Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Áður en ég vík að frumvarpi því til fjárlaga fyrir árið 1935, sem lagt hefir verið fyrir Alþingi, mun ég svo sem venja hefir verið undanfarið, fara nokkrum orðum um afkomu ríkissjóðs og fjármálaástandið í landinu yfirleitt. Sá inngangur er alveg nauðsynlegur, til þess að menn geti áttað sig til fulls á þeim grundvelli, sem fjárlagafrumvarpið fyrir árið 1935 hlaut að byggjast á. Nú stendur svo sérstaklega á, að Alþingi er háð að hausti, og að fyrrverandi fjármálaráðherra hefir í sérstöku útvarpserindi, 6. marz síðastl., gert grein fyrir afkomu ársins 1933, að svo miklu leyti, sem þá var um hana vitað. Erindi þetta hefir og komið fyrir almenningssjónir, og sé ég því ekki ástæðu til að gefa skýrslu um einstök atriði í afkomu þess árs. Hinsvegar tel ég mjög vel viðeigandi að rifja hér upp höfuðatriðin í fjárhagsafkomu vorri undanfarin kreppuár. Með því móti fæst áreiðanlega gleggst mynd af þeim erfiðleikum, sem við hefir verið að stríða og þjóðin á óneitanlega enn í höggi við. Þótt þetta yfirlit sé gefið í sambandi við fjárlagaumræður og umræður um afkomu ríkissjóðs, hlýtur það að verða tvíþætt. Afkoma þjóðarinnar út á við, út- og innflutningur og greiðslujöfnuður við útlönd hefir svo gagngerð áhrif á afkomu allra landsmanna og afkomu ríkissjóðs sérstaklega, að hún hlýtur að mynda annan þáttinn í því yfirliti, sem gefa á hugmynd um grundvöllinn, sem aðgerðir þings og stjórnar í fjármálum verða að byggjast á. Árið 1931 hefir verið talið fyrsta kreppuárið hér. Á því ári voru tekjur ríkissjóðs miklu lægri en undanfarin ár, eða um 15,3 millj. Höfðu verið áætlaðar í fjárlögum 12,8 millj. Útgjöldin voru þá, að viðbættum afborgunum fastra lána og öðrum eignahreyfingum, um 18,2 millj., en samkv. fjárlögum voru þau 12,8 millj. Greiðsluhalli ársins 1931 var því um 2,9 millj. Bið ég menn að gæta þess sérstaklega, að þegar um greiðsluhalla er að ræða, eru taldar með útgjöldum afborganir af föstum lánum ríkissjóðs. Yfirlitið miða ég við greiðslujöfnuð, en ekki rekstrarhalla eða rekstrarafgang ríkissjóðs, sökum þess, að ekki er vel komið um rekstur ríkissjóðs fyrr en afborganir fastra lána eru af höndum inntar án nýrra lántaka. Útflutningur íslenzkra afurða 1931 var um 48 millj., en innflutningur um 48,1. Var því verzlunarjöfnuður lítið eitt óhagstæður, en greiðslujöfnuður við útlönd hefir verið mjög óhagstæður það ár. Eftir því, sem næst verður komizt um upphæðir þeirra greiðslna, annara en fyrir vörur, sem mynda greiðslujöfnuðinn, er talið, að útborganir þjóðarinnar séu eigi minna en 8 milljónum hærri en innborganir. Þýðir það, að til þess að greiðslujöfnuðurinn sé hagstæður, þyrfti útflutningur vara að nema um 8 millj. meira en innflutningur. Með vissu verður þetta ekki vitað, en nálægt hinu rétta verður komizt. Árið 1931 hefir því verið greiðsluhalli á rekstri ríkissjóðs og skuldir safnazt við útlönd. Ástæðurnar ber vitanlega fyrst og fremst að rekja til hins mikla verðfalls á afurðum landsmanna. Árið 1932, annað kreppuárið, reyndust tekjur ríkissjóðs 11,1 millj., en voru í fjárlögum áætlaðar 11,4 millj. Greiðslur ríkissjóðs taldar á sama hátt og 1931 reyndust um 13,9 millj. Voru samkv. fjárl. 11,5 millj. Greiðsluhalli ríkissjóðs var um 2,8 millj. Vörur voru þá útfluttar fyrir 47,8 millj., en innfluttar fyrir 37,3 millj. Verzlunarjöfnuður því hagstæður, um 10,4 millj., og greiðslujöfnuður við útlönd hagstæður. Gætti hér áhrifa innflutningshaftanna. Jafnhliða því, sem innflutningshöftin björguðu greiðslujöfnuðinum við útlönd 1932, vegna þess hve mjög dró úr innflutningnum þeirra vegna, gætti áhrifa þeirra á afkomu ríkissjóðs í því, að tolltekjurnar hröpuðu niður og komust langt niður fyrir það, sem þær hafa verið um mörg ár, fyrr og síðar. Varð því mikill greiðsluhalli hjá ríkissjóði, enda þótt útgjöld ríkissjóðs væru lægri en þau höfðu verið um langt skeið, og lægri en þau hafa verið síðan. Þessi afkoma ársins 1932 sýnir mjög glöggt sambandið á milli tekna ríkissjóðs og vöruinnflutningsins. Hún sýnir, að semja verður fjárlög og skattalög með nákvæmu tilliti til þess, sem framundan virðist um möguleika fyrir vöruinnkaupum til landsins. Árið 1933 er síðasta árið, sem nokkurnveginn fullnaðarskýrslur eru til um. Tekjur ríkissjóðs á því ári voru um 13,7 millj., en voru áætlaðar um 11 millj. Greiðslurnar reyndust um 15 millj., en áætlaðar í fjárl. um 12 millj. Greiðsluhalli ríkissjóðs árið 1933 var um 1,3 millj. Samkv. bráðabirgðaskýrslum hagstofunnar fyrir árið 1933 voru fluttar út vörur fyrir um 49,8 millj. króna, en inn vörur fyrir um 417,4 millj. 1933. Má búast við, að tölur þessar hækki nokkuð við endanlega skýrslugerð, en ekki ástæða til að ætla annað en að þær sýni nokkurnveginn réttan mismun út- og innflutnings. Hefir verzlunarjöfnuðurinn því verið hagstæður um ca. 2,4 millj., en greiðslujöfnuðurinn við útlönd óhagstæður, vegna þess hve greiðslur, aðrar en fyrir vörur, eru okkur í óhag, svo sem áðan var drepið á. Heildarsvipurinn á afkomu ársins 1933 var því sá, að hagur þjóðarinnar út á við versnaði töluvert og greiðsluhalli ríkissjóðs var nokkuð á 2. millj. var hann þó miklu lægri en undanfarin ár. Ríkisskuldir í árslok voru 39996 þús. kr. og höfðu hækkað um 916 þús. kr. á árinu. Sjóður hækkaði hinsvegar um 535 þús. kr. á árinu. Um einstök atriði viðvíkjandi afkomu ríkissjóðs á árinu 1933 tel ég fullnægjandi að vísa til opinberrar greinargerðar fyrrverandi fjármálaráðherra, sem áður er minnzt. Þó vil ég gefa stutta skýrslu um breytingu enska lánsins frá 1921. Eins og fyrrv. fjármálaráðherra gat um í opinberri skýrslu sinni, hafði fyrrv. stjórn samið um það, að enska láninu frá 1921 yrði á þessu ári breytt úr 7% láni í 5% lán. Fór breyting þessi þannig fram, að öllu láninu var sagt upp til innlausnar 1. sept., en skuldabréfaeigendum jafnframt gefinn kostur á að fá skuldabréfunum breytt í 5% bréf og um leið greidd 3 £ af hverju 100 í bréfi, eins og áskilið var í upphaflega lánssamningnum. Þá vafi ennfremur gengið frá því, að hægt væri að innleysa bréfin, ef skuldabréfaeigendur vildu fá þau greidd fremur en taka vaxtalækkuninni. Þegar fyrrv. fjmrh. gaf skýrslu sína, var vitanlega ekki vitað, hve mikið af bréfum kæmi til innlausnar. Vil ég því skýra frá því nú, að öllu láninu hefir verið breytt í 5% lán, að undanskildum 1350 £, sem innleyst voru með hver 100 £ 103 f, eins og upphaflega var áskilið. Um afkomu ríkissjóðs á yfirstandandi ári er eigi hægt að segja með neinni vissu eins og sakir standa. Líklegt má þó telja, að tekjur verði svipaðar og í fyrra, ef þær bregðast eigi síðari hluta ársins. Um endanleg útgjöld er nokkuð í óvissu, m. a. vegna þess, hve margháttaðar greiðslur verða samkv. sérstökum ráðstöfunum Alþingis utan fjárlaga. En engar líkur virðast vera til þess, að hægt verði að komast hjá greiðsluhalla á þessu ári, enda gera gildandi fjárlög ráð fyrir greiðsluhalla. Þann 1. júlímánaðar þ. á. hafði lausaskuld ríkissjóðs í Barclay's Bank hækkað um kr. 839812 frá áramótum og var þá orðin um kr. 2160000. Síðan hefir hún staðið óbreytt. Samkv. samningi við bankann má skuld þessi vera hæst 100000 sterlingspund. Skuldir innanlands hafa á árinu hækkað um ca. 266000 kr. Þessar tölur gefa ekki hugmynd um endanlega niðurstöðu ársins, en þykir þó rétt að geta þeirra hér. Bráðabirgðaskýrslur um út- og innflutning á þessu ári, sem fyrir liggja til 1. sept., sýna mjög óhagstæðan verzlunarjöfnuð. Samkv. þeim er útflutningur ca. 24,9 millj., en innflutningur ca. 31,9 millj. Verzlunarjöfnuðurinn samkv. því óhagstæður um ca. 7 millj. Að vísu er vonandi, að niðurstaða ársins verði ekki svona slæm, en engar líkur virðast til þess, að hún verði hagstæð. Þegar athugað er það yfirlit, sem nú hefir verið gefið í mjög stórum dráttum um afkomuna 1931-1933 og horfurnar á þessu ári, eru það nokkur höfuðatriði, sem mér finnst mest ástæða til þess að gefa gaum. Öll árin, að undanteknu árinu 1932, eru keyptar til landsins vörur fyrir hærri upphæðir en þjóðin hefir getað greitt með ársframleiðslu sinni. Öll árin er greiðsluhalli á rekstri ríkissjóðs, enda þótt útgjöldin í heild hafi farið lækkandi. Greiðsluhallinn er yfirleitt jafnaður með lántökum, og 1933 og væntanlega í ár að mestu leyti með lántökum erlendis. En það, sem er þó ískyggilegra og mestum erfiðleikum mun valda við leiðréttingar, er sú staðreynd, að þessi greiðsluhallaár, að undanskildu árinu 1932, hafa tolltekjur ríkissjóðs verið hærri en eðlilegt var, vegna þess hve innflutningurinn hefir verið óeðlilega mikill. Hefði innflutningurinn ekki farið fram úr því, sem þjóðin gat borgað árlega, hefði greiðsluhalli þessara ára orðið ennþá meiri, nema ríkissjóði hefði þá verið séð fyrir nýjum tekjustofnum. Öll árin eru útgjöldin samkv. landsreikningnum miklu hærri en útgjöldin samkv. fjárlögum. Er það gamalt og alkunnugt fyrirbrigði og stafar sumpart af þeirri hættulegu reglu, að samþykkt eru allskonar útgjöld á Alþingi önnur en þau, sem eru í fjárlögum, og sumpart af því, að upphæðir eru áætlaðar of lágt í fjárlögum. Stundum virðast áætlanir svo fjarri reynslu, að eigi verður annað álitið en þær séu vísvitandi of lágt settar í fjárlögum. Er slíkt ekki til þess fallið að auka traust Alþingis og þarf að hverfa með öllu. Verður nánar að þessu vikið í sambandi við fjárlagafrv. fyrir 1935. Eins og yfirlit þetta um afkomu undanfarinna ára ber með sér, hlutu miklir erfiðleikar að verða á vegi stjórnarinnar við undirbúning fjárlaga fyrir 1935. Stjórninni var það ljóst, að til lengdar getur ekki gengið, að ríkissjóður þurfi á ári hverju að taka lán erlendis til þess að nota til afborgana fastra lána, og því síður til óarðgæfra framkvæmda. Greiðsluhallann varð að stöðva - helzt þegar á næsta ári. Ennfremur lá það fyrir, að atvinnuhorfur og ástand atvinnuveganna var þannig, að framlög til verklegra fyrirtækja og til atvinnuveganna þurfti að auka frá því, sem ákveðið var í fjárlögum 1934. Við samning fjárlagafrv. hafði stjórnin til hliðsjónar gildandi fjárlög og landsreikninga undanfarinna ára. Var vitanlega fyrst svipazt eftir leiðum til sparnaðar á beinum kostnaði við rekstur ríkisins. Eins og kunnugt er, verður ekki mjög miklu um þokað í þeim efnum nema með róttækum breytingum á fyrirkomulagi ríkisrekstrarins. - Langmestur hluti útgjalda ríkissjóðs er ýmist bundinn með lögum eða við fyrirkomulag, sem ekki verður breytt nema á löngum tíma. Þó hefir stj. gert ýmsar lækkanir á útgjöldum, og verður þeirra helztu getið í sambandi við hækkanir framlaga til verklegra framkvæmda. Við athugun á útgjöldum og samanburði við fjárlög yfirstandandi árs kom það hinsvegar í ljós, að ýmsar áætlunarupphæðir voru allt of lágt settar í þeim fjárlögum, með tilliti til reynslunnar, og þurftu að leiðréttast. Ennfremur, að ýms óumflýjanleg útgjöld, þar af ýms lögbundin, sem ekki voru í fjárlögum þessa árs, þurfti að taka í fjárlög. Sumpart var hér um ný útgjöld að ræða, sem ákveðin höfðu verið síðan fjárl. fyrir 1934 voru samin, og sumpart útgjöld, sem af einhverjum ástæðum hafa ekki verið talin með fyrr í fjárlögum, þótt greidd hafi verið. Þessar bundnu hækkanir og leiðréttingar nema nálægt 1½ millj. króna, og eru þessar helztar: 1. Tillag til Kreppulánasjóðs kr. 250000,00. Er þetta nýr liður samkv. lögum um Kreppulánasjóð frá 1933. 2. Viðhald þjóðvega kr. 100000,00. Í frumvarpinu er viðhaldið alls hækkað um 150 þús. kr. Af þeirri hækkun tel ég þessar 100 þús. kr. beina leiðréttingu á þessum lið fjárlaganna, sem undanfarið hefir farið mjög fram úr áætlun. 3. Landhelgisgæzla kr. 180000,00. Þessi hækkun er sumpart vegna þess, að undanfarið hefir heildarkostnaður við gæzluna verið of lágt settur í fjárlög samanborið við reynsluna, en sumpart vegna þess, að reynslan hefir sýnt, að undanfarið hefir verið gert ráð fyrir hærra tillagi úr landhelgissjóði til gæzlunnar en honum er unnt að leggja fram. Sjóðurinn er því nær þorrinn og getur því aðeins lagt fram árlegar tekjur sínar, sem eru sektir og björgunarlaun. 4. Afborganir lána kr. 142000,00. Hækkunin á þessum lið stafar af afborgunum af hinum nýrri lánum. Má þar sérstaklega benda á lán ríkissjóðs til vega- og brúargerða. 5. Vextir kr. 90800,00. Hækkun á þessum lið, þrátt fyrir sparnað vegna breytingar enska lánsins frá 1921, stafar sumpart af skuldahækkun 1933 og að sumu leyti af því, að nú er nákvæmar áætlað fyrir vaxtagreiðslum af ósamningsbundnum skuldum en áður hefir verið í fjárlögum. 6. Tillag til sveitarfélaga vegna fátækraframfæris yfir meðallag kr. 100000.00. Er hér um leiðréttingu að ræða, samkvæmt því sem reynslan sýnir, að útgjöld þessi muni reynast. Í núgildandi fjárl. er áætlað, að greiðslur til sveitarfélaga vegna fátækraframfæris, sem er 15% yfir meðallag, muni nema kr. 100000,00, en fyrirsjáanlegt er, að þau muni nema 170 þús. kr. á þessu ári. 7. Jarðræktarstyrkur kr. 75000.00. Þessi hækkun á áætlunarupphæð er einnig gerð til leiðréttingar. Þessi liður hefir undanfarið verið áætlaður töluvert lægra en hann hefir orðið í reyndinni. 8. Kostnaður við barnafræðslu kr. 60000,00. Þessi hækkun er leiðrétting, aðallega vegna þess, að laun kennara eru í gildandi fjárl. sett lægri en þau reynast. 9. Strandferðir kr. 70000,00. Hækkun þessi er gerð til samræmis við þá reynslu, sem fæst í ár. Úr strandferðum þykir sízt fært að draga. 10. Kostnaður við spítala kr. 76800,00. Mestur hluti upphæðarinnar eru hækkanir til leiðréttingar til samræmis við reynsluna um kostnað við sjúkrahúsin, er nokkur hluti nýr liður vegna laga frá 1932 um breyting á lögum um varnir gegn kynsjúkdómum. 11. Malbikun þjóðvega kr. 77000,00. Þessi liður er nýr og settur í fjárlög samkv. breyt. á lögum um bifreiðaskatt, sem samþ. var á Alþingi 1933. Renna samkv. henni 15% af bifreiðaskatti til malbikunar á þjóðvegum. 12. Kostnaður við gjaldeyrisráðstafanir kr. 30000.00. Í fjárl. hefir eigi fyrr verið gert ráð fyrir kostnaði við framkvæmd innflutningshafta né gjaldeyrisráðstafana. Hefir þó slíkur kostnaður verið greiddur undanfarin ár. Þótti sjálfsagt að ætla fyrir þessum kostnaði í fjárlögum, þar sem alkunnugt er, að hjá því verður alls ekki komizt að hafa sterk tök á innflutningi vara og sölu erlends gjaldeyris. 13. Toll- og löggæzla kr. 50000,00. Þessi hækkun á liðnum er beinlínis til leiðréttingar samkv. reynslu um þennan kostnað. Er síður en svo, að tollgæzla megi minnka frá því, sem nú er. Er full þörf á, að hún verði bætt viða á landinu, og getur því ekki til mála komið að setja þennan lið lægra en hann hefir reynzt undanfarið. 14. Kostnaður við Alþingi kr. 25000,00. Hækkun þessi á áætluðum kostnaði við Alþingi er sett í samræmi við reynslu undanfarinna ára. Hinsvegar hefir þess verið vænzt, að kostnaður við fjölgun þingmanna myndi vegast upp með styttra þinghaldi, þar sem fjárlög eru nú afgreidd í sameinuðu þingi. 15. Kostnaður við milliríkjasamninga kr. 18500,00. Þetta er nýr liður í fjárlögum, en þó aðeins leiðrétting, því að undanfarið hafa árlega verið greiddar háar upphæðir í kostnað við slíka samninga, og vafalaust verður einhver kostnaður árlega vegna samninga við önnur ríki. Get ég þess hér til dæmis, að 1932 voru greiddar tæpar 30 þús. kr. í slíkan kostnað og 1933 um 36 þús. kr. 16. Framlag til ellistyrktarsjóða kr. 25000,00. Hækkun þessi er leiðrétting vegna ákvarðana Alþingis um að hækka tillagið til sjóða þessara. 17. Framlag til sjúkrasamlaga kr. 18000,00. Um hækkun á þessum lið er hið sama að segja. 18. Sakamálskostnaður kr. 20000,00. Á þessum lið er um leiðréttingarhækkun að ræða samkv. reynslu undanfarinna ára. 19. Kostnaður við vinnuhælið á Litla-Hrauni kr. 15000,00. Hækkunin er gerð einungis til leiðréttingar. Reynslan hefir sýnt, að of lágt hefir verið áætlaður kostnaður við stofnun þessa. 20. Kostnaður við skattanefndir kr. 15000,00. kostnaður þessi hefir verið of lágt áætlaður undanfarið, og er liðurinn hækkaður um þessa upphæð til leiðréttingar. Aðrar hækkanir af þessu tægi og nýir liðir óhjákvæmilegir nema lægri upphæðum og því ekki talið sérstaklega hér með. Samkv. því, sem nú hefir verið rakið, var stjórnin bundin við að hækka útgjöld fjárl. um nálægt 1½ millj. kr., eða að öðrum kosti áætla vísvitandi of lágar upphæðir fyrir þessum útgjöldum og blekkja með því bæði sig og Alþingi. Þá kem ég að hækkun stjórnarinnar á framlögum til verklegra framkvæmda og til atvinnuveganna. Eru þessar helztar: 1. Aukið framlag til nýrra vega kr. 43000,00. 2. Til bygginga og endurbóta á skólum kr. 80000,00. 3. Framlag til verkfærakaupasjóðs kr. 65000,00. 4. Aukið framlag til byggingar verkamannabústaða kr. 100000,00. 5. Aukið framlag til Byggingar- og landnámssjóðs kr. 100000,00. 6. Aukið framlag til hafnargerða kr. 40000,00. 7. Aukið framlag til vitabygginga kr. 16000,00. 8. Aukið framlag til nýrra símalína kr. 30000,00. 9. Aukið framlag til atvinnubóta kr. 200000,00. Þar af kr. 100000,00 til stofnunar nýbýla. 10. Kostnaður við skipulagningu afurðasölunnar kr. 20000,00. Helztu lækkanir stjórnarinnar, sem koma hér á móti, eru þessar: Lækkun á styrk til Eimskipafélagsins kr. 100000,00. Launalækkanir vegna dýrtíðaruppbótar á laun yfir 4000 kr. og burtfelling uppbótarinnar á laun yfir 4600 krónur kr. 70000,00. Þannig leggur stjórnin til, að framlög til verklegra framkvæmda hækki um sem næst 700000 kr., en hækkanir stjórnarinnar að frádregnum lækkunum hennar nema sem næst 500000 kr. Er rétt að taka það fram í þessu sambandi, að í fjárlagafrv. eru um 110000 kr. ætlaðar til greiðslu vaxta og afborgana af lánum til vega- og brúargerða, sem tekin hafa verið undanfarin ár, og er geta ríkissjóðs til framlaga til verklegra framkvæmda 1935 vitanlega minni en ella sem því nemur. Rétt þykir að benda á það alveg sérstaklega í sambandi við framlög til verklegra framkvæmda, að í frv. eru sett þau skilyrði fyrir framlagi til atvinnubóta, að ríkisstj. geti krafizt þess, að unnið verði að framkvæmdum fyrir ríkissjóð sem framlagi ríkisins nemur. Ennfremur er það mikilsverða nýmæli í frumvarpinu, að 100000 kr. af framlagi til atvinnubóta skuli verja til stofnunar nýbýla. Er hér um algerða stefnubreytingu að ræða frá því, sem verið hefir, og gengur hún í þá átt, að framlög ríkisins til atvinnubóta renni til nauðsynlegra framkvæmda ríkissjóðs og til þess að skapa varanlega atvinnuaukningu, m. a. með fjölgun býla í landinu. Greiðslur ríkissjóðs á árinu 1935 eru samkv. frv. um 13,7 millj. kr. Eru þá meðtaldar afborganir fastra lána, sem nema um 976 þús. króna, en hinsvegar ekki fyrningar. Tel ég upphæðina þannig til samræmis við greiðslur áranna 1931-1933, sem ég hefi gert að umtalsefni, og sökum þess að ég álít, að takmarkið hljóti að vera það, að ganga frá fjárl. greiðsluhallalausum. En vel skulu menn gæta þess, að í greiðsluhallalausum fjárl. er gert ráð fyrir nál. 1 millj. kr. lækkun á ríkisskuldum. Beri menn heildargreiðslurnar samkv. frv. saman við fjárlög undanfarinna ára og yfirstandandi, kemur það í ljós, að þær eru hærri samkv. því en verið hefir, liðlega 2 millj. kr. hærri en í fjárl. þessa árs. Nú þegar hefir verið gerð grein fyrir þessari 2 millj. kr. hækkun. ¾ (1½ millj.) hlutar hennar eru leiðréttingar og ný lögboðin útgjöld, ¼ hluti (um ½ millj.) eru aukin framlög til verklegra framkvæmda, að frádregnum lækkunum stjórnarinnar. Séu greiðslur ríkissjóðs samkv. frv. hinsvegar bornar saman við greiðslur ríkissjóðs þau 3 ár, sem ég hefi drepið á, kemur það í ljós, að greiðslurnar samkv. frv. eru lægri en samkv. reikningunum, jafnvel lítið eitt lægri en 1932, en þá voru útborganir ríkissjóðs lægri en þær hafa orðið um mörg ár, fyrr og síðar. Þannig voru greiðslurnar, eins og áður er vikið að, 1931 um 18,2 millj., 1932 um 13,9 millj. og 1933 um 15 millj. kr., en í frv. fyrir 1935 13,7 millj. kr. Kemur hér enn í ljós það, sem ég hefi drepið á fyrr í ræðu minni, að bundin útgjöld hafa yfirleitt verið of lágt áætluð í fjárlögum. Með því að hafa áætlanir sínar lægri gat stjórnin vitanlega lagt fyrir þingið frv., sem sýndi lægri heildarútgjöld en frv. það, sem hér liggur fyrir. En stj. tók þann kost að áætla bundin útgjöld, sem hún ekki treystist til þess að breyta, svo nærri sanni sem unnt var, til þess að tryggja það sem bezt, að útgjöld færu ekki fram úr áætlun. Við það hækkuðu útgjöldin í frv. eins og rakið hefir verið, en jafnframt jukust líkurnar fyrir því, að frv. stæðist í framkvæmd, og er slíkt fyrir miklu. Nái þetta frv. samþykki Alþingis og takist vel um framkvæmd þess, ættu endanleg útgjöld ársins 1935 sízt að verða hærri en útgjöld undanfarinna ára, þótt þau séu hærri samkv. frv. en í fjárl. fyrir þessi ár. Í þessu sambandi tel ég alveg sérstaka ástæðu til þess að benda á, að ef vel á að fara um afkomu ríkissjóðs framvegis, verður að hætta því að samþykkja á Alþingi útgjöld utan fjárlaga, nema alveg óhjákvæmilegt sé, enda sé þá jafnhliða séð fyrir nýjum tekjum til þess að standast þau útgjöld. Mun ég þá þessu næst víkja að tekjuhlið frumvarpsins. Ég vék áðan að því, að undanfarin ár hefðu tekjur ríkissjóðs ekki hrokkið fyrir greiðslunum. Benti ég á í því sambandi, að undanfarin ár, að undanteknu árinu 1932, hefði ríkissjóður þó orðið aðnjótandi meiri tolltekna en verið hefði, ef vörukaup frá útlöndum hefðu verið miðuð við greiðslugetu landsmanna. Jafnframt sýndi ég fram á hið nána samband, sem er á milli vöruviðskipta við útlönd og tekna ríkissjóðsins. Af þessu er ljóst, að þegar stjórnin hlaut að gera sér grein fyrir því, hvaða tekna hún mætti eiga von á næsta ári af tekjustofnum ríkissjóðs, varð hún að byrja á því að gera sér grein fyrir horfunum um út- og innflutning vara á árinu 1935. Varð þá fyrst fyrir að slá því föstu, að innflutningur vara hlýtur að miðast við það, sem þjóðin getur borgið með andvirði þess hluta ársframleiðslu sinnar, sem seldur er til útlanda og ekki rennur til greiðslna af lánum og annara óumflýjanlegra útgjalda. Til lengdar er ekki hægt að halda áfram að stofna til skulda erlendis vegna of mikilla vörukaupa. Nú verður ekki sagt, að útlitið með sölu á afurðum okkar á erlendum markaði sé glæsilegt. En undir sölu þeirra er vöruinnflutningurinn til landsins kominn og þar með tekjur ríkissjóðsins að verulegu leyti, eins og nú er háttað álagningu tolla. Þegar hér við bætist svo, að innflutningur vara 1933 og væntanlega í ár verður meiri en hægt er að greiða með þeim erlenda gjaldeyri, sem væntanlega verður fyrir hendi, er niðurstaða stjórnarinnar sú, að búast verði við því, að innflutningur til landsins verði að vera til muna minni 1935 en hann var 1933 og verður væntanlega í ár, og þýðir það, að búast megi við minni tekjum í ríkissjóð 1935 en verið hafa, að óbreyttum tekjustofnum. Eru tekjurnar í frv. að verulegu leyti áætlaðar með hliðsjón af reynslu ársins 1932. Er það álit stj., að mjög sé óvarlegt að gera ráð fyrir hærri tekjum næsta ár, með tilliti til þess, sem að framan er sagt um horfur fyrir inn- og útflutningi. Í frumvarpinu eins og það liggur fyrir er reiknað með þeim tekjustofnum, sem ríkissjóður nú hefir, að undanskildum gengisviðauka á kaffi- og sykurtolli, sem stjórnin leggur til, að verði felldur niður. Ekki er heldur reiknað með 40% álagi á tekju- og eignarskatt, sem innheimt var 1933, og yfirleitt er gengið út frá að verði framlengt fyrir yfirstandandi ár, þótt dregizt hafi sökum þess, hve þinghaldið er nú seint á árinu. Tekjurnar eru samkv. frv. áætlaðar kr. 11950 þús. Til þess að gera sér grein fyrir frumvarpinu og breytingum þess frá því, sem verið hefir, er rétt að athuga, hver tekjuáætlunin hefði orðið, ef miðað er við núverandi tekjustofna óbreytta og gengið út frá framlengingu 40% álags á tekju- og eignarskattinn. Við tekjuáætlunina mætti þá bæta: Gengisviðauka á kaffi- og sykurtolli kr. 225000,00 og 40% álag tekju- og eignarskatts ca. kr. 375000,00, eða samtals 600 þús. kr. Að óbreyttum öllum tollum og sköttum hefði þá tekjuáætlunin orðið um 12550 þús. og greiðsluhalli í frumv. um 1,2 millj. kr. Er það nokkuð í samræmi við afkomu ársins 1933. Þessi upphæð hefði þá orðið að fást eftir nýjum tekjuöflunarleiðum, ef eldri skattalöggjöf hefði átt að standa óbreytt. Nú er það hinsvegar svo, að stjórnin lítur á það sem eitt af sínum hlutverkum, að færa skatta- og tollabyrðina í réttlátara horf. Í samræmi við það leggur hún nú til þær breytingar á skattalöggjöfinni til lækkunar, að gengisviðauki á kaffi og sykri falli niður og ennfremur að útflutningsgjald af síld lækki stórlega og útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum falli niður. Eftir fjárlagafrv. eru tekjur ríkissjóðs áætlaðar um 11950 þús. kr., eins og áður er sagt, og er þá eins og venja er til reiknað með núgildandi skattalöggjöf og tollum þeim, sem stj. leggur til, að verði framlengdir. Greiðslurnar eru hinsvegar um 13750 þús. kr. Er því greiðsluhalli í frv. sem nemur 1800000 kr. Hér við bætist tekjurýrnun samkv. frv. um útflutningsgjald, ef að lögum verður, áætlað um kr. 200000,00. Verður mismunurinn þá kr. 2000000,00. Upphæð sú, sem vegast verður alveg upp með nýrri tekjuöflun, til þess að fullur greiðslujöfnuður fáist, finnst síðan með því að draga hér frá áætlað 40% álag á tekju- og eignarskatt, sem er raunverulega aðeins framlenging og innifalin í frv. stj. um hækkun tekju- og eignarskatts og ætla má, að nemi um kr. 375000,00. Verða það þá um kr. 1625000,00, sem nýju tekjuöflunarfrumvörpin þurfa að gefa í ríkissjóð. Þar af um 425 þús. kr. vegna lækkunar stjórnarinnar á útflutningsgjaldi og kaffi- og sykurtolli, og um 1200000 króna vegna þess að innflutningur vara hlýtur að lækka frá því, sem nú er, og tolltekjur ríkissjóðs að lækka. Stj. mun leggja fram frumvörp um öflun nýrra tekna, til þess að jafna greiðsluhalla fjárlaganna. Fjárlagafrv. eitt út af fyrir sig gefur því ekki hugmynd um fjármálatillögur stj. Þegar rætt er um tillögur hennar, verður að taka tekjuöflunarfrumvörpin til greina, þótt tekjur þær, sem þeim er ætlað að afla, séu ekki færðar í fjárlögin fyrr en tekjuöflunarfrumv. eru samþykkt. Tekjuöflunarfrumvörp þau, sem nú þegar hafa verið lögð fyrir Alþingi, eru þessi: 1. Frv. um hækkun á tekjuskatti og eignarskatti. Er ætlazt til, að samkv. þessu frv. hækki skatturinn upp í ca. 1925000 kr. Tekjuauki samkv. því, miðað við skattinn eins og hann var innheimtur 1933 og verður vafalaust í ár (með 40% álagi), ætti að vera um 450000 kr. 2. Frv. um hækkun á tóbakstolli og tolli á brjóstsykri og átsúkkulaði. Tekjuhækkun samkv. því ætti að nema um 250000 kr. 3. Frv. um hækkun benzínskatts. Tekjuauki samkv. því frv. er áætlaður um 240000,00. 4. Frv. um afnám undanþágu frá gjaldi af innlendum tollvörum, er þau fyrirtæki hafa notið, sem stofnsett voru fyrir 1. jan. 1927. Er þess vænzt, að tekjur ríkissjóðs aukist um nál. 150000 kr., verði þetta frv. að lögum. 5. Frv. um einkasölu á eldspýtum og frv. um að áfengisverzlun ríkisins hafi einkasölu á ilmvötnum, hárvötnum, andlitsvötnum, bökunardropum, kjörnum til iðnaðar og pressugeri. Þykir mega vænta þess, að tekjur samkv. þessum frv. nemi um 100000 kr. Tekjuaukar þessir eru því áætlaðir samtals um 1190 þús. kr., og vantar þá rúml. 400 þús. kr. til þess að fjárlögin verði alveg greiðsluhallalaus. Verða að tilhlutun stj. flutt frumvörp til þess að jafna greiðsluhalla fjárl. að fullu. Nú hefi ég gefið yfirlit í stórum dráttum um fjárlagafrv. og meðfylgjandi skattafrumvörp. Eins og menn munu nú hafa áttað sig á til hlítar, átti stjórnin um tvennt að velja, þegar hún samdi fjármálatillögur sínar fyrir þingið. Annaðhvort varð hún að taka þann kost að létta ekkert tolla á neyzlu- og framleiðsluvörum og minnka jafnhliða framlög til verklegra framkvæmda vegna fyrirsjáanlegrar rýrnunar á tolltekjunum, eða hinn, að létta neyzlu- og framleiðsluvörutolla svo sem unnt var, auka verklegar framkvæmdir og afla síðan nýrra tekna í ríkissjóð. Síðari leiðin var valin, í fullu samræmi við stefnu flokka þeirra, sem að stj. standa, og þarfir almennings á þessum tímum. En ég vil leyfa mér að vekja sérstaka athygli á því, að með fjármálatillögum sínum, fjárlagafrv. og meðfylgjandi tekjuöflunarfrumvörpum fer stj. ekki fram á, að heildartekjur ríkissjóðs verði hækkaðar. Frumvörpin ganga í þá átt að færa skattabyrðina í réttlátara horf en áður hefir verið og að bæta ríkissjóði upp þá tekjurýrnun, sem hann hlýtur að verða fyrir við minnkaðan vöruinnflutning til landsins. Ég þykist viss um, að háttvirtir stjórnarandstæðingar muni telja sig hafa eitthvað út á fjármálatillögur stj. að setja. Má vel vera, að með réttu megi að finna og að eitthvað standi til leiðréttingar. En ég sé alveg sérstaka ástæðu til þess að taka það fram, að á þeim, sem gagnrýna þessar tillögur, hvílir tvímælalaust sú skylda, að benda glöggt á það, hvaða leiðir þeir álitu réttari en þær, sem stj. leggur til að farnar séu. Sé það eigi gert, fellur gagnrýnin um sjálfa sig, en sé komið fram með ákveðnar tillögur í aðrar áttir, leiða þær vitanlega til rökræðna um málið. Eigum við að breyta dómaskipuninni eða fyrirkomulagi lögreglumálanna? Eða eigum við að minnka tillagið til landhelgisgæzlunnar? Eigum við að lækka framlög til læknaskipunarinnar og heilbrigðismála? Eigum við að lækka framlag til samgangna, og þá hverra? Eigum við að draga úr framlagi til kennslumála, og þá hverra? Eða eigum við að draga úr verklegum framkvæmdum eða minnka framlög til atvinnuveganna? Eigum við að draga úr almennri styrktarstarfsemi, breyta berklavarnalögunum eða fátækralögunum - draga úr styrk til þeirra sveitarfélaga, sem hafa fátækrakostnað fram yfir meðallag. Þeir hv. þingdm., sem gagnrýna frv., verða að benda á það, hvar þeir vilja láta spara, ef þeir halda því fram, að gjöldin sé hægt að lækka. Þeir verða að henda á leiðir til bóta; neikvæð gagnrýni er einskisverð. Þá vil ég minnast nokkrum orðum á gjaldeyrisverzlunina sérstaklega og viðskiptin við útlönd. Ég hefi nú drepið á þau mál í sambandi við afkomu ríkissjóðs og horfurnar um tekjur hans. Eins og ég gat um, þá er útlitið hið ískyggilegasta um greiðslujöfnuð við útlönd á yfirstandandi ári. 1. sept. er innflutningur um 7 millj. kr. hærri en útflutningur, en þyrfti í árslok að verða, eftir því sem næst verður komizt, um 8 millj. kr. lægri en útflutningurinn, til þess að hagur þjóðarinnar versni ekki út á við á árinu. Virðast engar líkur til annars en að niðurstaða ársins verði í þessum efnum mjög óhagstæð. Ástæðan til þess, að svona er komið á þessu ári, er í fyrsta lagi sú, að of mikil bjartsýni hefir ráðið gerðum manna um ákvörðun innflutnings framan af árinu. Ennfremur veldur hér miklu um, að þeir, sem starfað hafa að úthlutun innflutnings- og gjaldeyrisleyfa, hafa eigi haft nægilega stoð í gildandi lögum og reglum um innflutnings- og gjaldeyrishömlur til þess að gera fullnægjandi ráðstafanir til verndar greiðslujöfnuðinum. Samkv. núgildandi lagaákvæðum er eigi unnt að gera allan vöruinnflutning til landsins háðan leyfisveitingum. Hefir mér virzt, að allir þeir, sem að þessum málum vinna, séu sammála um það, að til þess að hægt sé að ráðstafa þeim gjaldeyri til vörukaupa, sem fyrir hendi er, á fullnægjandi hátt, þurfi hlutaðeigendur að hafa aðstöðu til að ráðstafa öllum vöruinnflutningi til landsins. Þá eru ennfremur í gildandi lögum um sjálfa gjaldeyrisverzlunina ýms ákvæði, sem valda því, að hvorki bankarnir né gjaldeyrisnefndin hafa náð nægilega sterkum tökum á gjaldeyrisverzluninni. Með reglugerð, sem fjármálaráðuneytið setti nú fyrir nokkrum dögum, er gjaldeyrisnefndinni fengin aðstaða til frekari íhlutunar um innflutning vara en áður. Stj. leggur nú fyrir Alþingi frv. um gjaldeyrisverzlunina og innflutninginn, sem á að bæta úr þeim göllum, sem nú eru á lagafyrirmælum um þau efni. Miða þau að því, að hægt sé að ná fastari tökum á gjaldeyris- og innflutningsmálunum en unnt er nú. Er þess að vænta, að Alþingi viðurkenni hina brýnn þörf til leiðréttinga á greiðslujöfnuði landsins, sem á hefir verið bent, og taki frv. þessu vel. Þess skal og getið hér, að stj. gerði ráðstafanir rétt eftir að hún tók við völdum til þess að dregið yrði úr innflutningi síðari hluta þessa árs svo sem frekast væri fært. Um horfur á næsta ári um gjaldeyrisverzlunina og um sölu íslenzkra afurða er ekki hægt að segja neitt með vissu og jafnvel ekki um sölu afurða á þessu ári til hlítar. Eigi virðist um neina breytingu að ræða í heiminum nú í áttina til meiri rýmkunar í viðskiptum milli landa. Virðist meira að segja miða heldur í áttina til frekari hindrana. Kröfurnar um vöruskipti ríkja á milli eru sí og æ að verða háværari, og því er sízt að leyna, að þær eru utanríkisverzlun okkar mjög hættulegar, vegna þess hve útflutningsvörur okkar eru einhæfar og markaður fyrir þær óvíða. Nú er svo komið, að innflutningshömlur eru á flestum aðalútflutningsvörum okkar í aðalmarkaðslöndunum, og keppinautar okkar á mörkuðum hafa víða betri aðstöðu en við. Geta boðið meiri vörukaup en við o. s. frv. Svo er það t. d. um Norðmenn á Spánarmarkaði og Portúgalsmarkaði. Hafa þeir fengið bætta aðstöðu sína á þessum mörkuðum, og fer ekki hjá því, að það gengur að einhverju leyti út yfir sölu á okkar afurðum. Verður því ekki annað sagt en að margt sé í óvissu um sölu afurðanna framvegis og þar með um afkomuna út á við. Er vonandi, að betur rætist úr því en á horfist. Er sýnilegt, að keppa verður að því mjög eindregið að gera útflutningsvörur okkar fjölbreyttari en þær eru nú, til þess að tryggja afkomu þjóðarinnar. Ennfremur verður að vinna að aukningu iðnaðar af alefli, til þess að auka atvinnu í landinu og spara erlendan gjaldeyri. Fjárlagafrv. stjórnarinnar, skattafrumvörpin og frumvarpið um gjaldeyrisverzlunina mynda í raun og veru eina heild og hafa því öll hlotið að blandast inn í þá greinargerð um fjárlögin, sem hér hefir verið flutt. Vildi ég leyfa mér að æskja þess, að þetta yrði sérstaklega haft í huga við afgreiðslu og umræður um fjármálin hér á Alþingi. Að lokum vil ég svo leggja áherslu á það, að fjárlögin verði afgr. greiðsluhallalaus að þessu sinni. Til þess að svo megi verða hlýtur Alþingi að gera ráðstafanir til þess að lækka útgjöld eða hækka tekjur ríkissjóðs frá því, sem ráð er fyrir gert í frumvörpum stjórnarinnar, ef breytinga reynist þörf til hækkunar útgjöldum. Sérhverri skynsamlegri tillögu til lækkunar á beinum kostnaði við ríkisreksturinn mun stjórnin taka vel. Hinsvegar ætlast ég hiklaust til svo mikillar ábyrgðartilfinningar hjá hv. stjórnarandstæðingum, ef þeir bera fram tillögur, sem fela í sér hækkun á gjöldum ríkissjóðs, að þá flytji þeir líka skynsamlegar till. um hækkun á tekjunum, sem því svarar. Annars er það svo, að hver sá hv.þm., sem ber fram till. um hækkun á gjöldum ríkissjóðs án þess að finna leið til tekjuöflunar á móti, er að bera fram till. um það að láta ríkið taka nýtt lán. Að svo mæltu óska ég, að frv. verði vísað til fjvn., er umr. verður frestað.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Mér finnst rétt að nota þessar mínútur, sem eftir samþykktum útvarpsins eru heimilaðar andstöðuflokkum stjórnarinnar til andsvara fjárlagaræðunni, enda þótt ég verði að játa, að það er jafnan nokkuð erfitt að svara fjárlagaræðum samstundis og þær eru fluttar. Þar er jafnan hrúgað saman margvíslegum tölum, sem enginn tími er til að skrifa upp, hvað þá að moka nokkuð sundur þeim haugum. Það verður að bíða þar til fjárlagaræðan hefir verið prentuð. Hinsvegar tel ég ekki ástæðu til að falla frá þeim rétti að mega svara ræðu hæstv. fjmrh. nú þegar, því margt var það í ræðunni, sem minnti átakanlega á bágborinn fjárhag ríkissjóðsins. Ég get því hugsað mér, að ýmsum hafi brugðið við að heyra borið fram mitt í þessu ástandi hið hæsta fjárlagafrumvarp, sem sézt hefir á Alþingi. Það sýnir nokkuð ljóslega, hvaða viðhorf þeir menn, sem nú eru komnir að völdunum, hafa til fjármálanna. Menn hafa sjálfsagt úti um landið nú sem fyrr gert sér vonir um það, að þingið og stjórnin leysti úr ýmsum erfiðum og nauðsynlegum málum, sem þangað hefir verið vísað. Sumir hafa jafnvel haldið, að nú væri myndað hreint göldrótt þing, sem leyst gæti hinar erfiðustu þrautir, en ég get ekki varizt því að efast nokkuð um krafta þessa Alþingis, er ég lít yfir hina fyrstu starfsviku þess. Mér dettur ósjálfrátt gömul vísa í hug, sem Björn heitinn Jónsson heimfærði eitt sinn upp á eitt óvenjulega lélegt þing. Hún er svona: Mánudaginn, þriðjudaginn kerling sat og spann, miðvikudaginn, fimmtudaginn bar hún verkið fram, föstudaginn, laugardaginn hvíldi hún lúin bein, en á sjálfan sunnudaginn tók hún út sín laun. Þingið hófst nú einmitt á mánudag, - og hvað hefir það svo starfað í heila viku? Það hefir ekkert gert nema að skipuleggja sjálft sig. Það eru forráðamennirnir, sem ráða vinnubrögðunum. Stjórnarfrumvörpin eru fyrst lögð fram seinni hluta laugardags. Slíkt hefir aldrei heyrzt fyrr. Í 38. gr.stjskr. er þó tekið fram, að þau eigi að vera tilbúin fyrir þing. Eimskipafélagi Íslands er kennt um þennan drátt, eða „Gullfossi“, af því hann hafi orðið á eftir áætlun. Ég held nú, að það hefði verið ákaflega vandalaust að komast hjá þessum drætti. Það hefði víst verið óhætt að lofa þingmönnum að sjá þessi merkilegu plögg, þó kóngur væri ekki búinn að leggja blessun sína yfir þau. Nei, í stað þess er þingið látið vera að berjast við það alla vikuna að skipta sér í deildir. Og hvernig hefir svo þetta eina verk farið þinginu úr hendi? Þannig, að margir efast um, að efri deild sé löglega skipuð. Það virðist þó ofur einfalt mál að kjósa til efri deildar. Það átti að kjósa þangað 16 menn, en svo komu fram listar með 18 nöfnum. Það var ekkert auðveldara en að kjósa um þessa lista, eins og þingsköp mæla fyrir, - en hvað skeður? Í stað þess að láta kosningu fram fara, úrskurðar forseti þá menn til efri deildar, sem honum lízt bezt á. Margir álíta, að vafi sé á því, hvort Ed. sé nokkur til, og þá hvort Nd. sé til, eða hvort Alþingi sé til. Og þá getur líka verið vafasamt, hvort það er löglegt, sem Alþingi gerir, hvort fundir deildanna eru ekki aðeins þingmannafundir og ályktanir þeirra nokkuð meira en þingmannaályktanir. Náttúrlega er það á ábyrgð stj. allt þetta. Hún á mest á hættu með að láta sér nægja slíkt þing. Það er dálítið undarlegt samræmi í kenningum og starfi þessara flokka, sem þykjast vera svo fylgjandi lýðræðinu. Í ræðu hæstv. ráðh. voru mörg atriði, sem gefa tilefni til athugana, þó stundum væri dálítið erfitt að fylgjast með því, hvað hann var að fara. Mér þótti þó sérstaklega vænt um eitt, sem fram kom í ræðunni, og það var það, að hann taldi nú réttara að miða afkomu ríkissjóðs við greiðslujöfnuð, en ekki rekstrarafkomu. Þetta er alveg ný kenning úr þessari átt. Ég hefi áður fyrr lent í sennu við hæstv. ráðherra og flokksmenn hans út af þessu, hvort réttara væri að miða við greiðslujöfnuð eða rekstrarafkomu, og hafa þeir þá haldið fast við rekstrarafkomuna. Árið 1930 hömpuðu þeir henni mikið og töldu, að af henni mætti sjá góða útkomu hjá ríkissjóði, þó allir vissu, að greiðslujöfnuður ríkissjóðs var þá óhagstæður svo nam fleiri millj. króna. Það er ákaflega einkennileg aðferð til þess að reyna að skyggja á raunveruleikann, að kippa í burt úr gjaldadálkinum öllum afborgunum af lánum, eins og þeir vilji hafa það sér í skúffu, til þess að geta sýnt fjárlagafrv. betra en það er. Þá prédikar hæstv. ráðh. sína dæmalausu haftatrú, hvílíka blessun innflutningshöftin vinni þjóðinni. Ég verð nú að segja það, að mér finnst dálítið einkennilegt samræmið í því hjá hæstv. ráðh., að boða aukin höft og minnkaðan innflutning um leið og hann flytur hið hæsta fjárlagafrv., sem sézt hefir á Alþingi. Tvö næstu fjárl.frv. á undan þessu voru um 12 millj. króna, en þetta er um 13,7 millj. króna, eða 1¾ millj. hærra en áður hefir þekkzt. Hæstv. fjmrh. reyndi að draga úr þessari hækkun. Hann telur mikið af hækkuninni stafa af hækkuðum áætlunum; þó játar hann, að um 700 þús. kr. sé raunveruleg hækkun. Til þess að hafa eitthvað upp í það leggur hann til, að lækkaður verði styrkurinn til Eimskipafél. Íslands um 100 þús. kr. og felld niður dýrtíðaruppbót á launum yfir 4600 kr., er nemur samtals 70 þús. kr. En þá verða enn eftir yfir 500 þús. kr., og svo er nú Alþingi ekki búið að samþ. þessar lækkunartill. ráðh. Það má því líta svo á, að virkileg hækkun sé 700 þús. krónur. Nú er búið að ganga frá Lr. fyrir árið 1933. Þar eru útgjöldin talin 14,5 millj. kr., og er það hærra en hæstv. fjmrh. gerir ráð fyrir að verði í fjárl. fyrir árið 1935. En er þetta þá nokkuð annað en það, að áætlunin er of lág? Fjárlögin enn ekki nógu há. Er ekki líklegt, að útgjöldin verði svipuð 1935 og þau voru 1933? Eða treystir hæstv. ráðh. sér til þess að binda hendur þingmanna svo, að engin viðbót verði samþ. við gjöldin? Hann má reiða sig á, að það er ómögulegt. Og hvaða ráð eru þá fyrir hendi til þess að jafna fjárlögin? Það er um tvær leiðir að velja. Önnur er sú, að hækka skattana enn, reyna að knýja meira út úr hinum þrautpíndu gjaldendum, skera miskunnarlaust niður atvinnurekendurna. Hin leiðin er sú, að lækka gjöldin, láta tekjumöguleikana ákveða gjöldin, ákveða tolla og skatta ekki hærri en svo, að þjóðin fái undir þeim risið, og sniða svo útgjöldin eftir tekjunum. Í tekjuaukafrumvörpum stj. er engin áætlun um það, hvað þau muni gefa miklar tekjur, nema í einu þeirra, en hæstv. fjmrh. gerði áætlun um það í ræðu sinni. En þegar þær tekjur eru dregnar frá tekjuhalla fjárl., þá á hann þó enn eftir 400 þús. kr í pokahorninu, sem tekjur vantar á móti. Eru þó tekjur af þessum nýju frv. vel taldar. Þetta sýnir glöggt, hvert ástandið er. Þó er það annað, sem ef til vill gefur gleggst hugmynd um ástandið. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að skattana þyrfti að hækka, af því að tekjustofnarnir væru farnir að bregðast. Það er eftirtektarvert fyrirbrigði. Það er hægt að hækka skattana á pappírnum, en skattstofnarnir eru farnir að bregðast, þeir eru farnir að rýrna. Hér er gripið á kýlinu. Þetta sýnir allra bezt, hversu háskaleg skattastefna stj. er. Atvinnuvegirnir eru farnir að sligast undan sköttunum. Tuskan er að verða þurrundin. Það er hægt að vinda hana enn, en það kemur bara ekkert úr henni. Hér er hæstv. fjmrh. ekki að draga upp neina grýlu. Svona eru tekjustofnar ríkisins á árinu 1935, þegar við eigum að búa við hæstu fjárlögin, sem sézt hafa á Alþingi. Og hvernig mundi þeim svo líða, sem eiga að standa undir þessum hæstu fjárlögum? Ástandi landbúnaðarins var lýst í áliti kreppunefndarinnar á sínum tíma. Það var ekki glæsilegt, en það hefir ekki batnað síðan. Síðan hefir þessi atvinnuvegur orðið að þola eitthvert hið hörmulegasta árferði um mikinn hluta landsins, og sumstaðar fullkomið hallæri. Þar við bætist minnkandi sala á afurðum bænda, vegna minnkandi kaupgetu innanlands. Og svo til þess að kóróna allt þetta, þá fara hinar réttmætu ráðstafanir stjórnarinnar til þess að hækka kjötverðið henni þannig úr hendi, að slíkt er alveg einsdæmi. Með blaðaskömmum í stjórnarblöðunum er hafin slík herferð gegn neytendunum, að úr hófi keyrir. Það verður erfitt að trúa því, að þarna séu að verki þeir menn, sem vilja selja kjötið. Þeir hafa kannske líka mestan áhuga fyrir því að selja það ekki, til þess að geta notað kjötsölumálið sem beitu áfram. Það hafa margir glöggir menn sagt mér, að fjöldi bænda í sveitunum hangi enn við búskapinn, af því að þeir geta ekki losnað við jarðirnar. Ég skal þá snúa mér að sjávarsíðunni. Nefnd sú, sem á að athuga fjárhag þess atvinnuvegar, er því miður ekki búin að skila áliti, en menn vita, að ástandið er ískyggilegt. Togaraflotinn eldist og gengur úr sér. Ef skip eyðileggst, kemur ekki annað í staðinn. Þessi auðlind þjóðarinnar er að þorna. Mótorútgerðin er lömuð af skuldum. Það liggur við borð, að heilar stórar verstöðvar verði að taka til svipaðrar meðferðar og landbúnaðinn. Það eru milljónir króna, sem útgerðarmenn hafa tapað á síðustu árum, og það sýnir, að sæmilegur hagur hefir verið í landinu 1929, að þessi atvinnugrein skuli hafa getað látið eins mikla peninga af hendi eins og hún hefir gert á síðustu árum. En úr því svona er komið fyrir útgerðinni, má geta nærri, hvernig fer fyrir iðnaði og verzlun. Iðnaðurinn lifir að vísu fölsku lífi í skjóli ýmissa hafta og ráðstafana, en það er sama, hann hlýtur að líða af því, að sjálf framleiðslan á sjó og landi lamast. Þessum atvinnuvegum, sem svona er komið fyrir, býður hæstv. fjmrh. fagnaðarboðskap hárra fjárlaga, af því að tekjustofnarnir eru farnir að rýrna. Ég ætla ekki að tala um, hvernig sveitar- og bæjarfélög eru stæð eftir að hæstv. fjmrh. hefir farið eins og stormvindur og sópað hvern vasa í ríkissjóð, hvernig þau eigi að ná inn sínum tekjum. Ef ég mætti leyfa mér ofurlitla líkingu í þessu sambandi þá finnst mér þetta ástand ekki ólíkt manni, sem er staddur einhesta fjarri öllum mannabyggðum. Hann á allt undir fótum þessa klárs, en hann fer að finna, að klárinn er farinn að þreytast. Hæstv. fjmrh. tekur þá aðferð að slá í klárinn, sem sagt auka skattana. Klárinn tekur sennilega kippi snöggvast, en brátt sækir í sama horfið. Þá má slá í enn, þangað til klárinn, atvinnuvegirnir, liggur og hreyfir sig ekki lengur. Nei, hér þarf að fara öðruvísi að. Hygginn maður mundi fara af baki, ganga hverja brekku og hverja þunga færð. Þó hann væri veikur og haltur, mundi hann gera það, því hann á líf sitt undir klárnum. Hann myndi ekki spyrja: hvað á að gera, hvenær er mér óhætt að ganga? Hann myndi bara segja: ég verð að ganga eins mikið og ég get. Það er satt og það skal ég játa með hæstv. fjmrh., að það er ekkert verk til erfiðara í meðferð opinberra mála en það að rifa seglin í fjármálum. Það getur kostað þá þm., sem eru með í því, þingsætið. Þeir fá ekkert lof, bara skammir, þeir eru kallaðir þröngsýnir og afturhaldssamir. En það þýðir ekki að spyrja eins og hæstv. fjmrh. gerði: Á að skera niður landhelgina, skólana eða læknaskipunina? Það á bara að spyrja um það, hvort til séu peningar, og ef þeir eru ekki til, þá er eina leiðin að fara um allt svæðið og reyna að draga saman á öllum sviðum, og eins ef þarf að hækka skattana, þá er helzta ráðið að dreifa hækkuninni sem víðast. Ég veit, að hæstv. ráðh. getur ekki ætlazt til þess, að ég á þessum fáu mínútum, sem ég hefi til minna umráða, geti gert ákveðnar till. um niðurfærslur. Ég álít bara, að það þurfi að fara af baki klárnum, hlífa honum; þetta er bezta skepna, - sveitirnar okkar eru ágætar. Mér er sagt, að íslenzk mold sé ein bezta í veröldinni; en tíðarfarið er erfitt. Sveitirnar gætu fóstrað stórar þjóðir. Og fiskimiðin okkar eru þau beztu og sjómennirnir ágætir. En þetta er allt lamað, þreytt eftir kreppuna, sem hefir verið undanfarið. Við verðum að hlífa atvinnuvegunum í svipinn, þá gefa þeir meiri arð. Ég vildi óska, að fjvn. þingsins fari þá einu réttu leið, að hækka ekki gjöldin, sem á þjóðinni hvíla, en sníða þau þannig, að ekki verði halli á fjárlögunum, því ég er alveg sammála hæstv. fjmrh. um það, að þetta þing á að afgreiða hallalaus fjárlög, ekki rekstrarhallalaus, heldur eins og hann sagði sjálfur greiðsluhallalaus fjárlög.

Magnús Jónsson Ég vildi leyfa mér að gera fyrirspurn viðvíkjandi formi á þessari umr. Ég hefi ekki orðið var við, að fjárlagafrv. hafi verið útbýtt í Sþ., og ég hefi ekki heldur séð það í bókun Sþ., að þessu frv. hafi verið útbýtt, en mér skilst, að það hljóti að verða að hlíta þeim reglum, að hafa legið frammi 2 nætur áður en það kemur til umr.

Forseti (JBald): Síðastl. laugardag var fjárlagafrv. útbýtt í deildum. Ætla ég því, að frv. liggi hér alveg þinglega fyrir.

Magnús Jónsson Það ætti að vera auðvelt að skjóta á fundi í Sþ. til þess að úbýta þingskjölum. En það, að leggja þingskj. á borðin hjá þm. í deildum, er engin útbýting í Sþ.

Forseti (JBald): Þetta mun vera misskilningur hjá hv.þm. Það hefir verið venja að taka mál fyrir í Sþ., þó ekki hafi sérstaklega verið settur fundur til þess að segja þau útbýtt þar. Það mun mega finna mörg dæmi þess, eins og hv.þm. sjálfsagt veit, sem er svo gamall þm.

Magnús Jónsson Það þýðir ekki að vitna í það, hve gamall þm. ég sé, því þingið hefir aldrei fyrr haft frv. til l. til meðferðar í Sþ. Þetta er fyrsta þingið, sem frv. til fjárl. fær alla sína meðferð í Sþ.

Forseti (JBald): Í 19. gr. þingskapa segir aðeins, að frv. skuli útbýta meðal þm. á fundum. Nánara er ekki til tekið. En ef hv.þm. vill hafa þetta eitthvað hátíðlegra, þá væri rétt að fylla út þessa grein og gera að skyldu, að frv. skuli útbýtt í Sþ.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Frv. það til fjáraukalaga, sem hér liggur fyrir til 1. umr., er samið eftir till. yfirskoðunarmanna landsreikninganna, og í sama formi og verið hefir. Vænti ég, að frv. verði vísað til n. að lokinni umr.

En hvar er LR. fyrir 1932?

Frv. um samþykkt á LR. verður lagt fyrir þingið nú á næstunni.

Ég var að spyrja um LR. sjálfan

. Ég skal sjá um, að hv.þm. fái hann.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Eins og menn sjá af frv., er í því farið fram á heimild handa stj. til að innheimta tekju- og eignarskatt með 40% álagi fyrir árið 1934. 1933 var tekju- og eignarskattur innheimtur með þessu sama álagi, með samþykki þeirra flokka á þingi, er þá stóðu að stj. Var og reiknað með því, að sama álag yrði innheimt 1934, en vitanlega beðið eftir samþykki Alþingis, sem nú er háð óvanalega seint á árinu. Ég vona, að þar sem svo stendur á, að hér er aðeins um framlengingu að ræða á lögum, sem fyrrv. stjórnarflokkar stóðu einhuga að, þá verði þetta mál ekki gert að deiluefni nú. Er nú svo áliðið árs, að þegar verður að lögbinda þetta, ef innheimtan á að takast sæmilega. Ég vænti þess, að máli þessu verði vísað til fjhn., og vil ég beina þeim tilmælum til n. að hraða afgreiðslu málsins sem mest, og vona, að hv. deild veiti því greiðan framgang. Ástæður til þessa skattauka eru eigi síður fyrir hendi nú en 1933, nema fremur sé, þar sem á árinu 1934 lenda ýms framlög til kreppuráðstafana, sem samþ. hafa verið utan fjárlaga.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl]: Frv. þetta, sem hér liggur fyrir til 1. umr., mun hv. d. allmikið kunnugt áður. Fyrir liggja shlj. bráðabirgðalög, sem nú hafa verið framkvæmd um nokkurn tíma og mikið um rætt á málfundum og í blöðum. Ástæðurnar til þessarar lagasetningar eru sem kunnugt er þær, að framboð kjöts á innanlandsmarkaðinum hefir verið meira en eftirspurnin, vegna takmarkana á erlenda markaðinum. Við höfum þar sömu sögu að segja og margar aðrar þjóðir, og því ekki nema eðlilegt, að einnig hér verði að grípa til svipaðra ráðstafana og þar hafa nú þegar verið gerðar. Mál þetta hefir mikið verið rætt áður en l. voru sett. Fyrst mun það hafa verið tekið til rækilegrar meðferðar á fundi kaupfélagsstjóranna í marzmánuði árið 1933. Þar var grundvöllur þessarar löggjafar lagður og samið frv., sem að efni til er mjög líkt því frv., sem hér er borið fram. Á aukaþinginu 1933 var samþ.þál. um skipun n. til þess að rannsaka afurðasöluna yfirleitt. Þessi n. var skipuð 7. apr. þ. á., og hélt hún þegar fund um málið, en tók ekki verulega til starfa fyrr en eftir síðustu kosningar. Svo sem hv. dm. er kunnugt, voru skipaðir í þessa n. þeir Egill Thorarensen, Guðmundur Jónsson. Hannes Jónsson, Helgi Bergs, Ingimar Jónsson, Jón Árnason og Magnús Þorláksson. N. þessi skilaði áliti 2. ág., og voru nm. á eitt sáttir um nauðsyn þeirra l., sem hér hafa verið sett. En fram kom í n. ágreiningur um það, hvernig verðlagsn. skyldi skipuð, en ég sé ekki ástæðu til að fara út í þann ágreining hér við þessu umr. Í þessu nál. er einróma ósk nm. til stj. um að setja bráðabirgðal. um kjötsöluna þá þegar. Nokkrum dögum síðar voru 1. svo sett, hlutu staðfestingu 9. ág. og voru tekin til framkvæmdar skömmu síðar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um l. í heild sinni. Þau lögfesta skipun 5 manna n., sem á að ákveða verðlag á kjöti á innanlandsmarkaðinum, og skipta landinu niður í verðlagssvæði. Það var gert með reglugerð, skömmu eftir að 1. gengu í gildi. Ennfremur heimila l., að taka megi sérstakt gjald af kjöti á innanlandsmarkaðinum, allt að 8 au. af kg., sem nota á til þess að bæta upp verðlagið á því kjöti, sem selt er á erlenda markaðinum. Í þetta skipti var gjaldið ákveðið 6 au. á kg. - N. hefir síðan ákveðið verðlagið og auglýst það í blöðum jafnótt, og sé ég því ekki ástæðu til þess að tala um það hér. En ég hafði ætlað mér að fara nokkrum orðum um nauðsyn þessara 1. Ég hefi aflað mér upplýsinga um kjötverð nokkur undanfarin ár hjá Sláturfélagi Suðurlands, og hefir verðið á 1. flokks dilkakjöti í heildsölu verið sem hér segir: Árið 1927 kr. 1.20 kg. - 1928 - 1.20 - - 1929 - 1.20 - - 1930 - 1.20 - - 1931 - 0.95 - - 1932 - 0.70 - - 1933 - 0.90 - Og nú hefir verðið verið ákveðið 1.15 kr. á kg., eins og hv. d. mun kunnugt. Af þessari skýrslu er augljóst, hvernig áhrifa erlenda markaðsins gætir á þann innlenda. Þegar erlendi markaðurinn þrengist til muna, árið 1931, fellur kjötið niður í 95 au., og 1932 niður í 70 au. Árið 1933 var verðlagið ákveðið 90 au., en það ber þó að athuga, að talsvert af kjötinu var selt utan við þau samtök, sem ákváðu þetta verðlag. Þegar eftir að erlendi markaðurinn fór að þrengjast, jókst um allan helming framboð á kjöti til kaupstaðanna, og kvað svo ramt að, að bændur norðan úr Vatnsdal ráku fé til Rvíkur. Þetta varð óviðráðanlegra með ári hverju, og má geta þess, að nú í ár hefir eftirspurnin eftir spaðsaltkjötinu verið meiri en áður, og það þrátt fyrir von framleiðenda um verðuppbót á útfluttu kjöti. Þetta m. a. sýnir það glögg, að hér hefðu orðið mestu vandræði, ef ráðstafanir þessar hefðu ekki verið gerðar í ár. Viðvíkjandi verðlaginu vil ég benda hv. d. á það, að á árunum 1927-1930, að báðum árum meðtöldum, var heildsöluverð hér 1.20, og þó var kostnaður við söluna allt að því helmingi hærri en hann er ákveðinn af n. nú. Að svo mæltu sé ég ekki ástæðu til að fylgja frv. með fleiri orðum, en óska eftir, að því verði vísað til 2. umr. og landbn. að aflokinni þessari umr.

Magnús Jónson Í sambandi við þessi fyrstu bráðabirgðalög, sem hæstv. stj. fer fram á staðfestingu Alþ. á, sé ég ástæðu til þess að fara nokkrum orðum um þá aðferð, sem núv. stj. hefir beitt meira en áður hefir tíðkazt, að hrúga niður bráðabirgðal. Í 23. gr.stjskr. er gert ráð fyrir því, að konungur geti eftir till. ráðh. gefið út bráðabirgðal., þegar brýn nauðsyn beri til. Hér er auðvitað átt við það, ef eitthvert óvænt atvik ber að höndum, eða aðrar þær ástæður, sem krefjast aðgerða og ráðstafana, sem ekki megi bíða næsta þings. Hvað það frv. snertir, sem hér liggur fyrir, má segja, að þar hafi verið nokkur ástæða til þess að gefa út bráðabirgðal. um það efni, fyrst stj. áleit á annað borð nauðsynlegt að gera ráðstafanir á þessu sviði, því að hefðu þær ráðstafanir dregizt fram til þings, gátu þær ekki komið til framkvæmda fyrr en á næsta ári. En það er langt frá því, að sama sé hægt að segja um öll bráðabirgðal. þessarar hæstv. stj. Það var bara þetta og svo eitt annað tilfelli, sem nokkur ástæða var til þess að gefa út bráðabirgðal. Og að nota þannig rétt, sem stj. er aðeins heimill í brýnni nauðsyn, er í fyllstu máta vítavert. Ég tek dæmi af þeim bráðabirgðal., sem koma næst eftir þessu til staðfestingar, mjólkurl. Þar kveður nú svo rammt að, að tekið er fram í 1. sjálfum, að þau skuli ekki koma til framkvæmda fyrr en eftir nýár, þ. e. a. s. eftir þann tíma, sem þingið hefir lokið störfum sínum. Það er aðeins eitt lítið atriði, sem framkvæma á strax, og því hefði alveg eins mátt koma fyrir án bráðabirgðal. Og það hefir farið svo, að meira að segja þetta eina atriði, sem samkv. l. átti að koma til framkvæmda strax, var ekki farið að framkvæma fyrr en komið var fram á þingtímann. Sumir munu kannske segja, að ekki geri mikið til þó að stj. gefi út bráðabirgðal., ef hún á það víst, að þau verði staðfest. En það er öðru nær. Með þessu hrifsar stj. í sínar hendur rétt þann, sem Alþ. einu ber, að setja l. í landinu, þótt það sé ekki nema um stund. Annað er það, að þegar þm. flokkanna, sem stj. styðja, fá bráðabirgðal. í hendurnar, má heita, að þeir séu neyddir til þess að samþ. þau, þar sem annað mundi þýða vantraust á stj., og fá þannig allt aðra aðstöðu gagnvart málunum en ella. Ég vildi ekki láta hjá líða að segja þessi orð um bráðabirgðal.farganið, nú þegar fyrsta frv. kemur til staðfestingar. Um frv. sjálft skal ég ekki vera mjög margorður. Mér finnst það ekki nema eðlilegt, að stj. vildi gera einhverjar ráðstafanir samkv. áskorunum síðasta þings og n. þeirrar, sem þá var skipuð, til skipulagningar afurðasölunni innanlands. Ég hafði ekki mikla trú á þessari till., þegar hún var borin fram á þinginu í fyrra, og var henni mótfallinn. Ég er nú einu sinni á þeirri skoðun, að erfitt sé að grípa þannig inn í viðskiftin, án þess að ábati og halli af slíkum ráðstöfunum standist á. En úr því að till. var samþ., var ekki nema eðlilegt, að stj. yrði við áskorun n. um að setja þessi bráðabirgðal. Að mínum dómi hefir þó reynslan nú þegar sýnt, að þessar ráðstafanir eru ærið ófullkomnar. Hæstv. ráðh. ber fram sem stuðning á þessari ráðstöfun skýrslu um heildsöluverð á kjöti í Rvík undanfarin ár. Þar stóð, að 1931 hefði verðið verið 95 au. á kg., 1932 70 au. kg., 1933 90 au. kg., og nú 1.15 kr. kg. Hvað sýna nú þessar tölur? Ég fæ ekki séð, að þær undirbyggi þessar ráðstafanir hæstv. stj. Þessar tölur sýna ekkert annað en alkunnugt viðskiptalögmál, að verð á vöru á frjálsum markaði fer eftir því, hvort framboð og eftirspurn stenzt á. Félagið, sem hefir ráðið verðinu á undanförnum árum, hefir farið eftir þeirri skynsamlegu reglu, að miða verðið við það, hvað mikið þurfti að seljast. Og það hefir vel náð tilgangi sínum, og það án allra þvingunarráðstafana. Þegar verðið er lágt, er mikið keypt af vörunni. Nú er verðið ákveðið eftir öðrum reglum en verið hefir, svona og svona hátt, en afleiðingin er sú, að minna er keypt, fyrst löggjafarvaldið nú einn sinni getur ekki skyldað menn til að kaupa. Ég get sagt það fyrir mig, að áhrifin af lága verðinu undanfarin haust innan míns heimilis hafa verið þau, að þar hefir verið borðuð kjötsúpa á hverjum degi að haustinu til, og þarna höfum við átt kost á góðri, nærandi, hollri og ódýrri fæðu. En nú er svo komið, að með bezta vilja hefi ég ekki ráð á því í haust að njóta þessarar indælu fæðu daglega, og hefir þó löngun mín ekki á neinn hátt minnkað. - Það er hægt að grípa svona inn í frjáls viðskipti, en hitt er ekki hægt að koma í veg fyrir, að salan minnki. Því hærra verð sem á kg. er, því færri kg. seljast. Auk þessa almenna atriðis, sem að miklu leyti kemur í veg fyrir, að ráðstafanir stj. nái tilgangi sínum, hafa þessi l. ýmsar aðrar miður góðar afleiðingar. Hv. þm.N.-Ísf. skýrði frá fyrir nokkrum dögum, hver áhrif þessi l. hefðu haft í sínu kjördæmi. T. d. hefði áður verið algengt, að bændur og sjómenn kringum Ísafjarðardjúp hefðu haft með sér vöruskipti, þannig að sjómenn hefðu hjálpað bændum um fiskmeti og fengið það borgað í sláturfjárafurðum á haustin. Þetta hefði gengið vel, enda verið alveg frjálst, bændur hafa mátt slátra heima og flytja þetta sjálfir til kaupendanna. En nú, með þessum l., er tekið fyrir þetta. Má vera, að þeir hafi einhver skipti með sér áfram, en þau verða a. m. k. óhægari og kostnaðarsamari vegna ákvæða þessara l. Ég skal ekki rekja röksemdirnar, sem hann færði, hversu flutningur er dýr. Það kostar kr. 1.50 fyrir kindina á fæti, þar sem koma má skrokknum fyrir 35-50 aura, og þar að auki verða bændur að borga sláturhúsgjald, sem þeir geta komizt hjá með því að láta slátra heima hjá sér. Og þeir geta gert það svo hreinlega, að kaupendur séu ekki vitund hræddir við að borða kjötið, eins og þeir hafa gert frá upphafi Íslands byggðar. Það er augljóst, að lögin í þessu hafa gert skaða. Auk þess sem dálítið má efast um, hvort ábati og halli hafi staðizt á, eins og jafnan verður, þegar gripið er til óeðlilegra ráðstafana, þá er ómögulegt að ganga framhjá því, að þessum lögum hefir verið framfylgt ákaflega óhöndulega. Alltaf er mikið talað um þörf bænda fyrir hærra verð á sínum afurðum. Og sízt ber ég á móti því, að sú þörf er brýn, og þeir hafa úr litlu að spila. En við verðum líka að gæta að því, að í kaupstöðunum hefir allur þorri íbúanna úr mjög litlu að spila og verður að halda á sínu eins varlega og mögulegt er. Við verðum að muna eftir því ennfremur, að það eru til ýmsar fleiri matartegundir en kjöt, sem menn kjósa þá eins að neyta, ef því er að skipta. Ekki er heldur hægt að gera við því svona í lýðfrjálsu landi, þótt einhver óánægjurödd láti til sín heyra á almannafæri. Þetta hefir líka orðið, en langt um minna en vænta mátti. En við það að heyra þessi lítilfjörlegu og lágu andvörp, sem heyrzt hafa frá mönnum, sem að mestu leyti eða öllu eru sviftir því að geta keypt kjöt í soðið, þá hafa aðrir rokið upp með ógurlegu offorsi og ausið út ókvæðis orðum og skömmum. Það er öllum kunnugt, að það birtist í blaði viðtal við þekktan íþróttamann - það er jafngott þó að það komi í þingtíðindum -, sem eins og ýmsir aðrir íþróttamenn neytir ekki kjöts og álítur það ekki eins holt og jurtafæðu, mjólk og egg. Þetta er stefna, sem víða er þekkt, sérstaklega meðal íþróttamanna víða um heim. En af því að þessi íþróttamaður segir þetta, að það sé hægt að lifa án kjöts, þá rjúka stjórnarblöðin upp með ókvæðaskömmum og vísa bæjarbúum til grasbeitar á Öskjuhlíð eða Austurvelli, úr því að þeir séu þeir bölvaðir gikkir að kaupa ekki kjötið. Þegar slíkar ráðstafanir sem þessi eru gerðar, sem koma hart niður á neytendum og verður því að framkvæma með mestu lipurð, þá er mjög óheppilegt, ef það fylgir, að menn séu næstum espaðir til meiri óánægju, því að alltaf má búast við einhverri óánægju undir niðri. En það er síður en svo, að þess hafi verið gætt hér. Þó held ég að Rvíkingar hafi ekki látið klaufaskap stjórnarliðsins hafa mikil áhrif á sig, og einhver rýrnun kjötmarkaðar í bænum stafi eðlilega af verðhækkuninni. En þó er ekki þess að dyljast, að einhverju hefir hann valdið. Nokkru veldur og, að hér er um lagaþvingun að ræða, svo að menn þykjast ekki hafa tryggingu fyrir réttu verði eins og í frjálsri samkeppni. Þá sætta menn sig við, þótt verð sé hátt, af því að þeir álíta það vera af óviðráðanlegum ástæðum, en finnst jafnvel, að með lögþvinguðu verði sé verið að níðast á sér. Ég fyrir mitt leyti skal annars ekki leggja neitt til þessa frv., hvorki með né móti, ég álít, að aðrir þekki þetta mál betur en ég. Ég þekki bezt þá hlið, sem snýr að mínum kjósendum í Rvík, og ég harma þeirra vegna, ef þessi nauðsynlega og góða vara þarf að vera dýrari en svo, að þeir geti notað hana. Það á náttúrlega ekki við þessa umr. að fara út í einstök atriði frv. En það er þó sitt af hverju smávegis, sem ástæða væri að athuga. t. d. 3. gr., ákvæðið um það, að það skuli veita lögskráðum samvinnufélögum leyfi til að selja, en aftur á móti getur nefndin veitt það verzlunum, sem hafa kjötverzlun með höndum. Þetta er óhæfilegt í löggjöf, að gera upp á milli allrar löglegrar atvinnu, sem menn reka á þessu sviði eins og öðrum.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Úr því að farið var að hefja umr. um þetta frv. - og þær alllangar -, þá verð ég að svara nokkrum orðum því, sem fram hefir komið. Ég verð að segja það, að framkoma sjálfstfl. í þessu máli er harla einkennileg. Mál þetta hefir nú verið til umr. á annað ár á opinberum vettvangi, í blöðum og á mannfundum, og flokkurinn hefir jafnvel þótzt vera fylgjandi málinu. Þegar boðnar voru umr. um málið, tók flokkurinn ekki þátt í þeim umr. og gaf í skyn við kosningarnar, að hann væri málinu fylgjandi. Og þegar nefnd var skipuð í málið, var skipaður einn þeirra flokksmaður, bóndi úr nágrenninu, og hafði hann engan ágreining fram að færa. Má ætla, að hann hafi starfað í samræmi við sinn flokk í þessu máli. Þessi bóndi er Magnús á Blikastöðum. Hann var einn þeirra, sem álitu nauðsynlegt að setja bráðabirgðalög þegar í stað. Annars ætla ég ekki að eyða mörgum orðum um það við þessa umr., hvort nauðsynlegt hafi verið að setja bráðabirgðalögin um kjötsöluna. Enda er viðurkennt jafnvel af hv. 1. þm. Reykv., að það var nauðsynlegt eins og á stóð, þar sem kjötsalan yrði öll eða mestöll um garð gengin þegar þing kæmi saman. Viðvíkjandi nauðsyn bráðabirgðalaga um mjólkursöluna mun ég svara við umr. um þau lög. En eftir að kjötsölulögin höfðu verið sett og hinn viðsjárverði tími um framkvæmd laganna kom, þá rísa blöðin upp og hafa síðan gert allt, sem þau hafa þorað og getað, til þess að spilla fyrir málinu. Fyrst og fremst á þann hátt að klæða í leynilegan búning ýmsa „agitation“. Hún hefir stundum verið brosleg að vísu, en ég get skilið, að sumt sviði undan, t. d. þegar einn alþekktur íþróttamaður er notaður til að kalla það upp, að hann hafi ekki borðað kjöt í l6 ár. Hitt er annað mál, að það vill nú svo vel til, að þessi maður er kjötæta eins og hver annar, og er mikið um það rætt í borginni. Hann var og staðinn að því að eta kjöt - og meira kjöt en nokkur annar, sem var við borðið - í Borgarnesi 1930. Eru ekki færri vitnin að þessu en tíu menn. En þessi vitnisburður var borinn á það til þess að spilla fyrir kjötsölunni, án þess þó að flokkurinn tæki ábyrgð á honum. Þegar svo fullt er af þessu athæfi og flokkurinn fær ekki að reka þessa iðju mótmælalaust, þá er risið upp og sagt, að verið sé að spilla fyrir kjötsölunni af hálfu stjórnarblaðanna. Annars er um þessa löggjöf að segja, að það er ekki eðlilegt, að við höfum komizt hjá að setja svipaða löggjöf um þetta efni og aðrar þjóðir. En svo er fyrir þakkandi, að það lítur út fyrir, að ekki hafi tekizt að spilla verulega fyrir kjötsölunni, a. m. k. hér í Rvík, þar sem hún er eins og undanfarin ár, samkv. skýrslum frá þeim, sem hafa staðið fyrir kjötsölunni í ár og undanfarin ár. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að kjötið hefði sannarlega selzt undanfarin ár, og hefði selzt meira nú, ef það hefði verið lægra. En að hvaða gagni er það fyrir framleiðandann, ef hann ber ekkert úr býtum sjálfur, eða minna en ekki neitt? Hv. 1. þm. Reykv. kvaðst ekki hafa efni á að borða kjötsúpu í ár eins og undanfarin ár. En hvernig hafði hann efni á að borða súpu 1931 og 1929, þegar þessi vara var hærri? En þessa má geta í þessu sambandi, að allar lífsnauðsynjar hafa hækkað meira og minna einmitt á þessu ári, og væri ekki undarlegt, þó að kjötið hefði hækkað meira en er. Það hefir verið minnzt á, að þessi ráðstöfun varnaði því, að hægt sé að selja milliliðalaust. Þessa sömu villu bar hv.þm.N.-Ísf. fram í hv. deild, þegar rætt var um annað mál. Fyrst og fremst er nú það, að vöruskipti eru alls ekki hönnuð í lögunum. Vöruskipti, sem þessir tveir hv.þm. hafa minnzt á, eru heimiluð eftir sem áður. Ennfremur er það, að samkv. l. um kjötmat, sem sett voru á þingi 1933 - og þessir hv.þm. hafa sennilega verið með að samþ. -, þá er svo ákveðið, að stimpla skuli allt kjöt, sem selt er innanlands, og það er ekki hægt að selja nema úr sláturhúsum. M. ö. o., það er búið að gera þessa ráðstöfun með öðrum lögum áður. Það, að samvinnufélög öðlast leyfi til að hafa þessa verzlun með höndum, stafar af því, að þeir, sem sömdu 1., hafa treyst þeim betur til að fylgja ákvæðunum um álagningu og verðlag en öðrum. Ennfremur er það af því, að þau hafa haft með höndum mestalla kjötverzlunina, bæði erlendis og innanlands. Annars hefir leyfum verið útbýtt þannig, að ég hygg, að enginn geti undan kvartað.

Magnús Guðmundsson Ég skal strax taka það fram, að ég stend ekki upp til þess að mæla á móti þessu frv. og ekki heldur til þess að ásaka stj. fyrir að gefa út bráðabirgðalögin um kjötsöluna. Hefði ég verið áfram í stj., hefði ég verið með í því að gefa út lög í þessum anda. Það er þess vegna hinn mesti misskilningur hjá hæstv.forsrh., þegar hann talar um, að Sjálfstfl. í heild sé eitthvað andstæður þessu máli. Ég get ekki séð, að hann hafi neina heimild til að bendla heilan flokk við andstöðu gegn máli, þótt sézt hafi í blöðum talsvert hvassorð „kritik“ á það, hvernig lögin eru framkvæmd. Það er svo um l. eins og þessi, að þau eru að mestu leyti heimildir, og það veltur sannarlega mest á því, hvernig þær heimildir eru framkvæmdar. Og ég tel satt að segja of snemmt að segja um, hvernig framkvæmdir reynast í þessu máli. Mér er vel ljóst, að með setningu slíkra laga sem þessara eru rofin ýms sambönd, sem áður hafa verið. En hve mikla þýðingu það kann að hafa, það þori ég ekki enn að segja um; því verður reynslan að skera úr. En mér virðist, að hér hafi staðið þannig á, að það þyrfti að gera ráðstafanir til þess, að kjötverð yrði ekki lægra en svo, að bændur mættu við una. En ég get látið þess getið hér, að í mín eyru hafa bændur ýmsir í Norðurlandi haft talsvert út á framkvæmd laganna að setja. Þeim þótti í byrjun verðið of hátt, og þeim þykir lokaverðið of lágt. Um þetta ætla ég ekki að segja mikið frá eigin brjósti. Ég held það sé vandratað meðalhófið, og vil ég ekki að fyrra bragði álasa n., sem farið hefir með málið. En hitt er óhæfilegt, að tala um nokkur flokkamörk í þessu máli, því að þau eru ekki til. Það væri undarlegt, ef Sjálfstfl., sem telur meðal sinna kjósenda meira en helming allra bænda, vildi skóinn niður af þeim. Því trúir enginn. Hinu er heldur ekki hægt að neita, að það er ekki nema eðlilegt, að þeir, sem vöruna kaupa, vilji gjarnan fá hana sem lægsta, og að þeir haldi - þótt það máske sé að ástæðulausu -, að varan sé of há. Ég vil taka undir það með hæstv. ráðh., að verðlag á kjöti, hefði vafalaust hækkað í haust án allrar íhlutunar, samkv. verðlagi á öðrum vörum. En hve mikil hækkunin hefði orðið, það getur enginn sagt. En ef ekki dregur úr kjötverzluninni, þá reynist verðið ekki of hátt, því að markið var að hafa kjötið eins hátt og fært var án þess að rýra markaðinn. Ekki ætla ég að ræða neitt um verksmiðjueigandann á Álafossi, enda hygg ég, að kjötmarkaðurinn í landinn standi ekki eða falli með því, hvort hann hefir etið kjöt í Borgarnesi 1930 eða ekki. Eitt undrar mig mjög í sambandi við þessi l., og það er, að stj. hefir talið nauðsynlegt að fella úr frv., að Búnaðarfél. Íslands ætti umboðsmann í verðlagsnefnd. Ég vildi fá að heyra ástæðu hæstv. ráðh. fyrir þeirri ráðstöfun. Með því að ég er hræddur um, að ýms bein sambönd á milli framleiðenda og neytenda verði rofin með frv. þessu, ef að lögum verður, þá vildi ég skjóta því til hv. landbn., hvort hún myndi ekki geta fundið einhverja leið til að vernda þessi sambönd, án þess þó að rýra að tilfinnanlegu leyti þann tilgang, sem vakir fyrir öllum í þessu máli. Ef hægt væri að finna slíka leið, þá væri það þörf ráðstöfun.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Ég verð að lýsa því yfir sem mínu áliti, að það hafi borið nauðsyn til að setja bráðabirgðal. um þetta efni. Og hefði n. sú, sem hafði málið til meðferðar, verið búin að ljúka störfum sínum að þessu leyti meðan ég hafði með þessi mál að gera, þá hefði ég óhikað gripið til þess að gefa út bráðabirgðal. um kjötsöluna. Ég held, að lögin hafi gert gagn þegar. Það má vera, að það kunni að hafa verið einhverjar misfellur á lögunum eða framkvæmd þeirra. En þegar á heildina er litið, þá hafa lögin þegar gert gagn. Ég hefi aflað mér upplýsinga um það, eftir því sem hægt er, hvort nokkuð hafi selzt minna af kjöti hér í Rvík en venjulega. Virðist, að það muni ekki verulegu, svo að það virðist ekki ástæða til að kvarta yfir, að kjötverðið hafi verið of hátt. Enda er áreiðanlegt, að það hefði þurft að vera hærra, til þess að þessi grein landbúnaðarins hefði fengið sinn framleiðslukostnað fyllilega endurgreiddan. Hinsvegar mun því ekki hægt að neita, að það hafa verið nokkrir smágallar á því, hvernig lögin voru úr garði gerð, og á framkvæmd þeirra. Má vera, að þetta sé að sumu leyti barnasjúkdómar, sem geti lagazt síðar. Ég get ekki borið á móti, að það hefir verið ef til vill fulllangt gengið í því að takmarka einkaviðskipti, einkum í smærri þorpum. Get ég í því sambandi ekki stillt mig um að minna hæstv.forsrh. á, að hann fór ekki nákvæmlega með ummæli sín, þegar hann talaði um kjötstimplunarskyldu. Það er að vísu skylt í kaupstöðum að stimpla allt kjöt, sem selt er innanlands, en það er ekki tilgreint í lögunum, að það þurfi að afhenda kjötið neinni sérstakri verzlun fyrir því, heldur á bæjarstjórnin að sjá fyrir sérstöku húsi til þess, þar sem menn geti fengið kjöt stimplað, jafnvel þótt þeir selji það í einkaviðskiptum. En viðvíkjandi umr. um þetta mál, einkanlega hér í bænum, þar sem það hefir verið töluvert rætt frá báðum hliðum, þá verð ég að líta svo á, að ýms blöð hafi ekki haft neinn sóma af þeim skrifum. Ef leyfilegt er við þessa umr. að fara inn á einstök atriði, þá vil ég taka fram, að það var eitt atriði, sem vakti undrun mína, þegar ég las lögin, en það er, að fulltrúum bænda sjálfra er ekki tryggður meiri hl. í verðlagsnefnd. Ég játa að vísu, að hæstv. stj. hefir tekizt vel um val formanns í nefndina, sem er oddamaður, en hinsvegar er ekki nein trygging fyrir því, að svo verði ávallt. Og það er nokkuð langt gengið gagnvart framleiðendum, að ætla þeim ekki að sjálfsögðu fullan meiri hl. í kjötverðlagsnefnd. Ég hygg, eftir þeirri kynningu, sem ég hefi af löggjöf annarra þjóða, þá sé þetta einsdæmi. Í Noregi minnist ég þess ekki, að aðrir aðilar en bændurnir sjálfir og fulltrúar þeirra hafi sæti í verðlagsnefnd. Og ég hygg að metnaður norskra bænda hefði ekki annað þolað. Og vil ég þá líta svo á, að íslenzkir bændur geti ekki haft minni metnað en norskir stéttarbræður þeirra.

Jón Auðunn Jónsson Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni, að ég færi villur vegar, þegar ég í umr. um annað mál kvartaði undan því, að bráðabirgðal., sem nú eru til umr., heftu milliliðalausa verzlun með kjöt og kæmu í veg fyrir vöruskiptaverzlun. Hann sagði, að öllum væri vöruskiptaverzlun frjáls samkv. þessum l., en síðar í ræðu sinni sagði hann, að samkv. l. um kjötmat frá 19. júní 1933 yrði að stimpla allt kjöt í kaupstöðum og þess vegna yrði öll sala að fara gegnum sláturhúsin. Ég fæ nú ekki skilið, hvernig hann kemur þessu saman. Það er alveg víst, að vöruskiptaverzlun getur ekki átt sér stað, ef bændur eru ekki frjálsir að láta vörur sínar milliliðalaust til manna við sjávarsíðuna, hvort sem er upp í skuldir eða gegn vörum. Annars verð ég að segja það, að það hefir a. m. k. í Ísafjarðarsýslu sýnt sig við framkvæmd þessara 1., að þau hafa talsvert önnur áhrif en ráð var fyrir gert samkv. þeim ástæðum, sem voru færðar fram fyrir þeim í upphafi, sem sé að greiða fyrir viðskiptum og verzlun bænda með sláturfjárafurðir. Þau hafa ekki greitt fyrir vestur þar. Það hefir verið venja, að bændur hafa selt allt eða mestallt sitt kjöt beint til neytenda. Langminnstur partur farið í gegnum verzlanir, og fyrir þann litla hluta hafa bændur greitt aðeins 3-5 aura á kg. fyrir rýrnun, sundurvigtun og kostnað við innheimtu og þess háttar. En nú eiga sláturhúsin að taka 5% fyrir að vigta kjötið út í heilum kroppum til kaupenda. Auk þess er stórkostlegur kostnaður við flutning fjárins lifandi til Ísafjarðar - en þar er vitanlega aðalmarkaðurinn -, og sama er auðvitað um flutning slátursins heim aftur, og sumstaðar með öllu ókleift vegna samgönguörðugleika. Það kemur öllum saman um, að kjötverðið hafi verið of lágt undanfarið og að það hafi nauðsynlega þurft að hækka, en menn getur vitanlega greint á um það, hve hátt verðið hefði átt að vera, því að bændur þurfa að fá hærra verð en það, sem nú hefir verið ákveðið á þessari vöru. Hinsvegar eiga kjötneytendur nú við meiri örðugleika að stríða en nokkru sinni áður og kaupgeta þeirra því minni en að undanförnu; a. m. k. er það svo vestur í Ísafjarðarsýslu. Eftir því sem skattskýrslur herma, þá voru árið 1933 meðaltekjur sjómanna og verkamanna þar vestra ca. 2000 kr. yfir árið, lítið eitt minna hjá sumum, en talsvert meira hjá mörgum, en nú er útlit fyrir að það verði a. m. k. 500 kr. lægra að meðaltali. Gjaldgeta þessara manna er því mun minni en áður. Bændum er lítill hagur í því, að svo og svo mikið af kjöti liggi óselt þegar komið er fram á vetur, en á því er talsverð hætta þar vestra, og það hygg ég, að stafi fremur af því, að einkaviðskipti eru bönnuð en hinu, að kjötverðið sé of hátt. Svo er það líka ákaflega erfitt fyrir bændur í afskekktum héruðum að mega ekki slátra heima að einhverju leyti, en nefndin hefir verið mjög ófús á að leyfa það, og þó að það hafi kannske verið leyft í einstökum örfáum tilfellum, þá hefir það verið gert þar, sem minni ástæða hefir verið til heldur en þar, sem þörfin til undanþágu var mest. Það var talið snemma í sumar, að kjötverðið yrði um 90 aura í heilum kroppum, og virtust neytendur ánægðir með það og bændur einnig. Nú er það svo, að krónu verðlag er lakara fyrir seljendur og hærra fyrir neytendur og þeirra aðstaða verri til að kaupa, og kemur það líka fram á seljendum. Ég álít það talsvert athugavert að setja almennar reglur um slíkt fyrirkomulag sem þetta, reglur, sem eiga að gilda fyrir allt landið, án tillits til þess, hvernig þetta hefir verið framkvæmt undanfarin ár, og hafa þetta fyrirkomulag þannig, að það verði bæði seljendum og neytendum í sumum héruðum a. m. k. mun dýrara en þyrfti að vera, eða svo hefir það a. m. k. orðið þar vestra. Það er því ekki óeðlilegt, að bændur vestur þar séu mjög óánægðir með þetta fyrirkomulag, og það get ég fullyrt, að þeir eru, með kannske örfáum undantekningum.

Magnús Jónsson Það er vitanlega ekkert þingmál, hvað ég borða, en ég dró það inn í þessar umr., af því að ég er einn af mörgum neytendum, og ég býst við, að annara reynsla verði svipuð og mín. Hæstv. ráðh. spurði mig, hvernig ég hefði getað borðað kjötsúpu árið 1930. Ég var að láta það skína út úr orðum mínum, að ég hefði einmitt ekki getað það þá. Það var einmitt lága verðið, sem gerði það að verkum, að bæði ég og aðrir keyptum þessa ljúffengu og góðu fæðu meira en áður. Ég þykist vita, að kjötverðið hefði hækkað, þó að engar ráðstafanir hefðu verið gerðar til þess, og ef til vill orðið eins hátt og það er nú, en það hefði verið miklu betra, að það hefði hækkað þannig eðlilega, vegna þess að það er alltaf meiri og minni hræðsla hjá mönnum við opinberar ráðstafanir. Menn halda, að verið sé að ganga á sinn rétt, að það sé verið að tryggja bændum meira verð fyrir vörur þeirra með því að ganga óhæfilega á rétt þeirra, sem eiga að kaupa. Þetta vekur alltaf andúð, sérstaklega þegar það kemur frá þeim, sem menn vita, að eru fjandsamlegir þessum neytendum, og af því fylgi, sem hæstv.forsrh. á hér í bæ, veit hann, að mikill hluti bæjarbúa treystir honum ekki til að gera þeim ekkert til miska. Út af því, sem hann sagði um þær skýrslur, sem hann hefði um kjötsöluna, væri fróðlegt að vita, hvernig þær eru. Ég hefi verið að kynna mér þetta mál, - það er erfitt verk - en mér virtist það, að hér í bæ væri minna selt af kjöti en áður, og sömuleiðis í Hafnarfirði. Ég yrði feginn, ef sú væri raunin á, að neyzlan væri nú eins mikil og áður því að þá væri það þó sýnt, að kaupgeta manna væri nokkur enn og að jafnvel skrif stjórnarblaðanna hefðu ekki getað komið þeirri andúð inn hjá þeim, að þeir vildu nú ekki kaupa eins mikið kjöt og áður. Annars er ég hræddur um, að þessar skýrslur séu ekki sem áreiðanlegastar. Ég býst við, að hæstv. ráðh. hafi þær frá Sláturfél. Suðurlands, og ég hafi frétt, án þess að ég hafi sérstaklega lagt upp úr því, að þar hafi nú verið keypt fyrir álíka margar krónur og áður hefir verið, en það sýnir auðvitað, að vörumagnið er minna en áður. Hæstv. ráðh. sagði, að blöð sjálfstæðismanna hefðu gert allt, sem þau hefðu getað, til að draga úr kjötsölunni. Þetta er sú dæmalausasta staðleysa. Það getur verið, að komið hafi einstöku andvörp frá mönnum út af því, að þeir geti ekki keypt þessa vöru, en hitt er það aumasta öfugmæli og fjarstæða, að blöð Sjálfstfl. hafi gert allt, sem þau hafa getað, til að draga úr kjötsölunni. Nei, það eru blöð stj., sem hafa gert allt til að vekja hér andúð gegn þessu, þótt það hafi ekki tekizt. Ég býst við, að þeir hafi með þessum skrifum sínum ætlað að vekja andúð hjá sjálfstæðismönnum gegn þessum ráðstöfunum, og að þeir hafi þegar í upphafi verið svo vissir um, að sér tækist það, að þeir hafi farið að skrökva þessu upp. Þegar verið er að lýsa Rvíkingum þannig, að þeir geti farið út á Austurvöll og bitið þar gras, og þegar Nýja dagbl. flutti aðrar eins greinar og það flutti út af ekki stærra atriði en viðtalinu við Sigurjón á Álafossi, þá verður ekki séð, að slíkt eigi að vera til annars en að vekja andúð hér, og þá má ímynda sér, hvernig það hefði verið notuð, ef einhver andúð hefði nú komið fram. Ég geri ekki ráð fyrir því, að mikil hætta sé á, að þetta frv. verði ekki samþ., þar sem 2 fyrrv. ráðherrar hafa nú lýst því yfir, að þeir hefðu gefið út slík bráðabirgðalög, ef þeir hefðu farið með völd. Ég mun því vera hér einn til andmæla. En mig undrar á því, að hv. form. Alþfl., sem á sæti í þessari d., skuli ekki hafa fundið til með sínum flokksmönnum, sem eru ekki síður en aðrir í þeim hópi, sem hafa orðið að neita sér um þessa ágætu fæðu fyrir þessi l., en hann er sennilega svo bundinn Framsókn í þessu máli, að hann má ekkert segja. Ég hefði gaman af að vita, hver afstaða hans er í þessu máli og hvort hann ætlar að láta mig stand, hér einan uppi til að túlka málstað þeirra, sem verð, að fá sínar lífsnauðsynjar eins ódýrt og auðið er.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Þær umr., sem fram hafa farið síðan ég talaði síðast, gefa ekki tilefni til langrar umr. af minni hendi. Hv. 1. þm. Skagf. tók málinu vel og benti á það, sem var bæði sanngjarnt og rétt, að vitanlega er það þannig með framkvæmd þessara laga, að það er ýmislegt, sem stendur til bóta, þegar reynslan hefir skorið úr því, hvernig lögin á að framkvæma, og ekki rétt að dæma um framkvæmd þeirra á því stigi, sem þau eru nú. Mér dettur ekki í hug að neita þessu, enda væri það fjarstæða, því að það er þannig lagað með flestar framkvæmdir, og ekki sízt með framkvæmdir eins og þessa, sem er jafnný og hún er Í þessu landi. En það álít ég samt sem áður algerlega á misskilningi byggt hjá hv.þm., að verðlagið mundi jafnvel hafa hækkað, þó að lög hefðu ekki verið sett. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni, þá benti allt til þess, að verðlagið hefði lækkað ennþá meira nú í ár en nokkurn tíma fyrr, ef lögin hefðu ekki verið sett áður en sláturtíðin byrjaði, en hitt viðurkenndi hv.þm., að það var réttmætt að hækka verðlagið, og þar var hv. 2. þm. Rang. á sama máli. Mér skilst því á þessum hv.þm., að þeir séu á þeirri skoðun, að kjötverðið hafi ekki verið sett hærra en sanngjarnt var, og eru þeir þannig á gagnstæðri skoðun við það, sem fram hefir komið í blöðum þess flokks, sem þeir tilheyra. Það er náttúrlega gott og blessað að einstakir þm. úr Sjálfstfl. séu fylgjandi þessu frv. og telji sig vilja styðja að því að þessi löggjöf komi að gagni, en hinu er ekki hægt að neita með neinum rökum, að einmitt í því blaði, sem gefið er út af þessum flokki, kom fram stuttu eftir að lögin voru sett harðvítug ádeila á þessa löggjöf. Það komu tvær langar greinar um þetta efni, með þá einkennilegu „agitation“, sem menn hafa heyrt minnzt á í þessari hv. d., að íþróttamaður einn var látinn prédika, að kjötið væri óhollt. Það verður að líta svo á, að þessar tvær greinar hafi komið fram á ábyrgð flokksins, því að það er ekki hægt að neita því, að það, sem kemur fram í blöðum flokksins hér í bænum, hefir aðaláhrifin, og það er sú hlið, sem snýr að framleiðendunum í þessu máli af hendi þessa flokks. Þó að einstakir þm. lýsi sig velviljaða þessu máli, þá er það ekki það, sem hefir aðaláhrifin, heldur hitt. Það kemur greinilega í ljós tvískiptingur Sjálfstfl. í þessu máli hér í d. Hv. 1. þm. Reykv. lýsti yfir, að hann væri mótfallinn þessum lögum, og taldi sig skyldugan að vernda hagsmuni sinna kjósenda, og brýndi ákaflega mikið innan hv.þm. þessarar d. og spurði, hverja afstöðu hann ætlaði að taka til þessa máls. Þetta álít ég ákaflega skaðlegt fyrir þetta mál, og að með þessu komi fram af hálfu þessu flokks allt það tjón, sem hægt er að gera þessu máli. En það vita þessir hv.þm. sjálfsagt, að það þarf ekki á þeirra atkv. að halda í þessari d. til þess að koma fram þessu máli. Ég tel þess vegna, að það, sem ég hefi um þetta mál sagt, hafi við fullkomin rök að styðjast, því að þær greinar, sem áður er minnzt á, gátu ekki verið andvígari þessu máli en þær voru. Þá var spurzt fyrir um það, bæði af hv.þm. Skagf. og hv. 10. landsk., hvernig stæði á því, að Búnaðarfél. Íslands hefði ekki fengið tækifæri til að skipa fulltrúa í þessa nefnd. Því er auðvelt að svara. Fyrst og fremst er sú ástæða til þess, að Búnaðarfélag Íslands er ekki verzlunarfélag íslenzkra bænda. Það hefir ekki haft það verksvið, og ég tel, að það eigi ekki að blanda sér inn á það verksvið, því að það hafa önnur félög, bændakaupfélögin -, sem eru þess fullkomlega megnug að „gæta réttar íslenzku bændastéttarinnar. Í öðru lagi er því til að svara, að ég álít, að löggjafinn verði að sýna þá ýtrustu sanngirni í garð neytendanna í landinu, og ég tel það rétt, að neytendurnir fái að hafa tvo fulltrúa í þessari nefnd. Og mér virðist satt að segja, að þeir þm. Sjálfstfl., sem talað hafa í þessari d., séu á sama máli um þetta atriði, því að það, sem þeir hafa lagt aðaláherzluna á, er það, að neytendunum hafi ekki verið sýnt nægilega mikið tillit. Hitt atriðið, sem hv. 10. landsk. minntist á, var það, að það kæmi við stolt íslenzkra bænda að hafa ekki samkv. lögum meirihlutavald í nefndinni. Það er auðvelt að svara slíku. Það er vitanlegt, að eins og nefndin er skipuð núna, þá hafa framleiðendur meirihlutavald í nefndinni, og það er það, sem ég álít, að þeir eigi að hafa, en ekki heldur meira, því að það skiptir máli fyrir þá að hafa, og engu betra, heldur verra, að þeirra „representation“ væri sterkari heldur en hún er. Það er nauðsynlegt að sýna neytendunum fulla sanngirni, og það geta framleiðendurnir gert eins og nefndin er skipuð, án þess að tapa nokkru af sínu valdi í n. Hv. 10. landsk. mun segja sem svo, að samkv. lögum sé íslenzkum bændum ekki fengið vald til þess að skipa meiri hlutann í nefndina, en þessu er því að svara, að ef framleiðendurnir hafa ekki meirihlutavald á Alþingi, þá er það vitanlegt, að þeim er gagnslaust að hafa þessi lög, því að meirihlutavaldið, sem ræður ríkisstj., getur á sama hátt afnumið lögin, eins og að skipa einhvern annan en umboðsmann framleiðendanna sem oddamann í nefndina. Þess vegna kemur þetta í sama stað niður. Ég tel því hiklaust, að það sé vel ráðið að skipa n. eins og hún er skipuð. Hv. þm.N.-Ísf. fór nokkrum orðum um kjötsöluna í sinni sýslu, og hefi ég að mestöllu svarað því áður. Þessi hv.þm. benti á, að það hefði verið nauðsynlegt að setja lágmarkverð á íslenzka kjöt, en hann benti ekki á leið til þess að ráða við það verðlag, nema með því móti að láta söluna fara fram í gegnum löggilta stofnun, og það skiptir máli í þessu sambandi. Ef salan væri leyfð á annan hátt, þá væri þessi möguleiki ekki fyrir hendi, og það er það, sem máli skiptir um þetta atriði. Þá minntist sami hv.þm. á það ásamt hv. 10. landsk., að um stimplun á kjöti hefðu ekki verið settar samskonar skorður eins og í þeim lögum, sem nú liggja fyrir deildinni. Þetta er vitanlega að nokkru leyti rétt, en í framkvæmdinni verður þetta ákaflega svipað, vegnu þess, að framleiðendur fara sjaldan með kjöt til stimplunar í sláturhús, til þess að taka það svo burt aftur og selja það á annan hátt en í gegnum kaupfélög eða sláturhús. Þá minntist hv. 2. þm. Rang. á það, að hann hefði óskað, að umr. um þetta mál hefðu farið öðruvísi fram í blöðunum heldur en raun hefði á orðið. Ég vil svara því þannig, að ég hefði óskað eftir því líka, en ég vil benda þessum hv.þm. á, að það voru flokksmenn hans, sem byrjuðu á þessum umr., en ekki blöð stj. Það væri náttúrlega ákaflega æskilegt, ef það væri hægt að selja kjötið milliliðalaust, en sú leið hefir ekki verið talin fær, og er að mínu áliti ekki fær, ef á að ná þeim tilgangi að halda verðlaginu uppi á þann hátt, sem ætlazt er til. Ef hv.þm. gætu bent á aðra betri leið til þess að ná því takmarki, mundi því verða vel tekið. Þá spurði hv. 2. þm. Rang., hvað hefði verið gert samkv. 10. gr. laganna til þess að draga úr kostnaði við slátrun og sölu.

Nei, ég spurði, hvort ákvæði 10. gr. ættu ekki að skiljast þannig, að kjötverðlagsnefndin hefði heimild til þess að takmarka flutning á kjöti milli verðlagssvæða

. Um þetta atriði verð ég að segja það, að ég álít, að n. hafi heimild til þess að takmarka flutning á milli verðlagssvæða. Fyrst komið er inn á milliliðakostnaðinn, þá get ég gjarnan drepið á það spursmál, sem hv.þm.N.-Ísf. minntist á. Viðvíkjandi kjötsölunni er það að segja, að það er talsverðum erfiðleikum bundið að draga úr milliliðakostnaðinum, einkum fyrsta árið, meðan verið er að vinna að því að fækka kjötbúðunum. Það hefir þegar unnizt á í þessu efni, að kostnaðurinn við smásöluna hefir þegar verið lækkaður úr 30% niður í að ég held 15%. Nefndin hefir tekið það til athugunar að fækka útsölustöðum, en afleiðingin verður sú, að umsetningin verður meiri á hvern útsölustað, og þess vegna verður fært að lækka útsölukostnaðinn ennþá meira. Viðvíkjandi ákvæði 6. gr., sem hv. 2. þm. Rang. minntist á, vil ég segja það, eins og hann tók fram, að það eru litlar líkur til, að verðið á erlendum markaði verði hærra en verðið á innlenda markaðinum. Þess vegna eru litlar líkur til, að til þess möguleika komi, sem hann nefndi. Hinsvegar er ég ekki mótfallinn því, að þetta atriði verði tekið til athugunar í þeirri n., sem fær málið til meðferðar. En ég minntist einmitt á þetta atriði við n., sem undirbjó málið, en hún taldi litlar líkur til þess, að verðlagið á innlenda markaðinum yrði sett svo lágt, að erlenda verðið yrði hærra. Þá hefi ég svarað með fáum orðum þessum helztu aths., sem fram hafa komið um þetta mál.

Forseti (EÁrna): Ég hafði hugsað mér, að það mætti takast að koma þessu máli til n., en það er komið að þeim tíma, að slíta verður fundi, og margir hv. dm. hafa beðið um orðið, en þar sem flestir eiga sæti í n., sem málið mun fara til, vildi ég mælast til þess, að þeir yrðu stuttorðir, ef þá væri hægt að koma málinu til n.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Mér finnst, að umr. séu komnar miklu meira inn á einstök atriði en þörf er á við 1. umr. Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls, en hv. 1. þm. Reykv. sendi út neyðaróp og skoraði á okkur alþýðuflokksmenn að veita sér liðsinni í þessu máli. Mér finnst raunar engin ástæða að veita honum liðsinni, en af því að hann var að spyrja, hvað við segðum um þetta mál, fulltrúar verkamanna, þá skal ég segja honum það, að Alþfl. er ekki einungis flokkur verkamanna, heldur að nokkru leyti fyrir bændur; yfirleitt er hann ekki fyrir neina eina stétt, heldur fyrir allar vinnandi stéttir í landinu. Það er óneitanlegt, að þessi ráðstöfun þýðir nokkra hækkun á kjötinu, og það er ákaflega viðkvæmt mál fyrir neytendurna, og hv. 1. þm. Reykv. finnur, að það er eðlilegt, að verkamenn séu ekki ánægðir með að láta hækka nauðsynjar sínar. Það eru að sjálfsögðu til margir verkamenn, sem eiga erfitt með að sættu sig við mikla hækkun, en hinsvegar vil ég fullyrða, að engin stétt hefir meiri skilning á því en verkamanna- og sjómannastéttin, að það sé öllum fyrir beztu, að lífvænlegt sé í sveitunum. Þeir sjá það, að ef ekki verður lífvænlegt í sveitunum, þá flykkjast allir í kaupstaðina og atvinnuleysið eykst að sama skapi. Þess vegna munu þessar stéttir taka þessari ráðstöfun með fullum skilningi og sætta sig við hana. Hinsvegar hefir enginn gert meira til þess að spilla þessu máli en Sjálfstfl. Ég er ekki svo fróður að vita, hvort sveitaútgáfan af Morgunblaðinu hefir flutt þessar greinar, sem bæjarmönnum hefir verið boðið upp á. Ég get vel hugsað mér, að þeim hafi verið sleppt. En hinsvegar veit ég það, að það eru ýmsir af ráðamönnum Sjálfstfl., sem eru óánægðir með, hvernig blöð þeirra hafa tekið í þetta mál. En hér í Rvík lítur það þannig út, eftir bæjarblöðunum að dæma, að þeir séu mjög fjandsamlegir þessu máli og geri allt, sem þeir geta, til þess að spilla fyrir því, að bændur geti selt kjöt sitt. Ég ætlaði ekki að segja annað út af orðum hv. 1. þm. Reykv. En hv. 10. landsk. sýndi mjög mikla ósanngirni, þar sem hann heimtaði, að kjötverðlagsnefndin hefði verið skipuð þannig, að framleiðendur hefðu sjálfir haft öll ráðin í þessu máli og ákveðið verðlagið sjálfir. Ég er á því, að fyrir bændurna hafi leið sú, sem farin var, verið heilladrýgst. Þar sem andstæðir hagsmunir rekast á, verður að finna einhvern meðalveg, þannig að hvorugs hlutur sé fyrir borð borinn. Og ég lít svo á, að bændur hafi meiri hl. í þessari nefnd. Samkv. 1. skipa landbúnaðarfélögin, Sláturfélag Suðurlands og Kaupfélag Borgfirðinga ásamt Sambandi íslenzkra samvinnufélaga tvo menn í hana, landbúnaðarráðh. formann, og loks neytendurnir tvo. Og þar sem ráðh. er nú úr bændaflokki, Framsfl., má ganga að því sem gefnu, að hann skipi þar mann, sem hlynntur sé málefnum bænda. Og þar með fylgir meiri hl. nefndarinnar málstað bænda. Hinsvegar finnst mér hv. 10. landsk. sýna ósanngirni með því að ætlast til, að framleiðendum væru fengin öll völd í þessu máli með löggjöfinni; slíkt spor hefði vafalaust orðið til þess að spilla fyrir þessum ráðstöfunum, en full þörf er á að varast allt slíkt með svo viðkvæmt mál sem þetta óneitanlega er.

Magnús Guðmundsson Ég skal ekki vera margorður. En mér þóttu undarleg þau ummæli hæstv.forsrh., að það hefði ekki mikið að segja, hvort einstakir þm. Sjálfstfl. væru með þessu máli eða móti. Mér skildist á honum, að hann teldi ekki þurfa atkv. þeirra með. Ég held mér sé óhætt að segja, að slíkan derring hefi ég aldrei heyrt á þingi. Ég hélt, að hæstv. ráðh. þætti vænt um, að sem flestir fylgdu málum þeim, sem hann ber fram, og ég skil ekki þessa framkomu hans, nema því aðeins, að hann sé að reyna að koma upp óánægju í kringum þetta mál. En ég mun fara eftir því í afstöðu minni til mála, hvernig mér lízt á þau, án tillits til vinsælda hæstv. ráðh. - Hann upplýsti það í ræðu sinni, að samkv. skýrslum hefði kjötsala ekki minnkað í Rvík í haust. Og þó segir hæstv. ráðh., að Sjálfstfl. hafi gert allt það, sem í hans valdi stóð, til þess að spilla fyrir sölunni. Það mætti merkilegt beita, ef flokki, sem hér í bæ er í hreinum meiri hl., hefði ekkert orðið ágengt í þessa átt, hefði hann lagt eins mikið kapp á það og hæstv. ráðh. segir. Annars er þetta tal um andstöðu Sjálfstfl. við mál þetta tómar ýkjur. Fyrir nokkru skrifaði formaður Sjálfstfl. blaðagrein um þetta mál, og ég er viss um, að engum tekst að lesa út úr henni nokkurn óvildarhug til framgangs málsins. Og hæstv. ráðh. kemst í beina mótsögn við sjálfan sig, þegar hann í öðru orðinu leggur slík ósköp upp úr nokkrum blaðagreinum um þetta mál, en segir í hinu, að blöðin hafi engin áhrif haft á framkvæmd þess. Og flest er nú til týnt, þegar kjötát Sigurjóns á Álafossi og hvalkjötið er dregið inn í umr. sem einhver stór atriði. Helzt lítur út fyrir, að hæst. ráðh. telji það saknæmt að leiðbeina fólki um matreiðslu hvalkjötsins.

En að stj. skyldi ekki með bráðabirgðalögum banna forsjóninni að senda hvalina á svona óheppilegum tíma!

. Ja. það er nú eftir að vita hvort forsjónin hefði farið eftir því! En viðvíkjandi þessari óvild, sem sjálfstæðismenn eiga að hafa á framgangi þessa máls, skal ég ennfremur upplýsa, að á fundi, sem sjálfstæðisfélögin hér í bæ héldu fyrir skömmu, og þetta mál var til umr., kom enginn óvildarhugur fram, heldur þvert á móti. Allir, sem töluðu, kváðust vilja stuðla að því, að bændur fengju sanngjarnt verð fyrir vöru sína. Aftur á móti kom fram ákveðin andúð gegn ósvífni þeirri, sem blöð Framsfl. hafa sýnt bæjarbúum með skrifum sínum um þetta mál, en mönnum kom saman um, að ekki væri rétt að láta bændur landsins gjalda þeirra skrifa. - Mér skildist á hæstv. ráðh., að hann treysti ekki Búnaðarfélagi Íslands til þess að eiga fulltrúa í n., og færði hann það til, að það væri ekki verzlunarstofnun fyrir bændur. Ég sé ekki, að þetta sé annað en fyrirsláttur, enda vita allir, að ástæðan er sú, að stjórn Búnaðarfélags Íslands er andstæð núv. stjórn og flokkum þeim, sem hún styðst við. - Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að þetta mál getur ekki orðið flokksmál. En hitt þætti mér trúlegra, að menn skiptust eftir héruðum með því að móti. Auðsætt er, að l. þessi verða ekki jafnvinsæl um land allt. Ég er sannfærður um, að skýrslur þær, sem hv.þm.N.-Ísf. gaf um þetta mál úr sínu kjördæmi, eru réttar. En hitt er mér ljóst, að mál sem þetta má ekki dæma eftir smáagnúum, sem á því kunna að finnast, heldur eftir því gagni, sem það er líklegt til þess að gera yfirleitt. Mér skildist hæstv. ráðh. neita því, að kjötverð myndi hafa hækkað í haust, þótt engar sérstakar ráðstafanir hefðu verið til þess gerðar. Má það undarlegt heita, ef kjötverð hefði ekki hækkað að sama skapi og önnur matvara. Og skrá sú, sem hæstv. ráðh. las um kjötverð hér í bænum á undanförnum árum, sýndi einmitt, að verðið hafði ýmist hækkað eða lækkað, enda fer það auðvitað eftir verðhlutfalli annara matartegunda.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Ég mun verða við tilmælum hæstv. forseta um það, að teygja ekki þessar umr. úr hófi fram. En mig undraði það, þegar hv.þm.N.-Ísf. gerði mikið úr því, að dregið hefði úr kjötsölu á Ísafirði sökum þess, að pundið varð 5 aurum dýrara en búizt hefði verið við. Ég held, að 5 aurar á kjötpund sé ekki það mikil útgjöld fyrir meðalfjölskyldu, að það geti orðið til þess að draga úr kaupum svo nokkru nemi. Viðvíkjandi því, sem hæstv.forsrh. sagði um framkvæmd l., þá er það ekki nema eðlilegt, að í byrjun komi ýmsir agnúar þar fram, en slíkt má teljast eðlilegir barnasjúkdómar, sem vonandi má draga, úr síðar. Hinsvegar skildi ég ekki vel rök hans gegn því, að bændur mættu eiga meiri hl. í kjötverðlagsnefndinni. Hann nefndi Búnaðarfélag Íslands í því sambandi; ég hafði að vísu ekkert minnzt á það, en svo virðist, sem hæstv. ráðh. sé það eitthvað ríkt í huga. Hann gaf þær upplýsingar, að Búnaðarfélagið væri ekki verzlunarfélag. En ég vildi spyrja hæstv. ráðh., hvort Landssamband iðnaðarmanna og Alþýðusamband Íslands væru verzlunarfélög? Ég a. m. k. hefi álitið, að svo væri ekki.

Eru ekki til menn, sem nefnast neytendur?

. Jú, það eru til menn, sem nefnast neytendur, en það eru líka til menn, sem heita bændur. Og fjöldinn allur af bændum er ekki betur stæður en neytendurnir í kaupstöðunum, og er það þó fjarri mér að segja, að þeim muni líða vel. En ég tel það ekki neina hættu fyrir neytendur, þó að fulltrúar bænda yrðu í meiri hl. í kjötverðlagsnefndinni. Bændur mundu vitanlega stilla verðinu svo í hóf, að sölunni væri engin hætta búin vegna ósanngjarns verðs. Og ég treysti bændunum betur en öðrum til þess að hitta þann nauðsynlega meðalveg, sem þarna verður að fara. Það hefir verið sagt, að bændur hafi nú meirihlutavald í stjórn landsins. Það verður þó að teljast vafasamt, að mínu áliti. Og jafnvel þótt svo gæfusamlega hafi tekizt til, að vel má kalla þann mann, sem hæstv. stj. hefir skipað sem oddamann í nefndina, fulltrúa bænda, þá er það ekki nóg trygging. Það er ekki víst, að það sé sama, hvort oddamaður skuli skipaður af stj. eða að hann sé lögum samkv. fulltrúi bænda. Setjum nú svo, að hér yrði stjórn, sem ekki kærði sig um að eiga vingott við bændur. Þá má fastlega gera ráð fyrir því, að hún hikaði við að breyta l., ef þar stæði ákvæði um það, að oddamaður n. skyldi vera fulltrúi bænda. Það væri a. m. k. ótrúlegt, að bændastéttin ætti þá ekki einhverja á þingi til andsvara slíkum lagabreytingum. Hv. 4. landsk. brá mér um ósanngirni út af þessu máli. Ég vil benda honum á það, að foringjar jafnaðarmannaflokksins í Noregi, sem er a. m. k. jafnstór tiltölulega og sá íslenzki, hafa mér vitanlega ekki kvartað yfir því, að stjórn kjötcentralsins þar beitti neytendur ósanngirni, og skipa bændur þó þá verðlagsnefnd, sem þar er. Og þar eru ekki aðeins fulltrúar fyrir verzlunarsamtök bænda, þar er t. d. fulltrúi fyrir „Selskabet for Norges Vel“. Og þetta hefir enga óánægju vakið í Noregi, af því að bændur hafa þar gætt eðlilegs meðalhófs hvað verð snertir, en haldið þó á hagsmunum sínum til hins ýtrasta. Og ég held fast við þá skoðun, að réttar bænda væri betur gætt, ef meiri hl. nefndarinnar væri skipaður fulltrúum þeirra.

Pétur Magnússon Hæstv. ráðh. spurði mig, hver ráð ég sæi til þess, að ákvæði verðlagsnefndarinnar kæmu að gagni, án þess að lagðar væru hömlur á frjáls viðskipti. Ég vil svara honum með því, að ef tryggt yrði, að ekki væri flutt of mikið kjöt á einstaka sölustaði, er engin hætta á því, að verðlagsákvæðin yrðu brotin, þó að einkaviðskipti væru leyfð. Eðlileg tilhneiging bændanna til að gæta hagsmuna sinna mundi koma í veg fyrir það, að þeir byðu verðið hver niður fyrir öðrum. Og engin hætta er á því, að þeir mundu selja einstökum mönnum fyrir lægra verð en þeir gætu fengið í sláturhúsum. Þetta er því engin ástæða til þess að banna milliliðalaus viðskipti, - og þau myndu ekki auka á nokkurn hátt hættuna á ákvæðisbrotum.

Magnús Jónsson Það kom einkar skýrt fram í síðustu ræðu hæstv. ráðh., hvað fyrir honum er aðalatriðið í umr. um þetta mál. Hann varði miklum hluta ræðu sinnar til þess að endurtaka það, hve mikinn fjandskap Sjálfstfl. hefði sýnt framgangi þessa máls. Fyrir hæstv. ráðh. er aðalatriðið bersýnilega það, að flokkur hans hafi pólitískan hag af því að rægja afstöðu annars flokks til málsins. Hæstv. ráðh. talaði um það, að þm. Sjálfstfl. væru ekki sammála, og það er raunar ekkert óvenjulegt. Mér þykir hæstv. ráðh. miða allt nokkuð mikið við flokka. Það hefir löngum verið svo í Sjálfstfl., að þm. vilja vera handjárnalausir, en það er tæpast von, að hæstv. ráðh. skilji það. Hv. 4. landsk. svaraði ekki tiltölulega skýrt fyrirspurnum mínum, og gat ég ekki ráðið af svörum hans, hvort hann og flokkur hans væru með eða móti málinu. Ég skil, að þessi hv.þm. muni eiga erfitt um vik. Hann er auðvitað bundinn við að fylgja stjfrv. fram, en getur varla vegna umbjóðenda sinna fylgt frv. sem þessu af heilum hug. Sami hv.þm. talaði um þá Alþýðuflokksmennina sem fulltrúa bæja og sveita. Maður leyfir sér að draga það síðarnefnda í efa; ég veit ekki betur en að þar, sem Alþfl. hefir haft frambjóðendur í hreinum sveitakjördæmum, hafi þeir fengið þetta 10-l5 atkv. En vel má vera, að hv.þm. hafi átt við það, að fyrir nokkru gleypti Alþfl. allstóran flokk, sem á talsverðra hagsmuna að gæta í sveitum, og hann telji, að A1þfl. megi ekki brjóta af sér við fylgjendur þess flokks. Annars talaði hv.þm. mjög óskýrt um aðalatriðin, en sveigði eins fljótt og hann gat yfir í marsvínakjötið. Í viðbót við samtalið fræga milli Morgunblaðsins og Sigurjóns á Álafossi, hafa sjálfstæðismenn nú ennfremur það á samvizkunni, að sama blað birti nokkrar uppskriftir eftir matreiðslukonu hér í bæ um meðferð á marsvínakjöti. Líklega hefði það að dómi stjórnarliðsins verið vottur um hollustu við kjötsölul., ef stuðlað hefði verið að því, að allt hvalkjötið hefði orðið ónýtt. - Ég skaut því inn í áðan, að langbezt hefði verið, að stj. hefði gefið út bráðabirgðal., sem bönnuðu komu marsvínanna á þessum tíma. En fyrst henni láðist það, sé ég ekki, að neitt sé hægt upp á forsjónina að klaga fyrir sendinguna.

Jón Auðunn Jónsson Það var misskilningur hjá hv. 10. landsk., að ég hefði talið það muna mestu um söluna á Ísafirði, að verðlagið var 10-15 au. hærra á kg. en þurft hefði að vera. Ég sagði, að bændur hefðu getað fengið jafnmikið verð fyrir vöru sína með því að selja hana 10-l5 au. ódýrari, ef engar hömlur hefðu verið settar á söluna og þeir mátt selja kjötið milliliðalaust. En nú verða þeir að greiða 5 au. af hverju kg. fyrir vigtun úr sláturhúsum, og kaupmönnum þeim, er taka kjötið til sölu, l0% verðs, og er það helmingi hærra en þar hefir áður þekkzt. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að lágmarkið hefði ekkert að segja, ef salan færi ekki fram í gegnum opinberar stofnanir. Þetta er fjarri sanni. Það er engin hætta á því, að neinn selji undir lágmarksverði, eftir að búið væri að setja lágmarksverð. Með þeirri aðferð einni hefði náðst eins gott verð fyrir bændur, og neytendur fengið vöruna 10 au. ódýrari hvert kg. Og á því er enginn vafi, að því ódýrari, sem vara er, því meira er af henni keypt. Og þó segja megi, að ekki muni mikið um 10-15 aura á kg., þá veit ég samt, að verkamenn og sjómenn vestra, sem flestir hafa óvenju rýra atvinnu, horfa í þessa hækkun. Út af stimpluninni tel ég óþarft, að salan sé bundin. Það hefir verið venja á Ísafirði í undanfarið, að ekki hefir verið selt nautakjöt þar í bænum án þess að það væri stimplað af lækni. Eigandinn hefir síðan selt kjötið í frjálsri sölu, annaðhvort í heilum kroppum eða í smásölu.

Jón Baldvinsson Ég get ekki látið hjá líða að leiðrétta það, sem hv.l.þm. Reykv. sagði um kjörfylgi Alþfl. í sveitunum við kosningarnar í vor. Þess var nú raunar varla af honum að vænta, að hann gæti fengið sig til að fara rétt með kosningatölur Alþfl. þá, enda mun það öllum ljóst, að það muni fremur vera í samræmi við óskir hans og vonir fyrir kosningarnar, heldur en staðreyndirnar eftir á, er hann segir, að Alþfl. hafi ekki fengið nema 10-20 atkv. á frambjóðanda í sveitakjördæmunum. Alþfl. fékk ekki svo fá atkv. í einu einasta kjördæmi, en víða 10 og 20 sinnum meira atkvæðamagn og þar yfir.

Ætli ekki hafi verið eitthvert kauptún í þeim kjördæmum?

.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég get vel skilið, að sjálfstæðismönnum hér á þingi sé lítið um það gefið, að bent sé á það, hversu aðalmálgagn þeirra og forustumenn hér í bænum hafa af öllum mætti reynt að spilla fyrir kjötsölu bænda í haust. En þetta er samt sem áður staðreynd, sem þeir komast ekki í kringum héðan af, hversu fegnir sem þeir vildu. Í Morgunblaðinu hafa þannig birzt tveir leiðarar, þar sem ráðizt er heiftarlega á kjötsölulögin, auk annara skoplegri „agitationa“, svo sem viðtalsins við ónefndan forstjóra, sem ekki hafði smakkað kjöt í 16 ár, og gleðilátanna út af hvalrekanum í Fossvogi. Í grein um þetta dásamlega hvalkjöt var því haldið fram, að Norðmenn litu ekki við öðru kjöti, þegar hvalkjöt væri fáanlegt, enda hefði hvalkjötið útrýmt íslenzka kjötinu í Noregi. Það er vissulega skiljanlegt, að sjálfstæðismenn hér á þingi kveinki sér við að játa opinberlega velþóknun sína á slíkum málaflutningi. Hv. 1. þm. Skagf. var að tala um hroka hjá mér í sambandi við það, að ég lét í ljós, að ég hefði heldur óskað eftir stuðningi flokksins og blaða hans við málið, meðan það þurfti á mestum stuðningi að halda en þeim stuðningi, er tveim þm. hafa nú lýst yfir við málið hér í deildinni, þótt þær yfirlýsingar séu að vísu allrar virðingar verðar. Sá stuðningur hefði komið framkvæmd málsins að meira gagni, hefði hann komið fyrr í ljós af hálfu forustumanna flokksins og blaða hans. Hv. 10. landsk. sagði, að bændur hefðu ekki lögbundinn meiri hluta í kjötsölunefndinni, og kvaðst ekki geta skilið þann hugsunarhátt hjá mér, að það kæmi í sama stað niður, hvort þeim málum væri skipað eins og nú er, eða á þann hátt, sem hann óskar. En ég benti á það, að ef Alþingi væri á annað borð þannig skipað, að það væri andstætt framleiðendum, þá er því alveg eins innan handar að breyta lögunum eins og stjórninni að skipa formann, sem spilli framkvæmd laganna. Þetta er að vísu ekki alveg sama í lögfræðilegum skilningi, en allt þrátt um þetta er deila um keisarans skegg. Hv. 10. landsk. sagði, að ég hefði sagt, að Búnaðarfélag Íslands væri ekki verzlunarfélag og því ekki ástæða til þess að það fengi fulltrúa í nefndina. Nú stóð svo á, að ekki var hægt að komast hjá því, að eitthvert hinna þriggja félaga yrði að víkja, og þótti því eðlilegast, að það væri það félagið, sem ekki fæst við verzlun á landbúnaðarafurðum, en þau félögin látin sitja í fyrirrúmi, sem verzla fyrir bændur og hafa sýnt, að þau eru þess vel megnug. Hv. þm. talaði ennfremur um það, að þau tvö neytendasambönd, sem fulltrúa eiga í nefndinni, væru ekki verzlunarfélög. Þetta er rétt, en þess er að gæta, að neytendur hafa engin landssambönd, sem eru verzlunarfélög, á sama hátt og bændur. Ég er þess fullviss, að með því að sýna neytendum sanngirni í skipun nefndarinnar hefir málinu verið unnið mikið gagn, en hitt hefði orðið til að spilla fyrir framkvæmd laganna. Hv. 2. þm. Rang. og hv.þm.N.-Ísf. fundu að þeim ákvæðum laganna, að ekki mætti selja kjöt nema gegnum verzlanir, sem nefndin viðurkennir. Um þetta má ef til vill deila. En ég verð þó að álíta, að þessir hv.þm. hafi ekki komið með nægilegar röksemdir fyrir máli sínu og að því beri að stefna, að milliliðakostnaður verði sem minnstur, þótt selt sé gegnum þær stofnanir, sem viðurkenndar eru af nefndinni. En þetta atriði má ræða nánar í landbn., og skal ekki standa á mér að liðka til um viðunanlega lausn þess.

Magnús Guðmundsson Það er auðheyrt á hæstv. landbrh., að honum er annara um fylgi Morgunblaðsins við þetta mál en stuðning okkar þingmannanna hér í deildinni. Annars má hann biðla til Morgunblaðsins eins og hann vill fyrir mér; ég skal ekki vera „jalloux“. En undarlegt má það heita, ef Morgunblaðið er annað eins stórveldi og hæstv. ráðh. lætur og hefir reynt að spilla fyrir kjötsölunni eins og hann segir, ef kjötið hefir samt selzt jafnvel eða betur en vant er.

Ég hefi aldrei sagt að Morgunblaðið væri stórveldi

. Ef ráðh. telur Mgbl. áhrifalítið, hví er hann þá alltaf að tala um það blað?

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Af hinum nýju samningum vorum við Spánverja hefir það leitt, að saltfisksútflutningur þangað hefir verið takmarkaður til stórra muna. Fyrrv. ríkisstj. leit því svo á, að óhjákvæmilegt væri að hafa eftirlit með saltfisksútflutningi einstakra manna, og gaf út bráðabirgðalög um það efni 25. maí síðastl. Það varð fljótlega ljóst, að óhjákvæmilegt væri að hafa fé til umráða til markaðsleitar, verðjöfnunar o. fl., og var því það ráð tekið að binda útflutningsleyfin því skilyrði, að útflytjendur greiddu ákveðið gjald af hverri smálest útflutningsfiskjar í þessu skyni. Þessu var slegið föstu með bráðabirgðalögum, er nýja stjórnin gaf út 20. ágúst í sumar. Var þar ákveðið, að útflytjendur skyldu greiða í sjóðinn 20 kr. á smálest af óverkuðum fiski, sem út er fluttur, en 3 kr. til jafnaðar á skippund af verkuðum fiski nema af ufsa, keilu og úrgangsfiski. Þar sé gjaldið 2 kr. á skippund. Með sérstakri reglugerð verður nánar kveðið á um skiptingu gjaldsins á hinar ýmsu tegundir af verkuðum fiski, svo að það nemi 3 kr. á smálest til jafnaðar, og ennfremur um stjórn sjóðsins. Stj. mun innan skamms fara fram á við stjórnmálaflokkana í þinginu, að þeir bendi á menn í sjóðstjórnina, og mun fara eftir till. þeirra. Ég vil taka það skýrt fram, að gjald það, sem hér ræðir um, fer á engan hátt í ríkissjóð, heldur í sérstakan sjóð, sem varið verður í þágu fiskverzlunarinnar sjálfrar, til markaðsleita o. s. frv.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég geri nú varla ráð fyrir, að eins gott samkomulag verði um þetta mál eins og frv. það um framlengingu á tekju- og eignarskattsauka, sem ég bar fram áðan, því að mér dylst ekki, að margir muni verða andvígir skattahækkun þeirri, sem hér er farið fram á. Um ástæður fyrir því, að þetta frv. er borið fram, get ég í raun og veru látið mér nægja að vísa til fjárlagaræðu minnar. Eigi ekki að fara fram stórfelldur niðurskurður á verklegum framkvæmdum og öðru því, sem ríkisbúskapnum er nauðsynlegt, verður að auka tekjustofna ríkisins. Nú er það skoðun þeirra stjórnmálaflokka, er styðja ríkisstjórnina, að greiðslur í ríkissjóð eigi fyrst og fremst að miða við gjaldþol manna, og þeir eigi að bera þyngstar byrðarnar, sem breiðast hafa bakið. Úrræði stjórnarinnar til tekjuöflunar hljóta því í samræmi við þetta að vera einkum: Stighækkandi tekju- og eignarskattur, auknir tollar á óþörfum vörum og einkasölur á þeim vörum, sem vel þykja til þess fallnar. Undanfarin ár hefir tekju- og eignarskattur samkv. lögum frá 1921 verið innheimtur með álagi. 1932 nam álag þetta 25%, 1933 40% og 1934 má telja víst, að álagið verði hið sama og 1933. Í frv. því, sem hér er borið fram, er lagt til, að tekju- og eignarskattur sé ákveðinn mun hærri en eftir lögunum 1921, eða að skattstiginn verði hækkaður um ca. 16% til jafnaðar, ef miðað er við 40% álagið. - En auk þess eru í frv. ákvæði um það, að stj. megi innheimta skattinn með 10% álagi næsta ár, vegna þess að gert er ráð fyrir, að 1935 verði ekki meðalár um afkomu. Verði þessi heimild notuð eins og núv. stj. myndi gera, nemur skatthækkunin 25% miðað við 40% álagið, en 75% miðað við lögin frá 1921. Eins og ég hefi getið um í fjárlagaræðu minni og tekið er fram í grg. frv., er gert ráð fyrir um 450 þús. kr. tekjuauka af þessari breyt. Þar sem ekki er hægt að búast við, að ástand næstu ára breytist að neinum mun til batnaðar frá því, sem var 1933 og 1934, má telja fyllilega víst, að 40% álagið yrði til frambúðar, þótt ekki kæmi ný löggjöf um þetta efni. Hækkunin á tekjuskattinum er mismunandi, eftir því um hvaða tekjur er að ræða. Hækkun sú, sem frv. hefir í för með sér, kemur þannig fyrst og fremst niður á tekjum, sem eru yfir meðaltal, á skattinum af tekjum undir meðaltali er ekki um beina verulega hækkun að ræða. Þá vil ég geta eins nýmælis, sem í frv. felst og er það, að persónufrádrátturinn er hækkaður nokkuð fyrir fullorðna og gerður mismunur á frádrættinum í Rvík og annarsstaðar á landinu. Býst ég við, að við getum allir orðið sammála um, að sanngjarnt sé að gera slíkan mun á frádrættinum, með því að það er miklu dýrara að lifa hér í Rvík en annarsstaðar á landinu. Hitt er annað mál, hvort stj. hefir hitt á að gera frádráttinn réttlátan, býst ég við, að um það megi deila. Jafnframt skal ég lýsa yfir því, að stj. mun ekki endilega halda fast í till. frv. í þessu efni, getur vel komið til mála að gera einhverjar breyt. á þeim. - Eftir frv. er gert ráð fyrir frádrætti fyrir börn til 16 ára aldurs, en með núv. fyrirkomulagi er sá frádráttur miðaður við 14 ára aldur. Er það gert með tilliti til þess, að flestir unglingar stunda eitthvert nám, bóklegt eða verklegt, a. m. k. 2 ár eftir lok skólaskyldualdurs. Hafi barnið hinsvegar tekjur sjálft, kemur það til greina við ákvörðun skattsins, þannig að frádrátturinn lækkar sem tekjunum nemur og fellur burt, ef tekjuupphæðin nemur 500 kr. eða meira. Þá vildi ég drepa á eina breyt. enn, sem í frv. felst. Hún er sú, að frv. gerir ráð fyrir, að sami skattstigi gildi fyrir einstaklinga og félög, önnur en samvinnufélög. Með núv. fyrirkomulagi er félögum með lítið hlutafé gert lítt mögulegt að starfa, af því að þau verða að greiða margfaldan skatt á við félög með mikið hlutafé, þótt skattskyldar tekjur beggja séu jafnar. Sýnist ekki vera sanngjarnt að skattleggja hinn skattskylda hluta af tekjum smærri félaganna freklegar en hinna stærri. Þann mismun, sem mönnum kyni að sýnast rétt að gera á þessum gjaldendum, á að gera með mismunandi frádrætti við ákvörðun hins skattskylda hluta teknanna, en sjálfsagt virðist, að sami skattur greiðist jafnan af sömu skattskyldum tekjum. Þessi breyt. á skatti félaga, sem frv. ráðgerir, verkar að vísu misjafnlega, til hagræðis fyrir smærri félögin, en þyngir hinsvegar á þeim stærri, en það er hvorttveggja, að hér á landi er fátt slíkra félaga, enda breytist skattur félaganna ekki mikið. Er áreiðanlegt, að þetta er spor í rétta átt. Ég skal svo ekki þreyta menn með langri framsöguræðu. Ég geri ráð fyrir, að um þetta mál verði nokkrar umr., en ég hefði viljað óska þess, að andinn hér á þingi væri sá, að hafa ekki langar umr. um málin, heldur yrðu þau athuguð því betur í n. og atkvgr. svo látin ganga í þeim. Það er okkur og öllum vitanlegt, að þótt við ræðum málin hér mikið og ýtarlega, er sjaldgæft, að við sannfærum hver aðra. Langar umr. leiða og ekki til leiðréttinga á málunum. - Hitt er annað mál, að nokkrar umr. eru nauðsynlegar. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég drepa á eitt atriði enn. Ég hefi hugsað um það, að þegar tekjuskatturinn verður hækkaður, er hætta á því, að fyrirtæki, sem græða eitt árið, en tapa annað árið, verði fyrir óeðlilegri skattgreiðslu, þegar miðað er við fyrirtæki með jafnri afkomu. Væri ekki óeðlilegt, að fundin yrði leið til að koma í veg fyrir, að þetta misrétti yrði áberandi, og vildi ég fyrir mitt leyti stuðla að því, að fundin yrði einhver leið, sem hefði í för með sér minnkun á þessari hættu. Vildi ég taka þetta strax fram, til þess að koma í veg fyrir misskilning. En það verður miklum erfiðleikum bundið að koma þessu við í framkvæmdinni, svo að till. til úrræða í þessu efni verða að vera rækilega hugsaðar og vel frá þeim gengið. Vil ég beina því til n., sem fær þetta mál til meðferðar, að hún gefi þessu atriði gaum og athugi það vandlega. Er ég reiðubúinn til að eiga tal við n. um þetta atriði og samvinnu við hana um að gera till. um það. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vona, að sanngjarnlega verði litið á tekjuþörfina, sem fyrir hendi er, og að frv. þessu verði vel tekið. Og mér finnst, að þessar till. séu svo sanngjarnar, að ekki geti verið ástæða fyrir þá, sem hallast að öðrum leiðum í skattamálum, að kippa sér upp við þær.

Ólafur Thors Hæstv. fjmrh. gaf okkur þm. það heilræði í lok ræðu sinnar, að hafa sem minnst málskraf í frammi. Minnist ég þess, að hæstv. ráðh. kom fyrst á þing í fyrra, og var þá yngsti maður þingsins og um leið mesta málskrafsskjóða þingsins. Nú er hann orðinn ráðh. og hefir borið fram mörg og illa hugsuð frv., m. a. það, sem hér liggur nú fyrir til umr., og beinir því jafnframt til okkar þm. að þegja við því, sem hann réttir að okkur. Skal ég segja hæstv. ráðh. það, að ég hefi heyrt þetta heilræði hans, en mun ekki fara eftir því. Hæstv. fjmrh. kom inn á þá athugun í lok ræðu sinnar - sem sýnir, að honum er þó ekki alls varnað í þessum málum - að misæri ísl. atvinnulífs myndi hafa í för með sér, að skatturinn lenti of þungt á einstökum framleiðendum. Er gott að heyra það, að hæstv. ráðh. viðurkennir þannig, að við sjálfstæðismenn höfum haft rétt fyrir okkur um þetta. En það er undarlegt, að þegar hæstv. ráðh. ber fram margar og miklar breyt. á gildandi skattalöggjöf, skuli hann ekki koma með neinar till. til úrræða um þetta atriði, svo nauðsynlegt sem það er vegna allra aðstæðna hér á landi, heldur jafnvel þvert á móti, því að ef frv. hæstv. ráðh. verður óbreytt að lögum, verður það til þess að ríða niður atvinnurekstur allan í landinu. Skal ég nú færa að þessu nokkur rök. Ég hefi hreyft því oft áður hér á Alþingi, að ríkissjóður notaði meira en góðu hófi gegndi beitingu beinna skatta. Nú er það svo, að bæjar- og sveitarfélög hafa nálega þá einu leið að fara til öflunar tekna, að leggja á útsvör, þ. e. beina skatta, en þegar ríkið ætlar sér að fara í botn á vasa skattþegnanna í álagningu beinna skatta, eins og gert er með þessu frv., er mér spurn: Hvað er þá eftir skilið handa bæjar- og sveitarfélögunum? Hvaðan eiga bæjar- og sveitarfélög að taka fé í sínar þarfir, þegar tekjustofnar þeirra eru rýrðir svo ferlega og gert er með ákvæðum þessa frv.? Ef frv. verður að lögum, er ekki ofmælt, að beinu skattarnir hér á landi séu orðnir óþolandi. Geta menn sannfærzt um þetta með því að bera saman útsvarsálagningarnar hér í Rvík og ákvæði frv. Við útsvarsálagningar hér í Rvík er m. a. beitt þeirri reglu, að taka 40% bænum til handa af tekjum, sem eru fram yfir 25 þús. kr., og skv. ákvæðum frv. skal greiða 40% í skatt af tekjum, sem fram yfir eru 100 þús. kr. Hér við bætist svo eignarskatturinn. Sjá menn, að þessu er eins illa í hóf stillt og mest má verða, enda hika ég ekki við að segja það, að ef frv. verður samþ., verða beinu skattarnir hér á landi miklu hærri en í nágrannalöndum okkar, að þeim löndum ekki undanskildum, þar sem sósíalistar fara með stjórn. Skal ég færa rök að þessu, ef vefengt verðar, við síðari umr. málsins. Við þetta bætist svo, sem og var játað af hæstv. ráðh., að sami skattstigi verkar með margföldum þunga hér vegna þess, hvað útkoman er misjöfn frá ári til árs. Hefir verið sýnt fram á þetta hér í sölum Alþingis áður með óyggjandi tölum, þótt að vísu væri miðað við vægari skattaálögur en hér eru á ferðinni. Samkv. dæmi, sem þá var tekið, munaði þetta fimmfaldri skattupphæðinni hjá tveimur félögum með jöfnu stofnfé og jöfnum gróða í lok 4 ára rekstrartímabils, eftir því, hvort afkoman var jöfn eða misjöfn frá ári til árs. Félagið, sem hafði jafna afkomu, eins og venjan er erlendis, hlaut að greiða 8,9 þús. kr. í tekjuskatt, en ísl. félagið, sem tapaði eitt árið og græddi annað árið, varð að greiða 39 þús. kr. í skatt. Sýnir þetta, hve varhugavert er að beita slíkri skattaálagningu þar, sem aðstæður eru eins og hér á landi. Um einstakar breyt., sem frv. þetta gerir á gildandi skattalöggjöf, skal ég ekki fara mörgum orðum við þessa umr. Ég vil þó leiða athygli að því, að hækkun sú, sem frv. ráðgerir, er gífurleg. Skal ég nefna nokkrar tölur þessu til sönnunar: Skattskyldar Skattur eftir Skattur tekjur: gildandi lögum: samkv. frv. 2000 22 30 3000 42 70 4000 72 140 5000 112 230 6000 162 340 7000 222 460 8000 292 590 9000 372 730 10000 462 880 14000 922 1540 18000 1542 2280 20000 1912 2680 30000 3887 4980 50000 8337 10780 100000 20637 28980 200000 46637 68980 500000 124637 188980 Lengra er ekki ástæða til að telja. Eins og menn sjá, er hlutfallsleg skatthækkun langmest á tiltölulega lágum tekjum. Skatturinn byrjar að tvöfaldast við 4000 kr. skattskyldar tekjur og heldur áfram upp að 8000 kr. tekjum. Svo lækkar skatturinn hlutfallslega, þar til komið er upp í 50 þús. kr. tekjur, að hann fer aftur að hækka, en hækkunin nemur þá ekki nema liðlega 26-27%. Er það merkileg játning, sem í þessu felst af hálfu hæstv. fjmrh., því að þetta sýnir, að jafnvel honum, þessum radikala manni á sviði fjármálanna, er það ljóst, að skattálögurnar eru orðnar svo miklar, að hann telur ekki rétt að halda áfram á þessari braut, enda er það mála sannast, að álögur frv. eru svo gífurlegar, að liggur við fullkominni fíflsku. Hæstv. ráðh. sagði, að meðaltalshækkunin næmi 60%, og sýnir það þann beiska sannleika, hversu till. hans hafa í för með sér hatramlega hækkun á lágtekjumönnum. En hæstv. ráðh. nægir ekki þessi skattahækkun, svo óþolandi og óhyggileg sem hún er, því að hann fer einnig fram á það að fá að innheimta þennan gífurlega skatt með 10% álagi fyrir árið 1935. Þetta gerir það að verkum, að maður, sem hefði t. d. 4000 kr. skattskyldar tekjur, fengi 154 kr. skatt, eða 114% hækkun frágildandi lögum, maður með 5000 kr. skattskyldar tekjur fengi 253 kr. skatt, eða 125% hækkun, og maður með 6000 kr. skattskyldar tekjur 374 kr. skatt eða 128% hækkun. Hér við bætist svo ennfremur, að í frv. felst heimild til að hækka skattinn með fjárlagaákvæði um allt að 25%, eitt og eitt ár í senn. Og þá líti dæmið þannig út: Maður með 4000 kr. skattskyldar tekjur fengi 175 kr. skatt, eða 140% hækkun, maður með 5000 kr. skattskyldar tekjur fengi 297 kr. skatt, eða 170% hækkun, og maður með 6000 kr. skattskyldar tekjur 425 kr. skatt, eða 170% hækkun. - Hygg ég, að ef hæstv. fjmrh. áttaði sig á þessu, færu að renna á hann tvær grímur um það, hvort hér væri ekki gengið feti lengra en hyggindi og skynsemi geti mælt með. Það er að vísu svo, að persónufrádrátturinn er hækkaður nokkuð með ákvæðum frv., svo að hann verður nú fyrir einstakling í Rvík 800 kr., en 600 kr. annarsstaðar á landinu, í stað 500 kr. jafnt hvar sem var á landinu eftir gildandi lögum, og fyrir hjón 1500 kr. í Rvík, en 1200 kr. annarsstaðar á landinu í stað 1000 kr. áður. Dregur þetta nokkuð úr þeirri hækkun, sem fljótt á litið felst í frv., en raskar þó engan veginn heildarniðurstöðunum. Veigamesta breyt. frv. er viðvíkjandi hlutafélögunum. Samkv. gildandi lögum eru þau sér um skattstiga, en eftir frv. á sami skattstigi að gilda um þau og fyrir einstaklinga. Kemur hér fram mikill stefnumunur. Eftir gamla fyrirkomulaginu reiknast skattur hlutfallslega eftir hlutfallinu milli eigin fjár og skattskyldra tekna, en nú á aðeins að miða skattinn við upphæð hinna skattskyldu tekna. Frv. gerir þannig ráð fyrir, að hlutafélögin komi fram sem sérstakur aðili um skattálagninguna, séu frumeiningin, sem miðað er við, en ekki eigendurnir. Veit ég ekki, hvort hæstv. ráðh. hefir gert sér þetta ljóst, en það kemur hvergi fram í grg. frv. Af þessu leiðir hinsvegar, að fjáreigendunum er gert mishátt undir höfði, eftir því, hvort þeir eiga í hlutafélagi, sem hefir mikið hlutafé, eða félagi með litlu hlutafé. Skulum við taka dæmi af 3 hlutafélögum, sem hafa öll jafnar skattskyldar tekjur, kr. 15000, og ættu því eftir frv. að greiða 1720 kr. skatt hvert. Gerum nú ráð fyrir, að eitt félagið hafi 50 þús. kr. hlutafé, annað félagið 100 þús. kr. hlutafé og það þriðja 500 þús. kr. hlutafé. - Allir sjá, að ekki er rétt, að hlutafélag með 50 þús. kr. hlutafé og 15000 kr. skattskyldar tekjur, sem greiðir 30% í arð, greiði ekki hærri skatt en hlutafélag með 500 þús. kr. hlutafé og sömu skattskyldu tekjum, sem hinsvegar greiðir hluthöfum aðeins 3% í arð. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh. um það, hvað vakað hefir fyrir honum í því, að gera svo mikinn mun á skattþunga hlutafélaga eftir því, hvort þau hafa mikið eða lítið hlutafé. Það mætti segja, að það væri ástæða til þess að gera þennan mun, ef menn væru ásáttir um, að það bæri að sporna við því, að stór hlutafélög mynduðust hér á landi. Ég hefi verið að velta því fyrir mér, hvort þetta muni hafa vakað fyrir hæstv. ráðh., en ekki getað séð, að hann geti haft nein skynsamleg, rök, sem mæli með því. Hlutafélög eru meðal fátækra þjóða einasta ráðið til þess að hrinda fram stórum og fjárfrekum fyrirtækjum. Því meiri ástæða er til að veita stórum hlutafélögum byr, sem þjóðfélagið er fátækara. Ég get því ekki séð, að hér á landi sé ástæða til þess að sporna við myndun stórra hlutafélaga, og sérstaklega vil ég benda hv. þingd. á að athuga það, að við sjávarútveginn eru botnvörpungarnir langbeztu framleiðslutækin, og þeir verða ekki reknir af öðrum en hlutafélögum. Þetta er rétt þrátt fyrir það, þó að botnvörpungarnir geti ekki skilað eigendum sínum arði á borð við það, sem smærri útgerðin getur, og stafar það af því, að til botnvörpuútgerðarinnar eru gerðar miklu hærri kröfur. bæði um vinnulaun og skattgreiðslur til hins opinbera, heldur en til minni útgerðarfyrirtækja. Út frá þessum staðreyndum virðist augljóst, að hlynna beri að því, að stærri hlutafélög geti notið sín, og a. m. k. sé ekki rétt að setja þau ákvæði í lög, sem vinna að því að rífa niður þá viðleitni stærri hlutafélaga að halda út togurunum, sem þau ein eru fær um að gera. En þetta er einmitt gert í frv. Þar er ákveðinn þyngri skattur á stærri félögin en hin minni. Ég vil auk þessa vekja athygli hæstv. ráðh. og hv.þd. á því, að þessi ákvæði bitna miklu sárar á þeim hlutafélögum, sem vinna að framleiðslu, heldur en þeim, sem stunda verzlun, af því að verzlanirnar eru ekki eins fjárfrek fyrirtæki og botnvörpuútgerðin og vil biðja hæstv. fjármrh. að athuga það alveg sérstaklega. Ég skal taka það fram, að auk ýmissa minni háttar atriða í frv., sem eru vafasöm, eru önnur, sem alls ekki má lögfesta, en ég sé ekki ástæðu til að fara inn á einstök atriði frv. við þessa umr. Fulltrúar sjálfstæðismanna í n. þeirri, sem frv. fer væntanlega til, munu beina athygli n. að þessum atriðum.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Út af aths. hv.þm. G.-K. þykir mér rétt að segja nokkur orð. Eitt er það, sem hann hefir mjög á móti frv., en það er, að hann telur, að með því sé gengið mjög á tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga. Ég vil þá byrja með því að minna á það, að allir tollar og skattar til hins opinbera eru teknir af þeim eina tekjustofni, sem til er, og það eru tekjur manna. Hinsvegar er um ýmsar mismunandi aðferðir að ræða með að taka af þessum stofni. Ef tekið er með tollum, þá er það tekið af þeim hluta teknanna, sem fer til þess að borga vörur, ef tekið er í sköttum, þá er eins tekið af sama sjóðnum, en skatturinn ekki miðaður við vörukaup, heldur við það, sem einstaklingurinn ber úr býtum. Þess vegna er í raun og veru rangt að segja, að gengið sé á tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga með þessu frv. Ef farið hefði verið fram á að innheimta eftir frv. meiri tekjur í heild handa ríkissjóði, þá væri þetta rétt, en nú er því ekki til að dreifa. En það er annað, sem ég veit, að vakir fyrir hv.þm., þó að hann segði það ekki beint. Honum þykir skatturinn of mikið miðaður við tekjur manna og eignir. Hann var að minnast á útsvarsstigann í Rvík og sýna fram á, að háar upphæðir væru lagðar á tekjur og eignir með sköttum og útsvörum til ríkis og bæjar. Ég vil í því sambandi benda honum á, að ekki er rétt sú aðferð, er hann notar til þess að reikna út. hve mörg % tekjuskatturinn og útsvarið er af hreinum tekjum hjá hverjum einstaklingi. Útsvar og tekjuskattur eru lögð þannig á, að fyrst er dregið frá hreinum tekjum útsvar og skattur frá árinu áður, og síðan eru útsvar og tekjuskattur reiknaður af því, sem þá verður eftir af tekjunum. Ef hv.þm. G.-K. hefir t. d. 30 þús. kr. hreinar tekjur, þá segir hann, að tekjuskatturinn af þeim sé 5 þús. kr., en þetta er ekki rétt, því að fyrst þarf að draga frá þessum 30 þús. kr. bæði tekju- og eignarskatt og útsvar eins og það var næsta ár á undan. Síðan er skatturinn lagður á það, sem þá verður eftir. Hv. þm. G.-K. gleymir að draga frá skattana og útsvarið. Með því fær hann það út, að skatturinn geti orðið 100% af tekjunum og jafnvel meira. Þetta gæti verið rétt, ef ekki væri dregið frá tekjunum skattar og útsvar frá árinu áður, eins og ég hefi nú sýnt fram á, að skal gera. Ef þessi útreikningur hv.þm. G.-K. væri réttur hjá hv.þm., þá þýddi það, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði á síðasta þingi samþ. tekju- og eignarskattsauka svo háan, að einstakir gjaldendur hefðu orðið að greiða meira en 100% af sínum tekjum. En þetta hafa þeir ekki gert. Þetta er mjög auðvelt að sanna. Ég hefi ekki tölur við hendina til að sanna þetta, en mun gera það við 2. umr. málsins, ef ástæða verður til. Hv. þm. G.-K. talaði um gífurlega skattaviðbót, sem leiða mundi af þessu frv. Ég get nú ekki séð, að 450-500 þús. kr. sé neitt gífurleg skattaviðbót. Það má til samanburðar minnast þess, að bæjarstj. Rvíkur hefir á einu ári hækkað útsvör í bænum um eins háa upphæð og þessari hækkun nemur, en hún er þó fyrir allt landið. Þá vil ég drepa á þær upplýsingar, sem hv.þm. G.-K. var að geta um skatthækkanir frv. á einstökum tekjum. Hann sagði, að með þessu frv. væri farið fram á að hækka tekju- og eignarskatt á lágum tekjum. Ég vil í þessu sambandi benda á það, sem hann raunar leiðrétti sjálfur, að samanburður hv.þm. getur ekki staðizt, þar sem hann miðar við skattskyldar tekjur. En nú er persónufrádrátturinn hærri í frv. stj. en í gildandi l. um þetta efni, og eiga tekjulágir skattgreiðendur því að greiða töluvert minna eftir frv. en l.Hv. þm. sagði, að þetta verkaði lítið, en þó er það svo, að ef reiknað er á réttan hátt, er útkoman sú, að skatturinn lækkar eftir frv., miðað við l. frá 1921 og 40% viðbótarskattinn, á þeim mönnum, sem lágt eru launaðir, og hækkun skattsins kemur fyrst fram, er tekjur eru orðnar í kringum kr. 7000 hjá mönnum með meðalfjölskyldu. Það er því síður en svo, að frv. fari fram á hækkun á skattgreiðslum þeirra manna, sem ætla má, að erfiðasta eigi aðstöðu. Ég vil minnast á, að hv.þm. tók fram, réttilega, að prósentuhækkunin er lægri þegar kemur að vissu marki hárra tekna. Er þetta gert með tilliti til þess, að sveitar- og bæjarfélög, t. d. í Rvík, hækka nokkuð ört, svo að ekki þótti rétt að hafa prósentuhækkunina meiri en gert er í frv. Ég vil þó taka fram, að inn í þetta hefir slæðzt villa, á þann hátt, að stighækkunin er lægri en hún upphaflega átti að vera, og mun ég athuga um það við n., sem mál þetta fær væntanlega til meðferðar. Þá vil ég fara fáum orðum um það, sem fram kom hjá hv.þm. um breyttan skatt hlutafélaga. Breyt. er byggð á því, að við skattaálagningu yfirleitt er ekki tekið tillit til þess, hve mikið fé hefir þurft að hafa undir höndum til öflunar teknanna. Ég vil benda á það, að hjá einstaklingum er enginn munur gerður í þessu efni í skattal., hvort einstaklingar hafa haft 100 þús., 200 eða 300 þús. kr. til öflunar teknanna. Því finnst mér hið sama eiga að gilda um félög, að ekki sé látið skipta máli frekar en um einstaklinga, hve mikið fé var nauðsynlegt til öflunar teknanna, sem skattskyldar eru. Mér finnst eðlilegt, að hlutafélög, sem reka starfsemi sína sjálfstætt, séu gagnvart skattalöggjöfinni sem einstaklingar út af fyrir sig. Og þá er ekki ástæða til, að gert sé upp á milli félaga í þessu tilliti frekar en einstaklinga. En ég vil benda hv.þm. G.-K. á það, að það gætir misskilnings hjá honum, þegar hann talar um háan skatt af stórum hlutafélögum, en lægri aftur af félögum með minna hlutafé. Hv. þm. gerir ekki mikið úr því, að hlutaféð, sem safnast saman, er ekki skattlagt, heldur talið til skuldar hjá félaginu. Og hjá hlutafélögum er viss prósenta dregin frá af innborguðu hlutafé. Ber því að skattleggja hreina eign félagsins, og með því að skattleggja þann hluta ágóðans, sem fer fram úr 4% af hlutafé samkv. frv., þá er fél. gert jafnt undir höfði og einstaklingum og aðstaðan til starfsemi stórra hlutafélaga fyllilega fyrir hendi. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um frv. að sinni. Geri ég ráð fyrir, að frekari útreikningar og gagnrýni komi fram við 2. umr., og verður þá tækfæri til nánari umræðna.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég vil ekki lengja umr. um frv. á þessu stigi málsins, en út af því, sem hæstv. fjmrh. var að andmæla hv.þm. G.-K., er hélt því fram, að með svo gífurlegri hækkun tekju- og eignarskattsins væri gengið á hlut sveitar- og bæjarfélaga, þá vil ég benda á, að mér virðist staðhæfing hæstv. ráðh. koma undarlega fyrir sjónir, og í bága við hans störf sem skattstjóra í Rvík og form. niðurjöfnunarn. Því að í starfi sínu þar hefir hann viðurkennt svo áþreifanlega sem verða má, að þessi skattstofn sveitar- og bæjarfélaga væri orðinn svo píndur, að varla væri gerlegt að leggja meira þar á en niðurjöfnunarn. gerði. Hefir skattstjórinn fyrrv. látið það berast frá sér, að bæjarstj. Rvíkur gerði orðið það miklar kröfur um skattaálögur, að þeim væri naumast unnt að sinna. Þetta hefir verið allmjög básúnað út um land, jafnvel í útvarpinu, og því kemur undarlega fyrir sjónir, að þessi fyrrv. form. niðurjöfnunarn. skuli nú telja skaðlausar enn meiri álögur. Þetta kynni nú auðvitað að hafa verið póltískt gaspur til að vinna fylgi annarsstaðar á landinu, en framkvæmdir niðurjöfnunarn. sýna og sanna, að álögurnar eru orðnar fullerfiðar, þótt ekki sé á bætt. Á síðustu árum hefir m. a. s. orðið að taka til nýrra skattstofna, eins og t. d. að leggja á viðskiptaveltu manna. Nægilegs fjár virðist n. ekki hafa treyst sér að afla með útsvörum á tekjur. Eignarútsvör hafa verið á lögð. Ef þetta er ekki sönnun fyrir því, að skattstofnarnir eru þegar nýttir til fulls, þá veit ég ekki, hverjar sannanir hæstv. fjmrh. tekur gildar. Ég vil beina því til allra þeirra hv.þm., sem eru fulltrúar sveitakjördæma, að sveitarfélögin hafa árum saman klifað á því, að meiri skattstofna þyrfti til að risa undir útgjöldunum, að hér er af stj. hálfu þrengt enn meira að málefnum sveitanna í því að afla nauðsynlegs fjár. Þetta er þeim mun afhugaverðara sem bæjar- og sveitarfél. þurfa margfalt meira fé nú en á venjulegum tímum, vegna örðugleika atvinnuveganna og þeirrar hjálpar, sem sveitarfél. verða að veita almenningi. Ég er sannfærður um, að ef slík hækkun verður lögleidd sem hér er farið fram á á tekju- og eignarskatti, þá standa fullkomin vandræði fyrir dyrum hjá bæjar- og sveitarfélögum, og ég skora á hv.þm. að verða á verði um, að hér sé ekki of nærri gengið.

Ólafur Thors Ég hefi þegar sett fram þær aths., sem mér þykir ástæða til að minnast á við þessa umr. málsins, og rök hæstv. fjmrh. gefa í raun og veru ekki tilefni til andsvara frá minni hálfu nema að litlu leyti. Það er enginn nýr sannleikur, að tekjur ríkissjóðs verði að fást af tekjum einstaklinga þjóðfélagsins. Það eru vísindi, sem allir hv.þm. áreiðanlega þekkja, og nauðsynjalaust fyrir hæstv. ráðh. að vera með slíkan barnalærdóm á þessum stað. Hv. 3. þm. Reykv. hefir svarað því atriði í ræðu hæstv. ráðh., sem einna mestu máli skiptir, og sýnt fram á, að svar hæstv. ráðh. við fyrirspurn minni í sambandi við rýrnun tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga var fánýtt. Það liggur í raun og veru vel fyrir, að hæstv. fjmrh. skuli einmitt hafa verið formaður niðurjöfnunarn. Rvíkur, og með framkomu sinni í þeirri n. staðfest það, sem ég gat um, að það er þegar búið að ganga svo langt í álagningu beinna skatta, að ekki er skynsamlegt að ganga lengra. Frv. hæstv. ráðh. er þannig, eins og hv. 3. þm. Reykv. sýndi fram á, í beinni mótsögn við yfirlýstan vilja hans sem formanns niðurjöfnunarn. Rvíkur. Ég vil því að gefnu tilefni endurtaka þá fyrirspurn til hæstv. fjmrh., hvaða aukna tekjustofna hann ætlar bæjar- og sveitarstjórnum, eftir að hann hefir með þessu frv. gengið lengra á fyrri tekjustofna þeirra heldur en honum sjálfum þótti fært að gera, þegar hann var formaður niðurjöfnunarnefndar. Hitt er fyrirlestur, sem hæstv. ráðh. þarf ekki að flytja fyrir mér né öðrum þm., að útsvar og tekjuskattur sé ekki tvísköttun. Það er mál, sem okkur er öllum kunnugt af margvíslegu tilefni, sem orðið hefir til að skýra það á undanfarandi þingum. Það er ekki rétt hjá hæstv. fjmrh., að hækkun persónufrádráttarins hafi eins mikil áhrif og hann vill láta skína í. Ég reiknaði út áhrif persónufrádráttarins hjá nokkrum gjaldendum á meðan hæstv. ráðh. flutti ræðu sína, og eru þau þessi: Skattur af 3000 kr. skattskyldum tekjum er eftir gömlu lögunum 42 kr., en eftir frv. 70 kr. Sé nú tekið tillit til ívilnunar þeirrar, sem felst í hækkun persónufrádráttarins, verður skatturinn, sem var 42 kr., á einstaklingi í Rvík 58 kr., en á einstaklingi í sveit 66 kr., á hjónum í Rvík 50 kr., og á hjónum í sveit 58 kr. Sé miðað við 4000 kr. skattskyldar tekjur er skatturinn eftir lögunum 72 kr., eftir frv. 140 kr., með ívilnun persónufrádráttarins á einstaklingi í Rvík 119 kr., á einstaklingi í sveit 133 kr., á hjónum í Rvík 105 kr., á hjónum í sveit 119 kr. Sé miðað við 5000 kr. skattskyldar tekjur var skatturinn 112 kr., verður, samkv. frv. 230 kr., með ívilnun persónufrádráttarins á einstaklingi í Rvík 203, á einstaklingi í sveit 221 kr., á hjónum í Rvík 182 kr. og á hjónum í sveit 203 kr. Sé miðað við 9000 kr. skattskyldar tekjur var skatturinn 372 kr., verður samkv. frv. 730 kr., en með ívilnun persónufrádráttarins á einstaklingi í Rvík 688 kr., á einstaklingi í sveit 716 kr., á hjónum í Rvík 660, á hjónum í sveit 668. Með þessu vildi ég sýnt hafa, að þó tekið sé tillit til þeirra áhrifa, sem hækkun persónufrádráttarins hefir á raunverulega niðurstöðu þeirra breyt., sem í frv. felast, þá er skatthækkunin á lágum tekjum engu að síður gífurleg. Út af aths. minni um breyt. á fyrirmælum l. um skattgreiðslur hlutafélaga sagði hæstv. ráðh., að það væri ekki tekið tillit til þess, hvað mikið fé einstaklingarnir hefðu undir höndum til þess að afla ákveðinna tekna. Af þessu leiddi í huga hans, að ekki væri ástæða til þess að gera það heldur þegar hlutafélög ættu í hlut. Þetta er misskilningur, eins og ég tel mig hafa skýrt í minni fyrri ræðu. Og hæstv. ráðh. á eftir að gera grein fyrir, á hvaða viti eða hugsun það er byggt, að fjáreigandi, sem leggur fé sitt í hlutafélag, sem hefir hátt hlutafé, er látinn sæta annari og verri meðferð heldur en ef hann leggur sama fé í hlutafélag, sem hefir lítið hlutafé. Ég hefi ekki getað komið auga á neina skynsamlega ástæðu fyrir þessu, en ég hefi sýnt fram á, að það er ekki aðeins óréttlátt og ósanngjarnt, heldur getur það jafnvel verið hættulegt, með þeirri sérstöku aðstöðu til atvinnurekstrar, sem hér er. Í þessu sambandi skiptir það engu máli, að hlutaféð í hlutafélögunum er ekki skattlagt sem eign, heldur talið sem skuld við hluthafana, vegna þess að hluthafarnir eru svo aftur skattlagðir fyrir eign sína í félaginu. Hitt skiptir ekki heldur máli, að ákveðið er í þessu frv. eins og öðrum lögum um þetta efni, að heimilt sé að draga 4% af hlutafénu frá ágóðanum, áður en skattskyldar tekjur eru reiknaðar út. Það er gert til þess að draga úr þeirri tvísköttun, sem er nú á tekjum hlutafélaga, annarsvegar á félögunum sjálfum og hinsvegar á hlutafjáreigendunum, eftir að arði hefir verið úthlutað. Þetta hefir engin áhrif á þá jafnvægisröskun, sem ég er að sýna fram á, að verði milli stærri og minni hlutafélaga, eða þann mismun á meðferð ríkissjóðs á þeim mönnum, sem leggja fé sitt í stór hlutafélög, og hinum, sem leggja fé sitt í lítil hlutafélög. Mér virðist af ummælum hæstv. ráðh., að hann hafi ekki við samningu frv. gert sér grein fyrir þessari hlið málsins, og geri ég mér því vonir um, að eftir að þessi aths. er fram komin, geti hann fallizt á að gera þær breyt., sem við athugun kunna að teljast nauðsynlegar til þess að réttlæti náist í þessu efni. Hitt veit ég, að gæti verið nauðsynlegt, að setja strangari ákvæði heldur en nú eru í lögum um það, hvaða kringumstæður þurfi að vera fyrir hendi hjá hlutafélögum til þess að þau verði aðnjótandi þeirra hlunninda eða þess réttlætis, sem felst í ákvæðum gildandi laga um sérstakan skattstiga fyrir hlutafélög; ákvæði til að tryggja, að það hlutafé, sem skattálagningin er miðuð við, sé fyrir hendi. En um það ætti að vera hægt að setja þær reglur, sem að haldi kæmu.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Það sýnist mega vera áhyggjuefni öllum þeim, sem með bæjar- og sveitarmálefni fara í landinu, að fram er komið frv. á Alþingi, sem gengur svo mjög á þann eina tekjustofn, sem þessir aðilar hafa, eins og það frv., sem hér liggur nú fyrir. Hæstv. fjmrh. sagði að vísu, að það væri rangt að segja, að með þessu frv. væri sérstaklega gengið á tekjustofn bæjar- og sveitarsjóða, því að það væri augljóst mál, að hvergi væri tekjur að hafa handa ríkissjóði annarsstaðar en af tekjum landsmanna yfirleitt, og því gilti nokkuð einu, að því er mér skildist, hvar væri borið niður. Þetta er ekki rétt, enda kom það í ljós síðar í ræðu hæstv. fjmrh., að hann veit sjálfur og viðurkennir, að svo er ekki. Hann sagði, að stighækkun skattstigans í þessu frv. á hærri tekjum væri ekki eins mikil og verið hefði, og væri það með sérstöku tilliti til þess, að bæjar- og sveitarfélög, sérstaklega Rvíkurbær, legðu útsvör á eftir mjög stighækkandi skala. Það væri óþarfi fyrir hæstv. ráðh. að taka tillit til þessa, ef ekki væri svo, að með hækkun tekjuskatts gengi ríkissjóður á tekjustofna bæjar og sveitarfélaga. Hitt játa ég vitanlega með hæstv. ráðh., að hvernig sem skattar eru á lagðir, eru þeir teknir af tekjum skattþegnanna. Af öðru er ekki hægt að gjalda heldur en framleiðslu hvers árs, nema um lánsfé frá öðrum þjóðum sé að ræða. Þetta má því vera mikið áhyggjuefni þeim, sem fara með málefni sveita og bæja, ekki sízt þeim, sem fara með málefni Rvíkur, þar sem 7/10 af öllum beinum sköttum til ríkissjóðs koma frá Rvíkingum. Og þó má e. t. v. segja, að það geti verið annarsstaðar ennþá meira áhyggjuefni, því svo mun ástatt í ýmsum sveitar- og bæjarfél., að þau þurfa ennþá dýpra í vasa gjaldenda sinna heldur en Rvíkurbær. Mér finnst því alls ekki viðunandi, að Alþ. geri þá breyt. á skattalöggjöfinni, sem hér er farið fram á, að því órannsökuðu, hvað miklir beinir skattar hvíla alls á skattþegnum þessa lands, sérstaklega í kaupstöðunum. Við rannsókn mundi að mínu áliti koma í ljós, að þeir væru þegar orðnir óhæfilega háir. Ég vil skora fastlega á hv.fjhn., sem fær vafalaust þetta mál til athugunar, að gefa hv.þd. yfirlit yfir það, þegar hún skilar áliti sínu, hvernig skattgreiðslum manna í kaupstöðum landsins yrði háttað, að þessu frv. samþykktu, þegar bæði er tekið tillit til tekju- og eignarskatts og útsvara. Ég er viss um, að þá myndi mörgum hv.þdm. blöskra og verða sammála þeim mönnum, sem haldið hafa fram, að ekki sé þess að vænta, að auknar tekjur fáist óendanlega af þessum gjaldstofni. Mér þykir það líka ískyggilegt við þetta frv., að þótt með því eigi að lögfesta hækkun á tekju- og eignarskatti til frambúðar, þá er um leið opnuð leið til breyt. á hverju þingi, þar sem ætlazt er til, að um leið og frv. er samþ. sé stj. heimilað að bæta 10% við skattinn á árinu 1935. Það verður þá alveg eins hægt að hækka skattinn um 20% á næsta þingi o. s. frv. o. s. frv., allt eftir því, hvað þingmeirihlutanum dettur í hug í hvert skipti. Þetta skapar óþolandi og óviðunandi óvissu, skattþegnar verða að vita frá ári til árs, hvað þeir mega búast við að þurfa að greiða. Með svo stórfelldri skatthækkun sem frv. sjálft gerir ráð fyrir, ætti að vera útilokað, að þessu þurfi að haga eftir ákvörðun þingmeirihlutans í hvert skipti. Ég vænti þess svo, að hv.n. verði við þeirri ósk minni, að láta d. í té upplýsingar um skattgreiðslur manna í heild í kaupstöðum landsins, þegar hún skilar áliti sínu.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Síðustu ár síldareinkasölunnar var farið að selja allmikið af léttverkaðri saltsíld til Póllands og Þýzkalands. Þessi sala hefir áfram síðan, en verð og sölukjör mjög misjöfn. Síðastl. ár var selt allmikið af síld til þessara landa. En verðið var lágt og allmikill hluti síldarinnar var seldur í umboðssölu gegn lítilli útborgun. Þegar stjórnarskiptin urðu í sumar, var síldarsala þegar byrjuð, og höfðu þá ýmsir boðið síld til þessara landa með svo lágu verði, að vonlaust þótti, að svaraði framleiðslukostnaði, og aðrir höfðu boðið síldina í umboðssölu. Síldarframleiðendur höfðu reynt að mynda samtök með sér til að hindra þetta, en þó ekki tekizt að koma heildarskipulagi á þessi mál. Þeir sem réðu yfir um 2/3 af útflutningi léttverkaðrar síldar, mynduðu með sér Sölusamlag íslenzkra matjessíldarframleiðenda og komu til stj. með tilmæli um, að hún hefði afskipti af málinu. Nú hafa orðið ýms umskipti í þessum tveim markaðslöndum. Þannig hefir verið lagður tollur á síldina í Póllandi, og um þýzka markaðinn er allt í óvissu. Stj. taldi því fulla þörf á að taka í taumana um framboð léttverkaðrar síldar, og gaf út 31. júlí í sumar bráðabirgðalög um þetta efni. Áttu lögin að girða fyrir það tvennt, að útflutningurinn kæmi misjafnt niður og að síldin væri boðin fram með óeðlilegum hætti og verðið þannig fellt. Í sambandi við þessi lög var síðan gefin út ýtarleg reglugerð 8. ágúst í sumar. Nokkru eftir að bráðabirgðalögin og reglugerðin höfðu verið sett fóru menn að reyna að fara í kringum lögin með því að salta síldina nokkuð yfir 22 kg. í tunnu og hella síðan á hana daufum pækli. Fyrir þetta var girt með viðauka við bráðabirgðalögin 16. ágúst í sumar. Eftir þeirri reynslu, sem fengizt hefir í sumar, má vænta þess, að hækka mætti síldarverðið með því að láta slík lög einnig ná til venjulegrar saltsíldar. Árangur af afskiptum stj. í sumar varð að öllum vonum. Síldin var seld til Póllands, Þýzkalands og Ameríku, yfirleitt fyrir sæmilegt verð.