Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist dagskrártillaga, svohljóðandi: „Við undirrituð gerum það að tillögu okkar, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta fundar verði svohljóðandi: 1. Almenn hegningarlög (uppreist æru) – frv., 111. mál, flm. Bjarni Benediktsson o.fl., 1. umr. 2. Kosningar til Alþingis – frv., 112. mál, flm. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, 1. umr. 3. Útlendingalög – frv., 113. mál, flm. Katrín Jakobsdóttir o.fl., 1. umr. 4. Stjórnarskipunarlög – frv., 107. mál, flm. Birgitta Jónsdóttir o.fl. Við óskum eftir því að þessi tillaga verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf rita hv. þingmenn Ásta Guðrún Helgadóttir, Björn Leví Gunnarsson, Eva Pandora Baldursdóttir, Halldóra Mogensen, Smári McCarthy, Logi Einarsson, Guðjón S. Brjánsson, Birgitta Jónsdóttir, Einar Brynjólfsson, Gunnar Hrafn Jónsson, Jón Þór Ólafsson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Oddný G. Harðardóttir. Fer nú fram atkvæðagreiðsla um tillöguna.

Frú forseti. Þetta mál er mjög einfalt. Það þýðir að við erum að bera upp fyrir þingið hvort það samþykkir að setja á dagskrá þingfundar frumvarp Pírata sem er í rauninni þess efnis að í framtíðinni verða stjórnarskrárbreytingar bornar undir þjóðina. Það er það sem við erum að biðja um. Ef við fáum málið á dagskrá í dag eða fyrir þinglok væri hægt að greiða atkvæði um það, klára það, og þá getur næsta þing eftir kosningar samþykkt það og við getum strax farið að breyta stjórnarskránni, eins og að taka út úr stjórnarskránni ákvæðið um uppreist æru. Það er ekki hægt að klára uppreist æru og þurrka út úr lögum nema það sé gert í stjórnarskrá. Við getum farið að setja inn alvörugegnsæisákvæði í stjórnarskrá. Við getum gert þetta hægt og rólega og í sátt í stað þess að þurfa að bíða aftur í fjögur ár.

Frú forseti. Í gær lagði ég það til á fundi formanna flokkanna, í von um að hægt væri að sameinast um nýtt breytingarákvæði í stjórnarskrá, tillögu um sambærilegt ákvæði og það sem var í gildi á árunum 2013–2017, þ.e. að hægt væri að samþykkja stjórnarskrárbreytingar með gömlu aðferðinni, en til viðbótar kæmi bráðabirgðaákvæði þannig að hægt væri að samþykkja stjórnarskrárbreytingar með auknum meiri hluta á Alþingi og þeim þröskuldi að 25% atkvæðisbærra manna myndu ljá þeim atkvæði sitt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þessi tillaga byggir á ákvæði sem var hér í gildi en þó með hærri þátttökuþröskuldi á þeim tíma, þ.e. 40% þátttökuþröskuldi í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hún var tilraun til að miðla málum, skapa aukna samstöðu um stjórnarskrárbreytingar og allir flokkar á þingi nema Sjálfstæðisflokkurinn tóku mjög jákvætt í tillöguna. Það var mín von að við hefðum getað náð saman um þessa málamiðlun og náð þar með aukinni samstöðu um stjórnarskrárbreytingar til framtíðar. Það náðist ekki. Því er það mat okkar Vinstri grænna 

Virðulega Alþingi. Við í Bjartri framtíð erum hjartanlega sammála um nauðsyn umbóta á stjórnarskránni og við erum sammála því að það eigi að breyta breytingarákvæðinu til að gera það auðveldara. Við erum hins vegar með mjög opin augun, sérstaklega eftir samtöl flokkanna í síðustu viku, um að við erum á síðustu metrunum, ef ekki síðustu sentímetrunum, í þessu þingi. Því hefur verið hótað að hér verði boðað málþóf til að koma í veg fyrir að nokkuð komist í gegn ef þessi tillaga kemst til umræðu. Við teljum mikilvægt að lagaákvæði um uppreist æru verði afnumin og að lögum um útlendinga verði breytt, m.a. til að ná utan um mál ungra barna sem hafa unnið hug og hjörtu okkar allra, bæði á Alþingi og meðal þjóðarinnar. Við teljum að þetta sé svo mikilvægt að ekki sé á það hættandi að þetta þing ljúki störfum án þess sóma að klára þau mál. Við teljum hins vegar mjög mikilvægt fyrir næsta þing 

Hæstv. forseti. Dagskrártillagan sem hér liggur fyrir gerir ráð fyrir að nýtt mál verði tekið á dagskrá og það væntanlega afgreitt fyrir þingfrestun. Staðan er auðvitað sú, praktískt séð, að það er skammt til kosninga. Það er samkomulag um að ljúka þingstörfum og þegar nýju máli er hent inn með þessum hætti veldur það því að öll slík áform fara í vaskinn. Þetta er mál sem er þess eðlis að ef það kæmi á dagskrá þingsins þyrfti það yfirlegu, umræðu og athugun. Mál Pírata gerir ráð fyrir að hægt verði að afgreiða stjórnarskrárbreytingar með þjóðaratkvæðagreiðslu án nokkurra þröskulda, hvorki þröskulda í þingi né í þjóðaratkvæðagreiðslu. Efnislega er málið þannig líka algerlega óásættanlegt af minni hálfu. Í raun og veru tel ég að það væri alveg fráleitt ef við færum út í breytingu, jafnvel þótt það sé bara á breytingarákvæði stjórnarskrárinnar, án nokkurrar umræðu, án nokkurrar athugunar, án þess að menn sjái fyrir endann á því, 

Forseti. Við buðumst til þess að leggja fram tillögu Vinstri grænna. Það vildi fólk ekki. Það kom fram á þessum fundi. Við höfum afgreitt sambærilega tillögu og erum alveg opin fyrir því að breyta tillögunni nákvæmlega eins og sáttatillaga Vinstri grænna hljómar ef það væri vilji fyrir því. Við getum lagt fram nákvæmlega eins tillögu og var samþykkt hér 2013 fyrir utan að hafa 40% þröskuld sem að mati Feneyjanefndarinnar þykir ólýðræðislegur. Við erum opin fyrir öllum mögulegum leiðum til að tryggja að hér getum við skotið stjórnarskrárbreytingum til þjóðarinnar með annaðhvort meiri hluta þings eða auknum meiri hluta þings. Þetta snýst ekkert um það. Þetta er fyrirsláttur. Það sem þetta snýst um er að Sjálfstæðisflokkurinn fær hér fullnaðarsigur. Sjálfstæðismenn neita að hleypa málinu í atkvæðagreiðslu þannig að við getum séð hver hinn raunverulegi vilji Alþingis er. Þeir eru aftur á móti tilbúnir að hleypa í gegn bráðabirgðaákvæði til að börnin verði ekki send úr landi. Þeir eru samt á móti því máli, en voru tilbúnir að hleypa því á dagskrá. Þeir eru aftur á móti líka tilbúnir ef þetta mál fer hér til afgreiðslu að halda þinginu í gíslingu og hóta því að það mál verði ekki afgreitt ef þetta fer á dagskrá. Þvílík 

Virðulegur forseti. Á rúmlega einu ári hafa tvær ríkisstjórnir fallið vegna þess að almenningi líkaði ei vinnubrögð stjórnvalda. Stjórnvöld njóta allt of lítils trausts og aðeins fimmtungur kjósenda treystir Alþingi. Það er nauðsynlegt að Alþingi komi á betri samskiptum við þjóðina og mikilvægt og skynsamlegt skref í þá átt væri að hleypa almenningi aftur að vinnu við gerð nýrrar stjórnarskrár. 
             Yfirgnæfandi stuðningur var í þjóðaratkvæðagreiðslu og í skoðanakönnunum um tillögur stjórnlagaráðs, sem ættu að mynda grunn að nýrri stjórnarskrá og er brýnt að koma á dagskrá. Við stjórnmálamenn megum ekki halda málinu í gíslingu. Við megum ekki óttast þjóðina. Félagslegur strúktúr, almennt þekkingarstig og ný tækni er nú með allt öðrum hætti en þegar við fengum gömlu stjórnarskrána og nýjar aðstæður kalla beinlínis á að við tökum upp ný vinnubrögð. Ef við þróum ekki lýðræði okkar í takt við tímann mun þátttaka almennings í kosningum halda áfram að minnka og enn mun aukast bil á milli þings og þjóðar. Ég neita að trúa því að menn vilji nota börn sem skiptimynt 

Hæstv. forseti. Hér er um viðamikið og stórt mál að ræða sem við Framsóknarmenn teljum ekki hægt að afgreiða á hlaupum eða með hraði. Þess vegna erum við á móti þessari dagskrártillögu. Við erum aðilar að þinglokasamningi sem við ætlum að standa við. En að sjálfsögðu erum við tilbúin til áframhaldandi viðtals og samvinnu um að breyta stjórnarskránni, en við þurfum að vanda vel til verka og vinna það vel.

Frú forseti. Á fjölmörgum fundum formanna flokkanna var tekist á um hvaða málum ætti að ljúka. Það var ekki allt með þeim hætti sem við hefðum helst kosið í Viðreisn. Þar voru mál eins og stjórnarskrármálið eitt þeirra sem við vorum opin fyrir að ræða. Ég var persónulega aðili að þessu samkomulagi. Við vildum teygja okkur til sátta við aðra þingflokka. Í þessu máli munu sumir þingmenn Viðreisnar sitja hjá.

Frú forseti. Þegar ég sá frumvarpið sem dagskrártillagan snýst um velti ég fyrir mér hvort flutningsmenn hefðu gleymt síðustu sex árum því að hér er dustað rykið af tillögu stjórnlagaráðs frá árinu 2011. Síðan hefur margt gerst. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur t.d. skorið burt 2. mgr. tillögunnar  Þetta er ekkert einfalt mál sem þarf að klára með hraði. Það kom fram líka við afgreiðslu mála 2013. Þá voru allir fulltrúar í meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, þar á meðal fulltrúar Samfylkingarinnar, þar á meðal 

Forseti vill beina því kurteislega til þingmanna að virða ákvæði um tímamörk.

Frú forseti. Við höfum hér sögulegt tækifæri til að veita þjóðinni fullveldi og ákvörðunarrétt gagnvart þeim leikreglum sem þingmenn og ráðherrar verða að fara eftir í störfum sínum í þjónustu þjóðarinnar, sjálfum samfélagssáttmálanum. Hér gefst öllum hv. þingmönnum sögulegt tækifæri til að fylgja samvisku sinni og velja rétt þjóðarinnar til að setja okkur reglur. Ég hvet alla þingmenn til að láta ekki undan tuddaskap og hótunum hæstv. sitjandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssonar, heldur standa með þjóðinni núna. Ef ekki við, þá hverjir? Ef ekki núna, þá hvenær? Ábyrgðin er ykkar, hv. þingmenn, samviskan er ykkar og tíminn til að fylgja henni er núna.

Virðulegi forseti. Í 48. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og frumvarpi stjórnlagaráðs segir: „Alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum.“ Við þetta mætti kannski bæta: „Ekki heldur við neinar reglur frá flokkum sínum.“ Hérna störfum við eftir sannfæringu okkar, eftir samvisku okkar. Hættið að fela ykkur á bak við einhvers konar baktjaldamakk í lokuðum formannaherbergjum. Þið, hvert eitt og einasta hérna, þingmenn, eruð með aðgang að þessum atkvæðatakka við hliðina á ykkur. Þið getið sagt ykkar skoðun á þessu máli. Hafið þið virkilega samvisku til þess að segja við þjóðina: Nei, þið megið ekki greiða atkvæði um stjórnarskrárbreytingar, bara við? Eru það í alvörunni skilaboðin sem þið viljið senda út?

Virðulegi forseti. Sú dagskrá sem liggur fyrir þessum þingfundi er niðurstaðan af samtali formanna allra flokka. Ég mótmæli því harðlega að því sé beint gegn mér að niðurstaðan hafi ráðist af hótunum, af tuddaskap, af einhvers konar tilraunum til að nota fólk í viðkvæmri stöðu, hælisleitendur eða aðra, sem skiptimynt við þinglok. Ég vísa öllum þessum ummælum til föðurhúsanna. Sjálfstæðisflokkurinn er ekki í neinni stöðu til þess að ráða för í þinginu. Við erum bara þingflokkur eins og aðrir þingflokkar hér. Við styðjum þá dagskrá sem hér er niðurstaða af samtali allra flokka. Allar þessar ásakanir eru rakalausar árásir í aðdraganda kosninga sem hefði í raun og veru ekki verið góður upptaktur fyrir marga þingfundi á Alþingi næstu daga.

Frú forseti. Það er að sjálfsögðu rétt að við erum að leggja fram tillöguna eins og hún kemur frá frumvarpi stjórnlagaráðs, því að þjóðin hafði samþykkt hana, að þó undanskildu þessu ákvæði sem þýðir að þingið geti farið fram hjá þjóðinni því að það er ekki lýðræðislegt. Eins og við nefndum á fundinum í gær erum við að sjálfsögðu opin fyrir því að setja inn þröskulda, setja inn lýðræðislega þröskulda. Tillagan frá 2013 var ólýðræðisleg að mati Feneyjanefndarinnar og hún var tímabundin. Tillagan sem við erum að leggja fyrir þingið núna er lýðræðisleg og við erum tilbúin að setja lýðræðislega þröskulda þannig að þjóðin geti breytt til frambúðar, geti til frambúðar tekið þátt í að breyta stjórnarskrá sinni. En horfið á hverju við stöndum frammi fyrir í dag. Ef við byrjum ekki í dag að breyta stjórnkerfinu hægt og örugglega, sem samþykkt þessarar tillögu þýðir að við getum gert, og við þurfum alltaf að bíða eftir kosningum, bíða og bíða og bíða, og hægt er að fresta þessu og fresta, stöndum við frammi fyrir því að væntingar landsmanna eru ekki uppfylltar, stöndum frammi fyrir því að ríkisstjórnir falla og springa, stöndum frammi fyrir pólitískum óstöðugleika. Það er það sem við stöndum frammi fyrir 

Frú forseti. Við skulum ekki flækja málið um of. Þetta er mjög einfalt. Þetta snýst um að breytingar á stjórnarskrá geti farið í gegnum þingið án þess að það þurfi að rjúfa þing og farið svo í hendur þjóðarinnar til að greiða atkvæði um þær. Það er svo einfalt. Ef það er eitthvað að marka það sem þingmenn segja í fjölmiðlum er meiri hluti fyrir þessu á þingi. En einhverra hluta vegna, þegar einn flokkur kemur með einhverjar hótanir um málþóf, skjálfa allir í skónum sínum og enginn þorir að gera neitt. Við erum með meiri hluta. Er það virkilega orðið þannig að Sjálfstæðisflokkurinn ráði öllu hérna inni? Ef Sjálfstæðisflokkurinn er ekki sammála málinu, getum við ekki keyrt það í gegn? Ég bara bið ykkur um að greiða atkvæði samkvæmt ykkar eigin sannfæringu. Við erum ekki einu sinni að tala um að greiða atkvæði um þessa breytingu núna, við erum að tala um að setja þetta á dagskrá fyrir lýðræðislega umræðu. 
            

Frú forseti. Hér ræðum við um frekar hóflega breytingartillögu á dagskrá. Við erum ekki að heimta að farið verði endilega alla leið enda er það hvers og eins að ákveða það fyrir sig. En þetta er hófleg breytingartillaga um mál sem á að sjálfsögðu að hljóta meðferð þingsins. Þá getum við komið á einhverjum þröskuldum eins og sumir hafa talað fyrir. Og trúverðugleiki þingsins er satt að segja að veði. Ef við getum ekki tekið þetta einstaka mál til almennrar umræðu í stuttan tíma nú í lok þingsins, hvar stöndum við þá? Ég segi jafnvel að framtíðin sé að veði því að ef Sjálfstæðisflokkurinn með sinn þriðjung atkvæða getur ráðið öllu um hvað verður tekið fyrir og hvernig erum við bara hreinlega komin í þá stöðu að framtíðinni verður frestað um fjögur ár í viðbót, aftur. Það er bara komið nóg af þessu. Við verðum að nota tækifærið til að taka framtíðinni fagnandi, gera það sem rétt er í stöðunni og koma helst þessari breytingu 

Virðulegi forseti. Framtíðin er á dagskrá þingkosninga 28. október. Þar gefst þjóðinni tækifæri til að kjósa fólk sem vill hefjast handa að nýju við heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. En mikilvægasta viðfangsefnið sem við horfumst í augu við nú þegar skyndilega var boðað til kosninga er staða barna á flótta. Breytingin sem við erum að gera nú á útlendingalögum dugar til að ná utan um stöðu þessara barna. Það voru börn sem voru að bíða eftir mannúð, sem voru að bíða eftir réttlæti. Samkomulag um að klára það er samkomulag sem er einhvers virði. Við í þingflokki VG stöndum við það samkomulag. Það er sannfæring mín og það er samviska mín sem segir mér að halda ekki í óvissuferð þar sem staða barna á flótta er undir. Þetta var okkar mat. Þess vegna stendur þingflokkur VG með tillögu forseta um dagskrá þessa þingfundar.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir margt sem hefur komið fram í máli hv. þingmanna Pírata og líka hjá hv. þm. Loga Einarssyni í Samfylkingunni, en þau standa að þessari dagskrártillögu. Ég held að hugurinn sé góður. Tillagan er sett fram af góðum hug. Staðan er sú að þingflokkar hafa rætt og komið sér saman um niðurstöðu. Við í Bjartri framtíð höfum ekki samvisku til að tefla í tvísýnu velferð fjölskyldna sem hér leita hælis. Það liggur fyrir. Það er það sem við erum að fást við í dag. Við vitum hvað gerist annars. Við vitum það, við sem vinnum í þessum sal. Þá fer umræðan út um allar þúfur og fer að snúast um eitthvað annað. Við þurfum að bregðast við málefnum barna á flótta. Það viljum við í Bjartri framtíð gera í dag. Við viljum bregðast við 

Frú forseti. Ég verð að segja að fyrst þegar ég heyrði af dagskrártillögu Pírata var ég frekar jákvæður í garð þeirrar hugmyndar. Það er sjálfsagt mál að ræða stjórnarskrána eins og annað. Þá hafði ég helst hugsað mér að ræða tillögu í þá veru sem sex þingflokkar gætu sætt sig við. Vandinn er sá að sú tillaga sem hér liggur fyrir er of langt frá því sem talist getur gott að mínu mati. Þar vantar helst þrjá hluti, sem ég ætla að nefna: Í fyrsta lagi vantar þátttökuþröskuld, sem er að mínu mati alls ekki óleysanlegt atriði. Í öðru lagi vantar aukinn meiri hluta í þinginu.  Í þeirri tillögu sem liggur fyrir felst allt of mikil hætta á því að ríkjandi meiri hluti hverju sinni noti þessa grein til að spila út einhverjum dægurflugum og gera þær að stjórnarskrárbreytingarmáli. Ég tel að hugurinn að baki tillögunni sé góður en ég held að hætturnar sem felast í henni 

Frú forseti. Traust á Alþingi er í lágmarki. Ég biðla til þeirra hv. þingmanna sem tala um að við ætlum að gera þetta hérna á næsta kjörtímabili að hugsa sinn gang hvað það varðar. Þessu hefur nefnilega verið lofað áður og þetta er verið að svíkja aftur núna. Hér leggjum við einfaldlega til einfalda breytingu þess efnis að þjóðin geti haft aðkomu að breytingu á stjórnarskrá, samfélagssáttmálanum sínum. Það er auðvelt að komast að niðurstöðu og margir höfðu komist að niðurstöðu um hvers konar þröskuldar væru æskilegir til að þetta mál færi í gegn. En þeir flokkar sem hér sitja voru ekki reiðubúnir að berjast fyrir þessu. Ef þeir eru til í að vera reiðubúnir að berjast með okkur fyrir að fá þetta mál á dagskrá erum við að sjálfsögðu til viðræðu um hvernig við tryggjum algjörlega lýðræðislegt ferli í kringum þetta mál.

Forseti. Það er gott að heyra að Sjálfstæðisflokkurinn ræður ekki för í þinginu heldur ráðum við för með atkvæðum okkar hérna. Við leggjum til dagskrárbreytingu, ekki að neitt annað flókið sé í gangi hérna, og mig langar eftir ræður þingmanna áðan að spyrja: Hver er að tefla framtíð barna í tvísýnu, hver ræður því að framtíð barna sé í einhverri óvissu? Við lögðum til dagskrárbreytingu þar sem þessi liður hjá okkur yrði síðastur á dagskrá. Þá væri búið að klára allt hitt. Mér þætti vænt um að hæstv. umhverfisráðherra svaraði spurningunni um framtíð hvaða barna væri teflt í tvísýnu varðandi það. Hérna er verið að tala um að heildarendurskoðun verði frestað um fjögur ár, hv. þm. Svandís Svavarsdóttir. Er í alvörunni ekki hægt að gera hvort tveggja? Hvað er svona flókið við það? Í alvöru. Við getum bæði bjargað börnunum og breytt stjórnarskránni. Þetta er ekkert flókið. 
            

Hæstv. forseti. Ég velti fyrir mér hvort margir hv. þingmenn hafi misst af því að fyrir örfáum dögum sprakk ríkisstjórn, þing var rofið og boðað til kosninga. Við erum í þeirri stöðu að rétt rúmar fjórar vikur eru til alþingiskosninga. Mér finnst í raun algjörlega ótrúlegt að mönnum skuli detta í hug að taka stjórnarskrármál inn á síðasta degi þingsins, svona vippa sér í það eins og það sé ekkert mál 

Forseti. Eiginlega allir þeir þingmenn sem hér eru inni ætla að gefa kost á sér fyrir næstu kosningar. Þeir eru að fara í atvinnuviðtöl við þjóðina og biðja þjóðina um að treysta sér til þess að gæta að hagsmunum hennar. Þið sem eruð að biðja um það ætlið ekki að treysta þjóðinni fyrir að breyta stjórnarskránni. Þvílík hræsni. 
            

Frú forseti. Hér er mikið talað um börn, kannski það dýrmætasta sem við öll eigum. Í upphafi þings greip Samfylkingin ásamt tveimur öðrum flokkum í neyðarhemil og lagði fram frumvarp til þess að stoppa það að tvær stúlkur og fjölskyldur þeirra færu úr landi. Það var neyðarbrauð. Auðvitað á að leysa hlutina með almennum hætti, enda gerðist það að málið fór í farveg sem kannski mun koma fleiri börnum til bjargar. Alþingi þarf hins vegar í framhaldinu að setja almennar og mannúðlegri leikreglur. Við hefðum aldrei samið um neitt og við hefðum aldrei gert neitt sem hefði stefnt þessum börnum í voða.  
            

Frú forseti. Hér hafa nokkrir hv. þingmenn lýst áhyggjum af því að verði þessi tillaga samþykkt muni hún tefla í tvísýnu því mikilvæga frumvarpi sem allir eru sammála um og á að koma þessum börnum til bjargar. Það var því mikið ánægjuefni að heyra að hæstv. forsætisráðherra skyldi þvertaka fyrir að hafa nokkurn tímann hótað málþófi eða öðrum afleiðingum af því að samþykkja þetta frumvarp. Ég skil ekki að nokkur maður hérna inni óttist það að hér verði málþóf fyrst hæstv. forsætisráðherra er búinn að lofa því að svo verði ekki. 
            

Virðulegur forseti. Samkomulagið sem gert var í gær stendur. Píratar og Samfylkingin eru ekki aðilar að því en við munum ekki rugga bátnum. Við munum að sjálfsögðu hleypa þeim frumvörpum í gegn sem þar var kveðið á um. Dagskránni er því ekki ógnað að öðru leyti en því að þarna á að bæta inn breytingartillögu um stjórnarskrána. Með þessu erum við ekki að stefna flóttafólki í voða. Við þurfum ekki að vera með einhverjar tæknilegar hártoganir. Við skulum vippa okkur í þetta verk og vera snögg. Við Píratar erum opin fyrir breytingum. Förum í þetta. 
            

Virðulegi forseti. Ég segi já. Að sjálfsögðu á þjóðin að fá að greiða atkvæði um samfélagssáttmála sinn. Það eru ekki bara þingmenn sem eiga að hlutast til um það. Þjóðin á sjálf að geta sagt já eða nei við því sem kemur frá okkur.

Frú forseti. Ég segi já, svo að við getum farið að tryggja aðkomu þjóðarinnar að breytingum strax eftir kosningar, að þjóðin eigi séns á að geta sjálf fengið aðkomu að stjórnarskrárbreytingum, að ef Alþingi samþykkir stjórnarskrárbreytingar sé þeim vísað í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá getum við farið að breyta hlutum sem þarf að breyta. Þegar væntingar fólks breytast, eins og hefur gerst vegna upplýsingatæknibyltingarinnar, samfélagsmiðlanna, þá vill fólk fá að koma meira að málum sem það varða og í það minnsta fá upplýsingar um hvernig ákvarðanir eru teknar. Þetta er það sem sumarið snerist um. Fólk vildi fá að koma að ákvörðunum um sín mál, í það minnsta fá upplýsingar um hvernig ákvarðanir voru teknar. Við stöndum frammi fyrir því að ekki er hlustað á fólk nema það hafi hátt. Þá mun fólk bara halda áfram að hafa hátt ef við breytum ekki kerfinu. Þá munu ríkisstjórnir halda áfram að springa, falla. Það er ávísun á pólitískan óstöðugleika. Og svo kemur hrun, eins og hæstv. forsætisráðherra Bjarni Benediktsson er búinn að segja að líklegt sé að komi 

Frú forseti. Að sjálfsögðu segi ég já við þeirri hófsemdartillögu að við fáum að ræða hér mál. Að sjálfsögðu segi ég já. En mér finnst frekar afhjúpandi hvernig nú hefur orðið til nýr meiri hluti á þinginu sem virðist standa gegn breytingum, gegn framtíðinni. Þetta kemur mér sannarlega á óvart.  
            

Frú forseti. Nú virðist útséð um að meiri hluti þessa þings treysti íslensku þjóðinni fyrir að koma að gerð samfélagssáttmála síns, koma að framtíðinni okkar í sátt milli þings og þjóðar. Ég upplifi endurminningu, déjà vu, frá því í vor þegar meiri hluti þessa þings greiddi atkvæði með ólögmætum embættisgjörðum þáverandi dómsmálaráðherra, með biturt bragð í munni, þvert á eigin sannfæringu. Þá voru það mín stærstu vonbrigði í þessu starfi. Hjarta mínu svíður núna því að vonbrigðin hafa aldrei verið stærri.

Frú forseti. Ég stend hér ekki með biturt bragð í munni og segi nei við þessari tillögu. En þær atkvæðaskýringar sem hér hafa komið, sérstaklega frá þingmönnum Pírata, sýna að það er náttúrlega borin von að ræða þetta mál af einhverri yfirvegun meðan fólk er í miðri prófkjörsbaráttu.  
            

Virðulegi forseti. Ég frábið mér allar ásakanir um mannvonsku og hræsni og skýringar á því hvað þetta nei mitt þýðir. Mitt nei þýðir ekki að ég telji að þjóðin eigi ekki að einhverju leyti að koma að einhverjum breytingum á stjórnarskrá. Ég tel að það þurfi að vera mun gleggri skil á milli löggjafarvaldsins og stjórnarskrárvaldsins. Ég segi hér að það þarf að vanda til verka þegar við breytum stjórnarskránni. Það þarf að gefa þessu máli tíma, bæði til umsagnar og málsmeðferðar í nefnd. Ég segi nei.

Ástæðan fyrir því að við lögðum til að þetta mál yrði síðast á dagskrá var einmitt sú að standa ekki í vegi fyrir þeim mikilvægu málum sem þó eru einungis kattarþvottur því að það eru ekki varanlegar breytingar sem við ætlum að gera hér, t.d. lögin um uppreist æru. Það er bara helmingurinn. Restin hvílir á því að hægt sé að breyta stjórnarskránni, það eru fyrstu lögin sem þarf að breyta. Ef við myndum taka þessa tillögu inn í nefnd og breyta síðan yfir í tillögu Katrínar Jakobsdóttur erum við komin með mál sem yfirgnæfandi meiri hluti þingmanna er sammála um og Sjálfstæðisflokkurinn samþykkti á sínum tíma, þó með hærri þátttökuþröskuldi. 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi sem flutt er af formönnum allra flokka á Alþingi. Þetta er frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum, og varðar sérstaklega uppreist æru. Frumvarpið var upphaflega samið í dómsmálaráðuneytinu en þar hefur síðan í vor verið unnið að heildarendurskoðun á því fyrirkomulagi sem felst í uppreist æru. Þessi áform um heildarendurskoðun á fyrirkomulaginu lúta að því að endurskoða og, eftir atvikum, afnema skilgreiningar í lögum á því hvaða brot eru svívirðileg að almenningsáliti og hafa í för með sér flekkun mannorðs, samanber ákvæði 4. og 5. gr. laga nr. 24/2000, um kosningar til Alþingis, og afnema jafnframt með öllu ákvæði í almennum hegningarlögum um uppreist æru. Þess í stað yrði mælt fyrir um það í viðkomandi lagabálkum í hvaða tilvikum sakaferill skuli leiða til missis tiltekinna borgaralegra réttinda, svo sem kjörgengis, embættisgengis eða tiltekinna starfsréttinda. Megi þannig taka eðlilegt tillit til þeirra ólíku hagsmuna sem eru í húfi varðandi mismunandi störf og réttindi. Jafnframt verði alveg horfið frá þeirri framkvæmd að stjórnvöld taki ákvarðanir um uppreist æru. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að vísa í þó nokkuð ítarlega greinargerð sem fylgir frumvarpinu, en ætla í ræðu minni einungis að stikla á stóru. Ég vil halda áfram að ræða um þá nauðsynlegu heildarendurskoðun sem ekki er ráðist í í þessu skrefi málsins. Hún stendur yfir í dómsmálaráðuneytinu. Flutningsmenn telja mikilvægt að tillögur um hana fái ítarlega lýðræðislega umfjöllun og síðan, þegar tíminn kemur, þinglega meðferð á Alþingi. Þannig stendur hins vegar á nú í aðdraganda kosninga að ekki mun vinnast tími til þess að ljúka slíkri meðferð, slíkum undirbúningi. Með frumvarpinu er því lagt til að við stígum fyrsta skrefið í átt að heildarendurskoðun. Þannig erum við einungis að leggja til að hér verði stöðvuð sú framkvæmd sem fylgt hefur verið um áratugaskeið, þ.e. að stjórnvöld veiti uppreist æru samkvæmt heimildarákvæði 85. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Verði frumvarpið að lögum er eins og áður segir óhjákvæmilegt að vinnu við heildarendurskoðun verði fram haldið og að Alþingi samþykki innan tíðar ný lög þar sem afstaða er tekin til ýmissa álitaefna sem reifuð eru í greinargerð með frumvarpinu. Það má segja að eins og málið hefur verið unnið fram til þessa hafi verið horft á þá nauðsynlegu vinnu sem ráðast þarf í sem tvo áfanga. Í þeim skilningi erum við að leggja til að fyrri áfanginn verði kláraður. Heildarendurskoðunin, þar sem menn fara yfir allt lagasafnið og gá eftir því hvar óflekkað mannorð er að finna sem skilyrði fyrir borgaralegum réttindum, er þá síðari áfanginn. Ég myndi jafnvel vilja bæta því við að ekki er ólíklegt að niðurstaðan verði á einhverjum tímapunkti að menn vilji síðan fara í þriðja áfangann og velta því fyrir sér hvort ástæða sé til að staldra víðar við í réttindum sem hingað til hafa ekki krafist óflekkaðs mannorðs og spyrja: Ja, þar sem við höfum víða í lögum slík ákvæði sem gera kröfu um að menn hafi ekki gerst brotlegir við lög þannig að tiltekin refsing hafi verið dæmd þá er mikilvægt að jafnræðis sé gætt milli starfsstétta, milli ólíkra réttinda. Það er auðvelt í sjálfu sér að láta fram í hugann streyma ýmis dæmi sem myndu orka tvímælis að við myndum ekkert að fjalla um ef ráðast á í heildarskoðun þessara mála á annað borð. Ég hef hins vegar fullan skilning á því að eins og mál hafa þróast á þessu ári og eins og við höfum í þeirri umræðu beint sjónum okkar að gildandi lagaákvæðum, að í þessum tveimur áföngum sé eingöngu um eins konar tiltekt í þessu efni að ræða. Mig langar til þess að vekja sérstaka athygli á sögulegu yfirliti sem er að finna í greinargerð með frumvarpinu og umfjöllun um norrænan rétt. Það er t.d. athyglisvert að sjá að Svíar afnámu heimildir til að svipta menn borgaralegum réttindum á 19. öld. Það er ekki að finna ákvæði um uppreist æru í núgildandi hegningarlögum í Svíþjóð. Það væri síðan hægt að velta fyrir sér ýmsum lagalegum og siðferðilegum álitamálum, stjórnarskrárvörðum réttindum, persónuréttindum, atvinnufrelsisréttindum og slíkum þáttum í þessu samhengi. Eflaust verður það hluti hinnar almennu umræðu þegar að því kemur. En á þessum tímapunkti erum við sem sagt að taka áfanga. Jafnvel þótt við séum bara að leggja til að þingið stigi þetta fyrsta skref, ljúki þessum fyrsta áfanga endurskoðunarinnar, þá koma engu að síður upp ýmis álitamál sem reynt er að bregðast við í 4. kafla greinargerðarinnar, á bls. 4 og 5 í frumvarpinu. Þar er samandregið komist að þeirri niðurstöðu að það standist skoðun að gera þá breytingu sem hér er lögð til enda sé það yfirlýst markmið þingsins að ráðast í beinu framhaldi í frekari breytingar. Það má segja að með ákveðnum hætti sé lögmæti þessara væntanlegu laga, verði frumvarpið samþykkt, dálítið háð því að Alþingi rísi undir því, sem látið er fylgja hér, að vinnunni verði lokið, þessari heildarendurskoðun. Um þetta er fjallað í 4. kafla. Ég vil síðan undir lok máls míns hvetja til þess að frumvarpið gangi til allsherjar- og menntamálanefndar og fái þar viðeigandi umfjöllun jafnvel þótt við gerum ráð fyrir því að þingið ljúki störfum í dag. Ég tel það ekki óraunhæft sökum þess að málið hefur verið til skoðunar nú svo vikum skiptir. Ráðuneytið er reiðubúið til þess að veita öll svör og skoða öll álitamál sem upp kunna að koma í þessu sambandi. Eins og hér hefur verið rakið hefur málið verið undirbúið í marga mánuði í raun og veru og heildarendurskoðun hefur staðið yfir þannig að ég tel ekki neina goðgá að afgreiða málið eins og hér er lagt til. Mér finnst hins vegar að þingið eigi ekki að taka því af neinni léttúð að það eru ákveðnar stjórnskipulegar spurningar sem menn þurfa að taka afstöðu til. Ein af afleiðingum þess að ljúka þessum áfanga án þess að heildarendurskoðun hafi átt sér stað er að þá skapast visst lagalegt tómarúm. Ég bendi t.d. á að kjörgengi eru réttindi sem hafa hingað til verið varin af því fyrirkomulagi sem við tökum hér til endurskoðunar og í raun og veru afnemum. Það má segja að þeirri spurningu sé ósvarað í lögum með hvaða hætti menn geti að nýju endurheimt kjörgengi þegar fyrirkomulagið við að reisa upp æru og öðlast með því óflekkað mannorð hefur verið afmáð úr hegningarlögunum. Þá stendur eftir spurningin hvernig eigi að ljúka þeirri meðferð. Svarið við því verður að koma í því sem ég mundi vilja kalla bandorminn, það kemur í bandorminum sem fylgir. Ég ætla ekki að setja af stað langa umræðu um öll þau mál sem þar koma fram. Ég vildi bara hafa minnst á það lauslega að mér finnst stundum í almennri umræðu um þessi mál að það sé vanmetið hversu vandasamt verk það verður að fara yfir hvert og eitt einasta tilvik og spyrja: Með hvaða hætti eiga menn að nýju að öðlast þau réttindi sem hér eru undir, hvort sem það eru lögmannsréttindi eða einhver önnur almenn réttindi, réttindi til þess að taka sæti í stjórnum hlutafélaga o.s.frv.? Það verður vandasamt verk fyrir Alþingi að velta fyrir sér öllum spurningunum sem upp kunna að koma vegna ýmissa annarra starfsstétta sem ekki hafa verið undir í þessari umræðu hingað til. Þar vísa ég aftur til jafnræðissjónarmiða sem hljóta að koma til skoðunar. Að öðru leyti vil ég þakka fyrir ágæta samstöðu sem hefur ríkt milli formanna flokkanna um þetta. Ég vænti þess að það geti tekist breið samstaða um málið í þinginu eftir nauðsynlega nefndarvinnu.

Frú forseti. Inntak þessa frumvarps er viss skurðaðgerð. Hún fjarlægir eitt æxli af mörgum sem uppgötvuðust eftir linnulausa baráttu brotaþola og aðstandenda þeirra sem höfðu hátt þar til kerfið brást loks við. Í þessum anda og í raun vegna þess að við tökum aðeins á einum mjög afmörkuðum þætti þessa risavaxna máls vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvernig sér hann fyrir sér að heildarendurskoðun geti farið fram þegar breyta þarf stjórnarskrá til þess að sú vinna geti klárast, sérstaklega þegar í ljós hefur komið eftir þessa miklu umræðu að hugtakið „uppreist æra“ og hugtakið „óflekkað mannorð“ eru ekki lengur boðleg réttarvitund almennings? Til þess að vera kjörgengur til Alþingis þarf maður að vera með óflekkað mannorð. Ef við fjarlægjum það án þess að setja neitt annað í staðinn og án þess að fara í breytingar á stjórnarskrá verður fullkomin réttaróvissa um hverjir eru kjörgengir til Alþingis í næstu alþingiskosningum. Að lokum: Fyrir þinginu lá vandað frumvarp um breytingu á lögum um lögmenn sem átti að sjá til þess að einhvers konar efnislegt mat færi fram á því að þeir sem sæktust eftir lögmannsréttindum væru til þess bærir, að þeim væri treystandi fyrir því mikilvæga hlutverki sem lögmennskan felur í sér. Til að taka af allan vafa fyrir fram um að verið sé að sigta út einhverja eina starfsstétt eru náttúrlega bara tvær starfsstéttir sem tiltaka sérstaklega uppreista æru og óflekkað mannorð í þessu samhengi, það eru lögmenn og endurskoðendur. Hæstv. forsætisráðherra hlýtur að sjá eins og ég að það er talsverður munur á hlutverki endurskoðanda og hlutverki lögmanns í samfélaginu varðandi það vald sem þeim stéttum er gefið yfir lífi þeirra sem oft eiga sér ekki varnar von. Því eru spurningar mínar tvær: Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að hægt verði að breyta og fara í þessa heildarendurskoðun án breytinga á stjórnarskrá? Og hvers vegna stóð hann á móti breytingu laga um lögmenn?

Virðulegur forseti. Mér er skammtaður afskaplega naumur tími til að svara risavöxnum spurningum. Í fyrsta lagi: Það er ekkert vandamál að skilgreina það í kosningalögum hvenær menn hafa náð aftur óflekkuðu mannorði. Við gerum það í kosningalögum. Það kallar ekki á breytingar á stjórnarskránni. Það ætti að vera augljóst. Varðandi það hvort lögmannastéttin sé einhvern veginn þannig sniðin að það þurfi sérstaklega að gæta sín á þeim sem sinna slíkum störfum verð ég bara að mótmæla. Ég tel að það standi engin rök til þess að taka lögmannastéttina eitthvað sérstaklega út úr. Þá á ekki heldur að tala bara um lögmenn og endurskoðendur heldur fjölmarga aðra sem gegna margvíslegum viðkvæmum störfum, ef menn vilja fara þá braut. Ég sé það þannig fyrir mér í framtíðinni að fara þurfi yfir lög um lögmenn, lög um endurskoðendur, já, hvort tveggja, en fjölmargar aðrar stéttir sömuleiðis. Ég ætla ekki að fara út í þá umræðu sem það myndi kalla á. En mér finnst það liggja í hlutarins eðli. Það eru svo margir sem gegna svo miklum viðkvæmum trúnaðarstörfum. Það væri hægt að nefna sálfræðinga, hjúkrunarfræðinga í barnaskólum, við gætum talað um lækna. Hvar endar þessi listi í raun og veru? Það verður afskaplega vandasamt fyrir þingið að vinna það verk. Ég ætla hins vegar að segja að það skref sem hér er stigið er mikilvægt. Við það frumvarp sem spurt er um hér hafði ég sérstaklega þær athugasemdir að því hefði verið stillt þannig upp að Lögmannafélagið ætti að veita umsögn um hvort rétt væri að lögmenn fengju að nýju réttindi sín. Þar átti Lögmannafélagið að gá eftir almenningsálitinu, um hvort gott væri að menn fengju að nýju lögmannsréttindin. 

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra hefur kannski ekki fylgst með því að fram kom tillaga um að fjarlægja almenningsálitið úr þessum matskenndu atriðum og var það bara sjálfsagt mál þar sem fólk hafði áhyggjur af því atriði. Ég hef heldur hvergi haldið því fram að lögmenn séu eitthvað varhugaverðari en annað fólk. Það eru tvær starfsstéttir sem lög um uppreist æru ná yfir í þeim skilningi sem við leggjum í þau akkúrat núna, það eru lögmenn og endurskoðendur. Vissulega er eðlismunur á þessu tvennu; forréttindi og aðgengi lögmanna að ýmsu í samfélaginu og aðstöðu, sem endurskoðendur hafa á engan hátt, t.d. að Barnahúsi, t.d. barnaverndargögnum hvers konar. Margt fleira mætti telja upp. Þar á er því talsverður munur. Þegar fyrir liggur frumvarp og allir eru tilbúnir til málamiðlana spyr ég: Hvers vegna var ekki vilji til að klára það mál? Almenningsálitið? Það var farið út. Ég skil ekki þennan fyrirslátt. Hvað varðar þessa aðgerð þá skilur hún eftir sig fullkomna réttaróvissu um borgararéttindi þeirra sem geta núna ekki fengið æru sína uppreista og þurfa að stóla á þessi lög. Það er nú bara þannig. Í því ljósi finnst mér vert að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort ekki hefði verið lag að sjá alla vega til þess að lögmenn sem misst hafa æru sína hefðu einhverja leið til að fá lögmannsréttindi sín aftur því að það hefði líka verið niðurstaðan af lögmannalögunum.

Virðulegi forseti. Ég nenni einfaldlega ekki að vera að karpa hér um mál sem ekki er á dagskrá og hefur aldrei verið lagt fram á Alþingi og var hroðvirknislega samið með akkúrat því ákvæði sem ég reifaði áðan um að almenningsálitið ætti að ráða för við lagasetningu,  Ég ætla ekki að orðlengja þetta. Þetta er einfaldlega frumvarp sem ekki er á dagskrá. Sú umræða verður tekin þegar að því kemur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans. Mig langar að nálgast málið út frá örlitlum efasemdarsjónarhól. Þannig er að þrátt fyrir allt erum við að afnema margra áratuga framkvæmd, hvað sem sagt verður um hana, á einum degi. Þó svo að þetta frumvarp hafi vissulega verið í smíðum í ráðuneytinu í nokkurn tíma sá ég það sem óbreyttur þingmaður fyrst fyrir örfáum klukkutímum. Í þeirri mynd sem frumvarpið var kynnt mér sem almennum nefndarmanni í allsherjar- og menntamálanefnd átti auðvitað að fylgja með sá hluti sem sneri að því hvernig menn gætu fengið ýmis borgaraleg réttindi sín aftur. En í þessum fyrsta áfanga sem hér er svo nefndur er stigið skref einungis í eina átt, þ.e. að taka burt heimild manna til að öðlast ákveðin réttindi að nýju. Menn sem fengu ákveðinn dóm í ákveðnum málum fyrir nokkrum misserum og sitja kannski núna í fangelsi gátu búist við því á sínum tíma að geta sótt þau réttindi aftur. En ef frumvarpið kemur fram með þessum hætti geta þeir það með erfiðara móti. Auðvitað þarf að breyta ýmsum lögum í kjölfarið, eins og hæstv. forsætisráðherra nefndi. En er ekki ljóst út frá því sem stendur í greinargerð að verði það ekki gert erum við komin á hálan ís hvað varðar stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu?

Virðulegi forseti. Ætli það megi ekki segja sem svo að framlagning þessa frumvarps hafi verið hugsuð sem skýr skilaboð frá Alþingi um að menn tækju alvarlega þá umræðu sem hér hefur átt sér stað á undanförnum mánuðum, að þingið teldi óásættanlegt að fara heim og ganga til kosninga án þess að stíga einhver skref til að bregðast við. Það er í raun opinberað í greinargerðinni, og ég tók það fram í framsögu minni, að þetta er ekki fullkomið skref. Það má finna veika bletti á því að skipta þeim breytingum sem verða nú að eiga sér stað niður í áfanga. Í raun tók ég fram í framsögu minni að verði síðara skrefið ekki stigið, já, þá tel ég að menn séu komnir út á hála braut gagnvart atvinnufrelsisákvæðum, svo dæmi sé tekið. Og sömuleiðis gagnvart öðrum almennum borgaralegum réttindum sem varin eru bæði í stjórnarskrá og af alþjóðlegum sáttmálum. Hins vegar efast ég ekki um að mikil og breið samstaða sé á þinginu um að halda þessari vinnu áfram. Þar sem ráðuneytið hefur lagt drög að slíku frumvarpi og er reyndar með það í umsagnarferli eins og rakið er í frumvarpinu finnst mér eins og ég sjái fyrir endann á því skrefi sömuleiðis, jafnvel þótt kosið verði seint í næsta mánuði. Það er ekki gallalaust að fara þessa leið. Mér finnst hins vegar skipta máli að skýr skilaboð komi frá þinginu, 

Virðulegi forseti. Ég er kannski ekki jafn viss og margir aðrir um að það sé hlutverk þingsins með lagasetningu sinni að senda skilaboð, heldur fyrst og fremst að búa til umgjörð um þau réttindi sem borgararnir hljóta. Það er staðreynd að nýtt þing mun koma saman að loknum kosningum. Jafn mikið og við myndum vilja getum við ekki að fullu lofað hvað muni gerast á því þingi. Það er ekki fullvíst að þeir sem þar taka sæti muni gera borgaraleg réttindi sakamanna, brotamanna, að áhersluefni í málflutningi sínum og það verði sett í forgang. Þess vegna langar mig einfaldlega að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hann muni leggja á það þunga áherslu í þeim viðræðum um stjórnarmyndun eða framtíð þingstarfa á næsta þingi, fari svo að hann nái kjöri, að þessi mál verði sett í forgang og vinnu við þau lokið sem fyrst.

Ég get svarað því játandi að það sé augljóst að lögð verði áhersla á að ljúka þeirri vinnu. Það er ekkert annað í boði hér. Það er hluti af því að styðja málið að styðja áframhaldandi vinnu við heildarendurskoðunina. Það má síðan margt segja um þá umræðu sem átt hefur sér stað undanfarna mánuði og varðar annars vegar þetta hugtak, þá upplifun sem þolendur í t.d. kynferðisbrotamálum hafa haft af framkvæmdinni, vegna þess að sá þáttur málsins er í raun og veru annars eðlis en spurningin um hvort yfir höfuð tiltekin sértæk eða almenn borgaraleg réttindi skuli aftur endurreist eftir að viðkomandi hefur tekið út sína refsingu. Mér sýnist stefna í að slík endurheimt borgaralegra réttinda muni framvegis samkvæmt þeim bandormi sem mun koma fram á Alþingi innan tíðar tryggja að það muni gerast með sjálfkrafa hætti í framtíðinni, það verði engin umsókn, engin meðmæli, engin stjórnsýsluákvörðun, það verði ekki undir mati ráðherrans komið eins og heimildarákvæðið kveður á um í dag, heldur verði það einfaldlega fest í lög hvort og þá hvenær viðkomandi getur öðlast tiltekin sértæk réttindi. Almennu réttindin, og þá er ég sérstaklega að vísa til kjörgengis, held ég að sé algerlega óumdeilt að menn eigi að endurheimta. Þessi þáttur málsins hefur kannski ekki fengið mjög mikla athygli eða umræðu. En að þessu leytinu til kann það sem sagt að verða niðurstaðan af allri endurskoðuninni að í vissum tilvikum mun það reynast fólki einfaldara, 

Forseti. Það er gott að við erum að fara að gera eitthvað í þessum málum. Það er samt þannig að ef það er ekki alveg afmörkuð skýr tímalína á því hvernig eigi að halda áfram með málið - við vitum ekkert hvað gerist, við vitum ekki hversu langan tíma næstu ríkisstjórn tekur að reyna að koma sér saman - þá er ansi hætt við að mjög margir búi við óvissu. Þó svo að þetta séu viðbrögð við hörmulega lélegri meðferð í stjórnsýslunni á umsóknum um uppreist æru þá eru margir sem óska eftir að fá uppreist æru með þannig afplánun á bakinu að þeir munu eiga, samkvæmt anda laganna sem á að gera á næsta kjörtímabili, rétt á að sækja um og geta fengið þau réttindi sem þeir sækjast eftir. Það er náttúrlega mjög mikilvægt að hafa í huga. Mér finnst hafa verið svolítill misskilningur í umræðunni varðandi þetta því að annars vegar búum við sem betur fer í samfélagi sem er betrunarsamfélag. Þeir sem með sanni hafa betrast við að sitja í fangelsi rétt svo sem aðrir fá borgaraleg réttindi eftir að þeir hafa afplánað. Sem betur fer erum við ekki eins og Bandaríkin. En á hinn bóginn sýnir allt ferlið í kringum þetta mál að það er eitthvað rosalega mikið að framkvæmd ýmissa ákvæða og reglna og hefða í stjórnsýslunni. Ég vonast til þess að það verði ekki einvörðungu hafður sá háttur á að framkvæmdin á þessu verði skoðuð og sett í eðlilegra og opnara ferli, heldur eigi það við um önnur mál sem eru einhvern veginn afgreidd fyrir luktum dyrum. Það sem mér þætti gott að kæmi fram einhvers staðar í þessu ferli er að framkvæmdin, ástæða þess að við erum að fara að breyta lögum um uppreist æru, hefur valdið fólki miklu tjóni, sérstaklega og aðallega brotaþolum og fjölskyldum þeirra. Ég hef ekki orðið vör við að þeir sem lögðu þetta frumvarp fyrst fram og aðalflutningsmaður þess hafi gert mikið til að laga þann skaða sem þessu fólki hefur verið unninn eftir að það er þó búið að fara í gegnum mjög erfiða lífsreynslu. Ég segi eins og hv. þm. Pawel Bartoszek að mér finnst þetta ekki vönduð lagasetning. Mér finnst þetta ekki vera á þann veg sem Sjálfstæðisflokkurinn talar gjarnan um og bara núna rétt áðan þá var talað um mikilvægi þess að lög væru vel unnin. Í stað þess að rífa þetta svona í sundur til þess að skora kannski einhver stig hefði verið hægt að afgreiða það með yfirlýsingu, það hefði verið hægt að taka lögmannalögin inn í þetta ferli. Það var búið að bregðast við ábendingum sem komu fram á fundum formanna um hvað mætti betur fara og reyna að laga það þannig að Sjálfstæðisflokkurinn gæti stutt það. En það var nú þannig að það var fyrst og fremst Sjálfstæðisflokkurinn sem vildi ekki breyta lögum um það hverjir geta fengið lögmannsréttindi. Ég tel að þetta sé í raun og veru skref fram á við, en á sama tíma, eftir reynslu mína á þingi, þá treysti ég því ekki að þetta endi endilega vel nema gerð verði um þetta mjög stíf aðgerðaáætlun. Það kemur t.d. fram í máli háttvirts eða réttara sagt forsætisráðherra - ég veit ekki hvort maður kalli ráðherra sem situr í vantrausti í starfsstjórn hæstvirtan, þannig að ég ætla bara að sleppa því, forseti - það kemur fram í orðum forsætisráðherra í starfsstjórn að hann telji að það sé bara hægt að skítamixa til að fara fram hjá stjórnarskránni. Mér finnst það mjög furðuleg orð. Ég skil þetta ekki alveg. Ég vona að allsherjar- og menntamálanefnd sem fær þetta mál væntanlega inn á borð til sín fái minnisblað um hvort einhver réttaróvissa sé í málinu, hvort það sé einhver óvissa ef þessi bandormur verður ekki kláraður mjög hratt. Höfum við eitthvað garantí fyrir því að næsta þing muni fara strax í þá vinnu? Ég vonast til þess að það komi mjög skýrt fram hver vilji okkar er. Það er alveg nauðsynlegt að það fylgi hreinlega með lögunum því að við erum nýbúin að uppgötva það í lögum um útlendinga að ef eitthvað stendur ekki skýrt í lagabálknum og stendur bara í greinargerð þá telja þeir sem framfylgja lögum að þeim beri ekki að skoða anda laganna og það sem kemur fram í greinargerðum og ræðum þingmanna. Það er alltaf að koma betur og betur fram að við verðum að vanda betur til lagasetningar. Þau lög og tillögur sem við erum með á borðinu á þessu stutta þingi hefðu þurft meiri tíma en einn dag til þess að klára þau, það er bara þannig, forseti. Mér finnst mikilvægt að sýna þeim sem hafa þurft að þjást út af þessu máli þá virðingu að við gefum okkur þann tíma sem við þurfum til þess að fara ítarlega yfir þetta þannig að við lendum ekki enn og aftur í því að það er galli í þeirri lagasetningu sem kemur frá okkur á þinginu.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum, þ.e. þá breytingu að fella út hugtakið „uppreist æru“ úr 84. og 85. gr. laganna í samræmi við þá umræðu sem átt hefur sér stað í samfélaginu allt frá því í vor. Forseti. Það sem við horfumst í augu við hér er að mörgu leyti viðbragð, pólitískt viðbragð við þeim veruleika sem við verðum öll að horfast í augu við og eigum að horfast í augu við og megum ekki líta undan. Árið 2015 héldum við á Íslandi upp á 100 ára kosningarétt kvenna. Á þeim tíma og frá því á þeim tíma hefur hver femíníska bylgjan af annarri og kraftur haft áhrif um allt samfélagið. Við getum nefnt druslugönguna. Við getum nefnt brjóstabyltinguna. Við getum nefnt Fokk ofbeldi. Við getum nefnt alls kyns grasrótarhreyfingar sem hafa risið upp og krafist þess að þolendur kynferðisbrota eigi að hafa hátt, megi hafa hátt og eigi að krefjast þess að samfélagið hætti að þagga þessi vandamál niður, að samfélagið taki mark á þessum röddum og samfélagið bregðist við með því að endurskoða alla lagaframkvæmd, alla lagaumgjörð og alla framkvæmd laga í samfélaginu, brotaþolum til góðs. Þessi bylgja sem við erum partur af núna er bylgjan sem sprengdi ríkisstjórnina. Ríkisstjórnin á Íslandi sem sat aðeins í nokkra mánuði og endalok hennar er partur af kvenfrelsissögu Íslands. Sá endapunktur er partur af femínískri baráttusögu vegna þess að komið var að því að það risu svo sterkar bylgjur að ekki dugði að halla sér að hefðbundnum stjórnmálamælikvörðum um hagvöxt, efnahagsstjórnun og öðrum þeim mælikvörðum sem menn vilja gjarnan halla sér að þegar rætt er um stjórnmál. Nú var komið að því að kröfur þeirra sem höfðu hátt voru ágengari og sterkari en svo að það væri hægt að horfa fram hjá þeim. Fjölskyldur og fulltrúar brotaþola Róberts Downeys vöktu máls á þessum úrelta lagabókstaf og þessari fráleitu framkvæmd, settu málið á dagskrá, ræddu uppreist æru og líka endurheimt lögmannsréttinda með dómi, sem hér hefur verið rætt í andsvörum milli hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur og hæstv. ráðherra. Fjölmiðlar fjölluðu um málið. Þeim ber að þakka. Fjölmiðlar hættu ekki. Fjölmiðlar tóku þátt í því að hafa hátt. Fjölmiðlar endurspegluðu það sem er gott í íslensku samfélagi, að við ætlum ekki að taka þátt í þöggun um glæpi af þessu tagi. Fyrir það ber að þakka. Þegar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tók málið fyrst til skoðunar að minni ósk í júlí kom mjög fljótt á daginn að stjórnsýslan að því er varðar uppreist æru er til skammar og hefur verið til skammar um mjög langt árabil. Þar kemur í ljós að framkvæmdin hefur verið vélræn, hún hefur verið án viðmiða. Þótt það standi í almennum hegningarlögum að forseti geti veitt mönnum uppreist æru ef formleg skilyrði séu uppfyllt og þar standi auk þess „færi umsækjandi sönnur, sem gildar séu metnar, á það, að hegðun hans hafi verið góð umræddan tíma“, þá hefur framkvæmdin orðið sú að það hefur dugað að kalla eftir umsögnum tveggja einstaklinga, sem kallaðir hafa verið valinkunnir menn þótt ekkert um það segi í lögunum sjálfum. Raunin hefur orðið sú að þessar umsagnir eru mjög almenns eðlis, fela í sér mjög almennt orðalag og engin viðmið eru til um hvað eigi að koma fram í þeim. Svo virðist sem dugi að æskufélagi segi: Þetta er góður gaur. Þetta sama ráðuneyti sem hefur hýst þessa framkvæmd um árabil vil ég leyfa mér að segja að sé ekki hafið yfir vafa í því að leggja til umbætur á löggjöf um þetta mál. Ég vil brýna okkur öll sem hér erum og ekki síður þau sem verða hér aftur eftir næstu kosningar, með þeim nýju þingmönnum sem fá umboð þjóðarinnar, að halda því til haga að Alþingi sjálft þarf fyrst og fremst að horfa mjög gagnrýnum augum á þær lagabreytingar sem hér þarf að gera. Við þurfum að halda utan um þetta verkefni af því að partur af hinni ómögulegu framkvæmd er á ábyrgð innviða Stjórnarráðs Íslands. Því miður. Þannig er það og það þurfum við að ræða. Frumvarp það sem hér liggur fyrir frá ráðherra er minnsta mögulega breyting á þessu lagaumhverfi. Eins og hér hefur komið fram þá standa út af stórkostlega mikilvæg álitamál eins og til að mynda starfsréttindi lögmanna sem er að mínu mati mál sem hefði átt að ljúka á þessu þingi. Stjórnsýsla sú sem endurspeglast í þessari framkvæmd í dómsmálaráðuneyti um árabil er hluti af djúpstæðu skilningsleysi í íslenskri stjórnsýslu og íslenskum stjórnmálum á alvarleika áhrifa og afleiðinga kynferðisbrota. Það er nefnilega svo að ráðuneytið ber líka ábyrgð í því að hafa skapað tortryggni í kringum málið með óþarfa leyndarhyggju, með því að tregðast við fram í rauðan dauðann að afhenda gögn sem gerðar voru eðlilegar kröfur um að yrðu birt, eðlilegar kröfur almennings, eðlilegar kröfur fjölmiðla og loks eðlilegar kröfur stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Því miður er það svo að þessi leyndarhyggja og þessi nálgun á þessi mál er líka mjög djúpstæð meðal ýmissa stjórnmálamanna. Í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjallaði formaður nefndarinnar um málið ítrekað af ákveðnu alvöruleysi og yfirlæti sem að mínu mati sæmir ekki formanni eftirlitsnefndar þingsins, gerði því skóna að þessi gögn skiptu engu máli, að enginn hefði neitt með það að biðja um þau eða skoða þau o.s.frv. En annað hefur komið á daginn. Þau sjónarmið sem hv. fyrrverandi formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar stóð fyrir í umræðunni eru sjónarmið sem verða að heyra sögunni til. Þetta eru sjónarmið sem við höfum því miður heyrt og heyrðum hér síðast í svörum hæstv. ráðherra Bjarna Benediktssonar í andsvörum við hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Lítið gert úr málunum, ákveðið yfirlæti, talað niður til þeirra sem vilja halda umræðunni opinni og á lofti. Þessi tími verður að vera liðinn. Við verðum að sýna brotaþolum þá virðingu og sýna þessari femínísku bylgju þann skilning að takast á við áhrif hennar með opnum huga, hlusta og bregðast við. Í frumvarpinu eru eins og hér hefur komið fram minnstu mögulegu viðbrögð við því sem upp hefur komið. Í greinargerð með frumvarpinu er talað um lög sem þarfnast endurskoðunar verði frumvarp þetta að lögum. Það er gott. Það er aldeilis ágætt. Hins vegar er það líka svo að önnur mál verða líka að fylgja á eftir. Hvaða mál eru það, virðulegi forseti? Þessi vandi er svo djúpstæður að hér þurfum við þingmál sem leggur til úttekt á stöðu kynferðisbrota í réttarkerfinu öllu, tillögur til úrbóta sem fela í sér endurmenntun dómara, endurmenntun saksóknara, endurmenntun lögmanna, á þessu sviði. Við megum ekki hætta hér. Við eigum langt í land, en mjög mikilvæg skref voru stigin í sumar. Það er okkar að halda þessari baráttu áfram í þágu þeirrar opnu umræðu um áhrif kynferðisbrota í samfélaginu, þessi víðtæku áhrif yfirgangs og nauðgunarmenningar. Við þurfum að halda því til haga að það dugar ekki að taka eitt hugtak út úr hegningarlögum og halda svo uppteknum hætti. Það dugar ekki. Það er skref sem við eigum að stíga. Við eigum að stíga það og styðja það. En við megum ekki láta það duga vegna þess að það dugar ekki. Við þurfum með víðtæku átaki í öllu réttarkerfinu, í öllu kerfinu, skólakerfinu, með fræðslu, endurmenntun og vitundarvakningu, að halda því á dagskrá að það er óþolandi að börn og konur verði fyrir kynbundnu ofbeldi dag eftir dag, mánuð eftir mánuð, ár eftir ár, og menn leyfi sér að yppta öxlum yfir því. Á dögunum var söfnunin Á allra vörum fyrir Kvennaathvarfið. Í viðtali við forstöðukonu Kvennaathvarfsins kom fram að þá á laugardaginn var voru 29 konur sem lögðust á koddann í Kvennaathvarfinu vegna þess að þær höfðu ekki annars staðar höfði sínu að halla. Hversu stór hluti er það af þeim sem eru að flýja ofbeldi frá sínum nánustu? Meðan þessi mál eru enn þá svo, meðan íslenskt samfélag þarf Kvennaathvarf, meðan íslenskt samfélag þarf Stígamót, meðan íslenskt samfélag þarf á því að halda að við höfum hátt í fjölmiðlum og að brotaþolar séu studdir, þá þurfum við á femínisma að halda í stjórnmálunum, við þurfum á femínisma að halda í stjórnsýslunni. Við þurfum að horfast í augu við það að með öðrum hætti verður ekki þessi angi feðraveldisins brotinn á bak aftur.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Mig langar að inna hana eftir svipuðum sjónarmiðum og ég spurði hæstv. forseta um. Í 4. kafla þessar ágætu greinargerðar koma fram fullyrðingar sem skilja mætti sem svo að verði þetta frumvarp að lögum og ekkert annað gerist í lengri tíma erum við búin að taka ákveðin borgararéttindi t.d. af þeim mönnum sem nú afplána dóm lengri en eitt ár. Mig langar að spyrja hana hvort hún sé sammála því mati sem fram kemur í greinargerðinni, að það eitt og sér yrði ekki gott ef það yrði varanlegt ástand. Mig langar líka að spyrja hana hvort hún muni leggja á það áherslu að þessi mál verði kláruð sem fyrst, þ.e. annar áfangi þessarar endurskoðunar verði búinn. Hversu langur tími er boðlegur sem menn sem afplánað hafa dóm sem er lengri en eitt ár geta ekki boðið sig fram til Alþingis?

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og fram kemur í greinargerð með málinu ber málið það algjörlega með sér að það er unnið undir tímapressu. Það var raunar afstaða mín til þessa máls að það ætti að koma fram í bráðabirgðaákvæði við frumvarpið að fara þyrfti í endurskoðun á því innan tilskilins frests einmitt til þess að halda pressu á dómsmálaráðuneytinu að ljúka við málið. Það er alltaf hætta á því að mál sem þessi reki á reiðanum eða dragist úr hófi fram. Ég tek því undir áhyggjur hv. þingmanns, það þarf að liggja fyrir eins fljótt og nokkur kostur er. Það er aldrei gott þegar ný vandamál skapast við lagasetningu, en hér vakna sannarlega spurningar sem þarf að svara. Það verður verkefni nýs þings ásamt nokkrum öðrum að svara þeim.

Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir svarið. Mig langar þá aðeins að spyrja í kjölfarið, af því að hv. þingmaður nefndi bráðabirgðaákvæði. Það var einmitt það sem ég hugsaði fyrst þegar ég sá þessa tillögu að hugsanlega mundi fara betur á því að setja annaðhvort einhvers konar þvingunarúrræði gagnvart framkvæmdarvaldinu um að koma með tillögur til þess að gera breytingar sem myndu sannarlega gefa mönnum færi á að öðlast borgaraleg réttindi, kjörgengi að nýju, eða einfaldlega að búa þannig um hnútana að þetta tiltekna ákvæði, 81. gr., yrði ekki virkt í ákveðinn tíma. Þannig kæmi ákveðin pressa á þingið að bregðast við því, í stað þess að taka í burtu ákveðinn glugga án þess að gefa þó skýr loforð um hvað kæmi í staðinn. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort hún sé engu að síður ánægð og sátt við þessa niðurstöðu eins og hún liggur fyrir, eða hvort hún hefði kosið hina og af hverju hún telji að það hafi ekki orðið niðurstaðan. Ef hv. þingmaður mundi fara í þá vinnu að leggja til einhvers konar tímafrest, hve langur tímafrestur telur hún að sé eðlilegur? Höfum það í huga að sá tímafrestur er sá tími þar sem íslenskir borgarar, sem afplána dóma lengur en eitt ár, hafa ekki möguleika á að bjóða sig fram til Alþingis.

Virðulegi forseti. Þingmanninum til upplýsingar var það svoleiðis þegar við vorum að hefja hér fyrstu fundahöld um þinglok að nefndasvið Alþingis var að byrja að draga upp útlínur að frumvarpi sem þessu vegna þess að við höfðum ekki séð neitt frumvarp enn frá hæstv. dómsmálaráðherra. Því hafði ekki verið dreift. Við höfðum ekki séð hvernig það liti út þótt það sé síðan það sem hér er lagt til grundvallar. Þannig að umræðan var á því stigi að verið var að ræða hvort sá þrýstingur, sem hv. þingmaður og ég erum sammála um að þurfi að vera í þessum gögnum, ætti betur heima í greinargerð eða bráðabirgðaákvæði. Mín afstaða var sú að það væri í bráðabirgðaákvæði. Það varð ekki niðurstaðan. Síðan leggur ráðherrann til að þetta sé bara í greinargerðinni. Það er bara listað upp hvað þurfi að skoða að þessum lögum samþykktum. Ég ætla ekki að nefna dagsetningu. Ég get ekki skotið á neina dagsetningu út í loftið. Ég myndi vilja heyra frá ráðuneytinu um hvað sé raunhæft í því. Það er ekki boðlegt að sá tími sé langur. Ég myndi vilja hafa þann ramma frekar þrengri en víðari. Ef ráðuneytið nefndi einhverja dagsetningu myndi ég vera frekar nær deginum í dag en fjær honum til að koma til móts við óskir ráðuneytisins í þeim efnum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir yfirferð hennar. Mig langar að taka sérstaklega undir með þingmanninum um að það sé gleðiefni að áherslubyltingar, má segja, femínismans hafi breytt samfélaginu og hugum og viðmiðum flestra, langar mig að vona, hér á landi. Ég held að það sé gæðamerki samfélags þegar borgararnir sjálfir taka sig saman og tala hátt og skýrt um það sem þeim finnst ekki nógu gott í samfélaginu og að það sé styrkleikamerki samfélags að hlustað sé á það. Ég hef sjálf tekið þátt í þessari baráttu. Ég get vottað að það er ekki bara styrkur út á við heldur líka fyrir mann sjálfan. Ég tek undir með þingmanninum um að það er mikið gleði- og styrkleikamerki að mál hreyfist til betri vegar með þeim hætti. Mig langar hins vegar að fá að spyrja hv. þingmann. Ég heyrði á yfirferð hennar yfir málið að umræðan í samfélaginu allt frá því í vor hafi hreyft við þessu máli. Mig langaði að fá að spyrja góðfúslega, þar sem það er dómsmálaráðherra sem hafði ein og sér, áður en þessi mál komust til umræðu í samfélaginu, þar sem réttlætiskennd hennar var misboðið - henni fundust þessi lög ekki nógu góð. Er ekki rétt að halda til haga og fagna því líka að ráðherra dómsmála hafi ein og sér tekið sjálfstæða ákvörðun um að gera eitthvað í málinu þar sem þetta væri ekki nógu gott, þrátt fyrir að enginn annar utanaðkomandi þrýstingur væri þar á?

Virðulegi forseti. Jú, ég get alveg þakkað hæstv. dómsmálaráðherra fyrir hlut hennar í að kom til móts við þetta andrúmsloft í samfélaginu og ekki síður fyrir að setja spurningarmerki við vélræna afgreiðslu mála í dómsmálaráðuneytinu, því að það hefur hún sannarlega gert. En ég vildi að ég hefði jafnframt séð að hæstv. dómsmálaráðherra og aðrir ráðherrar í ríkisstjórninni, kannski sérstaklega ráðherrar Sjálfstæðisflokksins, hefðu nálgast málið og umræðuna af meiri auðmýkt almennt. Því miður fór allt of mikið fyrir því að talað væri af yfirlæti um þessi mál. Án þess að ég vilji fara að ræða orð fjarstaddra þingmanna held ég að allir átti sig á hvað hér er átt við. Ég vil þannig ekki láta hjá líða að halda hlut Sigríðar Andersen til haga í því að hún hafi komið til móts við málið með því að skoða það í ráðuneyti sínu. Mér finnst það mikilvægt. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að nefna það og halda þeim hlut ráðherra síns til haga í þessari umræðu. En eigi að síður held ég að það væri góð lexía fyrir stjórnmálin almennt að við hlustuðum meira eftir því að stjórnmálaumræðan snýst ekki bara um efnahagsmál, hún snýst líka um tilfinningar, líka um hvenær manni er misboðið, um þegar brotaþolum er nóg boðið, um hvernig börnum líður og hvernig fólki líður heima hjá sér. Pólitík snýst nefnilega líka um gildi og það hvers virði samfélagið er á hverjum einasta degi. Það finnst mér vera lærdómurinn eftir það þegar ríkisstjórnin sprakk núna á dögunum að menn þurfa að átta sig á að pólitík er flóknara viðfangsefni en bara efnahagslegir málaflokkar. Síðustu tvær ríkisstjórnir féllu, ekki vegna efnahagsmála, heldur vegna ákveðins trúnaðarbrests milli stjórnvalda og þjóðarinnar 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Varðandi lokaorð hennar held ég að yfirmönnum stjórnsýslunnar sé stundum vorkunn að vinna annars vegar innan lagaumhverfis þar sem þeir hlíta ákveðnum lögum og reglum til að gerast ekki brotlegir í störfum sínum, og hins vegar að mæta umræðu eða kröfum þar sem þeir skynja sjálfir sársauka og hafa mikinn skilning á málunum en eru í viðjum lagarammans. Þeir eru kannski bundnir af því að þurfa oft og tíðum að stíga önnur skref en þeim sjálfum líður vel með, því miður. Mig langar því tengt að spyrja hv. þingmann út í orðalag hennar varðandi það frumvarp sem hér liggur fyrir, sem fyrir mína parta eru einmitt viðbrögð ráðamanna til að mæta ákalli, þótt ekki væri nema til að bæta huglægt tjón þeirra sem urðu sárir og reiðir í umræðu sumarsins, þó að allir hér séu sammála um að þetta sé ekki fullkomin löggjöf. Þetta er ekki síðasta skrefið. En er ekki verið að reyna þarna, innan marka laga, að mæta ákalli samfélags? Þar sem hv. þingmaður stendur hér og segir að þessi lagasetning gangi ekki nógu langt langar mig að spyrja hana góðfúslega og virðingarfyllst: Verið er að mæta ákalli samfélagsins með þessu fyrsta skrefi. Er ekki örlítil þversögn í því annars vegar að segja núna að það gangi ekki nógu langt og segja svo í hinu orðinu þegar ráðamenn fylgdu lögum og reglum, að þeir hafi átt að gera eitthvað annað af því að þeir áttu að mæta samfélaginu? 

Forseti. Í fyrsta lagi er það alveg rétt að það frumvarp sem hér er til skoðunar er hluti af viðbrögðum okkar á Alþingi, þar með talin fráfarandi ríkisstjórn, við þessu ákalli í samfélaginu. Ég vona að það hafi verið alveg skýrt af minni hálfu. En þegar ég segi að þetta gangi ekki nógu langt hef ég fyrst og fremst áhyggjur af því sem er umfram það sem fram kemur í greinargerðinni og varðar það sem stundum er kallað bandormurinn, þ.e. þá lagabálka aðra sem fara þarf inn í vegna starfsréttinda. Þá er ég að tala um að við þurfum að fara miklu nær rótunum í málum sem þessum, þ.e. stöðu brotaþola kynferðisbrota. Við þurfum að fara nær rótunum inni í samfélaginu öllu. Því megum við ekki gleyma. Þetta snýst ekki bara um uppreist æru og framkvæmd þeirra laga eða það hvernig brotamenn, kynferðisbrotamenn eða aðrir brotamenn, koma aftur inn í samfélagið eða öðlast aftur starfsréttindi eða borgaraleg réttindi. Ég vil síðan aðeins dvelja við það sem hv. þingmaður nefndi um mismunandi hlutverk ráðherra, eins og ég skildi hana, þ.e. að ráðherrum væri nokkur vandi á höndum því að þeir eru annars vegar embættismenn sem þurfa að lúta þeim reglum sem embættið felur í sér, og hins vegar pólitískir leiðtogar í sínum málaflokki. Og stundum fara þeir fyrir sínum eigin flokki að auki. Þeir þurfa því að freista þess að ná að halda jafnvægi á milli þessara þátta, að rækja skyldur sínar sem embættismenn þannig að það sé allt saman hafið yfir vafa. En jafnframt þurfa þeir að gæta að sambandi sínu við samstarfsflokkana, við kjósendur, við Alþingi o.s.frv. Mér finnst þetta mál vera gott dæmi um mál, og ég held að við munum sjá það þegar við lítum til baka, þar sem ráðherrar misstu sjónar 

Virðulegi forseti. Ég er svolítið að velta fyrir mér dagskrá þessa fundar. Nú hefur forseti lokið fleiri þingum hér en ég mun sjálfsagt nokkru sinni gera. En við erum enn og aftur að ræða mál sem samið er um í einhverri pressu, mál sem reynt er að koma í gegn með einhvers konar samningum og þeim er breytt og svo framvegis. Við vorum hérna fyrir tæpu ári síðan á svipuðum slóðum, minnir mig, að semja um einhver mál eða reyna að klára þingstörf. Ég verð að segja að þetta eru allt mikilvæg mál. En ég spyr, herra forseti: Hvernig stendur á því að við erum ekki með hér á þessari dagskrá eitt brýnasta málið sem leysa þarf úr í dag? Ég tek ekki undir með hv. þingflokksformanni Vinstri grænna um að mikilvægasta málið sé að koma börnum í skjól, ég held að hún hafi sagt það. Það er mikilvægt mál. En það er jafn mikilvægt að koma til móts við og bjarga fjölskyldum sauðfjárbænda sem enginn hefur nefnt hér í þessum sal. Nú ranghvolfa sumir þingmenn augunum. Mig langar bara að vita: Hverjir komu í veg fyrir að hægt væri að leysa þau mál fyrir þinglok? Hverjir stóðu að því? Mér er sagt að það hafi verið rætt á fundum formanna að leysa þau mál en ekki hafi náðst um það samkomulag. Ég sagði á þingflokksfundi í síðustu viku að ef þetta yrði skilið út undan tæki ég ekki þátt í að afgreiða þau mál sem hér eru á dagskrá. Því að það mál sem ég nefndi hér; fjölskyldur, býli, framtíð, atvinna sauðfjárbændanna, er ekki minna mikilvægt en þessi þrjú mál hér, svo því sé nú haldið til haga. Ég bið þingmenn að hafa það í huga.

Herra forseti. Með frumvarpi þessu er um að ræða lítinn plástur á svöðusár þolenda kynferðisofbeldis og annarra sem hafa átt um sárt að binda vegna ömurlegra stjórnarhátta í þessu máli sem og öðrum sem tengjast uppreist æru. Þessi plástur græðir ekki þau sár sem urðu af uppreist æru Róberts Árna Hreiðarssonar. Eða Hjalta Sigurjóns Haukssonar. Hann græðir ekki sárin sem hlutust af því þegar æðsti dómstóll þessa lands komst að þeirri niðurstöðu að ekki væri varhugavert að maður sem dæmdur hafði verið fyrir að misnota fimm ungar stúlkur fengi lögmannsréttindi sín að nýju. Ekki varhugavert. Þessi plástur sem hér liggur fyrir græðir ekki sár þeirra sem höfðu hátt, leituðu svara og kröfðust þess að á þau yrði hlustað en fengu aðeins hroka, yfirlæti og smættun þeirra brota sem þau höfðu þolað fyrir vikið. Þessi plástur breytir engu um þá framkomu stjórnvalda að neita brotaþolum og aðstandendum þeirra um sjálfsagðar upplýsingar um hvernig það megi vera að kvalara þeirra sé veitt mannorðsvottorð af ráðherra og hvernig að því var staðið. Neitað um aðgang að sjálfsögðum upplýsingum með hortugum yfirlýsingum um að þau ættu á þeim engan rétt. Þessi plástur breytir engu um það að hæstv. dómsmálaráðherra talaði um vélræna afgreiðslu sem þessi mál hafa hlotið, um það hvernig hver ráðsmaðurinn á fætur öðrum steig fram og sagði: Ég ber ekki ábyrgð á þessu, kerfið gerir það, ég gerði þetta ekki, ég skrifaði bara undir af því að kerfið sagði mér að skrifa undir, það var bara eitthvert minnisblað sem lét mig gera það. Þetta breytir engu um það. Hér erum við að tala um skurðaðgerð sem fjarlægir eitt lítið æxli af mörgum sem upp komu eftir að brotaþolar og aðstandendur þeirra fóru að hafa hátt. Og þetta þing var ekki reiðubúið að taka fyrir annað öllu stærra sem var það að ekki þykir varhugavert að maður sem hefur misnotað fimm ungar stúlkur fái lögmannsréttindi sín að nýju. Honum er greinilega treystandi því að ekki þykir varhugavert að hann fái þau að nýju og ekkert skal gert til að tryggja að álíka ástand komi ekki fyrir aftur áður en við göngum til kosninga. Enda er ekki varhugavert að menn sem drepa aðra menn eða misnota ungar stúlkur eða misnota fatlaðar konur geti bara fengið þá forréttindastöðu í samfélaginu að vera lögmenn. Herra forseti. Hér lá fyrir tillaga um að einhver, bara einhver, aðili tæki þá ábyrgð að vega og meta hagsmuni einstaklings sem sækist eftir að fá þau forréttindi að gegna starfi lögmanns aftur að nýju eftir að þau hafa verið af honum tekin vegna brota sem nota bene geta kallast svívirðileg af almenningsáliti, vega og meta þau gagnvart hagsmunum samfélagsins um hvort samfélaginu beri að treysta mönnum sem hafa gerst sekir um að misnota aðstöðu sína, um að misbeita valdi sínu, um að nota kúgun, blekkingar og aðrar viðbjóðslegar athafnir til að neyða fólk, nauðga því eða kúga á annan hátt. Hvort samfélagið þarfnist kannski ekki lögmanna sem hafa ekki gerst sekir um slíkt. Í þessu samhengi má ég til með að leiðrétta þá rangfærslu sem fram kom í máli sitjandi forsætisráðherra um að sú sem hér stendur hafi lagt til að Lögmannafélag Íslands skyldi á einhvern hátt meta hvað almenningsálitið segði um brot þeirra manna sem sækjast aftur eftir lögmannsréttindum. Það er bara alls ekki rétt. Sú sem hér stendur lagði fram frumvarp sem einfaldlega tók fyrir að fólk sem gerst hefði sekt um að misnota börn, nauðga fólki, drepa fólk og standa að annarri kynferðislegri misbeitingu geti bara fengið lögmannsréttindi. Hins vegar kom fram sáttatillaga, hún er ekki úr minni smiðju, sem sá til þess að það yrði alla vega eitthvert efnislegt mat þannig að einhver aðili, í þessu tilfelli Lögmannafélag Íslands, tæki á sig þá ábyrgð að vega og meta þá samfélagslegu hagsmuni sem felast í að það séu heiðvirðir og góðir menn og konur sem sinna þessu mikilvæga starfi, gegn því að fólk eigi rétt á að fá einhver starfsréttindi sem lögmenn, sem er forréttindastaða í samfélaginu. Það verður einhver að leggja mat á þetta. Hingað til hefur það ekki verið gert. Dómstólar gerðu það ekki. Sýslumaðurinn telur sig ekki geta gert það. Því lögin okkar gera enga kröfu um að það standi einhver með almenningi, með samfélaginu, með brotaþolum þeirra manna sem sækjast eftir að fá lögmannsréttindi sín á ný eftir að hafa brotið með mjög varhugaverðum hætti gegn lögum landsins. Það var enginn sem tók ábyrgð á því. Þetta frumvarp gerir ekkert til að laga það. Og þetta þing var ekki reiðubúið að sjá til þess að einhver tæki ábyrgð á að þeir sem veljast til lögmannsstarfa séu þess verðir að sinna því mikilvæga starfi. Það voru mikil vonbrigði. Þetta frumvarp gerir heldur ekkert til að taka á þeim risavaxna skorti á upplýsingafrelsi sem gildir hér á landi. Ekki nokkurn skapaðan hlut. Því mætti til dæmis breyta með nýrri stjórnarskrá, sem þetta þing hefur afþakkað pent líka. Það sem frumvarpið, og ákvæðið, gerir hins vegar er að fjarlægja uppreist æru úr almennum hegningarlögum. Það er það eina sem það gerir. Fyrir utan að það fjarlægir þá svívirðu sem hefur verið í almennum hegningarlögum, en þar stendur að það megi ekki minnast á brot þeirra sem hafa fengið uppreist æru sinnar. Sem betur fer, segi ég, er alla vega búið að fjarlægja þessa svívirðu úr lögunum, sem er náttúrlega hörmuleg og ógeðsleg aðför að málfrelsi brotaþola. Ég fagna því að þetta frumvarp taki að minnsta kosti til þess. En það hefði mátt ganga miklu lengra. Og ef það er rétt sem hæstv. forsætisráðherra segir í ræðu sinni um þetta mál, eða í andsvari við hv. þm. Pawel Bartoszek, um að í frumvarpinu felist ákveðin skilaboð frá þinginu ætti hæstv. forsætisráðherra að sjá sóma sinn í að koma hingað og biðjast afsökunar á framgöngu sinni í þessu máli. Það mætti sitjandi dómsmálaráðherra líka gera.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna og framgöngu hennar í málinu frá því í sumar. Án þess að halla á nokkurn annan held ég að þingmennirnir Svandís Svavarsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir eigi öðrum fremur heiður að því að þessi mál hafi komist með jafn afgerandi hætti á dagskrá þingsins. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu eru 28 lög sem þyrfti að endurskoða í framhaldi af þessari lögfestingu. En það er eitt sem ekki er nefnt sem okkur hefur verið bent á reglulega síðan þessi mál komust í hámæli. Það eru æskulýðslög. Það er lagabálkur sem snýr að því að til að mega sinna börnum og ungmennum undir 18 ára aldri megi fólk ekki hafa gerst brotlegt við börn og ungmenni en uppfletting í sakaskrá standi í vegi fyrir því að þeir sem skipuleggja slíka starfsemi geti sannreynt að umsækjendur um slík störf séu með hreinan skjöld í þeim málum. Mig langar aðeins að fá þingmanninn til að koma inn á þetta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel þetta einstaklega góða ábendingu sem fram hefur komið hvað þetta varðar og auðvitað eitthvað sem verður að gera bragarbót á sem fyrst. En þetta er að sjálfsögðu hluti af stærra mengi, sem er að þetta hugtak, uppreist æra, er í lögum frá 1869 eða þar um bil. Það á náttúrlega ekki heima í nútímasamfélagi, hvernig við stöndum að þessu. En hvernig það hefur verið túlkað og hefur ratað inn í okkar lagabálka hingað til hefur verið til þess að verja ríkið, aðallega ríkið, fyrir mönnum sem hafa gerst sekir um fjárglæfrabrot. Þetta snýr bara að því að passa upp á peninga ríkisins. Þar hafa börn, konur, lögræðissviptir til dæmis, aldrei átt neina rödd eða haft neina aðkomu. Það hefur ekkert verið gert til að tryggja að einstaklingar sem hafa brotið af sér á svívirðilegan hátt geti ekki komið að þessum störfum. Alla vega ekki með fullnægjandi hætti. Að sjálfsögðu er þetta liður í því sem verður að skoða í þessari heildarendurskoðun. Það hafa einmitt margir komið að máli við mig: Hvers vegna ekki kennarar, hvers vegna ekki þessir eða hinir? Ég segi: Að sjálfsögðu allar þessar starfsstéttir. Það eru hins vegar einungis tvær sem hafa þetta „nema hann hafi fengið uppreist æru sinnar“ nákvæmlega sem skilyrði. Þess vegna fannst mér nú líka liggja talsvert á akkúrat þessu. En auðvitað lýsir þetta ferli allt saman þeim breytingum sem eru í gangi í samfélagi okkar, um viðhorf okkar gagnvart því hvað sé ábyrgðarstaða, um viðhorf okkar gagnvart því hvað sé valdastaða. Er valdastaða einungis sú að sýsla með peninga ríkisins eða er hún mögulega líka sú að hafa á einhvern hátt aðstöðumun eða vald yfir öðrum einstaklingum, hafa þá í sinni umsjá eða bera ábyrgð á þeim? Þetta er eitthvað sem ég held að verði að vera leiðarstefið í heildarendurskoðun á þessum lögum, þ.e. að vernda rétt og mannréttindi allra þeirra sem eru í umsjón annarra og hafa einhvern veginn minna vald en þeir sem bera ábyrgð á þeim.

Virðulegi forseti. Mig langaði að inna þingmanninn eftir svipaðri yfirlýsingu, afstöðu, í anda þess sem ég hef verið að fiska eftir hjá öðrum þingmönnum sem hafa tekið til máls um frumvarpið. Eins og þingmönnum er kunnugt koma fram í 4. kafla greinargerðarinnar ákveðnar efasemdir sem koma fram í orðunum, með leyfi forseta: „Í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu hefur verið fjallað um rétt einstaklinga til að bjóða sig fram í kosningum. Dómarnir veita leiðbeiningu um að heimilt sé að mæla fyrir um vissar takmarkanir á þeim rétti, en að miklu skipti að gætt sé meðalhófs við slíkar takmarkanir og að þær séu ekki ótímabundnar.“ Frá því að við samþykkjum þessa lagabreytingu, sem ég ímynda mér að við gerum, og þangað til endurskoðun á t.d. kosningalögum fer fram, þá munu þær ráðstafanir vera með öllu ótímabundnar gagnvart ákveðnum einstaklingum, þeim einstaklingum sem hafa hlotið dóm um lengri en eitt ár. Þeir munu ekki hafa nein færi til að bjóða sig fram í þeim kosningum sem nú eru fram undan eða næstu kosningum, nema við breytum lögunum. Mig langar að spyrja hv. þingmann í ljósi þess að ég veit að hún lætur mannréttindi og borgaraleg réttindi sig varða hvort hún telji það ásættanlegt að í ákveðinn tíma geti menn ekki notið þeirra réttindi að geta boðið sig fram með neinum hætti. Mig langar líka að inna hana eftir því sem kom fram í andsvari hæstv. forsætisráðherra við fyrirspurn mína um að hann sæi fyrir sér í framtíðinni að með breyttum lögum yrði þessi endurheimt borgararéttinda sjálfvirk, hvort henni lítist vel á þá lausn eða ekki.

Herra forseti. Í fyrsta lagi hugnast mér ekki að við séum að takmarka borgararéttindi einstaklinga, hvað þá kjörgengi til Alþingis. Hins vegar, og er ég nú mikill varðmaður borgararéttinda, þá er alltaf ákveðið hagsmunamat sem fram fer þegar svona er gert. Það er kannski prófsteinn sem við sem erum að meðhöndla þessi mál getum lagt fyrir okkur, hvort við getum sætt okkur við þessa breytingu eins og hún liggur fyrir núna vegna þeirrar réttaróvissu sem í henni felst fyrir þá einstaklinga sem mögulega gætu sóst eftir því að bjóða sig fram til þings og hafa til þess enga leið. Mannréttindadómstóllinn hefur tiltekið þrjú skilyrði sem þarf að uppfylla til þess að skerða megi þessi helstu borgararéttindi sem eru ekki algjörlega yfir allt hafin, eins og t.d. réttur til lífs eða bann við pyndingum, sem sagt skerðanleg borgararéttindi. Til að mega skerða þau borgararéttindi þarf að uppfylla þrjú skilyrði. Fyrsta skilyrðið er einfaldlega að það séu lög fyrir hendi sem skerða þessi réttindi. Við þurfum að spyrja okkur: Eru eða verða lög fyrir hendi sem skerða þessi réttindi? Það mætti færa rök fyrir því. Í öðru lagi þurfa að vera málefnalegar eða réttara sagt lögmætar ástæður fyrir þeirri lagasetningu sem skerðir þau réttindi sem um ræðir. Það gæti t.d. verið vegna almannahags sem er mjög breitt hugtak sem stjórnvöld beita yfirleitt fyrir sig. Ef við myndum svo segja að þessi tvö skilyrði séu uppfyllt, sem er alla jafna raunin í þessum málum þegar við setjum fullgild lög á Alþingi og við höfum réttar ástæður að baki, þá liggur bara fyrir síðasta matsatriðið sem er hvort þessi skerðing sé nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi. Þar fer þetta mat fram sem um ræðir. Það er kannski þar sem við höfum helst verið að tapa, við vegum ekki og metum almannahagsmuni á móti réttindum þeirra einstaklinga sem verða fyrir því að borgararéttindi þeirra séu skert. Þetta er leiðbeinandi frá Mannréttindadómstólnum um hvað telst 

Mig langar þá að spyrja hv. þingmann í ljósi orða hennar og upptalningar á þeim skilyrðum sem hún telur nauðsynleg til þess að unnt sé að takmarka borgararéttindi hvort hún telji að það sé svo í þessu tilfelli - það er kannski rökrétt afstaða miðað við það að greiða tilteknu frumvarpi atkvæði sitt - jafnvel þótt við myndum ekki fara í endurskoðun á öðrum lögum, jafnvel þótt við myndum ekki veita fólki rétt til að öðlast borgararéttindi sín að nýju. Við getum auðvitað ekkert lofað því hvað næsta þing gerir, það er bara þannig, allir þingmenn eru bundnir af eigin sannfæringu eða þeir sem eru kosnir í framtíðinni. Telur hún að sú skerðing sem hér er lögð til, jafnvel þótt ekkert fleira verði að gert, og frumvarpið eins og hér birtist og það lagaumhverfi sem við það skapast fullnægi þeim þremur skilyrðum sem hún nefndi?

Virðulegi forseti. Ég er ekki viss af því að ég á eftir að ræða við allsherjar- og menntamálanefnd hvort eitthvað sé hægt er að gera til þess að bæta þá réttaróvissu sem mér finnst af þessu hljótast, frumvarpinu eins og það liggur fyrir núna. Ég á eftir að fullvissa mig um að mér finnist þetta vera lögmæt skerðing. Ég á eftir að fara almennilega í gegnum það mat í höfðinu á mér og hvort þetta hugnist mér sem rétt leið í þessu máli. Það sem ég lagði fram í upphafi var í raun og veru sú aðferðafræði sem ég mun nota til þess að meta það. Ég mun taka athugasemdir hv. þingmanns um þann möguleika að við breytum svo bara engu í framtíðinni eftir það til gagngerrar skoðunar í því samhengi. Hv. þingmaður spurði líka í fyrra andsvari sínu hvort mér hugnaðist það að endurheimt borgararéttinda yrði á einhvern hátt vélræn í raun og veru, sjálfkrafa, eins og hæstv. sitjandi forsætisráðherra lagði til áðan. Ég myndi segja að það færi virkilega eftir eðli brotanna hvort það ferli ætti að vera sjálfvirkt eða ekki. Eins og við höfum séð þá kann það ekki góðri lukku að stýra að skýla sér á bak við vélrænt kerfi sem kemur fram við alla jafnt. Mér finnst að þegar kemur að svona málum fari það algjörlega eftir því um hvaða starfsstétt er að ræða. Það fer algjörlega eftir því hvaða brot er um að ræða hversu mikil ábyrgð hins opinbera er á því að hleypa fólki að í svona stöður. Það fer eftir því hvernig maður braut af sér. Það fer eftir því hvaða starfi maður vill sinna. Mér finnst ekki sjálfgefið að það gerist sjálfkrafa að fólk geti t.d. byrjað að starfa með börnum eftir að hafa brotið á þeim eftir að tíu ár eru liðin. Er nóg að bíða bara í tíu ár og vona að þá sé það í lagi? Mér finnst að einhver í stjórnkerfinu hljóti að þurfa að bera ábyrgð á því að meta hvort það sé varhugavert að fólk fái að starfa í slíkum geira á ný.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að í dag eigi að breyta ákvæði um uppreist æru í almennum hegningarlögum. Af umræðum undanfarna daga í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum og í þingnefndum er augljóst að þörf er á slíkum breytingum. Það voru fórnarlömb barnaníðinga sem höfðu hátt og knúðu fram aðgerðir stjórnvalda. Þau og fólkið þeirra sættu sig ekki við hvernig um málið var búið og fannst gerðir stjórnvalda gera lítið úr glæpnum sem á þeim var framinn þó að hann sé með þeim alvarlegustu sem hugsast getur; ofbeldi gegn börnum, kynferðislegt ofbeldi gegn börnum og nauðganir. Fjölmiðlar og þingmenn héldu málinu vakandi þó að ráðherrar og stjórnarþingmenn virtust tregir til að upplýsa málið. Með frumvarpinu eru gerðar breytingar á 84. gr. almennra hegningarlaga og 85. gr. er tekin út. Þetta er fyrsta skrefið í átt að heildarendurskoðun sem nauðsynlegt er að fram fari á næsta þingi. Með frumvarpinu er einungis lagt til að stöðva þá framkvæmd að stjórnvöld veiti uppreist æru samkvæmt heimildarákvæði í 85. gr. laganna og 238. gr. fellur líka brott. Hér hefur verið talað um hvað gerist á nýju þingi. Getum við verið viss um það að heildarendurskoðun fari fram? Ég er sannfærð um það vegna þess að allir formenn stjórnarflokkanna, og allir þeir þingmenn sem hafa tjáð sig um málið, vilja þessa heildarendurskoðun. Ég treysti því að hún fari fram. Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Fram hefur komið mjög víðtækur vilji til að hverfa sem allra fyrst frá núgildandi reglum og framkvæmd varðandi uppreist æru.“ Þetta er sannarlega varlega orðað því að raunin er sú að almenningur getur ekki sætt sig við annað en breytingar. Krafan um breytingar á þessum lögum er skýr og hún er hávær. Nágrannar okkar í hinum norrænu ríkjunum eru löngu búnir að laga þetta hjá sér. Í stuttu máli er ferillinn við uppreist æru þessi: Þegar umsókn um uppreist æru berst ráðuneytinu er óskað eftir opinberu sakavottorði. Síðan er kannað hvort tímaskilyrði séu uppfyllt. Því næst er reynt að sannreyna góða hegðun með því að fara yfir bréf frá a.m.k. tveimur meðmælendum og kannað hvort umsækjandinn eigi ólokið mál í refsivörslukerfinu eða mál á sakaskrá sem varða fangelsi eða þann dóm sem óskað er uppreist æru fyrir. Ef þetta er allt uppfyllt þá er unnið minnisblað fyrir ráðherra þar sem lagt er til að viðkomandi verði veitt uppreist æru. Dómsmálaráðherra fer svo með málið til ríkisstjórnarinnar þar sem forsætisráðherra ber málið upp og þar á eftir gengur það til forseta. Þessi vélræni ferill, sem kallaður hefur verið í umræðunni, þar sem enginn vill kannast við að bera ábyrgð, er óásættanlegur og krafan um breytingar er sjálfsögð og löngu tímabær. Það verður að halda áfram. Þó að allt ferlið hafi farið af stað vegna þess að dómur kvað upp úr um það að dæmdur barnaníðingur gæti fengið lögmannsréttindi sín aftur eftir að hafa fengið uppreist æru þá eru það svo mörg önnur störf sem þarf að gera skýrar kröfur um að barnaníðingar sinni alls ekki. Það má nefna kennarastörf, umönnun með fötluðum börnum og þeim sem standa veikir fyrir, skólabílstjóra og mörg fleiri störf með börnum. Allt þetta þarf að vinna vel á næsta þingi og fara þarf í gegnum þá lagabálka sem um ræðir. Það verður einnig að taka til gaumgæfilegrar skoðunar meðferð kynferðisofbeldismála í öllu kerfinu. Herra forseti. Ég er áheyrnarfulltrúi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og hef því fylgst með og tekið þátt í vinnunni í nefndinni og eins og aðrir fylgst með allri umfjölluninni sem farið hefur fram fyrir utan nefndina um þetta mál sem er einstaklega ógeðfellt. Eftir kröfu og ákall fórnarlamba kynferðisbrotamanns óskaði hv. þm. Svandís Svavarsdóttir eftir fundi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og fékk stuðning nokkurra nefndarmanna fyrir þeirri beiðni. Þann 18. júlí var fundurinn haldinn og nefndin óskaði eftir því að sjá meðmælendabréfin í tilteknu máli og yfirlit yfir þau brot sem umsækjendur undanfarinna ára um uppreist æru höfðu gerst sekir um. Þremur dögum eftir þá beiðni nefndarinnar, eða þann 21. júlí, hefur dómsmálaráðherra samband við forsætisráðherra og segir honum að faðir hans sé einn af meðmælendum barnaníðings sem níðst hafði á stjúpdóttur sinni í 12 ár, eða frá því hún var fimm ára. Nefndin fékk í ágúst afhent meðmælabréf frá dómsmálaráðuneytinu í trúnaði og fulltrúi Viðreisnar á þeim fundi og allir fulltrúar Sjálfstæðisflokksins nema formaður nefndarinnar gengu út af fundi og vildu ekki sjá bréfin. Í viðtölum við fjölmiðla lögðu þau áherslu á að þau vildu ekki vita nöfn meðmælenda enda skiptu þau ekki máli að þeirra mati. Dómsmálaráðuneytið synjaði fréttastofu Ríkisútvarpsins í kjölfarið um að fá að sjá bréfin og Ríkisútvarpið kærir synjunina til úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Niðurstaða úrskurðarnefndarinnar kemur síðan 11. september og fjölmiðlar fá meðmælabréfin. Þá fá allir að vita um föður forsætisráðherra. Í kjölfarið fara karlmennirnir sem veittu meðmælin að afsaka eða neita aðkomu að uppreist æru barnaníðinga. Í huga fólksins í landinu stóðu þær eftir varnarlausar, unglingsstúlkur og fimm ára stúlkubarn sem urðu fyrir hræðilegum glæp sem aldrei fyrnist í þeirra huga. Og stjórnin brást vegna trúnaðarbrests. Um leið og ég fagna því að við skulum hér vera að breyta hegningarlögum, eins og þetta frumvarp gerir ráð fyrir, lýsi ég skömm minni á þeirri leynd sem umlukið hefur málið, leynd sem virðist aðeins hafa verið til þess að verja karla sem mæltu með því að barnaníðingar fengju uppreist æru, ekki bara hvaða karla sem er heldur góðan styrktaraðila Sjálfstæðisflokksins og föður forsætisráðherra.

Virðulegur forseti. Það er ekki ætlun mín að lengja þessa umræðu sérstaklega. En mér finnst mikilvægt að snerta aðeins á henni. Eins og allir vita er hér um að ræða einfalt frumvarp um breytingu á almennum hegningarlögum til þess að taka út heimildir til að veita uppreist æru. Þetta einfalda frumvarp er komið fram eftir langar samningaviðræður allra flokka sem sitja á Alþingi, sem eitt af örfáum málum sem við snertum á hér á þinginu áður en við göngum til kosninga. Kosninga sem við göngum til vegna þess að ríkisstjórnarsamstarfi var slitið eftir að upp komst um enn meira pukur í kringum veitingu uppreistar æru en nokkurn hafði grunað að ætti sér stað. Það að veita uppreist æru er nokkuð sem við könnumst við. Við könnumst við orðalagið, kannski ekki síst vegna þess að það hljómar ankannalega. Orðið æra er ekki hversdagslegt fyrir okkur flest, en við þekkjum það og veltum því fyrir okkur þegar við heyrum orðið æra: Hvað þýðir þetta? Hvað þýðir að hafa æru? Hvað þýðir að hafa óflekkað mannorð, eins og kemur fram í lögunum? Auðvitað höfum við öll ákveðnar hugmyndir um það. Í samfélagi eins og hér á Íslandi eru þær hugmyndir nokkuð samhljóma. Það að vera ærlegur, að hafa gott mannorð, óflekkað mannorð, er ekki tæknileg skilgreining samkvæmt lögum, heldur nokkuð sem samfélagið tekur siðferðislega afstöðu til. Sú siðferðislega afstaða breytist. Það er mjög ánægjulegt og ég held að við séum öll stolt af því að búa í samfélagi sem hefur þróað þessi siðferðislegu viðmið mjög hratt og örugglega og jafnvel umfram það sem gerist almennt þegar kemur að réttindum og virðingu mismunandi þjóðfélagshópa, þegar kemur að jafnrétti kynja, eins og kemur aftur og aftur í ljós að Íslendingar standa framar öðrum þjóðum. Hugtakið æra og mannorð fylgir þessum siðferðisviðmiðum. Í íslensku lagasafni höfum við haft lög um uppreist æru, heimild til að veita uppreist æru sem er í raun og veru í mínum huga því sem næst miðaldaskilgreining. Þetta er aldargömul skilgreining sem byggir í raun og veru á því að feitur kóngur eða einhverjir miðlægir valdsmenn hafi rétt til að skilgreina hverjir séu ærlegir, hverjir séu ekki ærlegir, hverjir eigi mannorð og hverjir ekki. Síðan höfum við skrifað og háttað mörgum lögum þannig að gert sé ráð fyrir því að menn hafi ákveðin réttindi, menn séu útilokaðir frá ákveðnum réttindum hafi þeir ekki þetta skilgreinda mannorð valdsins. Ég held að við séum öll fyrir löngu búin að kasta því í burtu að þetta sé eðlilegt, að valdsmenn, hvort sem þeir eru ráðherrar eða hvað, hafi rétt til þess að skilgreina mannorð og æru. En lögin hafa hins vegar boðið upp á það. Og ástæðan fyrir því að minn flokkur, Björt framtíð, sá sér ekki fært að sitja áfram í ríkisstjórnarsamstarfi er sú að upp komst um pukur og leynd í sambandi við mál í kringum uppreist æru, og ástæða þess að allt logar er að engan grunaði að verið væri systematískt að nota þessa lagabókstafi, að ákveðnir einstaklingar sem höfðu betri tengsl eða hreinlega meiri þekkingu á lögunum nýttu sér löngu úreltan lagabókstaf. Síðan kemur í ljós þegar verið er að skoða þessi lög, og ég vil að það sé skýrt sagt hér að það er alveg augljóst að sitjandi dómsmálaráðherra og fulltrúar úr öllum stjórnmálaflokkum á þingi hafa lýst yfir eindregnum vilja til þess að taka þennan lagabókstaf í burtu og koma í veg fyrir að þetta ástand haldi áfram. En þegar farið er að skoða hann sjáum við hversu mörg lög gera ráð fyrir að borgaraleg réttindi og ýmiss konar starfsréttindi séu háð því að menn séu með óflekkað mannorð. Það er talið upp í greinargerð með frumvarpinu að einum 28 lögum auk 34. gr. sjálfrar stjórnarskrárinnar þurfi að breyta til að bregðast við því að nú sé ekki lengur heimild til að veita mönnum óflekkað mannorð. Ég held að það sé mjög gott og mikilvægt fyrir okkur í framhaldinu að unnið verði í svokölluðum bandormi, það verði farið í öll þessi lög til að skilgreina við hvaða aðstæður, ef einhverjar, hafi menn gerst alvarlega brotlegir þeir geti endurheimt borgaraleg réttindi. Mikið hefur verið talað um lögmannsréttindi, sem er auðvitað eitt í þessum lögum. En hér eru líka lagabókstafir þar sem hugtakið hefur ratað inn eins og t.d. möguleiki á stjórnarsetu í Landsvirkjun. En kjörgengi, réttur til lögmannsstarfa, endurskoðendastarfa o.s.frv. er kannski það sem er augljósast að þurfi að endurskoða. Þá þarf að taka líka sjálfstæða ákvörðun um hvort og við hvaða aðstæður menn geti endurheimt réttindi til þess að gegna ákveðnum störfum eða kjörgengi, til dæmis. Þar sem við erum að fara í kosningar með mjög skömmum fyrirvara og nokkuð ljóst að þetta var eitt af þeim málum sem við gætum ekki klárað með bandormi alla leið á þeim fáu vikum er okkur eru gefnar fram að kosningum finnst mér mjög mikilvægt að við stígum þó þetta skref, að taka út heimild til að veita uppreist æru. Að mörgu leyti er þetta symbólísk ákvörðun. Við vitum að við, eða næsta þing, eigum eftir að taka á hinum lögunum í bandorminum. En það að þetta þing fari heim í kosningar án þess að við samþykkjum þetta frumvarp og sýnum almenningi á Íslandi, sýnum fólki sem hefur verið að mörgu leyti eins og flakandi sár svo mánuðum skiptir vegna þessara mála, sýnum þolendum sem hafa fengið fréttir eftir krókaleiðum af uppreist æru brotamanna, að við sýnum fólki þá virðingu að staldra við og draga þessar heimildir til baka, held ég að sé spurning um sæmd Alþingis. Ég fagna því að við séum með þetta mál hér á dagskrá, styð það heils hugar, en legg líka mikla áherslu á, og það verða að vera skilaboð til næsta þings, að sú vinna sem er eftir, sá bandormur eða þær lagabreytingar sem eru eftir, að unnið verði í þeim hratt og örugglega.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra minntist á að málið tengdist ákveðnum trúnaðarbresti sem varð til þess að ríkisstjórnarsamstarfið slitnaði. Í umræðum nýlega hefur verið vakin athygli á því að eftir að umboðsmaður Alþingis kom á nefndarfund og útskýrði að ekki hefði verið rangt að veita upplýsingarnar, eða hvernig sem það var, var því spyrt við að það hefði verið upphlaup hjá Bjartri framtíð að slíta stjórnarsamstarfi út af trúnaðarbresti. Ýjað var að því að það hefði ekki verið neinn trúnaðarbrestur. En ég skil alla vega að trúnaðarbresturinn hafi verið annars staðar en umboðsmaður Alþingis lýsti á nefndarfundinum. Mig langaði að biðja hæstv. ráðherra að útskýra betur hver þessi trúnaðarbrestur var í raun og veru til þess að enginn vafi leiki á því af hverju þetta mál var svona mikilvægt í samstarfi ríkisstjórnarflokkanna.

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Það er einfalt að segja frá því, þó svo að það komi ekki beinlínis þessu frumvarpi við, en sá trúnaðarbrestur sem olli því að Björt framtíð ákvað að slíta stjórnarsamstarfinu er, eins og hv. þingmaður bendir á, ekki lagatæknilegur. Hann er annars vegar sá trúnaðarbrestur sem kemur í ljós í úrskurði úrskurðarnefndar sem úrskurðar að ólöglegt hafi verið að neita fjölmiðlum og almenningi um upplýsingar. Það er trúnaðarbrestur sem er almennt í stjórnkerfinu, eða alla vega víða, þ.e. sú tilhneiging að veita ekki upplýsingar nema nauðsynlegt sé, þ.e. hið staðlaða svar er að upplýsingar séu ekki veittar, en ekki að upplýsingar séu veittar nema ekki sé leyfilegt að veita þær. Það er annars vegar sá trúnaðarbrestur sem við höfum talað um, en auðvitað er það ekki síður sá trúnaðarbrestur sem varð innan ríkisstjórnarinnar þegar ráðherrar eins ríkisstjórnarflokksins ræddu sín á milli upplýsingar sem voru viðkvæmar pólitískt séð en upplýstu ekki um það, hvorki almenning né samstarfsflokka eða annarra ráðherra, sem í lýsti okkar huga í Bjartri framtíð vantrausti á því samstarfi sem við töldum að þyrfti traust til þess að geta staðið.

Virðulegi forseti. Ég hef í andsvörum mínum við nokkra þingmenn komið að ákveðnum efasemdum og áhyggjum sem ég hef varðandi nokkra þætti þessa frumvarps. Mig langar örsnöggt að stikla á þeim. Í fyrsta lagi er nefnt í 4. kafla greinargerðar frumvarpsins að samkvæmt Mannréttindadómstóli Evrópu beri að gæta meðalhófs við takmarkanir á kjörgengi og þær verði ekki ótímabundnar. Með samþykkt þessa frumvarps, þótt hér sé verið að bregðast við að margra mati nauðsynlegum hlutum, verður niðurstaðan engu að síður sú að þessar takmarkanir verða, alla vega um stund, ótímabundnar. Þeir sem eru með dóm á bakinu sem er lengri en eitt ár, eða þeir sem afplána slíkan dóm í fangelsum landsins, munu frá gildistöku þessara laga og þangað til bandormurinn verður samþykktur, ef það verður, ekki geta notið þeirra borgararéttinda að geta boðið sig fram til þings. Í 5. kafla um mat á áhrifum frumvarpsins er vísað í bandorminn og síðan segir, með leyfi forseta: „Þar til þeirri endurskoðun lýkur mun frumvarpið, verði það að lögum, því hafa þau áhrif að sá hópur manna sem ekki nýtur þeirra borgaralegu réttinda sem uppreist æru hefur í för með sér, fari stækkandi.“ Þetta er auðvitað dálítið erfitt og snúið. Það má auðvitað spyrja sig hvenær er góður tími, hver er rétti tíminn þar sem samfélagið býr við það réttarástand að ákveðinn hluti fólks getur ekki endurheimt borgaraleg réttindi sín. Það sem ég hugsa fyrst er að sá tími sé nálægt því að vera núll dagar eða núll mánuðir. Það væri æskilegur tími sem slíkt réttarástand myndi vara því að við getum auðvitað ekki lofað því hvað gerist í framtíðinni. Þrátt fyrir að í yfirlýsingum sínum hafi margir þingmenn heitið því að þeir muni vinna að endurskoðun laga þegar þing kemur saman aftur, nái þeir kjöri, þá eru menn engu að síður ekki að öllu leyti sammála um hvað eigi nákvæmlega að felast í slíkri endurskoðun. Fyrsti flutningsmaður frumvarpsins, hæstv. forsætisráðherra, nefndi það í ræðu sinni að að hans mati myndi frumvarpið hafa það í för með sér í flestum tilfellum að þessi endurheimt yrði sjálfvirk. Síðan hefur það komið fram hjá hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur að henni hugnaðist ekki endilega að það myndi gilda, alla vega ekki um alla glæpi. Ég er ekki efins um þann ásetning fólks að vilja vinna að endurskoðun þessara laga, endurskoðun þessa bandorms, en það getur vissulega gerst að á næsta þingi muni ekki skapast sátt um með hvaða hætti nákvæmlega sú endurskoðun eigi að vera og það muni verða til þess að málið rúlli áfram um einhverja stund. Á meðan fari vaxandi sá hópur fólks sem ekki getur endurheimt borgaraleg réttindi sín. Ég veit ekki hve stór sá hópur er en ég veit að það er fólk sem situr í fangelsum landsins sem hefur ákveðnar áhyggjur af þessu. Þetta er stundum ferli sem menn ganga í gegnum til þess að setja ákveðinn endapunkt við ákveðið skeið í ævi sinni, þó svo að þau dæmi sem hér hafa komið til umræðu og komið í fréttum hafi ekki endilega vera bestu dæmin um nýtingu á slíkum ákvæðum. Ég ætla ekki að hafa þetta miklu lengra að sinni. Ég geri ráð fyrir að frumvarpið verði tekið til umfjöllunar í nefnd. Ég ætla að lokum að fara örlítið í gegnum frumvarpið. Það er ekki langt. Í a-lið 1. gr. er talað um breytingu á 84. gr., sem er þetta sjálfvirka ferli. Ég sé ekkert athugavert við að því sé breytt. Að sama skapi finnst mér sjálfsagt að 2. mgr. 238. gr. falli brott, sem fjallar um að óheimilt sé að bera menn aftur þeim sökum eftir að þeir hafi öðlast uppreist æru, sem særir alla vega að einhverju leyti mína réttlætiskennd. Ég veit að það gerir það einnig í tilfellum margra annarra. Ég hef ákveðnar efasemdir um svo fortakslausa brottvikningu 85. gr. sem hér er lögð til án þess að neitt annað komi í staðinn nema fyrirheit í greinargerð um að þessi mál verði endurskoðuð. Ég held að það hefði hugsanlega farið betur á því að skerpa á því með einhvers konar bráðabirgðaákvæði. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000, með síðari breytingum. Frumvarpið er lagt fram af stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í heild sinni og er full samstaða um málið í nefndinni. Frumvarpið felur í sér að sett er bráðabirgðaákvæði um viðmiðunardag umsóknar um kosningarrétt. Tilefnið er okkur öllum ljóst. Efnislega felur frumvarpið í sér að íslenskir ríkisborgarar sem búsettir eru erlendis verði teknir á kjörskrá ef þeir leggja fram fullnægjandi umsókn um kosningarrétt í síðasta lagi 11. október á þessu ári. Öðlast þeir þá réttinn til að kjósa við þær alþingiskosningar sem fyrirhugaðar eru 28. október á þessu ári. Þeir sem þegar hafa sent inn fullnægjandi umsókn um kosningarrétt, sem átti að gilda frá 1. desember næstkomandi, öðlast á sama hátt kosningarrétt við komandi alþingiskosningar. Frumvörp hliðstæðs efnis voru samþykkt 3. mars árið 2009 fyrir alþingiskosningar sem fóru fram 25. apríl sama ár og síðan 6. september árið 2016 fyrir alþingiskosningar sem fóru fram 29. október árið 2016. Að öðru leyti vísast til greinargerðar með frumvarpinu, herra forseti. Lagt er til að málið gangi beint til 2. umr.

Frú forseti. Aðeins örfá orð um þetta mál sem ég fagna að er fram komið og ég fylgdist með að yrði hluti af niðurstöðunni hér, „samkomulag um lúkningu þingstarfa“. Þetta er að verða gamall kunningi. Sams konar breyting og kom fram í máli framsögumanns var gerð fyrir kosningar 2009 og aftur fyrir kosningar 2016. Hér erum við í þriðja sinn stödd við þær aðstæður að kosningar ber að með óvæntum hætti eða þannig innan ársins að varanlegu lagaákvæðin um þetta reynast meingölluð. Ég held að þessi þriðja uppákoma af þessu tagi ætti að vera okkur nægjanleg áminning, til að endurskoða fyrirkomulag þessara laga til frambúðar. Það á að sjálfsögðu ekki að vera með einhverja sérstaka dagsetningu sem þvælist inni í lögunum fyrir því að íslenskir ríkisborgarar búsettir erlendis lengur en þessi almennu átta ár geti bara hvenær sem er tilkynnt sig inn og reglan sé einfaldlega þannig að það sé einhver tímafrestur fyrir kjördag sem vaknar til þess að Þjóðskrá geti útbúið og fært menn inn á kjörskrá. Ég held að það sé eitt af því sem ætti að taka til skoðunar, má auðvitað vera með í endurskoðun kosningalaga þar sem ýmislegt fleira hefur staðið til og ég veit um. Að þessu þarf að huga ef það fer nú að verða meira reglan en undantekningin á Íslandi, að kosningar beri óvænt að og einhvern tíma þannig innan ársins að það komi í veg fyrir að fólk geti með eðlilegum hætti og eðlilegum aðdraganda óskað eftir því að nýta sér þennan rétt. Hann er mjög mörgum íslenskum ríkisborgurum kær sem tímabundið hafa búsett sig erlendis, geta verið erlendis um alllangan tíma vegna starfa sinna, jafnvel í þágu landsins o.s.frv., flytja þar af leiðandi lögheimilið en halda sínum ríkisborgararétti og eiga að sjálfsögðu fulla rétt til að taka þátt í alþingiskosningum. Þetta leysir málið þá í þessari umferð og býr til tíma fram til 11. október til að menn geti tilkynnt sig inn. Ég hef áður sinnt þessum málum eða tekið þau upp, þar á meðal í fyrrahaust, fyrir rúmu ári, og hef þegar á undanförnum dögum fengið fjölmargar fyrirspurnir um það erlendis frá hvort þessu verði ekki kippt í liðinn aftur núna. Það er sem sagt gott. Herra forseti. Að öðru leyti vil ég bara segja um þessi þinglok, því ekki er víst að ég taki hér oftar til máls, að ég er eftir atvikum sáttur við þá niðurstöðu sem hefur orðið í kjölfar mikilla fundarhalda formanna flokkanna. Fjögur mikilvæg mál eru hér undir sem fá þó úrlausn fyrir þingfrestun. Það er það sem rætt var síðast, um breytingar eða brottfall ákvæða um uppreist æru, það er mjög mikilvæg breyting á útlendingalögum, það er þessi lagfæring á kosningalögunum og það er samkomulag sem vonandi lítur dagsins ljós og verður gert opinbert á þessum degi um að búa eins vel um mikilvæg mál sem því miður næst ekki að afgreiða og varða þjónustu við fatlaða, annars vegar fatlaða með miklar þjónustuþarfir, oft nefnt NPA, og hins vegar endurskoðun á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og tengd mál. Þrátt fyrir mikinn velvilja og hug reynast ekki aðstæður til að ljúka því, augljóslega ekki á þessum degi. En í staðinn er, eftir gott samstarf í velferðarnefnd og með fundarhöldum, m.a. með hæstv. ráðherra, búið að reyna að innsigla samkomulag um eins vandaðan frágang á því máli og nokkur kostur er þar sem allt er gert sem mögulegt er til að eyða allri óvissu sem að notendunum snýr í framhaldinu á næstu mánuðum þannig að ekkert rof komi í þjónustuna og áfram verði hægt að vinna að áformum um þær umbætur á þessu sviði sem til standa. Þetta finnst mér vera ásættanleg uppskera og er sáttur við að hverfa á vit kosningabaráttunnar að þessu dagsverki loknu.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafi fagnað því aðeins of snemma að þetta yrði í síðasta skipti sem hann tæki til máls á þessu þingi. Þetta var ræða sem eins og svo oft hjá hv. þingmanni var áhugavert að hlusta á og fín ábending sem sneri að því að við erum hér í þriðja skipti að setja bráðabirgðaákvæði inn í kosningalögin. Ég myndi vilja fá nánar og skýrar frá þingmanninum hvernig hann myndi vilja sjá kosningalögin verða varanlega. Þetta frumvarp er flutt af stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Mér skilst að nefndin hafi ekki hugsað sér að kalla málið aftur til sín. Í skýringartexta með 3. gr. er rökstuðningur fyrir því af hverju eðlilegt er að hafa sólarlagsákvæði í lögunum þar sem verið er að gera eitthvað sem átti bara að vera tímabundið. En ég held að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sé að benda hér á ákveðna grundvallarspurningu sem við þurfum að svara: Væri eðlilegast að hafa svona ákvæði, að menn einfaldlega detti bara ekki út, geti kært sig hvenær sem er inn á kjörskrá? Eða eru þingmenn þeirrar skoðunar að við viljum fara í hina áttina? Það vakti athygli mína í Brexit-þjóðaratkvæðagreiðslunni í Bretlandi að umtalsverður fjöldi breskra ríkisborgara sem bjó erlendis hafði ekki möguleika á að tjá afstöðu sína, það var bara ekki heimilt. Menn urðu að búa í landinu til að geta tekið þátt og sagt hvaða afstöðu þeir höfðu. Ég er ekki þar með að segja að það sé mín afstaða. Annaðhvort viljum við tryggja að ríkisborgari geti alltaf tekið þátt og komið sér inn á kjörskrá eða við teljum að skilyrði eigi að vera það að fólk sé einfaldlega búsett á Íslandi og með lögheimili til þess að geta tekið þátt í kosningum til Alþingis.

Herra forseti. Það var ekki meiningin að vekja hér upp miklar umræður með þessari sakleysislegu ræðu minni. Ég hélt að ég væri að tala um mál sem enginn ágreiningur væri um. En mér er ljúft og skylt að svara andsvörum í þessum efnum. Þetta snýr að þeim sem búið hafa erlendis lengur en átta ár. Síðast þegar þessu er breytt er það gert þannig að lína er dregin í sandinn og framkvæmdin er sú að menn haldast inni á kjörskrá og tilheyra því kjördæmi þar sem þeir áttu síðast lögheimili þangað til átta ár eru liðin, þá hverfa þeir út af henni. Í stað þess ákvæðis sem áður var, að menn gátu kært sig inn á kjörskrá, eins og kallað var, með því að senda bréf um það til þeirra sem voru með kjörskrána á viðkomandi stað að þeir óskuðu eftir að kæra sig inn á hana - sem var allmikið ferli - var útbúið þetta tiltölulega einfalda fyrirkomulag, að menn gætu fyllt út eyðublað, sent það inn til Þjóðskrár og hún færði menn þá inn á kjörskrána. Gallinn er sá að þetta er bundið við 1. desember ár hvert. Þá eru menn að sjálfsögðu með í huga reglulegar alþingiskosningar að vori. Þetta er það sem upp kemur þegar kosningar eru boðaðar óvænt og menn hafa þar af leiðandi ekkert endilega verið uppteknir af því að senda inn slíka tilkynningu fyrr en í hönd fara reglulegar kosningar. Nú er þetta að gerast í þriðja sinn. Ég held að besti varanlegi frágangurinn á þessu sé að taka út þessa dagsetningu, setja í staðinn það að Þjóðskrá fái alltaf lágmarkstíma fyrir kosningar til að færa umsóknir inn. Einhvern veginn þannig að allar umsóknir sem borist hafa þremur vikum fyrir kjördag skuli teknar og meðhöndlaðar. Þá þyrfti ekkert að eiga við þetta á hverju ári. 
             Frumvarpið er hins vegar fullnægjandi lausn á málinu núna þannig að ég er algerlega sáttur við að það sé samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég held að ég væri sammála því að gera þetta varanlega með þessum hætti, með því að breyta dagsetningunni. Það eru tvö mál sem eru á dagskrá í dag. Öðru hefur þegar verið vísað til nefndar og svo er þriðja málið sem snýr að útlendingalöggjöfinni sem fer inn í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég velti fyrir mér, þar sem væntanlega sitja einhverjir hér í sal og eru að hlusta sem sitja í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hvort þeir teldu rétt að gefa sér þann tíma, þótt ekki væri nema hálftími eða klukkutími, í fund og velta fyrir sér hvort hægt væri að gera eins og þingmaðurinn ræðir hér, að taka út þessa dagsetningu. Það er alveg ljóst að eins og við höfum séð hvernig hlutirnir hafa þróast eftir hrun þar sem kosningar hafa verið boðaðar fyrr þrisvar sinnum, að við erum einfaldlega komin með aðra dagsetningu. Venjan hjá okkur er nú að kjósa að hausti frekar en að vori. 

Herra forseti. Ég hefði að sjálfsögðu ekkert á móti því, ef stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd telur sig hafa tíma til þess og aðstæður leyfa hér í dag, að menn færu yfir það hvort þeir séu tilbúnir að breyta þessu varanlega. Ég held að það sé tiltölulega einfalt. En ég vil samt ekki á nokkurn hátt verða til þess að það komist neinn sandur í legurnar varðandi það að þetta mál verði klárað. Það er í mínum huga mjög mikilvægt. Ég veit að beðið er eftir þessu. Ég vil svo segja að mér finnst sjálfsagt að við greiðum fyrir því að Íslendingar, íslenskir ríkisborgarar búsettir erlendis, sem vilja halda þessum tengslum við landið, geti það. Það finnst mér eðlilegt. Þannig er það víðast hvar hjá öðrum þjóðum. Við sáum til dæmis allan þann fjölda Tyrkja sem gátu kosið í kosningunum þar, þótt ég ætli ekki að fara að blanda þeim málum saman að öðru leyti. Það finnst mér allt í lagi. Að lokum minni ég svo aftur á það að auðvitað hefur staðið til að endurskoða þó nokkur tæknileg ákvæði kosningalaga. 

Herra forseti. Ég vildi nú bara nota tækifærið og taka undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Auðvitað þarf þetta að vera í varanlegra horfi. Tímarnir breytast. Ef menn hefðu spáð því fyrir nokkrum árum síðan að hér værum við með kosningar svona ört eins og raun ber vitni held ég að ekki hefði verið mikið mark tekið á því. Þannig að það þarf tvímælalaust að breyta þessu. Ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýnn og vona að nýju þingi veitist nú ráðrúm til að gera nauðsynlegar breytingar á kosningalögum sem taka þarf til skoðunar áður en næst verður boðað til kosninga þannig að ekki þurfi í fjórða sinn að bera fram frumvarp af þessu tagi. Ég ætlast nú ekki til sérstaks andsvars af hálfu þingmannsins en vildi koma þessu á framfæri.

Herra forseti. Það er ekki tilefni til mikilla svara. Ég þakka bara hv. þingmanni, formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, fyrir undirtektirnar. Þetta er þá eitthvað til að hafa í huga. Auðvitað gæti stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem best litið á þessi mál á næsta kjörtímabili. Svo er spurning hvort við eigum að búast við því að hér sé að myndast regla frekar en undantekning, að kosið sé árlega á haustin. Ég veit nú ekki hvort menn óska sér þess almennt. Ekki geri ég það. Það er ekki endilega það sem við þurfum upp á stöðugleikann. En út af fyrir sig er ég alveg til ef því er að skipta og ég er náttúrlega rétt að byrja í þessu eins og kunnugt er. Maður tekur þann slag ef hann er í boði. En ég vil segja að það er mjög brýnt að endurskoðun kosningalaganna komist í gegn. Það hefði verið gott að ná því núna fyrir þessar kosningar eða sveitarstjórnarkosningar að vori. En ég held að menn eigi þá að einsetja sér þegar mögulega gætu verið þrjú og hálft ár í næstu almennar kosningar eftir sveitarstjórnarkosningarnar í vor að ljúka því verki að endurskoða kosningalögin. Það eru þar allmörg tæknileg ákvæði sem til dæmis landskjörstjórn hefur ítrekað bent Alþingi á að þurfi að laga. Það er eiginlega ekki vansalaust að menn skuli ekki hafa haft sig í gegnum það.

Virðulegi forseti. Málið er frekar einfalt en samt það flókið að sérstaka lagasetningu þarf til. Ég hef verið með frumvarp í smíðum til að reyna að einfalda þetta en því miður náðist ekki að klára það svona í byrjun þings. Ég bjóst við að geta lagt það fram á þinginu en ýmislegt annað gerðist. Málið snerist einfaldlega um að menn detta ekkert af kjörskrá. Það er hægt að viðhalda þessu á miklu einfaldari hátt; það þarf ekkert að vera með þetta kerfi í kringum það að fólk sé að detta út og kæra sig inn á kjörskrá fram og til baka. Af hverju getur fólk ekki haldið áfram að kjósa þótt það hafi búið erlendis í meira en átta ár, fyrst sá möguleiki er til staðar að viðhalda kjörskrárgengi sínu áfram? Ég hef líka fengið skilaboð hvað þetta ferli allt varðar. Nú er það ekki endilega auðvelt að kæra sig inn á kjörskrá. Ég var að grúska í þessu á vefnum og það að grafa sig að einhverju eyðublaði og því um líkt; það mætti alveg vera auðveldara. Hins vegar mætti vera enn auðveldara að greiða atkvæði í kosningunum. Nú hefur maður fengið skilaboð frá nemendum erlendis sem hafa ekki efni á að ferðast til næsta ræðismanns eða sendiráðs til að greiða atkvæði sitt. Það eru jafnvel bara smápeningar; námsmenn hafa ekki mikinn pening á milli handanna. Þar erum við að missa af lýðræðisþátttöku sem er okkur mjög mikilvæg. Þar væri hægt að gera einhverjar ráðstafanir, t.d. að hægt væri að sækja um að fá rafrænan atkvæðaseðil í undantekningartilvikum, ef þú getur sýnt fram á það, alveg eins og að kæra sig inn á kjörskrá. Sá kostnaður finnst mér réttlætanlegri en að vera alltaf að meðhöndla þetta kerfi um að viðhalda kjörskrá sem stækkar og minnkar eftir árafjölda erlendis; að þú getir að minnsta kosti notað atkvæðisrétt þinn sama hvar þú býrð í heiminum. Gera þyrfti miklu fleiri breytingar á kosningalögum. Á síðasta kjörtímabili - held ég, þau eru orðin svo mörg að ég veit ekki alveg hvort það er síðasta eða þarsíðasta - skilaði nefnd viðamiklum breytingum á kosningalögum sem ekkert hefur verið farið yfir. Þetta er eitthvað sem við eigum ekki að þurfa að þola. Eins og ég hef bent á nokkrum sinnum á nýliðnu þingi er mjög brýnt að jafna atkvæðisréttinn, þannig að við þurfum ekki að þola það að flokkar með mjög nauman meiri hluta geti verið með mjög sterkan meiri hluta á þingi. Ef þú ert með mjög nauman meiri hluta atkvæða áttu líka að vera með mjög nauman meiri hluta þingsæta. Á þessu þingi, þessu kjörtímabili, var mjög naumur ríkisstjórnarmeirihluti með minni hluta greiddra atkvæða. Það má einfaldlega ekki gerast; það er lýðræðislega bilað kerfi. Ég vænti þess að fólk taki það alvarlega í framtíðinni að huga að þessu kosningakerfi sem er grunnurinn að lýðræðinu okkar. Ef það er bilað er lýðræðið bilað líka. Ég vil minna á að það er ekki bara þetta vandamál, þ.e. að ef kosningar ber óvænt að þá þurfi að redda einhverjum dagsetningum, heldur mun stærri vandamál sem við þurfum að huga að. Ég tek undir þau orð fyrri ræðumanna að við þurfum að taka þær áskoranir alvarlega.

Herra forseti. Mig langar til að blanda mér örlítið í umræðuna. Ég held að fullt tilefni sé til, eins og hér hefur svo sem komið fram hjá öðrum ræðumönnum, að taka til skoðunar margt sem tengist kosningum og atkvæðagreiðslu og hvernig menn geta greitt atkvæði, og sjálfsagt að gera það. Við erum með þetta að stofni til eftir mjög gömlu kerfi. Nútíminn á að halda innreið sína í þessa þætti eins og aðra. Auðvitað þarf að búa þannig um hnútana að allt geti farið rétt fram og enginn vafi sé á að kerfið virki og allt það. Við þekkjum þá umræðu. Ég tek undir að ég held að það væri verðugt verkefni á komandi þingi að fara vel yfir þetta. Svo vil ég líka taka undir með þingmanninum að ég held að jöfnun atkvæðisréttar sé eitt af því brýnasta sem við þurfum að taka okkur fyrir hendur. Það ástand sem við búum við er orðið löngu tímabært að bæta úr. Ég ætlaði bara að koma þessu rétt á framfæri, ég ætlast ekki til sérstakra viðbragða.

Herra forseti. Frumvarpið sem hér er mælt fyrir snýst um breytingu á lögum um útlendinga hvað varðar málsmeðferðartíma. Flutningsmenn þess eru auk mín hv. þm. Birgitta Jónsdóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson, Benedikt Jóhannesson, Óttarr Proppé og Logi Einarsson, og eru það þingmenn allra flokka á Alþingi utan Sjálfstæðisflokksins. Lög um útlendinga eru tiltölulega ný. Það var fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherra, Ólöf Nordal, sem lagði fram heildarendurskoðun á lögum um útlendinga sem byggði á vinnu þverpólitískrar þingmannanefndar. Aðdraganda þeirrar vinnu má einnig rekja aftur til fyrrverandi hæstv. ráðherra Hönnu Birnu Kristjánsdóttur og Ögmundar Jónassonar sem hófu vinnu við heildarendurskoðun þessara laga. Það liggur fyrir að hér er um flókinn málaflokk að ræða þar sem miklu skiptir að fylgst sé mjög vel með framkvæmd laganna. Það var ótrúlega mikilvægur áfangi, tel ég vera, þegar náðist í raun þverpólitísk samstaða á Alþingi um þennan flókna og viðkvæma en mikilvæga málaflokk í lögum um útlendinga. Hins vegar skiptir máli þegar reynsla kemst á þessi lög að fylgst sé vel með framkvæmd þeirra laga og löggjöfin virki þannig að löggjafinn sé sáttur við það hvernig henni er fylgt eftir. Það er ekki hægt að leyna því að málefni barna í hópi hælisleitenda hafa verið mjög áberandi á Íslandi að undanförnu, barna sem hefur verið vísað úr landi. Þessi framkvæmd hefur vakið spurningar um það hvort verið sé að fylgja eftir þeim vilja löggjafans sem birtist í lögum um útlendinga þar sem rætt er um umsækjendur um alþjóðlega vernd sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu, samanber 6. tölulið 3. gr. laga um útlendinga. Í athugasemdum við frumvarpið, þar sem vísað er í 2. mgr. 36. gr. frumvarps sem varðar gildandi lög um útlendinga, er rakið hvað felst í því þegar umsækjendur eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Það getur til að mynda tengst heilsufari, þungun, kynhneigð, kynþætti, kyni eða þeirri stöðu að vera fylgdarlaust barn. Það er skilgreint auðvitað í lögunum á öðrum stað en ekki í þessari tilteknu grein sem hér er vitnað til. Við meðferð Alþingis á frumvarpi til laga um útlendinga var þessi upptalning tekin út úr 36. gr., en var þó áréttað í nefndaráliti nefndarinnar á þeim tíma að það ætti ekki að hafa áhrif til breyttrar túlkunar á frumvarpinu. En vegna þeirra mála sem hér hafa komið upp um börn í hópi hælisleitenda sem eiga yfir höfði sér brottvísun hafa hins vegar vaknað þær spurningar hvort þessi breyting sem var gerð á frumvarpinu í meðförum þingsins hafi haft áhrif á framkvæmd laganna. Er þar vitnað sérstaklega til kærunefndar útlendingamála þar sem fram kom að nefndin teldi þessa breytingu á frumvarpinu hafa skipt máli við úrskurði sína. Þess vegna teljum við sem stöndum að frumvarpinu, flutningsmenn þess, að það sé eðlilegt í ljósi þeirrar stöðu sem upp er komin að það hefur verið boðað til kosninga eftir harla skamman tíma, þá sé mikilvægt að gera tímabundna breytingu á lögum um útlendinga til þess að veita þeim börnum sem eiga yfir höfði sér brottvísun skjól, tímabundið skjól, og leggja það líka til eins og lagt er til í greinargerð með frumvarpinu að farið verði yfir framkvæmd laganna og gerðar á þeim breytingar ef sýnt þykir að framkvæmdin sé ekki í takt við vilja löggjafans. Því er það lagt til að við bætist tvö ný ákvæði til bráðabirgða þar sem lagt er til að frestur í 2. málslið 2. mgr. 36. gr. laganna verði styttur úr 12 mánuðum í níu, en í því felst að hafi meira en níu mánuðir liðið frá því umsókn um alþjóðlega vernd hafi fyrst borist íslenskum stjórnvöldum skuli almennt taka hana til efnislegrar meðferðar. Jafnframt er þá eðlilegt að taka til efnislegrar meðferðar umsókn foreldra sem fara með forsjá barnsins og eftir atvikum systkina á grundvelli 1. málsliðar 2. mgr. 36. gr. laganna. Hins vegar er lagt til að frestur í 1. málslið 2. mgr. 74. gr. laganna verði styttur úr 18 mánuðum í 15. Í því felst að heimilt verður að veita barni sem sótt hefur um alþjóðlega vernd og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 15 mánaða frá því það sótti fyrst um alþjóðlega vernd hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum öðrum skilyrðum. Jafnframt væri þá almennt eðlilegt að veita foreldrum sem fara með forsjá barnsins og eftir atvikum systkinum dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laganna til að tryggja einingu fjölskyldunnar að uppfylltum öðrum skilyrðum. Ætla má að kærunefnd útlendingamála hafi við gildistöku laganna þegar fellt úrskurði um að synja um efnismeðferð eða dvalarleyfi í tilvikum einhverra barna sem 1. mgr. a-liðar 1. gr. og 1. mgr. b-liðar 1. gr. frumvarpsins - nei, þetta getur nú ekki hafa verið rétt, jú, þetta var rétt, þetta er alveg með ólíkindum - taka til en börnin þó ekki enn yfirgefið landið. Með 2. mgr. a-liðar 1. gr. og 2. mgr. b-liðar 1. gr. er þeim tryggður réttur til endurupptöku á málum sínum. Veittur er tveggja vikna frestur frá gildistöku laganna til að fara fram á endurupptöku. Nýti barn ekki heimild innan frestsins stendur úrskurður kærunefndarinnar sem fæli almennt í sér að barninu yrði gert að yfirgefa landið. Barni skal ekki gert að yfirgefa landið innan frestsins eða á meðan meðferð endurupptöku máls stendur. Jafnframt væri eðlilegt að gera ekki heldur foreldrum sem fara með forsjá barnsins, eða eftir atvikum systkinum, að yfirgefa landið. Lagt er til að breytingarnar taki að sinni aðeins til umsókna sem borist hafa fyrir gildistöku laganna. Segja má að með því móti gefist níu mánaða svigrúm frá gildistöku til að ákveða æskilegt framhald enda væri það fyrst níu mánuðum eftir gildistöku sem breytingar af þessu tagi gætu haft bein áhrif á umsóknir sem berast eftir gildistöku. Að mati okkar sem stöndum að þessu máli er eðlilegt að veita slíkt svigrúm svo unnt verði að meta betur áhrif breytinganna og nýtt þing geti tekið afstöðu til þess hvernig æskilegt sé að málinu verði fram haldið. Ég ætla ekki að lengja þetta mál. Ég gæti haldið hér langa ræðu um mínar skoðanir á því hvernig eigi að standa að móttöku hælisleitenda, flóttafólks og hvort við Íslendingar getum gert meira í því sem ég tel vera. En um það snýst þetta mál ekki. Þetta mál snýst um tímabundið ákvæði sem veitir börnum og fjölskyldum þeirra skjól og Alþingi svigrúm til þess, að loknum kosningum, að fara yfir framkvæmd útlendingalaga og leggja til breytingar á þeim ef nauðsyn þykir. Ég held að það sé alveg gríðarlega mikilvægt að náðst hafi samkomulag um að þetta mál verði afgreitt. Þá getum við átt hina pólitísku umræðu um það þegar nýtt þing kemur saman og þjóðin hefur endurnýjað umboð sitt til þeirra sem hér eiga að sitja og um leið gætt að því í þessu máli sem brennur a.m.k. á okkur mörgum að þessum viðkvæmu einstaklingum sé á meðan komið í skjól. Ég vonast til þess að breið samstaða náist um þetta mál og legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað sem nefndarmaður í fjárlaganefnd og skoða hér skjal sem fylgir með frumvarpinu um kostnaðarmat, sem á að fylgja öllum frumvörpum og voðalega þægilegt. Þar er tafla sem segir: Ef fjölgun umsækjanda verður 500 manns þá hækka útgjöld til þessa málaflokks um tæpa 1,5 milljarða. Ef það verður 1 þúsund manna fjölgun þá verða 4 milljarðar í útgjaldaaukningu, ef það verða tvö þúsund manns þá verða það 13,5 milljarðar. Mig langar til að vísa þessari áætlun um útgjaldaaukningu til baka, hún er gjörsamlega fáránleg.  Til að hafa það aðeins á hreinu kom fram í umræðu í nefndinni að langmest af þessum kostnaði fer til sveitarfélaga, varðandi leigu og aðbúnað hælisleitenda í húsnæði. Sumir pæla kannski í því hvert allur þessi peningur fer, þá er það þangað.

Herra forseti. Nú erum við sem flytjum þetta mál ekki í allsherjar- og menntamálanefnd. Hv. allsherjar- og menntamálanefnd getur farið yfir þetta kostnaðarmat við umfjöllun um málið. Við sem flytjum þetta mál eru formenn og fulltrúar sex stjórnmálaflokka á Alþingi. Málið tekur auðvitað til þeirra sem eru þegar staddir í landinu. Ég tel að þetta kostnaðarmat sem hefur verið sent okkur ekki standast miðað við það sem við vitum um umfang þeirra eða fjölda þeirra sem eru í landinu. Ég tel eðlilegt að nefndin fari yfir það. Í ljósi þess að þetta er tímabundið ákvæði sem á við um fjölda sem við þekkjum, fjölda sem við vitum hver er í landinu nú þegar, þá tel ég ekki að þetta kostnaðarmat standist skoðun miðað við þetta frumvarp.

Virðulegur forseti. Framsögumaður lýsti í framsögu sinni markmiði og tilgangi þessa frumvarps sem er, ef ég skildi rétt, að koma börnum í skjól þar til sýnt væri hvort framkvæmdin við afgreiðslu hælisumsókna í dag væri í samræmi við löggjafarvilja. Nú langar mig að spyrja hv. þingmann hvort eitthvað liggi fyrir um hvort framkvæmdin sé ekki í samræmi við löggjafarviljann eða hvort hún sé ekki í samræmi við lögin eins og þau eru, og voru samþykkt af öllum flokkum undir lok síðasta kjörtímabils. Mig langar líka að spyrja um hvaða börn það eru sem hér er verið að koma í skjól, eins og það er orðað, því að af frumvarpinu að dæma þá er í rauninni sólarlagsákvæði í þessu. Það væri gott að fá upplýsingar um hvaða börnum nákvæmlega væri verið að koma í skjól.

Herra forseti. Ef aðstæður hér væru eðlilegar værum við væntanlega með starfandi meiri hluta og ríkisstjórn og við værum með þinghald og gætum verið að vinna eftir þessum málum á vettvangi þingsins. En það er ekki svo því að hér hefur verið tilkynnt um þingrof og boðað til kosninga. Það þýðir að Alþingi getur ekki beitt sér í þeim málum ef alþingismenn, úr hvaða flokki sem þeir eru, telja að framkvæmd hvaða laga sem er endurspegli ekki vilja löggjafans. Hvað varðar vilja löggjafans þá er að sjálfsögðu rætt sérstaklega um börn og barnasáttmálann í lögum um útlendinga. Það hefur komið fram við skoðun á þessum málum og ég ætla ekki að fara að telja hér upp börn, einhver nöfn og kennitölur sem á að koma í skjól. Þetta snýst um einhvern fjölda barna sem eiga hugsanlega yfir höfði sér brottvísun úr landi. Til að mynda hefur komið fram að kærunefnd útlendingamála telur að breyting sem gerð var á frumvarpi til laga um útlendinga hér í þinginu á sínum tíma, 2016, hafi haft áhrif á túlkun nefndarinnar á lögunum sem var sannarlega ekki vilji löggjafans og gerð er grein fyrir í greinargerð með þessu frumvarpi. Þá tel ég, og flutningsmenn málsins sömuleiðis, að ef við værum hér bara með eðlilegt þinghald eins og í eðlilegu árferði mundum við inna hæstv. ráðherra eftir þessu, fá hjá honum skýringar, gera tillögur. En við höfum ekki þau tæki núna því að við munum fara í kosningar 28. október. Því finnst okkur eðlilegt í ljósi þess að þing verður ekki starfandi og þingið getur ekki sinnt eðlilegu eftirlits- og aðhaldshlutverki að þetta bráðabirgðaákvæði sé sett þannig að nýtt þing geti tekið afstöðu til þess hvort framkvæmd laganna endurspegli vilja löggjafans.

Virðulegur forseti. Ég spurði nú bara vegna þess að það er greinilegt að þetta frumvarp nær bara til tiltekinna barna. Ég vek athygli á því að á þessu ári hefur um 100 börnum verið vísað hér úr landi eftir efnislega meðferð og a.m.k. meðferð lögum samkvæmt. Bara á síðastliðnum fjórum vikum hefur 10 börnum verið vikið úr landi. Á morgun munu börn sækja hér um um hæli, daginn eftir morgundaginn og daginn eftir þann dag munu koma hingað börn sem munu óska eftir dvalarleyfi af ýmsum ástæðum. Þetta frumvarp nær ekki til þeirra, ef ég skil það rétt svo ég velti því fyrir mér hvaða nákvæmlega börn þetta eru og í hvaða tilgangi nákvæmlega þetta frumvarp er lagt fram. Hér komu fram vangaveltur varðandi kostnaðinn í andsvari hv. þingmanns við fyrirspurn annars hv. þingmanns. Hafa frumvarpshöfundar velt því fyrir sér hvort kostnaðarmat sé ekki hluti af meðferð málsins og mati á áhrifum af þessu frumvarpi? En ekki síður, og það er það sem mig langar að spyrja um: Hefur verið gert einhvers konar mat á því hvaða afleiðingar svona frumvarp hefur t.d. á fjölda umsókna í framhaldinu ef frumvarpið nær fram að ganga? Hafa frumvarpshöfundar gert einhverja tilraun til þess að leggja raunhæft mat á hvaða afleiðingar það hefði fyrir fjölda umsókna hér og þar af leiðandi í framhaldinu afgreiðslutíma á hælisumsóknum og aðstöðu hér á landi til þess að taka á móti þessu fólki og þjónusta það á meðan það dvelur hér til lengri eða skemmri tíma?

Herra forseti. Kjarni nýrra útlendingalaga var mannúð. Það var kjarninn í nýjum útlendingalögum sem allir flokkar náðu saman um. Um það var talað í mörgum þingræðum að sérstaklega þyrfti að horfa til einstaklinga í viðkvæmri stöðu. Það er hluti af þeim kjarna sem löggjöfin snerist um. Hæstv. ráðherra má ekki fyrtast við þegar við sem erum þingmenn og eigum að hafa aðhald og eftirlit með þeim sem fara með framkvæmdarvaldið, spyrjum spurninga þegar hæstv. ráðherra fer með þær allt of háu tölur yfir börn sem vísað hefur verið frá. Þess vegna segja flutningsmenn þessa máls í greinargerð að árétta þurfi vilja löggjafans eins og hann birtist í lögum um útlendinga, að ávallt skuli taka til efnislegrar meðferðar umsóknir um alþjóðlega vernd ef umsækjandi er í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Við viljum árétta þann vilja sem var algjörlega klár og skýr þegar við samþykktum lög um útlendinga í nánast algerri sátt á þessu þingi. Það hlýtur að vera eðlilegt að við sem erum þingmenn höfum rétt til þess að spyrja gagnrýninna spurninga um framkvæmd laganna. Og í ljósi þeirra sérstöku aðstæðna sem hér eru uppi setjum við fram þetta mál sem hæstv. ráðherra efast um eða veltir fyrir sér hvort muni fá framgang. Ég treysti því að þegar gert hefur verið samkomulag um þinglok haldi það.

Virðulegur forseti. Það hefur verið með miklum ólíkindum að fylgjast með vinnslu þessa lagafrumvarps. Ef ég má leyfa mér að segja það þá hefur það verið þyngra en tárum taki fyrir embættismann eins og þann sem stendur hér sem ráðherra málaflokksins að fylgjast með undirbúningi þessa máls. Oft er talað um reykfyllt bakherbergi, hrossakaup, ákvarðanir teknar í samningum stjórnmálamanna sem standa frammi fyrir prófkjörsbaráttu eða kosningabaráttu. Oft eiga þessi ummæli við, oft er hægt að taka undir slíkt, en ég myndi segja sjaldan eins mikið og núna. Þetta frumvarp í þeirri mynd sem það liggur núna fyrir og hefur verið kynnt hefur tekið gríðarlegum breytingum frá því að ég sem ráðherra málaflokksins fékk það sent til yfirlestrar og til ábendinga. Mörg sjónarmið hafa verið reifuð. Segja má flutningsmönnum þessa frumvarps til hróss að menn hafa þó játað að upphaflega var málið í þeirri mynd að ekki var hægt að bjóða upp á að það yrði afgreitt á einum degi. En allt að einu stöndum við frammi fyrir afgreiðslu á frumvarpi sem hefur þann tilgang einan að grípa inn í afgreiðslu tiltekinna umsókna um hæli frá tilteknu fólki til þess að tryggja að því er einhverjir segja jákvæða afgreiðslu fyrir það. Um það má reyndar deila að mínu mati hvort sú afgreiðsla verði í raun endilega jákvæð fyrir þetta fólk. Ég vek athygli á því að greinargerðin með frumvarpinu sem nú er lagt fram með aðkomu forystumanna margra stjórnmálaflokka er mjög fáorð og segir í raun ekkert um raunverulegan tilgang eða markmið með frumvarpinu. Frumvarpið gengur út á og rennir stoðum undir málsmeðferð í stjórnsýslunni sem er ekki mér að skapi. Það gengur út á að tiltekin mál fái afgreiðslu í samræmi við geðþótta stjórnvalda úr því að ekki var hægt að koma vitinu fyrir ráðherrann sem hér stendur í þessu máli, þótt það hafi verið reynt og óskað eftir að ráðherra gripi með einhverjum hætti inn í afgreiðslu tiltekinna mála. Því er það lagt fyrir hv. þingmenn að bregðast við og margir hv. þingmenn hafa hér með látið undan þeim þrýstingi með þessu frumvarpi. Ég vil aðeins fá að reifa stöðu hælisleitenda og þessa málaflokks á Íslandi í dag. Ég rifja upp að gerðar voru verulegar réttarbætur í þágu útlendinga almennt, ekki bara hælisleitenda eða kvótaflóttamanna heldur líka innflytjenda og útlendinga sem hér búa. Ég þreytist ekki á að minna á þá tugþúsundir útlendinga sem búa hér og starfa til lengri eða skemmri tíma á Íslandi og Íslendingar hafa ávallt tekið vel á móti og vilja áfram gera það. Réttarbæturnar fólust m.a. í nýrri löggjöf um útlendinga sem var samþykkt hér, var samin reyndar af þverpólitískri nefnd, fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem þá sátu á Alþingi, undir lok síðasta kjörtímabils. Réttarbætur hafa líka verið gerðar með reglugerðarbreytingum, með breytingum á þessum nýju útlendingalögum. Allt hefur þetta miðað að auknum málshraða og bættri málsmeðferð. Á þessu ári hafa 824 mál verið afgreidd hjá Útlendingastofnun, þ.e. mál er lúta að umsóknum um hæli eða dvöl vegna mannúðarsjónarmiða. Þessi mál hafa verið afgreidd með margvíslegum hætti. 89 þessara umsækjenda hafa fengið vernd, afgangurinn ekki, en af ýmsum ástæðum. Sumir vegna þess að þeir hafa þegar fengið vernd í öðrum ríkjum og aðrir vegna þess að þeir bíða afgreiðslu annars staðar í Evrópu, í Evrópusambandslöndum. Málsmeðferðartími hefur styst verulega á þessu ári. Árið 2016 tók það að meðaltali 8,6 mánuði að afgreiða svokölluð Dyflinnarmál. Á þessu ári hefur málsmeðferðartíminn farið niður í sex og hálfan mánuð. Þau mál sem hafa fengið efnismeðferð eru að jafnaði afgreidd á tólf og hálfum mánuði. En þar þurfa menn líka að hafa í huga að málsmeðferðarhraðinn tekur einnig mið af Dyflinnarreglugerðinni margumræddu. Þar er kveðið á um lögbundna fresti. En það er í farvatninu á vettvangi Schengen-ríkjanna að stytta þann málsmeðferðartíma verulega. Því fagna held ég allir, ekki síst hælisleitendur. Ég vil líka nefna það að ég boðaði við stefnuræðu forsætisráðherra verulegt samráð við alla flokka sem sitja á þingi um þennan málaflokk. Ég boðaði samráð sem myndi leiða til þess að menn fylgdu enn frekar úr hlaði nýju útlendingalögunum og ef tilefni væri til væri líka samráð um breytingar á lögunum. Virðulegur forseti. Ég velti fyrir mér hagsmuni hverra sé verið að vernda með frumvarpinu. Það liggur fyrir að afleiðingin, ef þetta frumvarp nær fram að ganga, yrði sú að fleiri hælisleitendur sem hingað leita yrðu sendir til síns heimaríkis í stað þess ríkis sem þeir koma frá. Ísland nýtur þeirrar stöðu, legu sinnar vegna, að mjög fáir hælisleitendur koma hingað beint frá átakasvæðum heldur frá löndum sem hafa að mörgu leyti sérhæft sig í móttöku þeirra. Með því að taka mál þessara hælisleitenda til efnismeðferðar eins og hér er verið að kalla eftir, mál sem ella myndu bara bíða afgreiðslu t.d. í ríkjum á borð við Þýskaland eða Svíþjóð, liggur fyrir að niðurstaða slíkra mála gæti verið sú að menn yrðu sendir til síns heimaríkis. Það væri búið að svipta þá hælisleitendur þeim möguleika að ljúka sinni efnismeðferð t.d. í Þýskalandi. Það lægi líka fyrir að mögulega fengju fleiri vernd. Ég er auðvitað þeirrar skoðunar að Ísland sé best í heimi. Ég trúi því að þeir sem sitja í þessum sal séu þeirrar skoðunar líka. En það er ekki víst að hagsmunum alls þessa fólks sé best borgið hér á landi. Ísland er ekki best í heimi fyrir margt af þessu fólki. Hingað leitar fólk sem er í allskyns vanda og þarf að fá þvílíka faglega þjónustu að fyrir liggur að hún er ekki einu sinni til hér á landi. Þetta held ég að menn þurfi að hafa í huga þegar þeir ræða þessi mál. Þetta er ekki spurning um krónur og aura. Nú ætla ég ekki að taka þá umræðu, ég ætla ekki að ræða það hér. Ég bendi hins vegar á að hér er verulegur skortur og verður varanlegur skortur á tiltekinni faglegri þjónustu sem margt af þessu fólki sem hingað leitar þarf svo sannarlega á að halda. Ég vil nefna að lokum að frumvarpið er, fyrir utan efni þess, líka gallað að formi til. Texti t.d. í greinargerð er ekki í nokkru samræmi við veruleikann. Það má segja um textann í greinargerð að hljóð og mynd fari ekki saman. Þar er gefinn einhvers konar ádráttur um tiltekna afgreiðslu sem stenst síðan ekki lagatextann þótt frumvarpið næði fram að ganga. Þetta er algerlega vanhugsuð útfærsla á lagatexta og framkvæmdinni. Ég bendi t.d. á texta í greinargerðinni þar sem segir að áréttaður sé „sá vilji löggjafans að ávallt skuli taka til efnislegrar meðferðar umsóknir um alþjóðlega vernd ef umsækjandi er í sérstaklega viðkvæmri stöðu“. Þessi texti er í ekki nokkru einasta samræmi við löggjafarviljann eins og hann var þegar útlendingalögin voru í samþykkt og ekki í nokkru einasta samræmi við þá framkvæmd sem hefur verið við lýði við afgreiðslu þessara mála. Það var aldrei vilji til þess að taka alltaf allar umsóknir til efnismeðferðar. Það segir sig alveg sjálft að langflestir þeir sem hingað leita með hælisumsókn eru í einhverri viðkvæmri stöðu. Að halda því fram að löggjafinn hafi á síðasta kjörtímabili ætlast til þess að allar slíkar umsóknir yrðu teknar til efnislegrar meðferðar þrátt fyrir samstarf okkar á vettvangi Schengen-ríkjanna með til að mynda Dyflinnarreglugerðinni er af og frá, það er af og frá að þessi framsetning og þessi málflutningur standist nokkra skoðun. Ef þetta ætti að vera til umfjöllunar hér eða þetta ætti að vera ný framkvæmd við afgreiðslu mála þyrfti það verulegrar umræðu við á Alþingi með aðkomu allra þeirra sem starfa í þessum málum, mannúðarstofnana, lögreglu, fagaðila hjá Útlendingastofnun og kærunefnd og þar fram eftir götunum. Heilbrigðisyfirvalda líka. Afgreiðsla á þessu máli með vísan til þessarar framkvæmdar getur ekki verið með þeim hætti sem hér stefnir í. Ég veit að hv. þingmenn eru tilbúnir til að vippa sér í hin og þessi mál, vippa sér í stjórnarskrárbreytingar. Þetta mál er ekki þannig að menn geti bara vippað sér í það. Breyting eins og hér er kveðið á um eða eins og ég held að frumvarpshöfundar túlki þetta frumvarp kallar á miklu vandaðri meðferð en þetta. Virðulegur forseti. Ég vil nefna að það er mín skoðun og hefur verið að afgreiðsla hælisumsókna verði að byggja á gagnsærri löggjöf. Hún verður að byggja á jafnræði og á því markmiði, því aðalmarkmiði, að tryggja þeim sem mest þurfa á að halda skjól. Verði um forgangsröðun í þeim efnum að ræða verður sú forgangsröðun að byggja á neyð og á einhverri staðreynd um hverjir það eru sem eru að flýja mestu neyðina. Þetta frumvarp er langt í burtu, svo langt frá þessum sjónarmiðum, þvert á móti er hér verið að grípa inn í einstaka afgreiðslu fagaðila, grípa inn í mál sem hafa fengið ekki bara eina málsmeðferð, ekki bara tvær heldur þrjár meðferðir á stjórnsýslustigi. Það er hreinlega verið að segja að þessir fagaðilar hafi ekki staðið sig. Samt er ekkert sem liggur fyrir í greinargerðinni, engin vísbending um að nokkur könnun á þessu máli hafi farið fram. Það er mjög óheillavænleg þróun að mínu mati nái þetta frumvarp fram að ganga 

Forseti. Á síðasta kjörtímabili var unnin mjög góð þverpólitísk vinna í ráðuneyti því sem dómsmálaráðherra núverandi starfsstjórnar fer fyrir. Það var alveg skýr vilji löggjafans um þessi mál. Það virðist því miður hafa orðið þannig að ein tiltekin grein hafi verið felld úr lagatextanum og sett í greinargerð. Sem hefur leitt til þess að matsnefndin, kærunefndin, hefur fjallað um málin án þess að fara eftir vilja löggjafans. Því hlýtur það að liggja beinast við að sú lagagrein verði þá sett aftur inn í lagabálkinn. Ég vildi bara halda því til haga því að mér finnst þau orð sem hér hafa komið fram hjá starfsstjórnardómsmálaráðherra einhvern veginn ekki lýsa þeim anda sem hér var á þingi á síðasta kjörtímabili. En ég er með spurningu. Það kom fram í máli ráðherrans að ekki væri til ákveðin þekking hér til að taka á móti hælisleitendum sem fjallað er um í þessum lögum. Ég vil bara fá að vita nákvæmlega hvað ráðherrann á við, lið fyrir lið.

Virðulegur forseti. Ég get ekki látið hjá líða að fjalla aðeins um löggjafarviljann eins og hann blasti við landsmönnum öllum þegar lög um útlendinga voru samþykkt á síðasta kjörtímabili. Hér er því haldið fram að einhverjar setningar hafi fallið úr frumvarpinu við meðferð þingsins.  Ég verð að fá að svara spurningunni í seinna andsvari.

Forseti. Það er eiginlega alveg með ólíkindum að hlusta á þessa ræðu frá sitjandi starfsstjórnardómsmálaráðherra og viðhorf hennar til barna á flótta. Það er með ólíkindum að hlusta á þetta. Manni verður bara hreinlega illt í hjartanu. Sem betur fer verður mjög ólíklegt að skipað verði eins í ráðuneyti eftir næstu kosningar. Ég verð bara að segja það. Ég vona svo sannarlega að tekið verði á þessum málum. Hér erum við bara með bráðabirgðaákvæði í raun og veru sem mun falla úr gildi. Ég vona svo sannarlega að tekið verði almennilega á þessum málum, þannig að við horfum ekki nánast í hverri einustu viku upp á harmsögur um börn á flótta þar sem ekki hefur verið tekið tillit til sjónarmiða þeirra. Það er það sem þetta snýst um, börn á flótta. Við eigum að líta til barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og tryggja þeim skjól 

Ég frábið mér auðvitað, virðulegur forseti, öll brigsl um eitthvert hatur í garð barna  Hér var spurt um hvaða faglegu þjónustu og þekkingu okkur skorti hér. Það nægir að nefna fagaðila í heilbrigðisþjónustu. Hingað leitar fólk sem er með ör á sálinni eftir slíka lífsreynslu sem, sem betur fer, ekki nokkur Íslendingur þekkir, 

Forseti biður hv. þingmenn að gæta ræðutímans sem og að vera ekki með frammíköll.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að þessi ræða hæstv. ráðherra veldur mér nokkrum áhyggjum nú í aðdraganda kosninga. Hér kemur hún fram með slíka harðlínuafstöðu í garð hælisleitenda og flóttafólks sem við höfum ekki heyrt, þessa tóna, hér í þingsal áður. Ekki nema í atkvæðaskýringum þingmanna sem treystu sér ekki til að standa með þverpólitískri sátt um bætta löggjöf til handa útlendingum í anda alþjóðasáttmála og mannúðar. Það veldur mér áhyggjum að ráðherra málaflokksins skuli vera á þessari harðlínuskoðun. Mig langar að spyrja um tvennt. Mér finnst koma fram í máli hennar að henni þyki ekki mikið til um aðdraganda þeirrar löggjafar sem þar var samþykkt þar sem hún fullyrðir um hver hafi verið vilji löggjafans í þeim efnum og gerir jafnframt lítið úr frumvarpi sem lagt er fram af fulltrúum sex flokka, raunar formönnum sex flokka, á Alþingi og kallar það eitthvað sem hafi verið ákveðið í reykfylltum bakherbergjum. Þessi reykfylltu bakherbergi, virðulegi forseti, heita Alþingi; Alþingi Íslendinga sem er löggjafarsamkoman. Það skyldi þó ekki vera svo að af því að bakherbergið er ekki Valhöll sé það hæstv. ráðherra ekki þóknanlegt? Það eru sex formenn sex flokka sem aðhyllast ekki harðlínuafstöðu ráðherrans. Ég vil spyrja að því. Ráðherrann talaði um það, undir stefnuræðu forsætisráðherra fyrir örstuttu, þegar það hentaði hennar pólitísku markmiðum, að endurvekja þyrfti þverpólitíska vinnu til að halda utan um framkvæmd útlendingalaga. Nú vil ég spyrja ráðherrann hvort hún styðji enn þá hugmynd að þverpólitísk vinna sé besta nálgunin í þessum málaflokki. 

Virðulegur forseti. Það er engin harðlínustefna sem felst í því þegar ráðherra þessa málaflokks kemur hér og bendir á augljósa annmarka, bæði augljósa og líka annmarka sem ekki eru leikmönnum jafn ljósir. Hér hefur verið bent á, og ég hef talið það skyldu mína, þá annmarka. Þegar ég vísaði til aðdraganda þessa máls, vinnu við þetta frumvarp, hugnaðist mér það ekki þegar ég fékk þær upplýsingar að upphaflega var gert ráð fyrir lengri tímamörkum en þarna koma fram í 1. og 2. gr. Síðan, eftir einhverja talningu og samanburð við tiltekin mál sem eru til umfjöllunar í stjórnsýslunni, hafi verið fallist á að kannski þyrfti ekki að hafa þessi tímamörk svona löng heldur til dæmis að á föstudaginn næsta væri kominn sá tími sem tilteknir umsækjendur hefðu verið hér á landinu þannig að þeir myndu örugglega falla undir þetta frumvarp og fengju skjól af þessu frumvarpi. Ég spyr: Hvað með börnin sem koma hingað á morgun eftir að frumvarpið nær fram að ganga, geri það það? Hvað með þau? Eða börnin sem koma í næstu viku? Hvaða skjól eiga þau að fá? Mörg hver koma kannski úr erfiðari aðstæðum en þau börn sem koma frá Schengen-ríki eða öðrum Evrópusambandsríkjum. Hver ætlar að taka upp hanskann fyrir þau börn? Hver ætlar að gera það?

Virðulegi forseti. Ég hef kannski ekki verið nógu skýr í mínum spurningum. Þær eru tvær. Í fyrsta lagi spyr ég hvort ráðherrann sé enn þeirrar skoðunar sem hún var undir stefnuræðu forsætisráðherra þegar hún taldi að það væri málaflokknum fyrir bestu að beina honum aftur inn í farveg þverpólitískrar vinnu. Hún taldi það þá. Kannski er hún annarrar skoðunar núna þegar hún er laus úr viðjum ríkisstjórnarinnar og er komin í aðdraganda kosninga þar sem það kann að vera að harðlínutónar henti betur baklandi hæstv. ráðherra. Ég vil í öðru lagi spyrja hvort ráðherrann styðji samkomulag síns eigin formanns um þinglok og þar með að þetta mál nái hér fram að ganga. Það væri ágætt að vita hvort hún treysti sér til þess að greiða því leið hér í gegnum þingið.

Virðulegur forseti. Að sjálfsögðu er ég sömu skoðunar og ég var þegar ég flutti hér ræðu eftir stefnuræðu forsætisráðherra fyrir nokkrum dögum. Ég tel alveg einboðið að næstu misserin verði starfandi þverpólitísk nefnd með fulltrúum allra flokka sem sitja á Alþingi, sem munu sitja á Alþingi næstu misserin. Nefnd sem falið verður að fjalla um þessi mál heildstætt. Ég tel það einboðið. Mjög nauðsynlegt. Og fái ég tækifæri til þess mun ég að sjálfsögðu fylgja því eftir. Hvað framgang þessa máls varðar má öllum vera ljóst, sem hafa hlustað á ræðu mína að ég mun ekki styðja það. Það hefur ekkert með samkomulag um þinglok að gera. Afstaða mín er alveg skýr í þessu máli.

Virðulegi forseti. Mig langar að gera smáathugasemd við orð starfandi dómsmálaráðherra en hún sagði í ræðu sinni áðan „að vippa sér í stjórnarskrárbreytingar“. Nú er það svo að ég giska á að verið sé að vísa í dagskrárbreytingartillögu Pírata og Samfylkingar um að taka breytingarákvæði stjórnarskrárinnar á dagskrá. Tilraun til þess er að endurvekja mjög sambærilegt ákvæði og rann út í apríl síðastliðnum. Það er nú öll kollsteypan þar í; að virkja aftur ákvæði sem þegar hefur verið í stjórnarskrá. Heimurinn fórst ekki á meðan það ákvæði var virkt. Það er sambærilegt á þann hátt að leiðrétta þarf smávægilega ólýðræðislega galla á því ákvæði, t.d. samkvæmt áliti Feneyjanefndar. Það á ekki að vera það flókið. Það er enn mánuður í kosningar, fullt af tíma til að ræða þetta mál og fá fram vilja þingsins, en þingið virðist ekki vera tilbúið í það. Mig langaði bara til að inna ráðherra eftir þessum orðum: „að vippa sér“ í stjórnarskrárbreytingar; leiðrétta þau ef þau eiga við um þessa dagskrárbreytingu Pírata og spyrja hvort það sé þá rétt ágiskun hjá mér að starfandi dómsmálaráðherra hafi átt við um það mál.

Virðulegur forseti. Já, ég átti nú reyndar við það mál. Þetta orðalag, að „vippa sér“ í breytingar, bar á góma við umræðu um atkvæðagreiðsluna í því máli. Ég verð að fá að leiðrétta hv. þingmann líka. Mér skilst að það hafi nú ekki bara verið um það að ræða að endurvekja gamalt ákvæði sem var til bráðabirgða í stjórnarskránni heldur var þvert á móti um verulegar breytingar á því máli að ræða, sem hefði kallað á verulega þinglega meðferð. Þetta varðar kannski ekki það mál sem er núna hér til umræðu, en ég tel mig þá hafa svarað þessu.

Virðulegi forseti. Jú, okkur greinir á um hversu viðamiklar þessar breytingar eru. Ég tel þær vera smávægilegar. Það hefur ítrekað verið fjallað um þessa útgáfu af þessu breytingarákvæði stjórnarskrárinnar á fyrri þingum. Það liggur fyrir fullt af umsögnum um þetta ákvæði. Og eins og kom fram í atkvæðagreiðslum áðan og umsögnum voru Píratar alveg tilbúnir til að vinna í áttina að málamiðlun. Við fengum hins vegar ekki að leggja fram annað frumvarp sem væri nær því ákvæði sem rann út af einhverjum undarlegum ástæðum. En spurningin var hvort þingið væri tilbúið til að nýta tímann og tækifærið til að klára þetta smávægilega skref sem hefur samt það mikil áhrif að strax væri hægt að fara að vinna að breytingum á stjórnarskrá á næsta kjörtímabili, t.d. að laga það sem út af stendur varðandi uppreist æru í stjórnarskránni.

Virðulegur forseti. Ég hef fullan skilning á því þegar hv. þingmenn brenna fyrir málum sínum og vilja fá framgang sinna hjartans mála. Sumir koma jafnvel hingað til þings í upphafi kjörtímabils með eitt mál og brenna í skinninu; ég ætla ekkert að gera lítið úr þeim tilfinningum. Ég benti hins vegar á þessa umræðu um stjórnarskrárbreytingu í samhengi við þá breytingu sem hér hefur verið mælt fyrir að gerð verði á útlendingalögunum. Ég ætla ekki að jafna saman breytingum á útlendingalögum og stjórnarskrá en hins vegar er um að ræða stórkostlega breytingu á útlendingalögum sem getur haft veruleg áhrif bæði á þá sem hér búa og ekki síður þá sem hingað leita með ósk um skjól. Ég tel ekki nokkurn einasta brag á því að slíkt mál sé afgreitt hér á nokkrum klukkustundum án nokkurrar þinglegrar meðferðar.

Forseti. Það er mikilsvert að hafa í huga að þegar málið sem tengist þessu bráðabirgðaákvæði kom fyrst á borð okkar á Alþingi var það að frumkvæði Samfylkingarinnar, að frumkvæði hv. þm. Loga Más Einarssonar. Lagt var til að færa tveimur stúlkum ríkisborgararéttindi af því að það var engin önnur leið til þess að bjarga þeim nema sú lausn sem nú er komin. Ég vil árétta það og tel mjög mikilvægt að það sé alveg öruggt að þetta breytingarákvæði tryggi skjól fyrir báðar þessar stúlkur. Auðvitað er það þyngra en tárum taki að vita að þessi tilraun mun eingöngu bjarga nokkrum börnum á flótta. Það er ekki svo að það sé algjört barnaflóð á leið til Íslands. Það er ekki svo að við getum ekki unnið þessi mál hraðar þannig að fólk þurfi ekki að bíða hér mörg ár eftir að fá afgreiðslu á sínum málum. Það er ekki svo að borga þurfi einhverja milljarða, eins og kostnaðarmatið segir sem fylgdi frumvarpinu. Það er náttúrlega bara rugl. Það sýnir ákveðið viðhorf sem mér finnst mjög dapurlegt. Ef við ætluðum að takast á við það sem frumvarpsákvæðið á að bregðast við, sem er tímaramminn, sem verður væntanlega til þess að reynt verður að afgreiða málið hraðar, þarf bara að ráða fleira fólk í vinnu til að afgreiða mál. Fram kom í máli sitjandi dómsmálaráðherra að málsmeðferðin hefði orðið hraðari, það hefði einfaldlega verið vegna þess að fleiri starfsmenn voru settir í úrskurðarnefndina. Það er töluvert mikill fjöldi af nýjum starfsmönnum hjá Útlendingastofnun. Mér finnst svo brýnt að hafa í huga að þetta er bara til skamms tíma. Við tökum ekki heildstætt á málinu til frambúðar. Það er alltaf rosalega erfitt að standa hér á þingi og segja að næsta þing eigi að gera þetta og það sé einlægur vilji sex flokka að svo sé, því að við höfum nákvæmlega ekki neitt í hendi um það. Ég er alla vega glöð að við getum bjargað nokkrum því að hvert einasta líf er dýrmætt, líka líf barna á flótta, það eru líka dýrmæt líf. Komið hefur fram í máli sitjandi dómsmálaráðherra að við höfum ekki nauðsynlega „rísorsa“ til þess að taka á móti fólki sem farið hefur í gegnum mjög erfiða reynslu. Ég tel í fyrsta lagi að það sé ekki alveg rétt. Í öðru lagi tel ég að sé raunin sú sé mjög einfalt að ráða einhvern frá útlöndum sem hefur reynslu af því að vinna í þessum málaflokki. Það getur ekki verið fyrirstaðan fyrir því að við getum tekið á móti fólki þannig að vel sé. Það sem er og hefur verið stærsta vandamálið, þannig að maður segi það upphátt, er einfaldlega sú staðreynd að það myndast flöskuhálsar og fólk frá svokölluðum öruggum löndum þarf að bíða óhemjulengi eftir að fá mál sín afgreidd. Langflestar fjölskyldur fá sem betur fer inni hjá sveitarfélögunum og geta fljótlega komist í virkni. Ég hef unnið með og hitt rosalega mikið af hælisleitendum frá ótrúlegustu stöðum í heiminum. Ég hef hitt fólk úr mismunandi trúarhópum, með mismunandi litarhátt og á mismunandi aldursskeiðum. Ég gleymi aldrei fyrsta skiptinu sem ég hitti hælisleitendur. Þá var þeim öllum hrúgað á stað sem heitir Fit og er í Keflavík. Fyrsta manneskjan sem ég kynntist var ungur drengur frá Írak, 17 ára gamall. Honum var vísað til Grikklands, beint á götuna. Okkur tókst að ná honum aftur til Íslands en það var gríðarlega mikil vinna. Það eru harmsögur á bak við alla sem koma og sækja um skjól. Við skulum ekki gleyma því að allar þjóðir geta lent í mjög erfiðum aðstæðum. Við lentum í mjög erfiðum aðstæðum þó að það sé ekki hægt að bera þær saman við þær aðstæður sem margir búa við, eins og t.d. á Sýrlandi. Þá fór mikill fjöldi Íslendinga og sótti um efnahagslegt skjól í nágrannaríkjunum. Fólk flúðu Ísland til að eiga möguleika á betra lífi annars staðar. Við skulum hafa það í huga þegar við tölum niður til þeirra sem sumir kalla túristaflóttamenn, sem er bara absúrd hugtak. Ég á marga vini sem hafa þurft að flýja. Ég á marga vini sem eru innflytjendur, sem komu fyrst til landsins sem flóttamenn. Ég hef kynnst þeim víða um heiminn. Allt þetta fólk sem ég hef kynnst hefur orðið mjög mikilvæg búbót fyrir okkur Íslendinga. Við þurfum fleira fólk. Við flytjum inn gríðarlega mikið magn af fólki frá öðrum löndum til að vinna vinnuna af því að það er svo mikil aukning t.d. í ferðamannaiðnaðinum. Þannig að við þurfum í fyrsta lagi að tryggja að við getum tekið vel á móti fólki og tryggja að það sé ekki látið sitja og bíða í óvissu mánuðum og árum saman. Þegar við vinnum breytingarákvæði eins og þetta sem er til skamms tíma þá hljóta það að vera skýr skilaboð til næsta þings. Það hljóta að vera skýr skilaboð að allir flokkar hér inni nema Sjálfstæðisflokkurinn hafa áhuga á því að tryggja betra réttarfar og betri stöðu og taka á móti fleiri börnum á flótta. Það eru þau skilaboð sem ég hef móttekið eftir umræðurnar í dag. Reyndar hafa þingmenn Framsóknarflokksins stigið fram og viljað setja þetta málefni á sama bás og málefni sauðfjárbænda. Það er svo þreytandi þegar alltaf skal taka málefni hópa eins og t.d. flóttamanna og stilla þeim upp við hliðina á öðrum hópum sem hafa það skítt á Íslandi. Mig langar til að þingmenn hafi það í huga að þegar ég var að alast upp voru engir útlendingar á Íslandi, þeir voru nánast ekki til. Það mátti varla koma blökkufólk á Keflavíkurflugvöll til að vinna í hernum. Ég man ekki betur en að gamla fólkið og fátæka fólkið hafi haft það alveg jafn skítt á Íslandi þá. Það hefur ekki neitt að gera með útlendinga að gamalt fólk og öryrkjar hafa það skítt á Íslandi. Við skulum bara hætta að vera með þessar samlíkingar. Við þurfum fleira fólk til Íslands til að vinna vinnuna, til að taka þátt í að byggja upp þetta samfélag okkar. Það er ekki neitt sem kallar á að við ýtum fólki frá sem er í neyð og sérstaklega ekki því fólki sem eru börn. Það er alveg með ólíkindum að við séum ekki enn þá komin á þann stað í tilverunni að við tökum tillit til barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég man eftir því að ég fékk þann heiður að gera fyrsta vefinn fyrir umboðsmann barna og kynnti mér mjög vel barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og þau mannréttindi sem lúta að börnum. Það var árið nítján hundruð níutíu og eitthvað. Það kemur svo á óvart að við séum enn þá á þeim stað, ekki bara gagnvart börnum á flótta heldur líka gagnvart börnum á Íslandi. Við verðum bara að taka okkur saman í andlitinu og fara að huga að þeirri neyð sem mörg börn búa við og þá líka börn á flótta. Þegar maður horfir á tölfræðina yfir það hver aldurssamsetningin er hjá þeim sem eru á flótta núna í heiminum, sérstaklega þeim sem koma til Evrópu, þá er gríðarlega stór hluti af því fólki börn. Aðeins brotabrot af þeim hópi kemur til Íslands. Það er eins og örsekúnda í öllu tímatali mannkyns hversu margir koma hingað. Það er ekki eins og það verði eitthvert flóð flóttamanna. Það er bara ekki þannig. Það er vert að hugsa út í það hvað maður myndi vilja gera ef manns eigin börn væru í þessari stöðu, að vera látin bíða í flóttamannabúðum víða úti um Evrópu í mörg ár. Ég veit ekki hvort margir þeir þingmenn sem gagnrýnt hafa þá tilraun að bjarga nokkrum flóttamönnum hafi komið í flóttamannabúðir eins og á Grikklandi. Ég skora á þá þingmenn sem hér hafa gagnrýnt þá tilraun, til þess að bjarga nokkrum mönnum, skella sér til Lesbos og vinna þar aðeins sem sjálfboðaliðar meðal allra þeirra flóttamanna sem búa við hörmulegar aðstæður. Prófið það og komið svo hingað og haldið áfram að gagnrýna.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mjög langt. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir fór mjög vel yfir frumvarpið og málið. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir hélt mjög góða og innihaldsríka ræðu sem tók nokkuð vel á þessum hlutum. Hún nefnir auðvitað grundvallaratriðið þegar kemur að þessum hlutum, sem er mannúð og ábyrgð. Hún nefnir líka hversu ríkan efnahagslegan hag þetta litla land, þessi fámenna þjóð í stóru landi, hefur af því að fá inn nýja einstaklinga, nýja íbúa. Og síðast en ekki síst kemur hún inn á þá döpru staðreynd að stjórnmálaflokkar, stjórnmálamenn, ætla að slá sig til riddara og reyna að næra umræðu sem snýst um að einn aðili sem á bágt sé endilega á kostnað annars sem á bágt. Það er ekki bara ógeðfellt, það er líka rangt. Þess vegna vona ég að í framhaldinu og eftir að við höfum afgreitt þetta mál snúi fjölmiðlar sér að öllum þeim frambjóðendum sem hafa raunverulega möguleika á að ná þingsæti eftir næstu kosningar og spyrji þá hreint út: Hver eru ykkar viðbrögð í þessum málum? Munuð þið koma að vinnu við breytingu útlendingalaga sem miða að því að sýna meiri mannúð eða ætlið þið að reisa víggirðingar um Ísland og segja: Þetta er hættulegt menningu okkar, hættulegt efnahag okkar, og næra hræðslu fólks í kosningabaráttunni? Við erum að ræða mál sem er okkur auðvitað kærast af öllu, sem allt lífið snýst í raun um, börn. Við erum ekki að tala um börn sem búa við þann aðbúnað sem við hér inni getum veitt þeim, eða flestir Íslendingar. Við erum að ræða um börn sem koma úr aðstæðum sem enginn ætti að upplifa og sem fæst okkar, sem betur fer, gera sér grein fyrir hvernig eru. Í þingbyrjun lagði ég fram frumvarp um að veita tveimur stúlkum og fjölskyldum þeirra ríkisborgararétt. Fyrir það var ég gagnrýndur af ýmsum. Það var kallað lýðskrum. Ég vísa því beint til föðurhúsanna því að um var að ræða neyðarviðbrögð. Þótt frumvarpið sem slíkt tæki aðeins til nokkurra einstaklinga með beinum hætti var því ekki síður ætlað að senda yfirvöldum útlendingamála skýr skilaboð um til hvers löggjafinn ætlaðist. Að réttindi barna væru virt í hvívetna við töku stjórnvaldsákvarðana þar sem hagsmunir þeirra væru í húfi. Hér hefur komið fram í ræðum nokkurra hv. þingmanna hver vilji Alþingis var þegar útlendingalögin voru samþykkt og að það hefðu verið þeim nokkur vonbrigði að sjá að þau skilaboð hafi ekki fyllilega skilist. Þá hefur Alþingi ekki nema eitt úrræði, að tala skýrar. Það er það sem er verið að gera. Ákall hæstv. dómsmálaráðherra um samvinnu allra flokka um að breyta útlendingalögunum núna á þingvetrinum, sem hún nefndi vissulega í stefnuræðunni og var gott, á sér uppruna í þessu máli, því að í þingmálaskránni sem hún dreifði nokkrum dögum áður en stefnuræðan var flutt er ekkert um þetta. En það er gott. Ráðherra hefur þá brugðist við aðstæðum. Það sýnir að það var nauðsyn að setja þetta mál á dagskrá. Hitt er svo aftur annað mál að ekki var samstaða meðal þingflokka endilega um það. Þótt Samfylking, Píratar og Vinstri græn væru á málinu þótti mörgum þingflokkum betra að fara aðrar leiðir, þ.e. að breyta frekar útlendingalögunum og trygga betur réttindi og gera það með almennum hætti þar sem byggt er á gagnsæi og jafnræði. Ég get alveg tekið undir þau sjónarmið. Það er auðvitað alltaf best. En við þessi knöppu tímamörk tókst það ekki. Í stað þess er farin sú leið að leggja til breytingar til bráðabirgða sem munu vonandi tryggja nokkrum börnum að auki öryggi þar til nýtt þing kemur saman sem vonandi verður skipað öflum sem byggja á mannréttindum og mannúð. Herra forseti. Ég hef þó áhyggjur af þessu frumvarpi og beini til velferðarnefndar að fara mjög vel yfir það og girða fyrir að ekki stafi nein hætta fyrir þá sem lögin ná til. Hæstv. ráðherra spurði áðan: Hvað með börnin sem koma á morgun eða hinn daginn? Ja, við nokkur hér inni, nokkrir þingflokkar, höfum þó alla vega gefið skýr skilaboð um að við viljum breyta þessu eftir kosningar. Hún vill þá væntanlega að þau gangi inn í það umhverfi sem er í dag og finnst það fullnægjandi. Það er ekki boðlegt að mínu viti. Þess vegna er mjög brýnt að til þingstarfa veljist flokkar sem byggja á þeirri mannúð sem ég talaði um. Það er óheppilegt að öryggi barna sé orðið að þrætuepli stjórnmála eða skiptimynt í viðræðum, eða alla vega hótun um skiptimynt í viðræðum. Því að ég veit auðvitað innst inni að það hefur enginn áhuga á að tefla lífi barna í hættu. Ég vona alla vega ekki. En ég held að við ættum að lokum að muna að sennilega er framkoma okkar við börn kannski skýrasti mælikvarðinn sem við eigum á hvers konar samfélag við erum þrátt fyrir allt. Með þeim orðum lýsi ég því yfir að ég styð þetta frumvarp og vona að það gangi greiðlega og örugglega í gegn og að við komum sem flest saman eftir kosningar og gerum þær úrbætur sem nauðsynlegar eru.

Virðulegi forseti. Það er augljóst af máli sitjandi dómsmálaráðherra að henni finnst samúð þingmanna með börnum sem vísa átti út í óvissuna og viðbrögð þeirra við þeirri óréttlátu meðferð sem þau hafa fengið hreinasta svívirða. Sömuleiðis finnst henni ómögulegt að ákall almennings eftir réttlæti í þessum málum hafi orðið til þess að formenn flokka fundu hér tímabundna lausn rétt í þinglokin og fór hún mikinn um ófagleg vinnubrögð flutningsmanna sem séu í ofanálag ekki í takti við raunveruleika ráðherrans. Loks varpaði hún fram fullkomlega ábyrgðarlaust einhverjum fabúleringum um gríðarlegan kostnaðarauka sem gæti orðið af völdum þessa frumvarps. Af þeim sökum þykir mér rétt að taka fram strax í upphafi að þingmenn sem og aðrir skuli varast þann hræðsluáróður sem ég óttaðist einmitt að yrði allsráðandi við þessa umræðu. Hvers vegna? Vegna minnisblaða sem hér hafa gengið þingmanna á milli um hættuna á stórkostlegri fjölgun flóttamanna, gríðarlegum og rakalausum og stjarnfræðilegum kostnaðarauka við þessa fjölgun sem og eyðileggjandi og auknu álagi á starfsmenn Útlendingastofnunar vegna frumvarpsins. Virðulegir þingmenn. Þessi rökstuðningur er þvættingur og einmitt ekkert nema hræðsluáróður. Það liggur alveg skýrt fyrir að með þessu er ekki verið að gera annað en að efla rétt þeirra sem nú þegar hafa sótt um alþjóðlega vernd hér á landi. Að efla rétt þeirra til efnislegrar meðferðar. Það nær ekki yfir þá sem koma hér á eftir. Því er allt hjal og tal um að hingað komi straumur flóttamanna vegna orðróms um lint regluverk á Íslandi einfaldlega helber þvættingur og hræðsluáróður. Hér er hins vegar um að ræða enn einn plástur sem skilar vonandi þó þeirri góðu niðurstöðu að börn á flótta fái hér skjól. Þetta frumvarp er eftir sem áður engin fullvissa fyrir því, enda segir það bara til um rétt þeirra barna sem hafa verið hingað til hvað mest í umræðunni til að fá mál sín í efnismeðferð hjá Útlendingastofnun, stofnun sem nú þegar hefur sýnt svo ekki verður um villst að hún er til í að líta fram hjá barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, fram hjá flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna og mannréttindasáttmála Evrópu í viðleitni sinni til að vísa sem flestum sem hingað koma í leit að alþjóðlegri vernd úr landi. Mér finnst raunar sorglegt að við óttumst að taka á okkur sanngjarnan skerf gagnvart samfélagi þjóða þegar kemur að móttöku flóttafólks. Ísland tekur við örfáum einstaklingum í samanburði við önnur lönd og við misnotum Dyflinnarreglugerðina síendurtekið til að skjóta okkur undan okkar sjálfsögðu ábyrgð í þessum efnum. Ísland er aðili að NATO, frú forseti, sem ber gríðarlega ábyrgð á þeirri stöðu sem upp er komin gagnvart þeim ótrúlega fjölda fólks sem hefur þurft að flýja heimili sín vegna stríðsátaka og ofsókna. En okkur dettur ekki í hug að taka ábyrgð á þætti okkar í því með því að semja lög sem taka við því fólki sem hefur beðið óafturkræfan harm vegna aðgerða þessa stærsta hernaðarbandalags heimsins á undanförnum árum. Okkur dettur það ekki í hug. Þess í stað láta sumir þingmenn það eftir sér að kvarta yfir að um þúsund sálir hafi hingað leitað árlega og beðið um skjól. Þessi tala er einfaldlega brandari þegar hún er sett í alþjóðlegt samhengi. Þetta frumvarp er í raun skammarlegt. Skammarlegt fyrir hvað það er nánasarlegt, hvað það nær yfir fá börn á flótta, fyrir hvað það þurfti að berjast hart í lokuðum herbergjum til að fá hið minnsta að setja þetta sjálfsagða mál á dagskrá. En hér er það á dagskrá og hér ræðum við þessa lágmarks, bráðabirgða, smávægilegu réttarbót. Og við getum ekki annað en samþykkt þetta mál viljum við ekki hljóta dóm sögunnar fyrir að hafa nákvæmlega enga samvisku.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka flutningsmanni framsöguna og þakka formönnum næstum allra flokka á Alþingi fyrir að hafa staðið að þessu frumvarpi. Ég styð þetta mál svo sannarlega, en á sama tíma harma ég að ekki var hægt að ganga lengra til að vernda fjölskyldur og börn sem sækjast eftir hæli hér á landi. Ég harma að ekki hafi verið tekið inn í þetta frumvarp ákvæði um að áður en ákvörðun er tekin og um börn er að ræða skuli Útlendingastofnun eiga samráð við barnaverndaryfirvöld. Ég harma einnig að ekki var hægt að taka á dagskrá frumvarp hv. þm. Loga Einarssonar um að veita tveimur stúlkum og fjölskyldum þeirra sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu ríkisborgararétt. Ég hef nefnilega áhyggjur af því að þó svo að þetta góða frumvarp verði að lögum tryggi það ekki sanngjarna meðferð á málum þeirra og annarra barna í sömu stöðu þó svo að þau geti óskað eftir endurupptöku á úrskurði kærunefndar útlendingamála. Þó svo að mál þeirra verði tekin upp aftur hafa þau enga tryggingu fyrir því að í þetta skipti munu stjórnvöld virða t.d. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það virðist vera svo að Útlendingastofnun vinni á órannsakanlega vegu. Ég er hrædd um að þetta frumvarp dugi ekki til þess að bæta úr því. Þess vegna hefði verið gott að geta veitt þessum fjölskyldum ríkisborgararétt til þess að þær væru öruggar á meðan stjórnsýslan reynir að laga lagalegan vanda. Þó svo að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna hafi verið lögfestur árið 2013, fyrir fimm árum, brjóta stjórnvöld enn á honum blákalt. Í 3. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir, með leyfi forseta: „Allar ákvarðanir eða ráðstafanir yfirvalda er varða börn skulu byggðar á því sem er börnum fyrir bestu. Setja á lög og reglur sem tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.“ Ísland er aðildarríki að þessum sáttmála og ber skýra ábyrgð samkvæmt honum. Aðildarríki eiga að tryggja börnum þau réttindi sem barnasáttmálinn kveður á um. Það sem þarf að gera, og ég legg til að það verði gert strax á nýju kjörtímabili, er að setja upp áætlun sem felur í sér að hætta að misnota Dyflinnarreglugerðina til að senda hælisleitendur og börn úr landi.

Frú forseti. Þegar það er þjóðhátíð í Eyjum og við getum ekki flutt fólk til Eyja af því að Samgöngustofa segir eitthvað tiltekið þá er því bara kippt í liðinn með því að skilgreina nýtt siglingasvæði sem er akkúrat þannig að skipið komist með fólk á þjóðhátíð. Það þykir allt í lagi. Ef menn eru ósáttir við að einhver vegur getur ekki legið á þann hátt sem þeir vilja þá leggja þeir fram frumvarp um að hann geti legið á þann tiltekna hátt. Það sér enginn í fljótu bragði neitt að því að þarna sé verið að opna pandórubox sem verður ekki lokað aftur. En þegar kemur að því að senda á börn úr landi og hluti fólks er ekki ánægður með það, þá má ekki grípa inn í með lagasetningu eða einhvers konar geðþóttavaldi á nokkurn hátt. Það er ekki hægt. Auðvitað er það þannig að öll löggjöf sem við setjum er alltaf miðuð við aðstæður og hugsanlega þær tilfinningar sem þær skapa. Það er ekki bara þannig að menn bregðist við fréttum með því að setja lög varðandi þær tilteknu fréttir. Menn bregðast við fréttum og breyta lögum til þess að réttarástandið í landinu endurspegli betur siðferðisvitund þeirra. Það var það sem gerðist í þessu máli og það eru fleiri dæmi þar um. Hér tala menn eins og fólk rjúki upp til handa og fóta bara til þess að bregðast við einhverjum fallegum myndum af börnum. En hvað var fyrra málið sem við vorum að ræða í dag? Við vorum að ræða uppreist æru. Það er mál sem hefur verið fréttamál. Það lá svo á að koma því í gegn að við erum að leggja fram hálft frumvarp í rauninni,  Mig langar aðeins að fjalla um tilurð frumvarpsins sem hér er til umræðu. Eins og oft áður þegar einhverjum hópi fólks, hvort sem það eru þingmenn eða almenningur, líkar ekki hvernig lög í landinu eru þá koma fram ýmsar tillögur um hvernig eigi að bregðast við því. Það kom ein tillaga um að veita fólkinu sem um ræðir ríkisborgararétt. Það komu mörg frumvörp fram til að bregðast við þessu efni. Eitt þeirra var frumvarp sem þingmenn Viðreisnar og Bjartrar framtíðar ásamt nokkrum Pírötum stóðu að þar sem farið hefði verið heildrænt yfir umhverfi þessa mála og útlendingalög skoðuð með hliðsjón af barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var með ágætisfrumvarp sem sneri að því að færa aftur inn litla setningu sem var tekin út á vinnslutíma útlendingalaganna á síðasta þingi þar sem var áréttað ákvæði sem átti að gilda um fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Síðan var ákveðið að reyna, eða það hélt ég, að bræða saman öll þessi ólíku frumvörp til þess að menn gætu komið sér saman um eitthvað. Það verður auðvitað að segja það hæstv. starfandi dómsmálaráðherra til hróss að hún hefur aldrei legið á skoðun sinni í þessu máli, hún hefur kannski aldrei verið sérstaklega lausnamiðuð þegar kom að því að leysa úr þessu tiltekna viðfangsefni. Hún vill standa vörð um lagaumhverfið eins og það er, en það voru aðrir þingmenn, þingmenn í öðrum flokkum en líka í hennar flokki, sem voru að vinna að þessari vinnu, að mér fannst, til að komast að sameiginlegri niðurstöðu, ekki sem flugur á vegg eða sem áheyrendur heldur hélt ég að þeir væru að vinna að þessu máli til þess að geta komist að sameiginlegri niðurstöðu. Þannig mat ég það alla vega þegar ég mætti á fundi ásamt þingflokksformanni mínum og öðrum þingflokksformönnum og fulltrúum annarra flokka. Þar voru fulltrúar Sjálfstæðisflokksins og þar var hæstv. þingforseti sem stýrði þeim fundi. Ég ímyndaði mér að við værum þarna að vinna að því að komast að sameiginlegri niðurstöðu sem við gætum öll sætt okkur við. Hér er svo sannarlega minnsti mögulegi samnefnari allra þeirra hugmynda sem settar voru á blað. En þrátt fyrir að þessi samnefnari sé afskaplega smár að mínu mati virðist hann ekki einu sinni duga til þess að Sjálfstæðisflokkurinn geti fallist á hann. Það veldur mér ákveðnum vonbrigðum og áhyggjum í ljósi þess að við erum að fara í kosningabaráttu. Ég hef áhyggjur af því að þetta sé einhvers konar aðgreiningartæki. Ég vonaði að við gætum fallist á það að leysa úr þessu máli í sameiningu. Sú lausn sem hér er boðið upp á er ekki lausn sem mun tryggja það að íslenska ríkið virði barnasáttmálann eins og hefur verið bent á af mörgum aðilum að núverandi lög geri ekki að fullu, ekki núverandi framkvæmd. Það eru ekki bara einhverjir galgopar sem hafa fullyrt það. Það er ekki tekið á þeim kerfisbundna vanda sem virðist vera sá að ekki er nægilega mikið tillit tekið til réttinda barna í þessum málum. Nei, það er bara verið að leysa úr einhverjum litlum afmörkuðum þætti. Þetta er mjög tímabundið ákvæði. Þess vegna veldur það mér vonbrigðum að þeir sem ég hélt að hefðu farið um borð í þessa vinnu til að taka fullan þátt í henni geti ekki einu sinni fallist á þessa mjög svo hófsömu málamiðlun sem við komumst að. Það er undarleg samningatækni, finnst mér, að vilja miðla málum en geta síðan ekki einu sinni fallist á málamiðlunina sjálfa. Ég játa það að ég hafði ýmsar væntingar um vinnu við útlendingalög á kjörtímabilinu. Margar þeirra sneru ekki beinlínis að þeim málum sem lúta að hælisleitendum eða þeim málum sem eru svo oft í fréttum. Ég held að það þurfi að gera mjög margt til þess að Ísland verði vingjarnlegt land gagnvart öllum þeim sem hingað vilja koma af hvaða ástæðu sem það kann að vera, ekki eingöngu í neyð heldur bara vegna þess að þeir hafa þá ástríðu að flytja til Íslands. Það voru ýmsir hlutir sem ég hafði hugsað mér að setja fram. Ég vona að ég fái tækifæri til þess að halda áfram með þá vinnu. Eitt af því er t.d. að auka rétt barna á þann hátt að börn geti ávallt fylgt foreldrum sínum sem hafa löglegt dvalarleyfi hér. Þannig er það ekki í dag. Börn námsmanna geta ekki auðveldlega fylgt foreldrum sínum til landsins, ekki ef þau eru í BS-námi. Börn starfsfólks sem starfar hér tímabundið geta það ekki o.s.frv. Þetta er eitthvað sem ég held að við ættum að laga. Annað mál eru réttindi sérfræðinga. Það var farin af stað ákveðin vinna við að tryggja það að hingað gæti fólk komið frá öllum löndum heims með sérfræðileyfi, að þau sérfræðileyfi veittu mönnum meiri rétt. Það mál lá á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar þar sem vonast var eftir að félags- og jafnréttismálaráðherra gæti lagt fram slíkt frumvarp næsta vor, en því miður verður það ekki raunin að sinni. Í þriðja lagi langar mig að nefna eitt sem ég held að sé tækifæri sem við höfum ekki nýtt nægilega vel, sérstaklega þegar kemur að öllum þeim löndum sem menn tala um að fólk komi oft frá og nefna það stundum að það geri slíkt án sérstaks lögmæts tilgangs. Það eru svokallaðir samningar, æskulýðssamningar. Það er heimild í útlendingalögum til að gera samninga við önnur ríki þar sem fólk á aldrinum 18–26 ára gæti komið til landsins, kynnst hér menningu og þjóð, landi og þjóð. Eftir því sem ég best veit hefur Ísland ekki gert neinn slíkan samning. Þarna er sannarlega heimild fyrir utanríkisráðherra til að vinna með og líta sérstaklega til þessara jaðarsvæða EES-samstarfsins þaðan sem mikið af þessu fólkið kemur. En því miður hefur vinnan á þessu kjörtímabili oftar en ekki snúist um að herða ýmsar reglur, fylla upp í ýmsar glufur til að koma í veg fyrir að of mikið af fólki komi hingað á fölskum forsendum, t.d. með breytingum á lögum um útlendinga, varðandi frestun réttaráhrifa o.s.frv. Því miður finnst mér að allar þær herðingar sem menn koma á séu varanlegar, en mannúðin er oftar en ekki tímabundin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pawel Bartoszek fyrir ræðuna og tek undir að það er mikilvægt að við vinnum þetta vel. Þetta er ekki verkefni sem við munum klára með þessu frumvarpi. Það verður væntanlega eitt af stóru verkefnum nýs þings eða nýrra þingmanna á nýju kjörtímabili. Ég hefði hins vegar áhuga á því að heyra um hugmynd sem hv. þingmaður lýsti og væntingar hans um frekari breytingar sem snúa að útlendingalöggjöfinni og líka það sem nýr að atvinnuleyfum. Ég hef ekki í hyggju að bjóða mig fram aftur til þings en ég veit að hv. þingmaður hefur áhuga á að gera það og vonandi gengur honum sem allra besta að ná kjöri aftur. Ég hefði áhuga á að spyrja um lista þingmannsins varðandi breytingar á útlendingalöggjöfinni, því að ég gat tekið undir allt sem hann nefndi í upptalningu sinni. Myndi það að tryggja að við gætum tekið upp sambærilegt fyrirkomulag og þekkist í Kanada þannig að einstaklingar eða frjáls félagasamtök gætu tekið að sér að kosta og bera ábyrgð á móttöku flóttamanna? Þar held ég að viðmiðið séu um tíu aðilar. Það var mjög áhugaverð umfjöllun í New York Times um reynsluna af því fyrirkomulagi í Kanada sem haft er samhliða annarri móttöku þar. Það hefur gefist mjög vel að hafa þá leið mögulega. Gæti þetta verið eitt af því sem við myndum skoða til þess að við gætum haldið áfram að hjálpa flóttamönnum?

Ég þakka kærlega andsvarið. Þær hugmyndir sem ég nefndi sem sneru að atvinnuleyfum byggðu vissulega á kanadískri leið. Þá vorum við að hugsa um að hafa ákveðinn lista af störfum sem væri þannig að fólk sem sinnti störfum sem væru á þeim lista ætti auðveldara með að fá dvalarleyfi og einnig að börn og makar þeirra sem fengju sérfræðileyfi gætu fengið miklu tryggara dvalarleyfi en er í boði í dag. Þær hugmyndir sem hv. þingmaður nefnir voru ekki hluti af þeim pakka, bara svo það sé sagt, en mér líst vel á þær. Ég gæti vel hugsað mér að gera þær að mínum í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég er mjög glöð að heyra það. Ég veit að hv. þingmaður hefur fylgt vel eftir hugmyndum sínum og þeim áhugasviðum sem hann hefur haft. Ég vona svo sannarlega að við sjáum breytingar í anda þess sem hv. þingmaður talar hér um. Við fundum það þegar við vorum að gera breytingar á síðasta kjörtímabili á útlendingalögunum að um bandorm var að ræða. Það var líka verið breyta lögum um atvinnuréttindi. Það var raunar sá hluti sem allir voru mest sammála um að gera breytingar á. Atvinnulífið fagnaði því sérstaklega að þarna væri verið að auka möguleika fólks með ákveðna þekkingu til að koma hingað til lands. Eins var verið að auka möguleika fyrir ungt fólk í sama skyni. Ég veit að utanríkisráðuneytið hefur verið að skoða það. Það var alla vega verið að skoða möguleika á því að skoða „working holiday“-samninga við Japan og Kína. Það er mjög leitt að mínu mati að ekki skuli hafa verið gerðir samningar eins og flest lönd í kringum okkur hafa gert. Ég held að það gefi öllum mjög mikið að hafa möguleika á því að fara annað að vinna. Þetta eru gagnkvæmir samningar og þá eiga Íslendingar möguleika á að fara til viðkomandi landa og fólk frá þessum löndum hefur möguleika á að koma hingað og kynnast Íslandi. En í þessu fyrirkomulagi er um að ræða flóttamenn. Þetta er ný leið til þess að bjóða fólki, sem nú er í flóttamannabúðum í löndum þar sem er mikið álag, eins og t.d. Líbanon, að koma hingað til lands. Mjög víða í samfélaginu eru einstaklingar sem hafa mikla þörf og löngun til þess að hjálpa öðrum gætu tekið sig saman um að lofa að standa undir framfærslu þessara einstaklinga í þann tíma sem það tekur fyrir fólk að koma undir sig fótunum, fá vinnu og aðlagast íslensku samfélagi. Ég vona svo sannarlega að þetta verði alla vega ein af þeim breytingum á útlendingalögunum sem menn skoða á nýju kjörtímabili.

Virðulegur forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir þessa ágætu hugmynd. Ég mun skoða hana vel og gera að minni. Aðeins til þess að nefna það í framhjáhlaupi sem nefnt var varðandi æskuskiptasamningana þá hafði ég hafið undirbúning á rannsókn á því hvaða samninga við værum að gera og hvaða samninga lönd í kringum okkur hefðu gert. Ég hafði í hyggju að ræða þau mál hugsanlega við utanríkisráðherra í sérstakri umræðu ef tími hefði gefist til. Ég get þá glatt eða hryggt þingmanninn með því að það hefði ekki náðst, en vonandi næst það síðar. Mín skoðun er sú að þegar við gerum t.d. fríverslunarsamninga í framtíðinni eigum við ekki einungis að horfa á vörur, við eigum líka að horfa á fólk. Við eigum að tryggja að í þeim samningum séu ákvæði t.d. um að menn þurfi ekki vegabréfsáritanir og að það sé tryggt að ungt fólk í viðkomandi löndum geti farið á milli á grundvelli samninga, eins og við nefndum hér.

Virðulegur forseti. Ég skrifaði ræðu og ætla að standa hér og tala af jákvæðni. Þótt ég hafi kyngt mjög miklu af stolti þá hlustaði ég á dómsmálaráðherra og nú mun ég tala eftir eigin geðþótta. Ég var höfð að fífli. Þetta mál hefði líka getað sprengt þessa ríkisstjórn, segi ég hér og nú. Mér þykir það mjög leitt. Ég treysti því að vinnunni sem ég lagði fram yrði mætt af virðingu. Það að mæta virðingu frá öðrum þingmönnum í þessum sal, vinum mínum í Viðreisn, en hæstv. dómsmálaráðherra sýndi mér hér að mér var ekki mætt af virðingu. Og sú vinna sem ég lagði fram til að ná málamiðlun vegna frumvarps sem lagt var fram vegna ríkisborgararéttar sem ekki hefði verið besta fordæmið í þessum málum, var ekki virt. Vinna mín var ekki virt. Nú skal ég fara í ræðuna sem ég skrifaði. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem töluðu á undan mér. Þeir skýrðu margt varðandi þá stöðu sem við erum komin í. Hv. þm. Pawel Bartoszek skýrði stöðuna mjög vel. Hér er um að ræða ákvæði til bráðabirgða um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, málsmeðferðartími. Með því að samþykkja þessa breytingu til bráðabirgða munum við draga úr þeirri óvissu sem ríkir um börn sem sótt hafa um alþjóðlega vernd hérlendis fyrir gildistöku laganna og hafa ekki þegar yfirgefið landið. Málið sem við munum greiða atkvæði um er niðurstaða mikilvægrar málamiðlunar eða samningaviðræðna sem staðið hafa yfir í nokkurn tíma í kjölfar frumvarps til ríkisborgararéttar. Það er hlutverk okkar á Alþingi, eða réttara sagt skylda okkar sem kjörinna fulltrúa, að leiða slík mál til lykta. Það held ég að við höfum gert. Drög sem lögð voru fram til málamiðlunar báru annað heiti: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, hagsmunir barna. Því að það er mál málanna, hagsmunir barnanna. Það frumvarp hefði náð til breiðari hóps og hefði tilgreint sérstaklega viðkvæma stöðu sem sérstakar aðstæður fyrir því að taka skyldi Dyflinnarmál til efnislegrar meðferðar. Það hefði tryggt að það sem væri barni fyrir bestu skyldi hafa að leiðarljósi í Dyflinnarreglugerðinni, þ.e. mál barna, líka fjölskyldna, ásamt því að skilgreina betur samráð við barnayfirvöld, efnismeðferð mála, tíma og eðli. En því miður er það er verkefni sem bíður okkar á næsta þingi að ná þeim breytingum þrátt fyrir vilja minn til að leysa það nú. Það hef ég sagt, og brosað til félaga minna í Sjálfstæðisflokknum. Því miður. En það er ekki frumvarp sem liggur fyrir okkur nú. Í dag ætla ég að fagna því að með samþykkt þeirra breytinga sem hér er um að ræða munum við ná til nokkurra fleiri barna og fjölskyldna sem bíða í óvissu. Við munum ná að gæta jafnræðis, þótt það sé takmarkað á þessum tíma. Ég vil undirstrika hversu mikilvægt það er að við höldum áfram að vinna að því að draga úr óvissu. Ég hef sagt með mikilli vissu að við værum að stefna þangað og halda áfram með þetta mál og finna betri leið til að við getum verið stolt af okkur, Íslendingar, og því jákvæða fordæmi sem við munum sýna í þessum málaflokki. Fyrirgefið. Ég er svolítið tilfinningasöm. Þetta er mikið tilfinningamál fyrir okkur öll. Ætlunin með gerð löggjafar um útlendinga var að uppfylla skyldu okkar til að tryggja enn frekara samræmi í íslenskum lögum við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það er ákvæði í lögunum um tengsl og samræmingu við barnasáttmálann. En eitthvað klikkaði í framkvæmdinni sem sagði okkur þegar við mættum á fund í hv. allsherjar- og menntamálanefnd að túlkun þessara laga og framkvæmd þeirra næði ekki markmiðinu. Ný lög um útlendinga, nr. 80/2016, tóku gildi 1. janúar 2017. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 80/2016 kemur fram að í því hafi sérstök áhersla verið lögð á réttindi barna og umbætur. Þær varða m.a. sérstök ákvæði um réttindi barna í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar og skilgreiningar á því hvað sé barni fyrir bestu. Komið hefur í ljós við beitingu laganna að það er ákveðin óvissa um túlkun á ákvæðum þeirra er varðar mat á því hvað barni sé fyrir bestu, m.a. hvað varðar endursendingu umsækjanda um alþjóðlega vernd á grundvelli Dyflinnarreglugerðar nr. 604/2013 og við mat á því hvort veita skuli barni alþjóðlega vernd hér á landi. Ég vona svo sannarlega að menn átti sig á því að málefni tengd umsækjendum um alþjóðlega vernd eru málefni sem við munum vinna lengi að. Því er ekki lokið með afgreiðslu þessa frumvarps. Samkvæmt tölfræði frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna eru í heiminum öllum yfir 62 milljónir fólks á flótta. Af þeim eru 12,7 milljónir skilgreindar sem börn eða einstaklingar undir 18 ára. Ég tel þörf á að við mótum stefnu til framtíðar í þessum málaflokki og að lög okkar séu skýr svo framkvæmd þeirra tryggi bæði mannúð, jafnræði og endurspegli ekki síst ábyrgð okkar sem hluta af alþjóðasamfélaginu og ekki síður siðferðislega skyldu okkar til að taka þátt í að vernda þá sem á þurfa því að halda, svo ég noti orð hæstv. dómsmálaráðherra; fólk í alvöruneyð. Útbýtt var á þingfundi í dag beiðni um skýrslu frá ríkisendurskoðanda um stjórnsýsluendurskoðun á starfsemi Útlendingastofnunar. Ég er einn þeirra þingmanna sem telja slíkrar skýrslu þörf. Hún mun styðja við stefnugerð. Hér spurði hæstv. dómsmálaráðherra hvort við teldum að eitthvað væri í framkvæmdinni sem ekki væri rétt. Það kemur í ljós við gerð þessarar skýrslu. Ég tel einnig að það sé afar mikilvægt að þegar Alþingi tekur til starfa sé sett saman þverpólitísk nefnd, sem var alltaf vilji löggjafans. Það kemur fram í greinargerð þegar lögin voru samþykkt. Hefði þessi nefnd verið starfandi værum við kannski ekki hér að ræða um þessa einstaklinga. Kannski hefðu hlutirnir farið betur. Kannski hefði aukist traust á milli flokka sem voru í ríkisstjórn á þessum tíma. Ég skráði mikið niður undir ræðum annarra þingmanna. En það var eitt sem ég vildi snerta aðeins á þar sem ég hef sterkar tilfinningar gagnvart því. Það varðar nokkuð sem er þyngra en tárum taki. Það var mín upplifun. Ég hugsaði þegar ég horfði í augun í börnum, fylgdarlausum börnum á heimili á Grikklandi, börnum í flóttamannabúðum sem bjuggu við alvöruneyð, að þegar ég kæmi heim til landsins og faðmaði mín eigin börn, sem voru örugg, að ég myndi leggja mig alla fram til að við stæðum betur að þessari löggjöf og að við Íslendingar, íslensk þjóð, bærum höfuðið hátt og stolt yfir þeirri málsmeðferð sem við veitum fólki sem sækir um alþjóðlega vernd. En í dag mun ég fagna því að við höfum náð málamiðlun um þessar tvær fjölskyldur og nokkrar fleiri og svörum ákalli samfélagsins um þau mál sem verið hafa til umræðu. En ég hef enn þær væntingar að fordæmi þessarar ákvörðunar hafi það gildi að menn líti á málefni flóttafólks út frá mannúð og jafnræði.

Virðulegi forseti. Við höfum hér á dagskrá málaflokk sem er sérstaklega viðkvæmur. Hann er ekki bara viðkvæmur vegna þess að þeir sem eiga hér í hlut eru einstaklingar sem eru í viðkvæmri stöðu. Það er erfitt að ímynda sér að hægt sé að vera í verri stöðu en fjarri heimahögum í fullkominni neyð og eiga í raun og veru ekki endurkomu auðið vegna stríðs eða upplausnar í heimalandinu. Ég ætla bara að segja það hér í upphafi að ég hef fullan skilning á því að í umræðu um þessi mál séu miklar tilfinningar þar sem lögin sjálf, útlendingalögin, eru lýsandi fyrir það að við finnum til með þeim sem þurfa að leita skjóls alþjóðlegrar verndar fjarri heimahögunum. Það má segja að það sé eins konar kjarnaatriði í löggjöfinni. Nú er það svo að því miður í okkar heimshluta, á jaðri Evrópska efnahagssvæðisins, hafa geisað stríð. Það hefur kallað yfir alla álfuna áður óþekktan þrýsting og viðfangsefni af stærðargráðu sem við höfum aldrei áður séð framan í. Þingmenn héðan af Alþingi hafa sótt heim flóttamannabúðir. Ríkisstjórnin hefur sett hærri fjárhæðir en nokkru sinni fyrr til þess að koma til aðstoðar. Við höfum tekið hingað heim það sem á tæknimálinu er kallað kvótaflóttamenn. Við höfum sem sagt opnað götuna hingað til Íslands fyrir fólk sem kemur beint úr flóttamannabúðum. Við höfum líka aukið við fjárveitingar beint til aðstoðar þar sem hægt er að koma til hjálpar og við höfum í gegnum utanríkisþjónustuna sent fleiri á vettvang í ýmis verkefni sem geta komið að gagni til þess að bæta lífsskilyrði og aðstæður. Svo höfum við hér á Íslandi þurft að bregðast við vegna þess að umsóknum um alþjóðlega vernd á Íslandi hefur stórfjölgað. Við höfum þurft að bregðast við með því að efla getu okkar til þess að takast á við þau mál. Ég myndi leyfa mér að segja að við á Alþingi höfum líka þurft að vera fljót að læra, setja okkur inn í þennan málaflokk, að skilja betur við hvað er að fást. Af þeim sökum var á síðasta kjörtímabili talið nauðsynlegt að koma á þverpólitískri nefnd sem leidd var á þeim tíma af stjórnarandstöðunni, ef það er til eitthvað sem heitir stjórn og stjórnarandstaða í málaflokki eins og þessum. Úr því starfi öllu fæddust breytingar sem áttu að vera til þess fallnar og voru það að okkar allra mati að tryggja skjótari málsmeðferð, en í þessum málaflokki er fyrir mína parta alveg sjálfstætt mannréttindamál að við getum veitt skjót svör. Við höfum upplifað svipaða þróun á Íslandi og hefur orðið í öðrum nágrannaríkjum, þ.e. það hefur verið vaxandi fjöldi umsókna á Íslandi ár frá ári. Það eru fleiri mál í ár en í fyrra, fleiri mál í fyrra en árið þar áður o.s.frv. Þetta hefur kallað yfir okkur ýmiss konar áskoranir. Þetta þekkja menn í þessum sal. Nú er það svo að við á Íslandi getum ekki sett upp okkar eigið regluverk algjörlega óháð því sem á við í nágrannalöndunum. Við höfum þess vegna valið þá leið að þegar upp kemur sú spurning hvaða viðmið við eigum að leggja til grundvallar afgreiðslu á svona umsóknum að við höfum farið í alþjóðlegt samstarf um það. Það má alveg segja að á vissan hátt sé dálítið ómanneskjulegt að segja að það gildi ein regla fyrir alla og allir fyrir einn. En það er engu að síður þannig að við höfum átt í alþjóðlegu samstarfi um það hvernig eigi að taka á þessum málum og hvaða viðmið eigi að leggja til grundvallar, t.d. um ástandið í heimalandinu, þegar kemur að því hvort fallast beri á umsókn. Eftir þessu verklagi höfum við starfað allan tímann. Mér finnst að það hafi verið góð samstaða um það í þinginu. Í þessu regluverki felst m.a. að að meginreglu til eru umsóknir afgreiddar þar sem viðkomandi hefur fyrst haft viðkomu í samstarfsríkjunum. Mjög stór hluti þeirra mála sem rata í opinbera umræðu á Íslandi og eru til umræðu hér á þinginu er einmitt af því tagi, þ.e. það er deilt um þá meginreglu að mál skuli afgreitt þar sem viðkomandi hefur fyrst haft viðkomu inn á svæðið. Mér finnst það vera umhugsunarefni að það sé orðinn hluti umræðunnar á þingi að við viljum mögulega hverfa frá slíkum grundvallaratriðum í málsmeðferðinni. Mér finnst í því máli sem er hér til umræðu vera gefið undir fótinn með að við séum tilbúin til að taka þá grundvallarreglu til endurskoðunar og tryggja jafnvel að hér á landi eigi að fara fram hin eiginlega efnismeðferð þrátt fyrir að við séum aðilar að Dyflinnarsamkomulaginu og hingað til hafi verið miðað við að réttur viðkomandi sé tryggður með því alþjóðlega samstarfi sem við höfum átt hlutdeild að. Þetta finnst mér að þarfnist alveg sjálfstæðrar og sérstakrar skoðunar. Mér hefur líka þótt hafa verið samhljómur um það á þinginu fram til þessa að þegar um jafn umfangsmikinn vanda er að ræða og hér er undir og þar sem menn vilja leysa málið eða nálgast, skulum við segja, þann vanda sem er undirliggjandi með samstilltum aðgerðum hafi verið skilningur á því að það gangi ekki að viðmiðin varðandi afgreiðslu einstakra mála séu mjög frábrugðin frá einu ríki til annars. Þetta er viðkvæm umræða vegna þess að hún snýst um milljónafjölda sem er á flótta og það er talið að einungis 10% þeirra sem raunverulega vilja komast frá heimahögunum séu á ferðinni. Hin 90% hafa ekki treyst sér enn þá af stað, hafa vegna ýmissa ástæðna ekki treyst sér í ferðalagið. En það er talið og það hefur verið almenn samstaða um það að augljóst sé að menn muni leita þangað sem fyrirstaðan er minnst ef reglurnar, hinar efnislegu reglur um málsmeðferðina, eru ólíkar því sem almennt gildir, í þessu tilviki í þeim löndum sem eiga aðild að Dyflinnarsamkomulaginu. Þegar við veltum því upp í því máli sem rætt er á Alþingi í dag hvað það kunni að vera sem þarfnist endurskoðunar er ekki hægt að horfa fram hjá því að ekkert hefur komið fram í efnislegri umræðu um málið í dag sem segir að við séum að fara rangt að. Það er eingöngu verið að fara fram á að málin séu tekin til skoðunar. Upphaflega eru sett á dagskrá þessi málefni vegna tiltekinna afmarkaðra mála sem þó eru ekki enn fullafgreidd fyrir íslenskum stjórnvöldum í þeim skilningi að rætt hefur verið um að látið verði reyna á réttindi fyrir dómstólum. Það sem ég er hér samandregið að taka fram er að ég held að það sé bráðnauðsynlegt fyrir okkur á þingi að reyna að viðhalda þeirri samstöðu sem hingað til hefur ríkt og lýsti sér í þeirri lagasetningu sem síðast var samþykkt á Alþingi, þvert á alla flokka, að við virðum ákveðin grundvallarviðmið í þessum málaflokki, viðmið sem taka mið af því alþjóðlega samstarfi sem við erum þátttakendur í og sömuleiðis að við hljótum að þurfa að samþykkja að þingið setur reglurnar og framkvæmdarvaldið fylgir reglunum. Það er grundvallaratriði. Ef við hættum okkur inn á þá braut að taka til endurskoðunar einstaka niðurstöður í stjórnkerfinu þá held ég að við getum valdið slíkri óvissu um framkvæmd mála í þessum málaflokki að það geti leitt okkur í ógöngur. Það er ekkert léttvægt að tala um þessi mál á einhverjum praktískum, mætti ég segja, framkvæmdalegum nótum um það hvernig skilvirkast sé að fást við öll þessi mál vegna þess að alveg eins og síðasti ræðumaður vék að eru raunverulegar manneskjur sem eiga í hlut. Í þessu tilviki, í þeim málum sem hafa síðast verið mest til umræðu, eru ekki bara manneskjur heldur börn og í mörgum tilvikum fylgdarlaus börn. Sá veruleiki blasir við íslenskum stjórnvöldum í þessum málaflokki almennt að yfirgnæfandi meiri hluti umsókna um hæli á Íslandi stafar frá ríkjum þar sem við, Íslendingar, og öll okkar samstarfsríki höfum komist að þeirri niðurstöðu að ríki ekki hættuástand hjá. Þess vegna er það meginniðurstaðan í langflestum málum að ekki beri að fallast á umsókn um hæli. Engu að síður höfum við byggt upp nokkuð öfluga stjórnsýslu og við höfum varið miklum kröftum og fjármunum í að vanda málsmeðferðina í hverju einasta tilviki. Það er líka augljóst í því alþjóðlega samstarfi sem við höfum tekið þátt í að það er því miður ótrúlegur fjöldi fólks sem býr við bág efnahagsleg kjör sem reynir að finna glufu á því mannúðarkerfi sem hælisleitendakerfið á Íslandi og í samstarfsríkjum okkar er. Lög og reglur, stjórnsýsla, móttaka fólks sem býr við neyð, sem er á flótta vegna þess að það getur ekki búið heima hjá sér, allt þetta kerfi hefur verið smíðað til þess að taka vel á móti þessu fólki. Ég hef engan þingmann hitt sem sér á eftir einni einustu krónu í þennan málaflokk til þess að gera vel við þá sem búa raunverulega við þannig aðstæður. Við erum stolt af því að geta tekið á móti slíku fólki. Við setjum mikinn kraft í samvinnu við sveitarfélög og alla aðra sem koma að þeim málaflokki til þess að hjálpa því fólki að setjast hér að og aðlagast vel samfélaginu, með nákvæmlega sama hætti og við bjóðum hingað til Íslands heim kvótaflóttafólki. En við verðum á sama tíma að sætta okkur við það að það er hlutfallslega ótrúlegur fjöldi umsókna um hæli á Íslandi sem er á kerfismálinu tilefnislaus. Þegar við leysum úr þeim vanda þá þurfum við að horfast í augu við það að ef við gerum það illa þá dregur það úr getu okkar til þess að taka almennilega á móti raunverulegum hælisleitendum sem eru í viðkvæmri stöðu, að hjálpa þeim að aðlagast samfélaginu og leysa hratt og örugglega úr þeirra málum. Þetta er hinn kaldi veruleiki í þessum málaflokki. Eftir því sem við ætlum að setja meiri fjármuni, setja fleira fólk á bak við það, að vinna úr málum sem ekki eiga raunverulega samkvæmt öllum samþykktum alþjóðlegum viðmiðum rétt á að koma til landsins sem hælisleitendur, eftir því sem við setjum meiri kraft í það, þeim mun meira drögum við úr getu okkar til þess að sinna almennilega þeim málum sem við erum sammála um að sinna. Þetta eru nokkur almenn sjónarmið sem ég vildi koma á framfæri í umræðunni vegna þess að ég finn að hún er mjög tilfinningadrifin. Mér finnst það mjög skiljanlegt. Lögin eru beinlínis sett vegna þess að við erum mannleg. Við finnum til með þessu fólki. Hin hliðin, hin röndin á þessum málaflokki, snýr að því að við getum 

Herra forseti. Starfandi forsætisráðherra víkur að samstöðu um þessi mál og að við skulum ekki víkja frá samstöðu um þessi mál. Hann bendir réttilega á að þetta sé mikið tilfinningamál sem beri að sýna ýtrustu varúð. Mig langar að byrja á að spyrja hæstv. forsætisráðherra um hvað hann eigi við með samstöðu. Á hann við með samstöðu, eins og hann vísaði í á fundi hjá Samtökum eldri Sjálfstæðismanna, með leyfi forseta, að Íslendingar þurfi að beita ströngum reglum til þess að tryggja að „við fáum ekki yfir okkur milljón flóttamenn“, og jafnvel taka upp kerfi þar sem fólki sé ekki hleypt inn í landið án vegabréfsáritunar? Er ráðherra að tala um samstöðu gagnvart því? Finnst honum vera samstaða fyrir því? Snýr samstaðan að passa upp á tilfinningar sínar ekki líka að því að fara varlega með orð sín gagnvart fólki sem kemur hingað og sest hér að? Var ekki óvarlegt af forsætisráðherra að tala um að lögreglan fari aldrei óvopnuð í Víðines? Var það ekki óvarlega talað, og spilað inn á tilfinningar hjá fólki í þessum málaflokki? Var það ekki svo? Er samstaða um slíkan málflutning á þessu þingi? Í lokin: Er samstaða á þessu þingi um að forsætisráðherra þjóðarinnar tali um að það hafi verið slæm ráðstöfun að veita Íslendingum, sem sannarlega fengu íslenskan ríkisborgararétt, þann ríkisborgararétt? Var forsætisráðherra ekki að tala til Íslendinga þar? Hvar er forsætisráðherra að passa upp á tilfinningar sínar í því máli? Hvernig er hann ekki að spila með tilfinningar fólks þar? Hvar er samstaðan í því?

Herra forseti. Þegar ég vísaði í samstöðu tók ég einmitt til þetta dæmi sem við höfum nýlega frá því að Alþingi samþykkti umbætur á löggjöfinni sem allir flokkar stóðu sameiginlega að. Þetta síðasta sem þingmaðurinn nefnir, sem er ríkisborgararétturinn sem ég sjálfur studdi, er dæmi um að okkur mistókst að taka með eðlilegum hætti á einstaka málum. Það er dæmi um það að hingað inn á löggjafarsamkomuna rati erindi beint úr stjórnkerfinu frá framkvæmdarvaldinu. Mér finnst það óeðlilegt. Ég held að það sé ekki gott fordæmi almennt séð að málum sem ekki hljóta samþykki í stjórnkerfinu, þ.e. hjá framkvæmdarvaldinu, sé skotið til þingsins til áframhaldandi meðferðar. Eða er þingmaðurinn þeirrar skoðunar að við ættum að vera með einhvers konar áfrýjunarkerfi til þingsins í þessum málaflokki? Ég held að það sé ekki gott fordæmi. Það er enn þá mín skoðun. Varðandi vegabréfsáritanir. Við höfum eitt nýlegt dæmi sem er að Evrópusambandsríkin hafa gert samninga við Georgíu um vegabréfslausar ferðir frá Georgíu inn í Evrópusambandið. Nú er það svo að á samstarfsvettvangi um þessi tilteknu mál hérna er það algerlega óumdeilt að áritunarleysið hefur verið misnotað fyrir hælisleitendur. Það er bara staðreynd og rætt var um það. Við verðum að geta rætt þetta af raunsæi. Þetta er dæmi um það að við þurfum að spyrja okkur hvort það kunni að þurfa að beita áfram vegabréfsáritunum til að sporna við offjölgun tilefnislausra umsókna. Með nákvæmlega sama hætti og Svíar, sem hafa haft frjálslyndustu reglurnar um þessi mál, nákvæmlega þessi mál, horfðust í augu við það að þeir réðu ekki við vandann og tóku upp 

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra spyr hvort mér lítist á þá tilhögun að þingið yrði að einhvers konar áfrýjunarverkfæri stjórnsýslunnar. Auðvitað líst mér ekkert á það enda er það ekki eðlileg stjórnsýsla. Hins vegar tel ég það vera hlutverk löggjafans að bregðast við þegar augljóst er að vilji löggjafans er ekki virtur sem skyldi í stjórnsýslunni, þegar augljóst er að gallar eru á löggjöfinni, þegar augljóst er að óréttlæti mun eiga sér stað ef löggjafinn bregst ekki við. Hæstv. forsætisráðherra brást hins vegar ekki við spurningu minni um hvort það teljist ekki óvarlegt að spila með tilfinningar fólks að tala um að lögreglan fari aldrei óvopnuð í Víðines þar sem sumir hælisleitendur voru til húsa. Finnst hæstv. forsætisráðherra ekki óvarlegt að tala svona? Á hverju byggir hann þessar staðhæfingar sínar? Ég hef það eftir heimildum fólks sem sér um þennan málaflokk að það hafi engin tilvik verið um það, að lögreglan hafi gefið það út að hún fari ekki óvopnuð í Víðines, sem nota bene er búið að loka fyrir mörgum mánuðum. Ég skil því ekki alveg þetta dæmi og ég spyr hæstv. ráðherra: Hvaðan fékk hann þessa staðhæfingu? Er hann ekki að spila inn á ótta fólks þegar hann notar þetta í ræðu meðal sinna félagsmanna?

Virðulegi forseti. Þegar hv. þingmaður kemur hingað upp og segir að augljóst sé að vilji löggjafans sé ekki virtur í einhverri málsmeðferð, hvers vegna kemur þá ekki þingmaðurinn og stendur að einhverri lagabreytingu sem lagar þær efnisreglur sem er verið að brjóta, þar sem er verið að fara þvert gegn vilja löggjafans? En ekkert slíkt mál er hérna fyrir þinginu. Það er ekki verið að leggja til að nokkurri einustu efnisreglu sé breytt. Þvert á móti. Hér er verið að mæla fyrir máli þar sem sagt er: Það á eftir að koma í ljós hvort er verið að fylgja vilja löggjafans eða ekki. Þessi málflutningur stenst því auðvitað enga skoðun. Það er ekki bæði hægt að koma hingað upp og segja að hér sé verið að mæla fyrir brýnu máli sem muni taka efnisreglurnar til endurskoðunar og hins vegar að það eigi allt saman eftir að koma í ljós einhvern tímann síðar. Annaðhvort er það. Það var alveg skýrt í framsögu um þetta mál að ekki er verið að mæla fyrir breytingum á efnisreglunum þegar kemur að því hvernig þessi mál eru afgreidd í stjórnkerfinu. Varðandi það hvernig aðbúnaður hefur verið hjá hælisleitendum, hvernig ástandið hefur verið, þá verð ég bara að segja alveg eins og er að mér hefur þótt það býsna dapurlegt. Mér hefur þótt erfitt að horfa upp á það að fólk hafi verið látið bíða í óvissu. Þau eru mjög slæm dæmin um þá sem hafa fest rætur, jafnvel eignast börn á Íslandi,  Það sem ég er að benda á er að við erum hér að efna til umræðu um þessi mál án þess að eitt einasta efnisatriði sé undir. Við erum svolítið að skjóta þessu máli bara áfram. Þetta er svolítið eins og að sparka vandamálinu á undan sér. Þeir 

Forseti biður hv. ræðumenn að virða tímamörk eftir föngum.

Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra bauð upp á almenna umræðu um þennan málaflokk. Ég er að hugsa um að þiggja það boð hans. Ég ætlaði nefnilega líka að spyrja út í fundinn sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir spurði út í og hæstv. forsætisráðherra kom sér undan að svara þrátt fyrir að hann færi vel rúmlega yfir þann ræðutíma sem honum var markaður. Mig langar að endurtaka spurningu hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur: Finnst hæstv. forsætisráðherra það í lagi að tala um að lögreglan fari ekki í Víðines óvopnuð, ef sú er ekki reyndin? Finnst hæstv. forsætisráðherra að hann geti talað svona í hans stöðu? Mig langar líka að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í ummæli sem höfð eru eftir honum í frétt Morgunblaðsins af umræddum fundi Samtaka eldri Sjálfstæðismanna þar sem spurt er út í kostnaðinn við hælisleitendur. Þar er haft eftir forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Mér finnst erfitt að horfa á eftir þessum miklu fjármunum sem fara í þetta mál.“ Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í þetta þar sem hann talaði um það áðan að honum þætti býsna dapurlegt að hafa horft upp á ástandið, hvernig það hefði verið og það væri nauðsynlegt að hraða málsmeðferð. Hvernig fer það saman að finnast það erfitt að horfa á eftir þessum miklu fjármunum sem fara í málið og vilja um leið hraða málsmeðferð? Ég bið hæstv. forsætisráðherra lengstra orða að svara nú einfaldlega spurningunni en setja ekki á langar ræður um hvað ég ætti að vera að leggja fram eða einhverjar ímyndaðar deilur um eitthvað sem er ekki verið að spyrja út í hér. Ég er einfaldlega að spyrja út í orð hæstv. forsætisráðherra sem hann lét falla á umræddum fundi. Hann hlýtur að vera maður til að standa undir þeim orðum og svara fyrir þau.

Virðulegi forseti. Mér var tjáð á sínum tíma að þetta væri staðan í Víðinesi, sem er ekki lengur starfrækt, að vegna öryggisástands á því svæði hefði lögreglan þurft að vera við öllu viðbúin. Þannig er það bara. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður vill að maður haldi því bara fyrir sjálfan sig eða hvort málið þoli einfaldlega ekki þá umræðu. Þannig er þetta bara. Varðandi fjármunina sem fara í þennan málaflokk þá tók ég það fram í ræðu minni áðan að ég sé ekki eftir einni einustu krónu í þennan málaflokk sem fer í að koma fólki í skjól, sem fer í að sýna mannúðlega meðferð á umsóknum, hraða málsmeðferðinni, tryggja örugga aðlögun að samfélaginu, koma fólki til hjálpar í flóttamannabúðum, sækja þangað kvótaflóttafólk. Ekki sé ég eftir einni einustu krónu. Mér finnst að við Íslendingar höfum ríkum skyldum að gegna sem ein af þeim þjóðum þar sem landsframleiðsla á mann er hvað hæst í heiminum, á margan hátt svo mikil forréttindaþjóð að þegar kemur að flóttamannavandanum sem við horfum upp á í dag, þá eigum við að vera stolt af því að leggja okkar af mörkum. Hins vegar þegar kemur að flóði tilefnislausra hælisumsókna frá öruggum ríkjum sem geta á skömmum tíma 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að svara hreint út spurningum mínum. Það er athyglisvert að heyra hæstv. ráðherra tala um löngun hans til að setja aukna fjármuni í að hraða málsmeðferð. Það er ekki svo langt síðan að hér var lagt fram frumvarp til fjárlaga. Ég veit ekki betur en þar sé staðan sú að ekki er mætt þeim kröfum Útlendingastofnunar eða þörfum sem hún þarf til að hraða málsmeðferð. Af hverju birtist þessi löngun hæstv. ráðherra ekki í fjárlagavinnunni? Hæstv. ráðherra spyr hvort hann eigi að þegja yfir ástandinu eins og honum sé sagt að það sé og hafi það verið fyrir einhverjum mánuðum en eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kom hér inn á, þá er búið að loka umræddum stað sem hæstv. ráðherra vísaði í. Nei, ég ætlast ekki til að hæstv. ráðherra þegi yfir einhverju. En ég ætlast til að hæstv. ráðherra gæti að orðum sínu, að hann sé ekki að tala inn í sinn innsta kjarna stuðningshóps og ala á ótta að ástæðulausu. Það kemur mér á óvart sem hæstv. ráðherra kom inn í sinni ræðu að það kom honum á óvart að einhverjir væru að velta því fyrir sér hvort þessum málum væri rétt fyrir komið hér á landi með því að beita alltaf fyrir sig Dyflinnarsamkomulagi, það virtist hafa komið hæstv. ráðherra á óvart. Ég man eftir að hafa heyrt umræðu um það á Alþingi, ekki bara á þessu kjörtímabili og því síðasta, heldur þar áður jafnvel líka. Þetta er búið að vera umræða sem er í gangi um nokkurn tíma. Hæstv. ráðherra hefur ekki fylgst nógu vel með ef þetta kemur honum á óvart. Það vill svo til að Ísland er aldrei fyrsti viðkomustaður. Margir hafa því spurt sig að því hvort það sé rétt að Ísland beiti ætíð fyrir sig Dyflinnarsamkomulaginu, hver sé ábyrgð Íslands þegar flóttafólk er oft á tíðum að flýja átök, jafnvel átök sem Ísland hefur stutt og þar með talið hæstv. forsætisráðherra.

Það var nú óskaplega lítið eftir í þessu seinna andsvari hjá hv. þingmanni.  Síðan er það allt önnur umræða og hefur ekkert með það frumvarp að gera sem hér liggur fyrir þinginu hver ábyrgð Íslands er almennt séð. Hv. þingmaður fer að tala um eitthvert tiltekið stríð sem Íslendingar hafa ekki átt neina beina aðild að.  Hér eru menn komnir svo langt, langt út fyrir efnið. Ég hef í mínu máli verið að vekja athygli á að fyrir þinginu liggur mál sem á yfirborðinu virðist vera að taka á einhverjum efnisatriðum, en það er ekkert einasta efnisatriði að finna í málinu og því er beinlínis fylgt eftir með þeim orðum að það eigi eftir að koma í ljós hvort einhverjum 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um samþykki til frestunar á fundum Alþingis samkvæmt 1. mgr. 23. gr. stjórnarskrárinnar. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að veita samþykki til þess að fundum þingsins verði frestað frá 26. september 2017 eða síðar, ef nauðsyn krefur.“ Virðulegi forseti. Tillagan skýrir sig sjálf.

Virðulegi forseti. Ég biðst velvirðingar á þessari athugasemd svona seint. Ein vinsamleg ábending um þingsköp þar sem í 63. gr. segir, með leyfi forseta: „Á síðari hluta þings skal fara fram almenn stjórnmálaumræða.“ Ég var bara að velta fyrir mér hvort það yrði almenn stjórnmálaumræða, eldhúsdagsumræður, í lok þessa þings eða ekki.

Almennt hefur verið miðað við að túlka þetta ákvæði svo að átt sé við að vori.