Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ásamt hv. 2. landsk. þm. hef ég leyft mér að bera hér fram till. á þskj. 87 varðandi fjárveitingu til jarðborana í Vestmannaeyjum, og hljóðar hún þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að afla sér heimíldar fyrir 500 þús. kr. fjárveitingu til að standast kostnað við jarðboranir á næsta ári til öflunar neyzluvatns í Vestmannaeyjum.“ Í grg. er tekið fram, að á undanförnum árum hafi verið gerðar nokkrar tilraunir til þess að bora eftir neyzluvatni í Vestmannaeyjum með þeim tækjum, er fyrir hendi voru, en árangur eigi orðið sá er skyldi. Má ætla, að þurft hefði miklu betri tæki til þessara borana en völ hafði verið á fram að því. Nú er svo komið, að ríkið hefur eignazt tæki til svokallaðra djúpborana, en þau eru miklu öflugri og leita lengra niður eftir vatni, og má ætla, að fullkomin tilraun til þess að afla neyzluvatns á þessum stað komi ekki að gagni, nema hún sé framkvæmd með þeim djúpborunum, sem ríkið á nú tæki til, en það hefur áður ekki verið fyrir hendi, þegar reynt hefur verið að afla þessa vatns fyrir Vestmannaeyjar. Það hefur verið rætt við forráðamenn jarðborana ríkisins um þetta mál, og hefur þar komið í ljós, að þeir hafa trú á, að til neyzluvatns mundi mega ná með því að viðhafa svo kallaða djúpborun. Um þörfina fyrir neyzluvatn á þessum þýðingarmikla stað þarf ég eigi að fjölyrða fyrir hv. þingmönnum. Ég hef oft minnzt á það mál hér á hinu háa Alþingi, og þingið hefur á sínum tíma tekið vel í það, en eins og ég áður lýsti, hafa ekki hingað til verið fyrir hendi svo fullkomin tæki sem skyldi, svo að sá góði vilji, sem þingið hefur sýnt í þessu efni, hefur eigi borið þann árangur, er til hefði mátt ætlast. Nú er svo komið, að fiskiðnaður í Vestmannaeyjum er mjög kominn í stóriðjuhorf og mikið unnið með vélum, sem ekki má þvo úr sjó, heldur verður að þvo úr fersku vatni, ef ekki á illa að fara. Er það enn ein ástæðan í sambandi við almenna neyzlu vatns og almennt hreinlæti, að þessum mjög svo þýðingarmikla framleiðslustað verði séð fyrir hæfilegum forða af vatni. Ég skal ekki með tilliti til þess, hvað tíminn er orðinn áliðinn nú á fundinum, fjölyrða meira um þetta mál, enda mun þess ekki þörf fyrir hv. þm., að ég haldi um það langa ræðu. Ég vona, að það verði tekið vel í það, og ég vil biðja um, að málinu verði vísað til hv. fjvn. að þessari umr. lokinni eða frestaðri, eftir því sem hæstv. forseti ákveður. Ég vil vænta góðra undirtekta hjá þeirri hv. nefnd.



Herra forseti. Það eru ekki liðin nema rúmlega sex ár síðan ópera var fyrst flutt á Íslandi. Þjóðleikhúsið var vígt á sumardaginn fyrsta 1950, og síðar sama vor kom flokkur úrvalslistamanna frá Konunglegu óperunni í Stokkhólmi og flutti Brúðkaup Figaros nokkrum sinnum. Þessar sýningar vöktu geysiathygli. Næsta vor, 1951 var enn skref stigið og þá ráðizt í stórvirki. Óperan Rigoletto var flutt í þjóðleikhúsinu, sem sjálft stóð fyrir æfingum og öðrum undirbúningi, og listafólkið var allt íslenzkt, að leikstjóranum og einni söngkonunni frátöldum. Hér var mikið afrek unnið. Sýningar urðu alls 29 um vorið og haustið og vinsældir óperunnar miklar. Síðan hefur þjóðleikhúsið sýnt óperurnar La Traviata, Cavalleria Rustieana og I Pagliacci og svo nú síðast Töfraflautuna, svo og óperettur, en óperettusýningar höfðu verið hér nokkrum sinnum áður en þjóðleikhúsið var stofnað. Enn er þess að geta, að flokkur frá finnsku óperunni í Helsinki kom hingað til lands í boði þjóðleikhússins og sýndi óperuna Austurbotnverja eftir Levi Madetoja. Á síðustu árum hafa fleiri farið að dæmi þjóðleikhússins og sýnt óperur. Félag íslenzkra einsöngvara og Tónlistarfélagið sýndu La Boheme, og Leikfélag Reykjavíkur sýndi Miðilinn eftir Menotti, Leikhús Heimdallar Töframanninn eftir Mozart, og ríkisútvarpið sendi flokk söngvara út á land, þar sem sýnd var óperan Ráðskonuríki eftir Pergolesi. Loks stóð Sinfóníuhljómsveit Íslands að svonefndri konsertuppfærslu á Il Trovatore á s.l. hausti. Birtar hafa verið upplýsingar um fjölda gesta á söngleikasýningum þjóðleikhússins. Hvert sæti var jafnan skipað, þegar Brúðkaup Figaros var sýnt, og stæði seld að auki. Meðalfjöldi gesta á sýningu hefur annars verið sem hér segir, en í leikhúsinu eru alls 661 sæti. Á sýningum á Rigoletto var meðalfjöldi gesta 641, Leðurblökunni 576, Austurbotnverjum 476, La Traviata 527, Nitouche 436, I Pagliacci og Cavalleria Rusticana 579 og Kátu ekkjunni 653. Þetta sýnir, að söngleikarnir hafa notið vinsælda. Og til samanburðar má geta þess, að meðalfjöldi gesta á sýningu í þjóðleikhúsinu var 462 fimm fyrstu starfsár þess. Meðalfjöldi gesta á söngleikasýningum er því miklu meiri. Ástæða er til að rifja þetta upp nú til að sýna, að mikill áhugi er meðal almennings fyrir söngleikum, bæði óperum og óperettum. Og hin mikla aðsókn er enn athyglisverðari, þegar þess er gætt, að verð aðgöngumiða að söngleikasýningum er mjög hátt. Einnig má minna á, að til landsins hefur um langt skeið verið flutt mikið af hljómplötum með lögum úr söngleikum eða verkunum í heild, og auk þess hafa verið sýndar hér á landi allmargar kvikmyndir, þar sem ágætustu listamenn hafa flutt söngleika. Þessu hefur öllu verið vel tekið, og er ekki annað að sjá en að það hafi fremur hvatt fólk en latt til að sækja söngleikasýningar í íslenzkum leikhúsum. Menn geta að sjálfsögðu lengi bollalagt um það, hvaða ályktanir um aðsókn að reglulegum söngleikasýningum megi draga af því, sem hér hefur verið rakið. Og sumir kunna að segja, að áhuginn muni minnka, þegar sýningum fjölgar. Með tilliti til þess, hvílíkra vinsælda óperur og óperettur njóta meðal annarra þjóða, virðist þó, að þessi skoðun sé á óþarfa bölsýni byggð. Líkur benda til þess, að því yrði vel tekið, ef söngleikar yrðu fluttir oftar en nú er. En til þess að svo megi verða, þarf fleira til en áhugasama áheyrendur. Þar má fyrst til nefna listamennina, sem þurfa bæði að vera vel hæfir og nægilega margir, síðan þarf fullnægjandi aðstöðu í leikhúsi eða sérstöku söngleikahúsi og síðast, en ekki sízt, fé. Skal nú nokkuð að því vikið, hvernig við Íslendingar stöndum að vígi að því er þessi atriði varðar. Um miðja 19. öld verða nokkur umbrot í tónmenntum Íslendinga, og sú arfleifð, sem þjóðin átti á þessu sviði, þokaðist í skuggann, en áhrif frá Evrópu, sem hingað bárust um Danmörku, mótuðu tónlistarlífið. Forustumaðurinn var Pétur Guðjohnsen, og er talið, að hann hafi stjórnað fyrsta opinbera kórsöngnum, sem hér á landi var efnt til, á Langaloftinu í menntaskólahúsinu vorið 1854. Hljóðfæranotkun varð smám saman meiri og fjölbreyttari á þessum árum, og á fyrstu áratugum þessarar aldar efldust kórarnir mjög. En telja má, að straumhvörf hafi orðið í tónmennt Íslendinga um 1930. Tónlistin hefur á þeim árum, sem síðan eru liðin, orðið alþjóðareign, sennilega fyrst og fremst vegna tónlistarflutnings ríkisútvarpsins, en einnig, þótt þess sé sjaldnar getið, vegna aukins skemmtanalífs og kvikmyndasýninga. Tónmennt þjóðarinnar hefur jafnframt aukizt og styrkzt vegna bættrar tónlistarfræðslu og starfs áhugamanna, sem efnt hafa til vandaðra tónleika. Fyrsti íslenzki óperusöngvarinn mun hafa verið Ari Jónsson, sem var á miðjum aldri um síðustu aldamót og söng í ýmsum beztu söngleikahúsum Þýzkalands. Næstur kom Pétur Jónsson, og síðan ýmsir yngri menn. Þeim, sem hafa búið sig undir að gerast söngvarar að atvinnu, hefur fjölgað að mun á síðari árum. Hafa sumir þeirra setzt hér að að námi loknu, en það þótti þeim, sem á undan fóru, ekki fýsilegur kostur. Þessir góðu listamenn hafa eflt tónlistarlífið, en vinnuskilyrði þeirra hafa þó verið slík, að starf þeirra hefur hvorki orðið þeim sjálfum né almenningi jafnnotadrjúgt og skyldi. Hinir ungu söngvarar, sem hér hafa setzt að, hafa komið fram í söngleikum á síðustu árum og sýnt ótvírætt, að þeir eru vandanum vaxnir. En í þessum söngleikum hafa einnig komið fram íslenzkir listamenn, sem búsettir eru erlendis, en líklegt má telja, að sumir þeirra a.m.k. mundu snúa heim, ef þeir ættu þess kost að stunda list sína hér á landi. Hópur íslenzkra einsöngvara er nú orðinn svo stór, að við, sem þáltill. þessa flytjum, teljum, að hann geti myndað fimm til tíu manna íslenzkan óperuflokk, fullfæran um að standa að flutningi þriggja til fjögurra söngleika á ári. Næg verkefni eru í tónbókmenntunum fyrir slíkan flokk, og virðist reyndar ekki frágangssök, þótt í sumum tilfellum væri leitað út fyrir þann hóp. Þar kemur á móti, að verði söngvarar fastráðnir við þjóðleikhúsið, gætu þeir komið þar oftar fram en á söngleikasýningum. Auk einsöngvaranna eigum við ágæta kóra og sinfóníuhljómsveit. Vonir standa til, að framtíð hljómsveitarinnar verði tryggð til frambúðar, og það yrði henni til stuðnings, ef hljóðfæraleikarar hennar fengju aukin verkefni við söngleikasýningar. Þessi orð verða að nægja til að rökstyðja þá skoðun, að frá listrænu sjónarmiði sé gerlegt að koma upp íslenzkri óperu. Næst kemur til álita, hvort nokkurs staðar sé aðstaða til að hýsa þá starfsemi, sem hér um ræðir. Í till. er ráð fyrir því gert, að flutningur 3–4 söngleika á ári verði fastur liður í starfsemi þjóðleikhússins og einsöngvaraflokkur ráðinn við það, enda er í lögunum um þjóðleikhús gert ráð fyrir flutningi söngleika. Sú spurning hlýtur því að vakna, hvort nokkurt rúm sé fyrir þessa starfsemi í þjóðleikhúsinu, án þess að leiklistarstarfsemi þess dragist saman. Og svarið verður á þá leið, að unnt sé að bæta söngleikunum á starfskrá leikhússins, meðan flutningur sjónleika er ekki aukinn frá því, sem nú er, þar sem sýningar í þjóðleikhúsinu eru nú að meðaltali aðeins fimm kvöld í viku eða þar um bil. Ekki hefur heyrzt um það rætt, að ætlunin væri að fjölga leiksýningum, þó að leikarar hússins hafi raunar aðeins örsjaldan leikið jafnoft á hverju leikári og samningar þeirra gera ráð fyrir. Og ekki virðist koma til mála að láta æfingar á sviði eða vinnu þar við leiktjaldagerð standa í vegi fyrir því, að sviðið sé notað öll kvöld á viku hverri á starfstíma leikhússins. Það verður ekki séð, að aukinn flutningur söngleika ætti að skaða aðra starfsemi leikhússins, og því má við bæta, að ekki er til neitt annað hús, þar sem sýningar á söngleikum geta farið fram. Verði söngleikaflutningur ekki þáttur í starfsemi þjóðleikhússins, þurfa Íslendingar enn að bíða þess um ófyrirsjáanlegan tíma, að íslenzk ópera komist á fót. Þá er komið að fjárhagshlið málsins. Reikningar þjóðleikhússins sýna rekstrartap öll starfsár þess nema hið fyrsta, þó að stofnunin fái verulegan hluta skemmtanaskattsins til að mæta rekstrarútgjöldum. Reynt hefur verið að afla upplýsinga um fjárhagsútkomu einstakra viðfangsefna leikhússins. Með örfáum undantekningum hafa leikritin verið sýnd með tapi. En mun betur hefur gengið með söngleikana, og hefur enginn þeirra verið sýndur með tapi. Þess ber þó að geta, að þessir útreikningar munu umdeildir meðal þeirra, sem þá hafa kannað, og telja ýmsir, að söngleikarnir hafi kostað leikhúsið meira en talið hefur verið. Sú gagnrýni byggist á því, að söngleikasýningunum hafi oft orðið að hraða svo mjög, að aðrar sýningar hafi ekki komizt að á sviðinu og leikarar hússins því verið starfslausir á meðan. Ástæðan hefur einkum verið sú, að listamenn, sem komið hafa frá öðrum löndum, hafa haft nauman tíma. Svo sem áður er vikið að, standa vonir til, að með föstu söngliði megi dreifa sýningunum á allt leikárið og nota fyrir þær þau kvöld, sem nú eru ekki notuð fyrir sýningar. Þá má á það benda, að laun til söngvara fyrir hverja sýningu lækka væntanlega, þegar sýningum fjölgar og söngvararnir verða ráðnir með öðrum kjörum en nú tíðkast. Enn er þess að geta, að leikhúsið hefur þegar og mun í enn ríkara mæli koma sér upp í framtíðinni ýmsu því, sem til sýninga þarf, svo sem búningum og leiktjöldum, og það leiðir væntanlega til þess, að stofnkostnaður fer smálækkandi fyrir hvert nýtt viðfangsefni, og að því leyti til er afkoma þeirra sýninga, sem hingað til hefur verið efnt til, ekki réttur mælikvarði á síðari viðfangsefni. Að þessu athuguðu virðist mega telja, að vonir standi til, að söngleikasýningar muni ekki íþyngja fjárhag þjóðleikhússins. Eftir að þáltill., sem hér er til umr., var borin fram, tjáði hæstv. menntmrh. mér, að formaður Félags íslenzkra einsöngvara, Bjarni Bjarnason læknir, hefði sent sér bréf um áhugamál félagsmanna og þar m.a. farið fram á, að tekinn verði upp söngleikaflutningur við þjóðleikhúsið. Hæstv. ráðh. hefur vinsamlega heimilað mér að kynna mér efni bréfsins, og kemur það ekki í bága við neitt af því, sem hér hefur verið sagt. En að öðru leyti mun ég ekki gera bréf þetta að umtalsefni. Tilgangur okkar, sem flytjum þessa þáltill., er sá að flýta nokkuð fyrir því, að komið verði á fót íslenzkri óperu. Söngleikar njóta mikilla vinsælda meðal almennings í flestum menningarlöndum, og íslenzkir áheyrendur hafa sýnt, að þeir kunna vel að meta þá. Stofnun íslenzkrar óperu mundi því enn fjölga þeim tækifærum, sem íslenzkur almenningur á til að njóta góðrar listar, og því auka gleði fólks og skilning þess á fegurð lífsins.



Herra forseti. Ég fagna áhuga þeim, sem kemur fram hjá flm. þessarar till. á gengi þjóðleikhússins og aukinni starfsemi þess. Hins vegar fannst mér i ræðu hv. frsm. nokkuð á það skorta, að flm. hefðu gert sér raunhæfa grein fyrir þeim erfiðleikum, sem á því eru að stíga það spor, sem þeir, ég og áreiðanlega mjög margir fleiri höfum fyllsta áhuga á að stigið verði. Skal ég þess vegna leyfa mér að fara fáeinum orðum um það, sem frá mínu sjónarmiði séð er kjarni málsins. Hv. frsm. gat þess, sem ég hafði skýrt honum frá, að Félag íslenzkra einsöngvara skrifaði mér 10. nóv. s.l. bréf, þar sem þess var óskað, að menntmrn. athugaði sérstaklega skilyrði til þess, hvort ekki væri tímabært að gera óperu- og óperettuflutning að föstum liðum í starfsemi þjóðleikhússins. Ég leyfi mér að lesa hér, með leyfi hæstv. forseta, einn kafla úr bréfi einsöngvarafélagsins, sem er mjög ýtarlegt. Þar segir meðal annars: „Félag íslenzkra einsöngvara leyfir sér að beina þeim tilmælum til yðar, hæstv. menntamálaráðherra, að þér látið fara fram rannsókn á því, hvort ekki væri tímabært að gera óperu- og óperettuflutning að föstum liðum í starfsemi þjóðleikhússins og jafnframt að ráða nokkra af fremstu söngvurum landsins sem fasta starfsmenn við leikhúsið. Félagið lítur svo á, að flutningur söngleika mundi mjög auka vinsældir leikhússins og aðsókn að því, auk þess sem það yrði ómetanlegt fyrir þróun og starfsemi sinfóníuhljómsveitarinnar.“ Áður en mér hafði borizt þetta bréf og einnig eftir það hafði ég raunar látið fara fram nokkra athugun einmitt á söngleikastarfseminni í þjóðleikhúsinu í sambandi við það, að ég hafði í undirbúningi ráðningu fasts hljómsveitarstjóra að þjóðleikhúsinu, sem framkvæmd var snemma á þessu hausti, þegar dr. Urbancie var ráðinn fastur starfsmaður þjóðleikhússins sem hljómsveitarstjóri. Í sambandi við það og svo auk þess einnig í sambandi við tilmæli félagsins og flutning þessarar till. var gerð athugun á þeim söngleikaflutningi, sem farið hefur fram í þjóðleikhúsinu, aðsókn að honum og fjármálum í sambandi við það. Hv. frummælandi gat þess, hvaða óperur hefðu verið fluttar á vegum þjóðleikhússins. Hann gat þess einnig, að enginn söngleikanna hefði verið sýndur með tapi, en auk þess væri afkoman fram að þessu ekki réttur mælikvarði á það, sem vænta mætti í framtíðinni, og taldi, að flutningur söngleika mundi áreiðanlega ekki íþyngja rekstri leikhússins. Nú er það að vísu svo, að ég tel, að ekki eigi að leggja fjárhagslegan mælikvarða - alls ekki eingöngu og ekki heldur fyrst og fremst - á það, hvað tekið er til flutnings í þjóðleikhúsinu. En ég kemst samt ekki hjá því að leiðrétta þessi ummæli, sem eru því miður alröng. Það eru ekki til nákvæmar upplýsingar um afkomuna á Rigoletto eftir Verdi, sem var fyrsta óperan, sem sýnd var. Bókhald þjóðleikhússins var þá ekki komið í það horf, að unnt væri að fá um það fullt yfirlit. En í tilefni af þessum ummælum hv. frummælanda vil ég gefa eftirfarandi upplýsingar um niðurstöðuna af flutningi annarra söngleika, til þess að hv. þm. og aðrir, sem áhuga hafa á málinu, hafi ekki ranga hugmynd um þessi efni. Fyrst skulum við bera saman beinar tekjur af flutningi söngleikjanna og beinan kostnað, svokallaðan kvöldkostnað, af flutningi þeirra, þ.e.a.s. sleppa til að byrja með öllum almennum, föstum kostnaði leikhússins. Þá er niðurstaðan sú, að á Leðurblökunni eftir Jóhann Strauss, sem þó var sýnd á 35 sýningum og yfir 20 þús. manns sáu, var í þessum skilningi 53 þús. kr. halli. Það skorti 53 þús. kr. á, að tekjur nægðu fyrir beinum kvöldkostnaði við flutninginn. Á óperunni La Traviata eftir Verdi var hins vegar, á sama hátt reiknað, 61 þús. kr. afgangur. Á Nitouehe varð 22 þús. kr. halli, á I Pagliacci og Cavalleria Rusticana varð 37 þús. kr. halli, en á Kátu ekkjunni eftir Lehar varð 74 þús. kr. afgangur, þannig reiknað. En þessi reikningur er náttúrlega engan veginn fullnægjandi til þess að gera grein fyrir fjárhagslegri afkomu söngleikaflutningsins, því að taka verður tillit til þess, að fastur kostnaður hvert kvöld, þ.e. hinn almenni rekstrarkostnaður hússins, er um 100 þús. kr. á mánuði, og flutningur hverrar þeirrar óperu, sem ég nefndi, hefur tekið um það bil einn mánuð auk allt að því eins mánaðar undirbúningstíma, svo að bæta verður hér við sem almennum rekstrarkostnaði við hallann 100 þús. kr. a.m.k. við hverja sýningu eða draga það frá ágóðanum, og sést þá, að mjög verulegur halli er í þessum skilningi á öllum sýningunum. Þó er ekki öll sagan sögð enn, vegna þess að meðan ópera er flutt, sýningartíminn hefur verið að meðaltali um það bil mánuður og undirbúningstíminn annar mánuður, - þá ganga allir fastir leikarar þjóðleikhússins starfslausir, en mánaðarlaun þeirra eru 94 þús. kr., svo að þjóðleikhúsið hefur 94 þús. kr. fastar launagreiðslur á mánuði, meðan á flutningi söngleika stendur, til manna, sem ekki geta starfað við sín eðlilegu störf á meðan. Fastir leikarar leikhússins eru 16. Auk þess hefur leikhúsið fasta samninga við 8 leikara aðra, sem er tryggður viss sýningafjöldi á ári. Það er rétt, sem hv. frsm. sagði, að undanfarið hefur ekki tekizt að hagnýta alla starfskrafta allra hinna föstu leikara, m.a. vegna þess, hve óperuflutningurinn í þjóðleikhúsinu og óperettuflutningurinn hefur tekið mikinn hluta af starfstíma hvers árs. Ég nefni þessar tölur að gefnu tilefni, þó að ég telji í sjálfu sér, að yfirleitt eigi ekki að ræða rekstrarniðurstöðu einstakra verka, sem menningarstofnun eins og þjóðleikhúsið tekur til flutnings. Ég tel sem sagt nauðsynlegt að gera þetta til þess að koma í veg fyrir, að sá misskilningur breiðist út, að á söngleikaflutningnum sé í leikhúsinu hagnaður eða minni halli en á leikritaflutningnum. Þetta hefur Félagi íslenzkra einsöngvara verið algerlega ljóst, enda segir í bréfi félagsins, með leyfi hæstv. forseta, - en félagið flutti eina óperu, La Bohéme, svo sem frummælandi gat um, - í bréfinu segir: „Tilfinnanlegt tap varð á flutningi óperunnar þrátt fyrir troðfullt hús á hverju kvöldi og hátt verð aðgöngumiða. Þó voru allir búningar fengnir að láni frá útlöndum við mjög vægu verði.“ Þessi vitnisburður annars aðila, sem hefur haft með óperuflutning að gera, staðfestir það, sem ég var að segja, að því miður er ekki gróðavegur hjá þeirri stofnun, sem óperuflutning tekst á hendur, þó að ég endurtaki enn, að þann mælikvarða eigi að sjálfsögðu ekki að leggja á slíka starfsemi sem hér er um að ræða og allra sízt í þjóðleikhúsinu. Hitt er svo annað mál, sem er mergur þess máls, sem hér er um að ræða, að það er mjög óvenjulegt, - ég segi ekki einsdæmi, en mjög óvenjulegt, - að sama stofnunin hafi með höndum leikritaflutning og óperuflutning. Á Norðurlöndum er það í rauninni aðeins konunglega leikhúsið í Kaupmannahöfn, sem skiptir starfsemi sinni ekki alveg jafnhliða, en að mjög verulegu leyti á milli leikritaflutnings, óperuflutnings og listdanssýninga. Skýringin á þessu er afar einföld og liggur í raun og veru í augum uppi. Ef leikhúsið ætlar að starfa að föstum flutningi bæði leikrita og óperusýninga, þarf að hafa fastráðna flokka við hvort um sig, en starfsemi leikara og söngvara fer að mjög takmörkuðu leyti saman að sömu sýningum. Þetta veldur því, að meðan á leikflutningi stendur, er söngfólkið starfslaust, og meðan á söngleikaflutningi stendur, eru leikararnir að langmestu leyti starfslausir. Þar sem þessum málum er vel skipað, er því um að ræða verkaskiptingu á milli þessara tveggja listgreina, þær eru iðkaðar hvor í sínu sérstaka húsi. Við því er auðvitað ekki að búast, að hér verði unnt að koma á þeirri skipun á næstunni, að upp rísi sérstakt hús, sem annazt geti flutning söngleika, enda mjög vafasamt, að hægt yrði að reka bæði myndarlegt leikhús og myndarlegt söngleikahús í jafnlítilli borg og Reykjavík. En ef ætti að skapa eðlileg starfsskilyrði fyrir 5–10 söngvara, eins og till. fjallar um, við þjóðleikhúsið, sem hefur leikritaflutning að aðalverkefni, þá þýddi það að sjálfsögðu, að alls ekki eru starfsskilyrði fyrir 16 fasta leikara við þjóðleikhúsið. Það yrði því að losa þjóðleikhúsið við a.m.k. jafnmarga leikara og söngvarar yrðu að því ráðnir, ef þessir aðilar ættu að hafa venjuleg starfsskilyrði, og væru þó starfskraftar þeirra ekki nýttir að fullu, eins og frummælandi tók fram og nú á sér ekki stað um leikarana. Þegar það á sér stað, eins og hann gat um, að ekki hefur verið hægt að nota starfskrafta 16 fastra leikara og 8 leikara á B-samningi að fullu, þá má geta nærri, að mjög mikið mundi á það vanta, að hægt væri að nota þá að fullu, ef 5–10 söngvarar væru einnig fastráðnir að leikhúsinu. Halli leikhússins er á þessu ári áætlaður umfram allar tekjur leikhússins af skemmtanaskatti um 600 þús. kr. Það mundi kosta 350 þús. kr. til 700 þús. kr. að ráða 5–10 fasta söngvara að þjóðleikhúsinu. Það skyldi ekki standa á mér að þiggja það f.h. þjóðleikhússins, ef Alþingi eða fjárveitingavaldið væri reiðubúið til þess að auka þann viðbótarstyrk, sem Alþingi nú veitir rekstri þjóðleikhússins, við skemmtanaskattinn um 350 þús. kr. eða 700 þús. kr. En það er að sjálfsögðu á valdi Alþingis að kveða á um það. Ég saknaði þess í grg. hv. frsm., að hann fjallaði um það, hvernig hann eða flm. hefðu hugsað sér, að 350–700 þús. kr. kostnaður, sem ráðning 5–10 söngvara í viðbót mundi hafa í för með sér, yrði greiddur. Ég geri ekki ráð fyrir því, að það geti vakað fyrir flm., að föstum leikurum yrði fækkað um 5–10, það vakir vafalaust ekki fyrir þeim, - en þá er að horfast í augu við þá staðreynd, að föstum starfsmönnum verður ekki fjölgað, án þess að það kosti þá upphæð, sem ég gat um, í minnsta lagi. Raunverulegur kostnaður mundi verða miklu meiri, vegna þess að óperusýningarnar eru tiltölulega miklu dýrari en venjulegar leiksýningar, sérstaklega vegna tónlistarinnar, sem þar er flutt. Það er því eðlilegt, að menn spyrji: Á hallinn að aukast, ætla flm. að leggja til við afgreiðslu fjárlaga, að hinn áætlaði halli þjóðleikhússins, nú 600 þús. kr., verði aukinn upp í eina milljón eða 1 millj. og 700 þús., eða er meiningin að taka fé af félagsheimilunum, sem nú fá verulegan hluta af skemmtanaskattinum, og greiða söngvaralaunin á þann hátt, eða er ætlunin að hækka skemmtanaskattinn? Mér þætti vænt um að fá a.m.k. vísbendingu um það frá hv. flm., hver af þessum leiðum væri æskilegust frá þeirra sjónarmiði séð. Þetta er ekki framkvæmanlegt nema með fernu móti: 1) með því að skapa rúm við þjóðleikhúsið innan núgildandi ramma, þ.e. með því að fækka leikurum um fimm eða tíu, 2) með því að láta hallann aukast og borga hallann á fjárlögum, 3) með því að taka fé af félagsheimilunum, 4) með því að hækka skemmtanaskattinn. Hv. flm. hljóta að hafa gert sér einhverja grein fyrir þessu, því að engum dettur í hug, að söngvararnir verði fastráðnir fyrir ekkert kaup, svo að mér þætti vænt um að fá vísbendingu um, hver af þessum leiðum væri æskilegust, að dómi flutningsmannanna. Í þessu sambandi má á það minna, að einn flokksmaður hv. flm., hv. þm. V-Sk., hefur í hv. Ed. Alþingis flutt frv. um það að skerða tekjur þjóðleikhússins af skemmtanaskatti mjög verulega, en auka hlutdeild félagsheimilasjóðsins. Ef það frv. næði fram að ganga, skerðast starfsmöguleikar þjóðleikhússins mjög verulega, og það markmið, sem ég fyrir mitt leyti vil sannarlega keppa að, að fastir söngvarar verði ráðnir að þjóðleikhúsinu, fjarlægist auðvitað mjög verulega, ef sú stefna yrði upp tekin, sem fram kemur í frv. hans. Vil ég þó með engu móti andmæla því, að félagsheimilasjóður þurfi á auknu fé að halda. Þessar staðreyndir vildi ég láta koma í ljós þegar, áður en þessi till. fer til nefndar, en ég tel eðlilegt, að henni verði vísað til hv. allshn. Ég vil svo að síðustu endurtaka ánægju mína yfir því, að rödd skuli heyrast hér á hinu háa Alþingi um það, að starfsemi þjóðleikhússins beri að efla, og vona, að sami skilningur verði ríkjandi af hálfu flm. þessarar tillögu við afgreiðslu fjárlaga, þegar málefni þjóðleikhússins koma þar til úrskurðar, eins og birtist í framsöguræðu hv. 1. flm.



Herra forseti. Ég hafði þegar í framsöguræðu minni gert grein fyrir því, af hvaða ástæðum mætti telja líklegt, að þjóðleikhúsið gæti staðið undir söngleikaflutningi, og er það fyrst og fremst byggt á áhuga almennings fyrir söngleikum, sem hefur komið fram í þeirri miklu aðsókn, sem verið hefur að þeim í þjóðleikhúsinu, og svo upplýsingum þjóðleikhússtjóra um fjárhagsafkomu einstakra viðfangsefna þjóðleikhússins, og tjáði hann mér, að afkoma söngleikanna hefði verið að meðaltali mun betri en meðalafkoma annarra sýninga þar. Í framsöguræðunni gat ég þess m.a., að núv. mælikvarði væri ekki fullgildur á síðari viðfangsefni, vegna þess m.a., að stofnkostnaður sýninga í þjóðleikhúsinu færi smálækkandi, þar eð leikhúsið kæmi sér í æ ríkara mæli upp ýmsum dýrum hlutum, sem til sýninga þarf, og þarf því ekki að óttast svo mjög kostnað við að setja söngleikana á svið, að hann verði eins mikill og verið hefur. En hvort sem skilningur þjóðleikhússtjóra sjálfs eða hæstv. menntmrh. á fjárhagsafkomu viðfangsefna þjóðleikhússins er réttari, þá fagna ég þeirri skoðun hæstv. ráðh., að fjárhagssjónarmið séu ekki höfuðsjónarmið í þessu máli, þó að ég sé þeirrar skoðunar, að honum finnist þau þyngri á metunum og vaxi kostnaðurinn mjög í augum. Ég vænti þess svo, að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd. - Hv. frsm. vitnaði til ummæla þjóðleikhússtjóra um það, að afkoma söngleika í þjóðleikhúsinu hefði að meðaltali verið betri en afkoma leiksýninga. Það, sem ég hygg að þjóðleikhússtjóri hafi hér átt við í ummælum sínum við hv. flm., getur ekki verið annað en það, að mismunur kvöldtekna og kvöldkostnaðar hafi að meðaltali verið minni á þeim tiltölulega fáu söngleikum, sem hafi verið fluttir, heldur en á öllum leikritum, sem flutt hafa verið í þjóðleikhúsinu í heild. Þetta kann að vera rétt. En það er ekki þessi samanburður, sem öllu máli skiptir, eins og ég gat um áðan, bæði vegna hins fasta heildarrekstrarkostnaðar, sem óperuflutningurinn verður auðvitað að bera, bæði meðan á sýningunum stendur og meðan á undirbúningnum stendur, og svo eins vegna hins, að óperuflutningurinn hefur verið tekinn sem aukaverk í þjóðleikhúsinu og þar af leiðandi aðeins teknar þær óperusýningar og óperettur, sem búast mætti við að skiluðu mestum hagnaði. Hins vegar hefur leikhúsið talið sér það skyldu að taka leikrit til sýningar, sem fyrir fram var vitað að á mundi verða mjög verulegur halli, og þá alveg sérstaklega ýmis íslenzk leikrit, svo sem dæmi eru um nú á þessum vetri, þar sem tvö íslenzk leikrit hafa verið sýnd með mjög verulegum halla, en hins vegar var talið sjálfsagt að sýna þau, til þess að þjóðleikhúsíð gegndi því menningarhlutverki, sem því er ætlað að gegna. Ég vildi aðeins undirstrika það aftur, að sá samanburður, sem hér er um að ræða, er ekki alls kostar réttur.

Flm., (Ragnhildur Helgadóttir): Hæstv. ráðh. gat enn þess, að samanburðurinn á sýningum söngleika og almennra leikrita væri ekki alls kostar réttur og væri það m.a. vegna þess, að leikarar þjóðleikhússins væru starfslausir, meðan á söngleikaflutningi stæði. Nú er það svo, að í því leikriti, sem hefur skilað einna beztri útkomu fyrir þjóðleikhúsið, léku aðeins tveir leikarar, svo að hinir hafa verið starfslausir á meðan. Hæstv. ráðh. gat þess einnig, að þjóðleikhúsinu væri ekki fært að fullnægja því menningarhlutverki, sem því væri ætlað, nema það tæki til sýninga leikrit, sem fyrir fram væri vitað að yrðu sýnd með tapi, og vil ég leyfa mér að láta þá skoðun í ljós, að þótt ekki sé fyrir fram vitað, að óperur yrðu sýndar með tapi, þá fullnægir þjóðleikhúsið ekki því menningarhlutverki, sem því er ætlað, ef það tekur ekki óperur til flutnings í ríkara mæli en nú er, enda er því það frá upphafi ætlað samkv. lögunum um skemmtanaskatt og þjóðleikhús.



Herra forseti. Í sambandi við ræðu hæstv. menntmrh. og ummæli hans um skemmtanaskattinn vildi ég leyfa mér að benda á, að það er áreiðanlega mjög auðvelt að auka tekjur af skemmtanaskatti verulega án þess að hækka hann. Leiðin til þess er ákaflega einföld, og hún er sú að innheimta þennan skatt skynsamlegar en nú er gert, láta hann ganga jafnt yfir eða a.m.k. jafnara yfir en nú er. Það er t.d. vitað, að sá atvinnurekstur, sem mun gefa hvað mestar tekjur af skemmtanaskatti, bíórekstur, er sumpart skattlagður og sumpart ekki. Það er fjöldi kvikmyndahúsa, sem ekki borga skemmtanaskatt, og það er eins og sé komið við hjartað í brjóstinu á sumum hv. þm., þegar það hefur verið nefnt hér á undanförnum árum, að allur kvikmyndahúsarekstur, hvaða aðilar sem að honum standa, eigi að borga þennan skatt. Vitanlega er það ekki nema sanngirnismál eitt, að þessi skattur sé innheimtur af öllum kvikmyndahúsarekstri og á töluvert viðtækari grundvelli en nú er gert. Ég skal ekki fara að ræða um það mál hér, en það liggur beint við að breyta álagningu og innheimtu skemmtanaskatts þannig, að hann gefi stórauknar tekjur og skapi þar með stóraukna möguleika til þess að gera starfsemi þjóðleikhússins fjölbreyttari og m.a. að taka upp óperu þar, eins og hv. 8. þm. Reykv., 1. flm. þeirrar till., sem hér liggur fyrir, hefur flutt mjög greinileg rök að. Ég verð að segja, að það er mjög ánægjulegt að heyra, hversu glöggt og rökfast hv. 1. flm. þessarar till. lagði málið fyrir. Og ég verð að segja það í sambandi við orðaskipti hv. flm. og hæstv. ráðh., að ég verð að láta í ljós nokkra undrun á þeim ágreiningi, sem þar kemur fram. Ég veit ekki betur en að hv. flm. hafi sínar upplýsingar frá fyrstu hendi um þetta mál. Hæstv. ráðh. á sjálfur sæti í þjóðleikhúsráði, sem hv. flm. hefur sínar upplýsingar beint frá. Hvernig má það þá vera, að þær upplýsingar, sem hv. flm. hefur flutt hér, séu ekki réttar? Ég hef ekki heyrt nein rök frá hæstv. ráðh., sem hnekki þessum upplýsingum. Ég vil svo segja það, að dálítið er einkennilegt, að hvaða máli sem hreyft er nú hér á hv. Alþingi og ekki sízt ef það er menningarmál, þá sjá hæstv. ráðh. og hv. stjórnarsinnar eintóm ljón á veginum, ef ekki tígrisdýr. Hæstv. ráðh. lýkur sínu máli með því hér áðan að segjast vilja endurtaka ánægju sína með framkomu þessarar tillögu. Það gat víst enginn heyrt ánægju hans né gleði, sem hlustaði á fyrstu ræðu hans. Hann var þvert á móti að reyna að færa rök að því, að þetta væri alls ekki hægt, það væri ekkert vit í því að ætla sér að fara að fastráða nokkra söngvara við þjóðleikhúsið, - ef ætti að gera það, þá yrði að stórdraga úr annarri starfsemi leikhússins. Ég fæ ekki séð ánægjuna í þessum yfirlýsingum. Ég held þvert á móti, að hæstv. ráðh. hafi umbúðalaust, sem ekki ætti neitt að fara að draga fjöður yfir, verið að halda því fram framan í þingheim, að þetta yrði að bíða, við hefðum ekki efni á því að stofna hér til óperu. Það er alveg sama, á hvað er minnzt, hvort það er að stofna óperu eða að færa út fiskveiðitakmörkin eða að fella niður skatta af hljóðfærum, það er alveg sama á hvað er minnzt, hæstv. ráðh. sjá aldrei neitt nema ljón á veginum. Það hefur aldeilis syrt í lofti á undanförnum mánuðum. Ég verð að segja það. Og þó er þessi hæstv. stjórn ekki búin að sitja nema 6 mánuði að völdum í landinu. Þróunin gengur alls staðar í öfuga átt við það, sem hv. stjórnarflokkar höfðu lofað. Alls staðar er stöðvun nema í skattahækkunum. Ég get ekki látið þessari umræðu ljúka svo að vekja ekki athygli á þessu, því að ég hef aldrei heyrt slíkan afturhaldssón eins og úr hvaða ráðherrabarka sem til heyrist nú hér á hv. Alþingi. Það er ekki bara þegar á að stofna til óperu, það er sama hvað á að gera. Alls staðar er kolsvartamyrkur. Hæstv. ráðh. reika allir um í myrkri og þoku. Ég óska þess, að blessaðir mennirnir komist einhvern tíma út úr þessari villu.



Herra forseti. Hv. 8. þm. Reykv. flutti sitt mál af mikilli háttprýði og ágætum rökum að mínum dómi, og orðaskipti okkar gáfu að engu leyti tilefni til þess, að hv. þm. N-Ísf. innleiddi þann tón í þessari umr., sem hann gerði í sinni stuttu ræðu. Ég hefði sannarlega haft ástæðu til margs konar ádeilu í sambandi við flutning þessa máls til þess að undirstrika það, hvað hér er á ferðinni af flokki flutningsmanna þessarar till. Í Sþ. flytja fimm sjálfstæðisþingmenn tillögu um stofnun óperu, þó að í lögum þjóðleikhússins standi skýrum stöfum, að þjóðleikhúsið skuli annast flutning söngleika, og það hafi gert það, eins og tillögumaður gat greinilega um í sinni ágætu framsöguræðu. Það þarf því enga till. til þess að kveða á um, að þjóðleikhúsið skuli flytja óperu. Það hefur gert það og mun gera það áfram. Till. er hins vegar um það að ráða 5–10 fasta söngvara að þjóðleikhúsinu, sem mundi kosta a.m.k. 350–700 þús. kr., líklega upp undir milljón á ári í aukin útgjöld fyrir þjóðleikhúsið. Þetta gerist nokkurn veginn samtímis því, sem annar þm. Sjálfstfl. flytur till. um það í hv. Ed. að skerða tekjur þjóðleikhússins um allt að 1/5. Það er líklega leiðin til þess að gera kleift að ráða 5–10 nýja söngvara að þjóðleikhúsinu. Ja, hverjir tala fyrir hönd Sjálfstfl.? Hvar er menningaráhugi hans? Hvorum megin stendur þessi hv. þm., þm. N-Ísf.? Er hann með Reykjavíkurþingmanninum, eða er hann með þm. V-Sk., eða er hann á beggja skoðun? Um þetta hefði verið ástæða til þess að fjölyrða og má fjölyrða miklu meira, þann tvískinnungshátt, þann skringilega menningaráhuga, sem birtist hjá flokknum í því að vilja í Sþ. auka útgjöld þjóðleikhússins um allt að því milljón og vilja í hv. Ed. rýra tekjurnar um mörg hundruð þúsundir króna. Það er menningaráhugi, sem íslenzk menning kemur ekki til með að lifa á til lengdar. Hv. þm. var mjög óheppinn, þegar hann nefndi skattamálin sem dæmi um sérstaka afturhaldssemi núv. ríkisstj. Það hefur líklega farið fram hjá honum, að það var verið að útbýta tveimur frv. um skattamál á þessum sama fundi, frv. um sérstök skattfríðindi til handa sjómönnum og frv. um skattalækkun allra lágtekjumanna. Það er sérstök óheppni fyrir hv. þm. að taka skattamálin sem alveg sérstök dæmi um, að það sé stefna ríkisstj. að hækka skatta á öllum almenningi, - óheppni fyrir hann, að það skyldi fara fram hjá honum, að rétt áður var búið að leggja á borðið fyrir framan hann tvö frv., sem miða að mjög verulegri lækkun skatta hjá öllum almenningi í landinu. Þá sagði hv. þm. með allmiklum þjósti, að hann skildi ekki. hvernig á því gæti staðið, að ég flytti hér aðrar upplýsingar um rekstrarniðurstöðu af söngleikum í þjóðleikhúsinu heldur en hv. 8. þm. Reykv. hefði flutt. Ég gerði það af mestu hógværð í fyrri ræðu minni að leiðrétta það, sem frsm. fór ekki rétt með, þar sem hann, hv. 8. þm. Reykv., staðhæfði, að ekki hefði orðið halli á neinni óperusýningu í þjóðleikhúsinu. Ég veit ekki, hvaðan hv. þm. hefur fengið þessar upplýsingar.

Frá þjóðleikhússtjóra.

Frá þjóðleikhússtjóra? Já, þá verð ég því miður að segja það, að þjóðleikhússtjóri hefur ekki skoðað bækur þjóðleikhússins, áður en hann gaf upplýsingarnar.  Það fer því ekkert á milli mála um það, hver hefur haft réttara fyrir sér um þetta, hv. frsm. eða ég. Tölurnar úr bókhaldi þjóðleikhússins tala algerlega skýru máli um þetta efni.  Þá sagði hv. þm. N-Ísf., að mjög lítill vandi væri að auka tekjur skemmtanaskattsins með því að afnema þær undanþágur, sem nú giltu fyrir kvikmyndahús og aðra aðila við greiðslu skemmtanaskatts. Þetta mál er gamalkunnugt hér á Alþingi. Hann sagði, að það væri eins og að koma við hjartað í brjóstinu á ýmsum þingmönnum, ef á það væri minnzt að afnema einhverja undanþágu á greiðslu skemmtanaskattsins. - Ég veit, hvaða hjarta hefur verið allra viðkvæmast í þessum efnum, og það er hjarta þess ágæta þingmanns, þm. Borgf., flokksbróður hv. þm. N-Ísf. Hjarta hans hefur verið viðkvæmast af öllum hjörtum þm. í þeim efnum, að ekki yrði breytt núv. reglum um undanþágu frá greiðslu skemmtanaskatts. Hann hefur barizt allra þm. skeleggast gegn því, að nokkuð yrði hreyft við núgildandi kerfi í þessum efnum. Hér er því allt á sömu bókina lært. Það, sem hv. þm. N-Ísf. er hér að gera, er að ráðast fyrst og fremst á skoðanir flokksbróður síns, hv. þm. Borgf. Í þessu menningarmáli er því Sjálfstfl. ekki einklofinn, hann er margklofinn. Það er sama, hvaða flötur upp kemur á þeim, þá stendur sjálfstæðismaður gegn sjálfstæðismanni. Þannig er ástandið á því heimilinu. Annars er það nú svo, að skemmtanaskattsmálin eru mjög vandasöm, og ég er alveg sammála hv. þm. N-Ísf. um það, að þau mál þarf að endurskoða frá rótum. og þessu þingi mun væntanlega ekki ljúka, án þess að þau mál verði endurskoðuð frá rótum. Það er rétt, að skoðanir manna í þeim efnum hafa ekki farið eftir flokkum, og er yfirleitt ekki eðlilegt, að þær fari eftir flokkum. Ég vona, að okkur hv. þm. N-Ísf., slíkur áhugamaður sem hann er um menningarmál, megi auðnast að verða í einni fylkingu, þegar þau mál koma til endurskoðunar. Ég tel, að það mundi auka líkurnar á því, að skynsamleg lausn fengist á málinu, eins og ég þekki skoðanir hans á því úr einkaviðtölum um málið, því að þau höfum við átt. En til þess að þm. geri sér ljóst, um hvað hér er að ræða, af því að málin hafa verið dregin inn i umr., þá er það svo, að nokkur kvikmyndahús njóta nú algerrar undanþágu frá greiðslu skemmtanaskatts, en það eru kvikmyndahús háskólans og Bæjarbíó í Hafnarfirði, sem ver ágóðanum til rekstrar elliheimilis í Hafnarfirði, Bæjarbíó á Akranesi, sem ver ágóðanum til rekstrar sjúkrahúss á Akranesi, Laugarásbíó, bíó dvalarheimilis aldraðra sjómanna, Skjaldborgarbíó á Akureyri, sem rekið er af templurum til þess að standa undir rekstri æskulýðsheimilis á Akureyri, og Trípólíbíó í Reykjavík, sem ver ágóða sínum til stuðnings tónlistarskólanum hér í Reykjavík. Þær tekjur, sem þessir aðilar hafa af undanþágu skemmtanaskattsins, fara allar saman til þess að styrkja málefni, sem eiga sér mjög marga og öfluga forsvarsmenn hér á hinu háa Alþingi, og það er ástæðan til þess, að aldrei hefur náðst samkomulag um að hreyfa við þessum undanþágum. Ég tel, að það, sem gera þurfi í þessu máli, sé fyrst og fremst að tryggja, að í framtíðinni verði ekki skemmtanaskatturinn skertur svo mjög, að hann verði allt að því gagnslaus fyrir þær meginstofnanir, sem hans eiga að njóta, þ.e.a.s. þjóðleikhúsið og félagsheimilin. Það er mergurinn málsins. Það þarf að stöðva veitingu nýrra undanþága, - það er kjarni málsins, - en ekki að svipta þá aðila, sem nú njóta undanþáganna, a.m.k. hina helztu þeirra, þeim tekjustofnum, sem þeir nú hafa og hafa haft undanfarin ár og hafa byggt að ýmsu leyti mjög merkilega starfsemi á. Sú stefna, sem ég tel að eigi að taka upp í þessum málum, er að ganga þannig frá lögum um skemmtanaskatt til frambúðar, að þjóðleikhúsinu og félagsheimilasjóðnum verði fyrst og fremst tryggðar af honum fastar tekjur í framtíðinni, þannig að þessir aðilar eigi það ekki á hættu. að skemmtanaskatturinn verði rýrður fyrir þeim sem tekjustofn framvegis. Það er mergurinn málsins. Hitt tel ég mjög torvelt og áreiðanlega pólitískt séð mjög illa framkvæmanlegt, að rýra undanþáguheimild a.m.k. flestra þeirra aðila, sem nú njóta hennar. Það er þessi stefna, sem ég kem til með að gerast forsvarsmaður fyrir hér á hinu háa Alþingi og heiti á stuðning allra velviljaðra þingmanna, heiti á stuðning allra þm., sem eru þjóðleikhúsinu og félagsheimilasjóði og félagsheimilunum velviljaðir, að hún nái fram að ganga. Ef þetta verður ekki gert, getum við búizt við því, að upp rísi kvikmyndahús og alls konar aðrir skemmtistaðir, sem segist ætla að nota sinn hagnað til þessa og hins menningarmálefnisins, með þeirri afleiðingu, að þær tekjur, sem þessar stofnanir fá, séu beint teknar frá þjóðleikhúsi og félagsheimilasjóði. Það er þetta, sem þarf að breytast og ég mun beita mér fyrir, áður en þessu þingi lýkur, að gert verði í skemmtanaskattsmálinu, auk þess sem sjálfsagt er að gera ráðstafanir til þess, að skatturinn skili sér að fullu og öllu, en á því mun því miður vera nokkur misbrestur nú og hafa verið undanfarin ár.



Herra forseti. Hvers vegna skyldi hæstv. menntmrh. hafa komizt hálfvegis úr jafnvægi við þær hógværu ábendingar, sem ég setti fram hér áðan? Er það ekki satt, að hann og hv. stjórnarliðar standi nú hér yfirleitt upp hver á fætur öðrum, í hvaða máli sem er, og sjái öll tormerki á framkvæmd nýrra hluta, nýrra hugmynda, gagnlegra hluta? Þetta er vissulega staðreynd, en það er einmitt vegna þess, að þetta er satt. sem hæstv. ráðh. tapaði sér dálítið í upphafi ræðu sinnar. Hann finnur, að hlutverk hans er í dag allerfitt. Hann finnur, að það er allerfitt fyrir sig að standa upp sem menntmrh. og snúast gegn góðu máli, sanngirnismáli, menningarmáli, sem hlýtur að ná fram að ganga og þróunin í þessum málum hefur þegar sýnt að er að rótfestast og ná fram að ganga. Ég segi: Það er erfitt fyrir hæstv. ráðh. að standa upp og mæla gegn þessu, en segjast þó öðrum þræði vera því fylgjandi. Hæstv. ráðh. spurði: Hvað er hér á ferðinni? Ja, hvaða ósköp eru hér á ferðinni? Ekkert annað en það, að nokkrir þm. leggja til, að skorað sé á ríkisstj. að koma á ákveðinni menningarstarfsemi við eina merkilegustu menningarstofnun þjóðarinnar, þ.e.a.s. óperuflutningi að staðaldri við þjóðleikhúsið. Ráðherrann sagði, að það stæði í lögum þjóðleikhússins, að það skyldi beita sér fyrir söngleikum, þess vegna þyrfti ekki að vera að flytja neina till. um þetta. En þó að þetta standi í lögum þjóðleikhússins, þá hefur þetta ekki verið gert. Er þá nokkuð eðlilegra en að þm., sem áhuga hafa fyrir þessu menningarmáli, skori á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að þetta verði framkvæmt? Þetta hefur ekki verið gert í jafnríkum mæli og ætlazt er til í tillögunni. Það hefur verið, eins og ég sagði áðan, byrjað á þessu, og það upphaf sýnir að þetta er mjög vel hægt. Íslendingar hafa hæfileikamenn og listamenn á þessu sviði, þannig að það er leikur einn að sýna hér óperu, 3–5 óperur á ári. Svo þykist hæstv. ráðh. sanna einhvern voðalegan tvískinnungshátt á Sjálfstfl., vegna þess að hv. þm. V-Sk, hefur flutt frv. í Ed. um það að efla félagsheimilasjóðinn frekar, jafnhliða því sem þm. í Nd. hafa áhuga fyrir því að víkka starfssvið þjóðleikhússins. Ég fæ ekki séð neitt ósamræmi í þessu. Hv. þm. V-Sk., sem er einn af fulltrúum sveitanna, hefur fyrst og fremst áhuga fyrir því að styrkja aðstöðu félagsheimilasjóðs, til þess að hann verði færari um að gegna hlutverki sínu, þ.e.a.s. að skapa skilyrði fyrir félagslegu samstarfi og skemmtanalífi úti í sveitunum. Hann flytur þess vegna frv. um að auka tekjur hans af skemmtanaskatti. Hér í hv. Sþ. flytja svo nokkrir þm. flokksins till. um að víkka starfssvið þjóðleikhússins, og jafnhliða er bent á það, einmitt af flutningsmönnum, þm. Sjálfstfl„ að auðvelt sé að auka tekjurnar af skemmtanaskattinum verulega, eins og hæstv. ráðh. hefur einnig gengið inn á að hægt sé. Hann segir, að ég hafi komið fyrst og fremst við hjartað í hv. þm. Borgf. Öðrum þræði játar hann svo sjálfur, að það sé ekkert flokksmál, hvort undanþiggja eigi nokkur kvikmyndahús greiðslu skemmtanaskatts. Mér sýnist þessi rakaflutningur hæstv. ráðh. ekki vera sterkur í máli, sem hann er þó mjög vel kunnugur og ég veit að hann er velviljaður í. Ég veit, að hæstv. menntmrh. hefur áhuga fyrir því, þó að hann telji sig nú þurfa að berjast gegn því, að bætt verði skilyrði til óperuflutnings við þjóðleikhúsið, og enn fremur því, að bæði ungmennafélög og verkalýðsfélög, kvenfélög og önnur félagasamtök fólksins úti um land geti komið sér upp nýjum og fullkomnum samkomuhúsum. En hann heldur, að hann standi í þeim sporum nú, að sér beri að snúast gegn þessu. Og ég segi: það er vissulega miklu verra hlutskipti en ég hefði viljað óska honum. Nei, það er vissulega ekkert skringilegur menningaráhugi hjá þm. Sjálfstfl., þó að þeir flytji í Ed. frv. um að efla félagsheimilasjóð og í Sþ. till. um að hagnýta krafta íslenzkra hljómlistarmanna betur en nú er gert og koma á óperuflutningi í ríkari mæli við þjóðleikhúsið en verið hefur. En það er vissulega skringilegur málflutningur hjá hæstv. menntmrh., þegar hann grípur til slikra raka. Ég verð að játa, að það er töluverð freisting að fara að ræða við hæstv. ráðh. um skattamál, en það er nú nýlega lokið alllöngum umr. um þau, svo að ég skal nú ekki fara langt út í það. En ég verð þó aðeins að minnast á þau frv., sem hann var mjög rogginn af hér áðan að hefðu verið lögð á borðin hjá hv. þingmönnum. Í grg. annars þessa frv. er komizt að orði á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Í des. s.l., þegar gengið var frá frv. um útflutningssjóð og öðrum ráðstöfunum í efnahagsmálum í því sambandi, ákvað ríkisstj. að beita sér fyrir lækkun tekjuskatts á lágtekjum á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í frv. þessu.“ Hvað er sagt í grg. þessa frv.? Það er ekkert annað en það, að eftir að hæstv, ríkisstj. sér það, að hún er nokkurn veginn búin að klæða almenning úr skyrtunni með skattaráni og álögum, þá setur að henni sárt samvizkubit, þá setur að henni hroll, og þá finnst henni hún verða að gera einhverja yfirbót. Og þetta er þá yfirbótin, sem hæstv. ráðh. var svo ánægður og rogginn af hér áðan. Hæstv. ríkisstj. ætlar með öðrum orðum að skila almenningi aftur örlitlu broti af þeim blóðpeningi, sem hún hefur verið að kreista undan nöglum hans með lögunum, sem sett voru rétt fyrir jólin og kölluð hafa verið „jólagjöf vinstri stjórnarinnar til þjóðarinnar“. Og þessu er hæstv. ráðh. svona hreykinn af, að hann segir, að það sé nú svo sem síður en svo, að núv. stjórn hugsi ekki um neitt nema að hækka skatta, tolla og aðrar álögur á almenningi, hvort hv. þm. sjái það ekki, að hvorki meira né minna en tvö frv. um skattalækkanir liggi fyrir, útbýtt á einum og sama fundi. Má ég spyrja hæstv. ráðh.: Hve miklu af „jólagjöfinni“, þ.e.a.s., hve miklu af sköttunum og tollunum, sem lagt var á fyrir jólin, á að skila aftur með þessum tveimur frv., sem hér liggja fyrir? Vill hæstv. ráðh. ekki upplýsa það, þannig að það sjáist alveg svart á hvítu, að stjórnin hafi nú, eftir einn mánuð frá því að hún lagði á jólagjöfina, skipt um stefnu og farið að lækka skatta? Það væri ákaflega gagnlegt, þó að það sé í umr. um annað mál, að hæstv. ráðh. gefi upplýsingar um það. Hve miklu er hæstv. ríkisstj. að skila aftur með þeim tveimur frv., sem hæstv. ráðh. var svo ánægður með ? Það er alveg óþarfi fyrir hæstv. menntmrh. að rjúka hér upp, eins og hann eigi allan heiminn, þó að menn leyfi sér að gagnrýna hans háæruverðugheit. Ég veit ekki betur en að íslenzkar ríkisstjórnir hafi yfirleitt talið sér skylt að hlíta gagnrýni - meira að segja ríkisstj., sem hafa staðið sig betur en núv. ríkisstj., sem setið hefur að völdum í hálft ár og svikið svo að segja allt, sem hún lofaði.



Herra forseti. Hv. þm. N-Ísf. hafði nú lækkað svo seglin frá því, sem var í fyrri ræðu hans, að ég get látið mér nægja aðeins örfá orð. Ég ætla ekki að ræða skattamál hér á fundi í Sþ. Þessi tvö frv. munu koma til umr. innan skamms í hv. Nd., svo að okkur gefst áreiðanlega tilefni þar til þess að ræða meginefni þess máls, sem þar er um að ræða. Annars virðast það vera einkennileg álög á hv. stjórnarandstöðu, að hún er alltaf jafnóánægð, hvort sem lögð eru fram frv. um að hjálpa atvinnuvegunum með því að afla nokkurra tekna til hins opinbera með álögum, eins og þeir kalla það, og svo eru þeir líka óánægðir, ef fram koma frv. um að létta gjöldum af almenningi. Það virðist sem sagt vera föst regla að vera óánægður með allt, sem hæstv. ríkisstj. gerir, og á móti öllu, sem hún gerir, þó að samkvæmninni í því sé að sjálfsögðu ekki fyrir að fara. En þetta allt saman mun væntanlega gefast tilefni til þess að ræða síðar. Hv. þm. virðist hafa sérstakan áhuga á því að slá því föstu, þó að ég hafi ekki eitt orð sagt, sem gefi tilefni til þess, að ég sé á móti flutningi söngleika í þjóðleikhúsinu. Ég hef þvert á móti sagt það í þau skipti, sem ég hef komið upp í þennan ræðustól, að ég tel það vera hlutverk þjóðleikhússins nú samkv. lögum, sem við hv. þm. einmitt sömdum í sameiningu ásamt þriðja manni, að flytja söngleika. Það var sameiginleg skoðun okkar þá og er það enn, að þjóðleikhúsið eigi að flytja söngleika, og það hefur gert það fram að þessu og mun gera það áfram. Á móti þessu getur hann því ekki staðhæft að ég sé. Það er líklega hitt, sem hann langar til að geta staðhæft, að ég sé á móti því, að nú þegar verði ráðnir 5–10 fastir söngvarar að þjóðleikhúsinu til stöðugs óperuflutnings. Um það mál hef ég ekki sagt annað en að upplýsa, hvaða kostnaður mundi því fylgja, og segi það enn, ef það kynni að hafa farið fram hjá hv. þm., að aukinn rekstrarkostnaður þjóðleikhússins, aukinn rekstrarhalli þess af ráðningu 10 fastra söngvara mundi nema um einni millj. kr. Það er að vísu lausleg áætlun, engu að síður í meginatriðum ómótmælanleg staðreynd. Hins vegar hvílir sú skylda náttúrlega á þeim, sem slíka till. flytja, að benda á, hvernig afla eigi tekna til að standa straum af kostnaðinum. Ég benti á það, þó að ég gerði það ekki í neinu ádeiluskyni og geri það ekki heldur núna í neinu ádeiluskyni, í athugasemdum mínum við ræðu hv. 8. þm. Reykv., að í hvorugri ræðu hans kom fram nokkur hugmynd um það, hvernig afla skyldi tekna til að standa straum af þessum mikla kostnaði, og af hálfu hv. þm. N-Ísf., sem vafalaust hefur fundið þessa veilu og varð honum tilefni til þess að standa hér upp, hefur ekki komið fram önnur hugmynd en sú, að það eigi að afnema einhverjar af þeim undanþágum, sem nú gilda um greiðslu skemmtanaskattsins, og bæta innheimtuaðferðir hans. Ég er honum alveg sammála um, að nauðsynlegt er að bæta innheimtuaðferðir skemmtanaskattsins, en það hljótum við báðir að vita, að það dregur aldrei nema örlítinn hluta þeirrar upphæðar, sem hér er um að ræða. Þá vantar mig að vita, þá vil ég fá að vita: Hvaða undanþáguaðila á að afnema? Á að svipta háskólann sinni undanþáguheimild? Sjúkrahúsið á Akranesi? Elliheimilið í Hafnarfirði? Trípólíbíó? Góðtemplarana á Akureyri? Hver á að missa sína undanþáguheimild? Ég kann ekki utan að þá tölu, hversu miklu undanþágurnar nema í heild, en ég hygg, að það þyrfti að afnema þær að mjög verulegu leyti, ef þessi milljón ætti að fást inn í tekjuauka. Annars skal ég með ánægju veita viðtöku öllum tillögum, sem fram koma um að auka raunverulegar tekjur af skemmtanaskatti, m.a. í því skyni að auka rekstrarfé þjóðleikhússins og þá m.a. í því skyni að gera því kleifara en því er við núverandi aðstæður að auka óperuflutning. Ef samkomulag næst um það á Alþingi að auka tekjur þjóðleikhússins um - skulum við segja - hálfa milljón, þá lýsi ég því hér með yfir, að ég er reiðubúinn til þess, að sá tekjuauki fari til þess, að ráðnir verði fastir söngvarar að þjóðleikhúsinu, þannig að enginn vafi þurfi að leika á um mína afstöðu til þess máls. Ég get svo bætt því við, að um þetta mál hefur verið fjallað í þjóðleikhúsráði og þjóðleikhúsráð allt, einnig fulltrúi Sjálfstfl., sammála um, að miðað við núv. rekstrarskilyrði þjóðleikhússins sé ekki unnt að ráða þar fasta söngvara og alls ekki 5–10 fasta söngvara. En um hitt held ég að þjóðleikhúsráð mundi geta orðið sammála, að ef Alþingi þóknaðist að auka tekjur þjóðleikhússins af skemmtanaskattinum eða með öðrum hætti, þá væri eðlilegt og æskilegt að ráða einhverja fasta söngvara að þjóðleikhúsinu. - Með þessu vona ég að tekin séu af öll tvímæli um afstöðu mína til þessa máls.



Herra forseti. Ég vil aðeins benda á það, sem raunar hæstv. menntmrh. tók fram siðast í sínum ummælum, að það tjáir ekki að tala eingöngu í þessu sambandi um skemmtanaskattinn. Það eru auðvitað fleiri tekjustofnar til fyrir þjóðleikhúsið en skemmtanaskatturinn. Alþ. og ríkisstj. hafa ekki viljað binda rekstur þjóðleikhússins eingöngu við tekjur þess af skemmtanaskatti. Þess vegna hefur það orðið ofan á ýmist að greiða tekjuhalla eftir á eða veita heimild í fjárlögum til þess að greiða af venjulegum tekjum ríkisins það, sem þyrfti til hæfilegs rekstrar þessarar menningarstofnunar. Hér er því fyrst og fremst um það að ræða: Vilja menn með einhverju móti, ekki endilega með skemmtanaskattinum, heldur með einhverju móti leggja fram fé til þess, að að þessu leyti verði aukin starfsemi þjóðleikhússins? Ég verð að segja, að þetta mikla tal um skemmtanaskattinn í þessu sambandi er þess vegna meira og minna utan við það, sem hér þarf að skera úr, vegna þess að þeir, sem vita og eru þarna kunnugir, hafa fyrir löngu gert sér grein fyrir, að ef þjóðleikhúsið á að komast af á skemmtanaskattinum einum, þá þarf að auka við hluta þess af skemmtanaskatti frá því, sem nú er. Ég játa, að það geti verið mjög freistandi, og ég hafði til þess mjög mikla löngun, þegar ég hafði yfirstjórn þessara mála, að binda starfsemi þjóðleikhússins við ákveðna fjárhæð, sem það fengi með skemmtanaskatti, og segja: Innan þessara marka verður ykkar rekstur að vera, og hallinn má ekki vera meiri en þessi. - En það var talið að athuguðu máli, og ég féllst á það, eftir að ég hafði kynnt mér málið, eftir því sem ég gat, að það væri ekki hægt að hefta svo þá starfsemi, sem hér er um að ræða, að þjóðleikhúsið varð að fá viðbótarfé við þann hluta, sem því er nú ætlaður af skemmtanaskatti. Þess vegna er viðfangsefnið, eins og ég segi: Hvað telja menn, að íslenzka þjóðfélagið í heild hafi efni á að leggja til þessara mála, íslenzka þjóðfélagið í heild og þá fyrst og fremst ríkissjóður? Þó að við tölum um, að þetta sé tekið af skemmtanaskatti, þá er það auðvitað ekki tekið af öðrum en af ríkissjóði, því að ef ekki væri staðið undir þessum og öðrum þörfum með fé skemmtanaskatts, þá yrði að greiða peningana úr ríkissjóði. Og ég verð að játa, að mér finnst vera ákaflega hæpin fjármálahyggindi að skera niður nauðsynlegar þarfir og taka þær svo úr mismunandi vösum, þegar sá, sem geldur allt að lokum, er sá sami, þjóðfélagið í heild, ríkissjóður. Það er miklu betra og skynsamlegra í raun og veru að láta fjárveitingavaldið skera úr um þetta allt í einu. Það gerir sér þá gleggri grein fyrir, hversu mikið féð er, hvað menn þora og vilja á hverjum tíma að ganga langt í skattaálögum, og jafna þannig í stað þess að taka frá fyrir vissum þörfum og láta þær njóta forgangs. Þegar svo sérstaklega kemur á daginn, eins og með þjóðleikhúsið, að það er búið að skerða þann skattstofn svo mikið, að hann hrekkur hvergi til, þá finnst mér skynsemin í núverandi fyrirkomulagi vera orðin ákaflega takmörkuð. Þetta eru almenn sjónarmið, sem ég taldi rétt að kæmu fram í þessu sambandi. En sérstaklega vildi ég vekja athygli hæstv. menntmrh., sem mér skilst að sé að athuga þessi mál í heild, á því, þegar hann spyr: Hvernig er hægt að fá aukið fé - og talaði hann þá að vísu eingöngu um skemmtanaskattinn - af honum í þessar og aðrar þarfir þjóðleikhússins? Af hverjum á að taka það aukið fé? Vilja menn, að það sé tekið af sjúkrahúsinu á Akranesi? Vilja menn, að það sé tekið af dvalarheimili aldraðra sjómanna, af hljómsveitarfélagi hér og háskólanum, elliheimili i Hafnarfirði o.s.frv.? Það er ósköp eðlilegt, að um þetta sé spurt. Og í þennan vanda komast menn alltaf. Það er búið að verja þessu, búið að koma upp stofnunum, sem treysta á þennan tekjustofn að meira eða minna leyti, og að lokum lendum við auðvitað allir, sem eigum að hafa með ákvörðun mála, í þessum vanda. Við vildum gera miklu meira en við höfum efni á, og þá verðum við að skera eitthvað niður. Þetta er auðvitað það, sem allir hafa rekið sig á, núv. hæstv. ríkisstj. rekur sig á eins og aðrir, og ekkert við því að segja. Það skiljum við ósköp vel. En núverandi fyrirkomulag er ekki heppilegt. Það er alveg ljóst. Það fer meira í súginn heldur en þörf er á. Og það kemur af því, að ágóði kvikmyndahúsanna á að ganga til þessara og þessara nytjastofnana. En það er enginn, sem staðreynir og á kost á að staðreyna, hvort rekstur þeirra kvikmyndahúsa er eins hagkvæmur og hinna, sem verða að standa undir sér sjálf og einstaklingar eiga eða aðilar, sem beinlínis eiga afkomu sína undir, að þau séu skynsamlega rekin. Og ég þori að fullyrða, og að því hafa verið færð sannast að segja óhnekkjanleg rök, að ef þær stofnanir, sem hér eiga hlut að máli, væru látnar fá hliðstæðar eða jafnháar upphæðir og nú eru veittar í eftirgjöf skemmtanaskatts, þá mundu þær fá meira en þær fá, vegna þess að það fer meira í súginn með núverandi fyrirkomulagi en verða mundi, ef þessar stofnanir fengju bara hin áskildu framlög beint úr ríkissjóði, kvikmyndahúsin yrðu að borga skatt eins og aðrir og eigendur þeirra ættu svo eins og aðrir undir því, hvort þeir hefðu af þeim einhvern ágóða eða ekki. Það hefur verið sýnt fram á. og ég hygg, að það sé ómögulegt að bera á móti því, að það er hlaðið á þessi forréttindakvikmyndahús ýmsum útgjöldum, sem þau mundu ekki vera látin greiða, ef þau væru rekin eins og aðrar sambærilegar stofnanir í landinu. Ég segi þetta ekki til að bekkjast við þau kvikmyndahús, sem hér eiga hlut að máli. Það sæti allra sízt á mér. Án míns atbeina hefði t.d. Tjarnarbíó, bíóið, sem háskólinn, sáttmálasjóður, rekur, aldrei komizt á. Ég hafði aðstöðu til þess að greiða fyrir því á þann veg á sínum tíma, að án míns atbeina hefði það aldrei komizt á, og ég hygg, að það sé fyrirmyndin í þessu og eftir þeirri fyrirmynd hafi verið farið. Ég játa það þess vegna, að ég get alveg eins fellt sök á mig eins og aðra í þessu efni. Ég er ekki að ræða málið út frá því sjónarmiði. En ég segi bara: Reynslan er búin að sýna okkur, að hér er um óheppilegt fyrirkomulag að ræða. og ég vil benda hæstv. menntmrh. á, að ef hann er að leita að peningum til þarfa ríkisins, þá er ljóst, að þarna er um eitthvert fé að ræða, sem hægt er að spara. Ég tel víst, að það nemi ekki milljón, eins og hann var að lýsa hér eftir, en það er áreiðanlega eitthvað töluvert fé, sem hægt væri að ná í handa ríkinu með eðlilegum hætti og forða frá þeirri eyðslu, sem nú á sér stað að ómaklegu með því fyrirkomulagi, sem upp hefur verið tekið.



Herra forseti. Ég vildi aðeins taka það fram, að ég er í meginatriðum sammála því, sem fram kom hjá 1. þm. Reykv., fyrrverandi hæstv. menntmrh. Hann er auðsjáanlega gerkunnugur þeim vanda, sem hér er um að ræða, úr menntamálaráðuneytinu. Það er einmitt þetta, sem ég vildi áðan vekja athygli á með orðum mínum um það, að skoða þyrfti þetta mál frá heildarsjónarmiði og verið væri núna að því í menntmrn. Skemmtanaskattsmálin öll þurfa endurskoðunar við. Ég gat þess áðan og skal ekki endurtaka það, hver ég tel að eigi að vera meginstefnan í því máli. Sú hugmynd, sem hann gat um og virðist hafa verið á döfinni í menntmrn. í hans ráðherratíð, hefur einnig verið þar til athugunar núna, en hún er sú að afnema algerlega þau fríðindi, sem nú gilda, en tryggja þeim stofnunum, sem nú njóta þeirra, ef þær verða taldar þess verðugar, hliðstæðar tekjur í framtíðinni og þær nú hafa. Ég skal ekki ræða á þessu stigi kosti og galla þessarar hugmyndar. Ég geri ráð fyrir því, að hún komi til umræðu í sambandi við skemmtanaskattsmálið í heild, þegar það kemur til kasta Alþ., sem ég vona að verði áður en þinginu lýkur, - því að eins og ég sagði áðan: þessi mál eru öll í því, ja, ég vil ekki segja ófremdarástandi, það mundi misskiljast, en ástand þessara mála er þannig, að ég tel þinginu ekki mega ljúka án þess, að á þeim verði fundin önnur og betri lausn en nú á sér stað. Hitt er sannarlega líka alveg rétt, að það má ekki skoða vandamál þjóðleikhússins og annarra menningarfyrirtækja hliðstæðra eingöngu út frá sjónarhóli skemmtanaskattsins. Þess vegna vildi ég ekki láta þessum umræðum ljúka án þess að minnast þess, að önnur stofnun, að ýmsu leyti hliðstæð þjóðleikhúsinu, á við mikla fjárhagserfiðleika að etja, eða réttara sagt: henni hefur ekki verið tryggður fastur grundvöllur, og það er sinfóníuhljómsveitin. Þó að ég hafi ekki viljað blanda hennar málum inn í þessar umræður fyrr og vona, að það, sem ég segi, verði ekki til þess að efna til sérstakrar umræðu um hennar mál, þá vildi ég þó að gefnum þessum alveg réttmætu athugasemdum hv. 1. þm. Reykv. láta þess getið, að ég tel hennar mál verða að koma til athugunar jafnhliða því, sem rætt er um mjög auknar fjárveitingar til þess að bæta skilyrði til óperuflutnings í þjóðleikhúsinu; að einmitt, eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram, þegar verið er að ræða þessi mál öll í heild, gera sér grein fyrir því, hvað þjóðfélagið í heild treystir sér til þess að leggja af mörkum til tónlistarmála, að ég nú ekki taki til menningarmála yfirleitt, og gera verði slíkan almennan samanburð. þá hygg ég einmitt, að mjög nærri liggi, að menn geri samanburð á milli þess að tryggja líf sinfóníuhljómsveitarinnar í framtíðinni og hins að koma upp fastri óperusveit við þjóðleikhúsið. Það kunna auðvitað að vera eitthvað skiptar skoðanir um það, hvort sporið ætti heldur að stíga, ef t.d. hægt væri að stíga annaðhvort með einnar millj. kr. kostnaði. Þó hygg ég, að mikill meiri hluti þeirra manna, sem um þessi mál fjalla og hafa áhuga á þeim, mundi kjósa, að fyrst yrði stigið það spor að tryggja líf sinfóníuhljómsveitarinnar í framtíðinni, þó að það yrði á kostnað þess, að það dragist um einhvern tíma, að ráðinn yrði fastur óperusöngvaraflokkur við þjóðleikhúsið.



Herra forseti. Þegar fiskveiðitakmörkin voru færð út fyrir nokkrum árum, vakti það almennan fögnuð Íslendinga. Enda þótt sú ráðstöfun kæmi ekki öllum landsmönnum að jafnmiklu liði, var þó litið á hana sem hagsmunamál alþjóðar, ekki sízt þar sem augljóst var, að hún var fyrsta sporið í áttina að því yfirlýsta takmarki að friða allt landgrunnið umhverfis landið fyrir botnvörpuveiðum útlendinga. Síðan friðunin var framkvæmd, hefur hún þegar haft mikil og heillarík áhrif á þeim slóðum, þar sem hennar gætir mest, en það er á Faxaflóa og Breiðafirði. Fyrir Vestfjörðum og Austurlandi og raunar einnig töluverðum hluta Norðurlands. má hins vegar segja, að fiskveiðitakmörkin færðust lítið út. Útgerð þeirra landshluta hefur því ekki notið aukinnar friðunar á heimamiðum. Það er og alkunna, að fyrir Vestfjörðum hefur útgerðin ekki aðeins farið á mis við aukna vernd fiskimiða sinna, heldur hefur rányrkjan á þeim slóðum margfaldazt. Þegar hinum stóru og fiskisælu flóum suðvestanlands var lokað fyrir botnvörpuveiðum, stórjókst ásókn togara, innlendra og erlendra, á miðin fyrir Vestfjörðum, sem einnig hafa lengstum verið ein beztu fiskimið landsins, bæði fyrir togara og vélbáta. Afleiðingar þessarar staðreyndar hafa orðið geigvænlegar fyrir bátasjómenn og útvegsmenn á Vestfjörðum. Afli þeirra hefur rýrnað stórkostlega, og veiðarfæri þeirra hafa svo mánuðum skipti verið í hers höndum. Svo rammt hefur kveðið að uppivöðslu og ágangi erlendra togara á þessum slóðum, að vestfirzkir bátasjómenn hafa ekki einu sinni verið óhultir um líf sitt fyrir þeim. Vélbátar hafa verið keyrðir niður og sjómenn farizt. Þegar fiskigöngur hafa komið á grunnmiðin, t.d. út af Ísafjarðardjúpi, þar sem langsamlega flestir bátar stunda veiðar, hafa togarar hópazt þangað og uppurið þær á skömmum tíma. Þegar á þetta er litið, sætir það vissulega engri furðu, þótt vestfirzkir sjómenn og útvegsmenn séu orðnir óþolinmóðir og langeygir eftir ráðstöfunum til frekari verndunar bjargræðisvegi þeirra. Mun gegna svipuðu máli um fólk í þeim landshlutum öðrum, sem þarfnast frekari friðunaraðgerða. Þegar núverandi hæstv. ríkisstj. tók við völdum 24. júlí s.l., var m.a. þannig komizt að orði í málefnayfirlýsingu hennar: „Ríkisstjórnin leggur áherzlu á stækkun íslenzku landhelginnar og telur, að stækkun friðunarsvæðisins í kringum landið sé nú brýn nauðsyn vegna atvinnuöryggis landsmanna, og mun því beita sér fyrir framgangi þessa máls.“ Ég hef leyft mér að bera fram fyrirspurnir til hæstv. utanrrh. um það, hvaða ráðstafanir ríkisstj. hyggist gera í þessu stóra máli og til efnda á fyrirheiti málefnasamningsins. Í fyrsta lagi er um það spurt, hvaða ráðstafanir ríkisstj. hyggist gera til frekari útfærslu fiskveiðitakmarkanna. Í öðru lagi hvenær vænta megi slíkra ráðstafana. Í þriðja lagi, hvort ríkisstj. telji ekki tímabært að gefa þingi og þjóð skýrslu um þær umræður, sem fram hafa farið á alþjóðavettvangi undanfarið um landhelgismál og yfirráðaréttinn yfir auðæfum hafsins. Ég tel það skipta miklu máli, að hæstv. ríkisstj., sem sjálf hefur gefið fyrirheit um aðgerðir í þessum málum, svari þessum fsp. greinilega og veiti þjóðinni þannig upplýsingar, sem nauðsynlegt er að fram komi einmitt nú.



Herra forseti. Hv. þm. N-Ísf. hefur beint til mín þremur spurningum á þskj. 189. Tvær fyrstu spurningarnar eru um það, hvað ríkisstj. hyggist fyrir til frekari útfærslu fiskveiðitakmarkanna. Þriðja fsp. er hins vegar um það, hvort ríkisstj. telji ekki tímabært að gefa þingi og þjóð skýrslu um þær umræður, sem fram hafa farið á alþjóðavettvangi undanfarið um landhelgismál og yfirráðaréttinn yfir auðæfum hafsins. Að því er varðar tvær fyrstu spurningarnar þykir mér rétt að taka þetta fram: Samkv. lögum nr. 44 frá 5. apríl 1948, um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins, skal sjútvmrn. ákveða með reglugerð takmörk verndarsvæða við strendur landsins. Á grundvelli þessara laga gaf atvmrn. út reglugerð nr. 21 frá 19. marz 1952, um verndun fiskimiða umhverfis Ísland, þar sem fiskveiðitakmörkin við strendur Íslands voru ákveðin. Með hliðsjón af því, að lög mæla svo fyrir, að fiskveiðitakmörkin við Ísland skuli ákveðin í reglugerð útgefinni af hæstv. sjútvmrh., þá tel ég rétt, að fyrirspurnum um þetta efni sé beint til hans og svarað af honum. Og mun ég því leiða hjá mér að ræða tvær fyrstu fyrirspurnirnar. Þriðja fsp. fjallar hins vegar um það, hvort ríkisstj. telji ekki tímabært að gefa þingi og þjóð skýrslu um þær umræður. sem farið hafa fram um landhelgismálið á alþjóðavettvangi. Þetta er atriði, sem utanrrn. ber að fjalla um og upplýsa. Svo sem hv. Alþ. er kunnugt, vann þjóðréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna að því á s.l. ári að semja frv. að reglum, er gilda skyldu á hafinu. Nefndin hélt fundi sína í Sviss dagana 23. apríl til 4. júlí, og sat sendiherra Hans G. Andersen fundina sem fulltrúi Íslands. Að afloknum þessum fundum eða í s.l. ágústmánuði var öllum hv. alþm. send skýrsla og frásögn af störfum þjóðréttarnefndarinnar, og á hv. alþm. því að vera kunnugt um það í stórum dráttum, hvað þarna fór fram og að hvaða niðurstöðu var komizt. Heildarskýrsla þjóðréttarnefndarinnar og frv. um reglur, er gilda skyldu á hafinu, var lagt fyrir þing Sameinuðu þjóðanna, er það kom saman í s.l. nóvembermánuði, eins og ráð hafði verið fyrir gert. Sjötta nefnd þingsins fékk þegar í stað málið til meðferðar. Umræður um málið hófust í sjöttu nefndinni hinn 29. nóv., og þeim lauk 20. des.. rétt þegar þingið var að fara í jólaleyfi. Við umræðurnar í sjöttu nefnd kom fljótlega í ljós, að fulltrúar margra þjóða töldu, að þar sem þjóðréttarnefndin hafði ekki séð sér fært að gera ákveðnar tillögur um víðáttu landhelginnar, væri málið ekki nægilega undirbúið, til þess að þingið gæti afgreitt það, væri því ekki um annað að ræða en fresta afgreiðslu málsins, og þar sem sérfræðiþekkingu þyrfti til á ýmsum sviðum, væri eðlilegra, að sérstök ráðstefna fjallaði um málið fremur en þeir lögfræðingar, sem sæti áttu í sjöttu nefndinni. Fulltrúar frá 22 ríkjum báru fram um það till. í nefndinni, að stofnað yrði til sérstakrar alþjóðaráðstefnu um málið, sem haldin yrði í Rómaborg og hefjast skyldi í marzmánuði 1958. Af hálfu Íslands var þessari meðferð málsins andmælt og áherzla lögð á, að sjötta nefndin legði til, að þing Sameinuðu þjóðanna sjálft fjallaði um málið, en vísaði því ekki til sérstakrar ráðstefnu. Leikar fóru þó svo, að hinn 20. des. var samþykkt í sjöttu nefndinni að leggja til við þing Sameinuðu þjóðanna, að þessi alþjóðaráðstefna yrði haldin. Tillaga sjöttu nefndar hefur ekki enn hlotið afgreiðslu þings Sameinuðu þjóðanna og hefur ekki einu sinni komið þar til umræðu á fundum enn þá. Ég tel að vísu nokkuð augljóst, hvernig afgreiðsla tillögunnar verður, ef þinginu endist tími til að afgreiða hana, en á meðan málið bíður óafgreitt á þingi Sameinuðu þjóðanna og hefur alls ekki komið þar til umræðu, hef ég ekki talið rétt að hefja opinberar umræður um það, sem fram fór í sjöttu nefnd þingsins. Hins vegar er sjálfsagt, að gerðar séu ráðstafanir til þess, að þjóðin fái frásögn af meðferð málsins og afgreiðslu þess, þegar séð verður með vissu, hvernig hún endanlega verður, án ástæðulauss dráttar.



Eins og kunnugt er, lýsti ríkisstj. því yfir, þegar hún tók við völdum, að hún mundi leggja áherzlu á stækkun íslenzku landhelginnar. Í samræmi víð þá yfirlýsingu hefur verið unnið að undirbúningi málsins, en jafnframt höfð hliðsjón af aðstæðum, bæði heima fyrir og á erlendum vettvangi. Þannig hefur t.d. fyrir nokkru verið boðað til fundar með fulltrúum landshlutanna til þess að ræða framkvæmdir í málinu. Fundur þessi mun verða hér í Reykjavík fyrri hluta næsta mánaðar. Ætlunin er, að á þessum fundi gefist fulltrúum frá hinum ýmsu landshlutum kostur á að skýra sín sérsjónarmið og þær sérstöku þarfir, sem þeir hver um sig telja að einkum beri að taka tillit til við framkvæmd málsins. Þá verður á þessum fundi að sjálfsögðu allt málið rætt og gerð grein fyrir þeim till., sem fram hafa komið um næstu aðgerðir í friðunarmálunum. Áfram verður svo unnið að undirbúningi málsins, en ekki er hægt að segja um, hverjar framkvæmdir verða né heldur hvenær hagkvæmt þykir að ákveða breytingar á friðunarlínunni. Eins og hér hefur verið upplýst, þá hafa að undanförnu farið fram allmiklar umræður á alþjóðavettvangi um landhelgismál þjóðanna og alþjóðalög eða reglur í þeim efnum. Við höfum að sjálfsögðu fylgzt með þeim umræðum og sumpart tekið beinan þátt í þeim. Þeim umræðum, sem nú standa yfir á þingi Sameinuðu þjóðanna um þessi mál, er ekki enn lokið, og það hefur verið skoðun allra, að rétt væri að bíða með ákvarðanir um framkvæmdir í þessum efnum hér heima, þar til þessum umræðum á þingi Sameinuðu þjóðanna væri lokið. En eftir því sem bezt er vitað, þá mun þeim verða lokið eftir tvær til þrjár vikur. Ég held svo, að þeim fsp., sem eðlilegt er að ég svari á þessu þskj., sé með þessu svarað, eftir því sem aðstæður leyfa um svör á þessu stigi málsins.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherrum fyrir svör sín, enda þótt sá grunur minn hafi nú rætzt, að ekki sé ástæða til sérstakrar bjartsýni um skjótar aðgerðir af hálfu hæstv. stjórnar í þessu máli. Ég get ekki komizt hjá því að vekja athygli á því, hversu nú virðist allt annað hljóð í hæstv. sjútvmrh. í þessu máli heldur en verið hefur hér á undanförnum þingum, Nú hefur hann þær fréttir einar að segja um möguleika til aðgerða í þessu stóra máli, að það sé skoðun allra, að rétt sé að bíða þess, að umræðum ljúki á þingi Sameinuðu þjóðanna. Ég veit ekki, hvort hv. þingmenn, sem sátu hér á þingi á síðasta kjörtímabili, minnast þess, að allt önnur orð hafa fallið þá hjá hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðh. sagði, að unnið hefði verið að undirbúningi málsins. Í hverju er sá undirbúningur fólginn? Jú, það hefur verið boðað til ráðstefnu með fulltrúum frá landshlutunum. Þarf þá byrjunin að verða sú, að það þurfi að spyrja þetta fólk, sem átt hefur í stórkostlegum vandræðum undanfarin ár vegna vaxandi rányrkju á heimamiðum sínum um það, hvort það þurfi á aukinni vernd fiskimiða þessara að halda? Er það allur undirbúningurinn, sem fram hefur farið af hálfu hæstv. sjútvmrh.? Ég verð að segja það, að mér virðist mjög hafa dregið úr skriðnum á skútunni á skömmum tíma, sem þessi hæstv. ráðh. hefur farið með sjávarútvegsmál, og mér finnst ástæðulaust að vekja ekki athygli á þeim veðrabreytingum. sem orðið hafa síðan þessi hv. þm. settist í ráðherrastól og fékk nú sjálfur aðstöðu til þess að taka ákvarðanir um skjótar aðgerðir til verndunar fiskimiðunum fyrir þeim landshlutum, sem ekki hafa einungis ekki notið góðs af friðuninni, sem framkvæmd var fyrir nokkrum árum, heldur hafa orðið fyrir stórkostlegum ágangi af erlendum og innlendum togurum síðan. Hæstv. sjútvmrh. lýsti því í stuttu máli yfir, að hann gæti ekki gert grein fyrir fyrirhuguðum næstu aðgerðum í friðunarmálunum og hann gæti ekki heldur sagt, hverjar þær yrðu. Þetta er þá kjarni málsins. Þannig stöndum við í dag. Það er ekki tóm til þess að ræða þetta mál til hlítar hér á þeim stutta tíma, sem ég hef til umráða. Ég vil aðeins láta í ljós ánægju mína yfir þeim upplýsingum, sem hæstv. utanrrh. gaf til viðbótar við þær upplýsingar, sem lágu fyrir í þeirri skýrslu, sem hann minntist á og þingmönnum var send á s.l. hausti. Mér er það alveg fyllilega ljóst, að í þessu máli verður að taka nokkurt tillit til þess, sem gerist á alþjóðavettvangi. Vissulega ber ríka nauðsyn til þess að halda þar á málunum af lagni og festu. En Íslendingar hefðu aldrei getað stigið þau spor, sem stigin voru fyrir 4 árum í friðunarmálunum, ef þeir hefðu eingöngu spurt um álit annarra og eingöngu treyst á stuðning alþjóðlegrar samvinnu við ráðstafanir sínar. Þess vegna verður sú stjórn, sem fer með völdin í landinu á hverjum tíma, og þeir ráðh., sem þessi mál heyra undir, að halda á þeim af fullri festu. Ég skal játa það, að mér heyrist eftir hljóðinu í hæstv. sjútvmrh., að stefnufestan sé ekki eins mikil nú hjá honum og hún var á s.l. ári og að það sé óvarlegt að gera ráð fyrir mikilli festu í framkvæmd hans á málinu. Ég vil svo aðeins endurtaka það, sem ég sagði hér í frumræðu minni, að það er ekki aðeins nauðsyn, heldur er það lífsnauðsyn fyrir útgerð og sjómenn á Vestfjörðum, Austurlandi og Norðurlandi, að ný skref verði stigin til aukinnar friðunar og verndunar fiskimiðanna, - það er lífsnauðsyn, sem verður að viðurkenna, og það er vissulega mikið verkefni og vandasamt, sem fulltrúum okkar á erlendum vettvangi hefur verið falið, að sannfæra þá aðila, þau alþjóðlegu samtök, sem um þessi mál fjalla, um hina ríku nauðsyn, sem er fyrir hendi hjá Íslendingum í þessum efnum. En ég vil nú þrátt fyrir þessi loðmullulegu svör hæstv. sjútvmrh. vænta þess, að hæstv. ríkisstj. standi við þau fyrirheit, sem gefin eru í málefnasamningi hennar og ég vitnaði til hér áðan.

Sjútvmrh. (Lúðvík Jósefsson) Hv. þm. N-Ísf. talar hér um breytta afstöðu mína til þessa máls og að honum þyki, að málið sækist seint í mínum höndum, vitnaði hér til þess, að mín afstaða hefði verið sú, að áður hefði ég látið orð um það falla, að ég vildi vinna hratt að framgangi þessa máls. Mín afstaða er óbreytt í þessu máli á alla lund, og hún er gagnstæð því, sem hann lýsti hér yfir, að þetta mál muni ráðast, eins og hann orðaði það. á alþjóðavettvangi. Mín skoðun er sú, að þetta mál eigi að útkljást hér heima á Íslandi og ákveðast hér. Það hefur mín skoðun verið, en það hefur hins vegar jafnan verið skoðun hans flokks, eins og hann játaði hér einnig nú í ræðu sinni, að hann teldi, að þetta mál mundi ráðast fyrst og fremst á alþjóðavettvangi. Hins vegar hef ég aldrei verið svo einsýnn, að ég hafi ekki viljað taka skynsamlega tillit til þess, sem er að gerast erlendis og mætti verða okkur stuðningur við það, sem við ætlum okkur að ákveða hér heima. Ég hef því ekki viljað setja mig gegn því, að þegar bein þátttaka Íslendinga í umr. um þetta mál erlendis stendur yfir, þá sé dokað við með framkvæmdir í málinu um tveggja til þriggja mánaða skeið, þar til slíkum umr. er lokið, og það er aðeins það, sem ég hef fallizt á í þessum efnum. Ég er þeirrar skoðunar, að það hefði verið næsta óeðlilegt af okkur að geta ekki beðið þann tíma, enda geri ég mér fyllilega ljóst, að það tekur nokkurn undirbúningstíma hér heima að ganga þannig frá því, sem gera skal í málinu, að landsmenn almennt geti staðið saman um það, sem ákveðið er, og að rök séu dregin saman til þess að styðja þessar aðgerðir, sem frambærileg eru hvar sem er. Hv. þm. N-Ísf. undraðist mjög, að það væri búið að boða hér til ráðstefnu með fólki frá hinum ýmsu landshlutum til þess að ræða þetta mál og til þess að gefa því kost á því að segja frá sinni sérstöðu til málsins. Þessi afstaða hans sýnir bezt, hversu feikilega lítið hann hefur raunverulega hugsað um þetta mál og hversu mjög hann virðist nú vera slitinn úr öllu eðlilegu samhengi við sina kjósendur, því að ein aðalkrafa fólksins þar á landinu, sem menn eru óánægðastir með það, sem gert hefur verið í landhelgismálunum, er einmitt það, að fulltrúar beint frá þessum landshlutum fái að segja sitt orð um það, hvernig verði staðið að framkvæmd málsins. Það þarf vitanlega ekki að halda neina ráðstefnu til þess að spyrja fulltrúa frá þessum héruðum um það, hvort þeir óski eftir nokkrum breytingum eða ekki. Það hefur engum manni dottið í hug. En það er afstaða manna, t.d. á Vestfjörðum og Norðurlandi og Austurlandi, að ef kunnugri menn heimamálum þar hefðu fengið að fylgjast með því, sem áður var gert í þessum efnum, þá hefði grunnlínunni og mörgu í framkvæmd málsins verið hagað á annan veg en gert var, og það er einmitt þetta, sem nú er verið að reyna að forðast. Nú er verið að leita eftir því, að heimamenn fái aðstöðu til þess að greina frá sinni sérstöðu. Það getur skipt menn verulegu máli um það heima fyrir, hvort grunnlínan er miðuð við þennan punkt eða einhvern annan og hvernig þar með heildarfriðunarlinan er ákveðin. Enn fremur er það, að það er ekki nema að vonum, að menn á hinum ýmsu stöðum á landinu líti mjög einhliða á það frá sínu sjónarmiði, hvað hægt er að gera. og þeir þurfa því gjarnan að fá í gegnum fulltrúa sína að kynnast því í sameiginlegum umr. um málið, hvernig eðlilegast og bezt er að standa að heildarlausn málsins, og til þess er þessi fundur einnig hugsaður. Til þessa fundar hefur líka verið boðað í fullu samráði við aðalforustumenn í héruðunum, og það hefur verið tekið mjög vel undir það, að þeir ættu kost á því að standa að undirbúningi málsins. Hitt hlýtur svo hv. þm. að vita eins og allir alþingismenn, að hér á Alþingi hafa komið fram margar og mismunandi till. um það, hvað gera skuli í næsta áfanga þessa máls. Menn virðast engan veginn vera á einu máli um það, hvað skuli gert, og hinir sérfróðu menn málsins, sem rætt hefur verið við, hafa ekki heldur verið allir á einu máli um það, hvað skyldi miða næstu aðgerðir í málinu við. Eins og ég upplýsti hér, hefur farið fram þó nokkur undirbúningur í þessu máli, og það er enn unnið að því. Hins vegar vænti ég, að allir skilji, að þetta mál er þannig, að það er engin aðstaða til þess, á meðan skoðanir hafa ekki verið felldar saman til hlítar, að tilkynna mjög um það í allra áheyrn, hvenær ákveðin verður breyting á friðunarlínunni, því að það er vitanlega langsterkast fyrir Íslendinga að skapa hér heima fyrir sem allra mesta samstöðu um slíkar framkvæmdir. Hv. þm. N-Ísf. kvartaði undan því, að nú hefði dregið úr skriðnum á skútunni, eins og hann orðaði það, í þessum efnum. Ja, hver var skriðurinn á skútunni í þessum efnum, áður en núv. stjórn tók við? Hvað eru mörg ár síðan friðunarlínan var ákveðin? Ég hygg, að það sé komið talsvert á fimmta ár, síðan friðunarlínan var ákveðin, og allan þann tíma hafa verið uppi kröfur, bæði hér á Alþingi og hvarvetna úr þeim landshlutum, sem hafa fengið litla leiðréttingu sinna mála, og skriðurinn á þeirri íhaldsskútu, sem hann hlýtur að hafa haft í huga í þessum efnum, sem ráðið hefur ferðinni fram að þessu, hefur verið sá, að engu hefur fengizt um þokað, og helztu forustumenn í þessum efnum hafa beinlínis barizt fyrir því, svo að óumdeilt er, að vilja gera samkomulag við erlendar þjóðir um að festa núverandi ástand alveg til nokkurra ára. Það var nú sá skriður, sem hv. þm. hlýtur að hafa haft í huga. Ég fyrir mitt leyti er á þeirri skoðun að þó að við að sjálfsögðu tökum tillit til þess, hvernig þessi mál standa á erlendum vettvangi, og reynum að haga framkvæmd málanna þannig, að okkar vígstaða verði sem sterkust, þá eigi samt sem áður okkar meginafstaða að miðast við það, að við tökum ákvörðunina óheftir og óbundnir af öðrum í þessum efnum, en vitanlega þegar aðstaðan er bezt fyrir okkur. Ég tel svo ekki skipta höfuðmáli, hvort framkvæmdir dragast um örfáa mánuði eða ekki, en ég geri mér vonir um, að það megi takast að sameina alla flokka og sem mest af þjóðinni um þær till., sem ákveðið verður að standa á, og að það þurfi ekki að dragast ýkjalangan tíma enn, þar til hægt verður að vinna hér að beinum framkvæmdum. Það er svo nokkurn veginn ljóst mál, að þær umr., sem nú standa yfir á þingi Sameinuðu þjóðanna, munu enda með því, að málinu verði enn vísað til alþjóðaráðstefnu, sem ráðgert er að haldin verði á árinu 1958, og ég vænti líka, að flestir Íslendingar séu á þeirri skoðun, að það komi ekki til mála fyrir Íslendinga að bíða fram yfir þá ráðstefnu með framkvæmdir í þessu máli, þegar þess er nú einnig að gæta, að það er allsendis óvíst, að nokkuð endanlegt fáist út úr þeirri alþjóðaráðstefnu. Ég held svo, að hv. þm. N-Ísf. hafi ekki undan neinu að kvarta í þeim svörum, sem hann hefur hér fengið. Hann gat varla búizt við öðru en því, að þetta mál væri hér í undirbúningi. En ég trúi því varla, að hann hafi búizt við því að geta fengið hér tilkynningar um það upp á dag, hvenær yrði ákveðið að framkvæma útfærslu friðunarlínunnar.



Herra forseti. Hæstv. sjútvmrh. gat þess, að til stæði að efna hér til ráðstefnu með fulltrúum héraðanna innanlands um málið, áður en langt um liði. Það væri fróðlegt fyrir þingheim að heyra, hverjir eigi að vera fulltrúar á þessari ráðstefnu og með hverjum hætti hún er valin. Þá væri einnig mjög fróðlegt og er raunar allsendis nauðsynlegt fyrir þing og þjóð að fá vitneskju um það, hvernig núv. hæstv. ríkisstj. lítur á það, hver hafi úrslitaráðin í þessum málum, hvort það er hæstv. sjútvmrh. eða hæstv. utanrrh. Ég spyr að þessu mjög að gefnu tilefni, þar sem hæstv. sjútvmrh. hefur látið það vera ómótmælt í því málgagni, sem hann styður sérstaklega, stuðningsblaði stærsta flokks hæstv. ríkisstj., Þjóðviljanum, að þær yfirlýsingar, sem hæstv. utanrrh. hefur gefið um þetta mál á alþjóðlegum vettvangi, séu hans einkamál, hans einkaskoðanir. Slíkar yfirlýsingar geta ekki staðizt, nema því aðeins að hæstv. utanrrh. hafi farið út fyrir sitt verksvið í þessu efni. Þess vegna er það nauðsynlegt, bæði varðandi fortíðina, en ekki síður varðandi framtíðina, að við fáum alveg fullkomna vissu um það, hver innan hæstv. ríkisstj. hefur úrslitaákvörðunina, þannig að þegar hún kemur, þá sé það öruggt, að það sé ekki einkamál þess ráðherra, sem yfirlýsingu eða ákvörðun tekur, heldur sé það ákvörðun, sem stjórnskipulegt gildi hefur. Eins er mikilsvert að fá vitneskju um, vegna þess að hæstv. sjútvmrh. vitnaði mjög til umræðna á þingi Sameinuðu þjóðanna, hvort hann hefur þar sérstakan trúnaðarmann sinn, er fylgist með málum og komi að þeim sjónarmiðum, sem hann alveg sérstaklega telur nauðsyn á að túlkuð séu, og ef svo er, hver þá sá trúnaðarmaður sé. Allt eru þetta atriði, sem þarf að upplýsa, hvort sem hæstv. sjútvmrh. og hæstv. ríkisstj. vill gera það nú eða ekki, þannig að um það þurfi að bera fram sérstakar fyrirspurnir. Það þyrfti sjálfsagt að gera það, ef hæstv. ríkisstj. er ekki reiðubúin til svara þegar í stað. Þá vildi ég mótmæla alveg sérstaklega tvennum fullyrðingum hæstv. sjútvmrh., sem hann veit sjálfur að eru algerlega rangar. Önnur er síðari yfirlýsingin, sem hann gaf um það, að þeir menn, sem um þessi mál hefðu fjallað af hálfu Íslendinga að undanförnu, hefðu viljað og að því stefnt að binda hendur Íslendinga um þetta um margra ára bil. Þetta er algerlega tilhæfulaust varðandi fyrrv. ríkisstj., þá, sem ég átti sæti í. Ég veit, að hvorki hæstv. fyrrv. sjútvmrh., forsætisráðherra Ólafur Thors, né hæstv. fyrrv. utanrrh., dr. Kristinn Guðmundsson, hreyfði því nokkru sinni á ríkisstjórnarfundi, að slíkan samning ætti að gera. Og ef því var hreyft af hálfu viðsemjanda okkar, að æskilegt væri, að slíkur samningur væri gerður, þá var skýrt tekið fram, að íslenzka ríkisstjórnin mundi ekki á það fallast. Þetta liggur alveg ljóst fyrir í þeim skjölum, sem ríkisstj. hefur í sínum höndum, og mig stórlega furðar, að hæstv. ráðh. skuli gefa slíka yfirlýsingu hér í þingsölum þvert ofan í allar staðreyndir og gögn, sem hann hlýtur að hafa fullan aðgang að. Þá lýsti hæstv. sjútvmrh. einnig yfir því, að við sjálfstæðismenn vildum fyrst og fremst láta afgreiða þetta mál á erlendum eða alþjóðlegum vettvangi. Þetta er algerlega rangt. Verkin sýna alveg öfugt. Það vorum við, sem beittum okkur fyrir þeirri stækkun, sem gerð var, og við höfum aldrei viljað eða talið koma til mála, að við afsöluðum okkur yfirráðarétti Íslands, sem fyrir hendi væri í þessu máli. Hitt höfum við sagt, alveg eins og hæstv. sjútvmrh. sagði í næstu setningu um sína skoðun, að það yrði að taka skynsamlegt tillit til þess, sem á alþjóðlegum vettvangi gerðist. Um þetta erum við algerlega sammála því, sem hæstv. ráðh. segir nú að sé sín skoðun, og eftir þessari reglu höfum við ætíð farið, því að ef ekki væri tekið skynsamlegt tillit til þess, hvernig málin standa hverju sinni á alþjóðlegum vettvangi, þá erum við í yfirvofandi hættu um, að það fáí ekki staðizt, sem við gerum. Þess vegna verðum við að miða okkar afstöðu við það, hvernig ástandið er í alþjóðamálum þetta varðandi á hverjum tíma, og sækja eins langt fram og fremst verður komizt hverju sinni. Og ég vil algerlega mótmæla því, að fyrrv. ríkisstj. eða ríkisstjórnir, síðan ég kom þar 1947, hafi nokkru sinni látið nokkuð undir höfuð leggjast til að fylgja þessu máli eftir. Þvert á móti var hafizt handa um það að fá stækkun landhelginnar. Henni var komið í gegn með einhliða yfirlýsingu og með þeim árangri, að nú, þegar ný ríkisstj. tekur við, hefur það fengizt, sem ótrúlegt virtist um skeið, að nást mundi, að Bretar hafa hreinlega gefizt upp á mótmælum sínum gegn þeirri stækkun, sem við á okkar tíma beittum okkur fyrir.



Herra forseti. Það er kunnugt mál, að hæstv. núv. ríkisstj. fékk til starfa innlenda og erlenda sérfræðinga til þess að rannsaka hagkerfi okkar og gera tillögur um ráðstafanir til úrbóta á því, sem umbóta þyrfti við. Álitsgerðir þessara manna hafa ekki verið birtar Alþingi. hvað sem því veldur, að öðru leyti en því, að það hefur verið upplýst og einkum af hæstv. forsrh., bæði hér í þingi og í hans nýársræðu, að þessir sérfræðingar hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að það þyrfti að færa til framleiðslunnar hér á landi 500 millj. kr., en að öðru leyti hafa ekki verið gefnar upplýsingar um, á hvaða grundvelli sú tala er byggð. Nú lít ég svo á, að þó að það sé þakklætisvert að fá upplýsingar um þessa tölu og betra en að fá engar upplýsingar um þetta stóra mál, þá sé þetta ekki gleggra en svo, að það samsvarar því, að við fengjum ekki aðrar upplýsingar um hag ríkissjóðsins heldur en það, að okkur væri sagt hér á Alþingi t.d. um fjármálin 1955, að gjöld ríkisins hefðu það ár orðið 700 milljónir, eins og okkur er kunnugt, án þess að það væri útskýrt, á hvaða grundvelli sú tala byggðist. Af þessum sökum hef ég leyft mér að bera hér fram fsp. í nokkrum liðum á þskj. 189 og vænti þess, að hæstv. ríkisstj. svari þeim atriðum, sem þar er spurt um, glögglega. Ég reikna með því sem sjálfsögðu, að það liggi fyrir hæstv. ríkisstj. glöggar upplýsingar um öll þau atriði, sem ég spyr hér um, svo að það sé næsta auðvelt fyrir hæstv. ráðh. að gefa upplýsingar um það, hvort hin umrædda tala, 500 milljónir, er byggð á þeim grundvelli, sem hér er vikið að. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þessa fyrirspurnarliði hér fyrir fram. Þeir liggja ljóst fyrir, og ég vil mega vænta þess að fá þeim svarað, annaðhvort með jái eða neii eða þá með þeim athugasemdum, sem við kunna að eiga, því að það er nauðsynlegt fyrir okkur þingmenn, sem þurfum um það að hugsa og það að athuga, hvernig bezt sé að ráða fram úr okkar fjármálavandræðum á komandi tíma, að fá sem gleggstar upplýsingar um þær rannsóknir, sem gerðar hafa verið í því sambandi. Og náttúrlega væri það eðlilegast, að álitsgerðir þessara sérfræðinga ríkisstjórnarinnar væru birtar Alþingi alveg í heilu lagi. En úr því að þær eru nú ekki komnar, þá tel ég það nokkra bót í máli að fá glögg svör við þeim fsp., sem ég hef hér borið fram.



Þessi fsp. frá hv. þm. A-Húnv. hefur verið send hæstv. forsrh. frá hv. Alþingi. Ég var að kynna mér það núna áðan. En hæstv. forsrh. er ekki við, og getur henni þess vegna ekki orðið svarað í dag. Verður því að fara fram á það við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá, þangað til hæstv. forsrh. er viðstaddur til að svara.