Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 26 hef ég ásamt hv. 11. þm. Reykv. leyft mér að endurflytja frv. til l. um Flutningsráð ríkisstofnana. Í 1. gr. þessa frv, segir svo: „Eftir hverjar alþingiskosningar kýs sameinað Alþingi hlutfallskosningu sjö menn í Flutningsráð ríkisstofnana. Varamenn skulu kjörnir með sama hætti. Forsrh. skipar formann og varaformann Flutningsráðs ríkisstofnana úr hópi ráðsmanna.“ Í 2. gr. frv. er hlutverk þessa flutningsráðs skilgreint, en það er: „a) að vera Alþingi, ríkisstj., ráðuneytum og einstökum ríkisstofnunum til ráðuneytis um staðarval og flutning ríkisstofnana, þar með taldar deildir og útibú slíkra stofnana, b) að gera tillögur um staðarval nýrra ríkisstofnana og breytingar á staðarvali eldri stofnana, c) að annast a.m.k. einu sinni á áratug heildarendurskoðun á staðsetningu ríkisstofnana og gera á grundvelli þeirrar endurskoðunar tillögur um breytingar, sbr. b-lið, d) að fylgjast með framkvæmd ákvarðana um flutning ríkisstofnana og staðsetningu nýrra stofnana og stuðla að því að auðvelda aðgerðir á þessu sviði.“ Þetta segir í raun og veru að mestu til um meginefni þessa frv. Það hefur áður verið flutt á Alþ., reyndar tvisvar, en í hvorugt skiptið fengið afgreiðslu. Það á sínar eðlilegu skýringar, því að málið hefur komið síðla fram í bæði skiptin og sú n., sem um það hefur fjallað, hefur haft litinn tíma til þess að fjalla um málið, enda skal ekkert úr því dregið, að hér er um allstóra ákvörðun að ræða ef tekin verður. Ég ætla ekki hér að fara að rekja enn einu sinni það álit sem þetta frv. er byggt á, álit stofnananefndarinnar, sem skilað var 1975, um það, hvernig haga mætti flutningi ríkisstofnana, stofnun útibúa og deilda frá hinum einstöku stofnunum. En ég minni aðeins á þetta álit nú vegna þess, að í því álit var það talin forsenda þess, að eitthvert skipulag kæmist hér á, að einhverju slíku flutningsráði eða einhverri slíkri nefnd yrði falin framkvæmd og skipulagning málsins. Ég ætla hins vegar aðeins að minna á þær meginspurningar sem koma í hug okkar varðandi þetta mál í heild. Það er í fyrsta lagi hver á að vera hin almenna stefna okkar í byggðamálum, til jöfnunar í okkar réttindamálum, til valddreifingar, til frekara öryggis í atvinnumálum, til aukinnar og bættrar þjónustu á öllum sviðum. Þetta mál snertir valddreifinguna og þjónustuna, en hefur reyndar áhrif á alla þætti. Í öðru lagi kallar þetta á spurninguna um hvernig stjórnkerfi okkar á að byggjast upp í framtíðinni, hversu mikil miðstýring á þar að vera, hversu nær fólkinu á að færa valdið, hversu auðvelt þar er um ákvarðanatöku og greiðfært til allra áhrifa og hversu greiðan aðgang almenningur á að hafa að þjónustu hins opinbera. Við vitum að án skipulegs átaks í þessum efnum gerist ekkert nema handahófskennt fálm. Í þriðja lagi verðum við að gera okkur grein fyrir því, hver reynsla annarra þjóða er af því sem hér er lagt til og þetta byggir á, hver er reynsla nágranna okkar, t.d. í Noregi og Svíþjóð, af skipulegri dreifingu stofnana ríkisins, af deildaskiptingu stofnananna og útibúum frá stofnununum víðs vegar um þeirra land og sem jafnast um landið, í stað þess að hafa alla hluti í höfuðstöðvum landsins eins og hér hjá okkur í Reykjavík. Þá verðum við að hafa það í huga, að frændur okkar í Noregi og Svíþjóð hafa rutt þar braut og reynslan er þar ótrúlega góð. Þar hafa vissulega komið fram margir annmarkar, en þeir hafa í flestum tilfellum verið yfirstignir. Kostnaður hefur verið mikill, ekki skal því neitað, en engu að síður hafa þessar þjóðir talið þetta eðlilega leið í sinni byggðaþróun. Það er alveg rétt, að vegna enn strjálli byggðar og reyndar enn stærri höfuðborgar hlutfallslega hjá okkur en hjá þeim kunna erfiðleikar okkar að verða enn þá meiri. Og kostnaðurinn kann einnig að verða meiri m.a. vegna samþjöppunar valds, þjónustu og stofnana hjá okkur, því að okkar höfuðborg, eins og ég sagði áðan, er meira áberandi í raun og veru en aðrar í þeim samanburði. Í fjórða lagi ber að hafa í huga, að ef ákvörðun verður tekin um átak í þessum efnum, ef þingvilji er fyrir hendi, þá þarf skipuleg vinnubrögð. Og forsenda þeirra er þá einhver aðili til yfirstjórnar og skipulagningar, aðili eins og hér er lagt til, bæði til þess að skipuleggja það, sem ákveðið kann að verða, eins til ráðgjafar fyrir stjórnvöld til beinna aðgerða í kjölfar samþykktrar tillögugerðar hér á Alþingi. Það skal skýrt tekið fram, að mér dettur ekki í hug eða okkur flm. að hér sé einhver endanleg gerð eða fyrirkomulag, en þetta hlýtur að vera svipað að sjálfsögðu og fyrirmynd okkar er sótt beint til annarra Norðurlandaþjóða sem hafa, eins og ég áður sagði, framkvæmt mikið í þessum efnum og fengið út úr því mjög jákvæða niðurstöðu. Þetta mál hefur verið kynnt þannig áður, að ég tel ekki ástæðu til þess að fara um það fleiri orðum hér. Ég vil þó aðeins taka það fram, að fram hafa komið frá landshlutasamtökum á Norðurlandi og Austurlandi mjög eindregnar stuðningsyfirlýsingar við fyrirkomulag af þessu tagi, og það er kannske sá hvati til endurflutnings sem hefur ráðið mestu um það, að ég tel rétt að halda þessu máli vakandi og við flm., og eins það, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, fái verulega góðan tíma, eins og nú ætti að vera, til þess að fjalla um málið, en það hefur hún ekki fengið á þeim þingum sem málið hefur fyrr verið flutt á. Ég þarf svo ekki að taka það fram, að ef starfsfriður verður og tími hjá núv. hæstv. ríkisstj. til aðgerða í þessum málum, þá treysti ég því sannarlega, að þar verði á málum tekið á einhvern þann hátt sem telja má æskilegan og jákvæðan til framgangs þessu málefni. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil í flestu taka undir með hv. frsm. þessa frv. Eins og við vitum hefur mikið verið um það rætt á undanförnum árum, hversu mikla nauðsyn bæri til að auka hlutdeild landsbyggðar í opinberri þjónustu. Hins vegar er það staðreynd, að í þeirri umfjöllun og þeirri smávægilegu athugun, sem gerð hefur verið á því, hefur komið í ljós að ýmsir þröskuldar eru þar í veginum. Til þess að koma í veg fyrir allan misskilning vil ég taka það fram, að ég er innilega samþykkur því að ganga þessar götur, þ.e. auka hlutdeild landsbyggðar í opinberri þjónustu. Hins vegar er það svo, að samgöngukerfi okkar og ýmis aðstaða til samskipta innan hinna ýmsu landshluta er með þeim hætti, að enn sem komið er er mjög erfitt að hafa - hvað á ég að segja - svokallaðar kjarnastöðvar eða miðstöðvar í landshlutunum, því miður verð ég að segja, en vonandi stendur það til bóta. Í þessu sambandi vil ég minna á, að það, sem er e.t.v. brýnast, er að öll opinber þjónusta í viðkomandi landshluta sé á einum og sama staðnum, þ.e. að reistar verði svokallaðar þjónustumiðstöðvar, að menn geti leitað til hins opinbera, að svo miklu leyti sem það er hægt heima fyrir, undir einu og sama þakinu. Þetta er mjög mikilvægt. Við þekkjum fjölmargar sögur um fólk sem leitað hefur til hins opinbera hér suður í Reykjavík. Það hefur þurft að fara úr einu húsinu í annað, og oft og iðulega hefur þetta fólk farið heim til sín án þess að hafa hitt nokkurn þann sem það ætlaði sér í upphafi að finna. En ef til kemur að stofnað verði flutningsráð, þá vil ég vara við því, að við förum að stofna eitthvert stórkostlegt bákn, enda gerir frv. ekki ráð fyrir því. Það gerir það alls ekki. Tilgangur þess að krukka í opinbera þjónustu hlýtur alltaf að vera sá að gera hana hagkvæmari og gera hana ódýrari, að fólkið sjálft fái meiri þjónustu fyrir það fjármagn sem það leggur til okkar sameiginlegu nota. Það er minnst á það í þessu frv. samkv. einum liðnum í 2. gr., að gerð skuli heildarúttekt á stöðunni á 10 ára fresti eða um það bil. Ef til kemur að flutningsráð verði stofnað, þá lít ég svo á að eðli og hlutverk og staðsetning opinberrar þjónustu, hvar sem er á landinu, verði raunverulega alltaf og iðulega til endurskoðunar. Ég er út af fyrir sig ekki að mótmæla því, að slík úttekt sé gerð, en það er skoðun mín, að verði slíkt starf í gangi sem gert er ráð fyrir samkv. þessu frv. að Flutningsráð hafi með höndum, þá liggi raunverulega fyrir skjalfest árleg úttekt á þessu máli. Ég ætla ekki að lengja þessar umræður. Þetta mál hefur verið til umfjöllunar allt frá því upp úr 1940. Ég legg áherslu á það, að í öllum þeim atriðum er varða flutning stofnana eða deildaskiptingu verði haft samráð við heimaaðila fyrst og fremst. Það held ég að sé e.t.v. meginforsenda þeirra breytinga sem hugsanlega leiddi af starfi slíks flutningsráðs, að virkt og eðlilegt samband sé við heimaaðila í hverju tilviki.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil þakka þær ábendingar og stuðning, sem fram kom í máli hv. 3. þm. Vesturl., og geta þess, að í 4. gr. frv., varðandi það sem hann ræddi síðast, er sérstaklega tekið fram að við alla tillögugerð skuli leitað samráðs við Samband ísl. sveitarfélaga og landshlutasamtök sveitarfélaga svo og samtök opinberra starfsmanna og aðra aðila sem hlut eiga að máli. Við höfum sannarlega hugsað fyrir því, enda gerum við okkur grein fyrir því, að það er ein nauðsynlegasta forsendan fyrir því, að skynsamlegar ákvarðanir séu teknar. Ég skal svo undirstrika það sem ég hef gert áður, en gerði ekki í framsögu minni núna, - það sem hv. 3. þm. Vesturl. kom inn á, að margir þröskuldar væru í vegin um. Þeir eru miklir. Og það er ekki aðeins að þröskuldarnir séu í ríkiskerfinu sjálfu, þar sem mjög mikil tregða ríkir gegn því að flytja stofnanir, gegn því að stofna útibú, sem hafi eitthvert valdsvið, og gegn því að stofna deildir sem hafi einhverju verulegu hlutverki að gegna. Þröskuldarnir, sem við kynntumst í starfi okkar í stofnananefndinni, eru ekkert síður, því miður, heima fyrir. Þar þarf að athuga mörg mismunandi sjónarmið og samhæfa vilja heimamanna áður en hægt er að standa skynsamlega að málum. Hv. þm. kom einmitt inn á það veigamesta í þessu, sem við í nefndinni fengum að kynnast áþreifanlega, en það er spurningin um það, hvort öll þjónusta í hverju kjördæmi ætti að vera á einum og sama stað. Um þetta voru ákaflega skiptar skoðanir innan nefndarinnar og við ræddum við stjórnir allra samtaka sveitarfélaga, héldum með þeim sérstaka fundi og þar voru mjög skiptar skoðanir um það, með hverjum hætti ætti að standa þar að málum. Niðurstaða nefndarinnar varð sú, að hún tók ekki afstöðu til þess, hvernig málum skyldi skipað innan hvers kjördæmis. Síðan hafa komið fram hugmyndir sem ég tel allrar athygli verðar og tengjast þessu mjög, en það eru hinar svokölluðu þjónustumiðstöðvar sveitarfélaganna þar sem reynt er að koma inn í eina miðstöð á hverjum stað sem allra flestu af því sem menn þurfa að leita til varðandi opinbera þjónustu. Sú hugmynd, sem þar er fram sett og hefur verið reifuð hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga sérstaklega, er allrar athygli verð og hlýtur að koma mjög inn í þá mynd sem hér er gert ráð fyrir. En þar eru menn að vísu ekki með hugmynd um það, að innan hvers kjördæmis sé ein þjónustumiðstöð, heldur sé reynt á hverjum stað að koma upp einhverri slíkri miðstöð sem menn geti sótt til flesta opinbera þjónustu eða um verði að ræða umboðsskrifstofu í hverju byggðarlagi eða á hverju þjónustusvæði. Ég hef þetta því miður ekki hér hjá mér nú, hefði þó gjarnan viljað reifa örlítið meira þessar hugmyndir um þjónustumiðstöðvar í leiðinni af því að vikið var að þeim. En ég held að meginhugmyndin þar sé ekki endilega ein þjónustumiðstöð í hverju kjördæmi, heldur nokkrar þjónustumiðstöðvar. Ég veit að t.d. á Austurlandi er gert ráð fyrir að slíkar þjónustumiðstöðvar yrðu a.m.k. á fimm eða sex stöðum í kjördæminu.



Herra forseti. Vegna fjarveru hæstv. heilbr.- og trmrh. vil ég mæla örfá orð með þessu frv. Það er svo ákveðið í 73. gr. laga um almannatryggingar frá 1971, að mæður, sem fá úrskurð yfirvalds um meðlag með börnum sínum, geti snúið sér til Tryggingastofnunar ríkisins með úrskurðinn og fengið meðlagið greitt þar. Þetta frv. felur það í sér, að á sama hátt geti móðir fengið meðlag greitt með barni sínu eftir að barnsfaðernismál er höfðað, þó að meðlagsúrskurður liggi ekki fyrir. Það er réttlætismál að þessi breyting sé gerð. Nokkrar aðrar breytingar eru ráðgerðar. Önnur aðalbreytingin felst í 5. mgr. 1. gr. frv., einnig breyting á 73. gr. laganna. Það er í sambandi við skil frá Innheimtustofnun sveitarfélaga til Tryggingastofnunar. Það hafa komið athugasemdir frá ríkisendurskoðun undanfarin ár um síðbúin fullnaðarskil frá innheimtustofnuninni. Hefur endurskoðunin lagt til að almannatryggingalögunum verði breytt á þá lund sem hér er greint, þ.e. að í stað þess að skiladagur skuli vera 1. okt. skuli skiladagar vera 1. mars, 1. júní og 1. okt. Ég ætla að þetta séu meginbreytingar frv. Legg ég til að því verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.