Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Borist hefur eftirfarandi bréf til forseta Nd.: ,,Ólafur G. Einarsson, formaður þingflokks Sjálfstfl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem Matthías Bjarnason, 1. þm. Vestf., getur ekki sótt þingfundi á næstunni af heilsufarsástæðum, leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna anna 1. varamanns taki 2. varamaður Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi, Ólafur Kristjánsson, sæti á Alþingi í forföllum hans.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti, með ósk um að fram fari í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Með bréfi þessu fylgir bréf 1. varaþingmanns Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi svohljóðandi: ,,Forseti Nd. Alþingis, hr. Árni Gunnarsson. Vegna sérstakra anna get ég ekki tekið sæti á Alþingi í forföllum Matthíasar Bjarnasonar nú í febrúarmánuði 1991. Einar K. Guðfinnsson, 1. varaþm. Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi.`` Samkvæmt bréfum þessum og 4. gr. þingskapa ber nú kjörbréfanefnd að rannsaka kjörbréf Ólafs Kristjánssonar, 2. varaþm. Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi. Gert verður hlé á fundinum í fimm mínútur meðan kjörbréfanefnd starfar. --- Fundarhlé.

Frsm. kjörbréfanefndar (Ólafur G. Einarsson) : Hæstv. forseti. Kjörbréfanefnd hefur rannsakað kjörbréf Ólafs Kristjánssonar, 2. varamanns Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi, en óskað er eftir að hann taki sæti á Alþingi í fjarveru Matthíasar Bjarnasonar þar sem 1. varaþm. Sjálfstfl. í kjördæminu, Einar K. Guðfinnsson, getur vegna sérstakra anna ekki tekið sæti Matthíasar Bjarnasonar. Kjörbréfanefnd hefur ekkert við kjörbréfið að athuga og leggur til að það verði samþykkt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Ólafur Kristjánsson hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi. Honum ber því skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Ólafur Kristjánsson hefur undirritað drengskaparheit um að halda stjórnarskrána og er hann boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Frsm. félmn. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegur forseti. Félmn. hefur fjallað um till. og skilar nál. á þskj. 633. Umsagnir bárust um till. frá Verslunarráði Íslands, Neytendasamtökunum og Öryrkjabandalagi Íslands. Á fund nefndarinnar komu til viðræðna um málið Helgi Seljan og Ásgerður Ingimarsdóttir frá Öryrkjabandalagi Íslands, Gréta Aðalsteinsdóttir, formaður stjórnarnefndar um málefni fatlaðra, og Aðalsteinn Steinþórsson, formaður Sambands verndaðra vinnustaða. Forráðamenn verndaðra vinnustaða hafa myndað með sér samband sem ráðið hefur starfsmann til að vinna að hagsmunamálum verndaðra vinnustaða. Að mati nefndarinnar er Samband verndaðra vinnustaða kjörinn vettvangur til að beita sér fyrir því kynningarátaki sem tillagan gerir ráð fyrir á vörum frá þessum vinnustöðum og stuðla um leið að æskilegri samræmingu og samstarfi milli þeirra, svo og um nýbreytni í framleiðslu. Eðlilegt er að þetta samband fjalli um ráðstöfun á því fjármagni sem veitt yrði frá ríkinu í þessu skyni og leiti stuðnings opinberra stofnana eins og Iðntæknistofnunar við kynningarátakið. Með þetta í huga mælir nefndin með samþykkt tillögunnar með breytingu sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Kristinn Pétursson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nál. rita aðrir fulltrúar í félmn. Brtt. sem er á þskj. 634 er þannig: ,,Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að leita samvinnu við Samband verndaðra vinnustaða um átak til kynningar og þróunar á framleiðslu verndaðra vinnustaða og að veitt verði fé og önnur aðstoð í þessu skyni.``

Frsm. félmn. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegur forseti. Nefndin hefur fjallað um till. á nokkrum fundum og fengið um hana umsagnir frá aðilum sem tilgreindir eru í nál. Þá fékk nefndin á sinn fund Pál Sigurðsson, ráðuneytisstjóra í heilbr.- og trmrn., Ólaf Ólafsson landlækni og Matthías Halldórsson aðstoðarlandlækni. Frá því tillagan var lögð fram hefur verið gripið til ýmissa aðgerða af hálfu stjórnvalda til að bæta úr brýnasta vanda varðandi læknishéruð sem erfitt hefur verið að manna. Á fjárlögum fyrir árið 1991 er 19 millj. kr. framlag til að leysa vanda lítilla heilsugæslustöðva og á fjáraukalögum fyrir 1990 var 5 millj. kr. framlag í sama tilgangi. Þessu fjármagni hefur í aðalatriðum verið varið með eftirfarandi hætti: a. Ríkið hefur keypt eða átt hlut að kaupum á torfærubifreiðum til fimm heilsugæslustöðva. b. Sex heilsugæslustöðvum hefur verið heimilað að gera svokallaða staðarsamninga til að bæta starfskjör heilbrigðisstarfsfólks eftir nánari ákvörðun stjórnar viðkomandi heilsugæslustöðvar í samráði við starfsfólk á stöðinni og heilbrrn. Á árinu 1991 eru til ráðstöfunar 15 millj. kr. í þessu skyni. Viðræður fóru fram á árinu milli fulltrúa Læknafélags Íslands og heilbrrn. um málefni H1-stöðva, m.a. um breytt starfskjör lækna á þessum stöðvum. Af hálfu talsmanna heilbrrn. og landlæknis komu fram í viðræðum í nefndinni ýmsar hugmyndir um aðgerðir til að bæta heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Einnig komu umsagnaraðilar um tillöguna fram með margar gagnlegar ábendingar sem nefndin hefur komið á framfæri við heilbrrn. Með vísan til þess sem að framan greinir leggur nefndin til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir þetta nál. skrifa allir fulltrúar í félmn. Sþ.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Ég óskaði eftir því við hæstv. forseta Sþ. að fá tækifæri til þess að gera grein fyrir samþykkt ríkisstjórnarinnar um vísinda- og tæknistefnu til aldamóta sem byggð var m.a. á samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 15. ágúst 1989. Málið er lagt fyrir í skýrsluformi og hefur skýrslunni verið dreift til hv. þm. og þeir hafa fengið kost á því núna síðustu dagana að kynna sér efni hennar. Ég mun í ræðu minni fara yfir tillöguna í heild. Ég mun síðan tæpa á nokkrum aðalatriðum í skýrslunni, víkja svo að því talnaefni sem fylgir skýrslunni og loks rekja hvernig framlög hafa þróast til rannsókna- og vísindastarfsemi að undanförnu og gera að lokum grein fyrir því sem gert verður í framhaldi af þeirri áætlun sem hér er verið að kynna. Eins og ég sagði áðan, virðulegi forseti, var það á fundi ríkisstjórnarinnar 15. ágúst 1989 að samþykkt var tillaga frá menntmrh. á þessa leið: ,,Ríkisstjórnin samþykkir að fela menntmrh. að hefja undirbúning að tillögum um vísinda- og tæknistefnu á Íslandi. Verði samstarfsnefnd Vísindaráðs og Rannsóknaráðs falið að gera tillögur um þessa stefnumótun.`` Í framhaldi af þessari samþykkt fól menntmrn. samstarfsnefnd Vísindaráðs og Rannsóknaráðs ríkisins að hlutast til um undirbúning tillagna um vísinda- og tæknistefnu. Samstarfsnefndin lagði með bréfi dags. 20. sept. 1990 fram tillögur sínar í formi draga að yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um vísinda- og tæknistefnu ásamt greinargerð. Um undirbúning tillagnanna höfðu á vinnslustigi verið höfð samráð við stjórn Vísindaráðs og Rannsóknaráðs ríkisins. Eftir nánari umfjöllum í deildum Vísindaráðs, þar sem málið var tekið fyrir, óskaði samstarfsnefndin eftir að gera fáeinar breytingar, aðallega á greinargerðinni, og var álitsgerð nefndarinnar þannig breytt lögð fram 2. nóv. 1990. Álitsgerð samstarfsnefndarinnar var lögð fyrir ríkisstjórnina á fundi hennar 6. nóvember 1990. Ríkisstjórnin féllst á tillöguna að stefnuyfirlýsingu í meginatriðum og var ákveðið að kynna yfirlýsinguna og greinargerðina er henni fylgir á ársfundi Rannsóknaráðs ríkisins og Vísindaráðs, en sá fundur var haldinn 30. nóvember 1990, og síðan var ákveðið að undirbúa skýrslu til Alþingis um þessa stefnumörkun. Það þskj. sem hv. þm. hafa á borðum sínum hefur annars vegar inni að halda yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um vísinda- og tæknistefnu og hins vegar greinargerð um þá stefnu. Yfirlýsingin er stutt og hún er á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin markar svofellda stefnu um hlutverk vísinda og tækni í íslensku þjóðlífi og meðferð vísinda - og tæknimálefna á vettvangi ríkisstjórnarinnar: Framfarir í vísindum og tækni eru nú örari en nokkru sinni og stöðugt bætist við þekking á innri og ytri gerð efnisheims og lífheims, svo og þekking á manninum sjálfum, menningu hans og þjóðfélagi. Vísindi og tækni eru meðal helstu hornsteina nútíma þjóðfélags og ný þekking er einn aðalaflvaki framfara. Vísindaleg og tæknileg þekking er forsenda farsælla ákvarðana og skilnings á æ fleiri sviðum þjóðlífsins, í hagrænum, félagslegum og menningarlegum efnum. Iðkun vísinda á sem flestum fræðasviðum er skilyrði þess að sjálfstætt menningarsamfélag fái staðist og eflst á Íslandi. Stór hluti hverrar upprennandi kynslóðar á Íslandi nýtur nú háskólamenntunar og þeim Íslendingum fjölgar ört sem fengið hafa vísindalega sérþjálfun á ýmsum sviðum. Í þessu felst auðlind sem þarf að virkja í þágu þjóðarhags og menningar. Tryggja verður að þetta fólk fái verkefni við hæfi og þurfi ekki að hverfa til annarra landa. Vísindi og tækni dafna þá best og nýtast til framfara að unnið sé að þeim í nánum tengslum við líf og starf þjóðarinnar. Einnig þurfa þau bæði frelsi og aðhlynningu til að vera frjó og skapandi, en jafnframt aðhald og gagnrýni. Þannig geta þau bæði leyst vandamál líðandi stundar og veitt leiðsögn til framtíðar. Íslendingar hafa löngum varið hlutfallslega minna fé og mannafla til vísindalegra og tæknilegra rannsókna en aðrar þjóðir, sem búa við svipuð lífskjör. Flest bendir til að nú sé brýnt að efla vísinda - og tæknirannsóknir og auka þróunarstarf til að tryggja áfram góð lífskjör hér á landi í vaxandi samkeppni milli þjóða og heimshluta á sviði viðskipta, tækni og menningar. Ríkisstjórnin vill stuðla að því að þjóðfélagsþróun á Íslandi byggist á vísindalegri þekkingu og tækni í stað of einhliða sóknar í auðlindir lands og sjávar. Því vill hún stefna að því að auka veg vísinda og tækni í þjóðarbúskapnum með því að stærri hlut þjóðartekna verði varið til þeirra en áður. Ríkisstjórnin vill efna til samvinnu við atvinnulífið í landinu um að auka raungildi fjárframlaga til rannsóknastarfsemi um 10% á ári næsta áratuginn. Þannig er stefnt að því að hlutfall þjóðartekna, sem varið er til rannsóknastarfsemi hér á landi, nálgist það sem nú er annars staðar á Norðurlöndum. Þetta verði gert annars vegar með því að auka opinber framlög til verkefnabundinna rannsókna á sviði grundvallarvísinda og hagnýtra rannsókna, og hins vegar með því að bæta almenn skilyrði fyrirtækja og einstaklinga til að stunda rannsóknir og nýsköpun. Með auknum hlut vísinda - og tæknirannsókna í þjóðarbúskapnum verði leitað leiða til að tengja þessa starfsemi enn betur við breytilegar þarfir þjóðlífsins. Starfsemi á einstökum sviðum vísinda taki mið af aðsteðjandi vandamálum sem og framtíðarhorfum á þeim þjóðlífssviðum sem best geta nýtt sér þá vísindalegu þekkingu sem leitað er að. Jafnframt verði ávallt svigrúm til óheftrar leitar að þekkingu þar sem aðeins er spurt um fræðilegt gildi verkefnis og hæfni vísindamanns. Opinberar vísinda - og tæknistofnanir heyra undir mismunandi ráðuneyti og hlutverk þeirra endurspegla verkaskiptingu þjóðfélagsins. Vísindaleg þekking verður hins vegar til og nýtist þvert á þá skiptingu. Lögð verður áhersla á samstarf milli stofnana, einstaklinga og fyrirtækja til að nýta sem best þekkingu sem til er í landinu og dreifa ekki kröftunum um of. Einstökum ráðuneytum og stofnunum þeirra er ætlað að taka mið af þeirri stefnu. Unnið verði markvisst að því að auka skilning þjóðarinnar á mikilvægi vísinda og tækni. Efld verði kennsla á þeim sviðum í grunnskólum og framhaldsskólum og tengsl skólanna við vísindastarf í landinu aukin. Menntun til vísindastarfa verði efld m.a. með skipulegri uppbyggingu framhaldsnáms við Háskóla Íslands og aðrar æðri menntastofnanir landsins. Endurskoðuð verði tilhögun opinberrar fjárhagsaðstoðar við námsmenn á síðari stigum framhaldsnáms og við unga vísindamenn að framhaldsnámi loknu. Búið verði í haginn fyrir virka þátttöku Íslendinga í fjölþjóðlegu vísinda - og tæknisamstarfi, reista á skipulegu mati á forgangsverkefnum. Vísindaráði og Rannsóknaráði ríkisins er falið: að gera nýja úttekt á stöðu rannsóknamála í landinu og að fylgjast af árvekni með þörfinni fyrir rannsóknir og vísindalega eða tæknilega sérþjálfun Íslendinga á nýjum sviðum og miðlun niðurstaðna úr innlendum og erlendum rannsóknum, að gera tillögur um ráðstöfun á auknum framlögum til vísindalegra og tæknilegra rannsókna, m.a. með langtímaáætlun fyrir einstök svið, svo og árleg framlög, þar á meðal um forgangsröðun viðfangsefna, að gera tillögur um leiðir til að auka hlut atvinnulífsins og annarra aðila utan ríkiskerfisins í fjármögnun og framkvæmd rannsókna og hvetja til nýsköpunar í atvinnulífi landsmanna, að fylgjast með nýtingu fjármagns og starfskrafta til rannsókna og gera tillögur um endurbætur á aðstöðu, skipulagi eða framkvæmd rannsóknastarfa eftir þörfum. Í því skyni að samræma framkvæmd vísinda - og tæknistefnu við aðra þætti þjóðmála er gert ráð fyrir að forsætisráðherra efni tvisvar á ári til fundar fulltrúa Rannsóknaráðs ríkisins og Vísindaráðs með ráðherrum menntamála, iðnaðar, sjávarútvegs, landbúnaðar, heilbrigðismála, umhverfismála, samgöngumála og fjármála. Gert verði ráð fyrir því að fulltrúum allra þingflokka verði boðið að sitja þessa fundi. Á öðrum fundinum skulu fulltrúar ráðanna gera grein fyrir framvindu og meginviðhorfum í vísinda - og tæknirannsóknum og á hinum fundinum leggja fram tillögur um fjárveitingar til rannsókna á næstu árum. Fulltrúum atvinnulífs, Háskóla Íslands og annarra vísindastofnana skal boðið á þessa fundi eftir því sem málefni segja til um. Dagskrá og tilhögun hvers fundar skal undirbúin af samstarfsnefnd Vísindaráðs og Rannsóknaráðs ríkisins í samvinnu við forsrn. og menntmrn.`` Þetta var, virðulegi forseti, í heild yfirlýsing ríkisstjórnarinnar um vísinda - og tæknistefnu. Eins og fram kemur felur stefnan það í sér að teknar eru þegar ýmsar ákvarðanir sem lúta að þessum málum og ég tel ástæðu til að víkja nokkrum orðum að þeim. Ég get auðvitað hugsanlega farið yfir skýrsluna í einstökum atriðum en ætla ekki að gera það, heldur aðeins að víkja að því hvernig hefur þegar verið staðið að framkvæmd þeirrar vísinda - og tæknistefnu sem þarna er lagður grunnur að. Um leið og þessi samþykkt var gerð í október 1990 ákvað ríkisstjórnin að á árinu 1991 yrði um að ræða verulega hækkun á framlögum til Vísindasjóðs og Rannsóknasjóðs og ýmissa rannsóknastofnana. Þegar litið er á framlög til vísinda og rannsókna í fjárlögum ársins 1991 kemur fram að framlög til tilraunastöðvarinnar á Keldum hækka úr 55 millj. í 71 millj. kr. eða um 30% að raungildi milli áranna 1990 og 1991. Í öðru lagi kemur fram að framlag til Rannsóknasjóðs er hækkað mjög verulega, úr 88,4 millj. kr. í 110 millj. kr. eða um 24,4% að raungildi. Í þriðja lagi kemur fram að hækkun verður veruleg á framlögum til Vísindasjóðs, úr 20,4 millj. kr. í 30,6 millj. kr. eða um 50,2% að raungildi milli ára. Ef skoðuð eru framlög til vísinda og rannsókna alls kemur í ljós að um er að ræða hækkun úr 356 millj. kr. í 442 millj. kr. milli áranna 1990 og 1991 eða um 24%. Ef við skoðum hins vegar lengri tíma og berum það saman hver eru framlögin til vísinda og rannsókna á Íslandi á árinu 1991 t.d. við árin 1984 -- 1986 kemur í ljós að um er að ræða hækkun að raunvirði um 54%. Og ef við skoðum enn þá lengri tíma, tökum t.d. árið 1984, þá voru framlög til vísinda og rannsókna sléttar 200 millj. kr. en eru núna 442,5 millj. kr. Í fjárlögum ársins 1991 er stigið markvert skref í þá átt að ná því marki sem sett er í þessum plöggum, að tvöfalda framlög til vísinda og rannsókna á Íslandi á næstu tíu árum. Á þessu ári er í raun og veru um að ræða, eins og ég sagði, 24% hækkun á framlögum til vísinda og rannsókna frá síðasta ári, árinu 1990. Nú er það hins vegar svo að umræða um þessi mál þyrfti að verða mikið meiri og mikið ítarlegri vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að rannsóknir og vísindi, bæði grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir, séu mikilvægari undirstaða framfara í þessu þjóðfélagi en menn gera sér yfirleitt grein fyrir. Og það alvarlega er kannski það að manni hefur iðulega fundist að ákvarðanir um mjög mikilvægt svið, eins og t.d. fiskeldi, hafi verið teknar án þess að nægilega miklar rannsóknir hafi farið fram. Og þó ríkisstjórn og Alþingi hafi á hverjum tíma verið tilbúin til að tryggja fjármuni að einhverju leyti til stofnkostnaðar með lánum og rekstrarkostnaðar með lánum, þá hefur staðið á hinu að menn legðu fram fjármuni til rannsókna. Niðurstaðan hefur orðið hörmuleg á sumum sviðum að þessu leyti. Það er hins vegar augljóst mál að við Íslendingar verðum að breyta um hætti í þessu efni. Við höfum á þessari öld eins og áður fyrst og fremst lifað á grunnframleiðslu, þ.e. landbúnaði og sjávarútvegi, og það er greinilegt að ef við ætlum okkur að bæta lífskjörin á komandi árum, þá er sú fjárfesting sem færi í menntun, rannsóknir og vísindi í raun og veru sú besta og þýðingarmesta til þess að ná upp sæmilegum lífskjörum í landinu. Því miður virðist mér að málið sé þannig að í rauninni sé ákaflega erfitt að ná upp þessum skilningi. Ég ákvað að fara fram á það að þessi skýrsla yrði lögð hér fyrir á hv. Alþingi til þess að þingmenn gætu rætt um það sem felst í henni, til þess að menn gætu áttað sig á því hvernig þessi mál eru. Og ég held að það sé í raun og veru mjög auðvelt að átta sig á málunum út frá forsendum þessarar skýrslu eins og hún liggur fyrir. Hér er um að ræða mjög ítarlegt talnaefni og margvíslegar upplýsingar um rannsóknir, vísindi og þróun eins og þau mál hafa þróast á Íslandi á undanförnum árum. Ég vil í því sambandi víkja aðeins að greinargerðinni og benda á af hverju við teljum að það sé þörf fyrir stefnumörkun á sviði vísinda - og tæknimála á Íslandi. Til þess eru í meginatriðum fjórar ástæður. Fyrsta ástæðan er sú að vísindi, tækni og rannsóknir eru meðal hornsteina vestrænnar menningar og ef við ætlum okkur að taka þátt í samkeppninni um lífskjör við þessar þjóðir, þá verðum við að halda uppi merkjum vísinda og rannsókna með miklu myndarlegri hætti en við höfum gert. Góð almenn þekking, byggð á vísindum og tækni samtímans, er forsenda þess að unnt sé að starfrækja öflugt, sjálfstætt menningarsamfélag við núverandi skilyrði og sá grundvöllur, sem hagrænar og félagslegar framfarir byggjast á. Í öðru lagi eru ástæðan sú að allar iðnvæddar þjóðir nota nú orðið vísinda - og tækniþekkingu meðvitað til að skapa sér betri stöðu í samkeppni um markaði í viðleitni sinni til að tryggja þegnum sínum batnandi lífskjör. Öflugar eigin rannsóknir eru forsenda þess að þjóðir geti tekið við nýrri þekkingu annars staðar frá og aðhæft hana sínum eigin raunveruleika og viðfangsefnum. Í þriðja lagi er nauðsynlegt að halda uppi öflugri vísinda- og rannsóknastarfsemi hér vegna þess að það þarf að gæta að afleiðingum þeirra breytinga sem ný tækni hrindir af stað fyrir umhverfi og félagslega aðstöðu fólks og beina afli þeirra á farsælar brautir. Skilningur á náttúrunni og þeim breytingum sem í henni verða svo og skilningur á manninum sjálfum og þjóðfélagsþróuninni, er viðfangsefni vísinda í víðustu merkingu þess orðs. Vísindaleg og gagnrýnin viðhorf til tækninnar auka líkur á að henni sé beitt farsællega til að efla þjóðarhag. Án slíkrar gagnrýni gæti altæk tæknileg hugsun leitt til draumhyggju um tæknilega lausn allra vandamála. Stöðug gagnrýni á heimsmynd mannsins er eitt af mikilvægustu hlutverkum vísinda. Fjórða meginástæðan er sú að öflun vísinda - og tækniþekkingar er dýr og á sér langan aðdraganda í heimi þar sem tækniframfarir eru jafnframt örar. Engin þjóð er sjálfri sér nóg lengur í þeim efnum. Miklu varðar því hvernig varið er takmörkuðu fé og mannafla þannig að sem mestur árangur náist. Kostnaður við þessa starfsemi fer jafnframt vaxandi eftir því sem tækni fleygir fram. Af því leiðir að taka þarf mikilvægar ákvarðanir um markmið, skipulag, fjármögnun, verkefnaval og um samræmingu starfa og samvinnu heima fyrir og erlendis. Hér voru rakin nokkur meginatriði sem kannski liggja í augum uppi fyrir nauðsyn þess að hér sé haldið uppi öflugri vísinda - og tæknistarfsemi. En það má auðvitað fjöldamargt fleira nefna. Auðvitað er það þannig að við í sjálfu sér eigum minni möguleika að þessu leytinu til en aðrar og fjölmennari þjóðir, þó ekki sé nema vegna þess að þjóðin er ekki ýkja fjölmenn. En hér eigum við hins vegar líka möguleika sem eru einstakir og okkur ber að hagnýta, bæði í grunnrannsóknum og hagnýtum rannsóknum. Við teljum að á sviði hagnýtra rannsókna þurfi að raða verkefnunum upp í forgangsröð en slík forgangsröðun má þó ekki ganga svo langt að ekki verði nauðsynlegt svigrúm fyrir frumkvæði og frumleika þeirra sem að rannsóknunum starfa. Þetta á reyndar við um alla vísindastarfsemi og er meginatriðið í grunnrannsóknunum sjálfum. Í þeim er mjög mikilvægt að virða frjálsræði vísindamannsins til að velja þau verkefni til rannsókna sem hann telur áhugaverðust og líklegust til að skila markverðum árangri. Gæði vísindastarfseminnar sjálfrar á alþjóðlegan mælikvarða hljóta ætíð að vera eitt af því sem taka verður mest tillit til varðandi opinberan stuðning og starfsaðstöðu. Engu að síður er varla hægt að ganga fram hjá því að sum rannsóknasvið liggja ýmist betur fyrir Íslendingum en önnur vegna staðsetningar þeirra í heiminum eða varða menningu þeirra og efnahag meira en önnur. Augljós dæmi um þetta eru rannsóknir á íslenskri jarðfræði sem bæði hafa margvíslegt gildi, t.d. í orkumálum og mannvirkjagerð, en gefa Íslendingum um leið tækifæri til mikilvægs framlags til alþjóðlegrar vísindastarfsemi á þessu sviði. Svipuðu máli gegnir um rannsóknir á hafinu og lífríki þess þar sem íslenskir vísindamenn eiga mikið samstarf við aðrar þjóðir. Sama á einnig við um íslenskt samfélag og hagkerfi sem er mjög sérstakt og á sér ekki nákvæmar hliðstæður annars staðar og hins vegar rannsóknir á íslenskri miðaldamenningu og bókmenntum til forna ásamt rannsóknum málvísinda á íslenskri tungu. Þetta eru dæmi, virðulegi forseti, um rannsóknir á sviði mannlegra fræða og félagsvísinda sem Íslendingum ber sérstök skylda til að stunda, bæði vegna sjálfra sín og vegna þess skerfs sem þeir vilja leggja til heimsmenningarinnar. En auk þess að beina sjónum að rannsóknasviðum sem eru áhugaverð fyrir Íslendinga vegna stöðu þeirra í heiminum getur einnig verið mikilvægt að tryggja að ekki verði út undan hér á landi rannsóknasvið sem skipta miklu máli til að Íslendingar geti fylgst nægilega vel með heildarþróun vísinda, bæði vegna almenns menningargildis og vegna hugsanlegra tengsla við rannsóknir í öðrum greinum. Þau viðhorf sem ég hef talað fyrir í þessari kynningu, virðulegi forseti, eiga sér í raun og veru mjög langa sögu á Íslandi. Í því sambandi má kannski minna á, að sjálfstæðisbarátta Íslendinga var háð á sviði fræða og þjóðmenningar. Jón Sigurðsson tók sagnfræðina og menningarsöguna í þjónustu sjálfstæðisbaráttunnar og allt frá því á 18. öld börðust þjóðarleiðtogar okkar og andans menn, skáld, náttúrufræðingar og embættismenn jafnt sem bændur við að vekja þjóðina til dáða með samþættingu verkmenningar og þjóðmenningar. Þannig eru og vísindi í öllum greinum sínum enn sem fyrr frumskilyrði þess að íslenska þjóðin geti haslað sér völl meðal þjóða heims, sjálfri sér til farsældar. Ég vil þessu næst, virðulegi forseti, víkja aðeins að því talnaefni og þeim upplýsingum sem fram koma í þessum greinargerðum. Ég ætla í sjálfu sér ekki að fara þar út í einstök atriði, minni á t.d. kaflann um fjármagn til rannsókna á bls. 13 í þskj. þar sem það kemur fram að hlutfall Íslendinga til rannsókna og þróunar hefur í raun og veru staðið í stað á liðnum áratugum. Það var sá sári og alvarlegi veruleiki sem varð m.a. til þess að við ákváðum að taka sérstaklega á þessu máli. Ástæðan er sem sagt sú að á síðustu tíu árum hefur hlutfallslega sáralítil aukning orðið, bæði á ráðstöfunarfé til rannsókna og aukning á rannsóknafólki til rannsókna hefur einnig verið mjög lítil. Ef litið er á hvaðan fé til rannsókna er komið, hverjir borga og hverjir framkvæma rannsóknir, sést að hlutur opinberra aðila er mun stærri hér á landi en hlutur atvinnufyrirtækja. Þar skera Íslendingar sig algerlega úr eins og sést á myndum 5 og 6 í þessu þskj. þar sem kemur fram hversu mikið er borgað af rannsóknarfénu af fyrirtækjum og hversu mikið af opinberum aðilum. Þegar við berum þessi hlutföll saman við aðrar þjóðir kemur í ljós að hlutur fyrirtækja á Íslandi er mikið minni, mikið lakari en í öðrum löndum. Það er út af fyrir sig mjög alvarlegt umhugsunarefni. Hlutur fyrirtækja hefur þó að undanförnu farið stækkandi, sérstaklega ef við miðum við hlutfall af mannafla. Þannig fjölgaði starfsliði við rannsóknir hjá fyrirtækjum úr um það bil 100 ársverkum árið 1985, en þau voru aðeins 100, í öllum fyrirtækjum á Íslandi voru 100 ársverk í rannsóknum árið 1985, en þessi tala var orðin 147 árið 1987. Ég tel að það sé ekki nokkur vafi á því að stofnun Rannsóknasjóðsins hafi ráðið hér mjög miklu um. Ef við lítum á skiptingu þessa fjármagns eftir viðfangsefnum sést að stærstur hlutur fjármagnsins fer til rannsókna í þágu frumframleiðslugreinanna, landbúnaðar og fiskveiða, ásamt orkuframleiðslu en mun minna til úrvinnslugreinanna, iðnaðar, fiskvinnslu og byggingariðnaðar. Til vísindalegra grunnrannsókna fer um það bil 1 / 4 af heildarfjármagninu. Það er svipað heildarhlutfall til grunnrannsókna og gerist í öðrum aðildarlöndum OECD. Í því skyni að fjalla um það með hvaða hætti mætti auka fjármagn til rannsókna og vísinda hér á landi hafa menn bent á mjög margt. Auðvitað má segja að það sé einfaldast, en þó um leið að mörgu leyti pólitískt erfiðast, að ná auknum fjármunum til rannsókna á Íslandi með því að styrkja þær rannsóknar - , þróunar - og vísindastofnanir sem þegar eru til og það hefur verið gert í fjárlögum þessa árs með myndarlegum hætti, eins og hér hefur komið fram. Hins vegar hafa menn líka rætt um ýmsa aðra hluti. Ég held að það skipti langmestu máli að staldra við það hvað fyrirtækin geta lagt til til viðbótar við það sem þau gera þegar. Árin 1986 og 1987 flutti ég hér á Alþingi sem stjórnarandstæðingur tillögu og frv. um það að fyrirtæki fái sérstakar skattaívilnanir til þess að stunda þróunarverkefni og markaðsstarfsemi. Sérstaklega eru þetta algeng tæki til að stuðla að nýsköpun í smáfyrirtækjum hjá grannþjóðum okkar. Þetta er í raun og veru mér liggur við að segja í hróplegri mótsögn við það sem gert hefur verið varðandi fyrirtæki á Íslandi, þar sem aldrei er farið að sinna þeim fyrr en þau eru farin á hausinn eða eru að fara á hausinn eða verða gjaldþrota, en það að menn ýti undir rannsóknir, nýjungar, þróunarverkefni og vísindastörf í fyrirtækjum sem eru að leggja af stað og hasla sér völl á nýjum sviðum sem eru auðvitað til fjölda, fjöldamörg, það hefur ekki gerst hér í þessu landi. Þegar lagt er til að fyrirtæki fái skattafrádrátt eða skattaívilnanir af þessum ástæðum mætir það ævinlega verulegri andstöðu hér á Alþingi og tillögur um það efni, m.a. frá mér, hafa verið felldar aftur og aftur á árum áður og mér hefur ekki tekist að sannfæra þingið um það núna eða ríkisstjórnina að þetta væri rétt leið vegna þess að menn bera alltaf fyrir sig það sem heitir ,,skattatæknilegar ástæður`` og ég skil nú aldrei, en það er nú bara af því hvað undirritaður er takmarkaður. En staðreyndin er hins vegar sú að allar aðrar þjóðir hafa gert þetta. Þær hafa veitt fyrirtækjum skattaívilnanir vegna nýjunga í rannsóknum, þróun og vísindastarfsemi sem íslensk yfirvöld hafa því miður ekki verið tilbúin til þess að fallast á. Í skjalinu er farið yfir háskólamenntun á Íslandi og minnt á hækkað menntunarstig þjóðarinnar. Eftir að kennsla hóst í mörgum nýjum kennslugreinum við Háskóla Íslands á seinni huta sjöunda áratugarins hefur þeim stórfjölgað sem leita sér sérmenntunar í háskóla, bæði erlendis og hérlendis, og starfsemi Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur gerbreytt aðstæðum til langskólanáms frá því sem áður var. Gerð hefur verið spá um fjölda Íslendinga við nám á háskólastigi fram yfir aldamót. Jón Torfi Jónasson gerði hana og var hún birt í ritinu ,,Menntun og skólastarf á Íslandi í 25 ár, 1985 -- 2010``. Samkvæmt þessari spá mun þeim stórlega fjölga sem stunda langskólanám. Hlutfall þeirra sem eru í langskólanámi núna er 40%, en því er spáð að það verði 80% árið 2010, 80% eða tvisvar sinnum fleiri verði í langskólanámi af einhverju tagi eftir 20 ár en er í dag. Við Háskóla Íslands eru núna skráðir 4700 nemendur og þaðan brautskrást um 570 -- 600 manns á hverju ári. Við aðra innlenda skóla á háskólastigi eru nú 800 -- 900 nemendur og þaðan brautskrást á ári um 200 manns. Erlendis eru um 2100 námsmenn við nám með stuðningi frá Lánasjóði ísl. námsmanna og má reikna með að a.m.k. 20% fleiri séu við nám með styrkjum eða á launum erlendis frá eða á annan hátt án stuðnings frá sjóðnum. Af námsmönnum erlendis er talið að a.m.k. 80% séu við háskólanám. Ætla má að um 20% þeirra ljúki námi árlega og lætur þá nærri að alls ljúki 1100 -- 1200 Íslendingar prófi á háskólastigi á ári, en það samsvarar fjórða hverjum manni í árgöngunum 24 -- 30 ára. Fjórði hver Íslendingur á aldrinum 24 -- 30 ára lýkur með öðrum orðum háskólanámi eins og staðan er í dag. Og þetta hlutfall mun fara hækkandi. En þetta er aðeins önnur hlið málsins. Hin sem blasir við er sú að það fólk sem er að ljúka námi og gæti vissulega hjálpað til við að skapa aðstæður til að treysta grundvöll lífskjaranna í landinu betur en gert hefur verið, margt af þessu fólki kemur heim en margt af því kemur ekki heim. Það er kannski önnur meginástæðan fyrir þessari stefnumótun í vísinda - og tæknimálum á Íslandi sem við erum hér að beita okkur fyrir að sköpuð verði aðstaða til þess að við getum nýtt okkur þekkingu, færni og hæfileika þessa fólks þannig að það þurfi ekki að hverfa héðan úr landinu eða búa langdvölum erlendis þar sem það hefur verið við nám. Það er með öðrum orðum ýmislegt nú sem bendir til þess að fólk með mikla sérmenntun setjist í vaxandi mæli að erlendis vegna þess að það fær ekki störf við sitt hæfi við núverandi aðstæður. Ekki hefur verið gerð sérstök könnun á þessu frá árinu 1978. Þá var talið að hér væri í raun og veru ekki um sérstakt vandamál að ræða. Það var gerð á þessu sérstök könnun og niðurstaða hennar varð sú að þá vildu flestir koma heim eða vera heima eða fyndu sér öllu heldur störf við sitt hæfi hér heima, hvort sem þeir höfðu lokið námi við erlendan eða innlendan háskóla. Nú vitum við hins vegar, bara af því sem við þekkjum til sjálf, að þetta er vaxandi vandamál. Þess vegna höfum við ákveðið að láta fara fram á vegum ráðuneytisins sérstaka könnun á því hvað er mikið um það að fólk komi, hvað er mikið um það að fólk dveljist annars staðar og hugsi sér að vera annars staðar af því að það hefur ekki trú á því að það fái tækifæri til að starfa hér á Íslandi. Í greinargerðinni er farið yfir þessi mál nokkuð ítarlega, bæði um aukna hlutdeild vísinda og rannsókna í þjóðarbúskapnum samkvæmt þessari stefnu en þessi hlutdeild er raunar þegar aukin á árinu 1991. Það er farið yfir samstarf við atvinnulífið, um langtímaáætlanir, gagnaöflun, húsnæði og tækjakost, bókakost, hlutverk sjóðanna og fleira. Það er lögð áhersla á samstarf greina atvinnulífsins og hlutverk ráðuneytanna í þeim efnum. Síðan er fjallað nokkuð ítarlega um vísindalega menntun og menntun rannsóknarmanna sem ég ætla að leyfa mér að fara nokkrum orðum um. Staðreyndin er sú að við erum með mjög gott kerfi til þess að tryggja það að fólk geti stundað háskólanám, langskólanám af ýmsu tagi, eitt það besta sem gerist á byggðu bóli satt að segja. Hins vegar er það ljóst að engin stefna hefur verið mörkuð sérstaklega um menntun fólks til vísindalegra rannsóknastarfa eftir að það hefur lokið háskólaprófi. Háskóli Íslands hefur til skamms tíma ekki boðið upp á skipulegt nám til meistaraprófs nema í örfáum greinum og ekki til doktorsprófs fyrr en núna að við breyttum reglum Háskóla Íslands á sl. vetri þannig að nú er hægt að stunda þar skipulagt nám til meistaraprófs og til doktorsprófs. Þeir sem stefnt hafa að slíku námi hafa að mestu leyti orðið að sækja til annarra landa. Vissulega hefur þetta þann kost í för með sér að íslenskir vísinda - og tæknimenn flytja til landsins þekkingu frá öðrum löndum, en það hefur þann ókost að þeir nýtast ekki í íslenskri rannsóknastarfsemi meðan á náminu stendur. M.a. af þeim sökum er það svo, eins og ég gat um, að verið er að byggja upp framhaldsnám á nokkrum öðrum sviðum. Einnig er rætt um að taka upp lengra nám í samvinnu við erlenda háskóla, einkum háskóla á Norðurlöndum. Opinber fjárhagsaðstoð við fólk sem hefur lokið háskólaprófi en sækist eftir doktorsprófi eða sambærilegri háskólagráðu til undirbúnings rannsóknastörfum er nú í engu frábrugðin því sem gerist um annað framhaldsskólanám á háskólastigi. Á þessu þarf að verða breyting. Það þarf að taka um það ákvarðanir að fólk sem lokið hefur háskólanámi geti sest hér að og stundað rannsóknir sínar, ýmist með þeim hætti að það sé ráðið í tímabundnar stöður við rannsóknastofnanir eða með þeim hætti að það fái sérstakan stuðning til þess, eins og var áður, að Vísindasjóður veitti sérstakan stuðning í þessu efni. Með því að styrkja stöðu Vísindasjóðs eins og við gerum núna á þessu ári á að vera hægt að koma þar við styrkjafyrirkomulagi þannig að þetta fólk geti hafið störf að rannsóknum á Íslandi. Á vegum ráðherranefndar menntamálaráðherra Norðurlanda var nýlega lögð fram skýrsla um þessi mál þar sem lagt er til að samstarf Norðurlandaþjóðanna á þessu sviði verði stóraukið og mörkuð stefna um sameiginlegt kerfi til vísindalegrar þjálfunar. Í skýrslunni kemur fram, sem kemur okkur ekki á óvart, að Íslendingar eru langt á eftir öðrum Norðurlandaþjóðum í þessu efni. Í þessari greinargerð okkar er einnig fjallað um skipulag rannsókna, rannsóknir og byggðaþróun og síðan ítarlega um alþjóðlegt samstarf. Það sem ég vil segja um það er eftirfarandi: Við höfum verið að gerast aðilar að mjög mörgum erlendum samningum á undanförnum missirum. Við höfum gerst aðilar að ýmsum Evrópusamningum t.d. í samvinnu við Evrópubandalagið, m.a. Science áætluninni sem við urðum aðilar að á síðasta ári. Við erum að ræða um það hvernig Íslendingar yrðu aðilar að sérstakri rannsóknaáætlun Evrópubandalagsins á sviði umhverfismála og náttúruhamfara og sömuleiðis á sviði sjávartækni og hafrannsókna. Af einstökum öðrum áætlunum mætti benda á iðnaðar - og efnistækniáætlun, fiskveiða - , matvæla - og landbúnaðartækni og áætlun um rannsóknir á sviði læknis - og heilbrigðisfræði, svo og hagfræði. Vísindaráð hefur nýlega fyrir hönd Íslands fengið aðild að European Science Foundation sem er einhver mikilvægasti samstarfsvettvangur innan Evrópu á sviði frjálsra grunnrannsókna. Við höfum gerst aðilar að Norðurlandasamningum til þess að tryggja okkar ungu vísindamönnum aðgang að áframhaldandi vísindastörfum og þannig mætti lengi telja. Það hefur sem sagt heilmargt gerst og það er augljóslega mikið líf í kringum þennan málaflokk. Í lok greinargerðarinnar er fjallað um það hvaða verkefni það eru sem Vísindaráð og/eða Rannsóknaráð þurfi að taka að sér núna í framhaldi af þessari stefnumótun. Fyrir utan það sem ég hef þegar nefnt má nefna að þessar stofnanir eiga að gangast fyrir eða taka þátt í úttektum og mati á starfsemi, starfsháttum og skipulagi einstakra rannsóknastofnana sem kostaðar eru af hinu opinbera, að gangast fyrir eða taka þátt í úttektum á rannsókna - og þróunarstarfsemi á einstökum sviðum vísinda og tækni, að gangast fyrir eða taka þátt í úttektum og kortlagningu á nýjum sviðum vísinda og tækni, sem telja verður mikilvæg fyrir rannsóknastarfsemina í landinu og atvinnuvegi þjóðarinnar, að gangast fyrir eða taka þátt í úttektum og mati á því hvernig hið opinbera, stofnanir þess og fyrirtæki sem það á aðild að standa að því að nýta þá þekkingu sem aflað er með rannsókna - og þróunarstarfsemi. Meðal þess sem lögð er sérstök áhersla á er: staða íslenskra rannsókna í alþjóðlegu samhengi vísinda, samband íslenskra rannsókna við skólakerfið og við stofnanir er vinna að þróun á sviði atvinnumála, félagsmála, heilbrigðismála og menningar, áherslur í verkefnavali í ljósi hlutverks rannsóknastofnana, þarfa þjóðarinnar og atvinnuvega og í ljósi þeirrar stefnu sem stjórnvöld marka, loks hvernig fjármagn, mannafli og aðstaða nýtist sem best. Til þess að vinna að framkvæmd þessarar stefnu er svo gert ráð fyrir ákveðnu ferli sem ég gerði grein fyrir í upphafi máls míns og mun ekki endurtaka hér. Greinargerðinni fylgir ítarlegt talnaefni þannig að menn geta áttað sig á því hvernig þessi mál hafa þróast hér á landi á undanförnum árum. Það liggur sem sagt fyrir að það hefur verið stöðnun í tíu ár í þessum málum. Það liggur fyrir að raunframlög hafa lítið hreyfst. Það liggur fyrir að atvinnufyrirtækin hafa lítið lagt fram í þessu efni, þó hefur hlutur þeirra verið að vaxa. En það er einnig ljóst að um er að ræða verulega aukningu á framlögum til vísinda og rannsókna á fjárlögum þessa árs eða 24,3%. Það er ljóst að með því er stigið myndarlegt skref til að ná því marki sem sett er, að tvöfalda framlög til rannsókna - og vísindastarfsemi á tíu ára tímabili, að auka það um 10% á ári á tíu árum eða svo og þetta er hægt ef menn vilja. Reyndar eigum við dæmi um þetta úr fjárlögum íslenska ríkisins þar sem tekin var sú stefna árin 1987 -- 1988 að tvöfalda framlög til menningarmála frá því sem þau voru í fjárlögunum fyrir 1987, þ.e. þau færu úr 1% af öllum fjárlögum íslenska ríkisins upp í 2%. Og ég man eftir því að þegar ég talaði fyrir þessari stefnu þá, að tvöfalda framlög til menningarmála, töldu menn það algera fjarstæðu, loftfimleika sem ekki væri hægt að standa við. Niðurstaðan er sú núna að framlög til menningarmála á þessu ári frá ríkinu, bein framlög, eru 1,8% af fjárlögum fyrir utan virðisaukaskatt sem felldur hefur verið niður af menningarstarfsemi og nemur um tveimur milljörðum kr. Með markvissum, pólitískum vilja er hægt að ná marki eins og því sem hér er sett, að tvöfalda framlög til rannsókna - og menningarstarfsemi. Að lokum vil ég segja þetta, virðulegi forseti. Í fyrsta lagi að ég tel að aukin áhersla á rannsóknir og vísindi og þróunarstarfsemi sé í raun og veru ein meginundirstaða góðra lífskjara í þessu landi. Þá er ég ekki bara að tala um þróaðar langtímarannsóknir af ýmsum toga. Ég er líka að tala um menntun og skólakerfi í heild, ég er líka að tala um barnaskóla, ég er líka að tala um góðan grunnskóla, ég er líka að tala um framhaldsskóla og jafnvel leikskóla. Almennt gott menntunarkerfi er í raun og veru mikilvægari undirstaða batnandi lífskjara en menn fást yfirleitt til þess að viðurkenna. Í öðru lagi segi ég: Við eigum að leggja meiri áherslu á þessi svið þegar við erum að tala um það hvernig við ætlum að byggja upp batnandi lífskjör í landinu, meiri áherslu en á stóriðju í samvinnu við útlendinga. Það leysir að mínu mati engan vanda. Þess vegna er mjög mikilvægt að það hefur tekist að auka verulega hlut vísinda og rannsókna í fjárlögum ársins 1991. Þar er verið að taka á málum og þar er undirstrikuð sú stefnumótun að þó að það sé að sjálfsögðu þannig að þjóðin eigi að kappkosta að nýta þær orkulindir sem við eigum og fá fyrir þær gott verð, þá verður hitt í raun og veru að vera aðalatriðið af því að nýtingin á okkar orkulindum mun ekki skila sér út í þjóðfélagið í batnandi lífskjörum öðruvísi en að við eigum hér fólk til þess að taka við þeim þekkingarverðmætum sem svona starfsemi getur skilað. Í þriðja lagi vil ég leggja á það áherslu, sem er náskylt, að ég tel augljóst að nýting orkulindanna verði undirstaðan undir batnandi lífskjörum á Íslandi á komandi árum og áratugum. Ég tel satt að segja að Íslendingar eigi þar möguleika langt, langt umfram það sem menn hafa yfirleitt gert sér grein fyrir, langt umfram það. Við þurfum ekki að selja okkar raforku við lágu verði. Það er alveg augljóst mál að þegar kemur hér örfá ár fram í tímann þá mun verða kostur á því að selja þessa orku við góðu verði. Og það er augljóst mál að við sitjum á orkupotti, svo að segja, sem getur skapað hér aðstæður fyrir góð lífskjör og traust efnahagslegt sjálfstæði þessarar þjóðar. Ef við ætlum að gera það, ef við ætlum ekki bara að verða hráefnisframleiðendur, ekki bara að selja hráorku til stórfyrirtækja, þá verðum við að eiga gott og öflugt menntakerfi, góða skóla, og öfluga vísinda-, rannsóknar- og þróunarstarfsemi. Með þessum orðum, virðulegi forseti, vildi ég gera grein fyrir þessari skýrslu og tel mig þá þar með jafnframt hafa gefið Alþingi kost á því að ræða um stefnumótun í vísinda- og tæknimálum til aldamóta eins og hún birtist í þeirri tillögu sem fylgir þessu skjali.

Sigrún Helgadóttir : Virðulegi forseti. Ég vil lýsa yfir ánægju með að ríkisstjórnin skuli hafa stefnu í þessum mikilvægu málum, vísindum og tækni, en jafnframt lýsa yfir undrun minni yfir áhugaleysi alþingismanna á þessu mikilvæga máli því hér sitja aðeins inni örfáir þingmenn. Mér virðist stefnan vera hnitmiðuð og góð byrjun. Ég er að mestu leyti sammála forsendum stefnunnar sem er þarna á fremstu blaðsíðunni, á bls. 5, en hef vissar efasemdir, finnst að þarna örli dálítið um of á forsjár- og þó fyrst og fremst tæknihyggju frekar en vísindahyggju. Ég hnýt um orðalag eins og á bls. 5, með leyfi forseta: ,,Stór hluti hverrar upprennandi kynslóðar á Íslandi nýtur nú háskólamenntunar og þeim Íslendingum fjölgar ört sem fengið hafa vísindalega sérþjálfun á ýmsum sviðum. Í þessu felst auðlind sem þarf að virkja í þágu þjóðarhags og menningar.`` Þetta er kannski bara klaufalega orðað, en það kemur fram þessi tæknihyggja kannski. Það á ekki að þurfa neinar sérstakar virkjanir til að njóta krafta fólks. Ef starfsskilyrði í þjóðfélaginu eru eðlileg þá streymir orka þessa fólks sjálfkrafa um þjóðfélagið. Áherslan á tæknina og raungreinarnar speglast líka í því að ég hef ekki séð að talað sé í skýrslunni um þær rannsóknir sem stundaðar eru t.d. við Kennaraháskóla Íslands, rannsóknir á sviði uppeldismála og kennslu. Þetta er fyrst og fremst um þau vísindi og þá tækni sem er við Háskóla Íslands. Og gott og vel. Það er ágætt að fá stefnu á því sviði. Ég er eins og ég segi ánægð með stefnuna í heild og að hún skuli hafa verið gerð. Mig langar til þess að koma með nokkra punkta sem ég rakst á í greinargerðinni, þessari ítarlegu greinargerð. Þeir eru kannski frekar sundurlausir eins og vill verða þegar maður les yfir langt plagg. Það verður að segjast að það gladdi mitt hjarta og mér fannst ánægjulegt að sjá hafða hugsun í öndvegi sem kemur fram í orðum eins og á bls. 7 þar sem stendur: ,,Vísindaleg og gagnrýnin viðhorf til tækninnar auka líkur á að henni sé beitt farsællega til að efla þjóðarhag. Án slíkrar gagnrýni gæti altæk tæknileg hugsun leitt til draumhyggju um tæknilega lausn allra vandamála. Stöðug gagnrýni á heimsmynd mannsins er eitt af mikilvægustu hlutverkum vísinda.`` Undir þessi orð tek ég heils hugar. Mér hefur fundist oft örla um of á að tæknin leysti allan vanda og það er einmitt mjög mikilvægt að vísindin séu notuð á gagnrýninn hátt eins og þarna er gert ráð fyrir. Mér finnst aftur á móti miður að sjá hve oft er minnst á hagvöxt, hinn hefðbundna hagvöxt sem æskilegt og nauðsynlegt markmið og þá gjarnan í tengslum við virkjanir og orkufrekan iðnað. Gagnrýni á hina hefðbundnu hagvaxtarstefnu gerist nú æ háværari í heiminum enda má færa rök fyrir því að hagvöxtur endurspegli ekki endilega aukna velferð og lífsgæði. Ég hefði gjarnan viljað sjá að vísinda- og tæknistefna miðaði að því að Íslendingar legðu sitt af mörkum til þess sem hefur nú á síðustu árum verið kallað sjálfbær þróun, sem þýðir í rauninni bara það að athafnir okkar mannanna og gjörðir standist þegar til langs tíma er litið, að þær falli inn í þau náttúrulögmál sem móðir jörð setur okkur. Það er stefnan víða í heiminum í dag og þá ekki síst í hinum svokölluðu þróunarlöndum. Við vitum að sú tæknistefna, sem hófst fyrir nokkrum hundruðum ára, hefur farið ákaflega illa með umhverfi jarðar og hún stenst ekki þegar til langs tíma er litið og lausnarorð hjá mörgum nú í dag er sú hugsun sem er á bak við orðin sjálfbær þróun. Það hefði verið gaman að sjá að íslensk vísinda- og tæknistefna beindist í þá átt. Á bls. 15 er grein sem ég vil taka undir þar sem stendur: ,,Í mannvísindum, félagsvísindum og læknisfræði hamlar ekki aðeins fjárskortur því sem hér er nefnt ,,nýting rannsóknakrafta``, heldur einnig of lítil áhersla rannsóknamanna á að miðla til almennings þekkingu og skilningi á viðfangsefnum sínum í aðgengilegu formi. Væri æskilegt að örva sérfræðinga til að semja bækur fyrir kennara og nemendur í grunn- og framhaldsskólum landsins til þess að tryggja það að ný þekking lokist ekki inni í sérfræðitímaritum. Væri þetta einn liðurinn í því að efla tengsl vísinda og tækni við skólakerfið og almenning.`` Ég vil sérstaklega taka undir þessi orð. Ég er sammála þeim. Vísindamenn eru því miður oft allt of mikið inni í lokuðum heimi. Þeir verða stöðugt sértækari í því sem þeir eru að gera og verða þeim mun óskiljanlegri fyrir almenning. Það er mjög nauðsynlegt að þarna á milli, á milli vísindamanna og almennings, séu einhverjar brautir þannig að þau atriði sem vísindamenn komast að nái til almennings. Ég tek því sérstaklega undir þessa grein. Á bls. 16, svo ég fari úr einu í annað, fannst mér ágætt að sjá að þarna væri viðurkennt að vöxtur þjóðarframleiðslu undanfarin tíu ár hafi að miklu leyti byggst á aukinni atvinnuþátttöku kvenna. Ég nota tækifærið og bendi á að á sama tíma berast um það upplýsingar frá aðilum eins og kjararannsóknanefnd að enn breikkar launabil á milli karla og kvenna og að þjóðarsáttin svokallaða hvílir fyrst og fremst á herðum kvenna. Nokkru aftar fannst mér aftur ánægjulegt að sjá í þessari ágætu skýrslu haldbær rök fyrir þeirri stefnu Kvennalistans að stofna sérstakt atvinnumálaráðuneyti allra frumatvinnuveganna og sterkt umhverfisráðuneyti. Ég get ekki betur séð en að skýrsluhöfundar styðji þessa tillögu okkar kvennalistakvenna þar sem þeir skrifa, með leyfi forseta, neðst á bls. 18: ,,Vísinda- og tækniþekking er hins vegar yfirleitt ekki bundin einstökum atvinnugreinum, heldur er almennari í eðli sínu, og getur góð þekking nýst þvert á þessa hefðbundnu skiptingu. Reyndar er það eðli nýtæknigreinanna, eða hátæknigreinanna, að framfarir síðustu ára í skilningi á innri gerð líf- og efnisheims hafa áhrif þvert á allar tæknigreinar og hefðbundna atvinnuvegaskiptingu. Hagnýting þessarar nýju þekkingar er hins vegar háð samvinnu milli þekkingarsviða. Margt bendir til þess að breyta þurfi skipulagi og starfsháttum vegna þessarar þróunar, færa stofnanir saman og koma á þverfaglegri samvinnu. Hefðbundin atvinnuvegaskipting má ekki verða til þess að hindra að þekking nýtist sem best fyrir þjóðfélagið í heild.`` Þetta þótti mér ágætt að sjá þarna og nokkuð sem við höfum haldið fram líka. Á bls. 21 er þörf ábending þar sem segir að taka þurfi afstöðu til hlutverks skóla á háskólastigi, verkaskiptingar þeirra á milli og hlutdeildar þeirra í rannsóknum. Þetta er þörf ábending en því miður er ekki gerð nein tilraun til að gera þessu efni skil í greinargerðinni en vonandi verður ekki látið þar við sitja. Smáathugasemd: Aðeins aftar, í kafla 3.7, er oft vitnað í töflu 3, en hún virðist hafa gleymst og fylgir ekki skýrslunni. En þó ég hafi stiklað hér mjög á stóru þá vil ég aftur þakka fyrir þetta góða framtak og vona að þetta verði stefna sem komandi ríkisstjórnir geti fylgt eftir.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 12. þm. Reykv. fyrir það sem hún sagði og þær áherslur sem hún flutti. Ég held að ég hafi verið sammála þeim öllum. Hún nefndi t.d. það að skýrslan væri kannski dálítið Háskóla-Íslands-leg og það er alveg rétt, hún er það. Ég gerði vissar athugasemdir við þetta á ýmsum stigum málsins, að þarna hefði þurft að taka bæði inn þau sjónarmið sem uppi eru í Rannsóknastofnun uppeldismála og í kringum hana, Kennaraháskóla Íslands og sömuleiðis Búvísindadeildina á Hvanneyri. Það má segja að með almennum hætti sé sums staðar komið inn á þessi mál en það hefði mátt gera það mikið skýrar. Ég vil aðeins taka undir það að að sjálfsögðu hefði mátt gera því máli sem komið er inn á á bls. 21, um verkaskiptingu skólanna á háskólastigi, betur skil. Það hefði kannski mátt koma betur inn á það og skýra það betur. Ástæðan til þess að það var ekki gert var satt að segja sú að við erum að vinna að heildarskipulagi fyrir háskólana og reyna að fá þá til að sætta sig við tiltekna verkaskiptingu, þannig að málið er á viðkvæmu stigi. Það má svo sem tala um það sem kjarkleysi eða eitthvað annað að við skyldum ekki vilja taka af skarið í þessu plaggi af því að við erum að reyna að semja okkur í gegnum þetta gagnvart Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri, Kennaraháskóla Íslands, Búvísindadeildinni á Hvanneyri og öðrum slíkum aðilum sem eru með einhvers konar nám á háskólastigi. En auðvitað verður þetta að skýrast mikið betur. Ef á að takast, m.a. að nýta fjármunina betur heldur en gert er, þá verður að kveða betur á um verkaskiptingu á milli þessara skóla heldur en nú er gert. Auðvitað verður líka að tryggja það að þessir skólar eins og Háskólinn á Akureyri og Kennaraháskólinn geti stundað rannsóknir, að þeir séu alvöruháskólar að því leytinu til að þeir hafi rannsóknasvigrúm sem hafa að vísu verið skapaðar aðstæður til. En auðvitað þarf það að vera þannig ef vel á að vera, ef um á að vera að ræða alvöruháskólastofnun, þá þarf hún auðvitað að vera með rannsóknastarfsemi og hæft rannsóknafólk á sínum vegum og það er fyrir því áratuga- ef ekki aldareynsla í starfsemi háskóla að eftir því sem rannsóknir þeirra eru öflugri eftir því ná svona stofnanir meiri myndugleika í hinu almenna skóla-, rannsókna- og vísindaumhverfi sem þeir búa við. Ég get einnig sagt margt um hagvaxtarhyggjuna sem hv. þm. nefndi og er einn meginlasleiki þessa svokallaða nútímaþjóðfélags og getur náttúrlega ekki endað nema með ósköpum, ef menn eru í henni mjög einhliða. Og vissulega er það svo að víða er í þessu skjali lögð mikil áhersla á hagvöxtinn en málið liggur nú einfaldlega þannig að það er margt sem kallar á í þessu þjóðfélagi okkar. Við erum með óskir um margvíslega hluti, m.a. á sviði félags- og menningarmála. Til þess þurfum við auknar tekjur í þjóðarbúinu frá því sem er nú og það er vandséð að nær náist öðruvísi en með auknum hagvexti. En hagvöxtur þarf náttúrlega ekki alltaf að vera fólginn í því að menn bæti eingöngu við það sem fyrir er heldur getur hann líka verið fólginn í því að við förum betur með það sem við eigum. Og það er mjög fróðlegt að sjá þá alvarlegu staðreynd sem kemur fram í þessari skýrslu að það er svo að segja algjör stöðnun í framleiðni íslenskra atvinnuvega núna um langt árabil. Algjör stöðnun. Ein leiðin til þess að auka framleiðni þeirra er auðvitað aukin áhersla á rannsóknir, þróun og vísindastarfsemi af ýmsu tagi til þess að menn fái sem mest út úr því sem þeir hafa handa á milli. Hv. 12. þm. Reykv. vék að því hér áðan að það væru fáir í salnum þegar verið væri að ræða þetta mikilvæga mál. Það hefur nú orðið mitt hlutskipti í lífinu að sinna dálítið því sem er kallað ,,mjúk mál`` í Stjórnarráði Íslands, í félmrn., heilbrrn., tryggingarn. og menntmrn. Það hefur nú bara farið svo. Ég hef verið með þessi mál mjög lengi og ég get ekki neitað því að iðulega hefur Alþingi valdið mér pínulitlum vonbrigðum í þessum efnum. En síst sæti nú á mér að fara að gagnrýna þá sem eru viðstaddir. Þvert á móti vil ég þakka þeim fyrir að leggja eyra að þessari umræðu af því að það er auðvitað nauðsynlegt að vita að þessi mikilvægi þáttur þjóðlífsins eigi stuðning sem mætti auðvitað oft vera meiri. Varðandi þau mál sem við erum reyndar að fjalla um almennt, þá má segja að lykillinn að svörunum við þeim spurningum sem eru bornar hérna fram undir öðrum dagskrárliðum úr þessum ræðustól, lykillinn að þeim svörum er í rannsóknum, lykillinn að þeim svörum er í vísindastarfsemi, hvort sem þar er um að ræða grunnrannsóknir eða hagnýtar rannsóknir. Ég nefni dæmi: Ég veit ekki betur en hér á eftir sé á dagskránni þáltill. um að stytta vinnutíma. Ég er alveg sannfærður um það að eitt af brýnustu framfaraverkefnum Íslands er að stytta vinnutímann. Auðvitað á að tryggja það að menn hafi vinnu en menn séu ekki að vinna að meðaltali 50 -- 60 tíma á viku eins og verið hefur um áratuga skeið. Til þess að það sé hægt þarf að breyta vinnuskipulagi og vinnuhefðum íslensku þjóðarinnar í grundvallaratriðum og um leið að tryggja að verðmætin eftir styttri vinnutíma séu ekki minni en þau sem nú fást, a.m.k. ekki minni, helst þyrftu þau að vera aðeins meiri. Leiðin til þess að svara þessum spurningum: Hvernig á að tryggja þetta með skaplegum hætti? Leiðin til þess, hver er hún? Hún er rannsóknir. Hún er að vita um það hvernig á að bæta og breyta vinnuskipulagi hér á landi. Í þessu sambandi geta menn auðvitað rætt um sjávarútveginn og fiskinn sem ævinlega er talað um þegar talað er um hina miklu vinnu hér á landi og menn séu að bjarga miklum verðmætum og þar fram eftir götunum og allt er það rétt. Hins vegar höfum við niðurstöður af því, sem voru gerðar með tiltölulega óvísindalegum hætti, það var rannsóknarverkefni sem verkalýðshreyfingin beitti sér fyrir vorið 1978. Það var eitthvert merkilegasta rannsóknarverkefni sem hér hefur verið í gangi mjög lengi. Hún lét banna yfirtíð í landinu. Niðurstaðan varð sú að þrátt fyrir það að enginn vann yfirtíð í frystihúsunum þá var framlegðin, framleiðsluverðmætið svipað og áður hafði verið með tíu tíma vinnu. Ef menn átta sig á því hvað hagnýtar rannsóknir eru í raun og veru lykill að svörum við mörgum hversdagslegum vandamálum, þá held ég að menn færu kannski að kveikja og átta sig á því að hér er ekki um að ræða verkefni sem er hér á dagskrá sem kemur engum við nema kannski einhverjum menntmrh. og einhverjum svona sem hafa hrærst í þessum málum að öðru leyti af einhverjum sérkennilegum ástæðum á undanförnum árum, heldur er þetta mál sem kemur við hverjum einasta þingmanni. Vegna þess að það er í raun og veru alveg ljóst að það er ekki hægt að bæta lífskjörin svo að um muni til langframa nema með því að menn taki sig á að því er varðar rannsóknir, vísindi og þróunarstarfsemi. Það er ekki hægt öðruvísi. Slembilukkuaðferðirnar sem hafa verið hafðar uppi hér í atvinnumálum á undanförnum áratugum gilda ekki lengur. Það var alveg hægt að halda því fram hér á árunum 1944 -- 1946 að það væri lausn á vanda manna og vanda byggðarlaga að fá togara. Og það var hægt að halda því líka fram á árunum 1956 -- 1958 og 1971 -- 1974: Togari, lausn, frelsi. Og það var hægt að segja það líka á þessum árum og síðar að það gæti verið lausn á atvinnuvanda tiltekinna byggðarlaga að fá eina stóra verksmiðju. Það gæti verið lausn út af fyrir sig, en staðreyndin er hins vegar sú að þessar ákvarðanir og þessi viðhorf byggjast öll í rauninni á þessum almenna, skammsýna hugsunarhætti veiðimannaþjóðfélagsins og verðbólguþjóðfélagsins líka vel að merkja. Og sá hugsunarháttur er andstæður öllu því, því miður, sem heitir rannsóknir, vísindi og þróun, öllu því. Þess vegna er það auðvitað mikilvægt atriði að við losum um hlutina þannig að menn fari að skynja þetta sem víðtækt og langt ferli, eitthvað sem tekur tíma en getur samt skilað árangri. Ég nefndi veiðimannahugsunarháttinn og ég nefndi líka verðbólguhugsunarháttinn. Ég held satt að segja að einn versti óvinur vísindalegrar hugsunar, liggur mér við að segja, hér í þessu landi undanfarna áratugi hafi verið verðbólgan, þegar menn voru alltaf á harðahlaupum að bjarga sér og sínum frá degi til dags. Þetta er hugsun sem síaðist alls staðar inn á öllum sviðum, í prívatlífi einstaklinganna, í atvinnulífinu, í efnahagsmálunum í heild, bönkunum, fyrirtækjunum, alls staðar. Ég er þeirrar skoðunar að ef okkur tækist að halda hérna uppi tiltölulega miklum stöðugleika í efnahagsmálum, m.a. lítilli verðbólgu, þá getum við frekar gert okkur vonir um það að við fáum þjóðina alla til að skilja mikilvægi langtímaverkefna eins og vísinda - , rannsókna - og þróunarstarfs. Þetta læt ég nægja af minni hálfu að sinni, virðulegi forseti. Ég þakka fyrir það framlag sem hér kom fram frá hv. 12. þm. Reykv. Og þeim þingmönnum öllum sem hér hafa verið viðstaddir og hlustað á þessa umræðu þakka ég einnig fyrir að gefa sér tíma til þess.

Ragnhildur Helgadóttir : Frú forseti. Ég get ekki látið hjá líða að taka svari þeirra sem hér eru fjarstaddir við þessa umræðu. Mér finnst það eðlilegt að hv. alþm. séu svolítið feimnir við að horfa á þessa vissulega ágætu stefnu sem hér er sýnd og kynnt og muna svo eftir afgreiðslu fjárlaga og öðrum þingmálum í því sambandi. Það er nefnilega svo, þó að menn skirrist hér við að viðurkenna gildi hagvaxtar, þá er litlum árangri náð á þessu sviði án hagvaxtar. Það er afar mikið óraunsæi að halda það að framfarir í tækni og vísindum komi einhvern veginn af sjálfu sér án hagvaxtar og það sé hægt að krefjast þess að slík starfsemi njóti fjárhagslegs stuðnings og fyrirtæki séu þess umkomin að efla vísindarannsóknir án hagvaxtar. Ég held að það sem einmitt þessa starfsemi skortir hér á landi sé raunsæi af því tagi að menn horfist í augu við það að ýmsir þættir rannsókna eru afar kostnaðarsamir, en þeir munu skila árangri síðar meir. Hugsum okkur bara hversu miklu fé er varið í það sem oft eru nefndar nýjar atvinnugreinar. Menn keppast við að dæla fé í ýmsar nýjar atvinnugreinar. Við þurfum ekki að nefna mörg dæmi á umliðnum árum til þess að sjá að þar skorti ekki fé og fyrirgreiðslu í lánum og framlögum, en á því sama sviði er aftur á móti vísindaundirstaðan vanmetin. Það kemur mönnum einfaldlega í koll síðar. Við skulum líta á atvinnumálin. Menn tala um það hve dýrt sé að koma því sem þarf á markað. Markaðssetning hefur orðið eins konar lykilorð. En hver sinnir því þegar um er að ræða niðurstöður vísindarannsókna? Við tölum um það í hátíðlegum og fallegum ræðum, eins og hér hjá hæstv. menntmrh. áðan, hvílík undirstaða þekkingin, vísindin, rannsóknirnar séu að framförum á okkar landi. Og hvað gerist svo þegar að því er komið að styðja við bakið annaðhvort á þessum verkefnum eða því fólki sem þessi verkefni vinnur? Þá gera menn þjóðarsátt við aðra heldur en þá sem í hlut eiga í þessu tilviki að þeir skulu látnir borga brúsann af því að þeir eru búnir að undirbúa sig til vísindastarfa og afla sér þekkingar og svo á ekki að ansa því að fjármagn þurfi til þess að þessi sami mannskapur skili því verki sem þeir eru undirbúnir til og sem þeir eru tilbúnir að vinna í öðrum löndum og sem önnur lönd eru tilbúin að greiða fyrir, enda hafa þau af því aldalanga reynslu hvernig sá kostnaður skilar sér margfalt í árangri síðar í framförum í þeim hinum sömu löndum. Og það er rétt, því miður, sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan þegar hann vitnaði í veiðimannaþjóðfélagið. Við erum veiðimannaþjóðfélag, því miður, enn þá að svo mörgu leyti. Það er ósköp ánægjulegt á vissan hátt þegar við verðum þess vör að við séum talin sem veiðimannaþjóðfélag hafa varðveitt okkar sérstæðu menningu og fleira í þeim dúr sem sagt er stundum við okkur. Vissulega er það ánægjulegt og það skulum við gera, að varðveita okkar sérstæðu menningu. En við verðum að gera okkar atvinnulíf og þjóðlíf fjölbreyttara heldur en svarar til þess sem veiðimannaþjóðfélög liðinna alda hafa gert. Og þá er ég kominn að einu atriði sem vissulega er vikið að hér í þessari ágætu skýrslu og það eru tengsl vísindastarfseminnar og byggðastefnunnar. Hér var áðan minnst á tengsl vísindastarfseminnar og hagvaxtarins. Ég tel að hagvöxturinn sé nauðsynlegur fyrir vísindastarfsemina. En ég er ekki alveg jafnviss um að framkvæmd byggðastefnunnar sé nauðsynleg fyrir vísindastarfsemina. Ég held nefnilega að þar séu stundum hagsmunir sem rekast á. Hins vegar held ég að vísindastarfsemin geti skilað árangri sem er gagnlegur fyrir framkvæmd byggðastefnunnar. Það er þess vegna meginatriði þess sem ég vildi sagt hafa í þessum fáu orðum að gott er að hafa fagra og háleita stefnu í þessum efnum en það sem meginmáli skiptir er að þær einingar, sem að þessum störfum standa, séu nægilega öflugar fjárhagslega til þess að geta sinnt því verki sem við viljum láta vinna og menn gleymi því ekki að hagnýtar rannsóknir, sem svo eru nefndar af því að þær eru í beinu sambandi við atvinnuvegina og eru vissulega nauðsynlegar, byggjast á grunnrannsóknum sem eru dýrar og með langtímamarkmið í huga, en því þurfum við að geta sinnt. Það eru því miður dæmi sem við vitum um og hv. þm. margir muna kannski eftir að þegar slíkar rannsóknir eru á þröskuldi þess að ná þeim árangri að þær fari að skila fjárhagslegum ávinningi fyrir þjóðfélagið, þá er sagt: Nú getur þessi starfsemi bjargað sér sjálf og þá hættir stuðningurinn og þá er ekki lengur hægt að sinna neinni markaðssetningu sem svo er nefnd. Á meðan við takmörkum okkur einungis við það að ýta hlutunum af stað en hjálpa þeim síðan ekki áleiðis, þá getum við ekki vænst þess að slík starfsemi skili þeim árangri í þjóðarbúið sem við tölum oft um í hátíðaræðum, að íslenskt hugvit og þekking sé undirstaða framfara á Íslandi. Víst er að það verður undirstaða enn meiri framfara og betra og fjölbreyttara þjóðlífs ef við styðjum enn betur við bakið á þessum greinum og því fólki sem vinnur að þeim. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa lagt fram þetta plagg. Þarna hafa vissulega margir færir aðilar lagt hönd á plóginn. En ég vonast til þess að það verði ýmsar raunhæfar ráðstafanir gerðar til þess að betur verði staðið að þeim stuðningi sem hér er greinilega sýnt fram á að þörf er á og m.a. með því að styðja fyrirtæki með ýmsum lagaákvæðum til þess að þau sjái sér hag í því að veita vísindarannsóknum stuðning.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Reykv. fyrir að hafa tekið þátt í þessari umræðu. Ég er sammála mjög mörgu af því sem hún sagði og þó kannski alveg sérstaklega því að framkvæmdin er það sem kannski ræður úrslitum, þ.e. hvernig búið er að þessum stofnunum og rannsóknarfólki, m.a. fjárhagslega. Það má segja að stigin hafi verið markverð skref í þeim efnum í fjárlögum ársins 1991 þar sem um er að ræða um það bil fjórðungs hækkun á framlögum til rannsókna og vísinda frá því sem var á síðasta ári, úr 356 millj. kr. í 442 millj. kr. Framlög til Rannsóknasjóðs hafa verið aukin um 24%, til Vísindasjóðs um 50% og til Keldna um 30%, þannig að þegar þessi málaflokkur er skoðaður, vísindi og rannsóknir, þá er það rétt að þetta er of lítið, en það er um fjórðungs aukning frá því sem var á sl. ári. Mér finnst að með því móti hafi ríkisvaldið sagt, ekki einasta: stefnan er þessi, heldur sagt: þetta viljum við gera og óskum eftir því að fyrirtækin með markvissum hætti komi til liðs í sambandi við rannsóknar - og þróunarstarfsemi. En eins og kom hér fram áðan og glöggt er minnst á í skýrslunni, þá er hlutur þeirra enn þá talsvert lakari en hann er í grannlöndum okkar þó að hann hafi vissulega aukist á undanförnum árum sem er ekki síst, eins og ég sagði hér áður, að þakka því að Rannsóknasjóðurinn hefur beitt sér fyrir því að ná fyrirtækjunum með í þessa þróun. En mér finnst ánægjulegt að geta staðfest það að um meginatriði og áherslur tel ég, eftir þessa umræðu, að sé mjög víðtæk samstaða. Og það er ánægjulegt að geta í þessari umræðu staðfest það líka að í fjárlögum íslenska ríkisins er komið til móts við þessa samstöðu á þessu ári þó að hitt sé líka rétt að það verður að gera mikið, mikið betur. Um samhengi hagvaxtar og vísindalegra rannsókna mætti tala lengi en ég segi ekki að hagvöxtur sé forsenda vísindalegra rannsókna. Ætli það sé ekki erfitt að ákveða hvað er forsenda hins. Ætli það sé ekki þannig að vísindalegar rannsóknir, bæði hagnýtar rannsóknir og grunnrannsóknir, séu í rauninni forsenda hagvaxtar miðað við þann auðlindaaðgang sem við höfum núna. Hins vegar er það ljóst að ef hagvöxtur verður verulegur, þá getur það náttúrlega orðið til þess að það fáist meira fé í rannsóknir og þróun. En um þetta má tala lengi, lengi og í sjálfu sér kannski ekki ástæða til að bæta miklu við það að sinni. En ég endurtek þakkir fyrir þessa umræðu.

Flm. (Guðmundur G. Þórarinsson) : Virðulegi forseti. Ég hef lagt hér fram till. til þál. um sáttmála um og eftirlit með vopnasölu. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér með málflutningi og tillögugerð á alþjóðavettvangi fyrir: a. Að gerður verði alþjóðasáttmáli á vegum Sameinuðu þjóðanna um skipan vopnasölu í heiminum, ekki síst til þriðja heimsins. Sáttmálinn feli m.a. í sér: 1. ákvæði um upplýsingaskyldu varðandi vopnaframleiðslu og vopnasölu, 2. ákvæði um skilyrði fyrir sölu vopnategunda er kaupandi og seljandi verða að uppfylla, 3. ákvæði um refsingu ef sáttmálinn er brotinn og hversu refsing skuli framkvæmd ef til brots kemur, 4. ákvæði um að hvert aðildarland skuli lögfesta á þjóðþingi sínu að alþjóðasáttmálinn hafi lagagildi. b. Að sett verði á fót á vegum Sameinuðu þjóðanna stofnun eða ráð er hafi það hlutverk að fylgjast með vopnaframleiðslu í heiminum og vopnasölu og birta upplýsingar reglulega þannig að þær séu aðgengilegar allri heimsbyggðinni. Stofnunin hafi jafnframt það hlutverk að vekja athygli hinna Sameinuðu þjóða á brotum á sáttmála sem nefndur er í a-lið. c. Að haldin verði alþjóðaráðstefna um vopnasölu í heiminum með þátttöku helstu vopnaframleiðslulanda." Á undanförnum árum hafa iðnríkin selt gríðarlegar vopnabirgðir til þriðja heimsins. Svo er komið að heimsfriðnum stafar vaxandi hætta af átökum í þriðja heiminum. Eftir að afvopnunarviðræður tóku að skila verulegum árangri hafa vopnaframleiðendur með vaxandi þunga leitað markaða fyrir framleiðslu sína meðal þróunarlanda. Lönd þessi verja mörg stórum hluta af takmörkuðum fjármunum sínum til vopnakaupa. Í löndum sem búa íbúum sínum slök lífskjör verður vart þverfótað fyrir eldflaugum og orustuþotum. Í heimi þar sem talið er að 40.000 börn deyi á degi hverjum úr hungri verja hinar fátækustu þjóðir verulegum hluta tekna sinna til kaupa á stríðsvélum. Illa klæddir og vannærðir þegnar þessara þjóða vegast á með nýtískuvopnum, tortímingartækjum, fullkomnustu tækni, sem iðnríkin hafa af góðsemi sinni og velvild selt þeim og arðurinn rennur í vasa stórfyrirtækja sem ekki vita aura sinna tal og nýta hóflausan gróða sinn til þess að fullkomna tæknina við framleiðslu tortímingartækja. Nýjasta og augljósasta dæmi afleiðinga þess að iðnríkin hafa selt þróunarlöndum gríðarlegar vopnabirgðir er staða mála við Persaflóa. Hinn 2. ágúst sl. réðust Írakar á Kúvæt og gjörsigruðu landið í skyndiárás. Í þessum heimshluta er Írak stórveldi hernaðarlega séð þótt mörg landanna búi yfir rándýrum nýtískuvopnum. Búnað og vopn til þess að ráðast á Kúvæt hafa Írakar keypt frá nær öllum iðnríkjum sem framleiða þessi tæki. Nú er svo komið að fjölþjóðalið á í styrjöld við Írak, styrjöld sem hinar Sameinuðu þjóðir hafa heimilað. Fjölþjóðaliðið, grátt fyrir járnum, á í bardaga við Íraka sem eru ótrúlega vel útbúnir efna-, sýkla- og hátæknivopnum sem þessi sömu iðnríki hafa selt þeim. Bankar iðnríkjanna hafa lánað Írökum stórar fjárhæðir til þess að þróa Scud-flugskeytin sem nú er beitt gegn Saudi-Arabíu og Ísrael, sem og önnur vopn. Stofnun Simons Wiesenthals hefur gefið út skýrslu um vopnasölu til Íraks. Mér vitanlega hefur þessi skýrsla ekki verið vefengd. Skýrslan greinir frá því að 207 fyrirtæki frá hinum ýmsu iðnríkjum hafi hjálpað Írak til þess að framleiða efnavopn og sýklavopn. Hluti þessara fyrirtækja hélt slíkri sölu og aðstoð áfram jafnvel eftir að Írak reyndist uppvíst að beitingu eiturgass í stríðinu gegn Íran og gegn eigin þegnum, Kúrdum. Því er haldið fram að með þessari miklu aðstoð geti Írak nú framleitt 1500 til 2400 tonn á ári hverju af eiturvopnum. En reyndar hefur fjölþjóðaliðið upplýst að það muni líklega hafa eyðilagt flestar þessar verksmiðjur. Í skýrslu Simon Wiesenthal-stofnunarinnar er þess getið að 86 þeirra fyrirtækja, sem útbúið hafa Íraka með þessari tækni, séu frá Þýskalandi, 18 frá Bandaríkjunum, 18 frá Bretlandi, 17 frá Austurríki, 16 frá Frakklandi, 12 frá Ítalíu og 11 frá Sviss þannig að breiddin er gríðarlega mikil. Flest iðnríkin hafa tekið þátt í að útbúa Íraka með þeim morðtækjum og tólum sem þeir nota nú. Er nú svo komið að ekki er talið nóg að hrekja Íraka frá Kúvæt. Brjóta verði hernaðarmátt þeirra á bak aftur, eyða vopnum sem fjölþjóðirnar hafa útbúið þá með. Fullkomnasta tækni við framleiðslu kafbáta er seld til Suður-Afríku. Pakistan og Brasilía eru aðstoðuð við að koma sér upp kjarnavopnum. Jórdanir kaupa flugvélar sem geta skotið eldflaugum og Íran kaupir hráefni í efna- og eiturvopn. Gróðavonin rekur auðug stórfyrirtæki iðnríkjanna til útflutnings á tortímingarvélum og tækni. Síðan fyllast þeir hinir sömu heilagri vandlætingu yfir því að vopnin skuli notuð. Sundraður heimur andstæðnanna eykur sundurþykkju sína. Vopnasalan á sér bæði stjórnmálalegar og efnahagslegar rætur. Vopnakaup fjölmargra landa, m.a. þróunarlanda, eru hins vegar langt umfram nauðsyn vegna varna og öryggis. Víða hamla vopnakaup þjóðfélagsumbótum og þróun atvinnulífs í þriðja heiminum. Iðulega eru vopnin notuð af óvönduðum stjórnvöldum til alvarlegra brota á mannréttindum. Vopnasalan nær síður en svo einungis til svokallaðra hefðbundinna vopna, heldur einnig hátæknivopna og flauga til að flytja kjarnavopn, efnavopn og sýklavopn. Svo er því komið að heimsfriðnum er í reynd ógnað af vígbúnaði þriðja heimsins, vígbúnaði sem iðnríkin hafa fengið honum í hendur. Alþjóðasamningar hafa verið gerðir til að hindra útbreiðslu kjarnavopna og efnavopna og sáttmáli hefur verið í gildi um sölu hátæknibúnaðar til austurblokkarinnar. Allt frá árinu 1949 hafa vestræn iðnríki ásamt Japan reynt að hindra útflutning háþróaðrar framleiðslu til austurblokkarinnar, framleiðslu er nota mætti í hernaði. Árið 1949 var sett á laggirnar sérstök nefnd, COCOM (Co-ordinating Committee on Multilateral Export Controls), til þess að samræma aðgerðir í þessu skyni. Sautján gerðust aðilar að þessari samþykkt og bannlistinn náði fljótlega yfir um 100.000 vörur og vöruflokka. Á síðastliðnum missirum hefur fremur verið dregið úr hömlum á útflutningi hátæknivara til austurblokkarinnar og frá því í sumar hefur veruleg áhersla verið á því að losa um útflutningsbann. Sérstaklega hefur það verið gert gagnvart Ungverjalandi, Póllandi og ríki Tékka og Slóvaka. Hér er um að ræða tilraunir til að hjálpa ríkjum Austur- og Mið-Evrópu til að endurreisa efnahag sinn í kjölfar hruns hins kommúníska kerfis og aukinnar viðleitni þessara landa til þess að láta öfl markaðarins ráða meiru. En á sama tíma og hömlur hafa verið lagðar á hátækniviðskipti við Austur-Evrópu hefur útflutningur hergagna og vopna verið gríðarlegur til landa þriðja heimsins. Afleiðingar þessa verða æ skýrari. Hér er ekki tilefni til að rekja í ítarlegu máli upplýsingar um vopnasölu í heiminum. Þau fáu dæmi sem hér hafa verið nefnd eru aðeins örlítið brot þessara viðskipta. Nauðsynlegt er að bregðast við með lagasetningu á alþjóðavettvangi. Við svo búið má í raun ekki standa lengur. Því er þessi tillaga flutt. Íslendingar eiga að leggja sín lóð á vogarskálina. Staðan við Persaflóa, sem og víðar í heiminum, sýnir að harðra aðgerða er þörf. COCOM-nefndin starfaði aðeins gegn austurblokkinni. Nauðsynlegt er að koma á fót alþjóðlegri stofnun eða ráði, t.d. á vegum Sameinuðu þjóðanna, sem fylgist náið með allri vopnasölu í veröldinni. Komið verði á tilkynningarskyldu um vopnasölu. Allar upplýsingar um slíka sölu verður að birta og gera heyrinkunnar, gera þessi viðskipti gagnsæ. Strangar reglur verða að gilda og alvarleg refsing verður að liggja við brotum. Til setunnar verður ekki boðið í þessum efnum. Velferð mannkyns er í veði, þúsundir almennra borgara víða um heim falla og börn hljóta örkuml, fjármunum er varið til vopna í stað fæðu. Það er í raun ótrúlegt hve gróðavonin er sterkt afl. Aðilar innan iðnríkjanna, aðilar sem hafa allt til alls í óhófs mæli, eru tilbúnir til að fórna öllu á altari Mammons og gjörvöllu mannkyni verður æ ljósari uppskeran. Íslendingar eiga jafnframt með málflutningi sínum á alþjóðavettvangi að hvetja til alþjóðlegrar ráðstefnu um þessi mál með þátttöku allra helstu vopnaframleiðslulanda. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni umræðu um þessa þáltill. verði henni vísað til utanrmn.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til þess að þakka hv. flm. fyrir þessa tillögu og þá vinnu sem hann hefur lagt í greinargerðina sem tillögunni fylgir þótt ástand í heiminum sé kannski ekki þannig að líklegt sé að sú hugsun sem liggur að baki þáltill. leiði til þess að með skjótum hætti verði komið á því eftirliti og upplýsingum sem tillöguhöfundur ætlast til. En það er verðugt verkefni fyrir þessa litlu þjóð, sem hefur verið um langt skeið óvopnuð, að fulltrúar hennar reyni að koma þessum hugmyndum á framfæri við Sameinuðu þjóðirnar. Ég held að eftir henni verði tekið ef málflutningurinn verður í líku formi og var hjá hv. flm. Það er engu við það að bæta sem hann flutti hér. Ég vil ekki að þessi tillaga verði afgreidd umræðulaust. Hún er þess virði að fleiri taki þátt í umræðu um hana en flm. Þess vegna vildi ég aðeins segja nokkur orð.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Ég þakka hv. flm. þáltill., Guðmundi G. Þórarinssyni, 10. þm. Reykv., fyrir ítarlega greinargerð sem hann lét fylgja. Í tillögunni er gripið á máli sem er mjög þýðingarmikið í þeim hverfula heimi sem við búum í, en því miður er hann svo hverfull að það sem er rétt í dag er rangt á morgun, þeir sem standa með okkur í dag eru andstæðingar okkar á morgun og andstæðingarnir í dag eru okkar samherjar eftir örskamma stund. Þess vegna held ég að það geti orðið dálítið erfitt að koma svona lögum á sem hægt verður að fylgja af nokkurri sanngirni. Ég er þó ekki á móti því að þessi þáltill. verði samþykkt, síður en svo. En ég velti aðeins vöngum yfir því: Hvernig ætlum við að framkvæma refsingu ef sáttmáli verður brotinn og hver á að framkvæma þá refsingu? Einnig mundi ég líta svo á að í a-liðnum, þar sem segir: ,,gerður verði alþjóðasáttmáli á vegum Sameinuðu þjóðanna um skipan vopnasölu í heiminum,`` ætti að standa: gerður verði alþjóðasáttmáli á vegum Sameinuðu þjóðanna um takmörkun vopnaframleiðslu og skipan vopnasölu, mætti gjarnan fylgja. En höfuðatriðið er auðvitað takmörkun vopnaframleiðslu, ekki hvernig við ætlum að skipa því að selja öll þau vopn sem við framleiðum. Vandamál okkar í dag er fyrst og fremst að vera með allt of mikið af vopnum, það er hamslaus vopnaframleiðsla. Og um leið og sú framleiðsla fær að blómstra, þá er auðvitað vitað mál að það þarf að prófa þessi vopn. Þess vegna er númer eitt, tvö og þrjú að í svona alþjóðlegum sáttmála séu ákvæði um takmörkun vopnaframleiðslunnar og síðan um fyrirkomulag á þeirri vopnasölu sem þá mundi verða um að ræða, það er það sem kemur á eftir. En númer eitt er að takmarka vopnaframleiðsluna og helst náttúrlega að skera hana niður í ekki neitt.

Flm. (Guðmundur G. Þórarinsson) : Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð til að þakka þeim sem lögðu orð í belg í þessu máli. Það sem hér vakir fyrir flm. er að gerður verði alþjóðasáttmáli, í anda hafréttarsáttmála og annarra slíkra alþjóðasáttmála, um vopnasölu. Ég hygg að þróun mála á undanförnum missirum og árum sýni að slíks er ekki vanþörf. Menn segja það gjarnan þegar kemur að umhverfismálum að í reynd sé svo komið á jörðinni að þau geti ekki verið sérmál neinnar þjóðar. Frelsi þjóða í umhverfismálum hljóti að verða takmarkað. Með auknum hraða og aukinni fólksfjölgun má segja nánast að jörðin hafi minnkað og það sem ein þjóð gerir hefur veruleg áhrif á aðrar. Það er alveg ljóst að eftir að afvopnunarviðræður hafa náð nokkrum árangri hafa vopnasöluaðilar í mjög auknum mæli leitað nýrra markaða hjá hinum fátæku þróunarlöndum. Og eins og ég sagði áðan í ræðu minni er það nánast ótrúlegt að illa klæddir og vannærðir þegnar þessara landa vegast á búnir hátæknivopnum á sama tíma og börn þessara þjóða falla í tugum þúsunda á degi hverjum vegna þess að fæða er ekki til staðar. Atvinnulíf og efnahagslíf þessara þjóða bíður hnekki á sama tíma og hver ferþumlungur lands hjá þessum fátæku þróunarlöndum mörgum er þakinn sprengjum, orustuþotum og eldflaugum. Það eru í heiminum alþjóðasáttmálar gegn útbreiðslu kjarnavopna og efnavopna. Spurt er: Með hverjum hætti getur refsing farið fram og hvernig á að framkvæma slíka hluti? Nokkrar þjóðir reyna með lögsóknum að ná fram refsingum við brotum á slíkum sáttmálum. Frægt dæmi eru málaferli sem standa nú yfir í Þýskalandi gegn þýskum fyrirtækjum sem talin eru hafa selt Líbíu efnavopn. Ef slíkur sáttmáli sem þessi nær lagagildi í viðkomandi landi þá er unnt að lögsækja þau fyrirtæki sem hann brjóta. Öðruvísi verður ekki að þessu máli komið. Hér er ekki um að ræða einkamál þeirra fyrirtækja sem vilja auka framleiðslu sína að hagnast á slíkum viðskiptum, heldur er svo komið að menn horfa í auknum mæli til þess að heimsfriðnum jafnvel kunni að standa ógn af þeim vígbúnaði sem á undanförnum missirum hefur hlaðist upp meðal hinna fátæku þjóða þriðja heimsins. Og það hygg ég að leiði beint af sjálfu sér að úr vopnaframleiðslu hlýtur að draga ef markaðurinn er deginn saman með mikið þrengri löggjöf og meira aðhaldi. Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þau orð sem hér féllu um þessa tillögu. Ég lít svo á að það sé afar mikilvægt að einmitt Íslendingar hefji máls á alþjóðavettvangi, meðal alþjóðastofnana um þessi mál. Það er tími til kominn að hið alþjóðlega samfélag þjóðanna taki sig til og setji strangar reglur. Sérstaklega vil ég taka undir orð hv. þm. Stefáns Valgeirssonar þegar hann sagði að það væri vel til fallið að sú þjóð sem engin vopn hefur og engan her hefji einmitt máls á þessu á alþjóðavettvangi og beiti sér fyrir því að samkomulag náist um alþjóðasáttmála.

Árni Gunnarsson : Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir till. til þál. um styttingu vinnutíma. Eins og kom fram hjá virðulegum forseta var fyrri flm. Björgvin Guðmundsson, sem hér átti sæti um tíma sem varaþingmaður, og 2. flm. sá sem hér stendur. Í tillögugreininni segir svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela félmrh. að semja áætlun um almenna styttingu vinnutíma í landinu án skerðingar tekna. Skal ráðherra hafa samráð við aðila vinnumarkaðarins um málið.`` Í greinargerð kemur fram að stjórnvöld hafa nokkrum sinnum á undanförnum árum og áratugum fjallað um vinnutíma og leiðir til þess að stytta hann. Félmrh. skipaði hinn 22. sept. 1987 nefnd til þess að fjalla um málið. Sú nefnd skilaði áliti 20. júlí 1988. Þann 13. okt. 1987 skipaði þáv. forsrh., Þorsteinn Pálsson, nefnd til þess að annast samanburðarkönnun á launum karla og kvenna. Verksvið þeirrar nefndar var síðar víkkað út þannig að nefndin skyldi gera fjölþætta lífskjarakönnun. Var á vegum nefndarinnar framkvæmd víðtæk könnun á launum og lífskjörum að norrænni fyrirmynd. Niðurstöður þeirrar könnunar voru birtar í bók sem út kom á vegum Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands og Hagstofu Íslands í júní 1990. Nafn bókarinnar er ,,Lífskjör og lífshættir á Íslandi``. Í bókinni er fjallað ítarlega um atvinnu og vinnutíma, vinnuaðstæður og starfsferil, laun og launatengd fríðindi, húsnæðisaðstæður, frístundalíf og félagslíf, heilsufar, menntun, afstöðu til lífskjara o.fl. Í lífskjarakönnuninni kemur fram að vinnutími hér á landi er mjög langur og grunnkaup frekar lágt en tekjur aukast mikið með yfirborgunum, yfirvinnu og aukavinnu. Fullvinnandi fólk vinnur að jafnaði um 55 stundir á viku í launuðum störfum, þegar allt er talið með. Fullvinnandi karlar eru með hátt í 60 stundir á viku. Fullvinnandi konur vinna um 49 stundir á viku. Samkvæmt könnuninni er vinnutíminn mjög mismunandi langur eftir starfsstéttum. Lengstur er vinnutíminn hjá bændum og sjómönnum, eða 78,2 stundir á viku. Hjá sjálfstætt starfandi mönnum er hann 59,7 stundir á viku, hjá faglærðu verkafólki 53,5 stundir á viku og hjá ófaglærðu verkafólki 52,7 stundir á viku, svo nokkrar helstu stéttir séu nefndar. Í greinargerð með þessari tillögu segir m.a. orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að vinnutími hér á landi er of langur. Ef unnt er að stytta vinnutímann án tekjuskerðingar yrði það mjög mikilvæg lífskjarabót sem auk þess mundi áreiðanlega stórlega bæta heilsufar launafólks og hafa góð áhrif á fjölskyldulíf í landinu. Í dag er ástandið hjá fjölskyldunum í landinu mjög slæmt vegna hins langa vinnutíma og vegna þess að báðir foreldrar vinna yfirleitt utan heimilisins og hafa ekki nægan tíma með börnum sínum. Stytting vinnutímans mundi væntanlega stórbæta þetta ástand. Tillagan gerir ráð fyrir að félmrh. semji áætlun um styttingu vinnutíma. Hugsunin er sú að stytting vinnutíma verði í áföngum, t.d. á 2 -- 3 árum. Framkvæmd málsins fer að sjálfsögðu eftir aðstæðum í þjóðarbúskapnum og mati aðila vinnumarkaðarins á mikilvægi málsins. Ef til vill gæti ný þjóðarsátt orðið um styttingu vinnutímans.`` Svo segir í greinargerð með þessari þáltill. Virðulegi forseti. Það þarf nú vart að orðlengja það hversu óhæfilega langur vinnutími er hjá flestu vinnandi fólki á Íslandi og hversu mikið það þarf að hafa fyrir því að afla tekna sem nægja til sómasamlegs lífsviðurværis. Það gerðist fyrir nokkrum árum að verkalýðshreyfingin eða hluti af henni ákvað að hefja yfirvinnubann sem var um margt merkilegt. Það kom nefnilega í ljós eftir að þetta yfirvinnubann hafði staðið í nokkurn tíma að afköst í fyrirtækjum minnkuðu ekki. Framleiðni í frystihúsum minnkaði ekki þrátt fyrir yfirvinnubannið. Skýringin var talin sú að verkafólkið og starfsmenn almennt væru betur hæfir til að inna störf sín af hendi, ekki eins illa þreyttir og venjulega, frítíminn væri lengri og þar með tími til þess að hvílast og ná áttum eftir langan og strangan vinnudag. Hér á Íslandi hefur löngum verið mikil tilhneiging til þess að líta á mikla atvinnu sem sjálfsagðan þátt í þjóðlífinu. Fyrir nokkrum dögum spurðist ég fyrir um það hvernig háttað væri eftirliti með vökulögum á togurum, einfaldlega vegna þess að ég veit að þar er unninn allt of langur vinnutími og þar eru vökulög brotin. Vökulögin kveða á um það að togarasjómenn eigi að hafa í það minnsta sex klukkustunda samfellda hvíld, en það er kunnugt og yfir því hafa sjómenn kvartað að búið er að stytta frívaktina um helming, niður í þrjár klukkustundir. Við þessa umræðu kom þessi merkilegi hlutur í ljós að sá hæstv. ráðherra sem svaraði fyrirspurninni talaði í nokkrum hneykslunartón, og þeir sem til máls tóku, um það að ég væri að fárast yfir því að menn ynnu langan vinnudag hér á Íslandi. Auðvitað hafa menn orðið að gera það og hann tilnefndi nokkur dæmi um það, til að mynda sjómenn á síldveiðum o.s.frv. Ég held að við göngum að því sem allt of gefnu að vinnudagur hjá okkur þurfi að vera langur og ég hygg að meginástæðan fyrir því sé sú að kannski hafi barátta verkalýðshreyfingarinnar fyrir kjörum hins almenna launamanns á Íslandi ekki verið nægilega hörð, ekki verið nægilega öflug og ekki skilað nægilega miklu. Það er alveg ljóst að sá lífsgæðastuðull sem við höfum búið til og flestir reyna að klífa upp eftir er með þeim hætti að það þarf gífurlega miklar tekjur til þess að viðhalda og eignast það sem nútímamaðurinn telur að hann þurfi að eiga og hafa til þess að lifa sómasamlegu lífi. Það eru ekki allir sammála þessu. Og það eru ekki allir sammála því að menn kaupi hamingjuna með tækjum og tólum sem hverjum nútímamanni er talin trú um að hann þurfi á að halda um þessar mundir. Engu að síður er það alveg ljóst að eftirsókn eftir hvers konar þægindum þeirra tíma sem við lifum á hefur valdið því að fólk leggur á sig ótrúlega langan vinnudag. Þær stundir sem eftir eru af sólarhringnum fara þá illa og eru sjaldnast notaðar til þess að viðhalda manneskjulegu og góðu heimilislífi. Af þessu hafa menn vaxandi áhyggjur. Menn hafa vaxandi áhyggjur af aukinni firringu í samfélaginu sem m.a. stafar af því að hornsteinn þjóðfélagsins, heimilið, hefur látið undan síga í því gífurlega kapphlaupi sem við verðum vitni að á hverjum einasta degi í þá veru að auka lífsþægindin, hvað sem það kostar. Ég held að þetta sé einn megingallinn á okkar ágæta samfélagi að við erum orðin svo trúuð á þær hagfræðikenningar sem reyna að færa okkur heim sanninn um það að hamingjan verði keypt með auknum hagvexti, aukinni framleiðni, aukinni vinnu o.s.frv. Ég hygg að þessar kenningar séu að mörgu leyti að ganga á skjön við allt mannlegt samfélag og þær séu í raun að eyðileggja það gildistmat sem menn hafa haft um það hvernig á að lifa lífinu. Það væri hægt að hafa um þetta mörg orð en ég er sannfærður um það að allir hv. þm. gera sér ljósa grein fyrir því að í þessum efnum er okkur mikill vandi á höndum. Við erum í raun og veru að brjóta smátt og smátt undirstöður samfélagsins sem byggja á þeirri rótgrónu íslensku hefð að heimilið skuli vera undirstaðan. Þannig hefur það verið og þannig á það að vera. Ég vitnaði áðan í greinargerð í nefndarálit svokallaðrar vinnutímanefndar sem starfaði árið 1987 og skilaði mjög merkilegum niðurstöum sem væri fyllsta ástæða til þess að rifja upp. Það var talsvert rætt um þetta mál þegar þessar niðurstöður birtust og komu þær mjög mörgum á óvart, m.a. hversu langur vinnutími margra stétta er. Þess er sérstaklega getið í greinargerð með tillögunni að vinnutími bænda og sjómanna reyndist vera 78,2 stundir á hverri viku þegar þessi könnun var gerð. Það kunna að hafa orðið einhverjar breytingar á því núna. Ég ætla ekki að fullyrða um það. Þessi könnun er rösklega þriggja ára gömul. Það sem er athyglisvert við þessa könnun er viðhorf einstaklinga til vinnutímans. Þar kemur m.a. fram að um helmingur þeirra sem spurðir voru töldu að styttri vinnutími mundi henta sér betur en sögðust þó ekki tilbúnir til að fallast á styttingu ef því fylgdi skerðing á tekjum. Hér liggur gamli hundurinn grafinn, að menn óttast tekjuskerðinguna þegar farið er að ræða um styttingu vinnutíma. Í þessari tillögu er gert ráð fyrir því að tekjur mundu í engu skerðast þrátt fyrir styttingu vinnutímans. Það eru til fjöldamargar aðferðir til að stytta vinnutíma og þeirra er m.a. getið í tillögum fyrrnefndrar nefndar. Það er ekki eingöngu með einhverri tiltekinni ákvörðun að stytta vinnutímann heldur er hægt að stytta hann með margvíslegum hætti. Það má tala um og minna á sveigjanlegan vinnutíma og t.d. að líta á breytingar á vinnutímaviðmiðun í kjarasamningum, líta á breytt vægi yfirvinnulauna o.s.frv. eins og gert er hér í nefndarálitinu. Virðulegi forseti. Ég held að það sé ástæðulaust að tala mikið meira um þetta mál í framsögu. Ég vænti þess að að lokinni umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. félmn. Það er nú svo að þó það sé álit mitt að þetta mál sé hið ágætasta mál og geti komið mörgum að góðum notum þá er ekki víst að allir séu sammála því. Áður hafa vinnutímamálin verið rædd hér á Alþingi með þeim hætti að þeir sem voru að fjalla um hugsanlega styttingu vinnutímans mættu mikilli andspyrnu hv. þm. sem töldu að þetta væri fráleit kenning, hún væri óframkvæmanleg. Ég man mjög vel eftir þessari umræðu. Ég vænti þess að þetta mál fái einhvern framgang í hv. nefnd þannig að það komi a.m.k. hingað inn aftur. Ég geri mér grein fyrir því að málið er nokkuð seint á ferðinni nú áður en þingi lýkur.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Í þáltill. þeirri sem mælt var hér fyrir áðan og er borin fram af tveimur hv. þm., Björgvin Guðmundssyni og Árna Gunnarssyni, er komið inn á mál sem ég hef haldið að væri eitt af þörfustu málum íslensku þjóðarinnar. Það er tvímælalaust eitt það besta sem fyrir íslenskar fjölskyldur gæti komið ef vinnutíminn næði að styttast. Og það er ekki síst fyrir þær fjölskyldur þar sem er ein fyrirvinna, ein fullorðin manneskja í heimili með barn eða börn þar sem þetta mundi kannski geta haft úrslitaþýðingu fyrir framtíð barnsins eða barnanna. Í því samfélagi sem við lifum í núna er heimur barnsins afskaplega óöruggur. Barnið fer frá einni stofnun til annarrar og kemur heim til þreyttra foreldra, kannski bara þreyttrar móður eða þreytts föður, og á litla stund ánægjulega með þeim. Þeir sem eiga að veita börnunum mest hafa minnsta möguleika til þess vegna þess að þeir hafa ekki þrek eða tíma. Ég er alveg sannfærð um að einmitt þetta er ein af ástæðunum fyrir því hversu illa horfir nú fyrir mörgum íslenskum börnum, hversu hált þeim verður á brautum tilverunnar á fyrstu árunum. Ef við næðum því að stytta vinnutímann þannig auðvitað að laun og launakjör rýrnuðu ekki hjá þeim sem styttri vinnutíma fengju, þá værum við búin að stíga eitt mjög mikilvægt skref fyrir tilvist þessarar þjóðar. Það var áreiðanlega mikið deilt um vökulögin á sínum tíma, mikið rifist og þótti mikið afrek þegar þau voru sett. Það er auðvitað alltaf deilt um styttingu vinnutímans. Það eru alltaf einhverjir sem álíta að það sé rangt vegna þess að það gangi á hagsmuni vissra aðila. En síðasti ræðumaður, sá sem mælti fyrir þessari tillögu, benti einmitt á það að könnun 1987 hefði sýnt að stytting vinnutímans hefði ekki haft í för með sér minnkaða framleiðni. Ég hef heyrt verkstjóra lýsa því svo að þreyttastir væru starfsmennirnir á mánudagsmorgnum þegar þeir kæmu úr aukavinnunni sem þeir hefðu um helgar. Það er ekki vansalaust fyrir íslenskt samfélag að fólkið skuli lifa við þær aðstæður að það vinni ekki bara dagvinnutímann og eftirvinnutímann í venjulegu vinnunni, heldur reyni að strita í aukavinnu um helgar. Þessi þróun, sem hefur átt sér stað á síðustu 30 -- 40 árum, er svo geigvænleg að ég er alveg sannfærð um það að hún leiðir okkur í miklar ógöngur og er búin að leiða okkur í miklar ógöngur vegna þess að við höfum ekki megnað að gefa þeim æskulýð sem við ætlum að skila fram á veginn það öryggi og þá fyrirmynd sem hver fjölskylda á að vera, eins og við hefðum átt að gera og eins og við munum þurfa að gera.