvóta í fyrirtæki, að hv. þm. Pétri Blöndal, sem er svo umhugað um jafnrétti í hærri launum, skuli hafa dottið í hug að greiða atkvæði gegn þeirri breytingartillögu sem beinlínis stuðlar að jafnrétti hátekjufólks sem og lágtekjufólks.

Frú forseti. Mér þykja það ekki góð rök í málinu að vísa í eitthvað annað. Ég var að spyrja um Fæðingarorlofssjóð og hvernig hann virkar á jafnrétti kynjanna. Ég hef nefnilega miklu meiri trú á því að gera karlmenn jafndýra konum en að vera að kjósa konur í stjórn fyrirtækja bara af því að þær eru konur. Ég hef miklar efasemdir um akkúrat það atriði, að kjósa konur t.d. á þing bara af því að þær eru konur. Ég vil að fólk sé í stöðum sínum vegna eigin verðleika en ekki vegna kyns. Það er afstaða mín í málinu sem hv. þingmaður nefndi áðan til að víkja undan þeirri spurningu sem ég kom með, hvort það hafi virkilega hvergi fundist matarhola í útgjöldum ríkissjóðs í þeirri miklu þenslu sem hefur verið undanfarin ár, sem flokkur minn átti reyndar sök á, þ.e. tíð þeirrar velferðarstjórnar sem þá var, því að útgjöld til velferðarmála stórjukust á þeim tíma sem Sjálfstæðisflokkurinn var í stjórn og ríkisvaldið jókst, hvort það hafi virkilega hvergi fundist matarhola eða aukning til þess að skera niður fyrir utan Fæðingarorlofssjóð. Mér finnst nefnilega, þegar við stöndum í þessari stöðu núna, að við þurfum að fara mjög vandlega í gegnum allt það sem skorið er niður, hvar skorið er niður og ekki gera það flatt. Hér hefur t.d. verið bent á - hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hefur margoft bent á það í þessari umræðu - að það mætti skera niður um umtalsverðar upphæðir, t.d. með því að sameina sjúkrahúsin í Kraganum. Það er ekki gert en það skal skorið niður í jafnrétti kynjanna.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Pétri Blöndal að maður á ekki að vísa í annað þegar verið er að ræða svo mikilvæg málefni sem fæðingarorlof. Hv. þingmaður spyr hvort ekki hafi verið önnur matarhola. Þá skulum við ekki horfa fram hjá þeirri staðreynd að hér var búið til framsækið, dýrt kerfi en því var ekki tryggt nægilegt fjármagn. Kerfið stóð ekki undir sér í góðæri enda var lögum breytt þannig að minna af tryggingagjaldi var látið renna í Atvinnuleysistryggingasjóð og við gjöldum þess núna, en meira látið renna í Fæðingarorlofssjóð til þess að standa undir því kerfi sem búið var til og þó dugði það ekki til. Síðan vil ég segja varðandi töku feðra á fæðingarorlofi þá ber ég mikla virðingu fyrir karlmönnum og ég tel að lögin hafi ekki aukið á jafnrétti kynjanna af því að þeim hafi verið borgað fyrir að taka ábyrgð á börnum sínum, heldur af því að lögin gáfu þeim sterkara lögmæti á því að taka út þann sjálfsagða rétt að deila tíma með nýfæddum börnum sínum.

Frú forseti. Þetta er nokkuð yfirgripsmikið lagafrumvarp og sem fyrr í mörgum málum á þessu missiri er ástæða til að gagnrýna flýtinn, að svona yfirgripsmikið mál sem varðar breytingar á sex lagafrumvörpum skuli vera keyrt í gegnum þingið á svo stuttum tíma. Líka má gagnrýna það að í dag skuli dagskrá þessa kvöldfundar vera kynnt með svo skömmum fyrirvara að maður vissi ekki fyrr en núna rétt undir klukkan sex að þetta tiltekna mál væri á dagskrá akkúrat núna. Það er ástæða til að gagnrýna þetta og færa það til bókar. Eins og ég segi, þetta er yfirgripsmikið mál og ég sem framsögumaður 1. minni hluta í félags- og tryggingamálanefnd er í meginatriðum sammála áliti meiri hluta félags- og tryggingamálanefndar hvað varðar nokkurn veginn allt nema 16. gr. frumvarpsins þar sem lögð er til skerðing á Fæðingarorlofssjóði. Legg ég til breytingu á frumvarpinu sem er þess efnis að 16. gr. verði einfaldlega felld brott og horfið verði frá skerðingu á fæðingarorlofsgreiðslum, enda er þegar búið að skerða fæðingarorlofsgreiðslur tvisvar á innan við ári og það er einfaldlega komið nóg. Nú þarf að leita annarra leiða til að tryggja fjármögnun sjóðsins, hann er þegar berstrípaður og kominn langt yfir sársaukamörk og ég kem betur að þessu síðar. Varðandi aðra liði frumvarpsins: Úrskurðarnefnd almannatrygginga fær rýmkað verksvið og hámarksfrestur til að úrskurða er aukinn í þrjá mánuði úr tveimur. Þetta er góð breyting en í meðförum nefndarinnar komu fram þau sjónarmið að það þyrfti að fara dálítið í saumana á úrskurðarnefnd almannatrygginga og störfum hennar þar sem þeim sjónarmiðum var haldið á lofti að þrír mánuðir væru engan veginn nóg miðað við umfang verkefna nefndarinnar og það væri pottur brotinn hvað varðaði þennan hámarksfrest. Margoft hefði komið í ljós að nefndin tæki mun fleiri mánuði en þrjá til þess að úrskurða. Það er því greinilegt að fara þarf aðeins í saumana á þessu regluverki í kringum úrskurðarnefnd almannatrygginga. Lagt er til í frumvarpinu að aldur til að fá greiddan örorkulífeyri verði færður úr 16 ára upp í 18. Þetta er skiljanleg breyting. Samkvæmt öðrum lögum og sáttmálum sem við erum aðilar að, eins og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og hinu og þessu, eru börn skilgreind börn þangað til þau eru 18 ára, en það þarf auðvitað að fara í allt regluverkið íslenska og reyna að skapa eitthvert samræmi í þessu, þannig að börn séu börn til 18 ára alls staðar gagnvart lögunum. Svo þarf auðvitað að trygga það að samfara þessari breytingu verði farið í endurskoðun á greiðslum til foreldra til að annast börn sín. Hér á að spara 120 milljónir á tveimur árum og það verður að tryggja það að þessar 120 milljónir lendi ekki af fullum þunga á foreldrum þeirra barna sem eru á milli 16–18 ára, á þessu árabili. Mér skilst að heildarendurskoðun á greiðslum til foreldra vegna umönnunar barna með örorku sé í gangi og þetta sé unnið í samráði við hagsmunasamtök og grasrótarsamtök fatlaðra og mér finnst því ástæða til að styðja þessa breytingu. Einnig eru gerðar ívilnandi breytingar á fyrirkomulagi greiðslu barnalífeyris og ég styð það. Varðandi málefni aldraðra: Framkvæmdasjóður aldraðra fær þarna tímabundna heimild til að taka á sig rekstrarkostnað vegna hjúkrunarrýma. Um leið og það er stutt vil ég leggja áherslu á að það er mikilvægt að þetta sé tímabundið en verði ekki meginregla í útgjöldum Framkvæmdasjóðs aldraðra. Hann á ekki að taka þátt í rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma, a.m.k. þyrfti þá að ræða það af meiri dýpt áður en sú pólitískt stefnumótandi ákvörðun yrði tekin, þannig að þetta er tímabundið. Ég styð líka breytingar sem lagðar eru til af meiri hluta félags- og tryggingamálanefndar á ákvæðinu um Íbúðalánasjóð. Í fyrirliggjandi frumvarpi er gert ráð fyrir að Íbúðalánasjóður fái nánast ótakmarkaða heimild til að lána 100% til byggingar hjúkrunarrýma en þessi heimild er takmörkuð samkvæmt tillögu meiri hluta félags- og tryggingamálanefndar og ég styð það. Ég held að það sé mikilvægt að opna ekki þarna bara fyrir krana fjárútstreymis frá Íbúðalánasjóði til byggingar hjúkrunarrýma heldur sé bygging slíkra rýma eftir sem áður háð samkomulagi ráðuneytis og sveitarfélaga og það séu líka einhver ákvæði um það hvaða veð Íbúðalánasjóður á að taka þegar hann lánar 100% til hjúkrunarrýma. Þá kem ég að því sem ég geri ágreining um, annars vegar varðandi frítekjumark og að bætur almannatrygginga hækki ekki. Það að bætur almannatrygginga hækki ekki samkvæmt verðlagsþróun er auðvitað gegn ákvæðum laganna, en í lögunum er kveðið á um að bætur almannatrygginga eigi að hækka samkvæmt verðlagsþróun. Ég ætla því ekki að styðja þetta ákvæði frumvarpsins þegar kemur til sérstakrar atkvæðagreiðslu um það, en ég hyggst hins vegar láta harm minn í ljós um það að ekki sé hægt að framfylgja lögunum hvað þetta varðar einfaldlega með hjásetu um þetta atriði. Ég mælist þá til þess að við skoðum hvað við erum að gera með svona ákvæði í lögunum ef við getum ekki staðið við þau þegar kannski mest áríðandi er einmitt að standa við þau, þegar verðbólguskot verður í þjóðfélaginu og hitt og þetta og mest áríðandi er að standa vörð um kjör þeirra sem minnst hafa á milli handanna. Ég fer ekki nánar út í það en þetta hryggir mig, skulum við segja. Kem ég þá að því sem ég geri beinlínis ágreining um og mótmæli harðlega og það er 16. gr. fyrirliggjandi frumvarps þar sem lagt er til að farið verði í skerðingu á greiðslum Fæðingarorlofssjóðs í þriðja skipti á innan við ári. Ég fagna því út af fyrir sig að samkomulag náðist í nefndinni um að vísa alfarið burt þeirri tillögu sem er í frumvarpinu um að foreldrum verði gert að fresta einum mánuði af sameiginlegu fæðingarorlofi þangað til einhvern tíma síðar. Það fannst mér afleit hugmynd eins og ég lýsti hér við 1. umr. þessa máls og það kom í ljós að það var algjör samhljómur í nefndinni um það álit á þeirri hugmynd. Ég heyrði ekki betur við 1. umr. en að hæstv. ráðherra deildi líka andúð sinni á þeirri hugmynd þannig að hún var andvana fædd. Ég held að sjaldan hafi nokkur hugmynd verið jafnandvana fædd á hinu háa Alþingi, a.m.k. á undanförnum árum. Það er dálítið merkilegt að hér var lögð fram tillaga sem enginn studdi og því má spyrja sig: Hvaðan kom sú tillaga og til hvers var hún lögð hér fram? En gott og vel. Breytingartillaga meiri hluta félags- og tryggingamálanefndar við 16. gr. felur auðvitað í sér mun skárri skerðingu en hún felur í sér skerðingu engu að síður og ég styð það ekki. Ég styð ekki að það verði farið í frekari skerðingu á Fæðingarorlofssjóði. Meiri hluti félags- og tryggingamálanefndar leggur til að farið verði í lækkun á þaki eða sem sagt lækkun hámarksgreiðslna niður í 300 þúsund úr 350. Það er þá þriðja lækkun hámarksgreiðslna á innan við ári og mér finnst þetta of langt gengið, mér finnst þetta allt of langt gengið. Jafnframt er lagt til að af tekjum yfir 200 þúsund verði einungis greidd 75% í stað 80% til foreldra. Nú finnst mér að við þurfum að spyrja okkur grundvallarspurninga varðandi Fæðingarorlofssjóð. Ég er mjög stoltur af þessu kerfi. Framsóknarflokkurinn tók þátt í því og stóð að því með stolti að koma þessu kerfi á upp úr aldamótum. Eitt megineinkenni á þessu kerfi er að jafn réttur kynjanna er tryggður gagnvart því, að feður hafa jafnan rétt á við mæður til þess að njóta fæðingarorlofs, og ég fagna því út af fyrir sig eins og hv. varaformaður félags- og tryggingamálanefndar að það er samhljómur um það að hrófla ekki við feðraorlofinu, enda væri það gríðarlegt skref aftur á bak ef það yrði gert. Við erum með níu mánaða fæðingarorlof og ég held að það sé áríðandi að hafa það þannig og ég held að það sé áríðandi að stefna að því til lengdar að lengja fæðingarorlofið, eins og gert er ráð fyrir í aðgerðaáætlun til að styrkja stöðu barna og ungmenna frá 13. júní 2007 og var rætt í þinginu fyrr í dag, þá var gert ráð fyrir því að lengja fæðingarorlofið. Það á að sjálfsögðu að vera markmiðið. Núna stöndum við frammi fyrir því að við erum með berstrípaðan Fæðingarorlofssjóð sem vantar 1,2 milljarða miðað við áætlanir. Þá þurfum við auðvitað að spyrja okkur: Hvernig ætlum við að fjármagna þennan sjóð? Við viljum væntanlega hafa hann svona, við viljum hafa níu mánaða fæðingarorlof á Íslandi. Það eru mjög sterkar röksemdir fyrir því að það sé ákveðið samtryggingakerfi að samfélagið allt fjármagni, ef svo má að orði komast, fæðingar í landinu. Við viljum fjölgun Íslendinga, við viljum að Íslendingum sé gert kleift að fjölga sér. Þetta er fagur og innihaldsríkur hluti þess að vera til. Mér finnst mjög sterkar röksemdir fyrir því að það sé ákveðið samtryggingakerfi sem stuðlar að því að fólk á barneignaraldri þurfi ekki að verða af of miklum tekjum þegar það eignast börn. Þetta er verkefni okkar allra og það er líka sett þannig upp, Fæðingarorlofssjóður á að fá ákveðið hlutfall af tryggingagjaldi þannig að allir leggja til Fæðingarorlofssjóðs. Nú vantar einn milljarð, sjóðurinn er berstrípaður. Þá vaknar auðvitað sú áleitna spurning: Af hverju hefur fjármögnun sjóðsins í samræmi við lagaákvæði um það að sjóðurinn á að fá hlutfall tryggingagjalds, af hverju hefur fjármögnunin ekki verið tryggð? Það kom mér verulega á óvart þegar aðilar vinnumarkaðarins komu á fund félags- og tryggingamálanefndar og ég gat ekki heyrt betur en að þeir lýstu því yfir að þetta hafi ekki komið til tals við þá. Ég veit svo sem ekkert hver þeirra viðbrögð hefðu verið við þessu, en ég tel eðlilegt og hefði talið eðlilegt að þegar prósentuhlutfall tryggingagjalds var endurmetið fyrr á árinu hefði Fæðingarorlofssjóður og fjárþörf hans átt að koma inn í það. 1,2 milljarðar mundu þýða í prósentustigum hækkun tryggingagjalds upp á 0,17 prósentustig. Það er 2% hækkun á tryggingagjaldi reiknast mér til en tryggingagjald er upp á 50 milljarða í innkomu fyrir ríkissjóð og við erum að tala um að hér vanti 1,2 miðað við áætlanir og það getur vel verið að áætlanir hér séu ríflegar, kannski vantar minna. Ég hefði haldið að þetta hefði átt að ræða við aðila vinnumarkaðarins og það hefði vel verið hægt að ræða við aðila vinnumarkaðarins líka um það að ríkið kæmi þá með einhverjar mótvægisaðgerðir t.d. gagnvart sveitarfélögunum og gagnvart atvinnulífinu ef atvinnulífið hefði talið erfitt í þessu árferði að taka á sig þessar auknu byrðar. Það er líka hægt að hugsa sér einhverja blandaða leið, að hækka tryggingagjaldið um 0,07 prósentustig og sækja þar með 500 milljónir inn í kerfið að sinni og sleppa þessum niðurskurði á Fæðingarorlofssjóðnum. Það kemur fram í áliti meiri hluta félags- og tryggingamálanefndar að meiri hlutinn telur að það þurfi að fara í þessa vinnu, að það þurfi að tryggja framtíðarfjármögnun Fæðingarorlofssjóðs. Ég segi: Af hverju ekki að gera það núna? Í ljósi þess legg ég til að horfið verði algjörlega frá skerðingu í sjóðinn að þessu sinni, enda er þetta í þriðja skipti sem er skert í sjóðinn. Við þurfum líka að ákveða, og það er enginn tími til þess betri en núna, hvort við ætlum að láta samtrygginguna í þjóðfélaginu fjármagna þennan sjóð. Það er ákvörðun sem við stöndum frammi fyrir. Það má líka setja spurninguna svona upp: Hér vantar 1,2 milljarða samkvæmt áætlunum. Sjóðurinn á að vera fjármagnaður samkvæmt ákveðnu samtryggingakerfi. Ætlum við að láta þá einstaklinga sem eignast börn á árunum 2010 og 2011 taka á sig þennan rúma milljarð eða ætlum við að láta samfélagið axla þá byrði? Ég segi samfélagið, vegna þess að niðurskurðurinn til sjóðsins hefur þegar verið of mikill, við erum komin yfir sársaukamörk hvað það varðar og við stöndum einfaldlega frammi fyrir þessari spurningu núna. Það hefði vel verið hægt að gera þetta og það er enn hægt að gera þetta í samráði við aðila vinnumarkaðarins til að tryggja fjármögnun Fæðingarorlofssjóðs. Ég vil líka benda á það að Fæðingarorlofssjóður og þetta verkefni sem við stöndum frammi fyrir varðandi hann er ekkert tengt hruninu. Það skapaðist enginn sérstakur vandi í Fæðingarorlofssjóði þannig séð út af hruni bankanna. Það er einfaldlega metár í fæðingum árið 2009 og það er ánægjulegt en við eigum að geta haft á Íslandi sjóð sem getur axlað slíkar sveiflur. Nú erum við búin að skera niður það mikið að við erum komin alveg að mörkunum þar og yfir mörkin, þannig að ef þessi sjóður getur ekki fjármagnað kerfið núna getur hann það aldrei. Við þurfum að takast á við þessa spurningu akkúrat núna. Ég legg til að 16. gr. frumvarpsins falli brott og að við förum í það verkefni, enda sýnist mér í raun og veru að allir séu sammála um það, a.m.k. í félags- og tryggingamálanefnd, að við förum í það verkefni að tryggja einfaldlega fjárhagsgrundvöll Fæðingarorlofssjóðs og gerum það eins og manneskjur, þannig að Fæðingarorlofssjóður geti stutt fólk á barneignaraldri á Íslandi burt séð frá því hvort það er kreppa eða góðæri í landinu. Þetta er afstaða mín sem framsögumanns 1. minni hluta.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna fyrir nefndaráliti hans í þessu máli. Hann er hér með breytingartillögu um að 16. gr. falli brott í heild sinni. Það vekur líka athygli mína, þar sem ég á ekki sæti í þessari nefnd, vinnubrögðin og hraðinn sem málið fékk í gegnum nefndina. Er einhver skýring gefin á því hvers vegna málið er rekið með þessum hraða í gegnum nefndina og var það eitthvað rætt sérstaklega? Er þetta mál sem hugsanlega væri hægt að fara aðeins betur yfir að mati þingmannsins og fresta afgreiðslu?

Frú forseti. Eins og ég fór yfir í upphafi ræðu minnar og gaf þar í skyn að það væri nánast orðinn fastur liður að maður gagnrýndi flýtinn á frumvörpum sem fara í gegnum hið háa Alþingi. Og það er auðvitað full ástæða til, eins og ég segi í mínu nefndaráliti, að hafa áhyggjur af þessari þróun, þetta má náttúrlega ekki verða einhver regla. Vissulega varða sumir þættir frumvarpsins fjárlög næsta árs, eins og umtöluð breyting á fæðingarorlofi, þannig að ef stjórnarmeirihlutinn er haldinn þeim einlæga ásetningi að skera niður í Fæðingarorlofssjóði og ná sér þar í milljarð af væntanlegum foreldrum 2010 og 2011 þarf hann náttúrlega að samþykkja þetta sem fyrst. Svo eru náttúrlega aðrar breytingar þarna eins og gjaldið til Framkvæmdasjóðs aldraðra sem væntanlega þarf að samþykkja sem fyrst líka út af sömu ástæðu. Þarna er því ýmislegt sem þarf kannski út af ástæðum ríkisfjármála að samþykkja. En auðvitað er ég þeirrar skoðunar að fella eigi burt 16. gr. og þá yrði frumvarpið til muna einfaldara og auðveldara að samþykkja það í flýti, en hér er auðvitað verið að fara í talsverðum flýti enn og aftur í mjög umdeilanlegan og afleitan niðurskurð á Fæðingarorlofssjóði.

Hæstv. forseti. Ég taldi rétt að vekja athygli á þessu atriði sérstaklega vegna þess að þetta er ekki í fyrsta skipti sem við stöndum hér, þingmenn á Alþingi, og gagnrýnum vinnubrögðin og flýtinn og fljótaskriftina á þessu öllu saman og ég deili þeim áhyggjum með hv. þingmanni að þetta sé frekar orðin reglan en undantekning. Það veldur mér líka áhyggjum vegna þess að við erum að taka hér stórar ákvarðanir sem varða mikla hagsmuni fyrir fjölskyldurnar í landinu og sérstaklega fyrir fólk sem á von á barni, það verður ekki aftur snúið og það þarf að gera sín plön o.s.frv. Það er að sjálfsögðu mjög gagnrýnisvert að vinnubrögðin séu svona og ég verð eiginlega að taka undir það með hv. þingmanni að það væri ekki vitlaust til að skapa einhvern frið um þetta mál að hugsanlega fallast einfaldlega á þessa breytingartillögu þingmannsins eða jafnvel að fresta gildistöku 16. gr. frumvarpsins til að fjalla betur um það og fara betur yfir hvaða áhrif þetta hefur og hvernig hægt er að koma betur til móts við þá hagsmunaaðila sem hér koma að málum.

Frú forseti. Ég tel augljóslega skynsamlegt að falla frá 16. gr. Ein röksemd fyrir því að falla frá þessari skerðingu í Fæðingarorlofssjóð er auðvitað sú að hún leysir í raun og veru engan vanda. Okkur er að verða ljóst að við höfum ekki tryggt fjármögnun kerfisins eins og við viljum væntanlega hafa það. Ég mundi frekar vilja bæta í þetta kerfi með tíð og tíma og lengja fæðingarorlofið og hækka þakið á hámarksgreiðslum aftur eitthvað vegna þess að ég tel 350 þús. kr. þak of lágt. Með þessi markmið í huga fer þetta vandamál náttúrlega ekkert. Við verðum að takast á við fjármögnun sjóðsins, við getum ekki endalaust skorið niður í hann. Ég held að það sé samfélagsleg sátt á Íslandi um að hafa öflugan Fæðingarorlofssjóð sem tryggir fólk sem eignast börn og þarf tímabundið að fara af vinnumarkaði. Þetta er samfélagslegt verkefni og við eigum að nýta okkur þessa sátt til að fara í það af einurð og festu að tryggja fjármögnun sjóðsins. Það er verkefnið sem er fyrirliggjandi en ekki að halda áfram endalaust á þeirri vegferð að skera niður hvað eftir annað til sjóðsins. Það er enginn tími betri en núna til þess að hætta þeim leikaraskap.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 2. minni hluta í þessu viðamikla máli og geri hér grein fyrir afstöðu okkar. Við munum ekki geta stutt málið eins og það er lagt fyrir og lítur út eftir þær breytingar sem meiri hluti félags- og tryggingamálanefndar hefur gert á því. Í fyrsta lagi gerum við alvarlegar athugasemdir við þann hraða og það óðagot sem einkennir framlagningu og vinnslu frumvarpsins sem var eingöngu í viku í umfjöllun hjá nefndinni, auk þess sem umsagnaraðilum voru gefnir þrír dagar til að skila inn skriflegum umsögnum um málið. Sú málsmeðferð var mjög gagnrýnd af öllum þeim gestum sem komu fyrir nefndina og mörgum þótti brotið þar blað í samskiptum sínum við ráðherra, hæstv. ráðherra málaflokksins, ráðuneytið og þingið. Við tökum undir þá gagnrýni og teljum að sú málsmeðferð og þau vinnubrögð sem viðhöfð eru hér í hverju málinu á fætur öðru séu í raun fyrir neðan allar hellur. Ég vil með leyfi forseta vitna í umsögn Alþýðusambands Íslands í þessu máli sem tengist því atriði sem ég hef verið að ræða. Þar segir, með leyfi forseta: „Í upphafi er rétt að taka fram að Alþýðusamband Íslands hefur gagnrýnt harðlega hvernig staðið var að gerð þessa frumvarps sem endurspeglast að nokkru í efni þess. Það hefur tíðkast um langt árabil, óháð skipan ríkisstjórna eða hvaða ráðherrar hafa farið með málefni vinnumarkaðarins, að leitað hefur verið eftir samráði við Alþýðusambandið og aðra aðila vinnumarkaðarins um mál er varða sérstaklega réttindamál launafólks og velferðarkerfið á vinnumarkaði.“ - Sem vissulega eru þættir í frumvarpinu sem fjallað er um. - „Jafnframt hafa allir aðilar sem málið varðar leitast við að ná sameiginlegri niðurstöðu sem sátt hefur verið um.“ Má segja að sú leið sem hafi verið vörðuð í þessum samskiptum og í umsögn Alþýðusambandsins kemur fram að þar hafi verð farin sú leið í gegnum tíðina sem „norræna vinnumarkaðsmódelið byggir á, þ.e. að leita sátta og semja um niðurstöðuna ef nokkur kostur er.“ Það kom fram í viðtölum okkar við gesti sem komu á fund nefndarinnar að í byrjun hefði verið lofað ákveðnu samráði og að ákveðið samráð yrði viðhaft en um leið og ágreiningurinn óx hafi í raun allt samband rofnað milli þessara aðila. Frumvarpinu er ætlað að færa lagareglur til samræmis við framkvæmd og við tökum undir að slíkar breytingar séu gerðar. Útfærsla á valdsviði úrskurðarnefndar almannatrygginga teljum við til bóta, en bendum þó á að óvíst er hvort lenging frests á úrskurðum úr tveimur mánuðum í þrjá dugi til. Hér þarf vissulega að skoða málin miklu betur. Á fundum nefndarinnar kom fram hjá gestum að dæmi væru um að úrskurður tæki allt að sex mánuði. Nefnd voru dæmi um mál sem væru enn ekki afgreidd eftir sex mánaða bið. Það er auðvitað algjörlega óþolandi og það kom fram að þau atvinnutækifæri jafnvel sem hafa hangið á spýtunni og tengd væru þessum þætti, afgreiðslu úrskurðarnefndarinnar, hafi farið forgörðum á tímabilinu. Það er því okkar mat að gera þurfi kröfu að ekki dragist úr hófi að fá úrskurð í málum, slíkt sé óþolandi fyrir bótaþega. Sú ákvörðun að færa þetta úr tveimur mánuðum í þrjá er í raun ekkert annað en frestun á vandamálinu og ekki er verið að taka á kjarna vandans að okkar mati. Í 11. gr. frumvarpsins er kveðið á um að heimilt verði að framlengja hámarkstímabil endurhæfingarlífeyris í allt að 36 mánuði. 2. minni hluti telur nauðsynlegt að leggja áherslu á endurhæfingu en þykir jafnframt ljóst að ákvæðið muni ekki nýtast sem skyldi enda þarf að styrkja endurhæfingarúrræði til muna. Það hefur ítrekað komið fram í umræðunni á undanförnum missirum og kom fram á fundum nefndarinnar. Ekki er nægilegt að kveða á um að leggja eigi áherslu á endurhæfingu ef engin úrræði eru í boði. Ég vitna aftur í umsögn Alþýðusambands Íslands um málið en þar segir, með leyfi forseta: „Í 7. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að lengja heimild til greiðslu endurhæfingarlífeyris úr 18 mánuðum í allt að 36 og samhliða því forsendum þessa lífeyrisforms og tekjutengingum gagnvart öðrum bótakerfum. ASÍ hefur á undanförnum árum lagt mikla áherslu á endurskoðun örorkubótakerfisins með það að markmiði að efla hlut starfsendurhæfingar og markvissrar virknivæðingar þeirra sem missa starfsgetu og gætu þurft að reiða sig á varanlegar velferðarbætur. Við endurskoðun kjarasamninga í nóvember 2005 náðist samkomulag við þáverandi stjórnvöld um að skipa sérstaka nefnd um endurskoðun örorkumatsins sem skilaði niðurstöðu vorið 2007 og í framhaldi af því var skipuð sérstök framkvæmdanefnd um að breyta gildandi lögum og reglugerðum í samræmi við niðurstöðu nefndarinnar. Af ýmsum ástæðum dróst starf framkvæmdanefndarinnar á langinn, m.a. vegna efnahagshrunsins, en í sumar skilaði sérstakur vinnuhópur niðurstöðu um nýtt starfshæfnismat sem grundvöll að nýrri hugsun og aðferð við að meta umfang örorku og getu viðkomandi til að stunda launavinnu. Áður en framkvæmdanefndin fékk ráðrúm til að fjalla um þessa aðferð og endurskoða gildandi reglur um forsendur örorkumatsins var hún lögð af án þess að málið yrði sett í skilgreindan farveg svo vitað sé. Sú breyting sem hér er lögð til er afar takmörkuð og í reynd óséð hvernig hún á að geta leitt til markverðs árangurs.“ Aftur erum við upplifa það hvernig verið er að breyta vinnuaðferðum í samskiptum hins opinbera við aðila vinnumarkaðarins, við þau hagsmunasamtök þeirra einstaklinga sem hér eiga hlut að máli. Ég vil vekja athygli á því, virðulegi forseti, að við erum að tala um vinnu sem sett var af stað í stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins og núverandi meiri hluti hefur kannski hvað mest gagnrýnt fyrir að hafa ekki staðið sig í velferðarmálum. En við erum hér að tala um að verið er að gagnrýna þessa vinstri stjórn, þessa svokölluðu velferðarflokka, sem virðist þó aðallega vera í orði en ekki á borði, það er verið að gagnrýna þá fyrir að brjóta blað í þessum samskiptum. Það eru hagsmunasamtök launafólks og hagsmunasamtök þeirra einstaklinga sem hér eiga hlut að máli sem gagnrýna harðast í þeim efnum. Með leyfi forseta, segir ASÍ áfram í umsögn sinni um þetta atriði málsins: „ASÍ tekur undir þau sjónarmið og markmið sem liggja að baki þessari tillögu, telur það algjöra forsendu fyrir að einhver árangur verði af slíkum breytingum að heildarendurskoðun verði gerð á forsendum örorkumatsins sjálfs en ekki afmörkuðum þáttum í lögunum um félagslega aðstoð. Sú vinna var vel á veg komin og miður að starf framkvæmdanefndarinnar hafi verið lagt af og leggur til að því starfi verði þegar í stað hrundið af stað í nánu samráði við aðila vinnumarkaðarins og Öryrkjabandalag Íslands.“ Boðaðar eru breytingar á örorkumatskerfinu á næsta ári þar sem leggja á áherslu á starfsgetu en ekki vangetu til starfs. Í ljósi þess sem ég hef áður sagt teljum við að hér sé um mikilvæga endurskoðun að ræða en leggjum jafnframt áherslu á það og tökum undir með umsagnaraðilum að þörf er á því að endurskoða bótakerfið allt sem er ógagnsætt og flókið. Horfa þarf heildstætt á kerfið, einfalda það og gera það gegnsærra þannig að yfirsýn sé næg og komið verði í veg fyrir oftryggingu, sem rætt hefur verið um að sé jafnvel of mikil í núverandi kerfi. Fyrir nefndinni var gagnrýnt harðlega að gengið væri harðast gegn þeim hópi sem síst mætti við því. Í tillögum ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum á að leggja áherslu á að gæta láglaunafólks í öllum stéttum og hafa öryrkjar sem fá hvað lægstar bætur gagnrýnt að það sama gildi ekki um þá. Þá hafa hagsmunahópar lífeyrisþega gagnrýnt, og það kom fram af hálfu Öryrkjabandalags Íslands einnig, að þeir skuli ekki fá neinn aðlögunartíma vegna þeirra breytinga sem þá varða miðað við aðrar breytingar sem boðaðar eru á kjörum launafólks af hálfu núverandi ríkisstjórnar, svo sem breytingar á sjómannaafslætti, en miðað er við fjögur ár. 2. minni hluti telur sömu gagnrýni eiga við um þær breytingar sem lagðar eru til á fæðingarorlofskerfinu þar sem aðlögunartími er lítill sem enginn.  Það komu fram alvarlegar athugasemdir og gagnrýni á þennan þátt málsins hjá þeim sem komu fyrir nefndina, sérstaklega Öryrkjabandalaginu, Samtökum eldri borgara, og það er ekki annað hægt en að taka undir þá gagnrýni, sérstaklega í ljósi þess hvað samráðsleysið hefur verið mikið, hvað þessum aðilum virðist hafa verið haldið skipulega frá borðinu. Það er auðvitað mjög alvarlegt þegar verið er að hreyfa við svo mikilvægum málaflokki og nokkuð mikil sátt hefur verið um hvernig breytingum hefur verið háttað á undanförnum árum, að sú breyting skuli vera gerð í núverandi stjórnarmeirihluta í ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna, að brjóta blað í þessum málum. Fer maður nú að segja það við hv. þingmenn úr þeim flokkum og hæstv. ráðherra að þeir ættu að hætta að kasta steinum úr glerhúsi þegar þeir eru að gagnrýna hvernig ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og þeirra samstarfsflokka sem með okkur hafa starfað á undanförnum árum og lagt grunninn að því góða velferðarkerfi sem hér er og verið er að rífa niður núna í meðförum þessarar ríkisstjórnar, að þeir hætti að henda steinum úr glerhúsi í gagnrýni sinni og fari nú að líta í eigin barm og reyni að læra eitthvað af vinnubrögðum okkar, af vinnubrögðum ráðherra sjálfstæðismanna og samstarfsflokka okkar í gegnum tíðina. 
             Í frumvarpinu sem og breytingartillögum meiri hlutans er enn verið að veikja grundvöll fæðingarorlofskerfisins og er það kannski það atriði sem hvað mestri gagnrýni veldur í frumvarpinu. 2. minni hluti varar við þeim afleiðingum fyrir jafnrétti kynjanna sem geta falist í lækkun á hámarki bóta. Í nefndaráliti meiri hlutans er gagnrýnt að fjármögnun sjóðsins sé ekki nægilega tryggð og telur 2. minni hluti því rétt að árétta að forgangsröðun við niðurskurð í ríkisfjármálum er í höndum ríkisstjórnar. Það er á þeim bæ sem þessar ákvarðanir eru teknar og væri raunverulegur vilji fyrir hendi hefði verið hægt að tryggja að ekki kæmi til frekari skerðingar á fæðingarorlofi með því að forgangsraða þessu mikilvæga jafnréttismáli framar en gert er. Enn og aftur er verið að rýra hér kerfi sem hefur vakið athygli víða um lönd. Má segja að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks árið 2000 í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins á þeim tíma, þetta var hluti af kjarasamningum sem þá voru gerðir, að þeir aðilar í samstarfi hafi varðað veginn við að koma á einhverju öflugasta fæðingarorlofskerfi sem dæmi er um. Hver er megintilgangurinn með því kerfi, virðulegi forseti? Hann liggur í jafnréttishugsuninni. Hann liggur í jafnréttishugsuninni. Hann liggur í jafnrétti kynjanna. Hann liggur í því jafnrétti að gera kynin jafnverðmæt á vinnumarkaði. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir gagnrýndi hv. þm. Pétur Blöndal fyrir að hafa greitt atkvæði í dag gegn tillögum og því frumvarpi þar sem fjallað er um lagasetningu um að hlutfall kynjanna skuli vera a.m.k. 40% í stjórnum fyrirtækja og stofnana. Ég held að það sé mikill misskilningur, virðulegi forseti, ef fólk telur að hægt sé að knýja fram raunverulegt jafnrétti með slíkum aðgerðum. Ég held að það sé algerlega kolröng nálgun. Það hefur sýnt sig og hefur komið fram á fundum félags- og tryggingamálanefndar að t.d. hjá Reykjavíkurborg þar sem ákveðið hvatakerfi hefur verið í gangi í nokkur ár og meðvituð stefna um að auka jöfnuð kynjanna í stjórnunarstöðum, er árangurinn mjög góður. Það er þannig sem við eigum að gera þetta. Við eigum ekki að fara í valdbeitingu ofan frá, heldur eigum við að skapa aðstæður til þess að einstaklingar geti fengið notið sín. Það gerist ekki með lagaboði, virðulegi forseti, það gerist ekki með valdboði ofan frá. Það gerist með því að skapa frjóan jarðveg, þannig að jafnrétti geti sprottið hérna á jákvæðum nótum. Ég vil í þessu samhengi, virðulegi forseti, leyfa mér að vitna enn og aftur í umsögn Alþýðusambandsins en þar segir, með leyfi forseta: „Miðstjórn ASÍ hefur fjallað um viðbótarsparnaðarkröfu sem gerð er á Fæðingarorlofssjóð vegna ársins 2010 […] Það er skoðun ASÍ að með þessari sparnaðarkröfu sem kemur til viðbótar því sem áður hefur verið ákveðið sé með alvarlegum hætti vegið að því framsækna fæðingarorlofskerfi sem byggt hefur verið upp hér á landi frá árinu 2000. Fyrirkomulagi sem hefur sýnt sig að vera mikilvægur grundvöllur réttinda barna til að vera samvistum við báða foreldra sína, aukins jafnréttis á vinnumarkaði og möguleika beggja foreldra til að samræma atvinnuþátttöku og fjölskyldulíf. Jafnframt skal bent á að lögin voru á sínum tíma sett á grundvelli yfirlýsingar þáverandi ríkisstjórnar í tengslum við gerð kjarasamninga á almennum vinnumarkaði. Upphaflega löggjöfin og þær breytingar sem síðan hafa orðið á lögunum byggðu á samráði stjórnvalda og verkalýðshreyfingarinnar, enda ljóst að hér er um að ræða mikilvægan hluta af réttindakerfi á vinnumarkaði.“ ASÍ segir einnig, með leyfi forseta: „Engar rannsóknir liggja fyrir vegna mögulegra áhrifa þeirra breytinga sem þegar hafa verið ákveðnar, hvorki félagsleg né fjárhagsleg. Þá er vert að benda á að samkvæmt stöðugleikasáttmálanum sem gerður var í júní sl. var gert ráð fyrir að skerðing í velferðarkerfinu yrði ekki yfir 5%.“ ASÍ leggur til í ljósi þessa að tillagan verði dregin til baka og endurskoðuð. Enn ein gagnrýnin bætist í þetta mál, virðulegi forseti, þar sem aðilar vinnumarkaðarins halda því fram að hér sé um að ræða brot á stöðugleikasáttmálanum sem gerður var í júní sl. og átti að verða áfangi að betra samfélagi og góðu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins en er í algjöru uppnámi. Er þetta enn eitt atriðið sem verið er að brjóta í þeim sáttmála. Ég þykist þess viss, virðulegi forseti, að við séum að nálgast þolmörk þess sem aðilar vinnumarkaðarins geta látið bjóða sér í þeim efnum. Það er auðvitað mjög alvarlegt ef sú samstaða sem náðist og bundnar voru vonir við að yrði milli aðila til að vinna þjóðina út úr þeim vanda sem við erum stödd í skuli vera í uppnámi. Það hefur einnig verið gagnrýnt að ákveðið ójafnræði sé milli barna eftir því hvort þau eiga eitt eða tvö foreldri enda sé það markmið kerfisins að tryggja samvistir barns með foreldrum eins lengi og mögulegt er. Á þessu er ekki tekið í frumvarpinu en 2. minni hluti telur ástæðu til að nefna þetta atriði og mikilvægi þess að við endurskoðun á frumvarpinu hefði verið eðlilegt að skoða þetta ójafnvægi. Mér vitanlega liggja kostnaðarútreikningar ekki fyrir vegna þessa en í umfjöllun okkar um málið gerum við okkur þær hugmyndir að ekki sé um stóran kostnaðarlið að ræða en hér er um klára mismunun að ræða á milli barna sem eiga eitt foreldri þar sem foreldrar hafa mögulega skilið, faðerni ekki þekkt eða annað foreldri hafi látist. Þarna er klárlega ósamræmi á milli barna og ber að gagnrýna það og hefði verið ástæða til að endurskoða þennan þátt í tengslum við þær breytingar sem hér er verið að gera. Annar minni hluti gagnrýnir einnig að ekki skyldi hafa verið frekar rætt um að takmarka þá skörun sem getur orðið á fæðingarorlofi foreldra. Það er réttur barnsins sem á að ráða í þessu máli og með því að setja reglur sem takmarka skörun telur 2. minni hluti, og það kom fram í umræðu innan nefndarinnar, að það gæti leitt til útgjaldalækkunar hjá sjóðnum þar sem ákveðin frestun gæti orðið á orlofstöku. Ljóst er að það að takmarka ekki með neinum hætti þann tíma sem foreldrar geta tekið saman í fæðingarorlofi eykur mögulega misnotkun kerfisins þar sem annað foreldrið getur unnið samhliða því að fá greitt fæðingarorlof. Slíkt gengur þvert á markmið kerfisins og því teljum við að það ætti að líta til þessa þáttar og ábendingar komu fram um þetta atriði á fundum nefndarinnar en það var ekki rætt frekar. Enn ein gagnrýnin kom af mikilli hörku fram á fundum nefndarinnar og sú gagnrýni var lögð fram af Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Fulltrúar þess sem mættu á fund nefndarinnar sögðu hreinlega að það væri ekki hægt að fara með þau frumvörp sem við ræðum í gegn eins og þau væru undirbúin og sögðust ekki geta sætt sig enn og aftur við þau vinnubrögð sem viðhöfð eru af hálfu ráðuneytisins við undirbúning málsins og þingsins vegna þess stutta tíma sem það gefur til að fjalla um þessi mál. Í umsögn og gagnrýni Sambands íslenskra sveitarfélaga segir m.a., með leyfi forseta: „Sambandið andmælir því harðlega að ráðuneytið og ríkisstjórn leggi ítrekað fram frumvörp til laga sem hafa veruleg áhrif á fjármál sveitarfélaga án þess að áhrif þeirra séu metin á fjárhag þeirra. Brýtur það í bága við ákvæði samkomulags Sambands íslenskra sveitarfélaga, félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra, dags. 30. desember 2005, um kostnaðarmat lagafrumvarpa og stjórnvaldsfyrirmæla gagnvart sveitarfélögum. Fulltrúar sambandsins hafa margítrekað á samráðsfundum með mörgum ráðherrum ríkisstjórnarinnar nauðsyn þess að meta ávallt fjárhagsleg áhrif frumvarpa á starfsemi hins opinbera. Að einskorða kostnaðarmat frumvarpa við áhrifin á ríkissjóð er alls óviðunandi. Kostnaðarmat fjármálaráðuneytis gefur einungis takmarkaðar upplýsingar um fjármál hins opinbera og þar með er grundvöllur hagstjórnar veikari en annars væri. Auk þess er fjármögnun einstakra þátta velferðarkerfisins stefnt í óvissu og þá sérstaklega þeirra sem sveitarfélögin bera ábyrgð á.“ Það segir áfram í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, með leyfi forseta: „Auk framangreinds samkomulags er þörfin fyrir kostnaðarmat gagnvart sveitarfélögum staðfest í svokölluðum vegvísi um gerð hagstjórnarsamnings milli ríkis og sveitarfélaga sem undirritaður var af fjármálaráðherra og ráðherra sveitarstjórnarmála ásamt forustumönnum sambandsins þann 1. október 2009 þar sem fram kemur nauðsyn þess að leita leiða til að tryggja að öll lagafrumvörp sem haft geta áhrif á útgjöld ríkissjóðs og/eða sveitarsjóði verði kostnaðarmetin áður en kynning fer fram í ríkisstjórn og frumvarp er lagt fram á Alþingi. Sambandið krefst þess að fulltrúar ríkisvaldsins láti af þessum óvandvirku vinnubrögðum og standi við ákvæði framangreinds samkomulags. Þannig verði tekin upp vinnubrögð sem eru í takti við þróun þess upplýsingasamfélags sem við viljum búa í og nágrannaþjóðir okkar þekkja.“ Svo mörg voru þau orð, virðulegi forseti. Það sem stendur upp úr í þessu máli er að mikil handvömm hefur verið í undirbúningi af hálfu ráðuneytisins í öllum samskiptum við þá aðila sem nauðsynlegt er að hafa samskipti, samráð og samningaviðræður við þegar svo veigamiklar breytingar eiga sér stað. Svo sterkt var til orða tekið af hálfu þeirra aðila sem komu á fund nefndarinnar að þeir töldu að brotið væri blað, það væri alveg sama hvaða ríkisstjórn og hvaða ráðherrar hefðu verið við völd, þessi vinnubrögð hefðu aldrei þekkst. Ég vil ítreka, virðulegi forseti, að það er vinstri stjórn, þessi svokallaða velferðarstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna sem á heiðurinn af því að breyta þeim vinnubrögðum, sem á heiðurinn af því að brjóta blað í samskiptum við Öryrkjabandalag Íslands, Alþýðusamband Íslands, Samtök atvinnulífsins og Samband íslenskra sveitarfélaga. Hvet ég hv. þingmenn þessa meiri hluta og hæstv. ráðherra núverandi ríkisstjórnar þegar þeir koma hér upp í gagnrýni sinni á þau vinnubrögð sem þeir vilja meina að sjálfstæðismenn og samstarfsaðilar þeirra hafi viðhaft í ríkisstjórnum undanfarinna ára, að þeir líti nú í eigin barm og reyni að taka til heima hjá sér. Ég held að það sé orðið tímabært.

Virðulegi forseti. Ég vildi að ég gæti tekið undir með hv. þm. Jóni Gunnarssyni og hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni og sagt að ég legði til að dregin yrði til baka skerðing á fæðingarorlofi. Sem stjórnarþingmaður er ég ábyrg fyrir því að við náum niður mjög alvarlegum fjárlagahalla og get því ekki leyft mér þann munað, enda eru aðstæður í íslensku samfélagi með þeim hætti að við þurfum að gera fleira en gott þykir. Ég ákvað að koma hingað upp, frú forseti, því hv. þm. Jón Gunnarsson sagði að jafnrétti yrði ekki náð með lögboði. Á sama tíma lofsyngur hann löggjöf um fæðingarorlof sem tæki til jafnréttis. Þar var með lagasetningu beitt pólitískum vilja til að ná fram jafnrétti. Hið sama á við um lög um kynjakvóta því eins og hv. varaformaður efnahags- og viðskiptanefndar sagði áðan er útlit fyrir að konur séu hlutfallslega færri í stjórnum nýrra fyrirtækja. Það er ekkert að breytast á Íslandi með það. Ég held að dæmin sanni frá Reykjavíkurborg að þegar Reykjavíkurlistinn tók þar við völdum var það út af skýrum pólitískum vilja sem konum fjölgaði í valdastöðum hjá Reykjavíkurborg. Það var mjög til bóta því þar kom inn mjög margt hæfileikaríkt fólk með nútímalegar hugmyndir um stjórnhætti. Ég tel svo sannarlega, hv. þingmaður, að jafnrétti komi ekki af sjálfu sér. Til þess þarf skýran pólitískan vilja.

Virðulegur forseti. Við í 2. minni hluta hræðumst það í umsögnum og nefndaráliti okkar hvaða áhrif þessar breytingar á fæðingarorlofslöggjöfinni geti haft á jafnréttismál. Það er auðvitað mjög alvarlegt þegar hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir sem kallaði sig femínista áðan í ræðustól skilur ekki þennan grundvallarmun sem er á því að búa til frjóan jarðveg í samfélagi okkar með löggjöf til að hægt sé að skapa þá umgjörð um jafnrétti sem við viljum hafa, til að jafna tækifæri kynjanna til að skapa sér tækifæri hvort sem er á vinnumarkaði eða í félagslegu starfi eða hvað sem veldur. Það er grundvallaratriði að átta sig á því að með því að búa til stefnu og löggjöf sem jafnar möguleika kynjanna til þátttöku sköpum við jafnrétti en ekki með því að búa til löggjöf sem segir hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, ef hún vildi einhvern tímann stofna fyrirtæki á almennum markaði, ráða til sín fólk og skipa stjórn í þessu fyrirtæki, að hún mætti ekki skipa hana eingöngu konum af því að henni hugnaðist það betur og hún reiknaði með að það mundi auka árangur og velferð þess fyrirtækis. Mér finnst það algerlega röng nálgun. Það á að vera hennar ákvörðun hvernig hún skipar og rekur sitt fyrirtæki en það á ekki að gerast 

Virðulegi forseti. Það er skemmtilegt frá því að segja að tveir hv. þingmenn hafa í dag, þeir Jón Gunnarsson og Tryggvi Þór Herbertsson, gagnrýnt lagasetningu um kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja á þeim forsendum að þá geti konur ekki átt fyrirtæki og skipað stjórnirnar eingöngu konum. Ég hafði ekki séð þennan skemmtilega vinkil á málinu. Áðan var nefnt fyrirtækið Auður Capital en það veit ég að þær hafa sóst eftir bæði hæfum körlum og konum í stjórn og ég held að það fyrirtæki vilji síst láta vorkenna sér út af þessari lagasetningu. Ég tel að með lagasetningunni um kvóta í stjórnum fyrirtækja sé einmitt verið að skapa þetta svigrúm til að konur jafnt sem karlmenn fái notið sín í hlutverki stjórnarmanna og við völd í fyrirtækjum til að stjórna íslensku atvinnulífi. Ég tel rétt að árétta það. Vissulega er munur á þessari löggjöf. Ég geri mér algjörlega grein fyrir því. Ég vil líka taka fram að varðandi lögin um fæðingarorlof og skerðingu á fæðingarorlofi drögum við í meiri hluta nefndarinnar ekki dul á að við höfum áhyggjur af þessum skerðingum. Þetta er ekkert til að hafa í flimtingum. Við munum líka eins og fram kemur í nefndaráliti fara fram á að félags- og tryggingamálaráðherra láti gera rækilega úttekt á því hvaða áhrif þessar skerðingar hafa og hafa haft, sem hafa verið gerðar nú þegar og munu verða, og síðan ræðum við líka ítarlega að það þurfi að fara fram endurskoðun á fjármögnun kerfisins.

Virðulegur forseti. Um margra ára skeið stóð ég í rekstri eigin fyrirtækis. Þegar starfsmenn voru þar sem flestir held ég að við höfum verið einhvers staðar á milli 20 og 25 talsins. Með mér störfuðu eingöngu konur fyrir utan tilfallandi sendiþjónustu bíla sem við keyptum en á launaskrá fyrirtækisins auk mín störfuðu eingöngu konur. Ég vildi hafa það þannig sem framkvæmdastjóri þess fyrirtækis vegna þess að það hentaði þeirri starfsemi langbest. Ég hef líka verið í forustu fyrir ein öflugustu félagasamtök landsins um margra ára skeið. Ég hef starfað í björgunarsamtökunum hátt í 30 ár. Þegar ég gekk í þau og gekk í þá björgunarsveit þar sem ég byrjaði voru þar eingöngu karlar. Ég gekk í gegnum þá breytingu í þessum félagasamtökum að konur komu til starfa og konur eru þar starfandi í dag. Þrátt fyrir valdboð og þrátt fyrir þrýsting eru konur starfandi þar í stjórnunarstöðum, bæði á skrifstofu kerfisins og í félagslega kerfinu. Þær stýra björgunarsveitum, þær stýra deildum á skrifstofum félagsins, þær eru mjög virkar í öllu björgunarstarfi og hafa eflt starfsemi þessa félags til mikilla muna. Þetta var gert með því að hafa opna umræðu og þegar konur fóru að láta kveða að sér og vildu koma til starfa þá voru aðilar sem voru tilbúnir til að gera það. Félögin tóku ákvörðun um að opna einnig fyrir konum og það hefur bara verið til gæfu. Það gerðist ekki með lagaboði og ég er ekki viss um að sá árangur hefði náðst ef það hefði verið sett í lög félagsins að skipað 

Forseti vill geta þess að samkomulag er milli forseta og formanna flokka um að þingfundur standi lengur í kvöld en þingsköp leyfa. Þá verður gert hlé á þessum fundi til kl. 20:00.

Virðulegi forseti. Rétt í þessu var meiri hluti hv. viðskiptanefndar að rífa út álit sem við áttum að ræða og koma frá okkur. Ég hélt að hugmyndin hafi verið sú með því samkomulagi sem stjórnarandstaðan gerði við stjórnarmeirihlutann að menn mundu vinna þá hluti almennilega, faglega og vandað, en grímulaust, virðulegi forseti, kom meiri hluti viðskiptanefndar fram og útskýrði fyrir minni hlutanum að ekki stæði til að eyða neinum tíma í þetta. Við fengum að sjá blað á fundinum, virðulegi forseti, og við getum orðað það þannig að ekki var vel tekið í það að menn ræddu þessi mál efnislega. 

Frú forseti. Ég vil koma upp og lýsa því sem gerðist í viðskiptanefnd nú rétt í þessu og tek undir með hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni að slík vinnubrögð eru algjörlega ósæmandi þingnefnd á hv. Alþingi. Hér vinnum við í góðri trú eftir samkomulagi sem formenn stjórnarandstöðuflokkanna gerðu við hæstv. forseta og hæstv. forseti lagði metnað sinn í það að koma á ákveðnu verklagi í þessu máli, setja málið á ákveðinn feril. Þannig er það algjörlega óásættanlegt að eftir að við höfum haldið einn fund um málið þar sem við fengum gesti og upplýsingar, er haldinn hálftímalangur fundur í matarhléi þar sem dreift var nefndaráliti sem að vísu var sent í tölvupósti klukkan fimm en sökum anna hér við þingstörf höfum við ekki náð að kynna okkur þetta mál. Þetta mál varðar fjárskuldbindingar íslenska ríkisins til áratuga og þessi vinnubrögð 

Frú forseti. Þetta eru ill tíðindi sem okkur eru að berast. Þannig var að gert var samkomulag um afgreiðslu Icesave þar sem leitað yrði eftir skynsamlegum umsögnum til að gera mönnum auðveldara um vik að greiða atkvæði um þetta stóra mál. Eitt af því var t.d. áhættumat eða áhættugreining, hvaða áhætta felst í þessu þannig að þingmenn viti yfirleitt hvað þeir eru að greiða atkvæði um. Nú kemur í ljós það sem maður hafði reyndar fundið áður að samkomulagið var að hökta hingað og þangað en maður trúði því ekki að það væri ekki meiningin að standa við það og nú kemur í ljós að alla vega í einni nefnd höfðu menn ekki staðið við þetta samkomulag. Ég held að það sé mjög alvarlegt fyrir stöðu þingsins og stjórn þingsins vegna þess að við höfum verið að vinna mjög hratt, frú forseti, í mjög mörgum málum á ótrúlega skömmum tíma. Menn eru að vinna að nefndarálitum 

Frú forseti. Ég sat þennan fund hjá viðskiptanefnd sem verið er að ræða hér um. Ég tel þetta ekki vera í samræmi við það samkomulag sem gert var á milli stjórnarandstöðu og forseta og síðan kom formaður fjárlaganefndar hér upp og lýsti því yfir að hann mundi standa við það. Það verkefni sem viðskiptanefnd fékk var að leggja mat á það hver fjárskuldbinding samningsins væri og hvernig greiðslum úr þrotabúinu yrði háttað. Þetta er sá þáttur, fyrir utan það ef neyðarlögin standast ekki, sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn segir að sé einn stærsti einstaki áhættuþátturinn varðandi Icesave. Við erum komin með upplýsingar um þá fjármuni sem þrotabúið telur sig hafa til ráðstöfunar, það liggur líka fyrir að þrotabúið mun ekki greiða neitt út fyrr en eftir eitt og hálft til tvö ár og þá ætti náttúrlega að vera hægt fyrir okkur að reikna út sirka hvernig 

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að gæta að því að halda ræðutíma.

Frú forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að forseti beiti sér núna fyrir því að það samkomulag sem var brothætt fyrir, eins og einhver nefndi, springi ekki í loft upp og þingstörfin þá fáu daga sem eftir eru af árinu fari ekki í tóma vitleysu, í rauninni vegna einhverrar þrákelkni sem virðist einkenna þau vinnubrögð sem lofað var að yrðu ekki viðhöfð. Ef ekki á að standa við einhver af þeim atriðum sem eru í samkomulaginu sem var gert eru þingstörfin í miklu uppnámi, frú forseti. Ég vil því hvetja forseta til að gera hlé á þingfundinum nú þegar eða fljótlega til að hægt sé að kryfja þetta mál til mergjar og komast að því hvernig á að vinna sig út úr því ástandi sem hér virðist vera að skapast.

Frú forseti. Ég tel mjög brýnt að fundið sé út úr því hvort þetta er brot á samkomulaginu yfir allt þingið eða bara í þessari einu nefnd. Ég trúi því varla að hv. formaður nefndarinnar, Lilja Mósesdóttir, hafi ætlað sér að brjóta samkomulagið. Ég vildi gjarnan að forseti reyndi að kanna það meðal stjórnarliða - þeir eru ekki frekar en vant er viðstaddir umræðuna - hvort þetta samkomulag sé farið fyrir bí. Það er náttúrlega ljóst að það liggur óhemjufjöldi af málum fyrir Alþingi og menn hafa verið að takmarka sig í ræðutíma og öðru slíku og ef samkomulagið er farið breytist náttúrlega öll vinnsla í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir óskir hv. þingmanna sem fara fram á það að fundinn verði flötur á því hvort menn geti unnið þetta með þeim hætti að sómi sé að eða hvort menn ætli að halda sig við þau vinnubrögð sem viðhöfð voru í hv. viðskiptanefnd fyrir nokkrum mínútum síðan. Það er ekki einu sinni búið að ræða í hv. viðskiptanefnd hvert erindið er því að um það var ekki samkomulag milli aðila í fjárlaganefnd, sá aðili í hv. fjárlaganefnd sem sendi bréfið var hv. formaður sem gerði það án nokkurs samráðs við stjórnarandstöðuna. Við komumst ekki einu sinni í að útkljá það mál frekar en að útkljá hvernig við vildum svara þó þeim beiðnum sem komu fram í bréfi formanns hv. fjárlaganefndar.

Virðulegi forseti. Það samkomulag sem gert var milli stjórnar og stjórnarandstöðu um meðferð á Icesave-málinu fyrir viku eða tíu dögum eða hvenær sem það var hefur verið í heiðri haft. Það hefur verið staðið við hvert einasta atriði af þeim kröfum sem stjórnarandstaðan gerði. Þeim 16 spurningum sem stjórnarandstaðan óskaði eftir að yrði fylgt hefur verið beint til nefnda, til fjárlaganefndar, til viðskiptanefndar, efnahags- og skattanefndar og utanríkismálanefndar og nefndunum gefinn frestur til dagsins í dag til að skila þeim álitum og ég veit ekki betur en nefndirnar séu að vinna ágætlega í því.

Virðulegi forseti. Í dag eru liðnir átta eða níu dagar síðan samkomulag var gert á milli stjórnar og stjórnarandstöðu um meðferð á hinu svokallaða Icesave-máli. Þar voru listuð 16 atriði sem átti að fara yfir. Efnahagsnefnd fékk nokkur atriði og viðskiptanefnd átti að fá önnur. Ég fór sjálfur persónulega yfir listann og þar kom fram að efnahagsnefnd ætti að meta skuldaþol Íslands. Ég benti á að það væri meira viðeigandi að það færi inn í viðskiptanefnd, sem var samþykkt. Síðan kemur bréf til viðskiptanefndar og þar er hvergi minnst á skuldaþolið. Þarna er bara eitt örlítið atriði eða eitt stórt atriði reyndar sem féll milli skips og bryggju þannig að hv. skipstjóri skilji líkingamálið. 

Forseti vill árétta að hv. þingmenn virði þann ræðutíma sem þeir fá til umráða.

Frú forseti. Það er ekki langur tími síðan forustumenn stjórnmálaflokkanna á Alþingi sátu saman á ágætum fundi til að ræða um það hvernig ljúka megi störfum á Alþingi með sómasamlegum hætti. Forustumenn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar á þeim fundi voru með ágætan málflutning og það var mikill sáttatónn í þeirra röðum. Mér sýnist að sú sátt hafi verið rofin með því að virða ekki það samkomulag sem gert var, eins og hv. formaður fjárlaganefndar, Guðbjartur Hannesson, lýsti hér yfir í heyranda hljóði, með leyfi forseta: „Málsmeðferð í nefndinni mun byggja á nefndum tillögum og að öðru leita samkomulags um þau atriði sem þarf að taka ákvörðun um.“ Það var ekki leitað samkomulags í viðskiptanefnd um að ljúka málsmeðferðinni. Mér þykir það miður og ég beini því 

Frú forseti. Það var ágætt að heyra sjónarmið hv. þm. Tryggva Þórs Herbertssonar og þá lýsingu sem hann hafði á þessu ferli vegna þess að hann talaði akkúrat um það atriði sem var einn af ásteytingarsteinunum á fundinum í viðskiptanefnd áðan. Þar var því haldið fram blákalt að skuldaþolið ætti ekki að ræðast í viðskiptanefnd þvert á það sem hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson sagði áðan og ég trúi mínum ágæta félaga þegar hann segir þetta. Burt séð frá því hvort það hafi verið ágreiningur um þau atriði sem átti að ræða þá er ágreiningur líka um efni þessa álits. Við erum ekki að klára það verkefni sem okkur var falið samkvæmt samkomulaginu og ég leyfi mér að lesa síðustu setninguna í álitinu: „Óvissa um fjárflæði út úr þrotabúinu kom í veg fyrir að Seðlabanki Íslands gæti lagt mat á hversu miklar fjárskuldbindingar felist í Icesave-samningnum.“ Það sem við áttum hins vegar að gera var að afla upplýsinga 

Virðulegi forseti. Það er algjörlega ljóst að það eru uppi meiningar um það hvort staðið er við það samkomulag sem gert var hér fyrir níu dögum eða ekki. Það er mjög einfalt að ganga úr skugga um það. Fjárlaganefnd sendi bréf annars vegar til viðskiptanefndar og hins vegar til efnahags- og skattanefndar og þá kemur í ljós að það eru ekki öll atriðin sem samið var um í þeim bréfum, og, virðulegur forseti, það er hægur vandi að virðulegur forseti sýni fram á það hver hefur rétt fyrir sér í þessu máli. Það þýðir ekkert fyrir hv. þingmenn að koma hér upp og blaðra eitthvað út í loftið, blaðra um að það sé staðið við samkomulag þegar augljóslega er verið að brjóta það. Virðulegi forseti. Ég ætla að biðja virðulegan forseta um að gerast úrskurðaraðili í þessu máli.

Frú forseti. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan að ég tel rétt að gera örstutt hlé á þessum fundi meðan forseti beitir sér fyrir því að botn fáist í þann ágreining sem upp er kominn til að við verðum ekki með þingstörfin í uppnámi það sem eftir lifir þessa þings í raun. Það er ákveðið samkomulag í gildi og við þurfum einfaldlega að passa að það verði virt. Ég hvet virðulegan forseta til að beita sér fyrir því að það verði skýrt og ég tel mjög skynsamlegt að gera þá örstutt hlé á þessum fundi.

Forseti vill upplýsa að brátt hefst fundur formanna flokkanna og þar verður þetta mál rætt að frumkvæði forseta Alþingis.

Frú forseti. Ég reikna með því að við séum að ræða almannatryggingar, 1. mál á dagskrá, þrátt fyrir allar þessar truflanir, en þar er m.a. um að ræða fæðingarorlof, örorkumat og annað slíkt. Það er mjög mikilvægt, frú forseti, þegar þjóð lendir í hremmingum og kreppu eins og við höfum lent í að menn heyi varnarbaráttu fyrir velferðarkerfið og gæti að því hvar þeir vilji skera niður og hvar ekki. Það versta sem hægt er að gera er að fara í flatan niðurskurð og segja: Hér verðum við að skera svo og svo mikið, eins og Fæðingarorlofssjóð því hann sé of dýr eða eitthvað slíkt, og þar af leiðandi skerum við niður. Það á ekki að vera hvatinn til breytinga, frú forseti. Menn eiga að skoða hvað þeir vilja tryggja, þetta á að vera varnarbarátta. Í mínum huga er það kjarnafjölskyldan, börnin og aldraðir sem þarf að vernda, öryrkjar, láglaunafólk og aðrir slíkir. Það þarf að gæta vel að því hvar við viljum skera og skerða og alls ekki gera það með flötum hætti.  
            

Forseti vill biðja um einn fund í salnum.

Þegar við ræðum um fæðingarorlof, eins og í þessu frumvarpi, og ákveðna skerðingu á því koma fyrst upp í hugann þeir sem njóta þess, þ.e. foreldrarnir náttúrlega en kannski fyrst og fremst börnin. Ég mundi segja að fyrstu tvö árin í lífi mannsins þurfi hann mjög mikla umhyggju, hann er að læra á umhverfið, tengjast ákveðnum persónum og það er mjög mikilvægt að hann sé í samvistum við foreldra sína. Ég hef saknað þess að foreldraorlofið, sem sett var á laggirnar ásamt fæðingarorlofinu, hefur verið lítið áberandi og lítið notað en það er réttur foreldra til að taka frí eða orlof án launa. Mér finnst að menn hefðu átt að gefa því orlofi miklu meiri gaum vegna þess að um leið og barnið fer að heiman myndast heilmikill kostnaður. Einhver gætir barnsins, hvort sem það er dagmamma, leikskóli, gæsluvöllur eða hvað það nú er. Ég hugsa að ef sveitarfélögin veittu styrki til foreldra sem nýttu sér foreldraorlofið og komið væri upp skynsamlegu vinnufyrirkomulagi hjá fyrirtækjum, t.d. vöktum - ég hef reiknað út að það þarf ekki að vera neinn sérstakur kostnaður. Það getur jafnvel verið að það sé ódýrara að foreldrarnir taki launalaust leyfi í staðinn fyrir þann kostnað sem fylgir því að barnið fari eitthvert annað. Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. félagsmálaráðherra, sem ég vona að sé hérna viðstaddur, hvort honum sé kunnugt um hvað foreldraorlofið hafi verið mikið notað því að mér finnst fara litlum sögum af því að það hafi yfirleitt verið notað. Ég hef áður nefnt jafnréttið. Jómfrúrræða mín árið 1995 fjallaði einmitt um fæðingarorlof. Þá var það ekki komið og ég gat einmitt um að þetta væri það eina sem ég sæi þá andstætt jafnrétti kynjanna. Konurnar voru hreinlega miklu dýrara vinnuafl - þrítug kona var dýrari en þrítugur karl vegna þess að það voru töluvert miklar líkur á því að hún færi í barneignarfrí eða fæðingarorlof en karlinn ekki. Þar af leiðandi var hann mikið ódýrari vegna þess að það felst heilmikill kostnaður í því að skipta um starfsmann og kenna honum, villumöguleikum o.s.frv. Síðan þegar gamli starfsmaðurinn kemur aftur vill sá nýi helst náttúrlega halda áfram. Þetta kostuðu konurnar atvinnulífið en ekki karlarnir. Fæðingarorlofið gekk út á að gera karlmennina jafndýra og konurnar á vinnumarkaði. Ég er jafnréttissinni og vil endilega koma á jafnrétti kynjanna, sem er ekki til staðar því miður, og þess vegna var ég alltaf á móti þessum skerðingum á hámörkunum því að þau gera ekkert annað en að segja að það eigi að vera jafnrétti á lágum launum, þar eiga karlarnir að fara heim til sín, en ekki á háu laununum. Þar eiga þeir að vera áfram ódýrari en konur af því að þeir fara ekki heim. Nú sýnist mér einmitt þróunin vera sú og upplýsingar sýna að karlmenn, eflaust í hæstu launaflokkunum, séu hættir að nýta sér fæðingarorlofið. Það veldur svo aftur því að þetta jafnrétti sem menn berjast fyrir á sér ekki stað, þ.e. þeir eru þá orðnir ódýrari fyrir atvinnulífið en konur með sömu laun. Fyrir utan auðvitað að börnin njóta þá ekki samvista við foreldra sína og það sem er kannski mest um vert, frú forseti, er viðhorf karlmanna til barna sinna. Það finnst mér hafa breyst óskaplega mikið eftir að fæðingarorlofið kom, karlmenn fóru að sinna börnunum, skipta á þeim, gefa þeim að borða og annast þau allan daginn. Viðhorf karlmanna breyttist mjög mikið og ég tel að líf karlmanna hafi orðið mikið ríkara fyrir vikið. Þess vegna finnst mér enn þá sárara að horfa upp á að menn séu í rauninni að eyðileggja þetta til þess að spara einhverjar krónur og aura hingað og þangað í staðinn fyrir að finna aðrar leiðir til sparnaðar. Við sjálfstæðismenn höfum flutt breytingartillögur við fjárlögin einmitt til þess að spara umtalsverða fjármuni sem mætti nota í þessu skyni. Þá er ég búinn að fjalla um að við þurfum að vinna áfram að því að gæta litla borgarans. Mér finnst nefnilega að enginn hugsi um heiminn út frá sjónarhorni hans, hvernig það er að vera níu mánaða og vera allt í einu sendur út í heim í ókunnugt umhverfi til ókunnugrar dagmömmu og ókunnugra barna og allt er ókunnugt. Hvernig skyldi það nú vera? Ég veit að mörg börn eru ekkert voðalega sátt við þetta, þau grenja og grenja. Foreldrarnir þurfa að vera með þeim ákveðinn tíma til að aðlaga þau í staðinn fyrir að þau séu bara heima hjá sér þar sem þau þekkja til. Þar eru ákveðnar persónur, veggir og húsgögn sem þau þekkja og þar þurfa þau að vera töluvert mikið lengur en til níu mánaða aldurs. Mér finnst að menn hugsi ekki út frá þessu sjónarhorni barnsins. Ég hef jafnvel þann grun, og ég hef töluverða reynslu af uppeldi barna þar sem ég er búinn að ala upp sex börn, að fyrst við þriggja ára aldurinn geti mörg börn farið að heiman. Önnur geta það eflaust fyrr, tveggja ára jafnvel, þau sem eru sjálfstæð en níu mánaða er engan veginn möguleiki. Þess vegna vildi ég að menn skoðuðu miklu frekar foreldraorlofið og fæðingarorlofið sem eina heild. Atvinnulífið þarf að koma inn í þetta dæmi líka þannig að fólk geti skipst á um að vinna í foreldraorlofinu þegar þau eru kannski launalaus hálfan daginn. Þetta var um fæðingarorlofið og mér þykir virkilega miður að menn skuli í neyð sinni grípa þar niður og skora á hæstv. ríkisstjórn að standa sig i varnarbaráttunni fyrir grunnstoðum velferðarkerfisins. Síðan er nefndur endurhæfingarlífeyrir. Ég hef miklar efasemdir um það og hef spurt að því áður, frú forseti, hvort hæstv. félagsmálaráðherra ætli ekki að gera eitthvað með hið mikla starf þeirrar nefndar sem ég átti þátt í og átti reyndar upptökin að með erindi fyrir sex árum um að núverandi örorkukerfi væri í rauninni afskaplega slæmt. Maður sem er metinn 75% öryrki fær fullar bætur en sá sem er 74% öryrki fær lítið sem ekki neitt. Því er tilhneiging til að setja alla upp í 75% örorku enda tala menn alltaf um 75% örorku eins og náttúrulögmál. Þetta er sem sagt ákveðið punktmat, annaðhvort ertu öryrki eða ekki. Auðvitað er það ekki þannig í raunveruleikanum. Sem betur fer hefur afskaplega fátt fólk alls enga vinnugetu. Flestir eru kannski 20% eða 80% öryrkjar og það þarf að taka mið af því. Menn eiga að geta unnið áfram og haldið launum sínum að hluta til og vera að öðrum hluta öryrkjar og fá bætur sem slíkir. Þessi nefnd sem starfaði á meðan Sjálfstæðisflokkurinn var við völd koðnaði niður og varð að engu eftir að Sjálfstæðisflokkurinn datt úr ríkisstjórn. Það er mjög miður því að ég held að núverandi kerfi sé afskaplega óvinsamlegt öryrkjum. Ég vil ekki segja að það búi til öryrkja en allt að því og endurhæfingarúrræðin eru allt of, allt of fátækleg. Að lengja endurhæfingartímann þegar lítið er um úrræði. Ég sé eiginlega engan tilgang með því. Það þarf að stórauka endurhæfingarúrræðin, jafnvel þó að þau kosti, þannig að bæði lífeyrissjóður og almannatryggingar þurfi að borga minna og öryrkjar verði í tengslum við vinnumarkaðinn. Það er mjög mikilvægt. Þess vegna skora ég á hæstv. ráðherra að setja nefndina aftur á fullt flug. Einmitt núna þegar staðan er svona slæm er mikilvægt að þessi nefnd starfi, sérstaklega þegar við horfum upp á vaxandi langtímaatvinnuleysi. Ég vara eindregið við langtímaatvinnuleysi því það er stórhættulegt. Ekki hafa verið gerðar rannsóknir hérna en erlendar rannsóknir sýna að sá sem er frá vinnumarkaði í sex mánuði, af hvaða ástæðum sem það er - það eru 80% líkur á því að hann fari aldrei aftur að vinna. Langtímaatvinnuleysi býr því til öryrkja og langtímaendurhæfing án virkni býr til öryrkja með sama hætti. Þess vegna vil ég að menn taki á honum stóra sínum og breyti þessu örorkumati og endurhæfingunni og geri stórátak í því að bæta endurhæfinguna og sérstaklega að halda tengslum fólks við vinnumarkaðinn, líta á hvað menn geta en ekki hvað menn geta ekki.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni góða og efnisríka ræðu að vanda. Ég fjalla nánar um það sem hann víkur að varðandi fæðingarorlofið í ræðu minni á eftir en vildi svara honum stuttlega hvað varðar lengingu á endurhæfingarlífeyri og breytingar á örorkumati. Ég er alltaf að svara honum þessari sömu spurningu. Klukkan hætti ekki að ganga eftir að Sjálfstæðisflokkurinn fór úr Stjórnarráðinu og það er rangt að ekkert sé gert með niðurstöðu nefndar sem var sett í að búa til nýtt starfshæfnismat. Við erum búin að fá forræði þess máls núna yfir í félagsmálaráðuneytið, eins og ég útskýrði fyrir hv. þingmanni við 1. umr. þessa máls, og við erum að undirbúa að hrinda því í framkvæmd eins fljótt og mögulegt er á næsta ári. Þess vegna er þessi lenging á tímanum sem við getum beitt endurhæfingarlífeyrinum afskaplega mikilvæg, líka út af því sem þingmaðurinn bendir réttilega á að við stöndum frammi fyrir hættu á að sá mikli fjöldi sem nú er orðinn langtímaatvinnulaus geti fest í örorku mjög fljótt. Það er mjög mikilvægt að leggja áherslu á getu fólks til að vinna. Við munum hrinda þessu í framkvæmd. Ég sé engan tilgang í því í sjálfu sér að halda löngu nefndarstarfi áfram, það er búið að vinna grunninn að þessu verkefni en núna þarf aðgerða við. Við ætlum að fara í þær eins fljótt og mögulegt er á nýju ári og erum að búa í haginn með þessari lengingu á endurhæfingarlífeyrinum sem lögð er til í þessu frumvarpi.

Frú forseti. Ég er mjög ánægður að heyra að tíminn hafi ekki stöðvast í ráðuneytinu, ég hélt reyndar að hann væri farinn að ganga afturábak. Og það sýnist mér á öllu því sem við erum að upplifa hérna, fæðingarorlof og slíkt, eins og menn séu að bakka út úr velferðarkerfinu. Þess vegna finnst mér svo mikilvægt að menn stundi markvissa varnarbaráttu til að verja velferðarkerfið, verja þær stoðir velferðarkerfisins sem ekki mega bila og kasta því sem má missa sín fyrir róða. Menn þurfa virkilega að velja og hafna núna og ekki stunda flatan niðurskurð.

Virðulegi forseti. Það er einmitt það sem við erum að gera. Við stöndum í harðri varnarbaráttu og við forgangsröðum mjög stíft. Þess vegna leggjum við ekki á flatan niðurskurð, en við þurfum að skera mikið niður víða. Við erum á sama tíma að gera hluti sem Sjálfstæðisflokkurinn drattaðist aldrei til að gera þegar hann var í ríkisstjórn. Við ætlum að reyna að efla endurhæfingarúrræðin ef eitthvað er á næsta ári, á mestu samdráttartímum sem yfir þjóðina hafa gengið í 80 ár. Mér finnst satt að segja ágætt að sjálfstæðismenn, með ákveðinn snefil af manngæsku eins og hv.  Við erum að búa núna til úrræði, gríðarlega metnaðarfull úrræði, til þess t.d. að taka á alvarlegu atvinnuleysi ungs fólks, sem er fyrst og fremst menntunarvandi, fyrst og fremst vitnisburður um vanrækslusyndir íslensks skólakerfis á undanförnum árum. Íslenskt skólakerfi hefur undir forustu Sjálfstæðisflokksins ekki mætt fólki með fjölbreyttar þarfir og Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekkert gert til að koma í veg fyrir brottfall úr framhaldsskólum sem er alvarlegt vandamál. Við erum núna að kljást við afleiðingar þess innan félagslega kerfisins og við ætlum bara einfaldlega að leysa það þar.

Frú forseti. Það fer nú að verða dálítið leiðigjarnt þegar þeir sem stýra skútunni eru alltaf að vísa í fyrrverandi skipstjóra. Það er eins og þeir beri ekki ábyrgð á neinu sem þeir gera. Ég veit ekki betur en þessar hugmyndir og hringl með fæðingarorlofið sé frá hæstv. ráðherra komið. Ekki komu sjálfstæðismenn nálægt því. En það er alveg rétt hjá honum, Sjálfstæðisflokkurinn var einn í stjórn og Samfylkingin kom ekki nálægt því nema hæstv. utanríkisráðherra, hann er búinn að viðurkenna að hafa verið í stjórn. Kannski viðurkennir hæstv. félagsmálaráðherra líka að hann hafi verið stjórnarþingmaður á þeim tíma. En það er eins og menn séu að firra sig allri ábyrgð, kenna einhverjum öðrum um. Árinni kennir illur ræðari. Það gengur allt út á það. Sjálfstæðisflokkurinn stóð að því að koma fæðingarorlofinu á. Sjálfstæðisflokkurinn stóð að því að taka upp örorkumatið og örorkunefndina. Hún starfaði meira að segja hjá forsætisráðherra. Þvílík áhersla var lögð á það. Þar komu allir aðilar að, Öryrkjabandalagið, Landssamband lífeyrissjóða, ASÍ og SA. Það voru allir aðilar sem unnu þar mjög markvisst og gott starf og það var undir handleiðslu forsætisráðherra sem þá var sjálfstæðismaður. Talandi endalaust um það að Sjálfstæðisflokkurinn hafi verið einn í stjórn þegar það hentar og ekki í stjórn þegar það hentar ekki. Menn eiga hreinlega að fara að taka ábyrgð á sínum eigin gerðum. Þessi ríkisstjórn hefur verið við stjórn í 11 mánuði og menn þurfa að fara að horfast í augu við það sem þeir eru að gera, t.d. Icesave-samkomulagið, það gerði núverandi ríkisstjórn alein.

Hæstv. forseti. Ég hef ákveðið að blanda mér í þessa umræðu til að fara aðeins yfir sjónarmið mín í þessu máli sem varðar viðamikil málefni sem koma til með að hafa áhrif á flestallar fjölskyldur í landinu. Mig langar að byrja á að fara aðeins yfir málsmeðferðina og gagnrýna þann hraða og það óðagot sem virðist einkenna hana. Allir þeir aðilar sem óskað var eftir umsögnum frá kvörtuðu sérstaklega undan því hversu skammur tími hefði gefist til að veita umsögn og hversu stuttur fyrirvarinn hefði verið, og málið ber þess glögg merki. Sú ríkisstjórn sem nú situr hefur, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal benti á, stjórnað í 11 mánuði. Því mætti ætla að það fólk sem þar situr hefði haft einhvern tíma til undirbúnings, hefði haft einhvern tíma til að leggja það niður fyrir sér hvaða breytingar ætti að fara í o.s.frv. Þá hefði ekki þurft að gefa fólki þrjá daga til að fara yfir viðamikið mál eins og þetta. Það er miður að sjá það í hverju málinu á fætur öðru hér í þinginu að það virðist vera orðin regla frekar en undantekning að svo sé haldið á málum. Mér finnst ekki mikill bragur á því og ég vonast til þess að frú forseti beiti sér fyrir því að við þingmenn og þjóðin þurfum ekki að sætta okkur við þetta verklag mikið lengur. En batnandi fólki er best að lifa og ég ætla að hafa trú á því að því verði kippt í liðinn, þessu verklagi, og við látum þetta ekki yfir okkur ganga, sama í hvaða flokki við erum og sama frá hvaða flokki frumvörp sem þetta koma fram. Höfum þetta í huga í framtíðinni. Frú forseti. Það hefur talsvert verið rætt um jafnréttismál í þessari umræðu. Ég get einfaldlega ekki orða bundist og ætla að blanda mér aðeins í það. Hv. þingmenn Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Pétur H. Blöndal og Jón Gunnarsson hafa fjallað um þau mál og þá aðallega í tengslum við það sem hér er verið að fjalla um, þ.e. fæðingarorlofið, og þá jafnframt vísað í frumvarpið sem var til umræðu og afgreiðslu hér fyrr í dag um lögþvingaðar aðgerðir til að fjölga konum í stjórnum fyrirtækja. Nú er það svo að mér þykja ákvæði af því tagi vera helst til niðurlægjandi fyrir konur og karla. Ég tel að þeir einstaklingar sem hafa áhuga, þor og getu til að starfa, hvort sem það er í fyrirtækjum eða stjórnmálum eða hvar sem það nú er sem fólk hefur áhuga á að setja kynjakvóta, geri það einfaldlega á sínum eigin verðleikum og hafi alla burði til að ná þar árangri, liggi áhugi og elja þar að baki. Við Íslendingar höfum einfaldlega sýnt það í verki að það er einmitt málið. Við stöndum í fararbroddi í þessu máli. Við gerum það á mörgum sviðum, sérstaklega hvað varðar setu kvenna í sveitarstjórnum. Við eigum að horfa á það fordæmi. Við eigum að líta til þess hvernig konum hefur sífellt verið að fjölga í sveitarstjórnum þegar við horfum til þess að fara að breyta kerfinu á þann veg að nota lögþvinganir í þeim meinta tilgangi að auka jafnrétti á Íslandi. Þetta er algjörlega röng stefna sem er uppi. Ég veit að þetta hefði kannski átt að komast að hér fyrr í dag en þar sem menn eru enn að ræða þetta í þessu máli, þetta hefur óneitanlega blandast inn í umræðuna, er rétt að þetta komi fram. Frú forseti. Fæðingarorlofið er mál sem varðar mjög jafnrétti kynjanna og hefur lyft grettistaki hvað það varðar. Þar sem hæstv. ráðherra, Árni Páll Árnason, er óþreytandi við að benda fólki á, þingmönnum hér, að allt sem illa hefur farið á Íslandi undanfarin ár sé Sjálfstæðisflokknum að kenna, skal ég sem sjálfstæðismaður eigna okkur þetta kerfi okkar, fæðingarorlofskerfið, með húð og hári. Það skal ég bara gera. Jafnvel fleiri mál sem vel hafa farið hér í þinginu. Vissulega hafa aðrir komið þar að, m.a. Framsóknarflokkurinn, en ef menn ætla að tala hér eins og allt sé annaðhvort svart eða hvítt getum við einfaldlega haft það þannig. Ég tel reyndar að það sé ekki til fyrirmyndar en vonast til að eiga orðastað við hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra um þetta einhvern daginn, um það hvað sé hverjum að kenna og hverjir beri ábyrgð á hinum og þessum hlutum, og hvort það sé kannski bara þannig að allir þurfi að axla ábyrgð á hluta málsins og sumir hverjir geti hrósað sér og flokksmönnum sínum af því sem vel hefur farið hér, þannig að því sé haldið til haga. Eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal benti á hér áðan hefur Sjálfstæðisflokkurinn vissulega lagt mikið til málanna hvað varðar velferðarmál á Íslandi. Það er einfaldlega rangt að halda því fram að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekkert aðhafst í þessum málum og að það hafi verið Sjálfstæðisflokknum að kenna að ekki hafi meira þokast í þessum efnum á undanförnum árum. Það er einfaldlega rangt að halda því fram. Nú hefur það komið fram að Samfylkingin var í síðustu ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum og hlýtur, í ljósi þess sem ég sagði hér áðan, að bera einhverja ábyrgð á því hvernig landinu hefur verið stjórnað undanfarin ár. Það er kannski ástæða til þess að hæstv. ráðherra fari aðeins yfir það í máli sínu hér á eftir. Til þess að þjóð geti státað af öflugu velferðarkerfi þarf að sjálfsögðu að vera í því landi öflugt atvinnulíf og miklar skatttekjur sem margir skattgreiðendur greiða til hins opinbera. Þetta er í daglegu tali kallað að „stækka kökuna“ sem er til staðar til að útdeila. Ég held að það sé eitthvað sem við ættum að vera að horfa á. Þrátt fyrir að hér hafi orðið efnahagshrun þurfum við að horfa á framtíðina og hvernig við ætlum að haga hlutunum. Við eigum að hafa þá aðferð í huga þegar við erum að tala um það hvernig við ætlum að byggja upp okkar kerfi hér til framtíðar. Frú forseti. Allir landsmenn gera sér grein fyrir því að fram undan er niðurskurður hjá hinu opinbera, óhjákvæmilegur og mikill niðurskurður. Hann verður erfiður og við eigum öll eftir að finna fyrir honum. Það er algjörlega þannig. Við skulum ekki reyna að fela þá staðreynd fyrir einum eða neinum. Hins vegar er ekki sama hvernig er skorið niður. Það er gríðarlega mikilvægt að beitt verði skýrri forgangsröðun við það verkefni og að jafnræðis verði gætt. Fjárlagafrumvarpið sem er hér til umræðu, og er nú í meðferð fjárlaganefndar, ber því miður ekki þess merki að núverandi ríkisstjórn hafi þetta verklag í huga. Það er frekar erfitt að átta sig á því hvort yfir höfuð sé einhver forgangsröðun í gangi og í nefndaráliti 2. minni hluta nefndarinnar er það gagnrýnt að ekki sé ljóst hvar þessi málaflokkur sem við hér ræðum, og aðallega fæðingarorlofið, er í þeirri forgangsröðun. Þótt við getum endalaust deilt um það hver forgangsröðunin eigi að vera er mjög mikilvægt að ríkisstjórnin sé með einhverja forgangsröðun og segi fólki hvernig hún ætlar að hafa hlutina. Ég tel að fólkið hér í landinu skilji einfaldlega hvorki upp né niður í því hvað ríkisstjórnarflokkarnir eru að gera. Ríkisstjórnarflokkarnir virðast varla ráða við þetta verkefni og ég tel að í þessu máli kristallist það. Hér er lögð fram tillaga sem, eins og einhver sagði hér áðan, er andvana fædd, þar sem enginn vill kannast við hana, það er að fresta einum mánuði af fæðingarorlofinu um nokkur ár. Enginn vildi kannast við hana og nefndin tók hana sem betur fer út og hefur fallið frá henni. Þetta er frekar furðulegt verklag og ég óttast að annaðhvort sé þetta fljótfærni, að menn hafi ekki lesið pappírana áður en þeir lögðu það fram og ekki áttað sig á því hvort þeir væru sammála sínu eigin frumvarpi eða ekki, eða að hér sé verið að beita smjörklípuaðferð sem felst í því að setja fram eitthvert dæmi sem er algjörlega ómögulegt að nokkur maður komi til með að samþykkja og nokkur maður komi til með að standa að og keyra í gegnum þingið, til þess að það verði aðalatriði í málinu, til þess að fela aðrar breytingar sem verið er að fara í með frumvarpinu. Annað hvort af þessu tvennu er hér í gangi og ég vonast til að það fyrra eigi við um það sem hér hefur óvart læðst á blað. Frú forseti. Við horfum fram á niðurskurð í ríkisrekstri á komandi árum. Þannig er það. Við verðum að íhuga hvaða skuldbindingar það eru sem er óhjákvæmilegt að standa við og hverjar ekki með tilliti til þess hvernig lífsgæðum okkar Íslendinga verður háttað hér á þessu landi. Þar blandast Icesave-málið inn í. Þar er verið að leggja á þjóðina slíkar skuldbindingar að vart verður hægt að standa við þær, því miður. Og áhöld eru uppi um það hvort það verði hægt. Ég ber enn þá von í brjósti að hér á þinginu séu hugrakkir þingmenn sem komi til með að breyta því máli sem nú er í fjárlaganefnd. Ég hef fulla trú á því að sú rannsókn og það aukaálit sem verið er að vinna að af fullum heilindum, samkvæmt samkomulagi Alþingis, í fjárlaganefnd komi til með að opna augu hv. þingmanna ríkisstjórnarflokkanna, sem hingað til hafa hugsað sér að styðja þetta mál, sumir hverjir í blindni að því er virðist, fyrir því að þetta sé ekki rétta leiðin. Það er algjörlega ljóst að ef Icesave-málið fer óbreytt í gegnum þetta þing verður óhjákvæmilegt að skera enn meira niður í ríkisrekstri á komandi árum og ef allt fer á versta veg verði enn gengið að fæðingarorlofssjóðnum. Frú forseti. Ég hef áður sagt það að vissulega skiljum við öll að það þurfi að skera niður en við þann mikla niðurskurð þarf að beita vönduðum vinnubrögðum. Ég hef miklar áhyggjur af því að það sé ekki að gerast í þessu máli til dæmis. Ég vonast til þess að þetta mál fái enn vandaðri umfjöllun í félags- og tryggingamálanefnd fyrir 3. umr. þannig að sníða megi af því mestu agnúana vegna þess að það er enn þá von. Ef okkur tekst að halda þannig á hlutunum að við forðumst að gangast í þær ábyrgðir sem Icesave-samningurinn felur í sér, sem ríkisstjórnin sem hefur setið hér í 11 mánuði ber alla ábyrgð á - hún ber alla ábyrgð á því hvernig því máli var lent, og ef okkur tekst að halda þannig á niðurskurðarhnífnum að við gætum jafnræðis og við gerum það á þann hátt að farið sé eftir skýrri forgangsröðun hef ég fulla trú á því að við sjáum fram á bjarta framtíð. Það er vegna þess að hér býr ung, vel menntuð þjóð sem hefur alla burði til þess að ná langt. Við eigum miklar auðlindir og þær koma til með að hjálpa okkur í gegnum þetta skeið ef við höfum burði til þess og sýn á það að nýta okkur þær auðlindir. Ég hef trú á landinu okkar og ég hef enn þá trú á þingmönnum á Alþingi Íslendinga að þeir freisti þess að hindra það að Icesave-samningurinn fari í gegn. Frú forseti. Ég ítreka að það er ekki í lagi að ástunda þau vinnubrögð sem við höfum séð í þessu máli varðandi þann flýti og það óðagot sem einkennir það. Ég vonast til þess, og ítreka þá beiðni mína, að hæstv. forseti beiti sér fyrir því að þessi vinnubrögð verði ekki að reglu heldur verði áfram undantekning.

Frú forseti. Ég kem hingað upp vegna umræðu hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur um vinnubrögð. Að einhverju leyti held ég að við verðum í þessari stöðu að líta til þeirra óvenjulegu aðstæðna sem nú eru uppi. Hér er verið að vinna björgunarstarf á öllum vígstöðvum. Það eru mörg stór mál undir og við erum í umfangsmeiri niðurskurði en um getur áður í Íslandssögunni. Hitt er annað mál og ég vil taka undir með henni að það er ekki þægilegt sem þingmaður að vera í þessum sporum, að gera breytingar á umfangsmiklum og veigamiklum lagabálkum við aðstæður sem þessar. Þó vil ég segja varðandi þetta frumvarp og hina andvana fæddu hugmynd um fæðingarorlofið að í raun tók nefndin upp hugmynd sem félags- og tryggingamálaráðherra hafði verið að vinna með og búið var að útfæra í hans ráðuneyti. Sú hugmynd fæddist því ekki á þessum þremur dögum heldur hafði sú vinna verið í gangi í ráðuneytinu um nokkurt skeið, þótt henni hafi verið lítillega breytt með því að halda 80% hlutfalli launa upp að 200 þúsundum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við tökum til umhugsunar á hvaða hraða við erum að vinna. Núna er það nauðsynlegt. Það má líka minna á að hér var dag eftir dag, viku eftir viku, fundað fram undir morgun um Icesave-málið. Það hefur náttúrlega áhrif á afgreiðslu annarra mála í þinginu en ég held að fyrir þann stóra hóp okkar nýrra þingmanna sé mikilvægt að við trúum því ekki að þetta séu vinnureglur sem við eigum að viðhafa í þinginu til lengri tíma.

Frú forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um að þetta eru vissulega sérkennilegir tímar. Það er auðveldara um að tala en í að komast að stjórna landinu á þessari stundu og auðveldara að tala um að skera niður en í að komast eins og hv. þingmaður stendur nú frammi fyrir sem formaður sinnar nefndar. Ég ítreka þó það sem ég sagði áðan að það er gríðarlega mikilvægt í niðurskurðinum að línur séu skýrar og augljósar, þannig að landsmönnum öllum sé ljóst að menn sitji við sama borð. Ég vil líka nota tækifærið og fagna þeirri yfirlýsingu hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur að þetta vinnulag sem hefur viðgengist í þessu máli, og reyndar fleirum hér í þinginu, eigi ekki að verða regla heldur undantekning. Ég fagna því. Í þessu máli vil ég ítreka að þrátt fyrir að við höfum staðið í rökræðum í Icesave-málinu stóra hér í vetur eða fyrr í þessum mánuði er alveg ljóst að engu að síður var hægt að undirbúa önnur mál. Stjórnarandstaðan var fyllilega búin að bjóða upp á að taka það mál út af dagskrá til þess að koma öðrum mikilvægari málum að. Það var margítrekað hér í þinginu, að fresta umræðu um Icesave og taka önnur mikilvægari mál fram yfir, en á það gátu stjórnarflokkarnir því miður ekki fallist. Það er kannski þess vegna sem þessi fljótaskrift er orðin á hlutunum. Það er ekki til fyrirmyndar, frú forseti, og ég vonast til og veit eftir þessa ræðu hv. þingmanns að við komum til með að standa saman í að þetta verði ekki regla.

Virðulegi forseti. Í þessu andsvari vil ég víkja orðum mínum að umræðu hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur um jafnréttismál. Ég veit að okkur greinir á varðandi hvaða leiðir á að fara í jafnréttismálum þótt ég voni svo sannarlega að við séum sammála um að jafnrétti sé æskilegt. Mig langaði að koma inn á að hún talaði um að við værum til fyrirmyndar í jafnréttismálum og tók þar sem dæmi hlutföll í sveitarstjórnum. Nú er það svo að á norrænni ráðstefnu um kyn og völd sem var haldin hér í nóvember kom fram í mjög ítarlegri vinnslu fræðimanna af öllum Norðurlöndunum varðandi úttekt á kynjum og völdum að það hefur náðst mjög góður árangur á Norðurlöndum varðandi kynjahlutföll á þjóðþingum en slakari árangur er í sveitarstjórnum, enda hefur það verið tekið hér upp í þinginu af ýmsum þingmönnum. Vil ég nefna hv. þm. Siv Friðleifsdóttur sem hefur verið óþreytt að minna á með alls kyns tillögum mikilvægi þess að reyna að fjölga konum í sveitarstjórnum en það virðist ganga verr en á þjóðþinginu. Ég vil líka minna á að hátt hlutfall kvenna á núverandi þingi er vegna þess að hér unnu kosningasigur Samfylkingin og Vinstri græn sem hafa lagt ríka áherslu á jafnt kynjahlutfall með kvótum á sínum framboðslistum. Árangurinn er fjöldi glæsilegra, frambærilegra og klárra þingkvenna. Engin okkar finnur fyrir niðurlægingu út af þeim kynjakvótum sem eru við lýði í okkar flokkum heldur lítum við á þetta sem styrkleika.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir þessar athugasemdir varðandi jafnréttismál. Vissulega eru Norðurlöndin fremst í flokki hvað varðar þátttöku og hlutdeild kvenna í stjórnmálastöðum. Við sem hér störfum eigum að nýta okkur þann styrkleika okkar með því að horfa á þau dæmi þar sem vel hefur gengið. Hvers vegna ættum við ekki að gera það? Ef við skoðum t.d. hlutfall kvenna í sveitarstjórnum á Suðurlandi er algjörlega ljóst að þar er eitthvað á ferðinni vegna þess að þar standa konur mjög sterkar. Í sveitarfélaginu Rangárþingi eystra, sem er rúmlega 1.700 manna sveitarfélag á Suðurlandi, eru t.d. konur í meiri hluta. Það er að mínu áliti vegna þess, frú forseti, að þar hafa konur stigið fram og sagt: Nú kem ég, hér vil ég stjórna. Það þurfum við að gera, hvetja fleiri konur til að þora að stíga fram, vegna þess að það er einfaldlega þannig í pólitík að ef þú segir ekki hvað það er sem þú vilt þá færðu það ekki. Þú þarft hins vegar ekki að hafa reglurnar þannig að þú þvingir þér leiðina áfram. Að mínu viti er það einfaldlega ekki rétta leiðin. Þarna greinir okkur á. Við skulum sjá til hvor leiðin skilar meiri árangri, kannski fáum við að sjá það í framtíðinni. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður ásamt hennar flokkssystkinum ætlar að beita sér fyrir því að lögþvinga kynjakvóta inn í sveitarstjórnarmálin og jafnframt til kosninga á Alþingi. Ég vil jafnframt benda á að á lista Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi voru þrjár konur í fjórum efstu sætunum. Hefði þar verið beitt kynjakvótum að hætti Samfylkingar eða Vinstri grænna væri það ekki staðan. Konur sem hefðu stigið fram og sagt: Hér kem ég og hér vil ég stjórna, hefðu ekki átt brautargengi þar. Það er því ekki bæði sleppt og haldið. Ég tel að við höfum fulla burði til þess að gera þetta sjálfar. Ég tel að við höfum einfaldlega sýnt á Suðurlandi og í Suðurkjördæmi með fordæmi 

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst þakka nefndinni fyrir góða vinnu. Hún hafði stuttan tíma og lítið ráðrúm til að fara yfir málið en mér finnst vinna hennar hafa verið með miklum ágætum og það er þakkarvert. Ég sagði í 1. umr. þegar ég fjallaði um þá stöðu sem uppi var varðandi þörf á samdrætti í fæðingarorlofi að réttast væri að nefndin kannaði vandlega þá kosti sem í boði væru. Ég gat þess hver mín hugmynd hefði verið en líka að niðurstaðan sem var í frumvarpinu hefði verið sú niðurstaða sem hefði átt ríkari hljómgrunn í ríkisstjórn. Nú kann svo að vera að mönnum finnist það ankannaleg vinnubrögð og undarleg vinnubrögð að leggja fram frumvarp og hvetja þingnefnd sérstaklega til að finna út úr málum og leggja sjálfstætt mat á mál en ég tel það satt að segja fremur til vitnis um jákvæð og uppbyggileg vinnubrögð. Hér er nokkuð talað um eins og að þessu máli, um niðurskurð í fæðingarorlofi, hafi með einhverjum hætti snjóað inn í samfélagið eða inn í þingið. Svo er auðvitað ekki. Ég vil minna menn á að ég mætti á fund í félags- og tryggingamálanefnd í byrjun nóvember og fjallaði þar um verkefnin fram undan og m.a. þá staðreynd að gert væri ráð fyrir 1.200 millj. sparnaði í fæðingarorlofi og þar rakti ég þau sjónarmið sem við værum að vinna með í ráðuneytinu. Það var alltaf gert algerlega yfir opnum tjöldum. Margsinnis voru viðtöl við mig í fjölmiðlum um þau sjónarmið sem við vorum að vinna með, sem voru annars vegar hlutföllin, hvort hlutfallið ætti að vera 80% eða eitthvað lægra, og hins vegar hvort lækka ætti hámarksfjárhæðina. Við ræddum þetta líka ítarlega við aðila vinnumarkaðarins og tókum á því marga hringi. Það er því ekki svo að þessu máli hafi með einhverjum hætti snjóað inn í samfélagið. Þetta mál var alltaf rætt opinskátt af minni hálfu og ég tel einfaldlega að nefndin hafi sýnt í vinnu sinni núna að það er mikils virði að virða þessi lýðræðislegu vinnubrögð. Sum mál eru ekki þannig að þau fæðist fullsköpuð í mínu höfði frekar en einhverra annarra. Auðvitað má alltaf deila um alla niðurstöðu sem fæst, sérstaklega í flóknu máli eins og þessu þar sem við niðurskurðinn var tekist á um þrjú nokkurn veginn jafnmikilvæg sjónarmið. Og það var mikilvægt að nefndin fengi að leggja á þetta sjálfstætt mat. Ég minnist í 1. umr. orðaskipta milli hv. þingmanna Þorgerðar K. Gunnarsdóttur og Guðmundar Steingrímssonar sem sannfærðu mig algerlega um að það var langskynsamlegast að fela nefndinni að fara yfir málið og ræða hin ólíku sjónarmið því að fæðingarorlofið er auðvitað sameign okkar allra. Hér hefur aðeins verið gagnrýndur niðurskurður og spurt hvort það sé ekki forgangsröðun í niðurskurði af hálfu núverandi ríkisstjórnar. Jú, það er það náttúrlega. Þess vegna fara menn svolítið villur vegar eins og vinir mínir í Alþýðusambandinu þegar þeir kalla eftir skýringu á því af hverju skorið er niður í fæðingarorlofi og vitna til þess að talað hafi verið um að ekki ætti að skera niður nema 5% í velferðarþjónustu. Við ætluðum aldrei að skera flatt 5% niður í velferðarþjónustu, við erum að forgangsraða í niðurskurðinum þar. Í niðurskurði af hálfu þessarar ríkisstjórnar og í félags- og tryggingamálaráðuneytinu hefur þeim verið hlíft sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér, og hafa þeir lífeyrisþegar sem reiða sig alfarið á bætur almannatrygginga til framfærslu ekki verið snertir. Hækkun þeirra upp á 42% frá árinu 2007 hefur ekki verið skert um eina einustu krónu.

Var ekki Sjálfstæðisflokkurinn þá?

ekki eina einustu krónu. Jú, okkur tókst að troða því ofan í kokið á Sjálfstæðisflokknum, það er alveg rétt og gott af hv. þm. Pétri H. Blöndal að minna á það. En við höfum líka átt í stríði við Sjálfstæðisflokkinn um ýmsa þætti. Hann var t.d. alveg tilbúinn, frekar en að skerða hámarksfjárhæðina í fæðingarorlofinu í lok síðasta árs, til í að taka launahlutföllin niður í 60%. Hvað hefði það gert fyrir einstæðar mæður, fyrir lágtekjufólk í landinu sem reiðir sig auðvitað líka á fæðingarorlofið sem brú til framfærslu meðan börn eru lítil? Þetta er nefnilega ekki bara jafnréttistæki, þetta eru líka framfærslutæki og það verður líka að gæta að því að fæðingarorlofið sé raunverulega til þess fallið að skapa fólki möguleika til framfærslu á þeim tíma sem börnin eru lítil. Forgangsröðunin er skýr. Við höfum líka forgangsraðað með þeim hætti að við höfum ekki skorið neitt niður í málaflokki fatlaðra á þessu ári og við hlífum honum á næsta ári, þannig að þar verður einungis skorið niður um 3,3%. Allt tal um 5% niðurskurðarkröfu annars staðar stenst ekki því að við erum að forgangsraða. Við ætlum ekki að skera niður eins og menn hafa alltaf gert hingað til, skera niður flatt þannig að ekki sé forgangsraðað. Tekin var meðvituð ákvörðun um að gera það ekki. Við hlífðum hámarksfjárhæð atvinnuleysisbóta og erum að verja atvinnuleysisbæturnar á þessum erfiða tíma þegar fleiri og fleiri fara á atvinnuleysisbætur, vegna þess að við erum alltaf að forgangsraða. Virðulegi forseti. Ég held að sú niðurstaða sem nefndin hefur komist að í fæðingarorlofinu sé skynsamleg og ég styð hana heils hugar, tel að hún sé langbesta lausnin. Hún er vissulega gagnrýnisverð út frá því hvort hún sé sérstaklega neikvæð fyrir þátttöku karla í orlofinu, hvort þeir taki orlofið. En ég verð hins vegar að segja að allar aðrar leiðir sem mér hefur tekist að hugsa upp og sem ég hef heyrt eru ekki til muna betri að því leyti. Ég tók eftir því að Jafnréttisráð gagnrýndi sérstaklega hugmyndina um frestun eins mánaðar og ég hef satt að segja ekki orðið var við að menn hafi haldið þeirri aðferð mikið fram út frá kynjasjónarmiðsaðferðafræðinni því að á henni voru það margir aðrir gallar. Ég fagna þeirri málaleitan sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að gerð verði úttekt á fæðingarorlofinu og áhrif niðurskurðarins á það. Við erum auðvitað að spara þar dálítið vel núna með því að taka hámarksfjárhæðina niður í þriðja skiptið á einu ári. Á móti má líka segja að meðallaun hafa verið að lækka mjög verulega á sama tíma. Spurt var í umræðunni hvort karlar væru hættir að taka fæðingarorlof. Við sjáum ekki merki þess en vissulega sjáum við merki þess á seinni hluta þessa árs að til muna færri karlar taka langt samfellt fæðingarorlof og það þykir mér mjög miður. Á fyrri hluta þessa árs tóku 25% karla orlof í þrjá mánuði eða lengur samfleytt en þessi fjöldi er kominn niður í einungis 15% á seinni hluta ársins. Margt kann að valda. Það er örugglega ljóst að karlar sem voru veikir fyrir á vinnumarkaði og voru við það að missa vinnuna nýttu sér kannski til fulls réttinn í fæðingarorlofi fyrst. Það er líka spurning hvort síendurteknar yfirlýsingar forsvarsmanna Samtaka atvinnulífsins um að besta leiðin í fæðingarorlofssparnaði væri einfaldlega að taka réttinn af körlunum valdi því að karlar veigri sér við að taka orlofið vegna þess að þeir óttist um stöðu sína á vinnumarkaði. Það er líka umhugsunarefni hvort óvissan sé almennt ráðandi í þessu. Ég held ekki að við getum endilega sett fingurinn á hámarksfjárhæðina eina og við höfum ekki gögn til að meta það. Ég held hins vegar að það sé alveg hárrétt sem hv. þm. Pétur H. Blöndal rakti svo ágætlega í máli sínu áðan, að grundvallarhugmyndin að baki fæðingarorlofinu væri að gera alla starfsmenn, óháð kyni, jafndýra fyrir atvinnurekendur og gera óvissuna um fjarvistir frá vinnu jafnmikla hvort sem karlar eða konur ættu í hlut. Ég held þess vegna að við þurfum í framhaldinu að endurmeta það aðeins hvort við eigum ekki að binda réttinn hjá körlum í ríkari mæli við samfellda töku, því að konur geta að sjálfsögðu ekki valið um það af líffræðilegum forsendum hvort þær taki réttinn í tvær vikur eða þrjár, þær eru mjög bundnar í lengri fjarveru fyrst eftir barnsburð. Það er umhugsunarefni, finnst mér, að hugsa málið upp á nýtt þannig að karlar þurfi að taka einn eða tvo mánuði samfellt af þessum þremur mánuðum. Þannig öðlist þeir líka þá djúpu tilfinningu sem ég veit að við höfum upplifað sem höfum einhvern tíma verið heima og séð um heimilishald í einhvern tíma, að það eru mikil viðbrigði fyrir karlmann að gera það og verða höfuð heimilisins inni á heimilinu og bera fulla ábyrgð um ákveðið skeið á barnauppeldi. Það er mikil lífsreynsla og ég held að það sé mjög hollt því að þá fyrst náum við þessu grundvallarmarkmiði að óvissan sé jafnmikil um fjarvistir. Ég tel að við eigum að meta þetta áfram. Ég held að núverandi útfærsla sé til muna betri lausn fyrir einstæða foreldra, lágtekjufólk, en sú hugmynd sem lögð var fram í upphaflega frumvarpinu. Ég held að hlutföllin um 75–80% sé skynsamleg leið, þ.e. að verja 80% af laununum hjá þeim lægst launuðu. Ég mundi ekki treysta mér að mæla með því að fara miklu neðar en það. Ég held að mikilvægt sé að verja það og að lágtekjufólk verði fyrir sem minnstu áfalli við framfærslu fjölskyldu sinnar í fæðingar- og foreldraorlofi. En hinu er ekki heldur að neita að launamunurinn og auðvitað líka fjöldi hlutastarfa er með þeim hætti að þessi breyting, þ.e. að 80% gildi áfram fyrir þá sem eru undir 200 þúsund í staðinn fyrir að 75% hlutfall sé látið ganga niður allan skalann, gagnast 7% karla sem taka fæðingarorlof en 36% kvenna. Hér var aðeins rakið fyrr og gagnrýnt hvort við ættum ekki að fara í hærri gjaldtöku. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson kom með hugmyndir þar um hvort við ættum ekki að leggja meiri gjöld á. Ég held að menn hafi gert mistök í upphafi með því að fjármagna ekki kerfið. Menn bjuggu til kerfi en þeir fjármögnuðu það ekki og lögðu ekki grunn að því. Þrátt fyrir þetta aðhald núna, þrátt fyrir þennan niðurskurð núna er ríkissjóður samt sem áður að leggja 1.300 millj. kr. með kerfinu. Ef leggja ætti á tryggingagjald til að fullfjármagna kerfið væru það a.m.k. 2.500 millj. og jafnvel meira því að sú hækkun þyrfti að vera ríflegri til að afla tekna til að niðurgreiða kostnaðinn af hækkuðu tryggingagjaldi hjá ríki og sveitarfélögum. Við þessar aðstæður þar sem við erum komin núna upp í toppinn á gjaldtökunni sem við höfum samið um við aðila vinnumarkaðarins, og þar sem við höfum látið atvinnuleysið vera í forgangi þegar við horfum á fjármögnun úr tryggingagjaldinu og erum búin að hækka það eins mikið og raun ber vitni, tel ég ekki réttlætanlegt að ganga lengra á þessu stigi. Ég held hins vegar að við eigum að einhenda okkur í það að búa til áætlun um fjármögnun kerfisins og ná um það þverpólitískri sátt þar sem við leggjum grunninn að því hvernig þetta kerfi verði fjármagnað og hvernig við fáum fjármagn til að bæta síðan í það aftur. Það sem hentar náttúrlega ágætlega hér er að samhliða því sem atvinnuleysið dregst saman skapast auðvitað ákveðið svigrúm í tryggingagjaldinu. Fjárhæðirnar eru blessunarlega það skakkar fæðingarorlofinu í vil að hægt er að gera ansi vel í fæðingarorlofinu fyrir frekar litla minnkun atvinnuleysis. Ég held að við eigum að nýta tækifærið þegar dregur úr atvinnuleysinu, sem vonandi verður eins fljótt og mögulegt er, og bæta þá aftur í í fæðingarorlofinu og sníða af kerfinu þá vankanta sem við höfum verið að ræða hér og gera betur í hækkuðum tekjumörkum. Að síðustu vildi ég fjalla stuttlega um breytingarnar sem varða byggingu nýrra hjúkrunarheimila og tímabundnar heimildir fyrir Framkvæmdasjóð aldraðra til að taka þátt í rekstri þeirra. Ég fagna sérstaklega að nefndin hafi verið einhuga um þetta mál og engin andstaða hafi komið fram við það hjá neinum flokki. Ég held að þetta sé óskaplega mikið þjóðþrifamál og mikilvægt að koma þessu af stað sem stað sem allra fyrst, mikilvægt er að hefja þetta byggingarátak núna þegar atvinnustig er slæmt og góðar vonir til þess að hægt sé að koma þessum framkvæmdum af stað á góðu verði. Þetta eru verkefni samkvæmt áætlun upp á 9 milljarða kr. sem byrja að falla til á næsta ári og mikilvægt að koma þeim af stað. Það er mjög gott og ég vil að það komi fram hér, og ráðuneytið átti frumkvæði að þeim breytingum sem gerðar hafa verið í meðförum meiri hluta nefndarinnar á ákvæðunum um lánveitingar til hjúkrunarheimilanna. Við viljum tryggja að við séum ekki að opna möguleika á 100% lánum út fyrir það sem við höfum sagt skýrt hingað til, sem er að þetta séu lán sem veitt eru til sveitarfélaga og að baki liggi leigusamningur við ríkið þannig að grunnurinn sé tryggður. Jafnframt sé tryggt að Íbúðalánasjóður fái fullnægjandi tryggingar fyrir þessum lánveitingum þannig að þessi nýlunda, 100% lán, verði ekki til að rýra útlánasafn Íbúðalánasjóðs eða skaða stöðu hans á nokkurn hátt heldur þvert á móti til þess fallin að styrkja hana þar sem sjóðurinn veiti meiri lán til brýnna samfélagslegra verkefna sem tryggð eru af sveitarfélögum og ríki og þar af leiðandi sé útlánaáhætta sjóðsins af lánunum svo að segja engin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa yfirferð. Það kom mér reyndar á óvart þegar hann talaði um að nefndin hefði átt að hafa þetta mál til umfjöllunar og gera á því breytingar. Þá vil ég bara vitna í þann skamma tíma sem hér var veittur og það litla svigrúm sem nefndinni er gefið til að vinna í þessu máli. Þetta er nánast enginn tími, það er vika frá því að málið kom til nefndarinnar og umsagnaraðilar fengu um þrjá daga til að veita umsagnir og koma á fund nefndarinnar og gera grein fyrir afstöðu sinni. Það er því ekki hægt að ætlast til þess að nefndin vinni einhver stórvirki á þessum tíma. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra um viðbrögð hans við gagnrýni Alþýðusambands Íslands þar sem segir m.a.: „Það hefur tíðkast um langt árabil, óháð skipan ríkisstjórna eða hvaða ráðherrar hafa farið með málefni vinnumarkaðarins, að leitað hefur verið eftir samráði við Alþýðusambandið og aðra aðila vinnumarkaðarins um mál er varða sérstaklega réttindamál launafólks og velferðarkerfið á vinnumarkaði.“ - Þar segir einnig: „Af þessari braut var vikið við undirbúning breytinganna nú.“ - Og: „Má segja að hér hafi verið farin sú leið sem norræna vinnumarkaðsmódelið byggir á, þ.e. að leita sátta og semja um niðurstöðuna ef nokkur kostur er.“ Ég vil heyra viðbrögð ráðherrans við þessu og hvað hann vill segja um þessi viðbrögð Alþýðusambands Íslands og þær fullyrðingar sem hafa komið fram frá Alþýðusambandinu, Öryrkjabandalaginu, Samtökum íslenskra sveitarfélaga og öðrum þeim sem komu fyrir nefndina, um að verið væri að brjóta í blað í samskiptum ríkisvaldsins við þessi samtök 

Virðulegi forseti. Ég hefði gjarnan viljað geta haft lengri tíma fyrir nefndina í þetta mál. Við höfum hins vegar verið í mjög brýnum verkefnum, mjög erfiðum úrlausnarefnum þar sem við höfum verið að takast á við ágalla sem hafa komið upp varðandi framkvæmd atvinnuleysistrygginga um ýmsa þætti sem þurfti að grípa til vegna fjárlagavinnunnar. Það frumvarp sem hér um ræðir er fyrst og fremst um ákveðin fjárlagaatriði. Ég þekki vel þessa gagnrýni frá Alþýðusambandinu og Sambandi íslenskra sveitarfélaga en ég held að hún lúti frekar að öðru frumvarpi sem við ræðum síðar í kvöld og kannski réttara að fara ítarlegar yfir það. En auðvitað voru öll þau atriði í þessu frumvarpi rædd við aðila vinnumarkaðarins. Hins vegar þarf ríkisstjórnin að höggva á hnútinn á ákveðnum tímapunkti og við þurfum að leggja fram tillögur. Við gerum það vissulega. Við höfum átt mjög gott samráð við aðila stöðugleikasáttmálans og ég tel að það hafi verið öllum til góðs. Við hefðum gjarnan viljað, eins og ég segi, taka lengri tíma í vinnslu þessara mála allra. En aðstæður leyfa það einfaldlega ekki að drolla endalaust yfir þeim erfiðu málum sem við stöndum frammi fyrir í dag. Við verðum að taka af skarið í fjölda erfiðra mála. Við þurftum að koma saman fjárlögum. Það er heldur ekki hægt að bera saman þau vinnubrögð að öllu leyti sem við þurfum að tileinka okkur núna þegar mikið brennur á og þau sem gátu tíðkast á þeim tímum þegar smjör draup af hverju strái og samráðið snerist að mestu leyti um hvernig ætti að skipta frekar safaríkri köku.

Virðulegi forseti. Þetta er áhugavert að heyra frá hæstv. ráðherra, þ.e. þegar samningsaðilar og samstarfsaðilar voru farnir að vera fyrir í vinnunni þá var þeim hent út af borðinu. Þetta er nákvæmlega það sem þeir kvörtuðu yfir. Þeir sögðu: Það var rétt byrjað á því að hafa við okkur samband. Síðan heyrðum við ekkert meira frá ráðuneytinu. Þetta eru kannski vinnubrögðin sem velferðarstjórnin ætlar að viðhafa í samskiptum sínum við aðila. Þetta eru svo sem sömu vinnubrögðin og við þingmenn erum að kynnast á þingi og svo er kvartað yfir því að það sé tímaskortur til að vinna þetta. Hvað ætli hv. félagsmálanefnd sé búin að hafa mörg mál til umfjöllunar frá því að ríkisstjórnin tók við um mánaðamótin janúar/febrúar? Þau eru ekki mörg, virðulegi forseti. Þau eru sárafá. Það hefði kannski verið nær að fela nefndinni að sjá um þetta fyrir ráðherrann. Hún hefði örugglega gætt þess að hafa betra samráð og náð betri árangri á þeim vettvangi en tekist hefur. Það er alveg ljóst að þær athugasemdir sem ég las upp áðan, þó að ég sé að blanda saman athugasemdum úr umsögnum um þessi tvö frumvörp, þá á sú gagnrýni við bæði frumvörpin sem eru til umræðu. Það er einmitt vitnað í umsögn um frumvörpin af hálfu Alþýðusambandsins í það að ekki hafi farið fram rannsóknir vegna mögulegra áhrifa þeirra breytinga sem verið er að ákveða í fæðingarorlofskerfinu, hvorki félagsleg né fjárhagsleg. Í því sambandi benda þeir sérstaklega á stöðugleikasáttmálann sem gerður var í júní sl. þar sem gert var ráð fyrir um 5% skerðingu í velferðarkerfinu og Alþýðusambandið leggur til að frumvarpið verði dregið til baka. Ekki af því að menn geri sér ekki grein fyrir því, virðulegi forseti, að það þarf að ná 

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður verði að finna orðum sínum betri stað einhvers staðar í reynslu liðinna vikna og mánaða. Ég held ég hafi í upphafi nóvember rakið á fundi í hv. félags- og tryggingamálanefnd í smáatriðum þau efnisatriði sem við ætluðum að taka á í þessu frumvarpi og í frumvarpinu um atvinnuleysistryggingar. Ég hef um fátt annað talað á opinberum vettvangi á undanförnum mánuðum en brýnan vanda ungs atvinnulauss fólks. Ég hef rætt um þetta ítrekað við aðila vinnumarkaðarins. Það hafa allir vitað hvað til stóð í málefnum fæðingarorlofs. Niðurstaða Alþýðusambandsins sem hv. þingmaður vitnar til er auðvitað eðlileg. Það er að tala fyrir félagsmenn sína og kallar eftir því að niðurskurður sé ekki meiri en 5% sem talað var um í velferðarmálum. En eins og ég rakti áðan, þetta er ekki gamaldags ríkisstjórn sem sker flatt niður, allt saman, sama hvort það er forgangsverkefni eða annað. Eins vænt og okkur þykir um fæðingarorlofið þá er þar því miður meiru eftir að slægjast núna við lækkandi laun almennt í samfélaginu heldur en í ýmsum öðrum framfærslukerfum sem undir félags- og tryggingamálaráðuneytið heyra. Það er í það minnsta afstaða mín. Og það má alveg gagnrýna mig fyrir þá forgangsröðun en það er forgangsröðun sem í því felst. Alþýðusambandið segir réttilega að ekki sé búið að vinna neina rannsókn á því hvaða áhrif þetta hafi. Það gefst einfaldlega ekkert ráðrúm til að vinna þá rannsókn. Við verðum að taka mið af því sem fyrir liggur um reynslutölur síðustu mánaða og við verðum að taka upplýsta ákvörðun um hver er besta leiðin í málinu. Það gerði félags- og tryggingamálanefnd af miklum dug og á hrós skilið fyrir og þannig verðum við einfaldlega að vinna. Við getum ekki skotið okkur á bak við það að við getum ekki tekið á þessum málum. Við verðum að taka á þeim. Við verðum að binda saman fjárlög og axla þá ábyrgð.

Frú forseti. Varðandi Fæðingarorlofssjóð er það alveg rétt sem hæstv. ráðherra minntist á að kerfið var ekki að fullu fjármagnað þegar því var komið á upp úr aldamótum. Það var t.d. ekkert þak á greiðslum. Það kom fljótt í ljós að sjóðurinn var við það að tæmast vegna þess að ekkert þak var á greiðslum og það þurfti að setja þak. Síðan hefur hámarkið verið skert dálítið mikið. Það var rétt að gera upp að vissu marki. En ég er hins vegar þeirrar skoðunar að 350 þús. kr. hámarksgreiðsla úr Fæðingarorlofssjóði, eins og það er núna, það er 350 þús. kr. þak, er of lágt. Ég tel að það muni leiða til þess að feður hugsi sig tvisvar um áður en þeir taka almennilega fæðingarorlof. Hugsanlega eykst það hátterni þeirra að þeir taki það í pörtum en ég held að það sé ekki síður alvarlegt fyrir mæður vegna þess að eins og hér hefur komið fram þá þurfa mæður einfaldlega líffræðilega að taka þetta fæðingarorlof og gera það, oft í sex mánuði. Þær eru oft með mun hærri tekjur en 350 þús. kr., hvað þá 300 þús. kr., þannig að þær verða þá eiginlega næstum því líffræðilega eða skilyrðislaust að taka á sig þessa skerðingu í launum. Feður geta hugsanlega stjórnað þessum áhrifum aðeins betur. Þetta er því mjög alvarlegt fyrir bæði kynin og nú kem ég að því. Ég sé fyrir mér að hámarkið eigi að vera 400 þús. kr. og kerfið á að vera eins og það er. Það var miðað við 80% af launum. Nú langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hver er hans sýn? Hvernig vill hann að sjóðurinn sé og hvernig sér hann þá fyrir sér að sjóðurinn verði fjármagnaður? Skoðun mín er sú að sterkar röksemdir séu fyrir því að það sé sérstakt kerfi samtryggingar sem við finnum í tryggingagjaldinu sem fjármagnar sjóðinn vegna þess að það er hagsmunamál ekki síst atvinnulífsins og hins opinbera og sveitarfélaga að mannfjölgun verði í landinu, það er nauðsynlegt.

Virðulegi forseti. Auðvitað hefur hámarkið verið lækkað en ég vil samt aðeins biðja fólk um að hafa hlutina í samhengi. Eftir þá breytingu sem lögð er til núna mun Fæðingarorlofssjóður tryggja fólki í foreldraorlofi 75% af 400 þús. kr. launum. Í dag tryggir Fæðingarorlofssjóður 80% af 411 þús. kr. launum. Ég held að við eigum að passa aðeins dómsdagsspár yfir þessari breytingu þegar við setjum hana í þetta samhengi. Við erum ekki að skerða neinn mann um 50 þús. kr. Við erum bara að segja að hámarksgreiðslan úr sjóðnum er 50 þús. kr. lægri. Við munum eftir þessa breytingu tryggja 75% af 400 þús. kr. launum. Áður tryggðum við 80% af 411 þús. kr. Ég held ekki að mjög margir muni taka þá ákvörðun að sinna ekki þátttöku í uppeldi barna og umönnun út af þeirri breytingu einni og sér. Ég er hins vegar alveg sannfærður um að fjöldamargar aðrar aðstæður á vinnumarkaði muni leiða til þess að feður dragi úr töku orlofs eins og við munum sjá á seinni hluta þessa árs. Þar tel ég margt virka saman, óöryggi á vinnumarkaði, óvissa um framtíðarstöðu í fyrirtæki, sérstaklega þegar forustumenn Samtaka atvinnulífsins koma fram og segja að það eigi nú bara að taka þetta allt saman af köllum, sem ég tel alveg skelfileg skilaboð til ungra feðra. Ég held líka að það sé ýmis önnur óvissa sem geti valdið því að menn, eins og hv. þingmaður nefnir, 

Frú forseti. Spurning mín var aðeins varðandi sýn hæstv. ráðherra. Hvernig vill hann að kerfið sé? Hvert er markmiðið? Hvenær ætlar hann þá að hefja samræður við m.a. aðila vinnumarkaðarins um að koma því kerfi á fót eins og hann vill hafa það? Hvenær ætlar hann að gera það? Það er spurningin. Okkur greinir kannski á um þetta. Mér finnst 350 þús. kr. hámarksgreiðslur, hvað þá 300 þús. kr. hámarksgreiðslur, slíkt þak sé of lágt. Mér finnst að kerfið eigi að stuðla að því að fólk með hærri laun en 400 þús. kr. geti líka farið í fæðingarorlof án þess að bíða verulegan skaða af því. Ég held að það sé mikið hagsmunamál fyrir þjóðfélagið. Meðallaun í landinu eru einhvers staðar í kringum 425 þús. kr. að ég tel. Það er verulegur hópur af fólki sem horfist þá í augu við verulega kjaraskerðingu af því að eignast barn og sérstaklega ef þakið er 300 þús. kr. Ég spyr enn og aftur: Hvernig sér hæstv. ráðherra kerfið fyrir sér? Hann réttlætir þá skerðingu sem við stöndum núna frammi fyrir, en það getur varla verið að kerfið svona berstrípað með 300 þús. kr. þaki sé óskakerfi ráðherrans? Mig langar til að vita hvert raunhæft óskakerfi hæstv. ráðherra er og hvernig sér hann fyrir sér að það verði fjármagnað? Ef hann hefur hugmyndir í þeim efnum, hvenær ætlar þá hæstv. ráðherra að hefja verkið við að koma þeim hugmyndum á fót?

Virðulegi forseti. Til að svara spurningu hv. þingmanns sé ég fyrir mér kerfi sem er með skýran grunn í tekjustofni. Ég held að tryggingagjaldið sé skynsamlegur stofn og ég held að við eigum að nýta, eins og ég nefndi áðan, svigrúmið sem skapast með minnkandi atvinnuleysi til að finna fæðingarorlofinu fjármögnun þar. Ég held líka að við eigum að bæta verulega hámarksgreiðsluna. Þetta hámark er ekki ásættanlegt við eðlilegar samfélagsaðstæður. Það er ásættanlegur fórnarkostnaður á sama tíma og við erum að skerða ósamningsbundin laun ríkisstarfsmanna. Fullt af fólki er víða í samfélaginu að taka á sig launalækkanir. Það er andrúmsloftið sem við búum við og lifum í núna. Þetta er tímabundið ástand. Ég sé fyrir mér að forgangsatriðið verði að hækka hámarkið. Ég held að 80% viðmiðið eigi að vera þar inni. Ég held að við eigum að binda skyldur feðra samfelldri töku a.m.k. í tvo mánuði af þremur þannig að þeir fari af vinnumarkaði með sama hætti og konur þurfa að fara af vinnumarkaði en geti ekki valið að taka þetta í litlum bútum og vera þannig í grunninn alltaf tryggara vinnuafl en konur eru. Ég sé fyrir mér kerfi sem hefur frekar ríflega hámarksfjárhæð en hver hún á að vera nákvæmlega fer auðvitað eftir hvert meðallaunastigið í landinu er en það á að vera yfir meðallaunum í landinu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta félags- og tryggingamálanefndar, um frumvarp til laga um breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar, lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og lögum um fæðingar- og foreldraorlof, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá félags- og tryggingamálaráðuneyti, Vinnumálastofnun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Reykjavíkurborg, aðilum vinnumarkaðarins, sem voru þá Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Bandalag háskólamanna, Kennarasamband Íslands og Samtök atvinnulífsins. Síðan komu fulltrúar frá hagsmunasamtökum stúdenta, þeir voru frá Stúdentaráði Háskóla Íslands, Nemendafélagi Háskólans á Bifröst, Stúdentafélagi Háskólans í Reykjavík, Sambandi íslenskra framhaldsskólanema og Sambandi íslenskra námsmanna erlendis. Umsagnir bárust nefndinni frá Alþýðusambandi Íslands, Samtökum fjármálafyrirtækja, Samtökum atvinnulífsins, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Tryggingastofnun ríkisins, Félagi stúdenta við Háskólann á Akureyri, Stúdentafélagi Hólaskóla og Nemendafélagi Landbúnaðarháskóla Íslands, Reykjavíkurborg, Jafnréttisstofu, Öryrkjabandalagi Íslands, Stúdentaráði Háskóla Íslands, Sambandi íslenskra framhaldsskólanema, Árna Þorvaldi Jónssyni og Bændasamtökunum. Frumvarpinu er m.a. ætlað að koma á meiri festu við framkvæmd atvinnuleysistryggingakerfisins svo koma megi í veg fyrir misnotkun. Lagðar eru til breytingar sem m.a. er ætlað að skýra skyldur þeirra sem tryggðir eru samkvæmt lögunum auk þess sem þær miða að auknu eftirliti, strangari viðurlögum og lengri biðtíma. Frumvarpið rennir styrkari stoðum undir eftirlit Vinnumálastofnunar með því að tryggðir einstaklingar samkvæmt lögunum uppfylli skilyrði laganna, m.a. um virka atvinnuleit. Að auki eru heimildir Vinnumálastofnunar styrktar, m.a. til innheimtu ofgreiddra bóta, auk þess sem stofnunin fær heimild til að halda eftir greiðslu hafi hún rökstuddan grun um að hinn atvinnulausi uppfylli ekki skilyrði laganna eða hafi fengið ofgreiddar bætur. Þá eru m.a. lagðar til breytingar þess efnis að námsmenn í námshléum teljast ekki tryggðir samkvæmt lögunum, hlutabætur til sjálfstætt starfandi einstaklinga eru takmarkaðar í tíma og úrskurðir úrskurðarnefndar atvinnuleysistrygginga og vinnumarkaðsaðgerða um endurkröfu ofgreiddra atvinnuleysisbóta verði aðfararhæfir. Auk breytinga á lögum um atvinnuleysistryggingar eru lagðar til breytingar á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga þess efnis að sveitarfélagi verði heimilt að setja reglur sem binda fjárhagsaðstoð viðkomandi sveitarfélags skilyrðum sem miða að því að tengja slíka aðstoð við virkni þeirra sem sækja um eða njóta slíkrar aðstoðar, svo sem við virka atvinnuleit og þátttöku í vinnumarkaðsaðgerðum. Þá eru lagðar til breytingar á lögum um fæðingar- og foreldraorlof þess efnis að úrskurðir úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála um endurkröfu ofgreiðslna verði gerðir aðfararhæfir. Meiri hlutinn leggur áherslu á að breytingarnar sem boðaðar eru í frumvarpinu miði að því að styrkja atvinnuleysisbótakerfið, þétta það, skýra reglur og standa vörð um það svo að um það ríki sátt og fjármunum sé varið til þeirra sem á þurfa að halda, í samræmi við markmið kerfisins. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að atvinnuleysistryggingar séu tryggingar þeirra sem verða fyrir því óláni að missa atvinnuna og að kerfið eigi ekki að stuðla að því að þeir upplifi sig sem sökudólga. Frumvarpið hefur að geyma nokkur ákvæði sem fela í sér hertar reglur og viðurlög, svo og nýjar heimildir til handa Vinnumálastofnun. Verður hér gerð grein fyrir helstu athugasemdum meiri hlutans hvað þessi ákvæði varðar. Í 4. og 6. gr. frumvarpsins er lagt til að Vinnumálastofnun fái heimild til að boða atvinnuleitendur til sín með mjög skömmum fyrirvara og er í athugasemdum við ákvæðin talað um allt niður í sólarhrings fyrirvara. Nefndin fékk þær upplýsingar að í reynd væri þessi frestur oftast lengri en mikilvægt væri að heimild af þessu tagi væri til staðar svo að Vinnumálastofnun gæti tryggt að sá sem fær bætur greiddar samkvæmt lögunum uppfyllti sannanlega skilyrði þeirra um að vera á landinu og í virkri atvinnuleit. Gerir meiri hlutinn ekki athugasemdir við ákvæðið enda teljum við að ákvæðið geti komið í veg fyrir fyrir bótasvik eða upplýst um bótasvik. Í nokkrum greinum frumvarpsins er lagt til að biðtími eftir atvinnuleysisbótum verði lengdur um helming, þ.e. úr 10 virkum dögum í mánuð. Telur meiri hlutinn að breytingin sé ekki nægjanlega rökstudd og leggur því til að biðtíma verði haldið óbreyttum, þó með þeirri breytingu að miðað verði við hálfan mánuð í stað 10 virkra daga í samræmi við önnur ákvæði frumvarpsins. Í 19. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting að þegar atvinnuleitandi sætir biðtíma í annað skipti á sama tímabili skv. 29. gr. laganna eigi hann ekki rétt á atvinnuleysisbótum fyrr en hann hafi starfað í a.m.k. sex mánuði á innlendum vinnumarkaði. Meiri hlutinn leggur til að ákvæði um viðurlög verði með sama hætti og er í gildandi lögum, að því frátöldu að tíminn verði reiknaður í mánuðum í stað virkra daga og verður því eftir atvikum tveir eða þrír mánuðir en ekki sex mánuðir eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Nefndin ræddi ítarlega þann frest til að tilkynna um tilfallandi vinnu sem veittur er með 11. gr. frumvarpsins en þar er lagt til að tilkynna þurfi um tilfallandi vinnu með minnst sólarhringsfyrirvara en samdægurs ef Vinnumálastofnun metur það svo að ekki hafi verið unnt að tilkynna fyrr. Nefndin áréttar þó að gæta þurfi að því að heimildin verði ekki til þess að tryggður einstaklingur missi rétt sinni vegna aðstæðna sem hann getur ekki haft áhrif á. Í 13. gr. frumvarpsins er m.a. lagt til að álag á ofgreiddar atvinnuleysisbætur verði hækkað úr 15% í 30% og í athugasemdum við greinina kemur fram að breytingunni sé ætlað að auka fælingarmátt álagsins. Um 100% hækkun er að ræða og telur meiri hlutinn hana ekki nægilega rökstudda og leggur því til að hún verði felld brott og 15% álagið látið halda sér að sinni. Í 23. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á viðurlögum hafi atvinnuleysisbóta verið aflað með sviksamlegum hætti. Á þetta við þegar atvinnuleitandi hefur vísvitandi veitt Vinnumálastofnun rangar upplýsingar í umsókn um atvinnuleysisbætur svo að hann teljist ranglega tryggður að fullu eða hluta. Þá á þetta við um þann sem starfar á innlendum vinnumarkaði á sama tíma og hann fær greiddar atvinnuleysisbætur eða sætir biðtíma auk þess sem ákvæðið á við ef ætlaður atvinnuleitandi verður uppvís að þátttöku á vinnumarkaði án þess að hafa tilkynnt um tilfallandi vinnu. Samkvæmt gildandi lögum fær viðkomandi ekki bætur í tvö ár og varðar brotið sektum og má kæra til lögreglu. Breytingin felur í sér að viðkomandi verði að vinna 12 mánuði á innlendum vinnumarkaði áður en hann getur sótt aftur um atvinnuleysisbætur og endurgreiði ofgreiddar bætur með álagi. Meiri hlutinn styður þessar breytingar og telur þær vera hvetjandi til þess að þeir sem hafa orðið uppvísir að bótasvikum veigri sér við svartri vinnu ætli þeir sér að eiga rétt á atvinnuleysisbótum aftur, en það kemur jafnframt fram í frumvarpinu að sé um meiri háttar brot að ræða heyri það að sjálfsögðu undir hegningarlögin og sé kæranlegt til lögreglu. Með þeim breytingum sem lagðar eru til í 5. gr. frumvarpsins verða námsmenn ekki tryggðir samkvæmt lögunum í námshléum, enda uppfylli þeir ekki skilyrði laganna um virka atvinnuleit. Meiri hlutinn leggur til að greinin verði samþykkt óbreytt enda er hún hluti af ákvörðun ríkisstjórnarinnar frá því í september sl. um að hækka framfærslugrunn Lánasjóðs íslenskra námsmanna í um 120.000 kr. á mánuði í stað um 100.000 kr. til að draga úr þeim mun sem verið hafði á ráðstöfunartekjum fólks á atvinnuleysisbótum annars vegar og námslánum hins vegar. Breytingin miðaði að því að fjölga þeim sem sæju sér hag í því að fara í nám. Samtímis var tilkynnt um fyrirhugaðar breytingar á reglum Atvinnuleysistryggingasjóðs sem dregið gætu úr möguleikum fólks til að stunda einingabært háskólanám á atvinnuleysisbótum, sbr. 16. gr. frumvarpsins, og afnám réttar námsmanna til töku atvinnuleysisbóta í námsleyfum. Meiri hlutinn telur óheppilegt að ekki hafi verið hugað að sumarframfærslu námsmanna samfara þessari breytingu og beinir því til félags- og tryggingamálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og Sambands íslenskra sveitarfélaga að fara yfir þessi mál í sameiningu og samráði við námsmenn svo fundinn verði farvegur fyrir framfærslu námsmanna í námsleyfum. Með 16. gr. frumvarpsins er atvinnulausum tryggður réttur til að stunda nám á háskólastigi sem nemi 10 ECTS-einingum á námsönn enda sé námshlutfall þá ekki þannig að það hindri hann í virkri atvinnuleit. Meiri hlutinn ræddi ákvæðið ítarlega og tekur undir þau sjónarmið sem koma fram í athugasemdum við greinina í frumvarpinu að mikilvægt sé að tryggja jafnræði milli námsmanna enda telur meiri hlutinn mikilvægt að komið sé í veg fyrir að námsmönnum í nánast sambærilegum einingafjölda í lánshæfu námi sé mismunað þannig að annar sé á námslánum frá Lánasjóði íslenskra námsmanna en hinn fái framfærslu sína úr atvinnuleysistryggingum. Til að tryggja að fólk falli ekki á milli kerfa leggur meiri hlutinn til að Vinnumálastofnun fái heimild til að meta hvort sá sem stundar nám á háskólastigi sem nemur allt að 20 ECTS-einingum á námsönn uppfylli skilyrði laganna enda sé um svo lágt námshlutfall að ræða að námið sé ekki lánshæft. Meiri hlutinn telur þó ljóst að námsmenn sem eru í svo miklu námi geti ekki jafnframt talist í fullri virkri atvinnuleit og leggur því til að skilyrt sé að Vinnumálastofnun meti hvort námið komi til með að nýtast hinum tryggða beint við atvinnuleit auk þess sem atvinnuleysisbætur skerðist í samræmi við umfang náms. Meiri hlutinn fagnar því að samhliða frumvarpinu sé boðað að unnið verði sérstaklega að málefnum atvinnulausra ungmenna en 2.600 ungmenni á aldrinum 18–24 ára eru án atvinnu. Reynsla erlendis frá og rannsóknir sýna að þessi hópur er í hvað mestri hættu á að lenda í langvarandi atvinnuleysi og verða varanlegir bótaþegar. Því er sú hætta til staðar að hópurinn náist aldrei aftur út á vinnumarkað en því fylgja augljóslega félagsleg vandamál fyrir einstaklinginn og samfélagið í heild. Í ákvæði frumvarpsins um hlutabætur til launamanna er m.a. lögð til sú breyting að skerðing starfshlutfalls launamanns þurfi að nema a.m.k. 20% til að hann eigi að rétt á hlutabótum. Að auki er lagt til að hámark verði sett á fjárhæð samanlagðra launa og bóta fyrir minnkað starfshlutfall og er við það miðað að hámarkið sé 521.318 kr. á mánuði, sem miðast þá við 50% af 800 þús. kr. mánaðarlaunum og hálfar tekjutengdar atvinnuleysisbætur. Viðmiðunarfjárhæð þessa ákvæðis er umtalsvert hærri en í öðrum ákvæðum laga um atvinnuleysistryggingar, laga um Ábyrgðasjóð launa og laga um fæðingar- og foreldraorlof. Leggur meiri hlutinn því til að samanlagðar tekjur fyrir hlutastarfið og atvinnuleysisbætur geti ekki verið hærri en 491.318 kr. Lögð er til sú breyting á ákvæði til bráðabirgða, um hlutabætur til sjálfstætt starfandi einstaklings, að slíkar bætur fáist greiddar samfellt í allt að þrjá mánuði en ekkert tímamark er fyrir. Þó er gerð sú undantekning að þeir sem þegar hafa fengið greiddar slíkar bætur geti fengið þær í allt að tvo mánuði til viðbótar, óháð því hversu lengi þeir hafi fengið þær greiddar á undan. Telur meiri hlutinn hlutabætur mikilvægt tæki til skemmri tíma en augljóst að standi samdráttur yfir til langs tíma sé rekstrargrundvöllur hugsanlega brostinn. Þá hefur reynst erfitt að meta samdrátt í rekstri og því nokkur hætta á misnotkun ákvæðisins. Telur meiri hlutinn því eðlilegt að hlutabætur til sjálfstætt starfandi einstaklinga séu takmarkaðar með þessum hætti. Í 28. gr. frumvarpsins er lagt til að sveitarfélögum verði heimilt að setja reglur sem binda fjárhagsaðstoð við virkni þeirra sem sækja um eða njóta slíkrar aðstoðar, svo sem við virka atvinnuleit og þátttöku þeirra í vinnumarkaðsaðgerðum. Meiri hlutinn áréttar að í lögunum sé nú þegar heimild fyrir sveitarfélög að setja reglur um fjárhagsaðstoð en bendir á að sveitarfélög hafa framfærsluskyldu gagnvart íbúum sínum. Telur meiri hlutinn ákvæðið ekki nægilega ígrundað eða rökstutt og að það þarfnist frekari umfjöllunar. Leggur meiri hlutinn því til að það verði fellt brott. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir álit þetta rita sú sem hér stendur, Guðmundur Steingrímsson, með fyrirvara, Ólína Þorvarðardóttir, Árni Þór Sigurðsson, Þuríður Backman, Björn Valur Gíslason og Jónína Rós Guðmundsdóttir.

Virðulegi forseti. Það kom fram í ræðu hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur að til stæði að 5. gr. væri óbreytt eins og lagt var til í upprunalegu myndinni og því vil ég spyrja hv. þingmann vegna þess að gerðar hafa verið miklar athugasemdir við þetta frumvarp af hálfu Sambands íslenskra sveitarfélaga og sambandið telur að þetta sé kostnaðarauki hjá sveitarfélögum í landinu upp á 2,2 milljarða. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún geri einhverjar athugasemdir við þennan kostnað hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, að verið sé að velta 2,2 milljörðum yfir á sveitarfélögin í landinu. Eins langar mig að spyrja hv. þingmann um það - þessi vinnubrögð ríkisstjórnarinnar eru að verða heldur hefðbundin, það er óðagot og krafs og það virðist ekkert verksvit vera hjá ríkisstjórninni, það er alveg sama hvað hún tekur sér fyrir hendur - að einungis séu gefnir þrír dagar til að gefa álit á frumvarpinu. Telur hv. þingmaður að það sé nægjanlegt og það séu réttlætanleg vinnubrögð vegna þess að það er margsinnis búið að koma upp og síðast í morgun hvernig staðið var að sölu bankanna, að hugsanleg mistök hafi verið gerð þar, hvað finnst hv. þingmanni um það? Hefði ekki þurft að taka lengri tíma í þetta til að átta sig á þessu? Eins vildi ég líka spyrja hv. þingmann, af því að nú er samkomulag á milli ríkis og sveitarfélaga um að kostnaðarmeta eigi frumvörp sem lögð eru fram á Alþingi, hvaða áhrif þetta hafi á tekjustofna annars vegar sveitarfélaga og hins vegar ríkisins, því að nú er það svo, virðulegi forseti, að ríkisvaldið leggur einfaldlega fram frumvörp sem hrifsa til sín tekjur af sveitarfélögunum, samanber eins og tryggingagjaldið sem er nú þegar búið að taka 2 milljarða af sveitarfélögunum. Ég verð að viðurkenna það, virðulegi forseti, að ég hef miklar áhyggjur af stöðu sveitarfélaganna í landinu en hæstv. ríkisstjórn virðist ekki hafa það þó svo að það hafi verið í fréttum undanfarna daga hversu alvarlegt ástandið þar er. Því vil ég spyrja hv. þingmann: Hvers vegna er þetta frumvarp ekki kostnaðarreiknað og staðið við það samkomulag sem er á milli ríkisvaldsins og sveitarstjórna í landinu?

Virðulegi forseti. Í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar hefur nefndin fellt út þær breytingar sem eru til kostnaðarauka fyrir sveitarfélögin að frátalinni breytingunni sem varðar námsmenn, en við tökum undir það álit sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að námsmenn teljist ekki í virkri atvinnuleit en um leið töldum við að búa hefði mátt betur um hnútana varðandi framfærslu. Nú er það svo að það er í gangi samráðsferli, síðast í gær var fundur með Sambandi íslenskra sveitarfélaga og segja má að sá kostnaður sem þar er verið að áætla námsmönnum er mun meiri en sá sparnaður sem breytingin er talin valda fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð, og það kom fram á fundum nefndarinnar að það var ekki alveg samstaða um það hvort þetta væru réttar tölur hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Það er rétt að við höfðum skamman tíma, enda ákváðum við vegna tímaskorts að taka út greinar sem við töldum ekki nægilega vel rökstuddar eða töldum að kynnu að hafa mun meiri afleiðingar en við gátum farið ofan í saumana á á þessum þremur dögum. En þá vil ég líka segja að í nefndinni á Sjálfstæðisflokkurinn tvo fulltrúa. Annar þeirra, hv. þm. Pétur H. Blöndal, var í efnahags- og skattanefnd á þessum tíma, þar sem undirrituð hefði líka átt að vera en þar var ég inni með varamann, hann kallaði ekki inn varamann, Sjálfstæðisflokkurinn hafði ekki meiri áhuga á málinu en svo að nefndin var ekki mönnuð varamönnum. Mér finnst, þó að við höfum skamman tíma, að ef maður mætir ekki á fundina þá skipti náttúrlega engu máli hvað við höfum langan tíma.

Virðulegi forseti. Þetta var mjög sérkennilegt svar hjá hv. þingmanni. Ég held að hv. þm. Pétur H. Blöndal sé sá þingmaður sem síst er hægt að saka um að vinni ekki vinnuna sína á þingi. Ég held að aðrir mættu taka hann sér til fyrirmyndar og vera hér meira. En þá velti ég fyrir mér: Hvert var hlutverk sjálfstæðismanna á nefndarfundunum? Var það að lesa bréfið frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga? Gat ekki nefndin og meiri hluti nefndarinnar lesið það sjálf? Það kemur fram í athugasemdum frá Samtökum íslenskra sveitarfélaga að þetta eru 2,2 milljarðar. Ég spurði hv. þingmann hvort hún gerði athugasemdir við það. Að sjálfsögðu getur hún ekki gert það vegna þess að frumvarpið er ekki kostnaðarreiknað. Það er það sem þarf að gera. Hvers vegna er þetta gert í svona miklu óðagoti? Hefur ekki verið nægur tími? Hefur ekki núverandi ríkisstjórn setið frá 1. febrúar? Allt sem ríkisstjórnin gerir er handarbakavinna, enda hefur ríkisstjórnin ekkert verksvit. Það er það sem er að. Það er búið að hrifsa af sveitarfélögunum 2 milljarða með hækkun á tryggingagjaldinu og hér gerir Samband íslenskra sveitarfélaga þær athugasemdir að þetta sé hugsanlega kostnaðarauki upp á 2,2 milljarða vegna 5. gr. sem stendur óbreytt. Ég spurði hv. þingmann hvort hún gerði athugasemdir við það. Það þarf ekki að hafa aðra menn eða fulltrúa í nefndunum til að lesa fyrir sig álit og umsagnir, enda fá þeir aðilar sem þurfa að gera athugasemdir og umsagnir við frumvarpið einungis þrjá daga til þess. Hvers konar vinnubrögð eru þetta eiginlega? Og ég spyr: Hvers vegna var ríkisstjórnin ekki komin með þetta miklu fyrr, hvers vegna ekki? Við erum búin að ræða í sumar hvert málið á fætur öðru sem skiptir engu einasta máli og svo koma svona útskýringar og útúrsnúningar þegar menn eru að spyrja. Ég vil spyrja hv. þingmann: Það kemur fram hér af hálfu Sambands íslenskra sveitarfélaga, að ef þessi kostnaðarauki fer yfir á sveitarfélögin muni þau ekki geta veitt þá grunnþjónustu sem þau þurfa annast í velferðarkerfinu. Hefur hv. þingmaður ekki áhyggjur af því? Síðan vil ég enda á því að spyrja hv. þingmann: Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af stöðu sveitarfélaganna eða finnst henni sjálfgefið að hæstv. ríkisstjórn geti þegar henni hentar hrifsað til sín tekjustofna frá sveitarfélögunum án þess að bæta þeim það upp aftur? 

Frú forseti. Ég vil fyrst segja við hv. þm. Ásbjörn Óttarsson að fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga eru mér hulin ráðgáta og hafa verið síðan ég kynntist þeim fyrir tæpum þremur árum. Þar er þessi ríkisstjórn síst verri en fyrri ríkisstjórnir. En varðandi þá 2,2 milljarða sem áætlaðir eru í kostnað fyrir sveitarfélögin þá voru það útreikningar sem voru líka miðaðir við greinarnar þar sem biðtími lengist eftir atvinnuleysisbótum sem nefndin samþykkti ekki. Við viljum ekki gera þessar breytingar að svo stöddu. Í frumvarpinu kemur fram að áætlaður sparnaður af því að námsmenn verða ekki á atvinnuleysistryggingabótum á sumrin í námsleyfum er 370 millj. kr. á næsta ári. Nú er fjárhagsaðstoð sveitarfélaga mun lægri en atvinnuleysisbætur þannig að ég trúi því ekki að kostnaður sveitarfélaganna verði meiri, en ég sagði áðan við hv. þingmann að ríkisstjórnin er nú í samráði við sveitarfélögin út af kostnaðarauka sveitarfélaga og stöðu sveitarfélaga að fara yfir þessi mál. Ég tel að það sé góð verkstjórn í ríkisstjórninni, hún kunni vel til verka en aðstæður eru með slíkum hætti að það væri fráleitt að telja að hér ætti allt að geta gengið eins og smurt. Hér er allt á öðrum endanum en ríkisstjórnin ber sig af mikilli festu og dugnaði í þeim erfiðu málum sem verið er að fást við.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að gera mjög alvarlegar athugasemdir við ummæli hv. varaformanns nefndarinnar, Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur, áðan og vil ég óska eftir að hún hlusti á mál mitt. Ég er ekki vanur því að sinna ekki vinnu minni á Alþingi, ég hef alltaf séð til þess, ef ég skyldi vera nauðsynlega forfallaður annars staðar, að óska eftir varamanni fyrir mig í þeim nefndum sem ég á að vera. En þegar Alþingi sjálft skipuleggur mig á tvo staði get ég ekkert að því gert og þannig var í þessu tilfelli. Búið var að skipuleggja mig aftur og aftur á tvo staði og að því get ég ekki gert og þá finnst mér að Alþingi sjálft eða nefndasviðið þurfi að leita lausna á því en ekki ég. Þetta er afstaða mín. Mér finnst það virkilega ómaklegt hjá hv. þingmanni að koma svona að mér. Ég hef setið hérna kvöld eftir kvöld og langt fram á morgna, sofið einn tíma á nóttunni og mætt svo á nefndarfundi stundvíslega. Ég er virkilega sár yfir þessu. Nefndarálitið. Minni hlutinn gerir alvarlega athugasemd við þann hraða og óðagot, eins og allt annað hérna, sem einkennir framlagningu og vinnslu frumvarpsins. Ríkisstjórnin hefur haft nærri 11 mánuði til að semja þessi frumvörp og það á ekki að þurfa að koma með þau með svona gífurlegum hraða rétt fyrir lok ársins. Umsagnaraðilar allir kvörtuðu undan tímaleysi og naumum tíma svo ég tali ekki um hve mikil hætta er á því að villa verði gerð í lagasetningu sem er mjög alvarlegt. Svo kvörtuðu umsagnaraðilar líka undan því að ekkert samráð hafi verið við þá haft og væri það einsdæmi líka. Þetta er allt á sömu bókina lært. Við tökum undir það sem var í frumvarpinu að það sé markmiðið að koma á meiri festu við framkvæmd atvinnuleysistrygginga, að koma í veg fyrir misnotkun og auka virkni atvinnuleitenda. Þetta erum við búin að fara í gegnum allt saman. Þess vegna vekja breytingartillögur meiri hlutans furðu, þær ganga út á að veikja aftur þetta eftirlit með kerfinu og það sem upphaflega var lagt af stað með. Ákvæði frumvarpsins gekk út á það að veita Vinnumálastofnun nauðsynleg tæki til að taka á þeim sem gerast brotlegir við lögin. Ég er þá að tala um fólk sem brýtur lögin, frú forseti, ekki einhverja sem hafa þörf á því heldur einhverja sem ekki hafa þörf á því að fá bætur og brjóta lögin með einhverjum hætti, svíkja út atvinnuleysisbætur og eru í reynd að taka fé með sviksamlegum hætti úr sameiginlegum sjóðum þjóðarinnar. Einmitt núna þegar mest á reynir kemur í ljós að fólk er að misnota kerfið, það hefur komið í stórum stíl í ljós að fólk er að misnota kerfið, einmitt nú þegar er kreppa og spara þarf alls staðar og allir eiga að standa saman er virkilega til fólk í landinu sem er í fullri vinnu og misnotar kerfið. Og eins og hingað til á að taka á þessu fólki með því að klappa því á öxlina og segja: Svona gerir maður ekki, þetta er ljótt. Haltu bara áfram. Og meiri hluti nefndarinnar leggur til að þessi ákvæði sem átti að skerpa á séu veikt aftur. Á fundi nefndarinnar kom fram að miðlun, eftirfylgni, aðstoð og annarri þjónustu Vinnumálastofnunar sé ábótavant og telur minni hlutinn að skoði beri alvarlega að flytja Atvinnuleysistryggingasjóð til aðila vinnumarkaðarins sem eru mun nær atvinnulífinu og betur til þess fallnir að sinna verkefninu. Þetta finnst mér þurfa að skoða. Þá tekur minni hlutinn undir þau sjónarmið sem höfð eru uppi í nefndinni að stór hluti þess vandamáls sem glímt er við sé skortur á atvinnu frekar en atvinnulaust fólk. Það er ekki atvinnulausa fólkið sem er vandamál, vandamálið er skortur á atvinnu. Meiri hlutinn leggur ekki áherslu á sköpun starfa eða raunhæfar lausnir til eflingar atvinnulífi og átelur minni hlutinn hann fyrir það. Vil ég í því sambandi nefna öll þau skattalagafrumvörp sem núna eru á döfinni sem gera ekkert annað en minnka atvinnu í landinu. Samband íslenskra sveitarfélaga gagnrýnir harðlega að frumvarpið sé lagt fram án þess að metinn sé kostnaðarauki sveitarfélaganna vegna breytinganna eins og skylt er samkvæmt samkomulagi Sambands íslenskra sveitarfélaga, félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra frá 30. desember 2005 um kostnaðarmat lagafrumvarpa og stjórnvaldsfyrirmæla gagnvart sveitarfélögunum. Sambandið telur að umtalsverður kostnaðarauki fyrir sveitarfélögin felist í þessum breytingum, m.a. vegna framfærslu námsmanna í námshléum. Minni hlutinn tekur undir þessa gagnrýni og átelur að ekki hafi verið leitað leiða til að vinna úr þessu vandamáli í nefndinni eða einfaldlega hafna þessari breytingu þar til heildstæð lausn liggur fyrir. Í 28. gr. frumvarpsins er lagt til að sveitarfélög geti sett þau skilyrði fyrir fjárhagsaðstoð að sá sem sækir um slíka aðstoð sé í virkri atvinnuleit eða taki þátt í vinnumarkaðsaðgerðum. Þarna finnst mér að hafi vantað bara eitt orð, vinnumarkaðsaðgerðum Vinnumálastofnunar. Þá hefði þetta verið alveg á tæru. En þetta ákvæði þarf að skoða miklu betur og við tökum undir það að fresta því en leggjum til að nefndin, þ.e. hv. félags- og tryggingamálanefnd, fari strax í gang með það að vinna sjálf að því að leysa þetta vandamál á milli sveitarfélaganna og Atvinnuleysistryggingasjóðs. Það getur ekki verið, frú forseti, að sveitarfélögin eða framfærsluskylda sveitarfélaga nái yfir fólk sem ekki vill vinna, það getur ekki verið. Framfærsluskylda sveitarfélaga er gagnvart einstaklingum sem þurfa hjálpar við, ekki fyrir þá sem ákveða að vinna ekki og þurfa engrar hjálpar við, gætu algerlega bjargað sér ef þeir kærðu sig um. Ég held að þetta þurfi að kanna miklu betur og nefndin geti sjálf farið í gegnum það hvernig þessi grein eigi að orðast. Ég legg til að hún geri það sem allra fyrst og komi svo með breytingartillögu svipaða og 28. gr. frumvarpsins, þannig að sveitarfélögin geti tekið á því fólki sem ekki vill taka þátt í virkum vinnumarkaðsaðgerðum og leitar til sveitarfélaganna. Því miður er margt af því ungt fólk og ég held að kerfið í dag sé að leiða mjög margan ungan manninn og konuna inn á villigötur sem reynist viðkomandi einstaklingum afskaplega slæmt þegar fram líða stundir, skortur á menntun, skortur á þekkingu, skortur á reynslu, skortur á því að hafa komið sér áfram, og verði algerlega háðir einhverju velferðarkerfi. Það er eitthvað sem ég vil ekki. Ég vil að velferðarkerfið sé fyrir þá sem virkilega þurfa á því að halda vegna þess að þeir verða fyrir áföllum í lífinu en ekki vegna þess að þeir hafi lent inn á einhverju kerfi. Við undirstrikum aftur að það eru forkastanleg vinnubrögð að leggja frumvarpið svona seint fram sem raun ber vitni og afgreiða það eftir svo skamman tíma í nefnd. Þá telur minni hlutinn breytingartillögur meiri hlutans til þess fallnar að skaða málið frekar en hitt. Undir nefndarálit þetta rita hv. þm. Pétur H. Blöndal framsögumaður og hv. þm. Jón Gunnarsson.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að biðja hv. þm. Pétur H. Blöndal afsökunar. Mér þykir fyrir því að hann hafi upplifað orð mín með þessum hætti. Ég sit með hv. þingmanni í tveimur nefndum og veit að fáir eru vinnusamari en hann hér í þinginu. Það sem ég átti við var - og ég átti við sama vandamál að glíma, að vera skipulögð á tvo fundi samtímis - að það hefði mátt kalla inn varafulltrúa. Ég var sjálf óánægð með að geta ekki setið í báðum mínum nefndum, en við vorum líka hér daga og nætur áður í umræðum um Icesave sem gerði það að verkum að nefndastörf frestuðust. Þess vegna var þessi samþjöppun í nefndatöflu. Ég vil sem sagt endurtaka afsökunarbeiðni mína til hv. þm. Péturs H. Blöndals, ég ætlaði mér ekki með neinu móti að gefa í skyn að hann sinnti ekki þingstörfum með miklum sóma. Ég er sammála hv. þingmanni um það að við erum að draga úr viðurlögum en við tökum heils hugar undir með því að tryggja tæki fyrir Vinnumálastofnun til að koma í veg fyrir eða sanna bótasvindl. Þetta teljum við grundvallaratriði til þess að sátt ríki um okkar kerfi og að það sé ekki misnotað. En við töldum ákvæðin um lengingu biðtíma ekki nægilega rökstudd þar sem fram kom að Vinnumálastofnun virðist ekki nota þessi úrræði mikið og teljum við því alvarlegt að herða viðurlög sem gætu haft ófyrirséðar afleiðingar á svo skömmum tíma. Nú eru þetta breytingar sem varða ekki fjárlögin en við teljum að vel megi skoða þetta nánar, en við töldum ekki eðlilegt á svo stuttum tíma að gera svo viðamiklar breytingar enda 

Frú forseti. Ég tek afsökunarbeiðni hv. þingmanns, hún er maður að meiri. Varðandi það að mikilvægt sé að komast að því hverjir séu að brjóta lögin hefur það nú ekki þótt vera nóg í skattalögunum að komast að því. Þar eru mjög ströng viðurlög, dagsektir upp á 1% á dag í staðgreiðslunni, síðan álög, dráttarvextir o.s.frv. og ef í harðbakkann slær lenda menn í fangelsi. Margir hafa lent í fangelsi fyrir það að hafa ekki staðið skil á sköttum sem þeim bar að borga til ríkisins. Ég sé engan mun á þeim og hinum sem eru að taka úr sameiginlegum sjóðum án þess að eiga rétt á því. Ég sé ekki stóran mun á því. Það er ekki nóg að finna út úr því hverjir eru að gera það, það þarf líka að hafa refsingar við því og þær eru allt of veikar. Þetta er nú kannski það sem er vandamálið í kerfinu í dag að refsingarnar eru svo veikar að kerfið er illilega misnotað. Það gerir það að verkum að skoðun almennings á þessum bótakerfum okkar er sú að þau séu ekki nægilega trúverðug. Menn hafa ekki nægilega mikið traust á þeim og menn kannski skynja þau ekki sem slík, en bótakerfi eru alltaf ætluð til þess að bæta þeim sem hafa farið halloka það upp úr sameiginlegum sjóðum þannig að þeir megi komast af með sæmilegum hætti. Öll misnotkun er mjög skaðleg fyrir þá sem þurfa á kerfinu að halda. Það er líka mjög skaðlegt hvað varðar vilja skattgreiðenda til að borga inn í kerfið. Auðvitað kemst slík misnotkun upp út um allt í kerfinu og fólk þekkir því miður allt of margar sögur af misnotkun sem ekki er gott fyrir kerfið.

Virðulegi forseti. Ég er fegin að hv. þingmaður tók vel undir afsökunarbeiðni mína enda er okkur vel til vina og mér hefði þótt það erfitt að hann væri mér reiður til lengri tíma. Meiri hluti nefndarinnar er algjörlega sammála því að koma þurfi í veg fyrir misnotkun á sameiginlegu tryggingakerfi borgaranna. Það hlýtur að vera grundvallaratriði til að sátt ríki um þau tryggingakerfi sem við höfum sem halda uppi velferð hér í landinu. En við töldum að með lengingu á viðurlögum gætum við verið að reiða hátt til höggs gagnvart þeim hópi sem er hvað veikastur á íslenskum vinnumarkaði. Þetta þýðir ekki að við teljum ekki ástæðu til að skoða hvort við séum með of mikla linkind við þá sem eru kannski alls ekki í viðkvæmri stöðu heldur eru óprúttnir, en við töldum að þarna værum við að skjóta spörfugl með fallbyssu. Atvinnuleysi og atvinnuleysistryggingar eiga eftir að taka mikinn tíma félags- og tryggingamálanefndar á komandi vorþingi. Þar þurfum við bæði að fara ofan í saumana á því hvernig verið er að vinna með vinnumarkaðsúrræði, hvernig verið er að aðstoða þá sem eiga við langtímaatvinnuleysi að stríða og hvernig verið er að aðstoða ungt fólk með litla menntun, sem er fjölmennasti hópurinn á atvinnuleysisskrá. Þá munum við líka fara yfir það með Vinnumálastofnun hvort hún telji að herða þurfi á viðurlögum eða hvort þau tæki sem við gáfum henni til að koma í veg fyrir bótasvindl dugi.

Frú forseti. Það fólk sem er í fullri vinnu og þiggur atvinnuleysisbætur á að mínu mati ekki samúð skilið. Það eru líka dæmi um það að skattgreiðendur sem reka t.d. fyrirtæki reyni í lengstu lög að halda fyrirtækjunum gangandi löngu eftir að það er orðið óskynsamlegt, til þess að viðhalda atvinnu starfsmanna sinna og ganga jafnvel á svig við lögin, iðulega, með því að halda eftir sköttum af launum starfsmanna og nota í reksturinn. Auðvitað eiga þeir ekki að gera það en þeir gera það samt til þess að viðhalda og bjarga fyrirtækinu og svo fer allt á hausinn og þeir sitja uppi með þá skömm að hafa gert þetta og eiga að sjálfsögðu að sæta ábyrgð. Ég held að þeir séu ekkert mikið betur fallnir til þess að taka ábyrgðina en þeir sem svíkja bætur úr velferðarkerfinu. Þeir hafa lent í ákveðinni stöðu og ég hef vissan skilning á því þó að ég hafi ekki skilning á því að menn brjóti lög, en þeir lenda oft í þessari stöðu. Þeir lenda svo í því að þurfa að borga gífurlegt álag, 1% á dag, dráttarvexti o.s.frv. og tvöfaldar sektir ef það sannast, allt með réttu, og ef þeir borga ekki eða hafa gert eitthvað enn verra lenda þeir í fangelsi. Þetta eru skattalögin öðrum megin. Menn geta lent í þessu af ýmsum ástæðum og alls konar sögur eru til. Hins vegar eru það svo bótaþegarnir sem hafa verið að stela en eru í fullri vinnu - við þurfum að hafa það í huga, frú forseti, að þeir eru í fullri vinnu og þiggja svo bætur úr velferðarkerfinu sem við erum að skerða út um allt núna. Ég sé það ekki sem minni glæp. Þá er ekki verið að skjóta spörfugla með fallbyssum, svo að ég taki það dæmi.

Frú forseti. Ég er á áliti meiri hluta félags- og tryggingamálanefndar með fyrirvörum og ég ætla að útlista þá fyrirvara hér og nú. Í fyrsta lagi varðar fyrirvari minn umræddan flýti á meðferð frumvarpsins. Það er alveg rétt, menn fengu þrjá daga til að gefa álit sitt á frumvarpinu, hagsmunaaðilar í samfélaginu. Það er allt of lítill tími. Enn og aftur, eins og í því máli sem við ræddum hér áðan varðandi almannatryggingar, er ástæða til að gagnrýna þetta. Það má ekki verða viðvarandi venja í þinghaldinu að mál af þessu tagi sem ættu fyrir löngu að vera komin inn í þingið - það er engin ástæða til þess að þetta mál eigi að vera með einhverjum flýti, það má ekki verða rauður þráður að mál af þessu tagi komi hingað með engum fyrirvara og dembist yfir þingheim og hagsmunaaðila. Það leiðir til vondrar löggjafar og því megum við ekki við. Fyrirvari númer tvö varðar námsmenn. Ég styð 5. gr. frumvarpsins, um það að námsmenn í námsleyfi á sumrin fái ekki framfærslu sína af atvinnuleysistryggingakerfinu, enda eru þeir ekki í virkri atvinnuleit, þeir eru enn þá í námi. Fyrirvarinn lýtur að því að samt sem áður verði að tryggja þessum hópi framfærslu. Ef hann fær ekki sumarvinnu til þess að dekka þessa þrjá mánuði sem hann er ekki á námslánum verður einhvern veginn að mæta þeirri framfærsluþörf. Ég held að hækkun framfærslugrunns námsmanna upp í 120 þús. kr., eða hvað það var, sé ekki nóg til að mæta fjárþörf námsmanna ef þeir fá ekki vinnu á sumrin. Það verður að taka á fjárþörf námsmanna á sumrin ef þeir fá ekki vinnu innan þess framfærslukerfis sem gildir um námsmenn, sem er auðvitað Lánasjóður íslenskra námsmanna. Fyrirvari minn lýtur að því að farið verði í það og ég hef heyrt ávæning af því að það samráðsferli sé til staðar og sé hafið við LÍN - að það verði sem sagt tryggt að LÍN taki á þessari framfærsluþörf námsmanna sem fá ekki vinnu á sumrin, t.d. með því að opna fyrir heimildir til láns frá LÍN í 12 mánuði, hugsanlega með einhverjum skilyrðum. Ég held að það sé rétt nálgun á stöðu námsmanna, að meginreglan sé sú að þeir þiggi framfærslu sína frá Lánasjóði íslenskra námsmanna á meðan þeir eru í námi en þá þarf að gera breytingar á Lánasjóði íslenskra námsmanna og það þarf að ganga í það af röggsemi. Ég tel líka mikilvægt að vakta þetta ákvæði með það að menn geti fengið atvinnuleysisbætur ef þeir eru í 10 námseiningum, en hins vegar fái þeir ekki námslán nema þeir séu, ég held að það sé rétt, með 20 námseiningar. Þannig að menn geta lent á milli skips og bryggju í þessu kerfi, eiga hvorki heima í atvinnuleysisbótakerfinu né námslánakerfinu. Meiri hluti nefndarinnar, með mig innanborðs, gerir ákveðna breytingartillögu hvað þetta varðar þannig að Vinnumálastofnun fái heimild til þess að leggja mat á einstök tilfelli svo að mögulegt sé fyrir Vinnumálastofnun að veita atvinnuleysisbætur ef fólk er að leita sér að hlutanámi í sinni bágu stöðu og falli ekki milli tveggja kerfa. Þetta tel ég mjög mikilvægt. Þriðji fyrirvarinn varðar boðaðar vinnumarkaðsaðgerðir. Það varðar ekki síst þetta sem ég er að segja um námsmenn. Ef við ætlum að taka námsmenn af atvinnuleysisbótum á sumrin verða að fylgja einhverjar vinnumarkaðsaðgerðir þeim til handa þannig að þeir lendi ekki framfærslulausir á sumrin og vinnumarkaðsaðgerðir séu líka til þess að tryggja námsmönnum vinnu á sumrin. Svo eru náttúrlega boðaðar vinnumarkaðsaðgerðir fyrir ungt fólk 18–25 ára sem hefur fallið úr námi. Þessar aðgerðir hafa verið boðaðar en við eigum enn eftir að sjá þær. Ég styð frumvarpið í þeirri trú að þær vinnumarkaðsaðgerðir fari að líta dagsins ljós og að þær séu metnaðarfullar. Ég tel að breytingar sem meiri hlutinn leggur til á frumvarpinu séu til bóta. Þar á meðal eru breytingar á svokölluðum biðtímaákvæðum sem ég held að hafi ekki verið nægilega rökstuddar í frumvarpinu. Þess vegna gerir nefndin það að tillögu sinni að þeir liðir frumvarpsins verði einfaldlega kallaðir til baka og þeim alla vega frestað. Ef þessir liðir frumvarpsins færu í gegn, þeir liðir frumvarpsins sem varða biðtíma á atvinnuleysisbótum, held ég að sterkar röksemdir séu fyrir því að það mundi leiða til verulegs kostnaðarauka fyrir sveitarfélögin. Ég ítreka því það sem kom fram í máli hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur hér áðan að breytingar sem nefndin leggur til á frumvarpinu munu leiða til þess að kostnaðarauki á sveitarfélögin verði miklu minni en Samband íslenskra sveitarfélaga hefur reiknað með. Það tel ég að sé mjög brýnt og mikilvægt mál. Áætlað er að spara 370 milljónir í atvinnuleysistryggingakerfinu með því að taka námsmenn af atvinnuleysisbótum á sumrin og það er mikilvægt að þessi peningur lendi ekki að fullu á sveitarfélögunum. Hér er verið að herða ýmis viðurlög. Heimild er til þess að kalla atvinnuleitendur inn með mjög skömmum fyrirvara. Það er mjög mikilvægt að Vinnumálastofnun hafi heimild til þess að athuga hvort fólk sé raunverulega í virkri atvinnuleit og hvort fólk sé statt á landinu. Við höfum fengið fullvissu fyrir því að þetta ákvæði, þetta tól, verði notað af hófsemd og yfirvegun og ákvæði um það að tilkynna beri um tilfallandi vinnu samdægurs. Ég held að þetta sé mikilvægt tól fyrir Vinnumálastofnun. Varðandi viðurlög við því að gefa Vinnumálastofnun rangar upplýsingar, vera sem sagt í vinnu, svartri atvinnustarfsemi, og þiggja bætur á meðan - ég tek heils hugar undir orð hv. þm. Péturs H. Blöndals þess efnis að það er mjög alvarlegt ef fólk gerir slíkt. En ég skil það svo að við séum að herða viðurlög við þessu miðað við það hvernig lögin eru núna. Eins og lögin eru núna missir fólk rétt til atvinnuleysisbóta í tvö ár ef það verður uppvíst að þessu. Í mínum huga þýðir það bara það að þetta fólk heldur áfram að vinna svart eða hvað það er sem það var að gera. Svo eru líka í núgildandi lögum ákvæði um það að fólk eigi að endurgreiða bæturnar með 15% álagi. Ég held að það sé nokkuð ríflegt, sérstaklega fyrir fólk sem er í mjög slæmri stöðu. Bæturnar eru svo aðfararhæfar og ef um stórfelld svik er að ræða er það lögreglumál. Eins og frumvarpið lítur út núna er gert ráð fyrir að fólk sem verður uppvíst að því að gefa Vinnumálastofnun rangar upplýsingar hvað þetta varðar, lýgur til um vinnu sína, missi einfaldlega réttinn til atvinnuleysisbóta og verði að vinna í 12 mánuði til að vinna sér þann rétt aftur. Þetta eru nokkuð hörð viðurlög við bótasvikum og auk þess yrði viðkomandi gert að endurgreiða bæturnar með 15% álagi. Þannig að fólk beinlínis missir áunninn rétt og verður að vinna sér hann inn aftur. Það hefur líka þá kosti að fólk verður að koma úr fylgsnum svartrar atvinnustarfsemi og upp á yfirborðið og gefa tekjur fram til skatts til þess að vinna sér inn rétt til atvinnuleysisbóta. Þetta er því hvati gegn svartri atvinnustarfsemi þegar þetta er sett svona fram. Þannig að ég styð þetta. Ég styð það heils hugar að taka þak hlutabóta niður um 100 þúsund eins og breytingartillögur meiri hlutans gera ráð fyrir. Ég held að lagt hafi verið af stað í frumvarpinu með ansi rausnarlegt þak á hlutabótum miðað við margt annað. Að síðustu styð ég það að felldur verði brott úr frumvarpinu liður sem lýtur að breytingu á félagsþjónustu sveitarfélaga, að sveitarfélögin megi skilyrða aðstoð sína. Eins og kemur fram í nefndarálitinu hafa sveitarfélögin ákveðnar heimildir í þessum efnum. Þess þarf líka að gæta að það er stjórnarskrárbundinn réttur þjóðfélagsþegnanna að fá framfærslu einhvers staðar. Það kann að vera, meira að segja er það verulega líklegt, að ákveðinn hópur Íslendinga þrífist einfaldlega illa í vinnu. Sá hópur þarf að fá sína framfærslu einhvers staðar og þann stjórnarskrárbundna rétt, þegar svo illa er komið, er afskaplega erfitt að skilyrða.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns koma aðeins inn á meðferð þessa máls í þinginu. Það er alveg greinilegt að mikið óðagot hefur verið við vinnu frumvarpsins, bæði hvað varðar nefndavinnuna og eins hvernig staðið er að þessu í alla staði. Það að gefa umsagnaraðilum einungis þrjá daga til að gefa umsögn um frumvarpið segir allt sem segja þarf. Hér er verið að fara af stað og vinna málið á allt of stuttum tíma. Hv. þingmenn koma síðan og halda því fram að hæstv. ríkisstjórn hafi einhverja festu í málunum. Það eru hin mestu öfugmæli. Við þurfum ekki annað en rifja upp það sem hefur gerst hér á undanförnum vikum, t.d. í því máli sem við ræddum hér á undan, breytingar á Fæðingarorlofssjóðnum. Menn hafa kastað því hér á milli sín margsinnis, hvernig það er gert, menn gefa misvísandi upplýsingar út og suður. Svo að menn njóti sannmælis vil ég geta þess að það er líka gott ef fólk skiptir um skoðun ef það sér villur í því sem það er að gera, ég er ekki að gagnrýna það. En það hefur verið mjög mikið óðagot á mörgum málum hér og er hægt að nefna þau hér í löngu máli. Ég ætla svo sem ekki að eyða tíma mínum í það en vil þó sérstaklega nefna eitt mál sem við fjölluðum um hér í morgun. Við afgreiddum í gærkvöldi fjáraukalögin eftir 3. umr. og gerðum að lögum. Síðan kom það í ljós í morgun, á fundi fjárlaganefndar, að hugsanlega væru ágallar þar inni sem sneru að því að ekki væri heimild í 6. gr. fjáraukalaga til að framkvæma sölu á bönkunum. Það getur í framtíðinni skapað ríkissjóði, ef það reynist rétt sem Ríkisendurskoðun bendir á, stórar fjárhagsskuldbindingar þegar fram líða stundir. Við þurfum því að breyta vinnubrögðunum. Ég hef ekki setið á þingi, virðulegi forseti, nema frá því í vor og þó að ástandið sé með óeðlilegum hætti, það skal viðurkennt, þá getum við samt gefið okkur tíma í að vinna þau mál vel sem þarf að gera. Við höfum eytt töluverðum tíma í alls konar gutl sem ekki þarf að eyða tíma í og það væri skynsamlegra ef við hefðum t.d. getað snúið okkur að því sem við hefðum getað gert betur. Virðulegi forseti. Ég vil taka upp þráðinn frá því sem hv. þm. Pétur H. Blöndal var að tala um hér áðan. Þó að vissulega sé verið að herða á viðurlögum gagnvart fólki sem er að svíkja út atvinnuleysisbætur verð ég að harma það að dregið hafi verið úr því frá því sem lagt var af stað með í upphafi. Það er stóralvarlegt mál þegar fólk svíkur út atvinnuleysisbætur og það er verið að gera það í töluverðum mæli. Það er verið að svíkja út bætur. Það er mjög slæmt. Mér fannst samlíkingin hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal góð en hann líkti því við það þegar menn svíkja út skatta. Mjög hörð viðurlög eru við því og það á líka að vera þegar fólk er að svíkja fé út úr ríkissjóði, hvort sem það er í formi atvinnuleysisbóta eða einhverju öðru. Þess vegna þarf að herða þessar reglur til muna. Mig langar að rifja það hér upp, virðulegi forseti, að á næsta ári er gert ráð fyrir því að ríkissjóður greiði 30 milljarða í atvinnuleysisbætur. Reyndar kemur stærsti hlutinn af því í gegnum tryggingagjaldið en útgjöldin á næsta ári eru 30 milljarðar, sem verða að sjálfsögðu teknir af atvinnulífinu, sem er skattur á atvinnu, þannig að það segir sig sjálft að þarna verður að bregðast við. Eins og það er sárt, virðulegi forseti, að horfa upp á fólk sem missir vinnuna og hefur því ekki tækifæri til að sjá fyrir fjölskyldu sinni, sjá henni farborða, þá er mjög dapurlegt að horfa upp á að verið sé að svíkja út bætur. Ég vil líka árétta, og við þurfum ekki annað en fylgjast með fréttum og vitum það öll sem sitjum hér í þessum sal, að á sama tíma og við erum með þetta hörmulega atvinnuleysi, sem reiknað er með að verði 9,6% á næsta ári, erum við samt sem áður að flytja inn fullt af erlendu vinnuafli til að vinna vinnuna sem þarf að vinna í frumgreinunum, í sjávarútvegi, í landbúnaði, í þjónustu á öldrunarstofnunum og margt fleira. Það er dálítið sérkennilegt að upplifa það og ég hef miklar áhyggjur af því vegna þess að það er mjög slæmt fyrir fólk að venjast á það að vera á atvinnuleysisbótum. Margar rannsóknir segja að fólk sem lendir í því - og við þekkjum það frá öðrum löndum - festist jafnvel kynslóð eftir kynslóð í þessari gildru. Það er eins og fólk hafi sig ekki út á atvinnumarkaðinn. Það hafa líka komið fyrir fjárlaganefnd í sumar margir fulltrúar sem hafa sagt að fullt sé af fólki á atvinnuleysisskrá í byggðarlaginu en samt sem áður gangi mjög erfiðlega að fá fólk til þess að vinna í upplýsingamiðstöðvum og þar fram eftir götunum, vinna í söfnum og svona, sem er mjög bagalegt. Það kemur líka fram í umsögn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga að þeir reikni með að það séu 2,2 milljarðar, en hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir sagði hér áðan að eftir þær breytingar sem orðið hafi á frumvarpinu, sé talið að það gæti numið allt að 370 milljónum, þ.e. kostnaðaraukinn fyrir sveitarfélögin. Það er mjög mikilvægt að kostnaðarreikna frumvörp af þessu tagi því að sveitarfélögin eru að sjálfsögðu líka opinber þjónustuaðili og veita mikla grunnþjónustu. Það er gríðarlega slæmt að þurfa að ganga á rétt sveitarfélaganna og taka tekjur frá þeim og færa inn í ríkissjóð án þess að það sé bætt. Það er því mjög mikilvægt að breyta þessum vinnubrögðum og ég hvet hv. félagsmálanefnd til þess. Hv. þingmaður sagði líka hér áðan, þegar ég gerði athugasemd við þetta í andsvari, að þetta hefði ekki verið til eftirbreytni það sem verið hefur undanfarin ár. Ég tek heils hugar undir það með hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur. Ég hef starfað í sveitarstjórnarmálum mjög lengi, eða töluvert lengi - hef verið í sveitarstjórnarmálum í 15 ár og verið í forsvari fyrir sveitarfélag - og menn geta ekki skýlt sér á bak við það í dag að fyrrverandi stjórnvöld hafi ekki staðið sig vel, það er ekki til eftirbreytni fyrir þá sem taka við. Ég hvet hv. félagsmálanefnd til að kostnaðarreikna frumvörp þannig að það liggi klárlega fyrir hvaða áhrif það hefur á sveitarfélögin. Virðulegi forseti. Breyting á tryggingagjaldinu 1. júlí sl., þegar það var hækkað um 1,66%, þýðir á þessu ári 700 millj. kr. útgjaldaaukningu fyrir sveitarfélögin, það þýðir 1.300 milljónir á næsta ári í útgjaldaaukningu fyrir sveitarfélögin, sem eru 2 milljarðar. Það er verið að taka 2 milljarða frá sveitarfélögunum til þess að rétta af ríkissjóð. Það var sagt og kynnt í fjárlaganefnd, þegar þetta var lagt fram, að þessi tekjumissir sveitarfélaganna yfir til ríkisins yrði leiðréttur í samningum á milli ríkis og sveitarfélaga, en það hefur svo oft áður gerst að ekki er staðið við það. Það er ekki leiðrétt. Það er alltaf farið í einhverjar hókus pókus æfingar, reynt að gera þetta í gegnum jöfnunarsjóðinn og þetta skilar sér aldrei. Þetta á bara að vera klárt og kvitt í mínum huga. Ef þetta þýðir ákveðna útgjaldaaukningu fyrir sveitarfélögin til ríkisins, þ.e. annars vegar beinar tekjur til ríkisins eða kostnaðarfærslu á milli ríkis og sveitarfélaga, á bara að laga það með mjög einföldum hætti. Ef upphæðin er t.d. 100 milljónir á það bara að vera ein greiðsla og ekkert vera flókið í kringum það og ekkert að blanda Jöfnunarsjóði sveitarfélaga til þess að enginn skilji nokkurn hlut í neinu. Þetta á ekki að vera flókið. Grunnskólarnir voru færðir frá ríki til sveitarfélaga og frá því það var gert hafa sveitarfélögin kvartað yfir því og sýnt fram á það að ekki komu nógu sterkir tekjustofnar með þeim skuldbindingum sem sveitarfélögin taka á sig. Og til að nefna eitt til viðbótar: Þegar menn breyttu hlutafélagalögunum og leyfðu einstaklingum að færa atvinnurekstur sinn yfir í einkahlutafélög hröpuðu tekjustofnar margra sveitarfélaga, þar á meðal þess sveitarfélags sem ég bý í. Það var skýr lína þar á milli og við töpuðum stórum tekjum og það er mjög bagalegt. Það færðist þá frá ríkinu yfir til sveitarfélaga og síðan farið í einhverjar æfingar með því að jafna það yfir öll sveitarfélög á landinu þannig að þetta er hlutur sem við verðum að breyta. Það á að láta kostnaðarreikna frumvörpin til þess að þetta gangi eftir, það er mjög mikilvægt. Ég beini því í mikilli vinsemd til hv. félagsmálanefndar að hún breyti þessum vinnubrögðum þannig að það liggi alveg klárt fyrir hvað verið er að gera. Það er líka mjög alvarlegt það sem kemur fram í umsögn frá sveitarfélögunum um það að sveitarfélögin standa mjög illa og ég hef verulegar áhyggjur af því. Ég hef verulegar áhyggjur af mörgum sveitarfélögum í landinu. Eftir að hafa hlustað á fulltrúa þeirra koma fyrir fjárlaganefnd og segja okkur hvernig ástandið er þá hef ég verulegar áhyggjur. Verulegar áhyggjur, ég leyni því ekki neitt. Það er ekki neinn pólitískur spuni í mér. Það er alveg sama hver væri að stýra landinu, ég mundi eftir sem áður hafa þessar áhyggjur. Það eru líka margir aðrir samningar sem sveitarfélögin hafa verið að gera við ríkisvaldið sem ekki skila sér til baka. Það kemur reyndar líka fram í umræddri umsögn að ef gengið er mjög nærri tekjustofnum sveitarfélaganna og fært yfir til ríkisins muni það verða með þeim hætti. Við vitum öll að útgjaldaskuldbindingar sveitarfélaganna eru svipaðar og gerist með ríkið, þetta eru að mestu leyti laun sem erfitt er að fara í nema ná samkomulagi við viðkomandi stéttarfélög sem er erfitt. Þá verður að draga mjög úr grunnþjónustunni sem getur orðið grafalvarlegt mál, hvort sem það er félagsþjónustan eða skólarnir. Skólarnir eru jú það dýrasta og kostnaðarsamasta sem sveitarfélögin reka. Virðulegi forseti. Ég held ég hafi komið öllum skoðunum mínum á framfæri. Ég vil að endingu hvetja hv. félagsmálanefnd til að láta kostnaðarreikna frumvörpin. Við þurfum ekki að vera í þessum deilum, þetta á að vera klárt og klippt þannig að það sé ekki með þeim hætti. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir sagði að hugsanlega stæði til að herða þessar reglur, ef fólk er að taka sér bætur sem það á ekki rétt á, á vorþinginu og ég hvet hv. félagsmálanefnd til þess og heiti henni stuðningi. Við getum ekki greitt fólki atvinnuleysisbætur heima á sama tíma og verið er að flytja fólk inn til að vinna þessi störf. Við bregðumst síðan við með því að leggja auknar álögur á þá sem eru að vinna og standa skil á sköttum sínum, á þá sem eru heiðarlegir. Þessu verðum við að breyta.

Frú forseti. Ég vil taka upp þráðinn frá umræðu hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar varðandi bótasvik og viðurlög við þeim eða það að hafna vinnu og viðurlög við því. Ég gæti ekki verið meira sammála því að það er mjög alvarlegt ef um tryggingasvik er að ræða. Ég vil líka benda á að við getum hert viðurlögin ansi mikið en það hefur engin áhrif ef við tryggjum ekki tæki til að koma upp um bótasvikin. Þar byrjum við. Síðan þurfum við að meta hvort verið sé að nota þau úrræði sem eru til staðar og hvort þau kannski dugi. Um leið og við gefum út skýr skilaboð, um að við ætlum að standa vörð um kerfið okkar, megum við heldur ekki vera með þann tón þegar við gerum breytingar að við gerum þá sem á bótunum eru að mögulegum sökudólgum. En ef í ljós kemur að það er vandamál að viðurlögin séu of léttvæg gagnvart þeim sem eru að svíkja bætur er ég að sjálfsögðu tilbúin til að endurskoða þessi ákvæði. Mig langar að segja varðandi fjármálaleg samskipti sveitarfélaganna: Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa brýningu og mun héðan í frá tryggja það að ef við teljum að ekki hafi nægilega vel verið farið yfir kostnaðaráhrif fyrir sveitarfélög í hv. félags- og tryggingamálanefnd þá munum við óska eftir kostnaðarumsögn frá fjármálaráðuneytinu. En ég ætla ekki að fordæma vinnubrögðin í frumvarpinu og ég tel að hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra muni fara yfir það í ræðu sinni á eftir.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því sem hv. þm. Sigríður I. Ingadóttir sagði, að hún mundi beita sér fyrir því að láta kostnaðarreikna frumvörpin. Þeirri yfirlýsingu hv. þingmanns fagna ég sérstaklega. Það er reyndar samningur á milli ríkis og sveitarfélaga um að þetta skuli gert og það er bagalegt þegar menn sleppa því að gera þetta til að vita hvað verið er að færa á milli. Það er líka mjög mikilvægt á þeim tímum sem nú eru að breyta samskiptum sveitarfélaga og ríkisins. Þau eru oft og tíðum eins og þegar stjórnarandstaðan og stjórnarþingmenn eru upp á sitt besta í einhverjum hanaslag, við verðum að breyta þessu. Við þurfum ekki að stofna til deilna, við höfum því miður nóg af vandamálum og ég fagna sérstaklega þessari yfirlýsingu hv. þingmanns. Ég vil taka undir það sem hún segir, og það er líka mjög vandmeðfarið, og ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni, að við megum ekki gera þetta þannig að allir sem þiggja bætur séu gerðir að einhverjum sökudólgum. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um það. Eins og ég sagði áðan er sárt að horfa upp á fólk sem lendir í því að missa atvinnu sína og getur ekki séð fyrir sér og sínum eins og oft er sagt. Það getur oft verið erfitt, ég skal alveg viðurkenna það, að finna einhverja línu sem hentar öllum en við verðum samt að hafa úrræðin með þeim hætti að ekki sé verið að svíkja út bætur. Hvort sem þú ert að svíkja út atvinnuleysisbætur eða stela undan skatti eða virðisaukaskatti, vinna svart eða hvernig sem það er, þá er það sami gjörningurinn. Þú ert að taka fé frá ríkissjóði sem þú átt sannarlega ekki rétt á. Ég bendi á að á næsta ári greiðum við 30 milljarða í atvinnuleysisbætur. Þetta eru engar smátölur. Við borgum jafnmikið í atvinnuleysisbætur og það kostar að reka Landspítalann. Það er því gríðarlega mikilvægt að við komum böndum á þetta.

Virðulegi forseti. Mig langar í þessu andsvari mínu að staldra við sveitarfélögin og samskipti sveitarfélaga og ríkisvaldsins. Auðvitað eru þau með ýmsum hætti en oft og tíðum virðast koma upp svona vandamál, að það er eins og það búi ekki sama fólk í ríkinu og í sveitarfélögunum. Ég held að það sé hlutverk okkar allra sem sitjum á Alþingi í dag að bæta þau samskipti og tryggja þau því að það er íslenskum almenningi til hagsbóta að þau séu sem best. Einn af mikilvægu þáttunum í því að bæta þessi samskipti er fækkun sveitarfélaga, að þau verði sterkari og öflugri. Fyrirhugað er að færa frekari verkefni yfir til sveitarfélaganna með þjónustu við aldraða og fatlaða, að sveitarfélögin verði þar með sterkari einingar. Við þurfum að koma á þannig samskiptum að ljóst sé að einn velti ekki kostnaði yfir á annan heldur sé litið svo á að það sé sameiginlegt verkefni að tryggja fjármögnun á þjónustu og stoðkerfi í ríkinu og sveitarfélögunum.

Virðulegi forseti. Ég held reyndar að það hafi ekkert með samskipti ríkisins og sveitarfélaganna að gera hvað sveitarfélögin eru mörg. Það er Samband íslenskra sveitarfélaga sem kemur yfirleitt að samningaviðræðum við ríkisvaldið þannig að það er kannski ekki fjöldi sveitarfélaga sem ræður þeim samskiptum. Ég er greinilega ekki jafnmikill sameiningarsinni og hv. þingmaður en hvað um það, við ætlum ekki að deila um það á þessum tímum, við gerum það hugsanlega seinna. En ég hef alla tíð verið þeirrar skoðunar að sveitarfélögin og íbúarnir eigi að ráða því sjálfir hvort við eigum að sameinast. Það eru ákveðin samlegðaráhrif sem fylgja því, ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni, að stækka sveitarfélög en það verður alltaf að gerast á forsendum íbúanna. Ég hef sem sveitarstjórnarmaður komið mjög margar ferðir til Reykjavíkur, sennilega skipta þær tugum ef ekki hundruðum, til að fá eðlilega leiðréttingu á tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Það er því gríðarlega mikilvægt að kostnaðarreikna frumvörpin svo að ekki þurfi að vera að deila um hvaða kostnað það hefur í för með sér. Því miður erum við föst í því, og það hræðir sveitarfélögin frá því að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga, að menn setjast niður og ætla að færa eitthvert ákveðið verkefni yfir og fara síðan að reikna það út. Sveitarfélögin eru alltaf svo hrædd við að ekki fylgi nógu miklir tekjustofnar. Í staðinn fyrir að gera þetta með mun einfaldari hætti. Menn segja: Við reiknum með að þetta verkefni kosti þetta mikið. Eftir tvö ár munum við setjast yfir það hver kostnaður sveitarfélaganna var af því að yfirtaka verkefnið. Þá er það bara leiðrétt - hvort sem hann er of mikill eða of lítill þá er það bara leiðrétt, í hvora áttina sem er. Ef við kæmumst upp úr hjólförunum og ynnum þetta með þessum hætti er ég sannfærður um að mörg sveitarfélög væru tilbúnari til að taka að sér enn frekari verkefni. Það þarf ekki nema bara breyta þessu eina atriði, að vera ekki að pexa um kostnað í mörg ár heldur meta hann þegar verkinu er lokið. Hægt er að fá til þess óháða aðila þannig að ekki verði um það deilur. Þetta er að mínu viti grundvallaratriðið til að bæta samskipti ríkis og sveitarfélaga.

Frú forseti. Mér finnst það nefndarálit sem hér var mælt fyrir, nefndarálit meiri hlutans, vera afskaplega vel unnið þrátt fyrir að stuttur tími hafi vissulega gefist til verksins. Þar er mikil og gagnrýnin hugsun að baki og er gaman að því. Áður en lengra er haldið og ég fer að tala um einstök atriði vil ég minna á það sem verið er að gera með frumvarpinu sem við tölum um. Vissulega er verið að taka peninga út úr kerfinu og sums staðar er það verulega réttlætanlegt en við þurfum líka að muna að þessa peninga á að nota til góðra verka. Þeim á að verja til að styrkja þau atvinnulausu ungmenni sem við höfum vissulega ástæðu til að hafa verulegar áhyggjur af - ég hef áður sagt að það er eitt stærsta verkefnið sem íslensk stjórnvöld standa frammi fyrir í kjölfar efnahagskreppunnar. Við getum verið að tala um 800 milljónir sem fást út úr þessum pakka og væntanlega meira sem kæmi til síðar. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur áttað sig á því að ef fara á út í víðtækar aðgerðir til að mæta atvinnuleysi yngstu kynslóðarinnar þurfa að fylgja því peningar. Fólk hefði kannski mátt átta sig á því á þegar hið flotta kerfi, Fæðingarorlofssjóðurinn, var búið til að því hefði einmitt þurft að fylgja trygg fjármögnun. En það er önnur saga. Frú forseti. Ég vil fá að ræða aðeins um sumarframfærslu námsmanna sem mér hefur verið hugleikin, bæði inni á þingi og meðan ég starfaði sem formaður ungra jafnaðarmanna. Ég vil fá að hnykkja á athugasemd í nefndaráliti meiri hlutans þar sem segir að meiri hlutinn telji óheppilegt að ekki hafi verið hugað að sumarframfærslu o.s.frv. og beinir því til félags- og tryggingamálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og Sambands íslenskra sveitarfélaga að fara yfir þessi mál í sameiningu og í samráði við námsmenn - þetta er mjög mikilvægt - svo að fundinn verði farvegur fyrir framfærslu námsmanna í námsleyfum. Frú forseti. Svo að ég sé alveg sanngjörn verður að koma afar skýrt fram að þessi breyting, þ.e. að námsmenn eigi ekki lengur kost á atvinnuleysisbótum á sumrin, fylgdi mjög mikilvægum pakka, þeim breytingum sem gerðar voru á námslánakerfinu síðsumars þar sem tryggt var að grunnframfærsla námsmanna fór upp í 120 þús. kr. úr 100 þús. kr., sem var verulegur sigur á þeim tímum sem við lifum núna, bara svo þessu sé haldið til haga. Það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd sem ungir jafnaðarmenn bentu á, um leið og við fögnuðum þessari hækkun grunnframfærslunnar, að námsmenn þurfa líka að lifa á sumrin, námsmenn hafa fyrir börnum að sjá o.s.frv. og í því samhengi má benda á að sú framfærsla sem sveitarfélögin tryggja er lægri en atvinnuleysisbætur. Jafnframt tel ég það réttmætar athugasemdir sem hafa komið fram, bæði í nefndarálitinu og í máli hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar, að það þarf að horfa til samspilsins við samtök sveitarfélaga. Ég vil enn fremur hnykkja á því sem fulltrúar hagsmunasamtaka námsmanna bentu á í þessu ferli að mikil hætta sé á að fólk lendi milli tveggja kerfa þannig að það geti hvorki átt rétt til atvinnuleysisbóta né til námslána hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Þetta er eitthvað sem má ekki gerast og við höfum oft séð dæmi þess að námsmenn flækist einhvers staðar á milli kerfa og komi verst allra út. Sú hefur reyndar líka verið raunin með Fæðingarorlofssjóð. Frú forseti. Ég vil fá að tala um atvinnuleysi yngsta hópsins. Þar vil ég benda á, eins og ég hef svo sem áður gert, að líklegt er að sá hópur sé stærri en 2.600 manns. Sú tala nær til þeirra sem eru skráðir hjá Vinnumálastofnun en mjög líklegt er að stærri hópur sé á framfærslu sveitarfélaganna, foreldra sinna o.s.frv., og sé þess vegna ekki í vinnu og ekki í námi. Þetta er því gríðarlega stórt vandamál sem við stöndum frammi fyrir þar. Þar erum við aftur komin inn á hlutverk sveitarfélaganna í þessu kerfi og ég hef svo sem ítrekað það hér áður að það er gríðarlega mikilvægt að í þeim aðgerðum sem eru fram undan, til stuðnings þessum yngsta hópi, skiptir öllu máli að gott samráð sé haft við sveitarfélögin sem hafa þegar unnið mikla vinnu í þessum málaflokki. Að lokum vil ég, frú forseti, fá að vísa í álit meiri hlutans og gera smáathugasemd við það sem þar kemur fram. Þar er reyndar verið að rekja og taka undir sjónarmið fulltrúa námsmannahreyfinganna, sem komu á fund nefndarinnar, um að ekki sé nægilegt að horfa eingöngu til menntakerfisins. Þörf sé á fjölbreyttum úrræðum fyrir þennan hóp og telur meiri hlutinn mikilvægt að aðgerðir verði sniðnar að þörfum hópsins og leitað verði margþættra leiða til að tryggja virkni ungs fólks og endurkomu þess á vinnumarkað. Ég verð að fá að segja það, frú forseti, að mér finnst fullþröngur skilningur á menntakerfinu og hlutverki þess birtast þarna. Ég held að við verðum að hafa það rækilega á bak við eyrað, eins og kemur líka fram þarna, að stærsti hluti ungra atvinnulausra er einungis með grunnskólamenntun. Það er eitthvað sem á að bæta ofan á en það þýðir að við þurfum að víkka menntakerfið okkar út til að fólk stundi ekki bara nám og fái gráður úr einhverjum „litlum kössum á lækjarbakka“ sem merktir eru með orðinu „skóli“. Það eitthvað sem við þurfum að vinna betur með en ég vil ítreka að mér finnst að leggja eigi alla áherslu á að þessi yngsti hópur rati inn í menntakerfið og fái þar fjölbreytt úrræði.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Hún fór mjög vel yfir það sem hún hefur áhyggjur af, þ.e. ungum námsmönnum, og ég fagna því. Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að nú er hún ný á þingi eins og ég, hvað henni finnist um þessi vinnubrögð, þann hraða sem er á málunum, þ.e. það er mjög stuttur tími. Ég var ekki í málflutningi mínum að gagnrýna nefndarstarfið og leiðrétti það hér með ef einhver misskilningur hefur verið í því. Ég tel nefndina hafa unnið mjög vel við þessi erfiðu skilyrði. Nefndin stóð sig vel, en hæstv. ráðherra stóð sig illa með því að koma svona seint fram með málið. Það er það sem ég er fyrst og fremst að gagnrýna, þ.e. framkvæmdarvaldið. En nefndarmenn í hv. félagsmálanefnd stóðu sig einstaklega vel. Það voru gerðar ákveðnar breytingar sem ég tel til bóta. En mig langar samt að spyrja hv. þingmann: Hvað finnst henni um þessi vinnubrögð, þennan hraða sem er hér á málum? Ég verð að viðurkenna, frú forseti, og hef sagt það áður, mér finnst hraðinn oft vera mjög mikill bæði í þessu og öðrum málum. Hvað finnst hv. þingmanni um það? Eins vil ég spyrja hv. þingmann hvort hún taki undir þær áhyggjur mínar að herða þurfi reglurnar enn frekar við bótasvikum. Ég sagði áðan í andsvari og ræðu minni að ég mundi liðsinna stjórnarliðum við að herða þær vegna þess að það eru náttúrlega svik ef fólk er að taka peninga, en við verðum samt að gæta að okkur og fara varlega þannig að við séum ekki að láta að því liggja að allir sem þiggja atvinnuleysisbætur séu að svíkja. Það er líka mjög mikilvægt að við komum því til skila. En það er nú einu sinni þannig, virðulegur forseti, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, að við erum á næsta ári að borga hátt í 30 milljarða í atvinnuleysisbætur. Hvað finnst hv. þingmanni um það að nú er verið að flytja inn erlent vinnuafl í stórum stíl á meðan við erum atvinnulaus? Hvað finnst hv. þingmanni? Þurfum við ekki einmitt að herða á því að forðast það að hingað komi erlent vinnuafl þegar við erum þegar með 9,6% atvinnuleysisspá á næsta ári?

Frú forseti. Ég vil láta það koma fram í byrjun að ég sem glænýr þingmaður, og samt orðin gömul í þeim skilningi, er á fljúgandi ferð út af þingi mjög fljótlega og ég verð að segja að þetta er ekki sú þægilega innivinna sem fólki verður tíðrætt um. Nú vantar klukkuna sjö mínútur í ellefu á þessu kvöldi og ekki óalgengt að maður sé í þingsal á þeim tíma. En það fólk sem bauð sig fram til þingstarfa á þessu herrans ári 2009 mátti vel vita að mikið álag yrði á því og það er líka svo að það eru svo ofboðslega stór og mörg mál sem ríkisstjórnin og við á þingi þurfum að taka á, og mörg þeirra þarf að vinna mjög hratt. Það er raunveruleikinn sem við þurfum að horfast í augu við. Ég verð að segja að þrátt fyrir að ég gleðjist yfir að við hv. þm. Ásbjörn Óttarsson séum sammála um að félags- og tryggingamálanefnd hafi unnið gott starf í sinni vinnu, þá er ég ekki sammála honum um það að ráðherra hafi staðið sig illa. Þvert á móti hefur ráðherra staðið í ströngu allt þetta ár frá því hann varð félags- og tryggingamálaráðherra og tekið á mörgum gríðarlega stórum málum. Það má t.d. nefna skuldavanda heimilanna, sem er nú ekkert smámál, sem hann hefur unnið hratt og vel í. Hvað varðar bótasvikin þá held ég að við verðum að leggja áherslu á eftirlitið og koma í veg fyrir þau frekar en hörð og þung viðurlög af því að það er ofboðslega fín lína á milli þess að koma í veg fyrir bótasvikin og að hafa eftirlit með kerfinu sem við öll viljum að gagnist þeim sem virkilega þurfa á því að halda og sé til staðar fyrir þá sem þurfa á að halda. Það er fín lína þar á milli og þess að gera alla fyrir fram að sökudólgum sem þurfa að leita í kerfið. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég er reyndar ekki alveg sammála henni um það að hæstv. ríkisstjórn standi sig vel og hafi mikið verksvit. Ég hef oft sagt það í þessum ræðustól að ég tel hæstv. ríkisstjórn ekki hafa mikið verksvit því að við erum búin að eyða miklum tíma í mál sem við hefðum getað geymt. Það er mín persónulega skoðun. Við hefðum getað staðið betur að verkum. Ég var ekki að halda því fram áðan að ég væri að kvarta yfir einhverju vinnuálagi, ég var alls ekki að gera það, því að ég er vanur að vinna mikið og hef alla tíð gert. En það sem ég átti við var að við mundum forgangsraða betur - við höfum verið með fullt af málum sem við hefðum getað sleppt og eru ekki bráðavandi heimilanna eða fyrirtækjanna - sem ég tel að við höfum ekki gert nægilega vel. Ég efast ekki um að hv. þingmaður taki undir það með mér. Mig langar að spyrja hv. þingmann um eitt atriði. Það er reynsla erlendis frá að ef ungt fólk lendir í því að verða atvinnulaust getur það lent í gildrum. Mörg dæmi eru um að kynslóðir eftir kynslóðir lenda í slíku. Deilir hv. þingmaður því með mér að við verðum að passa mjög vandlega að það gerist ekki hér? Eins vil ég taka undir með hv. þingmanni að auðvitað er það fín lína sem við verðum að fara þegar við setjum strangar reglur og ströng viðurlög, ég tek alveg heils hugar undir það. Eigi að síður hlýtur að vera eitthvað að hér á landi á meðan við erum með svona hátt atvinnuleysisstig, því miður, að við þurfum á sama tíma að flytja inn vinnuafl til að vinna ákveðin störf. Íslensk þjóð verður að fara að núllstilla sig upp á nýtt, þ.e. ef menn geta fengið vinnu verða þeir að fara í hana. Hægt er að nefna mörg dæmi um að þar sem vantar jafnvel tugi manna í vinnu, kannski í hálft ár eða svo, er verið að flytja um 70–80% af því starfsfólki inn erlendis frá. Það kemur alltaf niður á hinum endanum, þá verður ríkisvaldið annaðhvort að hækka skatta eða draga úr útgjöldum. Við vitum hvar það kemur verst niður.

Frú forseti. Ég heyri að við hv. þm. Ásbjörn Óttarsson gætum staðið hér í alla nótt og rætt þessi mál fram og til baka. Það sem ég vil segja um forgangsröðun og vinnsluhraða mála í ríkisstjórninni og hér á þingi er að þó að menn hafi unnið hratt að málum þá er það nú þannig að þau stóru mál, tökum skuldavanda heimilanna sem dæmi, eru mál sem krefjast þess að það sé legið nokkuð yfir þeim og það hversu hratt þessi stórmál hafa verið að koma inn í þingið er aðdáunarvert. Ég hefði ekki viljað sjá þau samt unnin enn þá hraðar, þá hefðum við kannski ekki verið alveg í nógu góðum málum með þau óunnin og ókláruð hér í þinginu. Þarna má kannski aðeins skjóta því inn að við hefðum á þinginu, þann tíma sem ég hef setið hér, t.d. í desember, getað notað miklu meiri tíma til þess að tala um hvernig breytingar við viljum gera á bótakerfinu okkar. Við hefðum getað talað um Fæðingarorlofssjóð og atvinnuleysistryggingakerfið. Við hefðum getað talað um mörg stór og mikilvæg mál, skattamálin o.fl., ef fólk hefði ekki tekið sér svona langan tíma í málþóf um Icesave-deiluna af því þar var vissulega um málþóf að ræða. Það var ekki nógu gott. Hvað varðar hins vegar langtímaatvinnuleysi erum við hv. þingmaður hjartanlega sammála. Eins og ég hef látið koma hérna fram hafði ég reynt að óska eftir utandagskrárumræðu um atvinnuleysi, langtímaatvinnuleysi ungs fólks, sem gekk ekki af því að ég er úr sama flokki og hv. félagsmálaráðherra. En ég deili þessum áhyggjum og ítreka að mér finnst þetta eitt stærsta verkefni sem við stöndum frammi fyrir í efnahagskreppunni núna. Höldum áfram að vinna að því saman. Erlenda vinnuaflið, það er nú einu sinni svo að það stjórnast víst af framboði og eftirspurn. Þá vil ég beina þeirri spurningu til baka til hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar hvort hann telji kannski að atvinnustefna Sjálfstæðisflokksins hafi verið þannig að ekki 

Frú forseti. Það er oft gaman í þingsalnum á kvöldin þegar hv. þingmenn missa töluna á því hversu oft þeir hafa farið í andsvar og fengið svar. En þar sem hv. þm. Anna Pála Sverrisdóttir var að gagnrýna umræðuna og þann tíma sem umræður á Alþingi tóku í hinu stóra Icesave-mál, mótmæli ég því harðlega að þar hafi verið eitthvert málþóf í gangi. Ég upplýsi það bara hér með að af minni hálfu er enn margt ósagt í því máli og ég gæti haldið langar ræður um það mál. Ef ekki væri búið að breyta þingsköpunum gæti ég jafnvel haldið ræðu í tíu klukkustundir og fimm mínútur eins og metið var víst á sínum tíma hjá hæstv. forsætisráðherra sem þá var í stjórnarandstöðu. Ég fellst einfaldlega ekki á söguskýringu hv. þingmanns að hér hafi verið málþóf og jafnframt vil ég enn og aftur benda á að það var margítrekað boðið upp á þá lausn og margítrekað lögð fram sú leið stjórnarandstöðunnar að málinu yrði frestað og á dagskrá kæmust önnur merkilegri og önnur mikilvægari mál sem þarf að klára fyrir áramótin, eins og skattamálin, eins og fjárlagafrumvarpið. Þessu boði var ekki tekið og þar bera ríkisstjórnarflokkarnir ábyrgð að hafa ekki fallist á það góða boð. Spurningu varðandi þetta verða þeir að svara sjálfir. Hins vegar er algjörlega ljóst að þrátt fyrir að Icesave-umræðan hefði tekið styttri tíma hélt ríkisstjórnin ekki þannig á sínum málum að hún væri tilbúin inn í þingið á þessum tíma. Það var einfaldlega ekki þannig. Það er því hæpin söguskýring að halda því fram að hefði Icesave-umræðan tekið snöggt af væru öll þessi mál komin í gegn af því að þau hefðu öll verið tilbúin af hálfu ríkisstjórnarflokkanna. Það er einfaldlega rangt og rangt að halda því fram hér fullum fetum. Varðandi það hvernig aðstæður Sjálfstæðisflokkurinn bauð upp á fyrir ungt fólk á síðustu árum er mér bæði ljúft og skylt að upplýsa það að ég held að þær aðstæður hafi verið mjög góðar, bæði með þeim breytingum sem Sjálfstæðisflokkurinn beitti sér fyrir meðan hann var í ríkisstjórn varðandi menntakerfið, það var stóreflt, og stórfjölgað þeim tækifærum og því vali sem ungt fólk á Íslandi hafði til að mennta sig. Það eru verk Sjálfstæðisflokksins og annarra flokka sem hann starfaði með í ríkisstjórn, vegna þess að við höfum aldrei sagt annað en að við höfum starfað með öðrum flokkum í ríkisstjórn, ólíkt því sem hv. þingmenn Samfylkingarinnar hafa haldið fram í þessum stól því að miðað við hvernig þeir tala hefur Sjálfstæðisflokkurinn alltaf verið einn í ríkisstjórn.  En fremstur í flokki þar t.d. fer núverandi hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra, sem í hvert einasta skipti sem hann kemur í ræðustól Alþingis bendir á að allt sem hér fór úrskeiðis sé Sjálfstæðisflokknum að kenna og talar eins og hann hafi aldrei nokkurn tímann verið aðili að ríkisstjórn, verið stuðningsmaður ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingar.  Frú forseti. Það er best að ég byrji á því að ræða það mál sem hér er til meðferðar nú þegar tími minn er alveg að verða búinn. En þetta er svona stundum þegar kviknar í manni einhver neisti sem þarf að klára. En, frú forseti, það er málsmeðferðin enn og aftur sem við horfum á í þessu máli og hefur verið gagnrýnd, bæði af þeim hv. þingmönnum sem sitja í nefndinni og jafnframt af þeim hagsmunaaðilum sem hefur verið boðið að senda inn álit eða umsögn með mjög skömmum fyrirvara og fengið mjög skamman fyrirvara á því að koma á fund nefndarinnar. Enn og aftur vil ég ítreka það að við skulum strengja þess heit, þeir þingmenn sem hér sitja, að láta svona vinnubrögð ekki verða regluna í þinginu en maður fær það samt aðeins á tilfinninguna að það sé þannig. Ef við tölum aðeins um það mál sem bar á góma í ræðu síðasta hv. þingmanns, Önnu Pálu Sverrisdóttur, sem varðar skuldavanda heimilanna sem félags- og tryggingamálanefnd fór með í október eða nóvember eða á yfirstandandi þingi, það var mál sem fór mjög hratt í gegnum þingið. Ég átti aðild að því sem varamaður í félags- og tryggingamálanefnd þegar það mál fór í gegn. Það var gert í þeirri trú að menn væru að gera sitt besta og menn væru að byrja á ákveðnu ferli. Nú er komið að því að fara yfir það hvort ferlið hafi skilað árangri og hvort þau úrræði sem boðið er upp á í þeim lögum hafi verið fullnægjandi og séu nægileg til að taka á vandanum. Ég hef nokkrar áhyggjur af því hvernig stöðu mála er komið varðandi það en ég fagna því að sú nefnd sem á að fara yfir þessi mál, sem kom inn í lögin eftir vinnu þingnefndarinnar, tekur senn til starfa og fer yfir þetta. Það er ánægjulegt og gott að vita til þess að skoða eigi þessi mál af fullri alvöru, vegna þess að þrátt fyrir þau úrræði sem boðið er upp á í lögunum virðist sem þeim nauðungarsölum sem óskað hefur verið eftir og hefur verið frestað samkvæmt heimild í lögum, fari ekki fækkandi. Það veldur vissum vonbrigðum og fara þarf yfir hvers vegna svo er. Ég treysti því að það verði gert bæði hratt og vel. Frú forseti. Í þessari umræðu hefur verið fjallað talsvert um aðkomu sveitarfélaganna og í rauninni ónóga aðkomu sveitarfélaganna, ónógt samráð við sveitarfélögin. Nú er það svo að frá því að ég hóf að fylgjast með stjórnmálum hafa sveitarfélögin talið sig vera hlunnfarin í því þegar verið er að taka stórar og kostnaðarsamar ákvarðanir í þinginu sem varða fjárhag sveitarfélaganna og að ekki hafi verið gætt nægilegs samráðs við þau. Svo virðist sem engin breyting hafi orðið þar á. Það er miður. Við þurfum að taka okkur tak í þessum málum og gæta að því þar sem sveitarfélögin fara með stóra og kostnaðarsama málaflokka, og við erum talsvert dugleg við það, bæði þingmenn og eins þeir sem fjalla um málefni sveitarfélaganna í fjölmiðlum, að gagnrýna mjög harðlega útgjaldaaukningu á því sviði, en ef við ætlum að leyfa okkur það á Alþingi að gagnrýna útgjaldaaukningu sveitarfélaganna verðum við líka að gæta að því hvernig við komum fram við sveitarfélögin þegar verið er að taka kostnaðarsamar ákvarðanir. Gríðarlega mikilvægt er að farið verði enn og aftur yfir það mál og reynt að koma því í eitthvert fastara ferli, þannig að það sé ekki eins og í hverju einasta máli að það bara óvart gleymist að hafa samráð við sveitarfélögin, óvart gleymist að kostnaðarmeta hversu mikil útgjöld þetta hafi í för með sér fyrir sveitarfélögin. Þetta gerist æ ofan í æ, og ég er ekkert að afsaka fyrri ríkisstjórnir frekar en þá sem nú ríkir. Þetta er mál sem þarf að taka á og gera að ófrávíkjanlegri venju á tossalistanum þegar fjallað er um frumvörp þingsins að kanna þetta. Felur það frumvarp sem verið er að fjalla um í sér ákvarðanir sem auka kostnað hjá sveitarfélögunum og ef svo er þarf að meta þær og fara yfir þær í samráði við sveitarfélögin. Það er gríðarlega mikilvægt að svo sé. Frú forseti. Talsvert hefur verið gagnrýnt og farið yfir það hvernig eftirliti er háttað með þeim aðilum sem eiga rétt á atvinnuleysisbótum og taka atvinnuleysisbætur. Nú hafa aðilar vinnumarkaðarins bent á að því væri betur komið hjá þeim að hafa eftirlit með þessu og höndla með þessa framkvæmd alla, að meta hverjir eiga kost á bótum og hvort þeir uppfylli skilyrði og hafa eftirfylgni með því að lögunum sé fylgt. Þetta er atriði og leið sem ég tel að við eigum að skoða vegna þess að enginn hefur betri yfirsýn yfir það hvernig málum er háttað í atvinnulífinu en aðilar vinnumarkaðarins. Ég tel mikilvægt að skoða þessa leið í staðinn fyrir að kasta henni út af borðinu óræddri vegna þess að við höfum búið við þann munað að hér á landi hefur verið mjög lítið atvinnuleysi. Ég ætla rétt að vona að við eigum eftir að sjá það aftur innan tíðar að svo verði. Hins vegar núna þegar atvinnuleysi hefur aukist til muna reynir fyrst á kerfið og þá eigum við að leita allra lausna sem geta leitt af sér meiri skilvirkni og meira gagnsæi o.s.frv. Því hvet ég hæstv. félagsmálaráðherra til að taka vel í þessar hugmyndir og ræða við aðila vinnumarkaðarins um að taka yfir þetta verkefni. Ég gæti vel ímyndað mér að þetta væri líka fróðlegt verkefni fyrir félags- og tryggingamálanefnd að fara aðeins yfir á fundum sínum og kanna hvort aðilar vinnumarkaðarins hafi útfært þessar hugmyndir eitthvað frekar. Það væri gríðarlega áhugavert og gott framtak hjá félags- og tryggingamálanefnd, sem hefur nú, ein nefnda, náð að vinna þannig a.m.k. í einu máli að menn voru samstiga. Ég vil því hvetja hv. nefndarmenn sem sitja í félags- og tryggingamálanefnd til að skoða þetta mál. Ég er mjög spennt að sjá hvort þessi hvatning mín komi til með að skila árangri, það er aldrei að vita. Frú forseti. Það er líka gríðarlega mikilvægt að horfa til framtíðar og skoða hvernig þessum málum verði háttað á næstunni. Nú er það svo, eins og kom fram í máli hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar sem situr jafnframt í fjárlaganefnd, að áætlað er að 30 milljarðar kr. fari í Atvinnuleysistryggingasjóð á komandi árum, gríðarlegt fjármagn og það er sláandi að þetta sé staðan. Við Íslendingar erum ekki vön háu atvinnuleysisstigi, að hér sé mikið atvinnuleysi. Það fer okkur einfaldlega illa að hafa mikið atvinnuleysi. Íslendingar eru duglegt fólk upp til hópa og sumir halda því fram að við séum allt of dugleg, menn séu í meira en 100% starfi og vilji helst hafa það þannig, það sé svona íslenska normið að vinna dálítið mikið. Það er bara íslenska þjóðarsálin í hnotskurn. Þetta er það sem við gerum og höfum gert. Ég er ekki að segja að þetta sé gríðarlega hollt, þetta er bara eðli mannskepnunnar hér á landi og hefur verið í gegnum tíðina. Eitt sem ég hef miklar áhyggjur af í þessu sambandi er hugsanleg aðild lands okkar að Evrópusambandinu vegna þess að atvinnuleysi í Evrópusambandslöndunum er hátt. Það er að jafnaði mjög hátt. Það helst hátt vegna þess að hagkerfið virkar þannig, aðrir þættir eru metnir meira en það að eyða atvinnuleysinu. Þannig er staðan. Við skulum aldrei sætta okkur við að hér ríki atvinnuleysi af þessari stærðargráðu. Atvinnuleysi í landinu mældist í september 7,2%. Ég tel að það sé óviðunandi. Ýmsir hafa orðið til að segja að þetta sé nú ekki svo slæmt. Atvinnuleysi í ríkjum OECD hafi mælst á þeim tíma 8,6%, en 9,7% að jafnaði á evrusvæðinu. Við séum því bara í ansi góðum málum miðað við OECD-löndin og miðað við Evrópusambandslöndin. Mér finnst þetta samt allt of hátt. Ég mun aldrei sætta mig við að staðan sé svona. Ég mun aldrei sætta mig við að 7 eða 8 eða 9% atvinnuleysi sé eitthvert norm í íslensku samfélagi. Það skulum við aldrei gera. Af þessari ástæðu hef ég gríðarlegar áhyggjur af þeirri miklu áherslu sem Samfylkingin leggur á það mál að við göngum inn í Evrópusambandið. Ég hef miklar áhyggjur af því. Þetta, sú staðreynd að atvinnuleysi í Evrópusambandsríkjunum sé að jafnaði tæp 10%, vegur þyngst í því að ég mun aldrei sætta mig við að við göngum inn í Evrópusambandið. Það er staðreynd. Við skulum hvorki láta ESB-sinna né leiðtoga ESB-landanna sannfæra okkur um að 9,7% atvinnuleysi sé eðlilegt og viðvarandi staðreynd sem við ætlum að bjóða Íslendingum upp á. Frú forseti. Það mun ég ekki gera og ég mun beita mér í þeirri baráttu. Í stóra samhenginu er mikilvægast af öllu að hér verði lagt upp í kröftuga vegferð í þá átt að fjölga atvinnumöguleikum og skapa þannig aðstæður að störfum fjölgi. Þannig tökumst við best á við atvinnuleysi og þannig tökumst við best á við þá miklu útgjaldaaukningu sem atvinnuleysi hefur í för með sér. Frú forseti. Að lokum óska ég nefndarmönnum öllum velfarnaðar í því að klára þetta mál, þetta stóra og mikilvæga mál, og lýsi yfir áhuga á að fá að fylgjast aðeins með þeirri vinnu.

Frú forseti. Við höfum aldeilis farið vítt og breitt um landið og miðin í umræðunni um atvinnuleysistryggingar og fleira en ég vil fá að spyrja þingmanninn sérstaklega út í það sem hún sagði um Evrópusambandið og atvinnuleysi innan þess. Nú eru það náttúrlega þekktar stærðir að í löndum eins og Danmörku er atvinnustigið á fínum stað þrátt fyrir að það land sé í Evrópusambandinu. En mér finnst gaman að hlusta á þennan málflutning núna þegar við Íslendingar stöndum frammi fyrir því að ákveða hvort við viljum ganga alla leið inn í Evrópusambandið. Það er mjög skemmtilegt að bera það saman við þá umræðu sem átti sér stað áður en Ísland ákvað að ganga í EES. Til dæmis minnist ég tilvitnunar sem höfð hefur verið eftir Páli Péturssyni. Hún var afskaplega skemmtileg, ég er því miður ekki með hana með mér núna en hún fjallaði um það að við inngönguna í Evrópska efnahagssvæðið mundi atvinnuleysi á Íslandi aukast og verða eins og það var þá í sumum aðildarríkjum Evrópusambandsins. Ég vil spyrja hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur hvort hún telji ekki að hér sé um einhvern hræðsluáróður að ræða í ljósi þess að engar af þeim tröllasögum og spám sem hafðar voru uppi við inngönguna í EES rættust, nema kannski núna vegna þess að það atvinnustig sem ríkti í góðærinu undir forustu Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks var ekki byggt á raunveruleika, var byggt á lántökum má segja. Ég er spennt að heyra frá hv. þingmanni um þetta. 
            

Frú forseti. Atvinnuleysi í evrulöndunum er að meðaltali um það bil 9,7%. Það er staðreynd og sérstaklega meðal ungs fólks ef við horfum á lönd eins og Spán, þar er ástandið verst. Ástandið er líka gríðarlega slæmt í Svíþjóð, sérstaklega meðal ungs fólks, þar sem menn flykkjast unnvörpum yfir til Noregs til að sækja sér vinnu þangað, sem er nota bene ekki í Evrópusambandinu og hefur ekki tekið upp evru. Það er kannski líka ástæða til að fara aðeins yfir það að ýmsir fleiri eru með tröllasögur, ég þekki nú reyndar ekki þá grein sem hv. þingmaður vitnaði til enda var ég ekki komin inn á þing þegar EES-samningurinn fór í gegn, því miður. Hins vegar eru til ýmsar fræðilegar greinar um þetta mál. Ég er nýkomin úr ferð til Noregs þar sem ég fundaði með fulltrúum frá norsku nei-samtökunum, Nej til EU, eins og þau heita á norskunni,  Ég er með eina spurningu til hv. þingmanns sem talaði um að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hefðu ríkt hér í góðærinu. Var Samfylkingin aldrei í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum?

Frú forseti. Hér í lokin var spurt um einfalda staðreynd. Svarið við þeirri spurningu er jú. Samfylkingin var í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum. Nú getum við haldið áfram að tala um hitt. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir minntist á atvinnuleysi ungs fólks í Svíþjóð sem flykkist yfir til Noregs. Þar vil ég benda á að hægri menn hafa haldið um stjórnartaumana undanfarin ár enda hefur fylgi þeirra verið á hraðri niðurleið og þeir eru á leiðinni frá stjórninni af því að þar er jafnaðarmönnum betur treystandi og betur treyst fyrir því að halda uppi öflugu atvinnulífi. Svo finnst mér hv. þingmaður ekki hafa svarað þeirri spurningu minni sem lýtur að því að sumar spár voru hafðar uppi um það atvinnuleysi sem hér mundi ríkja við það að ganga inn í Evrópska efnahagssvæðið og hv. þingmaður hafði uppi. Þar sem þetta gerðist ekki við að ganga inn í EES sem var miklu stærri ákvörðun en nokkurn tíma að ganga alla leið inn í Evrópusambandið  Ég vil einnig spyrja hv. þingmann: Hefði Ísland lent í því alvarlega höggi og efnahagshruni sem hér varð hefðum við verið aðilar að Evrópusambandinu og haft evruna sem gjaldmiðil? Hefði það ekki mildað það högg sem við urðum fyrir og hefði jafnvel getað komið í veg fyrir að við yrðum fyrir þessu áfalli?

Hæstv. forseti. Ég harma að hafa ekki verið nógu skýr í tali áðan en ég tel að atvinnuleysið og þetta atvinnuleysisstig fylgi evrunni. Evran fylgir því ekki að ganga í ESB, þar liggur kannski skoðanamunur okkar. Við verðum eflaust aldrei sammála um þetta mál og eigum eflaust eftir að takast á um það á þessum vettvangi og annars staðar á komandi mánuðum og það verður skemmtilegt vegna þess að hv. þingmaður hefur sýnt það í störfum sínum að þingmaðurinn er mjög málefnalegur, frú forseti, það verður því ánægjulegt að fá að sjá það. Aðeins varðandi félaga mína, hægri mennina í Svíþjóð í Moderata, þá hafa þeir verið í ríkisstjórn í nokkra mánuði, tvö ár eða eitthvað slíkt  Frú forseti. Ég tel ekki að það hefði bjargað okkur að vera orðnir aðilar að ESB þegar október 2008 rann í garð, ég tel það ekki. Ef við horfum á lönd sem eru í Evrópusambandinu, sem eru núna að lenda í alvarlegri kreppu, við getum talað um Írland og Grikkland, við getum talað um fleiri lönd í Evrópu sem eiga því miður á næstu vikum og næstu mánuðum eftir að lenda mjög illa í kreppunni, þá er það algerlega ljóst að ekki er nein björgun í því að vera í Evrópusambandinu. Hvað segir Evrópusambandið núna við Grikki? Ekki ætlar það að hjálpa þeim. Ekki ætlar það að koma með efnahagsaðstoð, efnahagspakka til bjargar Grikkjum. Það bendir þeim bara á Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Ekki ætla stóru löndin í Evrópu að fara að aðstoða Grikki og ekki hefðu þau gert það fyrir okkur heldur.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá ágætu umræðu sem hér hefur verið og er sammála því sem fram hefur komið í umræðum að hv. félags- og tryggingamálanefnd vann afskaplega vel í þessu máli. Menn hafa svolítið talað um hversu stuttan tíma hún hafði til þess, einungis þrjá daga, en þetta segir mér bara að menn hefðu kannski betur eytt aðeins minni tíma í Icesave en ekki jafnmiklum og raun ber vitni. Það er kannski eitthvað upp úr því að hafa að vinna málin hratt og vel með skilvirkum hætti. Nefndin hefur gert nokkrar breytingar á frumvarpinu, sem hafa orðið að nokkru umtalsefni, og þar held ég að hún hafi farið ágætan meðalveg. Allir mikilvægustu þættirnir sem lúta að því að við getum haldið úti skilvirku eftirliti með atvinnuleitendum og stutt við aðgerðir til að koma í veg fyrir misnotkun á kerfinu eru inni í frumvarpinu. Þá nefni ég sérstaklega möguleikann til innköllunar atvinnuleitenda með skömmum fyrirvara og tilkynningarskyldu atvinnuleitenda á tilfallandi vinnu. Þetta tvennt skiptir afskaplega miklu máli til að koma í veg fyrir svik í kerfinu og hefur mikil fælingaráhrif. Sá tími sem menn verða án bóta ef þeir synja vinnu verður óbreyttur frá því sem nú er. Ástæðan er ekki síst þær athugasemdir sem fram komu hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga vegna ótta um að þær breytingar mundu leiða til aukinnar ásóknar í framfærslu hjá félagsþjónustu sveitarfélaganna af því fólki sem mundi falla af bótum og þá reiknuðu þeir það þannig að þorri þess fólks mundi leita til félagsþjónustunnar en færi ekki í vinnu og gáfu sér þar með að ýmsu leyti nokkuð stórkarlalegar forsendur. En engu að síður tel ég það óþarfa að róta í því á þessu stigi því að hitt er alveg ljóst, sem kom fram líka og hefur verið óumdeilt, að Vinnumálastofnun hefur vegna hinnar skyndilegu aukningar á atvinnuleysinu ekki verið í stakk búin til að vinna með atvinnuleitendum með þeim hætti sem við hefðum helst kosið á undanförnum mánuðum og missirum. Það hefur leitt til þess að fólk hefur setið heima og við höfum ekki haft úrræði og mannafla til að snerta fólk, róta í því og tala við það til að bjóða því upp á vinnumarkaðsúrræði o.s.frv. Ég held að það sé nóg að taka eitt skref í einu. Við þurfum hvort sem er að koma með annað frumvarp inn í þingið á nýju ári, í febrúar eða mars, til að kveða á um framtíðarfyrirkomulagið með hlutabætur og bætur fyrir sjálfstætt starfandi. Það er enn þá bundið í bráðabirgðaákvæði sem rennur út í vor. Ég tel ekki rétt að festa þessi ákvæði lengur en til sex mánaða í senn. Eðlilegra er að koma alltaf með nýtt lagafrumvarp í hvert sinn vegna þess að þetta er mikilvægasta samfélagsmálið sem við þurfum að takast á við á næstu missirum. Við eigum að vera á vaktinni í þessu máli. Ég tek undir áhyggjur sveitarfélaganna. Þau reiknuðu líka mikinn kostnað í kostnaðarumsögn sinni af því að Vinnumálastofnun mundi núna fara að vinna af fullum krafti vegna þess að okkur hefur tekist að tryggja henni aukafé á fjárlögum og erum að tryggja henni aukin úrræði til að hún geti boðið fólki upp á vinnumarkaðsúrræði. Það finnst mér hins vegar ekki vera útreikningur sem gangi upp. Ég get satt að segja ekki tekið það alvarlega þegar ekki er um að ræða almennar lagabreytingar heldur einungis breytt verklag hjá stofnun í samræmi við lagaskyldur hennar. Þá má með sama hætti segja: Eiga þá sveitarfélögin að borga ríkinu einhverjar bætur fyrir síðasta ár vegna þess að þau hafa sloppið við að fá fólk á framfærslu hjá félagsþjónustunni sem þau hefðu átt að fá ef Vinnumálastofnun hefði verið í stakk búin til að vinna vinnuna sína? Það eru orðnar svo margar skildagatíðir í þessum spurningum hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, með fullri virðingu fyrir þeim ágætu mönnum, að þarna brestur mann svolítið þróttinn að elta röksemdafærsluna. Ég held þess vegna að ágætt sé að fara þá leið sem nefndin hefur farið og gera ekki frekari breytingar á þeim tímafrestum sem fólk er utan bóta. En sjálfsagt er að hafa það í huga og nefna það úr ræðustól Alþingis, af því að menn velta því stundum fyrir sér hvort við séum að ganga of langt, að því nágrannalandi okkar, Danmörku, sem hefur tekist best að hafa stjórn á atvinnuleysinu, tryggja mikla atvinnuþátttöku og hefur samt mjög ívilnandi atvinnuleysistryggingakerfi, hefur tekist það samfara því að Danir hafa mjög stífa reglu hvað þetta varðar. Eftir fyrstu synjun dettur fólk út af bótum eftir dönskum reglum og þarf að vinna í 300 stundir og hefur tíu vikur til að vinna þær 300 stundir til að komast aftur á bætur. Ég held að við séum langt í frá að gera þetta kerfi með einhverjum hætti ómanneskjulegt. Við eigum hins vegar að láta það duga í bili að taka betur á, nýta þetta aukna fjármagn sem Vinnumálastofnun er nú að fá og sjá hvert það leiðir okkur og hvort meira þurfi síðan að gera. Þess vegna hef ég ekki þungar áhyggjur af umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga vegna þess að við erum búin að mæta öllum efnislegum athugasemdum sambandsins að öðru leyti en því að það hefur vissulega áhyggjur af námsmannaákvæðinu. Það er alveg rétt sem hv. þm. Anna Pála Sverrisdóttir rakti áðan að á móti niðurfellingu sumarbótaréttar námsmanna í haust kom mjög myndarleg hækkun námslána þannig að námsmenn í lánshæfu námi hafa fengið ákveðið þar á móti. Við þurfum að setjast yfir þetta allt er varðar framfærslu námsmanna, sumarframfærsluna, með sveitarfélögunum og menntamálaráðuneytinu og það er margt sem þarf að setjast yfir þar. Ég hef margsinnis sagt og hef lagt á það áherslu við menntamálaráðherra að fólk sem er í ólánshæfu námi í framhaldsskóla og með börn á framfæri eigi að geta fengið lánsrétt hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Gangi það eftir léttist mjög framfærslubyrði sveitarfélaganna. Mér finnst það einboðið og algerlega borðleggjandi að fólk sem er með börn á framfæri og er í framhaldsskólanámi eigi að komast inn undir lánasjóðinn þó að það sé ekki í lánshæfu námi. Við þurfum að stilla saman bestu kostina, hvar er best að sjá fyrir framfærslu einstakra hópa og það er eitt sem er alveg öruggt: Sumarbótaréttur námsmanna er allra, allra versta leiðin sem hægt er að hugsa sér til að framfæra námsmenn á sumrin. Svo einfalt er það mál. Það eru til margar aðrar leiðir, ódýrari og einfaldari en við þurfum að útfæra þær í samvinnu við sveitarfélögin. Mörg sveitarfélög víða um land hafa af miklum myndarskap boðið öllum námsmönnum sumarvinnu og tryggt þeim sumarvinnu. Það gerði Hafnarfjörður og Kópavogur í sumar og búast við að gera það áfram næsta sumar. Ég held að þetta sé einfaldlega atriði sem við þurfum að fara yfir með sveitarfélögunum. Ef þau bjóða fram vinnu, hvað getum við gert þar á móti? Vinnumálastofnun getur tekið þátt í átaksverkefnum eftir sem áður o.s.frv. Þetta er einfaldlega atriði sem við vinnum áfram með sveitarfélögunum og munum fara yfir. Hér hefur svolítið verið talað um hinn mikla flýti og margir hafa sagt að þetta mál hefði fyrir löngu getað verið komið inn og spyrja af hverju það kom svona seint. Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson gerði athugasemdir við meint sleifarlag félagsmálaráðherra en þá ætla ég að rekja aðeins verklagið. Ég varð ráðherra 10. maí og á fyrsta fund með aðilum vinnumarkaðarins um þessi mál og önnur tengd síðla í maímánuði. Það var auðvitað þannig að við héldum niðri í okkur andanum í júnímánuði yfir hversu margir námsmenn mundu koma inn á atvinnuleysisbætur. Þessi reikningur hefði vel getað verið miklu hærri en þessar 300 milljónir sem hann þó varð og við vorum alveg undir það búin að enn meiri ásókn yrði í atvinnuleysisbæturnar. Blessunarlega varð það ekki og ég held að það sé fyrst og fremst vegna þess að menn hafi ekki áttað sig á því almennt hversu auðvelt það er að fá atvinnuleysisbætur í kerfinu eins og það hefur verið hingað til. Við skoðuðum síðan stöðu langtímaatvinnulauss ungs fólks í júnímánuði og það var að verða þá þegar verulegt áhyggjuefni. Ég byrjaði að ræða þetta við sérfræðinga sem ég þekki, ræddi þetta í upphafi í júlímánuði við írska og hollenska kollega mína á ráðherrafundi Evrópusambandsins um vinnumál. Við fengum upplýsingar frá þeim hvað þeir hefðu gert í þessum efnum, settum af stað frekari samráðsvinnu í júlímánuði með menntamálaráðuneytinu um upphaf í samvinnu við að binda saman þessi tvö kerfi, náðum niðurstöðu í hækkuninni á námslánum í lok ágúst eða byrjun september að því leyti og settum þá af stað vinnuhópa í að fara yfir og greina þessa stöðu. Þeir vinna að grundvallarrannsókn á unga atvinnulausa fólkinu í byrjun október og ég kalla strax eftir nánari niðurstöðum því að niðurstöðurnar voru svo hrikalegar. Ég bað um viðbótarrannsókn því að ég trúði ekki mínum eigin augum. Það er því á grundvelli þessara niðurstaðna sem við vinnum dag frá degi, erum vakin og sofin yfir þessu máli. Aðrir þættir málsins, hvort sem það eru hlutabæturnar eða réttindi sjálfstætt starfandi, voru ræddir við alla hagsmunaaðila fyrir löngu síðan og þeir hafa vitað það alveg frá því í haust. Það sem við erum með í þessu máli og er auðvitað það sem gerir það svona fljótandi er að við vorum að reyna að taka á þeim alvarlega vanda með unga atvinnulausa fólkið. Við vorum að reyna að taka utan um það, við vorum að reyna að finna peninga og byrjuðum að búa til peninga innan kerfisins og komum fyrst með hugmyndir um að skerða bæturnar því að það er leiðin sem aðrir hafa farið, þ.e. leið Hollendinga og Dana. Við vorum að reyna að læra af þeim sem best hafa gert. Um þetta vorum við auðvitað í viðræðum við aðila vinnumarkaðarins dag eftir dag og viku eftir viku, seinni hluta nóvembermánaðar. Og við erum ekki búnir að binda þetta mál saman fyrr af því að það varð ekkert samkomulag við aðila vinnumarkaðarins um að nota mætti það fé sem sparaðist af þessum aðgerðum í fjölþætt úrræði fyrir ungt fólk því að menntaúrræði verða líka að vera til fyrir það fólk. Við verðum að geta látið peninga fylgja hverjum og einum. Þetta geta ekki bara verið gamaldags virkniúrræði af gömlu sortinni. Þetta verða að vera fjölþættari og flóknari úrræði en nokkru sinni fyrr hafa sést. Þetta vorum við að binda saman alveg fram á síðustu stundu. Ég ætla ekki að biðjast afsökunar á því. Þetta var verk sem er afleiðing þess að við sjáum kristallast í kjölfar atvinnuleysisins hversu mikill og djúpstæður vandi er hjá ungu fólki í samfélaginu, hversu stór hópur það er sem er vegalaus eða hefur orðið viðskila við skólakerfið og ekki náð að finna sér fótfestu á vinnumarkaði. Þessi hópur duldist sjónum okkar í góðærinu vegna þess að það var svo mikil eftirspurn eftir vinnuafli að þessir krakkar gátu valsað úr einni vinnu í aðra og þótt þeir festu ekki rætur tók enginn eftir því því að þeir fóru strax í næstu vinnu. Við sjáum þetta ekki kristallast fyrr en í atvinnuleysinu og við höfum tekið á því frá fyrstu mínútu og unnið í því. Svo er það auðvitað þannig að við vorum að togast á um hvernig ætti að fjármagna þetta. Þegar við setjumst niður með vinum okkar, aðilum vinnumarkaðarins, eru þeir ekki alltaf sammála okkur. Það eru ólík viðhorf milli ólíkra stéttarfélaga og ólík viðhorf milli vinnuveitenda og verkalýðsfélaga. Ég lít ekki svo á sem ráðherra, sem ber ábyrgð gagnvart Alþingi Íslendinga, að það sé mitt að sitja og vera fundarstjóri þangað til þeir komast að niðurstöðu. Hlutverk mitt er að svara á Alþingi Íslendinga fyrir þá stefnu sem ríkisstjórnin telur boðlegt að reka í atvinnumálum í landinu. Og þegar atvinnuleysi er orðið erfiðasta samfélagslega vandamálið sem við eigum við að glíma núna þá ber ég sérstaklega þunga ábyrgð. Þetta er mál sem ég hef rætt aftur og aftur þegar við komum fyrir félags- og tryggingamálanefnd og ég hef fundið áhyggjur þingmanna þar. Ég kalla eftir því að þingmenn virði þingið meira en svo og okkur stjórnmálamenn að hafa af því áhyggjur, þó að auðvitað sé það svo að hagsmunaaðilar mundu gjarnan vilja hafa enn meira samráð og sitja enn lengur og þeir allir mundu gjarnan vilja fá sitt fram, en á endanum verðum við að taka ákvörðun og á endanum verðum við að komast að niðurstöðu. Við getum ekki í mörgum tilvikum og mörgum málum talað okkur niður á niðurstöðu þar sem allir eru 100% sáttir. Ég held að um þetta mál sé tiltölulega mikill friður og um það hafi náðst ágætlega góð sátt miðað við hversu erfitt og flókið það var. Auðvitað reyndi það á en við höfum unnið í því baki brotnu. Einn vanda búum við við í íslensku stjórnkerfi. Hann er sá að starfsfólk flæðir ekki milli ráðuneyta í kjölfar verkefna heldur eru ráðuneytin sjálfstæðar stjórnareiningar. Það er einn versti gallinn á íslenska stjórnkerfinu og það leiðir af því að þegar svona mikið álag dynur yfir og ráðuneyti velferðarmála er beinlínis að kafna í fjölda verkefna er ekki spurt um það hversu mikið fyrir liggi annars staðar og hversu mörg önnur verkefni þarf að vinna á sama tíma. Á sama tíma vorum við að vinna sem okkar mesta forgangsmál í úrvinnslu skuldavanda heimilanna. Verkefnin eru flókin en það þarf að vinna þau. Það hafði engin djúpstæð greiningarvinna farið neins staðar fram á þessum alvarlega atvinnuleysisvanda. Hún er unnin í sjálfboðavinnu af fólki sem menntamálaráðherra og ég kölluðum til í byrjun september og báðum um að hjálpa okkur. Okkar bestu sérfræðingar voru tilbúnir að vinna nótt og dag í þessu fyrir okkur kauplaust. Það sýnir alvöru málsins og það sýnir hversu mikið er spunnið í íslenska þjóð að á slíkum ögurstundum skulu menn vera tilbúnir að vinna svona. Þannig verðum við að vinna okkur í gegnum þessi vandamál hvert á fætur öðru. Hér var framtíðarkerfið aðeins nefnt, hvernig við sjáum atvinnuleysistryggingakerfið þróast áfram. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að leggja núna allt kapp á að koma í framkvæmd þeim miklu verkefnum sem ég hef lofað á síðustu dögum og vikum að ráðist verði í. Við munum kynna frekari útfærslu á því á morgun, fara að auglýsa eftir samstarfsaðilum til verka með okkur. Við þurfum fyrirtæki sem eru tilbúin að leggjast á árar með okkur, við þurfum einstaklinga sem eru tilbúnir að leggjast á árarnar. Við höfum verið að gera samninga við samtök sem eru tilbúin að vinna með okkur í verkefninu og við munum auðvitað nýta verkalýðshreyfinguna, vinna með henni og sveitarfélögunum. Þannig ætlum við að búa til fínriðið net til að vinna í þessum unga hópi. Síðan þurfum við að koma af stað betra samstarfi við stéttarfélögin. Það er einfaldlega ekki þannig að við getum keypt okkur frá þessum vanda með því að afhenda hann einhverjum öðrum. Við kaupum okkur ekki frá þeim vanda með því að biðja aðila vinnumarkaðarins að taka hann af okkur og hætta að hugsa um hann hér. Við vorum kosin af fólkinu í landinu til að leysa úr þeim vanda sem á okkur dynur í kjölfar hrunsins og við eigum að standa við það. Við eigum að leita samstarfs við aðila vinnumarkaðarins um það af því að þeir geta svo ótrúlega margt vegna þess að þeir hafa tengsl inn í fyrirtækin, bæði við stjórnendur fyrirtækja, þ.e. atvinnurekendahliðin, og svo líka verkalýðshreyfingin auðvitað. Við eigum að nýta hið fínriðna félagslega net verkalýðshreyfingarinnar og við erum einmitt að hefja viðræður við verkalýðshreyfinguna um það nákvæmlega hvernig hægt sé að hugsa sér ríkari aðkomu hennar að þessum verkefnum. Það er ekki með því að einkavæða heila kerfið og afneita ábyrgð okkar á því og afhenda einhverjum öðrum heldur með því að semja við verkalýðshreyfinguna um tiltekna verkþætti. Við erum að horfa á margt. Mér finnst það t.d. mjög skynsamlegt að reyna að fá stéttarfélögin til að taka það að sér að vera fyrsti viðkomustaður fólks sem verður atvinnulaust þannig að það fái upplýsingar í stéttarfélögum sínum því að við eigum öll samfélagslega séð mikið undir því að viðhalda mikilli þátttöku í stéttarfélögum. Ég held að íslenskt vinnumarkaðsmódel hafi skilað okkur miklum árangri sem samfélagi á undanförnum árum. Það hefur skilað okkur mikilli samfélagslegri ábyrgð bæði atvinnurekenda og launþegahreyfingar. Það hefur líka skilað okkur sveigjanlegum vinnumarkaði og þar með vörn gegn því atvinnuleysi sem ella fylgir flóknari samfélagsgerð því það er ekki rétt að aðild að Evrópusambandinu kalli atvinnuleysi yfir þjóðirnar. Það er flókin samfélagsgerð, fjölbreyttari vinnumarkaður sem skapar atvinnuleysið. Þess vegna skiptir svo miklu máli að hafa í grunngerðinni, í vinnumarkaðssamstarfinu milli aðila vinnumarkaðarins og verkalýðshreyfingarinnar, þennan sveigjanleika. Þar verð ég að hrósa aðilum vinnumarkaðarins alveg óskaplega mikið. Þeir hafa tekist á við hvern vanda á fætur öðrum sem hafa komið með nútímavæðingu íslensks samfélags og leyst hann með glimrandi hætti. Ég held að hægt sé að segja að það hvernig aðilar vinnumarkaðarins tóku á starfsmannaleigum og málefnum erlends verkafólks á góðærisárunum sé algerlega til fyrirmyndar og hafi gert gríðarlega mikið fyrir íslenskt samfélag, stuðlað að auðveldari aðlögun þessa fólks, komið í veg fyrir neikvæð áhrif af þeim mikla fjölda útlendinga sem hingað komu og þegar við horfum á tölurnar í dag erum við hlutfallslega með mjög fáa úr þessum hópi á atvinnuleysisskrá miðað við þann fjölda sem hingað kom. Við megum ekki gleyma öllu því góða sem við getum gert en við verðum að takast á við þetta verkefni sjálf af fullri ábyrgð. Þetta er verkefni sem fer ekki frá okkur. Ég þarf að koma hér með annað frumvarp. Vonandi verður hægt að koma með það eins fljótt og hægt er, kannski í lok febrúar eða byrjun mars, en við þurfum vissulega að læra af reynslunni og við þurfum að koma inn miðað við reynsluna. Ein leið til að flýta fyrir málinu í meðförum félags- og tryggingamálanefndar og greiða fyrir þingstörfum er að ég er að sjálfsögðu tilbúinn að mæta oftar fyrir nefndina og gera grein fyrir frumvörpum á vinnslustigi. Það getur líka hjálpað til. Hitt er að ef við ætlum að vinna svona, hafa lýðræðislega umfjöllun á Alþingi Íslendinga um þessi erfiðu mál eftir því sem þeim vindur fram, þá verðum við auðvitað að geta lært af reynslunni og verið með hlutina þokkalega opna fram á síðustu stund. Ég held því að það gæti verið ein leið, að við mundum einfaldlega hafa fleiri fundi um einstök mál þar sem ég gæti mætt með sérfræðingum fyrir nefndina og gert grein fyrir einstökum málum eftir því sem þeim vindur fram þannig að við tryggjum að nefndin sé upplýst og við virðum þingið því það er grundvallaratriði að þingið sé lykilleikandi í þessari atburðarás allri.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir ágætisræðu sem ég hlustaði á af mikilli athygli. En það sem varð kannski til þess að ég kem upp í andsvar er það sem hann byrjaði ræðu sína á, að við hefðum eytt allt of miklum tíma í umræðu um svokallað Icesave-mál. Mig langar þá að árétta það hér að margsinnis var boðið upp á það af hálfu stjórnarandstöðunnar að ef hæstv. ríkisstjórn hefði einhver frumvörp sem hún teldi að lægi á að koma á dagskrá voru menn alveg tilbúnir til að hliðra þar til. Eins vil ég minna á það, virðulegi forseti, að ég benti á það í fjárlaganefnd þegar málið var rifið þaðan út án þess að ræða það að þá væri verið að færa umræðuna inn í þingsal sem væri ekki skynsamlegt, svo því sé til haga haldið. Ég tók reyndar eftir mörgu en það er eitt sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um sem hann kom inn á í ræðu sinni, að sömu ráðuneytin verði fyrir miklu álagi og hann benti á að það gæti verið minna álag í öðrum ráðuneytum og hugsanlega mætti færa verkefni þar á milli. Mér fannst þetta dálítið athyglisverður punktur hjá hæstv. ráðherra. Telur hæstv. ráðherra að það sé möguleiki á því að færa ákveðin verkefni eða færa ákveðið starfsfólk á milli ráðuneyta til að létta af, því að þetta er að sjálfsögðu mjög skynsamlegt ef þetta er hægt. Reyndar er margt fagfólk í öllum ráðuneytum sem getur leyst ákveðin verkefni, en mér fannst þetta dálítið athyglisvert hjá hæstv. ráðherra þegar hann benti á að það væri hægt að gera þessar breytingar. Þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji möguleika á að gera meira af þessu en gert hefur verið, því að lítið verið hefur gert af því eða nánast ekkert. Síðan kom hæstv. ráðherra inn á það að hann hefði ekki miklar áhyggjur af umsögn Sambands sveitarfélaga en hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir benti á það áðan að það væri metið svo að þetta væru u.þ.b. 370 millj. kr. sem það þýddi í kostnaðarauka fyrir sveitarfélögin. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hann einhver áform um að taka upp viðræður við Samband íslenskra sveitarfélaga um að leiðrétta þennan mun sem verður, þ.e. þann kostnað sem fellur á sveitarfélögin vegna þessa frumvarps?

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum þessar góðu spurningar. Fyrst varðandi seinna atriðið, sparnaðurinn af afnámi sumarbótanna er 370 millj. kr. Við höfðum þegar gert ráð fyrir ráðstöfun þess sparnaðar inn í lánasjóðinn. Við verðum hins vegar að taka á þessari athugasemd Sambands sveitarfélaga, við þurfum að fara yfir það hver er möguleg hætta, hvernig við getum brugðist við henni. Sveitarfélög eru nú þegar að fjármagna verkefni á sumrin fyrir námsmenn í þeim sveitarfélögum, hvað eigi að bjóða upp á ef þeir fá ekki vinnu o.s.frv. Þetta er einfaldlega útfærsluatriði. Við munum taka þetta upp við sveitarfélögin og við munum auðvitað gera það í sama pakka og við þurfum að ræða mörg önnur mál. Það er margt annað, skattabreytingar og ýmislegt fleira sem þarf að ræðast núna. Ég var að setja af stað eða endurvekja starfshóp um framtíð húsaleigubótakerfisins sem við þurfum að taka ákvörðun um fyrir mitt næsta ár, sem er grundvallarvelferðarkerfi sem við verðum að verja en kostar 2 milljarða á ári. Þessi samskipti milli ríkis og sveitarfélaga eru svo flókin. Það sem ég held að best sé að gera er að gera eins og við gerðum núna. Það er ekkert í löggjöfinni sem við erum að setja sem veldur kostnaði nema mögulega þessi þáttur. Við vitum þá hver hann er. Förum þá yfir það hvernig við getum minnkað kostnaðinn á báðum hliðum og tökum svo tillit til hins óhjákvæmilega kostnaðar í þessu heildaruppgjöri sem við þurfum að taka saman, vegna þess einfaldlega að staðan er svo fljótandi, vegna þess að verið er að gera svo marga hluti í einu. Þeir vegast auðvitað á og þeir hafa áhrif hver á annan en það eru atriði sem þarf bara að koma í þennan pakka. Við ræðum þetta fyrst, menntamálaráðherra, ég og sveitarfélögin, og svo munum við fara yfir kostnaðarþátttökuna með fjármálaráðherra í kjölfarið.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, þar sem hann talar um að menn ætli að fara að leiðrétta þennan mismun sem verður á milli sveitarfélaga og ríkisins, mig að spyrja hæstv. ráðherra um það af því að nú hefur þetta yfirleitt farið þannig fram að menn gera þetta í gegnum jöfnunarsjóð með mjög flóknum úrræðum og ógagnsæjum. Hvað finnst hæstv. ráðherra um það að menn einangri bara málin og lagi síðan þær breytingar sem þetta hefur á tekjustofna sveitarfélaga annars vegar og ríkisins hins vegar, geri það bara á mjög einfaldan hátt? Það liggi alveg fyrir hvernig þetta gerist, þannig að menn þurfi ekki að fara í mjög flóknar viðræður og hvernig eigi að gera þetta í sambandi við Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Nógu er það nú flókið fyrirbæri, virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra kom líka inn á svokallaðar hlutabætur í ræðu sinni, að hann mundi skoða það og fara yfir það, ef ég hef tekið rétt eftir, og mig langar þá að spyrja hæstv. ráðherra, það hafa verið brögð að því að menn misnoti þetta og líka atvinnurekendur. Maður hefur heyrt sögur af því að sumir atvinnurekendur hafi látið fólk fara á 30–40% bætur hjá Atvinnuleysistryggingasjóði og síðan látið fólkið mæta samt 100% í vinnu. Mikilvægt er að þetta verði skoðað. Eins kom það líka fram í hv. fjárlaganefnd að nokkrar ríkisstofnanir eru að hagræða í rekstri sínum núna með því að skerða starfshlutfall hjá starfsfólki og láta það síðan sækja um atvinnuleysisbætur á móti. Þá erum við í raun og veru að færa úr hægri vasanum yfir í þann vinstri. Telur hæstv. ráðherra ekki mikilvægt að þetta verði skoðað sérstaklega, þannig að stofnanir mæti ekki niðurskurði hjá sér með mismunandi hætti? Af því að sumir hafa mikið hugmyndaflug, margir forstöðumenn, og það eru brögð að því að sumar stofnanir hafi þegar nýtt sér þetta í töluverðum mæli, mjög margar ríkisstofnanir hafa einmitt verið að spyrja út í það hvernig þær geti nýtt þetta. Er þetta ekki mál sem þarf að skoða sérstaklega þannig að niðurskurðurinn komi réttlátlega niður á allar stofnanir sem fá hann?

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi þetta síðasta, um hlutabæturnar. Við lítum svo á að hlutabætur séu vernd einstaklings gegn uppsögnum. Ég held að það sé ekki hægt að gera greinarmun á opinberum starfsmönnum og öðrum hvað þetta varðar, ég held að allir borgarar í samfélaginu eigi rétt á því að geta unnið hlutastarf á móti atvinnuleysisbótum ef það er valkosturinn við að missa ella vinnuna að fullu og öllu. Þess vegna erum við að gera tvennar breytingar í þessum lögum. Önnur er sú að gera ráð fyrir að hlutastarfið verði að vera að lágmarki 80%, þannig að þetta sé einn heill dagur, það sé eitthvað mælanlegt, það sé ekki hægt að hafa þetta 10%. Við gerum líka kröfu um að menn komi með ráðningarsamning til þriggja mánaða, þ.e. samkomulag um að þetta sé sameiginleg ákvörðun starfsmanns og launagreiðanda og gildi til þriggja mánaða í senn. Með því tryggjum við líka réttaröryggi starfsmannanna, að það sé ekki hægt að krefja þá um vinnu af því að það er búið að skrifa undir skjalfestan samning um að viðkomandi eigi ekki að vera í vinnu þennan dag. Með þessu erum við að reyna að draga úr svindlhættunni, auðvitað getum við aldrei varið nokkurt opinbert framfærslukerfi fyrir svindli en við megum ekki hanna kerfið fyrir svindlarana heldur fyrir þá stálheiðarlegu, 98% sem eru alltaf að reyna að nýta sér kerfið til góðs. Aðeins eitt að lokum. Ég held að það sé mjög brýnt að við horfum á það í endurskipulagningu Stjórnarráðsins í vor, sem er að fara af stað í nefnd á vegum forsætisráðherra, horfum til þess að brjóta niður múrana milli ráðuneyta og gera Stjórnarráðið allt að einu starfsmannabatteríi þar sem starfsmenn flæða á milli, ráðningarvaldið sé tekið af hverjum ráðherra um sig og ráðið sé inn á einum stað og svo fái fólk að flæða á milli. Þá er það einföld ákvörðun í sjálfu sér um fjárveitingar til hvers ráðuneytis hversu marga starfsmenn hvert ráðuneyti hefur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir prýðilega málefnalega og góða ræðu. Ég ætla að spyrja hann þriggja spurninga í kjölfarið. Í fyrsta lagi fannst mér hæstv. ráðherra opna á það að Samtök atvinnulífsins og ASÍ kæmu meira að málum, og þá er ég að vísa í að forustumenn þeirra komu með hugmyndir um að þeir mundu taka yfir Atvinnuleysistryggingasjóð og koma nákvæmlega að því eins og mér fannst hæstv. ráðherra ýja að, að fyrsti viðkomustaðurinn væri hjá verkalýðsfélögunum þegar fólk er atvinnulaust eins og var áður og þótti takast vel. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að hann blés þetta af borðinu á sínum tíma, hvort þetta sé eitthvað sem kæmi til greina. Í öðru lagi fór hæstv. ráðherra yfir það sem er augljóst að það er ekki mikill sveigjanleiki í stjórnkerfinu. Hann fór yfir það í löngu máli hve mikið væri að gera hjá félags- og tryggingamálaráðuneytinu út af þeirri stöðu sem er uppi núna og það er auðvitað ekki gott og mikilvægt að það gangi vel hjá því ráðuneyti. En nú er uppi mál sem miðar að því að taka heilbrigðisþjónustuna og færa heilbrigðisráðuneytið yfir í félags- og tryggingamálaráðuneyti. Ef það væri meira í umræðunni væri það mjög umdeilt og það er umdeilt í þinginu og í þingnefndum. Telur hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra ekki skynsamlegt að hinkra með það, m.a. af mörgum ástæðum sem ég ætla ekki að nefna hér, ég get kannski gert það á eftir í ræðu minni, en m.a. út af önnum í félagsmálaráðuneytinu? Í þriðja lagi, hefur hæstv. ráðherra ekki áhyggjur - hann talaði eins og atvinnuleysi sé ekki ESB að kenna í ESB-löndunum - af þessum ósveigjanlega vinnumarkaði sem þar er og að við séum að stíga það skref svona almennt, ég er ekki að vísa sérstaklega til þessa frumvarps en að við gætum farið þá leiðina sem án nokkurs vafa ýtir undir atvinnuleysi?

Virðulegi forseti. Ég tel mjög mikilvægt að við höldum sveigjanleikanum sem við höfum á íslenskum vinnumarkaði og því góða samstarfi sem þar hefur tekist milli launþega og vinnuveitenda. Það er besta trygging okkar gegn atvinnuleysi vegna þess að það er ekki þannig að við höfum atvinnuleysi bara ef við göngum í Evrópusambandið. Ef við ætlum að hafa fjölbreytt atvinnulíf munum við hafa atvinnuleysi. Við erum með atvinnuleysi núna og við vorum með dulið atvinnuleysi sem við duldum með botnlausum erlendum lántökum og fölsku gengi árum saman. Fjölþætt atvinnulíf í fjölbreyttu opnu samfélagi þýðir ákveðna hættu á atvinnuleysi og besta leiðin til að vinna úr því er sterkur vinnumarkaður. Ég blés aldrei út af borðinu og hef aldrei blásið út af borðinu hugmyndir um að aðilar vinnumarkaðarins komi í auknum mæli að atvinnuleysistryggingum. Ég hef satt að segja alltaf lagt það til að þeir kæmu að tilteknum afmörkuðum verkefnum. Ég hef blásið út af borðinu hugmyndir sem hafa verið heldur stórkarlalegar um að það sé einhver allsherjarlausn á öllu sem við glímum við í atvinnuleysistryggingunum núna að láta kerfið með manni og mús í hendur einhverra annarra. Þannig leysum við ekki málið. En ég held að það sé mjög mikils virði að taka ákveðna þætti í traustu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Við höfum verið að ræða við Samtök atvinnulífsins og erum að fara að ræða við þau meira um t.d. pláss fyrir langtímaatvinnulaust ungt fólk, þar sem fyrirtæki komi inn og styðji sérstaklega við fólk sem þarf á aðstoð að halda við að stíga sín fyrstu skref aftur á vinnumarkað. Ég tel eðlilegt að nýta net verkalýðshreyfingarinnar til að tala við félagsmenn og vera í sambandi við þá og nýta það þéttriðna net eins vel og kostur er og að semja um einstök önnur verkefni við verkalýðsfélögin eins og þau telja sig í stakk búin. 

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra svaraði ekki þeirri spurningu hvort það væri ekki skynsamlegt, m.a. af þeirri ástæðu sem hann nefndi áðan, hve mikið væri að gera hjá félags- og tryggingamálaráðuneytinu. Það hefur komið fram líka í nefndum að félags- og tryggingamálaráðuneytið er ekki tilbúið til að taka yfir hluta af heilbrigðisþjónustunni eins og gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu, fyrir utan það að ekki hafa komið nein fagleg rök fyrir því að taka hana yfir og þekkjum við það vel báðir ég og hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra. Ég ætla ekki að hafa stór orð um það en ég vil spyrja hann m.a. út af þeim rökum sem hæstv. ráðherra fór nákvæmlega yfir áðan, að hann hefði þurft að fá fólk í sjálfboðavinnu til að vinna að ýmsum verkefnum hjá ráðuneytinu vegna þess að það er svo mikið að gera, og það eitt og sér væri næg ástæða til að hinkra með hluti sem alls ekki hafa verið undirbúnir eins og það að færa hluta heilbrigðisþjónustunnar yfir í félags- og tryggingamálaráðuneytið. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra aftur um þetta af því að hann náði ekki að svara því áðan. Ég er ánægður að heyra að hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra hafi það á stefnu sinni að hafa vinnumarkaðinn sveigjanlegan og ánægður með að hann opni á samstarf við SA og ASÍ. Ég held hins vegar að menn eigi ekki að vera hræddir við að hugsa stórt þegar kemur að lausnum og þessar hugmyndir frá aðilum vinnumarkaðarins um að koma að og reka Atvinnuleysistryggingasjóð finnst mér ekki stórkarlalegar. Mér finnst þær vera þess virði að við setjumst yfir þær og skoðum þær því að hægt væri að leysa mjög margt í því og mér fannst hæstv. ráðherra koma með mörg rök einmitt í því sambandi og m.a. að þetta þéttofna net verkalýðshreyfingarinnar er til staðar og gæti örugglega tekið við þessu verkefni. Síðan vil ég hvetja hæstv. ráðherra til að kynna sér þennan ósveigjanlega vinnumarkað sem við þekkjum í Evrópusambandinu og hvaða afleiðingar það hefur, því að vítin eru til að varast þau og við höfum tekið upp ýmislegt frá Evrópusambandinu sem við hefðum ekki átt að taka upp og við getum rætt seinna.

Virðulegi forseti. Fyrst er bara til að taka að það er líka til mjög sveigjanlegur vinnumarkaður í Evrópusambandinu. Það er ekki til neitt sem heitir einn vinnumarkaður í Evrópusambandinu. Varðandi hjúkrunarheimilin held ég að hv. þingmaður þurfi aðeins að fara að rifja upp. Þegar hann var heilbrigðisráðherra var samið um það í tíð þeirrar ríkisstjórnar, Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks, að öldrunarmál flyttust yfir til félags- og tryggingamálaráðuneytisins. Í kjölfar þess er núna verið að flytja rekstrarheimildir fyrir hjúkrunarrými, það er ekki verið að flytja heilbrigðisþjónustu yfir, það er aðeins of stórkarlaleg lýsing fyrir minn smekk. Ekki ætlum við að fara að hjúkra fólki í félags- og tryggingamálaráðuneytinu, við ætlum hins vegar að taka yfir rekstrarheimildir þessara heimila. Heilbrigðisþjónustan verður auðvitað áfram á forræði fagfólks sem lýtur eftirliti landlæknis. Þetta er algerlega vandalaus yfirfærsla og hún hefur verið mjög vel undirbúin. Verkefnisstjórn er að störfum sem vinnur mjög vel að þessari yfirfærslu og gerir þetta afskaplega vel. Það er vandræðalaust að flytja þetta yfir. Þetta er hluti af þeirri stefnumörkun að öldrun sé ekki sjúkdómur heldur aðstæður fólks sem eigi að líta á út frá félagslegu sjónarmiði en ekki heilsufarsvandamál í grunninn. Þetta er stefnumörkun sem nýtur gríðarlegs fylgis meðal hagsmunasamtaka eldri borgara og ég skil satt að segja ekki á hvaða vegferð hv. þingmaður er að reyna að halda í fortíðina og reyna að sjúkdómavæða öldrun sem maður hélt að væri verkefni sem allir með einhvern metnað í öldrunarmálum væru fyrir löngu búnir að hverfa frá. Auðvitað er það mikilvægt verkefni og hluti af heildstæðri félagsþjónustu í landinu að öldrunarþjónusta sé hluti af úrræðum félags- og tryggingamálaráðuneytisins þangað til við flytjum þennan málaflokk til sveitarfélaganna sem ég tel að best væri að gera.