Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Um brtt. á þskj. 134 vil ég segja það, að ég álít nokkuð hæpið að samþ. hana. Það er ekki fullvíst enn, hversu miklar lánveitingarnar kunna að verða til línuveiðagufuskipaeigenda samkv. frv. sjálfu. Og því er ekki hægt að fullyrða neitt um það, hve mikið verður afgangs af starfsfé sjóðsins, þegar búið er að veita lán þau, sem til er ætlazt samkvæmt frv. Ég hygg þó, að það geti varla orðið meira en um 200 þús. kr., ef það verður þá svo mikið. Nú mundi að sjálfsögðu leiða allverulegan kostnað af því, ef stjórn skuldaskilasjóðs yrði látin halda áfram störfum í heilt ár til þess að sjá um þessar tiltölulega mjög litlu lánveitingar, sem hér geta komið til greina. Og verði sjóðurinn opnaður, eins og gert er ráð fyrir í brtt., þá er það alveg bersýnilegt, að þessi litla upphæð verður ekki nema til þess að veita fáum einum úrlausn af þeim, sem mundu óska eftir þessum lánum. Ég held því, að ef á að verja þessu fé í svipuðu skyni og hér er gert ráð fyrir, þá verði eðlilegast að fela stjórn fiskveiðasjóðs ráðstöfun þessa fjár. Og það hygg ég, að hægt sé að gera án nokkurrar lagabreyt. Ef ástæða sýndist til, vildi ég ræða um það við sjútvn., hvort ástæða er til þess að greiða fyrir þeim bátaeigendum, sem ekki gátu komizt í skuldaskilasjóð vélbátaeigenda, en þurfa að fá hjálp á svipaðan hátt og þeir, er lán fengu úr þeim sjóði. Ég vil skjóta því til hv. sjútvn., hvort hún vill ekki taka brtt. á þskj. 134 aftur gegn þeirri yfirlýsingu minni, að ég skuli ræða um það við þá n., hvort ekki megi veita þetta fé að láni, sem brtt. fjallar um, gegnum stjórn fiskveiðasjóðs. Að mínu áliti væri óheppilegt að láta stjórn skuldaskilasjóðs vera starfandi til ársloka 1937, ekki eingöngu vegna hins óhjákvæmilega kostnaðar, sem því mundi fylgja, heldur einnig vegna þess að slíkt gæfi mönnum nokkurt tilefni til þess að gera sér tyllivonir um lán úr sjóðnum, sem þó hefði ekki nema mjög svo takmarkað fé til umráða.

*Frsm. (Finnur Jónsson): Sjútvn. var á einu máli um að leggja til þá meðferð, sem tekin er fram í brtt., á þeim hluta, sem óráðstafað er af því fé, sem tekið hefir verið að láni handa skuldaskilasjóði vélbátaeigenda. Hitt held ég, að ég megi segja, að n. sé ekkert sérstakt kappsmál, hvort stjórn skuldaskilasjóðs verður látin halda áfram störfum, eins og í brtt. er gert ráð fyrir, eða stjórn fiskveiðasjóðs verður falið að úthluta þessu fé að láni. En ef ekki er gerð þessi lagabreyt., sem sjútvn. fer fram á, þá rennur fé þetta í fiskveiðasjóð beina leið, og í því tilfelli skilst mér, að stjórn þess sjóðs hafi enga heimild til að ráðstafa þessu fé á þann hátt, sem hér í brtt. er farið fram á, nema um það komi bein lagafyrirmæli. Ég vil leiða athygli hæstv. ráðh. að því, að þetta er síðasta umr. um þetta mál hér í d., og málið hefir farið gegnum hv.Ed. Verður því nú við þessa umr. að setja þau lagafyrirmæli um þetta efni, sem Alþ. setur um meðferð þessa fjár.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég sé ekki neina ástæðu til annars en að afgreiða frv. eins og það liggur fyrir. Ég sé ekki ástæðu til þess, að stjórn skuldaskilasjóðs vélbátaeigenda verði starfandi lengur en frv. gerir ráð fyrir, þar sem sjóðurinn hefir aðeins yfir að ráða 200000 kr. starfsfé. Hv. þm. Ísaf. hélt því fram, að ef ekki væru lagafyrirmæli um ráðstafanir á þessu fé, sem hér um ræðir, þá væri ekki heimild til þess að ráðstafa því á annan veg en fyrir mælir í lögum um fiskveiðasjóð. Viðvíkjandi þessu atriði vil ég segja það, að ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að hægt sé að gera með þáltill. ákvæði um það, hvernig þessu fé skuli varið og hvaða stjórn er falin úthlutun þessa starfsfjár. En um það atriði, hvort þessu fé yfirleitt skuli varið á þennan hátt, sem farið er fram á í brtt., vil ég mega ræða við sjútvn. beggja d., og um það mætti svo gera þáltill.

*Pétur Ottesen: Ég hefi áður minnzt á það undir umr. um þetta mál, að þörf væri á að setja slík ákvæði sem þessi inn í frv. Það er vitanlegt, að svo er komið hag ýmissa bátaútvegsmanna, sem ekki gátu fengið leiðrétting á sínum hag við þau skuldaskil, sem lokið var nú fyrir síðustu áramót, að það er fyllsta ástæða til þess að þessar ráðstafanir verði gerðar og að framlengt sé starf skuldaskilasjóðs. Hæstv. atvmrh. sagði, að sjóðurinn réði ekki yfir meira fé til ráðstöfunar eftir till. sjútvn. í brtt. á þskj. 134 en um 200000 kr. En auk þessara 200000 kr. veit ég ekki betur en að sjóðurinn eigi heimild til að taka 200000 kr. að láni í sambandi við þær ráðstafanir, sem gerðar voru út af þeim þrengingum, sem menn komust í hér við Faxaflóa vegna síðustu vertíðar, og voru þessar ráðstafanir gerðar til þess að hjálpa mönnum til að greiða þær tryggingar, sem hásetar áttu kröfu á, sem voru ráðnir upp á hlut. Þessi heimild hefir ekki verið notuð. En ef hún hefði verið notuð, þá hefði sjóðurinn haft yfir að ráða nú um 400000 kr. starfsfé, sem væri mjög mikil hjálp fyrir bátaútvegsmenn að fá að láni til þess nokkuð að bæta úr sínum mjög svo erfiðu ástæðum. Ég vil því mæla sem bezt með því, að brtt.hv. sjútvn. verði samþ.

*Frsm. (Finnur Jónsson): Mér er það ekkert kappsmál, hvaða form er haft á þessu. En um hitt var sjútvn. á einu máli, að þessu fé bæri að verja til áframhaldandi skuldaskila vélbátaútvegsins, svo langt sem það hrykki. Það má vel vera, að hægt sé að gera nægileg ákvæði um þetta með einfaldri þáltill. En það samkomulag, sem gert var um að verja talsverðum hluta af því fé, sem upphaflega var ætlað til skuldaskila fyrir vélbátaeigendur, til skuldaskila fyrir eigendur línuveiðagufuskipa, er nú verið að staðfesta með þessum lagafyrirmælum, þannig að mér skilst, að samkv. því verði að vera sú endanlega lausn á málinu, að þetta verði að vera áframhaldandi starf sjóðsins. Hinsvegar hefi ég ekki á móti því, að afgreiðslu þessa frv. sé frestað, svo að atvmrh. geti borið sig saman við sjútvn., ef hann vill gera á því breytingar. Ég segi þetta þó aðeins fyrir mitt leyti.

*Ólafur Thors: Ég get fyllilega tekið undir það, sem hv.þm. Borgf. sagði um þetta mál. Ég leiddi hæstv.atvmrh. það fyrir sjónir á milli þinga, hvílík þörf væri á þessari aðstoð, og sýndi honum fram á það, að þeir útgerðarmenn, sem ekki hafa enn notið þessara kjara, ættu fullan rétt á henni. Hæstv. ráðh. tók mjög svo vel í mál mitt. Ég lagði til, að hann gæfi út bráðabirgðalög í þessu skyni í samráði við miðstjórnir flokkanna. Hæstv. ráðh. vildi þó ekki fallast á það, en virtist vilja fara eitthvað svipaða leið og lagt er til hér í brtt. Ég segi frá þessu til að sýna fram á það, að hæstv. ráðh. hefir haft nægan tíma til að athuga málið, og bresti ekki góðan vilja, ætti hann að geta fallizt á að fara þá leið í því, sem við viljum fara, nema hann geti bent á aðrar betri og kostnaðarminni. En ég tel, að okkar leið sé hin hægasta og eðlilegasta, og hún er miðuð við þá fjárfúlgu, er Alþingi hefir ákveðið í þessu augnamiði.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég er sammála um það, að fé þetta eigi að renna til aðstoðar vélbátaeigendum. En ég álít allt of mikinn kostnað því samfara, að láta stjórn skuldaskilasjóðs halda áfram að starfa eitt ár enn, og auk þess yrði slíkt til þess að vekja tálvonir hjá mörgum um aðstoð, sem ekki yrði hægt að veita. Ég vil því, að þessi starfsemi verði falin fiskveiðasjóði með þál. Get ég síðan borið mig saman við stjórn skuldaskilasjóðs.

*Frsm. minni hl. (Garðar Þorsteinsson): Á þskj. 133 er nál. minni hl. allshn. um þetta mál, og er þar lagt til, að frv. verði fellt. Það fékkst ekki við 2. umr., að frv. væri fellt, og þess vegna höfum við hv.þm. Snæf. og ég borið fram brtt. á þskj. 136, þar sem farið er fram á, að ef frv. verður samþ., þá nái sú frestun, sem frv. ætlast til, að gerð verði á framkvæmd 2. og 3. mgr. 62. gr.l. um alþýðutryggingar, ekki til starfsfólks pósts og síma. Ég hefi áður við umr. um þetta mál sýnt fram á það með sterkum rökum, að það er engin sanngirni í því að banna með l. starfsfólki símans sérstaklega að endurheimta sínar greiðslur úr lífeyrissjóði embættismanna. Ég hefi sýnt fram á, að 62. gr. alþýðutryggingal. hafi verið þannig sett af Alþ. 1935, að svo hafi verið til ætlazt, að þeir menn, sem yngri væru en 40 ára og hefðu greitt iðggöld sín til lífeyrissjóðs barnakennara eða embættismanna, gætu endurheimt þetta fé. Ég sýndi fram á, að það fé, sem þar er um að ræða, er eign þessara manna sjálfra; þeir hafa lagt það allt fram, og að það, sem þeir tapa við það, væru vextirnir, sem sjóðurinn mundi auðgast á því að hafa haft framlag þessara manna undir höndum. Ég sýndi líka fram, að eftir að alþýðutryggingal. gengu í gildi, hefðu flestir af starfsmönnum póstsins og nokkrir af starfsmönnum stjórnarráðsins notað þessa heimild og fengið sitt fé endurgreitt, og að það væri ákaflega einkennilegt og ósanngjarnt að breyta löggjöfinni þannig, að ekki gengi jafnt yfir alla í þessu efni. Ég sýndi líka fram á það, að þessir starfsmenn símans verði að greiða þessi iðgjöld, um 26 þús. kr. á ári, vegna þess að þeir verða að greiða þau í lífeyrissjóð embættismanna í staðinn fyrir að greiða þau í lífeyrissjóð Íslands, en ef þeir hefðu greitt í lífeyrissjóð Íslands, hefðu iðgjöldin verið samtals 5000 til 6000 kr. á ári. Loks sýndi ég fram á, að þessar greiðslur koma ákaflega misjafnt niður, vegna þess að til grundvallar við útreikning lífeyrissjóðsgjaldsins koma föst laun, og föstu launin þá ýmist miðuð við, hvað menn taka í grunnlaun samkv. launal. eða við það, hvað menn taka í laun samkv. samningum við símastjórnina, þannig að menn, sem hafa raunverulega sömu tekjur, greiða sumir 300 kr. í iðgjöld á ári, en aðrir 150 kr. Til viðbótar við þetta vil ég benda á eitt atriði enn, sem mér virðist, að eigi að verða til þess að sannfæra hv.þdm. um, að ekki sé sanngjarnt annað en að veita starfsfólki símans heimild til að velja í þessu efni. Það er það, að starfsmenn bæjarsímans, sem eru um 40 innan við fertugt og koma þess vegna hér undir, þeir hafa laun samkv. samningum við stjórn bæjarsímans. Þeir eru ekki tryggingarskyldir og höfðu þess vegna ekki greitt nein iðgjöld. Á árinu 1934 eru hinsvegar sett l. um sameining pósts og síma, og þau lög gengu í gildi 9. jan. 1935. En starfsfólk bæjarsímans fékk undanþágu frá því að koma undir ákvæði tryggingarl. og greiddi ekki nein iðgjöld fyrir 1935, en byrjaði að greiða iðgjöld 1936, og þá til lífeyrissjóðs embættismanna. Alþýðutryggingal. gengu hinsvegar í gildi 1. apríl næst á eftir. Þessir starfsmenn bæjarsímans höfðu þannig greitt í lífeyrissjóð embættismanna í 3 mánuði. Og þetta fé var í vörzlum símastjórnar og hefir alls ekki komið til tryggingastofnunar ríkisins. Þessir starfsmenn fóru því fram á, að þeir fengju undanþágu, þannig, að þeir fengju endurgreiddar þær iðgjaldaupphæðir, sem þeir greiddu frá 1. jan. til 31. marz 1936, en yrðu framvegis tryggðir í lífeyrissjóði Íslands samkv. alþýðutryggingal. En þetta fékkst nú ekki. Það virðist alveg ljóst, að þetta fólk eigi fulla siðferðislega kröfu á að fá að koma undir þá tryggingu, sem það sjálft kýs, sem er þessu fólki ódýrara. Og það gerir sér þá sjálft ljóst, hvaða kostir og gallar fylgja því, sem það kýs sér í því efni. En það á ekki að vera hlutverk Alþingis eða stjórnarvaldanna að taka fram fyrir hendur á þessu fólki um val í þessu efni. Við hv.þm. Snæf. höfum komið fram með brtt. um það, að þessi ákvæði um frestun nái ekki til starfsfólks pósts og síma. Það er í raun og veru meira formsatriði, að við tökum starfsfólk pósts með í brtt., vegna þess að það fólk hefir þegar fengið öll sín iðgjöld endurgreidd. Nú veit ég, að ýmsir hv.þm. hafa borið því við, viðvíkjandi því að vera á móti þessari till., að ef heimild verði veitt þessu fólki til að hafa frjálst val í þessu efni, þá muni bætast við mjög stór hópur manna, sem sé barnakennarastéttin, sem mundi krefjast endurgreiðslu iðgjalda sinna í lífeyrissjóði barnakennara. En þá er því til að svara, að barnakennarar hafa á fundi hjá sér og með bréfi til hins háa Alþingis einmitt óskað eftir því að fá að halda tryggingunum samkv. 62. gr. alþýðutryggingal., þannig að þeir mættu áfram greiða í lífeyrissjóð barnakennara og fengju að hafa þann sjóð út af fyrir sig. Þeir mundu því ekki, þótt þeim væri opin heimild til þess að velja um, breyta til. Það er þess vegna vitað fyrirfram með þessari yfirlýsingu, að þeir mundu halda áfram að greiða til sama sjóðs, þó að þeir mættu velja um, en ekki hirða um að heimta sín iðgjöld endurgreidd. Og þetta kemur mikið til af því, að þessum lífeyrissjóði barnakennara er haldið alveg sérstökum, en hann fellur ekki saman við aðra sjóði. Sá háttur hefir og verið á síðan Ásgeir Ásgeirsson var ráðh., að barnakennarar hafa fengið að hafa íhlutun um stjórn sjóðsins. Þeir hafa því einnig frá því sjónarmiði séð ennþá minni ástæðu til að óska eftir breyt. í þessu efni. Það hefir einnig verið samþ., að þessi sjóður hefir verið notaður sem byggingarsjóður fyrir barnakennarana. Og ég veit ekki betur en að barnakennarar sjálfir, og þeir einir, noti þennan sjóð til þess að koma upp húsum fyrir sig. Þeir hafa þess vegna haft sömu not af sjóðnum eins og starfsfólk símans mundi vilja hafa af sínu fé. Og ég get óhikað lýst því yfir, af því að mér er kunnugt um það frá þeim mönnum, sem starfa við símann, að ef starfsfólk símans hefði sömu íhlutun um stjórn lífeyrissjóðs embættismanna, að svo miklu leyti sem þetta fólk greiðir fé í sjóðinn, eins og barnakennarar hafa um stjórn lífeyrissjóðs barnakennara, sem sé að þeir hafa umráð yfir sínum lífeyrissjóði til bygginga fyrir sig, þá mundi starfsfólk símans ekki hafa á móti því, að iðgjaldagreiðslur frá því rynnu í lífeyrissjóð embættismanna. Þetta starfsfólk hefir myndað með sér félagsskap. Það hefir óskað eftir að koma upp byggingarfélagi fyrir sig. En því veitist, eins og öðrum, ákaflega örðugt að fá fé til bygginga. Og það hefir hugsað sér, ef frv. verður fellt, að nota heimild 62. gr. tryggingal. og þannig nota þetta fé sem lánsfé til bygginga. Það er það sama og barnakennarar hafa fengið með undanþágu og sérstakri löggjöf fyrir atbeina Ásgeirs Ásgeirssonar, þegar hann var ráðh. Þetta mál horfði öðruvísi við, ef hæstv.atvmrh. vildi lýsa yfir, að þessum sjóði yrði haldið sér, sem tilheyrir starfsfólki símans, og að það mundi fá að hafa hans sömu not og kennarar hafa af sínum sjóði. Af þessu, sem ég hefi sagt, er það bert, að þau mótmæli falla um sjálf sig, sem vissir menn innan þessarar d. hafa komið fram með gegn þeirri till. frá minni hl. allshn. að fella þetta frv., svo að starfsfólk símans geti fengið þá ósk sína uppfyllta að fá að hafa sömu not af fé sínu í lífeyrissjóði embættismanna eins og barnakennarar hafa af sínu fé í lífeyrissjóði barnakennara. Vænti ég þess vegna, að hv.þdm. sjái sér fært að samþ. þá brtt., sem við hv.þm. Snæf. berum fram á þskj. 136.

Flm. (Einar Árnason) Á þeim hálfum öðrum áratug, sem liðinn er síðan samvinnulögin voru sett, hefir orðið mikil breyt. á viðskiptaháttum einstaklinga þjóðarinnar og jafnvel þjóðfélagsins sjálfs. Er því ekki nema eðlilegt, að nauðsyn sé á breytingum og endurbotum á þeirri löggjöf, sem hefir staðið að mestu leyti óbreytt í svo langan tíma. Það er ekki óeðlilegt, þótt breyting komi, sem gengur í þá átt að færa lögin í samræmi við þær kröfur viðskiptalífsins, sem nú eru og á hverjum tíma. Í grg. er tekið fram, hverjar eru aðalbreytingar, sem frv. gerir á samvinnulögunum. Sú breyt., sem mesta athygli mun vekja í þessu frv., er niðurfelling sameiginlegu ábyrgðarinnar í samvinnufélögunum og upptekning takmarkaðrar ábyrgðar. Þetta atriði er gamalt deilumál. Ekki svo mjög innan samvinnufélaganna, heldur einstakra manna á milli, og má segja um það, að sitt hæfi hverjum, en því má ekki gleyma, að þegar samvinnufélögin fyrst risu á legg, held ég, að enginn neiti því, að samábyrgð hafi verið eina úrræðið til þess að þau gætu komið fyrir sig því bolmagni, sem nauðsynlegt var, til að þau gætu lifað og þroskazt. Það var svo, að slík fyrirtæki sem kaupfélögin fyrstu höfðu ekki þá tiltrú hjá lánsstofnunum í landinu, að þau gætu fengið lán, nema félagsmenn ábyrgðust einn fyrir alla og allir fyrir einn fjárreiður félagsins. En tímarnir eru breyttir, og það þýðir ekki að loka augunum fyrir því, að þær ástæður, sem voru fyrir hendi, þegar samvinnufélögin voru að rísa, eru allt öðruvísi en á þeim árum. Starfsemi samvinnufélaganna er orðin miklu fjölbreyttari og víðtækari en hún var á fyrstu árum þeirra. Félögin hafa mörg stækkað mjög mikið, og því erfiðara að fá yfirsýn yfir fjárreiður þeirra sem félögin hafa meira og fjölbreyttara starf með höndum og eru stærri. Er erfitt að fylgjast með, hversu mikil ábyrgð hvílir á hverjum félagsmanni. Reynslan er þegar búin að sýna, að trygging sameiginlegrar ábyrgðar er allt önnur og minni en hún var á fyrstu árunum, og reynslan er líka búin að sýna, að það er ákaflega erfitt að framkvæma sameiginlega ábyrgð eins og hugsað var í fyrstu og framkvæmt í byrjun. Og ennfremur er reynslan búin að sýna, að lánsstofnanir landsins telja ekki þessa ábyrgð eins mikils virði nú og var fyrr á tímum. Svo hefir líka sú breyt. orðið á hér hjá okkur hin síðustu ár, að t. d. bændur hafa nú víðast hvar veðsett miklu meira af eignum sínum en áður. Má þar sérstaklega minna á kreppulánasjóð. Þar af leiðandi hlýtur þessi samábyrgð að rýrna mikið um leið. Það var svo hin fyrstu ár samvinnufélaganna, að þau voru aðallega starfrækt af bændum, sem ekki höfðu þau fjárráð, að þeir gætu í raun og veru keypt vörur sínar gegn staðgreiðslu, og varð því að gripa til lánsverzlunar, en til þess þurfti einhverja tryggingu. Þetta er nú breytt að miklu leyti, sérstaklega í kaupstöðum landsins, þar sem eru kaupfélög og samvinnufélög, sem selja gegn staðgreiðslu, og liggur í augum uppi, að þar, sem þeirri reglu er fylgt nógu fast fram, er óþarft að hafa þessa sameiginlegu ábyrgð, enda er það svo um sum hin nýrri félög, að þau telja sig ekki geta unað við að taka á sig hina sameiginlegu ábyrgð, og þar með öðlast þann rétt að vera skrásett sem samvinnufélög. Nú starfa tvennskonar samvinnufélög, með sameiginlegri ábyrgð og takmarkaðri ábyrgð. En aðeins önnur tegund þeirra hefir rétt til að láta skrásetja sig samkvæmt samvinnulögunum. Ég geri ekki ráð fyrir, að þetta, sem er kannske stærsta breyt. frv., muni valda miklum ágreiningi í hv. d., og skal ég ekki fara lengra út í það. Þetta frv. er flutt eftir ósk Sambands ísl. samvinnufélaga. Vil ég geta þess, að það er ekki búið til í neinu flaustri. Það hefir verið undirbúið nú síðustu tvö árin og mikið verið vandað til þess undirbúnings. Það hefir verið til umræðu í flestum eða öllum kaupfélögum, sem nú eru í Sambandi ísl. samvinnufélaga, og á síðasta aðalfundi S. Í. S. var þetta frv. borið fram og samþ., og lagt til, að það yrði flutt á þessu Alþ. Í þessu frv. koma fyrir ýms lögfræðileg spursmál, og skal ég geta þess, að lögfræðingur hefir unnið að þeim. Vonast ég því eftir, að svo sé frá því gengið, að ekki sé mikið við það að athuga. Annars er það svo um önnur atriði frv. en þau, sem ég hefi nú þegar minnzt á, að þau eru flest eða öll sett til að koma á meira öryggi um fjárhagslega starfrækslu innan samvinnufélaganna, eftir því sem reynslan hefir sýnt, að þörf var á. Einnig eru sett þar ný ákvæði, sem nauðsynlegt þykir, að séu í samvinnulögunum, en vantað hefir fyrirmæli um. Út af 12. gr. vil ég geta þess, af því á hana er ekki minnzt í grg. frv., að þar er svo fyrir mælt, að þeim félögum einum, sem skrásett eru eftir þessum lögum, sé heimilt að hafa orðin „kaupfélag“, „samvinnufélag“, „pöntunarfélag“ eða önnur orð, sem merkja samvinnufélag, í nafni sínu, eða skammstafanir úr þeim orðum. Þetta ákvæði er sett vegna þess, að oft hefir borið við, að sett hafa verið á stofn ýmiskonar félög, sem kalla sig samvinnufélög, en geta þó ekki raunverulega kallazt því nafni, og er langt frá því að fullnægi á nokkurn hátt þeim skilyrðum, sem sett eru í gildandi samvinnulögum. Um 13. gr. vil ég taka það fram, þar sem ákveðið er, að fella skuli þær breytingar, sem felast í þessu frv., inn í meginmál samvinnulaganna, að það er nauðsynlegt vegna þess, að það myndi verða erfitt að skilgreina ýms ákvæði samvinnulaganna að öðrum kosti. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta mál að svo komnu, en vildi mega mælast til þess, að hv. d. fallist á að vísa frv. til allshn. að þessari umr. lokinni.

*Pétur Magnússon: Ég hefi ekki kvatt mér hljóðs í því skyni að mótmæla því frv., sem hér liggur fyrir. Þvert á móti er ég þeirrar skoðunar, að sú aðalbreyting á samvinnulögunum, sem hér er farið fram á, sé til mikilla bóta frá því, sem nú er. Ég tel reynsluna þegar hafa sýnt það nægilega, að það, sem upphaflega vakti fyrir mönnum með ákvæðinu um ótakmarkaða samábyrgð í kaupfélögunum, hafi ekki náð tilgangi sínum. Samábyrgðin hefir ekki haft þá þýðingu, hvorki fyrir félögin sjálf eða þá, sem viðskipti hafa við þau, sem ætlazt var til. Og ég tel allar líkur til, að sú breyt., sem hér er stungið upp á, að ábyrgð félagsmanna sé bundin við tiltekna fjárhæð, verði til hagsbóta, bæði fyrir félögin, á þann hátt að lánstraust þeirra aukist, og eins fyrir þá, sem skipta við þau, þannig að þeir hafi betri tryggingu fyrir viðskiptum sínum við félögin. Ég mun því verða eindregið fylgjandi því frv., sem hér liggur fyrir. En það, sem olli því, að ég kvaddi mér hljóðs, var það, að ég vildi vekja athygli hv.flm. og þeirrar n., sem kemur til með að fá málið til meðferðar, á því, hvort ekki er ástæða til að kveða eitthvað skýrar á heldur en nú er í samvinnulögunum um stofnsjóði samvinnufélaganna. Það er sem sé þannig, að mér virðist allmikil óvissa hafa ríkt um afstöðu stofnsjóðanna og þýðingu þeirra fyrir samvinnufélögin, eða sérstaklega um það, hvort stofnsjóðirnir séu raunverulega tryggingarfé, og ef svo er, á hvern hátt sú trygging geti verið gerð gildandi. Það er að mínu áliti óheppilegt, að um þetta þurfi að vera nokkur vafi. Í 25. gr. samvinnulaganna, sem ræðir um stofnsjóðina, er fyrst kveðið á um, eftir hvaða reglum skuli lagt fé í þá. Því næst segir: „Fé stofnsjóðanna skal notað sem veltufé í þarfir félagsins, og skulu vextir lagðir við höfuðstól um hver áramót.“ Annað er ekki um þetta sagt í samvinnulögunum. Nú er það samt sem áður almenn skoðun, að það fé, sem menn eiga í stofnsjóði, sé réttlægra en aðrar kröfur á samvinnufélögin, þannig að ef til þess kemur, að ganga þurfi að samvinnufélögum, þá tapist stofnféð fyrst, áður en aðrir kröfuhafar tapa nokkru af sínum innstæðum. Hvort sú skoðun fær staðizt lagalega, skal ég ekki segja. Svo er annað; þó að þetta orkaði ekki tvímælis, þá vantar í samvinnufélögin reglur um, hvernig nota á stofnsjóðina, ef krefja þarf framlags af félagsmönnum. Aðferðir í því efni hafa verið mjög á reiki, og óvissa um, hvað rétt væri. Ég ætla, að svo standi á nú um starfandi samvinnufélög, að ágreiningur sé innan þeirra um þetta efni, hvort félögum er heimilt að afskrifa stofnfjárinnstæður félagsmanna án þess að til gjaldþrotaskipta komi. Þetta er svo mikilvægt atriði, að ótækt er, að um það ríki nokkur óvissa. Eftir þeim reglum, sem fylgt er um framlög til stofnsjóða, liggur í augum uppi, að þeir geta a. m. k. í stærri félögum numið stórum fjárhæðum, jafnvel á skömmum tíma. Úr því farið er að breyta samvinnulögunum á annað borð, sýnist mér æskilegt, að þetta atriði sé tekið til yfirvegunar um leið, og ef ástæða þætti til, settar skýrari reglur um, hverja aðferð skuli viðhafa, þegar grípa þarf til stofnfjárins sem tryggingar, ef á annað borð er svo litið á, að skoða beri stofnsjóðina sem tryggingarfé, sem náttúrlega gengi þó á eftir varasjóðum og öðrum óskiptanlegum sjóðum félaganna. Ég vil beina því til þeirrar n., sem þetta frv. fær til athugunar, hvort hún vill ekki athuga þetta atriði einnig áður en málið er afgreitt.

Flm. (Einar Árnason) Ég sé ekki ástæðu til annars en taka vel í það, sem hv. 2. þm. Rang. talar um stofnsjóði samvinnufélaganna í þessu sambandi. Ég sé ekki annað en það sé sjálfsagt að gera þær endurbætur í þessu efni, sem nauðsynlegar kunna að sýnast, ef ekki þykir nógu greinilega frá þessu gengið í samvinnulögunum og þessu frv. Að vísu eru hér í 10. gr. frv. allgreinileg ákvæði um þetta atriði, sem hv.þm. talaði um, en það má vel vera, að það þurfi nánari skýringa við heldur en þar eru. Ég býst við, að hv.n. muni vilja taka þetta til athugunar, þegar hún athugar frv., og þá skal ég gjarnan tala við hana um þau atriði, sem hún telur þörf á að taka upp í þetta frv., og þær breytingar, sem hún kann að vilja á því gera. En ég vildi mega mælast til þess við hv.n., að hún gefi sér tíma til þess að taka þetta mál fyrir svo fljótt sem hún getur, því ég tel frv. svo mikilsvert, að það væri æskilegt, að það gæti orðið að lögum á þessu þingi.

*Pétur Magnússon: Ég sé nú, þegar hv. 2. þm. Eyf. bendir mér á það, að það er rétt, að í 10. gr. frv. er ákvæði, sem sker í rauninni úr um, að ætlazt er til, að stofnsjóðirnir séu tryggingarfé, er komi á eftir öðrum skuldtryggingum félaganna, svo það má segja, að um þetta atriði verði enginn vafi lengur, enda mun almennt hafa verið litið svona á þetta. En það breytir engu um hitt, að það vantar skýrari ákvæði heldur en nú eru í lögum um það, hvernig hægt er að notfæra sér þessa tryggingu, ef ætlazt er til, að það sé hægt án þess að skiptameðferð fari fram. Þetta er ákaflega þýðingarmikið atriði fyrir samvinnufélögin, hvort þau hafa heimild til, án þess að allir félagsmenn samþykki, að afskrifa stofnsjóðsinnstæður, ef það þykir nauðsynlegt vegna fjárhags félagsins. Það mun hafa verið gripið til þessa í nokkrum tilfellum, en verið ágreiningur um, hvernig það yrði gert svo löglegt væri, svo þó ákvæði 10. gr. þessa frv. komist inn í samvinnulögin, breytir það engu um það, að full ástæða er til að gefa þessu atriði nánari gætur.

*Flm. (Gunnar Thoroddsen): Umræður um þetta mál eru orðnar langar og hafa þegar staðið í þrjá daga. Í þeim hefir komið margt fram af hálfu andstæðinga þess, sem ég eða aðrir höfum svarað og hrakið, en þó á ég enn nokkru ósvarað. Ég vil þá fyrst víkja að mótbárum gegn frv. sjálfu. Því hefir verið haldið fram bæði af hæstv.forsrh. og jafnvel fleirum, að frv. bætti ekki neitt úr því ástandi, sem nú er í þessum efnum, þar sem ekkert væri því til fyrirstöðu samkv. stjskr., að sá maður er gegndi þessu embætti, gæti verið þingmaður og jafnvel flokksforingi. En nú er beint tekið fram í frv. sjálfu, að hann eigi að standa utan við stjórnmálabaráttuna. Ég veit að vísu, að til þess að útiloka hann frá þingmennsku þarf breytingu á stjskr. En því má fyllilega treysta, að sá maður, sem skipaður yrði í þetta embætti með vitund um það, að embættið eigi að vera algerlega ópólitískt, myndi ekki kasta sér út í stjórnmálabaráttuna á eftir, svo framarlega sem hann er heiðarlegur maður. Hæstv. dómsmrh. sagði, að engin trygging væri fyrir því, að hann skipaði ópólitískan mann í þessa stöðu. Upphaflega var svo ákveðið í frv., að ráðh. skyldi vera bundinn við till. hæstaréttar um val þessa embættismanns. En á fyrsta ári frv. komu fram mjög sterk mótmæli gegn þessu ákvæði frá hv. 1. landsk., og því felldi ég það úr frv., ef það gæti orðið til þess, að það kæmist fremur í gegnum þingið á eftir. Það er því harla undarlegt, að andstæðingar málsins skuli nú nota brottfellingu þessa ákvæðis gegn því. Hv. þm. Barð. taldi það alveg ástæðulaust, að banna þessum embættismanni að hafa aukastörf á hendi. Ég get nú vel skilið slíkar raddir úr öðrum eins beina- og bitlingaflokki og hans flokkur er. Þá sagði sami hv.þm., að þetta frv. væri miðað við gamalt rettarfar, og þess vegna væri varasamt að samþ. það. En hér er ekki um neitt annað að ræða en að færa ákæruvald ráðh. yfir í hendur ópólitísks embættismanns. Þessi breyt. getur því fallið inn í hvaða réttarfar sem er, og eins og segir í umsögn lagadeildar, verður þetta starf ávallt sjálfu sér líkt, hverjar breyt., sem annars verða á réttarfarinu. Ég hefi einnig margsýnt fram á það áður, að andstæðingar málsins hafa tekið sérstaka þætti réttarfarsins út úr heildinni til meðferðar, og því má þá ekki eins taka þennan þátt út úr? Annað meginatriði síðustu ræðu minnar var að sýna fram á misbeitingu ákæruvaldsins bæði í tíð núverandi dómsmrh. og Jónasar Jónssonar. Af þeim 8 liðum, sem ég færði máli mínu til sönnunar, hefir hæstv.dómsmrh. aðeins treyst sér til að minnast á tvo. Hann segir, að ég hafi skýrt rangt frá barsmíðamáli einu, er ég sagði, að ekki hefði verið tekið fyrir, því að í því hefði verið kveðinn upp dómur og hinir seku látnir greiða bætur. Ég hafði upplýsingar mínar um málið eftir manni, sem ég treysti til að vita skil á því. Vafalaust er það rétt hjá hæstv. ráðh., að dómur hafi verið kveðinn upp, en eitthvað er einkennilegt við það, að maður, sem dæmdar hafa verið skaðabætur, skuli ekki vita af því eftir hálft ár. En þó að frásögnin um þetta eina mál kunni að hafa skolazt til, er hæstv.forsrh. svo sem ekki hvítþveginn fyrir því! Ég nefndi sem annað dæmi málshöfðunina gegn þjóðernissinnum vegna vasabókarmálsins. Það var öllum réttarfræðingum ljóst frá upphafi, að sú málshöfðun var þýðingarlaus, vegna þess að gildandi lög ná ekki yfir slíkt. Danir urðu að breyta sínum lögum til þess að þau næðu til slíkra tilfella. Auðvitað féll sýknudómur í málinu, og blöðin hafa öll talið hann lögfræðilega réttan, og nú ber hæstv.dómsmrh. sjálfur fram lög, er nái yfir slík tilfelli, eins og Danir urðu að gera. Þetta er ekkert annað en herfileg pólitísk misbeiting ákæruvaldsins. En þegar blað kommúnista birti í fyrra þýzka samninginn í óleyfi, sá hæstv. ráðh. ekki ástæðu til málshöfðunar né heldur út af hinum svívirðilegu skrifum Jónasar Jónssonar um Spánarsamninginn. Þá talaði ég um málshöfðunina gegn Ólafi Þorvarðssyni, forstjóra sundhallarinnar. Það er gersamlega rangt hjá Nýja dagblaðinu, að ég hafi átalið það, að dómsmrh. lét höfða mál gegn þessum manni. En hitt átaldi ég harðlega, að á meðan málið stóð yfir, skyldi dómsmrh. leyfa sér að lána Nýja dagblaðinu málsskjölin til árása á hinn ákærða með allskonar rangfærslum og útúrsnúningum. Hæstv. ráðh. hefir sjálfur játað fyrir mér að hafa gert þetta. Þetta er svívirðileg misbeiting ákæruvaldsins. Þá minntist ég einnig á það, að hæstv. ráðh. hefði stungið undir stól kæru áfengisvarnarnefndar á Guðbrand Magnússon forstjóra fyrir að selja áfengi á ólöglegum tíma, meðan bílstjóraverkfallið stóð yfir. Hæstv. ráðh. gat ekki hnekkt þessum ásökunum með einu orði. Ég endurtek því þá ásökun mína, að hann hafi oftsinnis og stórkostlega misbeitt ákæruvaldinu í ráðherratíð sinni. Hæstv. ráðh. færði m. a. sér til málsbóta, að aldrei hefði verið ráðizt á sig á eldhúsdegi fyrir þetta. En það hefir ekki verið af neinu öðru en því, að af nógu öðru hefir verið að taka. Það gegnir líka furðu, að þessi ráðh. skuli gera kröfu til þess að vera talinn flekklaus og réttlátur, sem kveðið hefir upp dóm yfir pólitískum andstæðingi sem lögreglustjóri, sem mikill meiri hluti þjóðarinnar vissi, að var rangur. Annars fór sem mig varði, að hæstv.forsrh. myndi grípa til sinna gömlu aðferðar, að ráðast á fyrirrennara sinn í dómsmálaráðherrasætinu, hv. 1. þm. Skagf., í stað þess að svara fyrir sig. En hv. 8. landsk. gerði þeim árásum hans svo góð skil, að ég þarf þar engu við að bæta. Hv. þm. Ísaf. stóð hér upp með miklum þjósti út af því, að ég las hér upp 4 kærur frá fyrrv. bæjarstjóra á Ísafirði á meiri hl. bæjarstjórnar. Þetta voru alvarlegar ákærur, og mér finnst ástæðulaust af hv.þm. Ísaf. að stökkva upp á nef sér, þótt ég læsi þar upp hlutlaust. Um ákærurnar á bæjarstjórn Vestmannaeyja hefi ég engu við það að bæta, sem hv.þm. Vestm. hefir þegar sagt. Orlög þessa máls virðast nú ráðin hér í d. samkv. yfirlýsingu hv. 1. landsk. Þetta er því undarlegra, þar sem þetta var kosningamál beggja stjórnarflokkannna 1934. Það var á 4 ára áætlun Alþfl. og það var stefnumál Framsfl. samkv. ræðu, er hæstv.forsrh. hélt. En þegar þessir flokkar ná völdum, vilja þeir fyrir engan mun sleppa ákæruvaldinu úr höndum sér og afhenda það ópólitískum embættismanni. Ég vil segja það að lokum, að ég held, að þessar umræður sýni betur en nokkuð annað nauðsyn þessa máls. Við höfum flutt rökstuddar ádeilur fyrir misbeitingu ákæruvaldsins á núv. og fyrrv.dómsmrh. Framsfl., án þess að þeir hafi getað hrundið þeim. Andstæðingarnir deila á fyrrv.dómsmrh. Sjálfstfl. fyrir hið sama. Þetta sannar það eitt, að eina ráðið er að draga ákæruvaldið úr höndum pólitísks ráðh. og afhenda það opinberum ákæranda.

Forseti (JörB): Það er nú búið að þreyta svo langar umræður um þetta mál, að mér finnst ástæða til að takmarka ræðutíma, þannig að hver ræðumaður hafi 5 mínútur.

*Bergur Jónsson: Hv. 8. landsk. deildi á lögfræðinganefndina fyrir það, að hún skyldi ekki hafa lokið störfum fyrr en þetta. Honum er það vel ljóst, að aðstæður voru þannig, að það var alls ekki hægt. Hann sagði, að n. hefði ekkert gert að því að endurskoða réttarfarið; það eina sem hún hefði gert, hefði verið að líta yfir frv., og hún hefði engu breytt. Ég get nú upplýst það, að því var breytt. Það var alls ekki nein sönnun fyrir því máli, að ekki megi breyta frv., þótt greinatölum sé ekki breytt. Við afgreiðslu frv. var hverri gr. breytt að meira eða minna leyti, en allar greinatölur voru látnar óbreyttar, svo að þetta eru af hálfu þm. og lögfræðings mjög barnaleg rök, og ég veit, að þessum hv.þm. er það kunnugt, að frv. var mikið breytt, og hann hefir ekkert leyfi til að standa hér og tala um það, sem hann veit ekkert um, því að hann veit ekkert um okkar störf í n. og það er ekki heldur nein afsökun, að við höfum ekki endurskoðað frv. Hann vill halda því fram, að við hefðum átt að leggja fyrir síðasta þing frv. um opinbera réttarfarið, en eins og honum er kunnugt, var það ekki hægt vegna veikinda minna. Það er t. d., eins og hv. 1. landsk. benti á, að það þurfti að athuga ýmislegt í sambandi við þetta frv. og koma sér saman um ýmislegt viðvíkjandi því, vegna þess að aðstæður eru hér þannig, að þær fyrirmyndir, sem við fáum úr erlendum lögum, eiga ekki í öllum atriðum við hér, og það verður að breyta miklu frá þessum fyrirmyndum, sem við fáum erlendis frá. Ég veit, að ef hv. 8. landsk. leggur athugun hér á, þá skilur hann, að þetta er ekkert áhlaupaverk, sem hér er um að ræða, og það hefir nú þegar verið lögð mikil vinna í þetta, og það getur gert ósamræmi í lögin, ef farið er að gera breyt. á þeim í þingsölunum. Þessi hv.þm. þurfti heldur ekki að spyrja um opinbera réttarfarið, því að við höfum lagt afarmikla vinnu í að endurskoða það. Það mál hafa hv. 11. landsk. og hv. 8. landsk. ekkert um talað, eins og grg. frv. ber með sér. Það eina, sem þeir hafa gert, er framburður þessa illa undirbúna frv., sem hér liggur nú fyrir. Hv. 11. landsk. heldur því fram, að ákæruvaldinu hafi verið misbeitt af framsóknarmönnum, og segir, að hv. 2. þm. Reykv. hafi tekið útdrátt úr dómabókunum og gefið upplýsingar um málið, en hv.þm. athugaði það ekki, að þetta var misbrúkun hv. 1. þm. Skagf., sem þá var ráðh., en ekki Framsfl. Þá talaði hv.þm. um, að Jónas Jónsson hefði ekki breytt rétt, þegar hann höfðaði mál gegn hv. 1. þm. Skagf., og að kommúnistar hefðu birt þýzka samninginn, og að þær upplýsingar hefðu komið úr stjórnarráðinu. Getur þessi hv.þm. látið sér sæma að draga götumál inn í þingsalinn. Afstaða íhaldsins í öllum þessum málum hefir verið sú, að það vill sleppa sökudólgnum, en áfella og dæma vitnin. Loks vildi ég benda á það, að í frv. er ekkert ákvæði um það, hvað hinn opinberi ákærandi á að gera.

*Páll Þorbjörnsson: Það er nú svo, að farið er að fyrnast yfir það, sem ástæða var til að tala um við þessar umræður, og það hefir verið fléttað inn í þessar umræður þeirri rannsókn, sem hæstv.dómsmrh. lét gera í Vestmannaeyjum. Hv. þm. Vestm. hefir belgt sig mjög mikið út af því, að þar hafi verið ráðizt á rétt Vestmannaeyja, og það hafi ekki verið maklegt, að láta þá rannsókn fara fram, sem hér er um að ræða. Meginatriði kærunnar voru þau, að það væri ekki bæjarstjórnin, sem réði og stjórnaði í Vestmannaeyjum, heldur 5 manna fulltrúaráð íhaldsins. Bæjarstjórnin héldi ekki fund nema stöku sinnum, og það liði oft 2–3 mánuðir á milli funda. Reikningar bæjarins voru ekki lagðir fyrir bæjarstjórnina, og fjárhagsáætlun var ekki tilbúin, fyrr en langt var liðið á það ár, sem hún var gefin út fyrir. Og þótt Ingólfur Jónsson hafi ekki komið auga á þessa galla, sem minni hl. bæjarstj. kærði, þá er ekki þar með sagt, að þar ríki nokkur heilbrigði. Það eina, sem íhaldið og þm. Vestm. geta haft út á rannsóknina að setja, er að hún hefir ekki verið nógu mikil til að komast í botn í þessu díki; það er nú smámsaman að sýna sig, að ekki fer ástandið batnandi. „Íhaldið“ hafði gert leynisamning við auðvaldsfyrirtæki bak við bæjarstj. Samningar þessir stóðu í sambandi við viðskipti bæjarstjórnar, og málinu var hagað þannig eins og bæjarstjórnin væri ekki til. Því eru þeir kunnugastir, sem að samningunum stóðu. Þá má minna á, að það er ekki bæjarstj., sem ræður starfsmenn bæjarins, heldur er það þetta fulltrúaráð „íhaldsins“. Þá bar það við fyrir skömmu síðan, að eini maðurinn, sem má telja, að hafi haft nokkurt vit við bæjarstörfin, varð að hrökklast burtu vegna hótana frá Jóh. Þ. Jósefssyni. Í fjárhagsáætlunina fyrir síðasta ár er tekin upphæð, sem nemur 10 þús. kr., sem rekstrarhalli á vissri stofnun, og margt fleira slíkt má telja. Það er sýnilegt, að eftirlitið hefir alls ekki verið nóg með þessu, það væri full ástæða til, að hið opinbera skrifaði þeim herrum aftur harðort bréf. Og ég vænti þess, þó að þessi rannsókn hafi ekki leitt meira í ljós en raun varð á, að dómsvaldið verði vel á verði og hafi strangt eftirlit með bæjarrekstrinum eins og alstaðar annarstaðar.

*Garðar Þorsteinsson: Hv. þm. Barð. byrjaði á monti af því, að mér og 11. landsk. væri fyrirgefið vegna ungæðisskapar. Það má segja um þennan hv.þm., að daglega sjást ellimörkin á honum. Það, sem hér er um að ræða, eru einka og opinber mál, sem voru undirbúin af Einari Arnórssyni. Og ég hygg, að vinnubrögð hv. 1. landsk. og hv.þm. Barð. hafi ekki verið önnur en þau, að lesa frv. yfir og gera á því smávægilegar orðabreyt. og það er víst, að hvað mikil vinna sem lögð er í þetta, þá verður það aldrei svo úr garði gert, að að því megi ekki finna, þar sem svo gagngerðar breyt. á að gera á réttarfarinu. Það er sama, hvað oft hv. 1. landsk. endurtekur það, að hann hafi samið frv., því að þrátt fyrir þetta sjálfshól sitt, sem er heldur væmið, en honum eiginlegt, þá á hann engan raunverulegan þátt í undirbúningi þessa máls. Það vita allir. Sú eina efnisbreyt., sem þessi hv.þm. gerði á frv. um meðferð einkamála, er í kaflanum um sjódómsmál, sem var breytt í sjódóms- og verzlunarmál.

Hv. þm. talar um það, sem hann veit ekkert um

. Ég veit það vel. Mér finnst það ógeðslegt sjálfshól hjá þessum manni, þegar hann er stöðugt að endurtaka það, að, frv. sé sitt mikla verk, en hefir ekki gert annað en að hirða launin fyrir sitt litla starf. Ég veit það að vísu, að hv. 1. landsk. er það eiginlegt að hæla sér, en ég kann verr við það, að hv.þm. Barð., sem finnur nú ellimörkin færast yfir sig, eins og hann sjálfur orðaði það, sé að hæla sér yfir sínum verkum. Það sannast hér, sem ég benti á á þinginu 1934, að það frv. í þessum efnum, sem lengstan tíma þarf til þess að undirbúa, er hin væntanlega refsilöggjöf. Eins og ég hefi bent á áður, þýðir ekki að vera að deila um þetta, en ég álít, að það hefði farið vel á því, að frv. um meðferð opinberra mála kæmi hér fyrir þingið, af því að það er vitanlegt, að frv. er tilbúið af hæstaréttardómaranum Einari Arnórssyni, og hvorugur þessara manna gerir gagn með því að lesa það yfir; þeir geta alveg eins gert það sem meðlimir allshn. Hv. 1. landsk. sagði, að „kollumálið“ væri átakanlegt dæmi um pólitískar ofsóknir. Mér er það ljóst, að þessi hv.þm. getur ekki gert sér ljóst, hvenær hann fer með rétt og hvenær hann fer með rangt mál. Honum er það meðskapað. En það, sem þessi hv.þm. verður að muna, er það, að hann má ekki blanda saman afskiptum dómarans og afskiptum ráðh. af málinu. Að því er „pólitískar ofsóknir“ snertir, þá gerði ráðh. í þessu tilfelli ekki annað en að fyrirskipa rannsókn í máli, sem kæra var komin fram í. Hv. þm. Barð. getur vitanlega ekki afsakað neitt hæstv. ráðh., sem þá var dómari í lögreglumálum hér í Reykjavík, fyrir það, að viðhafa þau orð um vitnin, að þau væru ljúgvitni, og þó að hann stæði í þeirri meiningu, að ég myndi gera það sama, ef ég væri hinn ákærði, þá leysir það hann ekki undan sökinni. Sá er munurinn, að ég hefi ekki starfað sem dómari, að ég hefi ekki farið með lögreglumál, að ég hefi ekki dæmt hundruð manna á vitnaframburði, en þetta gildir um hæstv. ráðh. Þegar hv.þm. Barð. er að tala um það, að hér hafi verið um rangan framburð að ræða, þá verður líka að minnast þess, að hæstiréttur hefir slegið því föstu, að þennan framburð ætti að leggja til grundvallar um það, hvort verknaðurinn hafi verið framinn eða ekki. Þetta verður hann að muna. Að síðustu vil ég aðeins benda á það, sem hæstv. ráðh. sagði í sinni ræðu, að það lægju kvittanir í stjórnarráðinu fyrir svo og svo mörgum hundruðum króna, sem þessum vitnum hefði verið greitt. Ég hefi ekki séð þessar kvittanir, en ég veit, að þetta er að því leyti tilhæfulaust, að hafi þessir menn fengið einhverja greiðslu, þá hefir það vitanlega ekki verið í neinu sambandi við þetta „kollumál“. Hinu má slá föstu, að ef hæstv. ráðh. getur slegið því fram úr ráðherrastóli, að þegnar hafi verið mörg hundruð króna fyrir að bera ljúgvitni fyrir rétti, þá misbeitir hann sínu ákæruvaldi a. m. k. á passivan hátt, ef hann ekki þegar fyrirskipar rannsókn út af þessu, því að ef þetta væri rétt, væri hér ekki eingöngu um afbrot vitnanna að ræða, heldur og þeirra manna, sem greiddu þetta fé af hendi og mér skilst, að hafi verið framsóknarráðherra. Ein sökin verður því annari verri í framkomu og ummælum hæstv. ráðh.

*Jóhann Jósefsson: Ég þarf að biðja hæstv. forseta um að gefa mér örlítið meiri tíma en 5 mínútur, þar sem ég þarf að svara tveimur ræðum, hæstv. ráðh. og hv. 3. landsk. Ég vænti þess, að hæstv. forseti sjái það, að sá tími er naumur.  Umboðsmaður kommúnistafylkingarinnar í Vestmannaeyjum hefir staðið hér upp til þess að vitna með hæstv. ráðh. um þessa Vestmannaeyja kæru. Það var nú satt að segja heldur veigalítið, sem hann hafði fram að færa. Hann var að tala um kæruatriðin; það hefði verið kært yfir því, að reikningar bæjarins hefðu ekki verið tilbúnir í tæka tíð, fjárhagsáætlun ekki gerð á réttum tíma, fundir bæjarstjórnar ekki haldnir eins oft og vera bæri o. s. frv. Það hefir verið minnzt á þetta áður, og ég og aðrir höfum sýnt fram á, hversu veigalítil þessi kæruatriði eru í samanburði við kæruatriði þau, sem borin hafa verið fram á stjórnendur Ísafjarðarkaupstaðar. Jafnvel þessir menn í Vestmannaeyjum dirfðust þess ekki, að bera það upp á bæjarstjórnarmeirihlutann, að hann hefði beitt atkv. sínum sér til persónulegra hagsmuna. Ég vil rifja það upp fyrir hv. 3. landsk., hverskonar kæruatriði á hendur stjórnendum Ísafjarðarkaupstaðar það voru, sem þessi sami ráðh. tók við og settist á: að þeir greiddu hvað eftir annað atkv. í málum, sem snertu þeirra eigin hagsmuni, gegn hagsmunum hafnarsjóðs; að þeir knýðu fram með eigin atkv. lánveitingu, skuldafrest og vaxtaeftirgjafir til félags, sem þeir bæru sjálfir persónulega ábyrgð á; að þeir tækju í heimildarleysi meiri veðrétt sjálfum sér til handa en þeir jafnvel með eigin atkv. hefðu knúið fram í bæjarstjórninni, o. s. frv. Hv. þm. hlýtur að sjá, að þetta eru ólíkt alvarlegri kæruatriði heldur en þessar „sakir“, sem bornar voru fram aðallega á bæjargjaldkerann í Vestmannaeyjum. Hæstv. ráðh. hafði þó ekki réttlætistilfinningu til þess að láta fara fram rannsókn á báðum stöðunum, heldur settist hann á kæruna á hendur bæjarstj. Ísafjarðar, en lét fara fram rannsókn í Vestmannaeyjum fyrir minni sakir. Ég er ekki að sakast um það, þó að hæstv. ráðh. lét fara fram rannsókn á hag Vestmannaeyjabæjar, jafnvel þó að hann léti gera það tvisvar, en ég sakast um, að það er þagað yfir því, sem skeður hjá öðrum. Ef kært væri hjá öðrum bæjarfélögum yfir drætti á því, að reikningar kæmu fram, og of fáum fundum, þá er ekki vafi á því, að það myndi koma í ljós, að það væri víðar pottur brotinn en í Vestmannaeyjum í þeim sökum. Hv. þm. var að boða þriðju rannsóknina. Mér kæmi það ekki á óvart, þó að samfylkingin myndi hefja upp sína raust og heimta rannsókn á Vestmannaeyjakaupstað á þessu ári, og hún gæti gert það í því trausti að fá áheyrn hjá þeim manni í landsstj., sem hefir tekið að sér að reka hennar erindi. Hv. þm. minntist á eitt atriði, sem ekki er hægt að ganga framhjá. Hann sagði, að það hefði komið fram sjóðþurrð hjá einni stofnun bæjarins og taldi það sérstakt atriði til rannsóknar. Ég vil minna hv. 3. landsk. á og benda hv.þdm. á það, að sá kommúnisti í endurskoðunarstöðu, sem undirskrifaði hinar svæsnu árásir á algerlega saklausan mann í sumar, og sem kæran aðallega byggist á, hafði gefið þeim manni kvittun, sem stóð fyrir þeirri stofnun sem sjóðþurrðin varð hjá. Það er því rétt, að það er sérstakt rannsóknaratriði, hvaða samband er á milli kærunnar á bæjargjaldkerann og þess, að þessi sami endurskoðandi bæjarreikninganna gaf fullkomna kvittun, en nú er fram komið, að hann hefir vitað um sjóðþurrðina hjá þessari stofnun. Ég hefi ekki dregið þetta atriði inn í umr., nema af því, að þessi hv.þm. fór að minnast á það. Það er því komið nægilega mikið fram til þess að sýna, að kæran á bæjargjaldkerann, sem hefir reynzt saklaus, hefir frá upphafi vega sinna verið tilbúin á nokkuð einkennilegan hátt. Hv. þm. minntist á það, að Ingólfur Jónsson, sem rannsakaði hag bæjarins, hefði ekki getað mikið athugað á 2–3 dögum. Það er ekki rétt hjá honum, að Ingólfur Jónsson hafi ekki athugað þetta lengur; hann var miklu lengur í Vestmannaeyjum. Hitt er satt, að þegar Ingólfur Jónsson á öðrum degi var búinn að sjá, að ásakanirnar á hendur bæjargjaldkeranum voru rangar; vildi hann helzt hætta, en hafði ekki frið fyrir samfylkingunni; hún rak á eftir og vildi láta hann finna einhverjar fleiri „misfellur“ en hún hafði jafnvel kært yfir. Það er náttúrlega hægðarleikur að telja einhver reikningsatriði bókfærsluvillur til að búa úr því „áminningarbréf“ eins og það, sem hv.þm. var að tala um og við vitum, að hefir verið pantað og gert númer út af í Alþýðublaðinu. - Þetta bréf er nú heldur veigalítið. Það er svo sem ekki alvarlegt, þó að ráðh. sé að benda aðþrengdu bæjarfélagi á, að það sé lagaskylda að borga allt kaup í peningum, þegar ráðh. veit það ósköp vel, að gjalddagar útsvaranna og hin litla greiðslugeta fólksins leiðir það af sér, að bæjarfélögin eru oft í fjárþröng og geta ekki borgað allt í reiðupeningum. Ég skal vera þakklátur hæstv. ráðh., ef hann tekur að sér að lagfæra þetta, svo að bærinn geti borgað allt í reiðupeningum, sem hann á að borga í reiðufé. Hæstv. ráðh. hafði nú það lag, þegar hann var að svara aths. mínum, að færa það úr lagi, sem ég sagði, til þess að geta komið því fyrir kattarnef. Hann sagði, að ég hefði haldið því fram, að það hefði verið eitthvað hið svartasta, sem frá honum hefði komið gagnvart Vestmannaeyjum, að láta þessa rannsókn fara fram á þann hátt, sem gert var. Ég sagði, að það svartasta í rannsókninni hefði verið það, að hann hefði afgr. rannsóknarmanninn eftir pöntun kommúnista, og við það skal standa; ég hygg, að það sé einsdæmi, að það sé opinberlega sannað, að ráðh. hafi látið kæranda panta hjá sér rannsóknardómarann. Þá sagði hæstv. ráðh., að þetta £ 5000 lán, sem þingið veitti Vestmannaeyjabæ ábyrgð á, hefði átt að fara til þess að borga lausaskuldir. Þetta er að mestu leyti rangt. Lánið var tekið til þess að snúa gömlum og dýrum lánum í önnur ódýrari lán, eða það sem kallað er converteringarlán. Það er sannað og skjalfest, að bróðir hæstv.atvmrh., sem árið áður gerði nákvæma athugun á því, hvernig þessu láni hefði verið varið, fann ekkert saknæmt hjá bæjarstjórninni í meðferð þessara peninga. Þetta er hæstv. ráðh. vel kunnugt um, og það er óskynsamlegt af honum að vera að dylgja um það, að bæjarstjórnin hafi notað þessa peninga öðruvísi en hún átti að gera, þegar hann hefir það skjalfest frá endurskoðanda ríkisins, að svo var ekki. Ég skal svo ekki níðast meira á góðmennsku hæstv. forseta, en þegar hæstv.atvmrh. fullyrðir það, að ekkert rn. hefði getað skellt skolleyrunum við þessum kærumálum á hendur bæjarstj. á Ísafirði og Vestmannaeyjum, þá vil ég þvert á móti segja það, að ekkert rn. hér á landi hefir ennþá hagað sér eins í svipuðum málum eins og hæstv.atvmrh. hefir hagað sér gagnvart þessum tveimur kærumálum, og það er ekkert köpuryrði, þó að ég segi það um hæstv.atvmrh., að í þessu máli hafi hann komið fram sem vikapiltur kommúnista í Vestmannaeyjum. Það má náttúrlega hafa hv. 3. landsk. með, því að hann er þarna í hópi þeirra æstustu og tilheyrir þeirra flokki, og hæstv. ráðh. er að því leyti líka vikapiltur hans í þessu máli eins og kommúnista.

*Héðinn Valdimarsson: Ég hlustaði því miður ekki á ræðu hv. 11. landsk., en vegna þess sem hv.þm. Barð. sagði um þau orð, sem hann hafði sagt um mig, vil ég ekki láta þeim ómótmælt. Mér skilst, að hv. 11. landsk. hafi látið í ljós, að ég hefði brugðizt þagnarskyldu í utanríkismn. með því að skýra frá innihaldi norsku samninganna, áður en þeir hafi verið teknir fyrir á Alþ. Ég hélt, að hv. 11. landsk., sem er lögfræðingur og hefir reynt að verða kennari í lögmn. ætti að vita það, að á utanríkismn. hvílir engin lagaleg þagnarskylda. Utanríkismn. er aðeins n. skv. þingsköpum, eins og aðrar n. þingsins, og þar er engin þagnarskylda frekar en að menn taka slíka skyldu á sig sjálfir. Sú einasta þagnarskylda er sú, sem kemur frá manni sjálfum; menn verða að þegja yfir því, ef þeir komast að einhverju, sem þeir álíta, að sé hættulegt fyrir sitt land, að skýrt sé frá. Að það hafi verið ástæða fyrir þáv. dómsmrh. til þess að ákæra út af þessu máli, nær ekki nokkurri átt, enda datt honum það ekki í hug, og það þó að hann væri mér mjög fjandsamlegur í skoðunum á málinu. Í öðru lagi vil ég geta þess, að einmitt þetta mál, sem um var að ræða, norsku samningarnir, átti að vera algerlega opinbert mál. Það átti að leggja sjálfa samningana fyrir þingið, svo að það var engu að leyna. Eina spurningin var, hvort þetta yrði gert litlu fyrr eða seinna. Ég fyrir mitt leyti áleit það langt frá því að vera skyldu mína að fara eftir orðum þeirra manna, sem óskuðu eftir að leyna þessum samningum; ég áleit þvert á móti, að það væri nauðsynlegt, að þjóðin og kjósendurnir í landinu fengju tíma til þess að athuga þetta mál, áður en ákvörðun yrði um það tekin á Alþ., enda hefir það sýnt sig, að andstaðan var miklu meiri á meðal þjóðarinnar en þeir, sem fylgdu þessum samningum, gerðu ráð fyrir. Í þriðja lagi hefir ekki verið hægt að benda á það, að landið eða þjóðin hafi haft neinn skaða af þessum upplýsingum, svo að þetta er allt saman rakalaus vitleysa, sem hv. 11. landsk. hefir sagt um þetta mál.

*Páll Þorbjörnsson: Það er nú lítið, sem ég þarf að taka fram út af því, sem hv.þm. Vestm. sagði. Hann var aðallega að tala um það, að kæruatriðin á hendur bæjarstjórnarmeirihlutanum á Ísafirði hefðu verið miklu veigameiri en kæruatriðin þarna í Vestmannaeyjum. - Ég skal algerlega leiða minn hest hjá því, að dæma nokkurn hlut um það, hversu veigamikil þau kæruatriði hafi verið, það hefir verið farið allrækilega inn á það mál af hv.þm. Ísaf. og hæstv.atvmrh., og ég hygg, að hv.þm. muni lítið geta um það mál sagt, nema þá eitthvað, sem í þá hefir verið tuggið af öðrum. Hv. þm. var hér að vanda að rifja það upp, sem hann er búinn að endurtaka í 2–3 ræðum, að hæstv.atvmrh. og að sjálfsögðu ég líka værum bara vikapiltar kommúnista í þessu árásarmáli, sem hann kallar. Það kemur nú úr hörðustu átt, þegar þessi maður er að tala um það, að menn séu vikapiltar fyrir einhverjar pólitískar trúboðsstefnur, þegar það er vitað, að ef að það er nokkur maður hér á þessu landi, sem er viðurkenndur og launaður vikapiltur fyrir erlenda trúboðsstefnu, þá er það þessi maður. Það er vitanlegt, að hann er fulltrúi einhverrar mestu blóðhefndarstefnu, sem kunnugt er um, nazistastefnunnar í Þýzkalandi.  Þá var hv.þm. að tala um það, að bæjarstjórnarmeirihlutinn á Ísafirði hefði gert ákvarðanir í bæjarstj. sér til fjárhagslegs framdráttar og því um líkt. Það er rétt, að í kæru minnihlutans í Vestmannaeyjum, mun ekki hafa verið farið sérstaklega inn á það mál, og einstökum bæjarfulltrúum íhaldsmeirihlutans því ekki borið á brýn, að þeir hafi haft slíkt um hönd, en fyrr og síðar er kunnugt um það, að gerðar hafa verið ýmsar einkennilegar ákvarðanir í bæjarstj. í sambandi við eignir vissra manna í bæjarfélaginu, og er óþarfi að vera að rifja það upp hér, að það hafa verið skrifaðar heilar bækur og gefin út sérstök vikublöð, meira að segja íhaldsvikublöð, til þess að ræða þessi fjármálahneyksli. Þá var hv.þm. að tala um bæjargjaldkerann í Vestmannaeyjum. Ég skal játa það hér, að ég býst við því, að þessi bæjargjaldkeri sé mörgum fremri sem starfsmaður. Hann er viðurkenndur fyrir að vera duglegur skrifstofumaður og flínkur maður, en það, sem kært var yfir, var það, að þessi maður gekk þarna erinda íhaldsmeirihlutans. Það var ekki kært yfir því, að hann væri ekki fær um að inna starfið af hendi, heldur yfir því, að hann væri of trúr þjónn íhaldsmeirihlutans, og maðurinn er nú farinn úr starfinu, af því að hann treysti sér ekki til að þjóna íhaldsmeirihlutanum lengur.

Forseti (JörB): Það hefir orðið að samkomulagi milli flokkanna að óska þess, að afbrigði verði veitt um lengd ræðutíma í væntanlegum útvarpsumr. um þetta mál, þannig að ræðutími hvers flokks verði tvöfaldur frá því, sem venjulegt er. Vil ég því bera þetta undir hv. deild.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Frv. það til l. um skiptameðferð á búi h/f Kveldúlfs, sem liggur hér fyrir til 1. umr., er borið fram fyrir hönd Alþfl. af öllum þm. flokksins í neðri deild. Frv. ætlast til, að tafarlaust skuli valin 3 manna n. til að framkvæma skyndimat á öllum eignum h/f Kveldúlfs, samkv. öllum gögnum, sem fyrir liggja, og skuli matsverð miðað við verðlag á eignum félagsins í frjálsri sölu. Skuli þetta gert vegna þess, að fyrir liggi, að félagið skuldi Landsbankanum og Útvegsbankanum um 5 millj. kr., auk skulda til annara, að vanskil hafi orðið um langan tíma á afborgunum skuldanna og hafi þær aftur á móti vaxið ár frá ári, að vextir hafi jafnvel ekki fengizt greiddir af skuldum félagsins undanfarandi ár, að það hafi stórtapað mörg undanfarandi ár og með öllu ólíklegt sé, að það eigi fyrir skuldum, enda sé vitað, að formaður bankaráðs Landsbankans hafi látið í ljós í skýrslu um síðustu áramót, að félagið vanti aldrei minna en ¾ millj. kr., til að eignir jafnist á við skuldir, og hlutaféð sé því fyrir löngu allt tapað. Landsbankanefndin, sem er æðsta yfirstjórn Landsbankans, velji einn matsmanninn, fulltrúaráð Útvegsbankans annan, en hæstiréttur þriðja. Leiði matið það í ljós, sem gera má ráð fyrir, að félagið eigi ekki fyrir skuldum, skal taka bú Kveldúlfs til skiptameðferðar sem þrotabú, og skal það sæta skiptameðferð samkv. frv. Skiptin framkvæmi 5 manna skilanefnd, og kjósi landsbankanefndin tvo þeirra með hlutfallskosningu, Útvegsbankinn einn, Deaconsbanki í Englandi, sem er þriðji stærsti skuldheimtumaður, einn, en atvmrh. skipi formanninn. Um skiptin skal fara sem önnur gjaldþrotaskipti, þar á meðal skal fara fram á venjulegan hátt lögreglurannsókn í sambandi við greiðsluþrotin. - Skilanefnd er ekki skyld að ljúka skiptunum eins og venjulega á 18 mánuðum, heldur er ekki sett tímatakmark, en lagt á herðar, að sem allra minnst truflun verði á rekstri atvinnutækja félagsins, og er heimilt að taka lán til að standast nauðsynlegan rekstrarkostnað, unz skiptum lýkur á venjulegan hátt. Kveldúlfur er stærsta og langskuldugasta útgerðarfyrirtæki í landinu, hlutafélag og því með takmarkaðri ábyrgð; hlutafjárumráðin hafa verið hjá aðeins einni fjölskyldu eða 5 manns. Rekstur þess hefir verið með öðrum hætti en annara útgerðarfyrirtækja og öll afstaða félagsins einstök í sinni röð. Félagið var stofnað 1912 af Thor Jensen og fjölskyldu hans. Nánara frá uppruna og fyrstu auðsöfnun úr 90 þús. kr. hlutafé og sögu þessa félags hefir oft verið sagt, og læt ég mér nægja að benda á, að þegar árið 1921 er það orðið stærsta útgerðarfyrirtæki landsins með 2 millj. kr. hlutafé, og mun þá hlutaféð hafa verið sem næst óskert fyrir hendi. Árið eftir, 1922, ræðst Thor Jensen í að leggja stórkostlegt fjármagn í Korpúlfsstaði og fleiri jarðir í nágrenninu, jarðakaup, ræktun, búrekstur og húsabyggingar. Munu fáir vita, hve miklu þetta fé hefir numið, en víst er, að allt hefir það runnið úr Kveldúlfi, nema um 350 þús. kr. lán, er hann fékk síðar. Telja kunnugir menn, að í þetta muni hafa farið auk lánsins, minnst 1½ millj. króna, þótt miklu eða mestu af þessu fé hafi verið kastað á glæ eða komið svo fyrir, að það gæti ekki borið arð. Hvernig og hvaðan rann þessi fjárstraumur úr útgerðinni? Árið 1924 mun Kveldúlfur standa mjög líkt í ársbyrjun eins og í árslok 1921, en þá græðir félagið á árinu tæp 900 þús. kr., og verða þá auðvitað hlutabréfin meira virði en nafnvirði. Einmitt á þessu ári selur Thor Jensen sonum sínum, að því er sagt er til að geta lagt fé í Korpúlfsstaði, 600 þús. kr. hlutafé við mjög vægu verði, að því er Ól. Thórs hefir sagt, og er talið, að salan hafi farið fram fyrir 200 þús. kr., eða þriðjung verðs. Árið 1928 selur Thor Jensen aftur sonum sínum 300 þús. kr. hlutabréf fyrir, að sagt er, ? nafnverðs, eða 200 þús. kr., en hlutaféð ásamt varasjóði mun þá hafa verið enn nokkru meira talið en 1924, og loks selur hann félaginu sjálfu þess eigin hlutabréf sama ár, 200 þús. kr., en fyrir hvaða verð, er óvíst, og er þó varla hugsandi, að félagið gæti keypt eigin hlutabréf yfir nafnverði. Samtals mun hann því hafa fengið fyrir hlutafé sitt 600 þús. kr. í orði. Hvaðan og á hvaða hátt hefir honum svo komið það annað fé, er hann lagði í Korpúlfsstaði o. fl., sem ætti að nema nálega einni millj. kr.? Það er algerlega óupplýst, þótt óhjákvæmilegt virðist að skýra það, eins og hag Kveldúlfs er komið. Þessi fjárstraumur virðist allur hafa runnið fyrir árið 1930. Og þó er mjög óvíst, að Thor Jensen hafi einu sinni fengið raunverulegar greiðslur frá sonum sínum fyrir þessi 600 þús. kr. hlutabréf, því að viðurkennt er, að synir hans höfðu ekki handbært fé til að greiða með hlutabréfin, heldur hafi þeir fengið féð sumpart að láni hjá Kveldúlfi, en sumpart hafi þeir skuldað föður sínum áfram fyrir bréfin. Skuldirnar fyrir hlutabréfin munu hafa gufað upp, horfið út úr heiminum hjá þeim bræðrum að mestu þegar eftir fyrri kaupin, þó að ekki sé sjáanlegt af tekjuskatti þeirra á þessum árum, að þeir hafi haft fé afgangs umfram venjulegar þurftartekjur sínar til að greiða með svo miklar skuldir. Þá er það heldur ekki sjáanlegt, að hinir nýju hluthafar hafi greitt tekjuskatt af þeim gjöfum, sem þeim voru gefnar með framsali hlutafjár Thors Jensens á þennan ódýra hátt, sem þó hlýtur að teljast skattskylt. Þá þykir það venjulega ills viti um áreiðanleik hlutafélaga, að þau kaupi og liggi með eigin hlutabréf sem eign, éti upp eigin eignir. Við allar þessar miklu og duldu bókhaldsmillifærslur kringum Kveldúlf er það áberandi, hvernig hlutaféð er útþynnt, ekki aðeins með kaupum félagsins á eigin bréfum, heldur einnig með stórlánum til hluthafanna til bréfakaupa, sem svo virðast aftur eftirgefin, og má mikið vera, ef þessi eignaskipti teljast lögleg hér á landi, hvað þá heldur í löndum með vandaðri hlutafélagalöggjöf. Fjármagninu er bókstaflega dælt út úr félaginu. Öll þessi eignaskipti, útþurrkanir mikilla verðmæta og fjárflótti úr Kveldúlfi hefir ekki að eins þá þýðingu, að hann er aðalorsökin til fjárhagslegrar veiklunar og síðar fjárhagshruns Kveldúlfs, heldur er líka óskiljanlegt með hliðsjón af, hversu tiltölulega lágar skattgreiðslur félagsins og hluthafa þess hafa verið, hvernig þessar eignatilfærslur hafa yfirleitt getað átt sér löglega stað. Er þetta sérstakt og sjálfsagt rannsóknarefni í sambandi við uppgjör félagsins og ótrúlegt að dómsmrh. og fjmrh. landsins vilji eða láti hindra slíka óhjákvæmilega rannsókn með því, að bankarnir gerðu laumusamning um enn að veita nýju fé inn í þetta félag undir sömu yfirstjórn fyrri hluthafa, þótt einhverjar óarðbærar aukatryggingar fyrir eldri skuldum fengjust, ekki sízt þar sem ráðh. er kunnugt um, að rannsóknar sé þörf. Kveldúlfur greiðir flest árin 1922–1929 lítinn tekjuskatt, og árin 1922, 1925 og 1926 engan, og mun hafa verið tap á rekstrinum þau tvö síðari árin, en eins og fyrr var sagt, var mikill gróði árið 1924, þegar bréfasalan fyrri á að hafa farið fram. Eftir að síðari hlutabréfasalan fer fram 1928–1929, bregður svo við, að Kveldúlfur hættir algerlega að greiða tekjuskatt og hefir ekki greitt síðan. Öll árin 1930–1936 hefir félagið stórtapað og bætt við sig nýjum skuldum á skuldir ofan. Kveldúlfur mun að jafnaði hafa tapað þessi 6 ár andvirði eins nýtízkutogara á hverju ári, og fjárhagur félagsins því orðinn svo, að telja má líklegast, að mikið vanti á, að það eigi fyrir skuldum, sennilega ekki ? millj. kr., heldur 1½ millj. kr. Auk þessarar miklu blóðtöku, er félagið hafði áður orðið fyrir og liggur í fjárstrauminum til Korpúlfsstaða, greiðir félagið svo Thor Jensen eftirlaun alla leið frá 1924, er fyrri hlutabréfasalan fer fram, 25 þús. kr. á ári, og nemur sú upphæð samtals yfir 300 þús. kr., en ef reiknaðir væru að auki bankavextir af upphæðinni, þá nemur upphæðin um 450 þús. kr. Einmitt á tapsárunum eftir 1930 er einnig haldið áfram að veita úr félaginu miklu fé árlega til fjölskyldunnar, ekki aðeins í launum hvorki meira né minna en 5 framkvæmdarstjóra, þar á meðal eins, sem varla hefir sézt á skrifstofu félagsins síðustu árin, heldur annazt starf sitt sem framkvæmdarstjóri Kveldúlfs með formennsku fyrir Sjálfstfl., heldur líka með ótöldum fríðindum og vörusendingum frá félaginu til heimila fjölskyldnanna, og síðast en ekki sízt með stórlánum úr félaginu til húsbygginga flestra þeirra bræðra og annara einkaþarfa, þótt svo sýnist sem félagið sé ekki aflögufært, tapi stöðugt og auki við skuldir sínar. Félagið hefir orðið að sjálfsögðu að greiða bönkunum fulla vexti, en hluthafarnir, sem ekkert fé eiga lengur í félaginu, fá vaxtalaus lán sín. Óhætt er að segja, að með fríðindum þessum og framkvæmdastjóralaunum hafi þessi tapsár runnið ¼ millj. kr. á ári til fjölskyldunnar. Viðurkenndar skuldir hennar við félagið munu þó nema um ½ millj. kr., og engar tryggingar hafa verið gefnar félaginu fyrir, ekki einu sinni veð í húsunum, en auk þess mun liggja önnur eins upphæð í öðrum útistandandi skuldum, sem lítils virði munu margar teljast og á ýmsan hátt tilkomnar. Á þessum sömu árum er vitað, að Kveldúlfshluthafarnir hafa verið örir af fé til kosningaveiða fyrir Sjálfstfl., hvar svo sem þær fjárveitingar eru bókfærðar. Kveður svo rammt að því, að hv.þm. V.-Húnv. hefir sagt í þingræðu, að þeir hafi keypt upp heilt kjördæmi. Með slíkri stjórn á Kveldúlfi er ekki að furða, þótt þessu fyrrum öfluga fyrirtæki hafi nú blætt út og eigið fjármagn þess sé tæmt, þar sem úr því hafa verið teknar millj. króna til fjölskyldunnar. Ef fjármagni félagsins hefði ekki verið dælt af slíku kappi til hluthafanna, án tillits til fyrirtækisins og framtíðar þess, þá hefði Kveldúlfur getað örugglega staðið af sér hin erfiðu ár fyrir sjávarútveginn. Fyrirtækið hefir verið rekið einhliða fyrir hluthafana, án tillits til lands og þjóðar og verkefnis þess í útgerðinni fyrir allan þann fjölda manna, sem við það hefir starfað og átt afkomu sína undir öruggri og góðri stjórn þess. Eftir eru svo skuldirnar, um 5 millj. kr., sem íslenzku bankarnir hafa smámsaman veitt til Kveldúlfs af sparifé landsmanna, og skuldin til Deacon's Bank í Englandi. Alþfl. hefir alllengi verið ljóst, hvert stefndi með Kveldúlf, hvernig fé hinna fornu eigenda fjaraði úr fyrirtækinu, en í staðinn var veitt til þess sparifé landsmanna úr bönkunum, hvernig allri áhættunni var velt af hluthöfunum yfir á bankana og þar með almenning. Af skuldunum voru um 1 millj. kr. hjá Útvegsbankanum, og var sá hlutinn óbreyttur síðustu árin, en stöðugt óx skuldin í Landsbankanum, án þess að bankastjórnin virtist sinna því eða óska að takmarka þessi lán né jafnvel heimta veð og tryggingar eins og af öðrum viðskiptamönnum bankans. Haustið 1933 sat ég í bankaráði Landsbankans og bar þá fram till. um að taka trygg veð í eignum félagsins fyrir þeim lánum, er virðast vera orðin föst, að taka tryggingar fyrir rekstrarlánum til félagsins með fiskveðum, að hafa eftirlit með því, að félagið láni ekki fé til manna eða fyrirtækja óviðkomandi rekstrinum, svo sem skuldalisti félagsins sýnir, að gert hefir verið, og leggi heldur ekki fé í óskyld fyrirtæki. Till. þessi var að vísu samþ. með 3 atkv. gegn 2 sjálfstæðismanna, en bankastjórarnir komu þá með yfirlýsingu viðvíkjandi Deacon's Bank, þess efnis, að ekki myndi óhætt að taka veðin, þar sem sá banki mundi þá hætta lánum til Kveldúlfs, og varð úr, að í stað minnar till. var önnur till.samþ., þó að ég greiddi ekki atkv., þar sem ég taldi hana ganga of skammt, hvað veð snerti. Þessi till. var þess efnis, að Kveldúlfur skyldi lækka skuldir sínar, t. d. með auknum lántökum annarsstaðar og innheimtu útistandandi skulda sinna, að aðrar útistandandi skuldir félagsins hjá prívatmönnum skyldu veðtryggðar félaginu, og haft eftirlit með, að félagið noti ekki lánsfé sitt til lánveitinga og fjárframlaga óviðkomandi atvinnurekstrinum, og að bankinn skyldi hafa nákvæmt eftirlit með rekstri félagsins yfirleitt. - Var talað um að hafa vikulegt eftirlit bankastarfsmanns, en er bankastjórarnir loks lofuðu að fara að framkvæma þetta vorið 1934, urðu breytingar á bankaráðinu. Ég og Magnús Jónsson áttum að ganga úr bankaráðinu, og landsbankanefnd að kjósa tvo í staðinn. Framsfl. var þá nýklofnaður, og vildi svo til, að flestir framsóknarmenn, sem voru í landsbankanefndinni, fylgdu Bændafl. Tókst því sjálfstæðis- og bændaflokksmönnum að koma að tveim sínum mönnum, Magnúsi Jónssyni og Helga Bergs, en fyrir voru af þeirra hálfu Jóhannes Jóhannesson og Metúsalem Stefánsson. Jón Árnason, framsóknarflokksmaður, var áfram formaður. Þetta bankaráð skipti sér ekkert frekar af skuldaflækju Kveldúlfs. Að vísu mun ályktunin ekki hafa verið tekin aftur, en henni var svo langt frá framfylgt, að ekkert eftirlit var sett með rekstrinum, og skuldirnar uxu enn. Ekki sést, að formaður bankaráðsins, Jón Árnason, sem á að sjá um, að ályktanir þess séu framkvæmdar, hafi heldur gert neitt til þess, heldur horft rólegur á, að Kveldúlfur héldi áfram að éta bankann upp. Svo liðu árin 1934 og 1935 með vaxandi töpum Kveldúlfs. Á árinu 1935 var lagt út í ýmsar nýjar tilraunir um fiskframleiðslu fyrir atbeina fiskimálanefndar, sem skiptu máli fyrir togaraútgerðina. Ekki virtust forstjórar Kveldúlfs hafa neinn áhuga á slíkum málum fyrir sitt félag. Hv. þm. G.-K., Ólafur Thors, talaði t. d. hvað eftir annað og skrifaði gegn harðfiskverkun og taldi hana úrelt neyðarúrræði Norðmanna, þó að reynslan hafi sýnt yfirleitt betri útkomu heldur en með saltfiskinum, frjálsan gjaldeyri og mikið aukna atvinnu, svo sem af ufsaveiðunum. Heldur ekki fékkst Kveldúlfur til að nota Hesteyrarverksmiðjuna til karfavinnslu fyrr en á árinu 1936, er ríkisverksmiðjurnar höfðu rutt brautina. Hv. þm. G.-K., Ólafur Thors, talaði af miklum kulda um karfann, þennan „rauða fisk“, sem honum virtist færa helzt til mikla björg í bú fyrir „rauðu“ ríkisstjórnina. Vorið 1936 urðu aftur kosningar í bankaráð Landsbankans, og var þá flokkaskiptingin þannig í landsbankanefnd, að kosnir urðu Jónas Jónsson og Ólafur Thors, í stað Jóh. Jóh. og Metúsalems Stefánssonar, og höfðu sjálfstæðismenn þá tvo, Ólaf og Magnús Jónsson, framsóknarmenn tvo, Jónas og Jón Árnason, og Bændafl. Helga Bergs, sem mun hafa fylgt sjálfstæðismönnum. Ólafur hafði ásamt flokksmönnum sínum í utanríkismálanefnd ekki þótzt geta setið og starfað í þeirri nefnd, vegna þess að þar sæti líka Jónas Jónsson, en í bankaráðinu var meira í húfi en um sjálfstæðismál þjóðarinnar; þar átti hann, launaður framkvæmdastjóri Kveldúlfs, að gæta hagsmuna þessa skuldugasta fyrirtækisins við bankann. Jónasi Jónssyni mun hafa verið ætlað af sínum flokksmönnum að sjá um, að fjárausturinn til Kveldúlfs og óstjórn þess félags hætti og það yrði gert upp. Þá um vorið 1936 dregur Kveldúlfur stórkostlega úr útgerð sinni á hávertíðinni, byrjar miklu síðar en aðrir og hættir fyrr. Úthald þess togara félagsins, sem stytzt var, var 35 daga, en meðalúthald 47 daga. Úthald annara togara annara félaga var þá allt upp í 109 daga og að meðaltali 60–70 daga. Við þetta urðu kröfur sjómanna og verkafólks í landi enn einusinni háværar, um að ekki dygði að láta þetta mikla atvinnufyrirtæki reka lengur á reiðanum og sökkva dýpra og dýpra og láta stjórna því af geðþótta fárra manna án tillits til almennings. Hlutaféð sé nú tapað og fyrirtækið því ekki lengur í eign hluthafanna, heldur raunverulega eign bankanna. Skylda bankanna sé að gera það upp án þess að stöðva reksturinn og koma því á tryggan fjárhagslegan grundvöll, svo að það geti gengið óslitið, skera af því alla óþarfa eyðslu og óstjórn og koma þeirri yfirstjórn á það, sem hæfi svo umfangsmiklu fyrirtæki, sem allmikill hluti reykvískrar alþýðu byggi atvinnu og afkomu sína á. Ekki verður þess þó vart, að Jónas Jónsson eða Jón Árnason hreyfi sig í bankaráðinu um þetta mál. Í nóvember 1936 er málið tekið fyrir á þingi Alþýðusambands Íslands og samþykkt í einu hljóði ályktun á þessa leið: „Opinber rannsókn verði látin fara fram nú þegar á fjárreiðum og rekstri stórútgerðarfyrirtækjanna, og þau þeirra, sem ekki reynast að eiga fyrir skuldum, en hafa verið rekin fyrir lánsfé á ábyrgð bankanna, verði tafarlaust tekin til gjaldþrotameðferðar og sett undir sameiginlega stjórn, er ríkisstjórnin skipar, en verkalýðsfélögin eiga fulltrúa í, og sé það tryggt, að rekstur þeirra atvinnufyrirtækja, sem talizt hafa eign slíkra fyrirtækja, haldi áfram án nokkurrar tafar eða stöðvunar vegna uppgjörs þeirra og stjórnarbreytingarinnar.“ Önnur ályktun var samþ. á þá leið, að ef fram kæmi, að óreiða eða refsiverð meðferð hefði átt sér stað á fé þessara fyrirtækja, skyldu hinir seku verða látnir sæta fullri ábyrgð að landslögum. Að sambandsþingi loknu tilkynnti Alþfl. bandamönnunum í Framsfl. þetta og óskaði samkomulags um lausn ýmissa landsmála, fyrst og fremst um uppgjör Kveldúlfs, og samfara því alhliða viðreisnarstarf fyrir togaraútgerðina og sjávarútgerðina yfirleitt. Fengust að vísu ekki greið svör hjá Framsfl., sízt þó um viðreisn togaraútgerðarinnar og útvegsins, en þó var viðurkennd nauðsyn á uppgjöri Kveldúlfs, og flokksþing þeirra í febrúarmánuði var einhuga á þessu máli, þó að formaður bankaráðs Landsbankans, Jón Árnason, kæmi í veg fyrir, að formleg samþykkt yrði gerð. Þar varð að samkomulagi, að hefja málið með því, að fulltrúar flokkanna í bankaráðunum gengju eftir greiðslum Kveldúlfs á skuldunum. Útvegsbankinn skrifaði síðan Kveldúlfi hvað eftir annað og krafðist greiðslu skuldarinnar þar og vaxta, en fékk ávallt það svar, að frests væri óskað vegna samningatilrauna, sem félagið stæði í við Landsbankann, aðalkröfuhafann. Úr bankaráði Landsbankans fréttist ekkert, nema að um miðjan janúar hefði þangað komið munnlegt tilboð frá Kveldúlfi, um að Thor Jensen byði að selja Kveldúlfi Korpúlfsstaðastorfuna fyrir 1200 þús. kr., að viðbættum útistandandi skuldum Thórsbræðra og annara við félagið, en Kveldúlfur seldi svo bankanum Korpúlfsstaði fyrir 2 millj. kr. Var þessu boði neitað af bankaráði Landsbankans, meira að segja í einu hljóði. En síðan hafa ýmsar breytingar orðið á þessu boði frá Kveldúlfi, og hefir hingað til verið farið með það, sem bak við tjöldin hefir gerzt við formann bankaráðsins og bankastjórn, eins og mannsmorð. Útvegsbankinn sá þó, að ekki dygði að bíða eftir þessum samningum, þar sem víxilréttur á skuld Kveldúlfs við bankann mundi þá fyrnast í marzlok, og stefndi því Kveldúlfi fyrir 900 þús. kr. víxilskuld auk áfallinna vaxta, eða um 1 millj. kr. Dómur féll í málinu síðastl. laugardag, og var Kveldúlfur dæmdur til að greiða skuldina. Ekki má þó gera aðför í eignum félagsins fyrr en ½ mánuði síðar, og var því augljóst, að málið mundi enn dragast allmikið, ef beðið yrði eftir þeim úrslitum, enda er Landsbankinn aðalkröfuhafinn, og jafnframt aðalbanki landsins og sjálfur stór lánveitandi - vegna seðlaútgáfuréttarins - til Útvegsbankans. Var því vitað, að innan bankaveggjanna yrðu örlög Kveldúlfs afráðin af Landsbankanum. Alþfl. var það ljóst, að ef Kveldúlfur skyldi gerður upp á þessu ári, þá yrði að gera það þegar í stað, svo að ekki yrði ausið í hann til ónýtis meira fé eða stöðvun gæti orðið á vertíðinni. Framsfl. á þingi varðist allra frétta nú um afstöðu sína, en það fréttist þó, að flokkurinn vildi nú hvergi koma nærri, heldur láta bankaráðin afgera málin, láta þau fara að öllu eftir till. Jóns Árnasonar, sem vildi ekki gera Kveldúlf upp, heldur láta alla yfirstjórn Kveldúlfs vera áfram hjá Thorsbræðrum gegn því, að fá veð í eignunum og aukatryggingar frá Thor Jensen. Boð hafa legið frammi frá Kveldúlfi, um að Thor Jensen gæfi aukatryggingar fyrir Kveldúlf með veðum í eftirfarandi eignum: Korpúlfsstaðatorfunni með áhöfn fasteignamat jarðanna...................... 303 þús. kr. Arnarholti............................................... 34 - - Haffjarðará og jörðum........................... 54 - - Melshúsum á Seltjarnarnesi................... 45 - - Jörðum á Snæfellsnesi........................... 30 - - Lóðum í Reykjavík og Hafnarfirði........ 30 - -__ Samtals fasteignamat 496 þús. kr. Á eignum þessum hvílir 350 þús. kr. veðskuld. Munur á fasteignamati og skuldum er því um 146 þús. kr., en þar við bætist áhöfn Korpúlfsstaða og verkfæri, líklega fram undir 200 þús. kr., svo að fram yfir skuldir yrðu þarna boðnar fram um 300–350 þús. kr. Við þetta hefir frétzt, að mundi svo bætast íbúðarhús Thors Jensens, sem er að fasteignamati 149 þús. kr. og reynt hefir verið að selja í heilt ár, en enginn fengizt kaupandi. Um svo að segja allar þessar eignir er það að segja, að þær hafa kostað Thor Jensen miklu meira fé, en mundu seljast tiltölulega mjög lágu verði, vegna þess að þær eru ekki arðbærar eignir. Korpúlfsstaðir t. d., eins og ausið hefir verið fé í þá upp í margfalt fasteignamat, gera ekki meira en ávaxta áhvílandi skuldir, og óvíst er að nokkur maður fengist til að kaupa jörðina fyrir meira, og sennilega enginn fást kaupandi að henni. Það er varla hægt að hugsa sér hana nýtta nema af hinu opinbera, og þá enn með stórfelldum fjárframlögum til aukinnar ræktunar og hæfilegra bygginga, því að allt plan jarðarinnar er miðað við að búa til óarðbæran herragarð, en ekki verið litið á ávöxtun fjárins. Ef frv. framsóknarmanna um mjólkurlög, sem nú er lagt fyrir þingið, næði fram að ganga, mundi það enn fella þessar jarðir í verði um minnst helming, eins og aðrar jarðir hér í nágrenninu. Lóðin í Hafnarfirði er lítilsvirði, og jarðirnar á Snæfellsnesi gefa mjög lítið af sér. Ef veð þessi yrðu seld, þá er víst, að andvirðið mundi aldrei nálægt því hrökkva til að greiða með skuldir Kveldúlfs umfram eignir. Auk þess mundu þau á engan hátt hjálpa rekstri Kveldúlfs, því að þær litlu tekjur, sem kæmu af þessum eignum, rynnu ekki til Kveldúlfs heldur Thors Jensens. Að sjálfsögðu greiddi Thor Jensen ekki leigu af sjálfs sín húsi né Thorsbræður af laxveiðum og sumarbústöðunum við Haffjarðará. Til þess að þessi veð fengjust, ætti svo Landsbankinn að láta Thorsbræður hafa yfirstjórn Kveldúlfs, að lána félaginu ógreidda vexti fyrra árs og forvexti þessa árs, samtals nær 700 þús. kr., að sjá félaginu fyrir nýjum rekstrarlánum, sem eftir undanfarandi ára reynslu hefir haft í för með sér árlegt tap upp undir ½ millj. kr., að jafnaði, að lána til væntanlegrar verksmiðju um 150 þús. kr., sem vantar á erlent lán, sem fengist með 1. veðrétti, að leyfa, að Hjalteyrareignin, sem er að fasteignamati 107 þús. kr., en Kveldúlfur telur sér 240 þús. kr. virði, verði tekin úr höndum Kveldúlfs og veðsett erlendum banka, að einn togarinn, sem Kveldúlfur á og telur sér 250 þús. kr. virði, verði veðsettur sama erlenda banka, og loks að félagið fái aukin rekstrarlán vegna nýrrar verksmiðju á Hjalteyri. Áhættu Landsbankans ætti því samkvæmt þessu tilboði enn að auka að miklum mun án þess að gera Kveldúlf upp, á svipaðan hátt og gert var hjá Íslandsbanka ár frá ári við Copelandshringinn, sem varð bankanum fullkeypt. Einu möguleikarnir fyrir Kveldúlf til þess að standa undir þessu án árlegs taps, en án þess að vinna sig upp, væri, að verksmiðjan á Hjalteyri græddi um ½ millj. kr. árlega, sem er óhugsandi til frambúðar, og jafnvel á yfirstandandi ári, þar sem félagið hefir ekki selt lýsi fyrirfram, eins og ríkisverksmiðjurnar, og Lýsið síðan lækkað um £ 2 tonnið, en verð á aðkeyptri síld Hjalteyrarverksmiðju að sjálfsögðu yrði að miðast við útborgað verð ríkisverksmiðjanna. Þetta er því ekki aðeins óverjandi að gera gagnvart öðrum fyrirtækjum í landinu heldur líka vonlaust verk. Með því yrði endanlegri lausn frestað ekki aðeins á viðreisn Kveldúlfs, heldur líka á viðreisn togaraútgerðarinnar í heild og athöfnum ríkisins til stuðnings henni og aukningar. Sagt er nú, að framsóknarmenn hafi samþ. að láta bankana taka þessum boðum með þeim einum skilyrðum, að framkvæmdastjórar Kveldúlfs verði ekki nema tveir - hinir yrðu þá að heita öðrum nöfnum, verksmiðju- og skrifstofustjórar. Auk þess setji bankarnir tvo starfsmenn sína til að hafa einskonar eftirlit með rekstri, en án íhlutunarvalds, en fái að vita um það, sem gerist, ef þeir óska eftir því. Þetta er aðeins málamyndaeftirlit, ef það þá yrði framkvæmt fremur en 1934. Þessir valdalausu eftirlitsmenn, sem ekki störfuðu í fyrirtækinu, yrðu þannig aðeins löggilding bankanna og Framsóknar á stjórn Thorsbræðra á Kveldúlfi. Víst er það, að bankaráð beggja bankanna hafa nú samþ. slíkt gagntilboð til Thorsbræðra með atkvæði framsóknarmanna í bankaráðunum gegn atkvæði fulltrúa Alþýðufl. Alþýðuflokkurinn neitar að gerast samsekur um slíka lausn Kveldúlfsmálsins og trúir því ekki að óreyndu um bandamennina í þingflokki Framsóknar, að þeir láti leysa málið svo, sem vitanlega yrði á ábyrgð fjmrh., sem ber pólitíska ábyrgð á bankanum sem ríkisstofnun, og á ábyrgð Framsfl. Alþýðufl. telur, að hvernig sem um Kveldúlf fari, sé þetta mál eitt af stærstu þjóðmálunum, er varði hag allrar alþýðu, það sé skylt að taka ákvörðun um það á opinberum vettvangi, það sé skylda alþingis að gera ályktanir um, hvernig mál þessa einstæða og langskuldugasta fyrirtækis hjá bönkunum verði leyst, svo að frambúðarlausn megi telja. Skipun þessara mála af Alþingi sé ekki síður nauðsynleg heldur en skipun mála síldarverksmiðja ríkisins, þar sem allt innlenda féð, sem notað sé, sé sparifé landsmanna, og afkoma þeirra hundraða vinnandi manna hjá félaginu sé meira virði en hagsmunir 5 framkvæmdastjóra, sem stjórnað hafi án ábyrgðartilfinningar gegn öðrum en hagsmunum fjölskyldunnar. Þegar allt útlit var orðið fyrir, að Framsfl. ætlaði að bogna á uppgjöri Kveldúlfs, tilkynnti Alþfl., að hann mundi leggja fram tvö frv. í þinginu viðvíkjandi þessu máli, ef Framsfl. vildi ekki samninga um þá leið. Var því neitað. Voru síðan lögð fram 2 frv., annað um breytingu á bankalögunum, hitt um skiptameðferð Kveldúlfs. Samkv. fyrra frv., sem bráðlega kemur til umr., er bankalögunum breytt svo, að tryggt sé, að landsbankanefnd og bankaráð sé ávallt í samræmi við meirihluta þings og þjóðar, með því að kosið sé í þessar nefndir með hlutfallskosningum að nýafstöðnum kosningum. Lýðræðið er tryggt í bankanum í stað núverandi ástands. Þá er og aukið vald bankanefndar til eftirlits með stórlánum og stóreftirgjöfum skulda, og þarf leyfi hennar til eftirgjafa, er nema 100 þús. kr., og lána til eins fyrirtækis, sem nema samtals ¼ stofnfjár bankans, eða 900 þús. kr. og yfir, eins og nú er ákveðið að lögum um ríkissjóð sjálfan og lán hans í bankanum. Frv. þetta er prófsteinn á lýðræðishneigð flokkanna, og með því að samþykkja það nú þegar er augsýnilegt, að hægt er að ráða málum Kveldúlfs á heilbrigðan hátt, án þess að eiga undir úrskurði þess meirihluta, sem nú er af tilviljun í bankaráði Landsbankans. Hinu frv., um skyndimat og skiptameðferð Kveldúlfs, hefi ég lýst. Félagið á að gera upp án röskunar atvinnutækjanna, þær eignir félagsins, sem ónauðsynlegar eru rekstrinum, skulu seldar, en togararnir, síldarverksmiðjan og nauðsynlegar eignir í sambandi við þessa framleiðslu nýttar sem bezt og reknar áfram hér í bænum í vel skipulögðu fyrirtæki. Alþýðusamband Íslands mun vinna á móti sölu togaranna héðan úr bæ og dreifingu þeirra, og kemur burtflutningur alls ekki til mála. Jafnhliða þarf að gera alhliða ráðstafanir til viðreisnar sjávarútveginum og endurskoða lögin um hlutafélög, svo að réttur og skyldur félaganna standist á og komið verði í veg fyrir misnotkun. Með þessu er mörkuð skýr og hrein stefna Alþfl. í þessum málum. Við föllumst ekki á neitt baktjaldamakk í þeim né annað en það, að Kveldúlfsmálið sé leyst með hagsmuni hinna vinnandi stétta fyrir augum, og það verður ekki gert nema með uppgerð félagsins. Ennþá 12. febr. síðastl. skrifaði formaður Framsfl., Jónas Jónsson, á þessa leið í Nýja dagblaðið: „Þannig finnur þjóðin til. Ég þekki engan heiðarlegan eða óspilltan mann, sem lætur sér koma til hugar annað en skip og eignir Kveldúlfs verði að fá aðra húsbændur og aðra stjórn. Og menn eru nokkurnveginn sammála um, að það er ekki hið framkomna fjártjón eitt, sem er þjóðarmein. Ef til vill er sú spilling enn hættulegri, sem leiðir af því, að borgurum landsins sýnist eins og mestu óreiðumennirnir hafi mesta tiltrú. Þeim verði bezt til veltufjár. En þúsundum af duglegum og reglusömum atorkumönnum verður að neita um rekstrarfé, af því mörgu milljónirnar standa inni hjá sonum Thors Jensens í Reykjavík. Þetta ástand verður að hætta. Dugandi menn á Íslandi láta ekki bjóða sér þá óvirðingu, sem í því felst, að gefa einu fjölskyldufyrirtæki allar þær milljónir, sem landið tók að láni erlendis, til að vera varasjóður allra fjármálaviðskipta í landinu, og halda síðan áfram að leggja sparifé landsmanna í sömu hítina. Vafalaust er allri þjóðinni orðið ljóst, hvað hér er um að ræða. Æfintýri Jensenssona er orðið of dýrt fyrir almenning í landinu. Leikur þessara dýrmætustu Dana, sem komið hafa til Íslands í 600 ár, eins og Bjarni Benediktsson segir, verður að enda eins og hið aldanska æfintýri í Landmandsbankanum, þegar þar var hreinsað til og byrjað nýtt og heiðarlegt starf.“ Þetta er réttilega sagt. Við vonum það, að Jónas Jónsson og þingflokkur framsóknarmanna geti enn orðið samferða okkur alþýðuflokksmönnum í þessu máli. Við trúum því ekki að óreyndu, að þingflokkur Framsóknar svíki stefnu sína og kjósendur og fórni sæmd sinni fyrir Kveldúlf. En ef svo skyldi ekki reynast, er þessu mikla landsmáli ekki þar með lokið. Þingflokkarnir hafa völd sín frá kjósendunum, og völd þeirra eiga að fara eftir kjósendatölu. Hinar vinnandi stéttir þessa lands fylgja þeim flokki, sem vill ekki halda áfram sömu brautina, ekki leyfa að nota sparifé landsmanna sem einkaeign einnar fjölskyldu í hennar einkaþarfir, né láta óstjórnina haldast og sjávarútveginn fjármagnslausan og stuðningslítinn af ríkisvaldinu á örðugustu árum hans. Alþfl. er þess fullviss, að kjósendurnir í landinu muni fylgja stefnu hans í þessum málum, og tekur ótrauður og sigurviss upp baráttuna fyrir að framkvæma lýðræði í atvinnumálum landsins, málstað hinna vinnandi stétta í öllum byggðum landsins.

Ólafur Thors Herra forseti! Ég fer fram á að mega nefna þm. með nöfnum án þess að kenna þá við kjördæmi sín, því að það er fljótlegra. Ég mun byrja á hinu sama og Héðinn Valdimarsson endaði á, að lesa upp úr Nýja dagblaðinu, vitna í ummæli okkar sameiginlega vinar, Jónasar Jónssonar. Munurinn er aðeins sá, að það, sem ég ætla að lesa upp, er miklu nýrra en það, sem Héðinn las upp um mig og Kveldúlf. Það er skrifað í gær, og er því ferskt og gjaldgengt. J. J. farast þannig orð um olíukonunginn: „Enginn verkalýðsforingi á Norðurlöndum myndi telja sér sæmandi að vera hátekjumaður í þjónustu erlends auðvalds til þess að okra á nauðsynjavörum aðþrengdra verkamanna.“ Ég segi hið sama um þessi ummæli eins og Héðinn sagði áðan, að þau eru laukrétt, og ég óska honum til hamingju með þau. Öll ræða Héðins Valdimarssonar var, eins og ég bjóst við, nær eintóm pólitísk og persónuleg ósvífni, og hún sýndi það, sem margsannað er áður, að hann ræður ekkert við geðofsa sinn, lætur skapillskuna hlaupa með sig í gönur, en ragmennskan gægist alstaðar í gegn. Þannig þorir hann ekki nú að koma fram með allar þær svívirðingar, sem hann hefir borið mig og Kveldúlf í blaði sínu, af því að nú stendur hann frammi fyrir allri þjóðinni með fleipur sitt og veit jafnframt, að ég er tilbúinn til þess að taka á móti. Tölur þær, sem hann nefndi, voru allar rangar, o. fl. o. fl. Það, sem hneykslaði hann mest var, að við bræður skyldum halda áfram að næra okkur sjálfa og skyldulið okkar. Ég vil spyrja hann að því, af hverju við hefðum átt að lifa, ef við höfum ekki mátt lifa af fé frá Kveldúlfi? Aðaláherzluna lagði hann á, að það væri óhófslifnaður okkar bræðra, sem hefði valdið örðugleikum Kveldúlfs. Út af þessum ummælum hans vil ég skora á hann að mæta mér á hvaða vettvangi sem er og bera saman lifnað minn og lúksuslifnað hans. Þori hann það ekki, ætti hann að þegja um þessa hluti.  (Af áheyrendapöllunum: Heyr heyr. - HV: Það eru nokkrir nazistar að hylla foringjann. - Rödd úr salnum: Nei, það eru nokkrir verkamenn.) Ég lít á þessar útvarpsumræður sem einskonar eftirmála eftir ljóta og langa ofsóknarsögu, sem þó hefir farið vel, eins og venjulega flestum lesendum þykir bezt. Enda þótt eigendur Kveldúlfs og aðrir, sem trú hafa á því, að velfarnaður Íslendinga velti á því, að einkaframtakið geti notið sín á sviði athafna og fjármálalífsins, að sjálfsögðu fagni því, að þeir menn hafa nú orðið að lúta í lægra haldi, sem engum málalyktum vildu una öðrum en þeim, að rekstur Kveldúlfs yrði stöðvaður og eignir félagsins seldar, en eigendunum varpað í skuldafangelsi, ef unnt væri, þá er samt sem áður hreint engin ástæða til að láta þá sigurvímu villa sér sýn. Í þessari baráttu gegn einkaframtakinu hafa kommúnistar að vísu orðið að þola þá raun, að Framsfl. hefir neitað að hlýða þeim. Hinsvegar hafa þeir unnið þann sigur, að Héðinn Valdimarsson hefir gerzt auðsveipur vikadrengur þeirra. Og enda þótt vel megi vera, að meira valdi þar um hugleysi Héðins og ótti við kommúnista út af einkamálum hans en pólitísk skoðanaskipti, þá skiptir það í sjálfu sér ekki máli, því að augljóst er, að kommúnistarnir hafa full tök á Héðni. Í ræðu, sem ég flutti í Varðarfélaginu í lok janúarmánaðar síðastl., rakti ég þróunarsögu Kveldúlfs og orsakirnar til hnignandi fjárhags félagsins og hrakti jafnframt óhróðurinn um stjórn félagsins. Flestu af því, sem á stjórn félagsins hefir síðan verið borið, hefir verið svarað með þeirri ræðu. Hún hefir verið prentuð í blöðum flokksins og lesin af öllum þorra blaðalesenda í landinu. Ég mun því ekki í þessari stuttu ræðu víkja neitt verulega að þeirri hlið málsins, enda er það löngu orðið öllum almenningi ljóst, að andstæðingar Kveldúlfs hafa sjálfir ekki allra minnstu trú á óhróðrinum. Þeir vita, að félaginu hefir verið vel stjórnað, og þeim er ljóst, að stjórnarkostnaðurinn, sem þeir hafa mest fjargviðrast um, hefir á síðustu árum verið 40 þús. kr., en ekki hálf millj. kr. eins og Alþýðublaðið margoft hefir haldið fram, og að þessi stjórnarkostnaður hefir æfinlega verið hlutfallslega margfalt minni hjá Kveldúlfi heldur en hjá flestum þeim fyrirtækjum eða öllum, sem sósíalistarnir sjálfir stjórna. Ég ætla því að leiða þennan óhróður og þessar blekkingar að langmestu leyti hjá mér og vík beint að sjálfum kjarna málsins. Ég vil þó aðeins áður segja frá því, að allan þennan ofsóknartíma hefi ég orðið var mikillar og vaxandi samúðar, eigi aðeins pólitískra samherja minna, heldur og mjög margra pólitískra andstæðinga minna, sem hver af öðrum hafa tjáð mér, að þeir hefðu ógeð eða jafnvel viðbjóð á sínum eigin blöðum. Fyrir þetta er ég þakklátur. Hlutafélagið Kveldúlfur hefir nú starfað í réttan aldarfjórðung. Allan þann tíma hefir félagið verið í tölu stærstu atvinnurekenda landsins og jafnan leitazt við að brjóta ísinn og reyna nýjar leiðir til þess m. a. þannig að gera skyldu sína sem eitt af stærstu verzlunar- og atvinnufyrirtækjum landsins. Félaginu hefir lengst af vegnað sæmilega eða vel og var ríkt, þegar hin nýja stjórnarstefna tók við völdum hér á landi 1927. Eftir 1930 hefir stöðugt sigið á ógæfuhliðina, og því meir, sem viðjar löggjafar og ríkisvalds hafa sorfið fastara að, þótt margt annað valdi þar um, eins og síðar mun að vikið. Á síðasta hausti var svo komið fjárhag félagsins, að nauðsynlegt þótti að taka upp samninga við höfuðlánardrottna félagsins um framhaldsrekstur þess. Þótti þegar sýnt, að félagið yrði að fullnægja tveimur skilyrðum, til þess að Landsbanki Íslands teldi ráðlegt að veita því lán til áframhaldandi rekstrar. Í fyrsta lagi gerði bankinn þá kröfu, að félagið greiddi af skuldum sínum eða setti nýjar tryggingar fyrir þeim. Í öðru lagi heimtaði bankinn, að félagið gæti bent á leiðir til að bæta rekstrarafkomu sína. Í því skyni að fullnægja fyrri kröfu bankans bauð félagið fram eigur Thors Jensens í einu eða öðru formi. Var fyrst talað um möguleika fyrir því, að bankinn tæki jarðeignir hans í Kjósarsýslu upp í skuldir Kveldúlfs. Ekki vildi bankinn þó sinna því boði, og var þá boðið fram, að bankinn fengi eigur Thors Jensens að veði til viðbótartryggingar á skuld Kveldúlfs. Var þó í öndverðu tilskilið, að íbúðarhús Thors Jensens við Fríkirkjuveg yrði ekki með í veðinu, enda hafði hann eignazt það áður en Kveldúlfur var stofnaður, og því á engan hátt hægt að líta svo á sem húsið hefði verið byggt fyrri gróða hlutafélagsins Kveldúlfs. En með því að bankinn lagði sérstaka áherzlu á að fá einnig veð í því, þótti eigi ástaða til að standa gegn því. Eins og nú horfir um framleiðslu íslenzkra sjávarafurða, þótti sýnt, að langlíklegasta leiðin til þess að bæta afkomuhorfur félagsins mundi sú, að félagið freistaði þess, að koma sér upp nýrri síldarverksmiðju. Fór forstjóri félagsins, Richard Thors, utan á síðastl. hausti og athugaði skilyrði fyrir lántöku í þessu skyni. Tókst honum að fá vilyrði fyrir slíku láni. Fór hann síðan utan að nýju í janúarlok og tókst þá að tryggja nægilegt fé til að reisa fyrir stóra síldarverksmiðju og ganga endanlega frá þeim lántökusamningum. Með þessu var þá fullnægt þeim skilyrðum, sem Landsbankinn setti fyrir áframhaldandi lánveitingum til rekstrar félagsins, og hefir nú nýverið verið gengið frá samningum bæði við Landsbanka Íslands og Útvegsbanka Íslands um áframhaldandi rekstur félagsins á þeim grundvelli. En það eru þeir samningar, sem Héðinn Valdimarsson og Alþýðublaðið, höfðu strengt heit, að aldrei skyldu komast á. Að öðru leyti eru engin nýmæli, sem máli skipta í þeim samningum. Landsbankinn lánar félaginu rekstrarfé, en áskilur sér rétt til að hafa eftirlit með rekstri þess. Var slíkt ákvaði fyrst samþ. í bankaráði Landsbankans 1933, en ekki samþ. af Kveldúlfi fyrr en í byrjun síðasta árs. Þar er því ekki nýmæli, og á heldur ekki að ná til Kveldúlfs eins, heldur allra stærri viðskiptavina bankans. Ég verð nú, til frekari skýringar þessu máli, að minnast á það, að svo sem kunnugt er, er óheimilt að reisa síldarverksmiðjur hér á landi nema með leyfi atvmrh. Átti Richard Thors framkvæmdarstjóri viðtöl við ráðh. um verksmiðjuleyfi Kveldúlfi til handa á síðastl. hausti, og sótti Kveldúlfur bréflega um slíkt leyfi. Endanlegt svar fékk félagið þann 16. janúar þess efnis, að ráðh. heitir að veita umbeðið leyfi, ef félagið geti innan hæfilegs tíma fært sönnur á, að það hafi nægilegt fé til að reisa slíka verksmiðju fyrir, og nefnir ráðh. 28. febrúar. Ég vil nú ekki án sérstaks tilefnis rekja þá sögu lengra í bili, eða víkja að því, er síðan hefir gerzt milli ráðh. og Kveldúlfs í því máli. Ég skal aðeins geta þess, að Kveldúlfur telur sig óbundinn af samningum við bankana, nema verksmiðjuleyfið fáist án tafar. En úr því sem komið er, verður víst að telja, að enginn ráðh. sjái fært að standa gegn leyfinu, og sízt sá ráðh., sem þegar hefir í raun og veru veitt það. Kem ég nú að herferðinni gegn Kveldúlfi. Hún er að vísu gömul, og næstum því jafngömul og félagið sjálft. Hún hefir orðið því illkvittnari, sem keppinautur minn í Gullbringu- og Kjósarsýslu hefir skrifað meira í Alþýðublaðið. En upp í fullkominn hamstola ofsa snerist hún fyrst sama daginn og atvmrh. tilkynnti Kveldúlfi, að hann hefði ákveðið að veita Kveldúlfi verksmiðjuleyfið. Bendir það til þess, að á undan hafi verið gengin mikil togstreita og harðar deilur milli atvmrh. og Héðins Valdimarssonar, en ráðh. hafi neitað að beygja sig og farið sínu fram. Er það skemmst af þeim ofsóknum að segja, að þær bera vott um svo taumlausa og sjúklega heift, að þær hljóta að vera stjórn Kveldúlfs alveg óskaðlegar, ef ekki gagnlegar. Verður því engin tilraun gerð til þess að rekja þær né hrekja, og í þeim efnum alveg látið nægja að vísa til ræðu þeirrar, er ég flutti á Varðarfundinum í janúarmánuði og áður er bent til. Ég minni aðeins á það, að ekki líður sá dagur, að félagið sé ekki kallað fjárglæfrafyrirtæki, sem ekkert fáist við annað en svindlbrask, en að forstjórar þess og eigendur allir séu glæpamenn. Gerist einhver svo djarfur að greiða götu Kveldúlfs, til dæmis með því að neita að fremja skýlaust brot á gildandi lögum eða heilbrigðri skynsemi, er hann strax kominn í Kveldúlfsklíkuna, orðinn leiguþý Kveldúlfs og annað þaðan af verra. Það hafa allir bankastjórar og formaður bankaráðs Landsbankans, ásamt nefndarmönnum í gjaldeyris- og innflutningsnefnd, oft hlotið slík tignarmerki og hverskonar hótanir verið við þá í frammi hafðar. En við slíku athæfi lá að fornum lögum hýðing. Hafa þessar skammir á báða bóga orðið því ruddalegri, illkvittnislegri og æðisgengnari, sem nær hefir dregið um samkomulag milli Kveldúlfs og bankanna, og nú síðustu dagana snúizt upp í einskonar örvinglun. Verður nú að játa, að Héðni og Alþýðublaðinu eru illa skömmtuð launin eftir mikið erfiði, en allur almenningur hefir megnustu fyrirlitningu fyrir rógsiðjunni, en Kveldúlfur heldur áfram starfsemi sinni og væntir að geta nú skapað góð atvinnuskilyrði fyrir a. m. k. 5 til 6 hundruð menn við fiskverkun, síldveiðar og síldarvinnslu á næsta sumri, auk óbeinna framfærsluskilyrða fyrir mörg hundruð sjómenn á þeim skipum, er félagið hyggst að kaupa síld af. Áður en ég skilst við rógsiðjuna, vil ég ekki láta undir höfuð leggjast að vita það alveg sérstaklega, hvernig formaður bankaráðs Útvegsbankans, Stefán Jóh. Stefánsson, hefir misnotað stöðu sína. Sérhverjar þær upplýsingar, sem hann sem formaður bankaráðsins hefir fengið, hefir hann jafnótt hlaupið með í Alþýðublaðspiltana, en þeir hafa notað fróðleikinn, eins og þeim var líkast, til þess, með rangfærslum og útúrsnúningum, að reyna að spilla eftir föngum málstað þess viðskiptavinar bankans, sem formaður bankaráðsins, Stefán Jóh. Stefánsson, var skyldugur að vernda. Ætti tafarlaust að reka slíkan mann úr svo ábyrgðarmikilli stöðu og hegna honum fyrir athæfið. Þess hefi ég orðið var, að manni og manni finnst hart að gengið, að eignir Thors Jensens séu settar að veði fyrir skuldum Kveldúlfs. En þar til er því að svara, að úr því að Thor Jensen bar hvorki lagalega né siðferðislega ábyrgð á skuldum Kveldúlfs, var honum í sjálfsvald sett, hvort hann vildi færa þá fórn og sonum hans, hvort þeir vildu þiggja hana. Það er því við þá eina að sakast, því að bankarnir reyndu hvorki né gátu beitt neinum þvingunum í þeim efnum. En væntanlega verður einnig þetta bráðum gert að rógsmáli á hendur okkur feðgum, og alveg jafnt þótt Héðinn Valdimarsson verði að viðurkenna, að sé nokkur hæfa í því, að Kveldúlfur eigi ekki fyrir skuldum, eins og hann nú í marga mánuði hefir haldið fram, þá ganga eigur Thors Jensens beint upp í þær skuldir, sem Kveldúlfur kynni að reynast óbær um að rísa undir. En í þessu liggur nú vonandi engin fórn, a. m. k. ekki frá þeirra manna sjónarmiði, sem treysta því, að Kveldúlfi lánist að greiða allar sínar skuldir, hvern einn einasta eyri. En bregðist það traust, þá munu fleiri stoðir bresta í þessu þjóðfélagi, því ekkert nema stöðug óáran eða óslitið pólitískt stjórnleysi getur valdið því, að Kveldúlfur fái ekki risið undir sínum skuldum. Við, eigendur Kveldúlfs, höfum fyrr lent í dálítið svipaðri aðstöðu. Eftir sigur núverandi stjórnarflokka 1927, tókum við til íhugunar, hvort ekki væri ráðlegast að draga okkur út úr þessari stóriðju, sem alveg var sýnilegt, að eiga myndi örðugt uppdráttar og a. m. k. mjög hæpna framtíð undir pólitískum yfirráðum manna, sem ekki hefðu nægilegan skilning á nauðsyn stórútvegsins fyrir þjóðarbúskapinn og allan almenning í landinu og höfðu valið sér að vígorði margvíslegar árásir í garð útvegsins og eigenda hans. Ég játa að vísu að okkur kom aldrei til hugar, að svo langt yrði gengið sem raun ber vitni um. En engu að síður er hitt rétt, að áhættuna sáum við fyrir og skildum hana a. m. k. að nokkru leyti. Við vorum allir ríkir og gátum því að því leyti heilum vagni heim ekið, að fjárhagslegri framtíð okkar og skylduliðs okkar var einstaklega vel borgið. Við gátum valið okkur hlutskipti auðmannsins, sem lifir áhyggjulausu lífi af fé sínu og vísum gróða, eins og t. d. Héðinn Valdimarsson. Við hefðum auðvitað getað haft einhverja hæga atvinnu og hugsað um það eitt, að auka gróðann, hvernig svo sem öðrum vegnaði, eða jafnvel að græða því meir, sem aðrir voru harðar leiknir, eins og t. d. olíusalinn Héðinn Valdimarsson. En í þessu sáum við ekki það fyrirheitna land, er við sóttumst eftir. Við höfðum efnazt, og því meir, sem þeim vegnaði betur, er hjá okkur og með okkur unnu. Okkur fannst sem okkur bæri skylda til að halda áfram að eiga samleið með þessu fólki. Með því höfðum við grætt, með því urðum við þá líka að tapa, ef þjóðin átti þrengingar í vændum. Kveldúlfur hafði vaxið upp og auðgazt með þjóðinni. Honum bar því enn að sitja að sama borði og sætta sig við mögru kýrnar eins og aðrir, ef það yrði hlutskipti þjóðarinnar. Ef til vill munu nú margir segja, að við höfum gert skakkt og ekki reynzt nægjanlega framsýnir. Vafalaust er það rétt, að fyrir okkur sjálfa hefði að mörgu leyti reynzt farsælla að bjarga okkar fé og láta aðra hugsa um sig sjálfa, en fyrir heildina hefði það varla orðið drýgra. Og hitt verður að efa, að nokkurn Íslending hafi svo mikið sem rennt grun í öll þau ósköp, sem fram eru komin, eða séð fyrir alla þá örðugleika, sem íslenzkir atvinnurekendur hafa orðið að glíma við. Ég dreg í efa, að í nokkru landi Evrópu hafi orðið jafn áþreifanleg röskun milli tilkostnaðar og afrakstrar við höfuðframleiðslu þjóðarinnar eins og orðið hefir á sjávarútvegi Íslendinga. Og ég er alveg viss um, að það er ekkert nema óvenjumikið og vaxandi þrek og dugnaður sjómanna og útvegsmanna, sem bjargað hefir því, að við þó hjörum ennþá. Nokkrar tölur sanna þetta betur en mörg orð. Fyrir ófriðinn mikla var mánaðarkaup á togurum 70 krónur. Verð á kolum og salti var þá 20 til 25 krónur. Nú er mánaðarkaup þrefalt. Kola- og saltverð tvöfalt. Jafnframt tekur hið opinbera í óbeina skatta 20 þús. kr. árlega af meðaltogara, í meðalárferði, en nær allan gróðann ef vel árar, og samtímis er svo athafnafrelsið skert á öllum sviðum og með því dregið úr afkomuskilyrðunum. Það er óhugsandi annað en slíkar staðreyndir hljóti að speglast glögglega í efnahag útvegsins, enda gera þær það. Allur þorri atvinnurekenda á sjó og landi hefir nú tapað aleigunni og þúsundir þeirra orðið að leita á náðir kreppulánanna. Hafa þeir margir ekki getað greitt nema 2 til 5% af óveðtryggðum skuldum, og er Samvinnufélag Ísfirðinga undir stjórn Finns Jónssonar eitt sorglegasta dæmið um raunasögu útvegsins á síðari árum. Af 250 þús. kr. óveðtryggðum skuldum gat það ekki greitt nema 12½ þús. kr. eða 5%, og varð auk þess svo einstakt í sinni röð, að það varð að fá 147 þús. kr. eftirgefnar af sjálfum veðskuldum félagsins, til þess að geta flotið áfram þetta árið. Má að vísu vera, að þessu félagi hafi verið illa stjórnað, en því mun þó alls ekki vera til að dreifa um bæjarútgerð Hafnarfjarðar, sem þó hefir árlega tapað stórfé. Munu eignir hennar nú eigi vera meiri en 40% af skuldum hennar, og töpin svo stórvægileg, að þau jafngilda því, að Kveldúlfur hefði tapað 4 millj. kr., frá því bæjarútgerðin tók til starfa. Ég þarf ekki að nefna fleiri dæmi því til sönnunar, að tap útvegsins er almennt og undantekningarlítið. Allur landslýður hlýtur að þekkja þá sorglegu staðreynd, ýmist af sjón eða reynd. Töp Kveldúlfs eru því ekkert einsdæmi og gefa ekkert tilefni til árása á stjórn félagsins fremur en aðra útvegsmenn, nema síður sé. Og árásarefnið yrði fyrir alla eitt og hið sama, nefnilega það, að hafa ekki stöðvað slíkan taprekstur fyrir löngu og krafizt lagfæringar á hlutföllunum milli tilkostnaðar og afrakstrar, að svo miklu leyti sem Íslendingum er það í sjálfsvald sett. Við eigendur Kveldúlfs stöndum nú að nýju á krossgötum. Við verðum að horfast í augu við afleiðingar þess, að við drógum ekki saman seglin og hættum útgerð, meðan við vorum ríkir. Við verðum að gera okkur ljóst, að aleigan er kannske töpuð, og að héðan af eru það eigur annara, sem hætt er í að halda uppi þessum atvinnurekstri. Við veljum enn að halda áfram. Við kjósum að þiggja boð foreldra okkar um veðsetningu eigna þeirra. Við treystum framtíð þjóðarinnar. Við treystum starfsþreki okkar sjálfra. Við kjósum að berjast þar til yfir lýkur og gera annað tveggja, að falla með sæmd eða greiða hvern einasta eyri skulda okkar. Hér er nú borið fram frv. um að Kveldúlfur skuli gerður gjaldþrota. Ég vek athygli á því, að samkv. landslögum heyrir það mál undir banka landsins. Ég vek athygli á því, að samkv. landslögum gilda, án sérstakrar lagasetningar, ákvæði um þá, sem ekki teljast eiga fyrir skuldum. Ég vek athygli á því, að með sérstakri löggjöf hefir Alþingi hrifið nær 3000 framleiðendur til lands og sjávar úr klóm þeirrar löggjafar og veitt þeim, ásamt öðrum hverjum hreppi á landinu og nær öllum kaupstöðum landsins skuldaskil án gjaldþrots. Ég vek athygli á því, að það er ekki látið nægja að meina Kveldúlfi aðgang þeirra fríðinda. Það er heldur ekki látið nægja að skilja hann eftir sem bráð gjaldþrotalaganna. - Það dugir ekki minna en það, að taka hann einan út úr og setja um hann alveg sérstaka löggjöf og ákveða, að hann skuli tafarlaust gerður gjaldþrota. Ég vek athygli á því, að frv. ákveður, að Kveldúlfur skuli gerður gjaldþrota, alveg jafnt þótt hann í raun og veru ætti eignir langt umfram skuldir, því að í frv. stendur, að mat á eignum Kveldúlfs skuli „miðað við verðlag á eignum félagsins í frjálsri sölu á yfirstandandi tíma“. Teljist félagið ekki eiga fyrir skuldum samkvæmt slíku mati, skal það gert gjaldþrota. Ég bið menn vel að athuga, að miða á við söluverð á yfirstandandi tíma, þ. e. a. s. þegar fæstir geta og enginn vill kaupa fasteignir og skip. Hvað skyldu þeir verða margir framleiðendurnir á Íslandi, sem sæmilega samvizkuliprir matsmenn gætu ekki talið illa stæða eftir slíku mati? Og hvað skyldu vera margir aular á Íslandi, sem ekki vita, að með því móti mætti gera næstum hvern einasta framleiðanda gjaldþrota, enda þótt stórríkir séu, einungis ef þeir skulda út á eignir sínar? Ég vek - með hálfum hug þó, því ég vil forðast að vekja hlátur - athygli á því, hvaða menn það eru, sem þetta frv. bera fram. Í fararbroddi er Héðinn Valdimarsson, - maðurinn, sem með olíuokrinu hefir valdið mestu um eignamissi allra þeirra útvegsmanna, sem í skuldaskilasjóði lenda. Í fylgd með honum er maður, sem tæplega er kominn í utanyfirbuxurnar, eftir að hafa sloppið við 95% af skuldum sínum, án gjaldþrots þó, og annar, sem ábyrgð ber á bæjarútgerðinni, sem eiga mun 40% eigna móti skuldum, og loks sá, er fyrir þetta sama Alþingi leggur frv. um eftirgjafir og ríkissjóðsgreiðslu skulda þess fyrirtækis, er hann sjálfan hefir brauðfætt. Hæfa þessir hermenn að vísu vel málstaðnum, en brosleg er hjörðin, og ekki sízt fyrir það, að þeir eru lagðir í leiðangur gegn mönnum, sem leggja aleiguna að veði fyrir afkomu útgerðar sinnar, en sjálfir hafa þessir dátar ekki hætt einum einasta eyri í þau fyrirtæki, sem þeir hafa efnast sæmilega á og haft af tekjur, meðan við vorum að tapa öllu okkar. Og loks vek ég athygli á því, að í sjálfri grg. frv. er byggt á því, að Kveldúlf vanti 750 þús. kr. upp í skuldir sínar, en þó er frv. borið fram í því skyni, að varna því, að bankarnir taki viðbótarveð fyrir skuldum Kveldúlfs, sem samkvæmt lægsta mati er að nettóandvirði a. m. k. 1½ millj. kr. En frv. er einstakt um fleira, - svo einstakt, að það á engan sinn líka í þingsögu menningarþjóða. Flm., HV, var að leitast við að skýra það. Af þeirri tilraun sást, að hann skilur ekki efni þess og afleiðingar, og verð ég því að koma honum til hjálpar. Höfuðefnið er, eins og ég áðan gat um, að lánardrottnar Kveldúlfs og hæstiréttur skipi 3 manna nefnd til að framkvæma skyndimat á eignum Kveldúlfs, miðað við núverandi söluverð. Teljist félagið samkv. því mati ekki eiga fyrir skuldum, skal það tafarlaust gert gjaldþrota. Koma síðan mörg og ekki þrauthugsuð fyrirmæli um skipun og störf skilanefndar, meðan á skiptunum stendur. Ég bið nú hv.þm. að athuga það, að þegar Héðinn Valdimarsson ber fram þetta frv., þá veit hann, að Kveldúlfur er búinn að bjóða fram eigur Thors Jensens til viðbótar tryggingum skulda félagsins. Hann veit, að báðir bankarnir telja sjálfsagt að taka því boði, vegna þess að þeir álíta, að bæði hag bankanna og hag þjóðfélagsins sé bezt borgið með því. Hann veit, að Kveldúlfur hefir tryggt sér lánsfé til að reisa nýja síldarverksmiðju á Hjalteyri, sem tryggja mun hundruðum manna ágæta atvinnu. Hann veit, að horfur eru á, að saltfisksvertíðin muni bregðast. Hann veit að fólkið er atvinnulaust og ríki og bankar í gjaldeyrisskorti. Hann veit, að til síldarinnar mæna allir vonaraugum. Allt þetta veit Héðinn Valdimarsson. En hann veit það líka, að verði frv. hans samþ., gerir hann sitt til þess að hindra að eigur Thors Jensens tryggi skuldir Kveldúlfs og að hin nýja síldarverksmiðja rísi á Hjalteyri. En með því sviptir hann hundruðum manna ágætri atvinnu og dregur úr líkunum fyrir því, að ríkið geti staðið í skilum út á við. En það er fleira, sem leiðir af frv. Héðins Valdimarssonar, sem hann ætti að vita, úr því að hann ræðst í að flytja slíkt frv. Frv. þetta átti að koma á dagskrá fimmtudaginn 18. þ. m. Héðinn Valdimarsson bað þá forseta að fresta því til mánudagsins 22. s. m. Síðan bað hann um útvarpsumræður og vissi, að með því gat frv. ekki komið á dagskrá fyrr en í gær eða dag. Nú kemur til kasta þingsins. Varla ætlast Héðinn Valdimarsson til, að Sjálfstfl. flýti fyrir slíku máli gegnum þingið. En geri sjálfstæðismenn það ekki, en tefji þó á engan hátt, nema með því að synja um afbrigði, og sé gert ráð fyrir, að allt stjórnarliðið standi svo einhuga að þessu ófremdarverki, að notuð hefði verið til hins ýtrasta sérhver heimild hinna nýju þingskapa um að neita mönnum um málfrelsi og varna allrar athugunar málsins í n. og bægja frá öllum brtt., þá gat málið þó ekki fengið afgreiðslu frá þinginu fyrr en hinn 10. apríl. Segjum, að konungsstaðfesting fengist tafarlaust, svo að hægt væri að skipa matsnefnd hinn 11. apríl. Vilji nú sjálfstæðismenn engan þátt eiga í þeirri skipun, getur landsbankanefndin ekki tilnefnt sinn nm., því að fundir hennar eru ólögmætir, ef sjálfstæðismenn ekki sækja þá. Þá á ráðh. að útnefna manninn, en ekki fyrr en eftir 3 daga. Þann 14. apríl, eða öllu heldur þann 15. eða 16. apríl, getur þá matsnefndin tekið til starfa. Segjum, að hún sé vel skipuð og svo verkvön, að hún telji sig geta metið a. m. k. eins rétt eins og til er ætlazt allar eigur Kveldúlfs á sjó og landi, alveg án þess að líta á eina einustu þeirra, og ljúki þess vegna störfum tafarlaust og um leið og hún tekur við þeim, og dæmi Kveldúlf gjaldþrota, enda þótt yfirskattanefndarmaðurinn Héðinn Valdimarsson hafi á síðastl. ári haldið á því með allri festu, að félagið ætti eina millj. kr. umfram skuldir. Þá á nú að fara að skipa skilanefnd eftir tillögum erlendra og innlendra banka. Sú nefnd á svo að tryggja lánsfé, og snjallræðið, sem Héðni Valdimarssyni og öðrum spekingum, sem flytja þetta frv. hefir hugkvæmzt til þess að ná þessu lánsfé, er það, að þeir, sem það veita, skuli eiga forgangsveð í eignum félagsins. En þegar þess er gætt, að þeir, sem lánið helzt mundu veita, og raunar þeir einu, sem til mála geta komið, eru einmitt sömu bankarnir, sem nú eiga kröfurnar á Kveldúlf og því við gjaldþrot væru orðnir eigendur að eignum félagsins, þá held ég, að öllum hljóti að skiljast, að þetta snjallræði er áreiðanlega arfur frá Bakkabræðrum. Ég verð þess vegna að gera ráð fyrir, að einhver dálítill dráttur gæti orðið á að útvega þetta lánsfé með þessum hætti, en ef það þá einhverntíma tekst, á samt að því loknu að fara að útbúa skipin til veiða. En þá er líka vel fyrir öllu séð, því að þá er vertíðinni lokið. Þetta frv. er því jafnviturlegt og það er góðgjarnt. Má vera, að kommúnistar gleðjist yfir því, en það er þá fremur hjartað en heilinn. Frv. er nú úr sögunni, þar sem Kveldúlfur hefir gert samninga við lánardrottna sína um áframhaldandi rekstur. En það mun þó lifa í endurminningunni sem vottur óvenjulegs pólitísks ofstækis fárra forustumanna, sem risið hafa gegn vilja og hagsmunum kjósenda sinna, undir forystu þess leiðtoga, sem minnsta hefir gætnina og minnst vald á skapsmunum sínum. Dómur í þessu máli er nú kveðinn upp af hinum réttu aðiljum. Bankarnir áttu að dæma í málinu. Bankarnir hafa dæmt í málinu, og Kveldúlfur heldur nú áfram sinni starfsemi með meiri krafti en nokkru sinni. Almenningur í landinu getur varla verið í miklum vafa um það, hvor sé öruggari dómari í þessu máli, bankarnir eða Héðinn Valdimarsson. - En skyldi nokkur telja, að bankarnir hefðu litið eingöngu eða um of á hag Kveldúlfs, er rétt að upplýsa, að þeir þm. Framsfl., sem um málið hafa fjallað, hafa ýmist beitt sér fyrir eða látið afskiptalausa þessa samninga. Trúi því svo hver sem vill, að ást þeirra manna á Kveldúlfi og eigendum hans sé allt í einu orðin svo stjórnlaus og tryllt, að hennar vegna sé hlaupið svona greypilega út undan sér, að Héðinn Valdimarsson geti ekki fengið svo mikið sem einn einasta þessara samherja sinna í fylgd með sér í ofsóknaræðinu á hendur Kveldúlfi. Nei, dómurinn er jafn skýr eins og skömm Héðins Valdimarssonar er ótvíræð. En það er að vísu bágt fyrir hann, en mikil gæfa hjá því, ef hann hefði fengið að þjóna lund sinni í þessu máli og getað knúið fram gjaldþrot Kveldúlfs. Með því hefði verið drýgður glæpur, sem vel gat haft sínar afleiðingar, því að frv. Héðins Valdimarssonar er frv. til l. um það, að vegna þess að tveir af þm. Sjálfstfl. og bræður þeirra eiga Kveldúlf, þá skuli félagið gert gjaldþrota, enda þótt það ætti eignir langt umfram skuldir. Það er frv. til l. um það, að varna því, að eigur Thors Jensens séu settar til tryggingar skuldum Kveldúlfs. Það er frv. til l. um það, að varna því, að reist verði ný stór síldarverksmiðja á Hjalteyri, er veiti hundruðum manna nýja góða atvinnu og stórauki jafnframt líkurnar fyrir því, að þjóðin geti staðið í skilum út á við. Það er frv. til l. um að varna því, að togarar Kveldúlfs verði gerðir út á saltfiskveiðar á þessari vertíð. Það er frv. til l. um neikvæða stjórnmálastefnu Héðins Valdimarssonar. Það er frv. til l., sem orðið var lík, áður en það var rætt á þessu þingi. Það er frv. til l., sem gera mun flutningsmann þess, Héðinn Valdimarsson, að pólitísku líki fyrr eða síðar. Ég skal svo ljúka þessari ræðu með svipuðum orðum eins og ég hefi áður viðhaft í þessu máli. Góðir hlustendur! Athugið að lokum þetta: Fjöldi manna í landinu fá skuldaskil og áframhaldandi rekstrarfé með því að greiða 25% af skuldum sínum. Kveldúlfur býður fram allar eigur Thors Jensens upp í skuldir sínar. Kveldúlfur hefir sett meir en 100% tryggingu fyrir skuldum sínum. Kveldúlfur hefir útvegað sér fast að einni milljón króna erlent lán til stórkostlegs atvinnuauka verkalýðnum til handa. Lánardrottnarnir kasta milljónum í sjóinn, ef krafizt er skyndisölu á eigum Kveldúlfs. Verkalýðurinn missir milljónir í atvinnu, ef Kveldúlfur verður stöðvaður. Samt sem áður er Kveldúlfur látlaust ofsóttur af þeim, sem kalla sig vini verkalýðsins, en allir aðrir útvegsmenn látnir í friði, stórir og smáir, vel stæðir sem skuldugir. Hvernig stendur á þessu? Hvernig stendur á því, að óskammfeilni er svo taumlaus og skefjalaus, að þess er með blæjalausu blygðunarleysi krafizt, að ein lög gangi yfir Kveldúlf, en önnur lög yfir alla aðra? Það stendur þannig á því, góðir áheyrendur, að ofsóknin er ekki eingöngu persónuleg, heldur einnig fyrst og fremst pólitísk. Baráttan um Kveldúlf er baráttan um þjóðskipulagið. Kommúnistarnir í stjórnarliðinu hugsa á þá leið, að verði Kveldúlfur brotinn á bak aftur, muni önnur fyrirtæki einkaframtaksins auðunnari, allt verði þá léttara í svifum og hægara viðfangs. Kveldúlfur fyrst. Önnur útgerðarfyrirtæki næst. Smákyrkja verzlunina. Iðnaðinn á sínum tíma. Bændur smátt og smátt. Þetta er stefna og starfsskrá kommúnista. Það má botna þessa hálfkveðnu vísu með tvennum hætti: Öflugt viðnám sjálfstæðisstefnunnar í tæka tíð eða hrun þjóðfélagsins, förgun fjármuna og frelsis í hendur erlendum ríkjum.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Með frv. því um skiptameðferð á búi h. f. Kveldúlfs, sem hér liggur fyrir til umr., er lagt til, að gengið verði inn á nýja, áður óþekkta braut í löggjafarstarfsemi. Samkvæmt því á Alþingi að gefa fulltrúum, sem það ákveður, hvernig skuli kosnir, vald til þess að dæma um, hvort ákveðið fyrirtæki eigi fyrir skuldum eða ekki, og ef fyrirtækið dæmist að eiga fyrir skuldum samkvæmt skyndimati ákveður Alþingi, að það skuli tafarlaust tekið til gjaldþrotaskipta. Ég skal strax taka það fram, að Framsfl. álítur stórhættulegt fordæmi í því, að Alþingi taki sér vald til að dæma um verðmæti eigna einstakra manna og fyrirtækja, jafnvel þótt sérstökum aðiljum sé framselt valdið. Slíkt fordæmi gæti mjög auðveldlega, að Framsfl. áliti, opnað leið fyrir fleiri slíkum málum hér á Alþingi. Er óvandur eftirleikurinn í því efni. Íhaldið mundi t. d. ekki verða í vandræðum með að rökstyðja með slíku fordæmi ráðstafanir sínar til þess að koma á kné þeim fyrirtækjum, sem ekki fyndu náð fyrir þess augum, ef það kynni einhverntíma að komast í meirihlutaaðstöðu á Alþingi ásamt sínum fylgifiskum. Væri auðvelt að skipa hlutdræga menn til að rannsaka og framkvæma „skyndimat“ á fjárhag fyrirtækja, sem valdaflokkum eru þyrnir í augum, og leysa þau síðan upp með úrskurði þessara aðilja. Þá er einnig mjög vafasamt, að ákveða skilyrðislaust með lögum, að ákveðið fyrirtæki skuli tekið til skiptameðferðar, jafnvel þótt það teljist ekki eiga fyrir skuldum á einhverju tilteknu augnabliki, miðað við skyndisölu eigna. Það getur verið hagkvæmt fyrir lánardrottna að fresta uppgjöri um skeið, ef boðin eru sérstök kjör, og til þess eru mýmörg dæmi, að svo hefir verið gert. Ennfremur fæ ég ekki betur séð en að ákvæði þessa frv. séu miðuð við það, að lánsstofnanirnar geti ekki tekið til greina innskotsfé eða nein önnur verðmæti, sem lögð væru fram til fyrirtækisins, sem frv. fjallar um, heldur skuli það tekið til skiptauppgjörs, hvað sem öllu slíku líði. Framsfl. lítur svo á, að skuldamáli Kveldúlfs beri fyrst og fremst að ráða til lykta í bönkunum, eins og öðrum slíkum málum. Framsfl. hefir þá skoðun, að það verði fyrst og fremst að skipa yfirstjórn bankanna svo hæfum mönnum, að þeir reynist á hverjum tíma færir um að leysa þau viðskiptalegu vandamál, sem að höndum ber, á heilbrigðum grundvelli. Ef forráðamenn bankanna hinsvegar tækju eða ætluðu að taka þær úrlausnir í málum, sem Alþingi og meiri hluti þjóðarinnar ekki gæti sætt sig við, þá yrði að gera ráðstafanir til þess að hafa áhrif á úrlausn málanna með nýju vali trúnaðarmanna Alþingis í bönkum, - trúnaðarmanna, sem trúandi væri til þess að ráða fram úr málunum eftir réttum, fjármálalegum rökum. Eins og ég hefi nú lýst, er aðalatriði þessa frv., að Alþingi taki fram fyrir hendur bankanna í skuldamálum Kveldúlfs. Hafa menn gert sér ljósa þá ábyrgð, sem slíkri ráðstöfun fylgir? Hver ber ábyrgð á meðferð þrotabúsins undir þeim kringumstæðum? Ekki geta bankarnir gert það, þar sem þeir yrðu að hlíta fyrirsögn Alþingis um meðferð málsins. Ef frv. þetta yrði samþ., hvíldi ábyrgðin á framhaldsrekstri togaranna á Alþingi - á ríkinu. Í frv. er að vísu gert ráð fyrir því, að rekstrarlán til fyrirtækisins, á meðan á uppgjöri stæði, yrðu forgangskröfur - kæmu til greiðslu á undan kröfum núverandi lánardrottna, m. ö. o. að fyrirtækið yrði rekið á ábyrgð bankanna óákveðinn tíma. En geta menn yfirleitt gengið út frá því, að slíkt geti staðizt, þegar ákvörðunarrétturinn um það, hvort ganga skuli að fyrirtækinu eða ekki, er tekinn af bönkunum með lögum? Allt öðru máli væri að gegna, ef bankarnir gengju að, eins og venja er til. Sá aðili verður vitanlega að taka afleiðingunum, sem gerir ákvörðunina. Ef sú aðferð yrði notuð í skuldamálum Kveldúlfs, sem í frv. er ráðgerð, sé ég ekki annað en að ríkið - Alþingi - yrði að taka á sig ábyrgðina á meðferð og rekstri búsins. Niðurstaðan af þessum aths. mínum við frv. það, sem hér liggur fyrir til umræðu, er sú, að Framsfl. er mótfallinn þessu frv. og mun ekki ljá því fylgi sitt. Fjármálabrögð Kveldúlfs verður að stöðva eftir bankaleiðum, eins og Framsfl. hefir lagt grundvöll að og bráðlega verður að vikið. Það mál verður að leysa þannig, að hvorstveggja sé gætt, hagsmuna bankanna, sem eru alþjóðareign, og þeirrar þjóðarnauðsynjar, sem á því er, að stöðva eyðslu og undandrátt Kveldúlfs á kostnað þjóðarinnar. Ég verð að biðja hæstv. forseta að afsaka, þótt ég taki þessu næst þann kost nú við 1. umr. frv., að tala nokkuð almennt um það, sem í daglegu tali er kallað „Kveldúlfsmál“. Það verður ekki hjá því komizt, að gera því máli skil við meðferð þessa frv., er hér liggur fyrir til umr. Framsfl. hefir mjög eindregið gagnrýnt framkomu þeirra, sem standa að h. f. Kveldúlfi. Hefir hvað eftir annað verið sýnt fram á það í blöðum flokksins, að jafnhliða því, að skuldir hlóðust á fyrirtækið, hafa út úr því verið dregnar stóreignir á nafn Thors Jensens. Jafnframt hefir kostnaður við yfirstjórn félagsins verið úr hófi fram, skuldirnar hlaðizt upp og fyrirtækið eigi reynzt megnugt að standa í skilum við bankana. Ennfremur hefir fyrirtækið lánað eigendum sínum, sem eru Thorsbræður, stórfé til persónulegrar eyðslu og til að byggja fyrir dýr hús. Þetta fé hefir verið lánað út úr fyrirtækinu trygginga- og vaxtalaust. Einnig hefir sú stefna bankanna, að halda áfram að lána þessu fyrirtæki, án þess að ráðstafanir væru gerðar til þess að fyrirbyggja slíka meðferð félagsins á lánsfénu, verið gagnrýnd í blöðum Framsfl. Hefir þessari gagnrýni verið fylgt fast eftir, sérstaklega síðasta ár, og má segja, að hún hafi náð hámarki sínu með grein eftir formann flokksins, Jónas Jónsson, sem hann ritaði í flokksblöðin, er hann nefndi: „Hingað og ekki lengra“. Þetta ástand varð ekki lengur þolað. Kveldúlfssukkið varð að stöðva, og bankarnir að knýja fram, að fyrirtækið gerði hreint fyrir sínum dyrum og sætti sömu meðferð og aðrir, er lán fá hjá bönkunum. Stjórnarflokkarnir hafa að vísu verið í minni hluta í bankaráði Landsbankans síðan árið 1934, að bændaflokksmennirnir, sem kosnir voru í bankanefndina með atkv. Framsfl., notuðu klækibrögð til þess að sölsa undir sig oddaatkvæðið í bankaráðinu. En jafnvel þótt svona stæði á, þá hefir Framsfl. verið ljós ábyrgð sín á úrslitum Kveldúlfsmálsins, þar sem flokkurinn er í stjórnaraðstöðu. Landsbankinn er þjóðbanki, og Alþingi hefir í raun og veru yfirstjórn hans í sínum höndum með milligöngu kjörinna fulltrúa. Fulltrúi Framsfl. í bankaráðinu og fulltrúi fjmrn. þar, form., sem skipaður er af mér, hafa líka haft opin augun fyrir þessu máli, og var það tekið til sérstakrar meðferðar í haust af bankaráðsformanninum, Jóni Árnasyni. Lýsti hann þá yfir því, að hann teldi ekki geta komið til mála að lána Kveldúlfi áfram, nema einhverjar stórfelldar ráðstafanir yrðu gerðar til bóta í viðskiptum félagsins, og studdist þessi skoðun formannsins við skýrslu um efnahag og rekstur fyrirtækisins, sem hann lagði fram í bankanum. Áður hafði Jón Árnason mjög oft vakið athygli á viðskiptum Kveldúlfs innan bankaráðsins og gert ítrekaðar tilraunir til þess að hafa heilbrigð áhrif á viðskipti bankans við þetta fyrirtæki, og síðast í ársbyrjun 1936 með því að koma fram þeirri samþykkt í bankaráði Landsbankans, að Kveldúlfi skyldi eigi lánað neitt nema til rekstrarins gegn veði í afla. Um svipað leyti og Jón Árnason gaf Landsbankanum sína skýrslu, ákvað fulltrúaráð Útvegsbankans að krefjast trygginga frá Kveldúlfi fyrir skuldum hans við bankann eða greiðslu skuldarinnar að öðrum kosti. Ég hefi fylgzt með skuldamálum Kveldúlfs undanfarið. Ég hefi talið það skyldu mína, þar sem um jafnstórt mál var að ræða fyrir bankana, ekki sízt þjóðbankann. Það hefir legið fyrir, og verið kunnugt þeim, sem mest eiga hlut að máli, að ef skuldamál Kveldúlfs fengju ekki þá afgreiðslu í þjóðbankanum, sem ríkisstjórnin teldi hæfilega, þá myndi það af hennar hálfu ekki látið afskiptalaust. Thorsbræður hafa alltaf tekið með mikilli frekju undir alla þá gagnrýni, sem haldið hefir verið uppi gegn Kveldúlfi í blöðum Framsfl. Hafa þeir haldið því fram, að ekkert væri athugavert við rekstur fyrirtækisins eða framkomu sína í viðskiptum við bankana og slegið því föstu, að þessi gagnrýni væri aðeins pólitísk ofsókn. En eftir að Thorsbræður fundu það, að nú átti að taka þetta mál föstum tökum innan bankanna, treystu þeir sér sýnilega ekki til þess að skella með öllu skolleyrunum við kröfum þeirra um að þeir stæðu í skilum. En löngu eftir að málið var komið á skrið innan lánsstofnanauna, var því haldið hiklaust fram af þeim bræðrum, að allt væri málið tilkomið vegna pólitískra ofsókna og að viðskipti þeirra við bankana væru ekkert athugaverð. Gengu þeir jafnvel svo langt að halda því fram, að Kveldúlfur ætti miklu meira en fyrir skuldum, og Morgunblaðið taldi hann bezt stæða fyrirtækið í landinu! Jafnvel löngu eftir að málið hafði verið tekið fyrir á hreinum bankagrundvelli, gekk formaður „Sjálfstæðisflokksins“, Ólafur Thors, svo langt að halda um málið æsingafund innan flokks síns, þar sem hann skoraði á „Sjálfstæðisflokkinn“ að nota flokksaðstöðu sína og vald til þess að veita „viðnám“ gegn réttmætum kröfum bankanna á hendur félaginu. Svo kom þó, að Thorsbræður treystust ekki til að sitja auðum höndum. Þóttust þeir þá ætla að gera bönkunum tilboð til úrlausnar í málinu, tilboðið, sem nú er þegar orðið frægt að endemum um land allt. Þeir þóttust ætla að leysa vanskilamál Kveldúlfs h. f. með því að selja Landsbankanum jarðeignir Thors Jensens í Mosfellssveit með áhöldum og áhöfn fyrir 2 millj. og 50 þús. kr. Kveldúlfur átti að fá þessar eignir frá Thor Jensen fyrir áhvílandi skuldir, kr. 350 þús., og allar útistandandi skuldir Kveldúlfs, að nafnverði ca. kr. 900 þús., eða samtals fyrir ca. 1250 þús. kr. að nafnverði, en mismunurinn á kaupverði Kveldúlfs á jarðeignum og þeim 2 millj. kr., sem Landsbankinn átti að gefa fyrir eignirnar, eða ca. 800 þús. kr. átti að ganga til að lækka skuldir Kveldúlfs við bankann. Landsbankinn fékk 2 menn til þess að meta eignir þessar, þá Steingrím Steinþórsson, búnaðarmstj., og Pálma Einarsson, ráðun. Steingr. mat eignirnar á 948 þús., þó með þeim fyrirvara, að mjólkurverðið héldist óbreytt, en Pálmi Einarsson mat þær á rúmlega 1,7 millj. Samkvæmt þessu mati P. E. ætti ekki að vera örðugt að búa í Mosfellssveitinni - ekki eins örðugt og sumir flokksbræður P. E. vilja vera láta. Hver maður, sem nokkuð þekkir til, getur nú sagt sér það sjálfur, að mat Pálma Einarssonar nær engri átt, og að hitt mun sanni nær, að mat Steingríms búnaðarmálastjóra sé nálægt því rétta, og þýddi því þetta tilboð Thorsbræðra til Landsbankans sama sem rúml. einnar millj. kr. eftirgjöf á skuldum Kveldúlfs h. f. Þetta var tilboðið, sem Thorsbræður vildu fá „Sjálfstfl.“ til að fylgja eftir, en veita viðnám gegn öllum öðrum kröfum bankanna, þar sem allar aths. um vanskil og óhæfilega fármeðferð þeirra bræðra væru af pólitískum toga spunnar. Sýnir þetta mætavel, hverskonar aðferðir yrðu viðhafðar til þess að gefa Kveldúlfi eftir skuldirnar, ef „Sjálfstæðisfl.“ mætti ráða undir handleiðslu Kveldúlfsmanna. Enda þarf ekki að leita raka í þetta fræga tilboð til þess að sannfærast um, hvað „Sjálfstæðisflokkurinn“ vildi gera í Kveldúlfsmálinu. Það þarf ekki annað en að kynna sér frv. til laga um skuldaskil útgerðarmanna, sem „Sjálfstæðisflokkurinn“ bar fram hér á Alþingi á sínum tíma, þar sem gert er ráð fyrir, að stórútgerðinni yrðu gefnar eftir skuldir í stórum stíl, og þá vitanlega Kveldúlfi ekki síður en öðrum. Það liggur því alveg ljóst fyrir, að ef „Sjálfstæðisflokkurinn“ hefði meirihlutaaðstöðu á Alþingi, og það þótt einhver hluti hans kynni að kalla sig „Bændaflokk“!, myndi sú aðstaða verða miskunnarlaust notuð til þess að gefa Kveldúlfi eftir stórfé af skuldum sínum á kostnað almennings, annaðhvort beinlínis eða óbeinlínis, með því að láta þjóðbankann kaupa eignir Thorsbræðra langt yfir sannvirði, eins og tilboðið um jarðakaupin hefir gefið vísbendingu um. „Sjálfstæðisflokkinn“ hefði áreiðanlega ekki klígjað við slíkri eftirgjöf til Kveldúlfs, á sama tíma og fjölskyldan, sem að honum stendur, hefði setið með stóreignir skuldalausar, sem dregnar hafa verið út úr fyrirtækinu áður en versna tók í ári. Því dæmalausa tilboði Kveldúlfsmanna, sem lýst hefir verið hér að framan, var auðvitað gersamlega hafnað, þótt hinsvegar enginn efist um, hvað orðið hefði, ef flokkur Ólafs Thors hefði ráðið yfir bankamálunum. Þegar hér var komið málinu, munu Thorsbræður hafa verið farnir að sjá, að fast myndi verða tekið á málunum og engin tylliboð tekin til greina. Fyrirtækið myndi verða gert upp, hvað sem öllum slíkum tylliboðum liði. Thorsbræður munu og hafa verið farnir að gera sér grein fyrir því, að þeir myndu ekki hljóta neina sérstaka samúð landsmanna, þótt þannig yrði á málunum tekið eftir málavöxtum, ekki sízt þar sem sannað var, að þeir höfðu dregið stórfé út úr fyrirtækinu til föður síns, meðan sæmilega gekk, en látið tapskuldirnar aftur safnast fyrir hjá bönkunum, þegar versna tók í ári. Framkomu þeirra bræðra mætti helzt líkja við síldarútgerðarmann, sem hefði gefið konu sinni eða föður allan gróða góðu áranna, jafnótt og hann féll til, en látið tapið síðan skella á lánardrottnunum. Slík aðferð er orðin of kunn og gagnrýnd til þess að hljóta samúð þjóðarinnar. Eftir að málinu var þannig komið, gerðu Thorsbræður bönkunum annað tilboð. Bar það tilboð með sér, að þeim bræðrum var nú fullkunnugt, að ekki dygði annað en tjalda því, sem til væri, til þess að lagfæra fjárreiður fyrirtækisins og hag þess gagnvart lánsstofnunum, ef fyrirtækið ætti ekki að vera tekið til gjaldþrotaskipta þegar í stað. Þeir buðust því til að skila sem veðum til bankanna meginhlutanum af þeim eignum, sem dregnar höfðu verið út úr fyrirtækinu til Thors Jensens. Á móti þessu vildu þeir fá rekstrarlán og nokkurt stofnkostnaðarlán til síldarverksmiðju, er þeir hyggjast að reisa á Hjalteyri við Eyjafjörð, og höfðu þeir fengið leyfi til þeirrar byggingar hjá atvmrh., samkvæmt einróma meðmælum stjórnar síldarbræðslna ríkisins. Jafnframt vildu þeir fá lægri vexti af sínum eldri skuldum en áður höfðu verið reiknaðir. Þetta tilboð var tekið til yfirvegunar af Landsbanka Íslands. Var mér um það vel kunnugt og fylgdist, fyrir milligöngu bankaráðsformannsins, með öllum gangi málsins. Eftir að þetta tilboð hafði verið nákvæmlega athugað, setti Landsbankinn Kveldúlfi h. f. úrslitakosti um viðskipti við bankann, og voru þeir í aðalatriðunum þessir: a) Kveldúlfur h. f. skyldi veðsetja allar eigur sínar, fastar og lausar, fyrir skuldum sínum við bankana. b) Thorsbræður og aðrir skuldunautar Kveldúlfs skyldu veðsetja fyrirtækinu eða bönkunum eignir sínar til tryggingar skuldum sínum við félagið. c) Thor Jensen skyldi veðsetja bönkunum til tryggingar greiðslu á skuldum Kveldúlfs h. f. eftirtaldar eignir, sem munu vera allar fasteignir Thors Jensens og meginhluti lausafjár hans: 1) Allar jarðeignir Thors Jensens í Mosfellssveit með húsum, áhöldum og áhöfn. 2) Allar jarðeignir hans á Snæfellsnesi, Melshús á Seltjarnarnesi, lóðir í Reykjavík og Hafnarfirði, Haffjarðará með 4 húsum og íbúðarhús með lóð við Fríkirkjuveg 11 í Reykjavík. Á þessum eignum mega þó hvíla á undan veði bankanna 350 þús. kr. d) Að tveir sérstakir trúnaðarmenn frá Landsbanka Íslands hafi eftirlit með rekstri félagsins og hafi frjálsan aðgang að bókum þess og skjölum. e) Að dregið verði úr öllum rekstrarkostnaði fyrirtækisins svo sem unnt er, m. a. með því, að framkvæmdastjórum sé fækkað í tvo. f) Að engar fasteignir eða skip megi selja né kaupa nema með samþykki bankanna. Gegn þessum skilyrðum myndi Landsbankinn veita félaginu rekstrarlán á þessu ári, eftir því sem hann teldi hæfilegt, gegn veði í framleiðsluvörum, og ennfremur lána 100–150 þús. kr. til greiðslu á vinnulaunum vegna byggingar síldarbræðsluverksmiðju á Hjalteyri, og sé lánið tryggt með 2. veðrétti. Félaginu heimilast að veðsetja Hjalteyrina með bræðsluverksmiðjunni með 1. veðrétti fyrir allt að £ 40.000–0–0–láni, sem félagið hefir tekið erlendis til að reisa verksmiðjuna, og veðsetja hana með 3. veðrétti til Willam Deacon's Bank, London, fyrir gömlum skuldum, að fjárhæð ca. 460.000 kr., enda fái bankinn þá ekki önnur veð fyrir þeirri skuld til viðbótar veði því, sem hann hefir haft í togaranum Agli Skallagrímssyni, síðan það skip var keypt. Þetta voru þeir kostir sem bankaráð Landsbanka Íslands ákvað að setja Kveldúlfi h. f. fyrir því, að áframhaldandi viðskipti við bankann gætu átt sér stað um eitt ár, ella lá ekki annað fyrir en að taka fyrirtækið þegar til gjaldþrotaskipta. Útvegsbankinn hefir einnig fyrir sitt leyti fallizt á þessa lausn. Ég hefi minnzt á það hér að framan, að ríkisstjórnin hafði ótvírætt látið það í veðri vaka, að hún teldi sér ekki óviðkomandi, hvernig skuldamál Kveldúlfs h/f yrðu leyst, og ennfremur, að ég hafi fylgzt með skuldamálum þessum í bönkunum undanfarið. Þegar uppkastið lá fyrir að þeim úrslitakostum, sem ég nú hefi lýst, bar mér að taka ákvörðun um það, hvort ég vildi una við þessa lausn málsins eða neyta valds míns til þess að skjóta málinu til landsbankanefndarinnar, ef vera kynni, að hún liti öðrum augum á þetta en bankaráð Landsbankans, eða gera aðrar ráðstafanir til þess að hindra þessa lausn málsins. Eftir að hafa athugað þetta mál gaumgæfilega og borið mig saman við þingflokk framsóknarmanna og miðstjórn flokksins, ákvað ég að gera ekki tilraun til þess að hefta framgang málsins á þessum grundvelli og taka þar með á mig meðábyrgð á því, að þessi leið var valin í málinu. Mun ég nú færa nokkur rök fyrir því, að mér sýndist alveg einsætt að taka þann kost, er ég valdi. Aðalatriðin í úrslitakostum bankans til Kveldúlfs h. f. eru hin nýju veð, sem sett skulu fyrir eldri skuldunum. Um það verður ekki deilt, eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið frá bönkunum og öllum, sem vel þekkja til, að þær eignir, sem þarna eru lagðar fram til veðsetningar fyrir skuldum Kveldúlfs h. f. væri ekki hægt að taka upp í skuldir Kveldúlfs, þótt hann yrði gerður upp nú þegar. Aðalatriði þessa máls er því það, að þarna er lagt fram nýtt verðmæti til tryggingar hinum eldri skuldum félagsins. Auðvitað má nokkuð um það deila, hvers virði þessar eignir eru, sem lagðar eru fram til veðsetningar, en um það verður aldrei deilt, að á íslenzkan mælikvarða er þar um stórfé að ræða, og skal ég nú gera örstutta grein fyrir mati á þessum eignum: Allar eignir Thors Jensens í Mosfellssveit með húsum, áhöfn og áhöldum, samkvæmt mati Steingríms Steinþórssonar........................ 948000,00 Jarðeignir á Snæfellsnesi, samkv. fasteignamati..................................................... 291000,00 Lóðir í Reykjavík og Hafnarfirði, ásamt bletti á Seltjarnarnesi, samkvæmt fasteignamati..................................................... 55900,00 Haffjarðará með húsum, að áliti kunnugra manna ca. ......................................................... 150000,00 Húseignin og lóðin nr. 11 við Fríkirkjuveg í Reykjavík, samkv. fasteignamati..................................................... 149000,00 Alls eignir 1377000,00 Þar frá dragast áhvílandi skuldir....................... 350000,00 Yrði þá verðmæti eignanna samkv. þessu til veðs..................................................... 1027000,00 Nú mætti segja, að verðmæti Korpúlfsstaða og annara jarðeigna í Mosfellssveit myndi lækka, ef mjólkurverð lækkaði frá því sem nú er, en á móti kemur það, að fasteignirnar í Reykjavík og Hafnarfirði munu vera meira virði en talið er hér. En hvað sem um þetta er rætt fram og aftur, verður það aldrei fjærri einni miljón króna að verðmæti, að frádregnum skuldum Thors Jensens, sem boðið er fram til veðsetningar af eignum, sem áður hafa verið út úr Kveldúlfi dregnar, en ekki næst til, þótt gengið sé að Kveldúlfi nú þegar, þar sem þær voru dregnar út úr fyrirtækinu á þeim tíma, sem ekki var um deilt, að Kveldúlfur átti fyrir skuldum. Þá er að gera sér ljóst, hverju bankarnir hætta aftur á móti við framhald rekstrarins um eitt ár, en það er skilyrðið fyrir að ná þessum veðum. Lánið til síldarbræðslu á Hjalteyri getur ekki talizt verulegt áhættulán, þar sem fyrir því er 2. veðréttur í bræðslunni sjálfri og Hjalteyrareigninni, og þar sem síldarbræðslustöðvar eru nú taldar einna arðvænlegust fyrirtæki hér á landi. Aðaláhættan fyrir bankana, sem ber að meta á móti veðunum, eru því rekstrarlánin til fyrirtækisins. Þá verður að aðgæta í þessu sambandi, hvort miklu meiri hætta sé á, að veita slík rekstrarlán til Kveldúlfs h. f. en að lána til annara, sem kynnu að hafa eignir Kveldúlfs í rekstri, því að vitanlega myndu bankarnir alls ekki komast hjá því að lána fé til starfrækslu eignanna, hver sem væri eigandi þeirra. Þetta getur verið deiluatriði, en því verður naumast haldið fram, að þessi mismunur geti orðið nema lítið brot af verðmæti nýju veðanna, þar sem meðal annars á að setja fullkomið eftirlit með öllum rekstri félagsins, framkvæmt af sérstökum trúnaðarmönnum, og bankinn skammtar þar að auki rekstrarféð og tekur veð í öllum afurðum. Frá mínu sjónarmiði er nokkurnveginn sama, hvernig menn velta þessu dæmi fyrir sér. Útkoman verður á þann eina veg, að þessir úrslitakostir til félagsins verða miklum mun hagstæðari fyrir bankana heldur en það úrræði, sem sumir innan Alþfl. hafa viljað hallast að og gert er ráð fyrir í frv. því, sem fyrir liggur: Að fyrirtækið yrði gert upp nú þegar, án þess að skeyta nokkuð um þau verðmæti, sem bönkunum standa til boða. Mér er líka kunnugt um það, að meðal bankamanna, af hvaða flokki sem þeir eru, og að formanni Alþfl., sem er bankastjóri Útvegsbankans, ekki undanskildum, er enginn ágreiningur um það, að þessir kostir séu miklum mun hagkvæmari fyrir þá en uppgjör fyrirtækisins nú þegar. Það var um tvennt að velja í þessu máli fyrir mig og Framsfl. Annarsvegar að taka afstöðu með úrslitakostum bankanna til Kveldúlfs, hinsvegar að neyða bankana með þingvaldi til þess að gera Kveldúlf upp þegar í stað, enda þótt auðsætt væri, að slíkt væri fjárhagslegt tjón fyrir bankana eins og málavextir voru. Ég var ekki í neinum vafa um, hvorn kostinn átti að taka. Ég sé ekki rökin fyrir því, að neyða bankana til að slá hendi á móti þeirri milljóninni, sem Kveldúlfsfjölskyldan hefir nú verið knúin til að skila aftur til tryggingar skuldum Kveldúlfs, neyða þá til þess að hafna eignum, sem Thorsbræður hafa réttilega verið gagnrýndir fyrir að draga út úr fyrirtækinu. Ég sé ekki rökin fyrir því, að gefa fjölskyldunni þessar eignir á kostnað lánsstofnananna, aðeins til þess að ryðja Kveldúlfi úr vegi á þessum vetri. Ég get ekki annað séð en ég hefði brugðizt þeirri skyldu minni, að gæta hags alþjóðarstofnunar í þessu máli, ef ég hefði lagt mig fram til þess að koma í veg fyrir þá lausn málsins, sem orðin er, og tekið ábyrgð á því, að Kveldúlfsmönnum væri gefin 1 millj. á kostnað þjóðarinnar. Framsfl. hefir með framkomu sinni í þessu máli þvingað Kveldúlf til að skila aftur þessum eignum og gert það mögulegt, að hann yrði settur undir öruggt eftirlit, og það mun ekki standa á flokknum að gera sitt til, að það eftirlit verði öruggt og heiðarlega framkvæmt. Með vinnu sinni í þessu máli hefir Framsfl. byrjað á því starfi í bankamálum þjóðarinnar, sem honum var falið af nýafstöðnu flokksþingi. Því starfi mun haldið áfram og gagngerð endurskoðun framkvæmd. En þegar á þessu Alþingi mun flokkurinn beita sér fyrir lagabreytingum til þess að gera eftirgjafir skulda torveldari en nú og skapa samræmi innan yfirstjórnar þjóðbankans - á milli landsbankanefndar og bankaráðs. Framsfl. er vanur að bera ábyrgð á lausn mála. Hann hikar ekki við að taka í hverju máli þá afstöðu, sem virðist réttust. Hann hefir enga löngun til að skjóta sér undan þeirri ábyrgð, sem á herðar hans er lögð með stjórnaraðstöðu og milliflokksafstöðu á Alþingi. Framsfl. hikar því ekki við að leggja afstöðu sína í þessu máli sem öðrum undir dóm þjóðarinnar, ef til þess kynni að koma. Hann mun aldrei vegna ótta við skilningsleysi kjósenda sinna eða vantausts á þroska þeirra kasta frá sér ábyrgð á stórmálum og reyna að koma henni yfir á aðra, til þess síðar í skjóli ábyrgðarleysis síns að gera sig góðan, eins og Alþfl. ætlar að gera í þessu máli. Af langri reynslu Framsfl. í ábyrgðarmikilli aðstöðu, er honum það ljóst, að enginn flokkur getur til lengdar verið fullábyrgur stjórnarflokkur og tekið þátt í stjórnarstörfum, nema sá, sem til fulls treystir kjósendunum að meta eftir rökum og þeirra vegna þorir að gera rétt. Það linnir ekki árásunum á Framsfl. frá Alþfl. vegna afstöðu hans í þessu máli. Í blaði flokksins ægir saman ósannindum og aðdróttunum í garð okkar framsóknarmanna um fjárglæfra, byggðum á þessum ósannindum. Framsfl. tekur þessum árásum samstarfsflokksins með ró. Það hefir fyrr komið fyrir, að Framsfl. hefir heyrt óp andstæðinganna, bæði frá hægri og vinstri. En það hefir aldrei brugðizt, að kjósendurnir hafa haft vilja og getu til þess að meta málstað Framsfl. eftir málavöxtum, en ekki eftir gífuryrðum andstæðinganna, frá hvorri hliðinni, sem köllin hafa komið.

Hannes Jónsson Herra forseti! Orsökin til þess, að frv. þetta um skiptameðferð í búi h/f Kveldúlfs er komið fram, er talin vera sú í 1. gr. frv., „að h/f Kveldúlfur skuldar Landsbanka Íslands og Útvegsbanka Íslands um 5 millj. kr., auk annara skulda, og að vanskil hafa orðið um langan tíma á greiðslu vaxta af skuldum þessum, að félagið hafi verið rekið með tapi nokkur undanfarin ár og telja má ólíklegt, að eignir félagsins muni nægja fyrir skuldum þess“. Þetta eru ástæður fyrir því, að flm. vilja lögbjóða, að skipuð sé nefnd til að meta eignir Kveldúlfs og að bú hans verði því næst tekið til skiptameðferðar sem þrotabú, ef félagið á ekki fyrir skuldum, miðað við söluverð eignanna nú. Það eru með öðrum orðum viðskipti Kveldúlfs við bankana, sem eiga að knýja fram samþykki á þessu frv. Engin ósk hefir þó komið frá bönkunum um þessa fyrirhuguðu löggjöf. Eins og allir vita, er það þó að lögum á valdi bankastjóra og bankaráðs hvers banka, að ákveða um einstakar lánveitingar úr bankanum, og skylda þeirra að gæta hagsmuna hans gagnvart lántakendum. Ef Alþingi fer að hlutast til um viðskipti einstakra manna við bankana, án óska þeirra, hlýtur það að stafa af því, að það lítur svo á, að bankastjórnirnar hafi vanrækt skyldu sína. Með öðrum orðum, frv. er bein vantraustsyfirlýsing á stjórnir beggja bankanna. En það er vantraustsyfirlýsing á fleiri. Fjmrh. hefir yfirstjórn beggja bankanna í sínum höndum og getur gripið í taumana, ef honum finnst þörf, jafnvel rekið bankastjóra frá starfi. Er þetta frv. borið fram í samráði við fjmrh.? Sé það ekki, er frv. ennfremur vantraustsyfirlýsing til fjmrh. Það virðist því með frv. vera farið aftan að siðunum, þar sem borið er fram frv. um skipti á búi Kveldúlfs í stað þess, að bera fram vantraustsyfirlýsingu til fjmrh., rökstudda með því, að hann hafi vanrækt eftirlit sitt með bönkunum. Það getur ekki verið ætlunin, að Alþingi færi sjálft að hafa á hendi eftirlit með einstökum lánveitingum bankanna, a. m. k. væri sú hugsun algerlega óhæf. Þingið verður í því efni að treysta á trúnaðarmenn sína, bankaráðin og fjmrh., og ef það trúir þeim ekki, þá er það fjmrh., sem á að fara og nýr að koma í staðinn, sem þingið treystir betur til að kippa því í lag, sem aflaga þykir fara. Fleiri en ég munu telja vafasamt, að þetta sé meining flm. frv., og mun ég víkja að því síðar, hver hinn raunverulegi tilgangur þeirra er. Það getur naumast hjá því farið, að í sambandi við þetta mál vakni menn til alvarlegrar umhugsunar um það, hvernig muni almennt ástatt um rekstur atvinnuvega þjóðarinnar. Eru fjárhagsástæður Kveldúlfs alveg sérstakt fyrirbrigði, sem á sér engan líka um lélega útkomu? Og ef svo er, hverjar eru ástæðurnar? Er félagið reist á þeim grundvelli, að vonlaust sé um fjárhagslega heilbrigða starfsemi, eða er stjórn þess svo ábótavant, að þangað megi rekja orsakir til þeirra fjárhagslegu örðugleika, sem fram eru komnir og verið hafa að skapast á mörgum undanförnum árum. Eða í öðru lagi: Er þetta aðeins spegilmynd af afkomu atvinnuveganna almennt í hlutfallslega stækkaðri mynd við það, sem þetta atvinnufyrirtæki er stærra en önnur? Og þá hlýtur sú spurning að vakna hjá öllum hugsandi mönnum, sem einhverja ábyrgðartilfinningu hafa: Hverjar eru orsakirnar og hvernig verður þeim rýmt úr vegi, svo að heilbrigt ástand geti aftur skapazt í atvinnumálum þjóðarinnar? Það út af fyrir sig, að félagið er stórt, á marga togara og hefir rekið umfangsmikla fiskverzlun, getur ekki talizt neinn þrándur í götu hagkvæmrar útkomu í rekstri félagsins, a. m. k. ekki í augum þeirra manna, sem vilja hafa alla togaraútgerð undir einum hatti ríkisrekstrar. Enda eru þá meiri ráð til endurbóta og fullkomnunar á framleiðslutækjunum, meðferð framleiðsluvaranna og til nýrra markaðsleita. Hinsvegar má segja, að svona stórt atvinnufyrirtæki henti að mörgu leyti ekki voru litla þjóðfélagi, vegna þess að of margir freistast til að dansa í kringum þennan gullkálf. Máttur samtakanna ætti öllu frekar að birtast í samstarfi allra togaraeigenda, eins og hefir átt sér stað í fisksölusamlaginu. En því miður verður það að viðurkennast, að þessi samtök fengust ekki fyrir framsýni forgöngumannanna, heldur eru þau knúð fram af óhjákvæmilegri nauðsyn, og komu því seinna en æskilegt hefði verið, og hafa miklir fjármunir farið forgörðum af þeim ástæðum. Um stjórn Kveldúlfs get ég að sjálfsögðu ekki dæmt til hlítar. En það hefi ég fyrir satt, að mikilsmetnir menn úr verzlunarstétt stjórnarliðsins telja a. m. k. einn framkvæmdastjóra Kveldúlfs úr hópi mikilhæfustu verzlunarmanna landsins. Að því hefir verið fundið, að framkvæmdarstjórum félagsins hafi verið greidd óhóflega há laun. Því hefir verið svarað á þá leið, að hlutfallslega væri framkvæmdarstjórn Kveldúlfs ódýrari en flestra annara útgerðarfyrirtækja meðal annars samvinnuútgerðarfélaganna. En hvað sem um þetta er, þá verður því varla neitað, að launin voru, hvað sem nú er, óhóflega mikil, og verður því ekki bót mælt með því að benda á annað, sem ekki er betra. Það getur og engum dulizt, að sú regla, sem áður gilti um laun skipstjóra, var svo gálausleg og gegndarlaus sem mest mátti vera. Jafnframt hóflausri launagreiðslu hvatti brúttóprósentukaupið til algerðs hirðuleysis um eyðslu veiðarfæra. Þetta gat að vísu gengið, meðan allt lék í lyndi í atvinnurekstrinum, en korn safnaðist ekki í hlöðurnar og skellurinn varð stærri en þurft hefði að vera, þegar tók að halla undan fæti. En þetta var ekki neitt sérstakt fyrir þetta eina útgerðarfyrirtæki. Svona mun það hafa verið hjá þeim flestum, ef ekki öllum. Nei, þótt ýmislegt hafi farið öðruvísi en æskilegt var í stjórn þessa atvinnurekstrar, þá hefir það ekki orðið afgerandi um afkomu hans, og margt af því, sem mest var ábótavani, er nú fært til betri vegar, þótt ennþá megi sjálfsagt gera þar á margar umbætur. Um skrifstofukostnað og forstjóralaun togaraútgerðarinnar segir Skipulagsnefnd atvinnumála í skýrslu sinni, bls. 488–489: „Þessi kostnaðarliður er því ekki svo hár og verður ekki lækkaður svo stórkostlega, að sú lækkun ein dragi langt til, að togaraútgerðin verði arðgæf, eins og nú horfir“. Orsakanna að því ástandi, sem nú er ríkjandi í togaraútgerðinni, er því að leita á öðrum sviðum en þeim, sem útgerðarmennirnir hafa aðstöðu til að ráða úrslitum. Ég skal nú sýna lítilsháttar fram á, hvernig ástandið er hjá togaraútgerðinni almennt, og geri ég ráð fyrir, að það verði ekki talin hlutdrægni frá minni hálfu, þótt ég í því efni styðjist aðalega við skýrslur og álit skipulagsnefndar atvinnumála. Ég get að vísu ekki farið langt út í þetta mál og aðeins stiklað á helztu atriðunum. Nefndin telur, að togaraútgerðin hafi í heild verið rekin með tapi 7 síðastl. ár, og á bls. 482–483 er allnákvæmur útreikningur á rekstrarafkomu togaranna 1934 og 1935. Fyrra árið sýnir yfirlitið halla á rekstrinum, að upphæð 775 þús. kr., og síðara árið er hallinn 1705 þús. kr. Og á öðrum stað færir nefndin rök að því, að heildarútkoma togaranna 1936 hafi verið svipuð árinu á undan, því að þótt tapazt hafi um 1 millj. kr. meira á fiskinum, hafi það unnizt upp á síldinni. Niðurstaðan verður því sú, að á þessum 3 síðustu árum hefir heildartap togaranna numið 4¼ millj. kr. Samkvæmt skýrslum milliþingnefndar í sjávarútvegsmálum frá 1934 er tap á rekstri togaranna talið sem hér segir: 1930 1528 þús. kr., 1931 2774 þús. kr. og 1932 1403 þús. kr. Árið 1933 er talið gefa svipaða útkomu og árið á eftir eða 775 þús. kr. tap. Verður því tap þessara fjögra ára 6,5 millj. kr. tap. Ekki er heldur glæsileg afkoman hjá smábátaútveginum, þótt hann sé af mörgum talinn svara betri útkomu en togaraútgerðin. Í skýrslu um starfsemi skuldaskilasjóðs vélbátaeigenda til ársloka 1936 er ýmsan fróðleik að finna í þessu efni. Af 122 lántakendum eru aðeins 5, sem áttu eignir umfram skuldir. Sá bezt stæði skuldaði 83% at matsverði eigna sinna. Hinir 117 áttu ekki fyrir skuldum. Hjá þeim manni, sem skuldaði hlutfallslega mest, voru skuldirnar 986% af eignum, en að meðaltali voru skuldirnar rúmlega 158% af eignunum. Alls námu skuldir þessara útgerðarmanna 6008 þús. kr., og voru afskrifaðar um 2807 þús. kr., eða um tæp 47%. Afskriftin á lausu skuldunum varð þó margfalt meiri, eða að meðaltali 93½%. Minnsta afskrift lausra skulda var 46%, en mesta afskrift 98%. Að sjálfsögðu hefir tap þessara smábátaeigenda verið miklu meira en hér kemur fram í vanskilum á greiðslum til kröfuhafa. Sparað fé hefur tapazt og fjármunir eyðzt. En útgerðarmennirnir eru ekki einir um að bera tap af atvinnurekstri sínum. Bændurnir eiga líka sína sögu. Og í skuldaskilum þeirra við kreppulánasjóð runnu 8 millj. kr. út í sandinn. Þessi útkoma í rekstri tveggja aðalatvinnuvega þjóðarinnar eru staðreyndir, sem reynsla undanfarandi ára hefir dregið fram í dagsljósið. Það er vitanlegt, að nokkur mismunur er á rekstri hinna einstöku atvinnufyrirtækja. Örfáar undantekningar verða til þess að staðfesta regluna. Í togaraflotanum eru það helzt yngstu togararnir, sem hægt er að fleyta skammlítið áfram, og má vera, að það sé mest fyrir þær sakir, að of lítið sé ætlað til afskriftar og fyrningar. Enginn maður skyldi ætla, að á þessu ástandi verði bót ráðin með því, að taka einstöku atvinnufyrirtæki út úr heildinni og gera þau upp samkvæmt gjaldþrotalögunum; orsökin að meinsemdinni er jafnframt til eftir sem áður. Fyrirtækið skiptir um eigendur og verður væntanlega rekið áfram. Hinir nýju eigendur safna skuldum vegna taps á rekstrinum, og áfram sigla þeir hraðbyri inn í höfn óreiðunnar, sem fyrirrennarar þeirra sukku í. Myndi nú nokkur menningarþjóð vera svo dáðlaus að halda að sér höndum og hafast ekki að, eftir að fullkomlega er ljóst, hvernig ástandið er? Hagfræðileg reynsluþekking er nú svo mikil í heiminum, að ástæðulaust er fyrir nokkra þjóð að fara alveg framhjá henni. Þessu hefir nú hæstv.ríkisstj. ekki heldur verið algerlega blind fyrir. Hún útvegaði sænskan hagfræðing skipulagsnefnd atvinnumála til aðstoðar. En hvorki n. né ríkisstj. bar gæfu til að notfæra sér starfskrafta eða störf þessa manns, svo að hagkvæmum notum kæmi í viðreisn atvinnuveganna. Hvar var meiri þörf umbóta en einmitt á þessu sviði? Var ekki jafn nauðsynlegt að finna ráð til þess, að koma þessum aðalatvinnuvegi vorum á starfshæfan grundvöll, eins og að stofna til nýrra atvinnugreina. Ég viðurkenni fúslega, að það er nauðsynlegt að efla sem fjölbreyttasta framleiðslu og iðnað í landinu. En hvað gagnar það, ef allri framleiðslu í landinu er bundinn sá baggi, sem hún fær ekki undir risið? Þetta var hinum sænska hagfræðingi vel ljóst. Hann undraðist, að atvinnuvegir þjóðarinnar þyldu þá raun, að teknir væru 30 aurar af hverri krónu, sem þeir öfluðu, með ranglátu gengi krónunnar, og lét hann fullkomlega í ljós, að slíkt myndi enginn atvinnuvegur þola til lengdar. En hvað hafa stjórnarflokkanir gert í þessu máli? Bókstaflega ekkert. Framsfl. telur, að innstæðueigendur tapi á gengislækkun, og sósíalistar bera ímyndaða hagsmuni verkamannastéttarinnar fyrir brjósti. En báðar þessar ástæður eru haldlausar, þegar á reynir, og munu menn sannfærast um það, áður en lýkur. Innstæðueigendum er því aðeins hagur að hágenginu að bankarnir, sem ávaxta innstæður þeirra, starfi á fjárhagslega heilbrigðum grundvelli. En ef atvinnuvegirnir hlaða árlega upp skuldum í bönkunum vegna árlegs rekstrarhalla, gæti svo farið, að innstæðueigendur vöknuðu um síðir við þann vonda draum, að innstæða þeirra væri ekki aðeins lækkuð í verði, heldur horfin með öllu - orðin einkisvirði - þetta hefir hent aðrar þjóðir, og því ætti það ekki að geta hent okkur líka? Þá hefði það eitt áunnizt með þessari gálausu fjármálastarfsemi, að þjóðin hefði sogazt með atvinnuvegunum niður í botnlaust fen fjármálaóreiðu og gjaldþrots og glatað fjárhagslegu og pólitísku sjálfstæði sínu, en landið orðið að fótaskinni einhverrar þeirrar þjóðar, sem hefir vilja og vit á að notfæra sér auðlindir þess betur en við bárum gæfu til. Og verkamönnunum getur aldrei stafað nein gæfa af stöðugu tapi atvinnuveganna, því að í það kjölfar fylgir aukið atvinnuleysi. Alstaðar er dregið úr framkvæmdum, sem unnt er, og þótt ríkisstjórn og bæjarstjórn reyndu að draga úr bölinu með atvinnubótavinnu, þá mundi það lítið stoða, því að auk þeirra manna, sem yfirgæfu framleiðsluna, bætast nú árlega á 6. hundrað manns í hópinn samkvæmt þeirri fólksfjölgun, sem verið hefir hjá þjóðinni undanfarin ár. Og einmitt fyrir hina tiltölulega öru fólksfjölgun er meiri þörf hér en víða annarsstaðar á útfærslu atvinnuveganna, verkamönnum er meiri þörf á stöðugri vinnu, sem skapar þeim öryggi um afkomu ársins, en háu tímakaupi, sem sú hætta fylgir, að geta orðið þá og þegar atvinnulausir. Bændafl. telur það ekki hlutskipti sitt, að hanga í hælunum á einstökum framleiðendum, meðan þeir starfa eftir lögum landsins. Hitt vill hann styðja af öllum mætti, að fullkomið jafnvægi haldist milli fjárhagslegrar afkomu framleiðenda og annara stétta þjóðfélagsins. Í samræmi við þessa stefnu hefi ég flutt á tveimur síðustu þingum frv. um réttláta skráningu krónunnar. Allir hinir flokkar þingsins hafa sýnt þessu máli fullkomið tómlæti. Ég er búinn að víkja að afstöðu stjórnarflokkanna. Um Sjálfstfl. er það vita, að hann er algerlega klofinn í málinu, þó að flokkurinn hafi verið að berja í þá bresti með því að þegja um málið. En slík afstaða hjá stærsta flokki þingsins getur ekki staðizt lengi. Annaðhvort verður flokkurinn að taka hreina afstöðu í þessu máli eða hann hættir brátt að vera stærsti flokkurinn. Ég veit, að fræðilega eru til fleiri en þessi eina leið til þess að koma atvinnulífi þjóðarinnar á heilbrigðan rekspöl, en þær munu allar reynast erfiðar í framkvæmd eða jafnvel óframkvæmanlegar. Það væri þó afsakanlegt, að stjórnmálaflokkarnir bentu á einhverja af þessum leiðum. Hitt er óforsvaranlegt, og ætti ekki að líðast neinum flokki, að koma ekki með neitt og neita öllu, sem til úrlausnar gæti orðið í þessu stærsta vandamáli þjóðarinnar, því að ég geri ráð fyrir, að það vinnist þó við þetta þref um Kveldúlf, að mönnum verði það almennt ljósara en áður, að hér þarf skjótra úrlausna, ef ekki á allt að fara í kalda kol. Sérstaklega ber öllum þeim, sem telja sig fulltrúa framleiðenda, skylda til að benda á leiðir út úr ógöngunum. Reynir nú á þá, sem telja sig vera jákvæða í pólitíkinni, ef það er annað en mont eitt og karlagrobb. Og sósíalistarnir ættu ekki að spila svo djarft spil, að leggja fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar í hættu fyrir það eitt, að koma sjálfstæðum einkaatvinnurekstri fyrir kattarnef. Með því ætti þjóðnýtingin - jafnvel í þeirra augum - að vera of dýru verið keypt. Ég mun nú sýna fram á, hvernig afstaða stjórnarflokkanna hvors um sig er í þessu máli. Þá ber fyrst að minna á, að undanfarin áratug hefir Framsfl. skipað form. bankaráðs Landsbankans, og á þeim tíma er að mestu stofnað til skulda Kveldúlfs við bankann. Það fé virðist því hafa verið veitt með samþykki þessa flokks, ekki sízt þegar tillit er tekið til þess, hve háttsettur þessi maður er í Framsfl. og hve mikils trausts hann hefir notið þar. Það ber heldur ekki á öðru en að sá bankastjórinn sem talinn er að hafa þar mest völd, hafi í öllu starfi sínu verið mjög að skapi Framsfl. A. m. k. er mönnum ekki úr minni liðinn hólgreinin sú hin mikla, sem ritfærasti maður Framsfl. skrifaði um hann fyrir nokkrum árum. Var tónninn þar allur líkastur því, sem tíðkast í almennum líkræðum. En þrátt fyrir þetta mikla traust, sem yfirstjórn bankans virðist njóta hjá forráðamönnum Framsfl., þá hafa verið hafnar svæsnar árásir á það fyrirtæki, sem bankinn trúði fyrir að ávaxta veltufé sitt framar öllum öðrum fyrirtækjum í landinu. Til þess að sýna, hve svæsnar þessar árásir hafa verið, ætla ég að leyfa mér að minna á nokkur ummæli Framsfl. blaðanna um Kveldúlf. Vitanlega er ekki tækifæri til að drepa á nema lítið eitt af því, sem fram hefur komið, því að svo má segja, að sjaldan hafi nú síðustu mánuðina komið svo út blað af dagblaði Framsfl., að ekki hafi eitthvað verið á Kveldúlf minnzt, og þá ætíð í sama dúr og hér verður gefið lítið sýnishorn af. Í vetur, þegar einn af forstjórum Kveldúlfs hélt fyrirlestur um árásir á fyrirtæki sitt, kom löng grein í Tímanum, er hét „Ólafur Thors segir sögu Kveldúlfs“. Eftir útreikningi blaðsins í þeirri grein er komizt að þeirri niðurstöðu, að „skuldir Kveldúlfs umfram eignir ættu þá að vera a. m. k. 2½ millj. kr.“. Og um tilboð Kveldúlfs, sem nánar er rætt í greininni, segir svo: „Ef Landsbankinn tæki tilboði Kveldúlfs, væri það hnefahögg í andlit allra þeirra, sem er það alvara, að standa í skilum sem heiðarlegir menn, og svívirðing við alla þjóðina“. Nýja dagblaðið hefir heldur ekki látið sitt eftir liggja með að láta fólkið vita, hverskonar hörmungarfyrirtæki Kveldúlfur sé. Eftir alla hina ágætu stjórn á Landsbankanum, sem búin er að vera í höndum Framsfl. í mestum áratug, segir Nýja dagblaðið 15. tbl. þ. á., að nú séu „bankar landsins að hugleiða það, hvernig þeir geti sloppið með minnst tjón út úr viðskiptunum við fyrirtæki Ólafs Thors“. Og svo bætir blaðið við: „Og niðurstaða þeirra hugleiðinga - með hliðsjón af lögum landsins - getur tæpast orðið nema á einn veg“. Hér er lesendunum ætlað að ráða grun í það, að endalok Kveldúlfs og viðskipti hans við bankann geti ekki orðið nema á einn veg, sem sé gjaldþrot fyrirtækisins og stórtöp fyrir bankann. Og eftir því sem lengra leið og árásir Alþýðublaðsins á Kveldúlf færðust í aukana, eftir því reyndi Nýja dagblaðið að fylgjast betur með og eftir því urðu ummæli þess um Kveldúlf og fjárhagslega aðstöðu hans til bankanna ákveðnari. Í 21. tbl. þ. á. segir, að það sé blygðunarlaus ósvífni af ÓTh að fara fram á það, að „eigendur“ Kveldúlfs (sem blaðið hefir í gæsalöppum til að sýna, að eignarétturinn sé vafasamur) fái eftirgjöf, samanborið við aðra atvinnurekendur í landinu, og þegar blaðið fullyrðir jafnframt, að Kveldúlfur skuldi 2,5 millj. kr. framyfir eignir, þá er það gefið, að ekki liggi annað fyrir heldur en gjaldþrot og uppgjör samkv. skiptalöggjöfinni. Stjórnin á Kveldúlfi á líka að hafa sýnt, að full þörf sé á, að breytt sé til. Henni er þannig lýst í einni greininni: „Mikil laun oft fyrir enga vinnu, vaxtalaus lán til að eignast dýrustu íbúðir í bænum, og svo að segja allt, ætt og óætt, sem þarf í heimilið“. Það er satt að segja engin furða, þótt nú fari blaðið bráðlega að krefjast eigendaskipta, enda virðist sú krafa vera sæmilega undirbyggð með þeirri lýsingu, sem það er búið að gefa á afkomu fyrirtækisins og stjórn þess. Í 24. tbl. Nýja dagblaðsins þ. á., tekur J. J. til máls á þessa leið: „Er ekki nokkuð dýrt að reka fyrirtæki á ríkiskostnað ár eftir ár með stórfelldri eftirgjöf af almannafé? Má ekki nota veltufé bankanna í atvinnurekstur, sem tapar minna en Kveldúlfur gerir undir núverandi yfirstjórn?“ Og af því að hann svarar þessum spurningum játandi, gerir hann ráð fyrir eigendaskiptum með þessum orðum: „Því skipin verða látin ganga alveg hiklaust, þó að Kveldúlfur láti þau af hendi við lánardrottna sína“. Þannig verða kröfur Framsfl. alltaf ákveðnari um það, að Kveldúlfur verði gerður upp og skipin fái nýja eigendur og stjórn. Hámarki sínu ná skrifin um Kveldúlf í Nýja dagblaðinu 12. febr. síðastl., sama daginn og flokksþing framsóknarmanna var sett hér í bænum. Er sú grein eins og nokkurskonar stefnuskrá fyrir flokksþingið í Kveldúlfsmálinu. Skal ég með leyfi hæstv. forseta lesa úr henni eftirfarandi kafla til að sýna hverja afstöðu flokkssamkundan átti að taka í þessu máli: „Þannig finnur þjóðin til. Ég þekki engan heiðarlegan eða óspilltan mann, sem lætur sér koma til hugar annað en skip og eignir Kveldúlfs verði að fá aðra húsbændur og aðra stjórn. Og menn eru nokkurnveginn sammála um, að það er ekki hið framkomna fjártjón eitt, sem er þjóðarmein. Ef til vill er sú spilling enn hættulegri, sem leiðir af því, að borgurum landsins sýnist eins og mestu óreiðumennirnir hafi mesta tiltrú. Þeim verði bezt til veltufjár. En þúsundum af duglegum og reglusömum atorkumönnum verði að neita um rekstrarfé, af því mörgu milljónirnar standa inni hjá sonum Thors Jensens í Reykjavík. Þetta ástand verður að hætta. Dugandi menn á Íslandi láta ekki bjóða sér þá óvirðingu, sem í því felst, að gefa einu fjölskyldufyrirtæki allar þær milljónir, sem landið tók að láni erlendis til að vera varasjóður allra fjármálaviðskipta í landinu, og halda síðan áfram að leggja sparifé landsmanna í sömu hítina. Vafalaust er allri þjóðinni orðið ljóst, hvað hér er um að ræða. Æfintýri Jensenssona er orðið of dýrt fyrir almenning í landinu. Leikur þessara dýrmætustu Dana, sem komið hafa til Íslands í 600 ár, eins og Bjarni Benediktsson segir, verður að enda eins og hið aldanska æfintýri í Landmandsbankanum, þegar þar var hreinsað til og byrjað nýtt og heiðarlegt starf.“ Hér er þá svo komið, að heiðarleiki manna og æra er í veði, ef þeir fylgja ekki uppgjöri Kveldúlfs og eigendaskiptum á eignum hans. Og það er tæplega gerandi ráð fyrir, að nokkur framsóknarflokksmaður í landinu, og allra sízt þm. hans, fari að fórna því, sem eftir er af æru sinni og heiðarleik, á altari þeirra Jensenssona. Ég veit ekki, hvort nokkur finnur samræmi í þessum skrifum og afstöðu flokksins nú. Ég finn það ekki. Hér er aðeins leikinn pólitískur skollaleikur frammi fyrir þjóðinni til að sýnast. Ekkert um það hugsað, hvað það kostar, hvort rétt er farið með eða rangt, aðeins ef eitthvað er hægt að hafa upp úr því pólitískt. Það er ekki síður eftirtektarverð framkoma sósíalista í þessu máli. Héðinn Valdimarsson hefir þar tekið forustuna í sínar hendur. En hafi honum verið nokkur alvara, þá hefir farið fyrir honum eins og Sveinn í Firði sagði öðru sinni, að hann hefir „brotið bát sinn í lendingu“. Ef HV hefir nokkurntíma verið alvara í þessu máli, þá hefir hann álpazt til að taka meira mark á skrifum Jónasar Jónssonar frá Hriflu en honum var heppilegt, þegar hann söng í blöðum sínum nákvæmlega eftir sömu nótum og nú er gert í Alþýðublaðinu og kommúnistablaðinu um uppgjör Kveldúlfs. Ef HV hefir sjálfum verið alvara í þessu máli, þá hefir hann ekki búizt við, að JJ æti öll sín skrif ofan í sig og gengi með Eysteini Jónssyni fjmrh., Hermanni Jónssyni forsrh. og Jóni Árnasyni í sambandinu, formanni bankaráðs, í þessa flatsæng og samfélag við íhaldið, og allur Framsfl. aftan í þeim. Ef HV hefir nokkurntíma verið nokkur alvara í þessu máli, þá verður hann nú fyrir vonbrigðum, er Tímadótið og íhaldið skellir nú svo skyndilega hurðinni á nef honum, þegar hann fer að kíkja inn í þetta nýja brúðhjónaherbergi. En það einkennilega er, að HV hefst sjálfur ekkert að í þessu máli, fyrr en hann veit, að það er um seinan. Og þó HV sé þungur á sér, þá er hann ekki sá silakeppur, að hann komi of seint í sandinn, þegar hann vill róa til fiskjar. Hann gerir það a. m. k. ekki, þegar hann rær fyrir sjálfan sig. Ef HV hefði því verið nokkur minnsta alvara í málinu, þá hefði hann farið eins að í þessu máli eins og í öðrum málum og ekki hreyft því, fyrr en hann var búinn að gera um það samning við Tímaflokksráðh. fyrir fram. Hann vissi það ofurvel, að honum var ekki til neins að gera neina samninga við JJ. HV hefir sjálfur fyrir löngu sagt það um JJ, að hann væri ekki notandi „nema til skítverka í opposition“. HV vissi því það, að hann gat notað JJ til þess að svívirða Thorsbræður og gamlan föður þeirra. En hann vissi það fyrir löngu, að hann var ekki notandi til annars. Því að hann veit það, sem allir þm. vita, að JJ er nú ekki orðinn annað hér á þingi en ómyndugur aumingi, sem ekkert er eftir af nema geðstillingin, sem allir þekkja. Þetta veit HV betur en nokkur annar. Og því bolaði hann honum burtu frá ráðherrastóli. Hinsvegar vissi HV vel, að núverandi ráðh. Tímafl. voru sósíalistum alltaf nothæfir sem verkfæri og undirlægjur. Þess vegna hefði hann, ef honum hefði verið hin minnsta alvara í málinu, átt að semja við þá. Og það því fremur sem öll skrif tímamanna fram til þessara allra síðustu daga, gátu ekki skilizt öðruvísi en sem beint tilboð til Héðins um að hjálpa til að gera Kveldúlf upp. Héðni hefði því átt að vera í lófa dagið að fá samninga við Tímamenn, ef hann hefði viljað. Því að þótt Jóni Árnasyni hefði verið það á móti skapi, þar sem hann hefir verið formaður bankaráðs undanfarinn áratug, þá veit Héðinn það, að hann getur líka beygt hann, þegar á liggur. Þetta sýnir, að HV hefir alls ekki verið alvara með uppgjör Kveldúlfs, því að þá hefði hann á réttum tíma tekið í þá framréttu hönd, sem tímamenn voru að bjóða honum til að fá að hanga við völdin. Þetta sýnir, að það er allt annað, sem fyrir HV vakir en uppgjör Kveldúlfs. Og hvað er það? Það er það, að HV er svo hygginn maður, að hann sér, að stjórnin er búin að kollsigla sig og að allt er að fara í kaldakol. HV er svo mikill fjármálamaður fyrir sjálfan sig, að hann sér, að nú er svo komið, að hér eru ekki nema tveir kostir fyrir hendi. Annar er sá, að breyta genginu til fullkomins réttlætis gagnvart atvinnuvegunum, en hinn er sá, að taka nýtt gengislán erlendis til þess að geta haldið við sömu súpunni áfram. HV veit, að Hambrosbanki í Bretlandi er búinn að handjárna núverandi fjmrh. svo, að ríkissjóður er þeim mun lakar staddur en Kveldúlfur, að hann getur ekki tekið erlend lán, þó að Kveldúlfur geti það. HV veit, að úr því að lánsmöguleikarnir eru útilokaðir, þá er ekkert annað fyrir hendi, ef atvinnuvegirnir eiga ekki að hrynja, en að breyta genginu í réttlátt horf. En þó að HV sjái það og viti sjálfur, að það er ekki um annað að gera, þá vill hann samt ekki vera í stjórnaraðstöðu, þegar taka verður til þess ráðs. Þess vegna varð hann að finna upp einhverja ástæðu til að geta sagt Tímamönnum upp vinnuhjúasamningnum og rekið þá úr vistinni, áður en til þess kæmi. Menn voru farnir að leiða getum að því, hvaða tilefni HV mundi nota til þess. Sumir gizkuðu á, að það mundi verða vinnulöggjöfin, af því að forsrh. var búinn óvart að binda sig í því máli. En HV vissi ekki nema forsrh. mundi heykjast á því máli eins og öðru. Og þá var það tækifærið gengið úr greipum. En þá bauðst kaupmanninum HV ágætt tækifæri til kaupskapar. Og það var að taka upp verzlun við kommúnista. HV veit, að hinir gætnari menn í Alþfl. eru að hrynja af honum. Og því vildi hann kaupa sér nýtt fólk í staðinn. Og þá var handhægra að kaupa heilan stjórnmálaflokk en reyta inn einn og einn. Kommúnistafl. var fús til fylgis gegn því, að Héðinn styddi hann til þess að gera stjórnarbyltingu í Landsbankanum og þjóðnýta Kveldúlf. Og þó að kommúnistum hafi eitthvað fækkað, þá má ætla, að þeir ráði yfir allt að 3000 atkv., svo að HV þótti þetta góð kaup og koma sér vel til uppbótar í staðinn fyrir fylgi hinna gætnari flokksmanna, sem hann er að tapa. Það er þetta, sem fyrir HV vakir, með því frv., sem hér liggur fyrir. Það er ekki það, að gera Kveldúlf upp, því að þá hefði hann samið við Tímafl. fyrirfram, meðan þeir sungu sama lagið og Alþýðublaðið um Kveldúlf. Það er eingöngu það, að sýnast framan í Kommúnistunum, til þess að tryggja sér enn betur atkvæði þeirra við næstu kosningar. Það er líka auðséð á blaði kommúnistanna þessa dagana, hvað olíu- og benzínkongurinn Einar Olgeirsson er ánægður með stéttarbróður sinn, Héðinn Valdimarsson. Þar kemst nú ekki hnífurinn á milli fremur en þeir væru orðnir einn líkami og ein sál. En hefir HV þá ekki ástæðu til að óttast um, að hann nái ekki aftur tangarhaldinu á Tímaflokknum, sem hann ætlar nú að segja upp allri vernd og stuðningi á yfirborðinu? Nei. HV þekkir sína! Og því þekkir hann Tímamenn. HV veit, að Tímaflokkurinn er orðinn eins og nagli, sem oft hefir bognað. Það er næstum sama, hvað oft hann er réttur upp, þá bognar hann samt alltaf upp á nýtt, þegar slegið er á hann. HV veit, að þó að Sjálfstfl. hafi nú rétt upp Tímaflokkinn að þessu sinni, þá þarf HV ekki annað en að slá á hann, til þess að hann bogni í áttina til socialista aftur. HV veit það vel, að til eru viss tryggðagrey, sem koma alltaf skríðandi að fótum húsbónda síns, hvernig sem þau eru barin. Eins mun verða um Tímaflokkinn og húsbóndann HV. Hann á það alltaf víst, að fá þá aftur til fylgis, hvenær sem hann vill. Þessvegna gerir HV sér upp þessa reiði við Tímamenn, af því að hann veit sér það óhætt. Þess vegna leikur hann óhikað þennan skrípaleik hér á Alþingi til að þóknast Kommúnistum og kaupa þá. Tímaflokkurinn mun alltaf koma skríðandi að fótum húsbónda síns aftur, þegar hann þarf á að halda.

Magnús Torfason Ég er ekki kominn hér til að taka þátt í þeim kappræðum, sem hafa farið hér fram um þetta mál, heldur sakir þess, að ég á sæti í fulltrúaráði Útvegsbankans og hefi þess vegna ekki komizt hjá því, að hafa nokkur afskipti af þessu máli. Eins og menn vita, þá hefir Útvegsbankinn samþ.till. Landsbankans um að veita h/f Kveldúlfi greiðslufrest um sinn. Og ég vildi taka fram helztu ástæðurnar fyrir því, að fulltrúaráð Útvegsbankans hallaðist að þessu ráði. Ég skal þá lýsa yfir því, að þessi tæpa eina millj., sem Útvegsbankinn á hjá h/f Kveldúlfi, það er ekki skuld, sem orðið hefir til fyrir atbeina Útvegsbankans, heldur er það gamalt erfðafé frá Íslandsbanka sálaða. Sú skuld hefir staðið í stað síðan á þeirri tíð. Núverandi stjórn Útvegsbankans hefir þess vegna enga ábyrgð á þessari skuld, og þar af leiðandi skoðar hún sig aðeins sem innheimtumann þessarar skuldar. Af því leiðir, að verkefni bankans verður það eitt að sjá hag bankans sem bezt borgið, og þá fyrst og fremst í svip að fá sem beztar tryggingar fyrir láninu. Að því hefir Útvegsbankinn unnið síðan í haust eftir beztu vitund. Og ég held, að mér sé óhætt að segja, að það sé sameiginlegt álit fulltrúaráðsins, að lengra verði ekki komizt í svip heldur en að ná þeim tryggingum, sem fengizt hafa með samningum Landsbankans við Kveldúlf h/f. Hinsvegar þykist fulltrúaráðið þess fullvisst, að ekki komi til mála, að bankinn hafi af þessum samningum neinn skaða. Miklu fremur má færa rök fyrir því, að bankinn muni hafa nokkurn hagnað af þeim, því að eins og menn munu hafa tekið eftir, sem hlustað hafa hér á útvarpsumræðurnar í kvöld gildir þetta aðeins til eins árs. Ég tel þetta full rök fyrir samþykkt Útvegsbankans á samningunum, og ég get sagt það, að það er álit þeirra, sem kunnugastir eru þessum málum, að bankinn hafi ekki getað gert annað. Því hefir verið haldið fram bæði í ræðu og riti, að Útvegsbankanum hafi verið í lófa lagið að gera h/f Kveldúlf gjaldþrota; þetta er hreinasta firra, byggð á misskilningi og ókunnugleika. Það er alveg víst, að það hefði legið glæpi næst eða verið hreinn glæpur, að fara þannig að ráði sínu. Ástæðurnar fyrir þessu get ég ekki tekið fram hér, en allir, sem til þessa máls þekkja, munu vera á sama máli og ég um þetta. Til skilningsauka skal ég þó benda á það, að Útvegsbankinn hefir aldrei gert neina kröfu til þess að hafa sérstakan trúnaðarmann til eftirlits með rekstri Kveldúlfs, og að því hníga sömu ástæður og þær, að bankinn hafði engin tök á að gera Kveldúlf gjaldþrota. Ég tel þetta fullnægjandi rök fyrir afstöðu bankans, og þarf ekki að fara fleiri orðum um það að svo stöddu. Frá almennu sjónarmiði skal ég aðeins strika undir það, sem hæstv. fjmrh. sagði í upphafi ræðu sinnar, að þetta mál, það væri fyrst og fremst bankamál. Það eru vitanlega bankarnir, sem hafa haft það á hendi og eiga að hafa það á hendi, að gera upp þau fyrirtæki, sem þeir hafa lánað fé til rekstrar. En að því er þetta mál snertir, þá er það sérstakt mál Landsbankans, og það er hans að ráða fram úr þessu. Hitt gegnir öðru máli, hvort ríkisstjórnin eða einhverjir aðrir treysta ekki Landsbankanum til að ráða fram úr málinu, svo að vel fari, en þá liggur það eitt fyrir, að breyta um stjórn bankans. Ríkisstj., sem hefir ábyrgð á þessu, breyti þá til og fái stjórn bankans þannig skipaða, að hún geti treyst á meðferð bankans á slíku máli fyrir sína hönd. Þetta tel ég, að sé sú eina rétta leið í málinu. En hinsvegar tel ég ekki rétt að fara að blanda þinginu inn í slíkt mál. Fyrst og fremst hefir þingið nóg að bera og í nógu að standa og nóga ábyrgð, þótt þetta gangi undan. Og svo vitum við líka, að þingið sem heild hefir ekki þá kunnáttu í þessum málum, sem þarf til þess að leysa það á heppilegan hátt. Það er einnig vitað, að slík mál sem þessi þurfa kaldrar og rólegrar athugunar við, og mega þar engar geðshræringar komast að. Auk þess þá er það mín persónulega skoðun, að það sé ekki hollt fyrir gjaldtraust landsins út á við, ef þingið færi að blanda sér í þetta mál. Ég læt mér nægja að lýsa þessu yfir, en hinsvegar skal ég játa það, að þetta frv. er ekki að ófyrirsynju fram komið. Ég er ekki í neinum vafa um það, að þetta frv. hefir stutt að því, að betri samningar fengust, og flutningur málsins hér á þingi hefir líka stutt að því, að mál þetta var fyrr leyst en ella hefði ef til vill orðið, en á því reið, að það yrði gert sem fyrst. Og sakir þess að ég tel, að frv. þetta hafi átt nokkurt erindi mun ég fyrir mitt leyti greiða því atkv. til 2. umr.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Hæstv. fjmrh. taldi þessu frv. fyrst og fremst til foráttu, að gengið væri þar inn á nýjar brautir af löggjafarvaldinu og skapað hættulegt fordæmi, en þetta er ekki rétt fullyrðing hjá hæstv. ráðh. Hér er ekki um nýja breytingu að ræða, heldur má segja, að þingsagan hafi að geyma mál, sem kalla mætti fordæmi, og má þar nefna frv., sem borið var fram á þinginu 1930, þegar samþ. voru lög um Útvegsbanka Íslands h/f og Íslandsbanka, en í 1. mgr. 16. gr. þeirra laga er svo ákveðið, að ef Íslandsbanki verði ekki við skilyrðum 12. gr. þeirra sömu laga, „skal bú Íslandsbanka tekið til skiptameðferðar“. En Íslandsbanki var hlutafélag, sbr. l. nr. 66 10. nóv. 1905. Það er glöggt tekið fram, að bú Íslandsbanka skuli tekið til skiptameðferðar, ef það fullnægi ekki vissum skilyrðum. Sé ég ekki, að það sé mikill munur á Íslandsbanka og Kveldúlfi, þar sem Kveldúlfur hefir ekki um langt skeið goldið skuldir sínar við bankana og þannig viðhaft greiðsludrátt eða greiðsluþrot, sem er að mörgu leyti sambærilegt við mál Íslandsbanka. - Annað dæmi, sem mætti nefna, eru bráðabirgðal. þau, sem Tryggvi Þórhallsson, þáverandi formaður Framsfl., gaf út árið 1931 um skiptameðferð á búi síldareinkasölu Íslands. Í grg. fyrir þeim bráðabirgðal., nr. 84 9. nóv. 1931, um skiptameðferð á búi síldareinkasölu Íslands, segir, að síldareinkasalan hafi orðið fyrir svo miklum töpum og óhöppum, að hagur hennar standi þannig, að eigi sé annað fyrirsjáanlegt en að bú hennar hlyti bráðlega að verða tekið til gjaldþrotaskipta, og taldi rn. því óhjákvæmilegt að gera þegar í stað ráðstafanir í þessa átt. Segir svo í 1. gr. þessara laga, sem síðan voru afgr. á Alþingi 1932 sem l. nr. 21 23. júní 1932: „Bú síldareinkasölu Íslands skal tekið til skiptameðferðar.“ Síldareinkasalan var lögþvinguð samvinna síldarútvegsmanna, sbr. lög nr. 61 1929 og l. nr. 60 1931. Hér var um einkafyrirtæki að ræða, og voru þó sett um það sérstök lagaákvæði. Ríkisvaldið tók sig meira að segja til og gaf út bráðabirgðal. um skiptameðferð á því. Það kom fram í umr. á þingi 1932, að að öllu athuguðu þótti sýnt að einkasöluna mundi fara að reka upp á sker, og þá þótti sjálfsagt að gera ráðstafanir til, að það yrði á sem eðlilegastan hátt. Formaður Framsfl. þóttist sjá, að búið væri að reka upp á sker, en forstjóri síldareinkasölunnar taldi ekki ástæðu til að taka það til skipta. Böðvar Bjarkan lögfræðingur skrifaði, er bráðabirgðal. komu út: „Eins og þá stóð, þegar fulltrúafundurinn í Rvík veittist að einkasölunni, var ekki kominn fram í henni neinn bannvænn sjúkdómur, og fjárhag hennar alls ekki svo komið, að það eitt út af fyrir sig þyrfti að leiða til hins sviplega dauðsfalls hennar.“ En þótt jafngætinn maður og hann segði þetta, gaf Framsfl. út bráðabirgðal. um skipti búsins. Það eru því vissulega til fordæmi fyrir slíkri íhlutun. Í umr. 1931 kom það fram, að ástæðan til að taka bú síldareinkasölunnar til skiptameðferðar væri einkum sú, að fyrirtækið mundi skulda um eina millj. umfram eignir. Ég vil segja, að sé það rétt, megi færa sömu rök fyrir uppgjöri Kveldúlfs, þar sem skuldir hans eru taldar um 1½ millj. umfram eignir, eftir skyndimati óvilhallra matsmanna. Bæði hæstv. fjmrh. og Ólafur Thors lögðu áherzlu á það, að bankarnir ættu að ráða. Ekki réðu bankarnir um gjaldþrotaskipti síldareinkasölunnar, og var þó Landsbankinn lánardottinn hennar. Eiga bankarnir þá að ráða fjármálum þjóðarinnar án nokkurra verulegra afskipta, - bankarnir, sem ekki eru annað en eitt af tækjum þjóðfélagsins til að halda við þjóðskipulaginu? Nei, þeir eiga að vera undir stjórn löggjafarvaldsins og ríkisstj. á hverjum tíma, en ekki hafa neitt einræðisvald. Og virðist löggjafar- og ríkisvaldinu ástæða til, hafa þau rétt til að taka til sinna ráða gagnvart þeim, ef þeir t. d. láta fyrirtæki fá fé, sem engin von er um, að fái viðreisn. Íslandsbanki réð lengi. Hann hafði þá aðferð, að kasta sparifé almennings ár eftir ár í ólífvænleg fyrirtæki. Ég sé ekki betur en að þeir, sem berjast gegn þessu frv. og halda fram valdi bankanna, vilji halda áfram hinni gömlu fjármálapólitík Íslandsbanka, en slíkt er fjarri Alþfl., en tími er ekki til að fara út í það atriði. Hæstv. fjmrh. lagði mikla áherzlu á hin framboðnu veð Thors Jensens, en þau munu vera allt of hátt metin og nær ½ millj. kr. virði en 1 millj., og ef hér á eftir eiga að koma útgerðarlán, sem óvíst er, að fáist öll, getur farið svo, að skuldirnar verði orðnar miklu meiri en hin framboðnu veð, ekki sízt þar sem þau verða farin að ganga úr sér. Vil ég í því sambandi minnast á það, sem Ólafur Thors, hv.þm. G.-K., sagði, að ekkert gæti hindrað góðan rekstur Kveldúlfs annað en pólitískt ofbeldi. Þetta er fjarstæða. Fyrirtæki með slíka skuldahrúgu, að hver togari þarf að bera uppi árlega 60–70 þús. kr. í vexti af skuldum fyrirtækisins, án þess að rætt sé um fyrningar, getur aldrei haldið áfram til langframa án þess að hlaða upp auknum skuldum. Þá sný ég mér að ræðu Ólafs Thors, hv.þm. G.-K. Kem ég þá fyrst að því, er hann veik sérstaklega að mér í ræðu sinni. Hann vildi halda því fram, að ég hefði misnotað stöðu mína sem bankaráðsmaður. Ég lýsi það hrein og bein ósannindi. Ég geri ráð fyrir, að þessi misnotkun, sem Ólafur Thors eigi raunverulega við, sé aðstaða mín í bankaráði Útvegsbankans, en þar hefi ég bæði fyrr og síðar verið að reyna að krefja inn vanskilaskuld Kveldúlfs við bankann, en það hefir því miður ekki tekizt, Þetta mun nú vera mín dauðasynd, sem ætti að hegna mér fyrir. Sami ræðumaður hefir margendurtekið: „Við eigendur Kveldúlfs“. En hverjir eru eigendur Kveldúlfs? Það er ekki Ólafur Thors og bræður hans. Þeir, sem eiga hann, eru sparifjáreigendur á Íslandi. Þjóðin á Kveldúlf. Sparifé hennar er það, sem hann er rekinn fyrir og mun verða rekinn fyrir um skeið, og það er sparifé þjóðarinnar, sem er í eignum Kveldúlfs. Það er þjóðin, sem ber ábyrgð á rekstri Kveldúlfs, og á hennar baki skellur tapið, og það er hún, sem á að stjórna honum. En hverjir stjórna Kveldúlfi? Það gera Thorsbræður. Þeir stjórna og hafa stjórnað í skjóli bankavaldsins, sem vill setja sig yfir ríkis- og löggjafarvaldið. Og um það er barizt nú, hvort þeir menn, sem hafa kallað þetta fyrirtæki sitt, en ekki er þeirra, eiga að halda áfram að stjórna því, eða þeir, sem réttinn hafa í raun og veru til þess. Höfuðatriði þessa máls er: Á bankavaldið að vera sett yfir ríkis- og löggjafarvaldið og á Kveldúlfur að stjórna bankavaldinu? Þeir, sem vilja fylgja Kveldúlfi, vilja, að Kveldúlfur stjórni bankavaldinu og bankavaldið ríkisvaldinu, en ég álít, að bankavaldið eigi að hlíta landslögum, en ekki öfugt. Eitt gullkorn var í ræðu Ólafs Thors, sem mér fannst annars vera bragðdaufur harmagrátur, kryddaður svæsnum og ósönnum árásum á einstaka alþýðuflokksmenn. En gullkornið er þetta: Átökin um Kveldúlf er ljót saga, sem þó hefir farið vel. - Það er satt, sagan er ljót. Hún er saga um það, hvort ein fjölskylda eigi að fara með eftir eigin geðþótta 5 millj. af sparifé almennings, nota þetta fé til framfæris fjölskyldunni og til þess að kaupa sér pólitísk völd, sbr. ræðu hv.þm. A.-Húnv. á síðasta þingi, þar sem hann beinir því til hv.þm. Snæf., að þeir bræður hafi notað völd sín til að kaupa sér kjördæmi. En þessi ljóta saga hefir ekki farið vel. Til þessa er hún sorgarsaga um fjármálaspillingu og óreiðu. En sagan er ekki enduð. Þó að þetta frv. nái ekki fram að ganga, mun sögunni halda áfram, og Alþfl. mun berjast fyrir því, að sagan fari illa fyrir fjármálaspillingunni og einræðinu, en vel fyrir þjóðina. En þau sögulok mun hv.þm. G.-K. ekki þykja æskileg.

Pétur Ottesen Það fyrirbrigði, sem við horfumst í augu við, er að fram eru komnar till. um það á Alþingi, að taka alveg ráðin af stjórnendum beggja höfuðbanka landsins, Landsbankans og Útvegsbankans, bankaráðum og bankastjórum þessara stofnana, með því að það skuli fyrirskipað með lögum, að einn af viðskiptamönnum bankanna skuli, hvað sem tautar, verða gerður gjaldþrota og bú hans tekið til skiptameðferðar. Þetta fyrirbrigði, segi ég, er alveg einstætt í sinni röð. Þetta fyrirbrigði er því undarlegra, þar sem það hefir verið ríkjandi skoðun á Alþingi, eins og löggjöf sú, sem sett hefir verið um rekstur bankastarfseminnar hér á landi, ber órækastan vottinn um, að svo sé bezt og heillavænlegast um þá hnúta búið, að pólitíska valdinu í landinu sé á hverjum tíma sem mest haldið frá því, að teygja fingur sína inn í bankareksturinn, því að það er vitanlega gagnstætt öllu skynsamlegu viti, að menn eigi í viðskiptum sínum við lánsstofnun slíka sem bankarnir eru, á nokkurn hátt að njóta þess eða gjalda, hverja pólitíska skoðun þeir kunna að hafa. Bankaviðskiptin eru allt annars eðlis. Þá er þetta fyrirbrigði ekki síður alveg einstakt í sinni röð, og það svo, að því verður ekki til neins jafnað, - þegar það er skoðað í ljósi ýmsra opinberra ráðstafana, sem gerðar hafa verið hér á landi hin síðari ár og ég skal nú nokkuð drepa á. Eins og alkunnugt er, hafa höfuðatvinnuvegir okkar Íslendinga, landbúnaður og sjávarútvegur, átt við mjög mikla erfiðleika að etja nú um nokkurt árabil, sem að langsamlega mestu leyti á rót sína að rekja til þess ósamræmis milli afurðaverðs og tilkostnaðar, sem þessir atvinnuvegir hafa búið við um alllangt skeið. Árið 1933 var svo komið hag bændastéttarinnar, að það þótti og var alveg óhjákvæmilegt að gera á okkar mælikvarða stórfelldar ráðstafanir til þess að fyrirbyggja þann þjóðarvoða, að stór hópur bænda víðsvegar á landinu yrði að yfirgefa jarðirnar, sem þá hefðu orðið verðlausar og lagzt í eyði. Með kreppulánasjóðsstarfseminni fengu 2814 bændur lán úr sjóðnum, um 10 millj. kr., og af óveðtryggðum skuldum þessara bænda, sem voru alls 14100000 kr., voru felldar niður og afskrifaðar 8 millj. kr., eða 57%. Á þessu sama ári og næsta ári fór fram athugun á hag og afkomu sjávarútvegsmanna, sem sýndi, að svo var nú hag þeirra komið, að allar eignir togaraútgerðarmanna voru 16219 þús., en skuldir 12481 þús. Skuldir 77% móti eignum. Allar eignir vélbátaeigenda hinsvegar 16200 þús. kr. Skuldir 14039 þús. Skuldir 86% móti eignum. Á þinginu 1934 voru samþ. lög um skuldaskil vélbátaeigenda, og var fyrir síðustu áramót lokið uppgerð á hag þeirra bátaútvegsmanna, er sótt höfðu þá um lán úr skuldaskilasjóðnum, en þeir voru 122. Voru allar eignir þeirra rúml. 3,7 millj., en skuldirnar rúmar 6 millj. Af þessum 122 lántakendum voru það einir 5, sem áttu fyrir skuldum. En hinir 117 áttu ekki fyrir skuldum. Sá bezt stæði skuldaði 83% af matsverði eigna sinna, en hjá þeim, sem skuldaði hlutfallslega mest, voru skuldirnar 986% af eignum. Að meðaltali voru skuldirnar 158,38% af eignum. Niðurfelling eða eftirgjöf af skuldum þessara manna nam 2807499 kr. Minnsta útborgun til almennra kröfuhafa var 2%, mesta 54%, að meðaltali 6,40%. Svona var þá komið hag þeirra bátaútvegsmanna, er fengið hafa lán úr skuldaskilasjóði. Er nú í ráði að framlengja starfsemi skuldaskilasjóðsins sökum aðkallandi nauðsynjar. Nú er í þann veginn að hefjast uppgerð á hag þeirra útgerðarmanna, er gert hafa út línuveiðagufuskip, og er útkoman þar víst sízt betri. Nefnd sú, sem athugaði hag útgerðarinnar, hafði einnig gert tillögur um, að þeir, sem að stórútgerðinni standa, það er botnvörpungaútgerðinni, fengju og nokkurn stuðning með sama hætti og smærri útgerðin, en þm. Ísaf. beitti sér fyrir því í sjútvn., að meiri hl. á Alþingi synjaði þessum hluta útgerðarmanna um nokkurn stuðning, þrátt fyrir það þótt rannsóknin sýndi, að stórtöp höfðu orðið yfirleitt á togaraútgerðinni þá um nokkurt skeið og að útgerðin stóð þar af leiðandi mjög höllum fæti. Hin erfiða afkoma atvinnuveganna og hallarekstur landbúnaðar og sjávarútvegs á undanförnum árum hefir víðar sagt til sín en í greiðsluvandræðum þeirra, sem að atvinnurekstrinum standa. Sveitar- og bæjarfélögin hafa þar sína sögu að segja. Til þess að gera tilraun til að greiða fram úr vandræðum þeirra var stofnaður nýr kreppulánasjóður. Í þessum sjóði hafa öll bæjarfélögin, að Reykjavík einni fráskilinni, fengið lán til greiðslu á skuldum, sem nemur 1½ millj. króna. 80 hreppsfélög af rúmum 200 hafa fengið 1100000 kr. lán og afskrifað af skuldum sínum 1216 þús. kr., og voru í allmörgum tilfellum eigi greidd nema 2% af framfærsluskuldum. Þegar þær ráðstafanir, sem ég nú hefi lýst og gerðar hafa verið af hálfu þess opinbera til þess að styðja einstaklingana í baráttunni við þá örðugleika, sem að atvinnurekstrinum steðja, og svo sveitar- og bæjarfélögin, eru bornar saman við hinar fólskulegu hamfarir gegn útgerðarfélaginu Kveldúlfi, þá held ég, að öllum megi vera það ljóst, að þar stingur mjög í stúf og að það er sízt ofmælt, sem ég sagði áðan, að þetta fyrirbrigði er alveg einstætt í sinni röð. Með fyrrnefndum ráðstöfunum er verið að reyna að koma í veg fyrir það, að þeir atvinnurekendur, sem komnir eru í greiðsluþrot, þurfi að missa atvinnutækin, og þá jafnframt koma í veg fyrir það, að svo og svo mikið af skipum, bátum og fasteignum komi undir hamarinn samtímis, sem vitanlega á kaupgetuleysistímum mundi valda algerðu verðhruni á þessum eignum. Þá er það og alveg ljóst af uppgerð á hag bændanna í Kreppulánasjóði og bátaútvegsmannanna í skuldaskilasjóðnum og lánveitingum úr þessum sjóðum, að þeir, sem höfðu á hendi stjórn þeirra, hafa litið svo á, og það alveg réttilega, að atvinnurekstrinum væri þrátt fyrir allt í langsamlega flestum tilfellum bezt borgið með því, að hann væri áfram í höndum hinna sömu manna, en snögg og víðtæk eigendaskipti mundu vera óheppileg og sízt til bóta. Það leiðir líka af sjálfu sér, að sú þekking, sem menn afla sér með langri reynslu við atvinnureksturinn, hvort það er heldur í sveit eða við sjó, hlýtur að skapa nokkurt öryggi gegn því, að mistök eigi sér stað eða óhöpp, þau sem á annað borð við verður ráðið. Í stjórn skuldaskilasjóðs vélbátaeigenda eru menn úr öllum þremur stærstu stjórnmálaflokkunum, þar á meðal formaður Alþýðusambands Íslands, Jón Baldvinsson. Það verður ekki annað séð en að þeir hafi verið alveg sammála, um að fylgja þessari grundvallarstefnu í lánveitingum úr sjóðnum, sem meðal annars sést á því, að fjölmargir útvegsmenn fengu lán úr sjóðnum, þótt efnahagur þeirra leyfði ekki, að þeir greiddu kröfuhöfum nema 2% af óveðtryggðum skuldum. Þessir sömu menn fengu þá jafnframt fyrirheit um áframhaldandi rekstrarlán hjá bönkunum. Með þessum ráðstöfunum, sem hér hefir verið lýst, og framkvæmd þeirra, er verið að gera tilraun til að veita viðnám, örva atvinnulífið, byggja upp, tryggja afkomumöguleika þjóðfélagsborgaranna. Með hamförunum gegn útgerðarfélaginu Kveldúlfi er verið að rífa niður, höggva á erfiðum tímum og þegar verst gegnir skarð, stórt skarð, í atvinnu- og afkomumöguleika fjölda manna í þessu þjóðfélagi og þjóðarinnar í heild. Og svo gráðugur er vilji sósíalistanna í þessu efni og niðurrifsæðið skefjalaust, að þeir skirrast ekki við að ætla sér að taka fram fyrir hendur bankaráða og bankastjóra í báðum höfuðbönkum landsins og knýja þar fram verknað, sem brýtur svo gersamlega í bág við allt það, sem gert hefir verið með framangreindum ráðstöfunum til þess að draga úr því böli, sem leitt hefir af taprekstri atvinnuveganna undanfarin ár. Þeim er það og ljóst, þessum niðurrifsmönnum, sem bera fram frv. um að gera Kveldúlf gjaldþrota, hvert regindjúp er staðfest milli þess og fyrrgreindra ráðstafana. Þess vegna hafa þeir talið það nauðsynlegt að undirbúa jarðveginn um allangt skeið, en það hafa þeir gert með þrotlausum rógskrifum í blöðum sínum um Kveldúlf og þá menn, sem að honum standa. Þessi blaðaskrif, og yfirleitt öll þessi herferð gegn Kveldúlfi, eru eitthvert allra viðbjóðslegasta fyrirbrigðið í íslenzku stjórnmálalífi. Af þeim, sem nokkuð þekkja til, er þessu vitanlega mætt með hinni dýpstu fyrirlitningu, en með slíkum síendurteknum skrifum, sem trúin á mátt og verkanir rógs og blekkinga framleiðir, eru sjálfsagt miklir möguleikar til að villa þeim sýn í bili, sem ekkert þekkja til, enda er á það treyst. Einn meginþátturinn í herferðinni á hendur Kveldúlfi í blaðaskrifum og yfirleitt alstaðar, þar sem þessar rógstungur hafa verið að verki, er það, að reyna að telja mönnum trú um, að félaginu hafi verið illa stjórnað og því eigi að jafna það við jörðu. Eftir þeim kunnugleik, sem ég hefi á þeim mönnum, sem að Kveldúlfi standa, þá veit ég það, að þeim er lítið um það gefið, að borið sé lof á þá. En það er heldur ekkert umfram það, að þeim sé unnað sannmælis, þótt sagt sé, að allt þetta tal um það, að Kveldúlfi hafi verið og sé illa stjórnað, er ósannindauppspuni einn og ekkert annað, því að sannleikurinn er sá, að því félagi hefir þvert á móti verið vel stjórnað. Nægir í því sambandi að benda á það, að félagið er í upphafi byggt upp á útgerð eins togara, sem keyptur var fyrir lánsfé. En það óx brátt og dafnaði, og það svo, að á þeim árum, sem annars voru fyrir hendi skilyrði til þess, að útgerð gæti borið sig og blómgazt hér á landi, þá tók þetta félag þeim risaframförum, að verða stærsta útgerðar- og fiskverzlunarfyrirtæki landsins, og hafði auk þess í mörg ár eigin skip í millilandasiglingum. Það er og gott dæmi þess, hve mikilsverður þáttur félagið hefir verið í atvinnulífi þjóðarinnar, að það hefir í 25 ár greitt í verkalaun milli 50 og 60 millj. kr. og 10 millj. kr. í skatta og útsvör á sama tíma. Þá ber það og ljósan vott um varfærni og hyggindi stjórnenda félagsins í afurðasölumálum, að árið 1919, þegar síldarútvegsmenn og síldarkaupmenn urðu fyrir mestu tjóni út af því, hvað þeir drógu lengi að selja síldina, þá var Kveldúlfur alveg sérstæður að því leyti, að hann var búinn að selja alla sína síld, áður en verðið féll. Kveldúlfur rak þennan áhættusama atvinnuveg síldarútgerðina, í 14 ár, án þess að verða nokkru sinni fyrir tapi. Þá voru og stjórnendur Kveldúlfs á þessum árum í fararbroddi um ýmsa nýbreytni í fiskverkun og fisksölu. Fyrstir Íslendinga urðu þeir til að reka síldarbræðslu. Þá urðu þeir fyrstir eða með þeim fyrstu til að taka upp húsþurrkun á fiski. Einnig urðu þeir fyrstir til að verka fisk fyrir Barcelonamarkað, en með þeirri verkunaraðferð fékkst 5–10 kr. meira fyrir hvert skippund fiskjar en ella. Það voru stjórnendur Kveldúlfs, sem urðu fyrstir þess hérlendra manna, að koma á sölu á fiski í Suður-Ameríku, sem féll að vísu aftur niður á tímabili sökum greiðslutregðu þar, en hefir nú verið endurreist af Sölusamlagi ísl. fiskframleiðanda. Fyrstu tilraunirnar hér á landi með hraðfrystingu fiskjar voru gerðar af Kveldúlfi og sölutilraunir með hann á erlendum markaði. Varði Kveldúlfur stórfé í þessar tilraunir, því að stjórnendur félagsins hafa frá öndverðu haft þá trú, að með þessum hætti væri opnuð leið til mikillar og hagkvæmrar fisksölu. Þegar harðnaði í ári fyrir útgerðinni, urðu þeir að draga saman seglin með þessar kostnaðarsömu tilraunir, en reynslan er alltaf að sýna það betur og betur, að þarna voru þeir á réttri leið. Nú er unnið að því af miklu kappi, að koma upp hraðfrystihúsum og vinna markaði fyrir fiskinn. Þá hefir Kveldúlfur sent út menn til að læra mál og nema háttu viðskiptaþjóðanna til fyrirgreiðslu við fisksöluna. Kveldúlfur var um mörg ár langstærsti fiskútflytjandi hér á landi og naut mikils trausts í því efni, þar á meðal S. Í. S., sem fól honum í fjöldamörg ár sölu á öllum fiski sambands kaupfélaganna. Sambúð stjórnenda Kveldúlfs og verkafólksins hefir frá því fyrsta verið hin bezta, enda er fjöldi af sama fólki ár eftir ár í þjónustu félagsins. Sýnir bezt álit ríkisstjórnarinnar á stjórnendum Kveldúlfs, að einn þeirra hefir verið valinn til að taka þátt í flestum milliríkjasamningum undanfarin ár. Mér hefir nú þótt ekki einasta rétt, heldur sjálfsagt að láta þetta, sem ég nú hefi sagt um starfsemi Kveldúlfs, koma hér fram í þessum umr., því að í sannleika sagt hefir þýðing og gildi þessa félags fyrir ísl. atvinnulíf verið allt annað og meira en svo, að það verðskuldi ekkert annað en róg og níð og hverskonar svívirðingar. Og það verð ég að segja, að það kemur sannarlega úr hörðustu átt, að fyrir þessari rógs- og niðurrifsherferð skuli standa þeir menn, sem eru að reyna að telja sjálfum sér og öðrum trú um, að þeir séu velunnarar og forsvarsmenn verkalýðsins í landinu. Þó að hagur Kveldúlfs hafi þrengzt stórum og þar orðið örðugleikar sökum stórtapa á útgerðinni, þá er það síður en svo, að þetta sé nokkurt einsdæmi með Kveldúlf. Þannig er þessu og farið með önnur togarafélög, togaraútgerðina í heild, og þá ekki síður aðra útgerð, eins og ég hefi áður lýst. Þetta er sorgarsaga útgerðarinnar hér á landi hin síðustu ár. En að ætla sér að kveða upp þann áfellisdóm yfir þeim, sem fyrir útgerðinni standa, að þeir séu óhæfir í þessari stöðu, þótt svona hafi farið, það nær vitanlega engri átt; það er bull og vitleysa. Það er töluvert eftirtektarvert í fari þeirra eigenda Kveldúlfs, hvernig þeir snúast við þeirri auknu skuldasöfnun, sem leiðir af rekstrartapi útgerðarinnar; þá bjóða þeir fram sem viðbótartryggingu fyrir hinum auknu skuldum allar eignir föður þeirra. Þetta er ljós og órækur vottur um ábyrgðartilfinningu þeirra gagnvart lánveitendunum, og hér fara þeir mjög ólíkt að og sagt er, að þm. Ísaf., Finnur Jónsson, hafi ætlað að gera, þegar hann sá, að það fór að halla undan fæti hjá samvinnufélagi Ísfirðinga. Það er sagt, að hann hafi ætlað að smeygja af sér beizlinu, en það sé vafasamt, hvort það hefir tekizt. En söm var hans gerð. Þær ástæður, sem niðurrifsmennirnir bera fram og fóðra herferð sína á hendur Kveldúlfi með, eru upplognar frá rótum og einkisvirði. Hinar raunverulegu ástæður fyrir þessari niðurrifsherferð eru allt aðrar. Þær reyna þeir að vísu að dylja, en það er tilgangslaust. Ástæðurnar eru tvær: Eins og ég gat um áðan, beitti hv.þm. Ísaf., Finnur Jónsson, sér fyrir því á Alþingi, að ekkert skyldi gert, er togaraútgerðinni mætti að haldi koma. Nýjar og nýjar skattaálögur voru það, sem henni henti bezt. Þetta var allt að yfirlögðu ráði gert. Sósíalistarnir vilja allan einkarekstur feigan. Þeir vilja þjóðnýta hvern kopp og hverja kyrnu. Togarana fyrst og fremst. Þess vegna var það fangaráð, að þjarma að útgerðinni. Reyna að ganga af útgerðarmönnunum dauðum. Það gerði hægara fyrir um að koma ríkisrekstri á togarana. Ráðast fyrst á stærsta vígið. Þegar það var unnið, þá var hægara um vik síðar með það, sem minna var, en allt skyldi það fara sömu leiðina. Þetta er nú önnur ástæðan. En auk þessa þurftu niðurrifsmennirnir að beina skeytum sínum að þm. G.-K., Ólafi Thors, af öðrum ástæðum, sem sé þeim, að hann er nú Ólafur Thors, og svo af því, að hann er formaður Sjálfstfl. Þessar ástæður eru runnar af pólitískum rótum eingöngu - að ryðja braut ríkisrekstri togara og von um að geta gert Sjálfstfl. óleik. Þetta er hin ástæðan. Þá er að lokum rétt að athuga, hvaða menn það eru hér á Alþingi, sem standa fyrir þessari rógs- og niðurrifsherferð á útgerðarfyrirtækið Kveldúlf. Þar er í fararbroddi 2. þm. Reykv., Héðinn Valdimarsson, stólfótahertoginn frá 9. nóvember hérna um árið. Hvað hefir hann nú gert fyrir útgerðina? Hefir hann bætt fé sínu í útgerð til þess að afla lifibrauðs fyrir fólkið? Það fer víst lítið fyrir því. Hefir hann þá ekkert gert fyrir útgerðina? Jú. Hann hefir leigt sig erlendu okurfélagi til þess að mergsjúga vélbátaútgerðina með olíuokrinu. Skjólstæðingar hans og taglhnýtingar þora ekki opinberlega að bera blak af honum. Skipuð nefnd. Stakk henni svefnþorn - svaraði með nýrri hækkun á olíuverðinu. Þetta eru nú afrek hans í þarfir útgerðarinnar og þess mikla fjölda manna, sem á líf sitt og afkomu undir henni. Annar í röðinni er þm. Hafnf., Emil Jónsson. Hann hefir nú verið í þeirri aðstöðu í nokkur ár, að hann hefði átt að geta sýnt yfirburði bæjarútgerðarinnar á togurum fram yfir einkaútgerð. Hver er svo munurinn? Gulu seðlarnir eru máske órækasta dæmið, og svo það, að Emil Jónsson er sjálfur að leika hlutverk rottunnar, sem flýr hið sökkvandi skip. Þriðji í röðinni er 6. landsk., Jónas Guðmundsson. Hans reynsla af bæjarútgerðinni á togaranum í Neskaupstað er nú ekki eins löng og reynsla flokksbróður hans í Hafnarfirði, en þó máske nógu löng til þess að færa honum heim sanninn um það, að það er hægara að dæma aðra fyrir ónytjungshátt í þessum efnum en að sanna það með bættri rekstrarafkomu undir bæjarútgerðarfyrirtæki. En Jónas Guðmundsson hefir verksmiðjurekstur umfram Emil. Hann flytur nú frv. um, að ríkið taki að sér greiðslu á 60 þús. kr. af láni, sem á verksmiðjunni hvíli, auk vaxtagreiðslu af því sem eftir er. Fjórði er þm. Ísaf., Finnur Jónsson. Hann er nú fyrirmynd allra fyrirmynda í útgerð og síldarsölu og svo því, að banna mönnum að veiða síld. Hann brýzt nú fastast um, næst stólfótahertoganum, í bjástrinu við að koma Kveldúlfi fyrir kattarnef, gera hann gjaldþrota. Sjálfur er þm. Ísaf., Finnur Jónsson, nýbúinn að fá uppgerð í skuldaskilasjóði fyrir sitt útgerðarfélag, þannig að hann hefir fengið 38500 kr. eftirgefnar og afskrifaðar af skuldum félagsins. Svo getur maður haldið áfram að telja liðið alla leið að hinum væntanlega guðfræðidósent, Sigurði Einarssyni, 9. landsk. Ég hefi nú dregið upp dálitla mynd af þeirri bardagaaðferð, sem hér er viðhöfð, og sýnt fram á, hver er tilgangurinn með þessu alveg einstaka tiltæki. Það er nú sýnt, að sá stjórnmálaflokkur á Alþingi, sem að undanförnu hefir látið sósíalistana teygja sig langt úr hófi fram til fylgilags við sínar þjóðnýtingar- og ánauðaroksstefnur, ætlar nú að veita viðnám í þessu máli og spyrna fótum við þessari óhæfu, og er það vel farið.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Hæstvirtur forseti! Góðir hlustendur! Ég mun ekki taka verulegan þátt í þessum umr. Það gerir hæstv. fjmrh., yfirmaður bankamálanna, af hálfu Framsfl. En formaður flokksins, Jónas Jónsson, á eins og kunnugt er sæti í Ed. og getur því ekki tekið þátt í þeim umræðum, sem fara fram hér í þessari háttvirtu deild. Málefnið, sem hér liggur fyrir, Kveldúlfsmálið, er óneitanlega, ef það er skoðað í heild, mikið þjóðfélagslegt vandamál. Um afstöðu flokkanna til þessa máls eiga hlustendur nú að dæma. Mér virðist því þurfa að draga sem skýrast fram, hver sé afstaða hvers þingflokks til þess, hvernig leysa eigi þetta vandamál, og þau rök, sem þar standa á bak við. Afstaða Sjálfstfl. hefir legið lengst fyrir, eða nú í nokkra mánuði, og hefir hún komið fram í blöðum flokksins og í tilboði því, sem formaður flokksins og einn af eigendum Kveldúlfs, Ólafur Thors, gerði bönkunum í vetur um skuldaskil félagsins. Ól. Thors lagði þá svo mikla áherzlu á réttmæti þessa tilboðs síns (og blöð hans tóku öll undir það), að hann hafði í hótunum um „viðnám“, ef tilboðinu yrði ekki tekið tafarlaust. En þetta tilboð er tvímælalaust tilraun til einhverrar alvarlegustu fjárplógsaðferðar, sem menn hafa haft spurnir af. Formaður Sjálfstfl. vildi með tilboðinu koma því þannig fyrir, að Kveldúlfur keypti eignir Thors Jensens í Mosfellssveit fyrir rúml. 1 millj. 200 þús. kr. - Andvirði eignanna, auk 350 þús. kr., er á þeim hvíldu, átti Kveldúlfur að greiða Thor Jensen með útistandandi skuldum Kveldúlfs, 900 þús. kr. Eftir að Kveldúlfur hefði svo keypt Mosfellssveitareignirnar, átti bankinn að kaupa þær aftur af Kveldúlfi fyrir 2 millj. og 50 þús. kr. Á þennan hátt átti Kveldúlfur að greiða um 800 þús. kr. af skuldum sínum við bankana. En í þessu tilboði fólst meira, því að með því, að láta Kveldúlf framselja Thor Jensen útistandandi skuldir sínar, náði hann eignarhaldi á öllum húseignum sona sinna, og þeim var þar með bjargað út úr Kveldúlfssukkinu. Með þessu hefði því tekizt að draga húseignir bræðranna út úr Kveldúlfi til viðbótar því, sem áður var búið að draga á þurrt land. Eins og menn sjá, er hið megnasta íhaldshandbragð á þessu tilboði, enda létu íhaldsblöðin óspart í ljós sína fullkomnustu ánægju yfir þessu tilboði og töldu það mikið hneyksli, ef því yrði ekki tekið. Og það leikur enginn vafi á því, að ef Sjálfstfl. hefði haft meiri hluta á Alþingi og í stjórn bankanna, þá hefði þessu tilboði verið tekið tafarlaust, því að þetta tilboð er afstaða og vilji Sjálfstfl. eins og hann var, áður en Kveldúlfsmenn gegn vilja sínum voru þvingaðir inn á aðrar leiðir. Síðara tilboð Kveldúlfs var neyðarráðstöfun, sem Kveldúlfur hefir orðið að gera gegn vilja sínum, vegna vinnu vinstri flokkanna í bönkunum og í blöðum og vegna þeirrar almennu fordæmingar, sem fyrra tilboðið hefir hlotið meðal almennings og tilraunin til þess að draga þessa einu millj. króna út úr fyrirtækinu, bræðrunum til persónulegs framdráttar og öryggis. Ég bið menn þó vel að athuga það, að þessu síðara tilboði var ekki heldur tekið af bönkunum, heldur settir nýir úrslitakostir, sem Kveldúlfur varð að ganga að. Afstaða Alþfl. er að ýmsu leyti skýr á yfirborðinu. Hún er krafa um það, að Kveldúlfur sé gerður gjaldþrota, hvaða tilboð um tryggingar og skuldaskil, sem fram kunna að koma. Aðferðin, sem valin hefir verið af Alþfl., að bera fram um þetta frv. á Alþingi, myndi, ef gjaldþrotið væri framkvæmt á þennan hátt, skapa hættulegt fordæmi og leggja vopn í hendur andstæðinganna, ef þeir einhverntíma næðu völdunum í sínar hendur. Þessu hefir fjmrh. lýst mjög skýrt. Og afstaða Alþfl. er skiljanleg aðeins út frá því sjónarmiði, að Kveldúlfur sé slík þjóðfélagsleg meinsemd, að hana beri að skera burtu tafarlaust, hvað sem öllu öðru líði. En þetta sjónarmið fær ekki staðizt hjá Alþfl., þegar tekið er tillit til þess, að fulltrúar flokksins, bæði í stjórn síldarverksmiðjanna og í ríkisstjórninni, hafa mælt með því mjög eindregið og leyft það, að Kveldúlfur byggði síldarbræðslustöð á Hjalteyri, ef aðeins væri fé fyrir hendi til að leggja í fyrirtækið. Ef leysa á þetta mál út frá því sjónarmiði, að Kveldúlfur sé þjóðfélagsleg ófreskja í atvinnumálum, þá fær það ekki með nokkru móti staðizt, að leyfa þessari sömu ófreskju að beta við sig einum hausnum í viðbót, eins og alþýðuflokksmenn vildu gera í vetur. En ef leysa á málið á fjárhagslegum grundvelli fyrir bankana og ríkisheildina, þá er afstaða Alþfl. einnig full af mótsögnum. Engum dettur í hug, að Héðinn Valdimarsson eða nokkur annar alþýðuflokksmaður, sem stjórnaði fyrirtæki fyrir sjálfan sig eða aðra, myndi láta sér koma í hug að neita því, að taka við um einni milljón króna frá skuldunautunum til tryggingar skuldunum. Með því að leggja fram um eina milljón króna í nýjum veðum til tryggingar skuldum, gegn loforði frá bönkunum um rekstrarlán í eitt ár, tekur Kveldúlfur sjálfur á sig áhættuna af rekstrinum þennan tíma, í stað þess að láta bankana eða ríkið gera það, ef félagið yrði gert gjaldþrota. Ég get ekki séð nokkra ástæðu fyrir því hjá Alþfl., að berjast nú fyrir því, að verðlauna Kveldúlf fyrir frammistöðuna síðustu árin með því að gefa þeim Thorsbræðrum þessa einu milljón króna, sem þeir hafa verið knúðir til að bjóða fram í veðum. Okkur framsóknarmönnum er það vel ljóst, að hjá mörgum mönnum í þessu landi er sú hugsun mjög rík, eftir þau kynni, sem þeir hafa fengið að fjármálastjórn Kveldúlfs, að eðlilegast sé að skera þá fjármálaóreiðu upp með rótum, svo sem alþýðuflokksmenn telja sig vilja gera, með því að heimta skilyrðislaust, að fyrirtækið verði gert gjaldþrota. Ef til vill er þessi skoðun ein af sterkustu rökunum, sem Alþfl. telur sig hafa í þessu máli, því að það er vitað, að stjórnmálaflokkum hættir stundum við að taka nokkuð mikið tillit til þess, sem þeir álíta, að sé vinsælt og líklegt til fylgis, án þess að athuga til fullnustu afleiðingarnar ofan í kjölinn. En þegar þetta mál er yfirvegað til hlítar, efast ég ekkert um, að afstaða Alþfl. í þessu máli er sú afstaða, sem Kveldúlfur óskaði helzt eftir, að fengi að ráða. Kveldúlfsmenn hafa verið þvingaðir til að bjóða fram tryggingar, og með því að bjóða fram þessa einu milljón, sem dregin hefir verið út úr fyrirtækinu, telja þeir sóma sjálfra sín og sóma flokksins vera borgið í augum almennings. Ef neitað væri að taka við milljóninni, væri einnig henni bjargað. Og mikið af þeim verðskulduðu óvinsældum, sem Kveldúlfur hefir bakað sér með fjármálabraski, væri einnig hægt að þurrka út eða láta menn gleyma þeim í bráð, með því að þyrla upp moldviðri um það, að Kveldúlfur hefði verið ofsóttur. En síðan væri opin leið til að nota milljónina, sem Alþfl. vill gefa Thorsbræðrum, til þess að koma upp nýjum rekstri, eins og hefir verið gert hvað eftir annað, sem væri algerlega óháður eftirliti bankanna og annara. Þessi yrði niðurstaðan, ef viðhorf Alþýðuflokksins fengi að ráða, og ég efast ekkert um, að hún væri að ýmsu leyti hin bezta fyrir Kveldúlfsmenn. Afstaða okkar framsóknarmanna er alveg ákveðin og markviss. Umboðsmenn okkar í bönkunum og blöð flokksins hafa miskunnarlaust tætt niður afstöðu Sjálfstfl. í málinu, er fram kom í tilboði Kveldúlfs um sölu á Korpúlfsstöðum, sem ég hefi lýst hér að framan. Formaður flokksins hefir með skrifum sínum hrakið Kveldúlf og flokk hans skref fyrir skref. Kveldúlfur sá það og sjálfstæðismenn skildu það, að það var ekki stætt á tilboðinu frá í vetur, er þeir höfðu í hótunum um að veita „viðnám“, ef því ekki yrði tekið. Það var vís dauði fyrir flokkinn í kosningum, ef forvígismenn hans drægju eina milljón króna út úr fyrirtækinu, áður en það yrði gert gjaldþrota (og vitanlega hefði það orðið, ef ekki hefði komið fram nýjar tryggingar). Það fann hvert mannsbarn á landinu, að andstaðan gegn þessu var orðin svo sterk, að ekki varð hjá því komizt að skila eignunum, til þess að reyna að bæta aðstöðu flokksins í málinu. Eftir kosningarnar myndi formaður Sjálfstfl. og flokkurinn, sem hann hefir á bak við sig, ef hann fengi aðstöðuna, að sjálfsögðu framkvæma þann vilja sinn, sem fram kom í fyrra tilboðinu, og láta koma til almennrar eftirgjafar, eins og flokkurinn hefir lýst yfir hér í þinginu, að hann vilji gera. Og afstaða Pálma Einarssonar ráðunauts, sem mat Korpúlfsstaði á 1,7 millj. kr., sýnir, að það stendur ekki á „bændaflokknum“ að vera verkfæri íhaldsins í þessu máli frekar en öðrum. Í fyrra tilboðinu í vetur er vilji Kveldúlfs og „Sjálfstæðisflokksins“. Í síðara tilboðinu gætir áhrifanna af þunga almenningsálitsins, sem vinstri flokkarnir hafa skapað með því að skýra málið. Við framsóknarmenn sjáum ekki ástæðu til að gera að engu vinnu okkar manna í þessu máli. Við viljum hirða þessa einu milljón, sem nú hefir verið þvinguð aftur inn í Kveldúlf. Við viljum setja fyrirtækið undir eftirlit. Við sjáum um, að framkvæmdastjórunum verði fækkað og að Kveldúlfur megi hvorki kaupa né selja fasteignir né skip nema með leyfi bankanna. Ef fyrirtækið bætir ráð sitt og gengur vel, þá er það gott fyrir alla aðilja. En ef rekstur fyrirtækisins verður ekki lagfærður frá því, sem verið hefir, þá leiðir það af sjálfu sér til gjaldþrots, og þá verður að koma eignunum, þar á meðal nýju veðunum, í verð á hagkvæman hátt og láta þær skipta um eigendur. Þetta er sú leið, sem við framsóknarmenn viljum fara. Stóryrði Aþfl. um það, að Framsfl. sé að semja við Kveldúlf, tekur náttúrlega enginn alvarlega, því að það má svo sem nærri geta, hve Kveldúlfi er það ljúft, að verða að hrökklast frá fyrra tilboði sínu í vetur og vera kominn í þá aðstöðu, sem hann nú er í. En vegna stóryrða Alþfl. um „fjárglæfra“ framsóknarmanna í sambandi við þetta mál, er rétt að segja það eins og það er, að þeir menn innan Alþfl., sem njóta þar mests trausts og virðingar, bæði innan flokksins og utan, eru sammála Framsfl. í þessu máli, þótt Alþfl. kalli það nú fjárglæfra! Þessi orð hitta því engu síður helztu forvígismenn Alþfl. - en vitanlega hitta þau alls enga, því að við rólega yfirvegun og skýringar á málinu er það næsta augljóst, hver afstaðan er hyggilegust í þessu máli. Og þessir menn innan Alþfl. eru vissulega ekki sammála sínum flokki um það, þótt þeir hafi lent þar í minnihluta, að rétt sé, þegar búið er að koma Kveldúlfi í þessa sjálfheldu, að sleppa honum úr henni aftur, með því að gefa honum eina milljón króna á þann hátt, að neita að taka við henni, eftir að félagið hefir verið þvingað til að bjóða hana fram. Ég hefi nú lýst þessari afstöðu flokkanna, og ég skal bæta því við, að ýmsir telja, að skýringuna á afstöðu Alþfl. í þessu máli sé að finna í því, að ætlunin sé að láta Alþingi taka fram fyrir hendur bankanna um lausn málsins, gera Kveldúlf gjaldþrota og taka atvinnutækin af honum. Hafi ríkið þá um leið með aðgerðum þingsins tekið á sig siðferðislega skyldu til að reka fyrirtækið og þar með sé komið á ríkisrekstri á miklum hluta togaraflotans. Ég skal ekkert um það segja, hvort þetta vakir fyrir Alþfl. eða ekki. En ég hygg, að ýmislegt annað valdi afstöðu flokksins í þessu máli. Það liggur að vísu ekkert fyrir um það nú á þessu stigi málsins, hvort ágreiningurinn um þetta mál veldur af hálfu Alþfl. samvinnuslitum flokkanna. En þegar talað er við ykkur, góðir hlustendur um land allt, þá eigið þið kröfu á að fá að vita, hvernig málavextir eru. Og þykir mér því rétt að segja það alveg eins og það er, að nokkurt útlit er fyrir, að þessi ágreiningur muni af hálfu Alþfl. valda samvinnuslitum, sem að sjálfsögðu hefðu í för með sér kosningar í sumar. Yfirleitt hefir samvinnan milli flokkanna undanfarin ár verið góð. Það hefir verið unnið að mörgum hagsmunamálum fyrir bændur og verkamenn á þessu stjórnartímabili flokkanna. En þótt ráðh. Alþfl. hafi unnið með mjög miklum dugnaði að því, að koma til leiðar ýmsum nýjungum í framleiðsluháttum við sjávarsíðuna, þá hefir tap Spánarmarkaðarins aðallega komið þungt niður á þeim, er við sjávarsíðuna dvelja. A. m. k. 99 af hverjum hundrað landsmönnum myndu hiklaust, ef þeir hefðu verið um það spurðir fyrir nokkrum árum, hafa talið missi Spánarmarkaðar hljóta að valda ríkisgjaldþroti hér. Svo alvarlegum augum hefir verið litið á það mál. En þetta gífurlega tap höfum við orðið að þola einmitt þessi ár, og þrátt fyrir það höfum við komizt yfir erfiðleikana. Hinar nýju framleiðsluvörur hafa á ýmsan hátt fyllt upp skarðið. En þessar nýju vörur hafa eðlilega ekki á svo stuttum tíma getað valdið meira en vega á móti markaðstapinu og hinum mikla aflabresti á síldveiðunum 1935 og á þorskvertíðinni síðastl. ár. Menn verða að horfast í augu við það, að hvorki þessir né aðrir erfiðleikar verða yfirstignir nema með þrautseigri vinnu og þróun. En einmitt vegna þessara erfiðleika eru uppi háværar kröfur frá kommúnistum, sem sífellt kynda undir á bak við Alþfl. Allir gætnir menn hljóta að sjá og skilja, að eins og ég sagði áðan, verður ástandið ekki bætt nema með áframhaldi vinnu og þróunar. En hjá kommúnistum og öðrum hinum órólegri mönnum ríkir sú skoðun, af ástæðum, sem ég hefi lýst, að ástandið verði lagfært með einhverskonar „bombum“, eins og þeirri, sem virðist eftir sólarmerkjum að dæma eiga að kasta í þessu máli. En allir munu skilja, að þetta svokallaða Kveldúlfsmál getur aldrei orðið verulegt kosningamál. Allir vita, að það er óhugsandi, að Alþfl. geti fengið meirihluta á Alþingi til þess að þjóðnýta togarana, eins og samþ. var á síðasta flokksþingi hans. Það eina, sem gæti breytt verulega afstöðunni við kosningar, væri þá það, að Sjálfstfl. og „Bændaflokkurinn“ fengju sameiginlega meirihlutaaðstöðu til þess að rífa niður þau umbótamál, sem unnin hafa verið á undanförnum árum, og gefa Kveldúlfi eftir skuldir sínar á þann hátt, sem lagður var grundvöllur að með fyrra tilboðinu í vetur, sem lýst hefir verið hér að framan. En þótt Kveldúlfsmálið - eins og sýnt hefir verið fram á - geti aldrei orðið kosningamál, þá getur Alþfl. hæglega, af þeim ástæðum, sem ég skýrði frv. gert það að kosninga-„bombu“. Við framsóknarmenn munum taka því. Við erum alltaf við því búnir, að ganga til kosninga, og þurfum til þess engar „kosningabombur“. En við skulum vera viðbúnir, framsóknarmenn. Við skulum sýna andstæðingunum það ennþá einu sinni, að við erum það. Við munum í þessari viðureign, ef til kemur, leggja undir dóm kjósendanna þau mál, sem við höfum unnið að undanfarin ár, og málefnin, sem okkar stóra flokksþing lagði fyrir okkur að leysa og mörg eru nú komin fram hér á þingi í frumvarpsformi, þótt einhver þeirra kunni e. t. v. að stanza þar í bráð. Og við álítum einnig, að það sé mjög hollt fyrir landsmenn að hafa hliðsjón af þessu máli Kveldúlfs: Annarsvegar þeirri spillingu, sem lýsir sér í þeirri lausn, sem Sjálfstfl. vildi knýja fram með valdi og „viðnámi“ - spillingu sem menn styðja með því að ljá þeim flokki atkvæði - og hinsvegar afstöðu Alþýðuflokksins, það offors og það hófleysi, sem lýsir sér í hans lausn á málinu. Í þessu máli - einmitt í þessu máli - endurspeglast það jafnvægi, sem Framsóknarflokkurinn er yfirleitt í þessu þjóðfélagi.

*Hannes Jónsson: Herra forseti! Það er áberandi við þessar umr., hvað stóru flokkarnir leggja mikið kapp á að átelja hver annan fyrir það mikla tap, sem orðið hefir í atvinnurekstri þjóðarinnar. Jafnaðarmenn átelja sjálfstæðismenn fyrir það tap, sem hefir orðið í einstaklingsrekstri, en sjálfstæðismenn átelja aftur jafnaðarmenn fyrir það tap, sem hefir orðið í samvinnuútgerð á Ísafirði og togaraútgerð í Hafnarfirði. Þessir flokkar hafa að því leyti alveg rétt fyrir sér, að atvinnuvegirnir hafa verið að tapa. En það hefir verið nær ómögulegt að aftra því, með hvaða fyrirkomulagi sem var, að slík töp kæmu fram. Og að því leyti hafa þessir flokkar rangt fyrir sér, þegar þeir gefa í skyn, að fyrirkomulagið hjá hverjum fyrir sig sé það, sem orsaki tapið. Slíkt þarf að hverfa úr stjórnmálalífi okkar Íslendinga. Við verðum að taka á málunum með meiri alvöru, reyna að finna hinar raunverulegu orsakir fyrir þeim töpum, sem orðið hafa í atvinnurekstri okkar, og útrýma þeim. Það er það eina heilbrigða stjórnmálalíf, sem við getum verið þekktir fyrir að styðja. Ég hefi vikið að gengismálinu í þessum umr., og ég hefi á undanförnum þingum vikið að því, hve geysileg áhrif það hefir haft á afkomu atvinnuveganna, hversu ranglátlega hefir verið farið með gengisskráninguna. En eins og allir vita, þá er gengisskráningin þannig framkvæmd um langt skeið, að krónan hefir verið látin fylgja enska pundinu, án tillits til, hvernig enska pundið breytti gildi gagnvart gullinu. Enska pundið hefir verið fallandi síðan 1931. Englendingar ætluðu sér að halda pundinu rólegu gagnvart gullinu. Og þeim tókst það um tíma. En smátt og smátt kom í ljós, að það var atvinnuvegum þeirra ofurefli, og þá hættu þeir óðara og skráðu það eftir afkomu atvinnuvega þjóðarinnar. Þetta var það eina rétta. Við höfum farið öðruvísi að. Við höfum aðeins hugsað um að láta krónuna halda sér gagnvart enska pundinu. En alveg eins og gullgildi var ekki réttmætt mat á pundinu, getur krónan heldur ekki verið rétt metin, að miða hana bara við pundið. Við verðum eins og aðrar þjóðir að haga skráningu okkar gengis í samræmi við þá aðbúð, sem atvinnuvegirnir verða að búa við. Í þessu gengismáli hafa smátt og smátt opnazt augu alþjóðar fyrir því, að ekki megi lengur við þetta ástand una. Sérstaklega er þetta áberandi hjá þeim, sem mestan hita og þunga bera af atvinnurekstri þjóðarinnar. Og síðastl. ár hafa komið fram mjög háværar raddir, meðal annars frá útgerðarmönnum, um það, að breyta gengi krónunnar, lækka hana, svo að atvinnuvegirnir geti borið sig. Samskonar krafa hefir einnig legið fyrir frá bændum landsins. Og annar stjórnarflokkurinn, Framsfl., hefir annað veifið látið skína í það, að hann væri því samþykkur, að á þessu sviði væri létt af atvinnurekendum þeim byrðum, sem ranglát skráning krónunnar skapar þeim. En þeir hafa ekkert aðhafzt í þessu máli fyrr en nú á allra síðustu stundu, að því er séð verður, eða a. m. k. eru miklar líkur til, að þeir muni hrökklast úr völdum. Og þá fyrst borin fram brtt. um, að fjmrh. sé heimilt - ekki að honum skuli það skylt - að fela þeirri n., sem ætlazt er til, að skipuð verði til að rannsaka löggjöf landsins um banka og sparisjóði, að taka til sérstakrar athugunar, hvernig verðskráning ísl. krónu verði bezt fyrir komið eða að slíkri n. skuli það heimilt. Þarna reynir hæstv. stj. að láta það vera sem allra tvíræðast, hvernig afstaða Framsfl. er gagnvart þessu máli. Þar sem aðeins er um heimild að ræða til að taka þetta mál til athugunar, þá má svo að segja ganga út frá því sem gefnu, að ef það samstarf, sem nú hefir staðið um stund milli Framsfl. og sósíalista, ætti að endurnýjast eftir nýjar kosningar, þá yrði n. ekki falið að gera neitt. Og þótt henni yrði falið að gera till. í þessu máli, þá myndi fara svipað og áður, þegar menn hafa verið skipaðir til slíkra starfa. Meðal annars er ekki dult farið með það í nál. Rauðku, sem kölluð er, að eina ráðið til viðreisnar sjávarútveginum sé leiðrétting á þessu ranga verðgildi krónunnar. Annars er það að segja um málið, sem hér liggur fyrir, uppgjör Kveldúlfs, að það er nú augljóst orðið, að hér er ekki um neitt alvörumál að ræða. Það kom fram í ræðu hæstv.forsrh. áðan bending um það, að samstarfsflokkurinn mundi ekki vera á einu máli um afgreiðslu þessa máls. Og ég geri ráð fyrir, að honum sé nokkuð kunnugt um þær heimilisástæður, sem þar eru. Þetta fer líka saman við það, sem ég hefi áður haldið hér fram, að framkoma þessa frv. væri ekkert annað en skollaleikur, kærkomið tækifæri hjá þessum mönnum til þess að losna við ábyrgð á því, sem er að gerast í þjóðfélaginu, eða ef þeir tækju að sér að leiða þau mál til lykta, þá hefðu þeir 4 ár fyrir höndum, svo að ekki væri hægt við þeim að hrófla. Afstaða Framsfl. er, eins og ég hefi bent á, alleinkennileg í þessu máli. Fram að þessum tíma hafa þeir haldið fram, að Kveldúlf ætti að gera upp, og enginn ærlegur maður léti hafa sig til þess að standa í vegi fyrir slíku uppgjöri. Hv. þm. S.-Þ. talaði í seinustu grein sinni meðal annars um það, að þetta æfintýri Jensenssona verði að enda eins og hið aldanska æfintýri Landmandsbankans, en það endaði, eins og allir vita, á þann hátt, að aðalbankastjórinn skaut sig, og aðrir bankastjórar og bankaráðsmennirnir voru dæmdir til hegningar. Hvort þessum orðum formannsins er beint til bankastjóranna og formanns bankaráðs, sem sýnist standa næst, eða einhverra annara, þá skiptir það út af fyrir sig ekki miklu máli, en þau sýna aðeins, hversu ríka áherzlu hann leggur á það, að Kveldúlfur verði gerður upp. Og mér sýnist, að það sé augljóst, eftir það sem fram er komið af hálfu stjórnarflokkanna, að þetta er aðeins leikur einn, - leikur, sem aðeins ábyrgðarlausir stjórnmálaskúmar geta leyft sér að heyja. Ef þjóðin er ekki búin að fá nóg af óstjórn og siðspillingu ráðandi meiri hl., þá ætti meðferð þessa máls að verða nægileg til þess, að hún veitti þeim hvíld og fæli öðrum að fara með stjórn landsins. Ég mun fylgja þessu máli til n., því að ég treysti því, að við meðferð þess í n. komist menn enn betur að, hvernig ástatt er um fjárhagsafkomu atvinnuveganna, og að nauðsynlegar ráðstafanir verði að gera til að ráða þar bót á. En að öðru leyti mun ég ekki leggja lið til, að þessum skollaleik um þetta mál verði haldið áfram hér á Alþingi. 1378 Forseti (JörB): Við þriðju umferð verður jafnað ræðutíma milli flokkanna. Alþfl. hefir hingað til notað 57 mín., Sjálfstfl. 63 mín., Framsfl. 58 mín. og Bændafl. 58 mín. Flokkarnir hafa því yfir að ráða í næstu umferð: Alþfl. 18 mín., Sjálfstfl. 12 mín., Framsfl. 17 mín. og Bændafl. 17 mín.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Herra forseti! Góðir tilheyrendur! Út af ræðu hæstv.forsrh. rétt áðan vildi ég segja það eitt, að það verður náttúrlega að fara sem fara vill um það, hvort skammt eða langt verður til kosninga. En ég þóttist kenna það á mæli hæstv. ráðh., að hann væri farinn að fá glímskjálfta nokkurn og kosningahroll. Honum varð tíðrætt um einhverjar kosningabombur af hálfu Alþfl. Hann getur a. m. k. huggað sig við það, að hann hefir ekki lagt til lítið af innmatnum í þær bombur. - Þá talaði hæstv. ráðh. um samkomulagið og sambúðina innan Alþfl. Vil ég gefa honum eitt gott ráð, og það er að hugsa um sín heimkynni og sitt heimili. Við í Alþfl. munum sjálfir gera út um sambúð og samvinnu þar. Hann sagði í sambandi við það frv., sem hér er um að ræða, að ekki mundi Héðinn hafa slegið hendi á móti þeirri milljón, sem hér er í boði. Hygg ég svo, ef um milljón var að ræða. En ég býst við, að hæstv.forsrh. myndi ekki hafa verið fús til að gjalda eina milljón króna fyrir það, sem hér var í boði. Annað gefur ræða hans mér ekki tilefni til að taka fram, og ekki heldur ræða hv.þm. V.-Húnv., sem síðast talaði. Líkræðustúfurinn, sem hv.þm. Borgf. flutti yfir Kveldúlfi, líktist gamaldags líkræðu og gefur ekki sérstakt tilefni til andsvara, ekki heldur óhróðurinn, sem hann bar á flm. frv. Því hefir verið haldið fram, ég ætla af tveimur mönnum í umræðunum, hv.þm. G.-K. og hæstv. fjmrh., að nú þegar væri búið að veita eða lofa byggingarleyfi fyrir verksmiðju á Hjalteyri. Þetta er fullkomið ranghermi, og er báðum kunnugt, að svo er. Kveldúlfi var lofað byggingarleyfi fyrir síldarverksmiðju á Hjalteyri, ef tilskilin gögn og skilríki væru fyrir hendi 28. febr. síðastl. En það reyndist ekki. En nú nýlega tjáði félagið, að skilríkin væru fyrir hendi og gæti það lagt þau fram. Þá var fram komið á þingi frv. um skiptameðferð Kveldúlfs, og svar mitt til félagsins var það, að meðan ekki væri ráðið um framtíð félagsins, sæi rn. ekki ástæðu til að taka tillit til beiðninnar. Og leyfið hefir ekki verið veitt. Hv. þm. G.-K. heldur því fram í andmælum sínum, að um pólitíska ofsókn sé að ræða, sem sé algerlega án tilefnis, að því er snertir fjárhagsafkomu í rekstri Kveldúlfs, - félagið eigi vel fyrir skuldum, það bjóði nýjar stórtryggingar fyrir skuldunum, þrátt fyrir það þótt nægilegar eignir séu til fyrir þeim; yfirleitt sé starfsemin með mesta myndarskap og í ágætu lagi. Hverjum þykir sinn fugl fagur, og get ég skilið þessi orð af hálfu hv.þm. sem eins af eigendunum. Til samanburðar hefir hann svo tekið samvinnufélag Ísfirðinga og bæjarútgerð Hafnfirðinga, sem séu glögg dæmi þess, hversu takist stjórnin, þegar aulabárðar, sem enga „sérþekkingu“ hafa, eru að fást við útgerð; þar fer allt norður og niður, ef það er ekki farið það fyrir löngu. Hann sagði, að samvinnufélag Ísfirðinga hefði fengið eftirgefið af skuldum yfir 390 þús. kr., og útgerðin í Hafnarfirði skuldaði 500 þús. kr. á togara, hefði tapað 600 þús. kr. og eigi ekki fyrir skuldum. Hvað er nú sannleikurinn í þessu? Samvinnufélag Ísfirðinga fékk við skuldaskil ekki eftirgjöf á 397 þús. kr., heldur 378 þús. kr. En af þessum 378 þús. voru 84 þús. kr. framlög frá félagsmönnum sjálfum. Eftirgjafir voru því ekki nema 294 þús. kr., að meðreiknuðum vöxtum, eða ? af því, sem Kveldúlfur, sem ekki hefir getað greitt vexti af skuldum sínum, hefir lánað Thorsbræðrum, sjálfum eigendunum. Af þessum 294 þús., sem skorti á, að samvinnufélagið greiddi að fullu skuldir sínar, ásamt öllum vöxtum, voru 118 þús. krónur skulda við Ísafjarðarkaupstað, sem að langmestu leyti var hluti af leigu eftir fasteignir, sem vafasamt er, hvað annars hefðu gefið af sér. Þar sem allt atvinnulíf á Ísafirði hrundi í rústir undir stjórn sjálfstæðismanna, þá varð að koma þar upp nýjum atvinnufyrirtækjum, til þess að fólkið gæti lifað. Ég hygg, að samanburður við þetta félag sé ekki Kveldúlfi í vil, þegar þess er gætt, að Kveldúlfur sat að gróða veltiáranna, þegar samvinnufélagið hóf starfsemi, og var að dómi hv.þm. G.-K. stórauðugt félag á árunum 1924–'28, og allt var rekið með „sérþekkingu“ og hinum mesta „myndarskap“ og „manndómi“. En samvinnufélag Ísfirðinga byrjaði á þeim tíma, þegar erfiðleikar útgerðarinnar voru að byrja að marki. Þegar skuldirnar tóku fyrir alvöru að hlaðast á Kveldúlf, þá var samvinnufélag Ísfirðinga stofnað og með allt í skuld. Bátar félagsins, sjö að tölu, kostuðu um 420 þús. kr. auk allra annara nauðsynja til útgerðarinnar. Þær 176 þús. kr., sem lánardrottnar samvinnufélagsins, aðrir en Ísafjarðarkaupstaður, hafa tapað á félaginu, virðast vaxa hv.þm. G.-K. mjög í augum. Þetta er þó tap sjö báta í níu ár. Hygg ég, að hv.þm. G.-K. myndi þykja hagur Kveldúlfs góður, ef tapið hefði ekki numið meira að tiltölu á skipum Kveldúlfs þessi ár, úr því að honum finnst nú svo smátt til um skuldasúpu Kveldúlfs, svo mikil sem hún er og miklu hærri að tiltölu en hjá þessu félagi. Um bæjarútgerð Hafnarfjarðar er það að segja, að togarar hennar voru keyptir á árunum 1931–'34 og hafa því starfað eingöngu á mestu erfiðleikaárum útgerðarinnar. Þar er skuldin nokkuð yfir 900 þús. kr. eða um 470 þús. kr. á togara. Tilsvarandi skuld hjá Kveldúlfi með sína sjö togara væri, eftir því sem mér reiknast, 3,2–3,3 millj. kr. Hygg ég, að það félag myndi einnig í því tilfelli þykjast vel stætt, ef skuldir þess væru ekki meiri en það, að viðbættu verði annara arðberandi eigna þess, svo sem Hesteyrarverksmiðjunnar. Það er grunur minn, að skuldir félagsins séu talsvert á þriðju milljón umfram þessa upphæð. Tap bæjarútgerðarinnar í Hafnarfirði sagði hv.þm., að hefði orðið 600 þús. kr. En þetta er ekki rétt. Þetta voru hin allra verstu ár útgerðarinnar, eins og ég hefi þegar tekið fram, og félag þetta, sem byrjaði eingöngu með lánsfé, tapaði í allt á þessum tveimur skipum 285 þús. kr. Ég hygg, að framkvæmdastjórar Kveldúlfs þættust stjórna með myndarskap sínu fyrirtæki, ef tapið hefði ekki verið meira á skip þeirra á þessum árum. Ég hygg þessi samanburður verði greinilega óhagstæður fyrir Kveldúlf, en ekki fyrir þá, sem hv.þm. G.-K. ber Kveldúlf saman við. Um laun forstjóra bæjarútgerðar Hafnarfjarðar er það að segja, að þau eru aðeins 6 þús. kr. á ári og ekkert þar fram yfir. Stjórn bæjarútgerðarinnar tekur engin sérstök laun. Hv. þm. G.-K. hefir allmjög kvartað yfir því, að Kveldúlfur hafi verið rægður og affluttur af blöðum og fleirum undanfarið. En mig minnir nú, að stundum hafi sungið eitt og annað í blöðum „Íhaldsflokksins“ um bæjarútgerðina í Hafnarfirði og samvinnuútgerðina á Ísafirði. Hafa slík skrif a. m. k. ekki orðið til þess að styrkja kredit þessara fyrirtækja (nema kannske hjá þeim, sem taka ekkert mark á þessum blöðum). Það er víst, að starfsemi þessi, sem var neyðarráðstöfun, eftir að íhaldið var búið að leggja allt atvinnulíf í rústir, hefir verið rógborin meir en nokkur önnur fyrirtæki. En þessi félög hafa birt sína reikninga og ekki getað leynt þeim, eins og Kveldúlfur felur sína reikninga. Þá hefir Ólafur Thors og fleiri viljað gera samanburð á skuldaskilauppgerð bænda og smáútgerðarmanna annarsvegar og því, ef Kveldúlfur væri tekinn til skiptameðferðar, hinsvegar. Annarsvegar er um að ræða að hjálpa þúsundum manna til þess að balda starfstækjum sínum, svo að þeir geti haldið áfram að skapa sér og sínum atvinnu. Ef atvinnutækin væru af þeim tekin, væri hvergi bjargar að leita fyrir þá, og væri það hin mesti hnekkir fyrir þjóðfélagið í heild. Því voru þessar kreppuráðstafanir gerðar, og það var rétt að gera þær. Um togaraútgerðina gegnir allt öðru máli. Það er ekki minnsta ástæða til að gera slíkar ráðstafanir til þess að tryggja atvinnumöguleika Thorsbræðra, til dæmis að taka. Þetta eru svo vel gefnir menn og prýðilega undir lífið búnir, að þeim ætti engin skotaskuld að verða úr því, að vinna sæmilega fyrir sér og sínum. Það, sem mest á ríður, er, að ekki truflist rekstur atvinnufyrirtækjanna, svo að fólkið, sem við þau vinnur, geti unnið fyrir sér. Það á að tryggja. Ég er reiðubúinn að taka upp samvinnu við hvern sem er um að veita togaraútgerðinni sem slíkri þá hjálp og fjárhagslega hreinsun, sem nauðsynlegt er, til þess hún komist á heilbrigðan grundvöll. En það á ekki að gera með því, að gefa núverandi eigendum togaranna allt að 5 milljónum, eins og gert var ráð fyrir í skuldaskilafrv. Sjálfstfl. Það er ekki þjóðfélagsleg nauðsyn, að Kveldúlfur og Alliance reki skipin, heldur er það þjóðfélagsleg nauðsyn, að skipin séu rekin til hagsbóta fyrir almenning, en ekki látin liggja við hafnargarðinn, þegar eigendunum þóknast. Ólafur Thors talaði um, að atvinnuvonir mörg hundruð eða jafnvel þúsund manna væru bundnar við það, að Kveldúlfi verði leyft að starfa, og fleiri hafa rætt um, hvað verkalýðurinn ætti Kveldúlfi mikið að þakka fyrir það, hvað hann hefði veitt mikla atvinnu. Þetta gefur mér tilefni til nokkurra athugana. Ég hefi hér skýrslu um úthaldsdaga Kveldúlfstogaranna á saltfisk, ísfisk og síld árið 1936. Samkvæmt henni virðast þessir 7 togarar hafa gengið samtals 1212 daga á árinu, eða til uppjafnaðar 173½ veiðidagur á hvert skip. Ég tek önnur 7 skip úr togaraflotanum, ekki þau hæstu, en þau, sem eru þó með þeim hærri. Þessi 7 skip hafa samtals 1920 úthaldsdaga, eða meira en hundrað veiðidögum fleira á hvert skip heldur en Kveldúlfstogararnir. Þessum skipum hefir þannig verið til jafnaðar haldið úti 3? mánuði lengur yfir árið heldur en Kveldúlfstogurunum. Ég veit, að þeir, sem til þekkja, vita það, að afkoma þessara skipa hefir ekki verið verri heldur en Kveldúlfstogaranna, heldur sennilega heldur betri. Þetta sýnir, hvað mikil áherzla hefir verið á það lögð af þessu félagi, að halda uppi sem mestri atvinnu fyrir verkalýðinn. Ég átti von á, að Ólafur Thors mundi gera grein fyrir fjárhag Kveldúlfs. En í stað þess tók hann þann kostinn, að skamma Héðinn Valdimarsson fyrir olíuokur og stirt skaplyndi, sem raunar er engin ný bóla. Hitt voru mér meiri vonbrigði, að hæstv. fjmrh. skyldi líka skjóta sér undan þessu. Hvorugur þessara manna mælti á móti þeim upplýsingum, sem Héðinn Valdimarsson gaf um skuldir Kveldúlfs, né því, sem um þetta segir í grg. frv. Má þess vegna ganga út frá, að skuldir Kveldúlfs séu ekki undir 5½ millj. króna nú. Þrátt fyrir þessa geysilegu skuld, sem nú er ráðgert að auka enn um eina til 1½ millj., eru andmælendur frv. á einu máli um, að óeðlilegt sé og ótækt, að hið opinbera, ríkisvaldið, hafi afskipti af þessu máli. Þeir segja, að þetta sé mál bankanna; þeir eigi einir að gera út um það, því að þeir hafi til þess mesta þekkingu og bezta aðstöðu, enda eigi þeir líka mest á hættu. Ég skal játa, að hér er um nokkuð óvenjulega leið að ræða, en hér er einnig um óvenjulegt fyrirbrigði að ræða, þar sem Kveldúlfur er. Það er ákveðið í landslögum, að ríkissjóður megi ekki skulda Landsbankanum meira en 1200000 kr. En það er víst, að Kveldúlfur skuldar Landsbankanum þrefalda eða fjórfalda þessa upphæð. Og einmitt einn af forstjórum Kveldúlfs er í bankaráði Landsbankans, settur þar af Sjálfstfl. Það má ekki heldur horfa eingöngu á erlendar venjur í þessu efni, því að þar eru bankarnir yfirleitt einkaeign og hætta því sínu eigin fé. Hér eru aftur á móti bankarnir að mestu leyti ríkiseign, og ríkið ber ábyrgð á öllum fjárreiðum þeirra. Þess vegna er eðlilegt og sjálfsagt, að ef hinu opinbera finnst of gálauslega farið af bönkunum, þá noti það vald sitt til þess að taka í taumana, ekki sízt þegar þess er gætt, að þjóðin hefir nú þegar fengið að kenna á því, hvernig það gefst, að láta stóru skuldunautana stjórna bönkunum og svo aftur bankana að miklu leyti fjárhagsafkomu landsins. Það hefir oft verið talað um það, að ríkisskuldirnar væru orðnar þungbærar, og það með réttu, þar sem komnar eru hátt á þriðju milljón kr. árlegar greiðslur vaxta og afborgana. Það er því ekki úr vegi að athuga, hvernig allar þessar skuldir eru til komnar. Árið 1921 var tekið lán í Englandi, 500 þús. sterlingspund, sem með núverandi gengi nemur um 11 millj. ísl. kr. Þar af fékk Landsbankinn 1960 þús. kr. og Íslandsbanki 6180 þús. kr., samtals 8140 þús. kr. Eftir var handa ríkissjóði 2860 þús. kr. Árið 1930 var svo aftur tekið lán í Englandi, að upphæð 540 þús. sterlingspund + 70 þús. sterlingspunda smálán, eða um 12 millj. ísl. kr. Af því fór til Búnaðarbankans 3600 þús. kr., Landsbankans 300 þús. kr. og til Útvegsbankans 1500 þús. kr., eða samtals til bankanna 8100 þús. kr. Hlutur ríkissjóðs nam þannig 3900 þús. Loks var enn tekið 500 þús. sterlingspunda lán í Englandi árið 1935, og af því fóru 3500 þús. kr. til Útvegsbankans upp í lán, sem ríkissjóður stóð í ábyrgð fyrir. Auk þessa voru á árunum 1926–'27 tekin 6½ millj. kr. lán í Danmörku til kaupa á bankavaxtabréfum, sem vegna fjárskorts bankanna þurfti að kaupa. Alls hefir ríkissjóður lagt fram til bankanna sem stofnfé, lán og önnur framlög 27 millj. 590 þús. kr., auk þeirrar 6½ millj. kr., sem fór til kaupa á bankavaxtabréfum. Þetta fé hefir ríkissjóður látið úti næstum allt síðan 1921 og að langmestu leyti vegna þeirra tapa, sem bankarnir hafa orðið fyrir á viðskiptamönnum sínum. Til þess að sýna, á hverjum aðaltöpin hafa orðið, má benda á, að þegar Íslandsbanki fór á hausinn, skiptist tapið þannig samkvæmt mati: Á 4 mönnum tapaðist yfir eina millj. kr., samtals............................ 7,2 millj. kr. Á öðrum fjórum mönnum tapaðist 500–1000 þús. kr., samtals............ 3 - - Á 9 mönnum tapaðist 200–500 þús. kr., samtals.............................. 2,8 - - Og á 7 mönnum tapaðist 100–200 þús. kr., samtals.............................. 1 - - Alls tapaði Íslandsbanki þannig á 24 mönnum .................. 14 millj. kr. En alls eru töp bankanna talin orðin um 35 millj. króna. Þetta sýnir, að töpin hafa að langsamlega mestu leyti orðið á stærstu viðskiptamönnum þeirra - viðskiptamönnum, sem bankarnir hafa dregið von úr viti að gera upp í von um einhvern æfintýragróða þeim til bjargar eða af ótta við að láta töpin koma fram, þangað til þessir skuldunautar voru orðnir bönkunum sjálfum ofjarlar. Eitt slíkt fyrirbrigði virðist Kveldúlfur nú orðinn. Það lítur út fyrir, að bankarnir kveinki sér undan því leiðindaverki, að gera hann upp. Það, sem Kveldúlfi er sérstaklega fundið til foráttu, er, að dregið hefir verið út úr atvinnurekstrinum stórfé, auk þess sem stjórn fyrirtækisins hefir verið óhæfilega dýr. Um þetta getur ekki farið tvennum sögum. Ólafur Thors hefir á Varðarfundinum 24. jan. metið Korpúlfsstaðaeignina með tilheyrandi verðmætum þannig: Ræktað land......................................... 600–700 þús. kr. Annað landverð jarðarinnar................. 400–600 - - Hlöður og fjós...................................... 700 - - - Gripir.................................................... 150–200 - - Vélar og verkfæri................................. 100 -- - - Mjólkurbú og mannaíbúðir.................. 200 - - - Alls samkvæmt lægsta mati hv. þm. ........................................... 2150 þús. kr. Hvaðan hefir allt þetta fé verið tekið? Um það þarf ekki að spyrja. Það hefir vitanlega verið tekið úr Kveldúlfi, eins ½ milljónin í eftirlaun handa Thor Jensen, ½ milljónin, sem eigendurnir hafa lánað sjálfum sér, og það fé annað, sem þeir hafa tekið sér og sínum til afnota. Ég sé að tími minn er búinn, og verð ég því að láta hér máli mínu lokið.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Hv. þdm. hafa nú hlýtt á umr. um þetta undarlega lagafrv. og mega vissulega teljast margs vísari af þeim. Þó er eitt, sem öðru fremur hefir orðið alveg ljóst af umr., og það er, að þetta frv. er flutt gersamlega að ófyrirsynju. Í fyrsta lagi er hér ekki um að ræða mál, sem getur eftir eðli sínu verið löggjafaratriði. Í öðru lagi liggur það ljóst fyrir, að þótt þessu væri ekki til að dreifa, þá er frv. þarflaust og fyrirfram dauðadæmt og ætti að takast út af dagskrá d., þar sem efni þess á ekki að neinu leyti við; það er tilefnislaust. Í þriðja lagi er það ljóst, að það er ekki tilgangur flm., að frv. verði gert að lögum. Það er framborið aðallega til þess að geta rutt úr sér fúkyrðum, og sá tilgangur er ekki heimill í sölum Alþingis. Það má segja, að það sé einstök misnotkun á tíma hv. d., að frv. er tekið til meðferðar. Það getur ekkert réttlætt þessa umr. annað en það, ef takast mætti að ljúka upp augum þeirra, sem sjá vilja, og eyrum þeirra, sem kunna að vilja heyra, fyrir ýmsu, sem nú er að gerast í þjóðlífinu og varðar alla landsmenn. Hvað er að gerast? Það er fyrst og fremst að gerast þetta, að þjóðin er, þrátt fyrir allar framfarirnar og vaxandi afskipti stjórnarvaldanna, sem hétu henni að sjá um velferð hennar með opinberum afskiptum og skipulagningu á öllum sviðum henni til hagsbóta, að verða fátækari og fátækari með hverju árinu sem líður. Henni líður ver með hverju árinu, sem líður frá því hin nýja stefna var upp tekin árið 1927. Hagur landsmanna og fyrirtækja þeirra versnar, og það svo ört síðustu árin, að það hlýtur að fara að valda hæstv.ríkisstj., Alþingi og öllum, sem vilja málefnum þjóðarinnar vel, hinni mestu áhyggju. Hver er hagur framleiðendanna í þessu landi? Hver er hagur bændanna? Þeir hafa barizt með þrautsegju við strit og áhyggjur, sem fara vaxandi ár frá ári, þar til svo var komið, að við sjálft lá, að mikill hluti bændastéttarinnar í landinu teldi baráttuna við erfiðleikana vonlausa. Og það er ekki nokkur vissa fyrir því, að sú hjálp, sem átti að veita bændum með kreppulöggjöfinni, komi að nokkru haldi. Hver er hagur útgerðarmannanna, hinna smærri? Þeir komust allflestir á vonarvöl undir verndarvæng þessarar skipulagningarstjórnar, og engar líkur virðast vera á því, að sú aðstoð, sem átti að veita þeim með l. um skuldaskilasjóð vélbátaeigenda, komi þeim að haldi, nema kannske rétt í bili. Á allt þetta hefir þingmeirihlutinn hingað til horft með hinu mesta jafnaðargeði. Það vantar þó ekki, að það hafi verið bent á það á þessum árum, hvert stefnir, og margar tilraunir hafa verið gerðar til þess að benda ráðandi þingmeirihluta á, hvaða leiðir væru hugsanlegar úr þessum vanda. Nú á, að ráði sósíalista, ef þetta frv. nær fram að ganga, að svíkjast að þeim mönnum, sem staðið hafa undir þunganum af rekstri stærsta atvinnufyrirtækisins og glæsilegasta í landinu, og koma í veg fyrir, að þessi gróðurvænlegi vöxtur í atvinnulífi þjóðarinnar fái staðizt. Sósíalistarnir eru þó þeir menn í landinu, sem sízt hafa skeytt um eða krafizt þess, heldur miklu fremur staðið fastast gegn því, að atvinnufyrirtækin í landinu verði rekin með hagnaði. Ef það er nú vilji allra stjórnmálaflokka, eins og þetta bendir til, sem hér er að gerast, að nú verði tekin upp ný stefna og engum fyrirtækjum haldið uppi, sem ekki sýna hagnað, þá kann vel að vera, að hér sé rétt stefnt. En það skyldi enginn halda, að þessari kröfu verði fullnægt með því, að leggja stórfyrirtækin í landinu að velli. Ef einhver kann að halda þetta, þá er hann blindaður af vanþekkingu. Um það fyrirtæki, sem þessu frv. er stefnt að, er það á margra vitorði, að því hefir frá upphafi verið betur stjórnað en flestum slíkum fyrirtækjum í landinu. Þeir, sem því eru kunnugir, vita, að framkvæmdasamari, röskari og framsýnni forstaða hefir ekki þekkzt við stjórn fyrirtækis á þessu landi. Um þetta mætti nefna fjölda dæma, en þau eru svo almennt kunn, að þarflaust er að fara að rekja þau hér. Þetta fyrirtæki hefir stuðlað að almennri velmegun, ekki sízt hér í Reykjavík, um 25 ára skeið, og bæjarmönnum er vel kunnugt um það. Nú er því haldið fram, að ekki þurfi að óttast stöðvun á rekstri atvinnutækjanna vegna aðgerða þeirra, sem frv. fer fram á, að félagið verði með valdboði gert gjaldþrota. En þetta er hin argasta blekking. Það er örugglega víst, að ef það tekst, sem flm. þessa frv. hafa í huga, að stöðva fyrst útgerð Kveldúlfs og síðan annara stórútgerðarfyrirtækja í landinu, þá hverfa skip þessara fyrirtækja úr landi. Það fullyrði ég. Íslendingar munu þá ekki hafa af stórskipaútgerð til fiskveiða að segja fyrr en eftir langan tíma, jafnvel áratugi, þegar vesöld landsmanna og skortur hefir á ný kennt þeim að sameina vilja og krafta allra um það, að gera lífvænleg atvinnuskilyrði fyrir þessi tæki. En áður en að því kemur, að landsmenn hafa lært þetta að nýju, ef þeir hafa áður hrakið þennan atvinnurekstur úr landi, þá mun verða þröngt fyrir dyrum hjá mörgum í landinu, en þá fyrst og fremst í höfuðborginni, Reykjavík. Ég veit, hvað Reykvíkingar segja um alla þessa herferð á hendur stórútgerð bæjarmanna. Ég þykist vita, að bæjarmönnum sé það öllum ljóst, að líf og velferð Reykjavíkurbæjar er að mjög verulegu leyti undir því komin, að hér verði hægt að halda áfram togaraútgerð. Og ég er viss um það, að allir þeir, sem unna velferð Reykjavíkurbæjar, hafa fundið til þeirrar alvöru fyrir bæjarfélagið, sem augljós varð, þegar svo var komið, að líf eða dauði helztu atvinnufyrirtækja bæjarbúa var að verða leiksoppur pólitískra loddara og fjandskaparmál geðofsamanns vegna pólitísks haturs hans á einum bæjarmanni. Þó að þetta tilræði við atvinnulíf bæjarins sé stöðvað nú, af því að ekki eru nægilega margir sem fórna vilja heill bæjarfélagsins að óþörfu, þá vita Reykvíkingar af þessu, að þeir eiga framvegis yfir höfði sér þá hættu, sem hér var afstýrt um sinn. Þeir vita, að allra bragða mun verða neytt til þess að leggja höfuðatvinnuveg bæjarbúa í rústir. Landsmenn, og þá sérstaklega Reykvíkingar, verða að gera sér það ljóst, að takmark nokkurs hluta þeirra stjórnmálamanna, sem hér ríkja og heima eiga í þessum bæ, er að kosta því til, sem kosta þarf, jafnvel þótt það kosti fátækt, armæðu og erfiðleika fyrir alla bæjarbúa, til að fella þær stoðir, sem nú standa sterkastar undir atvinnulífi Reykvíkinga. Eina vonin er sú, að Alþingi, sem hér ber stóra ábyrgð, sjái það, að ef Reykjavík fellur, þá er um leið ríkið sjálft fallið.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég heyri, að menn eru almennt hættir að kenna þm. við kjördæmi sín samkvæmt þingsköpum, og mun ég því einnig nefna þá nöfnum sínum við þessa umr. Hannes Jónsson hefir haldið hér tvær ræður. Fyrri ræðuna álít ég bæði honum sjálfum og flokki hans til hneisu, að því leyti sem nokkuð getur orðið þeim flokki til hneisu. Ég ætla að minna hann á, að það er ekki langt síðan Ólafur Thors lýsti með fögrum orðum, að það væri Sjálfstfl. og þar með Kveldúlfsmenn, sem ætti hann sem þm., af því að hann kom honum inn á Alþingi. Þessi hv.þm. er samkvæmt því sennilega eina eign Kveldúlfs, sem ekki er veðsett, og þannig eina eignin, sem þetta hlutafélag getur ráðstafað án íhlutunar annara. Hv. 2. þm. Reykv. spurði hér áðan, hvort fjmrh. og dómsmrh. vildu bera ábyrgð á því, að Kveldúlfi yrði lánað áfram og engin ranasókn færi fram á rekstri þess fyrirtækis. Skildist mér hann í því sambandi gera ráð fyrir, að félagið sviki undan skatti. Ég verð að segja um þetta, að mér finnst nokkuð langt gengið, ef á að gera fyrirtæki upp aðeins til þess að geta komizt í bækur þess og litið eftir, hvort það hefir svikið undan skatti. Til þess er einfaldari leið, sem hv.þm. þekkir sem meðlimur í yfirskattanefnd Reykjavíkur. Honum ber að vaka yfir því, að ekki sé svikið undan skatti hér í bænum, og hafi hann rökstuddan grun í þessu efni, er skylda hans að senda kæru um það, og mun þá ekki verða á hana lagzt fremur en annað í því efni. Það hefir verið vikið að afstöðu Jónasar Jónssonar í þessu máli, og vilja sumir telja þá niðurstöðu, sem fengin er í málinu í bili, í ósamræmi við skrif hans. Ég vil benda á það, að enginn einn maður í landinu hefir unnið eins mikið að því, að sukk Kveldúlfs er nú stöðvað, eins og einmitt Jónas Jónsson. Enginn einn maður hefir unnið eins mikið að því, að koma upp og koma í veg fyrir fjármálaóreiðu í landinu yfirleitt eins og hann. Hvað hefði verið sagt um Jónas Jónsson, ef hann hefði á sínum tíma unnið að því, að Gísli Johnsen, Sæmundur í Stykkishólmi og þeirra nótar fengju í friði að sitja eftir með stórar eignir, þegar fyrirtæki þeirra voru gerð upp, - eignir, sem þeir ella hefðu viljað bjóða fram upp í skuldir sínar? En það er einmitt þetta, sem þeir berjast nú fyrir, sem eru á móti afstöðu Framsfl. í þessu máli, að óreiðumönnunum sé leyft að komast undan með eignir, sem þeir hafa dregið út úr fyrirtækinu. Hvað mundi hafa verið sagt um Jónas Jónsson, ef hann hefði barizt slíkri baráttu fyrir þessa menn, sem hann er frægur fyrir afskipti sín af? En einmitt þessu eru þeir að berjast fyrir, sem eru á móti Framsókn í þessu máli, að óreiðumennirnir komist undan með þær eignir, sem þeir hafa ætlað sér að draga undan. Þá hefir Alþfl. þótzt vera að bera kvíðboga fyrir því, að við værum ekki á línu flokksþingsins, sem haldið var í vetur, í þessu máli. Sannleikurinn er sá, að á flokksþingi Framsóknar voru engar samþykktir gerðar um þetta mál, en hinsvegar talsvert um það rætt, og þar kom fram einlægur vilji flokksmanna á því, að sukkið væri stöðvað. Ég lét þar svo um mælt, að ef haldið yrði áfram að lána Kveldúlfi án frekari trygginga, eða félaginu gefið eftir af skuldum þess, myndi Framsókn grípa til þingvalds síns til þess að stöðva óreiðuna. Þetta er alveg í samræmi við framkomu flokksins í málinu hér á þingi. og Alþfl. þarf engan kvíðboga að bera fyrir því, að við getum ekki gert kjósendum okkar full skil fyrir gerðum okkar í þessu máli. Enginn á flokksþingi Framsóknar mun hafa verið á þeirri skoðun, að rétt væri að leyfa Kveldúlfi að sleppa við eina milljón til þess eins, að hægt væri að gera hann upp nú þegar. Hv. 1. landsk. og hæstv.atvmrh. sögðu, að við framsóknarmenn héldum okkur fast við einræði bankanna. Mín ræða gaf ekkert tilefni til slíkra ásakana. Ég sagði, að Alþingi ætti að hafa áhrif á stjórn bankanna gegnum fulltrúaval í bankaráð, en taldi hinsvegar ekki viðeigandi, að Alþingi sjálft færi beinlínis að taka að sér þau skuldaskipti, sem bönkunum ber að annast. Afstaða mín í þessu máli er því ekki sú, að ég álíti, að bankarnir eigi að hafa algert einræði yfir fjármálunum, heldur sú, að ég hefi ekki séð ástæðu til þess að beita valdi mínu gegn þessari lausn þessa máls, vegna þess að ég álít hana rétta. Hér liggur því alls ekki fyrir að fara að draga inn í umræðurnar ágreining um vald Alþingis og bankanna. Hv. 1. landsk. sagði, að ýms fordæmi væru fyrir því, að Alþingi hefði gripið fram fyrir hendur bankanna í svipuðum tilfellum. Hann nefndi sem dæmi uppgjör Íslandsbanka og Síldareinkasölunnar. En hvorugt þetta dæmi er hliðstætt. Íslandsbanki hafði lokað; lánardrottnarnir biðu við dyrnar, og bankinn gat ekki opnað aftur án ríkishjálpar. Síldareinkasalan var stofnuð af Alþingi, og því var það réttur aðili til að gera hana upp, hvenær sem var.  Hæstv. atvmrh. vék að þeim orðum mínum, að loforð hans um að veita Kveldúlfi leyfi til að reisa síldarverksmiðju á Hjalteyri samrýmdist ekki stefnu Alþfl. í þessu máli nú. En mér skilst það alveg augljóst, að ef Kveldúlfur er sú ófreskja 22. marz, að óhæfa sé að veita slíkt leyfi, þótt fé sé fyrir hendi, þá geti hann ekki hafa verið neitt betri 28. febr. Það ber því allt að sama brunni um, að það eru þjóðfélagslegar en ekki fjárhagslegar ástæður, sem ráða afstöðu Kveldúlfs í þessu máli. Hæstv. atvmrh. gaf hæstv.forsrh. það ráð að skipta sér ekki af högum Alþfl. Við erum ekki vanir að njósna um hagi annara flokka eða skipta okkur af heimiliserjum þeirra. En þegar málgagn flokksins kallar okkur glæframenn og svikara, þá verður okkur varla láð, þótt við segjum frá þeim sannleika, að ýmsir beztu menn flokksins hafa verið okkur sammála í þessu máli.

*Hannes Jónsson: Hæstv. fjmrh. minntist enn á kosningu mína í Vestur-Húnavatnssýslu, enda virðist sú kosning hafa farið svo á heilann á honum og samherjum hans, að þeir geta ekki um annað talað, þegar þeir eiga orðastað við mig. En ég get í þessu sambandi látið nægja að benda á það, að ég hefi undanfarið verið kosinn af meiri hluta kjósenda í kjördæmi mínu, af því að ég hefi fylgt þeirri stefnu, sem þeim hefir fallið betur í geð en stefna hæstv. fjmrh. og ég veit, að hann á enn eftir að reka sig á það. - Hæstv. fjmrh. sagði, að ég væri það eina, sem Kveldúlfur ætti nú eftir óveðsett. En ég held, að hæstv. fjmrh. ætti að tala sem minnst um veðsetningar, þar sem öllum er kunnugt, að hann er veðsettur upp fyrir haus, nema hvað kannske bláeyrun standa upp úr, svo að kommúnistar geti brugðið marki sínu á þau. Hæstv. ráðh. svaraði engu orði því, sem ég sagði um ástand atvinnuveganna, né lét svo lítið að minnast á það, hvað hægt væri að gera til að kippa tveim aðalatvinnuvegum þjóðarinnar á heilbrigðan grundvöll. Hvílíkur fjmrh.! Hann veit nú að vísu, að hann er á förum úr sessi sínum fyrir fullt og allt. En í von um að finna náð fyrir augum sósíalista eftir kosningar, talar hann til þeirra í þessu máli eins og hann sé að biðja fyrirgefningar á því, að hann er til. Ég veit ekki, hversu líknsamir sósíalistar eru, en ég veit, að þeir fá ekki tækifæri til að sýna hæstv. fjmrh. þá linkind, að styðja hann eftir kosningar, hversu fegnir sem þeir vilja. Um mat Pálma Einarssonar á eignum Kveldúlfs er það eitt að segja, að það er framkvæmt eftir beiðni bankastjórnarinnar, og hann mun bráðlega gera fulla grein fyrir áliti sínu. En það er full ástæða til þess að ætla, að mat hans sé ekki fjarri sanni, þegar miðað er við það, að hæstv. fjmrh. hefir sjálfur metið eina á, sem er eign Kveldúlfsbræðra, á 150 þús. kr. Hæstv. atvmrh. hélt því fram, að sambærileg væru skuldaskil smábátaeigenda og bænda og uppgjör Kveldúlfs. Jú, það er rétt, að töp atvinnurekenda koma í ljós á báðum stöðunum, þótt Kveldúlfur verði auðvitað ekki gerður upp á sama hátt. En ég fæ ekki séð, að það verði fært bönkunum til ámælis, þótt þeir skirrist við að gera upp svo stór atvinnufyrirtæki sem Kveldúlfur er, ekki einungis vegna verkalýðsins í landinu, heldur einnig vegna hins erlenda gjaldeyris. Hann kvaðst vilja hjálpa rekstri togaranna í landinu, en ekki eigendum þeirra. Ég fæ ekki skilið, hvernig þetta má verða, nema hann vilji koma rekstri togaranna undir ríkið, enda mun sá vera tilgangurinn. Þess vegna halda sósíalistar og samherjar þeirra kreppunni við í landinu með ranglátri gengisskráningu, því að á annan hátt treysta þeir sér ekki til þess að sannfæra þjóðina um nauðsyn eða réttmæti ríkisrekstrar. Þess vegna róa þeir að því öllum árum að eyðileggja einstaklingsframtakið á þennan hátt. Hún er annars harla skopleg sú afstaða stjórnarflokkanna, að bregða hvor öðrum um fylgi við Kveldúlf á kostnað þjóðarinnar. Auðvitað er þetta ekkert annað en skollaleikur til þess að villa fólki sýn og reyna að græða á honum við kosningarnar. En þjóðin mun skynja af slíkum aðferðum máttleysi og úrræðaleysi stjórnarflokkanna til þess að bjarga atvinnuvegunum frá algerðu hruni og fela öðrum að gera það. Hæstv. forsrh. hélt því fram, að ef Sjálfstfl. kæmist til valda við næstu kosningar með stuðningi Bændafl., myndi afleiðingin verða sú, að Kveldúlfi yrði veittar stórkostlegar eftirgjafir á skuldum hans. En afstaða Bændafl. í þessu máli er sú, og engin önnur, að hann vill láta togaraútgerðina borga skuldir sínar og trúir því, að hún geti það. En hann vill, að þessum atvinnurekendum sem öðrum verði sköpuð skilyrði til þess að standa við skuldbindingar sínar, jafnframt því sem nýrri og aukinni framleiðslu verður gert kleift að þróast í landinu. Bændafl. lítur svo á, að auka þurfi atvinnureksturinn í hlutfalli við fjölgun fólksins, og þó heldur meira, til þess að bæta og jafna kjör fólksins í landinu. En nú hafa atvinnurekendum verið sköpuð þau kjör, að enganveginn helzt í horfinu, og því kjósa æ fleiri og fleiri þeirra að hverfa frá atvinnurekstri sínum og lifa á erfiði annara. Slíkt öfugstreymi hlýtur áður en langt um líður að leiða til algers hruns atvinnuveganna, sem ekki má verða og þarf ekki að verða, ef þjóðin grípur í taumana í tíma.

*Flm. (Héðinn Valdimarsson): Ég vil fyrst víkja nokkrum orðum að ræðu hv.þm. G.-K. Hann reyndi að vísu ekki að svara mér neinum röksemdum, fremur en hans var von, en réðst á mig persónulega fyrir það, að ég hefði ekki vald á skapsmunum mínum, fyrir óhóf í einkalífi mínu o. s. frv. Það mun nú hafa komið fram í ræðum okkar, hvor beitti meiri fúkyrðum og sýndi meiri vanstillingu á skapsmununum, og ber ég það óhræddur undir almenning. Ég hefi enga tilhneigingu til þess að fara að bera saman einkalíf okkar, en vil aðeins varpa fram þeirri spurningu, að ef allt það fé, sem dregið hefir verið út úr Kveldúlfi til Kveldúlfsfjölskyldnanna, hefir ekki farið í óhóf - hvert hefir það þá farið? Ég sýndi fram á það, að fjárstraumurinn úr félaginu hefði runnið þangað jafnt og þétt öll árin, hvort sem félagið hefir grætt eða tapað. Þessar tölur verða birtar á prenti, og hreki hv.þm., ef hann treystir sér til. Hv. þm. sagði, að ég hefði í yfirskattanefnd lagt á hlutafé félagsins og því talið það til eigna. Þetta er með öllu ósatt, því að ég taldi hlutaféð vera einskisvirði eins og nú. En benda má á það, að auk þeirra skulda Kveldúlfs, sem ég taldi upp, má telja allar þær ábyrgðir, sem Kveldúlfsbræður hafa gengið í fyrir pólitíska vini sína og velunnara, og dregið hafa stórfé út úr bönkunum. Hv. þm. sagði að af uppgjöri Kveldúlfs hefði leitt stöðvun togaraflotans í vetur. Þetta er ekki annað en blekking, því að málið mátti afgreiða hér á þingi á 18 klukkustundum, og uppgjörið mátti framkvæma á örstuttum tíma, eins og bezt sást, er Íslandsbanki var gerður upp, af skilanefnd, sem ekki hafði dregið sér fé út úr fyrirtækinu. Þá vil ég víkja nokkuð að þeim hæstv.forsrh. og fjmrh. Ég held, að þeim verði erfitt að sannfæra kjósendur sína eða aðra um það, að þeir hafi ekki tekið mál þetta vettlingatökum og að þeir séu hér að fylgja fram stefnu flokks síns. Þeir verja sig með því, að hér hafi náðst 1 millj. króna í viðbót að veði fyrir skuldum Kveldúlfs. En hvað er nú raunverulegt verð þessara veða? Enginn maður með fullu viti vill kaupa Korpúlfsstaði fyrir 940 þús. kr. Þar getur enginn rekið bú nema með miklu fjármagni, sem þá yrði að teljast tapað. Ég efast jafnvel um, að nokkur maður vildi taka við jörðinni, þótt honum væri gefin hún með áhvílandi skuldum. Og svo kemur hin mikla áhætta að lána fé fyrirtæki, sem allir vita, að tapað hefir síðan 1930 sem svarar andvirði eins nýtízkutogara á ári. Þetta er ranglæti gagnvart þeim mönnum, sem atvinnu hafa við togaraveiðar. Við höfum álitið, að ekki sé hægt að haga yfirstjórn fyrirtækisins eins og verið hefir, og að fyrst og fremst verði að koma Kveldúlfi á slíkan grundvöll, að reksturinn geti borið sig. Hæstv. fjmrh. er kunnugt um, að ekki hefði stoðað að bera málið undir Landsbankann, því að sjálfstæðismennirnir hefðu getað neitað að mæta á fundum n. og gert alla fundi hennar ólögmæta, svo að ekki hefði verið önnur leið en að leggja út á löggjafarbrautina, ef ekki hefði verið gengið að tilboðinu. Ráðgjafar Framsóknar höfðu áður undirbúið, að það yrði gert og Kveldúlfur gerður upp, eins og Alþfl. hafði krafizt. En þeir runnu á því, hvað sem valdið hefir, og er það skoðun okkar, að þar hafi komið til greina innra samband, sem er til milli Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins. Þá gaf hæstv. fjmrh. í skyn, að ég hefði talað um skattsvik Kveldúlfs eða framkvæmdastjóra hans. Ég hefi ekki minnzt á skattsvik. En ég sagði, að eftir tölum, sem menn hefðu getað komizt að um skattgreiðslur þeirra annarsvegar, en hlutabréfasölu og þvílíkt hinsvegar, hefði ekki verið hægt að láta þessu bera saman. Var því sjálfsagt að rannsaka, hvaðan fjárflótti sá stafar, sem orðið hefir. En hæstv. fjmrh. veldur því, að þessu er ekki svo komið sem vera ætti, og er það því undarlegra, sem hann var áður skattstjóri og þekkti þessa reikninga og hafði tækifæri til að rannsaka þetta, eins og skylda hans var. Hann hefir enn tækifæri til þess. Þá minntust þeir hæstv. fjmrh. og hv.þm. V.-Húnv. á kosningar. Við heyrum það nú hvarvetna af landinu, að Alþfl. hefir fylgi landslýðsins í þessu máli. Við höfum meira að segja heyrt, að margir framsóknarmenn og sjálfstæðismenn fylgi honum að þessum málum. Þjóðin fylgir stefnu Alþfl., sem er lýðræði í þessum málum, en ekki það ástand, að sambræðsla helztu manna framsóknar og sjálfstæðismanna ráði þar öllu.

Ólafur Thors Það er ekki sérlega margt í ræðum hv. stjórnarliða, sem mér þykir ástæða til að andmæla, enda lítill tími til umráða. Þó mun ég víkja að einstökum atriðum, en hending ræður nokkru um, hvar niður er borið. Héðinn Valdimarsson sagði, að ég hefði ekki svarað rökum í ræðu hans. Það voru ekki rökin, sem þá ræðu einkenndu, heldur persónulegur óhróður, illkvittni og nag. HV segir nú, að hann vilji alls ekki tala um einkalíf manna. Í frumræðu sinni byggir hann árásirnar, ekki aðeins á mig og bræður mína heldur einnig á foreldra okkar, á því, að við lifum í óhófi. Þegar ég svo svara og segi: Ég býð HV að bera saman einkalíf hans og mitt, - ég býð HV að rökræða, hvað ein fjölskylda má eyða árlega, og þá jafnframt rannsókn á því, hvernig hvor um sig, hann og ég, lifum eftir þeim boðorðum, - ég býð allan þann einkalífssamanburð, sem HV óskar eftir og telur máli skipta, þá kemur annað og alveg nýtt hljóð í strokkinn. hv. sem rökstyður eitt hið dæmalausasta endemisplagg, sem sézt hefir á Alþingi, nær eingöngu með persónulegum árásum, með árásum á einkalíf pólitískra andstæðinga, þessi sami HV segist ekkert um einkalíf vilja tala, þegar minnzt er á hans eigin einkalíf og boðið upp á gagnrýni, rannsókn og samanburð. Hvers vegna? Það er vegna þess, að HV veit, að þegar spilin eru lögð á borðið, kemur í ljós, að sannleikurinn um hann er verri en lygin um mig. Það er ákaflega aumingjalegt, að HV skuli nú vera að reyna að telja mönnum trú um, að hann hafi verið andvígur mati yfirskattanefndar á bréfum Kveldúlfs. Allir þekkja ráðríki hv. og því trúir þess vegna enginn, að hann hefði látið meta þau á milljón, ef hann hefði talið þau einskisvirði, eins og hann nú gefur í skyn. En annars er auðvelt að vita vissu sína í þessum efnum. Til þess þarf ekki annað en sjá bækur yfirskattanefndar. Engum dettur væntanlega í hug, að hagfræðingurinn HV láti breyta núlli í milljón, án þess að gera svo mikið sem aths., en frá honum sést hvergi slíkur stafur til andmæla. Með því má telja sannað, að hann er nú aðeins að reyna að skrökva sig út úr ógöngunum. Ég skil vel, að HV telji sér fært að ráðast á okkur bræður út af því, að við með „ábyrgðum fyrir óviðkomandi menn“ höfum „teflt fjárhag okkar í voða“, eins og hann orðaði það. Skil og skil ekki. Það mun að vísu satt, að engin hætta er á því, að HV verði gjaldþrota af þeim ástæðum. Hitt er svo eftir að vita, hvort allur almenningur tekur harðara á þessu „afbroti“ okkar bræðra en sumu því, sem segja má með sanni í sambandi við útgjöld HV. Það eru bein ósannindi, sem HV sagði í sambandi við, hve langan tíma tæki að afgreiða þetta mál hér á Alþingi. Frv. er, sem kunnugt er, ekki stjórnarfrv., og hver einasti þm. veit því, að hvert orð, sem ég sagði um afgreiðslu málsins, er í fullu samræmi við þingsköp, en staðhæfingar HV alveg staðlausir stafir. Einnig fór HV með öllu rangt með allt, er laut að fjárhag Kveldúlfs. Hann hafði þar alls enga tölu rétta, og ekki svo mikið sem neitt nærri því rétta. Verður að vísu að játa, að í þeim efnum á hann sér þá afsökun, að vita ekki nema sumt af því sanna, en honum væri þá líka sæmra að tala minna. Læt ég í þessu sambandi nægja að minna á, að 3 skattstjórar, Einar Arnórsson, Helgi Briem og Eysteinn Jónsson, hafa látið athuga vandlega allar bækur Kveldúlfs, og m. a. allt, er gerðist í sambandi við eignatilfærslu í félaginu, og ekkert fundið við það að athuga. Mikill spekingur er upp risinn á meðal vor, er HV getur nú frætt þjóðina á því, að þrátt fyrir það, að Kveldúlfur hefir tapað fé frá 1930, þá hafa eigendur félagsins þó fengið sér til lífsviðurværis frá félaginu og þannig étið af eignum félagsins. En hvað skyldu aðrir framleiðendur hafa gert? Skyldu ekki yfirleitt allir framleiðendur í landinu hafa orðið að auka skuldir framleiðslunnar með því að taka sér til lífsviðurværis af fé þess fyrirtækis, sem þeir eiga og starfa við? Það geta ekki allir, og vilja auk þess fæstir, lifa á olíuokri. Þá er það mjög gáfuleg fjármálabending til Kveldúlfs, að lækka skuldir í hérlendum bönkum með erlendum lántökum, þ. e. a. s. ef nokkur væri svo vitlaus að lána fé í því skyni. HV segir að forstjórar Kveldúlfs hafi lítt sinnt till. fiskimálanefndar. Réttara væri að segja, að fiskimálan. hefði ekki nægilega kunnað að hagnýta sér heilræði forstjóra Kveldúlfs. Til hins ætlaðizt enginn, að hreinn viðvaningur á sviði útvegsmála, eins og hv. færi að kenna þeim, sem mikla reynslu hafa í þessum efnum. Stefán Jóh. Stefánsson fann, að hann þurfti að reyna að bera hönd fyrir höfuð, en þar var máttlaus hönd. Hann hefir lapið í Alþýðublaðið allt, sem bankaráðsform. StJSt fékk að vita. Slíkt er gróft afbrot og verðskuldar þunga refsingu. Stefán Jóhann nefndi saman og sem sambærilegt Kveldúlf og Síldareinkasöluna gömlu. Síldareinkasalan hafði allt af öllum og endaði með svo herfilegu gjaldþroti, að enda þótt hún í tvö ár hefði fengið alla síld fría, var hún samt gjaldþrota. Kveldúlfur hefir greitt 50–60 millj. kr. í verkalaun, 4–5 millj. í vexti, 9,1 millj. kr. í opinber gjöld, oftast greitt hæst kaup og veitt lengsta vinnu og alltaf greitt öllum sitt alveg tafarlaust. Það er ekki von, að alþýðuvinurinn StJSt viti þetta. Sú alþýða, sem hann elskar, þ. e. a. s. StJSt, hefir aldrei fengið neitt hjá Kveldúlfi, og fær þar aldrei neitt. Það er viðbjóður, að heyra þessa þjóðfrægu eyðslu- og óhófsseggi, eins og HV og StJSt, sístagast á annara óhófi. Ég er seinþreyttur til vandræða, en kunni þeir sér nú ekki hóf hvað líður í slíkum mannskemmdum, skal ég fletta ofan af þeim, svo að um munar. Og það skal ég segja StJSt, að hann getur sparað sér hrakspár um Kveldúlf og okkur feðga. Ég treysti mér a. m. k. að lofa honum því, að sagan um okkur skal ekki enda verr en sagan um hann sjálfan og hv. að ekki sé fastar að kveðið. Það er að vísu hægt að safna auði með því að taka af ríkinu 100 þús. kr. fyrir lítið, eins og StJSt ætlaði að gera í sambandi við svensku lántökuna, sem mörgum er kunnugt um, en þetta og margt annað svipað er drýgra fyrir sparisjóðsbókina en mannorðið. Ég vek athygli á því, að Magnús Torfason sagði, að það „gangi glæpi næst að ganga að Kveldúlfi“ og ennfremur: „blandi þingið sér í málið, er með því skert gjaldþol landsins út á við, en það eru landráð, eins og nú er komið fjárhag landsins.“ Þetta er nokkuð góð og tæmandi lýsing á ábyrgðarleysi sósíalista, en ef til vill finnst þeim sjálfum, að það komi úr hörðustu átt, að þessi hv.þm. skuli kalla þá glæpamenn og landráðamenn, jafngott og verið hefir lengst af í þeirra vináttu. Ég held, að Haraldur Guðmundsson ætti að láta niður falla allar tilraunir til varnar Finni Jónssyni og Emil Jónssyni. Slíkt fer illa í þess munni, sem reynir að ráðast á Kveldúlf, og væri þá nær, að HG reyndi að verja sjálfan sig út frá því sjónarmiði, er hann nú talar. Ég hefi hér nefnilega handa á milli bréf frá Haraldi Guðmundssyni, sem þá var kaupfélagsstjóri í hinu alræmda kaupfélagi Reykjavíkur. Þar sést, að HG hefir ekkert flökrað við töpum, skuldum og eftirgjöfum. Skal ég leggja það bréf hér fram, ef HG gefur frekara tilefni til þess nú eða síðar. HG segir, að ólíkt sé um smáútveginn og Kveldúlf. Segjum það. En hvers vegna má ekki láta nægja, að venjuleg landslög gangi yfir Kveldúlf? Því þarf að semja sérlög honum til falls, meðan öðrum er bjargað undan landslögum með sérstakri löggjöf? Skyldi þetta ekki eiga eitthvað skylt við það, hverjir það eru, sem Kveldúlf eiga? HG fór alveg rangt með útgerðardaga skipanna, svo að miklu munaði. Mun vera rétt, að þeir voru frá 173–270 daga. En hitt er víst, og það veit HG, að venjan er sú, að Kveldúlfur gerir lengst út og borgar a. m. k. eins hátt og sá er hæst borgar. Ég ráðlegg HG að tala sem minnst um Hjalteyrarverksmiðjuna. Framkoma hans í því máli er honum til mikillar minnkunar, enda þótt líklegt sé, að hann hafi þar þjónað illvilja annara, en ekki sínu eigin innræti. Framsóknarmönnum þarf ég ekki mörgu að svara. Flest, sem Eysteinn Jónsson sagði, var rangt. Það var að vonum. Ekki af því, að hann hafi gert rangt í þessu máli, heldur af hinu, að blöð hans voru lengi búin að tala þannig um málið, að aðstaðan til að gera rétt var erfið, og hitt þó enn erfiðara, að segja satt og rétt frá öllu. Ég fyrirgef ráðh. orðin vegna verkanna. En leiðinlegt er það, að þá sjaldan Framsókn gerir rétt, skuli hún þurfa að þvo sig eins og eftir mannsmorð. Bæði hæstv. fjmrh. og hæstv.forsrh. gáfu í skyn, eða jafnvel sögðu beinlínis, að Kveldúlfur hefði verið „knúður“ til að ganga að þeim kjörum, er að lokum samdist um. Þetta eru með öllu tilhæfulaus ósannindi. Að vísu er það rétt, að Thor Jensen lét fyrst falar til sölu allar jarðeignir sínar með áhöfn og öðru, er fylgir, í því skyni, að andvirðið gengi til að lækka skuldir Kveldúlfs. En hitt er líka rétt, að allt frá öndverðu stóðu eigur Thors Jensens til boða til tryggingar skuldum Kveldúlfs. Það er meir en spaugilegt, þegar þessir herrar eru að tala um fjármálaóreiðuna í Kveldúlfi. Þetta er orðið slagorð, sem fávísum lýð og allsendis ókunnugum þessum málum er ætlað að trúa. Hjá Kveldúlfi hefir aldrei verið svo mikið sem skuggi af óreiðu, hvað þá meir. Svo koma mennirnir, sem eyddu 76 millj. kr. á 4 árum, mennirnir, sem lofa og prísa Kaupfélag Þingeyinga, og ætla að stimpla okkur sem óreiðumenn! og segja, að enginn hafi gengið betur fram í því, að stöðva sukkið í Kveldúlfi en Jónas Jónsson. Hann var þá líka maðurinn til þess. Nei, öllu má ofbjóða. Og svona tal sæmir sér vel í Speglinum, en fer mjög illa í sölum Alþingis. Baráttunni um Kveldúlf er nú lokið með ósigri öfgamannanna. Á henni hefir það unnizt, að upplýst er að fullu um vald kommúnista yfir HV. HV hefir barizt hinni neikvæðu baráttu, barizt gegn því, að bankarnir mættu tryggja skuldir sínar, barizt gegn því, að hundruð manna á sjó og landi hafi góða atvinnu við þorsk- og síldveiðar togara Kveldúlfs, barizt gegn því, að reist verði ný síldarverksmiðja á Hjalteyri. Hefði HV sigrað, ætlaði hann í nafni og umboði kommúnista að láta kné fylgja kviði og hætta ekki fyrr en einkaframtakið var brotið á bak aftur. Við eigendur Kveldúlfs megum fagna þeim málalyktum, sem orðnar eru. Baráttan á hendur okkur hefir að vísu verið háð með fullkominni fyrirlitningu fyrir sannleikanum, persónulegu og pólitísku velsæmi. En að henni stendur aðeins fámennur hópur manna, sem æst hefir sjálfan sig upp til heiftar. Það er alltaf alvarlegt mál, ef stöðva verður starfsemi eins stærsta atvinnufyrirtækis landsins, ekki sízt þegar atvinnuleysið er að verða versta böl alls almennings. En enn voveiflegri verða þó afleiðingarnar, ef þetta er gert að nauðsynjalausu og eingöngu í því skyni, að koma pólitískum andstæðingum á kné. Ef Kveldúlfur hefði fallið vegna þess, að hann var verr stæður en önnur útgerðarfélög, var það að vísu ógæfa öllum þeim mörgu, er þangað sækja lífsviðurværi. En að leggja félagið að velli þrátt fyrir það, að skuldir þess eru eftir atvikum mjög vel tryggðar, og eingöngu vegna þess, að tveir þm. Sjálfstfl. og bræður þeirra eiga félagið, hlaut að skapa hugarfar, sem allri þjóðinni stafar voði af. Ég fagna þess vegna af heilum hug, að við höfum orðið ofan á í þessari baráttu. Ella er hætt við að ofsóknirnar hefðu skilið eftir mikla beiskju í hugum mjög margra manna, sem talið hefðu, að við hefðum verið lagðir að velli með lúalegum vopnum. Slík beiskja þeirra, sem finna sig miklum órétti beitta, er æfinlega hættuleg, og ekki sízt ef hún er svo víðtæk, að hún nær til stærsta stjórnmálaflokks landsins, sem í þessu máli á samúð afarmargra pólitískra andstæðinga. Það er sagt, að sá sé eldurinn heitastur, er á sjálfum brennur. Mér hefir þó ekkert illt á óvart komið í þessu máli. En mér hefir þótt vænt um að finna, að jafnvel í tölu þeirra manna, er gerzt hafa flm. þessa frv., eru menn, sem taka nærri sér að hafa þurft þess, og ég fagna því, að sú trú mín, að meðal pólitískra andstæðinga Sjálfstfl. séu menn, sem ekki láta stjórnast blint af pólitískum hagsmunum, hefir fengið nýja staðfestingu. Á þeirri gömlu trú og nýju reynslu byggi ég þar vonir, að þrátt fyrir einræðiskennt ofstæki og heift nokkurra manna, megi takast á hættunnar stundu að afstýra því, að alveg taumlaus og fyrirhyggjulaus heift drepi niður alla afkomumöguleika þjóðarinnar. Það líður nú óðum að kosningum. Ef til vill verða þær í vor, en eigi síðar en næsta sumar. Við kosningarnar kemur í ljós mat þjóðarinnar á gerðum okkar. Ég öfunda Alþfl. ekki. Það getur að vísu verið, að lýðhylli Jóns Baldvinssonar og nokkurra annara ráðamanna flokksins telji mikið. En skuldamegin stendur 4 ára áætlunin svikin og sundurtætt, vaxandi atvinnuleysi og hækkandi skattar. Þetta verður þungbært. En þó hefir Alþfl. enn þyngri drösul að draga. Maðurinn, sem sjálft Alþýðublaðið í ógætni sagði, að gerzt hefði sekur um athæfi, sem þjóðin hefði viðbjóð á, maðurinn, sem samherjarnir í tímaflokknum kalla olíuokrara og þjón erlends auðvalds, þessi maður, þessi kaldlyndi, eigingjarni, ríki tortryggilegi og tortryggði olíusali er og verður banabiti flokksins. Eftir skyndimat kosninganna mun koma í ljós, að Alþfl. á ekki fyrir skuldum. Hann verður því þá væntanlega tekinn til gjaldþrotaskipta. Ég legg til, að sjómenn fái sparifé HV í erlendum og innlendum bönkum og aðra fjármuni upp í olíuokrið, kommúnistar kroppinn. Fleira er þar ekki til skiptanna. Þessu máli er nú lokið. HV hefir átt hægari leik en ég að undanförnu, eins og oft áður. Hans aðaláhyggjur hafa stafað af óvissunni um sigur ofsóknanna. Mínar af því, að bjarga því, sem hann vill rífa niður, atvinnu minni og hundraða eða þúsunda annara. Við sefum nú deilurnar og njótum páskahelginnar.

Stefán Jóh. Stefánsson Hæstv. forseti hefir sýnt mér þá velvild, að gefa mér kost á, þar sem hér hafa frammi fyrir öllum landslýð verið bornar á mig rangar sakir, að leiðrétta það. Ég lýsi það hér með sem uppspuna frá rótum, að ég hafi ætlað að taka 100 þús. kr. fyrir lán, er ég hafi ætlað að útvega fyrir ríkisstj., og það hlýtur að vera vísvitandi uppspuni.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Út af síðustu ræðu hv.þm. G.-K. vil ég lýsa yfir því, að hann fór með algerlega rangt mál, og hv.þm. veit sjálfur, að hann sagði rangt frá.

Ég veit, að það er satt

. Það er eftirtektarvert, að á þeim sex klukkustundum, sem þessi mál hafa verið rædd hér, hafa engar tilraunir verið gerðar til að hrekja rök þau, er ég hafði fært fram fyrir því, að rétt hafi verið að láta sér lynda samninga bankans og Kveldúlfs. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að ég hefði lagt til grundvallar mat Steingríms Steinþórssonar á eigum Thors Jensens, sem ekki væri miðað við rekstur og væri því of hátt. En Steingrímur Steinþórsson segist einmitt hafa metið Korpúlfsstaðabúið með hliðsjón af því, hvort líkur væru til, að það gæti svarað vöxtum af fé því, er í það hefir verið lagt, ef það sé rekið á hagfelldan hátt. Hann miðar því mat sitt við búrekstur. En ég tók það líka fram, að þetta væri allt miðað við núverandi mjólkurverð. Hvernig sem þetta er togað til eða frá, er ekki hægt að mótmæla því, að ef gera hefði átt Kveldúlf upp, hefðu bankarnir orðið að neita tilboði, sem þeim var hagstætt. Þá talaði hv.þm. um stefnubreytingu Framsfl. í þessu máli. Það er rangt, að hér sé um nokkra stefnubreytingu að ræða. Það hefir alltaf verið stefna flokksins, að stöðva sukk Kveldúlfs. En síðan það kom í ljós, að Thorsbræður vildu leggja að veði eignir föður síns, hefir alltaf verið gengið út frá því, að ganga yrði að slíku tilboði. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að ég hefði haft tækifæri til að taka til athugunar skattamál Kveldúlfs, þegar ég var skattstjóri. Mér skildist það hafa átt að vera árin 1924 og '25, sem eitthvað hafi ekki verið hreint í pokahorninu hjá Kveldúlfi. Ég var ekki skattstjóri þá, heldur árin 1930–33. En ef hv.þm. álítur sig hafa ástæðu til þess, getur hann kært yfir þessu, og mun fjmrn. ekki leggjast á málið. Ég get skilið, að hv.þm. G.-K. sé gramt í geði. Það er ekki ánægjulegt fyrir hann, að sannað hefir verið, að þeir Kveldúlfsmenn hafa verið hraktir þrep af þrepi og svo að síðustu algerlega króaðir inni. Ólafur Thors vildi gefa það í skyn, að ég og hæstv.forsrh. hefðum farið rangt með fyrra tilboðið, er þeir vildu láta eignir Thors Jensens upp í skuldir Kveldúlfs, þótt fyrir liggi sú staðreynd, að Landsbankinn átti að greiða um 2 millj. króna, og með þeim skilmálum átti Kveldúlfur að afhenda þessar eignir. Ég er ekkert hissa á því, þótt hv.þm. G.- K. þyki ekki gaman að láta hrekja sig þrep af þrepi af þessu tilboði, og verða að beygja sig undir þær kröfur, sem bankinn gerði, að þeir ekki einungis þurftu að láta allar þessar eignir að veði, heldur allar þær eignir, sem út úr fyrirtækinu höfðu verið dregnar. Það skiptir ekki einni heldur fleiri milljónum króna sá mismunur, sem er á þeirri lausn, sem Thorsbræður létu sér sæma að bjóða bönkunum, og þeirri lausn, sem Framsfl. knúði fram, og þótt Ólafur Thors sé ánægður með það, sem gerzt hefir, og sé ánægður með mismuninn á fyrsta og síðasta tilboðinu, þá vita allir, að það hefir orðið að rekja þetta mál skref fyrir skref til að ná þeirri niðurstöðu, sem nú er fengin. - Ólafur Thors vill láta líta svo út, að þetta fyrra tilboð hafi verið borið fram í gamni. Nei, því verður aldrei trúað, þótt einhverjir haldi því fram eftir á, að það sé í gríni gert. Mér virðist allt orðið benda til þess, að kosningar muni fara fram í vor, og út af því vildi ég segja að lokum, að í þeim kosningum verður ekki hægt að kjósa um stefnu okkar framsóknarmanna og Alþfl. í þessu máli, af því Alþfl. hefir ekki möguleika til að ná hreinum meiri hluta. En það er aðeins kosið um stefnu framsóknarmanna annarsvegar og hinsvegar stefnu sjálfstæðismanna og fylgiflokks þeirra, er nefnir sig Bændafl., í þessu Kveldúlfsmáli. Það er aðeins tvennt að athuga í þessu sambandi, hvort eigi að hafa Kveldúlf á þeim stað, sem við höfum sett hann, eða hvort eigi að sleppa honum með eftirgjöfum, eins og gert mundi vera, ef Sjálfstæðisfl. kæmist í meiri hluta á Alþingi undir forustu þeirra Kveldúlfsmanna. Ef kosið er um Kveldúlf á þessum grundvelli, eins og ágreiningurinn liggur fyrir milli Alþfl. og Framsfl., þá getur það ekki orðið að almennu kosningamáli. Allir eru sammála um, að það verður aðeins kosið um það, hvort Sjálfstfl. með stuðningi Bændafl. eigi að fá meirihlutaaðstöðu á Alþingi eða hvort Framsfl. ætti að ná oddaaðstöðu á þingi, eins og verið hefir undanfarin 2 ár. Það er gefið mál, nú eins og við síðustu kosningar, að kosningaúrslit mundu velta á því, hversu Framsfl. tækist að vinna í hinum einstöku kjördæmum sínum. Við vitum það vel, að ekki mátti út af bera við síðustu kosningar, til þess að Sjálfstfl. næði ekki meirihluta, og þannig mun það verða aftur, að kosningaósigur Sjálfstfl. og Bændafl. er kominn undir sigri Framsfl. Og þó menn slái harða brýnu um lausn Kveldúlfsmálsins, má enginn gleyma því, að hættan vofir alltaf yfir, að Íhaldsfl. nái meirihlutaaðstöðu á Alþingi. Þessu má enginn gleyma í kosningunum, þótt hrundið verði út í þær t. d. í sambandi við þetta mál eða eitthvert annað mál. Þetta er aðalatriðið í þessum kosningum, sem nú standa fyrir dyrum, hvað sem verður um þetta mál. Þá skulum við framsóknarmenn vera tilbúnir og við erum tilbúnir. Við kjósum á grundvelli þeirrar samþykktar, sem flokksþingið gekk frá í vetur. Við kjósum á grundvelli þeirra atvinnumála, sem hrundið hefir verið í framkvæmd á síðasta kjörtímabili.

Hannes Jónsson Þar sem ég er síðasti ræðumaður hér í kvöld, skal ég reyna að stilla orðum mínum svo í hóf, að enginn þurfi að kvarta. Ég hefi í þessum umræðum bent á, að með þessu frv. er þessu Kveldúlfsmáli kippt úr höndum réttra aðilja. Ég hefi einnig upplýst, að töp Kveldúlfs eru bein afleiðing af gengi sjávarútvegsins á undanförnum árum, sem hin óeðlilega kyrrstaða hefir skapað. Ég hefi bent á ósamræmið í starfi framsóknarmanna og afstöðu þeirra til þessa máls, þótt fjmrh. vilji halda því fram, að um það verði barizt, hvort eigi að gera Kveldúlf upp eða ekki, eða hvort hann verði hafður á þeim grundvelli, sem framsóknarmenn hafa sett hann. Þá vil ég minna á það, að fyrst og fremst á núverandi stjórn sök á því, að atvinnuvegirnir geta ekki starfað á heilbrigðum grundvelli, með því að láta undir höfuð leggjast að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar voru, til þess að atvinnuvegirnir gætu borið sig. Ég hefi bent á óheilindi sósíalista í flutningi þessa frv. Þjóðin fær nú væntanlega tækifæri til að segja álit sitt um hæfileika núverandi stjórnar til að rétta við atvinnuvegi þjóðarinnar og meta gerðir þeirra í þessu máli. Kjósendur munu sjá gegnum þá grímu, sem stjórnarflokkarnir hafa brugðið á sig til þess að dyljast við næstu kosningar, þótt Framsfl. biðli til beggja handa um kosningar. Bændafl. mun berjast fyrir hagsmunum framleiðenda bæði til lands og sjávar, og það er ljóst, að á velgengni þeirra byggist framtíð þjóðarinnar. Kjósendur verða við því búnir að láta núv. stjórnarfl. fá hvíld frá störfum, ef til kosninga kemur í vor, því að þeir munu gera allt, sem þeir geta, til þess að útrýma þeim ágreiningi, sem nú hefir risið milli þeirra, til þess að geta verið við völd eitt árið enn. Ég sé ekki annað, ef til kosninga kemur í vor út af þessu máli, en að þá geti kosningin ekki gengið í þá átt, að til mála geti komið, að núverandi stjórnarflokkar geti setið lengur við völd. Þótt Bændafl. telji sér að meira eða minna leyti skylt að vinna fyrir framleiðendur, þá hafa hagsmunir þeirra ekki fengið að njóta sín undir forustu þessara flokka. Það er öllum kunnugt, að valdatilvera núverandi stjórnarflokka fékkst með hlutkesti norður í Skagafirði, og það væri ástæða til, að menn gættu þess, að slík óhamingja gæti ekki endurtekið sig í okkar þjóðfélagi, að þeir menn séu látnir hafa völdin, sem skilja við atvinnumálin í öðru eins flagi eins og þau nú eru í.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Mönnum mun vera það í fersku minni, að í fyrra var ekki sem bezt ástand innan stjórnar síldarverksmiðja ríkisins. Ágreiningur var þar mikill, og það gekk svo langt, að stjórnarnm. deildu mjög harkalega hver við annan í opinberum blöðum og báru hvern annan þungum sökum. Stjórnarstörfin á þessu tímabili fóru náttúrlega eftir því, og má segja, að svo væri komið, að stjórn þessa stóra ríkisfyrirtækis hafi ekki verið starfhæf. Það voru gerðar tilraunir, meðan þing stóð yfir í fyrra, að finna sæmilega lausn á þessu deilumáli, en þær tilraunir mistókust. Í stuttu máli skeður það svo eftir þingslit, að 2 af hinum þingkjörnu stjórnarnm. lögðu niður umboð sín, og voru engin ákvæði í l. um það, hvernig þá skyldi að fara. Þess vegna var það, að gefin voru út bráðabirgðalög um breyt. á síldarverksmiðjulögunum, þess efnis að stjórn verksmiðjanna skyldi skipuð 3 mönnum, sem allir væru stjórnskipaðir. Ég vil nú taka það skýrt fram, sérstaklega vegna blaðaummæla, sem fallið hafa, að við flm. þessa frv., og Framsfl. allur, teljum, að eins og á stóð hafi verið rétt að setja þessi bráðabirgðalög, því að ástandið í stjórn síldarverksmiðjanna var þannig, að það varð að ráða einhverja bót á því. Tilgangurinn var sá, þegar þessi bráðabirgðalög voru sett, að í stjórn verksmiðjanna yrðu skipaðir 3 menn, sem væru sinn úr hverjum aðalstjórnmálaflokki þingsins, og atvmrh., sem gaf bráðabirgðalögin út, skipaði líka stjórnina þannig. En eins og alkunnugt er, varð þó ekki af því, að í stjórn verksmiðjanna ættu sæti fulltrúar allra flokka, og ástæðan til þess var sú, að Sjálfstfl. lagði bann við því, að sínir menn tækju sæti í þessari stjórn. Ég lít því svo á, að Sjálfstfl. eigi sök á því, að stjórn síldarverksmiðjanna er ekki þannig skipuð sem sanngjarnast er og tilætlunin var. Ég hygg, að flestir sanngjarnir menn séu sammála um það, að hæstv.atvmrh. hafi tekizt svo val mannanna í verksmiðjustjórnina og val þess manns, sem í fyrstu atti að vera fulltrúi sjálfstæðismanna þar, að flokkurinn hefði mátt vel við una. En Sjálfstfl. kaus nú þá leið, að hafna því að eiga fulltrúa í verksmiðjustjórninni, skipaðan á þennan hátt, og bar því við, að þetta væri eftir bráðabirgðalögum, sem hann vildi ekki viðurkenna, að rétt hefði verið að setja. Nú lítum við flm. svo á, að þrátt fyrir það þótt kenna megi Sjálfstfl. um, að verksmiðjustjórnin er skipuð eins og hún er nú, þá sé það svo áríðandi, að öll sjónarmið komi fram í stj. þessa fyrirtækis, að taka verði það til greina og búa svo um, að allir flokkar eigi þar fulltrúa. Ef einn af 3 aðalstjórnmálaflokkunum hefir engan fulltrúa, hlýtur svo að fara, að annar hinna flokkanna hafi aðalvaldið, m. ö. o. að verksmiðjurnar séu að mestu leyti undir stjórn eins flokks, og slíkt vekur alltaf tortryggni, sem getur verið mjög óheppileg. Ég hefi enga ástæðu til að segja, að stj., sem skipuð var samkv. bráðabirgðalögunum í vor, hafi ekki unnið sitt verk sæmilega, og það er vitanlegt, að að einu leyti skipti um til batnaðar, því að þá komst á friður innan verksmiðjustjórnarinnar, sem ekki hafði verið áður. En hitt er líka jafnt vitað, að það ríkir tortryggni gagnvart núv. verksmiðjustj. meðal þeirra manna, sem ekki eru Alþýðuflokksmenn, sérstaklega á Siglufirði. Er litið svo á þar, að Alþýðuflokksmenn standi æði mikið betur að vígi með að fá atvinnu við verksmiðjurnar heldur en aðrir. Ég hefi ekki aðstöðu til að leggja dóm á, hvort þessi tortryggni hefir við rök að styðjast, en hún á sér stað, og það er óheppilegt fyrir stofnun eins og síldarverksmiðjurnar, að slík tortryggni eigi sér stað og hafi a. m. k. við sterkar líkur að styðjast. Eins og ég tók fram áðan, lítum við flm. svo á, að það hafi verið, eins og á stóð, rétt að gefa út bráðabirgðalögin um stjórn síldarverksmiðjanna. Þau voru sett til þess að ráða bót á illþolandi ástandi, sem áður var, og vitanlega voru þau sett til bráðabirgða. En þótt við lítum svo á, að þetta hafi verið rétt, eins og á stóð, þá finnst okkur ekki sjálfsagt, að nákvæmlega sama fyrirkomulag sé haft eftirleiðis. Það er ekki einasta svo, þegar bráðabirgðalög eru sett, að því fyrirkomulagi, sem þau ákveða, geti verið eðlilegt að breyta á næsta þingi, heldur er það oft, þótt Alþingi setji sjálft lög um eitthvert efni, að eftir árið sjá menn, að annað má betur fara og taka þá nýtt fyrirkomulag upp. Og með þessu frv., sem við þm. Eyf. höfum borið hér fram, reynum við að benda á heppilegra skipulag á stj. síldarverksmiðja ríkisins heldur en það, sem bráðabirgðalögin ákveða, þótt við jafnframt játum, að bráðabirgðalögin hafi verið til bóta frá því, sem áður var. Með þessu frv. reynum við fyrst og fremst að tryggja það, að aðalstjórnmálaflokkar landsins hafi jafnrétti í stjórn síldarverksmiðjanna. En jafnframt reynum við að sníða af þá galla, sem áður fylgdu og voru bein afleiðing af jafnrétti flokkanna. Menn hafa nú sjálfsagt kynnt sér þetta frv., svo að ég þarf ekki mikið að ræða um einstök atriði þess, enda á það ekki við við þessa 1. umr. En í aðalatriðum er till. okkar í þessu efni sú, að yfirstjórn verksmiðjanna sé í höndum 12 manna verksmiðjuráðs, og séu 9 þessara manna kosnir í sameinuðu þingi, að viðhafðri hlutfallskosningu. Af hinum 3 er ætlazt til, að einn sé tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands, annar af Fiskifélagi Íslands og hinn þriðji af Sís. Tilgangur með þessari tilnefningu er sá, að þessir 3 fulltrúar verði ekki beinlínis fulltrúar pólitískra flokka. Nú mun verða sagt, að þessir menn muni án efa verða pólitískir, og ég geri ráð fyrir, að svo verði, að erfitt verði að finna stj. fyrir nokkra n. eða fyrirtæki hér á landi, sem ekki sé pólitískt, því að allir Íslendingar eru í ranninni pólitískir Ég geri meira að segja ráð fyrir, að þessir 3 aðiljar tilnefni menn, sem séu hver úr sínum stjórnmálaflokki. En þó að ég geri ráð fyrir þessu, er þó nokkur munur á því, hvort maður er tilnefndur til að gæta hagsmuna ákveðins flokks, eða kosinn að stofnun, sem á að hafa atvinnuveginn og hag hans eingöngu fyrir augum. - En hvað sem um það er, þá er hitt víst, að með þessari skiptingu myndi fást jafnrétti milli stjórnmálaflokka. Það mætti segja, að í þessu ráði geti verið hætta á sömu pólitískri togstreitu og verið hefir í stj. síldarverksmiðjanna. En ég tel ekki svo mikla hættu á því. Ef slíkt ráð hefði verið til í fyrra, þegar deilur voru sem mestar í verksmiðjustj., þá tel ég miklar líkur til, að ráðið hefði getað sett deilurnar niður. Þá virðist ástæða til, að einhver stofnun sé til að leggja úrskurð á verksmiðjureikningana. Það er verksmiðjuráðinu ætlað að gera. Og sérstaklega teljum við eitt unnið með þessu verksmiðjuráði, sem sé það, að með því er hægt að koma út úr Alþingi ýmsum deilum um stj. verksmiðjanna. Í frv. er gert ráð fyrir, að þetta 12 manna ráð kjósi 3 menn í stj. verksmiðjanna, og aðra 3 til vara, en ráðh. tilnefni svo einn þeirra til að vera formann verksmiðjustj. Þá er það nýmæli í frv., að framkvæmdarstjórar geti verið 2. við álítum störf verksmiðjanna svo umfangsmikil, að óviturlegt sé að fyrirbyggja, að framkvæmdarstjórar geti verið fleiri en einn. En hér er það aðeins heimilað. Ég hefi ekki sérþekkingu á þessu, en ég álít þörf á, að framkvæmdarstjóri sé jafnan á Siglufirði, meðan verksmiðjurnar eru þar í gangi. En auk þess eru verksmiðjur t. d. á Raufarhöfn og Vestfjörðum, sem ástæða er til, að líka sé lítið eftir. Þá er og gert ráð fyrir, að framkvæmdarstjórar skuli hafa umsjón með sölu afurðanna, og sé ég ekki, að einn maður geti annað öllum þeim störfum. Við flm. höfum haft landsbankan. til fyrirmyndar um þetta verksmiðjuráð. Hún var sett með það fyrir augum, að stjórnmálaflokkarnir skipuðu hana og hefðu jafnan rétt til þess í hlutfalli við styrkleik sinn, en var þó jafnframt gert ráð fyrir því, að slík n. miðaði ekki starf sitt eins mjög við pólitíska hagsmuni og stjórnmálaflokkarnir sjálfir. Ég álít því rétt það, sem í grg. stendur, að jafnframt því, sem flokkunum sé tryggt jafnrétti, beri að draga úr því, að pólitísk sjónarmið geti orðið alls ráðandi um meðferð málanna. Kostnaðarauka gerum við ekki ráð fyrir af þessum breytingum. við gerum ráð fyrir, að fulltrúar í ráðinn vinni kauplaust, en fái greiddan ferðakostnað, ef þeir þurfa að sækja fundi til annara staða. Það þykir ef til vill hart, að ætlast til, að þeir vinni kauplaust, en ég skil ekki annað en stjórnmálaflokkarnir geti fundið menn, sem af áhuga á málunum sjálfum vilja taka þetta að sér. Af þessu hafa engin vandkvæði orðið í landsbankan., og hefir hún nú starfað um 9 ára skeið. Þá er eitt nýmæli í 2. gr., sem leiðir af því, að verksmiðjuráð þetta er tekið upp. Þar er gert ráð fyrir, að ef verksmiðjurnar kaupa hráefnin af framleiðendum, þá skuli verksmiðjustj. ákveða verðið í samráði við verksmiðjuráð. En ef upp kemur ágreiningur milli verksmiðjustj. Og verksmiðjuráðs um það, hvert verðið skuli vera, þá skal fjmrh. skera úr. Að öðru leyti er ætlazt til, að sá ráðh., er fer með útvegsmál, sé yfirmaður verksmiðjanna. En ákvæðið um það, að fjmrh. skeri úr um þetta atriði, er af því, að þetta getur haft svo mikil áhrif á hag ríkissjóðs, að ekki er nema rétt, að þetta heyri undir fjmrh. Ef verksmiðjurnar eru reknar með halla, er það ríkissjóður, sem ber þann halla. Í bráðabirgðaákvæði leggjum við til, að kosning þessara 9 manna í verksmiðjuráðið fari fram á því þingi, sem samþ. þessi l., en tilnefning annara fulltrúa í verksmiðjuráðið fari fram svo fljótt sem auðið er. Ég vona, að þetta frv. fái að ranga til n. óhindrað. Ég held því ekki fram, að við höfum í öllum atriðum fundið það réttasta, en það stendur þá væntanlega til bóta. Þó að eitthvað megi sjálfsagt að till. okkar finna, held ég þó, að það sé betur tryggt með þeim en núverandi fyrirkomulagi, að þetta mikla fyrirtæki landsins hafi tiltrú allra aðilja, er við það vinna, útgerðarmanna, sjómanna og verkamanna, og að þjóðin almennt geti treyst stj. þess til þess, að ekki verði gálauslega að farið. Legg ég svo til, að frv. verði vísað til sjútvn.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Eins og hv. dm. er kunnugt, liggur fyrir Nd. frv. til staðfestingar á bráðabirgðal. þeim, er gefin voru út um breyt. á stj. síldarverksmiðjanna. - Hv. síðasti ræðumaður gat þess, að þessi l. hafi verið sett með samþykki flokks hans. Hinsvegar kvað hann það síðar hafa komið í ljós, að rétt væri að setja fyllri ákvæði um þetta efni en í bráðabirgðal. er gert. Og mér skilst, að frv. hans og þeirra þm. Eyf. eigi að koma í staðinn fyrir bráðabirgðalögin. Það mun enginn ráðh. kippa sér upp við það, þótt nokkrar breytingar séu gerðar á bráðabirgðal., er hann hefir gefið út, en þessar breyt. eru svo stórrægilegar, að ég verð að taka sérstaklega til athugunar, á hvern hátt ég tel rétt að svara því, ef að l. verða. Hv. frsm. sagði, að tvennskonar tilgangur væri með frv. þessu, að með því ætti að tryggja tvö meginatriði: annarsvegar aukna tiltrú viðskiptamanna við fyrirtækið, en hinsvegar, að komið yrði í veg fyrir, að pólitískir hagsmunir yrðu of mjög ráðandi um stj. verksmiðjanna. Mér skildist stj. verksmiðjanna vera svo pólitísk, að á Siglufirði gætti nú tortryggni gagnvart henni hjá því fólki, sem ekki fylgir Alþfl. Ég ber ekki brigður á orð hv.þm., um að þetta sé tilgangur þeirra hv.flm. En ef svo er, hefir þeim mistekizt herfilega með frv. Frv. gerir ráð fyrir, að verksmiðjustj. verði margbrotnari en nú er. Fyrst komi 12 manna ráð, svo 3 manna stjórn, svo 2 framkvæmdarstjórar. Ég hefi stundum heyrt úr þessum herbúðum, að sum opinber fyrirtæki væru of viðamikil og seinvirk, en það virðist ekki sem hv.flm. vilji forðast það í þessu tilfelli. Svo á að tryggja það, að stj. verksmiðjanna verði ekki pólitísk, með því að Alþingi, sem er pólitískasta stofnun landsins, velji 9 menn í ráðið. Hv. þm. gerði þó sjálfur ráð fyrir, að þetta yrðu pólitískir menn. En til þess að hin pólitísku sjónarmið yrðu ekki alveg yfirgnæfandi, eiga Fiskifélagið, Alþýðusambandið og Sís að tilnefna sinn manninn hvert. Hann var þó sannfærður um, að þessar stofnanir mundu líka tilnefna mennina pólitískt. Það á því að gera stj. verksmiðjanna ópólitíska með því, að pólitísku flokkarnir á Alþingi kjósi 9, en stofnanir, sem hann er ekki í vafa um, að kjósi pólitískt, tilnefni hina 3. Þetta á nú að vera trygging þess, að stjórnin verði ekki pólitísk. Hafi þetta verið tilgangur hv.flm., þá hefir þeim misheppnazt hrapallega. Annars er það óskiljanlegt um eina af þessum stofnunum, Sís, hversvegna hún á að tilnefna mann í þetta ráð. Ég veit ekki til, að Sambandið hafi selt síldarafurðir eða fengizt við síldarútgerð eða síldarvinnslu, nema að það hafi lítilsháttar selt síld til niðursuðu. Hinsvegar eiga útgerðarmenn, sem eiga allra manna mest undir því komið, að stj. verksmiðja þessara takist vel, ekki að tilnefna nema einu mann, og sama er að segja um verkamenn og sjómenn. Ef Sís á að tilnefna þarna mann, þá gæti Búnaðarfélagið eins átt heimtingu á því eða verzlunarráðið, og hver veit, nema Bændaflokkurinn gæti þá einnig fengið einn fulltrúa, svo að hv. 10. landsk. yrði fullnægt. Ef menn telja, að það muni sérstaklega valda pólitískri hlutdrægni,að ráðh. skipi stj. verksmiðjanna, þá væri eina leiðin til að bæta úr því að, að verkamenn, útgerðarmenn og sjómenn skipuðu hana. En ég álít þessa röksemd fjarstæðu. Allir vita, að kosningar í Sþ. verða miklu pólitískari en útnefningar ráðh. Ráðh., sem hefir á sér mikla álbyrgð, hlýtur að gæta meira varúðar en gætt er við hlutfallskosningar á Alþingi. Með þessari skipunaraðferð er gerður leikur að því að skapa eld og óróa kringum fyrirtækin, og gæti það jafnvel komið þeim á kné. Í frv., l.gr. a, segir: „Yfirstjórn síldarverksmiðja ríkisins er í höndum verksmiðjuráðs og ráðherra þess, er fer með útvegsmál“. En ég sé annars ekki, að frv. geri ráð fyrir, að ráðh. geti haft nokkur afskipti af fyrirtækjunum. Hann má velja einn mann af þeim, sem hinir eru áður búnir að kjósa, til að vera formaður í stj. verksmiðjanna. Og það er fjmrh., en ekki atvmrh., sem á að ákveða verðið á hráefninu, ef til ágreinings kemur. Ég vil í allri góðsemi stinga upp á því við hv.flm., að þeir ákveði jafnframt nafn þess ráðh., er þeir vilja, að hafi þetta með höndum, því að það virðist helzt vaka fyrir þeim. Um það verður ekki deilt, að þetta frv. er ekki til bóta frá sjónarmiði þeirra, er koma vilja í veg fyrir, að pólitík verði ráðandi um stj. verksmiðjanna. Með fyrirkomulagi frv. myndi flokkastreitan verða þar enn skarpari en nú. Um það, hvort réttara sé að hafa einn eða tvo framkvæmdarstjóra, skal ég játa, að það væri vert að ræða. Ég skal ekki setja mig á móti því, að frv. fari til n., og þá væntanlega sjútvn. En ég er frv. mótfallinn. Hér er um svo stórvægilega breyt. að ræða frá því, er bráðabirgðal. voru sett síðastl. vor, að það þarf að taka til athugunar, hvernig svara eigi því, ef þetta frv. skyldi verða að lögum.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég ætla ekki að fara út í efni frv., sem fer væntanlega til þeirrar n., sem ég á sæti í. Það var undarlegt, að hv.frsm. skyldi í framsöguræðu sinni leggja áherzlu á að kenna Sjálfstfl. um hina illu stjórn, sem nú væri á verksmiðjunum. Hann sagði, að það væri svo mikil tortryggni í kringum þær, þótt þar ríkti friður, að það væri óhafandi og ótækt. Mér skildist eftir hans orðum, að Alþfl. réði þar öllu og misnotaði aðstöðu sína á Siglufirði til þess að koma sínum flokksmönnum að störfum við þessar verksmiðjur og notaði sér þannig sem bezt þetta ríkisfyrirtæki undir þeim kringumstæðum, sem nú eru. Hann vildi kenna Sjálfstfl. um þetta, vegna þess að hann hefði ekki viljað taka þátt í útnefningu manns í verksmiðjustjórnina samkvæmt bráðabirgðal. En hv.þm. ætti væntanlega að skiljast, að ef nokkur flokkur í landinu rís gegn því, að þingræðisreglur séu brotnar á svo herfilegan hátt sem gert var með setningu þessara bráðabirgðal., þá er það Sjálfstfl. Hv. þm. segir nú, að hann hafi verið samþykkur því, að bráðabirgðal. voru sett. En þetta gæti orðið til þess, að ráðh. fyndu upp á því að setja bráðsbirgðal. og brjóta niður þau 1., sem þingið hefði sett, ef þeim ekki líkaði lagasetningin að öllu leyti. Þeir gætu þá sett bráðabirgðal., þegar þm. væru komnir heim, eða kannske ekki einu sinni það, eins og átti sér stað með þessi bráðabirgðal. Þessir flokkar, sem að þessu standa, hafa stundum keyrt frv. í gegnum þingið á 3 til 4 dögum, þau hafa ekki fengizt rædd og ekki farið til n., en verið keyrð áfram í þinglok. Það eru mörg dæmi þess frá þingunum 1934 og 1935. Nú er það óverjandi að keyra þannig áfram stórar lagasetningar, en hvað er það á móti því, að setja bráðabirgðal., þegar þm. eru ekki einu sinni farnir heim? Hv. þm. má á engan hátt kippa sér upp við það, þótt Sjálfstfl. reyni að spyrna á móti því einræðisbrölti og gerræði, sem hinir ráðandi flokkar hér á landi beita. Hv. þm. segist vilja koma á sem mestu jafnrétti við hlutdeild í stjórn þessa fyrirtækis. Hann gleymir þó einum flokki, sem á 2 eða 3 fulltrúa að réttum landslögum, svo að jafnréttið hefir ekki verið aðalatriði hjá hv.þm. Það er sýnilegt. En ég ætla ekki að ræða hér efni frv. Út af því, sem hæstv. ráðh. sagði, að það væri vanalega miklu ópólitískari útnefning ráðh. heldur en Alþ., þá voru þó völdin í þessu efni hjá Alþ. að landslögum, þangað til að bráðabirgðal. komu. Ég held, að það mundu fáir vilja sleppa völdum Alþ. í hendur þessa ráðh., sem nú talaði, eða annars manns, sem hefði brotið svo freklega allar þingræðisreglur eins og hann hefir gert. Það er undarlegt, að framsóknarmenn skuli endilega þurfa að hnýta í Sjálfstfl. í þessu efni og kenna honum um þau vandræði, sem væru á hinni illu verksmiðjustjórn, af því að flokkurinn hefði ekki útnefnt mann í hana. Það er auðvitað rétt hjá hv.þm., að ef sjálfstæðismaður hefði tekið sæti í stjórninni, þá hefði hún verið miklu vetri. Sjálfstfl. hefði auðvitað ekki látið annan mann í stjórnina en þann, sem hefði verið hæfur og góður til þess starfs, sem hér um ræðir. Að þessu leyti er það rétt, sem hv.þm. sagði. En þetta var ekki hægt. Ef á að vernda þingræðið í landinu, þá verður að veita viðnám þeim valdhöfum, sem eru að brjóta það niður.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Bæði hæstv.atvmrh. og hv.þm.N.-Ísf. hafa gert aths. út af þeirri ræðu, sem ég flutti. En það lítur út fyrir, að þeir hafi ekki treyst sér vel til þess að mæla móti þeim rökum, sem ég bar fram, sökum þess að báðir hafa lagt mér orð í munn, sem ég hefi ekki talað og svo lagt út af þeim. Út af því, sem hæstv.atvmrh. sagði um tildrögin að því, að bráðabirgðal. voru sett, þá skal ég taka það fram, að það er rétt, að ráð var fyrir því gert í fyrra, að stjórn verksmiðjanna kynni að segja af sér út úr því ósamkomulagi, sem þar ríkti, og Framsfl. fellst á, ef þeir atburðir kæmu fyrir, að þá yrði slík bráðabirgðal. sett. En hæstv. ráðh. mun minnast þess, að þá var jafnframt tilskilið um framkvæmdina, að stj. yrði skipuð þannig, að það yrði sinn maður frá hverjum flokki. Þetta var ekki gert af þeim ástæðum, sem ég er búinn að tilgreina. En vegna þess að þetta var ekki gert, þá er stjórn verksmiðjanna nú skipuð með öðrum hætti heldur en Framsfl. ætlaðist til. Ræða hæstv. ráðh. gekk út á það, að svo miklu leyti, sem hann svaraði mér, að mótmæla þeirri skoðun, sem hann taldi, að hefði komið fram hjá mér, að samkv. þessu frv. yrði stjórn síldarverksmiðjanna ópólitísk. En ég hélt þessu aldrei fram. Ég hélt því aldrei fram, að pólitík kæmi ekki til greina. Mér er það vel ljóst, að ef stjórnmálaflokkarnir eiga að kjósa 9 menn í verksmiðjuráð, þá mun sú kosning fara fram eftir pólitískum línum. En ég hélt því fram, að með þessu næðist það, að ekki yrði aðeins eitt sjónarmið ráðandi. Pólitísk aðstaða yrði ekki eina sjónarmiðið, sízt þegar að því kæmi, að velja verksmiðjustjórnina sjálfa. Ég tel víst, að flokkarnir kjósi í verksmiðjuráðið menn, sem sérstaklega eru kunnugir síldarútgerð og þeim öðrum störfum, sem að þessu lúta. Mér finnst fullkomin ástæða til að vænta þess, að þegar þeir kjósa í verksmiðjustjórnina, þá verði pólitísk aðstaða ekki eina sjónarmiðið, þótt ég efist ekki um, að pólitísk sjónarmið koma þar einnig til greina. Þá minntist hann á, að þetta mundi verða þunglamalegt og að allmikill kostnaður myndi stafa af því, að taka þetta skipulag upp. Eins og ég vék að í fyrri ræðu minni, þá þarf ekki að gera ráð fyrir auknum kostnaði frá fyrri l., þar sem 5 menn voru í stjórn, sérstaklega ef það gæti haldizt, sem hér er lagt til, að fulltrúar í verksmiðjuráði verði það kauplaust. - Ég skal ekki leggja dóm á það, hvort líkur eru til, ef ráðh. skipar stjórn fyrirtækis, að þá sé hún ópólitískari heldur en ef þingið kysi hana. Það má vel vera, að svo sé. En það er mikill munur á því, þótt stjórn fyrirtækis sé kosin pólitískt, hvort hún er kosin einhliða pólitískt eða jafnréttis er gætt. Það er mesti misskilningur hjá hv.þm.N.Ísf., að ég hafi verið að kenna Sjálfstfl. um þá illu stjórn, sem nú væri á verksmiðjunum. Ég var ekkert sérstaklega að tala um illa stjórn. Ég var að kenna Sjálfstfl. um það, að hann hefði ekki valið fulltrúa í stjórnina. Það var það, sem ég var að tala um. Þess vegna er allt ráð, sem hv.þm. sagði þessu viðvíkjandi, fallið um sjálft sig. Hvort stj. hefði orðið beinlínis betri með því að sjálfstæðismaður hefði átt sæti í henni, skal ég ekki leggja dóm á. Ég tel víst, að hún hefði haft meiri tiltrú hjá sjálfstæðismönnum heldur en hún hefir nú. Útgerðarmenn eru flestir í Sjálfstfl., og það er nauðsynlegt, að þeir hafi tiltrú til stj. þessa fyrirtækis, og þess vegna nauðsynlegt, að sjálfstæðismaður eigi sæti í stjórninni. Hæstv. ráðh. fannst það óskiljanlegt, hvers vegna lagt væri til, að S. Í. S. skipaði einn af þessum 3 mönnum, sem gert er ráð fyrir, að tilnefndir séu utan þings. Ég verð að líta svo á, að ef þessi skipun verður á gerð, sem frv. fer fram á, þá muni Fiskifélagið tilnefna mann með sérstöku tilliti til útgerðarmanna og Alþýðusambandið með tilliti til sjómanna og verkamanna. En það er vitanlegt, að í S. Í. S. eru menn af öllum stéttum og flokkum í landinu; það er þess vegna valið sem sú stofnun, sem bezt sé til þess fallin, að tilnefna mann, sem ekki hafi einhliða hagsmuna að gæta í þessu efni og gæti verið jafnvægi milli hinna tveggja. Við höfum ekki komið auga á stofnun í landinu eða aðilja, sem betur væri til þess fallinn, að tilnefna mann frá þessu sjónarmiði. Ég þarf ekki að svara því, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði um þingræðisreglur. Hann taldi, að þær hefðu verið brotnar með setningu þessara bráðabirgðal. Það er hæstv. ráðh. að svara því. En mig minnir, að það standi í stjskr., að konungur geti gefið út bráðabirgðal. milli þinga, og ekkert sé um, að það þurfi að vera liðinn ákveðinn tími frá því, að þingi sleit. Ég held, að flest þingræðislönd hafi í sínum stjskr. ákvæði um, að setja megi bráðabirgðal., og ég sé ekki, að hér hafi neitt skeð annað en það, sem oft hefir áður skeð. Það er næsta þings í hvert skipti, að skera úr um það, hvort bráðabirgðal. eigi að gilda áfram eða ekki. Ef þau eru ekki samþ. á næsta þingi, þá falla þau. Hvort þm. voru komnir heim eða ekki, þegar lögin voru gefin út, skiptir ekki máli. Jafnvel þótt allir þm. séu staddir í bænum, þá er ekki hægt að halda þing, þegar búið er að slíta því. Þá talaði hv.þm. um, að jafnréttið væri ekki aðalatriðið fyrir mér, vegna þess að ég gleymdi Bændafl. Ég þykist ekki hafa sýnt Bændafl. ranglæti með því að bera fram þetta frv. Þar er stungið upp á því, að allfjölmenn n. sé kosin með hlutfallskosningu í Sþ., og ef flokkurinn hefir atkvæðamagn til þess að koma manni í n., þá gerir hann það. Til þess að Bændafl. kæmi til greina, þyrfti að vera 25 manna ráð. Ég held, að það verði erfitt að koma því svo fyrir, að flokkur, sem aðeins telur 2 þm., geti allsstaðar verið með. Annars gerir það ekki til, hvað hv.þm.N.-Ísf. segir um þetta, því að þótt ég sé hér að halda fram rétti Sjálfstfl., vegna þess, hvernig málið horfir við núna, þá er það ekki fyrir það, að ég búist við neinu þakklæti úr þeirri átt. Ég skal játa, að það er ekki vegna Sjálfstfl. nú í dag, sem ég er að þessu, heldur vegna framtíðarinnar. Það gæti komið fyrir hvaða flokk sem er samskonar aðstaða til málsins og Sjálfstfl. hefir nú, og það er þess vegna, að við leggjum þetta til. Það er til þess að gera rétt. Það vill svo til núna, að Sjálfstfl. nýtur þess, ef rétt er gert, en vitanlega er þetta gert fyrir framtíðina og fyrir hvern þann flokk, sem eins kynni að standa á um. Ég vil því alveg mótmæla því, að tilgangur okkar sé ekki sá, að skapa jafnrétti með þessu. Ég ætla svo ekki að fara frekar út í þetta mál núna, til þess, ef mögulegt væri, að það kæmist til n. á þessum fundi, því að annars verður það ekki fyrir páskahelgina.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. þm.N.-Ísf. taldi, að setning bráðabirgðal. hefði verið brot á öllum þingræðisreglum, sérstaklega vegna þess, að því er mér skildist, að svo skammt var liðið frá því, að þingi sleit, þegar l. voru gefin út. Ég svaraði þessu í Nd., þegar þetta frv. var þar til 1. umr., og ég get gefið sömu andsvör hér. Það skiptir í sjálfu sér engu máli snertandi útgáfu bráðabirgðal., hvort þau eru gefin út skömmu eða löngu eftir þingslit. Það eina, sem máli skiptir, er, hvort ástand það, sem varð til þess, að l. voru gefin út, er í samræmi við þá gr.stjskr., sem um þetta fjallar. Svo stóð á, þegar l. voru gefin út, að 2 af 5 stjórnendum síldarverksmiðjanna höfðu lagt niður störf sín. Eftir l. áttu þeir að vera 5, en þingi var slitið, svo að ekki var hægt að kjósa nýja menn. Nú var tvennt til, annaðhvort að ráðh. gæfi út l. um að skipa menn til viðbótar eða skipa stjórnina á ný, og það var gert, En hvorttveggia var jafnþingræðislegt. Ástæðan til þess, að ég fór þá leið, að skipa 3 nýja menn, var sú, að ég taldi, að með því væri betur tryggð samvinnan í stjórninni en ella mundi. Ég hafði að sjálfsögðu kynnt mér, áður en l. voru gefin út, að nægilegur þingmeirihluti væri fyrir hendi. Ef ég hefði ekki gert það, þá hefði ég beinlínis brugðizt skyldu minni sem ráðh. Þegar slíkt tilfelli kemur fyrir, þá verður ráðh. að leysa það á þann hátt, sem gerlegast er. Þetta var gert og á þennan hátt, og er það fullkomlega í samræmi við lög og reglur og anda þingræðisins. - Hitt geta menn svo verið með hugleiðingar um, en það kemur ekki þessu máli við, hvort flokkarnir hefðu getað verið búnir á þinginu að gera breytingar á l., svo að ekki hefði til þessa komið. En það er ekki ástæða til þess að ræða um það í þessu sambandi. Hv. 1. þm. Eyf. taldi, að ég hefði annaðhvort rangfært eða misskilið orð sín, þar sem ég sagði, að tilgangurinn að hans dómi með frv. væri sá, að girða fyrir það, að pólitísk sjónarmið væru jafnmikils ráðandi í stjórn verksmiðjanna eftir þessu frv. eins og þeim málum nú er skipað. Ég vil ekki meðganga, að ég hafi á nokkurn hátt rangfært orð hans. Það stendur í grg. frv., og ég skal lesa það upp með leyfi hæstv. forseta, svo að ekki þurfi um það að karpa: „Á hinn bóginn verður þó að varast, að pólitísk sjónarmið séu yfirgnæfandi í stjórn verksmiðjanna. Atvinnureksturinn og heill og þrif fyrirtækisins er alalatriðið. Með þessu frv. er reynt að ná því tvennu, að stjórnmálaflokkarnir njóti jafnréttis um val manna í stjórn síldarverksmiðjanna, en draga þó jafnframt úr því, að valið sé í stjórnina með pólitíska hagsmuni fyrir augum.“ Nú taldi hv. 1. þm. Eyf. í sinni ræðu, að með því fyrirkomulagi, sem nú er, væri hætt við, að pólitísk sjónarmið yrðu of mikils ráðandi, en með því frv., sem hann leggur fram, þá verði hættan minni. Ég verð eins og ég sagði áðan, að halda því fram, að ef þetta hefir verið tilgangurinn, þá hefir það mistekizt. Það er enginn vafi á því, að mannavalið verður beinlínis pólitískara í gegnum kosningu þingflokkanna heldur en í gegnum skipun ábyrgs ráðh., hver svo sem hann er. - Þar sem hann talaði um, að verksmiðjustjórnin væri of einhliða, þá hefir hann sjálfur skýrt, hvers vegna svo er. Það er kunnugt, að leitað var eftir því, að ákveðnir sjálfstæðismenn fengjust til þess að taka þátt í stjórn verksmiðjanna, en því var neitað. Ég vil mótmæla því, þótt svo hafi farið um skipun stjórnarinnar, að þá hafi þess í nokkru gætt. A. m. k. hefir flokkur hv.þm. ekki ástæðu til þess að kvarta undan neinu, því að það er maður frá hans flokki í stj. Hann sagði, að það stoðaði lítið, þótt hans flokkur, Framsfl., ætti mann í stjórn, því að ef hinir væru sammála, þá væri hann áhrifalaus. Ég veit ekki betur en það hafi verið hin bezta samvinna við fulltrúa Framsfl. á liðnu ári. Mér er ekki kunnugt um, að ágreiningur hafi verið innan stj. í neinu mikilvægu máli. - Ég vil ennfremur geta þess í sambandi við tortryggni þá, sem hann kvartaði undan, að væri ríkjandi í garð verksmiðjustjórnarinnar, sérstaklega á Siglufirði, að ég hefi ástæðu til að halda, ef þetta er sagt, að þá sé það fullkomið ranghermi. Ég hefi enga vitneskju um það fengið. Mér er þvert á móti kunnugt um, að sambúðin milli verksmiðjustjórnarinnar og verkamanna yfirleitt á Siglufirði hefir verið betri á síðasta ári heldur en undanfarið. Tölur sýna, að afkoma verksmiðunnar hefir batnað stórum í ár, og ekki bendir það til þess, að neinir erfiðleikar séu í sambandi við stj. hennar, enda er það svo, að þó að 3 flokkar ættu þar fulltrúa, þ. e. a. s. þessir 3 stjórnendur væru sinn úr hverjum flokki, þá er það alveg víst, að séu 2 þessara manna sammála, þá getur þriðji fulltrúinn ekki komið fram sínu máli. Ef t. d. fulltrúar Framsfl. og Alþfl. eru sammála, þá verður fulltrúi sjálfstæðismanna áhrifalaus, og séu hinsvegar fulltrúar Framsfl. og Sjálfstfl. sammála, þá verður vitanlega fulltrúi Alþfl. áhrifalaus. Það er aldrei hægt að fyrirbyggja það í nokkurri stj., að minni hl. hennar geti ekki komið fram sínum málum, enda væri það óeðlilegt. Hv. þm. sagði, að ástæðan til þess, að S. Í. S. væri ætlað að tilnefna mann í ráðið, væri sú, að í Sambandinu væru menn af öllum flokkum og stéttum. Ég skal ekki mæla því í gegn, þótt hann segði, að maðurinn, sem Sambandið tilnefndi, yrði af ákveðnum flokki. En svona mun það vera með flest félög hér á landi, t. d. Slysavarnafél., stúkur, Búnaðarfélagið og svo mætti lengi telja. Þar eru menn af öllum flokkum og stéttum, og er þá vitanlega allt undir því komið, hverjir með völdin fara. Ég hjó eftir því í fyrri ræðu hv.þm., að hann talaði um, að fordæmið um skipun slíks ráðs og þessa væri gefið með ákvæðunum í landsbankal. um landsbankanefndarmennina. Ég vil spyrja hv.þm., hvort hann hafi þá skoðun á landsbankanefndarmönnunum, að þeir hafi sýnt í starfi sínu fyrir bankann þann dugnað og atorku, að nein sérstök ástæða sé til þess að fitja upp á fleiri slíkum? Þeir hafa ekki verið áhrifaríkari en svo, að þeir hafa engin afskipti haft af neinum málum að öðru leyti en því, að undirskrifa bankareikningana og kjósa í bankaráð. En hinsvegar hafa þeir engin afskipti haft af rekstri bankans. Ég skal svo láta þessar umr. falla niður af minni hendi, og set ég mig ekkert á móti því, að málið fari í n., þótt ég sé andvígur því, að það gangi fram.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Jafnvel þó að þetta mál fari til þeirrar n., sem ég á sæti í, þykir mér hlýða að segja um það nokkur orð við þessa umr. Ég vildi gjarnan fræðast frekar um það hjá 1. flm., hvað er tilefnið með þessu frv. Samkv. hans framsöguræðu skildist mér hann telja tilefnið aðallega þrennt. Í fyrsta lagi sú óstjórn og það ranglæti, sem komið hefir fram hjá núv. verksmiðjustj. Í öðru lagi, að ekki hafi verið fullnægt settum skilyrðum um valið í stj. Og svo það þriðja, sem hér er mikið um þráttað, að stj. ætti ekki að verða eins pólitísk og sú stj., sem nú situr, eftir því skipulagi, sem hann stingur upp á. Það er fyrsta atriðið, sem ég vil fá upplýsingar um, áður en málið kemur til n.Hv. flm. gerði enga tilraun til þess að rökstyðja það, í hverju sú óstjórn og það ranglæti hefði komið fram, sem, núverandi stj. hefði sýnt á þeim tíma, sem hún hefir setið. Mér þætti vænt um, að hann kæmi með einhver dæmi. Það var ómögulegt að skilja, í hverju stj. hefði brotið af sér. Hann gat þess, að mikil óánægja væri með skipun hennar. Nú vil ég leggja þá spurningu fyrir hv.flm., hvernig var það með þennan þingmálafund, sem hann hélt í sínu kjördæmi um þetta mál. Ég þykist hafa seð það í blöðum þarna norðan að, að þegar rætt var um það, hvort bráðabirgðalögin skyldu samþ. eða ekki, þá voru það ein átta atkv., sem hv.þm. fekk með sér gegn þeim. M. ö. o., kjósendur þessa hv.þm. litu öðrum augum á þetta mál en hann, og get ég því ekki skilið, að það sé í umboði þeirra, að hann kemur fram með róttæka breyt. á skipun stj. Ég verð nokkru að svara hinu atriðinu, að ekki skuli hafa verið valið í stj. eins og hann telur skylt, þ. e. a. s. einn maður úr Sjálfstfl. Það er rétt að rifja þá sögu upp dálítið nánar. Ég hygg að mjög þekktir og valinkunnir menn í Sjálfstfl. hafi verið kjörnir til þess að fara í stj. Hv. flm. vissi vel, um hvaða menn var að ræða. Og ég ætla, að þeir menn, sem þar voru efstir á baugi og voru fúsir til að fara í stj., hafi átt almennt fylgi sjómanna. En þá skeður það merkilega, að miðstj. Sjálfstfl. leggur bann á þann mann, sem gerist svo djarfur, að taka sæti í stj. Hvað átti hæstv. ráðh. að gera? Hann verður að velja þennan mann í stj., og enginn neitar því, að hann hafi staðið vel í stöðu sinni. Mér er ekki kunnugt um það, að hann sé yfirlýstur alþýðuflokksmaður. En hann er reyndur og valinkunnur útflutningsmaður og mun hafa staðið nærri sjálfstæðismönnum eftir skoðun hv.flm. En hvorrar skoðunar, sem maðurinn er, þá hefi ég ekki heyrt neinn dæma verk hans á þá leið, að hann hafi reynzt hlutdrægur. Og ég sé enga ástæðu til þess, að gera breyt. á skipulaginn, þó að flokkur. annar en sá, sem hv.flm. tilheyrir, hafi valið í stj., og það menn, sem voru manna bezt hæfir til þess að fylla það sæti. Ég verð að geta þess hér, að rekstur verksmiðunnar hefir aldrei gengu betur en á siðasta ári. Vinnuráð hafa verið meiri en áður, og allur aðbúnaður og aðhlynning þeirra, sem þar vinna, aldrei verið betri. M. ö. o., samkomulagið hefir verið ágætt. En eins og kunnugt er, lá við, að allt færi í blossa undir fyrrv. stj. En svo brá við á síðasta sumri, að verksmiðjan hefir aldrei gengið betur og útkoman aldrei verið betri. Hefi ég ekki heyrt neinn halda því fram, að verksmiðjustj. hafi ekki staðið mjög vel í stöðu sinni. Og ég heyrði ekki hv.flm. færa nein rök fyrir því, að tilefni væri til þess að skipta um stj., af því að þessi stj. væri ekki starfi sínu vaxin og fyllilega þess verð, að halda áfram starfi sínu næsta sumar. Fyrirtæki eins og þetta, sem hér um ræðir, eru stofnuð í þágu atvinnuveganna, til þess að koma skipulagi á vinnslu síldarinnar og gera sjómönnum og útvegsmönnum kleift að nota sér þann mikla auð, sem í síldinni felst. Það eru sjómennirnir og verkamennirnir, sem eiga líf sitt komið undir þessu, og svo vitanlega þriðji aðilinn skipaeigendur. Og ég verð að álíta, að það séu þessir tveir aðiljar, sem eiga sjálfir að ráða mestu um það, hvernig þessum málum er stjórnað. Ég get bent á það, að við jafnaðarmenn hofum yfirleitt gert afarlítið að því, að seilast til yfirráða í landbúnaðarmálum, þó að við vitanlega eigum fullan rétt á því, að eiga menn í stj. þeirra stofnana, sem ríkið leggur til stórfé, eða þar sem það tekur að meira eða minna leyti þátt í rekstrinum. Ég get vel skilið afstöðu hv.flm. hvað það snertir, að hann vilji láta áhrifa síns flokks gæta í stj. þessara fyrirtækja. En að hann eigi að vera sá, sem mestu ræður, fæ ég ekki skilið út frá sjónarmiði þeirra, sem hafa mestra hagsmuna að gæta og mest eiga undir því komið, að allt gangi vel, en það eru hinar vinnandi stéttir. Og ég get sagt það sem mína skoðun, að ég hefi enga trú á því, að það veljist nýtari menn til þessa starfs, þó að Alþingi skipi þá en ráðh. velji þá. Og reynslan hefir sýnt það.

En ef væri nú sjálfstæðis- eða framsóknarráðh.?

Hann myndi skilja þá ábyrgð, sem á honum hvíldi, og velja hæfa menn til starfsins. Ég get ekki séð, að neitt tilefni liggi fyrir, sem réttlæti slíka skipun á fyrirkomulaginu á stj. verksmiðjanna, sem hér er farið fram á. Það eru nú uppi háværar kröfur meðal almennings um að fækka í verksmiðjustj. Einnig eru háværar kröfur um það norðanlands, að hafa ekki nema einn framkvæmdarstjóra, og er það talið nóg. Og yfirleitt er sú stefna ríkjandi hjá almenningi, að hlaða ekki saman mörgum mönnum í stj. slíkra fyrirtækja og hér um ræðir. Og ég get vel skilið þá kröfu. Hvað því viðvíkur, hvort þessar ríkisverksmiðjur kunni að auka svo rekstur sinn, að nauðsynlegt sé að hafa þá fleiri, þá skal ég ekki leggja neinn dóm á það. En reynslan hefir sýnt, að við meðalrekstur, eins og nú standa sakir, er verksmiðjunum ekki þörf á nema einum hæfum og duglegum manni. Ég vil svo að lokum minnast nokkrum orðum á ákveðin í 2. gr. Ég hygg, að þar sé nokkur ágreiningur á milli mín og hv.flm. En það er einmitt um það, hvenær og hvað mikið eigi að verðleggja síldina, þegar hún er flutt á land, í verksmiðjurnar. Í l. eins og þau voru upphaflega og eru enn, er þetta fyrirkomulag hugsað þannig að síldin sé tekin til vinnslu, og fáist svo fyrir hana eins og reynslan sýnir, að varan selst að frádregnum kostnaði. Ég hygg, að ég tali í umboði allra, sem við verksmiðjurnar skipta, þegar ég segi, að þetta fyrirkomulag sé talið óþolandi. Það, sem verður að ske, er það, að verksmiðjurnar kaupi síldina fyrir ákvæðisverð, og verður þá vitanlega farið eins nærri hinn raunverulega verði hennar og unnt er. Ég skal játa, að í 2. gr. er gert ráð fyrir möguleikum um þetta. En það er ekki sama, hverjir hafa úrslitaatkvæðin um það. Það er einmitt þetta, sem er orðin svo hörð og ákveðin krafa meðal sjómannanna hér, að síldin sé keypt föstu og sanngjörnu verði, og vona ég, að mér gefist tækifæri til þess við 2. umr. þessa máls, að skýra fra, hvers vegna þessi krafa er fram komin. Og vitanlega veitur mikið á því í 2. gr., að úrslitaatkvæðin hafi þeir, sem hafa fullkominn skilning á því, hvort hér sé farið eftir sanngjörnum leiðum fyrir þá, sem við verksmiðjuna skipta. Ég hefi óskað þess af hv.flm., að hann færi skýrari rök fyrir því, hvað sú verksmiðjustj. hefir brotið af sér, sem hann vill koma frá og fá aðra í staðinn fyrir. Mér er nauðsynlegt að fá að vita það út í æsar, áður en ég skapa mér um það ákveðna skoðun, hverjar eru hinar sönnu ástæður fyrir þessu frv., sem er fram komið þvert ofan í gefin loforð hv.flm. og hans samflokksmanna um það, að bráðabirgðal. skyldu ná fram að ganga.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Ég ætla ekki að fara út í málið sjálft eða ganga inn á þær ræður, sem hér hafa verið fluttar, því að til þess er ekki tími. Ég kveð mér eingöngu hljóðs til þess að bera af mér sakir. Hæstv. ráðh. varð það á að fara ekki alveg rétt með orð mín. Og það var svo sem auðvitað, að hv. 4. þm. Reykv. mundi taka það eftir, sem miður mátti fara. Hann sagði, að ég hefði haldið því fram, að í stj. verksmiðjanna eins og nú er, ríkti óstjórn og ranglæti. Þetta er ranghermi. Ég hefi aldrei sagt neitt um það, og ég er viss, um, að þau orð, sem hv.þm. hefði eftir mér, standa ekki í handriti skrifaranna. En hitt sagði ég, að það ríkti tortryggni um þetta hjá þeim mönnum, sem væru utan Alþfl. Hvort sú tortryggni er á rökum byggð, hefi ég ekki sagt neitt um, en ég gæti kannske sagt eitthvað um það. Þá spyr hv.þm., hvað hæstv. ráðh. hafi átt að gera, þegar enginn sjálfstæðismaður hafi viljað vera í stj. verksmiðjanna. Ég var ekkert að deila á ráðh., en sagði, að úr því að það tókst ekki, þá væri ástæða til þess að breyta l. um þetta. Annars get ég upplýst, að það var hægt að fá sjálfstæðismann til þess að taka sæti í stj. Þar sem hv.þm. sagði, að aldrei hefði gengið betur rekstur verksmiðjanna en í ár, þá er því til að svara, að það hefir ekki í mörg ár verið eins hátt verð á síldarafurðum né aflinn eins mikill, og ætla ég, að það sé þyngst á metunum. Loks sagði hv.þm., að ég flytti þetta frv. þvert ofan í gefin loforð. Ég vil upplýsa það, að ég hefi aldrei gefið nein loforð um að samþ. bráðabirgðal. óbreytt. Hitt hefi ég fallist á, að þau væru gefin út sem bráðabirgðaráðstöfun.