Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef lengi verið sannfærður um það, að mikil þörf væri löggjafar um almenna vinnuvernd. Þróun atvinnulífs hér á landi hin síðari ár hefur stuðlað að því að gera þessa þörf enn þá brýnni. En mér hefur einnig verið fullljóst, að hér var um viðkvæmt löggjafarsvið að ræða. Við samningu slíkrar löggjafar yrði að taka tillit til margvíslegrar sérstöðu eða séreinkenna íslenzkra atvinnuhátta og umfram allt mannlegt tillit, því að þessi löggjöf hlyti að verða mannréttindalöggjöf öllu öðru fremur, ef hún ætti að gegna hlutverki sinu. Þessi tillit til beggja handa hef ég reynt að virða, en þó er ég fyllilega við því búinn, að ég verði af sumum sakaður um að leggja í frv. allt of þungar byrðar á atvinnulífið og af öðrum, jafnvel um að vera of vægur í kröfum til verndar konum, börnum og unglingum á vinnumarkaðinum og jafnvel vegna starfsmanna almennt. Allir viðurkenna það nú, að við innreið stóriðju í íslenzkt atvinnulíf, þ.e.a.s. við tilkomu togaranna, hafi verið rétt og nauðsynlegt að setja vinnuverndarlög, vökulögin. Að öðrum kosti mátti búast við, að böl ofþjökunar og jafnvel úrkynjunar, þegar fram í sækti, riði hér í garð. En það var þó ekki óumdeilt, þegar það var gert. Jafnvel fyrsta skrefið, 6 stunda hvíld á sólarhring, þótti ganga of nærri atvinnulífinu. Beztu menn risu þá upp hér á hv. Alþingi og fullyrtu, að ef 6 stunda hvíld togarasjómanna á sólarhring yrði lögfest, væri búið með alla togaraútgerð hér á landi. Þetta var þeirra sannfæring, það efa ég ekki. En svo skar reynslan úr, 6 stunda hvíld reyndist ekki nóg við slík erfiðisstörf og vökur. Við miklu minni ágreining og átök fékkst ákvæði um 8 stunda hvíld inn í vökulögin og enn síðar um 12 stunda hvíld á sólarhring. Raunar hygg ég, að flestir viðurkenni þörf löggjafar um þessi málefni, ekki hvað sízt vegna þess, hvernig atvinnulífið hefur þróazt síðustu árin. En að hinu geng ég ekki gruflandi, að þegar að því kemur að ákveða, hvernig slík löggjöf eigi að vera í einstökum atriðum, muni skoðanir verða talsvert skiptar. Margir mundu t.d. vafalaust vilja láta banna alla barnavinnu, svo sem víða er gert erlendis, einkum í háþróuðum iðnaðarlöndum. Þetta er þó ekki gert í þessu frv., heldur er leitazt við að ákveða þátttöku barna í atvinnulífinu skynsamleg takmörk. Ég fæst ekki til að loka augum fyrir blessun hæfilegrar vinnu sem þætti í uppeldi barna og unglinga, og enn þá er svo mikið um útivinnu og margvísleg störf við holl og góð skilyrði í íslenzku atvinnulífi, að rangt væri frá mínu sjónarmiði að leggja algert bann við vinnu barna. Það er allt öðru máli að gegna í verksmiðjum og námum, en þar hefur erlendis verið talið sjálfsagt að banna alla barnavinnu. En ég tel, þó að ég hafni algeru banni á þessu sviði, jafnskylt að vernda börn fyrir ofþjökun og ofreynslu og setja skýr og ákveðin lagaákvæði að beztu manna yfirsýn til verndar fyrir þeim voða, sem orðið getur ungmennum til varanlegs tjóns sökum ofreynslu og ofþreytu. Ég hygg, að það hafi verið snemma á árinu 1962, að Alþingi aflaði sér hinnar dönsku og norsku vinnuverndarlöggjafar, og kom brátt í Ijós við athugun, að svo ólíkt er íslenzkt atvinnulíf atvinnulífi þessara landa, jafnvel Noregs, að þýðing á löggjöf þessara landa gat alls ekki átt hér við í fjölmörgum og veigamiklum atriðum. Fyrsta tilraun mín í fyrravetur til þess að setja saman frv. til íslenzkrar vinnuverndarlöggjafar misheppnaðist. Ég fékk hana ekki í það form, sem ég vildi fella mig við, og taldi ég ekki rétt að leggja það frv. fram á Alþingi. Í vetur fór ég svo að fást aftur við þetta verkefni, og er þetta frv., sem hér liggur nú fyrir, árangur þeirrar viðleitni. Um það hafa nú fjallað ýmsir fleiri en ég. Samt er mér ljóst, að í þessu frv. getur margt, mjög margt, orkað tvímælis, og ég vil undirstrika það, sem ég segi raunar í grg., að ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til samstarfs um sérhverjar þær breytingar á frv., sem til bóta mættu verða á því. Ég tel nú rétt að gera grein fyrir efni frv. og þá sérstaklega þeim nýmælum, sem í því eru og mestu varða að mínu áliti. Engin almenn vinnuverndarlöggjöf er til hér á landi. Vökulögin voru, eins og ég vék að áðan, einn fyrsti vísirinn til slíkrar löggjafar, en aðeins varðandi eina stétt eða raunar aðeins brot úr einni stétt manna, varðandi togarasjómennina. Það má segja, að lögin um öryggisráðstafanir á vinnustöðum frá 1952 grípi inn á þetta svið nokkuð ýtarlega á því sviði, sem þau ná til, en aðeins þó á þröngu sviði. Og að lokum ber svo að nefna l. um greiðslu verkkaups frá 19. maí 1930. Þau hafa inni að halda nokkuð skýr og ótvíræð ákvæði um greiðslu vinnulauna í peningum og koma því inn á sama efni og V. kafli þessa frv. fjallar um. Að öðru leyti en nú hefur verið getíð, er þetta frv. að mestu leyti frumsmíð í íslenzkri löggjöf. Frv. er í átta köflum. I. kaflinn fjallar um holl og góð vinnuskilyrði á vinnustað, II. kaflinn um vinnutíma, hvíldartíma og vinnutilhögun, sá III. um sérstöðu konunnar í atvinnulífinu vegna móðurhlutverks hennar og réttindi, sem henni ber að tryggja þess vegna, IV. kaflinn er um vinnuvernd barna og unglinga, sá V. er um greiðslu vinnulauna og VI. kaflinn er um uppsagnarfresti og skaðabótaskyldu atvinnurekenda vegna ólöglegra uppsagna, VII. kaflinn er svo um refsiákvæði vegna brota á l. og lokakaflinn aðeins um gildistöku þeirra. Í I. kaflanum er ekki að neinu ráði fjallað um öryggisbúnað vinnustaðar, þar sem þeirri hlíð málsins eru gerð allýtarleg skil í I. um öryggisráðstafanir á vinnustöðum. En hér eru ákvæði um hreinlæti á vinnustað, um greiða umferð á vinnustað, lýsingu vinnustaðar, loftrými o.fl. og þess krafizt, að heilbrigðiskröfum sé örugglega fullnægt. Í þessum kafla eru strangar kröfur um, að á sérhverjum vinnustað eða í námunda við hann skuli ávallt vera heilnæmt og gott drykkjarvatn, einnig nægilegt þvottavatn og hæfileg tala salerna. Til löglegs búnaðar vinnustaðar heyrir samkv. þessum kafla vistleg, upphituð kaffistofa eða matstofa af hæfilegri stærð, og þá skal á vinnustað hverjum vera aðstaða til að veita hjálp í viðlögum, þegar slys kann að bera að höndum. Að lokum er starfsmönnum gert að skyldu að gæta í hvívetna góðrar reglu og vandaðs hátternis á vinnustað. Nú fullnægir vinnustaður ekki skilyrðum laga um hollustuhætti og öryggisbúnað, og er heilbrigðisyfirvöldum og öryggiseftirliti þá heimilt að láta loka vinnustaðnum, fáist ekki úr ágöllunum bætt eða því, sem áfátt er. Með II. kaflanum er komið að hinum viðkvæmasta og vandasamasta þætti þessa frv. 1. gr. kaflans staðfestir aðeins viðtekna venju stéttarfélagasamninga, nefnilega að almennur vinnutími skuli vera frá kl. 8 árdegis til kl. 17, vinna milli kl. 17 og 20 teljist eftirvinna og vinna milli kl. 20 og kl. 8 árdegis sé næturvinna. Er næturvinna óheimil samkv. frv. nema með leyfi viðkomandi stéttarfélags. Í þessum kafla segir, að starfsmaður, sem lokið hafi 8 stunda vinnudegi, sé engum skyldum háður um að bæta á sig aukavinnu. Þar segir einnig, að samfelldur hvíldartími verkamanns megi aldrei skemmri vera en 9 stundir á sólarhring. Algert hámark yfirvinnu- og næturvinnutíma er 24 stundir á viku. Strangari ákvæði eru um vinnutímann, þegar um ákvæðisvinnu er að ræða. Við slíka vinnutilhögun, þ.e.a.s. ákvæðisvinnu, má fjöldi yfirvinnu- og næturvinnustunda ekki fara fram úr 2 einstaka daga og ekki fram úr 6 stundum á viku eða 1 stund á dag að meðaltali á viku. Það er skoðun mín, að ef vinnutími í ákvæðisvinnu með því vinnuálagi, sem þeirri vinnutilhögun ,jafnan fylgir, fari yfir 9 stundir á dag að jafnaði, hljóti vinnuafköstin að falla og tilgangi ákvæðisvinnunnar verði þannig ekki nað nema með því, að tryggður sé hóflegur vinnutími. Í þessum kafla er þó tekið tillit til sérstöðu íslenzka fiskiðnaðarins með svo hljóðandi ákvæði: „Með samþykki viðkomandi stéttarfélags má þó vinna í ákvæðisvinnu allt að 24 klst. í yfir og næturvinnu á viku, ef um er að ræða björgun verðmæta frá skemmdum eða störf, sem almannaheill krefst að unnin séu“. Þannig væri þá undir slíkum kringumstæðum daglegi vinnutíminn orðinn 12 stundir á dag á viku. í 4. gr. er stéttarfélagi heimilað að semja um framkvæmd vinnu að nóttu til og um vaktaskiptingu, ef nauðsyn krefst, svo og að setja önnur ákvæði um skiptingu vinnutímans í samræmi við eðli starfs og aðrar aðstæður. Um hvíldartíma eru skýr ákvæði í frv. Frá kl. 18 skal vera vinnuhvíld daginn fyrir sunnu- eða helgidag og til kl. 22 daginn fyrir næsta rúmhelgan dag. Nokkru strangari ákvæði eru þó um vinnuhættur fyrir stórhátíðar, þannig skal vinnu hætt kl. 15 á aðfangadag jóla, gamlársdag, taugardaginn fyrir páska og laugardaginn fyrir hvítasunnu. Svo fremi að því verði við komið, skal vikulegur frídagur vera sunnudagur. Þó má frá þessu víkja vegna bráðnauðsynlegrar vinnu á sunnu og helgidögum, ef um það takast samningar við viðkomandi stéttarfélag. Starfsmaður, sem unnið hefur sunnu- eða helgidagavinnu, skal þó jafnan eiga fri næsta sunnu- eða helgidagssólarhring. Í 8. gr. frv. segir, að almennur vinnutími starfsmanns megi ekki vera lengri en 8 stundir á sólarhring og ekki lengri en 48 stundir á viku. Með þessu væri 8 stunda vinnudagur lögfestur hér á landi, en hann hefur, svo sem kunnugt er, fyrir löngu hlotið viðurkenningu í samningum stéttarfélaga við atvinnurekendur. Í tveimur ákveðnum tilvikum skal vinnuvikan vera skemmri en 48 stundir, þ.e. í fyrsta lagi, þegar vinna er framkvæmd að nóttu eða á sunnu- og helgidögum, þá skal vinnuvikan ekki vera lengri en 45 stundir. Og í annan stað skal vinnuvikan ekki vera lengri en 40 stundir, þegar unnið er samfellt í námum eða jarðgöngum. Þá eru í þessum kafla ákvæði um styttingu vinnutímans í áföngum á næstu 5 árum án skerðingar heildartekna. Segir þar, að 48 stunda vinnuvika í almennri vinnu skuli styttast um 1 klst. árlega, þannig að við lok 5 ára tímabilsins sé hún ekki lengri en 43 stundir. Ég vil nú, áður en ég hætti að ræða um efni þessa kafla, mínna á það, sem flestum hv. alþm. er að sjálfsögðu kunnugt, að í nágrannalöndum okkar, svo sem Noregi, Danmörku og Svíþjóð, hefur í nokkur undanfarin ár verið 45 stunda vinnuvika, og það var samróma álit atvinnurekenda og verkalýðssamtaka í þessum löndum, að stytting vinnuvikunnar þar úr 48 stundum í 45 stundir hefði ekki valdið samdrætti í þjóðarbúskapnum eða dregið úr þjóðarframleiðslunni. Þá sé ég í blöðum þessa dagana, að lögþingið í Færeyjum hefur rétt nýlega samþykkt að stytta vinnuvikuna þar úr 48 stundum og í 44 stundir. Þannig er ljóst, að Ísland stendur nú eitt eftir allra Norðurlanda með lengstan vinnutíma, þó að miðað sé einvörðungu við þann vinnutíma, sem samið er um sem dagvinnutíma milli atvinnurekenda og stéttarfélaga hér á landi, og er þess þó ógetíð, að fjöldi þjóða hefur þegar komið á hjá sér 40 stunda vinnuviku í almennri vinnu og jafnvel aðeins 36 stunda vinnuviku við ýmiss konar verksmiðjuvinnu og námavinnu. En vinnutíminn hér á landi er ekki í samræmi við það, sem um er samið sem dagvinnutíma í stéttarfélagasamningunum. Hann er, eins og kunnugt er, miklu lengri. Þar stuðlar tvennt að, brýn þörf atvinnuveganna fyrir meira vinnuafi heldur en býðst á vinnumarkaðinum og hins vegar það, að tekjur af 8 stunda vinnudegi hjá verkafólki nægja ekki til þess að framfleyta meðalfjölskyldu. Þannig er það alkunnugt, að vinnudagur hér á landi hjá hundruðum eða jafnvel þúsundum verkafólks er tímunum saman ekki 8 stundir, ekki 48 stundir á viku, heldur 10, 12, 14 upp í 16, kannske 18 stundir langtímum saman, og stundum er það eitt látið ráða, hvað fólk getur lengi staðið á fótum við sín störf. Þetta segi ég ekki í ásökunarskyni gagnvart einum eða neinum, en gott ástand er þetta ekki, hvorki viðunandi fyrir verkalýð landsins né fyrir atvinnulífið í heild. Þá kem ég að III. kafla frv., sem felur í sér ýmiss konar ákvæði um vinnu kvenna. Nútímaþjóðfélag byggist í sívaxandi mæli á því, að konan taki þátt í velflestum störfum atvinnulífsins. Þetta er tiltölulega nýtt fyrirbæri í íslenzku þjóðlífi. Konunni var markaður miklu þrengri bás í framleiðslustörfum þjóðfélagsins til skamms tíma. En þessa staðreynd verður að viðurkenna einnig í löggjöf landsins. Þessi kafli frv. hefur inni að halda ýmis sérákvæði varðandi þátttöku kvenna í atvinnulífinu, einkum beinast ákvæði 13.–17. gr. að því að vernda rétt konunnar sem móður. Konu skal vera heimilt að vera fjarverandi frá vinnu fyrstu 6 vikurnar, eftir að hún hefur alið barn. Hún á einnig rétt á því að vera fjarverandi 6 vikur í viðbót vegna barnsburðar, ef ástæður gera það æskilegt eða þörf krefur. Þannig er 12 vikna fjarvera að jafnaði heimil vegna barnsburðar, án þess að starfstími rofni eða launagreiðslur falli niður. Fjarvistina má taka að öllu leyti eða að hluta fyrir eða eftir fæðingu. Það er réttur atvinnurekenda að heimta fullnægjandi sönnur á rétt konunnar með vottorði ljósmóður eða læknis. Nú sannar kona með læknisvottorði, að hún þjáist af sjúkdómi, sem sé afleiðing af þungun eða fæðingu, og getur hún þá krafizt að mega vera frá vinnu allt að 6 vikum í viðbót fyrir eða eftír fæðingu, án þess að vistráðning rofni eða réttur til launagreiðslna falli niður. Ef konan hefur gætt tilkynningarskyldu sinnar samkv. þessum kafla laganna og er fjarverandi frá vinnu af þeim sökum, sem þessi kafli fjallar um, er uppsögn úr starfi óheimil. Samkv. seinasta ákvæði þessa kafla um vinnuvernd kvenna er konu, sem hefur barn á brjósti, heimilt að fá nægan tíma til þess án launafrádráttar, allt að hálftíma tvisvar sinnum á dag. Nokkur stéttarfélög kvenna hér á landi hafa þegar fengið inn í samninga sína ákvæði áþekk þeim, sem lagt er til í þessum kafla frv. að lögfest verði. Og einnig munu konur í þjónustu íslenzka ríkisins og ríkisstofnana almennt eiga rétt á 12 vikna fjarveru vegna þungunar og barnsburðar, án þess að starfsráðning þeirra rofni eða launagreiðslur af hendi ríkisins falli niður. Munurinn er aðeins sá, að hér er lagt til, að þessi réttur verði almennur og lögfestur og nái til allra kvenna, sem leggja fram vinnuafi sitt í þjónustu atvinnulífsins. Það skal að lokum fram tekið, að engin ákvæði þessa kafla ganga á nokkurn hátt lengra en lög ákveða konum til handa í nágrannalöndum okkar. IV. kafli frv. fjallar um vinnuvernd barna og unglinga. Barn er samkv. skilgreiningu frv. sérhver sá, sem ekki er fullra 14 ára að aldri, unglingur hver sá, sem er á aldrinum 14-15. Eins og ég vék að í upphafi ræðu mínnar, mundu margir ófáanlegir til að sætta sig við nokkuð annað og mínna en að barnavinna væri bönnuð með öllu. Sumir vitna jafnvel til alþjóðasamþykkta, sem Ísland hafi fullgilt og sé aðili að, og sé okkur því óheimilt með öllu að leyfa nokkra þátttöku barna í atvinnulífinu, því að barnavinna sé bönnuð í þessum alþjóðasamþykktunt. En sé svo, hafa slíkar alþjóðlegar skuldbindingar a.m.k. ekki verið teknar allt of hátíðlega til þessa og þannig í reynd ekki haft gildi. Það er sem sé öllum kunnugt, að barnavinna hér á landi á síðari árum er komin langt út fyrir öll síðmenningarleg og skynsamleg takmörk. Þessu munu fáir neita, að ég hygg, enda væri vandalaust að sanna þá staðhæfingu með tugum dæma. Það er ástæðulaust að áfellast atvinnurekendur sérstaklega fyrir þetta. Börn og unglingar eru t.d. kappsfull og ætla sér oft ekki af, vilja jafnvel í lengstu lög halda sig til jafns við fullorðna fólkið, og ógjarnan vilja þau hætta fyrr en það hættir. Og til eru jafnvel svo forsjárlausir foreldrar, að þeir ætlast bókstaflega til þess af börnum sínum, að þau notfæri sér hverja vinnustund, sem fáanleg er, jafnt á nóttu sem degi og helgum degi sem virkum. En hér er um miklu alvarlegra mál að ræða en svo, að þar megi ráða ótakmörkuðum vinnutíma barna og unglinga mikil þörf atvinnurekenda fyrir vinnuafl, blind keppni barna og unglinga innbyrðis eða um það að gefast ekki upp fyrr en þessi eða hinn jafnaldrinn og ekki heldur forsjárlaus keppni barna eða unglinga um vinnuþol til jafns við fullorðið fólk, og sízt af öllu má áfergja óskynsamra foreldra eða forráðamanna barna og unglinga í því efni að hafa upp úr þeim, eins og það er kallað, ráða úrslitum um 12, 14 eða 16 stunda eða jafnvel lengri samfellda vinnu barna og unglinga, eins og dæmi eru til frá seinni árum í íslenzku atvinnulífi. Þátttaka barna í atvinnulífi okkar með svo óskynsamlegum hætti er háskaleg frá öllum sjónarmiðum og hana verður a.m.k. að banna. Það er alls ekki ofmælt að nefna þetta barnaþrælkun, enda er flestum ljóst, að þetta ástand er Íslendingum orðið til vansæmdar. Alkunna er, að við erum viðkvæmari oft gagnvart útlendingum varðandi ýmíslegt það, sem aflaga eða miður fer hjá okkur í þjóðlífinu, enda hefur það komið fyrir og um það er mér kunnugt, að menn hafa blygðazt sín fyrir að sýna útlendingum jafnvel myndarlegustu hraðfrystihús okkar á sumrin, þegar heita má, að þau séu að yfirgnæfandi meiri hl. rekin með börnum og unglingum. Slíkur óforsvaranlegur vinnutími barna er líka bannaður með öllu í þessu frv. Við því er lagt bann í 19. gr., að börn innan 12 ára aldurs megi vinna í vinnustofum, verkstæðum og verksmiðjum, en hins vegar er heimilt að ráða 12-14 ára börn til sérhverrar þeirrar vinnu, sem að dómi lækna eða sérfræðinga í uppeldis- og heilbrigðismálum sé örugglega óskaðleg heilsu barna og þroska. Það er yfirleitt lagt undir skólalækni og skólayfirlækni að hafa úrskurðarvald um þess konar mál samkv. frv. Alger hámarksvinnutími barna samkv. frv. er 6-7 stundir á dag, en jafnan skulu tveir vinnuhópar barna annast 8 stunda vinnutímabili til móts við fullorðna, þ.e. 4 stundir hvor vinnuhópur, og 10 stunda vinnutímabil fullorðinna einnig 2 vinnuhópar barna, þ.e. 5 stundir hvor þeirra o.s.frv. Það yrði 6 stunda vinnutími hjá börnum, ef um 12 stunda vinnutímabil væri að ræða hjá fullorðna fólkinu. Það er bannað með öllu að fela börnum gæzlu gufukatla og véla, sem sérþekkingar eða sérstakrar aðgæzlu og varúðar þarf til þess að umgangast eða stjórna. Þá er það enn fremur óheimilt með öllu að ráða börn til nokkurrar þeirrar vinnu, sem að dómi skólayfirlæknis eða héraðslæknis getur á nokkurn hátt talizt hættuleg heilsu barna eða þroska. Þá segir í frv., að alger hámarksvinnutími unglinga skuli vera 8 klst., og öll vinna barna og unglinga á skólaskyldualdri er bönnuð, frá því að skólaganga hefst og þar til skólagöngu lýkur að vori. En það hefur tíðkazt nokkuð hin síðari ár, að á börn og unglinga hefur verið lögð allyfirgripsmikil og erfið vinna, sem orðið hefur að framkvæma, þannig að gengið hefur á svefntíma þeirra og hvíldartíma, jafnvel meðan þau gengu í skóla. Samkv. þessum kafla frv. er atvinnurekendum skylt að halda sérstaka skrá um tegund vinnu og vinnutíma þeirra barna og unglinga, sem hjá þeim vinna, og þeim er einnig skylt að afhenda viðkomandi stéttarfélagi, svo og heilbrigðis- og skólayfirvöldum, slíka skrá, hvenær sem krafizt er. Þá er það V. kafli frv. Hann fjallar um greiðslu vinnulauna og ýmislegt það, sem tryggja skal rétt launþega í þeim efnum umfram það, sem gert er í gildandi lögum frá 19. maí 1930, um greiðslu verkkaups. Þar segir, að vinnulaun skuli ávallt greiða í gjaldgengu reiðufé, nema samið hafi verið um greiðslu í þeim efnum umfram það, sem gert er í gildandi lögum. Tékkar eru bannaðir nema með samþykki, og einnig má fara fram gírógreiðsla. Greiðsla vinnulauna skal að sjálfsögðu alltaf fara fram á vinnustað, í vinnutímanum, svo sem fyrir löngu er orðin föst venja samkv. stéttarfélagasamningum. Það er tekið fram í frv., að launagreiðsla, sem greiðist í dagvinnu- eða vikukaupi, skuli fara fram ekki sjaldnar en vikulega. Það er einnig nú í lögum. Launagreiðsla vegna ákvæðisvinnu skal einnig fara fram vikulega, hlutfallslega eftir því, sem verki vindur fram, en annars að verki loknu. Annan uppgjörstíma má þó ákveða vegna ákvæðisvinnu með sérstökum samningi. Greiðslur til manna, sem eru á mánaðarkaupi eða árskaupi, skulu fara fram ekki sjaldnar en tvisvar á mánuði, hálfsmánaðarlega, nema um annað hafi verið samið skriflega. Um það eru allstrengileg ákvæði í þessum kafla frv., að engan launafrádrátt megi framkvæma við launagreiðslur án skriflegs samnings, nema heimilað sé í lögum. Undanþágur frá þessu eru þó félagsgjöld stéttarfélaga, löglegar útsvarsgreiðslur og innborganir í tryggingasjóði og sjúkrasamlög með staðfestri reglugerð. Sérhver launþegi á rétt á greinilegu yfirliti yfir það, hvernig laun hans séu reiknuð og hvers konar launafrádráttur hafi verið inntur af hendi, og skulu fullnægjandi kvittanir fyrir sérhvern launafrádrátt ávallt fylgja uppgjörinu. Þá er ég kominn að VI. kafla frv. í þeim kafla tel ég vera allmörg nýmæli, sem öll hníga að því að tryggja verkafólki fyllri rétt en nú er í lögum gagnvart uppsögn af hendi atvinnurekenda. Þar segir, að þeir, sem vinna tíma-, dag-, viku- eða ákvæðisvinnu, eigi aldrei skemmri uppsagnarfrest en 14 daga. Lágmarksuppsagnarfrestur starfsmanns, sem tekur mánaðar- eða árskaup, er aldrei skemmri en mánuður, talið frá lokum almanaksmánaðar. Uppsagnarfrestur er að sjálfsögðu gagnkvæmur, og skal uppsögnin jafnan vera skrifleg. Nú er starfsmanni, sem unnið hefur samfleytt í tvö ár eftir 21 árs aldur hjá sama atvinnurekanda, sagt upp starfi, án þess að réttmætar ástæður séu fyrir uppsögn og þær séu tilgreindar, og varðar það skaðabótaskyldu. Þessi skaðabótaskylda verður því ríkari sem maðurinn hefur staðið lengur í þjónustu viðkomandi atvinnurekanda. Hafi starfsmaður látíð af störfum vegna ólöglegrar uppsagnar, getur atvinnurekandinn orðið dæmdur til þess að ráða hann aftur í sömu eða aðra hliðstæða stöðu þeirri, sem hann áður gegndi. Bætur geta einnig komið til álíta fyrir þann tíma, sem starfsmaðurinn var sviptur starfi hjá fyrirtækinu. Slíkar bætur geta numið 6 mánaða launum, ef starfsmaðurinn hefur verið 6 ár í þjónustu fyrirtækis eða atvinnurekanda, árslaunum eftir 10 ára þjónustu og 3 ára launum, ef starfsmaður hefur starfað hjá fyrirtækinu 20 ár eða lengur. Þá er í þessum kafla frv. ákvæði um það, að ekki megi segja upp vegna slysfara eða sjúkdóms starfsmanni, sem unnið hefur samfleytt tvö ár hjá sama atvinnurekanda, fyrstu þrjá mánuðina eftir að hann varð óvinnufær, og hafi starfsmaður starfað 10 ár hjá sama atvinnurekanda, er uppsögn óheimil, þótt starfsmaður sé óvinnufær allt að einu ári. Og hafi dregið úr starfsgetu starfsmanns vegna slysfara eða sjúkdóms við störfin, er atvinnurekanda skylt að leitast við að finna honum starf hjá fyrirtækinu, sem hentar hæfni hans, jafnvel þótt hann verði til þess að sérþjálfa viðkomandi starfsmann sinn nokkuð. Það skal tekið fram, af því að þessi ákvæði ýmist kunna að þykja nokkuð ströng, að þau ganga í engu atriði lengra en í norsku og dönsku vinnuverndarlöggjöfinni. Og það var einmitt sagt hér í gær af hv. 2. þm. Vestf., að það hafi löngum þótt viðeigandi háttur hjá okkur Íslendingum að gefa því gaum, sem lögfest væri hjá okkar nágrannaþjóðum, og það hefði jafnan vel gefizt, og vænti ég, að svo verði litið á að því er varðar þennan kafla, þó að hann leggi nokkrar auknar byrðar og skyldur á herðar íslenzkum atvinnurekendum gagnvart sínu starfsfólki. VII. kaflinn er örstuttur. Hann er einungis um refsiákvæði vegna brota á 1., og segir í honum, að brot varði sektum, nema strangari refsingar liggi við samkv. almennum hegningarlögum. Það er tekið fram í 33. gr. frv., að foreldrar og aðstandendur, sem láti börn framkvæma vinnu, sem brjóti í bága við vinnuverndarlögin, skuli vera ábyrg fyrir slíkum verknaði, og skulu þau sæta sektum. Með brot gegn lögum þessum skal farið að hætti opinberra mála. Það er svo tekið fram, að um alla nánari framkvæmd þessara laga skuli félmrh. setja nánari ákvæði í reglugerð, eftir því sem þurfa þykir. VIII. kaflinn er einungis um gildistöku frv., og segir þar, að gildistakan sé miðuð við 1. jan. 1965 og skuli þá öll núgildandi lagaákvæði, sem brjóti í bága við ákvæði þessara laga og veiti starfsmanni naumari rétt en þau, úr gildi fallin. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir flestum nýmælum þessa frv. og skal hvað af hverju láta máli mínu lokið. Ég tek það fram enn á ný, að hér er um mannréttindalöggjöf að ræða. Hún snertir verkafólk almennt og raunar allt starfandi fólk í landinu. Hún snertir konur, unglinga og börn. Engin löggjöf hefur nað slíkri viðurkenningu né orðið jafnhjartfólgin þeim, sem hennar eiga að njóta, eins og vökulögin. Hún var sett, þegar nýr og stórbrotinn þáttur hófst í atvinnulífi Íslendinga. Hennar var brýn þörf, hún var sett á réttum tíma. Nú eru einnig nokkur tímamót í íslenzku atvinnulífi. Vinnurannsóknir eru hafnar. Allir eru sammála um að greiða götu hagræðingarmála og taka upp ákvæðisvinnu í einni eða annarri mynd, þar sem hún er talin henta til betri nýtingar fjármagns, véla og vinnuafls, til aukinnar framleiðni og þjóðartekna, og þetta á að geta gerzt, ef rétt og skynsamlega er að unnið, án þess að erfiði og slit og þrældómur erfiðismannsins aukist. En svo mikið er vist, að þetta verður ekki af viti framkvæmt, ef sá viti firrti og ofsalangi vinnutími, sem hér á landi tíðkast nú í mörgum tilfellum, verður ekki styttur og takmarkaður og vinnutímanum sett siðferðileg takmörk að hætti annarra menningarþjóða. Ég held því, að löggjöf um vinnuvernd eigi að setja einmitt nú. Mér er ljóst, að miklum erfiðleikum er bundið að binda vinnutilhögun við fiskveiðar og fiskiðnað ófrávíkjanlegum og föstum reglum, enda er það ekki gert í þessu frv. Heimilað er að víkja frá settum takmörkum eðlilegs vinnutíma, þegar bjarga þurfi framleiðsluverðmætum. Þetta tekur einkum til fiskiðnaðarins, eins og allir sjálfsagt skilja. En það er einnig sannfæring mín, að með núverandi tækni megi bjarga mjög miklum verðmætum með öðrum úrræðum en óhóflegum samfelldum vinnutíma, sem hlýtur að ofbjóða öllu mannlegu þreki fullorðins fólks, hvað þá barna og unglinga. Löggjöfin mun einmitt knýja til breytinga á þessu og knýja til þess, að annarra úrræða verði leitað heldur en að ofþjaka fólk heila sólarhringa við erfið störf. Og ég geri mér fyllstu vonir um, að það verði ekki til þess, þó að þetta frv. verði lögfest, að skerða þjóðarafköst og þjóðartekjur. Íslenzkir bændur höfðu um aldir trú á þá vinnutilhögun, sem nú er viðhöfð í fískiðnaðinum, vinnu í 12, 14, jafnvel 16 stundir í einu. En að lokum sannfærðust þeir sjálfir um, að afköstin urðu ekki ýkjamiklu meiri hjá þeim en á hinum bæjunum, þar sem vinnutíminn var miklu styttri og reglubundnari. Þeir breyttu því vinnutilhögun sinni af sjálfsdáðum og þurfa sízt að harma, að þeir gerðu það. Þar var skynsemin látin ráða. Örþreytt og úrvinda fólk er ekki líklegt til mikilla vinnuafreka. Það væri alveg yfirmannlegt. Og þá færist skörin fyrst upp í bekkinn, þegar ekki er hægt að hemja þessa óvizku með því að setja tvöfalt verð á vinnuafköst hins örþreytta manns. Samt er vinnan keypt og eftir henni sótt, og þá er naumast hægt að beita öðru úrræði en banni. Ég geri mér vonir um, að setning laga sem þessara mæti ekki mjög mikilli mótspyrnu. Hún er skynsamleg af hagkvæmnisástæðum atvinnulífsins, en umfram allt er henni ætlað að þjóna eðlilegum og nauðsynlegum heitbrigðiskröfum og menningarlegum markmiðum. Flestar þjóðir, sem vilja telja sig til menningarþjóða, hafa fyrir alllöngu sett hjá sér slíka löggjöf sem þessa. Hana hefðum við að mínum dómi átt að setja, þótt við hefðum staðið þjóða fremst um hóflegan vinnutíma og góða vinnuaðbúð í hvívetna. En hvað þá, þegar við sannanlega höfum dregizt langt aftur úr flestum öðrum þjóðum og búum nú nokkuð almennt við svo langan og óreglubundinn vinnutíma, að slíks eru varla nokkur dæmi í heiminum? Þegar á þetta er litið , er setning vinnuverndarlöggjafar okkur Íslendingum alveg sjálfsögð og má ekki dragast úr hömlu að mínu viti. Ég er þess fullviss, að það yrði mikils metið af vinnustéttunum og af verkalýðssamtökunum, ef frv. þetta fengi skjóta og góða afgreiðslu á Alþingi og yrði ekki lagzt á það í nefnd, eins og allt of títt er, heldur krufið til mergjar án tafar, grandskoðað að beztu manna yfirsýn og gert að lögum. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr: og félmn.



Herra forseti. Það hlýtur fleiri þm. en mér að hafa þótt nokkuð forvitnilegt að sjá og lesa þetta frv. um vinnuvernd o.fl., sem hv. 5. þm. Vestf. hefur lagt hér fram á hv. Alþingi, sérstaklega þegar það er haft í huga, að þessi hv. þm. er jafnframt forseti stærstu launþegasamtaka hér á landi, einnig þegar haft er í huga, að þingkjörin nefnd, sem kjörin var á sínum tíma eftir samhljóða samþykktri þáltill. í Sþ., hefur unnið að framkvæmd þeirrar þáltill. nú um nokkurra missira skeið. Sérstaklega þótti mér forvitnilegt að sjá þetta frv., þar eð ég á sæti í þessari nefnd. Af skiljanlegum ástæðum er ekki tækifæri nú, eftir að þetta frv. er a.m.k. fyrir mjög stuttu komið t mínar hendur, að ræða það efnislega, en það eru þó nokkur atriði í frv., eins og það kemur fram, sérstaklega í sambandi við II. kafla þess, um vinnutíma og vinnutilhögun, sem ég mundi vilja fara nokkrum orðum um og jafnvel að leggja nokkrar spurningar fyrir hv. flm. og biðja hann um nánari skýringar þar á. Ef litið er á II. kafla frv., um vinnutíma og vinnutilhögun, þá má sjá í 3. gr. frv., að í byrjun gr. er talað um verkamenn, orðast á þá leið, að maður, sem lokið hefur 8 stunda vinnudegi, og í framhaldi af því er talað um samfelldan hvíldartíma verkamanns. Er það hugsun flm., að þetta frv. nái aðeins yfir þá, sem við í daglegu tali köllum verkamenn, eða er það hugsun flm., að þetta nái jafnframt yfir aðra launþega þjóðfélagsins, og má þá t.d. benda á bílstjóra, benda á iðnaðarmenn og einnig afgreiðslufólk í verzlunum, sem hefur eftir sínum samningum annan vinnutíma, dagvinnutíma, heldur en með þessu frv. er slegið föstu, að eigi að vera frá kl. 8 að morgni til 17 að degi? Einnig veit ég, að skiptar skoðanir verða um þá tíma, sem hér eru settir fram í 3. gr., og um framkvæmd yfir- og næturvinnutíma. Ég heyrði það á framsöguræðu hv. flm., að hann er alveg á sama máli og við, sem sæti eigum í hinni svokölluðu vinnutímanefnd, í afstöðu sinni til útflutningsframleiðslunnar. Við höfum verið þeirrar skoðunar, að það megi sem minnst gera í sambandi við löggjöf, sem við höfum helzt hallazt að að þyrfti að setja um þetta efni, og það er ekki annað hægt. Um leið og ég minnist á, að við höfum hallazt á þá skoðun, að löggjöf þyrfti að setja, þá kemur margt í þessu frv. kunnuglega fyrir sjónir, sérstaklega þegar höfð eru í huga norsku lögin um vinnuvernd, sem við í vinnutímanefnd, eins og ég sé að hv. flm. hefur gert, höfum aðallega hallað okkur að og talið, að á beinagrind þeirrar löggjafar ættum við að byggja okkar lög um vinnuvernd, sem ég er sammála hv. flm. um að sé orðið tímabært að við gerum hér á landi. En eins og ég vildi segja, þá vorum við allir sammála í nefndinni um, eins og ég heyri að hv. flm, er, að það megi ekki setja neinar þær hömlur á útflutningsframleiðslu okkar, sem valdi því, að t.d. afli skemmist eða hann verði ekki unninn. Eitt atriði er í sambandi við þessa skoðun, sem mig langar líka til þess að fá upplýsingar um. Með þeirri orðanna hljóðan, sem er í frv. nú, er ekki annað að sjá, ef miðað er við 300 almenna vinnudaga á ári, en verkamaður, sem vinnur í fiskiðnaði og viðkomandi stéttarfélag hefur samninga við atvinnurekendur um að leyfa yfir- og helgidagavinnu í þessari atvinnugrein, þá geti hinn sami verkamaður unnið allt að 3400 vinnustundum á ári. Þetta finnst mér nokkuð mikið. En þá er auðvitað miðað við, að það sé unnið 12 tíma á hverjum vinnudegi. Þetta vitum við, að er ekki framkvæmt svo hjá okkur. Í skýrslum vinnutímanefndar hefur komið í tjós, að í fiskiðnaðinum eftir árið, þá minnir mig, að hæsta vinnustundatala, sem þar hafi komið fram, sé um 2800 vinnustundir. En hitt ber að hafa í huga, að í þessari atvinnugrein getur vinnutíminn orðið lengri en hér er gert ráð fyrir að leyfa á ákveðnum dögum, en jafnað sig út í þessari tölu yfir lengra tímabil eða eitt ár. Ég er t.d. ekki enn búinn að gera mér grein fyrir, ef þetta frv. yrði samþ. óbreytt, hvernig þetta mundi verka á síldariðnað okkar, síldarsöltun og annað þess konar, og ég er ekki heldur búinn að gera upp hug minn um það, hvort ekki sé betra í sambandi við fiskiðnað okkar að gera ráð fyrir lengra tímabili, t.d. allt að ársfjórðungi, jafnvel enn lengra, þegar talað er um hámarksvinnutíma verkafólks í þessari grein, en ekki miða við vikuna, þótt um hámarksákvæði á dag verði að ræða. En þetta eru atriði, sem sjálfsagt verða athuguð, ekki aðeins í þingnefnd, heldur og hjá þeirri n., sem vinnur að rannsókn þessara mála. En af því að ég minntist á vinnuverndarlögin í Noregi, vil ég geta þess í sambandi við ákvæði þessa frv. um, að vinnan, hin almenna dagvinna, sé á milli kl. 8 og 17, að um þetta eru miklu rýmri ákvæði í norsku l. Þar er sem sagt gefin heimild til að skila sinni ákveðnu, föstu dagvinnu á lengra tímabili en hér er gert ráð fyrir. Og ég held, að það væri mjög skynsamlegt af okkur að hafa það svo. Hins vegar tók flm. það fram, að hann í sambandi við þetta atriði miðaði við þá almennu venju, sem væri í samningum verkalýðsfélaga. Í 9. gr. frv. er gert ráð fyrir, að almennur vinnutími á viku styttist árlega um 1 klst. og verði 43 stundir á viku að 5 árum liðnum, og það er gert ráð fyrir, að lög þessi taki gildi um næstu áramót, minnir mig. Það má. segja sem svo, að það væri kannske ekki og sé ekki ástæða til að láta það sjást í þessari löggjöf eða láta það koma fram í þessari löggjöf, hvernig eigi að gera þetta raunhæft. En flm. benti réttilega á í sambandi við styttingu úr 48 tímum í 45 stundir á viku á sínum tíma í Noregi, að öllum bæri saman um það, bæði atvinnurekendum og launþegum, að þessi stytting hefði ekki haft í för með sér neina framleiðsluskerðingu, og það er þetta atriði, sem við höfum fram til þessa aðallega unnið að í hinni svokölluðu vinnutímanefnd, en við vorum strax í byrjun okkar starfs sammála um, að lagaákvæði þess efnis, að vinnutíminn ætti að styttast um einhvern ákveðinn fjölda, væru óraunhæf, nema um leið væru tryggð sömu framleiðsluafköst þjóðarinnar, í það minnsta sömu framleiðsluverðmæti og við upphaf styttingarinnar. Því hefur okkar aðalvinna gengið út á það að skapa grundvöll fyrir aukna framleiðni í hinum ýmsu atvinnugreinum þjóðarinnar, og eins og þm. sjálfsagt muna, þá er það starf svo langt komið, að Alþingi ákvað við afgreiðslu síðustu fjárl. að veita nú þegar á þriðju millj. kr. til þess að kenna fulltrúum atvinnugreina og atvinnusamtaka það, sem með þarf í hagræðingarmálum, og gera þessum samtökum kleift að koma upp hagræðingardeildum innan sinna vébanda til þess að vinna að framkvæmd þessara mála. Ég er enn þeirrar skoðunar, að það sé óraunhæft að fara út í slíka lagasetningu, nema tryggt sé, að að þessu sé unnið samvizkusamlega og heils hugar, og því er ég kannske ánægðastur yfir þeim orðum flm., sem komu fram í niðurlagi ræðu hans, að það væru allir á þessu landi sammála nú um að vinna að þessum málum heils hugar, og ég vildi gjarnan hafa mælt þau orð, sem hann mælti hér í niðurlagi sinnar ræðu í þessu sambandi. Að vísu hef ég oft sagt þau áður, bæði innan hans samtaka og annars staðar. Ég minnist þess hins vegar, að það hefur oft verið bratt fyrir fótinn að fá áheyrn um þau mál, og því fagna ég því enn frekar, að hann skuli vera kominn á þessa skoðun, að þetta sé hægt í þessu þjóðfélagi, og að allir aðilar og þ. á m. þeir, sem hann er í forsvari fyrir, séu sammála um að framkvæma þetta. Það er eitt atriði enn, sem mig langar til þess að spyrja flm. um, og það er um, hvort í þeim tímum, sem hann tekur fram í frv. í sambandi við bæði hinn almenna vinnutíma eða vikuvinnutímann sérstaklega og eins í sambandi við vikuvinnutímann að 5 árum liðnum, - hvort hann reikni í þessum stundafjölda með því, sem kallað er kaffitími. En um þetta atriði var á sínum tíma mikill ágreiningur í Noregi, þegar þar var verið að vinna að styttingu vinnutímans, og ég veit, að fleirum en mér þykir forvitnilegt að fá að heyra það frá hv. þm., sem jafnframt er forseti Atþýðusambandsins, hvort kaffitímarnir séu innan þessara tímamarka eða ekki. Það eru ekki fleiri atriði, sem mig langar á þessu stigi að fá upplýsingar um, utan eitt, sem er kannske ekki það þýðingarminnsta. í 24. gr. frv., í kaflanum um vinnuvernd barna og unglinga, eru ákvæði um, að atvinnurekandi eigi að halda skrá um tegund vinnu og vinnutíma barna og unglinga, sem hann hefur í vinnu. Mig langar að lokum að spyrja hv. flm., hverjir eigi að sjá um og fylgjast með vinnutíma verkamanna, eftir að þessi lög öðlast gildi og lagahömlur eru komnar á um, hve lengi þeir megi vinna.



Herra forseti. Það er án efa rétt hjá hv. flm. þessa frv., að ýmis ákvæði þess væri eðlilegt að festa í íslenzkri löggjöf. Önnur geta orkað tvímælis, eins og hann réttilega bendir á í grg. með frv. En þegar þessi mál eru til umr. hér á hv. Alþingi, er ekki óeðlilegt, að sú spurning vakni, hvort ekki sé tímabært, að vinnulöggjöfin, eins og hún er nú í dag, verði einnig og jafnhliða tekin til almennrar endurskoðunar. Vinnulöggjöf sú, sem við búum við, mun vera frá árinu 1938 og er því orðin 25 ára gömul, og hafa ekki á henni verið gerðar neinar breytingar, sem heitíð getur. Flm. tekur það fram í grg. með frv. þessu, að hann telji eðlilegt, að höfð verði allnáin hliðsjón af almennri vinnuverndarlöggjöf nágrannalanda okkar. Nú vildi ég beina þeirri spurningu til hans, hvort hann telji ekki eðlilegt einnig, að vinnulöggjöfin verði jafnhliða þessu máti tekin til endurskoðunar og þar einnig höfð til hliðsjónar vinnulöggjöf nágrannalanda okkar, sem helzt væru þá Noregur eða Danmörk. Hann gerði hér áðan að sínum orðum orð hv. formanns samgmn. í gær, hv. 2. þm. Vesturl., þegar hann sagði, að það væri rétt fyrir okkur að gefa gaum því, sem lögfest væri hjá okkar nágrannaþjóðum. Ég tel, að þessi orð hv. flm. þessa frv. gefi tilefni til að æt1a, að hann muni geta talið það eðlilegt um vinnulöggjöfina, sem eins og ég benti á áðan er orðin rúmlega 25 ára gömul og án efa mjög komin úr samræmi við það, sem er gildandi í sambandi við vinnulöggjöf okkar nágrannaþjóða. Ég vildi sem sagt leyfa mér að beina þeirri spurningu til hv. flm. þessa frv., hvort hann telji ekki eðlilegt, að vinnulöggjöfin eða lögin um stéttarfélög og vinnudeilur séu einnig og jafnhliða þessu frv. tekin til gagngerðrar og almennrar endurskoðunar.



Herra forseti. Hv. 8. þm. Reykv. ræddi þetta frv. og beindi til mín nokkrum fsp. Ég hygg, að hann hafi tekið eftir því, að yfirleitt er talað um starfsmann og starfsmenn í þessu frv., en það kann að vera, að sökum þeirrar málvenju, sem liggur okkur mjög á tungu í verkalýðshreyfingunni, að tala um verkamenn og verkafólk, þá komi það fyrir á nokkrum stöðum í frv., og get ég þá svarað hans spurningu á þann veg, að almennt er þessari löggjöf ætlað að ná til starfsmanna yfirleitt, eftir því sem við getur átt. En óneitanlega á náttúrlega meginframkvæmd þessara laga að ná til þess verksviðs, sem við almennt köllum verkamannastörf, að meginefni. En á því eru ekki takmörk í frv. sjálfu, til hvaða starfsmanna þau skuli ná, og standi þarna verkamaður, nema það sé í sérstöku sambandi, hygg ég, að tilætlunin hefði verið sú við nánari athugun að hafa þar heldur „starfsmann“ eins og yfirleitt í frv. Hv. 8. þm. Reykv. taldi, að heimildir til yfirvinnu væru fullrúmar í frv., og má það vel vera, ef það væri miðað við heilt ár. En þessir kaflar, þar sem yfirvinnan fer út yfir öll takmörk í okkar atvinnulífi, eru venjulega skemmri tími, en þó það langir, að ástæða er til sérstakra takmarkana. En ég játa, að ef þessi takmörk, sem í frv. eru sett, væru miðuð við áframhaldandi jafnmikinn vinnuþunga og heilt ár, þá eru ákvæðin of rúm og þá þyrfti auðvitað að þrengja þau, og væri ég vitanlega til samráðs og viðræðu um það, eins og sérhverjar þær aðrar breytingar á frv., sem til bóta mættu verða í einstökum atriðum eða í heild, eins og ég bæði hef tekið fram í grg. og í framsöguræðu. Hv. þm. vék nokkuð að ákvæðinu um styttingu vinnuvikunnar í áföngum á 5 árum. Það er sannfæring mín, að við getum ekki setíð eftir einir þjóða með 48 stunda vinnuviku. Þó að okkur tækist nú að gera þann vinnutíma að veruleika og ekki væri mikið út yfir hann farið nema í sérstökum nauðsynjatilfellum, þá getum við ekki unað því, þegar aðrar þjóðir eru komnar niður í 45 og 48 stunda vinnuviku og í ýmsum tilfellum 40 stunda vinnuviku. Ég geri mér ljóst, að það stökk getur verið allerfitt atvinnulífinu, nema því aðeins að þetta sé gert á löngu tímabili og í áföngum, og þarna ætla ég til þessarar breytingar lengri tíma en Norðmenn tóku sér, þegar þeir styttu vinnuvikuna hjá sér úr 48 stundum niður í 45, eins og þeir gerðu, en hér er farið með meiri varúð og gætni að þessu, sem sé ætluð til þess 5 ár. Að vísu býst ég við, að að 5 árum liðnum, um 1970, verðum við þrátt fyrir þetta skref vafalaust alllangt á eftir öðrum þjóðum um lengd vinnutíma, því að ég geri ráð fyrir, að um 1970 verði yfirleitt komin á 40 stunda vinnuvika í okkar nágrannalöndum, eftir því sem nú hefur þróazt hjá þeim þetta atriði vinnumarkaðarins. Hv. þm. sagði, að það hefði stundum verið bratt undir fótinn, eins og hann orðaði það, þegar menn hefðu sótt á um aukna hagræðingu í atvinnulífi Íslendinga og aukna tækni og annað þess konar, og hann hefði viljað gjarnan segja þau orð, sem ég hefði hér sagt, og fagnaði því, að ég væri kominn á þessa skoðun. Ég hef engri skoðun breytt í þessu efni. Ég hef verið frá öndverðu fylgjandi því, að vísindi og tækni væru tekin í þjónustu atvinnulífsins, og get sannað það með framsöguerindi, sem ég flutti í Bifröst í Borgarfirði á ráðstefnu Stjórnunarfélags Íslands fyrir nú á þriðja ár, og mér er ekki kunnugt um, að góður vilji atvinnurekenda eða atvinnurekendasamtaka hér á landi hafi í einu eða neinu strandað á andspyrnu verkalýðshreyfingarinnar í þessum málum eða tafizt Því andmæli ég, því að ég tel það ekki rétt. Ég tel, að í hvert sinn sem við höfum orðið þess vör, að atvinnurekendur hafi viljað vel gera og koma á endurbótum í þessu efni, hafi verkalýðshreyfingin verið þar fús til samstarfs, og þætti gaman að sjá framan í þann mann úr röðum atvinnurekenda, sem héldi því fram, að þeir hefðu átt í stríði við mig eða verkalýðshreyfinguna yfirleitt í þessum efnum. Það er ekki rétt. En hitt liggur í hlutarins eðli, að ýmsu þarf að breyta í atvinnufyrirtækjum, sem ætla sér að taka vinnuvísindi í sína þjónustu og hagræðingu að því er snertir vélar og vinnutilhögun í sínum fyrirtækjum, að það er ekki innan réttarsviðs verkalýðshreyfingarinnar að framkvæma slíkar nauðsynlegar breytingar, sem eru forsenda, heldur verða atvinnurekendur að gera það. Þeir eiga sín fyrirtæki, og við getum ekki ráðskazt með þau og gert þær breytingar, sem nauðsynlegar eru. Þær verða þeir að gera. Fyrstu skrefin verða þeir að stíga, og að þeim stígnum verða þeir að leita samstarfs við verkalýðshreyfinguna, því að án góðs samstarfs við hið vinnandi fólk og samtök þess verða þessi mál ekki framkvæmd, svo að í lagi sé. Það er margviðurkennt af öllum, sem þessum málum eru kunnugir. Ég hygg, að það sé því á misskilningi byggt hjá hv. þm., að ég hafi opinberað skoðanaskipti í þessum efnum. Ég hef aðeins endurtekið það, sem áður hefur verið tjáð af hendi verkalýðshreyfingarinnar, að við erum reiðubúin til slíks samstarfs og teljum þetta nauðsynlegt, og ég veit ekki til þess, að nokkurs staðar hafi í odda skorizt milli aðilanna á vinnumarkaðinum eða samtaka þeirra í þessum efnum vegna þvermóðsku eða tregðu verkalýðshreyfingarinnar. Hv. 8, þm. Reykv. spurði, hvort ég miðaði við það, að kaffitímar væru teknir með í vinnutímanum eða ekki, þegar ég nefndi þessi ákveðnu mörk í frv. Ég skal taka það fram, að ég hafði ekki leitt hugann sérstaklega að þessu, en hef vitanlega miðað við þá venjuútreikninga í þessum efnum, sem tíðkazt hafa í íslenzkum stéttarfélagasamningum. Ef annar háttur yrði tekinn upp varðandi það, yrði það að gerast með samningum, og þá gæti það haft áhrif á þessi tímamörk í lagasetningunni. Þá spurði hv. 8. þm. Reykv, um það, hverjir ættu að fylgjast með vinnutímanum hjá verkamönnum, eftir að þessar hömlur væru á komnar. Það yrði náttúrlega skipulagsatriði verkalýðshreyfingarinnar, og ég hygg, að það yrði sérstaklega að mæða á trúnaðarmönnunum á vinnustað, sem mega vera á hverri vinnustöð, þar sem fimm menn eða fleiri starfa, samkv. ákvæðum íslenzku vinnulöggjafarinnar. Ég held, að það yrði nánast á daglegu verksviði trúnaðarmannanna að líta eftir þessu sem öðru, er varðar réttindi hins vinnandi manns. Ég held, að það hafi ekki verið margt annað, sem hv. þm. vék að mér, en þessu vildi ég hafa leitazt við að svara, eftir því sem tök eru á óviðbúið. Þá er það hv. 3. þm. Sunnl. Hann gerði vinnulöggjöfina að umtalsefni í sambandi við þetta frv. og vék til mín þeirri spurningu, hvort ég vildi ekki fallast á, að hún yrði jafnframt endurskoðuð, því að hún væri orðin svo gömul og úrelt, að þess væri full þörf, og að við endurskoðun hennar væri þá farið að þannig að taka tillit til vinnulöggjafarinnar hjá okkar nágrannaþjóðum, t.d. Norðmönnum eða Dönum. Ég hef einu sinni svarað fsp. að beiðni atvinnurekendablaðs um hugmyndir mínar um breytingar á vinnulöggjöfinni, og það liggur fyrir á prenti og gæti ég vitnað til þess, að ég hef aldrei sett mig þvert á móti því, að vinnulöggjöfin fremur en önnur löggjöf væri endurskoðuð. En ég tel, að vel mætti að fenginni reynslu atvinnurekenda og verkalýðssamtaka, sem búið hafa við þá löggjöf nú um áratugi, breyta henni í ýmsum einstökum atriðum til bóta. Og spurningin er bara sú, hvernig á að taka þessa endurskoðun upp. Hingað til hefur hún ekki verið tekin upp, af því, að mér skilst, að allir séu sammála um, að sú endurskoðun þarf að fara fram með fullu samþykki og samstarfi vinnuveitendasamtakanna og verkalýðssamtakanna. Ef endurskoðunin verður gerð einhliða af öðrum hvorum þessum aðila í þeim einum tilgangi að halla á hinn aðilann við setningu löggjafarinnar, er ég alveg sannfærður um það, að sú endurskoðun yrði ekki til þess að stilla til friðar á íslenzkum vinnumarkaði eða leiða af sér nokkra blessun. Ég segi því: Endurskoðun vinnulöggjafarinnar er tímabær, þegar samkomulag og samstarf getur fengizt um það vandasama verk milli höfuðaðilanna á vinnumarkaðinum. En þá yrði sjálfsagt heppilegra að líta til vinnulöggjafar hjá einhverjum öðrum en frændum okkar og nágrönnum, Dönum, því að þeir hafa mér vitanlega enga vinnulöggjöf. Þeir hafa aðeins samning, sem er byggður á samkomulagi frá því fyrir aldamót, og hafa endurskoðað hann að vísu, en byggja enn þá á þessu samkomulagi atvinnurekenda og verkalýðssamtaka. Hins vegar hafa Norðmenn og Svíar vinnulöggjöf, og ég efa ekki, að þessi okkar vinnulöggjöf, sem er nú í gildi og hefur verið um áratugi, er að mestu leyti byggð á norsku og sænsku fyrirmyndinni, líklega aðallega sænsku fyrirmyndinni í vinnulöggjöf. En Danir hafa sitt septembersamkomulag og byggt á því í öllum sínum vinnubrögðum og reglum, sem hafa myndazt í viðskiptum þessara samtaka, því að það eru siðferðileg vinnubrögð og viðskipti og reglur, sem myndast í þessu samstarfi höfuðandstæðinganna á vinnumarkaðinum í öllum menningarlöndum, og það hefur líka góðu heilli orðið hér. Hér hafa myndazt margar góðar, fastar drengskaparvenjur í samskiptum þessara samtaka, og þær eru sem óskráð lög og gilda í samskiptum þessara samtaka í daglegu starfi og eins þegar í odda skerst. Og það er raunar sú uppbót og sú viðbót, sem skapazt hefur við starfið og reynsluna á undanförnum áratugum á þessu sviði, og það er ekki ónýtt, því að þar hafa margir góðir drengir um fjallað og átzt við í blíðu og stríðu og hafa myndað sér þær reglur oft og tíðum, sem eðlilegastar eru. Danir hafa sem sagt komizt af án þess að setja um þetta heina löggjöf, endurskoðað sitt septembersamkomulag, sem var niðurstaða og grundvöllur að lausn mikillar deilu, ég held 1899, og þeir hafa byggt á í megindráttum síðan. Ég held, að það hafi ekki verið neitt annað, sem hv. 3. þm. Sunnl. vék að mér, heldur en þetta, og hef ég þá látið í ljós skoðanir mínar á því, hvað varðar endurskoðun vinnulöggjafar og vinnubrögð í sambandi við það.



Herra forseti. Ég skal nú ekki tefja þessar umr. miklu lengur. Ég þakka hv. flm. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf við mínum fsp., og það er ljóst eftir orðum hans, að með flutningi þessa frv. og orðalagi þess á hann ekki við neina eina grein launþega hér á landi, heldur er þetta um starfsmenn annarra almennt. Og ég minnist sérstaklega í því sambandi, að þýðing, sem ég lét gera á norsku vinnuverndarlögunum, bar einmitt heitið „lög um starfsmannavernd“, vegna þess að sá, er þýddi þessi lög, var á því, að það væri of þröngt að tala um verkamenn, „arbeider" yrði að þýðast sem starfsmaður í þessu tilfelli. Flm: sagði enn fremur, að ákvæði um yfirvinnu í frv. gætu verið of rúm, ef horft væri á heilt ár, og ég vil bæta við þessi orð hans, það má líka segja sem svo, að þau geti líka verið of þröng, ef litið er á skemmri tíma. Og ég veit, að allir okkar þekkja dæmi þess, t.d. úr verstöðvunum, að þeir tímar geta komið, stuttir tímar þó, að það verði að ætlast til þess af fólki, af sérhverri vinnandi hendi, að hún leggi hönd á plóginn til þess að bjarga verðmætum undan skemmdum, og þá jafnvel geti verið varasamt að binda leyfða vinnutímalengd við 12 tíma, eins og í þessu frv. er gert. Hv. flm. sagði, að hann hefði engri skoðun breytt á tæknimálum, hagræðingarmálum o.þ.h., og það má vel vera. Ég vil aðeins segja, að það getur verið hægt að hafa skoðanir á málum og jafnvel jákvæðar skoðanir á málum, en um leið drepa mál með þessum sömu jákvæðu skoðunum, sem menn í öðru orðinu segja að þeir séu fylgjandi og vilja vinna að því að komist á. Ég er ekki að efa, að hv. 5. þm. Vestf. hafi haft mikinn áhuga á hagræðingarmálum í okkar þjóðfélagi og hafi haft mikinn áhuga á aukinni framleiðni í okkar atvinnugreinum. En við verðum bara að horfa á þá staðreynd, að þetta er forseti stærstu launþegasamtaka á Íslandi, og enn hef ég ekki séð neitt eftir þennan sterka aðila, sem svo gæti verið á þessu sviði, sem er jákvætt. Ég minnist þess, að ég átti sæti á síðasta alþýðusambandsþingi. Þar var með allra samþykki stjórn Alþýðusambandsins gefin heimild til þess að gera svokallaðan rammasamning við atvinnurekendur um vinnurannsóknir og hagræðingarmál. Sá samningur hefur ekki enn séð dagsins ljós, þótt nærri tvö ár séu liðin, síðan þetta þing var haldið, og mér þykir satt að segja mjög furðulegt, ef atvinnurekendur hafa staðið gegn því, að slíkur samningur væri gerður. Hitt skal ég taka undir með hv. 5. þm. Vestf., að það er oft sárgrætilegt að horfa upp á og fylgjast með, hversu margir úr röðum atvinnurekenda á þessu landi eru í öllum sínum hugsanagangi og störfum enn í anda aldamótaáranna, ef ég mætti orða það svo. Það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að nauðsynlegur grundvöllur þess, að þetta geti tekizt, er samstarf. Það er ekki aðeins nauðsynlegt, heldur er það frumskilyrði. Ég vil rifja upp fyrir hv. þm., að skömmu eftir að ég kom fyrst hér til þings, flutti ég þáltill., mjög sakleysíslega og saklausa í öllu eðli sinu, þess efnis, að ríkisstj. væri falið að aðstoða samtök vinnumarkaðarins í því að koma á samstarfsnefndum innan einstakra fyrirtækja. Þessi hv. þm. var mjög á því, að slíkar nefndir væru nauðsynlegar til þess að auka samstarf milli þessara aðila og bæta sambúðina. Þessar nefndir hafa líka verið kallaðar framleiðslunefndir í öðrum löndum, og þessar nefndir hafa kannske mörgu öðru frekar stuðlað að því, að það hefur tekizt gott samstarf á milli aðilanna um framleiðnimál, um hagræðingarmál, til þess að auka framleiðnina. En þessi sami hv. þm. gaf út sérstakt nál. um það, að hann legði til, að þessi þáltill. mín væri felld, vegna þess að þetta ætti að vera samningsatriði viðkomandi samtaka, sem vel getur verið rétt. En um leið og menn segja, að málið sé áhugamál þeirra, - og kem ég þá aftur að upphafi orða mínna, - um leið og þeir segja, að það sé áhugamál þeirra og þeir vilji allt fyrir það gera, til þess að það nái fram, þá er líka hægt að drepa það með því að gera ekki neitt í því, verandi í þeirri stöðu, sem þessi hv. þm. er. Einhvern veginn segir mér svo hugur eftir þessar umr., sem hér hafa orðið, að það geti leynzt í þessu frv. fleiri atriði en það, sem ég spurði flm. um varðandi kaffitímann, sem þurfi kannske nánari athugunar við og hv. flm. hafi ekki leitt hugann að nógu alvarlega. Ég bendi á, að á hverjum degi er samningslega hjá flestum verkalýðsfélögum kaffitíminn 40 mínútur, og þegar talað er um að gera stórátak, svo sem að stytta vinnutímann um 6 klst. á viku á 5 árum, þá eru 40 mínútur ekki lítið atriði í vinnudeginum. Ég mundi segja, að jafnvel gæti þetta atriði eða hvernig menn litu á þetta meginatriði bundið skoðanir manna með eða móti þessu frv. Ég er á því, og það hefur komið fram í vinnutímanefnd, að eftirlitið á vinnutímanum verði bezt komið í höndum verkalýðshreyfingarinnar sjálfrar og þá í höndum trúnaðarmanna hennar á vinnustað. En vegna fsp. hv. 3. þm. Sunnl. vil ég spyrja hv. 5. þm. Vestf. að því, hvort hann telji ekki, að um leið þyrfti að gera breytingar á þeim kafla vinnulöggjafarinnar, sem fjallar um trúnaðarmenn á vinnustöðum, og bendi ég t.d. á þá vinnustaði, þar sem margir trúnaðarmenn eru, þar sem mörg stéttarfélög vinna hjá einum atvinnurekanda á sama vinnustað o.s.frv. Í fljótu bragði virðist mér, að svo sé.



Herra forseti. Það dylst auðvitað engum, sem lítur á þetta frv., að hér er fjallað um mjög merkilegt málefni, og ég kvaddi mér hljóðs til að taka undir þá skoðun, sem komið hefur fram hjá flm. og raunar fleirum, að brýna nauðsyn beri til að setja sérstaka löggjöf um þessi efni. Ég vit leggja áherzlu á, að það verði leitað sem viðtækasts samkomulags um það. Auðvitað er þarna um mörg vandasöm atriði að ræða. Enn fremur vil ég vegna þess, sem hér hefur verið sagt um vinnulöggjöf, segja, að ég tel í því sambandi mestu máli skipta, að þegar vinnulöggjöfinni verði breytt, verði henni breytt í samvinnu við launþegasamtökin í landinu og efnt verði til þess, að hún gæti orðið endurskoðuð sameiginlega á vegum þeirra og samtaka atvinnurekendanna. Það tel ég alveg undirstöðu þess, að búast megi við góðum árangri af þeirri lagasetningu, sem sett verður. Ég fyrir mitt leyti mundi ekki telja miklar líkur til, að það yrði til góðs að fara að setja nýja vinnulöggjöf í andstöðu við verkalýðssamtökin, í andstöðu við launþegasamtökin, þess vegna þurfi að undirbúa það málefni mjög vel og efna til samvinnu um það.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af seinni ræðu hv. 8, þm. Reykv. Hann nefndi tvennt, sem hann taldi að benti til þess, að ég hefði verið andvígur hagræðingarmálunum í íslenzku atvinnulífi. Það væri fyrst, að það hefði verið gerð einróma samþykkt á seinasta alþýðusambandsþingi um að fela núv. miðstjórn Alþýðusambandsins að leita eftir að gera rammasamning við vinnuveitendasamtökin um þar tilgreind verkalýðsmál, þungamiðju þeirra, og þessi rammasamningur væri ekki búinn að sjá dagsins ljós enn. Þar af leiddi , skilst mér, að ég væri sekur um andspyrnu við þetta mál. En ég verð að leyfa mér að bera hönd fyrir höfuð mér að þessu leyti og skýra frá, að nokkru eftir siðasta alþýðusambandsþing ritaði miðstjórn Alþýðusambandsins Vinnuveitendasambandi Íslands bréf og spurðist fyrir um afstöðu Vinnuveitendasambandsins til þessarar samningsgerðar og tilkynnti, að Alþýðusambandið væri reiðubúið til að hefja þetta starf og tilnefna til þess menn. Nokkru síðar barst jákvætt svar frá Vinnuveitendasambandinu um þetta, og nefnd var skipuð af hendi Alþýðusambandsins til þess að hefja þetta starf, og hef ég ekki neina ástæðu til að ásaka þá menn, sem frá þessum hvorum tveggja samtökum hafa starfað að málinu, þó að þeir séu ekki búnir að skila þessum rammasamningi enn þá af sér. En á mér hefur það ekki strandað, það er a.m.k. misskilningur. Um þáltill., sem hv. þm. hefur flutt hér um samstarfsnefndir, er það að segja, að ég var í þeirri þn., sem um það mál fjallaði, og vissi um álit ýmissa forustumanna í íslenzkri verkalýðshreyfingu, sem höfðu farið erlendis og kynnt sér starf samstarfsnefndanna í nokkrum Evrópulöndum, og það var þeirra álit, þegar þeir komu heim, að samstarfsnefndirnar í stærri fyrirtækjum með nokkur hundruð manna kæmu að gagni og hefðu innt af hendi þarft verk, en í smáfyrirtækjum væri þetta lítt eða ekki framkvæmanlegt og árangur hefði þar orðið næsta lítill. En alls staðar var lögð áherzla á það, að þetta fyrirkomulag, að koma á gagnkvæmum samstarfsnefndum, þyrfti að vera af frjálsum vilja beggja aðilanna og gæti spillt framgangi málsins að setja það á með lagaboði, án þess að aðilarnir væru því samþykkir. Þetta var mín afstaða í n., og hún hefur ekki heldur breytzt frá þessu fram á þennan dag.



Herra forseti. Út af ummælum hv. 5. þm. Vestf., flm. þess frv., sem hér liggur fyrir, vit ég taka fram, að ég minntist hvergi á einhliða endurskoðun vinnulöggjafarinnar, þar sem hallað yrði á annan hvorn aðilann. Mín fsp. var um það eitt, hvort hann mundi ekki telja eðlilegt, að vinnulöggjöfin í heild yrði nú einnig tekin til endurskoðunar og samræmingar við það, sem væri hjá okkar nágrannaþjóðum. Nefndi ég þar Noreg og Danmörk, en mátti að sjálfsögðu einnig nefna Svíþjóð. Ég nefndi þessar tvær næstu þjóðir. Það, sem kannske gaf mér einnig tilefni til að bera þessa fsp. fram, er það, að í grg. þess frv., sem á sínum tíma var flutt og lögfest hér á Alþingi um þessi mál, 1938, segir svo frá þeim aðilum. sem það frv. sömdu, með leyfi hæstv. forseta: „Engum mun þó ljósara en henni, þ.e. nefndinni, „að ekki má búast við, að hér sé um neina frambúðarlausn að ræða. Annars staðar hefur hin fyrsta löggjöf af þessu tagi yfirleitt þarfnazt endurskoðunar, lagfæringar og viðbótar eftir skamman tíma, enda þótt lengur og við betri skilyrði hafi verið að henni unnið en hér hefur verið gert". Þetta gefur alveg ótvírætt til kynna, að þeir aðilar, sem að vinnulöggjöfinni stóðu og hana sömdu á sínum tíma, hafa reiknað með því, að mjög fljótlega yrði að taka hana til endurskoðunar. Hún hefur nú gilt í 25 ár, og getur það því ekki talizt óeðlilegt, þó að hím yrði nú eftir þennan tíma tekin til endurskoðunar og til samræmingar við það, sem gildandi er hjá okkar nágrannaþjóðum, sem lengur hafa búið við vinnulöggjöf, og án efa hafa þær öðlazt þar meiri reynslu í lengri tíma en við Íslendingar.



Herra forseti. Aðeins fá orð. Ég vil vegna þeirra umr., sem hér hafa orðið um vinnulöggjöfina í sambandi við það mál, sem er nú á dagskrá, aðeins segja það, að ég vil mjög vara við því, að menn líti á vinnulöggjöfina sem einhvern hlut, sem sé orðinn alveg örugglega úreltur, vegna þess að hún sé orðin 25 ára gömul, og það sé þess vegna bráðnauðsynlegt að taka hana til endurskoðunar og breyta. Hv. síðasti ræðumaður, 3. þm. Sunnl., taldi nauðsynlegt að endurskoða nú vinnulöggjöfina og færa hana til samræmis því, sem tíðkaðist á Norðurlöndum og hjá þeim þjóðum, sem væru lengra komnar í þessum efnum en við. Mér er ekki kunnugt um, að okkar vinnulöggjöf sé mjög í ósamræmi við það, sem er á Norðurlöndum. Og enn fremur vil ég undirstrika, að þegar þessi vinnulöggjöf var samin og sett, var hún miðuð við okkar aðstæður, - og hafa okkar aðstæður breytzt svo mjög á þessum árum, að þörf sé á verulegri endurskoðun á vinnulöggjöfinni þess vegna? Ég held, að svo sé ekki. Hitt er annað mál, að bæði verkalýðssamtökin og einnig samtök atvinnurekenda hefðu áhuga á að breyta ýmsu í núverandi vinnulöggjöf, en slíkur áhugi hefur venjulega farið alveg í gagnstæða átt. Og eins og hér var tekið fram áðan, held ég, að það sé mjög nauðsynlegt, ef og þegar þessi mál verða verulega endurskoðuð, að þá verði það gert sameiginlega af þessum aðilum, sem fyrst og fremst deila á vinnumarkaðinum. Það var hér áðan sagt, að það samkomulag, sem Danir hafa gert sín í milli, dönsku verkalýðssamtökin og samtök atvinnurekenda, og er síðan fyrir aldamót, væri einmitt slíkur samningur, sem samtökin sjálf gera sín í milli, leikreglur, sem farið er eftir, sem einnig þyrfti að vera hjá okkur. Danir hafa iðulega breytt þessu, þó ekki í neinum stórum atriðum. Í öllum höfuðgrundvallaratriðum er september-samkomulagið það sama í dag og það var 1899, þegar það var gert. Hins vegar hafa nú á alveg síðustu árum verið mjög miklar umr. og viðræður á milli aðila um að breyta því. Og nú munu liggja fyrir, jafnvel, er talið, þótt ekki sé opinberlega, aliverulegar breytingar á því samkomulagi. Ég vil vara við því, að bara vegna þess að vinnulöggjöfin sé orðin 24 ára gömul, sé nauðsynlegt að breyta henni núna eða fara að endurskoða hana. Það er út af fyrir sig ekki neinn mælikvarði. Aðalatriðið er það, hvort hún þjónar ekki því, sem henni ber að gera, og ég tel, að svo sé, og undirstrika það, sem hv. 5. þm. Vestf. sagði áðan, að það hafa skapazt ákveðnar venjur og leikreglur í þeim oft örðugu og bitru átökum, sem átt hafa sér stað, reglur, sem báðir virða, báðir hafa lært mikið, og ég held, að sú reynsla, lærdómur, sem menn fá í þessum efnum, sé það drýgsta til þess að fara eftir. Ég vil, úr því að ég er kominn hér í stólinn, aðeins vegna þeirra ummæla, sem hv. 8. þm. Reykv. hafði hér um hagræðingarmálin og afstöðu verkalýðssamtakanna jafnvel eða miðstjórnar Alþýðusambandsins til þeirra mála, undirstrika það, sem forseti þeirra samtaka, hv. 5. þm. Vestf., sagði hér áðan, að það hefur ekki staðið á okkar samtökum í þessum efnum. Hitt er áreiðanlega rétt, að áhuginn hjá atvinnurekendunum er ekki sem skyldi fyrir hendi, og ég held, að það sé aðallega eitt, sem veldur því hjá atvinnurekendunum sjálfum, og það er, að þeir hafa haft aðra aðferð til þess að viðhalda gróða sínum á undanförnum árum heldur en þá að hafa sérstaklega hagkvæman rekstur. Það hefur ekki verið neitt höfuðatriði fyrir þá. Þeir hafa haft verðbólgugróðann, þannig að áhuginn fyrir verulega hagkvæmum rekstri hefur ekki verið eins mikill og skyldi. Og í öðru lagi: Það, sem alveg sérstaklega hefur hindráð það, að sú nefnd, sem báðir aðilar settu í byrjun árs 1963 líklega til þess að reyna að koma á rammasamningi og var skipuð forustumönnum úr báðum samtökum, lyki störfum, er það, að þessir menn hafa bókstaflega ekki haft þann tíma til að starfa sem skyldi. Forustumenn þessara samtaka standa í erfiðum samningum oft á ári. Það hefur ekki gefizt tími á undanförnum a.m.k. 3 árum til að snúa sér að málum, sem virkilega væri vert að leiða meira hugann að heldur en gefizt hefur tími til. Og það er af sömu ástæðum, sem við höfum staðið í samningamálum, einmitt vegna þeirrar óhemjuverðbólgu, sem hér hefur verið.