Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá samgn. um að Einar K. Guðfinnsson hafi verið kjörinn formaður nefndarinnar og Magnús Stefánsson varaformaður. Frá heilbr.- og trn. þess efnis að Össur Skarphéðinsson hafi verið kjörinn formaður nefndarinnar og Siv Friðleifsdóttir varaformaður. Frá efh.- og viðskn. um að Vilhjálmur Egilsson hafi verið kjörinn formaður nefndarinnar og Ágúst Einarsson varaformaður.

Herra forseti. Á þskj. 42 er frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum. Þetta er einungis tæknilegs eðlis. Þetta er til staðfestingar á bráðabirgðalögum um gildistökuákvæði sveitarstjórnarlaga. Eins og menn muna voru þann 28. maí sl. samþykkt á Alþingi ný sveitarstjórnarlög og í 105. gr. þeirra var kveðið svo á um að þau tækju gildi 1. júní. En þetta voru annasamir tímar á Alþingi og skrifstofa Alþingis sendi félmrn. lögin undirrituð af forseta Alþingis 2. júní, þ.e. eftir að gildistökudagur sá sem í frv. var tilgreindur var liðinn, og þau voru send forseta Íslands til undirritunar sama dag og forseti undirritaði lögin ásamt félmrh. 3. júní og 5. júní voru þau birt í Stjórnartíðindum. Þá komu fram efasemdir um að lögin væru komin í gildi og yrðu að líða þrír mánuðir þar til gildistaka væri fullnuð. Ég var ekki sammála þeirri túlkun en til að gæta fyllsta öryggis ákvað ríkisstjórnin að gefa út bráðabirgðalög um að þau tækju þegar gildi. Það gerðist þann 10. júlí 1998 og handhafar forsetavalds undirrituðu þessi bráðabirgðalög. Þetta er sem sagt efni frv. Ég vænti þess að hv. félmn. taki þetta mál til afgreiðslu og ég hygg að það ætti ekki að vefjast lengi fyrir henni en legg til að málinu verði vísað til hv. félmn.

Hæstv. forseti. Hér er nokkuð sérkennilegt mál á ferðinni og merkilegar lögfræðilegar spurningar sem vakna við skoðun þess. Eins og þingmenn minnast eflaust var lögð mikil vinna í sveitarstjórnarfrv. og hér var gífurlega mikil umræða um það mál, ekki síst vegna 1. gr. þess og ákvæðis til bráðabirgða, en það vill nú oft gleymast að þarna var á ferð mikill lagabálkur um sveitarstjórnarstigið þar sem kveðið var á um starfsemi þess á nánast öllum sviðum. Þetta er sjálfur lagaramminn um sveitarstjórnirnar. Eins og fram kom í máli hæstv. félmrh. voru lögin samþykkt 28. maí en áttu að öðlast gildi þann 1. júní. Hins vegar var tilkynning ekki gefin út fyrr en þann 1. júní og það var síðan um mánaðamótin júní/júlí eða nánar tiltekið 1. júlí sem Páll Sigurðsson lagaprófessor vakti athygli á því í grein í Morgunblaðinu að þessi aðferð stæðist ekki og að lögin gætu þar af leiðandi ekki öðlast gildi fyrr en 1. október. Eftir alla þá vinnu og pressu sem var í þingsölum finnst manni náttúrlega öfugsnúið að sjálft ráðuneytið, sem lagði þvílíka ofuráherslu á að fá þessi lög samþykkt í vor, skyldi ekki standa sig betur en þetta að geta ekki komið lögunum út og birt þau í tæka tíð. Síðan voru sett bráðabirgðalög og þau hafa samkvæmt fylgiskjali verið undirrituð 10. júlí 1998 en ég veit ekki nákvæmlega hvenær þau hafa verið birt. Út af þessu vil ég beina spurningum til hæstv. félmrh. Reyndar kom fram hjá hæstv. félmrh. að hann væri ekki endilega sammála túlkun Páls Sigurðssonar en ég vil spyrja hann: Komst ráðuneytið að niðurstöðu varðandi gildistökuna? Ég veit að málið var skoðað í ráðuneytinu og m.a. í Morgunblaðinu var rætt við Sesselju Árnadóttur lögfræðing. Þar kom fram að málið var til skoðunar og ég spyr: Hver var niðurstaða ráðuneytisins? Mér finnst í raun mikilvægt fyrir alla framkvæmd lagasetningar að það sé alveg ljóst hvað rétt er í þessu máli því að í grein Páls Sigurðssonar kom fram að ella hefðu liðið þrír mánuðir þar til lögin tækju gildi. Það sem mér finnst vega þyngra er að ef þetta er rétt og ef lögin öðluðust í raun ekki gildi fyrr en í kringum 10. júlí, þá vaknar sú spurning hvaða áhrif þetta getur hugsanlega hafa haft á sveitarstjórnirnar og það að þær voru farnar að vinna eftir þessum lögum og þá er ég ekki síst að hugsa um þann málatilbúnað sem sjálfstæðismenn í Reykjavík hafa haft uppi varðandi starfshætti Reykavíkurlistans og sú spurning eftir hvaða lögum var sveitarstjórnin í Reykjavík að vinna þegar hún tók ákvarðanir sínar. Ef ljóst er að lögin hafa ekki tekið gildi fyrr en eftir að bráðabirgðalögin birtust þá er Reykjavíkurlistinn væntanlega í góðum málum því að starfshættir hans voru fyllilega í samræmi við það sem tíðkast hafði en hins vegar kann að vera að þessi nýja lagasetning hafi einhver áhrif þar á. Þá er ég ekki síst að hugsa um það atriði hvort borgarstjórinn í Reykjavík hefur lagaheimild til þess að stjórna fundum borgarráðs eða hvort lögin kveða skýrt á um að það skuli vera kjörinn formaður borgarráðs. Það vakna því spurningar vegna þeirra mistaka sem þarna áttu sér stað að mínum dómi og þetta hlýtur að verða öllum ráðuneytunum víti til varnaðar og sýnir hvað getur gerst þegar svona mikil pressa er varðandi lagasetningu.

Herra forseti. Þá hefur fyrsta stjórnarfrv. komið á dagskrá þingsins fyrir utan fyrsta málið sem er fjárlög ríkisins. Og hvaða mál er það? Hvaða stjórnarfrv. er það sem við fáum til umræðu nú í upphafi þingfundar á miðvikudegi? Jú, það er átakasamasta frv. síðasta vetrar. Það er sjálft sveitarstjórnarfrv. sem var þess eðlis að það klauf þjóðina í fylkingar og var lögð svo gífurleg pressa á af hálfu félmrh. að fá afgreitt út úr félmn. af hálfu Alþingis að það hálfa hefði verið nóg. Þegar Alþingi var búið að skila sínum þætti var ekki haldið betur á málum í félmrn. en svo að gildistakan er auglýst of seint og mikið álitamál uppi hvort lögin hafi tekið gildi, svo mikið álitamál að sett eru bráðabirgðalög á miðju sumri til að ákveða að sveitarstjórnarfrv. hafi orðið að lögum. Þetta er málið, herra forseti. Stjórnarfrv. sem við ræðum er fyrsta mál sem komið er fram frá hv. ríkisstjórn. Ég ætla að leyfa mér að segja það, herra forseti, þetta er alveg ótrúlega neyðarlegt fyrir félmrh., alveg ótrúlega neyðarlegt mál. Mikil vinna var lögð í frv. í fyrra í félmn. Það var ofboðslega mikil umræða í þinginu, til þings og ráðherra bárust erindi frá hópum um allt land þar sem var óskað eftir því að þessu frv. yrði frestað til haustsins, a.m.k. ákveðnum þáttum þess, þannig að hugsanlega mætti ná sátt um mál sem svo mikilvægt var að mati þjóðarinnar allrar. Nei, þetta frv. var barið áfram, það var afgreitt út úr félmn. í ósætti, þótti ótímabært, og því var haldið í langri umræðu og barið í gegnum þingið. Herra forseti. Ég tek undir þær spurningar sem formaður félmn. hefur borið hér fram, sérstaklega hver hafi verið niðurstaða ráðuneytisins sjálfs. Það kom alls ekki fram í umfjöllun um málið í sumar heldur fyrst og fremst að ráðuneytið væri að verða við ábendingum og til öryggis. Ég tek undir þessa spurningu: Hver er niðurstaða ráðuneytisins sjálfs? Nú kemur þetta mál hérna inn í þingið, það mál sem við óskuðum svo mjög eftir að yrði frestað til haustsins í vor. Ekki mun verða efnisleg umfjöllun um það aftur, eðlilega ekki, þessu máli verður vísað til félmn., að hún staðfesti gildistökuna sem sett var með bráðabirgðalögum. Og, herra forseti, ég hlýt að minna á að þingflokkur jafnaðarmanna sat hjá um þetta frv., þrátt fyrir að í frv., sveitarstjórnarlögunum sem slíkum, væru svo mörg ákvæði sem mikilvægt er að kveðið sé á um í lögum varðandi sveitarstjórnarstigið. En hjáseta okkar byggðist á þeim þætti sem ég hef þegar nefnt, þessu átakamáli um hálendið og stjórnun þess sem ráðherrann léði ekki máls á að skoða nánar. Ég á von á því að við munum ekki hafa mikil afskipti af því þegar þetta mál kemur aftur til afgreiðslu úr þinginu og gildistaka þess verður staðfest. En ég tek undir spurningu formanns félmn. og vek athygli þingheims á því að stundum væri betra að fara sér örlítið hægar, vanda til verksins og horfa fram á veg og sjá að það er ekki bara nóg að berja mál í gegnum þingið og út úr þessu húsi. Það þarf líka að vera sómi að því hvernig haldið er á málum þegar komið er heim í ráðuneyti.

Hæstv. forseti. Ég tek undir þau orð sem hafa verið sögð og sérstaklega að stundum sé rétt að fara sér hægt og hlusta á rödd þjóðarinnar. Reyndar var það svo að þegar þessi umræða hófst var mjög mikill kliður í salnum. En hæstv. félmrh., sem sté í pontu og hóf mál sitt, kærði sig kollóttan um þetta. Hann var hógvær í tali og óvenjulega lágvær og ég velti því fyrir mér hvernig á því stæði að þessu færi svona fram. Ég leit á dagskrána og sá að sveitarstjórnarlögin voru til umræðu. Og þá er nú eins gott fyrir ríkisstjórnina að tala ekki of hátt. Þegar þetta frv. var til umræðu í í vor skall mikil mótmælaalda yfir þjóðfélagið allt. Hvaðanæva að bárust mótmæli og óskir til ríkisstjórnarinnar og kröfur um að frágangi þessa máls yrði frestað og þjóðinni gæfist tóm til að ræða frv. í sumar. Nú hefur komið í ljós að ofan á alla gagnrýnina sitjum við uppi með afleiðingar handarbakavinnu ríkisstjórnarinnar. En ástæða þess að ég kveð mér hljóðs er ekki að ræða þessi efnisatriði heldur önnur sem tengjast þessu frv. Í tengslum við umræðuna og undirbúning þessa frv. var því heitið af hálfu ríkisstjórnarinnar að fram kæmu í tengslum við lagabreytingarnar, sem fólust í þessu frv., sveitarstjórnarlögum, annað frv., breytingar á skipulagslögum. Þegar ríkisstjórnin hljóp frá þessu loforði sínu, sem lá í loftinu þó að það hefði ekki verið formlega gefið í þingsal, var ljóst að ekki mundi nást víðtækt samkomulag um sveitarstjórnarlögin sem ég tel að hefði mátt ná í vor. Það er skoðun mín. Nú er spurning mín þessi til hæstv. félmrh.: Hvað líður þeirri vinnu sem heitið var varðandi skipulagslögin og því frv. sem ríkisstjórnin lofaði á sínum tíma að lagt yrði fram?

Herra forseti. Frv. til sveitarstjórnarlaga var lagt fram á síðasta þingi, líklega snemma í nóvember, ég man ekki dagsetninguna og hef ekki sinnt um að finna hana. Ég held að það hafi verið tekið til 1. umr. 18. nóv. þannig að málið var lengi fyrir þinginu. Það var ekki afgreitt fyrr en 28. maí, eins og ég sagði áðan, og vegna anna á skrifstofu Alþingis var það ekki sent til félmrn. fyrr en 2. júní. Það er því ekki nein handarbakavinna í félmrn. sem olli þessum töfum, það voru miklar annir hjá hinu ágæta starfsfólki á skrifstofu Alþingis og það er sjálfsagt orsökin fyrir því að frv. fór ekki til félmrn. fyrr en gildistökudagur var liðinn. Svo ég svari þeim spurningum sem fram komu taldi ráðuneytið vissara að eyða efa ef um efa skyldi verða að ræða. Það hefur einn hæstaréttardómur, að vísu í gjörsamlega óskyldu máli, það var í refsimáli, verið byggður á því að lög hefðu ekki verið komin í gildi þar sem ekki var búið að birta þau í Stjórnartíðindum. Þó að um óskylt mál væri að ræða vildum við eyða öllum efa gjörsamlega og þess vegna var sú ákvörðun tekin að setja bráðabirgðalög. Við höfum enga ástæðu til að ætla að sveitarstjórnir hafi ekki starfað í fullum rétti þessa daga í júní og fram í júlí og engar kærur hafa borist ráðuneytinu um gerðir sveitarstjórna á þeim tíma, þ.e. þar sem sveitarstjórnir hafa dregið í efa að þær væru að vinna í fullum rétti. Ég vil biðja hv. þm. að vera ekki að álasa skrifstofu Alþingis fyrir þann drátt sem varð á skrifstofuvinnunni við fullgildingu laganna. Varðandi fyrirspurn hv. þm. Ögmundar Jónassonar er það ekki ég sem félmrh. heldur er það hæstv. umhvrh. sem kemur til með að leggja fram frv. til breytinga á skipulags- og byggingarlögum. Mér er kunnugt um að hann hyggst gera það næstu daga og þá kemur það til umræðu í þinginu innan mjög fárra daga. Ég tel mjög mikilvægt að það dragist ekki að frv. hljóti afgreiðslu. Ég veit ekki um gildistökudag þess frv. en ég vænti þess að það líti dagsins ljós innan örfárra daga og vonast eftir að það hljóti afgreiðslu a.m.k. fyrir jól.

Herra forseti. Það verður mjög stutt ræða. Mér kemur í hug ,,ber er hver að baki nema sér bróður eigi``. Það er gott núna að geta sagt að það sé Alþingi sem hafi skapað þann vanda að þurfa að setja bráðabirgðalög og koma inn með fullgildingarfrv. á haustdögum. Ég ætla bara að draga athyglina að því að það er félmrh. sem kom fram með þetta mál, hvort sem það var í nóvember eða síðar. Mikið var unnið með það í félmn., það fór fram góð vinna í félmn, það voru mikil átök um málið. Að sjálfsögðu átti félmrh. að breyta gildistökuákvæðunum ef einhver vafi var á að þetta næðist fyrir 1. júní, það er mitt mat, í stað þess að ráðuneytið hafi bara setið og beðið eftir því hvenær eitthvað kæmi frá skrifstofu Alþingis sem var í önnum. Ég mun ekki álasa skrifstofu Alþingis, síður en svo, en ég gagnrýni alla málsmeðferð þessa máls frá upphafi, herra forseti.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um jafnréttisfræðslu fyrir æðstu ráðamenn. Flm. auk mín eru þau Kristín Halldórsdóttir, Margrét Frímannsdóttir, Rannveig Guðmundsdóttir, Sighvatur Björgvinsson, Svanfríður Jónasdóttir og Svavar Gestsson. Tillgr. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra að móta stefnu um aðgerðir sem tryggi að æðstu ráðamenn þjóðarinnar hafi þekkingu á ólíkri stöðu kynjanna í þjóðfélaginu almennt og á sínu sviði sérstaklega. Í því skyni verði tekið saman vandað námsefni og haldin námskeið sem ráðamönnum verði gert að sækja. Tryggt verði að þekkingunni verði haldið við með eftirliti og aðhaldi og með því að halda námskeið með reglulegu millibili.`` Þessi tillaga var lögð fram á 122. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu fremur en fjöldamörg önnur mál frá stjórnarandstöðunni. Umsagnir um tillöguna bárust frá eftirfarandi aðilum: Félagsmálaráði Selfoss, félmrn., félagsmálastjórn Seltjarnarness, jafnréttisnefnd Reykjanesbæjar, karlanefnd Jafnréttisráðs, Kvenréttindafélagi Íslands, Skrifstofu jafnréttismála og Stígamótum. Allir umsagnaraðilar töldu tillöguna efnislega jákvæða og flestir mæltu eindregið með samþykki hennar. Markmiðið með framangreindum jafnréttisaðgerðum er að skapa samfélag þar sem bæði kynin búa við sömu möguleika, réttindi og skyldur á öllum sviðum samfélagsins. Til þess að þetta markmið náist þarf að beita kynjaðri hugsun við alla stefnumörkun og aðgerðir framkvæmdarvaldsins, Alþingis, fyrirtækja og stofnana. Íslenska ríkisstjórnin hefur á alþjóðavettvangi skuldbundið sig til að samþætta sjónarhorn kynjajafnréttis hefðbundnum stjórnmálum og stjórnun. Má þar nefna að samþætting gengur eins og rauður þráður í gegnum framkvæmdaáætlunina frá kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Peking 1995. Norræna ráðherranefndin hefur sett sér það markmið að samþætting skuli einkenna allt starf á vegum nefndarinnar. Innan Evrópuráðsins og í framkvæmdaáætlun Evrópusambandsins í jafnréttismálum sem Íslendingar eiga aðild að í gegnum EES-samninginn er samþætting lykihugtak og miklar vonir bundnar við þessa aðferðafræði. Framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum fyrir næstu ár byggist á samþættingarhugmyndum samkvæmt bæklingi frá skrifstofu jafnréttismála. Út frá því mætti ætla að það sé pólitískur vilji til að leiðrétta þann ójöfnuð á milli kynjanna sem allt samfélagið líður fyrir. Þennan vilja þarf að sýna í verki. Þess má geta að í málefnaskrá samfylkingar A-flokkanna og Kvennalista er gert ráð fyrir að byggt verði á þessum samþættingarhugmyndum, enda er það ráðandi aðferð á þessu sviði nú til dags. Til þess að geta notað þessa aðferð við stjórnun þjóðfélagsins þurfa vissar grunnforsendur að vera til staðar. Grunnforsenda þess að samþætting takist er að til staðar sé pólitískur vilji, kyngreindar upplýsingar, fræðsla og eftirfylgni. Það er einmitt þessi fræðsluþáttur sem sérstaklega er tekið á með þessari tillögu. En fræðin um hin félagslegu kyn, eða kynjafræði eins og það er nefnt í þessum bæklingi Skrifstofu jafnréttismála um samþættingu, er ákveðið þekkingarsvið sem mikilvægt er að nýta ef raunverulegur vilji til jafnréttis er til staðar. Það er ekki hægt að krefjast ábyrgðar á samþættingu jafnréttissjónarmiða af fólki sem ekki hefur til þess kunnáttu. Til þess að um raunverulega samþættingu verði að ræða þarf jafnréttisfræðsla því að vera forgangsverkefni. Hér á Íslandi höfum við haft í gildi jafnréttislög í um 23 ár. Ég held að óhætt sé að segja að obbi þeirrar vinnu hafi verið unnin á vegum hins opinbera, verið í höndum sérfræðinga án pólitískra valda, á Skrifstofu jafnréttismála eða áhugasamra sérfræðinga í ráðuneytum, þ.e. aðila sem oft hafa ekki það fjármagn sem til þarf. Samþættingarhugmyndafræðin gerir ráð fyrir því að jafnréttisvinnan verði eðlilegur hluti af allri starfsemi ríkisstofnana og ráðuneyta. Þar eru áhrifamestu gerendurnir að sjálfsögðu þeir sem mestu völdin og fjármagnið hafa, æðstu ráðamenn þjóðarinnar. Með æðstu ráðamönnum er átt við ráðherra ríkisstjórnarinnar, forstjóra ríkisstofnana, biskup, ríkissaksóknara, dómara og rektora háskóla. Þessum aðilum verður að vera ljóst hver ábyrgð þeirra og áhrifamáttur er á stöðu kynjanna. Að sjálfsögðu er síðan æskilegt að þessir aðilar sjái til þess að starfsfólk þeirra verði frætt um þessi mál í kjölfarið. Ábyrgð og áhrifamætti æðstu ráðamanna má líkja við ábyrgð á fjármálum eða öryggismálum sem engir stjórnendur geta skorast undan, hver svo sem starfsvettvangur þeirra er eða hvort þeir hafa sérstakan áhuga á þeim sviðum. Ég vil ítreka að þetta ætti að vera jafnsjálfsagður þáttur hjá æðstu stjórnendum ríkisstofnana og að hafa þekkingu á fyrirtækinu eða á fjármálum viðkomandi stofnunar. Svíar hafa gert myndarlegt átak til þess að tryggja lágmarksþekkingu æðstu stjórenda sinna á ólíkri stöðu kynjanna á mismunandi sviðum samfélagsins. Það var Mona Sahlin sem hóf þessi námskeið í jafnréttisráðherratíð sinni árið 1994. Hún lagði mikla áherslu á að þetta væru námskeið fyrir æðstu ráðamenn og þá til þess að sýna öðrum fordæmi var Ingvar Carlsson, þáv. forsrh., sá fyrsti sem settist á skólabekk og síðan hafa allir sænskir ráðherrar farið á slík námskeið ásamt aðstoðarmönnum sínum, ráðuneytisstjórum, biskupum, forstjórum ríkisstofnana, blaðafulltrúum og fleirum. Í Svíþjóð hafa námskeiðin verið tvíþætt. Annars vegar hefur sænsku þjóðinni verið lýst út frá stöðu kynjanna á mismunandi aldri og sviðum og kyngreind tölfræði óspart notuð í þeim tilgangi. Hins vegar hafa námskeiðin verið aðlöguð mismunandi þekkingarsviðum ráðamanna. Þessi fræðsla og vitundarvakning er ein ástæða þess að staða kvenna í Svíþjóð er umtalsvert betri en staða íslenskra kvenna. Ég þetta eina ástæðu þess því að vissulega koma þar mun fleiri þættir til. Hinn pólitíski vilji stjórnvalda skiptir þar mjög miklu máli. Á Íslandi hefur safnast mjög mikil þekking á ólíkri stöðu kynjanna og á kynjafræðum þótt enn sé mikið verk óunnið. Mikilvæg sérþekking hefur skapast bæði á Rannsóknarstofu í kvennafræðum við Háskóla Íslands og tekin hefur verið upp kennsla á þessu sviði við háskólann. Skrifstofa jafnréttismála, Kvennaathvarfið, Kvennalistinn, Stígamót, kvennablaðið Vera, karlanefnd Jafnréttisráðs og fleiri aðilar hafa einnig dregið fram í dagsljósið mikilvægar upplýsingar um stöðu kynjanna sem nauðsynlegt er að taka mið af. Kyngreind tölfræði er að verða aðgengilegri hér á landi, sbr. bækling Hagstofunnar ,,Konur og karlar`` sem fyrst kom út 1993 og síðan 1997. Það ætti að vera vel framkvæmanlegt að taka saman gagnlegt fræðsluefni og fá sér sérfræðinga til kennslustarfa. Símenntun þarf að tryggja með því að halda námskeið með reglulegu millibili og með eftirliti og aðhaldi. Aðhald mætti veita með ýmsum hætti. Í Svíþjóð hefur það verið gert með því að aðstoðarmenn ráðherra hittast mánaðarlega og eiga að fylgja því eftir, hver á sínu sviði, að öll starfsemi sé í samræmi við yfirlýsta stefnu stjórnvalda um samþættingu. Þeir bera einnig ábyrgð á því að nauðsynleg þekking sé aðgengileg. Herra forseti. Í framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna fyrir árin 1998--2001 er í lið 3.2 gert ráð fyrir fræðslu um jafnréttismál fyrir yfirmenn ráðuneyta og ríkisstofnana á árinu 1998. Því framtaki ber að fagna en það virðist mun takmarkaðra en hér er átt við. Framtak er takmarkaðra að því leyti að því er eingöngu beint að yfirmönnum ráðuneyta og ríkisstofnana og á einungis við árið 1998. Mér er kunnugt um, herra forseti, að nýlega var slíkt námskeið haldið í Háskóla Íslands, þann 26. september sl. Um var að ræða fjögurra klukkustunda námskeið. Um 100 manns var boðið að taka þátt en um þriðjungur mætti, þar af var mikill meiri hluti kvenna. Það kemur að sjálfsögðu ekki á óvart en er visst áhyggjuefni vegna þess að oft hafa konur meiri þekkingu á þessum málum þar sem þau brenna meira á þeim. Rektor Háskóla Íslands mætti sjálfur á þetta námskeið sem er mikið ánægjuefni. Reynslan frá útlöndum sýnir að rektorar háskóla hafa verið hvað erfiðastir á þessum námskeiðum. Ég tel að þetta sé ágætis fyrsta skref og vonandi er vísir af sérþekkingu að byggjast upp hjá Skrifstofu jafnréttismála. Það þarf hins vegar að gera betra námsefni. Þarna var að hluta til stuðst við erlend gögn og einnig þarf að búa til námsefni lagað að viðkomandi stofnunum. Þetta er fyrsta skrefið en það er ekki nægjanlegt að hafa einstaka námskeið. Það væri fróðlegt að vita hvort til stendur að hafa námskeið á vegum fleiri stofnana á þessu hausti. Það virðist eiga að takmarka þau, samkvæmt framkvæmdaáætluninni, við haustið 1998. Þessi tillaga gerir ráð fyrir að þessi mál komist í góðan farveg og fræðsluefni verði undirbúið og þetta verði gert reglubundið. Herra forseti. Sannfæring mín er sú að ef vilji er fyrir hendi til að sýna samþættingu í verki er jafnréttisfræðsla fyrir æðstu ráðamenn einföld, ódýr og áhrifarík aðgerð til vitundarvakningar og hefur mikilvægt fordæmisgildi fyrir aðra þjóðfélagsþegna.

Herra forseti. Hér reifar hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir mjög athyglisvert mál sem þó vekur nokkrar spurningar í brjósti mér, sjálfsagt vegna þess að ég er ekki allt of vel að mér í þessum fræðum. Ýmis hugtök sem hér er talað um vekja vissar spurningar, eins og kynjuð hugsun, ef hún gæti skýrt það út í örstuttu máli hvað felst í kynjaðri hugsun. Einnig mundi ég vilja að hún kæmi örlítið betur inn á þetta samþættingarhugtak. Hvað þýðir samþættingarhugtakið í þessari tillögu, ef hún vildi skýra hugtakið örlítið betur út fyrir mér og þingheimi sem kannski hefur ekki skilið þetta til fullnustu. Ég spyr líka: Hvað sér hv. þm. fyrir sér að þessi námskeið taki langan tíma? Það vakna líka spurningar hjá mér um hvort íslenskt stjórnkerfi býður upp á að hægt sé að skikka eða skylda biskup Íslands til þess að taka þátt í námskeiði sem þessu. Ég spyr líka um hæstaréttardómara. Getur íslenskt stjórnkerfi skikkað íslenska embættismenn til þess að taka þátt í slíku námskeiði? Ég endurtek að hér er um mjög merkilegt og athyglisvert mál að ræða en mér þætti vænt um að fá örlítið nánari útskýringar á þessum hugtökum.

Herra forseti. Hér er stórt spurt og efni í marga fræðilega fyrirlestra en ég skal gera mitt besta á þeirri mínútu eða tveimur sem ég hef. Kynjuð hugsun er þýðing á enska hugtakinu ,,gendered thinking`` og þýðir að litið er á þjóðfélagið og reynt að horfa á það frá sjónarhóli karla annars vegar og kvenna hins vegar. Ég held að t.d. í predikun séra Sigríðar í Dómkirkjunni á þingsetningardaginn hafi þetta komið mjög vel í ljós þegar lesið var úr Gamla testamentinu og sagan síðan endursögð frá sjónarhóli viðkomandi konu. Það var mjög gott dæmi um kynjaða hugsun að mínu mati. Þá er það samþætting. Oft er talað um að jafnréttismál séu mál á jaðrinum. Þeir sem hafa áhuga á jafnréttismálum eru að vinna að sérmálum og það eru gjarnan nokkrar konur í hverju þjóðfélagi sem verða sérfræðingar í þeim málum. En hugmyndafræði samþættingar gengur út á að þetta sé málasvið sem flytjist inn í miðju stjórnmálanna og að jafnréttismálin verði samþætt alls staðar inn í skólamálin, inn í heilbrigðismálin og inn í öll mál, þannig að þetta verði ekki bara sérhæfður lítill málaflokkur, heldur málaflokkur sem verði miðlægur eins og t.d. fjármál, þ.e. komi inn í öll mál. Samþætting er þýðing á ,,mainstreaming`` og táknar að sviðið færist og verði miðlægt en ekki sérmál. Spurt var um hve langan tíma þessi námskeið taka. Þau hafa verið skipulögð í Svíþjóð sem fjögurra til sex tíma námskeið, þá gjarnan tvískipt. Fyrst er almennur hluti og síðan sérhæfður miðað við viðkomandi stofnun. Loks eru þau endurtekin reglulega, kannski árlega eða svo. Það að skikka menn, hvort sem það eru biskup Íslands eða aðrir yfirmenn, til að mæta er auðvitað umdeilanlegt. Það var einmitt hugsunin hjá Monu Sahlin í Svíþjóð. Ég held að það sé mjög mikilvægt að skilgreina þetta fyrir æðstu ráðamenn þannig að það þyki merki um háa stöðu að mæta á þessi námskeið því þau séu bara fyrir æðstu ráðamenn. 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir þessar útskýringar. Ég var svo óheppinn að vera á vegum Vestnorræna ráðsins úti í Noregi einmitt þegar þingsetningin fór fram þannig að ég missti því miður af ræðu séra Sigríðar. En ég er kirkjurækinn maður og hver veit nema ég læri betur um þessa svokölluðu kynjuðu hugsun ef ég verð enn duglegri að mæta í guðsþjónustur, ég tala nú ekki um hjá kvenprestum. Við erum svo heppin t.d. í Rangárþingi að vera með tvo ágæta kvenpresta þannig að þær gætu hugsanlega kennt mér þessi fræði enn betur. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að útskýra þessi hugtök fyrir mér. Ég mun hlusta með athygli á umræðurnar áfram og verð væntanlega margs vísari. Ég endurtek að mér finnst málið merkilegt og þess virði að fylgjast vel með því.

Virðulegur forseti. Mér finnst um mjög góða og merka tillögu að ræða og vil þakka flutningsmönnum hennar. Það var nokkuð skemmtilegt að hlusta á þær umræður sem áttu sér stað áðan þegar einn ungur hv. karlþingmaður spurði þessara spurninga: Hvað er kynjuð hugsun? Hvað er samþætting? Þetta fannst mér lýsa þörfinni á því að menn fræðist betur. Það er alveg ljóst að menn átta sig ekki á því hvað þetta þýðir. Þó er þessi hugsun vonandi að síast inn í samfélagið hægt og rólega og þessi tillaga gengur út á það að gera þetta skipulega. Hér var líka spurt: Er hægt að skikka æðstu ráðamenn landsins á svona námskeið? Ég held að það sé ekki hægt en ég held að þeir vilji fara á svona námskeið því þeir vilja vita hvað þetta þýðir og út á hvað þetta gengur með samþættinguna. Þeir hafa ekki græna hugmynd um það í dag að mínu mati. Í greinargerð tillögunnar kemur fram að pólitískur vilji hljóti að vera fyrir hendi til að leiðrétta ójöfnuð milli kynjanna sem allt samfélagið líður fyrir og þennan vilja þarf að sýna í verki. Ég er ekki alveg viss um að þessi pólitíski vilji sé svo afar mikill. Hann er einhver. En ég tek mjög undir það að það þurfi að uppfræða fólk til þess að þessi vilji, hvort sem hann er mikill eða lítill, komi fram. Það er ekki hægt að krefjast ábyrgðar á þessari samþættingu nema menn viti um hvað er að ræða og skilji út á hvað þetta gengur. Seinna í greinargerðinni kemur fram að jafnréttisvinnan hafi hingað til verið unnin af sérfræðingum án pólitískra valda. Það er undirstrikað á þennan hátt. Ég er ekki alveg sammála þessu. Það hefur mikil jafnréttisvinna átt sér stað hjá fólki sem hefur pólitísk völd. Ég vil t.d. nefna sem dæmi að í ráðuneyti hæstv. heilbrrh. Ingibjargar Pálmadóttur sem hefur mest pólitísk völd kvenna hér á landi trúlega nú um stundir, undir hennar stjórn, er búið að auka hlutfall kvenna talsvert í nefndum á vegum heilbrrn. Stjórnmálamenn með pólitísk völd hafa því líka lagt sitt í þessa vinnu. Ég vil líka minnast á það að sú er hér stendur lagði fram þáltill. á síðasta þingi um að auka bæri hlut kvenna í stjórnmálum. Hún var samþykkt. Þannig var hægt að nota pólitísk völd. Þessi tillaga var samþykkt í þinginu og nýlega tók nefnd til starfa. Í henni sitja reyndar bara konur, en það vill þannig til að allir þingflokkar og þeir sem áttu að tilnefna í nefndina tilnefndu einungis konur. Það er búið að ráða verkefnisstjóra til að sinna þessu starfi. Verið er að vinna við merki til að nota á þá fræðslu og þær auglýsingar sem við ætlum að fara út í til að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Þetta er einmitt starf sem verður örugglega mjög áberandi núna á næstunni þegar stjórnmálaflokkar fara að raða upp á sína lista. Hvort sem það verður með prófkjörum eða með öðrum hætti þá mun nefndin sjá til þess að fræðsla verði í gangi og áróður fyrir því að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Þetta hefur verið gert á Norðurlöndunum og ég vona svo sannarlega að við náum góðum árangri hér. Ég vil líka koma hérna inn á hugtakið samþætting. Framsfl. hefur sérstaklega hugað að því í sínu starfi. Þar var samþykkt í framkvæmdastjórninni að setja á stofn nefnd sem mun koma með tillögur um hvernig sé hægt að samþætta jafnréttismálin inn í allt starf flokksins. Þessi nefnd hefur verið að vinna og ég veit að hún hefur skoðað allar ályktanir flokksins með þessari kynjuðu hugsun. Kynjuð hugsun eru reyndar svolítið leiðinleg orð. Þetta er svo líkt orðunum úrkynjuð hugsun. Ég hef þó ekkert betra orð. Það er búið að skoða ályktanir flokksins með þessari kynjuðu hugsun eða kynjuðu gleraugum og það er alveg ljóst að fyrir næsta flokksþing mun flokkurinn sérstaklega fara yfir allar ályktanir með þetta í huga þannig að ályktanirnar höfði bæði til karla og kvenna og að engin mismunun sé í texta. Þessi nefnd hjá okkur í Framsfl. mun einnig leggja til, að mér skilst, að það verði fræðsla fyrir þingmenn og ráðherra flokksins. Við sáum áðan að ekki veitir af því þar sem einn þingmaður okkar kom og spurði nákvæmlega þessarar spurningar: ,,Hvað er samþætting?`` Ég býst því við að jafnréttisfulltrúi Framsfl. muni taka okkar þingmenn á sérstakt námskeið og ráðherrana líka. Það er mjög brýnt. Mig langaði að spyrja 1. flm. út í tengslin við framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum. Hún var samþykkt á síðasta þingi. Nú kemur þar mjög skýrt fram og stendur t.d. í kaflanum um forsrn., með leyfi forseta: ,,Kanna skal stöðu jafnréttismála í ráðuneytinu og stofnunum þess og gera áætlun um hvernig rétta skuli hlut kynjanna. Verði það m.a. gert með markvissri fræðslu yfirmanna og annarra starfsmanna.`` Eins og ég les þetta er þetta markviss fræðsla yfirmanna. Þetta er svona lifandi starf, ekki einungis eitt námskeið heldur markviss fræðsla þannig að mér finnst þetta vera nánast það sama og felst í þáltill. sem við erum að ræða nú. Ég vil líka undirstrika að í kafla 3.2 í framkvæmdaáætluninni, eins og kom fram hjá hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur áðan, á félmrn. að skipuleggja námskeið fyrir yfirmenn ráðuneyta og ríkisstofnana og aðra stjórnendur þannig að þetta er mjög víð nálgun. Þetta eiga að vera námskeið um markmið og leiðir í jafnréttisstarfinu og þau á að halda á fyrri hluta ársins 1998 sem að sjálfsögðu stenst ekki þar sem hann er nú liðinn. Væntanlega verður þetta þá gert á næsta ári, hugsanlega fyrir áramót þó ég sjái það nú ekki fyrir mér að það náist. En ég vil taka undir það sem kom fram hjá flutningsmanni áðan að ekki er nóg að halda eitt námskeið, láta okkar æðstu ráðamenn mæta þar með sparibrosið, hlusta á og meðtaka boðskapinn og svo er það bara búið, því pakkað ofan í skúffu og nánast sagt: ,,Bless og takk fyrir kaffið.`` Þetta þarf að vera lifandi starf og síendurtekin fræðsla þangað til við sjáum árangur. Ég tek því undir að ekkert þýðir að sjá aðeins fram undan eitt námskeið. Þetta verður að vera mjög markviss og skipulögð fræðsla af því að á brattann er að sækja og heilmikið starf eftir og því er miður er hinn pólitíski vilji kannski minni en við höldum.

Herra forseti. Þetta er mikilvæg tillaga eins og kom fram hjá 1. flm. og við væntum mikils af því að Alþingi samþykki hana og að hún komist til framkvæmda. Við erum mjög oft að ræða jafnréttismál. Við ræðum þau aftur og aftur og alltaf í jafnmikilli bjartsýni á eitthvað nýtt sem verði til þess að átak verði gert eða hugarfarsbreyting verði þannig að komumst svolítið fram á veg. En það þokast og það þokast hægt. Á liðnum árum höfum við tekið þátt í kvennasáttmála Sameinuðu þjóðanna, gerst aðilar að Peking-áætluninni og ráðherrar standa að samstarfsáætlun Norðurlandanna í jafnréttismálum og á öllum þessum stöðum er verið að fjalla um sömu hlutina, þ.e. fræðslu og aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna af því það er þjóðhagslega gott og mikilvægt. Ég held að framkvæmdaáætlunin sem við ræddum sl. vetur hafi verið sú fimmta eða sjötta í röðinni. Þrátt fyrir þetta erum við ekki komin lengra en raun ber vitni og þrátt fyrir þetta erum við knúin til að setja fram till. til þál. eins og þá sem hér er rædd í dag. Í vetur munu væntanlega koma inn á Alþingi ný jafnréttislög og ég harma að ráðherra skuli ekki hafa litið á það sem sjálfsagðan hlut að þar yrði þverpólitískur undirbúningur, að það væri jafnsjálfsagt að fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna kæmu að undirbúningi breyttra jafnréttislaga og stjórnarflokkanna. Jafnréttislög eru í eðli sínu þverpólitískt fyrirbæri og afskaplega óeðlilegt að nokkur ráðherra í dag láti sér detta í hug að undirbúa ný lög eingöngu með fulltrúum stjórnarflokka og þeirra stofnana sem hann velur. Þetta vil ég segja í upphafi umræðu um þessa ágætu tillögu. Flm. Guðný Guðbjörnsdóttir gerði mjög góða grein fyrir tillögunni sem er um að mótuð verði stefna um aðgerðir sem tryggi að æðstu ráðamenn þjóðarinnar hafi þekkingu á ólíkri stöðu kynjanna í þjóðfélaginu almennt og á sínu sviði sérstaklega og þess vegna verði valið námsefni og haldið námskeið og e.t.v. frekari aðgerðir sem kunni að koma fram. Fyrir utan það sem 1. flm. nefndi í framsögu sinni langar mig að vekja athygli þingheims á nál. félmn. um framkvæmdaáætlunina sl. vetur vegna þess að í því nál. ákvað félmn. að kveða örlítið á um hvaða tónn hefði verið sleginn af umsagnaraðilum. Það er mjög mikilvægt að Alþingi geri sér grein fyrir því að það eru mjög margir aðilar núna sem eru að hvetja til ólíkra aðgerða til þess að efla jafnrétti og ég ætla að grípa niður í þetta nál. Seltjarnarnesbær taldi að kveða þyrfti nánar á um skyldur fjölmiðla í jafnréttismálum. Nauðsynlegt sé að efla íþróttauppeldi stúlkna og auka fræðslu til æðstu ráðamanna um jafnréttismál. Egilsstaðabær vildi að tekið yrði fast á tilnefningum í ráð og nefndir og öllum væri skylt að tilnefna tvo einstaklinga, karl og konu, þannig að hægt yrði að velja á milli og starfsmannahald á stofnunum fyrir aldraða yrði kannað út frá skiptingu milli kynja og launa, að haldin væru jafnréttisnámskeið fyrir kennara og skólastjórnendur. Bandalag ríkis og bæja vildi að í hvert sinn sem ný framkvæmdaáætlun væri lögð fram fylgdi með úttekt á hinni fyrri. Þetta er svo sjálfsagt að við eigum auðvitað að stuðla að því að svo verði. Kennarasambandið vill stuðla að því að fjölga körlum í kennarastétt, að flétta jafnréttissjónarmið og jafnréttisfræðslu inn í kennaramenntuna og endurskoða námsefnið út frá jafnréttissjónarmiðum. Unifem á Íslandi vill taka rækilega á íþróttauppeldi stúlkna, hafa jafnréttissjónarmið að leiðarljósi í starfi utanrrn. og Þróunarsamvinnustofnunarinnar, halda jafnréttisnámskeið fyrir fólk sem fer til starfa í þróunarlöndum eða vinnur að slíkum verkefnum. Karlanefnd Jafnréttisráðs taldi að Hagstofan ætti að gera könnun á því hvernig konur og karlar verðu tíma sínum en menntmrn. ætti að kanna framkvæmd og reynslu annarra þjóða af sérstökum umhyggjunámskeiðum í skólum. Síðan ætti að halda sjónvarpsfund um framkvæmdaáætlun á miðju tímabiinu þar sem ráðamenn sætu fyrir svörum og mat yrði lagt á árangur. Að ríkisskattstjóri eða Hagstofan ætti að gera skýrslu um hlutföll milli fjölskyldna, heildartekjur þar sem tekjur kvenna eða karla eru hærri. Halda ætti sérstök námskeið fyrir dómara og lögmenn um orsakir, eðli og birtingarmyndir heimilisofbeldis og stofna ætti stöðu prófessors í kynjafræðum. Jafnréttisráð vill endurskoða og styrkja 12. gr. jafnréttislaganna, gera athugun á starfsmannahaldi ráðuneyta og ríkisstofnana, kanna ráðningar, launamun, semja leiðbeinandi reglur um ráðningu starfsmanna ríkisstofnana og um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, semja starfslýsingar og skipuleggja jafnréttisfræðslu fyrir yfirmenn stofnana. Skólastjórafélag Íslands telur að það þurfi að bæta menntun kennaraefna hvað varðar jafnréttismál. Jafnréttisfulltrúi Akureyrar telur vanta tímasetningar í aðgerðaráætlunina en líka ákvæði um skipan í ráð og nefndir hjá ráðuneytum. Bandalag háskólamanna telur að endurmeta þurfi hefðbundin kvennastörf hjá ríkinu, endurskoða launakerfisbreytingar, efla kerfisbundnar kjararannsóknir og fræðslu til ráðamanna um jafnréttismál, hafa jafnréttissjónarmið í huga við allar túlkanir á lögum og reglum sem snerta réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, lögleiða tilskipanir ESB sem bæta stöðu vinnandi fólks og fjölskyldna. Herra forseti. Ég hef bara gripið niður í þetta nefndarálit en það er athyglisvert að sjá hversu margir ólíkir aðilar eru að biðja um jafnréttisfræðslu í utanríkismálum, jafnréttisfræðslu til þeirra sem eru í þróunarmálum, jafnréttisfræðslu til yfirmanna stofnana, jafnréttisfræðslu til æðstu yfirmanna. Auðvitað er það ekki skrýtið og það er engin tilviljun að við erum að flytja tillögu um að æðstu ráðamenn þjóðarinnar fái þá fræðslu sem þarf til að það komi skilningur á til hvaða aðgerða á að grípa til að gera breytingar í þjóðfélaginu. Þess vegna tölum við um æðstu ráðamenn þjóðarinnar því eftir höfðinu dansa limirnir. Við getum hamast og hamast neðar í þjóðfélagsstiganum og í undirstofnunum en engar verulegar breytingar verða nema það verði tekið á í toppnum hjá þeim sem eru æðstir, þeim sem hafa hin mestu völd og geta notað þessi völd til að gera breytingar á þjóðfélaginu þannig að konur og karlar verði jafnsett.

Herra forseti. Ég byrja á því að þakka fyrir þá góðu umræðu sem hefur orðið um þessa tillögu. Allir ræðumenn hafa tekið vel í efni hennar enda held ég að það sé nokkuð ljóst eins og kom fram í umsögnum að hérna er um mjög þarft mál að ræða. Mig langar aðeins að koma fyrst nánar inn á ræður einstakra þingmanna. Hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason lýsti yfir miklum áhuga á málinu en þekkir greinilega ekki frekar en margir aðrir þau flóknu hugtök sem eru notuð. Þá datt mér í hug að það hefði alveg mátt bæta þingmönnum á listann yfir æðstu ráðamenn sem þarna eru taldir upp í tillögunni og kannski ekki vanþörf á. En varðandi orð hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur vil ég nefna að gott er að heyra að hæstv. heilbrrh. er að ráða eða fá fleiri konur í nefndir á vegum ráðuneytis síns og við skulum vona að það sé markvisst vegna þess að hún sé með jafnréttissjónarmið í huga en í þessum málaflokki, heilbrigðismálunum eru náttúrlega mjög margar konur sem eru mjög sterkar á því sviði. Við skulum vona að þetta verði í fleiri ráðuneytum sem framsóknarráðherrar ráða yfir. Einnig nefndi hv. þm. tillögu sína um að auka hlut kynjanna í stjórnmálum sem er vissulega mjög mikilvægt og við erum sammála um. Ég vil þó benda á að þótt konur séu í stjórnmálum þurfa þær ekkert endilega að hafa áhuga á jafnréttismálum. Við vitum það báðar tvær að það þarf alls ekki að fara saman þannig að þegar ég tala um að það sé mest fagfólk í jafnréttismálum sem vinni þessa jafnréttisvinnu er ég að ræða um það. Vissulega er það gott mál að konum fjölgar í stjórnmálum en það þarf alls ekki að þýða að þær séu yfir höfuð áhugasamar um jafnréttismál. Þess vegna gerum við kvennalistakonur oft greinarmun á því að tala um konur í stjórnmálum og svo aftur feminista eða kvenfrelsiskonur, konur eða karla sem hafa áhuga á jafnréttismálum kynjanna. Það er líka mjög gott að heyra að Framsfl. hyggst taka þingmenn sína og ráðherra á námskeið í þessum málum og flokkurinn er með jafnréttisáætlun. Það er vissulega mjög mikilvægt og ég vil nefna það hér vegna nýframkominnar skýrslu um breytingu á kjördæmaskipaninni að þar þótti ekki ráðlegt að mæla með lögbundnum kynjakvótum en hins vegar mjög greinilegt að valdið er hjá flokkunum, t.d. á Norðurlöndum. Bæði í Noregi og Svíþjóð hafa flokkar komið sér saman um að hafa kynjakvóta eða fléttulista eða einhverjar slíkar aðgerðir. Það hefur haft mjög mikil áhrif á framgang kvenna í stjórnmálum á Norðurlöndum þannig að ég lít svo á að við þingkonur sem erum áhugasamar um jafnréttismál verðum að beina þessum málum að okkar flokkum og reyna að fá slíkar reglur samþykktar til þess að tryggja framgang kvenna innan stjórnmálaflokkanna. Ég held að ég geti búist við því að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir muni standa að því innan síns flokks og sama á við hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur sem talaði áðan um ýmislegt sem tengist þessum málum og eru í greinargerð með framkvæmdaáætlunni. Þar er vissulega mikil áhersla á að það þurfi fræðslu og það er alveg rétt að eftir höfðinu dansa limirnir og auðvitað verður að ná til æðstu yfirmanna því að annars gerist ekki neitt. Ég vil aðeins ítreka það, herra forseti, hvers vegna á að fræða biskup, ráðherra, dómara, háskólarektora og ráðuneytisstjóra um jafnrétti kynjanna, hvers vegna? Jú, við skulum muna það að þó að konur hafi undanfarin 20 ár menntað sig í sama mæli og karlar, þá sitja þær enn þá uppi með þá staðreynd að þær fá 50--60% af launum karla og þær fá ekki sama framgang og karlar. Þær fá ekki sömu sporslur eða greiðslur fyrir ýmis önnur verk en laun og ég held að konur láti ekki bjóða sér þetta lengur. Á meðan konur eru ekki sjálfar í toppstjórnunarstöðum verður að ætlast til þess að stjórnendur hafi skilning á aðstæðum þeirra. Við höfum heyrt dæmi úr mörgum fyrirtækjum, t.d. lögreglunni þar sem fyrirkomulagið er þannig að framgangur kvenna er svo til útilokaður. Herra forseti. Að lokum þakka ég fyrir þessa góðu umræðu og vona að tillögunni verði vel tekið í hv. félmn. og hún verði samþykkt á þessu þingi.

Virðulegur forseti. Ég tek undir þau efni þess máls sem hér er flutt og þau markmið sem lýst er yfir í greinargerð að eigi að nást fram. Ég held að það sé alveg réttmætt að gera átak til þess að koma fræðslu um jafnréttismál á framfæri við háa ef það á að skipta mönnum eftir því, háa og lága eða æðstu og lægri eins og verið er að flokka samkvæmt þessu. Ég held að jafnhliða því sem mál af þessum toga yrði samþykkt í þinginu skipti mjög miklu að þetta þing nái að afgreiða nýja löggjöf um jafnréttismál sem er í endurskoðun á vegum ríkisstjórnarinnar og birtist vonandi í frumvarpsformi fljótlega en í þeirri löggjöf er að sjálfsögðu kveðið á með almennum hætti um fræðslu í jafnréttismálum en það er með það eins og víða í löggjöf að þar sem fræðsla er nefnd þegar kemur til ráðstöfunar á fjármagni vill oft verða takmarkað sem varið er til þess þáttar. Hann er oft látinn sitja á hakanum og það er mjög miður því að auðvitað er þekking og skilningur undirstaða undir aðgerðir á svo mörgum sviðum. Ég hlýddi á það í gegnum sjónvarpið við fyrri hluta þessarar umræðu um fyrirspurnir um þá stefnu sem felst í samþættingu eða ,,mainstream-hugsun`` sem kölluð er svo á ensku máli og gengur ekki aðeins sem þráður í gegnum umræðu um jafnréttismál heldur á mörgum öðrum sviðum. Umhverfismálin eru einnig þáttur í því. Það eru alveg réttmæt sjónarmið en auðvitað leysa slík orð eða stefnumörkun ekki allan vanda og það þarf að mínu mati jafnhliða því sem reynt er að koma meginstefnu fram sem víðast, þá þarf að gæta þess að stýring eða vöktun í viðkomandi málaflokki sé á tilteknum stað eða stöðum í stjórnkerfinu til þess að fylgja eftir. Ég vildi aðeins nefna það hér varðandi þetta mál að ég hefði kannski hagað orðalagi öðruvísi í sjálfum tillögutextanum. Það er ekkert stórmál og viðkomandi þingnefnd tekur það væntanlega til athugunar. Ég efast t.d. um að hægt verði, þrátt fyrir góðan vilja og mikla fræðslu, að tryggja, eins og hér er sagt, að æðstu ráðamenn þjóðarinnar hafi þekkingu á ólíkri stöðu kynjanna. Ég átta mig ekki á því hvernig það yrði tryggt og bendi góðfúslega á að kannski væri ráð að velja önnur orð í sambandi við það. Ég skil hins vegar hvert verið er að fara. Sagt er að þeim verði gert að sækja námskeið o.s.frv. Það er líka álitaefni hvernig svona eigi að orða. Út af fyrir sig er ekki hægt að skylda menn ef vilji er ekki til staðar. Ég efast ekki um að þeir sem leitað er eftir að fræðist á þessu sviði notfæri sér það. Það er hins vegar spurning hvort hægt er að setja það fram með þeim hætti sem hér er, með þessum orðum. Síðan á að tryggja að þekkingunni verði haldið við með eftirliti og aðhaldi. Það er auðvitað spurning um málsmeðferð og á kannski að sumu leyti betur heima í grg. en í samþykkt. Ég skil þó mætavel að þörf sé á að fylgja þessum málum stöðugt eftir. Ég ítreka um leið og ég lýk máli mínu, virðulegur forseti, að ég vona að þetta góða mál fái jákvæða afgreiðslu í þinginu fyrr en seinna.

Herra forseti. Mig langar aðeins að koma inn á eitt atriði sem hv. þm. nefndi, þ.e. hvort skylda eigi fólk til þess að mæta og hvort því verði gert að sækja þessi námskeið. Þessi umræða kom einnig fram á síðasta þingi, þá beint frá Páli Péturssyni, hæstv. félmrh. Þetta orðalag er hugsað út frá því viðmiði að þetta sé jafnsjálfsagt og að læra um fjármál eða uppbyggingu stofnunar og eigi ekki endilega að vera val og háð áhugamáli. Hins vegar er ég sammála hv. þm., út frá uppeldisfræðilegum sjónarmiðum, um að almennt sé æskilegra að fræðsla sé sótt af fúsum og frjálsum vilja fremur en skyldu. Reynslan sýnir að það virðast oft sem konurnar og áhugasama fólkið um jafnréttismál sæki slík námskeið aftur og aftur en þeir sem helst þyrftu að mæta geri það síst. Þetta orðalag er haft þarna nokkuð markvisst og þá fyrst og fremst út frá þeirri hugsun að þetta eigi að vera jafnsjálfsagt og hver önnur fræðsla til stjórnenda stofnana.

Virðulegur forseti. Ekki ætla ég að orðlengja þetta mikið. En ef Alþingi ætlar að tryggja þá skyldu gagnvart æðstu ráðamönnum að þeir skuli koma til tiltekinnar auglýstrar fræðslu eða fræðslunámskeiða, þá er náttúrlega vissast að lögfesta það. Ég held að menn nái svona markmiðum betur með jákvæðari nálgun en í slíku felst og er ekki að mæla með því. Þetta er aðeins vinsamleg ábending til þingnefndar um að skoða orðalag þannig að líklegt sé að markmiðum megi sem best ná fram.

Herra forseti. Á þskj. 41 hef ég lagt fram tillögu til þingsályktunar um að fela ríkisstjórninni að undirrita nú þegar Kyoto-bókunina fyrir Íslands hönd, bókun við samning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, Guðný Guðbjörnsdóttir, Össur Skarphéðinsson, Svavar Gestsson, Svanfríður Jónasdóttir, Bryndís Hlöðversdóttir og Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir. Þessi tillaga var flutt í lok síðasta þings af fjórum þingmönnum þingflokks jafnaðarmanna en þá náðist ekki að mæla fyrir henni. Nú er tillagan endurflutt, lítillega breytt, af hálfu þingmanna úr þingflokki jafnaðarmanna, Alþýðubandalagsins og Kvennalista. Hér er um að ræða sameiginlega tillögu þeirra flokka sem nú vinna að sameiginlegu framboði til næstu alþingiskosninga. Efni þessarar tillögu, um að Kyoto-bókunin verði staðfest, er meðal efnisatriða í nýlega birtri málefnaskrá þessara þriggja flokka. Þannig má segja, herra forseti, að þetta sé fyrsta þingmálið sem samfylkingin leggur fram hér á hinu háa Alþingi sem hefur beina skírskotun í málefnagrunninn. Íslendingar eru aðilar að samningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar en bókunin sem kennd er við borgina Kyoto í Japan er gerð við þann samning. Í bókuninni er mótuð alþjóðleg stefna um að þjóðir heimsins skuldbindi sig til að takmarka losun gróðurhúsalofttegunda. Kyoto-bókunin felur í sér að iðnríkin skuldbinda sig til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda þannig að hún verði rúmlega 5% minni á tímabilinu 2008--2012, miðað við árið 1990, en það ár er viðmiðunarár í samningnum. Skuldbindingar eru mismunandi hjá einstökum ríkjum. Sum ríki verða að draga úr losun allt að 8% en öðrum ríkjum er heimil meiri losun, allt að 10% meiri miðað við viðmiðunarárið. Íslendingar fengu rýmstar heimildir allra þjóða og er okkur heimil 10% meiri losun í Kyoto-bókuninni. Að minnsta kosti 55 ríki þurfa að staðfesta samninginn til að hann öðlist gildi og í þeim hópi verða að vera iðnríki sem bera ábyrgð á að minnsta kosti 55% af útblæstri iðnríkjanna. Íslenska ríkisstjórnin hefur tekið þá ákvörðun að undirrita ekki Kyoto-bókunina, sem er þvert á stefnu nágrannalandanna. Nú hafa flest ríki í Evrópu undirritað samninginn, öll Evrópusambandsríkin og Norðmenn svo nokkur séu nefnd, auk fjölmargra annarra ríkja. Sú stefna íslensku ríkisstjórnarinnar að undirrita ekki Kyoto-bókunina heldur bíða framhaldsráðstefnu sem verður haldin í Buenos Aires í haust, er að mati okkar flutningsmanna algerlega röng. Íslendingar eiga að axla ábyrgð í umhverfismálum með öðrum þjóðum og laga stefnu sína innan lands að þessum breyttu viðhorfum. Vitaskuld hafa Íslendingar nokkra sérstöðu m.a. vegna þess að húshitun með hitaveitu er langt komin hérlendis meðan aðrar þjóðir kynda hús sín með útblástursmengandi orkugjöfum. Við notum tiltölulega mikla orku m.a. í sjávarútvegi og í samgöngum sem ræðst af atvinnuháttum hérlendis. Vitaskuld er hér fámenni og þar með lítið hagkerfi. Einstakar framkvæmdir geta þannig virkað hlutfallslega íþyngjandi hvað varðar þær skuldbindingarnar sem kveðið er á um í Kyoto-bókuninni. Um þriðjungur af útblæstri okkar er vegna fiskiskipaflotans og annar þriðjungur vegna samgangna. Við getum dregið úr þessu með markvissum aðgerðum. Auk þess sem hægt er að draga út áhrifum mengunar með aukinni gróðurrækt og skógrækt en bæði er rætt um landgræðslu og skógrækt í tengslum við Kyoto-bókunina. Aukin tækni, betri vélar og minni orkusóun munu að hluta til leysa þetta vandamál. Þá opnast möguleiki við hina nýju stefnu að taka upp mengunargjöld hérlendis eins og fjölmargar aðrar þjóðir hafa gert, til dæmis að leggja á koldíoxíðskatt. Fyrsta flokks tækifæri gafst til að leggja á mengunarskatt í anda Kyoto-bókunarinnar síðastliðið vor þegar stóð til að breyta þungaskatti í almennt olíugjald. Við jafnaðarmenn lögðum til að olíugjald yrði útfært á alla olíu sem hefði verið fyrsti vísir að mengunarskatti hér á landi. Ríkisstjórnin féllst ekki á þessa lausn, endurvakti hið gamla þungaskattskerfi og lét þetta tækifæri ganga sér úr greipum. Hægt er að benda á fjölmarga þætti sem tengjast endurbótum á umferð og geta hjálpað okkur við að uppfylla kvaðir Kyoto-ráðstefnunnar. Þróun á sviði bílavéla, hvort sem þær eru knúnar vetni eða rafmagni, er gott dæmi um það þótt vitaskuld sé enn nokkuð í land með að slík faratæki verði almenningseign. Flest ríki heimsins vinna nú mjög að nýjum aðferðum til að minnka losun gróðurhúsalofttegunda. Það er til skammar, herra forseti, að við skulum ekki taka þátt í þessari vörn gegn umhverfisskaða eins og önnur ríki sem mörg hver eiga mun erfiðara við að uppfylla kvaðir Kyoto-bókunarinnar. Ríki heimsins hafa áfram fundað um hnattrænar aðgerðir til að sporna gegn frekari upphitun lofthjúpsins. Þannig funduðu nýlega ráðherrar frá fjölda ríkja, þar á meðal öllum Evrópusambandsríkjunum, Bandaríkjunum, Rússlandi og fleiri ríkjum, um framhald þessa máls og undirbúning fyrir ráðstefnuna í Buenos Aires. Þess má geta að hluti af Kyoto-bókuninni fjallar um viðskipti með mengunarkvóta en búist er við að þau viðskipti verði heimiluð þótt enn hafi þau ekki verið útfærð nákvæmlega. Ritt Bjerregaard sem fer með þessi mál fyrir hönd Evrópusambandsins hefur lagt mikla áherslu á að verði slíkt kerfi tekið upp þá verði eftirlitið að vera mjög skilvirkt. Hún vill einnig að framtíðarviðskipti með útblásturskvóta verði takmörkuð með vel skilgreindu þaki. Ef slík viðskipti verða heimiluð munu Íslendingar vitaskuld eiga kost á þeim. Þó eru þeir möguleikar meira spennandi að rækta landið t.d. með skógi til að minnka gróðurhúsaáhrifin og opna þannig möguleika fyrir nýjan iðnað hérlendis. Hins vegar er ljóst að ýmis áform um orkufrekan og útblástursmengandi iðnað verður að endurmeta hér á landi, ekki einungis í ljósi Kyoto-bókunarinnar heldur einnig til að mæta breyttum viðhorfum í umhverfismálum. Að mati okkar flutningsmanna ráðum við mjög vel við að uppfylla skilyrði Kyoto-bókunarinnar ef við mörkum okkur skynsamlega stefnu. Þetta snýst vitaskuld um hvaða áherslur við viljum leggja í atvinnumálum í framtíðinni. Við höfum á undanförnum árum lagt mikla áherslu á stóriðjuframkvæmdir til að nýta vatnsorku landsins. Við getum hins vegar hagað uppbyggingu atvinnulífsins með öðrum hætti og lagt meiri áherslu á þær atvinnugreinar sem hagkvæmari reynast til framtíðar. Það er athyglisvert, herra forseti, að skoða ummæli Williams Nitze, yfirmanns alþjóðamála hjá Umhverfisverndarstofnun Bandaríkjanna, sem er æðsti embættismaður Bandaríkjanna á sviði alþjóðlegra umhverfismála. Í viðtali við Morgunblaðið 2. október sl. sagði Nitze, með leyfi forseta: ,,Ég er viss um að það er hægt að vinna saman að einhvers konar lausn á þessu vandamáli. Hins vegar verður að hafa í huga að hér á Íslandi fara nú fram umræður um það hvar framtíð íslensks atvinnulífs liggi, hvort það sé í álbræðslu og annars konar stóriðju, þekkingariðnaði eða ferðaþjónustu. Vandamálið, sem er til umræðu, verður augljóslega minna ef Íslendingar ákveða að fara fremur í átt þekkingariðnaðar og ferðaþjónustu.`` Þetta er laukrétt ábending hjá hinum bandaríska embættismanni. Umræðan verður vitaskuld að eiga sér stað út frá þeirri stefnu sem við viljum taka í atvinnumálum. Nú er þetta hins vegar ekki spurning um annaðhvort eða. Vitaskuld munum við halda áfram að virkja og byggja hér iðjuver. Það er ekkert útilokað þó við skrifum undir Kyoto-bókunina og vinnum eftir hinum nýju viðhorfum um umhverfisvernd. Hins vegar munum við gæta enn frekar að umhverfinu og vinna gegn útblástursmengandi iðnaði með öðrum aðgerðum. Það er mikilvægt fyrir okkur að lifa í sátt og samlyndi við umhverfið. Undanfarið hefur átt sér stað athyglisverð umræða um hvílík verðmæti eru fólgin í víðerninu norður af Vatnajökli sem fer mikið til undir vatn vegna stóriðjuáforma núverandi ríkisstjórnar. Það er vissulega kominn tími til, herra forseti, að menn fari sér aðeins hægar í þessari uppbyggingu og staldri við vegna þess að umhverfisskaðar verða ekki bættir eftir á. Athyglisvert viðtal við Sigfús Bjarnason hjá Umhverfisstofnun Evrópu birtist í Morgunblaðinu 8. júlí sl. Þar vekur hann sérstaka athygli á að meðan aðrar þjóðir stefni að því að minnka útstreymi þá stefni Íslendingar að auknu útstreymi. Sigfús bendir m.a. á að Kyoto-bókunin dugi ekki til að minnka hættuna á hækkun hitastigs og gróðurhúsaáhrifum, hún sé einungis veikburða skref í rétta átt. Þess vegna er enn fráleitara af okkur að stefna í þveröfuga átt. Sigfús bendir á að þó að við séum að tala um að stóriðja byggist hér á hreinni orku, sem minnki mengun annars staðar, þá sé sú hætta vitaskuld fyrir hendi að við fáum á okkur orð sem umhverfissóðar. Það er laukrétt ábending að við eigum meiri sóknarfæri í þekkingariðnaði, byggðum á góðri menntun, og ferðaþjónustu í framtíðinni en í stóriðjuverum sem útheimta tiltölulega lítinn mannskap en mikil umhverfisspjöll. Víðerni Íslands og ósnortin náttúra eru vitaskuld auðlindir alveg eins og vatnið í ánum. Ef til vill liggur framtíð okkar meira í alls konar hátækniiðnaði fremur en að halda áfram í stóriðjuframkvæmdir sem einu lausnina í íslenskum atvinnumálum eins og ríkisstjórnin vill. Það þarf að hafa skýrt í huga að við undirritun Kyoto-bókunarinnar munum við samt sem áður áfram taka þátt í þeim samningum sem eftir á að gera. Við munum hins vegar verða mun ábyrgari þátttakendur en að vera ein af þeim tiltölulega fáu þjóðum sem skorast úr leik á fyrsta stigi málsins. Það er mat okkar flm. að þessi afstaða ríkisstjórnarinnar vinni gegn hagsmunum Íslendinga til lengri tíma. Umhverfisvandamál eru ein mesta ógn heimsins. Það er skylda okkar sem ábyrgrar þjóðar í samfélagi þjóðanna að taka á því með öðrum þjóðum að bægja þessari hættu frá, hættu sem getur tortímt öllu lífi á jörðinni. Það er ljóst að við viljum að sérstaða Íslendinga verði viðurkennd og það hefur okkur þegar tekist en það er mjög hættulegt að grípa ekki þegar í taumana. Sjóstaða getur hækkað mjög í heiminum og það er ætlað að hitastig geti hækkað um 3,5° á næstu öld. Það er mesta hækkun hitastigs í 10.000 ár. Við í samfylkingunni, þ.e. í Alþýðuflokki, Alþýðubandalagi og Kvennalista, sem vinnum nú að sameiginlegu framboði, höfum gengið frá málefnaskrá fyrir næstu alþingiskosningar. Þar er umhverfisstefna lykilatriði. Við lítum svo á að almannaréttur, vernd lífríkis, verðmætar náttúruminjar, sjálfbær nýting auðlinda og sjálfbær orkustefna séu lykilatriði í umhverfisstefnu til framtíðar. Við viljum að Íslendingar axli ábyrgð á við aðrar þjóðir með því að taka virkan þátt í alþjóðlegum aðgerðum til verndar umhverfinu og hafa grundvallarreglur Ríó-yfirlýsingarinnar um samskipti manns og umhverfis að leiðarljósi. Þetta eru meginþættir í umhverfisstefnu okkar. Við viljum sameign þjóðarinnar á helstu auðlindum. Við viljum að sjónarmið umhverfisverndar og grænna mælikvarða verði teknir upp á öllum sviðum. Við viljum endurskoðun náttúruverndarlaga, leggja áherslu á almannarétt, vernd búsvæða, jarðfræðilegar náttúruminjar, landslagsvernd og vernd víðerna. Við viljum umhverfis- og mengunargjöld og að heildstæð viðhorf náttúruverndar ráði við skipulagningu og stjórnun hálendissvæða og óbyggða. Við viljum mat á umhverfisáhrifum sem meginreglu í atvinnustefnu okkar. Það sést á þessu, herra forseti, að við í samfylkingunni höfum markað mjög róttæka og afdráttarlausa umhverfisstefnu. Þessi tillaga er hluti af henni og þar með höfum við tekið forustu í umhverfismálum í íslenskum stjórnmálum. Við verðum að hafa í huga að losun gróðurhúsalofttegunda á mann hérlendis er sambærileg við það sem gerist á mann innan annarra ríkja Evrópu-sambandsins. Fámenni okkar er engin afsökun fyrir því að leggjast ekki á árina með öðrum þjóðum. Þó við endurmetum stóriðjuframkvæmdir okkar og skoðum þær í ljósi breyttra aðstæðna munum við vitaskuld nýta auðlindir okkar sem best. En fleiri auðlindir eru í landinu en vatnsorkan ein. Vitaskuld munum við eftir sem áður taka þátt í starfi á vegum Sameinuðu þjóðanna á sviði umhverfismála. Staða okkar er styrkari í því umhverfi ef við skrifum undir Kyoto-bókunina. Þetta mál snýst, herra forseti, um að aðstæður hafa breyst mjög hratt á síðustu 5--10 árum. Við eigum að svara kalli tímans og stuðla að umhverfisvernd með öðrum þjóðum. Það mun hafa jákvæð áhrif á lífskjör framtíðarinnar því fáar þjóðir, ef nokkrar, eiga meira undir því að það takist að stemma stigu við losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið. Ég legg til, herra forseti, að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. umhvn. að lokinni þessari umræðu. Ég vil hins vegar geta þess að hér er rætt um undirritun alþjóðlegs samnings sem varðar vitaskuld utanrmn. Ég vænti þess að hv. umhvn. íhugi þetta og leiti umsagnar utanrmn.

Hæstv. forseti. Það er sjálfsagt og eðlilegt að leggja nokkur orð í belg út af þeirri till. til þál. sem hér hefur verið mælt fyrir. Ég vil fyrst segja og hef reyndar lýst áður yfir úr þessum ræðustóli að ég tel að Íslendingar eigi að gerast aðilar að þessum samningi og undirrita Kyoto-bókunina. Það hefur komið fram áður og út af fyrir sig þarf ég ekki að fara mörgum orðum um það viðhorf mitt. Ég tel að við eigum að taka þátt í því verkefni með öðrum þjóðum. Ég tel að við séum að takast markvisst á við umhverfismálin og af ábyrgð. Hins vegar er ég ósammála hv. frsm. tillögunnar og efni hennar þar sem segir að Íslendingar eigi að undirrita þessa bókun nú þegar. Fyrir því færði ég líka rök í umræðum á seinasta þingi þegar við ræddum þessi mál ítarlega, reyndar bæði fyrir og eftir fundinn í Kyoto á seinasta ári. Í grg. með þáltill. víkja flm. að sérstöðu Íslands og telja að tekið hafi verið tillit til hennar, a.m.k. að nokkru nú þegar. Ýmislegt af því sem þar kemur fram og í máli hv. frsm. get ég tekið undir, þ.e. um þá þætti sem við getum kallað sérstöðu okkar. Vegna þeirrar sérstöðu sem við teljum okkur hafa með fullum rökum, taldi ríkisstjórnin og íslenska sendinefndin á fundinum þau 10% sem fólust í þessari viðurkenningu á sérstöðu Íslands ekki nægjanleg. Við lýstum því yfir strax á Kyoto-ráðstefnunni eins og hv. þm. er kunnugt um og grein var gerð fyrir hér í fyrra, á seinasta þingi. Ég vil líka minna á að í lok Kyoto-bókunarinnar var ákveðið að reyna að finna lausn á þeim sérstaka vanda sem lítil hagkerfi standa frammi fyrir þegar kemur að því að halda losun gróðurhúsalofttegunda innan settra marka. Þessum ákvæðum börðumst við fyrir og fengum sett þar inn til að fylgja sérstöðu okkar eftir. Sérstaðan er m.a. sú að einstök verkefni hafa svo mikil áhrif á lítil hagkerfi eins og okkar. Ísland er sérstaklega í þessum sporum þar sem þetta ákvæði getur átt við. Við höfum oft tekið dæmi um að álver Norðuráls á Grundartanga mun auka losun hér um 13%, sem er auðvitað hátt hlutfall af heildarlosun okkar, í fullri stærð en hjá samsvarandi fyrirtækjum eða verksmiðjum í öðrum löndum þar sem losun er allt önnur og miklu meiri hefðu verkefni af þessu tagi vart mælanleg áhrif eins og hefur reyndar líka verið bent hér á í umræðum. Hv. frsm. nefndi reyndar ýmis þau atriði sem við höfum notað sem rök fyrir sérstöðu okkar, t.d. að viðmiðunarárið 1990 höfðum við leyst að verulegu leyti vanda okkar varðandi húshitun, komið húshitun úr því að nota orkugjafa sem losa mikið af gróðurhúsalofttegundum, yfir í jarðhitann eins og allir þekkja. Við erum þess vegna í algerri sérstöðu miðað við aðrar þjóðir. Hv. frsm. nefndi líka mikla orkunotkun í sjávarútvegi og samgöngum sem stafa af atvinnuháttum okkar. Við eigum því miklu meira undir, sérstaklega í sambandi við sjávarútveginn, en aðrar þjóðir og erfiðara með að beita okkur í þeirri tæknibreytingu sem ég er alveg sammála hv. frsm. um að er fram undan en við erum því miður kannski meiri þiggjendur í því en gerendur. Við eigum þó auðvitað að leggja okkar af mörkum í því efni og höfum vissulega verið að vinna að því, m.a. með nefndarstarfi og ýmiss konar vinnu við að leita að nýjum orkugjöfum og láta sjónarmið okkar koma fram, leita að samstarfsaðilum varðandi framleiðslu og nýtingu á vetni svo eitthvað sé nefnt af því sem þar hefur verið rætt. Varðandi þessa sérstöðu í lokasamþykkt bókunarinnar og ég nefndi áðan um vanda lítilla hagkerfa vil ég segja frá því að á fundi undirnefnda loftslagssamningsins í Bonn í júní sl. var þetta mál sérstaklega rætt og Ísland lagði þar fram hugmyndir sínar um það hvernig við teldum að hægt væri að leysa þetta mál eða komast að niðurstöðu sem við teldum ásættanlega. Sú tillaga okkar fékk í raun góðar undirtektir. Hún byggir í stuttu máli á því að einstökum framkvæmdum megi halda utan losunarbókhalds ef þær auka losun um 5% eða meira, eins og það dæmi sem ég tók áðan, byggja á endurnýjanlegum orkugjöfum, sem er auðvitað forsenda í þessu efni, og nota bestu fáanlegu tækni. Gert er ráð fyrir að þessi heimild nái einungis til ríkja sem losa minna en 0,05% af heildarlosun ríkjanna árið 1990. Það er því verið að tala aðeins um hin smæstu ríki í þessu sambandi, hin smæstu efnahags- eða hagkerfi sem Íslendingar falla hér undir með 0,01 til 0,02% af heildarlosun. Í gangi eru viðræður við önnur aðildarríki um þessa lausn og það hefur fengið góðar undirtektir og von mín er að lausn finnist á málinu á fundinum í Buenos Aires í nóvember. Ég tel að annað væri óeðlilegt og ekki málinu til framdráttar af okkar hálfu en fylgja þessu eftir í þeim farvegi sem við höfum lagt upp með og strax að loknum fundinum í Buenos Aires tökum við afstöðu til málsins, í hvaða farvegi það er þá. Ég vænti þess sannarlega að forsendur málsins verði eftir þann fund þannig að við getum skrifað undir bókunina að Buenos Aires-fundinum loknum. Það er það upplegg sem ríkisstjórnin hefur unnið eftir og sendinefndir og samninganefndir okkar hafa unnið að á þessu ári og við munum að sjálfsögðu reyna að vinna svo til loka. Hæstv. forseti. Ég sé að ég á eftir örstuttan tíma og vil taka undir sumt annað sem kom fram í máli hv. frsm. eins og áherslubreytingar í skattamálum. Að því höfum við reyndar unnið nokkuð á þessu kjörtímabili. Umhvrn. hefur verið í viðræðum við fjmrn. um upptöku grænna skatta, hvort sem við köllum það nú mengunarskatta eða CO 2 -skatta, en reynt verði að leita nýrra leiða í áherslum í skattamálum sem tækju meira tillit til umhverfissjónarmiða. Þar er verkefni sem við höfum verið að vinna að. Ég hef fullan hug á að reyna að fylgja því eftir áfram á þessum vetri eða næstu mánuðum. Ég vil líka undirstrika það að ég er náttúrlega sammála hv. þm. í áherslum varðandi þekkingariðnað, ferðaþjónustu og ýmsar aðrar atvinnugreinar sem okkur er nauðsynlegt að leggja áherslu á og byggja upp. Hv. þm., frsm. tillögunnar, tók reyndar fram að þetta ynni í raun ekki hvað gegn öðru og ég vil undirstrika það viðhorf mitt líka. Ég tel að það sé alls ekki. Það er fráleitt að fullyrða að ríkisstjórnin hafi ekki neina aðra sýn en til stóriðjuuppbyggingar.

Virðulegur forseti. Ég er sammála því markmiði sem fram kemur í tillögutexta þeirrar þáltill. um undirritun Kyoto-bókunarinnar sem hér liggur fyrir og er hér rædd. Ég tel nauðsynlegt og þó fyrr hefði verið að Ísland gerist formlegur aðili að Kyoto-bókuninni á hliðstæðan hátt og önnur ríki hafa þegar gert, þ.e. með því að setja fangamark sitt undir þá niðurstöðu sem fékkst í Kyoto. Það gerðu fjölmörg ríki þá þegar eða skömmu eftir að þessari ráðstefnu lauk. Síðan fylgir að sjálfsögðu, eftir slíkan gjörning, að málin eru lögð fram til staðfestingar eins og aðrar viðbætur skuldbindandi við alþjóðasáttmála. Þau eru lögð fyrir þjóðþing og leitað staðfestingar eftir reglum hvers þjóðríkis þannig að viðkomandi ríkisstjórnir geti staðfest gjörninginn. Það var illt til þess að vita að íslenska ríkisstjórnin valdi þá leið sem hún gerði í Kyoto, að bíða með að staðfesta samninginn fyrir sína hönd eða réttara sagt að setja fangamark sitt undir hann. Það sem vekur sérstaklega áhyggjur í málinu nú er það, eins og heyra mátti af stefnuræðu hæstv. forsrh. og ítrekað hefur heyrst frá hæstv. utanrrh., að ríkisstjórnin er í raun á annarri skoðun varðandi þetta mál en fram kemur hjá hæstv. umhvrh. Ég get ekki lesið annað út úr stefnuræðu hæstv. forsrh. og orðum hæstv. utanrrh. en að þeir ætli Íslandi að standa utan við þessa bókun. Ef íslenska ríkisstjórnin nær ekki fram þeim vilja sínum sem marglýst hefur verið og felst í sérstakri bókun við samninginn, þ.e. bókun sem var tekin þar inn um athugun á stöðu lítilla hagkerfa, stöðu einstakra verkefna í litlum hagkerfum eins og það hefur verið sagt í knöppu formi og borið var fram af formanni ráðstefnunnar og tekið inn ásamt öðrum slíkum atriðum til frekari athugunar. Mér þætti mikilsvert að yfirlýsing fengist frá hæstv. umhvrh. við þessa umræðu um að þessi skilningur minn sé rangur, að íslenska ríkisstjórnin muni staðfesta Kyoto-bókunina þótt ekki gangi fram vilji hennar samkvæmt umræddri bókun um stöðu einstakra framkvæmda í litlum hagkerfum eins og það hefur verið orðað, að þau standi utan við. Mér finnst nauðsynlegt að talað sé skýrt í þessum efnum. Hæstv. ráðherra lætur að því liggja að staðan verði væntanlega sú eftir Buenos Aires-ráðstefnuna að Ísland geti staðfest bókunina. En gerist það í reynd ef þetta atriði verður ekki afgreitt eins og ríkisstjórninni líkar á ráðstefnunni í Buenos Aires? Nú vil ég ekki spá neinu fyrir fram um þau efni, þ.e. hver niðurstaða verður á þeirri ráðstefnu og auðvitað verður fróðlegt að fylgjast með því hvað gerist. Ég vildi síðan, virðulegur forseti, jafnhliða því sem ég ber þessa spurningu fram við hæstv. ráðherra ítreka þá skoðun mína að þannig verði tekið á málum í íslensku atvinnulífi og varðandi aðgerðir sem varða losun gróðurhúsalofttegunda að tryggt verði að Ísland standi við þau markmið sem því er ætlað og það fellst á í alþjóðlegum skuldbindingum. Í því samhengi vísa ég til máls sem er komið fram í þinginu um sjálfbæra orkustefnu og væntanlega verður til umræðu í þinginu á morgun þar sem af hálfu þingflokks óháðra er lýst sjónarmiðum og gerðar tillögur um það hvernig halda beri á orkumálum Íslendinga til lengri tíma litið til þess að við höfum sjálfbæra orkustefnu að leiðarljósi og áttum okkur á því að orkulindir landsmanna eru takmarkaðar þrátt fyrir að þær séu endurnýjanlegar að vissu marki --- ég segi að vissu marki vegna þess að jarðhitinn er auðvitað takmarkaðri sem endurnýjanleg auðlind heldur en margir hafa viljað vera láta vegna þeirra takmarkana sem felast í jarðhitakerfunum --- og að Íslendingar virði þessi takmörk og átti sig á því að það verður að taka frá vegna umhverfissjónarmiða mjög stóran hluta af því sem reiknað er út af verkfræðingum og sérfræðingum sem möguleiki í sambandi við beislun orkunnar. Við erum í raun með miklu minna í höndum í sambandi við íslenskar orkulindir en látið hefur verið að liggja. Ég ætla að spara mér að ræða það í einstökum atriðum þangað til umrætt þingmál kemur á dagskrá sem varðar mjög stóra þætti og stóra hagsmuni til framtíðar litið. Ég fagna því að flutningsmenn þessarar tillögu hafa komist að þeirri niðurstöðu sem hv. þm. Ágúst Einarsson lýsti í tillögu sinni í fyrra og hann hefur fengið liðsauka. Ég fagna því alveg sérstaklega. Ég vænti þess að viðkomandi þingmenn og þingflokkar sem standa að baki standi við þau markmið sem þarna er um að ræða í öllum greinum til þess að efni tillögunnar nái fram að ganga. Menn eru auðvitað með þessum hætti að setja sig undir mjög skýr takmörk varðandi orkufrekan iðnað því að það er orkufrekur iðnaður sem mest munar um í einstökum þrepum sem viðbót við losun í landinu. Hv. þm. Ágúst Einarsson er með þessari tillögu m.a. að lýsa því yfir að hann standi ekki að áformum varðandi magnesíumverksmiðju á Reykjanesi. Auðvitað er alveg ljóst að hv. þm. er ekki stuðningsmaður þess að farið verði að reisa magnesíumverksmiðju á Reykjanesi og heldur ekki aðrir þingmenn sem að baki þessum tillöguflutningi standa. Því þó að málið kunni að líta öðruvísi út ef af verður en lýst var hér þegar hæstv. umhvrh. svaraði fyrirspurn minni fyrir hálfu öðru ári eða svo, þ.e. að þarna væri um losun að ræða upp á 2,5 millj. tonna --- ég skal ekki segja hvað liggur fyrir í forathugunum --- en þó að þetta sé dregið niður með nýjum framleiðsluaðferðum í 300--400 þús. tonn kemur það auðvitað hvergi nærri því að rúmast innan einhverra takmarka sem við erum að tala um og flutningsmennirnir sérstaklega. Viðkomandi hv. þm. gildir þá einu hvort menn eru að tala um magnesíumverksmiðju á Reykjanesi, stækkun járnblendiverksmiðju eða álverksmiðjur eins og risaálverksmiðju á Austurlandi. Þeir eru að lýsa sig andvíga slíkum framkvæmdum og það er vel. Þeir eru að gera kröfu um aðra nálgun í íslensku atvinnulífi.

Herra forseti. Sú till. til þál. sem hér er til umræðu byggir á því að bókun við samning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar verði undirrituð nú þegar fyrir Íslands hönd. Síðan kemur greinargerð með þessu máli þar sem rök fyrir þessari þáltill. eru tilgreind. Meðal þess sem þar kemur fram er eftirfarandi og nú vitna ég orðrétt í greinargerðina, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það er þó ljóst að Íslendingar hafa þegar fengið viðurkennda sérstöðu sína og nú gildir að vinna út frá markmiðum ráðstefnunnar.`` Um þessa fullyrðingu má deila. Að vísu er búið að fá viðurkenningu á sérstöðu Íslands en málið snýst um það hvort sú viðurkenning er fullnægjandi eða hvort eðlilegra er að leita eftir frekari skilningi á sérstöðu Íslendinga. Það liggur ljóst fyrir að í lokaniðurstöðu Kyoto var settur í gang ákveðinn ferill til þess að skilgreina og finna út lausn á vanda lítilla hagkerfa þar sem stór verkefni hafa hlutfallslega mikil áhrif á útblásturinn. Þetta eru vandamál sem eru að sjálfsögðu mjög einkennandi fyrir Íslendinga. Þessu samningaferli á að ljúka í Buenos Aires og leiða má rök að því að þegar því ferli er lokið þá hafi hugsanlega skapast skilyrði fyrir því að skoða þetta mál, þ.e. undirritun bókunarinnar, í nýju ljósi. Samningsstaða okkar í vinnuferlinu sjálfu er að sjálfsögðu sterkari á meðan við höfum ekki undirritað samkomulagið heldur en ef við færum að undirrita bókunina fyrst og ganga síðan í samninga um þessi mál. Það er að sjálfsögðu eitt af sérkennum íslensks hagkerfis hversu það styðst við lítinn mannfjölda og hvað hlutfallstölur geta orðið okkur óhagstæðar þegar þær eru skoðaðar. Einnig má geta þess að allar umræður um útblástur og mengun markast nokkuð af því að ekki hefur verið komið á neinni alþjóðlegri skilgreiningu á því hvaða orka teljist umhverfisvæn og hvaða orka teljist ekki umhverfisvæn. Mikil umræða hefur verið um endurnýjanlega orku. Hins vegar hefur orðið minni umræða og enn minna um skilgreiningar á alþjóðavettvangi um það sem við gætum kallað kannski hreina og endurnýjanlega orku. Sum orkuvinnsla er þannig að hún skapar ekki umhverfisvanda, þ.e. vinnslan sjálf. Önnur vinnsla er þannig að hún skapar alltaf og mun alltaf skapa umhverfisvanda þó að hægt sé að ná verulegum árangri í betri nýtingu á orkulindunum. Það er mjög mikilvægt mál út frá umhverfissjónarmiði séð að ýta undir það að þær framleiðsluaðferðir sem heiminum eru nauðsynlegar, t.d. á sviði málmbræðslu, styðjist við eins umhverfisvænar orkulindir og orkuframleiðslu og frekast er unnt. Á þessu er mikill misbrestur í dag og það gildir raunar bæði um olíuna og kol í heiminum að raforka er framleidd með olíu og kolum í heiminum í stórum stíl í orkuverum sem skila mjög miklu út í andrúmsloftið af mengandi efnum. Kol eru t.d. einn mesti uppruni orku í heiminum í dag og olía, kol og gas eru t.d. notuð til þess að framleiða um 2 / 3 af raforku í Evrópu í heild. Hluti af þessari orku er fenginn með mjög mengandi orkuverum. Þegar við lítum á umhverfismálin í heild, því að þessi mál, umhverfismálin, hafa þá náttúru að þau eru vandamál heimsins --- um það deilum við ekki hér --- þá er hagstætt að standa að slíkum iðnaði með eins orkuvænum hætti og hugsast getur og nýta þá helst til þess þá orku sem kallast getur hrein og endurnýjanleg orka en það einkennir orkubúskap Íslendinga að vinnsla orkunnar er hrein og endurnýjanleg þó að alls ekki megi líta fram hjá því að við uppsetningu slíkra orkuvera skapast umhverfisvandamál sem þarf að taka á með ákveðnum hætti. En það er frekar vandamál sem þarf að taka á við undirbúning veranna með einmitt mati á umhverfisáhrifum því að vinnslan sjálf skapar ekki raunveruleg umhverfisvandamál. Umhverfismálin eru þá frekar tengd uppistöðulónum og því raski á náttúrunni sem fylgir því að setja slík ver upp og ber þá að taka á þeim vanda í sambandi við mat á umhverfisáhrifum. Mér er því efst í huga hér að ég tel að þessi ályktun sé að þessu leyti til ótímabær. Mig langar aðeins til þess að nefna það að hv. þm. Ágúst Einarsson sem er 1. flm. þáltill. sagði réttilega að málið væri efnislega á sviði umhvn. en samt væri um að ræða bókun í milliríkjasamningi sem heyrir undir utanrmn. Hann nefndi það sem möguleika að málinu yrði vísað til umhvn. sem fjallaði þá um það en síðan gæti hún leitað álits utanrmn. Ég hefði talið eðilegra að ef menn vildu á annað borð virða þau formlegu tengsl sem þarna eru þá yrði málinu vísað sem utanríkismáli til utanrmn. En þar sem hún er ekki eins vel í stakk búin til þess að fjalla efnislega um málið og umhvn. mundi hún vísa því til umhvn. til álits. Það er ljóst að þetta mál er á vegum utanrrh. Hins vegar ef umhvrh., eins og allt bendir nú til, undirritar bókunina þá mun hann gera það með umboði utanrrh. þannig að ef við viljum virða einhver formlegheit þá held ég að eðlilegra væri að málið kæmi formlega á hendur utanrmn. en hún mundi síðan vísa því til álitsgerðar hjá umhvn. En þetta er mál sem mér finnst að þurfi ekki að sækja af neinni festu.

Virðulegi forseti. Þetta er afskaplega stórt mál sem við erum að ræða hér þó að umræðan sé ljúfleg og fáir í salnum. Ég vil sérstaklega þakka að hæstv. umhvrh. skuli vera hér og ræða þetta mál við okkur. Það var athyglisvert að hlusta á þau viðbrögð hans hér áðan að Íslendingar eigi að gerast aðilar að Kyoto-samningnum, að við eigum að undirrita hann, að við eigum að taka þátt í þessu stóra verkefni á ábyrgan og markvissan hátt. Þetta eru sterk orð og hvetjandi. En síðan kemur fjórða setningin: ,,En við eigum ekki að undirrita nú þegar af því að 10% er of lítið fyrir okkur og hagkerfi okkar.`` Þá er eðlilegt að sú spurning vakni sem hefur verið varpað fram hér: Ætlar þessi ríkisstjórn að standa utan við Kyoto-samninginn ef hún fær ekki meira en 10%? Verðum við þá e.t.v. eina ríkið meðal iðnaðarþjóðanna sem ekkert getur lagt af mörkum í þessu mikla hagsmunamáli framtíðarinnar? Sú spurning vaknar. Þetta mál er að mörgu leyti flókið. Þó að það sé umhverfismál og stærsta umhverfismál okkar tíma þá er þetta líka utanríkismál og það er svo auðvelt að beina umræðunni í þann farveg að ekki sé sama hvernig þessi mál séu rædd heima fyrir út af samningsstöðunni. Þetta er auðvitað líka hagsmunamál fyrir ríkisstjórn, meira að segja ríkisstjórn í góðæri, vegna þess að með því að fá svigrúm fást auknir peningar. Svigrúm þýðir peningar. 10% þýðir minni peningar en ef þú færð 11% eða 12%. 11% eða 12% þýðir öðruvísi fjárhagsleg framtíð. Um þetta erum við að tala. Ef við ætlum að taka þátt í þessu með þeim fallegu orðum að Íslendingar eigi að gerast aðilar, eigi að taka þátt í verkefninu með ábyrgum og markvissum hætti þá vaknar spurningin: Hvernig tökum við þátt í verkefninu ef niðurstaðan verður sú að ekki fæst meira en 10% og ríkisstjórnin heldur fast við sína afstöðu? Ríku þjóðirnar sem búa við annað umhverfi og öðruvísi orkugjafa hafa ákveðið það að minnka losun. Hvernig sem á stendur heima fyrir hjá hverri og einni þá hafa þær ákveðið með undirritun að minnka losun. Þar fyrir utan stendur þó ein rík þjóð og ég ætla að koma að því síðar. Að mínu mati eru það pólitísk skilaboð að skrifa undir Kyoto-bókunina. Það eru pólitísk skilaboð um að Ísland ætlar að taka þátt í verkefninu á ábyrgan og markvissan hátt. Síðan væri það verkefni ríkisstjórnar að útfæra og kynna það hvernig hún ætli að ná þeim markmiðum sem lögð eru til grundvallar. Að skrifa undir gæti þýtt að Ísland trúi því að skilningur sé á sérstöðu þess og treysti því að staða þess í orkumálum og það sem Ísland hefur sett fram verði viðurkennt. Að skrifa undir getur þess vegna verið sterkara en að rembast eins og rjúpan við staurinn við að biðja um 0,5--2% sem menn vilja fá í viðbót við þessi 10% sem er það mesta sem þjóð hefur fengið. Þá hljótum við sem teljum að reisn sé yfir því að skrifa undir og að það geti þýtt að við sýnum traust og við séum að kalla eftir skilningi, að það gætu verið sterkari og mikilvægari skilaboð en skilaboðin sem ríkisstjórnin sendir frá sér, hljótum að spyrja: Hvað er viðunandi niðurstaða? Á þetta að vera opin bók fyrir okkur eða er hugsanlegt að ríkisstjórnin telji sig geta fengið ákveðnar heimildir, t.d. um eitthvert ákveðið magn stóriðjuframkvæmda og síðan sé hún tilbúin að skrifa undir þegar hún sé búin að fá einhvern slíkan pakka? Þetta höfum við ekki fengið að vita og um þetta er ekki rætt. Umræðan um þessi mál rennur oft inn í umræðu um hagsmuni byggðarlaga og það flækir umræðuna. Það flækir umræðuna þegar henni er beint að ákveðnum byggðarlögum og talað um að undirritun geti skaðað hagsmuni ákveðins byggðarlags vegna þróunarinnar þar. Þess vegna er þetta bæði byggðamál og utanríkismál auk þess að vera umhverfismál og það gerir þetta mál flókið. Það er mjög erfitt að fóta sig á taktík ríkisstjórnarinnar. Það eru bara tvö OECD-lönd sem hafa ekki undirritað. Það er litla Ísland með hagkerfið sitt, en umhvrh. sagði að það yrði að fá lausn fyrir þetta litla hagkerfi, og það eru stóru Bandaríkin með stóra hagkerfið sitt. Hvað gerist nú ef Bandaríkin ákveða að skrifa undir á fundinum í Buenos Aires? Hvað gerist ef stóru Bandaríkin með stóra hagkerfið sitt, sem er eina OECD-landið fyrir utan okkar sem ekki hefur skrifað undir, skrifar undir? Ætlar þá litla Ísland með litla hagkerfið sitt áfram að biðja um meira? Hvað er þetta meira sem litla Ísland er að biðja um? Við þessu hafa ekki fengist svör og eiginlega ætlast ég til þess, herra forseti, að umhvrh. komi og svari okkur: Hvað er þetta meira sem við þurfum að fá? Af hverju getum við ekki notað hina mýkri nálgun í samskiptum þjóða, þ.e. að hafa trú á því að með því að skrifa undir séum við að segja: Við ætlum að vera með í þessu stóra verkefni sem varðar þjóðir heims og varðar börnin okkar. Við ætlum að vera með í því og leggja okkar af mörkum vegna þess að við eigum hreina orkugjafa og getum gert það sem aðrir geta ekki gert. Þess vegna ætlum við í alla þá uppbyggingu sem þarf hvort sem það eru aðgerðir á vegum skógræktar og uppgræðslu eða aðrir þættir sem við þurfum að breyta í okkar hagkerfi. Þegar maður beitir þessari mýkri nálgun er kannski hægt að biðja um einhvern aðlögunartíma þannig að mark verði á okkur tekið af því að við erum að segja að við ætlum að vera með í að taka á alþjóðavanda. En núna lítur út fyrir að við ætlum ekkert að vera með, að við mælum bara fögur orð. En hinar hreinu orkulindir okkar geta þá virkað í báðar áttir. Þær virka vel á alla þá sem horfa hingað til landsins, á þetta hreina land, sækja hingað til að ferðast um víðerni okkar og njóta. Þeir hljóta að hugsa: Afskaplega er þetta gott og ríkt land sem á þessi víðerni, þessa fegurð og þennan hreinleika. En þetta virkar líka öfugt fyrir okkur þegar við biðjum um meira en 10% af því að við eigum hreinar orkulindir, hreint og fagurt land því þeir sem eiga ekkert slíkt hljóta að hugsa: Afskaplega eru þau eigingjörn. Auðlindir okkar slá því í báðar áttir og þess vegna held ég að við eigum að haga okkur með reisn. Við eigum að samþykkja þessa tillögu og við eigum að gerast aðilar. Við eigum að undirrita núna og síðan þegar verkefnið er lagt fram og kynnt á að ræða hvort einhvern sveigjanleika þurfi til að ná þessum markmiðum.

Virðulegur forseti. Ég hef lýst því nú þegar að mér finnast það mjög ánægjuleg sinnaskipti sem hafa komið fram hjá talsmönnum Alþfl. í þessari umræðu og með framlagningu þessarar tillögu í sambandi við stóriðjuframkvæmdir í landinu. Það er ekki langt síðan ég stóð í nokkuð hörðum deilum við talsmenn Alþfl. Ég þarf ekki að fara alla leið aftur til Jóns Sigurðssonar, fyrrv. iðnrh., til þess að rekja það. Það má líta nær. Í sambandi við stækkun járnblendiverksmiðju á Grundartanga fyrir einu ári eða svo var t.d. um að ræða ákvarðanir sem vörðuðu m.a. verulega aukningu í losun gróðurhúsalofttegunda. Nú skil ég talsmenn Alþfl. og talsmenn þessarar tillögu þannig að menn séu að tala um að lýsa sig reiðubúna til þess að setja strik yfir þær hugmyndir um stóriðjuframkvæmdir sem uppi hafa verið í landinu að undanförnu og ráðgerðar hér og þar á landinu og hefur m.a. verið ýtt á eftir þeim af byggðarlögum o.s.frv. Ég tel að það sé nauðsynlegt við þessa umræðu, vegna þess að hún varðar mjög stórt mál, að það sé alveg ljóst að menn séu í raun að skuldbinda sig í þeim efnum. Þess vegna spyr ég hv. formann þingflokks Alþfl., talsmann þeirra í þessu máli: Er með þessum orðum sem hér hafa fallið af hennar hálfu verið að lýsa því yfir að ekki sé að vænta stuðnings við uppbyggingu t.d. magnesíumverksmiðju á Reykjanesi, frekari stækkun járnblendiverksmiðju á Grundartanga eða aðrar viðlíka stóriðjuframkvæmdir sem hér hafa verið á dagskrá og mjög verið ýtt á eftir af ýmsum? Mér finnst alveg nauðsynlegt að þetta sé skýrt í þessari umræðu. Þess vegna er þessi spurning fram borin.

Virðulegi forseti. Ég get ekki svarað afdráttarlaust þessari spurningu sem Hjörleifur Guttormsson spyr mig um. Hins vegar eru sinnaskipti okkar ekki ný. Þau eru ekki sinnaskipti gærdagsins eða frá því fyrir viku og það veit Hjörleifur Guttormsson. Það eru sinnaskipti sem urðu fyrir tveimur árum á flokksþingi Alþfl. þegar við fjölluðum ítarlega og alvarlega um umhverfismál og virkjana- og stóriðjumál. Þá var gerð samþykkt um að gjörbreyta okkar stefnu, fara í endurskoðun á henni og vinna að því að finna út hvernig við mundum standa að málum. Það hefur síðan gerst, sem Hjörleifur veit, að við höfum farið í mikla samvinnu á milli flokkanna í stað þess að einbeita okkur að verkefnum innan flokksins og þess vegna liggja þessi mál ekki fyrir af okkar hálfu. Þau munu gera það innan tíðar í samvinnuverkefni flokkanna þegar við munum kynna verkefni næstu fjögurra ára. Þar verður m.a. fjallað um verkefni á vettvangi stóriðju og hvernig við munum standa að virkjunarmálum og öðru. Það er mjög víðtækt verkefni að skoða hvernig við nýtum orkulindirnar, hvaða orkulindir og í hvaða röð.

Virðulegur forseti. Nú fór í verra. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir á engin svör við því hér og nú hvort þingmaðurinn standi hugsanlega að ákvörðunum varðandi stóriðjuframkvæmdir á borð við magnesíumverksmiðju á Reykjanesi sem fyrir tveimur árum var talið að gæti losað 2,5 millj. tonna af gróðurhúsalofttegundum. Samkvæmt endurskoðuðum framleiðsluáætlunum kann það að vera langtum minna og vonandi langtum minna magn. Nefnd hafa verið 300--400 þús. tonn af gróðurhúsalofttegundum. Hér stendur hv. þm. ásamt hv. þm. Ágústi Einarssyni, þingmanni úr Reykjaneskjördæmi, að tillögu um að undirrita nú þegar Kyoto-bókunina í algerri óvissu um það hvort einhver frekari teygjanleiki fæst í 10% mörkin. Er þá engin alvara á bak við þennan tillöguflutning? Er þetta bara sýndarmennska sem hér er uppi? Mér finnst alveg nauðsynlegt að þetta liggi ljóst fyrir. Hvað segir hv. þm. Gísli S. Einarsson --- hann er ekki hér í þingsal --- sem ég átti í deilum við út af stækkun járnblendiverksmiðju á Grundartanga vegna mengunarmála fyrir einu ári, ári eftir þetta umrædda flokksþing Alþfl. sem átti að hafa tekið nýja stefnumörkun í málum? Hvað segir sá hv. þm. úr samfylkingarliðinu um að undirrita þessa bókun nú þegar og taka á sig þá ábyrgð sem því væntanlega fylgir að ekki verði ráðist í frekari stóriðjuframkvæmdir uppi í Hvalfirði, þ.e. að ekki verði farið að stækka Norðurálsálbræðsluna frekar? Það verður auðvitað að vera fótur fyrir því sem hér er verið að leggja til. Ég harma það ef svörin eru jafnþokukennd og óljós og hér kom fram.

Herra forseti. Ég læt mig ekki miklu varða ólund þingmannsins í samskiptum við Alþfl. Hún er að verða jafngömul veru hans á Alþingi og kemur upp á yfirborðið í öllum málum hver svo sem þau eru. Okkar svör munu liggja fyrir. Afstaða okkar er skýr. Það er verið að flytja þessa tillögu hér. Forustumenn í þingflokki okkar flytja hana ásamt forustumönnum í samstarfsflokkum okkar. Við erum að ganga til samstarfs í vinstra framboði eins og þingmaðurinn veit og þarf ekki að skýra það nánar. Afstaða hans til þess er mjög vel þekkt. Það framboð mun leggja fram verkefnaskrár um alla málaflokka og um aðgerðir á næstu fjórum árum. Ef við komumst til valda munum við fara yfir hvernig halda skuli á málum og hann mun fá skýr svör. Það er full alvara hjá okkur.

Virðulegur forseti. Mig langar að leggja nokkur orð í belg þar sem ég hef vissar efasemdir um þessa tillögu. Hún kveður mjög skýrt á um að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að undirrita Kyoto-bókunina nú þegar fyrir Íslands hönd, nú þegar, ekki seinna en þegar þessi tillaga verður samþykkt sem flutningsmenn vonast væntanlega til að það verði hið allra fyrsta. Ég hef miklar efasemdir um þetta mál. Ég held að það sé betra að bíða og sjá hvort okkur tekst að fá viðurkenningu á sérstöðu okkar. Ég heyrði orðaskipti tveggja síðustu þingmanna. Þar kom mjög skýrt fram að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur efasemdir um að hugur fylgi máli varðandi þessa tillögu þar sem ekki fást nein svör hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur um byggingu magnesíumverksmiðju á Reykjanesi. Að sjálfsögðu mun slík verksmiðja ekki rísa ef við undirritum þessa bókun nú þegar. Það er ekki hægt að túlka það öðruvísi en að ef hún yrði undirrituð þá mundum við ekki fara út í neina frekari stóriðju á Íslandi. Ég viðurkenni að þetta er mjög óþægilegt og snúið mál, þ.e. þessi Kyoto-bókun. Að sjálfsögðu vilja allir að við sjáum fram á lækkun á koltvísýringi í heiminum. Allir sjá hættuna í því að auka magn koltvísýrings í andrúmsloftinu. Það getur t.d. haft stórfelld áhrif á yfirborð sjávar og lífskjör í heiminum. Hins vegar viljum við líka nýta vistvæna orku okkar. Spurningin er: Getur þetta farið saman? Við höfum fært fyrir því rök að brýnt sé að nýta hina vistvænu orku okkar þar sem það gæti dregið úr losun á koltvísýringi annars staðar, þ.e. að hér mundu rísa verksmiðjur sem ekki mundu brenna kolum eða olíu heldur grænni orku, þ.e. nýta rafmagnið okkar. Mér finnst þetta ekki vera eigingirni eins og hér kom fram hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur. Mér finnst þetta alls ekki vera eigingjarnt sjónarmið. Mér finnst þetta sjónarmið eiga fullan rétt á sér. Við viljum nýta orku okkar og teljum það vera til hagsbóta fyrir heiminn, stuðla að minnkandi losun á koltvísýringi í heiminum. Ég held að við ættum að sjá hvort við getum fengið sérstaka viðurkenningu á aðstæðum okkar. Ég veit að það hefur farið fram mikil vinna bæði í umhvrn. og utanrrn. til þess að reyna að opna augu manna fyrir sérstöðu okkar. Það er alveg ljóst að fyrir okkur er 10% aukning á losun koltvísýrings ekki nægjanlegt ef við ætlum að nýta endurnýjanlega orku okkar. Hér er hagkerfið svo lítið að hver einasta framkvæmd á þessu sviði hefur mikil áhrif. Hér áðan kom fram hjá hæstv. umhvrh. að álverið á Grundartanga mun auka magn koltvísýrings í andrúmsloftinu um heil 13% sem er auðvitað mjög mikið miðað við heildina hjá okkur en lítið ef það risi annars staðar. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra. Við þurfum að reyna að vinna þessari leið fylgi sem hann nefndi hér fyrir smáríkin, þ.e. að þau ættu að geta nýtt sér þessi úrræði með bestu fáanlegu tækni o.s.frv. til að nýta orku sína. Ég vona svo sannarlega að þetta verði samþykkt í Buenos Aires. Ég er því talsmaður þess að bíða og sjá. Hins vegar er alveg rétt að ef við fáum ekki skilning á aðstæðum okkar þá er okkur mikill vandi á höndum. Hvað eigum við að gera þá? Eigum við að undirrita samt eða eigum við að sleppa því? Ég hef svo sem ekkert svar hér við því. Ég held að aðalatriðið sé að við einbeitum okkur að því að reyna að fá aðra til að skilja málstað okkar. Ég get ekki tekið undir það sem kom fram hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, um að við ættum að undirrita strax til að senda pólitísk skilaboð.  Ég vil líka taka undir það sem fram kom hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich varðandi hvert senda eigi svona tillögu í þinginu. Ég held að það væri mjög æskilegt að senda hana til utanrmn. Það er alveg ljóst að umhvrh. mun undirrita Kyoto-bókunina ef við sættum okkur við þá niðurstöðu sem í henni felst en það verður í umboði utanrrh. Ég tel því eðlilegt að þessi tillaga fari til utanrmn. og við munum þá leita eftir umsögn umhvn. um þetta mál. Að lokum vil ég, virðulegi forseti, taka undir eitt ákveðið atriði sem kom fram í ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar um það hvernig við eigum að nýta orkulindir okkar í framtíðinni. Hann kom inn á það að jarðhitinn væri ekki endurnýjanleg auðlind til fullnustu fram í tímann. Það er alveg rétt og ég held að við Íslendingar höfum verið allt of sofandi fyrir því. Við höfum nýtt orkulindirnar eins og þær verði hér um aldur og ævi og að það skipti ekki máli hvernig við nýtum þær. Ég held að hér sé gífurleg sóun í notkun heita vatnsins. Það væri mjög til bóta ef við gætum látið einhvers konar starf fara fram til að upplýsa almenning og fyrirtæki um það hvernig spara megi heita vatnið. Við Íslendingar höfum alltaf hælt okkur af því að við getum notað heitt vatn nánast eins og okkur lystir en svo er alls ekki.

Virðulegur forseti. Það er mjög eðlilegt að umræður skapist um tillöguna sem við ræðum hér. Hún varðar gífurlega stórt mál. Ég lýsti mikilli ánægju með tillöguflutninginn en jafnóvænt er að hér kemur fram hjá formanni þingflokks Alþfl. --- er það ekki rétt að það sé formaður þingflokks Alþfl. sem hér talaði? --- að hún hefði enga skoðun á því og gæti ekki lýst afstöðu sinni til byggingar magnesíumverksmiðju á Reykjanesi eða ekki. Það væri eitthvað sem ætti eftir að ræða í viðræðum milli samfylkingaraðilanna sem hv. þm. Ágúst Einarsson nefnir svo í framsögu sinni. Hv. þingflokksformaður Alþfl. hafði þó nefnt það sérstaklega að Alþfl. hefði tekið nýja stefnu í stóriðjumálum fyrir tveimur árum. Sú stefnubreyting fór reyndar afskaplega hljótt. A.m.k. var henni lítið fylgt eftir á árunum á eftir af fulltrúum flokksins. Er það virkilega svo að hv. samfylkingarþingmenn krefjist þess að undirrita Kyoto-bókunina og ætli síðan að hafa frítt spil til að taka ákvarðanir og styðja stóriðjuframkvæmdir sem auka losun gróðurhúsalofttegunda stórfellt og tala hver með sínu nefi? Er þetta ekki skuldbindandi samþykkt um að menn ætli, hvað sem gerist í Kyoto-samningsferlinu, að hverfa frá þeirri stefnu í stóriðjumálum sem ríkisstjórnin hefur fylgt, undirbúin hefur verið og hefur notið stuðnings sumra þeirra þingmanna sem standa að baki málinu. Þeir hafa lýst stuðningi við framkvæmdir sem hafa þarna veruleg áhrif. Ég hélt að í tillöguflutningnum fælist stefnubreyting en mér sýnist það vera orðið meira en lítið óljóst. Að þetta hafi eitthvað að gera með viðhorf mín til Alþfl. eins og hv. formaður þingflokksins nefndi, um leið og hv. þm. kinokaði sér við að taka þátt í efnislegri umræðu um málið, þ.e. að lýsa skoðun sinni skýrt og afdráttarlaust í þessu máli. Ég á bágt með að skilja slíkan málflutning, virðulegur forseti. Ég ætla ekki að ræða frekar þessar veiku stoðir sem mér sýnast vera að baki þessum tillöguflutningi. Það á auðvitað eftir að koma betur í ljós. Að það sé eitthvað sem eftir eigi að ræða og semja um milli þeirra aðila sem eru að leggja upp í samfylkingu, eins og hv. þingflokksformaður Alþfl. nefndi hér, þá ætlar sá lopi að reynast ansi langur og teygjanlegur, þær viðræður allar. Er þetta líka óljóst og á eftir að ræða um það af viðkomandi aðilum hvort það eigi að stuðla að uppbyggingu magnesíumverksmiðju á Reykjanesi, álbræðslu austur á landi og járnblendiverksmiðju eða álbræðslu uppi í Hvalfirði? Eru þetta atriði sem útkljá á í samningaviðræðum á næstu vikum og kannski mánuðum? En þetta á væntanlega eftir að skýrast. Ég vænti þess að þessi mál skýrist að einhverju leyti þegar hv. 1. flm. tekur til máls um tillöguna. Það er nú svo, virðulegur forseti, að framkvæmdir í orkufrekum iðnaði, sem við höfum kallað svo og hefur heldur ljótan hljóm, geta rúmast undir það sem ekki leiðir til aukningar á gróðurhúsalofttegundum. Það væri kannski ráð að doka við í sambandi við stóriðjuframkvæmdir sem valda slíkri mengun og hafa eitthvert svigrúm til þess að leggja í þær orkuframkvæmdir sem vistvænar geta talist. Íslendingar gætu þá skapað sér svigrúm í atvinnulífi sínu og framkvæmdum. Ég er hér að vísa til framleiðslu á vistvænu eldsneyti. Ég er að vísa til framleiðslu á vetni sem kalla mun á verulega notkun orku í landinu svo að miklu munar miðað við þann orkuforða sem við höfum. Ég er að tala um aðrar leiðir eins og notkun rafbíla og rafknúinna farartækja í samgöngum sem kalla munu á verulega nýtingu orkulinda okkar. Ég er ekki að loka á slíkar framkvæmdir í framtíðinni vegna þess að ég tel þetta skynsamlegt markmið enda sýni menn náttúru landsins þá hlífð sem frekast er unnt. En við eigum að hætta þeirri stefnu að binda orkuna á Íslandi í sívaxandi mæli í málmbræðslum með tilheyrandi mengun sem af því hlýst. Baráttumál ríkisstjórnarinnar um að fá meira en Íslandi var veitt í Kyoto byggir á þeirri hugsun að við séum svo fáir og smáir, hagkerfið sé svo lítið. Þetta er étið upp af hverjum á fætur öðrum, t.d. það að einstakar framkvæmdir eins og álbræðsla valdi því að losunarprósenta gróðurhúsalofttegunda rjúki hér upp af því að við séum svo fáir. Hvað þýðir það hins vegar í utanríkisviðskiptum? Hvað þýðir það í tekjum á hvern íbúa? Væri ekki rétt að umreikna þann ágóða sem menn ætla að fá af slíkri framleiðslu í tekjum á hvern íbúa og bera það saman? Hvers konar samanburðarfræði eru þetta? Íslendingar vilja auðgast, binda þessar endurnýjanlegu orkulindir sem fyrst til að skapa auknar þjóðartekjur sem allra fyrst. Það er stefnan. Það er hugsunin. Svo standa menn kannski frammi fyrir því að slík andstaða er orðin við virkjanaframkvæmdir í landinu og nýtingu okkar góðu endurnýjanlegu orkulinda að það verður ekkert svigrúm þegar að því kemur að framleiða vistvæna orku. Þetta mál, virðulegur forseti, er stærra og lengra en svo að það verði rætt til hlítar í þessu efni. Þingflokkur óháðra hefur lagt fyrir þingið till. til þál. um sjálfbæra orkustefnu, það er 12. mál þingsins, þar sem finna má nánari útfærslu á þeirri hugsun sem ég hef hér reitt fram. Hún verður væntanlega til umræðu hér í þinginu á morgun.