Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jakob Möller) Háttv. þm. hafa nú athugað efni þessa frv. Það er í sjálfu sjer mjög einfalt, og sje jeg því ekki ástæðu til að halda langa framsöguræðu. Tildrög þess, að frv. er fram komið, hafa verið skýrð í sambandi við annað mál, sem sje frv. um að veita stjórninni heimild til að innheimta tolla með gengisviðauka. Eins og frá var skýrt í sambandi við það mál, komst öll fjhn. fljótlega að þeirri niðurstöðu, að ekki myndi nást, þó það frv. gengi óbreytt fram, nógu mikill tekjuauki til að bæta úr þeim kröggum, sem óhætt er að segja, að ríkissjóður sje nú kominn í vegna stöðugs tekjuhalla ár eftir ár. En sá tekjuhalli stafar aðallega af gjöldum, sem greidd hafa verið utan fjárlaga, og þar sem ekki virtist auðvelt að kippa þeim í burtu og bæta þannig ástandið, virtist ekki vera nema um tvær leiðir að ræða. Önnur var sú, að hækka gengisviðaukann, og kom það til tals í nefndinni að heimila stjórninni að heimta inn alla tolla með gullgengi, en við nánari athugun taldi nefndin slíkt ekki tiltækilegt, því með því móti hefðu sumir vörutollarnir orðið óbærilega þungir; jeg skal t. d. nefna kolatollinn, sem hefði orðið 6–7 kr. á tonnið, og virtist ótækt að leggja svo þungan toll á atvinnuvegina. Þá kom til álita, hvort meiri tolla mætti ekki setja á munaðarvörur, en það þótti ekki gerlegt að ganga lengra í því efni en gert er, því nú eru tollar þeirra vara í mörgum tilfellum hærri en verð vörunnar, t. d. er tollurinn á vindlum nú 8 kr. pr. kíló, en innheimtur með gullgildi yrði hann 16–17 kr. á kassa, en tóbakstollur 8–9 kr. kíló. Virtist því sú leið að auka þá tolla ekki álitleg til að auka tekjur ríkissjóðs. Yfirleitt komst nefndin í heild sinni að þeirri niðurstöðu, að ótiltækilegt væri að tolla nauðsynjavörur meira en nú er gert, og var þá ekki önnur leið eftir en sú, sem hjer í frv. er gert ráð fyrir að farin verði, sú, að leggja verðtolla á 3., 6. og 7. flokk vörutollslaganna. Það var athugað, hvort fært væri að ná þessum tollauka með því að hækka gildandi vörutoll þessara vara, en hann er þegar orðin svo hár, að það þótti ekki tiltækilegt. Hefði þá t. d. þurft að tífalda tollinn á vefnaðarvörum og sex–sjöfalda tollinn á 7. flokki. Ber þess að gæta, að svo hár þungatollur hefði komið illa við, orðið ljettastur á þeim vörum, sem mest ástæða var til, að yrðu fyrir þessum lögum. Eins er eftirlit og innheimta þess tolls ekkert auðveldari en verðtolls þegar tollurinn er orðinn svo hár, en sá er þó eini kostur þungatolls, hversu auðveldur hann er í framkvæmdinni, en hann hefir verið svo lágur hingað til, að menn hafa ekki haft ríka tilhneigingu til að fara í kringum hann eða skjóta vörum undan honum. En með því að hækka vörutollinn eins og þyrfti til að fá tekjuaukann, og leggja t. d. 18 kr. á hver 10 kg. af vefnaðarvöru, yrði mjög hætt við því, að kaupendur hefðu reynt að villa fyrir eftirlitinu með umbúðum o. fl. Yfirleitt er nefndin sammála um, að verðtollur sje sanngjarnari en vörutollur og ekkert erfiðari í framkvæmdinni. Auðvitað er það, að hann verður þó nokkuð erfiður í framkvæmdinni, og þess hærri sem tollur er, þess meiri verður eftirlitsþörfin. Gengur því nefndin að því vísu, að tollainnheimtan verði nokkuð kostnaðarmeiri með þessu fyrirkomulagi, en þegar verið er að ræða um það að afla tekna, má ekki horfa í það. Það liggur í hlutarins eðli, að þegar um svo háan toll er að ræða sem þennan, má við því búast, að það hafi töluverð áhrif á eftirspurnina og dragi úr henni að mun. Það er því ekki auðið að gera sennilega áætlun um tekjur af þessum tolli, og það því síður, sem fyrir nefndinni lágu engar innflutningsskýrslur yngri en frá 1921. Má gera ráð fyrir, að innflutningur hafi breyst eitthvað síðan, en sennilega hefir verðmæti hans ekki minkað til stórra muna. En verðið á vörutegundum þeim, sem taldar eru í 3., 6. og 7. flokki vörutollslaganna, var 1921 um 15 milj. kr., og er þá flutningsgjald talið með. Þegar flutningsgjaldið er dregið frá og verðmæti þeirra vörutegunda, sem í frv. eru undanþegnar tollinum, ætti kaupverð þess varnings, sem verðtollurinn á að ná yfir, að hafa verið ekki minna en 10 milj. kr. Frá þessari upphæð verður að draga það, sem innflutningur mundi minka við þá verðhækkun, sem hlýst af þessum verðtolli, og af því, ef bannaður yrði innflutningur einhverra vörutegunda. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að tollaðar verði flestar þær vörur, sem farið er fram á í frv. á þskj. 88, að bannaður verði innflutningur á. En það er óvíst, og enda ósennilegt, að það frv. verði samþykt eins og það liggur fyrir. Ef það frv. yrði samþykt, yrðu tolltekjur þessar að sjálfsögðu litlar, en að öðru leyti skiftir það ekki máli í þessu sambandi. Í greinargerð við frv. á þskj. 88 er þess getið, að innkaupsverð þeirra vörutegunda, sem þar um ræðir, hafi árið 1921 verið um 8¼ milj., og verður þá mismunurinn á þessu og því vörumagni, sem hjer er gert ráð fyrir að tolla, um 6 milj. kr., og verði einhverjar tegundir feldar úr því frv., kemur þeim mun meira undir þennan toll. Nefndin hefir í 1. gr. frv. tekið undan tollinum ýmsar vörur, sem ætla má, að menn noti ekki meir en brýn nauðsyn krefur. Annars var það tilætlun nefndarinnar, að tollurinn næði einkum til þess varnings, sem sennilegt er, að notaður sje meir en brýn þörf er á og komið getur til mála að tala um óhófsnotkun á, jafnvel þó um nauðsynjavörur væri að ræða. Því að nauðsynjavörur má auðvitað nota í óhófi eins og hvað annað. En það er óhófsnotkunin, sem mest ástæða er til að leggja skatt á. Það getur auðvitað verið álitamál, hverjar vörutegundir skuli undanskilja tollinum. Margar tegundir eru teknar undan aðallega vegna samræmisins, fremur en af því, að það skifti máli. Þetta geta hv.þm. íhugað og komið með brtt. um það við 2. umr., ef þeim sýnist svo. Nefndin hefir einnig íhugað, hvort þessi tollur ætti líka að ná til sumra vörutegunda í öðrum vörutollsflokkum, og á þetta einkum við um smíðaða muni úr trje, sem koma undir 4. flokk, en í frv. á þskj. 88 er gert ráð fyrir, að bannaður verði innflutningur á ýmsum þeim vörum. Sama er um bifreiðar, sem eru í 2. fl., einkum mannflutningabifreiðar. Verði þær ekki bannaðar, tel jeg sjálfsagt að tolla þær eftir þessu frv. Jeg geri jafnvel ráð fyrir, að einhverjir muni flytja brtt. um að koma enn fleiri tegundum undir þennan toll. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða um málið að sinni, en vænti þess, að það fái tiltölulega greiðan gang gegnum hv. deild. Jeg veit, að fjhn. að minsta kosti sjer enga aðra leið til að bæta úr tekjuþörf ríkissjóðs og þeim tilfinnanlegu kröggum, sem hann er kominn í, en einhverja slíka tollhækkun. Það er ekki sjáanlegt, hvernig framhaldið muni verða, ef ekkert er gert til að bæta úr þeim. Það er mála sannast, að frá því er nefndin byrjaði að íhuga þessi mál hefir hún komist æ betur að raun um, að óhjákvæmilegt er að auka tekjurnar, til þess að forðast hreinasta vandræðaástand á næstunni. Það gæti auðvitað komið til orða, og sennilega mun koma hljóð úr horni í þá átt, að þyki þessi leið ekki fær, verði ekki hjá því komist að auka skatta á eignum manna eða gera hreint og beint eignarnám til þess að inna af hendi óhjákvæmilegar greiðslur ríkissjóðs. Það verður ekki komist hjá því að greiða það, sem greiða ber, en spurningin er aðeins, hvernig skuli afla fjárins.

Sveinn Ólafsson Það má vera, að litið verði á frv. á þskj. 165, sem fjhn. standi óskift að því, og einnig er viðbúið, að sumir telji það flutt í þeim tilgangi að ná líku marki, sem stefnt er til með frv. um innflutningsbann á þskj. 88. En hvorugt er fyllilega rjett. Nefndin hefir ekki getað orðið allskostar samdóma um meðferðina á þessu tvíþætta máli, en minni hlutinn hefir þó ekki viljað bregða fæti fyrir framkomu þessa frv., sem er í raun og veru önnur leið að svipuðu marki sem því, er stefnt er að í hinu frv. Þetta er til þess gert, að frv. geti orðið hinu samferða, sem gengið hefir gegnum 1. umr. og liggur nú hjá fjhn. Minni hlutinn lítur svo á, að þessar 2 leiðir þurfi að liggja fyrir til athugunar samtímis og að meðferð hvors frv. um sig verði að nokkru leyti að miða við meðferðina á hinu. Þetta frv. stefnir fyrst og fremst að því, eins og hv.frsm. (JakM) tók rjettilega fram, að afla þeirra tekna, sem ríkissjóði er óhjákvæmilegt að fá. Hitt frv. stefnir ekki nema óbeint að þessu marki, í þeirri mynd, sem það er í nú, og því virðist nauðsynlegt, að hvortveggja frv. fylgist að. Frv. á þskj. 88 stefnir fyrst og fremst að því að koma á almennum sparnaði í notkun þeirra útlendra vörutegunda, sem eru annaðhvort miður nauðsynlegar eða þá ónauðsynlegar með öllu, og þannig að skapa hagstæðari viðskiftajöfnuð og lyfta gengi ísl. gjaldmiðils. Það má að vísu segja, að þetta frv. miði að nokkru leyti að því hinu sama, að því leyti sem hár verðtollur mundi verða til þess, að menn hættu að flytja þessar vörur inn eða takmarka innflutninginn mjög. En ef sú yrði niðurstaðan af því, að þetta frv. væri lögleitt, yrði vitaskuld ekki heldur neinn tekjuauki af því. Hinsvegar er sá hanki á þeirri leið til sparnaðar, að leggja á háan verðtoll, sem aftra mundi innflutningi, að þá er erfiðara að hafa eftirlit með því, að tollsvikinn varningur flytjist ekki inn í landið. Þegar algert bann er á innflutningi, er auðveldara að líta eftir framkvæmdum og sjá við því, að vörur sjeu fluttar inn á laun, heldur en þegar vörurnar eru að vísu leyfðar, en afarhár verðtollur á þeim. Í skjóli þess varnings, sem þá væri fluttur inn að lögum, mætti tollsvíkja svo og svo mikið af sömu vöru, án þess að hendur verði hafðar í hári þeirra, sem það gera. Þetta hafði minni hlutinn sjerstaklega að athuga við frv., en eins og jeg tók fram áður, vildi hann líka stuðla að því, að þetta frv. kæmist til 1. umr. og undir álit hv. deildar, en síðan ætlast hann til þess og óskar þess, að þetta frv. verði hinu samferða. Jeg tók ekki eftir, að hv.frsm. tæki fram, hvað nefndin hefir áætlað, að þetta frv. muni geta gefið í ríkissjóð. Sú áætlun er auðvitað mjög á reiki og erfitt að giska á þá upphæð, sjerstaklega þar sem þess má vænta, að innflutningur takmarkist afskaplega við háan verðtoll. Nefndinni taldist svo til, að verðtollurinn mundi nema röskum 2 milj. kr., ef miðað væri við innflutninginn 1921. En auðvitað má ekki gera ráð fyrir óbreyttum innflutningi. Það liggur næst frá sjónarmiði minni hlutans að banna innflutning á mörgum þeim vörutegundum, sem verðtollur er lagður á eftir frv., en setja verðtoll á það, sem eftir verður. Eftir lauslegri áætlun ætti hann að geta numið 1 milj. kr., ef miðað væri við innflutningsbann eftir frv. á þskj. 88. Eins og jeg hefi tekið fram, mun minni hl. fylgja þessu frv. við 1. umr., en hugsar sjer að fylgja fremur haftafrv. við síðari umræður, eins og aðalþætti þeirra ráðstafana, sem gera þarf til gengisrjettingar og almenns sparnaðar.

Frsm. (Jakob Möller) Það var ekki mikið um það rætt í nefndinni, og skildist mjer vera samkomulag um það, að ekki væri mjög brýn þörf á því, að þessi 2 frv. yrðu samferða. Það liggur í hlutarins eðli, að verði frv. á þskj. 88 samþykt í svipaðri mynd, sem það er í nú, þá takmarkar það vitanlega þetta frv. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) tók það rjettilega fram, sem mjer láðist að leggja sjerstaka áherslu á, að jafnhár verðtollur hefir vitanlega svipuð áhrif sem innflutningsbann, og mætti þá ætla, að ýmsir gætu fallist á, sem annars vilja fara bannleiðina, að hverfa að þessu til þess að ná sama árangri. Jeg heyrði, að hv. 1. þm. S.-M. efaðist ekki um, að með þessu móti mundi nást mikil takmörkun á innflutningi. En jeg er ekki samdóma honum í því, að heppilegt sje að banna alveg sumar vörutegundir. Það eru sömu líkur til þess, að svíkja megi vörur undan banni sem undan tolli, og þó öllu meiri. Hv. þm. kvað mega tollsvíkja vörur í skjóli þeirra, sem löglega væru fluttar inn, en verði þær algerlega bannaðar, komast þær algerlega undan tolli, en þó má flytja þær inn í skjóli þess varnings, sem leyfður er. Jeg sje ekki ástæðu til að blanda því inn í þessar umræður, því að nóg tækifæri munu vera til þess í sambandi við haftafrv., en jeg geri mjer ekki miklar vonir um, að það frv. hafi þau áhrif, sem hv. 1. þm. S.-M. bjóst við, sem sje almennan sparnað. Í fyrsta lagi er með því frv. ekki stefnt til almenns sparnaðar, svo sem tekið var fram við 1. umr. þess máls. Það er stofnað til þess að taka ákveðnar vörur frá mönnum, svo að þeir geti ekki eytt fje sínu í þær, en það kemur ekki í veg fyrir, að þeir eyði því í annan óþarfa. En það er augljóst, að mikil tollhækkun tryggir það, að minna verði keypt, svo framarlega sem kaupgeta manna er takmörkum háð. Með þessu frv. er það trygt, að alt landið sparar, en með hinu er ekki trygt að neinn spari, hvorki landið nje einstakir menn. Þetta frv. stefnir því meir til sparnaðar en frv. um innflutningsbann. Jeg skal að svo stöddu ekki stofna til frekari umræðna, þar sem minni hlutinn vill greiða götu frv. til 2. umr., og má geyma frekari athugasemdir þangað til.

Jón Baldvinsson Þegar þetta frv. kom fram, bjóst jeg við, að fjhn. væri á eitt sátt um að láta frv. um innflutningshöft bíða, en taka þetta í stað þess. En eftir ræðu hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sje jeg, að svo er ekki, heldur ætlast hann til, að þessi mál fari fram samtímis. En þá þykir mjer ekki laust við handahófsafgreiðslu á slíkum málum, ef verðtollsfrv. gengi fram og menn ímynduðu sjer, að þeir væru að samþykkja miljóna tekjuauka handa ríkissjóði, en svo kæmi frv. um innflutningsbann og kipti burt meginhlutanum af þeim vörutegundum, sem þetta frv. leggur toll á. Þá yrði harla lítið úr gagnsemi þessa frv. Mjer þykir hv.fjhn. hafa gert skakt í því, að koma með þetta í miðjum klíðum; hún hefði átt að afgreiða annaðhvort málið og sjá svo hvað unt væri að gera. Það lítur ekki út fyrir, að nefndin sje á einu máli um þetta, þó að svo virðist eftir þskj. 165, en ágreiningurinn kemur fyrst í ljós nú undir umræðunum. Það er í raun og veru fjarskalega erfitt að segja um, að hvaða gagni þetta megi koma. Það er vitanlegt, að ríkissjóður hefir mikla þörf á tekjum, en þar sem hv.frsm. (JakM) kvað óhjákvæmilegt að auka þær að mun til þess að inna af hendi nauðsynlegar greiðslur, þá veit jeg ekki hvað hann á við, nema hann hugsi sjer, að greitt verði á næsta ári meira af skuldum ríkissjóðs en áður hefir ætlað verið. Hæstv. stjórn bar fram frv. um verulega tollhækkun, sem þessi hv. deild hefir nú afgreitt, og hygg jeg, að það ætti að nægja á næsta ári, sjerstaklega þegar allar verklegar framkvæmdir í landinu eru feldar niður um leið. En sje um hitt að ræða, að inna af hendi stórar greiðslur á skuldum ríkisins, tel jeg rjettara að fara þá leið, sem hv.frsm. drap á, að leggja skatt í eitt skifti fyrir öll á eignir í landinu. Það hefir verið gert sumstaðar annarsstaðar, og þessi stefna er uppi í mörgum löndum, og virðist mjög eðlilegt, að þetta sje gert til að ljetta á ríkisskuldunum. Jeg skal annars ekki gefa tilefni til frekari umræðna. Málið virðist ekki fullljóst af hendi hv.fjhn., en skýrist vonandi betur, þegar það kemur til 2. umr.

Frsm. (Jakob Möller) Háttv. samþm. minn (JBald) kvaðst ekki vita, hverjar greiðslur væru óhjákvæmilegar, nema afborganir af skuldum. En jeg get þó frætt hann á því, að bráðabirgðalán hafa verið tekin, sem skjótlega þarf að greiða. Undanfarið hefir mikið fje farið til afborgana og vaxtagreiðslu, og svo mun ennþá verða óhjákvæmilegt á þessu ári. Og þar sem tekjuhalli hefir safnast saman á undanförnum árum, sem ekki hefir verið ráðstafað með lánum eða öðru móti, þá er vitanlegt, að skipulagi þarf að koma á það sem allra fyrst. Kannske er hægt að gera það með nýju láni. Og það er líka fyrirsjáanlegt, að grípa verður alvarlega í taumana, ef ekki á líka að verða tekjuhalli á þessu ári.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg skal stuttlega víkja að undirbúningi þessa máls. Eins og af greinargerðinni sjest, þá hefir Stórstúka Íslands fjallað að mestu um frv. þetta. Hafa unnið að því þeir hr. Einar H. Kvaran, Pjetur Halldórsson og Pjetur Zophoníasson, og hefir frv. þetta verið borið undir framkvæmdarnefnd Stórstúku Íslands. Að því er kemur til tilefnis frv., þá er þess ekki langt að leita. Eins og mönnum er kunnugt, þá gekk þingið í fyrra frá löggjöf, sem segja má að kipt hafi fótum undan bannlöggjöf vorri, og er auðsætt, að þessari miklu breytingu hlaut að vera samfara nauðsynin á rækilegri endurskoðun áfengislöggjafarinnar, og eru breytingar þær, sem hjer er farið fram á, einmitt þær, sem bæði bannmenn og lögreglustjórar hafa sjeð af reynslunni, að eru nauðsynlegar. Jeg skal taka það fram, að þær eru margar hinar sömu sem þær, er fram voru bornar á þinginu 1921 af hv. 4. landsk.þm. (JM), sem þá hafði stjórnarforystu á hendi, en allshn. svæfði málið. Aðaltilgangurinn með frv. er í stuttu máli að koma í veg fyrir, að sjálf löggjöfin hindri, að þjóðin geti komið vilja sínum fram og framfylgt löggjöf sinni. Í öðru lagi horfir málið öðruvísi við en áður, þar sem ríkið hefir nú tekjur af áfengisverslun, og áfengislögbrotin þar af leiðandi einnig svik við ríkissjóðinn. Það er því ný hvöt um heppilega löggjöf, og vænti jeg, að allir, bæði bannmenn og andbanningar, geti þá orðið sammála um það, hversu nauðsynlegt sje, að eftirlitið verði sem tryggast. Í þriðja lagi er jeg sannfærður um það, að almenningsálitið krefst þess, að þeim einu lögum, sem sett hafa verið með alþjóðaratkvæðagreiðslu, verði sem dyggilegast eftir fylgt, og það er enginn vafi á því, að þjóðin mun dæma valdhafana mjög mikið með tilliti til þess, hvernig þeir fara með þetta mál. Hingað til hefir sá dómur stundum verið allþungur og því mikils um vert, að úr því verði bætt nú og löggjöfin verði svo úr garði gerð, að hægt verði að hafa alt eftirlit sem tryggast. Það leikur ekki á tveim tungum, að drykkjuskapur hefir aukist mjög mikið síðan undanþágan frá bannlögunum var veitt, og það ekki einungis vegna þeirra Spánarvína, sem inn hafa verið flutt, heldur alls þess áfengis, sem flýtur í kjölfar þeirra. Og þjóðinni er það nógu þungbært og nógu mikil minkun í því að hafa orðið að láta erlenda þjóð beygja sig og grípa inn í löggjöf sína, þó hún þurfi ekki að horfa á, að mikið af áfengi sje svikið inn í landið. Jeg er heldur ekki í einum vafa um það, að meirihluti þjóðarinnar hugsar sjer að koma á hjá sjer aftur fullkominni áfengisbannlöggjöf. Því verðum við líka að gera alt, sem í okkar valdi stendur, til þess að halda þjóðinni sem minst sýktri af áfengisnautn, svo hún verði sem best búin undir algert bann. Jeg tel ástæðulaust að fara út í einstakar greinar frv. við þessa 1. umr. Margt af því, sem þar er, er áður rannsakað og viðurkent, og treysti jeg hv.allshn. vel til að ganga sem best frá frv. En til þeirrar nefndar vænti jeg, að málið verði látið ganga.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Mjer dettur í hug í sambandi við þetta mál, sem hjer liggur fyrir, ræða hins mikla mælskumanns, Ciceros, sem hann hjelt til varnar Sixtusi Rosciusi, manni, sem kærður var fyrir að hafa drepið föður sinn. Hann tekur það fram, að engin ákvæði um föðurmorð hefðu verið til í grískum lögum, svo ólíklegt hefði það þótt, að slíkir glæpir yrðu drýgðir. Eitthvað hið sama mætti víst segja um áfengisauglýsingar. Það má merkilegt teljast, að þær voru ekki strax bannaðar, en það sýnir aðeins, hve sjálfsagt mönnum hefir fundist, að til þess kæmi ekki, að þær yrðu nokkurntíma birtar hjer, eftir að bannlögin voru sett. En reynslan hefir sýnt oss annað. Nú mora blöðin af áfengisauglýsingum, þær eru festar upp á götunum, og þær eru jafnvel birtar í ritum opinberra stofnana, svo sem í símaskránni. Jeg býst ekki við að þurfa að vera margorður um þetta mál, svo ljóst er það. Aðeins eitt vil jeg þó minna á, sem er, að þó þjóðin hafi verið neydd til þess að slá af bannlöggjöf sinni í bili, til bjargar atvinnuvegum sínum, þá hefir hún ekki breytt um þá skoðun sína, að áfengisnautnin sje skaðleg, og því fordæmir siðferðismeðvitund hennar það, að liðið skuli vera að halda víni að mönnum opinberlega. Og að lokum þetta eitt. Ef til þess kæmi, að einhverjum dytti í hug, að þetta frv. mitt væri fram komið af öfund við þau blöð, sem hafa tekjur af áfengisauglýsingum, og þar sem mitt blað, „Tíminn“, hefir ekki haft neinar slíkar auglýsingar, þá vil jeg taka það fram, að frv. þetta er fyrst og fremst fram komið að tilhlutun Stórstúku Íslands, og í öðru lagi hefir mjer borist mikið af áfengisauglýsingum, en hefi jafnan neitað þeim um rúm. Að síðustu vil jeg óska, að mál þetta fari til allshn.

Jón Kjartansson Jeg stend ekki upp til þess að mótmæla frv. þessu, en jeg hygg, að þeir, sem að því standa, hafi ekki farið rjetta leið. Það er nefnilega augljóst, að þetta er ekki löggjafarefni, heldur getur stjórnin sett ákvæði um þetta inn í reglugerð um áfengissöluna, enda er það ríkið sjálft, sem hjer á hlut að máli, því það hefir einkasölu á áfengi. En mjög er hætt við því, að þetta ákvæði yrði brotið og það af sjálfri ríkisstjórninni, sem er skylt að hafa vín til sölu, því vafasamt er, í hversu víðri merkingu „auglýsingar“ skyldu takast. Undir auglýsingar (propaganda) geta t. d. heyrt áletranir á flöskunum sjálfum, tilkynningar um vörumerki í Lögbirtingablaðinu og Stjórnartíðindunum o. fl. Það var aðeins þetta, sem jeg vildi benda hv.flm. (TrÞ) á, að frv. er óþarft í sjálfu sjer, og nokkurt ósamræmi í því, t. d. refsingin. Annars er þetta ekki neitt stórmál í mínum augum, og býst jeg ekki við, að það hafi mikla þýðingu, hvorki til nje frá.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg vona, að hv.þm. V.-Sk. (JÞ) verði bráðum kunnugri blaðamenskunni en halda má að hann sje nú, eftir orðum hans að dæma. Það er nefnilega svo, að þó ríkið reki áfengissöluna, þá er það ekki ríkið, heldur firmun, sem birta auglýsingarnar, enda eru það þau, sem sjá sjer hag í því að vekja eftirtekt á vörum sínum. Þá skal jeg gefa þær upplýsingar, að þetta frv. er samið af Stórstúku Íslands og sniðið eftir löggjöf Bandaríkjanna. Einnig myndi jeg geta látið allshn. hafa útdrætti úr löggjöf Svía og Finna um þetta efni, ef hún æskir þess.

Jakob Möller Jeg skal strax taka það fram, að mjer finst mál þetta vera mjög hjegómlegt. Ekki af því, að jeg er blaðamaður. Jeg veit raunar ekki, hvað blað hv.flm. (TrÞ) hefir fengið mörg tilboð um áfengisauglýsingar, en fæ vel skilið, að þetta hafi meiri þýðingu fyrir það blað, sem er vikublað og hefir lítið af auglýsingum, heldur en dagblöð. En fyrst ríkið á annað borð getur verið þekt fyrir að hafa ágóða af vínsölu, þá finst mjer ástæðulaust af því að hneyxlast svo mjög á auglýsingunum. Og þó jeg sje auðvitað trúaður á mátt auglýsinganna, þá hygg jeg varla, að þær hafi mikil áhrif á drykkjuskapinn. Það er alveg víst, að þeir kaupa vínin, sem í þau langar, án tillit til þess, hvort þau eru auglýst eða ekki. Og þó Bandaríkin leggi bann við vínauglýsingum hjá sjer, þá er það alt öðru máli að gegna. Þar er sem sje fullkomið bann, og væri því hjákátlegt að hugsa sjer áfengi auglýst þar. Hjer horfir málið öðruvísi við. Þau vín, sem auglýst eru, eru frjáls verslunarvara og landið ekki bannland, hvað þau snertir. Frá mínu sjónarmiði er því það, að hneyxlast á auglýsingum, hreinasti barnasjúkdómur, sem löggjafarvaldið getur varla verið að taka mikið tillit til. Hitt var rjett, sem hv.flm. (TrÞ) tók fram, að það eru auðvitað firmun sjálf en ekki ríkisverslunin, sem auglýsa, til þess að fá sínar tegundir útbreiddar.

Jón Kjartansson Jeg hygg, að hv.flm. (TrÞ) hafi hlotið að misskilja orð mín. Það er enganveginn hugsun mín, að ríkið þyrfti endilega að auglýsa sjálft, heldur muni það vera aðrir, sem senda auglýsingarnar í blöðin. En eins og frv. þetta er orðað, mun fleira en auglýsingar í blöðum ná þar undir, t. d. get jeg hugsað, að vörumerki á flöskum, tilkynningar um vörumerki o. fl. nái þar undir. Annars sýnist mjer eins og hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að þetta sje ákaflega ómerkilegt mál, og þar á ofan algerlega óþarft að setja lög um það, þar sem stjórninni er innan handar að koma í veg fyrir auglýsingarnar með einu litlu viðbótarákvæði í reglugerð, samkv. heimild í lögunum sjálfum, um undanþágu frá bannlögunum.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Það var víst hv. 3. þm. Reykv. (JakM), en ekki ritstjóri Vísis, sem áðan var að tala um auglýsingar. En hvað sem um það er, þá get jeg frætt hann um það, að þjóðin er hneyxluð yfir því, að ríkið skuli leita tekna af áfengissölu. Og jeg veit, að hv.þm. (JakM) er eins vel kunnugt og hverjum öðrum um það, að þjóðin hefir aðeins orðið að láta kúgast af okkur sterkari þjóð til að slá af löggjöf sinni og í því efni goldið fátæktar sinnar. Að hún gerði það ekki með ljúfu geði er litlum vafa bundið. Þá treysti jeg hv.þm. V.-Sk. (JK) til að koma í veg fyrir, að stjórnin geri sig brotlega í þessum efnum, með flöskuumbúnaði og slíku. Veit jeg, að hann mun fúslega leggja sína lögvisku fram til að bæta úr slíkum annmörkum, þegar málið kemur til nefndarinnar. Að lokum skal jeg enn taka það fram, að það stendur eins á með okkur sem með Bandaríkin og Finna, að þjóðinni er áfengið á móti skapi, og því eigum vjer að hegða oss eins og þær gagnvart áfengisauglýsingunum.

Jakob Möller Jeg þyrfti víst helst að halda dálítinn fræðandi fyrirlestur um auglýsingar fyrir hv.þm. Str. (TrÞ). Að jeg hafi mikla trú á auglýsingum og telji þær þýðingarmiklar fyrir verslun og viðskifti þarf jeg auðvitað ekki að taka fram. En jeg hygg samt ekki, að þær geri alment mikið til þess að meira sje keypt af einhverri vöru en ella væri, nema um nýjar vörutegundir sje að ræða. En þar sem um fleiri tegundir sömu vöru, svo sem t. d. kaffis, er að ræða, þá getur oltið að nokkru á auglýsingum, hver tegundin mest er keypt. Auglýsingar eru ákaflega þýðingarmiklar. En kaffi, t. d., er ekki auglýst af því, að hjer eða annarsstaðar sje fjöldi manna, sem ekki veit, að kaffi er til. Eins eru vínauglýsingarnar ekki til þess að auglýsa það, að hjer fáist vín, heldur til þess að halda fram gæðum sjerstakra tegunda. Frá bannlagasjónarmiði má okkur vera alveg sama, hvort þeir, sem neyta víns, drekka Dows eða Bodega. Ef vínsalarnir vilja kosta til auglýsinga, þá gerir það okkur hvorki til nje frá. Það verður ekki drukkið einni flösku meira af portvíni fyrir þá sök, en ef til vill dálítið meira af einni tegund heldur en annari. Auglýsingar skifta því engu máli frá þessu sjónarmiði, og alveg þýðingarlaust að banna þær. - Jeg geri ráð fyrir því, að hv.þm. Str. skilji mig, þó hv. ritstjóri Tímans geri það ekki.

Frsm. (Ágúst Flygenring) Þegar jeg í þingbyrjun bar fram frv. til laga um undanþágu frá lögum nr. 33, 19. júní 1922, er fól í sjer heimild fyrir stjórnina til þess að veita 6 botnvörpuskipum útlendum leyfi til þess að reka fiskiveiðar frá Hafnarfirði og kaupa þar dýrmætar húseignir, með tilheyrandi áhöldum, stakkstæðum og fleira, sem Landsbankinn á þar, þá færði jeg fram gildar ástæður fyrir því, bæði í greinargerðinni fyrir frv. og sömuleiðis við umræðurnar hjer í deildinni, að óhjákvæmilegt væri að veita Hafnfirðingum verulega fjárhagslega aðstoð frá því opinbera, til þess að auka skipastól sinn, ef frv. yrði felt. Nú var það felt, sem kunnugt er. En við umr. kom það greinilega í ljós, að hv.þdm. vildu gera það, sem unt væri, til að bæta úr atvinnuþörf bæjarins með innlendu fje og innlendum skipastól, fremur en leyfa útlendingum undanþágu frá fiskiveiðalögunum. Í því trausti, að háttv.þm. sjeu enn á sömu skoðun, hefir sjávarútvegsnefnd leyft sjer að bera þetta frv. fram fyrir háttv. deild. Nauðsynin er enn sú sama að bæta atvinnuþörf Hafnarfjarðar, og það er skoðun nefndarinnar, að úr henni verði að bæta, og að allmikil bót geti á þessu orðið, ef þingið vill verða við tilmælum þeirra fjelaga, sem í ráði er að stofna í Hafnarfirði, til þess að kaupa skip og gera út þaðan. Þetta er að vísu ekki svo viss hjálp, að á henni verði mikið bygt. En hjer er ekki í önnur hús að venda. Með frv. er ætlast til þess, að ríkisstjórnin veiti ábyrgð ríkissjóðs fyrir 500 þús. kr. til skipakaupa, alt að 200 þús. kr. á skip, gegn 1. veðrjetti í skipinu, og gegn því, að fjelögin sjálf leggi fram 1/3 á móti. Að öðru leyti setur stjórnin þau önnur skilyrði fyrir lántökunni, sem hún telur nauðsynleg til þess að tryggja ríkissjóð. Vitanlega getur trygging í skipum aldrei talist fyllilega örugg. Ýms óhöpp geta hent þessi skip, og á útgerðinni getur altaf tapast, eins og átt hefir sjer stað sum hin síðari ár. En þegar litið er til þess, að hjer er um að ræða annan höfuðatvinnuveginn, sem landsmenn byggja líf sitt á, þá dugar ekki að efast um framtíð hans, fremur en um framtíð sjálfrar þjóðarinnar. Því að ef þessi atvinnuvegur hverfur úr sögunni, þá verður fólkið, sem hann stundar, líka að hverfa burtu. Því ekki tekur landbúnaðurinn við því. En mesta tryggingu fyrir ríkissjóð tel jeg það, að áhugasamir menn leggja alla sína krafta fram til þess að reka svona fyrirtæki, og eiga undir því bæði efnahag sinn og atvinnu. En það tel jeg einnig besta tryggingu fyrir því, að fyrirtækið hepnist. Jeg vona, að hv.þm. skilji, að hjer er um tilraun að ræða, til þess að auka skipastólinn. Og þeir, sem biðja um ábyrgð ríkissjóðsins, búast við að geta notað hana í Skandinavísku löndunum. Jeg býst ekki við því, að bankarnir hjer vilji frekar lána gegn þessari ábyrgð heldur en tryggingu í skipunum. En í erlendum bönkum er ekki hægt að fá lán gegn veðrjetti í skipum, nema með ýmsum skilyrðum viðvíkjandi vátryggingum o. fl., sem ógerningur er að uppfylla. Jeg skal svo ekki orðlengja meira um þetta. Hv. þd. eru kunnir málavextir, enda eru þeir í aðalatriðum prentaðir á sama þingskjali og frv. Jeg treysti því, að því verði tekið vingjarnlega. Og að lokinni umr. legg jeg til, að því verði vísað til fjhn.

Jón Baldvinsson Eins og kemur ljóslega fram í greinargerðinni fyrir þessu frv., þá er ætlast til þess, að ábyrgð ríkissjóðs sje hjer fengin einstökum mönnum og fjelögum. Þessu get jeg ekki verið sammála. Hjer um árið var fengin ábyrgð ríkisins fyrir nokkra togara, sem hætt var við, að yrðu annars seldir út úr landinu. Býst jeg við, að ríkissjóður muni eiga í hættu lengur vegna þeirrar ábyrgðar. En mjer hefði fundist eðlilegra, ef hjer hefði verið um útgerð að ræða, sem bæjarfjelag stæði fyrir, að þá hefði verið leitað ríkisábyrgðar, og hefði mjer verið ljúft að samþykkja það. En jeg treysti mjer ekki til að samþykkja þetta frv., eins og það liggur fyrir. Jeg skal ekki segja, hvort jeg muni koma með brtt. í þessa átt. Jeg sje nú hverju fram vindur. Það hefði verið langtum tryggara, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefði haft þetta með höndum. Þá hefði það verið örugt, að togararnir, sem ráðgert er að kaupa, yrðu þar til frambúðar. En um togara einstakra manna er þetta ekki eins örugt, eins og reynslan undanfarið hefir bent til. Sem sagt, jeg álít best, að bæjarstjórnin hafi hjer hönd í bagga. Það er þetta, sem mig greinir á um við sjútvn.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vildi aðeins beina fyrirspurn til þeirra manna hjer í hv. deild, sem jeg hygg að sjeu kunnugastir sjávarútvegi og öllu, sem þar að lýtur. En það eru þeir hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Hjer fyr á þinginu kom fram frv. frá hv. 1. þm. G.-K. (ÁF), sem átti að verða til þess að draga úr atvinnuskorti í Hafnarfjarðarkaupstað, og var þar bent á sjerstaka leið að því marki. Jeg fylgdist vel með umr. um þetta frv. og ásetti mjer helst að fylgja að málum þeim manninum (ÁF), sem jeg tel reyndastan og að öllu hinn öruggasta í því, sem að þessum málum lýtur. En hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) mótmælti þessu frv., og taldi það hættulegt fyrir útveginn í heild sinni, vegna ofmikillar fiskframleiðslu, ef skipum væri fjölgað um of, sem stunduðu fiskiveiðar. Of mikill fiskur kæmi þá á markaðinn, og verðið fjelli. Nú vil jeg spyrja hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), hvort ekki muni verða sömu afleiðingar af því, ef þessi leið er farin, sem nú er stungið upp á. Háttv. frsm. (ÁF) sagði, að það væri ætlast til þess að auka skipastólinn allmikið frá því, sem nú er. Virðist mjer því sú hætta, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) benti á, ef fyrri leiðin hefði verið farin, liggja eins við borð, verði þetta samþ. Jeg er óráðinn í því, hvernig jeg greiði atkvæði um þetta mál. Mun það fara eftir þeim upplýsingum, sem jeg vænti, að fram muni koma.

Jón Kjartansson Það var önnur fyrirspurn, sem jeg vildi beina til hv.frsm. sjútvn. (ÁF), hvort hæft sje í því, sem heyrst hefir, að maður nokkur í Hafnarfirði ætli, eða væri í þann veginn, að taka á leigu 4 enska togara. Mjer skilst, að þetta frv. sje aðallega fram komið til þess að bæta úr atvinnuskorti Hafnfirðinga. En ef þessir 4 togarar koma þangað, þá virðist mjer, að úr því sje bætt með þessu. Annars virðist mjer það illa farið, ef Íslendingar eru að taka á leigu útlend skip yfir aðalvertíðina, og taka aflann, þegar hann er sem mestur, og spilla þannig fyrir landsmönnum. Þótt þarna kunni að vera virkileg leiga nú, má búast við, að þessi undanþága frá fiskiveiðalögunum sje skaðleg, og mundi með tímanum verða mjög misbrúkuð. Hvað snertir ábyrgð ríkissjóðs fyrir þessi væntanlegu útgerðarfjelög í Hafnarfirði, þá er mjer illa við það, að ríkið sje að ganga í ábyrgð erlendis fyrir einstaka menn eða fjelög. Jeg veit heldur ekki, hvort erlendir bankar leggja mikið upp úr slíkri ábyrgð ríkisins, og ef svo er ekki, þá getur það orðið til þess að veikja lánstraust ríkisins erlendis, ef menn eru að hampa henni í bönkum þar. Hitt virðist mjer eðlilegt, að ríkisstjórnin hlutist til um að fá innlenda banka til þess að styrkja þetta fyrirtæki; það virðist mjer besta leiðin. Jeg mun svo ekki fara fleiri orðum um málið að sinni. En jeg vildi gjarnan fá svar við fyrirspurn minni um þessa bresku togara. Jeg tel það illa farið, að útlendingar komi hingað til þess að gera út hjeðan, þar sem þeir geta farið 3 ferðir á okkar bestu mið og lagt hjer upp aflann, í stað þess að fara aðeins eina ferð, ef þeir þyrftu að sigla beint til Englands jafnóðum. Jeg tel og mjög vafasamt, hvort þetta geti staðist vegna fiskiveiðalaga vorra. Og mjer skilst, að þau lög væru lítils virði, ef slík „leiga“ væri leyfð. Það mun ekki hafa verið ætlunin með fiskiveiðalögunum, að þessi leiga væri leyfð, og tel því illa farið, að nú skuli vera komið út á þessa braut.

Jón Auðunn Jónsson Út af fyrirspurn hv.þm. Str. (TrÞ) skal jeg taka það fram, sem öllum hv.þm. er kunnugt, að aðalástæðan gegn því að veita undanþágu frá fiskiveiðalögunum var sú, að við gætum ekki ráðið við það, hve víðtækar undanþágur kæmu í kjölfar þessarar. En afleiðing þeirrar undanþágubrautar, sem ráðgert var að fara inn á, yrði sú, að fiskveiðar okkar og salan á fiski til útlanda væri þá í hættu stödd. Við umr. um það mál drap jeg á það dæmi, að ef hingað kæmu í ár 8–10 erlendir togarar, þá mundi framleiðslan aukast til stór skaða fyrir markað okkar á Spáni og Ítalíu. Hinsvegar mundi eðlilegur vöxtur framleiðslunnar ekki saka neitt, t. d. 5–10 þús. skpd. á ári. Jeg get ekkert sjeð því til fyrirstöðu, að Hafnarfjörður fái tvo til þrjá togara. Það gengur nú svo, að sje skipastóllinn ekki aukinn með aðkeyptum skipum, þá gengur hann saman. Einkum færist mótorbátaflotinn saman, ef ekkert er aðkeypt. Nýbyggingar hjer svara ekki til þess, sem skipastóllinn gengur úr sjer árlega. Jeg get því ekki sjeð neina hættu, frá sjónarmiði þorskveiðaútgerðarinnar og hinna erlendu saltfiskmarkaða, við það að veita Hafnarfirði ábyrgð til þess að kaupa ný skip. En mjer er það nauðugt að ganga inn á þessa braut, vegna ríkissjóðsins. Jeg hefi verið því mótfallinn að undanförnu, að þingið veitti ábyrgð ríkisins einstökum mönnum. En hjer er kanske svo vel um hnútana búið, að hættulaust sje fyrir ríkissjóð. En ef ábyrgðin er veitt, verður að treysta því, að stjórnin hrapi ekki að því, án þess að vel sje sjeð fyrir tryggingum. Jeg hefi átt tal um þetta við menn, sem standa nærri þessum fjelögum í Hafnarfirði, og eftir því, sem jeg hefi komist næst, þá hygg jeg, að engin hætta sje að veita ábyrgðina, a. m. k. í öðru tilfellinu. En annars geta þdm. ekki myndað sjer ábyggilega skoðun á því, og verði frv. samþ., þá verður að fela stjórninni að athuga þetta. Stjórnin hefir hingað til gætt fullrar varúðar í slíkum tilfellum. Áður en jeg get greitt þessu frv. atkv. til nefndar, vil jeg gera fyrirspurn til hæstv. atvrh. (KlJ): með hvaða leyfi og skilyrðum þeir bresku togarar, sem eru komnir til Hafnarfjarðar, stunda veiðar þaðan? Og eins, hve mörgum togurum hefir verið leyft að stunda þaðan fiskveiðar? Því ef ríkisstjórnin hefir veitt 3–4 enskum togurum undanþágu til að stunda hjer veiðar, þá sje jeg enga ástæðu til þess að samþ. þetta frv.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Þessi fyrirspurn hefir áður komið hjer í hv. deild, og þykist jeg hafa svarað henni fullgreinilega. Stjórnin hefir enga undanþágu leyft til þess að stunda fiskiveiðar í Hafnarfirði, fyrir erlenda togara. En það er minn skilningur á fiskiveiðalögunum, sem jeg drap á, er þessi fyrirspurn kom í þingbyrjun, að innlendir menn gætu tekið á leigu útlenda botnvörpunga, sem veiða utan landhelgi, en leggja upp hjer. En hvort sá skilningur laganna er rjettur, er fyrir dómstólana að skera úr. En það eru margir góðir lagamenn, sem skilja fiskiveiðalöggjöfina nákvæmlega á sama hátt sem jeg.

Frsm. (Ágúst Flygenring) Að því er snertir tillögur háttv. 2. þm. Reykv. (JBald), þá nenni jeg ekki að svara þeim sjerstaklega. Hans skoðun í þessu máli er svo gagnólík minni skoðun, að þar getur ekki verið að ræða um samkomulag. Hann vill leggja alla hluti undir bæjarstjórnir eða þá sjálfa ríkisstjórnina. Tillögur hans eru því allar aðeins spor í þjóðnýtingaráttina, sem jeg á engan hátt get aðhylst. Háttv. þm. Str. (TrÞ) segi jeg það, að mín skoðun er alveg hin sama í þessu málinu og þegar jeg hjer um daginn bar fram hjer í hv. deild frv. um undanþágu frá fiskiveiðalöggjöfinni, að jeg álít, að það geri svo lítið til og hafi svo að segja engin áhrif á fiskmarkaðinn, þótt bætt sje við 6 togurum í Hafnarfirði; allra síst þegar svo var, eins og jeg lýsti þá yfir, að þeirra fáu skippunda, sem þessi skip mundu afla, gætti svo sáralítið á fiskmarkaðinum í Ítalíu, eða sem svaraði ½ kg. á mann þar á ári. Það er annars furðu hlægilegt, að háttv.þm. geti ekki gert sjer grein fyrir, hversu lítið munar um þetta á markaðinum yfir höfuð. Jeg tók það þó skýrt fram í umr. Um hitt frv., að þessi atvinnuvegur verður að hafa eðlilegan framgang; ef við stöndum í stað, verður það til niðurdreps, eigi aðeins Hafnfirðingum, heldur og allri þjóðinni. Það er því óhjákvæmilegt fyrir okkur að auka atvinnuvegina. En hvað togaraútgerðina í Hafnarfirði snertir, þá er hún eðlileg afleiðing af því, sem jeg hjelt fram við umr. um hitt frv., að hoppað mundi verða yfir þennan sjálfstæðismúr, sem við höfum bygt utan um okkur með fiskiveiðalögjöfinni, en því bar jeg það frv. fram, að jeg vildi, að þetta væri mönnum frjálst, og ekki eins og nú verður gert, að gengið verður á snið við lögin, án þess að við getum við því gert. Það munu ekki aðeins koma 4 skip til Hafnarfjarðar, heldur fleiri. Þetta stafar af því, að við höfum ekki sjálfir hingað til getað skapað nóg verkefni handa fólkinu, þar nje annarsstaðar í landinu. Þessi ríkissjóðsábyrgð er það minsta, sem við getum gert til þess að styðja viðleitni manna í Hafnarfirði til þess að eignast sjálfir skip til fiskiveiða. Þetta er það allra minsta, sem Alþingi getur gert til viðreisnar þessum atvinnuveg, og jeg álít það hreint og beint vera blett á hinu háa Alþingi, ef það gerir þetta ekki. Jeg held því enn fram, að ef við viljum halda fast við þessi lög um að banna erlendum mönnum fiskiveiðar hjer, verðum við að taka afleiðingunum af þeim. Og það er ekki hægt að gera annað við þessu, en að styðja að því, að innlendir menn geti neytt þessara sjerrjettinda sinna og þannig komið í veg fyrir, að lögin verði ella brotin. Verður þá auðveldast að smeygja sjer út úr vandræðunum með því að veita þessa ríkissjóðsábyrgð, ef fje er ekki til, þessu til styrktar, enda eina ráðið, eða sú einasta tilraun, sem þingið getur gert eins og stendur.

Þorleifur Jónsson Mjer þykir það að vísu afarleiðinlegt að standa upp til þess að mæla á móti bjargráðatillögum við Hafnfirðinga, þegar ástandið er eins bágborið þar, eins og lýst hefir verið hjer í hv. deild. En það er á hitt að líta, að þó að þetta kunni að vera bjargráð við Hafnfirðinga, sem þó hv. 1. þm. G. K. jafnvel efast um að sje, þá er þegar búið að binda ríkissjóðinum eigi alllítinn bagga með ábyrgðum. Á þingunum 1921–1923 var veitt heimild til þess að ganga í ábyrgðir fyrir 1½ milj. kr. lánum, og finst mjer þá vera komið út á allvarhugaverða braut, ef það á að fara að verða venja á hverju þingi að bæta við ábyrgð á ábyrgð ofan. Það gæti svo auðveldlega orðið til þess að draga úr lánstrausti ríkissjóðs, auk þess, sem rekið getur að því, að eitthvað geti lent á ríkissjóði af slíkum skuldum. Þá hefir auk þessa verið veitt ábyrgð fyrir togaralánum í Englandi, sem jeg veit ekki hve stór eru, en jeg geri þó ráð fyrir, að ábyrgðir ríkisins sjeu þegar orðnar mikið yfir 2 milj. kr., og sýnist mjer þá lítt gerlegt að bæta við bráðabirgðaheimild fyrir 500 þús. kr. nú. Mjer sýnist þessa og minni þörf, er það hefir verið upplýst, að 4 togarar eru nú gerðir út frá Hafnarfirði, og bæta því úr atvinnuskorti í bráð, enda þótt þeir eigi þar ekki heima nema að nafninu til. Þessvegna sje jeg mjer ekki fært að greiða, þessu frv. atkvæði mitt.

Jón Auðunn Jónsson Jeg fjekk auðvitað ekki full svör hjá hæstv. atvrh. (KlJ), heldur aðeins þau sömu svörin, sem hann hefir áður látið uppi, þ. e., að hann teldi öllum innlendum mönnum heimilt að taka erlend fiskiskip á leigu. Jeg býst ekki við, að öll stjórnin sje á einu máli í þessu efni, og auk þess þykist jeg hafa ástæðu til að ætla, að meginþorri lögfræðinga vorra sje á alveg gagnstæðri skoðun. Jeg ætla í þetta sinn að beina annari spurningu til hæstv. atvrh., sem jeg vænti að hann svari þegar og alveg afdráttarlaust. Spurning mín er sú, hvort það sje satt, að hann hafi gefið erlendum ræðismanni skriflega yfirlýsingu um þennan skilning sinn á fiskiveiðalöggjöfinni og hvort ekki megi álykta, að einmitt af þeirri yfirlýsingu hans sje þegar hafinn undirbúningur undir atvinnurekstur útlendinga í stórum stíl. Hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) sagði áðan, að þetta væru hinar eðlilegu afleiðingar af neitun þingsins á undanþágunni frá fiskiveiðalöggjöfinni. Hann hjelt því fram, að bæði neitunin og neyðin í Hafnarfirði ræki menn til undanbragða frá lögunum, og að það, sem nú gerðist í Hafnarfirði, væru undanbrögð. Þessi hv.þm. er kunnur að hreinskilni og drengskap, og þykir mjer því vænt um þetta álit hans. En jeg vona, að eigi sje hægt að hafa undanbrögð í þessu stórmáli, nema með því móti, að stjórnin sjái gegnum fingur við þá, sem undanbrögðin hafa í frammi, eða jafnvel samþykki þau. Háttv. þm. sagði, að það munaði ekki um það, þó að hjer bættust við 5–10 togarar árlega, en hann má muna, að árin 1919 og 1920 jukum við skipastól okkar of mikið, og fór þá svo, að okkur vantaði markað fyrir fiskinn. Afleiðingin varð og auðsæ í því, að fiskverðið lækkaði stórkostlega. Hitt skal jeg fúslega játa, að þessi undanþága, sem hv. 1. þm. G.-K. fór fram á í frv. sínu nú í byrjun þessa þings, hefði eigi haft svo mikil áhrif á markaðinn, vegna þess, að fiskurinn, sem aflast hefði, mundi hafa verið fluttur beina leið til Ítalíu, hvort sem skipin hafa stöð hjer eða annarsstaðar. En afleiðing þessarar undanþágu hefði orðið sú, að eigi hefði orðið hjá því komist að veita fleiri þjóðum sömu hlunnindi, og þess vegna var hún ekki veitt.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Þetta er nú í þriðja sinnið, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) spyr mig þessarar sömu spurningar, og jeg skal gjarnan gera honum það til geðs að svara honum í þriðja skiftið. Jeg hefi engar undanþágur veitt frá fiskiveiðalöggjöfinni; greinilegar er ekki hægt að svara þessu. Hinsvegar hefi jeg látið þá skoðun mína brjeflega í ljós til 2 eða 3 manna, að jeg teldi það heimilt, að innlendir menn tækju erlend skip á leigu til fiskiveiða. Hv. þm.N.-Ísf. álítur, að jeg standi einn uppi með þessa skoðun. En það er alveg rangt. Jeg gæti, ef jeg vildi, bent á 2–3 mjög vel lögfróða menn, sem mjer eru sammála í þessu. En þó svo væri, að jeg væri einn um þennan skilning á lögunum, er mjer það sama; jeg mundi halda þessari skoðun minni fyrir það. Þá spyr hann, hvort jeg hafi gefið nokkrum erlendum ræðismanni skriflega yfirlýsingu um þenna skilning minn á lögunum. Þessu svara jeg þannig, að jeg man ekki eftir því, en þó getur verið, að jeg hafi gefið ræðismanni Norðmanna þetta álit skriflega. Jeg skal athuga þetta eftir þingfund í dag, og skal jeg þá segja hv.þm.N.-Ísf., hvort svo hafi verið. En hafi jeg gert þetta, þá hefir það aðeins verið af því, að þetta er mín skoðun á málinu og er í fullu samræmi við það, sem jeg hefi áður látið uppi um þetta. Jeg hefi ekki verið við þessar umr. frá upphafi, og get því ekki tekið þátt í því, sem hjer hefir farið fram áður en jeg heyrði hv.þm.N.-Ísf. segja, að hann álíti það vera mjög óheppilegt, ef Hafnfirðingum væri leyft það í skjóli þessarar lögskýringar að hafa þar 6–10 togara á fiskiveiðum og verka aflann þar í landi. Jeg vil spyrja háttv. þm„ hvernig færi, ef Hafnfirðingar eða aðrir gætu fengið lán til þess að kaupa 5–6 togara?

Þeir mundu ekki vilja þá.

Nei, það er alls enginn vafi á því, að þeir mundu fegnir að fá þá, ef þess væri kostur. Það er annars dálítið einkennileg hugmynd, sem liggur bak við þetta alt saman. Það er eins og ætlast sje til, að þessi útvegur nokkurra manna eigi að hafa einskonar einokun á fiskiveiðunum hjer við land. Háttv. þm.N.-Ísf. heldur vissulega ekki mikið upp á einokunarstefnuna, en nú gægist sú skoðun upp hjá honum, að þeir, sem nú stunda þennan atvinnurekstur með ákveðnum togarafjölda, eigi að hafa einskonar einkarjett til fiskiveiðanna. Mjög svipuð skoðun kom nýlega fram í einu blaðinu hjer, að eigi mætti leyfa erlendum mönnum að veiða síld hjer við land, heldur ætti að varðveita síldveiðarnar fyrir landsmenn sjálfa, aðallega þó fyrir nokkra síldarbraskara á Norðurlandi. Þeir, sem annars eru hörðustu mótstöðumenn allrar einkaverslunar, vilja nú eindregið draga allar síldarveiðar undir sig og sína fjelaga. Þetta er alleinkennileg og eftirtektarverð skoðun, en ekki vel sjálfri sjer samkvæm.

Magnús Jónsson Mjer finst þetta litla frv. vera svo varhugavert, að það sje full ástæða til þess, þó að það sje eigi þingvenja, að láta athuga það nánar í fjárhagsnefnd.

Jeg vildi helst, að frv. yrði drepið strax, ef það á að falla á annað borð.

Jeg geri nú ráð fyrir, að það kunni að vera þm„ sem ekki eru ráðnir í því enn, hvernig þeir greiða atkv. um þetta, og að þeir muni miklu frekar vilja láta athuga frv. í nefnd en drepa það strax, enda er það enginn ósiður, að vísa frv. til fjhn. Þegar þingið veitti heimild til að ábyrgjast togaralánin í Englandi hjer á árunum, var það vegna þess, að við borð lá, að þessir erlendu bankar, og einkum einn þeirra, sem hingað hafði þá sent umboðsmann, gengju að útgerðarfjelögunum, sem voru stórskuldug þar orðin, og það hefði orðið til ómetanlegs tjóns, ef fjelögin hefðu þá orðið að selja skipin fyrir sama sem ekkert verð. Hjer er um alt annað að ræða; hjer er rætt um það, að heimila stjórninni í mjög svo almennum orðum að ábyrgjast lán til þess að kaupa togara. Bæði er nú það, að það er nokkuð hæpið fyrir ríkissjóðinn að taka á sig stórfeldar ábyrgðir eins og hag hans er komið, en svo er annað, sem þó er varhugaverðara. Hjer vantar alla tryggingu fyrir því, að þessi ábyrgð gagni nokkuð. Í greinargerðinni er að vísu ekki talið ólíklegt, að lán fengist ytra gegn þessari ábyrgð, en alla vissu vantar, og þá erum við komnir út á þá óviðkunnanlegu braut, svo að ekki sje meira sagt, að einstakir menn eru að ferðast um ytra og láta banka og aðrar lánsstofnanir meta ríkissjóðinn íslenska, hve mikil ábyrgð sje í honum. Og kanske fyndist einhverjum þar, að nokkuð væri gálauslega með hann farið, þegar einstakir menn geta þannig flíkað með ábyrgðir hans framan í hinum og þessum. Jeg tel ekki mögulegt að veita þannig lagaða ríkissjóðsábyrgð fyr en lánið er trygt, ef hún kemur til; því að öðrum kosti er að því hinn mesti lánstraustsspillir. Þetta vildi jeg að nefnd athugaði vel og vandlega áður en flanað sje að því að samþykkja slík lög sem þessi.

Jón Þorláksson Jeg kvaddi mjer hljóðs vegna þess, að mjer fanst hæstv. atvrh. (KlJ) fara allhvössum orðum um skoðun hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) í landhelgismálinu, - skoðun, sem hann stendur alls ekki einn uppi með. Háttv. þm.N.-Ísf. hefir gerst talsmaður þeirrar skoðunar, að vjer eigum, eftir því, sem oss er frekast unt, að halda botnvörpuveiðunum hjer við land fyrir oss sjálfa, íbúa landsins, en verjast því svo sem vjer frekast getum, að landslögum rjettum, að erlendir menn fái að neyta aðstöðu landsmanna sjálfra til þess að keppa við þá í þessari atvinnugrein. Jeg er viss um, að allir erum vjer þessari grundvallarstefnu hv.þm.N.-Ísf. samþykkir og fylgjandi, þó að oss geti greint á um það, hversu langt sje unt að fara í framkvæmd þessarar stefnu. En það nær engri átt að vera að kasta hnútum að þeim mönnum, sem mest hafa barist fyrir því að vernda náttúrugæði hafsins í kringum landið handa landsmönnum sjálfum, og vera að brigsla þeim, sem þegar eru byrjaðir að stunda hjeðan togaraútgerð, um það, að þeir vilji hafa einokun á þeirri atvinnugrein fyrir sjálfa sig. Jeg tel slíkt vera óverjandi. Stefnan gengur eigi út á annað en að tryggja þessa atvinnugrein handa innlendum mönnum. Jeg er því hissa á þessum aðdróttunum hæstv. atvrh. (KlJ), og jeg þykist þess fullviss, að þegar hann hugsar sig betur um, muni hann sjá, að þessi verður að vera stefna allra landsmanna, enda þótt hann hafi ekki á þessari stundu getað verið okkur sammála um, hversu fast við gætum fylgt þessari stefnu fram.

Pjetur Ottesen Háttv. 1. þm. Reykv. (JÞ), hefir þegar tekið af mjer að mestu ómakið, en jeg vil aðeins bæta því við, að mjer finst full ástæða til þess, að leitað sje dómsúrskurðar um það, hvort heimilt sje að lögum að taka erlend fiskiskip á leigu, eins og Hafnfirðingar hafa nú gert, og mjer finst, að málið sje svo mikils vert og að það standi stjórninni einna næst að sjá um, að rjettur skilningur á lögunum fáist á þenna hátt. En úr því að menn eru nú á annað borð farnir að spyrja stjórnina, ætla jeg líka að leggja eina spurningu fyrir hæstv. atvrh. (KlJ). Mjer hefir borist það til eyrna, að norskur útgerðarmaður, sem áður hefir rekið síldveiðar hjer við land, í nokkur undanfarin ár, sje nú að undirbúa byggingu síldarbræðsluverksmiðju á Hesteyri. Jeg vil nú spyrja, hvort þetta sje gert með vitund eða að vilja og samþykki hæstv. stjórnar. Hvað þetta frv. snertir, sem hjer liggur fyrir, þá hefi jeg verið í hálfgerðum vanda staddur um það, hvort jeg ætti að fylgja því eða ekki, vegna þess, að jeg er alveg á sama máli og hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) í því, að ríkissjóður hafi þegar bundið sjer fullþunga bagga með ábyrgðum, þó að þetta kæmi eigi til. En nú hefir hv. 1. þm. G.-K. (ÁF), flm. þessa frv., með því að lýsa því yfir, að þetta muni koma Hafnfirðingum að litlu eða engu gagni, leyst mig úr þessum vanda, því jeg sje síður en svo ástæðu vera til þess að gera leik að því, úr því þetta er svona, að bæta ábyrgðum á ríkissjóð, með því að samþ. þetta frv.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Háttv. 1. þm. Reykv. (JÞ) hjelt því fram sem sinni skoðun og margra annara, að fiskiveiðarnar ættu að vera sem mest í höndum innlendra manna, og er jeg því fyllilega samþykkur. En mjer finst það dálítið undarlegt frá sjónarmiði þessara manna, sem hafa svo mikla ótrú á allri einokun, að þeir skuli einmitt halda fram einkarjetti fremur fámennrar stjettar til þessara veiða með ákveðinni tölu togaraskipa, eigi aðeins gagnvart útlendingum heldur og gagnvart öðrum innlendum mönnum, sem kynnu að vilja stunda þessar veiðar. Frá mínu sjónarmiði er ekkert við þetta að athuga, en jeg hefi haldið þetta ósamrýmanlegt skoðunum þessara manna á öðrum málum. Háttv. þm. Borgf. (PO) æskti dómsúrskurðar um þann skilning minn á fiskiveiðalöggjöfinni, sem jeg hefi oft látið í ljós, og taldi hann það næst standa stjórninni að fá dómsúrskurð í þessu máli. Við það hefi jeg ekki að athuga, og skal játa, að það stendur stjórninni næst að fá þessu framgengt; en þar eð stjórnarskifti hafa nú staðið fyrir dyrum í 2–3 vikur, og ætla mætti, að nú færi að draga að því, að ný stjórn komist á laggirnar, geri jeg ráð fyrir, að það gæti þá orðið eitt af fyrstu verkum hinnar nýju stjórnar, að fá dómstólana til þess að skera úr þessu deiluatriði. Um spurningu háttv.þm. Borgf., viðvíkjandi síldarverksmiðju á Hesteyri, er það að segja, að jeg hefi ekki heyrt hennar getið neinstaðar eða á neinn hátt fyr en nú, hjer á þessari stundu, er háttv.þm. Borgf. spurði um þetta. Veit jeg því alls ekki til, að þetta sje í undirbúningi. Vænti jeg nú að hafa svarað svo skýrt, að jeg þurfi ekki að endurtaka þetta aftur.

Frsm. (Ágúst Flygenring) Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) kvartaði undan því, að þetta mál væri svo illa undirbúið, að ilt væri að átta sig á því. Jeg get ekki fallist á þetta, því bæði er allítalega tekið fram í greinargerðinni, hvernig málinu sje háttað, og auk þess þykist jeg hafa skýrt það nokkuð nánar í framsögu minni. Jeg tók það þar fram, að ríkið ætti að geta látið sjer nægja að þessi fjelög legðu fram 1/3 kostnaðar, þegar því er veðsett alt á eftir. Að öðru leyti er það lagt í hendur ríkisstjórnarinnar sjálfrar að setja þau skilyrði fyrir ábyrgðinni, sem henni þykja tryggileg. Myndi stjórnin ekki ganga frá þessu fyr en hún sæi lánsskilyrði bankanna, og myndi hún auðvitað líta á beggja hag, bæði útvegsmanna og ríkissjóðsins, því auðvitað kemur ekki til ríkisins kasta að borga, ef útvegsmennirnir standa í skilum. - Það er hjer alls ekki að ræða um að gefa mönnum skilyrðislaust ríkissjóðsábyrgð til þess að fara með í vasanum út um öll lönd og sýna hverjum sem vill. Það er tilætlunin, að vel og rækilega verði frá þessu gengið, og ætti ríkisstjórninni að vera trúandi fyrir því. Jeg vjek að því áðan, að óvíst væri, að þessi heimild gæti komið að gagni. En það væri þó altaf viðfeldin viðurkenning af þingsins hálfu, að það vildi þó sýna einhvern lit á því að styrkja þessi fyrirtæki, til þess með því að ráða bót á vandræðum þessa kaupstaðar, sem með fiskiveiðalögunum er sviftur atvinnu sinni. Hitt sagði jeg aldrei, að þetta mundi ekki koma að notum. Jeg sagði aðeins, að það gæti komið fyrir, að það yrði ekki að notum, með öðrum orðum: jeg tel alls ekki vist, að það komi að beinum notum. Frv. þetta ætti annars að geta orðið til þess að friða samvisku þeirra háttv.þm., sem vilja róa að því öllum árum að kaupa innlend skip, til þess að atvinnubresturinn neyði okkur ekki til þess að skjóta skjólshúsi yfir útlendinga, enda er það vitanlega eina ráðið að auka innlenda flotann og þar með þau pláss og húsnæði, sem nú stendur autt í Hafnarfirði. Nú er tækifærið til að sýna þann vilja í verki. Því það er víst, að útlendingum verður aldrei til lengdar bægt frá hjerlendum atvinnurekstri, nema hægt verði að veita fólkinu nægilega atvinnu af eigin ramleik. Það er nú einu sinni svo, og verður væntanlega áfram, að ef einhver er sjer ekki sjálfum nógur, þá verður hann að leita til annara. Og hvað Hafnarfjörð snertir, þá get jeg fullyrt, að þetta verður gert. Að lokum vil jeg taka það fram, þótt jeg annars ógjarnan vilji aftur gefa mönnum tilefni til hneykslunar, að ef jeg á að segja eins og mjer býr í brjósti, þá tel jeg það betra og rjettara að heimila útlendingum þennan rekstur, með undanþágu, t. d. eins og jeg fór fram á í þingbyrjun, en að horfa á það með opnum augum ár eftir ár, sem á sjer stað nyrðra, að lögin sjeu brotin á þann hátt, sem af banninu leiðir, - banninu um sölu á aflanum, sem óneitanlega er afaróeðlilegt.

Jón Baldvinsson Jeg mun greiða atkv. með frv. til 2. umr., til þess að fá tækifæri til að koma fram með brtt. við það. Og úr því jeg er nú staðinn upp, þá get jeg ekki látið vera að minnast á sumt, sem komið hefir fram í þessum umr. Það er, eins og menn muna, þjóðtrú hjá okkur, að þegar fálkinn komi að hjartanu í rjúpunni, þá reki hann upp óp mikið, af því hann muni þá fyrst eftir því, að hún sje systir hans. Það á sjer nokkuð svipað stað hjer í þessum þingsal, þegar farið er að minnast á einhverja stórútgerðarmenn landsins. Óðara er heill hópur hv.þm. sprottinn upp þeim til varnar, með reglulegu ránfuglsópi. Svo var, þegar komið var fram með frv. um að veita undanþágu handa útlendum skipum til að reka veiðar frá Hafnarfirði. Hjer var um að ræða stórhagsmunamál almennings, til að bæta úr atvinnuleysi því, sem íslensku útgerðarmennirnir ekki megnuðu eða vildu bæta úr. En klíka nokkurra stórútgerðarmanna vildi ekki hafa þessa samkepni í fiskiveiðunum, og því var það felt. Hagsmunir hinna mörgu atvinnuleysingja komu ekki til greina. Sjávarútvegurinn með stórskipaútgerðinni er því miður að færast í það horf, að það eru aðeins örfáir einstaklingar, sem reka hann; og þegar þeir ekki þykjast græða nóg, hætta þeir rekstrinum, svo að hópur manna lendir á vonarvöl af atvinnuleysi. - Jeg geri nú ráð fyrir, að þótt frv. þetta yrði samþykt., að þessir máttugu atvinnurekendur hefðu einhver ráð til þess að sjá svo um, að lánsstofnanirnar daufheyrðust við lánbeiðninni, ef brtt. verður samþ. og ábyrgðin bundin við innlendar lánsstofnanir; og væri þá sama og að heimildin hefði aldrei verið gefin.

Jón Þorláksson Jeg vildi aðeins segja hæstv. atvrh. (KlJ) það, að hvorki hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) nje nokkur annar þm. hefir nú með einu orði vikið að því, að einhver hluti landsmanna ætti að hafa forgöngurjett til fiskiveiða. Ræða hv.þm.N.-Ísf. gaf yfirleitt ekkert tilefni til orða hæstv. atvrh. Hitt er öðru máli að gegna, að það hafa áður komið fram raddir um að takmarka tölu síldveiðaskipanna. En þær raddir komu ekki fram hjer í þessum sal, heldur í blöðunum hjer, og það fyrir mörgum árum. Hefir oft síðan verið um þetta skrifað. En það stendur ekki í neinu sambandi við það, sem hæstv. atvrh. talaði um. Því sú till. var ekki borin fram af umhyggju fyrir sjerstökum mönnum, heldur af ótta við það, að verð síldarinnar fjelli, ef of mikið væri veitt. - Jeg ætla mjer annars ekki að halda uppi umr. um það efni nú, en vil aðeins endurtaka það, að hæstv. atvrh. hafði enga ástæðu til að fara út í þá sálma í þessu sambandi. Jeg vil annars mæla með því, að þetta frv. sje látið ganga til nefndar. Verð jeg að taka í sama strenginn og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) með það, að það sje næsta óaðgengilegt eins og það er nú útbúið, og væri full þörf á að dytta að því eitthvað betur. Jeg vil ekki leggja út í umr. við hv. 2. þm. Reykv. (JBald) um hans mikla áhugamál; jeg er ekki vanur að leggja mig í slíkt. En jeg býst þó við, að einhverjir muni ef til vill vilja muna þessi umyrði hv.þm., að atvinnuvegirnir hjer á landi sjeu aðeins í höndum fámennrar klíku. Jeg býst við, að margur til sveita muni brosa við, er hann frjettir þessi ummæli hv.þm. Því sjerhver maður, sem nokkuð þekkir til íslensks atvinnurekstrar, hvort heldur er til lands eða sjávar, veit, að þeim er einmitt þveröfugt varið. Hvað það snertir, að atvinnurekendur við sjávarsíðuna stöðvi þegar reksturinn, er þeir hætta að græða á honum, þá er það bæði flónslega og þó mannvonskulega mælt. Því það er alt of vel kunnugt, að þessir menn hafa með furðanlegri þrautseigju rekið þessa atvinnu um 3–4 ár með tapi yfirleitt, og er hún þó enn rekin af fullum krafti. Þeir eiga því sannarlega betri viðurkenningu skilið fyrir þrautseigju sína en hv. 2. þm. Reykv. hefir nú látið í tje.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Jeg vona, að hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) kannist við það, að jeg er ekki vanur því í ræðum mínum að fara út fyrir það mál, sem er á dagskrá. Er þetta þó næsta algengt hjer, því oft og iðulega hafa umr. snúist þannig, að vart er hægt að vita af þeim, hvaða mál hafa verið til umr. Jeg hefi samt til þessa reynt að sneiða hjá þeirri þingvenju, eins og mjer hefir verið unt. En að þessu sinni verð jeg að telja, að mjer hafi verið gefin fylsta ástæða til þess að minnast á einkarjett, þar sem hv.þm.N.-Ísf. tók það beint fram, að ef bætt yrði við þarna 6 togurum, þá væri viðbúið, að framleiðslan á fiskinum yrði of mikil fyrir markaðinn. Jeg skal annars ekki fara frekar út í þetta að sinni, því jeg býst við því, að málið verði látið ganga til 2. umr., og fæ jeg þá tækifæri til að skýra frá mínum skilningi á lögunum.

Jón Auðunn Jónsson Það er með öllu tilhæfulaust, sem sagt hefir verið í þá átt, að jeg væri hjer að berjast fyrir einokunarhagsmunum einstakra manna. Það, sem jeg heimta, er það, að löggjafarþingið afsali ekki sjerrjettindum Íslendinga til atvinnurekstrar í hendur erlendra fiskiveiðaþjóða. Jeg vil ekki, að íslenskir útgerðarmenn verði ofurliði bornir af útlendingum, svo að þeir verði annaðhvort að hætta atvinnurekstri sínum eða verða leiguþegnar hinna erlendu hlaupamanna. Alt einokunarhjal hæstv. atvrh. er því hreinasta hjegilja, og mun stafa frá því, að hæstv. atvrh. hefir undanfarið dreymt illa fyrir ýmsum einokunarhugmyndum sjálfs sín.

Ásgeir Ásgeirsson Það, að jeg er einn af flm. að þessu frv., er ekki vegna neinna einstaklinga, heldur vegna Hafnarfjarðarkaupstaðar, ef hægt væri að hjálpa honum eitthvað með þessu. Það lítur svo út, eftir því sem mjer hefir verið skýrt frá, að þörfin sje mjög brýn. Nú hefir því verið fleygt, að það sjeu að bætast við togarar í Hafnarfirði. Sje það satt, þá mun stjórnin taka það til athugunar, eins og annað, sem að þessu lýtur, og komist hún að þeirri niðurstöðu, að þörfin sje ekki mjög brýn, eða að úr henni megi ráða á annan hátt, þá notar hún auðvitað ekki heimildina. Jeg tel það engan galla á frv., að ekki er neitt nánar tekið fram í því um það, hvernig búið skuli um tryggingarnar. Það er verk landsstjórnarinnar að sjá um, að ríkið verði altaf skaðlaust, og verður ekki komist hjá því að treysta henni til slíkra framkvæmda, jafnt fyrir þá, sem eru í andstöðu við hana, sem hina. Það eru annars harla merkileg atriði, sem hafa slæðst inn í þessar umr. - Eftirtektarverðast er þó það ósamræmi í skoðunum ýmsra hv.þm., sem hæstv. atvrh. (KlJ) benti rjettilega á áðan. Þegar ýmsir hv.þm. eru að ræða um það, hvernig verslun landsins verði best fyrir komið, þá virðist svo sem þeim finnist endi bundinn á allan vanda, ef aðeins frelsið sje varðveitt. En það kveður við nokkuð annan tón, þegar farið er að tala um atvinnumálin. Þá finst sömu hv.þm. sem ekki muni annað tjóa en að einokun sje beitt, til að verjast samkepni annara þjóða. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) kveður þetta nauðsynlegt, til þess að verða ekki ofurliði bornir af útlendingum. Jeg skal ekki bera brigður á það. En í hvaða tilgangi var salan á steinolíu einokuð hjer, öðrum en þeim að verjast því, að Íslendingar yrðu þar ofurliði bornir af erlendum olíukóngum? Og þó lýsir hv.þm.N.-Ísf. sig fjandsamlegan þeirri ráðstöfun. - Nei, það er nokkuð undarlegt, hve mismunandi trú þessir menn virðast hafa á frelsinu. Á einu sviði viðskiftanna segja þeir, að það leiði til hreinnar glötunar, og á öðru telja þeir það þann eina óbrigðula lífsins-elixír. Sá eini meðal hv.þm., sem í þessum efnum er í fullu samræmi við sjálfan sig, er hv. 1. þm. G.-K. (ÁF), því hann hefir lýst yfir því, að hann vilji fullkomið frelsi og engin bönd, bæði í verslunar- og atvinnumálum þjóðarinnar. Það er ósamræmi að takmarka trú sína á frelsið við einstök mál. Ef menn trúa á frelsið, þá verða menn að vera jafnreiðubúnir til þess að taka á móti ókostunum, sem fylgja því, eins og kostunum. „Frelsinu“ fylgja ekki einasta rjettindi, heldur og skyldur, og skyldurnar verða þeir, sem ótakmarkaða trú hafa á þessari tegund af frelsi, að rækja, ekki síður en að njóta rjettindanna. Jeg hefi ekki sagt þetta af því, að jeg líti svo á, að menn fari hjer villir vegar í fiskiveiðalöggjöfinni. Jeg held einmitt, að við sjeum þar á rjettri braut, er við reynum að vernda þær handa búsettum mönnum. En við megum ekki ganga lengra á þeirri braut en svo, að við sjeum þó altaf færir um að sjá fólkinu fyrir einhverri atvinnu. Jeg hefi aðeins viljað benda á þetta ósamræmi, til þess, að hv.þm. kynnu fremur að veita því eftirtekt hjer eftir. Innan skamms verður rætt hjer um einkasölu á tóbaki, og verður gaman að heyra, hvernig frelsishugsjónin verður þá notuð. Það ósamræmi, sem hefir komið hjer fram í tali ýmsra hv.þm., verður annars til þess að minna á heiti flokksins, sem þeir heyra til. „Frjálslyndur Íhaldsflokkur“ er einmitt álíka sundurleitt heiti og þær skoðanir, sem flokksmennirnir hafa í verslunar- og atvinnumálum.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki hætta mjer út á þá breiðu braut, sem þetta mál er nú komið á, en aðeins halda mjer við það, eins og það liggur fyrir. Það er satt, sem hv.frsm. (ÁF) hjelt fram, að ríkisstjórnin ætti sjálf að annast það, að tryggingarnar væru í lagi. En það er ekki þetta, sem jeg tel varhugaverðast. Auðvitað liggur það í hlutarins eðli, að stjórnin gæti hjer sem annarsstaðar hagsmuna ríkissjóðsins. Og það er ekki það, sem jeg óttast, að henni sje ekki treystandi til þess. Það, sem jeg óttast, er það óorð og lánstraustsspillir, sem við hlytum, ef ógætilega væri með heimildina farið. Hv. frsm. (ÁF) vitnaði í greinargerð frv. og kvað 2 fjelög í Hafnarfirði þegar hafa hafið undirbúning og safnað fje. En sá undirbúningur er skamt kominn áleiðis, þar sem þau hafa enn ekki fengið neitt loforð um lán. Hv. þm. (ÁF) bætti því svo við, að stjórnin myndi ekki veita þessa ábyrgð fyr en eygður væri möguleikinn fyrir láni. - Nei, jeg bjóst auðvitað ekki við því, að hún myndi gefa Pjetri eða Páli ábyrgð upp á vasann, svona að gamni sínu, til þess að flagga með í útlöndum; jeg vil ekki vantreysta ríkisstjórninni svo. En hvað yrði gengið á undan, áður en þessi fjelög gætu farið á fund stjórnarinnar eftir ábyrgðinni? Þeir menn, sem lánin útveguðu, væru þá búnir að ferðast út um lönd með ekki verra plagg upp á vasann en þessi lög væru og búnir að láta allskonar lánsstofnanir erlendis meta það og velta fyrir sjer, hve mikils virði ríkissjóður Íslendinga væri. Í þessu liggur aðalhættan. Jeg veit ekki, hvort bankarnir hjer eru svo staddir, að þeir geti ekki veitt lánið, en sje svo, að þeir sjeu aðeins tregir til þess, þá sje jeg ekkert á móti því, að hæstv. stjórn reyndi að liðka þá eða gengi jafnvel í ábyrgð fyrir fjelögin gagnvart þeim. Jeg kvaðst ekki ætla mjer að fara út fyrir málið, en viðvíkjandi því, sem hv. samþm. minn (JBald) sagði, að það væru aðeins örfáir menn, sem rækju fiskiveiðar hjer við land, þá má vel vera, að það fari vel á því að segja svo í vissum hóp manna. En þó komið geti fyrir, að atvinurekendur og sjómenn sjeu ósáttir um einstök atriði, t. d. kaupgjald, þá hygg jeg farsælla fyrir atvinnuveginn, að mest áhersla sje lögð á sameiginlegu hagsmunina. Og það er báðum til hags, að fyrirtækin gangi sem best, og því þarfara að reyna að stuðla að því, að svo megi verða, en tala mikið um, hversu mjög annar aðilinn rýji hinn, enda sennilegast, að það sje upp og ofan, hve gróði útgerðarmanna sje mikill.

Jón Baldvinsson Jeg vildi aðeins leiðrjetta það, sem hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) sagði. Honum þótti hentugt að misskilja ummæli mín og gera þau svo víðtæk, að þau næðu til allra, sem sjávarútveg stunda hjer við land. En hv.þm. skildi vel, að jeg átti aðeins við þá, sem hafa með höndum togaraútveginn, enda fór hann að verja þá, að venju. Og hann kom með þá merkilegu upplýsingu - sem raunar hefir fyr heyrst hjer, að þeir væru alt af að tapa, en endaði samt ræðu sína á því, að nú stæði útgerðin þó, guði sje lof, í fullum krafti. Minti þessi röksemdafærsla á bóndann, sem sagðist altaf hafa tapað, í 30 ár, en átti að þeim loknum 40–50 þúsund krónur. Svipaðar voru varnir hv.þm. fyrir skjólstæðinga sína, en ekki verður það vefengt, að það er af þeirra völdum, hve fast er staðið móti þessu máli, þó þörf sje á auknum tækjum.

Frsm. (Ágúst Flygenring) Jeg tek undir það með hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að best sje, að samvinna milli þeirra, sem að þessari atvinnu standa, útgerðarmanna og sjómanna, sje sem best, og vil jeg síst af öllu auka á þær deilur nje fallast á það, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði, að það væri aðeins fyrir vissan flokk manna, að unnið væri á móti máli þessu. Mál þetta er ekkert flokksmál, og á ekki að vera það. Hv. þm. Borgf. (PO) er alls ekki að vinna fyrir neitt togarafjelag, og er hann þó einn versti mótstöðumaður þessa frv. Viðvíkjandi frv. sjálfu og ábyrgðinni, get jeg getið þess, að fjelögin hafa þegar hugsað sjer kaup á togurum og að snúa sjer til vissra banka, ef málið nær fram að ganga. En jeg hefi ekki leyfi til að skýra nánar frá því. Stjórnin mun vissulega girða fyrir, að flaggað sje með ábyrgðinni, og ekki gefa hana út fyr en hana þarf að nota, og það með þeim tryggingum, sem hún tekur gildar. Verður það mál ekki lagt í aðrar hendur en stjórnarinnar einnar, og má treysta því, að hún kunni að fara með það. Annars get jeg bent á, að samskonar heimild hefur áður verið veitt, og það án nokkurrar greinargerðar, svo að þetta er ekkert nýtt.

Magnús Jónsson Jeg vildi bara segja það, að hversu tryggilega sem stjórnin byggi um ábyrgðina, þá getur hver maður í Hafnarfirði, sem vill, farið, þegar þetta frv. er orðið að lögum, og leitað sjer láns erlendis, og fengið það, með væntanlega ábyrgð stjórnarinnar fyrir augum. Og stjórnin getur á engan hátt komið í veg fyrir það.

Jakob Möller Þegar hv.frsm. (ÁF) var að tala um heimild, sem áður hefði verið gefin án nokkurrar greinargerðar, þá geri jeg ráð fyrir, að hann hafi átt við heimild þá, sem stjórninni var veitt í fjárlögum 1922, um að takast á hendur ábyrgð fyrir togaraeigendur hjer, aðallega gagnvart einum erlendum banka. En þetta er tæplega sambærilegt, því sú heimild var gefin eftir kröfum þessara lánardrotna og til þess að hjálpa ákveðnum mönnum til að gera samning um greiðslur á skuldum, sem þegar voru stofnaðar. Var því ekki hægt að flagga með þeirri ábyrgð. Hinsvegar var sú heimild misbrúkuð, enda er ómögulegt fyrir þingið að koma í veg fyrir, að Pjetur og Páll fari út í lönd og segi við erlendar peningastofnanir: Viltu lána mjer fje, ef íslenska ríkið ábyrgist? - Það er ekki hægt að taka fyrir slíkt með allsherjarbanni, hvað þá öðru. En heimildin sjálf gaf ekkert tilefni til þess, að út fyrir hana væri farið, að teknar væru í ábyrgð skuldir, sem ekki var búið að stofna til, eða skip keypt. En í sambandi við það, sem hv. 4. þm. Reykv. (MJ) sagði, þá er jeg gróflega hræddur um, að erfitt væri að búa svo um þessa heimild, jafnvel þó að hún væri bundin við íslensku bankana, að einhverjir kynnu ekki að flagga með henni erlendis. Enda kemur það ekki til, að ábyrgðin sje einskorðuð við íslensku bankana; þá væri eins hægt að fella málið strax, því að bankarnir hjer treysta sjer ekki til að veita þetta fje, þó að ríkissjóður ábyrgist lántökuna. Bankarnir hafa nefnilega ekki nægilegt útlent fje til þess, þó þeir kynnu að hafa nóga innlenda peninga. Annars mun jeg greiða málinu atkv. mitt til 2. umr. og fjhn.

Tryggvi Þórhallsson Mjer finst skylt að þakka hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) svör þeirra við fyrirspurnum mínum, þó jeg verði að játa, að jeg sje litlu nær, þar eð báðir hv.þm. töluðu hvor gagnstætt öðrum. Annað atriði er það, sem mikið hefir verið rætt um, hversu hættulegt og slæmt það sje, að mönnum gefist tækifæri til að flagga með ábyrgð ríkissjóðs erlendis. Ekki dreg jeg úr því, en benda vil jeg á, að farið er á stað með þetta frv. til þess að styðja heilbrigðan atvinnuveg, en með leyfi Alþingis í fyrra hafa ferðast menn um nágrannalöndin, með heimild til að stofna hjer banka fyrir erlent fje, sem njóta skal mikilla fríðinda, svo sem skattfrelsis um mörg ár. Jeg vil nú spyrja: Er hægt að gefa út stærri auglýsing um það, hve Ísland sje illa statt en þetta, að hver, sem fje hefir, má stofna hjer banka með þessum fríðindum? Og jeg vil beina því til þeirra, sem fastast standa gegn þessu máli, hvort þeir muni þá ekki vilja líka taka fyrir þann leka, að flaggað sje erlendis með bankaheimildinni.

Jakob Möller Hv. þm. Str. (TrÞ) meinti það víst ekki til mín, að jeg væri hræddur við að veita ábyrgðina af því, að flaggað yrði með henni, - jeg sagði ekkert um það. En hitt verð jeg að taka til mín, að mínum hluta, að leyft var að stofna þennan banka. En skáldskapur mun það vera hjá hv.þm., að veifað sje þeirri heimild erlendis; jeg veit ekki til, að þeir, sem stóðu aðallega fyrir því máli í fyrra, hafi farið utan síðan. Og ólíku er saman að jafna, hvort veitt er heimild til að stofna banka, eða flaggað er með ábyrgð, sem veitt er einstökum mönnum. Það er vitanlegt, að hjer er hægt að stofna banka án nokkurrar lagaheimildar, og þau hlunnindi, sem ráðgert er að veita hinum fyrirhugaða banka, eru ekki vitund meiri en þau fríðindi, sem veitt hafa verið öðrum banka, sem rekinn er hjer af einstökum mönnum, og er það ekki á nokkurn hátt landinu til vansa. En það, sem aðallega ræður afstöðu hv.þm. Str. til þessa bankamáls - og þeirra, sem honum fylgja að málum - er ekkert annað en hinn gamli einokunarandi og helber misskilningur á málinu. Kom þó misskilningurinn ekki eins greinilega í ljós nú og í fyrra hjá hv. samþm. mínum (JBald), sem sagði, að menn mundu fara út í lönd og pranga með þessi hlunnindi. Það er aðeins helber vitleysa.