Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ágúst Flygenring) Það er að eins ein breyting, sem gerð hefir verið á frv. þessu í efri deild, og hún er fólgin í því, að inn í það hefir verið sett sjerstakt ákvæði um sektir fyrir brot gegn lögunum, en það var ekki í stjórnarfrumvarpinu, því að búist var við, að farið yrði eftir sektarákvæðum laga þeirra, sem þetta eru viðaukalög við. Telur nefndin frv. síst verða lakara fyrir breytingu þessa, og ræður því háttv. deild til þess að samþykkja það eins og það liggur fyrir nú.

Magnús Jónsson Jeg hefi borið hjer fram brtt. á þskj. 215 og 269, sem jeg 32 býst við, að standi upp á mig að tala fyrir. Annars þykir mjer leiðinlegt, að hv. mentmn. skyldi taka aftur dagskrá þá, er hún bar fram við 2. umr. þessa máls hjer í deildinni, því að jeg hefði talið viðkunnanlegra að fá útgert um hana, áður en farið var að ræða einstök atriði þessa frv. Brtt. þessar skifta ekki verulegu máli um aðalatriði frv. Þær eru flestar til þess að breyta upptalingu á námsgreinum, og geta því ekki valdið ágreiningi, því að jafnvel hv.flm. (BJ) hefir talið sig þeim samþykkan. Brtt. á þskj. 269 eru einungis til þess að leiðrjetta fyrri brtt., gera þær fyllri og ákveðnari. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að þeim brtt., sem eru orðabreytingar. Það er nú farið að tíðkast allmjög hjer á Alþingi að vera með allskonar breytingar á orðum, þótt jafnvel þau hafi tíðkast í máli voru um langan aldur. Eins og hv.þm. sjá, ganga brtt. þessar út á það, að halda áfram ýmsum skólaorðum, sem tíðkast hafa í máli voru um langan aldur, orðum eins og t. d. „stúdent“, „próf“ o. fl. Annars held jeg, að við mættum ganga nokkuð langt í málhreinsun, ef við ættum að tína burt öll þau orð úr máli voru, sem ekki eru af strang-norrænum uppruna. T. d. segir Finnur Jónsson, að öll þau orð, sem byrji á „p“, sjeu ekki norræn. Mættum við því ganga nokkuð langt, ef við ættum að útrýma þeim öllum. En hvað snertir orðið „stúdent“, þá finst mjer, að við það sjeu bundnar svo margar endurminmngar, að ógerningur sje að taka það burt úr málinu. Enda er jeg viss um, að þó að það væri gert, í lögum. Þá færi enginn eftir því. Menn mundu aldrei fara að tala um „fullnemafjelag“ og „fullnemahúfu“. Það væri tilgangslaust að setja það í lög, það myndi enginn fara eftir því. Jeg held, að það yrði sama og þegar fara átti að leggja niður orðið „biskup“, af því að það þótti minna um of á kaþólska trú, að erfitt yrði að festa önnur orð í málinu. Ef brtt. þessar verða feldar, verður eigi að siður að samræma ýms orð í frv., sem beinlínis eru í ósamræmi hvert við annað. Þannig stendur t. d. í 5. gr. orðið „fullnemareynd“, í 6. gr. „fullreynd“, og í 14. gr. „viðtökuraun“ Þá hefi jeg gert brtt., sem eru efnisbreytingar, þó að þær í sjálfu sjer snerti ekki aðalgrundvöll frv. Er þá fyrst, að í 3. gr. frv., eftir upptalningu námsgreinanna, legg jeg til, að gríska skuli vera ein af námsgreinum í máladeild. Mjer finst nefnilega, þegar búið er að skifta skólanum í stærðfræðisdeild og máladeild, þá verði að gera allmiklar kröfur til málakunnáttu þeirra, sem koma úr máladeildinni, og sje því ekki nema sjálfsagt að bæta við kenslu í þessu máli. Fyrir guðfræðisnema skiftir það miklu máli, að hafa numið undirstöðuatriðin í grísku, áður en þeir koma í háskólann, því að þó aldrei nema þeir fái dálitla kenslu í henni þar, þá er það miklu óþægilegra að fara að nema þá tungu, sem þeir jafnframt eiga að lesa fræðigrein á, ef þeir hafa ekki fengið einhverja undirstöðu í henni áður. Og eins og menn vita, er grískan hið fegursta mál, sem til er, og á henni hafa verið skrifaðar hinar bestu bókmentir. Og þrátt fyrir það, þó að hún hafi verið mál litillar þjóðar, þá hefir útþensluafl hennar verið svo mikið, að hún lagði í rauninni undir sig heiminn um langan aldur, og enn er í öllum málum sægur af orðum, sem mynduð eru úr grísku, eins og t. d. orðin „telefon“, „grammofon“ o. fl. Annars ætlaði jeg ekki að mæla með grískunni frá þessari hlið, heldur frá því, hversu mjög hún er „praktisk“ fyrir guðfræðinga. Þá hefi jeg gert brtt. við 12. gr., sem er töluverð efnisbreyting, þar sem jeg legg til, að hver fastur kennari skólans skuli fá frí frá kenslustörfum 10. hvert ár, og ríkið sjái um kenslu fyrir hann á meðan, honum að kostnaðarlausu. Það má vel vera, að mörgum þyki þetta mikið, og ógni kostnaðurinn, sem af því muni verða. En jeg hygg, að kostnaðurinn verði aldrei stórkostlegur. Því að ekki væri það meira en einn kennari á ári, sem þyrfti að láta kenna fyrir, og gæti sá kostnaður tæplega farið fram úr 3000 kr. Yrði hann því hverfandi og gætti lítið í jafnstóru skólabákni sem lærði skólinn er. Auk þess sem kenslan yrði miklu betri, því að það er mjög lýjandi að kenna altaf ár eftir ár sömu námsgreinarnar, og því hætt við, að mennirnir verði að hálfgerðum steingjörvingum við starfið, ef þeir fá aldrei tækifæri til þess að víkja sjer frá því og hressa sig upp. Þó nú vitanlega þörf sje fyrir, að allir fái einhverja hvíld frá störfum sínum, þá er víst, að kennararnir þurfa ekki síst uppörvunar og hressingar við. Jeg vil því mæla hið besta með þessari brtt. minni, því að mjer finst ekki horfandi í svona lítinn kostnað, til þess að kennararnir verði hæfari til þess að rækja starf sitt. Þá á jeg enn brtt., sem gengur í þá átt að fresta því um 1 ár, að lög þessi komi í framkvæmd. Og býst jeg ekki við, að hún orki tvímælis, því að það mun vera hið harðasta, að hægt sje að koma þeim í framkvæmd fyr en hjer er gert ráð fyrir. Til þess svo að samræma síðari part greinarinnar, er viðbótartill. á þskj. 269. Af öllum þessum breytingartill. legg jeg mesta áherslu á brtt. við 12. gr„ því að jeg tel hana til svo mikilla hagsbóta fyrir skólann. En allar þessar brtt. eru mjer þó smáatriði hjá aðalgrundvelli málsins. Út í meginatriði þessa máls skal jeg ekki fara langt nú, því að á þinginu 1921 var jeg frsm. eins hluta mentmn. í þessu máli, og gerði jeg þá grein fyrir afstöðu minni eins skýrt og jeg gat. Lausnarorð nútímans er „kerfi“. Alt er sett í „kerfi“, og með þessu hefir margt stórmerkilegt áunnist. En hvorki þessi lykill nje neinn annar getur gengið að öllum skrám. Og mjer finst sannast að segja, að stundum haldi menn, að á öllum sviðum og alstaðar sje það lífsskilyrðið, að koma öllu í „kerfi“. Í skólamálum hygg jeg, að mikið vafamál sje, hve langt á að fara í þessu, að setja skólana saman í skólakerfi, gera samband milli þeirra, láta alla eiga samleið, en heltast aðeins úr lestinni misjafnlega snemma, eftir því, hve mikið nám þeir vilja og þurfa að fá, eða hvort ekki sje heppilegra, að þar sjeu samhliða brautir sjálfstæðar. Þetta leiðir mig út í það, að líkja þessu við vegagerð. Það mætti leggja veg þannig, að ekki þyrfti nema eina braut, sem allir gætu fylgst að á, en færu aðeins misjafnlega langt. T. d. lægi vegurinn hjeðan suður með sjó, og svo aftur upp í Mosfellssveit og þaðan austur fyrir fjall. Sá, sem ætlaði austur, yrði þá fyrst að fara suður með sjó og svo upp í Mosfellssveit. Þetta er að vísu dálítil skrípamynd, en enganvegin alveg fjarstæð, af því skólafyrirkomulagi, sem við nú höfum, með samglundrun milli gagnfræðaskóla og lærðs skóla. Í báðum tilfellunum er best fyrir þann, sem langt ætlar að halda, að komast sem beinast, og ekkert vit að þvæla honum með hinum. En svo er fleira, sem jeg hygg, að komi þarna inn í. T. d. það, að hjá okkur, eins og hvaða þjóð sem er, þá er sjálfsagt, að sem flestir leiti sjer gagnfræðamentunar. Það liggur því beint við, að haga gagnfræðaskólum svo, að þeir laði til sín svo marga sem frekast er unt. Þeir mega vel vera nokkurskonar vörpur eða veiðivjelar, því seint verður of mikið af gagnfræðamentuðum mönnum. En þegar slíkar veiðivjelar, sem gagnfræðaskólar eru og eiga að vera, eru tengdar neðan við lærðan skóla, eins og nú er hjer, þá fer ekki vel, því að afleiðingin af slíku fyrirkomulagi er sú, að það er hjer um bil einróma álit, að þeir sjeu of margir, sem lærða veginn ganga. Það er með rjettu talin plága í hverju þjóðfjelagi, að stúdentar verði of margir. Þar með er jeg ekki að segja, að svo þurfi eða sje mögulegt að stilla í hóf, að stúdentar sjeu nákvæmlega jafnmargir og svarar þeim embættum, sem þjóðfjelagið þarfnast. En hitt er víst, að of margir stúdentar eru plága fyrir þjóðfjelagið. Þeir eru búnir að eyða of miklum tíma í nám til þess að gerast búðarmenn eða bankaþjónar o. s. frv. Til slíks þykjast þeir of dýrir, og er þá stundum reynt að búa til eitthvert starf fyrir þá. Sem sagt, það er heppilegast fyrir þjóðina, að tala lærðra manna sje nokkurnvegin við hóf. En einmitt vegna þess hygg jeg, að sá skóli, sem safnar þeim mönnum, sem ganga eiga hinn lærða veg, megi ekki vera alt of aðgengilegur í byrjun, svo menn fljóti ekki inn í hann svo að segja ósjálfrátt, þannig, að þeir eru komnir inn á þessa leið áður en þeir vita af. Þannig er um gagnfræðaskólann á Akureyri, og þannig er það hjer. Úr efsta bekk barnaskólans fljóta nemendurnir inn í mentaskólann. Þeir dragast svo bekk úr bekk í gagnfræðadeildinni, því þar er námið mjög ljett, eins og vera á í gagnfræðaskóla. En þegar gagnfræðanáminu er lokið, þá er hert á í 3 efri bekkjunum, svo þeir eru mun þyngri en í gamla skólanum. Þetta hlutfall var alveg öfugt áður. Og jeg hygg einmitt best fyrir þá, sem ætla að verða stúdentar, að sá hluti vinnutímans, sem nú er ljettur, ætti að verða sem mest eldraun fyrir þá. En þegar þeir eru komnir upp í efri bekkina, þá eigi að ljetta á þeim. Þá hafa þeir fengið svo mikla undirstöðu í náminu, að þeir geta notað sjer sjálfstæði og sjálfræði og undirbúið sig undir háskólanámið, þar sem hver og einn verður að sjá svo mikið um sig sjálfur. Jeg tel það hafa verið höfuðkost gamla skólans, að hann var þungur framan af, en svo ljettist námið, svo margir tóku 5. og 6. bekk á einum vetri. Jeg var einn af þeim, sem lásu þessa bekki utan skóla, og get því ekki eins vel talað um þá af eigin reynslu. En jeg hefi heyrt menn segja, að þá hafi námið orðið þeim svo ljett, að þeir gátu þá fyrst farið að lesa fyrir utan námsgreinarnar, og notuðu margir sjer það geysimikið, sjer til hins mesta þroska. Hygg jeg, að í þessu megi sjá meginatriði þess, að mörgum finst, að stúdentar hafi verið þroskaðri áður, undir gamla fyrirkomulaginu, en nú er. Þetta útilokast gersamlega með því fyrirkomulagi, sem nú er. Gagnfræðaskólinn verður að vera ljettur og aðgengilegur, en lærði skólinn verður að gera miklar þekkingarkröfur, og meðan þeir starfa saman, hlýtur því námið í vissu falli að standa á öfuga endanum, ljett fyrst og þungt síðan, og bókaþrældómurinn mestur þar á námsbrautinni, sem hann á að vera orðinn minstur. Þetta tel jeg megingallann á fyrirkomulaginu nú, auk þess tvíverknaðar, sem það hlýtur að hafa í för með sjer. Jeg efast ekki um, að það rætist, sem haft var hjer áður við umr. eftir mentamálanefnd þeirri, sem rannsakaði þetta mál, að verði þetta ráð ekki tekið, að gera mentaskólann að 6 ára lærðum skóla, þá liði ekki á löngu, að sú breyting verði gerð á lærdómsdeild skólans, að bæta við hana einu ári. Og þeir menn, sem nú spyrna á móti þessu frv., græða þá ekki annað en það, að skólinn verður gerður ári lengri en nú. Þau atvik geta náttúrlega legið til, að menn geti sætt sig við þetta. En jeg álít samt, að við megum ekki við lengri skóla en 6 ára, og því verði betra að gera skólann óskiftan. Og jeg skil heldur ekki, að Norðlendingar - ef það er aðalatriði fyrir þeim að bjarga sambandi gagnfræðaskólans á Akureyri við mentaskólann - sjeu nokkru nær, ef skólinn verður gerður einu ári lengri. Það mundi áreiðanlega ekki borga sig. Þetta get jeg sagt, að sje aðalatriði fyrir mjer. Hitt er auðvitað stórt atriði, hvaða námsgrein eigi að leggja til grundvallar við skólann sem höfuðnámsgrein. Til þess hefir latínan verið talin hentugust, en það er ekki eins stórt atriði og hitt, hvort gera eigi skólann óskiftan. Það er eingöngu umhugsunaratriði, hvaða námsgrein sje hentugust sem prófsteinn á nemendur, hverjir dugi og hverjir ekki. Og eigi að sýna mönnum í tvo heimana, þegar í byrjun námsins, alvarlega og þroskandi, þá þekki jeg ekki neina námsgrein hentugri en latínuna. Ekki segi jeg það af ást á latínunni eða af því, að hún sje nauðsynleg til þess, að opna fyrir mönnum heim hinna latnesku bókmenta. Jeg hefi að vísu gaman af því oft að lesa latneskar bækur, hvað sem aðrir gera, en jeg segi ekki um það, að jeg mundi ekki hafa haft nóg af góðum bókum að lesa án þess. Hitt er víst, að latínan er svo fast og lögbundið mál, að ekkert annað mál er jafnþroskandi fyrir nemendur og hún. Hún er líka mátulega óskyld okkar máli til þess, að ekki fari fyrir okkur eins og manninum, sem las stafsetningarorðabók Björns Jónssonar, og sagðist ekki sjá þar neitt, sem hann ekki kannaðist við. Auðvitað þekti hann líka öll orðin, en skrifaði þau jafnvitlaust eftir sem áður. Þá er það einn kostur latínunnar, hvað óháð nám hennar er kennaranum, og er það ekki lítils virði, því þeir gefast vitanlega misjafnt. Það hefir oft verið nefnt á fundum, sem haldnir hafa verið um þetta mál, t. d. í stúdentafjelaginu hjer, að gera ætti náttúruvísindi að höfuðnámsgrein við skólann. En jeg býst við því, að ef kenna ætti náttúrufræðin eingöngu af bókum, þá mundi ekki auðgert að kenna þau svo, að þau yrðu nemendum til mikils þroska. Það er sagt um latínuna, að hún sje dautt mál og því hreinn óþarfi að læra hana. Í fyrsta lagi er það hrein fjarstæða, að menn eigi ekki að læra annað en það, sem komið geti að „praktiskum“ notum. Það yrði þá harla lítið, sem menn þyrftu að læra, ef ekki ætti að kenna mönnum annað en verkaðferðir, t. d. sýslumönnum og prestum o. s. frv. Nei. Það er víst, að menn læra og þurfa að læra margt, sem ekki er hægt að benda á bein „praktisk“ not af. Og um það, hvort latínan sje dautt mál eða ekki, þá er það að vísu satt, að engin þjóð talar hana nú hreina. En jeg hygg, að hún lifi samt enn á svo margvíslegan hátt, að ekki verði sagt, að hún sje með öllu dautt mál eða okkur óviðkomandi. Ekki aðeins eins og hv. 2. þm. Rang. (KIJ) tók fram við 2. umr., að fjöldi heimildarrita um sögu vora og bókmentir eru á latínu, heldur er líka á það að líta, að latínan var til skamms tíma alþjóðamál allra lærðra manna um Norðurálfuna. Og þó engin þjóð tali nú latínu sem sitt móðurmál, þá er hitt víst, að sú tunga, sem haft hefir slíkt vald alt frá dögum Rómverja fram til vorra daga, hlýtur að skilja eftir sig mikil og djúp spor. Hjer er kvartað yfir stúdentafjöldanum. Jeg vil benda á það, að hann var nokkuð hóflegur áður, og virðist rjett, áður en leitað sje nýrra þjóðráða, óprófaðra, í þessu efni, að hverfa heldur að því fyrirkomulagi, sem áður hefir gefist vel. Mótstaðan gegn þessu frv. virðist aðallega sprottin af hagsmunapólitík þeirra, sem vilja halda áfram að njóta sambands Akureyrarskólans og mentaskólans. En slíkt er fráleitt, því ef skólinn verður svo miklu betri við breytingu þessa, sem ástæða er að vona, þá er óhugsandi, að nokkur óski fyrir sig eða börn sín að fara í lakari skóla, þó nokkuru ódýrari yrði. Enda verð jeg að telja það beina skyldu, ef skólinn verður þannig tekinn úr sambandi við Akureyrarskólann og færður í það form, að þar verði allir þeir, sem stúdentar vilja verða, að nema alt sitt nám, áð búa þá svo um skólann, að námið verði fjárhagslega bærilegt. Úrval að gáfum, en ekki úrval að efnum, á að ráða, hverjir ná stúdentsprófi og hverjir ekki. Jeg mun svo ekki orðlengja meira að sinni. Brtt. mínar eru svo lítils verðar hjá frv. sjálfu, að hvernig sem um þær fer, mun jeg greiða því atkv. mitt og leggja þannig til alt, sem í mínu valdi stendur, að þessi breyting, sem hjer er um að ræða, nái fram að ganga.

Bjarni Jónsson Þegar jeg bar þetta mál fram, mintist jeg á það, sem mjer fanst vera höfuðatriði, og vil jeg ekki endurtaka það. En þó vil jeg í sambandi við eitt atriði í ræðu hv. 4. þm. Reykv. (MJ), sem er mjer að mestu sammála, bæta því við, að jeg hefi valið latínuna sem höfuðnámsgrein af sjerstökum hagnaðarástæðum. Jeg gat um þetta, þegar jeg flutti málið, og get sagt það enn, að þó jeg hafi lesið latínu, þá hefi jeg aldrei skoðað hana sem sjerstakt kraftameðal, sem öllu tæki fram. Jeg mundi sjálfur helst kjósa stærðfræði til þess að kenna afleidd rök, og náttúrufræði til þess að kenna aðleidd rök og vekja eftirtekt. En það, að jeg hefi ekki valið þessar námsgreinir, er af ástæðu, sem jeg vona, að jeg geti fengið hv.þdm. til að skilja. Til þess að kenna náttúruvísindi á þann hátt, sem jeg nú nefndi, þarf bæði fysiskt og kemiskt laboratorium, vel útbúið að áhöldum, og tíma til þess að nemendur geti lært þessi fræði verklega. Annars er ekkert gagn í þessu fremur en áður, þegar menn lærðu grasafræði, án þess að sjá nokkurt gras, og dýrafræði, án þess að þekkja nokkurt dýr. Slíkt er auðvitað öldungis ónýtt. Auk þess mundi þurfa framúrskarandi kennara, sem efasamt er, hvort hægt yrði að fá. Jeg veit t. d. ekki betur en að nú sje svo ástatt við mentaskólann, að vegna þess, að maður dó nýlega, þá sje enginn til þess að gegna þessu starfi. Það mundi því sennilega lengi vanta mann í slíkt skarð við skóla, sem ætlaði að byggja alt námið á þessum vísindum. En ástæða sú, er jeg nefndi, og hv.þdm. ættu að geta skilið, er þessi, að rannsóknarstofur í efnafræði og eðlisfræði mundu verða reglulega dýrar stofnanir, og með því örlæti, sem hjer tíðkast, mundu aldrei fást þær fjárveitingar, sem þyrfti, og yrði svo þessi kensla og það, sem á henni yrði bygt, tómt kák. Þar á móti er latína skýrt mál og undarlega ljóst og glöggt, þó það sje allerfitt, og því vel til þess fallið að æfa gáfur og skilning nemanda. Og þar hafa menn kensluvenjur, mörg hundruð ára gamlar, sem ekki eru dauðar enn; við, sem nú erum fullorðnir, þekkjum þær. Það er ekki rent blint í sjóinn; við getum fengið menn, sem geta kent latínu. Annar höfuðkostur latínunámsins er sá, að ekki þarf annað en bæta við skólann málfræðingum, orðabókum og bókum til þess að lesa, svo að sá mikli kostnaður, sem breyting skólans eftir mínu fyrra áformi hefði í för með sjer, hverfur að kalla. En það, að jeg valdi latínuna í stað íslenskunnar, kom af þeirri ástæðu, áð Íslenskan er of ljett til þess að geta verið viðfangsefni fyrir unglinga að læra. Því allir Íslendingar hafa lært íslensku við knje móður sinnar svo vel, að ef kenna ætti hana til þroska unglingum, þá yrði að gera sömu kröfur og háskólinn gerir nú til cand. mag. Hitt má og nefna, að hjer eru engar kensluvenjur til, og jeg veit ekki, hvort völ er á svo góðum mönnum í þessari grein, að vert sje að ætla þeim að skapa þær venjur. Það eru því líkur til þess, að bæði kennarar og nemendur mundu leggja litla rækt við þetta nám, af því að þeim fyndist það of heimabakað. Hjer hefi jeg fengið brú til þess að komast að brtt.hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Hann getur ekki sjeð það, að þetta frv. sje skrifað á tungu landsmanna. Hann vill hafa próf, stúdent o. s. frv., og það er undarlegt, að hann skuli ekki líka vilja hafa censora og explicandum og alt þvílíkt  Jeg skal þó geta um eina brtt.hv. 4. þm. Reykv. (MJ) við 12. gr. frv., þess efnis, að hver fastur kennari skuli eiga leyfi 10. hvert ár. Hjer er að ræða um sjálfsagða viðurkenning, og þarf jeg ekki að ræða frekar um það. En að jeg kom ekki með slíka till., stafaði blátt áfram af hugleysi. Jeg hugsaði um það mest, að gera frv. svo úr garði, að hv.þm. gætu samþykt það, en taldi, að það mundi verða erfiðara, ef þessi aukakrafa kæmi fram. Þá er till. á þskj. 272, sem jeg er sömuleiðis feginn, að kom fram. Hún ræðir um heimavistir við skólann. Það hefir ætíð verið mitt áhugamál viðvíkjandi þessum skóla, að við hann væru heimavistir, þar sem þessir ungu menn, sem allir vinna að sama starfi, byggju undir sama þaki og gætu notið samvistanna til þess að skiftast á hugsunum, bæði í herbergjum og fundarsal, sem sjálfsagt er að fylgdi heimavistinni, eða hljóðfærastofu og söngstofu. Slíkt samlíf er meir mentandi en sjálfur lærdómurinn. Lærdómurinn án þess er eins og brauð án smjörs. Þetta samlíf, samfara lærdóminum, skapar metnað og kapp, sem er það afl, er oft dregur lengst áfram á mentabrautinni. Það tryggir þeim sæmilega bústaði, í stað þess að þeir verða nú að húka í þakherbergjum hingað og þangað út um bæinn, þar sem þeir hafa enga tryggingu fyrir, að ekki verði það þeim til stórtjóns, að þeir hafa nokkru sinni komið nálægt skólanum, því þá er það alveg undir heppni komið, hvort þeir lenda hjá góðu fólki eða ekki og hvort þeir missa heilsuna eða ekki. Jeg er alveg viss um, að þetta er hið mesta gróðafyrirtæki, sem hægt er að leggja í. Er það nokkurskonar lífsábyrgð, og er jeg hv.þdm. þakklátur fyrir tillögur þeirra. Þykist jeg nú hafa lýst því skýrt, hvað fyrir mjer vakir, og verður að ganga töluvert á í málinu áður en jeg taki til máls aftur.

Forseti (BSv): Jeg skal geta þess, að auk þeirra þingskjala, sem talin eru á dagskrá, er þskj. 146 einnig til umræðu.

Bernharð Stefánsson Það er aðeins eitt atriði þessa máls, sem jeg vildi minnast á. En jeg er heldur ekki lærður maður, og treystist því hvorki til að tala grísku nje latínu, eins og þeir lærðu gera, þegar þeir tala um þetta mál. Verði frv. þetta að lögum, er afleiðingin meðal annars sú, að sambandi milli gagnfræðaskólans á Akureyri og mentaskólans verður slitið. Getur engum blandast hugur um, að Norðlendingum og Austlendingum er gert erfiðara fyrir um nám með því. Liggur það í augum uppi, hve erfiðara er fyrir Norðlendinga að senda syni sína og dætur til náms í Reykjavík, heldur en ef þeir geta látið þau læra svo að segja heima hjá sjer. Jeg skal að vísu játa það, að brtt. á þskj. 272 á að bæta að einhverju leyti úr þessu og gera þeim ljettara fyrir, er fjær búa, þar sem farið er fram á heimavistir. En þótt jeg játi þetta, þá getur brtt. á þskj. 272 þó ekki bætt til fulls það tap, er Norðlendingar og Austlendingar verða fyrir með frv., því að þótt maður geri ráð fyrir, að heimavistir hjer yrði ekki dýrari en á Akureyri, þá er löng leið hingað og mikill ferðakostnaður. Og svo er hitt, sem er höfuðatriðið í mínum augum, að Reykjavík er ekki heppilegur staður fyrir unglinga, sem koma beint úr foreldrahúsum, því að þótt þeir komist í heimavistir, hefir reynslan sýnt, að ekki er alt fengið með því. En unglinga, sem eiga að ganga hinn svokallaða mentaveg, verður að senda hingað í 1. bekk, ef frv. þetta verður að lögum. Í þessu sambandi vil jeg benda á það, að meðan biskupsstólar voru hjer tveir, á Hólum og í Skálholti, þá voru hjer líka tveir lærðir skólar. Og þótt jeg sje ekki sagnfræðingur, þá veit jeg þó það, að skólinn á Hólum var lagður niður að Norðlendingum fornspurðum og móti þeirra vilja. Var mikil óánægja út af þessu og kröfur uppi um það, að úr þessu yrði bætt og skólinn settur á stofn aftur. Jeg hefi ekki sannanir við hendina nú um þetta, en hygg, að það sje rjett. Þegar baráttan var hafin fyrir því, fyrir 1880, að koma upp alþýðuskóla á Möðruvöllum, var það ein ástæðan til þess, að henni fjekst framgengt, að skóli þessi ætti að vera sárabætur handa Norðlendingum fyrir Hólaskóla. En þá er skólanum var breytt, árið 1904, og hann gerður fullkomnari og settur í samband við mentaskólann, þá voru það aðeins fyllri sárabætur fyrir Hólaskóla. Í frv. því, er hjer liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að taka aftur þessar bætur, er Norðlendingar hafa haft í nokkur ár. Sem Norðlendingur álít jeg, að það þurfi ríkar ástæður til þess að slíkt sje takandi í mál. Skal jeg að vísu játa, að jeg get fallist á sumar ástæður hv.flm., en svo veigamiklar get jeg ekki fundið að þær sjeu, að það rjettlæti slíkt ofríki gagnvart Norðlendingum, sem frv. fer fram á. Það má vel vera, að hver skóli sje heppilegri, ef hann er óskiftur. En ef nú á annað borð á að gera breytingu á skólanum hjer, þá verður önnur breyting að fylgja með, sú, að Norðlendingar fái þeirri kröfu fullnægt, að fá mentaskóla þar. Verði þetta mál knúð fram nú, eða hvenær sem það verður knúð fram, þá er jeg viss um, að það vaknar svo sterk hreyfing á Norðurlandi um að fá þar skóla, að það verður ekki hægt að standa á móti henni til lengdar. Það er að vísu hægt að drepa niður rjettlæti í bili, en ekki alveg. Eins og málið liggur nú fyrir, get jeg ekki greitt frv. atkv. mitt. Jeg veit, að það hefir verið sagt, að einn lærður skóli nægði fyrir landið. Það kann nú að vera, en þótt frv. nái fram að ganga, býst jeg við því, að skólinn verði tvískiftur eða fleirskiftur, og er það í raun og veru sama og að hjer í Reykjavík væru 2 eða fleiri lærðir skólar. Það má vera, að hv.þdm. þyki það ekki koma málinu við, sem jeg hefi sagt um skóla í Norðurlandi. En með frv. þessu er slitið sambandi milli Akureyrarskólans og mentaskólans, og það eitt er ærið til þess, að jeg get ekki greitt frv. atkv. Jeg skal svo ekki tefja tíma deildarinnar lengur, en mjer þætti fróðlegt að heyra nánara um það frá hv.þdm., er halda málinu fram, hvað þeir hugsa sjer að eigi að verða um Akureyrarskólann, ef breytingin kemst á. Jeg hefi heyrt á flm. málsins, að á Akureyri eigi að verða unglingaskóli, er ríkið eigi að styrkja að einhverju leyti, en annars eigi að kasta honum á Akureyri og nærliggjandi sýslur. Þótt gagnfræðaskólinn á Akureyri sje ekki nefndur á nafn í frv., fer það þó fram á það, að eyðileggja hann, eða minsta kosti lama hann tilfinnanlega, og á það get jeg ekki fallist.

Klemens Jónsson Jeg skal ekki fara langt út í málið frá almennu sjónarmiði. Jeg gerði það við 2. umr., og sje því ekki ástæðu til þess að gera það frek ar. En jeg verð að leiðrjetta eitt atriði hjá mjer, um þýðingu Sveinbjarnar Egilssonar á Hómer. Hún er nú rjett 100 ára gömul, en það hefir farið fram hjá mjer, að endurútgáfa af þýðingunni er komin fyrir nokkrum árum. En henni hefir ekki verið tranað fram í gluggum bókaverslana, og er það þó merkilegt rit. En það stendur óhaggað, sem jeg sagði þá, að það er spursmál, hvort stúdentar muni nokkurntíma líta í hina íslensku þýðingu bókarinnar. Jeg verð að taka það fram aftur, að mjer hefði þótt viðkunnanlegast, að stjórnin hefði sjálf borið fram frv. eins og 1921, og að því hefði fylgt greinargerð og kostnaðaráætlun. Ef til vill hefir stjórnin ekki gert þetta vegna fjárhags landsins, sem ekki þolir mikil og ný útgjöld. En þessu fylgir mikill kostnaður, eins og brtt. á þskj. 272 sýnir, sem jeg skal síðar minnast á. En þetta mál er svo þýðingarmikið, að ekki má dragast lengi að því sje ráðið til lykta. Það skiftir að vísu ekki miklu máli, hvort það verður einu árinu fyr eða síðar. Sumir vilja, að breytingin komi á 1927, aðrir 1928, og lengur má það ekki dragast, að skipulagi sje komið á þetta mál. Þá skal jeg víkja að brtt. Jeg get fallist á flestar brtt.hv. 4. þm. Reykv. á þskj. 215. Þær eru aðeins orðabreytingar, og það er góð íhaldsstefna, að halda góðum og gömlum orðum, sem notuð hafa verið í skólanum, í stað nýrra heita, sem eru miður viðkunnanleg. Aðeins ein breyting er veruleg efnisbreyting, nefnil. 5. brtt. við 12. grein. Hann og hv.þm. Dala. (BJ) hafa lagt áherslu á það, að hún gengi fram. Sagði hv.þm. Dala., að sig hefði einmitt langað til að koma fram með slíka tillögu, en brostið hugrekki til þess. Jeg held þá, að það sje í fyrsta sinni, sem hann hefir brostið hug, því að áður hefir hann borið margt fram, sem meira hugrekki hefir þurft til. Jeg verð að segja það, að jeg sje enga ástæðu til þess, að kennarar við mentaskólann fái sjerstöðu fram yfir aðra kennara og embættismenn hjer á landi. Jeg fæ ekki sjeð, að þeir eigi sjer að kostnaðarlausu að fá lausn frá störfum 10. hvert ár, frekar en aðrir. Þeir hafa mest frí af öllum embættismönnum þessa lands, 3 mánuði á hverju sumri, en aðrir ekki nema 14–16 daga. Þetta er einnig kostnaðarsamt, því að það er ekki aðeins, að þeir fái frí, heldur þarf að fá aðra til þess að kenna í stað þeirra. Öðru máli væri að gegna, ef allir embættismenn ríkisins fengi frí til hvíldar eða til þess að menta sig. En að fara að taka þessa menn eina út úr, tel jeg ástæðulaust, þar sem þeir hafa og miklu minna að gera en aðrir embættismenn. Jeg ætlaði að bíða eftir því, að flm. að brtt. á þskj. 272 talaði fyrir henni, en get lýst yfir því, að jeg er henni samþykkur. Mjer hefir skilist, að heimavistir við latínuskólann hafi á sínum tíma verið afteknar vegna ótta við tæringu, og eftir tillögum Guðmundar Björnssonar landlæknis voru þær afnumdar. En nú eru heimavistir við aðra skóla, svo sem á Akureyri, Hvanneyri og viða, og hefi jeg ekki frjett, að þar hafi borið á neinni sýkingarhættu, svo að jeg hygg, að þetta sje aðeins grýla. Og jeg veit, að allir, sem þekkja til heimavista frá fyrri tíð, munu játa, að þær voru öflugt meðal til þess að efla skólalíf og nánara samband milli pilta. Nú er þetta alveg horfið, en ætti þó að geta haldist í 3 efstu bekkjunum, en varla mögulegt, að það geti haldist milli deilda. það má vera, að eitthvert skólalíf sje í efri bekkjunum, en það er ekkert svipað og það var til forna, og í því á afnám heimavistanna mikinn þátt. En það er dýrt að koma á slíkum heimavistum, og ekkert yfirlit er til um það. Hafði jeg því búist við, að hv.flm. mundi gera grein fyrir því. Málið er því enn ekki eins vel undirbúið og það þyrfti að vera. þá ætla jeg að svara hv. 2. þm. Eyf. (BSt), þar eð hann beindi nokkrum spurningum til þeirra þm., sem væru stuðningsmenn þessa frv. Hann sagði, að ef frv. yrði að lögum, yrðu bæði Norðlendingar og Austfirðingar sviftir rjettindum þeim, er þeir hefðu haft, meðan próf frá gagnfræðaskólanum á Akureyri nægðu til inntöku í lærdómsdeild mentaskólans, og er það rjett, og enn talaði hann um hættu þá, sem stafaði af því, að menn á Norður- og Austurlandi yrðu hjer eftir að senda börn sín til náms til Reykjavíkur. En þetta er gömul saga, ævagömul, og ekkert nýtt við hana, því hún hefir svo oft verið sögð. Jeg veit ekki betur en að menn verði víðar að að senda syni sína og dætur til menta til Reykjavíkur, og mundi ekki vera til sami óttinn hjá fólki í þeim sveitum, sem senda börn sín til Akureyrar, til að mentast þar? Jeg man, að svo var, þegar skólinn var fluttur frá Möðruvöllum til Akureyrar, þá óttuðust menn mjög hin skaðlegu áhrif bæjarlífsins þar á nemendurna. þetta er ævagömul saga, sem algengt er að heyra í sveitunum. Jeg rak mig nýlega á gamalt sendibrjef, svo gamalt, að það var um 300 ára, sem fjallar um þetta sama. það var sýslumaður í einni sýslu landsins langt í burt, sem sendi dóttur sína suður til menta, í þá spillingarinnar Sódóma og Gómorra, sem menningarmiðstöð landsins þá var talin vera - Skálholt. Hann sendi dóttur sína suður þangað til að mentast þar undir handarjaðri biskupsfrúarinnar, og í brjefinu talar hann fagurlega um þetta, og biður biskup með mörgum orðum og fögrum að sjá um, að dóttir sín glepjist ekki í gleðskaparglaumi þeim og solli, er þar hljóti að vera. - Svona var álit almennings þá, og er sagan því ekki ný, og jeg geri ekkert úr þessari ástæðu. - það er satt, að Norðlendingar hafa verið sviftir Hólaskóla hinum forna, gegn vilja þeirra, og er því ástæða til að menn sakni hans; en jeg vil benda á, að Norðlendingar hafa þar orðið fyrir „injuria temporum“, svo jeg sletti latínu, eins og fleiri hafa gert. Skólinn var orðinn mjög ljelegur, sem von var, því varla er hægt að benda á einn einasta biskup, alla 18. öldina, á Hólum, sem verulega kvæði að í mentamálum, nema ef til vill einn, sem þó naut skamt við - en undir dugnaði og forsjá biskupanna var framför og þroski skólans að mestu kominn. En það er ekki hægt að benda á marga merka menn í seinni tíð skólans, sem hafi útskrifast þaðan. En þó eiga Norðlendingar alls eigi að gjalda þess; jeg vil eigi svifta þá neinum skóla; þvert á móti skal jeg verða meðal fyrstu manna til að efla skóla þeirra og jafnvel til þess að gera hann að lærðum skóla, ef efnin leyfðu, sem jeg býst varla við að verði á næstu árum, og þó verð jeg að álíta, að nóg sje til af stúdentum. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) spurði ennfremur, hvað ætti að verða af Akureyrarskólanum, ef þetta frv. yrði samþykt? Jeg býst að vísu við því, að hv.þm. Dala. (BJ) muni svara þessu, þar eð það stendur honum næst, en annars er spurningin óþörf, því það er auðvitað, að alt mun standa við hið sama og áður var; skólinn heldur áfram sem ríkisskóli, eins og áður. Auðvitað dettur hvorki mjer nje öðrum í hug, að skólunum verði kastað á bæinn eða sýsluna. Það kemur ekki til mála. En að öðru leyti geri jeg ráð fyrir, að hv.þm. Dala. (BJ) muni svara þessu ítarlegar.

Björn Líndal Jeg þykist ekki geta komið mjer hjá því, að taka til máls, þar eð jeg á sæti í þeirri nefnd, er hafði mál þetta til meðferðar, og auk þess hefi jeg borið fram nokkrar brtt. við þetta frv. Það skal hreinskilnislega játað, að jeg hefi oft fundið til þess, síðan jeg fjekk sæti hjer á hv. Alþingi, hversu mikill vandi fylgir vegsemd þeirri að vera þingmaður. Fyrir þingið koma oft mál, sem mjög miklu skifta framtíð þessarar þjóðar og ekki aðrir en sjerfræðingar í þeim greinum geta haft fulla þekkingu á, og þess er krafist af okkur þingmönnunum, að við greiðum um þau atkvæði, með eða móti, þótt við finnum sárt til þess, að okkur brestur mjög þekkingu til þess að dæma um, hvað hjer sje þjóðinni fyrir bestu. - Jeg játa það fúslega, að jeg hefi litla þekkingu á skólamálum, þótt jeg hafi sjálfur alllengi í skólum verið, og því er þetta mál eitt þeirra mála, er mjer er erfitt að greiða atkv. um. - Með þessum formála ætla jeg að gera grein fyrir mínu atkv. um þetta mál. Mjer var frá upphafi illa við þá breytingu, sem gerð var á skólanum fyrir 20 árum síðan, og álít jeg, að skólinn hafi síst orðið betri síðan, og tel jeg, að þetta hafi verið spor í ranga átt. En jeg skal og fúslega játa, að mjer stendur einnig stuggur af öllum snöggum og gagngerðum breytingum, jafnt í fræðslumálum og öðrum málum, er miklu skiftir hag þjóðarinnar, hvernig skipað er. Þó að jeg sje ekki sjerfræðingur, þykist jeg þó bera nokkurt skyn á það, hver munur er á gagnfræðamentun og undirbúningsmentun undir vísindaiðkanir. En þetta atriði hefir þegar verið nægilega útskýrt af öðrum, og læt jeg mjer nægja að vitna til þess. Mín skoðun er sú, að á þessu tvennu sje mikill munur, og að það sje alt annað, sem verður að leggja aðaláherslu á við gagnfræðanám en við undirbúning undir vísindamensku. Jeg tel hyggilegast, hjer sem annarsstaðar, að kenna þeim unga þann veg, sem hann á að ganga, og unglingunum sjálfum best að velja sjer framtíðarveginn sem allra fyrst. Þangað til er ráð unglinganna mjög á reiki, og sá á kvölina, sem á völina. Og það verður áreiðanlega til þess, að fleiri ganga hinn svokallaða mentaveg en ella mundu, að þeir þurfa ekki að taka þá ákvörðun fyr en þeir eru komnir upp úr 3. bekk. Jeg er fyllilega samþykkur þeim mönnum, sem telja of mikinn stúdentafjölda þjóðinni síður en svo til góðs. Þeir hafa dvalið of lengi við bókleg störf og eru því flestir orðnir lítt eða ekki færir til líkamlegrar vinnu, ef ekki fæst annað. Enda óska menn oftast að halda áfram, er þeir eru orðnir stúdentar, háskólinn stendur fyrir augum þeirra í einskonar töfraljóma og dregur þá til sín. Þó eru sumir, sem vilja aðeins fara þangað til að dvelja þar um stundar sakir, og væri þeim stundum betra að hafa hvergi farið; aðrir fara á háskóla af löngun til að stunda ákveðnar fræðigreinir. En verði þeir of margir, sem þá leið ganga, er hreinn voði fyrir dyrum, hvort heldur er um embættismannaefni eða vísindamenn að ræða, því það leiðir til þess eins, að þá verður til flokkur lærðra öreiga, sem eru aðeins til ógagns hverju þjóðfjelagi. Þessum mönnum hættir við að fara inn á skaðlegar brautir, til þess að geta haft ofan af fyrir sjer, lenda oft í ýmsu stjórnmálabraski o. fl., sem betur væri ógert. Það er vitanlega engu betra, að of mikið sje af lærðum mönnum en t. d. of margir skósmiðir o. s. frv. Jeg játa einnig, að jeg aðhyllist þetta frv. vegna þess, að það yrði sennilega til þess, að fækka þeim mönnum, sem færu þessa braut, er fram liða stundir; stúdentatalan mundi lækka. En jeg vil ekki flaustra þessu af. Jeg vil ekki gera neinar stórfeldar breytingar, nema sterkar líkur sjeu fyrir því, að ekki verði þessu öllu snúið öfugt við aftur, eftir örfá ár. Þetta mál þarf að undirbúa þannig, að þjóðin sjálf skilji nauðsyn þessarar breytingar. En ef það á að koma svo að segja aftan að þjóðinni með þessar stórbreytingar á skólanum, er hættara við, að hægt verði að æsa menn upp móti breytingunni og til þess að kippa öllu í sama farið aftur. Jeg vil því láta þetta mál fá annan og betri undirbúning, þannig, að þjóðin eigi kost á að ræða þetta mál á stjórnmálafundum og láta uppi álit sitt um það o. s. frv. Ennfremur þarf fjárhagshlið þessa máls meiri athugunar við. Mjer skilst, að ekki verði hjá því komist að styrkja Reykjavík til gagnfræðaskólahalds, eins og gert er um aðra skóla, t. d. á Akureyri, en hve mikill þessi kostnaður yrði, er alt órannsakað mál. Þá er enn, að jeg get ekki fylgt þessu frv., ef ekki fæst samþ.brtt. mín um heimavistirnar. Því miður get jeg ekki frætt háttv. 2. þm. Rang. (KJJ) um, hve mikinn kostnað þær mundu hafa í för með sjer, en hann verður allmikill, og nú vinst ekki tími til að gera áætlun um þetta. Að miða þetta við kostnað heimavistanna á Akureyri, er ekki hægt. Sá skóli var bygður á þeim tímum, er húsabyggingar voru miklu ódýrari en nú, og er því ekki hægt að miða við það, auk þess hagar í ýmsu öðruvísi til á Akureyri en hjer, er gerir það að verkum, að heimavistímar verða þar ódýrari en þær munu verða hjer í Reykjavík. Það er rjett, sem hv. 2. þm. Rang. (KIJ) sagði, að heimavistirnar voru lagðar niður við lærða skólann hjer vegna berklaveikishættu. Jeg var þá í skóla, og hefi jeg þann heiður, að hafa verið síðastur umsjónarmaður á Langaloftinu. Okkur fjell þá öllum illa að missa af heimavistunum, en þá var talin vera talsverð hætta af berklasmitun í skólanum, og því voru þær lagðar niður. Jeg er þess fullviss, að það er mikil nauðsyn á að taka aftur upp heimavistir við skólann. Fátækum piltum ofan úr sveitum yrði miklu hægara fyrir að stunda nám við skólann, ef heimavistir yrðu aftur upp teknar. Og það gagn, sem ungir námsmenn hafa af því að vera stöðugt samvistum hverir við aðra, undir handleiðslu og umsjón góðra kennara, er sjaldan metið eins mikils og vert er. Þá er enn eitt atriði ótalið. Með samþykt þessa frv. yrði því sambandi slitið, sem undanfarin ár hefir verið milli Akureyrarskólans og mentaskólans í Reykjavík, er nemendur, útskrifaðir þar norður, hafa gengið inn í lærdómsdeild mentaskólans. Ef þessu sambandi yrði slitið, mundi verða óþægilegri aðstaða manna á Norðurlandi til að koma börnum sínum til menta, en úr þessu mætti bæta með því að koma á fót einhverri aukakenslu við Akureyrarskólann, svo nemendur kæmust þaðan fyrirhafnarlitið inn í neðstu bekki lærða skólans hjer í Reykjavík. Til þess að þetta verði og athugað, vil jeg láta fresta þessu máli. Verði ekki hægt að koma því við, að þessi aukakensla komist á fót við Akureyrarskólann, mun þar rísa sterk alda til að krefjast þess, að þar verði einnig settur lærður skóli, og er það sanngirnismál mikið. Aftur á móti fer jeg ekki dult með þá skoðun mína, að jeg álít þess enga þörf, að tveir lærðir skólar verði í landinu fyrst um sinn. Það er augljóst, að kostnaðurinn yrði margfalt meiri við þessa grein fræðslumálanna, ef skólarnir yrðu tveir, og við mundum með þessu baka okkur mikinn og óþarfan kostnað. þá mundi naumast í bráð vera hægt að útvega nógu marga kennara til tveggja skóla, og segi jeg þetta ekki til að rýra álit þeirra kennara, sem nú eru, en þetta er mín sannfæring í þessu máli. Nú sem stendur er ilt að fá menn í kennarastöður, er hafi tekið embættispróf, og nú kenna viða við skólana ýmsir menn próflausir, þótt stundað hafi þeir þau fræði, er þeir kenna, og þó að þessir menn sumir kunni að vera fullgóðir kennarar, verður þó alment að telja meiri tryggingu fyrir góðri kenslu, er ræða er um mann með góðu prófi, heldur en þegar próflaus maður á í hlut. Þá eru enn ótalin þau þroska og siðferðisáhrif, sem vænta má, að skólarnir hafi á nemendurna, og er eigi hlaupið að því, að finna nógu marga menn, sem hafa þegið þá guðsgjöf, að vera sjerstaklega til þess fallnir, að kenna þeim ungu þann veg, sem þeir eiga að ganga. En það þarf að velja þá menn að skólunum, sem færir eru til þess að þroska hæfileika unglinga þeirra, sem þeir hafa undir hendi, sem eru færir um að gera þá víðsýnni og kenna þeim að temja sjer sjálfstæða hugsun og rannsókn viðfangsefna. Mjer er ekki grunlaust um, að nú tíðkist það við ýmsa skóla, að innræta mönnum ákveðnar skoðanir, bæði í stjórnmálum, viðskiftamálum og á öðrum hlutum, og er það ilt, ef satt er. Á þennan hátt gætu komið upp flokkar í þjóðfjelaginu, sem því gætu orðið hættulegir, flokkar, sem kent hefir verið að misskilja hver annars skoðanir, í stað þess að kenna þeim að reyna að skilja hverjir aðra. Þessi hlið fræðslumálanna er mjög athugaverð. Þótt gott sje og nytsamlegt að vita ýmislegt í náttúrufræðum, stærðfræði, sögu, málum o. s. frv., er þó meira um vert, að unglingarnir „líði eigi tjón á sálu sinni“. Skal jeg nú, eftir þennan inngang, sem orðinn er æðilangur, koma að aðstöðu minni til þessa máls. Jeg vil vísa máli þessu til stjórnarinnar, með rökstuddri dagskrá eða öðru, til þess að það verði athugað, hvað kosta muni að koma upp nægilega mörgum heimavistum hjer í Reykjavík, og hvað muni kosta að koma upp aukinni kenslu við Akureyrarskólann, sem nægi til inntöku í neðstu bekki í lærða skólanum hjer; þá vil jeg heldur ekki gera of lítið úr því, hvað okkar besti skólamaður, sem nú er utanlands, leggur til þessara mála, þegar hann kemur heim aftur í sumar. Verði brtt. mínar um heimavistirnar feldar, verð jeg að vera á móti þessu frv. Um aðrar brtt. gerir minna til. En þótt þessar brtt. verði samþyktar, þá er ekki þar með sagt, að jeg greiði atkv. með frv. Jeg endurtek það, að af því, sem jeg er þegar búinn að gera grein fyrir, vil jeg fresta þessu máli að sinni.

Hákon Kristófersson Það var rjett, sem hv.þm. Ak. (BL) sagði, að þingmenn eru margir í vanda staddir, til að komast að niðurstöðu um þetta mál, og er það eigi óeðlilegt, að jeg og mínir líkar sjeum í því meiri vanda staddir, er skólamennina sjálfa greinir svo á, að svo má kalla, að hver rífi niður annars skoðun í þessu máli það er því ekki óeðlilegt, að við sjeum hikandi, er þetta er orðið deilumál í deildinni. Jeg fyrir mitt leyti álít, að frv. fari í rjetta átt, en hitt er annað mál, hvort það er nógu vel undirbúið og svo frá því gengið, að það megi afgreiða það í því formi, sem það nú er í. Brtt. þær, sem fram hafa komið við frv., sýna best, að málið hefir ekki verið eins vel undirbúið frá hendi hv.flm. og æskilegt hefði verið, en jeg verð að halda því fram, að annað eins stórmál og þetta og annað eins menningarmál ætti helst ekki að koma frá öðrum en frá stjórninni sjálfri. Hvaða stjórn sem er ætti að hafa mun betri aðstöðu og gögn í hendi til að ganga betur frá slíku frv. en nokkur þm. - Þessi orð mín má þó ekki skilja svo, að jeg sje ekki fús til að viðurkenna það, að af einstökum þingmönnum tel jeg hv.flm. langfærastan til að bera fram slíkt mál sem þetta. Þetta frv. er ekki nýr gestur, en jeg tek fram, eins og hv.þm. Ak. (BL) gerði, að þó þörf kunni að vera á því, að þessi breyting verði gerð, hefir þetta mál þó ekki verið athugað af þjóðinni eins og æskilegt mætti teljast, en til þess ber brýna nauðsyn, að bera það undir sem flesta hugsandi menn. Þá eru og brtt., sem eru til mikilla bóta á frv., og á jeg þar við brtt. 272, sem jeg býst við, að flestir muni fallast á. Þó kemur bæði fram í þeim, eins og í umræðunum, að þetta muni hafa mikinn kostnað í för með sjer, og einn mikilsvirtur þingmaður, hv. 2. þm. Rang. (KIJ) hefir sagt, að samþykt frv. gæti vel orðið til þess, að ekki yrði þess langt að bíða, að óskir kæmu fram um annan lærðan skóla, og mjer heyrðist hann lofa þeim óskum fylgi sínu. Þó að þetta kunni ef til vill líka að vera nauðsynlegt, mun það þó mæta allmiklum andróðri. Það er oft, bæði innan þings og utan, talað um, að aðsókn til skólanna sje of mikil, og þykjast menn nú hafa fundið ráð til að koma í veg fyrir þennan annmarka, og það er þetta frv., sem á að bæta úr þessu. Jeg deili ekki við þá, sem þetta segja, því vel getur verið, að svo sje. En jeg sje ekki betur en að málið sje að því leyti illa undirbúið, að órannsakað er, hversu mikið heimavistir fyrir 50 nemendur muni kosta. Þá er og fyrir því ráð gert, að nemendur njóti húsaleigustyrks að skaðlausu, þangað til þessum heimavistum verður komið á fót. Þetta ákvæði hlýtur svo að skiljast, að þeir eigi að fá styrk, sem svari því, er nemendur annars þurfa að greiða fyrir húsaleigu, ljós og hita, hjer í bænum. En ennþá vantar gögnin á borðið, hvað sá kostnaður verður mikill fyrir ríkissjóð.

Hann verður voðalegur!

Hv. þm. Dala. segir, að kostnaðurinn verði voðalegur, og má það vel vera, þó að jeg hinsvegar búist fremur við því, að hv.þm. hafi sagt þessi orð í skopi.

Já.

Jeg átti von á því, eftir afstöðu hv.þm. (BJ) til fjárhagsmála ríkissjóðs yfirleitt að dæma. Hvernig sem á mál þetta er litið, þá sje jeg ekki, að nokkur þröskuldur sje settur í veg þess, þó að því verði enn slegið á frest um stund, á þann hátt, að því verði nú vísað til stjórnarinnar með það fyrir augum, að hún taki það enn til ítarlegrar yfirvegunar og leggi síðan fyrir næsta þing, ef hún telur ástæðu til þess. Jeg kann betur við þessa leið en að samþ. verði dagskrártill. á þskj. 146 og leyfi mjer því hjer með að leggja það til, að frv. verði vísað til stjórnarinnar, með skírskotun til þess, sem jeg nú hefi sagt. Enda er nú orðið svo áliðið þingtímans, að engin von er til þess, að frv. verði afgreitt að þessu sinni, ef ekki á að flaustra því einhvernvegin af. En jeg býst við því, að hv.flm. (BJ) uni því illa, að þessu hjartfólgna áhugamáli hans verði ekki sá sómi sýndur, að frá því verði endanlega gengið með þeirri alúð og vandvirkni, sem þingmenn eiga besta. Þessvegna kæmi mjer á óvart, ef hann yrði óáægður með þau úrslit, að málið skyldi rannsakað enn betur en gert hefir verið. Því það segir sig sjálft, að gott mál verður ekki nógsamlega íhugað, einkum þar sem skoðanir manna um það eru skiftar. Hinsvegar fæ jeg ekki sjeð, eins og sumir aðrir hv.þm., að nokkra sjerstaka nauðsyn beri til að fresta afgreiðslu málsins vegna fjarveru eins ágætasta skólamanns okkar einnar. Jeg býst við því, að hjer heima sjeu nú svo margir áhugamenn í þessum efnum, að alt geti komið í dagsljósið, sem mælir sjerstaklega með og móti þeirri stefnu í skólamálum, sem í frv. felst. Jeg skal játa, að mig brestur þekkingu til að tala um mál þetta á við og dreif, á þeim breiða grundvelli, sem það hefir nú verið rætt. En mjög kæmi mjer á óvart, ef þeir, sem hafa samúð með stefnu frv., geta ekki felt sig við till. mína, um að vísa því nú til stjórnarinnar eins og sakir standa, og ekki vil jeg trúa því, að málið sje orðið, eða verði nokkurntíma, sjerstakt flokksmál.

Forsætisráðherra (JM): Jeg fæ ekki skilið þá till., að vísa máli þessu til stjórnarinnar nú. Það er öllum hv.þm. vitanlegt, að jeg hefi áður, á þingi 1921, borið fram stjfrv., samhljóða þessu frv. og samkv. till. tveggja manna, sem höfðu rannsakað öll skólamál landsins, samkv. fyrirskipun Alþingis 1919. Þessvegna getur það varla þýtt annað, að vísa slíku frv. til stjórnarinnar, en að jafnframt sje til þess ætlast, að hún beri það aftur fram í svipuðu formi á næsta þingi. Því getur hv. deild ekki búist við, að jeg færi að bera fram öðruvísi frv. í aðalatriðum um þetta mál. En máske vísan málsins til stjórnarinnar eigi að þýða það, að hún skeri sjálf úr. Eins og kunnugt er, var skipulagi latínuskólans breytt árið 1904, með stjórnarráðstöfun. Og heimildin til slíkrar stjórnárráðstöfunar er enn fyrir hendi. Skipulag mentaskólans er nú bygt á reglugerð, en ekki lögum. Sama er að segja um gagnfræðaskólann á Akureyri. Jeg gat þess á þingi 1921, að jeg hefði skilið þingið 1919 svo, að það ætlaðist til, að skipulagi skólans yrði enn breytt á sama hátt, ef til kæmi, en þá ljet jeg þess jafnframt getið, að kostnaðarauki væri dálítill að frv. um lærða skólann, sem jeg lagði þá fyrir þingið, þar sem bæta þyrfti við 2 nýjum kennurum. Nú er sú ástæða horfin, þar sem miklu fleiri kennurum hefir verið bætt við mentaskólann síðan og kostnaður við breytinguna sjálfa ekki lengur af atriði. Að eins hyrfi úr sögunni gagnfræðaskóli fyrir Reykjavík, sem reyndar var ekki til fyrir 1904, og yrði bærinn því sjálfur að sjá sjer fyrir gagnfræðakenslu. Ef málinu verður nú vísað til stjórnarinnar, mun jeg því taka til yfirvegunar, hvort ekki muni rjett, að hún ráði því til lykta eins og henni þykir best henta. Annars verð jeg að segja, að mjer finst miður ráðið af hv. deild, ef hún vill ekki samþykkja frv. þetta nú. Eins og jeg sagði hjer á þingi árið 1921, þá eru áreiðanlega langflestir þeirra, sem mesta reynslu og þekkingu hafa á skólamálum, þeirrar skoðunar, að þessa breytingu eigi að gera á skólanum, en breytingin 1904 hafi verið óheppileg, og því ekki annað rjettara fyrir hendi en fara aftur í gamla farið. Og jeg held það sje ekkert vafamál, að sjálfsagt sje, að lærðaskólamentun stúdentaefnanna byrji þegar í stað, að afloknu barnaskólanámi, en gagnfræðingum verði sjeð fyrir mentun á annan hátt. Bæði jeg og aðrir hafa svo oft talað í þessu máli, að jeg hefi þar litlu við að bæta. En þó vildi jeg mega lesa kafla úr ræðu hv. 4. þm. Reykv. (MJ), sem frsm. mentmn. í þessu máli á þingi 1921. Hafi nokkuð á vantað, að jeg væri þess fullviss, að breytingin ætti fram að ganga, þá styrktist jeg í þeirri trú minni við að heyra orð hv.þm. (MJ). Það er svo oft, að dæmi kasta skýru ljósi yfir málin, a. m. k. hafa lögfræðingar oftsinnis orðið þess varir. Hv. þm. (MJ) segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það má líkja þessari skólamentun manna við það, þegar verið er að reisa hús frá grunni, enda er líking sú ekki ný; hún hefir verið notuð og margprófuð á ýmsan hátt og kemur mætavel heim í þessu sambandi. Hugsum okkur, að tveir menn sjeu að reisa hús. Annar reisir sjer stórhýsi mikið; hinn byggir smátt, aðeins eina hæð. Nú er óhugsanlegt, að báðir mennirnir fari eins að við undirbúning og byggingu þessara húsa. Þegar lagður er grundvöllur undir hús, verður að sníða hann eftir því, hve háreist húsið á að verða. Það er heimska að kosta upp á of sterkan grundvöll undir litla húsið og eyða í hann ærnum tíma og firnum af fje. Þó er enn meiri heimska að reisa hann veikan undir stórt og hályft hús. Hvorttveggja yrði til skaða báðum þessum húsum. Eins má segja, að fari fyrir tveim mönnum, sem ætla að afla sjer mismunandi mentunar. Annar vill „praktiska“ mentun, fyrir lífið. Hann vill verða vel mentaður á þann hátt, hvort heldur sem hann ætlar að verða bóndi, iðnaðarmaður eða skrifstofumaður. Hann vill geta fleytt sjer í tungumálum, þekkja söguna og vita eitthvað í náttúrufræði. Yfirleitt vill hann læra, til þess að verða hæfur maður í hvaða stöðu sem bíður hans að náminu loknu. Hinn hugsar sjer að verða vísinda maður eða embættismaður, eða það, sem almennast er að kalla það, lærður maður. Því þó að flestir fari hjer inn í embætti, þá verður þó nám þetta að miðast við vísindanám, og undir það verður að leggja öðruvísi grundvöll en þann, sem hinn „praktiski“ maður byggir sína hagkvæmu mentun á. Eftir að þessir menn hafa lokið barnaskólamentun sinni, er óhugsandi, að þeir geti átt samleið eða farið eftir sömu reglum. Sá, sem lengra námið ætlar að stunda, verður að byggja sem allra traustastan grundvöll. Hjá hinum „praktiska“ er það í raun rjettri lokanám, takmark í sjálfu sjer, en hjá hinum er þessi þriggja ára skólamentun aðeins byrjun á undirbúningi þess náms, er hann ætlar að stunda næstu 12–14 ár. Hann verður að leggja sem traustastan grundvöll, og hann getur byrjað á honum breiðum með tilliti til námsgreinafjöldans, því hann veit, að fram undan er nægur tími til þess að reisa háa byggingu á slíkum grundvelli. Þessvegna sýnist heilbrigð hugsun segja manni, að þessir tveir menn geti ekki orðið samferða þetta þriggja ára skeið, án þess að skaða annan eða báða.“ Þetta er, eins og hv.þm. tók fram, ekki ný samlíking, en fyrir mjer skýrði hún málið svo vel, að jeg minnist hennar ætíð síðan. Og flestir mætustu skólamenn okkar munu vera á sömu skoðun. T. d. veit jeg ekki betur en sá kennari mentaskólans, sem nú er talað um að bíða eftir, hafi lýst skýrt og skorinort því áliti sínu, að breyting þessa frv. væri sjálfsögð og nauðsynleg. Jeg veit líka, að þegar breytingin var gerð, árið 1904, voru mjög margir harðóánægðir, og t. d. mun þáv. skólastjóri mentaskólans hafa sagt við skólauppsögn, þegar síðustu stúdentarnir voru útskrifaðir undir gamla fyrirkomulaginu, að það væri í síðasta skiftið, sem lærðir stúdentar útskrifuðust frá skólanum. Þetta kann nú að vísu að vera dálítið orðum aukið, en þó er víst, að nám í samfeldum 6 ára skóla hlýtur að verða notadrýgra en nám, sem ekki er samfelt. T. d. munu þeir, sem nú ganga í mentaskólann, verða að læra sagnfræði í þrennu lagi. Fyrst í barnaskóla, síðan í gagnfræðadeild, og enn á nýjum grundvelli í lærdómsdeild mentaskólans. Og hið sama má sennilega segja um ýmsar aðrar námsgreinir. Jeg get ekki sjeð, að nokkur ástæða sje til að bera svona mál sjerstaklega undir þjóðina. Mjer sýnist hv.þm. sjálfum vera fullörðugt að átta sig á því, og geri jeg því ekki ráð fyrir, að kjósendur verði vel færir um, að dæma í málinu á þingmálafundum. Þar að auki er málið ekki nýtt, heldur hefir þegar verið mikið rætt, bæði í blöðum og annarsstaðar.

Tryggvi Þórhallsson Jeg verð að segja, að jeg get með góðri samvisku tekið undir ummæli þeirra hv.þm., sem telja vanda mikinn að greiða atkv. um þetta mál nú. Sjerstaklega lít jeg að mörgu leyti svipuðum augum á málið og hv.þm. Ak. (BL). Þó sje jeg enga ástæðu til að ásaka hv.flm. (BJ) fyrir að bera frv. þetta fram. Jeg efa ekki, að stefna hans í skólamálum sje sprottin af fullkominni sannfæringu, enda hefir hann meiri reynslu að baki sjer í þessum efnum en flestir aðrir hv.þm., og í annan stað verður ekki um það deilt, að stúdentafjöldinn hjá okkur horfir til stórvandræða, og er hann vafalaust skipulagi skólamálanna að kenna. Það laðar of marga inn á hina svokölluðu mentabraut og hefir þegar sprengt utan af sjer mentaskólann, og er á góðum vegi með að gera háskólanum sömu skil. Þessvegna má ekki lengur dragast, að betra skipulagi verði komið á skólamál okkar. Hv. þm. Dala. (BJ) hefir með frv. sínu bent á eina leið að þessu ákveðna marki, en þrátt fyrir það finst mjer málið eigi svo vel undirbúið, að hægt sje nú þegar að ráða því til lykta, og get jeg því ekki fylgt frv., hve feginn sem jeg vildi. Það er skylda okkar þm., að breyta því aðeins skipulagi, hvort heldur á skólamálum eða öðrum málum, að breytingin verði fyrirsjáanlega til batnaðar. Okkur verður ennfremur að vera það fullkomlega ljóst, hvað sigla muni í kjölfar breytingarinnar. Að því er þetta mál snertir, þá er mjer einkum ekki vel ljóst, hverjar fjárhagslegar afleiðingar samþykt frv. muni hafa. Hv. þm. Dala. (BJ) svaraði þessu atriði nokkuð við 2. umr., en mjer skildist þá á honum, að hann ætlaði nú að gera enn fyllri grein fyrir fjárhagslegum afleiðingum breytingarinnar. Af þessu hefir þó ekki orðið ennþá, hvað sem því veldur. En eftir því, sem fram hefir komið í umr., þá má öllum ljóst vera, að í sambandi við mál þetta eru mörg fjárhagsleg atriði, sem skylt er að gera sjer grein fyrir, áður en gengið er til atkv. Það er skylda hv.þm., að gera sjer glögga grein fyrir fjárhagslegum afleiðingum frv., bæði að því er snertir bæjarfjelög og ríkíssjóð. Ef frv. verður samþ., þá er fyrsta afleiðingin, eins og hv.þm. Dala. (BJ) hefir vikið að, að í Reykjavík verður að koma sjerstakur gagnfræðaskóli, sem rúmi 450–600 nemendur. Í fjvn. hefir verið gengið út frá því, að ríkissjóður kosti byggingu slíkra skóla að 2/5, en greiði 3/4 rekstrarkostnaðar þeirra. Jeg kysi nú að fá vitneskju um, hversu mikill þessi kostnaður yrði fyrir ríkissjóð, og ennfremur er það sjálfsögð skylda gagnvart Reykjavíkurbæ, að stjórn hans sje látin segja álit sitt á því, að bærinn reisi slíkan skóla að 3/5 og kosti rekstur hans að Ekki hefir þetta verið gert. Önnur afleiðing frv. er sú, ef þetta á ekki að verða eintómt fálm, að Flensborgarskólinn hlýtur, að nokkru leyti, að hverfa yfir á bæjarsjóð Hafnarfjarðar, og þriðja afleiðingin sú, að nokkur hluti rekstrarkostnaðar gagnfræðaskólans á Akureyri kemur niður á Akureyrarbæ. Nú finst mjer skylda Alþingis að láta þessa aðila vita og segja álit sitt um svo afleiðingaríkar breytingar, áður en stofnað er til þeirra. Og enn er eitt atriði, sem einnig þarf að gefa gaum. Það hefir komið fram brtt. frá hv.þm. Ak. (BL) og fleiri hv.þm., um að reisa heimavistahús við skólann, er rúmi ekki færri en 50 nemendur, sem fái þar ókeypis húsnæði, ljós og hita. En þangað til húsið verður fullbúið, eiga ekki færri en 50 nemendur að fá svo mikinn styrk, að þeir sjeu skaðlausir. Eins og sakir standa nú, geri jeg ráð fyrir, að húsnæði, ljós og hiti muni varla kosta öllu minna en 60 kr. á mánuði, til jafnaðar. Fyrir 50 nemendur verða þetta 27 þús. kr. á ári, sje gert ráð fyrir 9 mánaða skólavist. Þessa upphæð verður ríkissjóður að gjalda, þangað til heimavistahúsið verður reist. En hvað kostar svo að reisa hús yfir 50 nemendur á baklóð mentaskólans? Hefir það mál verið rannsakað? Jeg er ekki að hafa á móti þessum áformum, þó að jeg krefjist þess, að það liggi ljóst fyrir, hvað allar þessar breytingar muni kosta. Jeg hefi beðið eftir upplýsingum hv.þm. Dala. (BJ) um þessi efni, en þar sem hann sagði áðan, að mikið yrði að ganga á til þess að hann tæki aftur til máls, þá ræð jeg af því, að hann sje ekki undir það búinn, að gefa nauðsynlegar skýrslur um kostnaðarhlið þessa máls. Þó jeg hafi annars mikla tilhneigingu til að fylgja mínum gamla og góða latínukennara í þessu máli, þá vil jeg ekki stofna til svo víðtækra breytinga, án þess að athugað sje eftir föngum, hvað af þeim leiðir, einnig fjárhagslega. Þá er eitt enn, sem leiðir af samþykt frv., en það er, að þar með verður slitið öllu sambandi milli gagnfræðaskólans á Akureyri og mentaskólans, og á þann hátt ónýttur sá vísir til mentaskóla, sem Norðlendingar þrá svo mjög að fá hjá sjer. Jeg skil vel, að Norðlendingum er þetta viðkvæmt mál, og veit, að þeir munu ekki una slíkum afdrifum til lengdar. Þeir eru kappsmenn miklir og hafa sótt fast, að fá stofnsettan mentaskóla í Norðlendingafjórðungi. Fyrir nálega 1000 árum síðan var stofnsettur lærður skóli í þessum fjórðungi landsins, fyrir ötula forgöngu hins vitrasta manns, sem þá var uppi með þjóðinni. Og við vitum allir, að þær mentastofnanir, sem þar hafa starfað, hafa verið svo merkilegar og lagt svo margt gott af mörkum til menningar þjóðarinnar, bæði fyr og síðar, að á þeim grundvelli er erfitt að setja Norðlendinga enn skör lægra í mentamálum en gert hefir verið undanfarið. Út frá öllum þessum hugleiðingum verð jeg að styðja till.hv.þm. Barð. (HK) um að vísa málinu til stjórnarinnar að þessu sinni. En það vil jeg taka skýrt fram, að frá minni hálfu er það ekki gert með þeim forsendum, að hæstv. stjórn ráði málinu til lykta upp á eigin spýtur, að þinginu fornspurðu, enda vil jeg ekki trúa því, að það verði gert. Að lokum vildi jeg segja eitt orð við hv.þm. Dala. (BJ), sem e. t. v. tekur illa upp fyrir mjer, að jeg skuli ekki geta gengið inn á að afgr. frv. hans nú þegar. Vegna þess, hve mikið er talað um latínu og latnesk fræði, þá vil jeg minna hann á latneskan málshátt, sem heitir: festina lente. Jeg held, að hv.þm. væri rjett að lifa eftir því heilræði í þessu máli. Og slíkt mál sem þetta á að koma betur undirbúið til þings en raun ber vitni um í þetta sinn.

Bjarni Jónsson Jeg ætla, að danskur málsháttur einn hljóði svo: „Jeg get heyrt margt, áður en eyrun detta af mjer.“ Þau sitja nú enn á mjer, þótt búinn sje jeg að hlusta á ýmsa visku hv.þm. í þessu máli, og hana allstrembna. Hv. þm. Barð. (HK) vill vísa þessu máli til stjórnarinnar. Já, það er von! Áður en málið var svo undirbúið sem nú er það, greiddi þessi hv.þm.atkv. móti dagskrá þeirri, sem þá átti að fresta því með. Var stjórninni þá falið málið og milliþinganefnd sett í það. Hún hefir nú setið á rökstólum, gefið út frv. og fært ástæður sínar fyrir því. Síðan hefi jeg borið þetta fram ár eftir ár. Og þær breytingar, sem jeg hefi gert á frv. nefndarinnar, eru mjer ekkert kappsmál. Þetta er því alveg sama frv. Og þessi undirbúningur hefir talist allsæmilegur hingað til. Jeg verð ennfremur að segja, að þó vera kunni, að undirbúningur minn sje ekki mikill og þekking mín á kenslumálum bágborin, þá hefi jeg þó verið í latínuskóla og háskóla. Jeg hefi að vísu ekki tekið glæsileg próf, en hitt ætla jeg engan hafa efast um, að kunnátta hafi verið næg. Síðan hefi jeg fengist við kenslu alla æfi, alt frá því er Helgi heitinn bróðir minn byrjaði að læra að lesa. Ef þessi undirbúningur er ekki nægilegur til nokkurs skilnings á kenslumálum, þá öðlast jeg hann aldrei. Og á þessum undirbúningi hvílir mín skoðun, og frv. er afleiðing af honum og þeirri reynslu, sem jeg hefi fengið í kennarastarfi, er ræður því, að jeg lít þannig á þessi mál. Hv. þm. (HK) getur því varla talað um flaustur, og úr því hann fylgdi málinu 1923, þá samir varla að finna upp á því, að vísa því nú til aðgerða stjórnarinnar. Það myndi jeg því aðeins gera, að stjórnin fylgdi minni skoðun. En jeg á ekki þess kost, að stjórna stjórninni, svo sem flokksmenn hennar gera. Þá vildi jeg beina fáum orðum að hv.þm. Str. (TrÞ). Jeg mun ekki svara öllu, því að jeg heyrði það ekki. Svo var og um ræðu hv.þm. Ak. (BL). Hv. þm. Str. (TrÞ) kvað þetta mál ekki nægilega undirbúið. En jeg segi: það er fullvel undirbúið. Það er bygt á áliti milliþinganefndar og þeirri litlu þekkingu, sem jeg hefi á kenslumálum. Hv. þm. vill ef til vill bera brigður á það, að hún hrökkvi langt. En jeg ætla þá að gerast svo djarfur að segja, að innan þessara veggja eru ekki þeir aðrir, er betur hafi vit á þessu en jeg, og að þeir, sem best vita, eru mjer sammála. Það er sanngjarnt, að hv.þm. (TrÞ) vill ekki breyta um skipulag, nema hann viti, að breytt sje til batnaðar. En það er ekki mjer að kenna, að hann veit ekki betur. Jeg hafði hann ekki undir minni hendi nema í 3. bekk, og hefði jeg haft hann 3 vetrum lengur, hefði hann og vafalaust vitað þetta.

Jeg verð þá að koma í grísku.

Þm. kann nú orðið allmikið í grísku og hefir fengið góðan vitnisburð. Annars kemur það ekki málinu við. En þetta, sem hv.þm. (TrÞ) segir, bendir til þess, að hann eigi bágt, því þekking hans segir honum, að hann eigi að vera þessu frv. fylgjandi. Í stað þess er hann að koma með allskonar spurningar til mín. Hann veit, að hann er jafnfær um að svara þeim og jeg, en hann vonar, að jeg nefni einhverjar þær tölur, sem fæli þm. frá að samþykkja þetta. Hv. þm. (TrÞ) blandar saman tvennu gerólíku. Jeg sagði um daginn, að skólakerfið ætti að vera þannig, að lærður skóli vri, og tæki við af honum háskóli. Þá væru gagnfræðaskólar að auki í hverjum fjórðungi. Þetta þarf ekki að vera bundið hvað við annað. Tökum til dæmis gagnfræðaskólann í Reykjavík, þennan neðri hluta almenna mentaskólans. Hann fullnægir hvergi nærri Reykjavík, því það eru ekki nema um 20 manns úr bænum, sem komast í hann árlega. Þörf Reykjavíkur fyrir gagnfræðaskóla er alveg söm, hvort sem hún hefir þennan eða ekki, og væri um vilja bæjarbúa spurt, þá mundu svörin verða á þessa leið: Ef þið ætlið að gera eitthvað í þessu máli mjer til þægðar, þá þurfum við fyrst og fremst gagnfræðaskóla, sem tekur þrefalt eða fimmfalt fleiri unglinga en neðri hluti mentaskólans nú. Og þetta er krafa, sem hlýtur að koma, ef mentaskólanum verður ekki breytt. Og af þessu myndi leiða meiri kostnað en af öllum grýlunum til samans, sem barið er við breytingunni. Hvernig hv.þm. Str. (TrÞ) komst að því, að Hafnarfjörður yrði að taka Flensborgarskólann og Akureyri gagnfræðaskólann þar, ef breytingin kæmist á, það er hlutur, sem jeg fæ ekki skilið. Það stendur í sambandi við alt annað frv. En þó slitið sje sambandi milli skólanna, geta þessir skólar staðið um aldur og æfi. Þetta er aðeins draumur. Hitt er aftur á móti rjett, sem hv.þm. (TrÞ) sagði, að heimavistanna verður að taka tillit til og þess kostnaðar, sem af þeim leiddi. En það er svo merkilegt mál, að þar má alls ekki horfa í neinn kostnað, því það varðar beinlínis heilsu og þroska unglinganna. Þegar jeg var í skóla, þá svaf jeg í Langaloftinu og nokkurn tíma í Litlaloftinu. Þá var lesið í bekkjunum. Þetta gekk vel. Og ef ekki þyrfti að taka hvert skot til gagnfræðanáms, þá er í skólanum sama rúm og var. Þarf þá ekki annað en að slá niður milligerðir þær, sem settar hafa verið milli herbergja á loftinu. Með tímanum þyrfti kanske að byggja hús. Hvað það kostaði, er ekki unt að segja að svo stöddu, enda er jeg þess fullviss, að þess myndi ekki þurfa í bráð. Hitt vita allir, að þetta fyrirkomulag myndi spara 12 kennara. Reikni menn, hvað mikið það er! Að því er snertir Norðlinga og skólann þar, þá kemur hann ekkert við þeim breytingum, sem gerðar kynnu að verða á skólanum hjer. Þegar Norðlingar vildu fá lærðan skóla, var jeg á móti því, af því þeir ætluðu að bæta við 3 bekkjum og auka einum kennara við þá, er fyrir voru. Hitt var sýnt, að jafnmarga kennara myndi þurfa og hjer með einskiftum bekkjum. Jeg andmælti þessu eingöngu af sparnaðarástæðum, því þegar alt ymur hjer frá lofti til gólfs af sparnaðarhjali, þá þótti mjer lítið samræmi í því, að bæta við 4–5 nýjum embættismönnum. Það er ekki jeg, sem hefi á móti, að til væru 2 eða jafnvel 3 lærðir skólar á landinu. En þá þarf að leysa frá buddunni. Og það er ekki jeg, sem fastast held í þann spotta.

Nei!

–Þm. segir nei, alldrýgindalega. En jeg segi drýgindalega: Það er ekki jeg. Hv. þm. (TrÞ) heldur, að jeg kunni ekki málsháttinn „festina lente“. En hefir hann ekki tekið eftir, að einmitt svo hefi jeg farið að. Það eru mörg herrans ár síðan jeg flutti þetta fyrst. Síðan hefi jeg látið mjer lynda, að það væri tafið með heimskulegum mótbárum og ekki sagt hart orð í nokkurs manns garð. Er þetta gauragangur ? 7–8 ára þolinmóð bið. Festina lente! Hafi þm. það sjálfur hugfast! Þó að hann hafi ekki beðið 6–7 ár, þá hefi jeg gert það, og ef allir eiga að bíða 6–7 ár, hver eftir annan, vænti jeg, að biðin verði svo löng sem töluröðin, og þurfa menn þá ekki að óttast, að mentun vaxi í þessu landi. Þetta er fyrirsláttur, alt saman fyrirsláttur. En hversvegna? Eru hv.þm. hræddir við landsmenn? Þess þurfa þeir ekki, ef þeir láta frv. ganga fram. En vari þeir sig ella, því skoðun mín er drotnandi meðal fjölda fólks í landinu. Það er fullkomin vanþekking, að vera á móti frv. Fyrirkomulagið, sem nú ríkir, spillir tíma og fje unglinganna um 3 ár. Að vilja halda í það, er að gera sitt til þess að drepa niður mentun og menningu í þessu landi. Benda vil jeg hv.þm. á það, að ekki er það mín vegna, sem jeg flyt þetta frv. Jeg ætla ekki að verða kennari við þennan skóla. Þeir ljetu mig vera mörg ár um að koma hjer fram frv. um löggilta skjalþýðendur, af ótta við það, að jeg ætlaði mjer þann starfa. Jeg er heldur ekki verst staddur að kenna mínum eigin sonum, eins vel og nú tíðkast, gutlfræði þau, sem farið er með í þessu landi, og það annað, sem jeg ætla, að betra sje.

Hákon Kristófersson Jeg tók svo eftir, að hv.flm. (BJ) vildi fá það út úr orðum mínum, að jeg vefengdi það, að hann hefði vel vit á kenslumálum. En þetta er ekki rjett. Jeg tók það fram áðan, eins og oft fyr, að jeg teldi, að hann væri einmitt mjög vel fær til þess að koma fram með hagkvæmar tillögur í skólamálum, að því leyti sem þau ekki snertu fjárhagshliðina. Hitt er annað mál, þótt jeg segði, að þetta mál væri ekki svo vel undirbúið, að mínu viti, að ekki mætti gera það betur. Eins förlaðist hv.þm. (BJ) sýn, er hann sagði, að jeg hefði brosað, er hann talaði síðast. Svo var alls ekki, og mun hann hafa litið til mín með helsti lítilli góðgirni, er honum fjellu þau orð af munni. Hann vildi beina því til mín, að jeg teldi það nýjasta í málinu vera kostnaðarhliðina. En það vill nú svo til, að engin kostnaðaráætlun liggur fyrir, og til þess hnigu orð mín, að einmitt með betri undirbúningi málsins til næsta þings eða svo mætti við því búast, að hægt væri að ganga til grunns, hvað þetta atriði snerti, svo að hv.þdm. vissu, um hvað þeir væru að greiða atkv. Eins og jeg tók áðan fram, er það síður en svo, að jeg vilji sýna þessu stórmerka máli nokkra vansæmd, og mjer er alls ekki ljóst, að það væri neitt rothögg á það, þótt framgangi þess sje frestað um eitt ár. Hv. þm. (BJ) sagði, að jeg hefði skift um skoðun í málinu og studdi orð sín með því, að benda á, að jeg hefði fyrir nokkru greitt atkv. á móti rökstuddri dagskrá, sem kom fram. En þetta sannar ekkert, að jeg hafi skift um skoðun. Jeg hefi ekki gert það, en það er eingöngu vegna þess nýja, sem nú hefir fram komið í málinu, að jeg kýs að fara þessa leið, sem jeg hefi lagt til. Hv. þm. var að ógna mjer og öðrum með reiði kjósenda. Jeg hefi nú sjeð þá hríslu svo oft reidda áður af hv. þm (BJ), að jeg hleyp ekki í kút við það. Annars skil jeg ekki, hvað hv.þm. (BJ) gengur til þessa. Jeg hefi mælt með fullri vinsemd bæði um málið og hann í heild, og get ekki talið honum neinn vansa gerðan, þótt málinu sje nú vísað til hæstv. stjórnar. En það kýs jeg fremur en að verða að samþ. þá rökstuddu dagskrá, sem hjer lá fyrir. Hæstv. forsrh. sagðist ekki skilja, hvaða þýðingu það hefði, að fara þessa leið, en hinsvegar virtist mjer hann alls ekki vera á móti því, að svo væri gert. En jeg verð nú að segja, hvað mig snertir, að jeg treysti hæstv. stjórn vel, hjer sem í öðrum málum, og jeg býst við, að hún myndi rannsaka fyllilega, hvaða útgjaldaaukning þetta myndi hafa í för með sjer, en það er nú, að mínu viti, alveg órannsakað. Hæstv. forsrh. benti á, að stjórnin hefði heimild til að breyta skólanum, án þess, að frv. væri samþ. Þá er mjer spurn: Því er verið að berjast um þetta mál þing eftir þing hjer í þingsalnum? Jeg verð að segja, hvað mig snertir, og jeg ætla, að svo sje og um marga aðra hjer, alveg að þeim ólöstuðum, að jeg hygg, að hæstv. stjórn muni hafa miklu meiri þekkingu til brunns að bera á þessum málum en við. Því væri jeg því fegnastur, að þurfa alls ekki að greiða atkv. um þetta mál, því að svo kynni að fara, að atkv. mitt fjelli ekki á rjettan hátt. Og eins og jeg sagði fyr, þá hefi jeg stungið upp á þessari leið, að vísa málinu til stjórnarinnar, af því að jeg álít því best borgið á þann hátt og hv.flm. (BJ) algerlega vansalaust, að svo sje að farið. Hv. flm. (BJ) benti á þann mikla sparnað, sem þetta mál hefði í för með sjer. Það sparaði heila 12 kennara, sagði hv.þm. (BJ). En eftir öllum sparnaðarrökum hans, trúi jeg nú illa, að svo mikill sparnaður hljótist af þessu. Jeg læt ekki segja mjer þá sögu, að þessum 12 kennurum sje umsvifalaust fleygt út á gaddinn af hv.þm. Dala. (BJ). Ætli þá færi ekki eitthvað að bóla á þeim háværu röddum, sem hjer hafa oft hljómað um þingfyrirheit og annað þessháttar? Ætli þess yrði ekki krafist, að þjóðfjelagið sæi á einhvern viðunanlegan hátt fyrir þessum mjög merku heiðursmönnum, veitti þeim nýjar stöður, þangað til þeir af einhverjum orsökum segðu sig þá sjálfir frá þeim Jeg finn enga ástæðu til að fjölyrða meira um málið. Jeg segi eins og hv.flm. (BJ), að hvað, sem mælt er í minn garð, læt jeg afskiftalaust. Jeg hefi sagt þessi fáu orð, sem jeg hefi látið falla, í fullri vinsemd og vildi engan styggja, síst hv.flm. (BJ), sem nú sem fyr ber málið fram af ærlegum umbótaáhuga, og á því engin ámæli skilin, hvorki frá mjer nje öðrum.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Mjer þykir fyrir, að hæstv.forsrh. og kenslumálaráðherra (JM) er ekki viðstaddur í deildinni, því það var einkanlega vegna hans ummæla, að jeg fann mig knúðan til þess að taka til máls. Hæstv. forsrh. sagðist taka það svo, ef málinu væri vísað til stjórnarinnar, að hæstv. stjórn væri falið að gera það, sem henni sjálfri sýndist um breytingu á skólanum. En hvorki í umr. nje till. felst neitt, sem gefur minsta tilefni til, að þessi skilningur sje lagður í till. Á öllum þingum, sem hafa haft þetta mál til meðferðar, hefir ekki komið annað fram en að þingið vildi hafa valdið um þetta mál. Og þegar hæstv. stjórn á sínum tíma lagði fyrir þingið frv. um lærðan skóla, þá viðurkendi hún, að svo ætti að vera, að þingið hefði úrskurðarvald um málið. Enda er svo um alla skólastarfsemi, að þingið ræður skipun hennar, en stjórnin setur aðeins reglugerðir um nánari framkvæmd laganna. Svo er og í öðrum löndum, að þjóðþingin ráða heildarskipun skólanna. Því sje jeg ekki, þar sem stjórnin hefir áður lagt fram frv. um lærðan skóla og hv.þm. Dala. (BJ) hefir nú borið frv. sitt fram á þinginu, að nokkur ástæða sje til að leggja annan skilning í þessa till. en þann, sem vant er, þegar málum er vísað til stjórnar. Menn gera það af nokkuð misjöfnum hvötum, sumir leggja slíkt til af því að þeir vilja eyða málunum, og svo mun vera um flesta í þessu máli. Aðrir vilja með þessu móti fá málin betur undirbúin. Annað en þetta tvent er ómögulegt að ætla, að liggi á bak við þessa till., fremur en aðrar slíkar. Hæstv. forsrh. (JM) las upp part úr ræðu eftir hv. 4. þm. Reykv. (MJ). þar sem skólamentuninni var líkt við húsagerð. Virtist hann mjög ánægður með þá líkingu. En ef líkingin er talin fullnægjandi, verður að ætla, að þeir, sem aldir eru upp fyrst í barnaskóla, og þá gagnfræðaskóla, síðan mentaskóla og loks í háskóla, fái utan um sig hvert húsið á fætur öðru. Þarf ekki að svara slíku sem þessu. Hlýtur mörg vitleysan af því að spretta, þegar lífrænum hlutum er líkt við dauða hluti, og talið er, að allur sannleikur felist í líkingunni. Hæstv. forsrh. ljet enn í ljós, að allir, sem vit hefðu á þessum málum, skoðuðu tvískiftinguna óheppilega og álitu betra að hverfa að fornu skipulagi. Jeg stend ekki hjer til þess að votta það, að jeg hafi fremur öllum öðrum vit á þessum málum. En jeg vil benda hv. deild á það, að fleiri menn en þeir, sem í okkar landi búa, bera skyn á þessi mál og hafa um þau hugsað, og þeir hafa komist að þeirri niðurstöðu, að þessi tvískifting væri heppileg. Jeg veit ekki, hvernig þessu er varið í Noregi, en í Svíþjóð og Danmörku hefir þetta verið rannsakað vandlega, og þar mun ekki koma til mála, að tvískiftingin verði afnumin. Í móðurlandi þessa skipulags, Sviss, sem er rómanskt land, er þessari tvískiftingu haldið, og engar raddir heyrast þar gegn því, að svo verði framvegis. Þessi tvískifting er vaxin upp af hinu „demokratiska“ þjóðskipulagi, og því liggur nærri að taka Sviss og Norðurlönd til fyrirmyndar. Tvískiftingunni fylgja margir og ágætir kostir, m. a. sá, að ekki þarf að ákveða strax á barnsaldri lífsstarfið. Það er mikill ókostur, ef ákveða verður á 10–12 ára aldri, hvaða braut ganga skuli. Þá ákveða menn ekki lífsstarf sitt sjálfir, heldur foreldrarnir, og venjulega verður það þá efnahagurinn, sem ræður. Tvískiftingin ræður bót á þessu, og því er hún vinsæl annarsstaðar. Menn eiga að fara í skóla af því, að þeir sjeu vel til þess fallnir, en ekki af því, að þeir sjeu sendir af foreldrunum eða ríkum frændum. Það hafa verið taldar til ýmsar námsgreinar, sem ekki þykja vel fallnar til þess að kenna í tvískiftum skólum, m. a. saga. Þar sje kent hvert yfirlitið eftir annað, eitt í barnaskólum, annað í gagnfræðaskólum og þriðja í lærdómsdeild. Jeg skal fúslega játa, að þetta er röng aðferð. En það fæst aldrei svo stórt yfirlit, að nægi óskiftum skóla. Í svona skólum á að lesa eitt yfirlit, sem hægt er að ljúka á 1–2 árum, og það má gera í gagnfræðadeildinni. Í lærdómsdeildinni á svo að taka sjerstaka kafla sögunnar, en alls ekki nýtt yfirlit. Þessi námsgrein hefir helst verið tilfærð hjer gegn því, að tvískifta námi til stúdentsprófs, en hvergi annarsstaðar svo jeg viti, enda er sagan mjög illa til þess fallin, að sanna nauðsyn óskifts skóla. Þetta sífelda tal um námsgreinar, sem ekki þoli skiftingu, hefir við engin rök að styðjast. En það tæki of langan tíma að ræða hjer um hverja námsgrein rækilega. Það er annað miklu hættulegra, sem liggur til grundvallar fyrir þessari baráttu móti tvískiftum skóla. Það er þetta sífelda tal um gagnfræðamentun fyrir lífið, eins og gagnfræðamentunin sje aðeins fyrir þennan táradal jarðarinnar, en vísindanámið fyrir hina, sem geti lyft sjer upp í hæðirnar og hvergi þurfa að koma við jörðina. Svona tvískifting er ekki til í lífinu. Þetta er tóm bábilja og ekkert annað. það sjest af því, að hvort sem menn ganga í barnaskóla eða gagnfræðaskóla eða mentaskóla, fer námið eftir sömu reglu. Það er verið að nema niðurstöður vísindanna og aðferðirnar til þess að finna þær. Árangur námsins fer ekki mest eftir því, hvort um er að ræða barnaskóla eða latínuskóla, heldur er mest komið undir ágæti kennaranna. Og þeir, sem best kenna, reyna fyrst og fremst að gera nemendurna sjálfstæða í hugsun, ala upp dómgreind þeirra og óhlutdrægni. En þetta er jafnnauðsynlegt í öllum skólum. Þessi tvískifting milli gagnfræðanáms og vísindanáms, sem talað er um, er hvergi til. Jeg hefi gengið í gegnum barnaskóla, gagnfræðaskóla, lærdómsdeild og háskóla, og jeg gat ekki fundið, hvar vísindanámið tæki við af gagnfræði daglega lífsins. Mjer fanst námið áþekt alstaðar, og munurinn aðallega fólginn í því, hvernig kent var. En ágætir kennarar hafa alstaðar líka aðferð, í hvaða skóla sem þeir kenna. Við sjáum líka, að ekki urðu allir vísindamenn, sem bjuggu við gamla fyrirkomulagið. Nei, vísindamenn, sem ryðja brautir, verða ekki framleiddir með reglugerðum. Það stendur ekki í valdi neins þings, hvernig þeir verði til. Þar kemur til greina gáfnafar, sem ekki er háð neinni skólareglugerð eða lagastaf. Þetta er grundvöllur málsins, eins og það er hjer rætt. Og svo á latínan að vera aðalmeðalið til þess að ala upp sanna vísindamenn! Það er eðlilegt, að áhersla sje lögð á latínuna í rómönskum löndum. Og þó er ekki eins mikil áhersla lögð á hana þar eins og gert er ráð fyrir að hjer verði, eftir þessu frv. Latínan er að vísu klassískt mál, en það hefir hvergi sýnt sig, að hún ein hafi skilyrði til þess að gera hugsandi menn úr nemendunum. Okkar þjóð hefir aldrei staðið á lægra menningarstigi en þegar latínan var hjer sem voldugust. Ef endilega þarf að hafa eitthvað til þess að greina lærða menn frá ólærðum, mætti notast við annað ódýrara, t. d. langar neglur, eins og hjá Kínverjum. Latínan var eitt sinn gagnfræði, og þá var hún nauðsynleg, af því að lærðir menn töluðust við á því máli. Hún var ekki kend þá af því, að hún ein gæti skapað vísindi eða hugsandi menn, heldur af því, að hún var þá beinlínis gagnfræði. Latínan er göfugt mál, og þeir, sem hugsa mest um beygingar og endingar, níða auðvitað ensku og önnur þesskonar mál. En ef að er gáð, þá er málið meðal til þess að láta í ljós hugsanir. Og það mál verður að meta mest, sem best þjónar þeim tilgangi. Jeg hefi einkum lesið ensku, og jeg verð að segja, að jeg þekki ekkert mál, sem tekur enskunni fram um það, að lýsa öllu því, sem býr í hugskoti mannanna. Það er viðurkent, að enskar bókmentir eru miklu auðugri en latneskar bókmentir. Rómverjar voru engin sjerstök bókmentaþjóð. Hermenska og stjórnmál voru þar efst á baugi. Cato t. d. og fleiri höfðingjar fyrirlitu grísk áhrif, en Grikkir voru mikil bókmentaþjóð. Það er fásinna, ef miða á við göfgi bókmentanna, að hefja latínu til skýjanna, en níða enskuna. Þó að hægt sje að skrifa verslunarbrjef á ensku, þá rýrir það ekki gildi hennar. Og þótt ekki sje hægt að nota latínuna í þarfir viðskiftalífsins, þá verður hún þar fyrir engu ágætari. Jeg held, að latína sje kend nægilega mikið hjer í mentaskólanum. Ef tíminn er notaður vel, hygg jeg, að nemendur geti öðlast sæmilegan skilning á venjulegu latnesku máli, þó að ekki sje varið til þess meiri tíma en nú er. Það er líka til vottorð frá hv.þm. Dala. (BJ) um, að stúdentar, sem til hans hafa komið eftir að nýja reglugerðin gekk í gildi, skilji sæmilega latínu. Jeg man, að þau ummæli voru höfð eftir Birni M. Ólsen, að stúdentar gamla skipulagsins gætu hvorki skrifað latínu nje talað, nema með þeirri fyrirhöfn, sem enginn leggur á sig ótilknúður af yfirvofandi prófi. Það var óánægjan með latínuna, sem ruddi henni úr vegi. Þá leit hún út í augum manna eins og ugla, sem allir vildu losna við. Nú er hún máluð upp eins og uglan hafi verið drotning, sem nú sje leyst úr álögum. En það er áreiðanlegt, að þó að hún yrði sett í hásætið aftur, mundi hún ekki sitja þar langvistum. Inn í þetta mál er ruglað fullyrðingum um það, að latínuskólinn sje orðinn að barnaskóla og yngri stúdentar sjeu yfirleitt illa að sjer. Kemur hjer fram þetta vanalega, að eldri mennirnir eru óánægðir með yngri kynslóðina. Það er satt, að nemendur koma í skólann yngri að aldri nú en áður, og mætti kanske frá því sjónarmiði kalla neðri deildirnar barnaskóla. En þetta mundi ekki breytast, þó að latínan yrði sett inn aftur. Munurinn mundi verða sá, að aðgangur yrði greiðastur nemendum úr Reykjavík og frá efnaheimilum út um land. Það þarf engar sjerstakar gáfur til þess að læra undirstöðuatriði latínu, aðeins kennara til þess að troða í nemandann, en sú aukakensla kostar peninga. Jeg tel ekki æskilegt, að þessu sje kipt í gamla farið, enda væri það ekki hægt, hvernig sem breytt væri um námsgreinar. Alveg sama kvörtunin og nú heyrðist hjer um aldamótin. Þá voru nemendur farnir að koma heldur yngri í skólann en tíðkast hafði, og það var kvartað yfir því, að þeir væru óþroskaðir. Einmitt þá, þegar nemendur fóru að koma yngri í skólann og kvartanirnar urðu háværari, var gripið til þess ráðs að minka latínunámið, til þess að bæta úr þroskaleysinu og ljetta ófrjóu námi af nemendunum. Nú á að leiða hana inn í helgidóminn aftur, til þess að bæta úr því, sem henni var áður um kent. Hafi það skipulag, sem nú er, reynst illa, þá er það þeim mönnum að kenna, sem með það hafa farið. Það er sagt, að rektor sá, er útskrifaði síðustu stúdentana eftir gömlu reglugerðinni, hafi þá látið svo um mælt, að þetta væri í síðasta skifti, sem hann útskrifaði lærða stúdenta. Þessi rektor var gamall maður og lærður, en ekki heppilegur til þess að innleiða nýja reglugerð, og jeg álít óheppilegt, að ekki skyldi þá vera í rektorsstöðu yngri maður og hæfari til þess að innleiða þennan nýja sið. Hafi þetta fyrirkomulag heppnast illa, þá er þeim um að kenna, sem fyrir framkvæmdinni hafa staðið. En það er ekki mín skoðun, að það hafi reynst illa. Það má þó kanske bæta um það, t. d. með því að gera lærdómsdeildina að 4 ára skóla. Jeg býst við, að ekki yrði staðið á móti því. Í Sviss eru fyrst skólar fyrir börn 8–12 ára. Síðan taka við unglingaskólar til 15 ára aldurs. Þá er tekin ákvörðun um stöðu. Þar fyrir ofan koma svo allir sjerskólarnir, búnaðarskólar, iðnskólar, verslunarskólar o. s. frv. En svo er ein grein, sem býr undir háskólanámið, „gymnasiið“, og er þar lögð áhersla á latínu eða stærðfræði. Stúdentar útskrifast svo venjulega um 19 ára. Þetta fyrirkomulag hefir reynst vel og mundi líka eiga vel við hjer. Jeg skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum. En það er auðfundið, að bak við þessar auknu kröfur um latínunám stendur þetta gamla viðkvæði, að öðruvísi var þetta í mínu ungdæmi - og heimur versnandi fer. Mönnum finst sín æska ágæt, og gera svo þær kröfur, að aðrir sjeu aldir upp eins og þeir. Það er auðvitað fallegt að unna endurminningum sínum frá æskuárunum, en það er hvorki sanngjarnt nje farsælt, að setja alla í þá spennitreyju, sem þá var við tímanna hæfi.

Tryggvi Þórhallsson Það gleður mig, að hv.þm. Dala. (BJ) stendur hjer við hlið mína, því að það er eingöngu af kurteisi við hann, að jeg tek til máls, til þess að kvitta fyrir þann fagra vitnisburð, sem hann gaf hæfileikum mínum. Jeg er að vísu feiminn við að taka til máls, eftir öll þessi „præ“, sem hv.þm. (BJ) gaf mjer, og líka fyrir þær námsgreinar, sem hann hefir ekki kent mjer. Annars hefi jeg fáu að svara. Það, sem jeg setti út á frv., var það, að það væri ekki nægilega undirbúið. Hv. þm. (BJ) vjek að því, og svaraði á einn veg. Hann vjek að undirbúningi kensluskipulags í mentaskólanum og talaði um, hve hann væri fær um að ganga frá þeim málum. Hann tók fram, að hann væri best til þess fær af þeim, sem hjer væru inni, og þar sagði hann ekki of mikið, því að hann er einn af okkar bestu kennurum. Jeg kvartaði heldur ekkert að þessu leyti. En málið hefir fleiri hliðar. Það hefir líka sína fjárhagshlið. Það hefir fjárhagslegar afleiðingar um skipun skólamála að öðru leyti. Jeg færði rök að því, að málið væri ekki nóg undirbúið að þessu leyti. Og þar sem jeg hefi gefið hv.þm. Dala. (BJ) svona góð meðmæli, að því er snertir skipulag kenslunnar, skal jeg taka fram, að jeg ber ekki eins gott traust til hans að því er snertir fjárhagshliðina. Jeg held því fram, að þar hafi honum skjátlast undirbúningurinn. Á þeim grundvelli fer jeg fram á, að málinu sje frestað. Annars verð jeg að segja það, að hv.þm. Dala. (BJ) er ekki eins hreinskilinn nú og oft áður, og ekki eins hreinskilinn og við 2. umr. Við 2. umr. málsins játaði hv.þm. Dala. (BJ), að ein afleiðingin af þessu væri gagnfræðaskóli í Reykjavík með 400–500 manns. Þá játaði hann, að þetta leiddi af sjer mikinn kostnað, en nú er orðið annað uppi á teningnum. Nú vill hann láta líta svo út sem þetta sje sparnaður. Hv. þm. Dala. (BJ) hefir tekið á sig nýjar myndir, sem fara honum illa. Fyrir hverja er hann að dansa? Við hverja er hann að vingast, er hann breytir svo sjálfum sjer? Frv. er, eins og hann lýsti því, sparnaðarfrv. En það er þvert á móti því, sem það á að vera frá hans hálfu, því að sannarlega er hv.þm. Dala. ekki vanur að beita sjer fyrir sparnaðarfrumvörpum. Fyrstu myndina tók hann á sig, þegar hann hjelt því fram, að heimavistirnar, sem gert er ráð fyrir í brtt. á þskj. 272, þyrftu ekkert að kosta. Jeg verð að segja, að jeg trúi betur sjálfum tillögumönnum, sem telja kostnaðinn mikinn, enda gerir tillagan ráð fyrir, að þangað til heimavistirnar komi til framkvæmda, skuli greiða nemendum, 50 að tölu, húsnæði, ljós og hita, og verður sú upphæð varla minni en 24 þús. kr. á ári. Næstu myndina tekur hv.þm. Dala. á sig, þegar hann gerir ráð fyrir, að nemendum mentaskólans fækki niður í 100, en enginn gagnfræðaskóli komi í staðinn. Jeg trúi ekki, að hv.þm. Dala. sje alvara. Þá tekur hann á sig þriðju myndina, er hann segir, að kennurum mentaskólans muni fækka um 12. Jeg spyr, eins og hv.þm. Barð. (HK): Hvað á að gera við þá, sem fyrir eru nú? Á að kasta þeim út á gaddinn? Jeg á bágt með að trúa, að hv.þm. Dala. sje orðinn svona mikill sparnaðarmaður. En af hverju segir hann alt þetta, þvert um hug sinn? Hann vill ekki þetta, og eitthvað hlýtur að liggja á bak við. Jeg ætla að enda á því, að minna hv.þm. Dala. (BJ) á fræg orð, sem Snorri Sturluson leggur í munn Finni Árnasyni. Finnur segir við Þorberg, bróður sinn: „Ilt þykir mjer ofkvæni slíkt, að þora ekki fyrir konu sinni að halda einurð sinni.“ Og mjer þykir ilt, ef hv.þm. Dala., vegna mjög óeðlilegs bandalags, sem hann hefir gengið í í þessu máli, þorir ekki að halda einurð sinni fyrir þeim mönnum, sem honum eru fjarskyldastir um mentamálin.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki lengja umr. mikið. Þær eru þegar orðnar nokkuð langar, enda er ekki að furða, þó að það taki eina dagstund eða svo, að ræða þetta mikilsverða mál, sem jeg hygg, að stórfeldari afleiðingar geti haft fyrir þjóðina en flest önnur mál, sem fyrir þessu þingi liggja. Jeg hafði um tíma töluverða von um, að þingið, sem oft hefir sætt ámælum fyrir vinnubrögð sín, mundi hafa sóma af þessu máli, en nú virðist mjer sem ýmsir vilji fara að rifa seglin svo mjög, að vonlaust verði, að skipinu skili til hafnar í tæka tíð. Bæði hv.þm. Ak. (BL) og hv.þm. Barð. (HK) störfuðu nokkuð að þessu, og þótti enginn vegur að afgera málið. Það væri ekki nægilega undirbúið. Hv. þm. Str. (TrÞ) taldi margt, sem ekki væri búið að reikna út af afleiðingum þessa máls, og nú eru ljón á veginum alstaðar. En eins og ýms mál hafa verið afgreidd hjer á þingi, þykir mjer undarlega við bregða, ef þetta mál er illa undirbúið. Það er nú búið að vera hjer síðan jeg sat fyrst á þingi. 2 árum áður hafði stjórnin skipað nefnd til að undirbúa málið, og sú nefnd skilaði málinu greiðlega til stjórnarinnar, svo að hún gat undirbúið það af sinni hálfu. Síðan hefir það verið rætt í blöðum og á fundum. Það er engin von um, að málið verði neitt ljósara, þó að því verði vísað til stjórnarinnar. Hvers vænta menn eiginlega? Vænta þeir þess, að ný nefnd verði skipuð í málið, sem komist að annari niðurstöðu? Nei, menn vilja bara vera lausir við málið enn einu sinni.

Kostnaðurinn!

Jeg hefi engan aukakostnað heyrt nefndan, nema heimavistarkostnaðinn. Það eru öll ósköpin. En brtt., sem fer fram á heimavistir, er þannig útbúin, að ekki þarf að gera neitt í því máli fyr en 1928, en húsaleigustyrkur er tekinn upp í millitíð. Og allur þessi kostnaður þarf að koma hvort sem er. Að vísu eru hjer nokkrir menn að norðan, en þeim er ekki meiri vorkunn en öllum öðrum utan af landi, sem þurfa að stunda nám sitt hjer. Nei, það á að samþykkja frv. og þessa brtt. Þá er ekki hægt að komast hjá því, að rannsaka kostnaðarhliðina upp á víst. En sje eitthvert yfirlit gert nú, þykjast menn ekki geta bygt neitt frekar á því. þingið hefir gert annað eins og það, að snúa aftur, ef því ofbýður kostnaðurinn. Jeg er alveg sannfærður um, að hvort sem nokkuð er samþykt nú eða ekki, verður nauðsynlegt að greiða utanbæjarnemendum húsaleigustyrk. En þegar hann er kominn á, má byggingin vera dýr, til þess að ekki borgi sig betur að reisa heimavistarskála við skólann, og fá um leið þá tryggingu og það aukna skólalíf, sem af því mundi leiða. Það er oft svo, að þegar gamlir menn sjá eftir einhverju, sem tíðkaðist í þeirra ungdæmi, en tíðkast nú ekki lengur, halda þeir ungu, að það sje einhver vitleysa og tómur hugarburður úr gömlu mönnunum. En engum blandast hugur um, að heimavistirnar hafi verið miklu betra og skemtilegra fyrirkomulag en nú er, og einmitt það, sem verið er að kyrja Akureyrarskólanum til lofs, eru heimavistirnar. Mjer skildist á hv.þm. Str. (TrÞ), að hann vildi ekki samþykkja neitt í þessu máli, fyr en komin væri löggjöf um alt skólakerfi landsins og menn vissu upp á hár, hvernig alt ætti að vera. Það er eins og það sje einhver von um það hjá andstæðingum málsins, að þetta sje einhver alda, sem rís í svip, og svo lægi óveðrið aftur og þeir sitji eftir með sinn skifta skóla. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) spurði, hvað yrði um Akureyrarskólann. þeir, sem reynt hafa að svara þeirri spurningu, hafa gert það hikandi, en jeg verð að segja, að jeg sje ekki annað en að skólinn geti haldið áfram eins og áður. Þar munu menn ljúka sínu prófi, þótt það próf veiti þeim ekki rjett til að ganga í lærdómsdeildina hjer. Það var sagt við mig í brjefi nýlega, að ef þetta yrði samþykt, mundi Akureyrarskólinn standa tómur. En hvar er þá öll dýrð hans og vegsemd, ef hann getur ómögulega staðist, nema í sambandi við lærdómsdeild mentaskólans? Hann var vel sóttur, áður en samband komst á þar í milli. Þetta bendir á annan möguleika. Það getur hugsast, að ekki liði á löngu áður en farið er að heimta, að kennarar hafi gagnfræðamentun, áður en þeir fái sína sjermentun í kennaraskóla. Fyrir norðan, í nánd við Akureyri, er fjöldi bænda og annara manna, sem tekið hafa gagnfræðapróf, og er hart, ef kennarinn er kanske nærri því fáfróðasti maðurinn í bygðarlaginu. Verði þetta, verða áreiðanlega full not af þessum skóla, þó að hann sje ekki ætlaður til að búa menn undir lærdómsdeildina hjer. Menn geta nú gert það, sem þeir vilja í þessu máli, en skólinn verður áreiðanlega ekki lengi óbreyttur. Annaðhvort verður tekið þetta ráð, að gera skólann óskiftan, eða að lærða deildin verður lengd. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) mintist á fyrirkomulagið í Svíþjóð. Jeg er ekki eins fróður og hann í því efni, en mig minnir, að þar sje fyrst 3 ára gagnfræðadeild, og síðan 4 ára lærður skóli. Með þessu móti verður skólinn svo langur, að þar má koma mörgu að, sem koma má að í 6 ára skóla, óskiftum. En höfum við efni á að tefja fyrir námsmönnum okkar, þó að ekki sje nema eitt ár, svo að þeir geti ekki sem fyrst byrjað að undirbúa sig undir sitt starf, áður en þeir setjast svo í þessi feitu embætti? En mjer er nær að halda, að komist ekki á 6 ára óskiftur skóli, verði ekki langt að bíða, þangað til hitt kemur upp. Jeg heyrði ekki vel, hvað hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði um húsagerð í sambandi við líkingu mína um árið. En mjer heyrðist hann segja, að þar væri farið að eins og þegar kristall myndast og hvert lagið hleðst utan um annað. Nei, þannig byggir maður ekki hús. Menn byrja á því að leggja grunn, og ætíð er best að vita strax, hvað hátt maður ætlar að byggja. Það er alveg satt, að erfitt er að vita það. En hvar á maður að draga takmarkalínuna og segja: Nú er jeg ráðinn í því. Hv. þm. V.-Ísf. segir: við gagnfræðapróf. En sumir eru ekki ráðnir í, hvað þeir ætla að lesa, þegar þeir taka stúdentspróf, sumir taka heimspekispróf, og eru enn ekki ráðnir. Aðrir taka kandídatspróf, og sjá þá fyrst eftir öllu saman. Jeg veit ekki til, að nein óp hafi heyrst um, að erfitt hafi verið, meðan gamli latínuskólinn var, að ákveða, hvort þeir vildu í hann ganga eða ekki. Sumir hættu í 3. eða 4. bekk, og þóttu þá vel mentaðir menn. Og það er alveg víst, að ef maður hefir ætlað að byggja aðeins eina hæð, en ákveður svo að byggja 3–4 hæðir, þá verður maður að liða fyrir, að maður vissi það ekki strax. Marga, sem áður gengu í Möðruvallaskólann, langaði síðan til að halda áfram. Með eins árs undirbúningi gálu þeir svo sest í 3. bekk hjer  Hv. þm. V.-Ísf. vildi sýna fram á, að það væri enginn tvíverknaður, að menn læsu fyrst í 3 ár sögu og svo annað ágrip í önnur 3 ár. Um þetta er ekki til neins að deila. Hugsum oss 3 ára gagnfræðaskóla. Mundi það vera heppilegt, að læra hvert árið sitt ágripið af sögu? Nei, það á að velja söguna þannig, að hún endist sæmilega yfir alt tímabilið. Alveg eins er með náttúrufræði. Þegar menn halda áfram, hefðu þeir ekki þurft að vera búnir með nema 2 af þeim greinum náttúrufræðinnar, sem nú eru allar kendar. Það er því um tvíverknað að ræða í hjer um bil öllum greinum, nema tungumálunum. Að vísu getur góður kennari bætt nokkuð úr þessu, en þar fyrir er ekki sjálfsagt að hafa það svona. Nei, þessi hv.þm. (ÁÁ) má aldrei heyra nefndan mun á lærðri mentun og gagnfræðamentun. Það má náttúrlega taka gagnfræðamentun í svo víðtækum skilningi, að öll mentun eigi að verða að gagni, en það er þó munur, hvort menn ætla að verða vísindamenn eða t. d. kaupmenn. Sá maður, sem ætlar sjer í einhverja stöðu, honum er námið ekki nema grundvöllur undir eitthvað annað. En það er alt annað um þá menn, sem nema alment, þeim er námið bæði meðalið og tilgangurinn, og hjer er alls ekki um neinar kínverskar neglur að ræða; það eru hin sönnu gagnfræði, sem hjer er verið að tala um. Annars er það víða uppi nú, að mönnum er illa við latínukensluna, af því að hún kippi hóp manna út úr öllum fjöldanum. En nú verða allir að vera eins. Enginn má lengur ganga í litklæðum, allir vilja ganga í gráu, og alt lífið á að vera grátt, óháðtíðlegt og andstyggilegt. Sú stefna er uppi nú, og það er eðlilegt, að hún geri vart við sig í mentamálum eins og annarsstaðar. Það er eins og menn haldi, að hjer eigi að fara að skapa einhvern nýjan aðal; en það er ekki verið að fara fram á neitt slíkt hjer. En þótt svo væri, að til væru menn, sem gætu gamnað sjer við vísindin, þá sje jeg ekki, að með því væri neinn skaði skeður, því að svoleiðis hafa margir menn verið hjá okkur; þeir hafa grúskað í fróðleiknum fyrir fróðleiksins skuld, þótt þeim hafi ekki komið það að gagni, þannig, að þeir hafi efnast á því. Þá sagði hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að þessi skóli yrði fyrir Reykvíkinga, eins og hann hefði altaf verið. Jeg er hissa á þeirri skoðun hv.þm. (ÁÁ); minn tilgangur er einmitt sá, að Reykvíkingar skuli ekki fljóta jafnsofandi inn í hann og þeir hafa gert. Jeg vil einmitt reyna þolrifin í mönnunum, með því að fá að sjá, til hvers þeir duga. En hvað það snertir, að ekki þurfi mikið til að læra latínu, þá get jeg sagt hv.þm. (ÁÁ) það, að margir menn hafa einmitt strandað á því, að þá vantaði gáfumar til þess að læra latínu, og margir fjellu, hæði við inntökupróf og síðar, af því að hún var þeim mest þrekraun, og margir helstu mentamenn þessa lands hafa sagt mjer, að þeir hafi ekki þroskast í skóla yfirleitt af neinu eins og einmitt latínunáminu. En annars skal jeg þegar taka það fram, að þetta er ekki fyrir mjer neitt sjerstakt atriði, og ef menn geta fundið eitthvert annað eins heppilegt þroskameðal, þá skal jeg ekki sjá eftir því, þó að henni verði slept, því að val hennar var ekki af gagnfræðaástæðum, og það er alveg satt, að hún var meira gagnfræðanám áður, því að þá var öldin önnur, þegar menn byrjuðu nám sitt á því að stafa og læra svolítið í latínu jafnframt því, og svo var andlaust latínu-strit í gegnum allan skólann. En það er ekki verið að fara fram á neitt þessu líkt, og það er af því, að sá „praktiski“ grundvöllur fyrir því, að þurfa að kunna latínu eins og sitt móðurmál, er fyrir löngu horfinn. En það er hverjum manni stórkostleg þrekraun að læra hana, og það mun fara svo nú, eins og áður, að margir menn fara svo úr skóla, að þeir hafa ekki lært hana vel. Þeir geta farið svo úr skóla, eftir sjö ára nám, að þeir skilji ekki latínu betur á bók en ensku, sem þeir hafa lært á miklu skemri tíma. það er einmitt aðaltilgangurinn, að láta þá glíma við þessa þraut, og það ekki síst vegna þess, að hún gerir líka minni kröfur til kenslu, af því að þrautin liggur í henni sjálfri, og það jafnvel svo, að með slökum kennara gerir hún mikið gott. Jeg vildi óska, að þetta þing bæri gæfu til þess að gera þennan skóla að góðum sex ára lærðum skóla, og það er alls ekki af ást á latínunni, af ást á Reykjavík, nje af hatri til Akureyrarskólans, að jeg óska þess, heldur af því, að þá er stórkostlegt þroskaspor stigið í okkar kenslumálum. Með góðum kennurum, heimavist, góðu skólalífi og nægilegu eftirliti með því, sem aðkomumönnum hjer getur orðið hættulegt, og ennfremur með því, að vistin verði þeim ekki of dýr, vildi jeg óska þess, að þetta þing gerði þessa breytingu á skólanum, því að það er áreiðanlegt, að það myndi ekki lastað af þeirri ástæðu. En hitt má náttúrlega athuga nánar, hvort menn vilja setja aðra aðalnámsgrein inn, ef mönnum finst latínan svo afskapleg grýla, að allir eru hræddir við hana.

Bjarni Jónsson Jeg ætla nú ekki að rekja þetta mál aftur, því að jeg hefi talað nægilega glögglega um það, enda hefir hv. 4. þm. Reykv. (MJ) rakið það nákvæmlega og hrakið gersamlega allar þær firrur, sem menn hafa komið með á móti því. Mjer þykir líka vænt um það, að hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) muni gefa vandlega út þessa ræðu, og er það gott, því að þeir, sem líta á hana, munu, þegar þeir taka öskjuna utan af, finna háskólaskurnið yst, þá annað skurn, stúdentsskurnið, og innan í því ofboðlítið barnaskólaber og annað ekki, og sá, sem heyrir því haldið fram, að þing og stjórn geti ekkert gert til þess að greiða veg vísindanna, býst jeg við að þykist hafa heyrt nóg til þessa hv.þm. (ÁÁ) um kenslumál og þykist ekki þurfa að heyra meira, því að: Gutta cavat lapidem non vi, sed sæpe cadendo; sic homo fit doctus non vi, sed sæpe legendo. Og það er ekki sama, hvað hann les og hvernig hann er látinn lesa. Svo sagði þessi hv.þm. (ÁÁ) það, sem jeg skildi sem ellibrigsl til mín, eða brigsl um það, að jeg væri orðinn gamall og hjeldi þessu fram vegna þess, að svo hefði það verið í mínu ungdæmi. En þetta kæmi vel á vondan, ef jeg hefði sagt, að hann væri eldri en jeg, en það gerði jeg ekki, og get jeg þó sjeð, að hann er í öllum skoðunum eldri en jeg, því að það er eins og maður heyri gamla konu rausa, þegar hv.þm. (ÁÁ) er að tala um þessi mál. Og mundi nú hv.þm. (ÁÁ) ekki nær að leita í spor mannsins, sem sagði, að það væri komið svo mikið hrafnsungamor af börnum, að ekki heyrðist mannsins mál. Það má líkja hv.þm. (ÁÁ) við fuglsunga, sem er að brjótast út úr skurninu, hann þykist þekkja alt og best vita, hvernig alt eigi að gera. það ætla jeg þessa nýju stefnu okkar ungu manna, sem halda, að þeir geti komist erfiðislaust að allri visku veraldar. Jeg man eftir því, að ungur maður var eitt sinn að heimska mig fyrir það, að jeg hafði vasaklútinn í barmi mjer, þegar jeg var kjólklæddur, en ekki í erminni, eins og hann gerði og síður var að verða hjá ungum mönnum í Reykjavík. En þetta var ekki bygt á neinu öðru en því, að ungir menn þykjast vita alt og alt eigi að byggjast á þeim. Jeg get vel skilið það, að hv. 2. þm. Rang. (KIJ) stóð upp og vjek sjer frá á meðan á ræðunni stóð, af því að hann hefir ekki þolað að heyra þetta. Þá skildi hv.þm. Barð. (HK) það ekki, sem jeg sagði um kjósendur. Hv. þm. (HK) þóttist ekki skilja það, hvað jeg hefði verið að fara, þegar jeg var að tala um kjósendur í þessu sambandi. Eins og allir viti það ekki, að það er af hræðslu við kjósendur sína, sem hann ætlar að hverfa frá þessu máli, og þessvegna var jeg að reyna að gera hv.þm. (HK) það skiljanlegt, að hann þarf fremur að óttast kjósendur sína, ef hann hverfur frá því, sem rjett er í þessu máli. Þá er næst hv.þm. Str. (TrÞ). Hann lagðist mjög djúpt og ætlaði að sanna, að jeg hefði tekið á mig ýmsar myndir, eins og galdramenn fyrrum. Já, það er í rauninni satt, að jeg gaf honum áðan vitnisburð í námsgrein, sem jeg ekki kendi honum; jeg kendi honum ekki grísku; jeg mundi ekki eftir því, fyr en rjett eftir að jeg hafði slept orðinu, að hann var ekki undir minni hendi í þeirri námsgrein. Hv. þm. (TrÞ) var þann vetur í ólátabekknum, sem allir vita, hversu hvasst var um um skeið. En hitt get jeg sagt, að hv.þm. (TrÞ) var góður námsmaður, og að jeg gaf honum oft góðan vitnisburð, þótt í öðrum námsgreinum væri en þeirri, sem jeg nefndi. Svo er það fjárhagshliðin. Hv. þm. (TrÞ) sagði, að jeg hefði játað það við 2. umr., að þetta frv. hefði í för með sjer kostnað við gagnfræðaskóla í Reykjavík og á öllu landinu. Það sagði jeg aldrei, en það sagði jeg, sem mína skoðun, að slíkir gagnfræðaskólar ættu að vera, og það getur hv.þm. sjeð, að jeg hefi ekki ætlað að hverfa frá þeirri skoðun minni, því að jeg hefi borið fram brtt. við frv. hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). En hitt sagði jeg aldrei, að þetta frv. gæti ekki gengið fram, án þess að hitt frv. gerði það. Það má vel byrja á því að laga háskólann og lærða skólann. Svo geta menn gert eftir því, sem andinn blæs þeim í brjóst, vanrækt alla kenslu í landinu eða komið henni í gott horf. En það er engin afleiðing af því, sem mitt frv. fer fram á, umbætur á lærða skólanum. Það eina, sem breytingin snertir, er Reykjavík, að því leyti sem hún kemur nokkrum börnum að ókeypis kenslu þar. En það stendur, sem jeg sagði fyr, að það verður aðeins til góðs, að þetta fyrirkomulag, sem nú er, verður lagt niður, því að þá er það von mín, að hún vakni og sjái, hvers hún þarfnast. Því að hún þarf að fá þann skóla, sem hv.þm. (TrÞ) vill setja í samband við þetta frv., en hann stendur í sambandi við þörf Reykjavíkur, en ekki við frv. En það er svo langt í frá, að þetta frv. sje Reykvíkingum til nokkurs skaða, því að þeir myndu aðeins ranka við sjer og sjá, að þeir ættu eftir að koma miklu nauðsynjamáli í framkvæmd, því, sem hv.þm. (TrÞ) vildi kalla afmentunarfrumvarp. Já, jeg sje, að mín orð ganga aftur frá síðasta þingi, og að nú á að fara að nota þau við mig. En þetta frv. er borið fram í því skyni að bæta mentun og auka hana, en hinsvegar hefi jeg lýst yfir því, í umr. hjer um frv. hv.þm. V. Ísf. (ÁÁ), að jeg væri fylgjandi því, að gagnfræðaskólar kæmust á um alt land, og að það hvíldi á ungu fólki skólaskylda til að sækja þá, svo að það er helsti langt sótt, að brigsla mjer um afmentun. En jeg vil ekki vera afmentunarmaður með því að hræra öllu saman fyrir fólki. Þá vildi hv.þm. (TrÞ) ennþá segja, að jeg hefði svarað sjer litlu um kostnaðarhliðina, og vil jeg þá strax segja hv.þm. (TrÞ) það, að þetta eru alt saman draumar, sem hann sagði um Akureyrar-, Reykjavíkur- og Flensborgarskólann, nema að því leyti, að ef ekki verður breytt til, þá kemur fram sterk krafa um það, að stækka skólann hjer vegna Reykjavíkur, og verður það afarmikill kostnaður. Þá fór hv.þm. (TrÞ) að reikna, og fjekk út 24000 kr., sem það ætti að kosta að veita 50 piltum húsaleigustyrk í 9 mánuði á ári, en hvernig hv.þm. (TrÞ) kemur í hug að reikna hverjum manni 60 kr. á mánuði, þykir mjer undrum sæta. Í húsi mínu eru tvö herbergi; þau hefi jeg leigt með ljósi og hita fyrir 40 kr. um mánuðinn. Þar bjuggu tveir stúdentar í fyrra og hefi jeg ekki orðið þess var, að þeir hafi í neinu kvartað yfir leigunni; en nú skal jeg gera hv.þm. það tillæti, að reikna 25 kr. í húsaleigustyrk á mánuði, það verður þá 11250 kr. á ári. Svona fór þá um það skrímsl, sem hv.þm. (TrÞ) bjó til. Svo hafði hann orð eftir hv.þm. Barð. (HK), sem mjer þóttu dálítið einkennileg. Jeg sagði, að það myndu sparast 12 kennarar, en það vita allir, að þar eru ekki 12 fastir kennarar, heldur mikið af tímakennurum, en það verður 12 kennara starf, sem menn losna við að greiða tímakaup fyrir. Og svo er hjer ekki um neitt þingloforð að tala. En það væri miklu nær að halda loforð, þar sem þau eru gefin, heldur en brigsla mjer um slíkt, þar sem þau hafa aldrei verið gefin. En um það, hvað hafi átt að liggja á bak við hjá mjer, þá vil jeg spyrja, af hverju hv.þm. (TrÞ) spyr um það. Er það siður hv.þm. (TrÞ) að bera fram mál, til þess að vingast við menn? En það er ekki minn siður. Jeg er vanur að láta það alveg lönd og leið, hvort betur líkar eða ver, en halda fram minni skoðun. En hv.þm. (TrÞ) getur sjeð, að þetta er alveg rjett, sem jeg hefi svarað honum, svo að hv.þm. þarf ekki að bregða mjer um neitt ofkvæni fyrir það. En jeg mætti kanske biðja hv.þm. (TrÞ) að hafa í huga þetta íhalds-orðtæki sitt, festina lente, og gleðja sig hægt. Annars sje jeg tvo stóra flokka hjer fyrir mjer, sem ráða öllu hjer í þinginu, og er það mjög broslegt að horfa á viðureign þeirra, en hún er sú, að minni flokkurinn hefir í nær hverju máli þingsigur, vegna þess að stærri flokkurinn er ekki svo fylgispakur við sína stjórn, að dugi til þess að meina minni flokknum að hafa hvern þingsigurinn á fætur öðrum, og það er áreiðanlegt, að hv.þm. (TrÞ) hefir sína mótstöðu bygða á þeirri sigurvon, sem honum er í Jónasar-Íhaldinu; en það er þessi von, og svo þessi mikla og stóra stjórnarveltu-von, sem nú er yfir honum.

Hún er sjerstaklega bundin við annað.

Já, en jeg veit ekki, hvort það bregst hv.þm. (TrÞ), eða hefir hann þar ofkvæni?

Björn Líndal Mig furðaði dálítið á ræðu hv. 4. þm. Reykv. (MJ), þar sem hann spurði um það, hvers menn væntu með því að bíða. Jeg held annars, að hv.þm. (MJ) hefði átt að vita það, því að það hefir verið margtekið fram af ýmsum hv.þm., að við væntum þess, að gerð verði nákvæm áætlun um allan þann kostnað, sem þessi breyting hlýtur að hafa í för með sjer. Við væntum þess, að horfið verði að því ráði, að byggja heimavistahús, en ekki að því, að veita húsaleigustyrk, því að það er mjög mikils virði í mínum augum, að heimavistirnar geti orðið að gagni, ekki aðeins fyrir þá, sem þar eiga að búa, heldur líka hina, sem aðkomnir eru, því að það mun verða svo í framtíðinni eins og áður var, að þeir safnast þangað í frítímum sínum, sem ekki eiga góð heimili eða venslafólk hjer í bænum. Jeg skoða það svo sem að þingið hafi skyldu gagnvart Reykjavík, að styrkja hana til góðs gagnfræðaskóla, og jeg vil líka láta halda einskonar sambandi við Akureyrarskólann. Jeg vil láta rannsaka þetta, og með allri virðingu fyrir hv.flm. málsins (BJ), þá lít jeg svo á, að þótt hann sje vitur, þá sje hann ekki alvitur, og það er mín sannfæring, að best sje, að sem flestir vitrir menn ráði í þessu máli. En jeg vil segja hv.flm. (BJ) það í eitt skifti fyrir öll, með einbeitni og velvildarhug til málsins, að jeg vil mega treysta þeim, sem hlut eiga að máli, til þess, að vandað sje til þeirrar byggingar, sem hjer á að reisa. En ef málinu verður flaustrað af, þá veit jeg, að það verður mönnum í lófa lagið að byggja á því pólitískar æsingar, sem verða til þess, að breytt verður aftur til á næstu þingum, sem svo verður málinu algerlega að falli.

Menn falla ekki frá svo góðum málum.

Það hefir því miður oft komið fyrir, að menn hafa fallið frá hinum bestu málum. En hvað snertir fylgi mitt við stjórnarflokkinn, þá vil jeg segja hv.flm. (BJ) það, að jeg fylgi aldrei neinum stjórnmálaflokki svo fast, að jeg ekki meti mína eigin sannfæringu meira, þegar þetta tvent rekst á.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg vil svara hv. 4. þm. Reykv. (MJ) því, að þó að lærdómsdeildin yrði lengd um eitt ár, þyrfti ekki að lengja allan skólatímann um heilt ár fyrir því. Það mætti framkvæma þetta á þann hátt, að stytta gagnfræðadeildina um eitt ár, breyta þriðju deild gagnfræðaskólans í fyrstu deild lærdómsdeildarinnar. Þetta var því rangt ályktað hjá hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Það er alkunnugt, að 4. bekkur mentaskólans er nú fullþungur, en 3. bekkur aftur á móti of ljettur. Þetta hefir mikla þýðingu í þessu máli. Jeg veit að vísu, að milliþinganefndin í mentamálunum hjelt, að lengja þyrfti skólann, ef tvískiftingunni væri haldið. En þetta var rangt hjá nefndinni. Á sama tíma sat nefnd í einu nágrannalandi okkar, og komst hún að þeirri niðurstöðu, að tvískiftingin þyrfti engum töfum að valda. Það er satt, að menn byggja ekki hús hvert utan um annað, en hv.þm. (MJ) bygði líkingu sína þannig, að hún rjettlætti þessi orð mín. En nú hefir hann snúið þessu við, og vill nú byggja alt á sama grunninum, en vill aðeins hafa hæðirnar mismunandi margar. Þá hefði hv.þm. getað sparað sjer harmagrátinn um, að andi nútímans sje að gera alt grátt. Vísindamentun verður ekki grá þar fyrir, þó að hún geti átt samleið með alþýðumentun fram að fermingaraldri eða heldur lengra. Hv. þm. telst víst vilja hafa litklædda vísindamenn og gráa alþýðumenn. Það mætti leika hann grátt fyrir að halda svo gráar ræður.