Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[13:33] Borist hefur eftirfarandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Jónas Hallgrímsson framkvæmdastjóri, Seyðisfirði, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl.`` Kjörbréf Jónasar Hallgrímssonar hefur þegar verið samþykkt. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkominn til starfa á ný.

[13:34] Rétt er að vekja athygli hv. alþm. á því að að loknum 23. fundi verður haldinn nýr fundur og þá fara fram atkvæðagreiðslur um 11 dagskrármál. Má gera ráð fyrir því að sú atkvæðagreiðsla verði einhvers staðar á bilinu milli klukkan hálf fjögur og fjögur í dag eftir því hversu langan tíma tekur að afgreiða dagskrármálin á 23. fundi.

[13:34] Virðulegi forseti. Segja má að með nýjum lögum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði hafi embætti sýslumanna úti um landið fengið nýtt og afmarkað hlutverk. Samkvæmt lögum fara sýslumenn nú hver í sínu umdæmi með stjórnsýslu ríkisins eftir því sem lög og reglugerðir mæla fyrir um. Þar á meðal fara þeir með lögreglustjórn, tollstjórn og innheimtu opinberra gjalda að því leyti sem hún er ekki falin öðrum eins og segir í 10. gr. laganna. Landinu er nú skipt í 26 stjórnsýsluembætti auk Reykjavíkurumdæmis. Í lögunum er enn fremur kveðið á um að ekki megi fækka stjórnsýsluumdæmum eða taka upp ný nema með lögum frá Alþingi. Því er ekki að leyna að umræða um stöðu sýslumannsembætta hefur verið allmikil á undanförnum árum. Þetta er mestan part eðlilegt vegna þess að hin nýju lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði þýddu umtalsverða breytingu á stöðu sýslumannsembættanna og því er ekki óeðlilegt að ýmsar spurningar hafi vaknað. Þó nokkrar tillögur hafa litið dagsins ljós þar sem kveðið er á um að fækka skuli sýslumannsembættum í landinu. Þessar tillögur hafa ekki náð fram að ganga fyrst og fremst vegna þess að mínu mati að þær hafa ekki verið nægilega vel undirbúnar og hafa ekki tekið mið af þeim raunveruleika sem við blasir víðast hvar úti á landsbyggðinni. Þess vegna tel ég að það hafi verið mjög skynsamlegt þegar núv. hæstv. dómsmrh. setti niður nefnd undir forustu Þorleifs Pálssonar, sýslumanns í Kópavogi, til að gera tillögur um hugsanleg ný verkefni sýslumannsembættanna og breytta og styrkari stöðu þessara embætta. Það er mín skoðun að skipun þessarar nefndar hafi verið forsenda þess að hægt væri að taka skynsamlega á frekari uppstokkun sýslumannsembættanna og það sem ég tel vera mikilvægast, eflingu þeirrar starfsemi sem þar fer fram núna úti um landið. Að sjálfsögðu er eðlilegast að reyna að færa verkefni frá miðstjórnarvaldinu í Reykjavík og út á landsbyggðina. Þá sýnist augljóst að sýslumannsembættin séu eðlilegur farvegur til slíks þar sem þessi embætti eru til staðar. Þau byggja á ríkri hefð og þjálfaðri stjórnsýslu. Enginn vafi er á því að breyting á stjórnsýsluumdæmum er ákaflega viðkvæm, ekki bara fyrir þá íbúa sem nýta sér þessa þjónustu heldur vegna þess að í eðli sínu er mjög þýðingarmikið að tiltekin festa sé í stjórnsýslunni í landinu. Ég tek þannig undir orð hv. varaformanns fjárln., Sturlu Böðvarssonar, sem fjallaði einmitt um þessi mál við 1. umr. fjárlaga nú fyrr í haust. Það er auðvitað tiltölulega auðvelt verk að leggja til einhvers konar kák í uppstokkun sýslumannsembættanna þar sem drepið er niður fæti fjarri stjórnsýslunni. Í hugum þeirra sem nýta sér þessa þjónustu nú er þetta hins vegar mjög alvarlegt mál, ekki síst þegar ekkert er gert til að kynna íbúunum hvað eigi að koma í staðinn. Heildstæð uppstokkun stjórnsýslunnar úti um landið og ekki síður á höfuðborgarsvæðinu þar sem haft er til hliðsjónar að reyna að auka skilvirkni og varanlegan sparnað jafnt fyrir þegnana og ríkissjóð er af hinu góða. En þá verður að gæta þess að þannig sé staðið að málum að skyndiákvarðanir dagsins í dag skaði ekki möguleika á því að taka heildstætt á málum síðar meir. Þess vegna er nauðsynlegt að við alla endurskoðun á þessu sviði sé haft samráð við heimamenn. Mjög margir hafa bundið miklar vonir við niðurstöður þeirrar nefndar sem ég nefndi hér áðan. Nefndin mun hafa skilað áliti sínu í maí sl. Því hef ég leyft mér að spyrja hæstv. dómsmrh. tveggja spurninga: 1. Hver var niðurstaða nefndar er ráðherra skipaði til að endurskoða verksvið sýslumannsembættanna í landinu? 2. Má vænta endurskoðunar á starfssviði og hlutverki sýslumannsembættanna í kjölfar þess nefndarálits?

[13:38] Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda skilaði nefnd, sem ég skipaði til að fjalla um verksvið sýslumannsembætta, áliti á sl. vori. Í nefndarálitinu segir m.a. varðandi nokkur helstu áhersluatriði í nefndarálitinu, með leyfi forseta: ,,Vakin er athygli á því að eftir réttarfarsbreytingu þá er átti sér stað 1. júlí 1992 væru sýslumannsembættin betur í stakk búin en áður að taka að sér aukin verkefni á sviði stjórnsýslunnar. Lagt er til að sýslumannsembættin utan Reykjavíkur hafi áfram með höndum umboðsstörf fyrir Tryggingastofnun ríkisins og innheimtu opinberra gjalda. Lögð er áhersla á að ekki verði gerð breyting á stjórnsýslu ríkisins utan höfuðborgarsvæðisins nema allir þættir stjórnsýslunnar séu skoðaðir í heild. Því er nauðsynlegt að viðkomandi ráðuneyti starfi saman ef gera á breytingar á uppbyggingu stjórnsýslunnar að þessu leyti.`` Þótt nefndinni hafi ekki verið ætlað að gera tillögur um fækkun sýslumannsembætta er bent á að einstakir nefndarmenn hafi talið að það væri forsenda fyrir því að fela sýslumönnum aukin verkefni að minnstu embættin væru sameinuð nálægum embættum. En af tillögum nefndarinnar um einstök viðfangsefni sem hugsanlega mætti færa til sýslumannsembættanna vil ég nefna hér nokkur: Í fyrsta lagi er bent á fyrirtækjaskráningu sem hugsanlega mætti færa til embættanna. Skattrannsóknir í minni háttar skattamálum, einkanlega að því er varðar eftirlit með svokölluðum vörslusköttum ríkissjóðs, og minni háttar brotum á bókhaldslögum. Í þriðja lagi er minnst á sáttastörf og smámálameðferð á sviði einkamála. Í fjórða lagi landskrá fasteigna. Í fimmta lagi opinbera réttaraðstoð. Í sjötta lagi úrskurðarvald í forsjármálum. Þá er vikið að þáttum sem heyra undir dómsmrn. Þar er fjallað um það að fela megi lögreglustjórum í auknum mæli ákæruvald í opinberum málum. Gerir nefndin ráð fyrir því að þetta atriði verði til athugunar í yfirstandandi endurskoðun þeirra laga. Þá er bent á að fela megi lögreglustjórum aukið rannsóknarvald í opinberum málum. Að því er varðar verkefni sem heyra undir félmrn. er einkanlega bent á atriði sem tengjast atvinnuleysisskráningu. Að því er varðar verkefni sem heyra undir landbrn. er bent á tvö verkefni. Annars vegar úttektir jarða samkvæmt ábúðarlögum og hins vegar umsjón með ríkisjörðum. Ég kynnti efni þessarar álitsgerðar í vor og á fundi ríkisstjórnarinnar 17. okt. sl. var tekin sú ákvörðun að fela hverju ráðuneyti fyrir sig að vinna að flutningi verkefna til sýslumannsembætta á grundvelli þessa nefndarálits eftir því sem þau sæju ástæðu til. Með öðrum orðum var það falið hverju ráðuneyti að meta hvort þau treystu sér til að flytja verkefni á grundvelli þessara tillagna og hafa að því frumkvæði ef niðurstaðan yrði jákvæð. Dómsmrn. lýsti því hins vegar yfir að það væri reiðubúið til samvinnu um öll þau verkefni sem hér eru nefnd. Að því sem að dómsmrn. snýr eru lagabreytingar nú í lokaundirbúningi sem gera ráð fyrir því að flytja verkefni til sýslumanna bæði að því er varðar ákæruvald í minni háttar málum og eins að því er varðar rannsókn refsimála. Hér er um að ræða breytingar á lögum um meðferð opinberra mála og eins nýja löggjöf um lögreglumál. Einnig er tilbúið frv. um opinbera réttaraðstoð þar sem lagt er til að framkvæmd þeirrar löggjafar verði falin sýslumannsembættum. Athugun á öðrum þáttum, sem heyra undir dómsmrn. eins og sáttarstörf á sviði einkamála og úrskurðarvald í forsjármálum, er skemur á veg komin.

[13:43] Virðulegi forseti. Það er gott að þessu máli er hreyft í formi fyrirspurnar og gagnlegt að fá upplýsingar frá hæstv. ráðherra. Ég tek undir það sem fram kom í svari hæstv. ráðherra að þörf sé á að styrkja sýslumannsembættin og færa til þeirra fleiri verkefni þó auðvitað geti verið álitamál hver þau eigi að vera. Ég held að það sé kannski þörf á því að hafa einbeittari forustu um það að eitthvað gerist á þessu sviði en sjálfdæmi sem hér heyrist að hverju ráðuneyti sé falið í málinu og síðan biðstaða eða sem sagt ekki gengið eftir því innan ákveðinna tímamarka. Ég held líka að allar spurningar um tilfærslu á embættum séu ekki aðeins viðkvæmar heldur líka mikið álitamál og því nauðsynlegt að gott samráð sé haft um það. Ég ætla ekki að fara út í að ræða þar einstakar hugmyndir sem var áður hreyft. Sem betur fer var horfið til baka með það og málið tekið í víðtækari skoðun. Fyrir þinginu liggur fyrirspurn af minni hálfu um betri aðbúnað að sýslumannsembætti á Seyðisfirði og vænti ég svars við þeirri fyrirspurn innan tíðar.

[13:45] Herra forseti. Ég fagna þeirri stefnumótun að færa aukin verkefni til sýslumannsembættanna úti um landið og nýta þær stofnanir eða þau embætti betur. Í því sambandi vil ég spyrja hverju það sætir að í fjárlagafrv. eru tekin út úr tvö embætti sem áformað er að leggja niður á næsta ári og hvernig standi á því að það hafi þá ekki verið látið eitt yfir alla ganga í þessum efnum úr því að horfið var frá stórfelldum áformum um niðurlagningu þessara embætta eða fækkun þeirra á síðasta ári eða hvenær sem það nú var uppi. Ég vil jafnframt spyrja hvort ekki sé mögulegt að hæstv. ráðherra sé tilbúinn til samkomulags um að fresta þeim áformum að leggja niður sýslumannsembættin í Ólafsfirði og í Bolungarvík og láta á það reyna hvort ekki sé jafnframt hægt að finna fullnægjandi starfsgrundvöll fyrir þau embætti með því að fela þeim aukin verkefni og nýta þau betur. Ég mótmæli því mjög harðlega til að mynda að sýslumannsembættið í Ólafsfirði sé tekið út úr og þar sé á ferðinni lakari rekstur eða síður þarfur en á við víða annars staðar í landinu. Ég vildi gjarnan að hæstv. ráðherra eða þeir flokksbræður sem hafa fjallað um þetta mál tækju með í reikninginn að samkvæmt greinargerð fjárlagafrv. sem fyrir liggur, þá á þrátt fyrir það sem hér er sagt um flutning verkefna til embættanna að leggja tvö þeirra niður á næstu árum.

[13:47] Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. dómsmrh. fyrir mjög skýr og greinargóð svör við fyrirspurn minni. Svör hæstv. ráðherra styrkja mjög þá skoðun mína að það sé mjög vel gerlegt og raunar skynsamlegt og sjálfsagt að efla sýslumannsembættin úti um landið. Ég held að sú ákvörðun hæstv. ráðherra á sínum tíma að setja niður nefnd til þess að fara yfir þessi mál hafi sýnt og sannað að það er ekki bara þörf á því að þessi sýslumannsembætti séu til staðar heldur er þarna um að ræða beinlínis farveg til þess að færa vald út í héruðin og auka þannig valddreifinguna í landinu og færa störfin út um landið og bæta þjónustuna við fólkið í landinu. Ég tel að sú stefnumörkun sem fram kemur í nefndarálitinu sem hæstv. ráðherra hefur núna rakið fyrir okkur sýni það og sanni að það sé vel hægt að efla þessi sýslumannsembætti í stað þess að skera þau niður með fremur handahófskenndum aðgerðum eitt og tvö á ári eins og mér sýndist vera mörkuð stefnan í fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Ég er þeirrar skoðunar að það væri skynsamlegast úr því sem komið er að taka um það ákvörðun núna að slá á frest allri frekari uppstokkun sýslumannsembættanna í landinu. Hér er um að ræða ákaflega viðkvæmt mál og stórt mál eins og ég rakti í fyrri ræðu minni áðan og það væri miklu eðlilegra að reyna að sjá fyrir endann á þessari uppstokkun sem lagt er til í nefndinni en vinda sér í einhverjar aðgerðir sem við sjáum ekki alveg fyrir endann á. Þar fyrir utan óttast ég dálítið að með því að færa þetta vald í hendur einstakra ráðuneyta eins og niðurstaðan mun hafa verið í ríkisstjórninni þá kunni það að verða til þess að einstök ráðuneyti reyni að halda utan um sín mál eins og gengur og það verði því miður of lítið úr því sem lagt er til í nefndarálitinu að færa verkefni og völd úr einstökum ráðuneytum til sýslumannsembættanna.

[13:49] Herra forseti. Ég ítreka að ég tel það vera skynsamlega stefnu almennt að færa ýmis verkefni sem lúta að afgreiðslum og úrskurðum út til undirstofnana og frá ráðuneytum. Það gefur ráðuneytunum betra svigrúm til stefnumótunar og á að geta leitt til öruggari og betri þjónustu við íbúa landsins sem þurfa að sækja til yfirvalda um slíkar ákvarðanir. Sýslumannsembættin eru mjög kjörinn vettvangur til þess að færa mörg af þessum verkefnum til. Ég tel að það rýri ekki á nokkurn hátt framkvæmd þeirra hugmynda sem koma fram í nefndarálitinu að fela hverju ráðuneyti um sig að koma þeim í framkvæmd. Eðlilega verða ráðuneytin að bera ábyrgð á málaflokkum sínum og hafa forustu um breytingar sem eru hugsanlegar en þingið hefur alveg sömu möguleika á að fylgja þessum hugmyndum eftir og ekki síðri möguleika þó að hvert ráðuneyti beri ábyrgð á sínum málaflokki. Varðandi samruna embætta er það rétt sem hér kom fram að í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því að tvö minni embætti verði sameinuð öðrum, ekki vegna þess að rekstur þeirra hafi verið slæmur heldur vegna þess að það liggur fyrir að það má spara í yfirstjórn með því að sameina sýslumannsembætti. Við verðum líka að hafa í huga að það kemur fram í þessu nefndaráliti að það getur verið forsenda fyrir tilflutningi sumra verkefna að það séu öflug embætti sem fáist við verkefnin. Ég nefni til að mynda úrskurði í forsjármálum sem eru afar viðkvæm mál. Það skiptir máli að embætti hafi nægjanlega sérþekkingu á þessum sviðum til þess að geta fjallað um þau efni þannig að það er alls ekki svo að það sé ósamrýmanlegt heldur þvert á móti fer það saman að hagræða skipulaginu og gera embættin sterkari um leið og við færum aukin verkefni til þeirra.

[13:52] Virðulegi forseti. Sjálfræðisaldur barna hefur verið töluvert til umræðu í þjóðfélaginu að undanförnu, oftast í tengslum við það að erfiðlega reynist að fá unglinga á aldrinum 16--18 ára í fíkniefnameðferð nema með þvingunaraðgerðum þrátt fyrir vilja og óskir foreldra þó að vissulega megi færa fram frekari rök fyrir hækkun sjálfræðisaldurs sem ná til allra einstaklinga á þessum aldri. Ef grannt er skoðað kemur í ljós að sjálfræðisaldur á Íslandi hefur ekki breyst síðan árið 1281 þegar Jónsbók var lögtekin hér þrátt fyrir gífurlegar þjóðfélagsbreytingar og þá staðreynd að í nágrannalöndunum er skipan mála með allt öðrum hætti. Samkvæmt fyrstu lögræðislögunum sem sett voru hér á landi árið 1917 var 16 ára sjálfræðisaldrinum ekki breytt og samkvæmt núgildandi lögræðislögum frá árinu 1984 er enn miðað við 16 ár. Til samanburðar má geta þess að eftir lok miðalda var sjálfræðisaldur annars staðar Norðurlöndunum hækkaður úr 12 árum í 25 og á seinni hluta 19. aldar var hann lækkaður í 21 ár. Á árunum 1968--1976 var sjálfræðisaldurinn á Norðurlöndum og í Englandi lækkaður úr 21 ári í 18 ár og þannig mun það vera í langflestum nágrannalöndum okkar að sjálfræðisaldurinn er 18 ár. Í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1989, sem við fullgiltum árið 1992, og er nú kynntur með myndarlegu átaki í sjónvarpinu segir í 1. gr.: ,,Börn eru allt fólk í heiminum yngra en 18 ára.`` En samkvæmt íslenskum lögum eru börn börn til 16 ára aldurs og ungmenni fram til 18 ára þegar þau verða lögráða og fá kosningarétt og fleira en eins og við vitum fá þau síðan ekki heimild til þess að kaupa áfengi fyrr en 20 ára. Þó að ungt fólk telji e.t.v. að þau missi réttindi við það að sjálfræðisaldurinn verði hækkaður má einnig líta á það sem aukið réttaröryggi að forsjárskyldur foreldrar séu framlengdar. Ég er sannfærð um að það eru mun fleiri rök sem mæla með hækkun sjálfræðisaldurs en á móti. Þjóðfélagsbreytingar síðustu áratuga hafa m.a. leitt til þess að skólaganga ungs fólks er orðin mun almennari og atvinnuleysi 16--18 ára unglinga sem annarra hefur aukist sem veldur því að unglingar eru efnahagslega háðari foreldrum sínum en fyrr. Hækkun forræðisaldurs yrði því viðurkenning á þeim þjóðfélagsbreytingum sem hafa orðið. Um leið yrði staða foreldra gagnvart 16--18 ára unglingum mun skýrari. Ábyrgð hins opinbera gagnvart börnum og foreldrum væri einnig skýrari og einnig bæði varðandi þjónustu við unglinga og ekki síður í bótakerfinu en þá má búast við að krafan um barnabætur til 18 ára aldurs kæmi fljótt upp þó það hljóti að vera sjálfstæð pólitísk ákvörðun hvernig með það mál verður farið. Ég vil af þessu tilefni beina fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. á þskj. 47: ,,Fyrirhugar ríkisstjórnin að leggja fram frumvarp um hækkun sjálfræðisaldurs barna í 18 ár. Ef svo er, þá hvenær?`` Það væri einnig fróðlegt að vita hvað hæstv. dómsmrh. telur helst mæla með og á móti slíkum breytingum.

[13:56] Herra forseti. Nefnd sem ég skipaði í mars árið 1993 vinnur nú að gerð frv. til nýrra lögræðislaga og er að því stefnt að leggja nýtt frv. um lögræðislög fyrir þetta þing. Meðal þeirra gagna sem nefndin hefur aflað eru umsagnir um álit ýmissa stofnana og félagasamtaka um það álitaefni sem þessi fyrirspurn snýst um, hvort rétt sé að hækka sjálfræðisaldur einstaklinga úr 16 árum í 18 ár. Nefndin óskaði m.a. eftir því að umsagnaraðilar gerðu grein fyrir þeim rökum sem þeir teldu mæla með hækkun sjálfræðisaldurs og þeim rökum sem þeir teldu mæla gegn hækkun sjálfræðisaldurs. Umsagnar hafa þegar borist frá félagsmálastofnunum Reykjavíkur, Hafnarfjarðar og Akureyrar, Geðlæknafélagi Íslands, félmrn., Sálfræðingafélagi Íslands, Stéttarfélagi ísl. félagsráðgjafa, barna- og unglingageðdeild Landspítala Íslands og foreldrasamtökum. Í þessum umsögnum kemur fram að mjög skiptar skoðanir eru um það hvort rétt sé að hækka sjálfræðisaldur í 18 ár og hefur formaður nefndarinnar tjáð mér að í athugasemdum með frv. til nýrra lögræðislaga muni verða gerð ítarleg grein fyrir þeim rökum sem færð hafa verið fram bæði með og móti hækkun sjálfræðisaldurs. Nefndin hefur enn ekki mótað endanlega afstöðu sína til málsins og ég mun bíða með ákvarðanatöku af hálfu ráðuneytisins um það hvort lagt verður til hækka sjálfræðisaldur þar til nefndin hefur kynnt mér niðurstöður sínar og umsagnir þær sem hún hefur fengið. En ég vil þó benda á að ýmsir þeir sem mæla með hækkun lögræðisaldurs virðast byggja þá skoðun sína á vanda tiltölulega fárra einstaklinga. Frá mínum bæjardyrum séð verður maður að líta á hagsmuni allra ungmenna í landinu þegar afstaða verður tekið endanlega til þessa álitaefnis.

[13:59] Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin og vonast til að sjá slíkt frv. síðar á þessu þingi eða sem fyrst en ég ítreka að ég er þeirrar skoðunar þótt ég hafi nefnt þennan litla hóp að þetta varði auðvitað alla unglinga í landinu. Í því sambandi vil ég taka fram að ég held að þó að það megi nota uppeldisfræðileg rök fyrir því að það geti verið gott að láta unglinga fá ábyrgð smátt og smátt, þau byrja 15 ára á að verða sakhæf og 16 ára sjálfráða og 18 ára geta þau kosið og 20 ára keypt brennivín o.s.frv., þá virðist þetta valda töluverðum ruglingi á framkvæmd og hugmyndum þeirra um réttarstöðu sína. Það virðist vera ákveðin vanvirðing uppi gagnvart lögunum vegna þess að þau eru ekki alveg í samræmi við þá lifnaðarhætti sem hér tíðkast. Ég held því að það sé mun vænlegra til að ala ungt fólk upp í að bera virðingu fyrir lögum að hér séu skýrari línur dregnar í þessum efnum og ég tel fyllilega tímabært að við gerum eins og flestar þjóðir í kringum okkur og miðum sjálfræði og lögræði við 18 ár.

[14:00] Virðulegi forseti. Á næst síðasta þingi lagði sú sem hér talar fram fyrirspurn til þáv. félmrh. um jafnan rétt kvenna og karla til dæmdra bóta vegna dóms í svokölluðu hundsbitsmáli sem varðaði skaðabætur til barns á grundvelli eldri laga en núgildandi skaðabótalaga. Í svari sem birtist á þskj. 752 á 118. löggjafarþingi segir m.a. að sýnt þyki að fullyrða megi að nýju skaðabótalögin frá 1993 byggi á jafnræði kynja. Þó er ekki alveg ljóst hvort þarna er bara verið að tala um börn eða bæði börn og fullorðna. Síðan hafa nokkrir dómar fallið samkvæmt skaðabótalögunum frá 1993 þar sem konum eru dæmdar lægri skaðabætur en körlum allan sinn aldur á grundvelli þess að kynbundinn launamunur er til staðar í þjóðfélaginu nú þrátt fyrir gildandi jafnréttislög. Einn slíkur dómur var kveðinn upp í Héraðsdómi Reykjavíkur 20. júní 1995. Af hálfu stefnanda í því máli var því haldið fram að viðkomandi kona eigi ekki að þurfa að sæta því að bætur hennar verði sjálfkrafa fjórðungi lægri en bætur til karla á sama aldri. Með tilvísun í dóm Hæstaréttar frá 6. jan. 1995, þar sem vísað er til skýrslna kjararannsóknarnefndar sem sýna að tekjur kvenna séu almennt lægri en karla er komist að annarri niðurstöðu með eftirfarandi rökum, með leyfi forseta: ,,En til þess að dómstólum verði kleift að dæma konu jafnháar örorkubætur og um karlmann væri að ræða þarf að sýna fram á að kynferði hafi ekki áhrif á framtíðaráætlanir um tekjur sem lagðar eru til grundvallar við útreikninga á örorkutjóni. Það hefur ekki verið gert í þessu máli.`` Það er að mínu mati gjörsamlega óskiljanlegt að heimilt sé að nota kynbundnar upplýsingar um laun á þennan hátt þrátt fyrir gildandi jafnréttislög og nýsamþykktar breytingar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar þar sem skýrt er kveðið á um að kynin eigi að njóta sama réttar í hvívetna. Því legg ég eftirfarandi fyrirspurn til dómsmrn. á þskj. 51: ,,Hyggst ráðherra leggja fram frv. um breytingar á skaðabótalögunum sem tryggi að skaðabætur einstaklinga verði óháðar launamun kynjanna? Ef svo er, þá hvenær?``

[14:03] Herra forseti. Með skaðabótalögum sem samþykkt voru 1993 er það meginregla að bætur fyrir varanlega örorku skuli ákveðnar eftir því sem ætla má að tjón hvers einstaks tjónþola sé. Örorkustig á að miðast við raunverulega skerðingu á getu til að afla vinnutekna. Bætur fara einnig eftir fyrri tekjum tjónþola sem í hlut á. Að því er tekjur varðar er haldið í þá meginreglu sem gilt hefur að sníða skal bætur eftir tjóni hvers einstaklings. Þessi regla felur það í sér að bætur verða mismunandi eftir tekjum hvers og eins, hvort sem um er að ræða karl eða konu. Bætur læknis ráðast af tekjum hans án tillits til kyns. Sama máli gildir um tekjur bóndans og hjúkrunarfræðingsins, Sóknarkonunnar og verkamannsins, flugfreyjunnar og flugstjórans. Til frekari skýringar er þess að geta að árslaun skal miða við heildarvinnutekjur tjónþola á næstliðnu ári fyrir þann dag er tjón varð. Þó skal meta árslaun sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi, t.d. breytingar á tekjum eða atvinnuhögum. Þetta getur t.d. átt við um þann sem var atvinnulaus þegar slys varð eða á næstliðnu ári. Þegar hins vegar er litið til þess hvernig fari um bætur til barna og annarra tjónþola sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur, þá ákvarðast þær bætur samkvæmt skaðabótalögunum á grundvelli miskastigs sem hundraðshluti af bótum fyrir varanlegan miska. Auk barna, en þau eru stór hluti tjónþola, á þetta einkum við um heimavinnandi konur eða karla. Þessar bætur eru nú staðlaðar og gildir sama regla fyrir bæði kyn. Skiptir þá engu hvort tjónþoli er karl eða kona. Við þessar aðstæður koma hugsanlegar fyrri tekjur ekki við sögu. Tjón sem urðu fyrir gildistöku skaðabótalaganna eru hins vegar bætt á grundvelli eldri reglna, þar sem bætur til þessa hóps voru almennt ákvarðaðar eftir tekjuhorfum hvors kyns fyrir sig. Reynsla af skaðabótalögunum er enn takmörkuð og um sum ákvæði þeirra hefur verið deilt. Ég vek athygli á því að hv. allshn. hafði skaðabótalögin til sérstakrar meðferðar fyrr á þessu ári, fyrst á vetrarþinginu og aftur á vorþinginu. Á vorþinginu ákvað nefndin með sérstöku bréfi að fela þeim Gesti Jónssyni hæstaréttarlögmanni og Gunnlaugi Claessen hæstaréttardómara, sem höfðu að tilhlutan dómsmrn. á árinu 1994 gert athugun á ákvæðum skaðabótalaganna, að taka á ný sérstaklega til athugunar þann margföldunarstuðul sem lögin byggja á. Þeim var einnig falið að yfirfara önnur ákvæði laganna og leggja mat á hvort breyta þurfi einhverjum þeirra og þá hvernig. Var þeim falið að semja frv. til laga um breytingar á skaðabótalögunum ef niðurstöður af athugunum þeirra gefa tilefni til þess ásamt athugasemdum. Nefndin óskaði þess að slíkt frv. yrði afhent í tæka tíð til að leggja megi það fram á Alþingi nú í haust og þess var loks óskað að drög að frumvarpi yrði kynnt nefndinni sérstaklega áður. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér er gert ráð fyrir að lögfræðingarnir tveir skili skýrslu sinni nú fyrri hluta þessa mánaðar. Það ræðst svo auðvitað af þeirra niðurstöðum hvaða hugmyndir koma fram um breytingar á lögunum, en umboð þeirra til endurmats á lögunum var býsna víðtækt og ég tel að það hafi verið nauðsynlegt að fara í slíkt endurmat. Hér er um að ræða mjög mikla grundvallarbreytingu á íslenskum rétti þegar skaðabótaréttur er lögfestur í fyrsta sinn og því þurfum við að fylgjast mjög vel með þróuninni í þessum efnum og laga lögin að fenginni reynslu og í ljósi nýrra viðhorfa. En ég endurtek að þess er að vænta að niðurstöður sérfræðinganna tveggja um endurskoðun á lögunum liggi fyrir í þessum mánuð og væntanlega fyrri hluta þessa mánaðar.

[14:08] Virðulegi forseti. Eins og hæstv. dómsmrh. benti á er allshn. að láta skoða ákveðna þætti hinna nýju skaðabótalaga og ég á von á því að sú nefnd skili áliti mjög fljótlega, jafnvel alveg á næstu dögum. Hv. fyrirspyrjandi á einmitt sæti í allshn. þannig að þar gefst gott tækifæri til að skoða efni fyrirspurnarinnar. En auðvitað verður að hafa í huga þá grundvallarreglu skaðabótaréttar um að tjónþoli eigi að vera jafnt settur eftir tjón og hann var fyrir tjón, þ.e. að raunverulegt fjártjón sé bætt. Hins vegar er hægt að skilja fyrirspurn hv. þm. þegar litið er til allra þeirra þátta í löggjöf sem tryggja eiga jafnrétti. Við getum nefnt sem dæmi 3. gr. jafnréttislaga sem bannar mismun á grundvelli kynferðis og sú regla hefur verið í gildi í íslenskum lögum allt frá því að fyrstu jafnréttislögin komu til sögunnar 1976. Breyting var gerð á íslensku stjórnarskránni þar sem lögfest var ákvæði um bann við mismunun á grundvelli kynferðis. Þá hefur Ísland líka fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum og það er ágætt fyrir okkur að hafa þessi atriði í huga og minna á þau.

[14:10] Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin þótt ég sé ekki alveg sátt við þau vegna þess að það er vísað í að í skaðabótalögunum sé byggt á tjónþolanum sjálfum. En dómarar virðast stundum þurfa að áætla tekjur og fara þá hiklaust í launaskrár og taka 75% af því sem karlar fá. Þannig velti ég því fyrir mér hvers vegna þeir skoði t.d. ekki hvort viðkomandi býr á Vesturlandi eða Norðurlandi eða hvort skóstærðin er þessi eða hin eða aldurinn þessi eða hinn. Hvað heimilar þeim að taka kynferði út þarna þegar þeir eru að ákvarða þessi laun? Ég tel sem sagt alveg óhjákvæmilegt að fundin verði leið til breytingar á skaðabótalögunum sem ég vona að komi til fljótlega. Ég vil taka það fram að mér er auðvitað fullkunnugt um að allshn. hefur beðið um að farið verði yfir þessi lög, en mér vitanlega var ekki sérstaklega beðið um að þar yrði tekið á þessu vandamáli og óska eftir því að þeir verði beðnir um að athuga kynbundnar skaðabætur sérstaklega. Ég tel alveg óhjákvæmilegt að það verði fundin leið til þess að breyta þessum dómapraxís sem særir réttlætiskennd fólks og einnig að því er virðist viðkomandi dómara sem taka fram að í slíkum dómum felist engin viðurkenning á að fengin niðurstaða sé sanngjörn. Það er mjög alvarlegt ef gildandi lög og sú dómaframkvæmd sem viðurkennd er á grundvelli þeirra geta ekki talist sanngjörn og því vona ég að hæstv. ráðherra og ríkisstjórn geti tekið undir með fyrirspyrjanda um að hér þurfi að koma breytt dómaframkvæmd til með breyttum lögum ef ekki vill betur.

[14:12] Herra forseti. Ég vil aðeins ítreka það sem fram hefur komið að sérfræðingarnir tveir sem fengu þetta verkefni fengu allvíðtækt umboð til þess að skoða skaðabótalögin og endurmeta einstaka þætti þeirra. Ég get ekki sagt fyrir um niðurstöðu af þeirra starfi en auðvitað er verið að hreyfa hér mjög stórri spurningu. Grundvallaratriði skaðabótaréttarins er það að bæta mönnum það tjón sem þeir hafa orðið fyrir og ég held að það sé enginn vafi á því að með tilkomu nýju skaðabótalaganna hafi orðið veruleg framför að því er varðar þann mismun sem fyrri dómapraxís sýndi varðandi bætur til karla og kvenna. En ef taka á upp þá spurningu hvort dæma eigi mönnum jafnar bætur án tillits til þess skaða sem þeir hafa sannanlega orðið fyrir, þá er það auðvitað mjög mikil grundvallarbreyting á skaðabótarétti. En ég held að það sé mjög eðlilegt að nefndin ræði einmitt grundvallarspurningar af því tagi þegar nefndarálit sérfræðinganna liggur fyrir.

[14:14] Virðulegi forseti. Ég ber fram fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um úrbætur í fangelsismálum. Fyrirspurnin er frá Arnþrúði Karlsdóttur sem sat á þingi sem varaþm. Fyrirspurnin er tvíþætt: 1. Hvernig hyggst ráðherra bæta úr skorti á fangelsisrými í Reykjavík? 2. Hvað líður fyrirhugaðri byggingu fangelsis við Tunguháls?

[14:14] Herra forseti. Nú er unnið að endurbótum í fangelsismálum í samræmi við stefnumörkun fangelsismálanefndar frá því í mars 1992 sem staðfest var af ráðuneytinu sem stefnumörkun af þess hálfu og samþykkt af þáv. ríkisstjórn. Meðal brýnustu úrbóta er endurnýjun og smíði nýrra fangelsa. Í þeim efnum er rétt að minna á að í síðasta mánuði var ný fangelsisbygging fyrir afplánunarfanga tekin í notkun á Litla Hrauni. Sú bygging rúmar 55 fanga. En samtímis verður hluti af eldri byggingu tekinn til annarra nota þannig að heildarfangarými í landinu eykst um 35 pláss eða um 30%. Með þessari nýju fangelsisbyggingu minnkar enn fremur álag á fangelsin í Reykjavík þar sem stefað mínu mati nt er að því að draga úr notkun fangelsanna eftir því sem kostur er vegna þess í hvaða ástandi þau eru. Hvað fyrirhugaða byggingu fangelsis við Tunguháls varðar er það að segja að ráðuneytið hefur á undanförnum árum unnið að því að tryggja sér lóð við Tunguháls með það fyrir augum að byggja þar gæsluvarðhalds- og afplánunarfangelsi. Nú hefur lóðin fengist og ráðgert er að hefja undirbúning og hönnun á slíkri byggingu þegar á næsta ári en samkvæmt fjárlagafrv. fyrir árið 1996 eru áætlaðar 10 millj. kr. til undirbúnings og hönnunarvinnu á næsta ári. Ráðgert er að það fangelsi mæti gæsluvarðhaldsþörf og að hluta afplánunarþörf fyrir Reykjavík og næsta nágrenni. Fangelsinu er ætlað að koma í stað Hegningarhússins við Skólavörðustíg og fangelsisins í Síðumúla en þar eru nú rými fyrir 32 fanga. Þau fangelsi verða lögð niður þegar nýja fangelsið tekur til starfa. En samkvæmt bráðabirgðaáætlun er gert ráð fyrir að nýja fangelsið muni rúma allt að 50 fanga og að því er stefnt að það verði tilbúið til notkunar árið 2000.

[14:17] Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir spurningar hans. Mig langar til að skjóta einni spurningu að hæstv. dómsmrh.: Eru einhverjar hugmyndir uppi um nýtingu gamla fangahússins við Skólavörðustíg? Þetta er mjög merkilegt hús. Það var einu sinni notað undir fundarhöld bæjarstjórnarinnar í Reykjavík og ég reikna með að það heyri undir þau hús sem beri að varðveita. Mig langar til að spyrja hæstv. dómrmh.: Hefur hann einhverjar hugmyndir um hvernig ber að nýta þetta hús, sem undir hann heyrir?

[14:18] Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Það kom fram í svari hæstv. ráðherra að áætlaðar væru um 10 millj. kr. til hönnunar byggingar fangelsis á Tunguhálsi. Í frv. til fjárlaga eru áætlaðar 55 millj. kr. til fangelsisbygginga sem eiga að fara til byggingar á fjölnota skála við fangelsið á Litla Hrauni. En þessar 10 millj. sem áætlað er að fari til hönnunar fangelsis að Tunguhálsi eru bundnar, að því er mér sýnist, sölu á hlutabréfum í Bifreiðaskoðun Íslands. Verður ekki farið í þessa hönnun ef af þessari sölu verður ekki? Jafnframt langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé fyrirhugað að leggja fram nýtt frv. til laga um fangelsi og fangavist sem hefur verið rætt hér a.m.k. á tveimur síðustu þingum.

[14:19] Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. ágæt svör hans. Ég vil engu að síður draga fram þær tillögur sem koma fram hjá nefnd um fangelsismál og vitna hér í skýrslu fangelsismálanefndar til dómsmrh. um stöðu fangelsismála í dag. Tillögur um brýnar úrbætur og stefnumörkun til framtíðar, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Nefndin leggur til verulegar breytingar á húsakostum og starfsemi fangelsa. Þeim verði komið í mannsæmandi og lögmætt form. Fangelsum verði fækkað frá því sem nú er að vera sex í fjögur. Nýtt fangelsi verði byggt á höfuðborgarsvæðinu. Hagkvæmnisástæður mæla með þeirri staðsetningu. Fangaplássum verði fjölgað úr 117 í 139 og fangelsum skipt í deildir.`` Ég vil undirstrika einmitt þessa nauðsyn að fangelsi sé byggt hér í Reykjavík. Það er af þeim augljósu ástæðum að fangelsi í Reykjavík er nær dómstólum, lögreglu, lögmönnum, sérfræðingum í heilbrigðisþjónustu og annarri þjónustu sem tilheyrir slíku fangelsi. Það er líka ljóst að heildarþörf fanga er hvergi mætt með þeirri þó ágætu úrbót sem hefur orðið á Litla Hrauni. Sérstaklega þarf að horfa til skammtímavistunar og gæsluvarðhaldsþarfar sem eðlilegt er að verði hér á höfuðborgarsvæðinu.

[14:21] Herra forseti. Fyrst varðandi fyrirspurn um þær 10 millj. sem ráðgert er að verja til hönnunar fangelsisbyggingar hér í Reykjavík á næsta ári þá geri ég ráð fyrir því að við höfum þær til ráðstöfunar þannig að undirbúningur að þeirri framkvæmd geti hafist með þeim hætti sem hér er lagt til. Varðandi frv. um fangelsi og fangavist þá get ég ekki svarað því á þessu stigi hvenær hægt er að leggja fram frv. um það efni. En eins og hv. fyrirspyrjandi gat um þá hefur það verið til umfjöllunar um nokkurn tíma og ég vona að það verði unnt að hraða því að ganga endanlega frá tillögum þar að lútandi. Varðandi fyrirspurn sem hér kom fram um notkun á Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg þegar það verður lagt niður sem fangelsi er það að segja að ákvörðun hefur ekki verið tekin þar um enn. Því miður verður nokkur bið á því að unnt verði að leggja fangelsisstarfsemi þar niður en húsið er sögufrægt eins og hér kom fram. Hæstiréttur hóf þar að auki störf sín í þessu húsi. En það verður fljótlega hafist handa við að kanna með hvaða hætti megi nota húsið þegar núverandi hlutverki þess lýkur. Að því er varðar þau atriði sem fram komu hér í máli hv. fyrirspyrjanda að aðalfangelsi ríkisins eigi að vera í Reykjavík þá er rétt að taka fram að þeirri tillögu var hafnað. Það var ákveðið að aðalfangelsi ríkisins skyldi áfram vera á Litla Hrauni. Fyrir því voru fullkomin hagkvæmnirök. Þar hefur fangelsisrekstur farið fram með góðum árangri um langan tíma. Þar er vingjarnlegt umhverfi gagnvart þessari starfsemi og í síðasta mánuði var opnuð ný bygging á grundvelli þeirrar ákvörðunar að þar verði aðalríkisfangelsið. En það breytir ekki þeirri staðreynd að hér er full þörf á og mjög brýn að koma upp nýju gæsluvarðhaldsfangelsi í Reykjavík og móttökufangelsi. Það er samkvæmt áætlun fangelsismálanefndar unnið að framgangi þess máls.

[14:24] Virðulegi forseti. Undanfarin missiri hafa fréttir af ýmiss konar afbrotum, þó einkum þjófnuðum og innbrotum verið áberandi í þjóðfélagsumræðunni. Dæmi eru um að innbúi úr húsum hafi verið rænt þegar íbúarnir voru erlendis. Einnig eru dæmi um að þjófaflokkar hafi tekið fyrir einstaka bæi á landsbyggðinni og brotist þar inn í mörg eða flest fyrirtæki í sömu ferðinni. Í einstaka tilfellum hafa fórnarlömb þessara þjófnaða, þ.e. eigendur hinna stolnu muna, viðurkennt að hafa keypt þá aftur af þjófunum til að endurheimta eigur sínar. Það virðist sem sagt vera að það sé orðinn atvinnuvegur hjá einhverjum hópi afbrotamanna að ræna hlutum til að selja fyrir peninga, innan lands eða erlendis og jafnvel þeim sem stolið var frá. Þessi afbrotafaraldur hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um það hvað sé hægt að gera til að stöðva þá sem brjóta af sér með síendurteknum hætti og valda þannig einstaklingum, fyrirtækjum og samfélaginu öllu ómældu tjóni. Jafnframt hlýtur töluverður hluti af tíma og kostnaði lögreglunnar að fara í að elta afbrotamenn sem jafnvel eru búnir að fá dóm en bíða afplánunar. Þessa krafta löggæslunnar mætti vafalaust nýta til annarra hluta. Eins og kom fram í máli og svari hæstv. dómsmrh. við fyrri fyrirspurn eru fangelsisrými í landinu nú um 130 og von á frekari úrbótum þar. Samt sem áður munu nú vera 160--170 afbrotamenn sem hafa hlotið dóm en bíða afplánunar. Þess vegna er þessari fyrirspurn nú, fyrir hönd Arnþrúðar Karlsdóttur, varaþingmanns, beint til hæstv. dómsmrh.: Hvernig hyggst ráðherra beita sér fyrir úrræðum gagnvart síbrotamönnum?

[14:26] Herra forseti. Í íslenskum lögum kemur hugtakið síbrotamaður hvergi fyrir. En almenn hegningarlög og raunar einnig sum sérrefsilög hafa að geyma fyrirmæli um auknar refsingar ef um ítrekuð brot er að ræða auk þess sem heimild er fyrir sérstakri refsiþyngingu þegar um margítrekuð auðgunarbrot er að ræða. Þá er í 67. gr. almennra hegningarlaga sérstök heimild til að beita öryggisráðstöfunum gagnvart mönnum sem vegna slæms andlegs ástands eða undanfarandi breyttni eru líklegir til að fremja afbrot af vana eða í atvinnuskyni og eru því hættulegir umhverfi sínu. Löggjöf er þannig ekki margorð um síbrotamenn og úrræði gagnvart þeim. Á hinn bóginn gerir réttarvörslukerfið það sem í þess valdi stendur til að stemma stigu við brotastarfsemi þeirra einstaklinga sem gera það að vana að fremja brot eða beinlínis hafa það að atvinnu sinni. Þeir sem starfað hafa innan lögreglu þekkja að á hverjum tíma eru ákveðnir brotamenn mjög virkir og koma oft við sögu lögreglu og dómstóla á stuttum tíma. Jafnvel örfáir þessara manna bera þannig ábyrgð á stórum hluta þeirra brota sem framin eru. Það er einnig þekkt staðreynd að fjöldi afbrota, þá sérstaklega fjöldi einstakra tegunda brota, gengur í bylgjum. Stöðugt er unnið að því af hálfu lögregluyfirvalda að bæta aðferðir í baráttunni við brotamenn og finna nýjar leiðir. Í þessu samhengi verður að líta á aðgerðir réttarvörslukerfisins alls sem eina heild sem hefst hjá lögreglu, heldur áfram hjá ákæruvaldi og dómstólum og lýkur í fangelsiskerfinu. Á öllum stigum á þessum ferli hefur verið unnið að úrbótum sem m.a. stuðla að því að stemma stigu við brotastarfsemi síbrotamanna. Eftir að breytingin var gerð á dómstólakerfinu árið 1992 við aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði taka sakamál nú mun styttri tíma en fyrr og má segja að gangur þeirra mála sé nú í mjög góðu horfi. En vegna mikils annríkis lögreglu og ákæruvalds verður í sumum tilvikum of langur dráttur á rannsókn afbrota og útgáfu ákæru. Af hálfu Rannsóknarlögreglu ríkisins hefur hins vegar verið lögð sérstök áhersla á rannsóknir brota þar sem vanaafbrotamenn koma við sögu. Á fundi sem ég hélt með ríkissaksóknara, rannsóknarlögreglustjóra og lögreglustjórum á höfuðborgarsvæðinu 30. ágúst sl., var rætt sérstaklega um leiðir til að stemma stigu við vaxandi afbrotum í þjóðfélaginu. Sérstaklega var þar rætt um leiðir til að flýta afgreiðslu mála hjá lögreglu og ákræuvaldi. Á vegum dómsmrn. er nú starfandi nefnd sem vinnur að endurskoðun á frv. til lögreglulaga. Eitt af meginviðfangsefnum þeirrar nefndar er að setja reglur sem tryggt geti skilvirka löggæslu og rannsókn brotamála. Þá er í réttarfarsnefnd unnið að heildarendurskoðun á lögum um meðferð opinberra mála þar á meðal kaflanum um ákæruvald. Reikna má með að í frv. þeim sem þessar nefndir munu skila af sér komi fram nýmæli sem ætlað er að stuðla að einfaldari og skilvirkari ferli brotamála frá lögreglu til dómstóla.

[14:30] Virðulegi forseti. Ég vil eins og áðan þakka fyrir að þessu máli sé hreyft hér og get tekið undir það sem fram kom hjá þeim sem flutti fsp. fyrir Arnþrúði Karlsdóttur, að það er vissulega rétt að það virðist vera um að ræða hópa sem stunda skipulögð afbrot eða innbrot. En ég vil líka halda því fram að við búum til --- við séum í raun og veru að búa til síbrotamenn einfaldlega vegna þess að mjög margir þessara afbrotamanna sem koma aftur og aftur í fangelsin eru upphaflega ungir fíkniefnaneytendur sem fara út í afbrot, fá dóma eða sektir og eiga í raun ekkert afturhvarf inn í þjóðfélagið, þeim er ekki gert kleift að hefja lífið í þjóðfélaginu aftur og eiga enga aðra leið færa en þá að fara aftur í sinn fyrri félagsskap og þá í afbrotin aftur. Það þarf að auka sálfræði- og félagsráðgjöf langt umfram það sem er í dag. Ég fagna því hins vegar sérstaklega sem kemur fram í frv. til fjárlaga að sérstakur sálfræðingur tekur til starfa við fangelsið á Litla-Hrauni því að fram til þessa hefur aðeins einn sálfræðingur starfað hjá Fangelsismálastofnun ríkisins.

[14:31] Herra forseti. Það er ugglaust alveg rétt hjá hv. 5. þm. Suðurl. að í mörgum tilvikum hagar svo til að um er að ræða fíkniefnaneytendur sem erfitt er að koma til betri hátta eftir dvöl í fangelsi og vissulega má færa að því rök að það skorti úrræði til þess að leiða þessa ógæfumenn inn á betri vegu eftir að þeir hafa tekið út sína refsingu. En það breytir hins vegar ekki því að það er full þörf á að bæta skilvirkni í löggæslu og hvað varðar ákæruvald í þeim tilvikum sérstaklega þar sem um er að ræða vana afbrotamenn þannig að það sé unnt að koma fram viðurlögum sem skjótast eftir að brot hefur verið framið. Þær skipulagsbreytingar sem verið er að vinna að, m.a. á skipulagi lögreglunnar, miða að því að gera þá starfsemi skilvirkari og fljótvirkari.

[14:33] Virðulegi forseti. Ég ber fram fsp. til hæstv. dómsmrh. um breyttan lokunartíma veitingahúsa. Fsp. er sem áður frá Arnþrúði Karlsdóttur sem sat hér á þingi og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hyggst ráðherra breyta lokunartíma veitingahúsa til að stemma stigu við ófremdarástandi í miðborg Reykjavíkur um helgar?``

[14:34] Herra forseti. Í septembermánuði sl. skipaði ég sérstaka nefnd sem falið var að gera tillögur um endurskoðun á gildandi lögum um skilyrði fyrir veitingu leyfis til áfengisveitinga og um rekstur skemmtistaða og þar á meðal opnunartíma þeirra. Nefndinni var einnig falið að gera tillögur um eftirlit með áfengi í veitingahúsum og gjaldtöku í því sambandi. Í nefndina voru skipaðir, auk fulltrúa dómsmrn., fulltrúar frá samgrn., fjmrn., Sambandi ísl. sveitarfélaga, Sambandi veitinga- og gistihúsa og frá Félagi starfsfólks í veitingahúsum. Ég tel eðlilegt að skoða þessi mál í heild sinni og taka afstöðu til einstakra þátta þegar þessu nefndarstarfi lýkur og tel ekki rétt að taka opnunartímann einan sér út og gera breytingar þar á fyrr en heildarskoðun á málefnum varðandi rekstur vínveitingahúsa er lokið. Ég á von á því að nefndin muni hraða störfum sínum og þá verður tekin afstaða til álitaefnisins. En ég tek eftir því að fsp. er á þann veg orðuð að það mætti ætla að unnt væri að stemma stigu við ófremdarástandi í miðborg Reykjavíkur með því að breyta lokunartíma vínveitingahúsa. Ugglaust er það nú svo að lokunartími getur haft einhver áhrif í því efni, en ég efast um að breyting af því tagi ein og sér geti stemmt stigu við ófremdarástandi.

[14:36] Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. ágæt svör og fagna því að starf að þessu máli er í föstum farvegi með þeirri nefndarskipan sem hæstv. ráðherra gat um. Að sjálfsögðu er fsp. lögð fram í ljósi þess ástands sem öllum er kunnugt að er í miðborg Reykjavíkur. Þar spyrja borgararnir um öryggi sitt og um þær aðstæður sem þeir hafa til eðlilegra skemmtana. Fjöldi reykvískra heimila og heimila á öllu höfuðborgarsvæðinu horfir til þess með miklum áhyggjum að í miðbænum þrífst margt það sem verst er og við viljum helst frá okkur halda. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að breyting á opnunartíma veitingahúsa er ekki eina ráðið og fagna því ef hæstv. ráðherra vill beita sér, eftir því sem önnur úrræði eru á hans færi, að láta þau einnig koma til umfjöllunar, hvort heldur er hjá þeirri nefnd sem ráðherrann gat um eða með öðrum hætti. Ég vil sérstaklega taka upp annan þátt sem ekki snýr endilega að öryggi eða uppeldi barna heldur þann þáttinn sem við öll þekkjum, að þetta ástand í miðborg Reykjavíkur er höfuðborg landsins til vansa að mörgu leyti. Það er okkur sjálfum til vansa en það er líka til vansa þegar gesti ber að gerði, erlenda ferðamenn eða aðra sem eiga erindi til landsins. Ég held að það sé því brýn þörf á að þetta mál sé skoðað og ef opnunartími veitingahúsa getur þar lagt eitthvað gott til með einhverjum breytingum þá er sjálfsagt að skoða það ásamt öðrum úrræðum.

[14:38] Virðulegi forseti. Á síðasta kjörtímabili skipaði hæstv. forsrh. nefnd til að skoða möguleika á því að flytja ríkisstofnanir af höfuðborgarsvæðinu til landsbyggðarinnar. Í apríl 1993 skilaði nefndin af sér til hæstv. forsrh. Þar eru reifaðar hugmyndir um flutning ýmissa ríkisstofnana af höfuðborgarsvæðinu til landsbyggðarinnar og skulu þær ekki allar upp taldar hér. Meðal tillagna nefndarinnar er bent á sem fýsilegan kost að flytja höfuðstöðvar Landhelgisgæslunnar frá Reykjavík til Suðurnesja. Nefndin færir fyrir því nokkur veigamikil rök og skulu nokkur þeirra nefnd hér. Í fyrsta lagi er bent á að Landhelgisgæslan eigi að þjóna fiskiskipum og öðrum skipum innan lögsögu okkar Íslendinga á hafi úti og sannarlega er sá floti nær höfuðstöðvum ef höfuðstöðvar eru staðsettar á Suðurnesjum því skipum stafar lítil hætta hér innst í Faxaflóanum. Í annan stað er bent á að hafnarskilyrði á Suðurnesjum eru afskaplega heppileg og í þriðja lagi eru tengsl við flugflota Landhelgisgæslunnar, þar er bent á góða aðstöðu á Keflavíkurflugvelli, m.a. flugskýli í eigu Flugleiða. Frá því að nefnd þessi skilaði af sér í apríl 1993 hefur lítið gerst í málinu og því spyr ég hæstv. dómsmrh.: ,,Hyggst ráðherra fylgja eftir tillögu nefndar um flutning ríkisstofnana út á landsbyggðina með því m.a. að flytja höfuðstöðvar Landhelgisgæslunnar til Suðurnesja?``

[14:41] Herra forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að í umræddu nefndaráliti eru reifaðar hugmyndir um flutning tiltekinna ríkisstofnana út á land, þar á meðal Landhelgisgæslunnar. Í þessu nefndaráliti er hins vegar ekki að finna gagnagrunn til þess að byggja ákvarðanir um slíka tilfærslu stofnana á, hvorki að því er varðar mat á staðsetningu þeirrar þjónustu sem um er að ræða, kostnað né heldur að því er varðar úttekt á starfsmannamálum. Ég tel þess vegna að þessi skýrsla sé ekki grundvöllur ákvarðanatöku í þessu efni. Ég minni síðan á að það er mjög skammt um liðið síðan endurbætur voru gerðar á húsnæði Landhelgisgæslunnar og nú er verið að flytja þar inn nýja stofnun í sama húsnæði, sem talið hefur verið að færi mjög vel á að væri í sama húsnæði og Landhelgisgæslan, þ.e. Almannavarnir ríkisins. Það er mikið umhugsunarefni hvort ríkið á að standa á þann veg að málum að leggja í mikinn kostnað við endurbætur á húsnæði og um leið og því er lokið að taka ákvarðanir um að flytja stofnanir í burtu. Ég hygg að það yrði tæplega verjandi, ekki síst á þeim tímum sem við lifum nú þar sem gæta þarf fyllsta aðhalds í rekstri. Ég er ekki með þessu að segja að það sé útilokað að flytja Landhelgisgæsluna út á land, það getur vel komið til álita. En ég minni þó á í þessu sambandi að mjög mikilvægur og vaxandi þáttur í starfi Gæslunnar er björgunarflugið og það hefur verið skipulagt í mjög náinni samvinnu við læknavakt Borgarspítalans og öryggi þeirrar þjónustu byggist mjög verulega á þeirri samvinnu við sjúkrahúsið. Ef flytja á Landhelgisgæsluna út frá byggðasjónarmiðum geta ýmsir staðir auðvitað komið til greina og þar á meðal Reykjanes, eins og bent er á í áliti nefndarinnar sem hér var vitnað til. En auðvitað gætu aðrir staðir einnig komið til greina. Ég hugsa að ef menn á annað borð væru að ræða um það að flytja stofnun eins og Landhelgisgæsluna út frá byggðasjónarmiðum þá teldu menn kannski ástæðu til þess að flytja hana lengra eða út fyrir Faxaflóasvæðið. Það má þannig benda til að mynda á að austur á fjörðum er ágætisaðstaða, bæði hafnaraðstaða og með nýjum alþjóðaflugvelli á Egilsstöðum, en þar skortir hins vegar á að unnt sé að koma við sambærilegri læknaþjónustu eins og núna fylgir þyrlurekstri Landhelgisgæslunnar. Niðurstaða mín er þess vegna þessi að að svo stöddu er ekki fyrirhugað að flytja höfuðstöðvar Landhelgisgæslunnar.

[14:44] Virðulegi forseti. Vegna þessarar fsp. er tvennt sem ég vildi sérstaklega benda á. Það er í fyrsta lagi það, sem menn ekki gera sér grein fyrir, að Landhelgisgæslan hefur aldrei greitt fyrir hafnaraðstöðu í Reykjavík. Það virðast menn ekki líta á, auk þess sem ljóst má vera að ef Landhelgisgæslan yrði flutt út á land, eins og t.d. á Suðurnesin, þá er það alveg heiðskírt að það þyrfti að bæta hafnaraðstöðu og byggja sérstakan viðlegukant eins og Landhelgisgæslan hefur hér í Reykjavík. Önnur rök sem hafa verið nefnd eru þau að það væri nauðsynlegt að flytja starfsemina til Keflavíkur vegna þess að Flugleiðir sæju um viðhald Fokker Friendship flugvélar Landhelgisgæslunnar, en að betur athuguðu máli kemur í ljós að sú yfirferð Flugleiða á flugvél Landhelgisgæslunnar fer fram á þriggja ára fresti, þannig að þau rök eru ekki sterk heldur. Í þriðja lagi vildi ég endurtaka það sem ég sagði áðan og kom fram hjá hæstv. ráðherra, að nálægð við Borgarspítalann auk þess sem starfsmenn, bæði þyrlu- og gæsluskipa, búa hér í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu, að með tilfærslu Gæslunnar í annað landsvæði mundi raskast mjög allur hagur starfsmanna Landhelgisgæslunnar. >

[14:45] Hæstv. forseti. Svo vill til að ég átti sæti í þeirri nefnd sem á sínum tíma gerði tillögur um flutning nokkurra ríkisstofnana út á land. Það hefur lítið orðið úr framkvæmdum. Ég vil fá að benda á það við þetta tækifæri að síðan þessar tillögur voru lagðar fram árið 1993 hefur atvinnuástand í Reykjavík versnað mjög og ég verð að viðurkenna það að ég sem þingmaður Reykjavíkur er orðin afar hugsandi yfir flutningi fyrirtækja héðan úr borginni og finnst að við þurfum að skoða þau sjónarmið þegar verið er að meta flutning ríkisstofnana. Hlutverk þessarar nefndar á sínum tíma var fyrst og fremst að benda á möguleika hvað varðar flutning ríkisstofnana. Það er rétt sem fram kom í máli hæstv. dómsmrh., það var ekki lagt mat á kostnað eða t.d. hvaða óhagræði flutningur hefði fyrir starfsfólk. Það er ljóst að í ríkisstofnunum er mikil andstaða við flutning, það kemur sér auðvitað illa fyrir fólk eins og reyndar reynslan hefur sýnt, þar sem slíkur flutningur hefur átt sér stað. Þarna var auðvitað um framtíðarhugmyndir að ræða, ýmsir möguleikar sem koma til greina og menn verða alltaf að meta það á hverjum tíma hvort vilji er til þess að framkvæma. En möguleikarnir eru til staðar og á sínum tíma kom ekki fram nein andstaða við það hjá starfsmönnum og fulltrúum Landhelgisgæslunnar að flytja á Suðurnes. Þeir sáu engin sérstök vandkvæði því samfara. Ef menn kynna sér rekstur Landhelgisgæslunnar þá er það m.a. þannig að skipunum er lagt tíma og tíma í hinum ýmsu höfnum landsins, en ég tek auðvitað undir það að það þarf að skoða rekstur björgunarstarfsins alveg sérstaklega í þessu samhengi.

[14:48] Virðulegi forseti. Ég vil láta þess getið að allsherjarnefnd fór í heimsókn nú á dögunum til Landhelgisgæslunnar og þar voru ýmis mál rædd, m.a. efni þessarar fsp., þ.e. um flutning stofnunarinnar til Suðurnesja. Þá kom fram að þessi flutningur væri ef til vill ekki svo einfalt mál þótt vissulega yrði það miklu hagkvæmara og skipulagslega séð betra að hafa starfsemi Gæslunnar alla á einum stað. Varðandi flutning þá þyrfti að taka svo margt til athugunar, t.d. hafnaraðstöðu. En það var tekið sérstaklega fram við okkur að hún væri mjög góð hér í Reykjavík, eins og reyndar hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson benti á hér áðan. Ég vildi bara koma þessum athugasemdum á framfæri í tengslum við þessa fsp., en auðvitað koma hér fjölda mörg önnur sjónarmið til athugunar eins og reyndar aðrir hv. þm. og hæstv. dómsmrh. hafa bent á.

[14:49] Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svörin. Það má ljóst vera að flutningur stórrar og mikilvægrar stofnunar á borð við Landhelgisgæsluna gerist ekki á einni nóttu. Það tekur langan tíma að sjálfsögðu og þarf aðdraganda að slíku máli. En tillögur áðurgreindrar nefndar voru ákveðin vísbending. Hér hafa nokkrir hv. þm. nefnt rök frekar gegn því að af slíkum flutningi geti orðið, m.a. rætt um hafnargjöld, um viðhald á Fokker-flugvél Landhelgisgæslunnar, læknaþjónusta væri bundin við Borgarspítalann og áfram má telja. Auðvitað skipta þessi atriði máli en eru ekki aðalatriði málsins. Hvort greidd eru hafnargjöld eða ekki, um það snýst þetta mál ekki. Það er vitað hvað flugmálin snertir að öruggasti flugvöllur landsins er Keflavíkurflugvöllur, hvort sem fólki líkar betur eða verr. Með fullri virðingu fyrir þeim stórkostlegu læknum sem hafa unnið með Landhelgisgæslunni, þá eru líka læknar á Suðurnesjum. Með öðrum orðum, þetta er ekki meginatriði málsins. Meginatriði málsins er, eins og fram kom hjá hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur, hagkvæmni stofnunarinnar. Það er hagkvæmni stofnunarinnar sem er meginatriðið, um það gaf þessi umrædda nefnd ákveðna vísbendingu og benti m.a. á Reykjanes sem heppilegan hugsanlegan valkost. Svör hér leiða huga minn líka að því hver sé tilgangur með nefndarskipan. Sú nefnd sem ég gat um áðan og forsrh. skipaði á sínum tíma, skilar nokkuð skýrum tillögum til hæstv. ráðherra þá að vinna frekar úr, en þegar síðan svör hæstv. ráðherra eru nokkuð á skjön við tillögur þessarar nefndar þá spyr maður um tilgang með nefndarskipan af þessum toga. Ráðherra lýsti því yfir að það væri ekki í bráð á döfinni að flytja höfuðstöðvar Landhelgisgæslunnar. Ég lýsi vonbrigðum með það en vona að bráð þýði ekki mjög lengi.

[14:52] Herra forseti. Fsp. mín til hæstv. sjútvrh. er um hvalveiðar. Ég spyr í fyrsta lagi um stefnu ríkisstjórnarinnar í hvalamálum og í öðru lagi hvort ríkisstjórnin hyggst beita sér fyrir því að hvalveiðar verði hafnar að nýju eftir 10 ára hlé og þá með hvaða hætti. Hvalveiðar og stefnan í hvalamálum voru ítrekað til umræðu á Alþingi á síðasta kjörtímabili og m.a. flutti ég í tvígang till. til þál. um að fela ríkisstjórninni að gera ráðstafanir til að hvalveiðar geti hafist að nýju. Þessi tillaga fékk mjög jákvæðar umsagnir frá samtökum útgerðarmanna og sjómanna, smábátaeigendum, ASÍ og sölusamtökum. Í október 1993 skipaði hæstv. sjútvrh. nefnd til að gera tillögu um stefnu Íslendinga í hvalamálum og hvort hvalveiðar skuli hafnar að nýju og þá með hvaða hætti. Þessi nefnd, sem skipuð var fulltrúum allra þingflokka, skilaði skýrslu til hæstv. sjútvrh. í maí 1994. Nefndin komst að einróma niðurstöðu um stefnu Íslendinga í hvalamálum. Þar er m.a. lögð áhersla á að halda beri fast við það sjónarmið að allar lifandi auðlindir sjávar séu nýtanlegar, enda séu veiðar stundaðar á sjálfbæran hátt þannig að ekki sé farið fram úr veiðiþoli hvers stofns til langs tíma litið og að eðlilegt sé að Íslendingar hefji á ný hvalveiðar í atvinnuskyni, þó þannig að farið sé að öllu með gát og gætt heildarhagsmuna Íslands með tilliti til stöðu landsins á alþjóðavettvangi, markaða fyrir hvalaafurðir og áhrifa hvalveiða á aðra útflutningsmarkaði landsmanna. Nýlega var haldin í Kanada ráðstefna um þátt sjávarspendýra í lífríki hafsins á vegum Alþjóðahafrannsóknaráðsins og vísindanefndar Norðvestur-Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar. Ráðstefnu þessa sóttu vísindamenn frá Evrópu, Norður-Ameríku og Asíu. Þar komu enn einu sinni fram niðurstöður rannsókna sem sýna hvað sjávarspendýr í Norðurhöfum taka stóran þátt af lífmassanum á hverju ári. Í Kyrrahafi töldu vísindamennirnir að heildarfæðuþörf sjávarspendýra væri jafnvel þrefalt meiri en fiskveiðarnar taka. Nýlega var viðtal í útvarpinu við Jóhann Sigurjónsson, forstöðumann sjávarspendýradeildar Hafrannsóknastofnunar, þar sem fram kom að mat íslenskra vísindamanna væri að hvalir hér við land éti kannske fjórar til fimm millj. tonna á ári af krabbasvifdýrum, smokkdýri og fiski. Jóhann taldi að fjórðungur þess, eða um ein millj. tonna, gæti verið fiskur af ýmsu tagi. Allar hníga þessar upplýsingar í sömu átt, áframhaldandi takmarkalaus fjölgun hvala mun leiða til mikilla vandræða fyrir þær þjóðir sem byggja afkomu sína á fiskveiðum. Þess vegna verður að hefja hvalveiðar að nýju og það þolir enga bið. Því spyr ég um stefnu ríkisstjórnarinnar í hvalamálum.

[14:55] Herra forseti. Stefna ríkisstjórnarinnar í hvalamálum er sú að nýta allar auðlindir sjávar á grundvelli sjálfbærrar þróunar og þar á meðal hvali. Á síðasta vetri urðu nokkrar umræður um það hvort Ísland ætti að ganga aftur inn í Alþjóðahvalveiðiráðið og þá með fyrirvara um hvalveiðibann það sem samþykkt var af ráðinu árið 1982 í þeim tilgangi að auðvelda framkvæmd á stefnu Íslands í þessum efnum. Mér þykir rétt að taka það fram af þessu tilefni að engar fastmótaðar reglur að þjóðarétti um lögfræðilega stöðu þeirra ríkja sem gera slíka fyrirvara eða þeirra ríkja sem mótmæla slíkum fyrirvörum eru fyrir hendi og það á heldur ekki við um hvalveiðisáttmálann frá 1946. Alþjóðalaganefnd Sameinuðu þjóðanna er hins vegar að hefja könnun á þessu álitaefni. Það er því ekki hægt að fullyrða að svo stöddu að innganga í Alþjóðahvalveiðiráðið sé fýsilegur kostur fyrir Ísland. Hvernig sem hin lögfræðilega niðurstaða verður er hins vegar ljóst að til þess að hægt sé að ná fram pólitískt viðsættanlegri stöðu innan Alþjóðahvalveiðiráðsins þarf að vera fyrir hendi aðstaða innan þeirrar stofnunar sem að minnsta kosti þolir þá stefnu sem Ísland fylgir í þessum efnum. Og þegar hugað er að upptöku hvalveiða verður einnig að hafa í huga möguleika okkar til útflutnings á hvalafurðum.Þær raddir hafa stundum heyrst að okkur sé nauðsynlegt að ganga í Alþjóðahvalveiðiráðið til þess að eiga kost á að selja afurðirnar til Japans. Við nánari könnun málsins er ekki að sjá að þetta tvennt sé samtengt, þ.e. að aðild að Alþjóðahvalveiðiráðinu sé skilyrði fyrir sölu afurða. En hér sem víða annars staðar eru hindranir, pólitískar en ekki lögfræðilegar. Og það ber því allt að sama brunni, við þurfum að tryggja pólitíska stöðu okkar gagnvart hvalveiðum og einnig að því er varðar möguleika okkar á að selja hvalaafurðir. Á undanförnum árum hafa íslensk stjórnvöld miðað að því að uppfylla þjóðréttarlegar skuldbindingar sínar varðandi nýtingu hvala með samstarfi við Færeyjar, Grænland og Noreg innan Norður-Atlantshafssjávarspendýrastofnunarinnar, NAMMCO. Þeir sem þekkja til uppbyggingar þeirrar stofnunar og þess starfs sem unnið er innan vébanda hennar, t.d. varðandi vísindalegar rannsóknir, þurfa tæpast að efast um að með starfi okkar innan NAMMCO sé skapaður nægjanlegur þjóðréttarlegur grundvöllur fyrir hvalveiðar. Þegar hugað er að endurupptöku hvalveiða er hins vegar ekki síður mikilvægt að tryggt sé pólitískt bakland Íslands á alþjóðavettvangi, eins og ég hef áður vikið að. Þetta er ekki síður mikilvægt en að tryggja hina lögfræðilegu stöðu. Þess vegna er mikilvægt að efla samstöðu innan NAMMCO, en því er ekki að leyna að þó að starfið þar hafi skilað verulegum árangri og hafi í reynd verið víkkað verulega út frá því sem upphaflega var ákveðið. Vísindasamstarfið nær nú til stærri hvala, en í upphafi voru áformin fyrst og fremst að vinna að rannsóknum og stjórnun á smáhvölum. En ég get ekki leynt því hér að ég hef orðið fyrir vonbrigðum með afstöðu Norðmanna að því er varðar störf innan NAMMCO. Þeir hafa að mínu mati ekki veitt því nægjanlegan pólitískan styrk. Það er alveg kórrétt hjá hv. fyrirspyrjanda að nauðsyn þess að hefja hvalveiðar eru mjög brýn, ekki bara vegna beinna tekjumöguleika, heldur einnig til þess að tryggja hér eðlilegt jafnvægi í lífríki hafsins. Hann tilgreindi nokkrar tölulegar staðreyndir sem fyrir liggja, en til viðbótar má minna á nýjar athuganir sérfræðinga Hafrannsóknastofnunar benda til þess að verði hvalastofnar hér við land látnir vaxa upp í þá stærð sem þeir voru í áður en skipulagðar veiðar hófust megi reikna með því að afrakstur þorskstofnsins minnki marktækt og jafnvel um 10% sé tekið mið af langtímaafrakstri stofnsins. Það er því alveg augljóst að hér eru mjög mikilvægir hagsmunir í húfi og mjög brýnt að við getum nýtt auðlindir sjávar á grundvelli reglunnar um sjálfbæra þróun. Ég stefni að því, herra forseti, að flytja till. til þál. á grundvelli þess nefndarálits sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði til og þeirra starfa og athugana sem unnin hafa verið síðan það nefndarálit kom fram því að það er nauðsynlegt að Alþingi sjálft taki endanlega ákvörðun í þessu efni og ég vænti þess að það geti orðið innan ekki langs tíma að slík ályktunartillaga komi fram af hálfu þingsins.

[15:01] Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að hæstv. ráðherra ætli að flytja þáltill. sem stefni að því að við hefjum hvalveiðar að nýju. Það er auðvitað algerlega óþolandi að vera í þeirri stöðu sem við höfum verið undanfarin ár að hafa ekki heimild til þess að nýta þessi sjávarspendýr vegna þess að öll rök hníga að því að við gerum það. Sannleikurinn er sá að það er orðið fullreynt innan Alþjóðahvalveiðiráðsins að við munum ná nokkrum einasta árangri þar. Það skiptir ekki nokkru máli hvað við segjum eða hverju við höldum fram eða hvernig við rökstyðjum okkar mál. Þar innan borðs eru einfaldlega aðilar sem hlusta ekki á rök og taka ekki rökum. Ég vil benda á það að pólitískar aðstæður í Bandaríkjunum hafa verið að breytast mjög mikið og þau öfl sem áður hömuðust mest gegn hvalveiðum á grundvelli misskilinna umhverfissjónarmiða, hafa verið að láta undan síga. Bent hefur verið á það og sýnt fram á að pólitískar aðstæður í Bandaríkjunum, sem mjög miklu máli skipta í þessu sambandi, eru miklu hagstæðari okkur núna heldur en þær hafa verið áður. Ég tel þess vegna að við eigum ekki að bíða lengi eftir að þáltill. er komin fram að taka afstöðu til málsins. Umræðurnar hafa þegar farið fram. Upplýsingarnar liggja fyrir. Við eigum ekki að tvínóna en stefna að því að hefja þessar veiðar strax á næsta ári.

[15:03] Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir það að hafa komið með þessa fyrirspurn því að þetta eru orð í tíma töluð. Ég tek undir það sem síðasti ræðumaður sagði, að það væri fagnaðarefni að sjútvrh. flytti þáltill. varðandi þetta mál. Svo mjög höfum við orðið vör við það að hvölum fjölgar óðfluga við Íslandsstrendur og fram hefur komið hjá vísindamönnum hve mjög þeir taka til sín af þeim afla sem við erum að veiða hér líka. En ég vildi leggja áherslu á það að það væri óskandi að okkur tækist að ná breiðri samstöðu hér á hinu háa Alþingi um þá þáltill. sem væntanleg yrði í þá veru að við gætum hafið hvalveiðar á sumri komanda.

[15:04] Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina sem ég tel mjög tímabæra og eiga heima á þessum tíma þegar ljóst er, eins og hér hefur komið fram, að hvölum fer fjölgandi í hafinu og sjómenn bera það að sífellt sé erfiðara, t.d. á nótaveiðum, að komast hjá því að fá smáhvali í næturnar þannig að ekki valdi stórskaða. Ég vil einnig benda á að það hefur komið fram að hrefnustofninn er á hraðri uppleið og samkvæmt vísindalegum útreikningum um fjölgun hrefnu í höfunum, mun hún jafnvel með sama áframhaldi geta þýtt 10% aukna veiði hrefnu á þorskstofnunum í dag. Það er því í sjálfu sér alvarlegt mál ef hvölum fjölgar eins og allt útlit er fyrir. Ég tek undir nauðsyn þess að nýta hvalategundir í sjónum og nýta þá tækni og þann flota sem við eigum til þess.

[15:06] Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. svar hans og fagna því að hann stefnir að því að flytja þáltill. um hvalveiðar. Það kom reyndar ekki fram hvenær sú tillaga er væntanleg og þar sem ég sé að þetta mál er ekki á málaskrá ráðuneytisins sem fylgdi stefnuræðu hæstv. forsrh., þá hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra hvort hennar sé ekki að vænta á þessu þingi. Ég tel að það sé búið að undirbúa þetta mál mjög vel með nefndarstarfi fulltrúa allra þingflokka á síðasta ári og það var auðvitað mjög mikilvægt fyrir framgang þessa máls að þar skyldi nást fullkomin samstaða með fulltrúum allra floka. Það er enginn vafi á því að meðal þjóðarinnar er mjög almennur vilji til þess að hvalveiðar verði hafnar að nýju. Það hefur komið skýrt fram í ályktunum fjölda félaga og hagsmunasamtaka og einnig í skoðanakönnunum sem hafa sýnt yfir 80% fylgi þjóðarinnar við að hvalveiðar hefjist að nýju og þessi auðlind verði nýtt á skynsamlegan hátt. Þarna eru enda miklir hagsmunir í húfi. Síðustu árin sem hvalveiðar voru stundaðar af fullum krafti var útflutningsverðmæti hvalaafurða á annan milljarð á ári miðað við núverandi verðlag og veiðar og vinnsla hvals sköpuðu hundruðum manna vinnu. En það er auðvitað rétt hjá hæstv. sjútvrh. að markaðir verða að vera til staðar fyrir afurðirnar. Andstæðingar hvalveiða hafa farið mikinn gegn þessum veiðum og það er hart fyrir smáþjóð eins og okkur Íslendinga sem ekki hefur bolmagn til að kynna sinn málstað eins og þyrfti meðal þjóða heims, að þurfa að beygja sig fyrir ómerkilegum áróðri svokallaðra umhverfisverndarsamtaka sem sum hver a.m.k. hafa notað hreinar lygar um hvalveiðar okkar og annarra þjóða til að plata fé út úr fólki víða um heim. Og þó að það virðist kannski stundum eina leiðin að gefast upp fyrir þessum áróðri, þá er það líka stórhættulegt, ekki síst fyrir þjóð sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi í jafnríkum mæli og við Íslendingar. Því það er ekki bara að takmarkalaus fjölgun hvala raski lífkeðjunni í hafinu í kringum okkur, heldur geta þessi öfgasamtök krafist þess næst að við hættum fiskveiðum okkar til að taka ekki fæðuna frá hvölunum. Því miður bendir margt til að slík aðgerð sé í undirbúningi eins og skýrt kom fram á fróðlegri ráðstefnu Fiskifélags Íslands um þessi mál sl. vetur. Þess vegna getum við ekki lengur látið reka í þessu máli. Við verðum að spyrna við fæti ef ekki á illa að fara. Við getum ekki og megum ekki láta öfgamenn og lýðskrumara eyðileggja afkomu okkar. Þess vegna verðum við að hefja hvalveiðar að nýju, það þolir enga bið.

[15:08] Herra forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. vil ég taka það skýrt fram að það er að því stefnt að leggja tillögu fyrir þetta þing sem nú situr. Það er einnig rétt sem hér hefur komið fram að það hefur verið unnið mjög vel að undirbúningi þessa máls og það var mjög mikilvægt að það tókst pólitísk samstaða fulltrúa allra flokka í þeirri nefnd sem skipuð var til þess að leggja á ráðin um framhald málsins. Það breytir þó ekki þeirri stöðu að við eigum við pólitíska örðugleika að etja og þar á meðal að því er varðar sölu á afurðum og við þurfum að glíma við þá erfiðleika. Ég held hins vegar að það sé rétt eins og hér kom fram hjá hv. 1. þm. Vestf. að það eru ýmis ný sjónarmið að koma fram í þessu efni. Við höfum orðið varir við breytt viðhorf á Bandaríkjaþingi. Það eru líka að koma fram ný viðhorf í Evrópu og gleggri skilningur á þessum málum. Á nýafstöðnum fundi sjávarútvegsráðherra Norður-Atlantshafsríkja var sérstaklega fjallað um nýtingu selastofna. Slík nýting hefur verið bannorð á vettvangi eins og þeim um mörg ár. Kanadamenn lögðu, eins og menn vita, blátt bann við nýtingu sela af tilfinningalegum ástæðum fyrir nokkrum árum, en sjá sig nú tilneydda til að breyta um stefnu. Og það markar veruleg þáttaskil að ráðherrafundur þessara ríkja skyldi marka skýra stefnu í þessu efni. Næsti fundur sjávarútvegsráðherra Norður-Atlantshafsríkja verður haldinn hér á landi á næsta ári og þá er að því stefnt að taka hvalveiðar til umfjöllunar. Allt sýnir þetta að þróunin er í rétta átt þótt okkur hafi sannarlega fundist að hægt hafi miðað.

[15:11] Herra forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn til hæstv. sjútvrh. hvort megi með skipulegum hætti kanna þann möguleika hvort veiðar á túnfiski í hafinu við Ísland gætu verið arðbærar. Veiðar á túnfiski eru að ég hygg nokkuð fjarstæðukenndar í augum margra Íslendinga, enda aldrei verið kannað með neinum hætti hvort þær væru mögulegar. Með aukinni þekkingu Íslendinga á veiðiaðferðum annarra þjóða og útþrá landans til þess að starfa úti í hinum stóra heimi hafa komið upplýsingar til okkar sem benda til þess að túnfiskveiðar séu mögulegar á Íslandi. Þær fréttir að Japanir séu farnir að veiða túnfisk djúpt suður í hafi hafa einnig ýtt undir þær hugmyndir að þarna sé jafnvel nýtanlegur fiskstofn fyrir Íslendinga. Að mati íslensks framkvæmdastjóra og útgerðarfyrirtækis á Fílabeinsströndinni sem gerir út á túnfisk, þá eiga Íslendingar að geta veitt túnfisk á línu, en til þess þurfum við sérbyggð skip. Íslenskur skipstjóri hjá FAO telur að auðvelt eigi að vera fyrir Íslendinga að tileinka sér vinnubrögð við línuveiðar á túnfiski. Sömu sögu segja Íslendingar sem fóru til túnfiskveiða undan ströndum Ekvador á síðasta ári. Sú spurning hlýtur einnig að vakna hjá okkur að ef Japanir geta veitt túnfisk við Ísland, því getum við það ekki? Heimsafli túnfisks var árið 1992 um 3 millj. tonna og eru tegundirnar ,,ship jack`` og ,,yellowfin`` stærsti hluti veiðarinnar eða 2,5 millj. tonna. Sú túnfisktegund sem veiðist suður af Íslandi heitir ,,bluefin`` eða thunnus thynnus á latínu sem útleggst bláuggi á íslensku. Bláuggi er eina túnfisktegundin sem lifir í tiltölulega köldum sjó eða 12--14 gráða heitum og er hann jafnframt langverðmætastur. Veiðar á túnfiski eru nokkuð sérhæfðar og getur því þurft sérhæfð skip sem ekki finnast á Íslandi. Bláugga verður að veiða á línu og er línulengdin allt að 100 sjómílur og lagt á tromlu með miklum hraða. Vinnsla og meðferð túnfisks er einnig vandasöm og þarf lausfrysti sem ná allt að 50 gráðu frosti á celsíus. Ekki er hægt að búast við því að íslenskir útgerðarmenn geti farið í tilraunaveiðar á þessari fisktegund án fyrirliggjandi rannsókna og upplýsingaöflunar. Mat fróðra manna um möguleika okkar á túnfiskveiðum er jákvætt, markaðsmöguleikar eru miklir, álit fiskifræðinga er að stofninn sé í hafinu við Ísland og aðrar þjóðir, eins og komið hefur fram Japanir, eru farnir að veiða túnfisk hér við land. Ég tel því að við verðum að kanna okkar möguleika á þessu sviði. Að fara út í samvinnu við aðrar þjóðir eins og Japani gæti verið vænlegur kostur. Að mínu mati gæti hér verið um nýtanlega auðlind að ræða sem réttlætir útgjöld til rannsókna. Einnig er ástæða fyrir okkur Íslendinga að auka grunnrannsóknir okkar í hafinu utan við fiskveiðilögsöguna almennt. Það er ekki verra að við finnum fiskimiðin utan landhelginnar sjálfir í stað þess að láta aðrar þjóðir gera það samanber karfamiðin suðvestur af Reykjanesi. Ég get einnig ímyndað mér að slík vinnubrögð treystu stöðu okkar í hafréttarmálum um nýtingu aðlinda utan lögsögunnar. Virðulegi forseti. Af þessum ástæðum hef ég borið fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. sjútvrh.: 1. Hefur af hálfu sjávarútvegsráðuneytisins eða Hafrannsóknastofnunar farið fram könnun á því hvort túnfiskur sé í nýtanlegu magni innan fiskveiðilögsögu Íslands eða í hafinu suður og suðvestur af landinu? 2. Er ráðherra tilbúinn til að beita sér fyrir styrkveitingum til að kanna veiðimöguleika túnfisks innan og utan landhelginnar? 3. Er ráðherra tilbúinn til að beita sér fyrir því að sent verði rannsóknaskip til að kanna hugsanleg veiðisvæði túnfisks? 4. Er ráðherra tilbúinn til að beita sér fyrir styrkveitingum til sérútbúinna skipa til tilraunaveiða og vinnslu á túnfiski? 16:2 [ sækja PostScript eða prenta (einungis innan húss)]

[15:14] Herra forseti. Í tilefni af þessari fyrirspurn hef ég óskað eftir áliti Hafrannsóknastofnunar um það atriði sem hv. fyrirspyrjandi vekur máls á og þar segir eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda: Vitneskja er mjög takmörkuð um túnfisk á okkar hafsvæði. Túnfiskur er mjög sjaldséður hér við land þó hann hafi fundist nokkrum sinnum. Á síðasta ári urðu erlend túnfiskskip vör við túnfisk, en þau hafa leitað hafna hér á meðan á úthaldi hefur staðið í Norður-Atlantshafi. Þetta hefur m.a. vakið upp spurningar um hvort túnfisk sé að finna innan íslenskrar lögsögu eða rétt utan hennar. Í ljósi þessa hefur Hafrannsóknastofnun fengið leyfi til að gangast fyrir tilraunaveiðum á næsta ári í samvinnu við erlenda aðila sem sýnt hafa því áhuga. Enn er ekki ljóst hvernig þeim málum lyktar en víst er að Hafrannsóknastofnun hefur hug á að leita allra leiða til að sinna þessu verkefni. Það er enginn vafi á því að þarna kunna að vera möguleikar og því ástæða til að kanna þá til hlítar. Til viðbótar þessu er rétt að taka fram að það er von á fulltrúum frá þeim japönsku útgerðaraðilum sem hér um ræðir til viðræðna um mögulega samvinnu í rannsóknum á næsta ári. En á þessu stigi er ekki unnt að segja fyrir um niðurstöður þeirra athugana. Þess er líka að geta að sjútvrn. hefur haft til athugunar möguleika á því að við Íslendingar gerðumst aðilar að Túnfiskveiðistofnuninni í Atlantshafi, bæði til þess að eiga þar aðgang að frekari upplýsingum og enn fremur í þeim tilgangi að geta tekið þátt í stjórnunarákvörðunum varðandi túnfiskveiðar á úthafinu hér í Atlantshafinu. Varðandi vilja af minni hálfu til að verja meiri fjármunum til rannsókna á þessu sviði liggur í augum uppi að hann er fyrir hendi en niðurstaða þess máls ræðst auðvitað af afgreiðslu fjárlaga hverju sinni. Ég veit að hv. fyrirspyrjanda sem stjórnarþingmanni er kunnugt um þær þröngu skorður sem okkur eru settar við fjárlagaafgreiðslu.

[15:17] Virðulegi forseti. Það vakti sérstaka athygli mína þegar fjölmiðlar fjölluðu um túnfiskveiðar Japana þá þeir voru hér í Reykjavíkurhöfn og fjölmiðlamenn reyndu að ná tali af þeim til að fá frekari upplýsingar um veiðar og vinnslu og aflamagn að þeir voru þöglir sem gröfin. Á sama tíma hafa skip annarra þjóða, portúgölsk, spönsk og fleiri verið hér að versla við ágætt fyrirtæki, Hampiðjuna, og hafa keypt hér flottroll. Það hefur ekki staðið á því að selja þeim þessi veiðarfæri. En jafnhliða því að þau hafa látið úr höfn þessi erlendu skip til veiða á Reykjaneshrygg þá hafa Íslendingar fylgt með skipunum, bæði til að kenna þeim á veiðarfærin og jafnvel líka að lóðsa þau á þau veiðisvæði sem gæfu mesta möguleikana. Það sýnir nú hvernig menn halda á og ég tel að það sé full ástæða til að við höldum vel á okkar málum. Hins vegar vöktu lokaorð ráðherra athygli mína að Japanir væru væntanlegir hingað á næsta ári til þess að ræða um túnfiskveiðar sínar. Vonandi fáum við þær upplýsingar þótt það sé auðvitað hart eins og réttilega kom fram hjá ráðherra. Við stjórnarþingmenn verðum auðvitað að gæta fjárhagsmála eins og við mögulega getum. Það er hins vegar hart að þurfa að leita til annarra þjóða til að fá aðstoð við að leita að fiski sem er kannski í nálægð okkar fiskimiða.

[15:19] Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristjáni Pálssyni fyrir að hreyfa þessu máli hér á Alþingi. Menn voru nokkuð vantrúaðir þegar það heyrðist í fréttum fyrir nokkrum mánuðum að Japanir væru að veiða túnfisk hér suður af landinu. Margir brostu í kampinn og töldu þetta einhverja vitlausustu frétt sem lengi hefði heyrst. En það virðist nú samt svo að Japanir sæki í vaxandi mæli á þessar slóðir því undanfarnar vikur hafa yfirleitt verið eitt til tvö japönsk veiðiskip hér í Reykjavíkurhöfn. Og þessi sókn Japananna í túnfiskveiðar suður af landinu bendir auðvitað til þess að árangur þeirra af veiðunum sé allgóður. Það er því að mínu áliti full ástæða til þess fyrir okkur Íslendinga að rannsaka möguleika á þessum veiðum. Þarna er um mjög verðmætan fisk að ræða og kannski gætu veiðar á honum gefið íslenskri útgerð nýja möguleika.

[15:20] Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. sjútvrh. fyrir greinargóð svör og skjót viðbrögð. Ég lýsi yfir sérstakri ánægju minni með það að hann og Hafrannsóknastofnun skuli þegar hafa haft samband við Japani og gert ráðstafanir til að komast inn í alþjóðasamtök sem geta lýst okkur leiðina í leit okkar. Kannski mun betur heldur en ef við værum einir um hana. Ég veit það eins og hæstv. ráðherra sagði að það vantar peninga til flestra hluta í dag en þegar kemur að því að reyna að finna leiðir til að efla atvinnulíf og skapa auðæfi sem munu nýtast þjóðarbúinu um ókomna framtíð þá hljótum við að leggjast allir á eitt til að finna þá. Þetta er ekki alltaf spurning um að peningar séu ekki til heldur hvernig þeir eru nýttir. En ég heiti mínu liðsinni til að finna þá og vonast til að við eigum eftir að sjá það í fjárlagaumræðunni.

[15:22] Herra forseti. Ég mæli hér fyrir fyrirspurn til hæstv. sjútvrh. um hvernig megi með skipulegum hætti nýta þá möguleika sem að margra mati eru til staðar í hafinu í kringum Ísland. Einn af þeim fiskstofnum sem talinn er nýtanlegur í hafinu er smokkfiskur. Á árunum 1945--1950 voru verulegar göngur smokkfisks í Ísafjarðardjúpi og veiddur með góðum árangri. Ekki er mikið annað sem við höfum gert af því að veiða smokkfisk en hann hefur þótt góður til beitu og eru flutt inn til landsins um 3.000 tonn af honum árlega. Í höfunum eru taldar vera margar tegundir smokkfisks en á Íslandi eru þær átta svo vitað sé. Heimsaflinn er talinn vera um 2,7 millj. tonna árið 1992 og er einhver samdráttur þó í veiðunum á síðustu árum. Í Atlantshafi er það helst við Falklandseyjar sem smokkfiskur hefur veiðst í einhverju magni. Helstu markaðir fyrir smokkfisk eru í Japan en þeir kaupa og veiða um u.þ.b. 45% af heimsaflanum. Aðrir neytendur eru aðallega Asíuþjóðir, Miðjarðarhafsþjóðir og Bandaríkjamenn. Verð á smokkfiski er misjafnt eftir tegundum en beitusmokkur er t.d. seldur á 70--100 kr. kg en verðið fer eitthvað eftir því hvort hann er veiddur í troll eða á króka. Sú veiðiaðferð sem skilar mestum gæðum og mestri veiði eru veiðar á króka við ljós. Þær veiðar eru þannig framkvæmdar að mörgum sjálfvirkum færarúllum er raðað eftir endilöngum veiðiskipum sem geta verið um 40--50 metra löng. Mikil lýsing er nauðsynleg við veiðarnar og lýsingin þjónar þeim tilgangi að laða smokkfiskinn að veiðiskipinu og eru notaðar allt að 5.000 vatta perur í þeim tilgangi. Nýjustu gerðir af ljósum eins og halógenljós eru mikið notaðar og það nýjasta eru háþrýst natríalljós en skýrslur sýna að þessi tegund ljósa skilar mestum árangri við veiðarnar. Sagt er að veiðin við Falkland hafi farið allt upp í 30--50 tonn á sólarhring. Smokkur veiddur með þessum hætti er talinn verðmætastur. Veiðar með flottrolli eru einnig mikið stundaðar og fleygir tækninni verulega fram á því sviði. Þar sem það er mögulegt er veitt á króka á nóttunni og með trolli á daginn. Að mínu mati eru til mörg skip í íslenska flotanum sem gætu veitt og fryst smokkfisk til beitu og manneldis ef hann finnst í því magni að veiðarnar beri sig. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið frá Hafrannsóknastofnun eru verulegar líkur fyrir því að smokkfiskur sé í miklu magni suður og suðvestur af landinu sé miðað við það magn tannhvala sem þar sjást og lifa að mestu á smokkfiski. Smokkfiskur er mjög hraðvaxta tegund og talinn vera í miklu magni um allan heim í höfunum. Einnig hafa fiskifræðingar orðið varir við hitaskil djúpt suður af landinu þar sem sjórinn er allt að 20° heitur sem bendir til þess að þar sé mikið líf enda mikið magn tannhvala á þeim slóðum. Einnig hafa borist fregnir af því að smokkfiskur hafi nýlega ánetjast í troll togara innan landhelginnar þannig að einhverjar líkur eru á að hann sé veiðanlegur innan hennar. Að mati þeirra sem hafa aflað sér upplýsinga um möguleika okkar Íslendinga á þessu sviði þá vantar sárlega rannsóknir í hafinu svo hægt sé með einhverri nákvæmni að segja til um hvaða smokkfiskur sé hér og hvort hann sé í nýtanlegu magni og hver markaðsstaða hans sé. Að leita eftir þekkingu annarra þjóða á þessu hafsvæði er nauðsynlegt ásamt því að gera okkar eigin grunnrannsóknir. Til þessa þarf könnunarleiðangur rannsóknaskipa og jafnvel veiðiskipa. Að mínu mati gæti hér verið um mikilvæga auðlind að ræða sem mætti nýta ef rannsóknir lægju fyrir og útgerðarmenn sæju arð í veiðunum. Virðulegi forseti. Af þessum ástæðum hef ég lagt fram þessar fyrirspurnir fyrir hæstv. sjútvrh.

[15:26] Herra forseti. Ég hef óskað eftir áliti Hafrannsóknastofnunar um þá fsp. sem hér er borin fram. Í svari Hafrannsóknastofnunar segir svo: ,,Fram að miðjum sjöunda áratug gekk beitusmokkur að landinu og inn á firði vestan lands að jafnaði þriðja hvert ár í veiðanlegu magni. Eftir hafísárin 1965--1971 og breytilegt rennsli Atlantssjávar á Íslandsmið sl. aldarfjórðung hefur aðeins orðið vart við veiðanlegar göngur haustið 1979 og 1984. Sama var upp á teningnum við Noregsstrendur þar sem beitusmokkurinn var árlegur gestur að mjög hefur dregið úr göngum hans þangað. Síðast varð vart við beitusmokk í verulegu magni 1984 hér við land og fóru þá fram veiðitilraunir með flotvörpu sem ekki gengu alveg upp en gáfu þó vissar vonir um að hægt væri að veiða smokkfisk í vörpu enda er það víða gert. Síðan hefur ekki gefist tilefni til frekari tilrauna í þessa veru fyrr en nú í haust. Í október sl. voru gerðar tilraunir til að veiða smokkfisk á karfamiðum suðvestur af landinu þar sem smokkur hafði ánetjast í troll skipa. Tilraunirnar voru gerðar að frumkvæði Granda hf. og með tilstyrk Hampiðjunnar um borð í frystitogaranum Örfirisey í samvinnu við sérfræðinga Hafrannsóknastofnunar, Hampiðjunnar og Icecon í Reykjavík. Hér var um að ræða beitusmokk og svonefndan kolusmokk. Tilraunaveiðarnar fóru fram á kantinum út af Grindavíkurdjúpi allt austur í Hornafjarðadjúp, mest á kantinum þar sem er 350--400 faðma dýpi. Alls staðar varð vart við smokkfisk á slóðinni en einna mest út af Öræfa- og Mýragrunni. Í tilraunaleiðangrinum í október var notað sérútbúið troll en aflinn var aldrei meiri en sem svarar 10--15 kg á togtíma. Nær helmingur aflans var ánetjaður efst í belg. Gerðar voru tilraunir með mismunandi toghraða en ýmislegt benti til þess að mun meira væri af smokkfiski en takmarkaður afli gaf til kynna. Það var samdóma álit þeirra sem um borð voru í tilraunaveiðiskipinu að veiðarfæri þau sem notuð voru hafi ekki gefið rétta mynd af magni þess smokkfisks sem þarna var. Ekki verður því fullyrt út frá þessari tilraun hvort um veiðanlegt magn var að ræða. Telja verður þetta byrjunarskref og æskilegt að afla þeirrar þekkingar um gerð flottrolls til smokkfiskveiða og reyna frekar og þá hugsanlega víðar og á öðrum tímum árs. Á djúpslóð sunnan við landið hafa borist fregnir af skipum við karfaveiðar með flottroll sem fengið hafa mikið af kolusmokkfiski í netin. Þetta gerðist 60 sjómílur suður af Surtsey í maí. Svipaðar tegundir hafa fundist ánetjaðar í úthafinu suðvestur af Reykjaneshrygg utan 200 mílna. Ljóst er því að þessi smokkfiskur er víða í úthafinu suður af landinu. Þetta kemur einnig vel heim og saman við mikla gengd tannhvala sem orðið hefur vart á djúpslóð sunnan og suðvestan við landið en þar er oft um hvali að ræða sem að verulegu leyti lifa á smokkfiski. Má því líklegt telja að stofnar smokkfiska djúpt innan og utan íslensku lögsögunnar séu stórir og full ástæða til að kanna það nánar.`` Ég vil af minni hálfu taka undir þá niðurstöðu sem hér kemur fram af hálfu Hafrannsóknastofnunar að það er brýnt að gera hér á frekari kannanir og það verður leitast við að stuðla að því að svo geti orðið.

[15:29] Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. sjútvrh. fyrir greinargóð svör. Eins og kom fram hjá honum þá verður mjög víða vart við smokkfisk og þá sérstaklega í troll. Það er samt almennt álit þeirra sem hafa kynnt sér þetta að smokkfiskur sé ekki veiðanlegur með betri hætti en á króka með ljósum. Það er nokkuð undarlegt með smokkfiskinn að hann virðist sækja í ljós þó að hann veiðist helst ekki nema á nóttunni. En þannig er þetta nú samt og þeir sem að hafa náð mestum árangri hafa nýtt sér þessa tækni ásamt því að nota flottroll þegar um mikið dýpi er að ræða og hafa þá notað flottrollið yfir dagtímann. Ég fagna því að rannsóknir hafa farið fram og að fyrirhugað sé að gera enn frekari rannsóknir. Þetta hlýtur að vera hluti af þeirri viðleitni okkar að auka þekkingu okkar á höfunum og því sem þar er nýtanlegt. Ég fagna því hversu vel ráðherra hefur tekið í það en ég held, þegar við förum að kanna þessi mál, að við höfum því miður ekki sýnt nægjanlega mikla viðleitni til þess að kanna auðæfi hafsins með öðrum hætti en þeim að láta okkar eigin skip sjá um það eða skip annarra þjóða.

[15:31] Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að fylgja úr hlaði fyrirspurn til hæstv. sjútvrh. og duga hvorki fleiri né færri en fjórir fyrirspyrjendur. En þeir eru auk þess sem hér stendur, Ísólfur Gylfi Pálmason, Magnús Stefánsson og Gunnlaugur M. Sigmundsson. Fyrirspurnin er svohljóðandi: ,,Er ráðherra reiðubúinn að beita sér fyrir endurskoðun á reglum um löndum undirmálsfisks þannig að heimilt verði að landa undirmálsafla án þess að hann teljist hluti af aflamarki eða úthlutuðum veiðiheimildum?`` Ég leyfi mér jafnframt með þessari fyrirspurn að láta fylgja hvatningu, jafnvel áskorun til hæstv. sjútvrh., um að bregðast vel við fyrirspurninni eftir efni hennar. Fyrir því má færa mörg rök. Ég vil nefna þrenn rök hér. Í fyrsta lagi er það almælt meðal sjómanna að miklu sé hent af undirmálsfiski sem skilar sér þar af leiðandi ekki á land. Svo útbreiddur er þessi rómur meðal sjómanna að ljóst má vera að hér er um verulega mikið magn að ræða. Og það er rangt að henda verðmætum. Í öðru lagi er það sem er hugsanlega orsök þess sem var fyrst nefnt og má kalla kerfisnauð. Þar er um að ræða það sem ég vil kalla annan af veikustu hlekkjum núverandi fiskveiðistjórnunarkerfis og má kalla kerfisnauð, þ.e. sjómenn með takmarkaðar aflaheimildir eru neyddir til þess að varpa undirmálsfiski í sjóinn vegna þess að þeir þurfa m.a. að flytja sem mest verðmæti í land. Þar sem minni fiskur gefur minni verðmæti en stærri fiskur skila þeir minni fisknum í sjóinn og flytja einungis þann stærri í land. Menn hafa velt fyrir sér ýmsum tölum og heyrst hafa tölur um 50--60 þús. tonn sem lentu í sjónum aftur. Gefum okkur að einungis 15 þús. af þessu magni næðist á land og þá gæti verið um að ræða 2 milljarða verðmæti sem aukningu í þjóðarbúið sem skapar fleiri störf, öryggi fyrir sjómenn og umfram allt meira fé til styrktar velferðarkerfi okkar. Ég nefni í þriðja lagi að hluti af stofnmælingum Hafrannsóknastofnunar á stærðum fiskstofna byggist á lönduðum afla. Þegar veiddur fiskur skilar sér ekki allur á land hlýtur það að hafa bein áhrif á mælingar Hafrannsóknastofnunar sem m.a. kann að leiða til þess að það magn sem fiskifræðingar mæla með að verði veitt hverju sinni kann að vera skekkt vegna þess að grunnupplýsingar vantar. Þó ekki væri nema af þessum þremur ástæðum hlýtur að vera rökrétt að bregðast við og bregðast við fljótt að hætti þeirra sem hér ræddu um hvalveiðimál og því spyr ég um leið og ég hvet hæstv. sjútvrh. hvort að hann sé reiðubúinn að beita sér fyrir endurskoðun á reglum um þessi mál.

[15:35] Herra forseti. Af þessu tilefni er rétt að rifja upp að á tímabilinu 1984--1986 var allur smáfiskur utan aflamarks og þá urðu menn varir við að nokkur brögð væru að því að skip legðust í smáfisk. Það var að sjálfsögðu ekki talið að unnt væri að búa við það og árið 1987 var ákveðið að allur smáfiskur yrði talinn með í kvóta. Árangur þeirrar ráðstöfunar var sá að magn af smáfiski sem barst í land minnkaði mjög verulega. Því þótti ljóst að reglur um smáfisk yrðu að vera þannig úr garði gerðar að þær hvorki hvettu til úrkasts né sóknar í smáfiskinn. Niðurstaðan var sú að heimila að 2/3 hlutar af smáfiskinum yrðu ekki reiknaðir til aflamarks ef smáfiskur væri ekki meira en 10% af afla hverrar tegundar. Viðmiðunarmörkin sem voru notuð voru 50 sm fyrir þorsk og ufsa, 45 sm fyrir ýsu og 500 g fyrir karfa. Þessi tilhögun tók gildi 1988 og gilti allt til janúar sl. þegar ákvæðið var fellt úr gildi frá og með 1. febr. og hefur allur fiskur reiknast að fullu til aflamarks þótt hann sé undir ofangreindum mörkum. Þessi ákvörðun var tekin á grundvelli tillagna frá sérstakri samstarfsnefnd sjómanna, útvegsmanna og ráðuneytisins sem falið var að fjalla um umgengni við auðlindir sjávar. Nefndin var skipuð í maí 1994. Í áfangaskýrslu nefndarinnar, sem skilað var í desember á sl. ári, var lagt til að reglan um að hluti undirmálsfisks teljist til kvóta skuli afnumin. Forsendan fyrir þeirri tillögugerð kemur fram í skýrslunni en þar segir að athuganir hafi sýnt að stór hluti eða allt að 70--80% þess fisks, sem landað er sem undirmálsfiski, standist mál. Nefndin taldi ómögulegt fyrir vigtarmenn að fylgjast með því að reglan sé ekki misnotuð og nefnir í áfangaskýrslunni að löndun netafisks sem undirmálsfisks hafi farið vaxandi. Reglan leiðir því í raun til sjálftöku á kvóta og með tilliti til þess var lagt til af hálfu samstarfsnefndarinnar að hún yrði afnumin. Ráðuneytið fór að þeirri tillögu. Í júnímánuði í sumar óskaði ég eftir því við nefndina að hún tæki til endurmats þær tillögur sem hún hafði áður lagt fram og komu m.a. fram í frv. sem lagt var fram undir lok síðasta kjörtímabils og jafnframt að hún taki til endurmats þá breytingu á reglum um meðferð undirmálsfisks sem ég hef vitnað til. Nefndin hafði það sem forgangsverkefni að endurskoða frv. og tillögur þar að lútandi liggja fyrir í ráðuneytinu og er verið að vinna að lokaendurskoðun á frv. á grundvelli álits samstarfsnefndarinnar en ég vænti þess að endurskoðun nefndarinnar á undirmálsreglunni muni liggja fyrir ekki síðar en um áramót. Sem svar við fyrirspurninni er rétt að taka skýrt fram að nefndinni var falið fyrr á þessu ári að taka tillögur sínar til endurmats og ég á von á því að niðurstaðan komi nú fyrir áramót og ráðuneytið mun þá skoða hana. Ég ítreka að í samstarfsnefndinni eiga sæti fulltrúar sjómannasamtakanna, útvegsmanna, Hafrannsóknarstofnunar og sjávarútvegsráðuneytisins.

[15:39] Herra forseti. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum að í svari ráðherra að ekki skuli vera skýrari stefnumörkun í þessu mikilvæga máli sem varðar brottkast. Ég vek athygli á tillögu þjóðvakamanna varðandi undirmálsfisk sem við lögðum fram í kosningabaráttunni og einnig eftir kosningar, þ.e. að undirmálsfiskur, sem kemur að landi utan kvóta, sé seldur á mörkuðum og andvirðið renni til málefna sjávarútvegsins svo sem slysavarna sjómanna eða hafrannsókna. Útgerðarmenn og sjómenn fengju einungis endurgreiddan kostnað við að koma fiskinum í land. Þessi hugmynd er einföld og tæki á þessu vandamáli brottkasts að hluta því að núverandi fyrirkomulag er ekki nógu gott. Vonandi verður endurskoðunin eins og ráðherra lýsti og að tekið verði alvarlega á þessu vandamáli. Ég vænti þess að samstaða geti orðið um þá hugmynd sem ég gerði grein fyrir því að starfandi menn í greininni hafa fjölmargir tekið undir þessa útfærslu.

[15:41] Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra fyrir spurningarnar og svörin vil ég segja að ég tel að það hafi verið mistök á sínum tíma að breyta þessum reglum eins og gert var og hæstv. ráðherra rakti. Ég held að reynslan hafi sýnt það og sannað á árinu að þessi breyting á reglugerðinni hefur ekki leitt til þess sem menn höfðu auðvitað vænst, þ.e. að umgengni um lífríki hafsins batnaði. Ég held að það gagnstæða hafi því miður orðið ofan á. Enginn vafi er á því að þetta frákast á fiski er eitt af mestu og alvarlegustu vandamálunum í íslenskum sjávarútvegi og sögur sjómanna um þetta sanna að þetta er auðvitað mjög alvarlegt mál. Tvíhöfða nefndin á sínum tíma benti á að það væri mjög alvarlegur annmarki á aflamarkskerfinu sjálfu að það hvetti til þess að fiski væri kastað. Ég hvet þess vegna mjög til þess að horfið sé frá reglunni eins og hún er í dag, þ.e. að undirmálsfiskur sé talinn að fullu inn í kvóta. Það er alveg ljóst mál og reynslan hefur sýnt fram á á þessu ári að þetta leiðir bara til þess að freistingin til þess að kasta fiski verður enn þá meiri en hún var fyrir.

[15:42] Herra forseti. Ég þakka ráðherra svör hans og ég fagna því að sett hefur verið í gang nefnd til að finna lausn á þessum vanda. Þetta er mikill vandi. Hér er um að ræða 5--10 millj. kr. á dag sem glatast og ég held að það sé mjög brýnt að finna fljótt og snarlega á þessu lausn sem þó er þannig að hún geti leitt til þess að fiskur komi að landi. Ég tek undir þær tillögur sem hv. þm. Ágúst Einarsson, 11. þm. Reykn., nefndi. Þær geta verið lausn á vandanum og ég held að menn ættu að vinna fljótt og vel að því að finna lausn þannig að þessi afli komi að landi.

[15:43] Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svör hans og innlegg hv. þm. Ég skil svar ráðherra svo að vænta megi breytinga um og upp úr áramótum, vonandi sem fyrst eftir áramót. Eins og fram hefur komið er ljóst að sjómenn og útgerðarmenn og fólk sem tengist sjávarútvegi er ósátt við fyrirkomulagið eins og það er í dag. Mikil verðmæti lenda í sjónum og mikil ósátt er um þennan þátt í fiskveiðistjórnunarkerfi okkar. Lausnir hafa auðvitað verið nefndar af fleirum en Þjóðvaka en það er í þeim dúr sem hv. þm. Ágúst Einarsson nefndi. Ég vil spyrja ráðherra í ljósi þeirrar megnu óánægju um þetta mál og í ljósi þess að vænta má breytinga um og upp úr áramótum hvort svo miklu sé hætt að fella núgildandi reglur þegar í stað úr gildi. Er svo miklu hætt?

[15:44] Herra forseti. Ég tek undir það sjónarmið sem hér hefur komið fram að úrkast á fiski er eitt það stærsta vandamál sem við eigum við að etja varðandi fiskveiðistjórnun. Sá tími sem hér gefst er hins vegar ekki nægjanlegur til þess að fara yfir öll sjónarmið í því efni. Ég taldi og hef talið mjög brýnt að leiða saman sjómenn og útvegsmenn ásamt sérfræðingum Hafrannsóknarstofnunar til þess að vinna að tillögum sem geta stuðlað að betri umgengni og mun halda áfram að vinna á þeim grundvelli. Þess vegna fól ég samstarfsnefndinni að endurskoða þær tillögur sem hún kom fram með í fyrra og við ákváðum að verða við og framkvæma vegna þess að um þetta hafa orðið miklar umræður. Ég minni á að fyrri reglan, sem var á margan hátt mjög skýr og góð í framsetningu, virðist hafa leitt til þess, ef niðurstöður samstarfsnefndarinnar eru réttar, að menn hafi í stórum stíl farið í kringum þær og útgerðarmönnum í því tilliti var ekki treystandi til þess að fara að reglunum. Það kemur mönnum auðvitað í koll og þjóðfélaginu í koll þegar menn fara ekki að settum reglum. Það þurfa menn að hafa í huga í þessu sambandi. Það er einnig mjög mikilvægt að við búum yfir þeim úrræðum að tryggja það að útvegsmennirnir geti ekki gengið á svig við þær reglur sem settar eru um nýtingu auðlindarinnar. En það er allt of mikið um það að menn vilji hafa lausatök í þeim efnum. Ég get ekki sagt um það fyrir fram hver niðurstaða þessarar endurskoðunar verður en ég taldi nauðsynlegt í ljósi þeirrar umræðu, sem fór fram, að nefndin tæki tillögur sínar í þessu efni til endurskoðunar og ég á von á því að fá niðurstöður af þeirri endurskoðun fyrir lok þessa árs.

[15:47] Virðulegi forseti. Launamisrétti kynjanna hefur löngum verið kvennabaráttukonum þyrnir í augum og er ofarlega í lista yfir þá þætti sem helst standa í vegi fyrir efnahagslegu sjálfstæði kvenna. Skýrslan um könnun á launamyndun og kynbundnum launamun sem kom út í febrúar sl. varpaði mjög sterku ljósi á það mál og olli því að það komst mjög eftirminnilega á dagskrá í kosningabaráttunni. Því fögnuðu að sjálfsögðu allar kvennabaráttukonur og bundu nokkrar vonir við það að öll sú umræða skilaði einhverjum ávinningi sem um munaði. Því var það að sumar okkar vissu ekki alveg hvort þær ættu að fagna eða fussa við þegar þær fréttir bárust að við lausn kjaradeilna fyrr á árinu hefði verið ákveðið að ríkið veitti af rausn sinni fé sem nýtast skyldi til aðgerða til þess að draga úr launamun kynjanna. Vitaskuld er fagnaðarefni og mjög mikilvægt að fá það viðurkennt að þarna sé vandamál sem beri að viðurkenna og taka á en vandamálið er svo stórt að einhvern veginn verkaði þessi upphæð, 3 millj. kr., á mann eins og hálfgerður brandari. Ég minni á það að kvennalistakonur hafa lagt fram tillögur um aðgerðir og m.a. þá aðgerð að í næstu kjarasamningum verði lögð til hliðar ákveðin upphæð, t.d. 1 milljarður, sem yrði varið til að bæta lægstu laun hjá stéttum þar sem konur eru yfir 75% starfsmanna og þar sem sýnt er að um vanmat sé að ræða. Þetta yrði að gerast á almennum markaði og hjá hinu opinbera. Það er náttúrlega augljóst að slík aðgerð hefur vart verið höfð í huga þegar þessi upphæð, 3 millj. kr., var ákveðin til aðgerða. Hitt er svo annað mál að oft er mjór mikils vísir og ef vel er með þetta fé farið getur það sannarlega gagnast við einhverjar þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru til þess að ráðast gegn þessu óréttlæti. Ekkert hefur frést opinberlega um það hvernig þessu fé hefur verið varið eða hvernig áætlað er að verja því og ég fékk ekki svör við fyrirspurnum þegar þetta kom fram í frv. til fjáraukalaga. Þess vegna greip ég til þess að leggja fram fyrirspurn á þskj. 64 til hæstv. félmrh. um það hvernig þeim 3 millj. kr. væri varið sem veittar voru í tengslum við kjarasamninga ASÍ og VSÍ fyrr á þessu ári vegna aðgerða til að draga úr launamun milli karla og kvenna.

[15:49] Herra forseti. Mér er sérstök ánægja að því að svara þessari fyrirspurn. Eins og fyrirspyrjandi rakti veitti fyrrv. ríkisstjórn 3 millj. kr. vegna aðgerða í sambandi við kjarasamningana til að draga úr launamun karla og kvenna. Það er skemmst frá því að segja að ekki er búið að ráðstafa þessum peningum nema að mjög litlu leyti. Á vegum ráðuneytisins er starfandi nefnd undir forustu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur og hefur nefndin það verkefni að skoða leiðir til þess að draga úr launamun karla og kvenna. Einkum er nefndin að skoða kynhlutlaust starfsmat sem leiðir af því markmiði. Áformað er að nefndin skili skýrslu til mín á næstu vikum. Starfsmat sveitarfélaganna er eina kerfisbundna starfsmatið sem framkvæmt hefur verið á Íslandi og nefndin taldi mikilvægt að skoða það út frá því hvernig kvennastörfin hafa komið út úr því mati og hefur látið þýða starfsmatið og senda það utan til sérfræðings í gerð kynhlutlauss starfsmats sem rannsakaði starfsmatskerfið út frá sjónarhorni kynhlutleysis og kom með leiðir til úrbóta. Það er áformað að álitið birtist sem einn viðauki í skýrslu nefndarinnar og þeim hluta þessara 3 millj., sem teknar voru frá í þessu sambandi af síðustu ríkisstjórn, hefur verið varið til þessarar nefndar eða til þess að greiða kostnað sem nefndin hefur stofnað til. Hinum peningunum hefur ekki verið eytt. Ég hef óskað eftir tillögum frá nefndinni um ráðstöfun þessa fjármagns og nefndin hefur farið fram á að fá að leggja þær tillögur fram í kjölfar útkomu skýrslunnar, þ.e. það er búið að verja einhverjum fjármunum, litlum þó, í nefndarstarfið og síðan kemur nefndin til með að gera tillögur um hvernig afganginum eða meiri hlutanum verði varið. Það er fyrirsjáanlegt að nefndin mun gera tillögur um áframahaldandi aðgerðir til þess að draga úr launamun kynjanna og væntanlega verður fjármununum varið til þess að kosta þessar aðgerðir. Ég vil ekki taka undir það með hv. fyrirspyrjanda að þetta sé eitthvert sérmál kvenna. Kynbundinn launamunur er ósómi og við eigum að taka á því máli. Ég tel það mjög brýnt og ástandið eins og það er núna er algerlega óviðunandi. Hins vegar hef ég engan milljarð til þess að verja í þessu sambandi og ég hygg að þetta verði ekki lagað í neinum hvelli. Þetta lagast ekki nema með samstilltu átaki margra aðila. Ríkisvaldið á að ganga þar á undan að mínum dómi. Síðan verða aðilar vinnumarkaðarins að taka þátt í átakinu líka. En þetta átak tel ég að sé alveg óhjákvæmilegt að gera.

[15:53] Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin þó að það sé náttúrlega ekki alveg ljóst enn þá hvað verði um þetta fé en ég er ekki í nokkrum vafa um að fundnar verða leiðir til að eyða því þegar skýrslan er komin frá nefndinni sem fjallar um þetta. Ég veit náttúrlega ekki frekar en hæstv. ráðherra hvað það muni kosta að framkvæma starfsmat eða þær aðgerðir sem þarf í framhaldi af því. En mér er alveg ljóst að það mun verða nokkuð kostnaðarsamt og verður sjálfsagt meiri kostnaður en sem nemur þessari upphæð og það þarf þá að finna meira fé til þess. Vegna orða hæstv. ráðherra um að þetta sé ekki sérmál kvenna þá er ég honum innilega sammála. Þetta er auðvitað mál sem bæði karlar og konur og þjóðfélagið allt á að taka á en vandamálið snýr náttúrlega með beinum hætti að konum því að það er á þær sem hallar en ég fagna svo sannarlega sívaxandi skilningi hæstv. ráðherra á þessum málum.