Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 278 flyt ég svo hljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta hið fyrsta gera áætlun um kostnað við að koma upp og starfrækja sjálfvirkar veðurathugunarstöðvar úti á fiskimiðum, þar sem helzt væri talin þörf á, í því skyni að veita skipstjórnarmönnum sem nákvæmasta veðurlýsingu.“ Með till. þessari er lagt til, að kannað verði, hvort ekki er unnt af tæknilegum og fjárhagslegum ástæðum að veita sjómönnum aukna þjónustu í sambandi við veðurfregnir, með því að koma fyrir úti á fiskimiðum, þar sem þörfin væri talin brýnust, sjálfvirkum veðurathugunarstöðvum, sem sendu upplýsingar um veðurhæð, vindátt o.fl. beint af sjálfum miðunum. Slíkar upplýsingar ættu að geta komið sjómönnum að meira gagni, en þær upplýsingar, sem þeir fá nú einungis frá landstöðvum, því að augljóst er, að oft og tíðum er mikill munur á veðri úti á miðum og því veðri, sem á sama tíma er á þeim veðurathugunarstöðvum, sem næst liggja. Verulegur munur getur t.d. verið á veðurhæð hjá veðurstöð í Keflavík og svo aftur úti á Faxaflóa. Í norðaustanátt segir veðrið á Síðumúla nokkuð nákvæmlega til um veðrið úti í Faxaflóa, en allt öðru máli gegnir svo í suðaustanátt. Veðurhæð undir Eyjafjöllum og á Stórhöfða í Vestmannaeyjum getur á sama hátt verið allt önnur en úti á miðunum rétt fyrir utan Vestmannaeyjar. Allt þetta læra sjómenn að vega og meta og reynslan kennir þeim að draga ályktanir af þeim upplýsingum, sem Veðurstofan veitir þeim frá þeim veðurstöðvum, sem næst liggja fiskimiðunum. En bæði kemur til, að öruggast væri að sjálfsögðu að fá vitneskju um veðrið á miðunum sjálfum og eins kynnu að vera tök á því, að sjómenn gætu átt kost á upplýsingum frá sjálfvirkum veðurstöðvum oftar en frá landstöðvunum með því t.d. að hafa samband við Veðurstofuna, ef á þyrfti að halda, milli þess, sem venjulegar veðurfregnir eru sendar út. Enginn vafi er á því, að upplýsingar um veðrið á miðunum mundu gera veðurspár öruggari og hafa nokkurt gildi við almennar veðurfarsrannsóknir. Ef upplýsingar frá slíkum stöðvum gætu annars vegar í einstökum tilfellum leitt til þess, að bátar réru ekki í ófæru, sem þeir ella hefðu farið út í og hins vegar gætu upplýsingar um veðrið úti á miðunum orðið til þess, að sjómenn yrðu ekki af bærilegu róðrarveðri, mundu slík tæki mega kosta nokkuð mikið, svo að þau borguðu sig ekki fljótlega. Og síðast en ekki sízt gætu slíkar veðurupplýsingar til viðbótar við þá þjónustu, sem Veðurstofan veitir nú, verið nokkur slysavörn. Ég hef átt tal um þetta mál við veðurfræðinga og þeir hafa verið þeirrar skoðunar, að þetta mál sé þess virði, að það sé kannað. Með till. þessari er aðeins gert ráð fyrir athugun á tæknilegum og fjárhagslegum möguleikum við að koma upp og starfrækja slíkar sjálfvirkar veðurstöðvar úti á miðunum. Síðar, þegar frekari upplýsingar lægju fyrir, væri svo hægt að taka ákvörðun um, hvort unnt væri að láta verða af framkvæmdum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um málið að þessu sinni, en leyfi mér að leggja til, að umr. verði nú frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Stundum minna umr. okkar á þingi á frásagnir, sem maður hefur lesið úr þursabyggðum. Þar er sagt, að viðræður fari þannig fram, að stundum sé ekki svarað fyrr en eftir ár og jafnvel aldir. Þessi litla till., sem einvörðungu fjallar um vinnubrögð, var lögð fyrir snemma á þessu þingi, en vegna þess hve fsp. taka mikinn tíma í Sþ., komst hún ekki á dagskrá. Hún var tekin á dagskrá örstuttan tíma rétt fyrir jól fyrir sérstaka vinsemd þingforseta, en þegar umr. voru rétt að komast af stað, varð að fresta þeirri umr. enn. M.a. flutti hæstv. utanrrh. þá ræðu og nú er sem sagt til þess ætlazt, að ég fari að svara henni hér. Þessi vinnubrögð eru þeim mun fráleitari, sem till. fól einvörðungu í sér hugmynd um eðlilega starfshætti Alþ. Ég vil leyfa mér að lesa hana fyrir hv. alþm., með leyfi hæstv. forseta. Tillagan var svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela utanrmn. að semja rækilega greinargerð um afstöðu Íslands til Atlantshafsbandalagsins í tilefni þess, að 1969 getur hvert aðildarríki bandalagsins sagt sig úr því með eins árs fyrirvara. Í greinargerðinni skal rætt um þau vandamál, sem tengd eru aðild Íslands að bandalagi þessu, breytingar á alþjóðamálum á þeim 20 árum, sem bandalagið hefur starfað og viðhorfin nú. Enn fremur verði þar raktar hugmyndirnar um öryggisbandalag Evrópu, sem leysi Atlantshafsbandalagið og Varsjárbandalagið af hólmi. Greinargerð þessi skal lögð fyrir Alþingi, er það hefur störf í ársbyrjun 1969, en að loknum umræðum um hana verði teknar ákvarðanir um afstöðu Íslands til Atlantshafsbandalagsins.“ Hér er sem sagt einvörðungu lagt til, að þetta mál, - afstaðan til Atlantshafsbandalagsins, sem kemst óhjákvæmilega á dagskrá vegna þess að nú líður að því, að aðildarríkin geta sagt sig úr því, ef þau kæra sig um, - verði afgreitt með þinglegum vinnubrögðum, að ýtarleg gögn um málið verði lögð fyrir Alþ. og um það verði hafðar þinglegar umr. og síðan teknar ákvarðanir. Hæstv. ríkisstj. virðist hafa hugsað sér að hafa annan hátt á. Bæði hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. hafa talað um það sem sjálfsagðan hlut, að Íslendingar héldu áfram aðild sinni. Mér finnst þessi vinnubrögð ekki ná nokkurri átt. Um þetta mál ber Alþ. að taka ákvörðun, hvað svo sem mönnum sýnist um það, hver ákvörðunin eigi að vera. Og þetta eitt fólst í till. okkar, þetta var till. um vinnubrögð. Hins vegar hefur tíminn liðið án þess að málið yrði afgreitt og þetta er enn þá upphafsumr., málið hefur ekki enn farið til n., eins og það ætti að gera samkvæmt þingsköpum. Mér sýnist, að úr því, sem komið er, sé það tómt mál að ímynda sér, að jafnvel þótt þessi till. færi til n., kæmi hún nokkurn tíma þaðan aftur, þannig að unnt yrði að afgreiða málið á þessu þingi. Hins vegar finnst mér það einsætt, að þessu þingi ber að taka ákvörðun um það, hvernig að þessu máli skuli staðið og til þess að flýta þeirri ákvörðun, leyfi ég mér að leggja til úr því að málið hefur dregizt svona á langinn, að það verði nú afgreitt með rökstuddri dagskrá, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Í trausti þess, að ríkisstjórn og utanrmn. láti semja rökstuddar greinargerðir um Atlantshafsbandalagið og afstöðu Íslendinga til þess með hliðsjón af þróun alþjóðamála, að þau gögn verði lögð fyrir Alþingi og rædd, en ákvarðanir síðan teknar um aðild Íslands að bandalaginu, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá.“ Með þessari málsmeðferð mundi Alþ. nú þegar taka um það ákvarðanir, hvort það vill, að um þetta mál verði fjallað á þinglegan hátt. Ég vil biðja hæstv. forseta að taka við þessari tillögu.



Herra forseti. Ég stend hér ekki upp til þess að halda ræðu að þessu sinni, ekki langa ræðu, afstaða mín og okkar Alþb.–manna til Atlantshafsbandalagsins ætti að vera orðin öllum ljós og var raunar ítrekuð rækilega nú ekki alls fyrir löngu af hv. 6. þm. Reykv. Ég stend hér upp í þetta sinn til að leggja fram ofur litla fsp., að vísu ekki til neins hæstv. ráðh., aldrei þessu vant, heldur til tveggja hv. alþm. Að vísu er aðeins annar þessara hv. alþm. staddur hér í salnum, en ég vænti þess, að hann komi fsp. á framfæri við hinn hv. þm., að því er að honum lýtur, svona við tækifæri. Þessir tveir hv. þm. eru hv. 9. þm. Reykv., Hannibal Valdimarsson og hv. 4. þm. Norðurl. e., Björn Jónsson. Þessir menn tryggðu sér í síðustu kosningum sæti hér á hinu háa Alþ. á vegum Alþb. Það voru fylgjendur Alþb., sem kusu þá og að sjálfsögðu til þess að framfylgja stefnu Alþb. í utanríkismálum, sem og öðrum málum. En síðan hafa báðir þessir hv. þm. sagt skilið við Alþb., og hér á Alþ. koma þeir fram - í reynd a.m.k., hvað sem formsatriðum líður, - þá koma þeir fram í reynd sem sérstakur þingflokkur. Svo bar það til tíðinda eitt sinn í vetur á fundi, þar sem annar þessara hv. þm. svaraði fsp., hv. 9. þm. Reykv., Hannibal Valdimarsson, - þetta var á stúdentafundi, - þá bar það til tíðinda, að hann lýsti sig andvígan yfirlýstri stefnu Alþb. að því er varðar aðild Íslendinga að NATO. Krafa Alþb. um það, að Íslendingar segi sig úr NATO var allt í einu orðin, að áliti þessa hv. þm., fásinna. Hann reyndist kominn á þá skoðun, að það væri skynsamlegast fyrir okkur Íslendinga að sitja áfram í þessu hernaðarbandalagi, sitja sem fastast. Ég tel, að það fólk, sem kaus þennan hv. þm. í síðustu kosningum, eigi heimtingu á því að fá nánari grg. fyrir þessari breyttu afstöðu hans og ég tel, að þetta fólk hljóti að vænta slíkrar grg., þegar þessi mál eru til umr., eins og núna hér á hinu háa Alþ., þó það hafi ekki orðið. Að því er varðar hinn þm., 4. þm. Norðurl. e., þá má segja, að það sama gildi um hann. Mér er kunnugt um það eftir ferð, sem ég fór nýlega um kjördæmi hans, að það fólk, sem kaus þennan hv. þm. í síðustu kosningum, væntir þess, að hann taki af öll tvímæli í þessum efnum, geri grein fyrir því, hvort hann hyggst framfylgja þeirri stefnu, sem hann var kosinn til að framfylgja, þ.e. stefnu Alþb. að því er varðar aðild Íslendinga að NATO, eða hvort hann hyggst fylgja félaga sinum í stuðningi við áframhaldandi aðild Íslands að NATO. Vænti ég sem sagt vinsamlegast, að þessi hv. þm. svari a.m.k. fyrir sitt leyti fsp. og komi á framfæri við hinn hv. þm. þeim hluta fsp., sem að honum lýtur.



Herra forseti. Til mín hefur verið beint fsp. um það, hvort ég sé fylgjandi áframhaldandi aðild að Atlantshafsbandalaginu eða ekki og fyrir mér er ákaflega einfalt að svara því. Ég hef alltaf verið andstæður þátttöku Íslendinga að Atlantshafsbandalaginu og er það enn. Mun ég beita mínu atfylgi, svo langt sem það nær, til þess að við göngum úr þessu bandalagi svo fljótt sem verða má. Ég svara hér að sjálfsögðu aðeins fyrir mig sjálfan, en ekki fyrir hv. 9. þm. Reykv. Það er haft hér eftir honum af hv. 4. landsk. þm., að hann hafi sagt á fundi í vetur, að við ættum að sitja sem lengst og fastast í þessu bandalagi. Ég ætla ekki að hafa eftir neinar fullyrðingar um það, hvort þessi ummæli hv. þm. eru rétt. Til þess gefst vafalaust tækifæri að rannsaka sannleiksgildi þeirra. Mér er alls ókunnugt um nokkrar yfirlýsingar af hálfu 9. þm. Reykv. í þessu efni. Þó má vel vera, að hann hafi eitthvað um þetta sagt, en það er a.m.k. alveg án minnar vitundar og hvergi hef ég séð þessi ummæli eftir honum höfð á opinberum vettvangi, sem þessi hv. þm. telur hann hafa viðhaft. Ég vil taka það fram, að ég lýsi ekki þessari skoðun minni á afstöðunni til Atlantshafsbandalagsins vegna þess, að það er skoðun Alþb., heldur vegna þess, að það er mín skoðun og hefur alltaf verið og um það er þessum hv. þm. vel kunnugt. En hann fylgir trúlega þeirri reglu, sem hér er yfirleitt í gildi á Alþ., að menn standa hér naumast upp til þess að spyrja um annað, en þeir vita fyrir fram um svörin á og þá reglu hefur hann ekki brotið.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. svör hans. Hann dregur í efa, að ég hafi farið með rétt mál, þegar ég sagði, að hv. 9. þm. Reykv. hafi lýst því yfir á stúdentafundi, að hann teldi, að við Íslendingar ættum að vera áfram í NATO. Þessi ummæli hans birtust í dagblöðum Reykjavíkur, gott ef ekki öllum og hann hefur ekki borið þau til baka. Það eru staðreyndir þessa máls. En það gleður mig sannarlega að heyra, að félagi hans skuli ekki vera á sama máli varðandi þetta stórmál, eins og hv. 9. þm. Reykv. reyndist vera. Það gleður mig mjög, að svo mætur maður skuli enn halda við afstöðu okkar Alþb.-manna í þessu efni. En mér sýnist eftir svör hv. þm., að þingflokkur hans sé í þessu máli a.m.k. klofinn í eins smáar einingar og einn þingflokkur getur mögulega klofnað. - Svo endurtek ég þakkir til hans fyrir svör hans.



Herra forseti. Ég er sammála hv. 6. þm., að það er mjög óæskilegt, að umr. um eitt mál skuli vera skornar niður á þann hátt, sem tíðkast hér á Alþ. og ég vil vona, að sú endurskoðun á starfsháttum þingsins, sem nýlega var samþykkt, leiði til þess, að við getum komizt hjá þessu í framtíðinni. Nú hefur það gerzt, að hv. þm. hefur flutt rökstudda dagskrá við sína eigin þáltill., sem er óvenjulegt, svo ekki sé meira sagt. Við því er ekkert að segja og má vera, að það, sem gerzt hefur á meðan málið var til meðferðar, leiði til þess, að þetta reynist ekki óeðlilegt. Þetta breytir ekki því, að málið þarf að sjálfsögðu að fara til n., enda gerði hv. ræðumaður, 6. þm. Reykv., till. um það í fyrri hluta umr., að málinu væri vísað til utanrmn. Hv. þm. fullyrti, að meðferð ríkisstj. á spurningunni um þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu og ákvörðun um, hvort þeirri þátttöku yrði haldið áfram eða ekki, geri ekki ráð fyrir þinglegri afgreiðslu. Ég er honum ósammála um þetta. Fyrir rúmlega ári lýstu bæði hæstv. forsrh. og utanrrh. yfir þeirri skoðun á Alþ., að Ísland ætti að vera áfram í Atlantshafsbandalaginu. Þessi skoðun hefur verið ítrekuð síðan, svo að hún getur ekki dulizt nokkrum alþm. Nú er það svo, að ef Ísland verður áfram í Atlantshafsbandalaginu, breytist ekkert. Það þarf engar yfirlýsingar gagnvart bandalaginu til þess að svo verði. Það þarf hins vegar yfirlýsingar um stefnubreytingu eða úrsögn, ef um úrsögn væri að ræða. Af þessu leiðir, að þeir hv. alþm., sem óska eftir, að utanríkisstefnunni sé breytt að því leyti, að Ísland segi sig úr Atlantshafsbandalaginu, verða, til að fá þinglega afgreiðslu á málinu, að hafa frumkvæði um tillögu í þá átt. Sú stefna sem hæstv. ríkisstj. hefur lýst yfir fyrir ári og oft endranær, er þannig, að hún útheimtir ekki frumkvæði um málaflutning hér á Alþ. Nú hefur það til viðbótar gerzt, að hæstv. utanrrh. hefur tekið upp þann hátt að flytja Alþ. mjög ýtarlega skýrslu um utanríkismál, þar sem hann fjallaði nákvæmlega um viðhorf Íslands til Atlantshafsbandalagsins og annað, sem því máli er tengt. Verður því ekki sagt með nokkrum rökum, að hæstv. ráðh. hafi ekki gert Alþ. ýtarlega grein fyrir viðhorfi sínu og ríkisstj. í þessu máli og hann hafi ekki með þeirri skýrslu lagt grundvöll að málefnalegum umr. og hverri þeirri meðferð, sem Alþ. þóknast að hafa á málinu. Ég er sammála hv. 6. þm. Reykv., að það sé æskilegt, að þingið eða þingn., t.d. utanrmn. hefðu starfskrafta til að láta gera ýtarlegar skýrslur um slík mál sem þetta. Það væri fróðlegt að fá ýtarlega, prentaða skýrslu um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og 20 ára þróun í því sambandi. Við vitum, að slíkar skýrslur hafa verið samdar í nágrannalöndum okkar, t.d. í Danmörku, en við verðum að horfast í augu við þá staðreynd, að utanrrn. hefur mjög fáu starfsfólki á að skipa og er varla hægt að ætlast til, að það geti samið heilar bækur ofan á dagleg störf. Utanrmn. hefur raunar enga starfskrafta, ég hygg að ritari n. sé skrifstofustjóri ráðuneytisins. Yrði Alþ. því að ráða til sín starfskrafta til að gera slíka skýrslu. Ég hygg, að þetta séu ástæðurnar fyrir því, að málið hefur ekki verið lagt fyrir á þann hátt. En miðað við það, sem við eigum að venjast, hefur þetta mál verið lagt ýtarlega fyrir í skýrslu hæstv. utanrrh. Ég ítreka, að ég tel sjálfsagt, að þetta mál og rökstudda dagskráin gangi til utanrmn.



Herra forseti. Það er rétt hermt hjá hv. 5. þm. Vesturl., að þegar þetta mál komst til umr. rétt fyrir jól, lagði ég til, að því yrði vísað til utanrmn., því ég gerði mér vonir um, að það kæmist þá til n. og unnt mundi vera að hafa þann hátt á, sem gerð er till. um í þáltill., en eins og ég gerði grein fyrir áðan, tel ég það algjörlega vonlaust, að þau vinnubrögð muni takast, ef málinu verður vísað til n. nú. Því dreg ég að sjálfsögðu þá till. mína til baka, þegar ég legg til, að málið verði afgreitt með hinni rökstuddu dagskrá. Ég tel, að þetta mál hafi verið það lengi á borðum hv. alþm., að það eigi að vera ákaflega auðvelt fyrir þá að taka um það ákvörðun, hvort um það eigi að hafa þessi þinglegu og málefnalegu vinnubrögð eða ekki. Hv. þm. kvaðst telja, að hér hefði farið fram þingleg afgreiðsla með því að 2 hæstv. ráðh. hefðu lýst skoðun sinni þegar í fyrra og ítrekað þessa skoðun nú aftur. Auðvitað er það engin þingleg afgreiðsla, þótt ráðh. lýsi yfir skoðunum. Það, sem fram á er farið í till., er, að safnað sé gögnum, röksemdum, með tilliti til hinnar sérstöku aðstöðu Íslands. Þetta hafa öll þau ríki Atlantshafsbandalagsins, sem ég þekki til, gert að undanförnu, vegna þess að nú eru fram undan þau tímamót, að hvert ríki, sem vill, getur sagt sig úr bandalaginu. Sum ríkin hafa þegar framkvæmt mjög verulega og gagngera endurskoðun í verki, eins og við ræddum um á dögunum, þegar við fjölluðum um skýrslu hæstv. utanrrh. Frakkar hafa slitið allri hernaðarsamvinnu við bandalagið og þessa dagana berast aftur og aftur fregnir um, að annað ríki, Kanada, sé að hugsa um að slíta allri hernaðarsamvinnu við bandalagið, jafnvel segja sig úr því. Önnur ríki hafa talið það skyldu sína að safna mjög ýtarlegum gögnum, t.d. hefur utanrrn. Dana birt hvorki meira né minna en 3 þykk bindi um Danmörku og Atlantshafsbandalagið. Sami háttur hefur verið hafður á í Noregi og þeim ríkjum yfirleitt, þar sem eru þingræðisleg vinnubrögð innan Atlantshafsbandalagsins. Hv. þm. taldi, að við hefðum ekki starfskrafta til þess að vinna slík verk, en mér er spurn: Til hvers höfum við menn í býsna mörgum stofnunum, sem eru í tengslum við Atlantshafsbandalagið? Við stofnuðum fyrir nokkrum árum sérstakt sendiráð, sem er tengt Atlantshafsbandalaginu. Ég held, að það væri ekki nein ofætlun, þótt Alþ. færi fram á, að þetta sendiráð gerði Alþ. eitthvert gagn, t.d. með því að safna af sinni hálfu þeim gögnum, sem sendiráðið heldur að skipti Alþ. máli. Hér við utanrrn. er starfandi sérstök varnarmáladeild. Mér fyndist ekkert óeðlilegt, að það yrði farið fram á, að sú deild legði Alþ. til vinnukrafta í þessu sambandi. Hér er starfandi varnarmálan. eftir því, sem ég veit bezt. Ég tel, að sú n. hefði vel getað unnið að þessu máli einnig. Hér er ekki um að ræða skort á vinnuafli, heldur einvörðungu það, að þótt nú séu ýmsir tilburðir til þess að gera meðferð utanríkismála eðlilegri og málefnalegri, heldur en var um sinn, þá vantar samt skilning á því, hvernig á að vinna að slíkum málefnum. Hv. utanrrh. og ýmsir þm. virðast halda, að það sé nægilegt að standa hér einu sinni á ári og flytja yfirborðslega skýrslu. En það þarf miklu meira til. Og sérstaklega þurfum við á því að halda, að skoðuð sé sérstaklega aðstaða Íslands innan þessa hernaðarbandalags. Það er staðreynd, sem enginn maður getur á móti borið, að staða okkar innan þessa bandalags er ákaflega annarleg, vegna þess að við erum vopnlaus friðarþjóð og það liggur í hlutarins eðli, að okkur ber að kanna öllum öðrum fremur, hvort við eigum að vera í þessu bandalagi og hvenær skynsamlegt kunni að vera fyrir okkur að losa okkur úr því. Þess vegna verðum við að vera menn til þess að meta málin af íslenzkum sjónarhóli ævinlega og það gerum við því aðeins, að við séum menn til þess að láta framkvæma málefnalegar rannsóknir og leggja vandamálin hér fyrir með fullum rökstuðningi allra aðila. Það hefur verið sagt stundum, að hér séu aðeins uppi 2 stefnur í þessu máli. En ég hygg, að þær séu fleiri. Ef vandlega væri skoðað, hygg ég, að allir stjórnmálaflokkarnir hafi mismunandi skoðanir á þessu máli. Ég held, að það sé raunar ástæðulaust að vera að reyna að halda uppi yfirborðslegri einingu, þegar ekki er um raunverulega einingu að ræða. Ég efast ekkert um, að það er um raunverulegan ágreining að ræða, t.d. á milli stjórnarflokkanna í þessu máli. Sérstaklega af hálfu ungra Alþýðuflokksmanna hefur það komið mjög greinilega í ljós, að þar er mjög vaxandi gagnrýni á afstöðu Íslands í þessu máli. Þessi mál á öll að kanna og þessi mál á öll að ræða á málefnalegan hátt, ekki með einhverjum tilfinningarökum, heldur eins og hver önnur vandamál, sem að okkur ber. Till. okkar hv. þm. Gils Guðmundssonar var einvörðungu um þetta. Ég tel, að það sé ekki til of mikils mælzt að fara fram á það við hv. alþm., að þeir segi til um það á þessu þingi, hvort þeir vilja hafa þennan hátt á eða ekki. Fari málið til hv. utanrmn., kemur það ekki hingað aftur á þessu þingi, það er ég sannfærður um.



Herra forseti. Það er að sjálfsögðu orðaleikur, hvort talað er um, að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. hafi lýst skoðunum sínum eða lýst stefnu. Ég held, að það hafi engum dulizt, að í umrædd skipti lýstu þeir stefnu ríkisstj. Alþ. hefur vitað, hver þessi stefna er í rúmlega 1 ár. Af henni er augljóst, að hún kallar ekki á flutning á brtt. eða flutning á frv., til að henni verði framfylgt, heldur duga óbreyttar þær samþykktir, sem Alþ. hefur áður gert. Það er þess vegna verkefni þeirra, sem vilja breyta þessari stefnu, að hafa frumkvæði um flutning mála á Alþ. í þá átt. Það hafa þeir ekki gert nema á óbeinan hátt. Ég hef ekki tekið því illa, að slík skýrsla, sem till. þessi fjallar um, væri gerð eða gagnasöfnun höfð í frammi um þetta mál. Það er mikill misskilningur, en ég hygg, að skýringar mínar á því, hvers vegna hér hefur ekki verið um eins umfangsmikla gagnasöfnun að ræða og í öðrum löndum, sé rétt. Það hljómar vel að tala um, að við höfum sendiráð, en þegar nánar er athugað, eru þetta 2 eða 3 menn á hverjum stað, þrír í Brüssel t.d. Varnarmáladeild hefur að ég hygg 3 starfsmenn og þeir hafa mikið að snúast í daglegum störfum, sem ég veit, að enginn vill, að verði vanrækt. Varnarmálanefnd er n. manna, sem allir sitja í öðrum störfum, eins og margar n. í þessu landi. Ég hygg því, að við mundum þurfa að gera sérstakar ráðstafanir, ef við óskuðum eftir því, að undirbúnar væru og gefnar út ýtarlegar skýrslur um mál sem þetta. Þrátt fyrir það tel ég hæpið að segja, að þetta mál hafi ekki verið kannað og rætt á málefnalegan hátt. Fjöldi manns hefur kannað þetta mál ýtarlega og hugsað mikið um það, menn með mismunandi aðstöðu til þess, sumir mjög góða. Á sama hátt hafa farið fram í blöðum, hljóðvarpi, sjónvarpi og hér á Alþ. umr., sem oft hafa verið málefnalegar og að ég hygg málefnalegri í seinni tíð, heldur en oft fyrr á árum, t.d. um það bil, sem við gengum inn í Atlantshafsbandalagið. Ég tel því, að þróunin í þessum efnum miði í rétta átt og miðað við þau vinnubrögð, sem tíðkazt hafa hér á þinginu undanfarna áratugi, hafi verið stigið stórt skref í rétta átt, þegar hæstv. utanrrh. gaf mjög ýtarlega skýrslu um þessi mál og síðan var ótakmarkaður tími til umr. um málið, en framhald þeirrar umr. leiddi því miður ekki í ljós mjög almennan áhuga alþm. á að taka þátt í henni. Ég vil að lokum, hr. forseti, taka upp till. flm., að málinu verði vísað til utanrmn. Ég tel, að það sé sjálfsögð og óhjákvæmileg afgreiðsla. Alþb. hefur fulltrúa í n. og getur rekið á eftir afgreiðslu till. hvort sem hún verður sjálf borin undir atkv. eða sú frávísunartill. sem hv. flm. hefur sjálfur flutt.



Herra forseti. Till. þessi er flutt af Ragnari Arnalds, formanni Alþb., en þar sem hann á ekki sæti á Alþ. nú, þá mun ég mæla hér nokkur orð fyrir þessari till. Aðalefni till. er, að skipuð verði 11 manna n., sem hafi það verkefni að undirbúa löggjöf um aukin áhrif verkamanna og annarra launþega á stjórn þeirra fyrirtækja, sem þeir starfa hjá. Í till. segir, að löggjöfin skuli í 1. áfanga vera miðuð við áætlun, sem gerð verði til tveggja áratuga um aukið lýðræði í íslenzkum atvinnuvegum og ber sérstaklega að stefna að því í fyrstu lotu að veita launþegum ríkisfyrirtækja og þá einkum iðnfyrirtækja veruleg bein áhrif á stjórn þeirra, en starfsmönnum í einkarekstri víðtæk ráðgefandi áhrif, eins og segir í till. Gert er ráð fyrir því, að atvinnurekendur fái aðstöðu til þess að tilnefna af sinni hálfu 3 menn í þessa n. og launþegasamtökin 3 menn, þingflokkarnir 4 tilnefni sinn manninn hver, en síðan skipi ráðh. einn í n., sem verði formaður hennar. Þessari þáltill. fylgir mjög ýtarleg grg., þar sem m.a. er vikið nokkuð að því, hvernig unnið hefur verið að framkvæmd á þessu máli og hliðstæðum málum í öðrum löndum, m.a. í Englandi, Noregi og Júgóslavíu, en í öllum þessum löndum hefur verið unnið að því með ýmsum hætti að reyna að koma á atvinnulýðræði, þ.e.a.s. að gefa starfsmönnum hinna einstöku fyrirtækja rétt til þess að hafa veruleg áhrif á stjórn fyrirtækjanna. Í þessari ýtarlegu grg. er einn kafli, sem mér þykir rétt að lesa hér upp, en hann skýrir nokkuð nánar, hvað hér er um að ræða. Þar segir: „Krafan um fullkomið lýðræði er krafan um jafnrétti þegnanna á öllum sviðum þjóðlífsins. Jafnt og þétt hefur þessi krafa náð fram að ganga á fleiri sviðum og í æ fleiri löndum. Pólitískt lýðræði og lýðræði í félagsmálum eru hvort tveggja kröfur, sem óðum eru að ná almennri viðurkenningu sem grundvallarréttindi hvers manns. Er þá átt við prentfrelsi, málfrelsi, félagsfrelsi, almennan kosningarrétt, jafnrétti kynjanna o. s. frv. Jafnrétti í menntamálum er gömul réttlætiskrafa. Er þá átt við jafna aðstöðu manna í uppeldis og menntamálum án tillits til uppruna eða aðstæðna og jöfn skilyrði til að njóta gæða menningarlífsins. Krafan um skólalýðræði er nú mjög til umr., og hafa stúdentar þar forystu. Er þess að vænta, að nemendaráð verði sett á stofn í öllum æðri skólum innan skamms. Krafan um efnahagslegt lýðræði er tvíþætt: Annars vegar er átt við, að lífskjör manna og fjárhagsleg afkoma sé sem jöfnust, svo að allir hafi jafna möguleika til að njóta lífsgæðanna. Hér er því átt við fjárhagslegt jafnrétti allra manna. Hins vegar er átt við jafna aðstöðu manna til að hafa áhrif á stjórn efnahagslífsins og þá um leið til að vinna gegn fjárhagslegu misrétti. Einokun fárra manna á, stjórntækjum efnahagskerfisins hefur og í för með sér drottnun þeirra yfir atvinnulífinu. Efnahagslegt lýðræði er því nátengt atvinnulýðræði. Munurinn er sá, að hið fyrra beinist að efnahags– og atvinnulífinu í heild sinni, en atvinnulýðræði er fyrst og fremst bundið við vinnustaðinn, fyrirkomulag rekstrarins á hverjum stað. Það er vissulega óeðlilegt, að þjóðfélagið viðurkenni lýðræði sem grundvallarreglu, en neiti að framfylgja þessari reglu í mikilvægasta þætti þjóðlífsins - atvinnulífinu. Þess vegna er það ein helzta krafa verkalýðshreyfingarinnar víða um heim í dag, að sigurganga lýðræðisins sé ekki stöðvuð við dyr vinnustaðanna.“ Auk þessa, sem ég hef nú rakið um almenn atriði þessa máls, er svo í grg. vikið í allýtarlegu máli að því, hvernig mætti vinna að því að koma á atvinnulýðræði, þ.e.a.s. auknu áhrifavaldi hins vinnandi fólks í atvinnulífinu. Þar er m.a. drepið á, að það sé hægt að vinna að þessu í áföngum, þ.e.a.s. veita starfsfólkinu ýmis tiltölulega takmörkuð réttindi á fyrsta stígi til áhrifa á það, hvernig staðið er að atvinnurekstrinum eða hvernig búið er um alla hnúta á vinnustöðum og við atvinnureksturinn, en síðan er hægt að veita starfsfólkinu enn aukin réttindi, þar til að því kemur, að starfsfólkið fær beinan rétt til þess að ráða hinum þýðingarmestu málum varðandi rekstur fyrirtækjanna. Þetta mál hefur verið flutt hér á Alþ. áður og flm. þess, sá, sem flytur þetta mál hefur þá mælt hér fyrir því all ýtarlegu máli og því sé ég ekki ástæðu til þess að rekja það í öllu lengra máli hér að þessu sinni. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða og ég hygg, að menn úr öllum stjórnmálaflokkum viðurkenni, að vissum hluta a.m.k., að hér sé hreyft mikilvægu máli, sem nauðsynlegt er að vinna að. Till. gerir sem sagt ráð fyrir því, að sett verði á fót allstór nefnd, sem undirbúi löggjöf, sem miðar að því að koma á auknu atvinnulýðræði hér í fyrirtækjarekstri í okkar landi. Að lokinni þessari umr. legg ég svo til, herra forseti, að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Á þskj. 171 er till. til þál. frá mér og fjórum öðrum hv. alþm. um eflingu iðnrekstrar. Till. þessi er flutt af þeirri nauðsyn, að við Íslendingar hljótum, eins og aðrar þjóðir, að stefna að því að auka fjölbreytni atvinnuveganna. Þetta gildir náttúrlega því fremur hér á Íslandi, en með öðrum þjóðum vegna þess, að atvinnuvegirnir hafa frá upphafi verið einhæfir og útflutningsframleiðslan þar af leiðandi einskorðuð við sjávarafurðir og er svo enn. Það eru litlar líkur á því, að landbúnaður og sjávarútvegur geti tryggt þjóðinni bæði næga atvinnu og góða afkomu á komandi árum, þó að auðvitað sé að stefna beri að því að efla þá með öllum tiltækum ráðum. En vandinn verður að okkar dómi ekki allur leystur með því, heldur þarf stóraukinn iðnaður til að koma og athygli manna beinist nú í vaxandi mæli einmitt að þeim þætti. Við höfum oft talið hér, bæði á hv. Alþ. og annars staðar, að eðlilegast væri, að íslenzkur iðnaður ynni aðallega úr innlendu hráefni og vera má, að það sé affarasælast að einbeita sér að því. Þó ber að hafa i huga, að frá ýmsum nágrannaþjóðum liggja fyrir upplýsingar um það, að mikill hluti af útflutningsframleiðslu þeirra er framleiddur úr innfluttum hráefnum. Við flm. þessarar till. teljum, að ýmiss konar iðnaður ætti að geta haft svipaða aðstöðu hér á landi, þó að viðurkenna megi, að framleiðsla úr innlendum hráefnum verði okkur hagfelldust. Því er ekki að neita, að á vissu skeiði reis hér upp talsverður iðnaður á síðari áratugum, en nú er mjög skipt sköpum í því, þar sem undanfarin ár hefur ríkt stöðnun og samdráttur á því sviði. Þær ástæður, sem valda því, eru eflaust margar, en þó aðallega tvær, þ.e. takmarkað fjármagn, sem iðnaðarfyrirtækin hafa haft yfir að ráða og taumlaus innflutningur á erlendum iðnaðarvörum. Markaðurinn hér er svo lítill, að það er tæpast starfsgrundvöllur fyrir nema kannske eins og eitt vel rekið fyrirtæki og þarf þá engum getum að því að leiða, hvaða óheppileg áhrif óheftur innflutningur sams konar varnings og þess, sem við getum sjálfir framleitt með góðum árangri, hefur á starfsemi iðnaðarfyrirtækjanna. Það vantar svo sem ekki, að margir hafa hér á undanförnum árum lýst stuðningi við eflingu iðnrekstrar. En þó er það svo, að þegar till. hafa verið fluttar hér á hv. Alþ. af okkur stjórnarandstæðingum a.m.k., hefur meiri hl. Alþ. ævinlega snúizt öndverður við þeim, fellt þær eða ekki afgreitt þær. Fyrir nokkrum árum flutti ég ásamt öðrum hv. þm. till. um rannsókn á samdrætti í iðnaði. Þeirri till. var vísað frá hér af meiri hl. Alþ. á þeim forsendum, að hér væri um fjarstæðu að tefla. Svo víðs fjarri færi því, að um nokkurn samdrátt í iðnaðinum væri að ræða. Nú held ég, að þessi viðbára sé ekki lengur uppi höfð, enda þýðingarlaust að berja höfðinu við steininn á þann hátt. Það hefur vissulega verið samdráttur hér í vissum tegundum iðngreina, mjög mörgum. Og þó að eitthvað kunni að hafa verið gert í öðrum greinum til þess að vega þar upp á móti, eins og t.d. skipasmíðinni fyrst og fremst, þá er það augljóst öllum, sem þessi mál skoða, að það hefur hvergi nærri dugað til að vega upp þann mismun, hvergi nærri. Það er einmitt þessi smái iðnaður, sem fólkið hefur atvinnu af, sem getur ekki eða illa unnið önnur störf, sem er þjóðhagslega hagkvæmt að reka. Ég minnist þess hérna fyrir nokkrum dögum, að verið var að ræða um efnahagsmál. Þá var einn hv. þm., sem hélt því fram, að það skipti ekki meginmáli, hvort framleitt væri fyrir innlendan eða erlendan markað. Því meira, sem notað væri innanlands af iðnaðarframleiðslu, þeim mun minna yrði til útflutnings. Þessari kenningu mótmæli ég algerlega, gerði það þá og geri enn, því að vitanlega er það staðreynd, að margt af því fólki, sem getur framleitt léttan iðnaðarvarning, fer ekki út á fiskimið og dregur þar afla úr sjó. Það fer ekki upp í sveit og heyjar handa dilkum, sem við getum svo selt kjötið af til annarra landa. Þetta er á algerum misskilningi byggt. Og þess vegna verðum við kannske fyrst og fremst af þessari ástæðu að snúa okkur að eflingu þess iðnrekstrar, sem við getum rekið hér með hagkvæmum hætti. Fyrsti liður þessarar till. fjallar um það, að lagt verði fyrir Rannsóknaráð ríkisins í samráði við Iðnaðarmálastofnun Íslands að taka til rækilegrar athugunar og rannsókna, hvaða iðngreinar geti hérlendis haft jafngóðan eða betri starfsgrundvöll og hliðstæðar iðngreinar hafa í nágrannalöndum Íslands. Jafnframt verði kannað, hvaða ráðstafanir séu nauðsynlegar og tiltækar til þess að búa sem allra flestar iðngreinar þannig í stakk, að þær geti mætt samkeppni frá öðrum þjóðum. Áliti verði skilað sem fyrst og það birt almenningi, svo að orðið geti m.a. til leiðbeiningar þeim, sem vilja hefja nýjan iðnrekstur. Þessi till. er ekki ný. Sams konar till. hefur áður verið flutt á Alþ. kannske oftar en einu sinni. En ég vitna til þess, að árið 1960 var till. um þetta efni flutt hér á hv. Alþ. af Karli Kristjánssyni, sem þá átti hér sæti. Þessa athugun hefði þurft að gera fyrir löngu og hafa niðurstöður hennar að leiðarljósi um það, hvaða iðngreinar ætti hér að leggja áherzlu á, og margt mundi vera hér á annan og betri veg, ef á þetta ráð hefði verið brugðið. En sérstaklega er þó augljóst, hversu brýn þessi athugun hefur verið nú, eftir að búið er að senda umsókn Íslands um inngöngu í Fríverzlunarbandalag Evrópu, því að á það hlýtur einmitt að reyna, ef eitthvað verður meira úr því máli heldur en orðið er, hvaða tegund iðnrekstrar við eigum að leggja áherzlu á. Hvaða iðngrein er það, sem hefur möguleika til þess að standast þá samkeppni, þá geysihörðu samkeppni, sem framundan er fyrir íslenzkan iðnaðarvarning? Það er mikill misskilningur, ef menn halda, að 100 millj. manna, eins og maður heyrir stundum talað um, bíði eftir því, málþola að segja má, að íslenzkur varningur komi þar inn á markaðinn, tilbúinn til að kaupa allt, sem við getum losað okkur við. Nei, við þurfum svo sannarlega að vinna þessum vörum okkar markað og það verður ekkert létt verk í samkeppni við þann þróaða iðnað, sem í þessum löndum er fyrir. Þetta eru ekki nein nýlenduríki, sem við ætlum að fara að sameinast, sem ekki hafa hliðstæðan iðnað eða boðlegan iðnaðarvarning og sambærilegan við það, sem Íslendingar framleiða. Þvert á móti. Þetta eru þjóðir, sem í áratugi, árhundruð hafa verið einar fremstu iðnaðarþjóðir veraldar, sem við ætlum að taka upp samkeppnina við. Ég er ekki að segja endilega, að þetta sé vonlaust. Það getur vel verið, að okkur takist að framleiða þá vöru, sem margir vilja kaupa. En það verður áreiðanlega ekki gert án rækilegs undirbúnings og könnunar og það verður ekki gert öðruvísi, en með öflugri markaðsleit og að þessu þurfum við náttúrlega að fara að vinna og hefði átt að vera byrjað að vinna fyrir lifandi löngu. Mér dettur í hug, að helztu möguleikar íslenzks iðnaðar og það er nú eingöngu byggt á mínu leikmannssjónarmiði, séu fólgnir í því, að hér verði framleiddar fáar, vandaðar, verulega vandaðar vörutegundir. Það er margt fólk í Skotlandi, sem lifir á því að prjóna peysur. Það er varningur, sem alls staðar er seldur dýrt og gefur góðar tekjur. Þannig má margt telja. Ég skal ekki þreyta hv. þm. á því. En mér dettur í hug, að eitthvað slíkt mundi verða lausn Íslendinga í þessu máli, að einbeita sér að vöruvöndun, dýrum og vönduðum vörum, frekar en fara í samkeppni á ódýrri fjöldaframleiðslu við þá, sem þegar hafa betri skilyrði til þess, en við höfum enn og því miður eru litlar líkur á, að við öðlumst. En það er auðvitað skylt að játa það, að núna á allra síðustu mánuðum hefur nokkur breyting orðið á afstöðu manna til þessara hluta. Bæði Félag ísl. iðnrekenda og Samband ísl. samvinnufélaga, iðnaðardeild, hafa komið auga á, að það þarf meira að gera en ganga í Fríverzlunarbandalagið til þess að selja vöruna, og hafa bæði þessi félagssamtök stofnað hjá sér sérstaka söludeild, sem á að hafa útflutningssjónarmiðin að markmiði. Það er auðvitað góðra gjalda vert, en ég tel og við flm. þessarar till., að opinber forusta verði hér til að koma. Þess vegna fjallar 1. liður till. um það atriði, eins og ég hef gert grein fyrir. Annar töluliður till. fjallar um sérstaka lánafyrirgreiðslu til þeirra iðnfyrirtækja, sem keppa við erlend fyrirtæki, sem bjóða greiðslufresti og að komið verði upp sérstöku útflutningslánakerfi fyrir iðnaðinn. Þriðji töluliður er um það, að rekstrarlán til iðnaðarins verði veitt með hliðstæðum hætti og til annarra atvinnugreina. Það hafa verið gerðar hér nokkrar samþykktir á Alþ. um, að iðnaðurinn fengi svipuð endurkaup á afurðavíxlum sínum og landbúnaður og sjávarútvegur búa við, en þrátt fyrir samþykktir Alþ. um það, hefur framkvæmdin ekki tekizt að neinu marki. T.d. minnist ég þess, að við s.l. áramót má ég segja, að það hafi verið, að þá var hlutur iðnaðarins í endurkeyptum afurðavíxlum eitthvað um 72 millj. kr., þegar heildarfjárhæð endurkeyptra víxla var 1.438 millj. kr., svo að menn sjá, að fyrirgreiðsla sú, sem iðnaðinum hefur tekizt að notfæra sér eftir þessum leiðum, er ekki mikil, svo að ekki sé meira sagt. Það er skylt að kannast við, að núna á allra síðustu vikum hefur Seðlabankinn nokkuð breytt um stefnu í þessu máli. Og í bréfi til viðskiptabankanna, sem dags. er 14. febr. s.l., er skýrt frá því, að Seðlabankinn vilji veita fyrirgreiðslu eitthvað um 100-150 millj. kr. til aukningar á rekstrarfé iðnaðarins á næstu mánuðum. En þessi fyrirgreiðsla á að vera þannig, samkvæmt þessu bréfi, að lán til Seðlabankans verði öll veitt beint til viðkomandi viðskiptabanka, er endurlánar fé til viðskiptamanna sinna. Skal að jafnaði miða við það, að á móti láni Seðlabankans komi jafnmikið fé frá viðkomandi viðskiptabanka. Lánstíminn fer eftir aðstæðum og skal yfirleitt aldrei lengri en tvö ár. Skulu endurgreiðslur hefjast í síðasta lagi eftir 6 mánuði. Stefnt verður að því, að þessi lán geti að mestu greiðzt af auknu eigin rekstrarfé viðkomandi fyrirtækja, en að nokkru eiga viðskiptabankarnir að geta yfirtekið lánin, þegar aukning innlána kemst aftur í eðlilegra horf og fyrr í þessu bréfi er frá því sagt, að Seðlabankinn muni einungis taka þátt í lausn vandamála, er varða stærri fyrirtæki, sem einstakir viðskiptabankar eigi erfitt með að veita viðhlítandi fyrirgreiðslu. Það er náttúrlega góðra gjalda vert, að hér hefur verið brugðið nokkuð við og komið til móts við endurteknar kröfur, sem fluttar hafa verið hér á hv. Alþ. um aukið rekstrarfjármagn til iðnaðarfyrirtækja. En þessar reglur eru áreiðanlega mjög erfiðar í framkvæmd og þungar í vöfum. Til marks um, að það er ekki bara mín skoðun, vil ég segja frá því hér, að atvinnumálanefnd Reykjavíkur gerði ákveðnar till. til úrbóta einmitt í þessu máli. Þær hafa nú verið lagðar fram á sérstöku þskj., þskj. 273 og skal ég ekki eyða tíma þm. í að rekja þær. En umsögn formanns atvinnumálanefndar Reykjavíkur um þær till., sem Seðlabankinn hefur nú gert til úrbóta í þessu, er á þann veg, að hér sé hvergi nærri viðhlítandi fyrirgreiðsla, sem um er að ræða og n. starfi áfram að því að fá betri úrlausn þessara mála, þannig að þrátt fyrir þessar aðgerðir, sem ég skal út af fyrir sig ekki vanmeta, þó að vankantar séu á, þá er sýnilegt, að meira að segja þeir, sem vinveittari eru stjórnarforystunni, heldur en ég og mínir líkar, telja, að hér sé ekki nægilega vel að unnið. Þess vegna eiga þær till., sem hér eru til umr., bæði í 3. og 4. lið þeirrar þáltill., sem ég er hér að mæla fyrir, ennþá fullan rétt á sér. Það er full ástæða til þess, að hv. Alþ. láti til sín taka um það, hvernig þessum málum er fyrir komið, en þeirri ábyrgð sé ekki allri varpað á aðra. Fimmti liður þessarar till. er um það, að smíði fiskiskipa og flutningaskipa verði haldið áfram og hún aukin í landinu og jafnframt verði hafin smíði fiskibáta á vegum ríkisins með það fyrir augum að endurnýja og efla þann hluta fiskiflotans, sem einkum aflar hráefnis til vinnslu í hraðfrystihúsum. Hér er vikið að iðnaði, sem hefur sýnt, að hagkvæmt er að leggja stund á og er náttúrlega mjög slæmt, að ekki skuli hafa verið miklu fyrr brugðið á það ráð að smíða fiskiskip okkar hér innanlands. Ef það hefði verið gert á undanförnum árum, áratugum kannske, er enginn vafi á því, að íslenzkar skipasmíðastöðvar væru komnar langt og þær gætu framleitt vöru, sem fyllilega stæðist snúning því, sem bezt er gert annars staðar. Ég held, að á þessu leiki tæpast nokkur vafi. Það er hörmulegt til þess að vita, að við skulum hafa orðið að láta aðrar þjóðir - samkeppnisþjóðir okkar í þessum greinum - mata krókinn á því að smíða fyrir okkur okkar eigin báta. Hér áður fyrr var það svo, að í flestum útgerðarbyggðarlögum voru menn, sem smíðuðu fiskiskipin. Það var enginn milliliður, sem tók af því ómældan gróða, að menn höfðu fley til að róa á. Nú er þetta allt öðru vísi. Á undanförnum árum hafa, eins og ég sagði, aðrar þjóðir annazt þetta fyrir okkur til ómælds óhagræðis fyrir íslenzkan iðnað og íslenzkar fiskveiðar og þar með íslenzku þjóðina í heild. Þessi mál hafa nokkuð verið rædd hér að undanförnu og m.a. með hliðsjón af þeim umr., svo og með tilvísun til þeirrar grg., sem er allýtarleg og fylgir þáltill., sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta, nema þá tilefni gefist og leyfi ég mér að leggja til, að þessari umr. verði nú frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þessi till. er gamall kunningi hv. þm. Hún hefur verið flutt hér á öllum þingum að ég held síðan 1960, er fyrst var farið að beita ákvæðum seðlabankalaga um, að hluti af sparifjáraukningunni yrði bundinn í Seðlabankanum. Ég mun þess vegna hafa mjög stutta framsögu fyrir till. að þessu sinni. Bundið fé bankanna og annarra peningastofnana á reikningum í Seðlabankanum er nú eitthvað um 2.000 millj. kr. Aðalröksemdin fyrir því, að sparifjárbindingunni hefur verið haldið uppi, hefur ávallt verið sú, að til þess að draga úr þenslu væri nauðsynlegt að taka einhvern hluta af sparifé landsmanna úr umferð. Nú hefur þessi kenning að vísu verið umdeild á undanförnum veltiárum, m.a. vegna þess, að menn hafa litið svo til, að þegar fyrirtæki eru rekin svo mjög með lánsfé, eins og hér er raun á, hafi ekki veitt af því, að atvinnureksturinn gæti fengið það sparifjármagn í sína þágu, sem nokkur tök eru á. En hvað sem segja má um þessa kenningu, þegar vel hefur gengið, eins og undanfarin ár, er þó alveg víst, að hún getur ekki átt við núna, þegar allir viðurkenna, að stórfelldur samdráttur hefur orðið í atvinnulífi landsmanna og vaxandi atvinnuleysi er staðreynd, sem hér er nýlega búið að ræða á hv. þingi. Það er auðvitað skylt að sporna gegn þessari óheillaþróun með því að örva atvinnureksturinn, m.a. með auknu fjármagni, enda er þetta viðurkennt af öllum. Þess vegna tel ég, að þrátt fyrir það, að þessi till. hafi verið felld á undanförnum 8 eða 9 þingum, hljóti hún að verða samþykkt núna. Ef hv. stjórnarliðar gera það ekki, eru þeir að bregðast þeirri efnahagsmálakenningu, sem þeir hafa fylgt undanfarin 10 ár - að draga inn, þegar verðbólga er, þegar vöxtur er, en láta út, þegar samdráttur er, og ætti þess vegna ekki að þurfa að eyða mörgum orðum að þessu. En það er svolítið fleira í þessari till. núna, heldur en verið hefur. Það er það, að vegna þess að flestir viðskiptabankarnir hafa stofnað til skulda við Seðlabankann á síðustu erfiðleikaárum þá er lagt til, að gerðir verði samningar við Seðlabankann til eins árs í senn um, að viðskiptabankarnir taki þátt í útlánum til atvinnulífsins og um það, hvernig aukning innlána skuli skiptast eftir atvinnugreinum og svo hvað skuli ganga til að bæta stöðu viðkomandi banka við Seðlabankann. Það er auðvitað vitað mál, að viðskiptabankarnir verða að borga þessar yfirdráttarskuldir, sem stofnað er til í óleyfi, þó að það sé af illri nauðsyn gert, en jafnvíst er hitt, að ef öll sparifjáraukningin verður notuð til þess að greiða þessar skuldir, kemur ekkert til atvinnuveganna og þá stöndum við í sama farinu, en að reka banka eða peningastofnun eins og víða hefur verið gert undanfarið, að borga hærri vexti af fjármagninu, sem maður lánar út, heldur en lögum samkvæmt má taka, það er vitanlega fráleitt og getur ekki staðið til neinnar frambúðar. Ég tel, að þessari sparifjárbindingu ætti nú að létta af. Það er ekki í till. farið fram á, að því fjármagni, sem þegar hefur safnazt á bundna reikninga, verði skilað, heldur aðeins, að sú sparifjáraukning, sem í vændum er, verði gefin frjáls. Ég vil segja það sem mína skoðun, að þessi ofstjórn á peningamálum, eins og viðgengizt hefur nú undanfarið, að Seðlabankinn tekur svo stóran hlut til ráðstöfunar og úthlutar því sjálfur, meðan viðskiptabankarnir geta ekki gegnt hlutverki sínu, er algerlega fráleitt. Við höfum hér þrjá ríkisbanka með 8 bankastjórum. Þessir menn eru valdir í þessi störf og það hlýtur að þýða, að þeim er treystandi til þess að ráða yfir því fjármagni, sem bönkunum er trúað fyrir, en það þurfi ekki æðri stjórn ofan á þessa stjórn til þess að úthluta þessum krónum. Það kann að vera, að það þyki svo nauðsynlegt að ná í sparifé einkabankanna, að þess vegna þurfi að hafa þennan háttinn á. En þegar þess er gætt, að einkabankarnir eru ekki með nema um 1.000 millj. samtals af 9–10 þús. millj., sem sparifé landsmanna er, sýnist manni vera langt seilzt til þess að ná í þær krónur, sem þannig myndast. Ég legg til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram við hæstv. sjútvrh. svo hljóðandi fsp.: „Hvað líður framkvæmd þál. um athugun á radíóstaðsetningarkerfum fyrir siglingar með sérstöku tilliti til fiskveiða, sem samþykkt var í Sþ. 18. apríl 1967?“



Herra forseti. Þál. sú, sem vitnað er til í umræddri fsp. og samþ. var á Alþ. 18. apríl 1967, var svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að skipa n. sérfræðinga til að gera athugun og till. um radíóstaðsetningarkerfi fyrir siglingar við Ísland með sérstöku tilliti til fiskveiða.“ Hinn 22. maí sama ár skipaði siglingamálarh. þriggja manna n. til að gera athugun þá, sem um ræðir í þál. Í n. voru skipaðir Aðalsteinn Júlíusson vitamálastjóri, formaður, Leifur Magnússon framkvstj. flugöryggisþjónustunnar og Birgir Frímannsson verkfræðingur. Störfum n. er nú langt komið og álit hennar væntanlegt innan tveggja mánaða að sögn formannsins. N. hefur athugað, hvaða kosta sé völ varðandi radíóstaðsetningarkerfi, sem nú eru í almennri notkun svo og þróun þeirra mála erlendis. Þá hefur n. leitað álits ýmissa aðila, er málið varðar. Frá flestum hafa borizt svör með jákvæðum undirtektum um gagnsemi betri staðsetningarkerfa en nú eru starfrækt, en hins vegar skortir enn forsendur til þess, að hægt sé að gera sér grein fyrir fjárhagsþýðingu hinna mismunandi valkosta. N. vinnur nú að athugun á kostnaðarhlið málsins og gerir ráð fyrir í því sambandi að geta haft gagn af reynslu Norðmanna, sem á s.l. ári komu upp Dekkakerfi með allri strönd Noregs. Hefur n. notið sérstakrar velvildar þeirra aðila, er að þessum málum vinna í Noregi. En eins og fyrr er sagt, væntir n. þess að geta gengið frá frumskýrslu sinni innan tveggja mánaða.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin.



Herra forseti. Á þskj. 283 hef ég leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. samgrh.: „l. Var lagning Vesturlandsvegar, þ.e. sá hluti, sem nú er unnið að, boðin út, áður en framkvæmdir hófust? 2. Ef svo var ekki, hver er þá ástæðan til þess, að Íslenzkir aðalverktakar voru ráðnir til að sjá um framkvæmd verksins án útboðs og hver tók þá ákvörðun? 3. Hafði ekki Vegagerð ríkisins sjálf möguleika á að vinna verkið á jafnhagkvæman hátt? Hefur hún haft verkefni í haust og vetur fyrir vinnuvélar sínar og þá starfsmenn, sem þarf að sjá fyrir vinnu svo að segja allt árið, eins og um fasta starfsmenn væri að ræða?“



Herra forseti. Við 1. tölulið vil ég gefa þetta svar: Sá hluti Vesturlandsvegar, sem nú er unnið að, er um 850 m langur og nær frá Rofabæ að Höfðabakka, en það eru nöfn á götum, sem komnar eru eða eiga að koma samkvæmt aðalskipulagi Reykjavíkur á þessu svæði. Nánar til tekið má segja, að það sé frá austurbrún Elliðaárbrekku á Vesturlandsvegi að þeim stað, sem umferð er á Suðurlandsveg út af Vesturlandsvegi. Verk þetta var ekki boðið út af ástæðum, sem greindar eru í lið 2 í fsp., en sá liður hljóðar þannig, eins og hv. alþm. sennilega muna eða sjá: „Ef svo var ekki,“ þ.e. að bjóða út, „hver er þá ástæðan til þess, að Íslenzkir aðalverktakar voru ráðnir til að sjá um framkvæmd verksins án útboðs og hver tók þá ákvörðun?“ Sem svar við þessu vil ég taka þetta fram: Í vegáætlun fyrir árin 1965-1968 voru engar fjárveitingar til lagningar þess hluta Vesturlandsvegar, sem talinn er hraðbraut í vegáætlun, en það er frá vegamótum milli Miklubrautar og Reykjanesbrautar í Breiðholti vestan við Elliðaár að vegamótum Vesturlandsvegar og Þingvallavegar. Hins vegar voru í vegáætlun lántökuheimildir fyrir 62.5 millj. kr. til lagningar þessa vegar, sem síðar voru hækkaðar við endurskoðun á vegáætlun 1967 um 25.8 millj. kr., svo að lántökuheimildir voru alls fyrir 88.3 millj. kr. Þessar miklu lántökuheimildir í vegáætlun til þessa hluta Vesturlandsvegar, sem talinn er hraðbraut, er mjög ákveðin ábending Alþ. til ríkisstj. um, að nauðsyn sé að hefja lagningu þessa vegar fyrir lánsfé á vegáætlunartímabilinu, þó að engar fjárveitingar hafi verið teknar upp til verksins. Þar sem ekki reyndist unnt að afla lánsfjár til þessara framkvæmda innan ramma framkvæmdaáætlunar ríkisstj. á s.l. ári, var horfið að því ráði að semja við Íslenzka aðalverktaka um að taka að sér lagningu á hluta af þeim kafla Vesturlandsvegar, sem nauðsynlegt er að endurbyggja sem hraðbraut, en það er frá enda Miklubrautar vestan við Elliðaár inn að Höfðabakka, þar sem umferð eftir Suðurlandsvegi fer út af Vesturlandsvegi. Umferðaröngþveitið á þessum vegarkafla undanfarin sumur er kunnara en svo, að um það þurfi að fjölyrða. Ástæðan til þess, að samið var við Íslenzka aðalverktaka um þennan fyrsta vegarkafla var sú, að félagið bauðst til þess að lána allan kostnað við verkið til þriggja ára með svipuðu móti og þeir gerðu við lagningu Reykjanesbrautar. Er samið um framkvæmd verksins á einingarverðsgrundvelli á sama hátt og gert var við Reykjanesbraut. Það var ekki kunnugt um annan verktaka, sem hefur fjárhagslegt bolmagn til þess að taka að sér verk sem þetta á ofangreindum grundvelli. Það, sem máli skiptir í þessu, er, að í sambandi við samningana var talið af verkfróðum mönnum og vegamálastjóra og öllum hans mönnum, að þetta væri tiltölulega hagstætt tilboð, þar sem reiknað var á einingargrundvelli hvert kostnaðarverðið væri og reynsla var fengin fyrir því, hvað sanngjarnt var að miða við. Í annan stað var augljóst fyrir fram, að tilgangslaust var að bjóða verkið út, þar sem ekki var vitað um neinn verktaka, sem hefði fjármagn til þess að lána. Það var því um tvennt að velja: Að byrja ekki á verkinu á s.l. hausti eða semja við þann aðila, sem fjármagn hafði undir höndum. Liður 3: „Hafði ekki Vegagerð ríkisins sjálf möguleika á því að vinna verkið á jafnhagkvæman hátt. Hefur hún haft verkefni í haust og vetur fyrir vinnuvélar sínar og þá starfsmenn, sem þarf að sjá fyrir vinnu svo að segja allt árið eins og um fasta starfsmenn væri að ræða?“ Rétt er að taka fram, að Vegagerðin hefði að sjálfsögðu getað unnið þetta verk eftir kostnaði og hefði sjálfsagt ekki þurft að verða dýrara, en hjá Aðalverktökum. En þess ber að geta, að það var engin fjárveiting til verksins. Vegagerðin hafði ekki yfir fjármagni að ráða til þess að hefja þessar framkvæmdir. Vegagerðin hefur yfir talsverðum vélakosti að ráða, en vafasamt er að binda þennan vélakost á einum stað yfir vetrarmánuðina, þar sem oft þarf að grípa til þessara véla, þegar mikil snjóalög falla eða þegar skemmdir verða á vegum vegna náttúruhamfara. Það er því vafasamt, að vegagerðin hefði haft nægilegan vélakost til þess að vinna þetta verk. Það má einnig segja, að það fólk, sem er fastráðið hjá vegagerðinni, hafi haft atvinnu í haust og í vetur og hefur þess vegna ekki verið byrði hjá vegagerðinni út af fyrir sig. Ég held, að ég hafi ekki fleira að segja að svo stöddu sem svar við þessari fsp., sem fram er borin í þrem liðum.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans við þessari fsp. minni og hef ekkert út á þau að setja, því að þau skýrðu það alveg, sem eftir var sótt. Hins vegar vil ég leyfa mér að vekja athygli hv. þm. á því, að það, sem hér er að gerast er, að það er verið að framkvæma verk á vegum ríkisins með tilliti til þess, hvaða aðili í landinu er það fjársterkur, að hann geti lánað fé til að framkvæma verkið. Verkið er ekki boðið út, að því er hæstv. ráðh. segir af því að ekki er talið, að neinn annar gæti lánað til verksins. Það er ekki metið, hvort Vegagerðin sjálf geti framkvæmt verkið, af því að ekki er fjárveiting til þess. Einn aðili í landinu er orðinn það fjárhagslega sterkur að dómi hæstv. ráðh., að hann getur lánað til þessa verks í 3 ár og þá er hann skilyrðislaust látinn vinna verkið án þess að bera saman, hvort Vegagerðin sjálf hafði hagnað af því að vinna það eða hvort það væri hægt að ná hagkvæmari samningum með útboðum. Þetta sýnir okkur, að við erum hér sem í fleiru á hættulegri braut og verðum að gera okkur grein fyrir því, hvort við ætlum að fara að láta þá eina framkvæma verk í landinu, sem hafa aðgang að fjármagni og geta þannig lánað ríkissjóði. Ég vara við þessari stefnu og vek athygli á henni, en hef ekkert út á svör ráðh. að setja í sambandi við fsp. mína. Það, sem ég einmitt óttaðist var, að það væri verið að fara inn á þessa braut, sem ráðh. hefur staðfest að er.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi talaði um, að hér hafi verið gengið inn á hættulega braut að láta fjármagnið ráða, láta þann eina aðila fá þetta verk, sem gat útvegað lán til framkvæmdanna. Og hv. fyrirspyrjandi sagði, - ég skrifaði það orðrétt eftir honum, - að láta vinna þetta skilyrðislaust, án þess að bera saman, hvort Vegagerðin hefði getað unnið verkið á jafnhagkvæman hátt. Ég held, að það sé ekki sæmandi fyrir hv. fyrirspyrjanda að orða þetta þannig, því að það kom fram í mínu svari, að það hafði verið borið saman, hvort þetta verktilboð Aðalverktaka væri hagkvæmt eða óhagkvæmt. Það er unnið eftir einingarverði og Vegamálastjóri og verkfræðingar hans reiknuðu þetta út og báru það saman og töldu þetta tilboð mjög hagkvæmt, töldu að þetta væri unnið á kostnaðarverði. Það var þess vegna ekki um það að ræða, hvort Vegagerðin gæti unnið þetta á hagkvæmari máta, en hér er um að ræða. Þótt Vegagerðin hefði haft fjármagn undir höndum, hefði hún ekki að mati þeirra fróðustu manna getað unnið þetta ódýrara heldur, en nú er til stofnað. Þetta finnst mér skipta höfuðmáli, og það er vitanlega aðeins um misskilning að ræða hjá hv. fyrirspyrjanda frekar, en hann hafi ekki viljað hafa það, sem sannara reyndist í þessu. Þetta var borið saman. En ef Vegagerðin hefði haft fjármagn undir höndum, þá kom vel til mála, að hún ynni þetta verk og hefði sjálfsagt gert það, en þar sem hún hafði ekki fjármagn undir höndum, var ekki um það að ræða og verkið hefði ekki orðið ódýrara, þótt Vegagerðin hefði unnið að málinu. Hitt er svo vafamál, hve hættulegt það er að láta Aðalverktaka fá þetta verk með þeim kjörum, sem hér er um að ræða, af því að þeir geta lánað til þessara framkvæmda. Hv. Alþ. hefur lýst vilja sínum og samþykkt lántökuheimildir til þess að flýta þessu verki. Og meira að segja hafa margir hv. alþm, látið þá skoðun sína í ljós, að það ætti að flýta gerð hraðbrauta með því að taka erlend lán. Og ég er einnig þeirrar skoðunar, en þá þurfum við vitanlega að fá hagstæð lán. Hér er um að ræða innlent lán hjá innlendu fyrirtæki og ég sé ekki þá hættu, sem af því stafar að taka lán hjá þeim. Hitt er svo annað mál, að það er eðlilegt, að verk séu boðin út og öllum gert jafnt undir höfði, en það er búið að lýsa því áður, að hér var um sérstakt tilfelli að ræða og ég tel, að það hafi verið vel gert að ýta þessu af stað. Með því hafa ýmsir haft atvinnu í vetur, sem annars hefðu verið atvinnulausir. Þetta verk er nú komið af stað og það verður til þess, að því miðar fyrr áfram.



Herra forseti. Ég skal ekki tala langt mál. Ég vildi aðeins vekja athygli á því, sem hæstv. ráðh. sagði, að það hefði ekki sannazt, að það hefði verið óhagkvæmt að taka þessa ákvörðun, en í fyrri ræðu sinni vék hann að því, að verkefni hjá vinnuvélum vegagerðarinnar væru það takmörkuð, að þær væru ekki nýttar sem skyldi á þessum vetri og það er mér kunnugt um. Þess vegna held ég, að það hefði verið hagkvæmara undir þessum kringumstæðum, fyrst ekki var boðið út, að vegagerðin hefði sjálf unnið verkið og það, sem ég varaði við og vara ennþá við er, að þeir einir fái að vinna verkið, sem geta lagt til fjármunina. Það er stefna, sem vegagerðin á ekki að fylgja.