Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. var sent til Húsnæðismálastofnunar ríkisins, og mælti hún með samþykkt frv., en lagði til, að frv.gr. yrði breytt, og var félmn. sammála um að breyta gr. eftir ábendingu húsnæðismálastjórnar og leggur því til. að 1. gr. orðist svo: „29. gr. l. orðist svo: Íbúðir, sem byggðar eru í því skyni að útrýma heilsuspillandi húsnæði, skulu geta notið lána samkv. II. kafla þessara laga eða samkv. l. um Stofnlánadeild landbúnaðarins.“ Sveitabýli hafa ekki getað fengið lán samkv. þessum l. um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis. Þessi breyting felur í sér, að það sé hér á eftir heimilt. Fjarverandi við afgreiðslu málsins voru hv. þm. Gunnar Thoroddsen, Gylfi Þ. Gíslason og Garðar Sigurðsson.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um verðjöfnunargjald af raforku, er afleiðing af fjárhagsvandræðum Rafmagnsveitna ríkisins, en það er vandamál, sem hið háa Alþ. kannast mjög vel við. Þau vandamál hafa hér komið á borð þm. með nokkuð reglulegu millibili. Ástæðan fyrir þessum vandkvæðum er sú, að orkuveitusvæði Rafmagnsveitna ríkisins eru hin örðugustu vegna dreifbýlis, fjarlægðar og óhagstæðra kosta við öflunar orku. Eru þessi skilyrði þeim mun óhagstæðari sem stærstu þéttbýlisstaðir flestra svæðanna standa utan smásöludreifingar á vegum Rafmagnsveitna ríkisins. Flestir orkuvafkostir á vegum Rafmagnsveitnanna hafa til að mynda boðið 80–100 aura meðalverð eða hærra í samanburði við 40–60 aura á öðrum svæðum. Þessu til viðbótar kemur mikill kostnaður við aðalflutning orkunnar ásamt greiningu og spennubreytingu og mikilli og sívaxandi dreifingu í smásöluflutningi, og þarf ég ekki að lýsa þessum forsendum frekar. Þær þekkja allir hv. þm. og ekki síst þeir~ sem í dreifbýlinu búa. Auk þess hafa fjármögnunarskilyrði Rafmagnsveitna ríkisins löngum verið mjög erfið. Það hefur tíðkast um mjög langt árabil, að safnað hefur verið upp tollalánum og öðrum bráðabirgðalánum, sem síðan hafa ýmist verið gefin eftir eftir dúk og disk eða breytt í löng lán. Erlendar lántökur bitnuðu um skeið mjög illa á fyrirtækinu vegna gengislækkana á síðasta áratug. Þá hafa Rafmagnsveitur ríkisins einnig orðíð að fjármagna framkvæmdir með verðtryggðum spariskírteinalánum, sem hafa orðið mjög þungbær vegna verðbólgunnar. Eigin fjármyndun fyrirtækisins hefur því orðið því sem næst engin. Af þessum ástæðum hafa greiðsluvextir, þ.e.a.s. vextir og verðbætur, um skeið verið milli 19 og 33%. Er hér um að ræða byrgðar, sem önnur fyrirtæki á Íslandi hafa naumast þurft að bera. Er þessi saga um fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins orðin býsna löng og æði flókin, og sé ég ekki ástæðu til að rekja hana neitt nákvæmar hér. Það hefur verið stefna Alþ., að þann vanda, sem stafaði af erfiðri aðstöðu Rafmagnsveitna ríkisins, vegna þess að fyrirtækið hefur framleitt, dreift og selt raforku til erfiðustu hluta landsins, yrði að nokkru að bæta af þjóðinni sameiginlega. Þess vegna var ákveðið 1965 að leggja á verðjöfnunargjald, sem nam fastri upphæð, 35 millj. kr. á ári. Gildi þessarar föstu upphæðar minnkaði síðan vegna verðbólgu, og síðari hluta árs 1969 var það tvöfaldað upp í 70 millj. kr. á ári. En vegna þess að enn var reiknað með fastri fjárhæð, hefur gildi þessarar verðjöfnunar einnig farið rýrnandi, og má ætla, að gildi þessa verðjöfnunargjalds sé nú aðeins um 40% af því, sem það var mest. Að sama skapi hefur afkoma Rafmagnsveitna ríkisins að sjálfsögðu rýrnað. Hefur verið verulegur og vaxandi halli á Rafmagnsveitum ríkisins s.l. tvö ár. Árið 1972 nam greiðsluhalli rekstrar 3 millj., en í fyrra 123 millj. Þar við hefur bæst fjárvöntun vegna framkvæmda, sem nam 59 millj. kr. 1972 og 74 millj. 1973. Alls nema þessar upphæðir ásamt útistandandi skuldum og fleiru 294 millj. kr. á þessum tveimur árum. Þetta kom fram um síðustu áramót sem skuld við ríkissjóð og við Seðlabanka, sem nam 282 millj. kr. Þegar áætlanir voru gerðar um rekstur ársins 1974, bentu líkur á greiðsluhalla, sem mundi nema 272 millj. kr. Og væri skyggnst lengra fram í tímann, blasti við mjög verulegur árlegur greiðsluhalli rekstrar, ef ekki yrði að gert allan þennan áratug. Af þessu tilefni skipaði ég nefnd 5. okt. s.l. haust til þess að kanna fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins, hvernig úr skyldi bætt. Í n. voru Bjarni Bragi Jónsson forstöðumaður í Framkvæmdastofnun, og var hann form. n., Hörður Sigurgestsson deildarstjóri í fjárlaga- og hagsýslustofnun og Sigurgeir Jónsson aðstoðarbankastjóri í Seðlabankanum. N. skilaði ítarlegri skýrslu og till. 21. jan., og var síðan ákveðið að semja frv. það, sem hér liggur fyrir, á grundvelli tillagna nefndarinnar. Að sjálfsögðu var kannað, hver áhrif það mundi hafa að hækka verð á raforku viðskiptavina Rafmagnsveitna ríkisins til þess að jafna rekstrarhallann. Miðað við smásölu hefði þá orðið að hækka raforku um 45% umfram almenna raforkuhækkun í landinu og auka þannig stórlega þá mismunun, sem raforkunotendur á Íslandi búa við. Slík breyting var andstæð stefnu ríkisstj., og ég hygg, að hún sé andstæð stefnu hins háa Alþ., eins og hún hefur komið fram á undanförnum árum. Því var ákveðið að beita enn verðjöfnunaraðferð, hverfa frá því að hafa verðjöfnunargjaldið fasta krónutölu, en láta það framvegis fylgja söluverðmæti ákveðinnar hundraðstölu, svo að verðrýrnun þyrfti ekki að skapa árviss vandamál, eins og verið hefur að undanförnu. Þá er söluskattsstofn smásölu einna handhægust viðmiðun, enda er tilgangurinn að jafna verð til endanlegra smásölukaupenda. Til þess að draga úr þessari hækkun var jafnframt áformað, að ríkissjóður gæfi eftir bráðabirgðalán og greiddi bráðabirgðalán Seðlabanka Íslands. í frv., sem hér liggur fyrir, er lagt til í 1. gr., að greiða skuli 13% verðjöfnunargjald í Orkusjóð af seldri raforku á síðasta stigi viðskipta, þ.e.a.s. sölu til notenda, en notandi telst sá, sem ekki endurselur raforkuna. Verðjöfnunargjaldinu skal varið til að bæta fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins samkv. nánari ákvörðun stjórnar Orkusjóðs og ráðherra orkumála. Síðan eru frekari ákvæði um þetta verðjöfnunargjald í 2.–11. gr., en í 12. gr. er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. verði heimilt að veita Rafmagnsveitum ríkisins eftirgjöf á bráðabirgðalánum ríkissjóðs, sem veitt voru með gjaldfresti á aðflutningsgjöldum árin 1972 og 1973, að fjárhæð 147 millj. kr., einnig að ríkissjóði sé heimilt að endurgreiða úr ríkissjóði bráðabirgðalán Seðlabanka Íslands, sem veitt var ríkissjóði í nafni Rafmagnsveitna ríkisins árið 1973, að fjárhæð 130 millj. kr. Í 13. gr. er síðan heimild um að breyta kjörum lána eins og þar er frekar rætt. Ég held, að frv. sjálft skýri sig. Þetta 13% verðjöfnunargjald mundi jafngilda um 10% á verði raforku, vegna þess að þarna dregst frá fyrra verðjöfnunargjaldið, sem nú er metið á rúm 3%. Má geta þess, að áhrif þessarar hækkunar á kaupgjaldsvísitölu hafa verið metin 0.15%. Ég vil svo leyfa mér að vænta sem mestrar samstöðu hv. alþm. um að leysa þetta mikla vandamál, og veit, að það er fullur vilji á því að leysa það eftir svipuðum leiðum og fjallað er um í þessu frv. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr, og hv. iðnn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í sambandi við þetta frv. Ég geri ráð fyrir því, að það komi engum á óvart, þó að einhverjar ráðstafanir þurfi að gera vegna Rafmagnveitna ríkisins í því verðbólgu- og verðhækkunarflóði, sem nú gengur yfir. Og rétt er það, að ekki er í fyrsta skipti nú, sem Rafmagnsveitur ríkisins hafa átt í nokkrum fjárhagsörðugleikum. Rafmagnsveitur ríkisins hafa ávallt haft erfitt verkefni með höndum. Þær hafa haft það verkefni að vinna að framkvæmdum, sem ekki eru arðbærar, þ.e. að dreifa rafmagninu út um hinar strjálbyggðu sveitir í landinu, og veitur, sem lagðar eru um þau svæði, geta vitanlega ekki orðið arðbærar. Þess vegna er það, að oft hefur orðið halli á þessum veitum og stundum álitamál, hvernig ætti að brúa bilið. En eftir að rafmagnið var komið í hina betri staði, sem báru sig betur, má segja, að það hafi verið fleiri stoðir til þess að halda uppi hinu veikara kerfi. Seinni hluta síðasta áratugs má segja, að hafi verið batnandi hagur hjá veitunum, enda þótt gripið hafi verið til verðjöfnunargjalds tvisvar til þess að styrkja rekstrarafkomuna. En verðbólgan hefur sín áhrif, og oft er ráðist í framkvæmdir, sem ekki bera sig fjárhagslega. Það var t.d. einn maður, sem sagði áðan, þegar ég var að ganga hérna upp stigann: „Hvað skyldu Rafmagnsveitur ríkisins þurfa að borga mikinn balla af línunni milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar, áður en hún fer að flytja raforku?“ Ég sagði við þennan mann: „Það veit ég ekki.“ Mér er ekki kunnugt, hversu mikla orku veitan hefur flutt. Einhver straumur hlýtur að hafa verið settur á línuna, þótt lítil orka sé fyrir hendi. Ég hef þess vegna ekki reiknað út, hversu mikill halli er af þessari línu, en hann hlýtur að vera mikill. En það er ekki aðalatriði þessa máls, heldur hitt, að ef ekkert væri gert í þessum málum og Rafmagnsveiturnar ættu að setja allan kostnaðinn á sína notendur, þyrfti rafmagnsverðið hjá Rafmagnsveitum ríkisins að hækka um 45%. Það er auðvitað allt of mikið. Það er alveg útilokað að gera það. Það væri ekkert betra en ef olíuverðið væri óbreytt eins og það er nú til húsakyndingar. En það var ekki samanburður á því, sem ég ætlaði að ræða um, heldur aðeins nokkur atriði, sem þarf að taka til athugunar. Það brýtur alveg í bága við þá stefnu, sem hæstv. iðnrh. hefur boðað, að með frv., eins og það er hækkar raforkuhitun í húsum tiltölulega meira en rafmagnsverð til annarra nota. Er það vegna þess, að rafhitun til húsa er ekki söluskattsskyld. Rafhitun til húsa hækkar því samkv. þessu frv. um 13%, en rafmagn til almenningsnota að öðru leyti um 11,1 %. Sumir munu e.t.v. segja, að þetta skipti ekki verulegu máli. En þetta hrýtur þó algerlega í bága við heilbrigða stefnu, vegna þess að nauðsyn ber til að hvetja menn til þess að taka upp rafhitun í húsum í stað olíukyndingar. Það á að vera stefnan að reyna að gera það mögulegt að nota innlendan orkugjafa, rafhitun, þar sem ekki er tækifæri til þess að nota hitaveitu. Ég skal viðurkenna, að það getur verið erfitt að finna heppilegt fyrirkomulag, en það þarf að taka það til rækilegrar athugunar, að samkv. frv. verður verðjöfnunargjaldið tiltölulega hæst hjá þeim veitum, sem hafa erfiðastan rekstur. Veitur með hæstu gjaldskrá borga 13% af orkusölunni og verður gjaldið þá hæst hjá þeim veitum, sem hafa erfiðastan rekstur og hæsta gjaldskrá. Verður það til þess að auka aðstöðumuninn frá því, sem nú er. Ég er ekki tilbúinn til þess að benda á, hvernig á að komast fyrir þetta, en þetta sýnist mér, að stefni í öfuga átt og þurfi að finna leið til þess að komast hjá því. Eins og sjá má í frv., er horfið frá þeirri stefnu, sem áður var í sambandi við verðjöfnunargjald. Þá var verðjöfnunargjaldið miðað við fasta upphæð, en nú er það prósentuhækkun. Það má segja, að til þess að verðjöfnunargjaldið nýtist í verðbólgunni, sé eðlilegt að breyta því í þetta form. Ef verðhækkanir halda áfram eftirleiðis eins og nú síðustu mánuðina eða síðustu tvö árin, er tilgangslítið að lögfesta verðjöfnunargjald í krónum, nema það sé þá alveg ákveðið að endurskoða það árlega. Það er nauðsynlegt að athuga það. Með því að hafa verðjöfnunargjaldið í fastari upphæð verður komist hjá þeim agnúa, sem ég hef minnst á. Ég heyrði ekki, í hvaða n. þetta á að fara, hvort þetta á að fara í iðnn. 



Herra forseti. Ég tel rétt að byrja á að benda á, að þetta frv. er enn eitt dæmið um, hversu komið er raforkumálum þjóðarinnar undir stjórn núv. ríkisstj. Þar stendur bókstaflega ekki steinn yfir steini, og hefur með hverjum mánuðinum, sem liðið hefur, komið betur í ljós, að þar vantar algerlega heildarstefnu, og þróunin er statt og stöðugt í öfuga átt. Ég tel, að það sé mjög varhugavert að halda, að það verði til lengdar hægt að leysa hin augljósu vandamál Rafmagnsveitna ríkisins ein út af fyrir sig, heldur verði óhjákvæmilegt að taka þau til athugunar sem hluta af rafmagnsmálunum í heild, og má vel vera, að þannig sé háttað verkefni Rafmagnsveitnanna, að þær eigi erfitt og erfiðara en aðrir hlutar í raforkukerfinu. Það er hverjum manni ljóst. En leiðin til að bæta úr þeim vandkvæðum hlýtur að vera einhver önnum en sú að setja nýjan söluskatt á selda raforku. Ég vil alveg sérstaklega benda á það, sem raunar kom fram hjá hv. 1. þm. Sunnl., að þessi nýi raforkuskattur mun leggjast með langmestum þunga á þau byggðarlög, sem eiga erfiðast í raforkumálum og búa við hæst raforkuverð. Ég get skýrt frá því, að rétt eftir að skýrt var frá þessu frv.í útvarpsfréttum, fékk ég fyrstu hringingarnar úr kjördæmi mínu, þar sem á stóru svæði er mjög hátt raforkuverð, og menn spurðu: Hvert stefna þessir menn? Hví er verið að tala um byggðastefnu, hví er verið að tala um jafnvægi í byggð landsins, þegar flutt er frv. um að leggja prósentuskatt ofan á rafmagn, sem leggst með margföldum þunga á þau byggðarlög, sem eiga erfiðast? Þetta er eins og svipa á lofti til að reka fólkið til Reykjavíkur og þéttbýlisins, sagði einn af þeim, sem gerðu þetta að umtalsefni. Ég tel algjörlega útilokað að ganga inn á þetta kerfi til að leysa vandamál Rafmagnsveitnanna og það verði að finna einhverja aðra leið. Það hefur einnig verið bent á, að þessi leið til verðjöfnunargjalds leggst með þriðjungi meiri þunga á rafmagn til hitunar. Er það allt að því broslegt, að sá maður, sem hefur talað meira um rafmagn til húsahitunar á Íslandi en nokkur annar á þessu þingi, - talaði að vísu mest um það, áður en hann fékk ábyrgð á rafmagnsmálunum, - skuli nú ætla að verða til þess að hefja á loft þennan refsivönd á það fólk, sem hefur treyst sér til þess að nota raforku til að hita húsin. Þetta tel ég, að sé stefna í ranga átt og alveg þvert á það, sem hæstv. ráðh. hefur reynt að telja þingheimi og þjóðinni trú um, að væri hans sannfæring og stefna til þessa. Ýmislegt fleira mætti telja til. Það kann að vera, að einhverjar skýringar séu á því, hvaða iðnfyrirtæki eru undanskilin og hver ekki. Ég geri ráð fyrir því, að hæstv. iðnrh. leggi sig allan fram um að verja sig gegn árásum hæstv. raforkumráðh., þegar verið er að tala um 10% hækkun á raforku, á sama tíma sem það er upplýst, að ríkisvaldið hefur orðið að grípa til þess að greiða styrki til vissra greina útflutningsiðnaðarins. Hvers vegna Áburðarverksmiðjan er undanþegin, en t.d. Sementsverksmiðjan ekki sé ég ekki fljótt á litið, þó að það kunni að vera að einhverjir samningar bindi það mál. En eitt slíkt dæmi nægir til þess að gefa mönnum hugmynd um, hvernig skattur eins og þessi kemur fram í þjóðfélaginu. Það er ekki aðeins verið að skattleggja þá, sem kaupa raforkuna, heldur er einnig verið að skattleggja hina sem kaupa vörur og þjónustu af þessum aðilum, þegar um er að ræða fyrirtæki eða einstaklinga, sem nota raforku við vinnu sína. Ég skal ekki hafa mörg orð um 12, gr., sem gerir ráð fyrir að taka úr ríkissjóði 277 millj. kr. og gefa eftir. Það má e.t.v. helst til sanns vegar færa, að slík eftirgjöf, veitt úr ríkissjóði, feli í sér, að byrðum Rafmagnsveitnanna sé velt yfir á þjóðina sem heild. En engu að síður er þetta grein, sem gaman væri að heyra, hvað hæstv. fjmrh. hefur að segja um, því það virðist vera svo, að félagar hans, Alþb: ráðh., stundi þá iðju viku eftir viku, að flytja hér á Alþingi og á öðrum vettvangi hugmyndir, till., frv., sem gera ráð fyrir stórfelldum útgjöldum og nýjum álögum, rétt eins og þeir beri ekki nokkra ábyrgð á fjárhag ríkissjóðs. En það er best, að stjórnin beri þær áhyggjur sjálf og reyni að sjá til þess, að eitthvert samræmi sé í þessum hlutum. Þegar tekin er afstaða til eins frv. ríkisstj., veit maður raunar ekkert, hvað sú afstaða kann að leiða af sér. Það getur verið að það komi á morgun eða hinn daginn enn eitt nýtt skattlagningarfrv. í beinu eða óbeinu formi, sem gjörbreytir öllu því sem áður hefur verið gert. Ég vil að lokum segja, að rafmagnsmálin eru komin í slíkar ógöngur, að það verður að reyna að taka þau og þar með Rafmagnsveitur ríkisins og leysa sem eina heild til frambúðar. En sú aðferð, sem lögð er til með þessu frv., er einmitt þeirrar náttúru, sem maður skyldi ætla, að ráðh., sem kenna sig við alþýðu eða alþýðubandalag, yrðu sístir manna og seinastir til að flytja.



Herra forseti. Ég bið hæstv. forseta afsökunar á því, að ég skyldi ekki vera í salnum, þegar að mér kom, en ég hafði kvatt mér hljóðs. Ástæðan var sú, að ég var kvaddur í símann frá útlöndum og gat ekki látið það símtal bíða. Þess vegna getur vel verið, að hv. 1. þm. Sunnl., Ingólfur Jónsson, og sá flokksbróðir minn, sem var að ljúka máli sínu rétt áðan, hafi fjallað um þau atriði, sem ég vildi hafa nefnt. Ég vil engu að síður láta það standa, að ég hafði kvatt mér hljóðs til að segja nokkur orð um þetta stórmál, sem hér er lagt fyrir hið háa Alþingi. Hér er lagt til, að greiða skuli 13% verðjöfnunargjald í Orkusjóð af seldri raforku á síðasta stigi viðskipta, þ.e.a.s. sölu til notenda. Þetta skilst mér, áð sérfróðir menn telji jafngilda því, að raforkuverð hækki um 11.1%. Satt að segja munu margir þm, og allur almenningur hafa staðið í - vonandi góðri trú um það, að hæstv. ríkisstj. væri búin að fá nóg af því að beita sér fyrir verðhækkunum á lífsnauðsynjum almennings, og því yrði ekki bætt ofan á það], sem gert hefur verið undanfarnar vikur, að borin væri fram till. um að hækka allt raforkuverð í landinu um 11.1% og gera það meira að segja í því formi, sem hv. þm. Benedikt Gröndal var að víkja að undir lok ræðu sinnar, að raforkuverðið á að hækka hlutfallslega jafnt, þ.e.a.s. það verð, sem er hæst fyrir, á að hækka mest, en þar, sem raforkuverðið er lægst, á hækkunin að vera minnst. Þetta eru þær hugmyndir sem ríkjandi virðast vera í raforkumrn. um skynsamlegar eða réttmætar framkvæmdir í þessum efnum. Ég vék athygli á því, að hæstv. raforkumrh. sagði í framsöguræðu sinni hér áðan, að s.l. tvö ár, einmitt valdaár hans í iðnrn., hafi verið um stórvaxandi halla að ræða hjá Rafmagnsveitum ríkisins og að fjárvöntun vegna framkvæmda hefði farið stórvaxandi og væri nú orðin mjög mikil, þannig að nú vantaði vegna þessa tvenns, halla s.l. tveggja ára og vangreiðslu á framkvæmdafé, tæpar 300 millj., um væri að ræða óreiðuskuld af hálfu Rafmagnsveitna ríkisins, sumpart hjá ríkissjóði, sumpart hjá Seðlabankanum, sem næmi tæpum 300 millj. kr. Og þetta virðist eiga að jafna einfaldlega með því að sýna reikning eftir á og láta alla rafmagnsneytendur borga þennan reikning og fleiri slíka reikninga í framtíðinni, án þess að nokkur athugun fari fram á því, hvort hægt sé að gera raforkuframleiðslu og raforkudreifingu Rafmagnsveitna ríkisins ódýrari. Það er svolítið annað upp á teningnum, þegar önnur verkefni í þjóðfélaginu eru á döfinni. Þá þykir sjálfsagt að kanna, hvort hægt sé að haga framleiðslu eða dreifingu ódýrar en hingað til hefur átt sér stað. Hér hefur ekkert slíkt gerst. Það er tekið við gömlum sukkreikningum frá Rafmagnsveitunum og sagt: Neytendur, gjörið svo vel og borgið; þið eruð ekkert of góðir til þess. Borgið í hækkuðu rafmagnsverði um 11%. Og sá, sem hefur borið þyngsta baggann áður, skal enn bera þyngsta baggann, sá, sem bar léttasta baggann, á að sleppa best. Þetta nær ekki nokkurri átt. Það, sem gera á í þessum efnum, er auðvitað að taka rafmagnsmálin öll, orkuframleiðsluna í landinu annars vegar og dreifingu raforkunnar hins vegar, til gagngerðar athugunar. Með frv. er ekki verið að gera annað en að lappa upp á hluta af þessu geysilega mikla vandamáli, sem hér er um að ræða. Það hefur aldrei verið annað eins óstand í raforkumálum Íslendinga og undanfarin 2–3 ár eftir að núv. ríkisstj. kom til valda. Það hefur aldrei gerst áður, að það hafi verið áberandi raforkuskortur í þremur landsfjórðungum, eins og átt hefur sér stað, átti sér stað á s.l. ári og hefur átt sér stað á þessu ári. Raforkumálin á Norðurlandi eru í fullkomnu öngþveiti og ófyrirsjáanlegt í dag, hvernig þau mál kunna að geta leyst. Samt sem áður hefur verið lagt í stórkostlega fjárfestingu við lagningu rafmagnslínu milli héraða á Norðurlandi, línu, sem hefur ekkert rafmagn að flytja. Við hvorugan enda línunnar er nokkur rafmagnsuppspretta, sem línan gæti flutt á milli héraðanna, þannig að þarna liggja stórkostlegar fjárhæðir bundnar og algjörlega verðlausar. Þarna hefur fé verið sóað um ófyrirsjáanlega framtíð. Það kann vel að vera, að einhvern tíma í framtíðinni komist á slíkt rafmagnskerfi á Íslandi, að þessi lína komi að einhverju gagni, að hægt verði að taka hana í notkun, en það verður langt þangað til, ár, ef ekki áratugir, og það vita Norðlendingar vel, og það veit allur landslýðurinn. Þarna hefur hæstv. rafmagnsmrh. reist sér óbrotgjarnan minnisvarða, sem munað verður lengur eftir en honum sjálfum. Ég bendi á, að það dugi ekki að taka á vandamálum Rafmagnsveitna ríkisins einum sér. Það kann vel að vera, ég dreg það engan veginn í efa, að vegna ýmislegra vankanta í stjórn á Rafmagnsveitunum og rafmagnsmálunum yfir höfuð að tala, séu þær komnar í mikla fjárhagsörðugleika, sem einhvern veginn þarf að greiða úr. En þetta er hvorki rétta né réttláta lausnin til að greiða úr vandamálum Rafmagnsveitna ríkisins. Það, sem ég vildi leggja enn þá meiri áherslu á, er, að það má ekki taka vandamál hennar ein sér. Það þarf að taka rafokumálin öll, rafmagnsframleiðsluna og rafmagnsdreifinguna í landinu, til gagngerðrar athugunar og láta þar aðrar hugmyndir verða ráðandi en þær, sem ráðið hafa í iðnrn. á valdaárum núv. hæstv. iðnrh. Þetta vildi ég láta koma fram þegar við 1. umr. og heiti á þá nefnd, sem fær málið til meðferðar, að taka það til athugunar, til ranasóknar og athugunar og nýrrar tillögugerðar í ljósi þessara staðreynda, en ekki á grundvelli þeirra hugmynda, sem þetta plagg byggist á.

Heilbr.- og félmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að efna til neinna meiri háttar umr. um raforkumál almennt í sambandi við þetta frv. Það kemur hér til umr. mjög fljótlega. Skýrsla iðnrn. um orkumál í sambandi við hugmyndir um nýtingu innlendra orkugjafa í stað erlendra, og ég gæti hugsað mér, að það væri ágætur vettvangur til að ræða þessi mál í heild. Hv. þm. Ingólfur Jónsson ræddi þessi mál af fullum skilningi einmitt vegna þess, að bann þekkir þau vandamál, sem þarna er um að ræða, og veit, að sá vandi, sem við blasir núna, er ekki nýr. Hann hefur komið upp margsinnis áður af ástæðum, sem eru í sjálfu sér óviðráðanlegar þeim ráðh., sem kann að sitja í þessu starfi hverju sinni. Það er vegna þess, að þarna er fyrirtæki falið verkefni, sem er mjög erfitt að leysa. Það eru lagðar á það kvaðir og kröfur án þess að tryggja á móti eðlilegan fjárhagslegan fjárhagsgrundvöll. Það, sem um er að ræða, þegar í vanda er komið, er annaðhvort að taka þessa fjármuni með því að velta þessum tilkostnaði yfir á viðskiptavini Rafmagnsveitna ríkisins eða reyna að jafna þessu að einhverju leyti niður á þjóðina, þannig að aðstöðumunur minnki. Það er afar undarlegt að heyra hv. þm., Benedikt Gröndal. tala um þessa lausn af mikilli vandlætingu út frá hagsmunum fólks úr kjördæmi hans, vegna þess að það liggur fyrir, að ef ekki verður gripið til einhverrar verðjöfnunar af þessu tagi, yrði raforkuverð að hækka um 45% hjá viðskiptavinum Rafmagnsveitna ríkisins, og þetta frv. er einmitt til þess, að sú hækkun þurfi ekki að koma til framkvæmda. Þetta er frv. um það, að viðskiptavinir Rafmagnsveitnanna, sem eru í kjördæmi hv. þm. Benedikts Gröndals, þurfi ekki að borga eins hátt verð og mér virtist hann vera að leggja til. að lagt yrði á þá. Það er alveg rétt, að þetta frv. er ekki nein heildarlausu á sviði raforkumála. Ég kynnti hér á þingi fyrir tveimur árum eða meir hugmyndir um endurskipulagningu á öllu kerfi raforkumála á Íslandi, stefnuyfirlýsingu frá núv. ríkisstj., og hún tók bæði til raforkuöflunar og raforkudreifingar. Síðan hefur verið unnið á vegum rn. að framkvæmd þessarar stefnuyfirlýsingar. Yfirlýsingar um það, að ekkert hafi verið gert í þessum málum, stangast að sjálfsögðu einnig á við þekkingu hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar. Mér þótti afar undarlegt að heyra hv. þm. Gylfa Þ. Gíslason tala um tengilínuna fyrir norðan þannig, að þarna mundi engin orka fara um jafnvel áratugum saman. Hvaða hugmyndir hefur þessi hv. þm. um þróun orkumála á Íslandi? Hugsar hann sér, að orkuveitusvæðin á Íslandi verði ekki tengd áratugum saman? Ætlast hann til þess, að það ástand sem nú er í þessum málum, haldi áfram áratugum saman? Ég gat ekki skilið þetta öðruvísi. Að sjálfsögðu mun þessi lína flytja raforku á megintíma hvers árs. Þegar raforkuskortur er að vetrinum, getur hún ekki flutt hana, en hún byrjar að sjálfsögðu að flytja raforku nú þegar, og þessi raforkuflutningur mun ákaflega fljótt borga sig í samanburði við að reka dísilstöðvar. Ég held, að hver einasti maður, sem ber nokkurt skynbragð á þessi mál og hefur nokkuð um þau hugsað, geri sér það ljóst, að meginforsenda allra skynsamlegra framkvæmda í raforkumálum er samtenging orkuveitusvæða, og það verður að leggja í þann tilkostnað. Það verður að leggja í hann mjög verulegar fjárhæðir, eins og ég mun rekja í sambandi við þá skýrslu, sem ég flyt hér. Þetta er algjör forsenda þess, að við getum nýtt orkuver okkar á sem bestan hátt með samrekstri, með því að nýta aðstæður í lágu landsins alls, og ennfremur hitt, að næg raforka sé tiltæk, hvar sem er á landinu, og hægt sé að verðjafna hana á grundvelli þess. Þá fyrst mun raunveruleg verðjöfnun nást. Þetta frv. hins vegar er hugsað til þess að bæta úr tímabundnum örðugleikum Rafmagnsveitna ríkisins, og ég ætlast til þess, að þeir menn, sem telja, að sú lausn, sem þarna er lögð til, fái ekki snúist í meginatriðum, - mér heyrðist, að hv. þm. Ingólfur Jónsson teldi, að hún gæti staðist í meginatriðum, þótt á henni mætti finna vankanta, en þeir, sem ekki geta fallist á hana í meginatriðum, verða að vera menn til þess að koma fram með einhverjar aðrar till. um það, hvernig eigi að leysa þennan vanda. Og ég vil vænta þess, að ég fái eitthvað um slíkar till, að heyra og eitthvað annað og meira en þennan orðaflaum, sem við fengum að heyra hér í ræðu hv. síðasta ræðumanns.

Heilbr.- og félmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Með þessu frv. er leitað heimildar Alþ. til að fela væntanlegri Norðurlandsvirkjun, sem yrði sameignarfélag ríkis og sveitarfélaga á Norðurlandi, eða öðrum aðila að reisa og reka jarðgufuaflstöð við Kröflu eða austanvert Námafjall með allt að 55 mw. afli til framleiðslu raforku og leggja þaðan aðalorkuveitur til tengingar við aðalorkuflutningskerfi Norðurlands og Austurlands. Í 2. gr. segir, að valið milli Kröflu og Námafjalls austanverðs sem virkjunarstaðar skuli fara fram á grundvelli jarðhitatæknilegra sjónarmiða og umhverfisverndarsjónarmiða. Sem hluti af virkjuninni skulu gerðar ráðstafanir, er að höfðu samráði við Náttúruverndarráð og að dómi sérfræðinga teljast nauðsynlegar til að draga úr hugsanlegum áhrifum virkjunarinnar á lífríki Mývatns, svo sem frekast er kostur. Um þessa grein er það að segja, að þetta er í fyrsta skipti, sem slíkt ákvæði um að umhverfisþáttur skuli falla inn í virkjunarkostnað, er tekinn í lög á Íslandi. Í 3. gr. er lagt til, að ríkisstj. hafi heimild til að taka lán fyrir hönd ríkissjóðs eða ábyrgjast lán, sem virkjunaraðilinn tekur, allt er 1500 millj. kr. eða jafngildi þeirrar upphæðar í erlendri mynt, til greiðslu stofnkostnaðar mannvirkjanna. Í 4. gr. er svo lagt til að fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt af efni, tækjum og vélum, og í 5. gr., að um stofnun og rekstur fari að öðru leyti en eftir ákvæðum orkulaga. Þegar ég lagði þetta frv. fyrir Ed. á sínum tíma, gerði ég grein fyrir því í allítarlegu máli. Sú ræða hefur nú verið prentuð og er í þingtíðindum í fórum allra þm., þannig að ég sé ekki ástæðu til að endurtaka hér þær röksemdir, sem ég flutti þá. Hins vegar kom fram í Ed., að það er enginn efniságreiningur um þetta mál. Það var samdóma mat Ed, að fylgja frv., og ég vænti þess, að undirtektir hér í hv. Nd. verði hinar sömu. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi lýsa ánægju minni yfir því, að þetta frv. skuli hafa verið borið fram hér á hinu háa Alþ. um að stofna til jarðgufuvirkjunar við Kröflu eða við Námafjall. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að sú leið mun verða fljótvirkust og hagkvæmust til þess að leysa úr þeim hörmulega vanda, sem orkumál Norðlendinga eru í nú. Við höfum reynslu af því, að slíkar stöðvar sem þessar hafa mikið rekstraröryggi. Í nokkur ár hefur á vegum Laxárvirkjunar verið rekin lítil jarðgufustöð í Bjarnarflagi í Námaskarði og við höfum fengið mjög góða reynslu af rekstri slíkrar stöðvar. - Annars staðar, t.d. á Ítalíu, er geysilega góð reynsla fengin á rekstri slíkra stöðva. Í því sambandi vil ég geta þess, að ég var staddur á s.l. ári á einu aðalsvæði Ítalanna, þar sem þeir hafa aðalstöðvar sínar staðsettar, Lardarello-svæðinu, ekki langt frá Pisa. Sem dæmi um, hve mikið rekstraröryggi er í slíkri stöð, get ég getið þess, að árið 1950 var tekin í notkun stöð, sem framleiðir á annað hundrað mw, og þegar ég var þar, þá var það í fyrsta skipti, frá því að stöðin var tekin til notkunar 1950, þ.e. eftir 23 ár, að verið var að taka til yfirferðar eitt aðalstykki orkuvélanna. Þetta hafði snúist samfleytt í 22 ár, án þess að nokkur hefði litið á það. Ég hef kvatt mér hljóðs hér í sambandi við þetta mál vegna þess, að 1. gr. gerir ráð fyrir því að fela væntanlegri Norðurlandsvirkjun, sem yrði sameignarfélag ríkis og sveitarfélaga á Norðurlandi, eða öðrum aðila að reisa og reka þessa stöð. Nú er því ekki að leyna, að persónulega er ég nokkuð í vafa um, hvort ekki taki of langan tíma að stofna til þessarar Norðurlandsvirkjunar. Ég vil þó geta þess, að strax þegar hugmynd var sett fyrir Laxárvirkjunarstjórn, um stofnun Norðurlandsvirkjunar, þá létum við samstundis í ljós jákvæða afstöðu til þeirrar hugmyndar. En um þetta mál hafa verið haldnir nokkrir umræðufundir, og einhvern veginn segir mér hugur um, að það líði alllangur tími enn, þangað til við verðum búnir að ná þeim árangri, að stofngrunnur eða stofnsamningur geti verið fyrir hendi, til þess að þetta fyrirtæki sem slíkt taki til starfa á löglegan hátt. Og það er einmitt vegna þess, að við erum í tímahraki, að mér finnst, að það megi engan tíma missa, til þess að framkvæmdir í þessu máli verði hafnar sem sem allra fyrst. Því var það á sínum tíma, að Laxárvirkjunarstjórn lét skriflega í ljós ósk í sambandi við þetta frv., þegar það var fyrst borið fram, um að gerast framkvæmdaraðill að þessu máli. Nú getur vel verið, að það eigi ekki hljómgrunn á hinu háa Alþ. eða meðal hv. þm. að fela Laxárvirkjunarstjórn að vera virkjunaraðili að þessari stöð, og skal ég ekkert fjölyrða um það frekar. En ég vildi þá leyfa mér í því sambandi að benda á, hvort ekki mundi vera hagkvæmt sem bráðabirgðalausn á þessu máli að fela Laxárvirkjun nú þegar allan framkvæmdaundirbúning þessa máls. Ég held, að okkur öllum sé kunnugt um það, að Orkustofnun er önnum kafin, og mér er það mjög til efs, að þar sé mannafli og tæki til ráðstöfunar, að hægt sé að fylgja þessu máli fram, og eins er lífsnauðsynjamál að hefja framkvæmdir hið allra fyrsta og hafa mjög skjótan hraða á þeim. Eftir því sem ég tel heppilegast, þá held ég og hef nokkurn grundvöll til að byggja á um það, að slíkar stöðvar sem þessar sé hægt að fá fullhannaðar hjá erlendum aðilum. Það eru margir framleiðsluaðilar, t.a.m. á Ítalíu, sem taka að sér að hanna algjörlega slík verk sem þessi frá byrjun og gera tilboð í þau. En a.m.k. vildi ég leggja áherslu á eitt, sem er aðalatriðið í þessu máli, en það er, að nú þegar sé hafist handa að koma pöntun á vélum í væntanlega gufuvirkjun í svokallaða afgreiðsluröð með pöntun á nauðsynlegum vélakosti. Það tekur óskaplega langan tíma að afgreiða vélar og öll tæki, sem þarf til virkjunar sem þessarar, og það er enginn áhætta tekin, þó að þeirri framkvæmd verði komið á að koma okkur í svokallaða afgreiðsluröð. Ég er svo bjartsýnn á, að ef vel tækist til um að tilnefna framkvæmdaaðila að þessu verki, þá ætti verkið ekki að taka lengri tíma en svo, að það ætti að geta haldist í hendur, að þegar afgreiðsla liggur fyrir á vélum og tækjum, þá sé annað til frá okkar hendi hér innanlands. Úr því að ég er kominn hér í ræðustól, langar mig til þess að beina þeirri fyrirspurn til hv. orkumrh., hvað liði fsp. frá í vetur frá Laxárvirkjunarstjórn til Orkustofnunar, að ég hygg, um leyfi til þess að auka orkuframleiðslu litlu stöðvarinnar, sem við rekum nú í Bjarnarflagi. Er af tæknifræðingum talið nokkurn veginn öruggt, að hægt væri án aukins vélakostnaðar að auka þá framleiðslu, sem þarna fer fram, sem er eitthvað rúm 3 mw, upp í allt að 11 mw. Slík aukning sem þessi kæmi að geysilega góðum notum. Því miður hafa ekki borist svör frá Orkustofnun þessu viðvíkjandi, en ég vildi vinsamlegast mælast til þess við hæstv. ráðh., að hann beitti áhrifum sínum til þess, að jákvæð svör fengjust sem allra fyrst við þessum tilmælum Laxárvirkjunarstjórnar, svo að hægt væri að hefja nú þegar framkvæmdir á þessu sviði, og mundi það leysa úr nokkrum vanda, sem blasir við í þessum málum. Ég vil í því sambandi benda á, að það er ákaflega erfitt með rekstur á þessari litlu jarðgufustöð, sem við rekum þarna í Bjarnarflagi, því að við verðum að kaupa gufuaflið af Orkustofnun og verðútreikningar hennar eru bundnir við byggingarvísitölu, þannig að okkur hefur reiknast til í sambandi við þessar holur, sem boraðar voru til þess að afla þessari litlu stöð orku, að séum við búnir að borga 5 eða 6 sinnum þann kostnað. En það sjá allir, að ef við ætlum að kaupa orku til þess að reka stöð sem þessa og miða orkuverðið á gufunni við byggingarvísitölu, er það algerlega óhæft. Aðilinn, sem rekur slíka stöð sem þessa, verður um leið að vera orkuframleiðandi með eðlilegum kostnaði. Sem sagt, ég styð þetta frv. heils hugar, en vildi beina þeim tilmælum til þeirrar hv. n., sem fær málið til afgreiðslu, að leggja ber umfram allt áhersluna á, að byrjunarframkvæmdum verði flýtt eins og fært er, þannig að það verði ekki farið að deila um keisarans skegg, um það, hver eigi að vera framkvæmdaaðilinn, en við getum fundið einhvern þann aðila, sem hefði það til samkomulags að verða kallaður bráðabirgðaaðili, til að hefjast nú handa um nauðsynlegar byrjunarframkvæmdir hið allra fyrsta. Það skiptir höfuðmáli.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því, að enginn ágreiningur verði um það hér í hv. d. að veita hæstv. ríkisstj. þá heimild, sem farið er fram á með flutningi þessa frv., þ.e. að virkja við Kröflu eða Námafjall í Suður-Þingeyjarsýslu. Reynsla er fengin fyrir því, eins og fram hefur komið, að það er unnt að virkja jarðgufu með góðum árangri hér á landi. Það var 1969, sem fyrsta jarðgufuvirkjunin var tekin í notkun, og hefur, eins og sagt var hér áðan, fengist allgóð reynsla af henni. En þessi stöð er smá, aðeins 3.2 mw., og hefur verið notuð aðallega fyrir Kísiliðjuna. En þótt hæstv. ríkisstj. fái heimild til þess að virkja, virðist þurfa að gera ýmislegt, áður en ráðist er í virkjunina. Aðallega er talað um Kröfluvirkjun. En það er eftir að gera ýmsar lokarannsóknir þar, áður en unnt er að ákveða virkjun á þessum stað. Það er þess vegna alveg óljóst enn, hvort virkjað verður við Námafjall eða Kröflu. En þá er spurningin þessi: Verða ljón á veginum vegna landeigenda fyrir norðan? Það er spurning. Það er minnst á í aths. við frv. ýmis atriði sem sýna, að þetta er ekki alveg ljóst. Það má vera, að hæstv, iðnrh. hafi kynnt sér þessi mál alveg sérstaklega og viti meira um þau en fram kemur í grg. Ég tel, að það sé nauðsynlegt, að hæstv. ríkisstj. noti tímann, þangað til unnt er að hefja framkvæmdir, til þess að undirbúa þetta, kynna sér, hvaða kröfur kynnu fram að koma, o.s.frv. og ná samkomulagi við landeigendur, ef um það er að ræða, að þess þurfi með. Kannske er það misskilningur hjá mér og ekki þurfi að búast við neinum kröfum, sem erfitt verður að uppfylla. En sjálfsagt tel ég, að það verði skoðað og sá tími, sem nú er fyrir hendi, áður en ráðist verður í framkvæmdir, verði sérstaklega notaður til þess, Það er talað um, að óráðlegt sé að virkja vestan Námafjalls vegna frárennslis út í Mývatn. Það er enn fremur talað um, að ríkissjóður hafi jarðhitaréttindi og landssvæði þau, er skipta máli samkv. samningnum frá 18. mars 1971. En þrátt fyrir þetta er áætlað, að þegar virkjunaraðili, virkjunarstaður og gerð virkjunarmannvirkja hafi verið ákveðin, auglýsi ráðh. þessa ákvörðun og gefi þeim, sem telja sig geta beðið tjón af framkvæmdum þessum, tækifæri til að koma fram með kröfur sínar og aths. innan tiltekins tíma. Ég vil aðeins varpa því fram til athugunar fyrir hæstv, ráðh., hvort ekki væri eðlilegt að auglýsa eftir þessum kröfum strax til þess að vinna tíma. Jafnvel þótt ríkissjóður hefði fullan rétt, þá mætti búast við, að þarna gætu komið kröfur og jafnvel málaferli, sem tækju tíma og gætu tafið fyrir því, að unnt yrði að hefja framkvæmdir. Þá kemur enn fremur hér fram í grg., að ekki hefur endilega verið ákveðið, hvar jarðgufuaflsstöð þessi verði reist, en að áliti sérfræðinga er um tvo staði að ræða, eins og áður er getið. Við staðarvalið verður bæði að gæta jarðhitatæknilegra aðstæðna og umhverfisþátta. Mun um það haft samráð við Náttúruverndarráð og sérfræðinga í orkuvinnslu.málum. Þarna kemur Náttúruverndarráð til, og einnig í sambandi við það vil ég vekja athygli á því, hvort ekki væri rétt nú strax að hafa samband við Náttúruverndarráð og tryggja sér aðstöðuna og samkomulagið við Náttúruverndarráð strax og nota tímann, sem nú er fyrir hendi, á meðan fullnaðarrannsóknir eru gerðar og undirbúningur að virkjuninni að öðru leyti. Þá segir enn fremur: „Þá er nauðsynlegt að leggja á virkjunina að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til að draga úr hugsanlegum áhrifum virkjunarinnar á lífríki Mývatns, og telja kostnað af því til virkjunarkostnaðar. Hvað er um mikinn kostnað hér að ræða, og hvaða kröfur verða uppi til þess að tryggja lífríki Mývatns? Það skal þó tekið fram, að taldar eru mjög litlar líkur á því, að virkjunarframkvæmdir þessar hafi áhrif á vistkerfi Mývatns.“ Við skulum vona, að það verði lítið. En er ekki nauðsynlegt einmitt nú strax að nota tímann til þessarar rannsókna? Þetta eru aðeins ábendingar vegna reynslunnar af Laxárdeilunni, og minni ég á, að það er vitanlega alveg nauðsynlegt fyrir Norðurland að fá virkjun sem allra fyrst. Það má vel vera, að það reynist heppilegast að virkja við Kröflu eða Námafjall, og rannsóknir á þeim stöðum eru áreiðanlega komnar lengst á veg. Má þess vegna reikna með, að það verði fljótlegast að afla orku fyrir Norðurland með þeim hætti. En þarna gætu verið einhverjir erfiðleikar á leiðinni, sem þarf að yfirstiga, og þótti mér eðlilegt að benda hæstv. ráðh. á það, ef þá hæstv. ráðh, hefur ekki þegar gert ráðstafanir til þess að tryggja, að ekki verði tafir af þessu, sem ég hef hér bent á, þegar til framkvæmda á að taka.



Herra forseti. Ég mun ekki tefja þessar umr., enda tel ég, að það sé ekki heppilegt, heldur vil ég alveg sérstaklega leggja áherslu á, að það sé mikil nauðsyn á að hraða afgreiðslu þessa frv. Við erum, held ég, nokkuð sammála um gagnsemi frv. Það eru engar deilur um það og enginn ágreiningur um það, að þetta frv. stefni í rétta átt, og skal ég ekki hafa um það öllu fleiri orð. En mig langar þó af sérstöku tilefni að taka hér til máls, m.a. vegna orða hv. 6. þm. Norðurl. e., Jóns Sólness, sem minntist á það atriði, að Laxárvirkjunarstjórn, sem er sá gamli virkjunaraðili norðanlands, hefur óskað eftir því að ganga inn í þetta mál, a.m.k. sem bráðabirgðavirkjunaraðili, fyrir utan það, sem ljóst verður, að Laxárvirkjun hlýtur að verða aðili að því fyrirtæki, sem l. gera ráð fyrir að fjalli um virkjun á Kröflu- eða Námafjallssvæði. En mig langar til að geta þess, að mér hefur borist í dag bréf frá stjórn Laxárvirkjunar undirritað af framkvæmdastjóra fyrirtækisins, Knúti Otterstedt, og mér þykir rétt að lesa þetta bréf hér, með leyfi hæstv. forseta: „Í framhaldi af skeyti Laxárvirkjunar í dag um breyt. á 1. gr. umrædds frv. er það skoðun Laxárvirkjunarstjórnar, að það sé mjög óeðlilegt, að Laxárvirkjun verði ekki sá aðili, sem að þessari framkvæmd stendur, þar sem fyrirhuguð gufuvirkjun er á orkuveitusvæði Laxárvirkjunar. En einmitt þetta sjónarmið kom upp, þegar ákvörðun um gufuvirkjunina í Bjarnarflagi var tekin, og þá talið sjálfsagt, að l.axárvirkjun verði þar virkjunaraðilinn. Undirbúningur að stofnun Norðurlandsvirkjunar er enn á algeru frumstigi og ógerlegt á þessu stigi að fullyrða, hvenær af stofnun þess fyrirtækis verður, og því ástæðulaust annað en að tilgreina sem virkjunaraðila að væntanlegri gufuvirkjun við Kröflu þann aðila, sem að þessum málum hefur unnið um áratugaskeið á þessu svæði. Væntir stjórn Laxárvirkjunar þess, að þér hlutist til um, að frv. verði breytt í samræmi við þessi sjónarmið. Að öðru leyti vísast í bréf Laxárvirkjunar til iðnrn., dags. 10.1. 1974, sem yður var sent afrit af. Virðingarfyllst, f.h. Laxárvirkjunarstjórnar. Knútur Otterstedt.“ Þetta er það bréf, sem stjórn Laxárvirkjunar sendi mér, að vísu þannig, að ætlunin er, að þetta bréf sé til okkar allra þm. í Norðurl. e., og að sjálfsögðu verður þetta bréf tekið fyrir af okkur og efni þess rætt. Nú er það að vísu svo, að á þessu stigi treysti ég mér ekki til þess að lofa neinum ákveðnum stuðningi við þau tilmæli, sem fram koma í þessu bréfi. Ég held, að það þurfi mikillar athugunar við. Að sjálfsögðu fer ekkert á milli mála, að Laxárvirkjun er vel fær um að sjá um þetta mál, ef út í það er farið, a.m.k. til bráðabirgða, um það efast ég ekki. En ég vil þó að þessu gefna tilefni leggja á það höfuðáherslu, að það, sem máli skiptir nú, er, að stofnun Norðurlandsvirkjunar, þess fyrirtækis, sem lög gera ráð fyrir, verði hraðað sem allra mest, þ.e.a.s. Norðurlandsvirkjun komist á laggirnar. Það er gert ráð fyrir, að þetta verði sameignarfyrirtæki ríkis og sveitafélaga, þ.e. ríkisins og sveitarfélaganna á Norðurlandi, og það er áreiðanlega mjög heppilegt skipulag og nauðsynlegt, að því verði hraðað, að það komist á laggirnar. Að því er ég best veit, er nú einmitt þessa dagana og hefur raunar verið að undanförnu verið að vinna að því að koma þessu máli fram. Það er m.a. verið að finna skynsamlegan grundvöll undir eignaskiptingu, þannig að ég held, að við verðum að fara með nokkurri gát í þessu öllu, þó að sjálfsagt sé að taka beiðni Laxárvirkjunar til vinsamlegrar skoðunar. Það er sjálfsagt að gera það. En ég held þó, að við verðum að lita á fleira í þessu, og við megum ekki gera neitt það, sem yrði til þess að torvelda stofnun Norðurlandsvirkjunar. Á þetta vil ég leggja sérstaka áherslu nú, m.a. að gefnu tilefni frá hv. þm. Jóni Sólnes, varðandi beiðni Laxárvirkjunar og eins vegna þess bréfs, sem mér hefur borist og raunar okkur þm. Norðurl. e. öllum, varðandi þetta sama efni.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég vil þakka þeim þm., sem hér hafa tekið til máls, fyrir mjög góðar undirtektir við meginefni þessa frv. og fyrir ábendingar, sem frá þeim hafa komið. En ég er alveg á sama máli og síðasti hv. þm. Ég tel það skipta ákaflega miklu máli, að samkomulag takist um að koma á laggirnar Norðurlandsvirkjun, sem verði sameignarfyrirtæki ríkisins og sveitarfélaganna á Norðurlandi. Ég tel þetta vera ákaflega mikla nauðsyn fyrir Norðlendinga sjálfa. Án þess að ég vilji nokkuð fara að ýfa hér upp deilumál, þá held ég, að það sé alveg augljóst mál, að ýmis vandkvæði, sem Laxárvirkjun hefur lent í, stöfuðu af því, að hún var í eigu Akureyrar, en ekki annarra aðila á þessu svæði. Einnig hefur komið upp norðanlands og raunar hvarvetna um landið það sjónarmið, að menn hafa horft fyrst og fremst á þann kost, sem næstur þeim var, þegar rætt var um virkjanir, en áttu erfitt með að fjalla um málin í stærri heildum og út frá hagsmunum landsfjórðungsins í heilu lagi. Ég held, að það sé ákaflega nauðsynlegt að reyna að þoka málum þannig, að landsfjórðungurinn allur telji sig hafa hag af myndarlegri framkvæmd og landsfjórðungurinn allur eigi þá lýðræðislega aðild að slíkri framkvæmd. Um hitt er ég alveg sammála hv. þm. Jóni Sólnes, að framkvæmdatöf á þessu skipulagi má ekki verða til þess að draga úr þeim undirbúningshraða, sem hafa þarf til þess, að þessi virkjun geti sem allra fyrst komið að gagni. Og ég skal vissulega huga að því að reyna að finna leiðir til þess, að hægt sé að flýta þeim framkvæmdum, þannig að þær tefjist ekki, þó að ekki verði endanlega búið að ganga frá Norðurlandsvirkjun. Eftir að þetta er orðið að l. hér á Alþ. og heimildin er komin, er hægt að fara að hefja ýmsan undirbúning. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Ingólfur Jónsson benti á, að það er eftir að framkvæma þarna tilteknar rannsóknir. Það, sem vantar, er að fullreyna, að botnhiti við Kröflu sé nægilega hár. Það er vitað um þetta við Námafjall. og jarðfræðingar telja allar líkur benda til þess, að það sé einnig við Kröflu. En til þess að vera alveg öruggur þarf að ganga úr skugga um þetta, og það er ekki hægt að gera upp á milli svæðanna, fyrr en þetta hefur verið gert nú í sumar. En ég mun fyrir mitt leyti reyna að beita mér fyrir því, að á þessu verði hafður sem mestur hraði, eins og hv. þm. Jón Sólnes lagði áherslu á. Hv. þm. Ingólfur Jónsson benti á eignarréttarvandamál, sem þarna kynnu að koma upp. Í því sambandi vil ég minna á það, að fyrir hinu háa Alþ. liggur frv., sem ég flutti í fyrsta skipti á síðasta þingi. Ég flutti það aftur í upphafi þessa þings, og það hefur legið óafgreitt hjá iðnn. hv. Nd. síðan. Þetta frv. fjallaði um háhitasvæði, og efni þess var það, að orku á háhitasvæðum skyldi meta sem sameign þjóðarinnar allrar, en ekki sem einkaeign þeirra aðila, sem kunna að eiga landið yfir orkunni. Ég tel það algerlega óhjákvæmilegt, að Alþ. skeri úr um þetta mál nú á þessu þingi. Við erum að ráðast í meiri háttar framkvæmdir nú á háhitasvæðum fyrir utan hina væntanlegu jarðgufuvirkjun við Kröflu eða Námafjall. Þá kemur til hitaveita frá Svartsengi og væntanlega undirbúningur að sjóefnavinnslu á Reykjanesi. Alþ. verður, áður en til þessara framkvæmda kemur, að ganga frá þessu grundvallaratriði, hvort þjóðin öll á ekki þessa orku, sem okkur er einvörðungu tiltæk vegna þess, að við höfum lagt okkar sameiginlegu fjármuni í að rannsaka þessi svæði, og enginn einstaklingur getur notað sér að neinu upp á eigin spýtur. Ég hygg, að almenn réttlætiskennd Íslendinga sé sú, að það beri að meta þessa orku sem sameign þjóðarinnar, en að sjálfsögðu koma svo til bætur fyrir hvers konar landsspjöll og annað slíkt. En verði þetta ekki gert, geta vissulega komið upp vandamál, sem geta hreinlega orðið risavaxin, og ef við leysum ekki þetta mál, getum við verið að leggja á okkur sjálfa bagga, sem kunna að verða óhemjulega þungbærir, þegar tímar líða fram. Þess vegna verður að taka á þessu máli núna, Alþ. verður að skera úr um það, hvernig með þetta skuli fara. Hv. þm. Ingólfur Jónsson benti mér á að hafa samband við Náttúruverndarráð. Því er þannig háttað, að um meira en eins árs skeið hefur verið starfandi samstarfsnefnd milli iðnrn, og Náttúruverndarráðs. Þessi n. starfar reglulega, og fyrir hana eru lagðar allar áætlanir um virkjunarframkvæmdir, þannig að sú samvinna er í ákaflega góðri skipan, og þarna hefur tekist mjög svo greið samvinna einnig. Að sjálfsögðu hafa þessi áform um jarðgufuvirkjun við Kröflu og við Námafjall fyrir löngu verið lögð fyrir Náttúruverndarráð, sem hugað hefur að öllum þeim vandamálum, sem þar kynnu að koma upp. En sem sagt, ég ítreka þakkir mínar til hv. þm. fyrir góðar undirtektir og vona, að þetta mál verði fljótlega að lögum.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að ræða það frv., sem liggur fyrir iðnn. og hefur legið síðan í haust. En ég vil aðeins benda hæstv. ráðh. á, að enda þótt það verði samþ. hér á hv. Alþ., leysir það ekki þann vanda, sem ég var að benda á. Það eru mengunarmálin, og það er vatnsrennslið út í Mývatn, og það er lífríkið í vatninu. Líklegt er, að það verði frekar Námafjall, sem æskilegt er að virkja, en verður ekki fullyrt, fyrr en rannsókn er lokið við Kröflu.