Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fyrri kaflans (Þórarinn Jónsson) Brtt. þær, sem fram hafa komið frá fjvn., eru nú með öðrum hætti en venja er til, vegna þess að nefndin hefir klofnað. Jeg vil taka það fram, að afstaða mín til brtt. og nefndarinnar er sú, að jeg gerði engar kröfur til þess, að nefndin klofnaði, enda þótt jeg liti öðruvísi á brtt. meiri hlutans; slíkt hefir ætíð verið svo, að meira eða minna leyti, án klofnings í nefndinni. Jeg tala hjer því aðallega fyrir sjálfan mig, nema að því leyti, sem jeg sem frsm. fyrri kaflans minnist á breytingar þær, sem á frv. eru orðnar, síðan það fór hjeðan úr þessari deild, og þó mun jeg fara fljótt yfir sögu. Jeg get ekki minst á frv. eins og það kemur frá hv.Ed. án þess að víkja að því nokkrum orðum, hvernig fjvn.hv.Ed. farast orð í nál. um afgreiðslu fjárlagafrv. frá þessari hv. deild og störf fjvn. hjer. Í fyrsta lagi eru þar talsverðar ákúrur frá fjvn.Ed. til fjvn.Nd., um að hún sje sein í svifum um afgreiðslu málsins. Það má ef til vill álasa henni fyrir þetta, en þeir, sem lengi hafa starfað í nefndinni, vita, hve miklar tafirnar eru. Þá hefir hún ýmislegt það fram yfir Ed., sem tekur hana mestan tíma, svo sem heimsóknir og viðtöl við menn, sem er því meira, er fleiri erindi liggja fyrir. Jeg vil ekki þar með segja, að hv.Ed.-nefndin losni alveg við þetta, en alt er það miklu minna, sem til hennar kasta kemur. Það er engin dygð, þótt nefnd Ed. sje fljótari; hún getur byrjað starf sitt þega í þingbyrjun, jafnt og Nd.-nefndin, og fær öll skjöl frá henni jafnóðum. Hún á því ekkert annað eftir, þegar fjárlagafrv. kemur hjeðan, en að gera brtt. og semja nál. Það virðist mjer hún ekki hafa gert á skemri tíma en búast mátti við, því að þeim störfum hefir nefnd Nd. lokið á þrem dægrum. Nefnd Ed. tekur það fram, að það sje hennar verk að nema burt tekjuhallann. Það er að vísu góðra gjalda vert, en þá vil jeg minnast þess, að nefnd Nd. hafði ásett sjer, eins og jeg lýsti yfir fyrir hönd nefndarinnar við 3. umr. málsins hjer í deildinni, ef fjárlagafrv. færi eins og það var gegnum báðar deildir, að þá yrði næsta verk hennar að jafna tekjuhallann, en til þess yrði að ganga á verklegar framkvæmdir. Þetta hefir fjvn.Ed. því gert eftir tillögum nefndarinnar hjer, og hefir það komið verst niður á þeim kaflanum, sem mjer heyrir til. Til þess hefir hún orðið að lækka fjárveitingu til landhelgisvarna, vega- og brúagerða og símalagninga að miklum mun. Það, sem þurfti til þess að nema burt tekjuhallann, hefir nær eingöngu verið tekið af þessum kafla. Þá get jeg ekki gengið fram hjá því, er segir í nál., að fjvn. hjer hafi oft gripið til þess ráðs að hækka tekjuliðina, en að fjvn.Nd. hafi ekki lagt út í það „að þessu sinni“. Jeg vísa því fastlega frá nefnd Nd., að hún hafi nokkru sinni lagt það til að hækka tekjuáætlunina til þess að jafna tekjuhallann. Og þótt það hafi komið fyrir, að hún hafi lagt til að hækka tekjuáætlunina, þá hefir það verið mjög varlega gert, og reynslan sýnt, að þar var í hóf stilt. Nú hafði nefndin, sem kunnugt er, lagt það til að lækka tekjuáætlunina. Mjer finst því harla óviðeigandi að kasta því fram rakalaust í annari deildinni, sem má verða til óvirðingar hinni. Jeg hefi minst á stærstu liðina, sem fjvn.Ed. hefir breytt, en nú vil jeg minnast á einstakar brtt. aðrar, þar sem nefnd Ed. leggur til, að þeir liðir verði lækkaðir, sem fyrirsjáanlegt er, að ekki geta lækkað. Þannig leggur nefndin til að lækka fjárveitingu til yfirskattanefnda niður í 40 þús. kr. Jeg sje enga leið til þess, að þessi liður geti lækkað, en þykir gott, ef hann verður ekki hærri en áætlað er í frv. í landsreikningnum 1925 hefir þessi liður verið 48 þús. kr. Það má að vísu segja, að undirbúningur undir nýtt jarðamat byrji ekki strax, en samt sem áður sje jeg engar líkur til þess, að hægt verði að draga úr þessu. Þá hefir nefndin lagt það til að fella niður styrk til Kjósarlæknisins. En þar sem enginn læknir er skyldugur til þess að gegna þar læknisstörfum, verður að veita styrk til þess að einhver fáist til að gegna þeim. Þetta er því enginn sparnaður, enda sá deildin þar betur og feldi till. Margar slíkar till. eru í síðari hlutanum. Við 12. gr. er brtt. um það frá fjvn.Ed. að lækka styrk til sjúkraskýla og læknabústaða um 15 þús. kr. Mjer er ekki vel ljóst eftir nál., hvernig í þessu liggur eða út á hvað það á að ganga. Við 3. umr. fjárlagafrv. hjer hækkaði þessi styrkur um 15 þús. kr. Þar af áttu 8 þús. kr. að ganga til Reykhóla, en 7 þús. kr. voru eftirgjöf á láni til Þistilfjarðarhjeraðs til sjúkraskýlis á Þórshöfn. Verður ekki betur sjeð en að það sjeu þessar 15 þús. kr., sem feldar eru niður. Ef ekki er sú meiningin með lækkuninni að nema þetta brott, þá verður að ganga út frá því, að þessi upphæð sje tekin af því, sem ætlað er til sjúkraskýlisbygginga, viðgerða o. s. frv. En þetta eru lofaðar upphæðir, sem ekki er hgt að komast hjá að greiða, ef ekki á þessu ári, þá strax á næsta nýári. Það var gert ráð fyrir að byggja sjúkraskýli og læknishús í Hofsóshjeraði. Þetta var það eina, sem hugsanlegt var að hægt væri að ganga á, ef ekki yrði bygt þar. En það nægir ekki heldur upp í þessi 15 þús. Það virðist því ekkert geta fallið út af þessum lið, nema þetta, sem jeg nefndi, ef ekki á að verða alt sem ógert. Eins og við vitum, var þetta tekið inn með ákveðnum meðmælum landlæknis og að þeim upplýsingum fengnum, að þar væri alt undirbúið, sem venja er til, og ekkert vantaði, nema að ríkissjóður legði fjeð fram. Jeg veit ekki, hvort jeg hirði um að gera fleiri athugasemdir við gerðir fjvn.Ed. Þó get jeg ekki stilt mig um að minnast á eina brtt., sem kemur mjer dálítið við. Það er um lækkun styrks til raflýsingar á Blönduósskóla, úr 6000 kr. í 4000 kr. Þar í deildinni virðist hafa verið sjerstök flokkssamþykt um þennan lið, en á öðrum till., svo sem styrk til einstakra manna, verður ekki sjeð, að neitt slíkt hafi átt sjer stað. Þá er það mjög óviðfeldið, að þessar 2 þús. kr. skuli lagðar til kvennaskólans í Reykjavík. Vil jeg leyfa mjer að sýna, hve þetta er ósanngjarnt. Eins og deildin veit, hefir verið tekin ákveðin stefna um það, hve mikið ríkissjóður á að greiða við byggingu slíkra skóla. Áður bygðir skólar hafa einnig fengið líkan styrk, t. d. hefir Hvítárbakkaskólinn fengið þennan styrk, og það eftir dýrtíðarvirðingu á húsunum. Blönduósskólinn hefir engan styrk fengið. Þó mætti ef til vill segja, að skólinn hafi fengið eitthvað í þessa átt, þegar hann fjekk styrk til miðstöðvarlagningar í fyrra. Nú hefir skólinn verið raflýstur, sem er alveg nauðsynlegt. Þótt þessi upphæð verði tekin af byggingarstyrknum, er enn mikið eftir, vegna þess að skólahúsið er svo dýrt, miklu dýrara en önnur skólahús, sem hjer geta komið til samanburðar. Af þessum styrk er svo tekið miklu meira en af öðrum styrkjum; í stað þess að nema burt af honum 1/7 eða 1/5, eins og af flestum öðrum, er tekinn 1/3 af honum og lagt til rekstrarkostnaðar við kvennaskólann í Reykjavík. Í fyrra lá frv. fyrir þinginu um að gera kvennaskólana á Blönduósi og í Reykjavík að ríkisskólum, og var jeg því fylgjandi vegna þess, hvað skólann í Reykjavík snerti, að hann getur aldrei orðið sjermentunarskóli, nema þing og stjórn fái full umráð yfir honum. Með því fyrirkomulagi, sem nú er á skólanum, hlýtur hann að verða lagður niður, þegar gagnfræðaskóli kemur í Reykjavík, nema þá ef til vill sú sjermentunardeild, sem í skólanum er. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, að aðstaða mín gagnvart fjárlagafrv. er sú, að jeg gæti gengið á móti hverri till. til hækkunar. En þegar jeg sá brtt. koma hvaðanæfa, kom jeg líka með brtt., en verði það að samkomulagi að taka þær allar aftur, mun jeg að sjálfsögðu taka mínar brtt. aftur líka. Þangað til fer jeg fram á, að rekstrarstyrkur til kvennaskólans á Blönduósi hækki um 3000 kr. Skólinn hefir hingað til starfað frá 15. okt. til 14. maí, en á nú að starfa frá 15. sept. til 20. júní. Það er fyrirsjáanlegt, að ekki verður hægt að halda uppi kenslu svona lengi án aukins styrks, nema því aðeins að leggja mjög mikið á hjeraðið. Jeg hefi nú minst á brtt. mínar, nema eina, við þennan fyrri kafla. Þessi brtt. er við 13. gr., um símalagningar. Ef sími verður lagður fram að Ási í Vatnsdal, hafði jeg hreyft því í nefndinni að fá línu frá Lækjamóti að Breiðabólsstað. Þegar jeg átti tal um þetta við landssímastjóra, þá lagði hann á móti því, að línan í Vatnsdalinn yrði lögð. Aftur á móti hafði hann góð orð um, að þessi Breiðabólsstaðarlína yrði lögð um leið og línan frá Borðeyri til Sauðárkróks; það kostaði litla fyrirhöfn, og kostnaðurinn við það ekki meiri en um 3–4 þús. kr. Jeg hefi gert þá brtt., að á línunni frá Ási verði ákveðin stöð í Flögu, og finst mjer það sjálfsagt, þar sem þar er eitt af stærstu og best bygðu býlum hjer á landi. Ábúandi hefir einnig mjög mikla þörf fyrir síma, þar sem hann rekur verslun á Blönduósi. Að öðru leyti vil jeg ekki hagga neinu, sem áður er ákveðið, og tel sjálfsagt að hafa stöð austan árinnar. Vænti jeg þess, að deildin verði ekki á móti þessari till. minni, en samþykki hana, þegar til atkvæða kemur. En taki jeg þessa brtt. aftur, ef til samkomulags dregur, þá vil jeg skjóta því til stjórnarinnar, að þetta verði gert. Þá á jeg eina brtt. við síðari kaflann, 23. gr., um styrk til Eimskipafjelags Íslands, að fyrir 85000 kr. komi 55000 kr. Stjórninni er þar heimilað að greiða 85000 kr. til fjelagsins, en þessi upphæð hefir undanfarið verið 60000 kr. Brtt. þessi kom frá hæstv. atvrh. og var samþykt. Ástæðan til brtt. minnar er sú, að jeg tel ekki rjett að heimila frekari greiðslu út af byggingu „Brúarfoss“ en áður hafði verið gert, vegna þess að enn verður ekki sjeð, hvernig rekstur hans verður. Jeg tel því þetta of fljótt, þótt ef til vill verði ástæða til þess síðar. Í þessu sambandi get jeg ekki stilt mig um að minnast á afstöðu fjelagsins til samgangna á Húnaflóa, hvað „Brúarfoss“ snertir og jafnvel önnur skip. Þar gengur aðeins „Esja“ og „Goðafoss“ aðeins í annari leið sinni, frá útlöndum. Jeg verð að átelja þetta og hygg, að fjelagið gæti hagað þessu betur, enda ekki minni ástæða fyrir það að hlynna að samgöngum á Húnaflóa en annarsstaðar. Til þess að bera saman, hvort flutningsþörf er ekki eins mikil á Húnaflóa og Skagafirði, hefi jeg tekið upp tölur úr hagskýrslunum um aðfluttar og útfluttar vörur frá þessum stöðum frá árunum 1922–1924. Árið 1922 eru útfluttar vörur frá höfnum á Húnaflóa fyrir 760 þús. kr., en úr allri Skagafjarðarsýslu fyrir 648 þús. kr. Mismunurinn er rúmar 110 þús. kr. Innflutningur er svipaður, en ef borinn er saman útflutningur frá einstökum höfnum á því ári, þá er útflutningur frá Sauðárkróki að vísu 40 þús. kr. hærri en frá Blönduósi einum, sem hafði flutt út fyrir 492 þús. kr. Jeg geri ekki þennan samanburð á Blönduósi og Sauðárkróki fyrir annað en það, að „Brúarfossi“ er ætluð viðkoma í hverri einustu ferð á Sauðárkróki. En 1923 er munurinn orðinn miklu meiri. Þá er frá Sauðárkróki útflutt fyrir 644 þús. kr., en frá Blönduósi einum fyrir 1147 þús. kr., eða nær helmingi hærri upphæð. Þá er frá Hvammstanga útflutt fyrir 277 þús. kr. og frá Skagaströnd fyrir 273 þús. kr. Og enn er ótalinn ca. 1/3 af útfluttum vörum frá Borðeyri, sem heyrir til Húnavatnssýslu. En frá allri Skagafjarðarsýslu er útflutt fyrir 798 þús. kr., en frá Húnavatnssýslu fyrir 1780 þús. kr., eða nær 1 milj. kr. hærri upphæð. Aðfluttar vörur eru þá líka hærri. Hvort mun þá minni ástæða fyrir viðkomu skipa á Húnaflóa en á Skagafirði? Árið 1924 mun mega játa það, að Sauðárkrókur hafi verið aðeins hærri en Blönduós einn, en þá var Hvammstangi með 277 þús. kr. Allur útflutningur það ár nam í Skagafjarðarsýslu allri 1242 þús. kr., en í Húnavatnssýslu 1940 kr. Einnig voru þá aðfluttar vörur talsvert hærri. Þessar tölur ættu gera það ljóst, að það væri full ástæða fyrir Eimskipafjelagið að haga viðkomum í Húnavatnssýslu ekki ver en annarsstaðar. En svo mjög sem þetta hjerað hefir verið afskift hingað til, þá tekur þó út yfir með viðkomur hins nýja skips „Brúarfoss“. Þar er sjerstaklega á það að líta, að verkefni „Brúarfoss“ á að vera það að koma á markaðinn frystum vörum, sem ekki voru áður tök á að senda út eða milli hafna innanlands. Með tilliti til þess lagði ríkissjóður fram mikið fje til byggingar þessa skips, svo að það annaðist þessa flutninga alveg laust við það, hvaða hjeruð eiga í hlut. En það virðist nú svo, að það sje beinlínis níðst á þessu hjeraði. „Brúarfoss“ hefir viðkomu á Sauðárkróki í hverri einustu ferð, en enga á Hvammstanga. Nú er Húnavatnssýsla mesta laxveiðahjerað á Norður-, Austur-, og Vesturlandi, og þyrfti því kæliskipið að hafa viðkomur þar í júlí og ágúst, að minsta kosti, til þess að hægt væri að koma laxinum nýjum á markaðinn. Jeg geri ráð fyrir, að ætla megi, að lax úr þessu hjeraði muni nema um eða yfir 20 tonnum í meðal ári. Hinsvegar veit jeg ekki, hvað skipið hefir að gera á Sauðárkrók til þess að flytja þessa vöru. Þar er ekki pundsútflutningur af henni. Jeg vil ekki gera Eimskipafjelaginu rangt til og hefi einatt orðið að vera hjer í þessari hv. deild málsvari þess, en jeg tel það of snemt að hækka nú styrk til Eimskipafjelagsins áður en vitað er, hvort halli verður á rekstri „Brúarfoss„ og um leið og mjög er dregið úr tillagi til allra framkvæmda. Jeg vil því skora á hv. deildarmenn að vera þess minnugir, þegar þeir greiða atkv. um þessa tillögu. Áður en jeg skilst við þennan kafla skal jeg geta um till., sem kom fram við 3. umr. Það var um það að veita sjerstakan styrk til augnlæknis, sem hefði aðsetur á Akureyri og starfaði fyrir Norður- og Austurland. Þetta var samþykt með tilliti til þess, að það væri ákveðinn maður, sem tæki þetta að sjer. En nú hefir þetta orðið á annan veg; þessi læknir fer ekki norður, heldur annar. En þar sem þessi læknir, Guðmundur Guðfinnsson, hefir styrk í fjárlögum, er það tilætlun nefndarinnar, að hann taki að sjer kenslu í læknadeild háskólans, þá, sem sá læknir hafði á hendi, er fer norður. Jeg get lýst því yfir fyrir hönd mína og jeg held annara í fjvn., sem eru með því að samþykkja fjárlagafrv. eins og það er, að við munum ekki, að svo stöddu, fara út í það að lýsa afstöðu okkar til annara brtt. En ef frv. verður ekki samþ. óbreytt, mun jeg greiða atkvæði flestum þeim lækkunartill., sem hjer eru á ferðinni. Það er þó einn liður í brtt.hv. meiri hl. fjvn., sem jeg get ekki fallist á, og og það er að fella niður tillagið til byggingar landsspítalans. Það er í rauninni óþarft að gera grein fyrir afstöðu minni til þessarar till. fyr en hv.frsm. síðari kaflans og meiri hl. nefndarinnar (TrÞ) hefir talað, en jeg ætla þó að gera eina ferðina að því. Það er kunnugt, að mjög mikill og almennur áhugi hefir verið fyrir þessu máli, ekki aðeins hjá þeim, sem safnað hafa til byggingarinnar, heldur einnig af hálfu alls almennings. Þál. samþyktar á Alþingi 1923 og 1925 sýna þetta. Og þó að þær að vísu slái varnagla, ef fjárhagur er þröngur, þá er þó samkv. þál., sem samþ. var á þingi 1925, gerður samningur af landsstjórninni við landsspítalasjóðsnefndina um byggingu spítalans, og skyldi henni lokið fyrir 1930, og hefir tillag ríkissjóðs til byggingarinnar verið miðað við þetta, þó svo, að alt verð hennar færi ekki fram úr 1 miljón króna. Jeg get ekki sjeð annað en stjórnin hafi gert þennan samning í samræmi við vilja þingsins þá, og því sje þingið bundið við hann, og ekki heldur get jeg litið svo á, að hagur ríkissjóðs sje svo bágborinn, að hann geti ekki uppfylt sínar skyldur samkvæmt samningnum, enda þótt það hafi gerst síðar, að byggingin hafi orðið dýrari en ætlað var. Og það var líka með fullu samþykki þingsins. Nú er það vitanlega augljóst, að ríkissjóður þarf að leggja fram mikið fje til þess að spítalabyggingunni verði lokið 1930. En til varúðar var sleginn sá varnagli, að ef það teldist ríkissjóði ofætlun að leggja fram nauðsynlegt fje, þá mætti taka lán til þessa. Jeg geng út frá því, að þessi samningur sje í fullu gildi frá þingsins hálfu og hafi verið með samþ. hverra fjárlaga síðan viðurkendur, og get því ekki verið með því, að þessi liður sje feldur niður. Þó að þjóðin taki nærri sjer að gera þetta, þá er á það líta, að það er mikilsvert nauðsynja- og metnaðarmál, að landið eigi fullkominn spítala árið 1930, og læknar landsins telja, að hjer sje um óhjákvæmilega nauðsyn að ræða. Hvað það snertir að taka lán strax, þá held jeg, að rjettara sje að ríkissjóður borgi meðan hann getur til byggingarinnar, en til þess ráðs verður auðvitað að taka, ef þörf krefur. Af þessum ástæðum, sem jeg nú hefi tekið fram, verð jeg að vera eindregið á móti því, að þessi liður sje feldur niður. Jeg sje ekki, að það skifti neinu í sambandi við þessa till., hvort mikið eða lítið er felt niður af fjárveitingum til verklegra framkvæmda annara í landinu. Till. einstakra hv.þm. ætla jeg ekki að taka til athugunar í þetta sinn, enda hefir nefndin ekki tekið ákveðna afstöðu til þeirra, og skal því ekki tefja tímann meira að sinni.

Frsm. síðari kaflans (Tryggvi Þórhallsson) Jeg mun ekki frekar venju fara út í almennar aths. viðvíkjandi fjárlagafrv. að þessu sinni. En jeg vil undirstrika það, að fjvn. var það fullljóst, þegar fjárlagafrv. var afgr. hjer frá þessari hv. deild, að taka þurfti sterkari tökum til lagfæringar á því, þegar það kæmi til deildarinnar aftur, og hún gerði ráð fyrir að koma með till. í þá átt. Nú hefir háttv.Ed. gengið inn á þessa braut, og í aðalatriðunum er nefndin samþykk þeim breytingum, sem hún hefir gert á fjárlagafrv., en hún eða meiri hluti hennar telur, að við eigum að fara lengra í því að fella niður og lækka útgjaldaliði, og að þar sje margt, sem eins mikil ástæða sje til að fella burtu eins og það, sem hv.Ed. hefir felt. Meiri hl. fjvn. ber fram aðeins fjórar hækkunartill., sem nema samtals 24 þús. kr., en lækkunartill. meiri hl. nema samtals 233400 kr., svo að sú hækkun, sem farið er fram á, nemur ekki nema ca. 10% af þeirri upphæð, sem lagt er til að feld sje niður. En áður en jeg vík að brtt.fjvn. við síðari kafla fjárlagafrv., sem mjer tilheyrir, ætla jeg að minnast á eina brtt. við fyrri kaflann, sem meiri hl. nefndarinnar ber fram, um að fella niður fjárveitingu til byggingar landsspítalans. Fjvn. fór suður að spítalabyggingunni í vetur ásamt húsameistara Guðjóni Samúelssyni, og sagði hann þá nefndinni, að með því fje, sem búið væri að veita til spítalans, mundi hann verða gerður fokheldur í ár. Nú lít jeg svo á, að ef ríkissjóður þarf að hvíla sig eitthvað með framlag til þessarar byggingar, þá sje rjetti tíminn til að gera það nú, þegar húsið er orðið fokhelt, svo að það liggur ekki undir skemdum, þó að byggingin sje stöðvuð í bili. Þetta var gert með Kleppsspítalann á sínum tíma. Þá komu fjárhagsvandræði fyrir ríkið, eins og menn sjá fram á nú, og því meiri ástæða er til að kippa að sjer hendinni í þessu efni nú, þegar gera má ráð fyrir, að stofnun þessi verði hjerumbil helmingi dýrari en gert var ráð fyrir 1925, þegar samningurinn var gerður. Við meirihlutamenn í fjvn. gerum það ekki með glöðu geði að leggja þetta til, því að okkur er það öllum ljóst, að það væri mjög ánægjulegt, að byggingunni væri lokið 1930, en við álítum, að við verðum að hvíla okkur. Og því til sönnunar vil jeg leyfa mjer að benda á það, að þessi fjárveiting, 150 þús. kr., sem nú er í fjárlagafrv., gefur ekki nema óljósa hugmynd um það, hvað mikið við verðum að leggja fram til þess, að byggingunni verði lokið 1930, eða til þess að uppfylla þann samning, sem hæstv. stjórn gerði við landsspítalasjóðsnefndina á grundvelli þeirrar þál., sem samþykt var á þinginu 1925. Til þess er það ekki nóg að veita árlega 150 þús. kr., nei, til þess að byggingunni verði lokið 1930, verðum við að leggja fram, auk 150 þús. kr. árið 1928, 450 þús. kr. hvort árið 1929 og 1930. Meiri hl. fjvn. getur ekki sjeð, að neitt vit sje í því að gera ráð fyrir, að ríkið geti lagt svona mikið fje fram á þessum tíma, án þess að fella þá óeðlilega niður framlög til annars. Það hefði vitanlega ekki komið til mála að kippa að sjer hendinni nú, ef ekki hefði staðið svo á, að hægt er að hvíla sig við bygginguna, án þess að nokkuð skemmist af því, sem unnið hefir verið. En húsið er nú orðið fokhelt, eða verður það af því fje, sem þegar hefir verið veitt. Eins og hv.frsm. fyrri kaflans (ÞórJ) tók fram, gerði stjórnin samning við landsspítalasjóðsnefndina, og var sá samningur bygður á grundvelli þál., sem samþ. var á þingi 1925. En nú vil jeg benda á, að till. meiri hl. er fram borin beint með tilliti til þessarar þál. Þar segir svo meðal annars: „ .. Ennfremur ætlast þingið til þess, að verkinu verði haldið áfram á næstu árum og byggingunni lokið í árslok 1929 ef ekki ófyrirsjáanleg fjárhagsvandræði ríkisins gera ókleift að halda henni áfram . . “ Meiri hl. fjvn.Nd. verður að telja, að nú sjeu einmitt fyrirsjáanleg slík fjárhagsvandræði hjá ríkinu. Það er rjett, að stjórnin hefir heimild til þess að taka lán, en meiri hluti fjvn. vill láta það koma skýrt fram, að hann telur það algerlega óverjandi, eins og sakir standa nú, og álítur, að við verðum að hvíla okkur nú, okkur sje það algerlega ofvaxið að leggja fram 450 þús. kr. hvort árið 1929 og 1930. Því heldur meiri hl. fjvn. fast við sína till., að fresta fjárveitingu til landsspítalans. Þá skal jeg víkja að brtt.fjvn. við 14. gr., um að fella niður styrkinn til byggingar stúdentagarðs, 25 þús. kr. Hv. Ed. hefir fært styrkinn úr 50 þús., sem var í stjfrv., niður í 25 þús., en meiri hl. fjvn.Nd. vill fella þessa upphæð niður og þar með gefa til kynna, að þetta verði að bíða. Okkur fanst það ilt til frásagnar, þegar við komum heim í hjeruð okkar og verðum að segja frá því, að við höfum orðið að klípa af fjárveitingum til brúagerða, vega og símalagninga, að verða um leið að viðurkenna, að við hefðum veitt stórfje til bygginga í Reykjavík, sem við viðurkennum hinsvegar, að eru nauðsynlegar, og við viljum styðja, þegar við teljum fært og afsakanlegt að veita fje til þeirra. Þá kem jeg að 4 hækkunartill., sem meiri hl. fjvn. ber fram og allar snerta skólahaldið úti um hjeruð landsins og allar voru samþ. hjer í deildinni áður með yfirgnæfandi meiri hluta atkv. Okkur þótti afgr.hv.Ed. harla einkennileg, að því er snerti þessar till. - Það er þá fyrst 9 þús. kr. hækkun til Hvanneyrarskólans. Það verður að teljast mjög einkennilegt hjá hv.Ed., að hún fellir þessa upphæð niður, en lætur standa tilsvarandi upphæð til fjárhúsbyggingar norður á Hólum. Og nú í dag sje jeg í blöðunum auglýst eftir tilboðum í að byggja þessi fjárhús, áður en samþ. hefir verið að veita þetta fje. Jeg verð að telja það mjög óviðeigandi og beinlínis storkun til fjárveitingarvaldsins að ætla að ráðstafa þessu fje áður en það er veitt.  (Forsrh. JÞ: Þetta er alt misskilningur. Það er samkvæmt gildandi fjárlögum, fyrir árið 1927)  . Nei, í gildandi fjárlögum er veitt fje til að auka búið á Hólum, og byrjunarfjárveiting til fjárhússins, en í frv. er lokafjárveitingin. Út af þessu verð jeg að mótmæla því, að þannig sje farið að um þessa tvo bændaskóla. Jeg vil einlæglega styðja Hólaskóla, en Hvanneyrarskólinn á það sannarlega skilið, að ekki sje miður um hann búið. Hvers á hann að gjalda? Er minni aðsókn að honum? Nei, vissulega ekki. Það geta meira að segja ekki allir komist að, sem sækja. Er þá búskapur til meiri fyrirmyndar á Hólum? Nei, þar hefir alt verið á eilífu hringli. Stundum er búið leigt, stundum hefir skólastjórinn haft það, og svo hefir orðið að veita til þess sjerstaka fjárveitingu. Um ekkert slíkt er að ræða á Hvanneyri. Þá kem jeg að hinum tillögunum. Jeg verð að láta í ljós undrun mína yfir því, hvernig hv.Ed. hefir gengið frá þessum skólum. Hún hefir lækkað fjárveitingar til allrar kvennafræðslu úti um land: á Blönduósi, Staðarfelli, kvennadeildinni í Þingeyjarsýslu, og auk þess til hinnar almennu unglingafræðslu, en hækkað til þess skóla, sem hefir besta aðstöðuna, sem sje kvennaskólans í Reykjavík. Jeg hugsa, að hv.þm. hafi sínar hugmyndir um þetta. Jeg vil engum getum að leiða, hvernig á því stendur. Nefndin hjer vill ekki lækka aftur fjárveitinguna til Reykjavíkurskólans, heldur hækka á hinum stöðunum. Háttv. frsm. fyrri kafla fjárlagafrv. (ÞórJ) hefir vel og rækilega gert grein fyrir því, hversu Blönduósskólinn hefir orðið út undan. Eins og gefur að skilja, er það hermdargjöf að veita ekki nema lítinn hluta þess fjár, sem við þarf, þar sem hjeraðið á fult í fangi með að reka skólann. Um unglingaskóla utan Reykjavíkur þarf jeg ekki að tala. Hv. þm. V.- Ísf. (ÁÁ) gerði það við 2. umr. Nefndinni finst óhugsandi, ef ríkið ætlar sjer að styðja myndarlega hjeraðsskóla úti um landið, að farið sje að klípa af rekstrarstyrk til þeirra. Það er gert alveg út í bláinn að skera niður þessa fjárveitingu, eins og hv Ed. hefir gert, svo að meiri hl. fjvn. leggur fast að mönnum að samþ. hans tillögu. Þá kemur síðasta till., um styrkinn til húsmæðradeildar við Laugaskólann. Um þennan skóla var talað svo rækilega við 2. umr., að óþarfi er að orðlengja mikið um hann. Aðeins vil jeg taka það fram, að þarna hefir komið fram alveg sjerstakur áhugi og dugnaður, þannig, að ef nokkurn tíma er ástæða til að koma á móti fólkinu og heiðra myndarskap þess, þá er það hjer. Næst koma 5 till. frá nefndinni um að fella niður styrki til einstakra manna. Hv. Ed. gerði mikið að því að samræma slíkar styrkveitingar. Fjvn. Nd. hefir engu breytt þar um, en leggur hinsvegar til, að feldir verði niður styrkir til þeirra, sem komust inn utan nefndarinnar við 3. umr. Jeg tel ekki ástæðu til að fara orðum um neinn af þeim sjerstaklega. Erindi hafa legið fyrir nefndinni. Hún hefir áður hafnað þeim og er enn þeirrar sömu skoðunar. Nefndin leggur til, að lækkuð sje sú upphæð, sem stjórnin hefir í höndum til ferðastyrkja. Fjvn. lagði til í fyrra, að sú fjárveiting yrði alveg feld niður. Hún treystir sjer ekki til að ganga svo langt nú, en vill sem sagt lækka hana. Og það er því meiri ástæða til að lækka hana, sem fleiri utanfararstyrkir til einstakra manna eru í fjárlögunum. Fjvn. Ed. bar fram tillögu um að lækka framlag til hafnarbóta í Ólafsvík úr 15 þús. kr. niður í 12 þús. kr. Það náði ekki samþykki í Ed., en upphæðin var færð niður í 14 þús. kr. Nú hefir fjvn. borið fram tillögu fjvn.Ed. Það þarf ekki að gera mikla grein fyrir henni. Það er öllum kunnugt, að þessi styrkur er sjerstaks eðlis, þar sem hann er veittur án nokkurs framlags annarsstaðar að. Þá vill nefndin fella styrkinn til markaðsleitar niður í 15 þús. krónur. Miklar deilur hafa orðið um þennan styrk. Hv. sjútvn. bar fram háar fjárkröfur, sem að vísu lækkuðu í meðferð hv.Ed., en eru þó fjórum sinnum hærri en gert var ráð fyrir í frv. upphaflega. Fjvn. álítur nóg að veita 15 þús. kr. til þessa, enda hefir enn ekki orðið mikill árangur af sendiförum til markaðsleitar, hvað sem síðar kann að verða. Næstsíðasta tillagan er þess efnis að fella niður styrk til Verslunarráðsins til símskeytagjalda. Þessi liður var feldur niður úr frv. við 2. umr.Till. um að taka hann upp aftur var borin fram við 3. umr. og feld. Hv. Ed. setti liðinn inn aftur, en fjvn. þessarar hv. deildar heldur fast við sína skoðun um að liðurinn sje óþarfur. Loks er brtt. við 22. gr. Menn minnast þess, að vegna brunans á Stokkseyri í vetur, þar sem fjöldi fólks varð fyrir miklu tjóni, var veitt viðlagasjóðslán. Nú hefir verið borin fram tillaga af fjvn.Nd. um að gefa lánið eftir, og var hún samþykt. Háttv. Ed. feldi niður fjárveitinguna, sem nota átti til greiðslu lánsins. Við viljum ekki halda þessu til streitu, en viljum fara meðalveginn og gefa upp vexti og frest á afborgunum. Jeg vil loks lýsa yfir því af hálfu meiri hl. fjvn., að ef till. við fyrri kafla fjárlagafrv. til lækkunar verða ekki samþ., þannig, að legið getur við, að tekjuhalli fjárlagafrv. hækki, þá mun meiri hl. nefndarinnar taka aftur allar sínar hækkunartill. Tilgangurinn er að hafa sem minstan tekjuhalla, og það er ekki síst þörf á að gæta þess núna, því að það er óhætt að segja, að fjárlagafrv. er mjög óvarlega gert, einkum með tilliti til tekjuáætlunarinnar, sem áreiðanlega er óvarlega há.

Jón Sigurðsson Jeg ætla að snúa mjer fyrst að þeim ummælum eða ásökunum, sem beint var í garð Hólaskóla. Það er eins og þessi skóli sje orðinn alveg sjerstakur ásteytingarsteinn vissra manna. Í fyrra bar hv. 1. landsk. (JJ) hann sjerstaklega saman við aðra skóla og sagði, að hann væri dýrari en flestir eða allir aðrir skólar. Nú lýsir hv.þm. Str. (TrÞ) því, hve aumlegt sje ástandið á Hólum, samanborið við Hvanneyri. Jeg ætla nú að leyfa mjer að gera lítið eitt rjettlátari samanburð en þann, sem hv.þm. Str. hafði fram að færa. Hvernig er þá aðstaðan á Hvanneyri? Jörðin er einhver mesta uppgripa slægnajörð á landinu, og auk þess allmikil hlunnindajörð, og svo nálægt Reykjavík, að hún getur notið hins besta markaðs, sem til er á landinu, en þó nógu langt frá Reykjavík til að vera laus við ýmsa annmarka, sem af því leiða að liggja í grend við höfuðstaðinn. Árið 1907 er núverandi skólastjóra bygð jörðin sjálf með stóru búi fyrir hjer um bil 1000 kr. eftirgjald. Þetta eru kostakjör, enda er búskapur á Hvanneyri talinn einhver mesti uppgripabúskapur til fjáröflunar hjer á landi. Um Hóla er það að segja, sem allir, er þekkja Hóla, vita, að jörðin er stór, sjerstaklega landmikil og erfið. Hún er hentug sauðajörð, það er að segja svipuð því, sem algengast er um jarðir hjer á landi, t. d. til dala, hefir stórt tún og ósljett, svo að ekki verður nema nokkur hluti þess sleginn með sláttuvjel, og engjarnar víðlendar, en mestpart þýfðar, og henni fylgja engin hlunnindi; um hagfeldan markað fyrir búsafurðir er heldur ekki að ræða í nágrenninu, sem hægt sje að notfæra sjer að ráði. Hún er sem sagt mannfrek og dýr í rekstri og auk þess var jörðin og búið bygt á þeim tíma, þegar alt var dýrast, í lok stríðsáranna. Þrátt fyrir þennan aðstöðumun hefir leigumálinn á Hólum með búi verið hjer um bil þrisvar sinnum hærri en á Hvanneyri. Þarf nú nokkurn að undra, þó að minna lægi eftir skólastjórann á Hólum en á Hvanneyri, og þó að ekki væri hægt að sýna beinlínis í verki, að þar sjeu eins miklar eða meiri framkvæmdir? Og þó hygg jeg, að núverandi skólastjóri á Hólum hafi árlega látið vinna engu færri jarðabótadagsverk en skólastjórinn á Hvanneyri. En Hólar hafa kannske ekki tekið eins vel við umbótunum. í samanburði hv.þm. Str. á því, hvað gert hefir verið á þessum 2 skólasetrum, kendi, eins og þegar hefir verið sýnt, svo mikillar ósanngirni eða fáfræði, að það er nærri fágætt. Þá er eitt atriði, sem sjerstaklega lýtur að aðsókninni að skólunum. Allir vita, að búskapur á Hvanneyri hefir borið sig ágætlega, enda verið gert þar mikið af því, sem hægt er að gera með þægilegu móti til umbóta, enda jörðin legið óvenju vel við þeim umbótum. Afleiðingin er sú, að menn álíta, að þarna sje mjög mikið að læra, og skal jeg ekki neita því, enda þótt staðhættir sjeu þar nokkuð sjerstæðir, en þetta hefir skapað skólanum álit og aukna aðsókn. Aftur á móti var alt gert, sem hægt var, til að draga skólann á Hólum niður. 1922 fór skólastjórinn fram á lítilsháttar tilhliðrun, þannig, að hann fengi styrk, sem Pjetur Jónsson hafði lofað honum. Þessu var neitað af eftirmanni hans (KIJ). Skólastjórinn hafði ráðist í að kaupa mikinn búsauka á dýrasta tíma og bygt á gefnum loforðum þáv. atvrh., og þegar hann sá, að stjórnin vildi ekkert gera til að styðja skólann, þrátt fyrir það, að hann galt nær þrefalda leigu á móts við skólastjóra Hvanneyrar, sagði hann í gremju sinni búinu lausu og ljet stjórnina um að útvega nýjan bústjóra. En þegar svo er komið, að maður kemur í bústjórastöðuna, sem engar skyldur hefir gagnvart skólanum, heldur hugsar aðeins um það eitt að reyna að hafa sem mest upp úr jörðinni, þarf enginn að vænta þess, að skólapiltar læri þar nokkrar nýjungar, er geti verið þeim til fyrirmyndar. Það má gott heita, ef það verður ekki það gagnstæða. Það er svo, þrátt fyrir alla bóklega kenslu í búskap, að almenningur leggur miklu meira upp úr því að sjá megi myndarlegan búskap, sem menn geti lært af, en fyrv. stjórn sá rækilega fyrir því, að svo yrði ekki á Hólum. Fyrir þessa handvömm, sem varð um eitt skeið, hefir aðsóknin að skólanum stórhrakað, en ekki vegna hins, að þar sje lakari kenslukröftum á að skipa en t. d. á Hvanneyri. Jeg taldi skyldu mína sem kunnugs manns að gefa þessa skýringu. Jeg vil svo gera nokkra grein fyrir afstöðu minni hluta fjvn. til fjárlagafrv. og þess, hvernig á því stendur, að við erum í minni hluta. Það kom fram í ræðu hv. fyrra frsm. (ÞórJ), að honum þótti undarlegt, að við skyldum kljúfa nefndina. Líka gat hann þess, að það væri ekki venja, að fjvn. klofnaði, þó að nefndarmenn deildi eitthvað á, og það er alveg rjett. En þegar svo er komið, að við viljum í engu breyta frv., en fjórir nefndarmenn vilja gera stórar breytingar, þá getur ekki lengur verið um samvinnu að ræða. Aðstaða okkar í minni hlutanum er sem sje sú, að við viljum samþ. fjárlagafrv. óbreytt, eins og það kom frá hv.Ed. Eins og menn sjá, hefir það tekið allmiklum stakkaskiftum. Hjeðan fór það með ca. 330 þúsund króna tekjuhalla, en nú er það komið frá Ed. hjer um bil tekjuhallalaust. Þessi mikla breyting hefir þó ekki, eins og stundum á sjer stað, orðið með því að hækka tekjuliði fjárlagafrv., heldur að mestu leyti með því að færa niður útgjaldaliðina. Að sjálfsögðu verður það aldrei sársaukalaust, og jeg tel víst, að flestir þdm. eigi þar um sárt að binda. Yfirleitt hefir þó fjvn.Ed. sýnt svo mikla sanngirni í tillögum sínum gagnvart bæði fjvn.Nd. og Nd. í heild sinni, að við megum vel við una. Ýmsir útgjaldaliðir hafa lækkað, en örfáir eru feldir alveg niður og síst þeir, sem nokkurt kapp hefir verið um. Þó að minni hl. fjvn. sje ósamþykkur ýmsum tillögum hv.Ed. og játi, að sumt hefði þar getað betur farið, er frv. þó í höfuðatriðunum svo úr garði gert, að hann álítur, að ekki sje ráðlegt að fara að hrekja það á milli deilda og setja það í Sþ. Það, sem ræður afstöðu minni hlutans, er hvorki hlífð eða tillátssemi við hv.Ed., heldur hitt, að við teljum það heppilegustu leiðina til að skila frv. tekjuhallalausu að samþ. það nú óbreytt. Á þinginu 1925 kom fjárlagafrv. frá hv.Ed. með um 730 þús. króna tekjuhalla. Það kom þá til orða í nefndinni að ganga að frv. óbreyttu eins og það kom, en það varð þó ekki, og frv. fór til einnar umr. í Nd. Afleiðingin varð sú, að tekjuhallinn hækkaði um 100 þús. krónur. Á síðasta þingi kom fjárlagafrv. frá Ed. með 275 þús. kr. tekjuhalla til Nd., og þó að fjvn. væri þá, eins og nú, alls ekki ánægð með ýmsa liði, sem komist höfðu inn í frv., þá var hún sjer þess þó meðvitandi, og það nokkuð af þeirri reynslu, er fjvn. fjekk á næsta þingi á undan, að hún myndi alls ekki hafa vald á fjárlagafrv., ef það yrði opnað hjer í Nd. Þá myndu koma inn margar tillögur, sem henni væru ennþá ógeðfeldari, en sem hún þó ekki gæti spornað við að yrðu samþyktar. Þess vegna lagði fjvn. til, að gengið væri að fjárlagafrv. eins og það kom frá hv.Ed., og fjekk hún því framgengt. Og jeg tel, að það sje enginn vafi á því, að það hafi verið heppilegasta ráðið, og að fjárlögin hefðu orðið ennþá ver útleikin, ef þau hefðu farið til einnar umr. í Nd. og svo í Sþ. Nú er svo komið, að fjárlagafrv. er komið til okkar, tekjuhallalaust að kalla má. Mjer sýnist þess vegna enn þá meiri ástæða nú heldur en í fyrra, að gengið sje að frv. eins og það er. Nú hefir hv. meiri hl. fjvn. að vísu lagt til, að ýmsar fjárveitingar verði lækkaðar, svo sem til brúagerða um 20 þús. krónur, til nýrra símalagninga um 10 þús. krónur og til landsspítalans, að liðurinn, 150 þús. kr., falli niður, og svo nokkrar fleiri. Um þessa einstöku liði ætla jeg ekki að fara að ræða neitt sjerstaklega, það munu nógir aðrir gera þá að umtalsefni. Það er nú svo, hvað brúagerðirnar snertir, að það munu flestir sammála um, að það sje eitthvert mesta nauðsynjaverkið, sem unnið er á landi hjer, að brúa þær ár, sem eru hættulegar yfirferðar, manndrápsár, sem árlega hefta ferðir fjölda manna. Stjórnin lagði til, að til þessa væri varið 225 þús. kr. næsta ár. Ed. hefir fært þessa upphæð niður í 190 þús. kr., og nú leggur meiri hl. fjvn. til að færa þessa fjárveitingu niður í 170 þús. kr. Með öðrum orðum, ef þessi lækkun nær fram að ganga, þá er búið að sneiða alt að því 14, hluta af því fje, sem stjórnin ætlaði til brúagerða; og hvað ætlast meiri hl. til að komi í staðinn? Nokkrir skólastyrkir o. fl. þess kyns. Jeg legg því áherslu á, að þessi lækkunartillaga sje feld. Um aðrar lækkunartillögur er sama að segja. Það eru nauðsynlegar framkvæmdir og sumar samningsbundnar. Um nokkrar þeirra mætti þó segja, að það væri reynandi að lækka fjárveitingu til þeirra eitthvað, ef von væri til þess, að það yrði samþykt, en það eru sem sje ekki nokkrar líkur til, að niðurfellingar á stærstu upphæðunum verði samþyktar í þessari háttv. deild, ef marka má atkvgr. við fyrri umr., og enn minni líkur til, að þær yrðu samþ. í hv.Ed., þótt þær kynnu að ganga í gegn hjer, svo að jeg hygg, að hjer sje ekki til nokkurs barist. Á hinn bóginn eru komnar fram hækkunartillögur, bæði frá hv. meiri hl. fjvn. og ýmsum þm., er nema um 60 þús. krónum. Er sumt af þessu gamlir kunningjar, bitlingar o. fl.,sem komust hjer í gegnum Nd., en voru svo feldir í hv.Ed. Það liggur nokkurn veginn í augum uppi, að ef farið er að opna fjárlagafrv., þá getur fjvn. ekki staðið á móti þeim straum, sem þarna veltur fram, heldur en við fyrri umr. Jeg vænti þess vegna, að hv. deild geti orðið okkur minni hl. sammála um það, að hyggilegast sje að hafa þá aðferð að ganga að fjárlagafrv. óbreyttu, og vil jeg um leið minna á gamla málsháttinn, sem segir „betri er einn fugl í hendi en tíu á þaki“. Jeg hygg, að það muni sannast hjer sjerstaklega, að betra sje að hverfa að ráði minni hl. fjvn., og vera heldur viss um, að fjárlögin verði afgreidd tekjuhallalaus, með því að samþykkja frv. óbreytt, heldur en að hlaupa eftir tyllivonum um að bæta afgreiðslu þeirra, sem jeg er sannfærður um að verða aldrei annað en tálvonir.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vil algerlega taka undir það álit hv.frsm. minni hl. fjvn., hv. 2. þm. Skagf. (JS), að það muni vera hyggilegra fyrir þá, sem vilja hafa fjárlagafrv. afgreitt tekjuhallalaust, að samþykkja það þá eins og það kemur nú frá hv.Ed., þótt einhverjir smávægis agnúar kunni að þykja á því, heldur en að eiga á hættu, að meira eða minna fari inn af þeim mörgu og misjafnlega þörfu fjárveitingum, sem nú hefir verið stungið upp á í deildinni. Jeg get náttúrlega ekki annað en virt þá viðleitni hv. meiri hl. fjvn., stjórnarandstæðinga, sem nú kemur fram, þótt seint sje, að þeir vilja fyrir sitt leyti láta sýnast svo, sem þeir eigi einhvern þátt í þeim vilja, sem óneitanlega hefir komið fram í þinginu til að afgreiða forsvaranleg fjárlög. En hinsvegar get jeg ekki tekið allar niðurfærslutillögur þessa hv. meiri hl. alvarlega, og gildir það sjerstaklega um stærstu till., sem er útstrikun á 150 þús. króna fjárveitingu til landsspítalans. Það er ekki hægt að taka þessa till. alvarlega, af því að hv. meiri hl. fjvn. veit það, að landsstjórnin er með samningi, sem gerður var með fullum vilja og vitund þingsins, skuldbundin til að leggja þessa upphæð fram á árinu 1928. Því víkur þannig við, að samningur sá, sem gerður hefir verið á milli ríkisstjórnarinnar annarvegar og stjórnar landsspítalasjóðsins hinsvegar, sem jeg veit, að hv.fjvn. hefir haft á milli handa, hann áskilur, að frá og með árinu 1926 sjeu lagðar fram til samans úr ríkissjóði og landsspítalasjóði að minsta kosti 200 þús. krónur á ári. Þessu hefir nú verið fylgt samkvæmt ákvæðum fjárlaganna fyrir árið 1926, og því verður fylgt fyrir árið 1927, og það er alveg óhjákvæmilegt að fylgja þessu ákvæði einnig árið 1928, því að það er svo ákveðið í samningi, sem landsstjórnin hefir gert eftir beinum fyrirmælum Alþingis og Alþingi sjálft er búið að viðurkenna með því að vísa tveim sinnum í hann í fjárlögum. Að upphæðin er 150 þúsund krónur stafar af því, að landsspítalasjóður leggur á móti ríkissjóði á meðan hann endist til; og á árinu 1928 verða eftir 50 þúsund krónur í sjóðnum, svo að það árið þarf ríkissjóður að leggja fram 150 þús. kr. til þess að standa við samningana. Hinsvegar hefir ríkisstjórnin heimild til að taka að láni það fje, sem þarf til byggingar landsspítalans, en núverandi stjórn lítur svo á, að þess þurfi ekki með ennþá; hún lítur svo á, að eftir þeirri afgreiðslu, sem fjárlagafrv. fyrir árið 1928 hefir fengið frá hv.Ed., þá sje ekki annað sjáanlegt en að fje verði fyrir hendi af ríkistekjum til þess að leggja fram þetta fje fyrir árið 1928. Hv. þm. Str. (TrÞ) gerði grein fyrir því sem sinni skoðun, að til þess að standa við ákvæði samningsins, um að spítalinn yrði tekinn til afnota árið 1930, þá myndi þurfa um 450 þús. kr. fjárveitingu hvort árið. Jeg skal ekkert segja annað um þessa áætlun hv.þm. en það, að þetta hefir þó ekki legið skjallega fyrir stjórninni ennþá, en jeg sje ekki, að þessar upphæðir árin 1929 og 1930 muni verða neitt minni fyrir það, þótt með samningsrofi verði farið inn á þá leið, sem hv.þm. Str. mælir með, að byggingin sjestöðvuð, þegar hún er orðin fokheld, og ekkert unnið að henni árið 1928. Mjer skilst þá, að fjárframlögin hin tvö árin myndu þá verða að hækka og ekkert ljettara að greiða þá hærri upphæðir heldur en lægri upphæðir öll árin. Jeg vona, að hv. deild fari ekki að sýna það hverflyndi að ganga á gerða samninga, og jeg tel þess vegna víst, að ef þessi brtt.hv. meiri hl. fjvn. kemur til atkvæða, þá verði hún feld. Það er engum ófyrirsjáanlegum fjárhagsvandræðum til að dreifa, sem staðið geti fyrir framkvæmdum þessa verks, því að þótt óvíst sje um fjárhagsástæður ríkisins árið 1928, þá hefir ríkið þó lánstraust til þess að geta staðið við samninga sína. En stjórnin álítur ekki tímabært að fara strax að gera ákvarðanir um lántöku. Þegar jeg þess vegna geri þessar tillögur upp, um hækkun og lækkun, þá tek jeg hana ekki með, vegna þess að það er fje, sem þarf að greiða af hendi, hvort sem það verður veitt í fjárlögum eða ekki, en þá líta tillögurnar svoleiðis út, að hv. meiri hl. fjvn. kemur með till. um niðurfærslu útgjalda, sem nemur 83400 krónum. Þar af eru 20 þús. krónur teknar af fje til brúa, 10 þús. kr. af símafje, 10 þús. kr. af nýjum vitum, sem þó á að leggja til eins mikið fje annarsstaðar frá, og loks eru 25 þús. kr. teknar frá stúdentagarðinum. Þetta er samtals 65 þús. kr., eða fullir 3/4 af upphæðinni, sem þannig á að taka af nauðsynlegum verklegum framkvæmdum, en allar fjárveitingartillögur hv. nefndar var áður búið að færa niður í hv.Ed. við meðferð fjárlagafrv. þar, svo að þessi nýja uppástunga um frekari niðurfærslu kemur náttúrlega þeim mun harðar niður. Hitt eru svo 6 smábitlingar, sem hv. meiri hl. leggur til að verði feldir niður, að upphæð 7400 krónur, og svo nokkur þúsund krónur, sem eru í ýmsum öðrum smækkunum. En á móti þessu liggja fyrir hækkunartillögur að upphæð 24 þús. kr. frá hv. meiri hl. nefndarinnar, en frá öðrum hv.þm. fullar 35 þús. kr. Hækkunartill. eru flest persónulegir styrkir, sem orðið hafa að meira eða minna leyti ágreiningsefni hjer áður, og ef nú meiri hlutinn af þessum hækkunartillögum á að komast inn, þá sýnist mjer, að fjárlagafrv. myndi ekki taka neinni breytingu til bóta. Jafnvel þótt þessi litli tekjuhalli, sem nú er, hyrfi alveg burt, þá myndi svipurinn aðeins breytast þannig, að í staðinn fyrir fjárframlög til verklegra framkvæmda, nokkur þúsund krónur, má búast við að komi fjárframlög til annars, sem ekki er eins nauðsynlegt, í mörgum fleiri liðum. Mjer er kunnugt um, að það er ósk Íhaldsflokksins hjer í þessari hv. þingdeild, að það verði tekið við fjárlagafrv. og það afgreitt eins og það kemur frá hv.Ed. heldur en að eiga á hættu það, sem nú má búast við að komist inn, ef annars er farið að samþykkja breytingar á því. Vil jeg nú hjer beina þeim tilmælum til hv. formanns Framsóknarflokksins, að hann vilji nú leitast fyrir um það í sínum flokki, hvort ekki sje hægt að fá samkomulag um, að sá flokkur geti einnig fallist á þetta. Jeg vona, að formaður Framsóknarflokksins láti mig vita um sína afstöðu í þann mund, þegar fundur byrjar hjer aftur eftir það fundarhlje, sem væntanlega verður gefið hjer innan skamms. Það er ekki margt, sem jeg þarf að svara. Jeg hygg, að það sje misskilningur hjá hv.þm. Str., að það sje búið að afráða framkvæmdir nokkurra þeirra mannvirkja, sem ekki er búið að veita fje til. Það er t. d. fjárveiting til skólans á Hólum fyrir yfirstandandi ár, og auk þess er brunabótaupphæð, sem einnig á að nota til hússins. Hv. þm gat þess viðvíkjandi till.hv. meiri hl. fjvn. um niðurfærslu á fjárveitingu til utanfararstyrkja, úr 6000 krónum í 4000 kr., að ástæðan væri að einhverju leyti sú, að komnir væru inn í fjárlagafrv. utanfararstyrkir bundnir við nafn, og stjórnin þyrfti því minna fje til umráða. Jeg vil nú út af þessu minna á það, að þegar hv. meiri hl. fjvn. ætlar stjórninni 4000 krónur til umráða í þessu skyni, þá er það jöfn upphæð og það, sem þingið í sama fjárlagafrv., 12. gr., 13, ætlar einum einasta manni til utanfarar í erindum, sem jeg hefi ekki áður heyrt getið um. Á jeg hjer við utanfararstyrkinn til Magnúsar bæjarlæknis Pjeturssonar til þess að kynna sjer millilandasóttvarnir. Jeg hefi leyft mjer að bera fram till. um, að þessi sjerstaki utanfararstyrkur til M. P. falli niður, en mun samt taka hana aftur, ef samkomulag fæst um að afgreiða frv. óbreytt. En að öðrum kosti vona jeg, að till. fái að koma til atkvæða, og að þessi utanfararstyrkur verði feldur niður, en vil þá mælast til þess, að sú upphæð, sem stjórninni hefir verið ætluð til að styrkja einstaka menn, fái að vera óbreytt. Og það er alveg sjálfsagt, ef það verður gerð grein fyrir því fyrir stjórninni og það reynist að vera rjettmætt, að styrkja bæjarlæknirinn í þessum erindagerðum, þá á hann sem aðrir rjett til þess að fá styrk af fje því, sem stjórnin hefir til umráða. Þá hefir hv. meiri hl. fjvn. borið fram brtt. við 22. gr. fjárlagafrv., að af viðlagasjóðsláni Stokkseyrarhrepps vegna brunatjóns skuli veita uppgjöf vaxta og greiðslufrest afborgana árin 1927–'28. Það hafði nú við meðferð fjárlagafrv. hjer í deildinni verið settur inn liður þess efnis, að þetta svokallaða viðlagasjóðslán Stokkseyrarhrepps, krónur 10000, skyldi greitt viðlagasjóði með fjárveitingu úr ríkissjóði. Þetta var felt niður í hv.Ed., en er nú komið hjer fram í nýrri mynd, en það er aðeins það að athuga við þetta alt saman, að Stokkseyrarhreppur hefir ekkert lán úr viðlagasjóði, svo að þetta er af sama misskilningi sprottið og sá liðurinn, sem numinn var burt í hv.Ed. Og mjer er kunnugt um, að þetta hefir vakið eftirtekt hreppsnefndarinnar í Stokkseyrarhreppi, og henni hefir þótt leitt, að það skuli hafa komið til orða, að hreppnum verði gefið eftir lán, sem hann aldrei hefir fengið. En svo stendur á þessu, að 5–6 útgerðarmenn þar fengu í vetur viðlagasjóðslán vegna brunatjóns, sem þeir höfðu orðið fyrir, og var þess krafist, að hreppsnefndin gengi í ábyrgð fyrir þá, og það gerði hún. En jeg býst við, að henni þyki sjer ekki vel borgað með því, að altaf sje verið að tala um að gefa henni upp það, sem hún hefir aldrei fengið. Annars verð jeg að líta eins á þetta og hv.Ed., að það sje nógur tími til þess að fara að tala um eftirgjöf til þessara góðu manna, þegar fyrsti gjalddaginn er kominn og ekki er borgað, og jeg vil sjerstaklega af þessari fyrnefndu ástæðu mælast til þess, að brtt. VII á þskj. 536 verði feld. Þá hefi jeg ekki meira að segja vegna þessa fjárlagafrv., en af því að jeg hefi þann heiður að eiga sæti í stjórn Eimskipafjelags Íslands, þá vildi jeg mega nota þetta tækifæri til þess að segja nokkur orð út af ummlum hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) um fjelagið og brtt. þeirri, sem hv.þm. (ÞórJ) flytur, um að færa úr 85 þús. kr. niður í 55 þús. kr. þá upphæð, sem stjórninni samkvæmt 23. gr. fjárlagafrv. er heimilað að greiða fjelaginu sem rekstrarstyrk. Það hefir vakið óánægju hjá þessum hv.þm. (ÞórJ) og kannske fleirum, hve fáir viðkomustaðir „Brúarfoss“ hafa verið áætlaðir. En jeg get upplýst það frá fyrstu hendi, að þótt þessir viðkomustaðir hafi verið setti svo fáir á áætlunina, þá er það ekki af því, að fjelagið þar með vildi taka ákvörðun um það, að skipið ætti að koma á svo sjerstaklega fáar hafnir. Ástæðan var sú, að af því að þetta var fyrsta árið, sem þetta kæliskip átti að vera í ferðum hjer, og af því að við í stjórn fjelagsins þóttumst ekki hafa nægilegan kunnugleik á því, hvenær skipið þyrfti að hafa viðkomu á hverjum stað til þess að koma að sem bestum notum, þá varð það ofan á hjá okkur við samningu áætlunar um ferðir skipsins kringum landið, að við skyldum aðeins setja fáa viðkomustaði, en hafa áætlunina svo rúma, að hægt væri að bæta á skipið viðkomustöðum eftir því, sem þurfa þætti, og þó sjerstaklega viðkomustöðum, þegar óskað væri eftir því, eða þegar upplýst væri, að nægilegur flutningur fengist handa skipinu. Við ætluðumst svo til, að ferðir skipsins og sú reynsla, sem fengist á þessu ári, miðuðu til þess, að fjelagsstjórnin gæti sett fyllri áætlun fyrir skipið næsta ár. Hv. þm. (ÞórJ) sagði t. d., að það mætti vænta útflutnings á laxi frá Blönduósi. Jeg þori að fullyrða, að ef skipið á þeim tíma á að vera á ferðinni þarna nálægt, þá er hægt að fá skipið til að koma þar við, og nú er einmitt tækifæri til þess að snúa sjer til framkvæmdarstjóra fjelagsins og gefa honum upplýsingar um, hvenær sú vara geti legið fyrir, og hve mikið af henni. Það verður að taka við öllum upplýsingum um það, og ekki síst þó með tilliti til að semja áætlun fyrir skipið til næsta árs. Mjer skildist hv.þm. (ÞórJ) óska eftir umbótum í þá átt, að fleiri viðkomur yrðu á Blönduósi og öðrum höfnum en nú er á áætluninni. í fjárlögum fyrir næsta ár er heimild til fjárframlaga til Eimskipafjelagsins. En það er ekki rjett leið fyrir þá menn, sem vilja láta skip fjelagsins koma að meiri notum með því að hafa fleiri viðkomustaði, að fara fram á, að styrkurinn til þess verði lækkaður. Það má eiga það víst, að því minni sem styrkurinn verður, því meira neyðist fjelagið til að hlaupa fram hjá smærri höfnunum, en því meiri sem styrkurinn er, því færara verður það til þess að hafa fleiri viðkomur og taka smáhafnirnar með. Till. háttv.þm. gengur því ekki í rjetta átt. - Jeg játa, að það sje óviðkunnanlegt að hafa svona stóra fjárveitingu í 23. gr. fjárlaganna, þar sem hennar er ekki getið í samlagningunni. Hvað „Brúarfoss“ snertir, þá væri rjett að hækka styrkinn beinlínis, en gera svo aftur þær kröfur á móti, að hann hafi fleiri viðkomur en nú er áætlað. Annars álít jeg ekki nauðsynlegt að hækka strandferðastyrkinn, svo framarlega sem heimildin í 23. gr. fær að standa óbreytt, eins og hún nú er.

Magnús Torfason Jeg á eina brtt. þess efnis að lækka styrkinn til bændaskólans á Hólum úr 9000 kr. niður í 2500 kr. Jeg skal taka það fram, að till. er ekki fram borin vegna þess, að jeg líti svo á, að styrk þennan beri í sjálfu sjer að lækka, heldur aðeins samræmis vegna. Álíka till. til bændaskólans á Hvanneyri var feld í hv.Ed., og tel jeg því rjett að gera báðum skólunum jafnt undir höfði. Jeg vil með þessu gefa mönnum tækifæri til þess að bæta úr misrjetti. En út af því, sem sagt var hjer í deildinni um það, til hvers ætti að nota styrkinn, skal jeg geta þess, að í fjárlögum fyrir 1927 fær Hólaskóli 9000 kr. til ýmsra útgjalda, en Hvanneyrarskólinn aðeins 2000 kr. Hvanneyrarskólinn hefir því orðið útundan 2 ár í röð. Það er því enn meira misrjetti í því að láta nú Hólaskóla fá aftur 9000 kr., en Hvanneyrarskóla ekki nema 2500 kr. Og þessi brtt. er því, eins og jeg sagði, borin fram til þess að samræma þetta. Jeg skal svo út af síðustu till.fjvn., um að veita uppgjöf vaxta og greiðslufrest afborgana á viðlagasjóðsláni Stokkseyrarhrepps, segja nokkur orð. Hvað formið á till. snertir, þá er frá því að segja, að hún er borin fram eftir beiðni oddvitans í Stokkseyrarhreppi. Satt er það, að jeg hefi ekki sjeð skuldabrjefið. Þeir kölluðu það hreppslán, en það er misskilningur, því að það eru einstakir menn, sem hafa tekið lánið, en hreppurinn stendur í ábyrgð. En það ætti að vera alveg það sama fyrir hreppsnefndina, því að vitanlega geta þessir menn ekkert borgað. - Jeg skal rifja upp lítillega, hvernig á því stendur, að þetta lán var tekið. Fiskifjelag Íslands gaf þessum mönnum 5000 kr. upp í hið mikla tjón, sem þeir urðu fyrir af brunanum 9. des., og einnig fór Fiskifjelagið fram á það við stjórnina, að hún gæfi þeim helmingi meira. Það þóttist stjórnin þá ekki geta gert, en hún veitti lán og lofaði að mæla með því, að það yrði gefið eftir. En nú hefir hún gengið á bak orða sinna við þá menn, sem gengust fyrir þessu, og einnig við hreppsnefndina í Stokkseyrarhreppi. Það var gengið út frá því, að þetta yrði gefið strax eftir og skoðað sem styrkur til þessara manna, sem að ófyrirsynju urðu fyrir þessu mikla tjóni af brunanum. Þessi liður var feldur niður í Ed. meðal annars af þeirri ástæðu, að það væri ekki víst, nema mennirnir kynnu að fá eitthvað fyrir brunann. En jeg get nú fullyrt, að það er alveg útilokað. Maður, sem ekkert á til, hefir játað sig valdan að brunanum, og er ekkert af honum. að hafa. Í öðru lagi var það fært til, að ekki væri loku fyrir það skotið, að mennirnir gætu borgað þetta seinna. En það er vitanlegt nú í vertíðarlokin, að vertíðin á Stokkseyri hefir verið mjög rýr, og það einmitt vegna brunans í vetur. Sú beita, er Stokkseyringar áttu, brann þá öll, svo að þeir gátu ekki notað hana, og varð því afli þeirra mjög rýr. Óbeina tjónið af brunanum er alt að því eins mikið og beina tjónið, eða jafnvel meira. Jeg skal svo að síðustu gera grein fyrir afstöðu minni til fjárlagafrv. yfirleitt og brtt. meiri hl. fjvn. Jeg er ekki samþykkur brtt. vegna þess, að jeg telji fjárlagafrv. í sjálfu sjer sjerlega ógætilegt, eins og það er nú, ellegar að það út af fyrir sig skifti miklu máli, hvort tekjuhalli er í fjárlögunum eða ekki, sakir þess að það er vitanlegt, að í fjárlagafrv. eru nú afborganir og bein framlög til bankans, sem nema um 800 þús. kr, Fjárhagur landsins þarf því ekki að versna, þó að tekjuhalli sje. En það er annað, sem gerir það að verkum, að jeg er með þessum brtt., og það er, að fjárhagsútlitið er svo svart. Jeg er hræddur um, að tekjuliðir fjárlagafrv. standist ekki, og því vil jeg minka útgjöldin. Þetta er ekkert nýtt fyrir mjer, því að í þingbyrjun, er fjárlagafrv. var tekið fyrir í fjvn., orðaði jeg það við hæstv. stjórn, hvort útgjöldin samkvæmt frv. væru ekki alt of há og óvarleg. Meðal annars beindi jeg þeirri spurningu til hæstv. fjrh., hvort ekki væri ástæða til þess að minka útgjöld frumvarpsins. En hann skelti við því skolleyrunum og sagðist óska þess, að fjárlagafrv. yrði samþ. eins og hann hefði lagt það fyrir þingið. Og af þeim ástæðum fór meiri hl. fjvn. ekki fram á að lækka fjárveitingar þær, sem í fjárlagafrv. stóðu, enda þýddi það ekkert, þegar stjórnin var á móti því, og hún hefir, eins og kunnugt er, meiri hl. í Ed. - Það er rjett, sem báðir frsm. nefndarinnar hafa sagt, að nefndin ákvað að bíða með niðurfærslur allar, þar til fjvn.Ed. hefði sagt sitt álit. En með þessu er það sagt, að nefndin í Ed. á ekki aðrar þakkir í þessum efnum en þær, að henni hefir gengið betur að sannfæra hæstv. fjrh. um það, að hans eigið fjárlagafrv. væri ógætilega hátt. Þess vegna verð jeg algerlega hvað mig snertir að neita því og mótmæla þeim ummælum hæstv. ráðh., er hann var að þakka fjvn.Nd. fyrir sparsemdarstefnu sína, þótt seint kmi. Stefnan var altaf til, en það var hæstv. fjrh., sem hamlaði okkur að leggja út á þá sparsemdarbraut. Þegar jeg athuga einstakar brtt. þær, er fram hafa komið, þá verður sjerstaklega fyrir mjer ein brtt., sem jeg vil mæla með, að samþykt verði. Það er brtt. um landsspítalann. Það hvílir engin skylda á þinginu að halda spítalanum áfram. Það er sem sje tekið fram í samningnum, að það megi rifa saman seglin, ef fjárhagsvandræði verða. Nú eru einmitt fjárhagsvandræði fram undan, og hefir Ed. staðfest það, þar sem hún hefir lækkað styrki alla til verklegra framkvæmda. Og þó eru það verklegu framkvæmdirnar, sem hæstv. fjrh. er sárast um og hann hefir lýst yfir, að helst bæri að halda í. Um vegina er líka það að segja, að til þeirra þarf sama sem ekkert útlent efni. Alt fjeð verður því í landinu sjálfu. En öðru máli er að gegna um fjárveitinguna til landsspítalans, því að þar fara peningarnir út úr landinu, og það verður meðal annars til þess að rýra aðstöðu landsins gagnvart útlöndum og auka skuldirnar þar, sem illa má við, og síst af öllu ættu menn að gera sjer leik að því á því þingi, sem neyðst hefir til þess að samþykkja lög um stórkostlega lántöku í útlöndum. Jeg verð að líta svo á, að sjerstaklega beri að fella niður slíkar upphæðir. Jeg er líka viss um, að þjóðin vill miklu heldur fella slíkt heldur en margt annað, sem til framfara horfir, og sjerstaklega þegar tekið er tillit til þess, að tiltölulega mikið fje er veitt til ýmissa heilbrigðisbygginga. Má þar t. d. nefna Kristneshælið, spítalann á Ísafirði og Hafnarfjarðarspítalann.

Og Klepp!

. Þarna er um stórar framfarir að ræða í þessari grein, þó að litlar framfarir hafi orðið í öðrum greinum. Þó að mönnum sje sárt um heilbrigðismálin, þá verða þau þó að standa í hlutfalli við aðrar framkvæmdir. Það er ekki til neins að ætla sjer að komast eins hátt í þessum efnum og menningarþjóðir heimsins. Við erum 100 ár á eftir tímanum í verklegum framkvæmdum og verðum því að sætta okkur við það, að ekki sje alt hjer jafnfullkomið og í útlöndum. Það hefir í þessu sambandi verið minst á það, að það væri leiðinlegt, ef spítalinn væri ekki kominn upp 1930. En jeg get ekki sjeð, að það sje neinn vansi fyrir landið, þó að það verði ekki. Danir t. d., sú ríka þjóð, fengu ekki ríkisspítala sinn fyr en 1909, en höfðu áður aðeins fæðingarstofnun. En Kaupmannahafnarbúar sáu um spítalana. Öll vandræðin hjer stafa af því, að Reykjavík hefir brugðist skyldu sinni um að sjá Reykvíkingum fyrir sjerstökum spítala. Og ef það er skömm fyrir nokkurn, að spítalinn verður ekki kominn upp 1930, þá er það fyrir Reykjavík.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg þarf aðeins að segja fáein orð út af ræðu hv. 1. þm. Árn. (MT), sjerstaklega út af því, sem hann vjek að framlaginu til Hólaskóla og Hvanneyrarskóla. Hann vildi láta líta svo út, sem órjettmætur munur væri á fjárframlaginu til þessara skóla. Hann gleymir því, að á næsta ári eru veittar 7000 kr. til miðstöðvarhitunar á Hvanneyri, og gerir það meira en að vega á móti þeirri hækkun á styrknum til Hólaskóla, sem hjer er farið fram á. Ástæðan til þess að fje þetta er veitt til Hólaskóla er sú, að peningshúsin þar eru fallin, svo að óhjákvæmilegt er að reisa þau aftur. Þá var líka á síðasta þingi samþykt að auka búið á Hólum, og eru því húsin einnig of lítil. Það er þetta, sem verið er að gera við fje það, sem veitt er til óvissra gjalda Hólaskóla. Tilmæli um fjárframlag til fjósbyggingar á Hvanneyri komu ekki fyr en stjórnin hafði samið fjárlagafrv. sitt, eins og hv.þm. Str. (TrÞ) er kunnugt um. Jeg held, að skólastjórinn þar vilji ekki láta taka þetta fram yfir miðstöðina, því að hann hefir skýrt mjer frá því, að eldhætta væri þar mikil, meðan ekki væri komin þar miðstöðvarhitun. Jeg verð því að halda því fast fram, að halda beri í þessar fjárveitingar til skólanna, sem gert er ráð fyrir í frv., og þó að annar sje í mínu kjördæmi, þá eru þeir mjer báðir jafnkærir. Um Hvanneyrarfjósið er það að segja, að ástæðan til þess, að þar þarf að byggja, er meðfram hin mikla fjölgun nautpenings, sem þar hefir átt sjer stað síðan núverandi skólastjóri tók við. Jeg ætla þá að víkja nokkrum orðum að till. meiri hl. fjvn. um að skera niður framlög til brúa, vega- og símalagninga. Jeg verð að segja, að það er þegar búið að skera svo mikið af fje því, sem til brúa á að fara, að ekki má með nokkru móti meira að því gera. Það er fátt, sem landsmönnum kemur ver en að fá ekki brúaðar ár, sem eru miklir farartálmar. Og þó að við leggjum fram fje það, sem gert er ráð fyrir í frv., þá er það þó ekki meira en svo, að minna má það ekki vera. Um símana er svipað að segja. Það verður erfitt fyrir stjórnina 1928 að segja fyrir um það, hvaða síma eigi að skera niður af þeim, sem áætlað er að leggja samkvæmt stjfrv. Það mun varla verði mikil ánægja hjá þeim hjeruðum, sem fyrir þeim niðurskurði verða. Það er nú búið að taka mest af því fje, sem ætlað var til vita. Þegar við athugum vitagjöldin, þá er fljótt hægt að sjá það, að það er ekki nærri alt það fje, sem fer til vitamálanna aftur. Tilgangurinn með þessum vitagjöldum var þó ekki sá, að þau yrðu tekjugrein fyrir ríkissjóð, heldur átti að verja þeim til byggingar og rekstrar vitanna. Þá sagði hv. 1. þm. Árn., að ríkissjóði væri ekki skylt að leggja fram fje til landsspítalans, þó að fyrir liggi samningur um það, sem samþyktur hefir verið af Alþingi, lesinn upp í þinginu og er nú að finna í Alþt., auk þess sem vitnað er til hans í fjárlögunum fyrir 1926. Þegar hv.þm. (MT) segir, að mest af því fje, sem til spítalans fari, lendi hjá útlendingum, þá er það ekki rjett, því að meiri hlutinn af því fje fer í verkalaun hjer. Húsið er nú komið undir það, og það, sem nú þarf að gera, eru slík verk, sem taka langan tíma og eru því vinnulaunafrek, en það er að sljetta húsið að utan og innan. Þarf til þess lítið sement en mikið verk. Læt jeg svo staðar numið, enda lofaði jeg hæstv. forseta að vera stuttorður.

Klemens Jónsson Jeg verð fyrst að fara nokkrum orðum um ummæli, er fjellu frá hv.frsm. meiri hl. fjvn. (TrÞ) og hv.frsm. minni hl. fjvn. (JS), eins og þeir titla sig, þótt jeg hafi ekki sjeð neitt nál. frá þeim. Þessi ummæli voru viðvíkjandi því misrjetti, sem hv.frsm. meiri hl. þótti vera gert á Hólaskóla og Hvanneyrarskóla. Honum var þá svarað af háttv.frsm. minni hl. á þá leið, að ólagið á skólabúinu á Hólum hafi byrjað 1922 –'23, og hafi stafað af því, að Pjetur Jónsson, sem þá var ráðherra, hafi lofað styrk til að auka búið, en það loforð hafi ekki verið efnt. Af því að jeg varð ráðherra eftir Pjetur Jónsson 1922, þá vil jeg gera við þetta nokkrar athugasemdir, þótt þess ætti reyndar ekki að þurfa, því að jeg hefi svarað hv. 2. þm. Skagf. (JS) um þetta á þinginu 1923, er hann fór þá í eldhúsið, er fjárlagafrv. var til umræðu. Hann spurði mig þá, hvað hefði valdið því, að skólastjórinn sagði búinu lausu, og svaraði jeg því. Jeg hefi nú lesið umræðurnar frá 1923 í gegn, og jeg get ekki sjeð það, að þessi hv.þm. hafi þá borið fyrir sig loforð um styrk frá Pjetri Jónssyni, en það gerði hann hiklaust í dag. Jeg skal nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp, hverju jeg svaraði hv.þm. þá. Jeg segi svo: „Skólastjórinn hafði mælst til þess, að keypt væri af honum kvikfje og annar bústofn, sem hann átti í búinu; en stjórnin neitaði því. Til þess var engin fjárheimild, og jeg sá ekkert frá hendi fyrv. atvinnumálaráðherra, að lofað hefði verið í þá átt“. Þarna neita jeg því, að nokkurt loforð um þetta hafi legið fyrir frá fyrirrennara mínum í embættinu, og hefi jeg þá auðvitað rannsakað það. Jeg get jafnframt lýst yfir því, að jeg hefði talið það skyldu mína að uppfylla slíkt loforð, ef það hefði legið fyrir. Þá vildi hv.þm. kenna mjer um ólagið, með því að jeg hefði ekki leitað samkomulags við skólastjórann áður en skólabúinu var ráðstafað. Jeg vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp, hverju jeg svaraði þessu 1923: „Áður en nokkuð var afráðið um jörðina sendi jeg honum (þ. e. skólastjóranum) símskeyti með fyrirspurn um, hvort hann hjeldi enn fast við uppsögnina, en fjekk ekkert svar upp á það“. Hann virti stjórnina með öðrum orðum ekki svars, er hún sendi honum fyrirspurn, og þá var samið við ungan og efnilegan mann vestan úr Reykhólasveit. Jeg verð því að endurtaka það, að það er algerlega tilhfulaust, að skólastjóranum hafi verið lofaður nokkur styrkur. Þetta var hrakið fyrir 4 árum, og jeg bjóst ekki við, að það þyrfti að hrekja það enn á ný. Hafi verið handvömm á rekstri skólabúsins á síðustu árum, þá er það ekki mjer að kenna. Handvömmin hlýtur að lenda á skólastjóranum sjálfum fyrir að segja skólabúinu lausu í bráðræði. Annars eru þetta smámunir, sem koma ekki þessum umræðum við. Hjer er verið að ræða um það, hvort þessir tveir skólar, Hólaskóli og Hvanneyrarskóli, eigi ekki að njóta fulls jafnrjettis. Jeg er ekki í vafa um, að flestir háttv.þm. muni vera sammála um það, að þeir eigi að njóta jafnrjettis, svo að þeir fái báðir að njóta sín og verða þjóðinni að sem mestu og bestu gagni. Jeg á hjer tvær brtt., sem jeg þarf að gera grein fyrir. Önnur brtt. er frá samgmn. Eins og hv.þm. muna, var lagt til af samgmn. Nd„ að styrkurinn til flóabáta væri hækkaður úr 100 þús. kr. í fjárlagafrv. stjórnarinnar upp í 109 þús. kr. Þetta átti að vera uppbót fyrir Djúpbátinn á Ísafirði, bát Austur-Skaftfellinga og Breiðafjarðarbátinn. En háttv. samgmn. Ed. hefir ekki fundið ástæðu til þess að taka þetta til greina að neinu leyti. Henni hefir ekki þótt nægja að skera niður till. samgmn. Nd„ heldur heimtar hún líka, að útbýting styrksins fari eftir nál„ sem hún gaf út í fyrra. Þetta kann nú að vera í sambandi við fjármálastefnu þá, sem hv.Ed. tók, að skera niður ýmsar samgöngubætur og önnur nauðsynleg framfarafyrirtæki. Það má segja um þennan niðurskurð, að sagan endurtaki sig. Á kreppuárunum 1923–'24 varð að leggja niður í bili allar verklegar framkvæmdir. Nú er kreppan fyrir dyrum aftur, og er þá spurning um, hvað gera skuli til þess að bæta úr henni. Nú hefir hv.Ed. farið sömu leið og farin var þá, klipið af ýmsum fjárveitingum til verklegra framkvæmda. Hún hefir krukkað í fjárveitingar til vega, brúa og vita, og hún hefir jafnvel lagst svo lágt að skera 150 kr. af 300 kr. fjárveitingu til ferju á Hrosshyl. Það verður nú að teljast vafasamt, hvort svona smásmugulegur niðurskurður sem þessi síðasttaldi er Alþingi samboðinn. Og það er nú spurning um, hvað holt þetta er, að klípa svona af verklegum framkvæmdum, hvort ekki er hægt að fara aðra leið. Jeg álít, að þetta ætti ekki að koma fyrir aftur. Stjórn og þing ættu að reyna að finna aðra leið til þess að koma jöfnuði á fjárlögin. Það er ósköp handhæg aðferð til lækkunar að taka einhverjar fjárveitingar af handahófi og klípa af þeim 50 þús. kr., en hvort það er sanngjarnt gagnvart almenningi, það er annað mál. Jeg held, að það sje einsdæmi, hvernig samgmn. Ed. hefir tekið þeim till., sem komu frá þessari hv. deild. Nú hefir samgmn. þessarar deildar haft fund með sjer. Það hefði verið eðlilegast, að hún hefði tekið upp aftur þessa 9 þús. kr. hækkun, en til þess að sýna viðleitni til sparnaðar, þá hefir hún aðeins lagt til, að liðurinn verði hækkaður um 4 þús. kr. Með þessu móti fæst auðvitað ekki sú hækkun til þessara þriggja báta, sem til var ætlast í upphafi. En það má þó ef til vill una við þetta, af því að jeg hefi það af vörum hæstv.forsrh. (JÞ), þótt ekki væri það hjer í deildinni, að alt kaup og kostnaður við útgerðina muni lækka á næsta ári, svo að það mundi vera hægt að fá bátana ódýrari. En það vil jeg taka fram fyrir hönd nefndarinnar, ef þessar 4 þús. krónur verða samþyktar og ef eitthvað sparast á öðrum bátum, þá er það samhljóða meining nefndarinnar, að því fje verði skift hlutfallslega milli þessara báta, sem jeg nefndi áðan. Vænti jeg, að hæstv. atvrh. taki þetta til athugunar. Þá kem jeg að brtt. VI á þskj. 536. Hún er frá mjer og hljóðar upp á 1000 kr. til Kristjáns Jónssonar í Auraseli, í eitt skifti fyrir öll. Jeg veit, að hv. samþm. mínir, sem hjer hafa setið með mjer í 4 ár, eru mjer sammála um, að jeg hafi ekki lagt það í vana minn að bera fram till. um bitlinga til einstakra manna. Samt hefi jeg leyft mjer að bera fram þennan „bitling“, ef svo mætti hjer að orði komast. - Aurasel er fyrir austan og sunnan Þverá, og ef menn líta á kortið, sem jeg hefi hjer með höndum, sjá þeir, að bærinn ber nafn með rentu. Umhverfis þetta býli eru eintómir svartir sandar og aurar, en bærinn er eins og óasi eða yndislegur grænn blettur í auðninni, til að sjá. Og þegar heim kemur reynist einnig svo, að bærinn er ekki verri en hann sýnist. Þarna hefir nú þessi maður, Kristján Jónsson, búið í 30 ár, og er hann nú kominn að sjötugu. Hann er alkunnur fyrir það, að hann hefir um þetta langa skeið fylgt fólki yfir Þverá. Það er alvanalegt, þegar fólk kemur austan, að það fer ekki yfir Þverá á Síkisvaði hjá Hemlu, heldur miklu ofar, nálægt Auraseli. Af því að Þverá er mesti skaðræðisgripur, hefir þessi bóndi oft orðið að fylgja fólki vestur yfir ána, og jafnvel hefir hann stundum sótt það yfir um. Hann hefir marga svaðilförina farið, en þó altaf skilað fólkinu ósköddu í land. Hann hefir þó ekki altaf átt heimangengt, þegar komið hefir verið til hans og hann beðinn fylgdar, því að hann hefir altaf verið fátækur og haft lítinn mannafla. Samt er hann altaf, á nótt sem degi, reiðubúinn til að fylgja mönnum. Jeg get ekki stilt mig um að segja frá atviki, er kom fyrir einu sinni, er við sjera Eggert heitinn Pálsson vorum að halda þingmálafundi austur í Landeyjum. Jeg náttaði mig þar, en sjera Eggert heitinn vildi endilega komast heim um kvöldið eða nóttina. Jeg sagði honum, að ekki væri neitt vit í því að leggja út í Þverá svo síðla kvölds og í svarta myrkri, en hann svaraði aðeins: „Jú, jeg treysti honum Kristjáni mínum í Auraseli til að skila mjer á land“. Sjera Eggert fór yfir um ána um kvöldið með fylgd Kristjáns, og varð ekki meint af. Jeg hefi sjálfur notið fylgdar hans s.l. sumar, er jeg var þarna á ferð. Mjer sýndist Þverá þá mjög ægileg tilsýndar, en samt var hún hvergi nema í miðjar síður, þar sem við fórum. Aðrir, sem fóru yfir ána samtímis, en án fylgdar Kristjáns, fengu rogasund og máttu þakka fyrir að farast ekki. - Einhverja borgun kann Kristján að hafa fengið hjá þeim, sem hann hefir fylgt. En þeir, sem til þekkja, vita, að það er ekki vandi manna hjer á landi að borga mikið fyrir fylgd bæja á milli. Jeg hygg, að enginn verði feitur af því. - Svo sem jeg sagði, er þessi maður nú að verða sjötugur og er um það bil að láta af búskap. Vil jeg nú spyrja hv.þdm., hvort það sje til of mikils mælst við fjárveitingarvaldið, að það veiti nú þessum manni í eitt skifti fyrir öll litla upphæð, í viðurkenningarskyni fyrir að hafa í 30 ár fylgt mönnum yfir þetta skaðræðisfljót. Jeg hefi ekki gengið á milli manna og leitað atkvæða með þessari tillögu. Jeg læt alla sjálfráða um, hve þeir taka henni, en læt mjer nægja að skjóta fram þessari spurningu. Vona jeg, að hver svari henni sem honum líst best.

Sigurjón Jónsson * Jeg hefi komið með eina litla brtt. á þskj. 545, V. Hún fer fram á að hækka styrkinn, sem kvenfjelagið „Ósk“ á Ísafirði hefir til að halda uppi húsmæðraskóla, um 800 kr., úr 4000 í 4800. Það var að vísu svo, þegar fjárlagafrv. kom aftur hingað frá hv.Ed., að okkur íhaldsmönnum kom saman um að reyna að sporna við, að frekari breytingar yrðu gerðar á því, enda þótt ýmsir, þar á meðal jeg, álitu sum handtök hv.Ed. hafa orðið nokkuð óheppileg. En þegar jeg sá, að margar brtt. voru fram komnar, án þess að þessi væri tekin þar með, þótti mjer rjett að bera hana fram, ef einhverjar breytingar kynnu að ná fram að ganga. Jeg þarf ekki að rifja upp atriði þessa máls. Þeim var lýst við 2. umr. hjer í hv. deild. Get jeg látið mjer nægja að segja frá því, að kvenfjelagið „Ósk“ fór fram á að fá 8000 kr. styrk hjá Alþingi til að halda uppi kvennafræðslu á Ísafirði. Eftir að jeg hafði átt tal um þetta við hv.fjvn., sem tók málinu liðlega, gekk hún inn á að bera fram till. um 5000 kr. til fjelagsins, og sætti jeg mig við það. Jeg hjelt, að þessum styrk væri nú vel borgið, þar sem hann var fram borinn af 7 manna nefnd óskiftri og samþyktur í þessari hv. deild með öllum þorra atkvæða. En sú hefir ekki orðið raunin á, því að hv.Ed. hefir þótt rjett að sníða af þessu eins og flestum öðrum fjárveitingum. Það, sem jeg á verst með að skilja í afstöðu hv.Ed., er það, að hún lækkar jafnt þær upphæðir, sem hjer eru fram bornar eftir einhuga till.fjvn. og samþyktar með yfirgnæfandi meiri hluta, eins og hinar, sem þessi hv. deild var mjög skift um og samþyktar voru með litlum atkvæðamun. - Þetta er ein af þeim brtt., sem sjálfsagt er að halda fram, ef ekki á að láta hv.Ed. alveg ráða fjárlögunum eða hinum endanlega frágangi þeirra að þessu sinni. - Þessa styrks er leitað af því, að annars yrði skólagangan fátækum námsmeyjum um megn. En inn á það atriði þarf jeg ekki að fara frekar að sinni. - Jeg hefði getað vænst þess, að hv. meiri hl. fjvn. tæki upp þessa till. eins og aðrar brtt. sínar um styrki til skóla. Þessa till. er alveg eins mikil, og jafnvel enn meiri, ástæða til að samþykkja eins og sumar till. hennar. Því að um suma þá liði, er hv. meiri hluti ber fram, voru mjög skiftar skoðanir í hv. deild á sínum tíma, en þessi liður var sámþyktur einróma. Jeg get ekki stilt mig um að minnast líka á aðra brtt., frá hv.fjvn., sem jeg tel sjálfsagt að samþykt verði, ef nokkur breyting á að ná fram að ganga. Það er hækkunin á styrk til unglingafræðslu utan Reykjavíkur. Hv. fjvn. lagði til, er fjárlagafrv. var hjer í fyrra sinn, að þessi styrkur væri hækkaður um 7 þús. kr., og var sú brtt. samþykt í einu hljóði. Þetta snerti mig dálítið sem þm. Ísaf., því að bæði í nál.fjvn., í framsöguræðu hv.frsm. og ennfremur í ræðu háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) kom það skýrt fram, að þessi hækkun var gerð með tilliti til unglingaskólans á Ísafirði, sem að undanförnu hefir farið mjög varhluta af opinberum styrk. Og með tilliti til þessarar auknu fjárveitingar var það álitið afsakanlegt að svæfa frv. mitt um gagnfræðaskóla á Ísafirði. Þrátt fyrir þetta alt tók hv.fjvn.Ed. sig til og ljet sníða einmitt þessa upphæð af styrknum til unglingafræðslu. Nú vil jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. kenslumálaráðherra (MG),hvort þessi lækkun eigi sjerstaklega að snerta unglingaskólann á Ísafirði, sem svo oft hefir verið nefndur í þessu sambandi. Auðvitað getur hæstv. ráðherra aðeins svarað fyrir sig persónulega, því að ekki er víst, að hann verði kenslumálaráðherra, þegar þessi styrkur kemur til útborgunar. Ef það væri álit hæstv. ráðherra og manna yfirleitt, að þessi lækkun ætti sjerstaklega að koma fram gagnvart Ísafirði, þá þykir mjer hv.Ed. hafa sýnt skólamálum þess kaupstaðar litla sanngirni. Að gefnu tilefni vil jeg leyfa mjer að beina annari fyrirspurn til hæstv. atvrh. (MG). Hjer hefir komið fram brtt. frá hv. meiri hl. fjvn., um styrk til fjósbyggingar á Hvanneyri. Í umr. hafa komið fram þær upplýsingar, að búið á Hvanneyri er leigt núverandi skólahaldara gegn ákaflega lágu afgjaldi. Ennfremur kom það fram, að þörf er á fjósbyggingu vegna nautgripafjölgunar. Nú vil jeg spyrja hæstv. ráðh.: Er þessi nýi nautafjöldi eign ríkissjóðs, eða er hann eign skólahaldara? Þegar búið var leigt, hafa eflaust fylgt því svo og svo margir nautgripir. Ef þeir eru fleiri nú, eru öll líkindi til, að skólahaldarinn eigi það, sem umfram er. En mjer þætti undarlegt, ef ríkissjóður ætti að fara að byggja yfir þá nautgripi, sem skólahaldarinn á Hvanneyri sjálfur á. Þá verð jeg að minnast fám orðum á brtt. á þskj. 336,111, frá hv. meiri hl. fjvn., um að fella niður fjárveitingu til hljóðdufls á Helluboða. Það tjóar sjálfsagt ekki að fara að þrefa um þetta nú. Það var dálítið gert við 2. og 3. umr. í þessari hv. deild. En mjer þykir það hart, eftir að hv.Ed. hefir sniðið 11 þús. kr. af vitamálunum, að þá kemur fjvn. þessarar háttv. deildar og heimtar, að fjárveiting til vita sje lækkuð enn um 10 þús. kr. Eins og fjárlagafrv. lítur nú út, eru áætlaðar 228 þús. kr. til vitamála, en jafnframt eru áætlaðar 300 þús. kr. tekjur af vitum. Nú er það að vísu svo, að vitakerfið skuldar ríkissjóði nokkurt fje, ef honum er ekki talin nein eign í vitunum. En meðan ekki er komið betra lag á vitamálin heldur en hjer er enn, álít jeg það með öllu óverjandi, að vitarnir sjeu ríkissjóði til stórtekna. Jeg vil algerlega taka undir það með hæstv. atvrh., sem hann hefir sagt í þessa átt, og þakka honum ummælin. Hvað sem öðrum till. um niðurfærslur á gjöldum ríkissjóðs líður, vona jeg, að þessi verði steindrepin. Þá er annar liður, sem hv. meiri hl. fjvn. leggur til, að sje lækkaður um 5 þús. kr. Það er fjárveiting til markaðsleitar erlendis. Mjer finst það óneitanlega skjóta dálítið skökku við, þegar nefnd, sem sett er til að sjá um hag sjerstaks atvinnuvegar, kemur með till. um 20–30 þús. kr. fjárveitingu til að leita að markaði fyrir afurðir hans, að þá er á þetta ráðist af háttv.fjvn. hvað eftir annað, reynt að drepa það alveg eða a. m. k. að narta svo í það, að það komi ekki að hálfu gagni. - Þetta skýtur dálítið skökku við þær umræður, sem hjer urðu nýlega um eitt stærsta fjármál, sem fyrir Alþingi hefir legið og allir búast við, að nái fram að ganga á næstu þingum. Það var um árlega fjárveitingu til landbúnaðarins, sem svarar til 3 milj. kr. höfuðstóls. Þetta sætti engri sjerstakri mótspyrnu, en samt láta menn sjer sæma að berjast með hnúum og hnefum gegn fárra þúsunda fjárveitingu sjávarútveginum til hagsbóta. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) gerði til mín tvær fyrirspurnir. - Hin fyrri var um lækkun á styrk til unglingafræðslu utan Reykjavíkur, hvort hún ætti eingöngu að koma niður á unglingaskólanum á Ísafirði. Jeg fyrir mitt leyti lít ekki þannig á, heldur virðist mjer, að lækkunin eigi að skiftast niður á skólana. Vitanlega hlýtur hún þá að nokkru leyti að lenda á Ísafjarðarskóla. Og þar sem hækkunin í hv.Nd. var gerð sjerstaklega vegna þessa skóla og þriggja annara, þá geri jeg ráð fyrir, að lækkunin verði hlutfallslega ekki meiri á þessum en hinum. Hv. þm. (SigurjJ) mintist ennfremur á Hvanneyri og spurði, hvort skólastjórinn þar hefði fengið búið á leigu með sjerstaklega hagkvæmum kjörum. Já, jeg lít svo á, að kjör hans sjeu mjög hagkvæm, en það er miklu leyti að þakka breytingu á verðlagi, síðan samningurinn við hann var gerður. En þar sem hann hefir bætt jörðina afarmikið, þá á hann í raun rjettri stórfje hjá ríkissjóði, sem hann fær þó ekki goldið, ef hann fer burtu á næstu árum. Það getur aðeins komið upp í afgjaldið af jörðinni. Því held jeg, að ekki væri sanngjarnt að gera breytingu á núverandi kjörum hans. Þótt þau sýnist góð, þá etur það í kringum sig að þurfa að hafa alla þessa skólapilta á heimilinu. Af því er mikill átroðningur, enda þótt jafnframt sjeu af því nokkrar tekjur. - Hitt veit jeg ekki vel, hvort fjósið á að vera yfir nautgripi skólastjóra sjálfs eða ríkissjóðs. Jeg held, að það fjós, sem þar er nú, sje orðið mjög gamalt og ljelegt. Skólastjóri hefir t. d. sagt mjer, að þakið sje nærri ónýtt. - Skólastjóri hefir sjálfsagt fleiri nautgripi en jörðinni fylgdu, er hann kom þar. Hann hefir gert jörðinni mikið til góða og hefir eflaust fleiri nautgripi, til að hafa hennar meiri not.

1249Þorleifur Jónsson: Jeg hafði hugsað mjer, að jeg mundi ekki þurfa að taka til máls að þessu sinni. Bæði er nú það, að jeg á enga brtt. sjerstaklega, og eins hitt, að hv.frsm. meiri hl. fjvn. (TrÞ) hefir staðið svo vel fyrir sínu máli, að við það hefi jeg engu að bæta. En vegna þess, að hæstv.forsrh. (JÞ) beindi því til mín, að jeg grenslaðist eftir því hjá Framsóknarflokknum, hvort hann vildi ekki fallast á frv. óbreytt, eins og það kom frá hv.Ed., þá er því til að svara, að Framsóknarflokkurinn vill að sjálfsögðu gera sitt til þess, að gætt verði alls sparnaðar, svo að sem minstur tekjuhalli verði í fjárlögunum. En þar sem meiri hl. fjvn. ber fram allverulegar þækkunartill., sem hann telur að miði að því að búa fjárlögin betur úr garði, þá sjer flokkurinn ekki ástæðu til annars en að fylgja því, enda er það í samræmi við það, sem áður er sagt. En fari svo við atkvgr., að fyrstu aðallækkunartill. nefndarinnar falli, þá mun hún, eins og hv.frsm. lýsti yfir, taka hinar brtt. aftur. Með þessu vona jeg að hafa lýst því fyrir hönd Framsóknarflokksins, að hann vill fyrir sitt leyti stuðla að góðri og heppilegri afgreiðslu fjárlaganna, enda þótt hann sjái ekki ástæðu til, að svo stöddu, að ganga að frv. óbreyttu, eins og það kom frá hv.Ed. Eins og háttv.frsm. tók fram, þá hefir vakað fyrir þeim nefndarhlutanum, sem honum fylgir, og okkur Framsóknarmönnum að búa fjárlögin sem best úr garði. Við erum hræddir um, ef kreppan heldur áfram, að þá standist ekki sú áætlun, sem gerð hefir verið, og tekjurnar reynist minni, þegar til á að taka. Þess ber líka að gæta, að í hv.Ed. tók frv. miklum breytingum, ekki aðeins með lækkun ýmissa gjaldaliða, heldur voru þar eftir till.hv.fjvn. feldir með öllu niður margir liðir, sem samþ. voru hjer með miklum atkvæðamun. Og þessi niðurskurður var gerður án þess, að hv.fjvn.Ed. leitaði á nokkurn hátt álits fjvn. þessarar hv. deildar. Við meirihlutamennirnir í fjvn. höfum reynt að lagfæra þetta, án þess þó að fara út í það ítrasta eða ráðast á þær till., sem upp í frv. voru teknar í hv.Ed. Aðalágreiningsefnið, sem verið hefir í dag, er það, hvort fresta eigi byggingu landsspítalans eða ekki. Það reynist nú allajafnan svo, að spurning er um, hvað spara megi og hvað ekki. Jeg held, að fjvn. hafi litið svo á framan af þingi, að ef um sparnað væri að ræða á einstökum liðum stjfrv., þá mundi mega höggva eitthvað í þennan lið. En þegar síðar kom í ljós, að hæstv. stjórn hafði gert samninga um, að landsspítalinn skyldi kominn upp fyrir hátíðahöldin 1930, þá leit minni hl. svo á, að við þá samninga yrði að standa, og því mundi ekki fært að spara á þessum lið. En þegar svo er komið, að búið er að skera og klípa af nauðsynlegum fjárveitingum til brúa, vega, síma og samgangna á sjó, þá er ekki nema eðlilegt, þó að dregið sje að einhverju leyti úr þessari miklu húsbyggingu, sem að vísu er nauðsynleg, en ætti þó að þola dálitla bið, þegar alt annað verður að spara vegna fjárhagskreppu þeirrar, sem yfir vofir. Enda eru dæmi þess, að mörg nauðsynleg bygging hefir orðið að bíða, þó að lengur væri, t. d. eins og Kleppur. Hinsvegar skal jeg fúslega játa, að mjög væri það gleðilegt fyrir okkur, ef þessari þörfu og nauðsynlegu byggingu væri lokið 1930, en úr því að ekki verður hjá því komist að fresta mörgum öðrum nauðsynlegum framkvæmdum um ótiltekinn tíma, verðum við að sætta okkur við, þó að bygging spítalans dragist eitthvað ofurlítið. Í raun og veru er það ekkert nýmæli, þó að fjárlagafrv. sje eitthvað breytt við eina umr. í hv.Nd. Hitt mætti fremur segja, að sje einsdæmi, að það sje samþ. óbreytt, eins og það kemur frá hv.Ed. Jeg held, að það hafi ekki komið fyrir nema einu sinni núna síðustu 10 árin, og það var í fyrra. Og áður held jeg, að það hafi ekki komið fyrir á áratugum. Annars er ekki nema sjálfsagt að fallast á fjárlagafrv. við eina umr., í hvorri deildinni sem er, ef auðsær hagur er að því, hvað útkomu fjárlaganna snertir, og enginn ágreiningur um frv. milli deilda. Nú hefir komið fram, að mikill ágreiningur er milli beggja deilda um afgreiðslu frv. Hv. frsm. fyrri kaflans (ÞórJ) sýndi með góðum rökum, hvernig hv.Ed. hefði virt að vettugi till. þessarar hv. deildar, og hv.frsm. samgmn. (KIJ) lýsti einnig með skýrum dráttum, hve lítið hv.Ed. hefði farið eftir því, sem hjer var samþykt eftir till. þeirrar nefndar, og með atbeina fjvn. Þær brtt., sem báðar þessar nefndir bera nú fram, eru gerðar með það fyrir augum að bæta frv. og færa það í betra horf, svo að tekjuafgangur verði, en þó borgið ýmsum framkvæmdum, sem lögð var áhersla á að ekki biðu, þegar frv. var hjer til meðferðar áður.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Mjer virðist, eftir yfirlýsingu formanns Framsóknarflokksins, hv. þm, A.-Sk. (ÞorlJ), að dæma, að ekki sje mögulegt að fá hv. deild til þess að ganga að frv. óbreyttu. Er því ekki annað fyrir hendi en að láta atkvæði skera úr, og treysti jeg þá á loforð hv.þm. A.-Sk., sem mjer þótti vænt um og legg mikið upp úr, - það loforð hans fyrir hönd meiri hl. hv.fjvn., að allar hækkunartill. nefndarinnar verði teknar aftur, ef aðallækkunartill. verða feldar. Mjer virðist þá, að málið beri svo við, að til atkvæði komi fyrst lækkunartill. hv. meiri hl. fjvn. og svo aðrar, sem eitthvað munar um. Vona jeg þá, að um atkvgr. þessa fari svo, að ekki skerðist heildarútkoma frv. frá því, sem nú er. Hv. þm. A.-Sk. mintist enn á landsspítalann og fór sömu orðum um brtt. meiri hl. eins og háttv.frsm. (TrÞ) gerði. Báðir vilja halda því fram, að till. feli aðeins í sjer frestun á byggingu spítalans, en það gerir hún ekki, því að stjórnin getur tekið lán til byggingarinnar hvenær sem er. Sami hv.þm. (ÞorlJ) gat þess líka, að hv.fjvn. hefði fyr á þingi komið til hugar að ráðast á þessa fjárveitingu til landsspítalans í því skyni að lækka hana allmikið. En þegar svo komið hefði í ljós, að samningur væri til, sem kvæði svo á, að byggingunni skuli lokið 1930, þá hefði nefndin ekki getað fallist á að bera þetta fram, og meiri hl. því tekið það upp. En yfirlýsing sem þessi þykir mjer næsta undarleg frá formanni hv.fjvn., því að hann, og nefndin yfir höfuð, hefði þó átt að vita allra manna best um þennan samning, sem vitnað hefir verið í í tvennum fjárlögum og er enn tekið upp í frv. fyrir 1928. Í fjárlögunum 1926, 12. gr., stendur: „til byggingar landsspítala í Reykjavík, samkvæmt samningi milli ríkisstjórnarinnar og stjórnar landsspítalasjóðs Íslands“. Sama aths. er við þennan lið í fjárl. fyrir þetta ár. Þessi samningur, sem hjer er vitnað í, lá fyrir þinginu og hefir verið í höndum hv.fjvn., og samkvæmt honum er ríkissjóði skylt að leggja fram til byggingar spítalans árið 1928. - Byggingu þessa er ekki hægt að fella niður, því að geti ríkissjóður ekki einhverra hluta vegna greitt þessa upphæð, þegar til á að taka, hefir stjórnin heimild til þess að taka lán, svo að byggingunni verði haldið áfram samkv. samningnum. Það er því misskilningur, að hægt sje á nokkurn hátt að stöðva verkið. Það hefir verið kastað ýmsu að hv.Ed. fyrir afgreiðslu hennar á þessu frv., og þó einkum til hv.fjvn. fyrir till. sínar. Jeg ætla nú ekki að halda uppi miklum svörum fyrir þá háttv. deild, þó að jeg eigi þar sæti og hafi með atkv. mínu stuðlað að því, að frv. tók þeim breytingum, sem raun varð á. En út af ummælum háttv. 1. þm. Rang. (KIJ), að hv.Ed. hefði ráðist á verklegar framkvæmdir og gripið þar til samskonar ráðstafana eins og stundum áður hefir tíðkast, þegar fjárhagsvandræði bar að höndum, þá vildi jeg aðeins segja það, að þar hefir hv.Ed. gætt mjög hófs. Hún hefir ekkert annað gert en að færa þessar upphæðir niður sem líkast því, er stóð í stjfrv. M. ö. o. lækkaði heildarupphæðina sem næst því, er nam hækkun þessarar hv. deildar á frv. En svo mikla sanngirni sýndi hún þessari hv. deild og kurteisi, að hún feldi ekki burt þær fjárveitingar til verklegra framkvæmda, sem komust hjer inn í frv., heldur ljet hún jafnt yfir alla ganga, eða kleip jafnt af fjárveitingum stjfrv. eins og þeim, sem einstakir hv.þdm. höfðu komið inn í það. Mjer finst því, að þessi hv. deild hefði átt að þakka hv.Ed. og með því viðurkenna viðleitni hennar til þess að búa frv. sem best úr garði. Stjórnin vildi ekki eiga þátt í því að koma upp stífni milli deildanna með því að leggja til, að þær till., sem hjer komust inn, yrðu feldar niður, heldur þótti henni sigurvænlegri til samkomulags sú leiðin að láta sama ganga yfir allar fjárveitingarnar, eins og jeg drap á. Þessi fáu orð vildi jeg vona, að yrðu til þess að draga úr þeim kur, sem orðið hefir hjer vart gagnvart háttv.Ed., og hirði jeg þá ekki um að hafa þau fleiri.

Jörundur Brynjólfsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram nokkrar brtt. á þskj. 545, og eru flestar þeirra gamlir kunningjar hjer í hv. deild. Fyrsta till. mín er um að veita Símoni Jónssyni lítilsháttar styrk til þess að leita sjer lækninga í Danmörku, á heilsuhæli fyrir taugaveiklað fólk. Jeg bar áður fram till. þessa og lýsti þá nánar ástæðum mannsins, svo að jeg tel enga þörf á að endurtaka það nú. Þá fjell till. með eins atkvæðis mun. En jeg kem þó með hana aftur og vil aðeins bæta við, að svo framarlega sem nokkur brtt. á rjett á sjer, þá á þessi að ná samþykki. Þá er önnur brtt. um að lækka tillag ríkissjóðs til landsspítalans um 50 þús. kr. Hæstv. forsrh. hefir nú lýst yfir, að samkv. samningum verði að verja til spítalans 1928 150 þús. kr. Mjer var ekki kunnugt um, að samningurinn væri þannig úr garði búinn, eins og nú er upplýst. Má því vera, að litla þýðingu hafi að bera till. þessa fram. Þó mun jeg láta skeika að sköpuðu um hana. Verði hún samþ. og stjórnin sjái sjer ekki annað fært en að leggja til spítalans 150 þús. kr., þá verður hún að útvega það fje að láni, sem til vantar, ef ekki verður hægt öðru vísi. Annars finst mjer, að hæstv. stjórn sje í rjetti sínum að verja ekki meira fje til spítalans en tiltekið er í hvert sinn. Þriðja brtt. mín er um það, að sama upphæð verði veitt til ferju á Hrosshyl og samþ. var hjer við 2. umr. Þessi fjárveiting komst fyrst á í fyrra og þótti í alla staði mjög rjettlát, og við 2. umr. hjer á dögunum var hún samþ. með 20:4 atkv. Mig furðar það því ekki alllítið, að hv.Ed. skuli hafa farið að narta í þessa litlu upphæð, og get því tekið undir það, sem hv. 1. þm. Rang. (KIJ) sagði, að það sje ekki samboðið hv. þingdeild að klípa og narta af smávægilegum upphæðum, sem ætlaðar eru fátækum einyrkjum til þess að greiða fyrir vegfarendum. Því hefir verið skotið að mjer, að þessi styrkur sje ekki í samræmi við aðrar ferjur, t. d. dragferjur, og má það vel vera. En mjer er kunnugt um, að þessi einyrki tefst svo um aðalannatíma ársins vegna ferjunnar, að það vegur lítið upp á móti því, þó að hann fái 300 kr. styrk. Þá á jeg 2 brtt. undir VIII á sama þskj. Fyrri till. fer fram á 500 króna hækkun á utanfararstyrk Sigurðar Skúlasonar. Hv. Nd. hafði fallist á að veita þessum efnilega námsmanni 2000 kr. utanfararstyrk, en hv.Ed. færði hann niður um helming. Með brtt. minni er lagt til, að styrkur þessi verði 1500 kr., og virðist hann varla geta verið minni, eigi hann að koma að gagni. Það er dýrt ungum mönnum að kosta sig við erlenda skóla, enda mun þessi upphæð hrökkva skamt. Vænti jeg því, að hv. deild, sem tók svo vel í að veita þessum manni 2000 kr. styrk, sjái sjer fært að samþ. þessa brtt. mína. Seinni liður þessarar till. er um 1500 króna styrk til jarðræktarfjelags Grímsnesinga til þess að kaupa dráttarvjel og plóg til nýtísku jarðyrkjutilrauna. Þetta fjelag, sem telur í sínum hóp ýmsa áhugasama bændur, hefir hug á að útvega sjer verkfæri þessi frá Vesturheimi. Það hefir í þessu efni leitað til Búnaðarfjelags Íslands, en enga áheyrn fengið. Þess vegna hefi jeg farið þessa leið. Hjer er um nýtt verkefni að ræða, sem ekki er hægt að óreyndu að segja um, hvernig muni gefast. En þeir, sem ríða á vaðið og ryðja braut nýjum tækjum, þurfa altaf miklu til að kosta. Og gefist þær tilraunir illa, bera þeir, sem í þær rjeðust, skarðan hlut frá borði. En gefist tilraunirnar vel, hafa þeir á hinn bóginn rutt öðrum braut til meiri framtakssemi. Svo að hvernig sem á þetta er litið, þá eru þó slíkar tilraunir að jafnaði góðra gjalda verðar og þeir menn styrks maklegir, sem fyrir þeim gangast. Annars sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Út af þeim orðum, sem fallið hafa, þá get jeg lýst því yfir, að falli aðallækkunartill. þær, sem fram eru bornar, mun jeg ekki halda fram hækkunartill. mínum.

Jakob Möller Till. þær, sem jeg hefi borið fram við þessa umræðu, eru flestar ekkert annað en endurtekning á því, sem áður var samþ. hjer í hv. deild. Þó er 1. till., undir IX á þskj. 545, ný; en jeg hefi lýst yfir, að hún er tekin aftur. 2. till., undir X, fer fram á að hækka styrkinn til Íþróttasambands Íslands úr 1800 kr. upp í 4000 kr. í fjárlagafrv. er styrkur til ungmennafjelaga í svipuðu skyni, að mig minnir 4500 kr. Mjer finst ekki rjett að gera svo mikinn mun á þessum tveimur fjelögum. Jeg er að vísu ekki nákunnugur því, hvað ungmennafjelögin hafa afrekað, en jeg veit hitt, að þau fjelög, sem eru í sambandi við Í. S. Í., hafa unnið ákaflega mikið í þarfir íþrótta. Íþróttasambandið hefir gefið út kenslubækur um ýmsar íþróttir, sjerstaklega glímuna, sem það hefir unnið mikið að að efla og endurvekja, eins og aðrar íþróttir, þar á meðal sund. Það hefir og haldið íþróttanámsskeið árlega og sent íþróttamenn út um landið víðsvegar, til þess að halda íþróttasýningar og efla áhuga. - Alt þetta starf kostar mikið fje; og jeg tel því fje vel varið, sem fer til þess að styrkja þessa starfsemi, og vænti því, að hv. deild taki vel þessari till., a. m. k. sjái sjer fært að samþ. varatill. Jeg nenni nú ekki að orðlengja þetta, því að jeg efa ekki, að mjer hafi þegar á þessum fáu mínútum tekist að sannfæra þá fáu menn, sem hjer eru inni. Næsta till. er samskonar og samþ. var við 2. umr., að veita styrk til þess að kynnast nútímafyrirkomulagi og starfrækslu erlendra kaupþinga. Hefi jeg borið þessa till. þannig fram, að hún komi til atkv. á undan till.fjvn. um að fella tilsvarandi lið úr fjárlagafrv. Jeg geri ráð fyrir, að þeir hv.þm. fylgi þessari till., er samþ. samhljóða till. við 2. umr.; en hinsvegar mun jeg fyrir mitt leyti greiða atkv. móti till.fjvn. Aðrar till., sem jeg flyt, fara fram á að hækka aftur smáfjárveitingar, sem samþ. voru hjer, en Ed. hafði lækkað. Það eru mjög lítilfjörlegar fjárhæðir. Hv. deildarmenn hafa sjálfsagt áttað sig á þeim, og hirði jeg því ekki að tala um þær.

Hákon Kristófersson * Jeg get tekið undir með hv.þm. Ísaf. (SigurjJ), að innan Íhaldsflokksins hefir verið rætt um að koma ekki með brtt. við fjárlagafrv. að þessu sinni. En þar sem margar brtt. eru samt sem áður komnar fram, þá hefi jeg leyft mjer að bera fram eina örlitla brtt. á þskj. 550, undir VIII, tillögu, sem vitanlega hefir enga þýðingu gagnvart ríkissjóði. Það er smávægileg hækkun til Guðmundar Björnssonar, gamals barnakennara. Jeg hefi áður mælt með þessum gamla heiðursmanni á áttræðisaldri, því að jeg bar áður fram svipaða brtt., svo að jeg finn ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta nú. En fari svo, að till. til hækkunar eða lækkunar verði alls ekki samþ., tek jeg þessa till. vitanlega aftur, er jeg sje, að svo við horfir. Það hafa komið fram ýmsar óánægjuraddir hjer í hv. deild út af meðferð hv.Ed. á fjárlagafrv.; og að málavöxtum athuguðum verð jeg að segja, að það er ekki óeðlilegt. Afleiðingarnar af þessari óánægju má vitanlega glegst sjá í till., sem fram eru komnar á þskj. 536, frá meiri hl. fjvn., sem hefir ekki fallist á gerðir hv.Ed. Ætla jeg engan dóm á það að leggja, hvor hafi þar rjettara fyrir sjer. En þegar jeg lít yfir brtt. meiri hl. fjvn., þá sakna jeg þess, að hún hefir ekki sjeð sjer fært að færa í samt lag þá upphæð, sem Nd. hafði ákveðið til sjúkraskýla og læknabústaða. Hv. Ed. hefir klipið af þessari upphæð, eins og mörgum öðrum. Þar sem jeg á dálítinn hlut að máli sem þingmaður Barðstrendinga, þá hefði mátt vænta brtt. frá mjer til þess að kippa þessu í samt lag. Að jeg ekki gerði það kemur til af ýmsum ástæðum, þar á meðal af því, að jeg býst ekki við, að niðurfærslunni sje stefnt að neinu sjerstöku hjeraði. Til þess álít jeg hv.fjvn. hafa skort heimild, nema því aðeins að hún hefði að baki sjer álit heilbrigðisstjórnarinnar um það, að eitt væri rjettarminna en annað af þeim hjeruðum, sem eiga að njóta þessarar upphæðar. Þess vegna býst jeg við, að þegar til úthlutunar þessa fjár kemur, þá verði heilbrigðisstjórnin höfð með í ráðum, en ekki sje nú slegið föstu, að niðurfærslunni sje beint að sjerstökum hjeruðum. Vera má, að síðan fjárlagafrv. var til umræðu hjer í hv. deild, hafi það upplýst, að einhver af þeim hjeruðum, þar sem slíka byggingu skyldi reisa, hafi horfið frá því í bili fyrir einhverjar ástæður, og er þá ekkert um þetta að segja. Það hefir nú risið nokkur ágreiningur um till. meiri hl. fjvn. hjer, um að fella niður tillagið til byggingar landsspítalans. Mig furðar satt að segja, ef hv. þingmönnum hefir ekki verið kunnugt um þau samningsdrög, - eða hvað annars á að kalla það, - sem voru fyrir þessu máli. Mjer var þetta fullkunnugt, og jeg sagði á þeim tíma, þegar verið var að smeygja þessu máli inn, að svo gæti brátt farið, að fjárhagur okkar yrði það þröngur, að þetta gæti orðið allerfiður baggi. En jeg lít svo á, að þegar búið er að segja „A“ í þessu máli, þá verði sóma þingsins vegna að segja „B“. Jeg er samþykkur hæstv.forsrh. hvað þetta snertir. Úr því, sem komið er, held jeg, að varla sje hægt að snúa aftur. Það er ekki af því, að jeg vilji bera háttv.fjvn. brigslyrðum, þótt jeg segi, að það sjest fljótlega á hækkunartill. hv. meiri hl. á þskj. 536, að „kennir hver sín“. Jeg verð að segja, að hv. meiri hl. hefir verið betur ljóst það, sem lá honum dálítið nær, heldur en það, sem við kemur öðrum hv. þingmönnum. Skal jeg benda á meðal annars, að hv.fjvn. mintist í dag á styrk til hafnarbóta í Ólafsvík og taldi hann mjög í ósamræmi við aðrar slíkar styrkveitingar, sökum þess að ekkert fje kæmi annarsstaðar frá. Jeg verð nú að líta dálítið öðrum augum á þetta. Þetta er sem sagt ekkert annað en fyrirtæki, sem á að miða til þess að styðja velgengni þessa bygðarlags, alveg eins og aðrar stórkostlegar ríkisframkvæmdir til umbóta. Það má til dæmis nefna meiri háttar brýr, sem gerðar eru í þeim tilgangi að vernda líf og annað öryggi landsmanna. Lítum á vegina. Víða kemur ekki neinn styrkur frá hlutaðeigandi sýslufjelögum. Svo er það heldur ekki rjett hjá hv.frsm., að ekkert fje hafi komið frá þessu viðkomandi bygðarlagi til þessa mannvirkis, því að þessi fátæki hreppur hefir lagt fram rúmar 23 þús. kr. Þetta sýnist ekki lítil fjárhæð, þegar um ekki stærra bygðarlag er að ræða. Jeg vil benda á það í þessu sambandi, að jörðin Ólafsvík mun vera eign ríkisins. Hverjum stæði það nú nær heldur en einmitt þessum landsdrotni, - ef svo má að orði komast, - að sjá um það, að íbúar þessa bygðarlags, sem aðallega lifa á sjónum, fái sæmilegar lendingarbætur, er gætu komið í veg fyrir mörg slys, sem vitanlega hafa oft komið þarna fyrir? Getur maður með nokkrum rjetti borið saman slíkar hafnarbætur í Ólafsvík og fjósbyggingu á Hvanneyri, sem jeg býst við, að sje verið að byggja yfir gripi viðkomandi bónda sjálfs? En til þessarar byggingar er varið allmyndarlegri fjárhæð úr ríkissjóði. Jeg spyr: Hvernig getur nokkur maður, sem vill standa á rjettlætisins grundvelli, verið með því að leggja 11500 krónur til slíkrar fjósbyggingar, en lagt á móti tiltölulega lítilli upphæð til þess að vernda líf og limi sjómanna? - Þetta kemur áreiðanlega ekki af neinum illvilja hjá hv.frsm., heldur af því, að hann þekkir lítið, hvað það er að vera sjómaður. Jeg þekki dálítið til þess munar að koma að lendingu, sem maður veit, að er nokkurn veginn trygg, og koma að lendingarleysu. Jeg get frómt úr flokki talað um þessi efni, fremur kannske en flestir þeirra, sem hjer eru innan veggja. En svo er annað ótalið í þessu máli. Það eru til lög um hafnargerð í Ólafsvík, mig minnir frá 1919, þar sem ákveðið er fyrirkomulag á byggingu hafnarinnar. Er þar svo að orði kveðið, að verkið skuli gert fyrir framlag frá hreppnum og ríkinu, en auk þess er ríkissjóði skylt að standa í ábyrgð fyrir því, sem hreppurinn á að leggja fram. Jeg fæ nú ekki skilið, að það sje neitt sæmilegra fyrir hið háa Alþingi að koma hreppsfjelagi þessu, sem er fátækt, í stórkostlegar skuldir, þar sem vitanlegt er, að það hlýtur að koma til ríkissjóðs að greiða ábyrgðina. Það er þegar fengin góð reynsla um traustleika þess hluta þessa mannvirkis, sem þegar er búið að gera, að það hefir staðist eitthvert allra mesta hafrót, sem núlifandi menn þekkja. Það stendur alveg óhaggað. Jeg vildi segja þessi orð sökum þess, að mjer hefir ætíð frá því fyrsta, er jeg kom á þing, verið ant um, að þingið gerði skyldu sína gagnvart þessum mönnum, sem eiga við þau lífsskilyrði að búa að þurfa að sækja lífsuppeldi sitt og sinna með því að hætta sjer sjálfum. Og svo fremi að þingið hafi skyldu til að sýna umbun gagnvart landsins börnum, þá er það á þessu sviði og í öðru lagi í heilbrigðismálunum. Jeg ætla ekki að fara inn á neinn samanburð á skólabúinu á Hólum og á Hvanneyri; og jeg vil enga andúð sýna þeim ágæta manni, sem er vel metinn og vel kunnur að mörgu leyti, skólastjóranum á Hvanneyri, þótt jeg segi, að þegar litið er á þær stóru fjárhæðir, sem nú eru látnar þangað frá ríkisins hálfu, þá muni hægt að fullyrða, að margir væru góðir bændur á landi hjer, ef þeir hefðu haft slíkum peningum úr að spila til þess að bæta jarðir sínar. Og jeg get ekki talið það neitt sjerstaklega lofsvert, þótt mikið hafi verið þarna unnið og jörðin hafi tekið miklum umbótum í höndum áhugamanns. - Þótt jeg að vísu telji sjálfsagt að styrkja slík fyrirtæki, þá segir það sig sjálft, að slíkum fjárveitingum verður að vera í hóf stilt. En það tel jeg ekki í hóf stilt að verja tugum þúsunda til fjósbyggingar, sjerstaklega yfir þá gripi, sem ríkinu koma í sjálfu sjer ekkert við. Jeg verð að segja, að í öllu falli þarf nauðsynlega að taka slíkar byggingar út, til þess að vita, hvort í þeim liggi sú fjárhæð, sem ríkið hefir af hendi látið. - Þegar maður lítur til þess, að jarðabót á þessari jörð má koma upp í jarðarafgjaldið, þá verð jeg að segja, að ágóðinn er mikið sæmilegur. Ætli aðrir vildu gefa eftir afgjald, þótt ábúandi gerði jarðabætur, sem gæfu þeim sama ábúanda að lokum margfaldan arð? Slíkt getur maður sagt, að falli ekki í skaut nema einstöku manna, sem eru svo lánsamir á lífsleiðinni að vera bornir á gullstólum. - Annars tel jeg sjálfsagt, að þjóðfjelagið gæti sóma síns um að styrkja ekki neitt lúsarlega slík myndarbú sem þetta skólasetur. En þá eiga þau líka að vera fullkomin fyrirmyndarbú, og er sjálfsagt að gera hinar fylstu kröfur til þeirra. Það er nýtt mál, að skólapiltar geri átroðning. Það getur reyndar verið rjett, sem hæstv. atvrh. (MG) benti til, og sýnir það að vísu mikið höfðinglyndi hjá skólastjóra, ef hann gefur þeim meira og minna af sínu uppihaldi þar. En jeg þekki þó það til búskapar, að jeg veit, að það er ekki óþægilegt að hafa unga menn til ígripa við ýmis verk, sem fyrir koma á heimili. Og til þess eru menn auðvitað á þessum skóla, að þeir venjist verklegu starfi svo, að þeir verði að nýtari mönnum, þegar þeir koma aftur út í sveitir landsins. Jeg verð að segja, að það er ilt að skólinn á Hólum skuli vera kominn í það ástand og þann vesaldóm, sem hv.frsm. lýsti, en hv. 2. þm. Skagf. lýsti ástæðunum til, að svo er. Þó hefir búið verið í höndum þess manns, sem hv.frsm. mun ekki telja með verstubændum þessa lands, en er hann vjek þaðan fyrir skemstu, skilaði hann sumu í hinu mesta ólagi. Um síðustu brtt.hv. meiri hl. á þskj. 536 er ekki annað að segja en það, að þar skín út hinn góði og göfugi tilgangur nefndarinnar, að hjálpa þessu hreppsfjelagi. En það þarf að vera samræmi í svona hlutum. Jeg bar fram till. sama efnis, en fyrir annað kjördæmi, og minnir mig ekki betur en að sá sami hv. meiri hluti snerist öndverður gegn henni. En þetta kjördæmi hafði fulltrúa í hv.fjvn., og honum hefir tekist betur að sannfæra meðnefndarmenn sína en mjer tókst að sannfæra hv. deild. Jeg held jeg láti svo úttalað að sinni, og vona jeg, að það, sem jeg hefi hjer mælt, hafi ekki gefið tilefni til andsvara, því að orð mín voru öll rjett og þeim í hóf stilt, og tel jeg ólíklegt, að nokkur vilji verða til þess að slá sannleikann niður. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Pjetur Þórðarson Jeg á brtt. á þskj. 545 undir VI. Jeg fer þar fram á, að lækkaður sje að nokkru styrkur til þriggja listamanna, og gangi þr lækkunarupphæðir til styrks handa einum listamanni í viðbót, sem líkt stendur á fyrir. Hann hefir styrksins brýna þörf, og er eins líklegur til þess að hafa varanleg not af honum og verða listamaður í sinni grein eins og flestir hinna, sem hjer hafa komið til greina. Jeg tel enga þörf að rekja nánar, hvers vegna farið er fram á, að dreginn verði 1/6 af styrk til Önnu Borg og Haralds Björnssonar. Það er ekki vegna þess, að jeg álíti styrk til þeirra of ríflegan, en jeg tel rjettara að koma fleirum að, eins og t. d. þessum pilti, sem jeg vil koma inn í fjárlagafrv. með þennan styrk til þess að ljúka námi. Við 2. og 3. umr. fjárlagafrv. hjer í deildinni gerði jeg grein fyrir því, hve mikil þörf Guðmundi Kristjánssyni er að geta lokið söngnámi, og ætla jeg ekki að ræða um það frekar. Aðeins vona jeg, að nú verði litið til þess með meiri sanngirni en þá var gert. Það er auðvitað vegna þess, að jeg er á líkri skoðun og ýmsir aðrir hv.þm., að rjett sje að forðast sem mest viðbót við fjárveitingar eða að stofnað sje til nýrra fjárveitinga, nema dregið sje af annarsstaðar, að jeg hefi lagt til, að dregið verði af þessum þremur styrkþegum, sem í mínum till. eru nefndir. Þá á jeg eina brtt. á sama þskj. undir XI, við 16. gr. 40, nýr liður: til þess að gera laxgenga fossana Glanna og Laxfoss í Norðurá í Mýrasýslu verði endurveitt eins og í fyrra alt að 1000 kr. Eftir að fjárlagafrv. var tilbúið út úr þessari hv. deild um daginn, fjekk jeg brjef frá oddvita þess hrepps, sem hjer á helst hlut að máli. Hann segir í því brjefi, að helst sje útlit fyrir, að fjárveitingin, sem nú er í gildandi fjárlögum, verði ekki notuð og sje því nauðsynlegt að fá endurveitingu. Jeg vona, að hv. deild verði ekki á móti því, þar sem þessi fjárveiting hefir engin áhrif á jöfnuð reikninganna, hvenær sem hún verður notuð. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Jeg hafði ekki hugsað mjer að fara út í önnur atriði en þá smáliði, sem jeg er flm. að. Þó vil jeg segja nokkur orð út af ræðu hv.þm. Barð. Ekki af því, að hjá mjer sje svo rík hvöt til þess að segja meira en nauðsynlegt er, og það er heldur ekki af því, að jeg telji svo nauðsynlegt að gera athugasemdir um það, sem hann sagði, en mjer finst harla einkennileg og furðulega framborin hugmynd hans um, hvers vegna veita á fje til húsbyggingar á Hvanneyri. Mjer finst þetta, um nauðsyn fjárveitingarinnar, liggja alveg í augum uppi, sjerstaklega vegna þess, eða í sambandi við það, sem hæstv. atvrh. vjek að. Jörðin hefir tekið stórkostlegum umbótum og framförum alla tíð, meðan þessi skólastjóri hefir haft hana til umráða, þó einkum á síðari árum. Túnið hefir ekki aðeins verið bætt, heldur einnig aukið að miklum mun. Þegar jörðin er aukin að ræktuðu landi, þarf stærri heyhlöður og stærri og fleiri skepnuhús en áður. Þetta liggur alveg opið fyrir, að það er eðlilegt að auka þessar byggingar, jafnótt og með þarf. Svo er þetta opinber eign, hvers vegna á þá ekki að byggja þar í samræmi við aðrar framfarir og afurðaaukningu?

Hvernig er með prestssetrin? - TrÞ: Er ekki verið að byggja yfir prestana? Jeg veit ekki betur

. Jeg ætla að bíða þangað til hinir eru búnir. Já, hvernig er það á prestssetrunum. Það væri miklu rjettara að bæta skepnuhúsin þar en að láta þá hafa innstæðukúgildi. Það ætti að gilda sama um þær jarðir og skólasetrið á Hvanneyri. Jeg held, að ekki þurfi að vitna til neinnar annarar aðstöðu við slíka fjárveitingu en að jörðin sjálf þarf á stækkuðum og endurbættum húsum að halda. Læt jeg svo staðar numið.