Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Borist hefur svofellt bréf: ,,Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., hefur ritað mér bréf á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna sérstakra anna 1. og 2. varamanns taki 3. varamaður Alþb., Björn Valur Gíslason stýrimaður, sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Þá hefur borist svofellt bréf: ,,Ég undirritaður, 1. varamaður Alþb. á Norðurl. e., get ekki tekið sæti á Alþingi að þessu sinni vegna utanferðar Steingríms J. Sigfússonar landbúnaðarráðherra. Ástæður þess eru sérstakar annir mínar um þessar mundir. Virðingarfyllst, Svanfríður Jónasdóttir.`` Þá hefur einnig borist annað bréf: ,,Ég undirrituð, 2. varamaður Alþb. í Norðurl. e., hef ekki tök á að taka sæti á Alþingi vegna utanferðar Steingríms J. Sigfússonar landbúnaðarráðherra. Akureyri 3/12 1990. Sigríður Stefánsdóttir, Vanabyggð 10 C, Akureyri.`` Björn Valur Gíslason hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því kjörbréfanefnd að prófa kjörbréf hans skv. 4. gr. þingskapa. Gert verður hlé á fundinum í 5 mínútur á meðan kjörbréfanefnd starfar. --- Fundarhlé.

Frsm. kjörbréfanefndar (Jón Sæmundur Sigurjónsson) : Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd hefur tekið fyrir eitt erindi, kjörbréf Björns Vals Gíslasonar, 3. varamanns Alþb. á Norðurl. e., sem kæmi inn í staðinn fyrir 4. þm. Norðurl. e., þingmann Alþb. Steingrím J. Sigfússon. Kjörbréfanefnd hefur athugað þetta kjörbréf og sér ekkert athugavert við það og leggur til að það verði samþykkt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Björn Valur Gíslason hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi. Honum ber því skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Björn Valur Gíslason, 4. þm. Norðurl. e., hefur undirritað drengskaparheit um að halda stjórnarskrána. Ég býð hann velkominn til starfa á Alþingi.

Frsm. meiri hl. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) : Virðulegi forseti. Eins og fram kom í framsögu hv. 1. þm. Vesturl., sem mælti fyrir áliti meiri hl. fjvn. við 2. umr., varð að sammæli með fjárveitinganefndarmönnum að taka nokkur atriði sérstaklega til skoðunar á milli 2. og 3. umr. Þessi atriði vörðuðu í fyrsta lagi áhrif virðisaukaskatts á rekstur ýmissa ríkisstofnana, en í viðtölum við forsvarsmenn ríkisstofnana hafði komið fram að ástæða væri til að skoða það mál nokkru nánar. Í öðru lagi var um að ræða málefni sjúkrahúsa í Reykjavík, einkum ríkisspítala. Í þriðja lagi var um að ræða yfirtöku ríkissjóðs á skuldum Verðjöfnunarsjóðs. Í fjórða lagi vorum við beðnir að taka fyrir til skoðunar niðurskurð á fjárframlagi vegna sjálfvirkrar tilkynningarskyldu fiskiskipa. Í fimmta lagi féllumst við á að skoða nokkuð betur málefni Leikfélags Akureyrar. Mun ég nú gera grein fyrir því hvaða afdrif hafa orðið í nefndinni eða öllu heldur hjá meiri hl. nefndarinnar því að meiri hl. stendur að þeirri tillögugerð og afgreiðslu sem hér fer fram í þessari athugun á milli umræðna. Málefni sjúkrahúsanna í Reykjavík eru í sérstakri skoðun hjá fjvn., eins og raunar á við um málefni sjúkrahúsanna allra. Við höfum rætt við stjórnendur Borgarspítala og Landakotsspítala um vanda þessara stofnana og fjvn. hefur haft til meðferðar erindi frá þeim um viðbótarfjárþörf. Með sama hætti hefur nefndin átt fundi með stjórnendum ríkisspítala og nú síðast í gær áttum við varaformaður fjvn. fund með fulltrúum úr stjórnarnefnd ríkisspítalanna, heilbrrh. og fjmrh. um rekstrarvanda stofnunarinnar, en hann er mikill. Tillaga fjvn. um viðbótargreiðsluheimild vegna ríkisspítalanna sem afgreidd var við 2. umr. miðaðist við mjög takmarkaða viðbótarheimild sem má vera að ekki sé nægileg, m.a. vegna áhrifa virðisaukaskattskerfisins til aukinna útgjalda og aukins álags. Hvað virðisaukaskattinn og áhrif hans varðar þá hefur komið í ljós í viðræðum fjvn. við forstöðumenn fjölmargra opinberra stofnana að kerfisbreyting úr söluskatti í virðisaukaskatt hefur komið mjög misjafnlega niður og valdið sumum stofnunum, svo sem sjúkrahúsum, auknum útgjöldum, en aðrar stofnanir hafa fremur hagnast á þeirri breytingu en hitt. Nú við lok fyrsta árs í virðisaukaskattskerfinu telur fjvn. að rétt sé að meta áhrif skattkerfisbreytingarinnar á útgjöld ríkisstofnana og mun nefndin beita sér fyrir því í samvinnu við fjmrn. að það endurmat fari nú fram og tillit verði tekið til þess við afgreiðslu fjárlaga síðar í mánuðinum. Það endurmat á útgjaldaáhrifum virðisaukaskattsins mun að sjálfsögðu einnig ná til sjúkrahúsa. Í fjárlagafrv. 1991 eru útgjöld vegna sjúkrahúsa í Reykjavík sett fram í einni tölu en ekki sundurliðuð á sjúkrahúsin eins og vanalega. Fjvn. hefur óskað eftir skýringu og sundurliðun eftir viðfangsefni og stofnunum. Nefndin mun skoða gaumgæfilega í því sambandi stöðu hverrar sjúkrastofnunar fyrir sig, bæði með tilliti til fjárþarfar á næsta ári og stöðunnar á yfirstandandi ári. Ýmsar upplýsingar benda til að frekari greiðslur vegna sjúkrastofnana, þar á meðal ríkisspítalanna, umfram heimildir fjárlaga og fjáraukalaga séu óhjákvæmilegar á árinu 1990 og mun fjvn. þá beita sér fyrir því að viðbótargreiðsluheimildar verði aflað svo óhjákvæmilegar greiðslur geti farið fram. Hvað varðar yfirtöku ríkissjóðs á skuldum Verðjöfnunarsjóðs er þetta að segja. Óskað hefur verið eftir áliti Ríkisendurskoðunar um það mál og fjvn. hefur fengið það álit. Vitað er að fjmrn. er ekki sömu skoðunar, eins og kemur fram í áliti Ríkisendurskoðunar. Fjvn. hefur ekki haft tíma né tækifæri til að ræða það mál að öðru leyti en því að áliti Ríkisendurskoðunar hefur verið dreift á fundi fjvn. Ég mun beita mér fyrir því að fjvn. ræði sérstaklega álit Ríkisendurskoðunar og afstöðu fjmrn. og haldinn verði um það sérstakur fundur þar sem sjónarmið beggja aðila fái betur að koma fram en tækifæri hefur gefist til hér. Að sjálfsögðu munum við síðan í fjvn. við afgreiðslu á málinu hafa hliðsjón af því áliti sem við munum leita eftir frá Ríkisendurskoðun og ríkisreikningsnefnd um meðferð á þessu máli. Hvað varðar sjálfvirka tilkynningarskyldu fiskiskipa, þá er það rétt að þar var um niðurskurð á fjárveitingu að ræða. Sá niðurskurður var afgreiddur formlega hér á hinu háa Aþingi í fjáraukalögum á sl. vori, þannig að um þennan niðurskurð hefur Alþingi fjallað og tekið afstöðu til þess að hann skuli gerður. Það hefur valdið Slysavarnafélagi Íslands nokkrum örðugleikum en við gerum ekki tillögu um að Alþingi endurskoði þá afgreiðslu sína sem það gerði á þessu máli í vor, en viljum aðeins taka fram að viðfangsefni þetta er að sjálfsögðu til skoðunar í tengslum við fjárlagagerð fyrir árið 1991. Að lokum ætla ég að lýsa niðurstöðu fimmta og síðasta viðfangsefnisins sem við skoðuðum sérstaklega, þ.e. málefni Leikfélags Akureyrar. Meiri hl. fjvn., og ég geri ráð fyrir því að sú tillaga njóti stuðnings minni hl. einnig eða ég vænti þess, gerir tillögu um það að fjárveiting vegna mikils rekstrarvanda Leikfélags Akureyrar verði hækkuð úr 2,2 millj. kr., eins og tillaga er gerð um í frv. til fjáraukalaga sem við höfum fjallað um, í 6 millj. kr., eða raunar að fyrir 2 millj. 250 þús. komi 6 millj. Hækkun greiðsluheimildarinnar er þá um 3 millj. 750 þús. Er það eina tillagan sem úr fjvn. kemur við þessa 3. og lokaumræðu um fjáraukalögin. Virðulegi forseti. Ég hef svo ekki meira um þetta mál að segja að svo stöddu en legg til að þessi brtt. á þskj. 221 verði samþykkt og fjáraukalögin samþykkt þannig breytt.

Frsm. minni hl. fjvn. (Pálmi Jónsson) : Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli frsm. meiri hl. fjvn., hv. 5. þm. Vestf., þá voru gefnar hér yfirlýsingar við 2. umr. af frsm. meiri hl. við þá umr., hv. 1. þm. Vesturl., um það að nokkur atriði er varða afgreiðslu þessa máls, fjáraukalaga 1990, yrðu tekin til athugunar á milli 2. og 3. umr. Sú athugun hefur að einhverju leyti farið fram en niðurstaða úr þeirri athugun sem hér var skýrð af hv. frsm. meiri hl. við þessa umræðu, Sighvati Björgvinssyni, felur það í sér að ekki er tekið inn í frv. nú nema eitt atriði, þ.e. hækkun til Leikfélags Akureyrar til að fullnægja tilteknu samkomulagi sem þar hafði verið gert. Hin stærri atriðin fá ekki náð fyrir augum meiri hl. að þessu sinni, enda þótt gefið sé í skyn og gefið sé fyrirheit um að þau verði tekin til meðferðar annað tveggja við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár ellegar þá við afgreiðslu á fjáraukalagafrv. sem flutt verður væntanlega í byrjun næsta árs þar sem farið verður væntanlega fram á heimildir til þess að greiða úr ríkissjóði það sem greitt verður umfram heimildir, sem hér er verið að samþykkja, og umfram heimildir fjárlaga eins og þau liggja fyrir. Ég sé ástæðu til þess að láta það koma fram varðandi þá yfirlýsingu sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson las hér varðandi sjúkrahúsin, að þau mál eru í raun þríþætt. Í fyrsta lagi er hér um að ræða að virðisaukaskattur leggst á sjúkrahúsin, ekki einvörðungu sjúkrahúsin í Reykjavík eða ríkisspítala heldur á sjúkrahúsin í heild og heilsugæslustöðvar með mun meiri þunga en söluskattskerfið gerði áður. Varðandi sjúkrahúsin ein er talið að þessi mismunur nemi í nýrri skattheimtu á rekstri sjúkrahúsanna 90 millj. kr. Það liggur fyrir að það var ekki ætlað fyrir þessari nýju skattheimtu í fjárlögum fyrir þetta ár. Ég tel það út af fyrir sig góðra gjalda vert að því sé hér lýst yfir að þetta verði tekið til athugunar við afgreiðslu fjárlaga, væntanlega sá þáttur málsins er lýtur að rekstri næsta árs, þ.e. ársins 1991, og við afgreiðslu á fjáraukalagafrv. í byrjun næsta árs að því er lýtur að hinni raunverulegu skuld, hinni raunverulegu skattheimtu ríkisins á þessu ári á hendur sjúkrahúsunum. En þessi tala er það há, 90 millj. kr., að ástæða hefði verið til að taka þegar inn í þessar heimildir a.m.k. nokkuð af þeirri fjárhæð til að mæta sárasta vandanum af þessum hluta sem hér birtist í nýrri skattheimtu á hendur þessum stofnunum. Mér þykir miður að það skuli ekki hafa gerst, enda þótt ég skilji að það geti verið nauðsyn til þess að setja af stað sérstaka rannsókn á því hvernig virðisaukaskatturinn hefur lagst á hinar ýmsu stofnanir ríkiskerfisins umfram það sem söluskattskerfið gerði áður. Því þetta er auðvitað ekki leið til skattheimtu. Það á ekki með skattkerfisbreytingum að sækja sér fé til ríkissjóðs af rekstri stofnana sem ríkissjóður rekur og verða að fá allt sitt fé úr ríkissjóði til rekstrar. Það vitaskuld gengur ekki. Nóg er nú samt um skattheimtu hæstv. ríkisstjórnar. Annar þáttur þessa máls er sem hér er viðurkennt að það er mjög naumt sem við 2. umr. var samþykkt til þess að mæta rekstrarvanda sjúkrahúsanna. Við höfum heyrt af þeim mikla vanda í fjvn. og almenningur í landinu hefur líka heyrt af þeim mikla vanda vegna þess að það lítur svo út sem það þurfi að loka deildum undir lok ársins, um jólaleytið og senda sjúklinga út og jafnvel ekki vissa fyrir því hvort greiðlega verður opið fyrir bráðamóttöku. En það hefði verið auðveldara mál fyrir sjúkrahúsin að sitja uppi með þennan vanda ef nokkuð hefði verið greitt úr að því er varðar virðisaukaskattinn. Þriðji þáttur þessa máls lýtur svo algjörlega að fjárlagaafgreiðslu fyrir næsta ár. Ekki að þessu frv. sem hér er til meðferðar heldur afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. Það er sá liður fjárlagafrv. þar sem steypt er saman í einn lið sem kallast ,,Sjúkrahús í Reykjavík``. Ríkisspítalar eru nú ekki allir í Reykjavík, t.d. er Kristneshæli ekki enn þá í Reykjavík, það er að mig minnir norður í Eyjafirði, hæstv. fjmrh., sem finnst þetta nú mjög skemmtilegt allt saman. En samt sem áður er þessi stofnun skírð ,,Sjúkrahús í Reykjavík`` og þar er öllu hært saman í eitt með þeim hætti að enginn af forustumönnum þessara stofnana veit hvað hann má búast við að hvert sjúkrahúsið fyrir sig fái til ráðstöfunar í rekstrarfé eða tækjakaupum eða öðrum fjárlagaliðum fyrir næsta ár. Enginn þeirra veit það. Og það er ekki von, fjvn. veit það ekki heldur, það veit enginn. Á þessum tíma er það venja að sjúkrahúsin hafi gert sínar áætlanir sem byggjast á því sem fram kemur í fjárlagafrv. Og á fjárlagafrv. byggja þau venjulega sínar tillögur við úrbætur varðandi rekstrarfé fyrir árið sem er fram undan, en þau geta ekki gert það nú. Þau byggja ekki á neinu því sem kemur fram í fjárlögum því það skilur enginn. Þar er allt saman sett í einn graut, í einn pott sem síðan var ætlun hæstv. heilbrrh. og hæstv. ríkisstjórnar að einhver nefnd á vegum hæstv. ráðherra fengi til meðferðar að deila út á milli þessara stofnana að eigin geðþótta og vild og það eigi að gerast einhvern tímann væntanlega þegar kemur fram á næsta ár og enginn hefur getað byggt upp raunhæfar áætlanir fyrir árið fyrir fram. Þetta er auðvitað alveg forkastanlegt og er auðvitað sett svona upp í þeim tilgangi að leyna þeim vanda sem þarna er við að etja, en ekki til sparnaðar eða hagræðingar, og til þess að villa sem mest um fyrir fólki sem þarf að ráða í þessi mál. Þess vegna hafa bæði ég sem fulltrúi minni hl. og raunar formaður fjvn. sjálfur krafist þess að fá tillögur um skiptingu á þessu fé áður en gengið verður til afgreiðslu fjárlaga við 2. umr. þannig að við getum sagt hvað hverri og einni stofnun er ætlað í þessum málum. Það er ekki frambærilegt að bera svona tillögur á borð. Þess vegna lýtur þetta atriði, sem hér er inni í yfirlýsingu hv. formanns fjvn., einvörðungu að afgreiðslu fjárlagafrv. en kemur út af fyrir sig þessu frv., sem hér er til meðferðar og lokaafgreiðslu, fjáraukalögum fyrir árið 1990, ekkert við. Önnur þau atriði sem hér voru nefnd hafa ekki hlotið afgreiðslu. Ég hef hér við fyrri umræður rætt um yfirtöku ríkissjóðs á lausaskuld Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins þann 1. júní sl. þegar sá sjóður var lagður niður. Það var auðvitað kominn tími til þess að það hefði verði tekið á því máli, fengist á því afgreiðsla hjá hv. meiri hl. fjvn. hvort þetta yrði tekið inn á fjáraukalögin eða ekki. Nú segir hv. formaður fjvn. og frsm. meiri hl. að ekki hafi verið tími til þess í fjvn. að halda fund um þetta mál. Vel má vera að það hafi verið svo miklar annir hjá meiri hl. en ég segi nú fyrir mína parta, ég hef alveg haft tíma til að mæta á fund til þess að ræða þetta mál ásamt fulltrúa fjmrn. og fulltrúa Ríkisendurskoðunar sem birt hefur greinargerð um málið. En út af fyrir sig fagna ég því að hv. formaður fjvn. hefur gefið það í skyn í orðum sínum hér áðan að með þetta mál muni farið að áliti sérfræðinga sem um málið fjalla. Það álit út af fyrir sig liggur fyrir þó svo að miðað við þessa afgreiðslu meiri hl. þá bíði það mál til næsta árs að færa það inn á fjáraukalög fyrir þetta ár, árið 1990. Það er auðvitað þarflaust að geyma það til næsta árs vegna þess að yfirtakan á þessari lausaskuld, sem er um 1500 millj. kr., fór fram 1. júní sl. Ég mun ekki ræða það frekar. Ég hef skýrt þetta mál mjög ítarlega í fyrri ræðum mínum, en ég er auðvitað mjög óánægður yfir því að ekki skuli á þessu máli tekið nú því að rétt skal vera rétt í reikningsskilum ríkissjóðs og við meðferð mála við afgreiðslu hér á hinu háa Alþingi. Eins og kunnugt er voru fluttar hér við 2. umr. brtt. er lúta að jöfnunargjaldi og greiðslu á innheimtu jöfnunargjalda til atvinnuveganna. Þær tillögur hafa ekki hlotið náð fyrir augum meiri hl. og hefði nú verið ákjósanlegt að við þessa umræðu gæti verið hæstv. iðnrh. vegna þess að það hafa borist nokkuð tvíhliða yfirlýsingar frá hans ráðuneyti, svo maður noti nú orð sem kunnugt er úr öðrum málaflokki hér á hinu háa Alþingi. En það hefði verið ákjósanlegt að hæstv. iðnrh. væri hér til að staðfesta það hvort það sé samkomulag hans og hæstv. fjmrh. að innheimta af iðnaðinum um 50 millj. kr. í jöfnunargjald og greiða það ekki til baka í samræmi við venjur og fyrirheit um allt þetta mál. Þær venjur og þau fyrirheit, þau loforð eru brotin með þessum hætti. Sömu sögu er raunar að segja um aðra þætti jöfnunargjalda, sem í heild nema um 260 millj. kr. til allra atvinnugreina, að þau eru ekki endurgreidd fyrir nóvembermánuð. Skatturinn skal greiddur af atvinnuvegunum, af atvinnufyrirtækjunum en endurgreiðslan fer ekki fram. Ég hlýt að segja það að hér er vitaskuld ómaklega farið að atvinnuvegunum eins og víðar má greina í tiltektum þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Ég sé svo ekki ástæðu til þess, virðulegi forseti, að hafa þessi orð fleiri. Ljóst er að þetta frv., sem hér er til lokaafgreiðslu, er að ýmsu leyti með vanburða afgreiðslu þar sem stórir útgjaldaliðir ríkissjóðs, sem þegar liggja fyrir og hljóta að koma inn á greiðsluyfirlit þessa árs, eru ekki hér teknir með, heldur er eins og fyrri daginn reynt að leyna vandanum svo sem mest má verða, reynt að draga það á langinn að láta raunveruleg útgjöld koma í ljós. Ef þessi hæstv. ríkisstjórn hefði nú hrökklast frá þessa dagana þá hefðu þeir væntanlega verið alls hugar fegnir að þurfa ekki að sýna það hver hin raunverulegu útgjöld ríkissjóðs verða á þessu ári, þá hefðu þeir væntanlega getað sagt á eftir: Ja, þetta er bara einhverjum öðrum að kenna.

Guðmundur G. Þórarinsson : Virðulegi forseti. Ég tek hér sérstaklega til máls til að gera að umræðuefni málefni sjúkrahúsanna og vekja athygli á þeim orðum sem formaður fjvn. lét hér falla úr ræðustól í ræðu sinni við 3. umr. þessara fjáraukalaga. Með orðum sínum gaf hann ákveðið fyrirheit um lagfæringu, fyrirheit sem ég vil vekja athygli á og ítreka og ætla reyndar að hafa eftir hér, með leyfi forseta, en í ræðu sinni sagði formaður fjvn.: ,,Ýmsar upplýsingar benda til að frekari greiðslur vegna sjúkrastofnana, þar á meðal ríkisspítalanna, umfram heimildir fjárlaga og fjáraukalaga séu óhjákvæmilegar á árinu 1990. Þá mun fjvn. beita sér fyrir því að viðbótarheimildar verði aflað svo óhjákvæmilegar greiðslur geti farið fram.`` Ég hygg að stjórnendur sjúkrahúsanna og ekki síst ríkisspítalanna geri mikið með þessi orð formanns fjvn. og bindi miklar vonir við þá framkvæmd sem á eftir hlýtur að fylgja. Ég vil í þessu sambandi sérstaklega vekja athygli á því að við afgreiðslu fjárlaga um síðustu áramót flutti formaður fjvn. ræðu þar sem hann fléttaði inn í sína ræðu svipuð fyrirheit um lagfæringu fyrir ríkisspítalana. Í kjölfar þess fyrirheits var mikið fundað um málefni ríkisspítalanna og lokin urðu þau að lagfærð var reikniskekkja sem komið hafði fram í fjárveitingum til ríkisspítalanna þannig að aukafjárveiting var veitt upp á 147 millj. kr., en til þess að miða við að starfsemi ríkisspítalanna gæti verið svipuð á árinu 1990 og hún var á árinu 1989 varð reyndar að reikna með í viðbót við þessar 147 millj., að taka það fé sem ætlað hafði verið til aukinna hjartaskurðaðgerða og glasafrjóvgunar á ríkisspítulum og leggja þar við. Heilbrrh. hefur síðan gripið inn í það mál og fært til fjármuni frá Tryggingastofnun þannig að hjartaaðgerðir hafa verið framkvæmdar í mjög auknum mæli á ríkisspítulunum og stefnir nú óðum í að þær verði svo að segja allar framkvæmdar hér innan lands. Ég tel ástæðu til að vekja athygli á því að stjórnendur ríkisspítalanna líta á þá yfirlýsingu, sem hér var gefin af formanni fjvn., með sama hætti og þá yfirlýsingu sem var gefin um síðustu áramót. Umræða hefur orðið gríðarlega mikil um heilbrigðisþjónustuna á undanförnum missirum og það er eðlilegt. Ríkissjóður býr við erfiða fjárhagsstöðu, halli á ríkissjóði er glettilega mikill og í þeirri umræðu sem á sér nú stað um sparnað og aðhald er eðlilegt að umræðan beinist m.a. að heilbrigðisþjónustunni sem er meðal stærstu útgjaldaliða íslenska ríkisins. En þá verða menn að gæta að því alveg sérstaklega að undanfarið hefur verið gætt mikils aðhalds meðal sjúkrastofnana og ekki síst ríkisspítalanna. Menn verða að gera sér grein fyrir því að ríkisspítalarnir eru ekki eitthvert ópersónulegt viðamikið bákn sem eyðir miklum fjármunum, heldur eru þeir kjarninn í íslenskri heilbrigðisþjónustu, án þeirra hvorki vilja landsmenn né geta verið. En vandi ríkisspítalanna er gríðarlega mikill og það er ástæða til að vekja athygli á því, einmitt í tengslum við afgreiðslu á þessum fjáraukalögum, að gripið hefur verið til viðamikilla sparnaðar- og aðhaldsaðgerða einmitt á ríkisspítulunum. Ég minni ekki síst á lokanir sjúkradeilda á sl. sumri sem reyndar hafa verið mjög umdeildar og menn varpa jafnvel upp spurningum hversu mikill sparnaður í þeim felist. Við lokanir sem óhjákvæmilegar hafa verið, bæði vegna sparnaðaraðgerða og vegna skorts á sérhæfðu starfsfólki, hefur verið reynt að hlífa bráðamóttökudeildunum sem mest. E.t.v. voru mest umræddar þær lokanir sem urðu á öldrunarlækningadeildunum en hjá ríkisspítulum var lokað í sumar í þrjá mánuði einni af þremur deildum öldrunarlækningadeildar í Hátúni. Þetta var reyndar í annað skipti sem þeirri deild var lokað því það var gert 1989. Það var þá gert í fullu samráði við starfsfólk deildarinnar og menn gerðu sér ekki grein fyrir því hvort það þyrfti að framkalla mjög mikla erfiðleika. Sannleikurinn var sá að sumarið 1989 komu fram af öðrum ástæðum ýmsar mildandi aðgerðir, þ.e. að Skjól var að opna sínar vistarverur og taka við vistmönnum. Það dró mjög úr áhrifum lokana 1989 og erfiðleikarnir komu ekki svo skýrt fram fyrr en núna í sumar 1990 þegar engar mildandi aðgerðir voru aðrar í gangi. Ekki hvað síst var erfitt að geta ekki gripið til hvíldarinnlagna eða hjálpað fólki sem til langframa umgengst og annast aldraða og treystir á hvíldarinnlagnir um tíma á slíkum stofnunum. Það kemur líka í ljós að heimahjúkrun er veikari í Reykjavík en víða úti á landi og nauðsynlegt er að auka hana, jafnframt því sem hjúkrunarheimili fyrir aldraða vantar mjög í Reykjavík og sjúkrahúsin eru þess vegna setin mjög af langlegusjúklingum sem fremur ættu heima á hjúkrunarheimilum fyrir aldraða. Ég held að reynslan af þessum lokunum öldrunardeildanna sé slík að stjórnarnefnd ríkisspítalanna muni ekki sjá sér fært að leggja til slíkar lokanir á næstu árum, enda, eins og ég sagði fyrr, sparnaðurinn vafasamur. En það er erfitt að grípa til þessara aðgerða. Ég get nefnt það hér sem dæmi að að undanförnu hefur stjórnarnefnd breytt til að mynda lýtalækningadeild á Landspítalanum í fimm daga deild og lokað henni um helgar til þess að spara, en núna um síðustu helgi varð að opna hana. Það varð að opna hana vegna þess að það komu 62 bráðatilvik inn á sjúkrahúsið og það varð ekki við það ráðið. Það verður ekki sparað þegar þannig stendur á. Og það er einmitt það sem menn verða að gera sér grein fyrir, eðli heilbrigðisþjónustunnar er þannig að menn verða að taka við sjúkum og hlynna að þeim, nánast hvernig sem stendur á og hvað sem fjárlögin í sjálfu sér segja. En það eru ekki bara lokanir sem hafa verið notaðar til þess að ná fram aðhaldi og sparnaði. Á ríkisspítulunum hefur verið dregið úr og jafnvel bönnuð yfirvinna, þar hefur verið dregið úr og jafnvel bannað að ráða fólk í afleysingar og svo langt höfum við gengið að við höfum dregið tækjakaupafé af þeim deildum sem fram yfir hafa farið á launum. Flestir þekkja þær umræður sem þar hafa farið fram um notkun á stimpilklukkum og reglur um vinnuseðlaskriftir hafa verið skýrðar mjög og hert á notkun þeirra. Jafnframt hefur verið í gangi stöðug hagræðingarvinna innan ríkisspítalanna þar sem farið hefur verið yfir deildir og reynt að skoða með hverjum hætti væri unnt að koma fram frekari sparnaði. Það hefur verið metnaður þeirra sem ríkisspítalana hafa rekið að reka þá innan fjárlaga. Það hefur nánast verið samstaða meðal stjórnenda og starfsmanna að halda þessum stofnunum innan fjárlaga. Það er þess vegna afar erfitt fyrir bæði stjórnendur og starfslið að horfast í augu við það, þrátt fyrir þær miklu og hörðu aðgerðir sem gripið hefur verið til til að beita aðhaldi og sparnaði, að lenda eigi að síður fram yfir á fjárlögum. Ég tel að það hafi mikil áhrif á stjórnun stofnananna í framtíðinni ef menn geta ekki beitt þeirri stjórnunaraðferð áfram að halda sig innan fjárlaga, og þess vegna ekki síst er þessi yfirlýsing formanns fjvn. mjög mikilvæg. Ég kemst ekki hjá því í þessu sambandi að benda á að það eru leiðir til að spara á ríkisspítulunum umfram þær sem ég þegar hef nefnt og hefur verið beitt mjög. Það kann að vera að það verði til þeirra að grípa en kerfið er þannig upp byggt að horfi menn fram hjá hagsmunum heildarinnar og reyni að reka sína stofnun eina innan fjárlaga, þá getur mönnum tekist að spara glettilega mikið. Í því sambandi vil ég sérstaklega nefna og benda á lið eins og lyfjakostnað. Lyf verða æ dýrari. Það er algengt að sjúkrahús utan af landi senda til Landspítalans sjúklinga sem þurfa á mjög dýrum lyfjum að halda. Það lendir auðvitað á kostnaði Landspítalans. Ef Landspítalinn aftur á móti breytti sínum starfsaðferðum og léti einfaldlega skrifa út recept fyrir þessa sjúklinga, þá yrðu þeir að leita til lyfjabúðanna, apótekanna, en kostnaður lenti ekki á ríkisspítulunum. Í sjálfu sér væri ekkert rangt við það. En það mundi stórauka kostnað ríkisins í heild vegna þess að álagning lyfjabúðanna kæmi þá fram í allri lyfjasölunni sem nú fer þó fram til sjúklinga beint í gegnum ríkisspítalakerfið. Ég bendi á að það er aukinn þrýstingur meðal stjórnenda ríkisspítalanna að fara þessa leið. Stjórnendur ríkisspítalanna standa í stöðugum áflogum vegna þessara fjármuna, og það er út af fyrir sig ekki rangt að beina þessum lyfjakaupum eða þessari lyfjanotkun frá ríkisspítulunum, en með því móti mundi heildarkostnaðurinn aukast mjög og það eru slíkir hlutir sem menn verða að hafa í huga. Til að mynda þegar rætt er um nýja hluti eins og hjartaaðgerðir eða glasafrjóvgun, þá segja menn e.t.v.: Hér með er verið að auka kostnað ríkisspítalanna. En menn gera sér ekki grein fyrir því nægilega vel að Tryggingastofnun greiðir þennan kostnað ella og greiðir hann til erlendra sjúkrahúsa. Þá er hann oft meiri þannig að það er heldur sparnaðaraðgerð að flytja þessar aðgerðir heim til ríkisspítalanna. Þó að þeir þurfi meiri fjármuni til að geta framkvæmt það sem um er að ræða, þá verður sparnaður hjá Tryggingastofnun. Þannig er þetta kerfi samtvinnað og það verður ekki horft á fjármuni einnar stofnunar án þess að skoða heildina. Frekari niðurskurður hjá einni stofnun fram yfir það sem hún ræður við getur þýtt verulega aukinn kostnað fyrir heildina. Það skiptir mjög miklu máli. Það verður heldur ekki fram hjá því horft að biðlistar eru of langir á ýmsum deildum ríkisspítalanna. Álag hefur aukist mjög á ríkisspítulunum á þessu ári, kannski vegna lokana sem orðið hafa á sjúkrahúsum hér í nágrannabyggðunum, þannig að þrátt fyrir áform um að halda starfsemi ríkisspítalanna í svipuðu horfi og var á árinu 1989, þá lítur út fyrir að legudagar á ríkisspítulunum verði 10 þúsund fleiri á þessu ári en í fyrra. Við því verður ekki spornað. Fjárveitingavaldið verður að gera sér grein fyrir því að sjúklingunum er ekki hægt að beina frá ríkisspítulunum, Landspítalanum í þessu tilviki. Menn hafa ekki lögreglu við dyrnar til þess. Menn verða að taka við sjúkum og slíkt álag er meira og meiri þjónusta heldur en gert var ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga. A.m.k. til skamms tíma og á tímabili sparaði ríkissjóður sér nokkuð með því að láta til að mynda ríkisspítalana greiða hærri dráttarvexti til Lyfjaverslunar ríkisins heldur en Lyfjaverslun ríkisins greiðir aftur til ríkissjóðs og þannig eru margir hlutir sem þarna koma inn. Það væri vissulega tilefni til að gera frekar að umræðuefni ekki síst málefni Landspítalans sem að mínu viti er kjarninn í þessu kerfi okkar öllu saman. Landspítalinn býr við erfiðan og lélegan húsakost að mörgu leyti. Margar deildir hans búa við svo slæman húsakost að ekki væri óeðlilegt að Vinnueftirlitið gerði þar athugasemdir við. Tækjakostur spítalans er of hægt endurnýjaður. Það er ekki fjarri lagi að áætla að ríkisspítalar eigi tækjakost fyrir um 1000 millj. Fé til tækjakaupa hefur iðulega verið á bilinu 40 -- 50 millj. kr. sem þýðir að slíkur tækjakostur er endurnýjaður á 20 ára tímabili og það sjá allir í hendi sér að gengur alls ekki upp þegar horft er til nýtísku lækningatækja sem úreldast og ganga úr sér á miklu, miklu skemmri tíma. Þessir hlutir koma auðvitað frekar til umræðu við fjárlagafrv. sjálft og afgreiðslu þess en ég vil enn ítreka það og ljúka máli mínu með því að segja að ég bind vonir við þessi orð formanns fjvn., að þau þýði það að menn setjist yfir þann vanda sem enn er óleystur þarna og ég hygg að menn muni sjá það ef þeir grannt skoða að það verður ekki með góðu móti dregið frekar úr þjónustu ríkisspítalanna.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Klukkan að ganga 12 í dag var hringt í mig og ég var beðinn að athuga það hvort á þessum tillögum til fjáraukalaga væri einhver greiðsla til G - samtaka. Ég var þannig staddur að ég gat ekki fengið neinar upplýsingar um þessi mál annað en það að viðmælandi minn sagðist hafa búist við að það kæmi beiðni um þetta frá félmrn. Annað veit ég ekki. En hann sagði: Staðan er slík að þeirri skrifstofu sem þeir reka verður að loka ef ekki fæst einhver fjárveiting til hennar. Nú vita allir það hvernig ástandið er í þjóðfélaginu og hve margir eru í greiðsluerfiðleikum og hve margir verða gjaldþrota og það er enginn vafi á því að það eru ýmsir sem hafa leitað til þessara samtaka, hafa fengið lausn sinna mála, hjálp og leiðbeiningar og þess vegna tók ég þá ákvörðun þó að seint sé að flytja þessa tillögu. Ég vil beina því til hæstv. fjmrh. að hann líti með velvilja á þessi samtök og reyni að leysa að einhverju leyti þeirra mál. Ef ég hefði vitað af þessu fyrr, þá hefði ég farið aðra leið en það tókst mér ekki. Ég læt þetta nægja að tala fyrir þessari brtt. Ég held að öllum sé ljóst hver vandinn er og þörfin er brýn, en ég vil taka undir orð hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar í sambandi við sjúkrahúsin. Ég tel að það sé alveg rétt að ekki sé hægt að loka deildum sjúkrahúsa og þó að það hafi verið gert að loka bæklunardeildinni að einhverju leyti og biðlistarnir séu orðnir upp undir 20 mánuðir, þá er slíkt ekki hægt, bæði af mannúðarástæðum og það er dýrt fyrir þjóðfélagið að taka ekki á móti þessum sjúklingum því að margir þeirra eru á vinnualdri, en fara bæði líkamlega og andlega, brotna niður á þessari löngu bið. Ég hef verið þarna inni á þessari deild og ég þekki þessar aðstæður og það eru margir sem eru í vandræðum sem hafa leitað til mín að reyna að koma sér inn og þess vegna vil ég vekja hér athygli á þessu einu sinni enn að þetta er bara ekki hægt. En það er kannski hægt að spara einhvern veginn á öðrum liðum. Það þekki ég ekki og það væri gott ef það væri. En það er ekki hægt annað en taka við sjúklingum sem t.d. þurfa að fara í svona aðgerðir.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Frv. til fjáraukalaga fjallar bæði um tekjur og gjöld. Í ræðu minni hér ætla ég að snúa mér að tekjuþætti þessa máls. Við innheimtum skatta sem beina skatta og óbeina og það heyrist gjarnan sagt að það þurfi að hækka skattana. Þess vegna hlýtur það að vera ærið umhugsunarefni hvort nægilega sé með því fylgst að þeir skattar sem greiddir eru skili sér í ríkissjóð. Þá er ég ekki að tala um hertar innheimtuaðgerðir eða einhverjar sérstakar nýjar aðferðir til að refsa mönnum fyrir það að þeir geti ekki greitt vegna þess að þeir geta ekki greitt, heldur hitt, hvernig er staðið að því að fylgjast með því hvort skattar séu greiddir. Langstærsti skatturinn sem við höfum er virðisaukaskatturinn. Og nú vil ég, með leyfi forseta, lesa hér upp þær hækkanir sem verða í frv. til fjáraukalaga á beinum sköttum annars vegar og óbeinum sköttum hins vegar. Beinir skattar hækka um 1 milljarð 419 millj. en óbeinir skattar hækka um 1 milljarð 481 millj. Ef það er aftur á móti skoðað hvaða hlutfall er í fjárlagafrv. sem samþykkt var, þá kemur í ljós að þar eru beinir skattar innan við 1 / 4 af óbeinum sköttum. Það segir okkur að hafi starfsmenn fjmrn. reiknað rétt, þá hefur orðið verulega meiri velta í þjóðfélaginu en þeir gerðu ráð fyrir, tekjur manna hafa orðið meiri og þess vegna hafa beinu skattarnir hækkað. En óbeinu skattarnir hafa ekki hækkað í neinu hlutfalli við þetta. Hafa þeir áætlað rangt eða ber að skilja það svo að þau undur hafi nú gerst að Íslendingar hafi haft mun rýmri tekjur en áætlað var, en þeir hafi bara lagt peningana til hliðar og þeir komi hvergi fram í veltu í þjóðfélaginu? Það er ekki nóg að hafa lagt þá í banka því að ef þeir hafa verið lagðir í banka, þá verður það líka að hafa verið víst að einhver annar hafi ekki tekið þá að láni og látið þá þannig velta. Þetta hlýtur að leiða hugann að því hvort virðisaukaskatturinn skilar sér eða skilar sér ekki. Hæstv. fjmrh. hefur nú horfið úr salnum en það er nokkuð brýnt að hann hlusti á þessa umræðu og ég vildi fara fram á það við forseta að hann gerði boð eftir honum. Eins og allir vita sem fylgst hafa með fréttum útvarps og sjónvarps, þá er búið að gera mikið átak í því að kynna svokallaðar sjóðvélar. Þær hafa verið kynntar á þann hátt að ef ákveðnum leikreglum er fullnægt í meðferð þeirra þá megi gera ráð fyrir því að tryggt sé að sá virðisaukaskattur, sem viðskiptavinur verslunarinnar greiðir, muni skila sér í ríkissjóð. Mjög mörg fyrirtæki, ég þori ekki að fullyrða hvort það er meiri hlutinn, hafa orðið við þeirri áskorun að koma upp sjóðvélum, enda er fullyrt í reglugerð að það sé skylda að gera það. Hins vegar fer það ekki á milli mála að fjölmargir flýta sér hægt í þessum efnum og koma ekki upp neinni sjóðvél. Þeir þverskallast við og eiga þess vegna að mínu viti mjög auðvelda leið til þess að sleppa við að skila þeim skatti til ríkisins sem kúnninn er búinn að greiða. Við erum með þungaskatt á vörubifreiðum og þar er strangt eftirlit með aflestri á mælum. Ekki er nú stéttin talin heiðarlegri en svo að þetta sé algjört skilyrði fyrir því að hægt sé að ná þessum skatti. En þegar kemur að blessuðum kaupmönnunum, þá virðist aftur á móti hafa verið ákveðið að segja við þá: Jú, þið skuluð nota sjóðvélar, en það er ekkert refsiákvæði inni ef menn gera það ekki. Þetta vekur mann til umhugsunar um það hvort ekki sé þá rétt að hafa samræmi í löggjöfinni, annaðhvort að breyta þessum álestri á bílunum og segja að það sé frjálst hvort menn hafi þessa mæla þar, þeir sem ekki hafi mælana verði bara að skila því eftir minni hvað þeir eru búnir að keyra mikið, eða þá að menn snúa sér að því í alvöru að ganga svo frá þessu máli að sá skatturinn sem mestu skilar í ríkissjóð og þjóðin borgar mest til komi til eigandans en verði ekki eftir einhvers staðar á leiðinni. Ég tel að það sé siðlaust athæfi að láta mjög stóran hluta verslunareigenda setja upp þessa kassa en gera svo ekkert í því að fylgja því eftir með hörku að allir sitji við sama borð og þeir sem ekki hafa sett upp kassana verði að gera það líka. Það er hreinlega ekki verjandi að standa frammi fyrir þeim sem bera virðingu fyrir þessari reglugerð, hafa hlýtt henni, og segja við þá: Jú, við vitum að hann Jón í næstu verslun ætlar ekkert að gera þetta af því það er ekkert refsiákvæði. Ég tel að í þessu máli reyni nú á það hvort fjmrh. geri sér grein fyrir því að þarna er um hina stóru peninga að ræða sem verður að ná inn. Allt tal um að ætla að leggja nýja skatta á þjóðina er þarflaust tal og á ekki við meðan þessi stóri skattur er jafneftirlitslaus í athugun og hann er í dag. Ég beini því mjög ákveðið til hæstv. fjmrh. að hann noti sinn rétt hér í þinginu til þess að gera grein fyrir stöðu þessa máls. Hvers er að vænta? Eða situr allt við það sama að eftirlitsmenn hans rölti hér um götur og segi: Jæja, þið eruð ekki enn þá búnir að setja upp kassa, það er leiðinlegt, við komum aftur eftir þrjú ár og vonum að þá verði kassinn kominn. Þakka ykkur fyrir.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. á þskj. 218 við það frv. sem hér er til umræðu. Þessar brtt. voru fluttar, lagðar fram og fyrir þeim mælt við 2. umr. málsins en áður en til atkvæðagreiðslunnar kom kaus ég að kalla þær aftur. En nú legg ég þær fram á nýjan leik við 3. umr. málsins vegna þess að ég taldi ástæðu til þess að hæstv. utanrrh. og hæstv. iðnrh. fengju tækifæri til þess að leggja hér orð í belg og segja sinn hug í þessu máli. Í mjög stuttu máli skal ég rifja nokkur aðalatriðin upp. Í fyrsta lagi ber að rifja það upp að hinn 1. maí 1989 gaf hæstv. ríkisstjórn, með bréfi hæstv. forsrh. til Vinnumálasambands samvinnufélaganna og Vinnuveitendasambands Íslands, út það loforð að hætta skyldi innheimtu á jöfnunargjaldi frá þeim tíma sem virðisaukaskatturinn yrði tekinn upp. Það yrði að vísu hækkað um 60% til þess tíma, eða úr 3% í 5%, en síðan yrði það fellt niður. Þegar virðisaukaskattur var lagður á var gert ráð fyrir tekjutapinu í virðisaukaskattsprósentunni. Tekjutapið vegna jöfnunargjaldsins gerði ríkissjóði ekkert til því það var samþykkt hér á hinu háa Alþingi að tillögu hæstv. ríkisstjórnar að hafa prósentuna á virðisaukaskattinum með þeim hætti að ríkissjóður tapaði ekki tekjum vegna niðurfellingar jöfnunargjaldsins. Ég tek það síðan fram að allt frá upphafi, a.m.k. í einn áratug, hefur stór hluti gjaldsins farið í að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt iðnfyrirtækja samkvæmt reikningum fyrirtækjanna. Ég undirstrika --- samkvæmt reikningum fyrirtækjanna, vegna þess að það er allt annað kerfi sem er í gangi þegar um sjávarútveginn er að ræða. Má segja að endurgreiðsla á uppsöfnuðum söluskatti í sjávarútvegi sé af allt öðrum toga og ekki sambærileg ákvörðun á sínum tíma. Þessi ráðstöfun, sem hófst seint á áttunda áratugnum, átti sér rætur í þeim sannindum að Íslendingar höfðu þá ekki tekið upp sams konar söluskattskerfi og var við lýði víðast hvar í Evrópu og það gerði það að verkum að samkeppnishæfni íslensku fyrirtækjanna sem voru í útflutningi eða samkeppni við erlendar greinar var mjög slæm. Þess vegna leiðst okkur það, þrátt fyrir samninga, bæði við Evrópubandalagið og auðvitað þann samning sem við höfðum undirritað og tekið þátt í á grundvelli EFTA-samkomulagsins, að leggja á jöfnunargjaldið. Nú víkur að því að samþykkt var frv. til fjárlaga fyrir tæpu ári síðan. Í því frv. var, þrátt fyrir fyrri loforð hæstv. ríkisstjórnar um að fella niður jöfnunargjaldið, gert ráð fyrir tekjum upp á 500 millj. kr. Það var síðan skýrt út að ástæðan fyrir því að þessi tala var sett inn í fjárlögin var sú að áætlað var að heimta inn þetta gjald í hálft ár. Kom það m.a. fram í ræðu hæstv. iðnrh. Með öðrum orðum, hæstv. ríkisstjórn ákvað að svíkja það loforð sem hún hafði gefið hálfu ári áður og lagði á jöfnunargjald um tímabundið skeið. Nú leið og beið fram á árið og ekki bólaði á því frv. sem Alþingi beið eftir, þ.e. frv. sem breytti lögunum um jöfnunargjald á þann veg að óheimilt væri að heimta inn gjaldið. Sú ákvörðun, og ég segi og legg áherslu á það, að það var sjálfstæð ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar að halda áfram innheimtu gjaldsins. Þetta var til umræðu í hæstv. ríkisstjórn og það var niðurstaða hæstv. ríkisstjórnar að halda áfram að heimta inn gjaldið. Þetta hefur leitt til þess að sjálfsögðu að það innheimtist helmingi meira gjald í ríkissjóð en fjárlögin gerðu ráð fyrir. Það er þess vegna, virðulegi forseti, sem samkvæmt öllum almennum reglum hlýtur að vera rétt að flytja fyrri hluta brtt. en hún er á þá leið að breyta tekjuáætlun fjárlaga með þeim hætti að í stað 500 millj. kr. sem eru á fjárlögum yfirstandandi árs komi talan 960 millj. kr. en sú tala er það sem fjmrn. gefur upp að innheimtast muni á yfirstandandi ári þar sem hæstv. ríkisstjórn hafi ákveðið að heimta gjaldið allt árið. Og það er ekki nægilegt, virðulegi forseti, og krefst kannski úrskurðar af hálfu forseta, ég skal ekki um það fjalla, að segja að þetta felist inni í áætlunartölunni sem birt er í tekjuáætlun fjáraukalagafrv., einfaldlega vegna þess að það er munur á áætlunum, sem síðan reynast vera rangar vegna þess að verðlagsbreytingar eða einhverjar aðrar almennar breytingar hafa átt sér stað, og hinu að það er sjálfstæð ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar að breyta tekjuáætlun en fylgja ekki sínum fyrri samþykktum. Á þetta legg ég áherslu. Og að þessu lýtur fyrri hluti tillögu minnar. Þá kem ég að síðari hlutanum en hann fjallar um endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti vegna rekstrar á sl. ári. Ég vil fyrst rifja það upp að hæstv. ríkisstjórn lofaði í viðtölum við fulltrúa iðnaðarins að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt. Þetta var gert haustið 1989, fyrir rúmu ári síðan. Það loforð hugðist hæstv. ríkisstjórn efna með því að setja inn ákveðna tölu í fjáraukalög sem voru til umræðu og afgreiðslu á hinu háa Alþingi fyrir u.þ.b. ári síðan. Það voru settar inn, ef ég man rétt, 390 millj. kr., ég verð þá leiðréttur ef ég fer ekki rétt með. Hluti af þeirri upphæð fór til iðnaðarins, ef ég man rétt 100 millj. kr., til þess að standa undir endurgreiðslu ríkissjóðs til iðnaðarins vegna uppsafnaðs söluskatts. Þegar líða tók á yfirstandandi ár kom í ljós að þessi upphæð dugði ekki, dugði reyndar engan veginn. Í áætlunum iðnrn. í mars á þessu ári kom í ljós að talið var að vöntunin væri 170 millj. kr. til iðnaðarins. Og það var einmitt þá sem hæstv. iðnrh. fór á ársfund iðnrekenda, flutti þar ræðu og sagði frá því að það vantaði 170 millj. kr. Hann orðaði það á þessa leið, með leyfi forseta, þetta var hinn 15. mars á þessu ári: ,,Frá upptöku virðisaukaskatts um síðustu áramót heyrir uppsöfnun söluskatts í aðfangakostnaði iðnfyrirtækja sögunni til. Í fjárlögum fyrir árið 1990 er því ekki gert ráð fyrir neinni fjárveitingu til endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti í iðnaði. Jafnframt hefur verið gert ráð fyrir því að 5% jöfnunargjald á innfluttar iðnaðarvörur verði fellt niður frá miðju þessu ári.`` --- Síðan bætti hæstv. ráðherra við: ,,Því er hins vegar ekki að neita að sú fjárhæð sem ákveðin var með fjáraukalögum á síðasta ári til að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt í iðnaði vegna framleiðslu á árinu 1989 hrekkur ekki til. Samkvæmt áætlununum gæti fjárvöntunin numið allt að 170 millj. kr.`` Síðan hélt hæstv. ráðherra áfram, ræddi nokkuð um erfiðleikana sem við væri að etja í ríkisfjármálum en sagði síðan orðrétt í sinni ræðu, með leyfi forseta: ,,Það er í fullu samræmi við lögin um jöfnunargjaldið, sem enn eru í gildi og ákveða að hluta af tekjum af því skuli varið í þágu iðnaðarins,`` --- þ.e. að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt til iðnaðar, og bætti síðan við: ,,Ég hef undirbúið um þetta tillögu sem ég mun leggja fram í ríkisstjórn á morgun.`` --- ,,Á morgun`` var 16. mars á yfirstandandi ári. Þetta mál var síðan til umræðu oftar en einu sinni hér á hinu háa Alþingi á vorþinginu, einna mest þó þegar fjáraukalög voru afgreidd. Ég flutti þá samsvarandi brtt. og ég flyt nú í dag, nema þá gerði ég ráð fyrir því að jöfnunargjaldið yrði fellt niður eftir sjö mánuði. Hæstv. iðnrh. fór þá fram á það að þessar tillögur yrðu kallaðar aftur til þess að honum gæfist ráðrúm innan hæstv. ríkisstjórnar til að vinna þessu máli fylgi með þeim hætti að hægt væri að endurgreiða söluskattinn með eðlilegum aðferðum. Nú er ljóst, virðulegi forseti, eftir margra mánaða bið hjá iðnfyrirtækjunum að hæstv. ríkisstjórn hefur komist að þeirri niðurstöðu að aðeins eigi að greiða hluta af uppsöfnuðum söluskatti aftur til iðnfyrirtækja. Það á sem sagt að hætta við að greiða uppsafnaðan söluskatt vegna desembermánaðar á sl. ári. Og að því er manni skilst mun ástæðan fyrir þessari skerðingu vera sú að hæstv. ríkisstjórn hafi komist að þeirri niðurstöðu að ekki væru tök á því að endurgreiða þennan söluskatt vegna þess að þá yrði hún jafnframt að endurgreiða hann til sjávarútvegsins. Nú er ólíku saman að jafna, virðulegi forseti, vegna þess að endurgreiðsla uppsafnaðs söluskatts í iðnaði hefur ávallt verið tekin af jöfnunargjaldinu. Slíku gjaldi er ekki til að dreifa í sjávarútvegi. Jafnframt minni ég á að endurgreiðsla á uppsöfnuðum söluskatti í iðnaði hefur ávallt farið fram á grundvelli bókhalds fyrirtækjanna en ekki með þeirri pólitísku aðferð, sem ég leyfi mér að nefna svo, sem á við sjávarútveginn, sem er allt annars eðlis. Mér fannst, virðulegi forseti, nauðsynlegt hér við 3. umr. að fá spurningum svarað. Í fyrsta lagi vil ég beina máli mínu til hæstv. iðnrh. og spyrja hann að því hvort þessi niðurstaða hafi verið sú sem hann hafi óskað eftir í hæstv. ríkisstjórn. Hvort þetta séu efndir á því sem hann sagðist ætla að gera á ársfundi Félags ísl. iðnrekenda og hvort hann sé sáttur við þessa niðurstöðu. Jafnframt vil ég varpa þeirri fyrirspurn til hæstv. utanrrh., sem ég reyndar hef gert þrívegis, einu sinni á þskj. sem því miður var ekki hægt að svara vegna þess að þingi var slitið áður en til þess kom, og síðan tvívegis með bréfi til hæstv. ráðherra sem ég veit ekki hvort hefur ratað alla leið. Spurningin er ekki flókin, hún fjallar um það hvort hæstv. utanrrh. telji að hægt sé, vegna samninga sem við höfum gert við aðrar þjóðir, viðskiptaþjóðir okkar, að innheimta jöfnunargjaldið með þeim hætti sem við höfum gert út þetta ár og nú, eins og ráðgert er, fram á hið næsta. Ég hef kynnt mér þau rök sem koma fram í frv. um jöfnunargjald sem liggur fyrir hv. þingdeild og verður til umræðu síðar í dag á deildarfundi sem haldinn verður að loknum þessum fundi hér. Það er ekki hægt að skjóta sér á bak við það sem þar stendur, það er annars eðlis og þarf auðvitað að rannsaka það hvort það er rétt. Sé rétt sem þar kemur fram, þá hefur alla tíð verið vanreiknað það óhagræði sem Íslendingar hafa orðið fyrir vegna mismunandi skatta og annarra reglna sem gilda hér heldur en eru í gildi meðal annarra viðskiptaþjóða þar sem fyrirtæki starfa sem eru í samkeppni við íslensk fyrirtæki. Ég taldi eðlilegt, virðulegi forseti, þótt ég viti að síðar gefist tækifæri til að ræða þetta mál miklu nánar, að um leið og við afgreiðum fjáraukalögin fái hæstv. ráðherrar tækifæri til þess að tjá sig, ekki síst vegna forsögu málsins, en um þetta mál var rætt verulega þegar síðast stóð yfir afgreiðsla um fjáraukalög á vorþinginu. Reyndar var nú ein aðalástæðan sem þá var vitnað til sú að heiti laganna þá væri með þeim hætti að það væri illmögulegt að troða þessu inn í þau lög. Það vildi svo til síðar í umræðunni að fram kom tillaga um að breyta heiti laganna þannig að út féll það sem var í fyrirsögninni, þ.e. að fjáraukalögin væru eingöngu vegna samninganna sem gerðir voru á sl. vori. Þetta var látið falla niður, m.a. vegna þess að fjáraukalögin tóku til fleiri atriða. Þetta er að sjálfsögðu annað mál en ég rifja þetta upp af því að þetta voru kannski viðamestu rökin fyrir því sem kom fram þá í þessu máli.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við frv. til fjáraukalaga hvað varðar yfirdráttarheimild fjmrh. í Seðlabankanum. Í 6. gr. fjárlaga er heimild um yfirdrátt svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Að stofna til tímabundins yfirdráttar á viðskiptareikningi ríkissjóðs í Seðlabankanum á árinu 1990 vegna árstíðabundinna sveiflna í fjármálum ríkisins og semja ef með þarf um greiðslu yfirdráttarskuldar og um lánskjör.`` Mín brtt. felst í því, hæstv. forseti, að við þennan texta bætist: ,,enda verði yfirdrátturinn gerður upp fyrir áramót samkvæmt heimildum í lánsfjárlögum þannig að viðskiptareikningur ríkissjóðs verði í jafnvægi.`` Hæstv. forseti. Þessi tillaga er flutt í framhaldi af umræðu sem oft hefur orðið hér í þinginu. Ég vil minna hæstv. fjmrh. á það að fyrir tveimur árum og einum mánuði betur lét ég kalla hann hér inn í þessa hv. deild til að spyrja hann að því hvort hann væri kominn fram úr heimildum eða kominn á ,,fittið`` eins og kallað er. Það var einmitt á þeim tíma sem hæstv. forsrh. vissi ekki hvað þetta ,,fitt`` var og hann hafði lýst því yfir á fundi á Hótel Sögu. Þetta er mér minnisstætt. En það er þannig að þegar einstaklingar og fyrirtæki fara fram úr heftinu í bankanum, þá fá þeir svona gula miða senda heim. Það væri æskilegt, alla vega lágmarkskrafa, að þegar fjmrh. fer fram úr heimildum á fjárlögum þá fái hann og Alþingi væntanlega afrit, einhverja gula miða, til þess að vita hvort hann er kominn fram úr heimildum eða ekki. En án gamans, þessi tillaga er flutt í þeim tilgangi að Alþingi staðfesti í alvöru að þau fjáraukalög sem liggja fyrir séu raunverulega marktæk því með samþykkt þessara fjáraukalaga hefur Alþingi samþykkt allar fjárveitingabeiðnir sem hæstv. fjmrh. hyggst nota á árinu 1990. Samþykkt fjáraukalagafrv. af þessu tagi heimilar því fjmrh. ekki að greiða meira úr ríkissjóði en hann hefur aflað sér heimilda til því hann er að afla sér heimilda, hæstv. forseti, til fjáraukalaga og við verðum að vænta þess að hann sé að afla þeirra heimilda sem nauðsynlegar eru. Um þetta eru skýr ákvæði í stjórnarskrá landsins, 41. gr., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.`` Hæstv. forseti. Þessi ákvæði stjórnarskrárinnar eru alveg skýr. Fjmrh. er óheimilt að inna greiðslur af hendi nema samkvæmt heimild í fjárlögum. En eins og orðalagið er í dag í áðurnefndri opinni yfirdráttarheimild er það í reynd framsal á valdi sem Alþingi Íslendinga hefur. Alþingi Íslendinga hefur ekki leyfi til þess að framselja vald sem það hefur í hendur ráðherra. Það er í hæsta lagi leyfilegt að Alþingi framselji vald ef það er með takmörkunum. Tímabundinn yfirdráttur vegna árstíðabundinna sveiflna er t.d. eðlileg heimild en þá þarf að vera hámark á þessari heimild og um áramót verður heimildin að detta út. Slíkar heimildir eru eðlilegar og í samræmi við stjórnarskrána. Og ég vil spyrja hæstv. fjmrh. að því einu sinni enn: Af hverju leggur hann ekki greiðsluáætlun fram með fjárlögum og fjáraukalögum? Af hverju liggur ekki hér fyrir Alþingi greiðsluáætlun, nákvæmlega hvað hann þurfi mikið af peningum til 31. des. til þess að geta lokað fjárlagaárinu með sæmd, til þess raunverulega að geta rekið þetta eins og á að gera það? Ef þessi fjáraukalög duga ekki, af hverju aflar hæstv. fjmrh. sér þá ekki bráðabirgðaleyfis? Hann á að fá leyfi hjá Alþingi til þess að greiða fjármuni úr ríkissjóði. Og ef það er einhver vandræðagangur í kringum þetta á hæstv. fjmrh. að fá bráðabirgðaleyfi. Ég væri fyrir mitt leyti tilbúinn að láta hann hafa það með ákveðnum skilyrðum, með þeim skilyrðum að þessum hlutum yrði komið í lag. Greiðsluáætlun með fjárlagafrv. fyrir árið 1991 ætti t.d. ekki að vera flókið mál. Það er ekkert flókið mál að deila með 12 í rekstur ríkisstofnana. Öll önnur málsmeðferð í sambandi við fjármál er bara sukk og ekkert annað.  Ég tel, hæstv. forseti, að fjármálaákvæði stjórnarskrárinnar séu jafngild mannréttindaákvæðum. Allt tal um hefð í þessu sambandi tel ég vera algerlega út í hött. Ég spyr: Getur hæstv. dómsmrh. öðlast hefð til þess að fangelsa fólk án dómsmeðferðar með því að gera það nógu oft? Það er fráleitt. Þetta er nákvæmlega sama málið. Hæstv. dómsmrh. getur ekki öðlast hefð til að setja fólk í tugthúsið eftir geðþótta. Og hæstv. fjmrh. getur ekki öðlast hefð til að eyða peningum og borga með gúmmítékkum úr ríkissjóði án heimilda. Hefðarréttur í sambandi við þetta eða venjuréttur getur átt við einhverja venju sem ekki stangast á við stjórnarskrá landsins. Það er þessi misskilningur sem er í málinu. Hefðarréttur getur aldrei orðið þegar hann brýtur í bága við stjórnarskrá lýðveldisins. Í þessu sambandi vil ég minna hér á hæstaréttardóm sem var kveðinn upp 27. febr. 1986 þar sem fjmrh. landsins var með reglugerð leyft, hæstv. forseti, að leggja á þungaskatt án takmörkunar. Og í dómsorði segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í lagagrein þessari er ráðherra veitt heimild til að ákveða með reglugerð að ökumæla skuli setja í bifreiðar sem nota annað eldsneyti en bensín og greiða skuli sérstakt gjald fyrir hvern ekinn km samkvæmt mælum þessum í stað árlegs þungaskatts. Ekki er að finna í lögunum ákvæði er takmarki heimild ráðherra til ákvörðunar á gjaldstigum eða breytinga á þeim.`` Síðan kemur dómsorð, hæstv. forseti: ,,Fallast ber á það með áfrýjanda að jafnvíðtækt framsal löggjafans á skattlagningarvaldi og hér um ræðir brjóti í bága við 40. gr. stjórnarskrár lýðveldisins, nr. 33 frá 17. júní 1944, og skatttaka því eigi gild að lögum.`` Þetta er dómsorð Hæstaréttar Íslands. Þetta eru náskyld mál. Þau eru sama eðlis. Þau eru um framsal á valdi sem Alþingi hefur. Af því að hæstv. viðskrh. er svo vænn að vera hjá okkur núna vil ég minna hann á að hann er æðsti yfirmaður seðlabanka þjóðarinnar. Ég tel hann skyldan til þess að stöðva yfirdráttarheimild í Seðlabankanum sem æðsta yfirmann bankamála í landinu samkvæmt þessari tilvitnun sem ég var að vitna hér í áðan. Annaðhvort fer Alþingi með fjárveitingavaldið eða einhver annar. Það getur ekki verið bæði og. Hæstv. forseti. Yfirdráttarheimild af því tagi sem hér um ræðir er heimild Alþingis til seðlaprentunar eða millifærslu á fjármunum sem hvergi eru til. Og það er einmitt þessi yfirdráttarheimild sem er ógæfuheimild þessarar þjóðar. Við ættum að breyta orðinu í ógæfuheimild. Þessi heimild gefur hæstv. fjmrh. heimild til þess að búa til verðbólgu og háa vexti og sukka með peninga á vegum ríkissjóðs án umboðs Alþingis. Vill Alþingi Íslendinga koma í veg fyrir vaxtahækkanir í alvörunni? Vill Alþingi Íslendinga raunverulega taka á þeim vanda sem við er að glíma í efnahagsmálum, sukki í ríkisrekstrinum og óreglu af því tagi sem hér um ræðir? Mér finnst Alþingi Íslendinga vera skyldugt til þess að gera þjóðarsáttina að veruleika í framtíðinni með því að virða grundvallaratriði. Fjármálaákvæði stjórnarskrárinnar eru grundvallaratriði í meðferð fjármuna. Eins og máltækið segir: Það sem höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það. Og allt þjóðfélagið fer á eyðslufyllirí á eftir. Ég tel að ekkert mál sé jafnmikilvægt í dag og að koma á reglu í ríkisrekstrinum. Hæstv. fjmrh. hefur mörg orð haft um það að koma þeirri reglu á. Mér finnst hann því skyldugur til þess að standa við það með því að samþykkja að yfirdrátturinn verði tekinn af honum sjálfum. Hæstv. fjmrh. er búinn að fá allar þær heimildir sem hann hefur beðið Alþingi um. Hvað þarf hann meira? Hvers vegna þarf hann að hafa yfirdráttarheimild ofan á allt annað sem hann er búinn að fá? Hæstv. fjmrh. er búinn að koma með tvenn fjáraukalög á þessu ári. Hann er búinn að fá nákvæmlega allt sem hann hefur beðið um. Af hverju þarf að vera botnlaus framsalsheimild til útborgunar peninga fyrir utan þessi tvenn fjáraukalög? Ég minni í þessu sambandi á frv. hv. fjvn. frá síðasta ári. Hv. fjvn. lagði öll fram mikilvægasta lagafrv. sem hefur verið lagt fram þann tíma sem ég hef verið á Alþingi, einmitt um þessi mál, um fjárgreiðslur úr ríkissjóði. Hv. fjvn. er stærsta nefnd þingsins, níu manna nefnd, og níu manna nefnd flutti einum rómi frv. um fjárgreiðslur úr ríkissjóði á síðasta ári sem var svæft í nefnd hér í þinginu, hæstv. forseti, svæft af formanni hv. fjh. - og viðskn., formanni þingflokks Framsfl. Það hefur verið eitthvað í þessu frv. sem ekki var nógu gott til að geta stundað hrossakaup áfram hér í þinginu. Ég vil minna hv. formann fjvn. og Ólaf Þ. Þórðarson á þeirra ræður hér í fyrra í sambandi við þetta frv. Standi þeir nú við það sem þeir sögðu þá. Nú er tækifærið. Á sama hátt hefur hæstv. fjmrh. ekki umboð Alþingis til þess að undirrita kjarasamninga nema þeir rúmist innan ramma fjárlaga. Hæstv. fjmrh. hefur umboð til þess að starfa í samræmi við þau fjárlög sem hafa verið ákveðin. Þetta eru skýr ákvæði í stjórnarskrá landsins. Og það er engum greiði gerður, flestum þegnum landsins tjón, með því að virða þau ekki. Hæstv. fjmrh. hefur ekki fjárveitingavaldið. Það er Alþingi Íslendinga sem hefur fjárveitingavaldið. Og kjarasamningur sem ekki rúmast innan ramma fjárlaga á að koma til atkvæðagreiðslu hér í þinginu sem fjáraukalög. Þá verður hæstv. fjmrh. að sýna fram á það hvernig hann ætlar að afla tekna fyrir auknum útgjöldum. Þetta er sú vinnuregla sem á hér að koma. Ráðherrar skuldbinda ríkissjóð í umboði Alþingis, alveg sama um hvaða mál ræðir. Ef ráðherrar undirrita samninga, alveg sama af hvaða tagi þeir eru, sem ekki er leyfi fyrir hjá Alþingi þá eiga þeir að gera það með fyrirvara um samþykki Alþingis. Þetta er vinnuregla í samskiptum löggjafarvalds og framkvæmdarvalds sem hefur oft verið fótum troðin hér í þinginu en á ekki að gera. Ég fullyrði að ef gúmmítékkasukk í fjmrn. verður ekki stöðvað verður þessi þjóð ekki fjárhagslega sjálfstæð mörg ár í viðbót. Og ég vil ítreka það að vilji hæstv. fjmrh. ekki samþykkja þessa tillögu þá er hann sjálfur að segja að hans eigin fjáraukalög séu vitlaus nema hann rökstyðji þá hvers vegna hann þarf að hafa heimild umfram þau. Það er hlutverk alþingismanna að stöðva peningasukk hjá hinu opinbera. Fjárlög eru alvörumál og seðlaprentun er þjófnaður af fyrirtækjum og borgurum landsins og stjórnarskrá landsins er alvörumál.

Forseti vill leyfa sér að spyrja hv. ræðumann hvort hann eigi mikið eftir af ræðu sinni. Samningar höfðu tekist milli hæstv. forseta Nd. um að þessum fundi Sþ. lyki ekki síðar en kl. 4. Ég vildi spyrja hv. þm. hvort hann eigi langt mál eftir.

Hæstv. forseti. Ég á ekki langt mál eftir. Ég skal ljúka þessari ræðu. En ég ítreka það, hæstv. forseti, að hér er alvörumál á ferðinni. Hér erum við að tala um grundvallaratriði varðandi fjármál í samskiptum löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Þeir sem ekki vilja samþykkja þessa tillögu um að yfirdráttarheimildin detti út um áramót eru að samþykkja það að fjmrh. skuli heimilað að stela verðmætum með seðlaprentun.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Reykv. beindi til mín spurningu áðan sem ég mun að sjálfsögðu leitast við að svara. Hann spurði hvort sú niðurstaða sem væri í þessu fjáraukalagafrv. um fjárveitingu til endurgreiðslu uppsafnaðs söluskatts til íslenskrar iðnaðarframleiðslu væri í samræmi við þær tillögur sem ég hefði gert. Af þessu tilefni vil ég láta koma fram að í upphaflegu frv. til fjáraukalaga var gerð tillaga um 150 millj. kr. í þessu skyni. Þá lágu fyrir áætlanir um það hjá iðnrn. og samantekt á reikningum frá iðnfyrirtækjum að miðað við fyrr gildandi reglur næmi heildarfjárhæð endurgreiðslu söluskatts vegna ársins 1989 192,2 millj. kr., ef mitt minni svíkur mig ekki. Þá var gert ráð fyrir því að þessi endurgreiðsla stæði með óbreyttum reglum allt til loka ársins. Í meðförum fjvn. og með mínu samþykki er tillaga nú um 160 millj. kr. Það er í þessu máli eins og flestum málum af þessu tagi að fjárhagstakmörkun verður að virða. Það er líka gert hér. Ég tel að með þessu sé komið sanngjarnt lokauppgjör á því kerfi endurgreiðslu uppsafnaðs söluskatts sem fylgt hefur söluskattskerfinu frá því á miðjum áttunda áratugnum. Það er vel að nú hefur virðisaukaskatturinn leyst söluskattinn af hólmi. Af þeirri breytingu hefur iðnaðurinn margvíslegt hagræði, hagræði sem að mínu áliti réttlætir það að lokagreiðslan sé sú sem hér er gerð tillaga um, 160 millj. kr.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Vegna ræðu sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson flutti áðan vil ég taka undir með honum að það er alveg rétt að það þarf að bæta mjög eftirlit með sjóðvélum og öðrum þeim tækjum sem notuð eru til að tryggja skil á virðisaukaskatti. Vandinn er sá að í gildandi lögum eru ekki heimildir til þess að grípa til aðgerða ef þessum reglum er ekki fylgt. Hins vegar er verið að smíða frv. þar sem farið er fram á slíkar heimildir. Ég mun á ríkisstjórnarfundi n.k. föstudag leggja fram slíkt frv. Það á að tryggja að þeir aðilar sem eru skyldaðir samkvæmt núgildandi reglugerð að hafa sjóðvélar þurfi að gera það og hægt sé að grípa til viðhlítandi ráðstafana ef það er ekki gert. Þetta mál hefur verið í undirbúningi núna í nokkurn tíma í kjölfar á könnun sem framkvæmd var af skattrannsóknastjóraembættinu í sumar. Vegna tillögu frá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni vil ég beina þeim tilmælum til hans að þetta mál verði tekið til skoðunar við afgreiðslu fjárlaga. Styrkur til einstakra félagasamtaka er eðli málsins samkvæmt mál til þess að fjalla um við afgreiðslu fjárlaga. Þau gögn hafa ekki komið sem þyrftu að koma frá þessum samtökum til þess að geta tengt það afgreiðslu annarra hliðstæðra mála. Ég held að það væri vænlegra að gera það við afgreiðslu fjárlaga en gera það hér vegna þess að þeirri reglu hefur verið fylgt við fjáraukalögin að taka ekki inn í þau beiðnir frá einstökum samtökum sem samkvæmt venju eiga betur heima við afgreiðslu fjárlaga sem fara mun fram hér innan þriggja vikna. Ég vil þess vegna beina þeim tilmælum til hv. þm. Stefáns Valgeirssonar hvort hann getur ekki sæst á það að bæði fjvn. og viðkomandi ráðuneyti skoði þetta mál vandlega fram að afgreiðslu fjárlaga.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Reykv. beindi til mín fyrirspurn vegna álagningar jöfnunargjalds og spurði hvort ég teldi áframhaldandi álagningu og innheimtu þessa gjalds til loka árs 1990 samrýmast skuldbindingum okkar samkvæmt fríverslunarsamningum EFTA-ríkjanna og fríverslunarsamningi við Evrópubandalagið. Svar mitt er þetta: Álagning jöfnunargjalds átti að vera tímabundin ráðstöfun og því var yfir lýst af okkar hálfu að það yrði lagt af þegar virðisaukaskattur kæmi til framkvæmda. Mitt sjónarmið hefur því verið það að beita mér af nokkurri hörku fyrir afnámi jöfnunargjalds. Það er rétt sem fram kom í máli hv. 1. þm. Reykv. að við afgreiðslu fjárlaga yfirstandandi árs var ráð fyrir því gert að jöfnunargjald yrði innheimt á fyrri hluta ársins en hins vegar var ekki flutt frv. um afnám þess heldur gjaldið innheimt áfram. Á þessu ári hafði náðst um það niðurstaða í ríkisstjórn að gjaldið skyldi aflagt í óbreyttu formi en í staðinn átti að kanna betur heimildir sem samræmdust fríverslunarsamningum um upptöku innflutningsgjalda með öðrum hætti. Samtök iðnaðarins, Félag ísl. iðnrekenda, hefur beitt sér mjög í þessu máli og hélt fram þeim rökum að samkeppnisóhagræði íslensks iðnaðar væri meira en áður hefði verið áætlað og hélt því fram að eðlilegt væri að taka tillit til þess og þar með að gefa iðnaðinum einhvern aðlögunartíma áður en gjaldið yrði lagt af. Þau gögn og þeir útreikningar sem Félag ísl. iðnrekenda lagði fram í þessu máli voru að sjálfsögðu vandlega skoðaðir. Niðurstaðan varð sú að Þjóðhagsstofnun var falið að leggja á það hlutlægt mat hvort þetta væru frambærileg rök sem stæðust gagnrýna skoðun samningsaðila okkar gagnvart fríverslunarsamningum. Niðurstaða Þjóðhagsstofnunar er sú að uppsöfnunaráhrifa söluskatts í rekstrarkostnaði iðnaðar gæti enn þrátt fyrir það að við höfum tekið upp virðisaukaskatt um sinn. Í fyrsta lagi vegna fasteigna sem til komu fyrir upptöku virðisaukaskatts. Í öðru lagi vegna viðhalds og endurbóta véla. Og í þriðja lagi vegna flutningatækja. Þjóðhagsstofnun hefur lagt mat á hversu mikil þessi áhrif eru og samkvæmt niðurstöðum hennar er áætlað að uppsafnaður söluskattur hafi numið 5,6% af framreiknuðu stofnverði rekstrarfjármuna í iðnaði miðað við árslok 1989. Það má líka geta þess að aðstöðugjald skekkir einnig samkeppnisstöðu iðnaðar þar sem m.a. er um að ræða gjald á rekstrarkostnað en slíkt þekkist ekki í samkeppnislöndum. Niðurstaðan varð sú að taka þessa útreikninga gilda og af því leiddi að ákveðið var að niðurfelling 5% jöfnunargjalds skyldi verða í áföngum. Þess vegna höfum við lagt til að gjaldið verði 4% frá næstu áramótum og 2% frá byrjun júlí og falli síðan niður í árslok 1991. Þetta mun jafngilda að mati Þjóðhagsstofnunar um 3% jöfnunargjaldi að meðaltali á árinu. Með því að gjaldið fellur síðan niður endanlega, að loknum aðlögunartíma fyrir íslenskan iðnað samkvæmt þessum rökum, er það mín niðurstaða að skuldbindingum okkar gagnvart EFTA-ríkjum og EB verði fullnægt, enda leiki nú ekki nokkur vafi á því að gjaldið verði afnumið.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti, ég skal vera stuttorður. Ég þakka hæstv. ráðherrum þeirra svör. Því miður heyrði ég ekki alla ræðu hæstv. iðnrh. en mér skildist á máli hans að hann hefði lagt til í ríkisstjórninni að endurgreiðslan yrði 150 millj. sem nú eru 160 millj.  Ég heyri að hæstv. ráðherra kýs að koma hér í stólinn og gera betri grein fyrir þessu, sem sjálfsagt er mér að kenna því ég hef ekki hlustað nægilega vel, en sé þetta rétt, eins og ég hef hér lýst, þá kemur í ljós að hæstv. ráðherra ætlar að bregðast þeim loforðum sem gefin voru fyrir rúmu ári þegar hæstv. ríkisstjórn sagðist mundu láta endurgreiðslu vegna uppsafnaðs söluskatts á sl. ári renna til iðnaðarins. Það átti reyndar að gerast á sl. hausti en þá reyndust ekki nægir fjármunir vera fyrir hendi. Þar sem hæstv. ráðherra ætlar að taka til máls aftur sé ég ekki ástæðu til þess að fjalla að svo stöddu meira um þetta. Ég vil þó biðja hæstv. ráðherra að skýra það betur út hvernig á því standi að hann telji það réttlætanlegt að endurgreiða ekki þann hluta uppsafnaða söluskattsins, sem öllum ber saman um að er fyrir hendi, og varð til vegna reksturs í desember 1989. Þá vil ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýr svör. Hann sagði sjálfur að hann hefði barist af hörku fyrir því að leggja af jöfnunargjaldið í núverandi mynd. Það verður að skilja á þann veg að hann telji að slíkt jöfnunargjald fari í bága við skuldbindingar okkar gagnvart EFTA-EB og jafnvel öðrum viðskiptaþjóðum. Hann sagði að hann hefði samþykkt að það bæri að kanna betur hvort nota mætti aðrar aðferðir til þess að leggja gjöld á innflutning og þá hlýtur maður að álykta sem svo að það frv., sem er stjfrv. og liggur fyrir hv. þingi, sé lagt fram af hæstv. ríkisstjórn allri. Í því frv. er gert ráð fyrir að framlengja jöfnunargjaldið þannig að það verði 4% frá 1. jan. og 2% frá 1. júlí á næsta ári og leggist síðan af í lok næsta árs. Þetta sé gert sem eins konar aðlögun fyrir iðnaðinn, enda hafi Þjóðhagsstofnun komist að þeirri niðurstöðu að óhagræðið sé meira en áður hefur verið haldið fram, einkum og sér í lagi vegna fasteigna, eins og hæstv. ráðherra lýsti hér áður. Ef skoðuð eru tafla og texti Þjóðhagsstofnunar kemur í ljós að þetta er ákaflega misjafnt eftir greinum. Það hlýtur að blasa við hverjum sem þetta les að hafi einhvern tímann verið efni til endurgreiðslu þá er það á grundvelli þeirra raka sem koma fram hjá Þjóðhagsstofnun. Þess vegna hlýtur maður að þurfa að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort ekki sé eðlilegt, fyrst áfram er haldið að innheimta þetta gjald, að endurgreiða það til þeirra sem hafa þurft að greiða mestan skattinn vegna þess að þetta kemur ákaflega misjafnlega niður á viðkomandi fyrirtæki. Þjóðhagsstofnun segir frá þessu og segir að hlutfallið sé frá 2,3% og upp í 9%. Það munar sem sagt meira en þrefalt á fyrirtækjum eftir greinum. Það er einmitt þetta sem veldur því að það hlýtur að vera eðlilegt, ef menn eru í alvöru að gera það sem þeir segjast vera að gera, að bæta fyrirtækjunum í samkeppni upp það óhagræði sem verður vegna skattareglna á Íslandi, að jafna þann mun. Ein aðferðin er auðvitað að gera eins og apinn þegar hann skipti ostinum á milli músanna með því að éta ostinn sjálfur. Það kýs hæstv. ríkisstjórn að gera með því að leggja á gjald og láta það renna í ríkissjóð. En það væri hægt að gera þetta með þeirri aðferð að taka gjaldið og jafna á milli greinanna með því að greiða þeim aftur það sem þeim ber til þess að samkeppnisstaða þeirra sé eins og fyrirtækjanna sem þau eru að keppa við, bæði fyrirtæki sem stunda útflutning og fyrirtæki í iðnaði sem eru í samkeppni við innflutninginn. Þetta finnst mér að vanti í þessa umræðu. Ég geri mér ljóst, virðulegi forseti, að það er hægt að taka þessa umræðu aftur upp síðar þegar það frv. verður til umræðu. En það er samt merkilegt að hér hefur komið fram að hæstv. utanrrh. hefur barist gegn jöfnunargjaldinu í núverandi mynd. Hann hafði betur 1. maí 1989 þegar hæstv. ríkisstjórn gaf út það loforð að fella niður jöfnunargjaldið, enda hafði hæstv. utanrrh. áður sem fjmrh. tekið jöfnunargjaldstekjurnar inn í virðisaukaskattinn þegar kerfisbreytingin átti sér stað þannig að tekjutap ríkissjóðs var ekkert. Hann veit betur en flestir aðrir sem utanríkisviðskiptaráðherra að við erum að brjóta samninga á okkar viðskiptaþjóðum, þ.e. þeim sem við höfum gert sérstaka samninga við. Niðurstaðan varð samt sem áður sú að ríkissjóður hefur hirt af þessu gjaldi einn milljarð á yfirstandandi ári. Nú fyrst er hæstv. ríkisstjórn að efna að hluta ársgamalt loforð um endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti. Þetta gerist þrátt fyrir að hæstv. utanrrh. hafi barist af hörku gegn jöfnunargjaldinu í núverandi mynd. Hæstv. viðskrh. hefur lýst því yfir hvernig hann ætlar að efna það loforð sem gefið var gagnvart iðnaðinum, að greiða uppsafnaðan söluskatt samkvæmt bókhaldi fyrirtækjanna vegna reksturs á sl. ári. Það hefur auðvitað ekkert með það að gera að menn hafa nýlega komið sér saman um það að óhagræði íslensku fyrirtækjanna sé meira og látið Þjóðhagsstofnun reikna það út, nema að menn samþykki þá í leiðinni að óhagræðið, sem er mjög misjafnt eftir fyrirtækjum og greinum, verði til þess að um jöfnuð sé að ræða, þannig að gjaldið verði notað til þess að greiða aftur þeim fyrirtækjum sem þurft hafa að greiða mestan uppsafnaðan söluskatt. En það er ekki ætlunin vegna þess að hæstv. fjmrh. ætlar að fara leið apans. Hann ætlar að borða allan ostinn.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Ég vil nú fyrst byrja á því að leiðrétta það sem kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv. Hann virðist álíta að endurgreiðslukröfur frá iðnfyrirtækjunum á söluskatti samkvæmt því kerfi sem gilti fram til loka árs 1989 væru byggðar á bókhaldi fyrirtækjanna, eins og hann orðaði það. Það er ekki rétt. Það er þannig að endurgreiðslan er byggð á hlutföllum af sölu. Í hverri grein eru hlutföllin metin af Þjóðhagsstofnun. Það er ekki safnað saman tölum um raunverulegar söluskattsgreiðslur fyrirtækjanna. 

Stefán Valgeirsson (um atkvæðagreiðslu) : Virðulegi forseti. Vegna þess hvernig hæstv. fjmrh. ætlar að leysa þetta vandamál í fjárlögum og í trausti þess að það verði gert á þann veg að þessi starfsemi geti haldið áfram dreg ég tillöguna til baka.