Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 36. fundi í Nd., laugardaginn 7. apríl, var frv. útbýtt eins og það var samþ. við 3. umr. í Ed. (A. 287).

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg skal játa, að tilsk. frá 1866 var vandaður lagabálkur, enda hafði hún fengið mikinn undirbúning, bæði utan þings og innan. Tvent ber sjerstaklega vitni um þetta. Í fyrsta lagi hafa engir viðaukar verið settir við tilsk., svo jeg viti til, en svo hefir verið gert um flest eldri lög, sem eitthvað kveður að. Það hafa ekki verið gerðar neinar breytingar, nema að nokkrar greinar tilsk. hafa verið teknar upp í fátækralögin, og eru það 16.–21. gr. Í öðru lagi má benda á, að mjög fá hjúamál hafa komið fyrir dómstólana, því lögin hafa verið svo skýr. En þrátt fyrir þetta hafa þó heyrst raddir um að breyta þessum lagaákvæðum, því þau væru að mörgu leyti orðin úrelt og á eftir tímanum. Yfirleitt hefir mönnum nú þótt það að, að tilsk. veiti húsbændum of mikinn rjett, því að fyrir 60 árum var samband hjúa og húsbænda með alt öðru móti en síðar hefir orðið. Undir aldamótin bárust þessar raddir til þingsins, og á 3 þingum þá lágu breytingar fyrir, en urðu ekki útræddar, og í eitt skifti feldar. Í fyrra komu þessar sömu raddir fram í Nd., og samkv. því liggur þetta frv. fyrir nú. Það er rjett hjá hv.frsm. (JM), að mörg ákvæði frv. eru eins og ákvæði tilsk. frá 1866, en þeim er hjer vikið betur við, betra samhengi þeirra á milli, og því álít jeg, að frv. sje til bóta að þessu leyti. Annars hafði jeg vonað, að nefndin gæti að mestu fallist á frv., þar sem ekki er um meiri skoðanamun að ræða í raun og veru. Jeg tel það aðalkost frumvarpa, að þau stofni til heildarlaga, og eru slík lög nauðsynleg á sem flestum sviðum nú, í stað þeirra óteljandi ákvæða í hinum og þessum lögum, sem nú gilda um ýms atriði. Jeg las það í dönsku blaði nýlega, Berlingske Tidende, að það var haft eftir merkum dönskum lögfræðingi, sem hafði setið lögfræðingafund í Kristianiu, að þar hefði talað norskur lagamaður, sem lýsti því yfir, að norsk lagaskipun væri nú á svo mikilli ringulreið, að ekki væri nema fyrir sjerstaka lagamenn að vita, hvað væri lög um hvert einstakt atriði. Og danski lögfræðingurinn sagði, að sama ætti sjer stað um dönsk lög. Við Íslendingar höfum sömu sögu að segja, og ef til vill ekki betri. Ef nú frv. yrði að lögum með því móti, sem hv. nefnd leggur til, þá yrði ákvæða um þetta efni að leita í þrennum lögum, hjúatilsk. frá 1866, fátækralögunum og svo þessum nýju lögum. Mjer hefði þótt fara best á því, ef nefndin hefði sjeð sjer fært að halda öllu þessu í einu lagi, eða þá mæla svo fyrir, að hjúatilsk. yrði gefin út sem lög með þeim breytingum, sem frv. hefir í för með sjer. Hv. 4. landsk.þm. (JM) hefir áður verið á sömu skoðun og jeg um þetta efni, því í athugasemdum við fátækralagafrv., 16.–21. gr., standa þessi orð, eftir hann sjálfan, sem jeg ætla að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefði að vísu mátt nægja að vísa um þessa sjerstöku hjúaframfærslu til nefndra ákvæða hjúalaganna, en nefndin þóttist vita vilja Alþingis um það, að þessi ákvæði væru og tekin hjer upp, til þess að hreppsnefndir þyrftu ekki annarsstaðar að leita að þeim, enda ekki óheppilegt í sjálfu sjer að hafa sem mest af slíkum ákvæðum á sama stað.“ Þetta er rjett athugað, og jeg er því alveg samdóma, en það er ef til vill of varlega að orði komist. Jeg hefði ekkert á móti því að orða það sterkara. Og ef nefndin hefir þá vitað rjett vilja Alþingis, þá ætti þessi nefnd að vita nú, að sá vilji er enn hinn sami. Af þessum ástæðum verð jeg að telja, að nefndin hafi spilt frv. með því að ætla að brytja ákvæðin niður í þrenn lög. En jeg gæti sætt mig við þessa meðferð, ef ákveðið hefði verið að gefa hjúatilsk. síðar út sem lög. Um leið og jeg enda þessar almennu athugasemdir skal jeg geta þess, að jeg hefði engan veginn tekið það óstint upp, þó að nefndin hefði kallað mig á fund til sín til þess að ræða þetta mál. Þá kem jeg að einstökum atriðum. Við 1. brtt. hefi jeg í raun og veru ekki mikið að athuga, en jeg vil aðeins benda á, að hún er í ósamræmi við 2. gr. tilsk., sem enn verður í gildi. Eftir 1. gr. eru vistarráð gild, þótt ekki standi þau til næsta hjúaskildaga. Ef því hjú er ráðið 1. sept. og t. a. m. til ársloka, þá eru þau vistarráð gild, en eftir annari gr. tilsk. eru þau vistarráð gild, þó skemri sjeu en ár, en þó því aðeins, að þau standi til næsta hjúaskildaga. Vistarráð, sem eru stofnuð 1. sept., eru því gild, en verða þó að standa til 14. maí næst eftir. Þetta er bein mótsögn. Nefndin hefir ætlað 6., 8., og 22 gr. að standa, og við þær gr. þarf jeg ekkert að athuga. En það eru fleiri ákvæði, sem jeg hefði óskað að nefndin hefði tekið til greina, og háttv.frsm. (JM) gat þess líka, að ef til vill hefði verið ástæða til að gera það. Jeg sakna þess, að nefndin sá sjer ekki fært að taka 7. gr., einkum niðurlagið. Það þykir orðið sjálfsagt af þrifnaðar- og heilbrigðisástæðum, að hjú sofi eitt sjer og hafi sæmilegan aðbúnað, en víða mun vera misbrestur á þessu. Jeg á þó ekki við, þó hjú viki úr rúmi fyrir gestum eða þegar sjerstaklega stendur á, þó þau þá verði að sofa saman nótt og nótt, Jeg var að vona, að þetta ákvæði fyndi náð hjá að minsta kosti 2 nefndarmönnum, sem eru læknar, og jeg vil beina því til þeirra að íhuga betur þetta atriði. Það þykir ef til vill smásmuglegt að vera að lögfesta atriði eins og þau, að hjú eigi að fá hreint handklæði á vissum fresti, rúmföt og þesskonar, en það er víst engin vanþörf á því hjúanna vegna. Í 9. gr. eru ákvæði um það, ef hjú verður vitskert. Um slíkt eru engin ákvæði í lögum, en það væri ekki óeðlilegt, þó það væri tekið upp í hjúalög. Þá er 18. gr., um að unglingum skuli vera gefinn kostur á að sækja kvöldskóla, og jeg legg áherslu á það atriði. Hjer er ekki átt við þá unglinga, sem eru sjerstaklega ráðnir til kvöldvinnu, heldur hina, og er það þeim mikils vert að geta átt kost á að menta sig, ef þeir hafa hug á því. Þá er eitt litið ákvæði í 4. gr. frv., sem hefði átt að finna náð hjá háttv. nefnd. Það er ákvæðið um það, að ógift vinnukona mætti slíta vistarráðum með stuttum fyrirvara, ef hún gæti sannað það, að hún ætti kost á giftingu. Þetta er ekki óeðlilegt ákvæði, og ilt að meina stúlkunni að nota tækifærið, ef hún á von á góðri giftingu. Það hefir fráleitt verið af kvenhatri, að nefndin hefir lagt til, að þetta ákvæði verði felt í burtu, heldur hefir hún ekki athugað það, og lagar það vonandi til 3. umr. Verði brtt. nefndarinnar samþyktar, þá verður ósamræmi milli 4. gr. frv. og 11. gr. tilsk. Nefndin leggur til, að þegar húsbóndi á að greiða matarkostnað hjús síns í sjúkdómstilfellum, þá skuli það þó aldrei nema meiru en 1 hndr. á landsvísu, hvort sem er um karl eða konu að ræða. Frsm. (JM) gat þess, að gildi peninga í krónutali væri mjög svo á reiki, enda þetta líka, en þó rjettara að miða við það. Það getur verið mikið álitamál, hvort rjettara er, en þarna er miðað við 1 hndr. alment, en í tilsk. er það 1 hndr. fyrir karlmann, en 80 álnir fyrir kvenmann. Hjer verður því ósamræmi. Sje jeg engan mun gerandi á því, hvort það er karl eða kona. Þá eru ákvæðin í 20. gr. tilsk., um það, að unglingar skuli vera undir húsaga til 16 ára aldurs, tæplega samkvæmt anda nútíðarinnar. Þetta eru fornmenjar, sem ættu að falla niður. - í 1. gr. er og eitt fornfálegt ákvæði, það, að ófermdir unglingar eldri en 16 ára hafi ekki leyfi til að vista sig nema samþykki sóknarprests komi til. Hversu margir skyldu nú hlýða þessu boði? Sjálfsagt enginn. Líklegt jafnvel, að fæstir prestar hafi hugmynd um, að þeir hafi þennan íhlutunarrjett um ráðning hjúa. Þetta er samkvæmt venjum, er ríktu fyrir 60–70 árum, en ekki samkvæmt nútíðarhugsunarhætti, og sýnir auk margs annars, hve úrelt tilsk. er og hve hæpið er að bæta svo gamla flík. Það, sem frsm. (JM) sagði um vinnuhjúaskildagann á Austurlandi, er rjett. Þar er hann 3. maí, sem er krossmessan þar. Í frv. hefði því átt að standa krossmessa, í stað 14. maí, sem er aftur krossmessudagur annarsstaðar á landinu. Jeg býst ekki við, að hv. nefnd fallist á frv., en vona, að hún taki þessar athugasemdir til athugunar til 3. umr.

Frsm. (Jón Magnússon) Jeg er samdóma hæstv. atvrh. um það, að einatt er heppilegt að setja heildarlög um samstætt efni. En nefndinni þótti engin ástæða til þess hjer, því að hún telur, að hjúalögin eigi að standa að mestu eða öllu óbreytt. Þá er jeg ekki sammála hæstv. atvrh. (KIJ) um, að ósamræmi sje milli 1. gr. frv. og 2. gr. hjúatilsk. í þeirri grein, sem nefndin ætlast til að verði 5 gr. frv., stendur ákvæði um það, að ákvæðin í frv. felli úr gildi eldri ákvæði, sem koma í bága við þessi lög. Það er rjett, að dálítið ósamræmi er milli frv. og hjúatilsk. um matarverð. Jeg fyrir mitt leyti hefi ekkert á móti því, að þessu sje breytt, og jeg er viss um, að nefndin hefir það ekki heldur. Þó hygg jeg, að tillögur nefndarinnar í þessu efni megi vel til sanns vegar færa. Í hjúalögunum má líta svo á, að hið lægra matarverð vinnukonu, er til skaðabóta kemur, standi í hæfilegu hlutfalli við lægra kaup hennar en vinnumanns. Nefndin taldi annars rjett að láta haldast skaðabótareglu hjúalaganna eins og hún nú er, því að hún mun vera í samræmi við almennar skaðabótareglur. Þá var hæstv. atvrh. hissa á því, að nefndin skyldi telja 7. gr. frv. óþarfa. En nefndin taldi rjettast að hafa þetta atriði frjálst. Yfirleitt gera húsbændur orðið vel við hjú sín, og erfiðleikar með húsnæði geta gert framkvæmd þessa ákvæðis örðugleikum bundna. Það er sjálfsagt heppilegt, að hjú væru ein í rúmi, enda mun svo vera viðast, í kauptúnum að minsta kosti. Auðvitað getur hjú líka sett það upp, ef það vill. Það er annars býsna gömul venja að sofa saman, og þarf varla að minna jafnsögufróðan mann sem hæstv. atvrh. er á Jón Sigmundsson og Þorvald Gissurarson á Þingvöllum.  (Atvrh. KIJ: Það voru stórar lokrekkjur, jeg kannast við það)  . Þetta lagast af sjálfu sjer, og fanst nefndinni ekki ástæða til að blanda sjer í það mál með löggjöfinni. Þá er ákvæði 9. gr. frv., um vitskert hjú. Það er oft miklum erfiðleikum bundið að annast þau, því geðveikrahælið er langt of litið. En nefndin sá ekki, að það yrði til bóta, ákvæðið um það, að þau yrðu flutt. Í flestum tilfellum yrði rjettara, að húsbóndi vitskerts hjús annaðist það gegn endurborgun kostnaðar, sem venjulega yrði minni, ef hjúið er kyrt. Um það gildir, sem aðra, að húsbóndinn leggur því fæði, en fær annan kostnað endurgreiddan. Þá er 18. gr.Hæstv. atvrh er ant um, að lögin sjeu sem mannúðlegust í garð hjúanna, og er það æskilegt. En það getur oft verið erfitt að koma því fyrir, og er heppilegast, að samið sje um það sjerstaklega.  (Atvrh. KIJ: Þessir skólar eru kvöldskólar)  . Ef hjú vill sækja skóla, þá mun það venjulegast geta fengið það með góðu móti, en ekki rjett að gera húsbónda slíkt að skyldu. Væri það gert, yrði að ganga lengra, veita t. d. árshjúum rjett til sumarleyfis, og væri meiri ástæða til þess en við ýmsa aðra vinnu. En nefndin hefir ekki treyst sjer til að gera tillögur um það. Aðalatriðið er, að nefndin vill skipa sem minst fyrir um viðskifti húsbænda og hjúa, og vill láta slíka samninga gerast sem mest á frjálsum grundvelli, enda hjúastjettin ekki svo undirokuð nú á tímum, jafnerfitt og er að fá fólk. Hvað snertir 4. gr., þá þótti nefndinni óþarfi og of ófrjálst að hafa ákvæði um slíkt, svo sem þar er gert ráð fyrir. Húsbændur munu naumast banna giftingu vinnukonu, nje að hún fari fyr en samningar stóðu til, ef henni er það nauðsynlegt, enda ilt að halda í hjú sitt óánægt, og mun því varla koma fyrir. Byggi jeg þann dóm á reynslunni. Um afskifti prests af ófermdum hjúum yfir 16 ára er það að segja, að það ákvæði er líklega úrelt, eins og fleira í tilsk., en gerir eiginlega hvorki til nje frá, og yfirleitt má segja, að menn verði litið varir við tilskipunina í daglega lífinu. Nefndin tók til athugunar, hvort rjett væri að fella í burtu ákvæðið um húsaga. Nefndin gat naumast gert sjer það ljóst, hvað í þessu ákvæði gæti falist nú á tímum. Líklega þó helst það, að t. a. m. 12–14 ára börn væru lokuð inni á kvöldin í kauptúnum, til þess að vernda þau frá götulífinu og til þess að láta þau gæta heimilishátta. Öllum er vitanlegt, að líkamleg refsing er ekki framar til. Einnig gæti skeð, að foreldrar beiddu húsbændur barnanna um að gæta þeirra með þeim ráðum, sem áður var lýst. Það er í raun og veru ekki mikill skoðanamunur milli mín og hæstv. atvrh. Aðeins það, að hann vill setja lagaákvæði um það, sem jeg sje ekki að þurfi; álít, að það komi af sjálfu sjer með frjálsum samningi milli húsbænda og hjúa.

Jónas Jónsson Það má vera, að það sje af því, að jeg er nýr þingmaður, en jeg get ekki neitað því, að mjer finst vinnubrögð þau, er hv.allshn. hefir haft við þetta frv., vera næsta undarleg. Hún kemur hjer fram með tillögur um það að fella burt nálega allar greinar stj.frv., án þess þó að leggja til, að frv. sjálft verði felt. Þessi vinnubrögð eru því undarlegri og handahófslegri, þegar þess er gætt, að einmitt því er leyft að standa, sem helst hefði átt að fara. Tökum t. d. atriðið viðvíkjandi kaupinu í 8. gr., sem jeg skal leyfa mjer að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Ef eigi hefir verið samið um annan galddaga kaupsins og um mánaðarkaup er að ræða, hefir hjúið rjett til að krefjast greiðslu kaupsins við lok hvers mánaðar. Ef kaupið hins vegar er ákveðið í einu lagi fyrir allan vistartímann, hefir hjúið, að liðnum þrem mánuðum af vistartímanum, rjett til að krefjast greiðslu á kaupi því, er það hefir unnið fyrir hinn fyrsta vistarmánuð, eftir fjóra mánuði á kaupi fyrir annan vistarmánuð o. s. frv., þannig að jafnan standi tveggja mánaða kaup ógreitt hjá húsbónda þess, þar til vistarráðunum er löglega lokið.“ Það er mjög undarlegt, að nefnd, sem leggur til að fella burtu um 30 greinar úr frv., skuli láta þetta ákvæði standa. Það er vitanlegt, að það er sjerstaklega óhentugt fyrir sveitabændur að greiða kaup eins og í kaupstöðum. Viðvíkjandi framkomu nefndarinnar í þessu máli verð jeg að segja, að mjer þykir hún alveg furðuleg. Hjer var ekki nema um tvent að gera, annaðhvort að „kodificera“ löggjöfina um þetta efni, eins og stjórnin hefir gert, eða þá ganga hreint til verks og fella frv., en ekki bæta hjer við nýjum glundroða. Háttv. 4. landsk.þm. (JM) gat þess hjer á dögunum, að það væri hringl að breyta ákvæðunum um íþróttaskatt. En ef svo er, þá verð jeg að segja, að það sje ófært hringl að fara hjer að eyðileggja frv., sem fram er komið eftir ósk Nd. í fyrra, og hún er svo stór hluti Alþingis, að það er kurteisisskylda að taka tillit til hennar. Mjer finst hjer koma fram hjá háttv. 4. landsk.þm. (JM) ást á glundroða, sem spillir allri lagasetningu. Einn kennarinn í lögum hjer við háskólann hefir áfelt hið ríkjandi skipulagsleysi í löggjöf Íslendinga með svipuðum orðum og hæstv. atvrh. (KIJ) hafði eftir norskum og dönskum lagamönnum um ástandið í þeim löndum. Hjer er sannarlega þörf á að „kodificera“ löggjöfina. Það hefir stjórnin og leitast við að gera í þessu máli, er hún hefir fært í nútímabúning úrelt ákvæði og jafnframt tekið tillit til reynslu annara þjóða. Mjer virðist koma fram hjá hv. 4. landsk.þm. (JM) tilhneiging til þess að eyðileggja þetta frv., án þess að færa fram nægileg rök fyrir því, hvers vegna hann vill gera það. Jeg veit ekki, af hvaða málefnum Alþingi ætti að skifta sjer, ef ekki einmitt af þessu. Því að það er vitanlegt, að viðskifti húsbænda og verkafólks eru einn stærsti þátturinn í viðskiftalífi þióðar vorrar. Í einu atriði, er nefndin leggur til að fella burt 23. gr., virðist manni, að nefndin taki í strenginn með þeim, sem greinin á að vera á móti, með því að fella hana niður. En í þeirri grein er hjúinu heimilað að fara fyrirvaralaust úr vistinni, ef það getur sannað, að húsbóndi hafi misþyrmt því o. s. frv.  Þá er það undarlegt, að í því lítilræði, sem nefndin hefir samið til viðbótar við 14. gr., er það lagt til, að kaupið greiðist eftir landsvísu. Alt er gert til að skrúfa ákvæðin sem lengst aftur í tímann. Með því að slík greiðsla er ekki lögboðin hjer viðvíkjandi öðru verkakaupi, þá virðist ekki ástæða til að lögbinda hana hjer á þessu litla sviði.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg hefi ekki ástæðu til að svara hv.frsm. (JM) miklu, því að í raun og veru er ágreiningurinn ekki mikill milli okkar. Hann er aðallega um aðferðina, en ekki efnið sjálft. Hv. frsm. játaði, að það væri ósamræmi milli 1. brtt. og 2. gr. tilsk. 1866, en sagði að það skifti ekki máli, því að öll þau ákvæði, sem riðu í bága við fyrirmæli þessa frv., væru numin úr gildi. En það er ekki víst, að þeir, sem eiga að búa við þessi lög í framtíðinni, athugi mótsögnina, og því er vert að benda á þetta og kippa því í lag nú, úr því mótsögnin er bersýnileg. Þá kem jeg að 9. gr., um vitskert hjú. Hv. frsm. sagði, að það væri ekki ástæða til að hafa sjerstök ákvæði um þau, því það væri svo miklum erfiðleikum bundið um meðferð þeirra, að það yrði að fara eftir atvikum í hvert skifti. Það er satt, að það er mjög miklum erfiðleikum bundið, um það er mjer persónulega kunnugt frá því jeg var sýslumaður. Sveitarstjórnirnar voru oft og tíðum í standandi vandræðum. Híbýlum er víða svo háttað, að ómögulegt er fyrir húsbóndann að hafa hjúið á sínu heimili, og verður þá að reyna að koma því fyrir annarsstaðar. Jeg get tekið til dæmis, að einu sinni meðan jeg var sýslumaður varð maður vitskertur lengst inni í Eyjafirði, og á því voru engin tök að koma honum fyrir annarsstaðar en í fangahúsinu á Akureyri. 9. gr. heimilar nú húsbóndanum að krefjast þess af sveitarstjórninni, að hún ráðstafi sjúklingnum þegar í stað, ef hjúkrun hans er sjerstökum erfiðleikum bundin. Jeg sje ekkert á móti því að lögbinda þetta. Það mun hvort sem er vera svo nú í framkvæmdinni, að húsbóndinn leitar til sveitarstjórnanna. Munurinn er því bara sá, að þær verða skyldugar að ráðstafa sjúklingnum. Þá er 18. gr.Hv. frsm. vill ekki fallast á, að það sje tekið í lög, að hjúið fái að haga vinnutíma sínum þannig, að það geti sótt þá skóla, sem þar greinir, og sagði, að það mætti bara gera sjerstaka samninga um það. Jeg skal játa, að það hefði mátt taka það greinilega fram, að jeg átti aðallega við kvöldskóla. T. d. Iðnskólinn hjer í Reykjavík er haldinn á kvöldin, á þeim tíma, þegar hjúin eru búin með verk sin. Það er gott að vísa til frjálsra samninga um þetta, þeir eru bara aldrei gerðir, og því er nauðsynlegt að hafa ákvæði um þetta atriði í lögum. Hv. frsm. sagði, að ef gengið yrði inn á þessa braut, þá yrði að halda lengra og fara fram á árlegt frí. Það get jeg vel gengið inn á, og ef hv. frsm vildi koma með eitthvað í þá átt, þá mundi jeg ekki vera á móti því. Auðvitað gæti ekki komið til mála, að það yrði á sumrum, heldur á vetrum, og mun það venja, að hjú til sveita fái slík frí. Svo kallaðar orlofsferðir munu vera algengar enn í dag. Hv. frsm. játaði, að sum ákvæði tilsk. 1866 væru orðin úrelt, en því þá ekki að nema þau úr gildi, eins og gert í frv. stjórnarinnar?

Frsm. (Jón Magnússon) Það er eitt atriði, sem jeg hefi ekki minst á í þessu máli, og hæstv. atvrh. (KIJ) hefir ekki heldur gert það. Það gæti verið álitamál, hvort ástæða væri til þess að breyta um rjettarfar í hjúamálum. Jeg sje ekkert á móti því, að farið sje með þau eftir alm. einkamálareglum, en það yrði að vísu báðum dýrara. Það var mjög kostnaðarlítið að hafa einkalögreglumálameðferð og dálítið meiri trygging fyrir rjettri niðurstöðu. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) gaf mjer ekki ástæðu til að tala frekar um mál þetta. Honum finst ekki sæmilegt, hvernig farið hefir verið með þetta stjfrv., og tekur þar langtum dýpra í árinni en stjórnin sjálf. Við þessu er ekkert að segja. Það er ekki nema loflegt, að tryggir fylgjendur stjórnarinnar taki upp þykkjuna fyrir hana. Menn verða ekki altaf varir við, að fylgjendurnir sýni slíka tröllatrygð sem þessi hv.þm. Hv. 2. landsk.þm. (SJ) kvað vanta skilgreiningu á því, hvað meint væri með orðinu hjú. En það er ómögulegt að ákveða það með lögum; það verður eftir því, sem kaupin gerast á eyrinni, hvort viðkomandi telst hjú eða ekki. Jeg hygg, að sá mundi álitinn hjú, sem ráðinn er til allra verka, t. d. frá vordögum til hausts. En annars verður það að vera komið undir áliti dómstólanna í hverju einstöku tilfelli.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Það er rjett, að ekki hefir verið minst á rjettarfarið í hjúamálum. Jeg geri það nú raunar ekki að kappsmáli, hvort þessi mál verða rekin sem einkamál eða sem einkalögreglumál. - En mjer finst eðlilegast, að þessi mál sjeu rekin sem venjuleg einkamál; það var áreiðanlega meiningin, þegar tilsk. 15. ág. 1832 var gefin, að öll einkamál hjer skyldu rekin samkvæmt henni. Að ekki var farið eftir henni fyrst lengi, var sýslumönnunum eingöngu að kenna. Þeir höfðu fengið mentun sína við Kaupmannahafnarháskóla og lært eingöngu dönsk lög, og hjeldu sig því við þau, þrátt fyrir skipunina. Jeg skal líka geta þess, að mjer fundust þessi mál einkar vel fallin til þess að koma fyrir sáttanefnd, því að vanir sáttanefndarmenn, einkum til sveita, eru fult eins lagnir á að koma sáttum á milli manna eins og dómarar. Af þessum ástæðum vildi jeg hafa hina venjulegu einkamálameðferð í þessum málum. Háttv. frsm. (JM) sagði, að nefndin hefði athugað þetta frv. vel. Getur verið, en víst er um það, að hún var fljótvirk við það.

Það eru duglegir menn í nefndinni

. Já, það kann vel að vera. En jeg þykist nú þó hafa bent á, að töluvert ósamræmi er í þessum tillögum hennar.

Jónas Jónsson Þar sem jeg sagði, að unnið sje hjer á þinginu móti heildarlögum, á það við fleiri mál en þetta. Var því ekki mótmælt af frsm. nefnarinnar (JM), og veit jeg, að hann sjer, að hjer er um stefnumál að ræða. Og í sambandi við þétta má benda á vatnalögin. Hafa þau nú legið fyrir fimm þingum, og hefði vitanlega mátt afgreiða þau miklu fyr. Er það dæmi upp á, hvernig vinnubrögð eiga ekki að vera, þar komu fram beiskar endurminningar hjá háttv.frsm. (JM), þegar hann fór að tala um stjórnarfylgið. Mun hann hafa munað þá dagana, er hann skorti slíkt fylgi tilfinnanlega, og var ekki laust við, að hann öfundaði núverandi stjórn af vinsældunum. Annars virðist hann halda, að ekki sje hægt að fylgja góðu, vel undirbúnu máli, nema af fylgi við stjórnina.

Frsm. (Jón Magnússon) Jeg geri ekki ráð fyrir, að háttv. 5. landsk.þm. (JJ) hafi ætlast til, að jeg svaraði honum um það, sem jeg var búinn að svara hæstv. ráðherra (KIJ) um, heildarlög. Jeg sný ekki aftur með það, að það er gott fyrir stjórnina að hafa örugt fylgi sinna manna. Jeg meinti það fyllilega. Annars var það, sem háttv.þm. (JJ) var að tala um sjerstaklega, ekkert nema vaðall.

Var þá engin beiskja í því

. Það er alveg óþarfi fyrir okkur að vera að eyða tíma í orðahnippingar í þessu ópólitíska máli. Og það má háttv.þm. (JJ) vita, að jeg læt ekki leiða mig út í þær nú. En vel getur verið, að síðar verði ástæða til fyrir okkur að talast betur við.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg hefi í athugasemdunum við frumvarp þetta tekið fram aðalatriðin, sem það er bygt á. Jeg er vitanlega ekki viss um, að það nái fram að ganga; en þar sem það fjallar um einn mikilvægasta þáttinn í þjóðlífi okkar, fanst mjer rjett að bera málið fram í þinginu, til þess að hægt væri að sjá, hvernig þjóðarfulltrúarnir vildu leysa úr vandanum. Frumvarpið fer fram á, að húsaleigan í kaupstöðum landsins verði 12% af virðingarverði húsa og lóða, hvorttveggja miðað við síðasta fasteignamat. Aðalástæðan fyrir frv. er sú, að húsaleigan hjer í Reykjavík, og yfirleitt í öllum kaupstöðum landsins, er orðin hin mesta byrði, sem nær beint eða óbeint til allra landsmanna. Er hjer því um landsmál að ræða. Síðan 1914 hefir lítið verið bygt í kaupstöðum, sem stafar af peningaskorti og fleiru. Hins vegar hefir fólki fjölgað mikið í flestum þeirra. Hafa menn því út úr neyð boðist til að borga hærri húsaleigu en rjett var og þeir í raun og veru gátu borgað. Og eru dæmi til, að hús hafa verið leigð fyrir 10 sinnum hærri leigu en var fyrir 1914. Eru því hús, sem bygð voru um og rjett eftir 1907, búin að margborga eigendunum frumverð sitt. Er það vitanlega gott fyrir þá, sem húsin eiga, en það hefir áhrif út frá sjer á marga vegu. Í fyrsta lagi á þann hátt, að öll laun embættis- og starfsmanna ríkisins þurfa að vera hærri, sökum hinnar óeðlilega háu húsaleigu, en þau þyrftu annars að vera. Stærsti liðurinn í þessu máli er þó sá, að alt verkafólk og allir sjómenn verða að miða kaup sitt við þessa háu húsaleigu. Og þar sem allar afurðir, bæði til lands og sjávar, hafa stórfallið síðan 1920, er auðsætt, að ef þessi háa húsaleiga heldur áfram, hlýtur hún að valda vandræðum á marga vegu. Jeg talaði í sumar t. d. við einn af stjórnendum Eimskipafjelagsins, og spurðist fyrir um það, hvers vegna Noregur væri ekki tekinn inn í siglingasvæði fjelagsins. Hann svaraði því, að það væri ekki hægt, sökum þess, að Eimskipafjelagið gæti ekki kept við Bergenska fjelagið vegna dýrtíðar í Reykjavík, og ætti húsaleigan mestan þátt í því. Jeg sje nú eigi annað en að þetta sje mál, sem snertir alt landið, og ef húsaleigan stendur ein eftir sem „klettur úr hafinu“, eftir að alt annað verðmæti er fallið, gæti vel farið svo, að við yrðum ekki samkepnisfærir gagnvart þjóðum, sem framleiða sömu vörur. Það er ómótmælanlegt, að ef frumvarp þetta nær fram að ganga, þá hefir það tap í för með sjer fyrir allmarga menn, sem hafa bygt eða keypt hús síðan 1914. Mjer datt í hug í fyrstu að gera greinarmun á því, en fjell frá því aftur. En það gæti komið til greina seinna, við nánari rannsókn málsins. - Einnig gæti komið til athugunar, hvort ekki væri rjett að setja ákvæði um, að húseigendur gætu losnað við leigjendur á fleiri vegu en frumvarpið gerir ráð fyrir, því að jeg hefi aðeins tekið vanskil á húsaleigu til greina. Jeg leyfi mjer svo að leggja til, að frv. verði vísað til allsherjarnefndar, að umræðunni lokinni.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vildi að eins leyfa mjer að spyrja hv.flm., hvernig hann hugsar sjer að samrýma frv. þetta lögum nr. 24, 12. sept. 1917, um húsaleigu í Reykjavík, þar sem hvergi er nefnt í frv., að þau skuli úr gildi numin.

Flm. (Jónas Jónsson) Þessi athugasemd hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) er alveg rjett. Jeg hirti eigi um að geta um það atriði í frv., þar eð jeg ætlaðist til, að ef frv. næði fram að ganga, þá yrði bætt inn í það ákvæði um, að lög þau, er færu í bága við það, væru úr gildi numin.

Jóhannes Jóhannesson Ef það ákvæði er eigi sett inn í frv., að lög nr. 24, 1917, falli með því úr gildi, þá leiddi það til þess, ef það yrði samþykt, að tvenn húsaleigulög, hvor öðrum ólík að efni til, væru í gildi.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg tók það fram, að jeg ætlaðist til, að ákvæðinu yrði bætt inn í frv., ef það næði fram að ganga.

Sigurður Jónsson Jeg ætla mjer ekki að blanda mjer inn í deilur þær, sem hjer hafa risið, en aðeins leita hjá hv. nefnd upplýsinga um það, hvort það fólk, sem vinnur í sveitum vor, sumar og haust, er hjú eða ekki. Mjer finst vanta í frv. þetta skilgreining á því, hvað til þess útheimtist, að verkmaður, sem dvelur lengri eða skemri tíma í sama stað, geti kallast hjú, frekar en kaupamaður, því það ætla jeg að sje nauðsynlegt í svona löggjöf. Setjum nú svo, og þess munu dæmi, að í einum hrepp hjer sunnanlands sjeu 30–40 stúlkur um mesta annatímann, vorið og sumarið, en svo verði aðeins ein eftir yfir veturinn. Á að skoða hana sem hjú, og hvað væru þá hinar? Hjá okkur til sveita er sá maður ekki álitinn hjú, sem ræður sig um stuttan tíma upp á viss daglaun eða vikulaun. Því er gott að fá það skýrt ákveðið, hvað álíta beri hjú. Við erum ekki að grenslast eftir, hvar slíkt fólk á lögheimili, en jeg skil ekki, að það geti átt lögheimili á einum stað, en verið hjú á öðrum stað. Það hefir verið margtekið fram hjer, að hjúatilsk. hefir nú gilt um 60 ár, án þess að breytingar væru gerðar á henni. Þetta bendir til þess, að um þetta efni þarf ekki margbrotin lög. Þetta er aðeins verslun með vinnu, og þeir, sem vilja sem minst höft á frjálsri verslun, ættu ekki að gera þessa grein verslunarinnar haftameiri en hún hefir áður verið. Jeg hefi ráðið mörg hjú um dagana, og mín grundvallarregla hefir verið sú, að jeg hefi ekki ákveðið neitt vist kaup, heldur sagt: Þið skuluð fá kaup eins og gengur og gerist hjer um slóðir, og það hefir altaf farið vel. Þetta er eins og hver önnur viðskifti og háð sama lögmáli. Eftir frumvarpinu, eins og það liggur nú fyrir, skilst mjer, að sami maðurinn geti verið hjú á fjórum stöðum á sama almanaksári. Þegar svo stendur á, hygg jeg, að af því mundi leiða rugling og rjettaróvissu í ýmsu tilliti.