Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Fyrir tæpum áratug síðan fóru fram miklar umræður um hugsanlega endurnýjun á ratsjárkerfi varnarliðsins og uppsetningu tveggja nýrra ratsjárstöðva á Norðvesturlandi og Norðausturlandi. Í tengslum við þær umræður var því m.a. velt fyrir sér hvort ætlunin væri eða æskilegt væri að setja upp sérstakar skiparatsjár í tengslum við ratsjárstöðvarnar sem síðar voru reistar á Bolafjalli og Gunnólfsvíkurfjalli. Í sérstakri skýrslu sem varnarmáladeild utanrrn., ratsjárnefnd, gaf út í október 1984 eru þessi mál m.a. tekin til umfjöllunar og sérstaklega skoðað notagildi uppsetningar skipaeftirlitsratsjáa. Niðurstaða þessarar skýrslu er sú að upplýsingar frá skiparatsjám á stöðvum norðvestanlands og norðaustanlands mætti nota m.a. á eftirfarandi hátt: 1. Til öryggiseftirlits með skipum af öllum gerðum. 2. Til eftirlits með fiskveiðum. 3. Til að fylgjast með veðri og jafnvel til að greina hafís. Síðan er farið nákvæmari orðum um þetta og m.a. vakin athygli á að hægt væri að fylgjast með umferð á viðkomandi hafsvæði og ferðum einstakra skipa og frá því greint að ratsjárkerfi af þessu tagi séu algeng á fjölförnum skipaleiðum, t.d. á Ermarsundi. Enn fremur er sagt um eftirlit með fiskveiðum að ljóst sé að nota mætti upplýsingar frá skiparatsjám til þess að fylgjast með sókn á þau fiskimið sem eru innan sjónmáls frá þeim stöðvum þar sem ratsjárnar eru staðsettar. Varðandi önnur not er vakin athygli á því í þessari ítarlegu skýrslu að hægt sé að nýta skipa- og flugratsjár til að greina úrkomusvæði og hefði þess vegna ómetanlegt gildi fyrir veðurspá. Þessi úrkomusvæði væru þá auðkennd á ratsjárskjánum og gerður greinarmunur á t.d. allt að 7 úrkomustigum. Niðurstaðan af þessum vangaveltum skýrsluhöfunda er þessi, með leyfi virðulegs forseta: ,,Sérstökum skiparatsjám yrði komið fyrir á þeim stöðum þar sem rætt hefur verið um að reisa ratsjárstöðvarnar til eftirlits með flugumferð umhverfis landið. Þessar stöðvar gætu greint skip í allt að 56 sjómílna fjarlægð frá Stigahlíð, 34 sjómílna fjarlægð frá Hrollaugsstaðafjalli og 59 sjómílna fjarlægð frá Gunnólfsvíkurfjalli. Upplýsingar frá þessum ratsjám kæmu einkum að gagni við öryggiseftirlit með skipaumferð á þessum svæðum. Upplýsingar frá stöðvunum kæmu einnig að gagni við stjórn leitar- og björgunaraðgerða á lofti og legi. Er ljóst að nota má slíkar ratsjár til að fylgjast með úrkomu og jafnvel hafís á þeim svæðum sem ratsjáin nær til. Þessi atriði eru þó háð tæknilegri útfærslu á búnaði skipaeftirlits ratsjárinnar og þeim aðferðum sem beitt yrði við að vinna úr upplýsingum frá henni.`` Nú eru fjórar ratsjárstöðvar í gangi á Íslandi og samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér hafa ekki enn þá verið settar upp neinar skiparatsjár og í sérstökum bæklingi um þessar ratsjárstöðvar sem Ratsjárstofnun gefur út, eru heldur ekki nefndar þessa skiparatsjár né hvort ætlunin sé að standa við það sem talað var um í þessari fyrrnefndu skýrslu ratsjárnefndar frá 1984. Því hef ég leyft mér að leggja fram eftirfarandi fsp. til hæstv. utanrrh.: ,,Hvað líður uppsetningum skiparatsjáa í tengslum við ratsjárstöðvarnar á Bolafjalli og Gunnólfsvíkurfjalli?``

Virðulegi forseti. Uppsetning skiparatsjáa á ratsjárstöðvunum á Bolafjalli og Gunnólfsvíkurfjalli var á sínum tíma samþykkt af hermálayfirvöldum Atlantshafsbandalagsins sem hluti af endurnýjun ratsjárkerfisins á Íslandi. Sú ákvörðun stendur enn og á því hefur ekki orðið breyting. Uppsetning þessara skiparatsjáa hefur hins vegar dregist frá því sem stefnt var að og er ástæðan endurskoðun á framkvæmdaáætlunum Mannvirkjasjóðs bandalagsins. Það sem hefur hamlað endanlegri afgreiðslu er að verulegur fjárskortur hefur verið á fjármagni til nýframkvæmda bæði árin 1992 og 1993. Nú stendur yfir endurskoðun. Hún er fyrst og fremst tilkomin vegna nýrrar öryggismálastefnu Atlantshafsbandalagsins sem var ákveðin á leiðtogafundi bandalagsins í Róm 1991. Að því hefur verið unnið að meta hvaða verkefnaflokka Mannvirkjasjóðurinn skuli kosta áfram og hvaða verkefnaflokkar skulu aflagðir. Sérstök nefnd hefur unnið að þessu mati og er henni ætlað að ljúka störfum fyrir varnarmálaráðherrafund Atlantshafsbandalagsins í desember nk. Í þeim drögum sem fyrir liggja er áfram gert ráð fyrir þátttöku Mannvirkjasjóðsins við kostnað við framkvæmdir á skiparatsjám eins og áform eru um á Bolafjalli og Gunnólfsvíkurfjalli. Það virðist vera afstaða flestra ríkja sem eiga aðild að Mannvirkjasjóðnum hins vegar að fresta ákvarðanatöku um flest verkefni þar til endurskoðuninni, sem ég vék að á vegum varnarmálaráðherranna, er lokið. Eins og fram hefur komið í svari mínu er meginástæðan fyrir þeirri seinkun sem orðið hefur á framkvæmdinni sú að frá miðju ári 1992 til dagsins í dag hefur ekki verið fyrir hendi nægilegt fjármagn til þess að greiða fyrir nýjum framkvæmdum Mannvirkjasjóðsins. Framlög einstakra ríkja hafa lækkað eða það hefur verið dregið á langinn að inna þau af hendi, m.a. með vísan til framangreindrar heildarendurskoðunar. Nú eru líkur á því að úr þessum vanda rætist að nokkru á næstunni. Það verður hlutverk hermálayfirvalda að endurskoða forgangsröð nýrra verkefna í ljósi þess fjármagns sem þá verður fyrir hendi þannig að ekki er unnt á þessu stigi málsins að slá neinu föstu um framhaldið annað en það að ákvörðun hefur enn ekki verið dregin til baka.

Hæstv. forseti. Það var þannig á sínum tíma þegar verið var að reka áróður fyrir þessum hernaðarframkvæmdum í landinu á árunum 1983--1985, að þá var mikið gert úr þessu borgaralega hlutverki ratsjárstöðvanna og þvílík hlunnindi það mundu verða fyrir íslenska sjómenn, veðurstofustarfsmenn og jafnvel bændur að njóta allra kostanna sem þessari starfsemi mundi fylgja. Það yrði hægt að fylgjast með skipaumferð, spá fyrir um veður og sjá regnskúri koma, jafnvel mætti ætla að hægt væri að auðvelda bændum heyskapinn með þessu tækniundri þegar ratsjárstöðvarnar segðu fyrir um úrkomuskýin. Það er afar athyglisvert í ljósi þessa málflutnings nú að hlýða næstum 10 árum síðar á svör utanrrh. og dæmigert fyrir aðferðafræðina alla í þessum málum, að efndirnar hafa orðið þær sem raun ber vitni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svar hans sem var ákaflega skýrt. Það liggur sem sagt fyrir að ætlunin er að efna það fyrirheit sem gefið var fyrir tæpum áratug síðan eða á árinu 1984--1985 um það að koma upp þessum skiparatsjám. Ég tek undir það með hv. 4. þm. Norðurl. e. að af þessum skiparatsjám verður auðvitað mjög mikið gagn eins og hann rakti mjög ítrlega hér í sínu máli hér áðan og í sjálfu sér ekki miklu við það að bæta. Orð hans styrkja mjög þennan málflutning sem ég hef verið að hafa hér frammi og er mjög í samræmi við það sem við héldum fram sem töluðum máli ratsjárstöðvanna á árinu 1984--1985. Ég held að það sé ástæða til þess að endurtaka að það er auðvitað hægt að hafa mjög margvísleg not af þessum ratsjárstöðvum, ekki bara til þess að sjá rigningarskúr á lofti ef menn ætla að fara í heyskap, heldur líka til þess að fylgjast með skipaumferð og getur þetta þess vegna verið ómetanlegt öryggistæki eins og öllum er ljóst. Ég held því að það sé ástæða til þess að taka undir það og ítreka það og leggja á það áherslu við hæstv. utanrrh. að þessu máli verði fylgt fast eftir. Það kom fram í máli hans að það eru enn þá samkvæmt þeim drögum sem liggja fyrir áform um að þessum skiparatsjám verði komið upp í þessum ratsjárstöðvum og eins og menn hafa bent á eru mjög gild rök fyrir því að það verði og við höfum auðvitað mjög mikil borgaraleg not af því eins og það var orðað hér áðan. Þess vegna er ástæða fyrir okkur að fylgja þessu máli fast eftir í þeim viðræðum sem fara fram núna á næstu vikum og mánuðum og ég fagna því að hæstv. utanrrh. hefur talið ástæðu til að þessu máli verði fylgt eftir og vakið athygli á mikilvægi og nauðsyn þess.

Virðulegi forseti. Íslendingar eru aðilar að fjölda alþjóðasamtaka og stofnana sem gegna margvíslegum hlutverkum. Innan þessara stofnana er að finna ráð, nefndir og sjóði sem Íslendingar taka þátt í og greiða gjöld til en oft fréttist lítið af því starfi sem þar fer fram. Einn af þeim sjóðum sem Evrópuráðið hefur á sínum snærum er svokallaður Viðreisnarsjóður Evrópuráðsins eða Council of Europe Resettlement Fund eins og hann heitir á ensku. Sjóður þessi hefur það hlutverk að veita þeim þjóðum Evrópuráðsins lán sem verða fyrir áföllum af einhverju tagi, svo sem jarðskjálftum, flóðum eða öðrum náttúrhamförum, en einnig og ekki síst að styðja þær þjóðir ráðsins sem stríða við hvers kyns félagslegt misrétti að leiðrétta það. Þannig hafa lán verið veitt til að útrýma heilsuspillandi húsnæði, til aðstoðar flóttamönnum og fleira. Viðreisnarsjóðurinn heyrir undir aðra þeirra nefnda sem ég á sæti í í Evrópuráðinu, þ.e. þá nefnd sem fjallar um málefni flóttamanna, fólksfjöldaþróun og lýðfræði. Á fundi nefndarinnar sl. vor var þeim tilmælum beint til þingmanna að vekja athygli á sjóðnum og kanna hvort og hvernig viðkomandi ríkisstjórnir hefðu nýtt sér sjóðinn. Í þeim gögnum sem ég hef undir höndum kemur fram að Íslendingar hafa fengið lán úr sjóðnum án þess að það komi fram til hvers þau hafi verið notuð. Því legg ég eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. utanrrh. á þskj. 61: ,,1. Hversu mikið fé hafa Íslendingar greitt árlega til Viðreisnarsjóðs Evrópuráðsins á árunum 1988--1993? 2. Hversu mikla peninga hafa Íslendingar fengið að láni úr sjóðnum frá stofnun hans? 3. Hvenær var síðast sótt um lán og til hvaða verkefnis? 4. Til hvaða verkefna hefur lánum frá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins verið varið hér á landi?``

Virðulegi forseti. Fyrst er spurt hversu miklu fé Íslendingar hafi varið árlega til Viðreisnarsjóðs Evrópuráðsins á árunum 1988--1993. Svarið er að Ísland hefur ekki greitt bein framlög til sjóðsins á þessum árum, hins vegar fer hluti af framlagi Íslands til Evrópuráðsins til almenns reksturs þess en það nam 184.500 kr. á yfirstandandi ári. Því má bæta við að Ísland tók hins vegar þátt í höfuðstólsaukningu sjóðsins, bæði 1987 og 1988 og eins 1991 og 1992. Með höfuðstólsaukningunni voru styrkari stoðir færðar undir starfsemi sjóðsins, engar greiðslur fóru fram af Íslands hálfu, einungis tilfærslur úr varasjóði og trygging sem íslensk stjórnvöld gefa. En með þátttöku í þessari höfuðstólsaukningu tryggði Ísland sér áfram sömu eignarhlutdeild í sjóðnum og verið hafði. Í annan stað er spurt hversu mikla peninga hafa Íslendingar fengið að láni úr sjóðnum frá stofnun hans. Svarið er að Ísland hefur fengið lán frá stofnun hans árið 1956 til ársloka 1992 samtals að upphæð 67 millj. ECU eða sem svarar 5,5 milljörðum íslenskra króna miðað við gengi íslensku krónunnar í dag. Þriðja spurning: Hvenær var síðast sótt um lán og til hvaða verkefnis? Svarið er að þann 16. júlí sl. var sótt um lán fyrir hönd Byggðastofnunar að fjárhæð 7,2 millj. ECU eða um 580 millj. ísl. kr. Umsóknin var dregin til baka þar sem verkefni þau sem Byggðastofnun ætlaði að endurlána til þóttu ekki nægilega traustlega skilgreind. Umsókn Byggðastofnunar verður væntanlega lögð fram að nýju á næstunni. Þá ákvað ríkisstjórnin þann 23. febr. sl. að afsala sér 115 millj. kr. lánsheimild á niðurgreiddum vöxtum frá sjóðnum með því skilyrði að lánið yrði notað til aðstoðar við flóttamenn í fyrrverandi Júgóslavíu. Ætla má að vextir af þessu láni séu nú um 9 millj. ísl. kr. lægri á ári en á almennum lánamarkaði þannig að þetta var umtalsverð aðstoð við þá sem eiga um sárt að binda í þessum löndum. Síðasta lán sem Ísland fékk til uppbyggingar hér á landi var 23. júlí 1984 til Byggðastofnunar sem endurlánaði til ýmissa verkefna, bátasmíði, frystihúsa og hafnarmannvirkja. Í fjórða lagi er spurt: Til hvaða verkefna hefur lánum frá Viðreisnarsjóðnum verið varið hér á landi? Ísland hefur fengið lán vegna samgönguáætlunar Vestfjarða 1965--1968 og byggðalínuverkefnisins sem fólst í samtengingu raforkuvera á Íslandi. Einnig tók Framkvæmdasjóður fyrir hönd Byggðastofnunar ýmis lán hjá Viðreisnarsjóðnum, Byggðastofnun endurlánaði síðan til fjölda verkefna, þar á meðal til uppbyggingar í Vestmannaeyjum eftir eldgosið 1973.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessi svör, þau voru skýr og skilmerkileg. Mér þótti þó merkilegt það sem kom fram sem svar við fyrstu spurningunni að það væri ekki greitt beint til sjóðsins því það kom fram á þessum fundi í vor að það væru einmitt vandræði hvað fáar þjóðir greiddu beint til hans. Mér finnst líka athyglisvert að heyra hvaða verkefni hafa verið hér á ferð því samkvæmt þeim skilgreiningum sem fylgja þeim plöggum sem ég hef undir höndum þá teygja menn sig greinilega nokkuð langt í að skilgreina hvað er að draga úr félagslegu misrétti eða bæta stöðu fólks, en það er kannski bara af því góða. En samkvæmt ársskýrslu 1992 þá eru það einkum Tyrkir og Grikkir sem hafa notið styrkja eða lána úr sjóðnum, enda geta menn sagt sér það að þar er við ýmsa erfiðleika að etja. Það er svo sem ekki meira um þetta að segja, ég mun kanna þetta mál nánar en það er athyglisvert að Íslendingar skuli afsala sér lánum en greinilegt að menn þurfa líka að vanda betur umsóknirnar þegar Byggðastofnun á í hlut.

Virðulegi forseti. Í því ástandi í atvinnumálum sem við Íslendingar búum nú við er brýnt að efla allt framtak á sviði atvinnuuppbyggingar. Ferðaiðnaður hefur verið vaxtarbroddur í atvinnulífi okkar undanfarin ár. Ferðamálaráð hefur sett sér það markmið að fjölga störfum fram til aldamóta þannig að ferðaiðnaðurinn geti fjölgað störfum um 2.200 á þeim árum. Þetta telur Ferðamálaráð vera hægt án verulega aukins fjármagns nema í markaðssetningu. Nú eru auglýsingar stór hluti af markaðssetningu og tilvalið að ná til þeirra ferðamanna sem fara um Leifsstöð. Á ferðamálaráðstefnu í Stykkishólmi í fyrra var samþykkt svohljóðandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ráðstefna Ferðamálaráðs Íslands, haldin í Stykkishólmi 30. okt. 1992, beinir því til utanríkisráðuneytisins að gert verði átak í að nýta möguleika Leifsstöðvar til landkynningar með því að þar verði komið upp myndum af landinu og/eða myndbandasýningum þannig að sá fjöldi ferðamanna sem fer um stöðina eigi þess kost að sjá meira af Íslandi en nú er.`` Nú á þessu hausti var enn ítrekuð þessi samþykkt og hún send til samgrh. Nú veit ég að utanrrh. telur að hann hafi algjörlega yfir málefnum flugstöðvar að segja og hvað þar fer fram. Það er því spurning mín hvort hæstv. ráðherra hafi eitthvað gert í málinu eða hvað sé því til fyrirstöðu að verða við þessum óskum Ferðamálaráðs. Hef ég leyft mér að bera fram til hans svohljóðandi fyrirspurn á þskj. 82: ,,Er eitthvað í vegi fyrir því að hægt sé að kynna land og þjóð með veggmyndum eða myndbandasýningum í Leifsstöð á Keflavíkurflugvelli?``

Virðulegi forseti. Hv. þm. spyr: Er eitthvað sem kemur í vegi fyrir að hægt sé að kynna land og þjóð með veggmyndum eða myndbandasýningum í Leifsstöð? Svarið er það að það er ekkert í vegi fyrir því að kynna land og þjóð með þessum hætti ef einhverjir aðilar hafa að því frumkvæði og undirbúa kynningu vel enda hafa tímabundnar kynningar farið fram í flugstöðinni þó ekki verði því haldið fram að tíminn hafi verið nýttur til fulls. Á þeim rúmum sex árum sem liðin eru frá vígslu flugstöðvarinnar þá hafa verið haldnar tvær stórar myndkynningar af sérstökum tilefnum. Hið fyrra var vegna samnorrænnar víkingahátíðar, Scandinavia Today, þegar Norðurlönd voru kynnt með veglegum hætti. Í tengslum við hana var komið fyrir stórum myndum í röð á standi eftir miðjum landgangi flugstöðvar og vöktu þær töluverða athygli ferðamanna. Hin kynningin var vegna ferðamálaárs Evrópu árið 1990. Veggmyndum var þá komið fyrir á veggjum ganga flugstöðvarinnar utan hins svokallaða ,,transit-svæðis``. Þess eru ekki dæmi að komið hafi verið upp kynningarbásum eða myndbönd notuð, flugstöðin hefur sjálf ekki hingað til haft frumkvæði að slíku kynningarátaki. Óskir hafa komið fram frá ýmsum aðilum um að efna til slíkrar kynningar. Yfirleitt hefur verið gert ráð fyrir þeim í bland við margvíslega auglýsingastarfsemi en þá hefur verið gert ráð fyrir því að auglýsingarnar ættu að vera ráðandi og í þeim tilvikum hafa kynningaraðilar undantekningarlaust ætlað sjálfum sér tekjur af auglýsingunum og þannig farið fram á það að flugstöðin veitti þessa þjónustu endurgjaldslaust. Auglýsingar í skjóli kynningar hafa hingað til ekki þótt nægilega góður kostur og þeim beiðnum hefur ýmsum verið hafnað. Almenna reglan er sú að veggir Leifsstöðvar eru ætlaðar fyrir auglýsingar því flugstöðin þarf á tekjum að halda. En þótt stöðin hafi ekki beinar tekjur af einhverri kynningu gæti hún til lengri tíma aukið tekjur sínar vegna slíkrar kynningar og hver hugmynd um kynningu hefur því verið metin sérstaklega með það í huga hvaða ávinningur gæti orðið af henni, hvort sem er fyrir flugstöðina sjálfa eða fyrir ferðaþjónustu og íslenskt atvinnu- og menningarlíf. Það er ekki alltaf auðvelt að meta ávinning af kynningu í krónum og aurum til skamms tíma. Hins vegar er hægt að leitast við að tryggja ávinning sem best með því að þeir aðilar sem best þekkja til beiti sér fyrir kynningu og hafi samráð sín í milli þegar það á við og helstu aðilar væru t.d. Ferðamálaráð, Útflutningsráð og Listasafn Íslands, auk þess sem fleiri aðilar gætu eflaust verið þátttakendur í því. Utanrrn. leitar stöðugt eftir því að finna nýjar leiðir til þess að kynna starfsemi flugvallarins og íslenskt atvinnu- og menningarlíf. Komi fram hugmyndir um kynningu verða þær að sjálfsögðu skoðaðar með jákvæðu hugarfari og velvilja í samráði við flugstöðvarstjóra og aðra aðila sem gætu þurft að koma að málinu. Ég kýs að bæta því við að undan því hefur verið kvartað að flugstöðin sé heldur ekki nýtt nægilega til auglýsingastarfsemi af hálfu íslenskra fyrirtækja og íslensks atvinnulífs svo sem venja er í flestum sambærilegum flugstöðvum vítt og breitt um heiminn. Á árinu 1993 eru einungis fimm aðilar sem hafa keypt auglýsingar í stöðinni. Þeir greiða ársfjórðungslega sem svarar 157 þús. ísl. kr. fyrir þessa kynningu en tekjur flugstöðvarinnar hafa orðið mestar af slíkri auglýsingastarfsemi árið 1990, 88.000 bandaríkjadalir sem jafngildir 4,9 millj. ísl. kr. á núverandi gengi. Þetta hefur dregist saman, kvartanir hafa heyrst um það að auglýsingaverðið sé of hátt af hálfu flugstöðvarinnar. Ég tel að hvort tveggja þurfi að auka, kynningarstarfsemi á vegum landkynningaraðila eða samtaka sem og auglýsingastarfsemi á vegum íslenskra fyrirtækja, og að efna þurfi þá til viðræðna og samninga um þá taxta sem að lágmarki verður að setja fram kröfu um að flugstöðin hafi fyrir slík viðskipti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin. Það er greinilegt að þarna fer fram einhver auglýsingastarfsemi og þá kannski landkynning í framhaldi af því. Ég held hins vegar, eins og kom fram í hans máli, að það sé hægt að auka þetta verulega og skýringin á því að Ferðamálaráð hefur ekki talið sig hafa aðstöðu til þess eða ekki hafa raunverulega leyfi til þess séu fjárhagserfiðleikar vegna þess að fjárframlag til Ferðamálaráðs er mjög mikið skorið niður og það fær aldrei sína lögbundnu tekjustofna sem það á að fá samkvæmt lögum. Sá niðurskurður er á milli 700 og 800 millj. á síðustu sjö árum. Það er kannski skýringin á því ef þeir eiga að fara að greiða stórar upphæðir fyrir auglýsingarnar þarna þá sjái þeir sér það ekki fært. En þar sem ég heyri að hæstv. ráðherra er þess mjög fýsandi að þetta sé aukið þá vænti ég þess að hann muni áfram beita sér í þessu máli og það er kannski ekki úr vegi að hann hafi til þess liðsinni hæstv. samgrh. því það væri áreiðanlega heppilegt að skoðanir þeirra færu saman um það hvaða starfsemi fer fram í Leifsstöð.

Virðulegi forseti. Ég vil að gefnu tilefni taka undir orð hv. þm. og fyrirspyrjanda að það færi mjög vel á því í framtíðinni að skoðanir samgrh. og utanrrh. færu saman.

Virðulegur forseti. Á þskj. 26 ber ég fram svohljóðandi fyrirspurn til dómsmrh.: ,,Er þess að vænta að í því frv. til laga um breyting á lögum nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sem boðað er í stefnuræðu forsrh., verði reynt að styrkja stöðu brotaþola í kynferðisbrotamálum í samræmi við ábendingar sem Alþingi sendir dómsmrh. á síðasta þingi?`` Ástæðan fyrir því að ég ber fram þessa fsp. í upphafi þings er sú að á síðasta þingi var samþykkt þál. Fyrsti flm. þeirrar tillögu var Sólveig Pétursdóttir en þar ályktaði Alþingi m.a. að fela dómsmrh. að skipa nefnd til að athuga hvort taka ætti upp það fyrirkomulag að ríkissjóður ábyrgðist greiðslur dæmdra bóta vegna grófra ofbeldisbrota. Þá var líka samþykkt að vísa til ríkisstjórnarinnar till. til þál. sem ég var fyrsti flm. að en í afgreiðslu Alþingis á þeirri tillögu segir m.a., það er nál. allshn. sem ég vísa í, með leyfi forseta: ,,Nefndin telur að tillagan hreyfi við mikilvægu máli sem vert er að fela ríkisstjórninni að kanna og leggja fram tillögur um svo fljótt sem auðið er. Sérstaklega er athyglisverð hugmynd sem reifuð er í grg. með tillögunni á bls. 2. Snýr hún að því að þolendur kynferðisbrota öðlist fortakslausan rétt til endurgjaldslausrar aðstoðar löglærðs talsmanns allt frá upphafi rannsóknar og þar til meðferð máls lýkur.`` Þetta var samþykkt á þinginu í fyrra og nú sá ég í fylgiskjali með stefnuræðu forsrh. að ætlunin væri að leggja fram frv. til laga um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála og því hlýt ég að spyrja hvort þessi mál komi þar sérstaklega til skoðunar. Ekki síst í ljósi þess að nýverið eða þann 22. sept. sl. var haldinn mjög fjölmennur fundur hér í bænum á vegum svokallaðrar kvennakeðju um meðferð kynferðisofbeldismála og þar var ályktað sérstaklega út af meðferð þessara mála í réttarkerfinu. Þar er ályktun í níu liðum þar sem listað er upp hvaða breytingar það fólk, það voru reyndar bæði karlar og konur sem fjölmenntu á þennan fund og skrifuðu nafn sitt undir þessa ályktun, hvaða breytingar það vill sjá á lögum um meðferð opinberra mála. Því spyr ég nú ráðherra hvort standi til að taka tillit til þessara ábendinga sem berast úr ýmsum áttum.

Frú forseti. Það frv. sem hv. fyrirspyrjandi víkur að í fsp. sinni tengist heildarendurskoðun reglna um áfrýjun héraðsdóma til Hæstaréttar og meðferð áfrýjunarmála almennt fyrir Hæstarétti. Í því frv. verður þess vegna ekki fjallað um þetta viðfangsefni sem hér er gert að umtalsefni. Það er vissulega svo að á síðasta þingi var þessu máli hreyft og ég fyrir mitt leyti tek undir það að mjög mikilvægt er að huga að nauðsynlegri endurskoðun á lögum vegna þessara mála og vegna nýrra viðhorfa sem uppi eru í þeim efnum. Ráðuneytið hefur nú í undirbúningi, í framhaldi af ályktunum Alþingis sl. vor, að skipa sérstaka nefnd til þess að kanna þessi mál og gera nauðsynlegar tillögur um breytingar á lögum að þessu leyti. Það hefur einnig komið til skoðunar hvort sama nefnd muni fjalla um viðfangsefni sem einnig hafa verið til meðferðar í ráðuneytinu og það er könnun á því hvort setja eigi nýjar reglur um nálgunarbann vegna ofsókna sem konur sæta í of ríkum mæli. Það er til athugunar hvort það má vera til hagræðis og til þess að flýta fyrir meðferð beggja málanna að sama nefndin fjalli um þessi viðfangsefni. Hvað lögfræðiaðstoðina varðar þá er einnig í undirbúningi endurskoðun á lögum um þau efni. Ég taldi hins vegar að það væri of svifaseint að bíða eftir slíkri heildarendurskoðun og ákvað þess vegna nú í haust að veita sérstakan styrk til lögfræðiaðstoðar þeirra sem verða fyrir nauðgun þannig að þegar hefur a.m.k. að hluta til verið komið til móts við þau sjónarmið. En það verður unnið mjög ákveðið og skipulega að endurskoðun þessara mála og nýjum tillögum og ég vænti þess að við getum séð þær eða kynnt þær hér á þinginu áður en þessu þingi lýkur.

Virðulegur forseti. Ég fagna þessum svörum dómsmrh. sem mér fannst bera vott um að hann væri tilbúinn til að skoða þessi mál með jákvæðum huga og láta ekki þar við sitja heldur stefna að því að leggja fram á þessu þingi einhverja breytingu á lögum í þessa veru. Ég held einmitt að þetta sé mjög brýnt og fagna því að til standi að skipa nefnd til að vinna í málinu og gera tillögur til breytinga. Ég vona sannarlega að í þeirri nefnd sitji m.a. fulltrúar þeirra hópa eða þeirra samtaka sem hafa unnið sérstaklega að þessum málum og hafa mjög víðtæka reynslu og mjög mikla sögu að segja um hvernig þessum málum er nú háttað. Ráðherra minntist hér á nálgunarbann, hvort nefndin ætti að fjalla sérstaklega um það. Ég held að það sé alveg tímabært að setja eitthvað slíkt í lög eða taka á því máli vegna þess að eins og málum er háttað í dag, þá er það oft þannig, og því miður verð ég að segja, að menn sem koma t.d. út úr fangelsum á svokallaðri reynslulausn eiga að baki talsvert mikla ofbeldissögu, ekki síður á heimili heldur en annars staðar. Þegar þessir menn fara á reynslulausn út úr fangelsunum, þá fara konurnar þeirra í rauninni í fangavist í Kvennaathvarfið eða annars staðar. Og það eru fleiri en eitt og fleiri en tvö og fleiri en þrjú dæmi sem ég hef um þetta og það eru nýleg dæmi um menn, sem í raun og veru eru hættulegir ofbeldismenn. Og það er grátlegt til þess að vita að þegar þeir fara út, þá fara þær inn sem ekkert hafa af sér brotið. Ég heyrði líka í hádegisfréttum útvarpsins í dag að það stæði til að taka á nauðgun sem hugsanlega gæti komið til af gáleysi, þ.e. ekki af ásetningi og það finnst mér líka mál sem er tímabært að skoða.

Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að leggja fyrir hæstv. dómsmrh. fyrirspurnir sem varða frammistöðu okkar Íslendinga eða framkvæmd á móttöku erlendra flóttamanna. Það er þannig, eins og kunnugt er, að þó Íslendingar hafi fullgilt flóttamannasáttmála Sameinuðu þjóðanna frá 1951, þá virðist ýmsu ábótavant hvað varðar fyrirkomulag þeirra mála í okkar löggjöf og þó ekki síður hvað varðar framkvæmdina, ef á hana reynir eða á hana kynni að reyna. Réttur flóttamanna á Íslandi er til að mynda hvorki tryggður í lögum né í okkar stjórnarskrá. Það vantar skilgreiningu á hugtakinu ,,flóttamaður``. Það eru í raun engar skýrar reglur til um það né heldur hvenær megi vísa manni sem óskar eftir hæli frá og hvernig fara skuli með meðferð slíkra mála og hver réttarúrræði þess fólks skuli vera. Hins vegar höfum við, eins og áður sagði, fullgilt flóttamannasamninginn og þar eru slíkar skilgreiningar og ýmis ákvæði eins og t.d. þau sem banna frávísun flóttamanns frá landamærum og meginregla samningsins er sú að mál hælisumsækjanda skuli könnuð. Hann skal njóta lögfræðiaðstoðar á öllum stigum og hafa rétt til þess að áfrýja máli sínu til dómstóla. Að sjálfsögðu skulu honum aðgengileg öll þau gögn sem varða hans réttarstöðu og þar fram eftir götunum. Á þessu eru verulegar brotalamir án þess að tími sé til þess að rekja það hér frekar. En sem dæmi má nefna að lögin um málefni útlendinga hafa ekki verið til á erlendum tungumálum nema ef vera skyldi dönsku, en eins og kunnugt er eru nú ekki mestar líkur á því að erlendir flóttamenn eða pólitískir komi hingað frá Danmörku. Það er að vísu svo að sem betur fer hefur e.t.v. ekki reynt á það, þannig að hægt sé að sýna fram á að við Íslendingar höfum með beinum hætti gerst brotlegir og brotið rétt á flóttamönnum sem hér hafa leitað hælis. En engu að síður er það mjög athyglisverð og umhugsunarverð staðreynd að Íslendingar hafa aldrei veitt einstaklingi sem hér hefur leitað eftir hæli sem flóttamaður vist. Nú er við því að búast að samgöngur séu að breytast þannig til landsins að reglubundnar samgöngur verði frá Íslandi til þriðja heims landa. Sú þægindastaða sem við höfum að nokkru leyti búið við og skýlt okkur á bak við í þessum efnum, að geta endursent flóttamenn eða einstaklinga, sem hingað koma án fullgildandi pappíra, til nágrannalandanna, Norðurlandanna, og treyst því að þar fái mál þeirra réttláta meðferð, verður því e.t.v. ekki fyrir hendi í framtíðinni ef héðan hefjast t.d. áætlunarsamgöngur til þriðja heims ríkja. Ég hef því leyft mér að spyrja hæstv. dómsmrh. eftirfarandi spurningar: ,,Hefur dómsmálaráðuneytið í undirbúningi að gera úrbætur varðandi meðferð mála erlendra flóttamanna sem kunna að beiðast hér hælis? Dómsmálaráðherra (Þorsteinn Pálsson) : Frú forseti. Því er til að svara að dómsmrn. fyrir sitt leyti stuðlar að því að flóttamenn sem hingað koma og beiðast hælis njóti allra þeirra réttinda sem alþjóðlegar skuldbindingar krefjast. Lög um eftirlit með útlendingum kveða svo á að ef útlendingur sem hingað kemur ber að hann hafi orðið að leita sér hælis sem pólitískur flóttamaður og framburður hans telst sennilegur, þá má lögreglan ekki meina honum landgöngu. Skal leggja málið án tafar fyrir dómsmrh. til úrskurðar. Þegar rætt er um úrbætur er varða meðferð mála erlendra flóttamanna ber þess að geta að allar úrbætur hljóta að ráðast af því hver þörfin er á hverjum tíma. Flóttamenn hafa ekki lagt leið sína hingað til lands með sama hætti og til margra annarra landa og eru þarfir hér því aðrar en víðast hvar annars staðar þar sem hópar flóttamanna koma dag hvern eins og hv. fyrirspyrjandi gat reyndar um í ræðu sinni. Atriði sem nefnd hafa verið og talin er þörf úrbóta á varða einkum stöðu flóttamanns þegar hann kemur til landsins, t.d. að hann geti notið aðstoðar túlks og eftir atvikum lögmanns og hann hafi aðgang að reglum sem gilda um útlendinga. Þegar útlendingur kemur til landsins hvort sem hann er flóttamaður eða ekki ber honum eins og öðrum að gera grein fyrir sér. Ef hann kveðst vera flóttamaður þá er það hlutverk lögreglu eða vegabréfaeftirlits að kanna frásögn hans. Er þá m.a. haft samráð við útlendingaeftirlitið sem síðan hefur samband við dómsmrn. um frekari meðferð málsins. Ráðuneytið hefur þegar gert ráðstafanir til þess að lögin um eftirlit með útlendingum og reglugerð um sama efni verði þýdd á ensku og einnig er fyrirhugað að þau verði þýdd á frönsku. Til þessa hafa lögin og reglugerðin eingöngu verið til í danskri þýðingu. Með þessu ættu reglur um þetta að verða aðgengilegri fyrir útlendinga og er fyrirhugað að þessar þýddu útgáfur liggi frammi á þeim stöðum þar sem útlendingar koma til landsins. Ráðuneytið telur rétt að miða við það að túlkur verði fenginn til aðstoðar við skýrslutöku og eftir atvikum einnig lögmaður þegar þess er þörf eða óskað er eftir. Þetta er reyndar gert eftir því sem unnt er þegar til beinnar skýrslutöku kemur en er ekki lögboðið. Hefur ráðuneytið þegar áréttað þetta atriði við útlendingaeftirlitið og mun það einnig beina því til utanrrn. sem fer svo sem kunnugt er með framkvæmd mála á Keflavíkurflugvelli. Á það hefur einnig verið bent að ekki sé unnt að bera ákvörðun dómsmrn. um það hvort einstaklingi skuli veitt hæli undir æðra stjórnvald eða dómstóla. Er í þessu sambandi rétt að vekja athygli á breytingu sem lögð er til í frv. til laga um breyting á ýmsum lögum er varða réttarfar, atvinnuréttindi o.fl. vegna aðildar að EES, sem lagt var fram á síðasta þingi og hefur nú verið endurflutt. Þar er lagt til að lögum um eftirlit með útlendingum verði breytt á þann veg að ákvarðanir sem nú eru í höndum dómsmrn. flytjist til útlendingaeftirlitsins en með kærurétti til ráðuneytisins. Í sambandi við umræðu um þessi mál ber að hafa í huga þá staðreynd að fáir flóttamenn leggja leið sína hingað til lands og eru umsóknir um hæli því fátíðar. Mál vegna flóttamanna komu síðast til úrskurðar í dómsmrn. fyrir fáeinum árum, árið 1990 að ég hygg. Árið 1991 kom hingað fjölskylda frá Pakistan og baðst hælis en hún fór fljótlega utan áður en málið hafði fengið afgreiðslu hjá stjórnvöldum. Örfá dæmi eru hins vegar um að hingað komi flóttamenn eftir dvöl í einhverju nágrannalandanna þar sem þeir hafa sótt um hæli, einkum frá Norðurlöndum. Samkvæmt gögnum frá útlendingaeftirlitinu eru þrjú dæmi um það frá síðasta ári og eitt á þessu ári. Höfðu þeir allir lagt inn umsóknir í Noregi eða Svíþjóð. Þessum flóttamönnum hefur ekki verið leyfð landganga og þeim því snúið til baka. Er í því efni fylgt sömu framkvæmd og víða annars staðar þar sem að meginstefnu er miðað við að svokallað fyrsta hælisland, þ.e. að það örugga land sem fyrst er komið til eigi að fjalla um umsóknir um hæli. Þetta á þó eingöngu við að stjórnvöld hafi vissu fyrir réttsýnni málsmeðferð í því landi sem útlendingurinn snýr aftur til.

Frú forseti. Því er til að svara að dómsmrn. fyrir sitt leyti stuðlar að því að flóttamenn sem hingað koma og beiðast hælis njóti allra þeirra réttinda sem alþjóðlegar skuldbindingar krefjast. Lög um eftirlit með útlendingum kveða svo á að ef útlendingur sem hingað kemur ber að hann hafi orðið að leita sér hælis sem pólitískur flóttamaður og framburður hans telst sennilegur, þá má lögreglan ekki meina honum landgöngu. Skal leggja málið án tafar fyrir dómsmrh. til úrskurðar. Þegar rætt er um úrbætur er varða meðferð mála erlendra flóttamanna ber þess að geta að allar úrbætur hljóta að ráðast af því hver þörfin er á hverjum tíma. Flóttamenn hafa ekki lagt leið sína hingað til lands með sama hætti og til margra annarra landa og eru þarfir hér því aðrar en víðast hvar annars staðar þar sem hópar flóttamanna koma dag hvern eins og hv. fyrirspyrjandi gat reyndar um í ræðu sinni. Atriði sem nefnd hafa verið og talin er þörf úrbóta á varða einkum stöðu flóttamanns þegar hann kemur til landsins, t.d. að hann geti notið aðstoðar túlks og eftir atvikum lögmanns og hann hafi aðgang að reglum sem gilda um útlendinga. Þegar útlendingur kemur til landsins hvort sem hann er flóttamaður eða ekki ber honum eins og öðrum að gera grein fyrir sér. Ef hann kveðst vera flóttamaður þá er það hlutverk lögreglu eða vegabréfaeftirlits að kanna frásögn hans. Er þá m.a. haft samráð við útlendingaeftirlitið sem síðan hefur samband við dómsmrn. um frekari meðferð málsins. Ráðuneytið hefur þegar gert ráðstafanir til þess að lögin um eftirlit með útlendingum og reglugerð um sama efni verði þýdd á ensku og einnig er fyrirhugað að þau verði þýdd á frönsku. Til þessa hafa lögin og reglugerðin eingöngu verið til í danskri þýðingu. Með þessu ættu reglur um þetta að verða aðgengilegri fyrir útlendinga og er fyrirhugað að þessar þýddu útgáfur liggi frammi á þeim stöðum þar sem útlendingar koma til landsins. Ráðuneytið telur rétt að miða við það að túlkur verði fenginn til aðstoðar við skýrslutöku og eftir atvikum einnig lögmaður þegar þess er þörf eða óskað er eftir. Þetta er reyndar gert eftir því sem unnt er þegar til beinnar skýrslutöku kemur en er ekki lögboðið. Hefur ráðuneytið þegar áréttað þetta atriði við útlendingaeftirlitið og mun það einnig beina því til utanrrn. sem fer svo sem kunnugt er með framkvæmd mála á Keflavíkurflugvelli. Á það hefur einnig verið bent að ekki sé unnt að bera ákvörðun dómsmrn. um það hvort einstaklingi skuli veitt hæli undir æðra stjórnvald eða dómstóla. Er í þessu sambandi rétt að vekja athygli á breytingu sem lögð er til í frv. til laga um breyting á ýmsum lögum er varða réttarfar, atvinnuréttindi o.fl. vegna aðildar að EES, sem lagt var fram á síðasta þingi og hefur nú verið endurflutt. Þar er lagt til að lögum um eftirlit með útlendingum verði breytt á þann veg að ákvarðanir sem nú eru í höndum dómsmrn. flytjist til útlendingaeftirlitsins en með kærurétti til ráðuneytisins. Í sambandi við umræðu um þessi mál ber að hafa í huga þá staðreynd að fáir flóttamenn leggja leið sína hingað til lands og eru umsóknir um hæli því fátíðar. Mál vegna flóttamanna komu síðast til úrskurðar í dómsmrn. fyrir fáeinum árum, árið 1990 að ég hygg. Árið 1991 kom hingað fjölskylda frá Pakistan og baðst hælis en hún fór fljótlega utan áður en málið hafði fengið afgreiðslu hjá stjórnvöldum. Örfá dæmi eru hins vegar um að hingað komi flóttamenn eftir dvöl í einhverju nágrannalandanna þar sem þeir hafa sótt um hæli, einkum frá Norðurlöndum. Samkvæmt gögnum frá útlendingaeftirlitinu eru þrjú dæmi um það frá síðasta ári og eitt á þessu ári. Höfðu þeir allir lagt inn umsóknir í Noregi eða Svíþjóð. Þessum flóttamönnum hefur ekki verið leyfð landganga og þeim því snúið til baka. Er í því efni fylgt sömu framkvæmd og víða annars staðar þar sem að meginstefnu er miðað við að svokallað fyrsta hælisland, þ.e. að það örugga land sem fyrst er komið til eigi að fjalla um umsóknir um hæli. Þetta á þó eingöngu við að stjórnvöld hafi vissu fyrir réttsýnni málsmeðferð í því landi sem útlendingurinn snýr aftur til.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svörin og sömuleiðis það að í undirbúningi eru ákveðnar úrbætur í þessum efnum. Það er aðalatriðið og megintilgangur minn með því að hreyfa þessu máli, að leggja á það áherslu og leggja því lið að það verði gerðar þær réttarúrbætur og framkvæmdalegu úrbætur sem sannarlega er þörf á að gera. Mér sýnist að vísu, þrátt fyrir svör hæstv. dómsmrh. hér áðan hvað framkvæmdaatriðin snertir, sem ég fagna og geri síður en svo lítið úr, að eftir sem áður sé ákveðin hætta á því að það verði misræmi milli annars vegar alþjóðlegra eða þjóðréttarlegra skuldbindinga okkar Íslendinga og hins vegar landsréttarins. Ég hefði gjarnan viljað heyra að til stæði að fara yfir íslenska löggjöf, þó ekki væri nú meira, og við létum stjórnarskrána bíða um sinn, a.m.k. þá löggjöf sem þetta snertir, gagngert til þess að tryggja að það verði alls ekki neitt misræmi og Íslendingar séu ekki að bregðast þjóðréttarlegum skuldbindingum hvað það atriði varðar að ganga frá þeim í landsréttinum. Það er hárrétt og kom líka fram í mínu máli, að þessi tilvik eru enn sem komið er fá og í flestum tilvikum hafa þau leyst á þann einfalda hátt að Íslendingar hafa í trausti réttlátrar málsmeðferðar á hinum Norðurlöndunum eða í öðrum nágrannaríkjum getað endursent þá menn sem hér hafa barið að dyrum sem flóttamenn. En ég held að það sé alveg ljóst að við þurfum að búa okkur undir breytta tíma í þessum efnum af tveimur ástæðum. Annars vegar er flóttamannavandamálið vaxandi í nálægum heimshlutum og því hlýtur að skola hingað upp á okkar strendur. Hins vegar eru samgöngur til og frá landinu að breytast þannig að inn eru að koma lönd sem ég efast um því miður að við getum treyst að sýni í öllum tilvikum réttláta málsmeðferð. Ég nefni í því sambandi áform um eða þegar tilkomið áætlunarflug frá Íslandi til Suður-Evrópu og jafnvel annarra heimsálfa.

Frú forseti. Það er vissulega svo að það hefur verið ágalli á okkar löggjöf að ekki hefur verið unnt að skjóta málum eða úrskurðum til æðra stjórnvalds. Nú er ráðgert að á því verði bragarbót með því að Alþingi samþykki það frv. sem lagt hefur verið fram og gerir ráð fyrir því að frumúrskurðir verði kveðnir upp af útlendingaeftirliti en þeim megi síðan skjóta til dómsmrn. sem æðsta stjórnvalds. Ég hygg að með þeirri breytingu og þeim úrbótum, sem gerðar hafa verið og verið er að vinna að á framkvæmd þessara mála, getum við sagt að við stöndum í einu og öllu við alþjóðlegar skuldbindingar okkar í þessu efni. Og ég tek undir með hv. þm. að það er auðvitað mjög mikilvægt að við getum sýnt fram á að svo sé.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín er á þskj. 49 og er til hæstv. dómsmálaráðherra og er svohljóðandi: ,,Hvenær má vænta að endurskoðun laga um mannanöfn verði lokið?`` Á síðasta þingi var lögð fram fyrirspurn af sama toga og fengust þá þau ánægjulegu svör frá hæstv. dómsmálaráðherra að þessi lög yrðu endurskoðuð. Nú er það svo að á þeim lista sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fram um mál sem hún hyggst leggja fram á þessu þingi er ekki að sjá að við megum vænta nýrra laga um mannanöfn. Það er flestum kunnugt um þann mikla sársauka og óánægju sem lög um mannanöfn sem tóku gildi haustið 1991 hafa valdið. Góð og gild nöfn sem hafa varðveist mann fram af manni eru ekki lengur gjaldgeng, jafnvel þó að prestar hafi í heilagri skírn innsiglað þessi nöfn. Þá hefur Hagstofan neitað að skrá þau í þjóðskrá og börnin eru enn þá skráð óskírð. Áralöng hefð er fyrir mörgum þessara nafna, t.d. nafninu Berg, sem er millinafn, sbr. Sævar Berg o.s.frv. Þetta er að sjálfsögðu alíslenskt nafn en ekki lengur löglegt. Þá eru millinöfn bönnuð. Ég þekki marga ættliði sem allir hafa þetta millinafn, Berg. En þau börn sem eru skírð eftir lagabreytingu hafa að sjálfsögðu ekki fengið þetta nafn viðurkennt þrátt fyrir að eiga eldri systkini með þetta millinafn. Í núgildandi lögum segir að nafnið verði að vera íslenskt og hafa unnið sér nokkra hefð í íslensku máli. Ekki veit ég hversu margar kynslóðir þurfa að bera nafn til að það sé komin hefð á nafnið. Það er ævinlega þannig að þegar börn eru skírð, þegar barni er gefið nafn, þá er það gert að vandlega íhuguðu máli. Nöfn forfeðranna eru mönnum kær og því óviðunandi að þrengja svo svigrúm til nafngiftar sem raun ber vitni. Ég taldi nauðsynlegt að ýta við þessu máli aftur því það eru svo margir sem bíða úrlausnar sinna mála hvað þetta varðar. En um leið vil ég fagna því að nokkur mál hafi verið leiðrétt vegna harðfylgis foreldra. En þrátt fyrir að ný mannanafnanefnd hafi verið mun sveigjanlegri upp á síðkastið tel ég nauðsynlegt að endurskoða lög um mannanöfn.

Frú forseti. Þann 5. ágúst sl. var skipuð nefnd til þess að endurskoða lög um mannanöfn frá 1991 og semja frv. til laga um breytingu á þeirri lagasetningu. Í nefndinni eiga sæti Drífa Pálsdóttir, skrifstofustjóri í dómsmrn., sem er formaður nefndarinnar, dr. Halldór Ármann Sigurðsson, dósent við Háskóla Íslands, og séra Hjálmar Jónsson prófastur. Vegna fjarveru eins nefndarmanna hefur orðið töf á því að nefndarstarfið gæti hafist. En ég vænti þess og veit að nefndin mun um leið og aðstæður leyfa hraða störfum sínum og leggja fram tillögur ef hún telur nauðsyn á breytingum á gildandi lögum. En eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda hefur orðið nokkur breyting á framkvæmd laganna. Frá því að ný mannanafnanefnd var skipuð í júlímánuði sl. hefur kvörtunum vegna framkvæmdar laganna stórlega fækkað í dómsmrn. og ég hef ekki orðið í sama mæli og áður var við óánægju fólks í fjölmiðlum með framkvæmd laganna frá því að nefndin endurskipuð tók til starfa á sl. sumri, enda hefur túlkun hennar á ákvæðum laganna verið með öðrum og um margt rýmri hætti en fyrri mannanafnanefndar. Ég tel einnig rétt að hér komi fram að hin nýja mannanafnanefnd hefur mótað sér verklagsreglur, m.a. um hvaða nöfn séu íslensk í skilningi 2. gr. mannanafnalaga og um það hvenær nöfn teljist hafa áunnið sér hefð í málinu. Ráðuneytið hefur fyrir sitt leyti samþykkt þessar verklagsreglur og þær hafa nú verið birtar opinberlega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og ég fagna því að þessi nefnd skuli vera að hefja störf og vona að það verði mjög fljótlega, en ég vona að þeir verði sveigjanlegir í sinni lagagift. En vegna þess að hæstv. ráðherra talaði um verklagsreglur sem ný mannanafnanefnd hefði en ég tel þær vera afar flóknar og vil, með leyfi forseta, lesa upp úr þeim: ,,Ung tökunöfn eru þau tökunöfn sem hafa komið inn í íslenskt mál eftir 1703. Ungt tökunafn telst hafa unnið sér hefð ef það fullnægir einhverju einu af eftirfarandi skilyrðum: a. Það er nú borið af a.m.k. af 20 Íslendingum. b. Það er nú borið af 15--19 Íslendingum og sá elsti þeirra hefur náð a.m.k. 30 ára aldri. c. Það er nú borið af 10--14 Íslendingum og sá elsti þeirra hefur náð a.m.k. 60 ára aldri. d. Það er nú borið af 5--9 Íslendingum og kemur þegar fyrir í manntalinu 1910 (eða fyrr). e. Það er nú borið af 1--4 Íslendingum og kemur þegar fyrir í manntali 1845 (eða fyrr). f. Það er nú ekki borið af neinum Íslendingi en kemur þegar fyrir í manntali árið 1845 (eða fyrr) og hefð þess hefur ekki rofnað eftir 1910.`` Virðulegi forseti. Fyrir mér eru þetta ákaflega flóknar reglur og ég vona sem sagt að ný nefnd sem fjallar um þetta hafi þetta ofurlítið ljósara svo að almenningur átti sig á hefðinni.

Hæstv. forseti. Happrætti og opinberar fjársafnanir hafa verið nokkuð til umræðu að undanförnu og ekki af tilefnislausu. Ljóst er að stór hluti allra þeirra milljarða sem aflað er með þessum hætti er án lagaheimildar og án eftirlits með því hvað verður um þetta fé. Leyfi ég mér að benda á skriflegt svar við fsp. hv. 4. þm. Suðurl., Margrétar Frímannsdóttur, á þskj. 110, en þar kemur fram að 5 aðilar af 190 hafa sent tilkynningar til lögreglustjóra um opinbera birtingu á reikningsyfirliti söfnunar sem fram fór í umdæmi þeirra eins og lög mæla fyrir um. Í refsilögum nr. 19/1940 segir svo í 183. gr., með leyfi hæstv. forseta: ,,Sá, sem gerir sér fjárhættuspil eða veðmál að atvinnu eða það að koma öðrum til þátttöku í þeim, skal sæta sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 1 ári, ef miklar sakir eru.`` Í 184. gr. sömu laga segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hver, sem aflar sér tekna beint eða óbeint með því að láta fjárhættuspil eða veðmál fara fram í húsnæði, er hann hefur umráð yfir, skal sækta sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 1 ári.`` Árið 1945 voru sett lög um heimild til dómsmrh. til að veita leyfi til veðmálastarfsemi í sambandi við kappreiðar og kappróður. Skyldi 10% ágóðans af happdrætti hestamannafélaganna renna til lagningar reiðvega, en 75% af hagnaði sjómannadagsráðanna í sjóminjasafn. Lagasetning þessi er óneitanlega kyndug þegar litið er til ákvæða hegningarlaga sem sett voru fimm árum áður en hana verður að skoða sem sérstaka undanþágu. En síðan hafa fleiri lög verið sett sem erfitt er að líta á nema sem veðmálastarfsemi. Nefna má lög um getraunir, nr. 59/1972, lög um talnagetraunir, nr. 26/1986, en þess utan hafa sprottið upp aðrar tegundir veðmála, alls kyns bingóspil og síðast en ekki síst spilakassar Rauða krossins sem engin lög eru fyrir, en notuð mun hafa verið takmörkuð undanþáguheimild fyrir peningahappdrætti. Reglugerð sem gefin var út til þessara kassa Rauða krossins mun eftir því sem ég hef fengið upplýsingar um hafa runnið út árið 1973 og aldrei verið endurnýjuð og ég skal þá taka leiðréttingu ef hér er farið með rangt mál. Þar sem nú stendur fyrir dyrum frekari útfærsla á þessari mjög svo ógeðfelldu veðmálastarfsemi með Háskóla Íslands í broddi fylkingar hef ég séð ástæðu til að spyrja hæstv. dómsmrh. eftirfarandi spurninga sem frammi liggja á þskj. 55. 
             Hæstv. forseti. Mér er ljóst að tími minn er búinn og því mun ég ekki lesa spurningarnar og treysti því að hv. þm. hafi þær á þskj. fyrir framan sig.

Frú forseti. Sem svar við 1. spurningu skal þetta tekið fram: Samkvæmt ákvæðum greindra laga veitir dómsmrh. leyfi fyrir slíkri veðmálastarfsemi með reglugerð. En einnig hefur ráðuneytið veitt heimild til veðmálastarfsemi við einstakar kappreiðar með sérstöku leyfisbréfi og þá með vísun til settra reglugerða. Engin slík reglugerð er nú í gildi. Sem svar við 2. spurningu skal þetta tekið fram: Seinast var veitt leyfi til veðmálastarfsemi í sambandi við kappreiðar bikarmóts Norðurlands í hestaíþróttum á Melgerðismelum í Eyjafirði 20. og 21. ágúst árið 1988. Seinast var gefin út reglugerð um veðmálastarfsemi 23. maí 1980 og var það fyrir veðmálastarfsemi Hestamannafélagsins Fáks í Reykjavík. Sú reglugerð gilti í 5 ár. Varðandi veðmálastarfsemi í sambandi við kappróður var gefin út reglugerð nr. 78 28. maí 1942 og gildir sú reglugerð um veðmálastarfsemi í sambandi við kappróður Sjómannadagsins. Sú reglugerð var ekki tímabundin. Sem svar við spurningu nr. 3 er það að segja að engar upplýsingar liggja fyrir varðandi þessa spurningu. Þeir sem rekið hafa veðmálastarfsemi við kappreiðar eða kappróður hafa ekki skilað uppgjöri til ráðuneytisins. Varðandi 4. spurninguna er það að segja að af hálfu dómsmrn. liggja engar slíkar skilgreiningar fyrir á öðrum lögum sem þar er spurt um. Varðandi þau ummæli sem hv. fyrirspyrjandi hafði hér um söfnunarkassa Rauða krossins er þess að geta að Rauði krossinn fékk leyfi til fjársöfnunar með sérstökum kössum árið 1972. Það var útgefið af þáv. dómsmrh. Ólafi Jóhannessyni. Þetta leyfi byggist ekki á sérstökum lögum, heldur er það almennt leyfi til fjársöfnunar en ekki happdrættisreksturs og þess vegna er það á misskilningi byggt að einhver reglugerð um það efni hafi runnið út árið 1973 og ég veit ekki hvaðan sú hugmynd er komin því að um þetta efni hefur ekki verið sett nein reglugerð, enda byggist þessi starfsemi ekki á sérstökum lögum heldur heimild til almennrar fjársöfnunar. Það er hins vegar annað mál sem ég hef vakið athygli á að það má deila um hvort nýjustu söfnunarkassarnir sem svo hafa verið nefndir séu í samræmi við þá skilgreiningu að um sé að ræða almenna fjársöfnun, hvort þeir eru ekki nær því að vera happdrættisvélar, og ráð er fyrir því gert að setja um þetta efni almenna löggjöf.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans sem voru áreiðanlega rétt og heiðarleg, en óneitanlega benda þau á ýmsa annmarka og ágalla sem eru á rekstri veðmálastarfsemi hér í landi. Það kom t.d. fram í svari hans að þeir aðilar sem hafa fengið nú síðast árið 1988 leyfi til að efna til veðmálastarfsemi hafa ekki gert nein skil og maður hlýtur að spyrja sig: Hvert fer þetta fé sem inn hefur komið? Og það er auðvitað fráleitt, eins og kemur raunar fram í svari sem ég minntist á áðan við fyrirspurn hv. 4. þm. Suðurl., að það er ekkert eftirlit með þessari starfsemi. Nú er ég ekki að áfellast núv. hæstv. dómsmrh. fyrir það. Ég held að fleiri eigi þar svo sannarlega sök á. Mér þykir hins vegar þetta mál sanna það að mikil nauðsyn er á að setja heildarlög um happdrætti, veðmálastarfsemi og annað slíkt í landinu. Ég á erfitt með að taka svar hæstv. ráðherra við 4. spurningu minni öðruvísi en að hann vildi lítið úttala sig um hvað hann liti á sem veðmálastarfsemi en spurningin var hvaða önnur lög fjalla um það sem dómsmrh. skilgreinir sem veðmálastarfsemi. Nú er það alveg ljóst að lög um getraunir geta auðvitað ekki verið neitt annað en veðmálastarfsemi og sama er að segja um lög um talnagetraunir. Þessi lög hafa verið sett og það er auðvitað fráleitt að á sama tíma og við erum með ákvæði í hegningarlögum um að bannað sé að efna til veðmálastarfsemi, þá sé í sífellu verið að setja ný lög um veðmálastarfsemi. Ég held að þetta hljóti að valda hæstv. ráðherra vanda og vil leggja á það mikla áherslu að niðurstaða þessarar umræðu verði sú að hæstv. ráðherra láti vinna frv. til laga um þessi mál og ég vil heyra áður en umræðunni lýkur hvort hæstv. dómsmrh. getur ekki verið sammála mér um það.

Frú forseti. Ég tók það fram í umræðum á Alþingi í síðustu viku að ég teldi fulla þörf á því að setja heildstæða löggjöf um þessa starfsemi. Það er að vísu ekki einfalt og eins og hv. alþm. vita þá blandast inn í það miklir hagsmunir og á stundum æði miklar tilfinningar. En hvað sem því líður, þá er ég enn þeirrar skoðunar að það sé á þessu full þörf. Það er einnig þörf að finna ákveðnar reglur til þess að vinna eftir varðandi eftirlit með fjársöfnunum og ráðstöfunum á fjármunum sem aflað er með sérstökum happdrættum eða öðrum þvílíkum leiðum þannig að allur almenningur eigi aðgang að upplýsingum um ráðstöfun þessa fjár. Það er í verkahring sýslumanna að ganga eftir upplýsingum um fjársafnanir. Ég held að allir geri sér hins vegar grein fyrir því að eins og þessari starfsemi er háttað og eins og starfsemi sem fer fram á grundvelli sérstakra laga er umfangsmikil, þá þarf að koma nýju skipulagi á eftirlitið þannig að endurskoðendur, hugsanlega Ríkisendurskoðun, eigi aðgang með öruggum hætti að bókhaldi þessara aðila og geti gert grein fyrir rekstri og ráðstöfun fjár. Ég tel þetta vera mjög nauðsynlegt og að því verður auðvitað unnið að koma þessum málum í eðlilegt horf.

Hæstv. forseti. á 109. löggjafarþingi flutti ég ásamt hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni, Davíð Aðalsteinssyni, Jóni Baldvin Hannibalssyni, Guðrúnu Agnarsdóttur og Stefáni Benediktssyni tillögu til þál. um réttaráhrif tæknifrjóvgunar. Hinn 25. mars 1986 var tillagan samþykkt sem svohljóðandi ályktun Alþingis, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á dómsmrh. að skipa nú þegar fimm manna nefnd til að kanna réttaráhrif tæknifrjóvgunar og gera tillögur um hvernig réttarstaða aðila verði ákveðin. Nefndin verði skipuð sem hér segir: Dómsmrh. skipi formann nefndarinnar án tilnefningar, tveir nefndarmenn skulu skipaðir samkvæmt tilnefningu Lögmannafélags Íslands, einn samkvæmt tilnefningu læknadeildar Háskóla Íslands og sé hann sérfræðingur í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp og einn nefndarmaður samkvæmt tilnefningu Barnaverndarráðs Íslands. Nefndin ljúki störfum áður en næsta löggjafarþing kemur saman. Ríkissjóður greiði kostnað af störfum hennar.`` Fimm árum síðar lagði hv. þm. Sigríður Lillý Baldursdóttir fram svipaða tillögu og voru meðflytjendur hv. þm. Lára V. Júlíusdóttir, Birgir Ísl. Gunnarsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Guðmundur Ágústsson, Ingi Björn Albertsson og Guðrún Helgadóttir. Sú tillaga hlaut einnig samþykki þingsins og var ályktuninni vísað til hinnar áður skipuðu nefndar. Nú skipta þau börn hundruðum sem orðið hafa til með tæknifrjóvgun og ég leyfi mér að nota það orð yfir alla þá tækni sem til þess er notuð. Ljóst er að réttarstaða a.m.k. sumra þessara barna, t.d. í tilvikum þar sem sæðisgjafi er ekki maki móðurinnar, er óljós og getur það valdið miklum skaða ef til hjónaskilnaðar foreldra kemur, í hugsanlegum erfðamálum eða vefengingarmálum. Ég tel að yfirvöld sýni mikið ábyrgðarleysi gagnvart þessum aðilum þar sem þau hafa leyft þessar aðgerðir án þess að tryggja réttarstöðu þessa fólks með lögum. Ég veit að ég er að valda hæstv. dómsmrh. leiðindum með því að spyrja enn einu sinni þessarar sömu spurningar sem frammi liggur hér á þskj. 56 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hvað líður störfum nefndar sem falið var að gera tillögur um réttaráhrif tæknifrjóvgunar samkvæmt ályktun Alþingis sem samþykkt var 25. mars 1986?`` Og nú vona ég, hæstv. forseti, að ég þurfi aldrei að spyrja hæstv. dómsmrh. þessarar spurningar aftur.

Frú forseti. Það er vissulega rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að þetta er ekki í fyrsta skipti sem spurt er um starf þessarar nefndar og stöðu nefndarstarfsins. Ég hafði vissulega gert mér vonir um það þegar ég svaraði sambærilegri fyrirspurn á síðasta þingi að nefndarstarfinu yrði lokið áður en því lauk. Því miður tókst það nú ekki. Ég taldi þegar ég kom að þessu máli að það væri nauðsynlegt að fá fleiri aðila inn í nefndina þannig að fulltrúi frá heilbr.- og trn. kæmi inn í nefndina og fyrir ári síðan var skipaður nýr aðili í nefndina samkvæmt tilnefningu frá heilbr.- og trn. Ég vona og tek undir með hv. þm. að ekki þurfi til þess að koma að ástæða sé til að bera enn á ný fram fyrirspurn af þessu tagi og mun enn beita mér fyrir því að nefndin hraði sínum störfum og ljúki þeim. Það er alveg fullkomin ástæða til þess að ýta eftir því eins og hér hefur verið gert. Ég vil aðeins minna á að það má segja að hluti af þessu máli hafi fengið nokkra úrlausn með ákvæðum nýju barnalaganna en það er engan veginn svo að þar hafi þetta mál verið leyst með fullnægjandi hætti. Það gengur aðeins á hluta þessa vandamáls og ég er engan veginn að taka þetta fram hér til þess að halda því fram að málið hafi fengið úrlausn en vil aðeins minna á að þar var tekið á hluta þessa viðfangsefnis en það er mjög brýnt að réttaróvissu í þessu efni sé eytt.

Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en þakkað fyrir þessa árvissu fsp. sem Guðrún Helgadóttir flytur hér, hún er sannarlega þörf ef hún mætti verða til þess að ýta við hinni mjög svo sofandi nefnd sem um þetta mál fjallar því að hún hlýtur að vera nokkuð vel sofandi fyrst þetta er búið að vera hér meira og minna til umfjöllunar frá 1986 og hvorki meira né minna en tvær þáltill. hafa verið samþykktar um að þetta skuli gert, að hér skuli koma fram frv. til laga um tæknifrjóvganir. Þetta er náttúrlega afskaplega mikilvægt mál og mikilvægt að slíkt frv. komi vegna þess að það eru svo margir viðkvæmir hlutir sem þarna eru á ferðinni. Ef við nefnum bara fósturvísana. Hvernig er með fósturvísana sem eftir verða? Hvað má gera við þá o.s.frv. og eftir hve langan tíma á að fleygja þeim? Og fleira mætti nefna þannig að þetta er mjög mikilvægt mál sem ég vona sannarlega að komi hér hið fyrsta inn til þingsins í frumvarpsformi.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. enn fyrir að hafa skilning á þessu máli, en ég vildi vegna orða hans um ákvæði í barnalögum leyfa mér að upplýsa hv. þm. um að ákvæðið í barnalögunum frá 22. maí 1992 var sett inn á síðustu stundu til að bjarga einhverju í þessu máli. Það er örstutt grein sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nú hefur maður samþykkt að tæknifrjóvgun fari fram á eiginkonu eða sambúðarkonu sinni, sbr. 3. gr., og er þá í máli skv. 52. gr. því aðeins unnt að taka til greina kröfu um vefengingu á faðerni barnsins að ljóst sé að það sé ekki getið við tæknifrjóvgunina.`` Þetta er allt og sumt sem í barnalögunum stendur og það segir sig auðvitað sjálft að þetta er haldlítið þegar kæmi til hugsanlega flókinna erfðamála eða einhvers slíks. Ég vil því leggja á það mikla áherslu að farið verði að tryggja rétt þessara aðila. Mér er sagt að börn sem getin eru við tæknifrjóvgun, glasafrjóvgun og hvað þetta nú allt saman heitir og ég kann ekki að nefna, séu að nálgast 500 og það nær auðvitað ekki nokkurri átt að slíkir einstaklingar búi við það og sum þeirra eru orðin nokkurra ára gömul að hafa ekki sama rétt og önnur íslensk börn. Ég vil þess vegna leggja á það mikla áherslu að þetta mál komi til þingsins í frumvarpsformi áður en allt of langt um líður.

Virðulegi forseti. Fyrir þremur árum bar ég fram við þáv. dómsmrh. þessa sömu spurningu um hvort Ísland hygðist staðfesta samning Sameinuðu þjóðanna gegn ólöglegri verslun með fíkniefni og skynvilluefni sem gerður var í Vínarborg 1988. Þáv. dómsmrh. kvað það staðfasta ætlun íslenskra stjórnvalda að fullgilda samninginn. Það kom fram að um tvíþætt verkefni væri að ræða. Annars vegar að undirbúa málið fyrir Alþingi og leita heimildar þess til að mega staðfesta samninginn. Hins vegar að um flókið lagatæknilegt úrlausnarefni væri að ræða þar sem kanna þyrfti hvaða lögum þyrfti að breyta og á hvern hátt. Í umræðum um fíkniefnavandann fyrr á þessu kjörtímabili var upplýst að dráttur á fullgildingu samningsins væri fyrst og fremst vegna þess að ólokið væri lagasetningu um svokallaðan peningaþvott. Lög um það efni voru samþykkt frá Alþingi sl. vor. Það er því eðlilegt að leita svara um hvað líði fyrrgreindum áformum. Í nokkur ár hafa alþjóðleg samtök beitt sér fyrir lögleiðingu fíkniefna. Umræða um slík viðhorf hefur verið vakin á Vesturlöndum og hér í norðri. Fyrir þremur vikum tók ég þátt í norrænni ráðstefnu hér í Reykjavík sem foreldrasamtök á Norðurlöndum gegn fíkniefnanotkun stóðu að og undirbúin var af fræðslumiðstöð samstarfsnefndar sem Vímulaus æska og fleiri samtök hérlendis standa að. Þar voru þessi mál rædd og því sjónarmiði hafnað að lögbinding geti verið lausn á þessum mikla vanda. Fjölmargir aðilar starfa saman og leggja sitt af mörkum að forvarnastörfum, en skýra löggjöf vantar á mörgum sviðum varðandi þessi mál. Samningur Sameinuðu þjóðanna er ítarlegur og fjallar m.a. um afbrot og viðurlög, refsivald, upptöku, framsal, gagnkvæma dómsmálaaðstoð, samvinnu og þjálfun. Það er afar mikilvægt að taka þátt í slíkum alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna sem og í öðru samstarfi sem fyrirhugað er á þeim vettvangi. Áhugavert er að í laganefnd Norðurlandaráðs er einnig til umfjöllunar tillaga um nýja norræna samstarfsáætlun varðandi fíkniefnavandann og önnur tveggja tillgreinanna fjallar um að Norðurlandaráð mæli með því við ríkisstjórnir á Norðurlöndum að þær beiti sér fyrir að lönd innan EB og EFTA staðfesti samning Sameinuðu þjóðanna sem hér er til umræðu. Með tilliti til þessa og mikilvægis baráttunnar gegn fíkniefnavandanum og innflutningi á ólöglegum efnum ber ég spurninguna fram á ný.

Frú forseti. Það er fyrirhugað að fullgilda framangreindan samning af Íslands hálfu og hefur undirbúningur að því verkefni þegar verið hafinn í ráðuneytinu. Samningurinn hefur þegar verið þýddur á íslensku en nú er verið að yfirfara þá þýðingu. Áður en samningurinn verður fullgiltur þarf að breyta nokkrum ákvæðum almennra hegningarlaga og e.t.v. fleiri laga. Ég hef einnig talið eðlilegt að jafnframt því að undirbúa fullgildingu þessa samnings verði unnið að undirbúningi að fullgildingu á samningi um þvætti og um hald, leit og upptöku ávinnings af afbrotum sem gerður var í Strassborg 1989, en efni þessara samninga er að sumu leyti skylt. Við gerum ráð fyrir því að það muni taka um 3--5 mánuði að ljúka undirbúningi málsins þannig að unnt verði að leggja það fyrir Alþingi. Miðað við stöðu þessa verkefnis og annarra í ráðuneytinu geri ég ráð fyrir því að samkvæmt þessu ætti að vera unnt að leggja málið fyrir Alþingi í marsmánuði.

Virðulegi forseti. Mér finnst það mjög jákvætt að fyrirhugað er að fullgilda þennan samning en nokkuð finnst mér svörin vera áþekk því sem áður hefur komið fram og lítið hafi miðað umfram það að þýða samninginn, en það kom einmitt fram við umræður sem fóru hér fram varðandi fsp. frá hv. þm. Guðna Ágústssyni á síðasta þingi. Það eru mjög mikil umsvif á þessum ólöglega fíkniefnamarkaði hér hjá okkur og við höfum sannarlega fundið þess ýmis merki og er skemmst að minnast að um þessa helgi var fjallað um stóra málið frá því í sumar þar sem gerð voru upptæk 20 kg af hassi og 3 kg af amfetamíni. Það er líka slegið á að veltan á þessum markaði nemi hundruðum millj. kr. Í nágrannalöndunum er líka haft orð á því að unglingafíkniefnið ,,ecstasy`` hafi náð slíkri útbreiðslu að nánast er talað um nýja fíkniefnamenningu í neikvæði merkingu og að framleidd eru neysluefni í því formi að höfða á sérstaklega til barna og unglinga og varað er við eins konar ,,design drugs``. Mér finnst þetta mjög alvarlegt og við eigum að leita allra leiða til þess að vinna bug á þessum vanda og nýta okkur þá stöðu sem við höfum. Ég vil líka geta þess að í yfirliti yfir verkefni 48. allsherjarþings sem fram undan er kemur fram að árið 1990 var efnt til aukaallsherjarþings Sameinuðu þjóðanna sem samþykkti áætlun um stærð samtakanna í baráttunni gegn fíkniefnum og að stofnað var fíknilyfjaeftirlit Sameinuðu þjóðanna á næsta allsherjarþingi á eftir. 47. allsherjarþingið samþykkti áætlun þar sem ákveðið var að halda fjóra allsherjarþingsfundi í haust með þátttöku ráðherra í því skyni að kanna stöðu alþjóðasamvinnu í baráttunni gegn fíkniefnum. Það hefur komið fram að íslensk stjórnvöld styðja starfsemi Sameinuðu þjóðanna á þessu sviði og leggja áherslu á þátttöku í þessum störfum og því er mikilvægt að þetta veganesti verði með sem fyrst að samningurinn verði staðfestur.

Frú forseti. Ég vil taka undir það með hv. þm. hversu brýnt er að taka á þessum viðfangsefnum. Þau eru margþætt og úrræðin sem við ráðum yfir eru líka margþætt og á mörgum sviðum þjóðlífsins. Kannski skiptir nú öllu máli eða mestu máli að koma fram meiri ábyrgð einstaklinga og fjölskyldna en hvers konar önnur félagsleg viðfangsefni, lögregluviðfangsefni og alþjóðlegt samstarf er mjög mikilvægt í þessu efni. Við höfum stutt viðleitni Sameinuðu þjóðanna að þessu leyti og í þessari viku fara fram á vettvangi allsherjarþingsins sérstakar umræður um þetta viðfangsefni. Aðstoðarmaður minn sækir þing allsherjarþingsins þar sem verið er að fjalla um þessi efni og við höfum viljað leggja á það sérstaka áherslu að við tækjum fullan þátt í því starfi, ekki aðeins til þess að sýna það út á við, heldur einnig til þess að styrkja okkur sjálfa í viðureigninni við þennan vágest.

Hæstv. forseti. Vaxandi atvinnuleysi og margvíslegar afleiðingar þess er tvímælalaust alvarlegasta vandamál íslensku þjóðarinnar. Sú uggvænlega þróun á sér fleiri en eina ástæðu sem vega þar misjafnlega þungt. Til að sigrast á þessum vágesti hlýtur að vera mikilvægt að reyna að gera sér sem best grein fyrir hverjar orsakirnar eru. Ég hef því á þskj. 27 borið fram eftirfarandi fsp. til hæstv. forsrh.: ,,Hve stóran þátt í auknu atvinnuleysi í landinu á síðustu tveimur árum á samdráttur í landbúnaði á því tímabili ásamt samdrætti í úrvinnslu- og þjónustugreinum sem af minnkandi búvöruframleiðslu stafar?`` Í ályktun sem allsherjarnefnd búnaðarþings lagði fram á sl. vetri kom fram að haustið 1991 og 1992 hafi framleiðslusamdráttur og verðlækkun í mjólkur- og sauðfjárframleiðslu numið sem svarar 1.350 ársverkum. Þar við bætast 180 ársverk sem talið er að leiði af samdrætti á þessu hausti. Þá er eftir að meta hve margir munu missa atvinnu í úrvinnslu- og þjónustugreinum sem stafar af svo miklu minni frumframleiðslu og er þessi fyrirspurn borin fram til að fá upplýsingar um það. Og þá hvað þessi hópur allur sem byggir afkomu sína á einhvern hátt á landbúnaði er stór hluti af þeim fjölda sem nú er skráður atvinnulaus. En samkvæmt nýjustu upplýsingum fer sá fjöldi nú því miður aftur vaxandi og horfur taldar slæmar fyrir næsta ár. Aðdragandi fyrrnefnds samdráttar í landbúnaði er búvörusamningurinn 1991 en síðan hann var gerður hafa ýmsar forsendur hans brugðist, svo sem vegna sölusamdráttar á innanlandsmarkaði. Sérstaklega er þó alvarlegt að gengið var út frá því þá að flestir sem yrðu að draga saman búrekstur gætu fengið aðra atvinnu í nágrenni. Það er nú víðast hvar ekki hægt vegna hins almenna atvinnuleysis. Það er því brýnt að gera sér glögga grein fyrir því hversu mikið áfall slíkur framleiðslusamdráttur er fyrir þjóðarbúið svo að það sé til aðvörunar ríkisvaldinu að taka ekki neinar ákvarðanir sem kynnu að auka þennan vanda jafnframt því sem það gæti gefið vísbendingar um hvernig snúa megi vörn í sókn.

Hæstv. forseti. Hv. 2. þm. Suðurl. hefur borið fram fyrirspurn svohljóðandi: ,,Hve stóran þátt í auknu atvinnuleysi í landinu á síðustu tveimur árum á samdráttur í landbúnaði á því tímabili ásamt samdrætti í úrvinnslu- og þjónustugreinum sem af minnkandi búvöruframleiðslu stafar?`` Ég bað Þjóðhagsstofnun um upplýsingar til þess að nota í svar við þessari spurningu og upplýsingar Þjóðhagsstofnunar eru eftirfarandi: Þjóðhagsstofnun áætlar að landbúnaðarframleiðslan á föstu verðlagi mun dragast saman um 6,5% á tímabilinu 1991--1993. Þar munar mest um samdrátt í kindakjötsframleiðslu sem dróst saman um 14% og framleiðslu mjólkur sem minnkaði um tæp 8% á þessu tímabili. Framleiðsla á öðru kjöti en kindakjöti hefur farið vaxandi á síðustu árum og nemur aukningin rúmum 12% á síðustu tveimur árum. Ekki liggja fyrir endanlegar tölur um fjölda ársverka í einstökum atvinnugreinum eftir 1990 en samkvæmt mati Þjóðhagsstofnunar fyrir tímabilin 1991 og 1993 hefur störfum í landbúnaði fækkað um 4% á þessu tveggja ára tímabili. Þetta er nokkuð minni fækkun en varð á síðasta áratug en þá fækkaði störfum í landbúnaði að meðaltali um 3% á ári. Veltutölur fyrir vinnslugreinar landbúnaðar gefa til kynna að á síðsta ári hafi samdráttur í slátrun og kjötiðnaði numið 2% að raungildi miðað við árið 1991 en í mjólkuriðnaði hefur á móti átt sér stað 3,5% raunaukning á milli ára. Ekki er hægt að draga einhlítar ályktanir um þátt minnkandi landbúnaðarframleiðslu í aukningu atvinnuleysis á síðustu tveimur árum. Íslenskur landbúnaður hefur á síðustu árum verið að laga sig að breyttum aðstæðum á innanlandsmarkaði og búvörusamningnum frá 1991. Afleiðingin hefur m.a. verið minni framleiðsla og fækkun starfa í greininni. Rétt er þó að benda á að fækkun starfa í landbúnaði er síður en svo ný af nálinni, enda var hlutfall vinnuafls í landbúnaði árið 1990 komið niður í 4,9% af heildarmannafla úr 7,8% 1980 og 13,3% 1970. Þessi fækkun landbúnaðarstarfa varð án þess að atvinnuleysi ykist að ráði. Í vinnslugreinum landbúnaðar hefur störfum einnig fækkað á síðustu árum. Árið 1987 var heildarfjöldi ársverka í slátrun, kjöt- og mjólkuriðnaði um 2.150 en hafði fækkað í 1.800 árið 1990 sem samsvarar tæplega 6% fækkun á hverju ári. Fækkun starfa í landbúnaði og tengdum greinum var því töluvert umfram þá tæplega 2% fækkun árlegra starfa á landsvísu á tímabilinu 1987--1990. Í könnun sem gerð var í vor á vegum félmrn. og unnin af Félagsvísindastofnun háskólans kom í ljós að af þeim sem skráðir voru atvinnulausir um áramótin 1992--1993 höfðu 3,4% starfað við landbúnað áður en þeir misstu vinnuna. Ekki var kannað hlutfall þeirra sem störfuðu við úrvinnslu eða þjónustugreinar landbúnaðar. Ég vona, hæstv. forseti, að þetta takmarkaða svar gefi nokkra mynd af þeirri stöðu sem hv. þm. sérstaklega spurðist fyrir um.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svarið og vil taka undir lokaorð hans að það var ákaflega takmarkað og sýnir að það þarf að fylgja þessu máli betur eftir. Vonast ég til þess að hæstv. forsrh. geri það í samræmi við ályktun sem samþykkt var á síðasta búnaðarþingi og beint til hans að hann skoði þetta mál ítarlega. En ég held að það sýni þó að eins og staðan er hjá okkur í atvinnumálum, þá er hvert atvinnutækifæri sem leggst niður okkur mikilvægt og það er mikilvægt að standa vörð um íslenska atvinnuvegi og skerða ekki þá markaði sem framleiðsluvörur þeirra hafa. Og ég legg áherslu á það hér vegna þess að því miður eru þeir aðilar til hér á landi sem telja sig hafa hag af því. Skýrast dæmi um það er málið sem verið var að kveða upp dóm um í dag um innflutning á svínaskinku en sá dómur staðfestir að leyfi það sem hæstv. utanrrh. gaf í síðasta mánuði fyrir innflutningi á kalkúnum, var algert lögbrot. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh. hvernig hann ætli að bregðast við þeirri niðurstöðu. Telur hæstv. forsrh. að ráðherra geti setið eins og ekkert hafi í skorist þó að öllum sé ljóst að um lögbrot var að ræða eftir að þessi dómur er kveðinn upp? Hvernig ætlar hæstv. forsrh. öðrum að bera virðingu fyrir lögum ef ráðherrar eiga ekki að gera það?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli og hæstv. forsrh. fyrir svörin þó að þau væru kannski ekki nógu ítarleg. En þau eru nógu ítarleg til þess auðvitað að sjá hvílíkur háskaleikur þær leikfimiæfingar sem hafa verið tíðkaðar í sumar af hæstv. utanrrh. og viðskrh. varðandi innflutning og áróður fyrir innflutningi landbúnaðarvara er. Það er hér í skýrslu Byggðastofnunar, um breyttar áherslur í byggðamálum, tiltekið að ársverk í landbúnaði og úrvinnslu séu um 10.000. Ef þriðjungur af þessu væri brotinn niður eða helmingur með innflutningi þá mundi atvinnuleysi aukast um helming, svo einfalt er málið.

Virðulegi forseti. Mér finnst rétt að það komi hér fram að landbn. fjallaði á fundi sínum sl. þriðjudag, og mun gera það aftur á morgun, sérstaklega um horfur í landbúnaði og hefur kvatt á sinn fund þá menn sem ættu að vera fróðastir um þau mál. Jafnframt hefur nefndin ritað Byggðastofnun bréf þar sem leitað er svara við þeirri þróun sem uppi er í þessum málum. Ég vænti að þegar þau svör liggja fyrir og niðurstaða úr nefndarstarfinu einnig þá muni þessi mál skýrast enn fremur. 
            

Hæstv. forseti. Vegna orða hv. fyrirspyrjanda vil ég taka fram að ég vil gjarnan stuðla að því að fyllri upplýsingar fáist heldur en ég hafði í höndum nú og koma þeim til þingsins þegar þær liggja fyrir og verða jafnframt við áskorunum búnaðarþings í því sambandi. Hins vegar mun ég ekki fjalla hér um önnur atriði sem voru fyrirspurninni algerlega óviðkomandi.

Virðulegi forseti. Þann 10. sept. sl. gaf kærunefnd jafnréttismála út álit í tveimur málum sem til hennar höfðu borist og vörðuðu fæðingarorlof feðra sem eru í starfi hjá ríkinu. Ég ætla að leyfa mér að hlaupa hér á öðru málinu til að gefa þingmönnum til kynna hvað þarna er um að ræða en vil jafnframt taka það fram að bæði þessi álit eru fáanleg hér á skrifstofu þingsins. Í fyrra málinu eru málavextir þeir að í bréfi kæranda, sem hann sendi kærunefnd jafnréttismála, segir að hann hafi eignast dóttur í aprílmánuði 1992 og samkomulag hafi orðið með þeim hjónum um að hann tæki einn mánuð í fæðingarorlof, frá 2. sept. til 2. okt. 1992. Þessa fyrirætlan hafi hann tilkynnt yfirmönnum sínum í menntmrn. með bréfi, dags. 7. maí. Þann 30. júní hafi hann skrifað fjmrn. og óskað staðfestingar á rétti sínum til launaðs fæðingarorlofs. Með bréfi, dags. 1. júlí 1992, hafi fjmrn. tilkynnt honum að hann ætti aðeins rétt á ólaunuðu fæðingarorlofi. Þá sótti þessi maður um greiðslu fæðingardagpeninga hjá Tryggingastofnun ríkisins --- reyndi að fara þá leið --- en með bréfi, dags. 26. ágúst 1992, hafi því erindi verið synjað með þeim rökum að til þeirra ætti hann ekki rétt þar sem konan hans hefði aldrei notið fæðingardagpeninga, þ.e. hún var opinber starfsmaður. Úrskurður tryggingaráðs byggði á því að réttur feðra væri afleiddur af rétti mæðra. Hefði móðir ekki fengið greidda fæðingardagpeninga ætti faðir ekki slíkan rétt. Starfsmannaskrifstofa fjmrn. rökstyður aftur synjun sína með því að lögin um fæðingarorlof fjalli aðeins um rétt til töku fæðingarorlofs en um greiðslur í fæðingarorlofi er vísað til laga um almannatryggingar. Um rétt ríkisstarfsmanna til greiðslna í fæðingarorlofi fari samkvæmt reglugerð nr. 410/1989, um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins. Reglugerðin er sett samkvæmt heimild í 17. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en þar segir: ,,Ákveða skal með reglugerð, hvernig fari um launagreiðslur til starfsmanna í veikindaforföllum svo og til kvenna í fjarvistum vegna barnsburðar.`` Á grundvelli þessa telur starfsmannaskrifstofan að karlar í starfi hjá ríkinu eigi ekki rétt á launuðu fæðingarorlofi. Kærunefndin fjallaði um þetta og álit hennar er það að með framkvæmd almannatryggingalaganna standi stór hluti feðra, þar á meðal kærandi, án nokkurs réttar til greiðslna taki þeir fæðingarorlof. Þeir séu þannig beittir misrétti sem engin efnisleg rök virðist fyrir og sem virðist ekki hafa verið ætlan löggjafans á sínum tíma. Það er m.a. vísað í umræður hér á þingi. Kærunefndin telur þá túlkun starfsmannaskrifstofu fjmrn., að ríkinu sé ekki skylt að greiða körlum í sinni þjónustu laun í fæðingarorlofi, hvorki í samræmi við 4. gr. laga nr. 28/1991, sem eru jafnréttislögin, tilgang þeirra laga né skilning og fyrirætlan löggjafans þegar sett voru lög nr. 57/1987 og lög nr. 59/1987.  ,,Með vísan til 20. gr. laga nr. 28/1991 er þeim tilmælum beint til fjmrn. að það hlutist til um að gerðar verði þær ráðstafanir sem þarf til þess að viðurkenndur verði og tryggður réttur feðra í þjónustu ríkisins til launa í fæðingarorlofi.`` Nú spyr ég: Hvað hyggst fjmrh. gera?

Virðulegi forseti. Sem svar við fyrirspurn hv. þm. vil ég segja: Lögin um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eru frá árinu 1954 og bera augljós merki síns tíma þegar umsvif ríkisins voru aðeins brot þess sem nú er og um margt annars eðlis. Á þeim tíma höfðu starfsmennirnir ekki samningsrétt og þaðan af síður verkfallsrétt. Því var nauðsynlegt að setja fram í lagatexta ýmislegt það sem nú er ákvarðað við samningaborðið eða hefur síðar komið fram í almennum heildarlögum í takt við breyttar skoðanir um samfélagsgerðina. Þannig hafa ýmis ákvæði laga nr. 38/1954 dagað uppi á langri vegferð og sum eru alls ekki í takt við almenna þróun laga og réttar en önnur veita starfsmönnum ríkisins betri stöðu og betri réttindi en aðrir launamenn í landinu búa við. Þetta er öllum þeim sem að starfsmannamálum ríkisins koma löngu ljóst og skiptir þá ekki máli hvort í hlut eiga stjórnskipulegir ábyrgðaraðilar eða stéttarfélög. Því hefur fylgi við endurskoðun þessara laga vaxið hin síðari ár. Eitt þeirra atriða sem staldrað hefur verið við er sú takmörkun sem felst í 17. gr. eins og hv. þm. gat um. Það er auðvitað rétt að takmörkun á launaðri fjarvist feðra við fæðingu barns rímar ekki við almenna réttarstöðu og ríkjandi viðhorf í dag. En menn hafa líka vakið athygli á þeirri staðreynd að réttur til launaðs fæðingarorlofs er betri hjá ríkisstarfsmönnum en öðrum starfsstéttum. Það er mínu áliti eðlilegt að þessi mál séu skoðuð í heild sinni. Það er þess vegna ljóst að það er ekki hægt að takmarka umræðu um breytta stöðu starfsmanna ríkisins við endurskoðun á niðurlagi 17. gr. laganna heldur verða menn, að mínu áliti, að ganga til heildstæðrar umfjöllunar um lögin og þau réttindi og þær skyldur sem ríkisstarfsmenn eiga að búa við. Að slíku verki verða væntanlega kallaðir fulltrúar þeirra stéttarfélaga sem hjá ríkinu starfa en ekki einungis fulltrúar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. En það eru ákvæði í lögunum um að skylt sé að kalla þá til. Þetta segi ég vegna þess að fjöldinn allur af starfsmönnum ríkisins er utan þessara samtaka og hafa ekki þann rétt sem um getur í lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Virðulegi forseti. Ég vil láta það koma fram að mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að þetta ákvæði 17. gr. laganna verði endurskoðað og tel að það eigi að gerast ásamt annarri bráðnauðsynlegri endurskoðun á lögunum sem nú eru að verða 40 ára gömul.

Virðulegur forseti. Þetta svar hæstv. fjmrh. kalla ég að fara eins og köttur í kringum heitan graut. Mér finnst vera ansi loðið hvort hann ætli, sem hann getur auðvitað gert, að beita sér fyrir nýrri túlkun á þeim lögum sem í gildi eru, þ.e. túlkun sem væri þá hagstæðari feðrum í þjónustu ríkisins sem taka fæðingarorlof. Það sem mér fannst ég skilja af ræðu hans hér áðan var það að hann væri tilbúinn að beita sér fyrir því að lögin um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins frá 1954 væru endurskoðuð, 17. gr. yrði breytt, það væri bara sjálfsagt og eðlilegt. En henni yrði breytt á þann veg að konur í þjónustu ríkisins yrðu í rauninni að greiða fyrir þann rétt, sem hann lýsti sig hugsanlega tilbúinn til að veita feðrum, með því að skerða réttarstöðu sína með vissum hætti frá því sem hún er núna, því auðvitað njóta konur í þjónustu ríkisins þeirrar sérstöðu, ásamt þeim sem vinna hjá bönkunum, að halda launum í fæðingarorlofi. Mér heyrðist á fjmrh. hér áðan að hann væri í rauninni að segja það að hann teldi að þessu ætti að breyta, að konur í þjónustu ríkisins ættu ekki eftir endurskoðun laganna, sem hann hyggst beita sér fyrir, að njóta fullra launa í fæðingarorlofi og feður ættu með ákveðnum hætti að koma þarna inn. Þetta skildi ég af ræðu hæstv. fjmrh. En eins og ég sagði: Mér fannst hann fara eins og köttur í kringum heitan graut og þetta er eitthvað sem ég verð bara lesa í ræðu hans hér áðan. Þykir mér auðvitað mjög miður ef þetta er ætlun ráðherrans að standa svona að málum en ekki að vinda bráðan bug að því að túlka lögin með þeim hætti að feður í þjónustu ríkisins geti notið þessa sjálfsagða réttar.

Herra forseti. Það er eins og allir vita skynsemi kattarins að fara varlega að heitum graut. Gæti hver maður séð að það fer illa fyrir þeim ketti sem ekki gerði það. Hins vegar fannst mér hæstv. fjmrh. ekki fara beinlínis skynsamlega að því að svara þessari fyrirspurn. Hann valdi þann kostinn að tala svo óljóst að ég kalla það nánast kraftaverk hvernig hv. fyrirspyrjandi Ingibjörg Sólrún Gísladóttir gat lesið það út úr ræðu hæstv. fjmrh. sem hún túlkaði hér sem hans svar. Það er út af fyrir sig list. Nú vildi ég biðja hæstv. fjmrh. sem vafalaust kemur í stólinn aftur að endursegja í örfáum orðum hvað hann hyggst gera.

Virðulegi forseti. Ég er ekkert uppnæmur fyrir því að vera kallaður köttur og allra síst eftir þá ágætu ræðu sem hér var flutt áðan um eðli og skynsemi kattarins, sérstaklega þegar heitur grautur á í hlut. En það er hins vegar rangt að ég hafi sagt í minni ræðu að konur ættu að greiða fyrir með lakari réttindum ef þessi réttur yrði útvíkkaður þannig að hann næði til karla. Það sem ég sagði, og skal nú segja í stuttu máli, var það að þetta atriði er eitt af mörgum sem tekið verður fyrir þegar lögin verða endurskoðuð og það þýðir til að enginn fari í grafgötur um það að ég tek ekki ástæður til þess að taka þetta eina ákvæði út úr nú og endurskoða það því það eru fjölmörg önnur í þessum lögum sem snerta betri rétt opinberra starfsmanna sem þarf að skoða og er ég þá ekki að segja að þau verði skert í þeirri endurskoðun, heldur er ég að tala um það að það sé eðlilegt samningsatriði á milli ríkisins og starfsmanna ríkisins hvernig réttindum, skyldum og kjörum er fyrir komið.

Virðulegi forseti. Mér er það ljóst að ég hreyfi hér viðkvæmu máli en það verður ekki komist hjá því að spyrja. Eins og menn muna þá er einn af hornsteinum stefnu ríkisstjórnarinnar svokölluð einkavæðing. Fljótlega eftir valdatöku núverandi ríkisstjórnar var einkavæðingarnefnd sett á laggirnar sem hefur skilað af sér víðtækum tillögum um sölu á sameiginlegum eignum okkar eða lagt til breytingar á ríkisstofnunum í hlutafélög sem eru ekkert annað en fyrsta skref í átt til einkavæðingar. Í hvítbókinni, Velferð á varanlegum grunni, er heill kafli um einkavæðingaráformin þar sem segir, m.a. með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin stefnir að því að gera átak til einkavæðingar starfsemi hins opinbera á kjörtímabilinu. Markmið þessara ráðstafana er fyrst og fremst að auka skilvirkni og hagkvæmni í opinberum rekstri, bæta afkomu og skuldastöðu ríkissjóðs, draga úr vaxtagreiðslum og koma í veg fyrir skattahækkanir.`` Halli ríkissjóðs á næsta ári mun ná nýjum hæðum og það þarf ekki að rifja upp fyrir þingmönnum hér skattahækkanir sem yfir okkur hafa gengið og aukna gjaldtöku af almenningi. Þessi stefnumörkun hefur því ekki náð fram að ganga í neinu. Þegar litið er á framkvæmd einkavæðingarstefnunnar blasir sama sagan við enda hafa hin miklu áform runnið út í sandinn að mestu leyti. Árið 1992 átti að einkavæða fyrir 1 milljarð kr. en 238 millj. skiluðu sér í ríkiskassann. Á þessu ári átti að selja fyrir 1,5 milljarða kr. þótt öllum mætti ljóst vera að það mundi aldrei ganga eftir enda stefnir í að salan skili um 100 millj. kr. nú. Enn skal þó haldið áfram og á næsta ári er meiningin að selja ríkiseignir fyrir 500 millj. kr. Maður spyr sig: Í hvaða heimi lifir fólk sem gerir áætlanir af þessu tagi í því efnahagsástandi sem hér ríkir og hvernig leyfa menn sér að halda svona áfram þegar ljóst er að kaupendur eru ekki til staðar? Og að svona loftkastalar gera ekki annað en að skekkja tekjuáætlanir ríkissjóðs og auka hallann? Ég vil taka fram að einkavæðing á rétt á sér að vissu marki en flest þau áform sem uppi eru á borði ríkisstjórnarinnar eru að mínum dómi mjög hæpin og skaðleg hagsmunum þjóðarinnar. Mér finnst ríkisstjórnin skulda okkur skýringu hér á hinu háa Alþingi á stefnu sinni ekki síst því hvernig hún skýrir skipbrot hennar enda var lítið minnst á þetta óþægilega mál í stefnuræðu forsrh. hér fyrr í haust, hvað þá í ræðu þeirri sem fjmrh. flutti þá við umræðuna. Því spyr ég hæstv. fjmrh. á þskj. 60: Hvaða skýringar telur fjmrh. vera á því að einkavæðingaráform ríkisstjórnarinnar hafa runnið út í sandinn og að sala ríkiseigna sem átti að skila 1.500 millj. kr. í ríkissjóð skilar aðeins 100 millj. kr. á þessu ári?

Virðulegi forseti. Sú fullyrðing að einkavæðingaráform ríkisstjórnarinnari hafi runnið út í sandinn er röng að mínu áliti jafnvel þótt útlit sé fyrir að sala ríkiseigna skili aðeins 100 millj. kr. á þessu ári. Á síðasta ári voru eftirtaldar ríkiseignir seldar: 1. Hlutur ríkisins í Ferðaskrifstofu Íslands, 2. Prentsmiðjan Gutenberg, 3. framleiðsludeild ÁTVR, 4. hlutur ríkisins í Þróunarfélagi Íslands. Sala á hlutabréfum í Jarðborunum var hafin og söluandvirði Skipaútgerðar ríkisins og Menningarsjóðs var ráðstafað til greiðslu á skuldum. Þar að auki voru ýmsar fasteignir seldar og söluandvirði þeirra fært til tekna í ríkisreikningi. Og einnig má nefna sem ekki kemur fram sem bein sala, þann sparnað sem felst í því að ekki þarf að sjá fyrir framlögum til félaga og fyrirtækja sem rekin voru með tapi. Auk sölu á fyrirtækjum og eignarhlutum hafa einkavæðingarnefnd ríkisstjórnarinnar og einstök ráðuneyti unnið að undirbúningi þess að breyta ríkisstofnunum í hlutafélög. Á síðasta þingi voru lögð fram frv. um breytingu margra stofnana í hlutafélög og má í því sambandi nefna Síldarverksmiðju ríkisins, Áburðarverksmiðju ríkisins, Sementsverksmiðju ríkisins og Lyfjaverslun ríkisins. Einnig er rétt í þessu sambandi að minna á frv. um afnám einkaréttar ÁTVR á innflutningi og heildsölu tóbaks. Frv. um síldarverksmiðjurnar og Sementverksmiðju ríkisins voru samþykkt en ekki náðist að afgreiða önnur frv. en þau verða vonandi afgreidd nú á haustþinginu. Sala ríkiseigna skilaði ekki þeim 1.500 millj. á þessu ári eins og áformað var fyrst og fremst vegna þess að ákveðið var að bíða með einkavæðingu ríkisbankanna tveggja. Eins og áður hefur komið fram var ástæðan tímabundnir erfiðleikar í efnahagslífinu sem m.a. birtast í mikilli lægð á hlutabréfamarkaðnum og slæmri afkomu bankanna. Við gerð fjárlaga kom skýrt fram að umrædd tekjufjárhæð var grundvölluð á því að sala hlutabréfa í Búnaðarbanka Íslands hæfist á þessu ári. Frestun málsins breytir því hins vegar ekki að stefnt er að einkavæðingu viðskiptabankanna í eigu ríkisins. Áformað er að breyta þeim í hlutafélög og hefja sölu á hlutabréfum í Búnaðarbankanum þegar aðstæður leyfa. Önnur ástæða fyrir minni tekjum á þessu ári en áformað var, er að ekki náðist að fá frv. um Lyfjaverslun ríkisins samþykkt á síðasta þingi, en sala á fyrirtækinu var áformuð á seinni hluta þessa árs. Jafnframt er talið ráðlegt að gefa sér meiri tíma en upphaflega var áætlað til að hefja sölu hlutabréfa í SR-mjöli. Einkavæðingin og aðrar leiðir af sama toga sem núv. ríkisstjórn hefur kynnt og innleitt eru rétt að festa rætur hér á landi. Þegar brautin hefur verið rudd verður um varanlegar umbætur og nýskipan í ríkisrekstri að ræða. Það mun ekki skipta sköpum þegar upp er staðið þó hægar hafi gengið í upphafi en áformað var, einkavæðingin er hafin, ákveðin og markviss skref hafa þegar verið tekin og undirbúningur fyrir þau næstu er í fullum gangi. Ég fagna því að hv. fyrirspyrjandi skyldi lýsa því yfir í ræðu sinni að einkavæðing ætti rétt á sér að vissu marki. Reyndar kemur það mér ekki á óvart því hún skrifaði grein í DV fyrir skömmu þar sem þessi sjónarmið komu fram, þótt hún vilji ganga skemmra en ríkisstjórnin vill. Ég heyri að margir hafa beðið um orðið og ég býst við að velunnarar Búnaðarbankans séu hér komnir og vilji fá að tala og skal það nú leyft, að sjálfsögðu. En af því tilefni vil ég þó bæta í það púkk að ekki stendur til á þessu ári og ekki er gert ráð fyrir því í fjárlögum næsta árs að inn komi tekjur af sölu Búnaðarbankans. Þannig að það sé alveg ljóst að í þeim 500 millj. sem standa í fjárlögum er ekki gert ráð fyrir að selt sé hlutafé Búnaðarbankans verði hann gerður að hlutafélagi, sem ég tel vera mjög skynsamlegt.

Virðulegi forseti. Ég hélt ég hefði heyrt það rétt í máli hæstv. fjmrh. þegar hann sagði að það ætti að selja Búnaðarbanka Íslands. Þegar hann varð hins vegar var við það að við, eins og hann kallaði okkur, velunnarar Búnaðarbankans, báðum um orðið þá var eins og hann áttaði sig á því og fór að draga í land lítillega. En mig langaði aðeins til að fá upplýsingar hjá hæstv. fjmrh. vegna þess að það er svo stutt síðan hann gekk af landsfundi Sjálfstfl. Hver var landsfundarsamþykkt Sjálfstfl. um sölu á Búnaðarbankanum?

Herra forseti. Ég minnist þess að þegar Austurstræti var breytt í göngugötu þá var sagt að verið væri að opna Austurstræti fyrir gangandi fólk. Reyndar hafði Tómas ort um það að menn hefðu gengið þarna áður. En hvað um það. Núv. ríkisstjórn segist vera að einkavæða. Ég veit ekki til að nokkurn tíma hafi átt sér stað jafnmikil þjóðnýting einkaframtaksins eins og framkvæmt hefur verið af núv. ríkisstjórn. Hún á banka, hún á skipafélög, hún á sláturhús, hún á allan þann rekstur sem nöfnum tjáir að nefna í þessu landi, að vísu í eigu sjóða og banka ríkisins. Það er nefnilega halli á einkavæðingunni. Það er verið að þjóðnýta íslenska athafnamenn aftan frá í stórum stíl í þessu landi. Þjóðnýta þá aftan frá. Og það verður að óska krötunum til hamingju með árangurinn í þjóðnýtingunni, kommúnisminn er dauður en kratarnir sjá um að þjóðnýta einkaframtakið aftan frá.

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því í máli hæstv. fjmrh. þegar hann ræddi um einkavæðinguna að hann mælti eitthvað á þá leið að það hefði verið beðið með einkavæðingu Búnaðarbankans eða viðskiptabankanna vegna óhagstæðra aðstæðna á hlutabréfamarkaði --- ef ég tók rétt eftir því sem hann sagði. Ég vil þess vegna spyrja: Er komið samkomulag í ríkisstjórninni og stjórnarflokkunum um þetta mál? Er bara beðið eftir réttu aðstæðunum á peningamarkaðinum og þá verði þetta gert? Er orðið samkomulag í stjórnarflokkunum um málið og allt klappað og klárt?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svörin en ég er jafnósammála honum eftir sem áður því ég get ekki lesið annað út úr þeim tölum sem ég tíundaði áðan en að sú stefna sem ríkisstjórnin markaði og hefur sett í fjárlög ár eftir ár hafi mistekist. Menn hafa ætlað sér að selja eignir fyrir allt að 1,5 milljarða kr. en það hefur ekki gengið eftir. Ég get ítrekað það hér að ég tel að einkavæðing eigi rétt á sér og ríkið sé enn þá að vasast í ýmsum málum sem það á ekki að vera að skipta sér af og eru arfur frá gömlum tíma, en hins vegar eru mörg þau áform sem ríkisstjórnin er með mjög af hinu slæma og menn þurfi þar að líta til reynslu annarra þjóða. Ég hugsa þá ekki síst til Pósts og síma og fleiri slíkra fyrirtækja sem þjóna öllum almenningi og hafa verið einkavædd í ýmsum löndum með þeim afleiðingum að verð hefur hækkað og þessi fyrirtæki treysta sér ekki til þess að standa í samkeppni og skera niður þjónustuna. Þess ber að minnast að ríkisstjórnin hefur af gæsku sinni tengt einkavæðinguna framlögum til vísindarannsókna og hefur nefnt það margsinnis að það þurfi að efla vísindarannsóknir hér á landi til að efla atvinnulífið, en tengt það þessari tekjuöflun sem hefur skilað sáralitlu. Þar af leiðandi hefur lítið fé runnið til vísindarannsókna. Þetta er enn eitt dæmið um það að einkavæðingarstefna ríkisstjórnarinnar hefur mistekist og þeir eiga að taka sig á og hætta þessari vitleysu. Einbeita sér að uppbyggingu atvinnulífsins og uppbyggingu rannsókna og breyta sinni forgangsröð.

Herra forseti. Það er oft verið að áminna almenna þingmenn um að þeir séu í sætum sínum og það sé ró meðan þingfundur stendur. En að ráðherra sé hér í almenningsskokki þvert um salinn fram og til baka. Mér finnst vítavert að vekja ekki athygli á því að það er sanngjarnt að þeir sitji einnig í sætum sínum og fylgist með þegar fyrirspyrjandi er að yfirheyra þá með sínum spurningum.

Virðulegi forseti. Ég skil nú ekki þessar athugasemdir sem hv. þm. er að gera. Rétt áðan lýsti hann því yfir að það væri skynsamlegt að fara eins og köttur í kringum heitan graut. Ég get ekki skilið hvernig menn geta gert það og setið á sama staðnum.

Forseti vill, áður en hún gefur hv. 2. þm. Vestf. orðið, taka það fram að forseti gerir ekki athugasemdir við hv. þm. og hæstv. ráðherra þó þeir gangi um þingsalinn. En auðvitað er óæskilegt ef það er gert í ríkum mæli.

Herra forseti. Mér var ekki ljóst að kettir hefðu seturétt hér þannig að ég tek það ekki til greina sem skýringu. Í annan stað hef ég ekki gert athugasemd við það að menn gangi um salinn, en að iðka hér skokk fram og til baka um salinn finnst mér óviðeigandi.

Virðulegi forseti. Fyrst ætla ég að upplýsa hv. þm. Framsfl. um það að það mun vera í þremur ályktunum frá landsfundi Sjálfstfl. þar sem samþykkt er að einkavæða ríkisviðskiptabankana, þannig að það er alveg skýr stefna Sjálfstfl. Í öðru lagi vil ég segja frá því að þetta er stefna ríkisstjórnarinnar frá upphafi. En það er hárrétt, sem látið var í veðri vaka í fyrirspurn eins hv. þm., að um það hefur ekki verið fullt samkomulag innan stjórnarflokkanna. Það hefur ekki verið látið á það reyna nýlega og ég get því haldið því fram og tel það eðlilegt að það sé stefna ríkisstjórnarinnar að gera ríkisviðskiptabankana að hlutafélögum. Hins vegar er það ekki á sama hátt skynsamlegt að selja hlut í þeim bönkum fyrr en markaðurinn er með þeim hætti að það fáist eðlilegt og gott verð fyrir. Þá vil ég benda hv. fyrirspyrjanda á það að ég tel það ekki vera mistök þótt okkur hafi ekki tekist að selja Búnaðarbankann eins og til stóð og áformað var á yfirstandandi ári. Það var ný ákvörðun sem tekin var að yfirlögðu ráði að fresta því um sinn. Það er nú einu sinni þannig að tölur í fjárlagafrv. eru áætlaðar tölur og þessar 10--11 hundruð millj. sem áttu að koma inn var sala eigna, sumpart vegna einkavæðingar en sumpart vegna sölu á fasteignum ríkisins. Ég hef þegar lýst því yfir að ég tel að á næsta ári séu inni tölur sem ættu að geta staðist þó ég geti ekki fullyrt um það nú að áætlun í fjárlagafrv. standist fyrr en að loknu næsta ári. Það er eðli áætlana að þær eru áætlanir en ekki raunveruleikinn.

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. fjmrh.: ,,1. Í hve miklum mæli er greidd ómæld (óunnin) yfirvinna hjá ríkinu? 2. Er greidd ómæld yfirvinna í orlofi? 3. Er greitt orlof á ómælda yfirvinnu? 4. Hversu margir ríkisstarfsmenn fá greidda aksturspeninga (bílastyrk) og hve mikilli fjárhæð námu þeir á sl. ári? 5. Hefur verið reynt að meta hvaða áhrif slíkar yfirvinnugreiðslur hafa á launakjör og launasamninga í landinu?`` Umræða um það sem ég vil kalla tvöfalt launakerfi hefur ekki verið hávær. Ástæðan fyrir því að ekki er almenn umræða um þennan, mér liggur við að segja ósóma, er að ég tel að ekki liggi fyrir umfang þessa dulda launakerfis. Engin umræða hefur verið um að þessar yfirvinnugreiðslur, sem stundum eru kallaðar metin yfirvinna, en einnig er verið að krefjast orlofslauna á þessa yfirvinnu þó svo að þessar greiðslur fylgi með launum í orlofsmánuði, sem sagt orlof á orlof. Annað sem verra er, slíkar greiðslur eru framkvæmdar. Það er ósvinna að mínu mati. Ég hef í höndum kröfugerð hæstaréttarlögmanns á hendur sveitarfélagi þar sem farið er fram á slíkar greiðslur. Þeir sem þekkja til þessara greiðslna vita að einnig eru tilvik þar sem ómæld yfirtíð er hrein launauppbót og ef unnin er raunveruleg yfirvinna þá er greitt fyrir hana sérstaklega. Hvers kyns launafeluleikur, sem hér er um að ræða, er til ills og skapar efasemdir og vantraust. Trúnaður milli stétta er brostinn ef óheilindi eru viðhöfð. Þetta eru m.a. ástæðurnar fyrir mínum framlögðu fyrirspurnum.

Virðulegi forseti. Ég mun byggja svar mitt á upplýsingum frá starfsmannaskrifstofu fjmrn. En fyrst vil ég aðeins útskýra hugtök sem gætu hjálpað til þegar menn ræða um hugtök eins og ómæld eða óunnin yfirvinna. Í launakerfi starfsmannaskrifstofu fjmrn. er yfirvinna greind í tvo þætti. Í fyrsta lagi í mælda yfirvinnu, þ.e. vinna umfram dagvinnu sem fæst við aflestur stimpilklukku eða annarrar ábyrgrar skráningar. Í öðru lagi í metna yfirvinnu, en þá er yfirvinna heils árs áætluð og greiðslu hennar jafnað niður á 12 mánuði. Seinni aðferðinni, sem við köllum metin yfirvinna, er beitt þar sem ekki er með góðu móti hægt að koma við skráningu með hefðbundnum hætti, t.d. hjá ýmsum ábyrgðarmönnum og einyrkjum hvers konar en einnig eru dæmi um að brugðið hefur verið til sama ráðs við gerð kjarasamninga. Þannig er nú um yfirvinnu t.d. hjá skólastjórnendum og yfirlögregluþjónum, hún er ákvörðuð með kjarasamningi. Síðan vil ég minnast á aksturspeninga eða bílastyrk. Hjá starfsmannaskrifstofu er notað hugtakið akstursgjald sem er greiðsla fyrir eigin bifreið starfsmanna sé notkun hennar nauðsynleg vegna starfans, svo vitnað sé til orðalags kjarasamninga. Ef ég vík að fyrirspurnunum þá er við þeirri fyrstu það að segja, að árið 1992 námu vinnulaun sem fóru um starfsmannaskrifstofuna 30 milljörðum 190 millj. og 260 þús. kr. Yfirvinna og orlof er þar af 8 milljarðar 338 millj. 672 þús. kr. eða 27,62% heildarvinnulaunanna. Metin yfirvinna var þar af 419 millj. u.þ.b. eða rúmlega 5% allrar yfirvinnunnar. Þessi metna yfirvinna skiptist á 1.521 einstakling en þetta ár voru heildarársverk hjá ríkinu tæplega 19.000. Svar við annarri fyrirspurn er svohljóðandi: Svo sem áður greindi er metin yfirvinna áætluð yfirvinna heils árs sem jafnað er niður á alla mánuði ársins. Eins mætti auðvitað deila upp í áætlunina með ellefu eða einhverri annarri tölu. Þetta þýðir auðvitað að það er greitt í orlofi af því að það er deilt með tólf en það væri hægt að deila með ellefu alveg eins. Þriðja fyrirspurn: Orlof er greitt bæði á mælda og metna yfirvinnu. Fjórða fyrirspurn: Ríkið mætir akstursþörf sinni með mismunandi hætti. Í fyrsta lagi getur verið um bifreiðakaup að ræða, þá leggur ríkið til bifreiðina. Bifreið getur verið tekin á leigu, t.d. á bílaleigu. Það geta verið leigubílar sem teknir eru og síðan er það samningur við starfsmann um afnot bifreiðar og eins tilfallandi notkun bifreiðar starfsmanns. Þetta er því gert með mjög mismunandi hætti og alveg í föstum skorðum. En þessar greiðslur til starfsmanna ríkisins námu árið 1992 tæplega 424 millj., en heildargreiðslur til starfsmanna sem vinnulaun voru, eins og ég sagði áður, upp undir 32 milljarðar. Svar við fimmtu fyrirspurn er --- ég verð að fara hratt yfir sögu tímans vegna --- að sú metna yfirvinna sem mælanleg er í launakerfi ríkis hefur ekki verið sérstaklega skoðuð með tilliti til áhrifa á launakjör og launasamninga í landinu. En þegar tekið er tillit til þess hve lág þessi fjárhæð er í launagreiðslum ríkisins, hvað þá í launum á landsvísu, má ganga út frá því að áhrifin séu mjög lítil. Hitt er svo annað mál að það kann að vera að einhver hluti þeirrar mældu yfirvinnu sem tilkynnt er til launakerfis ríkisins mánaðarlega sé ákvarðaður fyrir fram milli stjórnenda og starfsmanna og jafnvel án vinnuframlags. Hversu útbreitt þetta er og hve stór hluti yfirvinnugreiðslna er ákvarðaður með þessum hætti er ógjörningur fyrir mig að ákvarða að sinni en flest bendir til þess að með öflugri stjórntækjum sem við höfum yfir að ráða þá sé minna rými til slíkra athafna og ég tel að ástandið í þessum málum fari batnandi ár frá ári.

Virðulegi forseti. Ég þakka svar hæstv. fjmrh. Slíkar greiðslur eru í raun og veru þannig í mörgum tilvikum að telja má að verið sé að bæta lág grunnlaun upp þannig að ekki verði samanburðarhæft milli starfsstétta. Mér finnst þegar yfirvinna er orðin 30% hlutfall af launum sé verið að brengla launakerfi og þar sem þetta á aðeins við um ríkið tel ég að það sé ástæða til þess að skoða þessi mál miklu nánar. Launabilið á Íslandi er orðið miklu meira en tífalt. Tífalt launabil útborgaðra launa ætti að vera nægjanlegt svigrúm fyrir allar starfsstéttir og það verður að ætlast til þess að þegar þrengist að geti aðilar vinnumarkaðarins komist að samkomulagi innan þess ramma. Ég held að þegar svona er komið og þegar einn getur borið tuttugufaldan hlut fyrir sína vinnu á móti lægstu viðmiðunarlaunum, þá verði að stokka upp og gefa upp á nýtt í samræmi við raunveruleika og staðreyndir. Ég vil segja það hér að ef engin hreyfing kemur frekar á þessi mál á næstu dögum, þá treysti ég því að þeir hv. þm. úr öllum flokkum sem höfðu vilja til þess að styðja ályktun um þessi mál taki höndum saman og hrindi af stað aðgerðum sem duga.

Virðulegi forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég ætla ekki að leggja dóm á ummæli hv. þm. og tel þau vera eðlileg og auðvitað mun hann fylgja þeim málum eftir sem honum finnst hér á hinu háa Alþingi. Það er þó ástæða til þess að benda á að yfirvinna ásamt orlofi er 27,6% af heildarlaunagreiðslunum og ég get giskað á að orlof sé 8--9 prósentustig af því þannig að þetta er innan við 20% sem eru hreinlega yfirvinnulaun. Það er hárrétt hjá hv. þm. að þetta skiptist ójafnt á starfsmenn. Það er nú einu sinni þannig að vinnan leggst misjafnlega á starfsmennina og þess vegna myndast stundum talsverður launamunur. Virðulegi forseti. Mitt erindi í stólinn var fyrst og fremst að segja frá því að ég tel það vera hlutverk mitt hér fyrst og fremst að gefa upplýsingar um þessi atriði. Ef þær upplýsingar verða síðan til þess að um áframhaldandi vinnu verður að ræða af hálfu þingmannsins þá fagna ég því að sjálfsögðu og tek þátt í umræðu og eftir atvikum meðferð slíkra mála.

Hæstv. forseti. Í lögum um almannatryggingar nr. 67/1971, með síðari breytingum, er svo kveðið á, með leyfi hæstv. forseta, að ,,ráðherra skipar forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins að fengnum tillögum tryggingaráðs.`` Eins og alþjóð er kunnugt brást tryggingaráð þeirri skyldu sem lögin setja því og lagði ekki fram tillögu um einn úr hópi umsækjenda áður en nýskipaður forstjóri var ráðinn, heldur taldi ákveðinn hóp manna hæfari en aðra. En eitt er þó víst að það lagði ekki til að forstjórar yrðu tveir fyrst um sinn. Nú lesum við það í fjölmiðlum að fyrrv. forstjóri sé enn við störf og verði enn um sinn og því hef ég leyft mér að óska svars við fyrirspurnum sem fyrir liggja á þskj. 57. Þær hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,1. Hversu lengi verða forstjórar Tryggingastofnunar tveir og samkvæmt hvaða lögum? 2. Hver eru laun forstjóranna tveggja og fríðindi? 3. Hver var kostnaður við innréttingu skrifstofu handa fyrrv. forstjóra í húsi Tryggingastofnunar? 4. Verður beiðni um framlag til þessarar breyttu skipunar í frv. til fjáraukalaga?``

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi: Það er einn forstjóri fyrir Tryggingastofnun ríkisins. Forstjóraskipti fóru fram hinn 1. okt. sl. eins og kunnugt er. Á hinn bóginn varð það að samkomulagi milli ráðherra og fyrrv. forstjóra að hann tæki að sér sérstök verkefni fyrir stofnunina sem áætlað er að ljúki þann 1. febr. nk. Verkefni þessi eru einkum fólgin í því að vinna að skipulagsbreytingum og hagræðingu sem áætlað er í framhaldi af úttekt á stofnuninni sem nýlega fór fram auk annarra verkefna sem forstjóri mun fela honum. Fyrrv. forstjóri heldur fyrri launum á meðan hann starfar við þetta verkefni. Önnur spurning var: Hver eru laun forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins? Laun forstjóra eru samkvæmt upplýsingum Tryggingastofnunar ríkisins samkvæmt launaflokki 167-1 sem nemur 199.158 kr. á mánuði. Að auki greiðir Tryggingastofnun 26.388 kr. fyrir nefndastörf, bílastyrkur er 13.146 kr. 3. Hver var kostnaður við innréttingu skrifstofu handa fyrrv. forstjóra í húsi Tryggingastofnunar? Svar: Fyrrv. forstjóri hefur vinnuaðstöðu í herbergi sem er 15,86 fermetrar að stærð. Húsögn, þ.e. skjalaskápur, skrifborð, þrír stólar, skrifstofustóll og önnur skrifstofuáhöld, kostuðu kr. 185.691 kr. Þessi húsgögn og skrifstofuáhöld munu nýtast stofnuninni að fullu næstu árin. 4. Verður beiðni um framlag til þessarar breyttu skipunar í frv. til fjáraukalaga? Svar: Það verður ekki gert, enda rúmast þessi útgjöld innan fjárhagsáætlunar stofnunarinnar sem skýrist m.a. af því að ekki var ráðið að Tryggingastofnuninni í ný störf sem áætlað var á fjárlögum fyrr en seinni hluta ársins.

Hæstv. forseti. Á fundi forsætisnefndar Alþingis í morgun lá fyrir beiðni hv. heilbr.- og trn. um 10 þús. kr. til að heimsækja sjúkrastofnanir á Suðurlandi. Við þeirri beiðni var orðið. Hér er hins vegar um að ræða laun sem fara hátt í 1 millj. kr. fyrir starfsmann sem ekki var gert ráð fyrir á fjárlögum. Innréttingakostnaður skrifstofu var 200 þús. Forsætisnefnd Alþingis tekur slíkar upphæðir alvarlega og telur ekki að þær rúmist innan fjárlaga. Ef slík ný útgjöld koma upp sem ekki hefur verið ráð fyrir gert á fjárlögum þykir það siður hér í húsi að fara fram á aukafjárveitingu. Það er því furðulegt að hæstv. ráðherra skuli upplýsa hér að ekki minna en 1 millj. kr. skuli rúmast innan fjárlaga og hvergi þurfa að biðja um heimild fyrir slíkri greiðslu. Þetta eru ný tíðindi fyrir mér sem nefndarmanni í fjárln. Í Dagblaðinu 1. okt. sl. er haft eftir hæstv. heilbrrh. undir fyrirsögninni ,,Heilbrigðisráðherra með tvo forstjóra í Tryggingastofnun ríkisins.`` Það hefur þegar komið hér fram að þeir eru tveir þar sem tveir menn njóta forstjóralauna. Og þar segir hæstv. ráðherra, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég óskaði strax eftir því að Eggert yrði áfram við störf í Tryggingastofnun næstu mánuði til að forstjóraskiptin gætu orðið með þeim hætti að fyrrum starfsmaður yrði nýjum forstjóra til ráðuneytis. Samhliða því hef ég óskað eftir að hann taki að sér ýmis sérverkefni. Eggert tók umleitan minni mjög vel.`` Nú vill svo til að í Tryggingastofnun ríkisins veitir forustu hverri deild heill hópur mjög svo vel menntaðra starfsmanna sem tvímælalaust hefði verið forstjóra sínum til aðstoðar við hagræðingu og breytingar hvers konar og það segir sig auðvitað sjálft að hér er ekkert á ferðinni annað en persónuleg fyrirgreiðsla sem er auðvitað óþolandi að horfa upp á.

Virðulegi forseti. Á þskj. 115 beini ég þeirri fsp. til heilbr.- og trmrh. um héraðslæknisembættin og spurningar mínar eru þessar: ,,1. Hvaða stefna hefur verið mótuð um framtíð héraðslæknisembættanna? 2. Eru erindisbréf héraðslækna í endurskoðun? Ef svo er, hvenær má búast við að þeirri vinnu ljúki? 3. Hvaða tíma er heilsugæslulækni í fullu starfi ætlað að taka til að sinna embættisverkum héraðslæknis og hvernig er séð fyrir afleysingu á meðan þeim verkefnum er sinnt? 4. Hverjum verður falið að taka við þeim verkefnum sem héraðslæknisembættin í Reykjavík og á Akureyri hafa unnið ef sá niðurskurður sem boðaður er í fjárlagafrv. nær fram að ganga?`` Héraðslæknisembættin eru einn hlekkur í stjórnun heilbrigðismála í landinu. Þennan hlekk þarf að styrkja því að svæðisbundin stjórnun þjónar íbúum svæðisins betur en ómarkvissar ákvarðanir ráðuneytis og landlæknisembættis. Svæðisbundna stjórnun þarf að styrkja með því að skapa héraðslæknum og heilbrigðismálaráðum héraðanna þá aðstöðu að geta sinnt þeim verkefnum sem ákveðin eru í lögum. Fram til þessa hafa bæði embættin verið óstarfhæf sökum skorts á starfskröftum og rekstrarfé. Í dag er unnið að stækkun sveitarfélaganna. Tilgangurinn er að styrkja þau og gera hæfari til að sinna núverandi og nýjum verkefnum og hefur heilsugæslan verið nefnd í því sambandi. Hlutverk héraðslæknisembættanna er með þeim hætti að það skiptir ekki höfuðmáli hvort rekstur heilbrigðisstofnana er í höndum ríkis eða sveitarfélaga. Það sem skiptir máli er að draga úr núverandi miðstýringu og koma ákvarðanatöku nær verkefnunum og fólkinu sem á að takast á við þau. Hlutverk og staða héraðslækna er óljós í stjórnkerfinu. Línur eru óljósar og því tilviljunarkennt hvaða málum er vísað til embættanna og hvaða málum þau sinna frá íbúum og stofnunum sinna héraða. Þetta er öllum ljóst og hlýtur því að veikja enn frekar embættin og þá einstaklinga sem þeim sinna. Heilsugæslulæknir í fullu starfi sem skipaður hefur verið sem héraðslæknir verður að eiga við eigin samvisku hvaða tíma hann tekur til að sinna embætti héraðslæknis. Meðan núv. fyrirkomulag varir verður að ákveða vinnuskyldu og skipuleggja afleysingaþjónustu til heilsugæslustöðvanna. Núv. fyrirkomulag þjónar þeim tilgangi einum að viðhalda veikburða embættiskerfi en það getur líka verið markmiðið í sjálfu sér og skýringin á því hve litlar undirtektir tillögur til úrbóta hafa fengið hjá ráðuneyti og landlækni. Til að styrkja svæðisbundna stjórnun heilbrigðismála verða embætti héraðslækna að fá stöðugildi. Héraðslæknisembætti á Norðurl. e. hefur haft heilt stöðugildi undanfarin 5 ár. Þetta embætti hefur því getað sinnt sínum verkefnum og náð að skipa sér sess í sinni heimabyggð. Eins er með héraðslæknisembættið í Reykjavík. Það hefur alltaf haft sérstöðu og frá borgarlæknisembættinu og verkefnum í fjölmennasta læknishéraðinu. Samkvæmt frv. til fjárlaga fyrir árið 1994 er lagt til að framlög til þessara tveggja embætta lækki um tæplega 15 millj. kr. Framkvæmdin verði með þeim hætti að embætti héraðslæknis á Norðurl. e. verði sem áður, þ.e. heilsugæslulæknir gegni jafnframt embætti héraðslæknis og gert er ráð fyrir óskilgreindi fækkun starfsmanna hjá héraðslæknisembættinu í Reykjavík.

Virðulegi forseti. Til mín hefur verið beint fjórum fyrirspurnum. ,,1. Hvaða stefna hefur verið mótuð um framtíð héraðslæknisembættanna?`` Heilbr.- og trmrn. hefur um árabil viljað styrkja embætti héraðslækna. Nauðsynlegar lagabreytingar hafa aldrei náð fram að ganga fyrr en með breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu árið 1990. Þar var ákveðið að heimilt væri að reka þrjú sjálfstæð embætti héraðslækna í Reykjavíkurhéraði, í Reykjaneshéraði og Norðurlandshéraði eystra. Jafnframt var heimilað að stofna sjálfstæð embætti í nokkrum héruðum ef nauðsyn krefði. Annars staðar skyldi skipa einn heilsugæslulækni héraðsins sem héraðslækni með sama hætti og verið hefur, nánast frá setningu fyrstu laganna um heilbrigðisþjónustu. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir ráðuneytisins hefur ekki tekist að fá fjárveitingar á fjárlögum til embættis héraðslæknis í Reykjaneshéraði. Í ljósi takmarkaðra fjárveitinga og nauðsynlegs sparnaðar taldi ráðuneytið rétt að breyta að nýju öllum embættum héraðslækna annarra en héraðslæknisins í Reykjavík í eldra form, þ.e. að einn heilsugæslulæknir er jafnframt skipaður héraðslæknir. ,,2. Eru erindisbréf héraðslækna í endurskoðun? Ef svo er, hvenær má búast við að þeirri vinnu ljúki?`` Gildandi erindisbréf héraðslæknis eru nr. 118/1980. Endurskoðun erindisbréfsins hefur staðið yfir um hríð. Búast má við að þeirri vinnu ljúki innan tíðar. ,,3. Hvaða tíma er heilsugæslulækni í fullu starfi ætlað að taka til að sinna embættisverkum héraðslæknis og hvernig er séð fyrir afleysingu á meðan þeim verkefnum er sinnt?`` Heilsugæslulæknir í fullu starfi fær leyfi frá störfum að eigin ósk til að sinna embættisverkum héraðslæknis. Oftast er annar læknir ráðinn til afleysinga á meðan. Heilsugæslulæknar sem jafnframt eru héraðslæknar fá á mánuði 20% af launum samkvæmt launaflokki 153 vegna héraðslæknisstarfanna. Þegar þeir sinna eingöngu héraðslæknisstörfum fá þeir full laun samkvæmt launaflokki 153 þann tíma ásamt umsaminni eftirvinnu en falla á meðan af launaskrá sem heilsugæslulæknar. ,,4. Hverjum verður falið að taka við þeim verkefnum sem héraðslæknisembættin í Reykjavík og Akureyri hafa unnið ef sá niðurskurður sem boðaður er í fjárlagafrv. nær fram að ganga?`` Í fjárlögum 1993 eru fjárveitingar til héraðslæknisembættisins í Reykjavík 16,9 millj., í fjárlagafrv. 1994 6,8. Á sama hátt eru í fjárlögum yfirstandandi árs 6,6 millj. kr. til héraðslæknisins á Akureyri en 1,9 millj. í fjárlagafrv. fyrir komandi ár, 1994. Gert er ráð fyrir að uppstokkun verði á starfsemi skrifstofu héraðslæknisins í Reykjavík og einhver hluti þeirra verkefna sem skrifstofan hefur sinnt verði fært til heilsugæslustöðvanna líkt og er úti á landi. Þá er gert ráð fyrir að starf héraðslæknisins á Akureyri verði hálft starf og staða ritara við skrifstofu héraðslæknisins verði lögð niður. Þess er þó að geta að eftir sem áður mun fjárveiting til embættis héraðslæknisins á Akureyri verða því sem næst þreföld samanborið við fjárframlög til héraðslækna í öðrum héraðslæknisumdæmum, svo sem á Vesturlandi, Vestfjörðum, Norðurlandi vestra, Austurlandi, Suðurlandi og Reykjanesi þar sem almenna reglan hefur verið 20% starfshlutfall. Það segir með öðrum orðum að þrátt fyrir sparnað í þessum málaflokki er hér ekki um að ræða neina grundvallarbreytingu á þjónustu héraðslækna um landsbyggðina alla. Stærsta breytingin verður hér í Reykjavík. Þar mun væntanlega eflt landlæknisembætti koma inn og sinna ákveðnum þáttum þeirrar þjónustu sem embætti héraðslæknisins í Reykjavík hefur sinnt.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Svörin voru í líkingu við það sem mátti lesa úr fjárlagafrv. og við mátti búast, en erindisbréf héraðslæknanna hafa verið lengi í endurskoðun og það er eiginlega spurning á hverju strandar. Lögin hafa breyst á þessum 13 árum frá því að þeir fengu sín erindisbréf og margt sem þarf að taka tillit til. Eins hefur verið gerð hér þál. um skrifstofur heilbrigðismála og þar þarf líka að skýra línurnar ef af þeim verður. Hlutverk héraðslækna er margþætt og þeim er ekki ætlaður tími eða starfsaðstaða til að sinna þessum verkum og ef þeirra hlutverk þykir lítið í stjórnkerfinu þá er ekki hægt að ætlast til meira miðað við þá aðstöðu sem þeir búa við. En það er sóun á starfskröftum að nýta ekki þessa embættismenn betur og koma á valddreifingu í heilbrigðisstjórnun landsins. Þetta með afleysingarnar er mjög óþægileg staða að biðja um afleysingar eftir því sem hver og einn treystir sér til og vill leggja á sína samstarfsmenn með fjarveru. Ég fékk skýringar á því hvert eigi að flytja verkefni frá héraðslæknisembættinu í Reykjavík en þar eru unnin störf sem það embætti hefur eingöngu sinnt og það má vera að það sé hægt að koma þeim yfir á önnur embætti en þá mætti líka líta til rannsóknarlögreglunnar og annars ráðuneytis í því sambandi.

Virðulegi forseti. Á þskj. 116 er fsp. til heilbr.- og trmrh. um skrifstofur heilbrigðismála, svohljóðandi: ,,1. Hvernig miðar undirbúningi að stofnun skrifstofu heilbrigðismála í kjördæmum landsins, sbr. ályktun Alþingis frá 7. febrúar 1991? 2. Hvernig samrýmist áformaður niðurskurður fjárveitinga til héraðslæknisembættanna ályktun Alþingis um uppbyggingu stjórnsýsluþáttar heilbrigðisstofnana úti í landshlutunum og stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga, þar á meðal á sviði heilbrigðismála?`` Þál. um skrifstofu heilbrigðismála sem samþykkt var á Alþingi 7. febr. 1991 er stórt framfaraspor í stjórnsýslu þessa málaflokks. Skrifstofunum er ætlað að sinna m.a. verkefnum héraðslækna, heilbrigðismálaráða og Tryggingastofnunar og fjárhagslegri og faglegri áætlanagerð og eftirliti með heilbrigðisþjónustu á svæðinu. Tími til undirbúnings styttist ef vinna á samkvæmt tillögunni því það þarf að huga að mörgu í svo stóru valddreifingarmáli. Í dag er markvisst unnið að stækkun sveitarfélaga, tilgangurinn er að gera sveitarfélögin sterkari og hæfari til að takast á við núverandi verkefni og taka að sér ný. Sveitarfélög verða þrátt fyrir sameiningu mörg hver fámenn og veikburða. Nokkrir málaflokkar eru þess eðlis að fjárhagslegri og faglegri áætlanagerð ásamt því að vera með faglega ráðgjöf og eftirlit er betur stjórnað í stærri einingum í þágu sameiginlega hagsmuna svæðisins. Þar má t.d. nefna héraðslæknisembættin, heilbrigðismálaráð og fræðsluskrifstofur. Þegar verkefni eru flutt yfir á sveitarfélögin verður að tryggja þeim tekjustofna og stjórnunarlega ábyrgð. Án þess að vantreysta sveitarstjórnum þá verður jafnhliða flutningi á svo mikilvægum og viðkvæmum málaflokk sem heilbrigðismálin eru að styrkja svæðisbundna ráðgjöf og eftirlitsstofnanir. Ráðið til að draga úr hinni miklu miðstýringu sem nú er í heilbrigðismálum er að koma fót skrifstofum heilbrigðismála, styrkja héraðslæknisembættin og koma á fót lögboðnum embættum héraðshjúkrunarfræðinga. Á miklum sparnaðar- og niðurskurðartímum er erfitt að koma með tillögu um fjölgun stöðugilda og stofa ný embætti. Í þessu tilfelli er að einhverju leyti hægt að tala um flutning verkefna og mannafla frá stofnunum í Reykjavík út í kjördæmi landsins.

Virðulegi forseti. Til mín hefur verið beint tveimur fsp. Í fyrsta lagi: ,,Hvernig miðar undirbúningi að stofnun skrifstofu heilbrigðismála í kjördæmum landsins samanber ályktun Alþingis 7. febr. 1991?`` Tilvitnaðri þál. var vísað til nefndar sem skipuð var í september 1991 og falið var að endurskoða lög um heilbrigðisþjónustu. Nefnd þessi sendi ráðherra tillögur sínar um mánaðamótin apríl/maí sl. Nefndin sendi sem fskj. með frv. hugmyndir um héraðsráð, skrifstofur héraðsráðs og héraðslækna. Í frv. er þó ekki að finna tillögur um lagabreytingar hér að lútandi. Tillögur þessar hafa verið um skeið til skoðunar í heilbr.- og trmrn. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um það hvenær og hvort um framlagningu frv. til laga um breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu í samræmi við tillögur nefndarinnar verði að ræða m.a. í ljósi þess að tveir nefndarmenn voru með fyrirvara um tiltekin ákvæði í frv. Í öðru lagi er spurt: ,,Hvernig samrýmist áformaður niðurskurður fjárveitinga til héraðslæknisembættanna ályktun Alþingis um uppbyggingu stjórnsýsluþáttar heilbrigðisstofnana úti í landshlutunum og stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga, þar á meðal á sviði heilbrigðismála?`` Ályktun Alþingis um uppbyggingu stjórnsýsluþáttar heilbrigðisstofnana úti í landshlutum sem ítrekuð var í 5. gr. íslenskrar heilbrigðisáætlunar frá 19. mars 1991 hafa ekki fylgt fjárveitingar sem gera uppbyggingu þessa mögulega. Ráðuneytið hefur því ákveðið að á meðan fjárveitingar fást ekki til uppbyggingar stjórnsýsluþáttar heilbrigðisstofnana úti í landshlutunum verði starfsemi héraðslækna á landinu annars staðar en í Reykjavík svipuð. Þetta þýðir að einum heilsugæslulækni í hverju umdæmi verður falið að sinna jafnframt héraðslæknaskyldum samkvæmt lögum og reglugerðum. Flutningur verkefna frá ríki til sveitarfélaga mun væntanlega treysta mjög alla nauðsynlega stjórnsýslu heima í héraði. Tek ég undir með fyrirspyrjanda í þeim efnum, og ekki síst á vettvangi heilbrigðismála sem og annarra málaflokka. Ég vænti þess að viðkomandi sveitarstjórnir muni gæta þess þegar þær endurmeta og raða í forgangsröð á nýjan leik þegar þessi verkefni eru komin heim í hérað að hafa m.a. þau mál sem fyrirspyrjandi nefndi í forgangi.

Virðulegi forseti. Það var ákveðin þversögn í svari hæstv. heilbrrh. hvað varðar afstöðuna til uppbyggingar á stjórnsýsluþætti héraðslæknisembættanna. Annars vegar sagði ráðherrann efnislega eitthvað á þessa leið: Á meðan það er á okkar höndum hér á Alþingi að ákvarða þessa hluti þá látum við bara litla peninga í það þannig að það sé ekki hægt að byggja upp þennan þátt. En svo sagði hann: Síðan ætlum við að láta sveitarfélögin fá þetta verkefni og þá verður blómabrekka fram undan. Það mun mjög treysta stjórnsýslu heima í héraði þegar sveitarfélögin eru komin með þetta. Það gerist ekki, virðulegur forseti, nema því aðeins að þeir hinir sömu sem halda þessu fram, hæstv. ráðherrar og hans fylgismenn og stuðningsmenn í ríkisstjórninni, fyrir utan nokkra Hafnfirðinga, láti fé til verkefnisins. Hvernig eigum við að trúa því og treysta, virðulegur forseti, að ráðherra sem ekki er reiðubúinn að berjast fyrir því að fá þá fram fé til þessa verkefnis meðan það er á hans höndum gerir það eftir að verkefnið er komið til sveitarfélaganna?

Virðulegi forseti. Ég vil beina því til hæstv. heilbrrh. varðandi færslu verkefna á sviði heilbrigðismála til sveitarfélaga í ljósi yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar hvort sú vinna er langt komin í heilbrrn. að skilgreina verkefni sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva og hvernig þau verkefni eiga að flytjast til sveitarfélaganna. Hvar sú vinna er á vegi stödd?

Virðulegi forseti. Það kom fram þversögn hjá hæstv. heilbrrh. með forgangsröðun. Í þessu tilfelli er það ekki forgangsröðun sveitarstjórnanna heldur forgangsröðun ríkisins hvenær skrifstofur heilbrigðismála verða settar á laggirnar. Það er ekki sveitarstjórnanna. Sveitarstjórnirnar hver um sig fá það verkefni að stjórna heilbrigðisstofnunum í sínu héraði. Sveitarstjórnirnar hafa ekki þá stjórnsýslu sem heilbrigðisskrifstofnunum er ætlað. Án þess að efast nokkuð um heiðarleika sveitarstjórnarmanna um að stjórna sínum málum þá verður það ekki síður þegar búið verður að koma heilbrigðisþjónustunni yfir á sveitarfélögin sem þarf faglegt eftirlit og ráðgjöf til þess að samræma og fylgja því eftir að íbúar landsins fái þá þjónustu sem þeim ber samkvæmt lögum.

Virðulegi forseti. Mér finnst gæta nokkurs misskilnings hjá hv. 5. þm. Vestf. hvað varðar fyrirhugaðan tilflutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Að minni hyggju getur sá tilflutningur aldrei orðið með þeim formerkjum að einn stóll sé fluttur frá ríki yfir til sveitarfélaga. Málið hlýtur öllu heldur að vera undir þeim formerkjum að tekjustofnar séu fluttir og síðan sé það undir sjálfsvald viðkomandi sveitarfélaga og sveitarstjórna sett hver forgangsröðun verkefna verður. Ég held að það eigi ekki nema undir almennum lögmálum að vera verkefni ríkisins að segja fyrir um það upp á punkt og prik hvernig það eigi að sinna þessari þjónustu, því þá er til lítils gengið í þessum efnum. Sjálfræði og sjálfdæmi heimamanna verður auðvitað að ráða þar ríkjum. Það finnst mér vera lykilatriði þegar menn ræða þessi mál. Hvað varðar stöðu þeirra mála í heilbrrn. og möguleika um tilflutning á ákveðnum þáttum heilbrigðismála, svo sem heilsugæslustöðva og fleiri þátta, öldrunarmálin hafa verið þar mjög til skoðunar, þá hygg ég að heilbrrn. sé allvel í stakk búið til þess að hefja viðræður við forsvarsmenn sveitarfélaganna í landinu um þennan tilflutning. Það eru að sönnu ekki nema þrjú ár frá því að heilsugæslan var að stórum hluta til í höndum heimamanna, sveitarfélaganna, og vissulega má segja að menn séu að snúa til baka frá því ráðslagi. Ég held að það sé hins vegar skynsamlegt að horfa til þess að það hafi ekki verið rétt skref sem stigið var 1990 og það eigi að snúa til baka með heilsugæsluna og fleiri þætti og nefni ég þar kannski fyrst og síðast öldrunarþjónustu í sinni víðustu mynd.

Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 81 til iðnrh. svohljóðandi: ,,1. Hvernig hefur ríkisstjórnin fylgt fram stefnu sinni um jöfnun húshitunarkostnaðar meðal landsmanna? 2. Hver var mismunur á verði einstakra orkuveitna til húshitunar 1. janúar 1991 og hver var þessi munur 1. október sl.? 3. Hyggst ráðherra leggja fram á þessu þingi frv. til laga um jöfnun orkuverðs í landinu?`` Tilefni þessarar fyrirspurnar eru þær umræður sem hér hafa verið á undanförnum þingum um jöfnun húshitunarkostnaðar og í hvítbók ríkisstjórnarinnar, Velferð á varanlegum grunni, eru áætlanir um að lækka húshitunarkostnað og jafna hann í áföngum á tveimur árum. Þau tvö ár eru liðin, þau voru liðin þann 1. júní sl. því 1. júní 1991 var sett fram aukið fjármagn til að jafna húshitunarkostnað. Í fjárlögum ársins 1993 eru 347 millj. kr. til niðurgreiðslu á rafhitun. Sama upphæð er í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár. Samkvæmt því sýnist mér að markmiði sínu nái ríkisstjórnin ekki. Um síðustu áramót gaf hæstv. iðnrh. þáv. það út að niðurgreiðslur yrðu auknar á raforku til húshitunar á íbúðarhúsnæði og kæmi það til framkvæmda frá síðustu áramótum. Það kom svo í ljós að þessar auknu niðurgreiðslur áttu að fara til að milda þá hækkun sem ríkisstjórnin var að ákveða með því að leggja virðisaukaskatt á húshitun. Hins vegar kemur engin aukning samkvæmt fjárlagafrv. eða fjáraukalögum í ár. Ég fæ ekki séð að neitt hafi breyst í þessum málum síðan 1991. Það væri því fróðlegt að fá að heyra hvernig þessi mál standa nú og hvernig staðan var áður en ríkisstjórnin tók við og hvernig sagan er sem sagt í dag. Hefur eitthvað áunnist að mati hæstv. iðnrh. í jöfnun húshitunarkostnaðar? Í till. til þál. sem var lögð fyrir Alþingi veturinn 1990--1991 stendur að til þess að ná jöfnun húshitunarkostnaðar þurfi ríkissjóður að leggja til þeirra mála 470 millj. á þávirði árið 1994 sem mundi þá líklega vera rúmar 500 millj. með verðlagsuppfærslu. Ég vænti því svars hjá hæstv. ráðherra við þessum spurningum sem ég hef nú borið fram.

Virðulegi forseti. Fyrsta fsp. hv. þm. hljóðar svo: ,,Hvernig hefur ríkisstjórnin fylgt fram stefnu sinni um jöfnun húshitunarkostnaðar meðal landsmanna?`` Svarið er að eitt af fyrstu verkum ríkisstjórnarinnar var að auka niðurgreiðslur á rafmagni til hitunar íbúðarhúsnæðis frá 1. júní 1991. Hinn 1. jan. sl. voru niðurgreiðslurnar auknar enn frekar. Það er misskilningur hjá hv. þm. að þar hafi aðeins verið um að ræða jöfnun á virðisaukaskatti. Þar var um að ræða viðbótarniðurgreiðslur á hitun íbúðarhúsnæðis og það gerðist um leið og Landsvirkjun jók afslátt sem fyrirtækið veitir á raforku til húshitunar. Nú er niðurgreiðsla ríkissjóðs 1 kr. og 12 aurar á kwst. og afsláttur Landsvirkjunar er 26 aurar á kwst. og er þak á niðurgreiðslunum miðað við 30.000 kwst. á ári. Fyrir 1. júní 1991 til samanburðar var niðurgreiðsla ríkissjóðs 63 aurar á kwst. og afsláttur Landsvirkjunar 16 aurar á kwst. fyrir allt að 40.000 kwst. á ári. Í krónum talið þýðir þetta lækkun á húshitunarkostnaði hjá öllum notendum með meira en 30.000 kwst. ársnotkun, um 41.400 kr. á ári. Fyrir 1. júní 1991 var þessi lækkun 23.700 kr. á ári miðað við 30.000 kwst. og 31.600 kr. ef notkunin var 40.000 kwst. á ári eða meira. Með öðrum orðum þá hafa niðurgreiðslur á raforku til húshitunar frá 1. júní 1991 aukist á bilinu 9.800 til 17.700 kr. á ári fyrir meðalstórt íbúðarhúsnæði. Í október á sl. ári yfirtók ríkissjóður hluta af skuldum Hitaveitu Eyra og liðkaði þannig fyrir stofnun byggðasamlags um rekstur hitaveitna og rafveitna á Eyrarbakka, Stokkseyri og Selfossi. Í júní sl. yfirtók ríkissjóður hluta af skuldum Hitaveitu Suðureyrar og liðkaði fyrir kaupum Orkubús Vestfjarða á veitunni m.a. með því að fella úr gildi ákvæði í samningi ríkissjóðs og orkubúsins frá 1989 um greiðslu orkubúsins af 70% af framlegð frá rekstri til ríkissjóðs. Báðir þessir samningar hafa, fyrir utan það sem hér hefur verið talið upp, haft í för með sér lækkun orkuverðs, annars vegar á Eyrarbakka og Stokkseyri og hins vegar á Suðureyri. Fyrrv. iðnrh. skipaði í febrúar sl. að höfðu samráði við fjmrh. nefnd til að gera úttekt á fjárhagsstöðu nokkurra hitaveitna og gera tillögur um leiðir til að lækka kostnað við húshitun enn frekar á veitusvæði þeirra. Ríkisstjórnin hefur því fylgt stefnu sinni um að stuðla að lækkun húshitunarkostnaðar þar á landinu sem hann er hæstur. Í öðru lagi spyr hv. þm. hver sé mismunur á verði einstakra orkuveitna til húshitunar 1. janúar 1991 og hver þessi munur hafi verið 1. október sl. Svarið er: Hinn 1. janúar 1991 kostaði 2,07-falt meira að hita vísitöluhúsið með rafmagni frá RARIK en heitu vatni miðað við vegið meðalverð hitaveitna. Hinn 1. október 1993 var þetta hlutfall 1,91%. Hinn 1. janúar 1991 kostaði 2,58-falt meira að hita vísitöluhúsin með rafmagni frá RARIK en heitu vatni frá Hitaveitu Reykjavíkur. Hinn 1. október 1993 var þetta hlutfall 2,14. Hinn 1. janúar 1991 kostaði 1,95-falt meira að hita vísitöluhúsið með rafmagni frá Orkubúi Vestfjarða en heitu vatni miðað við vegið meðalverð hitaveitna. Hinn 1. október 1993 var þetta hlutfall 1,64. Hinn 1. janúar 1991 kostaði 2,42-falt meira að hita vísitöluhúsið með rafmagni frá Orkubúi Vestfjarða en heitu vatni frá Hitaveitu Reykjavíkur. Hinn 1. október 1993 var þetta hlutfall 1,84. Þessar tölur sýna að það hefur náðst verulegur árangur í að jafna orkuverð í landinu þó svo ekki sé jafnlangt gengið og æskilegt hefði verið. 3. Er fyrirhugað að leggja fram á þingi frv. til laga um jöfnun orkuverðs? Svarið er að það er ekki í bígerð að leggja slíkt frv. fram, enda er það þarflaust þar sem iðnrh. hefur í höndunum öll tæki til þess að auka jöfnun orkuverðs svo fremi Alþingi hækki framlag til þeirra hluta á fjárlögum. Það er fjárlagatalan sem ræður hversu stór skref hægt er að stíga til orkujöfnunar Virðulegi forseti. Ég vona að þessi svör séu fullnægjandi við fyrirspurnum hv. þm.

Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. fór með margar tölur en hann fór ekki með það sem máli skipti. Hann minntist ekki á yfirlýsingu iðnrh. Alþfl. frá 1991 og þáltill. sem lögð var hér fram fyrir síðustu alþingiskosningar sem lýsti stefnu Alþfl. í þessu máli sem var að lækka húshitunarkostnað niður í 5 þús. kr. á mánuði á næstu 2--3 árum. Hæstv. iðnrh. kom ekki inn á það hvort því markmiði hefði verið náð. Það átti að gerast í þremur skrefum og auknar niðurgreiðslur í júní 1991 voru fyrsta skrefið af þessum þremur. Og spurningin er: Hvað var um hin tvö skrefin? Við sem borgum þessa háu reikninga bíðum eftir efndum frá iðnrh. Alþfl. og það er spurning hvort við þurfum að bíða mjög lengi eða hvort við megum vænta þess að þurfa enn að skipta um mann í þessu ráðuneyti áður en við fáum að sjá reikninga upp á 5 þús. kr. en ekki hærri.

Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. hefur nú upplýst að raforkuverð á köldum svæðum landsbyggðarinnar til upphitunar hefur lækkað. Við erum að borga núna minna en við gerðum t.d. þegar Alþb. sat í ríkisstjórn og ég held að hv. 5. þm. Vestf. ætti að líta í eigin barm og spyrja sinn flokk að því hvernig stóð á því að hann kom ekki þessum lækkunum til skila þegar hans flokkur var í ríkisstjórn. Hann var að vísu ekki þingmaður þá en mætti spara sér gífuryrðin og stóryrðin úr ræðustóli einmitt á þeim tímum þegar verðið fer fremur lækkandi en hitt miðað við þau erfiðu ytri skilyrði sem þjóðarbúið stendur andspænis nú um stundir. Ég held að þessi málflutningur sé ekki til þess gerður að auka vonir um að enn megi gera betur í þessum efnum og er kannski skýringin á því af hverju Alþb. hefur gengið svona illa að ná árangri á þessum vettvangi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Eins og kom fram í máli hv. 5. þm. Vestf. þá þuldi hann upp ansi mikið af tölum sem ekki var hægt að ná öllum á þessum stutta tíma. En ég vil enn og aftur minna á það að ríkisstjórnin fór af stað með góð loforð. Hún byrjaði á því 1. júní 1991 að leggja til fyrstu atlögu við að lækka húshitunarkostnað sem gerast átti í þremur áföngum, en það hefur bara ekkert gerst síðan. Í raun og veru hefur ríkisstjórnin ekkert gert síðan því að það sem hefur áunnist í að lækka lítils háttar þennan mismun er í raun og veru það sem virkjanirnar sjálfar, það sem orkuveiturnar sjálfar hafa gert. Þær hafa tekið á sig allmargar hækkanir Landsvirkjunar án þess að láta þær koma fram í verðinu. Þær hafa líka, t.d. Orkubú Vestfjarða, lengt afskriftatíma sinna virkjana úr 40 árum 60 ár til þess að lækka þennan kostnað. Það er meira heldur en Landsvirkjun gerir. Hún lækkar ekki afskriftartíma sinn. Hins vegar hefur Landsvirkjun komið lítils háttar inn í þessa lækkun, þ.e. um síðustu áramót, en það var eingöngu vegna þess að þá ákvað ríkisstjórnin að hækka verð til þeirra sem nota rafmagn til húshitunar, hækka það með 14% virðisaukaskatti. Hún varð síðan vegna mikils þrýstings að gera eitthvað til þess að draga úr þeirri hækkun. Ég er hér með línurit frá Landsvirkjun frá síðustu áramótum sem sýnir að þær lækkanir sem áttu að nást hafa ekki náðst. Munurinn á milli er nákvæmlega sá sami árið 1991. Hann eykst heldur á árinu 1993 þannig að það hefur ekkert áunnist frá 1. júní 1991.

Virðulegi forseti. Það er einfaldlega ósatt að það hafi ekkert gerst frá 1. júní 1991. Það kom mjög glögglega fram í mínu máli hér áðan að frá þeim tíma hefur hvort tveggja gerst að Landsvirkjun hafi aukið afslátt sinn og að ríkissjóður hafi aukið niðurgreiðslur sínar þannig að ég lýsi hv. þm. ósannindamann að því að það hafi ekkert gerst. Í öðru lagi skulum við ekki heldur gleyma því að það hefur á sama tíma bæst við, sem var raunar inni í þáltill. sem samþykkt var hér á hinu háa Alþingi, að ríkisstjórnin hefur gert ráðstafanir til þess að yfirtaka skuldir af hitaveitum þannig að þær gætu náð fram lækkun á orkuverði. Það hefur m.a. gerst í kjördæmi okkar hv. þm. á Suðureyri. Ég vil aðeins benda á það hv. þm. til umhugsunar að menn eru nú ekki svo langt frá því marki sem þeir settu sér þegar tillit er tekið til þeirra afslátta sem hafa verið gefnir, m.a. vegna þess að fyrrv. iðnrh. og þáv. ríkisstjórn tók þá ákvörðun að yfirtaka skuldir bæði Rariks og Orkubús Vestfjarða sem stuðlaði að 5% lækkun á útseldu verði frá því orkubúi og gerði því fært af því að aðrir en þeir þurfa að borga skuldirnar sem hefur verið stofnað til, að veita enn frekari afslátt. Og til upplýsingar, virðulegi forseti, vil ég aðeins geta þess að ef tekið er tillit til virðisaukaskattsins og miðað er við verðuppfærslu samkvæmt vísitölu á upphaflegum fyrirheitum um 5 þús. kr. útgjöld á mánuði, þá ætti hitunarkostnaður vísitöluhússins nú að vera á ári 78.145 kr. Hann er hjá Orkubúi Vestfjarða 81.253 kr. þannig að það vantar nú ekki mikið á að hitunarkostnaður á svæði Orkubús Vestfjarða á ári sé sá sem að var stefnt. 

Virðulegi forseti. Í áætlunum Landsvirkjunar um stofnkostnað fyrirhugaðra virkjana kemur í ljós að meðal þriggja langódýrustu virkjunarkosta eru Arnardalsvirkjun og Brúarvirkjun með samanlagt uppsett afl 635 megawött. Forsenda þessara virkjana er að Jökulsá á Fjöllum verði veitt til Fljótsdals. Í áætlun Landsvirkjunar um flutning raforku um sæstreng er gert ráð fyrir Arnardals- og Brúarvirkjunum. Þær áætlanir sem hér um ræðir ásamt rannsóknum sem þær styðjast við, kosta væntanlega talsverða fjármuni. Þessar áætlanir eru væntanlega grundvöllur viðræðna við erlenda aðila um flutning orku um sæstreng og eru einnig grundvöllur, geri ég ráð fyrir, hagkvæmniútreikninga slíkra flutninga. Flutningur fallvatna milli landshluta snertir sem slíkur heildarstefnumörkun í orkuvinnslu og umhverfismálum og af þessum sökum hef ég talið rétt að beina þeirri fsp. til hæstv. iðnrh. sem er svohljóðandi: ,,1. Hafa hugmyndir um að veita Jökulsá á Fjöllum til Fljótsdals vegna virkjana austan Arnardals og í Fljótsdal verið bornar undir iðnrn.? 2. Telur ráðherra ráðlegt að láta undirbúning orkuframkvæmda ganga lengra en orðið er án þess að könnuð séu viðhorf Alþingis til þeirrar röskunar á umhverfi sem framangreindar hugmyndir um vatnsveitu og orkumannvirki hafa væntanlega í för með sér?``

Hæstv. forseti. Fyrsta spurning hv. þm. hjóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. Hafa hugmyndir um að veita Jökulsá á Fjöllum til Fljótsdals vegna virkjana austan Arnardals og í Fljótsdal verið bornar undir iðnrn.?`` Svarið við þessari spurningu er nei. Það hefur ekki verið gert. Önnur spurning hljóðar svo: ,,Telur ráðherra ráðlegt að láta undirbúning orkuframkvæmda ganga lengra en orðið er án þess að könnuð séu viðhorf Alþingis án þeirrar röskunar á umhverfi sem framangreindar hugmyndir um vatnsveitu og orkumannvirki hafa væntanlega í för með sér?`` Svarið við þessari spurningu hljóðar svo: Samstarfsnefnd iðnrn. og Náttúruverndarráðs um orkumál, SINO, hefur undanfarna tvo áratugi fjallað um umhverfisathuganir vegna virkjunarhugmynda, einkum vatnsorkuvera. Í nefndinni sitja fulltrúar Náttúruverndarráðs, iðnrn., Landsvirkjunar, Orkustofnunar og Rariks, auk þess sem fulltrúi umhvrn. hefur setið fundi sem haldnir hafa verið á þessu ári. Nefndin hefur á starfstíma sínum oft fjallað um hugmyndir um virkjun Jökulsár á Fjöllum og Jökulsá á Dal. Árið 1989 gerði starfshópur á vegum SINO, skipaður fulltrúum Náttúruverndarráðs, Orkustofnunar og Landsvirkjunar, skýrslu sem bar heitið ,,Virkjunarkostir í Jökulsá á Fjöllum og Jökulsá á Dal, samanburður með tilliti til umhverfis.`` Samtímis lét Landsvirkjun gera úttekt á miðlunarþörf. Í framhaldi af þessum athugunum fór fram á vegum Landsvirkjunar lausleg endurskoðun á áætlun um þá virkjunarkosti sem helst þóttu geta komið til greina. Þessi vinna var kynnt á fundi SINO í janúar 1992. Í febrúar sama ár var ákveðið að tillögu fulltrúa Náttúruverndarráðs að láta gera samanburð af virkjunaráhrifum mismunandi virkjunarleiða og lögðu fulltrúar ráðsins til að dr. Kristján Þórarinsson líffræðingur yrði ráðinn verkefnastjóri og að hann ræddi við þá einstaklinga sem unnið hefðu að rannsóknum á svæðinu og fengi nokkra þeirra til liðs við sig. Tillagan var samþykkt og tóku Landsvirkjun og Orkustofnun að sér að greiða kostnað við verkefnið. Verkefnishópurinn kynnti skýrslu sína á fundi í júní sl. Í skýrslunni segir að markmiðið með úttektinni sé ,,að nota fyrirliggjandi upplýsingar til að gera upp á milli virkjunarútfærslna á Austurlandi út frá umhverfisverndarsjónarmiðum þannig að frekari áætlanagerð sé beint að þeim útfærslum sem skástar þykja og frá þeim útfærslum sem síður þykja koma til greina.`` Í formála segir verkefnisstjóri einnig: ,,Það er ekki markmið þessa verkefnis að leggja fullnaðarmat á umhverfisáhrif virkjunarkosta né að leggja til fullnægjandi grunn að ákvörðunum stjórnvalda um hvort rétt sé að ráðast í stórvirkjanir á Austurlandi eða ekki. Val á milli virkjunarkosta byggir einkum á þeim atriðum sem eru mismunandi á milli kostanna, en tekur ekki tillit til umhverfisspjalla sem eru sameiginleg öllum kostum. Markmiðið á þessu stigi er einungis að aðstoða hönnuði við að beina áframhaldandi hönnunarvinnu á eins umhverfisvænar brautir og kostur er. Þetta er gert með því að reyna að útiloka verstu útfærslurnar strax og benda á helstu agnúa þeirra tillagna sem þá standa eftir þannig að reyna megi að draga úr áhrifum þeirra með bættri hönnun.`` Á fundi SINO 22. júlí sl. var ákveðið að láta fara fram athugun á gróðurfari í Arnardal, enda gerði verkefnisstjórnin fyrirvara þar um við samanburð á umhverfisáhrifum miðlana í Fagradal og Arnardal. Jafnframt er verið að kanna ýmsa aðra þætti varðandi umhverfismál hugsanlegra virkjana á svæðinu, sem svo varðandi mikilvægi lónsstæðis við Jökulsá á Dal fyrir hreindýr á burðartíma, áhrif virkjana og rennsli á aurburð varðandi farveg Lagarfljóts til þess að meta hvaða aðgerða er þörf til þess að koma í veg fyrir að aukið rennsli í fljótinu valdi landrofi. Ég tel að undirbúningur þessa máls sé í eðlilegum farvegi. Það er verið að afla gagna og vinna að rannsóknum til að hægt sé að móta stefnu um það hvort og þá með hvaða hætti Jökulsá á Fjöllum og Jökulsá á Dal verði virkjaðar. Ég vísa í því sambandi til orða dr. Kristjáns Þórarinssonar sem ég hef vitnað til. Ég vek jafnframt athygli á að um þetta mál verður fjallað í samræmi við þær leikreglur sem Alþingi hefur sett. Þannig þarf að sjálfsögðu að fara fram umhverfismat vegna framkvæmda einnig og ekki síður vegna skipulags. Áður en nokkrar ákvarðanir verða teknar um val virkjunarkosta verður eðlilega haft um það samráð við heimaaðila, svo sem sveitarstjórnir og alþingismenn, og þeim gefinn kostur á að kynna sér virkjunarkostina rækilega og láta í ljós álit sitt. Málið er hins vegar langt í frá komið á ákvörðunarstig, enda ekki í vændum neinir þeir samningar um raforkusölu sem kalla á virkjun af þeirri stærðargráðu sem svokölluð Austurlandsvirkjun með miklum miðlunarmannvirkjum væntanlega yrði.

Hæstv. forseti. Þetta var mikill upplestur hjá hæstv. iðnrh. og orkuráðherra. En mér virðist þó að þar sé fyrst gengið út frá virkjunarkostinum og síðan athugað hvað hann hefði mikla röskun og skaða í för með sér fyrir umhverfið. Þeir virkjunarkostir sem um er að ræða eru augljóslega til þess fallnir að raska umhverfinu. Væri ekki betra að leita að kostum sem raska umhverfinu sem allra minnst þannig að það sé forsenda í upphafi að virkjunarkostir raski umhverfinu sem minnst en ekki að það sé eftir á farið að athuga hversu miklu þeir raski?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda þessa fsp. og iðnrh. fyrir þau svör sem hann gaf. Eins og kom fram í svari hans þá er langt frá því að þessi mál séu á ákvörðunarstigi. Erindi mitt í þessa umræðu er aðeins að leggja á það áherslu að rannsóknir á umhverfisáhrifum þessara virkjunarkosta verði eins vandaðar og unnt er því að þarna er mikið í húfi og það er mjög áríðandi að eins vandaðar upplýsingar og kostur er liggi fyrir um áhrif þessa. Ég vil ekkert segja um það á þessu stigi hvert útlit er á þessum miklu vatnaflutningum. Það er mikið mál og umdeilt í þjóðfélaginu en það er langt frá því að nein ákvörðun liggi á borðinu í því efni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir hans svör. Í svari hæstv. iðnrh. komu fram upplýsingar um rannsóknir sem fram hafa farið í tengslum við þessi virkjunaráform og í raun og veru held ég að einmitt upplagið á þeim rannsóknum sýni fram á að sú aðferð sem hefur verið notuð til þess að nálgast rannsóknarverkefnið orkar tvímælis. En aðferðin sem farin er er sú, eins og réttilega var bent á hjá hv. 3. þm. Reykn., að það eru fyrst settir upp virkjunarkostir og þeir byggjast á vatnaflutningum milli héraða og síðan eru rannsóknaraðilar beðnir að meta og forgangsraða þessum virkjunarkostum. En í sjálfu sér hefur ekki verið tekin nein grundvallarafstaða til þess hvort það er rétt og í samræmi við almenn umhverfissjónarmið að flytja vötn milli héraða til þess að virkja þau. Og þeir aðilar sem hafa unnið að þessum umhverfisrannsóknum hafa ekki verið spurðir um þetta í sjálfu sér. Þessar grundvallarspurningar eru því þannig að þeim hefur ekki verið svarað. Þess vegna leyfi ég mér að efast um að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að það hafi verið spurt um það frá umhverfissjónarmiði í sambandi við þessar áætlanir, hvort virkja eigi með þessum hætti. Það hefur fyrst og fremst verið spurt um hvernig það verði gert og farið fram umhverfismat á þeim þáttum. Ég vil einnig taka það fram að lögin um mat á umhverfisáhrifum koma ekki hér til álita, vegna þess að hér er ekki um framkvæmdir að ræða heldur er um áætlanir að ræða. Spurningin varðaði það kannski fyrst og fremst hvort það væri eðlilegt að halda áfram slíkum rannsóknum, áætlunum um uppbyggingu á hlutum eins og þessum, og ganga út frá verði sem er reiknað út frá þessum forsendum, á meðan svo stórum grundvallarspurningum væri kannski ósvarað. Sjálfur er ég hlynntur nýtingu fallvatna landsins og orku landsins til iðnaðaruppbyggingar og er mér því mjög annt um að þessir hlutir séu á traustum grunni.

Virðulegur forseti. Það er fólginn verulegur misskilningur hjá sumum hv. þm. á því hvernig að málum er staðið. Það eru nú þegar til á Íslandi ýmsir fullhannaðir virkjunarkostir sem munu fullnægja og vel það raforkuþörf landsmanna eins og hún er fyrirsjáanleg, jafnvel þó það hlypi það happ á okkar snæri að við fengjum álver í náinni framtíð. Það er enginn skortur á slíkum fullhönnuðum virkjunarkostum sem full sátt er um í landinu. Það sem menn eru hins vegar að skoða eru hugsanlegir kostir fram í tímann. Menn eru að athuga hvort það sé rétt að stefna að því að efna til stórrar og fjárfrekrar virkjunar á Austurlandi. Auðvitað er ekki hægt að skoða líkleg umhverfisáhrif af slíkum valkosti nema valkosturinn sé skilgreindur. Það verður að vera eitthvað til að rannsaka umhverfisáhrifin af. Það sem menn eru einfaldlega að gera er að skoða þá möguleika sem þarna eru fyrir hendi og reyna að velta því fyrir sér hver umhverfisleg áhrif yrðu af hverjum kostinum fyrir sig. Fljótsdalsvirkjun er fullhönnuð þannig að það liggur fyrir hvaða kostur þar er í boði ef eingöngu yrði virkjað í Fljótsdal það vatn sem þar fellur um í dag. Það eru líka hugmyndir uppi um virkjun Jökulsár á Brú sérstaklega út af fyrir sig, án þess að steypa nokkrum vötnum saman. En ég fullyrði að það er ekki verið að athuga neitt mál sem er á ákvörðunarstigi og til þess að ganga endanlega úr skugga um það þá vil ég upplýsa að á fundi sem ég átti með stjórn Landsvirkjunar nú nýlega var ákveðið að við, þ.e. iðnrn. og Landsvirkjun, mundum óska eftir samstarfi við umhvrn. um það mál, kynntum fyrir heimamönnum á Norður- og Austurlandi þær hugmyndir sem menn eru að ræða um hugsanlegar virkjanir þar einhvern tímann í framtíðinni. En það eru mörg ár í það, ef það kemur einhvern tímann upp, að við höfum þörf fyrir rúmlega 600 mw virkjun eins og sú risavirkjun yrði sem reist yrði á Austurlandi.

Virðulegi forseti. Það kom fram í þeirri fyrirspurn sem ég bar fram hér áðan og sem nauðsynlegt er að nálgast nánar frá sjónarhóli umhverfismála, að það hafa farið fram allítarlegar rannsóknir sem tengjast virkjunaráformum og vatnaflutningum Jökulsár á Fjöllum til Fljótsdals. Það sem vekur athygli við þessar rannsóknir er að þar er verið að huga að ýmsum tiltölulega staðbundnum umhverfisvandamálum sem tengjast ákveðnum virkjunarkostum og rannsóknaraðilum hafa verið settar nokkuð þröngar skorður þar sem þeir eru beðnir að raða upp í forgangsröð virkjunarkostum og lýsa þeim umhverfisáhrifum sem þessir virkjunarkostir hafa hver fyrir sig. Er hægt að geta þess að í skýrslunni er t.d. fjallað sérstaklega um gæsavarp og hreindýr. Hitt er svo annað mál að rannsóknaraðilum hefur ekki enn sem komið er verið falið, svo mér sé kunnugt, að skoða grundvallaráhrif sem vatnaflutningar milli héraða kæmu til með að hafa á náttúru landsins. Þá á ég sérstaklega við t.d. áhrif sem flutningur Jökulsár á Fjöllum gæti haft í Öxarfirði, á landbrot þar, svo dæmi sé tekið, eða áhrifin sem gætu komið fram ef öllu þessu vatnsmagni væri veitt yfir í Fljóstdal. Það kann að vakna sú spurning hvort ekki sé eðlilegt að taka grundvallarafstöðu til þess hvort vatnaflutningar af þessu tagi eru í samræmi við heildarsjónarmið í umhverfismálum. Það er rétt að geta þess að nokkrar þjóðir hafa brennt sig illilega á því að leyfa slíka röskun á náttúrunni sem hér er um að ræða. Vegna þess að við embætti umhvrh. hefur nú tekið mjög vaskur maður og orðhagur, en almennt líka vegna þess hvernig þetta mál er vaxið, burt séð frá hver gegnir þessu mikilvæga embætti, þá hef ég leyft mér að leggja fyrir hæstv. umhvrh. eftirfarandi fyrirspurnir: 1. Hve miklar rannsóknir hafa farið fram í tengslum við hugmyndir um að veita Jökulsá á Fjöllum til Fljótsdals til raforkuframleiðslu, á umhverfisáhrifum sem slíkir vatnaflutningar mundu hafa á öræfum norðan Vatnajökuls, í Kelduhverfi og Öxarfirði og í Fljótsdal og Héraðsflóa? 2. Telur ráðherra ekki rétt, með tilliti til framangreindra orkunýtingaráforma, að Alþingi taki hið fyrsta afstöðu til þess hvort það samrýmist almennum markmiðum þjóðarinnar í umhverfismálum að ráðast í vatnaflutninga af því tagi sem hér um ræðir?

Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. Tómasar Inga Olrich þá virðist hann hafa gleggri þekkingu á þeim rannsóknum sem þarna hafa farið fram heldur en flestir aðrir og spurningin að því leyti til nánast óþörf. En hvað varðar fyrri spurninguna, sem ég ætla nú ekki að endurtaka hér, þá er það svo að Landsvirkjun hefur látið yfirfara og bera lauslega saman hugmyndir sem hafa verið settar fram um mögulegar virkjanir á vatnasvæði Jökulsár á Brú og Jökulsár á Fjöllum. Það var m.a. gert til að fá sem gleggsta mynd af hagkvæmni mismunandi leiða og umhverfisáhrifum sem af þeim kunna að leiða. Einn af þremur kostunum sem kemur til greina er að veita jökulsánum til Fljótsdals. Það þykir hagkvæmara að veita vatni úr Jökulsá á Fjöllum yfir í Jökulsá á Brú heldur en að virkja ána í sínum eigin farvegi. Landsvirkjun hefur verið að láta kanna þennan möguleika og vikjunarkost í því sambandi. Það hefur komið hér fram að í febrúar 1992 stóð samstarfsnefnd iðnrn. og Náttúruverndarráðs um orkumál fyrir samanburði á umhverfisáhrifum sex mismundandi virkjunarleiða Jökulsár á Fjöllum og Jökulsár á Brú, þar sem ánum er veitt til Fljóstdals. Þetta mat nær til áhrifasvæðis veitu og virkjana og landsvæða á milli jökulsánna sunnan Þríhyrningavatns og miðar m.a. að því að kanna og bera saman hugsanleg lónstæði. Niðurstaða úttektarinnar liggur fyrir í meginatriðum eins og fram hefur komið í skýrslu samstarfsnefndarinnar sem kom út fyrr á þessu ári, raunar í febrúar. Það er álit Náttúruverndarráðs að rannsóknir á umhverfisáhrifum á mögulegum virkjunarstöðum og lónstæðum á öræfum norðan Vatnajökuls séu vel á veg komnar. Það er hins vegar alveg ljóst að ýmsum spurningum er enn ósvarað eins og kemur fram í skýrslunni, en þar eru settar fram ábendingar um frekari rannsóknir sem lúta einmitt að áhrifum á öræfin norðan Vatnajökuls. Umhverfisáhrifin hafa hins vegar ekki verið metin í Kelduhverfi og í Öxarfirði né í Fljótsdal og Héraðsflóa. Það er t.d. ókannað hvaða áhrif minna vatnsrennsli og minni framburður í Jökulsá á Fjöllum hefði niður í Öxarfirði, bæði á farveg árinnar og nærliggjandi votlendi. Sömuleiðis er ljóst að það þarf líka að kanna til hvaða ráðstafana menn þurfa að grípa til þess að farvegur Lagarfljótsins geti flutt aukið vatnsmagn og hvaða áhrif aukið vatnsmagn kynni að hafa á láglendið við Héraðsflóa. Vegna þess að hér var rætt áðan um aurburð og hvaða áhrif þetta hefði á framburð og landbrot þá er það svo að það eru ekki til rannsóknir á áhrifum þessara framkvæmda á strendurnar fyrir botni Héraðsflóa og Öxarfjarðar. En það er hins vegar ljóst að fram hafa komið mjög mikilvægar og sterkar vísbendingar hjá fræðimönnum, kannski ekki fyrr en á þessu ári, sem sýna að þarna er ákveðin hætta fyrir hendi. Þarna kann að skapast veruleg hætta á landbroti vegna minni framburðar. Aurburður ánna mun að öllum líkindum minnka þegar þær verða virkjaðar og raunar er búið að sýna fram á það. Orkustofnun hefur einungis gert frumkönnun á líklegum breytingum á ströndum fyrir botni Héraðsflóa og Öxarfjarðar með hliðsjón af þessum vatnaflutningum, en engar eiginlegar rannsóknir hafa farið fram enn þá. En ég ítreka að það hefur verið bent á það af fræðimönnum sem t.d. eru nýlega komnir úr námi og hafa stundað rannsóknir sem lúta beinlínis að þessu, að þarna er bersýnilega um að ræða hlut sem menn hafa alls ekki gefið nægilegan gaum. Þá er rétt að geta þess einnig að vegna fyrri hugmynda um að virkja Jökulsá á Fjöllum í eigin farvegi þá hefur Náttúruverndarráð mótað þá stefnu sem var samþykkt á fundi ráðsins 2. maí 1990, að það beri að vernda fossa í Jökulsá á Fjöllum þannig að í þeim verði eðlilegt vatnsmagn að sumarlagi og að ekki skuli reisa virkjunarmannvirki í Jökulsárgljúfrum. Við þetta svar má síðan bæta að samkvæmt nýjum lögum um mat á umhverfisáhrifum sem voru samþykkt á sl. vori og hv. þm. lagði gjörva hönd að, þá er auðvitað ljóst að það verður ekki ráðist í að veita Jökulsá á Fjöllum til Fljótsdals án þess að fyrir liggi ítarlegt mat á áhrifum þeirrar framkvæmdar á umhverfið. Seinni spurningin, virðulegur forseti, var svo: ,,Telur ráðherra ekki rétt, með tilliti til framangreindra orkunýtingaráforma, að Alþingi taki hið fyrsta afstöðu til þess hvort það samrýmist almennum markmiðum þjóðarinnar í umhverfismálum að ráðast í vatnaflutninga af því tagi sem hér um ræðir?`` Svar mitt við því er ósköp einfalt: Það er já.

Hæstv. forseti. Það kom fram í umræðu áðan hjá hæstv. iðnrh. að það væri búið að undirbúa nægjanlega virkjunarkosti fyrir fyrirsjáanlega framtíð okkar Íslendinga hvað orkuþörf áhrærir, jafnvel þá orkuþörf sem fyrir hendi væri ef við yrðum svo heppnir að fá hér eitt álver.

Eða tvö.

Eða tvö, segir hæstv. umhvrh. Ég leyfi mér einmitt að efast um að það sé búið að kanna nægilega marga virkjunarkosti til að sjá fyrir orkuþörf tveggja álvera. En þetta eru þó alltént allumfangsmiklar athuganir sem hafa farið fram. En miðað við þá umræðu og þá miklu stefnumörkun sem farið hefur fram á vegum ríkisstjórnarinnar í umhverfismálum væri þá ekki ráð að bera alla þessa virkjunarkosti og þessar virkjunarathuganir saman við hugmyndir okkar í umhverfismálum og þá framtíð sem við hugsanlega sjáum fyrir okkur sem hreinasta land Evrópu upp úr aldamótum og hvernig það allt saman fer saman?

Virðulegi forseti. Það er að mínu viti rétt að menn svari því áður en byrjað er að rannsaka ýmsa hluti eins og þessa hvort menn vilji yfir höfuð ráðast í framkvæmdina sem verið er að rannsaka. Það er til lítils að vera að eyða peningum í það ef menn eru fyrir fram ráðnir í því að þeir vilji ekki ráðast í þær framkvæmdir sem rannsóknirnar beinast að hvort mögulegar eru. Ég er því sammála því sem hér kom fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. e. að menn verða að byrja á því að svara þessari spurningu. Ég hef tekið eftir því að báðir ráðherrarnir, hæstv. umhvrh. og iðnrh., hafa vikið sér hjá því að svara því, svo ég skýri það þannig að þeir séu tilbúnir að fara í þessar framkvæmdir ef þeim lýst á fjárhagslega dæmið. Ég vil vegna þess sem kom fram hjá hæstv. umhvrh. þegar hann vitnaði í Náttúruverndarráð minna á það að aðalfundur Náttúruverndarsamtaka Austurlands hefur einmitt varað við þessum hugmyndum og mótmælt áformum um virkjun af þessu tagi.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. fyrir hans svör. Ég tel þau fullnægjandi og er ánægður með hans viðbrögð við þessari fyrirspurn. Það er alveg ljóst að þessir útreikningar sem snerta Brúarvirkjun og Arnardalsvirkjun eru mjög langt komnir. Ég þykist þess alveg fullviss að í viðræðum íslenskra aðila við erlenda aðila um flutning raforku um sæstreng til annarra landa þá séu þessar verðviðmiðanir þegar komnar inn. Það er reiknað með því að Brúarvirkjun og Arnardalsvirkjun séu nýttar þegar um sæstreng II, sem svo hefur verið nefndur, er að ræða, þannig að þessar rannsóknir hafa þegar gefið tilefni til niðurstaðna í sambandi við arðsemisútreikninga og eru grundvöllur umræðna um þessi mál. Þess vegna endurtek ég það að ég tel að sú aðferð sem hefur verið notuð til að nálgast þennan vanda sé röng. Ég ósáttur við þá aðferð og get þess vegna ekki annað en mótmælt henni eins og hún kom fram hér áðan í máli hæstv. iðnrh. En ég er mjög sáttur við það svar sem hv. umhvrh. gaf í þessu sambandi. Mér þykir leitt að hæstv. iðnrh. skuli ekki vera hér til að heyra þessa athugasemd mína sem beindist að honum.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þær ágætu umræður sem hérna fara fram. Ég vil fyrst byrja að vísa því gersamlega á bug sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson las út úr mínum orðum. Ég sagði einmitt hið öfuga hér rétt áðan. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi alls ekki að taka ákvörðun um það að ráðast í virkjanir eingöngu út frá arðsemissjónarmiðum. Það eru komin ný sjónarmið inn í þá mynd í dag, það eru umhverfissjónarmiðin. Þau nýju viðhorf sem hafa verið að grafa um sig kristölluðust einmitt í orðum hv. þm. Árna M. Mathiesens hér í fyrri umræðu áðan og er í raun kjarni þessa máls. Mér finnst sem sagt eins og honum að það eigi ekki að ráðast í ákvarðanir um svona virkjanir fyrr en búið er að fara í gegnum hvað er hagkvæmast frá sjónarmiði náttúruverndar og umhverfisverndar, hvernig það fellur að náttúrunni. Það er líka annað sem er nauðsynlegt að komi hérna fram. Þegar menn fara þá leið að ákveða fyrst virkjunarstæðin og fara síðan í umhverfismat samkvæmt nýjum lögum þá kann sú staða að koma upp, fræðilega a.m.k., að þegar upp er staðið þá komist menn að þeirri niðurstöðu að af umhverfisástæðum sé ekki rétt að gera þetta. Þá er kannski búið að leggja í gríðarlegan kostnað við rannsóknirnar. Það er af þessum sökum sem ég tek undir með hv. þm. Árna M. Mathiesen og raunar hv. þm. Tómasi Inga Olrich líka. Menn eiga að fara hina leiðina, þið kannist nú við það hv. framsóknamenn að fara hina leiðina. Að öðru leyti vil ég líka aðeins segja það út frá því að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson drepur hér á mótmæli náttúruverndarsamtaka Austfirðinga. Ég get ekki annað en sagt það að ég hef mikla samúð með þeim viðhorfum sem koma fram í þeirri ályktun og sem ég hef einmitt séð. Maður verður auðvitað að velta því fyrir sér hvort það sé í rauninni leyfilegt að fara í svona gríðarlegar framkvæmdir sem hafa áhrif á stórkostleg landsvæði eins og við höfum verið að ræða hér um. Ég hef miklar efasemdir um það.

Virðulegi forseti. Þessar vikurnar er mjög á dagskrá umræða um sameiningu sveitarfélaga og hefur ríkisstjórnin m.a. látið það mál til sín taka. Það er öllum ljóst sem um þessi mál fjalla að samgöngur eru snar þáttur í þeirri atburðarás sem hrint hefur verið af stað og afstaða manna til þeirra tillagna sem fyrir liggja mun að sjálfsögðu að miklu leyti ráðast af því hvernig fyrir samgönguþættinum er séð. Ég minni á að það varð niðurstaða svonefndrar sveitarfélaganefndar að greiðar samgöngur væru forsenda sameiningar. Ég minni líka á að það kemur fram í forsendum sumra umdæmanefnda að ráðist verði í tiltekin verkefni í samgöngumálum. T.d. má nefna að umdæmanefndin á Suðurlandi bendir á tvö verkefni sem eru forsenda að tillögugerð um Árnessýslu að hluta til, þ.e. efri hluta hennar. Það er brú á Hvítá við Hvítárholt og vegurinn yfir Gjábakkahraun en hvorugt þessara verkefna eru á vegáætlun. Enn fremur má nefna að umdæmanefndin á höfuðborgarsvæðinu gerir tillögu um sameiningu Reykjavíkur, Seltjarnarness, Mosfellsbæjar, Kjalarneshrepps og Kjósarhrepps og ein af forsendum þeirrar sameiningar er ráðist verði í vegtengingu á næstu 10 árum milli Geldinganess, Gunnuness og Kollafjarðar og enn fremur að Kjósarskarðsvegur verði lagður bundnu slitlagi. En ég hygg að ég fari rétt með að bæði þessi verkefni eru utan vegáætlunar. Í samþykkt ríkisstjórnarinnar frá því í síðasta mánuði kemur fram að við ákvörðun um fjárveitingar og forgangsröðun framkvæmda í samgöngumálum á næstu árum verði m.a. tekið tillit til sameiningar sveitarfélaga eins og lesa má í fréttatilkynningu frá félmrn. og í sérstakri auglýsingu sem um þetta hefur verið gerð og birt í dagblöðum kemur fram að sameinuð sveitarfélög njóti forgangs um fé til samgöngubóta. Og af þessu öllu saman, áformum og yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar er eðlilegt að upp vakni sú spurning hvort ríkisstjórnin sé að boða að breyta þeirri vegáætlun sem samþykkt var sl. vor. Ég hef því, virðulegi forseti, leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 112 sem er svohljóðandi: ,,Felst í samþykkt ríkisstjórnarinnar frá síðasta mánuði, um það að við ákvörðun um fjárveitingar og forgangsröð framkvæmda í samgöngumálum á næstu árum verði m.a. tekið tillit til sameiningar sveitarfélaga, að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir breytingum á nýsamþykktri vegáætlun 1993--1996 í ljósi úrslita kosninganna 20. nóv. nk. og ef svo er, hvaða breytingum?``

Áður en ég gef hæstv. samgrh. orðið til að svara, þá verð ég að minna hv. 5. þm. Vestf. á það að hér gildir ákveðinn lágmarkstími og að hann virði þann tíma sem honum er úthlutaður.

Herra forseti. Þessi fsp. lýtur að gerð vegáætlunar og þess hvert tillit eigi að taka til sameiningar sveitarfélaga og þess að reyna að tengja saman byggðarlög og atvinnusvæði. Ég vil svona til þess að reyna að skýra málið nefna nokkur dæmi um framkvæmdir sem unnið hefur verið að eða lokið nú á síðustu árum sem öll stuðla að því víkka út atvinnusvæðin og eru liður í því að sveitarfélög geti sameinast. Brú á Ölfusárósa milli Eyrarbakka og Þorlákshafnar, vegagerð á Mýrum, vegagerð um Hálfdán sem enn er í gangi og gjörbreytir ástandi þar vestra. Nú eru uppi hugmyndir um að stofna þar nýtt hafnasamlag og ég veit ekki betur en fyrir því sé nokkurt fylgi, kannski mikið, að sameina sveitarfélög í Vestur-Barðastrandarsýslu vegna þeirra góðu samgangna sem komnar eru á landi en auðvitað bíða þar önnur verkefni, jarðgöng undir Breiðadals- og Botnsheiðar ásamt með vegagerð um Óshlíð. Það er verið að ræða um það að bjóða annan vegskála út nú á þessu hausti sem auðvitað tryggir veginn milli Bolungarvíkur og Ísafjarðar. Einnig má nefna Ólafsfjarðarveg ásamt jarðgöngum um Ólafsfjarðarmúla. Það var nokkuð rætt um það hér á Alþingi þegar ákvörðun var tekin um það á síðasta hausti að hefja þá framkvæmd þó hún væri ekki inn á vegáætlun. Það væri einmitt mjög brýnt til þess að hægt væri að stofna hafnasamband við utanverðan Eyjafjörð og leggja grunn að því að Ólafsfjarðardalur gæti sameinast í eitt sveitarfélag ef íbúar á þeim slóðum vildu það eða yrði hluti af stærri heild. Tenging Héraðs við Reyðarfjörð og Eskifjörð með endurbyggingu vegar á Fagradal og raunar áfram til Norðfjarðar með endurbyggingu vegar milli Eskifjarðar og Norðfjarðar. Af verkum á gildandi vegáætlun sem ekki eru hafnar nægir að nefna vegagerð um Gilsfjörð, brú á Vesturós í Skagafjarðarsýslu og brú á Jökulsá á Dal. Jafnframt liggur fyrir skýrsla um undirbúning jarðgangagerðar á Austurlandi. Auk þessa verður að benda á að unnið er að ýmsum þýðingarmiklum tengingum landshluta og má þar nefna endurbyggingu vegar yfir Öxnadalsheiði og gerð brúar á Kúðafljót ásamt tilheyrandi vegagerð, en þeim verkum lýkur væntanlega báðum á næsta ári. Þá eru framkvæmdir hafnar við að koma veginum milli Norðurlands og Austurlands í viðunandi horf. Fyrir þessum vegi er mikill áhugi og stendur til að þingmenn kjördæmanna hittist ásamt fulltrúum sveitarfélaga. Þýðingarmikið atriði í vegasamgöngum er sú þjónusta sem veitt er á vegakerfinu og þá ekki hvað síst vetrarþjónusta. Þessi þjónusta hefur á undanförnum árum farið vaxandi og batnandi og hefur verið lögð sérstök áhersla á að hún stuðlaði að myndun þjónustu- og atvinnusvæða. Nú er unnið að endurskoðun á reglum um snjómokstur og er sennilegt að þjónusta á því sviði verði enn aukin. Dæmi um aðrar vegatengingar, sem eflaust verður ráðist í á næstu árum og bæta munu tengingar byggðar og gætu einmitt verið liður í því að fylgið vaxi við að sameina sveitarfélög, eru brú yfir Hvítá hjá Flúðum og endurbygging fjallvega á Snæfellsnesi. Ef við lítum til Norður-Þingeyjarsýslu og Kelduhverfis, þá vaknar auðvitað spurningin um það hvernig hægt sé að tengja Þistilfjörð Öxarfirði með nýjum vegi yfir Öxarfjarðarheiði eða yfir Stíg. Vegur yfir Tjörnes er að sjálfsögðu nauðsynlegur tengiliður milli norðursýslu og suðursýslu ef hugmyndin er að þar verði eitt sveitarfélag, en á hinn bóginn ef horft til þess að Húsavík ásamt allri Suður-Þingeyjarsýslu verði eitt sveitarfélag, liggur beint við að nauðsynlegt verður að huga að því hvernig hægt verði að leggja bundið slitlag á Kísilveginn sem svo er kallaður þannig að við getum bent á ótal verkefni sem eru mjög kostnaðarsöm. Aðalatriðið í þessu máli er að í kjölfar þessara kosninga og þeirra nýju viðhorfa sem munu koma í kjölfar þeirra nú á þessum vetri fram til vors er eðlilegt að sveitarstjórnarmenn og þingmenn hinna ýmsu kjördæma hittist áður en til endurskoðunar vegáætlunar kemur og ræði um það hvort sameining sveitarfélaga valdi því að nauðsynleg áherslubreyting verði að eiga sér stað.

Herra forseti. Ein af ástæðunum fyrir því að verið er að ræða um sameiningu sveitarfélaga er auðvitað að samgöngur hafa mjög batnað á undanförnum árum. Sannar upptalning hæstv. samgrh. það. En erindi mitt og sú athugasemd sem ég vildi gera eru varnaðarorð til hæstv. ráðherra, og það er nú ekki síður hæstv. félmrh. sem mætti heyra þau, að gefa ekki í umræðunni væntingar um framkvæmdir í vegamálum í tengslum við sameiningu sveitarfélaga sem eru ekki inni á vegáætlun nema það sé virkilega ætlunin að breyta vegáætlun og gera þá tillögur um þær framkvæmdir. Ég hef reynslu fyrir því varðandi sameiningarmál að slíkt getur verið mjög erfitt svo að ekki sé meira sagt að gefa slíkar væntingar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Hann nefndi í sinni ræðu ýmis verkefni sem eru bæði innan vegáætlunar og utan hennar og eru öll saman þörf og góð og er vonandi að í það verði ráðist, a.m.k. þau sem ekki eru í vegáætlun, sem fyrst. Hins vegar var svar ráðherra skýrt þegar kom að því að draga saman niðurstöður í lokin. Það var að mínu mati á þá lund að ríkisstjórnin ætlar ekki að hafa forgöngu um það að breyta vegáætlun hvernig svo sem þessar kosningar fara. Það var alveg skýrt. Hæstv. ráðherra vísaði þessu til sveitarstjórnarmanna og þingmanna að þeir hittust einhvern tíma í framtíðinni og veltu fyrir sér hvort ástæða væri til að leggja til breytingu á gildandi vegáætlun, en það kom alveg skýrt fram hjá hæstv. ráðherra að ríkisstjórnin ætlar ekki að hafa frumkvæði að því. Ég dreg þá ályktun af því að ríkisstjórnin ætli ekki að leggja til aukið fé til vegamála á þessu árabili svo að unnt verði að taka inn verkefni sem þarf að ráðast í svo að sameining verði möguleg en eru ekki innan vegáætlunar. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hreinskilnina í þessu máli en hún tekur að öllu leyti til baka þá samþykkt sem getið er um að gerð hafi verið á ríkisstjórnarfundi í september sl. og hæstv. félmrh. kynnti í blaðagrein 30. sept. sl.

Herra forseti. Ég hafði ekki nægilegan tíma til að ljúka ræðu minni áðan. Ég ætla að reyna að koma að þeim efnisatriðum sem ég átti eftir. Það sem ég sagði áðan var að það er eðlilegt þegar fyrir liggur hvort eða hvaða sveitarfélög sameinist að athuga samgöngumálin í því tilliti að reyna að styrkja slíka sameiningu og ég tel að einn liðurinn í því sé sá að endurskoða vegáætlun með hliðsjón af stækkun sveitarfélaga um leið og ég tel eðlilegt að til endurskoðunar á hafnaáætlun geti komið þegar við erum að tala um stofnun hafnasamlaga og breyttar forsendur með stækkun sveitarfélaga eða þjónustusvæðis einstakra hafna, þannig að ummæli hv. þm. voru ekki rétt. En á hinn bóginn er honum kunnugt um að þannig er staðið að gerð vegáætlunar hverju sinni og endurskoðun hennar verður hafin nú síðari hluta þessa vetrar vegna áranna 1995 og 1996, þá er eðlilegt að inn í þá endurskoðun komi breyttar forsendur og breytt viðhorf sem kunna að skapast vegna sameiningar sveitarfélaga þannig að það er ekki rétt ályktun hjá hv. þm. að ég hafi að einhverju leyti talað öðruvísi en hæstv. félmrh. Ég sagði einungis að á þessari stundu er ógerningur að gera sér grein fyrir því hvaða sveitarfélög sameinist eða hvaða sérstöku þarfir kunni að rísa af því tilefni.

Virðulegi forseti. Lög frá 30. mars 1987 tengjast alþjóðasamþykkt um þjálfun, skírteini og vaktstöðu sjómanna frá 1978 og gerð var á vegum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar IMO og samþykkt á ráðstefnu sem haldin var í London 14. júní til 7. júlí 1978. Tilgangur alþjóðasamþykktarinnar er að áhafnir allra kaupskipa uppfylli lágmarkskröfur um þjálfun, menntun og starfsskyldur sem varða öryggi kaupskipa með það að markmiði að tryggja eftir megni öryggi allra skipa og sjófarenda. Tilefni samþykktarinnar var ekki síst að mikils misræmis gætti í menntunar- og þjálfunarkröfum sjómanna á kaupskipum hjá einstökum aðildarríkjum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar. Í samþykktinni er fjallað um menntun og þjálfun yfirmanna, svo og undirmanna er standa vaktir í brú eða vélarrúmi og þjálfun til nánari tiltekinna starfa. Í samþykktinni er einnig að finna margháttuð fyrirmæli til aðildarríkja, svo sem samræmda útgáfu atvinnuskírteina yfirmanna og annarra hæfnisskírteina til þeirra starfa sem krafist er sérstakrar þjálfunar, samræmt hafnareftirlit með erlendum skipum er koma í höfn aðildarríkja og upplýsingamiðlun til Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar. Í samþykktinni eru enn fremur ákvæði um heimildir aðildarríkja til að stöðva erlend skip í höfnum uppfylli þau ekki ákvæði samþykktarinnar, svo og heimild til að veita tímabundið undanþágur til einstakra sjómanna á kaupskipum sem fullnægja ekki að öllu leyti lágmarkskröfum. Kröfur samþykktarinnar um menntun og þjálfun sjómanna eru fyrst og fremst miðaðar við nýliða, þ.e. þá sjómenn sem hefja störf eftir gildistöku samþykktarinnar, svo og þá sem öðlast hafa tiltölulega stuttan reynslutíma á sjó. Fyrir sjómenn sem öðlast hafa tilskylda reynslu gilda aðrar reglur, þar sem litið er svo á að við tiltekna reynslu hafi menn öðlast fullnægjandi hæfni. Samþykktin tók gildi þann 28. apríl 1984 og hafa um 85 ríki staðfest þessa samþykkt. Með þetta í huga legg ég hér fyrir samgrh. tvær spurningar: ,,1. Hafa verið settar reglur til að framfylgja alþjóðasamþykkt um þjálfun skírteini og vaktstöðu sjómanna á kaupskipum (STCW, 1978), sbr. 1. gr. laga nr. 47/1987? 2. Hafa verið settar reglur um heildarmönnun kaupskip í samræmi við ályktun A. 481 sem samþykkt var á 12. þingi Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar árið 1981, sbr. 2. gr. laga nr. 47/1987?``

Herra forseti. Ég tel að þessi fyrirspurn lúti að mjög þörfu máli og þess vegna fullkomlega eðlilegt að hún sé borin fram. Markmið þeirrar samþykktar sem hér er vitnað til er í fyrsta lagi að tryggja eftir megni öryggi skipa og áhafna og í öðru lagi að samræma menntun og þjálfun sjómanna og mönnun skipa. Fyrr á þessu ári skipaði ég nefnd til þess að fara yfir og leggja fram frv. um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna og vélstjóra og taldi rétt að sú nefnd kæmi einnig inn á þau atriði sem nauðsynlegt er að breyta íslenskri löggjöf til þess að unnt sé að fullnægja framkvæmd þeirrar alþjóðasamþykktar sem hér er vitnað til. Formaður þeirrar nefndar er Sveinn Snorrason hæstaréttarlögmaður en ásamt honum eiga sæti í nefndinni fulltrúar hagsmunaaðila; kaupskipa, farmanna, háseta og yfirmanna. Ég geri mér vonir um það að niðurstaða þessarar nefndar geti legið fyrir nú í haust ekki síðar en í næsta mánuði og verður þá ekkert því til fyrirstöðu að leggja það frv. fram hér á Alþingi sem nefndin verður sammála um en frv. sem lýtur að þessu efni hefur áður verið lagt fyrir Alþingi en ekki náð fram að ganga. Ég tel sem sagt að það þurfi að afla nauðsynlegra lagaheimilda og þær muni liggja fyrir nú á þessum vetri þannig að unnt verði að fullgilda þessa alþjóðasamþykkt. Síðari hluti fyrirspurnarinnar lýtur að því hvort settar hafa verið reglur um heildarmönnun kaupskipa í samræmi við samþykkt Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar. Slíkar reglur eru nú í undirbúningi. Mönnunarskírteini samkvæmt ályktun IMO A. 481 sem hér er spurt um eru hins vegar gefin út af mönnunarnefnd sem starfar undir samgrn. Þau mál eru einnig til athugunar hjá þeirri nefnd sem ég vísaði áður til og ég er þess fullviss að málið komi fyrir Alþingi á allra næstu vikum, ekki síðar en í næsta mánuði.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. 16. þm. Reykv. fyrir þessa fsp. en ég verð að játa að ég átta mig ekki alveg á um hvað er verið að tala. Ég átta mig ekki alveg á hvort þetta varðar öll þau kaupskip sem til Íslands koma og hér leggjast að bryggju eða hvort þetta varðar einungis íslensk kaupskip, ég hef kannski ekki hlustað á hv. þm. nógu gaumgæfilega. Ég vil aðeins minna á að okkar eigin kaupskip sem er búið að setja undir erlenda þægindafána hafa auðvitað enga möguleika á að framfylgja þessum reglum þar sem við vitum öll að hundruð sjómanna á þessum skipum fullnægja ekki á nokkurn hátt alþjóðlegum samþykktum um þjálfun, skírteini og vaktstöður sjómanna. Þetta vitum við ósköp vel og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra hvað sé gert þegar þessi ágætu skip okkar, sem sigla undir erlendum fánum, koma hingað því öðru hverju munu þau koma hér að bryggju þó þau sigli mestan part milli annarra landa. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra: Er eitthvað farið að þessum kröfum?

Virðulegi forseti. Síðasti ræðumaður hafði ekki telið eftir því sem ég sagði. Þetta skiptir nefnilega verulegu máli varðandi íslenska farmenn og ekki síst erlenda og einkum þá eftirlit með erlendum skipum vegna þess að í samþykktinni eru ákvæði um heimild aðildarríkja til að stöðva erlend skip í höfnum uppfylli þau ekki ákvæði alþjóðasamþykktarinnar svo og heimild til að veita tímabundnar undanþágur til einstakra sjómanna á kaupskipum sem fullnægja ekki að öllu leyti lágmarkskröfunum.

En íslensk?

Það á við um innlendu skipin. Íslensk skip eða leiguskip sem eru undir erlendum fána falla þá undir þessi ákvæði. Ég vildi þakka ráðherra þau svör sem hann hefur gefið og ég legg áherslu á að það er full þörf á að fá þessum lögum framfylgt og hrint í framkvæmd. Ég veit að það hefur verið unnin í samgrn. mjög greinargóð kennslubók fyrir verðandi háseta á kaupskipum og þar eru hinar ítarlegustu upplýsingar og fróðleikur fyrir þá sem eru að stíga frumspor sín á skipsfjöl þannig að ég sé, hæstv. ráðherra, að verkið er komið þó nokkuð á veg og ég vonast til þess að það líði ekki á löngu áður en þessari vinnu verði lokið.