Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það eru nú liðnar nokkrar vikur síðan mál þetta var lagt fram, en ég verð að segja, að með hverri vikunni, sem liðið hefur síðan, hef ég orðið æ sannfærðari um nauðsyn þess, að mál þetta fái greiðan framgang. Þessi till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í þeim tilgangi að undirbúa verðlækkun á húsnæði ályktar Alþingi að fela ríkisstj. að láta gera nákvæma skýrslu um þann hluta byggingarkostnaður, sem fólginn er í ýmiss konar gjöldum til ríkisins. Á grundvelli þeirrar skýrslu láti ríkisstj. gera tillögur um niðurfellingu eða verulega lækkun þeirra gjalda.“ Ég ætla að rekja rökin til flutnings þessarar till., sem ég geri mér vonir um, að velflestir hv. þm. geti fallist á. Forsenda þessarar till. er sú alkunna staðreynd, að húsnæðiskostnaður fólks almennt er of hár miðað við það fé, sem það hefur til ráðstöfunar sér til framfærslu. Ég tel óþarft að hafa mörg orð til þess að færa sönnur á þá staðhæfingu. Vísitala húsnæðiskostnaðar, sem ætti að öðru jöfnu að vera mælikvarði á þennan kostnað, segir ekki um þetta neina sögu, sem á er byggjandi. Húsnæðisþáttur framfærsluvísitölunnar er í raun og veru allfjarri réttu lagi. Við getum litið á það, að árið 1968 vó húsnæðisliður framfærsluvísitölunnar 16.1%, en nú mun húsnæðisþátturinn í framfærsluvísitölunni talinn 12.5%. A-liður Framfærsluvísitölunnar, sá liður, sem mælir verðlag vöru og þjónustu, hefur hækkað um 134% frá árinu 1968, en húsnæðisliðurinn aðeins um 64%. Eftir þeirri tölu mætti ætla, að nú væri húsnæði hlutfallslega mun ódýrara en þá var. En það er öðru nær. Þessi niðurstaða hlýtur að líta einkennilega út í augum hinna fjölmörgu, sem eru að sligast undan húsnæðiskostnaði, annað hvort byggingu, afborgunum eða leigugjöldum. Við getum hugsað okkur hjón, 27 ára gömul bæði. Segjum, að þessi hjón eigi tvö börn, tveggja ára og 6 ára. Þau eru að byggja yfir sig þokkalega, rúmgóða íbúð fyrir framtíðina, konan á von á þriðja barninu, skulum við segja, og menn geta talað af yfirlæti og vorkunnsemi um hégóma og lífsgæðakapphlaup þess fólks, sem leggur allt að því nótt við dag í vinnu til að koma sér upp húsnæði. En hvað sem við segjum um það, þá er tilhneigingin til og nauðsynin á því að búa um sig og sína jafngömul mannabyggð, og allt tal um nýtt gildismat breytir því ekki, að fólkið þarf húsnæði fyrir sig og fjölskyldu sína og á Íslandi, meira að segja hlýtt, hjart og gott húsnæði. Það er líklegt, að þessum hjónum, sem ég nefndi, þyki einkennileg niðurstaðan, sem fæst með samanburði húsnæðisvísitölunnar við hinn raunverulega kostnað. Það er líklegt, að hækkanir, sem orðið hafa á húsnæðisvísitölu, vanmeti í raun og veru hækkanir á húsnæðiskostnaði vísitölufjölskyldunnar, eins og þessarar fjölskyldu, sem ég nefndi, og þetta vanmat stafi af tveimur mikilvægum ástæðum. Önnur ástæðan er sú, að það er líklegt, að hjón á þessum aldri búi yfirleitt í nýrra húsnæði eða standi fremur í byggingum heldur en eldra fólk og hafi þess vegna meiri fjármagnskostnað. Hins vegar er líklegt, að tiltölulega stærri hluti fólks á þessum aldri en meðaltalið í heild sé í leiguhúsnæði, en húsaleiga kemur nánast ekki inn í það dæmi, sem er reiknað út um húsnæðisvísitöluna. Á þetta má benda, þegar vitnað er til breytinga á húsnæðisvísitölu í sambandi við framfærslukostnað. Sönnu nær er varðandi þennan aldursflokk fólks að mæla kostnaðinn eftir byggingarvísitölunni, eftir vísitölu byggingarkostnaðar, því að hún mælir miklu fremur raunverulegan húsnæðiskostnað þeirra, sem eru í broddi lífsins eða í blóma sins starfsaldurs. Ég mun ekki hafa miklu fleiri orð um það, hve mjög þessi kostnaður hefur vaxið á undanförnum árum, heldur reyna að snúa mér að því að gera grein fyrir, af hverju hann hefur vaxið svona. Sannleikurinn er sá varðandi þetta eins og svo margt fleira í verðbólgunni, að orsakirnar eru ekki síst innlendar. Í nýjasta heftinu, sem við höfum fengið frá hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins, hefti nr. 4, er þess getið á bls. 35, að af rúmlega 28% heildarverðhækkun vöru, þjónustu og húsnæðis á árinu 1973 hafi erlend verðhækkun á innfluttum neysluvörum valdið beint um 4% af 28% heildarverðhækkun, og síðar segir, að innflutningsverðhækkanir eigi drjúgan þátt í hinni öru verðbólgu að undanförnu, en að meiri hluta eigi verðhækkanirnar sér þó innlendar orsakir. Það hlýtur að verða að ræða þetta mál, sem hér liggur fyrir, í ljósi þessa þáttar íslenskra stjórnmála, sem má segja, að með nokkrum hætti hafi öðlast eilíft líf, þ.e.a.s. efnahagsmálanna. Einhvern veginn er það svo, að þau hefur, hvort sem okkur finnst það ljúft eða leitt, alltaf borið hæst í umr. um stjórnmál á okkar landi á undanförnum árum. Og óneitanlega er það ekki síst á þeirra sviði, sem vandinn liggur í sambandi við byggingarkostnaðinn. Þau mál, sem fjallað hafa um húsnæðisvandann hér á Alþ. í vetur, hafa fyrst og fremst snúist um það, að útvega þyrfti fé í Byggingarsjóð ríkisins til þess að geta staðið undir lánsfjárþörfinni. Þetta mál. sem hér liggur fyrir, dregur í engu úr því, sem þar hefur verið sýnt fram á. Á það má meira að segja benda, að þær upplýsingar, sem fyrir jól lágu fyrir um lánsfjárþörf Byggingarsjóðs ríkisins, munu að öllum líkindum breytast mjög til hækkunar á næstunni. Sannleikurinn mun vera sá, að raunveruleg þörf sé jafnvel mun meiri en þegar hefur komið fram. Þessu veldur miklu meiri verðhækkun en ætlað hefur verið og enn meiri þörf fyrir húsnæði. Og það segir sig sjálft, að eftir því sem húsnæðiskostnaðurinn er meiri og eftir því sem byggingarkostnaðurinn er meiri, því meira fé þarf í húsnæðislánakerfið. Það er því geysilegt hagsmunamál fyrir húsbyggjendur í landinu og ég vil segja hvert einasta mannsbarn í landinu, að húsnæðiskostnaðurinn geti með einhverjum hætti lækkað. Í lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins frá 1970, þar sem framlag ríkisins til íbúðabygginga var stóraukið og Byggingarsjóði skapaðir fastir tekjuliðir og ákveðið, að lán skyldu hækkuð, var ákveðið, - og það var raunar í fyrri lögum um Húsnæðismálastofnunina líka, - að Húsnæðismálastofnuninni skyldi falið að vinna að ýmsum umbótum í byggingarmálum og lækkun byggingarkostnaðar. Hefur nokkuð verið að því unnið að veita fé til ýmiss konar rannsóknastarfsemi til þess að geta gefið upplýsingar um hagkvæmni og gæði ýmissa byggingarefna. Hefur verið veitt fé til þess að vinna að ýmiss konar stöðlun í byggingariðnaði. Öll þessi atriði ásamt ýmsum öðrum, sem húsnæðismálastjórn hefur einnig unnið að, hafa tvímælalaust verkað talsvert til sparnaðar. Einhvern veginn er það samt svo, að allt tal um sparnað í húsbyggingum hefur ekki borið þann árangur, sem ætla hefði mátt. Má í því sambandi minna á eina stétt manna, sem ég held, að gæti haft gífurleg áhrif til að valda sparnaði í húsbyggingum, og það eru arkitektar. Vafalaust gæti aukið samstarf þeirra við ýmsa byggingaraðila og húsnæðismálastjórn orðið til þess, að enn frekar væri unnið að sparnaði í húsbyggingum. En það er alveg augljóst mál, að þessi atriði duga ekki til, og það er svo fjarri því, að nægilegt fé hafi verið veitt í húsnæðislánakerfið. Það er líka fjarri því, að við sjáum fram á það í náinni framtíð, að svo verði gert. Þegar svo stendur, að vísitala byggingarkostnaðar er 913 stig og hefur hækkað frá því í maí 1970 um 108%, en lánsfjárhæðin aðeins um 33%, þá sjáum við, hve óralangt á í land, að endar náist saman, að það sé nokkuð nálægt því, að lánsféð eða lánsfjáraukningin standi í nokkru sambandi við aukningu kostnaðarins. En ef vel á að vera, þarf það vitanlega að vera svo, að framlög ríkisins í lánakerfið standi a.m.k. í beinu hlutfalli við hækkun byggingarvísitölunnar. Það er því augljóst, að það verður að nálgast lausn þessa máls frá báðum hliðum þess, ekki aðeins með því að veita aukið fjármagn í lánakerfið, heldur líka með því að lækka kostnaðinn. Það er jafnvel enn nauðsynlegra að lækka kostnaðinn vegna þess, að það mundi aftur hafa svo víðtæk áhrif víða í þjóðfélaginu vegna þeirra miklu áhrifa, sem byggingarkostnaðurinn hefur á vísitölu. Það er því eins og snjóholti, sem hleður utan á sig, þegar ríkið sjálft gerir ýmis konar ráðstafanir í formi skattheimtu, sem verða til þess að hækka byggingarkostnaðinn, og þarf svo að standast ýmsar kröfur, sem til þess eru gerðar vegna hins hækkaða byggingarkostnaðar. Manni sýnist því, að fyllilega sé athugandi sú leið, að ríkið sjálft dragi úr aðgerðum sínum, sem verða til hækkunar, og þá um leið geti að einhverju dregið úr þeim kröfum, sem ella yrðu gerðar til þess um að hjálpa fólki að standa undir þeim gífurlegu hækkunum, sem orðið hefðu. Í grg. till. höfum við látið fylgja lauslega ágiskun um skiptingu byggingarkostnaðar í verðþætti íbúðarhúsa í Reykjavík, og þar kemur fram, að opinberar álögur eru um það bil 15–20% af byggingarkostnaðinum. Þar af fara til ríkisins um það bil 11–15%. Ef við lítum á það, að hér er aðeins um að ræða byggingarefnið sjálft, sjáum við, að þessi tala gæti jafnvel verið enn hærri. Ef tekið væri t.d. tillit til þeirra sjónarmiða, sem stundum hafa komið fram, að æskilegt væri, að aðflutningsgjöld á vélum, sem vinna byggingarefni hér innanlands, væru ekki hærri en gjöldin á byggingarefninu sjálfu. Þetta er eitt þeirra atriða, sem þyrfti að taka tillit til í þeirri skýrslu, sem till. þessi fjallar um. Ef við lítum til þess, hve mikill hluti af ríkistekjunum hefur komið inn sem aðflutningsgjöld eða söluskattur af byggingarefni, sjáum við, að þar er um stórar fjárhæðir að ræða. En við nánari athugun sjáum við kannske líka, að það gæti allt að því borgað sig fyrir ríkið að lækka þessar stóru fjárhæðir og jafnvel fella þær niður. Á bls. 25 í ritinu, sem ég nefndi hér áðan, Þjóðarbúskapnum, 4. hefti, segir, að miðað við verðlag ársins 1973 sé áætlað, að fjármunamyndun í íbúðarhúsum nemi 7 milljörðum 650 millj. og byggingar og mannvirki hins opinbera muni nema 7 milljörðum og 700 millj. Heildarfjármunamyndunin er 27 milljarðar 770 millj., þannig að við sjáum, að þessir tveir þættir, íbúðarhúsin og byggingar og mannvirki hins opinbera, nema helmingi af allri fjármunamyndun í landinu. Við þetta bætist, að í annarri fjármunamyndun en þessari, þ.e.a.s. ýmiss konar fjármunamyndun atvinnuveganna og stórvirkjana, er sitthvað, sem má teljast til opinberrar fjárfestingar, þannig að við sjáum, að mikill hluti af þessu er í raun og veru færsla fjármuna ríkisins úr einum vasa í annan. Það liggur alveg ljóst fyrir í sambandi við byggingar og mannvirki hins opinbera, rafvirkjanir og rafveitur, hita- og vatnsveitur, samgöngumannvirki og byggingar hins opinbera, skóla, sjúkrahús o.s.frv. Með því einu að fella niður eða þótt ekki væri nema að lækka til muna aðflutningsgjöld og önnur opinber gjöld af byggingarefni til þessara framkvæmda gæti sú aðgerð ein orðið til þess að draga stórlega úr þenslunni almennt í efnahagsmálum þjóðfélagsins. Hún mundi lækka byggingarkostnað um 11–15% a.m.k. Sýnist liggja í augum uppi, að sú leið muni vera sjálfsögðu að því er varði byggangar og mannvirki hins opinbera, þar sem um er að ræða færslu á fjármunum úr einum vasa í annan, og hún muni líka vera sjálfsögð í sambandi við byggingarkostnað íbúðarhúsa. Eftir því sem byggingarkostnaðurinn hækkar op lánakerfið þenst út, aukast kröfur á hið opinbera um fjármagn í lánakerfið, auk annarra áhrifa, sem vísitöluhækkunin hefur á hin mörgu svið þjóðlífsins. Þetta verður óneitanlega drjúgur partur af eilífðarmálunum í íslenskum stjórnmálum, efnahagsmálum. Mér sýnist, að hér geti verið um aðgerð að ræða, sem sé meira en ómaksins vert fyrir ríkið að reyna. Að því er varðar opinberu gjöldin af byggingarefni í íbúðarhús, yrðu þau samkv. upplýsingum frá Framkvæmdastofnuninni fyrir utan aðflutningsgjöld og opinber gjöld af viðlagasjóðshúsunum um 700–800 millj., með opinberum gjöldum af byggingarefni í byggingar og mannvirki hins opinbera yrðu þau talsvert yfir milljarð. Mér sýnist augljóst, að þarna hljóti að vera um mál að ræða, sem er mjög athugandi fyrir ríkið að kanna nákvæmlega, hvernig snertir hina ýmsu þætti bæði byggingarkostnaðar og svo annarra þátta efnahagsmálanna. Það er talsvert flókin rannsókn, til þess að óyggjandi niðurstöður fáist, en búast má við, að niðurstöðutölur verði alla vega ekki undir þeim lauslegu ágiskunartölum, sem við höfum látið fylgja í grg. þessarar till. Ég vil mega leggja áherslu á, að ég er þeirrar skoðunar, að slík aðgerð sem þessi muni áður en langt um liður færa mönnum heim sanninn um það, að hér hafi verið um hlut að ræða, sem ekki var aðeins ómaksins verður, heldur hafi einnig hreinlega borgað sig og verið sjálfsagður. Ég sé ekkert eðlilegra en að ríkið sjálft taki sig til og reki ofan af þessum hnykli, sem það sjálft hefur staðið að því að vinda.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs undir ræðu hv. 1. flm. þessarar till. hér fyrir nokkrum dögum. Ég sá ástæðu til þess að leggja aukna áherslu á það, hvað hér er um merkilegt mál að ræða, og lýsa fylgi við það, að þessi till. næði fram að ganga. Sú áætlun, sem hér um ræðir, Inn-Djúpsáætlun, er fyrsta áætlun sinnar tegundar, sem gerð er í sveit á Íslandi, og þetta starf hefur verið unnið, eins og fram kom í ræðu hv. 1. flm. till., 1. þm. Vestf. af Landnámi ríkisins og fulltrúum sveitarstjórna á því svæði, sem um ræðir. Það starf, sem hér er um að ræða, er af hálfu Landnáms ríkisins byggt á því, að með lagabreytingunni, sem gerð var 1971, eru Landnámi ríkisins fengin í hendur ný og aukin verkefni, og einn þýðingarmesti þáttur þeirra verkefna er skipulagsstarf í sveitum landsins. Enn fremur er eðlilegt, að slíku skipulagsstarfi fylgi áætlunarstarf með líkum hætti og hér hefur verið unnið. Í lögum þessum, sem samþ. voru 5. apríl 1971, er t.d. í 28. gr., þar sem talin eru upp verkefni Landnáms ríkisins, talið í a-lið skipulagning byggðar í sveitum landsins. M.a. er vikið að þessum þætti í viðfangsefnum landnámsins í 29. gr., 45. og 46. gr. Hér er sannarlega um viðamikið verkefni að ræða, og þarf engan að undra, þótt ekki sé í einni svipan unnt að sinna því um landið allt. Eins og fram hefur komið, er þetta einungis fyrsti þátturinn í því mikla starfi, sem fyrir höndum er í þessu efni. Ég tel, að það sé þörf á því að taka upp, eftir því sem mannafli og fjármagn leyfir, það starf um allar byggðir Íslands að gera áætlanir með líkum hætti og hér hefur verið staðið að og vinna að því að skipuleggja hverja byggð með tilliti til heildarhagsmuna hennar, eftir því sem við verður komið og í samræmi við þann anda, sem l. frá 1971 kveða á um. Ég vildi í meginatriðum vekja athygli á, hvað hér er um þýðingarmikinn þátt að ræða og að það er engin tilviljun, að Landnám ríkisins hefur haft forustu um þennan þátt, vegna þess að þetta verkefni er falið því í gildandi lögum. Um till. sjálfa að öðru leyti vil ég segja það, að mér finnst eðlilegt, eins og hún kveður á um, að Landnámi ríkisins sé falið að hafa yfirumsjón með framkvæmd þeirrar áætlunar, sem samin hefur verið. Það er augljóst mál, að ekki er unnt að hrinda þessari áætlun í framkvæmd, nema til þess verði aflað fjármagns svo sem þörf krefur og hún gerir ráð fyrir. Ég ætla ekki að hafa um þetta öllu fleiri orð. Ég vil einungis geta þess og leggja á það enn aukna áherslu, að fleiri byggðir landsins bíða eftir því, að sams konar áætlanir verði gerðar þar, eins og hér hefur verið að unnið. Og það er ábyggilega þörf fyrir það, að þessi stofnun Landnám ríkisins, haldi áfram þeim sessi, sem það hefur, með það fyrir augum ekki síst að sinna þessum þætti í þeim störfum, sem því eru ætluð í núgildandi lögum. Þessar aths. og áréttingar læt ég hér fylgja m.a. með hliðsjón af því, að heyrst hafa raddir um það, að leggja beri Landnám ríkisins niður og verkefni þau, sem því eru fengin með lögum, færð í hendur annarra aðila eða sumpart, sem ekki er vitað, að þau verði kannske að engu gerð. Ég skal ekki orðlengja þetta, en þetta taldi ég nauðsynlegt, að lægi ljóst fyrir við þessa umr., vegna þess að þessi þáttur málsins kom ekki eins skýrt fram og ætla hefði mátt í annars ágætri ræðu hv. 1. flm. þessarar till.



Herra forseti. Á þskj. 238 hef ég leyft mér að flytja eftirfarandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta þegar á árinu 1974 hefja forrannsóknir og hagkvæmniskönnun á virkjunarmöguleikum í Skjálfrandafljóti við Aldeyjarfoss og Íshólsvatn.“ Ég vil í upphafi framsöguræðu fyrir þessari þáltill. færa fram eftirfarandi ástæður fyrir því, að ég hef flutt sérstaka þáltill. um rannsóknir á virkjunarmöguleikum í Skjálfandafljóti, þar sem ætla mætti að óreyndu, eð það gæti farið um þær aðrar virkjunarrannsóknir almennt að það þyrfti ekki að flytja um þær sérstaka þáltill. En hér er um sérstöðu að ræða, og vil ég rökstyðja það nokkuð. Í fyrsta lagi er orkuástandið í landinu þannig, að það verður að hraða öllum virkjunarrannsóknum, bæði á fallvötnum og háhitasvæðum og öðrum hitasvæðum eftir föngum. Í öðru lagi er orkubúskap á Norðurlandi, sérstaklega nú, þannig háttað, að sérstök ástæða er til að kanna þar alla vænlega kosti til virkjunar og það svo skjótt sem tök eru á. Á það bæði við um vatnsvirkjanir og jarðgufuvirkjanir og bæði um stórar og meðalstórar vatnsvirkjanir. Í þriðja lagi er sérstök ástæða til að leggja áherslu á það, að næsta stóra virkjun fallvatna verði utan Þjóraársvæðisins. Fyrir því eru rök, og má fyrst nefna öryggisástæður. Þjórsárvirkjanir eru allar á sama svæði jarðfræðilega og í mikilli nánd við virkasta eldfjall landsins, Heklu, og gætu þær í einum náttúruhamförum allar eyðilagst. Á sama hátt mundi landskjálfti á þessu svæði geta orðið þessum virkjunum hættulegur. Í þriðja lagi má benda á, að veðurfarslega séð er það öruggara, að virkjanir séu í mismunandi landshlutum, þær virkjanir, sem byggt er á til orkuöflunar og veita orku um landið, og allra síst er það vænlegt til öryggis, eð þær séu allar í sama vatnsfalli, eins og virkjanir í Þjórsá og Tungnaá mundu vera. Og enn má benda á, að það er mikið jafnvægisatriði fyrir landið, að virkjanir séu ekki allar á sama stað. Nú er það svo, að hönnun næstu stórvirkjunar þarf að hefjast ekki síðar en árið 1976, og þess vegna má ekki láta deigan siga við forrannsóknir og ákvörðun um næsta virkjunarstað. Að öðru leyti vil ég um þetta atriði vísa til grg, með þáltill, á þskj. 49 um undirbúning að næstu stórvirkjun. Í fjórða lagi vil ég benda á, að af jafnvægisástæðum er mjög æskilegt, að virkjað verði við næstu stórvirkjun vatnsfall norðanlands eða austan, en ekki sunnanlands. Virkjun í Skjálfandafljóti væri mjög æskilega staðsett að þessu leyti. Hún er í lítilli fjarlægð frá höfuðþéttbýlisstöðum norðanlands, og hún er tiltölulega nálægt Austurlandi, þannig að þangað yrði auðvelt að leggja línur frá henni. Hún liggur líka þannig, að hvergi yrði auðveldara að tengja saman virkjanir, sem væru sín hvorum megi við aðalhálendi landsins. Það eru aðeins tæpir 200 km. á milli hugsanlegs virkjunarstaðar í Skjálfandafljóti og Sigölduvirkjunar. Lega hennar yrði alveg einstaklega hagkvæm fyrir byggðirnar norðanlands, og þar hagar einnig þannig til, að þessi virkjunarstaður er þannig, að þar er mjög lítil hætta á tjóni á náttúruverðmætum eða óþægindum fyrir nærliggjandi byggðir. Það mun vera vandfundin sú aðstaða í landinu, þar sem hægt er að koma fyrir á jafnhægan og eðlilegan hátt virkjum, sem yrði með tiltölulega stóru miðlunarlóni fast við virkjunarstaðinn. Virkjunin yrði í byggð, en miðlunarlónið í óbyggðum, og undir það mundi ekki fara veruleg dýrmætt land, en svo mun víða haga til um virkjunarlónin, eins og menn hafa reynslu af og valdið hefur deilum,að ákaflega er hætt við því, að þessi virkjunarlón leggi undir sig dýrmætt land. Svo er ekki í þessu tilfelli. Í sjötta lagi má benda á það, að virkjunarrannsóknir hafa ekki verið stundaðar jafnmarkvisst utan Suðurlandssvæðisins og hefur verið gert á orkuveitusvæði Landsvirkjunar, og er sérstök ástæða að hafa nákvæma könnun á fleiri en einum valkosti í þessu tilfelli. Rannsóknir hafa að vísu verið gerðar allmiklar á Jökulsá á Fjöllum, og vonandi verður þeim haldið áfram af fullum krafti, og vonandi er, að þær verði árangursríkar, þannig að unnt reynist að byggja þar stórvirkjun og það þá næstu, sem þjóðin ræðst í. En áður hefur komið fyrir, að það hefur orðið að hverfa frá fyrirhugaðri virkjun á Jökulsá á Fjöllum vegna tæknilegra vandamála, og það mun ekki enn þá vera séð fyrir endann á þeim, þannig að ef einungis yrði lögð áhersla á rannsóknir á virkjunarmöguleikum Jökulsár á Fjöllum, yrði frá þessum sjónarmiðum öllu hætt á eitt spil, og þá er hætt við því, að útkoman gæti orðið sú, að það yrði að snúa sér að virkjun Hrauneyjarfoss næst. Í sjöunda lagi tel ég ríka ástæðu til þess, að Alþ. álykti sérstaklega um, að þessir virkjunarmöguleikar verði rannsakaðir, vegna þess að í opinberri yfirlýsingu frá Orkustofnun, þeim aðila, sem annast og á að annast virkjunarrannsóknir og rannsóknir á orkunýtingu, hefur komið fram neikvæður dómur á virkjunarmöguleikum í Skjálfandafljóti, sem nú má telja fullvíst, að ekki fáist stoðist. Það, sem hnekkir þeim dómi, eru nánari og ítarlegri athuganir en áður höfðu verið gerðar. Og athuganir þær en byggðar á skoðunum og mælingum á staðnum, en slíkar mælingar höfðu ekki farið fram áður. Athuganir þessar voru gerðar á s.l. sumri uf verkfræðifyrirtækinu Virki í Reykjavík og Electro-watt í Sviss, og niðurstöður þessara athugana eru á þann veg, að það hlýtur að teljast glapræði að rannsaka þessa möguleika ekki nánar. Í bréfi, sem þessi fyrirtæki hafa skrifað, þar sem þau bjóða fram þjónustu sína til ítarlegri rannsóknar, kemur m.a. þetta fram, og mun ég lesa það, með leyfi forseta. Bréf varðandi orkumál á Norðurlandi: „Á vegum verkfræðifyrirtækjanna Electrowatt og Virkis leyfum við okkur hér með að senda yður stutta skýrslu um athugun okkar á mögulegri virkjun í Skjálfandafljóti við Íshólsvatn. Byggt á niðurstöðum úr mælingarferð á staðinn síðsumars hefur okkur tekist að afla gagna til mats á hinum geysilegu möguleikum til beislunar vatnsorku, sem þetta svæði býr yfir. Frumniðurstöður þessa mats er að finna í hjálagðri skýrslu. Sé haft í huga ástand í orkumálum norðanlands og austanlands í dag, er skoðun okkar sú að Íshólsvatni verði að gefa náinn gaum í leit að úrbótum. Helstu niðurstöður athugana okkar eru sem hér segir: Hið margbreytta landslag staðarins gefur fjölmarga möguleika á valkostum um stærð og tilhögun virkjunar. - Orkuframleiðslugeta hinna mismunandi valkosta virðist vera frá 170 þús. gwst. á ári af ódýrri grunnorku og upp í 480 þús. gwst. á ári. = Stofnkostnaður þeirra valkosta, sem hér hafa verið athugaðir, virðist vera á bilinu 5–6.6 kr. á kwst. á ári, eða lægra en við Sigölduvirkjun (um 7 kr. kwst. á ári.) Tilgangur bréfs þessa er að bjóða þjónustu okkar við frekari rannsóknir og áætlanir til gerðar á heildarhagkvæmnisathugun fyrir virkjunarsvæðið. Enn fremur er mælt með því, að nauðsynlegur undirbúningur slíkrar athugunar hefjist hið allra fyrsta. Frekari upplýsingar um þessar athuganir vorar eru fyrir hendi, ef óskað er.“ Til frekari glöggvunar fer ég nú nokkrum orðum um Skjálfandafljót og aðstæður til virkjunar þess við Íshólsvatn og hugmyndir manna um Skjálfandafljótsvirkjanir. Skjálfandafljót er eitt af mestu vatnsföllum lands okkar, hvernig sem á það er litið. Það er blandað vatnsfall að eðli, myndað af mörgum lindám, nokkrum dragám og jökulvatni. Það er þriðja eða fjórða lengsta á landsins, 178 km, og koma þar á eftir Þjórsá og Jökulsá á Fjöllum og Hvítá og Ölfusá, ef þær eru taldar saman. Einnig er það með fjórða stærsta vatnasvið ánna, 3860 ferkm, og kemur það þar á eftir sömu ám. Af þeim ám, sem koma til greina til virkjunar, mun það einnig vera með fjórða mesta meðalrennsli, um 80–90 rúmmetrar á sekúndu. Skjálfandafljót kemur, svo sem flestum er kunnugt, sem jökulvatn undan Vatnajökli og Tungnafellsjökli. Það er þó athyglisvert, að af vatnasviði þess, 3860 ferkm, eru aðeins 140 ferkm. undir jökli, eða 3.6%, en þær ár, sem hafa vatnasvið undir jöklum, eru ekki eins jafnvatna og hinar, sem hafa vatnasvið jökullaust. Lindárnar, sem í þær renna, koma undan Ódáðahrauni og eru því jafnvatna, og eru þær 6, sem renna í fljótið austanvert, þær heita Hrauná, Öxnadalsá, Krossá, Sandmúladalsá, Sandá og Suðurá. Suðurá er þeirra langstærst og er reyndar allfræg í sögunni, því að hún var svo álitleg til virkjunar, að menn munaði í hana til að flytja hana, sem frægt er, austur í Mývatn og síðan til virkjunar í Laxá. En það er önnur saga. Nyrst á hálendinu rennur fljótið mjög lygnt eftir um það bil 15 km löngum dal, sem Krókdalur nefnist. Í þessum dal hefur áður verið stöðuvatn, og er það kostur, vegna þess að botn dalsins er þar með þéttaður af framburði, sem sest hefur að í vatninu. Þetta vatn, sem var í dalnum, hefur verið stíflað upp við svokölluð Hrafnabjörg, en síðan hefur þröskuldurinn rofist af vatninu, og þar eru nú gljúfur, og þar er ákjósanleg aðstaða til stíflugerðar og yrði þá myndarlegt lón, sem næði eftir dalnum endilöng eða um 15 km langt. Örskammt vestan Krókdals er annar dalur. Sá er enn fullur af vatni, það er Íshólsvatn, sem er Um 5 km langt og liggur á milli lágra hæða. Það er í um 365 m hæð yfir sjó, en dalbotninn í Bárðardal hjá Mýri, sem þar er mjög skammt frá, er í 264 m hæð. Þarna er frá náttúrunnar hendi 100 m fall á tiltölulega skammri vegalengd. Með nokkurri stíflu mætti þarna fá miklu meira fall, og hefur verið talað um fall frá 114 m. En þarna mætti fara hærra samkv. þeim hugmyndum, sem uppi voru, þegar flytja átti Skjálfandafljót og Suðurá austur í Laxá. Þá hefði orðið að stífla þetta upp í 400 m hæð, sem gæfi þá töluvert á annað hundrað metra fallhæð niður í Bárðardalinn. Fljótið yrði stíflað við Hrafnabjörg og því veitt inn í Íshólavatn, og væru þá komin tvö miðlunarlón af verulegri stærð, og mun, eins og áður hefur verið sagt, óvíða vera möguleiki að fá svo mikla miðlun svo nærri sem þetta lón yrði. Menn geta minnst þess frá því í vetur, að erfiðleikarnir við Búrfellsvirkjun stöfuðu af því, að langt var frá Þórisvatni og niður að virkjun, og þar myndaðist krap í ánni og olli stórkostlegum skaða. Slíkt mundi aldrei gerast á þessu svæði. Það mun hafa verið Tómas Tryggvason jarðfræðingur, sem fyrstur benti á hagstæða virkjunarmöguleika á þessum stað. Tómas var uppalinn fremst í Bárðardal og þekkti vel landslag og allt háttalag náttúrunnar á þessu svæði. Auk þessa var hann glöggur jarðfræðingur og reyndur í jarðfræðistörfum við undirbúning virkjana. Hann annaðist m.a. jarðfræðirannsóknir við Sogsvirkjanir. Hann fór síðasta sumarið, sem hann lifði, til átthaganna og rannsakaði fljótið frá Þingeyjarfossum og fram á Krókdal og lýsti þeirri skoðun sinni við marga heimamenn, að þarna væri mjög ákjósanlegt til virkjunar, en því miður fór það þannig, að um viku eftir að hann kom suður úr þeirri ferð lést hann skyndilega, og því munu hvergi hafa verið færðar á blað þær hugmyndir, sem hann hafði um virkjunina. Hitt vita menn svo vel í Bárðardal fremst, að þangað hafa ekki komið menn til athugunar á jarðfræði eða mælinga frá Orkustofnun eða öðrum virkjunarrannsóknarmönnum utan það, að boraðar voru tvær holur í námunda við Svartárvatn, þegar átti að flytja Suðurána austur. Og þær lýsingar á jarðfræði þarna eru allar miðaðar við það að flytja vötnin austur yfir Fljótsog Mývatnsheiðar. En það mundi ekki hafa farið fram hjá mönnum í Bárðardal, ef þarna hefðu verið stundaðar aðrar virkjunarrannsóknir. Og þetta vita menn ekki, að hafi verið gert, fyrr en verkfræðingar komu frá Virki og ElectroWatt á síðasta sumri og framkvæmdu mælingar, sem þeir byggja svo sínar athuganir á. Það þykir því mörgum allfurðulegt, þegar hægt var að gefa út allþykka skýrslu um virkjunarmöguleika í Skjálfandafljóti, án þess að þar hefði farið fram nokkrar rannsóknir, en þessi skýrsla var gerð af Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen, og henni var skilað til Orkustofnunar í jan. 1973. í þeirri skýrslu kemur fram, að ályktanir eða athuganir eru gerðar á grundvelli uppdrátta, svo nefndra USAMS uppdrátta eða uppdrátta, sem ameríski herinn hefur gert og eru í mælikvarðanum 1:50 000, en þeir munu víða hafa reynst ónákvæmir og ekki gott á þeim að byggja. Í þeirri skýrslu kemur einnig fram, að einu jarðfræðiathuganirnar, sem gerðar hafa verið, eru, eins og ég hef nefnt áður, gerðar í því augnamiði að kanna, hvernig mætti flytja vötnin austur. Eins og fram kemur í grg., sem er með þessari þáltill., gerði Virkir þarna verulegar mælingar. Hagkvæmnisathuganir, sem þeir hafa gert, eru gerðar af sama verkfræðifyrirtækinu og annaðist hönnun Sigölduvirkjunar og notaðar sömu kostnaðartölur til áætlunar um einstaka verkþætti, þannig að menn geta tæplega dregið í efa, að þessi aðili hafi ekki reynslu og hafi ekki nokkuð tryggar tölur að byggja á. Af þessu virðist mér sem fyrst og fremst megi draga þá ályktun, að hér sé frekari rannsóknar þörf, og þess vegna er þessi þáltill. flutt. Auðvitað er ekki hægt að svo stöddu máli að fullyrða neitt um umhverfisáhrif þessarar virkjunar, hver þau kynni að verða, og það er augljóst, að þau verða einhver, og það mundi nokkurt land fara undir vatn, nokkurt afréttarland, en það mætti græða þar land í staðinn, þannig hagar til. Einnig þarf að gefa gaum, hvaða áhrif þetta hefði á fiskiræktarmöguleika í Skjálfandafljóti. Þau eru ugglaust einhver, en að margra dómi yrðu þau jákvæð. En þetta þarf auðvitað að rannsaka og hver þau kynnu að verða. Það hefur jafnvel verið varað við því, að miðlun í fljótinu kynni að valda því, að í það kæmu minni flóð og það kynni að valda því, að framburður mundi hlaðast upp niðri á láglendi og fljótið ekki hreinsa sig eins fram og það nú gerir. Þetta þarf allt saman að rannsaka. Orkumál hafa verið mikið hér til umr. að undanförnu og síðast í dag og eru viðkvæm, og sérstaklega reynast þetta viðkvæm mál á Norðurlandi. Ég ætla ekki að fara að rekja hér sögu orkumála á Norðurlandi, hún verður ábyggilega skráð síðar og þykir merkileg eftirkomendum okkar. Ég held, að örlögin hafi í þeim málum ráðist í kringum 1962–1966. En á þeim árum var ákaflega mikið barist fyrir því, að rannsakaðir yrðu virkjunarmöguleikar í Jökulsá á Fjöllum með Dettifossvirkjun í huga. Það var kölluð Dettifosshreyfing á þeim tíma, og það var stefna þessarar hreyfingar, Dettifosshreyfingar, að koma því fram, að fyrsta stórvirkjun landsins yrði í Dettifoss eða við Dettifoss í Jökulsá á Fjöllum. Það má nefna það, að 8. júlí 1962 komu saman til fundar á Akureyri 20. þm., allir þm. svæðisins frá Hrútafjarðará og austur að Skeiðará, og þar voru einnig mættir fulltrúar 16 bæjar- og sveitarfélaga. Allir þessir fulltrúar fólksins á Norður- og Austurlandi kröfðust þess, að undirbúningur Dettifossvirkjunar yrði látinn ganga fyrir öðrum virkjunarundirbúningi og ekki yrði tekin ákvörðun um stað fyrir fyrstu stórvirkjunina í landinu, fyrr en áætlanir um Dettifossvirkjun yrðu fullgerðar. En á þennan fund komu aðrir menn. Það komu tæknimenn og fagmenn að sunnan, orkumálastjóri og formaður stóriðjunefndar, og þeir, þessir kappar, lögðu að velli á einum fundi hugmyndina um Dettifossvirkjun. Í staðinn fyrir þetta fengu Norðlendingar áætlun um svonefnda Gljúfurversvirkjun, og allir þekkja þá sögu. Sú áætlun bar dauðann í sjálfri sér. Það var augljóst, það sáu menn strax, þegar þeir gátu dregið fram þá áætlun. Þegar heimamenn loksins fengu að sjá áætlun þessa, vissu þeir, hvernig var. En það var ekki búið að hafa fyrir því að kynna hana fyrir þeim. Því fór sem fór, og þetta var örlagastundin. Það átti að bæta upp Norðlendingum það, að þeir fengu ekki stóru virkjunina í Dettifossi, með þessari Gljúfurversáætlun. En villu sína sáu yfirmenn orkumála of seint, og fyrrv. ríkisstj., sem hafði möguleika til að leysa Laxárdeiluna á miklu hagkvæmari hátt á ákveðnum tíma, hagkvæmari hátt frá sjónarmiði virkjunar og raforkuframleiðslu, þekkti ekki sinn vitjunartíma og lét málið halda áfram að reyrast í harðari hnút. Það varð svo auðvitað hlutverk núv. ríkisstj. að leysa hnútinn, og lausnin gat ekki orðið önnur en hún reyndist. Það var augljóst mál, m.a. kannske vegna þess, að á þessum tíma, sem leið frá því að ráðh. og aðrir forráðamenn orkumála höfnuðu þeirri lausn, sem stóð til boða vorið 1970, að semja um 18 m stíflu, fóru fram nánari athuganir og m.a. umhverfisog líffræðilegar rannsóknir á þessu svæði, og þær renndu styrkum stoðum undir það, að rangt væri að hrófla við Laxá, það væri raunverulega glæpur við íslenska náttúru að gera það, og þess vegna þurfum við kannske ekkert að harma þetta, og þess vegna er rétt að ræða ekki meira þessi mál. Það má minna á það, að Norðlendingar hafa einu sinni fallið á því, að þeir settu allt á eitt spil. Þó að þeir hefðu samstöðu 20 þm. á Akureyrarfundinum, voru þeir allir lagðir að velli, vegna þess að það var hægt að sýna fram á, að það væri á ýmsan hátt auðveldara að virkja við Búrfell heldur en Dettifoss. Nú vil ég meina, að það eigi að byggja þetta á traustari grunni og hafa um fleiri kosti að velja. Ég vil taka það sérstaklega fram, að þessi þáltill. er ekki flutt til þess, að dregið verði úr öðrum virkjunarrannsóknum, hvorki í Jökulsá á Fjöllum né Blöndu eða annars staðar, þar sem það kann að þykja álitlegt, heldur til þess að tryggja, að það verði þó álitlegur virkjunarstaður fyrir hendi. Þá vil ég einnig undirstrika það til að fyrirbyggja misskilning að hún er ekki flutt til að draga úr því, að hraðað verði sem kostur er rannsóknum á gufuvirkjun í Kröflu, Námafjalli eða Þeistarreykjum. Það eru þrjú mikil háhitasvæði í Suður-Þingeyjarsýslu, sem ugglaust eru öll mjög vel virkjanleg og búa yfir geysimikilli orku, það er aðeins að velja eitt þeirra og hefja síðan framkvæmdir. Ég vil einnig undirstrika það, að þetta er ekki flutt til þess að telja úr því, að orkuveitusvæðin verði tengd saman. Það rennir styrkum stoðum undir Íshólsvatnsvirkjun, að þó að komi byggðalína, sem tengir Norðurland að vestan við orkuveitusvæði, þá vitum við, að ein lína getur brostið, og þá er öryggi í því, að það liggi líka lína yfir hálendið, og sú lína mundi eðlilega koma frá Sigölduvirkjun og að þessari virkjun um Sprengisand, þar sem reynslan sýnir, að er öruggasta leiðin á milli landshluta. Ég vildi þá aðeins fara nokkrum orðum um samanburð á þessum tveimur athugunum, þ.e.a.s. athugun Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen og verkfræðifyrirtækisins Electro-Watt, og taka fram, að það er að sjálfsögðu ekki verið að leggja neinn dóm á það hvort verkfræðifyrirtækið sé hæfara til þessara hluta, en það er augljóst, að þau hafa mismunandi aðstöðu að byggja á. Hið fyrra hefur aðeins kort til að fara eftir, en hið síðara gerði mælingar á staðnum og kannaði þær aðstæður, nokkrar jarðfræðiathuganir o.s.frv. Þá má einnig benda á það, að síðara fyrirtækið hugsar sér nokkuð aðrar lausnir á þessu máli. Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen reiknar með jarðgangagerð, en þarna er móberg á ferðinni, þó að þetta sé í austurjaðri blágrýtissvæðisins, og það er vægast sagt mjög erfið reynsla af jarðgangagerð í móbergi, og það segja virkjanamenn nú, að þar hafi verið gerðir rangir hlutir, þ.e. að byggja allt á jarðgangagerð, en það muni frekar eiga að gera skurði ofanjarðar, því að til þeirra hluta er móbergið betur fallið, það er auðvelt að vinna það þannig. Þá vil ég einnig benda á, að það mælir með frekari rannsóknum á þessum virkjunarmöguleika, að þar gæti komið í ljós, að eftir stærð markaðarins á þessum tíma væri heppilegra að virkja virkjun af þessari stærð, sem mætti kralla kannske millistærð af virkjunum, þ.e.a.s. 50–70MW virkjun, heldur en að þurfa að virkja stórvirkjun eins og Jökulsá á Fjöllum eða kannske Blöndu. Það má benda á, að það er mjög heppilegt að láta vinna saman jarðgufuvirkjun eins og væntanlega yrði komin í Kröflu og vatnsvirkjun, sem hefur verulega miðlunarmöguleika. Jarðgufuvirkjunin vinnur jafnt og þétt, vatnsvirkjunin getur tekið toppana, en vatnið geymist á bak við stífluna, þegar þess er ekki þörf. Og það er staðreynd, að það er óvíða hægt að fá hlutfallslega jafnmikla miðlunarmöguleika og þarna. Þá er sagt, að Íshólsvatnsvirkjun yrði einföld og auðveld í hönnun, hún er öll ofanjarðar, og hún er nálægt byggð. Þar eru aðfærsluleiðir auðveldar, þyrfti ekki að flytja tæki og mannafla upp í óbyggðir, og þar er veðurfar stillt, þegar svo innarlega er komið í landið, sem er fremst í Bárðardal. og þarna er tiltölulega stutt til góðra hafna á Húsavík og Akureyri, og er því á margan hátt mjög auðvelt að vinna eð þessari virkjun. Má geta þess, að það skiptir ekki litlu máli, ef um orkuflutninga er að ræða, að hafa flutningaleiðirnar sem skemmstar, en eins og ég hef áður getið, er mjög skammt á milli Sigölduvirkjunar og hugsanlegrar Íshólsmatasvirkjunar. Við orkuflutninga verður alltaf nokkurt orkutap, og er rétt að taka það með í reikninginn. Ég vil svo aðeins að lokum undirstrika það, að það, sem mikilvægast er í þessu máli, er, hvort takist að sjá svo til, að næsta stórvirkjun fallvatna verði utan Þjórsársvæðisins, því að eins og ég hef áður getið, þyrfti ekki nema lítið að bregðast við Dettifoss eða í Blönduvirkjun, og þá væri ekkert til undirbúið annað en virkjun Hrauneyjarfoss, þar sem hönnunin bíður tilbúin. Það er svo aðeins eftir að geta þess, að það má hugsa sér, eins og reyndar hefur oft komið fram, að lausnin á orkumálum Norðlendinga yrði í þessari röð: Lína um byggðir, sem ætti að geta komið seint á árinu 1975, síðan gufuvirkjun, 50–55 MW, sem ætti að geta komið á árunum 1977–1978, og síðan þyrfti að hefja undirbúning að vatnsvirkjun eða taka ákvörðun um vatnsvirkjun ekki síðar en á árinu 1976 til þess að geta lokið henni í kringum 1980 eða 1982. Ég vil svo aðeins að lokum undirstrika það, að þeta er ekki hugsað sem nein staðbundin orkupólitík, heldur einn liður í því að skapa öruggar og hagkvæmar virkjanir fyrir landið.



Herra forseti. Að undanförnu hafa farið fram miklar umr. um orkuskort á Norðurlandi. Það er ekki hugmynd mín hér að upphefja deilur um það mál. Hvort tveggja er, að það hefur mikið verið rætt í blöðum að undanförnu, og eins hefur málið verið til umr. hér á hv. Alþ., bæði í Ed, og eins hér í Sþ. í dag. Meginatriði málsins er líka það, að við flm. þessarar þáltill. um virkjun Fljótaár annars vegar og Svartár hins vegar höfum flutt þessi mál til þess að hafa áhrif á það, að bráður bugur verði undinn að því að hæta um í raforkumálum Norðurlands, en alls ekki til þess að upphefja hér rifrildi. Ég vil líka strax geta þess, að hæstv. iðnrh. hefur þegar í umr. í Ed. gefið vilyrði um það, að Siglufjarðarkaupstað verði heimilað að virkja Fljótaá, en virkjun Fljótaár er næsta mál á dagskrá, og ræði ég það mál þá frekar. Við flm, þessara tveggja till. erum hæstv. iðnrh. að sjálfsögðu þakklátir fyrir það, að hann skyldi bregðast skjótt við, er till. þessar höfðu verið fluttar, og láta að nýju hefja athugun á hagkvæmni Fljótaárvirkjunar. En þeir, sem til þekkja, vita, að þar er um hagkvæma framkvæmd að ræða. Á hinn bóginn taldi hæstv. iðnrh. í umr, í Ed. ýmis vandkvæði vera á um virkjun Svartár í Skagafirði, vegna þess að landeigendur væru ósammála um þá framkvæmd. Önnur rök hygg ég ekki, að hann hafi fært fram gegn þeirri framkvæmd við þessar umr. Nú liggur það hins vegar fyrir, að landeigendur allir hafa lýst yfir, að þeir fallist á þessar framkvæmdir af sinni hálfu. Ég er hér með í höndum yfirlýsingu landeigenda og vil lesa hana upp, með leyfi forseta. Hún er bókuð í fundargerðarbókum raforkumálanefndar Norðurl. v. 11. okt. 1969 og hljóðar svo: „Lýstu bændur því yfir, að þeir væru virkjuninni hlynntir og mundu leyfa virkjunina, þ.e. nýtingu fallsins, alla mannvirkjagerð og yfirferð yfir lönd þeirra, enda komi fullar bætur fyrir allt tjón og greiðsla fyrir nýtingu vatnsaflsins. Bætur verði ákveðnar með samkomulagi, ef það næst ekki, þá af dómkvöddum mönnum.“ Undir þessa bókun skrifa allir þeir bændur, sem hlut eiga að máli, en þeir eru Indriði Jóhannesson, Reykjum, Kristinn Jóhannesson, Reykjum, Sigmundur Magnússon, Vindheimum, og Pétur Pétursson, Reykjavöllum. Af bókun þessari má sjá, að bændur voru tilbúnir til þess að semja um málið eða láta fara fram mat dómkvaddra manna. Andstaða gegn virkjun Svartár við Reykjafoss getur þess vegna ekki byggst á því, að hændur séu framkvæmd þessari andvígir. Þvert á móti hafa þeir allir lýst yfir, að þeir séu framkvæmdum samþykkir. Þá er þess að geta, að fiskræktarmennirnir, sem byggt haf stiga í Svartá og leitast við að rækta ána, hafa haft uppi andmæli gegn virkjunarframkvæmdum. Þó er rétt að upplýsa, að þessir aðilar hafa verið reiðubúnir til samninga, og mun liggja fyrir till. af þeirra hálfu um lausn málsins. Vissulega hef ég samúð með sjónarmiðum fiskræktarmanna, enda sjálfur í þeirra hópi. En því miður hafa tilraunir til ræktunar Svartár gengið verr en menn vonuðu. Enn er enga fiskgengd að finna ofan Reykjafoss. Segir mér raunar svo hugur um, að helsta leiðin til þess að rækta Svartá sé einmitt sú, að virkjun verði framkvæmd og samvinna virkjunarmanna og fiskræktarmanna leiði til þess, að unnt verði að flytja fisk upp fyrir Reykjafoss og rækta þar upp fallegt og skemmtilegt veiðivatn. Ég hygg, að naumast verði á færi einstaklinga að framkvæma það, en í samvinnu við virkjunina mætti áreiðanlega gera þar veiðivatn, líkt og gert hefur verið við Elliðaárnar, sem allir þekkja. Orkuskortur á Norðurl. v. er svo mikill, að á s.l. ári var dísilkeyrsla heldur meiri en vatnsaflsorkuframleiðsla. Orkuframleiðsla dísilvéla var 11.5 millj. kwst., en vatnsaflsframleiðslan 11.3 millj. Þetta á við um Skagafjarðar- og Húnavatnssýslur. Hins vegar var ástandið miklu betra á Skeiðsfosssvæðinu, þar sem Siglufjarðarkaupstaður sér um orkuframleiðslu, en þar var vatnsaflsorkan 11.8 millj. kwst., en dísilframleiðsla hins vegar aðeins 0.6 millj. kwst. Mjög er nú um það rætt, að húshitun þurfi að auka með raforku, þar sem ekki er um að ræða jarðvarmahitun. Á svæði því, sem hér um ræðir, þ.e. í Húnavatnssýslum, Skagafirði Siglufirði og Ólafsfirði, eru íbúar alls um 11098. Af þessum fjölda hafa 3228 þegar fengið hitaveitu, þ.e.a.s. Sauðárkrókur, Ólafsfjörður og Hvammstangi. Hugsanleg er hitaveita fyrir Siglufjörð og Blönduós, en þá fengju 2840 íbúar jarðvarmaveitu. Auk þess eru í einstökum bæjum 220 íbúar, sem hitaveitu hafa, þannig að hitaveita er nú komin til rúmlega 3400 íbúa í þessum landshluta. Alls gæti hitaveita hugsanlega náð til 6270 íbúa eða um það bil á þessu svæði, en rafhitunar þyrftu þá við nær því 5000. Lauslega áætlað má segja, að um 50 gwst. þyrfti til þess að útvega öllu þessu fólki rafhitun. Svartárvirkjun mundi framleiða nálægt 16 gwst. en Fljótaá hins vegar um 9 gwst. Virkjun þessara tveggja fallvatna mundi þess vegna sjá um það bil helmingi þess fólks, sem ekki á kost á hitaveitu, fyrir rafmagnshitun. Þótt ráðist yrði í báðar þessar framkvæmdir, yrði þess vegna að sjá helmingi þeirra íbúa, sem rafhitun þurfa, fyrir orku með öðrum hætti. Og síðan vantar að sjálfsögðu hina almennu orku, sem nú er að meiri hluta til framleidd með dísilorku í Skagafjarðar- og Húnavatnssýslum. Af þessu sést glögglega, að brýn þörf er á að virkja Svartá og Fljótaá. Sumum kynni kannske að finnast einkennilegt að ráðast í tvær tiltölulega litlar virkjanir á sama svæðinu samtímis. En sannleikurinn er samt sá, að brýn þörf er á þessum framkvæmdum, eins og ljóst er af því, sem áður hefur verið sagt. Þess er líka að gæta, að þessar virkjanir eru hagstæðar. Virkjun Svartár mun kosta í kringum 165 millj. kr., en hún er milli 3.5 og 3.8 MW. Talsvert hefur að undanförnu verið rætt um samtengingar orkuvera, og auðvitað verður sú niðurstaðan, um það er lýkur, að landið verður meira og minna tengt saman. Hins vegar er fráleitt að hugsa sér, að allur vandi í orkumálum verði leystur með þeim hætti. Þvert á móti ber brýna nauðsyn til þess að hafa orkuframleiðslu víða um land, þannig að ekki skapist neyðarástand, þótt truflun verði á orkuflutningi, sem ætíð hlýtur að verða hér í okkar veðráttu. Raunar mun víða erlendis við það miðað, að hver eining í orkuframleiðslu sé ekki stærri en svo, að unnt reynist að komast hjá vandræðum, þótt ein eða fleiri einingar í orkuframleiðslunni fari út, sem kallað er, bili með einhverjum hætti. Sannleikurinn er sá, að þær tvær smávirkjanir, sem hér eru til umr., nægja ekki á orkuveitusvæði Norðvesturlands, heldur þarf að byggja þriðju virkjunina á vesturenda svæðisins, þar sem þeirri framkvæmd yrði á komið, og skal ég ekki fara nánar út í þá sálma. En mergurinn málsins er sá, að fljótvirkasta leiðin til þess að bæta úr brýnum rafmagnsskorti í þessum landshluta er virkjun Svartár og Fljótaár í Skagafirði. Báðar þessar virkjanir eru fullhannaðar og unnt að hrinda þeim í framkvæmd á skömmum tíma. Ljóst er, að báðar eru þær hagkvæmar og ekkert það í veginum, sem á að hindra þessar framkvæmdir. - Eins og ég áðan gat um, eru landeigendur við Svartá sammála um að heimila framkvæmdir, og ekki verður þar um að ræða nein náttúruspjöll. Með hliðsjón af þessum staðreyndum leyfi ég mér að treysta því, að þm. veiti máli þessu brautargengi. Virkjunarframkvæmdir við Svartá kosta minna en einn lítill skuttogari, en þær mundu leysa úr mjög brýnni þörf íbúa þessa byggðarlags fyrir raforku. Þess vegna má engan tíma missa. Till. þessa þyrfti að samþykkja hið bráðasta, þannig að framkvæmdir væri unnt að hefja.



Herra forseti. Till. sú til þál. um virkjun Fljótaár í Skagafirði, sem sem hér er til umr., er flutt vegna þeirrar brýnu þarfar, sem er á aukinni raforkuframleiðslu á Norðurl. v., eins og kom fram hér áðan í umr. Hæstv. iðnrh. hefur í umr. í Ed. lýst því yfir, að hann vilji gjarnan athuga um framkvæmd þessa, og er mér kunnugt um það, að hann hefur þegar látið hefja nákvæma rannsókn á hagkvæmni þessarar virkjunar, og hygg ég, að áform hans séu þau að heimila hana, enda er það á hans valdi, þar sem virkjunin er einungis 1.6 MW, en iðnrh. getur heimilað virkjanir allt að 2 MW án sérstakrar lagaheimildar. Við flm. þessarar till. erum hæstv. ráðh. að sjálfsögðu þakklátir fyrir, að hann skuli hafa í hyggju að heimila virkjun þessa, og treystum því, að ríkisstj. muni þá samhliða sjá fyrir því fjármagni, sem Siglufjarðarkaupstaður þarf á að halda til að hrinda þessu verki í framkvæmd. Eðlilegast tel ég, að till. þessi verði send n. að lokinni þessari umr. hér í dag. Ef svo fer, að hæstv. iðnrh. heimilar þessa virkjun og ríkisstj. sér fyrir nægilegu fjármagni, kemur till. aldrei frá n., og er það þá að sjálfsögðu meinalaust af hálfu okkar flm. Fyrir okkur vakti eitt og aðeins eitt, þ.e.a.s. að leggja okkur fram um það, að hafist verði handa um vatnsaflsvirkjanir í þessu kjördæmi, þar sem orkuskorturinn er jafngífurlegur og raun ber vitni. Um Fljótaána er það að segja, að hagkvæmni virkjunarinnar byggist ekki síst á því, að fyrir er afgangsorka frá Skeiðsfossvirkjun. Ef Skeiðsfossvirkjun verður tengd við Skagafjarðarveitu, eins og hér er gert ráð fyrir, nýtist sú orka að fullu og það þegar á þessu ári. Eins og í grg. með till. þessari getur, hefði verið unnt að komast svo til alveg hjá dísilorkukeyrslu á Norðurl. v. s.l. ár, ef Fljótaá hefði verið virkjuð, og þannig hefði sparast dísilorkuvinnsla, sem nam nærri 10 millj. kwst. Miðað við núverandi verð olíu er hér um að ræða 27 millj. kr. sparnað, en ef svo fer sem menn spá, að olía jafnvel tvöfaldist í verði, væri um að ræða yfir 50 millj. kr. sparnað, þannig að heildarkostnaður við virkjun Fljótaár, sem talinn er um 100 millj., mundi sparast á aðeins tveimur árum. Eins og kunnugt er, sér Skeiðsfossvirkjun Siglufirði, Ólafsfirði og Fljótum fyrir raforku. Að sjálfsögðu mundi öryggi mjög aukast á þessu orkuveitusvæði með virkjun Fljótaár neðan Skeiðsfoss. Þess er og að gæta, að uppi eru áform um að leggja hitaveitu niður í Siglufirði. Heitavatnið, sem þar er um að ræða, er naumast nógu heitt, en hugsanlegt væri að auka hitastig þess nokkuð með rafhitun, sem þá kæmi frá hinni nýju virkjun, þannig að markaður verður fyrir raforku á þessu svæði, jafnvel þótt aðrar virkjanir sæju fyrir orku á Skagafjarðar- og Húnavatnsveitum. Mergurinn málsins er sá, eins og að framan greinir, að þegar í stað er nægur markaður fyrir alla þessa orku í Skagafirði og Húnavantssýslum. Þess er einnig að gæta, að hér er um að ræða framkvæmd, sem mjög hæfileg er fyrir það vinnuafl, sem á staðnum er. Þessi framkvæmd skapar enga spennu á vinnumarkaði, heldur verður hún til þess að sjá iðnaðarmönnum og öðru starfsfólki fyrir eðlilegu og þægilegu verkefni á þessu ári. En hugmyndin er sú að ljúka virkjuninni fyrir n.k. áramót og taka hana í notkun. Til þess þarf að vísu að koma skjót ákvörðun, því að vélapantanir þarf að staðfesta fyrir lok þessa mánaðar, og helst þyrfti raunar að gera það þegar í stað. Fyrir þrem áratugum sýndu Siglfirðingar þann stórhug að ráðast í Skeiðsfossvirkjun. Hún er nú verðmætasta fyrirtæki Siglufjarðarkaupstaðar. Heita má, að virkjunin sé skuldlaus, og þess vegna hefur bæjarfélagið nægar tryggingar fyrir lánum til virkjunar Fljótaár neðan Skeiðsfoss. Samrekstur nýju virkjunarinnar og hinnar eldri verður mjög hagstætt fyrirtæki, sem bæði yrði lyftistöng fyrir Siglufjörð og Ólafsfjörð og mjög hagstæð fyrir landsfjórðunginn allan, einkum næstu ár, þar til séð hefur verið fyrir orkuvinnslu á þessu svæði með einhverjum hætti öðrum. Ég tel ástæðulaust að vera að orðlengja um þetta mál. Ég treysti því, að hæstv. iðnrh. heimili þessa virkjun og hæstv. ríkisstj. sjái fyrir því fjármagni, sem til hennar þarf, en það er vissulega ekki mikið, aðeins um 100 millj. kr., auk 30 millj., sem samtenging kostar, en hana mundu Rafmagnsveitur ríkisins sjálfsagt framkvæma þegar á næsta sumri. Ég legg svo til, að máli þessu verði vísað til hv. allshn.