Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð var ákveðið að gera ráðstafanir til þess að bæta stöðu útflutningsatvinnuveganna um sem svarar 2–3% í afkomu þeirra. Ríkisstj. hefur að heita má frá því að hún var mynduð unnið að þessum málum og haft þau til athugunar. Hafa þegar verið nýttar heimildir sem svarar til bættrar afkomu útflutningsatvinnuveganna um 0,5%, en með þeirri lækkun vaxta, sem gert er ráð fyrir að taki gildi um áramót, mundi afkoma atvinnuveganna batna um 2% að auki, þannig að þegar þessar heildaraðgerðir væru komnar til framkvæmda hefði það í för með sér hlutfall sem samsvarar um 10% í launagreiðslum frystiiðnaðarins, sem nemur um fjórðungi útgjalda þeirra. Með því frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir að lán til framleiðslunnar verði á gjaldeyrisgrundvelli. Birgðalán til útflutningsgreina eru veitt í viðskiptabönkum, og er verulegur hluti slíkra lána nú endurseldur Seðlabankanum. Samkv. gildandi lögum getur bankinn endurlánað óráðstafaðan hlut erlendra skuldbindinga sinna. Slíkt mótvægi til endurlána er hins vegar að sjálfsögðu mjög breytilegt á hverjum tíma, og fer það bæði eftir gjaldeyrisstöðu og því, hversu mikið fé er ætlað öðrum aðilum með mótvægi í erlendum skuldbindingum bankans. Því er þess vegna ekki að treysta, að óráðstafað erlent mótvægi sé alltaf nægilegt. Þess vegna er þetta frv. flutt. Auk afurðalánanna er gert ráð fyrir sérstökum útflutningslánum, sem veitt verði í erlendum gjaldeyri. Þegar sölusamningar liggja fyrir eða útskipun fer fram verða þau lán ýmist veitt af Seðlabanka fyrir milligöngu viðskiptabanka hérlendis eða þau verða veitt beint af erlendum bönkum, líkt og tíðkast hefur um árabil. Frv. þetta gengur út frá þeirri forsendu, að lántakendur - þ.e. framleiðendur og útflytjendur - skipti við innlánsstofnun eða viðskiptabanka. Síðan verði lánin endurseld í Seðlabankanum samkv. afurðalánareglum hans á ábyrgð viðskiptabankans. Útborgun lánsins verður jafnan í íslenskum krónum enda þótt skuldbindingin verði greind í erlendum gjaldeyri á lánsskjali. Á þessu mikla verðbólguári, sem nú er að líða, hefur mjög sigið á ógæfuhlið að því er varðar endurkaupamál Seðlabanka Íslands. Hafa endurkaupin í nóvembermánuði farið mjög verulega fram úr bundnu fé í bankanum, eða allt upp undir 9 milljarða kr. Af þessari ástæðu er nauðsynlegt að gera annað tveggja, að lækka endurkaupahlutföll Seðlabankans um 4% eða svo frá næstu áramótum eða að auka bindiskylduna í Seðlabankanum talsvert frá því sem nú er. Bankastjórn Seðlabankans hefur í sérstakri skýrslu til ríkisstj. bent á að veruleg vandkvæði séu á þeirri leið að auka bindiskylduna, hugsanlegt væri e.t.v. í þessum efnum að fara bil beggja, og standa nú yfir viðræður milli ríkisstj. og Seðlabankans um þau mál. Ég er þeirrar skoðunar, að verulega aukin bindiskylda skerði svigrúm viðskiptabankanna um of, en hvor leiðin sem farin verður er augljóst að bankakerfið rís ekki undir henni nema gerðar séu samhliða aðrar ráðstafanir. Því hefur verið um það rætt að undanförnu að fella niður lánveitingu bankanna til Framkvæmdasjóðs, en hún hefur numið 5% af innstæðuaukningu á þessu ári, 1978, en þetta hlutfall var löngum áður 10%, eins og þm. er kunnugt. Falli þetta niður er ljóst að möguleikar viðskiptabankanna til þess að taka aukinn þátt í afurðalánum vaxa að sama skapi. Frá stofnun Seðlabanka Íslands árið 1961 hafa endurkaup afurða- og rekstrarlána verið einn fyrirferðarmesti þátturinn í fjárráðstöfunum bankans. Áður hafði Landsbankinn og Landsbanki og Seðlabanki síðar annast þetta hlutverk. Þegar hér var komið sögu var yfirleitt um það að ræða, að endurkaupin voru ákveðinn hundraðshluti af afurðaverðmæti, og tiltölulega snemma nam það hlutfall 55%, en til viðbótar veittu viðskiptabankarnir lán sem hækkaði þetta lágmarkshlutfall í 75% alls. Hlutfall endurkaupanna hefur verið nokkrum breytingum háð í gegnum árin, en að jafnaði hefur verið reynt að sjá svo til að heildarhlutfallið héldist. Hefur þetta átt við um lán út á útflutningsafurðir, en um aðrar afurðir hafa gilt lægri hlutföll svo numið hefur 2–3 prósentustigum. Fram til ársins 1965 miðuðust endurkaupin eingöngu við sjávarafurðir og landbúnaðarafurðir, en árið 1966 hefjast endurkaup á rekstrarlánum til iðnaðar og 1972 eru tekin upp regluleg framleiðslulán iðnaðar. Afurðalán endurkeypt af Seðlabankanum hafa farið mjög hækkandi, bæði vegna hækkandi afurðaverðs og einnig vegna þess, að fleiri og fleiri afurðir hafa notið þessa kerfis. Á árinu 1978 hefur Seðlabankinn endurkeypt rekstrar- og afurðalán af alls 411 aðilum hér á landi. Þeir skiptast þannig, að 237 eru í sjávarútvegi, 62 í landbúnaði og 112 í iðnaði. Yfirgnæfandi stærstur hluti þeirra, sem hér um ræðir, er á Suðvesturlandi, eða 105. Á Vesturlandi eru aðilarnir 27, á Vestfjörðum 24, á Norðurlandi 55 og Austfjörðum 26, eða samtals, eins og áður segir, 237 í sjávarútvegi. Þeir, sem fengið hafa afurða- eða rekstrarlán endurkeypt af Seðlabankanum á árinu 1978 út á landbúnaðarvörur, eru alls 62. Þar af eru 28 á Suðvesturlandi, 6 á Vesturlandi, 2 á Vestfjörðum, 16 á Norðurlandi, 10 á Austurlandi eða alls 62, eins og ég sagði. Fjöldi þeirra, sem hafa fengið afurða- eða rekstrarlán út á iðnaðarvörur í Seðlabankanum á þessu ári, er 112. Þar af eru 85 á Suðvesturlandi, 5 á Vesturlandi, enginn á Vestfjörðum, 19 á Norðurlandi, 3 á Austurlandi, eða samtals 112 eins og ég gat um. Alls eru lántakendur í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði 218 á Suðvesturlandi, 38 á Vesturlandi, 26 á Vestfjörðum, 90 á Norðurlandi og 39 á Austfjörðum. Til þess að átta sig á því, hverju þeir fjármunir nema, sem hér er um að ræða, bað ég Seðlabankann um að taka saman meðaltöl endurkeyptra afurða- og rekstrarlána Seðlabankans fyrir árin 1977 og 1978 og gera spá um það, hversu miklum fjármunum þyrfti að verja í þessu skyni á árinu 1979. Á árinu 1977 var varið með þessum hætti 5780 millj. kr. til landbúnaðar. Á árinu 1978 er gert ráð fyrir að meðaltalið til landbúnaðar verði 9500 millj. kr. Og á árinu 1979 er ráðgert að til landbúnaðarins verði afurða- og rekstrarlán að meðaltali 14.3 milljarðar kr. Að því er sjávarútveginn varðar námu þessi lán að meðaltali 12.4 milljörðum á árinu 1977. Gert er ráð fyrir að þau nemi 18.1 milljarði á árinu 1978, og ráðgert er að þau nemi með óbreyttu fyrirkomulagi til sjávarútvegsins 28.6 milljörðum á árinu 1979. Að því er iðnaðinn varðar voru meðaltölin 2.4 milljarðar árið 1977. Á árinu 1978 er gert ráð fyrir því að meðaltöl endurkeyptra afurða- og rekstrarlána Seðlabankans til iðnaðar nemi 3.5 milljörðum, og því er spáð að talan fyrir árið 1979 verði 5.1 milljarður kr. Alls námu meðaltöl endurkeyptra afurða- og rekstrarlána Seðlabankans árið 1977 20.9 milljörðum kr. Árið 1978 námu þessi lán að meðaltali 31 mill jarði kr., og þá verður auðvitað að áætla það sem eftir er ársins. Og á árinu 1979 er gert ráð fyrir að meðaltöl endurkeyptra afurða- og rekstrarlána Seðlabankans nemi 48.5 milljörðum kr. Af þessum tölum sést hvílík geysileg umsvif er um að ræða í þessari þjónustu Seðlabankans við íslenska atvinnuvegi. Þau rekstrarlán, sem hér er um að ræða og nefnd hafa verið um leið og afurðalánin, eru til landbúnaðarins, eins og kunnugt er, og að nokkru leyti til iðnaðarins, en hvort tveggja er mjög lítill hluti af heildarlánunum. Afurðalánin eru þarna yfirgnæfandi. Afurðalánin hafa haft þá sérstöðu í bankakerfinu, að segja má að um sjálfvirkar lánveitingar hafi verið að ræða, þar sem allir þeir, sem uppfyllt hafa viss skilyrði, hafa átt rétt á lánum. Það eru fyrst og fremst allir þeir, sem framleiða afurðir til útflutnings, og þeir, sem framleiða landbúnaðarafurðir til sölu á innlendum markaði, og svo þeir, sem framleiða iðnaðarvörur sem lítið eða ekkert eru tollverndaðar. Eftir því sem tollvernd iðnaðarins hefur minnkað samkv. samningum þar um hafa fleiri afurðir iðnaðar komið hér undir þegar því verður við komið, svo sem þegar um birgðahald er að ræða. Þá er þess að geta, að vextir af endurkeyptum afurðalánum hafa þrátt fyrir allt verið nokkru lægri en af almennum lánum hér á landi. Þannig eru vextir af endurkeyptum afurðalánum nú 18% til viðskiptabanka, en á sama tíma eru almennir víxilvextir 231/2% og vextir af vaxtaaukalánum eru 33%. Þar sem um er að ræða samkeppni við framleiðsluatvinnuvegi annarra ríkja er hins vegar augljóst að svo háir vextir valda mjög verulegum erfiðleikum í íslensku atvinnulífi. Það var á þeim forsendum að ríkisstj. ákvað að beita sér fyrir þeirri breytingu, sem ég gat um í upphafi máls míns og nú er gert ráð fyrir að til framkvæmda komi um næstu áramót. Sú framkvæmd er allflókin þar sem gera þarf nýja framleiðslulánasamninga við öll fiskvinnslufyrirtæki, og er stefnt að því að nýja kerfið taki gildi frá og með næstu mánaðamótum, 1. jan. Nauðsynlegt er talið að sú lagabreyting, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, eigi sér stað og taki þannig af öll tvímæli um að slík lán séu lögleg, þótt ekki standi alltaf að fullu á móti þeim erlendar skuldbindingar Seðlabankans. Með þessu móti er gert ráð fyrir því, að vextir af lánum til útflutningsframleiðslunnar verði 81/2% til viðskiptabanka, og er þá miðað við að það erlenda fé, sem yrði mótvirði afurðalánanna, væri lánsfé frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, þar sem vextir af því fé eru nú mun lægri en almennir erlendir skammtímavextir sem eru 11–12% ef um er að ræða dollara, en væntanlega yrði að meginhluta til um dollaraviðmiðun að ræða þar sem meiri hluti útflutningsins er seldur í þeim gjaldeyri. Verði breyting á þeim lánskjörum hins vegar, sem Seðlabankinn nýtur erlendis, frá því, sem nú er, yrði að endurskoða afurðalánavextina með hliðsjón af því. Þær skuldir, sem Seðlabanki Íslands hefur stofnað til við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn á undanförnum árum, hafa að verulegu leyti verið endurlánaðar ríkissjóði samkv. samningum þar um. Þyrfti þá, um leið og sú breyting gerist sem ég er að tala hér fyrir, að breyta lánssamningum milli ríkissjóðs og Seðlahankans þannig að þau lán yrðu innlend á sama tíma og afurðalánin flytjast yfir á erlent mótvægi. Ég gat um það áðan, að margir teldu að á því væru verulegir annmarkar að auka bindiskyldu bankanna hjá Seðlabankanum. Vil ég nú fara um það nokkrum orðum. Talið er að ef aukningin ætti að eiga sér stað nú þannig að dygði fyrir endurkaupum, þá þyrfti að auka hana úr 25% í 35% af heildarinnstæðum. Með þessari leið væri stærri hluta af fjármögnun afurðalánanna að vísu dreift jafnt á allar lánastofnanir. Á hinn bóginn hefur þessi leið að mínu mati einnig mjög alvarlega ókosti. Hún stefnir ekki eingöngu að því að viðhalda, heldur beinlínis að því að auka sjálfvirkni í útlánastarfsemi bankakerfisins, en reynslan sýnir að í því felst í rauninni veruleg mismunun í hinum hefðbundnu atvinnuvegum, landbúnaði og sjávarútvegi í vil, en á kostnað iðnaðarins og ýmiss konar þjónustustarfsemi. Er hætt við því, að slík leið leiddi til enn frekari innlánsbindingar í framtíðinni, þar sem aðrar greinar munu leita mjög fast eftir jafnræði og auknum aðgangi að endurkaupafyrirgreiðslu með sama hætti og hinir hefðbundnu atvinnuvegir. Þannig mundi smám saman draga úr sveigjanleika bankakerfisins til að miðla lánsfé með venjulegum hætti til atvinnuvega og fyrirtækja sem mestan vaxtarmátt hafa á hverjum tíma. Innan bankakerfisins mundi þessi leið bæta greiðslustöðu ríkisbankanna, sem hafa með höndum langmestan hluta allrar lánastarfseminnar, en rýra að sama skapi greiðslustöðu einkabankanna svo og sparisjóða og innlánsdeilda kaupfélaganna. Þrátt fyrir þetta mun þessi leið eiga mjög takmörkuðu fylgi að fagna hjá forráðamönnum ríkisbankanna. Hin leiðin, sem ég nefndi fyrr í ræðu minni, þ.e.a.s. lækkun endurkaupa og samsvarandi hækkun viðbótarlána viðskiptabankanna, hefur þá kosti að viðhalda meiri sveigjanleika í útlánastarfsemi bankanna. Hins vegar veldur þessi leið því, að fjármögnun afurðalána höfuðatvinnuveganna dreifist enn ójafnar en verið hefur á milli innlánsstofnana. Þegar vandamál endurkaupastarfseminnar voru til umr. á s.l. ári varð þó niðurstaðan sú, að þessi leið væri heppilegri en aukin innlánsbinding. Í lánsfjáráætlun fyrir árið 1978 var gert ráð fyrir fyrstu skrefum í þá átt að draga úr endurkaupum Seðlabankans. Það var framkvæmt með þeim hætti, að lánveitingar viðskiptabankanna til Framkvæmdasjóðs voru lækkaðar úr 10% í 5% af innstæðuaukningu á árinu 1978, en á móti voru viðbótarlán viðskiptabankanna aukin og afurðalán Seðlabankans lækkuð að sama skapi. Fyrsta skrefið í þessa átt var lækkun endurkaupalána Seðlabankans á þessu ári um 2 prósentustig, þ.e.a.s. úr 58.5% í 56.5% af útflutningsframleiðslu, en hækkun viðbótarlána viðskiptabankanna úr 16.5 í 18.5%. Reynslan sýnir þó, að viðunandi jafnvægi í þessum efnum verður ekki komið á nema með róttækari ráðstöfunum. Virðist því nauðsynlegt, eins og ég sagði áðan, að fella niður með öllu lánveitingar bankanna til Framkvæmdasjóðs, nota allt svigrúmið, sem skapaðist, til að auka þátttöku viðskiptabankanna í afurðalánum, en lækka endurkaup Seðlabankans. Hvernig því máli verður fyrir komið er enn ekki endanlega ljóst. Það, sem einkum hefur skapað erfiðleika hjá Seðlabankanum við að standa undir þeim skuldbindingum sem bankinn hefur tekið á sig varðandi afurðalánin, er hin gífurlega skuldasöfnun ríkissjóðs s.l. 5 ár. Á þessu árabili hefur nettóskuld ríkissjóðs sjálfs við Seðlabankann vaxið um rúma 20 milljarða kr. Hefði sú þróun leitt til samsvarandi rýrnunar á gjaldeyrisforða þjóðarinnar ef ekki hefði verið gripið til þess ráðs að taka lán hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og endurlána það síðan ríkissjóði. Skuldin við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn nam í septemberlok 19.8 milljörðum kr., eða svipaðri fjárhæð og umsamdar skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann. Sú vaxtabreyting, sem nú er gert ráð fyrir að eigi sér stað frá og með næstu áramótum, mun hafa í för með sér mjög verulega bætta stöðu útflutningsatvinnuveganna. Til þess að myndin sé skýr er nauðsynlegt að hafa í huga, að einnig er ætlunin að taka upp svokölluð útflutningslán. Eins og nú er háttað skilar andvirði útflutnings sér ekki heim í gjaldeyri fyrr en liðinn er nokkur tími frá afskipun. Er. þetta nokkuð misjafnt eftir framleiðslugreinum og tegundum, en algengt mun vera u.þ.b. einn mánuður. Mundi það þýðingarmikið fyrir útflutningsframleiðsluna, ef unnt væri að flýta gjaldeyrisskilum og greiðslu á andvirði vörunnar þannig að það fengist sem næst greitt að fullu u.þ.b. á þeim tíma sem varan fer úr landi. Er því fyrirhugað að sá þáttur verði tekinn upp að fjármagna heildarverðmæti útflutningsfarma með töku útflutningslána, sem viðskiptabankarnir mundu veita með aðstoð erlendra banka. Eru ekki talin nein vandkvæði á slíkri fjármögnun og er hún raunar algeng í milliríkjaviðskiptum. Vextir af þessum útflutningslánum yrðu að miðast við lánakostnað erlendis á hverjum tíma, en hann er óvenjuhár um þessar mundir vegna erfiðleika og óstöðugleika á gjaldeyrismörkuðum. Reynsla undanfarinna ára sýnir þó, að vextir á slíkum lánum eru yfirleitt á bilinu 8–10% ef um dollara er að ræða, en lægri í sumum öðrum gjaldeyri, t.d. þýskum mörkum, þar sem gengisáhættan er meiri. Hvor tveggja sú breyting, sem hér er fyrirhuguð á fyrirkomulagi afurðalána til útflutnings, hefur áhrif til lækkunar á fjármagnskostnað fiskiðnaðarins og útflutningsatvinnuveganna. Reiknað hefur verið út, að samanlagt muni þessar ráðstafanir hafa í för með sér lækkun á heildarkostnaði í útgjöldum sjávarútvegsins sem svarar rúmlega 2% í afkomu þeirra. Jafnframt munu útflutningslánin bæta verulega greiðslustöðu þeirra fyrirtækja sem um er að ræða, og mun ekki vanþörf á því. Eins og ljóst er af því sem hér hefur verið sagt, nær þessi breyting afurðalánanna eingöngu til útflutnings, svo sem eðlilegt er, þar sem þær afurðir seljast í erlendum gjaldeyri. Að því er varðar afurðalán út á vörur, sem seldar eru á innlendum markaði, er fyrirhugað að þar verði breyting á er leiði til nokkru léttari greiðslubyrði. Ég bað hagfræðideild Seðlabankans að gera úttekt á því, hvaða áhrif sú breyting, sem ég hef hér mælt fyrir, hefði á afkomu hinna ýmsu greina sjávarútvegsins. Svarið var á þessa leið: Í heildarreikningum frystingar samkv. skýrslum Þjóðhagsstofnunar, miðað við verðlag í okt. 1978, eru heildargjöld frystihúsanna 62 milljarðar 829 millj. kr. Reiknað hefur verið út að breyting afurðalánanna til hins nýja fyrirkomulags jafngildi rúmlega 2% lækkun kostnaðar hjá vinnslunni, en það samsvarar 1 256 000 kr. Í þessum reikningum er vaxtakostnaður að mati Þjóðhagsstofnunar talinn alls núna að óbreyttu 3453 millj. kr. Í heildarreikningum söltunarinnar eru gjöldin talin á þessu ári 23 milljarðar 425 millj. kr. Kostnaðarlækkunin í söltun með þeim breytingum, sem hér er gert ráð fyrir, yrði 468 millj. kr., en vaxtakostnaður þar er nú talinn –samkv. sömu áætlun og með sömu fyrirvörum af minni hálfu þar um og áður - 1 milljarður 575 millj. kr. Í heildarreikningum skreiðarverkunarinnar eru gjöld talin 3360 millj. kr. Kostnaðarlækkunin yrði þar um 66 millj. kr. Það er ævinlega erfitt að átta sig á því, hvað er miðlungsfyrirtæki í þessum greinum, þar sem framleiðsla er oftast blönduð. Þó mætti telja frystihús, sem framleiðir fyrir um 700 millj. kr., ekki alllangt frá meðalstærð. Samkv. ofansögðu yrði lækkun kostnaðar hjá þessu frystihúsi sem svarar um 15 millj. kr. Það er enginn vafi á því, að framleiðendur í sjávarútvegi reikna með því, að við þessa breytingu gerist það, að gengismunur, þegar hann myndast, gangi til framleiðendanna sjálfra, þ.e. eigenda birgðanna, enda er vart annað framkvæmanlegt þegar verulegur hluti afurðaandvirðisins er í skuld sem bundin er breytingu á gengi. Menn spyrja í sambandi við þá breytingu á afurðalánum, sem hér er um að ræða, hvort þetta þýði ekki í rauninni sömu vaxtabyrði fyrir sjávarútveginn þegar til lengdar lætur og þar er um að ræða núna. Framleiðendur í sjávarútvegi telja hins vegar að með þessari breytingu muni þeir njóta meira öryggis en áður hefur verið, og þeir meta það mikils. Reynslan verður auðvitað að skera úr um það, hvernig þetta fyrirkomulag gefst, og að ári liðnu eða svo er sjálfsagt að taka þessa hluti til endurmats. Von mín er þó sú, að áður en mörg ár liða verði verðþróun á Íslandi orðin með þeim hætti, að unnt sé að taka upp eðlilega viðmiðun afurðalána sjávarútvegsins, þ.e.a.s. eingöngu miðað við íslenskar kr. á hverjum tíma, og á það ber að leggja áherslu, að það er mín skoðun að hér eigi ekki að stíga skref í þá áttina að auka erlendar skuldbindingar okkar, heldur sé hér einungis um fyrirkomulagsatriði að ræða, eins konar bráðabirgðafyrirkomulag meðan þjóðin er að vinna sig út úr þeirri miklu verðbólgu sem hér geisar. Það er alveg augljóst, að við þær aðstæður, sem nú ríkja í efnahagsmálum Íslendinga, er útilokað fyrir útflutningsatvinnuvegi okkar að greiða svo háa vexti sem taldir eru nauðsynlegir til þess að halda sparifé inni í bönkunum. Herra forseti. Ég hef nú í nokkru máli gert grein fyrir afurðalánum bankakerfis okkar og þeim útflutningslánum sem ætlunin er að taka upp hér á landi frá og með næstu áramátum. Mér er kunnugt um að þeir aðilar, sem stunda framleiðslu í sjávarútvegi, telja að í þessum breytingum felist mjög verulegur ávinningur þeim í vil. Þó að þetta frv. sé nú fyrst borið upp til umr. hinn 13. des., þá vænti ég þess, að hv. þd. afgreiði það með skjótum hætti, því að lögin þarf að staðfesta fyrir áramót. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Mál það, sem hér er til umr., er vissulega stórmál, þó að lítið fari kannske fyrir frv. sem þm. hafa fengið að sjá. Hins vegar hefur hæstv. viðskrh. flutt ítarlega ræðu um málið -og skýrt ýmislegt af því sem nauðsynlegt er að þm. fái skýringar á áður en þeir geta afgreitt svo mikið mál sem hér um ræðir. Menn mundu kannske halda að ég vildi þegar í stað lýsa yfir fyllsta stuðningi við þetta frv., vegna þess að sumum þm .a.m.k. mun kunnugt um að um alllangt skeið hef ég talið að öll afurðalán útflutningsframleiðslunnar ættu að vera gengistryggð með þeim hætti einmitt sem lagt er til í þessu frv. Á s.l. sumri ritaði ég smágrein um þetta mál og ýmsar fleiri hugleiðingar um hvernig hugsanlegt væri að glíma við þann mikla vanda, sem við Íslendingar höfum - átt við að stríða, og benti þá á þessa leið og nokkrar aðrar. Ég tók einmitt fram, að þetta væri til hugleiðingar fyrir hverja þá sem ríkisstj. kynnu að mynda, og að því leyti til gleðst ég auðvitað yfir því, að núv. hæstv. ríkisstj. hefur skoðað þetta mál og gert það að hluta til að sínu. En sá er þó hængurinn á, að annan lið þessa máls vantar í þetta frv. Till. mínar o.fl., sem um þetta hafa fjallað, voru þær, að samhliða því sem afurðalánin yrðu gengistryggð yrði aflað gengistryggðs fjár innanlands, þ.e.a.s. að fólkið í landinu fengi að leggja inn á reikninga sína peninga tryggða í erlendri mynt og mundi með þeim hætti fjármagna útflutningsatvinnuvegina. Hér er hins vegar lagt til að taka ýmist erlend lán til að fjármagna útflutningsatvinnuvegina eða nota svokallað erlent mótvægi, sem mætti kannske orða skýrar eins og ýmislegt annað í skjölum sem koma frá hinum margháttuðu stofnunum, en þar vill nú oft svo fara að málalengingar eru og ýmiss konar ívaf. Ég held samt að ég skilji hvað erlent mótvægi sé, og reyndar reyndi hæstv. ráðh. að útskýra hvað það væri, þ.e.a.s. það á að nota yfirdráttarheimildir og lán Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í þessum tilgangi. Að vísu upplýsti hæstv. ráðh. mér til mikillar gleði, að hugmyndin væri að í staðinn mundi lán ríkissjóðs við Seðlabankann verða í innlendum peningum, án þess að upplýst sé hvernig þess fjár eigi að afla. Ég veit ekki hvar það á að taka. En vissulega væri æskilegt, ef erlendar lánsheimildir og erlend lán yrðu notuð í þessum tilgangi, að þá tækist að afla innlends lánsfjár til allra ríkisframkvæmda og til að borga skuld ríkissjóðs við Seðlabankann. Tel ég raunar að það sé nánast forsenda þess, að þetta mál beri tilætlaðan árangur, og forsenda þess, að það verði ekki til bölvunar beinlínis. Ef nú verða tekin erlend tugmilljarða lán til þess að fjármagna rekstur íslenskra atvinnuvega, þá hlýtur það að leiða til þess, að enn þá meir verður kynt undir verðbólguna. Þá þarf ekki sömu bindingu, þá verður meira sett af fjármagni í umferð, þá er enn þrýst á verðbólguna og verðbólguhjólinu snúið hraðar. Þetta mun þó áreiðanlega allt saman skýrast þegar þm. fá ræðu hæstv. ráðh. til frekari yfirvegunar og geta spurt yfirvöld fjármagnsmála á Íslandi nánar um þetta efni. Skal ég þess vegna ekki leggja á það fullnaðardóm, en vildi vekja á því athygli, að það er mikill munur á þeim till., sem ég o.fl. höfum sett fram, og því, sem hér er um að ræða, að þessu leyti. Það átti að afla innlends lánsfjár eftir okkar hugmyndum og það átti að gefa fólkinu kost á því að fá nýtt sparnaðarform, að geta látið peninga sína sem fulltryggt fé í íslenska banka og nota fjármunina í ríkari mæli til sparnaðar fremur en til þess að byggja steinkumbalda, flytja inn endalaust sjónvörp, bíla og ýmiss konar óþarfa að auki. Þennan lið vantar því miður í till., en kannske er þetta upphaf að því sem koma skal. En fyrst og síðast þurfum við að gæta þess, að þetta verði ekki til þess að auka enn á verðbólguna með því að taka erlend lán í stað þeirra innlendu, sem nú eru notuð, og dengja þeim út í efnahagslífið, því að þá fyrst yrði hér allt óviðráðanlegt. Þetta mun verða skoðað í fjh.- og viðskn., sem ég á sæti í. Ég fagna því svo sannarlega, að þessu máli skuli hreyft á Alþ., því að af því ætti gott að geta leitt. Hins vegar er ég ekki alveg eins bjartsýnn og hæstv. ráðh. þegar hann heldur því fram að þessi aðgerð muni bæta heildarhag útvegsins um 2%. Ég hefði haldið að þegar fram í sækti mundi hagur útvegsins að vísu batna vegna þess að hann gæti fengið meiri lán og fyrr en áður og auðvitað á lægri vöxtum, en hann tekur á sig gengistrygginguna í staðinn. Og jafnvel þótt beinn hagur hans yrði ekki mikill, kannske enginn fyrst í stað, þá væri áreiðanlega rétt að fara út á þessa braut ef peningarnir væru innlendir. Því er raunar haldið fram hér líka, að staða útvegsins hafi þegar verið bætt um önnur 2 eða jafnvel 3%. Þetta orkar meira en tvímælis allt saman, en út í þá sálma skal ég ekki fara öllu lengra. Það er hægt að tala um vaxtalækkun, og vissulega er þetta vaxtalækkun, en eins og ég sagði kemur gengistryggingin að sjálfsögðu í staðinn, og þá er þetta fyrst í stað kannske ekki útgjaldalækkun í þeim skilningi sem hér er haldið fram, þó að áreiðanlega verði svo þegar fram í sækir ef heilbrigt fjármálakerfi kemst á í þessu landi, sem er frumforsenda þess að það þýði yfirleitt fyrir okkur að vera að tala um að kljást við verðbólgu, enda öll þessi viðnámsfrv. gegn verðbólgu endaleysa eins og menn vita og m.a.s. ekki hægt að koma þeim saman í réttu lagalegu formi, eins og hér hefur verið rætt um áður. Hæstv. ráðh. upplýsti, að endurkaup Seðlabankans umfram bindiskyldu væru nú orðin hvorki meira né minna en 9 milljarðar kr. og það þyrfti að auka bindiskylduna úr 25 í 35% til að leysa hinn brýnasta vanda. Við vitum að ef bindiskyldan yrði nú aukin úr 25 í 35%, þá mætti í bókstaflegri merkingu loka bönkunum. Ég er dálítið smeykur um það, og vil láta það koma fram hér strax, að það, sem hér sé á ferðinni, sé í aðra röndina tilraun til að bjarga til mjög skamms tíma þessari hæstv. ríkisstj. með því móti að taka nú erlend lán og jafnvel að lina á bindiskyldunni, þannig að bankarnir hafi þó eitthvert fé milli handa. Ég vona, eins og ég sagði áðan, að þetta sé rangt hjá mér, að það sé hugmyndin að afla innlends fjár í staðinn með öðrum hætti en þeim sem ég hef gert till. um, að fá féð lánað beint frá fólkinu - ég vona að það takist og það verður væntanlega upplýst, með hvaða hætti það skuli gert, þegar málið kemur til umr. í n. En ef það er ekki gert, þá er hér um enn eina skammtímalausn að ræða og þá allra verstu, vegna þess að það magnar auðvitað allan vanda ef nú ætti að dengja nýjum 10 eða 20 milljörðum út í kerfið til viðbótar öðru. Þetta held ég að allir hljóti að skilja ef þeir skoða það niður í kjölinn, enda gat hæstv. ráðh. þess réttilega, að það væru mikil vandkvæði því samfara að ætla að auka bindiskylduna núna vegna þess að bankarnir eru í miklum vandkvæðum. Ég hef reyndar orðað það þannig úr þessum ræðustól, að bankakerfið væri hrunið, - það er það, og eins gott að þjóðin og þingið horfist í augu við að það þarf á því algeran uppskurð, en þetta gæti verið liður í slíkum uppskurði. Ég veit ekki hvort ég þarf að ræða þetta miklu meira. Við munum í fjh.- og viðskn. að sjálfsögðu skoða rækilega ræðu hæstv. ráðh. Ég leyfi mér að óska eftir því, að við fáum hana í fjölriti strax til athugunar, vegna þess að vissulega vil ég fyrir mína parta, og ég tala þar áreiðanlega fyrir hönd okkar beggja í stjórnarandstöðunni, gera allt sem í okkar valdi stendur til að greiða fyrir því, að þetta mál fái mjög rækilega skoðun og því verði fram hrundið, ef við komumst að raun um að samhliða þessu verði ekki aukið á vandann með þeim hætti sem ég áður hef lýst. Og raunar sagði hæstv. ráðh. hér líka - ég held orðrétt - að það ætti ekki að auka að hans mati - mér skildist að það væri hans persónulega mat - erlendar skuldbindingar. Ég er innilega sammála honum um að það eigi ekki að auka erlendar skuldbindingar. En eins og málið lítur út, þá er verið að auka erlendar skuldbindingar bæði beint og óbeint. Það verður að koma á móti eitthvert innlent fé, annaðhvort með þeim hætti sem hér er boðað, án þess að nokkur skýring sé á því, hvernig það eigi að framkvæma, þ.e.a.s. að ríkissjóður greiði upp skuldir sínar með innlendum peningum, eða þá með því að þeir verði fengnir beint frá almenningi í framtíðinni. Herra forseti. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál á þessu stigi.



Herra forseti. Það er ástæða til að rifja upp í sambandi við þetta frv. það sem stendur í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj., að stefnt skuli að því að lækka rekstrarkostnað útflutningsatvinnuveganna um 2%. Hins vegar vil ég benda á það, að við síðustu fiskverðsákvörðun, 1. okt. s.l., var gengið út frá því af hálfu fiskkaupenda, að þessi vaxtalækkun kæmi til framkvæmda og þá sem svaraði u.þ.b. 2%, að meðtöldum öðrum aðgerðum sem hafa þegar verið framkvæmdar, en það er niðurfelling á söluskatti á vélum til fiskiðnaðar. Fiskiðnaðurinn gengur út frá því, að þessi lækkun, sem var lofað, reyndist verða sú lækkun, sem um er talað og hæstv. viðskrh. vék að áðan. Aftur á móti má benda á að það tímabil, sem um var talað, frá 1. okt., þ.e. fiskverðstímabilið, rennur út nú um áramótin og ný fiskverðshækkun, sem enginn veit hvað verður mikil, tekur við. Ég óttast að þessi gengistryggingarleið, þó svo hér hafi verið nefndar tölur, leiði mjög líklega til hærri vaxta en nú er vegna gengissigs. Vextir af afurðalánum eru, eins og hæstv. viðskrh. nefndi, 18% á Seðlabankalánunum og 231/2% á svokölluðum viðbótarlánum, en meðaltalsvextir um 20%. Þetta eru lægstu vextir sem sjávarútvegur á Íslandi greiðir. En það er ekki þeir vextir sem eru til umr. þegar talsmenn sjávarútvegsins eru að tala um háa vexti. Það eru miklu frekar þau lán sem eru tryggð með byggingarvísitölu, sem eru talin vera óhagstæðustu lán sem til eru, enda óeðlileg viðmiðun í sjávarútvegi. Hins vegar er hægt að færa rök að því að miða vaxtaprósentu í sjávarútvegi og vaxtakostnað við erlent gengi, vegna þess að sjávarútvegur er gengistryggður atvinnuvegur. Lán og endurgreiðslur eru núna víða í íslenskum sjávarútvegi bundinn við gengi, og gengistryggð lán eru í íslenskum sjávarútvegi ekki nú sem stendur talin óhagstæð lán. Hins vegar má benda á í sambandi við prósentureikninga, sem voru nefndir í ræðu hæstv. viðskrh., en hann vitnaði í Þjóðhagsstofnun, sem gengur út frá vaxtabyrði frystingar um 5%, að þetta mat Þjóðhagsstofnunar er eins og oft áður of lágt. Það eru algengustu vextir í frystingu, er liggja á bilinu 6–7% upp í 9%. Til eru fyrirtæki sem greiða um 12% af veltu í vexti. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir í þessu frv. að komi til hækkun á afurðalánum. Það er að mínu mati nauðsynlegt að næsta skref, sem verður stigið í þessu máli, verði í þá átt, því að það er orðið aðkallandi, þó að væri ekki nema aðeins til þess að geta staðið í skilum með kaupgreiðslur til sjómanna, en eins og kunnugt er gera samningar ráð fyrir því, að kaup til sjómanna sé greitt mánaðarlega, og þeir, sem standa í sjávarútvegi, þekkja erfiðleikana á því að greiða hráefni, sem leiðir til þess að útgerðin getur ekki staðið í skilum við sjómenn. Einnig má benda á það, að mikið fé er bundið í birgðum í sjávarútvegi, sem er æ erfiðara fyrir íslensk fiskvinnslufyrirtæki að fjármagna vegna þeirrar verðbólgu sem hér geisar. Nú er það að mínu mati ekki aðalástæðan, hvort vextirnir eru háir eða lágir, í sambandi við rekstrarafkomu sjávarútvegs, heldur hefur rekstrargrundvöllur í íslenskum sjávarútvegi verið reiknaður niður á það sem við köllum í þessari atvinnugrein núll og yfirleitt fyrir neðan það, því að eins og ég vék að áðan eru spár Þjóðhagsstofnunar yfirleitt of bjartsýnar. T.a.m. má nefna að í öllum spám Þjóðhagsstofnunar er gert ráð fyrir 6–7% hækkun í erlendri mynt, það var gert ráð fyrir því í fyrra, og það má benda á að fiskur á okkar helstu mörkuðum hefur sáralítið hækkað síðustu ár, en þetta er enn þá inni í spá fyrir næsta ár. Sú bjartsýni, sem þar ríkir, hefur því fært núllið neðar, eins og við sjáum á stöðu þessa undirstöðuatvinnuvegar þjóðarinnar nú, að hann er fyrir neðan núll. Það er mjög jákvætt sem segir í frv. um útflutningslán sem verða greidd strax við afskipanir. Ég fagna því, að þetta skuli vera gert. Það hefur skapað mikla erfiðleika í íslenskum sjávarútvegi að þurfa að bíða eftir greiðslum eftir afskipanir, eins og hæstv. viðskrh. vék að. Sú bið getur farið upp fyrir mánuð, er oft skemmri tími, en þetta er til mikilla bóta og ber að fagna því. Hins vegar lít ég svo á að þetta frv. sé einungis spor, að vísu í rétta átt, en þetta sé spor sem gefi fyrirheit um frekari aðgerðir af hálfu ríkisstj. til að viðunandi rekstrarskilyrði sjávarútvegsins séu tryggð. Í þessu sambandi langar mig að spyrja hæstv. viðskrh. að því, hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér, að með því að taka upp gengistryggingu á afurðalánum sé úr sögunni hinn svokallaði gengismunarsjóður sem myndast við gengisfellingar. Og hins vegar langar mig að spyrja hæstv. viðskrh. í þessu sambandi, hvort til standi að hækka afurðalán útflutningsatvinnuveganna, en ég hef leitt að því rök að það sé nauðsynlegt. Ég vil aftur á móti taka undir það með hæstv. viðskrh., að svigrúm viðskiptabankanna til að taka á sig frekari lánastarfsemi, í stað þess að Seðlabankinn geri það, sé ekki til eins og staða viðskiptabankanna er núna. Við vitum að a.m.k. annar aðalviðskiptabanki sjávarútvegsins á í mjög miklum erfiðleikum og ekki eru líkindi til þess að hann geti veitt frekari lán. Hins vegar tel ég að leið sú, sem hæstv. viðskrh. nefndi í sambandi við að skera niður framkvæmdasjóðsframlagið gegn því að hækka þetta upp, gæti vel komið til álita, og ég vona það. Það tengist þeirri spurningu, sem ég spurði áðan, hvort það leiðir til hækkunar á þessum lánum. Ég vil að lokum ítreka að það er eðlileg þróun í sjávarútvegi, sem er gengistryggður atvinnuvegur, að miða lán hans og kjör við það verðlag sem hann er að selja á. Það er eðlilegra en tilbúnar vísitölur hér innanlands. Það má ímynda sér hvort það megi ekki stíga skrefið lengra og leyfa þá jafnvel viðskiptabönkunum að útvega þetta erlenda lán eða jafnvel gera það í gegnum sölusamtökin, sem eru mjög sterk og öflug til þess, og mundi létta á lánakerfinu. Það er líka hugsanleg leið í frekari útfærslu á þessu atriði. Það er rétt sem hæstv. viðskrh. segir, að þetta er gert til reynslu, og hann talaði um að þetta yrði endurskoðað. Það, sem sjávarútvegurinn leggur áherslu á, er að þessi lækkun vaxta verði raunveruleg lækkun vaxta. Það var ekki samið um það, að vextir yrðu lækkaðir um ákveðið prósent, gegn því að þeir hækkuðu annars staðar. Ég vona að þessi ríkisstj. beri gæfu til að halda genginu sæmilega stöðugu og þurfi ekki að grípa til sigs og gengisfellinga, og ég vænti þess, að þó að á móti blási verði það ekki íslenskur sjávarútvegur sem verði látinn gjalda þess eins og oft áður.



Herra forseti. Ég vil strax lýsa viðurkenningu minni á þeirri jákvæðu stefnu sem kemur fram í frv. því sem hér er til umr., sem felst í því að létta vaxtabyrði höfuðatvinnuvega þjóðarinnar. Það er vissulega mál sem hefur verið mikið áhyggjuefni hjá okkur undanfarið og hefur gert allan rekstur erfiðan, að ég tali ekki um þau vandræði sem skapast hafa af því, hve fjármagnsskorturinn er geigvænlegur. Við höfum búið við það, þessi þjóð, um margra árabil, jafnvel áratuga, að hvergi hefur verið meiri miðstýring í peningamálum en hjá okkur. Frá mínum bæjardyrum séð hafa afleiðingarnar af þessari ofstjórn á peningamálum komið fram í nokkrum atriðum, sem ég vil hér greina. Við búum við einhvern lélegasta gjaldmiðil sem þekkist á meðal a.m.k. vestrænna þjóða, sem við kjósum að hafa náin samskipti við. Hjá okkur ríkir einhver mesta og geigvænlegasta verðbólga sem þekkist hjá sams konar þjóðum. Óstöðugleiki og órói á vinnumarkaði hefur verið hér mun meiri og geysilega mikið fjármagn og verðmæti hefur farið forgörðum vegna þess arna í framleiðslu þjóðarinnar. Við höfum orðið að sætta okkur við það, að almennt kaupgjald er hér mun lægra í almennri dagvinnu en þekkist hjá nágrannaþjóðum. Við höfum einnig orðið að búa við það að mun minni framleiðni er í mörgum grundvallaratvinnuvegum þjóðarinnar en gerist. Þá kem ég að því, sem e.t.v. er líka mjög þýðingarmikið, að það hefur verið stöðugt minnkandi almennur sparnaður í innlánsstofnunum og fjárhagskerfi þjóðarinnar. Ég hygg að það, sem ég nú hef verið að telja, megi að meginstofni til rekja til hinnar miklu miðstýringar í peningamálum þjóðarinnar, öllum þeim miklu hömlum sem hafa verið í gildi, þannig að þarna verði ekki einstaklingar eða fyrirtæki sökuð um hvernig komið er. Það hefur oft verið bent á það af mér og öðrum, að rétt væri að reyna að losa um þetta og reyna að dreifa þessu valdi, afnema ráðin og nefndirnar, minnka vald miðstýringarkerfisins í þessum málum og reyna að gera hlut einstaklinga og fyrirtækja öllu meiri en verið hefur. Ég held að flutningur þess frv., sem hér er til umr., sé að vissu leyti viðurkenning á því sem ég hef verið að segja hér, því að nú er viðurkennt að sú staðreynd blasi við, að almennur sparnaður þjóðarinnar sé orðinn það lítill, að þrátt fyrir verulega háa bindiskyldu bankakerfisins dugi hún engan veginn til þess að seðlabanki þjóðarinnar geti veitt höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar nauðsynleg afurðalán. Þetta er meginforsenda fyrir því, að þetta frv. er borið fram, næst því að reyna að létta hinn geigvænlega fjármagnskostnað sem hvílir á atvinnuvegunum. En mér finnst að sagan sé ekki öll sögð með þessu. Ég held að það þurfi að gefa því mjög mikinn gaum að reyna að gera það meira aðlaðandi en hefur verið og er orðið, að almenningur auki sparnað. Það er rótgróið í eðli íslensks almennings að vilja spara fé, hann vill eiga sparifé. En það er jafnrótgróið í eðli þjóðarinnar, að menn vilja að það sé fullur trúnaður á milli þeirrar stofnunar, sem spariféð er geymt í, og þess sem á féð. Og í öðru lagi er það líka nauðsynlegt, en hefur bara ekki verið tekið nógu mikið með í reikninginn, að fólkið, sem innir af hendi sparnaðinn og þar með skapar þjóðfélaginu öllu um leið ódýrast rekstrarfjármagn, á ekki alltaf að vera snuðað af verðbólgunni. Það á að tryggja þetta fjármagn. Ég er innilega sammála hv. 5. þm. Norðurl. v. um það sem hann tók fram í ræðu sinni, að úr því að við á annað borð ætlum að fara þá leið að veita atvinnuvegunum rekstrarfé sem sé á þann veg, að höfuðstóllinn sé gengistryggður, þá skulum við umfram allt freista þess eins og frekast er unnt að reyna að ná þessu fjármagni frá þjóðinni sjálfri, gefa íbúum landsins sjálfum tækifæri til þess að inna þetta fé af hendi og lofa þeim að ávaxta fé sitt á þennan hátt. Þess vegna kemur það fyllilega til greina, finnst mér, úr því að þessi leið er opnuð, hvort ekki væri eðlilegt að gera þessa heimild um gengistryggingu fjárskuldbindinga víðtækari og hún nái til fleiri og almennari aðila en bara til Seðlabankans. Hjá okkur hefur um árabil verið í gildi ákvæði, sem leggja bann við verðtryggingu almennra fjárskuldbindinga. Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um að það bann, sem búið er að vera í gildi nokkuð lengi, er ekki minnsta ástæðan til hinnar miklu og stöðugu verðbólgu í þessu þjóðfélagi. Þetta bann hefur verið geysilegur verðbólguhvati að mínu mati. Ég held að við ættum, úr því að við erum að breyta ákvæðum í lögum Seðlabankans á þann veg sem ég tel að sé mjög skynsamlegt, að taka mjög til athugunar að setjast niður og skoða hvort við ættum ekki að gera þessa breytingu almennt víðtækari en gert er ráð fyrir í 1. gr. þessa frv. En ég vil um leið taka það fram, eins og raunar var tekið fram af hv. 5. þm. Norðurl. v., að ég og hann, sem eigum setu í fjh.- og viðskn. þessarar d., munum ekki tefja fyrir framgangi þessa frv. Ég vildi einungis skjóta þessu fram, að ég tel að það væri ekki óeðlilegt að þetta yrði tekið til nákvæmrar yfirvegunar. Út af einu atriði, sem kom fram í ræðu hæstv. viðskrh. þegar hann mælti fyrir frv., þar sem hann ræddi um að í ráði væri að afnema með öllu þá skyldu bankanna að lána Framkvæmdastofnun ríkisins 5% af innlánaaukningu eins og verið hefur, vil ég segja það, að þar sem sú stofnun fær þetta fé til umráða og hefur það að höfuðhlutverki að fjármagna ýmsa lánasjóði og þá sérstaklega stofnlánasjóði sem ætlað er að standa undir framkvæmdum í hinum dreifðu byggðum landsins, þá held ég að við verðum að skoða það mjög alvarlega hvort stefnt er í rétta átt ef minnkaður væri eða strikaður algerlega út þessi möguleiki. Ég held að sú ráðstöfun gæti komið mjög illa við hinar strjálu byggðir og byggðarlög sem hafa notið þeirra hlunninda að fá fjármagn á þennan hátt. Mér er kunnugt um að það hefur orðið í mörgum tilfellum mjög mikil lyftistöng og kannske riðið baggamuninn í sumum tilfellum um vöxt og viðgang margra sjávarþorpa úti í dreifbýlinu. Á þetta vildi ég benda og vildi gjarnan að það mál yrði skoðað betur áður en slík ákvörðun yrði tekin. Að öðru leyti mun ég skýra frekar afstöðu mína til þessa máls í þeirri n. sem fær málið til meðferðar og ég á sæti í.



Herra forseti. Í máli hv. 5. þm. Norðurl. v., Eyjólfs Konráðs Jónssonar, var sérstaklega vikið að því atriði sem hér er nefnt í sambandi við hið svokallaða erlenda mótvægi á móti þessum gengistryggðu lánum. Ég vil í þessum efnum vísa til þess sem ég sagði í framsöguræðu minni. Einnig vil ég fara fram á það við hv. fjh.- og viðskn., að hún ræði þessi mál mjög vandlega við þá sérfræðinga og forráðamenn Seðlabankans sem væntanlega verða kvaddir til fundar við n. En í þriðja lagi vil ég vísa til setninga í grg. með frv., sem eru á þessa leið: „Slíkt mótvægi til endurlána er mjög breytilegt frá einum tíma til annars og fer m.a. mjög eftir gjaldeyrisstöðu og því, að hvaða marki hann endurlánar erlent fé til annarra aðila. Gera má ráð fyrir, að óráðstafað erlent mótvægi verði ekki ætíð nægilegt frá hankanum til þess að standa á móti ráðgerðum lánum.“ Til þessara setninga vil ég vísa í þessum efnum. Ég vil einnig segja það og játa það, að ein ástæðan til þess, að þetta frv. kemur að sumu leyti seint fram hér af minni hálfu, er sú, að ég var mjög áhyggjufullur út af þessu máli og taldi að hugsanlegt væri að hér væri verið að leggja út á varasama braut. Ég tel að það sé alveg nauðsynlegt, að sá vilji löggjafans liggi fyrir, að með þessu skrefi eigi ekki að auka erlendar lánsskuldbindingar landsmanna. Ég tel að það sé alveg nauðsynlegt að þetta þýði ekki sjálfvirkar erlendar lántökur, heldur verði þær eftir sem áður að lúta þeim lögmálum sem um er að ræða í íslensku efnahagslífi og sett kunna að verða á hverjum tíma. Ég er þeirrar skoðunar, að okkar erlendu lántökur séu ákaflega alvarlegt mál, í fyrsta lagi vegna þess, sem oft hefur verið nefnt, að þær geta stefnt efnahagslegu sjálfstæði okkar í hættu, en í öðru lagi líka vegna þess, að erlend lánsfjárinnspýting þýðir vitaskuld ekkert annað en aukna verðbólgu og verður þáttur í því að auka peningamagn í umferð og gera málin þar af leiðandi erfiðari viðfangs en ella væri. Ég vil einnig varðandi ummæli hv. 5. þm. Norðurl. v. láta það koma fram, að hafi ég tekið svo til orða, að áður hafi sjávarútveginum verið bætt afkoma um 2% með öðrum ráðstöfunum en hér er um að ræða, þá hefur það verið mismæli af minni hálfu. Það, sem ég vildi sagt hafa, er þetta: Með sérstökum ráðstöfunum varðandi niðurfellingu tolla og fleiri gjalda í sambandi við sjávarútveginn átti að bæta afkomu hans um sem svarar 0.5%. Síðan er þessi ráðstöfun. Hún á að bæta afkomu hans um 2%. Það er rétt sem hv. þm. Ágúst Einarsson spurði um áðan: Auðvitað er gert ráð fyrir því, að með því að gengistengja afurðalánin falli myndun gengismunarsjóðs úr sögunni í raun og veru. Gert er ráð fyrir að birgðir til útflytjenda verði afreiknaðar á dagsgengi, hvert sem það er á hverjum tíma, jafnvel þó að gengisfelling eigi sér stað, enda er, eins og ég sagði í framsöguræðu minni áðan, vandséð hvernig hægt væri að koma málum öðruvísi fyrir. Hv. þm. lagði á það áherslu, að þetta yrði að hafa í för með sér raunverulega lækkun vaxta. Raunveruleg lækkun vaxta verður þetta auðvitað því aðeins að okkur takist að hafa mjög traustan hemil á verðbólgunni. Ef við getum það ekki höfum við ekki hemil á gengisþróuninni. Hins vegar telja forráðamenn í sjávarútvegi, eins og hv. þm. Ágúst Einarssyni er ábyggilega mjög vel kunnugt, að þessi breyting, jafnvel þó að um sé að ræða þessa gengis- og verðbólguáhættu sem menn óhjákvæmilega taka, sé veruleg bót frá því sem nú er, vegna þess að menn fái birgðirnar á hverjum tíma reiknaðar á því gengi sem skráð er á söludegi. Hv. þm. Ágúst Einarsson, 1. landsk. þm., spurði að því, hvort á döfinni væri að hækka afurðalán til sjávarútvegsins. Það hefur ekki verið rætt sérstaklega. Þm. benti réttilega á að svigrúm viðskiptabankanna í því skyni er ákaflega takmarkað nema um leið séu gerðar einhverjar sérstakar ráðstafanir. Ég nefndi þann möguleika áðan, að dregið yrði úr framlögum viðskiptahankanna til Framkvæmdasjóðs, sem ég hygg að væri óhjákvæmilegt. Þau framlög fara ekki þá leið sem ég var að ræða um áðan. Það er hins vegar alveg laukrétt hjá hv. 2. þm. Norðurl. e., Jóni Sólnes, að með fjármuni Framkvæmdasjóðs verður að fara með varúð, og það verður auðvitað að tryggja að hann geti staðið við skuldbindingar sínar og nauðsynleg verkefni í atvinnuvegum okkar á næsta ári. En það er alveg augljóst mál, að þar verður þröngt fyrir dyrum, m.a. vegna þess að ríkisstj. hefur áhuga á því að reyna að draga úr aukningu erlendra skulda og hún hefur áhuga á því að reyna að draga úr aukningu peningamagns í umferð, sem hefur verið stór þáttur í verðþenslu og verðbólgu undanfarinna ára. Að lokum, vegna þess að hv. 2. þm. Norðurl. e. nefndi sparnaðinn áðan og hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði að bankakerfið hjá okkur væri hrunið, þá langar mig aðeins til þess að segja það sem mína skoðun, að ég tel að íslenska bankakerfið eigi við mjög alvarlega erfiðleika að stríða. Hér í þjóðfélaginu mjög viða er um að ræða stórfellda lánsfjárkreppu, sem við, sem gegnum ráðherrastörfum, verðum varir við á hverjum einasta degi. Þetta stafar þó ekki fyrst og fremst af því, að fólkið í landinu sé hætt að leggja inn peninga og spara. Það er fróðlegt fyrir okkur alla að fletta t.d. upp í desemberhefti af Hagtölum mánaðarins, sem ég hafði fyrir tilviljun á borðinu hjá mér áðan. Þar kemur í ljós, að innstæðufé í okt. s.l. er 125.6 milljarðar kr., en var í okt. í fyrra 86.9 milljarðar kr. Aukningin er 38.7 milljarðar kr. Vitanlega eru þetta ekki sambærilegar krónur og hægt að leiða að því ýmis rök. En vegna þeirra breytinga, sem átt hafa sér stað, hefur þrengt að bankakerfinu. Ég hygg hins vegar að það stafi ekki fyrst og fremst af því að vöxtum hafi verið haldið niðri, heldur held ég að þetta stafi fyrst og fremst af því að samkeppnin um sparifé landsmanna er vitaskuld miklu harðari nú en hún hefur áður verið. Þessi þróun, sem hér er um að ræða í sparifé, er nákvæmlega sú sama og á sér stað t.d. í grannríkjum okkar. Nýlega kannaði ég tölur um þetta frá Noregi, þar sem það kom í ljós að frá árinu 1970 til ársins 1977 hafði sparifé í bankakerfi alls landsins minnkað um helming miðað við fastar þjóðhagsstærðir á sama tíma. Þetta er auðvitað útskýrt með því, að samkeppnin um spariféð, eyðslumöguleikarnir, eru vitaskuld vaxandi og miklu meiri en áður hafa verið. Ég þakka svo hv. þm. fyrir góðar undirtektir við þetta frv. Ég mun fara þess á leit við viðskrn., að á fundi hv. fjh.- og viðskn. í fyrramálið liggi fyrir öll þau gögn sem nauðsynlegt er að menn hafi í höndunum í þessum efnum. Þar er aðallega um að ræða tvær skýrslur frá Seðlabankanum ásamt töflum af ýmsu tagi, sem ég hygg að sé eðlilegra að menn hafi í höndunum og heppilegra og skýrara en menn fari einungis að miða við ræðu mína sem ég flutti áðan, sem var samtíningur upp úr skýrslum frekar en þar væri um að ræða þá heildarmynd sem nauðsynlegt er að hv. fjh.- og viðskn. hafi þegar hún afgreiðir jafnmikilvægt mál og þetta. Ég vil segja það að síðustu, að ég vona að þó að þetta skref sé stigið, sem hér er um að ræða, þá verði það ekki inn á þá braut sem hv. 2. þm. Norðurl. e. nefndi hér áðan, sem sé þá braut að tengja Íslendinga fastari böndum en verið hefur við alþjóðlega fjármagnsmarkaði. Til þess er þetta skref ekki stigið af hálfu núv. ríkisstj.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs eingöngu til þess að þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann gaf mér, og sérstaklega fyrir það, hvað hann undirstrikaði rækilega, eins og ég gerði hér áður, að þetta skref mætti ekki leiða til þess að aukið yrði á erlendar skuldbindingar. Í frumræðu sinni gat hann þess raunar, að hugmyndin væri sú, að ríkið greiddi upp skuldir sínar við Seðlabankann með innlendum peningum í staðinn fyrir þær skuldbindingar sem þarna yrðu millifærðar. Auðvitað er það ágætisleið, ef ríkið hefur þá peninga undir höndum, og önnur leið er auðvitað til.

Bindiskyldan yrði notuð sem mótvægi á móti ríkissjóði

. Já, já, ég held að ég skilji þetta rétt. T.d. gæti ríkið aukið sparibréfaútgáfu sína o.s.frv. og náð peningum til sín. En ég fer ekki ofan af því, að hið eina heilbrigða í þessi er auðvitað að fólkið fái sjálft að spara eftir sömu reglum og aftur er lánað út. Ég er auðvitað sammála hæstv. ráðh. um það, að við eigum ekki um aldur og ævi að binda fjármálakerfi okkar við eitthvert alþjóðlegt fjármálakerfi með þeim hætti að við höfum ekki einhverja mynt. En við skulum horfast í augu við það, að myntkerfi okkar og fjármálakerfi er, svo að ég endurtaki það, hrunið. Við verðum að gera ráðstafanir til að reyna að rétta það við. Ég tel eðlilegast að þegar við höfum komist yfir þennan ólgusjó, sem vonandi verður fyrr en síðar, þá tækjum við upp íslenska mynt og íslenskt myntheiti, tækjum upp gömlu mörkina og aura, vegna þess að við höfum ekkert með neina kóngapeninga að gera. Það er eðlilegt að Danir, Norðmenn og Svíar hafi sínar kórónur, en við eigum auðvitað að hafa okkar gamla myntheiti ef út í myntbreytingu er á annað borð farið. En það er síðari tíma mál. Aðalatriðið er að það er eðlilegt, eins og nú háttar og hefur kannske verið það um langt skeið, að útvegurinn hafi sitt fjármagn í þeirri mynt sem hann selur sínar vörur í. Það er engum hollt og síst útflutningsframleiðslunni, að þannig sé á málum haldið að afurðalán séu í óraunhæfum peningum og síðan er knúin fram gengisfelling og peningunum þá skipt upp, kannske eftir algerlega óeðlilegum reglum. Ég tek auðvitað undir það, sem hv. þm. Ágúst Einarsson sagði, að þá væri auðvitað gengismunarsjóður og allt slíkt úr sögunni. Ef gengisbreyting eða gengissig er, þá fær auðvitað útflytjandinn hið nýja gengi þegar hann flytur vöru sína út. Það er hið eina eðlilega og heilbrigða í þessu efni. Þó að ég geti ekki á þessari stundu lýst endanlega stuðningi við þetta frv., af því að ég þarf að fá miklu frekari skýringar, þá held ég að þetta sé örugglega rétt braut. Ég þakka sérstaklega fyrir það, að við, sem erum í fjh.- og viðskn., fáum strax í fyrramálið mjög rækilegar upplýsingar. Ég vona að þær nægi til að sannfæra mig um það, að hér eigi ekki að íþyngja okkur með auknum erlendum skuldbindingum, hvorki beint né óbeint. En ég vil hafa allan fyrirvara á um það og fá skýrar yfirlýsingar Seðlabanka í því efni, t.d. með hliðsjón af því að þegar ég skrifaði grein mína í sumar, sem ég minntist á áðan, þá fékk ég kveðju frá einum aðalspekingi Seðlabankans á þá leið, að þetta væru ekki sérlega gáfulegar hugmyndir sem fram væru bornar. En Seðlabankinn virðist ætla að gera þær að sínum núna, og ég vil þá fá að vita að það sé verið að gera hlutina með þeim hætti að ekki sé til að auka á verðbólgu og erfiðleika, heldur að peningarnir komi innanlands frá og þá auðvitað helst beint frá fólkinu - því fólki sem vill spara í verðtryggðri mynt. Ef mönnum er mjög illa við að reikningarnir séu gengistryggðir, þá mættu þeir auðvitað vera verðtryggðir með einhverjum öðrum hætti, en eðlilegast er auðvitað að þeir séu í sömu myntinni og útvegurinn svo aftur borgar þegar þar að kemur. - En ég fagna þessari umr.



Herra forseti. Á þskj. 160 er frv. til l. um breyt. á 1. nr. 97 28. des. 1971, um vörugjald. Eins og hv. þm. mun kunnugt var Styrktarsjóður fatlaðra stofnaður með lögum nr. 25 frá 1962 um aðstoð við fatlaða. Sjóður þessi er í vörslu félmrn. og var upphaflegt hlutverk hans að standa straum af kostnaði við að reisa og reka vinnustofnanir fyrir fatlað fólk. Með lögum nr. 95 frá 1965 var sú breyting hins vegar gerð á verkefnum sjóðsins að hluta af fé því, sem aflaðist með fyrrnefndum lögum, skyldi sérstaklega varið til aðstoðar við blint fólk. Tekjur þessa sjóðs voru ákveðnar til 10 ára og voru í fyrstu ákveðið gjald af innlendri framleiðslu á sælgæti sem gjaldskylt var samkv. lögum nr. 60 frá 1939, um gjald af innlendum tollvörutegundum. Fyrstu þrjú árin var gjaldið 3 kr. af hverju kg sælgætis, en árið 1965 var það hækkað í 4 kr., jafnframt því sem ákveðið var að 3/4 hlutum þess skyldi varið til aðstoðar við blinda, eins og áður sagði. Með samþykkt laga nr. 97 frá 1971, um vörugjald, var ákveðið að Styrktarsjóður fatlaðra skyldi halda tekjum sínum af innlendri sælgætisgerð óskertum til aprílloka 1972. Jafnframt var þá ákveðið með lögum þessum, að horfið skyldi frá skipan þessari um sérstakan markaðan tekjustofn til handa Styrktarsjóði fatlaðra. Í þess stað skyldi fjárþörfum sjóðsins mætt með sérstakri fjárveitingu á fjárlögum hverju sinni og þá með tilliti til rekstrarkostnaðar viðkomandi vinnustofnana og þeirra framkvæmda sem ákvarðanir í þessum efnum eru teknar um á hverjum tíma. Í samræmi við stefnumörkun þessa var sérstök fjárveiting til sjóðsins tekin upp í fjárlög í fyrsta sinn árið 1972 og hefur svo verið ætíð síðan. Ég hygg að í fjárlagafrv. fyrir 1979 hafi verið gert ráð fyrir 7 millj. í þessu skyni. Styrktarsjóður vangefinna, sem frv. þetta snertir fyrst og fremst, var stofnaður nokkru fyrr eða með lögum nr. 43 frá 1958, um aðstoð við vangefið fólk. Sjóður þessi er eins og Styrktarsjóður fatlaðra í vörslu félmrn. og er hlutverk hans að standa straum af kostnaði við að reisa og endurbæta stofnanir fyrir vangefið fólk. Frá upphafi hafa tekjur sjóðsins verið ákveðið gjald sem lagt hefur verið á gosdrykki og öl sem framleitt er hér á landi. Fyrstu 5 árin var þetta gjald 10 aurar á hverja flösku gosdrykkja og öls sem seld var eða afhent. Árið 1962 var tappagjaldið hækkað í 30 aura og árið 1966 í 60 aura. Lög um aðstoð við vangefið fólk voru síðan afnumin með áðurnefndum lögum nr. 97 frá 1971, um vörugjald, en með ákvæðum 12. gr. þeirra laga voru Styrktarsjóði vangefinna tryggðar tekjur með gjaldi af gosdrykkjum og öli til loka júní 1976, og var það 1.95 kr. af hverjum lítra. Frá sama tíma var fyrirhugað að fjárþörfum sjóðsins yrði mætt með fjárveitingum úr ríkissjóði á fjárlögum hverju sinni á sama hátt og gilti um Styrktarsjóð fatlaðra. Framlagið var hins vegar hækkað í 7 kr. af hverjum lítra með lögum nr. 118 frá 1976 og þá jafnframt ákveðið að það skyldi haldast til ársloka 1977. Í tengslum við framlengingu framlags til sjóðsins var fyrirhugað að endurskoðun á vörugjaldslögum færi fram. Þar sem endurskoðun þessi dróst nokkuð á langinn var framlagið enn á ný framlengt með lögum nr. 83 frá 1977 til ársloka 1978, jafnframt því sem það var hækkað í 10 kr. til þess að nægilegt fé fengist til rekstrar viðkomandi stofnana og þeirra framkvæmda sem þá stóðu yfir - eða fyrirhugaðar voru. Frv. það, sem hér liggur fyrir, felur aðallega í sér tvær breytingar á lögum nr. 97 frá 1971, um vörugjald. Í fyrsta lagi er hér um að ræða þá breytingu, að horfið skuli frá því að framlengja árlega framlag til Styrktarsjóðs vangefinna með vörugjaldslögum og þar með sérstakri mörkun vörugjaldstekjustofnsins, eins og gert var ráð fyrir í upphafi með setningu vörugjaldslaga, eins og ég hef rakið áður. Breyting þessi er í samræmi við stefnu þá sem boðuð var með framlagningu frv. til fjárl. fyrir árið 1979, en í grg. þess er gert ráð fyrir að ákvæði um framlag til Styrktarsjóðs vangefinna verði fellt niður. Framvegis er gert ráð fyrir að framlög til sjóðsins verði ákveðið með sérstakri fjárveitingu á sama hátt og gildir um flest önnur framlög til félags- og líknarmála. Í fjárlagafrv. hefur því í samræmi við þessa stefnumörkun verið lagt til að fjárveiting til sjóðsins verði 150 millj. kr. Tekjuáætlun fjárlagafrv. vegna álagningar á innlenda framleiðslu og innflutning á vörugjaldsskyldum vörum er byggð á óbreyttri gjaldskrá. Í samræmi við það er lagt til samkv. frv. að gjaldskráin haldist óbreytt, en gildistími hennar verði hins vegar ótímabundinn. Eins og þm. er kunnugt er gjaldið magngjald. Eftirlit með álagningu slíks gjalds getur verið ýmsum erfiðleikum bundið. Ég tel því rétt að það verði kannað, hvort ekki yrði farsælla að tekjustofn þessi yrði í framtíðinni miðaður við verðmæti viðkomandi vara í stað þunga og allt eftirlit, þ. á m. bókhaldslegt eftirlit, þar með gert tryggara. Samkv. 1. gr. núgildandi vörugjaldslaga er fjárhæð fyrir útgáfu leyfisbréfs, er heimilar vörugjald, sérstaklega ákveðin í lögunum. Leyfisbréf þetta kemur í stað iðjuleyfis, nú iðnaðarleyfis samkv. iðnaðarlögum nr. 42 frá 1978, en gjald fyrir iðnaðarleyfi ýmiss konar er ákveðið af ráðh. samkv. ákvæðum laga nr. 79 frá 1975, um aukatekjur ríkissjóðs. Lagt er til að um gjald fyrir útgáfu leyfisbréfs til tollvörugerðar verði látnar gilda sömu reglur og gilda almennt um önnur iðnaðarleyfi. Ég hygg að þetta frv. hafi verið kynnt í þingflokkum, og ég vonast til að það fái greiða leið í gegnum þingið. Ég vil benda á að núgildandi gjaldskrá fellur úr gildi um áramótin og er því nauðsynlegt að það takist að fá frv. þetta samþykkt áður en þing fer í jólaleyfi. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Hér er spurning um hvernig með á að fara framlög til byggingar heimila fyrir það fólk sem hefur notið góðs af þessum sérmerkta stofni. Ég tel að það sé ekki afgerandi að fá til þess markaðan tekjustofn ef - og á það legg ég áherslu - eðlilega er að málinu staðið í fjárveitingum. Ótti minn er einmitt bundinn því, að það verði ekki staðið eðlilega að fjárveitingum í þessum efnum, ef dæma má eftir ýmsum þeim sjóðum sem áður hafa haft markaða tekjustofna og hafa síðan misst þá og verið teknir beint inn í fjárlög. Það var áðan minnst á Styrktarsjóð fatlaðra. Ég vil aðeins upplýsa það, að samkv. fjárlögum var framlag til Styrktarsjóðs fatlaðra á árinu 1973, þ.e.a.s. árið eftir að þetta gjald var afnumið sem sérstakur tekjustofn, 3 millj. 250 þús. Í fjárl. þessa árs, 6 árum síðar, með þeirri þróun sem allir þekkja í verðlagsmálum, er þetta framlag 7 millj. kr., þ.e.a.s. Styrktarsjóður fatlaðra hefur aðeins rúmlega tvöfaldast frá því að þessi fasti tekjustofn til hans var felldur niður. Það er þessi þróun sem ég óttast að verði varðandi þann sjóð sem við ræðum um hér, Styrktarsjóð vangefinna. Nú er það svo, að þótt margt hafi verið aðhafst í þessum efnum, þá eru mörg verkefni sem bíða. Ég bendi á það, að 1976, þegar upphæðin var 35 millj. í fjárl. eftir þessum markaða tekjustofni, var Styrktarsjóður vangefinna kominn í algert þrot. Það var útilokað að byrja á nokkurri nýrri framkvæmd fyrir vangefna á því ári. Hins vegar var gert mikið átak í sambandi við eflingu þess sjóðs á árinu 1977 með hækkun hins markaða tekjustofns, þannig að upphæðin hækkaði úr 35 millj. í 105 millj., og fyrir það ber sannarlega að þakka hæstv. síðustu ríkisstj., sem ég þakka annars ekki mjög margt. Síðan var það aftur á árinu 1978, að þá var enn betur gert. Þá var upphæðin hækkuð úr 105 millj. í 150 millj. Ég vek athygli á því, að nú, þegar þessu er breytt og upphæðin ákveðin í fjárl., er upphæðin sú sama. Hún er ákveðin núna í frv. 150 millj. Það má segja að okkar í fjvn. sé að breyta, en við höfum líka fyrirmæli um það að breyta sem allra minnst frá fjárlagafrv. og hljótum að taka nokkurt tillit til þess. Nú halda menn kannske að þegar þetta átak var gert 1977 og aftur 1978, þá hafi það nægt til þess að eðlilegt væri að hægja á núna, en það er sannarlega ekki. Ég ætla aðeins að benda á það, að ef ég notaði raungildisregluna og miðaði við þá almennu stefnu fjárl., sem boðuð er í frv., þ.e.a.s. 12% niðurskurð verklegra framkvæmda, því að hér er eingöngu um verklegar framkvæmdir að ræða, þá ætti upphæðin í fjárlagafrv. núna að vera í kringum 175 millj. kr. minnst, en er 150 millj. Ég vil þá rétt aðeins fara yfir það, - ekki að það sé gert vegna þess að fólk viti ekki almennt um það, heldur til hollrar upprifjunar fyrir fólk, -hvað er í gangi og hvað þarf að gera í þessum efnum. Ég veit að hæstv. fjmrh. er þetta mál mætavel kunnugt, svo vel hafa aðilar honum tengdir staðið að þessu máli og reyndar höfðu forustu og frumkvæði um það í upphafi. En ég bendi á nokkur dæmi. Ég er alfarið á móti því að stækka Kópavogshælið. Það á ekki að stækka það, það á ekki að fjölga vistmönnum þar, það á að stefna að fækkun vistmanna þar. Hins vegar þarf að bæta aðstöðu þar mikið. Þar vantar mikið á að aðstaða sé enn þá nægilega góð. Til þess átti að verja nokkrum milljónatugum á þessu ári. Það var hins vegar ekki ráðist í það. Með velvilja hæstv. félmrh. fengum við austur á land nokkra upphæð af því óráðstafaða fé sem þar var núna, en það hlýtur að koma niður á okkur á næsta ári. Í Tjaldanesi þarf að gera átak nú. Það er alveg óumflýjanlegt á næsta ári að gera þar visst átak sem kostar töluverðar upphæðir, þó að ég hafi ekki um það nákvæma áætlun. Sama er að segja um Skálatún. Þó að þar væri bætt úr brýnustu þörf í fyrra með vissum bráðabirgðaaðgerðum þarf þar viðbót og bætta aðstöðu einnig. Um Sólheima í Grímsnesi ræði ég ekki. Um það er mikil spurning hvað þar á við að gera, en ef menn ætla að reka þar áfram heimili af svipaðri stærð og nú er, þá er ljóst að til þurfa að koma miklar endurbætur á því húsnæði, sem þar er, og viðhót einnig. Ég bendi á það í leiðinni, að úr Styrktarsjóði vangefinna fór allmikið fé á sínum tíma til bygginganna í Lyngási og Bjarkarási. Nú er sem betur fer þannig komið að skólahúsnæðið í Lyngási er á fjárlögum undir liðnum skólaframkvæmdir fyrir þroskahömluð börn. Til þeirrar framkvæmdar verður varið á næsta ári, að ég vona, allsæmilegri upphæð, þannig að unnt sé að fara þar allmyndarlega af stað. En þegar suðvesturhorninu er sleppt, þá er landsbyggðin - utan þessa horns - öll eftir. Á sínum tíma gleymdist hún viljandi, því að þá var uppi sú kenning á landi hér, að öllu þessu fólki ætti að safna á eitt hæli. Til þess fengu menn danskan sérfræðing, sem fann það út að þetta land væri svo lítið og þjóðin það fámenn að eitt hæli ætti hér að gilda. Það var ekki fyrr en fyrir fáum árum að þessari kenningu var endanlega hnekkt, menn hættu að trúa á þessa kenningu. Undantekning var gerð með Sólborg á Akureyri. Sólborgarmenn rufu þennan vítahring, sá danski gat víst fallist á að eitt lítið heimili mætti vera þar. Það var svo ekki fyrr en með tillöguflutningi okkar hv. 2. þm. Austurl., Vilhjálms Hjálmarssonar, að farið var að athuga fyrir alvöru með vistheimili fyrir vangefna í öðrum landshlutum. Af því að ég minntist á Sólborg á Akureyri, þá er viðbótin þar nú á lokastigi á næsta ári, en nokkra milljónatugi þarf til þess að sú bygging komist í það horf sem hún þarf í að vera til að fullnægja kröfum fyrir þá vistmenn sem þar eru nú. Þar er ekki um neina fjölgun að ræða frá því sem nú er. Austur á Egilsstöðum er verið að byggja heimili. Það verður að tryggja starfrækslu þess á árinu 1980. Ef það ætti að takast, þá þyrftum við á næsta ári að fá nærfellt heildarupphæðinni núna til þess að það væri alveg tryggt. Sú bygging er það dýr. Ég vil benda á varðandi það heimili sem þar er verið að reisa að þar er þó farið næst þeim nútímahugmyndum sem nú eru efstar á baugi með öðrum þjóðum um það, hvernig slík heimili skuli upp byggð, og við fögnum því að geta fært þetta í það horf sem menn telja nú að sé rétt, að hælastefnan, innilokunarstefnan sé sem sagt á undanhaldi, en heimilastefnan og viss tengsl við heimili þessa fólks og viss tengsl þeirra við umhverfið, bæði í sambandi við skóla og vinnustaði, komi í staðinn fyrir þá innilokunarstefnu sem hér ríkti. Ég tel alveg óhjákvæmilegt samkv. þeim undirbúningi, sem Vestfirðingar hafa og séra Gunnar Björnsson fræðir mig um að þurfi að gera þar á næsta ári, að þá þurfi að fara af stað þar. Á Suðurlandi hefur verið tekin upp bráðabirgðalausn í þessum efnum. Á Vesturlandi er málið enn í undirbúningi, en ljóst að þar þarf visst átak að gera. Ég veit að allt snertir þetta spurninguna um heildarstefnu í þessum málum. Ég skal ekki orðlengja um það frekar hér eða tefja umr. um þetta mál í heild. Ég veit að n. er í þessu máli. Hún starfar vel og vinnur að því að ný heildarlög verði sett um þetta. Ég vildi einungis vekja athygli á þessu máli, að hér er um mikla fjárþörf að ræða sem ég ber vissan ótta í brjósti um að verði ekki sinnt nægilega vel ef þessi markaði tekjustofn verður felldur niður. Ég bendi á það í sambandi við þetta, að í Nd. er nú til umr og umfjöllunar frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja, flutt af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, þar sem einmitt er farið inn á markaða tekjustofna. Hér er auðvitað ekki samræmi í. Fyrir það, sem þar er ráð fyrir gert, er full þörf - svo sannarlega, en þessi mál þarf þá að skoða öll í heild og ákveða hvernig með á að fara. Ég vil skora á hæstv. fjmrh. í sambandi við þetta að beita sér fyrir því, að í öllum þeim þrengingum, sem við erum nú í fjvn., höfum við a.m.k. heimild til þess að halda raungildi þessa markaða tekjustofns í fjárlagafrv. Auðvitað förum við okkar fram að dálitlu leyti án þess að spyrja hann leyfis, það er annað mál. En það er ákaflega gott og æskilegt veganesti fyrir fjvn., ef hæstv. fjmrh. lýsir því yfir að í þessu efni styðji hann þá stefnu sem ég aðhyllist að þessu leyti og ég veit að fjvn.-menn yfirleitt eru meðmæltir, að hér þurfi í raun og veru a.m.k. að vera sama upphæð að raungildi og var á næsta ári og sé það þó ekkert of í lagt. Þetta fólk heimtar ekkert sjálft, aðrir verða að sækja rétt þess, og það er þeim mun meiri skylda sem á okkur hvílir varðandi þetta fólk. Því vona ég að það, sem verið er að gera núna með þessu, verði ekki til þess að lækka framlög til þessara mála í framtíðinni, miklu fremur til þess að hinn félagslegi skilningur okkar á jafnrétti þessa fólks við aðra aukist svo verulega að við sjáum til þess, að ekki bara raungildið haldist, heldur að við aukum framlög til þessara mála nægilega vel til þess að þetta fólk þurfi ekki lengur að vera á þeim útigangi sem það hefur lengst af verið á Íslandi.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess eins að taka undir málflutning hv. 3. þm. Austurl. um það mál sem hér er á dagskrá. Mér þóttu mjög tímabær varnaðarorð hans sem fram komu í þessu sambandi og voru raunar það sem ég hugleiddi er hæstv. fjmrh. flutti ræðu sína. Ég skil vel þá stefnu hæstv. fjmrh. - og hann er ekki einn um þá skoðun - að það beri sem mest að vinna gegn hinum mörkuðu tekjustofnum. Sú var stefnan einnig í síðustu ríkisstj. Það er í sjálfu sér skiljanlegt. En hitt er annað mál, og það höfum við séð á öðrum sviðum, að þegar úr lögum hafa verið numdir markaðir tekjustofnar hefur tilhneigingin einmitt verið sú, sem hv. 3. þm. Austurl. benti á, að hætt er við að sá málaflokkur, sem átti að sinna með hinum markaða tekjustofni, fái ekki eins góðan stuðning og meðan lögin giltu um hinn markaða tekjustofn. Ég vil, að því er varðar þann hóp manna sem í hlut á sérstaklega í þessu máli, sérstaklega undirstrika þá þörf sem hv. síðasti ræðumaður benti á og er á því, að betur verði búið að Kópavogshæli. Þaðan hafa ekki borist háværar kröfur, en þar er full þörf á að betur verði sinnt aðbúnaði vistmanna. Þar hafa vissulega verið gerðar mjög miklar og góðar endurbætur á vissum deildum á síðustu árum, en þar þarf enn betur að gera að því er varðar aðra hópa vistmanna. Og því stóð ég hér upp, að ég vil sérstaklega vekja athygli á tvennu í þessu sambandi. Annað er það, að þeim aðilum, sem nú sinna málefnum vangefinna, verði gert betur kleift en nú er að leiðbeina og aðstoða þá foreldra, sem hafa sína vangefnu einstaklinga í heimahúsum. Ég leyfði mér að vekja athygli á því og flytja um það þáltill. fyrir nokkrum árum, að ríkisvaldið hefði forgöngu um að sérstök aðstoð væri veitt slíku fólki. Þarna er um hóp manna að ræða, sem vill sinna og hjúkra heima þeim einstaklingum sem í hlut eiga, hinum vangefnu einstaklingum, vangefnu börnum, eins og manni hættir til að kalla þau þó að þau séu e.t.v. orðin jafngömul að árum og við mörg hinna. En þeir foreldrar, sem hafa slíka einstaklinga í heimahúsum, eru að því leyti til öðruvísi settir en margir aðrir í þjóðfélaginu, að þeir geta aldrei tekið sér frí, þeir geta aldrei farið frá og notið þeirrar hvíldar sem hverjum manni er nauðsynleg. Það er ekki einfalt mál að kalla í barnfóstru eða einhvern sem tiltækur er til að sitja hjá einstaklingi sem illa er settur á þessu sviði. Sumum vangefnum einstaklingum kann að vera svo farið, að þeir þurfa aðhlynningu fólks sem bæði kann sérstaklega að umgangast viðkomandi og er í sérstökum tengslum við hann. Ég er þess fullviss, að það skortir enn nokkuð á að komið sé til móts við þá foreldra, sem ekki hafa viljað vista sín vangefnu börn á stofnunum, vegna þess að þeir geta í sjálfu sér annast þau heima, sinna e.t.v. þeirra tilfinningalegu þörfum best með því móti. En það getur að því rekið, að margir þessara foreldra hreinlega brotni vegna skorts á aðstoð annars staðar frá, og það er illa farið þegar svo stendur á sem hér um ræðir. Þeir foreldrar, sem þetta gera, gera bæði þjóðfélaginu gagn, ef ég má orða það svo, með því að létta á þeirri byrði sem annars mundi hvíla á stofnunum, um leið og þeir sinna eðlilegu og nauðsynlegu hlutverki. En vitanlega er það ekki nærri alltaf sem högum er svo háttað að þessi lausn sé fær. Hitt atriðið, sem ég vildi sérstaklega minna á að þurfi enn frekar að sinna en nú er, er sá hópur vangefinna, sem er með ýmsu öðru móti um leið svo illa settur, sem er svo fjölfatlaður, eins og það er kallað nú, að hann á ekki heima á neinni tiltekinni sérhæfðri stofnun. Það hafa því miður verið þess dæmi, að fólk hefur lent jafnvel utan við kerfið hjá okkur af þeim sökum, að erfitt hefur verið að flokka viðkomandi einstakling í einhvern ákveðinn hóp, sem passaði inn í sérhæfða stofnun. Hjúkrunarpláss fyrir slíka einstaklinga þurfa að vera til fleiri en nú er, þannig að allir einstaklingar geti fengið þá umönnun sem þeir þurfa þótt illa séu settir. Ég hafði, herra forseti, ekki ætlað að fara neitt nákvæmlega út í þessi mál, en mér fannst tilvalið tækifæri að minna á að þessum tveimur hópum, sem ég sérstaklega nefndi, er þörf á að sinna enn betur. Auk þess vil ég taka undir ábendingar hv. 3. þm. Austurl. Það er ekki á hverjum degi sem maður getur svo heils hugar tekið undir ábendingar hv. þm. úr þeim flokki.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á 1. nr. 8 frá 27. febr. 1976 um flugvallagjald. Samkv. lögum nr. 8 frá 1976, um flugvallagjald, er gjald vegna utanfarar 1500 kr. fyrir þá sem eru eldri en 12 ára og 750 kr. fyrir börn á aldrinum 2–12 ára, sbr. 2. gr. laganna. Samkv. sömu lögum er einnig innheimt flugvallagjald vegna flugferða innanlands og er það 200 kr. fyrir þá sem eru 12 ára og eldri, en 100 kr. fyrir börn á aldrinum 2–12 ára. Samkv. 5. gr. laga nr. 77 frá 1977, um skyldusparnað og ráðstafanir í ríkisfjármálum, var lagt 100% álag á flugvallagjald vegna utanferða á árinu 1978, þannig að það varð 3000 kr. fyrir fullorðna og 1500 kr. fyrir börn. Þessi hækkun er tímabundin því að hún gildir aðeins til ársloka 1978. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er hins vegar gert ráð fyrir að innheimta flugvallagjalds verði óbreytt frá því sem verið hefur á þessu ári. Eins og ég sagði áður rennur heimildin til 100% álags á flugvallagjald út um næstu áramót. Ef tekjuáætlun fjárlagafrv. á að standast er því nauðsynlegt að halda áfram að innheimta umrætt gjald með 100% álagi á næsta ári líkt og gert hefur verið á þessu ári. Er því lagt til í þessu frv. að við lögin um flugvallagjald bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða á þá leið, að gjöld samkv. 1. mgr. 2. gr. laganna skuli innheimt með 100% álagi á árinu 1979. Hér er því ekki um hækkun að ræða á umræddu gjaldi, heldur einungis lagt til að sama gjald verði innheimt á árinu 1979 og gert hefur verið á þessu ári. Það er talið að tekjur af flugvallagjaldinu á árinu 1978 verði um 450 millj. kr., en samkv. fjárlagafrv. fyrir árið 1979 eru tekjur af því áætlaðar 470 millj. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta frv., heldur vísa ég til grg. þeirrar, sem því fylgir, og legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.