Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Karvel Pálmason) : Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem var hér nokkuð mikið til umr. fyrir nokkru. Þar sem ég tel að hér sé mál með þeim hætti, að það væri mjög eðlilegt að hæstv. samgrh. gæti verið við umr. um það, þá vildi ég mjög gjarnan óska eftir því við hæstv. forseta að hann frestaði málinu þangað til hæstv. samgrh. gæti verið við umr., því að mér sýnist hann ekki vera viðstaddur.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. 3. þm. Austurl. till. til þál. um staðarval til stóriðju á Norðurlandi og Austurlandi. Eins og till. þessi ber með sér fjallar hún einungis um athugun á því, hvar í þessum tveimur landshlutum væri heppilegast að setja niður stóriðju ef að því ráði yrði horfið að reisa fleiri stóriðjufyrirtæki hér á landi en þau sem þegar hafa verið ákveðin. Ástæðan til þess, að við flytjum þessa till., er kannske fyrst og fremst sú, að nú að undanförnu hafa heyrst um það raddir að fleiri stóriðjufyrirtæki ætti að byggja suðvestanlands eða þá sunnanlands. Hafa verið tilnefndir ýmsir staðir og forustumenn í byggðarlögum óskað eftir því, að til þeirra yrði litið ef að ráði yrði að setja á stofn fleiri stóriðjufyrirtæki á Íslandi. Við teljum það fráleita stefnu að hrúga öllum stórfyrirtækjum niður á Suðvesturlandi. Og ég get sagt það sem mína persónulegu skoðun, að ég mundi verða eindregið andvígur því að ákvörðun yrði tekin um byggingu fleiri stóriðjuvera á Suðvesturlandi án þess að litið yrði til þeirra landshluta sem hér er um fjallað, Norðurlandsins og Austurlandsins, því að vissulega væri það einn vísasti vegurinn til byggðaröskunar að reisa fleiri slík fyrirtæki hér um slóðir. Hitt kynni að koma til álita, að líta til Skaftafellssýslna ef þar væri ástæða talin til og hægt að byggja höfn með viðráðanlegum kostnaði, því að vissulega væri höfn við Dyrhólaey mjög merkilegt og gott fyrirtæki. En sem sagt, hér er ekki verið að biðja um neina ákvörðun um frekari stóriðju, heldur einungis að athugaðir verði þeir staðir sem best kynnu að henta, ef að ráði yrði að fara í fleiri stóriðjufyrirtæki. Fyrir áratug eða rúmlega svo, þegar umr. voru hvað heitastar um stóriðju, var ég einn í hópi þeirra, sem vildu stóriðju, og barðist fyrir því eins og ég gat að við legðum inn á þessa braut. Ég býst ekki við að neinum hv. alþm. sé um það ókunnugt, þar sem því var þá haldið fram að ég hefði í sjónvarpsþætti óskað eftir því, að svo sem eins og 20 álbræðslur yrðu byggðar á Íslandi eða að við hefðum með að gera nokkurn veginn heimsframleiðsluna á þeim merka málmi. Þetta voru auðvitað hrein ósannindi, því að ég minntist aðeins á að álbræðslan í Straumsvík tæki ekki nema sem svaraði einum tuttugasta af virkjanlegu afli - vel virkjanlegu afli. En síðan var það nokkrum vikum eða mánuðum seinna, eftir að búið var að eyðileggja útvarpssendinguna eða sjónvarpsspóluna, að þá var það rifjað upp, að ég hefði eitthvað verið að tala um 1/20, og sagt, að ég hefði óskað eftir 20 álbræðslum. Ég gerði iðnrh. þeim, sem síðastur var á undan núv. ráðh., það tilboð í hans ráðherratíð, að við sameinuðumst um að strika þetta núll aftan af tölunni og hefðum álverin tvö, og yrði þá annað, hið síðara, annaðhvort norðanlands eða austan. Og þá hefur einkum verið rætt um tvo staði, þ. e. Eyjafjörð og Húsavík. Talsvert mikil andstaða er gegn byggingu álbræðslu eða álverksmiðju í Eyjafirði og alveg ástæðulaust að neyða nokkurt byggðarlag til að taka við slíku fyrirtæki ef fólkið heima fyrir vill það ekki. Þá á auðvitað ekki að ráðast í framkvæmdina. Það yrði sjálfsagt kannað nánar hver vilji manna er í raun og veru þar. Eins er sjálfsagt að huga að Húsavík. En það eru margir fleiri staðir, sem til greina koma, og engin ástæða til annars en að gera a. m. k. lauslega athugun á hvað hafnarmannvirki og slíkt mundi kosta á hverjum stað fyrir sig, þannig að menn renndu ekki alveg blint í sjóinn. Ég held að menn hljóti líka að vera sammála um það, að ekki verði ráðist í fleiri stórvirkjanir en þær, sem þegar hefur verið tekin ákvörðun um, á jarðeldasvæði eða jarðvirknisvæði. Þess vegna hlýtur Blanda að verða næsta stórvirkjunin. Nú á þessu ári verða miklar rannsóknir við Blöndu, og ég vænti þess að ákvörðun um Blönduvirkjun verði tekin nú á þessu þingi og framkvæmdum við hana hraðað eins og frekast má verða. Auðvitað væri það heppilegra við Blönduvirkjun fjárhagslega að eitthvert stóriðjufyrirtæki risi norðanlands samhliða, en þó er það ekki skilyrði, vegna þess að byggðalínuna má eins nota til að flytja orku suður um stundarsakir eins og að flytja hana norður, þ. e. a. s. þegar Blanda kæmist í gagnið, þá gæti hún séð málmblendiverksmiðjunni fyrir rafmagni að hluta til a. m. k. En hvað sem öllu öðru líður, þá kemur það ekki til greina að mínu mati að gera hvort tveggja í senn, að byggja enn eina stórvirkjun hér sunnanlands og jafnframt nýtt iðjuver. Ég held raunar líka að það sé e. t. v. ekki sama ástæða til að berjast fyrir stóriðju nú eins og fyrir einum áratug eða svo. Kemur þar auðvitað fyrst og fremst til, að við höfum náð fullum yfirráðum yfir okkar landhelgi miklu fyrr, hygg ég, en nokkur þorði að gera sér vonir um þá og þess vegna mun sjávarfengur verða meiri en þá var áætlað. En samt sem áður teldi ég það síður en svo óæskilegt að eitt eða tvö stóriðjuver risu á næsta áratug, skulum við segja, og þá, eins og ég hef margtekið fram, nyrðra eða austanlands, og ef þau yrðu tvö, þá yrði sitt í hvorum landshlutanum. Ég vona að þessi till. þurfi ekki að valda neinum deilum. Ég held að menn ættu að geta sameinast um að þessi skoðun fari fram alveg óháð því hver framvindan yrði. Þetta á ekki að þurfa að vera kostnaðarsamt, heldur aðeins að menn hafi augun opin og að heilbrigðar umræður um þetta mál geti farið fram algjörlega öfgalaust. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Mér þykir þessi till., sem hér liggur fyrir, nokkuð einkennileg. Hún fjallar um það að ríkisstj. láti gera athugun á heppilegu staðarvali á Norðurlandi og Austurlandi fyrir stóriðju. Að því leyti til gerir till. ráð fyrir að eitthvað slíkt liggi beinlínis fyrir. Hér er verið að taka eins og fyrstu ákvörðun um það, að í slíka stóriðju skuli ráðast. Mér er ekki kunnugt um það t. d. varðandi Austurland, að þaðan hafi komið samþykktir frá nokkrum opinberum aðilum um að þeir óski eftir því að komið verði upp stóriðjufyrirtæki í þeim fjórðungi. Mér finnst það heldur einkennilegt að gerð sé hér samþykkt á Alþ. um að fara að athuga um staðarval fyrir eitthvað slíkt, sem t. d. heimamenn hafa ekki á neinn hátt hugsað sér að efnt yrði til. Þá virðist einnig í þessari till. vera algjörlega hnýtt saman stóriðjuframkvæmdum og stórvirkjunum og varla sé um annað að ræða. Varðandi Austurland liggja hins vegar fyrir margar samþykktir frá fjöldamörgum opinberum aðilum og þeim samtökum þar um slóðir, sem tala fyrir fjórðunginn sem heild, þar sem lögð er á það mikil áhersla að það verði virkjað í fjórðungnum meira en þegar hefur verið gert til þess að leysa þau aðkallandi raforkuvandamál sem fyrir liggja. Alþ. hefur meira að segja gengið það langt, að það hefur gefið vissar heimildir til nýrra virkjunarframkvæmda á Austurlandi, en enn hefur ekki orðið þar neitt úr framkvæmdum, þó að þar sé tilfinnanlegur raforkuskortur sem jafnvel ógni að verulegu leyti mjög þýðingarmikilli fiskvinnslu, eins og komið hefur fram á þessum vetri. Ég vil því segja í tilefni af þessari till., að ég hygg að það sé almennt þannig meðal Austfirðinga að þeim finnist vera ástæða til þess að reyna að leysa þetta aðkallandi vandamál, sem snýr að almennri raforkuþörf í fjórðungnum, á þann heppilegasta hátt sem mögulegt er að gera, áður en farið er að tala um stóriðjuframkvæmdir og gera einhverjar athuganir um það, hvar sé heppilegast að velja þeim stað. Það vekur einnig nokkra athygli mína í sambandi við þessa till., að flm. hennar láta beinlínis að því liggja að þeir hefðu talið eðlilegra að ákveðnar hefðu verið aðrar virkjanir á undan Hrauneyjafossvirkjun, svo það virðist vera að ákvörðun hafi verið tekin um þá virkjun. En um þá ákvörðun hafa staðið hér nokkrar deilur, án þess a. m. k. að allir stuðningsmenn ríkisstj. stæðu að baki þeirri ákvörðun. Það eru auðvitað upplýsingar út af fyrir sig, hvort það er þannig, að ákvörðun um þá virkjun hafi verið tekin af ríkisstj. einni án þess að um það hafi verið gerð formleg samþykkt í flokkum ríkisstj. Ég er algjörlega andvígur þessari till. Ég tel að það sé allt annað, sem knýr á hjá okkur um nauðsynlegar aðgerðir í atvinnumálum þjóðarinnar, að huga að staðarvali væntanlegra stóriðjufyrirtækja. Það er skoðun mín að þau stóriðjufyrirtæki, sem rætt hefur verið um aðallega til þessa hér á landi og sumpart eru komin hér upp, hafi síður en svo reynst íslensku efnahagslífi og atvinnulífi á þann veg að við ættum að halda lengra áfram á þeirri braut. Við höfum hins vegar fjöldamörg verkefni sem við vitum að við getum snúið okkur að og gætu bæði leyst nýja verkefnamöguleika í miklu ríkari mæli en stóriðja mundi gera og mundu verða þjóðarheildinni miklu notadrýgri efnahagslega en stóriðja mundi verða. Það er því auðvitað ekki hægt að ræða um þessa till. án þess að ræða um það stóra mál, hvort stefnt skuli að því að halda lengra áfram á stóriðjubrautinni, hvort við eigum að leggja fjármuni okkar áfram í það, á beinan og óbeinan hátt, að koma hér upp stóriðjurekstri, hvort við eigum að leggja fjármuni okkar í virkjanir sem eru að verulegu leyti hugsaðar til þess að þjóna stóriðjurekstri, og hvort við eigum sjálf að leggja fram fjármuni okkar í slíkan rekstur eða hvort við eigum að sinna öðrum verkefnum. Sé meiri hluti á Alþ. t. d. á þeirri skoðun, eins og ég er, að við ættum að leggja stóriðjuna til hliðar og snúa okkur að öðrum verkefnum, þá er vitanlega samþykkt á tillögu eins og þeirri, sem hér liggur fyrir, alveg út í bláinn. Því er það að samþykkt þessarar till. er að vissu leyti stefnumörkun um það, hvort Alþ. lítur svo á að rétt sé að halda áfram á þessari braut. Ég kannast við það frá umr. um þetta mál áður, að þeir menn voru til sem héldu því fram að við ættum að hverfa að stóriðju, m. a. til þess að koma í verð þeirri auðlind sem við óneitanlega eigum í allríkum mæli, orkunni í fallvötnum okkar. En ég held að þeir séu fáir í dag sem reyni að halda því fram að reynsla okkar til þessa af stóriðjurekstri sé sú, að við höfum fengið einhverja verulega fjármuni út úr þessari auðlind með því að selja hana á þann hátt sem við höfum gert til stóriðjurekstrarins. Þegar rætt hefur t. d. verið í þessum efnum um álverið í Straumsvík, þá sýnist mér að þeir, sem þar tala hæst í hópi stóriðjumanna, komist það lengst að halda því fram, að það muni ekki hafa verið beinn hallarekstur á þeim viðskiptum, þ. e. a. s. orkusölu okkar til þeirrar stóriðju. En hinir eru ábyggilega miklu fleiri í þessu landi, sem nú telja fullsannað að þar höfum við fengið minna en ekkert fyrir okkar snúð þegar allt er gert upp. Það er engin tilviljun að einmitt á því svæði landsins, þar sem aðstaða er langsamlega best til raforkuöflunar og raforkudreifingar, m. a. vegna þéttbýlisins í landinu, skuli staðan vera sú eftir þessa stóriðjuþátttöku, að heildsöluverð á rafmagni á því svæði, sem tvímælalaust ætti að hafa besta stöðu, skuli þó vera hærra en á öðrum svæðum í landinu, eins og bæði hjá Laxárvirkjun og Andakílsárvirkjun. Þrátt fyrir það að þetta hagstæðasta svæði hér, sem hefur getað selt svo mikið af raforku sem kunnugt er til álversins, hafi átt stærstu og bestu virkjanir landsins komnar í höfn svo til alveg skuldlausar, eins og Sogsvirkjanirnar, þá er eigi að síður útkoman þessi eftir 7 ára viðskipti við álverið, að Landsvirkjun, sem starfar á þessu svæði, verður að selja orkuna í heildsölu á hærra verði en aðrar virkjanir í landinu sem búa við miklu lakari aðstöðu. Ég ætla ekki við þessa umr. að fara út í mjög almennar umr. um þessi mál. Það gefst eflaust betra tækifæri til þess við þá umr. sem væntanlega fer fram hér innan skamms um eitt stóriðjufyrirtækið enn, þ. e. a. s. járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. En ég held mér við það, að um það þurfi í rauninni ekki að deila, að þessi röksemdaþáttur, sem sneri að því að við værum í gegnum stóriðjuna að breyta í fjármuni fyrir okkur okkar orkumöguleikum, sú röksemd stenst ekki. Þegar aftur á móti eru athugaðar aðrar röksemdir sem fram voru færðar fyrir stóriðjustefnunni, sem sagt þær, að við þyrftum hér á fjölbreyttara atvinnulífi að halda en við höfðum og að nýjar verksmiðjur af þessari gerð, stóriðjuverksmiðjur, gætu á þennan hátt styrkt efnahagslífið, þá held ég að reynsla okkar sé nú þegar orðin slík af þessu máli á þessu sviði, að þeir séu miklu færri nú en áður sem reyna að halda því fram að reynslan sé sú, að stóriðjan hafi á þennan hátt bjargað einhverju í okkar almenna efnahagslífi og varðandi atvinnumöguleika. Það fer auðvitað ekkert á milli mála, að við höfum möguleika til þess á ótalmörgum sviðum að skapa ný atvinnutækifæri í miklu ríkara mæli með því að halda áfram þeim störfum sem við höfum byrjað á, bæði á sviði iðnaðar á vegum landsmanna sjálfra og á sviði sjávarútvegs. Svo við tökum aðeins þessar tvær atvinnugreinar, þá höfum við þar miklu meiri möguleika til þess að skapa ný atvinnutækifæri en við höfum eftir stóriðjuleiðinni. Ég er því á þeirri skoðun að samþykkt um það, að ríkisstj. sé falið að fara að leita fyrir sér um staðarval fyrir ný stóriðjufyrirtæki, sé stefnumörkun sem sé í rauninni alveg röng. Ég vil líka segja það, að auk þess sem má segja almennt um stóriðjuna, sem hefur marga hættulega fylgifiska, - fylgifiska sem ég hygg að margir íslendingar hafi gert sér grein fyrir að er ekkert þægilegt að eiga við, - þá er það svo, að það er líka mjög varhugavert að halda lengra á þeirri braut en gert hefur verið að ráðstafa langt fram í tímann okkar hagstæðustu virkjunarmöguleikum, binda þá með samningum við stóriðju til langs tíma. En það er einmitt eðli stóriðjurekstrarins að hann krefst samninga um orkusölu til mjög langs tíma. Ég tel að með því séum við hreinlega að stórspilla fyrir öðrum atvinnugreinum okkar. Við erum alltaf að færast nær og nær því að eiga það eftir af okkar virkjunarmöguleikum, sem er lakara, handa öðrum atvinnugreinum. Og það er vitanlega mjög alvarlegt þegar horft er eitthvað fram í tímann. Ég skal ekki ræða frekar um þessa till. að þessu sinni, en aðeins lýsa því yfir, að ég er alveg mótfallinn þessari till., tel rangt að samþykkja hana og í rauninni fráleitt að fara að leita eftir staðsetningu fyrir stóriðjurekstur í landsfjórðungum eins og Norðurlandi og Austurlandi, á meðan ekki liggja fyrir neinar óskir, sem mark er á takandi, frá aðilum úr þessum umdæmum. Þó að það finnist hér á Alþ. enn þá nokkrir þm. sem lifa í þessum stóriðjudraumum, þá held ég að þeir verði einhvern veginn að finna sér útrás á annan hátt en þann, að gera till. um slíkar atvinnuframkvæmdir í landshlutum sem hafa ekki borið fram neinar óskir um þær. Ég tel það mjög að fara aftan að hlutunum. Ég sem sagt lýsi yfir fullri andstöðu minni við þessa tillögu.



Herra forseti. Hv. þm. Eyjólfur Konráð - ég veit ekki hvort menn hafa tekið eftir því - hann lýsti yfir því hér áðan, að hann væri andvígur Grundartangaverksmiðjunni. Það hefur ekki verið tekin nein ákvörðun um Grundartangaverksmiðjuna. Sú ákvörðun, sem tekin var um Grundartangaverksmiðjuna í félagi við Union Carbide, er fallin úr gildi, og Alþ. á enn eftir að samþykkja að reisa Grundartangaverksmiðju í félagi við Elkem-Spigerverket. Grundartangi er á Suðvesturlandi, og hv. þm. Eyjólfur Konráð sagði áðan - ég skrifaði það orðrétt eftir honum: „er eindregið andvígur því að tekin verði ákvörðun um byggingu fleiri stóriðjufyrirtækja á Suðvesturlandi.“ Ég býð hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson velkominn í hóp okkar andstæðinga Grundartangaverksmiðjunnar. Ég skal þó játa það, að ég treysti því ekki fullkomlega að hann greiði rétt atkvæði þegar þar að kemur. Grunsemdir hans um það, að til standi að reisa enn fleiri verksmiðjur en nú er rætt um hér á þessu svæði, eru hins vegar ekki ástæðulausar. Nú fyrir nokkru gekk á milli bæja á Hvalfjarðarströndinni - í sambandi við áform Landsvirkjunar um að leggja byggðalínuna inn fyrir Hvalfjörðinn og út eftir ströndinni - gekk á milli bæja teikning þar sem mönnum er sýnt hvar sú lína á að liggja sem nú er að koma. En á sömu teikningu hafði verið rissuð inn næsta lína og hún er frá væntanlegri Hrauneyjafossvirkjun. Frá Hrauneyjafossvirkjun var rissuð inn lína á Grundartanga. Og það er enginn vafi á því, að þessi lína er þar inn komin vegna þess að það eru þegar uppi áform um að reisa aðra verksmiðju á Grundartanga í viðbót við járnblendiverksmiðjuna, sennilega álverksmiðju. Það má vera til marks um það, hvað menn hafa vitkast í sambandi við stóriðjumálin þrátt fyrir allt, hvaða tónn er nú kominn í menn eins og Eyjólf Konráð Jónsson sem um árið talaði um býsna margar álverksmiðjur, - hann segir að það hafi ekki verið 20 sem hann vildi fá, en margar voru þær, það eitt er víst, enda var þá þess háttar hugur í stóriðjumönnum að þeir drógu arnsúg í flugnum. Og þá taldi hv. þm. að sjálfsögðu óhætt að kasta fram hugmyndum um svo og svo margar slíkar verksmiðjur. Nú reynir hann hins vegar aftur og aftur að bera þetta af sér. Ég heyrði hann ekki áðan nefna hvað verksmiðjurnar hefðu verið margar, sem hann hefði talað um, en þær voru ekki 20. Kannske hafa þær ekki verið nema 10, býsna margar verksmiðjur samt. Og hann er líka farinn að viðurkenna það, að nú hafi viðhorf breyst. Hann segir að þörfin fyrir stóriðju sé ekki sú sem hún var. Heiður sé honum fyrir það. Nú sé þörfin fyrir stóriðju hvergi nærri eins mikil og hann taldi hana vera í þá daga, vegna þess að eftir að við höfum fært út landhelgina, tryggt yfirráð okkar yfir fiskimiðum okkar, þá verði sjávarfang svo mikið að það verði þörf fyrir orku og mannafla á þeim vettvangi miklu meiri en við ætluðum áður. Þetta er sannarlega rétt athugað. Það verður svo mikil þörf fyrir allt okkar vinnuafl til þess bæði að veiða fiskinn og vinna hann í landi, að við megum ekki sjá af einni einustu hendi inn í verksmiðjur stóriðjunnar. Þess verður ekki langt að bíða, eins og hér hefur verið bent á í þingræðum, samkv. áliti fiskifræðinga að botnfiskaflinn einn geti farið upp í 900 þús. tonn á ári. Með tilliti til þessa eru náttúrlega enn fáránlegri allar þessar áætlanir um stóriðju á Íslandi. Ég endurtek þetta: Ákvörðun um Grundartangaverksmiðjuna hefur enn ekki verið tekin. Það er alveg sama hvað kann að vera að gerast í höfði hæstv. iðnrh. eða annarra slíkra. Það er eftir að fjalla um málið endanlega hér á Alþingi. Og eins og blasir við öllum þingheimi, þá dregst það mjög að það mál komi úr n. Og hver er ástæðan til þess? Ástæðan til þess er sú, að sú trygging, sem norski aðilinn veitir fyrir hreinsitækjum og öðrum mengunarvörnum, er ekki talin nándar nærri eins mikil og sú trygging sem Union Carbide gat þó veitt. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Heilbrigðiseftirlit ríkisins veitir ekki starfsleyfið vegna þess að skilyrði þess í þessu efni eru ekki uppfyllt.



Herra forseti. Ég hafði á vissan hátt ástæðu til þess að biðja um frestun á umr. um þetta mál, því að ég ætlaði mér alltaf að taka þátt í umr., en ástæður mínar eru þannig nú, að ég á svolítið erfitt með að sjá frá mér og nær mér raunar líka gleraugnalaust. En ég sé þó ekki ástæðu til þess að fara fram á frestun, stytti aðeins mál mitt. En ég get ekki neitað því, að ég hef ástæðu til og löngun að styðja nokkuð mál mitt sérstökum gögnum, því þó að hv. flm. hafi tekið svo til orða í lok ræðu sinnar, að hann vonaðist til þess að umr. yrðu hér hófsamlegar, sem er sjálfsagt að taka undir, og með rökum, þá getur hann tæpast búist við því, þegar slíkt mál kemur fram sem þetta. að það verði ekki verulegar umr. um það og ekki verði margir sem leiða hugann að því máli sem hér er hreyft. Sannleikurinn er sá, að hér er verið að hreyfa einhverju stærsta máli sem hugsast getur fyrir íslensku þjóðina. Hér er í raun og veru verið að marka stefnu í atvinnumálum sem ég held að eigi sér satt að segja ekki þann hljómgrunn á Alþ. að hægt sé að búast við því, að það gangi þegjandi fyrir sig eða í sérstökum rólegheitum. En hitt er satt og undir það vil ég taka með hv. Flm., að það er sjálfsagt og eðlilegt að ræða þetta mál með fullum rökum. Og ég tel að ég hafi mótað afstöðu mína gagnvart þessari till. og gagnvart því málefni, sem hún fjallar um, með fullum rökum og af því að ég hef reynt að fylgjast með hvaða afleiðingar slíkt mál sem þetta getur haft og raunar hvaða afleiðingar þetta mál er þegar búið að hafa fyrir okkur íslendinga. Við vitum miklu meira nú um stóriðju en áður, og stóriðjudraumurinn er áreiðanlega fyrir mörgum ekki jafnglæsilegur nú eins og hann var fyrir segjum 10–15 árum, þegar fyrst er farið út í verulega stóriðju hér á landi. Og ég held að menn hafi lært ýmislegt á þeim tíma, og raunar er það svo, að hv. flm. þessa máls, fyrri flm., sem hér talaði, hefur líka lært þó nokkuð frá þeim tíma, og er það vissulega ánægjulegt. Ég ætla ekkert að fara að sproksetja hann og er ekki að elta uppi einhver ummæli sem hann kann að hafa haft um það, hversu margar álbræðslur skyldi reisa á Íslandi. Ég hirði ekkert um það og veit í rauninni ekkert um það. En hitt veit ég, að það hafa verið menn í landinu, ef hann er ekki einn af þeim, og þ. á m. ýmsir ráðamenn, bæði hér og þar, sem hafa einmitt verið með hugmyndir af þessu tagi. Ég segi kannske ekki að þeim hafi dottið í hug, að reisa 20 álbræðslur, en ég er ekki frá því að til hafi verið þeir menn, þó að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson sé ekki í hópi þeirra, sem hafa nefnt slíka tölu. En við skulum ekki deila um það. Skoðun mín er sú, og ég vil að það komi hér fram og hef raunar áður látið það koma fram hér á hv. Alþ. og víðar, að ég álít að við eigum að hafna með öllu þessum fyrirætlunum um svokallaða stóriðju. Þess vegna hlýt ég að verða á móti þessari till. eins og hún er orðuð, vegna þess að hún felur hreinlega í sér stefnumörkun af hálfu Alþ. um það, að út á þessa braut skuli leggja. Ég vildi gjarnan að ég hefði haft aðstöðu til þess að lesa hér upp ýmis gögn, sem ég hefði viljað hafa hjá mér og rökstyðja mál mitt með því, en það er nú kannske, þegar á allt er lítið, aðeins tímasóun og ég læt nægja að minnast á þetta. En ég vil taka það mjög skýrt fram, að ég er andvígur þessari till. vegna þess að hún felur í sér ákveðna stefnumótun í atvinnumálum, sem ég tel ákaflega skaðlegt og óhyggilegt að Alþingi taki. Ég minntist á það, að menn hefðu lært talsvert mikið á síðustu 10–15 árum um stóriðju og stóriðjufyrirtæki, og ég held satt að segja að það hljóti að vera heyrnarsljóir og ólæsir menn sem ekki hafa getað dregið þær ályktanir af þessum málum, að það sé mjög óhyggilegt af okkur að fjölga stóriðjufyrirtækjum í landinu.  Það vill svo til að ég á heima í því héraðinu úti um landsbyggðina sem er einna stærst og öflugast og mundi kannske, svona eftir teoriunni, þola hvað best að taka við þessu, -- þeirri teoríu sem ég er hér að lýsa, um það, að þetta geti haft áhrif á veikar og smáar byggðir. En samt fór nú svo að eyfirðingar og þar með taldir akureyringar risu upp gegn þessari hugmynd. Þegar búið var að pukrast með þetta á bak við þá nokkuð lengi og það er síðan opinberað að það eigi að demba þessu yfir okkur, þá urðu margir til þess að rísa upp gegn þessu og að lokum svo, að almenningsálitið er algjörlega andsnúið þeirri hugmynd að setja þarna álbræðslu. Ég skal viðurkenna það, að ég hef heyrt raddir manna og heyri þær enn, þ. á m. á Norðurlandi og jafnvel Austurlandi, sem trúa því, að það verði til styrktar byggðunum, þessum litlu byggðum okkar, kannske með innan við 1000 íbúa, - að það verði þeim til styrktar að fá álbræðslu sem reiknað er með að mundu kannske vinna 500–600 manns í. Ég held samt sem áður að þeir, sem svona hugsa, og þeir alþm., sem svona hugsa, ættu að athuga sinn gang betur og skoða hvaða afleiðingar þetta mundi hafa fyrir byggðarlög af þessu tagi, fyrir nú utan það að margar af þessum verksmiðjum, sem hér er um að ræða, eru þannig, að þær forpesta allt andrúmsloft og sjó og jörð í kringum sig. Um þetta vissu menn að vísu svolítið fyrir. En það sem þeir vita meira um núna, það eru þær félagslegu afleiðingar sem þetta hefur. Og ég ætla að biðja hv. þm. að hugleiða vel þann þáttinn, því að hann er e. t. v. engu veigaminni þegar um þetta er rætt. Það má vel vera að í mörgum tilfellum og við tilteknar aðstæður sé hægt að koma í veg fyrir alvarlegustu mengun, en ég er ekki viss um það verði auðvelt að koma í veg fyrir þá alvarlegu röskun á byggð landsins sem við margir sjáum og skiljum nú að hlýtur að verða ef á að fara að demba þessum verksmiðjum niður svo sem eins og á Austfjörðum og á Norðurlandi. Það mundi hafa mikla röskun í för með sér, og a. m. k. höfum við gert það upp við okkur, eyfirðingar og akureyringar, að það mun hafa ekki einasta forpestandi áhrif á loftið og sjóinn, heldur mun það líka gjörbreyta samfélagi okkar, félagsháttum okkar og atvinnulífi, og þess vegna m. a. stuggum við þessu frá okkur. En, herra forseti, ég skal ekki eyða lengri tíma í þetta. Ég vil aðeins endurtaka það, að ég er mjög andvígur þessari till. og tel að það væri til óþurftar að samþ. hana, þó að ég hafi ekkert á móti því að hún gangi til nefndar og verði þar rædd. En ég vara hins vegar við því að hún verði samþ.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér er til umr., er, eins og hefur fram komið, veigamikið mál sem er áreiðanlega þess vert að það sé rætt og athugað nákvæmlega, hvað í þessu felst og að hverju við eigum að stefna í þessum málum. Að vísu er tillgr. ekki löng, hún er aðeins um það að Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta gera athugun á heppilegasta staðarvali til stóriðju á Norðurlandi og Austurlandi. Heppilegasta staðarvali? Er það hugsað út frá hafnarskilyrðum eða er það hugsað út frá orkunni eða er það hugsað út frá einhverju öðru - hinu félagslega? Ég held að ef á að fara að athuga slíkt mál, þá sé það ekki einn þáttur, sem þurfi að kanna, heldur margir. Og það er ekki hægt að finna það, hvorki í tillgr. né í grg., hvað eigi að kanna í raun og veru. En þó finnst manni við að lesa þetta yfir, að það muni vera fyrst og fremst hafnaraðstaðan. Það væri hægt að halda það. En það er bara einn þáttur. Og öll umr., sem fer fram um þessi málefni, er í raun og veru ekki miðuð við það strjálbýla land og það fámenni sem við búum hér við. Er ekki kominn tími til að koma fram með till. hér á Alþ. um að athuga hvernig við eigum að byggja upp okkar atvinnulíf, að hverju við eigum að stefna í þessum málum? Ég vil alls ekki segja að við eigum skilyrðislaust að hafna stóriðju. Ég vil ekki segja það. En ég vil segja það, að við eigum fyrst og fremst að athuga alla aðra möguleika. Ég trúi því að við þurfum ekki að notfæra okkur þá möguleika, nægir aðrir séu fyrir hendi í okkar góða landi og miðað við okkar fámenni, að við þurfum ekki á slíkri stóriðju að halda. Er það virkilega þannig, að hv. flm. vilji fara að láta byggja einhvers staðar verksmiðjubæ, einhæfan verksmiðjubæ? Ef ætti að byggja upp stóriðju annars staðar ú Norður- og Austurlandi en við Eyjafjörð, þá yrði það vitaskuld verksmiðjubær eingöngu. Það er hvergi til sá fólksfjöldi þar nokkurs staðar sem mundi henta slíku. Það yrði að byggja það upp að mestu leyti frá grunni, miðað við þær hugmyndir sem a. m. k. erlendir menn tala um hver stærðin þurfi að vera til þess að það borgi sig. Ég verð að játa það alveg hreinskilnislega, að þær umr., sem hafa farið fram að undanförnu um þessi mál, næstum að segja skelfa mig. Það er í sjálfu sér eins og menn séu farnir að trúa því að við getum alls ekki komist hjá því að byggja stóriðjuver hér og þar, það sé okkar einasta lífsvon. Ég lít allt öðruvísi á þetta mál. Ég held að við þurfum ekkert á stóriðju að halda, og ég vil taka undir þau orð hv. 1. þm. Norðurl. e., að það er enginn vafi á því að það er ekki til þess að halda hér uppi byggðajafnvægi að byggja upp stóriðju, jafnvel þó hún væri á Norðurlandi og Austurlandi, heldur hið gagnstæða, því að slík stóriðja mundi draga að sér fólkið í næsta umhverfi utan um slíka verksmiðju. Ég fellst á það, að við getum auðvitað ekki virkjað í stórum stíl öðruvísi en að hafa stóran orkukaupanda. Ég fellst á það. En þurfum við að flýta okkur endilega að virkja bestu möguleikana, gera það á nokkrum áratugum? Er ekki betra fyrir okkur að hafa þá stefnu að byggja landið allt og byggja á okkar atvinnuvegum fyrst og fremst? Það er auðvitað margt hægt að segja um þessi mál, en ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri. Þessi till. kemur mér mjög einkennilega fyrir sjónir. Það er engin skilgreining á því hvað eigi að athuga. Ég hélt að þarna væru margir þættir. Ef menn ætla að láta gera athugun á svona máli til þess að það sé nokkurt gagn að því, þá þarf að skoða það frá óteljandi hliðum. Kannske eru hafnarmannvirkin þar ekki það stærsta, a. m. k. ekki í mínum huga. Ég mun því ekki ljá þessari till atkv. mitt. Hins vegar mundi ég vilja standa að því, að það yrði samþ. till. á Alþ. um hvernig við eigum að byggja upp okkar atvinnulíf, það yrði kannað hvernig að því á að standa á næstunni. Komi það í ljós eftir nákvæma könnun, að við getum ekki haldið uppi fullri atvinnu í þessu landi öðruvísi en með einhverri stóriðju, þá verður að athuga það þegar þar að kemur. En ég trúi því ekki.



Herra forseti. Hér hefur verið lögð fram till. þess efnis, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að láta gera athugun á heppilegasta staðarvali til stóriðju á Norðurlandi og Austurlandi. Af þessum texta má skilja að þar með sé ákveðið að ráðast í stóriðju í þessum landsfjórðungum. En ég skildi það ekki svo í framsögu hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, að það væri í reynd till. flm., og ég tel því ástæðulaust að vera í sjálfu sér að hártoga þennan texta. Hann er í sjálfu sér óheppilegur. En í fyrsta lagi er það afskaplega slæmt í öllum umr. um stóriðju, að það liggur í reynd engin skilgreining fyrir á því orði, hvað það er sem menn eiga við þegar rætt er um stóriðju. Er það fyrirtæki, þar sem vinna þetta og þetta margir starfsmenn, eða er það fyrirtæki, sem notar orku, sem fer umfram ákveðið mark, eða eru það eingöngu álbræðslur og járnblendiverksmiðjur? Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að við reynum að koma okkur niður á hvað það er sem menn eiga við þegar rætt er um stóriðju, því að það kemur í ljós að það er afskaplega mismunandi eftir því hver flytur málið. Ég er þeirrar skoðunar eins og flestir, að það eigi ekki og beri ekki að byggja orkuver hér á Íslandi sérstaklega fyrir stóriðju. Hins vegar hefur það komið upp og orðið hlutskipti okkar að þurfa að taka ákvörðun um það, um leið og virkjun er ákveðin eins og Sigölduvirkjun, hvað eigi að gera við þá orku og hvort eigi að byggja stóriðjufyrirtæki samhliða þeirri og öðrum virkjunum. Ég tel að þá hafi í reynd verið tekin ákvörðun varðandi járnblendiverksmiðju, þegar ákvörðun um Sigölduframkvæmdirnar var tekin. Fram hjá því verður ekki komist. Í sambandi við till. eins og þessa hlýtur að koma upp í hugann: Hvað er það sem vantar fyrst og fremst í landsfjórðungum eins og Norðurlandi og Austurlandi? Í fyrsta lagi vantar þar orku, og það eru uppi áform um að byggja orkuver til að fullnægja þeirri þörf. Á Austurlandi er uppi áform um Bessastaðarárvirkjun sem á að fullnægja þörfum fyrir grunnorku í fjórðungnum eins og nú háttar og fyrir nokkra framtíð. Í öðru lagi vantar fjölbreyttara atvinnulíf í þessum landsfjórðungum, og í því sambandi sem menn almennt fullvissir um að það beri að leggja áherslu fyrst og fremst á þá atvinnuvegi, sem þar eru fyrir og leggja áherslu á smærri fyrirtæki. En fram hjá því verður hins vegar ekki gengið, að miklir virkjunarmöguleikar eru í þessum landsfjórðungum. Það eru miklir virkjunarmöguleikar t. d. á Austurlandi, og við stöndum frammi fyrir því í nánustu framtíð að þurfa að taka ákvörðun um einhverja þessara kosta, því að það er ljóst að virkjun eins og Bessastaðaárvirkjun mun ekki nægja um alla framtíð. Það má segja að okkur vanti flestar forsendur til að taka ákvörðun um það sem menn kalla stóriðju. Ég hefði því viljað fyrst og fremst að það færi fram athugun á áhrifum stóriðju á félagslegar aðstæður og byggð í þessum landshlutum. Það er fyrst og fremst slík athugun sem okkur vantar til þess að geta tekið ákvarðanir þegar þar að kemur. Ég vil alls ekki hafna öllum hugmyndum um stóriðju, því að í mínum huga er mikil breidd í því orði. Það geta verið fyrirtæki þar sem vinna starfsmenn allt frá kannske 70 og upp í 1000, eða fyrirtæki sem notar orku á bilinu 20–30 mw. eða upp í mörg hundruð mw., þannig að það er í reynd enginn í aðstöðu til þess að hafna slíku í eitt skipti fyrir öll. En okkur vantar nákvæmar rannsóknir á félagslegum áhrifum og áhrifum á byggð í þessum landsfjórðungum. Ég efast ekkert um að það kemur ekki til greina að fara að skella niður, hvorki á Norðurlandi né Austurlandi, fyrirtæki þar sem vinna - ja, við skulum segja 500–600 manns. Byggðin í kring mundi bíða ómetanlegt og óbætanlegt tjón. En hins vegar getur vel komið til greina að setja upp miklu minna fyrirtæki, þar sem gætt er ítrustu varkárni varðandi mengun og önnur áhrif á byggðina. Það eru þessar athuganir sem þarf fyrst og fremst að láta gera. Þess vegna vildi ég beina því til flm., að ég teldi heppilegra að beina slíkum athugunum í þá veru, en ekki að rígbinda slíkar athuganir við eitthvert ákveðið staðarval.

Flm. (Eyjólfur K. Jónsson) : Herra forseti. Ef hv. 1. þm. Norðurl. e. hefur skilið mig svo, að ég væri á móti umr. um þetta mál, þá er það mesti misskilningur. Ég tel einmitt að umr. um þetta mál séu mjög æskilegar, ekki síst umr. á þann veg sem hér hafa farið fram, hóflegar umr. þar sem komið hafa fram rök og gagnrök, bæði hjá þessum hv. þm. og öðrum þeim, flestum a. m. k., sem hér hafa talað. En það voru einmitt þessi félagslegu sjónarmið sem þessi till. í raun réttri fjallar um. Og það stendur skýrt og greinilega í grg., orðrétt, með leyfi forseta: „Ljóst er að till. þessi hnígur ekki að því að tekin sé ákvörðun um frekari stóriðjuframkvæmdir.“ En það er ekki tilefnislaust að við flytjum till. um að athuga bæði félagslegar aðstæður, hafnaraðstæður o. s. frv., sem hér var vikið að. Það er ekki að tilefnislausu, vegna þess að hér sunnan- og suðvestanlands, frá a. m. k, þremur byggðarlögum, hafa komið áskoranir frá áhrifamönnum um að næsta stóriðjuver, sem á Íslandi rísi, yrði í þessum landshluta. Það er fyrst og fremst það sem við erum að undirstrika, að við erum algerlega mótfallnir því, og ég a. m. k. mundi vera eindregið á móti því að fleiri verksmiðjur en þær, sem teknar hafa verið ákvarðanir nm, verði byggðar í þessum landshluta. Auðvitað hefur ákvörðun verið tekin um málmblendiverksmiðjuna og við greitt um hana atkv. Þar komu fram þessi félagslegu sjónarmið öll sömun sem hér er verið að fjalla um. Ég gerði þá upp hug minn. Ég teldi óhætt að ein slík verksmiðja til viðbótar álverinu og síðan efnaverksmiðjunni eða sjóefnaverksmiðjunni, eða hvað hún nú heitir, mætti rísa hér á þessu svæði, það væri ekkert á móti því að ein slík verksmiðja kæmi á Vesturlandi. Og þá auðvitað gerði ég upp minn hug um það, hvort ég væri með þessu eða móti og ákvörðunin var tekin, þótt það hafi síðan komið aðrir aðilar inn. Og frá félagslegu sjónarmiði get ég ekki séð að það sé óæskilegra að hafa norðmenn heldur en bandaríkjamenn, þó að okkur þyki öllum vænt um þá líka. Þessi till. er sem sagt um stefnumörkun að því einu leyti, að við mörkum þá stefnu að við viljum ekki fleiri stóriðjuver hér sunnanlands, nema við einhvern tíma í framtíðinni, þegar slík iðjuver, eitt eða tvö, hefðu risið annars staðar, teldum það vera óhætt. Og ég vil nú segja að við getum ekki á þessu stigi heldur fordæmt alla stóriðju. Hér hefur réttilega verið vikið að því að 500–600 manna verksmiðja gæti raskað byggðajafnvægi og mundi vafalaust gera það að einhverju leyti. En eftir 2–3–4 ár kann vel að vera að einhver orkufrekur iðnaður þurfi ekki mannafla nema 50 eða 104 manns, en það getur verið geysilega merkilegt og gott fyrirtæki engu að siður. Ég veit ekki neitt um það tæknilega. Við vitum bara að tækniframfarir í heiminum eru gífurlega miklar, og þess vegna finnst mér alveg jafnfráleitt eins og það væri að byggja 20 álbræðslur að afskrifa þann möguleika um alla framtíð að við förum út í frekari orkufrekan iðnað. Og auðvitað greiðir það fyrir virkjunum eins og Blönduvirkjun, ef orkusölusamningur er fyrir hendi. En það, sem átt er við í grg. um Hrauneyjafoss og Blönduvirkjun, á ekki heldur að fara á milli mála. Við segjum að við áteljum það að Hrauneyjafoss er ákveðinn, vegna þess að virkjunarundirbúningur var ekki nægjanlega langt kominn. Og ég veit ekki hvern á að saka um það. Það verður að játa eins og er, að það var hópur heimamanna andvígur Blönduvirkjun og það hefur dregist um of að ná þar samkomulagi, ella hefðu vafalaust orðið meiri rannsóknir á síðasta ári. En við erum ekki að átelja þar einn eða neinn. Við viðurkennum eingöngu að það varð að taka ákvörðun um Hrauneyjafoss vegna þess að undirbúningsrannsóknir á öðrum stöðum voru ekki nægilega langt komnar, og það er vissulega hryggilegt, því að ég hygg að allir þm. séu sammála um að það væri æskilegri stefna, að ein stórvirkjun kæmi úti á landsbyggðinni, heldur en að ein til viðbótar kæmi hér á Þjórsársvæðinu, þó ekki væri nema af öryggisástæðum. Þess vegna er ekki verið að deila á einn eða neinn með þessu. Ég ætla ekki að lengja þessar umr., en ég lýsi aðeins yfir ánægju minni með að þær skuli hafa farið fram einmitt á þann veg sem þær hafa gert. Og að því er varðar ræðu síðasta ræðumanns, þá er ég vissulega til viðræðu við þá sem hafa sömu sjónarmið og hann, og ég veit að meðflm. er það líka, - viðræðu um að breyta eitthvað till. og taka enn þá meira mið af félagslegum sjónarmiðum. En það eru þó fyrst og fremst þau sem við einmitt erum að ræða hér um. Við erum að vekja athygli á þessum félagslegu sjónarmiðum fyrst og fremst, að það megi ekki kollvarpa landinu með því að öll stóriðja eigi að vera hér á einu horni. Það er það sem er stefnumörkun í þessari till., ekkert annað. Það er skýrt tekið fram, að engin ákvörðun felist í henni um frekari stóriðju. Með hliðsjón af þessu hélt ég satt að segja, að við gætum orðið nokkuð mikið sammála hér í þessum sal um afgreiðslu þessarar till. Ef hún veldur misskilningi, þá er auðvitað sjálfsagt að leiðrétta þann misskilning, og fyrstur skal ég verða til þess að breyta orðalagi og undirstrika það, sem fyrir okkur vakir, og það er þetta eitt, að ekki verði teknar ákvarðanir um fleiri stóriðjuframkvæmdir á Suðvesturlandi, fyrr en búið er þá a. m. k. að athuga hvort slíkar verksmiðjur, ein eða fleiri, gætu komið annars staðar. Og þá kemur að því að taka ákvörðun, hvort við viljum verksmiðju eða viljum verksmiðju ekki, og auðvitað hljótum að meta hvert einstakt tilvik alveg óháð öðrum tilvikum. Eins og ég sagði áðan, þá eru miklar tækniframfarir. Núna er að vísu verið að tala um verksmiðju sem tæki kannske 500–600 manns, þar sem er tilboð eða umræður við Norsk Hydro. Við eigum að taka til þess sjálfstæða afstöðu. Ég hef í mínum huga gert það upp við mig, að ég er á móti þeirri verksmiðju nema hugsanlega norðanlands og austan, ef þar eru einhverjir staðir þar sem fólkið vill fá verksmiðjuna. Og mér finnst meira að segja að það megi gjarnan ræða um og huga að því sem hv. þm. Stefán Valgeirsson nefndi hér verksmiðjubæ. Það þarf ekki að vera endilega einn verksmiðjubær. Það þyrfti ekki allt fólkið, sem ynni í verksmiðjunni, að búa í þeim bæ, kannske engir. Það gæti búið í nálægum byggðarlögum ef samgöngur væru nægilega góðar. Mér finnst ekki ástæða til að afskrifa þann möguleika algerlega að byggja bæ þar sem væri ekkert nema verksmiðjan og höfnin og kannske einhverjir eftirlitsmenn, en síðan kæmi starfsfólk úr nálægum byggðarlögum, 100–200 manns, ef það væri hægt að fá arðvænlega verksmiðju, sem notaði talsvert mikla orku, en þyrfti ekki meiri mannafla en þetta. En það er einmitt einkenni orkufreks iðnaðar eða á að vera, að það þarf lítinn mannafla, en á að skapa mikla auðlegð. Nú er búið að rífast mikið um Búrfellsvirkjun og álbræðsluna og ég hef satt að segja ekki unnt að taka þátt í því rifrildi síðari árin, af því að það er alltaf endurtekið það sama sem talað var um fyrir 12 eða 14 árum. Það er ekki nokkur lifandi leið, a. m. k. ekki fyrir mann sem stóð daglega í því að rífast um þetta á þeim tíma starfsins vegna, að nenna að fara að taka þátt í þessum ósköpum upp aftur og aftur. En við skulum þó huga að því, að það líður nú ansi ört á afskriftatíma þessarar virkjunar og verksmiðju og tíminn er furðufljótur að líða. Við skulum segja að við hefðum engan hagnað haft af þessu eða lítinn fram að þessu. Hann verður þá ekki lítill þegar allt þetta er afskrifað og orðið okkar eign skuldlaust. En það má líka hafa hliðsjón af því. En sem sagt, ég ætlaði ekki að taka hér upp almennar deilur um stóriðju og mun ekki gera. En ég er ánægður með þessar umr. Ég held, að þær hafi verið upplýsandi, og vona að þær haldi áfram, bæði í þingsölunum og eins úti um allt land, þannig að menn geti gert þetta upp við sig öfga- og hleypidómalaust.



Herra forseti. Ég ætla að nota þetta tækifæri til þess að lýsa andstöðu minni við þessa till. Ég verð að telja að í henni felist nokkur stefnumörkun, - stefnumörkun sem ég er ekki samþykkur. Hv. flm. orðaði það svo í framsöguræðu sinni, að það væri fráleit stefna að hrúga stóriðjuverum hér á Suðvesturland. Ég er honum sammála um það. Ég held að það sé fráleit stefna, sem sumir vilja fylgja, að óska eftir að byggja hér á landi upp stóriðju í eigu útlendinga. Flm. gat um andstöðu þá sem kom í ljós við byggingu álvers í Eyjafirði, og hann hefur og þeir félagar í grg. með þessari till. gefið til kynna að það væri ekki hugmynd flm. að á málum verði haldið á neinn þann veg sem gengi á snið við vilja heimamanna. Það er nú gott hjá þeim. En ég á von á andstöðu ansi miklu viðar en á Akureyri og í Eyjafirði. Ég á von á mjög verulegri andstöðu. Hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson nefndi stóriðjufyrirtæki í sambandi við hugsanlega virkjun Blöndu. Það náttúrlega liggur í augum uppi að þeim orkuvalkosti fylgir og verður að fylgja þvílík „fabrikka“, og ég virði það ævinlega við þennan þm., þó að ég sé honum ósammála um afar margt, að hann kemur alltaf til dyranna eins og hann er klæddur, og það er ekki lítils virði. Ég held að orkumálastefna okkar hafi verið röng, - ákaflega röng. Við höfum virkjað of ört og of stórt. Við höfum einblínt á hagkvæmni stærðarinnar, sem ekki er algild, vegna þess að við höfum orðið að selja rafmagnið til erlendrar stóriðju við allt of lágu verði. Um það atriði höfum við hv. 1. þm. Norðurl. e., sem flutti hér prýðilega ræðu áðan, flutt þáltill. og ég fæ tækifæri til þess að gera grein fyrir skoðun minni í því efni þegar hún kemur hér til umr. Það hefur verið rætt hér nokkuð hversu mikil áhrif - þjóðfélagsleg áhrif - verði af svona fyrirtækjum. Ég ætla ekki heldur að fjölyrða mjög um það. Stærðar sinnar vegna henta þessi fyrirtæki alls ekki í þjóðlífi okkar. Það er kannske möguleiki að láta þau ganga hér í almesta þéttbýlinu, en stærðarinnar vegna henta þau alls ekki og geta ekki hentað úti á landi, vegna þess að þau drepa allt í kringum sig í miklu fleiri en einum skilningi. Stærð þeirra er þvílík að þau bera allt annað ofurliði. Hv. 1. flm. hefur margoft flutt þá skoðun sína að SÍS væri auðhringur, háskalegur auðhringur í þessu þjóðfélagi. Ég er honum ekki sammála um það. Hann flutti þessa skoðun sina t. d. í sjónvarpsþætti nú fyrir nokkrum vikum, líklega svona hálfum mánuði.

Ég notaði aldrei það orð.

Þú kannt að hafa notað einhver önnur orð en það. En ég vil þá leiða til vitnis leiðarahöfund Morgunblaðsins frá sunnudeginum 20. febr. 1977, en það blað sendi Sambandi ísl. samvinnufélaga á 75 ára afmæli þess ákaflega einkennilega afmæliskveðju. Ég ætla - með leyfi forseta - að lesa niðurlagið af þeirri forustugrein, þeirri afmæliskveðju, hún er svo hljóðandi: „Nei, hér er ósköp einfaldlega á ferðinni hugsunarháttur auðhringsins sem aldrei fær nóg, vill alltaf meira og reynir að sölsa undir sig allt sem hann kemst yfir. Gegn óeðlilegri útþenslu Sambandsins verður að snúast af hörku og dirfsku. Það þjónar hvorki hagsmunum þjóðarinnar í heild né einstakra hópa að Samband ísl. samvinnufélaga verði stórum stærra og umsvifameira en það er þegar orðið. Á 75 ára afmæli Sambandsins ber að meta að verðleikum framlag þess til íslenskrar atvinnuuppbyggingar, en vara eindregið við frekari útþenslu þess.“ Svo hljóðuðu þau orð í lok afmæliskveðjunnar. 

Heldurðu að ég sé ritstjóri enn þá?

Nei, nei, en andi þinn svífur yfir vötnunum -  Fasteignir Sambandsins munu að brunabótamati hafa verið í árslok 1975 eitthvað í kringum 4 milljarða. Það hefur sjálfsagt hækkað eitthvað síðan, en það er í forustugreininni vitnað til veltunnar á árinu 1975, þannig að það er ekki óeðlilegt að ég noti þá þessa tölu. En 4 milljarðar eru ekki stór biti af álveri. 4 milljarðar eru svona kannske eins og 1/4 partur af álveri. Það er því ekki að undra þó að maður sé furðu lostinn yfir þessum hugsjónum öllum, að vilja stuðla að stórfyrirtækjum í eigu útlendinga og virkja til þess að hægt sé að reisa þau, en fjandskapast svo við samtök fólksins í landinu vegna þess að samvinnusamtök þess séu of stór. Ég held að ég þurfi ekki að orðlengja þetta meira í bili, en mér gefst væntanlega tækifæri til þess fljótlega að gera grein á þessum vettvangi fyrir öðrum þáttum í skoðun minni á þessum stóriðjumálum.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, gat þess að hann hefði verið að velta því fyrir sér að biðja um frestun þessarar umr. af því að hann væri ólæs um hríð. Ég hins vegar var tepptur undir lóð og átti ekki von á því að umr. hæfust svo snemma um þetta dagskrármál. svo aftarlega á dagskránni eins og raun ber vitni, þannig að ég kem dálítið af fjöllum varðandi það sem hér hefur farið fram. En þó lánaðist mér að hlýða á mál þeirra hv. framsóknarmanna, þeirra hv. þm. Ingvars Gíslasonar, hv. þm. Stefáns Valgeirssonar og hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar, og ég held að það hefði gert kannske umr. styttri og einfaldari í sniðum ef þeir, sem ekki þjást af ólæsi, hefðu lesið till. og grg. með henni. Ég veit að afsökun hv. þm. Ingvars Gíslasonar liggur í ólæsinu. En ég veit ekki hvort hinir hafa þá afsökun, hv. þm. Stefán Valgeirsson og aðrir sem hafa talað í þeim dúr, eins og þeim sem hv. þm. Stefán Valgeirsson gat um, að þessi till. fjallaði um rannsókn á hafnaraðstöðu, að því er honum virtist, nær eingöngu. Og hv. þm. Halldór Ásgrímsson taldi að það vantaði í till. að rannsökuð yrðu hin félagslegu áhrif stóriðnaðar. Ekkert af þessu vantar í till. vitanlega, vegna þess að hér er verið að leggja til að gerð verði athugun á heppilegu staðarvali stóriðju á Norðurlandi og á Austurlandi, og vitanlega felst það í þeirri tillögugerð að allir þættir málsins verði rannsakaðir. Hv. þm. Stefán Valgeirsson gat um það, að þetta væri ekki einfalt mál, og við hv. þm. Eyjólfur Konráð erum honum sammála um það og förum þess vegna fram á að úttekt á þessu og rannsókn verði gerð í heild sinni, mjög ítarleg, eftir þeim upplýsingum, sem menn hafa nú, og lærdómi, sem þeir hafa dregið af því sem þeir hafa séð og lesið og sýnir sig að vera ekkert einfalt mál. En hv. þm. Ingvar Gíslason talar um að mikil stóriðja úti á landsbyggðinni mundi valda byggðaröskun. Það kann að vera. Það fer eftir því hvernig á málið er lítið. En ef svo heldur fram sem horfir um stórvirkjun fallvatna, þar sem orkunni er beint að þessu suðvesturhorni og byggingu stóriðju á því suðvesturhorni, hvað vilja menn þá segja um áhrif þeirrar stefnu, þeirrar einstefnu sem ég hef kallað og minn flokkur t. d. ber höfuðábyrgð á, eins og í stórvirkjunarmálunum? Ætli það mundi ekki teljast byggðaröskun í lagi? Við erum ekki að leggja til að tekin verði ákvörðun um stóriðjuframkvæmdir núna, - alls ekki. En ef Alþ. kæmist síðar að þeirri niðurstöðu að reisa bæri slík iðjuver, þá er að okkar dómi eðlilegt, heppilegt og nauðsynlegt að þá liggi fyrir hvort ekki megi velja slíku iðjuveri stað annars staðar en á þessu suðvesturhorni. Við höfum reynsluna af þessu varðandi stóriðjuna. Hér eru keðjuvirkjanir við Þjórsá, þegar einni er lokið tekur önnur við, af því að þeir sem stjórna og ráða ferðinni hafa þá þegar undirbúið hina næstu. Og þá er tekið fram að það verði að velja þann kostinn af því að hann sé undirbúinn og tilbúinn til útboðs. Þannig höfum við séð hvernig þessari einstefnu hefur verið ekið fram. Ég hafði þá skoðun að stórvirkjun í Fljótsdal austur væri ekki möguleg nema með því að selja meginhluta orkunnar til orkufreks iðnaðar. Ég hef breytt þessari afstöðu minni, og þegar ég hafði borið fram till. mína um rannsókn á Fljótsdalsvirkjun, og í henni fólst einnig að athugaðir yrðu möguleikar á orkukaupanda á Reyðarfirði, þá nam ég þá grein brott úr tillögugerðinni –og reyndar var till. samþ. - af því að ég fór smám saman að átta mig á því að möguleikar okkar sjálfra til nýtingar orkunnar, neyslu orkunnar, væru það miklir að það væri ekki nauðsynleg forsenda fyrir stórum virkjunum að selja meginhluta orkunnar til orkufreks iðnaðar. Ég hef sannfærst enn betur um þetta og vil þess vegna leggja áherslu á áframhaldandi hringtengingu landsins. Nú hefur verið tekin ákvörðun um tengingu byggðalínunnar og lengingu hennar austur í Eyrarteig í Skriðdal, og ég hef að mínu leyti mikinn áhuga á áframhaldandi lagningu byggðalínunnar frá Eyrarteigi og framan lands að Þjórsárvirkjun. Og þá er ég alveg viss um það, að áður en líður uppgötva menn að þá þarf að byggja stórt orkuver í Fljótsdal austur, þó ekki væri nema til öryggis vegna stóru virkjananna á eldvirka svæðinu við Þjórsá og þar getur það orkuver framtíðarinnar gegnt sínu mikilvæga hlutverki. Annað mál er það, að það líða mörg ár þar til, og á meðan þarf auðvitað að huga að því að Austurland sem aðrir landshlutar njóti ódýrrar orku frá hagkvæmum vatnsvirkjunum í eigin landshluta. En hér er lagt til að athugað verði staðarval þá og ef að því dregur að tekin verði ákvörðun um frekari byggingu slíkra iðjuvera. Ég verð að segja það, að mér kemur út af fyrir sig ekkert á óvart afstaða hv. þm. Ingvars Gíslasonar. Ég minnist þess, að hann sat hjá við lokaafgreiðslu frv. um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði ásamt mér og þriðja hv. þm. En ég veit ekki hvort hinn stóri sannleikur í þessum málum hefur runnið upp fyrir þeim við viðbrögð kjósenda þeirra í Eyjafirði norður, fyrir honum og hv. þm. Stefáni Valgeirssyni, þegar á dagskrá kom till. í haust er leið um að reisa álver þar eða stóriðju. Það er auðvitað mannlegt, þó að það sé ekki beint stórmannlegt. En ég vil taka það fram, að þótt ég eigi ekki stjórnmálalegra hagsmuna að gæta norður þar, þá mundi ég ekki undir neinum kringumstæðum samþykkja stóriðju sem gæti mögulega haft mengun í för með sér á stað eins og við Eyjafjörð. Það kemur aldrei til greina. Og ég er þeirrar skoðunar að við eigum að fara okkur hægt í þessu, t. a. m. að ætla að binda kannske verulegan hluta af beislanlegri orku í heilum landshluta, á Suðurlandi t. d., í stóriðju á suðvesturhorninu, þó að fyrir liggi að orkuþörfin í þessum landshluta muni margfaldast til almennrar neyslu og smáiðnaðar og fjölþætts iðnaðar á næstu árum og áratugum. Það er hættuleg stefna í meira lagi. Ástæður fyrir því, að ég gat ekki á sínum tíma fylgt járnblendiverksmiðjunni í Hvalfirði, voru í fyrsta lagi þær, að ég taldi að þar hefði verið dregin burt úr nefi okkar af útlenda auðhringnum bandaríska, og á hinn bóginn, að ég taldi þetta áframhald stórfelldrar byggðaröskunar, þar sem þetta var sett niður hér hið næsta þéttbýlinu eða að segja í því miðju, þar sem er ekki nema steinsnar úr Reykjaneskjördæmi yfir í járnblendiverksmiðjuna. Við verðum að fara með allri gát í þessum efnum um að binda stóran hluta af orku okkar í stóriðnaði. Á hinn bóginn er enginn vafi um það, að álverksmiðjan og e. t. v. væntanlega járnblendiverksmiðjan muni skjóta nýjum stoðum undir okkar efnahagslíf, og það hefur álverksmiðjan vissulega gert, bæði efnalega og eins með tilliti til gjaldeyrisöflunar. Ég legg alla áherslu á það, og það er óþarft af mönnum að draga aðrar ályktanir af þessu en þær sem ég legg áherslu á, að hér er engan veginn verið að leggja til að horfið verði að nýrri byggingu stóriðjuvera. Ég ætlaði aðeins að geta þess áðan, þegar ég fór að ræða um fyrri afstöðu hv. þm. til stóriðjuframkvæmda, að Framsfl. var stjórnarforustuflokkur árið 1974 þegar skriðið var tekið um byggingu járnblendiverksmiðjunnar, og það var sótt svo hart fram í því máli af hæstv. þáv. iðnrh., Magnúsi Kjartanssyni, að við í stjórnarandstöðunni, þingflokki Sjálfstfl., höfðum varla flóafrið. Þetta var stutt a. m. k. af meginhluta, nær öllum þm. í stjórnarforustuflokknum þá. Og sá veldur miklu sem upphafinu veldur um járnblendiverksmiðjuna, og það upphaf átti fyrrv. ríkisstj. og hæstv. þáv. iðnrh., Magnús Kjartansson, á því leikur ekki nokkur vafi. Hins vegar kunna að vera margir, t. d. í mínum flokki, sem vilja færa þeim sérstakar þakkir fyrir það forustuhlutverk, en ég er ekki í þeim hópi og ekki í þeim stellingum nú heldur. Nei, þessi till., það má gjarnan gera hana ítarlegar úr garði. Ég vísa því til þeirrar n., sem fær þessu till. til athugunar, að í framsögu fyrir henni verði ítarlega rætt um tilgang hennar, svo sem ég hygg að hann hafi komið fram í þessum umr. nú. Hv. þm. Páll Pétursson sagði að í till. fælist stefnumörkun. Hvað vill hann þá segja um þetta sem hv. þm. Eyjólfur Konráð las hér upp og stendur hér, að ljóst sé samkv. þessari till. að hún hnígur ekki að því að tekin verði ákvörðun um frekari stóriðjuframkvæmdir? Ég sé nú ekki ástæðu til þess að blanda SÍS inn í þetta. Ég ú góða samvinnu við SÍS. Ég skal ekkert dæma um það, hvort þetta er rétt fram talið hjá hv. þm., þessar eigur, en SÍS er ekki ríkt, nei, SÍS er heldur fátækt og 4 milljarðar eru ekki stór eign. En ætli það sé nú ekki gamalt fasteignamat, þannig að við þurfum kannske að grípa til margföldunartöflunnar enn einu sinni, Ég sé ekki ástæðu til þess á þessu stigi málsins að hafa fleiri orð um þessa till. En það var mjög þénanlegt að okkur flm. skyldi gefast vegna þessara umr. rækilegt tækifæri til þess að taka af allan vafa um við hvað er átt með tillögugerð þessari.



Herra forseti. Það hafa nú orðið hér býsna athyglisverðar umr. um þessa till. og þó það kannske einna helst, að mér sýnist að flm. till. vilji lesa úr henni allt annað en í henni stendur. Það er auðvitað mál út af fyrir sig hvort þeir hafa meint allt annað en það sem almennt verður lesið út úr sjálfri till. Þeir leggja nú ofuráherslu á það, að 1 grg. till. standi að þessi till. hnígi ekki að því að tekin sé ákvörðun um frekari stóriðjuframkvæmdir. Það hefði auðvitað mátt lesa sitthvað út úr þessari setningu út af fyrir sig líka. Menn geta auðvitað meint það með orðalagi eins og þessu, að ekki sé verið að taka ákvörðun um byggingu verksmiðju á þessum eða hinum staðnum eða þessa eða hina verksmiðjuna. Það vitum við mætavel, till. liggur ekki þannig fyrir. En eins og sagt hefur verið hér: till. er afar stutt og í rauninni skýr. Hún er þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera athugun á heppilegasta staðarvali til stóriðju á Norðurlandi og Austurlandi.“ Dettur nú nokkrum manni í hug að ríkisstj. sé falið verkefni eins og þetta algerlega út í bláinn og svo sé komið á eftir og sagt: Ég meinti ekkert með þessu, ég ætlaðist aldrei til að það yrði nein verksmiðja byggð. - Nei, svona léttilega geta menn ekki snúið sig út úr þessu, enda er ég ekki í nokkrum vafa um það, að ef till. hefði verið samþykkt og efnt hefði verið til þessarar athugunar, þá hefði hin túlkunin komið, sem lá auðvitað beinast við, að segja: Alþingi hefur þegar stigið fyrsta skrefið. Alþ. hefur samþykkt að láta fara fram athugun á því, hvar heppilegast væri að koma þessum fyrirtækjum fyrir, og þar með tekið „prinsip“-afstöðu. Auðvitað felst í þessari till., eins og hún liggur þarna fyrir, - þó að flm. vilji nú eitthvað hverfa frá því, kannske vegna þeirra undirtekta sem till. hefur fengið hér, - þá felst í henni viss stefnumörkun um það, að þetta sé verkefnið, að þessu sé stefnt, það sé bara verið að leita að heppilegum stað fyrir fyrirtækið. Og það var einmitt út frá þessu sem andstaða kom hér strax fram við till., að í till. fælist ákveðin stefnumörkun í öfuga átt við það, sem t. d. ég og fleiri þm. hér lýstu yfir sem sinni skoðun varðandi stefnumótun í atvinnumálum. Ég álít, eins og ég sagði í minni fyrri ræðu, að það sé viss þörf á því að hér fari fram allítarleg umræða um notagildi og hagkvæmni stóriðju og þá aðra möguleika sem við eigum kost á í sambandi við okkar atvinnumál. Ég dró þetta aðeins saman í stuttu máli og get gert það hér enn án þess þó að eyða löngum tíma í það. Við vitum að stóriðjan getur í rauninni ekki haft aðra þýðingu fyrir okkur efnahagslega og atvinnulega séð en þessa, að hún veiti okkur möguleika til þess að virkja með öðrum hætti og við getum haft eitthvað upp úr því að selja raforkuna til þessa rekstrar. Þetta er einn þátturinn og það ber vitanlega að skoða hann. Í öðru lagi getur stóriðjan, eins og stundum hefur verið lögð áhersla á, skapað einhver ný atvinnutækifæri. Spurningin er þá: Eru menn að leita að þeim? Og svo er auðvitað í þriðja lagi hægt að tala um það, að stóriðjan geti hugsanlega gefið okkur hreinan gróða, beinan tekjuafgang, sem alltaf getur komið sér vel. Það væri vitanlega full þörf á því að ræða þessa þætti alla, hvern um sig, þá reynslu sem við höfum þegar haft af stóriðjunni á þessu sviði. Ég sagði það og segi það enn: ég ætla ekki við þessa umr. að fara nánar út í að ræða þessa einstöku þætti. Ég hef gert það hér nokkuð áður og á eflaust eftir að gera það betur og það gera eflaust fleiri þm. þegar frv. um stóriðju kemur hér úr u., það sem hér er á ferðinni, e. a. s. frv. um járnblendiverksmiðjuna. Þá er eðlilegt að þetta sé rætt og ég ætla að geyma mér það þangað til. Ef sú verður niðurstaðan, eins og hún hefur orðið hjá mér, að þessir þættir, sem ég minntist á, séu í rauninni neikvæðir, það bendi ekkert til þess að við höfum neitt út úr raforkusölunni með þessum hætti, borið saman við aðra kosti sem við eigum, og hér sé ekki um þau atvinnutækifæri að ræða, sem við þurfum á að halda, og síður en svo líklegan rekstrarhagnað, - ef menn komast að þessari niðurstöðu, þá er auðvitað alveg ástæðulaust að vera að leggja á sig mörg aukaspor vegna athugana á stöðum fyrir stóriðjufyrirtæki. Ég hef ekki heyrt flm. þessarar till. eyða miklu máli í það hér á Alþ. að rökstyðja að það sé eitthvað verulega eftirsóknarvert í sambandi við þessa stóriðjustefnu. En það, sem varð til þess alveg sérstaklega að ég kvaddi mér hér hljóðs aftur, að hv. 5. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson, sagði í sínu máli að hann teldi að með ákvörðuninni um að ráðast í Sigölduvirkjun hefði í rauninni verið tekin ákvörðun um byggingu járnblendiverksmiðjunnar. Þetta er auðvitað alger misskilningur, ef þetta er þá ekki sagt af einhverjum enn öðrum ástæðum, vegna þess að það lá alveg skýrt fyrir allan tímann, margsinnis undirstrikað opinberlega af hálfu þeirrar ríkisstj. sem réðst í byggingu Sigölduvirkjunar, að hún væri byggð á þeim grundvelli að við værum ekki háðir því á neinn hátt að ráðstafa orkunni frá þeirri virkjun nema á þann hátt sem við teldum okkur hagkvæmast, og þá var alltaf ætlunin að koma Sigölduvirkjun í framkvæmd í tveimur eða þremur þrepum. Hún átti að vera stærri, 150 mw., og þá gert ráð fyrir því að 50 mw. vélasamstæða yrði fyrst tekin í notkun og síðar kæmu hinar eftir því sem þörf okkar kallaði á. Þegar menn fóru að athuga um það, hvort verið gæti hagkvæmt að taka virkjunina alla í notkun í einn lagi, þ. e. a. s. að ráðast í alla þættina um leið, sem vissulega gat verið fjárhagslega hagkvæmara á ýmsan hátt, þá kom auðvitað upp spurningin um hvernig hagkvæmast væri að nota þá orku sem þannig gæti komið skyndilega inn í kerfið. En um það hafði aldrei verið tekin nein ákvörðun í vinstri stjórninni, að orkunni frá Sigöldu skyldi ráðstafað á þennan hátt, - aldrei. Það lá líka fyrir, að þar var um tvo möguleika að ræða sem voru mikið ræddir á þessum tíma. Það var annars vegar að til viðbótar því, sem talið var að væri mjög hagkvæmt að fá inn á hið almenna raforkukerfi okkar af nýju afli, þ. e. a. s. 60–70 mw., þá yrði ráðist í byggingu svonefndrar byggðalínu til þess að leysa raforkumál Norðurlands sem þá voru algerlega óleyst. Um þetta var tekin ákvörðun í ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar, að ráðast í byggðalínuna og leysa raforkumálin á Norðurlandi á vissu tímabili á þennan hátt. Þannig átti að nota þessa orku. Einnig voru lagðar fram áætlanir um að nota þá viðbótarorku, sem þarna yrði til á stuttu tímabili, til stóraukinnar húshitunar. Þessir möguleikar lágu allir fyrir, og það var vitanlega ekkert sem knúði okkur til þess að taka ákvörðunina um að selja helminginn af orkunni frá Sigöldu til járnblendiverksmiðjunnar. Hv. 5. þm. Austurl. á ekki að reyna að koma sér undan neinum vanda í þessum efnum með því að reyna að halda því fram að einhverjir aðrir hafi verið búnir að binda hendur hans. Hann hefur sjálfur verið að taka einmitt þá afstöðu að vera með járnblendiverksmiðjunni og ráðstafa þessari orku á þennan hátt. En hann stækkar ekki mikið af því að ætla að reyna að skjóta sér á bak við einhverja aðra, að aðrir hafi verið búnir að ákveða þetta. Það er alger misskilningur. Það stendur einnig opið fyrir okkur í dag að nota þessa orku á annan hátt. Þar skiptir aðeins máli hvaða skoðun menn hafa á málinu. Það er enginn vafi á því, það var aldrei dregin nein dul á það af þeim mönnum sem höfðu mestan áhuga þá eins og nú á byggingu járnblendiverksmiðjunnar og sölu á raforku til hennar, að þeim var ljóst að Sigölduvirkjun var ekki stærri eða meiri en svo fyrir hinn almenna markað, að þeir lögðu til og það var í þeirra till. að það kæmi ekki til mála að taka ákvörðun um að selja raforku til járnblendiverksmiðjunnar nema taka ákvörðun um nýja virkjun samstundis, þ. e. a. s. virkjun Hrauneyjafoss. Þannig lágu málin fyrir. Salan á helmingi orkunnar frá Sigöldu til járnblendiverksmiðjunnar leiddi það af sér, að það varð að ráðast strax í nýja virkjun að áliti forustumanna Landsvirkjunar. Þær till. liggja allar skriflega fyrir frá þeim að þetta væri þeirra álit. Og þó að inn á þetta kæmi á síðara stigi Kröfluvirkjun sem átti að breyta því hvað áhrærði orkumálin á Norðurlandi -- með því að taka ákvörðun um að flýta þeirri virkjun gæti þarna skapast nokkru meira svigrúm í sambandi við nýja virkjun þó að járnblendiverksmiðjan færi af stað á áætluðum tíma, - þá breytti það ekki heldur dæminu, vegna þess að það var augljóst mál að við gátum fengið miklu meira út úr því að ráðstafa orkunni til húsahitunar heldur en á þann hátt að selja hana til járnblendiverksmiðjunnar. Reynslan hefur líka auðvitað orðið sú, að þegar það kom aftur upp að það var nokkur vafi á hvernig færi með Kröfluvirkjun í reynd, þá komu sömu menn fram á sviðið og áður, þ. e. a. s. formaður stjórnar Landsvirkjunar, aðaláhugamaðurinn fyrir byggingu járnblendiverksmiðjunnar, sá sem hafði stýrt öllum þeim samningum frá upphafi, - þá kom hann líka strax með till. um að það skyldi tekin ákvörðun um nýja virkjun, þ. e. u. s. virkjun við Hrauneyjafoss. Og það er það sem núv. ríkisstj. hefur tekið ákvörðun um í krafti síns þingliðs. Það kemur því í ljós að hv. 5. þm. Austurl. og aðrir þeir, sem styðja ríkisstj. og eru samþykkir því að ráðstafa um helmingi orkunnar frá Sigöldu til járnblendiverksmiðju, bera líka ábyrgð á því að Hrauneyjafoss er tekinn fram fyrir aðrar virkjanir og á að ráðstafa í þá virkjun í þeirri röð sem nú liggur fyrir. Þetta er allt saman samhangandi keðja, og það er vitanlega á ábyrgð þessara aðila sem málin verða á þennan veg. En þeim tekst auðvitað ekki að fría sig neitt af því að þetta hafi ekki verið þeim sjálfrátt, að samþykkja járnblendiverksmiðju, og það hafi ekki verið þeirra meining að ráðist væri í Hrauneyjafossvirkjun, af því að aðrir menn hafi verið búnir að hugsa svo mikið um eitthvað annað. Allt slíkt er vitanlega tilgangslaust með öllu. Það verður séð um það af öðrum, að svona málflutningur kemst aldrei til skila. Þá tók ég eftir því að hv. 5. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson, ræddi hér allmikið um að honum væri ekki alveg ljóst hvað við væri átt þegar talað væri um stóriðju og stóriðjufyrirtæki. Ég held nú að í þessari umr., sem hér hefur farið fram, sé alveg óþarfi að látast ekki skilja hvað menn eiga við í þessum efnum. Ég held t. d. að hjá okkur ýmsum, sem höfum verið mjög á móti stóriðjupólitíkinni svonefndri, hafi komið mjög skýrt fram að við getum prýðilega hugsað okkur að ráðist verði í fyrirtæki, sem vissulega má kalla stóriðjufyrirtæki, sem með eðlilegum hætti falla inn í okkar atvinnulíf og vegna okkar eigin þarfa. Við teljum að áburðarverksmiðjan sé að vissu leyti stóriðjurekstur, og við teljum að það sé sementsverksmiðjan líka. Við erum því fylgjandi að það verði ráðist hér í nýja áburðarverksmiðju eða stækkun hennar. En hin eiginlega stóriðjupólitík, sem hér er verið að ræða um, er af allt öðrum toga. Hún er auðvitað fyrst og fremst um að samþykkja að erlendir aðilar nái undirtökunum í þessum þætti atvinnulífsins í landinu, að þeir ýmist eigi þessi stóriðjufyrirtæki einir eða að verulega stórum hluta og fái þannig raunverulega yfirráðarétt yfir þessum þýðingarmikla þætti. Svo er þessi stóriðja, sem hér er rætt um, byggð aðallega upp á því að hér sé um orkufrekan iðnað að ræða sem leiði það af sér að við þurfum að ráðstafa okkar virkjunarmöguleikum að meira eða minna leyti til þessara fyrirtækja. Hér eru menn auðvitað ekki að berjast á móti einhverjum orðum út af fyrir sig, og málið er ekki heldur þannig vaxið að það sé hægt að snúa sig neitt út úr því með því að þetta snúist bara um hvað séu margir starfandi menn í fyrirtækinu. Samkv. áætlunum, sem lágu fyrir frá auðhringnum Union Carbide, var gert ráð fyrir að í járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga ættu að starfa samtals 115 manns, þar af í rauninni í verksmiðjunni aðeins 88, en 27 áttu að vera á skrifstofum eða við önnur störf. En eigi að síður hafði þetta fyrirtæki á sér öll einkenni þeirrar stóriðju sem umr. hér hefur snúist um. Og spurningin er sú, hvort menn eru á því að styðja að því að fyrirtæki af sams konar gerð og t. d. járnblendiverksmiðjan komi hér upp og að við ráðstöfum okkar fjármunum með beinu framlagi eða því lánsfé, sem við ráðum yfir, til þess að koma upp slíkum fyrirtækjum í staðinn fyrir að beina fjármagninu í önnur verkefni sem hafa beðið og bíða enn. Ég fyrir mitt leyti hélt að þetta væri svo skýrt að það þyrfti í rauninni ekki að halda hér uppi neinum deilum um það. Spurningin er sú, hvort menn telja að þessi margboðaða stóriðjustefna sem hér hefur verið mikið til umræðu á undanförnum árum, fyrst og fremst með þátttöku útlendinga og út fyrir það sem snertir hugsanlegar verksmiðjur sem falla eðlilega inn í okkar atvinnurekstur og okkar eigin þarfir, eins og hér hafa verið byggðar áður, - hvort menn sem sagt styðja þá stefnu eða hvort þeir telji að við eigum að beina kröftum okkar í aðra átt. Ég heyri það líka á þeim umr., sem hér hafa farið fram, að menn ræða mikið um stórvirkjanir. Sú röksemd var eitt sinn notuð allmikið, að í rauninni yrðum við að fara að meira eða minna leyti inn á stóriðjustefnuna vegna stórvirkjanaleiðarinnar, af því að það væri heppilegra og miklu hagkvæmara að ráðast í stórvirkjanir en smávirkjanir, sem þá voru kallaðar, þá værum við í rauninni meira og minna knúðir til þess að fara inn á stóriðjubrautina. Þessi röksemd var mjög notuð á vissu tímabili, og ég heyri að hún er hér enn nokkuð á ferðinni. En ég vil þá minna á það, að nú liggur það fyrir frá yfirvöldum orkumála, að talið er að nú aukist orkuþörf okkar, landsins í heild, um 25–30 mw. af afli á ári. Málið er því komið þannig, að þó að við séum eingöngu að virkja fyrir okkar eigin almennu þarfir og eðlilega vaxtarmöguleika þar, þá höfum við strax möguleika á því nú að virkja 100–150 mw., sem allir mundu telja mjög hæfilega stærð þegar um er að ræða landskerfið sem heild, þ. e. a. s. þarna yrði um að ræða notkun sem getur staðið í 4–6 ár. En enn er það svo, að við teljum að virkjunartími og undirbúningstími sé í kringum 4 ár minnst. Við erum því eins og nú er komið ekki á nokkurn hátt bundin við að velja stóriðjuleiðina af því að við þurfum endilega að fara í stórvirkjanir. Við getum virkjað Blöndu fyrir okkar landskerfi og þá aukningu sem þar er gert ráð fyrir. Við getum ráðist í slíkar virkjanir. Það getum við líka gert í sambandi við Fljótsdalsvirkjun. Við getum ráðist í þá virkjun að sjálfsögðu á grundvelli þess að landið sem heild sé tengt saman, og það þarf vitanlega að halda áfram þeim fyrirhuguðu framkvæmdum sem gera landið í heild að einu orkuveitusvæði. Ég vil því segja það, að það er engin þörf fyrir okkur að velja þessa umdeildu stóriðjuleið af þessari ástæðu. Það var hægt að halda þessu að nokkru leyti fram þegar deilurnar stóðu hér á sínum tíma um Búrfellsvirkjun, því að þá var verið að ræða um hvort ætti að velja í kringum 100 mw. virkjun, sem væri í rauninni of stór fyrir okkur eins og þá var rætt um, eða fara í virkjanir sem þá voru nefndar og töflur birtar um, sem voru yfirleitt 10–20–25 mw. virkjanir og voru nefndar smávirkjanaleiðin. En þetta er búið núna. Það þarf því ekki að þvælast fyrir neinum, hvorki fyrir okkur á Austurlandi né annars staðar, að virkjunarmöguleikarnir á Austurlandi, í Fljótsdal, verði okkur eitthvað til trafala. Auðvitað kemur að því að þar verður virkjað og svo stórt, að það flokkast undir það sem sem við köllum í dag stórvirkjun, fyrir eðlilega vaxtarþörf okkar sjálfra og fyrir landið sem heild, en ekki nauðsynlega til þess að koma upp stóriðju, frekar en við viljum. Spurningin er því algerlega um það, hvort við teljum að stóriðjan sé á einn eða annan hátt okkur nauðsynleg af efnahagslegum ástæðum eða við viljum stefna á þá þróun. Það væri vissulega í sambandi við þetta mál full ástæða til þess að ræða hér nokkuð um aðra möguleika okkar í þróun atvinnumála. En ég hef sagt það hér áður og segi það enn, eins og nú er komið hjá okkur t. d. varðandi sjávarútvegsmálin og þar með fiskvinnslumál, að ef við ætlum okkur að nýta þá möguleika sem þar liggja á borðinu hjá okkur á næstu árum og næstu áratugum, þá þarf til þess miklu meira vinnuafl en sjáanlegt er að geti orðið til hjá okkur. Það er auðvelt að sýna fram á það. Ef við ætlum svo á sama tíma að gera eins vel eða kannske enn meira á sviði okkar almenna iðnaðar, þá er þar líka um möguleika að ræða sem bæði hafa þá efnahagslegu þýðingu og veita okkur ný starfssvið í svo ríkum mæli, að það er í miklu ríkara mæli en við eigum til mannafla til að setja í. Ég býst við því, að ýmsir hv. þm. hafi tekið eftir því, að það voru birtar nokkuð fróðlegar greinar um einn þáttinn í íslenskum iðnaði nú nýlega í einu af dagblöðum bæjarins. Þar var sérstaklega um að ræða iðnaðardeild Sambandsins, og þar kom fram að bara á vegum iðnaðardeildarinnar ynnu nú í föstum störfum, fyrir utan öll hin óbeinu störf sem fylgdu þessum rekstri, 800 manns. Það eru rúmar tvær álverksmiðjur í sambandi við atvinnutækifæri og auðvitað miklum mun meira þegar hin óbeinu störf eru talin með sem þessu fylgja. Og ársframleiðsla þessa iðnaðar er metin á 4 milljarða kr. Forustumenn á sviði þessara iðngreina benda sérstaklega á það, að þeir hafi ekki getað komist lengra áfram í sambandi við úrvinnslu á okkar hráefnum, m.a. vegna þess að það skortir verulega vinnuafl. Þeir hafa ekki nægilegt vinnuafl til þess að geta haldið áfram að vinna úr okkar hráefnum. Það þarf auðvitað ekki að fara um þetta mörgum orðum. Ég veit að hv. alþm. vita það mætavel, að við eigum hér aðra möguleika á sviði okkar eigin iðnaðar sem vitanlega þurfa orku líka. Það er því ekkert sem rekur okkur nauðuga inn á stóriðjuleiðina. Spurningin er eingöngu sú, hvort við teljum stóriðjureksturinn okkur hagkvæmari, hann falli betur að óskum okkar um byggingu landsins og lífið í landinu, og hvort við álítum að hann muni skila okkur meiri verðmætum þegar á allt er lítið, því að við eigum aðra valkosti. Við stöndum ekki eins í þessum efnum og sumar af fátækum þjóðum heimsins sem nú eru að taka við stóriðju auðfyrirtækjanna. Þær eiga fáa valkosti, sumar þeirra, og eiga við mikið atvinnuleysi að stríða. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri að sinni. Það verða hér eflaust meiri umr. um þessa till. Ég held að það væri full ástæða til þess að halda þeim áfram, vegna þess að ég tel að hér sé um stefnumörkun að ræða, nema þá að till. verði algerlega snúið við, eins og mér fannst að sumu leyti flm. vera farnir að tala um, og þá ætti hún að hljóð'a eitthvað á þá leið: Bannað skal að byggja frekari stóriðjuver, a. m. k. á Suðvesturlandi. Er þá a. m. k. sæmilegur biti þar búinn, og þá er bara að ganga á röðina og banna hitt á eftir. Það er mál út af fyrir sig. En ég tel að í orðalagi till. felist í rauninni ákveðin stefnumörkun og af því er ég á móti henni.



Herra forseti. Ég heyrði það á hv. 2. þm. Austurl. að hann var nokkuð viðkvæmur fyrir því að ég skyldi hafa haldið því fram að ákvörðun um járnblendiverksmiðjuna hefði í reynd verið tekin um leið og ákvörðun um byggingu Sigölduvirkjunar. Hann hélt því fram að svo hefði alls ekki verið, og ég ætla í sjálfu sér ekki að fara að rengja það. Ég sé hins vegar ekki hvernig er að ganga fram hjá því, að þá voru hafnar viðræður um þessa verksmiðju, og ég kem ekki anga á það, hvernig þessi ákvörðunartaka hefur átt sér stað í vinstri stjórninni. Hann gat þess, að það hefði verið rætt um að nota hluta af þessu rafmagni til að flytja norður í land með svokallaðri byggðalínu. En ég veit ekki betur en einmitt hafi verið tekin ákvörðun í þeirri stjórn - annars ágætu stjórn - að ráðast í virkjun Kröflu og Alþ. veitti heimild til þeirrar virkjunar, þannig að ég verð að segja það eins og er, að ég kem þessu ekki heim og saman. Ég tel að þegar ákveðið er að byggja virkjun eins og Sigöldu, þá sé nauðsynlegt að gera sér grein fyrir hvað á að gera við það rafmagn. Það er alveg sama hvort við erum að ræða Sigölduvirkjun eða aðra virkjun, slík ákvörðun verður að liggja fyrir. Ég hefði hins vegar talið að það væri mjög fróðlegt að við fengjum - þessir villuráfandi menn sem töldum að þessi ákvörðun hefði verið tekin samhliða - einhverjar upplýsingar um þær umr. sem hafa farið fram á sinum tíma um þessi mál í ríkisstj., í vinstri stjórninni. Ég segi fyrir mig, að ég vildi gjarnan fá upplýsingar um hvernig þessi ákvörðun var tekin, þær bókanir, sem liggja fyrir um þau mál, og að hvaða niðurstöðu menn komust þar endanlega. Ég vildi gjarnan að það yrði lagt á borð, þannig að hvorki ég né aðrir þyrftum að vera þarna í neinum vafa. Það var rætt hér einnig um ákvörðun um Hrauneyjafoss og að við, sem styddum þessa ríkisstj., hlytum að bera ábyrgð á þeirri ákvörðun, og slíkt er mjög eðlilegt. Það hefur komið fram að heimild til virkjunar Hrauneyjafoss var veitt af Alþ. fyrir alllöngu til ríkisstj. Hins vegar er það ofureðlilegt, að ríkisstj. ræði slík mál í sinum flokkum þegar endanleg ákvörðun er tekin. En ég held að það sé allt í lagi að upplýsa það, að slíkar umr. hafa ekki farið fram, a. m. k. ekki í Framsfl.

Ekki í hinum heldur.

Ég segi fyrir mig, að ég tel mig á engan hátt vera bundinn þeirri ákvörðun ríkisstj. að heimila virkjun Hrauneyjafoss, og ég hlýt að fara fram á að fá allar þær forsendur og öll þau rök, sem hnigu í þá átt að veita þessa heimild, á borðið áður en ég lýsi því yfir að ég sé samþykkur þeirri ákvörðun. Ríkisstj. hlýtur að gera sér það ljóst fyrst. Í hvorugum stjórnarflokknum var rætt um þetta mál. Hv. 2. þm. Austurl. sagði að ég létist ekki skilja hvað orðið stóriðja táknaði. Ég þykist nú skilja það, og ég heyrði ekki betur en við værum nokkuð sammála um að það væri mikil breidd í því orði, þótt vera megi að sú stóriðja, sem hér er talað um, sé af einhverjum ákveðnum stærðarmörkum. Ég segi það fyrir mig eins og mér heyrðist að kæmi fram í hans máli, að ég get í vissum tilfellum verið fylgjandi því að ráðist sé í stóriðju. Og ég veit ekki betur en þegar ákvörðun einmitt um Sigölduvirkjun var tekin, þá hafi reynst nauðsynlegt að taka ákvörðun um einhvern stóran orkukaupanda og þess vegna hafi ákvörðunin um járnblendiverksmiðjuna verið tekin. Það er auðvitað ljóst, að jafnvel þótt við tengjum landið saman í eina heild, þá hvorki flytur þessi svokallaða byggðalína neitt gífurlegt magn af rafmagni eða um 50 mw., og það er annað sem skiptir líka máli, það er nýtingartími orkunnar. Það er ekki nægilegt að þeir, sem kaupa raforku, vilji fá hana allir á sama tíma. Við þurfum að reyna að nýta orkuna sem best. Ég vænti þess, að í framhaldi af þessari umr. verði hægt að verða við því að leggja fram þau gögn sem studdu ákvörðun um virkjun Sigöldu, koma með þau fram í dagsljósið. Ég held að það væri mjög gott fyrir okkur, sem skiljum ekki alveg samhengið, að fá það fram. En ég vil aðeins vekja athygli á því, vegna þess að það kom fram í umr. að það hefðu í reynd engar beiðnir komið úr landsfjórðungunum um athuganir á þessum málum, - ég vil aðeins til þess að styðja það orðalag, sem ég kom fram með í máli mínu áðan, vitna í till. sem var samþykkt á aðalfundi Sambands sveitarfélaga á Austurlandi á Höfn í sept. s. l. er svohljóðandi, var samþykkt shlj. og með leyfi hæstv. forseta: „Aðalfundur S.S.A., haldinn á Höfn í Hornafirði, samþykkir að fela stjórn S.S.A. að hefjast nú þegar handa um að fá gerðar frumathuganir á mengunarhættu af völdum hugsanlegrar stóriðju á Austurlandi, svo og að láta kanna önnur áhrif hennar á byggð í fjórðungnum eftir því sem ástæða þykir til á þessu stigi.“ Það er sem sagt lögð á það áhersla þarna, að það sé gerð könnun á því hvaða áhrif stóriðja mundi hafa á byggð í fjórðungnum. Í framhaldi af þessu hefur framkvæmdastjóri Sambands sveitarfélaga á Austurlandi gert nokkuð til þess að koma þessu máli áfram. Hann segir: „Eftir viðræðurnar við heilbrrn., Náttúruverndarráð og Landvernd varð niðurstaðan sú, að rétt mundi að fela Heilbrigðiseftirliti ríkisins ráðgjöf í þessu máli, þar sem umræddir aðilar, að rn. meðtöldu, hefðu ekkert fjármagn til ráðstöfunar í þessu skyni. Er helst svo að skilja að ógerlegt sé að fá fjármagn til að kanna mengunaráhrif af neinu tagi fyrr en ákvörðun hefur verið tekin á æðstu stöðum um það, hvar stóriðjufyrirtæki skuli byggja. En þá er um leið, vitandi eða óafvitandi, búið að byggja inn í könnunina það leiðinlega atriði, að ákvörðun á æðstu stöðum má ekki ómerkja með niðurstöðum rannsóknar eftir á. Nálgast því gildi slíkra rannsókna óðfluga núllpunktinn.“ Hann hefur hins vegar skrifað Heilbrigðiseftirliti ríkisins og Framkvæmdastofnun ríkisins bréf þar sem farið er fram á að annars vegar verði athuguð mengunarhætta og hins vegar áhrif hugsanlegs stóriðjufyrirtækis á byggðaþróun og félagslega þætti á Austurlandi, þannig að slíkar beiðnir hafa komið fram, þ. e. a. s. á þennan hátt, að slíkt sé athugað, hvaða áhrif slíkt fyrirtæki gæti haft á byggð, félagslegar aðstæður og mengun, þannig að ég tel fulla ástæðu til þess að þessari samþykkt sveitarstjórnarmanna á Austurlandi, sem var samþykkt shlj., verði fylgt eftir. Ef flm. þessarar till. vildu breyta þessu orðalagi sem ég tel á allan hátt vera óheppilegt, vildu athuga hvort ekki væri rétt að breyta þessu orðalagi, þá mundi ég vilja athuga fyrir mitt leyti hvort ekki væri hægt að styðja þessa till. En ég get ekki lýst stuðningi mínum við hana eins og hún er orðuð á þessu þskj.



Herra forseti. Ég hlustaði með mikilli athygli og ánægju á ræður tveggja framsóknarmanna áðan, Ingvars Gíslasonar og Stefáns Valgeirssonar. Það var næstum því eins og maður hefði verið að hlusta á sjálfan sig tala á móti Grundartangaverksmiðju. Röksemdir gegn stóriðju á Norðurlandi eru þessum mönnum mjög ljósar. Ingvar Gíslason benti t. d. á að sú byggðaröskun, sem verksmiðja þar nyrðra mundi valda, væri mjög alvarlegt mál, ofan á ýmislegt fleira sem hann nefndi til. Í sama dúr talaði Stefán Valgeirsson og dró ekkert úr. Ég held að það hljóti að vera ljóst þessum mönnum, að byggðaröskun og aðrar alvarlegar afleiðingar stóriðju eru þær sömu t. d. í Borgarfirðinum eða við Hvalfjörðinn eins og þar nyrðra. Ég tek undir allt sem þeir hafa sagt um alvarlegar afleiðingar þessa nyrðra. Og það stendur ekki á mér að styðja þá í baráttu þeirra gegn stóriðjuáformum á Norðurlandi. Hins vegar verð ég að segja það, að ég sakna þess að þeir sýni sama skilning varðandi Grundartangaverksmiðjuna. Þegar hún var hér til umr. fyrir tveimur árum, þá var aðeins einn framsóknarmaður sem talaði gegn henni, Páll Pétursson. Hann einn þessara manna hefur að mínum dómi hreinan skjöld í þessum málum. Hinir tveir, sem ég nefndi, brugðust, þegar mest var í húfi, þegar tækifæri var til að stöðva þessa þróun þegar í byrjun. Þá stóðu þeir ekki upp til þess að flytja þessar ræður um háskann sem fylgir stóriðju. Það gerði aðeins einn framsóknarmaður, Páll Pétursson. Hins vegar saknaði ég Páls Péturssonar við lokaatkvgr. og á enn eftir að sannfærast um að hann hafi verið löglega afsakaður þegar hann mætti ekki til hennar. En þakkir vil ég tjá honum fyrir þann stuðning sem hann hefur veitt okkur borgfirðingum í baráttunni gegn stóriðju í okkar heimahögum. Heilindi manna í þessu máli eiga eftir að ganga undir eitt próf, og það verður atkvgr. um Grundartangaverksmiðjuna. Það er að mínum dómi tvískinnungur að tala svona á móti stóriðju nyrðra, en standa ekki upp, þegar verið er að ræða Grundartangaverksmiðju, og mótmæla. Það kom enginn framsóknarmaður í ræðustól um daginn þegar hér urðu langar umr. í sambandi við Grundartangaverksmiðjuna, ekki einn einasti, nema Páli Pétursson. Hann kom til þess að ítreka það sem hann hafði áður sagt. Nú gæti maður freistast til þess að halda að Framsfl. væri að sjá að sér þegar maður heyrir þennan tón sem ég var að tala um hjá þessum tveim hv. þm. og raunar líka hjá Halldóri Ásgrímssyni. Það væri kannske orðin einhver von um það að koma í veg fyrir Grundartangaverksmiðjuna. Ég heiti á þessa menn að beita hollum áhrifum sínum í þingflokki Framsóknar. Ég er sannfærður um að þeir eru það heilir í þessu máli að þeir munu greiða atkv. á móti Grundartangaverksmiðjunni. Og ég treysti því, að þeir fylgi málinu líka eftir í þingflokknum og reyni að koma í veg fyrir Grundartangaverksmiðjuna. Hinu er svo ekki að neita, að maður verður var við öfl innan þingflokks Framsóknar, fyrir utan ráðh. og aðra slíka, sem að sjálfsögðu eru meira og minna truflaðir í þessu máli vegna stjórnarsamstarfsins við Sjálfstfl., - maður verður var við það hjá óbreyttum þm., því miður, að þeir hafa truflast heldur en ekki. Hér situr fyrir aftan mig í skrifarasæti einn sem fór í broddi fylkingar fyrir nefnd sunnlendinga ekki alls fyrir löngu á ráðherrafund til þess að biðja um slíka verksmiðju á Suðurlandi. Ég á eftir að heyra hvort hann er sammála flokksbræðrum sinum um háskann af stóriðju. Það er ekki búið að samþykkja Grundartangaverksmiðju. Gamli samningurinn er úr gildi fallinn, nýr samningur hefur ekki verið samþykktur hér á Alþ. Og ef sannfæringarkraftur Stefáns Valgeirssonar er hinn sami innan þingflokks Framsóknar og hann var hér áðan, þá á að vera töluverð von um að verði hægt að koma í veg fyrir þessa verksmiðju, og þá endar málið að sjálfsögðu þannig að það verður mokað ofan í þá gröf sem tekin hefur verið á Grundartanga og nefnd hefur verið stærsta mógröf á Íslandi. Mætti að mínum dómi gjarnan nota til þess eitthvað af þeim 850 millj. sem Union Carbide borgaði fyrir að sleppa út úr þessu. Þá hefðu þeir aðilar, sem þarna unnu að, a. m. k. bætt ofurlítið mannorð sitt með því að gera hreint eftir sig.



Herra forseti. Ég var því miður fjarstaddur við upphaf þessara umr., löglega afsakaður við önnur störf, en hef spurt þau tíðindi, að þm. Framsfl. hafi, a. m. k. tveir, mælt eindregið gegn fyrirhuguðum stóriðjuáformum, ekki aðeins gegn þáltill. þeirri, sem hér er fjallað um, heldur mælt eindregið gegn þeim stóriðjuáformum sem ríkisstj. stendur að bæði leynt og ljóst, - enn fleiri þm. Framsfl. hafi a. m. k. gengið svo langt í ræðum sínum hér, að þingheimur leyfir sér að trúa þeim til hvors tveggja, fylgis við þessar stóriðjufyrirætlanir eða andstöðu. Og er þá hreint ekki svo skammt gengið af hálfu þessara þm. Ég er þeirrar skoðunar að ekki þurfi ýkjamikla íhugun eða fræðslu í sambandi við stóriðjuáætlanirnar, sem settar hafa verið fram, ef svo má segja undir handarjaðri hæstv. iðnrh. og sérstakra fylgismanna hans innan Sjálfstfl., til þess að gera sér grein fyrir því, að erlent stóriðjuver á einum stað á landinu mun fyrr eða síðar hafa þess háttar áhrif að öðrum stöðum verður þá hætt. Enda hefur það verið haft uppi af hálfu formælenda þeirra stóriðjumanna við eyfirðinga, eftir að þeir afþökkuðu fullum rómi, þó óformlega væri, álverksmiðjuna við Eyjafjörð, á Gáseyri, - það hefur verið haft uppi við eyfirðinga að nú skuli þeir bara finna fyrir því að það verði ekki talað við þá í 20 ár, fyrst þeir hafi verið svona ósvifnir og heimskir að afþakka álverksmiðju við Eyjafjörð. Ég hygg að þeir hv. þm., sem mæla gegn stóriðjuveri af þessu tagi í sínu kjördæmi, en hafa það uppi að þeir séu e. t. v. til viðtals um þess háttar stóriðjuver í öðru kjördæmi, þurfi að gera sér grein fyrir því, að þær fyrirætlanir, sem hér eru á döfinni, gera ráð fyrir að orkunni, sem við erum aflögufærir um, og þá náttúrlega fyrst hinni ódýrustu orku, en síðan allri þeirri orku sem við erum aflögufærir um í bili, henni verði varið með þessum hætti, til sölu til erlendra auðhringa sem fái þá jafnframt að nýta okkar landssvæði og okkar vinnuafl í sína þágu. Það liggur við að maður undrist þann áhuga sem ýmsir hv. þm. hafa á því að fenginni reynslu af samstarfinu við Alusuisse, af leigjandanum Alusuisse, og viðskiptavininum Alusuisse, að þeir skuli hafa áhuga á því að gera fleiri slíka samninga. Ég vil ekki gera þessum hv. þm. upp neins konar illar eða lítilmótlegar hvatir í þessu sambandi. En ég hygg að þeir hefðu a. m. k. gott af því að ætla sér svolítinn tíma til þess að kynna sér reynslu annarra þjóða, svo sem norðmanna, af stóriðju af þessu tagi. Og þeir gerðu kannske rétt í því að hugleiða örlítið þau náttúrugæði önnur sem við eigum óunnin á þessu landi, eigum ónytjuð á þessu landi, og með hvaða hætti nýting þessara landsgæða til skamms tíma hefur mótað menningu þessarar þjóðar og með hvaða hætti einmitt hinir þjóðlegu atvinnuvegir okkar, bjargræðisvegirnir, hafa gert það fólk, sem byggir land þetta, að sjálfstæðri þjóð og sérstakri þjóð. Raunar kom mér það helst í hug fyrir 10 dögum, þegar mengunarvandamál Straumsvíkurverksmiðjunnar bar fyrst á góma, að nú kynni svo að fara að þeir hv. þm., sem standa að þessari þáltill. sem hér er til umr., sæju að sér og reyndu að láta hana hverfa úr þingskjalabunkanum, sérstaklega þó þeir þeirra sem studdu af hvað mestri ákefð að samningunum við Alusuisse á sinum tíma og vörðu leynt og ljóst þá samninga opinberlega. Mennirnir sem ritstýrðu blöðunum, sem hæddust að kröfum um hreinsibúnað við þessa verksmiðju, skákuðu í skjóli „ryksugu háloftanna", eins og þeir kölluðu lægðirnar sem ganga yfir þetta land, níddu íslenska náttúrufræðinga sem vöruðu við mengunarhættunni frá álverinu í Straumsvík, fyrirlitu íslenska lækna sem vöruðu við heilsuspillandi aðbúnaði í álverinu, og raunverulega seldu sál sína að veði fyrir framgangi Alusuisse á Íslandi í einu og öllu, - ég hafði einhvern tíma gert mér vonir um að þeir kynnu nú að doka við og hugleiða upp á nýtt ýmis atriði sem varða þetta fyrirhugaða samstarf við erlenda auðhringa um enn þá fleiri álverksmiðjur af þessari tegund hér á landi. En það gerðu þeir ekki. Hugmynd, eins og það hefur verið kallað með réttu eða röngu, - ég treysti mér ekki til að segja um það, ég hef ekki kynnt mér skjölin -- hugmynd hv. þm. Eyjólfs Konráðs er sögð hafa verið um 20 slíkar verksmiðjur, væntanlega með sams konar hreinsibúnaði, væntanlega með sams konar fjármálaviðskiptum við íslenska aðila, væntanlega með sams konar tilliti til starfsmanna, - 20 slíkar verksmiðjur til viðbótar - eða voru þær 10. hv. þm.? Ég geri ráð fyrir því að það muni ekki koma í minn hlut að setja hv. þm. fyrir eitt né annað til lesturs til undirbúnings eða endurskoðunar afstöðu sinni til erlendrar stóriðju á Íslandi. En ég hygg að ég hafi heimild til þess að ýja að því við hv. flm. þessarar till., hvort þeir sjái sér ekki fært að taka til alvarlegrar athugunar möguleikann á því að skammast sín.

Sigurður Magnússon Hæstv. forseti. Þær eru býsna fróðlegar þessar umr., sem fara nú fram um þessa þáltill. um stóriðju á Norður- og Austurlandi. og að mörgu leyti ánægjulegar. Það má heyra það á máli þeirra, sem hér hafa talað, flestra, að þeir eru andsnúnir þessari stóriðjustefnu, og meira að segja flm. till. reyna að gera sem minnst úr henni, telja að þáltill. sé ekki stefnumótandi þrátt fyrir það að hún sé það vitaskuld eins og orðalag hennar er. Meira að segja þeir, sem fremst vilja ganga, vilja draga úr till. Það er því ljóst, og það kemur mér reyndar ekki á óvart og er ekki alveg nýtt fyrir mér, en það er ljóst að áhugi á þessari stóriðju á Íslandi er miklu minni nú en hann var fyrir nokkrum árum, þegar hvað skeleggast var barist fyrir þessari stefnu í tíð viðreisnarstjórnarinnar, og er það út af fyrir sig ánægjulegt. Það, sem veldur, er e. t. v. fyrst og fremst tvennt. Í fyrsta lagi eru allt aðrar aðstæður í okkar þjóðfélagi í dag en voru á árunum í kringum 1966 og 1967 þegar reynt var að ryðja þessari stefnu braut. Þá voru atvinnuleysistímar og erfiðleikar hjá verkafólki vegna þess að slælega hafði verið haldið á atvinnumálum þjóðarinnar um langt árabil. Undir þessum kringumstæðum notfærðu stjórnvöld sér ástandið og boðuðu hina erlendu stóriðjustefnu til þess að bjarga þjóðinni frá atvinnuleysi og efnahagshruni. Það tókst hins vegar að sanna það í tíð síðustu ríkisstj., að við íslendingar þurfum engu að kvíða um atvinnu okkar ef vel og rétt er á málum þjóðarinnar haldið, og það var eitt af mörgu góðu sem sú stjórn gerði, það var að sanna þetta fyrir þjóðinni. Veruleg uppbygging íslenskra atvinnuvega átti sér þá stað, og sjaldan hafa jafnmörg störf og jafnmikil atvinna verið hjá þjóðinni en einmitt á þessu stjórnartímabili. Áhrifa þess gætir enn í dag. Það er sem sagt vegna þessa ekki jafnauðvelt að telja íslensku launafólki, íslenskum almenningi trú um að stóriðjustefna sé sú stefna sem fylgja skuli í atvinnumálum. En það kemur einnig annað til, og það er sú reynsla sem við íslendingar höfum þegar fengið af þeirri stóriðju sem þó er til í landinu, þ. e. a. s. af álverinu í Straumsvik. Hún talar vitaskuld sínu máli. Og það er reyndar rétt sem kom fram hjá einum þm., að í þessari þáltill. er orðið stóriðja ekki skilgreint. en þó er það nú á vörum manna yfirleitt notað yfir stóriðju eins og álver og kísiljárnverksmiðjur. En vitaskuld er til ýmis stóriðja af öðru tagi. Það má hugsa sér margs konar stóriðju úr íslenskum hráefnum, og reyndar er þegar til í landinu slík stóriðja, bæði í áburðarframleiðslu og sementsframleiðslu. Og ég vil taka það skýrt fram hér, að margs konar slík iðja getur vitaskuld í framtíðinni verið staðsett á Norður- og Austurlandi, eins og víða annars staðar á landinu. En ég held að það fari þó ekki á milli mála, að í þessari þáltill. eina flm. fyrst og fremst við þá stóriðju sem algengast er að menn hafi í huga þegar þetta orð er notað, enda er sérstaklega vitnað í það í grg. að fram hafi farið athuganir á því að staðsetja álver við Eyjafjörð og síðar hafi svo verið nefnt Suður- og Suðvesturland. Þáltill. er flutt m. a. vegna þessara athugana, þannig að ég held að það fari ekkert á milli mála hvað flm. till. eiga við þegar þeir tala þarna um stóriðju. Það er reyndar ekkert nýtt að tala um stóriðju við Eyjafjörð. Þannig rakst ég á það nýlega í ræðu sem hv. þm. Jóhann Hafstein flutti hér á Alþ. 1966 eða 1967, ég man ekki hvort heldur var; þegar gerð var fsp. um ákveðið efni varðandi álverksmiðjuna í Straumsvík, en þá segir hann einmitt að sá svissneski aðili, sem þá var verið að semja við, hafi áður verið búinn að gera athuganir á uppsetningu eða staðsetningu álverksmiðju við Eyjafjörð, en það hafi reynst vera verulega miklu dýrara vegna þess að þar þyrfti að koma fyrir dýrari eða meiri mengunarvörnum. Þannig hefur sem sagt oft áður verið talað um að koma fyrir stóriðju af þessu tagi á Norðurlandi. Ég sagði að sú reynsla, sem fengist hefði af álverinu í Straumsvík, ætti sinn þátt í því að móta skoðanir almennings á stóriðjustefnu í dag. Ef við skoðum nokkra þætti þess máls, - þetta er reyndar margslungið mál og ég ætla mér ekki að fara ofan í það við þessa umr., - en ef við skoðum bara tvo veigamikla þætti þessa máls sem gjarnan eru ræddir í sambandi við stóriðjuna, þ. e. a. s. mengunarþáttinn og svo aftur orkusölumálin, þá kemur í ljós að reynslan af þessum tveim veigamiklu þáttum er mjög neikvæð fyrir okkar þjóð. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um mengunarhlið málsins. Hér á Alþ. hefur nýlega verið flutt skýrsla af sjálfum heilbrrh. um ástand þeirra mála, og væntanlega munu þau mál verða rædd frekar í þinginu á næstu dögum. En það neitar því enginn og það viðurkenna það allir, þrátt fyrir að ágreiningur væri um það á sínum tíma, að mjög alvarleg mengunarhætta hefur stafað af þessari stóriðju. Á það bæði við lífríkið umhverfis verksmiðjuna og eins heilsu þess fólks sem vinnur í verksmiðjunni. Þarna hefur verið mjög neikvæð reynsla sem þjóðin hlýtur vitaskuld að draga lærdóma af. Hinn þáttur málsins er hvað varðar orkusöluna, og á hann vildi ég sérstaklega drepa hér. En það var nú m. a. tilefni þess að ég stóð hér upp, að því er enn einu sinni haldið fram hér í ræðustól og nú af hv. þm. Eyjólfi K. Jónssyni, að raforkusalan til ÍSALs hafi verið hagkvæm. Hann gat þess reyndar að hann nennti ekki að rífast lengur um þetta, hann hefði gert það svo oft áður, og ég ætla í sjálfu sér ekki að fara að rífast um þetta við hann. En tölurnar um þetta tala sínu máli og hljóta að vera auðskildar hverjum þeim sem vill hafa það sem sannara reynist. Mig langar aðeins að víkja að þessu máli. Hv. þm. gat þess t. d. áðan eða gaf það fyllilega í skyn, að álverið í Straumsvík væri nú að mestu búið að borga niður hina stóru og góðu virkjun, Búrfellsvirkjun. En ég vil halda því fram að það hafi ekki verið álverið í Straumsvík sem hafi borgað þessa virkjun niður. Meginbyrðarnar af þessum virkjunarframkvæmdum hafa hvílt á herðum almennings í landinu, og því verður ekki mótmælt. Ef við skoðum einfaldlega orkunotkunina á þessu tímabili annars vegar til álversins og hins vegar til annarra kaupenda raforku og skoðum jafnframt það fé, sem álverið hefur lagt þessari virkjun eða Landsvirkjun, og svo annars vegar það fé, sem almenningur hefur lagt þessu fyrirtæki, þá tala þær staðreyndir sínu máli. Og ég vil t. d. í þessu sambandi benda á að 1969 borgar ÍSAL um það bil 68% af því orkuverði sem aðrir kaupendur raforku greiða. Þetta hlutfall heldur svo áfram að rýrna með hverju árinu allt fram á þennan dag, er árið 1975 orðið 24%. Þetta er mjög athyglisverð þróun. Sem sagt, hlutur ÍSALs í orkubúskapnum hvað varðar Landsvirkjun rýrnar stöðugt á þessum árum. Og það er út af fyrir sig mjög einföld skýring á því máli. Hún liggur í því, að hækkunarreglurnar, sem gilda um raforkuna til álversins í Straumsvík, eru bundnar verði á áli, ákveðnu heimsmarkaðsverði á áli, en ekki verðlagsþróun í landinn, verðbólgunni á Íslandi eða þróun vísitölunnar. Raforkuverðið er fastbundið álverð í heiminum, og á þessu tímabili, sem um ræðir, eru sem sagt erfiðleikar n heimsmarkaði hvað varðar verð á áli sem hafa bein áhrif á raforkuverðið hér heima. Sem sagt, þó að samningurinn við ÍSAL hafi verið slæmur 1969, þá má segja að hann hríðversni öll árin fram til dagsins í dag, sé miðað við það verð sem aðrir kaupendur raforkunnar greiða Landsvirkjun. Það er líka mjög athyglisvert, ef þetta er skoðað, að á árabilinu kringum 1970 og 1971 fer að verða mjög verulegur halli á rekstri Landsvirkjunar. Þetta geta þeir skoðað sem vilja skoða reikninga þeirrar stofnunar. Hvað gerist þá? Þá gerist það að raforkuverð til annarra en ÍSALs stórhækkar og fer að fylgja þróun framfærsluvísitölu í landinu. Og það má segja að verðhækkanir á raforku til annarra frá og með þessum árum fram til þessa dags hafi fylgt hækkun vísitölu í landinu, á sama tíma og það gerist ekki með raforkuverðið til ÍSALs, þannig að ég held að það fari ekkert á milli mála að byrðarnar af okkar raforkuframleiðslu hafi verið lagðar á landsmenn. Það má skoða þessar tölur frá mörgum hliðum. Svo að ég upplýsi þm. enn frekar, þá kaupir ÍSAL, þetta mikla stóriðjufyrirtæki í Straumsvík, á árinu 1975 raforku af Landsvirkjun fyrir 490 millj. Þetta er greiðsla á 1027 gwst. Aðrir kaupendur raforku greiða á því ári Landsvirkjun 1 milljarð 547 millj. fyrir 787 gwst. Ég greip þarna niður í árið 1975, og sambærilegar tölur getur maður haft um öll þessi ár, þær tala náttúrlega sínu máli. Það er rétt að það komi fram líka í þessum umr., að þrátt fyrir nýjan raforkusamning sem gerður hefur verið við ÍSAL á árinu 1976, þá lagast þetta ástand mjög lítið miðað við árin á undan. Enn vantar mikið á að verðið til ÍSALs eftir þessa nýju samninga sé í hlutfalli við þær greiðslur, sem aðrir inna af hendi til Landsvirkjunar, jafngott og það var 1969. Það er svipað og það var á árunum 1973–1974 gæti ég trúað. Og það er líka nokkuð ljóst að það mun fljótlega sækja í sama farið, því að enn eru þessir samningar fastbundnir verði á áli, en ekki verðþróun í landinu. Ég held þannig að það fari ekkert á milli mála að af raforkusamningum við stóriðjufyrirtæki eins og ÍSAL, sem við hljótum að skoða sérstaklega því að það er sú reynsla sem við höfum, sé mjög slæm reynsla fyrir okkar orkubúskap. Það vantar mikið á að þessi stóriðja hafi greitt það orkuverð sem þjóðin hefur þurft að fá vegna þeirrar miklu fjárfestingar sem hún hefur lagt í sínar virkjanir. Ég vil bæta því við, að 1975 kemur það fram í upplýsingum frá Sambandi ísl. rafveitna um orkusölu til notenda, að heildsöluverðmæti raforkunnar það ár hafi verið 6 milljarðar 859 millj. kr. Á því sama ári sem ég hef notað sem viðmiðun, 1975 greiðir ÍSAL þessar umræddu 490 millj. eða rétt rúm 7% af heildarsöluverðmætinu. Ég get ekki séð betur en ef maður skoðar þessar tölur, að þá megi setja dæmið upp þannig, að með því að hækka raforkuverð í landinu um 7–8%, sem þýðir í kringum 1 kr. á kwst., - þó er verðið eitthvað breytilegt, en hér í Reykjavík mun þetta þýða sennilega um eða innan við 1 kr. á kwst. - með því að hækka raforkuna um þessa prósentu á alla aðra notendur raforku, þá mætti skrúfa fyrir raforkuna til álversins og fá samt sömu tekjur til orkuveranna.  Ég ætla ekki að hafa orð mín um þessa þáltill. hér lengri að þessu sinni. Það mun vafalaust gefast tækifæri til þess á næstu dögum í þinginu að ræða enn frekar þessi stóriðjumál, m.a: þegar frv. um járnblendiverksmiðju á Grundartanga kemur aftur fyrir þingið, ef það kemur þá aftur, sem maður er nú reyndar farinn að stórefast um og vonandi yrði niðurstaðan. Ég ætla sem sagt ekki að lengja þessar umr. meira að sinni.



Herra forseti. Ég skil nú ekkert í þeim alþb.-mönnum, hvað þeir eru órólegir yfir því sumir að það tefst í n. þetta járnblendifrv. Ég uni því ágætlega þó að það komi ekki strax úr nefnd. En út af því, sem ég sagði áðan um stærð Sambands ísl. samvinnufélaga samanborið við stóriðjufyrirtæki, þá get ég áréttað það samkv. upplýsingum sem ég hef aflað mér, að brunabótamat fasteigna Sambands ísl. samvinnufélaga í dag eru rúmir 4 milljarðar. Brunabótamat allra fasteigna kaupfélaganna - sambandskaupfélaganna - er ofurlítið meira, 41/2–5 milljarðar, þannig að fasteignir kaupfélaganna og Sambandsins til viðbótar eru að brunamótamati svipað og hálft álver kostar. Hér hafa fallið mörg orð og sum viturleg í þessum umr. Lúðvík Jósepsson, hv. 2. þm. Austurl., flutti hér langa og ítarlega ræðu. Margt sagði hann vel, en þó misvel, og eitt atriði kemst ég ekki hjá því að gera aths. við úr því að ég er staðinn hér upp. Hann lét í veðri vaka að við gætum virkjað mjög stórt án stóriðju. Hann vitnaði til þess að við gætum t. d. virkjað Blöndu án þess að leggja út í stórfyrirtæki í orkufrekum iðnaði. Þetta er náttúrlega ekki rétt hjá honum. Orkumarkaður á Norðurlandi er ekki stærri í sniðum en það og flutningsgeta byggðalínu ekki meiri en það, að þetta dæmi gengur ekki upp. Svo þarf að sjálfsögðu að taka það með í reikninginn, að við verðum að vona enn að Krafla komi til með að framleiða ljós og yl, og það bætist náttúrlega í þennan markað, því að að sjálfsögðu fáum við ljósið og ylinn frá Kröflu ásamt með öðrum landsmönnum. Það er ekki heldur hagkvæmt hjá hv. þm. Lúðvík Jósepssyni að ætla að liggja með 4–5 ára forða af orku, fyrningar til 4–5 ára. Það er of stór skammtur. Menn þurfa að vera sæmilega birgir til að geta mætt ófyrirséðum atvikum, sæmilega birgir þannig að ekki komi til orkuskorts eða orkusveltis. En þetta er of stór biti til þess að liggja með ónotaðan svo langan tíma. Að þetta dæmi gangi upp, að það sé hægt að virkja mjög stórt þar sem erfitt er að koma frá sér orkunni og án þess að setja upp fyrirtæki til að nota hana, það er óskhyggja hjá hv. þm. Lúðvík Jósepssyni. Ef hann setti sig inn í þetta mál og kringumstæður okkar þarna fyrir norðan, þá er ég þess fullviss að rökhyggjan mundi ná yfirhendinni og hann sjá að þetta væri ekki hægt. Menn hafa teygt þessar umr. talsvert í áttina að Grundartanga og hv. þm. Lúðvík Jósepsson ekki síst. Ég lít svo á að hv. þm. Lúðvík Jósepsson sé sýkn saka í þessu járnblendiverksmiðjumáli. En það er miklu meira en ég held að sé hægt að segja um hinn ráðh. Alþb. í vinstri stjórninni. Hann ber að sjálfsögðu talsverða ábyrgð á þeirri þróun sem orðið hefur í því máli. Hæstv. iðnrh. hefur margbent á það og a. m. k. að ýmsu leyti réttilega, því að í stjórnartíð Magnúsar Kjartanssonar var það mál undirbúið og hann stóð í bréfaskiptum við Union Carbide fram til síðustu stundar í ráðherradómi. Það er líka verðugt viðfangsefni fyrir hv. 2. þm. Austurl. að rekja slóð fulltrúa Alþb. í viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, Inga R. Helgasonar, og svo þegar hann væri búinn að rekja hana annaðhvort að leiðbeina honum vandlega og sveigja hann inn á nýja braut ellegar þá hreinlega beita sér fyrir því að skipta um fulltrúa fyrir flokk sinn í þeirri n. Ég held að það væri miklu heppilegra fyrir a. m. k. Alþb. og ég vil nú vona þjóðfélagið í heild, að andlit Lúðvíks Jósepssonar og annarra góðra þm. Alþb. hér í d. væri andlit þess flokks í orkumálum. Hvað viðkemur því sem hv. þm. Jónas Árnason vefengdi, að ég hefði haft lögmæta afsökun fyrir því að vera fjarstaddur atkvgr. í hittiðfyrra við 3. umr. samningsins um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, þá verð ég að segja Jónasi Árnasyni, hv. 5. þm. Vesturl., að ég er ekki í nokkrum vandræðum að greiða atkv. hér í d. Ég hélt að ég hefði gert rækilega grein fyrir afstöðu minni, bæði úr þessum ræðustól og eins annars staðar, til þessa fyrirtækis og til þessa samnings. Ég hélt að öllum hv. þm., sem á annað borð nenna að leggja að því eyrun, eigi að vera hún ljós. Ég vil ekki þreyta menn með því að fara að endurtaka það í lok þessarar umr., en ég tel nauðsynlegt að lesa örstuttan kafla úr ræðu sem ég flutti við 3. umr. málsins hér í Nd. Þetta er birt í 17. hefti Alþt. 1974–1975. Ég hafði talað í þessu máli við 2. umr. og sagt það þar sem mér fannst ég þurfa að segja. Og við 3. umr. tók ég líka til máls, og með leyfi forseta ætla ég að lesa örstuttan kafla úr þeirri ræðu: „Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja þessar umr. að marki, en vegna sérstakra ástæðna get ég ekki verið viðstaddur lokaafgreiðslu þessa máls á föstudaginn, og því miður mun ekki verða atkvgr. um málið í kvöld. Því vil ég taka það fram, að ég er enn sömu skoðunar og ég var þegar ég gerði grein fyrir afstöðu minni við 1. umr. þessa máls og sagðist vera á móti þessu máli og ætlaði að segja nei þegar það kæmi til atkvgr., enda hefur málið ekki skipt neitt um svip að marki, jafnvel þó að forustumaður Heilbrigðiseftirlitsins hafi upplýst okkur opinberlega um að Fróðárundrin hafi verið taugaveikifaraldur.“ Ég þreyti ekki hv. þm. á því að lesa meira úr þessari ræðu, en ég vona að þetta sé tekið gilt.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. beindi þannig til mín orðum áðan, að mér fannst hann gefa það í skyn að stóriðja væri mér eitthvert sérstakt baráttumál. Þar sem ég tel hér um nokkurn misskilning að ræða vil ég nota þetta tækifæri til þess að leiðrétta það. Það gengur mörgum illa að setja sig í annarra spor ef þeir búa við aðstæður sem eru ólíkar þeim sem þeir búa við sjálfir. Þetta virðist mér a. m. k. eiga við þegar vestur-skaftfellingar eru ásakaðir vegna tilmæla þeirra um athugun á möguleikum á hafnargerð við Dyrhólaey sem byggðist á stóriðju. Það er komið á aðra öld síðan fyrst var farið að tala um hafnargerð við Dyrhólaey, án þess að það hafi borið nokkurn árangur. Lengi voru íbúar héraðsins að berjast við brimgarðinn með ærnum mannfórnum til þess að sækja sér björg í bú. Á síðari áratugum hefur þessu verið hætt, en afleiðingin orðið vaxandi fólksflutningur úr héraði og nú vofir einmitt yfir mikið atvinnuleysi í Vík um næstu áramót, þar sem Lóranstöðin, sem þar hefur verið rekin í nokkra áratugi, verður lögð niður þar sem kerfi það, sem þar er notað, er orðið úrelt. Mér finnst því skiljanlegt að sveitarstjórnarmenn hafi áhyggjur af þessu ástandi. Á undanförnum árum hefur verið reynt að fá rannsakað til hlítar hvaða möguleikar væru á hafnargerð við Dyrhólaey. En það hefur gengið allt of hægt að fá þeirri rannsókn lokið, hvað þá að hefja nokkrar framkvæmdir. Ég var staddur á fundi í Vík skömmu eftir s. l. áramót þar sem m. a. voru mættir allir sveitarstjórnarmenn í Mýrdal. Þar voru þessi mál rædd, og menn voru sammála um að hafnargerð við Dyrhólaey væri svo mikið fyrirtæki að úr henni yrði varla nema þegar í upphafi yrði ærið verkefni fyrir hana með einhverri nokkuð mikilli starfsemi. Og þá var rætt um það, hvort leita ætti eftir því að möguleikar á hafnargerð væru kannaðir með stóriðju í huga eða réttara sagt, að leitað yrði eftir hvort unnt væri að fá þar stóriðju, ef það leiddi til þess að úr hafnargerð yrði. Allir sveitarstjórnarmenn í Mýrdal voru sammála um að það væri æskilegt að þessi athugun færi fram. Ég vil taka það fram, að ég benti á það á þessum fundi að ég teldi ýmsa annmarka fylgja þessari stóriðju, fyrst og fremst að ég óttaðist þá gífurlegu röskun sem slíkt hefði á mannlífið í héraðinu. En menn voru sammála um að nota þetta tækifæri til þess að reyna að fá úr því skorið hvaða möguleikar væru þarna fyrir hendi. Þar kemur einnig fleira til. Sunnlendingar telja að á Suðurlandi séu ýmis jarðefni sem unnt væri að nota til iðnaðarframleiðslu, en undirstaðan að slíku er höfn. Þær athaganir á hafnargerð, sem fram færu í þessu sambandi, gætu því komið að gagni ef í ljós kæmi að unnt væri að hrinda slíkri vinnslu á stað. Það hefur komið fram í umr. að það séu til margar tegundir af stóriðju. Og það getur vel verið að vinnsla á slíkum jarðefnum geti kallast stóriðja, þar sem a. m. k. sum slík vinnsla þarf ærna orku. Ég fyrir mitt leyti vil ekki fordæma hagnýtingu slíkra möguleika. Ég tel að við eigum að íhuga vel alla möguleika sem gera kleift að hagnýta gæði okkar lands. Vestur-Skaftfellingar voru sammála um að væri komin höfn við Dyrhólaey, þá væri svona athugun um stóriðju algjör fjarstæða, þar sem að þá yrði hún ekki til þess að styrkja annan atvinnurekstur í héraðinu og því kæmi það ekki til greina. Þetta er sem sagt í stuttu máli það sem ég held að liggi á bak við tilmæli vestur-skaftfellinga. Sveitarstjórnarmenn og allir vestur-skaftfellingar hafa áhyggjur af þessu einhæfa atvinnulífi, og ég held að það sé dálítil skammsýni að álasa þeim allt of mikið fyrir það, þó að þeir vilji nota tækifærið til þess að kanna hvaða möguleikar kunni að vera fyrir hendi til þess að bæta úr þessu. Það á síðan að vega og meta, þegar niðurstöður liggja fyrir, hverju á að taka og hverju á að hafna.



Herra forseti. Hv. þm. Páll Pétursson tók það enn á ný fram, að SÍS hefði ekki af miklu að má eignalega. Ég vona að ræða mín hafi ekki gefið honum tilefni til þess að endurtaka þetta, því ég tók það einmitt fram að eignir SÍS væru ekkert til að fíkjast í. Ég lét þess hins vegar getið að þetta væri kannske ekki fært allt saman til nútímaverðlags. Það er þá líka kannske af hógværðarsökum, eins og SÍS sýnir í öðru, í framkvæmdum sínum og rekstri, og á það þá allt vel saman. En ég legg áherslu á það, að tillöguflutningur þessi er ekki til þess gerður að marka stefnu um frekari stóriðjuframkvæmdir. Ef menn lesa annað út úr tillgr. sjálfri, þá geta þeir séð það í grg. fram tekið að svo er alls ekki. Hv. þm. geta sjálfsagt orðið sammála um fæst í sambandi við stóriðju, enda margþætt mál. En um eitt hygg ég þó að landsbyggðarmenn ættu að geta orðið sammála, og það er að um frekari stóriðjuframkvæmdir að sinni verði ekki að ræða á suðvesturhorninu, í aðalþéttbýli landsins, sem nægjanlega sogar til sín fjármagn og mannafla, eins og raun ber vitni um. Um þetta ættu landsbyggðarþm. hv. a. m. k. að geta verið sammála. Og þess vegna er það, að okkur flm. þykir ástæða til að kannaðir verði þessir möguleikar sem um getur í till., vegna þess að ef til þess dregur nú að atorkusamur og framfarasinnaður ráðherra úr röðum Alþb. sest á nýjan leik í orkuráðherrastól og knýr svo fast fram eins og raun ber vitni um hæstv. fyrrv. orkuráðh. um nýja stóriðju, þá og ef svo kann að ske er alveg nauðsynlegt að okkar dómi að fyrir liggi rannsókn á því, hvort hægt er af félagslegum og öllum öðrum ástæðum að byggja upp stóriðju úti á landsbyggðinni, því ella er augljóst mál að henni yrði valinn staður hér í þéttbýlinu. Þetta er ein meginástæðan til þess að okkur þykir ekki ráð nema í tíma sé tekið að þessi rannsókn fari fram, því maður veit aldrei hvenær stjórnarskipti verða í landinn. Það hefur sýnt sig að þau getur borið að með óvæntum hætti. Ég er ekki spámannlega vaxinn og get ekki sagt fyrir um þetta, en miðað við fyrri reynslu frá árinu 1973, síðast á því ári, og þó aðallega fyrri hluta árs 1974, getur maður alveg eins átt von á því, að ef svo ber til að Alþb. kemst að stjórnarvelinum, að ég tali nú ekki um að eignast orkuráðh., þá verði djarflega tekið til höndum um uppbyggingu nýs stóriðnaðar. Við höfum ekkert annað fyrir okkur í þessu en sögulegar staðreyndir og reynsluna sem við verðum að byggja á. Ég á enn, þó ég hafi það ekki undir höndum nú, það plagg sem okkur var afhent í þingflokki Sjálfstfl. frá hæstv. þáv. orkuráðh. um samningsgerð og tillögugerð um byggingu stóriðjunnar eða járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Og satt best að segja var það skyssa að þingflokkur Sjálfstfl. skyldi ekki láta líklega við hæstv. þáv. orkuráðh. í þessu máli, því þá hefði þetta verið lagt fram á þingi í frumvarpsformi, á því leikur enginn vafi. Ef við hefðum tekið lipurlegar undir þetta, án þess þó að lofa neinu sérstöku, því það gátum við ekki gert við þá stjórnarherra, þá er enginn vafi á því að þetta hefði verið lagt fram hér á hinu háa Alþ. vorið 1974. Út af fyrir sig skiptir það engu höfuðmáli, því allt liggur það bókað fyrir um þá miklu forustu sem þáv. hæstv. orkuráðh. eða þáv. iðnrh. hafði í þessu máli. Ég hygg að þessar umr. ættu alveg að taka af tvímæli um það, hvers eðlis þáltill. þessi er. Ég hef hins vegar ekkert á móti því að sú n., sem fær hana til meðferðar, taki til athugunar með hliðsjón af þessum umr. að breyta efni hennar á þann veg að ekki verði misskilið hvað við er átt. Hún er örstutt og í greininni sjálfri verður ekki fyrir komið öllu sem þyrfti að segja í þessu sambandi. Hér er aðeins lagt til að könnuð verði þessi mál, en ítrekað tekið fram af okkur flm., að því fer alls fjarri að verið sé að leggja til að hefjast handa um enn frekari stóriðju.