Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir deildinni liggur stjfrv. um veitingu prestakalla. Það verður að segja eins og er, að hér er mál á ferðinni sem löngum hefur valdið deilum í þingsölum. Málið snýst um að afnema prestskosningar eða viðhalda óbreyttu kerfi. Þar hefur verið farin fyrst og fremst sú leið að leggja til að afnema prestskosningar og taka upp skipan eða veitingu í formi þess að fáeinir aðilar taki ákvarðanir, en nú er um beinar kosningar að ræða. Ég held að það hafi verið árið 1947 sem fyrst kom fram á hv. Alþingi frv. til l. um afnám prestskosninga, flutt af þm. Gylfa Þ. Gíslasyni og Sigurði Bjarnasyni. Þeir lögðu til, að þegar prestakall losnaði skyldi kirkjumrh. auglýsa það með hæfilegum umsóknarfresti, að honum loknum skyldu biskupi Íslands sendar umsóknirnar til umsagnar og hann láti í ljós rökstutt álit sitt á því, hverjum skyldi veitt embættið - sem þýddi að kirkjumálarh. veitti embættið beint: Í umsögn frá kirkjuráði frá þessum tíma, 12. maí 1947, er bryddað á annarri hugmynd sem felst í því að þrír aðilar, þ. e. a. s. biskup, héraðsprófastur og sóknarnefnd, létu í ljós álit sitt á hvernig veita skyldi embættið og ef þessir aðilar yrðu samhljóða í úrskurði sínum bæri kirkjumálarh. að veita embættið í samræmi við það. Síðan hafa nokkrum sinnum komið fram tillögur á Alþ. um að afnema prestskosningarnar og taka upp ýmsa skipan í því formi að veita prestum embætti. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um nauðsyn þess að gera breytingar á því kerfi sem nú er í gildi. Í framsöguræðu fór hæstv. kirkjumrh. nokkrum orðum um nauðsyn þess að gera nokkrar breytingar á núgildandi skipan mála. Einnig hefur komið fram í þinginu brtt. við frv. þar sem kirkjumrh. hefur lagt fram, fyrir henni verður gerð nokkur grein af hv. 1. flm., en ég er auk hans og nokkurra annarra þm. flm. að þeirri brtt. við frv. Það, sem fyrst og fremst felst í þeirri breytingu, er að kjósendum verði gefinn kostur á að láta fara fram undirskriftasöfnun áður en sóknarnefnd verði falið að fjalla um umsóknina. Í því frv. til l. sem hæstv. dómsmrh. leggur fram, felst að sóknarnefnd ásamt prófasti og biskupi hafi nokkuð með þessi mál að gera, en sóknarnefnd taki lokaákvörðun í málinu. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um það, en segja sem svo, að frv. í heild sinni feli í sér nokkra málamiðlun frá því sem nú er. Get ég í flestum atriðum sætt mig við frv., að því tilskildu að brtt. nái einnig fram að ganga. Þá tel ég að sé komin fram málamiðlun sem vel mætti við una. En eitt atriði í frv. kirkjumrh. langaði mig til að nefna sérstaklega, en því er ég á móti, og það er um köllunina. Köllunarákvæði tíðkast sums staðar í nágrannalöndum okkar. Ég held ég megi segja að það tíðkist t. d. í lútersku kirkjunni í Bandaríkjunum og finna megi svipuð ákvæði í skipulagi bresku biskupakirkjunnar. Það er hætta á því, ef 7. gr., um köllun, tæki gildi, að það yrði ríkjandi stefna að köllunin yrði umfram hitt notuð, að sóknarnefndirnar ákveði hvernig kjósa skuli. Þess vegna tel ég brýnt, og raunverulega ekki breyta neinu um meginhugmyndina eins og hún kemur fram í frv., að þetta ákvæði falli út. Það er rétt að fagna því, sem fram kemur í frv., að kosningarréttur, ef af kosningum verður, sé miðaður við 18 ár. Fyrr á þessu þingi lagði ég fram frv. til stjórnarskipunarlaga um að taka upp 18 ára kosningaraldur. Ég tel að ákvæði frv. þessa sé einn vottur þess, að menn eru að viðurkenna 18 ára kosningaraldurinn. Ég tel að þess verði ekki langt að bíða að 18 ára kosningaraldur nái einnig til sveitarstjórnarkosninga og alþingiskosninga, a. m. k. vona ég að svo verði, en ég vil sérstaklega undirstrika að ég fagna því, að við 18 ára kosningaraldur skuli miðað í frv. Segja verður eins og er, að prestar í landinu eru margir hverjir óánægðir með þá skipan mála sem hefur ríkt varðandi prestskosningar á undanförnum árum. Það, sem fyrst og fremst mælir núgildandi skipan á móti, er það, að nokkuð virðist óljóst í flestum þeim prestskosningum, sem fram fara, um hvað raunverulega er kosið. Áhugi manna á kirkjunnar málefnum er misjafn, en oft og tíðum verður hann mikill þegar prestskosningar eru í nánd og prestskosningar fara fram. Kannske hafa menn ekki fyrst og fremst áhuga á kirkjunnar málefnum, heldur á persónunum sem um viðkomandi embætti bítast. Sjaldan ber á því að deilt sé um guðfræðikenningar eða um guðfræðileg efni þegar um þessi mál er fjallað í kosningum. Það er kannske líka dálítið afbrigðilegt að um þessi mál sé kosið í beinum kosningum. Það er erfitt að nota algildan mælikvarða á við hvað skuli miðað þegar hæfni presta er ákveðin. Þess vegna held ég að það mæli margt með því að rétt sé að afnema ríkjandi skipan. Eigi að síður felur þetta frv. í sér að kjósendum er gefinn kostur á kosningum. Frv. felur í sér að kjósendur eigi kost á að safna undirskriftum minnst 25% atkvæðisbærra sóknarbarna innan 7 daga frá því að niðurstöður sóknarnefndar eru kynntar og óska kosninga. Er skylda að verða við því ef kjósendum tekst þetta. Í brtt. er tekið fram, að þessi tími verði miðaður við 20 daga og einungis 10% atkvæðisbærra sóknarbarna. Það má geta þess t. d., að í öðru prestakallinu í Hafnarfirði, ef ætti að fara að 5. gr. eins og hún er í frv., þyrfti að safna á 7 dögum rúmlega 1000 manns á lista. Verður að telja það mjög lítinn tíma til svo mikils stórvirkis. Þess vegna held ég að sú hugmynd, sem í brtt. felst, að gefa kjósendum fyrst kost á að safna undirskriftum til að óska kosninga áður en sóknarnefnd fjallar um málið, leysi ýmsan vanda, valdi t. d. ekki leiðindum og árekstrum eftir að sóknarnefnd hefur lagt sinn dóm á málið. Í þessu frv. og ef brtt. ná samþykki felst að ef kjósendur hafa ekki áhuga á kosningum er sóknarnefnd falið að velja á milli þeirra frambjóðenda sem um embættið sækja. Í mörgum tilfellum er aðeins einn umsækjandi um viðkomandi embætti. Mundi mörgum finnast óeðlilegt að láta kjósa þá. Þannig mundi vera hægt að spara tíma, vinnu og fyrirhöfn ef kerfið, sem frv. og síðast en ekki síst brtt. kveður á um, næði hylli manna. Ég hvet til að málið nái fram að ganga áður en þingi lýkur í vor. Þetta hefur tengi verið vandræðamál, þvælst fyrir þinginu og valdið miklum hitaumr., ef við getum orðað það svo. Ég vona að ef sú skipan mála kemst á, sem hér er núna til umræðu, megi leysa vanda, sem bæði kirkjuráð, kirkjuþing og prestastefnur hafa ályktað um á undanförnum árum, og koma manneskjulegri skipan á þau mál. Ég held að hér sé um samkomulagsgrundvöll að ræða, sem menn ættu að geta sæst á, og hvet til þess að við notum tækifærið og göngum frá málinu í þessu formi og að brtt. nái fram að ganga. Þá held ég að kirkjunni í landinu megi betur vegna í framtíðinni.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála, er flutt til endurnýjunar á gildandi löggjöf um gjaldeyris- og innflutningsmál sem sett var árið 1960. Tilraun var gerð til þess árin 1970 og 1971 að endurskrifa þessi lög og frv. flutt á Alþingi þá, en það náði ekki fram að ganga. Eru liðin tæp 19 ár síðan núgildandi lög voru sett og þau orðin ófullnægjandi að ýmsu leyti. Er nú gert ráð fyrir endurnýjun þeirra og frv. flutt um gildissviðið í heild. Nái það fram að ganga er ætlun viðskrn. að endurskrifa og endurnýja reglugerðir og reglur um þessi efni þannig að nýtt og betra ástand skapist í gjaldeyris- og innflutningsmálum. Má segja að frv. þetta sé flutt í framhaldi könnunar á högum innflutningsverslunarinnar. Flestallur vöruinnflutningur er nú óbundinn og ekki háður leyfum. Undantekningar eru mjög fáar og helstar brennsluolíur, bensín, landbúnaðarvörur, burstavörur og nokkrar fleiri vörur. Eins og nú háttar til geta allir, sem flytja inn vörur, fengið keyptan gjaldeyri í banka fari innflutningskjöl rétta boðleið um hendur banka og tollstjóra. Rétturinn til að kaupa gjaldeyri er þannig bundinn fáum skilyrðum, jafnvel svo að ekki er áskilið að gjaldeyriskaupandi, sem greinilega er að flytja inn vöru í verslunarskyni, sé á nokkurn hátt skyldur til að gefa upp viðskiptanúmer eða aðrar upplýsingar. Þjóðfélagið leggur starfseminni til gjaldeyri til milliliðastarfsemi og aðgang til gróðamyndunar, en hætta er á því að viðskipti séu aldrei tíunduð nákvæmlega og hugsanlegt að kaupandi gjaldeyris standi að fjárflótta úr landi, t. d. með því að safna utanlands óeðlilegum hagnaði. Er í þessu sambandi nauðsynlegt að hyggja að breyttri stöðu gjaldeyriseftirlits, skatt- og verðlagsyfirvalda til þess að sporna við slíkri hættu. Í frv. þessu er reiknað með sömu höfuðaðilum í gjaldeyriskerfinu og verið hafa, en hlutur viðskrn. og gjaldeyriseftirlits verður þó aukinn nokkuð frá því sem verið hefur. Reynslan sýnir að nauðsynlegt er að hafa sanngjarnar og tiltölulega rúmar yfirfærslureglur í sambandi við t. d. ferðalög og náms- og sjúkradvöl utanlands. Eins hefur verið reynt að rýmka nokkuð yfirfærslur á fjármagni vegna aðila sem flytjast úr landi. Ekki er reiknað með því beinlínis í frv. að gjaldeyrisviðskiptabönkum verði fjölgað. Eru reglur um veitingu leyfa í því sambandi reyndar í öðrum löndum. Er ekkert sérstakt á döfinni í því efni og gjaldeyrisviðskiptabankarnir eftir sem áður tveir. Verður ekki annað séð en gjaldeyrisþjónustu sé sæmilega sinnt og að landsmenn hafi ekki yfir neinu sérstöku að kvarta í þeim efnum, enda er afgreiðslunet Landsbanka og Útvegsbanka orðið allvíðtækt. Mörg mikilvæg nýmæli eru tekin upp í frv., t. d. eru ákvæði um nauðsynlegar heimildir yfirvalda og Seðlabanka sem og gjaldeyriseftirlits til gagnkvæmra skipta á upplýsingum. Er þar um nauðsynlega rýmkun á bankahelgi að ræða. Ákvæði um skilaskyldu gjaldeyris eru umorðuð að vissu marki og tilkoma innlendra gjaldeyrisreikninga lögfest. Þá eru nýmæli í 8. gr. um tilvist fasteigna og verðbréfa utanlands í eigu innlendra aðila sem hafa aflað þeirra t. d. á meðan á dvöl erlendis hefur staðið. Það er ætlan viðskrn. að draga úr nefndakerfi því sem enn er í þessum málum. Verður stefnt að því að gefa gjaldeyrisbönkum hreinar og ótvíræðar reglur um hvað þeir megi afgreiða viðstöðulaust og án tafar. Mun það væntanlega liðka fyrir afgreiðslu allra venjulegra yfirfærslna. Ekki verður dregið úr eftirliti, en haganlegri vinnubrögðum beitt, m. a. með því að tölvufæra gjaldeyriskaup og sölu, og fylgst þannig miklu betur með færslum, erlendum gjaldfresti o. fl. Slík upplýsingaöflun gefur gjaldeyrisyfirvöldum mun betra og öruggara eftirlit með framvindu mála og á að gefa þeim betri möguleika til að grípa inn í ef nauðsyn krefur. Vegna sífelldrar óvissu í viðskipta- og gjaldeyrismálum er jafnframt óumflýjanlegt að halda í mörg fyrri ákvæði sem. gefa stjórnvöldum víðtækar heimildir til afskipta af gjaldeyrismálum fyrirvaralaust. Þá er og óumflýjanlegt að tengja miklu betur saman starf skatta-, verðlags-, tolla- og gjaldeyrisyfirvalda. Gjaldeyriskerfið hlýtur í þessu sambandi að byggjast á því að umræddar greiðslur, gjaldeyrismeðferð og inn- og útflutningur vara séu ekki bundin óþarfa kerfishnút, en stjórnvöld geti haft vökult auga með viðskiptum og færslum og spornað við því í reynd að reglur séu brotnar. Er frv. samið með hliðsjón af þessari stefnu, en full aðstaða yfirvalda til að fylgjast með viðskiptum er þó tryggð. - Vísa ég að öðru leyti í grg. með frv. og umsagnir um einstakar greinar þess. Hér verða rakin nokkur atriði til lýsingar á því gjaldeyriskerfi sem nú starfar. Þrír aðilar einir, Seðlabanki, Landsbanki og Útvegsbanki, mega kaupa, selja og eiga gjaldeyri, þó með þessum undanþágum: 1. Innlendir einkaaðilar mega eiga gjaldeyri á innlendum gjaldeyrisreikningum. 2. Innflytjendur mega eiga gjaldeyri, andvirði umboðslauna, á innlendum gjaldeyrisreikningum eða erlendis í hæfilegan tíma, enda sé andvirðinu varið til að kaupa vörur til innflutnings sem ekki eru bundnar leyfum. 3. Vátrygginga-, flug- og skipafélög svo og vissir vöruútflytjendur mega halda í gjaldeyrisandvirði til að mæta erlendum tilkostnaði. Að öðru leyti er skilaskylda á gjaldeyri eins og verið hefur og að framan segir. Gjaldeyrir er ekki seldur vegna innflutnings nema vöruskjöl séu sýnd, sem eiga að sanna að varan sé komin til landsins, og er gjaldeyrir yfirleitt ekki látinn í té fyrir fram vegna vörukaupa. Þó að gjaldeyrissala sé veigamesta forsenda innflutningsstarfsemi almennt séð hefur ekki talist mögulegt til þessa að ganga úr skugga um í banka, áður en salan fer fram, hvort kaupandi sé í reynd reglulegur innflytjandi með verslunarleyfi: Í tolli er þó áskilið að upp sé gefið fyrirtækjanúmer Hagstofu Íslands. Er nauðsynlegt að kanna hversu beita má verslunarleyfum sem stjórntæki í tengslum við innflutningsverslun ekki síður en almenna innanlandsverslun. Strangar takmarkanir eru á erlendum lántökum bæði vegna vörukaupa og annars. Inn- og útflutningur seðla, verðbréfa og annarra skriflegra krafna er takmarkaður og háður reglum. Helstu aðilar í gjaldeyriskerfinu eru sem hér segir: 1. Viðskrn. ber ábyrgð á stefnumótun og setur reglur á grundvelli laga. Það hefur fulla aðild að yfirstjórn leyfakerfis útflutningsleyfa annars vegar og hins vegar fulla aðild að daglegum störfum við gjaldeyrisdeild bankanna að helstu málum þar. 2. Seðlabankinn annast gengisskráningu, vörslu og ávöxtun gjaldeyrissvarasjóðs. Hann er gjaldeyrisheildsali, annast dagleg viðskipti við innlenda og erlenda banka, erlendar lántökur ríkissjóðs og ríkisstofnana; samskipti við alþjóðapeningamálastofnanir og hins vegar gjaldeyriseftirlit. 3. Gjaldeyrisbankarnir eru sem fyrr segir þrír, Seðlabanki, Landsbanki og Útvegsbanki, en gjaldeyrisskiptabankarnir eru tveir, Landsbanki og Útvegsbanki, og eru þessi hugtök notuð á þennan hátt í frv. Aðrir bankar mega veita gjaldeyri viðtöku frá erlendum ferðamönnum og föstum innlendum viðskiptamönnum er skipta aftur við erlenda ferðamenn. Þeir mega þó ekki kaupa andvirði útflutnings. Þeir verða að skila og selja allan gjaldeyri, sem þeir kaupa, Landsbanka eða Útvegsbanka. Gjaldeyrisviðskiptabankarnir annast almenn gjaldeyrisviðskipti við fyrirtæki, almenning og erlenda ferðamenn, enn fremur nokkur viðskipti við erlenda banka, þar með taldar nauðsynlegar lántökur til þess að gegna sínu hlutverki, en ekki aðrar lántökur nema með leyfi ríkisstj. Þeir eiga að sinna gjaldeyriseftirliti á sínu verksviði. 4. Þá er komið að gjaldeyrisdeild bankanna. Aðsetur hennar er að Laugavegi 77 í Reykjavík og hún er undir daglegri stjórn fulltrúa frá Landsbanka og Útvegsbanka. Kostir þessa kerfis eru þeir, að gjaldeyrisviðskiptabankarnir verða meðábyrgir við gjaldeyrismál. Þeir eiga að hafa gott samband við atvinnulífið. Fyrirkomulag þetta hefur stuðlað að því að tekið hefur verið ýtrasta tillit til viðskiptabankasjónarmiða við afgreiðslu mála undanfarin ár. Við afbrigðilegar aðstæður skapast möguleikar fyrir gjaldeyrisyfirvöld til þess að ná tökum á gjaldeyrisafgreiðslukerfinu, sem er net út um allt land. Gjaldeyrisdeildin er á margan hátt heppilegur samstarfsvettvangur fulltrúa rn., Seðlabanka og gjaldeyrisviðskiptabanka. Hún hefur visst sjálfstæði og ber að sinna ráðgjöf í stefnumótun. Ókostir þessa kerfis eru hins vegar margir. Það tefur stundum afgreiðslu sem fært er að heimila gjaldeyrisdeildum að sinna án afskipta nefndar, enda séu settar reglur og ákveðin mörk um hvað hver megi afgreiða. Hætt er við að fulltrúar viðskiptabanka hafi tilhneigingu til að velta af sér útlánakvöð með því að beina viðskiptamönnum inn á erlend lán. Í frv. er gert ráð fyrir heimild, en ekki lagaskyldu til þess að starfrækja gjaldeyrisnefndina áfram, en hún er samstarfsnefnd gjaldeyrisbankanna og rn. Allur kostnaður af rekstri gjaldeyrisdeildar er greiddur af leyfisgjöldum. Þau nema alls í ár um 525 millj. kr. Þar af ganga 350 millj. kr. til ríkissjóðs. Gjaldeyriseftirlitið fylgist nákvæmlega með öllum útflutningi, en skil eru miðuð við verð í útflutningsleyfum viðskrn. Vantar nokkuð á að unnt sé að fylgjast nægilega vel með, þannig að útflutningur einstakra aðila, þar með talinna sölusamtaka, liggi ljóst fyrir í heild yfir árið; að hugað sé að sölulaunum og tilkostnaði o. fl., enda má telja þetta verkefni rn. Mjög veik aðstaða er til að tryggja skil aðila sem selja þjónustu til útlendinga hérlendis. Tök á að fylgjast með notkun gjaldeyris fyrir innflutning eru einnig afar veik. Tilraunir til að knýja fram skil umboðslauna hafa ekki borið nægilegan árangur. Eftirlit með fjármagnsflutningi er oft ófullnægjandi og síðbúið, kaupum fjárfestingarvara utanlands frá og ádrætti erlendra lána, enda er raunar óhægt um vik því afskipti gjaldeyriseftirlits koma eftir á þegar afgreiðsla hefur farið fram. Í frv. er gert ráð fyrir að dregið sé úr heildareftirliti og í þess stað séu einstök fyrirtæki rannsökuð til hlítar. Þá er við það miðað að öll gjaldeyrissala og kaup verði tölvuvædd, eins og ég sagði áðan. Viðskipti einstakra inn- og útflytjenda verði stemmd af í kaupum og sölu gjaldeyris, jafnvel mánaðarlega. Nú eru starfsmenn gjaldeyriseftirlits 13 talsins. Mjög mikil vinna er þar við skýrslugerð og úrvinnslu. Þá eru 5–6 menn bundnir störfum við innflutningspappíra, en þau mætti flytja í afgreiðslu bankanna. Í fyrirliggjandi frv. eru þessi meginatriði stefnumörkunar: 1. Aðild rn. er styrkt og á það að formi til að vera útgefandi leyfa að því leyti sem greiðslur eru háðar leyfum. Í frv. er enn fremur gert ráð fyrir að rn. geti falið gjaldeyrisviðskiptabönkunum framkvæmd þessa, og reiknað er áfram með heimild til að viðhalda samstarfsvettvangi á vegum gjaldeyrisdeildar bankanna, en sú skrifstofa yrði þó væntanlega nokkru smærri í sniðum en nú er. Verulega yrði dregið úr störfum gjaldeyrisnefndar og bönkunum falin frekari framkvæmd eftir ákveðnum reglum. Þá er og nauðsynlegt að tryggja eðlilega endurnýjun þeirra sem í gjaldeyrisnefnd sitja, en það er framkvæmdaratriði sem vitaskuld verður ekki kveðið á um í lögum. 2. Af öryggisástæðum er þó haldið í mörg fyrri ákvæði laga. Jafnframt er gjaldeyriskerfinu haldið við í aðalatriðum, enda brýnt ef afbrigðilegar aðstæður skapast. 3. Í frv. eru gefnar víðtækar nýjar heimildir til gjaldeyriseftirlitsins. Verður lítið svo á að eftirlitið starfi þá ekki einasta beint á vegum Seðlabankans, heldur hafi það sjálfstætt hlutverk. Vert er að víkja að því í þessu sambandi, að dómstólakerfið og saksóknaraembættið virðast ærið þunglamalegar stofnanir þegar kemur að brotum á gjaldeyrisreglum. Þannig hefur gjaldeyriseftirlitið hvað eftir annað undanfarin 20 ár kært fyrir, að því er virðist, augljós og gróf brot á gjaldeyrisreglum. Mun þó ekki á gildistíma þeirra laga, sem hér er ætlunin að breyta, nokkru sinni hafa verið dómfellt fyrir brot á gjaldeyrisreglum á nærri 20 ára tímabili. Með slíkum brotum fylgir að vísu venjulega önnur tegund brota, og útkoman er sú að ekki verður lögsótt fyrir gjaldeyrisbrot þar sem refsirammi sé hvort eð er uppfylltur með öðrum yfirsjónum. Þess ber að geta að fyrirliggjandi frv. breytir ekki grundvallaratriðum í þessum efnum, enda eru þau ekki á vettvangi viðskrn. Gjaldeyrismál okkar hafa verið í ákveðnum mótuðum skorðum um langt árabil. Hér er gert ráð fyrir nokkrum breytingum á því kerfi. Tilgangurinn er annars vegar einföldun þess, en hins vegar traustara eftirlit en verið hefur, því þrátt fyrir ákveðnar skorður hefur margt farið úr böndunum eins og alkunna er. Seint verður algerlega komið í veg fyrir svindl af því tagi sem getur þrifist á þeim vettvangi sem hér um ræðir, en leiðirnar að því marki eru að mínu mati tvær og þær ber að fara samhliða: Annars vegar að reglur þær, sem í gildi eru, séu manneskjulegar og í samræmi við réttarvitund almennings. Hin sú að stjórnkerfið sé nýtt til raunverulegs eftirlits, en ekki einvörðungu skriffinnskuverka, misjafnlega gagnlegra. Í þessum efnum verður að skoða marga þætti mjög vandlega og mun það gert samhliða setningu þeirra reglugerða sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Herra forseti. Ég vænti þess, að hv. Alþ. taki þessu frv. vel, og ég legg mjög mikla áherslu á að það verði afgr. sem lög áður en þessu þingi lýkur. Hér er um að ræða einfalt, en þarft mál sem auðvelt á að vera að taka afstöðu til. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Þetta frv. var sent til umsagnar til Búnaðarþings, eins og venja er með mál sem kemur landbúnaðinum við, og umsögn Búnaðarþings var á þá leið að það óskaði eftir eftirfarandi breytingum: Við 2. gr. frv. 2. gr. frv, orðist svo: „Stjórn Búnaðarbanka Íslands hefur á hendi stjórn veðdeildar Búnaðarbankans. Þegar bankaráð tekur til meðferðar og ákvörðunar málefni veðdeildarinnar sem landbúnað varða skulu fulltrúi frá Búnaðarfélagi Íslands og fulltrúi frá Stéttarsambandi bænda taka sæti í bankaráði Búnaðarbanka Íslands sem fullgildir bankaráðsmenn. Fulltrúar þessir skulu tilnefndir til 4 ára í senn svo og varamenn þeirra.“ Í öðru lagi vill Búnaðarþing að við 3. gr. frv. komi sú breyt., að í stað þess að Stofnlánadeildin leggi fram fjármagn ásamt ríkissjóði verði þetta framlag eingöngu lagt til af ríkissjóði og nemi 60 millj. til ársloka 1985 á hverju ári. Landbn. sendi ályktun þessa til umsagnar Búnaðarbankans. Ég tel rétt að lesa þá umsögn upp, með leyfi forseta: „Bankastjórn Búnaðarbanka Íslands hefur borist ályktun Búnaðarþings um frv. til l. um veðdeild Búnaðarbanka Íslands, þar sem m. a. er gerð till. um breyt. á 2. gr. frv. varðandi yfirstjórn veðdeildarinnar. Af þessu tilefni telur bankastjórnin nauðsynlegt að taka eftirfarandi fram: Það hefur verið föst venja að fjalla í stjórn Stofnlánadeildar landbúnaðarins um öll veigamestu mál veðdeildarinnar og ekki ætlunin að breyta þeim vinnubrögðum. Hins vegar verður að teljast mjög hæpið og raunar varasamt fordæmi að veita hagsmunasamtökum aðild að stjórn veðdeildar bankans, sem er mun tengdari almennri starfsemi bankans en Stofnlánadeild landbúnaðarins sem er algjörlega takmörkuð við stofnlán í landbúnaði og því aðild bændasamtaka að stjórn hennar jafneðlileg og aðild hagsmunasamtaka sjávarútvegs og iðnaðar að stjórn Fiskveiðasjóðs og Iðnlánasjóðs. Eftir að jarðakaupalánin hafa verið flutt frá veðdeild Búnaðarbankans til Stofnlánadeildar verður breyting á starfsemi veðdeildarinnar, en fjárhagsvandi deildarinnar er til kominn vegna jarðakaupalánanna undanfarin ár og því eðlilegar þær ráðstafanir sem frv. gert ráð fyrir. Alþ. hefur markað þá stefnu varðandi alla ríkisbankana, að bankaráð þeirra séu alfarið þingkjörin. Væri farið inn á þá braut að veita vissum hagsmunasamtökum beina aðild að yfirstjórn eins ríkisbanka er hætt við að hliðstæðar kröfur gætu komið fram varðandi aðra ríkisbanka, t. d. aðild húsbyggjenda að veðdeild Landsbankans. Þá telur bankastjórnin rétt að vekja athygli landbn. á, hvort ekki sé eðlilegra að fella ákvæði frv. inn í lögin um Búnaðarbanka, þar sem lagaákvæði um veðdeild bankans eiga þar fremur heima, svo sem áður var, heldur en í sérstökum lögum.“ Undir þetta skrifa allir bankastjórar Búnaðarbankans. Þetta málefni var rætt líka í bankaráðinu og auðvitað í landbn. N. varð sammála um að ekki væri hægt að verða við óskum Búnaðarþings um að breyta frv. eftir óskum þess. N. hefur fjallað um frv. og leggur til að það verði samþ. með breyttri tímasetningu. Eðvarð Sigurðsson var fjarstaddur afgreiðslu málsins. Þá eru þær brtt. sem n. leggur til að verði samþ.: 1. Við 2. gr. Í stað „ársloka 1985“ á tveim stöðum komi: ársloka 1986. 2. Við 18. gr. Í stað „1. jan. 1979“ komi: 1. jan. 1980. Hv. þm. Bjarni Guðnason skrifaði undir nál. með fyrirvara.



Herra forseti. Ég hef, eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni, skrifað undir nál. með fyrirvara. Það merkir að sjálfsögðu ekki að ég muni flytja brtt. eða leggjast gegn frv., heldur er fyrirvarinn bundinn því að vekja athygli á einu atriði, hvernig fjárhag veðdeildarinnar sé nú komið, en meginatriði þessa frv. er einmitt að leysa fjárhagsvanda veðdeildarinnar. Þannig segir í grg. með frv., með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhag veðdeildar er svo komið að í árslok 1977 var öfugur höfuðstóll 29 millj. kr. Miðað við núverandi skuldbindingar deildarinnar og óbreytta tekjustofna hefur verið áætlað að í árslok 1985 yrði tapið komið upp í 361 millj. kr., en þá hafa óhagstæðustu lán veðdeildar verið greidd upp og frekari halli ekki fyrirsjáanlegur. Þessu til viðbótar hefur verið áætlað að greiðsluhalli deildarinnar vegna lánstímamunar tekinna og veittra lána yrði samtals 287 millj. kr. á næstu 5 árum“. - Þannig lýkur þessari tilvitnun. En hvað felur þetta í sér í raun og veru? Veðdeildin hefur m. ö. o. lánað á óhagstæðum kjörum, þ. e. a. s. hún hefur lánað á lægri vaxtakjörum en eru á lánum sem hún sjálf varð að taka, og einnig hefur hún lánað fé til lengri tíma en það fé var lánað sem hún hafði fengið. Afleiðingarnar eru þær, að á 8 árum er kominn skuldahalli upp á sjötta hundrað millj. kr. Ég nefni þetta sem sérstakt dæmi um hvernig ekki eigi að standa að fjármálum. Nú vita allir að stjórn Búnaðarbankans er mjög traust og ekkert við það að athuga, en engu að síður hefur bersýnilega verið þrýstingur frá framkvæmdastjórninni og ríkisstj. um þessa tilhögun. Það er óverjandi að mínum dómi að lána fé við þeim kjörum, sem hér er gert, og safna skuldum sem síðan á að greiða með fé úr ríkissjóði. Veðdeild Búnaðarbankans er sjálfsagt ekki ein um þetta. Þetta tíðkast sjálfsagt í öðrum stofnlánasjóðum atvinnuveganna að einhverju marki. En ég hygg að svona óráðsía í fjármálum sé forkastanleg, og ég tel að vinnubrögð af þessu tagi megi ekki eiga sér stað. Þess vegna skrifaði ég undir með fyrirvara, að ég vil vita, hvernig að þessu hefur verið staðið, og tel að í þessu verðbólguþjóðfélagi og á ýmsan hátt óráðsíuþjóðfélagi þurfi yfirvöld að hafa þann skapstyrk og það geð í sér að hafa stjórn á fjármálunum, en ekki safna skuldahala og hlaupa svo alltaf til ríkissjóðs. Ég vonast til þess fastlega að einhver breyting verði á þessum vinnubrögðum hjá núv: ríkisstj.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð vegna ummæla hv. þm. Bjarna Guðnasonar. Raunar skýring á því, hvernig þetta gerist. Það er þannig, að á hverju ári fá stofnlánasjóðirnir að vita hve mikið fjármagn þeir fá. Lengi var það þannig, að þeir vissu ekki með hvaða kjörum og hvers konar fjármagn þeir fengju. Þannig voru menn t. d. stjórn Stofnlánadeildarinnar, alltaf sammála um að bændur, sem keyptu jarðir, gætu síst allra tekið á sig t. d. verðtryggð lán. Nú er það svo, að á hverju ári eru lánskjörin ákveðin og stjórnirnar leggja fram tillögur sínar oft án þess að vita hvaða kjörum menn verða að sæta í sambandi við lánskjörin. Ríkisstjórn á hverjum tíma samþykkir slíkar tillögur. Þannig eru það ekki aðeins stjórnir stofnlánasjóðanna, þó að þær geri tillögur, heldur verður líka ríkisstjórn á hverjum tíma að samþykkja lánskjörin. Það er ekkert sérstakt með lánstímamuninn, vegna þess að við vitum ekki til hvað langs tíma við fáum lánin. Það er ákveðið í lögum og reglum hvað lánin skuli vera til langs tíma. Það er ekki einsdæmi, eins og hv. þm. sagði, um veðdeildina. Það er lánstímamunur hjá líklega öllum stofnlánasjóðum. Það er óumflýjanlegt, vegna þess að eins og þetta er allt saman er varla hægt að hafa eitt árið allt annan lánstíma en hitt árið. Málið er leyst með því að taka lán aftur til þess að standa undir þeim mun. Það er auðvitað ákvörðunaratriði. Í sambandi við landbúnaðinn vil ég taka það fram, að sá halli, sem verður á sjóðum hans, kemur þannig út að þeir sjóðir hafa verið að borga niður vöruverð í landinu. Ef verið hefðu önnur kjör hefði vöruverðið hlotið að verða hærra sem því nemur, nema ætlast sé til þess að bændastéttin sjálf borgi mismuninn. Það mundi stangast á við lög og - ég veit - réttlætiskennd hv. þm., því að þeir mundu þá verða enn lengra frá því að ná launum sínum en þeir hafa verið á undanförnum árum. Þetta var alveg það sama þegar hv. þm. studdi fyrrv. ríkisstj. Við vorum þá stundum saman í nefndum og komum okkur vel saman um hvernig ætti að leysa mál. Þetta er því ekki nýtt fyrir síðustu ríkisstj. eða þessa ríkisstj. Miklu lengra tímabil hefur þessi háttur verið hafður á þessum málum. En auðvitað hafa dýrtíðin og gengisfellingarnar, sem hafa verið enn þá meiri á undanförnum árum, raskað þessu svo að við hrökkvum allir við.



Herra forseti. Við höfum heyrt rödd hins góða hirðis. Hv. 2. landsk. þm. hefur tekið til máls um þetta frv. Það er að vísu alltaf ánægjulegt þegar raddir heyrast í þingsölum þar sem hvatt er til góðrar hirðu um opinbera fjármuni. Þetta eru vissulega sjálfsagðar aths. á öllum tímum og mjög oft fram bornar af fyllstu ástæðu. En sannleikurinn er sá með veðdeild Búnaðarbanka Íslands, að hún hefur langtímum saman verið hálfgerð hornreka. Hún hefur lifað og starfað í skjóli bankans. Þar hefur oft orðið að hlaupa undir bagga. Þeir, sem henni hafa stjórnað, hafa séð hvert stefndi. En satt að segja hafa stjórnvöld ekki verið mjög skilningsrík á þarfir og tilveru veðdeildarinnar. Það sést á því, að þegar loksins er tekið til höndum og ákvæði laga um veðdeildina endurskoðuð og færð í nútímahorf tekur það svo langan tíma að breyta verður ártölum í frv. þegar loksins stendur til að gera það að lögum. Ég held að við ættum þess vegna, þær fáu hræður sem hér eru inni, að fagna því að þetta mál loksins sér til lands. Og við skulum vona að á þann veg verði málefni deildarinnar leyst, a. m. k. að nokkru leyti. Það er erfitt að sjá inn í framtíðina. Það hefur mörgum reynst erfitt. En við skulum vona að þetta frv., þó seint sé á ferðinni, leysi hinn brýnasta vanda þannig að framtíð veðdeildarinnar sé a. m. k. tryggð að því marki sem það segir til um.



Herra forseti. Í raun og veru hef ég ekkert að athuga við orð þeirra tveggja ágætu þm. sem töluðu á undan mér. Í raun og veru erum við allir sammála um að hér er ekki við bankann að sakast né stjórn Stofnlánadeildarinnar eða veðdeildarinnar, enda vakti alls ekki fyrir mér neitt slíkt, heldur að benda á þá óreiðu í fjármálum að þetta skuli hafa þróast á þennan hátt og, eins og skýrt kemur fram, skilningsleysi stjórnvalda í þessum efnum. Um þetta held ég að við séum flestir sammála. En það, sem ég vildi vekja athygli á með máli mínu, var eiginlega fyrst og fremst fróm ósk um að mál af þessu tagi endurtækju sig ekki og ættu sér ekki stað í fjárfestingarsjóðum þjóðarinnar. Hérna þarf auðvitað bæði aðhaldsstjórn og að standa þannig að málum að ekki sé dregið í skuldahala sem síðan er komið seint og um síðir með til ríkissjóðs til að greiða. Ég er að gagnrýna hvernig að þessu hefur verið staðið, en ekki þá aðila sem hafa fengið það erfiða hlutverk að deila hinum fáu krónum út til þeirra sem hafa þörf fyrir þær.