Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál., sem er 17. mál á þessu 105. löggjafarþingi og fjallar um úttekt á verkrakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll, eins og það er orðað í tillgr. Flm. auk mín eru hv. þm. Árni Gunnarsson, Magnús H. Magnússon, Sighvatur Björgvinsson, Jón Baldvin Hannibalsson, Jóhanna Sigurðardóttir og Karvel Pálmason. Herra forseti. Tillgr. er svofelld: „Alþingi ályktar að fela sérstakri rannsóknarnefnd, sem skipuð sé sjö mönnum og kosin af Alþingi, að láta fara fram ítarlega úttekt á fyrirtækinu Íslenskir aðalverktakar, enda hafi nefndin vald til þess að kalla þá fyrir sig sem hún telur eiga hluta að máli. Nefndin skal kanna viðskipti félagsins og dótturfyrirtækja þess frá upphafi, umfang viðskipta, verðákvarðanir, ágóða og skiptingu arðs. Þá skal nefndin kanna öll önnur viðskipti við varnarliðið. Úttektin skal fara fram fyrir opnum tjöldum þannig að öllum almenningi gefist kostur á að fylgjast með þessari upplýsingaöflun. Tilgangur úttektarinnar er að kanna hvort þessum viðskiptum verði komið haganlegar fyrir en nú er og hvort ágóða af þeim verði með öðrum hætti haganlegar og réttlátar skipt en nú er. Talsmaður nefndarinnar skal gefa Sþ. skýrslu að úttektinni lokinni.“ Í fyrsta lagi vil ég segja það um þetta mál að þó að það sé ekki nefnt í tillgr., þá er þessi till. flutt með hliðsjón af 39. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um sérstakar rannsóknarnefndir og rannsóknarvald þeim til handa. Eins og hv. þm. vita hefur framkvæmd af þessu tagi, þ.e. með hliðsjón af 39. gr. stjórnarskrárinnar, verið æði þung í vöfum og það er aðeins örsjaldan sem til þessa hefur verið gripið. Ég nefndi okurnefndina hér rétt eftir stríð. Það hefur ævinlega farið svo, ég held að mér sé óhætt að fullyrða að ævinlega þegar fluttar hafa verið till. í þessa veru hafa aðilar, sem talið hafa sér skylt að rísa til varnar fyrirbærinu, - hvort sem um er að ræða okur, ferðamálastarfsemi eða verktakastarfsemi af því tagi sem hér er nefnd - talið að í tillgr. fælust aðdróttanir af einhverju tagi. Og til að fyrirbyggja misskilning áður en lengra er haldið, þá er ekki um slíkt að ræða hér. Mér finnst að það verði að verða ein af frumskyldum Alþingis að gera sér ljósa grein fyrir því, að úttekt eða eftirlit á einhverju, sama hvað það er, felur ekki í sér aðdróttanir um svik eða neitt slíkt. Ég segi þetta vegna þess að ég hef lesið á gömlum bókum og nýjum um þetta hús hvernig umræður um efni af þessu tagi hafa áður þróast. Fyrir vikið hefur verið sest á mál af þessu tagi. Það gerðist t.d. árið 1978, þegar tillaga í þessa veru, ekki nákvæmlega eins, var hér flutt, að það varð nokkuð flokksleg skipting, þ.e. Sjálfstfl. og Framsfl. hér í þingsölum, sem þá höfðu nauman meiri hluta, greiddu atkv. á móti því að svona úttekt færi fram, en þm. Alþfl. og Alþb. greiddu atkv. með. Og þar með féll tillagan. Nú vil ég taka það fram og vísa í frv. til laga til breytingar á þingskapalögum, sem liggur fyrir hv. Nd., að ég tel að eftirlitsstarf Alþingis eigi að vera ein af frumskyldum þess. Ég vek athygli á því að alls staðar í nærliggjandi löndum, hjá þjóðum sem við teljum okkur félagslega og menningarlega skyldar, hefur þróun í vaxandi mæli verið sú, að þar sem sérfræðivald hefur þróast í átt til framkvæmdavalds og er farið að skipta meira máli og vega þyngra en það kannske gerði áður hafa þjóðþingin tekið sér rannsóknar- og eftirlitsvald í staðinn. Með því held ég að grunvallarhugsunin um skiptingu valds sé hvað best tryggð. Hjá okkur hefur þetta verið öðruvísi. Hér hefur þetta þróast til skelfilegrar áttar, nefnilega þeirrar að löggjafinn hefur sóst eftir því að vera þátttakandi í framkvæmdavaldi. Þar með er auðvitað loku fyrir það skotið að hann geti haft eftirlit með sjálfum sér. Ég nefni Kröflunefnd, ég nefni bankaráð, ég nefni útvarpsráð. Eiginlega er sama hvaða stofnun framkvæmdavaldsins við erum að tala um. Vandinn er sá, eins og menn sjá auðvitað, að í fyrsta lagi gengur þetta gegn þeirri hugsun að valdþættirnir þrír skuli vera óháðir hver öðrum. Í öðru lagi liggur í athugum uppi að það er ekki á mannlegum forsendum hægt að ætlast til þess að menn séu færir um að hafa eftirlit með sjálfum sér. Lífið gengur ekki þannig fyrir sig. Enda gerast slysin. Ég nefni Kröflu, ég nefni bankastarfsemina og þannig mætti raunar lengi telja. Þessari almennu stefnu þurfum við að breyta. Mér finnst að það ætti ekki að vera ástæða til að hafa á móti hugmyndinni sjálfri eins og menn hafa oft og iðulega haft á undanförnum árum. Og umfram allt þarf að vara við því að líta á eftirlitsstarfsemi á vegum Alþingis sem dóm. Slíkur dómur gæti komið seinna eða gæti ekki komið seinna. En eftirlitsstarfið sjálft felur aldrei í sér dóm, heldur er til styrktar þeirri starfsemi sem hér á sér stað og þeirri starfsemi sem á að fara fram út um samfélagið allt. Þetta var um aðferðina til að gera úttekt á þessari starfsemi. Ég vil líka taka það fram að eins og sagt er í grg. með þáltill., þá hygg ég að flm. eigi það sameiginlegt að vera stuðningsmenn styrks samstarfs lýðræðisþjóða. Og það er af þeirri ástæðu sem þeir eru eindregið þeirrar skoðunar að öll viðskipti umleikis þetta samstarf eigi að vera öllum ljós, að um þau ríki ekki hin minnsta tortryggni og að það sé samstarfi lýðræðisþjóða til góða. Herra forseti. Á árinu 1977 bar Magnús heitinn Kjartansson, þáv. hv. alþm., fram til utanrrh. spurningar sem lúta að þessu máli. Þeim var að vísu vísað frá sem óþinglegum, en satt að segja sé ég ekki alveg - þó ég hafi rýnt í þennan pappír - séð ástæðurnar fyrir því. En til kynningar á málinu mætti lesa hér um hvað hann spurði. Þó að ég hafi verið ósammála honum um mörg lykilatriði utanríkisstefnunnar sjálfrar, þá er ég samt þeirrar skoðunar að þessar upplýsingar ættu að liggja á hreinu. Hann spurði í fyrsta lagi: „Hverjir eru hluthafar í Sameinuðum verktökum hf. og hversu há er hlutafjáreign hvers hluthafa um sig? Hverjir eru í stjórn hlutafélagsins og hverjir eru starfsmenn þess? Hverjar voru tekjur stjórnarmanna og starfsmanna hvers um sig fyrir þessi störf?“ Og svo tiltekur hann ár. Hann spurði í öðru lagi: „Hverjir eru hluthafar í Regin hf. og hversu há er hlutafjáreign hvers hluthafa um sig? Hverjir eru í stjórn hlutafélagsins og hverjir eru starfsmenn þess? Hverjar voru tekjur stjórnarmanna og starfsmanna hvers um sig fyrir þessi störf?“ Og svo tiltekur hann ár. Hann spurði í þriðja lagi: „Hverjir eru í stjórn Íslenskra aðalverktaka sf. og hverjir eru starfsmenn fyrirtækisins? Hvaða reglur gilda um val í stjórn fyrirtækisins? Hverjar voru tekjur einstakra stjórnarmanna og yfirmanna árin 1975 og 1976? Eru fleiri aðilar að Íslenskum aðalverktökum en Sameinaðir verktakar hf., Reginn hf. og íslenska ríkið? Ef svo er, þá hverjir?“ Í fjórða lagi var spurt: „Hversu stórt er hús Íslenskra aðalverktaka á Ártúnshöfða og hvert er fasteignamat þess? Í hvaða tilgangi hefur þetta hús verið byggt?“ Þessi spurning sýnist mér standa fyrir sínu á árinu 1982 og vakna hjá þeim sem hafa ekið um Ártúnshöfðann. Ég vildi gjarnan fá svör við þessu líka. Hann spurði í fimmta lagi: „Hverjir fara með hlut ríkisins í Íslenskum aðalverktökum sf.? Hverjar voru tekjur þeirra hvers um sig fyrir þessi störf á gefnum árum? Hverjar voru hluthafatekjur íslenska ríkisins á gefnum árum? Í hverju er hlutverk ríkisins fólgið?“ Hann spurði í sjötta lagi: „Eru Sameinaðir verktakar hf. og Reginn hf. lokuð hlutafélög? Ef svo er, hversu lengi hefur það ástand haldist og hvers vegna?“ Hann spurði í sjöunda lagi: „Hvaða hlutafélög og einstaklingar hafa gegnt störfum fyrir bandaríska herinn á gefnum árum? Hverjar hafa verið tekjur hvers aðila af þeim störfum? Hvernig er háttað vali þeirra einstaklinga og hlutafélaga sem fá að vinna verkefni í þágu bandaríska hersins?“ Hann spurði í áttunda lagi: „Hversu miklar tekjur hafði Olíufélagið hf. af viðskiptum sínum við bandaríska herinn á gefnum árum? Flutti bandaríski herinn inn olíuvörur á þessum árum og ef svo er, þá hvernig? Hvernig er háttað stjórn birgðastöðvarinnar í Hvalfirði?“ Í níunda lagi var spurt: „Hversu mikil voru verslunarviðskipti bandaríska hersins við íslenska aðila á gefnum árum? Hvaða íslenskir aðilar önnuðust þau viðskipti og hverjar voru tekjur þeirra hvers um sig þessi ár?“ Í tíunda lagi var spurt: „Hvernig er háttað starfsemi skrifstofu þeirrar sem Íslenskir aðalverktakar starfrækja í New York? Hverjir starfa á þeirri skrifstofu og hverjar voru tekjur þeirra hvers um s:g á gefnum árum að meðtöldum fríðindum? Hver hefur verið arður af skrifstofunni á gefnum árum og hvernig hefur honum verið ráðstafað?“ Í ellefta lagi var spurt: „Greiðir bandaríski herinn fyrir framkvæmdir, þjónustu og viðskipti í dollurum? Ef svo er, hvernig er háttað eftirliti með því að gjaldeyri sé skilað samkv. íslenskum lögum. en ekki stolið undan eins og áður hefur sannast fyrir dómstólum?“ Í tólfta lagi var spurt: „Hvaða Íslendingar önnuðust framkvæmdir, þjónustu og viðskipti við stöð bandaríska hersins í Hornafirði og hverjar voru tekjur þeirra hvers um sig á gefnum árum?“ Í þrettánda lagi var spurt: „Hvernig er háttað samningum íslenska ríkisins og bandaríska hersins um starfsemi lóranstöðvarinnar á Snæfellsnesi?" Í fjórtánda lagi var spurt: „Hverjir eiga sæti í Sölunefnd varnarliðseigna og hverjir eru stjórnendur fyrirtækisins? Hvernig er viðskiptum fyrirtækisins háttað að því er varðar kaup og sölu á varningi? Hverjar voru tekjur stjórnenda fyrirtækisins á gefnum árum? Hvernig er háttað skilum fyrirtækisins á tekjum sínum?“ Þetta voru fjórtán fyrirspurnir, sem prentaðar voru á sérstöku þskj., er var 123. mál 99. löggjafarþingsins á árinu 1977. Eins og sjá má á þessu er auðvitað feikilega margt við skulum ekki orða það öðruvísi - sem íslenskur almenningur veit ekki um þessi viðskipti. Hann veit ekki um eignaraðild, hann veit ekki nákvæmlega hvað Reginn hf. er, hann veit ekki hvernig slær saman olíuviðskiptum annars vegar og almennum viðskiptum hins vegar. Hann veit um eitthvað óljóst í gamla daga, sem hét „olíumál“, en ekki meira. Menn vita ekki hverjir hafa tekjur af þessu og hvernig. Menn vita ekki hvort þessum verkefnum er ráðstafað eftir almennum leikreglum - þá á ég við með opnum útboðum - eða hvort þessu er útdeilt eftir einhverjum öðrum leiðum. Mér hafa sagt menn á þessu svæði að það sé mjög skringilegt hvernig þetta fer fram. Kannske er óskynsamlegt á þessu stigi málsins að spyrja miklu fleiri spurninga, þó svo að það væri eðlilegt, vegna þess að það er vitaskuld verkefni nefndarinnar sem lagt er til að skipuð verði. Og segja má að það væri óklókt að spyrja öllu meira, þegar af þeirri ástæðu að það gæti spillt fyrir málinu, eins og sagt er. Hins verð ég þó að geta að menn hafa spurt: Gilda aðrar leikreglur um þetta fyrirtæki t.d. að því er varðar tollafríðindi á vinnuvélum og annað slíkt? Hefur það betri möguleika til að verða sér úti um ágóða, sem atvinnufyrirtæki eru nú stundum að reyna, heldur en önnur fyrirtæki? Og getur síðan verið að sá ágóði sé notaður til þess að byggja t.d. stórhýsið uppi á Ártúnshöfða, sem níu af hverjum tíu Reykvíkingum hafa keyrt fram hjá og spurt sjálfa sig með hvaða hætti risið hafi. Vitaskuld er svo margt í kringum þessi viðskipti þess eðlis að það hlýtur að vera bæði réttur samfélagsins og skylda stjórnandans að ekki hvíli leynd yfir. Ég sagði hér áðan og það er skýrt tekið fram í grg. að við sem þetta mál flytjum erum stuðningsmenn samstarfs lýðræðisþjóða. En við viljum líka leggja þær skyldur á þetta samstarf að það veki ekki réttmæta tortryggni annarra. Og það er trúa mín- og raunar vissa að ef viðskipti af þessu tagi gefa tilefni til tortryggni, að ekki sé meira sagt, þá sé slíku samstarfi í hættu stefnt. Við vitum að umræður um þetta fyrirtæki hafa verið miklar í ár og áratugi, og ævinlega blandnar tortryggni af þeirri ástæðu einni að menn hafa haft á tilfinningunni að ekki giltu almenn viðskiptalögmál. Við vitum líka að þessar umræður hafa á undanförnum árum mjög blandast almennum umræðum um utanríkismál. Ég er sannfærður um réttmæti þess að svona nefnd sé skipuð. Ég er sannfærður um að það gerir samfélaginu öllu gagn. Þess vegna mælist ég til þess að menn sameinist um það þjóðþrifaverk að skipa slíka nefnd og leggi til hliðar annan ágreining um hin almennu utanríkismál, þar sem auðvitað hver aðili fyrir sig stendur í sínum fulla rétti og á að halda fram sínum skoðunum. Það segir hér í grg.: „Langvarandi einokun viðskipta býður ævinlega hættunni heim og vekur ávallt spurningar. Það er í þágu allra aðila að slíkum spurningum verði svarað. Á grundvelli slíkra upplýsinga er unnt að taka skynsamlegar og réttar ákvarðanir. Liggi litlar eða engar upplýsingar fyrir er slíkt auðvitað vart mögulegt og jafnvel ógerlegt.“ Þetta held ég að sé kjarni málsins hvaða skoðanir sem menn hafa á hinum almennu utanríkismálum. Mér finnst að þeim okkar sem styðja þessa samvinnu hafi verið ógreiði gerður með þessum skrýtnu viðskiptum. Ég endurtek: með þessum skrýtnu viðskiptum. Við viljum ekki standa að slíku. Við viljum ekki bera ábyrgð á slíku. Þess vegna, herra forseti, er þessi till. fram borin.



Herra forseti. Þingmenn Alþb. eru fylgjandi því að gerð verði úttekt á verktakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll. Við erum þess vegna fylgjandi meginatriðum þessarar till., en teljum hins vegar nauðsynlegt að hún verði gerð nokkru ítarlegri og víðtækari áður en Alþingi afgreiðir hana endanlega. Heiti till. er „ Till. til þál. um úttekt á verktakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll“, en í texta till. er eingöngu vikið að einu af þeim þremur fyrirtækjum sem stundað hafa verktakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll. Auðvitað er það rétt að Íslenskir aðalverktakar hafa verið langumsvifamestir í viðskiptum við herinn. En það er engu að síður staðreynd að tvö önnur fyrirtæki, Keflavíkurverktakar og Suðurnesjaverktakar, hafa átt þar ríkan hlut að og Keflavíkurverktakar vaxandi hlut á undanförnum árum. Ég held t.d. að það sé rétt að Keflavíkurverktakar annist nú algerlega framkvæmdir og viðhald á herstöðinni við Hornafjörð, bæði byggingar mannvirkja sem og viðhald þar, og á Keflavíkurflugvelli sjálfum annist Keflavíkurverktakar allt viðhald. Þess vegna undrar það mig nokkuð að flm. till. skuli eingöngu hafa tilgreint Íslenska aðalverktaka í till. sinni hér, þegar heiti till. tekur til verktakastarfseminnar allrar. Það hefur að vísu verið sagt að forráðamenn Alþfl. hér fyrrum, þess flokks sem hv. 1. flm. stundum nefnir gamla Alþfl., hafi átt nokkurn hlut að því, þegar Alþfl. fór með utanríkismál, að þessi tvö önnur fyrirtæki, Keflavíkurverktakar og Suðurnesjaverktakar, komu inn í þessa verktakastarfsemi og í vaxandi mæli, vegna þess að hitt fyrirtækið, Íslenskir aðalverktakar, hafi venjulega gengið undir heitinu og verið í reynd eins konar bandalag Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins og nauðsynlegt hafi verið fyrir Alþfl., sérstaklega á áratugunum 1960–1970, að ná með einum eða öðrum hætti ítökum í þessari verktakastarfsemi. Ég býst nú ekki við að það hafi verið ætlun hv. 1. flm. till. að undanskilja þessi verktakafyrirtæki tvö sem stundum hafa verið kennd við Alþfl. í daglegu tali þar suður frá. Ég reikna frekar með að það séu pennaglöp en ekki ætlunarverk að hin fyrirtækin tvö séu þarna undanskilin. Við teljum hins vegar nauðsynlegt, þm. Alþb., að öll verktakafyrirtæki, ekki bara framsóknar- og íhaldsverktakafyrirtækin heldur líka krataverktakafyrirtækin, séu tekin með í þessa athugun. Þess vegna eigi texti till. að vera í samræmi við heiti hennar, þar sem kveðið er á um úttekt á verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli. Einnig held ég að það hljóti að vera misritun hjá flm. að nefna dótturfyrirtæki Íslenskra aðalverktaka í texta till. Þar er sjálfsagt átt við eignarfyrirtæki eða foreldrafyrirtæki, ef menn eiga að búa til það nýyrði til samsvörunar við dótturfyrirtæki, eða móðurfyrirtæki fyrirtækisins. Það er sá skilningur sem við höfum í þetta lagt. Mér er ekki sérstaklega kunnugt um dótturfyrirtæki Íslenskra aðalverktaka, en það má vera vanþekkingu minni að kenna og væri æskilegt að það væri upplýst hér hvaða fyrirtæki er þar átt við. Móðurfyrirtækin eru hins vegar þekkt og að þeim var vikið hér í ræðu hv. frsm. Með breytingum, sem ég hef hér getið, erum við sammála því að Alþingi belti sér fyrir slíkri úttekt. Og við teljum reyndar koma til greina að það væri á fleiri sviðum. Ég flutti á sínum tíma till. um sérstaka athugun á rekstri Flugleiða og Eimskipafélagsins. Þá var þeirri till. mótmælt í þingsölum á þeim forsendum að þar væri ekkert sérstakt að athuga og engir erfiðleikar í rekstri sem þingið þyrfti að skipta sér af. En það kom á daginn nokkrum misserum síðar að annað þessara fyrirtækja þurfti að leita eftir stuðningi þingsins vegna mistaka í stjórnun, fjárfestingu og rekstrarstefnu. Við erum þess vegna sammála því að það geti verið nauðsynlegt og eðlilegt í alla staði að Alþingi afli sér upplýsinga og framkvæmi eftirlit með meiri háttar fyrirtækjum í landinu. Við teljum einnig að síðasta málsgr. till. þurfi að taka breytingum við afgreiðslu hennar. Okkur finnst þar einum of mikið gæta þegar hugsunar að markmið athugunarinnar eigi að vera hvort ekki sé hægt að græða meira á þessum viðskiptum, og græða einhvern veginn öðruvísi og að fleiri geti grætt en þeir sem hingað til hafa grætt á þessum viðskiptum. Mér er mjög til efs að það sé markmið hv. 1. flm. eða þeirra annarra sem að till. standa að útbreiða hernámsgróða út um allt þjóðfélagið eða setja fram stefnu sem stuðli að því að sem flestir verði háðir viðskiptum við herinn og að þeir telji að því fleiri heimili í landinu sem fái til sín tekjur af þjónustu við hið erlenda herlið, því betra. Orðalag till. lætur hins vegar í þetta skína og þess vegna finnst okkur nauðsynlegt að við meðferð till. hér í Alþingi verði orðalag síðustu málsgr. tekið til endurskoðunar. Með fyrirvara um slíkar breytingar erum við eindregið fylgjandi því að Alþingi taki að sérverkefni af þessu tagi. Og ég er sammála öllum þeim almennu sjónarmiðum um eftirlitsverkefni Alþingis sem hv. 1. flm. setti hér fram. Að lokum vil ég setja fram þá ósk við hv. síðasta ræðumann að þegar hann vísar til Atlantshafsbandalagsins eða NATO þá geri hann okkur þann greiða að nefna það ekki samtök lýðræðisþjóða eða samstarf lýðræðisþjóða. Við vitum báðir að á okkar tímum eru þjóðir í Atlantshafsbandalaginu sem ekki eru lýðræðisþjóðir. Jafnaðarmenn sitja nú í fangelsum og bíða dauðarefsingar fyrir það eitt að vera jafnaðarmenn í aðildarríki NATO, Tyrklandi. Verkalýðsforustumenn sitja þar í fangelsum og bíða dauðadóms. Og allir helstu þingmenn og stjórnmálaleiðtogar landsins á undanförnum árum og áratugum hafa nú verið settir í tíu ára bann við þátttöku í stjórnmálastarfsemi. Innleidd hefur verið þar stjórnarskrá sem allir sannir lýðræðissinnar sjá í hendi sér að er skopstæling á lýðræði. Það er sérkennilegt að Morgunblaðið skuli í dag birta á forsíðu frétt um þessa atkvæðagreiðslu í þeim dúr að þarna hafi áunnist einhver sigur fyrir lýðræðið, þar sem öllum er ljóst að með þessari stjórnarskrá er verið að hefta lýðræðið í landinu a.m.k. í tíu ár með því að banna verkalýðsfélögum að starfa, banna stjórnmálaflokkum sem þar hafa starfað að starfa, banna jafnaðarmannaflokki Tyrklands að starfa, banna verkalýðsforingjum landsins að starfa. Það land er ekki lýðræðisland.

Hvað, Pólland?

Tyrkland  Þegar við hv. þm. Vilmundur Gylfason fluttum hér till. um Tyrkland þá voru hv. þm. Albert Guðmundsson og aðrir ekki tilbúnir að ljá henni lið. Og þegar ég reyndi í utanríkismálanefnd að fá sams konar ályktun um Tyrkland og gerð var gagnvart Póllandi þá neitaði hv. þm. Albert Guðmundsson að taka þátt í því. Það er þess vegna alveg ljóst að hér ríkir tvískinnungur gagnvart lýðræði, gagnvart fangelsun verkalýðsleiðtoga, gagnvart fangelsun stjórnmálamanna, eftir því hvort í hlut á ríki utan NATO eða innan NATO. Ég veit að þessi tvískinnungur á ekki við hv. síðasta ræðumann. Þess vegna setti ég fram þá frómu ósk að þegar hann vísar hér í framtíðinni til þessa bandalags þá annaðhvort nefni hann það með nafni eða nefni það hernaðarbandalag, sem það er, en noti ekki heiti sem alls ekki á við, samtök lýðræðisríkja. Að hann geri það af virðingu við þá jafnaðarmenn sem eru í fangelsum og bíða dauðarefsingar í Tyrklandi, geri það af virðingu við þá jafnaðarmenn sem voru í fangelsum og biðu dauðarefsingar í NATO-ríkinu Grikklandi, geri það af virðingu við þá jafnaðarmenn sem biðu fangelsunar og dauðarefsingar í NATO-ríkinu Portúgal og geri það af virðingu við þá jafnaðarmenn sem á Spáni hafa gagnrýnt aðild þjóðar sinnar að NATO.



Herra forseti. Ég fagna því að þessu máli er hér hreyft með flutningi þessarar till. Ég er sammála því að úttekt á verktakastarfsemi á Keflavíkurvelli fari fram, og þó fyrr hefði verið. Hins vegar hef ég nokkuð við orðalag till. að athuga. Sumt af því hefur síðasti ræðumaður gert athugasemd við. Ég þarf því ekki að endurtaka það hér. Ég tel að það sé óljóst að tala um dótturfyrirtæki í þessu sambandi því að Aðalverktakar eru afkvæmi tveggja annarra fyrirtækja, Sameinaðra verktaka og Regins hf., og ríkisins. Þetta getur því verið villandi á margan hátt. Sömuleiðis ætti till. samkv. heiti sínu að ná til úttektar á verktakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll. Hins vegar er ýmislegt annað í þessu máli og í máli síðasta ræðumanns sem ég er ekki sammála. Ég tel að verktakastarfsemi eigi að vera frjáls, en ekki bundin við einhverja ákveðna verktaka, sem voru góðir verktakar fyrir mörgum áratugum, og þess vegna eigi að meina öllum öðrum að komast að. Ég er ekki heldur á því að arður af slíkri verktakastarfsemi sé bundinn við annaðhvort einhverjar ákveðnar framkvæmdir hér uppi á Ártúnshöfðanum eða að hann sé notaður til þess að gleypa einkaframtakið viða úti um land eins og annar máttarstólpi Aðalverktaka er víða sakaður um. Það er full ástæða til að þessi úttekt fari fram og því er ég í meginatriðum fylgjandi þessu máli. Hitt er svo annað mál að orðalagi till. má breyta í þeirri nefnd sem fær hana til athugunar og atkvgr. Ég sé enga ástæðu til þess að þetta sé lokað með þessum hætti, sem og önnur viðskipti á Keflavíkurvelli, þetta má gjarnan koma í Ijós. Við lifum í þjóðfélagi sem er opið þjóðfélag, þar sem upplýsingar eiga að liggja fyrir. Við búum í þingræðislandi, þar sem þingmönnum er leyft að spyrjast fyrir um hin ólíklegustu mál, sum æði viðkvæm. Maður rekur sig oft á mikla viðkvæmni manna þegar spurt er um hluti, ef þeir tel ja að þeir verði þá eitthvað í sviðsljósinu á eftir, jafnvel með þeim hætti sem þeir telja sér ekki til framdráttar. En því má ekki spyrja um þessa hluti alla? Því eiga ekki að birtast svör við því? Ég ætla ekki að vera lokaður inni í því að aldrei megi hreyfa neinu sem snertir Keflavíkurvöll eða starfsemina þar. Ég tel því fyllilega ástæðu til að fylgja þessu máli skörulega eftir. Ég er ekkert að segja að það sé endilega sú eina rétta leið að skipa einhverja rannsóknarnefnd af hálfu Alþingis. Það getur verið með öðrum hætti. Aðalatriði málsins er það að fram fari hlutlaus og réttlát athugun á því sem þarna hefur verið gert á undanförnum árum, og er verið að gera. Það sem þeir aðilar hafa verið að gera sem þarna hafa verið með starfrækslu, hvort sem það hefur verið verktakastarfsemi eða önnur viðskipti, á að koma í ljós. Ég segi fyrir mitt leyti, þó að ég sé ekki sósíalisti heldur einstaklingshyggjumaður, að ég vil miklu heldur að samfélagið sjálft hafi þann hagnað, þar sem um hagnað er að ræða, en að einhverjir fáir útvaldir eigi að hafa þetta áratugum saman. Og þá er ég ekki heldur að tala um hvaða flokki menn tilheyra. Það verður að ná til allra. Jafnvel þó að finnist einhverjir kommar, sem hafa haft hagnað af starfseminni á Keflavíkurvelli, þá á heldur ekkert að liggja á því. Þá á það líka að koma í ljós. Nú skulum við ekkert fullyrða í þeim efnum fyrr en úttektin liggur fyrir. Næsta skrefið er að athuga orðalag till. í þeirri nefnd sem fær hana til umræðu og afgreiðslu, og reyna að ná samkomulagi um það, því að ég vil umfram allt koma á samvinnu í þeim efnum; að opna þá starfsemi sem þarna hefur átt sér stað og vita í hvaða tilgangi menn hafa verið að þéna og hafa grætt, og hvert þeir peningar hafa runnið og með hvaða hætti, og hvað er á bak við það sem þar er að gerast. Það þarf að leiða í ljós hvort sögusagnir um þetta, sem maður hefur verið að heyra á undarförnum árum, eru réttar eða rangar. Umfram allt er það mikils virði að sannleikurinn komi í ljós.



Herra forseti. Það er satt að segja ánægjuleg undantekning að heyra málsvara Sjálfstfl. flytja ræðu af því tagi sem við heyrðum hér áðan, málsvara Sjálfstfl. lýsa því yfir skýrt og skilmerkilega að hann sé andvígur einokunarfyrirtækjum og af grundvallarsannfæringu fylgjandi því að verktakastarfsemi skuli verafrjáls. Ég vona að þessar góðu undirtektir undir þessa till. og þessi árétting á grundvallarafstöðu boði eitthvað gott. Rökin fyrir þessari till. eru einföld og augljós. Umrætt fyrirtæki er einokunarfyrirtæki. Það á sér skuggalega fortíð sem rekja má til hinnar alræmdu helmingaskiptareglu íhalds og Framsóknar frá fyrri tíð. Yfir starfsemi þess hvílir mikil leynd. Það hefur komið fram og kom fram í máli 1. flm. að það er í þágu lýðræðislegrar umræðu að þeirri leynd verði svipt af startsemi fyrirtækisins. Ég sagði: Þetta er einokunarfyrirtæki. Starfsemi þess brýtur í bága við þá almennu viðskiptareglu, sem á að halda í heiðri, að útboðum verði beitt þegar um er að ræða verktakastarfsemi, í stað þess að fela slík verkefni hálflokuðu einokunarhlutafélagi sem upphaflega var komið á með nánast pólitísku samsæri örfárra hagsmunaaðila. Ég vil í annan stað eindregið taka undir ummæli f. flm., sem voru á þá leið að Alþingi eigi í vaxandi mæli að leggja áherslu á eftirlitsvald sitt, eftirlitsskyldu sína, en það tengist þeim hugmyndum, sem talsvert hafa verið til umræðu að undanförnu, að rýmka starfssvið þingnefnda og fela þeim aukið vald. M.ö.o., það er viðleitni til þess að árétta vald og áhrif löggjafarsamkomunnar gagnvart framkvæmdavaldinu og vaxandi íhlutun þess. Í tilefni af orðum hv. 11. þm. Reykv., þar sem hann beindi þeirri frómu ósk til 1. flm. að hann vendi sig af því að tala um varnarbandalag lýðræðisríkjanna, og í tilefni af þeirri ádrepu sem hann flutti yfir hausamótum hv. þm. Alberts Guðmundssonar og þeirra sjálfstæðismanna, og í tilefni af þeirri ásökun hans að í röðum sjálfstæðismanna gæti tvískinnungs, siðferðilegrar tvöfeldni, í þessum málum, þá vil ég aðeins árétta það að hv. 11. þm. Reykv. gerði rétt í því að beina þeim ummælum sínum aðeins til þeirra sjálfstæðismanna. Hann hefði hins vegar gert rétt í því líka að segja söguna til enda. Hann hafði hörð orð um stjórnarfarið í Tyrklandi, hörð orð um þær ofsóknir sem verkalýðsleiðtogar og leiðtogar jafnaðarmanna hafa orðið fyrir og mátt þola, og að sjálfsögðu ber að taka undir þau orð. En um leið má þess geta í sambandi við varnarsamtök lýðræðisríkjanna, að það hefur átt sér stað þróun í átt til lýðræðis í þeim ríkjum á Pyreneaskaga. sérstaklega Portúgal og Spáni, sem áður voru undir járnhæl fasisma. Það er vissulega mjög ánægjuleg þróun. Og menn verða að horfast í augu við þá staðreynd að þessi varnarsamtök eru þess eðlis að þau hlutast ekki með ofbeldi til um málefni meðlimaríkja sinna, og fara að því leyti öðruvísi að en risaveldið í austri, sem beitir valdi sínu purkunarlaust til þess að koma á og viðhalda ógnarstjórn í Póllandi. Við getum ekki annað sagt en það að við óskum þess eindregið að lýðræðisöflin nái að sigra í Tyrklandi eins og þau gerðu á Spáni, eins og þau gerðu í Portúgal.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki hugsað mér að taka til máls hér á þessu stigi, því að till. sú sem hér er flutt til þál. um úttekt á verktakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll er mjög í þeim anda sem ég hef aðhyllst þau ár sem ég hef setið í utanrmn. Í hvert sinn sem endurnýjun samninga hefur átt sér stað við Keflavíkurverktakana, Íslenska aðalverktaka eða við skulum segja Bandaríkjamenn, þá hef ég látið það ákveðið í ljós að þennan verktakamarkað þurfi að opna, hann þurfi að opna fyrir öllum verktökum á landinu, íslenskum verktökum. svo að sú einokunarstarfsemi sem rætt er um hér verði afnumin. En þessi till., eins og hún liggur fyrir hér til þál., er alls ekki í þeim anda sem ég hafði hugsað mér, vegna þess að ég sé enga ástæðu til að ætla að hér hafi neins konar óheiðarleg starfsemi átt sér stað hingað til. Ég held að íslenskir verktakar hafi unnið nákvæmlega eftir þeim lögum og reglum eða reglugerðum sem Alþingi og ríkisstj. hafa sett um þessa starfsemi hverju sinni. Og ég hef heyrt - ekki hef ég nú haft fyrir því að leita það uppi til þess að lesa það sérstaklega - að það fyrirkomulag sem nú ríkir í Keflavík yfirleitt hafi verið sett undir forustu ráðh. Alþfl., þannig að hreinsunardeildin, sem nú er í gangi rétt fyrir kosningar skulum við ætla, er hér komin á stað enn einu sinni. Hér hefði ég viljað sjá þessa þáltill. þannig orðaða, án þess að breyta nokkru þar um orðalag: „ Till. til þál. um úttekt á verktakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll.“ Og síðan: „Tilgangur úttektarinnar er að kanna hvort þessum viðskiptum verði komið haganlegar fyrir en nú er og hvort ágóða af þeim verði með öðrum hætti haganlegar og réttlátar skipt en nú er. Talsmaður nefndarinnar skal gefa Sþ. skýrslu um úttektina að úttektinni lokinni.“ Þetta hefði verið alveg nóg í mínum huga. Allt það sem er á undan í till. gefur til kynna að flm. haldi að hér sé um ólöglega starfsemi að ræða og að einhverju leyti óeðlilega að staðið, og ég harma það. Hér er talað um að setja upp sérstaka rannsóknarnefnd. Þegar sérstök rannsóknarnefnd er sett í eitthvert mál, þá er eitthvert sérstakt tilefni. Það er eitthvert alveg sérstakt tilefni sem gefur það til kynna að hér sé eitthvað óeðlilegt að ske. Síðan segir að þetta eigi að vera ítarleg úttekt á fyrirtækinu Íslenskir aðalverktakar, „enda hafi nefndin vald til að kalla þá fyrir sig sem hún telur eiga hlut að máli.“ Þarna á að setja upp sérstaka rannsóknarnefnd sem kallar menn fyrir sig eins og þarna séu hreinir glæpamenn á ferðinni. „Nefndin skal kanna viðskipti félagsins og dótturfyrirtækja þess frá upphafi, umfang viðskipta, verðákvarðanir, ágóða og skiptingu arðs.“ Þarna er beinlínis gefið til kynna að hér hafi verið illa og óheiðarlega að málum staðið. Ég verð að segja alveg eins og er að ef ég fengi boð um að verða rannsakaður á þennan hátt, væri ég í einhverju fyrirtæki slíku sem Íslenskum aðalverktökum, þá mundi ég líta á þetta sem rannsókn á einhverju því sem aðrir menn úti í bæ halda að hafi verið óheiðarlega að staðið. Svo kemur: „Úttektin skal fara fram fyrir opnum tjöldum þannig að öllum almenningi gefist kostur á að fylgjast með þessari upplýsingaöflun.“ Það er allt að því verið að segja: Þessi rannsókn skal fara fram í glerbúri á Lækjartorgi, þar sem allur almenningur getur fylgst með frá einum tíma til annars. Og Alþingi á að fara að staðfesta þetta. Svo kalla þessir menn sig lýðræðissinna. Ég hef verið að tala um það hvað eftir annað í utanrmn., að það þurfi að standa öðruvísi að því að semja við Bandaríkjamenn um verklegar framkvæmdir hér. Ég hef talið óeðlilegt að Íslenskir aðalverkrakar væru beinir þátttakendur í samningsgerðinni í Bandaríkjunum þegar hún fer fram, sem fulltrúar eigenda Íslenskra aðalverktaka, sem fara þar að hluta til með umboð sem ríkið eitt á að hafa. Ég hef talið eðlilegt að ríkið semdi um opinberar framkvæmdir hér og síðan yrðu þær framkvæmdir sem vinna ætti hverju sinni boðnar út á hinum almenna íslenska verktakamarkaði. Og þá er ég kominn að öðru atriði sem ég er afskaplega ósammála hv. 11. þm. Reykv. um. Ég vil að þetta fé, þetta kapítal, sem kemur inn í landið og ekki þarf að endurgreiða, - hér er um að ræða verklegar framkvæmdir í stórum stíl, á vegum erlendra aðila að hluta til að vísu, sem íslenska ríkið þarf ekki að endurgreiða, og ég tel að þetta fjármagn eigi að koma inn á hinn almenna vinnumarkað, almenna verktakamarkað og halda áfram að velta í þjóðfélaginu og vera undirstaða að frekari velmegun íslensku þjóðarinnar. Úr því að við höfum þessar framkvæmdir, þá á fjármagn að velta áfram á íslenskum verktakamarkaði.

Þetta er það sem Matthías var að ræða um.

Ólafur Ragnar kom að þessu líka Hann taldi að þetta erlenda fé ætti ekki að koma inn á markaðinn. Þetta er nú í stórum dráttum það sem ég hef verið að segja í utanrmn. Og ég held að þó að þarna hafi verið um að ræða einhvers konar hálfgerða ríkiseinokun í verklegum framkvæmdum, þá sé orðið tímabært að endurskoða þetta fyrirkomulag, enda eru komin á íslenskan verktakamarkað mörg ný fyrirtæki sem hafa fengið að spreyta sig á ýmsum stórum verkefnum og hafa staðið sig mjög vel. Hv. 11. þm. Reykv. er mjög vel talandi. En hann talar oft hraðar en hann hugsar. Það er eins og ágætur lærimeistari minn, Jónas Jónsson frá Hriflu, sagði einu sinni: Hann hefur mjög hagnýtar gáfur svona til heimabrúks, en tæplega „presentablar“, ef ég má orða það þannig, á Alþingi Íslendinga, þegar hann tekur þessa spretti sína. Þess á milli getur hann verið ágærur og margt gott hægt að læra af honum. En á þessum sprettum sínum talar hann hraðar en hann hugsar. Ég átti að sjálfsögðu ekki að kalla fram í nafn Póllands þegar hv. þm. talaði um Tyrki. Það var afskaplega smekklaust af mér að gera það og ég bið hann afsökunar á því. En því kallaði ég það fram í að hugsjónir þeirra austantjaldsmanna fara svo mjög saman við margar af hugsjónum okkar virðulega 11. þm. Reykv. að ég gat ekki látið það vera. Þegar hann talar um einræði og að mannréttindi séu fótumtroðin einhvers staðar, þá held ég að það sé fyllilega sambærilegt við það sem við höfum kynnst í fréttum frá kommúnistaríkjum allt frá Stalínstímabilinu fram til þessa dags. það sem gerist í Póllandi og Afganistan sé fullkomlega sambærilegt við það sem er að ske í Tyrklandi. Hv. þm. hefur aldrei heyrt mig mæla því bót sem skeð hefur í Tyrklandi eða áþekku ástandi nokkurs staðar annars staðar. Hitt er annað mál, að þegar hv. þm. kemur frá Evrópuþingi með hugmyndir og tillögur, sem hann hefur rætt þar við kollega sína, þá er hann þangað kosinn sem einstaklingur en hvorki sem talsmaður flokka né þjóðþingsins, Alþingis Íslendinga. Það eru valdir einstaklingar sem fara sem fulltrúar flokkanna á þessi þing og hafa ekki nokkurt umboð til að tala í nafni Alþingis Íslendinga. Þegar hv. þm. kemur svo heim sem fulltrúi utanrmn. og ætlar að fá aðra þm. í lið með sér til að staðfesta í frv.-formi eða þál. á Alþingi skoðun þá sem hann hefur komið með sem prívatmaður, fulltrúi síns flokks á erlendum vettvangi þar sem hann talar í nafni Íslendinga, þá er ekki víst að allir Íslendingar séu honum sammála. A.m.k - er ég einn af þeim sem ekki eru honum sammála. Ég held að við ættum að fara að gera okkur grein fyrir því, að það er ekki alls staðar sem íslenskir aðilar eru fulltrúar Alþingis Íslendinga. Það er Alþingi Íslendinga sem kýs þá á suma fundi og þing en aðra ekki. Á þing eins og Evrópuþingið eru það flokkarnir sem tilnefna sína fulltrúa. Þess vegna harma ég það að hv. þm. skyldi fara á sprett í þessu máli og gera að umtalsefni þær umræður og þá afstöðu sem menn taka á lokuðum fundum utanrmn., sem yfirleitt eru trúnaðarfundir nema annars sé getið á fundunum sjálfum, þannig að ég frábið mig öllu tali um utanríkismál á þann hátt sem hér fléttaðist inn í umr. um þessa þáltill. um úttekt á verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli. Allt þetta tal, allur þessi sprettur á ekki heima í þessum umr. og auðvitað hefði hæstv. forseti átt að gera aths. við það. Ég vil sem sagt lýsa stuðningi mínum við að það verði kannað hvort hægt er að koma viðskiptum haganlegar fyrir á verktakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll. En ég vil ekki og ég teldi það miður farið ef Alþingi Íslendinga ætlar nú að fara að skipa rannsóknarnefnd í fyrirtækin, sem hingað til hafa séð um þau verk sem þarna suður frá hafa verið unnin, einstaklinga sem að þeim hafa staðið í gegnum árin, með öllum þeim upplýsingum og spurningum sem hv. 1. flm. þessarar till. gat um. Þá er komið langt, langt út fyrir þau mörk sem ég hef hugsað mér.  Ég hef ekki meira um þetta að segja. En ég tel tímabært að það sé kannað hvort hægt er að opna verktakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll þannig að fleiri komist þar að með verklegar framkvæmdir. Og það yrði þá í allt öðrum tilgangi heldur en þessi tillaga leggur til grundvallar.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður, Albert Guðmundsson, hefur nú upplýst þingheim um það, að hann hafi í sinu stjórnmálastarfi gengið í smiðju bæði til Jónasar frá Hriflu og til mín.  Ég ætla ekki að rekja hér ítarlega samskipti við hv. þm. og reyndar fleiri aðila hér í þinginu um tillögur um Tyrkland á síðasta þingi, aðeins geta þess til upplýsingar, að þing Evrópuráðsins samþykkti með yfirgnæfandi meiri hluta stefnu sem þm. margs konar flokka, vinstri flokka, miðjuflokka, frjálslyndra flokka í Evrópu, stóðu að og á mörgum þjóðþingum var um þær mundir unnið að sams konar ályktun um Tyrkland til þess að reyna að styðja lýðræðisöflin í Tyrklandi á sama hátt og við höfðum ályktað hér um Pólland í því skyni að styðja lýðræðisöflin í Póllandi. Ég fór þess síðan á leit við þingflokka Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. að þeir gerðust meðflm., einhverjir úr þingflokkunum fyrir hönd þeirra, að slíkri till. hér, sem væri viljayfirlýsing Alþingis til stuðnings lýðræðisöflunum í Tyrklandi, en bæði frá þingflokkum Sjálfstfl. og Framsóknar kom neitun við þessari beiðni. Þau samskipti fóru hér fram milli manna í þinginu og eru ekkert launungarmál eða neitt í því sambandi. Ég átti viðræður við ýmsa þm. í því sambandi. Það var eingöngu Alþfl. sem var reiðubúinn að standa að flutningi þeirrar tillögu. Afsökun þeirra sem þá neituðu að sýna lýðræðisöflunum í Tyrklandi sams konar stuðning og við vorum allir sammála um að sýna lýðræðisöflunum í Póllandi var sú, að það væri verið að setja landinu stjórnarskrá sem mundi innleiða lýðræði á nýjan leik. Nú er búið að setja stjórnarskrá. Nú sjá menn hvílík skopstæling þar er á lýðræði. Verkalýðsforingjar, stjórnmálamenn, forustumenn stjórnmálaflokka, jafnaðarmannaflokka og frjálslyndra flokka, eru ýmist í fangelsi eða þeim er bannað að sinna stjórnmálastarfsemi. Þegar umræða fór fram um stjórnarskrána á undanförnum vikum var bannað að mæla gegn henni opinberlega. Það var nú öll lýðræðislega umræðan og atkvgr. sem fór fram um þessa stjórnarskrá. Þess vegna væri kannske kominn grundvöllur nú fyrir því, að þeir sem þá lifðu í voninni um að þessi stjórnarskrá mundi leysa vanda Tyrkja séu þá reiðubúnir að ganga til liðs við okkur um að styðja slíka ályktun. Ég átti ekki von á að hér á Alþingi Íslendinga væru menn í tveimur stærstu flokkum þingsins sem væru ekki reiðubúnir að hafa sams konar skoðanir á málefnum Tyrklands og meginþorri frjálslyndra þm. á Evrópuráðsþinginu var reiðubúinn að hafa. Það var hins vegar fróðlegt að verða þess vís. 

Það eru ákveðin mál á minni dagskrá og ég fylgdist ekki með hvaða mál er á dagskrá.

Ég vil beina þeirri ósk til hæstv. forseta Jóns Helgasonar, að hann sjái til þess að skrifstofustjóri Alþingis útvegi hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni lestrarkennara. Það væri full ástæða til að fara í þessi mál hér og ræða almennt um afstöðu manna til alþjóðamála og lýðræðis annars staðar. Það má í því sambandi nefna það, að einn þm. Sjálfstfl. sagði hér í umr. um El Salvador í fyrra að El Salvador væri svo langt í burtu að við gætum nú varla verið að hafa áhyggjur af mannréttindum þar. Þar væru reyndar að koma kosningar sem mundu leysa öl( mannréttindamál. Á Íslandi var fyrir nokkrum dögum fyrrv. þm. kristilegra demókrata frá EI Salvador, fulltrúi mannréttindanefndar í því landi, sem upplýst hefur okkur mörg um hvaða atburðir hafa þar átt sér stað og þær hörmungar sem þar ríkja. Það sem við erum hér að fara fram á er að samræmi sé í þeirri afstöðu til lýðræðis annars staðar í heiminum sem menn setja fram hér, en það sé ekki dreginn upp einhver allt annar mælikvarði fyrir aðildarríki Atlantshafsbandalagsins. Það gefst síðar í vetur tækifæri til þess að ræða þessi efni. Ég vil ítreka í framhaldi af ummælum sem hv. þm. Matthías Bjarnason lét frá sér fara í ræðustól áðan, að ég held að það sé nauðsynlegt að starfsemi móðurfyrirtækja Íslenskra aðalverktaka sé sérstaklega könnuð í þessu sambandi. Ég held að það sé ljóst, að fyrirtækið Reginn hefur t.d. verið notað til að kaupa eignarhluti í ýmiss konar fyrirtækjum, bæði í samgöngum, í sjávarútvegi, í fiskvinnslu og ýmsum öðrum atvinnugreinum. Ég hef gagnrýnt það á öðrum vettvangi, að þetta hlutafélag, sem sagt er að sé í eigu samvinnuhreyfingarinnar, sé notað með þessum hætti til að kaupa upp eignarhluti í hinum og þessum fyrirtækjum og veita þannig fjármagni úr rekstri Íslenskra aðalverktaka inn í hlutabréfakaup af alls konar tagi, sem eiga sér stað án þess að aðalfundur Sambandsins eða nokkur önnur meiri háttar fulltrúasamkoma í samvinnufélögunum í landinu fjalli um það. Þær ákvarðanir eru ekki teknar á hinum opnu lýðræðislegu vettvöngum samvinnuhreyfingarinnar, heldur eru þær ákvarðanir teknar af forstjórum og stjórnarmönnum í Regin hf., sem beita aðstöðu sinni með þessum hætti. Ég hef talið mjög óheppilegt vægast sagt fyrir samvinnuhreyfinguna í landinu að hún sé að blanda þannig saman þátttöku sinni í verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli og kaupum sínum á eignarhlutum í hinum og þessum hlutafélögum víða í landinu. Ég er þess vegna alveg sammála því, sem hv. þm. Matthías Bjarnason sagði hér áðan, að í athugun af þessu tagi er nauðsynlegt að ráðstöfun þess fjármagns, sem þarna hefur verið skapað, sé ítarlega könnuð. Þar er ég algerlega ósammála hv. þm. Albert Guðmundssyni um að það eigi ekki að vera hluti þessarar athugunar. Þegar hv. þm. Albert Guðmundsson var að lýsa sig ósammála mínum skoðunum um ráðstöfun fjár af þessu tagi var hann um leið að lýsa andstöðu sinni við þau sjónarmið sem hv. þm. Matthías Bjarnason setti hér fram og gerði reyndar miklu skýrar en ég gerði. Að lokum held ég að nauðsynlegt væri að hv. þm. tækju það rækilega til athugunar að kveða ekki upp áfellisdóm þegar flutt er till. um að Alþingi taki til athugunar og afli sér upplýsinga um ýmis mikilvæg svið í þjóðfélaginu sem snerta almannahag, m.a. vegna þess að ríkið sé beinn eignaraðili í viðkomandi fyrirtækjum. Þegar Alþingi tekur sér vald til að afla upplýsinga og kanna slíka starfsemi má ekki umsvifalaust dæma slíkar tilraunir óeðlilegar vegna þess að þar með sé verið að gefa til kynna sekt og að tillöguflutningur af slíku tagi sé óeðlilegur. Það er óhjákvæmilegt í því flókna þjóðfélagi sem við lifum í, þar sem margs konar ríkisstofnanir, hálfríkisstofnanir, hlutafélög, sem ríkið er aðili að, og önnur stór hlutafélög annast mikilvæga starfsemi í þjóðfélaginu öllu, að Alþingi hafi rétt og vald til að afla upplýsinga og kynna sér gang slíkra mála. Það er hlutverk okkar sem kjörinna fulltrúa fólksins í landinu að tryggja að hagsmuna fólksins sé gætt á öflum þessum sviðum og ákvarðanir, sem þar eru teknar, séu í samræmi við hagsmuni fólksins. Í mörgum tilvikum getum við ekki sinnt þessu hlutverki okkar nema afla okkur upplýsinga á þann hátt sem lagt er til í þeirri till. sem hér er til umr. Það væri mjög æskilegt ef það skapaðist vilji fyrir því innan þingsins að menn hættu að fordæma slíkan tillöguflutning á þeirri forsendu, að í því felist sjálfkrafa ásökun. Svo er ekki, heldur er eingöngu verið að sinna því fulltrúahlutverki sem þjóðkjörnir fulltrúar fólksins í landinu verða að gegna í okkar þjóðfélagi.



Herra forseti. Hv. alþm. hlustuðu áðan á hv. 3. þm. Reykv., Albert Guðmundsson, lýsa því yfir annars vegar að hér fælist í því sem til væri lagt aðdróttun um skuggaleg viðskipti, óheiðarleika og hvað annað sem flutt var og hins vegar neitaði þm. því hér aðspurður í ræðustól að hann hefði sjálfur flutt slíkar tillögur. Vera má að hann muni ekki, en ég man. Má ég lesa? 
             Tillaga til þingsályktunar á 100. löggjafarþingi 1978, um rannsóknarnefnd þingmanna til að kanna rekstur, fjárfestingar, erlend umsvif og stjórnmálaleg tengsl Sambands ísl. samvinnufélaga og tengdra fyrirtækja með sérstöku tilliti til einokunaraðstöðu og markaðsdrottnunar - bara marxískur frasi! - þessara fyrirtækja. Flm.: Albert Guðmundsson. „Alþingi ályktar að kjósa rannsóknarnefnd skipaða sjö þm.“ - Hvað er það hjá mér? Alþingi ályktar að fela sérstakri rannsóknarnefnd, sem skipuð sé 7 þm. - „til að gera athugun á rekstri, fjárfestingum, erlendum umsvifum og stjórnmálalegum tengslum.“- Ég geng ekki svona langt. Ég kann mannasiði. Eigum við að halda áfram? - „Sambands ísl. samvinnufélaga og tengdra fyrirtækja með sérstöku tilliti til einokunaraðstöðu og markaðsdrottnunar“ - kemur það enn - „þessara fyrirtækja. Störf nefndarinnar skulu einkum miðast við að leita svara við eftirtöldum spurningum“. Þetta eru 15 atriði. Hann stóð hér og sakaði okkur flm. um óheiðarleika og aðdróttanir. Það sem ég er auðvitað að undirstrika er tegundin af málflutningnum. Ég lagði sérstaka áherslu á að um engar slíkar aðdróttanir væri að ræða. Það heyrðu það allir þm. eða 59, að till. væri flutt í allt öðrum tilgangi. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, sem þó hefur aðrar skoðanir í utanríkismálum, undirstrikaði það sama. En hvernig var spurt á þinginu 1978, hv. þm. Albert Guðmundsson? „Hver eru tengsl SÍS og tengdra fyrirtækja við Framsfl. og hver hefur verið hagur beggja af þessum tengslum?“ Eigum við að athuga nr. 2? „Að hve miklu leyti hafa sérstakar frádráttarheimildir samvinnufélaga í lögum um tekju- og eignarskatt skapað SÍS og kaupfélögunum víðtæka einokunaraðstöðu?“ Kemur það enn. Það er spurt nr. 3: „Í hve ríkum mæli nýtur SÍS og tengd fyrirtæki meiri og hagkvæmari lánafyrirgreiðslu en annar atvinnurekstur?“ Það er spurt nr. 4: „Hver er hagur SÍS og kaupfélaganna af núverandi greiðslufyrirkomulagi afurðalána?“ Við getum ekki skilið við Albert. Það er spurt nr. 5: „Hver er hagnaður SÍS og kaupfélaganna af búfjárslátrun og hvert rennur sá hagnaður?“ Ég gæti lesið áfram í nr. 13: „Að hve miklu leyti er markaðsdrottnun þessara fyrirtækja í gegnum hátt vöruverð þáttur í þeirri dýrtíð, sem á undanförnum árum hefur rýrt kjör almenns launafólks á Íslandi? Svo segja þeir að við séum að gefa í skyn, dylgja, eins og þeir segja alltaf, þessir herramenn, við séum að gefa í skyn og strigakjafturinn, 4. þm. Reykv., fari á stóryrðakostum. Menn heyrðu það hérna áðan. - En þetta er sjálfur kjarni málsins: Vörn hans áðan var nauðvörn. Hún var nauðvörn einokunarmanna. Nú mundi held ég hv. 3. þm. Reykv., sem ég sé að er búinn að biðja um orðið, og lesi menn svo grg. með þessu, segja að hann hafi flutt þessa till. af því að hann hafi verið að láta eins og fífl út af till. hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar. Það er út af fyrir sig eflaust alveg rétt að hann var að láta eins og fífl. Hann var bara að því líka áðan. Kjarni málsins er sá, að það er sjaldgæft að varnaraðili einokunarviðskipta eða hverra annarra viðskipta komi upp um sig eins og hv. 3. þm. Reykv. hefur gert í dag. Hann hikaði ekki við að flytja svona till. af því að honum er sérstaklega í nöp við Samband ísl. samvinnufélaga og telur að þar séu - ég veit ekki hvað - pólitískir hagsmunir. Hann hikar ekki við í sínum málflutningi að koma með allar gömlu Tímalummurnar um aðdróttanir, dylgjur og þetta allt saman. Það er ekkert slíkt í því plaggi sem hefur verið kynnt í dag. Það var sérstaklega varað við því í málflutningnum að menn flyttu sig yfir á slíkt plan og beðið um að svo væri ekki gert. Við dylgjum ekki, en þeir hafa dylgjað oft og mörgum sinnum og um margt og mikið. Ég gleymdi því, herra forseti, í framsöguræðu minni í dag að mælast til þess að till. yrði vísað til hv. allshn. Sþ. 1978 var sams konar till. vísað til utanrmn. og ég sé eftir á að hyggja að það hafa verið mistök. Till. á heima hjá allshn. Þetta er ekki utanríkismál. Þetta eru almenn viðskiptamál. Ég vil bæta því við, að ég fellst á að þetta er ónákvæmlega orðað í tillgr. Tillgr. sjálf um úttekt á verktakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll stendur fyrir sínu, en þar sem minnst er á dótturfyrirtæki hefði átt að standa „önnur slík fyrirtæki“ eða eitthvað slíkt. Ég vil biðja nm. um að laga þann texta, eins og tveir hv. ræðumenn hafa bent á. Það er alveg ljóst hvað við er átt, en hér er um nokkra ónákvæmni að ræða og það verður væntanlega leiðrétt. Það var gerð aths. við að ég hefði talað um samstarf lýðræðisþjóða. Ég talaði um samstarf lýðræðisþjóða og ég átti við samstarf lýðræðisþjóða. Bandaríki Norður-Ameríku eru að minni hyggju lýðræðisþjóð, en það er sérsamningur á milli slíkra tveggja sem ég átti við. Ég var ekki að skírskota til Atlantshafsbandalagsins. Mér er mætavel 1 jóst að það ríkir svívirðilegt stjórnarfar í Tyrklandi, en mér er hitt jafnljóst, að Bandaríki Norður-Ameríku eru lýðræðisþjóðfélag og kannske það fullkomnasta í veröldinni. Finnst mér að margir þm., a.m.k. hv. 11. þm. Reykv., mættu átta sig betur á þeirri einföldu staðreynd. Hér er lagt til að sérstakri rannsóknarnefnd verði falið að kanna tiltekin einokunarviðskipti. Ég hef sagt að við Reykvíkingar þekkjum mætavel stórhýsi sem stendur hér ofan við Reykjavík, nánar tiltekið á Ártúnshöfðanum. Menn hér hafa spurt um það, með hverjum hætti ágóði hafi þarna verið fluttur til. Það er ein af fjölmörgum spurningum sem svara verður um þetta. Ég vil ekki blanda mér í umr. um með hverjum hætti öðrum þessum málum er komið fyrir eða hvernig yfir höfuð það eigi að gera. Eitt er þó alveg ljóst, að maðurinn sem flutti till. um SÍS fann að því að það ætti að kalla menn fyrir þessa nefnd. Maðurinn sem flutti till. um SÍS verður að átta sig á því, að 39. gr. í stjórnarskránni gerir beinlínis ráð fyrir að þetta sé hægt. Í annan stað vil ég taka undir það, að með svona vald þarf að fara mjög varlega því að persónuvörnin er auðvitað alltaf okkar dýrasta gersemi. En það breytir ekki hinu, að hér er um að ræða fríðindi sem ríkisvaldið hefur uppálagt tilteknum hópi manna í formi viðskipta. Og menn sem njóta fríðinda af hendi ríkisvaldsins verða auðvitað að vera undir það búnir, að það hið sama ríkisvald vilji eiga við þá orð. Það getur ekki komið nokkrum manni á óvart og alls ekki manni sem hefur einokunarrétt í viðskiptum af hendi ríkisvaldsins. Það er það sem gildir um þessa menn og þess vegna eiga almennar röksemdir um persónuvörn ekki við. En ég vil með almennum orðum taka undir með hv. þm . sem flutti till. um SÍS, að það þarf að fara mjög varlega ævinlega þegar persónuleg verðmæti eru annars vegar. Við sem skiljum borgaraleg verðmæti - líka samvinnumanna - vitum það manna best.



Herra forseti. Ég spurði hér áðan hvaða mál væri á dagskrá þar sem ég hafði lesið þá dagskrá sem hér lá prentuð frammi og hvergi var minnst á Tyrkland. En nú má það vel vera að þeir sem hafa „permanent“ og standa í því að vera í lagningu að staðaldri noti aðra dagskrá en hinir hér í þinginu og ekkert við því að segja. Það er út af fyrir sig þeirra mál og við verðum náttúrlega að una því að þeir séu afbrigðilegir á fleiri sviðum en þessu eina. En erindið var einfaldlega að koma því á framfæri, að þó að við framsóknarmenn, kjörnir fulltrúar á þinginu hér, teldum okkur geta haft áhrif á ýmislegt til góðs ráðum við því miður ekki hvernig ástandið er í Tyrklandi. Við erum frekar friðarsinnar og seinir til að fara í stríð og þess vegna hefur engin tillaga komið fram í okkar herbúðum um að senda herlið til að leysa þetta mál En e.t.v. hefur friðarpostulinn, hv. 11. þm. Reykv., hugleitt herútboð. Það kemur vel til greina að athuga hvort maður yrði honum úti um einhverja liðveislu, gamla haglabyssu eða eitthvað því um líkt að láni, ef hann þyrfti að fara í stríð þarna til Tyrklands. En sannleikurinn er sá, að þegar hv. 11. þm. Reykv. tekur sig til annað slagið og fárast yfir stjórnarfyrirkomulagi í hinum ýmsu löndum hefur hann þá tilhneigingu að standa þannig að málflutningi að lýðræðissinnar á Íslandi séu ábyrgir fyrir öllum einræðisstjórnum hvar sem þær eru í heiminum, þeir beri ábyrgð á einræðisstjórnum. Og hvers vegna vill hann haga sinum málflutningi á þennan veg? Jú, ástæðan er sú, að vegna pólitískra skoðana sinna getur hann ekki svarið það af sér að hann á stjórnmálalega samstöðu með þeim ógnaröflum sem kúga Pólland.  
            



Herra forseti. Það er augljóst, að fleiri hv. þm. en 11. þm. Reykv. er ekki ljóst hvaða mál eru á dagskrá hér og skal ég ekki ræða það nánar. Þessi till., sem hér er til umr. um úttekt á verktakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll og hlýtur að beinast að fyrirtækinu Íslenskir aðalverktakar, hefur komið hér fram á þinginu áður. Við leyfðum okkur að flytja hana hér áður, ég og hv. þm. Vilmundur Gylfason, í trausti þess að þingið hefði þann stórhug og þann dug í sér að þora að takast á við þetta fyrirtæki, sem hefur líklega haft meira umleikis fjármunalega séð en nokkurt annað fyrirtæki sem hefur starfað á Íslandi. Ég vil benda mönnum á, sem eru andsnúnir því að þetta fyrirtæki og rekstur þess verði skoðað dálítið, að sjáanlegur hagnaður þessa fyrirtækis, sem stendur uppi á Ártúnshöfða í Reykjavík, er 24 þús. fermetra bygging. Ég endurtek: 24 þús. fermetra bygging. Þetta fyrirtæki hefur leigt íslenska ríkinu stóran hluta af sínu húsnæði, þar sem hefur verið Tækniskóli Íslands. Bifreiðaverkstæði Sambands ísl. samvinnufélaga er í hluta af þessu húsnæði. Og hvers vegna? Til samanburðar, ef menn átta sig ekki á stærðinni, get ég getið þess, að hin umdeilda flugstöð á Keflavíkurflugvelli er ekki nema 14 þús. fermetrar. Menn þurfa að skynja stærðina betur og þær peningaupphæðir sem hljóta að hafa farið í þessi hús. Ég held, herra forseti, að það væri virkilega vel þess virði að athuga hve miklir fjármunir hafi runnið í gegnum þetta fyrirtæki á síðustu árum og áratugum og framreikna þá fjármuni til verðlags í dag. Ég er sannfærður um að þar eru á ferðinni tölur sem jaðra við að vera öll fjárlög íslenska ríkisins, ef ekki meira. Ég held líka að menn skyldu átta sig á því, að það sem þarna hefur gerst minnir að mörgu leyti á það sem gerðist í síldarbæjunum forðum daga. Það eru nefnilega ekki bæjarfélögin í kringum Keflavíkurflugvöll sem hafa haft tekjurnar af verktakastarfseminni á Keflavíkurflugvelli. Það eru menn í henni Reykjavík. Þ.e. það fjármagn sem sveitarfélögum þarna í kring hefði kannske komið vel. Eins og kannske ógeðfellt er að hugsa um það mál í heild, þá eru það menn í Reykjavík, sem hafa fengið það fjármagn. Þetta minnir á síldarbæina þegar spekúlantarnir komu og hirtu allan hagnaðinn af síldveiðunum úti á landi, og er ástæðulaust að rekja það mál. Mig langar í þessu sambandi að minna á það, að þingið tók á sig rögg 1978 og samþykkti að gerð yrði athugun á einu tilteknu máli, þar sem talið var að hefði verið farið illa með einstakling í þjóðfélaginu. Það leiddi til þess að leiðrétt var mikið misrétti, þó svo ég telji að sú leiðrétting sé ekki að fullu gengin í gildi. En ég vil einfaldlega segja við þá menn sem eru á móti því að við skoðum þessa stofnun, sem er búin að lifa í þessu landi öll þessi ár án þess að nokkur einasti aðili hafi raunverulega hugmynd um hvað gerist þar á bak við tjöldin, menn sem eru á móti því að sú stofnun verði skoðuð dálítið, það verði kannað hvað hefur orðið um þær gífurlegu fjárhæðir sem það fyrirtæki hefur haft með að gera, í langflestum tilvikum bandarískt fjármagn sem hefur farið til framkvæmda á Keflavíkurflugvelli: Hvar er eftirlitið með þessari stofnun, þessu fyrirtæki? Það er í raun og veru ekki til. Það er hægt að minna á gömul mál, sem upp hafa komið hér á Íslandi varðandi fyrirtæki sem eftirlitslítið hafa haslað sér hér völl. Það er hægt að minna á þau mál og hvað kom upp þegar þau voru skoðuð ofan í kjölinn. Ég vil bara segja við hv. þm. hér inni, að ef þeir ekki hafa döngun í sér til að heimila athugun á þessari verktakastarfsemi er það vegna þess einfaldlega að þeir óttast að það muni eitthvað koma í ljós sem ekki henti ákveðnum öflum í þjóðfélaginu. Ég treysti því og ég trúi því raunar, að á þinginu séu nægilega margir menn sem hugsa í þá veru að það sé bæði eðlilegt og sjálfsagt að skoða fjármálastarfsemi þessa fyrirtækis. Ef svo er ekki er illa farið fyrir þessu þingi.



Herra forseti. Ég held að hv. síðasti ræðumaður hafi undirstrikað mikið af því sem ég sagði áðan um hinn eiginlega tilgang og hugsunina á bak við að flytja þessa þáltill. um úttekt á verktakastarfsemi við Keflavíkurflugvöll. Það er ekki úttekt á starfseminni sem slíkri. Það er úttekt á fyrirtækinu. Hann spyr hvort þingið þori að takast á við þetta fyrirtæki. Það undirstrikar að þessum hv. flm. er í huga að hér verði stefnt í átök. Það er einmitt það sem ég var að gagnrýna við þáltill. Hann talar um stóra húsið við Ártúnshöfða. Hann gefur í skyn að þarna sé komið fjármagn sem farið hafi til Reykvíkinga og þessir hagsmunaaðilar noti svo aftur húsið til að hagnast á í samskiptum við ríkið, sem er 25% aðili af Íslenskum aðalverktökum ef ég man rétt. Hér er verið að gefa í skyn. Hér er látin uppi einhver öfund yfir því að einhver skyldi nú hafa mikið upp úr því að skipta við þessa erlendu aðila. Málflutningurinn gefur hugmyndafluginu lausan taum: Hvar er fjármagnið sem hefur farið í gegnum þetta fyrirtæki? Það er spurning. Þetta kemur á eftir því hvort Alþingi þori að takast á við þetta fyrirtæki: Hvert hefur þetta fjármagn farið? Þetta er rannsókn. Það er verið að gefa í skyn að þarna sé eitthvað óheiðarlegt í gangi. Ég hef ekki heyrt getið um að þetta fyrirtæki starfi öðruvísi en lög og reglugerðir gera ráð fyrir, en það getur vel verið að flm. viti eitthvað meira um starfsemina og viti þá að eitthvað óeðlilegt eigi sér stað þarna og ef einhverjir hérna eru gegn því séu þeir að reyna að hilma yfir eitthvað. Það er síður en svo hvað mig snertir. Það kæmi ekkert við mig persónulega eða aðra þm. hér, geri ég ráð fyrir, að eitthvað skyldi nú koma í ljós sem er ekki heiðarlegt. En það þarf að koma betur fram í málflutningi með till. en hingað til hefur komið fram að það sé einhver sérstök ástæða til að skipa þessa rannsóknarnefnd á þann hátt sem hér er talað um og þar sem á að kalla fyrir alla hlutaðeigandi og yfirheyra þá opinberlega og láta almenning fylgjast með framvindu mála frá degi til dags, eins og ég skil tilvitnun í þessa þáltill. Þar tel ég óheiðarlega að staðið gagnvart þessum mönnum. Ég hef ekki heyrt þá stimplaða sem einhverja vandræðamenn í þjóðfélaginu nema síður sé. Ég þakka hv. 11. þm. Reykv. fyrir hans ágætu ræðu. Hann var rólegur og yfirvegaður, enda talaði ég þannig til hans að ég var að vona að ég róaði hann niður. Hann talaði ekki hraðar en hann hugsar. En hvernig má annað vera en ég læri af prófessornum? Það er ætlast til þess að þjóðinni sé kennt af prófessorum.  En ég er líka samþykkur þeirri hugsun hv. 11. þm. Reykv., að að sjálfsögðu beri að samræma lýðræðið milli hinna ýmsu ríkja Atlantshafsbandalagsins. Ég harma þegar ástand eins og í Tyrklandi kemur upp, hvar sem það kemur upp. En ég hef ekki úr þessum ræðustól, hvorki fyrr né nú, látið uppi í umr. neina skoðun á þeim málum. Málin hafa bara ekki verið á dagskrá og eru ekki á dagskrá. Það getur vel verið að ég taki til máls þegar þau koma á dagskrá, ef þau koma þá á dagskrá. Það var ýmislegt skemmtilegt sem kom hér fram hjá ágætum 4. þm. Reykv., eins og yfirleitt þegar hann tekur til máls. Annaðhvort er hann að brjóta niður atvinnurekendur, brjóta niður verkalýðsforingja eða brjóta niður eitthvað í þjóðfélaginu. Þessi hv. þm. hefur mér vitanlega ekki komið nálægt neinum af þessum samtökum, hvorki verkalýðs né atvinnurekenda, nema þá sem stjórnmálamaður, og ég veit ekki til að á uppvaxtarárum hafi hann haft mikið saman við þessa þjóðfélagshópa að sælda. Eftir því sem ég best veit er hann alinn upp í aftursætinu í ráðherrabíl. En vegna þeirra ágætu upplýsinga, sem virðulegur þm. lét uppi um minn tillöguflutning um rannsókn á Sambandi ísl. samvinnufélaga, er þess að geta að till. var flutt - það er rétt hjá hv. þm. - vegna þess að einmitt á þeim dögum voru hér uppi tillögur um að rannsaka fyrirtæki sem eru hlutafélög og einkafyrirtæki, Flugleiðir og síðan Eimskipafélagið. Eftir þeim ummælum sem frá hv. þm. sjálfum höfðu fallið um m.a. landbúnaðinn og samvinnuhreyfinguna á sinum tíma var þessi till. flutt. Mér fannst vera kominn tími til að viðkomandi aðili fengi a.m.k. að verja sig, það kæmi þá fram það rétta í málum, ekki bara um Flugleiðir eða Eimskipafélagið, heldur líka um samvinnuhreyfinguna. Ég vona að þetta svari þeim aðdróttunum sem hann var með í sambandi við þá till. sem ég flutti. Hitt er annað mál, og ég veit ekki um einn einasta mann, það getur þó verið að hann sé til, sem mótmælir því orðspori sem hv. 4. þm. Reykv. sjálfur skapaði sér með því að kalla sig strigakjaft. Það var á hans ábyrgð. Ég er búinn að undirstrika það sem hann sagði sjálfur. Það getur vel verið að hann sé það. Það er hans mál. Ég sé ekki ástæðu til að tefja þessar umr., en ég vil undirstrika að ég er sammála hluta af þessari þáltill. Niðurlag hennar hefði verið nóg. En eins og hún er hér lögð fram get ég ekki samþykkt hana. Ég mun verða á móti henni. Niðurlaginu, og ég leyfi mér með leyfi forseta að lesa það aftur upp, er ég þó sammála. Þar segir: „Tilgangur úttektarinnar er að kanna hvort þessum viðskiptum verði komið haganlegar fyrir en nú er og hvort ágóða af þeim verði með öðrum hætti haganlegar og réttlátar skipt en nú er. Talsmaður nefndarinnar skal gefa sameinuðu þingi skýrslu að úttektinni lokinni.“ Þessu er ég sammála, en ekki neinu sem er þar á undan.



Herra forseti. Það skal verða örstutt. Hv. 3. þm. Reykv. hefur lýst stærð sinni, reisn og tign með þeim aths. sem hér hafa fallið. Ég bið menn að rifja upp svolítið í þeim efnum. En ég vil segja það við þá menn sem hér tala oftast og út frá bæjardyrum íslenskrar verkalýðshreyfingar: Er ekki málið orðið nokkuð erfitt þegar hún hefur eignast slíkan talsmann eins og hér var tekið fram áðan? Um efni málsins vil ég að lokum í þessari umr. vegna margendurtekins misskilnings, m.a. hjá hv. síðasta ræðumanni, taka skýrt fram og undirstrika, að sú úttekt sem hér er lögð til að fram fari samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar, þótt það sé ekki tekið fram í tillgr., felur í sjálfu sér ekki í sér aðdróttanir af einu eða neinu tagi. Einn hv. ræðumaður sagðist ekki vita til þess að viðkomandi rekendur fyrirtækja væru vandræðamenn. Það hefur enginn sagt að þeir séu það eða eigi að kallast það. Það eru alfarið hans orð. Hér er verið að biðja um, og það má vera að það sé hlutdrægt orð, úttekt á einokunarviðskiptum þannig að almenningur hafi allar upplýsingar þar um. Það er auðvitað eðlilegt að margir hv. ræðumenn hér fjalli um efnisatriði málsins, en dylgjur er ekki að finna í tillgr. Það er kjarni málsins. Ég hugsa að meira að segja þessi fyrirtæki mundu frábiðja sér varnarræður eins og þær sem hér hafa verið fluttar því að þær eru dylgjur. Herra forseti. Áður en þessi till. fer til nefndar - ég vona að tekið verið undir till. um allshn. Sþ. - vil ég enn einu sinni undirstrika þetta aðalatriði málsins og þá staðreynd, sem fram kemur í grg., að það er vilji þeirra sem þetta mál flytja að engin tortryggni blandist í þetta; líka af þeim ástæðum að við erum í samvinnu við aðrar þjóðir.



Herra forseti. Á þskj. 52 hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að flytja svohljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að gera ítarlega könnun á tíðni, orsökum og afleiðingum vélhjólaslysa í umferðinni. Könnunin skal unnin á vegum heilbrmrn. og dómsmrn. Skal áliti skilað í skýrsluformi til næsta reglulegs Alþingis ásamt meðfylgjandi tillögum um fyrirbyggjandi aðgerðir.“ Till. þessi er af hálfu okkar flm. flutt til þess annars vegar að vekja athygli löggjafans á vandamáli, viðkvæmu og erfiðu að vísu, og hins vegar ef verða mætti til þess að leiðir fyndust að því marki að fyrirbyggja slys þessi svo sem í mannlegu valdi stendur. Svo hörmulega vill til að frá því að þessi till. var lögð fram fyrir tveimur vikum eða svo hafa orðið hin válegustu tíðindi tengd þessum farartækjum, banaslys þar sem tvö ungmenni létu lífið og stórslys þar sem enn sér ekki fyrir endann á afleiðingunum. Raunar hafa umferðarslysin yfirskyggt allar aðrar fréttir svo síðustu vikur að vart verður um þennan einangraða þátt rætt án þess að fleira komi þar inn í myndina. Í grg. með till. er minnt á umræður sumarsins um vélhjólaslys og afleiðingar þeirra, umræður sem læknar stóðu fyrir, þeir sem gerst þekkja og best vita hversu alvarleg slys þessi eru, þó ekki sé um banaslys að ræða. Fórnarlömb slysanna, þeir sem langtímum saman gista sjúkrahús og endurhæfingarstöðvar, þeir sem í einni andrá verða öryrkjar ævilangt og læknarnir eru í nánastri snertingu við fyrir utan vandamenn, gleymast oft, enn frekar af því að fréttin var ekki um banaslys, og eru þau þó allt of mörg og ekki úr þeim dregið. Í grg. er einnig til þess vitnað að flutningsmenn muni leiða fram vitnisburði lækna og lögreglu og vissulega væri það hægt, af nógu er að taka, en ég hef a.m.k. valið þann kost, eftir að hafa verið svo óþyrmilega minntur á harmþrungna atburði þessu tengda á síðustu dögum. að halda hér eins stutta framsögu og mögulegt er, varpa fram nokkrum spurningum til íhugunar um leið og málið er reifað í heild, umferðarmál almennt tekin til meðferðar, þó stiklað sé á því stærsta. Svo fersk eru þessi atvik og ógnvekjandi að vitnisburðir og tölvísinni bæta þar engu við, hvað þá að þeir bæti það sem aldrei verður bætt. Umferðarmenning er orð sem oft heyrist, er þó í raun aðeins fallegt urð, en innihaldslaust sakir þess að svo fjarri eru umferðannál okkar einhverri menningu sem hugsast getur. Við eigum mikið af ökutækjum,við nýtum þau ótæpilega, en umfram allt virðumst við ekki kunna með þau að fara. Stundum eru ytri aðstæður orsakavaldar, en miklu oftar er það þó eigin sök sem mestu veltíur. Ökuhraði er gífurlegur og jafnvel í iðandi umferð borgarinnar má sjá akstur sem meira líkist ökukeppni eða ofdirfskukeppni en nokkru öðru. Búnaður ökutækja er oft með eindæmum og kæruleysi þar yfirþyrmandi, jafnvel þó um veigamestu atriði sé að ræða. Ástand ökumanna er alltof oft með þeim hætti að hreinni vá er boðið heim og er furða að ekki hljótast þó af enn verri og fleiri slys en raun ber vitni. Og kæruleysið og tillitsleysið er svo algert oft og tíðum að andrum sætir. Nokkrar sekúndur í tíma til eða frá ráða meira um aksturslag en tillit til aðstæðna. Mönnum liggur óskaplega á, og eflaust má rekja mörg slysin og óheppnina til þess álag, streitu og þreytu sem einkennir okkar þjóðlíf öðru fremur, en þó held ég að tillitsleysið og forgangsfíknin séu vítaverð. Ekki eiga ökumenn þar alla sök því gangandi vegfarendur eru oft með ólíkindum óvarkárir, jafnvel svo að ekkert er um umferðarljós skeytt, aðeins bandað hendi við bifreið, þó í fullum rétti sé. - Ég sagði víst í fullum rétti, en þar er einmitt komið að alvarlegum hluta þessa máls. Einn þáttur tillitsleysis er sá að eiga skilyrðislaust réttinn. Hversu skammt dugar að hafa átt réttinn þegar slysið er orðið, og stundum getur það orðíð í hinsta sinn sem hinn óskoraði réttur er nýttur. Menn spyrja eðlilega hvað valdi þessum firnum. Er þetta viss eðliskostur eða réttara sagt ókostur, skortir betri fræðslu um hvert hættutæki menn eru með í höndum sér eða eiga ekki fullvita menn að gera sér þess grein án einhvers lærdóms? Er skortur á eftirliti og er agaleysið í þjóðlífinu almennt að endurspeglast þarna í sinni alvarlegustu mynd? Og hvað megnar fræðsla og eftirlit þegar út í alvöruna er komið, þegar forgangsréttur og flýtisspurning ráða ríkjum? Er skoðun leigubílstjórans rétt, sem ekið hefur í 40 ár og sagði við mig að alltof vægt væri á öllum þáttum þessa máls tekið og viðurlög öll væru hláleg miðað við það hvað í húfi gæti verið, eða er það skoðun lífsreynda lögregluþjónsins sem gildir ein, það er að alger hugarfarsbreyting sé ein fær um að draga svo nokkru nemi úr hryllingsmyndunum sem blasa alls staðar við? Hann nefndi umferðarhelgina mestu á sumrin sem dæmi, þ.e. verslunarmannahelgina, þegar menn væru einhverra hluta vegna betur á varðbergi, hugsuðu meira um öryggi sitt og annarra með gleðilegum árangri. Frekari vangaveltur skulu ekki hafðar almennt hét uppi, enda vita allir hér jafn vel og ég um það sem hér er sagt. En hvað þá um vélhjólaslysin og hvers vegna þau alveg sérstaklega og hversu réttmæt eða árangursrík er sú aðferð sem till. gerir ráð fyrir, þ.e. könnun ráðuneyta og vandleg athugun þar til valinna aðila sem á þá samkvæmt till. að leiða til ákveðinna hugmynda og úrræða til að fyrirbyggja og verjast voðanum sem augljós er? Nú skal það skýrt fram tekið að flm. er ekki bann í huga, enda þyrfti þá viðar að að huga og enda ómögulegt að taka á neinn hátt á málinu með því að hugsa sér þá leið að hanna þessi farartæki með öllu. Þær hugmyndir komu þó vissulega fram í sumar og þá frá þeim sem nánast vita um voveiflegar afleiðingar slysanna. Og þykir nokkrum mikið þó sú hugmynd komi fram frá þeim sem magnþrota stendur andspænis örkumlum og meira og minna glötuðu lífi? En raunsæið segir okkur að þrátt fyrir allt sé þetta ekki kleift. Annarra, og ég vil segja allra annarra, tiltækra ráða á að leita. Hver eru þau ráð og hvernig á að beita þeim? Við því hef ég engin bein svör eða við flm. frekar en gagnvart umferðinni almennt, en þó veit ég að hv. 2. flm. þessarar till. er hér með upplýsingar um annarra þjóða reynslu, sem vissulega eru mikillar athygli verðar. Ég vildi hér aðeins benda á fáein atriði: Í fyrsta lagi kennsluþáttinn: Hann er vægast sagt ekki sá sem hann ætti að vera. Sumir telja kennsluna litið meira en stimpil um rétt til aksturs á vélhjóli, en allar leiðbeiningar varðandi umferð, varðandi ökutækið og raunhæf kennsla í heild eru ekki til staðar. Á þessum vettvangi ber að gera stórátak, því ófyrirgefanlegt er að nýta ekki til fullnustu þá möguleika sem góð leiðsögn í upphafi á að geta gefið sem veganesti. Ákveðin kennsluskylda er því eins sjálfsögð og varðandi bifreiðina, þó ætíð sé hægt að segja að góður vilji geri þar litla stoð. Þá er það spurningin um aldurinn. Æ ofan í æ hefur sú spurning leitað á huga minn hvort hér væri ekki rétt að miða við sömu aldursmörk og varðandi bifreiðar og er þó vægast sagt umdeilt hversu réttmætt sé að 17 ára aldur gildi þar. Ekki ætla ég neinn dómari að gerast. en á 15 ára aldursskeiði er unglingurinn oftast í mestri mótun, uppreisnarhneigð og mótþrói eru þá e.t.v. mest og aldrei er löngunin meiri en þá til ofurmennskunnar og þá um leið fífldirfskunnar, þó að segja megi að misjafnt sé og af sumum eldist slíkar hneigðir aldrei. Aldursmarkið þarf a.m.k. að taka til nánari athugunar í tengslum við fræðsluþáttinn. Þá eru það sérreglur í umferðinni, m.a. varðandi hraða, sem margar þjóðir hafa tekið alveg sérstaklega fyrir til að sporna við fótum og forðast hætturnar sem mest. Hér þarf a.m.k. að huga betur að en gert er. Í dag gildir í raun sama um vélhjól og bifreiðar og er þá enn að vandanum komið: Eitt er að setja reglur og annað að halda þær. Eftirlitsþátturinn er auðvitað mikils virði, að hann sé virkur og taki til sem flestra þátta. Eftirlit með vélhjólum og búnaði þeirra er vægast sagt ekki mikið, en það segir ekki mikið heldur því skoðun bifreiðar einu sinni á ári gefur ekki mikla hugmynd um ástand hennar á hverjum tíma, svo sem menn þekkja, og skyndiskoðanir breyta ekki miklu. Það ætti í raun að vera kappsmál eiganda og ekils að allt væri í fullkomnu lagi, en trassaskapur er í þessu efni algengari en aðgæslan þó menn viti um hverjar afleiðingarnar kunni að verða. Eftirlit í umferðinni sjálfri er hvergi nærri nóg og skal þar ekki þeim um kennt sem það annast. Hið virka eftirlit allra okkar, sem í umferðinni erum. og aðhald við sjálfa okkur er eins og við þekkjum oft minna en ekki neitt. Útbúnaður bifreiða til aksturs í hálku hefur oft verið ræddur og úrbóta leitað. Vélhjólin eru hér á fullri ferð um glerísaðar götur eða svellbólstraða landsbyggðarvegina okkar og á þeim er enginn útbúnaður mér vitanlega, nema í hreinum undantekningartilfellum, enginn útbúnaður til að mæta þessum stórhættulegu aðstæðum. Hér hefur á fátt eitt verið minnst. Dæmin eru deginum ljósari en flest það eða allt sem ég hef tæpt á. En ofar öllu þessu, og þar af leiðandi hafði ég framsöguna á þennan hátt vegna þeirra áminninga sem við flm. hófum fengið núna síðan við fluttum þessa till., stendur þó sú mikla ábyrgð sem á okkur hvílir að vekja til umræðu og umhugsunar og hefja markvissar aðgerðir sem mættu draga úr þeim yfirþyrmandi tíðindum sem dynja yfir okkur nær daglega. Þar má einskis láta ófreistað að finna hin haldbestu ráð svo ekki sé beinlínis hægt að saka löggjafann og framkvæmdavaldið um vítaverða vanrækslu og kæruleysi gagnvart svo hrikalegum staðreyndum. Til þess að feta sig að markinu, ef unnt er, er till. þessi flutt. Ég tel ekki ástæðu til þess, herra forseti, að hafa um till. fleiri orð. Ég held að hún sé of ógnvekjandi fersk í öllum sínum hrikaleik til þess að ástæða sé til að finna frekari stoð fyrir flutningi hennar. Ég vænti þess hins vegar, að sú nefnd sem fær þetta mál til meðferðar kanni rækilega það álit sem bæði læknar og lögreglumenn hafa á þessu máli, þeir menn sem best til þekkja, og kanni um leið ýmislegt í því sem hægt er að upplýsa um að gert sé í öðrum löndum til að koma í veg fyrir vélhjólaslys, sem eru, eins og læknarnir bentu réttilega á í sumar, oft kannske ekki eins áberandi og bilslysin, en þegar þau verða hafa þau þó oftar enn hörmulegri afleiðingar en jafnvel bifreiðaslysin og skal þó ekkert dregið þar úr. Ég vil svo að lokinni þessari umr. leggja til að þessu máli verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessa umr. mikið. Ég hygg að allir hv. þm., þó að þeir séu víðsfjarri nú, geti verið sammála um að mikla nauðsyn beri til að gera könnun á tíðni, orsökum og atleiðingum þessara skelfilegu slysa. Það er öllum ljóst að full ástæða er til að taka þessi farartæki sérstaklega til athugunar, bæði vegna þess að ökumenn þeirra eru miklu óvarðari en í öðrum ökutækjum og ekki síst vegna þess að þarna er oft um að ræða einmitt mjög unga ökumenn. Það er óþarfi að tíunda þá ógn sem yfir okkur hefur dunið síðustu daga, en það mætti kannske vera nokkur lýsing á ástandinu nú, að þeir sem hafa hlotið hin verstu örkuml í umferðarslysum eru svo margir á endurhæfingardeild Borgarspítalans að þar er varla sjúklingi lengur við bætandi. Það er því skylda alþm. að ganga fram fyrir skjöldu og leita einhverra leiða til að koma í veg fyrir þetta. Þegar við lítum á umferðarlögin er ákaflega lítið talað um bifhjól og eiginlega ekki nema á þrem stóðum. Ákvæði er um að á bifhjóli skuli vera tveir hemlar, sem verka sjálfstætt hvor um sig. Síðan segir hér um skráningu slíkra ökutækja, með leyfi forseta, í 11. gr. umferðarlaga: „Áður en bifreið, bifhjól, létt bilhjól“ - sem mér skilst að séu svokallaðar skellinöðrur - „beltabifhjól eða dráttarvél er tekin í notkun skal eigandi ökutækisins eða umráðamaður senda lögreglustjóra þess umdæmis, sem hann er búsettur í, tilkynningu um það.“ Þetta er, að ég hygg, verulega notað, einfaldlega vegna þess að í lögum um almannatryggingar eru ökumenn skráðra ökutækja slysatryggðir. Í umferðarlögunum er jafnframt getið um í 38. gr., að enginn megi aka bifhjóli nema hann sé orðinn 15 ára. Og þriðja atriðið um þessi ökutæki er í 59. gr. umferðarlaga og fjallar einungis um að eigi megi aka tveim bifhjólum eða fleiri hlið við hlið á sömu akbraut. Ég hef ofurlítið kynnt mér hvernig þessi lög eða reglur eru í Danmörku, og þar er augljóst að miklu strangari reglur gilda um akstur þessara ökutækja. Farartæki eins og skellinöðrur svokallaðar eða létt bifhjól komast ekki í meiri hraða en 30 km. Til þess er séð. Hér er þetta ekki þannig og til þess að keyra skellinöðrur þarf aðeins leyfi Bifreiðaeftirlits, en ökuskírteini þarf til að stýra bifhjóli. Bifhjól hér á landi aka alveg eins og bílar, eftir sömu reglum. Í Danmörku er þessu á allt annan veg farið. Vissulega eru sums staðar sérstakar brautir sem þessi ökutæki geta ekið eftir, en þar sem svo er ekki, sem er auðvitað viða, gilda einfaldlega þær reglur að ökutækið ekur alltaf á hægri brún vegar og hefur t.d. ekki leyfi til að fara eins og bifreiðar yfir krossgötur, krossgatnamót, heldur verður hjólið að fara sömu leið og almennur vegfarandi. Ég held að þessar reglur þyrfti að kanna annars staðar á Norðurlöndum og setja um þetta miklu nánari reglur en hér eru nú í gildi. Við höfum talað hér dálítið um umferðina og umferðarmenningu Íslendinga og um það mætti margt segja. Hún er í stuttu máli nokkurn veginn óþolandi og alveg óskiljanlegt nú í skammdeginu, þar sem við búum oft við illa upplýsta vegi, hvernig ökumönnum leyfist að hegða sér. Það er auðvitað brýnt mál, sem lögreglustjórinn í Reykjavík hefur þegar rætt um í fjölmiðlum, að reynt verði að auka og efla götulögregluna. Við þetta verður ekki unað. Ég vil aðeins bæta því við ágætt framsöguerindi hv. 1. flm., að ég held að vinda þurfi bráðan bug að því að endurskoða umferðarlögin með tilliti til þessara ökutækja. Við getum ekki sætt okkur við það lengur að fjöldi ungmenna hljóti á ári hverju bana og örkuml vegna þess að litlar sem engar reglur gilda um akstur þessara ökutækja. Þess vegna kunna menn ekki fótum sinum forráð og ætla sér um of, með þessum skelfilegu afleiðingum.



Herra forseti. Ég lýsi stuðningi við þessa þáltill. um könnun vélhjólaslysa. Það verður að segjast eins og er, að það er ákaflega miður að svo fáir þm., og ég tala nú ekki um hæstv. dómsmrh., skuli geta verið viðstaddir þessar umr. því að eins og fram hefur komið hjá hv. frsm. og síðasta ræðumanni er hér um alvarlegt mál að ræða sem hlýtur að vekja menn til umhugsunar um þá miklu ábyrgð sem á löggjafarvaldinu hvílir í sambandi við þessi mál. Þegar talað er við fólk um þau alvarlegu slys, sem alltaf eru að ske, svo til daglega nú orðið, segir fólk gjarnan: Það verður að fara að gera eitthvað. Það verður að fara að gera eitthvað til að koma í veg fyrir þessi slys. - Auðvitað hlýtur maður að taka undir þessa fullyrðingu, en það er spurningin hvað á að gera. Ég verð að segja það alveg eins og er, að mér finnst að við gerum of lítið. Við gerum of lítið í sambandi við þessi mál til að koma í veg fyrir hina miklu umferðarslysaöldu. Ég tel að það verði að taka höndum saman um að gera markvissar aðgerðir gegn umferðarslysum. Mér hefur t.d. oftar en einu sinni komið til hugar: Hvað getur hið opinbera, hvað getur löggjafinn gert til að hafa frumkvæðið á þessu sviði? Er ekki t.d. eitt ráð að taka upp sérstakan dag, sérstaka umferðardaga eða jafnvel viku sem væri eingöngu ætlað til þess að vekja menn til umhugsunar um þessi mál, fá almenning til beinna afskipta af þessum málum með opnum umræðum, með því t.d. að senda alla löggæslu landsins út á götur og gatnamót og með því að taka fjölmiðlana, sjónvarp, útvarp og aðra fjölmiðla, í notkun eingöngu til að reyna aðvekja almenningsálitið til varnar í þessum málum? Mér finnst að þessi umferðarmál öll og umferðarmenning okkar almennt séu alls ekki á því stigi að ekki sé þörf að við tökum okkur tak hvert og eitt. Ég vil þess vegna, um leið og ég lýsi stuðningi við þessa till., sérstaklega koma því á framfæri að mér finnst að við verðum, fyrst við erum að ræða þessi mál á annað borð, að fylgja því eftir með því að reyna að hafa bein áhrif á að það verði gert eitthvert stórátak til að forða, eftir því sem hægt er, þeim miklu hörmungum sem umferðarslysin leiða yfir fjölda fólks í landi okkar. Ég vildi undirstrika þetta um leið og ég lýsi stuðningi við till.