Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þessi till., sem hér liggur fyrir, er borin fram til þess að stuðla að því, að skipulega verði unnið að undirbúningi til að hagnýta sem bezt auðlindir landsins og gera till. um nýjar atvinnugreinar, enn fremur, eins og segir í till., að athuga möguleika á aukinni tækni í núverandi atvinnugreinum. Það má sjálfsagt vinna þetta verk með ýmsu móti, og það kunna að vera um það skiptar skoðanir, hvernig eigi að vinna að þessu verki, en þó tel ég, að við nána yfirvegun þessa máls muni naumast verða um það deilt með réttu, að sú leið, sem hér er bent á, sé einna líklegust til árangurs. Þessi vinnubrögð, að skipa sérstaka n. til þess að athuga þessi mál, er ekki ný vinnuaðferð, hvorki hér á landi né með öðrum þjóðum, heldur má segja, að þetta séu hin algengustu vinnubrögð og þau, sem víðast hvar hafa reynzt einna bezt til árangurs. Það hafa verið skipaðar slíkar n. hér, m. a. 1934–35, þá var skipuð hér n., sem gaf út ýtarlegt nál. í bókarformi. Þar var bent á margt nýtt, sem varð til stórra nytja við síðari framkvæmdir. Þegar menn hugleiða þessi mál, þessar stórframkvæmdir, sem hér bíða úrlausnar, er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, sem menn yfirleitt ekki gera sér grein fyrir, að þessi mál þurfa mörg stórfelldan og langvarandi undirbúning og rannsókn, ef á að takast að hrinda þeim í framkvæmd og ekki sízt ef á að takast að hrinda þeim í framkvæmd á þann hátt, sem æskilegast er. Það var t. d. á árunum 1934 og 1935, sem fyrstu hugmyndir komu fram um sementsgerð og áburðarframleiðslu. Að vísu kom stríðið þar inn í og tafði fyrir framkvæmdum. Nýlega er áburðarverksmiðjan komin, en sementsverksmiðjan ekki enn þá, þó að liðin séu tæp tuttugu ár síðan búið var til sement erlendis á rannsóknarstofum þar úr næstum alíslenzku hráefni. Ég bendi á þetta sem dæmi þess, hve oft þarf langan aðdraganda og mikinn undirbúning til þess að koma verkum í framkvæmd. Það átti fyrst að áliti þeirra sérfróðu manna, sem rannsökuðu þessi mál, að taka sandinn í sementsverksmiðjuna vestur á landi, eins og margir, sem hér eru viðstaddir, muna. En síðar kom í ljós, að þennan sand var að finna hér miklu nær, eða á botni Faxaflóans. Það stóð á því í tvö ár, að erlendir sérfræðingar töldu alls ekki öruggt, að hægt væri að ná sandinum á svo miklu dýpi, og á þeim grundvelli var m. a. neitað um lánsfé til verksins. Eitt af því, sem enn þurfti að gera, var því að fá skip til þess að sýna, að það var framkvæmanlegt að ná sandinum hér af botni Faxaflóa, og nefni ég þetta enn sem eitt dæmi þess, hvað það er margt, sem þarf að athuga, áður en ráðizt er í framkvæmdir. Það mætti rekja hér fjöldamörg önnur mál, þar sem undirbúningurinn hefur verið langvarandi og framkvæmdir eru nú að byrja. Það er t. d. langt síðan minnzt var á það hér, - milli 10 og 20 ár, - að hafin yrði rannsókn á því að framleiða hér gler, en það hefur ekkert orðið af framkvæmdum milli 10 og 20 ár. Rannsóknir hafa haldið áfram, sumpart í kyrrþey, sumpart hefur ríkið stutt verulega að þessum rannsóknum, og nú er loks komið að því, að verið er að byggja hér verksmiðju til þess að framleiða gler. Það yrði allt of langt mál að nefna öll þau dæmi, sem tiltæk eru. Ég get þó nefnt einn einasta stað, Krýsuvík. Það er ekki enn þá fullrannsakað, hvernig á að nota hitann þar til þess að framleiða rafmagn. Það hefur verið álitið, að það muni finnast leiðir til þess að framleiða rafmagn þar helmingi ódýrar en virkjanir eru, t. d. núna við Sog. Það er alveg órannsakað mál, hvort hægt er að nota þennan hita. Það hefur verið nokkuð rannsakað, bæði af innlendum og erlendum sérfræðingum, hvort hægt er að nota þennan hita, sem er þarna í Krýsuvík, til þess að vinna að sumu leyti mjög dýran iðnað í sambandi við framleiðslu aluminíums. Verkfræðingar eru ósammála um þetta atriði, og það er ekki rannsakað. Það er órannsakað mál, a. m. k. til fullnustu, því að þar er að minnsta kosti um tvær eða þrjár aðferðir að ræða, hvort hægt er að framleiða allt það salt, sem Íslendingar þurfa, í sambandi við þennan hitagjafa, og er næstum fullvíst, að hægt sé að gera það með góðum árangri, en ekki enn þá fullrannsakað, hvernig það verði gert þannig, að árangur verði sem beztur. Í sambandi við það koma til greina efni, a. m. k. tvö, sem eru uppistaða í verulega stórum iðnaði, og er það einnig algerlega órannsakað mál. Ég nefni þennan stað sem eitt af dæmunum um það, hve margt er órannsakað og hvað við höfum enn þá unnið óskipulega að því að rannsaka þessi mál. En eins og ég sagði áðan, er ekki fært að telja upp það, sem vinna þarf að, og það er ekki heldur á mínu valdi að gera það og reyndar fárra sjálfsagt annarra, því að margt af því er óþekkt atriði í dag. Það er ekki heldur ónauðsynlegt að fylgjast með hinni nýju tækni. Það er fróðlegt að sjá t. d., ef rakin er þróunin í fiskiðnaðinum, sérstaklega í frystihúsunum, sem hafizt var aðallega handa um í heimsstyrjöldinni miklu að byggja upp. Það sýnir, hvað þarf stöðugt að vera vakandi í þessum málum, að útlendur maður kom hingað og rannsakaði frystihúsin og frystihúsaiðnaðinn yfirleitt og gaf um það allýtarlega skýrslu, sem var nokkuð umdeild, og það er enginn vafi á því, að það vakti til umhugsunar um nauðsynlegar breytingar á ýmsum sviðum, sem e. t. v. hafa gefið okkur milljónir eða milljónatugi í aðra hönd. Enn fremur hafa bætzt þar í hópinn óneitanlega núna á seinni árum menn, sem hafa sjálfsagt mikla þekkingu á þessum málum og hafa unnið þar þarft verk. Það var árið 1952, að nokkrir þm. úr Framsfl. komu fram með tillögu þess efnis, að ríkisstj. léti safna saman í eina heild niðurstöðum rannsókna, sem gerðar hafa verið, og reyndi síðan að gera sér grein fyrir, hvaða framkvæmdir ættu að sitja í fyrirrúmi, eftir að lokið væri stórframkvæmdunum, sem hafa staðið yfir að undanförnu. Í þessu mun ekkert hafa verið gert enn þá, og er það ekki alls kostar óeðlilegt, því að það er vitað mál, að ríkisstj. getur ekki unnið þetta verk sjálf, og hún hefur enga eða a. m. k. ekki nægilega starfskrafta til þess að vinna að þessu máli. Þess vegna er nú komið fram með þá till., sem hér liggur fyrir, að skipa sérstaka n. til að vinna verkið. Það er raunverulega reynsla komin á það, eftir að till. frá 1952 var samþ., að verkið verður naumast unnið með öðru móti. Sumir munu sjálfsagt líta svo á, að hin nýja Iðnaðarmálastofnun eigi að vinna þetta verk. Ég efast ekkert um það, að í þeirri stofnun vinna ýmsir dugandi menn og hæfir sem sérfræðingar. En mér skilst, að meginverk þessarar stofnunar hafi verið og sé enn þá að leiðbeina eldri fyrirtækjum tæknilega og gera útreikninga fyrir einstaka menn og félög á rekstrarhæfni nýrra fyrirtækja og gefa leiðbeiningar viðkomandi því, hvernig þau skuli byggð upp og rekin. Að Iðnaðarmálastofnunin vinni það verk að öllu leyti, sem hér er fyrirhugað af n., kemur að mínu áliti ekki til mála. Það er alveg sjálfsagt, að n. styðjist við starfskrafta Iðnaðarmálastofnunarinnar, eftir því sem unnt er og eftir því sem Iðnaðarmálastofnunin getur unnið það verk, en það er alveg útilokað, að verkið verði unnið í heild af Iðnaðarmálastofnuninni sjálfri. Það er augljóst mál, að þegar á að vinna að þessu verki, kemur fleira til greina en tæknilegur undirbúningur. Það þarf að vinna jafnframt þeim tæknilega undirbúningi að því að rannsaka, hvaða rekstrarfyrirkomulag á að vera á þeim fyrirtækjum, sem byggja á upp, og það þarf enn fremur að rannsaka, með hvaða hætti á að afla fjármagns til þessara fyrirtækja. Það fléttast þess vegna inn í þessar framkvæmdir ekki aðeins það tæknilega, sem vissulega er stórt og sjálfsagt er að sérfræðingarnir vinni, bæði í Iðnaðarmálastofnuninni og annars staðar, en það fléttast jafnframt inn í þetta tæknilegur undirbúningur, það blandast jafnframt inn í þetta pólitísk atriði, eins og ég sagði áðan, um það, hvernig á að afla fjár til framkvæmdanna og hvernig á að byggja fyrirtækin upp. Ég fer ekki inn á það hér. Það er eitt atriði, sem Alþ. á algerlega eftir að taka afstöðu til: Á að taka stórlán til þessara framkvæmda, og á ríkið eða hlutafélög eða félög ríkis og einstaklinga að byggja upp þessi fyrirtæki með stórum lántökum erlendis, eða á að gefa einstökum erlendum félögum leyfi til þess að byggja þessi fyrirtæki gegn einhverjum ákveðnum skilmálum, sem eftir er að setja? Þó að mikið sé talað um þessar framkvæmdir í öllum flokkum, þá er hv. Alþ. algerlega varbúið að svara því, á hvern hátt það vill taka við þessum stórframkvæmdum, á hvern hátt á að gera þær. Ég geri ráð fyrir því að vísu, að sú tæknilega hlið málsins verði mikilvæg og erfið, og það þarf ekki aðeins að leita til Iðnaðarmálastofnunarinnar, heldur fjöldamargra annarra stofnana um þau atriði, en ég geri ráð fyrir því, að þau atriði, sem ég var að minnast á í sambandi við rekstrarfyrirkomulagið og fleira, sem ég taldi, verði erfiðari mál viðfangs en jafnvel það tæknilega. Ég vil jafnframt benda á það, eins og ég sagði í upphafi máls míns, að þetta fyrirkomulag, að kjósa n. til þess að starfa að þessum málum með sérfræðingunum, er alls ekki nýtt hér né erlendis, enda hygg ég, að það séu yfirleitt talin skynsamlegustu vinnubrögðin í dag, þegar unnið er að tæknilegum málum og stórframkvæmdum, að sérfræðingarnir vinni ekki það verk einir, heldur vinni það í samráði og samstarfi við þá menn, sem við stjórnmálin fást. Ég vil jafnframt vekja athygli á því, að nú er það svo alls staðar með þjóðum, sem eru langt komnar, - nægir að benda á Breta í því efni, - og hjá öðrum þjóðum, sem eru stutt á veg komnar, að unnið er kappsamlega að því að gera áætlun um stórframkvæmdir og tæknilegar framfarir á næstu árum til þess að bæta lífskjör þjóðanna. Það er naumast, að ég hygg, þó að ég hafi litla þekkingu á þessu atriði, að ekki sé hjá svo að segja hverri einustu þjóð unnið skipulega að undirbúningi stórframkvæmda og aukinni tækni. Við höfum rætt mikið um þessi mál, en við erum, eins og ég sagði áðan, óundirbúnir um margt og jafnvel flest, ef til framkvæmda ætti að koma. Af öllum þessum stórframkvæmdum, sem oft er verið að telja upp í blöðunum, er engin framkvæmdin fullkomlega undirbúin, hvorki tæknilega né pólitískt, ef svo mætti að orði kveða. Þess vegna verðum við nú að hefjast handa og nota tímann, sem við höfum. Talið er, að það muni fara að styttast í framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli. Þar vinnur nú margt Íslendinga, og Íslendingum fjölgar, eins og kunnugt er, um 3000 á hverju ári. Næstu árin, einkum eftir að vinna á Keflavíkurflugvelli hættir, þarf því stórfelldar auknar framkvæmdir og nýjar atvinnugreinar til þess að sjá Íslendingum fyrir nægilegri vinnu og sömu lífskjörum og þeir lifa við í dag, hvað þá heldur auknum og bættum lífskjörum, sem eru þær kröfur, sem flestar þjóðir gera nú í dag, og flestar ríkisstj. gera þá kröfu til sjálfs sín að reyna jafnframt að gera áætlanir um framkvæmdir, sem gætu bætt lífskjörin, frekar en að þau verði lakari en þau eru. Ef við tökum ekki upp skipuleg vinnubrögð í þessa átt, hljótum við að dragast aftur úr, og við hljótum að verða þess varbúnir að taka á málefnunum svo skipulega sem nauðsyn krefur, þegar þess gerist þörf, ef við tökum ekki upp eitthvað svipuð vinnubrögð þessu. Þetta ætti ekki sízt að vera nauðsynlegt hér í þessu landi, þar sem svo margt er ógert. Framfarir eftir nákvæmlega fyrirframgerðu skipulagi er mál málanna meðal þjóðanna í dag, og það á að vera það einnig og ekki sízt hjá okkar þjóð. Ég geri ráð fyrir því, að það geti verið deildar skoðanir um það, hvernig þessa n. á að skipa, hvað hún á að vera fjölmenn, og legg ég ekki mikið upp úr því né geri það að ágreiningi, þó að fyrirkomulagi á skipun n. væri að einhverju leyti breytt. Það er vel hægt að hugsa sér 7 manna n. í staðinn fyrir 5 manna n. Það er sjálfsagt hægt að hugsa sér, að flokkarnir tilnefni hver um sig einn mann í n. og síðan ríkisstj. tvo eða þess háttar. En aðalatriðið er ekki það, hvernig frá þessu er gengið, heldur er hitt aðalatriðið, að n. verði skipuð og hefji störf í sambandi við þá sérfræðilegu krafta, sem íslenzka þjóðin ræður yfir.



Herra forseti. Ég álít, að sú till., sem hv. þm. Str. (HermJ) hefur lagt hér fram og félagar hans, sé mjög merkileg till., sem Alþ. beri að taka vel undir og beri frekar að bæta við og auka verkefni þeirrar n., sem hann leggur til að sé komið á laggirnar samkv. tillgr., enda virtist mér af framsöguræðu hans, að hann raunverulega hugsaði þessari n. allmiklu meira verkefni en það, sem felst í sjálfri ályktunargreininni. Og ég held, að það sé mjög vel farið, að Alþ. athugi einmitt nú nokkuð reynslu sína af fyrri tilraunum í þessum efnum og hafi það nokkuð til hliðsjónar við þær ákvarðanir, sem það nú tæki um skipun svona n. og verkefnis hennar. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Str. sagði, að það verður engin slík n. skipuð til þess að rannsaka þessi mál, án þess að hún hafi um leið eigi aðeins tæknileg, heldur líka þjóðhagsleg og þjóðfélagsleg viðfangsefni, og hún taki þannig að sér að reyna að marka þá stefnu hvað snertir atvinnulíf og þar með að mjög miklu leyti þjóðlífið framvegis. Og þá er náttúrlega ekki að undra, þó að við hér á Alþ. verðum að búa okkur vel undir skipun slíkrar n. og reyna frá okkar hálfu með þeim umræðum, sem við tökum þátt í, að sjá um, að þau vandamál, sem alltaf koma upp í sambandi við þessi stórvægilegu þjóðfélagsmál, séu rædd sem ýtarlegast. Það er rétt, eins og hv. þm. Str. ræddi um, að það er ekki í fyrsta skipti sem lagt er til að skipa slíka n. hér hjá okkur heima. Fyrsta n. í þessum efnum, sem sett var, skipulagsnefnd atvinnumála eða Rauðka, eins og hún var nú fyrst kölluð af andstæðingunum til háðs, en tók það nú upp svo að segja sem heiðursheiti síðar, - skipulagsnefnd atvinnumála, á tímum Framsóknar- og Alþýðuflokksstjórnarinnar 1934–37, var mjög merkilegt viðfangsefni í þessum hlutum, enda tóku þá þátt í henni margir af mest áberandi stjórnmálamönnum landsins, og þær hugmyndir, sem settar voru fram í skýrslu Rauðku, hafa ekki einu sinni allar komizt í framkvæmd enn sem komið er. Þó vann skipulagsnefnd atvinnumála þá undir mjög erfiðum kringumstæðum, áhrifum heimskreppunnar, áhrifum þeirrar almennu kreppu auðvaldsskipulagsins í veröldinni, átti þar að auki við það að búa, að þeirri stjórn, sem hafði forgöngu um að skipa hana þá, Framsóknar- og Alþýðuflokksstjórninni. voru þá þegar í upphafi skapaðar mjög erfiðar kringumstæður með því lánsbanni, sem brezku bankarnir þá komu á hér á Íslandi, og með þeim búsifjum, sem brezk verzlunaryfirvöld ollu Íslendingum með takmörkuninni á fisklönduninni í Englandi þá, þó að hún væri með öðrum hætti en nú. Engu að síður var þar með gerð fyrsta tilraunin í þessum efnum. Næsta skrefið, sem stigið var í sambandi við þessi mál og um munaði, var þær ráðstafanir, sem gerðar voru af svonefndri nýsköpunarstjórn og myndun nýbyggingarráðs. Með þeim ráðstöfunum, sem þá voru gerðar, voru í fyrsta skipti stigin þau spor að búa til alveg ákveðnar áætlanir um þjóðarbúskap Íslendinga á vissum sviðum og láta ekki aðeins við þær áætlanir sitja, heldur líka framkvæma þær. Þá voru gerðar ráðstafanir til að auka togaraflota Íslendinga með till., sem gerðar voru, og þær till. voru líka að mjög miklu leyti framkvæmdar. Þá voru gerðar ráðstafanir til að auka stórum vélbátaflota Íslendinga, og þær till. voru framkvæmdar. Þá voru gerðar till. um að auka verulega afköst hraðfrystihúsanna á Íslandi og að byggja ný fiskiðjuver, og þær till. voru framkvæmdar, og gerðar voru samþykktir um að vélvæða miklu betur en verið hafði íslenzka iðnaðinn, ekki sízt járniðnaðinn og slíkan, og voru þær till. framkvæmdar. Gerð var áætlun um flutningaskipaflotann íslenzka, sem þá þótti allstórfengleg, þegar hún var gerð, og var framkvæmd meira en 100%. M. ö. o., gerðar voru áætlanir og gerðar voru ráðstafanir til að framkvæma hluti, sem atvinnulíf Íslands byggist á í dag. Þó að sú n., nýbyggingarráð, sem þá starfaði, hafi aðeins starfað um tvö ár og sú stjórn, sem stjórnaði þessum framkvæmdum, hafi aðeins setið að völdum í tvö ár, þá er það samt svo, að grundvöllurinn að framleiðslulífi Íslands, hvað snertir sjávarútveginn og iðnaðinn, byggist að allmiklu leyti og ég býst við, ef farið væri nákvæmlega út í að reikna það viðvíkjandi sjávarútveginum, að 90% á því, sem þá var ákveðið og framkvæmt. Það voru að ýmsu leyti góðar aðstæður til þess að framkvæma þetta. Það var sá munur, að sú stjórn, sem þá sat að völdum, hafði viljann til þess að vinna að þessu og sá, að ef það átti að undirbyggja þjóðfélagslegar umbætur á Íslandi, varð að byrja á því að auka framleiðslutækin og þar með afköst landsmanna. Hún hafði yfir nokkru fé að ráða, sem fékkst notað í þessu augnamiði, og hún opnaði markaði fyrir þeim afurðum, sem átti að framleiða með þeim framleiðslutækjum, sem verið var að kaupa, og sýndi fram á, að hægt væri að skapa markaði fyrir allt það, sem Ísland gæti framleitt. Sú ríkisstj. og það nýbyggingarráð, sem þá hafði með þessa hluti að gera, tóku þá ákvörðun að ráðast í togarakaupin, þegar allir brezkir útgerðarmenn og allir íslenzkir útgerðarmenn, eða svo að segja allir, voru á þeirri skoðun, að það væri ekki rétt að kaupa togara til Íslands, og vildu bíða í hálft annað til tvö ár eftir slíku. Þá hafði íslenzk stjórn og íslenzk n. þá fyrirhyggju að sjá um að gera þessa hluti og gera þá í tíma. Eftir að nýbyggingarráð var lagt niður og nýsköpunarstjórnin hafði farið frá, kom það mjög greinilega í ljós, að hjá þeim aðilum, sem á árinu 1947 tóku að skipta sér af íslenzkum stjórnmálum, var ekki vilji til þess að auka sjávarútveg Íslendinga. Við urðum þá varir við það, að Ameríkanarnir og fulltrúar þeirra hér á Íslandi lögðust á móti aukningu sjávarútvegsins. Það kom greinilega í ljós, að sá maður, sem nú um nokkur ár hefur verið ráðunautur þeirra ríkisstj., sem undanfarin ár hafa setið að völdum, um íslenzkt atvinnulíf, Benjamín Eiríksson, lagði fram till. um framleiðslulífið hér á Íslandi, sem fólu það í sér, að hefðu slíkar till. verið gildandi 1944 og 1945, hefði þótt fásinna að ráðast í að kaupa togaraflotann íslenzka. Það sýndi sig, að þessi afstaða hans var afstaða húsbændanna, þegar það kom í ljós, að Marshallstofnunin ameríska neitaði þeirri ríkisstj., sem sat að völdum 1947–1948, um lán út á þá 10 togara, sem hún tók ákvörðun um að kaupa til viðbótar við nýsköpunartogarana. Sú ríkisstj. varð að taka lán í Bretlandi fyrir 10 togurum, sem keyptir voru þá til viðbótar, vegna þess að Marshalllánið fékkst ekki. Það hafði sem sé komið í ljós, að hjá þeim amerísku máttarvöldum var andstaða gegn þessari miklu aukningu á íslenzka sjávarútveginum, sem tekin hafði verið ákvörðun um. Árið 1947, þegar breytt var um stefnu í þessum efnum, var sett nýtt ráð á laggirnar, fjárhagsráð. Þá fóru fram umræður hér á Alþ., 1947, um, hvert verkefni þessa ráðs skyldi vera, og það stóð í 2. gr. þeirra l., sem þá voru samþ., að þetta ráð skyldi undirbúa áætlunarbúskap hér á Íslandi, þó að hins vegar væri vitað, að innan þáverandi stjórnarherbúða væri engan veginn samkomulag um slíkt. Ég vil aðeins minna á það í dag, að gefnu tilefni úr ræðu hv. þm. Str., þar sem hann kom inn á það, að miklar umbætur þyrftu langan undirbúning og góðan, að það var tækifæri líka þá, 1947, til að gera þann undirbúning. Við umræðurnar um lagafrv. þáverandi ríkisstj. um fjárhagsráð lagði ég fram till. í hv. Nd. um, hvert hlutverk þess ráðs skyldi vera, þar sem því var beinlínis falið, ef ég má lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta: „Höfuðtakmark ráðsins skal vera að tryggja sem fullkomnasta hagnýtingu auðlinda, framleiðslutækja, vinnuafls og fjármagns þjóðarinnar á grundvelli beztu rannsókna á þessum sviðum, sem hægt er að gera á hverjum tíma.“ Síðan lagði ég fram till. um það, að fjárhagsráð skyldi ljúka við þá áætlun, sem nýbyggingarráð hafði gert um aukningu sjávarútvegsins fram til 1950, og hafa lokið nýsköpun sjávarútvegsins á þeim tíma með myndun allmargra fiskiðjuvera, auk þess sem þyrfti að koma upp togurum og vélbátum, og síðan lagði ég til, að á tímabilinu 1950–55 skyldi verða hafizt handa um stóriðju hér á Íslandi. Till. mínar, sem voru við 5. gr. í þáverandi l., hljóðuðu á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhagsráð skal undirbúa sem eitt aðalverkefni sitt uppkomu stóriðju í landinu á grundvelli ódýrrar raforku og skal því leggja höfuðáherzlu á að láta fram fara nauðsynlegar undirbúningsrannsóknir og tilraunir, til þess að hægt verði á árabilinu 1950–55 að reisa slík raforkuver, er geti framleitt orkuna ódýrast og svo mikla, að hún nægi jafnt til sköpunar stóriðju hér sem til rekstrar vélrekins landbúnaðar og fiskiðju. Skal hvort tveggja athugað til hlítar: að reisa stærstu vatnsvirkjunarstöð, er völ sé á með tilliti til framleiðslu mikillar, ódýrrar orku, sem og að hagnýta gufuhverina og jarðhitann í framleiðsluþarfir. Sérstaklega ber fjárhagsráði að sjá um, að viðkomandi ríkisstofnanir láti rannsaka til fulls virkjunarskilyrði við Urriðafoss í Þjórsá. Þá skal ráðið annast rannsóknir á því, hverjum greinum stóriðju sé vænlegast að koma hér upp, bæði til framleiðslu fyrir innlendan markað, svo sem áburðarverksmiðju, og til útflutnings, og skulu í því sambandi einnig rannsakaðir möguleikar til innflutnings hráefna til þess að vinna úr hér svo og til vinnslu hvers konar efna úr sjó.“ Síðan voru fyrirmæli um að efla innlendan iðnað. Það voru útvarpsumræður um þetta mál, þegar það kom fyrir þá, og það var lagzt mjög mikið á móti öllum þeim hugmyndum, sem ég var þá með um stóriðjuna og þóttu skýjaborgir. Ég held hins vegar, að hefði þá verið byrjað að vinna að því af fullum krafti að undirbúa og framkvæma rannsóknir á grundvelli stóriðju hér á Íslandi, þá hefðum við getað verið komnir lengra en við erum nú í dag, þegar hv. þm. Str. (HermJ) og félagar hans verða nú að leggja fram till. að nýju um nýja nefnd til þess að taka þessi mál til athugunar, þegar þessi till. nú kemur fram til að bæta úr þörf, sem hefur verið vanrækt að bæta úr á undanförnum árum. Við skulum gera okkur það ljóst, að á undanförnum 7 árum hafa ríkisstjórnir Íslands haft margfalt meira fé úr að spila, bæði af gjafafé og öðru, heldur en því, sem nýsköpunarstjórnin hafði úr að spila á sínum tímum, og samt hefur það fé, sem á þessum 6–7 árum hefur verið til ráðstöfunar fyrir ríkisstjórnir Íslands, ekki verið notað til að auka að neinum verulegum mun framleiðslutækin á Íslandi eða grundvöll okkar atvinnulífs. Við verðum að muna eftir því, að þó að raforkuver okkar við Sog og Laxá séu góð, þá eru þau fyrst og fremst hlutur, sem eykur svo að segja okkar lífsnautn, en skapar okkur ekki í stórum stíl þær afurðir, sem við getum flutt út úr landinu og tekið inn stórfé fyrir. Við verðum að muna það, þrátt fyrir alla okkar drauma um stóriðju á næstunni, að í dag er sjávarútvegurinn enn þá sá grundvöllur, sem gefur Íslendingum mest í aðra hönd, vegna þess að með því að beita okkar vinnuafli við sjávarútveg, afkastar hver hönd meiru en með því að beita henni við nokkurn skapaðan hlut annan, að stóriðju ekki undantekinni, að minnsta kosti þegar um togarana er að ræða. Við verðum þess vegna að gera okkur það ljóst, ef við ætlum að bæta okkar þjóðarhag, leggja raunhæfan grundvöll að bættum lífskjörum í landinu, að þá verðum við í öllum slíkum áætlunum að reikna með mikilli aukningu sjávarútvegs okkar. Allar okkar ágætu fyrirætlanir og framkvæmdir viðvíkjandi raforkuverum, áburðarverksmiðju, sementsverksmiðju og öllu slíku yrðu yfirbygging, sem jafnvel gæti sligað okkur, ef við létum halda áfram að vanrækja að treysta þann grundvöll, sem þetta allt saman byggist á, sjávarútveginn, sem framleiðir 95% af öllum útflutningsverðmætum landsmanna og skapar þar með gjaldeyrinn að mestöllu því, sem við þurfum að flytja inn í landið. Og ég held, að það sé ákaflega nauðsynlegt, þegar við nú að gefnu tilefni ræðum um stefnu okkar viðvíkjandi atvinnulífinu og aukningu þess í framtíðinni, að við gerum okkur það ljóst, að aukning framleiðslugrundvallar íslenzka þjóðfélagsins hefur verið vanrækt á undanförnum 6–7 árum og fyrsta stóra verkefnið, sem liggur fyrir þeim aðilum, sem eiga að móta stefnuna á næstunni, er að sjá til þess, að bætt verði úr þessari vanrækslu, að okkar sjávarútvegur, okkar landbúnaður verði stóraukinn, jafnhliða því sem við undirbyggjum okkar iðnað og leggjum grundvöll að komandi stóriðju. Við skulum muna, að það hefur enginn nýr togari verið keyptur frá því 1948 og vélbátaflotinn hefur máske staðið í stað, bátasmíði innanlands að miklu leyti lagzt niður á nokkrum árum, þó að vonandi sé, að byrjað verði nú aftur, og þrátt fyrir mjög miklar og ánægjulegar framfarir í landbúnaði okkar og iðnaði, þá eru þetta ákaflega alvarlegar staðreyndir. Við þurfum þess vegna, eins og hv. þm. Str. kom réttilega inn á, þegar við nú einmitt stjórnmálamennirnir hér á Alþ. þurfum að móta, hvaða afstöðu eigi að taka um atvinnulíf Íslands á næstunni, að gera okkur grein fyrir, hvað við leggjum fyrir þær stofnanir og þá sérfræðinga, sem eiga að annast um útbúningu áætlana okkar og forma stefnu okkar í einstökum atriðum, - við þurfum að gera okkur alveg grein fyrir, hvað við ætlum að leggja fyrir þá. Sjávarútvegurinn er sem stendur okkar mesti auðgjafi. Eins og oft hefur verið tekið fram, en ég held, að það verði aldrei tekið of oft fram, eru afköst hvers íslenzks sjómanns sjöfalt meiri en sjómannsins hjá þeirri þjóð, sem næst okkur kemur í veröldinni. Við þurfum hér ekki að miða við fólksfjölda að tiltölu, eins og við stundum erum að gera og stundum er gert grín að okkur fyrir; við tölum hér um aðeins fjölda sjómanna. Íslendingar standa fremst allra þjóða í veröldinni hvað snertir afla fisks. Á hvern sjómann, sem veiðar stundar, nemur meðaltalið um 70 tonnum á hvern sjómann. Næsta ríkið, sem ég býst við að sé Noregur, er með 10 tonn. Við erum þarna sjöfalt hærri, og á hverju byggist þetta? Þetta byggist á því, að af þeim um 5000 manns, sem vinna á íslenzka fiskiskipaflotanum, vinna 1200 manns á togurunum og þeir 1200 menn framleiða helminginn af okkar fiskafla eða einhvers staðar frá 150 tonnum upp í 240 tonn á hvern sjómann, og það er það, sem gerir gæfumuninn í þessum efnum. Það er það, sem skapar þessa gífurlegu yfirburði okkar. Það eru okkar góðu fiskimið, okkar stórvirku tæki og okkar duglegu sjómenn. En þetta þýðir um leið, vegna þess að vinnan er uppspretta auðsins í þessum efnum, að þar sem vinnan og vinnuaflið gefur mest í aðra hönd, þar þurfum við fyrst og fremst að einbeita því að, því að með því leggjum við beztan grundvöll að auðæfum þjóðarinnar í heild. Þess vegna verðum við að auka togaraflota okkar, og er þó hrópað á okkur alls staðar utan af landinu að fá fleiri togara. Við þurfum að auka fiskiðjuverin, við þurfum að byggja okkar báta og byggja þá mikið hér innanlands. Við þurfum að færa út landhelgi okkar, og við þurfum að skapa þannig aðbúnað að þeim mönnum, sem á sjónum vinna, að íslenzkir menn sækist eftir því að vera á togurunum og vélbátunum og við getum fyllt þá af íslenzkum mönnum. Það þýðir, að það fari að verða eftirsóknarverðara að vera togarasjómaður en t. d. heildsali í Reykjavík. Við stöndum líka við byrjun þróunarinnar í landbúnaði okkar, sem áreiðanlega á eftir að taka stórfelldum stakkaskiptum við þá vélbyltingu, sem í honum er hafin. Við verðum varir við það sama í landbúnaðinum og í sjávarútveginum, að fólkið flýi frá honum, og við þurfum að skapa þann umbreytta aðbúnað að því fólki, sem þar vinnur, að menn sækist eftir því að vera þar. Það þýðir, að við þurfum að bæta aðstöðu þeirra manna, sem í þessum atvinnugreinum eru. Og síðast en ekki sízt: Við vitum, að í okkar fossum og hverum, eins og svo mikið er nú farið að tala um, eigum við gífurlegar auðsuppsprettur, sem við þurfum að koma okkur niður á hvernig við ætlum að nota tæknilega, eins og hv. þm. Str. (HermJ) kom nú reyndar inn á, en við þurfum líka að koma okkur niður á hvernig við ætlum að hagnýta þjóðhags- og þjóðfélagslega. Ég vil segja það strax sem mína skoðun: Ég álít, að það geti verið allt í lagi fyrir okkur og jafnvel ágæti að taka útlend lán til þess að virkja sjálfir fossa okkar og koma upp stóriðju við þá, ef við getum fengið slík lán, í fyrsta lagi með sæmilegum vöxtum, án þess að vextirnir séu slíkir, að starf íslenzkra manna við þessa stóriðju verði þrældómur fyrir erlent bankaauðvald, og í öðru lagi, ef við getum fengið slík lán án þess að þurfa að fallast á nokkur pólitísk skilyrði í sambandi við þau, sem sé, að það sé hreint verzlunaratriði fyrir okkur að taka þau. Hitt vil ég taka fram, að ég álít betra, að við biðum með okkar fossa og þær auðlindir, sem í þeim eru, og ef við reynumst ekki menn til þess sjálfir að hagnýta þá, þá eftirlátum við þá okkar börnum, heldur en við förum að selja þá erlendum félögum á leigu, því að hættan í því sambandi er sú, að þau erlendu félög, sem slíka fossa tækju á leigu, færu að taka mennina og landið á leigu líka með þeim áhrifum, sem peningarnir, sérstaklega mikið fjármagn, hefur í okkar þjóðfélagi nú á tímum. En það er eitt af því, sem við þurfum að taka ákvarðanir um, hvað við ætlum að gera í þessum efnum. En svo miklar auðlindir á Íslandi eru enn þá ónotaðar í sjó og í mold, að við getum með skynsamlegri hagnýtingu á þeim auðlindum gefið öllum landsins börnum góð lífskjör, án þess að þurfa að seilast til þess að stofna okkar framtíðaryfirráðum yfir auðlindum fossanna og hveranna í voða með því að gefa útlendum auðfélögum að einhverju leyti tök á þeim. En eins og hv. þm. Str. kom inn á í sinni ræðu, eru þetta allt mál, sem við hér á Alþingi þurfum að ræða og við þurfum að marka stefnuna með. Og ég vildi leyfa mér, líka með hliðsjón að nokkru leyti af hans ræðu og af því, sem hann segir í grg. fyrir sinni till., að gera brtt. við þessa tillgr., sem ég hins vegar vonast til að sé alveg í samræmi við bæði grg. þeirra flm. og þá ræðu, sem hann hélt hér áðan. Ég vil leyfa mér að lesa þessa brtt. upp, með leyfi hæstv. forseta, þ. e., að tillgr. orðist svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa 7 manna mþn. Verkefni n. skal vera að rannsaka og gera tillögur um, hversu auka skuli núverandi atvinnuvegi landsins að mannafla og framleiðslutækjum, svo og hverjar nýjar atvinnugreinar skuli skapa til framleiðslu- og atvinnuaukningar og hvernig bezt megi hagnýta auðæfi lands og sjávar í þjónustu þjóðarinnar. Skulu tillögur n. bæði fjalla um tæknihlið og rekstrarfyrirkomulag atvinnuveganna, og ber n. einnig að gera áætlanir um þróun atvinnulífsins á næstunni, ef hún álítur það heppilegt. N. er heimilt að ráða sérfróða menn til að vinna úr gögnum, sem fyrir hendi eru, eða að vísindalegum rannsóknum, eftir því sem hún telur nauðsynlegt vegna starfa sinna. N. skal hafa aðgang að öllum opinberum stofnunum atvinnuveganna: Fiskifélagi Íslands, Búnaðarfélaginu, Iðnaðarmálastofnuninni, Hagstofunni og öðrum, og skulu þær láta henni í té þær upplýsingar, er þær geta, og vinna að þeim verkefnum, er hún felur þeim. N. skal skipuð á þann hátt, að þingflokkarnir fimm tilnefna hver um sig einn mann, en tveir eru kosnir með hlutfallskosningum í sameinuðu þingi. Nefndarkostnaður greiðist úr ríkissjóði.“ Ég álít, að við skipun nefndar um svo þýðingarmikið mál sem hér er um að ræða sé rétt, að öll sjónarmið, sem til eru í þinginu, fái aðstöðu til að koma fram, þannig að það sé þess vegna heppilegt, eins og hv. þm. Str. líka minntist á, að allir flokkar þingsins fái aðstöðu til þess að eiga fulltrúa í slíkri nefnd og án tillits til þeirra stærðar og máttar, þá fái sjónarmið þeirra að njóta sin. Hins vegar finnst mér ekki nema eðlilegt, að stærstu flokkar þingsins muni vilja gera nokkra kröfu til þess að geta komið þarna fleiri mönnum í n., og mundu þeir þá fá tvo menn til viðbótar í n. með því að tveir menn væru kosnir hlutfallskosningum í sameinuðu þingi. Ég geri þetta ekki endilega með tilliti til þess, að það væru fleiri skoðanir en ein uppi í þessum flokkum, þó að það kynni að vera, heldur hins, að það sé ekki óeðlilegt, að þeir hafi þarna - og líka sem stjórnarflokkar - möguleika til þess að hafa meiri hluta í slíkri nefnd. En hitt er aðalatriðið, að við getum gert samkomulag um það hérna í þinginu, þegar við setjum svona n. á laggirnar, að það sé alveg skýrt frá upphafi, hve mikið verkefni henni sé ætlað, að þau sjónarmið, sem uppi eru hjá þjóðinni, geti komið fram í sambandi við starf slíkrar n. og að þm. geri sér það ljóst frá upphafi, hve veigamikið pólitískt starf það er, sem svona nefnd hefur með höndum. Ég veit ekki, hvort það er nokkur þörf á að óska eftir afbrigðum fyrir þessari till. Þetta mál fer hvort sem er til nefndar, þannig að það er hægt að útbýta henni prentaðri seinna, en ég vil sem sé taka mjög vel undir það, sem hér hefur komið fram, og álít, að það eigi kröfu til þess, að þingið athugi það mjög vel og reyni að koma sér saman um heppilega lausn í þessu máli.



Herra forseti. Mig langaði til að segja hér nokkur orð í tilefni þeirrar þáltill., sem hér er nú til umræðu. Að vísu mun hún nú fara til n. og gefast tækifæri til þess að athuga hana þegar hún kemur þaðan, en mér þótti þó rétt að segja nokkur orð þegar á frumstigi málsins. Það er alveg rétt, sem hv. frsm. till. sagði, að það er vitanlega mjög mikilvægt fyrir þjóðfélagið það verkefni, sem hann gerir ráð fyrir að þessi fyrirhugaða nefnd vinni að. Þar er blátt áfram um að ræða undirstöðu að framtíðarþróun atvinnulífs okkar, sem vitanlega hlýtur að varða hvern þjóðfélagsborgara og alla þá, sem einhverju láta sig skipta framfarir í landinu á sviði atvinnumála. Það hlýtur auðvitað alltaf að vera höfuðviðfangsefni bæði þings og ríkisstj. að reyna á hverjum tíma að efla svo atvinnulífið, að það geti verið þess umkomið að framfleyta þjóðinni, taka við fólksfjölguninni og að þjóðin geti haft af atvinnuvegum sínum það lífvænlega afkomu, að mannsæmandi megi teljast. Það hlýtur auðvitað að vera jafnan viðfangsefni Alþingis og hverrar ríkisstjórnar að vinna að þessum málum. Hitt geta menn svo um deilt, og um það er alltaf deilt, hvernig þessu verði bezt fyrir komið, og enn fremur það, hvaða verkefni eigi að sitja fyrir og hver að bíða. Jafnvel þó að menn séu sammála um það, að nauðsynlegt sé að framkvæma marga hluti, þá hefur til þessa reyndin orðið sú í okkar þjóðfélagi, að það er miklum mun meira, sem menn jafnan óska eftir að framkvæmt sé, heldur en hægt er að gera, vegna þess að okkur skortir því miður fjármagn til að hrinda öllu því í framkvæmd, sem við vildum gjarnan koma í verk. Af þessu leiðir, að það eru vitanlega á öllum tímum uppi deilur um það og ágreiningur, hvað helzt eigi að leggja áherzlu á og hvernig eigi að málunum að vinna, og þarf sá ágreiningur vitanlega ekki að benda til þess, að allir aðilar séu ekki áhugasamir um að efla atvinnulífið, heldur hitt, að það er svo um þetta sem önnur efni, að menn hafa á þeim mismunandi skoðanir og erfitt jafnan um það að segja afdráttarlaust, hvað sitja eigi í fyrirrúmi og hvað eigi að bíða. Till. sú, sem hér er til umræðu, fjallar því um mál, sem eðlis síns vegna getur ekki verið neitt deiluefni. Það eru allir sammála um, að það þurfi að efla atvinnuvegi okkar, hafa á þeim sem bezt skipulag og stuðla að því, að öll landsins börn geti haft sómasamlegt framfæri og lífvænlega atvinnu, en þá kemur aftur að hinu atriðinu, hvort till. sú, sem hér er um að ræða, geti fengið miklu áorkað í þá átt að hraða enn meir en verið hefur ýmsum framförum í landinu og leggja grundvöll að því, að hægt verði fyrr en ella að hefjast handa um ýmsar þær framkvæmdir, sem menn munu nú almennt vera sammála um að þurfi að hrinda í framkvæmd. Ég þori ekki á þessu stigi málsins að segja um það, hvort þessi nefndarskipun sé líkleg til farsællar lausnar og til þess að hraða meir umbótum á sviði atvinnuframkvæmda en ella mundi vera, þó að engin slík nefnd væri til, en mér sýnist þó, að ýmislegt af því, sem á undan er gengið, bendi til þess, að ekki sé, því miður, ástæða til að halda, að það muni valda neinum verulegum umbreytingum í framkvæmdum, þótt slík nefnd yrði sett á laggirnar. Sú hugmynd, sem fram kemur í þessari till., er vitanlega ekki ný, hún hefur oft áður verið framkvæmd. Hv. frsm. minntist á nefnd, sem á sínum tíma vann að athugun á atvinnumálum, skipulagsnefnd atvinnumála. Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) minntist enn fremur á aðra mjög mikilvæga tilraun, sem gerð var í þá átt að efla atvinnulíf þjóðarinnar, og það stórfelldasta átak, sem í því efni hefur verið gert, en það var þegar nýbyggingarráð starfaði og því var falið að leggja grundvöll að eflingu atvinnuveganna, en þá var, sem öllum hv. þm. er kunnugt, í framhaldi af því starfi gert stórfelldasta átakið í eflingu okkar atvinnulífs. Það er því hér um að ræða að ganga troðnar götur að þessu leyti til. En það kemur hér ýmislegt fleira til athugunar, sem ég tel nauðsynlegt að menn íhugi, áður en afstaða er tekin til þessa máls. Fyrst og fremst er nú það, að það er ekki heldur nýtt, að hér á þingi hafi verið gerðar ályktanir um ýmis þau atriði, sem þessi till. fjallar um. Árið 1947 bar núverandi hæstv. viðskmrh. fram till. hér á þingi, sem samþykkt mun hafa verið, um að skora á ríkisstj. að fela rannsóknaráði ríkisins að rannsaka, hvaða dýrmæt jarðefni eða málmar kynnu að vera hér í jörðu, sem gætu lagt grundvöll að því, að hægt væri að koma upp iðnaðarrekstri í sambandi við hagnýtingu slíkra efna. Síðan hafa ýmsar till. um svipuð atriði komið fram. Hv. frsm. minntist á till., sem nokkrir hv. þm. hér báru fram á þingi 1952 og þá var samþykkt, um athugun á náttúruauði landsins, með það í huga að gera sér grein fyrir, hversu hann mætti helzt hagnýta til eflingar atvinnulífinu. Þá vil ég enn fremur leyfa mér að minna á tvær aðrar till. og ályktanir, sem samþykktar voru hér frá Alþ. nú ekki fyrir löngu. Önnur var um hagnýtingu jarðhitans, þar sem ríkisstj. var falið að láta undirbúa löggjöf um það efni og gera athuganir á því, hversu hann yrði bezt hagnýttur, og enn fremur var till., sem einnig var samþ., um það að skipa nefnd manna til þess að gera till. um, hversu efla mætti atvinnulífið í hinum ýmsu byggðarlögum landsins á þann hátt, að það gæti tryggt sem bezt jafnvægi í byggð landsins og komið í veg fyrir það, að fólk leitaði á óeðlilegan hátt til fárra staða á landinu. Það var þá sammæli manna, að ég hygg, hér á hinu háa Alþingi, þegar sú till. var samþ. hér, að hér væri um hið brýnasta og mikilvægasta mál að ræða, og reynslan hefur enda síðar leitt það í ljós, að hér er mikil þörf, ekki aðeins ályktana, heldur einnig ákveðinna ráðstafana, til þess að koma í veg fyrir, að veruleg röskun, og verulegri röskun en nú er þegar orðin, verði í byggð landsins. Þá er einnig rétt að minna á, að gerðar hafa verið ýmsar athuganir í þessa átt. Þó að ekki hafi nú kannske mikið verið framkvæmt af þeim till., sem samþ. hafa verið hér á Alþingi, hafa þó verið gerðar vissar ráðstafanir í sambandi við þetta mál. M. a. var hér fyrir nokkru starfandi atvinnumálanefnd, sem kynnti sér atvinnulíf um allt land og gerði mjög ýtarlega greinargerð og skýrslur um það efni og till. til ríkisstj. um það, hvað nauðsynlegt væri að framkvæma á hverjum stað til þess að tryggja fulla atvinnu, og er í þeirri skýrslu að finna ýmsar eftirtektarverðar tillögur. Varðandi hagnýtingu náttúruauðlinda er einnig á það að minnast, að um margra ára skeið hefur verið starfandi sérstök stofnun í landinu undir sérstakri yfirstjórn, þ. e. a. s. atvinnudeild háskólans, og þó öllu heldur yfirstjórn hennar, rannsóknaráð ríkisins, sem sérstaklega hefur af Alþingi verið falið að rannsaka náttúruauðlindir landsins og gera beinlínis um það till., hversu hagnýta megi þessar auðlindir, þannig að þær geti orðið atvinnulífi þjóðarinnar til eflingar og til þess að bæta afkomu almennings í landinu. Til þessarar stofnunar hefur á ári hverju verið varið allmiklu fé, og maður skyldi ætla, að út af því starfi hefðu komið margar mikilvægar athuganir, því að hér er um mjög langan undirbúning að ræða og tímabil, sem þessi stofnun hefur haft til að vinna að sínu hlutverki. Það er kunnugt, að það eru mörg atriði, sem þar hefur borið á góma, margar athuganir verið gerðar, og ég hygg, að ýmislegt af því, sem framkvæmt hefur verið á sviði iðnaðarþróunarinnar, hafi að nokkru leyti verið fyrir tilstyrk þeirrar stofnunar. Það skal játað, að ég hygg, að það sé mikil nauðsyn að gera breytingar á skipulagi þeirrar stofnunar og skipan rannsóknaráðsins og ef til vill endurskoða þá löggjöf, sem um þau efni fjallar, og gæti verið tilefni til að íhuga það í sambandi við þessa till. En þarna er sem sagt um að ræða stofnun, sem lengi hefur starfað og hefur haft beinlínis það hlutverk að gera till. um a. m. k. eflingu iðnaðarins og hagnýtingu náttúruauðlinda landsins, sem fyrst og fremst hlýtur auðvitað að koma til álita í sambandi við starf nefndar sem þeirrar, sem hér er gert ráð fyrir, vegna þess að um landbúnaðinn og sjávarútveginn liggur það ljóst fyrir nokkurn veginn, hvers er þar þörf, og það er miklu einfaldara mál, ef á annað borð er til fjármagn til að hrinda þeim umbótum í framkvæmd. Það er vafalaust öllum hv. þm. kunnugt, að eins og sakir standa nú í okkar þjóðfélagi, þá hygg ég, að það sé mikið vafamál, hvort beinlínis er fyrir hendi skortur á tillögum um ýmiss konar framkvæmdir, sem allir viðurkenna að séu mjög líklegar til þess að bæta afkomu þjóðarinnar og skynsamlegt af þeim sökum að hrinda í framkvæmd. Það er okkur öllum kunnugt, að t. d. á sviði landbúnaðarins er um að ræða miklu meiri framkvæmdir en fjármagn hefur verið til til þess að standa undir og framkvæmdaviljinn þar miklu meiri en fjárhagsleg efni hafa leyft. Um sjávarútveginn er einnig það sama að segja, að það eru óskir og vilji fyrir hendi víðs vegar á landinu um kaup fjölmargra fiskiskipa og að koma upp hraðfrystihúsum og ýmsum fiskiðjuverum og nú einnig síðustu árin að segja má vaxandi áhugi á því að fjölga togurum. Allt þetta hefur gengið seinna en óskir manna hafa staðið til af þeirri einföldu ástæðu, að ekki hefur verið fjármagn til þess að framkvæma þetta. Það hefur verið komið upp hér stóriðjuveri, sem er áburðarverksmiðjan, sem menn binda miklar vonir við, og hefur nú um nokkurra ára skeið verið unnið að því að koma hér upp öðru miklu fyrirtæki, sementsverksmiðjunni, en því miður hefur einnig seinkað framkvæmdum, vegna þess að ekki hefur tekizt að fá nauðsynlegt fjármagn, sem á hefur skort. Mér sýnist því, að enda þótt það geti við nánari athugun þótt rétt að setja nú nýja nefnd til þess að gera nýjar tillögur um ýmiss konar framkvæmdir í ýmsum atvinnugreinum þjóðarinnar, þá sé hætt við, að það komi að litlu haldi, ef ekki sé hægt að leysa þann vandann, sem er á öllum þessum sviðum langerfiðastur og öllum hv. þm. er fullkunnugt um, en það er fjárskorturinn, bæði varðandi innlent og erlent lánsfé. Má ef til vill segja, eins og hv. frsm. kom inn á, að það sé mikið íhugunarefni og kannske ástæða fyrir Alþ. sem slíkt að leggja um það ákveðnar línur eða taka ákveðna stefnu varðandi fjáröflun til þessara framkvæmda allra saman, þ. e. a. s., að hve miklu leyti talið er fært að fara inn á þá braut að hagnýta erlent fjármagn til framkvæmda í landinu, því að það er í rauninni það, sem öllu máli skiptir. Það, sem okkur fyrst og fremst skortir til að koma upp því, sem er kallað stóriðjuver og kostar hundruð milljóna, er erlent fjármagn, því að það er augljóst mál, að við höfum ekki í landinu sjálfu fé til þess að koma þeim framkvæmdum á laggirnar. Um það hafa staðið miklar deilur, hvað langt eigi að ganga í þessu efni. Ýmsir hafa talið, að það væri mjög varhugavert að taka mikið af erlendum lánum, þar sem það gæti bundið okkur nokkurn myllustein um háls og svipt okkur sjálfræði yfir málum okkar. Vitanlega getur svo verið, ef of langt er gengið í þessu efni, en ég hygg þó, að það liggi nokkurn veginn ljóst fyrir, og flestir munu nú vera orðnir þeirrar skoðunar, að ekki verði hjá því komizt, ef við ætlum að byggja upp okkar atvinnulíf, að hagnýta í allríkum mæli erlent fjármagn í því skyni, ef það á annað borð er fáanlegt með viðunandi kjörum. Ég minntist áðan á það, að nú væri nefnd starfandi til þess að gera tillögur í sambandi við ályktun þá, sem samþykkt var hér á Alþ. um ráðstafanir til að viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Ég held, að öll athugun á eflingu atvinnuvega okkar verði að miðast við að hafa hliðsjón einnig af þessu atriði, hvaða áhrif uppsetning vissra atvinnufyrirtækja eða efling vissra atvinnugreina hafa á byggðina í landinu, og þess vegna sýnist mér í raun og veru, að það sé a. m. k. fullkomið íhugunarefni í sambandi við þessa tillögu, hvort ekki sé nauðsynlegt, ef á annað borð mönnum sýnist eðlilegt að setja upp nefnd til athugunar á þessum málum, að sameina þetta að einhverju leyti starfi þeirrar n., sem nú starfar að því að rannsaka og gera tillögur um margvíslegar atvinnuframkvæmdir til þess að tryggja jafnvægi í byggð landsins. Ég hygg a. m. k., að vera muni viss hætta í sambandi við það, ef ekki eru höfð þessi tvö sjónarmið sameiginlega í huga, auk þess sem hér getur þá orðið um hreinan tvíverknað að ræða hjá þessum n. báðum. Ég vildi því að lokum benda á það til athugunar fyrir þá n., sem fær þetta til meðferðar, að nauðsynlegt er að taka þessi atriði einnig til íhugunar og þá að athuga, hvort ekki geti verið rétt, að það starf, sem þessi tillaga fjallar um, verði falið þeirri nefnd, ef til vill í einhverju breyttu formi, eða a. m. k. að starf þessara nefnda verði samræmt, þannig að ekki verði þar um árekstra eða tvíverknað að ræða. Ég vil svo endurtaka það, sem ég í upphafi sagði, að hér er vissulega um efni að ræða, sem er í eðli sínu mjög mikilvægt og er undirstaðan að okkar efnahagslegu afkomu í framtíðinni, og því er sjálfsagt að ræða þetta mál ýtarlega og gera sér grein fyrir því, hvað er farsælasta lausnin og hvað geti bezt stuðlað að því að hraða framkvæmdum meir en verið hefur til þessa, en hins vegar er ég mjög hræddur um það, að nefndarskipan ein út af fyrir sig hafi ekki ýkjamikla þýðingu, ef ekki kemur þar fleira til. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi að vera að ræða brtt. þær, sem komið hafa fram við aðaltill., en brtt. benda einnig til þess, að mikilvægt sé að íhuga þetta mál allt rækilega, áður en það verður endanlega afgreitt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. á þskj. 360 við þáltill. þá, sem hér er til umræðu. Breyting sú, sem ég fer fram á að gerð verði á till., er þess efnis, að þeim tæknilegu vísindastofnunum, sem nú eru starfandi í landinu og kostaðar af ríkissjóði og hafa yfir fullkomnustu sérfræðilegri þekkingu að ráða, bæði tæknilegri og hagfræðilegri, sem völ er á hér í þessu landi, verði falið að vinna það verk, sem í þáltill. er farið fram á að unnið verði. - Mér þykir við þessa umr. rétt að gera nokkra grein fyrir þessari brtt. minni, svo að n. þeirri, sem fær málið til afgreiðslu, sé ljóst, hvers vegna brtt. er fram borin. Það kom fram í ræðum þeirra hv. þm. Str. (HermJ) og hv. 2. þm. Reykv. (EOl), að þeir töldu mjög mikla þörf og mjög æskilegt, að skipuð yrði nefnd í þetta mál sérstaklega. Raunar var það meginkjarninn í framsöguræðu hv. þm. Str. að sanna það, að n. væri nauðsynleg og sjálfsögð, en hitt atriðið var miklu veigaminna, og fyrir því fór miklu minna í framsöguræðu þessa hv. þm., hver nauðsyn þjóðinni í sjálfu sér og efnahagslífi landsmanna væri á þessum aðgerðum. Um þetta atriði vil ég það segja, að við Íslendingar höfum ýmiss konar reynslu af nefndarskipunum og nefndarstörfum í þessum málum. Báðir vitnuðu þeir hv. þm. Str. og hv. 2. þm. Reykv. til skipulagsnefndar í atvinnumálum, sem leysti ágætt starf af höndum, skilaði mjög merkilegu nál., en hvorugur þeirra gat þess, að starf þessarar n. og nál. hennar var að þakka þeim mönnum, sem fyrir n. unnu, en ekki þeim mönnum, sem kosnir voru í n. Og það er nákvæmlega reynslan, sem við Íslendingar höfum af nefndarskipunum í þessi mál, að sjálf nefndarstörfin eru bitlingar og annað ekki fyrir þá flokksmenn, sem taldir eru bitlinga verðir, en störfin, hvort sem þau eru góð eða ekki góð, eru unnin af mönnum, sem n. fá sér til aðstoðar. Og það liggur í hlutarins eðli, og það hljóta allir að skilja, að störf eins og þau, sem hér um ræðir, verða ekki unnin af öðrum en mönnum, sem hafa sérfræðilega þekkingu á því að vinna þessi störf, bæði tæknilega og hagfræðilega. Hins vegar er það rétt og mikil ástæða til að taka það fram, að það er gleðilegt tímanna tákn að sjá þá menn, sem hafa átt mjög drjúgan þátt í því undanfarin ár að skapa það ástand og þá þróun íslenzkra efnahags- og atvinnumála, sem við horfum á nú í dag, vera að vakna til skilnings á því, að eitthvað annað þyrfti nú að gera og væri jafnvel nauðsynlegra að gera en gert hefur verið á undanförnum árum af þessum sömu mönnum. Það er mjög gleðilegt tímanna tákn að sjá það, að menn, sem tekið hafa mjög drjúgan þátt í að skapa það ástand á vinnumarkaði sveitanna, að kröfur bænda um innflutt vinnuafl verða sífellt háværari, vegna þess að atvinnuvegur þeirra er að riðlast af vinnuaflsskorti, - að menn, sem hafa tekið verulegan þátt í að skapa það ástand, að íslenzk útgerð er fyrst og fremst rekin nú í dag vegna þess, að bræðraþjóð okkar á Norðurlöndum bjó við það ólán, að atvinnulíf hennar sjálfrar var komið í slíkt öngþveiti, að borgararnir þurftu að leita út fyrir landsteinana til að afla sér lífsviðurværis, - það er mjög gleðilegt að sjá það, að menn, sem hafa átt drjúgan þátt í að skapa þetta ástand, skuli nú vera að vakna til vitundar um, að það þurfi að gera einhverjar ráðstafanir til að efla íslenzkt atvinnulíf. Við hinu er svo ekki að búast, að þessir menn öðlist í einni svipan fullkominn skilning á því, hvað gera þarf og hvernig, enda ber till. þeirra hv. þm. Framsfl. þess ljósan vott, að þeim er verkefnið ekki eins ljóst og skyldi. Í till. er blandað saman á óæskilegan hátt tvenns konar málum. Annars vegar er talað um atvinnu þá, sem Íslendingar hafa nú um skeið haft hjá varnarliðinu, og að sú atvinna muni senn líða undir lok, og þess vegna þurfi að sjá því fólki, sem þar hefur verið, fyrir atvinnu, og hins vegar er talað um, að þjóðinni fjölgi árlega um rúmlega þrjú þúsund manns og að gera þurfi ráðstafanir til að sjá þessu fólki fyrir atvinnu. Þetta eru tvö og tiltölulega lítið skyld mál. Fyrra málið, hvað gera þurfi í sambandi við það fólk, sem unnið hefur hjá herliðinu, þegar það verður að leita þaðan, er tímabundið mál. Hitt málið, hvað gera þurfi til þess að skapa fjölgun þjóðarinnar atvinnu- og lífsbjargarmöguleika, er mál, sem ekki verður leyst í einni svipan, heldur krefst það lausnar allan þann tíma, sem þjóðinni fjölgar, og er því ótímabundið mál. Um fyrra atriðið flutti hv. 8. þm. Reykv. ásamt mér till. þegar í þingbyrjun, sem prentuð er á þskj. 30 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa eftir tilnefningu þingflokkanna fimm manna nefnd til að gera allsherjaráætlun um hagnýtingu vinnuafls í þágu íslenzkra atvinnuvega, þannig að unnt verði að veita þeim þúsundum Íslendinga, er nú starfa á vegum erlends herliðs, atvinnu í þjóðnýtum starfsgreinum. Skal n. hraða störfum og skila áliti og tillögum eigi síðar en 1. júlí 1955.“ Þessi till. hefur legið fyrir hv. Alþ. síðan í byrjun október, og það verður því miður ekki sagt, að skilningur hv. þingmanna á því, að nauðsyn væri að leysa þetta verkefni, hafi verið mjög mikill, því að ekki hefur þessari till. þokað neitt áfram, svo að mér sé kunnugt um. En þetta er verkefni, sem fela má nefnd að vinna, vegna þess að þetta er tímabundið verkefni. Hitt verkefnið, hvernig beri að undirbúa það, að árleg fjölgun þjóðarinnar geti komizt í atvinnu og skapað sér viðunandi lífsmöguleika í landinu, verður ekki unnið af nefnd. Það er verkefni, sem þessi þjóð verður að vinna að ár eftir ár um alla þá framtíð, sem hún á fyrir höndum. Það er því verkefni, sem fela verður fastri og stöðugri stofnun að hafa með höndum. Og þetta hafa ráðamenn þjóðarinnar séð, og þetta hafa þeir gert tilraun til að framkvæma með stofnun Iðnaðarmálastofnunar Íslands. Sú stofnun á að hafa með höndum flestöll eða öll þau verkefni, sem snerta síðari lið í till. þeirra hv. þingmanna Framsfl., sem prentuð er á þskj. 356. Það er líka auðséð við athugun till., að þannig hlýtur þetta að eiga að framkvæmast, því að í grg. fyrir till. á þskj. 356 segir svo meðal annars, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt ætti nefndin að athuga möguleika á aukinni tækni í núverandi atvinnugreinum landsmanna.“ Þeir, sem nokkurt inngrip hafa í þessi mál, tækni í atvinnugreinum landsmanna, hljóta að skilja, að þetta mál verður aldrei leyst af nefnd. Tækni og tækniþróun er ekkert slíkt viðfangsefni, sem hægt er að leysa á einum degi eða skömmum tíma af nefnd. Það vita allir, að tækni er sífelldum breytingum háð, sífelldri framþróun. Fyrirtæki, sem væri tæknilega séð fullkomið í dag, verður eftir nokkur ár orðið langt á eftir, ef það fylgist ekki með þróun málanna. Þannig er það náttúrlega fullkomlega út í hött að ætla nefnd að hafa slíkt verkefni með höndum, enda algerlega ástæðulaust, ef hið háa Alþingi Íslendinga vill ekki eingöngu vinna eftir þeirri reglu að láta ekki vinstri höndina vita, hvað sú hægri gerir, - því að Alþ. hefur þegar veitt fé á fjárlögum til Iðnaðarmálastofnunar Íslands, sem ætlað er einmitt meðal annars þetta verkefni. En því miður verð ég að segja, að þannig er málum háttað hjá okkur, allt of alvarlega mikið. Það er unnið þannig, að „hægri höndin veit ekki, hvað sú vinstri gerir“. Við höfum um mörg undanfarin ár varið talsvert miklu fé til rannsókna á ýmsum hlutum, mjög nauðsynlegra rannsókna. Ég vil nefna tilraunabú landbúnaðarins, ég vil nefna Fiskifélag Íslands, atvinnudeild háskólans, rannsóknaráð ríkisins, nú síðast Iðnaðarmálastofnun Íslands og ótalmargar nefndir, sem hafa átt að rannsaka og rannsaka. Til þess arna hefur verið varið miklu fé, en mjög óskynsamlega. Alltaf hefur hver einasta stofnun og hver einasta nefnd haft of lítið fé til umráða, svo lítið, að hún gat ekki leyst það verkefni af höndum, sem henni var ætlað að gera. Það hefur aldrei verið fyrir hendi skilningur á því að veita einhverri stofnun eða einhverju tilraunabúi nægilega mikið fjármagn til þess, að það væri nokkur skynsamleg ástæða til að krefjast þess eða ætlast til þess, að þessi stofnun eða þetta tilraunabú skilaði þeim árangri, sem það hefði átt að geta gert. Og hér virðist þessi skoðun enn og þessi stefna enn vera upp á teningnum. Það á að stofna nefnd til að vinna verk, sem hún sjálf getur ekki unnið. Og það er flm. till. algerlega ljóst, að n. getur ekki unnið störfin, því að þeir setja inn í till. atriði, sem svo hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndinni er heimilt að ráða sérfróða menn til að vinna úr gögnum, sem fyrir hendi eru, eða að vísindalegum rannsóknum, eftir því sem hún telur nauðsynlegt vegna starfa sinna.“ M. ö. o., það er sýnilegt, að flm. till. ætlast til þess, ef nokkurt vit á að vera í till., að hér verði sett á ný stofnun, algerlega hliðstæð Iðnaðarmálastofnun Íslands, Fiskifélagi Íslands, rannsóknaráði ríkisins, atvinnudeild háskólans, tilraunabúunum o. s. frv., o. s. frv. Og til þessa á að veita fé úr ríkissjóði, þó að hér á Alþ. hafi a. m. k. tvisvar sinnum verið felldar till. um að veita Iðnaðarmálastofnun Íslands það fé, sem hún taldi sér nauðsynlegt til að geta starfað. Og þá er fé fyrir hendi, þegar algerlega hugsunarlaust á að stofna nýjar nefndir. Þetta mál er þess eðlis, að það væri ástæða til að tala um það mjög langt mál. En þessar umræður hafa dregizt nokkuð á langinn, og mun ég því ekki gera það að þessu sinni, enda gefst tækifæri til að ræða málið betur síðar. Ég vil þó aðeins drepa á örfá atriði í framsöguræðu hv. þm. Str. Hann sagði m. a.: Ríkisstj. hefur ekki nægilega starfskrafta til að vinna það verk, sem hér um ræðir, þ. e. a. s. þá rannsókn, sem till. felur í sér, og þess vegna er till. flutt um að skipa nefnd í málinu. Nú spyr ég: Hvers vegna hefur ríkisstj. ekki nægilega starfskrafta til að vinna þetta verk? Hún hefur þó allar þær stofnanir, sem greint er frá í brtt. minni á þskj. 360 og talið er æskilegt að væri falið að vinna þetta verk, þ. e. a. s. Iðnaðarmálastofnun Íslands, rannsóknaráð ríkisins, atvinnudeild háskólans, Fiskifélag Íslands og jarðborunardeild ríkisins. Þessar stofnanir hefur hún allar undir sinni stjórn, og hún getur og hefur heimild til og möguleika að ráða til þessara stofnana eins mikla starfskrafta og hún telur sér nauðsyn og þörf á. Hvers vegna gerir hún það ekki? Er nauðsynlegt, að Alþ. geri einhverjar ályktanir um það, að auknir skuli starfskraftar hjá þessum stofnunum? Ef svo er, væri miklu skynsamlegra að gera slíka ályktun um það að fjölga sérfræðilegum ráðunautum þessara stofnana en að gera till. um að stofna nýja nefnd með auknu starfsliði, algerlega hliðstæða öllum þeim stofnunum, sem fyrir eru. Hv. þm. Str. sagði, að fleira en tæknilegur undirbúningur væri nauðsynlegt til að leysa þetta starf, sem hér um ræðir, af hendi. Það þyrfti að rannsaka rekstrargrundvöllinn. Það kallaði hv. þm. Str. pólitísk atriði. En það er það ekki. Það eru hagfræðileg atriði, sem varða rekstrargrundvöllinn, og það er þess vegna líka sérfræðileg vinna. Og slíka sérfræðinga hafa þessar stofnanir í þjónustu sinni og geta haft þá, ef ríkisstj. telur nauðsyn. Hann sagði líka, hv. þm. Str., að sérfræðingar gætu ekki sagt til um það, hvað ætti að gera hverju sinni og á hverju ætti að byrja. Þetta er alveg rétt. Þeir geta ekki sagt til um þetta. En nefnd, kosin af Alþ., getur ekki heldur sagt til um þetta og mundi aldrei segja til um það. Hún mundi gera nákvæmlega sama og hinar sérfræðilegu stofnanir, sem til eru í landinu, hún mundi vinna að verkinu eða láta sérfræðingana og stofnanirnar gera það, leggja tillögur fyrir Alþ. og ríkisstj., sem Alþ. síðan samþykkti, alveg á sama hátt og ef stofnununum sjálfum væri falið að vinna verkið. Þær mundu ekki segja fyrir um það, hvað ætti að gera, en þær mundu vinna sínar till. og senda þær ríkisstj. og Alþ., sem síðan tæki ákvörðun um það, hvað skyldi gert. Þess vegna hefur nefndarstofnun í því sambandi ekkert að þýða. Og loks sagði hv. þm. Str., að hingað til hefði engin stórframkvæmd verið nægilega tæknilega undirbúin, eða nægilega pólitískt undirbúin, eins og hann kallaði það, þ. e. a. s. verið nægilega hagfræðilega undirbúin. Það getur verið, að þetta sé alveg rétt, en af hverju stafar það? Af því að þær stofnanir, sem hafa unnið að undirbúningi þessara mála, hafa aldrei haft nægilegt fjármagn til að geta haft í sinni þjónustu alla þá sérfræðinga, sem hefði verið þörf á. Það hefur alltaf verið, eins og ég hef margtekið fram í þessum orðum mínum, skorið við nögl sér það fé, sem hefur verið veitt til þessara stofnana, með þeim afleiðingum, að þær hafa ekki komið þjóðarbúinu og þjóðarheildinni að því gagni, sem þær annars hefðu getað gert. Og þess vegna er það nauðsynlegt nú - og kannske það eitt nauðsynlegt - að veita fé, ef ríkissjóður hefur á annað borð efni á því, til þess að fullkomna starf þeirra stofnana, sem nú eru fyrir hendi, en ekki til þess að stofna nýja nefnd með að sjálfsögðu takmörkuðu fjárframlagi, sem gæti aldrei unnið á fullkominn hátt þau verkefni, sem henni væri ætlað að leysa. Ég vona, að þessi orð, sem ég hef hér mælt, nægi til að sannfæra hv. þingmenn um, að það er meiri þörf á að breyta till. þeirra hv. framsóknarmanna í það horf, sem ég hef hér mælt með, og að auka fjárframlög, ef unnt er, til þeirra stofnana, sem fyrir hendi eru í landinu, og gera þær þannig hæfari til að leysa betur og betur af hendi þau verkefni, sem þeim er ætlað að vinna, og skal það þó ekki undan dregið, að margar þeirra hafa unnið ágætt verk, eins og t. d. Fiskifélag Íslands, heldur en að stofna nefnd, sem yrði fyrst og fremst bitlinganefnd fyrir einhverja stjórnmálamenn, sem ekki hefðu sérstaklega mikla möguleika á því að leysa þetta verk af höndum.



Herra forseti. Ég hef flutt till. til þál. um minningu Jóns Þorkelssonar skólameistara. Er þar gert ráð fyrir, að Alþ. kjósi fimm manna nefnd, einn mann frá hverjum þingflokki, til þess að gera till. um, á hvern hátt Jóns Þorkelssonar, „föður íslenzkrar alþýðufræðslu“, verði maklegast og virðulegast minnzt á 200. ártíð hans að 4 árum liðnum, 5. maí 1959. Ég hygg, að segja megi með réttu, að það sé ekki vonum fyrr, að fram komi hér á Alþ. till. um, að eitthvað markvisst sé gert til þess að heiðra minningu þessa mæta manns. „Faðir íslenzkrar alþýðufræðslu“, það eru orðin, sem þjóðin hefur tengt við nafn hans. „Faðir Reykjavíkur“ er heiti, sem annar ágætur maður hefur hlotið. „Listaskáldið góða“ er einkunn, sem allir þekkja, hverjum hlotnazt hefur. Bak við slíkar nafngiftir er mikil saga, þótt hún sé orðfá. Hún segir þó, að slíkir menn hafi gefið þjóðinni meira en orð fá lýst. Jón Þorkelsson, faðir íslenzkrar alþýðufræðslu, hefur í tvennum skilningi rennt stoðum undir alþýðumenninguna og alla menningu þjóðarinnar. Skömmu fyrir dauða sinn arfleiddi hann fátæk og munaðarlaus börn í Kjalarnesþingi að öllum eigum sínum, löndum og lausum aurum. Er það hin stærsta gjöf, sem enn hefur verið gefin börnum á Íslandi. Af því fé er Thorkilliisjóðurinn stofnaður. Að hinu leytinu varði hann öllu lífi sínu til þess að lyfta þjóðinni úr hnipri fáfræði og skuggum umkomuleysis upp í birtu þekkingar og menningar. Jón Þorkelsson var Suðurnesjamaður, fæddur 1697 í Innri-Njarðvík. Úr Skálholtsskóla brautskráðist hann 18 ára, efstur í skólanum. Vakti hinn gáfaði piltur mikla athygli, hvar sem hann fór, og virtist honum opin leið til lærdóms og frama. Tvítugur að aldri settist hann í Kaupmannahafnarháskóla og las síðan eitt ár við háskólann í Kiel. Eftir 10 ára dvöl erlendis var hann orðinn einn mesti lærdómsmaður þjóðarinnar og talinn hið mesta latínuskáld hennar. Hann hafði lagt stund á margs konar fræði, málfræði, guðfræði, mælskufræði. stærðfræði, grasafræði, læknisfræði og þjóðréttarvísindi. Hann ritaði um landafræði Íslands í erlend landfræðirit og leiðrétti þar með ranghermi ýmissa erlendra höfunda um land og þjóð. Segir Þorvaldur Thoroddsen, að Jón hafi hrakið margar skröksögur eldri höfunda og eigi fyrir það þakkir skilið. Þá var skoðun Jóns á þjóðréttarstöðu landsins hin markverðasta, því að hann hélt því fram, að „landið lúti konungi alleina“. Jóni Sigurðssyni þótti lífsstarf Jóns Þorkelssonar hið markverðasta og skoðanir hans og tillögur hinar athyglisverðustu. Jón Þorkelsson varð skólameistari í Skálholti 1728 og þjónaði því embætti í 9 ár af dugnaði og alúð og „röggsemi í lærdómi og lifnaði“. Hann ferðaðist ásamt Lúðvík Harboe, síðar Sjálandsbiskupi, um landið árin 1741–45 til þess að rannsaka menntunarástand landsmanna. Var þá prófuð lestrarkunnátta í öllum sveitum landsins. Eftir rannsókn þeirra voru að undirlagi Jóns gefnar út margar og merkar tilskipanir til þess að bæta úr hinu bágborna menningarástandi, sem var í flestum héruðum. Þrjú dæmi skulu nefnd frá þessari rannsókn. Í fjölmennasta söfnuði á Íslandi. Gaulverjabæ og Stokkseyri, voru 970 manns, þar af var 721 ólæs, en aðeins 249 læsir. Í þeirri sókn sem Reykjavík er í og hefur verið í, þ. e. Vík á Seltjarnarnesi, Nes og Laugarnes. voru 484 manns, þar af voru 333 ólæsir, en 151 læs. Í Hrunasókn var ástandið einna verst, þar voru 205 manns og 180 ólæsir af þeim. Svo bar til, að biskupslaust var bæði á Hólum og í Skálholti um þær mundir, er Jón Þorkelsson og Harboe ferðuðust hér um. Þeir réðu því, hverjir voru settir á biskupsstólana. Og það sýnir mjög áhuga þeirra fyrir uppfræðslunni, að í Skálholti varð biskup Ólafur Gíslason, maður ekki háskólagenginn, en naut þess, að hann hafði sýnt áhuga fyrir uppfræðslu barna í söfnuðum sinum. Þá voru gefnar út tilskipanir um fermingu og kristindómsfræðslu 1744, Ponti-lærdómskverið prentað í fyrsta sinn, ný tilskipan um húsvitjanir presta 1746, og 1745, síðasta rannsóknarár þeirra, er stofnaður fyrsti barnaskóli á Íslandi, í Vestmannaeyjum. Jón Þorkelsson gerði skrá yfir umbótatillögur sínar. Hann taldi nauðsynlegt, að stofnaðir yrðu opinberir barnaskólar. Hann bar fram till. um afnám brennivíns og „hegning fyrir vanbrúkun þess og fyrir ofdrykkju“. Hann setti fram hugmyndina um háskóla hér á landi, þar eð hann lagði til, að stofnaður yrði framhaldsskóli fyrir embættismannaefni landsins. Hafði hann Hítardal í huga sem stað fyrir prestaskóla og framhaldsskóla fyrir stúdenta. Hann átti upptökin að hugmyndinni um landlæknisembættið, um drykkjumannahæli, um styrk til stúdenta til háskólanáms, um tvo vígslubiskupa í landinu, til þess að biskupsefni þyrfti ekki að fara utan til vígslu. Þá skal ég með nokkrum orðum minnast á gjöf Jóns til alþýðumenningarinnar, Thorkilliisjóðinn. Jón átti miklar eignir og gaf þær allar til uppeldismálanna. Hann átti 8 jarðir hálfar eða meira. Sjóðsstofnunin á Íslandi var afgjaldið af jörðunum. Hann átti allmikið bókasafn, og eftir hann lágu nokkur þúsund dalir á vöxtum í Kaupmannahöfn. Gjöf Jóns Þorkelssonar hleypti lífi í hugmyndina að skóla fyrir æskulýðinn. Lögðu ýmsir mætir menn skerf til málanna og tillögur í því sambandi. Má þar til nefna Magnús amtmann Gíslason, Einar Jónsson, fyrrum skólameistara, og Finn biskup Jónsson. Þá var árið 1791 stofnaður hinn markverðasti skóli, kostaður að öllu af gjöf Jóns Þorkelssonar; það var Hausastaðaskólinn á Álftanesi, heimavistarskóli fyrir börn. Sá skóli starfaði á hinum erfiðustu tímum, en var þó skært ljós í því myrkri, sem grúfði yfir fyrir og eftir aldamótin 1800. Þannig var komið málum veturinn 1804–05, að skólalaust var á Íslandi að undanteknum Hausastaðaskóla með 12 börnum í heimavist. Hólaskóli og Skálholtsskóli voru báðir lagðir niður og sameinaðir Reykjavíkurskóla, þ. e. Hólavallaskóla, en hann varð að hætta sökum margs konar niðurníðslu, og þá er það skóli Jóns Þorkelssonar, sem brúar bilið, svo að ekki er aldeyða í skólahaldi, en Bessastaðaskóli var svo stofnaður haustið eftir, 1805. Mikill bókaskortur og pappírsskortur var í landinu á árunum 181o–16, og 1812 lagðist Hausastaðaskólinn niður eftir 21 árs starf, og var nú aftur barnaskólalaust í landinu. En 1830 kemur gjöf Jóns Þorkelssonar að notum, þegar stofnaður er fyrsti barnaskóli í Reykjavík með styrk úr Thorkilliisjóði. Það var einkaskóli. Þegar styrkurinn úr Thorkilliisjóði var tekinn af skólanum 1848, lagðist hann niður sökum fjárskorts. Árangurinn af starfi Jóns Þorkelssonar á þessum sviðum hafði undraverð áhrif til þess að lyfta undir menningu þjóðarinnar. Tilskipanir þeirra Harboes náðu tilgangi sínum. Prestar lögðu meiri rækt við uppfræðsluna en fyrr. Biskuparnir, þeir feðgar Finnur Jónsson og Hannes, sonur hans, fylgdu tilskipununum fram af dugnaði miklum, og svo hafði lestrarkunnáttu fólks fleygt fram, að 30 árum eftir dauða Jóns Þorkelssonar mátti svo kalla, að þjóðin væri orðin allæs. Skal aðeins nefnt eitt dæmi um þetta til samanburðar við það, sem ég nefndi hér fyrr. Árið 1787 var Reykjavík, Nes og Seltjarnarnes annar fjölmennasti söfnuður landsins með um 700 manns. Þar af voru þá aðeins 40 ólæsir, en þar höfðu verið 333 ólæsir af 484 manns, sem voru í sókninni 30 árum áður. Thorkilliisjóðurinn hefur orðið fyrir ýmsum áföllum og ekki ávaxtazt eðlilega. Árið 1770 var hann 4170 ríkisdalir og 1783 5700. Árið 1812, sama ár og Hausastaðaskólinn var lagður niður, átti sjóðurinn ytra 8878 ríkisdali, og árið 1839 var sjóðurinn alls 12360 ríkisdalir. Magnús Stephensen getur þess í „Eftirmælum 18. aldar“, að sjóðurinn hafi ekki ávaxtazt eðlilega og stafi þetta af óhappi, sem „gjafarans skenkur á fyrstu árum eftir dauða hans rataði í utanlands, hvar hann var á rentu settur“. Sjóðurinn varð þó fyrir enn meira áfalli, þegar Danmerkurríki varð gjaldþrota í lok Napoleonsstyrjaldanna, enda komst hann þá niður í 68 ríkisdali. En á næstu áratugum safnaðist í hann allmikið fé, og 1839 var hann orðinn rúmlega 12300 dalir, eins og fyrr getur. Sjóðnum hefur frá 1855 verið stjórnað hér á landi. Það er ekki ætlunin að rekja hér sögu sjóðsins, en minna má þó á, að nauðsynlegt er að athuga, hvort sjóðurinn hefur þjónað markmiði gefandans og á hvern hátt hann getur bezt gegnt sínu veglega hlutverki. Það, sem gert hefur verið til þess að minnast Jóns Þorkelssonar til þessa dags, má segja, að hann hafi kostað sjálfur. Ævisaga hans, er kom út 1909, var kostuð af Thorkilliisjóðnum. Hvað hefur svo annað verið gert til þess að minnast maklega og virðulega þessa ágæta Íslendings? Mér er ekki kunnugt um það. En hins vegar hefur nú á síðustu missirum verið nokkuð rætt og ritað um störf Jóns Þorkelssonar og talið tilhlýðilegt að minnast hans á 200. ártíð hans að 4 árum liðnum, svo sem ég hef bent á í grg. En hver hefur eða á að hafa framtak til þess að minnast föður alþýðufræðslunnar á Íslandi? Er það ekki einmitt hið virðulega Alþingi, sem engum meðal þjóðarinnar má gleyma, en öllum á að þjóna? Í trausti þess, að hv. alþm. hafi þennan skilning, hef ég borið fram þáltill. um minningu Jóns Þorkelssonar og vænti þess, að hún fái brautargengi.