Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Pjetur Ottesen) Jeg þarf ekki að fylgja þessu litla frv. úr hlaði með langri ræðu, því greinargerð þess, þó stutt sje, nefnir að mestu ástæður þær, sem bygt er á í þessu efni. Aðeins vil jeg geta þess, að á þingmálafundum í vetur í kjördæmi mínu komu fram almennar óskir þess efnis, að rjúpnafriðunarlögunum yrði breytt í það horf, sem frv. fer fram á, og aðallega taldar því til stuðnings ástæður þær, sem nefndar eru í greinargerðinni. Bændur í Borgarfirði litu svo á, að þegar leyft er að veiða rjúpuna á hverju ári, sje ekki ástæða til að hafa veiðitímann lengri en tvo mánuði. Þegar góð er tíð á haustin og jörð er þíð, koma rjúpnaveiðar í október í bága við jarðabætur og önnur nauðsynleg heimilisverk. Auk þess er það álit þeirra manna, sem kunnugir eru rjúpnaveiðum og lengi hafa við þær fengist, að með þessari breytingu sje það betur trygt en ella, að rjúpan reynist góð verslunarvara. Eftir því sem lengra líður á, hefir unga rjúpan meira verðgildi fyrir þroska sakir, en t. d. um miðjan október er allmikill munur á því, hvað ungarnir eru minni og ljettari en fullorðna rjúpan, og svo snemma eru ungarnir ekki jafnaðarlega farnir að safna í sarpinn, en það er mjög mikilsvert atriði til þess að rjúpan þoli vel geymslu og komist óskemd á markaðinn. Þessvegna er meiri trygging fyrir því, að sú rjúpa, sem seinna er skotin, verði betri verslunarvara. Af þessum ástæðum er það, að frv. þetta er fram borið, og í umræðum í fyrra um þetta mál var það rjettilega tekið fram af hv.þm. Ak. (BL), sem þá var frsm. landbn. í þessu máli, að það hefði jafnan reynst skaðlegt, hvað snemma hefði verið byrjað að skjóta rjúpuna, og að hann hefði jafnvel getað fallist á að stytta ófriðunartímann enn meir en þá var gert. Vænti jeg, að deildarmenn geti fallist á þessa litlu breytingu og lengi friðunartímann um þessar tvær vikur, sem frv. fer fram á. Landbúnaðarn. hafði þetta mál til meðferðar í fyrra, og geri jeg því að till. minni, að því verði til hennar vísað, að þessari umr. lokinni.

Björn Líndal Jeg get nú að vísu fallist á sumt af því, sem háttv.flm. hefir sagt, en jeg held, að hann hefði ekki flutt þetta frv., ef hann hefði verið jafnkunnur staðháttum sumstaðar á Norðurlandi og hann er í Borgarfirði. Hjer er ólíku saman að jafna. Jeg geri ráð fyrir því, að hv.þm. Borgf. (PO) hafi lýst rjettilega, hvað Borgarfjörð og Suðurland snertir, öllu því, er mæla kann með þessari breytingu á aðeins ársgömlum lögum. En væri hann jafnkunnugur sumstaðar á Norðurlandi, t. d. um Þingeyjarsýslur, geri jeg ráð fyrir því, að honum mundi skiljast það, að þessar breytingar eiga ekki þar við. Norðlendingar eru margir hverjir bundnir við ákveðnar skipsferðir - einkum skipin, sem taka kjöt þeirra - til þess að koma rjúpunni frá sjer. Annars hafa þeir svo langt að sækja, þegar þeim ferðum sleppir, t. d. til Akureyrar eða Húsavíkur, og verður þá flutningskostnaður rjúpunnar svo mikill, að hagnaðurinn af veiðinni verður lítils eða einskis virði. Auk þess legst veturinn það snemma að sumstaðar á Norðurlandi, að öllum jafnaði, að sjaldgæft má telja, að hægt sje að vinna að nokkrum jarðabótum eftir miðjan október. Einkum er þetta altítt í Þingeyjarsýslum. - Það er síður en svo, að jeg vilji stuðla að því, að menn meti meira að eltast við rjúpur en að vinna nauðsynleg haustverk á heimilunum, og tel jeg þar með alt, sem að jarðabótum lýtur. En þegar algengt má telja, að hausthríðar og harðindi hafi gert mönnum ófært að vinna að slíkum nauðsynjastörfum eftir miðjan október, virðist það ósanngjarnt, að útiloka menn í þessum harðbalahjeruðum frá því að stunda rjúpnaveiðarnar, þegar ekkert er annað hægt að gera. Það var þetta, sem jeg vildi benda á, úr því að jeg kvaddi mjer hljóðs, og gæti það orðið nefnd þeirri til athugunar, sem frv. fær til meðferðar. - Annars kann jeg því illa, að verið sje að breyta aðeins ársgömlum lögum að nauðsynjalausu. Alstaðar, þar sem jeg þekki til á Norðurlandi, er almenn ánægja með rjúpnafriðunarlögin frá síðasta þingi.

Sveinn Ólafsson Hv. þm. Ak. (BL) hefir nú eiginlega tekið af mjer ómakið. Skal jeg því ekki fjölyrða um þetta mál. En þar sem jeg hafði þó kvatt mjer hljóðs, finn jeg ástæðu til að bæta nokkuru við það, sem hann sagði. Jeg hafði vænst þess, að þegar friðunarlögunum frá 1921 var breytt í það horf á síðasta þingi, að aftur mætti fara að skjóta rjúpu, þá fengju þau lög þó að standa að minsta kosti árlangt. En svo hefir ekki orðið. Einnig hafði jeg búist við því, að þörfin á því að lengja nú friðunartímann eftir svo skamma stund sem lögin hafa staðið, hlyti að byggjast á því, að rjúpan hefði svo til þurðar gengið, að friða þyrfti kynstofninn. En þessu er ekki heldur til að dreifa. Öllum ber saman um það, að rjúpunni hafi fjölgað mikið víðast hvar á landinu, og mjer er kunnugt um, að á Austurlandi hefir verið afbrigðamikið um rjúpu tvö síðustu árin. Að fara nú að grauta í lögunum frá síðasta þingi og stytta veiðitímann vegna þessara tveggja ástæðna, er frv. nefnir, tel jeg ástæðulaust, enda eru þessar ástæður mjög lítilsverðar. Að veiðitíminn í október komi mjög í bága við haustannir, getur aðeins náð til þeirra manna, sem jarðir hafa og þurfa að yrkja þær, en slíkir menn hjelt jeg að legðu ekki mjög fyrir sig að stunda rjúpnaveiðar. Hitt veit jeg, að margir þurrabúðarmenn og búleysingjar úr kaupstöðum leita til fjalla á haustin, þegar atvinna bregst, og finst mjer ástæðulítið að meina þeim að gera sjer atvinnu af rjúpnaveiðunum, þegar jarðeigendur leyfa hana og gnægð er af þessum veiðidýrum, sem annars, ef til vill, falla fyrir vetrarríki. Mjer finst ástæðulaust að gera lítið úr þeim arði, sem hafa má af rjúpnaveiðum, enda hygg jeg, að útflutningur á rjúpum næstliðið haust hafi numið álitlegum upphæðum austan lands og norðan. Hin ástæðan, sem hv.flm. (PO) bar fram, að rjúpan væri lakari í október en nóvember, hygg jeg, að ekki sje rjett. Sömuleiðis held jeg, að það sje á misskilningi bygt, sem háttv.flm. var að benda á, að rjúpan færi ekki að safna í sarpinn fyr en komið væri fram í nóvember. Því að vitanlega safnar hún ekki í sarpinn, nema þegar jarðbann er. Er það því ekki bundið við neinn ákveðinn tíma, heldur fer það eftir því, hve snemma snjóar á haustin. Að unga rjúpan sje ekki orðin nægilega þroskuð í október, held jeg sje sömuleiðis misskilningur, því að þeir, sem vanir eru rjúpnaveiðum, fullyrða, að á haustin sje mjög erfitt að greina á milli, hvað sje ung rjúpa og hvað af eldra kynstofni. Sjálfur hefi jeg reynt að athuga þetta, og hefi engan mun getað á þeim gert. Tel jeg því þessa ástæðu svo ljettvæga, að vel megi slá striki yfir hana. Annars finst mjer rjettast að lofa lögunum frá í fyrra að standa óbreyttum nú fyrst um sinn, að minsta kosti þangað til einhver reynsla er fengin á þeim. Jeg vildi því mælast til þess við háttv. landbúnaðarn., sem líklega fær mál þetta til meðferðar, að hún lofi því að sofna sætt og vært. og helst til fullnustu.

Flm. (Pjetur Ottesen) Það er ekki lítil mildi, sem felst í þessum síðustu orðum hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að vilja lofa frv. þessu að ganga til landbn., til þess að sofna þar hinum hinsta svefni. Háttv. 1. þm. S.-M. vildi halda því fram, að rjúpnaveiðin í október á haustin kæmi ekkert í bága við störf manna í sveitunum, því að veiðina stunduðu ekki aðrir en þeir, sem heima ættu við sjávarsíðuna, og hefðu því ekkert annað að gera á þeim tíma. En þó nú svo hagi ef til vill til austur í Múlasýslu, þá er því ekki þann veg farið alstaðar, að minsta kosti er rjúpnaveiðin í Borgarfirði nær eingöngu stunduð af sveitamönnum, því að þeir, sem veiðilöndin eiga, leyfa ógjarnan öðrum rjúpnaveiðar í löndum sínum, og það, sem veitt er á þann hátt, er svo hverfandi lítið, að þess gætir ekkert. Og hvernig hagar til með þetta í Borgarfirði, þá er það vitanlega engin undantekning. Rjúpnaveiðin er víðast hvar stunduð af sveitamönnum, nær eingöngu. Er því ekki hægt að mótmæla því, að hún kemur allvíða í bága við nauðsynleg störf sveitamanna á haustin, því að óvíða er sá mannafli í sveitunum, að til tvískifta sje. Þá er hitt atriðið, sem hv.þm. vildi vefengja hjá mjer, að rjúpan sje lakari til útflutnings, því fyr sem hún er skotin á haustin. Um það get jeg ekki borið af eigin reynslu, en kunnugir menn hafa fullyrt, að svo væri, og er ekki nema eðlilegt, að svo sje. Fyrst og fremst af því, að unga rjúpan er enganvegin orðin fullþroskuð í október, en eins og jeg gat um áðan, hefir því þrásinnis verið veitt eftirtekt, að mikill munur er á ungunum og fullorðnu rjúpunum í október, hvað þetta snertir, en sá munur er að miklu horfinn, þegar kemur fram í nóvember, ef góð er tíð. Það, sem háttv.þm. sagði vera sína reynslu í þessu efni og fer í gagnstæða átt, hlýtur að vera gripið úr lausu lofti hjá honum. Hvað hitt atriðið snertir, hvenær rjúpan fari að safna í sarpinn og hvaða þýðingu það hefir fyrir rjúpuna, sem útflutningsvöru, þá fer hv.þm. þar einnig villur vegar. Fullorðna rjúpan fer að safna í sarpinn strax og haustar að, en ungarnir gera það aftur á móti ekki fyr en nokkuð líður á, eða venjulega ekki fyr en kemur fram í nóvember. Að þetta hafi þýðingu fyrir útflutning rjúpunnar, verður ekki móti mælt, því að það er alkunnugt, að sú rjúpa, sem sarpurinn er fullur á, geymist miklu betur en sú, sem hefir tóman sarpinn. Og einmitt nú er meiri ástæða til að leggja áherslu á þetta en áður, meðan rjúpan var flutt til Danmerkur, því að þá var hún söltuð í kassana, og saltið hjelt kulda á rjúpunni; gerði þetta því flutninginn öruggari en ella. En nú er farið að senda rjúpuna til Englands, og selst hún þar fyrir hærra verð, en síðan má ekki salta neitt í kassana. Þetta er því svo stórt atriði, að fram hjá því verður ekki gengið.

Flm. (Pjetur Ottesen) Með frv. þessu er sýslunefndum heimilað að gera samþyktir um laxa- og silungaklak í ám og vötnum og um ádráttarveiði, og gert ráð fyrir, að um samþyktir þessar fari eins og venja er til um aðrar hliðstæðar samþyktir, en það verður þá í því tilfelli, er hjer um ræðir, á þessa leið: Veiðieigendur á því svæði, sem samþyktin á að ná yfir, gera uppkast til samþyktar og gera það hlutaðeigendum kunnugt. Síðan senda þeir sýslunefnd uppkast þetta, og semur hún eftir því frv. til samþyktar. Skal síðan kvatt til fundar á svæði því, sem samþyktinni er ætlað að ná yfir, og hafa atkvæðisrjett á fundi þeim allir, sem veiði hafa til eignar eða afnota í þeirri á eða vatni, sem takmörkunin á ádráttarveiðinni á að gilda um og klakhúsið, eða húsin eru bygð sjerstaklega fyrir. Sýslunefnd tiltekur fundarstað og útnefnir mann til þess að boða fundinn og stýra honum. Verði frumvarpið samþykt með 2/3 atkvæða, sendir sýslumaður það stjórnarráðinu til staðfestingar. En geri fundurinn aftur á móti breytingar á frv. sýslunefndar, fer um það eftir því sem nánar er ákveðið í frv. því, er hjer liggur fyrir. Virðist stjórnarráðinu samþyktin koma í bág við grundvallarreglu laga og rjett manna, endursendir það samþyktina með synjunarástæðum, og verður þá að taka málið upp að nýju, en staðfestir ella, og gildir samþyktin upp frá því fyrir þá, er hlut eiga að máli. Við flm. höfum valið þessa samþyktarleið, til þess að tryggja það svo vel sem kostur er, að í fyrsta lagi sje eigi gengið á rjett einstaklingsins framar því, sem almenningsheill krefst, og í öðru lagi að girða fyrir, að einstakir veiðieigendur geti skorist úr leik og neitað að styrkja fyrirtæki, sem þeir njóta þó engu síður en aðrir arðs af - þ. e. þess arðs, sem klakið veitir. Eins og kunnugt er, hefir á síðustu tímum vaknað mikill áhugi fyrir því að koma á fót laxa- og silungaklaki, og hafa þegar orðið tiltölulega miklar framkvæmdir á því sviði. Þær framkvæmdir hafa bygst á framtakssemi og dugnaði einstakra manna, og það er þegar fengin nóg reynsla fyrir því, að hjer er um að ræða mikið þjóðnytjamál. Það leiðir því af sjálfu sjer, að það verður að koma skipulagi á þetta mál, og það skipulag hlýtur að færast í það horf, að klakhúsin verði fjelagseign og starfrækt af fjelagi veiðieigenda. Slík klakhúsfjelög eru þegar stofnuð og í undirbúningi allvíða, en það, sem stendur þessum fjelagsskap, einkum og sjer í lagi fyrir þrifum, er það, að ekki er til í lögum nein heimild, er byggja megi á í þessu efni og gera samþyktir, er tryggja það, að enginn geti skorist úr leik, eins og jeg tók áður fram, með það að veita framkvæmdum í þessu efni hlutfallslegan stuðning við þann ávinning, sem klakið veitir. Í 5. gr. frv., sem hljóðar um það, hvað fram skuli tekið í þessum samþyktum, er meðal annars gert ráð fyrir því, að kostnaði við að byggja klakhúsið skuli jafna niður á jarðareigendur, þannig, að miðað sje að nokkru leyti við landverð samkvæmt fasteignamati og að nokkuru leyti við stöðu jarðanna til veiðinnar, en árlegum rekstrarkostnaði skuli jafnað niður á sama hátt á ábúendurna. En þar sem svo stendur á, að veiðirjettur er seldur undan jörð á samþyktarsvæðinu, að þá skuli eigandi hans bera bæði stofnkostnað og rekstrarkostnað. Á þennan hátt virðist okkur kostnaðinum sanngjarnlegast skift á hlutaðeigendur. En vitanlega verður í samþyktunum að kveða á um það, hvert skuli vera hlutfallið milli landverðsins og aðstöðu jarðanna til veiðinnar við kostnaðarniðurjöfnun. Þá er hitt atriðið, sem heimilað er í þessu frv., að gera samþyktir um takmörkun á ádráttarveiði. Það byggist á því, að í sumum ám - og á þó helst við um tiltölulega vatnslitlar bergvatnsár - hagar svo til, að einstakir veiðieigendur hafa aðstöðu til þess að geta með ádráttarveiði dregið upp mikinn hluta af þeim laxi, sem í ána gengur, en af þessu leiðir, að aðrir veiðieigendur bera mjög skarðan hlut frá borði, og á það þó sjerstaklega við, þegar þannig hagar til, að hægt er að taka laxinn á þann hátt skamt frá árósunum. Reynslan hefir þótt sýna, að þar sem svona er ástatt, þá veiti sú friðun, sem laxveiðalögin annars ákveða um þessa veiðiaðferð, ádráttarveiðina, enganvegin næga tryggingu fyrir því, að ýmsir veiðieigendur verði ekki, framar því sem góðu hófi gegnir, afskiftir þessum hlunnindum. Hjer er því lagt til í 2. gr. frv., að til þess að veiðin komi jafnar niður, þá sje heimilt að alfriða ána fyrir ádráttarveiði, þó ekki oftar en 2 daga í viku hverri, þann tíma, sem veiðin er stunduð. Jeg skal játa, að þetta, um takmörkun á ádráttarveiðinni, er viðkvæmt mál, og erfitt að gera, svo að öllum líki. Sumum finst eflaust of skamt gengið í þessu efni, en öðrum of langt. En jeg efast ekki um, að hjer megi þó finna meðalveg, sem allir sanngjarnir málsaðiljar geti sætt sig við, og erum við flm. fúsir til samvinnu við hv. landbn., sem að sjálfsögðu fær mál þetta til meðferðar, um þetta og önnur ákvæði frv. Jeg skal taka það fram, og getur það þá um leið verið nefndinni til athugunar, að okkur flm. hefir verið bent á, að inn í frv. vanti ákvæði, þegar á skiftir sýslum og veiðrjettur í ánni skiftist milli tveggja sýslna. Það er að vísu rjett, að frv. gerir aðeins ráð fyrir einni sýslu og einni sýslunefnd, er framkvæmdir hafi þessara mála, en þegar svo stendur á, að tvær sýslur eiga veiðirjett í sömu á, verða þær báðar að ræða málið og afgreiða í sameiningu. Þetta eru aðeins smágallar, sem auðvelt er að lagfæra þegar í stað. Í lögin um samþyktir um ófriðun og eyðing sels úr veiðiám, frá 1912, vantar samskonar ákvæði. Þar hefir Alþingi algerlega yfirsjest að setja nokkur ákvæði, þegar svona stendur á, að veiðiá skiftir sýslum. Í 2. gr. þeirra laga er aðeins talað um samþyktir innan hverrar sýslu, og er því auðsætt, að þar er átt við eina og sömu sýslunefnd, en ekki tvær. En í 5. gr. þessa frv. er það þó skýrt tekið fram, að samþyktin nái til allra þeirra manna, er veiðirjett hafa í ánni, og hlýtur því samþyktarsvæðið að miðast við það. - Jeg vænti þess, að háttv. landbn. bæti úr þessum ágalla, og enda þá mál mitt með því, að gera að till. minni, að frv. verði vísað til þeirrar nefndar.