Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Halldóri Blöndal að flytja á þskj., 11 till. til þál. um staðarval stóriðnaðar á Norðurlandi. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kanna sérstaklega nauðsyn eflingar atvinnulífs á Norðurlandi eystra og kosti þess að velja þar stóriðnaði stað, t. d. í grennd Akureyrar eða Húsavíkur.“ Á síðasta þingi var sams konar till. lögð fram en varð ekki útrædd. Eins og hv. þm. er kunnugt er hér um að ræða mál sem á sér nokkuð langan aðdraganda og hefur hlotið verulega umræðu í þjóðfélaginu á undanförnum árum. Á Alþingi, 94. löggjafarþingi, sem sat 1973–74, fluttum við hv. þm. Halldór Blöndal tillögu svipaðs efnis og þessa. Þeirri till. var vísað til ríkisstj. með svofelldri umsögn í nál. við það atriði till. að kanna hagkvæmni þess vegna jákvæðrar þróunar byggðar og aukins öryggis í orkuöflun allra landsmanna að velja stóriðjufyrirtæki stað á Norðurlandi. Orðrétt segir í nál., með leyfi hæstv. forseta: „Um hið fyrra atriði er það að segja, að viðræðunefndin um orkufrekan iðnað hefur haft það til könnunar og mun halda henni áfram. Þegar til aukins rafmagns kemur þar nyrðra verður þetta mál vafalaust í brennipunkti.“ Þetta hafði allshn. Sþ. um hliðstætt mál að segja á árinu 1974. Eins og kunnugt er hafa forráðmenn Norðlendinga flestir lagt á það ríka áherslu, að næsta stórvirkjun landsins verði í Blöndu. Allar athuganir, sem fram hafa farið á virkjunarkostum utan eldvirkra svæða hér á landi - og raunar á eldvirkum svæðum einnig, benda til þess, að Blönduvirkjun sé langhagkvæmasta stórvirkjun sem við eigum völ á. Ályktanir sem gerðar hafa verið um Blönduvirkjun, eru mýmargar, en ég leyfi mér að lesa ályktun sem gerð var á s. l. hausti á fjölmennu fjórðungsþingi Norðlendinga á Húsavík um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: „Fjórðungsþing Norðlendinga, haldið á Húsavík 3.–5. sept. 1981, leggur á það ríka áherslu, að ákveðið verði á þessu ári að næsta virkjun verði Blönduvirkjun samkv. virkjunarleið I, þar sem þegar er ljóst af samanburði virkjunarkosta að sú virkjun er þjóðhagslega hagkvæmust. Fjórðungsþingið leggur áherslu á, að farsæl lausn náist í samningum við landeigendur, og felur fjórðungsstjórn að fylgja þessu máli eftir við ríkisstj. og Alþingi.“ Ég vil vekja sérstaka athygli á þessari samþykkt Fjórðungssambands Norðlendinga og skora á alla aðila, sem hlut eiga að máli, að stuðla að því að Blönduvirkjun verði svo fljótt sem verða má valin næsta stórvirkjun landsins. Eins og kunnugt er komu hér fram nokkuð loðin svör frá hæstv. ráðh. í fsp.-tíma áðan um þetta mál. Ég skora á hann og hæstv. ríkisstj. að taka sem fyrst afstöðu til þessa máls. Enda þótt svo verði ekki - þótt ég sé ekki að gera því skóna að Blönduvirkjun verði ekki valin næsti virkjunarkostur og önnur virkjunarröð verði valin, t. d. Austurlandsvirkjun fyrst, eftir lagfæringar og umbætur á Þjórsársvæðinu til aukinnar orkuvinnslu - er samt sem áður ljóst að stórfyrirtæki í iðnaði, sem nota mikla orku, bæði við Eyjafjörð og við Húsavík, munu geta fengið næga raforku á hagkvæmu verði, þar sem augljóst er að raforkukerfi landsins yrði tengt saman á þann hátt að Eyjafjarðarsvæðið og Húsavík fengju raforku úr landskerfinu sem nægði og væri á hagkvæmu verði fyrir orkufreka notendur. Það er því alveg ljóst, að hvernig sem heimildir um að reisa nýjar stórvirkjanir í landinu verða notaðar yrði hagkvæmt vegna orkunýtingar og byggðaþróunar að velja stórfyrirtækjum, sem nota mikla orku, stað á fyrrgreindu svæði við Eyjafjörð og í grennd við Húsavík. Afar þýðingarmikil rök fyrir því að velja stórfyrirtækjum stað nálægt öflugu þéttbýli felast í þeirri augljósu staðreynd, að einmitt þar hefur ný atvinnustarfsemi mest áhrif til að efla aðrar iðn- og þjónustugreinar. Slíkt staðarval hefur því víðtækustu áhrif á byggðaþróun í landinu sem völ er á með einni slíkri ákvörðun. Akureyri er sem kunnugt er stærsti þéttbýlisstaður utan höfuðborgarsvæðisins og þar er fyrir öflugastur iðnaður og þjónustugreinar á landsbyggðinni. Ætla má að fyrirtæki, sem veitti 400 manns atvinnu, muni örva aðra atvinnustarfsemi í Eyjafirði svo að um 600 ný atvinnutækifæri hlytust af staðarvali slíks stóriðjufyrirtækis til viðbótar. Þannig yrði fjöldi nýrra atvinnutækifæra 1000 og íbúafjölgun a. m. k. 3000 vegna staðarvalsins. Á hinn bóginn yrði íbúafjölgun minni og færri ný atvinnutækifæri sem hlytust af staðarvali slíks fyrirtækis í þúsund manna héraði, svo að dæmi sé tekið, en félagslegar aðstæður allar gerbreytast þar sem hefðbundnar atvinnugreinar væru væntanlega einar fyrir í slíku byggðarlagi. Um framangreindar niðurstöður um þau áhrif, sem staðarval stórfyrirtækja hefur á atvinnu- og byggðaþróun, liggja fyrir reynsluathuganir, m. a. í Noregi. Það verður ekki nógsamlega undirstrikað og á það legg ég mjög ríka áherslu, að ef ná á verulegum árangri í að hafa áhrif á byggðaþróun í landinu með staðarvali stórfyrirtækja er grundvallaratriði að þess sé gætt að velja stórfyrirtæki stað í hagkvæmum héruðum þannig að sem mest áhrif verði af staðarvalinu og byggðaþróun í heild verði sem hagstæðust. Á undanförnum árum hefur nokkurs samdráttar gætt í atvinnulífi á Norðurlandi eystra. Á s. l. vetri var ástandið greinilega verst á Norðausturlandi ef marka má opinberar tölur um atvinnuleysisskráningu. Ef frá eru taldir þeir sjávarútvegsstaðir sem skorti hráefni varð atvinnuleysi mest í stærstu kaupstöðunum. T. d. voru 120 manns á atvinnuleysisskrá á Akureyri í jan. s. l. Þessi samdráttur á vafalítið rætur að rekja til öfugsnúinnar efnahagsstefnu ríkisstj., t. d. í vaxtamálum, gengis- og verðlagsmálum auk húsnæðismála. Sú stefna hefur komið þungt niður á undirstöðuatvinnuvegunum, sérstaklega iðnaði, og þar með á þeim stöðum þar sem iðnaður er snar þáttur í atvinnulífinu, en fáir staðir á Íslandi munu þar komast í hálfkvisti við Akureyri. En þessi vandi er vonandi tímabundinn og bregður vonandi til betri tíðar að því er varðar stefnu stjórnvalda í atvinnumálum. Hitt er alvarlegra, að ástæða er til að ætla að til viðbótar sé við verulegan frambúðarvanda að fást í eflingu atvinnulífsins á Norðurlandi, einkum á Akureyri og Húsavík, þar sem vaxtarbroddurinn er í iðnaði og þjónustugreinum. Á Akureyri unnu um 60% vinnuaflsins hjá 11 stærstu fyrirtækjum bæjarins árið 1970, en nú vinna um 70% vinnuaflsins hjá einvörðungu sjö fyrirtækjum, þ. á m. sjúkrahúsinu og Akureyrarbæ. Þessi stóru fyrirtæki, Útgerðarfélag Akureyringa, verksmiðjur SÍS, Slippstöðin, niðursuðuverksmiðja K. Jónssonar & Co., svo að nokkur séu nefnd, eiga öll í erfiðleikum vegna atvinnustefnu ríkisstj. Á hitt er að líta, sem alvarlegra er þegar til framtíðar er horft, að öll fyrrnefnd fyrirtæki virðast ekki líkleg til að vaxa verulega umfram núverandi stærð og umsvif, jafnvel þótt úr rætist með atvinnustefnu stjórnvalda. Þess er m. ö. o. ekki að vænta, að h já þeim verði til nauðsynleg ný atvinnutækifæri á næstu árum, ef ungt fólk, sem kemur á vinnumarkaðinn á Norðurlandi, á að geta fest rætur og heimili á Akureyri eða Húsavík. Svipuðu máli og ég hef farið hér orðum um á Akureyri gegnir um Húsavík. Þar virðist fiskiðnaðurinn bæta við sig óverulegu vinnuafli á næstunni og aðrar iðngreinar flestar bundnar þjónustu við heimamarkað. Nýr vaxtarbroddur er því nauðsynlegur þar til eflingar atvinnulífsins ekki síður en á Akureyri. Hafa bæjaryfirvöld þar sýnt á þessu sérstakan skilning með athugunum á að koma á fót nýjum iðngreinum á Húsavík, m. a. pappírsverksmiðju svo sem kunnugt er og stjórnvöld hafa stutt með fjárveitingum og sérfræðiþjónustu við frumathugun og undirbúningsvinnu. Ég sagði áðan, að hugmyndin um staðarval stóriðjufyrirtækja á Norðurlandi, við Eyjafjörð og í grennd við Húsavík, væri ekki ný af nálinni, og nefndi í því sambandi tillöguflutning okkar Halldórs Blöndals á Alþingi. Raunar má segja að mörgum árum fyrr hafi verið hugað að þessu máli. Í ráðherratíð Jóhanns Hafsteins sem iðnrh. skipaði hann nefnd til þess að kanna aðstæður við Eyjafjörð til að koma á fót álverksmiðju. Þá þegar hófust umræður um staðarval stóriðnaðar á Norðurlandi og hafa þær með litlum hléum staðið óslitið síðan. Þar hafa mörg orð og misjöfn fallið, m. a. um umhverfismál og áhrif slíkra fyrirtækja á umhverfið. Í því sambandi vil ég taka fram að við flm. þessarar till. teljum umhverfismálin einn þann þáttinn sem kanna þarf rækilega þegar hugað er að staðarvali stóriðnaðar t. d. við Eyjafjörð. En það merkir ekki að við teljum að sá þáttur eigi að útiloka slíka athugun frá upphafi. Á síðustu árum hafa æ fleiri gert sér grein fyrir þeim höfuðatriðum sem ég hef bent á hér varðandi framtíðarþróun atvinnulífs á Eyjafjarðarsvæðinu og í Suður-Þingeyjarsýslu, við Húsavík, þar sem vaxtarbroddarnir felast fyrst og fremst í iðnaði og þjónustugreinum, eins og ég sagði áðan. Því miður er ekki unnt að treysta því, að þau fyrirtæki, sem fyrir eru, verði áfram burðarás atvinnulífsins og að í þessum byggðarlögum verði nægilegt atvinnuöryggi og vaxandi atvinnulíf, jafnvel þótt hlúð verði að smærri iðnaði eftir því sem kostur er í þessum byggðarlögum. Forráðamenn Norðlendinga hafa undanfarið rætt mjög ítarlega þann vanda sem við blasir. Hann hefur verið ræddur í verkalýðsfélögum, sveitarfélögum, sýslunefndum og á fjórðungsþingi Norðlendinga. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, vitna í nokkrar ályktanir þessara aðila. Fundur í Trésmiðafélagi Akureyrar 24. sept. s. l. lýsti áhyggjum sínum yfir miklum samdrætti sem orðið hefur í byggingu húsnæðis á Akureyri undanfarna mánuði og ár. Þar er t. d. áformað að byggja einungis 58 íbúðir á þessu ári í samanburði við 190 íbúðir á ári síðustu 10 ár að meðaltali. En orðrétt segir í lokaorðum ályktunar Trésmiðafélags Akureyrar, með leyfi hæstv. forseta: „Einnig hvetur fundurinn alla Norðlendinga til samstöðu um Blönduvirkjun og beinir þeirri áskorun til bæjarstjórnar Akureyrar, að hún beiti áhrifum sínum til að kný ja á um Blönduvirkjun. Það er skoðun trésmiða á Akureyri, að slík virkjun stuðli mjög að fjölgun atvinnutækifæra í byggingariðnaði og iðnaði á Norðurlandi, einnig í hinum ýmsu þjónustugreinum. Fundurinn bendir á að orkufrekur iðanaður er nauðsyn til fjölgunar atvinnutækifæra og uppbyggingar fjölbreytts iðnaðar sem víðast.“ Í sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu var í apríl s. l. gerð ályktun um atvinnumál. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Sýslufundur Eyjafjarðarsýslu, haldinn 28.–29. apríl, lýsir áhyggjum yfir versnandi horfum í atvinnumálum héraðsins og bendir á að ein af meginstoðum blómlegs búskapar í Eyjafirði sé öflugt atvinnulíf í þéttbýli við fjörðinn. Sýslunefnd telur, að ekki megi dragast að gera átak í atvinnumálum héraðsins, og felur oddvita sínum að vera vel á verði um öll þau mál. Auk þess sem efla þarf þær atvinnugreinar sem fyrir eru, þá telur sýslunefnd nauðsynlegt, að komið verði upp nýjum atvinnutækifærum hið fyrsta, og bendir m. a. á orkufrekan iðnað í því sambandi.“ Fjórðungsþing Norðlendinga fjallaði ítarlega um atvinnumál á Norðurlandi í sept. s. l. Í ályktun þingsins um staðarval stærri iðnaðar segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Fjórðungsþing Norðlendinga, haldið á Húsavík 3.–5. sept. 1981, leggur á það áherslu, að mjög sé vandað til athugana á staðarvali iðnrekstrar. Að gefnu tilefni telur þingið tímabært að iðnrn. og staðarvalsnefnd geri sveitarstjórnum kleift að fylgjast með ákvörðunum um staðarval iðnfyrirtækja með það í huga, að á Norðurlandi rísi orkufrekur iðnaður sem hæfi staðarkostum og félagslegum aðstæðum. Í þessu sambandi bendir þingið á pappírsverksmiðju á Húsavík og álverksmiðju við Eyjafjörð ásamt álsteypu á seinna stigi. Þingið felur iðnþróunar- og orkumálanefnd ásamt fjórðungsráði að fylgjast með þessum málum sérstaklega.“ Þær ályktanir, sem ég hef tilfært, eru dæmi um þá umræðu, sem fram fer um atvinnumál á Norðurlandi, og sýna svo að ekki verður um villst að það er vilji, yfirgnæfandi vilji, vil ég segja, forustumanna Norðlendinga að sú tillaga, sem hér er flutt, nái fram að ganga og bráður bugur verði undinn að því að koma henni í framkvæmd og allar hliðar þessara mála verði kannaðar. Herra forseti. Það er höfuðnauðsyn fyrir Íslendinga sem þjóð að hefja nýja sókn í alhliða uppbyggingu íslensks atvinnulífs á næstu árum til þess að Íslendingar geti búið þegnum sínum þau kjör, sem þeim bjóðast annars staðar, og þjóðarframleiðsla fari vaxandi og lífskjör batni í landinu. Í ályktun, sem Verkamannasamband Íslands samþykkti á síðasta þingi sínu fyrir nokkrum vikum, er talað um slíka sókn. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Verkamannasamband Íslands telur að slík sókn verði að hafa það að fyrsta markmiði, að atvinnuvegirnir verði samkeppnisfærir við atvinnuvegi grannþjóðanna um vinnuafl Íslendinga. Helsta forsenda nýrrar lífskjarasóknar er að markvisst verði stefnt að nýsköpun atvinnulífs sem í ríkum mæli hlýtur að byggjast á virkjun óbeislaðrar orku fallvatna og jarðvarma til eflingar orkufreks iðnaðar.“ Herra forseti. Það er nauðsynlegur þáttur í því, að Norðlendingar geti verið með í slíkri sókn í atvinnumálum og að þar eflist byggð, að sú till., sem hér er til umr., verði samþykkt og henni verði komið í framkvæmd sem fyrst. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. um þetta mál verði frestað að þeim loknum, sem hér fara fram nú og till. vísað til atvmn.



Herra forseti. Vegna flutnings þessarar þáltill., sem hér kom raunar fram á síðasta þingi, vil ég segja nokkur orð. Mætti raunar um það hafa allmörg orð ef fara ætti langt út í þau efni sem tillögunni tengjast, þ. e. eflingu atvinnulífs almennt í landinu og þýðingu þess að vanda staðsetningu stórfyrirtækja sem til álita kemur að reist verði hér á komandi árum. Ég er hv. flm. fyllilega sammála um það, að við þurfum að vera vel á verði og kanna sem flesta möguleika til þess að renna traustum stoðum undir atvinnulíf í landinu, auka fjölbreytni þess, koma á nýjum vaxtarbroddum í stað þess sem brott fellur í tímans rás og vegna breyttra aðstæðna. Þetta á við um hefðbundið atvinnulíf, sjávarútveg og landbúnað, en ekki síður og kannske enn frekar um iðnað, þar sem breytingar eru hraðfara og þar sem mjög reynir á að saman sé stillt og menn átti sig á þeim breytingum sem verða í umheiminum í sambandi við iðnþróun, samkeppnisaðstöðu og nýja möguleika. Einn þessara möguleika til nýrrar sóknar í atvinnulífi landsmanna á að vera fólginn í því að hagnýta dýrmætar orkulindir landsins til að renna nýjum og helst traustum stoðum undir atvinnulíf í landinu til viðbótar því, sem fyrir er, og gæta þess vel, að það falli að því atvinnulífi sem fyrir er og vænlegt getur talist, en verði ekki til þess að brjóta niður það sem við höfum reist og vel má dafna. Ég tel að núv. ríkisstj. hafi gert sér þetta vel ljóst. Í málefnasamningi hennar er vikið að nauðsyn þess að efla hér nýjan iðnað, sem m. a. byggi á hráefnaauðlindum landsins og orkulindum undir íslensku forræði eða á vegum landsmanna sjálfra, eins og það mun orðað í stjórnarsáttmála. Alþb., sem ég mæli fyrir, hefur lagt á það um langt skeið áherslu, að sérstaklega sé vandað til undirbúnings að stofnun meiri háttar iðnrekstrar í landinu, fyrirtækja sem talist geta stór á okkar mælikvarða, því að alltaf er það afstætt hvað telst stórt og hvað smátt. Í samþykktum Alþb. um orkumál og orkufrekan iðnað á árinu 1976 var vikið einmitt að þessum þáttum, jafnhliða því sem mörkuð var almenn stefna um forsendur til hagnýtingar orkulindanna og til uppbyggingar iðnaði í landinu og til að treysta hér almennan atvinnurekstur. Með hliðsjón af þeirri stefnumörkun hefur verið unnið í tíð núv. ríkisstj. Iðnrn. setti 3. okt. 1980 á fót nefnd sem kölluð hefur verið staðarvalsnefnd. Samkv. skipunarbréfi er henni ætlað það hlutverk að kanna hvar helst komi til álita að reist verði iðjuver í tengslum við nýtingu á orku- og hráefnalindum landsins. Í þessu erindisbréfi er svo kveðið á að hlutverk nefndarinnar sé að kanna umrædda staði sem helst kæmu til álita ef reist yrðu iðjuver í tengslum við nýtingu á auðlindum landsins. Er þá átt bæði við hráefnaauðlindir og orkulindir, og vel má tengja það einnig þeim auðlindum sem í mannfólkinu sjálfu búa. Jafnframt er nefndinni ætlað, eins og segir í skipunarbréfi, að taka tillit til líklegra áhrifa sem slíkt fyrirtæki hefði á atvinnulega og efnahagslega þróun, samfélag, náttúru og umhverfi. Er nefndinni falið að greina, í hverju slík áhrif séu helst fólgin, og bera saman viðkomandi staði með hliðsjón af því. Síðar í erindisbréfinu segir: „Haga ber könnuninni eftir föngum þannig að hún geti nýst við ákvarðanir um iðnaðarkosti og orkuver sem eru til umræðu. Nefndinni er ætlað að samræma störf þeirra stofnana, sem málið varðar, og tryggja að staðarval verði sem best undirbúið. Jafnframt sé unnið að þessum málum í eðlilegu samráði við sveitarfélög og samtök þeirra.“ Nefndin hefur nú starfað um rösklega eins árs skeið, og ég veit að ýmsir hafa heyrt af störfum hennar og orðið varir við hana, þ. á m. sveitarstjórnir og samtök þeirra sem nefndin hefur leitað til og haft allnáin samskipti við til gagnaöflunar í sambandi við þetta mikilvæga mál. Þessari nefnd er ekki ætlað að velja tiltekna iðnaðarkosti fyrir ákveðna staði eða svæði á landinu, heldur öðru fremur að kanna almennar forsendur fyrir staðsetningu meiri háttar iðnaðar, umhverfislegar forsendur og félagslegar forsendur. Með hliðsjón af því eru í þessa nefnd skipaðir aðilar samkv. tilnefningu frá Náttúruverndarráði, frá heilbrmrn., sem fer með starfsleyfi fyrir verksmiðjurekstur í landinu, frá byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins og frá Orkustofnun, sem um nokkurra ára bil hefur sinnt þessu verkefni að vissu marki, auk þess sem iðnrn. skipaði nefndinni formann, sem er Þorsteinn Vilhjálmsson eðlisfræðingur og kennari við Háskóla Íslands. Ég get um þetta hér vegna þess að það tengist því efni sem þessi þáltill. fjallar um. Þessi starfsnefnd hefur haft samráð við sveitarfélög og samtök sveitarfélaga, m. a. á Norðurlandi eystra, til þess að átta sig á almennum forsendum í sambandi við hugsanlega staðsetningu meiri háttar iðnrekstrar í þeim landshluta. En í þessu sambandi er að sjálfsögðu nauðsynlegt að horfa til landsins alls. Þessi mál tengjast vissulega, eins og hv. 1, flm. þáltill. drap á, byggingu orkuvera og nýtingu orkunnar í landinu. En það eru margir fleiri þættir sem inn í þetta koma, og ég held að við séum að fá til þess sýn í auknum mæli, að við erum ekki eins bundnir af því og verið hefur í margra huga hvar reistar eru virkjanir í okkar landi. Við erum ekki eins bundnir af því, hvar við getum reist atvinnufyrirtæki í krafti slíkra virkjana, eins og áður var, meðan okkar raforkukerfi var ófullburða, í lélegra ástandi en nú er, og eigum við þó eftir þar verulega úr að bæta. Þvert á móti á að vera kleift - eftir því sem orkukerfi landsins verður öruggara og traustara - að reisa fyrirtæki, sem nýta umtalsverða orku, með vissum hætti óháð uppbyggingu raforkuveranna, þó að vissulega séu þar tengsl á milli og takmörk fyrir því hvað skynsamlegt er og hagkvæmt að flytja raforku um langan veg til meiri háttar notenda. Inn í þessa mynd kemur einnig jarðvarminn í landinu, hagnýting hans til iðnrekstrar og uppbyggingar atvinnulífs og aðrar auðlindir, þ. á m. hráefnaauðlindir í landinu. Þess er að vænta, að nefnd sú, sem ég vék hér að og kölluð hefur verið staðarvalsnefnd, skili áfangaáliti innan ekki langs tíma. Hún hefur ætlað sér að ljúka sínum verkum eða a. m. k. komast langt með sitt verkefni á næsta ári þannig að fyrir liggi sem best úttekt á forsendum fyrir því, hvar álitlegt sé út frá mjög fjölþættu mati að setja niður meiri háttar atvinnurekstur, meiri háttar iðnrekstur í landinu. Ég ætla ekki, herra forseti, að fara hér út í almenna umr. um stöðu þess atvinnulífs sem við búum nú við þó að margt mætti um hana segja. Ég vil aðeins leggja á það áherslu, að þegar rætt er um ný verkefni í okkar atvinnulífi verðum við að hafa sem gleggsta sýn yfir það sem fyrir er. Við þurfum að gæta þess að missa ekki sjónar af þróunarmöguleikum á því sviði, þ. á m. í okkar sjávarútvegi og okkar stóriðnaði sem byggir á úrvinnslu sjávarfangs. Ég veit að það hefur ekki farið fram hjá hv. fyrri flm. þáltill., að ýmsir í hans kjördæmi hafa af því nokkrar áhyggjur, hvernig fara mundi um það atvinnulíf, sem fyrir er, ef ráðist yrði í uppbyggingu stóriðnaðar á svæði eins og Eyjafjarðarsvæðinu, svo sem mjög hefur verið til umræðu. Það er full ástæða til að gefa gaum að slíkum viðvörunum, að taka slíkar áhyggjur alvarlega, vega þær og meta, áður en nokkur skref eru stigin sem ákvarðandi geti talist. Við þurfum þarna að líta til reynslu í nágrannalöndum okkar. Það hefur einmitt verið gert í þeirri vinnu sem nú fer fram. Menn geta fundið t. d. í Noregi mjög dapurleg dæmi um hvernig tekist hefur til þar sem sett hafa verið niður stórfyrirtæki, m. a. í orkufrekum iðnaði, í litlum samfélögum. Það hefur leitt til mjög einhæfrar atvinnuþróunar, ekki síst þegar fram í sækir og þegar kynslóðaskipti verða. Slíka þróun þurfa menn að hafa fyrir augum þegar um þessi mál er fjallað. Ég vil að endingu leggja á það áherslu, að við höfum augun opin í sambandi við þróunarmöguleika á öllu atvinnusviðinu, jafnt í okkar hefðbundnu atvinnuvegum, í almennum iðnaði og í sambandi við stærri iðnrekstur, allt upp í stórrekstur, og fellum þetta saman út frá skynsamlegum viðhorfum og því meginsjónarmiði, að við Íslendingar ráðum með öruggum hætti ferðinni í þeim efnum og treystum þar með efnahagslegt sjálfstæði og lífskjör í landinu.



Herra forseti. Af eðlilegum ástæðum hef ég áhuga á að ræða þessa till. nokkuð. Ég vil þá fyrst segja það, að ég vil að verulegu leyti lýsa stuðningi mínum við hana og þó um leið gera nokkurn fyrirvara. Ég er þeirrar skoðunar, að það þurfi að fara nokkuð varlega þegar kemur að hugmynd um stóriðju. Ég hef smátt og smátt verið að komast á þá skoðun, að stóriðja sem slík sé ekki hið eiginlega lausnarorð þegar við erum að tala um að nýta raforku þjóðarinnar til atvinnubætandi starfa og fyrirtækja. Ég vil fyrst geta þess, að þessi till. er mjög tímabær einfaldlega af þeirri ástæðu, að atvinnulíf á Norðurlandi er afskaplega einhæft og ástandið í atvinnulífi - sérstaklega í Norðurlandskjördæmi eystra - er nú með þeim hætti, að þar steðjar að vandi í nær öllum byggðarlögum. Ástæðurnar fyrir því eru fyrst og fremst einhæfni atvinnulífsins, og þá á ég einkum við sjávarplássin sem byggja alla sína afkomu á sjávarafla. Það þarf ekki fyrir þm. þess kjördæmis að rekja hvernig ástandið er, allt frá Þórshöfn og til Ólafsfjarðar, þar sem ýmist er um að ræða atvinnuleysi á nokkrum stöðum, sums staðar tímabundið, annars staðar illar horfur vegna mikils fjármagnskostnaðar fyrirtækja og verkefnaskorts. Það fer heldur ekki hjá því, að þessi till. til þál., sem þeir hv. þm. Lárus Jónsson og Halldór Blöndal hafa flutt um staðarval stóriðnaðar á Norðurlandi, tengist mjög öllum ákvörðunum um Blönduvirkjun. Ég hef litið svo á að Blönduvirkjun væri raunverulega forsenda þess, að hægt yrði að fara út í umtalsverða aukningu iðnaðar og atvinnurekstrar í þeim landsfjórðungi sem hér um ræðir. Samkv. niðurstöðum athugana, sem m. a. Framkvæmdastofnun hefur látið gera, munu engar atvinnugreinar geta tekið við vinnuafli á næstu árum í þessum landsfjórðung aðrar en iðnaðurinn. Fyrirsjáanlegt er að ekki verður mannaflaaukning í landbúnaði, það verður ekki mannaflaaukning í sjávarútvegi og það verður sáralítil mannaflaaukning, ef nokkur, í fiskvinnslu. Eina aukningin fyrir utan iðnað er aukning í byggingariðnaði ef við skiljum hann frá öðrum almennum iðnaði. Þess vegna hefur m. a. verið bent á það, að á næstu 10–15 árum þurfi að bæta við geysilega mörgum nýjum atvinnutækifærum í Norðurlandi til þess að mæta þeirri atvinnuþörf sem þar skapast vegna fjölgunar fólks sem á atvinnumarkað kemur. Ég vil geta þess jafnframt, sem ég hóf þessa tölu með að segja að stóriðja sé kannske ekki beinlínis það sem nú er mest að mínu skapi, einfaldlega vegna þess að þegar við nýtum þá dýrmætu orku, sem í raforkunni felst, verðum við að reyna að gæta þess að nýta hana á þann veg að sem flest atvinnutækifæri fáist úr þessari orku, að við reynum að víkja frá þeirri stefnu, sem mjög algild hefur verið hér á Íslandi, að við framleiddum fyrst og fremst hráefni en ekki fullunna vöru. Þess vegna hef ég í og með talsverðan áhuga á því, að kannað verði í tengslum við þessa till. hvort ekki megi finna einhverjar iðngreinar sem gætu tekið við meira vinnuafli en stóriðjan sem slík og þannig komið meir til móts við þær kröfur sem nú eru gerðar um ný og betri atvinnutækifæri á Norðurlandi. Í þessum efnum langar mig að reifa aðeins þá staðreynd sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir, að við leggjum óhemjufjármagn í menntun þegna okkar, - fjármagn sem að margra dómi hefur ekki nýst okkur nægilega vel, einfaldlega vegna þess að þessari menntun og því starfi, sem felst í skólakerfinu almennt, er ekki fylgt eftir með almennri vísindaiðkun og rannsóknarstarfsemi í landinu. M. a. af þessum sökum er nú svo komið að við höfum sáralítið gert til þess að þróa nýjar iðngreinar, eins og t. d. nágrannar okkar í Danmörku hafa gert á síðustu árum og áratugum og náð gífurlegum árangri í ýmsum smáiðnaði sem hefur fært danska ríkinu mjög umtalsverðar tekjur. Í þessum efnum erum við nánast á steinaldarstiginu. Ástæðan er sú, eins og ég gat um áðan, að hér hefur ekki verið mótuð nein vísinda- eða rannsóknarstefna í þágu atvinnuveganna, eingöngu verið eytt mjög verulegu fjármagni í menntun þegnanna, en eins og ég sagði áðan: þeirri menntun ekki verið fylgt eftir með almennri vísinda- og rannsóknarstarfsemi sem gæti komið atvinnuvegunum til góða. Einhver ágætur vísindamaður orðaði það svo, að það mætti líkja menntunarstarfsemi íslensku þjóðarinnar við fljót sem streymdi fram og endaði svo í fossi við sjávarströnd og kæmi að sáralitlum notum. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég styð eindregið þessa till. með þeim fyrirvara sem ég hafði á, að ég tel að við skyldum aðgæta betur hvort við gætum ekki látið einhvern annan orkufrekan iðnað koma í stað stóriðjunnar. Ég tel að stóriðjan hafi tvær mjög neikvæðar hliðar: Í fyrsta lagi að nýting vinnuafls verður hvergi nærri eins góð í stóriðju og í öðrum iðngreinum, það þarf færri starfsmenn til að nota miklu meiri orku en annars staðar er notuð, og í öðru lagi eru samfélagsleg áhrif stóriðju á umhverfi sitt. Það er auðvitað hárrétt, sem hæstv. iðnrh. sagði áðan, að Norðmen'n hafa orðið að horfast í augu við mjög alvarlegar afleiðingar af stóriðnaði sem hefur verið settúr niður í tiltölulega litlum samfélögum og valdið þar umtalsverðri röskun á öllum högum manna. Ég þarf ugglaust ekki að segja a: m. k. þm. Norðurl. e. þá sögu úr einu byggðarlagi í kjördæmi okkar, að þar hafði fólk atvinnu um langan tíma, nokkuð örugga og trygga atvinnu af öðrum greinum en undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar. Þetta var trygg atvinna; þetta var notaleg atvinna og hún gaf talsvert í aðra hönd. En á sama tíma og menn höfðu fulla og góða vinnu við þau störf sem þarna um ræðir, þá grotnuðu undirstöðuatvinnuvegirnir niður. Þegar þessi vinna féll svo niður eða hvarf á nánast einum degi, þá var byggðarlagið í atvinnulegu tilliti í rúst. Og ég vil segja það, að með t. d. stóriðjuframkvæmdum sem mistækjust er þessari hættu boðið heim: Ég vil því endilega að í sambandi við þessa till., svo og aðrar umræður um stóriðju hugleiddu menn það, hvort við gætum fundið einhverja meðalleið, einhverja miðjuleið til þess að nýta þá raforku sem við eigum möguleika á að framleiða í mjög miklum mæli. Ég skal ekki lengja þessa umr., herra forseti. Ég lýsi stuðningi mínum við þessa till. og vil að hún nái fram að ganga, henni verði ríkur gaumur gefinn og að í sambandi við hana kannt menn hvort ekki sé til einhver önnur fær leið en sú ein að stinga niður stóriðjufyrirtæki.



Herra forseti: Efnislega er þessi till. til þál. hógværlega og skynsamlega orðuð. Ég hlýt að lýsa yfir fylgi við það sem er kveðið á um í þessari till., að gerðar verði sérstakar athuganir á því sviði sem hér um ræðir, þ. e. sem lúti að orkufrekum iðnaði í Norðurlandskjördæmi eystra, svæðum við Eyjafjörð og í grennd við Húsavík. Ég skil það svo og einnig af ræðu hv. l . flm., Lárusar Jónssonar, að hér sé átt við að gerð verði gangskör að ítarlegri og alhliða athugun á þessum málum og niðurstaðan verði síðan lögð til grundvallar skynsamlegum ákvörðunum. Ég þakka 1. flm. sérstaklega fyrir það, að hann skyldi í framsöguræðu sinni núna hlífa okkur við því að vitna til hins ágæta árangurs sem náðst hefði í orkufrekum iðnaði í Straumsvík og uppi á Grundartanga í Hvalfirði, svo sem samþm. hans, hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, gerði í framsöguræðu fyrir stóriðjumáli hér í haust. Nú vil ég ekki og alls ekki fara að nudda hv. þm. Lárusi Jónssýni upp úr slíkum orðagraut ellegar færa þetta sérstaka þingmál, sem hann mælir hér fyrir, yfir í reynsluna af járnblendiverksmiðjunni við Grundartanga eða reynslu okkar af samstarfi við erlendan aðila í Straumsvík. En ég hlýt að undirstrika nokkur varhugaverð atriði tengd orkufrekum iðnaði eins og þau blasa við mér. Í fyrsta lagi er það þetta atriði sem hver stjórnspekingurinn af öðrum étur nú upp eftir hverjum hagfræðingum og lögfræðingnum á fætur öðrum, að við höfum fullnytjað gæði landsins og þ. á m. fiskstofnana í kringum þetta land, við höfum gert það nú í þegar, og þess vegna eigum við ekki annarra kosta völ til þess að renna stoðum undir atvinnulíf á Íslandi en að byggja upp iðnað og þá fyrst og fremst orkufrekan iðnað. Ég vil minna á það, að í sumar leið og einmitt á þeim mánuðum þegar sérfræðingarnir héldu fyrirlestra sína á fjórðungsþinginu á Húsavík, þá vantaði 700 manns í fiskiðnað til þess að vinna til útflutnings fiskafla okkar á Austurlandi, 1000–1500 manns á Norðurlandi og talið vera í kringum 1200 manns á Vestfjörðum þar sem afli barst þá mjög mikill á land. Samt er verið að tala um það, að sjávarútvegurinn og fiskiðnaðurinn geti ekki tekið við fleira starfsfólki. Í sömu andránni vil ég vekja athygli á niðurstöðu ráðstefnu þeirrar sem Verkfræðingafélag Íslands og Félag líffræðinga hélt á Hótel Loftleiðum hér í Reykjavík fyrir fimm árum, þar sem rætt var um möguleika Íslendinga á framleiðslu eggjahvítuefnaríkrar fæðu. Niðurstaða þeirrar ráðstefnu var sú, að Íslendingar gætu brauðfætt 36 milljónir manna á ári með eggjahvítuefnaríkri fæðu og þar væri orka og vinnuafl ekki takmarkandi. Með þeirri orku, sem við þá hefðum upp á að hlaupa, og með því vinnuafli, sem þá hefðum upp á að hlaupa, ef við tækjum svo þá pólitísku ákvörðun að veðja meira til langframa á framleiðslu á eggjahvítuefnaríkri fæðu, þá gætum við gert þetta. Ég hef orðað það þannig áður, að mér sé kunnugt um að margur maðurinn hrópi á banastundu sinni á mat, en enginn vissi ég til að hrópað hefði á ál eða kísiljárn. Okkur er það ljóst, að við getum gert miklu betur en við höfum gert í uppbyggingu okkar þjóðlegu atvinnuvega, þjóðlegu bjargræðisvega. Við getum unnið miklu betur en við höfum gert fram að þessu í því að vinna úr gæðum landsins sjálfs, þeim hráefnum sem fyrir eru í landinu, með miklu minni tilkostnaði en þeim sem við þurfum að leggja í orkufrek iðjuver, ef tekið er tillit til þess, hvaða atvinnu þessi orkufreku iðjuver bjóða: Sem dæmi vil ég nefna það, að það kostar 3.5 millj. nýkr. eða 350 millj gkr. að veita einum manni atvinnu í orkufrekum iðnaði þegar verð raforkuversins er reiknað með, lágmark, 350 gamlar millj. eða 3.5 millj. nýkr., ef um hina ódýrari kosti er að ræða. Ef um hina dýrari kost er að ræða, svo sem í áliðnaði, í álframleiðslu, þá kostar það 7.5-8 millj. nýkr. að veita einum manni þar atvinnu eða 750-800 millj. gkr. Með því að nefna þessi kostnaðardæmi er ég ekki þar með að segja að alls ekki komi til mála að koma upp slíkum orkufrekum iðnfyrirtækjum. En fyrst verðum við að gá að því, hvort við getum ekki notað það mikla fé, sem hér er um að ræða, fjárfestingarfé, á hagkvæmari hátt til uppbyggingar á annars konar iðnaði og annars konar atvinnugreinum. Þetta verðum við fyrst og fremst að gera. Hv. frsm. má vera minnistætt ekki síður en mér, ég minnist þess glaðlega svipmóts sem hv. þm. bar einmitt á fjórðungsþinginu fyrir norðan, þegar það rann upp fyrir okkur báðum að oftar var nefnd sú, sem vitnaði hefur verið til hér, kölluð Staðarhólsnefnd heldur en staðarvalsnefnd í umræðunum á fjórðungsþinginu fyrir norðan. En hvað svo sem þeim framburði líður, þá er flm. till. báðum ljóst að þessi mál hafa verið til athugunar í heild, þ. e. hvernig henta mundi að skipa orkufrekum iðnfyrirtækum, ef reist verða, niður á landsbyggðina með tilliti til aðstæðna á hverjum stað, þ. á m. atvinnuþarfar, vinnuaflsframboðs, náttúrulegra skilyrða, mengunarhættu og byggðar eða stöðu atvinnuveganna sem fyrir eru. Ég er alveg viss um að hv. þm. Lárus Jónsson vitnar ekki til áhrifa álversins í Straumsvik á atvinnuhætti í Hafnarfirði þegar hann er að tíunda kosti þess fyrir byggðarlögin að fá slík fyrirtæki í grennd við sig. Ég hygg að hann hugsi það mál miklu dýpra en svo. Ég er einnig efalaus um það, að hv. 1. flm. gerir sér grein fyrir stöðu ullariðnaðarins á Akureyri, þess iðnaðar sem þar er fyrir og hefur sannarlega átt fullt í fangi með að borga starfsfólki sínu sæmileg laun þannig að það yndi við þau störf, - hvaða stöðu stórt iðjuver á sviði orkufreks iðnaðar mundi setja þann iðnað í, iðjuver sem hefur yfir miklu fjármagni að ráða og þar sem hlutfall launagreiðslna í heildarútgjöldum er tiltölulega lágt miðað við það sem tíðkast í almennum léttiðnaði. Ég get ekki fallist á það sem hv. þm. sagði, að erfiðleikar verksmiðjanna á Akureyri og Slippstöðvarinnar séu af völdum stefnu núv. ríkisstj., enn þá síður erfiðleikar eina einkafyrirtækisins sem hann tilgreindi í upplestri sínum, K. Jónssonar á Akureyri. Þetta er einkafyrirtæki, rekið sem slíkt með hámarksgróðamyndun sem meginmarkmið. Ég veit ekki betur en erfiðleikar þess fyrirtækis, þessa einkafyrirtækis, þessa einkaframtaksfyrirtækis hafi fyrst og fremst stafað af skorti á vöruvöndun, að maður ekki segi af vörusvikum, sem mætti þó færa ærin rök að, ekki vegna stjórnarstefnu. Hv. þm., sem tengdur var á sínum tíma mjög niðurlagningariðnaðinum hérna, kann kannske að koma upp í ræðustólinn á eftir mér núna og ítreka það sem haft var eftir forstjóra þessa einkafyrirtækis fyrir norðan, að varan, sem send var í hausinn á fyrirtækinu aftur frá Evrópu, hafi verið hráefnislega góð, það hefi ekkert verið að henni nema lyktin og bragðið. En ekki má ætla sér þá dul að kenna stefnu ríkisstj. um vandræði þess fyrirtækis. Hinu hygg ég að við kynnum að geta fært rök að, að ef við sæjum þessum einkafyrirtækjum, ef við sæjum Slippstöðinni á Akureyri og Sambandsverksmiðjunum fyrir þess háttar fjármagni til tæknilegrar uppbyggingar, þess háttar fyrirgreiðslu sem stóriðjufyrirtæki, sem nú eru í landinu, njóta hér, þá kynni að vera hægt að reka þau öll með mjög góðum hagnaði og jafnvel ekkert síður niðurlagningarverksmiðju K. Jónssonar, sem ég vil síður en svo níða niður, því að barátta eigenda þess fyrirtækis um áratugaskeið við framleiðslu úr íslenskum hráefnum er fremur hrósverð en hitt. Ég tek undir aðvaranir sem fram komu í ræðu hv. þm. Árna Gunnarssonar, hvatningu til aðgátar í sambandi við hugmyndir okkar um fjárfestingu í orkufrekum iðnaði, en tel að efni þeirrar þáltill., sem hér um ræðir, hvatning til sérstakrar athugunar á svæðinu við Eyjafjörð og við Húsavík með tilliti til orkufreks iðnaðar sé af hinu góða.



Herra forseti. Ég get svo sem vel tekið undir með tveimur síðustu hv. ræðumönnum því að efnislega hef ég ekki á móti þessari till. Þó hefði ég fyrir mitt leyti viljað hafa allt annað orðalag á henni en þarna er, vegna þess að ég hefði viljað láta athuga með hvaða hætti væri hægt að efla atvinnulífið á Norðurlandi á annan veg en þann fyrst og fremst að setja upp stóriðju á Norðurlandi, einfaldlega vegna þess að ég tel mikið af orkufrekum iðnaði, eða a. m. k. sumar greinar hans, neyðarkost sem eigi ekki að grípa til nema við getum ekki byggt upp atvinnulífið með öðrum hætti. Segja má að sú umr., sem fer nú fram um atvinnumál hér á landi, einkennist í raun og veru töluvert mikið af vantrú, sem sumir menn virðast vera gripnir af, á þeim möguleikum sem við höfum í sambandi við okkar hefðbundnu greinar og þann iðnað sem hefur verið að þróast upp Í landinu til að fullvinna það hráefni sem þessi hefðbundni atvinnuvegur framleiðir. Ég held að þetta sé fyrst og fremst af vantrú vegna þess að margir hv. stjórnmálamenn ræða mikið um að þeir vilji halda landinu í byggð, þeir vilji gera allt það sem þeir geti til þess, en þegar farið er að ræða um úrræðin eru það fyrst og fremst úrræði til að draga saman byggðina, eins og t. d. ef um slíkan stórrekstur er að ræða í ekki fjölmennum héruðum eins og yfirleitt orkufrekur iðnaður hefur að bjóða. Menn verða líka að athuga hvers konar stóriðju þeir geta ekki sætt sig við. Ég held að þau aðvörunarorð, sem hæstv. iðnrh. mælti og hv. þm. Árni Gunnarsson og Stefán Jónsson, eigi fullan rétt á sér. Við verðum að fara gætilega í þessum málum. Það sýnir sig, að þó að það séu erfiðleikar bæði í sjávarútvegi og iðnaði nú virðast líka blasa við erfiðleikar hjá stóriðnfyrirtækjum, bæði álverksmiðjunni og eins verksmiðjunni á Grundartanga Ég veit ekki betur en nýlega sé komið bréf frá stjórnendum fyrirtækisins á Grundartanga um að horfurnar í sölumálum þeirrar framleiðslu séu þannig að þeir geti ekki lagt til að auka þar við sig. Fyrir einum eða tveimur dögum kom sú frétt, að verð á áli væri að falla. Það kemur því upp vandamál í þessum greinum ekkert síður en í öðrum framleiðslugreinum. Full ástæða er til að undirstrika það, sem hv. þm. Stefán Jónsson sagði áðan, að ekkert smávegis fjármagn þarf til að skammta hverjum manni atvinnu t. d. við álframleiðslu. Það er hátt í 1 milljarð gkr., miðað við virkjun og verksmiðju. Það má segja að ekki sé hægt að hafa mikið á móti þáltill. þessari, ýmislegt af þeim málflutningi, sem 1. flm. hafði hér í frammi áðan, er mjög athyglisvert þó að ég muni ekki víkja að nema örfáum atriðum í málflutningi hans. Hann hafði t. d. ekki trú á að það væru neinir möguleikar á aukningu í framleiðslu og mannafla í þeim fyrirtækjum sem nú eru á Akureyri. Hvaðan hefur hv. þm. þetta? Ef finnst grundvöllur fyrir rekstri á ullar- og skinnaiðnaðinum í landinu og ef hann fær að búa við svipuð skilyrði og orkufrekur iðnaður að öllu leyti eru mestar líkur fyrir því, að það væri hægt að tvöfalda þessa framleiðslu og mannafla, miðað við þær upplýsingar sem ég hef fengið frá þessum aðilum, og það á örfáum árum, á þeim árum sem nú blasir við að verði atvinnuleysi á Eyjafjarðarsvæðinu. Talið er að það sé hægt að meira en tvöfalda þetta á 3–4 árum ef rekstrargrundvöllur er fyrir hendi. Hægt er að færa rök að því, að það sé líklegt að hann geti orðið eins jákvæður og sá stórrekstur sem samkv. till. virðist vera ætlaður. Eftir málflutningi hv. 1. flm. er það fyrst og fremst um það sem till. fjallar, miðað við þann málflutning sem hann hafði hér í frammi. Alveg sama er með t. d. verksmiðju Kristjáns Jónssonar. Allt bendir til þess, að hér verði mikil síld á næstu árum. Spurningin er hvernig okkur tekst að afla markaða fyrir þá síld. Eftir því sem sjómenn hafa tjáð mér, sem voru á miðunum fyrir Norðurlandi, var sjórinn svartur af síld í sumar, og fullorðnir menn sögðu mér að þeir hefðu ekki séð áður eins mikla síld, ekki einu sinni á síldarárunum. Það eru að vísu erfiðleikar nú á að sel ja þessa síld, en það er merkilegt ef það tekst ekki miðað við þá vöntun á fæðu sem er í veröldinni. En hver á atvinnumálastefna að vera? Eru það ekki yfirlýsingar um að reyna að halda byggðinni í svipuðu horfi og hún er nú sem talsmenn flokkanna gefa'? Og ef við tökum það alvarlega, er þá ekki fyrst að athuga með hvaða hætti við getum haldið við og treyst byggðina með nýjum atvinnutækifærum og styrkt það sem fyrir er? Þarna eru ýmsir.möguleikar. Ég fer ekki að telja þá upp eða rökstyðja það mjög mikið, en ætla þó að benda á tvö til þrjú atriði. En orkan þarf að vera á sama verði til sömu nota hvar sem er á landinu. Það verður að vera okkar krafa. Við meinum þá ekkert með því sem við erum að tala um ef það verður ekki gert. En þá eru líkur til að ýmiss konar rekstur á hinum minni stöðum um allt land geti blómgast og dafnað. Það er talið að það sé mikill möguleiki á fiskeldi. Það er líka talið að það sé mikill möguleiki hér á ýmiss konar loðdýrarækt. Við höfum mikinn úrgang, sem okkur verða ekki miklir peningar úr, sem hægt er að nota til slíks eldis. Allt bendir til þess, að á næsta leiti séu að skapast möguleikar á að klekja út þorskhrognum í stórum stíl. Það eru Norðmenn byrjaðir að gera. Þeim hefur tekist að komast yfir vissa þröskulda í því efni og þeir eru bjartsýnir á að þetta takist. Ef það verður að veruleika, sem ýmsir spá nú, skiptir engu máli hvað það kostar fyrir okkur því að sjórinn er sú gullkista sem við hljótum að byggja afkomu okkar á hér eftir sem hingað til, ekki síst ef slíkir möguleikar opnast sem margir telja að séu í sjónmáli. Niðurstaða mín er sú, að það sé byrjað alveg á öfugum enda í þessu efni, þar eigi fyrst að byrja á því að athuga um hvernig sé hægt að treysta atvinnulífið, færa iðnaðinn og atvinnutækifærin að fólkinu, en ekki fólkið að stórum rekstrareiningum. Ef okkur aftur á móti tekst það ekki gegnir öðru máli. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að stóriðjan, orkufrekur iðnaður, sé neyðarkostur sem við komumst þó ekki hjá að grípa til ef við getum ekki byggt upp atvinnulífið með öðrum hætti. Allt bendir til þess, að um næstu aldamót verðum við að vera við því búnir að framleiða eldsneyti okkar á vélar og til kyndingar - a. m. k. á vélar, við getum náttúrulega notað rafmagnið til annarra nota. Og margir spá því að olían muni á næstunni hækka verulega. Menn deila um hvorum megin það verður við aldamótin, en þá verðum við líka að vera við því búnir. Okkar trygging er að við séum komnir af stað með þessa framleiðslu þegar þar að kemur, hvenær sem það verður. En það er ýmislegt fleira sem við þurfum að afhuga í þessum sambandi. Við erum að tala um jafnrétti sí og æ. Jafnrétti kynjanna mun fyrst og fremst ráðast af því, hvort bæði kynin hafi í framtíðinni svipaða aðstöðu um atvinnuval og launakjör. Hvernig ætli það sé nú með stóriðjuna'? Ætli það séu margar konur sem hafa atvinnu við slíkan rekstur, eða ætli þær fáist mikið við mannvirkjagerð sem þarf í sambandi við slíkan rekstur? Ætli mönnum sé ekki hollt að líta til beggja átta í þessu efni. Náttúrlega þýðir ekkert að vera að tala um jafnrétti ef bæði kynin hafa ekki svipaða aðstöðu um atvinnuval og launakjör. Það gerist ekki ef það verður fyrst og fremst unnið að því að byggja upp atvinnulífið með slíkum stórrekstri. Það mátti heyra það á máli hv. 1 . flm. áðan - ég skildi hann a. m. k. þannig, hann leiðréttir mig þá - að hann reikni með því eða stefni að því að það verði sett upp álverksmiðja við Eyjafjörð. Ég er hræddur um að menn séu ekki á einu máli um hvort Eyjafjörður sé sú byggð sem sé best valin fyrir slíkan rekstur. Hitt er alveg rétt, að ef verður farið í fimm eða sex virkjanir t. d. fyrir aldamót verða Norðlendingar auðvitað að taka þátt í því að nota eitthvað af þeirri orku. Að mínu mati á að byggja minni rekstrareiningar, eftir því sem við verður komið, og tryggja framtíð þjóðarinnar með því að framleiða brennsluefni um leið og sá.kostur virðist vera mögulegur vegna kostnaðar og tæknilegra atriða. Það kann að vera að ég komi með brtt. við þessa þáltill. og leggi hana fram þannig að nefnd, sem um þetta fjallar, geti rætt hana. Ég held að stjórnmálamenn, ríkisstj. og stjórnmálamenn í hvaða flokki sem þeir standa, ættu fyrst og fremst að leiða hugann að því, hvernig við getum treyst atvinnulífið á annan veg en þann að byggja upp slíkan stórrekstur í landinu. Við eigum að flýta okkur hægt í því efni vegna þess, sem kom fram líka hjá hæstv. iðnrh. áðan, að slíkar rekstrareiningar mega ekki vera stærri en það, að þær leggi ekki annað að verulegu leyti í rúst. Þess vegna verður það að vera eftir aðstæðum á hverjum stað, hvað slíkur rekstur á að vera stór. Og það er fleira sem við þurfum að hafa í huga þegar af því verður að við semjum við erlenda aðila um orkuverð. Ef við tökum alltaf skásta virkjunarkostinn og seljum orkuna miðað við virkjunarkostnað á hverjum stað sitjum við síðar uppi með hærra orkuverð þegar við þurfum orku til t. d. eldsneytisframleiðslu. Við ættum því að semja um orkuverð miðað við meðalverð á þeim virkjunarkostum sem við gerum ráð fyrir að verði virkjaðir á næstu áratugum.



Herra forseti. Það er e. t. v. að bera í bakkafullan lækinn að einn þm. enn úr Norðurlandskjördæmi eystra skuli taka hér til máls, en það er nú svo, þegar rætt er um atvinnumál á Norðurlandi, og þá hefur einkum verið rætt um Norðurl. e., þá er það auðvitað svo mikið mál fyrir okkur þm. þessa svæðis að við getum vart látið þá umr. algerlega fram hjá okkur fara. Ég var því miður ekki viðstaddur þegar hv. 1. flm. þessarar þáltill. hélt sína framsöguræðu, þannig að ég missti af henni og heyrði ekki nema lítinn hluta af ræðu hæstv. iðnrh. En ég get lýst því yfir hér, að meginefni þessarar þáltill. er þannig orðað og þannig háttað með það, að mér finnst vera hægt að taka að verulegu leyti undir það sem þar kemur fram. Einnig get ég vel tekið undir margt sem fram hefur komið í ræðum þeirra hv. þriggja þm. úr Norðurl. e. sem hér hafa talað á undan mér o.g hafa rætt um.atvinnumálin og atvinnuástandið á þessu svæði nokkuð víðtækt og bent á það sem helst þarf að varast í sambandi við framgang þeirra mála sem bent er á í þessari þáltill. Hér er talað um að efla þurfi atvinnulíf á Norðurlandi eystra. Að sjálfsögðu getum við allir tekið undir það. Það hefur gætt vissra vandamála að undanförnu og er þar sjálfsagt ýmsu um að kenna. Hér í grg. er ríkisstj. náttúrlega að mestu kennt um. Ég vil ekki taka undir það, þó að sjálfsagt megi segja að stjórnarfar eigi alltaf einhvern þátt í því, hvernig atvinnulíf gengur. Vissir erfiðleikar hafa verið í iðnaði þeim sem rekinn er á þessu svæði og þá einkum á Akureyri, og þar hafa auðvitað ýmis önnur mál spilað inn í en stjórnarfar. Þar hefur spilað inn í gengisþróun. Ég ætla ekki að rekja það sérstaklega. Það þekkja menn. Ég vonast til að það mál sé nú þar statt að vænta megi alveg á næstunni tillagna um úrræði frá stjórnvöldum og frá hæstv. iðnrh. í þessu sambandi. Ég vil líka taka undir það sem fram hefur komið hjá mönnum, að við þurfum að huga vel að því atvinnulífi sem fyrir er og fleiri þáttum þess en iðnaðarstarfseminni á Akureyri. Við verðum að huga að þeirri útgerð og þeim fiskiðnaði sem er í okkar fjórðungi og vissulega er ein meginundirstaða í atvinnulífi þar. Sem betur fer er það svo, að á sumum stöðum í kjördæminu er ástandið mjög gott. Vil ég sérstaklega nefna staði eins og Ólafsfjörð og Dalvík þar sem í sumar hefur verið mikil eftirspurn eftir vinnuafli. Þannig hefur ástandið einnig verið á Húsavík. Í grg. með þessari þáltill. er sagt að fiskiðnaðurinn á Húsavík t. d. geti vart bætt við sig verulegu vinnuafli á næstunni. Þá má þó benda á að einmitt á þessu ári fengu þeir nýjan togara. Ég hygg að hann eigi eftir að styrkja mjög og renna stoðum undir atvinnulíf á Húsavík. Þar hafa aðrir útgerðarþættir líka hingað til staðið sig vel og ég vona að svo verði áfram. Ég vil láta það koma fram hér, að við samþykktum á kjördæmisþingi framsóknarmanna í Norðurl. e. fyrir tæpum hálfum mánuði einmitt tillögur um atvinnumál þar sem bent er á að efla þurfi atvinnulíf í okkar kjördæmi,- hnígur það mjög í svipaða átt og hér er gerð till. um, - og einnig að athuga skuli í því sambandi stóriðjukosti og eru m. a. nefndar hugmyndir um trjákvoðuiðnað eða pappírsiðnað sem Húsvíkingar hafa mikið beitt sér fyrir athugunum á að undanförnu. Allt, sem enn hefur komið fram í því sambandi, er jákvætt. Ég vona að framgangur verði á því máli, en vil minna á í því sambandi að til að sú verksmiðja geti orðið að raunveruleika og við getum framleitt pappír, sem þar er rætt um, ekki bara trjákvoðu, heldur fullunnið varning og framleitt pappírinn, þurfum við að hefja rannsóknir á háhitasvæðinu við Þeistareyki. Við verðum að leggja í það fjármagn að svo megi verða til þess að sá þáttur þeirrar starfsemi sé í takt við aðrar rannsóknir varðandi hugsanlega trjákvoðuverksmiðju eða pappírsverksmiðju á Húsavík. Hér kemur fram í lok grg. að staðarval stórra fyrirtækja í grennd við Akureyri og Húsavík sé lítt háð stórvirkjunarstöðum. Ég vil vekja athygli á þessu. Við höfum að sjálfsögðu lagt því lið að Blanda yrði virkjuð fyrst vegna þess að hún er hagkvæmastur virkjunarkostur, þó með þeim skilyrðum að samkomulag náist við landeigendur og heimamenn um þá virkjun. Staðarval stóriðnaðar fyrirtækja á þessu svæði er þó ekki beint háð þessum stórvirkjunarstöðum eða þeirri röðun. Þar sem hér er verið að fjalla um atvinnulíf á Norðurlandi almennt finnst mér þó sjálfsagt að leggja á það áherslu, að Blanda eigi að vera þar næst í röð. Þó að virkjunarframkvæmdirnar sjálfar séu auðvitað tímabundinn atvinnuveitandi hlýtur það að verka svo í framtíðinni að það muni verða til eflingar atvinnulífi víðar í fjórðungnum ef stórvirkjun er þar reist. Ég vil, eins og ég sagði áður, aðeins ítreka það, að mér finnst að við getum mjög vel tekið undir þann tón sem kemur fram í þessari þáltill. Ég vil að lokum leggja á það áherslu í sambandi við allar stóriðjuhugmyndir og taka þar undir með hv. þm. Árna Gunnarssyni, að fara ber:að öllu með gát. Ber að sjálfsögðu að hafa í huga og gæta vel að því, sem miður fer eða því, sem getur miður farið þegar efnt er til stóriðjuframkvæmda. Við erum að tala um stóriðju í Eyjafirði sem er mjög blómleg byggð, þar sem nánast hver lófastór blettur er ræktaður eða nýttur. Þess vegna hljóta umhverfissjónarmið að ráða þar mjög miklu um og verða að vera ofarlega í hugum manna þegar endanlega kemur að ákvörðunum um slík mál, ef til kemur. Þetta svæði er það viðkvæmt í náttúrlegu tilliti að við verðum að huga mjög vel að öllum mengunarvandamálum. Hins ber auðvitað að gæta, að Eyjafjörður er það þéttbýll, þar er svo mikill fólksfjöldi og þar er þjónusta fyrir hendi, að það er auðvitað sá staður utan höfuðborgarsvæðisins og þessa svæðis hér á suðvesturhorninu sem helst getur tekið við stóriðju af félagslegum ástæðum. Þetta verðum við einnig að athuga, en gæta mjög að öllum mengunarvandamálum og hafa þau ofarlega í huga þegar við fjöllum um þetta nánar.



Herra forseti. Ég skal ekki efna til langra umr. út af því sem hér hefur komið fram, en vildi aðeins þakka fyrir jákvæðar undirtektir við þessa till. sem ég hef flutt. Ég vil þakka hæstv. ráðh. sérstaklega fyrir að fara um þetta mál nokkrum orðum og að mér fannst með heldur jákvæðum og opnum huga og ég þakka „kollegum“ mínum úr Norðurl. e. fyrir jákvæðan tón. yfirleitt í þeirra ræðum. Það kom mér ekki á óvart að hv. þm. Stefán Valgeirsson var einna ólundarlegastur í ræðustól af þeim félögum og boðaði brtt. við þessa till. okkar hv. þm. Halldórs Blöndals. Út af því, sem hann sagði hér, að stóriðja væri neyðarkostur og að sér virtist að við værum að einblína þarna um of á stóriðjukostinn til að ná fram ákveðinni uppbyggingu í atvinnulífinu, vil ég segja að það þarf mikla lagni til að skilja orð mín svo eða till. þessa á þann hátt, að við einblínum á þann kost. Ég tók mjög skýrt fram í framsöguræðu minni að hér væri um það að tefla, að við teldum sjálfsagt að þessir kostir yrðu kannaðir jafnframt öðrum kostum til uppbyggingar atvinnulífs á Norðurlandi eystra. Ég vil benda hv. þm. á að það tekur ekkert stuttan tíma að undirbúa staðarval stórs fyrirtækis. Jafnvel þó að hefði verið vel unnið að þessu á undanförnum árum mætti kannske gera sér vonir um að slíkt fyrirtæki yrði komið í starfrækslu seinni partinn á þeim áratug sem nú er að byrja. En það er því miður ekki svo, að það hafi verið gert. Að þessu hefur verið of lítið hugað. Þess vegna vildum við leggja á það sérstaka áherslu, að þessi þáttur yrði ekki vanræktur, að það yrði tekið fullt tillit til þessara möguleika. Hæstv. ráðh. sagði, að það yrði að fara mjög varlega þegar verið væri að velja stað fyrirtæki sem væri stórt og viðamikið í litlu samfélagi, og sagði, að það væru um þetta nokkur dapurleg dæmi í Noregi, að stórfyrirtæki hefðu haft þar neikvæð áhrif á samfélagslega þróun í litlum byggðarlögum. Ég er hæstv. ráðh: algerlega sammála að þessu leyti. Ég tel að það sé kannske kjarni málsins í þessu efni, t. d. að velja stóru fyrirtæki, hvort sem það er álver eða eitthvað annað, stað á landsbyggðinni yfirleitt, hvaða áhrif það hefur á nánasta umhverfi og samfélagið: En þá bendi ég líka á þá staðreynd, að það er hvergi öflugra samfélag, hvergi öflugri iðnaður, hvergi öflugra þjónustuumhverfi á gervallri landsbyggðinni utan Suðvesturlands en einmitt í Eyjafirði, Það er í mínum huga nánast útilokað að velja slíku fyrirtæki stað annars staðar án verulegrar röskunar á samfélagslegum háttum. Það er kannske kjarni málsins að því er þetta atriði varðar. Ég tók það mjög skýrt fram, að ég teldi að umhverfisþáttinn þyrfti að skoða mjög nákvæmlega, en það tekur sinn tíma. Það þarf langan aðdraganda að ákvörðun um staðarval slíkra fyrirtækja og þess vegna er á það lögð áhersla að þessar athuganir séu unnar með fullum krafti. Þó að við leggjum á það áherslu, að slíkar athuganir fari fram samhliða öðrum möguleikum á uppbyggingu atvinnulífsins vísa ég algerlega,á bug að það sé vegna þess að við séum svartsýnir á framtíð íslenskra bjargræðisvega eða þeirra fyrirtæk ja sem fyrir eru. Hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði að ég hefði sagt í framsögu minni að ég teldi enga möguleika, ekki neina möguleika, eins og hann orðaði það, á eflingu atvinnulífs með því að stækka þau fyrirtæki sem fyrir væru t. d. á Akureyri. Ég vakti athygli á því, sem er mjög alvarleg staðreynd að atvinnulíf á Akureyri hefur orðið einhæfara undanfarin tíu ár. Nú eru sjö af hverjum tíu vinnufærum mönnum á Akureyri hjá sjö fyrirtækjum. Það vinna hjá sjö fyrirtækjum sjö af hverjum tíu. Þetta var þó fyrir áratug þannig að það voru þá ekki nema sex af hverjum tíu hjá ellefu fyrirtækjum. Ég taldi þessi fyrirtæki upp; sem bera svo mikinn ægishjálm í atvinnulífinu á Akureyri, og ég sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Öll fyrrnefnd fyrirtæki virðast ekki líkleg til að vaxa verulega:“ Þetta er ekki, Stefán Valgeirsson, að segja að það séu engir möguleikar að þessi fyrirtæki geti vaxið.  Ég hélt, að hv. þm, hefði kannske tekið eftir því; að það eru rúm tíu ár síðan ég vann að sérstakri áætlanagerð um uppbyggingu atvinnulífs á Norðurlandi. Í þeirri áætlun voru öll þau atriði sem hann var að nefna. Ég er alveg sömu skoðunar og hann og er sömu skoðunar og ég var þá. En hv. þm. er búinn að vera stuðningsmaður ríkisstj. síðan og það er spurning í mínum huga hvort hann ætti ekki aðeins að líta í eigin barm og meta hvernig hefur tekist til um að framkvæma þær ágætu hugmyndir sem hann var að þylja hér núna, en ég lagði fram fyrir 12–14 árum. Ég held að það þjóni engum tilgangi að efna til meiri orðræðna um þetta mál. Ég vil að lokum taka heils hugar undir ýmislegt af því sem hér hefur komið fram í athugasemdum hv. þm. og hæstv. ráðh. um eflingu atvinnulífs almennt. Ég vil taka sérstaklega undir það, að mjög miklir möguleikar eru í því sem hæstv. ráðh. kallaði „áframhaldandi stóriðnað úr sjávarútvegi“, en ég held að við verðum að gera okkur grein fyrir því, að við höfum þegar fleytt rjómann af þeim möguleikum. Það eru til margvíslegir fleiri möguleikar, t. d. með hagræðingu; með því að auka framleiðni í sjávarútveginum með fullnýtingu sjávarafla o. s. frv. En menn verða að gera sér grein fyrir að þetta er kostnaðarsamara en núverandi atvinnurekstur. Við fleytum rjómann, við tökum ekki undanrennuna. Þegar við ætlum að hagnýta undanrennuna kostar það meira, sem þýðir að hver sem vinnur að þeirri framleiðslu hefur ekki eins mikið í aðra hönd og nú. Þar liggur kannske hundurinn grafinn að þessu leyti: Það hefur ekki verið talið borga sig að vinna þannig að uppbyggingu stóriðnaðar úr sjávarútvegi, eins og hæstv. ráðh. sagði, hingað til. En þeir möguleikar eru til jafnvel þótt við hyggjum að öllum öðrum kostum þess að efla atvinnulíf okkar með orkufrekum iðnaði.



Herra forseti. Alllangt er nú um liðið síðan umr. fór síðast fram um þá skýrslu sem lögð hefur verið fram í Sþ. og ég fylgdi úr hlaði um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun: Í þessari umr., sem mun hafa verið 5. nóv. s. 1., voru bornar fram til mín nokkrar spurningar sem ég skal svara. Í fyrsta lagi var fyrirspurn frá hv. 3. þm. Norðurl. e. Hann minntist á, að hæstv. viðskrh. hefði lýst yfir að hann og þm. og ráðh. úr Framsfl. hefðu ákveðna fyrirvara í sambandi við frv. til fjárlaga fyrir 1982, og spurðist fyrir um hvort fleiri hefðu slíka fyrirvara í ríkisstj. Ummæli þau, sem hæstv. viðskrh. hafði um þetta, voru þau, að hann vitnaði til þeirra ummæla, sem hafa komið fram hér á Alþingi, að Framsfl. vildi athuga nokkru nánar skattamál atvinnuveganna. Sérstaklega nefni ég þar til skatta eins og launaskatt, aðstöðugjald og e. t. v. fleiri skatta. Svar mitt við fyrirspurn hv. þm. er á þá leið, að ég held að allir ráðh. í ríkisstj. séu sammála um þetta. Þeir hafa áhuga á að athuga nokkru nánar skattamál atvinnuveganna, hvort hægt sé að létta undir með atvinnuvegunum með því að draga úr einhverju af þeim sköttum sem á þeim hvíla. Þessi mál hafa verið mjög til umræðu í ríkisstj. og allir ráðh. hafa áhuga á að kanna þau sem nánast. Hins vegar er á þessu stigi ógerningur að fullyrða um hvort eða á hvern hátt slíkt er mögulegt. Þá spurðist hv. þm. fyrir um annað atriði. Í grg. fjárlagafrv: segir að miðað sé við 33% hækkun verðlags og launa milli áranna 1981 og 1982. Komið mun hafa fram frá einum hæstv. ráðh. að þessi forsenda væri hrein reiknitala, en hjá öðrum að lögð væri áhersla að þrýsta verðbólgunni niður til að ná hlutfallslega svipuðum árangri á næsta ári og í ár. Við þessu er því til að svara, að við samningu hvers fjárlagafrv. verður auðvitað að hafa viðmiðunar- eða reiknitölur og þegar fjárlagafrv. er undirbúið, en sá undirbúningur hefst fyrir mitt ár áður en fjárlögin eiga að taka gildi. Þá verður auðvitað að ákvarða - eða a. m. k. áður en frá fjárlagafrv. er gengið í ágúst eða sept. - einhverja viðmiðunartölu varðandi verð- og launahækkanir. Það er mjög sjaldan sem í slíkri reiknitölu felst spá ríkisstj. um að einmitt sú reiknitala muni verða sú sem sýni um leið þróun verðbólgunnar á því ári. Það er eins um það nú og ég held allajafna, að þessi tala, 33%, er reiknitala um hækkun verðlags milli þessara tveggja ára, en felur ekki í sér spá um verðbólguþróun á næsta ári. Það var ekki unnt á þeim tíma að gera slíka verðbólguspá og er í raun ekki unnt enn þá vegna ýmissa óvissuþátta í þeim málum. Í þriðja lagi gerði hv. þm. að umtalsefni þar sem segir að fyrirhugað sé að leggja sérstakt gjald á raforkusölu eftir stofnlínum alls 40 millj. kr. Hv. þm. spyr mig hvort það sé samstaða um að leggja þetta gjald á og hvernig það mundi verða. Hér er um að ræða fyrst og fremst kostnað vegna stofnlínanna eða byggðalínanna í landinu. Ríkisstj. hefur gert ráð fyrir að gera tillögur til Alþingis um sérstakan tekjustofn til að standa undir þeim kostnaði. Hvernig það gjald verður, hvernig því verður háttað, er ekki hægt að segja á þessari stundu, en þetta mál er í vinnslu hjá ríkisstj. Þá spurðist hv. 3. þm. Vestf., Sighvatur Björgvinsson, fyrir um nokkur atriði. Að vísu var það ýmist að hann bar fram fsp. eða hann sagðist vilja vekja athygli forsrh. á vissum atriðum. Var ég honum þakklátur fyrir þær ábendingar. Hann spurðist fyrir um hvort gengisbreyting væri fyrirhuguð. Síðan hann spurðist fyrir um það hefur hann fengið svar í framkvæmd með ákvörðun Seðlabanka Íslands og ríkisstj. um breytingu á genginu nokkrum dögum eftir að hann flutti þessa fyrirspurn. Þá gerði sami hv. þm. að umtalsefni þjóðhagsáætlun og það sem segir í lögum um hvað í henni skuli vera, m. a. að í þjóðhagsáætlun skuli gerð grein fyrir markmiðum ríkisstj. um efnahagsmál og hagþróun. Hann kvartaði yfir því, að hann fyndi hvergi þessi markmið í þ jóðhagsáætlun. Nú er það svo, að í þjóðhagsáætlun er á 2. síðu efnisyfirlit og I. kafli skýrslunnar fjallar einmitt um markmið. Þau eru talin í fimm liðum í efnisyfirlitinu: atvinnuöryggi, frekari hjöðnun verðbólgu, launa- og kjaramál, jafnvægi í viðskiptum við útlönd, vöxtur framleiðslu - bætt lífskjör. Á bls. 3 er svo nánar farið í hvern einstakan lið þessara markmiða og um það fjallar skýrslan á bls. 3, 4, 5 og 6. Getur hv. þm. lesið sér til þar. Í næsta kaflanum þar á eftir er svo nánar farið út í ýmis atriði sem þessu tengjast, þ. e. stefnu og ráðstafanir, og er það á bls. 6–10 í þessari skýrslu. Eins og ég gat um í upphafi skýrslu minnar um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun er minni þörf á því nú en áður að flytja ítarlegar upplýsingar eða hefja umræður um efnahagsmálin vegna þess að nú eru bæði skýrsla um fjárfestingar- og þjóðhagsáætlun og frv. til lánsfjárlaga lögð fram beint í kjölfar fjárlagafrv. og þessi mál koma því til umr. í sambandi við þau frv. bæði, fjárlögin og frv. til lánsfjárlaga, auk þess sem skammt er síðan stefnuræða var flutt og umr. urðu í sambandi við hana. Á undanförnum árum hefur fjárfestingar- og lánsfjáráætlun hinsvegar ekki verið tilbúin fyrr en alllöngu eftir áramót eða jafnvel á vordögum. Þá var náttúrlega ástæða til að gefa ítarlegri skýrslu um ástand og horfur í efnahagsmálum vegna þess hve þá var langt um liðið frá hinum almennu umr. um fjárlög og stefnuræðu. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi að fara fleiri orðum um þetta mál. Hér er um að ræða skýrslu, sem ekki eru greidd atkv. um eða fer til nefndar, og læt ég þetta því nægja.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir að svara þeim spurningum sem ég beindi til hans á dögunum. Því miður voru sum svörin ekki mjög glögg. Ég gerði mér grein fyrir að allir hæstv. ráðh. hafa, sjálfsagt af mannkærleika sínum og stjórnvisku, áhuga á að lækka skatta á atvinnuvegunum. Ég spurði hvort einhverjir hefðu haft fyrirvara í ríkisstj. aðrir en ráðh. Framsfl. um þessi tilteknu atriði, hvort einhverjir aðrir hefðu látið bóka fyrirvara. Það var mín spurning. Ég segi aftur: Að sjálfsögðu var mér alveg ljóst þegar ég spurði þessarar spurningar að allir hefðu áhuga á skattalækkun, en á hinn bóginn ekki hvort þeir hefðu haft svo mikinn áhuga að þeir hefðu látið bóka formlegan fyrirvara, eins og mér skildist á hæstv. viðskrh. að ráðh. Framsfl. hefðu gert. Í sambandi við það að hæstv. ráðh. gat hér um reiknitölu fjárlagafrv. og lánsfjáráætlunar, þá er hún, eins og hann gat um, 33%. Það er gert ráð fyrir 33% verðbreytingu milli ársins í ár og næsta árs. Það mundi þýða 25% verðlagshækkanir frá ársbyrjun til ársloka á næsta ári. Ég get upplýst hv. þm. um það, að fulltrúar frá Vegagerð ríkisins komu til fjvn. í morgun og lýstu áhyggjum sínum yfir þessari verðlagsforsendu. Þeir töldu sig hafa í höndum áætlanir sem sýndu að það væri helst til mikil bjartsýni að gera ráð fyrir þessari verðlagsforsendu. Þá gátu þeir góðu menn þess, að t. d. 40% verðbreyting milli áranna, sem er sama og 30% frá ársbyrjun til ársloka á næsta ári, mundi skerða þeirra framkvæmdafé um, ef ég man rétt, 1–2 milljarða gkr. Það er þess vegna sem ég hef nokkrar áhyggjur af því, að lánsfjáráætlunin sé byggð upp með þessa reiknitölu úr fjárlagafrv. sem verðlagsgrunn. Það er dálítið annað með fjárlögin sjálf vegna þess að veltuskattarnir hækka, tekjur ríkissjóðs hækka ef verðlagsforsendan verður önnur en gengið er út frá þar. Þá hækka tekjur ríkissjóðs móti hækkandi útgjöldum. Í sambandi við framkvæmdaáætlanir, eins og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun er, þar sem gengið er út frá fastri krónutölu, a. m. k. að hluta til, þýða óraunsæjar verðlagsforsendur aftur á móti svo og svo stórfelldan sjálfvirkan niðurskurð framkvæmda. Ég vil þess vegna vekja athygli á því, að að er ekki aðeins sú spurning, hvort hér sé um efnahagsmarkmið ríkisstj. að ræða. Í fyrra setti ríkisstj. fram efnahagsmarkmið og það kom fram í hennar reiknitölu. Nú hefur hæstv. ríkisstj. gefist upp á því, a. m. k. segir hæstv. fjmrh. það, og setur fram ákveðnar reiknitölur. Hæstv. viðskrh. vildi telja að það væri markmið ríkisstj. Er forvitnilegt út af fyrir sig að vita hvor þeirra hefur lög að mæla fyrir hönd hæstv. ríkisstj. En alvarlegast við þetta atriði er það, að þær áætlanir, sem gerðar eru nú og halda fastri krónutölu út næsta ár og eru aðeins miðaðar við 33% verðbreytingu milli ára, munu stórkostlega rýrna að framkvæmdagildi. ef verðbólga fer fram úr 25% frá ársbyrjun til ársloka á næsta ári.



Herra forseti. Á þskj. 74 flyt ég ásamt Þórarni Sigurjónssyni, Steinþóri Gestssyni og Jóni Þorgilssyni svohljóðandi till. til þál. um kornrækt: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kanna nú þegar hvað hægt er að gera til að stuðla að því, að kornrækt verði arðbær og fastur þáttur í búskap íslenskra bænda þar sem skilyrði eru fyrir hendi. Að fengnum niðurstöðum þeirrar könnunar geri ríkisstj. þær ráðstafanir sem vænlegastar eru taldar í þessu skyni.“ Eins og fram kemur í grg. till. flutti ég ásamt Þórarni Sigurjónssyni og Friðrik Sophussyni till. til þál. um kornrækt til brauðgerðar á þinginu 1979. Þá hafði Hermann Bridde bakarameistari hafið framleiðslu á brauðum sem að nokkrum hluta voru bökuð úr íslensku byggi. Við flm. þeirrar till. töldum að möguleikar á slíkri framleiðslu úr byggi kynnu að geta aukið áhuga á byggrækt, ef ríkisvaldið veitti einhvern stuðning til að hrinda slíku af stað. Því miður náði þessi till. ekki fram að ganga á þingi þá. Nú er till. um kornrækt flutt á ný og þá nokkru víðtækari, m. a. með tilliti til þeirrar reynslu sem bæst hefur við á þeim árum er liðið hafa síðan. Þótt till. yrði ekki samþykkt fyrir þremur árum hygg ég að þær umr., sem áttu sér stað að nokkru leyti kringum þá till., hafi stuðlað að því, að meira hefur verið gert á þessu sviði á síðustu árum. Eins og fram kemur í grg. hefur bygg verið ræktað á Sámsstöðum í Fljótshlíð allt síðan Klemens Kristjánsson hóf þá ræktun þar árið 1927 og enn fremur á Þorvaldseyri undir Eyjafjöllum síðustu 20 árin. Á þessum stöðum hefur verið nokkuð árviss árangur, sérstaklega hin síðari ár, vegna betri afbrigða, og gefur það nokkra vísbendingu um hversu árviss þessi ræktun getur orðið. Það fylgdu nokkrir bændur í fótspor Klemensar Kristjánssonar með ræktun á byggi í smáum stíl kringum 1940, en þeir gáfust fljótlega upp. Ástæðuna hygg ég vera fyrst og fremst þá, að þeir höfðu aðeins frumstæð verkfæri við uppskeruna svo vinnan við hana var mjög mikil, en fullkomin uppskerutæki voru allt of dýr fyrir slíka smáræktun. Vegna reynslu þessara brautryðjenda hefur, eins og ég sagði, verið síðustu árin vaxandi áhugi á þessari ræktun. Bygg hefur verið ræktað með góðum árangri í Norðurhjáleigu í Álftaveri síðustu tvö árin og í vor byrjuðu sjö bændur í Austur-Landeyjum á kornrækt. Árangur þeirra var nokkuð misjafn, eins og við er að búast þegar byrjað er á nýrri grein, en hann var ágætur þar sem best var. Sama kornafbrigði, sem nefnist Mari, hefur verið notað til sáningar á öllum þessum stöðum síðastliðin ár. Er það vegna þess að það hefur reynst jafnbest í ræktun hér, sérstaklega vegna þess hve veðurþolið afbrigðið er og stendur vel af sér storma. Uppskeran á Sámsstöðum telst allgóð og hefur verið að jafnaði um 2.5 tonn af hektara. Til samanburðar má geta þess, að danskir bændur munu fá 30–60 tunnur eða 3–6 tonn af hektara og telja að ræktunin borgi sig orðið fjárhagslega þegar uppskeran nær 30 tunnum. Fyrir þá skiptir það vitanlega nokkru meira máli en okkur að uppskera sé sem mest af hverjum hektara vegna þess að þar er landrými takmarkað, en h já okkur er, í sumum sveitum a. m. k., má segja ótakmarkað land sem hægt er að nota í þessu skyni. En hvernig er þá fjárhagsgrundvöllur þessarar byggræktunar hér á Íslandi? Samkvæmt upplýsingum, sem Kristinn Jónsson tilraunastjóri á Sámsstöðum hefur gefið, telur hann að með 2600 kg uppskeru af hektara hafi kostnaður nú á þessu ári við sáningu, ræktun, uppskeru og þurrkun verið 6290 kr. á hektara, en það eru um 2.40 kr. á kg. Af þessum kostnaði eru 38% eða um 90 aurar á kg við þurrkun kornsins eftir að uppskera hefur farið fram. Samkvæmt upplýsingum Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins er talið öruggt að geyma megi korn með súrsun án þurrkunar og gefa skepnum það þannig ómalað. Er það í samræmi við niðurstöður sem fengist hafa erlendis. Ef hægt er að nota með góðum árangri þá geymsluaðferð lækkar framleiðslukostnaðurinn verulega. Þessu til viðbótar er hér ekki reiknað til frádráttar það verð sem fæst fyrir hálminn. Sá hálmur, sem fengist hefur hér síðustu árin, hefur verið seldur garðyrkjubónda í Borgarfirði til svepparæktar, en hann hefur stundað svepparækt í smáum stíl síðustu áratugina. Sú ræktun hefur ekki getað vaxið vegna þess, hversu. framboð á hálmi er lítið, þannig að þessi íslenska svepparæktun nægir aðeins að litlum hluta fyrir hina innlendu neyslu, þrátt fyrir að innlendir sveppir séu bæði lægri í verði og betri að gæðum en innfluttir að því er talið er. Ef ræktun á byggi ykist þannig að meira framboð yrði á hálmi yrði það grundvöllur fyrir stóraukna svepparækt, sem yrði þá viðbótaratvinnugrein við þá gróðurhúsaræktun sem fyrir er í landinu. Ef verð hálmsins er dregið frá kornverðinu mundi verð á ómöluðu byggi með þessari uppskeru, 2600 kg á hektara vera í kringum 1 kr. á kg. Bygg er sambærilegt að fóðurgildi við maís. Nú er hann seldur hér til bænda á um kr. 3.90 kg, þ. e. á fjórföldu verði. Það er því augljóst hversu mikill ávinningur það er fyrir bændur, ef hægt væri að fá þetta fóður heimaræktað á þessu verði, miðað við að flytja það inn í landið og greiða það margföldu verði. Hér á því sannarlega við máltækið, að hollur er heimafenginn baggi. Korn frá Tilraunastöðinni á Sámsstöðum og einnig það, sem bændur hafa ræktað í Landeyjum, hefur verið flutt til graskögglaverksmiðjunnar á Stórólfsvelli þar sem það hefur verið þurrkað og malað og því blandað saman við grænfóður og köggla. Þannig hefur það orðið mjög aðgengilegur og góður fóðurbætir sem kýr eru mjög sólgnar í. En þessari vinnslu fylgir vitanlega viðbótarkostnaður, sem eins og ég sagði áður er talið að megi losna við með því að súrsa kornið. Sú spurning hlýtur að vakna, af hverju bændur hafi ekki þegar farið af stað með kornrækt miklu almennara en raun hefur á orðið. Ýmsar ástæður er sjálfsagt hægt að benda á sem valda því. Fyrir um það bil tveimur áratugum var reynt að fara af stað með kornrækt í stórum stíl bæði á Rangárvöllum og austur á Egilsstöðum. Sú ræktun varð fyrir mjög miklum áföllum rétt í byrjun og það olli því, að þar var ekki haldið áfram. Ég hygg að það hafi einnig haft þær afleiðingar, að menn misstu trú á þessu og það dró kjarkinn úr mönnum. En einnig veldur það atriði, sem ég benti á að hefði valdið því að bændur hættu í kringum 1940, þ. e. að ekki var kostur á hentugum uppskeruvélum. Uppskeruvélar þær, sem nú eru algengastar erlendis a. m. k., eru mjög dýrar, kosta mörg hundruð þús. kr. Það eru vitaskuld allt of dýr tæki til þess að hver einstakur bóndi, sem vill fara af stað í smáum stíl meðan hann er að ná tökum á þessu, hafi efni á að kaupa slík tæki. Þetta er því sá þröskuldur sem þarf að komast yfir á sem auðveldastan hátt. Þar sýnist mér að sé tvennt sem þarf að gera: Það þarf að vinna að því, að bændur myndi félagsskap um kaup á slíkum tækjum, og síðan þarf að styðja þá til þessara kaupa með hagkvæmum lánum og styrkjum meðan þetta er að komast af stað. Þetta er eitt atriði sem við flm. höfum í huga að skoðað verði og reynt að vinna að þegar við óskum eftir að ríkisstj. vinni að framgangi þessa máls. Annað mikilvægt atriði er leit að nýjum kornafbrigð um. Eins og ég sagði áður er nú einkum notað Mari-afbrigðið, en það er vegna þess að reynslan hefur sýnt að það er miklu betra en þau afbrigði, sem áður voru notuð, og hefur gert uppskeruna árvissari. En þarna er hægt að gera miklu meira. Á síðustu 30 árum hefur tekist að tvöfalda uppskeru korns í Vestur-Evrópu með kynbótum, og það gefur okkur vísbendingu um hve langt er hægt að ná á þessu sviði. Nokkur undanfarin ár hefur verið í smáum stíl unnið að slíkum kynbótum hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins á Keldnaholti. Sú vinna hefur náð það langt að á s. l. sumri var sáð mjög mörgum afbrigðum í tilraunareiti austur á Rangárvöllum og í haust sást greinilega hversu mikill mismunur var á þessum afbrigðum. Eitt virtist skera sig þar nokkuð úr með það, hvað það var mikið þroskað í byrjun sept. Það var greinilegt að það var komið lengra á veg en Mari-byggið sem almennt er sáð. Virðist því vera augljóst að til eru afbrigði sem sem taka Mari-byggi fram. Það er því vitanlega mikilvægt, að sem fyrst verði hafin ræktun á þeim þannig að sáðkorn fáist svo að hægt sé að hagnýta kosti þessara afbrigða. Og það þarf að sem ja við erlenda aðila um ræktun á þeim til þess að við fáum þau sem fyrst. Jafnframt er brýn þörf á að starfi okkar ágætu sérfræðinga hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins verði haldið áfram með eins miklum krafti og unnt er. Þetta kostar mikla vinnu, en árangurinn getur orðið mikill og kostnaðurinn fengist margfaldlega borgaður. Tilraunastöðvar á Norðurlöndum sem ja t. d. við slíkar stöðvar á Nýja-Sjálandi um að þeim sé sent sáðkorn að hausti: Er það ræktað þar meðan vetur er hjá okkur. Kornið kemur síðan aftur til baka að vori tilbúið til sáningar. Þannig tekst að flýta því um helming að not verði af þeim tilraunum sem árangur bera: Við munum einnig hafa möguleika á að komast í slíkt samstarf, en það kostar vitanlega einhverja fjármuni, þó að getá megi þess, að e. t. v. getur þessi tilraunastarfsemi orðið beinlínis atvinnugrein, því ef okkur tekst hér á landi að fá fram afbrigði sem reynast vel við svipuð skilyrði í öðrum löndum kemur markaður fyrir þetta korn þar einnig. Er reglan sú; að þeir; sem tekst að framleiða slíkt sáðkorn, fá vissar prósentur fyrir það sem selt er af því næstu ári n: Það hefur mikið verið rætt um erfiðleika landbúnaðar á Íslandi síðustu árin vegna þeirra takmörkuðu markaðsskilyrða sem hann hefur átt við að búa. Ég tel að við því sé aðeins eitt svar: Við þurfum að snúast við þessum vanda á jákvæðan hátt, þ. e. að leita nýrra leiða og hagnýta alla þá möguleika sem aðstæður hér bjóða íslenskum landbúnaði. Þarna tel ég möguleikana einmitt vera mikla. Á síðustu árum hefur verið flutt inn erlent kjarnfóður í mjög miklum mæli, 60–80 þús. tónn á ári: Það er því auðséð að mikill markaður er á Íslandi fyrir þessa vöru og ef okkur tekst að framleiða kjarnfóður hér innanlands er um mikinn atvinnurekstur að ræða. Ef okkur tekst einnig að framleiða vöruna á lægra verði en okkur gefst kostur á að fá hana frá öðrum löndum er þar vitanlega um margfaldan ávinning að ræða. Við megum einskis láta ófreistað til að reyna að yfirstíga þær hindranir sem eru á því að kornrækt verði arðbær og hagkvæm búgrein íslenskra bænda. Það er sannfæring okkar flm., að möguleikar séu þarna fyrir hendi og við getum náð þar árangri ef rétt er að málum staðið. Við væntum þess, að þessi þáltill. fái góðar undirtektir hér á Alþingi og verði afgreidd á jákvæðan hátt og þá jafnframt að það takist að halda þannig á málum eftir að tillagan hefur verið samþykkt, að jákvæðar leiðir finnist sem stuðli að því að þessu markmiði verði náð. Ég vil svo leggja til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til síðari umr. og atvmn.



Herra forseti: Ég á nú það erindi í ræðustól fyrst og fremst að taka undir þessa till, sem er fullrar athygli verð. Það var reyndar annað sem rak mig upp í ræðustólinn. Það átti við mig erindi fyrirskömmu ráðunautur þeirra Austur-Skaftfellinga og var einmitt að ræða kornræktartilraunir sem þeir stunduðu í sumar með árangri sem hann kvað hafa verið framar öllum vonum. Þeir voru með tilraunir með kornrækt á Mýrum, á einum þremur bæjum þar, og einum bæ í Öræfum í sumar: Hann segir mér að þrátt fyrir að júnímánuður hafi verið mjög óhagstæður, verið mjög þurrt þar eystra, sem er óhagstætt á þeim tíma, og septembermánuður í lakasta tagi hafi hann verið tiltölulega ánægður með þann árangur, sem af þessari tilraun varð, og ætli sannarlega og þeir bændur þar eystra að halda því áfram þar í sandinúm. Hann sagði það, sem reyndar kom sérstaklega fram í máli hv. frsm. áðan, að hér gilti kannske fyrst og fremst að finna það kornafbrigði sem stæðist haustrokin sem væru þarna hvað hættulegust. Hann var í raun og veru að koma að máli við mig til þess m. a. að óska eftir því, að rödd að austan heyrðist í umr. um þessa till. til hvatningar á samþykkt hennar. Hann taldi hana hina bestu og merkustu, og ég get fyllilega tekið undir með honum í því efni. Hv. frsm. vék einnig að þeim mikla kornræktaráhuga sem á tímabili var á Austurlandi og hvernig hefði þar til tekist. Því til viðbótar má auðvitað greina frá því, að í bestu árunum þar gekk þetta undravel, enda á hlýindatímabili miklu sem það gerðist. Ég ætla ekki að víkja neitt frekar að þessu, en vil aðeins segja það, að hver tilraun, sem horfir til aukinnar fjölbreytni í íslenskum landbúnaði og má telja honum til styrktar og eflingar í framtíðinni, er vissulega af hinu góða. Möguleikarnir í þessu efni voru ítarlega raktir af hv. frsm. Það, sem hann greindi okkur frá í sínu ítarlega máli, gefur vonir um árangur ef vel er að unnið, eins og hann vék að, varðandi rannsóknaþáttinn alveg sérstaklega, varðandi alla fyrirgreiðslu, sem þarna þarf auðvitað til að koma vegna þess; hve skammt við erum á veg komnir, og auðvitað kannske fyrst og fremst með sameiginlegu félagslegu átaki bændanna sjálfra.



Herra forseti. Ekki skal ég lengja þessar umr. að neinu ráði, en vildi lýsa stuðningi við þessa till, vegna þess að hér er hreyft ákaflega þörfu og nauðsynlegu máli. Satt best að segja hef ég á undanförnum árum oft undrast hvers vegna ekki hafa fleiri bændur snúið sér að kornrækt. Raunar koma fram á því ýmsar skýringar í grg. svo og í ræðu frsm. fyrir þessari till. Ég ítreka það, að hér er hreyft mjög nauðsynlegu máli. Eins og réttilega var hér fram tekið hafa, að því er vísindarannsóknir á þessu sviði varðar, orðið gífurlegar framfarir, ótrúlegar framfarir að því er varðar kynbætur á korni. Þótt ástandið í matvælamálum veraldarinnar sé nægilega slæmt í dag, þá væri það miklu verra ef ekki hefðu á síðustu árum komið til þessarar rannsóknir, en árangri sumra hverra má nánast líkja við kraftaverk. Ég tek undir það, sem hér hefur verið sagt, að ég vona að þessi tillaga fái greiðan gang í gegnum hið háa Alþingi og jákvæða afgreiðslu.

Flm: (Jón Helgason): Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessar undirtektir og þá um leið, af því að hv. 2. þm. Austurl. minntist á kornræktina á Austurlandi sem gekk mjög vel þegar vel áraði, láta í ljós þá skoðun mína, að ég held að þetta geti gengið víðar en á Suðurlandi vegna þeirra framfara í kynbótum sem orðið hafa síðan kornrækt var reynd á Austurlandi. T. d. skiptir miklu máli hver dagur sem þroskunartíminn styttist. Vísindamenn okkar telja að það sé auðvelt að ná a. m. k. þeim árangri í kynbótum að stytta hann um einn dag á hverju ári næstu árin. Ég held sem sagt að ekki sé fyrir fram a. m. k. hægt að útiloka að þessi ræktun geti gengið í öllum landshlutum. Það hefur gengið mjög vel t. d. í Mosfellssveitinni þar sem tilraunareitir eru. Það er vitanlega við ýmsa erfiðleika að glíma. Mér datt það í hug vegna þess, sem hv. 2. þm. Austurl. sagði um kornræktina í Austur-Skaftafellssýslu, að þar urðu áföll líka, þ. e. í Flatey á Mýrum. Þar mun hafa verið sáð í 10 hektara, en svo þegar átti að fara að uppskera var allt kornið horfið því að gæsin hafði hirt það. Það er aðeins eitt dæmi um þann mikla skaða sem gæsin veldur bændum og getur orðið nokkurt vandamál ef akrar stækka og verða í nokkurri fjarlægð frá bæjum. En þá er það þroskunartíminn, sem þar hefur mikið að segja, því að gæsin leitar meira á eftir því sem líður fram á haustið. Ég þakka þær góðu undirtektir sem tillagan hefur fengið og vænti þess, að svo verði almennt h já hv. alþm.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að lýsa yfir stuðningi við þessa till., því að ég hygg að það, sem kemur fram í grg. með þessari till. verði til þess að mönnum aukist bjartsýni um að þarna geti verið einhver meiri möguleiki en talið hefur verið til að gera landbúnaðinn fjölbreyttari. Það er auðvitað ýmis vandamál sem þarf þarna að yfirstíga eins og í öðrum greinum. Það má náttúrlega benda á að þegar kornrækt var reynd t. d. norðanlands fyrr á árum voru annað veifið ár sem ræktunin mistókst. En fyrst og fremst var ástæðan, eins og hv. flm. gat um, að það var allt mjög frumstætf. Það sem ég óttast í þessu sambandi, er að fjármagnskostnaður hér verði nokkuð mikill og þar af leiðandi þurfi margir að sameinast um slíkt. En þá þarf fyrst og fremst að gera tilraunir með þetta. Ég er tiltölulega bjartsýnn á að kornrækt eigi eftir að verða lyftistöng í landbúnaði. Kartöflurækt og önnur ræktun hefur orðið misfellasöm líka út af tíðarfari, þannig að það kann að vera að kornrækt á Íslandi verði eins árviss eða árvissari en t. d. kartöfluræktin.



Herra forseti. Á þskj. 106 mæli ég fyrir till. til þál. um sjónvarp á vegum einkaaðilar, sem nefnt hefur verið vídeó, en flm. ásamt mér eru hv. þm. Finnur Torfi Stefánsson, Magnús H. Magnússon, Sighvatur Björgvinsson og Jóhanna Sigurðardóttir. Till. er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að skipa nefnd fulltrúa þingflokkanna um sjónvarp á vegum einkaaðila - vídeó - sem hafi að markmiði að breyta útvarpslögum þannig að a) ótvírætt sé heimilt að senda sjónvarpsefni eftir lokuðum rásum gegn greiðslu og b) tryggt sé að sanngjarnar greiðslur komi til eigenda höfundaréttar.“ Nú er það svo, eins og fram hefur komið í umr. að undanförnu, að ég hygg að á vegum hæstv. menntmrh. séu tvær nefndir að starfi vegna þeirrar nýju þróunar sem átt hefur sér stað í þessuni efnum. En það er svo með þessar nefndir tvær, að þær eru á vegum framkvæmdavaldsins, og auðvitað er alveg undir hælinn lagt á þessu stigi málsins, að hvaða niðurstöðum þeim er ætlað að komast, og í annan stað, að hvaða niðurstöðu þa'r kunna að komast. M. ö. o.: þær hafa ekkert pólitískt markmið, ekkert stefnumótandi markmið að því er þessa nýju þróun í fjölmiðlun varðar. Hér er verið að leggja annað til, að nefndinni, sem lagt er til að Alþingi skipi að tilnefningu þingflokkanna og kemur auðvitað til með að starfa þannig að leita sér ráðunauta og ráðgjáfa utan þingsins, er beinlínis fyrir lagt að vinna að ákveðinni stefnumótun, að það sé heimilt að senda sjónvarpsefni eftir þessum lokuðu rásum gegn greiðslu. M. ö. o.: hvað varðar þessi litlu fyrirtæki, sem hafa verið að rísa vítt og breitt um landið í þessu skyni og deilt hefur verið um hvort lögmæt séu eða ekki, séu tekin af öll tvímæli með að þessi starfsemi sé lögleg, en í annan stað sé einnig tryggt að sanngjarnar eða réttar greiðslur komi til eigenda höfundarréttar. Það er auðvitað skiljanlegt, enda komu ábendingar fram í fsp.-tíma hér fyrir nokkru um þessi efni, að menn taki því ekki ef svo er háttað nú um stundir að hér geti verið um hreinan og kláran þjófnað að ræða. Það verður að tryggja réttindi þeirra sem búið hafa þetta efni til og eiga það þar með í hreinum og beinum skilningi eignarréttar. Sú þróun, sem átt hefur sér stað að undanförnu í sambandi við það sem nefnt hefur verið vídeóvæðing og á öðru þskj. nefnt myndvarp, hcfur gerst með ótrúlega miklum hraða. Það er ljóst að komin eru upp lítil fyrirtæki sem þó ná til heilla byggðarlaga. Ég hygg að svo sé t. d. um Vestmannaeyjar og fleiri staði. Svo er um stóran hluta af Breiðholtinu í Reykjavík. Löggjafarvaldið hefur að minni hyggju verið allt of seint að taka við sér í þessum efnum. Ég tel raunar alveg fráleitt að ætla sér á þessu stigi málsins að snúa við, því að hvað sem öðru líður hefur þessi þróun verið að eiga sér stað um árs skeið eða á annað ár. Ég hygg að þó að ekki væri nema af þeirri ástæðu einni verði þessari þróun ekki snúið við. Þessi þróun verður ekki dæmd ólögleg úr því sem komið er. Af hverju má segja svo? Af þeirri einföldu ástæðu, að við búum við lýðræðisfyrirkomulag og lög eru auðvitað ekki sett gegn fólki, hagsmunum þess og vilja. Hinn eiginlegi tilgangur lagasetningar á auðvitað að vera sá, að þau séu sett fyrir fólk, fyrir hagsmuni þess og með vilja þess. Það má enn fremur segja í þessum efnum, að verði lögum breytt í þá veru, sem hér er verið að leggja til að nefnd geri, verði það ekki lagabreytingar sem skerði hagsmuni eins eða neins, það feli þvert á móti í sér að heimila og auka frjálsræði án þess að hagsmunir eins eða neins verði skertir. Það væri út af fyrir sig fróðlegt að velta því fyrir sér hver kemur til með að verða framtíðin í þessum efnum. Spá mín er sú, að hvort sem mönnum líkar betur eða verr verði sú þróun í þessum efnum að þessi minni háttar fyrirtæki sendi út slíkt efni á lokuðum rásum. Það hafa risið upp fjölmörg slík fyrirtæki að undanförnu og á áreiðanlega eftir að gerast í framtíðinni einnig. Það er hins vegar ljóst, að greiðslur fyrir þetta hafa verið litlar. Ein ástæðan er efalítið sú, að það koma ekki til réttar greiðslur fyrir efnið. Verð neytenda á því, sem er ofureðlilegt, á því eftir að hækka á næstunni. En spá mín er sú, að þessi þróun eigi eftir að halda áfram og það sé með engum hætti hvorki æskilegt né gerlegt að löggjafinn sé að setja hindranir í þessu efni, miklu skynsamlegra væri að setja slík heimildarákvæði í lög sem hér er lagt fyrir þessa nefnd, en jafnframt efalítið að þyrfti að setja ýmis önnur ákvæði í slík lög. Það eru ákvæði sem t. a. m. reistu skorður við misnotkun hvers konar, kannske pólitískri misnotkun, ákvæði um með hverjum hætti eða hvort megi nota auglýsingar og margháttuð önnur ákvæði jafnframt. Almennt talað tel ég mjög óskynsamlegt ef löggjafinn ætlaði að reyna að snúast gegn þessari þróun, að ég ekki tali um ef hugmyndir kynnu að vera uppi um að dæma þetta ólögmætt og stíga ofan á þá þróun sem átt hefur sér stað. Af hverju væri það óskynsamlegt? Auðvitað er ekki hægt að segja annað en fólkið vilji þetta. Sá hluti fólksins, sem notar sér þessa þjónustu nú þegar, vill þetta því að annars hefðu menn ekki tekið vídeó inn á heimili sín. Það má rökleiða sem svo, að það fólk, sem vill nota þessa þjónustu, líti á það sem betri lífskjör. Hvað sem mönnum finnst um slíkt er auðvitað enginn dómari í eigin málum nema sá sem hlut á að máli. Í umr. hér um daginn var þessi þróun kölluð ýmsum ónöfnum, kölluð „vídeóbarbarismi“, eins og hæstv. menntmrh. komst að orði. Ég segi fyrir mig, að mér þykir orðanotkun af því tagi beinlínis vera óleyfileg. Hér er um að ræða lokaðar rásir sem sumir taka við af því að þeim líkar það, aðrir þá ekki, og í slíkum efnum er enginn dómari nema sá sem nýtur. Þetta er hans mál. Þetta á að vera hans mál. Það er staðreynd, að það hefur orðið mjög veigamikil tæknibylting í þessum efnum í þeim skilningi að þetta fyrirkomulag er að verða stöðugt ódýrara. Ég held að ég fari rétt með það, að fyrir aldarfjórðungi eða svo varð önnur tæknibylting sem sumpart er þessu lík og skyld. Hún var með tilkomu segulbanda. Þá urðu menn hræddir af ýmsum ástæðum og það skiljanlegum ástæðum og töldu að það yrði auðveldara að taka efni traustataki sem ekki tilheyrði mönnum. Mér sýnist að sá ótti, sem þá var uppi, sé að ýmsu leyti svipaður þeim ótta sem er látinn í ljós út af þessari nýju þróun. En ég held að fullyrða megi að sá ótti, sem menn létu í ljós í sambandi við segulböndin fyrir svo og svo mörgum árum eða áratugum, hafi reynst vera gersamlega ástæðulaus. Þau voru tækninýjung á þeim tíma, sem sumir notuðu og hafa notað og aðrir ekki, urðu hluti af hinu daglega lífi og skipta suma málí og aðra ekki. Sá mikli ótti, sem einhverjir létu í ljós á þeim tíma, reyndist vera ástæðulaus með öllu. Það er eðlilegt að menn velti því fyrir sér, hvað verður um sjónvarpið, hið ríkisrekna sjónvarp, ef lög af því tagi sem hér er lagt til að þingkjörin nefnd semji ná fram að ganga. Hvað verður þá um hið ríkisrekna sjónvarp? Í fyrsta lagi er augljóst að einokunarréttur Sjónvarpsins verður afnuminn. En ég segi fyrir mig, vil hafa það alveg skýrt í framsöguræðu með þáltill. og er sannfærður um að það er einnig vilji annarra flm. að henni, að Ríkisútvarpið - sjónvarp kemur auðvitað til með að hafa mjög veigamiklu hlutverki að gegna. Það kemur til með að vera hinn drottnandi fjölmiðill sem Sjónvarpið á sviði sjónvarps, þó ekki væri nema af þeirri einföldu ástæðu að það nær um landið allt. Það verður hinn eini fjölmiðill af þessu tagi sem væri landsmiðill. Ég hygg að það sé hollt að Sjónvarpið fái samkeppni frá þeim litlu fyrirtækjum sem gert er ráð fyrir. Nú þegar hefur raunar borið á því, að slík samkeppni hafi verið af hinu góða, því að sýndar eru aukakvikmyndir í ríkissjónvarpinu seint á laugardagskvöldum, Ég vil að það sé alveg ljóst, að Sjónvarpið nýtur auðvitað margháttaðra forréttinda eins og það er nú. Ríkisvaldið getur á hverjum tíma aukið til þess fjárveitingar, gert því auðveldara að starfa. Þó svo að lög verið sett, sem auðveldi þessa þróun, er það ekki hugsað til að draga úr Ríkisútvarpi - Sjónvarpi, ekki til þess að draga úr sjónvarpinu eins og það er nú, heldur þvert á móti til að auka því heilbrigða samkeppni. Ríkisvaldið hefur það í hendi sér á hverjum tíma, hversu miklu fjármagni það ver til þeirrar stofnunar, hvernig það hagar hennar gjaldskrá og öðru slíku. Ég vil gera það að mínum lokaorðum í framsögu fyrir till., að þessum hugmyndum er vitaskuld ekki stefnt gegn Sjónvarpi. Þessu nýja fyrirkomulagi er ætlað að vinna við hliðina á því. Ég hygg að það sé hugmynd flm. allra, að hið ríkisrekna sjónvarp muni um næstu framtíð a. m. k. bera höfuð og herðar yfir þessi litlu fyrirtæki, en engu að síður sé bæði hollt og heilbrigt að hin nýja fjölmiðlavæðing starfi við hlíð hins ríkisrekna sjónvarps. Herra forseti. Ég vil svo að lokum leggja til að umr. um þessa till. til þál. verði frestað og hinni í millitíðinni vísað til allshn.



Herra forseti. Ekki efast ég um góðan hug þeirra hv. þm. sem eru flm. að þessari till. Hins vegar finnst mér nokkuð á það skorta að þetta mál hafi verið hugsað til hlítar. Í tillgr. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skipa nefnd fulltrúa þingflokkanna um sjónvarp á vegum einkaaðila - vídeó - sem hafi að markmiði að breyta útvarpslögum þannig að a) ótvírætt sé heimilt að senda sjónvarpsefni eftir lokuðum rásum gegn greiðslu“ hér hnaut ég um vegna þess að mér sýnist ekki alveg ljóst hver eigi að greiða hverjum hvað og með hvaða hætti -„og b) að tryggt sé að sanngjarnar greiðslur komi til eigenda höfundaréttar.“ Þetta er auðvitað sjálfsagt og eðlilegt. En eigi að skipa nefnd til að vinna að þessu máli held ég að hún þurfi, eins og frsm. vék raunar aðeins að, að fjalla um ótal margt fleira og þá kannske fyrst og fremst um hvaða skilyrðum þeir aðilar þurfi að fullnægja, sem leyfi fá sem einkaaðilar, eins og það er orðað hér, til að reka sjónvarp, og í öðru lagi um hvernig tryggja eigi aðild almennings, þ. e. aðild neytenda, að slíku sjónvarpi. Mér finnst að það hljóti að vera eitt meginatriði þessa máls hvernig hinum raunverulegu notendum verði tryggð aðild að slíku sjónvarpi. Raunar held ég að till. sem þessi sé ekki ákaflega brýn nú vegna þess að svo vill til að á rökstólum situr nefnd sem þingflokkarnir tilnefndu fulltrúa í á næstliðnu sumri og hefur það markmið að endurskoða útvarpslögin. Þessi nefnd hefur þegar starfað töluvert mikið. Mér er kunnugt um það þó að ég eigi ekki sæti í henni. Ég hef áður vikið að því í umr: í Sþ., að eðlilegasta leiðin væri að þessi nefnd, sem fulltrúar allra þingflokka eiga sæti í, tæki í sinni endurskoðun á útvarpslögunum þetta verkefni sérstaklega út úr og f jallaði um það. Ég held að það verði það sem gerast muni í þessu efni. Í grg. með þessari till. er látinn í ljós vafi á því, hvort sá svokallaði „sjónvarpsteksur“, sem nú er, sé lögbrot. Ég held að um það þurfi ekki að fletta neinum blöðum eða fara í neinar grafgötur. Auðvitað er það lögbrot. Ég tel mig hafa orðið mjög áþreifanlega varan við að fólk, sem notfærir sé þetta, vill að um það verði settar reglur. Það vill ekki vera lögbr jótar. Það vill ekki vera þ jófsnautar og vill ekki vera lögbrjótar. Þess vegna er auðvitað mjög brýnt að um þetta verði settar reglur. En mér finnst það ekki eiga að leiða af sjálfu að settar verði reglur um að þessi rekstur heldi áfram eins og hann er. Ég tel að það þurfi að setja mörg og margvísleg skilyrði um hvernig að slíkum rekstri skuli staðið, fyrst og fremst til þess að tryggja hagsmuni almennings. Það á auðvitað að vera það sem haft er að leiðarljósi. Enn má á það benda, að í hv. Nd. hefur verið flutt frv. um héraðsútvarp sem gerir ráð fyrir að einkaréttur Ríkisútvarpsins verði afnuminn. Nú er ég raunar sannfærður um að einkaréttur Ríkisútvarpsins til útvarps er úr sögunni. Hann er úr sögunni af margvíslegum tæknilegur ástæðum og verður aldrei endurheimtur. En vel að merkja: Það frv., sem nokkrir þm. Alþfl. í Nd. hafa flutt um héraðsútvarp, á einnig við um sjónvarp vegna þess að skilgreining laganna á orðinu útvarp er sú, að það tekur bæði til þess, sem kallað er hljóðvarp- og ég hef aldrei getað fellt mig við það satt að segja vegna þess að í mínum huga þýðir hljóðvarp allt annað, og það tekur líka til sjónvarps. Ég held að þar séu ákvæði sem mjög séu athugunarverð varðandi það, hvernig að þessu skuli standa. Það hefur verið vikið að því, að þar sem þessi þjónusta er á boðstólum sé öllum frjálst hvort þeir vilji taka þátt í eða vera áskrifendur að þessum einkarekstri eða ekki. Því miður held ég að það sé staðreynd, að í Breiðholtinu t. d., þar sem þetta er hvað algengast í fjölbýlishúsum, skapist alls konar óeðlilegur og mjög óæskilegur þrýstingur á þá aðila í fjölbýlishúsunum sem eru ófúsir að gerast áskrifendur að þessu. Ég veit dæmi þess, að fólk hefur orðið fyrir verulegu aðkasti af þeim ástæðum vegna þess hvað þessi starfsemi einmitt er öll löglaus og skipulagslaus. Sú hlið á þessu máli er því vissulega einnig athugunarverð. Hv. frsm. vék að því áðan, að menn hefðu haft þungar áhyggjur af því þegar segulbönd komu fram á sjónarsviðið. Það er alveg rétt. Þær áhyggjur hafa með vissum hætti reynst mjög rökstuddar og það reyndist mjög rík ástæða til að hafa þær áhyggjur. Það er geysilega erfitt vandamál, sem tæknimönnum nútímans hefur ekki tekist að ráða bót á, hvernig eigi að koma í veg fyrir ólöglega fjölföldun efnis á segulböndum hvort sem það er klassísk tónlist, kennsluefni eða popptónlist. Það hefur ekki tekist að finna neina aðferð til að koma í veg fyrir ólöglega fjölföldun af þessu tagi. Mun vera talið að um það bil helmingur af öllum tónkasettum og hljómplötum, einkum af popptónlist, sem seldar eru í Bretlandi, sé falsaður. Tónverkaþjófar hirða milljónir sterlingspunda á hverju ári með þessari ólöglegu iðju sinni. Alveg það sama á við varðandi ólöglega fjölföldun á myndefni á kasettum. Hér hefur það viðgengist, að heilar dagskrár heil kvöld hafa verið teknar upp úr sjónvarpsstöðvum erlendis og sendar hér um lokuð sjónvarpskerfi. Að vísu viðurkenna þeir, sem reka hið stærsta þessara kerfa núna, að þeir séu hættir þessu. En auðvitað er þetta dæmi um fáheyrða ósvífni og hreinan þjófnað. Það er auðvitað rétt, að það er tæknibylting sem hefur átt sér stað og er að eiga sér stað. Við sjáum í rauninni minnst af henni enn þá þó að þetta sé orðið svona. Í allmörgum borgum Bandaríkjanna er það orðið þannig, að þeir, sem eru þátttakendur í svona kaplasjónvarpi, hafa möguleika á að senda skilaboð heiman frá sér til baka til stöðvarinnar, m. a. um hvað þeim finnst um það efni sem er á boðstólum. Sjónvarpið er því ekki lengur einstefnufjölmiðill, heldur er þar orðið um tvístefnu að ræða. Þetta er auðvitað feiknalega athyglisvert. Hér segir í grg., með leyfi forseta: „Framtíðin verður væntanlega sú, að hið nýja sjónvarp verður rekið af einstaklingum í titlum einingum.“Ég held að svo verði ekki. Ég held að það orki mjög tvímælis að fá einstaklingum þennan rétt án þess að þar séu um miklar takmarkanir að ræða, eins og t. d. er í Bandaríkjunum. Í því frelsisins landi, sem margir kalla, gilda afar strangar reglur og skilyrði um hverjir fá að reka slíkt. Ég held að það sé miklu frekar að þarna komi til greina félagasamtök. Af tæknilegum ástæðum verður hér aldrei, held ég, um mikinn fjölda lítilla eininga að ræða. Tæknin segir til um það. Þegar menn þurfa að fara að greiða öll þau gjöld, sem lög segja til um að greiða skuli af efni sem flutt er með þessum hætti, bara svo nefnd séu STEF-gjöld, fyrir utan greiðslu til annarra þeirra sem réttindi kunna að eiga, held ég líka að fjárhagsgrundvöllur slíkra fyrirtækja verði ákaflega erfiður. Sjálfsagt verður það þróunin að margir fara af stað, eins og gjarnan er, að margir verði kallaðir, en ég hygg að það verði líka þróunin að tiltölulega fáir verði útvaldir. Þá held ég að skipti afskaplega miklu málí að ýmis heildarsamtök almennings eigi þarna aðild að. Þá neita ég því ekki, að mér detta fyrst í hug samtök eins og Alþýðusamband Íslands, Verkamannasamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkisins og bæja, Neytendasamtökin og ótal mörg önnur samtök almennings. Ég held að það væri ákaflega illa farið ef samtök. kaupsýslumanna og þeirra, sem fjármagninu ráða fyrst og fremst yrðu allsráðandi á þessu sviði. Það er sem sagt mín skoðun, að þessa till. hefði þurft að grunda töluvert betur. Það hefði þurft að orða með öðrum hætti sjálfa tillgr., þótt ég efist ekki um þann hug sem liggur að baki hjá flm., en þar að auki held ég að því verkefni, sem þessari till. er ætlað að sjá um að sinnt verði, sé þegar sinnt í þeirri nefnd sem þingflokkarnir eiga fulltrúa í og fjallar um endurskoðun útvarpslaga.



Herra forseti. Ég þakka hv. 5. þm. Vesturl. fyrir málefnalega umfjöllun um þessa till. Ég hygg þó að það sé ekki alveg nákvæmt að segja að þessi till. til þál. sé ástæðulaus þar sem þegar sé verið að sinna þessu verkefni. Það, sem skilur þessa till. frá þeirri vinnu sem þegar á sér stað, er sú einfalda staðreynd, að sú nefnd, sem hv. þm. nefndi, hefur engin fyrirmæli um hvað henni er ætlað að gera. Er henni ætlað að banna þetta - eða eru það fyrirmæli að hér sé um að ræða „barbarisma“, eins og svo smekklega var komist hér að orði af hæstv. ráðh. í umr. fyrir nokkrum dögum? Hér er verið að leggja til að Alþingi gefi nefnd - annað hvort nýrri nefnd eða að till. verði breytt og þessum fyrirmælum beint til þeirrar nefndar sem þegar situr, ekki mundi það skipta mig neinu máli - fyrirmæli um að stefnumörkun eigi sér stað í þessum efnum. Það er mismunurinn. Hér fóru fram fyrir ekki mörgum dögum ítarlegar umr. um þessi efni þar sem hver hv. þm. á fætur öðrum reis upp og talaði um þjófa og þjófsnauta, lögbrjóta og brýndi hæstv. dómsmrh. á því að láta til skarar skríða. Af hverju á Alþingi er vera í óvissu um þessi mál og þar með þjóðfélagið allt? Hér situr undir gersamlega stefnulausum menntmrh. og lítt skörulegum nefnd sem ég hef ekki hugmynd um hvað er að vinna. Er hún að leggja til að þetta verði allt bannað eða allt leyft - eða hvað er hún að gera? Það er þetta sem er málið og það sem í þessari till. felst. Það skiptir ekki máli hvort hér er um að ræða nýja nefnd eða skipanir til nefndar þeirrar sem er þegar skipuð. Það er algert aukaatriði í málinu. Það er verið að leggja til að Alþingi lýsi skoðun sinni á þessum efnum. Þeir fimm þm., sem að þessari till. standa, eru þeirrar skoðunar, að lögunum skuli breyta í þá veru að gert sé ótvírætt heimilt að sjónvarpa með þessum hætti, höfundaréttur, bæði peningalega og í öðru tilliti, sé umfram allt tryggður. Það er grundvallarbreytingin í þessari till. umfram það sem þegar hefur verið gert í þessum efnum. Það er þetta sem mér finnst vera kjarni málsins. Að því var vikið að óskýrt væri í till. hverjum ætti að greiða hvað. Mér finnst það ekki vera. Það er augljóst að það eru neytendur og notendur sem greiða sendendum. Það er það sem lagt er til að heimilað verði. Hins vegar komu margar mjög nýtar ábendingar fram hjá hv. 5. þm. Vesturl. Í fyrsta lagi að það ætti að vera verkefni slíkrar nefndar, eins og hann orðaði það, að ég held, að tryggja aðild neytenda. Þetta er auðvitað mjög gott að gera með skynsamlegum hætti. En ég leyfi mér hins vegar að draga í efa að mörg af þeim samtökum, sem nefnd voru, mundu verða miklu lýðræðislegri en markaðurinn býður upp á. En það er annars konar félagslegt vandamál sem þar er við að etja. Segjum svo að Dagsbrún í Reykjavík fengi einkaleyfi til að reka sjónvarp. Nógu víða þvælist hann nú fyrir manni, hv. 7. þm. Reykv., þó að hann yrði ekki einvaldur um sjónvarpsrekstur í Reykjavík líka. Ég leyfi mér að efast um að það færi fram mjög lýðræðislegur gjörningur í sjónvarpsefnum þó svo Dagsbrún í Reykjavík fengi einkaleyfi til að senda út sjónvarpsefni. Það er vegna þess, ekki bara í slíkum félögum, heldur er það almennur félagslegur vandi, hvernig lýðræði og ákvarðanatöku er háttað. En það er svo annað og miklu flóknara mál en hluti af svona breytingum sem orðið hafa á samfélaginu. Hins vegar er það rétt að mjög ber að athuga með hverjum hætti hægt verði, eins og það er orðað, að tryggja aðild neytenda, hvort það eigi að setja upp einhver sérstök eignarákvæði til að tryggja að vald sé hjá fólki, - þetta „næsta lýðræði“, nærdemokrati, sem í Skandinavíu er svo nefnt. Annað, sem hv. þm. vék að, er spurningin um litlar og stórar einingar. Nú dreg ég enga dul á það sjálfur að vera hlynntur og hrifinn af - og það ber að skilja sem heimspekilega afstöðu um þjóðfélagsmál - hinum litlu einingum og tel að lög eigi að hníga að því að vernda þær gegn stórum einingum. Vel má hugsa sér að setja einhver stærðarmörk í þessum efnum, hvað þetta megi ná til margra eða eitthvað slíkt. Allt af þessu tagi ætti nefnd vitaskuld að athuga, og allar ábendingar af þessu tagi eru af hinu góða.  Ég er þeirrar skoðunar, að ekkert hafi unnið eins með þeim, sem minna mega sín, bæði á hinu efnalega sviði og því menningarlega sviði, og tæknilegar framfarir. Hér er um að ræða tæknilegar framfarir sem bæta lífskjör neytenda, launafólksins, almennings. Það eru bætt lífskjör að geta valið á milli margra kvikmynda í staðinn fyrir að vera gert að horfa á eina. Það er lífskjarabati sem í því felst. Afstaða Alþingis á ekki að vera sú að snúast gegn þessu, heldur að vinna með þessari þróun og láta þessa þróun vinna með sér til heilla fyrir fólkið í þessu landi. Ég endurtek að það, sem hér er verið að leggja til og ekki hefur verið lagt til áður, er að Alþingi lýsi hið fyrsta yfir vilja sínum um að það geri lögin í landinu þannig úr garði að það sé ljóst, hvort hér sé um að ræða lögbrot eða ekki, og svo hitt, að það lagi lögin í landinu að þessari nýju þróun, bæði til þess að leyfa það, sem það vill leyfa, og endilega að hafa hemil á hinu sem það telur vera óæskilega þróun. Ef ekkert verður að gert og ef þær nefndir, sem nú hafa verið skipaðar, draga störf sín á langinn - enginn veit hvenær þær koma til með að skila og hverju þær koma til með að skila - getur þetta orðið naglfast í sérhverju byggðarlagi á landinu og jafnvel um alla höfuðborgina. Hvað ætla menn þá að gera? Á að eyðileggja gífurlegt verðmæti með því að rífa þetta upp með rótum? Það getur ekki verið æskileg þróun. Þess vegna skiptir máli að hafa snar handtök í þessum efnum. Hér var að því vikið, að í grg. segði að um það mætti deila, hvort hér væri um lögbrot að ræða eða ekki. Það, sem ég hef fyrir mér í þeim efnum, eru samtöl við æðimarga, m. a. lögfræðinga, þar um, og ég hef orðið var viðskiptar skoðanir um margt í þeim efnum. M. a. er deilt um skilgreiningu á hvort um sé að ræða mismunun, m. ö. o hvort einkaréttur t. d. sjónvarps eigi einungis við um opna kerfið, en á hinn bóginn sé eðlismunur hér á vegna þess að um lokáðar rásir sé að ræða. Um þetta felli ég engan dóm, hvorki kann ég það né hef neinar aðstæður til þess. En Alþingi verður að kveða upp úr með það, það eitt getur gert það, hvað eigi að vera lög í landinu og hvað ekki. Herra forseti. Ég vil ekki tefja þessa umr. meira, en legg enn og aftur áherslu á að enn sem komið er hafa engar stefnumarkandi ákvarðanir eða ályktanir af einu eða neinu tagi komið frá valdhöfum í þessu efni, eins og var vikið að áðan. Við getum orðað það svo, að þúsundir og aftur þúsundir manna í landinu búa í óvissu um hvort þær séu þjófar eða þjófsnautar eða ekki. Það getur ekki verið vilji eða ætlun Alþingis að láta það óvissuástand vara lengi. Ef ekkert verður að gert og einasta þessar nefndir halda áfram að starfa undir hæstv. ráðh., þá held ég að ég vísi til nokkurrar reynslu í þeim efnum. Það gæti nú tekið tímann sinn að eitthvað kæmi þaðan. Þess vegna er þessi till. flutt, að Alþingi, sem er annað en framkvæmdavaldið í landinu, lýsi hið fyrsta yfir vilja í þessum efnum og haldi svo áfram og breyti lögunum í þann farveg sem það vill. Ég hygg að skynsamlegast væri að gera það í þann farveg sem lagt er til í þessari till. í tveimur liðum, en að sjálfsögðu er ýmislegt fleira sem taka þarf tillit til, og ég hygg að flestar skynsamlegar ábendingar hafi komið fram um það í þessari umr.



Herra forseti. Það má heita að hér sé um nýtt mál að ræða - málefni sem almenningur hefur ekki mikinn kunnugleika af og ég fyrir mitt leyti hef ekki mikil persónuleg kynni af. Mér er strax ljóst að tilkoma vídeósjónvarps er vandamál sem þarf að ráða fram úr og víkja inn á hagstæðar brautir í okkar þjóðfélagi. Það hefur komið hér fram, að starfandi sé nefnd sem á að hafa það verkefni að endurskoða lög um útvarp. Hv. 1. flm. þessarar till. hafði þau orð um þá nefnd, að hún hefði engin fyrirmæli um það, hvernig hún ætti að starfa. Nú má vel vera að svo sé. Ég tel nauðsynlegt og eðlilegt að umræða fari fram um þessi nýju vandamál sem að steðja í þessu efni og eru komin yfir okkur. Þess vegna er ekki nema gott eitt um það að segja að fram komi tillögur um með hvaða hætti verður gengið þar að verki. En mér þykir að í þeirri till., sem við erum hér að ræða, sé um of fá fyrirmæli að ræða til viðbótar fyrir þessa nefnd, sem engin fyrirmæli hefur, eða þá nefnd, sem talað er um að stofna hér til, hvort sem heldur er. Mér sýnist að hér sé fyrst og fremst verið að leysa tvennt, eins og stafliðirnir segja til um: annars vegar rétt þeirra, sem senda út efni, og hins vegar rétt þeirra höfunda, sem eiga efnið sem sent er út. Annað er ekki rætt um. En þyngst á metunum finnst mér vera á eftir þessu það, að þeir, sem sjónvarpsefni senda út, hafi ákveðnar skyldur, þeir verði að ganga undir að rækja vissar skyldur til að eiga sinn rétt. Ég held að fram hjá því verði ekki litið. Í annan stað finnst mér að það þurfi líka í þessu sambandi að auka rétt þeirra sem ætlað er að falla inn í þessi kerfi. Þó að ég hafi ekki mikið kynnt mér þessi mál veit ég um nokkur heimili sem hafa þvælst til að koma inn í þetta kerfi, kunna ekki við að hætta að greiða sínar leigur, en vilja ekki sjá það efni, sem hér er á boðstólum, og allra síst hanga yfir því fram undir morgna eftir að íslenska sjónvarpinu lýkur, en víðast hvar mun vera þannig staðið að.  Ég ætla ekki, herra forseti, að ræða þetta í lengra máli. Ég tel mig í fyrsta lagi alls ekki bæran um það umfram þau almennu efni sem ég hef hér minnst á. Ég vænti þess, að það verði tekið til greina af þeirri nefnd, sem um málið fjallar, að við þurfum miklu fleiri fyrirmæli í nefndinni, en eru í þessari þáltill.



Herra forseti. Í menntaskóla fyrir aldarfjórðungi eða svo var einu sinni samið gamansamt leikrit af nemendum. Þetta leikrit var um valdatöku í landinu. Það átti að gerast um aldamótaárið 2000. Það var einn nemandi í skólanum sem var höfuðpersónan í leikritinu og var að taka völdin. Það var ekki með því að verða forsrh. eða forseti Sþ. eða neitt annað, heldur tók hann völdin með því að verða útvarpsstjóri. Það er kannske ekki hægt að segja það, en nemandinn, sem var höfuðpersónan í þessu leikriti, hét Ólafur Ragnar Grímsson. Útvarpið, sem hann sóttist svo eftir og vildi stýra, bjó yfir einni tæknibrellu. Það var ekki hægt að slökkva á því. Þessi tæknibrella skipti auðvitað miklu máli. Leikritið gerðist í kennarastofu í þeim skóla þar sem þetta var, þar sem kennararnir bjuggu við útvarp sem ekki var hægt að slökkva á. Leikritið fjallaði um baráttu þar á milli. - En þetta er kjarni málsins. Það er hægt að slökkva á sjónvarpi og útvarpi. Mér finnst koma fram hjá hv. þm. Steinþóri Gestssyni einkennilegt vantraust á fólk sem neytendum og notendum. Ég held að þetta vantraust sé algerlega ástæðulaust. Því meira úrval sem verður í þessum efnum, hvort sem um er að ræða blöð, útvarp eða sjónvarp, þeim mun betra. Vitaskuld velur fólk og hafnar. Það á ekki að vera okkar hlutverk að setja fólki reglur í slíkum efnum. Auðvitað held ég að framtíðin verði í þessum efnum í átt til aukins frjálsræðis. Hitt er rétt, að það er ástæða til að óttast drottnun fjármagns. Það getur vissulega verið viðbótarverkefni fyrir nefnd þá, sem hér er verið að leggja til, eða nefnd, sem þegar situr, að hún verði skikkuð til að leggja til frekari sérstakar reglur, t. d. um stærðarmörk slíkra fyrirtækja. En það hefur orðið umsnúningur í pólitík þegar ótti af þessu tagi kemur fram hjá manni í þeim flokki sem hv. þm. er fulltrúi fyrir, en að maður úr mínum flokki skuli vera viljugri til að treysta fólkinu sjálfu. Ég held að fólkið sé fullkomlega traustsins vert. Þróunin verður sú, að úrvalið verður meira. Fólkið sjálft er ekki hættulegt í þeim efnum. Það er besti dómarinn í eigin málefnum.