Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og öllum er kunnugt, hafa þorskveiðar og vinnsla af þorskveiðum notið sérstaks stuðnings af hálfu ríkisins s.l. 4 ár. Upphaflega spratt þörfin á þessum stuðningi af launahækkunum, er áttu sér stað í árslok 1963. Hraðfrystiiðnaðurinn var ekki talinn fær um að standa undir þeirri hækkun launagreiðslna til starfsfólksins né heldur fær um að greiða bátum það fiskverð, sem hefði skapað bátasjómönnum eðlileg kjör í samanburði við þær launahækkanir, sem átt höfðu sér stað hjá verkafólki í landinu. Stuðningur ríkisvaldsins við hraðfrystiiðnaðinn og við bátaútveginn á árunum 1964 og 1965 var við það miðaður að stuðla að aukinni hagræðingu í iðnaðinum, þannig að hann gæti fljótlega sjálfur orðið fær um að greiða hækkuð laun og hækkað fiskverð. Mikill árangur í aukinni hagræðingu í frystihúsunum náðist á þessum árum bæði vegna nýrra tækja, sem frystihúsin öfluðu sér, og vegna nýrra vinnuaðferða, er spöruðu vinnuafl. Þar við bættist, að verð frystra fiskafurða hækkaði mikið og óvænt, einkum á árinu 1965. Afkoma hraðfrystiiðnaðarins á þessum árum reyndist því, er til kom, miklu betri en búizt hafði verið við, og eru þessi tvö ár sennilega einhver allra beztu ár þessa iðnaðar. Í ársbyrjun 1966 reyndist hins vegar ókleift að afnema þann stuðning, sem veittur hafði verið vegna þeirra launahækkana, sem átt höfðu sér stað á árinu 1965, og þeirrar fiskverðshækkunar, sem sigldi í kjölfar þeirra. Nú koma einnig til greina erfiðleikar þorskveiða og vinnslu að standast samkeppni við hinar miklu og arðbæru síldveiðar. Áhugi útvegsmanna og sjómanna beindist í vaxandi mæli að síldar- og loðnuveiðum, og átti hið háa verð síldarafurða að sjálfsögðu mestan þátt í þessu. Mikil aukning bátaflotans var öll miðuð við síldveiðar, og verulegur samdráttur varð í þorskveiðum á árinu 1966, án þess að öðrum ástæðum virðist vera til að dreifa en minnkandi sókn. Reynt var að jafna hér metin að nokkru með lækkun útflutningsgjalda á frystum fiskafurðum og hækkun þeirra á síldarafurðum í ársbyrjun 1966. Fulltrúar hraðfrystiiðnaðarins höfðu staðið að þeirri hækkun fiskverðs um 17%, sem ákveðin var í janúar 1966. En þá hækkun fékk iðnaðurinn ekki uppi borna með auknum stuðningi frá ríkisvaldinu nema að sáralitlu leyti. Var þessi ákvörðun um hækkun fiskverðs tekin á grundvelli þess háa afurðaverðs, sem ríkjandi var um þetta leyti, og í von um nokkra viðbótarhækkun þess síðar á árinu, sem ástæða virtist þá til að búast við. Það þarf ekki að orðlengja það, sem öllum er nú löngu kunnugt, að á miðju ári 1966 urðu mikil þáttaskil, þegar hófst það verðfall íslenzkra afurða erlendis, sem síðan hefur haldið áfram að því er langflestar og veigamestu afurðirnar snertir og er eitt hið mesta, sem nokkru sinni hefur yfir íslenzkan sjávarútveg dunið. Þetta verðfall kom ekki fram í afkomu frystihúsanna á árinu 1966 nema að nokkru leyti. Eigi að síður gerbreytti það afkomu þeirra frá góðærunum á undan. Þar við bættist, að kaup hafði enn farið nokkuð hækkandi frá veltiárinu 1966 vegna vísitöluhækkana, og allt þar til verðstöðvun kom til framkvæmda og þessar kauphækkanir kölluðu á hækkun fiskverðs um áramótin 1966–1967. Í byrjun s.l. árs var því enn þörf nýrra og róttækari aðgerða til stuðnings þorskveiðunum og vinnslunni og þá fyrst og fremst til stuðnings hraðfrystiiðnaðinum. Beindust þessar aðgerðir annars vegar að því að létta af fiskvinnslunni þeirri hækkun fiskverðs, sem óhjákvæmileg var, en hins vegar að því að bæta hraðfrystiiðnaðinum að verulegu leyti verðfall afurðanna með stofnun Verðjöfnunarsjóðs frystiiðnaðarins. Jafnframt var augljóst, að iðnaðurinn hlaut að verða að snúast gegn þeim geysilega vanda, sem hann stóð frammi fyrir, með róttækri endurskipulagningu og hagræðingu og bættri fjárhagslegri uppbyggingu. Fyrir atbeina ríkisvaldsins var undirbúningur ráðstafana af þessu tagi hafinn snemma á s.l. ári á vegum bankanna og fulltrúa iðnaðarins. Ákvæði 2. gr. frv. þessa verða framkvæmd með sama hætti og endurskipulagningin sjálf, þ.e. í samstarfi og samráði við fulltrúa frystiiðnaðarins. Það bættist svo enn ofan á þá erfiðleika, sem fyrir voru, að aflabrögð á vetrarvertíð 1967 voru mjög slæm vegna fádæma ógæfta, og skreiðarsölur til Nígeríu stöðvuðust vegna borgarastyrjaldarinnar þar í landi. Afkoma bæði þorskveiða og vinnslunnar í landi og þá ekki sízt frystiiðnaðarins reyndist því enn lakari en nokkurn hafði getað grunað í byrjun ársins. Í aths. við frv. það, sem hér liggur fyrir, er gerð grein fyrir þeim viðhorfum, sem ríkjandi voru varðandi sjávarútveginn og þá einkum hraðfrystiiðnaðinn, þegar nýtt gengi íslenzkrar krónu var ákveðið í nóvembermánuði s.l. Ég vil aðeins rifja hér upp fjögur meginatriði þessara röksemda: 1) Afkoma þorskveiðanna í heild og hraðfrystiiðnaðarins sér í lagi gat ekki ráðið úrslitum við ákvörðun hins nýja gengis, 2) Mikil óvissa var ríkjandi í nóvember um verðlagsþróun íslenzkra sjávarafurða á næstunni og er það raunar enn. 3) Mikil óvissa hlaut að vera ríkjandi um afkomuhorfur fiskvinnslunnar, þar til fiskverð hefði verið ákveðið og allar þær upplýsingar lægju fyrir, sem safnað er og unnið úr í sambandi við þá ákvörðun. 4) Á meðan samningum um fiskverð var ólokið, mátti af ríkisvaldsins hálfu ekki með nokkru móti gefa til kynna, hvort eða að hve miklu leyti eðlilegt gat talizt, að þorskveiðar eða vinnsla nytu áfram opinbers stuðnings. Með tilliti til þessara atriða þarf engan að undra, að gengisbreytingin hafi ekki getað tryggt fiskiðnaðinum hallalausan rekstur - en það var raunar vitað frá upphafi, að svo yrði ekki - né heldur að áframhaldandi stuðningur til iðnaðarins hafi nú reynzt nauðsynlegur. Fyrir hitt er svo ekki að synja, að meiri stuðningur hefur nú reynzt nauðsynlegur, en ástæða hefði virzt til að ætla fyrir nokkrum mánuðum. Kemur hér í fyrsta lagi til, að verðþróun íslenzkra afurða hefur haldið áfram að vera mjög óhagstæð, síðan gengisbreytingin var ákveðin, og hefur brugðizt þeim vonum, er virtust vera grundvallaðar af varfærni. Einkum hefur verðlækkun frystra fiskafurða í Sovétríkjunum valdið miklum vonbrigðum og sömuleiðis það, að engin hreyfing er enn upp á við á verði mjöls og lýsis nema síður sé. Í öðru lagi hefur afkoma frystihúsanna á árinu 1966 - en á henni byggjast allar áætlanir um afkomuna 1968 - reynzt enn lakari en ástæða var til að ætla í nóvembermánuði s.l. Eru skýringar á þessu gefnar í aths. við frv. Sá stuðningur við hraðfrystihúsin, sem leitað er heimilda til með þessu frv., er af þessum sökum mikill og mun meiri en ástæða virtist til að ætla fyrir fáum mánuðum síðan, að þörf yrði á. Það lætur að líkum, að jafnmikill stuðningur muni krefjast umfangsmikilla fjárhagslegra aðgerða. Hefur þetta þegar komið fram í því, að ekki hefur reynzt unnt að framkvæma jafnmiklar tollalækkanir í kjölfar gengisbreytingarinnar eins og upphaflega hafði verið ráðgert. Sérstaks frv. er og að vænta um aðrar fjárhagslegar aðgerðir. Það frv., sem hér liggur fyrir, fjallar um heimild til aðstoðar við hraðfrystiiðnaðinn. Er upphæð þessarar aðstoðar samtals 202 millj. kr., en þar af ganga 4 millj. kr. til rækjufrystingar eingöngu. Það er nýmæli í þessu frumvarpi, að sérstaklega skuli ætluð ákveðin upphæð til styrktar rækjufrystingu, en rækjuveiðar eru allþýðingarmiklar á þremur svæðum umhverfis Vestfjarðakjálkann, þ.e. í Arnarfirði, Ísafjarðardjúpi og vestanverðum Húnaflóa. Smábátar á þessum stöðum hafa af þeim svo góða atvinnu, að það er þýðingarmikið, að rækjuveiðarnar og rækjuvinnslan geti haldið áfram. Meginhluti rækjuaflans hefur verið frystur, og hefur verðlag á frystri rækju verið viðunanlegt þar til á síðari hluta ársins 1967, að mikil breyting varð þar á til hins verra. Mikil aukning á framboði á rækju á helztu mörkuðunum varð til þess, að verðlag lækkaði mjög mikið síðari hluta ársins, og hafði það einnig áhrif á það, sem framleitt hafði verið fyrri hluta ársins. Má heita, að rækjur framleiddar á þann hátt, sem verið hefur, þ.e. í tiltölulega stórum umbúðum, séu lítt seljanlegar eða óseljanlegar, og hafa því rækjuframleiðendur orðið að undirbúa breytingar á framleiðslu sinni til þess að geta boðið þá vöru, sem markaðurinn vill kaupa, ef yfirleitt á að vera mögulegt að selja þá framleiðslu. Þessar breytingar hafa reynzt allkostnaðarsamar. Það er og ljóst, að rækjuframleiðendur geta ekki staðið af sér það mikla áfall, sem verðfallið hefur orðið þeim þrátt fyrir gengislækkunina, og hefur því þótt óhjákvæmilegt að hafa í þessu frv. heimild til að greiða allt að 4 millj. kr. á árinu 1968 til að tryggja áframhaldandi framleiðslu frystrar rækju. Ástæða er til að taka það skýrt fram, að hér er einungis átt við frysta rækju, en ekki aðrar framleiðsluaðferðir. Hefðu þá framleiðendur frystrar rækju svipaða aðstöðu og frystihúsin, en að yfirgnæfandi meiri hluta stunda þessir aðilar ekki aðra framleiðslu á frystri vöru. Ekki er gert ráð fyrir því að greiða neina uppbót til framleiðslu á niðursoðinni rækju, þar sem þar hafa ekki orðið neinar breytingar svipaðar þeim, sem orðið hafa á verðlagi frystu rækjunnar. Hins vegar eru mjög takmarkaðir möguleikar á því að auka skyndilega mikið þá framleiðslu, og er því einnig af þeirri ástæðu mjög æskilegt að greiða fyrir því, að frysting á rækju geti haldið áfram með eðlilegum hætti. Frv. gerir ráð fyrir 198 millj. kr. aðstoð við hraðfrystiiðnaðinn almennt. Er ætlunin, að sú aðstoð skiptist þannig, að 25 millj. kr. gangi til sérstakrar viðbótar á verði línufisks, sem ákveðið var við verðlagningu fisks í upphafi ársins og er að mestu áframhald sams konar viðbótar, sem greidd hefur verið á undanförnum árum, en nú verður greidd fleiri mánuði ársins en áður tíðkaðist. Allar vinnslugreinar munu að sjálfsögðu njóta góðs af þessari greiðslu, enda þótt hún sé til komin vegna frystiiðnaðarins. Meginhluti stuðningsins eða 148 millj. kr. munu verða greiddar hraðfrystihúsum í hlutfalli við verðmæti framleiðslu þeirra á árinu 1968. Er ætlunin, að tæpur þriðjungur þessarar upphæðar eða 45 millj. kr. verði greiddar sem allra fyrst til þess að auðvelda það, að rekstur frystihúsanna geti orðið með sem eðlilegustum hætti á yfirstandandi vetrarvertíð. Af þessum sökum er brýn nauðsyn á því, að sú heimild, sem frv. fer fram á, verði veitt sem allra fyrst, og ég leyfi mér að láta í ljósi þá ósk mína, að nefndir - í fyrsta lagi nefndir beggja d. - vinni að athugun málsins, meðan það er í fyrri d. Við úthlutun þessarar upphæðar er ætlunin að miða við meðalframleiðslu húsanna á árunum 1966 og 1967, en þó eiga aðeins þau hús að koma til greina við úthlutunina, sem nú eru í rekstri eða talið er, að muni verða rekin, þegar endurskipulagningu iðnaðarins er lokið. Loks mun 25 millj. kr. úthlutað í sambandi við endurskipulagningu iðnaðarins. Er gert ráð fyrir, að það fé verði einkum notað til að leysa vandamál, sem fram koma við endurskipulagninguna hjá þeim húsum, sem hljóta að starfa áfram, en eru verr sett en þau, sem bezta afkomu hafa. Er ætlunin, að Seðlabanki Íslands úthluti þessu fé að fengnu samþykki sjútvmrh. og í samráði við þá tvo viðskiptabanka, sem ásamt Seðlabankanum vinna að endurskipulagningunni, þ.e. Landsbanka Íslands og Útvegsbanka Íslands, og svo sem fyrr greinir einnig í samráði og samstarfi við fulltrúa frystiiðnaðarins sjálfs. Það eru einkum tvö atriði, sem ég vil að lokum leggja áherzlu á í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir: 1) hversu mikil og brýn nauðsyn er á þeirri aðstoð við hraðfrystiiðnaðinn, sem hér er farið fram á, og 2) hversu þýðingarmikið er, að þessi aðstoð greiði götu þeirra mikilvægu breytinga, sem nauðsynlegar eru í þessum iðnaði, þannig að hann geti með tíð og tíma á nýjan leik staðið á eigin fótum. Það er eðlilegt, að meðal alþm. og meðal almennings gæti verulegrar tortryggni í garð hraðfrystiiðnaðarins sökum þess, að forystumenn iðnaðarins hafa á undanförnum árum e.t.v. ýkt nokkuð þá erfiðleika, sem hann hefur átt við að etja, og gert það til stuðnings kröfum sínum á hendur stjórnvöldum og í almennum áróðri. Það hefur líka af hálfu forystumanna iðnaðarins orðið vart verulegrar tregðu. Sem betur fer eru þeir forystumenn fáir, en samt hefur orðið vart þessarar tregðu til þess að horfast í augu við þann raunverulega vanda, sem iðnaðurinn stendur frammi fyrir og takast verður á við með raunhæfum aðgerðum. Í stað þess hefur, svo sem sagan sannar, verið leitað á náðir ríkisvaldsins um aukna aðstoð og það með heldur vafasömum aðferðum, jafnvel hreinum ofbeldisaðgerðum hafa menn beitt málum sínum til stuðnings. Það ætti öllum að vera orðið það ljóst nú, hversu heilladrjúgar slíkar aðferðir eru. En hraðfrystiiðnaðurinn sem slíkur má ekki gjalda skammsýni nokkurra forystumanna. Það er þjóðarnauðsyn, að þessum iðnaði séu búin þau skilyrði, að hann geti haldið áfram að starfa og dafna. Í því skyni er sú aðstoð, sem hér er farið fram á heimild til að veita, óhjákvæmileg. En það er ekki síður þýðingarmikið, að jafnframt sé iðnaðurinn endurskipulagður og fjárhagsleg uppbygging hans lagfærð. Mun því starfi haldið áfram af fullum krafti næstu mánuði, þannig að þessar uppbætur ættu að geta komið til framkvæmda síðar á þessu ári. Þá er jafnframt nauðsynlegt að veita hraðfrystiiðnaðinum vernd gegn snöggum verðbreytingum, og frv. um verðjöfnunarsjóð og fyrningarsjóð sjávarútvegsins eru nú í undirbúningi og verða væntanlega lögð fyrir Alþingi innan skamms. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi málsins að hafa um frv. fleiri orð. Því fylgir mjög yfirlitsgóð grg. og aths., sem ég læt mér nægja að vísa til. Ég legg til, herra forsefi, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og sjútvn.



Herra forseti. Ég vil strax í upphafi lýsa yfir stuðningi mínum við þetta frv. og mun ekki tefja fyrir því, en það kom fram hjá hæstv. ráðh., eins og raunar margoft hefur komið fram hér, að sífellt verður að hraða málum, sem þó eru æðiyfirgripsmikil og ástæða væri til fyrir alþm. að kynnast allnáið. Það ber og að sama brunni, að ráðh. minntist á, að það lægi á að fara að greiða upp í fyrir fram veitta aðstoð til frystihúsa á árinu 1968. Eru það 45 millj. kr., sem áætlað er að greiða nú á sama hátt og greitt hefur verið með hagræðingarfé. Nú í æðimarga daga hefur, eftir því sem ég bezt veit, legið tilbúinn listi í Seðlabankanum um, hvaða upphæðir frystihúsin eigi að fá af þessu, en það hefur ekki verið hægt að greiða það út enn þá, af hvaða ástæðum sem það er. Kannske er það af þeirri ástæðu, að þetta frv. er ekki orðið að lögum. Það er sífellt klifað á því, eins og ég gat um áðan, að við þurfum að hraða meðferð þessara mála. Frv. það, sem hér er lagt frsm, er í rauninni staðfesting á því tilboði, sem ríkisstj. gerði hraðfrystiiðnaðinum snemma í janúar, en Alþ. var ekki haft þar með í ráðum. Þetta tilboð var fram komið, til þess að grundvöllur fengist að dómi ríkisstj. fyrir hallalausum rekstri hraðfrystiiðnaðarins á árinu 1968. Alþm. fá oft að lesa það í blöðum, að ríkisstj. hafi tekizt á hendur skuldbindingar, svo að nemi milljónatugum eða milljónahundruðum, áður en það kemur inn í sali Alþingis og áður en alþm. fá um það að fjalla. Þetta er tilkynnt svona utan dagskrár, að við munum eiga von á þessu seint og um síðir. Ég verð að lýsa yfir megnri óánægju minni og fordæma þau vinnubrögð, sem svona eru viðhöfð æ ofan í æ, þegar hlutur Alþingis er sífellt gerður minni en ætlazt er til í stjskr. landsins. Alþ. hlýtur að gera þá kröfu að fá að ræða mál á eðlilegan hátt, áður en þau eru afgreidd og koma til framkvæmda hverju sinni. Alþ. á ekki að vera nein sýndarstofnun til þess að setja einhvern stimpil á vafasama útreikninga sérfræðinga eða gefa þeim lagagildi. En ég skal ekki vera mjög margorður, aðeins fara örfáum orðum um þetta frv. og fara þar að vilja hæstv. ráðh., því að ég veit, að það liggur á að afgreiða þetta, ef biðin eftir þessum milljónum fer eftir því, hvort frv. verður fljótt að lögum eða ekki. Þegar gengi íslenzku krónunnar var breytt á s.l. hausti, var setið í heila viku yfir því að reikna út, hver gengislækkunin þyrfti að vera, svo að aðalatvinnuvegirnir gætu gengið hallalaust og án þess að ríkissjóður veitti þeim nokkra aðstoð. Síðan hefur að vísu verið dregið í land með þetta, að ekki hafi verið hægt að sjá það fyrir og ekki hægt að miða gengisfellinguna við þarfir atvinnuveganna. En að baki þeirrar niðurstöðu, sem birt var í nóvembermánuði í sambandi við gengislækkunina, lágu beztu og nákvæmustu útreikningar, sem fyrir hendi höfðu nokkru sinni verið að því er látið var að liggja. Áður en gengisbreytingin var framkvæmd, hafði því margoft verið lýst yfir hér á Alþ., m.a. undir umr. um efnahagsmálatill. frá því í október, að ekkert lægi fyrir um, hvaða ráðstafanir þyrfti að gera til stuðnings útflutningsatvinnnvegunum. Það yrði athugað síðar. Efnahagsmálatillögurnar, sem sáu dagsins ljós í október voru fyrst og fremst miðaðar við að leysa vanda ríkissjóðs, þ.e. auka tekjur hans um 750 millj. kr., svo að endarnir næðu þar saman. En vandi atvinnuveganna var óleystur eftir sem áður. Sá vandi, sem þá blasti við í atvinnu- og efnahagsmálum, átti ekki nema að nokkru leyti rót sína að rekja til verðfalls afurðanna 1966 og 1967 eða aflabrests á vetrarvertíð. Auðvitað urðum við fyrir áfalli af þessum sökum, og skal ég sízt neita því eða draga úr því - því neitar enginn. En eftir eitt mesta og samfelldasta góðæristímabil í sögu þjóðarinnar á undanförnum árum áttu atvinnuvegir þjóðarinnar að vera svo undir búnir, að þeir gætu um sinn mætt lakara árferði. En það var nú síður en svo. Málum var svo háttað, að atvinnuvegirnir voru alls vanbúnir að mæta þeim erfiðleikum. Það var öllum ljóst snemma á síðasta ári –löngu fyrir kosningar - að það voru slíkir erfiðleikar fram undan, að það yrði að gera ráðstafanir í tæka tíð til þess að mæta þeim. Ör verðbólguþróun og hömlulaus fjárfesting hafði bitnað á þessum atvinnuvegum, svo að þeir stóðu mjög höllum fæti, og var því nauðsynlegt að snúast við vandanum strax. En ekkert var aðhafzt, heldur var látið reka á reiðanum fram yfir kosningar. Í kosningabaráttunni var nú aldeilis ekki sá tónn, að eitthvað væri að - síður en svo. Það var allt á mjög traustum grunni - efnahagsmálin í stakasta lagi. Ég vil taka það enn fram, að ég tel ekki, að ríkisstj. geti séð fyrir eða ráðið við verðlækkun afurða á erlendum mörkuðum, enn síður að ríkisstj. geti séð það fyrir, hvort vel eða illa aflast. En ríkisstj. bar að snúast við þessum vanda með öllum tiltækum ráðum, en ekki láta allt reka á reiðanum. Í stað þess að snúast til varnar og takast á við vandann var þjóðinni talin trú um, að allt væri í bezta ástandi. Stjórnarandstæðingarnir væru svartsýnismenn og barlómsmenn, sem héldu því fram gegn betri vitund, að grundvöllur atvinnuveganna væri brostinn. Það tókst að blekkja þjóðina í það sinn og dylja sannleikann fram yfir kosningar. En auðvitað kom kaldur veruleikinn í ljós, þegar kom fram á haustmánuði. Veruleikann, hversu napur, sem hann var, var ekki hægt að dylja. Síðan hefur hver mánuðurinn liðið öðrum erfiðari, og stöðvun sjávarútvegsins blasti við um áramótin þrátt fyrir gengislækkun á s.l. hausti. Gengislækkunin var ákveðin með tilliti til stöðu atvinnuveganna. Almennt var það talið óhjákvæmilegt að fylgja pundinu. En nú skyldi bíða og athuga stöðu atvinnuveganna vandlega, og færustu sérfræðingar settust niður til að reikna og reikna og kváðu svo loks upp þann úrskurð að lækka þyrfti gengi krónunnar um 24,6%. En þessi gengislækkun væri nú betur undirbúin en hinar fyrri, því að nú hefðu legið fyrir meiri og betri upplýsingar en áður og hægt hefði verið að byggja á traustum gögnum - enn traustari gögnum en fyrr. Áður hefðu menn þurft að reikna þetta, ef svo mætti segja, á hnjám sér. Nú væri einhver munur, því að nú þyrfti ekkert annað en að fletta upp. Nú væru gögn til yfir allt saman. Það þyrfti ekkert annað en að reikna, leggja saman, draga frá, setja síðan punkt og ákveða, hver gengislækkunin skyldi vera. En eitthvað hefur nú skeikað, að því er öllum virðist, eins og nú er orðið ljóst, og þarf ég ekki að vera margorður um það. Í grg. fyrir þessu frv. segir, að það sé ljóst, að hraðfrystiiðnaðurinn verði rekinn með verulegum halla á árinu 1968, og nýjar upplýsingar bendi til þess, að afkoman verði mun lakari en búizt hafi verið við. Nýjar reikningsskekkjur, að því er virðist, en nú er því bara skellt á frystiiðnaðinn sjálfan. Hann hafði fegrað svo afkomu sína, eftir því sem segir hér í grg., að starfsmenn Efnahagsstofnunarinnar sáu ekki við honum í fyrstu atrennu. Það er kannske mannlegt að kenna öðrum um, en tæplega er það stórmannlegt, þegar því líka er lýst yfir í öðru orðinu, að aldrei hafi legið fyrir jafnglöggar upplýsingar um ástand og hag atvinnuveganna, og hefði því átt að vera hægt að reikna hann út rétt. Ég hef ekki haft aðstöðu til þess að kanna þá töflu, sem fylgir þessari grg., né heldur á hvaða gögnum hún er byggð. Væntanlega fær sú n., sem málið fær til meðferðar, að sjá einhver gögn yfir þetta, svo að þm. fái nokkra vitneskju um það, sem Alþ. á að afgreiða. En það virðist þó - af blaðafregnum að dæma - æðimikið bera á milli þess, sem frystiiðnaðurinn telur vera tekjuþörfina, og þess, sem Efnahagsstofnunin ætlar að þurfi, og eins og ég sagði, hef ég ekki haft neina aðstöðu til þess að kanna þetta. En ég vil aðeins minnast á eitt litið dæmi. Mér skilst, að í sambandi við skreiðarverkunina skakki aðeins á þeim eina lið um 30 millj. kr. á þeim tekjulið, sem Efnahagsstofnunin og sölusamtökin áætla. Efnahagsstofnunin muni áætla um 30 millj. kr. meiri tekjur til frystiiðnaðarins en sölusamtökin vilja viðurkenna. Það virðist vera mjög hæpið að áætla tekjur frá ári til árs síhækkandi vegna óseljanlegrar vöru, og þar við bætist, að skreiðarverkun hlýtur að dragast stórkostlega saman á þessu ári af augljósum ástæðum, þegar fyrir eru í landinu miklar birgðir af óseljanlegri vöru. Ef þetta er rétt tala, sem við erum að tala um hér - og ég hef ekki aðstæður til að fullyrða um, að þarna skakki 30 millj. - finnst mér slíkur útreikningur vægast sagt nokkuð hæpinn. Ef fleiri liðir eru þannig, þætti mér ekki einkennilegt, þó að einhverjar frekari skekkjur kæmu í ljós. En væntanlega fá alþm. að kanna þetta og sjá, á hverju þessir reikningar byggjast. Þessar ráðstafanir, sem hér er verið að fjalla um, eru engar ölmusur eða styrkir til sjávarútvegsins eða frystiiðnaðarins. Þessi undirstöðuatvinnuvegur ætlast ekki til annars en að fá að búa við sambærilegan rekstrargrundvöll og þeir atvinnuvegir hafa, sem þjóðinni eru lífsnauðsynlegir. Við hljótum að verða að byggja næstu áratugina okkar aðalgjaldeyrisöflun á sjávarútvegi, og þá verðum við líka að vera menn til að búa svo að þessum atvinnuvegi, að hann geti starfað af þrótti. Ef hann er í erfiðleikum, verða keðjuverkanir í öllu atvinnulífi, og erfiðleikar frystiiðnaðarins ná ákaflega víða. Ég tel það enga goðgá - síður en svo - þó að afkoma þessa undirstöðuatvinnuvegar væri þannig, að hann hefði fyrir afskriftum og einhverjum vöxtum af stofnfé. Hraðfrystiiðnaðurinn þarf á miklu fé að halda. Þróunin í þessum iðnaði, hvað snertir alla tækni, er mjög ör, og það hlýtur alltaf að vera nokkur fjárfesting í sambandi við þetta; það verður ekki umflúið. Það verður þjóðinni alltaf farsælast, ef hún býr svo að þessum atvinnuvegi, að hann starfi af þrótti, en sé ekki reyrður í einhverja heljarfjötra lánsfjárskorts eða skriffinnsku. Ég hef þá trú og vissu, að sjávarútvegurinn hafi aldrei brugðizt þjóðinni, nema þegar forystumenn þjóðarinnar hafa misst trúna á gildi barns fyrir þjóðarbúið. Hæstv. sjútvmrh. minntist lítillega á það, að það væri verið að vinna að hagræðingu í þessum iðnaði. En hvað líður þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið og átti, eftir því sem talið var á síðustu dögum fyrir kosningar, að vera búið að framkvæma? Öll gögn í sambandi við þetta hafa legið í a.m.k. 7–8 mánuði hjá sérfræðingum. Ég veit ekki betur. Ef það er ekki rétt með farið hjá mér, ætla ég, að hið rétta komi í ljós. Það bólar ekkert á þessum ráðstöfunum enn þá, að því er virðist. Ég hef enga löngun til að gera lítið úr vilja ríkisstj. til þess að gera eitthvað jákvætt í þessu máli. En hitt harma ég mjög, hvað þetta gengur hægt. Það virðist svo sem allt framkvæmdavald í þessu efni sé reyrt í einhverja heljarfjötra sérfræðinga, sem séu svo önnum kafnir, að þeim vinnist ekki tími til þess að sinna bráðnauðsynlegum málum. Vonandi fá þessar ráðstafanir að sjá dagsins ljós mjög fljótlega. Það er mjög þýðingarmikið fyrir þennan iðnað, og það verður þá væntanlega séð um, að þeir, sem eiga að vinna þessi verk - að kanna þessi gögn, sem fyrir liggja - gefi sér tíma til þess að vinna þetta verk, sem ekki þolir neina bið. Ástand undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar virðist vera mjög bágborið - vægast sagt. Stefnan í efnahagsmálum undanfarinna ára hefur sýnt það mjög ljóslega, að hún hefur ekki staðizt það árferði, sem við höfum búið við. Það mun sjálfsagt einsdæmi, að mánuði eftir gengisfellingu skuli hag útflutningsatvinnuveganna vera svo komið, að þeir séu bókstaflega komnir í þrot, nema til komi stórar fjárhæðir frá ríkissjóði. Það hafa á undanförnum árum verið lögð á þennan atvinnuveg í mjög vaxandi mæli ýmis útgjöld, sem hann fær ekki risið undir, á sama tíma sem verðbólguþróunin hefur bitnað harkalega á útflutningsatvinnuvegunum. Þess vegna er það óhjákvæmilegt að breyta um stefnu í þessum málum og leggja höfuðáherzlu á að endurreisa efnahagslífið og ástand þessara atvinnuvega. Stórstígar framfarir á sviði tækni og þekkingar munu gerbreyta aðstöðu sjávarútvegsins, til þess að hann haldi áfram að vera sá máttarstólpi íslenzku þjóðarinnar, sem hann hefur verið - styrkasta stoðin í íslenzku atvinnulífi, sem sjálfstæði íslenzku þjóðarinnar mun byggjast á. Þess vegna verðum við að leggja megináherzlu á það að auka fjölbreytni í framleiðslu sjávarafurða og finna nýjar leiðir til aukinnar hagnýtingar náttúruauðæfa okkar bæði til hafs og lands. Þess vegna verður að gera allt, sem hægt er í sambandi við aukna hagræðingu og framleiðni í sjávarútveginum og í vaxta- og lánamálum, svo að sæmandi sé. Ég verð að segja það, að ég tel það lítt sæmandi fyrir þjóð, sem á svo mikið undir sjávarútveginum, að ætla honum að greiða 10–12% vexti af verulegum hluta af því fé, sem hann þarf að hafa undir höndum. Ég skal ekki hafa þessi orð miklu fleiri, en endurtek aðeins, að ég vænti þess, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, veiti nm. og alþm. upplýsingar í þessum vandamálum, svo að vitneskja liggi fyrir um, á hverju þetta er byggt, svo að við sjáum, hvaða gögn hafa verið lögð til grundvallar. Sjávarútvegurinn hefur ekki bilað, enda þótt erfiðleikar hafi hrjáð hann undanfarið, og þýðing hans fyrir þjóðarbúið hefur ekki minnkað. Hann hefur aldrei brugðizt, eins og ég sagði áðan, nema þegar forystumenn þjóðarinnar hafa misst sjónar á gildi hans fyrir þjóðarbúið. Efnahagsstefna undanfarinna ára virðist ekki standast nema í metaflaárum, og þess vegna þarf að horfast í augu við þann vanda, sem af því hefur leitt, og breyta um stefnu og búa þannig að undirstöðuatvinnuvegunum, að þeir starfi af þrótti. Ef það verður gert og þýðing sjávarútvegsins fyrir þjóðarbúið réttilega metin, mun atvinnuleysi ekki verða umræðuefni manna á meðal, hvorki hér á Alþ. né annars staðar.



Herra forseti. Það eru ekki mörg atriði í ræðu hv. 3. þm. Vestf., sem ég þarf að gera aths. við. Flest af því, sem þar kom fram, kom fram í umr. hér fyrir jólahlé í sambandi við gengismálin, og sumum atriðunum hafði ég einnig vikið að í minni framsöguræðu, þannig að óþarft er að endurtaka það aftur hér, og nægir í því efni að vísa til þessara umr. Hv. þm. lagði á það mikla áherzlu í upphafi máls síns, að hann fordæmdi þau vinnubrögð, sem ríkisstj. hefði viðhaft í þessu máli, þ.e.a.s. í sambandi við samkomulagsviðræður við hraðfrystiiðnaðinn og vélbátaútgerðina, sem átt höfðu sér stað á undanförnum vikum. Ég vil nú minna þennan hv. þm. á það, að núverandi ríkisstj. hefur ekki tekið upp nein nýmæli í þessum efnum. Það eru troðnar slóðir, sem undanfarnar ríkisstj. hafa farið á síðustu áratugum, og með öðrum hætti verður vart að þessum málum staðið. Ég hygg, að það væru vafasamar samningaumleitanir eða samkomulagsumleitanir að hafa þann hátt á, að viðkomandi aðilar væru hér inni í þingsölunum og þar ætti við þá að semja um þessa hluti, enda hafa, eins og ég segi, verið viðhöfð sömu vinnubrögð af öllum flokkum í þessum efnum, og hér er því ekki um neitt nýmæli að ræða. Ég hef látið hafa það eftir mér - og tel mig geta fært fyrir því góð rök - að traustari gögn hafi nú legið fyrir, þegar umr. fóru fram í Verðlagsráði sjávarútvegsins, til þess að leggja til grundvallar við ákvörðun fiskverðs en nokkru sinni áður hafi verið fyrir hendi, og við þetta stend ég, hvað sem efasemdum hv. þm. í þessu efni líður. Ég skal fúslega taka undir það, sem hann sagðist harma, að gengið hefði hægt, þ.e.a.s. hin margumtalaða endurskipulagning í hraðfrystiiðnaðinum. Ég tek fyllilega undir það, að þetta hefur gengið mun seinna fyrir sig á allan hátt en við hafði verið búizt áður. Verkið hefur einfaldlega reynzt mun viðameira heldur en upphaflega var ætlað, og það er því ekki því um að kenna, að sérfræðingar yfirhlaðnir öðrum störfum komi í veg fyrir, að verkið geti gengið hraðar. Og ég hygg, að það sé rangt eftir síðustu upplýsingum, sem ég hef um þetta, að öll gögn hafi í þessu efni legið fyrir fyrir 7–8 mánuðum. M.a. hefur gagnasöfnun reynzt mun tímafrekari heldur en við var búizt, og tillögugerð í þessum efnum er mjög vandasöm, þannig að verkið hefur í heild reynzt mun viðameira heldur en upphaflega var búizt við, og það er ráðningin á þessum drætti, sem þarna hefur átt sér stað. En eins og ég sagði í minni framsöguræðu, standa nú vonir til þess, að hægt verði - a.m.k. síðari hluta þessa árs - að vinna eftir þessum till.; þær liggi þá fyrir innan mjög skamms tíma, þannig að framkvæmd á þeim ætti að geta hafizt síðari hluta ársins. Sem dæmi um það, hve stjórnarstefnan væri slæm, nefndi hv. þm. það, að það sæist bezt í íslenzkum sjávarútvegi, að 1–2 mánuðum eftir gengisfellingu væri nánast allt að stöðvast í þessum mikilvæga iðnaði. Ég minntist á það, að það væri útilokað að taka nokkurn einn þátt og láta hann ráða öllu um ákvörðunina um gengisfellinguna, eins og ég benti á. Það varð að taka tillit til margra hluta annarra, eins og m.a. landverkafólks og þeirra kjara, sem almenningur býr við í landinu. Ástand sjávarútvegsins sem heild er heldur ekki hægt að tala um, því að þar er við ákaflega misjafna erfiðleika að etja. Átti að miða gengisfellinguna við þá verkunaraðferðina, sem lakast stóð, eða þá sem skást stóð, eða þá sem var einhvers staðar þarna á milli. Þetta var sá vandi, sem við var að etja, og valið í því efni, tel ég, að hafi verið rétt. Það er vitað mál, að launþegar í landinu hefðu ekki afborið hærri gengisfellingu og kjaraskerðingar, sem henni fylgdu, heldur en þarna var gripið til, og færa þó forystumenn þeirra samtaka nokkuð gild rök að því, að erfitt sé að standa undir þessum kjaraskerðingum, hvað þá ef meiri hefðu orðið. Ég skal svo að lokum taka undir það, sem hv. ræðumaður sagði, að ég er honum fyllilega sammála um, að sjávarútvegurinn mun áfram verða styrkasta stoð í atvinnulífi þjóðarinnar og hann þarf að efla svo sem kostur er á, en efnahagur þjóðarinnar allrar kemur til með að byggjast að verulegu leyti á afkomu þessarar mikilvægu starfsgreinar um langa framtíð enn, eins og hann hefur gert undanfarna áratugi, og hún verður áfram mikilvægasti hlekkurinn í að tryggja viðunandi afkomu almennings í landinu.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að segja hérna örfá orð í tilefni af því frv., sem hér er til umr. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, og ekki að fara út í þær umr., sem hafa orðið milli hæstv. sjútvmrh. og hv. 3. þm. Vestf. sérstaklega. En hinu er þó ekki hægt að neita og tæplega orða um að bindast, að illa hefur tekizt með það aðalfyrirheit hæstv. ríkisstj. að koma atvinnuvegunum á traustan og heilbrigðan grundvöll. Það sannast enn með flutningi þessa frv., og má segja, að ekki hafi þó þurft frekari sannana við. Hér er nú til umr. aðstoð til hraðfrystihúsanna um um það bil 200 millj. kr. Hún er þó ekki meiri en svo frá þeirra sjónarmiði séð, að það er tekið fram sérstaklega í aths. með frv., að sú afkoma, sem húsunum með þessu móti er búin á árinu 1968, getur að sjálfsögðu ekki verið framtíðargrundvöllur. Það er m.ö.o. það illa ástatt hjá þessum hraðfrystihúsum, að þessar 200 millj. kr. duga á engan hátt til þess að koma málum þeirra fyrir nema til eins árs og er þá ekki neinu spáð um verðlag eða aðrar aðstæður. Ástand annarra atvinnuvega hefur nokkrum sinnum verið hér til umr. í hv. d., og lýsingarnar, sem þaðan berast, eru heldur ekki sérstaklega glæsilegar, þannig að hér er sjáanlega mjög illa komið. Nýjar atvinnugreinar hafa ekki nema að mjög óverulegu leyti komið til, þannig að sýnilegt er, að hér verður duglega á að taka, ef á að vera hægt að breyta um til batnaðar. En það, sem ég vildi aðeins vekja athygli á í sambandi við þetta mál, er það, að ég tók svo eftir hjá hæstv. sjútvmrh. hér áðan, að hann talaði um, að það þyrfti að leggja fram frv. til tekjuöflunar. Nú vita allir hv. dm. það, að þegar gengisbreytingin var gerð síðast, varð veruleg tekjuaukning hjá ríkissjóði. Á fjárl. var það, að mig minnir, eitthvað um 300 millj., sem tekjuaukningin var áætluð vegna aukinna tolltekna, sem leiddu af því, að tollurinn lagðist á hærri grunn heldur en annars var. Við munum það líka, að þessum fjármunum var búið að ákveða að ráðstafa til þess að lækka tolla. Nú er nýverið búið að fjalla um þessa tollalækkun hér í þessari hv. d., og hv. Alþ. Hún var nú ekki 250 millj., eins og talað hafði verið um, heldur varð hún 160 millj. En það var ekki hægt að standa undir henni af tekjum ríkissjóðs, heldur þurfti að gera sérstakar ráðstafanir til þess vegna þess, eins og segir í grg. með því frv., að á síðustu vikum hafa lagzt stórfelldar nýjar kvaðir á ríkissjóð, svo að ekki er lengur um neinn tekjuafgang að ræða til að mæta tollalækkunum. Þessar 160 millj. kr. tollalækkanir átti að bera uppi á tvennan hátt - með því að afla nýrra tekna af einkasölu áfengis og tóbaks og með því að lækka gjöldin á fjárl. vegna þess, eftir því sem þessi grg. sýnir, að þessar nýju álögur á ríkissjóð voru komnar til sögunnar, og allir vita, hvaða álögur þar er átt við. Þar er átt við þær umbætur, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að semja um við forystumenn sjávarútvegsins undanfarnar vikur og nú sjá dagsins ljós. Mér kemur það þess vegna mjög spánskt fyrir sjónir, ef það er rétt skilið, að til þess að mæta þessum uppbótum, sem þetta frv. fjallar um 202 millj. kr., þurfi að gera sérstakar tekjuöflunarráðstafanir, og mig langar þess vegna til þess að spyrja hæstv. sjútvmrh. að því, áður en málið fer lengra, hvort þessi skilningur er réttur. Og ef hann er ekki réttur, hvaða tekjuöflunarráðstafanir var þá hæstv. sjútvmrh. að boða áðan? Ég get ekki skilið það, að tekjur ríkissjóðs á árinu 1968 hafi rýrnað svona stórkostlega, síðan fjárlög voru afgreidd hér rétt fyrir jólin, að ekki sé fjármagn í ríkissjóði á næsta ári til þess að standa undir þessum greiðslum. Það má vera, að hæstv. sjútvmrh. hafi átt við, að frekari ráðstafanir vegna sjávarútvegs eða annarra atvinnuvega þyrfti að gera og fjármagn vantaði vegna þeirra. Það mundi ég geta skilið. En það kemur ekki heim og saman, að ríkissjóður sé þannig á vegi staddur núna, að hann þurfi að gera sérstakar tekjuöflunarráðstafanir til þess að standa undir þessum 202 millj. kr., þegar þess er gætt, að tollalækkanirnar voru afgreiddar á annan hátt. Þetta langaði mig til þess að fá upplýst, annaðhvort núna eða við fyrsta tækifæri. Ég tek svo alveg undir það, sem hv. 3. þm. Vestf. sagði hér áðan, að það eru orðin næsta hvimleið vinnubrögð að afgreiða málin úti í bæ og koma svo til Alþ. og biðja það að afgreiða þau í einum grænum hvelli, vegna þess að ráðstafanirnar þoli enga bið. Það er vafalaust alveg rétt, að frystihúsin mörg komast ekki af stað án þess að fá þessar 45 millj. kr., sem ráðgert er að greiða þeim nú strax eftir efni þessa frv. að dæma, og það er vafalaust rétt - og áreiðanlega rétt, - að hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. hafa ekki heimild til þess að greiða það úr ríkissjóði án samþykkis Alþ. En eftir hverju var verið að bíða? Er ekki langt síðan þessir samningar voru gerðir - alllangt síðan? Og af hverju voru þeir ekki fluttir strax inn á hv. Alþ. - a.m.k. eftir að þeim var lokið - þó að það kunni að vera, að það hafi verið óheppilegt, meðan á þeim stóð að afla heimildar Alþ.? Ég held, að það verði að breyta um vinnubrögð í þessu efni - að það verði að ætla Alþ. einhvern hlut að málum og einhvern tíma til að afgreiða þau mál, sem því eru fengin til meðferðar.



Herra forseti. Það er aðeins tilefni þeirrar fsp., sem hv. 11. þm. Reykv. beindi til mín, hvort þær viðbótarfjáraflanir, sem ég vék að í minni framsöguræðu, væru vegna þeirra skuldbindinga, sem í þessu frv. felast. Þá vil ég staðfesta, að það er réttur skilningur; það er vegna þeirra skuldbindinga, sem í þessu frv. felast. Fyrir þeim fjáröflunaraðferðum mun verða gerð grein, þegar frv. um það efni liggur fyrir. Að öðru leyti vil ég segja, að það er ekki alveg sama hjá sumum hv. þdm., þ.e. stjórnarandstæðingum, hver í hlut á. Þegar ríkisstj. er að undirbúa sín frv., þarf hún nánast lítinn eða engan tíma til þess, en það gegnir öðru máli, þegar frv. liggja fyrir. Ég held, að það væri meira jafnræði að ætla báðum aðilum nokkurn tíma í þessu efni. Ég hef ekki tímasett mínar óskir um afgreiðslu þessa máls. Ég lét einungis í ljósi þær óskir minar, sem ég veit, að ég ber fram fyrir hönd þeirra aðila, sem þarna eiga hlut að máli, að afgreiðslu málsins yrði hraðað svo sem kostur væri á.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þessar upplýsingar, sem mér koma satt að segja mjög á óvart. Hann upplýsir það, að til þess að standa undir 202 millj. kr. útgjöldum úr ríkissjóði þurfi sérstakar tekjuöflunarráðstafanir. Og þá vil ég leyfa mér að bera fram spurningu - annaðhvort til hans eða einhverra annarra þeirra, sem svör vita við henni: Hvað varð um tekjuauka ríkissjóðs, sem stóð til, að mætti tollalækkununum? Ég held, að hér sé eitthvað meira en lítið skrýtið á ferðinni, sem full ástæða sé til a



Herra forseti. Það hefur áður verið skýrt frá því í sambandi við meðferð fjárl., að ríkisstj. hefði til athugunar að setja nýja heildarlöggjöf um embættisbústaði, þar sem byggt væri á öðrum reglum en nú gilda um það efni jafnhliða því, sem lögð væri áherzla á að samræma þau sjónarmið, sem lægju að baki þeim ákvæðum, er í gildi hafa verið til þessa varðandi embættisbústaði. Svo sem hv. þm. er kunnugt, gildir um þá bústaði ýmiss konar löggjöf, sem ég mun víkja að fáum orðum. Þessi löggjöf er með mjög mismunandi hætti, og það er meira og minna tilviljun háð og hefur mjög breytzt, eftir því sem tímar hafa liðið, hverjir embættismenn hafa slík hlunnindi, og það liggur í augum uppi, að miðað við stjórnkerfið, eins og það er í dag eru viðhorf svo breytt, að það er ekki ástæða til þess - og raunar óeðlilegt með öllu, að ekki séu tekin til gagngerðrar athugunar og grundvallarbreytingar þau sjónarmið, sem gilt hafa um þessa bústaði. Meðan tiltölulega fáir embættismenn voru, má segja, að þessi löggjöf hafi að verulegu leyti náð til þeirra, en nú er kominn mikill hópur embætta, sem er utan við þetta kerfi, þó að segja megi, að það væru alveg jafngild rök fyrir því, að þeir embættismenn nytu þessara hlunninda. Til undirbúnings á þessu máli var fulltrúum frá þeim rn., sem embættisbústaðir falla undir, falið að rannsaka þetta mál, athuga þá löggjöf, sem í gildi væri, og gera síðan till. um það, hvernig hægt væri að samræma þessi ákvæði og samrýma þau núverandi viðhorfum og aðstöðu í sambandi við stjórnsýslukerfið. Það hefur tekið talsvert langan tíma að vinna að þessu máli af ýmsum ástæðum. Bæði er hér um margvíslega löggjöf að ræða og enn fremur kom það til, að mjög skorti á, að til væru nægilega ljósar upplýsingar um allt það húsnæði, sem ríkið á. Það hefur verið á vegum margra rn., og heildarskýrslur tók alllangan tíma að fá, þar sem hvergi var á einum stað til yfirlit yfir allar þær íbúðir og hús, sem voru í eigu ríkisins, og er þetta eitt út af fyrir sig að sjálfsögðu mjög miður farið, því að æskilegt er, að til sé á einum stað yfirlit yfir allar þær húseignir, sem ríkið á. Ég mun víkja nokkuð síðar að húseignum þessum og hvaða aðilar það eru, sem hafa þær til ráðstöfunar nú, og hver fjöldi þeirra er, en áður vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um þær reglur og lagaákvæði, sem nú gilda um embættisbústaði. Um embættisbústaði héraðsdýralækna er í l. frá 1957 mælt svo fyrir, að ríkisstj. skuli, þar til fullnægt er húsnæðisþörf héraðsdýralækna, láta byggja, eftir því sem fé er veitt til í fjárl., íbúðarhús handa héraðsdýralæknum. Sérstök heimild er þar til að kaupa íbúðarhús, þar sem það þykir hagkvæmara, og það er tekið fram, að þar skuli fyrst byggt, sem þörfin er talin brýnust að dómi landbrh. Bústöðum hefur verið komið upp, bæði húsum og íbúðum, fyrir kennara og skólastjóra bændaskólanna og Garðyrkjuskóla ríkisins. Það er ekki séð, að nein lagaákvæði gildi um þessa bústaði, en þar sem skólarnir eru staðsettir úti á landi, hefur það reynzt sjálfgert, að það yrði að koma slíkum bústöðum upp. Sama er að segja um húsmæðraskóla í sveitum. Þá er enn fremur svipað, sem gildir um Sandgræðslu ríkisins, að hún er staðsett að Gunnarsholti og leiddi því af sjálfu sér, að það þyrfti að koma upp íbúðarhúsnæði fyrir starfsmenn, enda þótt ekki sé sérstaklega gert ráð fyrir því í lögum. Varðandi Skógrækt ríkisins eru ekki heldur nein ákvæði um embættisbústaði, en það hefur einnig leitt af eðli málsins, að það hefur þurft að byggja yfir skógarverði á skógjörðum ríkisins. Um embættisbústaði kennara og skólastjóra gilda hins vegar ákveðin fyrirmæli í l. um greiðslu kostnaðar við skóla, sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, og er þar enda um að ræða nú langmestan fjölda þeirra íbúða, sem ríkið á, og í þessu tilfelli í sameign með viðkomandi sveitarfélögum. Um embættisbústaði héraðsdómara gilda sérstök lög frá 1947, og þar er svo ákveðið, að ríkisstj. skuli, þar til fullnægt er húsnæðisþörf héraðsdómara eða hæstaréttardómara, láta byggja eða kaupa, eftir því sem fé er veitt til þess í fjárlögum, 1–2 íbúðarhús á ári handa dómurum þessum, enda sé þar rúm fyrir skrifstofu þeirra, skjalasafn o.fl., eftir því sem við á. Um embættisbústaði presta gilda einnig sérlög frá 1947 og í þeim eru ákvæði um skipulag á hýsingu prestssetra. Þar segir svo, að reisa skuli árlega prestsseturshús samkv. fyrirmælum þessara l., svo fljótt sem auðið er og eftir því sem fé er veitt til þess í fjárl., þar til lokið er að byggja upp sómasamlega öll prestssetur landsins. Og jafnframt segir, að heimilt sé ríkisstj. að kaupa íbúðarhús handa presti, þar sem slíkt þykir hagkvæmara, enda mæli biskup með kaupum. Um embættisbústaði lækna er svo fyrir mælt, að ríkissjóður greiði sveitarfélögum 3/5 hluta kostnaðar við að reisa almenn sjúkrahús og sömu aðilum 2/3 hluta kostnaðar við að reisa héraðslæknabústaði. Engin sérstök lög eru til um embættisbústaði vitavarða, en það hefur leitt af eðli málsins, að það hefur orðið að byggja yfir vitaverðina, þar sem þeir hafa verið staðsettir. Samkv. þessu, sem ég hef hér sagt, virðist það ljóst, að ríkissjóður sé skyldugur að byggja embættisbústaði dómara og presta, hann sé skyldur til þátttöku í kostnaði við byggingu íbúða fyrir skólastjóra skyldunámsstigs og nauðsynlegt starfsfólk heimavistarskóla barnafræðslustigsins, en að öðru leyti leiðir það af eðli málsins, að það hefur þurft að koma upp embættisbústöðum fyrir allmarga aðra starfshópa. Ákvæði um húsaleigu er ekki að finna í neinum þessum l. um embættisbústaði utan þeirra ákvæða, er fjalla um hýsingu á prestssetrum. En í 12. gr. prestssetursl. segir, að prestur skuli á eigin kostnað annast árlegt viðhald íbúðarhúss samkv. reglum, sem rn. setur, og greiða við burtför hæfilegt álag samkv. mati úttektarmanns. En síðan segir, að árgjald prests af prestsseturshúsi, sem reist er samkv. l. þessum, skuli reiknast þannig, að kvaðalaust framlag ríkissjóðs er 3/5 hlutar byggingarkostnaðar að frádregnu andvirði niðurlagðra húsa og innstæðu fyrningarsjóðs, og hinum 2/5 hlutum kostnaðar skal deilt með byggingarvísitölu þess árs, er bygging eða endurbót fór fram, svo að í ljós komi byggingarkostnaður þessara 2/5 hluta, eins og hann hefði orðið áður en verðhækkun styrjaldarinnar skall yfir. Og af þeirri upphæð, sem þá kemur út og talin skal í heilum þúsundum að viðbættu vísitöluálagi kauplagsnefndar, greiðir prestur árlega 31/3%. Samkv. þessu ákvæði er leigugjald af prestssetrum mjög lítið og mun lægra heldur en af flestum öðrum íbúðum, sem embættismenn hafa til afnota. Þess skal þó geta að allmikið ósamræmi er á milli leigugreiðslna hjá hinum einstöku starfshópum, þó að lögð hafi verið áherzla á að reyna að samræma þær greiðslur. Varðandi útreikning þann á húsaleigu, sem ég gat um hjá prestum, má geta þess, til að menn geri sér nokkra grein fyrir því, hvað óeðlileg ákvæði þessi eru, að það er talið, að Reykjavíkurklerkar greiði frá 2 þús. og að 4 þús. kr. á ári fyrir íbúðarhúsnæði í opinberri eigu, sem þeir hafa umráð yfir, og mundi það vist þykja flestum harla hófsamleg húsaleiga. En prestar eru þeir einu opinberra starfsmanna, sem fá greidda húsaleigustyrki, og er sérstök fjárveiting aftur til þeirra í fjárl. Önnur lagafyrirmæli eru ekki um greiðslu húsaleigustyrkja. Þetta eru þau lagaákvæði, sem gilda um þá embættismenn, er eiga að hafa til afnota íbúðarhúsnæði frá ríkinu í samræmi við gildandi lög þar um. Í grg. með þessu frv. er tekið fram, að ríkissjóður muni eiga einn og í sameign með sveitarfélögum um 500 íbúðir. Til þess að gera sér lítillega grein fyrir því, hvers konar íbúðir hér er um að ræða, skal ég geta þess, að mér telst svo til, að af þessum íbúðafjölda séu 14 íbúðir á vegum Rafmagnsveitna ríkisins, 8 íbúðir fyrir héraðsdýralækna, 8 bústaðir eða íbúðir á vegum búnaðarskólanna, 15 íbúðir á vegum Tilraunastöðvar landbúnaðarins, 7 íbúðir Skógræktarinnar, 13 íbúðir í sambandi við húsmæðraskóla í sveitum, 106 prestssetur, 23 dómarabústaðir, 40 læknisbústaðir, 13 vitavarðarbústaðir, 50 íbúðir á vegum Pósts og síma og um 200 íbúðir vegna barnaskóla, gagnfræðaskóla og ýmissa framhaldsskóla. Sú meginregla, sem þetta frv. byggist á, er, að hér eftir leggi ríkið starfsmönnum sínum ekki til íbúðarhúsnæði, nema þeir gegni störfum í þeim landshlutum, þar sem sérstakir staðhættir gera slíkt nauðsynlegt. Og enn fremur, ef um er að ræða sérstaka starfsaðstöðu, þannig að starfsmaður þarf nauðsynlega að búa á sínum vinnustað, enda þótt í þéttbýli sé. Þetta merkir það, að í þéttbýlli stöðum hérlendis - og er þar fyrst og fremst um Reykjavíkursvæðið og nágrenni þess að ræða og væntanlega einnig Akureyri, þ.e.a.s. þau svæði, þar sem ætla má að íbúðarhúsnæði sé í fullu verði, þar sé ekki gert ráð fyrir því, að embættismenn fái húsnæði til afnota. Hér í Reykjavík er orðið mjög áberandi misræmi í sambandi við þessi hlunnindi embættismanna. Hér er, eins og ég áðan sagði, kominn stór hópur af embættismönnum, sem gegna hinum þýðingarmestu embættum og hafa ekki neina embættisbústaði til umráða og eiga ekki rétt á þeim, þannig að það er orðið hér um algert ósamræmi að ræða. Það er hins vegar sýnt, að þar sem svo hagar til, að embættismaður getur ekki búizt við að fá fullt verð fyrir það hús, sem hann byggir sér í þágu síns starfs á viðkomandi stað, er hann flytur á brott, hann mundi verða mun verr settur heldur en embættismenn í þéttbýlinu að þessu leyti. Þess vegna þykir eðlilegt og óumflýjanlegt að gera hér mun á, og það verður að sjálfsögðu að metast eftir því, sem þróun þjóðfélagsins verður, hvenær og hvar ástæða sé til þess að byggja embættisbústaði, hvaða svæði það eru, sem verður að telja að falli undir meginreglu laganna, þá, að embættisbústaðir skuli ekki vera til, vegna þess að menn geti alltaf fengið fullt verðgildi fyrir sitt hús, og hvaða svæði það eru, sem falla undir 2. lið l., að þar sé nauðsynlegt að byggja embættisbústaði af þeim sökum, að ella yrðu embættismenn að sæta því eða hætt við, að þeir yrðu að sæta því að selja húsnæði sitt á lægra verði heldur en það hefði kostað þá að koma því upp. Þetta er sem sagt meginreglan, sem lögð er í þessum l., og jafnhliða eru felld niður öll þau lagaákvæði, sem nú eru í gildi um embættisbústaði, þannig að hér eftir verður það að metast, hvaða embættismenn skuli fá slíkt húsnæði, miðað við aðstöðu og þarfir hverju sinni, á grundvelli þeirra meginreglna, sem ég hef hér gert grein fyrir. Það er ætlazt til þess, að hlutaðeigandi ráðh. ákveði það í samráði við fjmrh., hvar ríkið skuli leggja starfsmönnum sínum til íbúðarhúsnæði, og er gert ráð fyrir því, að fjmrh. setji um það reglugerð í samræmi við hin almennu sjónarmið, sem gilda skulu í þessu efni. Þá eru settar ákveðnar reglur um það, sem eðlilegt er, eins og nú standa sakir, að hér eftir verði óheimilt að byggja embættisbústaði, nema sérstaklega sé veitt fé til þess í fjárl. og fyrir liggi samþykki hlutaðeigandi ráðh. um, að í byggingu slíks húss skuli ráðizt, og þetta leiðir af sjálfu sér, að það verður að ákveðast með fjárl. eftir að ákvæðin um embættisbústaði og hin sérstöku lög um þá hafa verið niður felld. Þá er sett almenn regla um það, hvernig reikna skuli húsaleigu eftir embættishúsnæði og þá gert ráð fyrir því, að í fyrsta lagi sé það meginregla, að samræmi ríki varðandi húsaleigugreiðslur embættismanna, hverrar tegundar sem embættið er, og enn fremur hitt, að tekið sé tillit til aðstöðunnar á hverjum stað, hvað sé venjuleg leiga eftir húsnæði á viðkomandi stað, þannig að misræmis gæti ekki í því efni og embættismaður sé þar ekki látinn búa við lakari kost heldur en fólk á viðkomandi stað eða aðrir leigutakar þar búa við. Þá er í 9. gr. gert ráð fyrir því, að strax og íbúðarhúsnæði losnar, verði það selt. Og það eru ákveðin fyrirmæli um, að húsnæði skuli selt til þess að tryggja, að ekki sé hætta á, að haldið verði áfram að nota þetta húsnæði og settir inn í það aðrir embættismenn, og það þykir jafnframt rétt að setja í l. ákveðin fyrirmæli um það, hvernig húsnæðið skuli selt. Það hefur þótt stundum við brenna, þegar um mat á húsnæði er að ræða, að það sé tilhneiging til þess að meta húsið hátt, ef ríkið á að kaupa það, en meta það lágt, ef ríkið er að selja það. Og þess vegna þykir eðlilegt, að það sé meginreglan við sölu þessa húsnæðis, að það sé leitað tilboða í það og leitazt við að selja það á sem hagstæðustu verði. Hins vegar þykir sanngjarnt, að fráfarandi embættismaður fái að eiga forkaupsrétt að húsnæðinu, ef hann vill kaupa það, þegar hann á að víkja úr því og ber að selja það eftir lögum. Undanþegnir þessum l. eru embættisbústaður forseta Íslands, sendiherrabústaðir erlendis og biskupsbústaður í Reykjavík. Um nokkurra ára skeið hefur Alþ. veitt sérstaklega fé til biskupsbústaðar, og það má segja, að það sé ekki ósanngjarnt, að um hann gildi nokkur sérákvæði. Það hefur verið áformað svo lengi af kirkjunni að koma upp nokkurs konar biskupsstofu, sem kallað hefur verið, hér í Reykjavík, sem er hugsuð að vissu leyti sem aðsetursstaður biskups að sjálfsögðu, en einnig sem móttökustaður fyrir presta og að vissu leyti sem heimili þeirra hér, og það þykir ekki óeðlilegt, að það sé þá undan skilið í þessum l., að biskupinn yfir Íslandi skuli hafa hér þennan bústað sinn, svo lengi sem hann verður búsettur hér í Reykjavík. Það er svo annað mál, hvort Alþ. kýs að flytja hann héðan, þá gilda um það aðrar og almennar reglur þessara laga. Þá þykir einnig sjálfsagt, og um það fjallar 11. gr. frv., að setja um það ákveðnar reglur, hvað húsnæði, sem byggt er fyrir embættismenn, skuli vera stórt og hvernig það skuli búið. Í því hefur verið mikið ósamræmi og tvímælalaust í mörgum tilfellum orðið mistök í því efni. Það hefur stundum verið látið ráða meiru, hvað embættismennirnir, sem hafa verið að flytja í húsnæðið, hafa viljað, heldur en það, sem samrýmdist hagkvæmustu sjónarmiðum frá ríkisins hendi, og eðlilegast virðist vera að reyna að standardisera þessar íbúðir með það í huga að geta komið þeim sem ódýrast upp. Svo sem ég sagði áður, gilda nú ýmiss konar lög, sem veita embættismönnum réttindi til embættisbústaða, og í sumum tilfellum mismunandi réttindi. Sum lögin, t.d. varðandi prestana, kveða á um sérstök fríðindi þeim til handa í húsaleigu, og allt er þetta með þeim hætti, að embættismennirnir, sem hafa tekið við þessum störfum, hafa mátt vænta þess, að þeir fengju þarna lögum samkv. tiltekin hlunnindi. Það þykir því ekki fært að selja nú þegar embættisbústaði þá, sem eru til afnota í þéttbýlinu, ekki fyrr en þeir losna, þ.e.a.s. núv. embættismenn hætta störfum eða fara úr þeim. Og jafnframt þykir ekki heldur auðið að breyta húsaleigureglum, sem festar eru í l. nú varðandi þá embættismenn, sem nú eru í starfi. Lögin miða því við það, að þau taki gildi eftir því sem nýir embættismenn komi til, og þá verði viðkomandi embættisbústaðir smám saman seldir. Þetta er meginefni l., og ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fara um þau fleiri orðum, nema frekara tilefni gefist til, og vænti þess, að hv. þm. hafi skilizt það, hvaða meginhugsun liggur að baki þeirra. Ég leyfi mér svo að leggja til, herra forseti, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Í grg. þessa frv. er það tekið fram, hver sé meginstefnan, sem fylgt hafi verið við samningu frv., og mér sýnast meginatriðin vera þau, er hér greinir: Að ríkið eigi ekki íbúðarhúsnæði til afnota fyrir starfsmenn, nema slíkt sé óhjákvæmilegt vegna staðhátta eða annarra brýnna ástæðna. Að lagaskylda ríkisins til að byggja íbúðarhúsnæði fyrir ákveðnar starfsstéttir í þjónustu ríkisins verði afnumin. Að hver ráðh. hafi ákvörðunarvald um, hvaða íbúðarhúsnæði skuli byggt fyrir starfsfólk, sem undir hans valdsvið heyrir, og að ákvæði í gildandi lögum, sem ákvarða húsaleigu starfsmanna ríkisins, verði afnumin jafnframt því, sem settar verði reglur, sem miða að því, að húsaleigan miðist við raunverulegt verðmæti eigna, eðlilegan arð af þeim, staðsetningu og notagildi fyrir leigutaka. Segja má, að með þessari stefnu, sem mörkuð er í frv., sé stefnt að því að koma á nokkrum sparnaði í ríkisrekstrinum. Út af fyrir sig er ég ekki andvígur því, að tilraun sé gerð í þá átt. En ég get ekki látið hjá líða að minna á það í sambandi við þetta mál, að það er nú og hefur verið um skeið eitt af meiri háttar vandamálum landsbyggðarinnar að fá embættismenn til þjónustu og búsetu úti á landi í ýmsum greinum. Má þar nefna læknaþjónustu, þjónustu presta, svo og dýralækna á ýmsum stöðum. Þetta vandamál tekur ekki einungis til sveitanna eða hinna smærri þorpa, heldur landsbyggðarinnar yfirleitt. Ég get þessu til sönnunar aðeins drepið á það, að í fjölmennasta byggðarlagi á Austurlandi, Neskaupstað, sem er byggðarlag með hálft annað þús. íbúa og einn af mestu framleiðslustöðum í þjóðfélaginu, og þar sem skýrslur sýna, að tekjur hafa orðið einna hæstar hér á landi að undanförnu, þar er nú svo ástatt um embættisþjónustu, að þangað vantar bæði bæjarfógeta og prest og raunar fleiri opinbera starfsmenn, en aldraðir menn, sem hætt hafa embættisstörfum fyrir aldurs sakir, hafa til bráðabirgða verið fengnir til þess að inna þessa þjónustu af hendi. Það er því alveg augljóst, að þó að stefnt sé að sparnaði með þessu frv., má ekki ganga svo langt í því efni, að löggjafarvaldið leggi stein í götu þess, að embætti úti á landsbyggðinni verði eftirsótt eigi síður en verið hefur. Þvert á móti þarf að bæta aðstöðu embættismannanna þar og örva eftirspurn eftir embættisþjónustu úti á landsbyggðinni. Þá er á það að líta, hvort ákvæði þessa frv., ef að lögum verða hafi nokkur áhrif í þessu efni. Mér virðist, að þegar fella á niður lagaskyldu um, að ríkið byggi embættisbústaði, en leggja það einhliða á vald ráðh. hverju sinni, sé aðstaða embættismannanna nokkru óvissari og nokkru veikari heldur en verið hefur, þar sem lagaskylda er í gildi um að sjá þeim fyrir embættisbústöðum. Og mér sýnist einnig, að ákvæðin um húsaleigu miði að því að gera búsetu embættismannanna nokkru kostnaðarsamari heldur en verið hefur með þeim ákvæðum um húsaleigu, sem fylgt hefur verið. Nú mun það vera ætlun þeirra, sem að þessu frv. standa, að í reynd taki það fyrst og fremst til þéttbýlisins hér við Faxaflóa, og má því segja, að í framkvæmdinni muni þetta ekki hafa þau áhrif úti á landsbyggðinni, sem ég hef nú drepið á. Í grg. frv. er sagt, að það þurfi að meta, hvar þeir staðir séu, þar sem eðlilegur markaður hefur skapazt fyrir íbúðarhúsnæði til kaups eða leigu, og er þá átt við, að slíkur markaður sé nú fyrir hendi á þéttbýlissvæði Reykjavíkur. Síðan segir: „Sömuleiðis verður að ætla, að slíkur markaður sé fyrir hendi á Akureyri og í nágrenni.“ Þetta orðalag grg. bendir til þess, að höfundar frv. séu sjálfir í nokkrum vafa um það, hvernig þetta verði framkvæmt. Hér er ekki sagt ótvírætt, hver staða Akureyrar sé eða eigi að verða í þessu efni, heldur komizt svo að orði, að sömuleiðis verði að ætla, að slíkur markaður sé fyrir hendi á Akureyri og í nágrenni. Ég held, að ástæða sé til, að í löggjöf sem þessari verði kveðið nokkru skýrara á um þetta efni heldur en lagt er til í frv., eins og það liggur fyrir. Ég vil því leyfa mér að varpa fram þeirri hugmynd nú við 1. umr. málsins til athugunar fyrir þá n., sem tekur frv. til íhugunar og meðferðar, og jafnframt til athugunar fyrir þann hæstv. ráðh., sem stendur að flutningi málsins, hvort ekki væri betur farið að orða sjálf l. þannig, að þau kveði á um, hvaða staðir það séu, þar sem lagaskyldan verður ekki fyrir hendi í framkvæmd að reisa embættisbústaði, hvaða staðir það eru, þar sem eðlilegur markaður hefur skapazt fyrir íbúðarhúsnæði til kaups og leigu, og í framhaldi á því, að á þeim svæðum, sem l. sjálf tiltaka að þessu leyti verði lagaskyldan um byggingu embættisbústaða felld niður, en lagaskyldunni beinlínis haldið í löggjöfinni úti á landsbyggðinni, þar sem viðurkennt er, að ekki muni í framkvæmd verða auðið að komast fram hjá því, að ríkið eigi embættisbústaði. Ef frv. yrði orðað á þennan hátt, tel ég, að löggjöfin yrði skýrari heldur en frvgr. eru nú, og þá teldi ég nokkra tryggingu í því fólgna fyrir embættismennina, sem hygðu til búsetu og starfa úti á landsbyggðinni, að l. sjálf hefðu að geyma ákvæði um rétt þeirra og skyldur í þessu efni, en þar væri ekki allt í höndum ráðh. þess, sem gegnir embætti hverju sinni. Í 12. gr. frv. er gert ráð fyrir að fella úr gildi nokkur lagaákvæði um embættisbústaði. Það eru m.a. l. frá 1947 um skipulag og hýsingu prestssetra. Ég leyfi mér að benda á, að í þeim l. er kafli um byggingu peningshúsa eða útihúsa á prestssetrum. Sá kafli mun þá eiga að falla niður eins og l. í heild. Nú fer það að sönnu minnkandi, að prestar stundi búskap, en þó eru enn þá nokkur dæmi um það, og finnst mér, að þessu atriði þyrfti að gefa gaum í þeirri n., sem um málið fjallar. Hér er einnig talað um vissa tölul. eða vissa gr. í l. frá 1955 um greiðslu kostnaðar við skóla, sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, en ég vil benda á, að þau lög, sem hér er vitnað til, voru felld úr gildi á síðasta þingi í sambandi við skólakostnaðarlögin, sem þá voru sett, og ákvæði hinna nýju skólakostnaðarlaga eru nokkuð á annan veg heldur en í þeim greinum, sem hér er vitnað til og nokkuð á annan veg heldur en hæstv. ráðh. lýsti.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð. Varðandi síðasta atriðið, sem hv. 2. þm. Austf. benti á, l. um skólakostnað, er það alveg rétt hjá honum, að það er vitnað í hin eldri lög um þetta efni, og er nauðsynlegt að breyta því. Eldri l. eru að vísu enn þá í gildi, en það er alveg rétt hjá honum, að þau koma ekki til með að gilda nema út þetta ár eða þangað til í haust, þannig að vitanlega þarf að breyta því, og er ég honum þakklátur fyrir þá ábendingu og vonast til, að hv. n. taki það til athugunar. Varðandi önnur atriði hans máls, aðallega það, að það þyrfti að tryggja betur réttindi embættismanna úti á landi, held ég, að ekki sé mikill ágreiningur okkar í milli um það efni, þó að hann telji að vísu, að það þurfi að viðhalda núgildandi lögum til að tryggja þennan rétt og undanskilja aðeins þéttbýlið, því að ella mundi þetta vald vera í höndum ráðh. Sannleikur málsins er sá, að í dag er þetta í höndum ráðh., hvað sem líður allri lagaskyldu. Það er í höndum ráðh. og fjárveitingavaldsins hverju sinni, hvort embættisbústaðir eru reistir eða ekki, þannig að það auðvitað breytir ekki á nokkurn hátt aðstöðu þessara embættismanna. Það liggur í augum uppi, að það er áhugamál hvers rn, að tryggja það, að hægt sé að þjóna þeim embættum sem undir það heyra, og ef það kemur í ljós, að það er ekki hægt nema með því móti að tryggja embættisbústaði á viðkomandi stað, er áreiðanlega ekkert minni trygging fyrir embættismanninn að fá embættisbústað, þó að það að forminu til sé í höndum ráðh. að ákveða það. Að vísu er það nú ekki í höndum ráðh. að því leyti til, að það er gert ráð fyrir, eins og ég sagði áðan, að fjárveiting þurfi að vera fyrir hendi frá Alþ. til þess að byggja umrædda bústaði, og felst þá í því um leið að sjálfsögðu viðurkenning á því, að bústaðurinn skuli byggður. Ég held þess vegna, að það breyti ekki neinu varðandi aðstöðu embættismanna úti á landi, þó að þessi nýskipan sé á höfð, sem hér er gert ráð fyrir, og ég mundi telja það mjög óeðlilegt, að það væri farið að halda við öllum þessum gömlu lagaákvæðum, sem eru margs konar og lítið samræmi þeirra í milli í einstökum atriðum, heldur sé rétt að setja um þetta eina almenna reglu. Varðandi svo hitt atriðið, sem hann minntist á, að eðlilegast væri að tilgreina í l. sjálfum, hvaða svæði það væru, þar sem ætti að hætta að byggja embættisbústaði, vil ég benda á það, að l. er auðvitað ætlað að gilda um langan tíma. En það kann að breytast, eftir því sem tímar líða, hvaða svæði verði talin þéttbýlissvæði út frá þessu sjónarmiði, og þess vegna getur það verið, að þar sem þykir eðlilegt að byggja embættisbústaði í ár, verði það ekki talið eðlilegt að ári eða næstu árin, svo að ef á að fara að festa það nákvæmlega í löggjöfinni, hvar þessa bústaði eigi að byggja, held ég, að það verði að verulegu leyti óheppilegt og óraunsætt, enda þótt það kunni að vera hægt að finna út þær reglur miðað við ríkjandi ástand í þjóðfélaginu í dag; það verði að taka, eftir því sem árin líða, til greina þær breytingar, sem verða í þessum efnum, og kunni þá að reynast óumflýjanlegt að breyta reglunum. Það er alveg rétt, að í grg. frv. er ekki slegið neinu ákveðnu föstu um þetta. Það er talað um, að sennilegt sé, að það muni einnig ná til Akureyrar og nágrennis. Það á eftir að meta það nákvæmlega. Það fer eftir því, hvað kemur á daginn við athugun á verðgildi húsa þar, kaupverði þeirra og söluverði, en það þykir hins vegar ljóst vera, að á aðalþéttbýlissvæðinu, Reykjavík og næsta nágrenni, þar muni þessi almenna regla eiga við, að embættisbústaðir skuli ekki reistir. Reglurnar um þetta hafa að sjálfsögðu ekki verið settar og verða ekki settar fyrr en frv. hefur orðið að lögum, og þá verður þessu meginsjónarmiði fylgt, sem frv. byggist á, og það ætti að vera nægilega ljóst til þess, að það ætti að vera hægt að setja skýrar og ákveðnar reglur um það, hvar embættisbústaði skyldi reisa og hvar ekki. Varðandi svo það atriði, hvort þetta frv. geti orðið til þess að rýra aðstöðu embættismanna úti á landi, mundi ég halda alveg það gagnstæða, vegna þess að að svo miklu leyti sem embættisbústaðir eru taldir hlunnindi, sem er nú að vísu mjög vafasamt fyrir embættismennina, versnar hlutur embættismannanna hér í Reykjavík, sem ekki eiga eftir að fá neinn embættisbústað. En það hefur nú þótt brenna við, að flestir vildu hér gegna embættum. En aftur á móti verða þessi fríðindi, ef fríðindi skyldi kalla, veitt áfram á öllum þeim stöðum úti um land, þar sem sú aðstaða er fyrir hendi, að ekki er hægt með góðu móti að selja embættisbústaði aftur, ef húsnæði getur ekki talizt í fullu verði að staðaldri, og það eru einmitt þau svæði, þar sem erfiðast hefur reynzt hingað til að fá starfsmenn.