Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á síðasta þingi flutti ég till. sama efnis og þá sem hér liggur fyrir. Till. fór þá til n., en var ekki afgr. úr n. Meðflm. minn að till. nú er hv. 11. þm. Reykv., Ellert B. Schram. Till. er um landmælingastjórn ríkisins og er á þskj. 96. Till. gerir ráð fyrir að ríkisstj. skipi 5 manna n. til þess að semja frv. til l. um þetta efni. Að því verði stefnt að undir landmælingastjórn heyri stjórnun þríhyrningamælinga á Íslandi, stjórnun hæðarmerkjakerfisins, kortamælingar og kortaútgáfa ríkisstofnana, lóða-, landa- og jarðamarkamælingar. Gert er ráð fyrir að n. hraði þessum störfum og frv. um þetta efni verði lagt fyrir næsta reglulegt Alþ. Í grg., sem fylgir till., eru færð fram nokkur rök fyrir því að rétt sé að setja löggjöf, þar sem kveðið verði á um stjórn landmælinga á Íslandi. Ég get annars vísað til ræðu minnar frá síðasta reglulega þingi um þetta efni, en ég stikla þó á helstu atriðum sem að baki þessum tillöguflutningi liggur. Í fyrsta lagi er það sú staðreynd að ekki er til nein löggjöf um þetta efni. Landmælingar Íslands eru til sem stofnun, en án löggjafar, án sérstakrar stjórnar og án valds til þess að segja fyrir um hvernig hinir ýmsu aðilar, sem landmælingar þurfa að nota, skuli starfa. Enginn má þó skilja orð mín svo, að þessi stofnun hafi verið þarflaus. Það er síður en svo. Þar hefur verið haldið áfram því starfi sem áður var í höndum dana, þ. e. kortaútgáfunni sem danir kostuðu allt fram til ársins 1959. Auk þess hafa verið teiknuð þar gróðurkort og jarðfræðikort af landinu, kort sem orðin eru yfir 50 að tölu, ljósmyndun úr lofti til teiknunar tæknilegra korta sem aðrir hafa unnið o. fl., o. fl. hefur þarna verið gert. Auðvitað verða því Landmælingar Íslands eftir sem áður starfandi ekki síður en Sjómælingar Íslands. Þessar stofnanir eru nauðsynlegar, en með löggjöf um þessi efni og starfsemi þessara og fleiri aðila er að því stefnt að kveða á um réttarstöðu þeirra og vald. Frá landmælingastjórn mundu þeir, sem fást við landmælingar, fá ákveðna þjónustu, fyrirmæli og vernd. Allar ríkisstofnanir, sem þurfa á mælingum og kortum að halda yrðu að leita til stjórnarinnar og fá þar fyrirmæli um það, hvernig að verkum skuli staðið. Þessar stofnanir mundu eftir sem áður geta unnið verkin og eiga að gera það. Í öðru lagi er það skoðun mín að fé, sem varið er til landmælinga, nýtist illa vegna skipulagsleysis. Í dag fara þríhyrningamælingar og kerfisbundnar hæðarmælingar fram á vegum a. m. k 5 ríkisstofnana. Þær eru: Landmælingar Íslands, Landsvirkjun, Orkustofnun, Skipulag ríkisins og Vegagerð ríkisins. Eins og ég sagði áðan eru engin lög til um hvernig eigi að framkvæma þessar mælingar svo að þær komi að sem viðtækustum notum og geti fengið almennt gildi. Reyndar má bæta við þessa upptalningu Landnámi ríkisins. Búnaðarfélagi Íslands og Rafmagnsveitum ríkisins. Eftir því sem næst verður komist má ætla að ríkisstofnanir verji nú fast að 100 millj. kr. til landmælinga á ári hverju, Reykjavíkurborg og önnur sveitarfélög um 50 millj. og verktakar ýmsir um 50 millj. kr. eða að samtals sé varið til þessara mála um 200 millj. kr. á ári. Það má segja, að ekkert samband sé á milli þessara aðila og verk, sem einn vinnur, getur því ekki nýst öðrum vegna þess að alla samræmingu vantar. Landmælingar skiptast aðallega í þrjá hluta: Í fyrsta lagi landmælingar vegna rannsókna á landi til skipulagningar lands og til verkfræðilegrar hönnunar. Í öðru lagi landmælingar til ákvörðunar á mörkum lóða og landa. Og í þriðja lagi landmælingar við gerð mannvirkja. Í þeim flokki eru allar landmælingar verktakafyrirtækja. Með löggjöf um þetta efni fengi landmælingastjórn ákveðið vald til að segja fyrir um hvernig að landmælingum skuli staðið. Hún yrði jafnframt upplýsingamiðlari. Með þessu móti mundi sparast fé og skipulag kæmist á verkin sem vinna þarf; samræming mælikvarða og fleira þess háttar. Í þriðja lagi nefni ég kortaútgáfuna. Ég held að engum sé nú ljóst að hvaða kortaútgáfum er nú unnið eða hvort þær útgáfur séu þær hentugustu. Ég gæti nefnt hér nokkrar þær kortaútgáfur sem unnið hefur verið að, en ég sleppi þeirri upptalningu, hún er nokkuð löng. En á þessu sést þó, að þarna er ekkert skipulag. Þar er um enn eina ábendingu að ræða sem sannar okkur nauðsyn löggjafar um þessi efni. Landmælingastjórn yrði aðili sem gæti samræmt aðgerðir þannig að allar ríkisstofnanir og einstaklingar ynnu að sama markmiði svo að sem best nýting verði á þeim fjármunum sem til þessara mála er varið. Í fjórða lagi má nefna það öryggi sem krefjast verður við landmælingar. Eins og ég sagði er áætlað til landmælinga vegna lóðamarka og lóðauppdrátta svo og landa og jarðamarka sé a. m. k. varið 50 millj. kr. á ári. Þótt auðvitað verði í þessum verkum sem öðrum að gæta fyllstu hagkvæmni, er aðalatriðið fyrst og fremst að öryggi landa- og jarðaeigenda sé tryggt fyrir því að þessar landmælingar nái tilætluðum árangri, þ. e. a. s. að mælingarnar séu rétt gerðar, að þær greini rétt frá mörkum, að þær hafi lagalegt gildi og að hægt sé að setja út mörkin bæði á kortum og í landinu sjálfu án mikillar fyrirhafnar. Þá má einnig nefna hverja þýðingu landmælingar hafa fyrir öryggi við skráningu fasteigna. Markmið slíkrar skráningar er safn upplýsinga um staðreyndir varðandi hverja skráningaeiningu. Til að ná fram slíkri heildarskráningu alls landsins er nákvæm kortlagning nauðsynleg og óhjákvæmileg. Því fer víðs fjarri að slík nákvæm kortlagning sé til hér á landi þannig að unnt sé að byggja á heildarmatrikel skráningu eða staðgreiningarskráningu, eins og hún hefur verið nefnd hér. Fyrsta afmörkun landssvæða hér á landi hófst með komu landnámsmanna. Var þá þegar fylgt ákveðnum reglum um hvernig helga mætti sér land til eignar og umráða. Við þá afmörkun hefur að sjálfsögðu ráðið mestu landfræðileg lega landsins með tilliti til samfelldra nytja og greinileg afmörkun þess, svo sem fjöll, ár, firðir og flóar. Við þessa frumskiptingu landsins búum við enn í dag í stórum dráttum. Í till. okkar er lagt til að ríkisstj. skipi 5 manna n. til þess að semja frv. um þetta efni. Í till. er kveðið á um hverjir skuli tilnefna nm., þ. e. a. s. 4 þeirra, en form. skuli skipaður án tilnefningar. Það má að sjálfsögðu um það deila hverjir eigi að tilnefna menn í n. sem þessa, en við höfum valið þann kostinn sem segir í till. Í fyrsta lagi að Rannsóknaráð ríkisins tilnefni einn mann. Það er vegna þess að í Rannsóknarráði sitja fulltrúar fyrir þær rannsóknastofnanir sem af ýmsum ástæðum eiga hagsmuna að gæta varðandi landmælingar. Þar nefni ég sérstaklega stofnanir landbúnaðarins. Í öðru lagi er ætlast til að Dómarafélag Íslands tilnefni einn mann. Það er vegna þess að þar er um að ræða þinglýsingardómarana sem þekkja betur en aðrir hvar skórinn kreppir varðandi hin mjög svo ófullkomnu skjöl sem komið er með til þinglýsingar. Við þessa aðila er æskilegt að sé sem nánast samband við samningu frv., og þeir þurfa að geta komið að sínum viðhorfum og leiðbeiningum. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að Samband ísl. sveitarfélaga tilnefni einn mann. Það er af þeirri eðlilegu ástæðu að sveitarfélögin í landinu eru það stór aðili í landmælingum og lóðamælingum að viðhorf þeirra þurfa að koma þarna fram. Og í fjórða lagi er lagt til að einn nefndarmaður verði tilnefndur af Verkfræðingafélagi Íslands. innan vébanda Verkfræðingafélagsins eru mennirnir með sérþekkinguna. Kerfisbundnar hæðarmælingar hefjast ekki hér á landi fyrr en 1900 og stóð herforingjastjórnin danska fyrir þeim. Þessum mælingum var eingöngu ætlað það hlutverk að vera grundvöllur að kortagerð í mælikvarða 1:100000. Í dag gera menn allt aðrar og miklu meiri kröfur til þríhyrningamælinga. Í dag er krafan sú að fyrir utan það að vera grundvöllur að kortagerð eiga þær að vera grundvöllur að mannvirkjagerð alls konar. Vegagerðin þarf t. d. á nákvæmum þríhyrningamælingum að halda þegar nú t. d. hraðbrautaframkvæmdir og önnur vegalagning er betur undirbúin en áður hefur tíðkast. Sjómælingar byggja að miklu leyti mælinga- og siglingaákvarðanir á hnattstöðutölum sem fengnar eru frá þríhyrningamælingum. Og með vaxandi flugumferð og blindflugskerfum er nauðsynlegt að þríhyrningamælingar séu nákvæmari en nokkru sinni fyrr. Þá má og nefna not þríhyrningamælinga til að ákveða landa- og lóðamerki í hnitkerfi landsins bæði í þéttbýli og strjálbýli. Í nágrannalöndum okkar eru áratugir liðnir síðan komið var fastri skipan á landa- og jarðamarkamælingar. Hjá okkur er nánast ekkert til nema ófullkomnar, en að ýmsu leyti skemmtilegar lýsingar á jarðamörkum. Eiginlegar mælingar á þeim mörkum eru ekki til. Það er því orðið tímabært að koma skipan á þessi mál. Ég vona því að þessi till. fái góðar undirtektir á hv. Alþ. Ég legg til, herra forseti, að till. verði vísað til hv. allshn. að lokinni þessari umr.

Flm. (Ásgeir Bjarnason) : Herra forseti. Þáltill. þessi er flutt af öllum þm. Vesturl. ásamt 2. landsk. þm., Benedikt Gröndal. Sem kunnugt er eru út af Snæfellsnesi ein bestu fiskimið landsins og það fólk, er byggir kauptúnin á nesinu, lifir að mestu leyti á þeirri vinnu er sjávaraflinn veitir. Á svæðinu frá Akranesi til Patreksfjarðar er engin fiskimjölsverksmiðja sem getur unnið feitan fisk eða fiskúrgang. Verksmiðjur þær, er til eru á Snæfellsnesi, geta ekki unnið loðnu né karfa, enda gamlar og þurfa senn endurnýjunar við. Fiskframleiðendur í Ólafsvík, Rifi og Hellissandi stofnuðu á s. l. hausti hlutafólag er heitir Nesmjöl h. f. Félag þetta hefur látið gera athugun á kostnaði við verksmiðjubyggingu sem hentaði fyrir hlutaðeigandi staði. Stofnkostnaður við framkvæmdina er það mikill að hann er ofviða félaginu. Því er það að leitað er til opinberra aðila um að koma upp og reka verksmiðju á Snæfellsnesi. Sem kunnugt er hafa Síldarverksmiðjur ríkisins reist verksmiðjur víðs vegar á landinu og bjargað þannig verðmætum og tryggt betur en annars hefði verið atvinnulíf á hlutaðeigandi svæðum. Verksmiðjur þessar eru á eftirgreindum stöðum: Skagaströnd, Siglufirði, Húsavík, Raufarhöfn, Seyðisfirði og Reyðarfirði. Margt mælir með því að fá verksmiðju á Snæfellsnesi því að mikil loðna er þar skammt frá landi. Eins og fram kemur í fskj. því er fylgir grg. þessarar till., eru loðnuveiðar á 6. og 7, veiðisvæði, sem eru á Breiðafirði og við Snæfellsnes, allmiklar, og árið 1972 veiddust þarna um 100 þús. tonn af loðnu eða nær því fjórði hluti loðnuaflans í landinu það ár. S. l. ár veiddust á sama veiðisvæði rúmlega 136 þús. tonn eða tæplega fjórði hluti aflans. Það gefur auga leið að öll rök mæla með því að það sé byggð verksmiðja á Snæfellsnesi þar sem mikil loðnuveiði er skammt frá landi, auk þess sem þar eru fiskimið ágæt. Það sýnir sig að hér er um mjög þýðingarmikið mál að ræða og það kostar allmikið fjármagn og miklu meira en félag það, er ég áðum gat um, treystir sér til að ráðast í. Ég vænti því að Alþ. taki þessari till. vel. Það er von okkar flm. að Síldarverksmiðjur ríkisins sjái sér fært að koma þarna til móts við þá sem sjóinn stunda á Snæfellsnesi, eins og víða annars staðar á landinu, svo að hægt verði að nýta betur þann afla, er berst á land, en annars væri kostur. Herra forseti. Ég vona að hv. alþm. taki till. þessari vel og samþ. hana eins og hún liggur fyrir á þskj. 168. Ég legg til að till. verði vísað til atvmn. og umr. frestað.



Herra forseti. Það hefur þegar verið gerð glögg og ítarleg grein fyrir þessari till. og mikilvægi hennar svo að ég þarf þar raunar sáralitlu við að bæta. En ég bendi á og ítreka að flm. þessarar till. eru allir þm. Vesturl., enn fremur það, sem komið hefur fram, að á svæðinu frá Akranesi til Patreksfjarðar er engin fiskmjölsverksmiðja sem getur unnið feitan fisk eða fiskúrgang, síld, loðnu og karfa. Það eru að vísu til gamlar verksmiðjur í Stykkishólmi, Grundarfirði, Ólafsvík og á Hellissandi, en þessar verksmiðjur eiga aðeins eitt sameiginlegt, að þær eru að syngja sitt síðasta vers og er óhjákvæmilegt að hefjast handa um uppbyggingu þeirra hið allra bráðasta. Það getur hver maður séð sem hugsar út í þetta mál, að það er þjóðhagsleg nauðsyn að byggð sé verksmiðja sem getur unnið feitan fisk og fiskúrgang á Snæfellsnesi og tekið á móti loðnu, þar sem eitt af bestu loðnuveiðisvæðunum er rétt úti fyrir Snæfellsnesi. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mörg, aðeins ítreka þetta, sem hér hefur verið sagt, og benda á í lokin að ég mun hlutast til um að n. þeirri, sem fær þetta mál til meðferðar eða þessa till., verði send ítarleg grg. um þetta mál og þá miklu almannahagsmuni sem í húfi eru ef úrbætur fást ekki innan tíðar.



Herra forseti. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt um nauðsyn þessarar verksmiðju og læt í ljós um leið þá trú að stjórnvöldum, sem virðast nú tilbúin að ráðstaða - ja, næstum að það sé umsvifalaust eins og 10 milljörðum í tiltekna verksmiðju á Vesturlandi, þ. e. málmblendiverksmiðju sem á að reisa við Hvalfjörðinn, - að þeim stjórnvöldum verði ekki skotaskuld úr því að snara út því fjármagni sem þarf til að koma upp verksmiðju af þessu tagi, sem hér um ræðir, á Snæfellsnesi.

Flm. (Tómas Árnason) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 247 till. til þál. um rannsóknir á snjóflóðum og skriðuföllum, en till. hljóðar á þessa leið: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram athugun og rannsóknir á snjóflóðum og skriðuföllum. Áhersla verði lögð á gagnasöfnun og rannsóknir á þessum náttúrufyrirbærum, eðli þeirra og orsökum, enn fremur hvort unnt sé að sjá fyrir og hindra snjóflóð og skriðuföll og hvaða vörnum og viðvörunum verði við komið. Ríkisstj. leggi fyrir Alþ. niðurstöður þessara athugana ásamt till. til úrbóta.“ Snjóflóð og skriðuföll eru mjög algeng náttúrufyrirbæri hérlendis, enda hafa skriður átt drjúgan þátt í mótun landsins. Frá upphafi byggðar hafa þessar náttúruhamfarir öðru hvoru gert usla í lífi og starfi þjóðarinnar og valdið stórfelldu manntjóni og eignatjóni. Snjóflóðin í Norðfirði og víðar nú í vetur hafa enn minnt harkalega á það að hefja verður skipulegar og hagnýtar snjóflóðarannsóknir á Íslandi, en jafnframt þurfa einnig að koma til rannsóknir á skriðuföllum. Ýmsir íslendingar hafa unnið merkileg störf að gagnasöfnun í þessum fræðum. Ólafur Jónsson hefur t. d. skrifað mikið og gagnmerkt ritverk um skriðuföll og snjóflóð. Almannavarnanefnd ríkisins hefur nokkuð hafist handa í þessum málum, m. a. með því að skrifa bæjaryfirvöldum í þeim kaupstöðum á landinu, þar sem snjóflóð gætu fallið, og óska eftir kortlagningu hættusvæða. Enn fremur hefur n. beðið um álit á því hvaða vörnum væri hugsanlegt að koma við til varnar gegn snjóflóðum. Erlendis hafa rannsóknir á snjóflóðum, fjallhruni og jarðskriðum verið gerðar um alllanga hríð. Í Sviss, Noregi, Bandaríkjunum og eflaust víðar er þessi starfsemi talsvert öflug í formi rannsóknar- og athugunarstöðva. Ein merkasta rannsóknarstöð um snjóflóð er í Davos í Sviss og er markmið hennar að vinna að vörnum gegn snjóflóðum og gera svonefndar snjóflóðaspár til viðvörunar. Þá er einnig unnið skipulega að björgunarstörfum, m. a. með hjálp hunda og rafbylgjutækja. Einnig fer fram fræðslustarf um snjóflóð, bæði með fyrirlestrum og útgáfustarfi. Safna þarf öllum upplýsingum um snjóflóð og skriðuföll og kortleggja hættusvæðin. Þá þarf vísindalegar rannsóknir á þessum náttúrufyrirbærum, orsökum þeirra og eðli. Er t. d. unnt að sjá snjóflóð fyrir, þannig að ráðrúm gefist til viðvörunar? Sjálfsagt er að leita til þeirra stofnana erlendis sem hafa á að skipa reyndum sérfræðingum í vörnum gegn snjóflóðum og skriðuföllum. Sérstaklega virðist áríðandi að hraða aðgerðum í öllu er lýtur að snjóflóðum. Eins og segir í grg., eru snjóflóð og skriðuföll mjög algeng náttúrufyrirbæri hérlendis, enda hafa skriður átt drjúgan þátt í mótun landsins. Ef skyggnst er aftur í tímann og athugaðar frásagnir fornrita um skriður á fyrstu öldum Íslandsbyggðar, kemur í ljós að engar slíkar frásagnir eru finnanlegar. Enginn efi er á því að snjóflóð og skriður hafi fallið á þessum tímum eins og bæði fyrr og síðar. Þó eru til sagnir um snjóflóð, t. d. í Sturlungasögu, þar sem segir á einum stað að snæskriða hafi tekið 5 manns sem allir hafi farist. Mun það hafa verið á öndverðri 12. öld. Í annálum er sagt frá skriðum úr fjöllum í byrjun 13. aldar og var haustið 1206 kallað skriðuhaust, enda féllu þá skriður m. a. undir Eyjafjöllum - sem drápu 15 hesta. Árið 1390 voru mikil skriðuhlaup, einhver þau stórfelldustu og mannskæðustu sem vitað er til að orðið hafi hérlendis. Flateyjarannáll greinir frá þessum skriðum. Höfðu verið miklir vatnavextir og úrkoma og hlupu fram skriður meira og minna um allt land. Ónýttust bæði skógar, engjar, töður og úthagar. Þá tók bæ allan á Hjallalandi í Vatnsdal og 6 manns fórust. Þá tók og bæ í Búðarnesi og önduðust 12 manns og þá tók skriða allan bæinn á Lönguhlíð ytri í Hörgárdal, sem nú heitir Skriða, og létust þar 16 manns. Er þetta mannskæðasta skriðufall sem vitað er til að hlaupið hafi hér á landi. Samanlagt urðu því 36 manns undir skriðum af völdum sömu stórrigningar um og eftir miðjan nóvember 1390. Árið 1545 féll feiknamikil skriða í Vatnsdal, svokölluð Skíðastaðaskriða. Er það eitt hið mesta skriðuhlaup sem orðið hefur hér síðan land byggðist. Skarðsárannáll segir svo um þetta skriðuhlaup: „Féll mikil skriða í Vatnsdal um eina nótt að áliðnu sumri um engjasláttutímann og tók af einn bæ, þann er Skíðastaðir hét. Urðu þar undir 14 menn. Þar bjó sá maður er Sæmundur hét, vel fjáreigandi. Ekkert fannst í því mikla skriðufalli nema hönd hin hægri af Sæmundi bónda og var hún auðkennd, því að henni fylgdi silfurbaugur er á fingrinum var. Vildu menn svo í þann tíma þetta ráða að sú hans hönd skyldi fá kirkjuleg fyrir ölmusugjafir. Hann gaf alla tíð fátækum með henni. Völlur að Skíðastöðum hljóp yfir langt á eyrar sem þeir kalla nú Hnausa. Er þar nú byggð og heyskapur mikill. Vatnshlaup hafði komið undan grjóthruninu og hratt það fram túninu og er þar nú stöðuvatn á sléttlendinu sem vatnið nam staðar, en sú fárlega skriða uppundan sem nefnd er Skíðastaðaskriða nú síðan.“ Það er talið líklegt að skriða þessi hafi fallið í septembermánuði og neðan við fjallrótina hafi breidd Skíðastaðaskriðu a. m. k. numið 500 m. Á flatlendinu fyrir neðan hefur skriðan dreifst yfir svæði sem er um 1000 m langt frá norðri til suðurs, þ. e. inn dalinn, en um 500 m frá austri til vesturs. Allt þetta svæði hefur þakist leir, sandi og þykkum jarðvegstorfum. Þá er einnig talið að meðalþykkt skriðunnar niðri á láglendinu hafi numið um 2m þegar hún var nýrunnin og efnismagn hennar hefði þá getað verið um 1 milljarður rúmmetra. Efstu upptök skriðunnar eru líklega í um 600 m hæð yfir Vatnsdal á allbreiðum kafla. Nær 200 árum síðar eða árið 1720 féll skriða sú, er nefnd hefur verið Bjarnastaðaskriða og kennd er við Bjarnastaði í Vatnsdal, en Bjarnastaðir voru og eru næsti bær innan við Hnausa og því næsti bær innan við Skíðastaðaskriðu. Bærinn mun nú standa nokkru sunnar en þá var. Um Bjarnastaðaskriðu eru margar heimildir sem engin ástæða er til að vefengja. Skriðan er ein sú mesta sem fallið hefur hér á landi og sú sem mestum og varanlegustum landsspjöllum hefur vakið. Hún féll úr fjallinu ofan við Bjarnastaði skammt fyrir sunnan Skíðastaðaskriðuna. Hún var stórgrýtt og steyptist niður yfir bæinn á Bjarnastöðum, sópaði honum burtu eða gróf gjörsamlega með mönnum og málleysingjum ásamt húsi, túni og engjum. Skriðan hljóp yfir dalinn og stíflaði Vatnsdalsá svo mjög að mikið vatn safnaðist framan við stífluna og náði flóðið að lokum allt fram að Kornsá og Hvammi. Þá varð til varanlegt stöðuvatn, Flóðið, sem enn getur að líta eins og kunnugt er. Sagt er að þetta flóð hafi um nokkur ár tekið burt mestallt engjatak 8 Þingeyrarjarða. Áin hefur að líkindum ekki stöðvað skriðuna, heldur hefur hún haldið áfram nokkurn spöl norðvestur með álmu þeirri af Vatnsdalshólum er þarna gengur niður að Vatnsdalsá. Heimildum ber ekki fyllilega saman um manntjónið, en talið er að þarna hafi farist 5–7 manneskjur. Skriðufar Skíðastaða- og Bjarnastaðaskriða er í meginatriðum svipað. Árið 1797 féll fram mikið jarðhlaup á Guðrúnarstaði í Möðruvallasókn í Eyjafirði, svonefnd Guðrúnarstaðaskriða. Svo vel vildi til að húsbóndinn á Guðrúnarstöðum var staddur utan við bæinn og hafði leyst út nautgripi sína. Hann kom viðvörunum við heim á bæinn og allt heimilisfólkið bjargaðist mjög naumlega undan skriðunni. Hlaupið virtist springa fram úr fjallinu upp af bænum og fór mjög hratt eins og venja er til um jarðhlaup, en þó ekki hraðar en svo að fólkið fékk tíma til að forða sér. Er talið, að frá því sást til flóðsins og þar til það tók bæinn hafi liðið a. m. k. 3 mínútur. Árið 1811 urðu mikil skriðuföll norðan- og austanlands. Þá tók m. a. af í annað sinn bæinn á Guðrúnarstöðum í Eyjafirði. Sumarið 1858 var veðurfar mjög vætusamt og haust gekk snemma í garð. Í októbermánuði urðu mikil skriðuföll. Þá féll skriða á túnið á Brekku í Kaupangssveit í Eyjafirði og gerði talsverðan usla. Mest voru þó skriðuhlaupin í Kolbeinsdal í Skagafirði, - einkum þau er urðu á Skriðulandi. Á meðan bóndinn þar var að reyna að bjarga fólki og búfé úr yfirvofandi háska, féllu a. m. k. fimm stórskriður í Skriðulandslandi og sennilega einhverjar nokkru áður. Hér mun hafa verið um að ræða aurskriður, en þær skriður fara venjulega hægar. Þó fara slíkar skriður svo hratt að ekki vinnst mikill tími til umsvifa, enda eru fjöll þarna brött. Þennan dag féllu víðar skriður en í Kolbeinsdal. Árið 1886 urðu mikil skriðuhlaup á Kjalarnesi. Þá féllu mjög margar skriður úr Esjunni og 9 jarðir á Kjalarnesi og ein í Mosfellssveit urðu fyrir stórskemmdum af skriðuhlaupum 2. sept. þetta ár. Þessum skriðum mun hafa valdið mjög stórfelld rigning, sem stóð u. þ. b. einn dag. Árið eftir urðu fádæma skriðuhlaup og vatnavextir víða norðanlands, svo sem í Öxnadal, Svarfaðardal og víðar. Í ágústmánuði 1897 urðu miklir vatnavextir og skriðuföll á Austurlandi. Mestar skriður urðu á Seyðisfirði, Loðmundarfirði og Mjóafirði. Féllu skriður á Búðareyri í Seyðisfirði úr Strandatindi og ollu verulegu tjóni á mannvirkjum og öðrum eignum. Á þessari öld hafa fallið margar og stórar skriður víðsvegar um landið, helst á Austfjörðum, Vestfjörðum, Eyjafirði og víðar á Norðurlandi. Talsvert manntjón hefur orðið af þessum skriðuföllum. Ég vil aðeins minna á örfá meiri háttar skriðuhlaup á þessu tímabili. Jökulhlaupið í Sölvadal í Eyjafirði við bæinn Draflastaði hljóp fram 19. júní 1941. Er það sennilega mesta skriðufall á þessari öld. Jarðvegsmagnið, sem þarna spýttist fram, mun hafa numið 45 þús. rúmmetrum og allt hlaupið með hlaupfarinu tók yfir 50–60 hektara. Hallinn á hlaupinu, er merkilega lítill, náði líklega hvergi 20 gráðum. Við upptök skriðunnar var dýpt hlaupfarsins um 4 m. Árið 1926 tók skriða bæinn að Steinum undir Eyjafjöllum. Voru þar tveir bæir, Vesturbær og Uppibær, tvö fjós, 5 hesthús og 3 heyhlöður. Fólk og fénaður bjargaðist mjög naumlega. Þessi mannvirki urðu undir urð. Steinalækur, sem fellur fram af Steinafjalli, olli þessari umbyltingu, en geysileg úrkoma var á þessum slóðum um þetta leyti. Mjög úrkomusamt var á Austfjörðum í júlímánuði 1950. Þá féllu miklar skriður á Hólmum í Reyðarfirði. Á Seyðisfirði gerði óhemju úrkomu 19. ágúst það ár ofan í samfellda vætutíð. Í ysta íbúðarhúsi bæjarins á ströndinni sunnan fjarðarins bjó Aðalsteinn Jónsson. Hann vaknaði snemma morgunsins og þótti veður ískyggilegt og ótryggt að dveljast í húsinu sem stendur undir hæsta og brattasta hluta Strandatinds. Hann vakti upp fólkið og bað það búast til brottferðar. Fór hann síðan á reiðhjóli inn á Búðareyri að sækja bíl til að flytja fólkið á brott. Hafði hann sagt fólkinu að yfirgefa húsið kæmi hann ekki strax aftur. Fólkið hikaði við að, leggja út í veðurofsann, nema ein kona sem lagði af stað fótgangandi og bar ungan son sinn. Skipti það engum togum að vatns- og aurskriða steyptist yfir húsið, molaði það í rúst, nema brak úr húsinu sem flaut ofan á skriðunni. Í þessari skriðu fórust fjögur börn Aðalsteins, en kona hans og ein dóttir björguðust eftir þrjá tíma. Þá bjargaðist maður konunnar sem hafði yfirgefið húsið og sonur þeirra. Á sama tíma féll önnur skriða á Síldarverksmiðju ríkisins, sem er nokkru innar, og olli miklum spjöllum. Árið eftir varð sviplegt slys á þjóðveginum um Óshlíð milli Hnífsdals og Bolungarvíkur þegar hópur íþróttamanna frá Akureyri og Ísafirði var þar á ferð í langferðabíl. Létust þar tveir ungir íþróttamenn frá Akureyri og tveir slösuðust mikið. Stór steinn, um smálest að þyngd, hafði losnað úr fjallinu og lenti á bifreiðinni. Árið 1955 féll skriða á nýbýlið Hjalla í Kjós með þeim afleiðingum að lítil telpa fórst, en húsmóðirin ásamt 6 börnum hjónanna bjargaðist naumlega. Snjóflóð eru ólík skriðuföllum að því leyti til að þau skilja sjaldnast eftir nokkur vegsummerki sem haldast mega til langframa og hafa má til marks um eðli þeirra og útbreiðslu. Frásagnir um snjóflóð eru fremur fátæklegar fram eftir öldum og raunar fram yfir siðaskipti. Er kemur fram á 17. öld, fer þó frásögnum að fjölga og mætti minnast á mörg snjóflóð sem féllu á 17. og 18. öld. Veturinn 1698–1699 var mikill frosta- og snjóavetur og urðu snemma á árinu 1699 mikil snjóflóð, mannskaðar og eignatjón. Þann 15. janúar hljóp snjóflóð á Reynivelli í Kjós, tók öll hús nema kirkjuna, smiðjuna og fjósið. Fórust þar 7 menn, þ. á m. prófasturinn í Kjalarnesþingi, sr. Oddur Jónsson. Eftir þennan atburð var bærinn á Reynivöllum fluttur til og settur niður á annan stað. Mörg fleiri snjóflóð urðu þennan vetur víða um landið. Í maímánuði 1725 hljóp snjóflóðið á bæinn Vatnsenda í Héðinsfirði og tók hann allan. Heimildum ber ekki saman um hvað fórst af fólki í þessu snjóflóði. Sumir segja að þrennt hafi farist, aðrir 5 og enn aðrir að 6 manneskjur hafi farist í þessu snjóflóði. Árið 1732 hljóp mikið snjóflóð á bæinn Brimnes sem er nyrsti bær norðanvert við Seyðisfjörð. Tók flóðið baðstofuna og mestan part bæjarins og 9 manneskjur fórust, en 9 komust af. Svo kraftmikið var þetta snjóflóð að það hljóp á sjó fram. Eitt stúlkubarn, að nafni Snjófríður, fannst í flóðinu þegar 9 dægur voru liðin frá þessum atburðum. Heyrðu menn í barninu þegar þeir gengu á flóðinu og bað það um að breitt yrði ofan á sig. Þá var grafið í snjóinn og fannst barnið nakið, en lifandi og lifði nokkur ár eftir þetta. Árið 1737 segir frá mannskaða í Fnjóskadal af völdum snjóflóðs. Þrem árum síðar hljóp snjóflóð í Ólafsfirði og fórust þar 2 börn. Í nóvembermánuði 1772 gerði 6 daga hríð um Norðurland. Snjóflóð hlupu þá fram á Látraströnd við Eyjafjörð og einnig í Höfðahverfi. Í Miðgerði í Höfðahverfi fórust 4 menn, en 2 komust lífs af. Á Steindyrum á Látraströnd fórust 4 eða 5, en 5 björguðust. Snjóflóð þetta hljóp að nóttu til þegar fólk var sofandi í rúmum sínum og varð ekki kunnugt um slysið fyrr en eftir 4 daga þegar fólk á næstu bæjum fór að vitja bæjarins. Heimildir segja að maður einn hafi fundist á lífi á 20, eða 21. dægri í flóðinu, en annar hafi legið 9 dægur í snjónum. Báðir komust þó til lífs og heilsu. Er ekki vitað til að nokkur manneskja hafi legið lengur en 101/2 sólarhring í snjóflóði hérlendis og lifað það af. Árið 1836, nóttina milli 17. og 18. desember, féll snjóskriða á bæinn Norðureyri í Súgandafirði. Urðu þar 10 manns undir skriðunni, en 2 kvenmenn og 2 börn náðust lifandi daginn eftir. Snjóflóð þetta var geysilega kraftmikið og er talið að skriðan hafi hlaupið fram á fjörðinn og og yfir hann, a. m. k. öldurótið sem af henni leiddi, og fundust ýmsir búshlutir úti á firðinum. Norðureyri stendur fremst á þó nokkurri eyri við Súgandafjörð, andspænis Suðureyri. Eyrin, sem bærinn stendur á, er fremur flöt og stendur bærinn a. m. k. 300 m frá fjallinu sem er allhátt eða um 500 m og bratt. Nokkuð ofan við bæinn Norðureyri er mannvirki sem líklega hefur verið gert til að verja bæinn snjóflóðum. Árið 1857 urðu tvö snjóflóð sem ég sé ástæðu til að minnast örlítið á. Þann 2. jan. gerði stórhríð yfir austanvert landið og er sagt að margir menn hafi orðið úti víðs vegar á Austurlandi. Um kvöldið féll snjóflóð yfir bæinn Hlíð í Lóni. Flestir heimamenn voru í baðstofu, sem ekki sakaði, en flóðið braut niður göngin og eldhúsið. Þar voru stödd bóndinn Jón Markússon ásamt vinnukonu sinni er Ragnhildur hét. Morguninn eftir var grafið í snjóflóðið og allan daginn og fram á nótt, en ekki tókst að finna þau Jón og Ragnhildi. Á öðrum degi tókst Jóni að grafa þau út og var hann þá ófær til gangs vegna brunasárs sem hann hafði hlotið, en annar fótur hans hafði lent í eldi í eldhúsinu og skaðbrennst. Seint á þessu sama ári var sá atburður á Kollsvík við Patreksfjörð, að morguninn 3. des. kom skyndilega þytur á baðstofuna, sem var 12 álna löng, og féll hún í sama vetfangi í grunn niður og mölbrotnaði hver spýta. Frammi í bænum var nýbyggt stofuhús sem búið var að leggja loft í. Hús þetta var fremur rammgert og að mestu byggt úr rekavið. Viðirnir þverkubbuðust sundur, en mikið þarf til að seigur rekaviður brotni þannig. Í snjóflóðinu fórust gift kona, nær sextugu, og ungur maður. Ungur drengur náðist úr bæjarrústunum með lífsmarki eftir sólarhring og hresstist skjótt og varð heill. Tvö börn, annað á öðru ári, en hitt nokkru eldra, náðust ekki fyrr en að sex dögum liðnum og voru þá lifandi, en kalin. Þá var tvítug stúlka, sem bjargaðist á þriðja degi, allmikið kalin. Menn voru ekki á einu máli um hvers konar náttúrufyrirbæri hér var á ferðinni, en nokkuð öruggt má telja að hér hafi valdið snjóflóð af þeirri gerð sem nefnd hafa verið kófhlaup og verða þau helst í smágerðum frostsnjó. Snjórinn í hlaupinu sjálfu verður meira og minna að fíngerðu snjóryki sem fyllir loftið. Kófhlaup fara með geysilegum hraða og valda ægilegum loftþrýstingi. Stormurinn, sem fylgir þessum snjóflóðum, feykir húsum, þverkubbar gild tré og brýtur svo að segja allt sem fyrir þeim verður. Árin 1882 og 1883 urðu mikil snjóflóð á Austurlandi. Fyrra árið urðu krapahlaup á Fjarðaröldu í Seyðisfirði. Þá fórust 2 manneskjur og eignatjón var metið á samtals 12 250 kr. sem var býsna mikið fé í þá daga. Í Eyjafirði lentu 2 menn í snjóflóði um þetta leyti og annar þeirra fórst. Árið 1883 hljóp gífurlegt snjóflóð á bæinn Stekk í Njarðvík norðan við Borgarfjörð. Þar fórust 6 manneskjur. Samtals 9 manns lentu í snjóflóðinu, en 3 tókst að bjarga eftir að þau höfðu legið í snjónum í 35 klst. Á Stekk hefur aldrei verið byggð eftir þetta snjóflóð. Eitt hörmulegasta slys, sem orðið hefur hér á landi, varð þegar snjóflóðið mikla hljóp á Seyðisfirði 18. febrúar 1885. Þetta hlaup kom úr Bjólfinum sem stendur norðan fjarðaröldunnar og gnæfir yfir byggðina. Ég hef undir höndum af tilviljun dagbók sem Lárus Tómasson skólastjóri á Seyðisfirði skrifaði, en hann var faðir þeirra bræðra, Gísla, Snorra og Inga T. Lárussonar tónskálds. Lárus segir svo í dagbók sinni, en hann hélt hana nokkurn veginn reglulega á tímabilinu frá 1872–1916: „18. febr. 1885, öskudagur. Vildi til á öldunni hið ógurlegasta slys kl. 71/2 um morguninn. Hljóp þá fram breið spilda í fjallinu hér fyrir ofan og hafði tekið sig upp í gjá sem nefnd er Hlutgjá, því nær uppundir brún á Bjólfstindi“ - þ. e. a. s. Bjólfi. „Nam sumt staðar hér skammt fyrir ofan á öldunni, en sumt hljóp til sjávar og sópaði burtu öllu er fyrir varð, þ. á m. 15 íbúðarhúsum og bjuggu í þeim 94 persónur er allar lentu í flóðinu auk þeirra 2 aðkomandi. Fórust af þeim 24, en fyrir guðs dásamlega mildi komust hinir allir lífs af, sumir af sjálfsdáðum, aðrir voru grafnir upp. 12 af þeim voru meira eða minna særðir og beinbrotnir. Flestallir voru í rúminu, er flóðið skall yfir, og sumir ekki vaknaðir.“ Snjóflóðið hljóp niður Bjólfinn á svæði sem þá var mikið byggt, en var utarlega á fjarðaröldunni og nær útundir svokallaða Háubakka sem liggja út á Vestdalseyri. Ólafur Jónsson segir í annál sínum um snjóflóðið, að það hafi umturnað algerlega á svipstundu 15 íbúðarhúsum og ýmist stórskemmt þau eða brotið niður eða fært fram á sjó, talið hafi verið að í þessum húsum hafi búið 80–90 manns og lenti meginþorri þeirra að einhverju leyti í hlaupinu, en 24 fórust, margir meiddust, þar af er talið að 12 hafi beinbrotnað. Tíðarfar á Austfjörðum eftir áramótin þennan vetur var á þá leið, að framan af janúar var það heldur hagstætt og síðari hl. janúarmánaðar tók að snjóa og hlóð þá niður snjó af austri og norðaustri um allt Austur- og Norðausturland samfleytt í mánaðar tíma. Í þessum látlausu snjókomum og norðaustlægu hríðum hlóð niður ódæmi af snjó í hinum bröttu fjöllum á Austfjörðum og þar urðu til háskalegar snjódyngjur og hengjur sem síðar hlupu fram og gerðu víða usla. Mun ég nú ekki frekar rekja þessa sorgarsögu hér en hún er býsna löng og lærdómsrík. Ég hef nú rakið stærstu og mannskæðustu snjóflóð og skriðuföll sem sögur fara af fyrir upphaf 20. aldar. Jöklarannsóknafélagið gefur út rit sem heitir Jökull. Í þessu riti birtist árið 1971 grein um snjóflóð og snjóflóðahættu á Íslandi eftir þá Ólaf Jónsson og Sigurjón Rist. Í inngangsorðum segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Tilgangur þessarar greinar er fjórþættur. 1. Að birta snjóflóðaannál 1958–1971. 2. Að sýna á Íslandskortinu aðalsnjóaflóðasvæðin. 3. Að minna ráðamenn verklegra framkvæmda á snjóflóðahættuna. 4. Að stuðla að skipulegri gagnasöfnun um snjóflóð. Liðin eru 71 ár af 20. öldinni og tala þeirra, sem farist hafa í snjóflóðum hér á landi síðan um aldamót, er hundrað eða nánar tiltekið 101. Á Vestfjörðum hafa farist 49, á Norðurlandi 37 og Austurlandi 10 og í Skaftafellssýslum 5. Dánarhlutföllin gefa vísbendingu um hvar snjóflóðahættan er mest. Þau eru þó hvergi nærri einhlítur mælikvarði. En hvert stefnir nú?“ - segir í greininni. „Ef líta skal til framtíðarinnar, verður að taka tillit til breyttrar búsetu og gjörólíkrar ferðatækni. Lögð eru af dalabýli sem kröfðust fórna, lagðir eru af viðsjálir fjallvegir, en byggðin og umferðin hafa færst inn á ný svæði. Við verðum að gera okkur grein fyrir hvar hættur leynast og það áður en sporið er stigið fram. Auk mannslífa tapast hér á landi mikið eignaverðmæti í snjóflóðum. Fyrr á öldum voru það bæir og búsmali, uppsátursbátar og hjallar, sem snjóflóðin grönduðu eða löskuðu að meira eða minna leyti. Á þessari öld hafa bæst í lestina heilar verksmiðjur, nokkrir tugir íbúðarhúsa, sum ný. Þá hafa síma- og raflínur verið í vegi snjóflóða, einkum símalínur, eða alls um 40–50 sinnum. Venjulegast eru það 2–3 staurar sem brotna í spón í einu og sama snjóflóði, en hafa þó komist upp í 40 talsins. Þá hafa bifreiðar lagst saman og tortímst og sömuleiðis dráttarvélar. Með stækkun vegakerfisins verða vegahindranir af völdum snjóflóða meira og meira áberandi. Snjóflóðahættan vofir yfir skíðafólki og öðrum sem njóta útilífs á vetrum. Íslenskar námsbækur segja fátt um snjóflóð. Þar er vart stafkrók að finna um þau, en það er varhugavert, því að áriðandi er að ráðamenn verklegra framkvæmda kunni sem best skil á snjóflóðahættunni. Staðkunnugir heimamenn eru oft á tíðum of hlédrægir eða atkvæðalitlir til að hafa uppí ákveðin aðvörunarorð og svo eru snjóflóðin sömu lögmálum háð og stóru flóðin í ánum. Langt árabil er á milli þeirra og þau falla því í gleymsku.“ Eins og fram kemur í grein þeirra Ólafs Jónssonar og Sigurjóns Rist, höfðu um 100 manns farist í snjóflóðum á fyrstu 7 áratugum þessarar aldar. Nú munu hafa farist milli 115 og 120 manneskjur í snjóflóðum á þessari 20. öld. Á þessum 71/2 áratug þessarar aldar hafa mjög mörg snjóflóð fallið víðs vegar um landið. Árið 1910 féll geysilegt snjóflóð í Hnífsdal, Skálavík og víðar. Þorpið í Hnífsdal stendur við grunna vík rétt utan við mynni Skutulsfjarðar, skammt frá Ísafirði. Nokkur hluti þorpsins er norðan eða norðvestan við víkina undir mjög bröttu og háu fjalli er nefnist Búðarhyrna. Í Búðarhyrnunni eru 3 gil, en úr þeim hafa fallið bæði skriður og snjóflóð. Það hafði verið mjög snjóasamt á þorranum þennan vetur og gengu snjóhríðar dag eftir dag svo að vikum skipti. Hafði því hlaðið niður ódæmum af snjó við Ísafjarðardjúp og urðu til miklar hengjur í fjallabrúnum, sérstaklega á móti suðri og suðaustri. Þann 18. febr. kl. rúmlega 8 um morguninn, barst fram nokkur hluti af hengjunum í Búðarhyrnunni og steyptust með ægilegum hraða niður Búðargilið. Þegar kom niður úr gilinu breiddi snjóskriðan úr sér og sópaði öllu burt sem varð á vegi hennar, íbúðarhúsum, sjóbúðum og ýmsu fleiru. Snjóflóðið brast á eins og byssuskot svo að ekkert svigrúm varð til bjargar. Milli 30 og 40 manns lentu í þessu snjóflóði og fórust 19 þegar, en einn lést síðar af meiðslum. Tólf manns meiddust meira eða minna. Nokkrir sluppu ómeiddir, voru grafnir úr flóðinu eða varð bjargað úr krapa fram á sjó. Auk þessa geigvænlega mannskaða varð eignatjón af völdum snjóflóðsins mikið og margvíslegt. Giskað var að eignatjónið mundi nema 10 þús. kr. sem var mikil upphæð í þá daga. Þetta hræðilega slys var að ýmsu líkt hinum miklu snjóflóðum á Seyðisfirði 1885. Ef að er gætt, kemur í ljós að það líða nákvæmlega 25 ár milli þessara slysa. Bæði gerðust þau 18. febr. og svo að segja á sama klukkuslaginu. Um hálfum mánuði eftir hin miklu snjóflóð í Hnífsdal hljóp geysilegt snjóflóð á bæinn Breiðaból í Skálavík, en þar var margbýli. Skall snjóflóðið á þrjú íbúðarhús í Skálavík, sem er lítið byggðarlag sem skerst inn í fjöllin milli Ísafjarðardjúps og Súgandafjarðar rétt utan við Stigahlíð. Talið er að snjóflóð þetta hafi tekið yfir 1000 faðma breitt svæði. Þarna fórust 4 manneskjur. Þeir, sem grafnir voru upp úr snjóflóðinu, voru m. a. kona ein og fjögur börn hennar. Var allt þetta fólk lifandi eftir að hafa legið í 40 klst. í rústunum og snjónum. Veturinn 1919 er sennilega mesti snjóflóðavetur sem orðið hefur á þessari öld. Þá féllu háskaleg snjóflóð í þremur landshlutum og sum þeirra ollu stórfelldu manntjóni. Snjóflóðið féll á býlið Strönd í Reyðarfirði, eyðilagði íbúðarhúsið og þar fórst ein kona. En hrikalegust urðu snjóflóðin í Hvanneyrarhreppi, en þar fórust samtals 18 manns á örstuttum tíma. Í Siglufirði hljóp gífurlegt snjóflóð úr Staðarhólsfjalli sem er andspænis Siglufjarðarkaupstað. Þetta snjóflóð sópaði með sér dálítilli byggð sem á þessum tíma var kringum síldarverksmiðju Evangers undir Staðarhólsfjalli. Þá voru þar og nokkrir bæir, Skútubæirnir, Efri- og Neðri-Skúta, Ábakki og Landamót og enn fremur tómt húsbýli niðri á sjávarbakkanum Svo mikið afl var í snjóflóðinu, að þegar það lenti í sjóinn olli það mikilli flóðöldu sem gekk á land upp í Siglufjarðarkaupstað og varð af því margs háttar tjón, bæði á skipum og mannvirkjum, hinum megin fjarðarins. Í snjóflóðinu fórust alls 9 manns og margir björguðust við illan leik. Tjónið af þessu snjóflóði var gífurlegt. Auk verksmiðjunnar og þeirra húsa, sem voru kringum hana, eyðilögðust tvö stór geymsluhús, síldarpallar, bryggjur, mikið af tunnum, mörg hundruð föt af lýsi. Það fórust kindur og auk þess varð mikið tjón á skipum og mannvirkjum í Siglufjarðarkaupstað vegna flóðbylgjunnar. Talið var að eignatjón af þessu eina snjóflóði hafi numið hálfri annarri millj. kr. Nokkru síðar urðu snjóflóð í Héðinsfirði og fórust tvær manneskjur í þeim flóðum og verulegt eignatjón varð þar einnig. Skömmu eftir að snjóflóðið féll úr Staðarhólsfjalli í Siglufirði, féll snjóflóð á Engidal sem var ystur hinna svokölluðu Dalabæja í Hvanneyrarhreppi. Þar fórust 7 manneskjur, þannig að manntjónið í þessum snjóflóðafaraldri varð samtals 18 manneskjur úr einum og sama hreppi. Þennan sama vetur urðu víða snjóflóð þótt ekki yrðu þau svo mannskæð sem hin minnisstæðu og hörmulegu flóð í Hvanneyrarhreppi. Árið 1928 féll mikið snjóflóð í Óshlíð milli Hnífsdals og Bolungarvíkur. Svo illa hittist á að þar voru á ferð 5 manns sem voru að koma frá Ísafirði og voru á leið heim til sín í Bolungarvík, en höfðu verið settir á land í Hnífsdal frá báti sem var á leið til Bolungarvíkur, en sjóveður var ekki gott. Þarna fórust 4 manneskjur. Árið 1934 hljóp fram snjóflóð hjá Búðarnesi við Önundarfjörð. Þar fórust 3 menn frá Flateyri, en þeir voru þar á ferð. Síðustu dagana í febr. 1941 féll snjóflóð á húsið Sólgerði sem stóð við Seljalandsveg skammt innan við Ísafjarðarkaupstað. Átta manns voru í húsinu þegar snjóflóðið reið yfir. Björguðust 6, en 2 stúlkur fórust. Árið 1948 féll hið minnisstæða snjóflóð í Goðdal inn af Bjarnarfirði í Strandasýslu. Þar fórust 6 manneskjur, en húsbóndinn á heimilinu bjargaðist. Goðdalur er innsti bærinn í byggðinni og þess vegna vissi enginn um snjóflóðið fyrr en fjórum sólarhringum eftir að það hljóp fram, Þetta sorglega slys mun flestum í minni sem komnir eru til fullorðinsára. Árin 1953 og 1955 urðu dauðaslys af völdum snjóflóða í Svarfaðardal. Fyrra árið féll snjóflóð á bæinn Auðnir og fórust þar fullorðinn maður og ung kona, og síðara árið, 1955, urðu svo tvö dauðaslys í Svarfaðardal af völdum snjóflóða. Bóndinn á Másstöðum ytri í Skíðadal fórst við leit að kindum í fjallinu upp af Másstöðum og enn fremur bóndinn á Hjaltastöðum í Skíðadal sem einnig fórst við fjárgæslu. Fjöldamargar frásagnir eru um að menn hafi lent í snjóflóðum, ýmist við fjárgeymslu eða á ferðalögum, ýmist gangandi eða akandi. Enn fremur eru nokkrar frásagnir af því að menn hafi lent í snjóflóðum á skíðum. Árið 1953 varð sá atburður á Ísafirði í janúarmánuði að fjórir ísfirskir skíðamenn lentu í snjóflóði þar sem þeir voru að æfa sig upp á Gullhól á Seljalandsdal. Vissu skíðamennirnir ekki fyrr en snjóflóðið reið að þeim og voru engin umsvif til að forðast það. Lentu þeir allir í snjóflóðinu. Barst sá, sem lengst fór, um 254 m með flóðinu, en öllum tókst þeim að bjarga sér. Árið 1965 reið snjóflóð að skíðamanni sem var á skíðum í Húsavíkurfjalli í svonefndri Dagmálalág. Snjóflóðið hreif hann með sér alllanga leið niður fjallshlíðina og færði hann í kaf. Honum tókst þó að losa sig úr flóðinu og komst til Húsavíkur. Þá gerðist það árið 1966 í aprílmánuði að snjóskriða féll í Jósefsdal. Sunnudaginn 22. apríl fór fram skíðakeppni Ármanns í Jósefsdal. Þá bar það við er keppni karla var að hefjast, að snjóflóð féll á svigbrautina og gróf hana á 30–40 m kafla svo að hlíðastengur fóru í kaf. Veður var slæmt svo að ógerlegt var að gera nýja braut. Áður en þetta varð, hafði keppni kvenna og unglinga farið fram í brautinni. Keppni karla hófst hins vegar hærra í fjallinu og losnaði skriðan þegar fyrsti keppandinn var kominn vel af stað. Snjóflóðið féll nokkuð þvert á brautina og var keppandinn aldrei í neinni hættu. Þessi dæmi sýna að víða getur snjóflóðahættan leynst og er ástæða til þess fyrir skíðamenn að hyggja að snjóflóðahættu. Ég hef hér að framan rakið helstu snjóflóð og mannskæðustu og þau sem valdið hafa mestu tjóni eftir því sem ég hef getað kynnt mér. Eins og sjá má af þessari upptalningu, hafa snjóflóð fallið víðs vegar um landið. Þau hafa enn fremur hlaupið fram við mismunandi aðstæður. Það hefur einnig komið í ljós að í mörgum tilfellum hafa snjóflóð hlaupið þar sem enginn átti von á þeim og ekki er vitað til að þau hafi hlaupið áður. Í flestum tilfellum er þó um að ræða endurtekningu og það eru fjölmargir staðir á landinu sem eru sérstaklega næmir fyrir snjóflóðum. Í 1. bindi rits Ólafs Jónssonar um skriðuföll og snjóflóð er að finna annál um skriðuföll á Íslandi. Annáll þessi nær fram til ársins 1957. Í 2. bindi er svo annáll um snjóflóð sem sömuleiðis nær til ársins 1957. Þá hefur Ólafur birt snjóflóðaannál 1958–1971 í grein þeirri í tímaritinu Jökli frá 1971 sem ég gat um áður. Frásagnir þær, sem ég hef verið að rekja, eru teknar úr annálum Ólafs Jónssonar. Ólafur byggir annála sína á ýmsum heimildum, svo sem íslenskum annálum, Flateyjarbók, Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar, Alþingisbókum, sóknarlýsingum, Ferðabók Þorvalds Thoroddsens, prestsþjónustubókum og fleiri heimildum. Þegar kemur fram yfir miðja 19. öld fara heimildir að byggjast meira á frásögnum ýmissa blaða og ritum um náttúrufræðileg efni. Elsta heimild um snjóflóð er Sturlunga. Þá má og nefna Biskupasögur, Íslenskt fornbréfasafn, Íslenskar æviskrár, Sýslumannaævir, Prestaævir, ásamt öðrum þeim heimildum sem ég rakti hér áður. Í þáltill. á þskj. 247 segir að „áhersla verði lögð á gagnasöfnun og rannsóknir á þessum náttúrufyrirbærum, eðli þeirra og orsökum“. Ólafur Jónsson flokkar skriðuföll á þessa leið: 1) Framhlaup. Það eru stórar bergsyllur sem renna eða springa fram og hrynja. 2) Svokallaðar ruðningsskriður sem verða í myldnum og lausum jarðefnum. 3) Hrun, þegar stærri eða minni stykki losna úr föstu bergi. Segja má að höfuðorsakir snjóflóða séu í fyrsta lagi landslagið sjálft og í öðru lagi veðurfarið. Nánar tiltekið má segja að orsakirnar séu nægur snjór og bratti og tiltekin skilyrði. Menn hafa reynt að flokka snjóflóðin eftir eðli þeirra. Helgi Björnsson jöklafræðingur skrifaði nýlega athyglisverða grein í Morgunblaðið um varnir gegn snjóflóðum, orsakir, eðli og rannsóknir. Grein þessi er stutt, en ákaflega skýr og fylgja henni skýringarmyndir. Helgi segir svo um snjóflóð: „Við fræðilega könnun á eðli snjóflóða er gagnlegt að greina á milli 4 flokka. Flest snjóflóð eru hins vegar blönduð að gerð. Lausasnjóflóð fara hraðast allra snjóflóða. Lausi snjórinn þyrlast upp í kóf sem feykist niður hlíðina ofaná snjóbreiðunni. Aðeins loft veitir því framrás kófsins mótstöðu. Framan við æðandi kófið þrýstist loftið saman og því fylgir þrumuhávað í og oft höggbylgjur og hvirfilvindar. Kófhlaup verða oft kröm þegar neðar dregur vegna varma af völdum hinnar miklu núningsmótstöðu í snjóflóðunum. Einnig er snjór oft rakur lágt í hlíðum. Snjórinn stirðnar þá og steypist saman jafnskjótt og hlaupið stöðvast. Mannskæðustu snjóflóð hérlendis fara af stað sem kófhlaup. Talið er að hraði þessara hlaupa sé oft og tíðum 500 km á klst. Í hinum krömu snjóflóðum nær votur snjórinn ekki að þyrlast upp, heldur veltist og hnoðast saman í bolta og samloðun í snjónum veldur því að hlaupin skafa niður á jörð og róta upp jarðvegi, Eftir stendur gjá með gljáskorna veggi. Þau móta því nokkuð lag fjalla og skilja eftir sig gróðurlitla slakka. Frambrún hlaupsins heggur ekki á móti lofti eins og kófhlaupin, heldur mót kyrrstæðri snjóþekjunni. Kröm flóð eru kraftmest allra snjóflóða þótt þau fari um helmingi hægar en lausasnjóflóðin. Flekahlaup verða, er yfirborðslag rennur á skaralagi. Þau hafa verið mannskæð á Íslandi og hleypa oft af stað öðrum gerðum flóða. Krapahlaup verða í asahlákum og eru algeng í Mýrdalnum. Við jöklamenn mætum þeim oft meinlausum á ferðum okkar upp í jökulsporð á vorin. Þau fara hægast snjóflóða: Þannig farast Helga Björnssyni orð í grein þeirri í Morgunblaðinu sem ég vitnaði hér til. Eins og áður er að vikið valda snjóflóð oft stórslysum og margháttuðu tjóni. Öll rannsókn og þekking á eðli þeirra og hvað veldur þeim miðar að því að draga úr slysum og margvíslegu tjóni sem snjóflóðin valda. Er þá komið að því að spyrja um það, hvort unnt sé að sjá snjóflóð fyrir. Nauðsynlegt er að vinna vandlega snjóflóðakort, þ. e. að kortleggja alla snjóflóðastaði, þar sem manntjón hefur orðið, kort sem sýnir flóð sem valdið hafa tilfinnanlegu eignatjóni og að lokum snjóflóð sem aðeins hafa orsakað vegatafir og fleira af því tagi. Sigurjón Rist hefur ritað í tímarit Jöklarannsóknafélagsins, Jökul, skýra og glögga grein um snjóflóðakort. Þessari grein fylgja 4 gróf yfirlitskort um aðalsnjóflóðasvæði hér á landi, en þau eru 4: Í fyrsta lagi Norðurland, þá Vestfirðir, Austfirðir og að lokum Mýrdalurinn. - En auk þessa hafa hlaupið fram snjóflóð á einstökum stöðum víðs vegar um land, eins og dæmin sanna. En það er ekki nægilegt að gera almenn yfirlitskort þó að það sé mjög fróðlegt og gefi vitneskju um aðalsnjóflóðasvæðin í stórum dráttum. Það þarf í raun og veru að gera sérstakt kort af öllum snjóflóðum sem valda tjóni eða eignaspjöllum. Þurfa þessi kort að vera mjög nákvæm og þarf einnig að fylgja lýsing á snjóflóðunum og snjólagi, veðurfari og mörgu fleiru. Slík vinna verður að fara fram þegar snjóflóð hefur fallið. Snjóflóðin miklu, sem féllu í Neskaupstað 19. og 20. des. s. l., hafa verið rannsökuð allítarlega. Hjörleifur Guttormsson kennari í Neskaupsstað hefur sérstaklega annast þessar rannsóknir. Hafa verið kortlögð öll snjóflóð sem féllu í Norðfirði kringum 20. des. s. l. Kortin eru nákvæmari neðan til í snjóflóðunum og hafa verið gerðar dýptarmælingar í stærstu hlaupunum. Þá er verið að útvega veðurlýsingar veðurathugunarstöðva í grenndinni um þetta leyti, og gert er ráð fyrir að gera ítarlega heildarskýrslu. um þessi snjóflóð ásamt athugunum á fyrri flóðum. Við athugun hefur komið í ljós, að einhvern tíma 19.–20. des. s. l. hljóp allmikið snjóflóð, sennilega flekahlaup, niður utan við svonefndan Vatnshól og stöðvaðist í gili Bakkalækjar um 15 m utan og ofan við efsta húsið sem þar er í byggingu. Þá hefur einnig komið í ljós, að um hádegisbilið þann 19. des., daginn áður en stóru snjóflóðin hlupu fram í Neskaupstað, féll stórt snjóflóð úr svokölluðu Nesgili sem er í fjallinu upp að ystu byggðinni í kaupstaðnum. Þetta snjóflóð stöðvaðist um 130 m frá efsta húsi og í 54 m hæð yfir sjó. Einhvern tíma milli kl. 10.30 og 11 þann 20. des., daginn sem stóru snjóflóðin féllu í Neskaupstað, féll þriðja snjóflóðið og þá úr svokölluðu Drangagili sem gengur niður úr Drangaskarði, sem er leiðin til Mjóafjarðar frá Norðfirði. Þetta snjóflóð náði allar götur að efstu húsum og kom meira að segja lítillega að efsta húsinu. - Þarna hljóp snjóflóð árið 1894 á þorradag. Það snjóflóð féll á bæinn Þiljuvelli. Tveir bændur björguðust naumlega úr flóðinu og misstu þar mikið af eignum sínum, Það er allajafna auðveldara að vera vitur eftir á, en ef atburðarás snjóflóðanna í Norðfirði þann 19. og 20. des. s. l. er athuguð, þá kemur í ljós að ástæða hefði verið til að gera viðvart um mögulega hættu á næmasta snjóflóðasvæðinu. En auðvitað verður slíku ekki við komið nema til komi skipulegar aðgerðir, svo sem viðvörunarkerfi. Er ástæða til að ætla, að ef unnið yrði skipulega að þessum málum væri mögulegt að sjá snjóflóð fyrir með það miklum líkindum að mestu hættunni á manntjóni mætti bægja frá. Sigurjón Rist telur að snjóflóðakort 19. og 20. aldar sýni að mannskæðust eru þurru snjóflóðin. Stærstu og geigvænlegustu snjóflóðin eru venjulegast til orðin á þann hátt að snjóhengja í fjallsbrún brestur og setur af stað snjódyngju, kófhlaup og jafnvel samtímis snjóbreiðu af nýjum nokkuð vindbörðum snjó, svokallað flekahlaup. Ef fylgst er vandlega með veðurfari, úrkomu, vindátt og snjólagi, geta menn séð fyrir, hvenær hættuleg skilyrði eru að skapast fyrir snjóflóðum. Þegar þar við bætist að snjóflóð eru byrjuð að falla á tilteknu svæði, þá liggur nokkuð ljóst fyrir að hætta getur verið á ferðum. Erlendar rannsóknarstöðvar vinna að svonefndum snjóflóðaspám. Safnað er saman öllum upplýsingum á hinum ýmsu flóðasvæðum. Þá er og stuðst við reynslu heimamanna sem eru öllum hnútum kunnugir. Auðvitað eru mörg ljón á veginum í þessum efnum, vond veður og slæm skyggni hamla rannsóknum og margt fleira kemur til. Þá er minnst á það í þáltill., að athuganir verði gerðar á því, hvort unnt sé að hindra snjóflóð. Ekkert fær stöðvað snjóflóð á ferð. Þess vegna er þýðingarmikið að reyna að hindra að snjóþekjan komist nokkru sinni af stað. Þetta er gert víða, þar sem snjóflóðahætta er augljós eða kunn af fyrri reynslu. Helstu mannvirki af þessu tagi eru stallar og láréttir skurðir sem gerðir eru eftir fjallshlið. Þessi mannvirki má sjá sums staðar, t. d. í Sviss, allar götur frá því í lok 18. aldar. Þetta er gert til þess að reyna að halda snjónum stöðugri. Síðan hafa víða verið gerðir garðar eða múrar til þess að stöðva snjórennsli. Þar eru sums staðar aðeins reknir niður staurar sem eiga að binda fönnina. Gallinn er sá að þessi mannvirki fara stundum á kaf í snjó og veita þá litla mótstöðu. Svo er einnig þess að gæta að upptök flóðanna reynast oft á tíðum á stærri svæðum en menn ætla. Sums staðar eru reistar lóðréttar rimlagrindur, sem eiga að safna snjó, eða skágrindur, sem eiga að stöðva snjó í fjallshlíð. Á stundum er svona rimlavirkjum dreift um hlíðar til þess að reyna að halda snjónum kyrrum. Sums staðar eru eims konar rimlabryggjur, sem eiga að hjálpa til að stöðva snjóflóðin, og garðar, sem er dreift yfir tiltekin svæði, Þá er hugsanlegt að reyna að beina snjóflóðunum í ákveðnar áttir. Hér á landi hafa slíkar ráðstafanir til að hindra eða hafa áhrif á snjóflóð verið lítt þekktar. Þó hef ég minnt á mannvirki ofan við bæinn á Norðureyri við Súgandafjörð. Hins vegar reyna menn að skipuleggja byggð með hliðsjón af snjóflóðum og skriðuföllum, þótt dæmin sanni því miður að nokkur misbrestur hefur verið á því. Það dylst auðvitað engum að mannvirki af þeirri gerð, sem ég hef rætt um, eru bæði dýr og í mörgum tilfellum erfitt að koma slíku við, eins og t. d. í klettum. Þá hefur víða á snjóflóðasvæðum verið gert allnokkuð til þess að verja mannvirki. Bæði er það að mannvirki eru gerð þannig að lögun og styrk að þau standist snjóflóð. Stundum eru mannvirki byggð í skjóli við hóla eða hæðir til varnar. Þá eru gerðir veggir og hlaðnir sérstakir múrar til varnar gegn snjóflóðunum. Stundum eru sett sérstök skýli eða skáþök yfir vegi til þess að varna að tjón verði af snjóflóðunum á samgöngutækjum og umferð um vegi. Og svo er auðvitað það sem er þýðingarmest, það er staðsetning mannvirkja. Höfuðgildi snjóflóðakortanna er einmitt að marka hættusvæðin til þess að leiðbeina þeim sem ákveða mannvirkjum stað. Skipulagsyfirvöld, bæði heimamanna og ríkisins, geta stuðst við snjóflóðakortin við skipulagningu kaupstaða og kauptúna og byggðar yfirleitt. Einnig geta vegargerðarmenn, sem velja vegum stað, haft nokkra hliðsjón af snjóflóðakortunum. Þáltill. gerir ráð fyrir því að athugað verði hvort unnt sé að koma við vörnum og viðvörunum, en ég hef þegar rætt nokkuð um möguleika á vörnum. Megintilgangur snjóflóðarannsókna er að reyna að forðast slys og tjón af völdum hlaupanna. Fyrst og fremst er um að ræða mannskaða, meiðsl eða eignatjón. Slík tjón eru bundin við staðsetningu manna í mannvirkjum á hættusvæðum eða við ferðir eða flutninga. Þegar spáð er hættu á snjóflóðum á tilteknu svæði, verður að vara við mannaferðum á svæðinu. Ef vegur liggur um svæðið, kemur til greina að loka honum fyrir umferð meðan hættan vofir yfir og auglýsa lokunina t. d. í útvarpi eða sjónvarpi. Víða háttar svo til á snjóflóðasvæðum hér á landi að ástæða er til að sýna ítrustu varúð um umferð þegar spáð hefur verið snjóflóðum. Mýmörg dæmi sanna nauðsyn þessa. Þá eru hús, sem búið er í á hættusvæðum, og byggingar, sem unnið er í. Slík hús á að rýma þegar ástæða er til. Mörg eru dæmi þess í byggðum hérlendis að snjóflóð hafa fallið á einstök hús eða bæjarhluta. Þá er hægt að bægja frá hættunni með því að loka hreinlega þessum svæðum, þar til hættan er talin liðin hjá. Sums staðar er nokkuð gert að því að hleypa snjóflóðum af stað svo að þau falli ekki öllum að óvörum. Þetta er hægt að gera með ýmsu móti. Erlendis munu notaðar sprengjur sem kastað er á hengjurnar. Hvort slíkt er gerlegt hér á landi, treysti ég mér ekki til að dæma um, en gæti komið til greina í vissum tilfellum. Það, sem veldur áreiðanlega mestum erfiðleikum við varnir og viðvaranir gegn snjóflóðum hér á landi, er veðráttan. Oft falla snjóflóð í vonskuveðrum, stórhríð og stormi, svo að varla sér út úr augum. Á meginlandi Evrópu a. m. k. eru skilyrði öll mjög á annan veg en hér á Fróni. Í nýútkominni Sögu Íslands, svonefndri þjóðhátíðarútgáfu, er mjög fróðlegur kafli eftir Sigurð Þórarinsson jarðfræðing um sambúð lands og lýðs í 11 aldir. Þar er m. a. fjallað um ýmsar náttúruhamfarir og sagt frá skriðuföllum og snjóflóðum. Ekki verður unnt að tíunda með mikilli nákvæmni hversu margir íslendingar hafa farist í skriðuföllum á liðnum öldum. Að frátöldum frásögnum Landnámu og Íslendingasagna er kunnugt um nálægt 160 dauðsföll af völdum skriðufalla og grjóthruns. Á þeirri einu heilu öld, sem sæmilega öruggar heimildir eru um, á 19. öldinni, voru dauðaslys af þessum ástæðum um 30. Má því ætla að dauðsföll af völdum skriðufalla séu um 200 frá því að land byggðist. Hins vegar eru mannskaðar af völdum snjóflóða miklu meiri en af völdum skriðufalla. Það er vitað um að nær 160 manns hafa farist í snjóflóðum fyrir 1600. Á 17. öld fórust þannig um 100 manns og á 18. öld um 60, á þeirri 19. um 170 og um 80 á fyrri helmingi þessarar aldar. Samanlagt er þá vitað um á 6. hundrað manns sem farist hafa í snjóflóðum. Hér á undan hef ég gert grein fyrir helstu og mannskæðustu skriðuföllum og snjóflóðum sem vitað er um í Íslandssögunni. Ef nánar eru skoðaðir annálar um skriðuföll og snjóflóð kemur í ljós, að langsamlega flest fólk hefur farist í heimahúsum. Langflestir bæir, sem orðið hafa fyrir snjóflóðum eða skriðuföllum, hafa verið fluttir til. Þess vegna er ástæða til að ætla að byggðin í landinu hafi breyst á þann veg að síður falli yfir hana snjóflóð eða skriðuföll í framtíðinni. Er því engin ástæða til þess, þó að menn rifji upp þessa atburði á margra alda skeiði, að skelfast um of yfir þessum náttúruhamförum. Ég vil því undirstrika það um leið og bent er á hættu af snjóflóðum og skriðuföllum, að þá er engin ástæða til þess að slík söguskoðun eigi að valda sérstökum ótta í þessum efnum. Miklu er nær að menn reyni að átta sig á, hvað skeð hefur, og hagnýta fyrri reynslu til þess að forðast tjón af skriðuföllum og snjóflóðum. Og það, sem er langþýðingarmest í þessum efnum, er að skipuleggja byggðina í landinu með þeim hætti að reyna að forðast sem unnt er að hún verði fyrir snjóflóðum og skriðum. Hins vegar er sennilega erfitt að forðast þetta með öllu og þess vegna er einmitt ástæða til að rannsaka öll þessi mál miklu nánar en gert hefur verið og menn færi sér síðan í nyt niðurstöður þessara rannsókna eftir því sem unnt er. Sigurður Þórarinsson telur að fullyrða megi að á fyrstu öldum Íslandsbyggðar hafi verið minna um hvort tveggja, skriðuföll og snjóflóð, heldur en síðan hefur orðið. Stafar þetta af því að veðráttan hefur verið misjöfn í Íslandssögunni, það hafa komið hlýviðristímabil og síðan kaldari tímabil sem varað hafa áratugum saman. Í niðurlagi þáltill. er gert ráð fyrir að ríkisstj. leggi fyrir Alþb. niðurstöður athugana og rannsókna ásamt till. til úrbóta. Ástæðan fyrir þessu er fyrst og fremst sú, að Alþb. hefur sett mörg lög sem e. t. v. væri ástæða til að athuga og breyta þegar niðurstöður rannsókna og annarra athugana í sambandi við skriðuföll og snjóflóð liggja fyrir. Nefna má löggjöf eins og lög um Veðurstofu Íslands, skipulagslög, lög um almannavarnir og e. t. v. fleiri. Ef Veðurstofan ætti að taka að sér aukin verkefni í sambandi við skriðuföll og snjóflóð, þyrfti hún eflaust að fjölga veðurathugunarstöðvum, efla tækjakost og starfsemi sína. Hvort breyta þurfi lögum þess vegna er athugunarefni. Í skipulagslögunum er hvergi beint vikið að því að haga skipulagi kauptúna og kaupstaða með tilliti til snjóflóða og skriðuhættu. Væri ástæða til þess að setja í lög ákvæði um skyldu skipulagsyfirvalda í þessu efni. Einn megintilgangur snjóflóðakortanna er, eins og ég hef sagt hér áður, að merkja hlauprásir snjóflóða til þess að auðvelda skipulagsyfirvöldum að skipuleggja byggðir framhjá hættusvæðum. Hlauprásir skriðufalla eru miklu varanlegri og augljósari. Í löggjöfinni um almannavarnir eru ýmis ákvæði sem varða náttúruhamfarir, Þó gæti verið ástæða til að athuga nánar þessa löggjöf með sérstöku tilliti til snjóflóða og skriðufalla. Almannavarnanefnd ríkisins hefur látið sig þessi mál talsvert varða. Árið 1973 mun n. t. d. hafa skrifað bréf til bæjaryfirvalda í þeim kaupstöðum í landinu, sem snjóflóð geta hugsanlega fallið, og beðið um að send yrðu kort yfir þá staði, þar sem snjóflóðahættan væri talin vera. Einnig var beðið um álit á því, hvað hugsanlega mætti verða til varnar gegn snjóflóðum. Vegna þess, hve hin miklu snjóflóð í Neskaupstað eru mönnum í fersku minni, vil ég leyfa mér að lesa bréf hér sem ég hef fengið, en þetta bréf er svar frá byggingarfulltrúa Neskaupstaðar til Almannavarna í Reykjavík. Bréfið er dags. 11. mars 1974 og hljóðar hluti þess svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þökkum bréf yðar frá 24. febr. s. l., þar sem þér óskið eftir upplýsingum um snjóflóðahættu og hengjumyndun yfir bænum og hugsanlegar úrbætur í þeim efnum. Ég hef sett inn á kort snjóflóð sem komu hér niður hlíðina í byrjun febrúarmánaðar og sjá má á kortinu að féllu allt niður að 60–65m hæðarlínu. Einnig féllu snjóflóð innar í bænum, sem ekki sést á meðfylgjandi korti, við fiskvinnslustöð síldarvinnslunnar og Naustahvamm, sem er fyrir botni fjarðarins við nýju höfnina. Flóð þessi koma allt niður á 50–60 m hæðarlínu. Upptök flóðanna voru yfirleitt í 150–190 m hæð, en það er í öðru og þriðja klettabelti og djúpum giljum í fjallinu.“ Og enn segir í bréfinu: „Um ráðstafanir til að fyrirbyggja slys af völdum snjóflóða tel ég að koma þurfi til sérfræðileg kunnátta manna sem þekkingu hafa á þessu sviði.“ Þá hefur verið rætt um það hjá Almannavörnum ríkisins að leita aðstoðar erlendis frá við að kanna betur þessi mál og mun nú þegar hafa verið skrifað tilraunastöðinni eða vísindastöðinni í Davos í Sviss um þessi mál. Ég hygg að Sigurður Þórarinsson jarðfræðingur hafi haft milligöngu í þessum efnum, en hann er mikill áhuga- og kunnáttumaður varðandi snjóflóð og skriðuföld. Þessi beiðni Almannavarna ríkisins mun hafa verið tekin til velviljaðrar athugunar af hálfu þeirra svisslendinga. Þá hefur og komið til tals hjá þeim hjá Almannavörnum að fá menn frá stofnunum í Kaliforníu og Noregi .til þess að kanna þessi mál einnig. Þá eru til félög og stofnanir í fleiri löndum sem sérstaklega leggja áherslu á rannsóknir og gagnaöflun um snjó og ís. Ég nefni t. d. Hið alþjóðlega jöklafræðifélag - The International Glacierlogical Society - í Cambridge í Englandi. Þeir leggja m. a. áherslu á vísindalegar og praktískar rannsóknir á snjó og ís. Einnig má nefna Bandarísku jarðfræðistofnunina, The American Geological Institute í Washington. Fleiri mætti nefna. Ég hef ástæðu til að ætla að þessi málefni, sérstaklega snjóflóðavarnir, verði eitt af aðalverkefnum Almannavarna ríkisins á þessu ári. Auðvitað er það liður í þessu máli og það ekki ómerkur, að það kostar eflaust talsvert fé að gera þá úttekt og þær umbætur í þessum málum sem nauðsyn ber til. Það er eitt af þeim atriðum sem þarf að huga að í sambandi við þessi þýðingarmiklu mál. Ég hef hér undir höndum sérstakt starfsskipudag Almannavarna Ísafjarðar sem Almannavarnir ríkisins hafa gert varðandi þessa starfsemi í lögsagnarumdæmi Ísafjarðarkaupstaðar, en starfsemin miðar að því að veita íbúum svæðisins sem mesta hugsanlega vernd og öryggi, m. a. gegn náttúruhamförum. Auk þess munu Almannavarnir Ísafjarðar koma til hjálpar öðrum bæjar- og sveitarfélögum í nágrenninu ef þörf krefur og það verður ákveðið af Almannavörnum ríkisins. Þetta starfsskipulag er talsvert yfirgripsmikil bók og einn liður í þessu starfsskipulagi eru aðgerðir vegna aurskriða og snjóflóða. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Verði aur- eða snjóskriður í Ísafjarðarkaupstað eða aðrar náttúruhamfarir þess eðlis að byggingar í kaupstaðnum hafi orðið fyrir meiri háttar skemmdum, skal svæðisstjórn Almannavarna á Ísafirði strax taka til starfa í svæðisstjórnarstöð samkv. 7. kafla skipulagsins. Lögreglan skal strax boða alla almannavarnarnefndarmenn til starfa. - Þá er nánar kveðið á um samvinnu við ýmsar stofnanir, eins og t. d. Landsímann, lækna, hjúkrunarlið, Slysavarnarfélagið, sóknarprestinn og starfsmenn bæjarins. Þá er og sérstök áætlun um björgunarstarf. Reynslan sýnir að nauðsyn ber til að efla starfsemi Almannavarna, en einn þáttur þeirrar starfsemi varðar einmitt snjóflóð og skriðuföll. Ég hef ekki rætt um björgunarstarfsemi í sambandi við þessa þáltill., enda tekur hún ekki til þeirra mála. Það verkefni er í höndum Almannavarna og fjölmargra annarra aðila. En slíka starfsemi ber að efla mjög frá því sem nú er, þótt margt hafi verið frábærlega vel gert á því sviði. Það ríður á mestu að fljótt sé brugðið við og unnt að safna nægu hjálparliði sem hafi nauðsynleg tæki og útbúnað. Það er oft stutt milli lífs og dauða og geta mínútur valdið úrslitum. Mjög er þýðingarmikið að útbúnaður og nauðsynleg tæki séu til á helstu snjóflóðasvæðunum svo að hægt sé að grípa til þeirra í skyndi. Þá hef ég ekki heldur rætt um eignatjón og björgun eigna. Eftir er að geta þess að trmrh. hefur nýlega skipað n. sem á að gera till. um löggjöf um skyldutryggingu gegn náttúruhamförum hvers konar. Þar koma eflaust til álita eldgos, jarðskjálftar, snjóflóð, skriðuföll og skaðaveður. Þegar löggjöf um Viðlagasjóð kemur fyrir Alþ., gefst tækifæri til að ræða nánar þessa þætti málanna. Ég hef verið nokkuð langorður í þessari framsögu minni. Mér finnst þetta efni áhugavert og áhugaverðara, eftir því sem menn sökkva sér meira niður í það, og full ástæða til að taka þessi mál fastari tökum en gert hefur veríð. Um leið og ég lýk máli mínu, leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til að till. verði vísað til hv. allshn.

Flm. (Þórarinn Sigurjónsson) : Herra forseti. Á þskj. 308 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um nýtingu á áveitu- og flæðiengjum landsins, sem hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fram fara athugun á því, hvort ekki sé unnt og tímabært að nýta betur en nú er gert áveitu- og flæðiengi landsins til fóðurframleiðslu.“ Eins og fram er tekið í grg., eru nú ekki nýtt nema að litlu leyti áveitu- og flæðiengi landsins, vegna þess að allir bændur landsins hafa nú tekið upp ræktunarbúskap, þar sem heyskapur er í flestum tilfellum fljótteknari og auðveldari með þeim vélakosti, sem nú tíðkast, heldur en á engjalöndum sem yfirleitt gefa minni uppskeru og eru erfiðari til heyskapar. Víða um land hafa mýrarnar verið þurrkaðar með því að ræsa þær fram með opnum skurðum og lokræsum. Breytist þá gróðurfar þeirra á 4–5 árum. Heilgrösin ná yfirhöndinni, en hálfgrösin, starirnar, hverfa og verða þessi lönd þá eftirsóttari af búpeningi landsmanna, en er jafnframt meiri hætta búin í kalárum. Mikið af framræstum mýrum hefur verið tekið til ræktunar á undanförnum árum og eru nú víða stór ræktunarlönd, þar sem áður voru blautar engjar. Enn eru þó stór áveitu- og flæðiengi til sem ástæða væri til að rannsókn færi fram á og þá sérstaklega með það í huga, hvort ekki væri hægt með þeirri tækni, sem nú er fyrir bendi, að nýta betur þessi lönd og fá því svarað, hvort hér sé ekki um eins gott fóður að ræða og af sumum ræktunarlöndum sem nú eru notuð til fóðuröflunar. Öll tæki til þess að nýta þessi engjalönd, þótt blaut séu, eru nú svo miklu meiri en áður hefur þekkst, að mér finnst ósennilegt að það muni valda verulegum erfiðleikum. Meðal annars er möguleiki á að losna við vatn með ýmsum hætti af mjög blautum engjum, t. d. með stórvirkum dælum ef um það væri að ræða að ekki fengist frárennsli á yfirborðsvatni meðan á heyskap stæði. Vegi er auðveldara að leggja en áður var og sláttutæki eru öll margfalt fullkomnari, þó að ekki hafi verið kannað svo að ég viti til, hvaða tæki og aðferðir henti best á mjög blautum engjum. Belti, sem notuð eru í snjó, gætu komið til greina á dráttarvélar, þar sem engjar eru mjög fúnar og blautar. Væri mjög nauðsynlegt að þessi athugun gæti orðið sem viðtækust, t. d. að efnainnihald og fóðurgildi yrði rannsakað á ýmsum þroskastigum og yrðu til athugunar algengustu starategundirnar og sérstaklega t. d. gulstör og mýrastör sem sennilega eru líka bestu fóðurgrösin. Einnig mundi það gefa þessari athugun meira gildi ef hægt væri að kanna hvort það komi til greina að hraðþurrka þessar starategundir, þar sem þá væri hægara að geyma og dreifa fóðrinu um landið eftir því sem á þyrfti að halda. Vitað er að allt fram að árinu 1932 var meiri hl. heyöflunar landsmanna tekinn af óræktuðu landi og sennilega að stærstum hluta á engjalöndum. Fyrstu heyöflunarskýrslur, sem ég veit um, eru frá árinu 1882 og var þá engjaheyið 2/3 hlutar heymagnsins. Árið 1932 er það orðið rúmlega helmingur af heymagninu sem aflað er á landinn, en 40 árum seinna eða árið 1972 er það ekki nema 0,5% af heyskapnum. Hefur því stöðugt dregið úr fóðuröflun af engjalöndum og þá sérstaklega eftir að tilbúinn áburður kom á markaðinn og stórvirkar vélar og tæki voru tekin í þágu ræktunar og heyöflunar. Nú, þegar við ráðum yfir stöðugt betri og meiri vélakosti til þess að nýta engjalöndin og tilbúinn áburður hefur farið stöðugt hækkandi í verði og aldrei meira en nú, er fyllilega ástæða til að þessi athugun fari fram sem hér er lagt til með flutningi þessarar þáltill., svo og vegna þess að ekki hefur farið fram, svo að ég viti, gagngerð athugun á því, hvort þessar harðgerðu fóðurjurtir séu ekki samkeppnisfærar við aðra fóðurframleiðslu með þeirri tækni sem við nú ráðum yfir. Jafnframt því, að gerð væri athugun á efnainnihaldi fóðurs af engjalöndum væri æskilegt að fram færi athugun á því, hvort raunhæft væri að nota einhverja tegund af tilbúnum áburði til þess að auka uppskeruna, t. d. með því að blanda honum í áveituvatn eða dreifa honum á annan hátt. Telja má víst að áveitur séu elstu jarðræktarframkvæmdir sem þekktar eru, eða svo hefur verið talið. Hér á landi munu áveitur hafa verið stundaðar síðan á landnámsöld og þá aðallega til frjóvgunar, þó að eitthvað hafi þær verið notaðar til vökvunar. Ekki er mér kunnugt um að hér á landi hafi farið fram vísindalegar áveitutilraunir. Má það þó merkilegt heita, þar sem þjóðin hefur varið miklu fé í áveitufyrirtæki á liðnum árum. En þrátt fyrir vankunnáttu okkar um hagnýtingu áveituvatns hafa áveitur þó um aldirnar verið hinar traustustu stoðir landbúnaðarins, þar sem þær hafa verið notaðar. Mest hefur verið veitt á mýrarlönd og flóa og hefur uppskeran jafnan stóraukist við áveiturnar og mun algengast að fengist hafa 10–30 hestburðir af hektara en þó í sumum tilfellum meira. Fyrstu áveiturnar munu hafa verið einstaklingsfyrirtæki og mun hugur manna hafa verið meiri fyrir áveituframkvæmdum en túnrækt allt fram á 20. öld og hafa áveitur tíðkast um allt land meira og minna. Stærsta áveita landsins var Flóaáveitan, en á henni var byrjað 1922 og var veitt á Flóann í fyrsta sinn 1927 og var hún þá talin stærsta áveita í Evrópu norðan Alpafjalla. Lengd skurða í Flóaáveitunni mun hafa verið um 300 km. Flóðgarðar voru um 800 km og ábúendur, sem bjuggu við þetta áveitusvæði, voru um 200. Áveitan á Flóann jók uppskeruna mjög mikið og varð til þess að búskapurinn tók miklum framförum. Gróðurfarið tók miklum breytingum. Mýrastörin og gulstörin voru algengastar og reyndust að flestra dómi gott fóður og ódýrt þangað til þurrkun mýranna og tilbúinn áburður komu til sögunnar. Eftir það hefur stöðugt dregið úr nýtingu áveitunnar. Uppskeran á áveitusvæðinu varð árvissari og höfðu vetrarhörkur og vorkuldar lítil áhrif á uppskeruna. Nú er Flóaáveitan lítið sem ekkert notuð til áveitu, en skurðakerfið meira og minna notað til framræslu, en í Ölfusi mun enn þá vera heyjað í flestum árum eitthvað á engjum, sem veitt hefur verið á, og eflaust víða um landið. Tel ég að sjálfsagt sé að nú þegar verði undirbúin sem víðtækust athugun á þessari fóðuröflunarleið svo að úr því fáist skorið, hvort æskilegt sé að auka aftur þessa fóðurframleiðslu. Með flutningi till. til þál. um landgræðslu og gróðurverndaráætlun til minningar um 1100 ára búsetu þjóðarinnar í landinu, sem samþ. var á 95. löggjafarþingi, er gert ráð fyrir að auknar verði rannsóknir og bætt landnýting. Tel ég að þessi athugun gangi í sömu átt og er mjög æskilegt að hún geti farið fram sem allra fyrst. Herra forseti. Að endingu þetta: Við búum í harðbýlu landi og stundum hefur veðráttan valdið okkur miklum erfiðleikum svo að þjóðin og búpeningur landsmanna hafa goldið verulegt afhroð þegar verst hefur gengið. En sennilega hafa áveitur og flæðiengi alltaf stutt að lífi dýra og manna í þessu landi og sennilega gæti svo orðið enn um langa framtíð, og með það í huga er þessi þál. flutt hér. Herra forseti. Ég vil svo ljúka máli mínu og gera það að till. minni, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til atvmn.



Herra forseti. Á þskj. 346 hef ég leyft mér að flytja svo hljóðandi till. til þál.: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að hefja þegar í stað skipulega endurskoðun á opinberri þjónustustarfsemi með það fyrir augum að fela einstaklingum, félögum eða fyrirtækjum ýmsa þjónustu eða verkefni sem hið opinbera hefur nú með höndum.“ Um langan aldur hefur verið ágreiningur í stjórnmálum um opinbera þjónustustarfsemi, hversu víðtæk hún ætli að vera og í hverra höndum. Þó hefur nú á síðari árum ríkt nokkur einhugur um að samfélagsleg þjónusta ætti að eiga sér stað og vera í höndum hins opinbera. Um þetta þarf ekki mörgum orðum að fara og sýnast flestir sammála um þessi grundvallaratriði. En ennþá er nokkur ágreiningur um ýmislegt annað hvað snertir opinbera þjónustustarfsemi og þá það sem lýtur að almennum atvinnurekstri og sérstökum verkefnum. Um það hefur verið pólitískur ágreiningur milli flokka og milli manna eins og gengur og gerist, en segja má þó að nokkurt andvaraleysi eða afskiptaleysi hafi verið um þessi mál nú í seinni tíð og það er eins og menn hafi almennt sætt sig við að ríkisvaldið eða hið opinbera tæki meira og meira undir sig í þessum efnum. Ég leyfi mér að halda því fram að umræður hafi verið mjög af skornum skammti um þessi mál og það hafi slævt skoðanir manna og hugmyndir um það, hversu mikil starfsemi skuli vera á vegum hins opinbera hverju sinni. Þetta andrúmsloft eða þetta hugarfar hefur verið mjög áberandi í okkar velferðarþjóðfélagi á seinni árum, bæði meðal almennings, samtaka og allt inn á hið háa Alþ. Ef við skoðum þær till. og þau frv., sem hv. alþm. leggja fram frá einu þingi til annars, kemur í ljós að þar er mikill urmull af till. eða frv. sem fela það í sér að ríkisvaldið, ríkisstj. setji á fót og fjármagni alls kyns þjónustustarfsemi. Nú er ég ekki að fetta fingur út í þær þarfir sem eru að baki slíkum till. og slíkri kröfugerð, en ég held því fram að slík þjónusta geti undir mjög mörgum kringumstæðum verði rekin og starfrækt, enda þótt ríkisvaldið sé ekki annars vegar. Nú skal ég ekki leggja dóm á hvort þessar till., sem t. d. eru lagðar fram hér á þingi séu orsök þessa hugarfars eða afleiðing þess, en staðreyndin er engu að síður sú að fólk almennt og þá þm. meðtaldir einblínir mjög á stóra bróður, þar sem ríkið er. Ég tel að mál sé að linni og nú þurfi að stokka upp og ganga þessa leið af meiri varúð en hingað til. Ég hef ekkert á móti því að ríkisvaldið eða ríkissjóður fjármagni og beiti sér fyrir ýmissi þjónustu, og ég er ekki á móti því að löggjafinn veki athygli á ýmissi starfsemi og hvetji til hennar, hjálpi til að koma henni á fót, en ég er þeirrar skoðunar að ríkið þurfi ekki þrátt fyrir slíkt frumkvæði að reka þessa starfsemi og geti stuðlað að því að hún sé á vegum annarra. Ég skal ekki fara mörgum orðum um röksemdir mínar fyrir þessum skoðunum. Þær eru gamalkunnar úr stjórnmálaumr., en eins og flestum er kunnugt hefur því verið haldið fram og ég leyfi mér að halda því fram hér, þegar þessi till. mín er á dagskrá, að að öðru jöfnu sé slík þjónusta betur rekin af öðrum en ríkinu, það sé gætt meiri sparnaðar og hagræðingar og þjónusta verði öll lipurri þegar arðsemissjónarmið eru ráðandi, þegar samkeppni er fyrir hendi. Nú er það oft svo að samkeppnisaðstaða hefur ekki skapast, þjónusta er óhjákvæmileg, en kringumstæður valda því að samkeppni er lítil sem engin. Undir þeim kringumstæðum, þegar þjónustan er óhjákvæmileg engu að síður, kemur mjög vel til greina að styrkja slíka starfsemi af hálfu hins opinbera, stofna um hana almenningshlutafélög eða ríkið eigi einhvern hlut í slíkum fyrirtækjum, veiti fyrirgreiðslu með ívilnunum eða einhverju slíku, en slíkar fyrirgreiðslur og slík aðstoð af hálfu hins opinbera sé háð árlegu mati frá einum tíma til annars, þannig að fyrirgreiðsla, sem einu sinni er komin á, verði ekki sjálfkrafa fyrir hendi alla tíð eftir það. Ég hef nefnt í grg. með þessari till. ýmsa þjónustustarfsemi sem ég tel ástæðu til að endurskoða frá því meginsjónarmiði sem ég set hér fram, og þar nefni ég m. a. prentsmiðjurekstur, verksmiðjur, verkstæði, mötuneyti, skipaútgerð, ferðaskrifstofur, flutningastarfsemi, bókaútgáfu, innflutning o. s. frv., o. s. frv. Nú legg ég engan dóm á hvort það sé réttmætt að leggja þessa þjónustustarfsemi niður eða breyta forminu. Þar verður athugunin að skera úr um. En ég tel ástæðu til þess að slík starfsemi á vegum hins opinbera sé endurskoðuð, það sé stokkað upp og skoðað, hvort breytt viðhorf, nýjar aðstæður og nýir möguleikar geri það ekki kleift og geri það ekki eðlilegt að þess konar starfsemi sé falin öðrum: einstaklingum, félögum eða fyrirtækjum, þannig að ríkið sé ekki með þetta á sínum herðum. Þessi þjónustustarfsemi, sem ég hef hér nefnt og fjölmörg önnur, sem á vegum hins opinbera er, er undir flestum kringumstæðum í samkeppni við frjálsan atvinnurekstur, hliðstæðan atvinnurekstur, hliðstæða þjónustustarfsemi, og oft eru aðstæður mjög ólíkar og ójafnar, þar sem opinber fyrirtæki njóta gjarnan skattfríðinda, fjármagnsfyrirgreiðslu, vægari afborgunarskilmála og öruggra viðskipta. Slík aðstaða er að sjálfsögðu ekki sanngjörn og veldur því að mörg einka- eða félagsfyrirtæki eiga erfitt með rekstur vegna ójafns leiks í samkeppni við hið opinbera þjónustufyrirtæki. Enda þótt ekki sé ágreiningur um réttmæti félagslegrar þjónustu eins og trygginga-, fræðslukerfis-, rafmagns og símaþjónustu o. s. frv., eins og ég gat um hér í upphafi, er auðvitað mjög eðlilegt að slík þjónusta á vegum hins opinbera sé rannsökuð og endurskoðuð frá einum tíma til annars. Ég minni á að fyrir frumkvæði viðkomandi rn. var gerð úttekt á einni slíkri opinberri stofnun, Tryggingastofnun ríkisins, og niðurstöður þeirrar rannsóknar voru gefnar út með mikilli skýrslu í febr. 1973. Í þeirri skýrslu kom fram að margt var athugavert við rekstur þessarar stofnunar og bent var á ýmsar leiðir sem gætu leitt til sparnaðar og hagræðis í rekstri þessarar ríkisstofnunar. Því miður mun það vera svo að þessar till. hafa nú ekki nema að mjög takmörkuðu leyti komist til framkvæmda. En það breytir ekki því að þessi athugun og þær till., sem þarna sáu dagsins ljós, voru þess eðlis að athugun og rannsókn á opinberum stofnunum er fyllilega réttmæt. Forstjórar og stjórnaraðilar opinberra þjónustustofnana fara fram á hækkanir á rekstrargjöldum og hækkanir á iðgjöldum, afnotagjöldum til sinna stofnana eftir því sem reikningar þeirra og starfsemi segja til um, og er ekkert nema gott um það að segja og eðlilegt að svo sé gert. Hins vegar er það allt of sjaldgæft, að um leið og orðið er við slíkum hækkunarbeiðnum sé á sama tíma farið ofan í rekstur viðkomandi stofnana og skoðað, hvort ekki megi eitthvað bæta á þessum stofnunum þannig að til þessara hækkana þurfi ekki að koma. Ég geri ráð fyrir því að forstjórar slíkra stofnana setji fram hækkunarbeiðni sína af fyllstu skyldurækni og samvískusemi og vilji veg sinnar stofnunar sem bestan og mestan og reyni því að efla reksturinn og efla starfsemina sem mest á hverjum tíma. En það er of gagnrýnislaust látið viðgangast að þeir bæti við fólki og starfsemi, og það þarf meira aðhald og meira eftirlit með því að vel sé á þessum peningum baldið. Því er það innifalið í þessari till. minni að endurskoðun verði gerð á opinberri þjónustustarfsemi hvað þetta snertir án þess að lagt sé til að slík starfsemi sé um leið falin öðrum ef og enda þótt niðurstaðan yrði sú að annmarkar sæjust. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál. Það er mjög almenns eðlis og þarfnast nokkurrar athugunar. Ég tel eðlilegt að n., sem þetta mál fær til meðferðar kanni hvaða möguleikar eru á slíkri endurskoðun sem till. felur í sér. Ég lít svo á að till. sé tímabær einmitt nú, vegna þess að stjórnvöld hafa fullan hug á að grípa til sparnaðar og draga úr ríkisbákninu og ríkisútgjöldum, og ég held að slík endurskoðun sem hér er rætt um geti verið liður í slíkum almennum sparnaðar- og samdráttaraðgerðum, ekki síst á þeim tímum sem við blasa nú. Ég legg til, herra forseti, að þessu máli verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 369 að flytja till. til þál., svohljóðandi : „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta sem fyrst fara fram endurskoðun á l. nr. 84 19. júní 1.933, um varnir gegn óréttmætum verslunarháttum, í því skyni að endurnýja og gera ítarlegri öll ákvæði er varða almennar verslunarauglýsingar. Skal höfuðáhersla lögð á að gera lögin þannig úr garði að þau feli í sér aukna vernd gegn háþróuðum auglýsingaiðnaði nútímans, með því m. a. að gera ákveðnar kröfur til heiðarleika, siðgæðis, sanninda og látleysis auglýsinga.“ Grg. till. segir raunar alla sögu málsins um tildrög hennar, eðli og tilgang. Ég leyfi mér að vitna öðru hvoru í hana beint, en grg. hefst svo: „Það er kunnara en frá þurfi að segja að á síðari árum hafa orðið miklar breyt. á viðskiptaháttum hér á landi. Hið dæmigerða neysluþjóðfélag blasir við okkur, hvert sem litið er. Þróun þessi hefur verið með ólíkindum hröð hérlendis, jafnvel svo að þeir, sem nú eru á miðjum aldri, muna þjóðfélag fátæktar og skorts.“ Síðar segir: „Flóð auglýsinga vöru og þjónustu er eitt einkenni nútímaviðskiptahátta. Blöð og tímarit, útvarp og sjónvarp flytja viðskiptavinum sínum daglega fjölda þessara auglýsinga í miklu úrvali. Sjónvarp hefur þó algera sérstöðu á þessu sviði sem nýr og einhver áhrifamesti fjölmiðill sem enn er fundinn upp.“ Ég hef fengið Arnmund Backman lögfræðing mér til aðstoðar við samningu þessarar till. og hann hefur farið mjög rækilega yfir þau lög sem gilda og hér er sérstaklega vitnað í, þ.e.a.s. þá gr. þeirra sem snertir þessi mál beint. Má kannske segja svo, að sú lagagr. segi nægilega skýrt til um það hvernig auglýsingar skuli vera, en samt er nú reynslan nokkuð önnur. Það skal hins vegar skýrt tekið fram í upphafi að tilgangurinn er aðeins sá einn sem í till. sjálfri felst og grg. hennar. Það er á engan hátt vegið að auglýsingum yfirleitt. Þær eru nauðsynlegar og sjálfsagðar. En einmitt þess vegna verða kröfurnar að vera meiri og strangari og þá alveg sérstaklega hvað snertir sannindi og heiðarleika, því að íslensk kaupsýslustétt vill gjarnan eigna sér þann eiginleika, og sönnur þessa fáum við að nokkru endurspeglaðan í auglýsingunum - eða afsönnun sem allt eins vill þá verða. Ekki síður er mikils um hitt vert, að auglýsingar séu ekki forheimskandi. Ég á við það, að firru fullyrðinganna séu ekki svo altækar eins og fyrir kemur, og svo hitt, að lágmarkskröfur séu a. m. k. gerðar til þess að þær séu settar fram á sæmilegum máli. Á hvoru tveggja verður oft mikill misbrestur og alvarlegastur í stærsta eða a. m. k. voldugasta fjölmiðlinum, sjónvarpinu. Ég nefni ekki einstök dæmi, hvorki hér um né annað varðandi till. þessa, því að ég vil engan einstakan taka fyrir þó að auðvelt væri að benda á alla þá galla sem grg. víkur beint að, og taka um þá einstök dæmi. Málið er of kunnugt fólki til þess að á því sé minnsta þörf. Ég veit að mörg okkar kunna utan að æsistílsauglýsingar, uppfullar af ósönnu skrumi, og málbrenglun fjölmargra þeirra hefur sannarlega of látið óþyrmilega illa í eyrum. Ég vil taka fram, að við að taka sjónvarpið sem mælikvarða eins og réttlátt er og leggja það á mig í hálfan mánuð að hlusta a. m. k. á allar auglýsingar að loknum fréttalestri, þá hef ég ótvírætt komist að þeirri niðurstöðu að íslenskar auglýsingar séu þó yfirleitt snöggtum skárri en þær hinar erlendu, þýddu auglýsingar. Í mörgum þeirra íslensku er þó a. m. k. að finna vott af gamansemi sem ég hygg að þegar allt komi til alls hafi jafnvel töluvert auglýsingagildi þegar til lengdar lætur. Þó eru einstaka auglýsingar svo gjörsamlega sambandslausar við raunveruleikann eða það sem auglýsa á að furðu gegnir. Þess konar auglýsingamennska er ekki heldur til fyrirmyndar. Gagnrýni mín beinist aðallega að þeim þáttum sem sérstaklega er að vikið í síðasta hluta grg. Um þetta einmitt vantar ákveðnari lagaákvæði og strangara eftirlit en nú er, hvað sem þeirri venjulegu fullyrðingu líður að hver velji eftir viti og þörf og frelsið margumtalaða eigi þarna að hafa sem greiðasta leið. Ég held einmitt að íslenskum auglýsendum væri í heild gerður mikill greiði með ákveðinni lagasetningu og skýrum ákvæðum um þetta eins og segir í tillgr.: „að gera ákveðnar kröfur til heiðarleika, siðgæðis, sanninda og látleysis auglýsinga.“ - Ég trúi því a. m. k. varlega að skrumkenndustu og ósönnustu auglýsingarnar borgi sig til lengdar, en þær eru hvimleitt fyrirbæri fyrir alla, hversu mikið mark sem menn annars taka á þeim eða fara eftir þeim. Látlaus, vel gerð auglýsing, sönn og heiðarleg hlýtur að vera keppikefli auglýsenda, þó að ein vitleysan og skrumskælingin bjóði annarri heim, ein ambagan af annarri festist í málinu, máli almennings jafnvel, þegar engar verulegar skorður er að finna. Hins vegar bendi ég í grg. á eðli og tilgang auglýsinga og þar segir svo, að þær gegni þýðingarmiklu hlutverki, bæði fyrir seljanda og neytanda, en innan hæfilegra marka þó. Við vitum að það er rétt sem segir í grg. að auglýsingaflaumur allsnægtaþjóðfélagsins er kominn út fyrir gagnsemismörkin. Hann grundvallast á þeirri staðreynd að þörfum margra er fullnægt og meira en það. Þess vegna þarf að búa til þarfir einkum þeim til handa sem best hafa kjörin og mesta kaupgetu. Auglýsingar eru því reknar sem háþróuð vísindi, sálfræði, sem hefur það viðfangsefni að vekja hjá mönnum löngun sem þeir fundu ekki fyrir áður. Gamlar kennisetningar um lögmál framboðs og eftirspurnar eru fyrir löngu orðnar marklausar að þessu leyti varðandi fjölda fólks. En það skal líka tekið fram að auglýsingar gegna ákveðnu hlutverki. Þær njóta viðurkenningar og fyrirgreiðslu þjóðfélagsins og þess vegna hvílir á auglýsendum mikil þjóðfélagsleg ábyrgð. Gildi auglýsinga byggist á tiltrú neytenda. Áhrif þeirra eru mikil og þess vegna er nauðsynlegt að vanda til þeirra og koma í veg fyrir allar skaðlegar verkanir og óæskilegan boðskap. Vissulega er allt yfirfullt í dag af gerviþörfum sem fólk í blindni heldur að séu raunverulegar, sumpart af eigin vilja, af hégómaskap, tildurmennsku eða öðru viðlíka en sumpart einnig af því að því hefur verið talin trú um að hér væri um bráðnauðsynlega hluti að ræða sem það gæti nánast ekki án verið. Um þetta gætum við sjálfsagt öll nefnt ótalin dæmi, a. m. k. hef ég oft spurt fólk, hvers vegna það hafi fengið sér þetta og hitt, og oft orðið fátt um eðlileg svör: Þetta er í tísku. Nágranninn fékk sér svona. Þetta er svo mikið auglýst. Mín skoðun er sú að full ástæða sé til að setja eðlilegar lágmarksskorður við því á hvern hátt menn auglýsa vörur sínar og annað. Það skal skýrt tekið fram að þetta á við allar auglýsingar, frá hverjum sem er og í hvaða tilgangi sem er, þó að ég víki sérstaklega að verslunarauglýsingum af því að mér sýnast þær einar rúmast innan þeirra laga sem lagt er til að endurskoðun fari fram á. E. t. v. væri full þörf á því að setja sérstök auglýsingalög, og einnig má í þessu sambandi nefna það að almenn lög um neytendaþjónustu gætu falið í sér vissa vernd gegn óeðlilegum auglýsingaháttum, sem væri þáttur í almennri neytendavernd. Í grg. till. koma fram, eins og ég sagði áðan, helstu röksemdirnar og eins þær hættur sem ég bendi sérstaklega á og ný lög ættu að fyrirbyggja eins vel og mögulegt væri, um leið og ég bendi á að lagaákvæði í dag eru allfullkomin og skýr sumpart, þó að þeim hafi verið illa fylgt eftir. Það segir beint í 1. gr. að þess skuli gætt að þær séu látlaust orðaðar, lausar við skrum og hæpnar fullyrðingar, en segi það eitt sem satt er og rétt í öllum greinum. Það er kannske erfitt að finna nokkrar lagagr. sem tæki öllu sterkari afstöðu en þarna er, en það verður þá að koma betur og skýrar í ljós, hvað við er átt með þessu. Ég bendi einmitt á nokkur þessara atriða sem ég held að sé rétt að komi beint inn í lögin. Auðvitað verða auglýsingar að vera þannig að þær brjóti aldrei gegn almennu siðgæði, en ég bendi á nokkur atriði sérstaklega: „Auglýsingar eiga aldrei að vera þess eðlis að þær færi sér í nyt reynsluleysi eða kunnáttuleysi þeirra, sem þeim er beint til. Auglýsingar eiga aldrei að höfða til hjátrúar og því síður til ótta. Auglýsingar eiga aldrei að bera með sér staðhæfingar sem eru til þess fallnar að villa um fyrir fólki eða vekja upp hugboð sem er villandi um ástand eða eiginleika. Auglýsingar ættu aldrei að sýna eða lýsa atvikum sem brjóta almennar varúðarreglur eða gætu ýtt undir vanrækslu í þeim efnum, t. d. hvað viðvíkur meðferð á rafmagni, vatni eða eldi eða umferðarreglum og fyrirmælum stjórnvalda. Auglýsingum ætti aldrei að beina til barna eða unglinga. Og ekki ættu þær að bera með sér staðhæfingar eða myndir sem gætu reynst börnum og unglingum skaðlegar sálrænt og siðferðilega eða hefðu skaðleg áhrif á uppeldi þeirra og afstöðu til uppalenda þeirra. Aldrei ættu auglýsingar að færa sér í nyt eðlilega trúgirni barna eða reynsluleysi.“ - Og að lokum: „Auglýsingar ættu aldrei að færa sér í nyt vonir þeirra, sem haldnir eru sjúkdómum, eða færa sér í nyt dómgreindarleysi sjúkra og þjáðra með loforðum um lækningu. Varast ætti allar auglýsingar sem eru til þess fallnar að hafa áhrif á þá sem haldnir eru spila- og veðmálafíkn.“ Þetta mundi sennilega vera eitt það hæpnasta í þessu öllu saman, þegar til kasta löggjafans kæmi, eða vandasamast. En því minni ég t. d. á umferðarreglurnar í þessu efni, þó að ég vilji engan sérstakan taka þar fyrir frekar en annars staðar, að sumar auglýsingarnar, þar sem við sjáum bifreiðarnar okkar á ferðinni, eru nú ekki beint uppbyggjandi hvað snertir almennar umferðarreglur. Í upptalningu, sem síðast var að vikið og hvergi nærri er tæmandi, er bent á ýmis grundvallaratriði, sem virða ber, sem verða að vera fólgin í lögum. Hér kann að vera að sumum þyki að frelsi þrengt. En álit mitt er alveg gagnstætt. Eðlileg takmörk hljóta að vera í hag öllum þeim sem vilja stunda sín viðskipti á eðlilegan og æsingalausan máta og kynna vörur sínar þannig að þær séu í engu oflofaðar eða auglýsingar jafnvel svo heimskulega orðaðar að þær veki beina andúð allra heilbrigðra viðskiptavina. Ég hef ákveðið að nefna hér engin nöfn, því að hér eru ekki til staðar þeir sem fyrir ættu að svara, en dæmin, sem snerta framtalin atriði, eru mýmörg og menn þekkja þau áreiðanlega. Af öllu skaðlegu í okkar auglýsingaflóði tel ég þó tvennt verst: Annars vegar auglýsingar sem höfða til barna og unglinga á óeðlilegan hátt, gefa þeim beinlínis rangar hugmyndir um vörur og ýmis gæði lífsins, sem m. a. endurspeglast svo í rangsnúnu lífsgæðamati eða óeðlilegu andófi gegn öllu og öllum, án þess að ég sé að hafa á móti eðlilegum uppreisnaranda ungs fólks gegn ýmsum stöðnuðum venjum okkar hinna eldri. Enn skaðlegri eru þó þær auglýsingar sem vekja sjúklingum óeðlilegar vonir, gefa villandi hugmynd um möguleika á lækningu. Fátt veit ég ógeðugra en slíkar auglýsingar, sem og reyndar þær auglýsingar sem beinlínis eru til þess fallnar að höfða til einfeldni og fáfræði, sem því miður er enn til og mun eflaust fylgja mannskepnunni lengstum. Ég held að óþarfi sé að hafa hér um fleiri orð. Nánari lagasetning er nauðsyn, að mörgu þarf að hyggja og ekki er það mín meining að að neinu sé hér rasað um ráð fram. Óeðlileg bönn og höft í þessu efni eru jafnóæskileg og frelsi til hvers eins sem í hreina öfga leiðir. Eðlileg vörukynning, eðlileg kynning félagslífs, happdrætta og þjónustu er sjálfsögð, en skynsamleg mörk þarf að setja. Ég lýk þessari framsögu með tilvitnun í lok grg., en þar segir: „Segja má, að hver velji og hafni eftir viti og þörfum, því sé öll frekari takmörkun óþörf. En hér er ekki öll sagan sögð. Auk þess bendir margt til þess í auglýsingum okkar, að þær séu blátt áfram forheimskandi og til viðbótar við gróðasjónarmið, án allra takmarkana og siðgæðis, ætti það að nægja til þess að taka málið í heild fastari tökum.“ Ég legg svo til, herra forseti, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. atvmn.