Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg skal ekki þreyta menn með langri framsögu; aðeins vil jeg með fáum orðum skýra frá, að hvaða niðurstöðu nefndin hefir komist, eftir að hafa kynt sjer kosningakæruna, þingbókina, sem hefir inni að halda rannsókn hennar, og önnur skjöl henni viðvíkjandi. Um þingbókina vildi jeg segja það sama og sagt var einu sinni um aðra bók, að jeg sje eftir pappírnum í hana, því þar er óþarflega langt mál um ekki meira efni. Allir nefndarmennirnir eru sammála um, að þingbókin beri greinilega með sjer, að rannsóknin hefir ekki leitt neitt það í ljós, sem ónýtt gæti kosninguna á Ísafirði 1919, þar sem ekki er upplýst, að áheit eða mútuboð þau, er ræðir um í kærunni. hafi haft áhrif á kosninguna, og því síður sannað, að alþingismaður Jón Auðunn Jónsson hafi haft vitneskju um, að slíku var reynt að beita. Aftur álíta 2 af nefndarmönnunum rjett að rannsaka mál þetta nánar, sökum þess, að upplýst er við rannsóknina, að Bjarni Bjarnason ökumaður hefir heitið á menn fje til þess að kjósa Jón A. Jónsson og greitt það að einhverju leyti að kosningunni lokinni; ennfremur er það upplýst með eiðsvörnum framburði eins vitnisins, að Bjarni hafi beint boðið fje í sama tilgangi. Álit tveggja nefndarmanna er nú, að þessar aðfarir Bjarna höggvi svo nærri 114. gr. hegningarlaganna, að ástæða sje til, að þetta verði rannsakað til hlítar. Við álítum varhugavert fyrir þingið að ganga inn á þá braut, að láta óátalið, að menn gangi um og heiti fje á menn, ef ákveðinn maður verður kjörinn til þings. Jeg er ekki áfjáður í að reyna að koma mönnum í hegningarhúsið, og að mínu áliti eru hegningarlög okkar altof ströng og orðin svo mjög á eftir tímanum, að bráð nauðsyn er á endurskoðun þeirra. En úr því, að á annað borð er verið að refsa mönnum, þá á að refsa þessum manni, sannist það, að hann hafi mútað, því það er sannarlega varhugavert, fari það að tíðkast, að menn gangi um við kosningar og bjóði fram mútur beint eða óbeint. Í nefndinni kom fram sú skoðun, að ekki mætti halda rannsókn áfram, því það kæmi niður á konu mannsins og börnum, sem væru algerlega saklaus; þetta er rjett, en svo er þetta altaf. Svo er heldur ekki víst, að þótt rannsókn verði haldið áfram, þá verði maðurinn settur í fangelsi, allra síst nema einfalt. Verið getur og, að við rannsóknina sannaðist sakleysi hans, og auðvitað væri það hið besta, þótt það sje ósennilegt, eftir þeim skýrslum, sem fyrir liggja. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en legg til, að málið verði frekar rannsakað, af þeirri ástæðu, sem jeg hefi áður tekið fram, að nærri liggur, að 114. gr. hegningarlaganna hafi verið brotin. Það átelur nefndin, að við rannsóknina var aðalkærandinn kallaður fyrir rjett í Reykjavík, en ekki á Ísafirði, þar sem hann kveðst, enda var slíkt augljóst, geta gefið meiri og betri upplýsingar.

Sigurður Stefánsson Jeg hefi skrifað undir með fyrirvara, og hið sama hafa þeir gert háttv.þm. Ak. (M. K.) og háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.). Fyrirvari okkar þýðir ekki það, að við sjeum að efninu til ósamþykkir meðnefndarmönnum okkar, því við neitum því ekki, að það, sem stendur í skýrslunni, sje rjett. En við erum þeirrar skoðunar, að ekki sje rjett af þinginu að fara enn að vasast í þessu máli. Jeg vil engu spá um, hvernig ný rannsókn mundi enda, en við, sem til þekkjum, vitum, að mjög er vafasamt, hvort þeir, sem borið hafa fram kæruna, hafi hreinni hendur en hinir. Jeg get tekið undir það, sem hv.frsm. (Gunn. S.) sagði, að það er ljótur siður að ganga um og heita peningum, ef einhver viss maður kemst að, en mikið spursmál er, hvort því verður hætt nokkuð fremur fyrir því, þótt þetta mál verði rannsakað nánar. Auk þess er eins líklegt, að ekkert frekar sannist í málinu við nýja rannsókn. Þegar á alt er litið, er því mikið spursmál, hvort borgar sig að rekast meira í þessu máli.

Benedikt Sveinsson Þareð engin tillaga liggur fyrir um það, hvernig fara skuli með þetta mál, þá legg jeg til, að því verði vísað til stjórnarinnar.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Meining okkar var sú, að máli þessu yrði vísað til stjórnarinnar með þeim fyrirvara, að hún láti rannsaka málið frekar. Rjett er það, sem háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að ekki er fyllilega upplýst, hvort 114. gr. hegningarlaganna hefir verið brotin. En þó er fullkomin ástæða til að rannsaka þetta mál nánar og láta mann þennan að minsta kosti fá alvarlega áminningu.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg ætla ekki að svo stöddu að fara mörgum orðum um þessa till.; aðeins gera stutta grein fyrir, hvers vegna hún er fram komin. Bankamálin hafa nú um mörg undanfarin ár legið fyrir Alþingi til úrlausnar í einhverri mynd, og altaf orðið að meiru og meiru deiluefni. Þessi mál hafa altaf reynst þinginu erfið viðfangs, þó aldrei hafi kveðið svo ramt að sem á þessu þingi. Eiga viðskiftavandræðin og fjárkreppan sinn þátt í því. Bankamálin eru líka í eðli sínu þannig vaxin, að það er eðlilegt, að þingið eigi erfitt með að byggja upp endanlegt, fast skipulag á þeim, án þess, að fyrir því liggi ákveðinn skipulagsgrundvöllur. Nefnd þeirri, sem hafði með höndum bankamálin á þessu þingi, hefir ekki hepnast að finna leið til að leggja neina; till. fyrir þingið um fullnaðarfyrirkomulag bankamálanna. Jeg veit, að nefndin hefir sætt ámælum út af þessu. En þær ásakanir eru ástæðulitlar. Nefndin hafði við meiri örðugleika að stríða en margur hyggur, auk þess sem nefndarmenn voru svo mjög öðrum störfum hlaðnir, að þeir gátu ekki sint þessu máli nema með ígripum. Nú er komið að þinglokum og það er ekki sýnilegt, að útgert verði að þessu sinni um endanlega skipun bankamálanna í framtíðinni. Það má því gera ráð fyrir, að þetta mál verði tekið fyrir á næsta eða næstu þingum. Og verði þá sama undirbúningsleysið fyrir hendi, má búast við sama fálminu og sama aðgerðaleysinu, sem hingað til. En þetta mál þolir ekki langa bið. Til þess nú að Alþingi verði kleyft að ganga frá þessu máli á viðunandi hátt, er nauðsynlegt, að gerður verði sem ítarlegastur undirbúningur milli þinga. Ef til vill þurfa einhverjir hv.þm. að vera þeirrar skoðunar, að þann undirbúning eigi stjórnin að gera. En þar til er því að svara, að Alþingi hefir haft þá reglu að láta milliþinganefndir undirbúa öll mikilvægustu og vandasömustu þjóðmálin. Skal jeg þar til nefna mentamálin, skattamálin, heilbrigðismálin og fossamálin. Jeg býst við, að það orki ekki tvímælis, að bankamálin sjeu eitt af stærstu og þýðingarmestu þjóðmálunum, og því sje full ástæða til að gera þeim sömu skil. Það er líka víst, að eitt misstigið spor á því sviði getur bakað þjóðinni ómetanlegt tjón. Og um það verður ekki deilt, að það skipulag, eða rjettara sagt skipulagsleysi, sem nú er á bankamálunum, er ekki einungis óviðunandi, heldur hættulegt efnalegu sjálfstæði þjóðarinnar. Það er því álit okkar flm. þessarar till., að rjett sje, að þingið skipi þriggja manna nefnd til að undirbúa þetta mál undir næsta þing. Yrði það þá meðal annars eitt verkefni hennar að gera till. um endanlegt og fast skipulag seðlaútgáfunnar, jafnframt öðrum endanlegum endurbótum á fyrirkomulagi bankanna. Nú er enn fremur á það að líta, að þessi nefnd gæti einnig haft annað verkefni. Það vita allir hv.þm., að óhjákvæmilegt er að taka lán í útlöndum til þess að halda uppi viðskiftum landsins út á við. Gæti þá þessi nefnd verið stjórninni til aðstoðar og ráðuneytis um ráðstöfun á því fje. Þá er og í þessu sambandi að geta þess, að líklegt er, að þingið geri þær ráðstafanir nú viðvíkjandi Íslandsbanka, sem ef til vill hafa það í för með sjer, að ríkissjóður kaupi hluti í bankanum. Er þá sjálfsagður hlutur, að rannsaka verður vel allan hag bankans áður en út í það er lagt, því ekki væri ráðlegt að kaupa „köttinn í sekknum“. Þessi nefnd virðist því sjálfkjörin til að framkvæma þessa rannsókn, og gæti þá um leið verið stjórninni til ráðuneytis, ef hlutakaup færu fram. Ætti svo nefndin að leggja skýrslu um þessi störf sín fyrir næsta þing. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um till., en minnast lítillega á brtt. þær, sem fram eru komnar. En það, sem jeg segi um þær, er upp á minn eigin reikning gert, því jeg hefi ekki borið mig saman við meðflm. mína. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 635, frá hv. 2. þm. G.-K. (B. K.). Jeg get ekki felt mig við þá till., því að eftir henni á að stofna til nefndar á annan hátt en till. okkar fer fram á, sem sje að stjórnin skipi hana. En við viljum, að Alþingi kjósi 3 menn með hlutbundnum kosningum. Einnig tel jeg það galla á brtt., að hún gengur skemra en ákvæðið er í till. okkar á þskj. 623, og get jeg því ekki greitt henni atkv. Þá er brtt. á þskj. 652 frá hv. samþm. mínum, hv. 1. þm. Eyf. (St. St.). Um hana hefi jeg það að segja, að jeg gæti í rauninni fallist á annað orðalag á síðasta málslið fyrri málsgr. í okkar till. En síðari liður þessarar brtt. ruglar svo mjög efni aðaltill., að jeg get ekki gefið henni atkv. eins og hún er. Mætti ef til vill breyta henni svo, að jeg gæti fallist á hana. Jeg hygg því, að betra sje að geyma hana til síðari umr. í þeirri von, að samkomulag náist.

Stefán Stefánsson Þó að jeg sje einn af meðflutningsmönnum till. á þskj. 623, þá er ekki þar með sagt, að jeg sje eða hafi verið alls kostar ánægður með orðalagið og jafnvel einstakt ákvæði í till., enda viðurkendi hv. aðalflm. (E. Á.), að orðalagið væri ekki sem heppilegast. Jeg hefi því leyft mjer að taka upp þau meginatriði till., sem jeg geng út frá, að hv. flutningsmenn telji kjarna málsins, með brtt. á þskj. 652. Jeg lít svo á, að aðaláhugamál flutningsmannanna sje, að kosnir sjeu þrír menn í nefnd til að gera till. um skipulag bankamálanna, og leggja þær fyrir næsta þing. Það virðist vera augljóst, að sjálfsagt sje að skipa nefnd, því að mál þetta er svo margbrotið og enda flókið, að jeg álít, að það sje ekki við þingsins hæfi að ráða fram úr því án sjerstakrar aðstoðar. Það þarf því að leita ráða hinna fróðustu manna til þessa starfa. Með því væri nokkum veginn fengin trygging fyrir því, að málið yrði til lykta leitt betur en við annars eigum tök á. Þingið hefir verið að vinna að því næstum allan þingtímann að finna leið til að koma bankamálunum í viðunandi horf, í eitt eða tvö ár. Það er ekki hægt að segja, að þingið hafi neinn vissan mann, er hægt sje að snúa sjer til að þessu leyti, sem hægt sje að treysta svo, að vissa sje fengin fyrir því, að vel fari. Jeg tek því undir með hv.flm. (E. Á.), að bestu og hæfustu menn landsins sjeu kvaddir til þess að athuga þetta vandamál á milli þinga og leggi fram tillögur sínar fyrir næsta þing, og væri þá hægt að ganga út frá, að með því væri besta lausn málsins fengin. í þessa átt virðist mjer verða að stefna. Þá er annar liður brtt. minnar á þskj. 652 um, að „nefndin skal enn fremur vera í ráðum með stjórninni um meðferð væntanlegs ríkissjóðsláns, ef til kemur“. þessi liður er næsta mikilvægur, og er hann gerður til þess, að ef til þess kemur, að ríkið tekur lán, þá geti stjórnin haft þessa þrjá menn, sem hafa lagt sig í bleyti til að ráða fram úr þessum málum, með í ráðum um meðferð þess fjár. Sjálfa lántökuna virðist mjer aftur ekki veruleg ástæða, að nefndin hafi með að gera, enda býst jeg við, að lánið verði ekki eins stórt, eftir því að dæma, sem komið hefir fram nú á síðustu dögum, eins og búist var við. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál, en mín sannfæring er það, að till. mínar nægi til þess að fá undirbúið málið undir næsta þing, og vil jeg því jafnframt taka það fram, að ef hv.þm. vilja ekki samþykkja brtt. mínar, þá finn jeg mig knúðan til að greiða atkv. á móti aðaltill.

Björn Kristjánsson Eins og hv.þm. sjá, er jeg sammála flm.till. á þskj. 623 (E. Á.), að rjett sje að skipa þriggja manna nefnd til að íhuga, hvernig bankamálunum verði best fyrir komið framvegis. Aðeins greinir okkur á um aðferðina á vali þessarar nefndar, og verksviðið. Mitt álit er, að nefndin hafi nóg að gera til næsta þings; það er ekki svo langt til 15. febrúar 1922, þó hún gefi sig ekki við meiru en að gagnrýna bankamálin. Þau eru það flókin og vandasöm, vandasamari en margur hyggur. Sú nefnd þarf að rannsaka bankafyrirkomulag það, sem er, og koma fram með þær breytingar við það, sem nauðsynlegar eru. Nefndin verður einnig að rannsaka, hvernig best verður að koma seðlaútgáfunni fyrir framvegis; hvort stofna á sjerstakan seðlabanka, og þá eftir hvaða reglum; hvort hann á að vera opinber eign, eins og í Rússlandi og Svíþjóð, eða hvort hann á að vera innlendur hlutafjelagsbanki, eins og alstaðar annarsstaðar gerist í Evrópu um seðlabanka. Og þá verður að athuga, hvort sá banki á að standa einn, eða t. d. í sambandi við ríkisbankann. Sú nefnd verður og að íhuga, hvort eigi er nauðsynlegt að bæta eða breyta ríkisveðbankalögunum áður en hann tekur til starfa, sem jeg tel bráðnauðsynlegt. Einnig verður hún að athuga, hvort rjett sje að gera Landsbankann að hlutafjelagsbanka, sem komið hefir til orða, og hún verður að komast að fastri niðurstöðu um, hvað hin sanna gjaldmiðilsþörf er í landinu á venjulegum tímum, sem jeg tel vera við 8% af innfluttum og útfluttum vörum, eða af verslunarveltunni við útlönd. Og þá verður nefndin og að komast að fastri niðurstöðu um, hvað mikið megi nota af seðlum til að uppfylla þessa gjaldmiðilsþörf, og hversu mikið rúm verður að ætla fyrir gullmynt og útlendum gjaldmiðli o. s. frv. Þá tel jeg það eftir kringumstæðum heppilegra, að stjórnin velji þessa nefnd, og að hún sje að öllu óháð bönkunum hjer. Svo tel jeg og æskilegt, að annaðhvort sitji í nefndinni útlendur þektur fjármálamaður, eða að nefndin fái álit slíks manns um till. sínar. Það mundi gefa tillögum nefndarinnar betra traust, þegar til þingsins kasta kæmi að dæma um þær. Áríðandi er að geta gert út um slík peningamál með sem mestu samræmi í þinginu, og að flokkadeilum sje grandgæfilega haldið utan þeirra. Þess vegna er líka nauðsynlegt, að nefndin sje skipuð án tillits til flokkaskipunar. Till. mín nær ekki lengra en til þessa atriðis, og er það af því, að jeg bjóst ekki við, að önnur atriði í þál. á þskj. 623 yrðu samþ., eins og þau líka eru orðuð. Og jeg tel, að stjórnin sje einfær um að taka lán, og þingið mun sjálft ákveða, til hvers það á að notast. Þá tel jeg, að nægilega sje sjeð fyrir rannsókn á hag Íslandsbanka í seðlaútgáfufrumvarpinu. Nefnd sú, sem meta á hlutabrjef bankans áður en ríkissjóður leggur fje í hann, hlýtur að fullvissa sig um, hvers virði brjefin eru, áður en hún kveður upp dóm sinn. Miklu á ekki að skeika. Og þar við bætist, að landsstjórnin hefir líka sömu skyldu. Það virðist því vera að bera í bakkafullan lækinn, að þingið fari að skipa nýja rannsóknarnefnd í þessu skyni. Af öllum þessum ástæðum vænti jeg þess, að brtt. mín á þskj. 635 verði samþykt.

Gunnar Sigurðsson Jeg er einn meðal flm.till. á þskj. 623. þegar jeg skrifaði undir þá till., var tilgangur minn enginn annar en sá, að hin fyrirhugaða nefnd ætti að vera stjórninni til aðstoðar og meðráða um bankamálin í heild sinni og væntanlega lántöku ríkisins, og jeg hefi að engu leyti skift um skoðun í þessu efni síðan. Till. er tvíliðuð. Fyrra atriði hennar lýtur að framtíðarskipulagi bankanna. Jeg tel þetta atriði sjerstaklega nauðsynlegt, eins og hv. 2. þm. G.-K. (B. K.) tók fram, að skipaðir yrðu menn til þess að gera till. um framtíðarskipulag bankamálanna. Það mega gjarnan vera innlendir menn, ef þeir leita fyrir sjer til erlendra sjerfræðinga, sem reynslu og þekkingu hafa á þessum málum, því ekki er við því að búast, að við höfum innlendum mönnum á að skipa með fullkomna sjerþekkingu á þessum málum. Hitt atriðið, sem till. beinist að, er, að væntanleg nefnd sje í ráðum með stjórninni um útvegun væntanlegs gjaldeyrisláns. Frá sjónarmiði okkar, sem tjáð höfum okkur andstæða hæstv. stjórn, er talsverð trygging í því fólgin að hafa slíka nefnd stjórninni til ráðuneytis og aðstoðar. En auk þess eru og meðal tillögumanna nokkrir hv.þm., er eigi hafa talið sig andvíga stjórninni. Sje jeg því ekki annað en stjórnin geti verið ánægð með till. þessa. Jeg er ósammála hv.þm. G.-K. (B. K.) um, að væntanleg nefnd eigi eingöngu að rannsaka bankamálið, og því ósamþykkari honum í því, að stjórnin eigi eingöngu að skipa nefndina. Og mjer kemur þetta kynlega fyrir, eftir því, sem hv.þm. (B. K.) hefir látið uppi um traust sitt á þessari stjórn. Hann sagði, að nefndin ætti að vera óháð bönkunum, og vil jeg undirstrika það, og enn fremur, að nefndin ætti að vera ópólitisk, og þætti mjer líka best fara á því. En það er síður en svo, að meiri trygging sje fyrir því, að nefndin verði óháð bönkunum og ópólitísk, skipi stjórnin hana. Jeg skal viðurkenna, að í brtt. á þskj. 635 og 652 er ýmislegt gott, en jeg vildi beina því til flutningsmanna að taka þær aftur til síðari umr., því verði aðaltill. vísað til síðari umr., er öllu hægra að koma brtt. að þá.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg skal ekki vera margorður um till. þessa. Jeg skal aðeins taka það fram, að verði brtt.hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) eða brtt.hv. 2. þm. G.-K. (B. K.) samþyktar, þá sjer stjórnin eigi ástæðu til að berjast gegn málinu. En fyrir mitt leyti vil jeg segja það eitt, að jeg sje alls eigi ástæðu til þess að skipa nefnd þessa, sem vitanlega mun hafa mikinn kostnað í för með sjer, minst einar 20000 kr., og þann kostnað vil jeg spara, en nú skal jeg ekki fara lengra út í það atriði. Skal jeg efna það, sem jeg lofaði, að vera stuttorður, en mun geyma mjer frekari athugasemdir til síðari umr., ef til hennar kemur. Aðeins vil jeg taka það fram, út af ræðu hv. 2. þm. Eyf. (E. Á.), að það var ekki skipuð nein milliþinganefnd í skattamálum til undirbúnings þessu þingi, heldur voru aðeins kvaddir menn stjórninni til aðstoðar, til þess að undirbúa nokkur skattafrumvörp.

Flm. (Einar Árnason) Út af síðustu ræðu hæstv. fjrh. (M. G.) vil jeg taka það fram, að jeg átti eigi við þá nefnd, sem bjó út skattamálin nú, heldur við milliþinganefndina í skattamálum 1907.

Fjármálaráðherra (M. G.) Að fengnum þessum upplýsingum tek jeg það fram, að jeg hefi ekkert að athuga við ummæli hv. 2. þm. Eyf. (E. Á.) um milliþinganefndina í skattamálum.