Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til l. um breyt. á I. um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins hefur verið til athugunar í hv. sjútvn. N. leitaði umsagnar um málið hjá stjórn sjóðsins, en fékk einnig álit frá Landssambandi ísl. útvegsmanna. Báðir þessir aðilar mæla gegn samþykkt frv. og telja, að sjóðurinn megi ekki við þeirri tekjuskerðingu, sem í frv. felst. Um tekjur aflatryggingasjóðs er það að segja, að allt frá því að aflatryggingasjóður var stofnaður og til ársins 1962 var framlag ríkissjóðs jafnt þeim tekjum, sem útvegurinn greiddi með útflutningsgjöldum, en á árinu 1967 var framlag ríkisins lækkað hins vegar. Varðandi framlag ríkissjóðs til aflatryggingasjóðs samkv. þessu frv. er um það að ræða að koma á samræmi við það, sem ákveðið var, þegar fjárlög yfirstandandi árs voru samþ. Sjútvn. var það ljóst, að með þeirri tekjuskerðingu, sem hér um ræðir, gæti svo farið, að aflatryggingasjóður yrði ekki fær um að standa við skuldbindingar sínar eftir sömu reglum og gilt hafa um bótagreiðslur úr sjóðnum á undanförnum árum. Eins og fram kemur í nál., taldi sjútvn. rétt að gera hæstv. fjmrh. grein fyrir þessari skoðun n. Í viðtali, sem nm. áttu við hæstv. fjmrh., gaf hann n. svohljóðandi yfirlýsingu: „ Ríkisstj. mun sjá svo um, að ef til þess kemur, að aflatryggingasjóð skorti fé til þess, að greiðslur úr sjóðnum geti farið fram eftir sömu bótareglum og giltu á s.l. ári, þá mun sjóðnum verða séð fyrir því fjármagni, sem af skerðingunni leiðir eða á kann að vanta.“ Um II. kafla frv., sem er um greiðslu á fæðiskostnaði sjómanna, er það að segja, að efni kaflans er í samræmi við samkomulag, sem gert var við sjómenn, þ.e. undirmenn á bátaflotanum, þegar samningar um kjör þeirra tókust 12. febr. s.l. Hér er því verið að fullnægja því samkomulagi. Með hliðsjón af því, að svo kann að fara, að í ljós komi, eins og ég áður sagði, að aflatryggingasjóður þoli ekki til frambúðar þá tekjuskerðingu, sem í þessu frv. felst, telur sjútvn. ekki fært að binda þetta ákvæði l. við lengri tíma en yfirstandandi ár. N. hefur því leyft sér að flytja brtt. við frv., sem bindur þetta ákvæði aðeins við yfirstandandi ár. Herra forseti. Ég tel að svo mæltu ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið, en legg til, að frv. verði samþ. með þeirri breytingu, sem fram kemur, og því síðan vísað til 3. umr.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til 2. umr., 209. mál Ed., er heimild fyrir hæstv. ríkisstj. að leggja fram allt að 150 millj. kr. sem aukið hlutafé í Kísiliðjuna h/f við Mývatn til viðbótar stofnfé ríkissjóðs að upphæð 39.8 millj. kr. Einnig heimilar þetta lagafrv. ríkisstj. að taka lán í þessu skyni. Á þskj. 574 skilar meiri hl. iðnn. nál. og mælir með þessari heimild og lántöku. Lög um kísilverksmiðju við Mývatn voru samþykkt á Alþ. 1964, en breyting var gerð á þeim árið 1966, sem nú er í gildi. Samkvæmt þeim lögum tekst ríkissjóður á hendur ábyrgð að upphæð 75 millj. kr. eða jafnvirði í erlendri mynt vegna byggingar kísilverksmiðju við Mývatn. Leyfi er veitt til stofnunar sérstaks sölufélags og samkvæmt 6. gr. l. eru tilteknir þeir skattar, sem verksmiðjunni beri að greiða. Öðrum sköttum en þar eru tilgreindir er verksmiðjan undanþegin. Í athugasemdum, sem prentaðar eru með lagafrv. því, sem hér liggur fyrir, um kísilverksmiðju við Mývatn, er að finna margháttaðar yfirlýsingar, sem hv. alþm. hefur ekki verið skýrt frá áður. Má þar finna upplýsingar um mikla erfiðleika, sem þetta fyrirtæki hefur átt við að stríða, bæði tæknilega og fjárhagslega. Iðnn. boðaði af þessum sökum á sinn fund Pétur Pétursson forstjóra Álafoss h/f, en hann er einn af meðlimum stjórnar Kísiliðjunnar h/f, kosinn af hæstv. Alþ., og hefur haft yfirstjórn á uppbyggingu verksmiðjunnar af Íslendinga hálfu. Pétur mætti á tveim fundum hjá nefndinni, seinni fundurinn var sameiginlegur fyrir iðnn. beggja þd. Í þessum viðræðum fékkst staðfest allt það, sem segir í athugasemdunum með lagafrv. Rekstur Kísiliðjunnar hefur gengið mjög á annan veg en áætlað var, og hið erlenda félag, Kaiser, sem var fengið til að hanna verksmiðjuna, hefur hreinlega gefizt upp við að koma afköstum verksmiðjunnar upp í það framleiðslumagn, sem lofað var. Þess ber þó að geta, að kísilgúr hefur aldrei verið, svo vitað sé, unninn á þann veg, sem hér er gert. Talið er, að það mundu aðallega vera gufuþurrkarar verksmiðjunnar, sem ekki ná tilætluðum afköstum. Kísiliðjan h/f hóf tilraunarekstur seint á árinu 1967, en allt árið 1968 virðist einnig hafa farið í tilraunir, því að heildarvinnsla það ár var aðeins 2500 tonn. Verksmiðjunni var hins vegar ætlað að afkasta 12 þús. tonnum á ári. Verksmiðjan mun nú vinna með 8 þús. tonna ársafköstum, en með viðbótartækjum, sem keypt hafa verið frá Ameríku, er talið að hún muni ná 10 þús. tonna ársafköstum og séu það þau hámarksafköst, sem þessi vélasamstæða geti nokkurn tíma náð. Er það 16% undir því, sem verksmiðjan er byggð fyrir. Byggingaráætlun hefur því engan veginn staðizt, eins og sést af athugasemdum með lagafrv., þó annað hafi komið fram við ýmis tækifæri. Það er ástæða til þess að undirstrika, að vélar í Kísiliðjuna h/f voru allar innfluttar frá Ameríku. Eins og minnzt hefur verið á, hefur fjárhagsafkoma Kísiliðjunnar verið mjög slæm þann tíma, sem fyrirtækið hefur starfað, og í beinu hlutfalli við afköst verksmiðjunnar. Halli ársins 1968, sem er fyrsta heila árið, sem verksmiðjan hefur starfað, nam 33,6 millj., en af því eru 10 millj. afskriftir og 9.7 millj. gengistap. Ef verksmiðjan hefði skilað fullum afköstum hefði því orðið álitlegur hagnaður af rekstrinum. Líklega hafa fengizt um 15–20 millj. fyrir framleiðslu ársins 1968, en hefði verksmiðjan skilað 12 þús. tonna afköstum, hefði framleiðslan orðið 70–90 millj., að sjálfsögðu hefði orðið nokkru meiri kostnaður og aðrir kostnaðarliðir einnig hækkað, en verksmiðjan hefði þá verið rekin með tilætluðum árangri. Eins og fram kemur í aths. við lagafrv., þá er það álit færustu manna, sem um þetta mál hafa fjallað, að einasti möguleikinn til þess, að Kísiliðjan h/f komist á fjárhagslega réttan grundvöll, sé að stækka verksmiðjuna nú úr þeim 8 þús. tonna afköstum, sem verksmiðjan er í; fyrst um 2 þús. tonna aukningu nú í vor og síðan á þessu ári eða byrjun næsta árs um 12 þús. tonn, eða nær þrefalda núverandi afköst verksmiðjunnar. Kostnaðarverð verksmiðjunnar um s.l. áramót var 288.6 millj. Þessi stækkun nú er talin kosta 200 millj. Nefndin hefur fengið upplýst, að hinn erlendi sameignarfélagi, Johns-Manville, sé fyrir sitt leyti tilbúinn til þessarar fjárfestingar, þótt hins vegar samningur hafi ekki verið undirritaður enn. Þessi stækkun virðist eins og nú er komið einasti möguleiki til þess að koma rekstri verksmiðjunnar á fjárhagslega réttan grundvöll. Um atvinnuspursmál er hér ekki mikið að ræða, nema á byggingartímanum, þ.e. byggingarframkvæmdir á staðnum og smíði tækjanna hér á landi, sem sjálfsagt er að halda fast við. Í verksmiðjunni starfa nú um 30 manns, en viðbótin veitir aðeins 12 manns atvinnu. Í viðræðum, sem hafa átt sér stað við talsmann Kísiliðjunnar, Pétur Pétursson, og áður er vikið að, hefur m.a. þetta komið fram: Verð á kísilgúr er nú 9800 kr. tonnið landað í Evrópuhöfn, fraktin frá Húsavík er hins vegar um 1700 kr., er því komið í skip á Húsavík 8000 kr. tonnið. Kísilgúrinn er talinn í bezta gæðaflokki. Sölufélag Johns-Manvilles, sem starfar á Húsavík, sér um alla sölu erlendis og fær frá 12–24% sölulaun, er okkur gefið upp, en í áliti minni hl. er þetta talið 31%. En umboðslaunin eru stígandi eftir sölumagni. Kísiliðjan h/f hefur hætt viðskiptum við kanadíska verkfræðifirmað Kaiser, sem hannaði verksmiðjuna. Er það vegna þess, hversu erfitt hefur verið að ná upp lofuðum afköstum. Hins vegar er talið af lögfræðingum, að þannig hafi verið búið um hnútana af þessu verkfræðifyrirtæki og af þeim, sem vélarnar smíðuðu, að ekki sé hægt að sækja þessa aðila til saka, þótt svo illa hafi tekizt til, sem hér hefur verið skýrt frá. Samkvæmt áður gerðri áætlun, þá var ekki fyrirhugað að stækka verksmiðjuna fyrr en árið 1972. En samkv. því, sem ég hef áður sagt, þá er nú horfið frá því og ráðgert að stækka verksmiðjuna nú þegar. Heimild til lántöku ríkissjóðs, að upphæð 150 millj. kr., er bæði til að standa straum af því tapi, sem orðið hefur og verður og einnig til að greiða hluta ríkisins af byggingarkostnaði. Eins og ég sagði, rekstrarhallinn á s.l. ári hefur orðið 33.6 millj., á yfirstandandi ári er tapið reiknað 25 millj. árið 1970 16 millj., árið 1971 3.7 millj. og hefur þá rekstrarhalli fyrirtækisins með fyrra árs tapi numið um 80 millj. kr. Árið 1972 er svo fyrst gert ráð fyrir hagnaði, og nemur hann þá 8.4 millj. það ár, en síðan árlega frá 14–18 millj. kr. samkvæmt rekstraráætlunum. Í þessum rekstraráætlunum er gert ráð fyrir, að verksmiðjan selji á yfirstandandi ári 8000 tonn af kísilgúr. Síðasta árs sala var aðeins 2500 tonn, eins og ég sagði hér. Árið 1970 á salan að vera 12 þús. tonn, 1971 16 þús. tonn, 1972 19 þús. og 1973 22 þús. tonn af kísilgúr. Áætlunin um stækkun Kísiliðjunnar h/f lítur þannig út: Stækkun um tvær stórar þrær, mest akstur og innlend vinna, 14 millj. Dæla og leiðslur 241/2 millj. Þurrkarar 43 millj. Byggingar og stálgrindur 271/2 millj. Flutningatæki, önnur tæki og varahlutir 44 millj. Flutningskostnaður 4.4 millj. Verkfræðileg aðstoð 11 millj. Ófyrirséð 16 millj. Tollar um 13 millj. Af þessu er gert ráð fyrir, að 1/3 hluti sé innlendur kostnaður, eins og verksmiðjustjórnin hefur hugsað sér framkvæmdina. Talsmaður Kísiliðjunnar hefur lýst því yfir við iðnn. beggja þd., að það sé vilji og ákvörðun verksmiðjustjórnarinnar, að stálgrindur og stálturn, sem til stækkunar verksmiðjunnar þarf, séu smíðuð hér á landi, enda náist hagstæður samkeppnisgrundvöllur um verðið. Það skal metið, hversu hispurslaust er sagt frá þessum óförum í athugasemdum með lagafrv. Samtöl sem nefndin átti við Pétur Pétursson forstjóra, hafa hnigið í sömu átt. Það er erfitt að þurfa að viðurkenna þessi mistök, sem hér hafa átt sér stað, en til þess eru mistökin, að af þeim sé hægt að læra. Það kennir okkur Íslendingum, sem höfum takmarkað og dýrt fjármagn, að við getum óhikað látið útlendingum í té takmarkaðan rétt hér á landi til stóriðju, selt þeim orkuna, vinnuafl og þjónustu og lofað þeim að spreyta sig á tilraunum, sem við Íslendingar höfum sannarlega ekki ráð á. Vegna þess, sem fram kemur í nál. minni hl., þá vil ég undirstrika það, að í umræðum um þetta mál í iðnn. var fullur skilningur og mikill áhugi fyrir því, að sem mest af þessari framkvæmd yrði innlent, svo og tækniundirbúningur, sem fram þarf að fara og kostar stórfé. Vænti ég, að fullt tillit verði tekið til þessa við framkvæmd verksins. Að svo mæltu vænti ég, að þetta lagafrumvarp fái jákvæða afgreiðslu í þessari þd.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. hefur nú rakið þetta mál allýtarlega, og get ég að því leyti sparað mér löng ræðuhöld, sem hann hefur rakið þessa sögu nokkuð, en á þskj. 597 höfum við þrír, þ.e. ég og hv. 4. þm. Sunnl. og hv. 5. þm. Reykn., lagt fram sérstakt nál. um þetta mál. En það er bezt að segja það strax, að við erum sammála þeirri niðurstöðu, sem kom fram hjá meiri hl., um að mælt verði með samþykkt frv. En það voru nokkur atriði, sem okkur þótti rétt að koma á framfæri, þegar þetta allstóra mál er tekið hér til meðferðar. Ég mun nú gera grein fyrir þessu nál. í ekki löngu máli. Það kemur fram af aths. frv., að byggingarkostnaður við kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn var í árslok 1967 210 millj. kr., eða 4.4 millj. bandaríkjadollara miðað við það gengi, sem var á byggingartíma. Í grein, sem formaður undirbúningsnefndar, Pétur Pétursson framkvæmdastjóri Kísiliðjunnar meðan á byggingarframkvæmdum stendur við kísilgúrverksmiðjuna, ritar í Fjármálatíðindi 1966, segir hann um byggingarkostnaðinn, að hann ætti að vera í heild 148 millj. kr. Það er mjög nákvæmlega sundurliðað og ég hirði ekki að rekja það atriði lið fyrir lið, en heildarniðurstaðan átti að verða 148 millj. kr. Um þessa áætlun segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „Sú áætlun, sem ég hef hér nefnt, er mjög nákvæm. Hver einasta bygging, hver undirstaða, hvert tæki og uppsetning hvers tækis er áætluð svo að stendur aðeins á tugum dollara. Allur byggingarkostnaður er brotinn niður í smáupphæðir. Þetta þýðir auðvitað að halda verður mjög nákvæmt bókhald um allan kostnað, auk þess þarf að gefa eigendum mánaðarlega mjög nákvæmt yfirlit um kostnaðinn, byggt á áætluninni og samræmt við hana lið fyrir lið. Ég verð að segja það eins og er, að það tók þó nokkurn tíma að fá verkstjóra og starfsmenn til að fallast á að fara eftir þessari nákvæmu sundurliðun, menn voru ekki vanir henni. Auk þess kostar þetta þó nokkuð mikla skrifstofuvinnu. Hins vegar er afar þýðingarmikið að vita nákvæmlega á hverjum tíma sem er, hvernig hver einasti liður stendur, ekki aðeins fyrir þann, sem stjórnar framkvæmdum, heldur einnig og ekki síður fyrir eigendur fyrirtækisins.“ Allt þetta er að sjálfsögðu hægt að skrifa undir. En ég verð að segja það, að það er mikil hörmung, hvað þessi nákvæma áætlun hefur staðizt illa, þar sem byggingarkostnaðurinn hefur orðið 210 millj. kr., en þessi nákvæma byggingaráætlun, sem var svo nákvæm, að það var varla hægt að fá menn til að vinna eftir henni, hún hljóðaði upp á 148 millj. kr. Nú er hér smávegis misræmi í athugasemdum frv., sem má vera að eigi sér og á sjálfsagt sínar eðlilegu skýringar, en það segir hér á einum stað, að byggingarkostnaðurinn hafi í árslok 1967 verið 210 millj., en að bókfært verðmæti fasteigna og véla ásamt undirbúningskostnaði sé 288.6 millj. kí. Ég tók eftir því í ræðu hv. 7. landsk. þm., að hann taldi þetta vera heildarbyggingarkostnaðinn og er hann þá þarná 78 millj. kr. hærri en ég vildi þó vera láta. Það má vera, að það séu framkvæmdir á árinu 1968, sem þarna eigi að bæta við, eða þá að það eru aðrar ástæður, sem valda því, að eignir verksmiðjunnar hafa hækkað í verði. Þetta skiptir ekki verulegu máli, en þó er rétt að hafa það, sem sannara reynist í þessu eins og jafnan. Ég verð því að taka undir það með hv. síðasta ræðumanni, að byggingaráætlunin hefur ekki staðizt og ber vissulega að harma það. Þá hefur það gerzt, að rekstrarafkoman var mun lakari á árinu 1968 heldur en vonir stóðu til og hallinn á því ári varð 33.6 millj. kr. eins og hér hefur verið rakið, og er þó ekki reiknað með neinum arði af hlutafé, sem er 78 millj. kr. og mundi með venjulegum vöxtum nema 7.8 millj. kr., svo að ekki bætir það nú rekstrarafkomuna, ef það er skoðað. Hins vegar er það tekið fram í aths. með frv., að inni í þessari tölu séu afskriftir og gengistap, sem vitanlega bætir dæmið nokkuð. Þær upplýsingar, sem við höfum fengið í iðnn., eru eins og hv. 7. landsk. áðan rakti, þess efnis, að meginástæða óhagstæðrar rekstrarafkomu var sú, að framleiðslan á árinu 1968 varð miklu minni en vonir höfðu staðið til, en það var reiknað með því, að á fyrsta ári, samkvæmt þeirri grein, sem ég áðan minntist á eftir Pétur Pétursson, að ársframleiðslan gæti orðið 6 þús. tonn fyrsta árið, en hún varð aðeins 2500 tonn og ýmsir byrjunarörðugleikar við slíkt fyrirtæki geti komið fram, ekki sízt, þegar það er haft í huga, að hér er um algjört brautryðjendastarf að ræða, ekki einungis hér á landi, heldur annars staðar líka, þar sem kísilgúr hefur ekki verið unninn upp úr vatni, en votvinnsla kísilgúrs hefur ekki átt sér stað fyrr en í þessu tilviki. En meginástæðan er samt önnur og segir um það í aths., að afkastageta votvinnslukerfisins hafi reynzt mun minni en aðilar höfðu ætlazt til. Má rekja það til þurrkara verksmiðjunnar, sem eru ekki eins öflugir og við var búizt og einnig hafa jafnan orðið í þeim nokkur efnistöp við útgufun. Virðist hönnun þurrkaranna ekki hafa verið í samræmi við þær forsendur sem áætlanir aðilanna voru byggðar á. Þessa hönnun, sem hefur tekizt svona hörmulega, framkvæmdi Kaiser-fyrirtækið í Kanada. Nú er okkur sagt og það kom fram af máli hv. 7. landsk., að forráðamenn verksmiðjunnar teldu, að ekki væri hægt að sækja þetta fyrirtæki til saka, það væri ekki hægt að fá neinar bætur fyrir þessi mistök. Það er ekki gott, að svo skuli vera, og sérstaklega þykir mér það leitt að heyra, þar sem í áðurnefndri grein er sérstaklega talað um það, hversu heppilegt það sé að hafa fengið þessa snillinga hjá Kaiser til þess að framkvæma hönnunina og hafa eftirlit með verkinu, en um það segir í áðurnefndri grein, með leyfi hæstv. forseta: „Með vissu millibili hefur verkfræðingur Kaiser, sem teiknaði verksmiðjuna, komið til landsins. Þá hefur hann litið yfir framkvæmdirnar og alveg sér í lagi farið rækilega í gegnum kostnaðinn samanborið við áætlunina. Hefur það verið mjög gagnlegt. Í marz n. k. kemur verkfræðingur frá Kaiser og verður hann hér, þar til verksmiðjan hefur verið tekin út, enda bera Kaiser-menn ábyrgð á því, að öll verksmiðjan starfi eðlilega.“ Einhvern veginn hefur við þessa samningsgerð ekki tekizt að ganga nægilega tryggilega frá þessu, þannig að nú er okkur sagt, að það sé þýðingarlaust að hafa uppi skaðabótakröfur á hendur þessa fyrirtækis, sem þó, samkvæmt þessari greinargerð og að allra áliti, hygg ég, á þeim tíma ber ábyrgð á því, að öll verksmiðjan starfi eðlilega. En um það tjóar sjálfsagt ekki að sakast og ráðið til þess að koma rekstri fyrirtækisins á réttan kjöl telja stjórnendur þess, eins og fram kom hjá hv. frsm. meiri hl. vera það að auka votvinnslukerfi verksmiðjunnar, en þurrvinnslukerfið var gert fyrir miklu meiri afköst í upphafi, eins og allir vita. Það, sem þarf að gera þarna, er að leggja nýja hráefnisleiðslu frá Mývatni við hlið þeirrar, sem fyrir er, auka afl dælustöðvar, byggja tvær nýjar hráefnisþrær við verksmiðjuna og nýja skilvindu, sterkari en þá, sem fyrir er. Bætt verður við a.m.k. tveim nýjum þurrkurum, öflugri og sterkari en þeim, sem fyrir eru, auk þess sem vörugeymslur verksmiðjunnar, bæði við Mývatn og eins á Húsavík, verða stækkaðar. Það er áætlað að kostnaðurinn við þessa breytingu nemi 200 millj. kr., en hér er farið fram á 150 millj. kr. framlag frá ríkissjóði og það talið 51% af hlutafé og upplýst, að Johns-Manville Corp. hafi lofað að sínu leyti allt að 49%, því það er ekki gert ráð fyrir, að sveitarfélögin, sem áttu þarna örlítið brot af hlutafénu, telji sig hafa bolmagn til þess að leggja meira fé fram, þannig að hér er sem sagt ráðgert að auka hlutaféð um allt að 300 millj. kr. Þær hundrað millj. kr., sem afgangs verða, þegar framkvæmdum er lokið, og miðað er þá við að kostnaðaráætlunin standist - hún verði ýtarleg og nákvæm ekki síður en sú fyrri og standist, - að þá eru afgangs 100 millj. kr. sem á að nota til þess að mæta rekstrartöpum bæði s.l. árs og þeirra ára, sem líða, þangað til verksmiðjan er komin í þá stærð að skila arði. Þessa fjárhæð áætlaði hv. frsm. hér áðan 80 millj. kr., samkvæmt þeim upplýsingum, sem Pétur Pétursson gaf okkur á fundum iðnn., og er þarna þá ríflega fyrir öllu séð. Við, sem skipum þennan minni hl., sem ég er að tala fyrir, við teljum, að nú þegar sé rétt að leggja það mikið fjármagn í þessa verksmiðju og að reynsla af framleiðslunni hafi gefið það góða raun, að sjálfsagt sé að halda þessu áfram, því að það er ánægjulegt við þetta fyrirtæki, að sá efnafræðilegi grundvöllur, sem það er reist á, hefur fyllilega staðizt. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem við höfum í nefndinni, bæði frá Pétri Péturssyni margnefndum og annars staðar frá, þá er þessi framleiðsla með því bezta, sem gerist í heiminum og það er náttúrlega mjög ánægjulegt fyrir okkur í þessu sambandi að vita til þess, að hér hefur tekizt að framleiða góða vöru. Og við verðum að trúa því og við trúum því í minni hl., að með þessum ráðstöfunum, sem hér er verið að leggja út í nú, verði unnt að skapa þessari verksmiðju rekstrargrundvöll, og þess vegna mælum við með því, að þetta frv. verði samþykkt, þó að við getum ekki lokað augunum fyrir þeim mistökum, sem hafa átt sér stað fram að þessu, og þó að það séu nokkur atriði við framkvæmd breytinganna og stækkunarinnar sem við teljum að ekki sé sama hvernig með er farið og mun ég koma örlítið að því nú. Þau atriði, sem við viljum draga fram í þessu sambandi, eru í fyrsta lagi, að hér er um mjög mikið fjármagn að ræða á íslenzkan mælikvarða, sem látið hefur verið í eitt fyrirtæki. Hlutur ríkissjóðs í þessu fyrirtæki verður, þegar stækkunin og framlagið hefur átt sér stað, 189 millj. kr. og það er verulegt fé á íslenzkan mælikvarða. Og án þess að ég vilji, eins og ég segi, gera neitt lítið úr þessari tilraun, þá getur maður ekki varizt þeirri hugsun, að ýmislegt væri hægt að gera hér á öðrum sviðum og að ýmis önnur fyrirtæki gætu skilað verulegum ágóða í hendur landsmanna, ef eins væri búíð að þeim fjárhagslega og gert hefur verið við þessa kísilgúrverksmiðju, sem við erum hér að ræða um. Og það leiðir aðeins hugann að því, að þó að slíkar nýjungar séu góðra gjalda verðar og það sé auðvitað allra manna kappsmál að renna fleiri stoðum undir íslenzkt atvinnulíf, svo að notað sé margnotað orðalag, þá er rétt að hafa það í huga, að ýmsar eldri atvinnugreinar gætu skilað verulega góðum árangri, ef þær fengju fjármagn til jafns við það, sem hér er um að ræða, bæði í sjávarútvegi og í innlendum iðnaði. Það þori ég að fullyrða. Ég held, að það væri mjög hollt að leiða hugann að því í þessu sambandi eða í framhaldi af því, sem hér hefur verið sagt, að í grein, sem Guðjón Sigurðsson, formaður Iðju, félags verksmiðjufólks í Reykjavík, skrifar í eitt dagblaðanna í gær í tilefni af 1. maí-deginum, þá lýsir hann því, hver þróunin hefur orðið hér í iðnaðinum í Reykjavík. Þar segir hann frá því, að félagsbundið fólk í Iðju, félagi verksmiðjufólks, sé ekki orðið nema 1550 manns og hafi fækkað um mörg hundruð manns á undanförnum árum, allt síðan 1964, þegar það var flest. Ég get ekki á mér setið að minna á í þessu sambandi, að á mörgum undanförnum þingum, víst einum þrem, þá hef ég ásamt fleiri hv. þm. borið fram till. um það, hvort ekki væri rétt að láta fara fram rannsókn á þeim samdrætti, sem ætti sér stað í iðnaði. Á þetta hefur aldrei verið hlustað. Því hefur jafnan verið vísað frá, ef það hafa þá nokkrar umræður fengizt um slíkar till. En nú verður ekki lengur lokað augunum fyrir því, að síðan 1964 hefur átt sér stað verulegur samdráttur í iðnaðinum hér í Reykjavík og fólkinu við hann fækkað. Og alveg sérstaklega bendir Guðjón Sigurðsson, formaður Iðju, á samdráttinn í fataiðnaðinum eða eins og hann kemst að orði, að því er mig minnir, að þessi óhemjulegi innflutningur á alls konar spjörum, sem hefur átt sér stað, hafi lagt í rústir innlendan fataiðnað, sem var orðinn mjög góður og samkeppnisfær við það, sem erlendis gerðist víðast hvar, þó að hann hafi kannske ekki borið af öllu, sem þar er gert. Ég held, að það sé ekkert að því, að hv. þm. rifji þetta upp og minnist þess arna, um leið og þeir samþykkja með einni handauppréttingu að auka hlutaféð í þessu fyrirtæki, hversu gott eða þarft sem það kann að vera, um 150 millj. króna. Það er líka alveg rétt, sem hv. 7. landsk. sagði hér áðan, að þessi verksmiðja hefur sáralitla atvinnu í för með sér, nema rétt á meðan á byggingartímanum stendur. Það vinna núna samkvæmt upplýsingum framkvæmdastjóra Kísilgúrverksmiðjunnar við Mývatn í blaðaviðtali í gær 33 menn við verksmiðjuna. Og við þá 200 millj. kr. stækkun, sem þarna er ráðgerð, bætast við aðeins 12 manns. Ég spurði hv. þm. og útgerðarmann, 5. landsk., hvað það fengju margir vinnu við bátinn hans, mig minnir að hann segði að það væru 14 manns um borð auk alls þess fólks, sem vinnur við að verka aflann í landi. Þessi bátur kostar milli 40 og 50 millj. kr. og þennan samanburð verður Kísilgúrverksmiðjan að þola eins og aðrar framkvæmdir, þegar atvinnuleysi er. Þegar við hugleiðum það, að það eru 300 millj., sem atvinnumálanefnd ríkisins hefur á milli handa til þess að útrýma eða vinna að verulegu leyti bug á öllu atvinnuleysi í landinu og þessar 300 millj. munu fara langt til þess með tíð og tíma, eftir ágizkun hv. 4. þm. Norðurl. e., sem er einn af atvinnumálanefndarmönnum, eftir því sem hann lætur fara frá sér í viðtali, þá sér maður það, að þær 150 millj., sem hér er um að tefla og gefa 12 manns atvinnu, að þeim er ekki vel varið, ef maður lítur eingöngu á baráttuna við atvinnuleysið. Það eru sýnilega aðrar ráðstafanir og aðrar aðferðir, sem gefa betri raun þar heldur en þessi framkvæmd. Ég verð að játa það, að ég tók ekki eftir því, sem hv. 7. landsk. sagði um umboðslaunin og hvað þau gætu orðið há, ég missti af því, en mér fannst eins og að hann teldi að það væri ekki alveg rétt í nál. minni hl., að þau gætu farið upp í 31%.  Þá kem ég að fjórðu athugasemdinni, sem við í minni hl. leggjum ríka áherzlu á, að við teljum það mikilvægt, að sem stærstur hluti hins fyrirhugaða verks verði unninn hér innanlands. En samkvæmt þeirri áætlun, sem okkur var gefin í nefndinni og ég styðst nú að ég hygg við athugasemdirnar, að einhverju leyti a.m.k., en þá var áætlunin þannig, ef ég man rétt, að það er talið, að beinn kostnaður við efni og vinnu, þ.e. annað en flutningsgjöld, verkfræðikostnaður og tollar, er talinn allt að 1785 þús. dollarar og þar af yrði sem næst 1/3 hluti innlendur kostnaður. Í þessari áætlun er t.d. gert ráð fyrir því, að þessir stóru og öflugu þurrkarar, sem þarna eiga til að koma, verði að öllu leyti gerðir erlendis, en við teljum í minni hl., að innlend fyrirtæki geti smíðað þessa þurrkara, og við teljum það sjálfsagt og leggjum áherzlu á að það verði gert, að það verk verði boðið út, þannig að íslenzk fyrirtæki eigi kost á þessu verki. Í þessu sambandi má gjarnan minna á það, að t.d. hjá Reykjavíkurborg og sjálfsagt víðar, er það fastákveðið, að innlendir aðilar megi vera allt að 10% hærri í tilboðum sínum en erlendir aðilar við tiltekið verk og skuli þó samt skipta við innlenda aðila. Og dæmi eru um það, að þessi prósenta hafi verið ennþá hærri, íslenzku fyrirtækjunum í óhag og samt hefur verið skipt við þau. Ég vona, að eitthvað svipuð regla verði höfð til hliðsjónar, þegar farið verður að bjóða út þessa stóru þurrkara og smíði þeirra, þannig að íslenzkir aðilar eigi sömu möguleika a.m.k. hjá ríkinu, þegar það lætur framkvæma slík verk, eins og þeir eiga, þegar t.d. Reykjavíkurborg lætur smíða hliðstæða hluti. Þá finnst mér það ekki nógu gott heldur, að hönnun mannvirkjanna og verkfræðilegt eftirlit með byggingum þeirra eigi áfram að vera í höndum erlendra manna. Að vísu eru menn nú uppgefnir á fyrirtækinu Kaiser í Kanada eftir síðustu afrek þeirra í þessum byggingarmálum, en þá eru aðrir teknir, og það er Johns-Manville fyrirtækið sjálft. Ég held, að það væri alveg óhætt fyrir hæstv. ríkisstj. að trúa innlendum aðilum fyrir þessu verki og þessari vinnu. Það er kannske skiljanlegt, að í fyrsta skipti, sem slík tæki eru gerð, ekki bara hérlendis, heldur um allan heim, að þá hafi verið talið, að íslenzkir verkfræðingar byggju ekki yfir þeirri þekkingu, sem gerði þá færa um að smíða þetta tæki og að menn teldu að það væru aðrir menn, sem hefðu lengur unnið við svipaðar framkvæmdir, sem hefðu betri möguleika á að gera þessum verkefnum skil. En það ei bara búið að prófa þetta, og það hefur sýnt sig, að þeir hafa skilað verkinu mjög illa, það hefur mistekizt þeirra verk, og þegar sú reynsla liggur fyrir, þurfum við ekki að vera með neina draumsýn um það, að amerískir verkfræðingar eða erlendir verkfræðingar séu á nokkurn hátt hæfari til þess að vinna þessi verk heldur en okkar eigin menn. Ég vara við því vantrausti, sem er á verkfræðilega menntuðum íslenzkum mönnum. Ég tel að íslenzkir menn í þeim starfsgreinum hafi fyllilega sýnt, að þeir standist samanburð við aðra, og ég minni bara á framkvæmdirnar við Búrfellsvirkjun, ef einhver efast um það. Ég veit ekki betur en að fyrst þegar íslenzkir verkfræðingar tóku stjórnina að sér hafi verkið farið að ganga nokkurn veginn skaplega. Það var búið að prófa marga erlenda sérfræðinga áður en framkvæmdirnar komust á það stig. Þetta held ég að við ættum að hafa í huga, og þetta held ég að hæstv. ríkisstj. ætti að hafa í huga, þegar hún fer að ráða sér menn til þess að stjórna verkum Kísilgúrverksmiðjunnar við Mývatn. Að síðustu leggjum við svo í minni hl. ríka áherzlu á það, að ekki verði unnin spjöll á náttúrulífinu við Mývatn við byggingu umræddrar verksmiðju. Ég hygg nú, að allir, sem þarna hafa átt hlut að máli, hafi lagt sig mjög fram um að valda sem minnstum spjöllum og helzt engum þarna við Mývatn og þess ákvæðis hafi verið gætt sem kostur er, sem í lögunum segir: „Framleiðslufélagið skal gera allar þær varúðarráðstafanir, sem við verður komið, til þess að koma í veg fyrir að dýralíf og gróður við Mývatn bíði tjón af starfsemi verksmiðjunnar. Einnig skal haga gerð mannvirkja þannig, að þau fari sem bezt í umhverfinu.“ Ég hygg að það hafi nú verið reynt að uppfylla þetta skilyrði laganna eftir beztu getu. Ég hef ekki átt þess kost að koma þarna í Mývatnssveit, síðan þessar framkvæmdir voru gerðar, svo ég get ekkert sagt um það frá eigin brjósti. En ég vona að þess verði gætt þá hér eftir sem hingað til, að þetta geti farið sem bezt og orðið til sem allra minnstra spjalla. Ég vil svo ljúka þessari stuttu ræðu minni með því að bera fram þá ósk, að þessi stækkun, sem nú er ráðgerð á Kísilgúrverksmiðjunni við Mývatn, megi verða til þess að koma fyrirtækinu á réttan kjöl og sérstaklega leyfi ég mér að óska þess við hæstv. ríkisstj. og þá hæstv. fjmrh., sem er tvöfaldur í roðinu að þessu leyti, bæði fjmrh. og stjórnarformaður fyrirtækisins eftir því sem mér skilst, að hann taki það til greina, sem ég sagði hér um íslenzkan iðnað í sambandi við þær framkvæmdir, sem þarna eru ráðgerðar. Mér finnst það miklu skipta á þeim atvinnuleysistímum, sem við höfum nú hér átt við að stríða. Það er ekkert spaug að horfa fram á það, að í júlímánuði n.k. verður stórkostlegt lið af byggingarmönnum atvinnulaust, þ.e. þeir sem hafa verið að byggja raforkuverið við Búrfell. Hvert það verkefni, sem hægt er að útvega þeim mönnum eða einhverjum öðrum úr þeim atvinnugreinum, eykur möguleikana á því, að við getum haldið þessum sérfróða vinnukrafti í landinu, en þurfum ekki að sjá á eftir honum til annarra landa, þar sem aðrir geta notið ávaxtanna af því, sem þeir hafa tileinkað sér.



Herra forseti. Þar sem hæstv. iðnmrh. er ekki staddur við þessar umræður og þar sem enn fremur vill nú svo til, að mér hefur verið falinn sá trúnaður að vera stjórnarformaður í Kísiliðjunni h/f, þá þykir mér skylt að segja hér nokkur orð í sambandi við þær umræður, sem fram hafa farið. Ég vildi þá fyrst láta í ljós þakkir til hv. nefndar fyrir vinsamlegar undirtektir hennar við frv. það, sem hér liggur fyrir. Það er auðvitað ekki við öðru að búast heldur en að ýmsar hugleiðingar komi fram, þegar um er að ræða jafnstórkostleg fjárframlög og hér er um að ræða í sambandi við uppbyggingu þessa fyrirtækis, Kísilgúrverksmiðjunnar við Mývatn, og þegar það kemur á daginn, sem fyrir liggur og enginn hefur verið að reyna að leyna, að það hefur ekki skilað þeim árangri, sem vonazt hafði verið til, þ.e. framleiðsla þess á fyrsta stigi, og þess vegna talið óumflýjanlegt að breyta nokkuð áætlunum, sem gerðar voru um verksmiðjuna á sinni tíð, fyrst og fremst á þann hátt að hraða mjög verulega stækkun hennar, þannig að hún komist á reksturshæfan grundvöll. Það er þó einnig mjög óvenjulegt, sem enda hefur komið fram í þessum umræðum, hvernig hugsunin er að byggja þetta fyrirtæki upp, en það er fyrst og fremst með eigin hlutafé, en ekki eins og yfirleitt íslenzk fyrirtæki eru byggð upp, með því að fá að láni meginhlutann af öllu stofnkapítali fyrirtækjanna. Þetta byggist ekki hvað sízt á því, að viðsemjendur okkar og sameigendur, hið ameríska fyrirtæki Johns-Manville, hafa á þessu allt aðra skoðun, sem raunar amerísk og flest erlend fyrirtæki hafa, hvernig eigi að byggja upp fyrirtæki fjárhagslega, heldur en hér hefur gerzt á Íslandi. Við vitum það, og um það hefur margt verið rætt og ritað nú að undanförnu, að það er eitt stærsta vandamál okkar hér heima fyrir, hversu eigið fjármagn fyrirtækja er lítið og hversu flest fyrirtæki hér eru byggð upp með lánsfé og það oftast nær ófullnægjandi lánsfé, sem hefur leitt til þess, að tækin hafa gripið til þess ráðs að stofna til lausaskulda, notað rekstrarfé sitt til þess að velta áfram stofnfjárskuldum og annað þess konar, sem hefur auðvitað orðið til þess að gera alla starfsemi þeirra mjög torvelda. Augu manna fyrir þessu eru mjög að opnast nú á síðustu árum, og ég held að það sé orðið flestum ljóst í dag og fram hafa komið margar raddir í þá átt. Ég hef látið oft í ljós sjálfur þá skoðun, að það væri hin brýnasta nauðsyn, ef við ætlum að byggja hér upp með raunhæfum hætti og jákvæðum rekstur í nokkrum stíl, hvort sem það er iðnrekstur eða annað, að þá yrði að gera ráðstafanir til þess að stuðla að stórauknu eigin fjármagni í þessum fyrirtækjum. Það var algjört skilyrði hins ameríska aðila, sem með okkur tók þátt í stofnun Kísiliðjunnar við Mývatn á fyrsta stigi, að verulegur hluti fjárins, sem nam þá um helmingi alls stofnkostnaðar, yrði hlutafé, sem aðilar legðu fram. Það var jafnframt þá þegar gerður um það samningur, sem ekki var óeðlilegur, að ef halli yrði á rekstri fyrirtækisins - og ég vil taka það skýrt fram hér, að það var alltaf gert ráð fyrir því, að fyrstu árin yrði allverulegur halli á rekstri Kísiliðjunnar, það var í öllum áætlunum frá því skýrt - þá var tekið fram að aðilar skuldbyndu sig til þess að leggja þennan halla fram í réttu hlutfalli við eign sína í fyrirtækinu. Þegar kom svo til þess að stækka fyrirtækið nú, eftir það sem á undan er gengið og ég skal lítillega víkja að á eftir, þá var það einnig ákveðin tillaga Johns-Manville, að eigendur fyrirtækisins legðu fram 100% kostnaðinn við stækkunina. Það liggur í augum uppi, að hér er nánast um formsatriði að ræða að því leyti til, að báðir aðilar hefðu auðvitað orðið að útvega með einhverjum hætti þetta fé, annaðhvort Kísiliðjan sjálf að afla sér lána, sem vitanlega ríkisstj. og Johns-Manville hefðu þá orðið að hjálpa til að útvega, eða þá þessir aðilar að útvega féð sjálfir með öðrum hætti og leggja það fram sem stofnfé. Það var ákveðin skoðun mín og íslenzku fulltrúanna í stjórn Kísiliðjunnar og á það féllst ríkisstj., að það væri síður en svo andstætt hagsmunum Íslands í þessu efni að verða við þeim tilmælum hinna amerísku aðila, að þetta yrði allt lagt fram sem óendurkræft hlutafé, og úr því að hinir erlendu aðilar buðust til af sinni hálfu að leggja þetta þegar í stað fram á þann hátt, af þessum sökum er frv. í þessu formi sem hér er, að það er gert ráð fyrir að afla lánsfjárheimildar fyrir ríkið, sem ekki hefur þetta fé á reiðum höndum því miður til þess að leggja það fram. Það virðist hins vegar ekki vera nein sérstök fyrirstaða hjá hinum ameríska aðila, að hann leggi fram sinn hluta, og hefur hann þegar boðizt til þess að leggja fram strax mjög verulegan hluta, þó að ríkið geti ekki strax lagt fram sinn hluta, til þess að hægt sé að hefja framkvæmdir þegar í stað, enda eru framkvæmdir við stækkunina þegar hafnar. Það hefur vitanlega orðið báðum aðilum til mikillar raunar og vonbrigða, að framleiðsla fyrirtækisins hefur ekki gengið sem skyldi, ekki aðeins að sjálfsögðu okkur, heldur einnig hinum ameríska aðila, því að amerísk stórfyrirtæki eru yfirleitt ekki öðrum fyrirtækjum þekktari að því, nema síður sé, að hafa skilning á því að það eigi að tapa peningum. Það er alls ekki á þeirra dagskrá að tapa fé, þannig að það er óhætt að treysta því, að þessir aðilar munu áreiðanlega leggja sig fram um það að leggja ekki í fyrirtæki, sem þannig er í pottinn búið með. Ég skal ekki rekja forsögu þessa máls frá byrjun, en öllum hv. þdm. er hún ljós í meginefnum. Það voru íslenzkir aðilar, sem upphaflega stungu upp á því að leggja í þessa vinnslu þarna, og íslenzkur efnaverkfræðingur, Baldur Líndal, sem einna mest allra manna hefur átt þátt í því, að þetta fyrirtæki er komið á laggirnar. Það hefur síður en svo í því efni verið gengið fram hjá íslenzkum sérfræðingum, en sannast sagna eru íslenzkir sérfræðingar ákaflega fáir á þessu sviði, sem hægt hefur verið að leita til varðandi þetta efni, en Baldur Líndal kannaði þetta mjög vel á sinni tíð og þó aðrir hefðu ekki á þessu mikla trú á vissu stigi og jafnvel væri horfið frá því að byggja þessa verksmiðju, þá missti hann aldrei trúna á þetta, og niðurstaðan varð sú, að endanlega virtist sýnilegt, að það ætti að vera hægt með jákvæðum árangri að framleiða þessa vöru, sem þarna var um að ræða. Við þessa sögu hafa komið ótal sérfræðingar og sérfræðifirmu. Auk hinna íslenzku aðila, sem hafa verið aðalráðunautar Kísiliðjunnar, en það er Baldur Líndal og menn, sem hann hefur haft með sér til ráðuneytis, þá hafa komið hér við sögu bæði hollenzk og amerísk fyrirtæki, sem hafa haft mikla reynslu í efnaiðnaði, þannig að ég held að mér sé óhætt að fullyrða, að það hafa ekki í sambandi við undirbúning íslenzks fyrirtækis verið gerðar jafnvíðtækar athuganir á hinum verkfræðilegu og efnafræðilegu skilyrðum, sem hér voru til staðar, eins og gert var í sambandi við þetta fyrirtæki. Hinu er svo ekki að leyna, að þetta hefur að vissu leyti ekki skilað þeim árangri, sem við vonuðum. Það er þó kjarni málsins, að varan, sem framleidd er, skilar fullkomlega þeim gæðum, sem var höfuðnauðsyn að hún skilaði, því að ef þau gæði fengjust ekki, þá var aldrei til neinn grundvöllur undir fyrirtækið, og ég skal játa það, að það, sem við, sem stóðum nærri þessu, vorum lengi kvíðnastir yfir, var að svo kynni að fara, að varan yrði ekki nægilega góð. Í annan stað var það líka alltaf kvíði okkar, að það yrði mjög erfitt um sölu á þessari vöru. Ég skal síðar lítillega víkja að söluþóknuninni, en sannleikurinn er sá, að sala vöru sem þessarar er geysilega erfið og það eru tiltölulega fáir aðilar, sem ráða yfir markaðinum í heiminum, eins og er í rauninni í sambandi við mjög margar greinar efnaiðnaðar. Það sem snerti byggingu verksmiðjunnar og hönnun hennar, sem hér hefur verið talað um, og talið er að hafi reynzt illa, þá er því ekki að leyna, að hér var við þann vanda að glíma, að það voru hvergi til nein hliðstæð fyrirtæki. Þetta er eina fyrirtækið í heiminum, þar sem kísilgúr er unninn úr vatni, og þess vegna var mjög erfitt um vik, hvernig ætti að útbúa þessa þurrkara, sem hafa verið aðalvandamálið í sambandi við þetta, og raunar nokkur tæki önnur, sem ég skal ekki nánar um tala. Það þótti því eðlilegt, og ég held að það geti varla naumast neinn verið sakaður um það, að leita til fyrirtækis, sem hafði reynslu í því einmitt að skipuleggja og hanna kísilgúrverksmiðjur, og það var verkfræðifyrirtækið Kaiser í Kanada, sem við af viðtali við marga, sem til þekktu, bæði innlenda og erlenda, fengum þá staðfestingu á að væri með færustu fyrirtækjum í sinni grein. Það hefur hins vegar komið í ljós, að þessir þurrkarar fyrst og fremst hafa ekki skilað þeim afköstum, sem til stendur og til stóð að þeir skiluðu, og þar vantar allverulega á, þó að það hafi tekizt með margvíslegum breytingum á þeim að ná þar fram miklum umbótum, þannig að vonir okkar eru þær, að það takist með viðbótartækjum, sem á að setja upp, að koma framleiðslunni jafnvel upp í 10 þús. tonn í staðinn fyrir þau 12 þús. tonn, sem þau upphaflega voru smíðuð fyrir. Hér hefur komið við sögu mikill fjöldi sérfræðinga, fyrst og fremst frá Johns-Manville verksmiðjunum, sem eru einir af stærstu framleiðendum á þessari vöru í heimi og þekkja þar af leiðandi þau mörgu vandamál, sem hér er við að glíma. Það hafa verið fengnir menn aftur frá Kaiser og fleiri aðilum, sem hafa haft með smíði þessara tækja að gera. Það kann að líta illa út og sýna, að það hafi verið afglöp, einkum af hálfu stjórnar Kísiliðjunnar, að ekki hafi verið gengið þannig frá, að Kaiser væri skaðabótaskyldur fyrir að skila ekki tækjunum með nægilegum afköstum. Þetta hefur margvíslega verið rætt og kannað og ég held, að það sé mjög hæpið og ekki aðeins hæpið, heldur í rauninni alveg útilokað, að þeir geti orðið skaðabótaskyldir, og raunar ekki heldur hægt að saka einn né neinn um það, að þeir séu það ekki, vegna þess að þetta var allt byggt á forsendum, sem í rauninni allir aðilar voru sammála um að væru fyrir hendi og ættu að vera þess eðlis, að það væri með tiltekinni gerð þurrkara hægt að vinna þetta efni. Það hefur ekki verið umdeilt út af fyrir sig, að þurrkararnir væru af þeirri gerð, en þeir hins vegar skila ekki þeim afköstum, sem gert hafði verið ráð fyrir og menn höfðu vonazt til. Þetta er auðvitað mjög raunalegt. Hv. flm. meiri hl. sagði að það gæti verið erfitt að viðurkenna mistök. Ég tel að það sé ekki neitt erfitt að viðurkenna mistök, og ég tel ekki í rauninni að hér hafi átt sér stað það sem venjulega er hægt að kalla mistök, heldur er hér um það að ræða, að menn hafa ekki getað leyst vanda, sem enginn hafði áður leyst, og þess vegna er hér um algera nýjung að ræða, sem í rauninni enginn gat vitað, fyrr en verksmiðjan var komin í gang, hvort tækist eða ekki, enginn gat vitað það. Þetta er vissulega raunasaga, en þessi saga veldur því, að það hefur verið talið nauðsynlegt að leggja í stækkun verksmiðjunnar fyrr en áætlað hafði verið. Hins vegar er rétt og nauðsynlegt, að það komi fram til þess að taka af allan vafa, að það var alltaf ætlunin að stækka verksmiðjuna upp í 24 þús. tonn og við það eru samningarnir við Johns-Manville upphaflega miðaðir. Það átti að gera þetta aðeins á lengri tíma, það er það eina sem breyt. hefur orðið á í því efni. Þá vil ég jafnframt leiðrétta það, sem hv. frsm. minni hl. vék hér að, að það hefði ekki staðizt sú kostnaðaráætlun, sem gerð var og, vitnaði hann í grein Péturs Péturssonar, sem var ráðinn byggingarforstjóri verksmiðjunnar í fyrri áfanga hennar. Þetta er ekki rétt, öll sú byggingaráætlun stóðst nákvæmlega. Það, sem hefur valdið aukakostnaðinum, er, að það hefur þurft að gera margvíslega hluti, sem við ekki reiknuðum með í byrjun að þyrfti að gera. Það þurfti að gera þessar margvíslegu lagfæringar. Það þurfti að gera nýja þró, og það kom á daginn, að það var ekki hægt að ganga frá henni örugglega eins og hafði verið reiknað með, að það væri hægt að útbúa þróna, hún lak. Eins og allir menn vita hérna, er undirlagið þarna hraun, og þar af leiðandi var ekki hægt að gera þróna með jafneinföldum hætti og við höfðum gert ráð fyrir, en allar þær áætlanir um byggingu verksmiðjunnar sjálfrar, sem hér er um að ræða og hv. þm. vitnaði í, það hefur ekkert af þeim brugðizt. Meira að segja er svo, að það varð afgangs nokkurt fé, þegar byggingu verksmiðjunnar var að okkar dómi lokið, eins og upphafleg kostnaðaráætlun var, og gert var ráð fyrir, að ekki þyrfti meira fé, til þess að það væri hægt að byggja þar allmörg hús yfir starfsmenn fyrirtækisins fyrir þetta. En það, sem gerzt hefur á árinu 1968, er í senn það, að það hefur orðið allverulegur halli, sem að vísu kom okkur ekki á óvart að yrði nokkur, en hann varð mun meiri en við gerðum ráð fyrir og jafnframt, og það er kjarni málsins, að það hefur orðið að ráðast í margvíslegar breytingar í sambandi við þurrkunina og uppbyggingu ýmissa tækja þarna, sem við reiknuðum ekki með og hefur valdið því, að þessi kostnaður hefur farið svo mjög verulega fram úr áætlun. Þetta tel ég nauðsynlegt að komi fram, til þess að það villi ekki mönnum sýn og þeir haldi að framkvæmdastjóri fyrirtækisins hafi verið með nokkurt yfirlæti um þessi atriði. Það er ekki rétt, það stóð allt, sem þar var sagt í upphafi málsins, eins og von var um, að það liti þá út. Hv. talsmaður minni hl. fjhn. nefndi nokkur atriði, sem hann teldi ástæðu til þess að hafa í huga í sambandi við það,sem nú yrði gert varðandi þessa verksmiðju, án þess að hann hefði nokkuð á móti því, að út í þessa stækkun yrði farið, enda ætti það að liggja í augum uppi, að það er grundvallaratriðið til þess að koma verksmiðjunni á traustan grundvöll, sem ég tel að sé hægt að gera innan mjög skamms tíma, ef allt gengur hér með eðlilegum hætti. Ég hef áður vikið að þeirri gagnrýni, ef gagnrýni í rauninni skyldi teljast á því, að hér væri lagt fram mikið fé í þetta fyrirtæki, í stað þess að taka fé að láni. Það er í rauninni eini munurinn á þessu, og þetta er vitanlega alveg rétt. Þetta tryggir betur undirstöðu fyrirtækisins, en tryggir og tryggir ekki. Auðvitað verður að ætlast til þess, að fyrirtækið skili hagnaði og arði sem þessu nemur, það skili arði af þessu fé, annars er halli. Það er tvímælalaust halli, meðan fyrirtækið skilar ekki þeim arði, sem eðlilegt er, hvort sem féð er lagt fram sem eigið fé eða sem lánsfé. Varðandi það atriði, að þetta skili ekki vinnu fyrir margt fólk, þá held ég að allir viti það, sem þekkja til iðnrekstrar og í rauninni hinna fullkomnustu iðnfyrirtækja, að þau hafa mjög fátt fólk í vinnu og sum þeirra eru næstum því sjálfvirk, og þetta fyrirtæki við Mývatn er að mestu leyti sjálfvirkt. Ég verð að segja það, að þó það sé auðvitað alltaf gott, að fólk fái vinnu, þá álít ég a.m.k. rekstrarlega séð, sem berandi ábyrgð á rekstri fyrirtækisins, að það sé mjög gleðilegt, hvað það eru fáir menn þar til þess að framleiða jafnmikla aukningu, sem hér er um að ræða, ef ég lít á hag fyrirtækisins sem slíkan. Það er einkenni stóriðju alls staðar, að það er stefnt að því, að færri og færri menn vinni verkin, og ég veit, að það verður alveg sama sagan í öllum íslenzkum iðnaði. Þar af leiðandi segir það t.d. alls ekki alla sögu um það, að það hafi orðið stórkostlegur samdráttur í íslenzkum iðnaði og verksmiðjuiðnrekstri, þó að það hafi fækkað fólki. Það þarf alls ekki að vera. Það hefur fækkað fólki hér í sjávarútvegi og hefur þar þó orðið stórkostleg framleiðsluaukning, þannig að ég veit, að við getum allir verið sammála um það, að það eitt út af fyrir sig er ekki mælikvarðinn. Það er stefnt að aukinni hagræðingu á hagræðingu ofan, má segja, og sú hagræðing er yfirleitt í því fólgin að geta framleitt meira með færra fólki. Það, sem þarf þess vegna til þess að geta veitt fólkinu atvinnu, eru fleiri fyrirtæki og að þau fyrirtæki skili einmitt sem mestri framleiðni á hvern starfsmann. Það er undirstaða þess að við getum bætt okkar lífskjör almennt. Þess vegna álít ég þetta út af fyrir sig ekki vera ástæðu til gagnrýni í sambandi við Kísiliðjuna við Mývatn. Annað atriði, sem hv. þm. vék að, voru sölulaunin, og hann taldi þau mjög há. Það var alveg rétt, sem hann sagði, að sölulaunin eru í þessum skölum, sem hann tiltók. Það, sem hv. frsm. meiri hl. átti áreiðanlega við, var það, að sölulaun yrðu 24% miðað við afköst verksmiðjunnar, eins og gert er ráð fyrir að þau verði, þannig að hér fara báðir með rétt mál. Ástæðan til þess að við lögðum áherzlu á það í íslenzku samninganefndinni við Johns-Manville að hafa þennan hátt á, sem kannske kann að virðast furðulegur, að hækka sölulaunin eftir því sem væri selt meira, byggðist hreinlega á því, að þegar þessi samningur var gerður, þá voru mjög miklir erfiðleikar á sölu þessarar vöru, svo miklir erfiðleikar, að allt til þessa hefur Johns-Manville orðið að draga úr sölu sinni frá aðalverksmiðju sinni í Kaliforníu til þess einmitt að geta komið okkar vöru inn á Evrópumarkað. Og það hefur ekki enn þá verið nema að takmörkuðu leyti hægt að selja þessa vöru í okkar eigin umbúðum, vegna þess að viðkvæmni þeirra aðila, sem nota þessa vöru, gagnvart því að breyta um vöru, er svo mikil, að það þykir stórhættulegt. Hér er um að ræða í mörgum greinum mjög dýrmætan efnaiðnað, sem notar þessa vöru sem síunarefni. Það er bæði bjóriðnaðurinn, sem er hér mjög stór notandi, og margvíslegur annar iðnaður, sem aldrei mundi hætta á það að fara að nota nýja vöru, nema vera algjörlega öruggur um, að það væri góð vara. Og ég held, að það liggi alveg ljóst fyrir og við skulum ekki loka augunum fyrir þeirri staðreynd, að ef við hefðum komið héðan utan af Íslandi og ætlað að fara að bjóða mönnum þessa vöru og sagt, að hún væri alveg jafngóð eins og það, sem Johns-Manville hefur selt þeim, þá hefði enginn maður tekið það trúanlegt og enginn maður kært sig um að breyta því, vegna þess að það var allt of mikið í áhættu lagt til þess að gera það. Og við hefðum getað sjálfir skapað okkur líka stórkostlegar skaðabætur, ef út af hefði brugðið, að ég hefði ekki talið, að það væri möguleiki fyrir okkur að setja þetta fyrirtæki í gang með þessum hætti. Ég veit heldur ekki, hvort þetta eru svo ofboðsleg sölulaun, þegar þess er gætt, að hér er ekki um venjulega umboðssölu að ræða. Hér er um það að ræða, að Johns-Manville afhendir okkur aðgang að öllu sínu fullkomna sölumannakerfi í Evrópu, sem er geysilega fullkomið. Hér er bæði um heildsölu og smásölu að ræða, og þetta er yfirleitt selt í mjög smáum partíum, ef má nota svo lélegt orð. Það eru engir stórir kaupendur, sem kaupa þúsundir tonna, það er langt því frá. Það kaupir enginn kaupandi meira en nokkur hundruð tonn, þannig að hér er um geysimikla dreifingu að ræða. Það er eitt í þessu sambandi líka, sem ég vil að komi fram og er alveg sérstaks eðlis og er þess vert, að menn hafi í huga, að því fer svo víðs fjarri, að við töpum þessu fé út úr landinu. Það hefur verið gerður samningur við Johns-Manville, sem ég verð að telja nokkuð einstæðan í sinni röð. Það er að þeir staðsetja sölufélag sitt á Húsavík, og þeir skuldbinda sig til þess að reikna engan kostnað hjásölufélaginu, nema sem svarar ferðalögum þeirra umboðsmanna hér milli landa, en þeir taka allan sölukostnaðinn á fyrirtæki sín úti í Evrópu. Þetta veldur því, að þeir greiða 45% af í rauninni allri umboðsþóknuninni, sem við greiðum þeim, það greiða þeir í skatta á Íslandi, vegna þess að það er sáralítið, sem kemur til frádráttar við skattlagningu fyrirtækisins Johns-Manville á Húsavík, þannig að það er í rauninni ekki nema helmingur af þessari upphæð, sem fer út úr landinu. Og ég held líka, að þegar allt kemur til alls, og ég fullyrði það, að hér höfum við gert mjög góðan samning. Ég er sammála hv. frsm. beggja hluta n. um, að það sé sjálfsagt, að það verði unnið sem mest af þessu verki hér á Íslandi, og Johns-Manville hefur aldrei haft neitt á móti því, hvað þá heldur við, sem erum fulltrúar íslenzkra aðila í þessu. Það, sem hægt hefur verið, hefur verið smíðað hér. Við getum vafalaust deilt um það, og það getur vel verið, að það væri hægt að smíða þessa þurrkara hér, en ég get ekki fullyrt um það, að það verði gert. Það er nefnilega margt annað, sem hér spilar inn í líka, t.d. það, að við þurfum að fá peninga til þess að leggja í þetta fyrirtæki. Og það er auðvitað eitt vandamál, sem við eigum við að glíma, ekki aðeins á þessu sviði, heldur á mörgum öðrum. Við skulum taka skipasmíðaiðnaðinn o.m.fl., þar sem ný skip hafa beinlínis verið keypt erlendis, vegna þess að þar hefur verið hægt að fá lán. Þetta getur spilað inn í að einhverju leyti eins og svo margt annað, sem hefur verið gert í þessum efnum. Það má hins vegar telja, að það hafi verið tekin ákvörðun um það að bjóða ekki út erlendis stálgrindahúsin og allt það, sem hér er mögulegt að vinna í landinu, þó að það kosti það, að við verðum þá að reyna með einhverjum hætti að útvega fé til þess. Það er önnur saga. Varðandi svo lokaatriðið, sem hv. frsm. minni hl. sagði hér, hvort við hefðum ekki lært nóg af þessu til þess að fela íslenzkum sérfræðingum að hanna verksmiðjuna. Ég held, að við höfum lært nóg af þessu til þess, að það komi ekki til nokkurra mála og það sé það eina eðlilega og sjálfsagða fyrir okkur að láta Johns-Manville byggja verksmiðjuna og taka að sér allan veg og vanda af því. Þetta ætti í rauninni að liggja í augum uppi vegna þess, sem á undan er gengið. Alla þá reynslu, sem við höfum haft af því, hvort sem við eigum að kalla það mistök eða eitthvað annað, - raunverulega eru það mistök auðvitað, sem orðið hafa, - allar þær geysilega mörgu tilraunir, sem gerðar hafa verið til þess að lagfæra þetta og ótal sérfræðingar frá þessu fyrirtæki hafa unnið að, það er ekki að gera lítið úr íslenzkum sérfræðingum, heldur í rauninni er þetta áframhald af vinnu þessara manna, og þeir verða við þetta riðnir. Það verða íslenzkir verkfræðingar fengnir til þess að annast hér ýmsa hluti í sambandi við þetta, en ég fullyrði, að ég mundi ekki vilja bera ábyrgð á því sem stjórnarformaður í þessu fyrirtæki að semja við aðra aðila, hvorki innlenda né erlenda, en Johns-Manville, úr því þeir á annað borð fást til þess að taka þetta að sér eftir allt sem á undan er gengið. Við erum búnir að afla okkur, eða þessir sérfræðingar þeirra, stórkostlegrar reynslu og það mikillar reynslu, að það ætti að vera nokkurn veginn öruggt, - og það telja þessir sérfræðingar, - að það ætti að vera hægt að forðast og koma í veg fyrir þau mistök, sem orðið hafa, og sjá til þess, að þessi viðbótarstækkun verksmiðjunnar geti skilað þeim árangri, sem að er stefnt, sem er sá, að verksmiðjuafköstin geti aukizt upp í a.m.k. 22 þús. tonn. Og hér er svo mikið í húfi, að ég álít að það komi ekki til mála að fara aðra leið en þessa og hún sé sú eina, sem eðlileg sé. Við höfum aldrei, eins og ég sagði áðan, gengið fram hjá innlendum sérfræðingum í þessu efni. Það hefur verið samið við íslenzka verktaka og verkfræðifyrirtæki um byggingar á vissum mannvirkjum þar efra. Við höfum haft þann manninn, sem er áreiðanlega færastur allra Íslendinga í efnaverkfræði á þessu sviði, Baldur Líndal, sem okkar sérstaka ráðunaut og trúnaðarmann í sambandi við allar þessar framkvæmdir, og ég held ekki, að við mundum leysa þetta með neinum heppilegri hætti heldur en þeim, sem ég hef hér gert grein fyrir.



Herra forseti. Út af ummælum hv. frsm. minni hl. um smíði tækjanna hér heima, svo og nú ummælum fjmrh., en hann sagði, að sjálfsagt væri að smíða sem mest og vinna sem mest að þessu verki fyrir Kísiliðjuna hér á Íslandi, og það getur vel verið, að hægt væri að smíða hér margnefnda þurrkara, en hann bætti við: Við þurfum að fá peninga til þess að leggja út í þetta fyrirtæki, erlend lán og þar kemur skýringin, þess vegna á að flytja tækin inn. Ég minnist þess, þegar tækin til Kísiliðjunnar voru flutt til landsins, að þá urðu um þau blaðaskrif og m.a. birtist heilsíðumynd af þurrkara í einu dagblaði borgarinnar og þá töldu innlendir málmiðnaðarmenn, bæði sveinar og meistarar, að þeim óaði ekki við slíkri smíði. Nú hafa spádómar þeirra því miður rætzt um það, að hér var ekki um þá völundarsmíði að ræða, sem ætlað var. Kunnáttumönnum hér var ljóst, að hönnun þurrkaranna eða gerð þeirra var hin sama sem lögð var niður hér á landi við svipaðar aðstæður fyrir 10–15 árum. Þótt slík tæki eða völundarsmíð, sem ég nefni nú svo, kannske í gamni, sé flutt til landsins, þá er ekkert við því að segja, en hér verður að koma til samkeppnishæfni bæði um verð og gæði, að verkið sé boðið út bæði hér og erlendis, samanburður gerður á gæðum og verði og Íslendingar látnir njóta í verki þeirra skattfríðinda, sem þessu fyrirtæki hafa verið búin með innflutning. Upplýst hefur verið, að Kísiliðjan hefur greitt 9% meðaltoll af öllum sínum innflutningi og þar með talinn 7.5% söluskatt, eftir því sem talsmaður verksmiðjunnar hefur tjáð iðnn. Það, sem innlendir framleiðendur eru knúðir til að greiða í tolla og söluskatt og aðra 17–20 skattliði, er ekki undir 25–35%, og er það dálítill munur, sem taka verður með í reikninginn, eða hvað finnst hv. þdm.? Ég tel, að okkur Íslendingum beri að fylgja fast fram frjálsu hagkerfi og þar með frjálsri samkeppni, en það segir að sjálfsögðu, að við verðum að keppa á hinum frjálsa markaði, m.a. með því að sá, sem býður bezt verð og bezta tæknilega útfærslu á samkeppnishæfum grundvelli, skuli metinn hæfastur til verka. Ég mótmæli því hins vegar algjörlega, að hér eigi að koma bein peningasjónarmið inn í dæmið, lánasjónarmið, sem ég þekki mætavel, að samið skuli við þann, sem getur lánað. Ef svo ætti að vera, þá yrðu Íslendingar ætíð undir, litlar undirlægjur þeirra ríku þjóða, sem hafa peningaráð. Slík sjónarmið má ekki viðurkenna á Íslandi í dag, þar sem atvinnu vantar. Ef það væri gert, þá væri atvinna þúsunda í veði, enda er það yfirlýst stefna gjaldeyrisbankanna og langlánanefndar, sem mér skilst að sé ráðgefandi nefnd hæstv. ríkisstj. eða jafnvel allsráðandi, að innflutningur sé alls ekki leyfður til landsins með löngum gjaldfresti á vélum og tækjum, sé hægt að framleiða slíkar vélar jafngóðar á samkeppnishæfu verði hérlendis. Þetta er yfirlýst stefna langlánanefndar, viðskmrh. og bankanna, sem hafa gjaldeyrisréttindi. Þannig kemur ekki til greina innflutningur á vélum og tækjum, sem Kísilgúrverksmiðjan þarf nú til að firra taprekstri, nema að Íslendingar geti ekki boðið þessi tæki jafngóð eða á samkeppnisgrundvelli. Það er skoðun mín, að frá þessu verði ekki hvikað.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af því, sem kom fram hjá hæstv. fjmrh. og varðaði þau atriði, sem við í minni hl. vildum benda á. Ég hef aldrei gagnrýnt það og mun ekki gera, að sú leið er farin, sem hér er lagt til, að aukið fjármagn verði lagt fram sem hlutafé. Ég gerði það ekki áðan, og ég ætla ekki að gera það núna. Ég bara benti á það, eins og hæstv. ráðh. réttilega kom inn á, að það verður að taka tillit til þess, að þetta fjármagn kostar eitthvað, þótt það sé lagt fram sem hlutafé, og það mundi verða að taka tillit til vaxtagreiðslnanna, ef hin leiðin væri farin í þessu efni, sem ég að þessu sinni mæli ekki með. Hæstv. ráðh. sagði, að íslenzkir sérfræðingar hefðu mjög verið hafðir með í ráðum um þessa byggingu. Það er vissulega rétt, og við vitum það allir, að Baldur Líndal er upphafsmaður að þessu og hann hefur fylgzt með þessu alla tíð. En ég átti nú ekki við hann, heldur við þá byggingaraðila, sem hér eru í landinu og ég tel búa yfir nægilegri þekkingu til þess að leysa margt af þessum verkum af hendi, sem á að fela öðrum. Ég get ekki annað en dáðst að þeirri ræðu, sem hv. 7. landsk. hélt hér síðast til varnar íslenzkum iðnaði og iðnaðarmönnum. Það má segja það auðvitað, að það væri ekki á öðru von úr hans átt, en það var sannarlega orð í tíma talað og mjög skeleggt. Ég vil aðeins bæta við það, sem hann sagði um það sjónarmið, að það þurfi að láta vinna verkin þar sem hægt er að fá lán með þeim. Það getur vel átt við í ýmsum tilvikum, en það getur tæplega átt við hér og alls ekki átt við hér, vegna þess að allt fjármagnið, sem þarf til að smíða þessi tæki, verður lagt fram sem hlutafé af ríkissjóði og af Johns-Manville. Hvað sem segja má um það, að í sumum tilvikum verði að skipta við þá, sem geta lánað, þá á það alls ekki við í þessu tilviki, alls ekki, vegna þess að fjármagnið er fyrir hendi, það er verið að útvega það. Eða vill e.t.v. hæstv. fjmrh. lækka hlutafjárheimildina með hliðsjón af því, að þurrkararnir verði smíðaðir erlendis og fyrir lánsfé? Ég held ekki, ég hef ekki heyrt það, svoleiðis að mér finnst þetta ekki geta átt við núna, alveg burtséð frá því, sem hv. 7. landsk. þm. sagði. Ég tek alveg undir, að það er ófært sjónarmið að láta það í öllum tilfellum ráða, þó að í sumum tilfellum verði kannske ekki hjá því komizt.

Má ég skjóta hér inn í hjá hv. þm.? Við getum að sjálfsögðu gert ráð fyrir því, að féð verði tekið að láni hjá verktakanum.

já, já, vissulega, ef það er þannig hugsað, þá getur það sjálfsagt átt rétt á sér, en ég hélt satt að segja, að þetta fjármagn yrði tekið að láni í einu lagi, en ekki út um allan heim hjá þeim, sem bjóða í verkin þá og þá, en ég hef þá kannske misskilið það. Hæstv. ráðh. vildi gagnrýna það, að það væri á misskilningi byggt, sem ég sagði um það, að áætlanir verksmiðjunnar hefðu ekki staðizt. Ég náttúrlega læt mér það alveg í léttu rúmi liggja, þó að einhverjir menn geti bent á það, að einhverjar áætlanir hafi staðizt. Það, sem mér finnst skipta máli í þessu sambandi, er það, að verkið var áætlað á 148 millj. kr., en það kostaði 288 millj. kr., og þetta var það, sem ég átti við, þegar ég sagði, að kostnaðaráætlun verksmiðjunnar hefði ekki staðizt. Og hvort menn svo segja, að það sé af öðrum utanaðkomandi ástæðum, sem ekki hafa verið séðar fyrir, það getur vel verið. En þá er bara alveg tilgangslaust að vera að áætla, algjörlega tilgangslaust, svo að ég tali nú ekki um svo nákvæmlega, að það er varla hægt að fá menn til að vinna eftir því. Auðvitað hafa menn orðið að reikna með því, að þessi þró héldi vatni eða héldi leðjunni, og það hlýtur að hafa verið miðað við helda þró í áætlununum, og hún kostaði þetta eins og reikningarnir sýna, en hún kostaði ekki það, sem hún var áætluð. Þetta var það, sem ég átti við, þegar ég sagði áðan að áætlunin hefði ekki staðizt, og ég sé ekki að það hafi verið hrakið. Hæstv. ráðh. sagði, að það þýddi ekki að vera að tala um skaðabótaábyrgð á Kaiser-firmað og að það væri ekki hægt að flokka þetta undir mistök, þar sem hér hefði verið tilraunastarfsemi á ferðinni. Þetta er sjálfsagt rétt hjá hæstv. ráðh., lagalega athugað. En þá er bara alveg þýðingarlaust að vera að tala um það hér áður fyrr, að Kaiser-menn beri ábyrgð á því, að öll verksmiðjan starfi eðlilega. Þeir bera enga ábyrgð, þeir voru bara að gera tilraun og voru algjörlega ábyrgðarlausir. Þetta er úr lausu lofti gripið í þessari grein Péturs Péturssonar, algjörlega. Kaiser ber enga ábyrgð, það hefur komið í ljós núna. Ég skal nú ekki fara að lengja þessar umræður neitt að ráði frá því, sem hér er. Hæstv. ráðh. tók sanngjarnlega á þessu máli eins og hans var von og vísa, og ég ætla ekki að stofna til neinna deilna hérna við hann um þetta mál, því að við erum sammála um það, að það sé búið að segja a og það þurfi þá að segja b. Þó að það b kosti í þessu tilviki 300 millj. kr., þá verður að hafa það. Um þessi viðbótarákvæði við sölulaunin, að það komi svo mikið til baka í sköttum, þá er það náttúrlega mjög gott, a.m.k. á meðan Johns-Manville heldur þeim upptekna hætti sínum að reikna ekki neinn verulegan kostnað hér.  Ég vil svo aðeins segja það, að ég er ekki eins sannfærður um það og hæstv. ráðh., að reynsla okkar af fyrri byggingum þarna sé þess eðlis, að íslenzkir aðilar komi þar ekki til mála til að vinna verkin, a.m.k. er reynslan af Kaiser ekki það góð, að ástæða sé til að halda sig áfram við það fyrirtæki. Það má vona, að Johns-Manville takist betur. Þeir eru búnir að rannsaka þetta og leggja í það mikla vinnu, eins og hæstv. ráðh. sagði, það efast ég ekki um, en mér þykir líklegt, að íslenzkir framkvæmdastjórar og tæknifróðir menn, sem við fyrirtækið hafa starfað, hafi a.m.k. fylgzt með þeim rannsóknum og því starfi, þannig að ég er nú ekki sannfærður um það enn, að íslenzkir aðilar geti ekki gert þetta fullt eins vel. Ég veit ekki hvað veldur því, að Johns-Manville var ekki ráðið strax til að hanna þessi verk. Það hefði þó verið miklu heppilegra, ef þeir eru svona snjallir og miklu snjallari en Kaiser-fyrirtækið, sem gerði tilraunina.

Má ég aðeins skjóta inn í?

Já, takk.

Það stafar af því, að það var annað fyrirtæki, sem upphaflega var ráðið til þess.

Já, það var hollenzka fyrirtækið. Já, það eru sjálfsagt einhverjar ástæður fyrir því. Ég sem sagt læt þessu spjalli lokið um Kísilgúrverksmiðjuna að þessu sinni. Ég ítreka það að lokum, að við í minni hl. mælum með því að þetta frv. nái fram að ganga. Ég hef gert grein fyrir nokkrum atriðum, sem ég vonast til, að hæstv. ríkisstj. og þá hæstv. fjmrh. sem stjórnarformaður Kísilgúrverksmiðjunnar taki til greina. Sumu af því heyrist mér hann taka vel, öðru miður, það harma ég.



Herra forseti. Það eru nú liðin hartnær 40 ár síðan útvarpsrekstur hófst hér á landi, og með tilliti til þeirra miklu breytinga, sem orðið hafa á þeim tíma, hygg ég, að varla geti verið álitamál, að þó að annað kæmi ekki til, sé full ástæða til þess að endurskoða þær reglur, sem á sínum tíma voru settar um innheimtu afnotagjalda. Fyrstu árin eftir að útvarpsrekstur hófst voru notendur útvarps tiltölulega lítill hluti þjóðarinnar. Nú er svo komið, að nærri því hver einasti þjóðfélagsborgari, sem náð hefur 20 ára aldri, mun vera eigandi útvarpstækis. Fjhn. hefur sent það frv., sem fyrir liggur, til umsagnar nokkrum aðilum, m. a. fjmrn., og með tilliti til þess, að afstaða n. til frv. byggist að verulegu leyti á þeirri álitsgerð, sem n. fékk frá fjmrn., svo og með tilliti til þess, að þessi álitsgerð er ekki löng, þá vil ég - með leyfi hæstv. forseta - kynna hv. þdm. þessa álitsgerð, en hún er svo hljóðandi: „Rn. hefur borizt bréf hv. fjhn. Ed. Alþ., dags. 20. des. s. l., ásamt fskj., þar sem óskað er umsagnar um frv. til l. um breyt. á l. um útvarpsrekstur ríkisins, sem alþm. Tómas Karlsson og Pétur Benediktsson hafa flutt í Ed. Rn. hefur kannað frv. að efni til og grg. með því og getur fyrir sitt leyti fyllilega fallizt á þær forsendur, sem liggja að baki því, að frv. er flutt. Þessar forsendur hafa svo stórkostlega breytzt frá því, að afnotagjald af útvarpi fyrst var ákveðið í því horfi, sem það nú er, að hér hlýtur að vera endurskoðunar þörf. Hins vegar telur rn. nauðsynlegt að gera mun ýtarlegri könnun á, hvernig slíka breytingu skuli gera, heldur en tök hafa verið á í sambandi við það frv., sem hér er til umr. Vill rn. leggja áherzlu á, að sú aðferð við gjaldtöku fyrir þjónustu hljóðvarps, sem valin yrði í stað núverandi fyrirkomulags, gæti tengzt þeim álagningar- og innheimtukerfum, sem til eru nú þegar, þannig að álagningin og innheimtan verði einungis óverulegur og vélrænn hluti af álagningu og innheimtu, sem þegar á sér stað. Þetta gerist með þeim hætti, sem frv. gerir ráð fyrir, að hljóðvarpsgjaldinu verði breytt í nefskatt, jafnvel þótt neðra aldursmarkið, sem gjaldskyldan á að miðast við samkv. frv., sé annað en gildir gagnvart almannatryggingum. Það er þó ekki vandamál gagnvart vélvinnslu álagningarinnar eftir sömu gögnum og almannatryggingagjöld eru lögð á eftir. Hitt er sýnilega mun örðugra í framkvæmd, að miða efra markið við 67 ára aldur ásamt með viðmiðun um brúttótekjur. Hér er um að ræða viðmiðun um gjaldskyldu, sem er mun flóknari og brotameiri í framkvæmd en svo, að megi leiða í lög án tekniskrar könnunar á því, hvort þetta er þægilegasta aðferðin við að leysa vandann. Sama máli gegnir um þá viðmiðun, að félög og fyrirtæki, sem greiða kirkjugarðsgjald, skuli greiða hljóðvarpsgjald. Með ákvæði frv. er þannig búið að tengja hljóðvarpsgjald saman við upplýsingar um aldur, brúttótekjur einstaklinga, vísitölu framfærslukostnaðar og útsvar að því er varðar kirkjugarðsgjöld félaga og fyrirtækja. Má spyrja þeirrar spurningar, hvort ekki muni völ á einfaldari leið til þessarar skattlagningar. Í sambandi við lagfæringar af þessu tagi væri án efa mjög æskilegt að íhuga til botns þann möguleika að sameina þá nefskatta, sem nú eru í gildi, til einföldunar á þeim hluta tekjukerfis ríkisins, sem með þeim hætti er talið eðlilegt að fjármagna. Með skírskotun til framanritaðs vill rn. vara við að samþykkja frv., eins og það liggur fyrir Alþ.“ Þetta er undirritað af Magnúsi Jónssyni og Jóni Sigurðssyni. Þannig hljóðar þessi álitsgerð fjmrn., og m. a. með tilliti til þeirra sjónarmiða, sem þar koma fram, hefur n. í áliti sínu á þskj. 596 orðið sammála um það að leggja til við hv. þd., að frv. ,verði vísað til ríkisstj. í trausti þess, að sú könnun fari fram, sem um er rætt í áliti fjmrn., og niðurstöður hennar lagðar fyrir næsta reglulegt Alþ. Ég vil taka það fram, að þetta álit ber ekki þannig að skilja, að hver einstakur nm. hafi með þessu tekið efnislega afstöðu til frv. og þeirrar breytingar á innheimtu, sem þar er gert ráð fyrir, en niðurstaða þeirra könnunar, sem hér er lagt til, að fari fram, ætti þá að auðvelda mönnum að taka efnislega afstöðu til málsins, þegar hún liggur fyrir.



Herra forseti. Sem meðflm. þessa frv. vil ég aðeins segja, að ég er þakklátur bæði n. og þá ekki síður hæstv. fjmrh. fyrir umsögn hans um málið. Ég álít, að með þeirri afgreiðslu, sem fyrirhuguð er og rn. virðist sætta sig við, yrði mjög stórt skref stigið í málinu, og ég mun þess vegna með mikilli ánægju greiða atkv. þeirri till., sem fram hefur verið borin.

Frsm. minni hl. (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Mér þykir ástæða til að gera hér smá aths. í umr. vegna þess, að fram kom við 2. umr. nokkur gagnrýni á Fiskifélag Íslands og fiskifræðingana, og eins og hv. þdm. muna, var talið, að þeir væru ekki algerlega hlutlausir í ákvörðunum sínum. Ég gerði þá strax aths. við þessi ummæli og sagðist mundi reyna að kynna mér þau betur og hef fengið svo hljóðandi bréf frá Fiskifélagi Íslands, sem ég, með leyfi hæstv. forseta, ætla að lesa: „Athygli vor er vakin á því, að Fiskifélagið og störf þess við stjórnun dragnótamála samkv. l. frá 1960 hafi borið á góma í umr. í hv. Ed. Alþ. nýlega. Hefðu störf félagsins á þessu sviði verið gagnrýnd. Samkv. l. um takmarkað leyfi til dragnótaveiði í fiskveiðilandhelgi Íslands undir vísindalegu eftirliti, Sem samþ. voru á Alþingi hinn 3, júní 1960 eru Fiskifélaginu falin ákveðin störf sbr. 1. gr. l. Þar segir, að Fiskifélagið skuli leita álits sveitarstjórnar og annarra aðila, sem hagsmuna hafi að gæta á viðkomandi veiðisvæði, um hvort þessar veiðar skuli leyfðar eða eigi. Við teljum, að þessi störf séu samvizkusamlega unnin af starfsmönnum félagsins. Það hlýtur að vera nokkurt matsatriði, hverjir hagsmuna hafi að gæta. Auk umsagnar þess aðila, sem Fiskifélagið leitar til, berast jafnan umsagnir ýmissa annarra, bæði með og á móti opnun veiðisvæða. Fiskifélagið reynir ávallt að meta, hvort tillit skuli tekið til þessara aðila, en lokaorðið er frá sjútvmrn. Þar sem ekki má eiga sér stað, að störf stofnunar eins og Fiskifélagsins séu talin andstæð anda þeirra laga, sem unnið er eftir hverju sinni, teljum vér rétt, að óhlutdrægir aðilar rannsaki, hvort gagnrýni sú, sem fram hefur komið á þeim störfum, sem hér um ræðir, eigi við rök að styðjast. Virðingarfyllst, Már Elísson. Til hr. alþm. Jóns Á. Héðinssonar, sjútvn. Ed.“ Ég get ekki annað en gert þessa aths., og einnig vil ég greina frá því, að ég kynnti mér lítils háttar aflahreyfingu í Faxaflóa s. l. 3 ár, en í grg. frv. stendur á bls. 2: „Hættan af dragnótaveiðum í jafnþýðingarmikilli uppeldisstöð og Faxaflóinn er felst ekki fyrst og fremst í veiði nytjafisks, heldur hinu gegndarlausa ungviðisdrápi, sem þessum veiðum fylgir. Það tjón, sem landsmönnum er búið af þessum veiðum í Faxaflóa, verður ekki með tölum talið.“ Nú vildi svo til, að ég spurði ágætan mann úr Garðinum, hvert væri hans álit í þessu efni, og þannig var ástatt, að hv. form. sjútvn. var við hliðina á mér, og hann svaraði því: „Raunverulega er ég á móti dragnótinni, en ekki á þeim forsendum, sem frv. gerir ráð fyrir, því að það er mat mitt, að aflamagn hafi ekki minnkað í flóanum.“ Ég spurði hv. form. sjútvn. að því á sínum tíma í umr., hvort ekki væri hægt að athuga, hvort aflamagnið í Faxaflóa hefði minnkað, því að það er meginrökstuðningur fyrir að banna dragnótina, ef hún er óumdeilanlega skaðvaldur. Ég skal vera talsmaður þess að banna að hafa dragnót eða önnur veiðarfæri, sem við óumdeilanlega getum sannað, að eru skaðvaldar. Það, sem ég fór fram á og undirstrika enn einu sinni, er, að við gefum okkur tíma til að athuga það, sem við erum að fjalla hér um. Það var allt og sumt sem ég bað um. Mér finnst þess vegna hreinlega, að forsendan fyrir að samþykkja þetta frv. sé brostin. Hún er brostin meðan við fáum ekki betri upplýsingar um það, sem segir í grg., vegna þess að þessi tvö atriði, sem ég hef bent á, sanna það, að hér er kveðið of fast að orði í grg.



Herra forseti. Ég tel, að það hafi ekki komið nein ný sannindi fram í þessari ræðu hv. þm., sem hann var að ljúka við að flytja hér. Það, sem ég sagði í sambandi við Fiskifélagið og afgreiðslu málsins á undanförnum árum, stendur eftir sem áður óhaggað, og það get ég upplýst, að mér er kunnugt um það og ég fylgdist með því á sínum tíma, að þegar var útrunninn tíminn og menn áttu að vera búnir að skila áliti sínu um það, hvort þeir vildu fá dragnótaveiðina eða ekki á yfirstandandi tímabili, þá varð niðurstaðan sú, að það voru fleiri á móti. Þá er farið út í það að framlengja og auglýsa meira og meira og leita til einstakra fyrirtækja. Þetta er staðreynd og hún verður ekki hrakin, hvað mörg bréf sem koma frá stjórn Fiskifélagsins í þeim efnum. Hv. þm. getur sótt fleiri bréf, en þetta er staðreyndin í þessum málum, og hún verður ekki hrakin, þó að slík bréf séu skrifuð. En um ungviðisdráp er það að segja, að það er öllum kunnugt, sem bara fylgjast með þessum veiðum, að það kemur ekki í land, og þess vegna verður það ekki, hvorki af fiskifræðingum né öðrum, rannsakað eða talið, hvað fer forgörðum á þennan hátt, en hér stendur fullyrðing á móti fullyrðingu í þessum efnum. Það eru sumir, sem álíta, að það sé allt í lagi með þetta veiðarfæri, það skaði ekkert uppeldisstöðvarnar og þess vegna sé allt í lagi að nota snurvoðina. Svo eru aðrir á öðru máli, og það heldur sjálfsagt hver sínu fram í þeim efnum. Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta mál að þessu sinni, en vil endurtaka það, að ég tel ekki hafa komið neitt nýtt fram í málinu, sem breyti a. m. k. minni ákvörðun um afstöðu til málsins.

Frsm. minni hl. (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Það getur vel verið, að menn hafi ekki trúað því, sem fiskimálastjóri undirritaði og er sent til alþm., en sé svo, er ekki til of mikils mælzt, að það verði gert hlé á framgangi þessa máls hér, svo að hæstv. sjútvn. rannsaki ásakanir á hendur Fiskifélaginu. Það hlýtur að vera alvarleg ásökun, þegar jafnmikilvæg stofnun er ásökuð um það að það sé ekkert að marka, sem hún sendir til hv. Alþ. í rituðu bréfi. Ég get ekki annað séð, en komi eitthvað annað í ljós, þá er auðvitað sjálfsagt að taka tillit til þess. Stofnun, sem er falið að framkvæma jafnmikilvæg lög og hér um ræðir og sætir jafnharðri gagnrýni, á fullan rétt á því, að sjútvn. gangi á fund stjórnar félagsins og tali um þessi mál við fiskimálastjóra og fái hið sanna í ljós. Það hlýtur að vera sanngjörn krafa.

Frsm. meiri hl. (Pétur Benediktsson) : Herra forseti. Mér finnst afstaða hv. 5. landsk. þm. í þessu máli stórfurðuleg. Hann talar hér við hv. þd. eins og hér séu inni menn, sem aldrei hafi heyrt orðið dragnót fyrr en nú í þessari viku. Ég veit ekki annað heldur en ég fyrir mitt leyti hafi fylgzt með þessu máli í næstum 50 ár, frá því að Danir byrjuðu fyrst að skarka á miðunum út af Norður-Þingeyjarsýslu, og faðir minn var meðal þeirra manna, sem tóku upp vörnina fyrir íslenzka fiskimenn og fyrir fiskigöngur við þetta land. Það er nú ekki skemmri tími heldur en þetta, sem ég hef fylgzt með málinu, og ég veit, að hv. 2. þm. Vesturl. hefur fylgzt með því álíka lengi. Og það er sagt, að sá viti bezt, hvar skórinn kreppir, sem sjálfur ber hann. Hann er úr einu af þeim byggðarlögum, sem hafa orðið fyrir barðinu á þessu skemmdartæki. Og ég vil bara frábiðja mér svona fræðslu eða áskoranir um, að við eigum að fara að fresta málinu út af því, að það séu ekki allir ánægðir með afgreiðslu Fiskifélagsins á því. Það vita bæði guð og menn, að afstaða þess hefur alltaf verið hlutdræg.