Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég flyt hér till. til þál. um atvinnumöguleika ungs fólks ásamt þeim hv. þm. Ólafi G. Einarssyni, Ragnhildi Helgadóttur, Pétri Sigurðssyni og Albert Guðmundssyni. Ályktunin er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera athugun á vinnuaflsþörf íslenskra atvinnuvega í nánustu framtíð með sérstöku tilliti til atvinnumöguleika ungs fólks. Við gerð þessarar athugunar verði lögð áhersla á að ganga úr skugga um, hvort æskilegt jafnvægi sé milli menntunar ungs fólks annars vegar og eðlilegra þarfa atvinnuveganna hins vegar í þeim efnum. Athugun þessari skal lokið fyrir árslok 1978.“ Ályktuninni til stuðnings segir m.a. í grg.: Eitt mesta vandamál nútímaþjóðfélaga er að tryggja ungu fólki atvinnu í samræmi við menntun og hæfni. Í svonefndum velferðarríkjum hafa á síðustu árum komið fram alvarlegir gallar í skipulagningu og samræmingu mennta- og atvinnumála með þeim afleiðingum, að milljónir ungra manna 25 ára og yngri fá enga atvinnu að námi loknu eða eiga í miklum erfiðleikum með að fá viðunandi atvinnu. Á ráðherrafundi Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu, sem haldinn var í París s.l sumar, var fjallað um þessi mál, enda hafa forráðamenn þátttökuríkjanna miklar áhyggjur vegna vaxandi atvinnuleysis ungs fólks í viðkomandi ríkjum. Samkvæmt upplýsingum frá Alþjóðavinnumálastofnuninni munu nú um 7 millj. manna undir 25 ára aldri vera atvinnulausir í OECD-ríkjunum. Það eru um það bil 40% allra atvinnuleysingja í þessum ríkjum. Meðal ástæðna fyrir þessari þróun er of hröð iðnvæðing og uppbygging atvinnufyrirtækja sem byggjast á mikilli vélvæðingu og háþróaðri tækni. Sjálfvirkni og tölvutækni hefur víða leyst mannshöndina af hólmi án þess að samsvarandi atvinnumöguleikar hafi skapast á öðrum sviðum. Þá hefur reynst erfitt að stilla saman menntun og breytta atvinnuhætti, með þeim afleiðingum að ungu fólki hefur ekki nýst menntun þess sem skyldi. Hérlendis hefur sem betur fer ekki orðið vart þessarar þróunar í ríkum mæli enn sem komið er. Til þessa hafa þarfir íslensku þjóðarinnar fyrir menntað fólk á flestum sviðum verið svo miklar, að flestir hafa fengið starf við hæfi að námi loknu, hvort sem um hefur verið að ræða háskólanám eða nám á öðrum sérsviðum atvinnulífsins. Þó má búast við því, að á næstu árum verði hreyfing til hins verra í þessum efnum, ef ekki er hugað að þessum málum í tæka tíð. Ljóst er, að í ýmsum atvinnugreinum er vinnumarkaðurinn að mettast. Í flestum þeirra er ungt fólk í miklum meiri hluta, þannig að ekki er breytinga að vænta til hins betra í nánustu framtíð. Nægir í því sambandi að vísa til takmörkunar Háskóla Íslands á námsmöguleikum í ákveðnum greinum. Hið sama er upp á teningnum hjá fjöldamörgum háskólum erlendis. Það hlýtur að vera keppikefli sérhverrar þjóðar, að sem flestir geti notið mikillar og góðrar menntunar. En sú viðleitni getur verið unnin fyrir gýg eða haft takmarkaða þýðingu ef menntunin kemur ekki að þeim notum sem stofnað er til með löngu og erfiðu námi, auk þess sem það hlýtur að valda viðkomandi einstaklingi fjárhagslegu tjóni og sársauka að sjá vonir ekki rætast að námi loknu. Það er því mikilvægt að jafnvægi sé milli menntunar annars vegar og atvinnumöguleika hins vegar á hverjum tíma. Til þess að unnt sé að gera sér skynsamlega grein fyrir ástandi þeirra mála er nauðsynlegt að jafnan liggi fyrir sem gleggstar upplýsingar um eftirspurn atvinnuveganna eftir starfskröftum. Árið 1958 flutti Ragnhildur Helgadóttir till. til þál. um upplýsingar um þörf atvinnuveganna fyrir sérmenntað fólk, og var efni till. sem hér segir, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að koma á fót starfsemi, sem miði að því að jafnan séu tiltækar sem gleggstar og nýjastar upplýsingar um þörf atvinnuveganna fyrir sérmenntað fólk.“ Í grg. með þessari þáltill. sagði svo m.a.: „Árlega hverfur fjöldi fjöldi æskufólks úr skólum landsins út í atvinnulífið. Sumir hafa lagt á sig langt og strangt sérnám, aðrir ekki. Áður en lagt er á þá braut að sérmenntast til ákveðins starfs, veitir það hverjum og einum leiðbeiningu og öryggi að vita með nokkurri vissu þörf manna í það starf, sem um er að ræða, og þá um leið afkomumöguleika. Á hinn bóginn eru ýmsar greinar atvinnulífsins sem beinlínis komast ekki af án þar til sérhæfðra manna. Og þeim mun betur er hverri atvinnugrein borgið sem starfsliðið er betur að sér á sínu sviði. Þess vegna er það nauðsyn, að jafnan séu tiltækar á einum stað nokkurn veginn nýjar upplýsingar um þörf atvinnuveganna fyrir sérmenntað fólk.“ Markmiðið með flutningi þeirrar till. sem Ragnhildur Helgadóttir flutti á sínum tíma, var að nokkurt liðsinni yrði veitt í þessu efni. „Til þess að þetta yrði framkvæmt á sem auðveldastan hátt mætti fela það stofnun, sem stendur í beinu sambandi við hinar ýmsu atvinnugreinar og getur starfað að skýrslugerð um þessi mál. Þar yrðu þá að jafnaði fyrir hendi þær upplýsingar, sem hér er um að ræða“ Er þá lokið tilvitnun í grg. sem fylgdi þáltill. Ragnhildar Helgadóttur sem flutt var árið 1958. Þessi þáltill. var samþykkt á sínum tíma og athugun gerð af hálfu opinberra stofnana á umræddu máli. En frá því að niðurstöður hennar lágu fyrir hafa orðið miklar breytingar í atvinnu- og þjóðlífi landsmanna, auk þess sem athuganir á þessu sviði hafa ekki átt sér stað með reglubundnum hætti. Á næstu árum munu fjölmargir árgangar ungs fólks koma inn á vinnumarkaðinn. Í því sambandi er eftirtektarvert, hversu stór hluti þessa fólks stundar menntaskóla- og háskólanám. Eftir því sem næst verður komist munu á fimmta þúsund Íslendingar vera við háskólanám heima og erlendis, en menntaskólanemar skipta þúsundum. Sé haft í huga, hvernig atvinnuháttum er hagað á Íslandi og vilji menn á annað borð að nám og störf fari saman á raunhæfan hátt einstaklingum og þjóð til heilla, hlýtur sú spurning að vakna, hvort eðlilegt jafnvægi sé milli náms og atvinnumöguleika. Er það skoðun flm. þessarar þáltill., að ekki sé seinna vænna að gerð sé ítarleg úttekt á þessum málum á grundveili framangreindrar þáltill. Niðurstöður hennar gefa væntanlega viðhlítandi svör um atvinnumöguleika ungs fólks í framtíðinni og segja til um það, hvort og hvaða ráðstafanir þarf raunverulega að gera til að forða því frá atvinnuleysi. Það hlýtur að vera skylda stjórnvalda á hverjum tíma að eiga frumkvæði í þessu máli. Þá er bað ekki síður þýðingarmikið, að jafnan séu handbærar upplýsingar um atvinnumöguleika og þróun vinnumarkaðarins. Í því felst veigamikil leiðbeining, án valdboðs, um framtíðarmöguleika ungs fólks á atvinnusviðunum. Val á starfi og námi verður við það raunhæfara en nú er, auk þess sem fjölda ungmenna verður væntanlega forðað frá því að elta mýrarljós í skólakerfi nútímans, eins og því miður á sér of oft stað. Ég legg til, herra forseti, að þáltill. þessari verði vísað til allshn. að umr. lokinni.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að taka mjög eindregið undir þessa till. og vekja á henni athygli. Við Íslendingar höfum að heita má einir þjóða í norðvestanverðri og vestanverðri Evrópu haft lítið af atvinnuleysi að segja síðustu árin og fram til þessa dags. Okkur hefur hætt dálítið til að ljá því ekki eyra þegar nágrannar okkar ræða um atvinnuleysisvandamál sín. Ég tel að þetta sé misráðið hjá okkur og við verðum að gera ráð fyrir að þessi vandi geti aukist hér á landi á ýmsan hátt. Þess vegna eigum við að gera okkur grein fyrir hverju því sem við getum gert til þess að draga úr atvinnuleysi. Meginhættuna á atvinnuleysi tel ég vera staðbundið atvinnuleysi. Það kemur fyrir á einstökum stöðum, og þeir geta allt að því lamast um tíma, eins og Raufarhöfn og Stokkseyri þessa dagana. Verðum við að taka það til nákvæmrar athugunar og reyna að koma í veg fyrir það. Í öðru lagi tel ég að hætta sé á því, að þessi till. fjallar um, að það geti orðið atvinnuleysi hjá nokkrum hópum ungs fólks og það atvinnuleysi stafað af þeim ástæðum, sem till. gerir grein fyrir, að ekki er eðlilegt samræmi á milli skólakerfis og vinnuaflsþarfar. Það er vissulega ástæða til að reyna að haga svo menntun íslenskra ungmenna að þau eigi sem allra flest og helst öll framtíðartækifæri til að vinna hér á landi fyrir lífvænleg laun á þeim sviðum þar sem þau hafa menntað sig. Ég hygg að athugun á vinnuaflsþörf með tilliti til þessa, sem till. fer fram á, gæti verið gagnleg ef til hennar væri vandað og síðan væri tryggt, að skólaæskunni væru kynntar niðurstöður. Þetta er ekki athugun sem dygði að gera einu sinni, heldur þyrfti hún að vera í því formi, að hún væri endurtekin með vissu millibili, vegna þess hve vinnuaflsþörf atvinnuveganna getur verið breytileg, t.d. nýjar greinar komið til. Ég vil hins vegar benda á að ekki er einhlítt að ræða mál þetta í sambandi við skólagengið æskufólk. Við megum ekki gleyma því, að það er mismunandi hve langt á skólabrautinni unga fólkið fer, ýmist vegna vilja eða getu eða annarra aðstæðna. Það er jafnvel enn meiri hætta á að þau ungmenni, sem öðlast ekki nema lágmarksmenntun, eigi erfitt með að finna viðunandi atvinnu eða að þau falli niður í láglaunahópana og uni því illa strax frá byrjun þjóðfélaginu og þeim aðbúnaði sem það veitir þeim. Ég vil því leggja ríka áherslu á að varðandi atvinnuleysi ungmenna verði að hugsa um flokka með mismunandi mikla skólagöngu og ekki aðeins þá sem hafa sérhæft sig hver á sínu sviði. Í nágrannalöndum okkar, þar sem barist er við atvinnuleysi, hafa menn yfirleitt komist að þeirri niðurstöðu, að það sé engin almenn hagstjórnarleið til að hindra það. Einu sinni var talið eftir hugmyndum Keynes og fylgismanna hans, að ríkisvaldið gæti með því ýmist að herða á peningadælunum eða hægja á þeim, ráðið hversu fer um atvinnuleysi og þá í beinu samhengi verðbólgu í þjóðfélaginu. Nú virðast þessar reglur ekki standast nema í einstaka landi og þau lönd eru fleiri þar sem þetta samhengi virðist alls ekki koma í ljós. Eina svarið, sem ég hef heyrt við þessu nýja ástandi sem nú er í löndum eins og Bretlandseyjum og næstu löndum á meginlandinu svo og á Norðurlöndunum, er að það verði að gera staðbundnar gagnráðstafanir, sem sagt taka vinnusvið fyrir hvert og eitt og reyna að leysa vandamálin þannig, af því að hér sé um að ræða einhvers konar kerfismisræmi sem ekki verður við ráðið á annan hátt. Hvarvetna heyrast þær raddir, að efst á blaði sé glíman við atvinnuleysi unga fólksins, og menn bera sérstakan ugg í brjósti gagnvart þessu vandamáli vegna þeirra afleiðinga, að stórir hópar ungmenna snúast á móti þjóðfélaginu þegar á fyrstu starfsárum sínum og taka vegna eigin reynslu upp algjörlega neikvæð viðhorf gagnvart umhverfi sínu. Þess vegna er lögð á það rík áhersla, bæði með athugunum, eins og hér er farið fram á, og með sérstökum endurhæfingarmöguleikum fyrir ungt fólk, sem finnur sér ekki vinnu við sitt hæfi, að leysa úr þessum vanda. Ég nefndi staðbundið atvinnuleysi, sem er vandamál okkar í dag, og í öðru lagi hið stóra mál sem þessi till. fjallar um. Til að ljúka upptalningunni tel ég næsta flokk atvinnuleysingja, sem eru konur. Þjóðfélög okkar hafa verið að breytast á undanförnum áratugum, þannig að konur hafa flykkst á vinnumarkað, og þetta hefur fylgt byltingu í réttindastöðu þeirra. En reynsla nágrannalandanna er sú, að þegar um þrengist á vinnumarkaði kemur það sérstaklega illa við konur og þær eru oft með þeim fyrstu sem eru hraktar úr atvinnu og inn á heimili sín aftur, - standa þá í sömu sporum og þær gerðu áður en hafin var hreyfingin til frelsunar þeirra sem nú stendur yfir. Herra forseti. Ég vildi aðeins með þessum fáu orðum taka undir till. og vænta þess að hún hljóti afgreiðslu á þessu þingi.



Herra forseti. Ég vil aðeins segja örfá orð til að lýsa stuðningi mínum við þessa till. um atvinnumöguleika ungs fólks. Hún er í raun og veru sjálfsögð, næstum því of sjálfsögð til þess að hægt sé að halda um hana langa ræðu. Till. fjallar um það að fela ríkisstj. að láta gera athugun á vinnuaflsþörf íslenskra atvinnuvega í nánustu framtíð með sérstöku tilliti til atvinnumöguleika ungs fólks. Og vissulega er þetta afar mikilvægt. Mig minnir að það sé gamall málsháttur sem segir eitthvað á þá leið að sá, sem sitji auðum höndum og ekkert geri, sitji undir sjö djöflum og hampi þeim áttunda. Hvað sem þessu líður, þá er það vissulega einn af allra mikilvægustu þáttum í hverju þjóðfélagi að atvinna sé næg. Það segir í lok till.: „Athugun þessari skal lokið fyrir árslok 1918.“ Það má vera að það sé rétt. En í raun og veru þarf slík athugun alltaf að vera - það þarf alltaf að vera að vinna að slíkri athugun, því að atvinnuleysi er það mesta böl sem hent getur. Það er í sjálfu sér furðulegt, hvað við höfum getað sneitt hjá þessum vanda hér á Íslandi, a.m.k. um langan tíma, þegar það er haft í huga hvað aðrar þjóðir og það ýmsar af okkar nánustu vina- og nágrannaþjóðum hafa lent í miklum erfiðleikum í glímunni við þetta vandamál. Ef talað er um núv. hæstv, ríkisstj., þá tel ég vera eina stærstu rós í hennar hnappagati að henni skuli hafa tekist að halda uppi fullri atvinnu. Vissulega er eitt og annað sem mætti ræða nánar um í þessari allítarlegu grg. En það er þó að sjálfsögðu margt af því að manni finnst sjálfsagðir hlutir, eins og þetta atriði, að það sé keppikefli sérhverrar þjóðar að sem flestir geti notið mikillar og góðrar menntunar. Vissulega er það mikið keppikefli hverrar sjálfstæðrar þjóðar. En menn þurfa líka að gæta þess, að menntunin sé á þá lund að hún auki manngildi þess, sem hana tileinkar sér, og verði þannig styrkur hans í lífsbaráttunni. Sagt er að hver sé sinnar gæfu smiður, og vissulega gildir það hér. Hitt er rétt, að stjórnvöld verða vítaskuld að hafa frumkvæði í þessum efnum eftir mætti og miðla þar af upplýsingum og reynslu. Í lok grg. er vikið nokkuð að skólakerfi nútímans hér á landi og bent á það, að ef þessi till. verður tekin alvarlega af valdhöfum muni það væntanlega geta forðað ýmsum ungmennum frá því að elta mýrarljós í skólakerfinu. Vissulega er skólakerfi okkar gagnrýnivert á ýmsan hátt, og það er ekki hægt að neita því, að eins og nú er geta menn látið leiðast þar af ýmsum mýrarljósum. En vitanlega þarf skólakerfið að vera byggt þannig upp, því þarf að verða komið fyrir á þann veg, að það sé ekki villu-ljós, heldur leiðarljós til aukinnar sjálfsmenntunar og þjóðhollra starfa.



Herra forseti. Ég vil þakka 1. flm. þessa máls, hv. 6. landsk. þm., fyrir frumkvæði hans að því að taka þetta mál upp. Á því er ekki síður þörf í dag en oft áður, að til séu upplýsingar um hver sé þörf íslensks atvinnulífs fyrir fólk með hinar ýmsu tegundir menntunar. Áður en fólk velur sér námsgrein, fólk fer til háskólanáms eða leggur út í dýrt sérnám, þá þurfa að vera tiltækar upplýsingar fyrir fram um hvaða atvinnumöguleikar bíða þess. Það er vitanlega rétt, að mennt er máttur, ekki einungis vegna þess að menntunin eykur manngildið, heldur á menntunin einnig að veita mönnum möguleika til þess að tryggja afkomu bæði sína eigin og þjóðar sinnar. Það er áreiðanlegt að okkar litla þjóð þarf á allri þeirri menntun að halda sem hið unga fólk getur fengið. En það þarf líka að átta sig á því, að sú menntun sé í þeim farvegi að hún raunverulega nýtist á sem heppilegastan hátt. Margar námsbrautir eru of dýrar til þess að halda þeim uppi einungis ef ske kynni að einhverjum dytti í hug að afla sér þeirrar menntunar sem þar er í boði, án þess að raunveruleg þörf væri fyrir hana. Við höfum oft séð að ýmsar greinar komast eins og í tísku á tilteknum árum og fjöldi námsmanna stefnir í nám í tilteknum greinum á meðan í aðrar greinar skortir tilfinnanlega fólk. Á ýmsum sviðum okkar atvinnulífs vantar bæði sérfræðinga og fólk í starfsgreinar þar sem sérstaka starfsmenntun þarf. Úr þessu þarf að bæta, og það er engan veginn rétt, sem stundum hefur heyrst, að með því að leggja inn á slíkar brautir að hafa upplýsingar til um þetta væri verið að takmarka aðgang í einhverjar greinar og auka hann í aðrar. Menn hafa stundum viljað líta svo á, að sú væri hugsunin á bak við þetta mál. Svo er ekki. Það er nú sem betur fer svo, að ungt fólk stendur yfirleitt með báða fætur á jörðinni og vill vita hvort atvinnumöguleikar eru í þeim greinum sem það leggur fyrir sig. Það er einungis það sem hér er um að ræða. Ef þær upplýsingar liggja fyrir, þá held ég að straumur námsmanna beinist í þær greinar þar sem þörfin er mest fyrir okkar þjóðfélag hverju sinni. Ég vil sérstaklega taka undir eitt atriði sem hv. 2. landsk, þm. benti á í ræðu sinni og það var að athugun sem þessi er ekki nægileg, ef hún er aðeins uppgjör um ástandið á ákveðnum tíma. Það er nauðsynlegt að tiltækar séu upplýsingar um málefni eins og þetta að staðaldri. Ég get ómögulega ímyndað mér annað en það sé unnt með allri þeirri nútímatækni sem beitt er við ýmiss konar tölfræðilegar upplýsingar. Okkur er einnig öllum kunnugt um að í menntmrn. er mikill fjöldi starfsmanna og þar ættu að geta verið til enn betri upplýsingar um þetta en nú eru. Að vísu er þar nokkuð í þá átt, en úr því þyrfti mikið að bæta. Það er ekki heldur nóg, eins og gert var á sínum tíma í tilefni af þeirri þáltill. sem ég flutti fyrir löngu, að skipuð sé samstarfsnefnd með fulltrúum frá höfuðatvinnugreinunum til að gera athugun á þessu. Slíkt er ekki nægilegt. Aðalatriðið er að slíkar upplýsingar séu jafnan tiltækar ungu fólki sem er í námi eða ætlar að leggja út á námsbrautir í ýmiss konar starfsmenntun og sérgreinum. Annað atriði í máli hv. 2. landsk. þm. vil ég aðeins nefna, þótt það heyri ekki beinlínis undir þessa till. Hann gerði að umtalsefni atvinnuerfiðleika kvenna. Mér sýnist nú ekki að þessi till. geti að öllu leyti bætt úr þeim, en hún gæti að nokkru leyti komið til móts við konur eins og aðra sem kynnu að eiga í atvinnuerfiðleikum. En aðalatriði þess máls er allt annað. Það er staðreynd sem verður að átta sig betur á. Það hefur mikinn vanda í för með sér að konur á tilteknu aldursskeiði eiga oft í ótrúlegum erfiðleikum með að fá atvinnu. Það er líka staðreynd að konur, sem hafa margra ára reynslu í heimilisstjórn, húsmóðurstörfum, eiga stundum í enn meiri erfiðleikum að fá atvinnu þar sem þessi starfsreynsla kæmi þó að góðum notum. Þær eiga í meiri erfiðleikum að fá atvinnu við ýmis störf heldur en ungt fólk með enga starfsreynslu og ekki meiri starfsþekkingu en þær. Ég veit um þó nokkur dæmi þess, að konur með reynslu bæði í heimilisstörfum og ýmiss konar störfum annars staðar á vinnumarkaði, bæði verslunarstörfum og fleiru, og konur, sem hafa þá starfsreynslu og eru kannske yfir fimmtugt, komnar milli fimmtugs og sextugs, eiga mjög erfitt með að fá atvinnu í þeim greinum sem þær best þekkja. Þetta held ég að sé fyrst og fremst atriði er varðar hugsunarhátt almennings. Ég held, að það sé viðhorf almennings og þar með vinnuveitendanna til starfskraftanna sem þarna þarf að hreyta og menn átti sig á að konur á þessum aldri búa oft yfir mikilli starfsþekkingu og mikilli starfsreynslu og eru stöðugri og betri vinnukraftur en margir úr öðrum hópum. Ég ætla ekki að fara út í það hér, enda er það ekki hluti af þessu máli, hvaða leiðir til úrbóta kæmu þarna til greina. Þær eru ýmsar. Þetta hefur í ýmsum löndum verið töluvert athugað. En ég tel fyllilega eðlilegt, að athugun á þessum málum sé upp tekin í framhaldi af þingmáli síðar, og ræði það þess vegna ekki frekar í sambandi við þetta mál. Ég legg áherslu á það, herra forseti, að þetta mál, sem hv. 6. landsk. þm, er 1. flm. að, fái sem greiðastan gang í gegnum þingið og framhald þess verði að æskufólk verði jafnan tiltækar nýjar upplýsingar um atvinnumöguleika í ýmsum sérgreinum.



Herra forseti. Ég get tekið undir með öðrum sem hér hafa talað um þetta mál, að ég tel að hér sé hreyft góðu máli og nauðsynlegu og það sé fullkomlega eðlilegt að athugun af þessu tagi fari fram og góðar upplýsingar liggi jafnan fyrir um atvinnumöguleika fyrir ungt fólk. En það er aðeins eitt atriði í sambandi við þetta mál sem ég vildi vekja athygli á, að þetta er ekki alveg eins auðvelt og mér finnst að komi fram í máli manna. Það væri að sjálfsögðu tiltölulega auðvelt að gera svona athugun og koma fram með aðgengilegar upplýsingar um atvinnumöguleika, ef mörkuð hefði verið nokkuð ákveðin stefna um þróun atvinnulífsins, að hverju er stefnt, í hvaða átt er haldið. Það hafa áður verið gefnar upplýsingar um þessi mál, eins og við þekkjum öll. Það hafa verið birtar spár um þörf atvinnulífsins á vinnuafli nokkuð langt fram í tímann. Ég minnist þess, að slíkar spár voru birtar á vegum Þjóðhagsstofnunar og Efnahagsstofnunarinnar þar áður, og þar var lögð megináhersla á að þannig horfði hér í okkar þjóðfélagi, að það mætti búast við því að á næstu áratugum yrðu ný atvinnutækifæri fyrst og fremst á sviði þjónustugreina í atvinnulífinu. Því var slegið föstu, sem virðist hafa verið nokkuð rétt, að það yrði um að ræða samdrátt í störfum í landbúnaði. Því var einnig slegið föstu, að það yrði frekar um samdrátt eða stöðnun að ræða í atvinnutækifærum í sambandi við sjávarútveginn í heild, ekki aðeins fiskveiðar, heldur fiskvinnslu og allt sem honum tilheyrir. Talið var að iðnaður mundi geta tekið við nokkru viðbótarvinnuafli á komandi árum, en þó lögð höfuðáhersla á að ný atvinnutækifæri yrðu bundin við þjónustustörf. Nú höfum við alþm. tiltölulega nýlega fengið býsna merkilega skrá í hendur um þróun atvinnutækifæra í landinu á undanförnum árum, mannaflaskiptingu á hinar ýmsu starfsgreinar í þjóðfélaginu. Þar komu fram býsna athyglisverðar upplýsingar. Þar kom það m.a. fram, að iðnaðurinn, sem átti gjarnan að taka við fleira fólki en áður var, hefur ekki gert það. Hlutdeild hans í heildarvinnuaflinu hefur farið minnkandi. Þó er það enn alvarlegra, að í þeim hluta iðnaðarins, sem kallaður hefur stundum verið framleiðsluiðnaður, framleiðslustörf, þar sem iðnaðurinn framleiðir tilteknar vörur, ýmist til útflutnings eða til sölu hér innanlands, en er ekki sá viðgerðar- eða þjónustuiðnaður sem við þekkjum í býsna ríkum mæli, þar er þó um enn meiri samdrátt að ræða. En aðrar greinar iðnaðarins eru, eins og við vitum, mjög háðar framkvæmdamagni í landinu á hverjum tíma. Það hefur hins vegar komið í ljós, að nú á síðustu árum hefur fremur fjölgað fólki í fiskiðnaði og miklum mun meira en spámennirnir höfðu gert ráð fyrir. Mér sýnist að þessar spár, sem hafa verið gerðar og birtar, hafi að einhverju leyti haft þau áhrif, að það hefur borið mjög á því að frá okkar skólakerfi hefur komið fólk í vaxandi mæli sem hefur búið sig undir þjónustustörfin. Það hefur að mörgu leyti verið rétt, því að ef við lítum til þeirra greina í þjóðfélaginu, sem hafa verið að taka við vaxandi vinnuafli, þá eru það bankarnir í landinu öðrum fremur, það eru vátryggingafélögin í landinu, þau hafa stórfjölgað við sig starfsliði, og svo er það öll hin svonefnda stjórnsýsla, hún hefur kallað til sín vinnuaflið í vaxandi mæli. Spurningin í þessum efnum, þegar á að reyna að gera sér grein fyrir jafnþörfu og ágætu máli og því sem hér er um að ræða, er því þessi: Að hverju ætlum við að stefna á næsta áratug eða tveimur næstu áratugum? Ætlum við að leggja áherslu á að nýta stórum betur en við höfum gert þá möguleika sem tengjast við okkar sjávarútveg og vinnslu þess sem við getum fengið úr sjávarfangi og sölu á því? Ég er þeirrar skoðunar, að við þurfum í þá grein miklum mun fleiri menn en við höfum í dag. Þar eru okkar möguleikar hvar mestir eins og málin horfa í dag. Við þurfum því gjarnan ungt fólk og menntað fólk sem vill gefa sig að þessum fjölbreytilegum framleiðslustörfum, sem í sumum greinum hefur varla verið byrjað á, þó að það tengist þessari atvinnugrein sem ég minntist þarna á. Við þurfum gjarnan menntað ungt fólk til að takast á við þessi verkefni. Það er einnig skoðun mín, að á sviði hins almenna iðnaðar, jafnt fyrir útflutning og fyrir innlenda framleiðslu, sé um margvíslega möguleika að ræða, og við þurfum að mennta okkar unga fólk til þess að takast á við þau verkefni. En spurningin er sem sagt þessi, þegar athugun af þessu tagi yrði gerð, hvernig menn setja upp þetta dæmi. Ef það verður sett upp á svipaðan hátt og gert hefur verið hingað til í þeim skýrslum, sem birtar hafa verið, eða spám, sem hafa verið settar fram, þá verður ávísunin gefin á það að menn skuli búa sig undir það í vaxandi mæli að ráða sig í bankakerfi landsins, að ráða sig til vátryggingafélaganna og ráða sig í stjórnsýslukerfið á öllum sviðum, ef vöxturinn á að vera þeim megin í kerfinu. Mér finnst að okkar framhaldsskólakerfi hafi mjög borið keim af þessu nú í langan tíma, enda í fullu samræmi við það sem stjórnvöld hafa helst látið frá sér fara varðandi hugsanlega þróun atvinnulífsins. Við þekkjum það, að í ýmsum greinum erum við í rauninni mjög illa stödd nú. Mér dettur í hug ein starfsgrein hjá okkur, sem er okkar járniðnaður allur. Það er ekkert um það að villast, að við erum þar þegar komnir í mikla manneklu og vandræði að fá fólk til þeirra starfa á þessu sviði sem þjóðfélagið þarf. En til þess að ungt fólk sæki í þessa grein og henni skyldar greinar þarf vitanlega að koma fram eitthvað í þá átt, að það sé meiningin að efla þessa grein og búa þannig að henni, að ungt vinnuafl vilji til hennar leita. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu, að hér er hreyft þörfu máli að mínum dómi og mjög nauðsynlegu. Það þarf að reyna að gera sér grein fyrir þessu og reyna að samhæfa sem best skólakerfið okkar og þarfir atvinnulífsins á hverjum tíma. En þetta kallar á það, að menn geri sér grein fyrir því, hvert á að stefna og hvert er verið að halda varðandi þróun atvinnulífsins. Ég álít að þar þurfi að verða mjög stórfelld breyting frá því sem verið hefur. Það er skoðun mín. Ég hef minnst á áður, að ég tel að eitt af okkar meiri háttar vandamálum nú varðandi efnahagsmál í landinu sé að okkur skortir fólk til þess sem við köllum almennt framleiðslustörf sem gætu miðað að aukinni útflutningsframleiðslu á mörgum sviðum og sparað okkur innflutning. Við þurfum fleira fólk og það vel menntað fólk á ýmsum sviðum til að takast á við þessi verkefni. En það er skoðun mín, að það mætti fækka verulega fólki í ýmsum öðrum greinum í þjóðfélaginu sem eru almennt flokkaðar undir þjónustugreinar. Við þyrftum að færa þarna til vinnuafl, og þá mundi margt koma öðruvísi út í okkar efnahagskerfi ef við næðum þessu marki. Ég tel að þróunin hafi nú um alllangt skeið verið röng í þessum efnum, og þær spár, sem hafa verið settar fram einmitt um þetta sama efni og till. fjallar um, hafa verið að mínum dómi varðandi þetta hættulegar og rangar og haft sín áhrif hreinlega til þess að þróunin hefur verið þessi. Ég held að við þurfum að gera okkur grein fyrir þessu atriði þegar tekist er á við það verkefni sem þessi annars ágæta till. fjallar um.



Herra forseti. Ég tel að það sé rétt, sem hv. 2. þm. Austurl. heldur fram, að það séu ýmis vandkvæði á því að vinna störf eins og till. gerir ráð fyrir í sambandi við langtímaspár um þróun atvinnuvega. Auðvitað verður að taka tillit til þeirra, og gagnrýni hans á e.t.v. meira við þjóðfélagið sem heild og hvernig það hefur lagt þessa hluti niður fyrir sér. Ég nefndi hins vegar í fyrri ræðu minni og vil ítreka þörfina á því, að slíkar athuganir haldi áfram með stuttu millibili og þær miðist við styttri tíma. Ég get nefnt honum dæmi sem ég þekki úr daglegu lífi, að nú á s.l. hausti tóku þrír piltar, sem ég þekki alla persónulega, þá ákvörðun að hætta við að byrja bóklegt nám í MH, Menntaskólanum við Hamrahlíð, og fóru einn í járnsmíði og ég held tveir í bifvélavirkjun. Það var dálítið skemmtilegt að fylgjast með þessu, sérstaklega sambandi þeirra við hina skólafélaga sina meðan á þessu stóð. Fyrst í stað var það talið skref niður á við að hætta við hið dýrðlega stúdentspróf. En af því að drengirnir héldu áfram að hittast og voru nágrannar, fóru þeir, sem höfðu farið yfir í verknámið, að segja frá vinnunni við járnsmiðanám og bíladundið. Þá var eins og þetta breyttist. Ég hef það á tilfinningunni að stúdentsprófstískan sé að hverfa, unga fólkið sé opnara fyrir því að fara í iðngreinar heldur en það hefur lengi verið. Þess vegna mundi upplýsingastarfsemi byggð á athugunum, sem till. þessi gerir ráð fyrir, geta haft veruleg áhrif og gæti þá líka speglað breytingar sem verða á tiltölulega stuttum tíma, þegar fram kemur eins og núna, að skortur er á mönnum í járnsmiðum, en járnsmíðaiðnaðurinn allur er einn af þeim sem auðvitað þarf að efla og er einn af okkar vaxtarbroddum. Ég vildi aðeins benda á þetta, að veðrabrigði á þessu sviði geta verið nokkuð skjót, og til þess að ráðleggingar og aðhald að ungu fólki og aðstoð við að finna rétt störf komi að gagni þarf þessi starfsemi að vera lifandi og fylgjast vel með því sem er að gerast frá ári til árs.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm., sem hafa tekið vel undir þessa þáltill., fyrir orð þeirra, og ég verð að segja það, að ég þakka þeim hv. þm. sem „nenna“ að sitja undir því að hlýða á og hugsa um þessi mál. Það er kannske tímanna tákn, hvað fáir hv. þm, hafa raunverulega áhuga á að sitja undirframsögu um þessa till., og mér finnst það einmitt undirstrika þörfina fyrir að þetta mál sé tekið til meðferðar, ekki bara á hv. Alþ., heldur einnig úti í þjóðlífinu, með þeim hætti sem kom fram í ræðum hv. þm. Benedikts Gröndals og Lúðvíks Jósepssonar. Það er greinilegt, held ég, að margir hv. þm. hafa ekki gert sér grein fyrir því, hvert stefnir í þessum málum. Hvort það stafar af áhugaleysi eða skorti á því að vera í eðlilegum tengslum við það þjóðlíf, sem við búum við, skal ég ekki segja um. Hins vegar hlýt ég að segja það hér og nú, að það hefði verið full ástæða til þess að fleiri þm. hefðu verið hér við umr. og tjáð sig um þetta mál. Það var nefnilega mjög rétt sem kom fram í ræðu hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar þegar hann kom inn á stöðu skólakerfisins í sambandi við þetta mál. Þetta tvennt, annars vegar spár um möguleika ungs fólks í sambandi við atvinnu útí í atvinnulífinu og hins vegar þróunin í skólakerfinu, þetta tvennt á að haldast í hendur. En það gerir það raunverulega ekki í dag. Það, sem hefur skeð að mínu mati á Íslandi á undanförnum áratugum, er að skólakerfið hefur þróast sjálfstætt án eða með litlu tilliti til þeirra atvinnugreina, sem hér hafa helst verið til umr., og einnig með tilliti til þess, hvert ætti að stefna í þessum málum. Því miður óttast ég að á næstu árum muni koma berlega í ljós, að fjöldinn allur af þeim mönnum, sem eru við framhaldsskólanám, muni ekki fá starf við sitt hæfi. Hv. 2. landsk. þm., Benedikt Gröndal, minntist á það áðan, að erlendis flökkuðu þúsundir eða tugir þúsunda unglinga atvinnulausir um álfuna, hefðu ekkert stefnumark og byggju við algert vonleysi. Þetta er ungt fólk sem hefur lokið langskólanámi og hvergi fengið atvinnu og getur ekki aðlagast því að vinna við störf sem sumir kalla að taka niður fyrir sig, að vinna annað en það sem flokkast undir starf sem byggist á háskólamenntun. Ég hef satt að segja aldrei skilið það hugtak að taka niður fyrir sig í þeim skilningi, að menntamaður gæti ekki unnið önnur störf. Ég efa það ekki að ungt fólk hér á Íslandi muni taka til höndunum og vinna önnur störf en krefjast langskólanáms, en hins vegar óttast ég að þeir möguleikar verði ekki fyrir hendi. Hv. 2. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, sagði í ræðu sinni að það gæti verið erfitt að gera þá athugun sem þáltill. gerir ráð fyrir. Ég segi það fyrir mitt leyti, að það er ekkert erfitt að gera athuganir. Það getur hins vegar orðið erfiðara að setja markmiðin, hvort sem er um lengri tíma markmið eða styttri tíma markmið að ræða, og það er vegna þess að skólakerfið er í miklu ósamræmi við raunverulega grundvallaratvinnuvegi íslensku þjóðarinnar, svo ekki sé talað um það, að skólakerfið gerir ekki ráð fyrir því að geta átt frumkvæði að möguleikum á öðrum sviðum atvinnulífs. Ég held að áhrif skólamanna hafi verið of sterk í sambandi við uppbyggingu skólakerfisins og þar hafi vantað sjónarmið forustumanna atvinnulífsins eða þeirra sem eru í nánum tengslum við það. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson talaði einnig um það, að á undangengnum árum hefði óeðlilega mikill fjöldi manna farið í svokallaða þjónustustarfsemi. Ég vil gera greinarmun á því, hvers eðlis þjónustustarfsemin er. Það er hægt að flokka þjónustustarfsemi á vegum hins opinbera annars vegar og þjónustustarfsemi úti í atvinnulífinu hins vegar. Ef við flokkum þetta á svo einfaldan hátt, þá þori ég að fullyrða, án þess að ég hafi tölur hér við höndina, að megin þorri þess fólksstraums, sem hér er um að ræða, hafi verið í störfum hjá hinu opinbera, en ekki í þjónustustörfum úti í atvinnulífinu, ef undan eru skilin tvö mjög veigamikil svið, sem eru annars vegar flugþjónusta og hins vegar þjónusta við ferðafólk. Þetta tvennt hefur þróast hérlendis á síðustu tveimur áratugum. Ég tel að það unga fólk, sem hefur streymt í flugþjónustuna, hafi unnið mjög gott starf í þágu íslensku þjóðarinnar, en því miður eru þeir atvinnumöguleikar að mettast að miklu leyti, nema því aðeins að okkur takist að byggja okkur upp áfram með jafnöflugum hætti og Flugleiðum hefur tekist og Cargolux í alþjóðlegri þjónustu. Ég vona satt að segja að sú þróun geti haldið áfram, því að hjá þessum tveimur fyrirtækjum vinna hundruð ungra manna og kvenna, bæði hér heima og erlendis, þannig að þessi tegund þjónustustarfsemi mundi flokkast undir það sem æskilegt er. Hið sama má segja um þjónustu við ferðamenn að vissu marki, og ætla ég ekki að fara nánar út í það. En ég hef fyrirvara á því, hversu langt Íslendingar eiga að ganga í þeim efnum með tilliti til þeirra sjónarmiða, hvernig ber að reyna að vernda landið og varðveita þjóðlega stöðu. Ég er einn af þeim sem aðhyllast svo gamaldags hugsunarhátt, að ég tel að það sé ekki endilega æskilegt markmið í sjálfu sér að hér fyllist allt af erlendum ferðamönnum, jafnvel svo mikið að meginþorri þjóðarinnar ætti að þjóna þeim ákveðinn stuttan tíma á ári. En að vissu marki er æskilegt að örva hér þjónustu við ferðamenn. Um það, hvaða framtíðarmarkmið við ættum að setja okkur í sambandi við atvinnuuppbyggingu í framtíðinni, þá get ég tekið undir orð hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar, að það ber auðvitað að efla vinnslu sjávarafurða, Ég er einnig sammála honum í því, - og það kom mér á óvart vegna þess sem áður hefur komið fram, að í sambandi við vinnslu sjávarafurða eða sjávarfangs væru minnkandi möguleikar á atvinnusviðinu, - að það hefur komið í ljós að svo er ekki. Það var sagt fyrir nokkrum árum, bæði af sérfræðingum og jafnvel forustumönnum sjávarútvegs og fiskiðnaðar, að möguleikar væru ekki miklir í sambandi við sjávarútveg og fiskiðnað fyrir fleira ungt fólk, þar værum við raunverulega búnir að ná því marki að þetta væri mettað. En það hefur nú komið í ljós, sem betur fer, að svo var ekki. Ég held að það séu miklir möguleikar fyrir hendi í sambandi við frekari vinnslu fisks í salt, í þurrvinnslu, og þar geti komið til greina jafnvel umbylting frá því sem nú er, þannig að þar ættu að vera miklir möguleikar fyrir mikinn fjölda ungs fólks. En til þess að þessir möguleikar skapist með eðlilegum hætti þarf auðvitað að vinna með öðrum hætti en gert hefur verið að því að kynna ungu fólki möguleikana í íslenskum atvinnuvegum og örva það til þess að hafa áhuga á að vinna við þá atvinnuhætti sem íslenskt þjóðfélag býður. Það skortir algjörlega í framhaldsskólunum. Ég ætla ekki að koma hér með reynslusögu, en hins vegar veit ég mjög vel, að það er ekkert gert að því eða sáralítið í framhaldsskólunum, og á ég þar sérstaklega við menntaskólana, sem miðar í þá átt að telja nemendum trú um eða alla vega láta þá fá á tilfinninguna, að það sé verðugt og gott verkefni að vinna í sjávarútvegi, fiskiðnaði eða í öðrum greinum almennt. Þar er fyrst og fremst lögð áhersla á hið bóklega nám og markmið því tengt, sem að sjálfsögðu þýðir að þeir, sem taka stúdentspróf, stefna fyrst og fremst á háskólasvið eða þá á mjög þröngt sérsvið. Þarna tel ég að séu miklir möguleikar. Það er ekki nokkur vafi á því, að hin aukna tækni í sambandi við sjávarútveg skapar ungu fólki enn frekari möguleika á ákveðnum þjónustusviðum í tengslum við sjávarútveg, þar sem krafist er mikillar þekkingar og góðrar menntunar. Á það sérstaklega við í sambandi við þau háþróuðu tæki sem notuð eru við nútímaveiðar. En þetta er ekki nóg. Það þarf að finna ný svið og það þarf að leita nýrra möguleika. Mér hefur oft dottið í hug, hvort það gæti ekki komið til greina að gerðar yrðu ákveðnar áætlanir sem fælu það í sér, að teknir væru út úr skólakerfinu 10–20 nemendur á ári svona í 10 ár fram í tímann og kostaðir algjörlega til frekara náms á nýjum sviðum erlendis. Námið gæti verið bóklegt og verklegt. Aðalatriðið væri að þetta unga fólk leitaði eftir nýjum verkefnum og nýjum möguleikum. Og þetta nám væri kostað af íslenska ríkinu að öllu leyti. Það þýddi að á hverju ári færu e.t.v. 10–20 manns, úrvalsnemendur úr ákveðnum skólum, iðnskólum, menntaskólum og háskólanum, til að leita nýrra fanga og sjá nýja möguleika. Þetta gerðist með óbeinum hætti þegar ungir og duglegir menn fóru utan og lærðu flug. Það var á áratugnum frá 1940–1950. Það var vaxtarbroddurinn að því sem síðar varð. Þeir gerðu þetta af eigin rammleik og þó með nokkrum stuðningi, og þeir skópu nýja atvinnumöguleika. Ég er sannfærður um að ef við gerðum eitthvað í þeim efnum sem ég gat um áðan, að senda beinlínis á erlendan vettvang ungt fólk til þess að leita möguleika á nýjum sviðum, eru óþrjótandi tækifæri fyrir aukna atvinnumöguleika ungs fólks. Ég vil þakka fyrir undirtektir og vænti þess, eins og aðrir sem hér hafa talað, að þessi þáltill. fái skjóta afgreiðslu í nefnd.