Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jóhann Jósefsson Í fyrra sinn, sem ég talaði hér við þessa umr., ætlaði ég að víkja nokkrum orðum að hæstv.dómsmrh. í sambandi við ýmisleg ummæli og gerðir hans í varðskipamálum. Það er reyndar nokkuð útrætt mál, bæði um ónauðsynleg ferðalög og fleira. En síðan þetta var, hefir hann komið með ummæli, sem snerta björgunarmálefni landsins. Mér þykir einkennileg þessi uppgerð hans milli skipstjóranna á varðskipunum; tveir þeirra séu aðeins miðlungsmenn, en einn þeirra, skipstjórinn á Ægi, sé einhver einstakur afburðamaður. Ég hygg, að þeir sem til þekkja, áliti Friðrik Ólafsson skipstjóra á Þór og Jóhann P. Jónsson á Óðni ágæta sjómenn. Ég er ekki að segja, að skipstjórinn á Ægi sé ekki góður sjómaður. Ráðh. má bara ekki hæla honum á kostnað hinna, sem landslýður þekkir svo vel. Hæstv. ráðh. minntist á þá kunnáttu og sérmenntun, sem þeir Jóhann og Friðrik hefðu, og reyndi að gera eins lítið úr henni og unnt var. Ég hefi bent á, að Jóhann P. Jónsson hefir lokið meira skipstjóraprófi bæði í Danmörku og hér heima með ágætum vitnisburði, og Friðrik Ólafsson hefir líka meira próf. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. kennslumrh. sé kunnugt um, að það þurfi meira en meðalmann að gáfum til þess afreks í námi, sem Friðrik hefir sýnt, þegar hann stóð sig betur en allir dönsku námsmennirnir í skólanum, þó að hann væri kominn á þroskaár og að sjálfsögðu farinn að stirðna til náms. Ég ætla ekki að fara að telja upp þær 15 greinar, sem þessir menn hafa tekið próf í á foringjaskólanum; ég gerði grein fyrir því á þinginu 1927. Ég veit ekki hvað hefir þýðingu, ef þessi sérmenntun er lítilsvirði. Þeir, sem vita, að það er enginn barnaleikur að stýra varðskipi hér við land, þeir skilja, að hún er nauðsynleg. Ég vil spyrja hæstv.dómsmrh. um brjóstbarn hans, skipstjórann á Ægi. Hvers vegna lét hann, hann ekki ná sömu sérmenntun og hina? Um sérmenntun hans í björgunarmálum er náttúrlega gott eitt að segja. Hana eignaðist skipstjórinn á örstuttum tíma í Noregi, Þýzkalandi, Englandi og ég man ekki hvað víða. En ég vil fullyrða, að þessir ágætismenn tveir, sem alltaf er verið að halla á bæði á þingi og í blöðum, þeir hafa líka reynst vel við björgun, þó að þeir hafi aldrei haft þessa „sjö landa sýn“, sem hæstv.dómsmrh. talaði um. Og skipstjórinn á Ægi hefir enda sýnt hæfileika sína til björgunar áður en hann fór í þessa siglingu sína. - Það er ákaflega leiðinlegt, þegar hæstv.dómsmrh. minnist á Jóhann P. Jónsson, og þótt honum dyljist ekki mannkostir hans og dugnaður, þá hefir hann alltaf horn í síðu hans, sýnilega af því, að það var íhaldsstj., sem réð hann og Friðrik Ólafsson í embætti. Strax á þinginu 1927, þegar laun þeirra voru ákveðin, undi hann því illa. Hann barðist fyrir því á þinginu 1928 að taka nokkuð af kaupi þeirra. En fyrir landhelgissjóð hefir það ekki orðið neinn gróðahnykkur, því að samkv. l. frá 1927, um varðskip, var kaup skipstjóra og vélamanna 88.461,28 kr., en við þá breytingu, sem samþ. var á þinginu 1928, þegar hann réð lögum og lofum, hefir þessi upphæð komizt nokkuð yfir 96 þús. kr. Það fór svo, að sjóðurinn eða ríkið græddi ekkert á þessu brölti hæstv. ráðh., en vitaskuld náðist það, að þessir menn sátu við skarðan hlut. Ég skal svo ekki lengja mál mitt um þetta, en vildi aðeins benda á, að það er ákaflega leiðinlegt að vera alltaf að leggja þessa menn á vogarskálar, sem allir vita það um, að ef þeir eru dæmdir með tilliti til sjómennsku sinnar, þá veit allur landslýður, að þetta eru ágætis sjómenn, sem erfitt verður að gera upp á milli um það, hver beztur sé, en hitt veit ég, að tvo þessara manna vill hæstv. ráðh. setja skör lægra, sem þó eru að öllu betur menntir og hæfari í stöðum sínum en hinn þriðji, sem er óskabarn ráðh. Svo eru það björgunartækin, sem eru á Ægi.

Og nú á Óðni líka

. Já, það er mjög gleðilegt, að hæstv. ráðh. hefir látið setja þessi tæki á skipin, en hann gat gert það og sagt frá því rétt og satt, þótt hann færi ekki að setja hnútur í bæði mig og aðra, sem eitthvað hafa haft með björgunarstarfsemi að gera. Hæstv. ráðh. sagði, að Þór hefði verið illa útbúinn, en ég veit ekki betur en að hann hafi haft línubyssu, ljóskastara og dráttartæki. Hann var vel útbúinn að því, sem honum var nauðsynlegt að hafa til þess að bjarga bátum, og ég veit ekki til að honum hafi nokkru sinni mistekizt björgun fyrir það, að hæfileg tæki hafi vantað. Sem betur fór, þá fór saman gifta mikil á því skipi og dugnaður, svo að björgun heppnaðist ætíð. - En þetta viðbjóðslega gort, að enginn maður hafi gert neitt að gagni nema hæstv.dómsmrh., er svo leiðinlegt að hlusta á, að því verður ekki með orðum lýst. Hvað, sem hæstv.dómsmrh. minnist á, þá hefir allt, sem horfir til bóta, orðið til í hans tíð, sama hvort talað er um skip, skóla eða annað. Ég veit ekki, hvað hæstv dómsmrh. hyggur um skilning þessarar þjóðar, hvort hann heldur að það sé vissust og sigursælust leið stjórnmálamanns að hæla sjálfum sér nógu mikið, en mér finnst, ef svo á að fara fram, þá verði það til að leiða heldur óhollan anda inn í þjóðlífið. Ég ætla svo ekki að tala meira við hæstv. dólnsmrh., en vildi þó bæta því við, þegar hæstv.dómsmrh. staðhæfir, að undir sinni stj. hafi landhelgisgæzlan batnað að mun, að það væri skárra ef hún versnaði við það að fá Ægi í viðbót. Skyldi ekki aðstaðan vera betri við það, að Ægir er kominn í viðbót við Óðinn? En svo er það eitt, sem kemur þráfaldlega fyrir hjá hæstv.dómsmrh., sem ég vildi benda honum og hv. dm. á, að er dálítið óvenjulegt, að oft sé hampað af manni í hans sæti, þegar talað er um verðleika varðskipsforingjanna. Þá vegur hæstv. ráðh. allt á þá reizlu, hve marga togara hver þeirra hafi tekið. Það er eins og það sé höfuðtakmarkið með landhelgisgæzlunni að taka sem flesta togara. Ég veit ekki hvort það eru 10 eða 11 togarar, sem Ægir á að hafa tekið, en ég álít engan skipstjóra betri fyrir það, þótt hann dragi 10 eða 11 togara inn á höfn, og dómstólarnir verða svo að sýkna þá á eftir í mörgum tilfellum. Ég hygg, að þau útlend stjórnarvöld, sem ef til vill fengju að heyra skoðun hæstv.dómsmrh. á þessu máli, þætti nokkuð athugaverður grundvöllurinn fyrir því, hve margir togarar væru teknir, og hvað væri lögð áherzla á með okkar landhelgisgæzlu, því að það lítur þá út fyrir það, að við viljum ekki fyrst og fremst að landhelgin sé varin, heldur að sem mestum sektum sé safnað í landhelgissjóð. Þetta er hættulegt landhelgisvörnum okkar, að útlendingar heyri þessari skoðun haldið fram af dómsmrh. landsins. Ég ætla þá að víkja að því máli, sem ég vildi aðallega gera að umtalsefni hér, og ef hæstv. fjmrh. mætti heyra mál mitt, þætti mér það gott. - Ég tók eftir því, að í svari hæstv. fjmrh. við þeim aths., sem ég kom hér fram með viðvíkjandi tildrögum að Síldareinkasölu Íslands og rekstri hennar í tvö síðastliðin ár, gætti meira vanstillingar en ég á að venjast af hæstv. ráðh., og það er satt að segja óvanalegt, að hæstv. fjmrh., sem ávallt er prúðmenni og venjulega heldur sér fast við umræðuefnið, safni saman eins miklu af köpuryrðum og hann gerði í það skipti. Sem sagt, hæstv. ráðh. hélt því fram, að ég hefði ekki farið með nema blekkingar og rangfærslur, fyrir utan það, sem ég hefði ekkert vit á málinu og væri því ókunnur. Ég ætla nú ekki að fárast yfir því í bili, en legg það undir dóm hv. d., eftir að hafa dregið fram nokkrar staðreyndir í málinu, hvor okkar hefir farið með fleiri sleggjudóma. Hæstv. ráðh. sagði að ég vildi ekkert skipulag hafa á síldareinkasölunni. Þetta er ekki rétt, ég var með skipulagslögunum 1926, og hæstv. ráðh. veit það ennfremur, að ég, ásamt nokkrum öðrum sjálfstæðisþingmönnum á síðasta þingi, flutti ítarlegar brtt. við síldareinkasölulögin, sem miðuðu að því að skipuleggja síldareinkasöluna eins og samlagsfélagsskap, svo að það er alveg fráleitt, að ég vilji ekki hafa neitt skipulag; mér er það alveg ljóst, að slíkt verðar að vera. Þá sagði hæstv. ráðh., að ég hefði farið fram á að fá upplýsingar, sem ómögulegt væri að gefa. Þar ber þessum ráðh. ekki saman við hæstv.atvmrh., sem sagði, að ég ætti að koma fram með þessa spurningu á öðrum tíma en eldhúsdegi; en þrátt fyrir það, þótt þeim bæri ekki saman, fór hæstv., ráðh. samt að svara því, sem ég spurði um, þótt hann teldi ómögulegt að svara því. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að ríkisstjórnin hefði enga íhlutun um stj. einkasölunnar, eða hvernig reikningar hennar væru færðir. Það verð ég að segja, að er dálítið einkennileg fullyrðing, þar sem endurskoðendur eru skipaðir af ríkisstjórninni, og þar sem þeir eru skipaðir af henni, getur hún lagt þeim lífsreglurnar og haft fullt eftirlit með því, hvernig reikningar síldareinkasölunnar eru færðir. En jafnframt því, að þetta er skoðun hæstv. stj., er það gott að þessi yfirlýsing kemur fram, því að hvar er þá vernd þeirra, sem eiga allt undir einkasölunni, ef stj. ræður engu, því að framleiðendurnir hafa engin tök á að hafa áhrif á þetta; þeim er algerlega bægt frá því með því fyrirkomulagi, sem nú er, fyrir því hefir hæstv. stj. og hv. þingmeirihl. rækilega séð. Það virðist þá, eftir því sem hæstv. ráðh. gaf í skyn, að stj. einkasölunnar sé einvöld. Hæstv. ráðh. sagði, að einkasalan hefði gengið vel árið 1927, og ennfremur sagði hann, að þessi verðlækkunartrygging (Prisfaldgaranti) síldareinkasölunnar hefði ekki bakað henni neitt tjón. Ennfremur neitaði hæstv. ráðh. því, að samið hefði verið við Bræðurna Levi, og að því er snerti stærðina á síldinni, sem ég sagði að hefði verið óvarlegt að selja stærri síld en hægt hefði verið að afla, þá vildi hæstv. ráðh. kenna það reglugerð, sem Björn Líndal hefði samið. En að því er snertir það atriði, sem ég nefndi áðan, verðlækkunartrygginguna, að það hefði ekki orðið að sök, þá ætla ég að nefna eitt ábyggilegt dæmi. Tveir af útsendurum einkasölunnar árið 1928 seldu í fyrstu sölu 5000 tn. af kryddsíld til kaupanda í Svíþjóð. Þessir tveir munu hafa verið hr. Ingvar Guðjónsson og hr. Einar Olgeirsson. Seinna seldu þeir aftur 1–2 þús. tn. af kryddsíld til annars kaupanda, og var það selt fyrir eitthvað 2–3 kr. lægra verð á tn., fyrri salan með verðlækkunartryggingu, en um hina veit ég ekki. Í seinni hluta ágústmánaðar, þegar síldin var afhent og átti að fara að borga þessar 5000 tn., þá snéri umboðsmaður kaupanda sér til eins af framkvæmdastjórum einkasölunnar og sýndi samninginn, sem tryggði honum lægsta verð. Hann vitnaði í hina söluna fyrir lægra verð, sem honum var kunnugt um. Hann knúði svo fram 15000 kr. afslátt á þessu „partíi“. - Fyrir þessu hefi ég ábyggilegar heimildir. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta hefði ekki komið að sök, en ég hefi hér eitt dæmi, og þau kunna að vera fleiri, og það er svo augljóst, hvort svona sölusamningar hljóta ekki að vera skaðlegir, að það þarf ekki að deila um það. Þá hefi ég það fyrir satt, að samningur um sölu á síld af þessari stærð muni hafa farið fram áður en reglugerðin var samin, svo að um þessa sölu þarf ekki að kenna höfundi hennar. Um Bræðurna Levi ætla ég að sé alveg óþarft að deila, vegna þess að því var lýst yfir á fundi, sem útgerðarmenn héldu á síðastliðnu ári, að samið hefði verið við þá. Hvað það hefir kostað að fá þá til að sleppa samningi sínum, skal ég ekki segja neitt um, en það er vist, að slíkt verzlunarhús leikur sér ekki að því að sleppa samningi um umboðssölu alveg út í bláinn. Ég hefi heyrt sagt ,að þeir hafi orðið að fá „provision“ af sölunni eftir sem áður, og mér þykir það mjög trúlegt, að þeir hafi orðið að fá allríflegar skaðabætur. Hæstv. ráðh. sagði svo um matið, að það hefði verið óvenjulega gott í fyrra. Má vel vera, en ég vil aðeins benda á það, að sú hlið, sem snýr að framleiðendunum, hún er óvenjuleg, vegna þess að matið er framkvæmt af umboðsmönnum sjálfrar einkasölunnar. Þegar maður selur fisk eða kjöt, er matið framkvæmt af mönnum, sem ekki eru starfsmenn kaupmannsins eða kaupandans, sem hlut á að máli, en hjá einkasölunni eru það umboðsmenn hennar, sem matið framkvæma, svo að hið eiginlega opinbera mat er horfið, en það er aðeins flokkun einkasölunnar sjálfrar sem gildir. Þá eru þau töp, sem gera má ráð fyrir, að einkasalan hafi orðið fyrir á árinu 1929 vegna óuppfylltra samninga. - Hæstv. ráðh. sagðist hyggja, að ekkert hefði verið greitt fyrir þessi samningarof. Getur vel verið, að hann hugsi það, en það hefði samt verið skemmtilegra, ef skýlaus yfirlýsing í því efni hefði legið fyrir. Það virðist vera fullur grunur á því meðal almennings, að síldareinkasalan hafi orðið fyrir miklum töpum. Hvort það er fært sem tap, eða það kemur niður í lækkuðu síldarverði, skal ég ekkert um segja, en tapið fyrir síldareigendur verður alveg það sama, hvernig sem síldareinkasalan skýrir frá því. Ef menn vilja athuga það, hver líkindi eru til, samkv. því verði, sem síldareinkasalan ætlar sér að borga, og í almæli er að sé 14 kr. fyrir innihald hverrar tunnu, að hún hafi orðið fyrir einhverju áfalli 1929, samanborið við aðrar þjóðir, sem hafa veitt hér síld og selt, þá verður niðurstaðan allgrunsamleg. Ég mun síðar sýna fram á það, að Norðmenn seldu sína framleiðslu 1929 fyrir verð, sem er svo miklu hærra en það, sem síldarframleiðendur hér fá, ef tekið er tillit til þess, að Norðmenn verka sína síld á miklu ódýrari hátt en Íslendingar, og þess, að íslenzk síld hefir hingað til verið talin mun betri markaðsvara en norskveidda síldin. Þá minntist hæstv. ráðh. á Austfjarðasíldina og sagði, að það mætti deila um það, hvort rétt væri að greiða sama út á Austfjarðasíld og Norðurlandssíld. Ég verð að segja, að það sé alls ekki hægt að deila um það atriði; sjálf síldareinkasölulögin mæla nógu skýrt fyrir í þessum efnum. Í 4. gr. þeirra laga má lesa, - með leyfi hæstv. forseta : „Skal það miðað við meðalverð allrar síldar það ár og sama verð greiðast fyrir alla síld af sömu tegund og gæðum, afhenta einkasölunni á sama stað“. Þegar sýnt er og sannað, að Austfjarðasíldin er allt annarar tegundar, miklu smærri en Norðurlandssíldin, en miklu smærri þýðir það sama og að markaðsverð þeirrar síldar er miklu lægra, og að því er snertir staðinn, þá er það augljóst, að ekki er sami staður Siglufjörður og Austfirðir, svo að slíkt fer algerlega í bág við síldareinkasölulögin. Virðist mér því, að um þetta atriði sé ekki ástæða til að deila neitt. Það er alveg augljóst, að Austfjarðasíld er lakari; hún er á öðrum stað og að því leyti er skakkt að reikna nákvæmlega sama fyrir hana eins og Norðurlandssíld. Auk þess er það svo enn, að því er ég bezt veit, að jafnvel nú, þótt gott sé að selja síld, þá mun öll Austfjarðasíld frá síðastl. ári ekki vera seld ennþá. Það er enginn vafi á því, að með þessu móti er þeim óréttur gerður, sem koma með betri vöru til síldareinkasölunnur, að önnur lakari vara sé greidd jöfnu verði á þeirra kostnað. Því vildi hæstv. ráðh. hrinda því, sem ég sagði um framleiðslu kryddsíldar. - Ég hafði sýnt fram á, að Íslendingar væru, að því er virtist, að missa tökin á framleiðslu kryddsíldar, og vil í því samb. benda á það, að árið 1927 krydduðu Íslendingar 59.181 tn., en Norðmenn aðeins 8.000 tn., árið 1928 50.176 tn., en Norðmenn 11.200 tn., árið 1929 krydda Íslendingar aðeins 17.001 tn., en Norðmenn ca. 40000 tn. Þetta sýnir glögglega, að framleiðsla kryddsíldar fer óðum þverrandi hjá Íslendingum síðan einkasalan tók til starfa, en vaxandi hjá Norðmönnum. Og hnignunin undir stj. einkasölunnar verður athugaverðari fyrir það, að Svíar eru sjálfir farnir að veiða síld hér við land, og veiddu, eftir því sem ég veit bezt, á 12–14 skipum, og þeir krydduðu alla þessa síld. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að framleiðsla á kryddsíld væri þó hlutfallslega eins mikil nú og árið 1927, samanborið við verðmagn veiðinnar. En þetta er heldur ekki rétt. Það nægir að geta þess, að þar sem árið 1927 voru kryddaðar um 60 þús. tn. af 240 þús. tn., sem veiddust, voru til samanburðar á síðastl. ári 17.000 tn. kryddaðar af um 125.000 tn., sem veiddust. Það er, m. ö. o., að af ársveiðinni 1927 voru um 25% krydduð, en af ársveiðinni 1929 voru aðeins um 14% krydduð, svo að hlutfallið hefir engan veginn haldizt. Þetta sem hæstv. ráðh. hélt fram, að ég væri að tala um framleiðslu Íslendinga á kryddsíld áður en einkas. tók til starfa, sem ekki hefði verið framleiðsla Ísl. sjálfra, er nákvæmlega það sama enn í dag, að því leyti, að Svíar leggja enn fram tunnur og salt. En hverjir fá svo peningana fyrir að framleiða þessa dýru vöru? Þessi framleiðsla er að hverfa frá okkur og til útlendinganna. Það er sérstaklega illt gagnvart reknetabútunum, að kryddsíldarframleiðslan er að hverfa úr höndum okkar, af því að það eru einmitt reknetabátarnir, sem höfðu beztan aðgang að því að selja síld til kryddunar, því að þeir komu inn með smærri slatta af síld, sem ekki var farin að skemmast eins og oft vill eiga sér stað í stóru skipunum, og því þægilegra fyrir þá að koma sinni vöru í peninga, svo að það má segja, að þessi hnignun hafi mest gengið út yfir smærri útgerðina. En það er ekki einasta kryddsíldarsalan, sem er að hverfa, heldur er verðmæti aflans stórum fjarandi síðan einkasalan tók til starfa. Til þess að sýna það, að þetta er ekki eingöngu mín skoðun, heldur líka skoðun annara manna og sannanlegt af opinberum skýrslum, vildi ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkuð upp úr nál. frá sjútvn. fiskiþingsins, sem var háð nú síðast. „Til nefndarinnar var vísað áskorun til fiskiþingsins, sem samþ. var með öllum greiddum atkv. á fjórðungsþingi Austfirðingafjórðungs, að það hlutist til um það við ríkisstjórnina og Alþingi: 1. Að síldareinkasalan fái aukið fé til umráða, svo að hún geti greitt sem mest út á síldina jafnóðum og hún veiðist, helzt sem svarar veiði- og verkunarkostnaði, og geti séð fyrir nægilegum tunnubirgðum í öllum veiðistöðvum landsins. 2. Mótmæli fjórðungsþingsins í Norðlendingafjórðungi gegn því, að menn, sem eigi reka síldarútgerð, séu endurskoðendur reikninga síldareinkasölunnar og ósk um, að minnsta kosti annar endurskoðandinn sé valinn úr hópi síldareigenda“. Þetta er áskorun, sem sjútvn. Fiskifélagsins hafði til meðferðar. Fyrri áskorunin fer fram á það, að einkasalan hafi fé til umráða. Sjútvn. Fiskifélagsins rannsakaði síldarútflutning og verðmæti hans um nokkur ár áður en síldareinkasalan tók til starfa, og vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa það upp: „Saltsíld: 1923 ....... 18.920.481 kg. 5.878.680 kr. 1924 ........ 9.386.531 - 4.882.483 - 1925 ........ 16.725.195- 7.397.094 - 1926 ........ 11.464.912- 5.075.245 - 1927 ........ 19.626.671- 5.769.609 - Kryddsíld: 1923 ........ 2.578.723 kg. 1.089.738 kr. 1924 ........ 2.354.690 - 1.986.080 - 1925 ........ 3.410.096 - 1.962.264 - 1926 ........ 3.739.220 - 2.089.531 - 1927 ........ 5.004.022 - 2.242.873 - Meðalafli þessara 5 tilgreindu ára hefir því numið 18.642.108 kg., eða 214.679 tunnum. Og meðalverðmætið 7.710.719 kr., eða tæplega 36 kr. á tunnu. Hinsvegar varð framleiðsla salt- og kryddsíldar á árinu 1928 ekki nema 185.700 tunnur, samkv. reikningi síldareinkasölunnar, sem birtur er í Lögbirtingablaðinu 30. maí 1928. Og sé gert ráð fyrir, að þær liðlega 7.000 tunnur síldar, sem óseldar voru um áramótin, þegar reikningurinn var gerður, hafi selzt svipuðu verði og það, sem út var flutt fyrir áramótin, hefir samanlagt verðmæti salt- og kryddsíldar numið um 565 millj. kr., eða nálægt 2 millj. kr. minna en meðaltal undanfarinna 5 ára. Reikningar síldareinkasölunnar fyrir árið 1929 hafa ekki verið birtir ennþá, svo sem kunnugt er, en mestöll framleiðsla ársins af salt- og kryddsíld mun vera seld og borguð. Framleiðsla síldaraflans árið 1929 var aðeins um 125 þús. tunnur, og er það minna en nokkru sinni áður yfir meira en 20 ára tímabil, að einu aflaleysisári undanskildu (1918), og verðmæti það, sem fengizt hefir fyrir aflann, mun tæplega vera hærra á tunnu en það varð á árinu 1928, eða ekki yfir 30 kr. á útflutta tunnu að meðaltali. Sé gert ráð fyrir því, að meðalverð á tunnu af ársframleiðslunni muni vera 30 kr. tunnan, verður heildarútkoman aðeins 3.750 þús. kr., eða nálega helmingi minna en meðalverðmætið var 5 árin áður en síldareinkasalan tók til starfa. Nú var það vitanlegt, að þessi lækkun á framleiðslu og verðmæti salt- og kryddsíldar stafar ekki af aflaleysisárum þessi tvö s. l. ár, þar sem sjaldan mun meiri veiði hafa borizt að en einmitt s. l. sumar, heldur virðist lækkunin stafa af öðrum ástæðum. Af þessu er bert, að síldareinkasalan hefir ekki orðið til fjárhagsbóta fyrir landið eða landsmenn, og getur því n. ekki mælt með því að svo vöxnu máli, að fiskiþingið verði við áskorun fjórðungsþingsins í Austfirðingafjórðungi um aukið fjármagn til síldareinkasölunnar. N. leggur til, að fiskiþingið samþ. svohljóðandi ályktun: „Fiskiþingið ályktar að skora á Alþingi, að taka til alvarlegrar íhugunar fyrirkomulag síldareinkasölunnar og gera tilraun til þess að bæta úr þeim göllum á fyrirkomulagi síldarverzlunarinnar, sem stendur þessum atvinnuvegi fyrir þrifum. Fiskiþingið telur ósk fjórðungsþingsins í Norðlendingafjórðungi, um að minnsta kosti annar endurskoðandi að reikningum síldareinkasölunnar sé valinn úr flokki síldarútgerðarmanna, að öllu leyti sanngjarna og eðlilega, þar sem þekking á síldarútgerð og síldarverzlun er nauðsynleg fyrir endurskoðendur, ef um annað en töluendurskoðun er að ræða“. Ég vil geta þess, að ályktun n. var samþ. af Fiskifélaginu. Hæstv. fjmrh. minntist á söltunarleyfin. En eins og ég hefi þegar tekið fram, þá er þýðingarlaust að hugsa sér að fara frá Suðurlandi til Norðurlands með reknetabát, þegar hann hefir ekki leyfi til að salta nema 500 tunnur, eins og síðasta sumar. Hæstv. ráðh. segir, að sama sé gert við stærri skipin t. d. togarana. Þeir hafi ekki nema 2.000 tunnu söltunarleyfi og verði að selja allan annan síldarafla sinn í bræðslu, og þannig sé aðstaðan lík. Ég verð að halda, að hæstv. ráðh. hafi ekki athugað þetta. Það er óhugsandi, að reknetaútgerð geti borið sig með því að selja síldarafla sinn í bræðslu við því verði, sem á henni er. Hugsum okkur, hvernig útkoman yrði, ef ætti að gera reknetabát út undir svona skilyrðum. Það er varla skynsamlegt að gera ráð fyrir, að hann afli meira en 1.200 tunnur. Setjum svo, að hann megi selja 600 tunnur til söltunar, 14 kr. tunnan. Allan annan afla, 600 tunnur, yrði hann að selja í bræðslu á 4 kr. tunnuna. Andvirði alls aflans yrði þannig 10.800 kr. Sé gert ráð fyrir, að halda verði bátnum úti frá 10. júlí til 20. sept., sem að líkindum þyrfti að gera, ef hann ætti að afla þetta mikið, þá má telja það gott, ef hann sleppur við 5 þús. kr. tap. Það er því gert alveg út í bláinn, að halda því fram, að þeir bátar, sem veiða í reknet, geti selt í bræðslu. Það getur alls ekki komið til greina. Hjá togurunum er útkoman allt önnur, vegna þess að þeir veiða svo mikið í sínar nætur, sem auðvitað eru snurpinætur, og það er allt annað að veiða í snurpinætur en reknet. Þessi takmörkun á söltuninni kemur því harðast niður á smærri atvinnurekendum, því að það eru helzt þeir, sem gera reknetabátana út. Það er óskiljanlegt, hvers vegna einkasalan er svo treg að gefa leyfi til söltunar, þar sem hún getur stöðvað söltunina hvenær sem henni sýnist. Það er alveg eins og ætlast sé til þess, að söltunin verði svo lítil, að smærri bátar geti alls ekki stundað síldveiði. Hæstv. ráðh. minntist á tunnuskortinn og sagði, að slíkur skortur væri engin einsdæmi; hann hefði oft komið áður. Til þess að gera sér grein fyrir, hvort þessi fullyrðing sé rétt eða sennileg, má athuga það, að þegar veiðin brást í fyrra, var búið að salta og krydda í kringum 125 þús. tunnur. Þrátt fyrir það, að snemma tók fyrir veiðina, var hún í heild sinni óvenjulega mikil, ef litið er á það, sem fór í bræðslu, þegar allt var í vandræðum vegna tunnuleysis. Ef tekið er árið 1927, þá var búið að salta kringum 207 þús. tunnur á því ári um sama leyti og veiðin þraut síðasta ár. Ekki hefir tunnuleysi bagað það ár. En mismunurinn í þessi tvö ár á sama tíma ársins 1927 og 1929, er um 80 þús. tunnur. En ef miðað er við það, sem einkasalan leyfði að salta, 190 þús. tunnur, þá er mismunurinn 65 þús. tunnur. Hefði nú ekki vantað tunnur, hefði vel verið hægt að salta þessar 65 þús. tunnur, þangað til veiðin þraut. Það var eingöngu tunnuskorturinn, sem hefti þá framleiðslu. Þó að tunnuskortur hafi komið á undanförnum árum, þá hefir hann aldrei orðið eins stórfelldur og síðan einkasalan kom. Þó að einn og einn mann vantaði tunnur, var það ekki tilfinnanlegt, því að þá gátu aðrir hjálpað honum. En þegar allt er komið undir einn hatt, liggur hættan í því, að mistök, sem hjá privat mönnum verða ekki öðrum til tjóns en þeim sjálfum, verða fjölda atvinnurekenda til stórhnekkis, þegar þau koma fyrir hjá jafnstóru fyrirtæki og síldareinkasalan er, sem menn eru bundnir við. Þetta kom ljóslega fram síðasta sumar. Hæstv. ráðh. sagði, að lögin bæri að skilja þannig, að enginn hafi leyfi til að panta tunnur nema einkasalan. Ég veit ekki, hvort þetta er rétt, en ef svo er, að einkasalan ein eigi að annast pantanir á tunnum, þá er hennar ábyrgð ennþá alvarlegri. Hæstv. ráðh. minntist á, að einn maður hefði fengið 3.000 tunnur hjá einkasölunni, og gaf í skyn, að hann hefði fengið leyfi einkasölunnar til að panta tunnur. En ég vil leyfa mér að gefa þessari hv. d. þær upplýsingar, að þessi maður, Þormóður Eyjólfsson, hafði ekkert leyfi til að panta tunnur og hann fékk þessar tunnur hjá stj. síldareinkasölunnar. Ég minntist á það í fyrri ræðu minni og leiddi rök að því, að þótt tilgangurinn með þessari stofnun sé að efla atvinnuveg þennan, hefir hún ekki getað náð þessum tilgangi ennþá. Sjútvn. Fiskifélagsins styður líka þessa skoðun mína. Þessi n. er skipuð starfhæfum og góðum mönnum, og vil ég leyfa mér að lesa upp nöfn þeirra til að sannfæra hv.þdm. um það. Það eru þeir Jón Ólafsson 3. þm. Reykv., Arngrímur Bjarnason, Níels Ingvarsson, Árni Geir Þóroddsson og Jón Bergsveinsson. Þessi n. hefir samkv. útreikningum hagstofunnar sýnt, að árið 1928 hefir verið flutt síld út fyrir 2 millj. kr. minna en meðaltal næstu 5 ára á undan, meðan verzlunin var frjáls. Og árið 1929 er verðmætið aðeins 33/4 millj. kr., eða helmingi minna en meðaltal næstu 5 ára á undan því, að einkasölulögin gengu í gildi, og er þá gert ráð fyrir 30 kr. meðalverði á tunnu 1929. Þá vil ég snúa máli mínu að því, hvort líkur séu til þess, að einkasalan hafi orðið skaðabótaskyld árið 1929. Hæstv. ráðh. fullyrti ekkert um það, en kveðst þó hyggja, að svo hefði ekki verið. Ég hefi heyrt, að mál hafi risið upp út af skaðabótakröfum. En hvað sem því líður, má þó benda á, að verðið 1929, ca. 14 kr. tn., er svo lítið samanborið við Norðmenn, að menn hljóta að komast að þeirri niðurstöðu, að um óvenjulegan kostnað sé að ræða. Ég hefi fyrir framan mig opinbera skýrslu, sem birt er í Udenrigsministeriets Tidskrift, sem danska stj. gefur út. Þar er skýrt frá síldarafla Norðmanna hér við land síðasta sumar, og hvað þeir hafi fengið fyrir hann. Þar segir svo, að þeir hafi fengið 23 aura nettó fyrir hvert kg. (að frádregnum tunnum og salti). Sé miðað við þá þyngd, sem venjulega mun vera á síldartunnum, virðist mér að Norðmenn hafi fengið 20,70 norskar krónur eða kring um 25 íslenzkar kr. fyrir hver 90 kg., og er þá auðsætt, að þegar þeir hafa lakari vöru og ódýrari verkun, að Íslendingar verða ekki vel úti með sitt 14 kr. verð til samanburðar. Árið 1929 hafa Norðmenn fengið mikið meira en Íslendingar fyrir sama framleiðslumagn, og sá mismunur finnst mér meiri en svo, að það sé með öllu af eðlilegum ástæðum. Auðvitað fellur nokkur kostnaður á vöruna fyrir stj. og umsjón með einkasölunni, en það mætti nú fyrr vera en hann væri svona mikill. Það er líklegt, að skaðabótagreiðslur, beinar eða óbeinar, eigi þátt í þessum mismun. Hæstv. ráðh. sagði, að eiginlega væri allur síldarútvegur eilíf og eintóm mistök. Flokksmenn hæstv. ráðh. hafa oft haldið fram, þegar rætt hefir verið um þennan atvinnuveg, sérstaklega eins og skipulag hans hefir verið, að hann væri eintóm mistök. M. ö. o., það er sem staðreynd út af fyrir sig í hug þeirra þm., sem tala um þessi mistök, að þau afsaki öll skakkaföll einkasölunnar. Það hafa oft fallið óvildarorð frá þeim í garð síldarútvegsins. Hvað hefir þessi atvinnuvegur þá unnið til saka? Á síðasta ári voru gerð út á síldveiðar 70 íslenzk snurpinótaskip og 100 reknetabátar. Við þau hafa þúsundir manna fengið atvinnu. Af engri vöru, sem flutt er til útlanda, eru borgaðir eins háir skattar. Þeir gefa hundruð þúsundir króna í ríkissjóð. Hvers vegna er þá alltaf verið með svona fullyrðingar um eilíf töp? Ég veit ekki til, að bankaútibúin á Akureyri og Siglufirði hafi verið neitt ver stæð en önnur útibú, þegar verið var að rannsaka töp þeirra, og þau eru þó þau útibú, sem síldarútgerðarmenn skipta mest við. Þau hafa þvert á móti fremur verið betur stæð en hin, eftir því sem rannsóknirnar hafa leitt í ljós. Hæstv. ráðh. segir, að ég sé með sleggjudóma. Ég vil mælast til þess, að hann líti þar nær sér, hvort ekki liggi steinn í götunni í þessu efni. Þá hefi ég nú athugað ræðu ráðh. og sýnt fram á, að af Prisfaldsgarantie sölusamningnum leiddi beint tjón, að salan með síldarstærð, sem er ekki fáanleg, fór ekki fyrst fram samkv. reglugerð, sem Björn Líndal samdi, heldur átti sér stað áður, að samningur var gerður við Brödrene Levi, að meðferð einkasölunnar að greiða fyrir Austfjarðasíld sama verð og Norðurlandssíld er ekki heimiluð með lögum, að kryddsíldarsöltunin hefir stórum minnkað síðan einkasalan komst á stofn, bæði beinlínis og líka, ef miðað er við veiðina yfir höfuð að tala eða hlutfallslega, og að ummæli ráðh. um síldarútveginn á undanförnum árum eru órökstuddir sleggjudómar. Þá hefi ég fært sterkar líkur fyrir því, sem raunar er á hvers manns vörum, að einkasalan hafi orðið fyrir miklum skakkaföllum, sem hafa komið á bak landsmanna með lækkuðu síldarverði, og að einkasalan hafi orðið að greiða miklar skaðabætur síðastliðið ár. „Einkasalan á heimtingu á því að njóta sannmælis“, sagði hæstv. fjmrh. Það er hverju orði sannara. Ég hefi ekki staðið upp á þessum eldhúsdegi til að bera sakir á einkasöluna, sem eru ekki sannar. En ég vil aðeins spyrja að því, hvort ekki megi tala satt um einkasöluna, þó að það leiði í ljós galla, sem eru á rekstri og fyrirkomulagi hennar. Virðist ekki hæstv. fjmrh. nauðsynlegt, að bent sé á gallana á fyrirtækinu? Eða hvað virðist honum um álit sjútvn. fiskiþingsins? Og eigi þessi stofnun, sem sjálfsagt er, rétt á að njóta sannmælis, hvort eiga þá viðskiptamenn hennar, framleiðendurnir, enga heimtingu á að fá að vita sannleikann um rekstur hennar og tilhögun? Jú, þeir eiga kröfu til að fá að vita, hvort þetta fyrirkomulag er eins gott og af hefir verið látið úr herbúðum hæstv. st., og að menn bindi sig ekki við skipulag, sem ekki hefir orðið landsmönnum til hagsbóta. En sjútvn. fiskiþingsins hefir leitt í ljós, að það hefir síldareinkasalan ekki orðið. - Menn mega ekki láta sér þykja svo vænt um ákveðið skipulag, að þeim þyki ekki vænna um atvinnuveginn sjálfan. Ég veit ekki hvort ég á að fara að svara hv.þm. Ísaf. Ég get víst alveg sparað mér það. Hann vildi sýna fram á, að einkasölufyrirkomulagið hefði reynzt til bóta, en bæði ég og n. í fiskiþinginu, sem ég hefi áður nefnt, höfum sannað hið gagnstæða, en það er líka staðreynd, sem allur þorri landsmanna veit, að einkasalan er mislukkuð. Hæstv. forsrh. taldi mig hafa verið með „slettur“, er ég talaði um að bændur ofan úr sveit hefðu verið gerðir endurskoðendur einkasölunnar. Því fer mjög fjarri, að hér hafi verið um nokkrar slettur að ræða af minni hálfu, heldur benti ég hér á alveg „praktiskt“ atriði. Ég sýndi það, að hæstv. stj. hefir ekki lagt sig í líma um að hafa stj. einkasölunnar eins fróða um síldarútveginn og kostur er á. En ég vísa því alveg frá mér, að ég hafi viljað kasta nokkurri rýrð á þá hv.þm., sem höfðu endurskoðunarstörfin á höndum. Ég er ekki heldur einn um þá skoðun, að óheppilegt hafi verið að hafa bændur fyrir endurskoðendur einkasölunnar. Sjútvn. fiskiþingsins hélt hinu sama fram. Og hæstv. stj. mun nú vera komin á hina sömu skoðun, að einhverju leyti, ef það er rétt, sem mér er sagt, að búið sé að velja mann úr hópi framleiðenda til að vera endurskoðandi í stað hæstv. fjmrh.

Það var búið löngu áður en hv.þm. fór að tala um þetta

. Ég vil nú biðja hæstv. stj. að taka til athugunar, hvort ekki sé ástæða til að breyta fyrirkomulagi síldareinkasölunnar þannig, að framleiðendunum séu leyfð meiri afskipti af fyrirtækinu en nú er. Það verður ætið ábyrgðarhluti að taka ráðin af framleiðendum og leyfa þeim ekki að segja neitt um það, hversu reka beri það atvinnufyrirtæki, sem þeir eiga afkomu sína og sinna undir. Þetta vil ég láta vera niðurlagsorðin á ádeilu minni á stj. síldareinkasölunnar, eins og hún hefir verið til þessa.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég ætla að gera fáeinar leiðréttingar á ræðum þeirra hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm. En af því að nú er komið á síðari viku eldhúsdagsins, verð ég að fella ýmislegt niður. Hv. 1. þm. Reykv. minntist á það, að þegar „Esja“ var smíðuð, vildi Jón heitinn Magnússon, að hún væri frekar höfð vöruskip en fólksflutningaskip. Sú skoðun hans varð þó undir, og það hefir sýnt sig, að skoðun okkar Framsóknarmanna hefir í þessu efni reynzt réttari. Það veitir ekki af að hafa eitt skip, sem bætir úr þörfunum til fólksflutninga með allri strandlengjunni, en það má nú heita svo, að „Esja“ sé ein um þetta. Hv. þm. bar á móti því, að mér væri nokkuð að þakka, hvernig lögreglumál Reykjavíkur hefðu batnað á síðasta ári. Jæja, þessi bót hefði bara ekki komið, ef ég hefði ekki borið fram á Alþingi frv. um að skipta lögreglustjóraembættinu sem áður var, og síðan fengið duglegan mann yfir lögreglumálin. Hv. þm. skal ekki ímynda sér, að bæjarstjórnin í Reykjavík hefði farið að gera nokkurn hlut í þessum málum, ef ekki hefði verið búið í haginn fyrir hana. Hv. þm. kom með samanburð á mér og hv.þm. Borgf. og sagði, að hann væri bústólpinn og ráðdeildarmaðurinn, ég eyðsluklóin og landeyðan. Ég vil nú benda á, að þessi dómur um okkur mun vera öfugmæli um báða. Ég vil aðeins nefna eitt dæmi. Ég hefi sýnt mikla búmennsku við þá einu verzlun, sem ég hefi tekið við fyrir ríkið. Nú eru þar ekki framar neinar tapaðar skuldir. Mannahaldið hefir minnkað og reksturinn orðið ódýrari. Þeir, sem drekka, eru ánægðari en áður, af því að þeir fá betri vín. Þeir, sem vilja auka tekjur ríkissjóðs, eru líka ánægðari, því að ríkið fær nú mörg hundruð þús. kr. í tekjur meir en áður var, allt fyrir aukna ráðdeild við rekstur verzlunarinnar og minnkaða smyglun. Þá kem ég að hinu stóra deilumáli okkar, hvort aldur eða hæfileikar á að ráða, hver skipaður er í embætti. Hingað til hefir yfirleitt verið fylgt þeirri reglu, að láta aldurinn ráða. Steingrímur Thorsteinsson var orðinn fjörgamall, þegar hann tók við rektorsstarfi. Eins var um Geir Zoëga. Hv. 1. þm. Reykv. vildi samkv. þessari reglu auðvitað, að Þorleifur Bjarnason yrði rektor. Og hvað segir sá „mæti íhaldsmaður“ Guðmundur Hannesson um ástandið í sinni skólatíð? Hann segir, að sá, sem þá var rektor, hafi verið genginn í barndóm og telur það eina af ástæðunum til hnignunar skólans. En þetta er ástandið, sem hv. 1. þm. Reykv. og hans flokksbræður vilja halda í. Hv. þm. fór að taka dæmi úr sögunni og skáldaði óspart inn i. En ef það er alvara hans, sem hann virtist helzt gefa í skyn, að ég sé íslenzkri pólitík eins og Friðrik II., þá er það mikla hrós algerlega á hans ábyrgð, því að ég hefi ekkert tilefni gefið til þvílíks samanburðar. En svo verður hann að minnast þess jafnframt, að andstæðingar mínir verða þá að líkjast höfuðandstæðingum hans, þ. e. Lúðvík XV. Frakkakonungi og hirð hans. Hann verður þá að jafna sjálfum sér við einhvern af hirðgæðingum þessa konungs, og siðferðisástandið hjá flokki hans er þá eins og það var við frönsku hirðina á þessum tíma. Hann um það, hvort hann vill jafna sér og sínum við spilltustu og dáðlausustu valdastétt, sem saga Evrópu þekkir. Að því, sem hv.þm. sagði um varðskipin, ætla ég að snúa mér um leið og ég tala við hv.þm. Vestm. Þá minntist hv.þm. (MJ) á rannsókn Þórðar Eyjólfssonar og fannst hún lítilfjörleg. En hv.þm. má vita það, að þeir menn eru til í flokki hans, sem finnst þetta ekki lítilfjörlegt mál. Sumir læknar eru farnir að búast við því, að 108. gr. hegningarlaganna geti beinlínis flutt þá í betrunarhúsið, ef stjórnin lætur ekki náð ganga fyrir réttlæti bókstafsins. Það er ekki víst, að þeir hafi allir sömu skoðun á þessu og hv. 1. þm. Reykv. Hinir dugmeiri meðal þeirra eru raunar farnir að segja, að þeir séu til í það, að fara í fangelsi út af málinu. En yfirleitt treysta þeir á það, að þeim er kunnugt, að núverandi landsstjórn stillir mjög í hóf um meðferð á sökudólgum.

Á ekki að höfða mál á móti læknunum?

. Það liggur ekki fyrir til umræðu hér. En ef hv. 1. þm. Skagf. kemur með áskorun um það í Nd., að hengja t. d. 5% af læknunum, þá má vel taka það til athugunar. hvort málsókn eigi nú þegar að koma til greina.

Ætlar hæstv. ráðh. að hengja læknana?

. Ég er nú ekki eins blóðþyrstur og hv. 1. þm. Skagf., en ef hann kemur með áskorun í þessa átt, skal ég ekki segja, hvað stjórnin gerir um að undirbyggja hegningu með málshöfðun. Þá kom hv.þm. að ástandinu í Menntaskólanum. Hann áleit að ástand skólans hefði verið gott til þessa, og hafði það eftir einhverjum, að hann hefði á sínum tíma verið bezti skólinn í danska ríkinu, - hann var nú svo dansklundaður, að hann þurfti að taka það til dæmis. Það væri nógu gaman að sjá framan í alla þá dönsku skólamenn og prófessora, sem viðurkenna þetta. Og án þess að ég vilji nokkuð rengja hv.þm., þá væri gott að fá fyrir þessu skjallegar sannanir fremur en munnfleipur hans. Hann gæti t. d. prentað þær upp í næsta hefti af tímariti sínu, - hann hefir sjálfsagt ekkert betra efni í það. Ég skal nú nefna annan vitnisburð um ástandið á þeim bæ. Jón Ófeigsson kennari - sem hv. 1. þm. Reykv. hefir mikið álit á, þótt hann vildi hann ekki fyrir rektor, af því að hann var ekki genginn nóg í barndóm - fór fyrir fáum árum til útlanda og heimsótti þá m. a. 25 menntaskóla. Þegar heim kom, sagði hann opinberlega, að aðeins einn af þessum skólum hefði haft lakari útbúnað en Menntaskólinn hér. Þarna vænti ég, að sé vitni, sem hv. 1. þm. Reykv. tekur fullt tillit til, og það veit hann, að það er ekki gott að hafa sæmilegan skóla án góðs útbúnaðar. Ég held, að okkur sé óhætt að slá því föstu, að skólinn var mjög lélegur áður en við hv. 1. þm. Reykv. fórum að skipta okkur af honum, - en við erum nú helztu velgerðamenn hans, og á hann skilið að fá stóra rós í hnappagatið fyrir hjálpina með miðstöðina. Þótt skólinn væri þá enn lélegri en nú, er Pálmi Hannesson tók við, var hann ekki verri en hann hafði verið um langan aldur. Það er ekki fallegur vitnisburður um ástandið í skólanum 1899, þegar kennarar skólans dæma Sigurð Guðmundsson, núv. skólameistara á Akureyri, óhæfan til að sitja í skólanum, og hann fær það aðeins fyrir meðalgöngu manna utan úr bæ. Rétt um sama leyti er slíkur maður sem Böðvar Bjarkan rekinn úr skóla, og nokkru síðar Jón frá Stóradal, núverandi hv. 6. landskjörinn. Nú fáum við, ég og rektor skólans, ásakanir fyrir það, að við förum ekki eins miskunnarlaust að gegn þeim, sem ekki eru alfullkomnir í skólanum. Menn verða að athuga það, að ekki er hægt að gera eins strangar kröfur til pilta í skóla, sem hafa átt við slík kjör að búa sem nemendur þessa skóla. Annars er ástandið nú betra en það hefir nokkurntíma verið, vegna aðgerða hins nýja rektors og nokkurra kennara, er vinna með honum að því að bæta skólalífið og kennsluna. En engan þarf að furða, þótt menn búi nokkurn tíma að því uppeldi, sem þeir hafa fengið í kannske 4–5 ára vist í skólanum eins og hann var, og því er von, að ekki sé hægt að kippa öllu í lag á svipstundu eftir svo langa vanrækslu, sem þar hefir átt sér stað. Nú kemur hv.l.þm. Reykv. og fer að tala um eldspýtnadreifingu o. þ. h. Hann sýnist telja það rétt eins og mannsmorð að taka hausa af nokkrum eldspýtum, og sjálfsagt var þetta yfirsjón, það játa ég. En menn verða að minnast þess, að þetta kemur niður á piltunum sjálfum líka, alveg eins og þegar þeir koma með einhver „kemisk“ efni til að gera ólykt í kennslustundum. Meðan þeir verða sjálfir að þola hið sama og kennarinn, er töluverð trygging fengin fyrir því, að ekkert mjög voðalegt fari fram. Hv. þm. kom inn á það, að ég mundi ætlast til þess, að loftið yfir bókasafninu yrði notað fyrir heimavist handa fáeinum fátækum utanbæjarpiltum. Það er nú ekkert víst, að af þessu verði, a. m. k. ekki í vetur. En látum nú svo, sem þetta væri ákveðið. Hv. þm. fannst þetta svo voðalegt vegna þess, að húsið gæti brunnið. En hvernig var það þá með eldhættuna í gamla skólahúsinu áður, meðan Langaloftið var notað fyrir heimavist og engin ljós voru nema olíulampar. Hér gerir hv.þm. vissulega kröfur um varúð gegn eldhættu, sem ekki eru gerðar annarsstaðar. Eða hvernig er það með Gagnfræðaskólann á Akureyri, þar sem um 75 nemendur hafa heimavist í timburhúsi? En bókasafnshúsið er allt öðruvísi hús en skólahúsin. Það er steinhús með járnbitum og a. m. k. steinhúð neðan á loftunum. Eldhættan er þar miklu minni en í sjálfu skólahúsinu. - Ég hefi ástæðu til að gruna hv. 1. þm. Reykv. um, að hann sé að tala um þetta af því, að hann geti ekki unnað fátækum sveitapiltum að búa þarna ókeypis. Það má vel vera, að aldrei verði heimavist þarna, en sú ástæða, sem hv.þm. bar fram á móti því, er bara grýla. Í sambandi við eldspýtnadreifinguna vil ég nefna lítið dæmi, sem gerðist um það leyti, sem hv. 1. þm. Reykv. var í skóla, þótt hann komi þar ekki sjálfur við sögu. En það er vítavert af honum að vera að gefa rangar skýrslur um þessa stofnun, þegar hann hefir sjálfur verið þar á einhverjum versta tíma, sem yfir hana hefir gengið. Auk þess sem eldspýtnadreifingin var hættuleg fyrir taugar kennaranna, eftir því sem hv. 1. þm. Reykv. fullyrðir, var af henni töluverð eldhætta í þessu timburhúsi, en um þá brunahættu talaði hv.þm. ekki. En það kom einu sinni fyrir á skólaárum hv. 1. þm. Reykv., að þegar einn kennari skólans, Geir heitinn Zoëga, sem annars var mikill friðsemdarmaður, var að kenna, að loftið í skólastofunni fylltist óþolandi brennisteinssvælu. Var þá kallað á rektorinn. Hann kom og hafði enska húfu á höfði. Hann tekur húfuna af sér og heldur í derið. Heldur síðan harða skammaræðu yfir piltum og lemur með húfunni niður í kennarapúltið. Við þetta tættist húfan í sundur og var loks ekkert eftir annað en derið. Síðan fór fram rannsókn í málinu og fyrst athugað, hvaðan fýlan mundi koma. Fannst þá lítið hylki í skáp, sem síðar var notaður til að geyma í skóhlífar. Hylkið hafði verið fyllt með brennisteini og síðan kveikt í því í frímínútunum. Áður hafði verið reynt að skapa ólykt í skólanum með efni, sem fékkst úr apótekinu. En þá tókst rektor að hafa upp á þeim, sem það gerði, og var þá einn af merkustu mönnum sinnar kynslóðar rekinn úr skólanum. Nú taldi rektor víst, að hafa mætti upp á þeim pilti, sem var upphafsmaður að brennisteinskyndingunni, með því að fá það upplýst á apótekinu, hver keypt hefði brennisteininn. En það brást og rektor fékk aldrei að vita, hver valdur var að þessu. Sá, sem það gerði, hafði verið kaupamaður norður í Mývatnssveit sumarið áður. Hafði hann þá notað tækifærið til þess að ná í brennisteininn úr námunni hjá Reykjahlið. Vildi hann víst gera kennurum sínum það ljóst, hvers vondar sálir mega vænta hinum megin. Og hann sýndi það, að hann hafði ekki gleymt sínum kæra skóla þann tímann, sem hann var fjarvistum við hann í kaupavinnu fyrir norðan. Ber þetta dæmi óneitanlega vott um það, hversu skólinn bjó í hag fyrir sig hjá nemendum. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að það, sem einna bezt sýndi ástandið í skólanum nú í vetur, sé það, að þegar hinn ungi rektor hafi áminnt einn pilt, þá hafi pilturinn snúið sér að rektor og boðið honum sígarettu. - Ég get nú að vísu hugsað mér, að jafnvel menntur maður og núverandi rektor er, hafi ekki farið að reka piltinn fyrir þetta. Sagan er að vísu ekki merkileg, en auk þess er hún sennilega lygasaga. - En ég get sagt hv.þm. sögu af miklu stærri „sígarettu“, sem einum kennara var gefin á afmælisdegi hans, og það einmitt í skólatíð hv.þm. Sá kennari er enn við skólann og er merkur og mætur maður. Piltar vildu, svona á sinn hátt, gleðja kennarann. Þá hafði Thomsen kaupmaður hér vindlagerð. Piltar létu búa þar til einn meiri háttar vindil, sem var eitthvað um alin á lengd. Tóku þeir svo tóman vindlakassa, skáru raufar á gaflana og lögðu vindilinn í raufarnar og lokuðu honum síðan. Stóðu þá endarnir langar leiðir út báðum megin. Binda þeir síðan slaufur um vindilinn. Tekur svo einn kassann með vindlinum í og fer með hann heim til kennarans. Hinir piltarnir fylgja allir í halarófu, þannig að hver heldur í annars treyju. Þótti þeim víst, af þeim kunnum ástæðum, tilhlýðilegast að haga „prósessiunni“ þannig. Þegar svo heim til kennarans kemur, þá bukkar og beygir sá fremsti sig fyrir honum, óskar honum allra heilla og gefur honum vindilinn. Ég hefði nú ekki sagt frá þessu, ef hv.þm. hefði ekki farið að tala um sígarettuna. En ég vildi bara sýna hv.þm., að svona stórar „sígarettur“ voru nú gefnar á þeim gömlu og góðu tímum, sem hv.þm. heldur að nú séu að glatast. Og það er meir en líklegt, að hv. 1. þm. Reykv. hafi verið potturinn og pannan í þessari vindlagjöf. Svo kom hv.þm. inn á skrópvottorðin. Þeim var nú komið á í hans tíð. Ég ber nú satt að segja enga sérstaka virðingu fyrir umbót, sem allir vita að er gagnslaus. Eins og ástandið var þá orðið í skólanum, gat það meira að segja verið stórhættulegt að ætla að treysta svo á drengskap pilta. „Piltar í Rugby skrökva aldrei“, sagði skólameistarinn. Hann kom fram með þeim drengskap við lærisveina sína, að þeir vildu aldrei skrökva að honum. - En þarna var ástandið svo, að það var blátt áfram heimskulegt traust, sem fólst í þessu. Enda er mála sannast, að þetta leiddi af sér fals og svik, sem hélzt alla tíð, þar til núverandi rektor afnám þessa kennslu í skjalafalsi og ósannindum. Er einkennilegt, að þau skuli ekki hafa fyrr verið afnumin, þessi skrópvottorð því þau hafa frá því fyrsta aðeins leitt illt af sér. Ég geri nú að vísu ekki ráð fyrir því, að hægt sé að kippa hinu innra ástandi skólans að öllu leyti fljótlega í lag, enda var hugsunarhátturinn orðinn spilltur af þessum vottorðagjöfum. En með núverandi aðferð, að rektor fari heim til nemenda, sem ekki koma í skólann, eða sendi þangað kennara eða lækni, fæst þó sönn vitneskja sama dag um, hvernig á fjarveru nemenda stendur. Ég hygg, að þetta muni gefast stórum betur en vottorðagjafirnar. Ég hygg og að rektor sé að undirbúa og gefa út nokkurskonar hagskýrslu um skróp í skólanum fyrr og síðar, og sést þá, hvernig gengið hefir í vetur. Hv. þm. ætti að bíða með dóma sína þangað til. Ég vil nú ekki segja, að það sé í sjálfu sér mjög hrósvert hjá rektor, þótt ástandið batnaði lítið eitt, þar sem það var svo vont áður. En þegar allar kringumstæður eru aðgættar, þá er ekkert, sem sýnir þó betur, að það virðist hafa verið vel ráðið að fá þennan unga og efnilega mann að skólanum. Þrátt fyrir það, að flestir nemendur eru frá heimilum hér í bænum, þar sem Morgunblaðið er nær eingöngu lesið og því trúað, að undanteknum fáeinum verkamannabörnum og máske einhverju af þeim 10% nemenda, sem eru utan Reykjavikur. Og það er vitanlegt, að á heimilum þessara Morgunblaðsmanna hefir allt verið gert, sem hægt hefir verið, til að afflytja Pálma rektor og gera honum erfitt fyrir að vinna verk sitt. Með þessum undirbúningi gæti maður hugsað, að eitthvað sögulegt hefði gerzt. - Það er vitað, að hv. 2. þm. G.-K. reyndi beinlínis að koma af stað uppreisn í skólanum. En það tókst ekki, því námsfólkið leit nú þannig á, að meira væri litið á þess hag en áður frá mannlegu sjónarmiði. Ekki af því að aga sé ekki haldið uppi líkt og áður, heldur af ýmsu öðru. Þannig hefir aldrei í manna minnum komið fyrir fyrr en nú, að rektor skólans hafi verið í bindindisfélagi með piltunum. En áður kom það einu sinni fyrir, að flestir kennarar skólans skrifuðu undir skjal, sem gekk á móti bannlögunum. Má nærri geta, að er til lengdar lætur hefir það áhrif á viðhorf nemenda til áfengisnautnar, hvort kennarar vinna móti áfengislöggjöfinni eða þeir ganga á undan með góðu eftirdæmi um bindindi. Óhæfileg vínnautn hefir lengi verið átumein skólans. Og áður nefnd tilkynning fyrri forráðamanna skólans um fjandskap við bannlögin hefir áreiðanlega ekki aukið hófsemina í skólanum. Ég get sagt frá því, að í fyrravetur, þegar Þorleifur H. Bjarnason var rektor, kom fyrir tilfelli í sambandi við drykkjuskap; þar sem eftir strangasta bókstaf reglnanna hefði verið sjálfsagt að reka tvo pilta úr skólanum. Það hefir nú máske verið til minnkunar fyrir þáv. rektor og mig að gera það ekki. En við komumst nú samt að sömu niðurstöðu, hvor í sínu lagi, um það, að réttara væri að láta mildi ganga fyrir rétti og hlífa þessum piltum frá að verða eyðilagðir sem nemendur í skólanum. Við hugsuðum, að mildin mundi fremur bæta þá en brottrekstur hefði gert. Ég veit, að bæði rektor og ýmsir yngri kennararnir hjálpa þeim nemendum, sem hættast eru staddir gagnvart drykkjuskapnum, eftir því sem unnt er. En það er hart að rógbera menn fyrir það eitt, að þeir leggja sig fram á mannlegan og drengilegan hátt til að bæta skólann. Og ég held sannarlega, að foreldrar ættu að hugsa sig tvisvar sinnum um áður en þeir fordæma viðleitni, sem nú þegar hefir borið nokkurn árangur nemendum til góðs. Hv. 1. þm. Reykv. áleit, að sjálfsagt hefði verið að reka þessa pilta úr skóla, sem í vetur skiluðu ófullkomnum jarðfræðistíl. Ég skal endurtaka það, sem ég áður sagði, að piltar höfðu þarna nokkuð til síns máls, svo að vafasamt var, eins og á stóð, hvort rétt var að beita ítrustu hegningu. Enginn jarðfræðistíll er heimtaður vegna prófsins. Í skólanum er allt námið miðað við próf. En Guðmundur Bárðarson er vísindamaður. Og hann vildi gera meira en skyldan krafði, og er það vitanlega heiður fyrir hann að hafa viðleitni til þess, að nemendur læri sem mest. Ég veit, að piltar gerðu þarna rangt. En að skilja er oft sama og að fyrirgefa. Og þegar piltar, sem höfðu í 4–5 ár sýknt og heilagt búið sig undir prófið og þeim verið innprentað það, að prófið væri aðalatriði skólaverunnar, þá er eðlilegt, að þeir óski ekki eftir viðbót við námið á því sviði, sem ekki kemur þeim að haldi við prófið. Nemendurnir eru á kapphlaupi gegnum skólann, til þess að öðlast að skólagöngunni lokinni próf, brauð og bein. Ef komið hefði verið með þetta mál til mín og ég sagt: Piltarnir hafa framið „diciplin“-brot og það er sjálfsagt að reka þá. Þetta hefði nú sjálfsagt verið gert í gamla daga. En það hefði nú samt sem áður verið vafasamur dómur: Hegningarfræði nútímans gengur meir og meir í þá átt, að meta afbrot eftir ástæðum. Og meðferðin breytist í þá átt, að lækna en ekki að kvelja. Hv. þm. veit líka, að í okkar hegningarmálum hefir verið gerð breyting, er stefnir í þessa átt. Og nú er þegar komið það álit á vinnuhælið á Eyrarbakka, að margir menn fari þaðan virkilega betri menn en þeir koma þangað. Þessu orka góð húsakynni, skynsamleg aðbúð, regla, vinnan og bætandi áhrif á fangana. Það mun jafnvel ekki dæmalaust, að feður hér í bænum, sem eru svo ógæfusamir að eiga syni, sem þeir eru í vandræðum með vegna drykkjuskapar eða leti, hafi farið að kynna sér hælið á Litla-Hrauni með það fyrir augum, að koma þeim þangað. Þeir vilja gjarnan freista, hvort vinnuhælið á Litla-Hrauni geti ekki gert þá að betri mönnum. Hv. þm. þarf eigi að undra það, að þó við, sem breytt höfum leiðinlegu kvalalífi fanganna á Íslandi í holla vinnu, lítum líka nokkuð öðruvísi en hann á skólayfirsjónir. - Það er allt önnur lífsskoðun, sem ræður gerðum okkar, heldur en manna eins og Björns Ólsens eða þess kennara, sem nóteraði hv. 1. þm. Reykv. fyrir það að koma ½ mínútu of seint, eftir því sem hv.þm. sagðist sjálfum frá. Það er stórvítavert, hvernig hv. 1. þm. Reykv. og flokksbræður hans láta gagnvart skólanum. Þeir vita þó, að þetta, sem gert hefir verið fyrir skólann, bæði hið ytra og innra, eru möguleikar til umbóta, sem ekki hafa fyrr verið gerðar í skólanum alla tíð síðan hann kom til Reykjavíkur. Ég veit, að skólinn hefir haft þann kost, að hann hefir verið allsómasamleg stúdentaverksmiðja. En hví má þá ekki slíka bæta við líkamlegu uppeldi, lifandi skólalífi og hollara og skemmtilegra en áður? Allir vita, að nú er unnið í þessa átt; húsið betra, áhöldin meiri og fullkomnari, aðgangur að góðum lestrarsal, gerð byrjun að heimavist við skólann, íþróttalíf aukið og ferðir um nágrennið. Samt hefir ekkert borið á því, að minna væri lært en áður. Allt hefir verið gert, sem hægt var, til að hnekkja þessum umbótum í skólanum. Andstæðingarnir hafa haft mörg blöð til þess, þeir hafa haft með sér nokkuð af kennaraliði skólans, og þeir hafa haft með sér nokkurn hluta nemendanna, sem koma frá æstustu íhaldsheimilum hér í bænum. Það hefir verið reynt að gera uppreist í skólanum. - Þrátt fyrir þetta hefir ekkert tekizt að hnekkja hinni nýju umbótastarfsemi í skólanum. Aðaldæmið um óstjórn í skólanum, sem hv. 1. þm. Reykv. gat nefnt og sem hann elur mótstöðu sína á, er dæmið um Guðmund Bárðarson. Og þó er það leyst þannig, að það er Guðmundi Bárðarsyni til sóma og stjórn skólans til sóma. Og að því leyti, sem um misgerð frá hálfu piltanna var að ræða, þá var það bein afleiðing af því gamla „regimenti“, þ. e. syndum íhaldsins. Um hitt dæmið, sem hv.þm. nefndi og sagði, að hefði misheppnazt, það, að gefa piltum frídag, ef þeir sæktu vel skólann, er það að segja, að það var heiðarleg tilraun, sem sjálfsagt var að reyna. Ég veit nú reyndar ekki nema hún kunni að heppnast. Og þótt svo verði ekki, þá er þó miklu betra að prófa sig áfram með lægni og lipurð en með gamla fyrirkomulaginu, illindum og falsvottorðum. Hv. 1. þm. Reykv. þóttist vera ánægður yfir miklu sporti. En í sambandi við það varð hann þó að fara að segja lygasögu frá Laugarvatni. Ég vil þakka hv.þm. fyrir að hafa minnzt á þetta og gefið mér þar með tilefni til að kveða niður þvætting, sem hefir gengið aftur og aftur í 3–4 mánuði og átt að vera eitthvert stórkostlegt hneykslismál. Sönn er sagan svona: Skólastjórinn á Laugarvatni er gamall glímukappi og einn af mestu áhugamönnum þessa lands um íþróttamenningu. Hann er og skörungur í að stjórna fólki, sem bezt sést á því, að hann hefir það traust, að honum hefir verið falið að hafa yfirlöggæzlu á Þingvöllum í sumar meðan hátíðin stendur yfir. Er það gert með góðu samþykki hv. 1. þm. Reykv., sem er í hátíðarnefndinni. Nú er það, að í vetur, þegar snjór var kominn, þá bregður þessi skólastjóri sér til Reykjavíkur og semur við norskan kaupmann hér í bænum um kaup á 40 pörum af skíðum. Einnig kaupir hann eitthvað af skautum hjá Zimsen. Skólastjórinn kaupir þetta sjálfur handa skólanum og fær andvirðið með gjöfum, samskotum og leigu hjá skólafólkinu og vinum skólans, en einna drjúgust munu hafa orðið framlög frá honum sjálfum. Eiga svo þessi íþróttatæki að verða eign skólans. Er þetta gert vegna þess, að fólk á Suður- og Vesturlandi er ekki eins vant skíðanotkun og fólk norðanlands og austan og hefir minni þörf fyrir að koma með skíði heim frá skólanum, þótt þetta sport eigi þar vel við. Þótti því naumast rétt, að hver nemandi keypti skíði til notkunar á skólanum. Betra að skólinn ætti þau. En hvað gerir nú íhaldið hér í bænum út úr þessu? Það býr til stóra lygasögu. Og eftir það, að hún hefir verið uppsoðin minnst 20 sinnum hjá sögusmettum úti í bæ, þá kemur hv. 1. þm. Reykv. með hana hingað inn á Alþingi. Ég átti að hafa pantað skíðin á ríkisins kostnað. Reikningurinn átti að hafa verið sendur til fjármálaráðuneytisins, en fjármálaráðherra afsagt að greiða hann. Síðan átti reikningurinn að hafa verið að flækjast hér manna á milli og um götur bæjarins. Afleiðingin af öllu þessu átti svo að verða sú, að yfir mér væri haldinn landsdómur, sprenging innan Framsóknarflokksins og hver veit hvað. Svona var sagan um skíðin orðin voldug, og tilefnið var þó ekki svo mikið, sem „ein lítil fjöður“, eins og efnið í hænuna hjá H. C. Andersen. Það síðasta, sem ég hefi skrifað hér hjá mér, er um skammir og grínmyndir úr blaði, sem nemendur í menntaskólanum eiga að hafa gefið út innan skóla. Ég sá í fyrra blað frá piltunum þar, það var fulli af keskni og hreinum stóryrðum, t. d. um Jón Ófeigsson, hann var þar mjög „karrigeraður“. Í þessum blöðum er líka alltaf eitthvað um kennslumálastjórnina, þegar hún skiptir sér eitthvað af málefnum skólans. Ég geri alls ekki sömu kröfu um kurteisi í þessari stofnun og þar sem gott uppeldi hefir skapað prúðmannlegar venjur. En ef ég lifi eftir ein 6 ár og við skólann verður sami rektor og svipaðir kennslukraftar, þá mundi ég telja annað eins og þetta mjög leiðinlegt, meira að segja alveg óhæfilegt. Og í góðum skóla, þar sem piltar hafa sæmilega aðbúð, kæmi slík blaðaútgáfa vitaskuld ekki fyrir. En út af fyrir sig dæmi ég um brek menntaskólapilta með meiri mildi sökum þess að ég veit við hvað þeir hafa átt að búa. Og út frá þessu viðhorfi ætla ég að segja hv. 1. þm. Reykv. dálitla gamansögu af reynslu eins vel metins íhaldsborgara hér í bænum, um hreinlæti eins og það var áður en skólpræsi komu neðanjarðar eftir götunum hér. Þessi maður bjó þá í Mjóstræti skammt frá Vinaminni. Það var mjó gata og engin skolpræsla. Kona hans kvartaði yfir því við mann sinn, að það búi hinn mesti sóði í næsta húsi, að þar sé hellt tilteknum slæmum óhreinindum beint út í opna rennuna við götuna. Maðurinn fór að tala við heilbrigðisfulltrúann - það var ekki Ágúst Jósefsson, heldur einhver annar merkur maður. Þá svarar heilbrigðisfulltrúinn með þeim orðum, sem ég vil gera að mínum í sambandi við kröfur íhaldsmanna um grimmar hegningar til handa nemendum, sem hafa átt við að búa kæruleysi, kulda og andúð frá kennurum árum saman: „Þeir, sem búa í svona „kvarteri“, geta búizt við, að eitt og annað af þessu tægi komi fyrir, sem ekki verður að gert“.

Jón Auðunn Jónsson Þeim hv.þdm., sem hlustuðu á svarræðu hæstv.dómsmrh. til mín, þótti ráðh. allorðljótur, og skal ég ekki neita því, að það gladdi mig, því ég lít á það sem vott þess, að ég hafi hitt á viðkvæma og snögga blettinn á hæstv. ráðh. í ræðu minni. Hæstv. ráðh. vildi bera á móti því, er ég sagði, að hann hefði rægt hæstarétt og gert tilraun til að veikja álit hans innanlands sem utan. En það er eins með hæstv.dómsmrh. og seppann í austurlenzka æfintýrinu, seppann, sem átti að gæta sauðarlærisins, en gætti þess ekki betur en svo, að hann át það. Kjötflykksurnar stóðu í tönnunum á honum, þegar hann fór að afsaka sig um hvarf lærisins, og það vitnaði um sök hans. Hæstv. dómsmrh. sagði, að hæstiréttur gæfi sér ekki tíma til að dæma í bæjarfógetatnálinu og gaf í skyn, að hlutdrægni ylli þessum drætti réttarins. Nú skal ég ekkert um það segja nema fimmtardómur hæstv. ráðh., ef hann kemst nokkurntíma svo langt að verða lögfestur, sem ég vona að ekki verði, verði eins hraðvirkur í dómsuppkvaðningum sínum og tíðkast um byltingardómstóla, en hitt er víst, að eins og réttarfarinu nú er varið með þjóð vorri, mega dómar ekki falla í neinu máli fyrr en sókn og vörn hefir fram farið í málunum. Þetta ætti nú dómsmrh. að vita; þó hann langi til að fá þm. Seyðf. sakfelldan, verður hann að bíða þess, að málflutningi fyrir hæstarétti verði lokið. Hæstv. ráðh. sagði, að fimmtardómsfrv. gengi mestmegnis út á nafnbreytingu á hæstarétti, þar eð rétturinn væri rangnefndur, með því að dómsstigin væru aðeins tvö hér á landi. Nú þykir mér það harla einkennilegt að fara að taka hér upp frægt og gamalt dómsnafn, einungis af því, að það er gamalt og þjóðlegt, án þess að jafnframt séu gerðar þær breyt. á dómaskipuninni, sem slíkt nafn dómsins hlýtur að gera ráð fyrir. En þó að slík nafnbreyt. væri til bóta, sem þó fáir munu viðurkenna, verður að athuga það, að í þessu frv. ráðh. er um a. m. k. tvö stjórnarskrárbrot að ræða, auk þess sem flestar breyt. eru til hins lakara. Aðeins eitt eða tvö smærri atriði eru til bóta, og eru þau þess eðlis, að ekki þurfti gagngerðrar breyt. á hæstaréttarlögunum til þess að koma þeim fram, heldur þurfti aðeins lítilfjörlega breyt. að gera á núgildandi lögum um hæstarétt. Þegar hæstv. ráðh. niðrar þeim mönnum, sem stóðu að hæstaréttarlögunum, þótti mér skörin taka að færast upp í bekkinn, þessi hæstv. ráðh., sem skríður fyrir lítilmótlegustu útlendingum eins og mestu ræflar íslenzkir skriðu fyrir erlendum búðarlokum á einokunartímunum. Það er vitanlegt, að þessir menn, sem undirbjuggu lögin um hæstarétt, stóðu framarlega í baráttunni um endurheimt fullkomins sjálfstæðis okkur til handa, og ég er því ekki óánægður með, að mér sé líkt við þessa menn. Hæstv. dómsmrh. má vita það, að hans verður skemur minnzt fyrir sín skemmdarverk en þessara manna fyrir sín þjóðþrifaverk, og ég verð að hryggja hæstv.dómsmrh. með því að segja honum það, að meiri hl. þjóðarinnar trúir honum ekki sem bezt í sjálfstæðismálunum. Annað í svari hæstv.dómsmrh. til mín var utan við efnið, eins og hans er venja. Hann fór t. d. að ræða um lántökuna 1921. Ég hefi ekki séð þau skjöl, sem að henni lúta. Ég á ekki sæti í fjhn. nú eins og ávallt áður; það þótti sem sé nægilegt að 5 menn skipuðu þá nefnd nú, þó að 7 menn hafi jafnan setið í henni að undanförnu, og hafa þó mörg mikilvæg mál komið til þeirrar nefndar á þessu þingi, svo sem verðfestingarfrumvörpin og hin mörgu frv. um skattamál. Dómsmrh. mun hafa unnið dyggilega að því, að ekki yrði fjölgað í n., svo hv.þm. V.-Ísf. og ég ekki kæmumst í hana. Ég get því ekki borið um það, hvort þau rök, sem hæstv.dómsmrh. flutti fram í þessu efni, eru rétt eða ekki. Ég held, að Sveinn Björnsson hafi undirbúið og undirskrifað þessa samninga og í því efni haldið vel á hinum íslenzka málstað. Núv. óhappastj. reynir af alefli að „prokurera“ fyrir erlenda málstaðnum í þessu máli, eins og flestum öðrum. Þá var hæstv.dómsmrh. enn með ásakanir út af stjórn minni á útibúinu á Ísafirði, en samkv. reikningum þess hefir það fært Landsbankanum til tekna arð, sem alls nam með vöxtum 684 þús. kr. auk gengismunar, sem á 3 árum nam 180 þús. kr. Þarna er þá komin álitleg upphæð upp í tap það, 1 millj. króna, sem ráðh. nýr mér svo mjög um nasir. Á sama tíma tapaði Landsbankinn í Reykjavík á einu fiskkaupafélagi á Ísafirði um 300 þús. kr. Það er margfalt að tiltölu við tap útibúsins. Það er viðurkennt, að sömu eðlilegar ástæður lágu til taps útibúsins á Ísafirði sem til taps annara lánsstofnana á sama tíma. Það var erfitt að verjast töpum á þessu tímabili, sérstaklega þó árið 1919, þegar síldarútvegurinn varð fyrir hinu óminnilega tjóni. Dómsmrh. hefir upplýst, að Landsbankinn hafi alls tapað. 20 millj. og eigi nú minna en ekkert. Dómsmrh. afsakaði ekki, að hann væri hefnigjarn og kæmi stundum fram sem illmenni, þegar hann réðist með ofsóknum á saklausa menn. Það hefir enga þjóðmálalega þýðingu, þó að hæstv.dómsmrh. beiti ofsóknum gagnvart mér, og ég stend jafnréttur fyrir aurkasti hans, en hitt er til skaða, þegar þessari aðferð er beitt gagnvart heilum stéttum og stofnunum í landinu, stofnunum eins og hæstarétti, sem er einn af hyrningarsteinum sjálfstæðisins. Þegar hæstv.dómsmrh. var að belgja sig upp með stóryrðum um fjarverandi menn, svo sem þegar hann var að núa ýmsum mönnum á Ísafirði því um nasir, að þeir væru svindlarar, sýnir það ekkert annað en að hann hefir ekki taumhald á tungu sinni. Er það leiðinlegt um mann í svo virðulegri stöðu, sem hann nú skipar; en slík ósvinna hendir hann oftar en nokkurn annan mann á Alþingi Íslendinga, fyrr eða síðar. Ég vænti nú, að þessum stutta ræðutíma mínum hafi verið vel varið. Ég vænti þess ennfremur, að hæstv. ráðh., sem annars er vanstilltur í lund, svo sem kunnugt er, muni nú halda skapbrestum sínum í skefjum framvegis, betur en hingað til. Annars er það næsta ískyggilegt, hversu mjög ýmsum lélega innrættum þjóðmálaskúmum hefir tekizt í seinni tíð að blekkja landslýðinn með hverskyns fláttskap og brögðum. Í því efni hefir enginn komizt með tærnar þangað sem hæstv.dómsmrh. hefir hælana. Jafnvel starfsfélagi hans og flokksbróðir, hinn ágæti maður Magnús heitinn Kristjánsson ráðherra, var ósjaldan neyddur til þess að skakka leik starfsbróður síns, þegar honum þótti hinar gífurlegu blekkingar og geðofsi þessa manns keyra úr hófi. Þegar um var að ræða ábyrgð á 9 millj. króna láni fyrir Landsbankann, sem tekið var í brýnustu nauðsyn, þegar afurðir til lands og sjávar höfðu selzt seint og illa, þá gat Magnús heitinn Kristjánsson ekki lengur setið hjá og horft upp á aðferðir núv. hæstv.dómsmrh., sem barði því inn í landslýðinn, að þetta væri ókjaralán og að með því væri hverju mannsbarni á landinu bundinn 90 króna skuldabaggi. Þá tróð hann fram fyrir skjöldu og hvatti núv. hæstv.dómsmrh. til að sýna hógværð og stillingu á vettvangi þjóðmálanna og af honum fullkomna ofanígjöf fyrir ósannindin og blekkingarnar, sem ráðh. viðhafði í umr. um það mál, sjá Alþt. B. 711. Hér er aðeins að ræða um eitt lítið sýnishorn af þeim aðferðum, sem hæstv.dómsmrh. lætur sér sæma að beita í pólitískum viðskiptum. Ég veit nú ekki, hvort ég á að minnast á þriðja atriðið, sem ég hefði haft fulla ástæðu til, en mér er nú sagt, að það verði ekki kvöldfundur, og þá vil ég ekki verða þess valdandi, að eldhúsverkum geti ekki verið lokið kl. 7, og skal því játa máli mínu lokið að þessu sinni, en vænti þess að fá bráðlega tækifæri til að ræða við hæstv. dómsmrh um ýmislegt, sem ekki er tími til að svo stöddu.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég á eftir ósvarað þeim orðum hv.þm. Vestm., að ég hefði farið illa með skipstjórana á varðskipunum. Þetta eru margupptuggin og marghrakin ósannindi. Hv. þm. veit það ósköp vel, að ég var sem þingmaður á móti því, að skipstjórum varðskipanna væru greidd þriðjungi hærri laun en biskupi og landlækni, eins og hv.þm. og stjórn hans hafði gert. Ég hefi verið þessu mótfallinn frá upphafi. Hinsvegar hefir mér þótt sjálfsagt að laga það óréttlæti og ósamræmi, sem verið hefir á launum stýrimanna á varðskipunum, því að laun stýrimanna hafa verið allt of lág í hlutfalli við laun skipstjóra. Um Friðrik Ólafsson er það að segja, að ég býst við að hann hafi sjómælingar með höndum framvegis. Og launakjör hans hafa á engan hátt versnað, þótt hann hverfi að fræðimennsku nokkurn hluta ársins. Annars skal ég ekki þreyta hv. deild á því að tala lengi um þessi mál að svo stöddu, en þess má þó geta, að áður en þessi stjórn tók við, var harla lítið skipulag á rekstri og útgerð varðskipanna. Eftir að núverandi stjórn tók við, heimtaði hún af skipstjórunum, að þeir tækju sér reglulega frí, en svo hugulsöm var fyrrv. stjórn ekki. Betra skipulagi hefir verið komið á fæðið á skipunum, þannig að í stað þess að efni matarins var 4,50 kr. á dag á hvern skipverja, hefir það nú um stund ekki farið yfir 2,50 á dag. Blátt bann hefir verið lagt við því, að áfengi væri um hönd haft á varðskipunum, en á því bar dálítið áður. Annað mál var það, og þessu atriði ekki beint viðkomandi, að ég hefi aldrei getað tekið undir hermennskuskraf íhaldsmanna um strandgæzluna, að foringjar varðskipanna þurfi að hafa hermennskuuppeldi til þess að vera færir um að annast strandgæzluna. Þess vegna er það alveg fjarstæða að ætla, að Einar Einarsson sé ekki fær um að inna sitt starf af hendi fyrir þá sök, að hann hafi ekki gengið í herskóla. Allir skipstjórar íslenzku varðskipanna hafa að þessu leyti minni skólamenntun en foringjar dönsku varðskipanna, sem hér hafa verið og eru til strandgæzlu, en þó hafa þeir íslenzku reynst engu síður duglegir í starfi sínu, að dönsku foringjunum ólöstuðum. Af hverju kemur þetta? En meðal hinna mörgu hraustu manna á varðskipum vorum er Einar Einarsson áreiðanlega í allra fremstu röð. Hann er ákaflega duglegur maður. Hann hefir ávallt, allt frá því hann réri á báti austur á Norðfirði, reynzt framúrskarandi sjómaður, að harðfengi, dugnaði og starfslöngun. Það er alveg rakalaust, að tala um ranglæti gagnvart hinum skipstjórunum í sambandi við ráðningu hans á Ægi. Hinir skipstjórarnir halda öllum sínum fríðindum óskertum sem áður. Þá var hv.þm. að finna að því, að togari, sem Ægir tók, hefði verið sakfelldur í undirrétti, en sýknaður í hæstarétti. Þetta sannar ekkert, enda má færa til dæmi, sem ganga í öfuga átt. Togari, sem Óðinn tók í fyrra við Eldey, og skaut á 11 skotum, og sem Jóhann P. Jónsson var sannfærður um að væri sekur, var þó sýknaður í undirrétti. Slíkt er engan vegin átöluvert, því að vitanlega var alveg rétt af varðskipinu að taka togarann, úr því að skipstjórinn áleit hann sekan. Það er einnig til bóta fyrir landhelgisgæzluna að taka togara, þótt ekki sé fullvíst um sannanir, og gefa þeim áminningu um að halda sig frá landhelginni. Þá hefir verið minnzt á björgunarútbúnaðinn, sem settur hefir verið á varðskipin. Hv. þm. kallar það gort hjá mér að drepa á þetta. Ég skal þá láta hv.þm. vita það, að ég er ekki það lítilmenni, að ég láti 13 blöð andstæðinganna - tvö þeirra dóu nú reyndar með Íslandsbanka - vaða uppi með ósannindum og rangfærslum um mig og mínar gerðir án þess að ég að minnsta kosti leiðrétti það, þegar mér gefst tækifæri til. Eða telst það rangt að segja sannleikann? Kallar hv.þm. það óþarft yfirlæti í landhelgismálunum, að keyptur hefir verið dýptarmælir á Ægi? Öðrum verður bætt við á Óðin, þegar hann fer næst til útlanda. Ég hefði vitanlega ekki minnzt á þetta, ef ég hefði ekki verið látinn sæta ámælum fyrir að hafa bætt úr vanrækslu fyrr verandi stjórnar. Sama er að segja um línubyssurnar, sem settar hafa verið á Óðin og Hermóð, sem hvorugur hafði áður slík tæki, til þess að koma kaðli í báta, ef þeir eru í nokkurri fjarlægð. Andstæðingar mínir vilja, að um þetta sé þagað, af því að þeirra stjórn hafði ekki manndóm til þess að láta gera þetta strandgæzlunni til bóta. Þeir sjá sér heldur ekki fært að reyna að tileinka sér heiðurinn af þessu, því á það yrði lítið líkt og þegar íhaldsmenn eru að reyna að telja mönnum trú um, að þeir eigi frumkvæði að og hafi barizt fyrir stofnun Byggingar- og landnámssjóðs. Svo ég víki aftur að landhelgisgæzlunni, þá sýnist svo sem þeir, sem sáu um smíði Þórs og Óðins, hafi álitið, að þau skip ættu að vera útbúin með sjóhernaðartækjum, ættu að vera einskonar vasaútgáfa af herskipum stærri þjóða. Á sama hátt hafa þessir menn viljað hafa herlærða menn fyrir foringja, en þó eftir atvikum sætt sig við að hafa þá aðeins lítið lærða í þeim sökum, af því að við erum minni herskaparþjóð en nábúarnir. Ég fyrir mitt leyti hefi alltaf fyrirlitið þetta hernaðarbrask; ég hefi litið á varðskipin sem sjólögreglu, þar sem mest er undir komið dugnaði, kurteisi og réttlæti, en minna undir hermennskuprófum eða langri skólagöngu þar að lútandi. Með því að Einar Einarsson virðist hafa þessa kosti til að bera í ríkum mæli, þá sá ég ekki ástæðu til þess að krefjast af honum slíks prófs, þess smábátaprófs í sjóhernaðarfræðum, sem íhaldið telur hámark þess sem með þurfi á íslenzku varðskipi. Mér þótti mestu máli skipta að fá á Ægi hraustan foringja og ódeigan, sem auk þess kynni vel til björgunarstarfs, ef á þyrfti að halda. Ég hefi unnið að því að fá slíkan mann á Ægi, og ég hygg, að framtíðin muni sýna, að þetta val hefir ekki mistekizt. Þá þykir mér hlýða að víkja nokkrum orðum að hv.þm.N.-Ísf. Ég get þó sparað mér langt mál út af ræðu hans, því að hann var nú orðinn bljúgur eins og lamb, nærri því að segja prúður og kurteis eins og þolanlega síðaður maður, enda dró hann í land mikið af því, sem hann sagði í fyrri ræðu sinni. Hann viðurkenndi nú, að nafn hæstaréttar væri ekki sem hentugast, og má þetta væntanlega teljast byrjun að hinu nauðsynlega undanhaldi hv.þm. í því efni. Annars skal ég benda á, hve óviðkunnanlegt það er, að hæstaréttardómarar skuli vera verr launaðir en t. d. útibússtjórar bankanna. Auk þess getur þetta verið mjög hættulegt, því að með þessum launakjörum getur orðið hörgull á hæfum mönnum til starfsins. Sömuleiðis virtist hv.þm. ekki vera hlynntur því, að dómararnir fái utanfararstyrk og sé einn þeirra skyldur til að nota sér hann á hverju ári. Get ég varla skilið, að nokkur annar hv.þm. setji sig á móti svo sjálfsögðu atriði, því að vissulega er mikils um vert, að dómarar forpokist ekki í starfsgrein sinni. Yfirleitt hagaði hv.þm. sér nú á sama hátt og honum er títt í ræðum sínum á eldhúsdögum. Hann er vanur að rjúka upp í byrjun með miklu írafári og veður þá elginn með staðlausum fúkyrðum. Flest lítilmenni og bleyður eru líkt skapi farnar og þessi hv.þm. Í byrjun, meðan ekki blæs á móti, vaða þeir einatt upp á aðra menn með hroka og rembingi, svo að úr hófi keyrir. En venjulega þarf ekki annað en að stinga með nál í belginn, til þess að vindurinn leiti útrásar, þá falla þeir saman eins og líknarbelgir. Líkt er hv.þm.N.-Ísf. farið, og varð raunin hin sama og endranær. Mér þótti illa fara á þessum mikla rosta í hv.þm.N.-Ísf. Hv. þm. er þó hvorki annað né meira í fjármálum en afdankaður útibússtjórakurfur, sem í þeirri stöðu vann sér það eitt til ágætis að láta útibúið, sem hann veitti forstöðu, tapa millj. kr. á nokkrum árum. Hv. þm. var að tala um, að græðzt hefði á sumum lánum útibúsins, þ. e. að sumir hafi borgað vexti og afborganir. En bankar eiga að fá höfuðstól og vexti. Það er engin dyggð, þótt útibúið tapaði ekki hverjurn eyri, sem það lánaði. Að vísu hefir tapazt víðar. En hins ber líka að gæta, að fjöldi lánsstofnana víðsvegar um land, svo sem er um flesta sparisjóði, hafa litlu eða engu tapað á sínum útlánum. Forráðamenn þeirra stofnana hafa hugsað allt öðruvísi en hv.þm.N.-Ísf. Þeir hafa ekki verið að hugsa um það eitt að styðja einstaka stórbraskara, sem hafa verið svo lukkulegir að fá að eyða tugum og hundruðum þúsunda, sem tapazt hafa. Þeir hafa betur en hv.þm.N.-Ísf. kunnað að meta það, hverjir stórfuðu á heilbrigðum grundvelli og voru stuðnings verðir. Þeirra hugsun hefir yfirleitt verið sú, að dreifa fénu til nytsemdarfyrirtækja. Þeir hafa ekki þjáðzt af þeirri stórmannlegu hugsun að gera einstaka vini sína og kunningja að einskonar eyðslugreifum á kostnað alþjóðar. Síðast sagði hv.þm., að ég væri fullur af hatri til allra stétta. Þetta lítur ekki út sem sannleiki. En ég veit að hv.þm. svíður það, að ég hefi veitt vissri tegund manna mótstöðu, t. d. atkvæðafölsurunum í Hnífsdal og ýmiskonar stórafbrotamönnum. En það er hrein og bein embættisskylda og á ekkert skylt við hatur. Hv. þm. vill í raun og veru, að ég sé eins sofandi fyrir öllum misfellum eins og fyrirrennarar mínir. Hann má af skiljanlegum ástæðum ekki heyra það, að mönnum, sem tapað hafa milljónum af landsins fé, sé hallmælt. Slíkir stórsvindlarar eru víst í huga hv.þm. sérstaklega ráðvandir dánumenn. Þá fór hv.þm. að skrökva upp á látinn heiðursmann. Hann hélt því fram, að Magnús heit. Kristjánsson hefði verið mótstöðumaður minn. Þetta er þveröfugt við sannleikann, því milli okkar var jafnan hið ákjósanlegasta samkomulag og samvinna. Og þótt okkur hefði borið eitthvað á milli í smáatriðum, þá veit ég að hann hefði aldrei gefið slíkum manni, sem hv.þm.N.-Ísf. er, tilefni til að fara með dylgjur og róg um samstarf okkar. Hann var of mikill drengskaparmaður til þess. En mig undrar þó ekki fáfræði hv.þm. á þessu sviði, þar sem hann er svo illa að sér, að hann heldur því fram, að ameríska lánið hafi verið tekið í Englandi. Hv. þm. vildi áfella mig fyrir að vera á móti því, að það lán var tekið. Ég hefði ekki verið á móti því, að lán hefði verið tekið handa Landsbankanum. hefði hann þurft þess með. En forsaga þessa láns var sú, að Íslandsbanki þurfti á peningum að halda, en Landsbankinn alls ekki. Hinsvegar var ástand Íslandsbanka svo þá, að ekki þótti fært að fara beint að því, að lánið væri tekið handa honum. Þá var það, að íhaldsstjórnin þáverandi fann það snjallræði upp að láta Landsbankann taka lánið, til þess svo að hann lánaði Íslandsbanka það. - Það stóð nú víst til, að Íslandsbanki borgaði þetta lán fljótlega, og því var margheitið, en jafnoft var það heit rofið, enda fór svo, að um helmingur þess var ógreiddur þegar Íslandsbanki lokaði 3. f. m. Ég hefi því á réttu að standa, en hv.þm. á röngu í þessu eins og öðru sem við deilum um. Landsbankinn kærði sig aldrei um þetta lán og notaði það ekki. En honum var af íhaldsstjórninni otað fram sem millilið. Landsbankinn varð svo að borga lánveitandanum í Ameríku, en fékk peninga sína seint og illa frá Íslandsbanka, og á helminginn ennþá í gjaldþrotabúi hans.

Ólafur Thors Þessi eldhúsdagur hefir nú staðið svo lengi, að rétt mun að taka nokkurt tillit til þess. - Annars er nú enn mikið til að segja, því syndaregistur stj. er langt. Ég mun þó af framangreindum ástæðum verða fáorðari en ella hefði orðið. Ég hefði þurft að svara nokkrum atriðum hjá hæstv.forsrh. En þar sem hann er ekki viðstaddur, mun ég ekki fara langt út í umr. við hann. Hæstv. forsrh. sagði, að ég væri skemmtilegur, en þó tæplega eins og vant er á eldhúsdegi. Ég skal nú þakka hólið, enda þótt það sé ekkert nema venjulegur faríseaháttur hæstv.forsrh., sem liggur til grundvallar þessu þakklæti. En hitt get ég vel skilið, að hæstv. forsrh, hafi ekki þótt ég vera eins skemmtilegur og vant er. Ég snéri máli mínu í þetta sinn mest að hæstv.forsrh. sjálfum, í stað þess að ég hefi áður einkum átt orðastað við hæstv.dómsmrh. Og ég veit það, að hæstv.forsrh. er ósárt, þótt ég tukti þann samverkamann hans í stj. nokkuð til, en þykir hinsvegar ekki eins skemmtilegt, þegar hann verður fyrir því sjálfur. Hæstv. forsrh. sagði, að við sjálfstæðismenn hefðum orðið fyrir vonbrigðum í Íslandsbankamálinu. Við hefðum verið farnir að vonast til þess, að stj. segði af sér. Ja, við erum nú orðnir svo vanir ýmsu frá þessari hæstv. stj., að við verðum varla lengur fyrir vonbrigðum þó hún taki þann kostinn, sem miður fer í hverju máli. En hitt skal ég játa, að velsæmi stj. í því máli reyndist í allra minnsta lagi og er þá mikið sagt. Um Búnaðarbankann þarf ég lítið að segja. Hv. 1. þm. Reykv. er rækilega búinn að því. Aðalkjarni þess máls er svarið við þeirri spurningu, hvers vegna Pétri Magnússyni var ekki veitt aðalbankastjórastaðan. Pétur Magnússon er sá maður, sem í augum allra óhlutdrægra manna er sá maðurinn, sem tvímælalaust átti að fá þessa stöðu. ef velja átti góðan mann í hana. Kjarni málsins er ekki það, að Pétur Magnússon var gerður að undirbankastjóra, heldur hitt. - Hvers vegna var hann ekki gerður að yfirbankastjóra? Viðvíkjandi því, sem ég beindi til hæstv.forsrh. um það, hvers vegna vextir bankanna væru ekki lækkaðir, svaraði hæstv. ráðh. því einu til, að nú væri búið að stofna Búnaðarbankann. En þetta er vitanlega ekkert svar. Um þetta var spurt af því, að áður hélt hæstv.forsrh. því fram, ásamt fleirum, að stj. hefði vaxtakjör bankanna algerlega á valdi sínu. Nú eru hærri vextir en þá voru. Og sú stj., sem nú situr, hefir meiri tök á Landsbankanum en sú, sem sat um þingtímann 1927. Ef stj. er sama sinnis enn, hvers vegna gerir hún þá ekki tilraun nú til að lækka vextina? - Hv. 2. þm. Árn. á líka fyrir hið sama að svara, því þá taldi hann það ósvinnu, hve vextir væru háir. Að svo mæltu yfirgef ég hæstv.forsrh., enda er hann ekki viðstaddur. Hv. 2. þm. Árn. fann hvöt hjá sér til þess að standa upp á eldhúsdegi til þess að þakka stj., þó hún naumast virðist eiga það skilið eftir alla meðferðina á honum, þó hún hafi máske verið að verðleikum. Ég sagði, að hæstv.forsrh. hefði sýnt hugdeigju gagnvart hæstv.dómsmrh. Hann hélt, að ég ætti við það, að hæstv.forsrh. væri geðveikur. En því hefi ég aldrei dróttað að honum, enda væri það ástæðulaust. En hugdeigja hæstv.forsrh. kemur fram í því, að láta hæstv.dómsmrh. leika sér í ráðherrastöðu, í stað þessa að víkja honum frá, sem hefði átt að vera gert fyrir löngu. Hv. þm. vildi halda því fram, að ég væri hugdeigur. Það er nú máske hver blindur í sjálfs síns sök. En ég er þó a. m. k. ekki hræddur við þann hv.þm. Hið eina dæmi, er hann talaði um því til sönnununar, var gengismálið. Hv. þm. sagði, að ef ég hefði ekki sýnt hugdeigju í því máli, þá hefði ég getað orðið mesti maður þjóðarinnar. Ég ætla nú ekki að fara að dæmi hæstv.dómsmrh. í því, að fara að halda yfir mér lofræður. En ég get sagt það, að þegar krónan hækkaði, var ég í gengisnefnd og því falið að hafa áhrif á það mál. Við núverandi hæstv.forsrh., sem líka var í gengisnefnd, mótmæltum ákvörðun meiri hl. gengisnefndar, sem vildi hækka krónuna. Ég var í þessari n. fyrir hönd útgerðarinnar og hæstv. núverandi forsrh. fyrir hönd Sambands ísl. samvinnufélaga. Við kröfðumst þess af stj., að hún kallaði saman aukaþing til að láta það ráða þessu máli til lykta. En ríkisstj. áleit það ekki vera á sínu valdi né þingsins að koma í veg fyrir gengishækkun. En sú gengishækkun, sem skeði frá því síðast í ágúst og fram í október, eða á hálfum öðrum mánuði, var gerð algerlega móti mínum vilja og till. Ég hefði að vísu ekki verið mjög á móti því, þó kr. hefði hækkað nokkuð. Ég hefði viljað festa hana í 25 kr. hvert sterlingspund. En þessi hækkun skeði á skömmum tíma. Og ég verð að segja, að ég lét á þeim tíma ekkert tækifæri ónotað til að tala við þáverandi fjmrh. Og ég lét hann vita það, að ef gengið væri ekki stöðvað, þá mundi ég segja mig úr miðstjórn flokksins og úr flokknum. Gengið var líka stöðvað. Og ef sá var mikilmenni, sem stöðvaði, þá er líka óhætt að líta til mín sem slíks manns. Annars læt ég hæstv.dómsmrh. einan um grobbið. Ég fer ekki að herma eftir honum þann barnaskap. Hv. 2. þm. Árn. skal því vita það, að mín vegna er það óþarft fyrir hann að fara að kalla mig mikilmenni.

Hv. 2. þm. G.-K. veit, að hann á það ekki skilið!

. Já, ég á það ekki skilið. En sá er munurinn á mér og hæstv.dómsmrh., að ég hefi nokkurnveginn óbrjálað sjálfsmat. Það hefir hann ekki. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði um vaxtalækkun, þá vil ég benda honum á það, að það, sem hæstv.forsrh. sagði um það mál, leysir hann ekki frá þeirri skyldu að fylgja nú fram stefnu sinni frá 1927 um að gera till. um lækkun vaxtanna. Nú ætti hv.þm. einmitt að koma slíku máli fram vegna aðstöðu sinnar. Og hann ætti að hafa þeim mun ríkari hvöt til þessa, þar sem kjósendur hv.þm. hafa látið í ljósi ákveðinn vilja sinn í þessu máli. Hinsvegar er engin ástæða til þess, að ég beri slíka till. fram. Ég hefi aldrei neitt um þetta talað. Ég veit einmitt, að það er ekki gott að koma fram lækkun vaxtanna. Og ég hygg naumast, að það sé á valdi neinnar stj. Það eru vitanlega hin innri viðskiptalögmál, sem mestu ráða í því efni. En það er einmitt verkefni fyrir menn eins og hv. 2. þm. Árn., sem aldrei hafa skilið þau lögmál, að bera fram kröfu í þessu efni. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða meira við þennan hv.þm. Er það ekki vegna neinnar hugdeigju, heldur af því, að ég tel enga þörf á því. Og ég vil bæta því við, að ég álít, að hv. 2. þm. Árn. sé ekki hug- deigur heldur. Ef hann væri það, þá mundi hann tæplega láta sjá sig á Alþingi eftir þá herfilegu útreið, sem hann hefir fengið hjá sínum flokki. Hv. þm. Ísaf. hélt hér langa ræðu og deildi mjög á hæstv.ríkisstj. Í lok ræðu sinnar snéri hann máli sínu að okkur sjálfstæðismönnum og sagði, að þó stj. væri vond, þá hefði þó íhaldsstj. verið verri. Og hann sagði, að núverandi stj. lifði eingöngu á syndum íhaldsstj. Það er vitanlega mjög gott fyrir hæstv. stj. að fá þá yfirlýsingu, að hún megi lifa og láta eins og hún vill. Alþýðuflokkurinn muni ávallt fylgja henni. Hin væri þó ávallt verri. Að lokum kom hv.þm. með dæmi úr Njálu, sem átti að sýna það, hvers vegna við sjálfstæðismenn kæmumst ekki að völdum aftur. Dæmið var það, þegar Flosi leitaði vígis í Almannagjá, en Snorri goði, varði. Urðu orðaskipti milli Flosa og Snorra goða, og las hv.þm. þau upp. En af því að frásögnin er góð, þá vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa þennan kafla upp aftur. Hann hljóðar svo: „Snorri goði kallaði þá til Flosa: „Hví farið þér svá geystir, eða hverir elta yður?“ Flosi svarar: „Ekki spyrr þú þessa af því er eigi vitir þú þat áðr. Enn hvárt veldr þú því, er vér megum eigi sækja til vígis í Almannagjá?“ „Eigi veld ek því“, segir Snorri, „enn hitt er satt, at ek veit, hverir valda - ok mun ek segja þér, ef þú vill, at þeir valda því Þorvaldr kroppinskeggi ok Kolr“. Þeir váru þá báðir dauðir ok höfðu verit hin mestu illmenni í liði Flosa“. - Þetta átti nú að vera dæmi um það, hvers vegna íhaldsmenn næðu ekki aftur völdum. Sagan er góð. En ef finna á hliðstæðuna út frá því, sem nú er, við þessa frásögu, þá leika hv. jafnaðarmenn hlutverk gömlu illvirkjanna, Kols og Kroppinskegga. En viljið þið nú ekki, hv. jafnaðarmenn, hætta að leika þetta hlutverk? Sitjið þið bara hjá og sjáið til, þá mun ykkur skiljast, hverjir verið hafa illvirkjarnir. Þá mun sjást, hvort við sjálfstæðismenn náum ekki víginu. Ég mun nú fella niður ýms atriði, er ég hafði skrifað hjá mér til þess að teygja ekki tímann. Sný ég mér þá að hæstv.dómsmrh. Ég skal þá fyrst víkja að einu eða tveimur atriðum út af ummælum hæstv. ráðh., er hann viðhafði vegna ræðu hv.þm.N.-Ísf.

Stendur í prestinum?

. Ég skal áður en lýkur láta hæstv. ráðh. finna til þess, að svo er ekki. Prédikun mín skal vera skýr og ákveðin. Hitt er annað mál, að líklega er syndaselurinn forhertur. Hæstv. ráðh. sagði, að hv.þm.N.-Ísf. hefði viljað gera sér mat úr því, að Magnús heitinn Kristjánsson væri látinn og eigna honum ummæli, sem hann hefði aldrei sagt. Ég veit nú, að þetta er rangt hjá hæstv. ráðh., enda bendir allt til þess, að svo sé. Þarf ekki annað en athuga það, hvað það er afarólíklegt, að jafnærlegur maður og Magnús heitinn Kristjánsson hafi getað verið vinur og náinn samverkamaður hæstv. ráðh. Hitt muna og allir, að til er skjalfest sönnun fyrir þessu áliti. Þegar hæstv.dómsmrh. ætlaði að kúga M. K. í máli því, er reis út af kosningu hv.þm.N.-Ísf.  Um 9 millj. kr. lánið skýrði hv.þm. frá því, að ráðh. hefði sagt ósatt, þegar hann í blöðum sínum hvað eftir annað endurtók, að „skuldakóngarnir“, hv. 3. landsk. og hv.l.þm. Skagf., hefðu með þessari lántöku lagt 100 kr. skuldabagga á hvern landsmann, jafnt karlægt gamalmennið og barnið í vöggunni. Þetta voru ósannindi og það vísvitandi ósannindi. Hæstv. ráðh. sýndi líka með ræðum sínum, að eins og menn vissu var lánið ekki tekið handa ríkinu, heldur bönkunum, og þeir áttu að endurgreiða það, og þetta var því enginn skuldabaggi á þjóðinni. Ég tók eftir þessum tveim atriðum úr seinustu ræðu hæstv.dómsmrh. og hugsaði mér, að jafngott væri að svara þeim, þar sem hv.þm.N.-Ísf. fær ekki að taka til máls í bráð. Annars er ég ekki vanur að leggja eyrun svo mjög við ræðum hæstv.dómsmrh.; ég kann þær flestar utan að. Þegar ég hélt mína fyrri ræðu, hafði ég deilt allfast á hæstv.dómsmrh. Og ég var satt að segja að taka eftir stuðningsmönnum hans hér í deildinni, þegar hann svaraði mér. Ég sá, að margir þeirra voru í upphafi ræðu hans eins og kvíðnir, og mér var ljóst, fyrir hverju þeir kviðu. Sannleikurinn er nefnilega sá, að hæstv. ráðh. hefir oft orðið sér til minnkunar hér í deildinni með ofsa og æsingi, og ég vissi, að það, sem stuðningsmenn hans kviðu fyrir, var, að eins færi í þetta skipti. En ég skal játa, að svo fór nú í þetta sinn, þegar hæstv. ráðh. var að svara, að hann varð sér á engan hátt til minnkunar, þannig að hann sleppti sér. Mér væri það ákaflegt gleðiefni, ef ráðh. gæti tamið svo skap sitt, að hann yrði sér sjaldnar til skammar með geðofsa sínum. En það var gaman að sjá, hvernig breyttist útlit stuðningsmanna hans, þegar þeir sáu, að hann gætti sín. Þeir stóðu upp, drógu andann léttilega og brostu eins og fargi væri létt af þeim. Annars var ráðh. að rabba vingjarnlega, sérstaklega við pallagestina. Hann þekkir marga á pöllunum, sem þekkja sálarástand hans. Margir hafa hér deilt þunglega á hann, en hann hugsaði ekki um að svara því, heldur að hann gæti fengið pallagestina til að brosa. Það var því ekki mikið í ræðu hæstv. ráðh., sem gaf tilefni til andsvara. Hæstv. ráðh. sagði, að vegna veitingar læknisembættisins í Keflavík, hefði fylgi sitt aukizt þar suður með sjó. Minnkað gat það náttúrlega ekki, en hitt skil ég ekki, að það hafi aukizt, því að það vita allir, að af mörgu hróplegu ranglæti, sem dómsmrh. hefir framið, er fátt eins hert og þetta. Þetta segi ég ekki af því að ég vilji fara nokkrum hallmælum um Sigvalda Kaldalóns, en það mun vandfundinn sá maður þar suður frá, sem ekki er fullur vanþóknunar á þessum verknaði ráðh. Hæstv. ráðh. sagði, að ef Jónas Kristjánsson hefði sótt um embættið á venjulegan hátt, en ekki gegnum Læknafélagið, hefði hann fengið embættið. En geta menn hugsað sér aðra eins spillingu og þessa? Hæstv. ráðh. þykist byggja veitingar í læknisembætti á því, að hann sé að gera það sem fólkið vill. Nú efast hann ekkert um, að fólkið vildi fá Jónas Kristjánsson. En vegna þess að umsókn hans kemur á annan hátt en ráðh. óskar, þá hefnir hann sín á fólkinu. Það lýsti sér mikil spilling í veitingunni sjálfri, en það er þó hámark spillingarinnar að lýsa þessu yfir úr ráðherrastóli. Stjórnarfarið er orðið slæmt, þegar ráðh. skilur ekki, hve gagnsýrt þetta er af spillingu. Það er búið að ræða svo mikið um veitingu rektorsembættisins við menntaskólann, að ég skal ekki bæta miklu þar við. Ég vil aðeins andmæla því, sem hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði talið sjálfsagt að reka úr skóla piltana, sem hefðu gert uppreisn. Ég hefi ekkert um það sagt. En ég sagði, að hæstv. ráðh. hefði orðið tvísaga, þegar hann skýrði frá sínu áliti. Fyrst sagði hann: Piltarnir höfðu í raun og veru á réttu að standa; en svo segir hann síðar: Ég skal játa, að piltarnir höfðu gert mikið af sér og höfðu á röngu að standa. Þetta sýnir, að hann hefir enga hugmynd um, hvort ætti að reka þá eða ekki. Dómur hans byggist ekki á réttarmeðvitund, heldur á þeirri þörf, sem rektorinn hefir til þess að halda fullu vinfengi piltanna. Hann hefir fengið stöðuna í óréttlátri samkeppni við mætustu kennara skólans. Piltarnir vita, að öll uppreisn gegn honum er ákaflega auðveld. Rektorinn veit það líka, og þess vegna verður hann að kaupa vínfengi þeirra dýrara en heppilegt er fyrir skólann. Ég þekki ekki rektorinn og veit ekki, hvort honum tekst að afstýra þeim voða, sem skólanum er búinn af slíku ástandi, en ef honum tekst það, skal ég verða fyrstur til þess að telja hann miklum hæfileikum búinn, en ég hefi enga trú á, að þetta lánist. En hvernig sem það fer, stendur þó það alltaf eftir, að veitingin er blettur á ráðh., og sá blettur verður aldrei þveginn af honum. Það hefir verið talað um það af mörgum, hvað ráðh. er afskaplega raupsamur. Alltaf stendur hann upp og segir: Þetta hefi ég gert og þetta hefi ég gert. Það er ekki Framsóknarflokkurinn, sem hefir gert það. Það er ráðh. sjálfur. Hann var með afsökun út af þessu. Það gleður mig, ef hann er farinn sjálfur að finna til þessarar raupsemi sinnar, og það væri æskilegt, ef hægt væri að venja hann af henni. Ég skal ekki nefna önnur dæmi en vindsnældurnar sem eiga að vera áttunda furðuverk veraldarinnar, og Íþöku, sem ráðh. fann og enginn hafði séð í 70 ár. En ég vil nota tækifærið til þess að svara því, sem ráðh. hefir eftir mér í grein sinni „Stóru bombunni“. um eiturnautn. Hann segir, að ég hafi borið honum á brýn, að hann notaði kókain eða eiturmeðul. Ég hefi ekkert sagt um þetta. Hitt er rétt, að á fundi austur í Vík sagði ég, að gefnu tilefni: „Ég vil fá að vera í friði með þetta gutl mitt, sem ráðh. er alltaf að stagast á að ég noti, og ég skal láta hann í friði með það, sem hann vill ofan í sig láta, hvað sem það er“. En það spaugilega er, að ráðh. leggur þetta út þannig, að andstæðingarnir telji hann slíkan afburðamann til vinnu, að hann hljóti að nota einhver slík meðul. Ég skal játa, að mér hefir einstöku sinnum dottið í hug, að ráðh. notaði eitthvað slíkt, og það er af því, að ég hefi aldrei þekkt slíka menn, sem rjúka upp með þessum ægilega geðofsa og falla svo saman á eftir eins og dula. En það get ég sagt, að þótt einhverjir andstæðingar hans kunni að hafa haft. áður grun um eiturnautn hans, þá hefi ég engan grun um það nú. En það verður hæstv. ráðh. að skilja, að það eru engin óheilindi, þótt andstæðingar hans leiti að einhverri skýringu á þessum geðofsa, sem annars er óþekktur á Alþingi. Hann má ekki vera svo barnalegur að halda, að við teljum hann nokkurn afburðamann, þótt hann geti látið eins og vitlaus maður. Að öðru leyti gaf ræða hæstv. ráðh. ekki tilefni til andsvara, þó að segja megi fremur, að hún hafi gefið tilefni til nokkurra hugleiðinga. Í einni ræðu sinni hélt hæstv. ráðh. ræðu fyrir minni Dana. Í upphafi ræðunnar hélt hann því fram, að nafn og stefna Sjálfstæðisflokksins væri hættulegt fyrir þjóðina og móðgun gagnvart Dönum. Hann gat ekki rökstutt þetta nema með ósönnum fullyrðingum, enda fór svo, að í lok ræðunnar tók hann það aftur. Hann sagði, að frelsinu væri borgið með tveim skilyrðum. Hið fyrra væri það, að vel væri stýrt fjármálum ríkisins, en hið síðara, að innri baráttan stjórnist af góðvild og skynsemi, því annars gæti svo farið, að hér hæfist önnur Sturlungaöld. Þótt ég sé hæstv. ráðh. ekki oft sammála, er ég þó sammála honum um þetta. En hinu er ekki að neita, að þetta fer talsvert undarlega í munni ráðh. Það er eðlilegt, að vakni hjá manni sú spurning, hverja hluttöku hann eigi í því, að þessi grundvallaratriði fyrir því, að þjóðin haldi sjálfstæði sínu, séu vel tryggð. Ég mun ekki vera margorður um fjármálin. Það er víst, að aldrei hefir verið óvarfærnari fjármálastjórn á Íslandi en nú. Og það vita menn, að aldrei hefir verið meira sukk, bruðlun og siðleysi í stjórnarfarinu, og um þetta þrennt kenni ég hæstv. ráðh. öðrum mönnum meir. Hann ber á því þyngri sök en aðrir. En hann hefir engan skilning á fjármálum til þess að taka á sig þann ábyrgðarþunga, sem leiðir af hinum stærri misfellum. Það er skemmst að minnast á stærsta fjármál, sem komið hefir fyrir Alþingi um mörg ár, Íslandsbankamálið. Þar var um að ræða allra viðkvæmasta þátt fjármálaviðskiptanna; það var barizt um skilvísi og heiður íslenzku þjóðarinnar. Þá talaði ráðh. um það „að velta af sér“ og „hafa engin afskipti af þessu stærsta gjaldþrotabúi, sem hefði verið á Íslandi“. Fyrir honum vakti ekkert annað en að koma á kné höfuðviðskiptamönnum bankans, sem væru stjórnmálaandstæðingar hans. Þess vegna vildi hann, að svikið yrði lánstraust landsins, og bankinn tekinn með harðri hendi til gjaldþrotaskipta, allt til þess eins að þjóna hefnigirninni og heiptinni. Öll afskipti hæstv. ráðh. af fjármálum þjóðarinnar sýna, að hann hefir manna sízt skilyrði til þess að fullnægja því, sem hann telur nauðsynlegt fyrir sjálfstæði landsins. Ég viðurkenni, að grundvallarskilyrði fyrir sjálfstæði þjóðarinnar er, að vel sé haldið á fjármálum hennar. En það sýnir aðeins, að þessi hæstv. ráðh. má ekki koma nærri völdunum í landinu. Ef spurt er um, hvað hæstv. ráðh. hafi gert til þess að góðvild og skynsemi ríkti í innanlandsmálum, þá hygg ég, að menn geti fremur orðið sammála um dóminn heldur en flest annað, sem á milli ber. Hv. þm. Ísaf. sagði í sinni ræðu í gær, að ekkert óhapp og skaðræðisverk væri verra en að ala á ríg og rógi milli stétta. Þetta er alveg hárrétt. En hver er frægastur fyrir rógiðjuna í þessu landi? Ekki hv.þm. Ísaf., þótt satt að segja megi dást meira að skoðunum hans en baráttu. Nei, það játa allir, að í þágu þessarar iðju hefir ráðh. unnið dyggilegar en nokkur annar Íslendingur. Enginn hefir verið ötulli sáningarmaður illgresisins en hann, og ég vona, að þess verði langt að bíða, að annar hans líki komi. Ég minni á það, að hæstv. ráðh. hefir margsinnis, svo hundruðum skiptir, í ræðu og riti valið heilum stéttum ókvæðisorð: braskarar, Grimsbylýður, ómenntaðir dónar, aurasálir og maurapúkar, allt í því skyni að ala á heipt og öfund einnar stéttar í garð annarar. Enda er nú svo komið, að enginn stjórnmálamaður er til hér á Íslandi, sem stórum hóp þjóðarinnar er meira í nöp við heldur en þennan ráðh. Það er ekki vegna málefnanna, sem hann hefir borið fram, heldur vegna hugarfarsins og hugsunarháttarins, sem kemur fram í baráttu hans og fellir hann niður í dýpstu fyrirlitningu í hugum meir en hálfrar íslenzku þjóðarinnar. Og ef það er nokkur íslenzkur stjórnmálamaður, sem hefir skapað Sturlungaöld í íslenzku stjórnmálalífi, þá er það þessi hæstv. ráðh. Hann veit það slíka vel, og hann veit, að þjóðin er að vakna til meðvitundar um framferði hans. Og hvað gerir hann þá? Hann grípur til þess að kaupa með ríkisfé það fylgi, sem stjórnmálamaðurinn á að afla sér með gerðum sínum. Ég minni á grein, sem hann skrifaði í Tímann nýlega. Þar er hann að þakka 3089 mönnum, börnum og gamalmennum, fyrir ávarp, sem honum hafi verið sent. Hæstv. ráðh. segir í þessari lofgerð sinni, að sig undri, að þetta fólk, sem hann hafi ekkert gert fyrir, skuli vera að senda sér traustsyfirlýsingu og heilbrigðisvottorð. Hann er hissa á því, að menn, sem hann hefir ekki beinlínis keypt til fylgis, skuli sýna sér hlýju. Hver stór og mikill stjórnmálamaður vinnur þó auðvitað fyrir alla heildina. En það er greinilegt, að hæstv. ráðh. sér og skilur, hvað hann fer, þegar hann er að kaupa sér fylgi, sem stjórnmálamenn eiga að fá með verkum sínum. En hæstv. ráðh. skilur líka, að slíkt keypt fylgi er ekki einhlítt, og til hvaða vopna grípur hann þá? Hann leitar út yfir pollinn sér til stuðnings. Hann er ekki feiminn við að beita þeim vopnum að segja, að stærsti stjórnmálaflokkurinn á Íslandi vilji lifa á heipt til annarar þjóðar. Hann er ekki feiminn við að afla sér persónulegrar velvildar með því að herma vísvitandi ósannindi upp á stærsta stjórnmálaflokkinn í landinu. Þetta minnir á það, þegar ráðh. ætlaði að neita á dönskum vettvangi að sitja með manni, sem hann hafði oft setið með hér heima, á fundum og annarsstaðar, og það seinast í gærkveldi, bara af því að þegar hann kom til Danmerkur, vildi hann gera þetta vegna þess, að hann hafði grun um, að forsrh. Dana, sem er jafnaðarmaður, væri í nöp við þennan mann. Það er þá þannig komið, að hæstv. ráðh. leitar á erlendan vettvang sjálfum sér til valda. Hann hugsar ekki um sjálfstæði þjóðarinnar, ef hann hefir pólitískan hagnað af því. En hvaða hagnað getur ráðh. haft af því, að Danir séu honum vinveittir? Þannig kynni einhver að spyrja. Í hvert einasta skipti, sem lofsamleg ummæli falla um hæstv. ráðh. frá dönskum manni, þá er það gleiðletrað í dálkum Tímans. Síðasta dæmið er það, þegar Arup hélt fram lofi um hæstv. ráðh: Þau voru ekki fyrr komin á prent í Danmörku en þau voru hraðsímuð hingað og prentuð í Tímanum. Og meðan enginn Íslendingur fékkst til þess að gefa hæstv. ráðh. vottorð um sálarlegt þrek, voru ummæli sótt til Danmerkur. Þar fengust þau strax. Hæstv. ráðh. hefir áður sýnt undirlægjuhátt og aumingjaskap, en þegar neyðin er mest þá er hjálpin næst, sem mest þurfti við, í Danmörku. Hjálp, sem hann ekki gat fengið hér á landi. Svo skal ég ljúka þessum ummælum mínum með því að segja, að það er sorglegt, að maður, sem ræður svo miklu sem hæstv.dómsmrh., skuli þræða götu spillingarinnar eftir því svartasta fordæmi, sem hægt er að finna í sögunni, Sturlungaöldinni. Þegar höfðingjarnir svifust einskis til þess að koma sér til valda, heldur beittu öllum leyfilegum og óleyfilegum óþokkabrögðum. Þannig hefir hæstv. ráðh. gripið til ýmissa meðala, sem ekki hafa áður þekkzt í íslenzkri stjórnarfarssögu. Hæstv. ráðh. hefir leitað út fyrir landsteinana til þess að leita sér pólitísks stuðnings. Ég skal ekki segja meira en ég hefi sagt um þann anda, sem hæstv.dómsmrh. hefir komið inn í íslenzkt stjórnarfar og stjórnmálabaráttu. Það, sem gleður mig mest, er það, að mér er ljóst, að hann er enn ekki kominn lengra í því að spilla pólitískum hugsunarhætti þjóðarinnar en svo, að ef hann bráðlega hverfur út úr íslenzku stjórnmálalífi fyrir fullt og allt, sem ég lengstra laga vona, þá held ég, að það geti vel gróið um heilt ennþá. Meðan hæstv. ráðh. var veikur ríkti allt annar andi í þingsölunum. Þá umgengust menn eins og vinir, en hæstv. ráðh. var ekki fyrr kominn á þingið en andinn breyttist. Ég skal svo enda mitt mál með því að segja, að það er mín von, að það skaðræði, sem af þessum manni hefir hlotizt, megi nú fá enda og hans stjórnmálasaga fari að styttast. Og ég geri ráð fyrir, að það sé ekki aðeins mín von, sem þar kemur fram, heldur þori ég að fullyrða, að margir menn úr hans eigin þingflokki eiga enga sterkari þjóðmálaósk og jafnvel enga sterkari ósk í sínu eigin brjósti, en að hann megi hverfa út úr íslenzku stjórnmálalífi og þá heldur í dag en á morgun.

Sigurjón Á. Ólafsson Það liggur hér fyrir smávegis brtt. Ég held ég megi skila því til deildarinnar frá hv. 2. þm. G.-K., að hann sé þeirri brtt. algerlega sammála. Breytingin er í því fólgin, að aftan við orðin „Deyi skipverji af sjúkdómi“ komi: slysum eða meiðslum. Vona ég, að hv. d. geti fallizt á þessa litlu brtt., sem er aðeins til að fyrirbyggja misskilning.

Fjmrh. (Einar Árnason) Í aths., sem fylgja þessu frv., er stuttlega gerð grein fyrir flestum eða öllum liðum þess. Ég sé því ekki ástæðu til að fara út í smærri liðina. Það eru ekki nema fáir liðir, sem mynda meginútgjöldin. Fyrst eru þá 26 þús. kr. til þess að endurbæta húsakynni Menntaskólans, gera við skemmdir, mála húsið og þar fram eftir götunum. Árið 1929 hafa verið veittar rúmlega 50 þús. kr. til sjómælinga, aðallega á Húnaflóa. Það er mikil nauðsyn að framkvæma sjómælingar víða kringum landið, og árangurinn þarna á síðastl. sumri hefir orðið sá, að líkindi eru til, að siglingaleiðir um flóann verði öruggari en áður. Rúmlega 30 þús. kr. hafa verið greiddar til flugferða. Þessi styrkur var veittur með samþykki margra þm. og er talinn nauðsynlegur þessari tilraun, sem hafin var hér á landi í fyrra. Stærsta upphæðin er kostnaður vegna alþingishátíðarinnar, rúmlega 300 þús. kr. Á Þingvöllum hafa verið lagðir vegir, brýr byggðar, hús flutt og reist að nýju, og auk þess alls, sem hátíðarnefndin sjálf hefir talið nauðsynlegt og fengið fé til, hefir verið greitt fé til ýmsra fleiri framkvæmda. Það hefir verið talið sjálfsagt, að fé yrði veitt til undirbúnings hátíðarinnar, þó að ekki hafi verið tiltekin nein upphæð í fjárl. 1929. Enn skal ég nefna endurgreiðslu á tunnutolli til Norðmanna, full 60 þús. Þetta hefir verið ágreiningsmál síðan 1918 eða 1919. Frá Noregi kom krafa um allstóra upphæð. Fyrrv. stj. mun hafa gert Norðmönnum tilboð um ákveðna upphæð, ef þeir slepptu öðrum kröfum. Síðastl. sumar var gengið að þessu tilboði, að greiða rúmlega 61 þús. kr. Þessir fáu liðir gera samtals hátt á 5. hundrað þús. kr., og er því mikill meiri hluti þeirrar upphæðar, sem í þessu frv. felst. Að öðru leyti vísa ég til grg. frv. og óska, að málinu verði vísað til fjvn.

Magnús Jónsson Í sambandi við það, sem rætt er um alþingishátíðarkostnað, vildi ég biðja hv.fjvn. að fá hjá framkvæmdastjóra hátíðarinnar skýrslu um, hvernig þessi kostnaður skiptist, og lagfæra síðan 9. gr. frv. með þær upplýsingar fyrir augum. Það er alkunnugt, að mikið af þessu fé, sem um er að ræða í þessari gr., hefir gengið til framkvæmda, sem ekki er rétt að telja með hátíðarkostnaði. Ég ætla ekki nú að fara að rifja upp deilu mína við hæstv.dómsmrh. um þetta. En til þess að fjáraukalögin verði ekki villandi, verður að breyta þessari grein, og það er hægt eftir þessari skýrslu.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég ætla ekki að deila við hv. 1. þm. Reykv. um það, hvort hátíðarnefndin eða hann einn eigi að dæma um, hvað eigi að færast á kostnað alþingishátíðarinnar. En þessar framkvæmdir, sem hann talar um þarna austur frá og segir, að ekki megi reikna þar með, hefðu ekki verið gerðar að sinni, ef það væri ekki beinlínis unnið vegna alþingishátíðarinnar. Svo er um flutninginn á Valhöll og konungshúsinu, og í sambandi við flutninginn var óhjákvæmilegt að gera vegi að nýju hússtæðunum. Sama er eiginlega að segja um veginn inn á Leirur að tjaldstaðnum. Sá vegur hefði áreiðanlega ekki verið lagður árið 1929, ef hátíðin hefði ekki staðið fyrir dyrum. Í raun og veru hafa margar fleiri framkvæmdir, sem ríkissjóður hefir greitt fé til, einnig verið gerðar vegna hátíðarinnar að meira eða minna leyti. Nýi Þingvallavegurinn er alls ekki talinn með hátíðarkostnaði, þó að hann sé gerður til að greiða samgöngur um hátíðina. Náttúrlega getur verið álitamál, í hvaða grein eigi að færa útgjöldin, en ég held fast við það, að allur þessi kostnaður á Þingvöllum sé beinlínis kominn fram vegna alþingishátíðarinnar. Magnús Jónsson: Ég fór ekki fram á, að mér væri falið einræðisvald í málinu, heldur skaut til n., að hún yrði að rannsaka það og reyna að gefa eins rétta mynd og hægt er. Ég vil mótmæla því, að flutningur húsanna stafi beinlínis af hátíðinni. Það var alltaf samróma álit í hátíðarnefndinni, að hún gæti ekki gert hið minnsta til þess að flytja þau, enda mundu þau minna spilla útliti Þingvalla á hátíðinni en endranær vegna tjaldanna, sem þar verða hvort sem er.

Tjöldin verða ekki þar.

. Ekki langt frá. Þessi flutningur hefði farið fram hvort sem var síðar, ef ekki nú. Það er n., sem sér um friðun Þingvalla, sem hefir látið gera þetta allt saman. Hæstv. ráðh. nefndi veginn inn á Leirur. Hátíðarnefndin vildi leggja hann, og það má gjarnan telja hann með hátíðarkostnaði, enda gæti ég bezt trúað, að hann væri falinn í þeim 128 þús., sem framkvæmdarstjóri hefir sett á reikning sinn. Allt öðru máli gegnir um það fé, sem ávísað hefir verið til vegamálastjóra eða til húsameistara fyrir milligöngu dómsmrh. Mosfellsheiðarveginum nýja hefir verið flýtt vegna hátíðarinnar, og svo er um margt fleira. En það verður allt eign ríkisins áfram og því er alls ekki rétt að reikna þann kostnað með útgjöldum hátíðarinnar. Mér skildist við eldhúsumr. hér um daginn, að hæstv. fjmrh. áliti rétt að telja Mosfellsheiðarveginn og fleiri framkvæmdir, sem eins stendur á um, með almennum verklegum framkvæmdum. Ég býst við, að þeir, sem fyrir hátíðinni standa, fái nógu mikil brigzl um eyðslu, þó að kostnaðurinn sé ekki gerður meiri en hann er í raun og veru. En ég vildi ekki vekja hér deilu, aðeins benda hv.fjvn. á þetta.

Magnús Guðmundsson Það eru ekki nema örfá orð, sem ég þarf að segja. Ég verð að líta svo á, að upphæðin í 9. gr. 4. þessa frv., 136.872,44 kr., sé greidd vegna aðgerða Þingvallafriðunarnefndar út af friðunarlögunum, sem samþ. voru á Alþingi 1928.

Ekki allt

. Engin skýring er á því í aths. við frv., vegna hvers utanfararstyrkur Magnúsar Torfasonar sé veittur. Er það líka vegna alþingishátíðarinnar? Um það væri gott að fá skýringu hjá hæstv. ráðh.

Flm. (Hannes Jónsson) Þetta litla frv., sem ég flyt hér ásamt hæstv.forsrh., er um það að taka upp einn skóla í héraðsskólalögin í viðbót við þá fjóra, sem eru fyrir, héraðsskóla á Reykjum í Hrútafirði, sem Strandamenn og Húnvetningar hafa samþ. að reisa nú á næstunni. Eins og hv.þdm. hafa séð á grg. fyrir þessu frv., hefir sýslunefnd Strandasýslu samþ. að leggja fram 20 þús. kr. til þessa skóla og sýslunefnd Vestur-Húnavatnssýslu 15 þús. kr. Og báðar sýslunefndir hafa óskað eftir, að skólinn yrði byggður á næsta sumri, ef nokkur tök væru á. Þessi staður er mjög vel fallinn til að vera slíkt skólasetur. Fyrst og fremst fyrir það heita vatn, sem þar er, sem nægja mun til þess að hita upp allstóra skólabyggingu. Ennfremur fyrir það, að sjórinn er þarna við hendina, svo að mjög auðvelt er að dæla sjó upp í sundlaug við skólann. Enn má geta þess, að ríkissjóður á þarna nokkuð stórt land, sem var tekið undan jörðinni, þegar hún var seld. Er það tangi fram í Hrútafjörð austanverðan, sem skólinn myndi þá sennilega verða byggður á, og nokkurt land fyrir ofan tangann, þar sem heitu uppspretturnar koma fram. Það er þegar búið að gera þarna allmikið, búið að byggja vandaða, yfirbyggða sundlaug, og myndi hún vel nothæf fyrir skólann. Af því að þetta er nú svo ljóst mál, þá geri ég ekki ráð fyrir, að það þurfi endilega að ganga til nefndar. Vildi ég vona, að hv. d. sæi sér fært að afgreiða það með sem mestum hraða, svo að það hafi tíma til að komast gegnum Ed. Ég hygg, að allir muni koma sér saman um það, að héraðsskóli þurfi einhver að koma upp milli Núpsskóla og Laugaskóla. Og Húnvetningar eru einmitt mitt á milli þessara tveggja staða. Það virðist því allt benda á, að þessi staður sé einmitt vel fallinn fyrir þann hluta Norðurlands, sem þætti of langt að sækja annanhvorn þessara tveggja skóla. Ég mun því ekki gera að till. minni, að þessu máli verði vísa til n., en óska, að það fái að ganga til 2. umr. og verði svo tekið sem fyrst á dagskrá aftur.

Pétur Ottesen Eins og kunnugt er, var samþ. á síðasta þingi löggjöf um héraðsskóla. Það var hæstv. stj., sem flutti þetta mál inn í þingið, og ég gat ekki betur skilið en svo, að þetta ætti að vera nokkur framtíðarlausn á þessum héraðsskólamálum, a. m. k. í bili. Ég minnist þess, að hv.þm. V.-Ísf., fræðslumálastjórinn, lét þá orð falla í þessa átt. Og það styður líka þetta, sem fram kemur í grg. fyrir þessu frv., þar sem þar er sagt, að það hafi verið undirbúningur undanfarin ár að koma þessum skóla á fót. Þá hefir hæstv. stj. verið kunnugt um þetta, en samt sem áður hefir hún ekki tekið neitt tillit til þess við afgreiðslu þessa skólamáls á síðasta þingi. Og það styður þá vitanlega það, að bak við afgreiðslu þessa máls á síðasta þingi hafi legið það, að þannig skyldi þessum málum skipað fyrst um sinn sem þá var gert. Í lögunum eru ákveðnir fjórir héraðsskólar, og nú er svo komið, að stórar og miklar byggingar eru á tveimur af þeim, og liggur nú fyrir að byggja upp þann þriðja. Er þegar hafinn nokkur undirbúningur í því efni. Mér virðist því, að með þeim ákvæðum, sem nú gilda um héraðsskóla, þá sé sæmilega séð fyrir unglingafræðslunni í sveitum eins og er. Því að auk þessara skóla er það alkunnugt, að það eru einnig unglingaskólar víða dreifðir í kaupstöðum, og jafnvel sumstaðar í kauptúnum líka. Ég tel það þess vegna sjálfsagðan hlut, að þessu máli sé vísað til n. og það gaumgæfilega athugað, hvort eigi strax á næsta þingi að breyta frá því áformi og þeirri niðurstöðu, sem síðasta þing komst að í þessu efni. Ég vil þess vegna gera að till. minni, að þessu máli verði vísað til menntmn. að umr. lokinni.

Einar Jónsson Það vildi svo til, að við báðum um orðið í sömu andránni, hv.þm. Borgf. og ég. Vakti fyrir mér að minna á það sama og hann, að ég áleit, að með samþ. þessara fjögurra héraðskóla mundi þessu máli ráðið til lykta fyrst um sinn og verða látið liggja í þögn nú. En ef svo kann að vera álitið, að það þurfi að bæta við þessa fjóra héraðsskóla, þá vil ég minna á það, að það eru Rangæingar, sem standa næstir því að koma sinni skólahugmynd á framfæri. En sannast að segja bjóst ég við, að það yrði látið sitja fyrst um sinn við það, sem þegar er gert. Meiri tök hefðum við ekki efna okkar vegna nú í bili. En þegar krafa kemur úr héraði, þar sem ekki er skólalaust, um það að fá nýjan skóla að auki, þá veit ég, að hv.þm. eru svo sanngjarnir, að þeir gæta betur að hugmynd Rangæinga, sem þeir hafa borið fyrir brjósti, áður en þeir samþ. aðrar kröfur. Hjá Rangæingum er málið bezt undirbúið, og þar eru stærstu samfelldu héruðin á landinu. Það er rangt hjá hv.flm., að þar fyrir norðan séu yfirleitt beztu skilyrðin fyrir skóla, ef á annað borð á að gera athugun á því máli að svo komnu. Ég þarf svo ekki að eyða fleiri orðum að þessu, en styð till. og ummæli hv.þm. Borgf.

Flm. (Hannes Jónsson) Ég held enginn hafi skilið þá löggjöf, sem sett var í fyrra um héraðsskóla, á þá leið, að það ætti ekki að breyta neinu um héraðsskóla frá því, sem þá var samþ. Og ég vil benda á það, að þegar þetta mál var á ferð í fyrra, þá var það vitað, að mikill áhugi var um slíka skólastofnun bæði í Strandasýslu og Vestur-Húnavatnssýslu. En það, sem vantaði til þess að skóli þeirra yrði upp tekinn í löggjöfina, var það, að ekki var búið að ákveða skólastaðinn frá hálfu þessara héraða. En nú hefir svo giftusamlega tekizt, að sýslurnar eru báðar orðnar sammála um það, hvar skóli þeirra sé bezt settur. Og þessi staður er einmitt fundinn þar, sem ríkið á nokkurt land, sem það getur lagt til skólans. Ég hefi líka minnzt á það, að á stóru svæði þar nyrðra er alveg héraðsskólalaust, og langt til næstu héraðsskóla, annaðhvort norður í Þingeyjarsýslu eða vestur í Ísafjarðarsýslu, eða þá á Suðurlandi.

Suður í Borgarfjörð er örstutt. Það má þjóta þetta á þremur tímum í bíl

. Vera má, að hv.þm. Borgf. mæli á móti frv. af því, að hann óttist minni aðsókn að skólanum, sem er í Borgarfirði. Það er ekki nema virðingarvert, þótt hann vilji draga sem mest fram hlut þess skóla, en þó finnst mér hann verði að taka tillit til þeirra, sem vilja efna til skóla hjá sér fyrir norðan. Sérstaklega hefir þetta orðið brennandi áhugamál Strandamanna um langan tíma. Þeir hafa jafnvel verið að hugsa um að byggja skóla norður í sýslu. En af því að svo vel gekk samvinna við Vestur-Húnavatnssýslu, eru þeir afhuga því, enda er skólinn prýðilega settur á takmörkum sýslnanna, við gnægð af heitu vatni og sléttum völlum. Þegar nú báðar þessar sýslur taka svona höndum saman, þá sé ég ekki annað en það sé skylda þings og þjóðar að mæta þeim, alveg á sama hátt og öðrum héruðum, þar sem þörf var á skóla. Það væri annað mál, ef farið hefði verið fram á að reisa héraðsskóla rétt við hliðina á öðrum slíkum. Og ég get fullvissað hv.þm. Borgf. um það, að hans skóli mun áreiðanlega fá næga aðsókn, þótt þessi skóli rísi þarna fyrir Húnvetninga og Strandamenn.

Þeir eru margir að norðan nú á Hvítárbakka

. Þangað fer vitanlega fjöldi þeirra ungu manna, sem sækja mundu skólann nyrðra, ef hann yrði reistur. Að undirbúningur þessa skóla sé skemmra á veg kominn en skólamál Rangæinga, get ég enganveginn fallizt á. Enda er hér um að ræða endurreisn á gömlum skóla fyrir Strandamenn, sem Vestur-Húnvetningar vilja einnig gera að sínum skóla, og jafnvel Austur-Húnvetningar líka. Úr því að ósk hefir komið fram um, að frv. gangi til n., þá er ég því samþ., en með allt öðrum forsendum en hv. 1. þm. Rang. Ég tel sjálfsagt, að frv. sé vísað til menntmn. og treysti því, að hún muni mæla með framgangi þess.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Af því að ég heyri hreyft svolitlum andmælum gegn þessu frv., verð ég að bæta því við, að hér er ekki um nýja þörf að ræða eingöngu. Eins og menn munu minnast, var um skeið starfræktur góður skóli á Heydalsá við Steingrímsfjörð í Strandasýslu. Það er einn af elztu skólum af því tægi á landinu. Húsin standa þar ennþá. Það komu upp veikindi þar, og skólinn var lagður niður. Nú ætla menn ekki að nota húsið þar, heldur gera félag við Húnvetninga um sameiginlegan skóla suður í Hrútafirðinum. Ég vildi aðeins láta það koma vel í ljós, að þetta mál er hafið á óvenjulega góðum grundvelli; það liggur óvenjulega löng saga að baki þessu skólamáli þarna norðurfrá.

Frsm.(Sigurjón Á. Ólafsson): Sjútvn. hefir ekki unnizt tími til að fara yfir brtt., sem fyrir liggja, en þess hefir verið óskað af þeim, sem bera brtt. fram, að n. fjalli það rækilega um þær, að þær geti gengið sem hjóðaminnst gegnum deildina. Ég vil því leyfa mér að beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá. Vænti ég þess, að málið geti samt sem áður gengið sína leið.