Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Þetta frv. er komið frá hv. Ed. og var fyrst lagt fram sem stjfrv. og gerðar á því örlitlar breyt. í Ed. Annars virðist það hafa verið afgreitt þar með samhljóða atkvæðum, og landbn. þessarar d. hefur mælt með því, að frv. verði afgreitt óbreytt. Ég vil aðeins geta þess um efni þessa frv., að það kom í ljós, þegar farið var að framkvæma l. um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum, að nokkur vandkvæði voru á því að fá nægan verkfærakost handa ræktunarsamböndunum. því að það er svo til ætlazt, að þar, sem settar hafa verið ræktunarsamþykktir; eigi að útvega mönnum með aðstoð þess opinbera hæfilega~t verkfærakost til þess að koma í framkvæmd þeim jarðræktarframkvæmdum, sem ráðgerðar eru á viðkomandi samþykktarsvæðum. Til þess þyrfti geysimikinn verkfærakost stórvirkra vinnuvéla, en erfitt hefur verið að flytja inn nægilega mikið af þeim, og þess vegna þarf að grípa til þess að nokkru leyti að nota eldri tæki, sem inn voru flutt rétt áður eða um það bil sem þessar samþykktir voru settar. En samkvæmt l. eins og þau voru var tæplega hægt að fá jarðræktarframkvæmdir viðurkenndar, nema að þeim væri unnið með nýjum vélum. Það hefur því undir framkvæmd 1. þótt nauðsynlegt að viðurkenna vélar og verkfæri, þó að þau hafi verið keypt áður, ef þau væru jafnhæf nýjum vélum hvað verkhæfni snertir. Þetta frv. fer aðeins fram á, að slíkt sé heimilað. Eins og frv. ber með sér, er meiningin, að ekki verði aðrar vélar viðurkenndar sem styrkhæfar á ræktunarsvæðunum en þær, sem eru nýjar eða hafa nýja mótora og eru lítið sem ekkert notaðar. Landbn. mælir eindregið með því, að þetta frv. verði samþ. Það er þegar farið að koma í ljós, að þessi 1. munu hafa stórkostlega byltingu í för með sér hvað umbætur snertir í þessum efnum, og hafa nú í flestum héruðum landsins hafizt stórkostlegar, skipulagðar framkvæmdir með nýtízku jarðvinnsluvélum, og er ekki nokkur vafi, að þessar vélar koma til með að valda straumhvörfum í jarðræktarframkvæmdum hjá okkur. En nú sem stendur er erfitt að fá vélar frá útlöndum og erfitt að fá þær greiddar, þótt þær fengjust, og hygg ég, að þessi litla breyt., sem hér er farið fram á. sé í alla staði sjálfsögð.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta. Hv. síðasti ræðumaður talaði um, að lagaskýring mín væri hæpin, vildi ekki fullyrða, að hún væri röng. En það var annað, sem hann taldi að staðfesti. að hún gæti ekki staðizt, en það var það, að fyrst byggja ætti brúna 1948, þegar lítið fé eða ekkert væri í brúasjóði, þá gæti ekki átt sér stað, að ætlazt væri til, að fé til brúargerðarinnar kæmi úr þeim sjóði. Nú veit hann, að það er oft gert, þegar verið er að reyna að koma upp mannvirkjum án þess að peningar séu fyrir hendi, að þá er tekið lán til framkvæmdanna. Mætti því vel hugsa sér að taka lán til þessarar brúargerðar, sem síðar yrði greitt með fé úr brúasjóði, eftir því sem fé kæmi í þann sjóð. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan, að þótt samþ. hafi verið sú till., sem við höfum hér fyrir framan okkur, um brúargerð á Hvítá hjá Iðu, þá hefur þar með engin ákvörðun verið tekin um, á hvern hátt fjárins skuli aflað til brúargerðarinnar. Okkur er báðum ljóst og Alþingi í heild, að það hefur ekki annað gert en að ákveða. að brúna skuli byggja. Það getur verið, að horfið verði að því ráði, að það skuli gert með framlagi úr ríkissjóði samkvæmt fjárveitingu í fjárl., ekki fyrir næsta ár, heldur sennilega fyrir 1949, því að sennilega verður brúin á Hvítá ekki komin á sama ári og hin nýja brú á Þjórsá. Það er sem sagt ljóst, að það hefur ekki verið ákveðið enn, hvernig fjárins skuli aflað til brúargerðarinnar.



Herra forseti. N. hefur leyft sér að flytja hér 3 brtt. við frv. Þessar brtt., eða tvær þær fyrri, miða að því að draga úr útgjöldum ríkissjóðs vegna þeirra framkvæmda, sem þarna eru ætlaðar. Í frv. er svo ráð fyrir gert, að eftirleiðis beri að vera 9 dýralæknisembætti. Nú hagar svo til hjá okkur, að það hafa ekki verið fleiri en 5 fulllærðir dýralæknar og því engin tök á að skipa í þessi embætti. N. sýndist því meira um framtíð vera að ræða og viðurkenndi fyrir sitt leyti að svo væri. Hins vegar getur n. ekki fallizt á, að gengið verði frá þessu á þann veg, sem gert er af þeirri n., sem undirbjó þetta frv., að þeir læknar, sem nú eru, geti tekið dýralæknislaun til viðbótar við sín. Það telur n. óeðlilegt og því rétt að fyrirbyggja slíkt. Þessar tvær till. eru þess vegna miðaðar við, að því sé slegið föstu, að meðan dýralæknisembætti, sem þarna fjölgar, séu ekki veitt, þá sé starfandi læknum, sem nú eru, skylt að sinna þeim nauðsynlegu störfum, eins og þeir hafa gert hingað til, þar til lærðir dýralæknar fást í umdæmin. Önnur breyt. er af sama toga spunnin. Það er gert ráð fyrir, að yfirdýralæknir sé í Reykjavík, en ekki héraðsdýralæknir. N. taldi, að meðan svo væri ástatt sem nú, að það vantaði lækna, þá væri ástæðulaust að skipta þessum embættum, og leggur því til, að yfirdýralæknirinn gegni þessu embætti fyrst um sinn, þar til læknar fengjust í önnur embætti. M.ö.o., ástandið verði óbreytt eins og verið hefur, þar til völ er á lærðum dýralæknum í öll eða flest embætti. 3. breyt. er í raun og veru ekki efnisbreyt., en meira orðabreyt. Þar er gerð nokkuð rækileg tilraun til þess að rétta hlut þeirra héraða, sem nú eru dýralæknislaus, þó að það teljist, að þau tilheyri ákveðnu dýralæknisumdæmi, með því að heimila þeim að nota nokkuð styrk frá því opinbera til þess að kosta menn, sem hafa sýnt sig sérstaklega hæfa á þessu sviði og verið almenningi að miklu liði í þeim vandræðum, sem víða eru vegna skorts á dýralæknum. Ég vil að endingu geta þess, að hér er á einum stað prentvilla, þar sem stendur búfjáreigendum í staðinn fyrir búfé. - Það er ekki ástæða að fjölyrða um þetta frekar, því að það er svo augljóst mál, að ekki þarf frekari skýringa. Ég vona, að málið gangi greiðlega til 3. umr.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 1. þm. Rang. að flytja þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 102, þar sem farið er fram á lítils háttar breyt. á ljósmæðral. Þessum l. var breytt nokkuð í fyrra og til þess ætlazt, að grunnlaun ljósmæðra yrðu hækkuð um 200 kr. Það fór svo klaufalega, - sem ætla má, að sé n. að kenna, sem um málið fjallaði, - að framkvæmdin hefur ekki orðið á þann veg, sem til var ætlazt, því að um leið og breyt. var gerð, voru felldar niður þær prósentur, sem í gildi voru áður, svo að hækkunin varð ekki nema kr. 12.50. Nú er það svo, að í þeim kauphækkunum, sem fram hafa farið, hefur þessi stétt orðið út undan, sem hefur orðið orsök þess, að ljósmæður hættu störfum, og horfir viða til vandræða að fá sinnt því starfi. Enda er það ekki óeðlilegt, þó að þessi stétt hafi orðið óánægð með kjör sín, því þótt þetta hafi verið samþ., þá er það ekki fullt vinnukonukaup, sem þeim er ætlað. Það er ekki ástæða til að fjölyrða um þetta mál. Ég vænti, að það fái greiðan gang í gegnum Alþ., og óska, að að þessari umr. lokinni verði því vísað til heilbr.- og félmn.

Frsm. (Páll Þorsteinsson) Menntmn. hefur borizt þetta frv. frá hæstv. menntmrh. með ósk um það, að n. flytti það fyrir stj. hér á þingi. N. taldi sjálfsagt að verða við þeirri ósk að flytja frv., en einstakir nm. hafa alls kostar óbundnar hendur um afstöðu til málsins að öllu leyti. Frv. þetta er samið af biskupinum yfir Íslandi, eða a.m.k. á skrifstofu hans, og fjallar um það að breyta mjög l., sem nú gilda um innheimtu sóknargjalda til kirkna í landinu. Frv. þessu fylgir rækileg og glögg grg., sem samin mun vera af biskupinum, og tekur hún fram um þau nýmæli, sem í frv. felast, og skal ég ekki fara langt út í að skýra þetta mál, þar sem grg. liggur fyrir prentuð og allir þm. hafa aðgang að því að kynna sér málið eins og því er þar lýst. Ég vil þó drepa á það, að samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir því, að sóknargjöld hækki nokkuð frá því, sem úti er. Þannig er ákveðið í gildandi lögum nú, að innheimta skuli sérstakt gjald, kr. 1,25 af hverjum manni, sem kominn er yfir 15 ára aldur og telst til þjóðkirkjunnar. Á þetta lága gjald hefur ekki verið reiknuð verðlagsuppbót undanfarið, en heimild í gildandi lögum til þess að sóknarnefndir heima í hverju héraði, með samþykki safnaðarnefndar og héraðsfundar, megi leggja á sérstakan skatt eða hækka sóknargjöld eftir því, sem þörf er fyrir á hverjum stað. Biskup skýrir svo frá, að ýmsar sóknir hafi notfært sér þessa heimild og af því leiði, að sóknargjöld séu nú í miklu ósamræmi, þegar litið er á landið í heild. Í sumum sóknum hefur gjaldið ekki verið hækkað, og af því leiðir, að tekjur þær, sem kirkjan hefur úr að spila, eru mjög af skornum skammti, þar sem kirkjugjöld sumra kirkna eru eingöngu 50–125 kr. árlega. Er bent á það, að slík aðstaða sé alveg ófullnægjandi til þess að halda kirkjunum í því horfi, sem nauðsyn ber til, því að af því leiði mikla vanrækslu um kirkjuhald og kirkjulega muni. Í öðrum sóknum hafi verið gripið til þeirra ráða að hækka sóknargjöld verulega. Segir svo, að í 70 sóknum séu þau 1.50–3.00 kr. á mann, í rúmlega 80 sóknum 3–5 kr. á mann, en í 60 frá 5 upp í 25 kr. á mann. Þetta nægir til þess að benda á, að hér er um mjög mikið ósamræmi að ræða. Með þessu frv. er gert ráð fyrir, að þetta verði samræmt á þann hátt, að ákveðið verði, að alls staðar utan Rvíkur skuli fólk á aldrinum 16–67 ára greiða 3 kr. í sóknargjald, að viðbættri vísitöluuppbót, en hér í Rvík skuli gjaldið nema 6 kr. á mann, á þeim aldri, sem ég sagði, að viðbættri verðlagsuppbót. Ég tel ekki þörf á að fara fleiri orðum um þetta frv. við þessa umr., en vil taka fram að lokum, að menntmn. mun að sjálfsögðu athuga þetta frv. rækilega milli 1. og 2. umr. og taka afstöðu til málsins að þeirri athugun lokinni. Þar sem málið er flutt af n. óskiptri, tel ég ekki ástæðu til að vísa því til n. aftur og þá með tilliti til þess, sem ég hef þegar sagt, að n. muni að sjálfsögðu ræða málið rækilega milli umræðna.



Herra forseti. Ég vil aðeins, þar sem ég á sæti í n., sem flytur frv., undirstrika öllu greinilegar en fram kom í ræðu hv. frsm., að einstakir nm. hafa, þrátt fyrir flutning n. á frv., engar ákvarðanir tekið um það, hvort þeir endilega fylgja þessu frv. eða ekki. Það er svo til komið eins og hv. frsm. lýsti og var sent til n. af kirkjumálaráðh. með óskum um, að n. flytti málið. Ég hef ætíð verið þeirrar skoðunar, að það sé rétt af nefndum að gera það að beiðni ráðh. að sýna mál í þinginu, hvað sem líði skoðunum einstakra nm. á málinu. Hv. frsm. hefur þegar greinilega tekið fram, að n. muni taka málið til nýrrar athugunar og gefa út um það nál., enda var það skilyrði fyrir því, að málið yrði flutt. Ég vil þess vegna gera grein fyrir því, að ég tel enga von um, að ég fylgi þessu máli, þó að ég hafi ekki viljað hindra, að þingið sæi frv. Ég held sem sagt, að heildarstefna frv. sé í veigamiklum atriðum mjög varasöm. Það er alkunn staðreynd, að hin evangelíska, lútherska kirkja er þjóðkirkja á Íslandi og að í sambandi við þetta nýtur hún þeirra hlunninda, að ríkið launar starfsmannahald hennar, nýtur þeirra hlunninda, að ríkið heldur uppi skóla til að mennta prestana og loks þeirra hlunninda að hafa sérstakan rétt til að skattleggja þjóðfélagsþegnana og það í rauninni svo, að þann skatt skuli menn í einni eða annarri mynd greiða. Jafnvel þótt þeir óski ekki að vera í neinu trúfélagi, geta þeir ekki losnað við það, því að þá verða þeir að greiða þennan skatt til háskólans. Þetta er svo samkvæmt íslenzkum lögum. Nú er farið fram á það að endurnýja þessi lög og með þeim hætti, að þetta álag verði verulega hækkað. Og ef það nægir ekki, - fari svo, að ekki sé sæmilega séð fyrir fjáröflun til kirkjunnar með þessum gjöldum, - eiga sóknarnefndir að hafa til þess rétt, að fengnu leyfi safnaðarfundar að vísu, að leggja á alla sóknarmenn sérstakt gjald, sem sé miðað við útsvar eins og það er á hverjum tíma. Ég verð að segja það, að ég álít, að við eigum í heiðri að halda því ákvæði í stjskr. okkar, að hér ríki algert trúfrelsi, og ég verð að segja, að þá finnst mér gengið of langt, þegar gefa á kirkjunni vald til slíkrar skattlagningar sem hér er farið fram á. Ég álít, að það sé trúaráhugi mannsins, sem eigi að ákvarða það, hve mikið lagt er af mörkum til trúarlegrar starfsemi í hverjum söfnuði. Og ég held, að það sé vafalaust, að þá sé betur séð fyrir hinu trúarlega lífi í landinu, ef söfnuðirnir sýndu sinn vakandi og starfandi áhuga til þess að afla nauðsynlegra tekna fyrir kirkjuna. Ég held því, að skynsamlegra væri fyrir löggjafann að gefa söfnuðunum meira frjálsræði og meiri ábyrgð og láta þá sjálfa afla fjár til kirkjubygginga og kirkjurekstrar en snúa á hina brautina, að hækka hina lögþvinguðu álagningu. Ég sé ekki ástæðu til að gera nánari grein fyrir afstöðu minni til málsins á þessu stigi. en vildi aðeins, að þetta kæmi betur fram. Þó að ég hafi greitt því atkvæði í n., að hún yrði við þeirri beiðni kirkjumálaráðh. að flytja frv., býst ég við, að undir meðferð málsins verði ég því fyllilega andvígur, enda hafa nm. óbundnar hendur um afstöðu til málsins.



Herra forseti. Frv. það, sem ég flyt hér á þskj. 109, er um það, að Hindisvík á Vatnsnesi verði tekin í tölu þeirra staða, sem lögin frá 1946 um hafnargerðir og lendingarbætur ná til. Ég get látið nægja að vísa til þess, sem segir um þetta í greinargerð frv., og óska þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og sjútvn.



Herra forseti. Um þetta mál, sem hér liggur fyrir, hafa nú þegar farið fram alllangar umr., og er það vissulega ekki ófyrirsynju, þar sem þetta mál snertir tvö mjög veigamikil og þýðingarmikil þjóðfélagsmál. Það er sem sé gert ráð fyrir, að það eigi að miða að því að ráða bót á áfengismálum þjóðarinnar og í annan stað eigi þetta að miða að því að afla ríkissjóði tekna. Það er nú kunnara en frá þurfi að segja hér á þingi, í hvert ófremdarástand nú er komið áfengismálum þjóðarinnar og það er þm. líka kunnugt að fjárhag ríkisins er nú þann veg háttað að ástæða er til að gefa því máli gaum. En þegar litið er á frv., verður ljóst, að það er ekki þannig úr garði gert, að gera megi ráð fyrir eða ala vonir um, að það nái á nokkurn hátt þeim tilgangi, sem látið er uppl. að að sé stefnt, heldur stefnir það þvert á móti í öfuga átt við það, sem látið er. Ég hef til þessa verið áheyrandi að þeim umr., sem farið hafa fram um þetta mál, og mér dylst ekki, að mjög hallast á um allar röksemdir í þessu máli af hálfu formælenda þess, enda ekki óeðlilegt þar sem málstaður flm. er slíkur sem raun ber vitni um. Af andmælendum málsins hefur verið rakið glögglega með skýrum rökum, að aukið frjálsræði um sölu og úthlutun áfengis hefur ævinlega leitt af sér aukna áfengisnautn og vaxandi siðspillingu í þessu þjóðfélagi. Þessum rökum hefur ekki verið hnekki. Af hálfu flm. málsins talaði hv. 2. flm., hv. 1. þm. Skagf. (StgrSt) nokkur orð sem voru að vissu leyti drengilega flutt. Það er líka það eina, sem fram hefur komið, sem nokkra athygli vekur. En ég fékk ekki betur skilið en meginþátturinn í ræðu hv. 1. þm. Skagf. væri jafnvel á móti þessu frv. Meginþátturinn í ræðu hans markaðist af því að hann væri óánægður með það ástand, sem nú ríkti í áfengismálunum. Hann vildi fá einhverja bót þar á, viðurkenndi að þeirra bóta væri þörf, og til þess að koma fram með eitthvað nýtt fylgdi hann þessu frv., sem hér liggur fyrir. En hann gaf jafnframt í skyn, að hann væri á engan hátt ánægður með frv. eins og það er nú úr garði gert, taldi koma til álita að gerbreyta því í n. og sagði að síðustu, að ef færð yrðu gild rök fyrir því, að sú ráðstöfun, sem frv. gerir ráð fyrir, mundi verða til þess að auka áfengisneyzlu í landinu einkum meðal æskumanna, mundi hann jafnvel snúast á móti þessu máli. - Þegar þetta er frá tekið hafa þær röksemdir sem fram hafa verið færðar í ræðum hv. flm., verið harla léttvægar, og sýndi það sig bezt á fundinum hér í gær, þegar hv. 1. flm., þm. N-Ísf. (SB) greip til þess í varnarskyni að segja meðal annars, að kommúnistar væru þeir einu á þessu landi. sem mundu æsa sig upp á móti þessu frv., og af því mætti draga þá ályktun, að það væru kommúnistar einir í þessu landi, sem væru hlynntir bindindisstarfsemi meðal þjóðarinnar. Þetta er hreinasta firra. Sem betur fer er það stór hluti þjóðarinnar í þessu landi, sem vill hamla gegn aukinni áfengisneyzlu, hamla gegn þeirri siðspillingu. sem slík neyzla hefur haft í för með sér. Sem betur fer er sú fylking miklu stærri en kommúnistarnir í þessu landi. Meginatriði frv. eru þau, að einstaklingum og fyrirtækjum skuli leyft að framleiða áfengt öl, er innihaldi 4% áfengisstyrkleika. Svo er þetta rökstutt á þann furðulega hátt, að með þessu eigi að draga úr neyzlu áfengra drykkja í landinu og með auknu frjálsræði á þessu sviði eigi að bæta menninguna og jafnframt afla ríkissjóði nýrra tekna. Það hefur verið dregið fram í þessum umr., einkum af hv. þm. Borgf. (PO) og hv. 6. þm. Reykv. (SigfS), að það væri nokkuð torskilið, á hvaða hátt það gæti farið saman að draga úr neyzlu sterkra drykkja og afla ríkissjóði tekna, þar sem gera mætti ráð fyrir, eftir því sem fyrir liggur í frv., að það þyrfti 40 lítra af áfengu öli til þess að jafngilda einni flösku af sterku áfengi um tekjuöflun til ríkissjóðs. Ég hef einnig veitt því athygli, að gert er ráð fyrir, ef til útflutnings á sterku öli kæmi, að í hlut ríkissjóðs féllu 10 aurar af hverjum lítra. Mér skilst, að þá þyrfti að framleiða 600 lítra af sterku öli til sölu á erlendum markaði, til þess að afla ríkissjóði jafnmikilla tekna og hann fær nú af einni brennivínsflösku. Það má segja, að mikil sé trú hv. flm. á þessari framleiðslu, ef þeir búast við því, að af þeirri breytingu, sem þeir telja, að frv. eigi að orka í áfengismálum þjóðarinnar, leiði auknar tekjur ríkissjóði til handa. Við þetta bætist svo, að ég hef það fyrir satt, að fræðimenn telja að ókleift sé af efnafræðilegum ástæðum að framleiða fyrir erlendan markað öl með 4% áfengisstyrkleika, því að það muni ekki þola þá geymslu, sem nauðsynleg sé, ef dreifa eigi vörunni svo víða og á svo löngum tíma sem óhjákvæmilegt er í því sambandi. Ég hef það og fyrir satt að öl, er eigi að framleiða fyrir slíkan markað, megi ekki vera veikara en 10% hvað áfengisstyrkleika snertir. Einnig þetta, sem flm. segja í frv. og grg. þess fær þá ekki heldur staðizt álit fræðimanna. Það hefur verið á það bent í þessum umr., að þegar sams konar mál hafi verið flutt hér á Alþ. fyrr á árum, hafi landlæknir, sem þá átti sæti á þingi, kynnt sér málavexti alla mjög rækilega og lagt þá fyrir í skilmerkilegum ræðum hér á þingi. Þær tölur, sem hann þá bar fram, munu fela í sér samanburð á ölneyzlu og áfengisneyzlu meðal margra nágrannaþjóða okkar og þeim tölum hefur ekki verið hnekki í þessum umr. og meira að segja ekki gerð tilraun til að reyna að hnekkja þeim. Þessar tölur liggja að sjálfsögðu fyrir í þskj. frá fyrri árum, og skal ég ekki lengja mál mitt með því að lesa þær upp, þar sem allir hv. þm., sem vilja kynna sér málið til hlítar, geta haft aðgang að þeim í prentuðum þingtíðindum. En það er ekki ófróðlegt að draga fram nokkrar tölur, sem í sjálfu sér standa okkur nær en þær tölur, sem landlæknir dró fram á sínum tíma og fjölluðu um áfengis- og ölneyzlu annarra þjóða. Hins vegar leitaðist 1. flm. þessa máls. hv. þm. N-Ísf. (SB), ekki við að koma fram með nokkrar tölur máli sínu til stuðnings í ræðum sínum í gær, er sannað gætu nokkuð af því, sem hann vildi sanna. Þær tölur, sem hann kom með, fjölluðu um áfengis- og ölneyzlu Dana annars vegar og áfengisneyzlu Íslendinga hins vegar. Hv. 2. landsk. þm. (KTh) hefur þegar sýnt fram á, að sterkir drykkir eru nú skammtaðir í Danmörku og þess vegna sé þar ekki frjáls sala á þeim, en á hinn bóginn frjáls sala á áfengu öli. Það sannar, að neyzla sterkra drykkja annars vegar og öls hins vegar í því landi er ekki sambærileg, ef rétt er á málinu haldið. Þar með er í rauninni hruninn grundvöllurinn undan þeim röksemdum, sem hv. 1. flm. vildi bera fram um það atriði. Það er ekki hægt að dyljast þess, að það sem fyrst og fremst skiptir máli í þessu sambandi, er afstaða okkar eigin þjóðar til áfengis. Kjarni þessa máls er: Verður framleiðsla áfengs öls til þess að auka áfengisneyzluna eða verður hún til þess að draga úr henni? Til þess að komast að raun um þetta þurfum við ekki að bera saman tölur frá Danmörku annars vegar og Íslandi hins vegar, heldur þurfum við að bera saman tölur, sem um þetta eru í okkar eigin skýrslum, og meta samhengi þeirra og þar með gang málsins frá ári til árs. Ég hef átt þess kost að kynna mér nokkuð þær tölur, sem fyrir liggja um þetta efni í reikningum og skýrslum Áfengisverzlunar ríkisins um undanfarin ár. Í viðbót við það eru á hverju ári birt í verzlunarskýrslum, sem hagstofan gefur út, yfirlit yfir neyzlu á munaðarvörum í landi okkar. Þetta tvennt mun ég leggja til grundvallar þeim tölum, sem ég mun nú draga fram. en til skýringar vil ég benda á það, áður en ég fer lengra út í málið, að þessar tölur eru að nokkru leyti byggðar á ólíkum grundvelli, þannig að áfengisverzlunin miðar annars vegar í skýrslum sínum við áfengismagn, sem selt hefur verið í lítratali, og þá ekki tekið tillit til áfengisstyrkleikans, hins vegar hefur hún tölur yfir áfengismagn umreiknað í hreinan vínanda. Hagstofan hefur dregið tölur sínar skýrt fram í töflum, sem birtar hafa verið í verzlunartíðindum. Öl er tekið út af fyrir sig og sýnt eins og það hefur verið framleitt og selt. Veiku vínin eru einnig tekin út af fyrir sig, án þess að umreikna það lítramagn sem þar kemur til greina, en sterk vín eru umreiknuð í hreinan spíritus. Það er m. ö. o. deilt með tveimur í þá raunverulegu lítratölu, sem seld hefur verið og lætur nærri, að það sé hið sama og að umreikna sterku drykkina í hreint alkóhól. Þetta mun ég láta nægja til skýringar þeim tölum, sem ég mun hér bera fram, en það haggar ekki því, að séu þær bornar saman í réttu samhengi innbyrðis, sýna þær alla þróun þessa máls í þjóðfélagi okkar og hvort þjóðin er í framför eða afturför á þessu stigi. Ég tek þá fyrst tölur frá Áfengisverzlun ríkisins um vínanda, sem seldur hefur verið í þessu landi, og er hann umreiknaður í hreinan spíritus. Árið 1939 seldi áfengisverzlunin hér 99800 lítra, árið 1940 139600 lítra, árið 1941 aðeins 68500 lítra, árið 1942 76900 lítra, árið 1943 164800 lítra, árið 1944 198300 lítra, árið 1945 215500 lítra, árið 1946 269200 lítra, en lengra ná reikningar og skýrslur áfengisverzlunarinnar ekki, þar sem árið 1947 er ekki heldur liðið. Okkur er það ákaflega tamt að miða tölur við vísitölu, þar sem vísitalan er fundin á þann hátt, að verðlag á árinu 1939 er miðað við 100. Ef við nú athugum þessar tölur og miðum við 100 lítra neyzlu af hreinu áfengi árið 1939 og berum síðan saman tölurnar frá árunum, sem liðið hafa síðan, getum við fundið út eins konar vísitölu áfengisneyzlu í landinu. Verður sú vísitala þannig: Ár 1939: 100, ár 1940: 140, ár 1941: 69, ár 1942: 77, ár 1943: 165, ár 1944: 198, ár 1945: 215, ár 1946: 269. - Þessar tölur sýna allar glöggt þá þróun, sem átt hefur sér stað í áfengismálunum hér á landi undanfarin ár. Það hlýtur að vekja athygli að áfengisvísitalan fyrir árin 1941 og 1942 er miklu lægri en hin árin og kemst meira að segja niður fyrir árið 1939, en til þess að gera sér ljóst, af hverju það stafar, verðum við að hafa í huga, að einmitt á þeim árum var takmörkuð sala áfengis. Þá var hér á landi áfengisskömmtun, þótt hún væri að vísu ekki nægilega ströng og ekki í því formi, sem ég og aðrir mundu hafa kosið. En engu að síður verður ekki dulið, hvaða áhrif slík skömmtun hefur haft á áfengisneyzlu þjóðarinnar í heild. og gefur þetta nokkra bendingu um, hvaða áhrif áfengisskömmtun mundi hafa, sem betur væri úr garði gerð, ef hún væri ákveðnari og henni röggsamlega fram fylgt. Þá ætla ég að leyfa mér að lesa hér upp nokkrar tölur, sem hagstofan hefur skrásett í verzlunarskýrslur og fjalla um þessi mál einnig. Þá er rétt að gera sér ljóst, hver þróunin hefur verið um neyzlu öls í landinu undanfarin ár. Árin fyrir stríð var öldrykkja landsmanna miklu minni en hún er nú. Hún var þá 3–5 lítrar á mann, en á stríðsárunum og síðan, svo langt sem skýrslur hagstofunnar ná, hefur öldrykkja landsmanna numið því, sem nú skal greina: Ár 1941: 12,9 lítrum, ár 1942: 13,3 lítrum, ár 1943: 13,1 lítra, ár 1944: 13,2 lítrum, ár 1945: 13,5 lítrum, en lengra ná skýrslur hagstofunnar ekki enn þá. Þetta sýnir, að ölneyzlan hefur vaxið mjög síðan á árunum fyrir stríð og að þróunin er sú, að hún fer sívaxandi enn þá, þótt ekki sé í mjög stórum mæli frá ári til árs. - Þá er fróðlegt að líta á það, hvort neyzla áfengis, þ. e. brennivíns. hefur aukizt eða minnkað samhliða vaxandi ölneyzlu undanfarinna ára eða ekki. Skýrslur hagstofunnar gefa líka bendingu um þetta og þær eru svo glöggar, að þær miða neyzluna við hvern mann í landinu,og er þar tekin til greina sú fólksfjölgun, sem átt hefur sér stað á því tímabili, sem um er að ræða. Þessar skýrslur sýna, að neyzla hinna léttari vína hefur aukizt úr 0.7 lítrum á mann upp í 1,5 lítra frá 1941 til 1945. Neyzlan hefur m. ö. o. fyllilega tvöfaldazt á þessum árum. Neyzla sterku vínanna, sem eru umreiknuð í hreinan spíritus, hefur á sama tímabili aukizt úr 0,7 lítrum í 2,5 l. á mann, eða fyllilega þrefaldazt á þessum fáu árum. - Svona er þá þróunin hvað viðvíkur neyzlu sterkra drykkja á sama tíma sem ölneyzla landsmanna fer vaxandi. Af þessari þróun, þessari síauknu áfengisneyzlu meðal þjóðarinnar, hefur leitt margs konar siðspilling og mikil bágindi, sem hefði verið mikils virði fyrir þjóðfélag okkar, að hefðu ekki átt sér stað. Þetta er sem betur fer fjöldamörgum mönnum meðal þjóðarinnar úr öllum stéttum og öllum stjórnmálaflokkum ljóst. Það mætti færa fram þessum orðum til stuðnings mörg og margháttuð ummæli skólamanna í þessu landi, en þeir hafa þá sögu að segja, hvar sem þeir ræða mál sín, hvort heldur er á mannfundum eða á sérstökum þingum kennarastéttarinnar eða í tímaritum, sem kennarastéttin gefur út, að samfara þessari auknu áfengisneyzlu komi auknir erfiðleikar í skólastarfseminni, og eru til margar greinargóðar og ýtarlegar lýsingar á því, hvaða erfiðleikum það er bundið að halda uppi fræðslu og menningu í þeim fræðslustofnunum, sem þjóðin hefur komið upp með ærnum kostnaði æskumönnum sínum til handa, til þess að þeir geti þar öðlazt sem bezta menntun, þegar áfengismagnið hefur aukizt frá ári til árs. En ég get farið út fyrir kennarastéttina til þess að leita að vitnisburði í þessum efnum. Hv. 2. landsk. þm. (KTh) talaði hér frá sjónarmiði læknisins fyrst og fremst og dró fram nokkrar staðreyndir um þessi mál frá læknisfræðilegu sjónarmiði. Ég ætla samt sem áður til viðbótar við það að leyfa mér að draga hér fram vitnisburð eins mjög þekkts og velmetins læknis, þ. e. hr. Níels Dungals, en hann hefur látið svo um mælt á prenti, sem ég ætla að lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta: „Ef mikils er neytt af áfengi að staðaldri, einkum af sterkum drykkjum, eins og brennivíni, hefur það skaðleg áhrif á lifrina, svo að óeðlilega mikil fita safnast á hana. Á síðastliðnum vetri kom það fyrir þrjá menn hér í Rvík, að þeir neyttu svo mikils áfengis um langt skeið, að þeir drukku sig bókstaflega í hel. Við krufningu fannst lifur þeirra allra bókstaflega eyðilögð af fitu, sem safnazt hafði fyrir í svo stórum stíl, að lifrarvefurinn var óstarfhæfur. Slíkur dauðdagi er það sjaldgæfur erlendis, að nýlega birtist ritgerð í einu þekktasta læknatímariti Bandaríkjanna, þar sem lýst var 6 slíkum tilfellum, þar af einu í vetur frá borg, sem er 10 sinnum stærri en Rvík, og virðist hafa þótt viðburður þar.“ Enn fremur vil ég leyfa mér að lesa hér upp úr vitnisburði annars manns. hr. Sveins Sæmundssonar, yfirlögregluþjóns í Rvík, sem hefur starfað hér að lögreglumálum um nálega 20 ára skeið, og hef ég ekki heyrt annars getið en að hann hafi rækt þau mál við góðan orðstór. Hann hefur birt ummæli sín á prenti, er gefa góða hugmynd um það, hvernig ástatt er í áfengismálunum og ekki hvað sízt í höfuðstað landsins. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það er orðinn stór hópur manna hér í Rvík. sem ekki er annað sjáanlegt en orðið hafi áfengisnautninni að bráð. Allir Reykvíkingar þekkja fleiri eða færri af þessum mönnum og vita, að meðal þeirra er víða um góðar gáfur og annað atgervi að ræða. Sumir þessara manna eru raunverulega reköld, sem hrekjast um heimilislausir, klæðlitlir og matarlitlir og öll þeirra hugsun og athafnir snúast um það eitt að ná í áfengi.“ Og síðan segir hann: „Það er vitað að hópur þeirra manna, sem ég hef nú lítillega lýst, hefur stórum aukizt síðustu árin, að minnsta kosti hér í Rvík, og það, sem út yfir tekur, er sú staðreynd að það eru ungu mennirnir, æskumenn vorir sem sjá um þá aukningu. - Á kreppuárunum var atvinnuleysinu kennt um flest það, sem aflaga fór, og það með réttu. Það er því alvarlegt umhugsunarefni, að þegar tímarnir batna og atvinnan eykst, skuli áfengisnautnin ná að taka stóran hóp af æskumönnum vorum þeim heljartökum, að segja má, að hin meðfædda athafna- og framfaraþrá æskunnar sé drepin í dróma. Í stað skapandi og starfandi manna er þjóðfélag vort þarfnast nú frekar en nokkru sinni áður, verða hér í framtíðinni, ef ekki er breytt um stefnu,vaxandi hópar þeirra manna, sem í Rvík hafa verið nefndir „rónar“. Þetta er um áhrif áfengisneyzlu almennt. Geri ég ráð fyrir, að í raun og veru greini þá, sem þetta mál flytja, og hina sem andmæla því ekki svo mjög á um þetta atriði út af fyrir sig enda hafa flm. frv. látið það uppi, að þeir vilji með flutningi þess spyrna fæti við óhæfilegri áfengisneyzlu, en við getum ekki lokað augunum fyrir því, að eins og sannað hefur verið með tölum hagstofunnar, þá hafa þessir hlutir gerzt á sama tíma sem ölneyzla hefur stóraukizt meðal landsmanna. Þá komum við að þeirri spurningu, sem í raun og veru er kjarni þessa máls: Eru líkur til þess, að sala á áfengu öli í viðbót við það, sem fyrir er bæði af óáfengu öli og sterkum drykkjum af ýmsum gerðum, muni leiða til aukinnar eða minnkandi áfengisneyzlu? Þegar litið er á þær skýrslur og þau gögn, sem liggja fyrir um neyzlu áfengis og öls, þá kemur það greinilega og ótvírætt í ljós að eftir því sem meira er drukkið af léttu öli og öðrum lítið áfengum drykkjum, því meira er einnig drukkið af sterkum drykkjum, hinum svo nefndu brenndu drykkjum. Þar sem þarna er farið eftir skýrslum og öruggum heimildum er þetta ekki sagt út í bláinn, heldur er það rökrétt ályktun af forsendum, og samkvæmt því er ekki hægt að draga aðra ályktun í þessu máli en að framleiðsla og sala áfengs öls hér á landi mundi auka drykkjuskapinn, og því hlýtur mönnum að vera það ljóst, að frv. það sem hér liggur fyrir, er stórkostlega viðsjárvert. Í sambandi við þetta mál hefur nokkuð verið um það rætt, að hollara væri fyrir áfengisneytendur að neyta hinna svo kölluðu daufu drykkja, þ. e. a. s. áfengs öls og annars slíks, heldur en hinna sterku drykkja. Læknisfróðir menn eru ekki alveg á því. T. d. liggur fyrir á þskj. umsögn landlæknis um þetta, en hún er byggð á læknisfræðilegri þekkingu og reynslu hana. Landlæknir segir svo í nál. frá minni hl. allshn. árið 1941, með leyfi hæstv. forseta: „Því greiðari sem er aðgangurinn að áfengum drykkjum og því fleiri tegundir þeirra, sem um er að velja, því meiri og almennari verður drykkjuskapurinn og að sama skapi eykst hvers konar siðleysi, böl og óhamingja, sem af áfenginu leiðir. Hver hinna þriggja tegunda áfengra drykkja, þ. e. öl, vín og brenndir drykkir, á sinn söfnuð: Ölið unglinga (jafnvel börn) og erfiðismenn, vínið konur og annað tízkufólk og veizlulýð, brenndu drykkirnir drykkjusjúkt fólk að eðlisfari svo og þá, sem orðnir eru óhófsmenn og meiri og minni rónar fyrir vanadrykkju, sem að jafnaði hefst á hinum veikari tegundum. Það er fánýt kenning, að veikar áfengistegundir komi í staðinn fyrir sterku drykkina og útrými þeim. Þær vísa miklu fremur leiðina út í ófæruna og gera margan manninn að drykkjumanni, sem aldrei hefði farið flatt á sterkum drykkjum. Það væri jafnvel vafasamur ávinningur, þó að unnt væri með öllu að útrýma sterku drykkjunum og láta öl og veik vín koma í þeirra stað. Hið verkandi eitur er hið sama í öllum tegundum áfengis, aðeins í mismunandi þynningum. Nú er það kunnugt, að menn hænast, að áfengi eitursins vegna og norrænar þjóðir einkum vegna sterkra áhrifa þess. Erum vér Íslendingar þar sízt eftirbátar og drekkum yfirleitt til þess að verða ölvaðir og vel drukknir. En því fer fjarri, að hollara sé að iðka slíkan drykkjuskap með því að neyta fremur veikra áfengistegunda en sterkra. Ofdrykkja öls er ein hin óhollasta áfengisnautn, því að þar koma ekki einungis til greina beinar verkanir áfengiseitursins á taugakerfið, heldur ofreynsla nýrna og blóðrásarfæra, er leiðir til ömurlegs orkutjóns og illkynjaðs heilsuleysis.“ Þetta segir landlæknir fyrst og fremst sem læknir um neyzlu öls að staðaldri. Nokkuð hefur verið blandað inn í mál þetta þeim áhrifum, sem talið er, að bannlögin hafi haft á sínum tíma. Menn hafa haldið því fram, að á þeim tíma, sem þau giltu, hafi áfengisneyzla lítið minnkað frá því, sem áður var og sízt verið siðsamlegri. Ég er maður ekki gamall að árum og man því ekki glöggt hvernig ástandið í áfengismálunum var þá í landinu yfirleitt, og ég skal ekki mæla bannlögunum bót, en það man ég, að t. d. var það viðburður heima í mínu héraði á þessum bannárum, að það sæist ölvaður maður og ég var orðinn vel stálpaður unglingur, þegar ég í fyrsta sinn sá drukkinn mann. Með því að lesa hagskýrslur geta menn bezt komizt að raun um, hversu áfengisneyzlan hefur aukizt í landinu. Vil ég nefna hér dæmi. Frá árunum 1916–1920 var tekið meðaltal áfengisneyzlu, og sýndi sú tala, að neytt var að meðaltali 0.4 l. á mann, en árið 1945 sýndu skýrslur, að neytt var þá ca. 4 1. á mann. Með öðrum orðum, áfengisneyzlan nú er margföld miðað við það, sem hún var meðan bannið var. - Einnig má á það benda, að hagfræðilegar athuganir og rannsóknir hagstofustjóra sjálfs sanna, að með auknum undanþágum frá áfengislögunum stóreykst það áfengismagn, sem neytt er á ári hverju. Eins og áfengislögin eru nú, má segja, að þau feli ekki í sér miklar takmarkanir, en það leynir sér ekki, að þær takmarkanir, sem áfengisl. heimila nú, eiga ekki að vera lengur í gildi, ef þetta frv. nær fram að ganga. Þau ákveða, að ríkið eitt skuli annast sölu áfengis og hafa útibú úti um landið, en þó aðeins þar, sem fjölmenni er. Nú á að brjóta þetta fyrirkomulag niður, með því að leyfa einstaklingum að verzla með áfengt öl um allt landið. Það á að veita einkafyrirtækjum og einstaklingum leyfi til að verzla með þessa áfengistegund í stórum stíl, sem sagt nota einstaklingsframtakið út í æsar og velta einkafjármagni í þennan farveg. Á sama tíma og þetta á að gerast ber mjög á því. að erfitt reynist að fá fjármagn til nauðsynlegustu framkvæmda á sviði atvinnulífsins. Nú er það í lögum, að áfengissala megi aðeins vera opin á þeim stað, þar sem meiri hluti íbúanna leyfi það. Nú er svo háttað, að engin vínsala er með allri ströndinni frá Rvík til Seyðisfjarðar að Vestmannaeyjum undanteknum. Skyldi breyting á þessu verða til þess að draga úr drykkjuskapnum? Enn fremur er gert ráð fyrir að gera að engu það fyrirmæli, að íbúar ráði sjálfir. hvort áfengissala er á staðnum. Nú er það augljóst mál, að ef frv. þetta nær fram að ganga og verður að lögum, svo að um allt land verði selt þetta áfenga öl, þá verða héraðabönn gagnslítil eða gagnslaus og er það ein hlið þessa máls. Í núgildandi áfengislögum er svo kveðið á, að lögreglustjórar hafi heimild til þess að loka áfengisverzlunum um tíma, ef ástæða þykir til. Þá er ekki til neyzlu nema það, sem ferðapelinn veitir. Hér á einnig að gera þessa reglu einskis verða, ef í hverri verzlun á að fást áfengur bjór, svo að drýgja megi áhrif þau, sem ferðapelinn kann að veita. Í áfengisl. er ákveðið. að stj. megi veita aðeins einu veitingahúsi leyfi til að hafa áfengi á boðstólum. Með frv. þessu er stefnt að því að gera þetta ákvæði einnig að litlu eða engu. Till. hafa komið fram um að veita fleiri veitingahúsum, t. d. öðru veitingahúsi hér við Austurvöll, vínveitingaleyfi svo að beggja megin við völlinn megi vera vínútsölustaðir, eða jafnvel öllum megin, ef sú hugsjón kemst í framkvæmd að setja upp barinn sem hann Jónas sagði frá! Allt þetta miðar að því að draga úr þeim takmörkunum, sem áfengislögin fela nú í sér, og gera ókleift að hafa nokkurn hemil á áfengissölunni í landinu. Ég hygg að ekki verði með rökum mælt á móti því, sem fram kemur glögglega í áliti landlæknis, að sala á áfengu öli mundi verða til þess að leiða margan æskumanninn, í viðbót við þá allt of mörgu, sem nú falla fyrir áfengisnautninni, út á drykkjumannsbrautina. - Hv. flm. talaði um það að neyzla þessa áfenga öls mundi verða til þess að bæta umgengnisvenjur þeirra, sem áfengra drykkja neyta. Ég verð að segja það, að mér finnst næsta furðulegt, að skynsamir menn skuli leyfa sér að bera slíkt á borð, þar sem allt efni frv. miðar að því að útvega fleiri tegundir áfengis og fleiri útsölustaði. Ég hygg því, að undir engum kringumstæðum geti það orðið til að bæta menningu okkar á neinn hátt að gefa upprennandi Íslendingum tækifæri til þess að drekka áfengt öl. Þeirra er framtíðin, og það eru þeir, sem eiga að varðveita menninguna og auka hagsældina í landi voru. Það er viðurkennt af læknum og öðrum, sem sérstakt vit hafa á þessu. að menn drekka ekki áfengi vegna bragðsins, og þá sízt unglingar, heldur vegna áhrifanna, og það er algeng þróun, að menn byrja fyrst á hinum veikari áfengistegundum, en fika sig svo upp stigann. Þar til hámarki er náð í ofdrykkju sterkra drykkja. Hv. flm. hafa viljað halda því fram hér í ræðum sínum, að unglingum mundi ekki þykja ölið bragðgott og því mundu þeir ekki drekka það. Það má vel vera að þeim þætti ölið ekki gott á bragðið í fyrstu, en hætt er við, að áhrif áfengisins yrðu nokkuð lokkandi fyrir þá og eins þau áhrif, sem koma fram við neyzlu áfengs öls, og það er í því, sem hættan er e. t. v. aðallega fólgin. Eins og ástandið er nú í áfengismálum þjóðarinnar, þá hygg ég að mönnum ætti fyrir löngu að hafa skilizt, að nú er nóg komið og því full ástæða til að stinga fótum við, en auka ekki vandræðaástand það, sem nú ríkir með að samþykkja þetta frv. Það er vissulega í gildi enn þann dag í dag, sem spekingurinn forni sagði : „Færra veit es fleira drekkur síns til geðs gumi.“ Þótt tilgangurinn með þessu frv. kunni að vera góður, hnígur allt efni þess í þá átt að brjóta niður þær allt of veiku varnir, sem fyrir hendi eru nú í þessum málum. Það er ljóst, að flm. tala ekki af raunsæi og þekkingu um þetta frv. Þeir segja, að frv. eigi að vera til tekjuaukningar fyrir ríkissjóð. Það fær ekki staðizt, eins og frv. er nú úr garði gert. Fróðir menn segja, að ölið muni ekki söluhæft eins og ætlazt er til, að það sé blandað, þ. e. a. s. með 4% alkóhól. Flm. segja að sala og neyzla áfengs öls eigi að bæta umgengnisvenjur manna. Allar staðreyndir votta, að þetta fer í öfuga átt. Auðsætt er, að vonir þeirra, sem bundnar eru við frv., eru tyllivonir og rök þeirra úr lausu lofti gripin. Flm. ættu því að sjá, að það hlýtur að vera bæði þeim og þjóðinni fyrir beztu, að þeir taki þetta frv. aftur. Og ef þeir gera það ekki, er það skylda Alþingis að fella það.

Frsm. (Jón Pálmason) : Herra forseti. Þegar samþ. voru l. um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum, þá voru sameinaðir tveir sjóðir, þ. e. byggingarsjóður og nýbýlasjóður, í eina heild og nefndir byggingarsjóður. Nú var það svo, að á þessum sjóðum hvorum um sig hvíldu skyldur samkv. l. um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum annars vegar um greiðslu á verkfærum og vélum. Í öðru lagi samkv. l. um byggingarsamþykktir í sveitum um það að greiða að 1/3 hvor laun byggingarfulltrúanna, sem ráðnir kynnu að verða til að stjórna eða hafa eftirlit með byggingum húsagerðarfélaga í sveitum landsins. Út af þessu gæti risið ágreiningur, enda þótt til þess sé ætlazt, að byggingarsjóður taki á sig þessar skyldur fyrri byggingarsjóðs, úr því að hann var látinn hafa þessa tvo sjóði. Þess vegna hefur landbn. flutt þetta frv. á þskj. 104. sem fjallar um að taka þetta skýrt fram, að þær skyldur, sem hvíldu á báðum sjóðunum áður, þær hvíli nú á þessum sjóði einum. Þetta er einfalt mál, og býst ég við, að ekki þurfi nánar að útskýra það. Ég vænti og legg til fyrir hönd landbn., að þetta mál fái greiðan framgang, svo að ekki þurfi að verða ágreiningur út af skilningi þessa ákvæðis. Þar sem þetta frv. er flutt af n., sé ég ekki ástæðu til þess, að því verði vísað til n., en óska þess að að umr. lokinni verði því vísað til 2. umr.

Flm. (Páll Þorsteinsson) : Herra forseti. Nokkur undanfarin ár hefur sú regla verið höfð að innheimta 5 aura viðbótargjald af benzínskatti og skipta því þannig, að 3/5 hlutar þessa gjalds færu til byggingar þjóðvega, en 2/5 hlutar þess legðust í svo nefndan brúasjóð, sem varið skyldi til þess að reisa þær brýr, sem mikils fjármagns þurfa og ekki þykir fært að veita fé til á fjárl. hvers árs. Fyrir fé úr slíkum sjóði, brúasjóði hefur verið reist ein brú, á Jökulsá á Fjöllum, sem nú er fullgerð og hefur verið opnuð til umferðar fyrir nokkru síðan. Þegar því mannvirki er lokið, mun láta nærri, að fé því, sem safnazt hefur í sjóðinn sé að fullu ráðstafað. Með lagabreyt. sem gerð var og snertir þetta efni, var líka sú breyt. ákveðin að hverfa frá því að leggja þetta sérstaka gjald í brúasjóð, heldur skyldi það renna til ríkissjóðs beint til ráðstöfunar Alþ. hverju sinni. Samkv. þeim l., sem eru nr. 53 frá 7. maí 1946, þá er einnig gert ráð fyrir því, að þessi viðbótarskattur skuli innheimtur til ársloka 1947. Lagaheimild sú, sem gildir um þetta atriði, fellur því úr gildi um næstu áramót. - Með þessu frv., sem ég flyt hér ásamt hv. báðum þm. S-M., er lagt til í fyrsta lagi, að áfram verði haldið að innheimta þennan hluta benzínskattsins frá og með 1. janúar 1948 á sama hátt og verið hefur að undanförnu. Hér er ekki um að ræða neina sérstaka hækkun á þessu gjaldi, heldur að haldið verði áfram innheimtunni í þessu sama horfi og áður hefur verið. Í öðru lagi leggjum við til, að þessu gjaldi verði ráðstafað á sama hátt og gert var um mörg undanfarin ár, að 2/5 hlutar þess leggist í brúasjóð, sem varið sé til þess að reisa stórar brýr hér á landi, sem erfiðleikar eru á að fá reistar fyrir framlag, sem veitt er á fjárl. hverju sinni. - Og loks mælum við svo fyrir í þessu frv., að þeim tekjum, sem fást vegna þessara ráðstafana, skuli fyrst um sinn varið til þess að reisa brú á Jökulsá í Lóni. Það hefur komið fram áður og verið nokkuð um það rætt hér á hæstv. Alþ., hvaða nauðsyn beri til þess að sem fyrst verði hafizt handa um að reisa brú á þetta stórfljót. Það er aðaltorfæra á þjóðveginum milli Austurlands og Hornafjarðar, en eins og kunnugt er, þurfa þau héruð að hafa mörg og mikil samskipti bæði vegna legu sinnar og líka vegna atvinnurekstrar, sem stundaður er á þessum slóðum. Til þess að reyna að afla fjármuna til þessara framkvæmda leggjum við áherzlu á, að þetta frv. nái samþykki þingsins og að þar með verði séð fyrir fjárframlögum til þessa mannvirkis. - Á það má benda, að brúargerð á Jökulsá í Lóni er nokkuð sérstæð, vegna þess að mikið af kostnaði þeim, sem áætlað er, að verkið kosti, fer til þess að gera þar fyrirhleðslu, svo að ekki þarf aðkeypt efni nema sem nemur nokkrum hluta kostnaðarins. Þetta verk er því hægt að vinna að miklu leyti. þótt skortur yrði á gjaldeyri og efnisinnflutningi, og hlýtur það að hafa áhrif á. að sjálfsagt sé að taka þessa framkvæmd í fyrstu röð. þegar athugað er um brúargerðir fyrir fé úr þessum sjóði. Ég tel ekki þörf á að fylgja þessu frv. úr hlaði með öllu fleiri orðum, en tel sjálfsagt, að því verði að þessari umr. lokinni vísað til n., og er mér ljóst, að til álita getur komið, hvort það á heldur að fá athugun hjá fjhn. eða samgmn. Ég leyfi mér þó að stinga upp á því, að þessu frv. verði vísað til hv. samgmn., enda er það gert með tilliti til þess, að sú n. hefur fjallað um þetta mál í svipuðu formi og það er nú flutt á undanförnum þingum, og enn fremur með tilliti til þess, að hér er ekki farið fram á neina nýja skatta eða fjárframlög úr ríkissjóði, heldur ráðstöfun á því fé, sem innheimt er samkv. l., sem enn gilda. Að sjálfsögðu geri ég það ekki að kappsmáli, til hvorrar þessara n. málið fer. En ég geri þó uppástungu um samgmn.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég skal ekki tefja umr. um þetta mál nú. En mig langar til að láta koma fram við 1. umr. nokkrar aths. við frv. Ég get fallizt á það með hv. 1. flm., að málinu verði vísað til n., og þá helzt samgmn. Því að það, sem ég tel vafasamt í þessu frv., snertir kannske þá n. öllu meira en hitt atriðið snertir fjhn., sem er fjárhagsatriðið, hvort halda skuli áfram þessu gjaldi til brúasjóðs, eins og verið hefur, eða ekki. En aths., sem ég vildi láta koma fram nú, eru þær að mér er kunnugt um, að aðrar brýr geta fullkomlega komið til álita ekki síður en þessi, sem sérstaklega er ástæða til að láta hafa nokkurn forgangsrétt. Og ég vildi, að sú n., sem fengi þetta mál til athugunar, vissi af því og hefði það til hliðsjónar, þegar hún tekur málið til athugunar. Það hafa verið síðustu árin byggðar tvær stórbrýr á okkar mælikvarða, á Ölfusá og á Jökulsá á Fjöllum, sú síðari fyrir fé úr brúasjóði. Þessar brýr eru á höfuðsamgönguleiðum, og orkar ekki tvímælis um þörfina á að byggja þær né heldur, hvort þær hafi átt að koma í fyrstu röð. Nú eru efst á baugi liggur mér við að segja, tvær til þrjár stórbrýr, sem að minnsta kosti ég vil ekki taka dýpra í árinni en að segja að minnsta kosti - ætti að nefna jafnsnemma og brúna á: Jökulsá í Lóni, og sumar fyrr. Það er bygging Þjórsárbrúarinnar, - sem sérfróðir menn telja, að litla eða enga bið þoli að byggja, vegna þess hve gamla brúin þar er hrörleg og áhættusamt er að aka um hana og ekki hægt að fara yfir hana með þann æskilegasta þunga. Þess vegna tel ég Þjórsárbrúna eiga að koma þarna í fyrstu röð, enda hafa ráðstafanir verið gerðar til undirbúnings að smíði á henni, enda þótt ekki sé heimild um fjárframlag til hennar nema á heimildargr. fjárl. - Önnur er brúin á Hvítá hjá Iðu, sem talað hefur verið um á undanförnum árum og einnig kostar mikið fé á okkar mælikvarða, þó kannske ekki eins mikið og brúin á Þjórsá. Undirbúningur hefur einnig verið gerður töluverður undir byggingu brúar á Hvítá hjá Iðu og mun honum vel á veg komið. - Þriðja brúin er á Blöndu, sem fjárveitingar hafa verið veittar til undanfarið, en hún mun kosta a. m. k. 2 millj. kr. Allar þessar þrjár brýr, sem ég nú nefndi, tel ég, að komi fullkomlega til álita í fyrstu röð, þegar um er að ræða, hvaða stórbrýr skuli byggðar á næstu árum hér á landi. Þess vegna finnst mér hæpið að samþykkja, að Jökulsá í Lóni skuli hafa þar forgangsrétt, þó að mér sé kunnugt um, að hún slítur sundur héruð og er mikill farartálmi innan héraðs. En það hefur þó verið sú hugsun uppi, að þær stórbrýr sem til mála koma, skuli ganga fyrir, þar sem samgönguþörfin er brýnust og umferðin mest. Og ég tel, að á meðan samgöngukerfi okkar um sunnanverða Austfirði er ekki komið lengra en er, þá verði þetta ekki sú samgönguleið milli landsfjórðunga, sem geti svarað til þeirra brúa annarra, sem ég nefndi. Þetta vildi ég að hv. n., sem frv. fer til, tæki til athugunar. Ég er alls ekki að mæla gegn því, að þetta frv. gangi sinn gang og komi til athugunar, en vildi aðeins að þessi sjónarmið kæmu fram og verði upplýst í þessu sambandi.



Herra forseti. Ég get stytt mál mitt enn meir fyrir það, að hæstv. samgmrh. hefur nú vikið að nokkrum atriðum. sem ég vildi minnast á í sambandi við þetta frv. Það ber engan veginn að skilja það svo, þó að ég hafi tekið undir orð hæstv. samgmrh., að það sé athugað um byggingu fleiri brúa en frv. þetta nefnir að ég vilji leggja hindrun fyrir þá samgöngubót, sem brúarsmíði á Jökulsá í Lóni mundi verða, því að ég veit, að það er mjög mikil þörf á þeirri brú fyrir það hérað, sem hún yrði gerð fyrir og sú brú mundi greiða mjög fyrir samgöngum, ekki aðeins fyrir Austur-Skaftafellssýslu, heldur einnig fyrir Múlasýslur, einkum Suður-Múlasýslu. Þetta ákvæði. sem frv. þetta fjallar um og áður hefur verið í l., að verja skuli vissum hluta af þessum skatti til slíkra framkvæmda, kann að vera, að menn greini á um, nefnilega hvort það muni vera hyggilegt, að við höfum slíka ráðstöfun á tekjum ríkissjóðs. Því að ef menn teldu sig betur komna með að koma í framkvæmd ýmsum mannvirkjum, þannig að það væri auðveldari leið til þess með því að skipta upp þannig tekjum ríkissjóðs með því að gera fyrir fram ákvarðanir um það, hvernig tekjum ríkissjóðs skuli varið með slíkum sjóðsstofunum til framkvæmdanna, þá væri hægt að ganga lengra inn á þessa braut en þetta frv. ákvarðar og gæti þá svo farið að það gæti dregið dilk á eftir sér fyrir ríkissjóð. Það er vitanlega á valdi Alþ., hve langt er gengið í því efni. En ekki er alveg víst, að menn sæju fyrir fram, til hvers það leiddi, ef langt yrði gengið á þeirri braut. En þingið hefur líka á valdi sínu, hvaða ákvarðanir það gerir í hvert sinn um einstakar framkvæmdir. En þetta að ákvarða þannig tekjur ríkissjóðs fyrir fram, mun upphaflega hafa verið tekið upp vegna þess, að þeir menn, sem að þessari lagasetningu stóðu, hafa talið hana líklegri aðferð til þess að koma vissum málum til framkvæmda en að fara þá leið að sækja undir fjárveitingarvaldið í sambandi við fjárl. hverju sinni um fé til framkvæmdanna. Vel má vera, að brúin væri ekki komin á Jökulsá á Fjöllum, ef svona fyrir fram ráðstöfun á tekjum ríkissjóðs hefði ekki verið við höfð. Og þetta frv. fer ekki fram á meira en farið var fram á vegna brúargerðar á Jökulsá á Fjöllum á sinni tíð og hér er ekki gengið lengra. En þessari löggjöf var kippt í burt. Hér er fram komin till. um að gera hana gildandi aftur. Hæstv. samgmrh. minntist á þær brýr, sem mikil nauðsyn væri á að byggja fljótlega. Og ég get alveg tekið undir ummæli hans um það. Er æskilegt, að sú n., sem fær málið til meðferðar, athugi vandlega, áður en málið er afgreitt í þeirri mynd sem það er, hvaða ráðstafanir verði gerðar viðkomandi þeim stórbrúm, sem nú kallar mjög að að reisa. Ég get fullkomlega fallizt á ummæli hæstv. samgmrh. um smíði á Þjórsárbrúnni. Brúin á þeirri á er víst orðin nokkuð hrörleg og illt að treysta henni til að þola þunga vagna. Er því ekki nema sjálfsagt, að lögð sé áherzla á að endurbyggja þá brú, svo að öruggt sé, að ekki takist eins til við umferð yfir hana og kom fyrir á Ölfusárbrúnni. Vonandi er að strangara eftirlit verði haft um, að ekki verði slys vegna umferðar um Þjórsárbrúna, en átti sér stað um Ölfusárbrúna. Hæstv. Alþ. hefur þegar með yfirgnæfandi atkvæðamun ákvarðað, að brú á Hvítá hjá Iðu í Biskupstungum skuli byggð árið 1948. Að því leyti get ég skírskotað til þeirrar samþykktar. Og mér dettur ekki í hug, að hæstv. Alþ. hlaupi þannig frá ákvörðunum sínum og samþykki allt annað síðar, sem kemur í bága við hina fyrri samþykkt, eða að það yfirleitt temji sér að samþykkja eitt í dag og annað á morgun um sama hlutinn eins og slíka brúargerð. Slíkt væri ekki til þess að auka traust á Alþ. eða til að auka veg þess. En þó að brýn þörf sé á að brúa Hvítá hjá Iðu, get ég búizt við, að ekki verði unnt að byggja þá brú og Þjórsárbrúna samtímis. Brúargerð á Hvítá hjá Iðu verður fjárfrek, og til þessara brúa þarf mikinn mannafla. Mér þykir því ekki nema eðlilegt, að það verði ekki nema önnur þessara brúa, sem byggð verði á næsta ári, og þá verði það brúin á Þjórsá. Og þó að mér sé það skyldara mál, er snertir byggingu brúar á Hvítá hjá Iðu, þá vil ég fullkomlega meta þá nauðsyn, sem er á því að byggja brúna á Þjórsá. Tel ég meiri þörf á, að byggingu Þjórsárbrúarinnar verði flýtt, eftir því sem kostur er, og ekki nema réttmætt, að sú framkvæmd gangi fyrir brúargerð á Hvítá hjá Iðu. En eftir að Þjórsárbrúnni er lokið, tel ég mér skylt, vegna minna umbjóðenda, að mælast mjög eindregið til þess, að brúin á Hvítá hjá Iðu verði þá byggð á næsta ári á eftir, eða 1949. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um þetta mál frekar að sinni. En ég vil vanta þess, að sú hv. n., sem fær málið til meðferðar og mér þykir í alla staði eðlilegast, að verði samgmn., afgreiði mál það, sem hér liggur fyrir, svo að það verði síðar meir ekki neinn metingur um það, hvernig haga skuli smíði þeirra brúa, sem sumpart er búið að ákvarða hér á hæstv. Alþ. um smíði á og sumpart verður ákvarðað um á þessu þingi.



Það eru aðeins örfá orð, herra forseti. - Ég stend ekki upp til þess að andmæla þessu frv. Ég get skilið það, að hv. flm. þess finni nauðsyn á því að fá brú yfir þetta vatnsfall, sem Jökulsá í Lóni er, sem slítur í sundur samgöngur í stóru og þéttbyggðu héraði. En vitanlega þarf að brúa fleiri ár en þetta stórfljót. Samkv. þessum l., sem hér er lagt til að framlengja, hefur brúin á Jökulsá á Fjöllum verið byggð og ég sé ekki, að sjálfsagt sé að Austfirðingafjórðungur eigi að hafa sérréttindi um að fá fé úr brúasjóði fremur en aðrir landsfjórðungar. Og ég þakka hæstv. samgmrh. ummæli hans um byggingu Þjórsárbrúarinnar, sem hann taldi í fyrstu röð þeirra brúa, sem reisa þyrfti á næstunni. Það orkar ekki tvímælis, að nú er brúargerð á Þjórsá sú brúargerð, sem kallar mest að. Þjórsá er stærsta og vatnsmesta á landsins og alls staðar ófær milli fjalls og fjöru, og sú brú, sem nú er á þeirri á og er yfir hálfrar aldar gömul, er orðin mjög hrörleg, svo að stórhættulegt er um hana að fara. Og það er því stórhættulegt að draga lengur að byggja brú á Þjórsá, enda er nú búið að panta frá Englandi efni til þessarar brúar. Vonandi verður bygging hennar hafin á næsta vori. Nú er fyrir hendi heimild til þess að kaupa efni til þessarar brúargerðar fyrir 700 þús. kr. Sú heimild hefur verið notuð, og er það vel farið. Ég veit ekki, hvort það er beint meiningin að byggja Þjórsárbrúna fyrir fé úr brúasjóði, þó að þurft geti að grípa til þess. Það er nauðsynlegt að byggja brú á Hvítá hjá Iðu, en ég þakka hv. 1. þm. Árn. (JörB) fyrir, að hann hefur fullan skilning á því að Þjórsárbrúin verður að koma fyrst af öllum brúm, sem byggðar verða á næstunni, verður að koma á næsta ári, eftir hvaða leiðum svo sem fé er aflað til þess að byggja hana, hvort tekið verður lán til þess eða hún verður byggð fyrir fé, sem lagt sé fram beint úr ríkissjóði. En eins og ástatt er nú í þessu landi, get ég búizt við, að taka verði eitthvað af fé úr brúasjóði til þess að byggja fyrir Þjórsárbrúna.



Herra forseti. Það er nú ekki ófyrirsynju, þótt um það sé rætt að koma fram þeim samgöngubótum. sem brýr eru, því að brýr eru þær samgöngubætur víðs vegar á landinu, sem einna mest kapp er lagt á að fá, sem eðlilegt er, og sannleikurinn er sá að það eru m. a. þær framkvæmdir, sem mjög hefur skort á á undanförnum árum, að hafi verið sinnt svo sem þörfin hefur kallað að. Mér þykir þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 107, heldur undarlegt frv., og mundi ég nú ekki mæla með því, að það næði fram að ganga. Það er undarlegt af því, að þar er ekki farið fram á neina hækkun á tekjum ríkissjóðs til þess að verja á sérstakan hátt, heldur skilst mér að með því sé farið fram á að taka nokkuð af núverandi tekjum ríkissjóðs til þess að verja til þeirra mála, sem hér er um að ræða, og taka þarna eina sérstaka brú fram yfir allar aðrar. Ég er þannig sinnaður, að ég hef talið heldur óviðfelldið og ekki til neins gagns að vera að skipta ríkissjóði og segja: „Þetta skal láta í þennan vasa og þetta í hinn umfram það, sem gert er á hverjum tíma með ákvæðum fjárl.“ Þess vegna ætti þetta frv. því aðeins rétt á sér frá mínu sjónarmiði, að því yrði snúið í það horf að hækka þau gjöld, sem á eru lögð með benzínskattinum, frá því sem nú er, og verja þeirri hækkun til þeirra framkvæmda, sem hér er um að ræða. Varðandi þær brýr, sem hér hafa verið nefndar og hæstv. samgmrh. veik að, er það að segja að Alþ. hefur þegar skorið úr því með atkvgr. og fjárveitingu, hvernig hagað skuli framkvæmdum í byggingu þeirra. Því að á Alþ. 1946 var samþ. fjárveiting til Blöndubrúarinnar með yfir 30 atkv. En það hefur ekki verið ákveðin af Alþ. fjárveiting til hinna brúanna, sem um hefur verið rætt, þó að það séu mjög nauðsynlegar brýr og ég veit það af afspurn, að brúin á Jökulsá í Lóni er einnig mjög nauðsynleg. En hvernig sem því er varið, þá verður það að vera á valdi samgöngumálastjórnarinnar, hvernig með það er farið að byggja það, sem hægt er að byggja af brúm á landinu, og þá bætir ekki, þó að till. sé lögð fram um að skipta tekjum, sem fyrir eru, og færa þær frá þessu mannvirkinu til hins. Ég vildi aðeins láta þessi orð falla til athugunar fyrir þá n., sem þetta mál fer vafalaust til.



Þær aths., sem fram hafa komið hjá þeim ræðumönnum, sem talað hafa síðan ég mælti með þessu frv., eru á þann veg, að ekki er ástæða fyrir mig til að tala langt mál til viðbótar við það, sem ég þegar hef sagt. Hæstv. samgmrh. tók undir það eða a. m. k. andmælti því ekki, að frv. það, sem hér er um að ræða, ætti rétt á sér, þ.e.a.s. að verja nokkrum tekjum árlega til þess að leggja fram sérstaklega fé til brúagerðar, eins og frv. gerir ráð fyrir. Þær aths., sem hv. 1. þm. Árn. (JörB) lét falla um það atriði, voru ekki veigamiklar. Hv. þm. A-Húnv. (JPálm) fór nokkrum orðum um það, hvað honum þætti óeðlilegt að viðhafa þessa aðferð, að taka gjald, sem áður hefur farið til ríkissjóðs og leggja í sérstakan sjóð og ákveða fyrir fram, að því fé skuli verja til sérstakra framkvæmda. Ég verð að benda honum og öðrum hv. þdm. á, að hér er raunverulega ekki um sérstaka nýjung að ræða, heldur eingöngu gert ráð fyrir að halda þeirri reglu, sem haldið hefur verið uppi um margra ára skeið í þessu efni. Ég vil enn fremur benda hv. þm. A-Húnv. á það, að það er fyrst og fremst lagt til að fella ekki niður þau gjöld, sem nú renna í ríkissjóð, en samkvæmt l., sem um þetta gilda, eiga að falla niður um næstu áramót. Frv. er því öðrum þræði frv. um að viðhalda þeim tekjum, sem í ríkissjóð renna nú. Mér er vel ljóst, að þegar rætt er um að reisa brýr, þá getur verið álitamál, hvaða brú á að sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum. Það er eðlilegt, þegar um það er rætt á Alþingi, að þá komi fram nokkuð mismunandi sjónarmið, sem öðrum þræði markast af afstöðu hvers þm. um sig til þeirra héraða, sem þeir eru fulltrúar fyrir: Hæstv. samgmrh. drap á það, að sér þætti eðlilegt, að a.m.k. væru tvær brýr settar jafnofarlega og brúin á Jökulsá eða jafnvel ofar. Það er endurbygging á Þjórsárbrúnni, brú á Hvítá í Árnessýslu nálægt Iðu, og enn fremur impraði hann á, að til álita kæmi að byggja brú á Blöndu í Húnavatnssýslu á undan Jökulsá í Lóni. Mér kom þessi aths. ekki á óvart. Þetta mál hefur verið lagt fyrir þingið áður. Því hefur verið vísað til vegamálastjóra til umsagnar, og í álitsgerð, sem hann hefur sent þinginu áður um þetta mál, hefur hann dregið fram, að eðlilegt væri, að brú á Þjórsá ætti að ganga fyrir öðrum stórframkvæmdum í þessu efni og þar næst Hvítá, áður en Jökulsá í Lóni kæmi til greina. Þau ummæli sem hæstv. samgmrh. lét hér falla og aðrir hv. þm. tóku undir, eru því að öllu leyti í samræmi við það, sem áður hefur komið fram um þetta mál. En mér finnst, að í ummælum þessara hv. þm. gæti nokkurs misskilnings, sem ég vil leyfa mér að benda á. Mér er vel ljóst, að það er mikið nauðsynjamál að endurbyggja brúna á Þjórsá. Hún er á höfuðsamgönguleið mjög fjölfarinni, og að dómi kunnugra manna er brúin mjög viðsjál, svo að ekki sé meira sagt. En ég vil benda á að í fjárl. þessa árs er heimild til að leggja fram 700 þús. kr. framlag til að reisa þessa brú. Ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. hafi notað þessa heimild í fjárl. eða a. m. k. ætli sér að nota hana, og í fjárlfrv.l sem nú liggur fyrir þinginu, er einnig heimild um 700 þús. kr. framlag til þessarar sömu brúar. Það er því auðséð, að hæstv. ríkisstj. hefur þegar markað þá stefnu um þetta mál að reisa brú á Þjórsá fyrir fé, sem lagt er fram í fjárl., annaðhvort beint með fjárveitingu eða þá sem heimild eða þá í lánsformi, ef ekki nægir annað. Það er því auðséð, að fylgi hæstv. stj. þessari stefnu, sem hún hefur þegar markað um þá framkvæmd, þá þarf það ekki að rekast neitt á þetta frv., heldur tel ég það sjálfsagt og eðlilegt, að fram verði haldið á þeirri braut, sem lagt hefur verið út á, að byggja brú á Þjórsá fyrir það fé, sem þannig er aflað, enda hefur ekki vakað fyrir okkur flm. að skjóta þessari brú fram fyrir þá framkvæmd eða ríða í bága við hana á nokkurn hátt. Þá kemur næst brúin á Hvítá hjá Iðu í Árnessýslu, áður en brúin á Jökulsá í Lóni yrði byggð. Ég verð að segja það, að frá mínu sjónarmiði er það miklu meira álitamál en að endurbyggja brúna á Þjórsá. Hv. 1. þm. Árn. benti á það réttilega, að gerð hefði verið samþykkt um það, að brú á Hvítá yrði reist á árinu 1948. Þetta er rétt og satt, en þar með er ekki allt málið fullkomlega skýrt. Ég hef í höndum þessa þál., sem hv. 1. þm. Árn. vitnaði í. Hún var samþ. hér á þingi 27, apríl. þingsályktun um brúargerð á Hvítá hjá Iðu. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta : „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta nú þegar hefja undirbúning til brúargerðar á Hvítá hjá Iðu í Biskupstungnahreppi. Skal brúin reist eigi síðar en svo, að hún verði fullgerð á árinu 1948. Kostnaðurinn greiðist úr ríkissjóði.“ Það er sem sé samþykkt í Sþ. fyrir því, að kostnaðurinn við þessa brúargerð skuli greiddur úr ríkissjóði, þ.e.a.s. með fjárveitingum úr ríkissjóði, en það þýðir það, að taka skuli upp fjárveitingu til þess í fjárl. Í 1–2 ár. Ég vil á engan hátt hagga við því að þessi samþykkt verði haldin, en ég tel, að henni sé því aðeins fylgt, að fjárveiting komi til í fjárl. beint til þessarar framkvæmdar. Frv. það, sem hér liggur fyrir, haggar því ekki á minnsta hátt við þessari samþykkt. Það er eingöngu um það að verja nokkrum hluta benzínskattsins til þess að mynda sérstakan sjóð, svonefndan brúasjóð, sem geymdur sé um nokkur missiri eða nokkur ár, en síðan sé varið til þeirra framkvæmda, sem frv., mælir fyrir um. Nú liggur það fyrir, að byrjunarframlög í þennan sjóð, þó að frv. yrði nú að l., gætu ekki komið fram fyrr en á næsta ári, og á því ári mundi ekki fást nægilega mikið fé til að byggja eina stórbrú fyrir. Þyrfti því að draga saman framlög nokkurra ára til þess að reisa fyrir eina stórbrú. Frv. gerir ráð fyrir, þegar þessi undirbúningur hefur átt sér stað og búið er að draga saman fé til framkvæmdanna á þennan hátt um eins eða fleiri ára skeið, að þá komi að því að reisa brú á Jökulsá í Lóni fyrir það fé. En ef fylgt er þeirri samþykkt, sem Alþ. hefur gert um brú á Hvítá, og þeirri stefnu. sem stj. hefur fylgt um endurbyggingu á brú á Þjórsá, þá verða þær brýr sennilega báðar komnar upp, þegar nægilegt fé er komið í brúasjóð til að byggja eina stórbrú til. Það hlýtur að liggja hverjum þm. í augum uppl. ef hann vill athuga frv. og gerir sér grein fyrir málinu. Þess vegna verð ég að álita, að þær aths., sem fram hafa komið við þetta mál, séu byggðar á nokkrum misskilningi. Ég vildi leiðrétta hann og benda á, að með þessu frv. er ekki stefnt að því að fara í bága við þá samþykkt, sem áður hefur verið gerð um brú á Þjórsá eða Hvítá hjá Iðu, að þær verði gerðar jafnvel fyrr en brú á Jökulsá í Lóni. Um brú á Blöndu gegnir nokkuð öðru máli. Ég veit ekki betur en Blanda sé brúuð og nú sé stefnt að því að fá aðra brú á sama vatnsfall á öðrum stað. Ég dreg ekki í efa, að það sé nauðsynjamál út af fyrir sig, en ég tel þó, að það sé mjög vafasöm afstaða hjá þinginu að láta reisa fleiri en eina stórbrú yfir sama vatnsfallið, áður en tengd eru saman stór héruð með brú yfir illfær vatnsföll, þar sem mikilla samskipta er þörf vegna atvinnurekstrar og allrar afstöðu. Auk þess vil ég benda á, að það hefur verið tekin upp sú stefna að leggja fram fé í fjárl. til að byggja þessa brú á Blöndu. Ég geri ráð fyrir, að það verði haldið áfram á þeirri braut að safna fé til þeirrar brúar og á þann hátt fá nægilegt fé til hennar smám saman, og þá þarf ekki að fara í bága við það frv., sem hér liggur fyrir. Að öllu þessu athuguðu vænti ég þess, að hv. þm. líti með skilningi og velvilja á þetta mál, afgreiði það nú til 2. umr. og n. og síðan fát það góða afgreiðslu hjá þeirri n., sem um málið fjallar.



Herra forseti. Ég hafði ætlað að leiða þessar umr. hjá mér, en þar sem gætti misskilnings í ræðu hv. síðasta ræðumanns. þá vil ég leyfa mér að leiðrétta hann. Ég skil vel afstöðu hv. þm., að vilja fá brú á þetta fljót, sem sker sundur blómlega byggð. En ef frv. er athugað í réttu ljósi, kemur í ljós, að það getur tæplega staðizt ef athugaðar er u fyrri samþykktir þingsins. eins og hv. 1. þm. Árn. (JörB) minntist lítillega á. Hv. flm. las upp þál. um brú á Hvítá hjá Iðu. Hann misskildi þá þál., þar sem hann sagði, að búið væri með henni að ákveða að byggja þá brú fyrir fé úr ríkissjóði. Þetta var algerður misskilningur, ef hv. þm. hefur meint það. sem hann sagði. Ég vil nú með leyfi hæstv. forseta lesa upp þessa þál. og leiðrétta misskilninginn. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta nú þegar hefja undirbúning til brúargerðar á Hvítá hjá Iðu í Biskupstungnahreppi. Skal brúin síðan reist eigi síðar en svo, að hún verði fullgerð á árinu 1948. Kostnaðurinn greiðist úr ríkissjóði“ (ekki kostnaðurinn við brúargerðina, heldur við undirbúninginn og athugunina). Hv. þm. vita, að í sambandi við flestar þál. um. að fram fari athuganir og rannsóknir, stendur þessi klausa neðan undir, að kostnaðurinn greiðist úr ríkissjóði, og það er það, sem hér er átt við, þ. e. a. s. að athuga og undirbúa þetta verk, að brúa Hvítá hjá Iðu, en engin ákvörðun tekin með till., að brúin skuli byggð fyrir fjárframlög úr ríkissjóði. Hv. þm. minntist á Þjórsárbrúna í þessu sambandi. Ég tel ekki þörf á að ræða mikið um hana, þar sem ákveðið hefur verið að byggja hana og fjárhagsráð hefur veitt fjárfestingarleyfi fyrir hana. Í sambandi við heimildina, sem hann gat um, að væri í fjárl., 700 þús. kr., til byggingar Þjórsárbrúarinnar, þá er mér ekki kunnugt, hvað hæstv. stj. hefur gert í því, en ég geri ráð fyrir, að hún noti heimildina, og enda þótt nú sé í fjárlfrv. heimild um 700 þús. kr., sem ætlazt er til, að notuð verði vegna byggingar á Þjórsárbrúnni, þá er enn eftir a. m. k. hálf önnur millj. kr. af áætluðum byggingarkostnaði, og þá er óráðið, hvernig þess fjár verður aflað. Ég minnist þess í fyrra. - og ég held, að það hafi verið á fundi í fjvn. eða þá í prívatsamtali. - að vegamálastjóri minntist á það, að mjög eðlilegt væri að fá fé úr brúasjóði til Þjórsárbrúarinnar og væri þá hugsanlegt að taka lán til brúargerðarinnar, sem yrði endurgreitt með fé úr brúasjóði, eftir því sem fé kæmi í sjóðinn. Þetta vildi ég leyfa mér að benda á, vegna þess að mér finnst gæta dálítils misskilnings hjá hv. þm. Ég er samþykkur því, sem hv. 1. þm. Árn. sagði, að það yrði ekki til að auka virðingu þingsins, ef það færi í máli eins og þessu að gera samþykktir, sem færu í bága hver við aðra. Mér virðist því, að samþykkt eins og þessi um Hvítárbrú hjá Iðu bindi nokkuð þá framkvæmd og að hún hljóti að koma á undan þeirri brú, sem hv. síðasti ræðumaður talaði hér um, þó að ég skuli fyllilega viðurkenna, að sú brú sé nauðsynleg, og skilji vel, að hann hlýtur að hafa áhuga fyrir henni, og er sjálfsagt að styðja hann í þeirri viðleitni, þegar föng eru á.

Flm. (Páll Þorsteinsson) : Ég held, að það sé vægast sagt hæpin lagaskýring, sem hv. 2. þm. Rang. (IngJ) kom með í þessu máli. Þál. sú, sem hér hefur verið lesin upp og vitnað í, felur í sér tvö atriði. Annars vegar að undirbúa brúarbyggingu á Hvítá hjá Iðu, en hins vegar, að brúin skuli byggð eigi síðar en 1948. Síðan segir í sérstakri málsgrein: „Kostnaðurinn greiðist úr ríkissjóði.“ Hver getur skilið, að þessi síðasta málsgr. eigi eingöngu við annan lið þessarar þál., en ekki hinn? Ég held, að það sé hæpin lagaskýring, svo að ekki sé meira sagt. En jafnvel þó að við vildum viðurkenna, að það væri rétt, sem hv. 2. þm. Rang. hélt fram í þessu máli, þá er annað, sem afsannar alveg hans skoðun. Brúasjóður er í raun og veru ekki til og verður ekki til um næstu áramót, því að það fé, sem safnazt hefur í hann, hefur farið allt eða því sem næst til að brúa Jökulsá á Fjöllum. Í lok þessa árs renna út þau lagafyrirmæli, sem gert er ráð fyrir um innheimtu þessa gjalds, sem frv. mitt fjallar um. Nú er það hins vegar samþ., að brúin á Hvítá skuli reist á árinu 1948. þ. e. a. s. áður en nokkuð, sem heitir, hefur safnazt í brúasjóðinn, jafnvel þó að það frv. verði að 1., sem hér er til umr. Hvernig má það þá eiga sér stað, þegar ákveðið er, að brúna skuli reisa á árinu 1948, að hún verði byggð fyrir það fé, sem er þá ekki komið í brúasjóð? Nei, allt þetta hnígur að því, sem ég hélt fram áðan, að þeir, sem hafa barizt fyrir brúnni á Hvítá hjá Iðu og fengið þál. samþ., hafa ekki hugsað sér að fara þá leið um fjáröflun, sem ég legg til að nú sé farin, heldur að fá fé beint úr ríkissjóði 1948 eða 1949.