Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem Ingibjörg Sigmundsdóttir getur ekki gegnt störfum sem varamaður Margrétar Frímannsdóttur, 5. þm. Suðurl., er þess hér með óskað að Guðmundur Lárusson bóndi, 2. varaþm. Alþb. og óháðra á Suðurl., taki sæti á Alþingi í veikindaforföllum þingmannsins. Svavar Gestsson, þingflokksform. Alþb. og óháðra.`` Guðmundur Lárusson hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og er boðinn velkominn til starfa hér í dag.

Virðulegi forseti. Petrína Baldursdóttir bar fram á Alþingi í október tvær fyrirspurnir varðandi útlendingaandúð eða kynþáttafordóma. Það hefur komið í minn hlut að fylgja þeim úr hlaði þar sem henni gafst ekki tækifæri til að fylgja þeim eftir sjálf. Varðandi þá spurningu hvort unnið væri eftir verkefnaáætlun gegn útlendingaandúð í skólum landsins hefur menntmrh. upplýst að engin slík verkefnaáætlun sé í skólum, einungis sú markmiðssetning í lögum um grunnskóla að markmið náms og kennslu og starfshættir grunnskóla skuli vera þannig að komið sé í veg fyrir mismunun vegna uppruna, kyns, búsetu, stéttar, trúarbragða eða fötlunar. Jafnframt að við endurskoðun aðalnámskrár verði þessi lagaákvæði túlkuð. Sú spurning sem hér er borin fram er um átakið ,,Norðurlönd gegn útlendingaandúð`` og hvað hafi verið gert hér á landi. Virðulegi forseti. Mér er ekki óljúft að fylgja þessari spurningu eftir fyrir Petrínu Baldursdóttur því sem formaður menningarmálanefndar Norðurlandaráðs á sínum tíma var ég einn af frumkvæðisaðilum málsins. Þetta átak tengdist tilsvarandi átaki Evrópuráðsins og á sínum tíma bar þessar ákvarðanir ráðanna á góma í umræðum um utanríkismál á Alþingi og bundnar voru væntingar við framkvæmd þeirra. Í allri Evrópu hefur það vakið ugg og óhug hversu þeim sem hafa uppi áróður gegn útlendingum og sýna kynþáttafordóma hefur vaxið fiskur um hrygg. Norðurlandaþjóðirnar leggja áherslu á að innflytjendur og flóttafólk finni sinn sess í samfélaginu, að því og menningu þess sé sýnd virðing. Nágrannar okkar hafa haft af því verulegar áhyggjur að þessir hópar hafa átt undir högg að sækja. Umræðan leiðir í ljós áhyggjur af vexti og fyrirferð útlendingahaturs. Með sérstöku átaki eða herferð birtist vilji til að vinna gegn því að útlendingaandúð og kynþáttafordómar festi sig í sessi með þjóðunum. Í undirbúningi átaksins var talið þýðingarmikið að skólar á Norðurlöndum og kennarar yrðu virkjaðir. Jafnframt yrði athugað með námsefni. Þarna væri unnt að hafa mikil áhrif. Við höfum opnað landið okkar fyrir nýbúum og mörg ættleidd börn af framandi kynþáttum hafa borist í faðm eftirvæntingarfullra foreldra hérlendis. Við stöndum frammi fyrir þeirri áleitnu spurningu hvort við Íslendingar séum fordómalausir gagnvart öðrum kynþáttum. Hér hafa gerst þeir atburðir, m.a. hér handan Austurvallar er hörundsdökkum manni var meinaður aðgangur að skemmtistað, að full ástæða er til að taka á að efla skilning ungra og aldinna og vinna gegn fordómum, ekki síst uppvaxandi kynslóðar. Því er spurt: Hvernig komum við Íslendingar að norræna átakinu? Og þá ekki síður: Hvernig munum við fylgja því eftir heima fyrir? Það var eitt af meginmarkmiðum að virkja til átaks sem fylgt yrði eftir í þjóðlöndunum á ýmsan hátt.

Herra forseti. Átak norrænu ráðherranefndarinnar sem nefnt hefur verið ,,Norðurlönd gegn útlendingaandúð`` og sem fram fór að mestu á árinu 1995 var hluti stærra verkefnis á vegum Evrópuráðsins gegn mismunun og misrétti. Norræna ráðherranefndin veitti í allt á áttunda tug millj. ísl. kr. til þessa átaks sem við Íslendingar nutum góðs af. Til að sjá um framkvæmd átaksins skipaði norræna ráðherranefndin samnorræna nefnd en fulltrúar Íslands í henni voru þau Guðjón Magnússon og Kristín Njálsdóttir. Kristín sat jafnframt í landsnefnd þeirri sem menntmrh. hafði skipað til að hafa umsjón með verkefni Evrópuráðsins hér á landi, en sá háttur var hafður á til að tryggja upplýsingastreymi og samhæfingu í verkefnavali og framkvæmd. Áhersla var lögð á að velja stór verkefni og að virkja eftir mætti æskulýðsfélög og æskulýðssamtök við framkvæmd þeirra. Helstu verkefni sem ráðist var í hérlendis eru þessi: Rannsókn á högum nýbúa, en þessu verkefni sem unnið er af Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála á að ljúka fyrir árslok 1996. Verkefnið er unnið að frumkvæði íslensku framkvæmdanefndarinnar. Íslensk ungmenni, 29 talsins á aldrinum 18--22 ára, tóku þátt í evrópskri lestarferð um Evrópu. Verkefnið sem gekk undir nafninu Evrópska ungmennalestin fólst í því að eitt þúsund ungmenni lögðu á svipuðum tíma í lestarferð um Evrópu og áttu lestirnar viðdvöl í ýmsum borgum á leið sinni til Strassborgar þar sem farþegarnir vöktu mikla athygli á verkefninu. Íslensku þátttakendurnir voru með í norrænu lestinni og var för hennar og þátttaka ungmennanna í þeirri evrópsku ungmennaviku sem á eftir fór kostuð af verkefnafé norrænu ráðherranefndarinnar. Markmiðið var að vekja athygli og auka skilning bæði þátttakenda og annarra á jafnrétti og umburðarlyndi gagnvart mismunandi menningu og þjóðerni. Verkefni þetta vakti mikla athygli og þótti takast vel. Á Íslandi var efnt til ritgerðasamkeppni meðal ungmenna 20 ára og yngri undir kjörorðinu: Með pennann að vopni. Ritgerðirnar skyldu fjalla um kynþáttafordóma, útlendingahræðslu eða togstreitu vegna mismunandi trúarbragða. Sjö ritgerðir hlutu viðurkenningu og var sú ritgerð sem hlaut fyrstu verðlaun birt á sínum tíma í Morgunblaðinu. Tvær ráðstefnur, önnur fyrir æskulýðsleiðbeinendur og hin fyrir fjölmiðlafólk um vandamál tengd kynþáttafordómum, voru haldnar með þátttöku Íslendinga. Norræna ráðherranefndin stóð fyrir gerð tveggja sjónvarpsmynda um þetta verkefni sem hafa verið sýndar á Norðurlöndum annars staðar en á Íslandi en Ríkisútvarpið \mbox{-- sjónvarp} hefur því miður ekki enn þá séð sér fært að taka þær til sýningar sem vonandi getur staðið til bóta. Öll þessi verkefni að undanskilinni rannsókninni á kjörum nýbúa voru kostuð af norrænu ráðherranefndinni. Þetta voru helstu þættir átaksins en áhersla hefur verið lögð á að þar með sé þó afskiptum ráðherranefndarinnar ekki lokið. Samstarfsráðherrar Norðurlanda fólu skrifstofu ráðherranefndarinnar í júní á þessu ári að leggja fram yfirlit um það á hvern hátt sé unnið gegn útlendingaandúð á Norðurlöndunum og tillögur um frekari samnorrænar aðgerðir. Þessarar tillögu er að vænta nú fyrir árslok og verður þá tekin afstaða til hennar. Ég vænti þess, herra forseti, að með þessu hafi ég svarað því sem að hér var borið fram.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa fyrirspurn en jafnframt leyfa mér að nefna að í sumar hófst nokkur umræða meðal almennings um þessi mál á Íslandi, útlendingahatur, vegna þess fyrst og fremst að talið var að manni hefði verið vísað af veitingastað á grundvelli litarháttar. Í framhaldi af því voru einhver viðtöl í fjölmiðlum við ráðherra, ég hygg hæstv. félmrh. og líklega hæstv. dómsmrh. líka, þar sem rætt var um að á þessu máli þyrfti að taka og hvort ekki þurfi að skapa úrræði til þess að almannavaldið taki upp mál af þessu tagi, því það er auðvitað bersýnilega um að ræða stjórnarskrárbrot ef mönnum er vísað burt, hvaðan sem það er, á grundvelli litarháttar. Og ég vil leyfa mér, þó það sé óvenjulegt í fyrirspurnatíma að nefna hvort hæstv. ráðherrar gætu eitthvað upplýst hvar hugsanlegt lagafrv. er á vegi statt sem tæki á málum af þessum toga.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka samstarfsráðherra Norðurlanda fyrir þessi svör og ég vil jafnframt taka undir athugasemdir hv. þm. Svavars Gestssonar um að þetta alvarlega mál verði tekið upp af almannavaldinu. Varðandi svörin frá ráðherra þá er það strax eitt sem vekur athygli. Evrópulestin og sjónvarpsþáttur um lestina eru mál sem vöktu athygli og komu í fjölmiðlum og einhverja vitnesku höfðum við um ritgerðasamkeppnina og það er mjög gott mál að hafa haft ráðstefnu fyrir æskulýðsfulltrúa og ritgerðakeppnir. En það er mjög mótandi að sýna myndbönd eða taka sjónvarpsþætti til sýningar. Ég hef heyrt af þessum myndböndum og hef skilið það þannig að annað sé sjónvarpsþáttur en hitt sé myndband til þess að setja í umferð og slíkt myndband mundi ég telja að ætti erindi inn í skóla landsins sé það þannig úr garði gert að það sé upplýsandi og fræðandi og til þess fallið að höfða til barna eða unglinga. Ég heyri á ráðherra að í júní var kallað eftir því að tillögur um frekari samnorrænar aðgerðir yrðu e.t.v. gerðar. En það sem ég er að kalla eftir með því að fylgja eftir fyrirspurn Petrínu Baldursdóttur hér í dag er: Hvað ætlum við að gera á Íslandi? Hvernig vakti þetta átak okkur til vitundar um það sem þarf að gera hjá okkur óháð því hvað Norðurlöndin gera saman? Og það er alvarlegt að heyra að sjónvarpsþáttur sem unninn var og sýndur, eftir því sem ég hef upplýsingar um, sl. haust og vor eða vetur á hinum Norðurlöndunum skuli enn ekki hafa verið tekinn til sýningar hjá sjónvarpinu og að ekkert sé að frétta hvernig myndbandið verður notað.

Virðulegi forseti. Aðeins örstutt athugasemd vegna orða hv. þm. Svavars Gestssonar. Fyrir allshn. hefur legið frv. til laga um breytingu á hegningarlögum um vernd gegn mismunun og fjallar um þetta efni er hann benti á. Allshn. hefur nú lokið meðferð á þessu máli þannig að nefndarálit er væntanlegt fljótlega hér í þingsal.

Herra forseti. Það er aðeins tvennt sem hefur komið fram í þessari umræðu sem þarf að svara. Því fyrra hefur hv. þm. Sólveig Pétursdóttir þegar svarað, þ.e. það hefur ekki verið refsivert að hafa í frammi slíka framkomu eins og hv. þm. Svavar Gestsson gat hér um en samkvæmt því frv. sem ríkisstjórnin lagði fyrir var tekið á því máli og það er að sjálfsögðu viðbrögð almannavaldsins við slíkri framkomu. Ég held að það sé nú þannig í okkar þjóðfélagi sem betur fer að almenningur þolir ekki að svona sé komið fram við fólk og það aðhald sem hefur t.d. verið af hálfu fjölmiðla í þessu máli hefur vakið menn til umhugsunar um það. Við skulum þess vegna vona að slíkt komi ekki fyrir aftur í okkar samfélagi þó við getum aldrei verið tryggir um það og þess vegna nauðsynlegt að taka það inn í löggjöf. Að því er varðar frekari vinnu í þessu máli þá tók ég það fram að því er ekki lokið af hálfu norrænu ráðherranefndarinnar. Það verður áfram unnið að þessu máli sem ég veit að mun gagnast okkur og þessum málstað. Að því er varðar sýningu sjónvarpsins á þessu efni þá getum við í sjálfu sér ekkert fyrirskipað sjónvarpinu að gera eitt né annað í þeim efnum en ég vænti þess að þessi umræða verði til þess að það mál verði tekið til athugunar hjá þeim á nýjan leik og vonandi leiðir til þess að þeir muni verða við því að sýna þessa mynd sem ég tel eðlilegt og ég lít svo á að fyrir því sé mikill vilji á Alþingi eins og hefur komið fram í umræðum.

Herra forseti. Frákast á afla fiskveiðiflotans innan og utan fiskveiðilögsögunnar er mikið rætt meðal manna, enda er hér um mjög alvarlegt mál að ræða sem varðar umgengni og nýtingu okkar helstu auðlinda sem eru fiskstofnarnir í hafinu. Það er viðurkennd staðreynd að veiddum afla er kastað í sjóinn í einhverjum mæli, en menn greinir mjög á um hve mikið magn sé að ræða. Ýmsar frásagnir hafa komið fram um þessi mál, einstaka sjómenn hafa sagt frá sinni reynslu og myndefni hefur komið fram í fjölmiðlum sem sýnir hvernig afla er kastað í hafið. Það er viðurkennd staðreynd að þetta á sér stað og leiða má líkur að því að langmest af þeim fiski sem kastað er drepist og þar með er í raun verið að veiða úr fiskstofnum umfram það sem gert er ráð fyrir við stjórn fiskveiða hvað leyfilegan heildarafla varðar. Þegar leitað er skýringa á því af hverju þetta á sér stað eru ýmsar ástæður nefndar. Sumir vilja kenna fiskveiðistjórnunarkerfinu um en aðrir nefna aðrar ástæður. Ekki er hægt að segja að fiskveiðistjórnarkerfið valdi þessu eitt og sér því að útgerðir eiga að geta stjórnað veiðum út frá sínum veiðiheimildum þannig að við veiðar á einni fisktegund sé borð fyrir báru með aðrar tegundir sem meðafla. Þá má einnig benda á að við veiðar skipa utan fiskveiðilögsögunnar mun afla vera kastað í einhverjum mæli oft og tíðum ef marka má frásagnir sjómanna og þar gildir ekkert kvótakerfi. Herra forseti. Hér er um mjög alvarlegt mál að ræða. Útgerðin í landinu hefur í umboði þjóðarinnar heimildir til þess að nýta auðlindir í hafinu sem eru sameign þjóðarinnar. Það er því eðlileg krafa þjóðarinnar að vel sé gengið um auðlindina og henni sýnd tilhlýðileg virðing. Það að kasta veiddum fiski í hafið samrýmist því ekki. Í tengslum við stjórn fiskveiða og ákvarðanir um leyfilegan heildarafla hverju sinni er eðlilegt að velta því fyrir sér hvort og hvernig fiskifræðingar taka tillit til frákasts á afla í forsendum sinna tillagna um heildarafla. Þetta hlýtur að skipta máli þar sem ein af forsendum fiskifræðinga við mælingar á stofnstærðum eru aflaskýrslur fiskveiðiflotans. Ef afli sem kastað er á hafi úti er ekki talinn með eða hann vanmetinn í forsendum fiskifræðinga má leiða líkur að því að veiðistofnar séu vanmetnir og leyfilegur heildarafli verði þar með minni en vera mætti. Herra forseti. Á þskj. 184 legg ég fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. sjútvrh.: 1. Hefur ráðuneytið látið gera úttekt á hve miklum veiddum afla er kastað af fiskiskipum í hafið í stað þess að færa hann að landi eins og lög gera ráð fyrir? 2. Ef upplýsingar liggja fyrir, hvaða aflatölur er um að ræða? 3. Ef upplýsingar liggja ekki fyrir, hefur ráðherra þá áform um að lagt verði mat á frákast á afla? 4. Taka fiskifræðingar tillit til áætlaðs frákasts á afla fiskiskipa við gerð tillagna um leyfilegan heildarafla einstakra fisktegunda?

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hafa varpað þessu umræðuefni fram og tek undir með honum að hér er um að ræða mjög alvarlegt mál sem mikilvægt er að stjórnvöld og þeir sem ábyrgð bera á fiskveiðunum taki höndum saman um að leysa. Sem betur fer er það svo að á undanförnum árum hefur mjög margt verið gert, bæði af hálfu stjórnvalda og þeirra sem í sjávarútvegi starfa til þess að tryggja góða umgengni um fiskimiðin og væri sérstök ástæða til þess að gera heildaryfirlit yfir það og þann árangur sem það hefur skilað. En því miður er enn of mikið um það að fiski er hent. Sem svar við spurningum hv. fyrirspyrjanda má segja að sjútvrn. sem slíkt hefur ekki sjálft staðið fyrir könnun á umfangi útkasts af fiski. Aftur á móti hafa tvær nefndir, sem ég hef skipað á undanförnum árum, gert tilraun til að leggja mat á umfang útkasts og enn fremur hefur Hafrannsóknastofnun staðið fyrir slíku verkefni sem nú er í gangi. Rannsóknir sem þessar geta ekki gert meira en að lýsa ástandinu eins og það er á hverjum tíma. Það er því ekki rétt að framreikna tölur um útkast m.a. vegna þess að viðhorf manna til þessara hluta breytast og aðstæður eru misjafnar frá einu ári til annars. T.d. má nefna að í júní sl. voru samþykkt lög um umgengni um nytjastofna sjávar sem hljóta að hafa áhrif á afstöðu manna til að kasta fyrir borð og önnur atriði er varða umgengni um auðlindir sjávar svo sem lokun veiðisvæða og þróun veiðarfæra. Árið 1992 var gerð úttekt á vegum nefndar sem þá starfaði um bætta umgengni. Sú úttekt miðaði að því að meta hversu miklu væri fleygt af fiski og gerð grein fyrir niðurstöðum í skýrslu samráðshóps um bætta umgengni um auðlindir sjávar. Niðurstöðunum var skilað í janúar 1993. Í fyrsta lagi var reynt að leggja mat á útkast frá netabátum en ekki var unnt að sýna fram á að fiski væri hent í verulegum mæli frá netabátunum í þeirri könnun sem þarna fór fram. Í öðru lagi var reynt að meta útkast frá togurum og helstu niðurstöður voru að rúmum 4% af heildarafla væri kastað fyrir borð. Af fiski innan kvóta var hlutfallið 2,4%. Ef litið var á einstakar tegundir var niðurstaðan sú að 0,4% af þorskafla væri hent en verst var ástandið í karfaveiðunum þar sem 13% var fleygt. Fyrir aðrar kvótabundnar tegundir var hlutfallið 1--2,5%. Það er rétt að minna á að þessar niðurstöður voru birtar í janúar 1993 við allt aðrar aðstæður en við búum við í dag. Í maí 1994 var svo skipuð nefnd til að fjalla um umgengni um auðlindir sjávar. Það var samstarfsnefnd sjómanna og útvegsmanna og Hafrannsóknastofnunar og Fiskistofu. Sú nefnd sendi 1.000 sjómönnum spurningalista þar sem m.a. var spurt um atriði er varða útkast. Því miður var svörunin ekki nema 27% þannig að ekki reyndist unnt að vinna úr þessum spurningum eins og vonir stóðu til. Nefndinni bárust eigi að síður margar góðar athugasemdir og merkilegar upplýsingar sem nýttust henni í starfinu við umfjöllun og undirbúning að lagafrv. um umgengni um nytjastofna sjávar sem var samþykkt, eins og kunnugt er, á sl. vori. Varðandi útkast er helst að nefna niðurstöðu spurningar um það hvort breytingar hafi orðið á útkasti á fiskveiðiárinu 1993--1994 miðað við fiskveiðiárið þar á undan. Það er athygli vert að niðurstaðan var á þann veg að þeir sem töldu að útkastið hefði aukist voru jafnmargir og þeir sem töldu að það hefði minnkað. Hafrannsóknastofnun hefur svo jafnframt í samvinnu við trúnaðarmenn verið að vinna að slíkri könnun og hún hefur verið unnin í trúnaði við sjómenn um borð í fiskiskipum. Það er mat Hafrannsóknastofnunar að áhrifin á fiskveiðiráðgjöfina komi fyrst og fremst fram í því hvort verulegar breytingar verða frá einu ári til annars vegna þess að fiskveiðiráðgjöfin byggist á hlutfallslegum breytingum á milli ára og stærð fiskstofna og þess vegna eru áhrifin fyrst og fremst í því fólgin ef breytingar verða á milli ára.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svörin. Það fór reyndar eins og mig grunaði að það er ekki einfalt mál að kveða upp úr um það hve miklu er hent af fiski á miðunum. Engu að síður er þetta mál sem er mjög mikilvægt og nauðsynlegt að halda vakandi og fylgjast með því. Við erum hér að fjalla um okkar helstu auðlind sem er fiskstofnarnir í hafinu og við verðum auðvitað að gera þá kröfu til þeirra sem um hana ganga að umgengnin sé í lagi því við verðum að horfa til framtíðar í þessum málum og það samrýmist einnig hagsmunum sjómanna og útgerðarmanna sjálfra. Ég ítreka það, herra forseti, að ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svörin og tel að fyrirspurninni sé svarað að svo miklu leyti sem mögulegt er.

Herra forseti. Í Morgunblaðinu 10. nóvember sl. birtist frétt með yfirskriftinni: ,,Snorragöng að hruni komin``. Inni í blaðinu sama dag er viðtal við staðarhaldarann í Reykholti, séra Geir Waage, þar sem hann segir að göng sem talið er að hafi legið frá Snorralaug inn í kjallara bæjar Snorra Sturlusonar á fyrri hluta 13. aldar voru grafin upp á um tveggja metra kafla á fjórða áratugnum. Þau eru nú að hruni komin og troðningar hafa myndast umhverfis laugina vegna ágangs ferðamanna. ,,Staðarhaldarinn í Reykholti, Geir Waage,`` segir orðrétt, með leyfi forseta, ,,er harðorður í garð Þjóðminjasafns og segist hafa talað fyrir daufum eyrum um lagfæringar og frekari upppgröft á þessu helsta höfuðbóli Vesturlands í mörg ár. ... Í skýrslu sem Guðmundur Ólafsson fornleifafræðingur vann sl. sumar þar vestra segir m.a. að ástand fornminjanna sé svo slæmt að það sé Þjóðminjasafni og Reykholtsstað til vansa.`` Síðar í sömu grein í Morgunblaðinu þann 10. nóvember sl. er, með leyfi forseta, vitnað í Þór Magnússon þjóðminjavörð. Hann segir: ,,Næsta vor verður það lagað sem úr lagi er gengið í göngunum.`` Síðan er það rakið nokkuð hvernig þessi göng eru tilkomin og hvaða þýðingu þau í raun og veru hafa í menningarsögu lands og þjóðar. Geir Waage, staðarhaldari, bætir um betur í sama viðtali síðar og segir, með leyfi forseta: ,,Algert metnaðarleysi virðist vera ríkjandi innan Þjóðminjasafnsins um fornleifarannsóknir í Reykholti og fleiri höfuðbólum á Íslandi eins og t.d. Hrafnseyri við Arnarfjörð þar sem ekkert hefur verið gert með rannsókn á gamla kirkjustæðinu og rústum virkis og bæjar Hrafns Sveinbjarnarsonar. Nefna mætti Skálholt á seinni árum, Hóla í Hjaltadal, Odda á Rangárvöllum og nánast alla sögustaði landsins.`` Í framhaldi af þessu kemur það fram að það muni kosta 10--15 millj. kr. að ljúka uppgreftri á bæjarhólnum í Reykholti. Svo mikið er haft við þessi mál í Morgunblaðinu að um þau er skrifaður sérstakur leiðari í blaðinu 14. nóvember þar sem lögð er á það áhersla að fjármagn til fornleifarannsókna, sem standi í raun og veru afar illa að mörgu leyti fyrst og fremst vegna fjárskorts, verði aukið verulega hér á landi. Þeir sem hafa farið yfir þessi mál með einhverjum hætti á undanförnum árum kannast við að fornleifarannsóknir hafa verið dálítil hornreka í menningarstarfsemi okkar, því miður, og úr því þarf að bæta. Af þessum ástæðum hef ég, hæstv. forseti, flutt fyrirspurn til hæstv. menntmrh. á þskj. 185 í þremur liðum, um fornminjarannsóknir í Reykholti.

Herra forseti. Spurt er: 1. Hvernig verður háttað fornminjarannsóknum í Reykholti á næsta ári og hve miklum fjármunum verður varið til þeirra? 2. Liggja fyrir áætlanir um tilhögun fornminjarannsókna þar á næstu árum? 3. Telur ráðuneytið að einhverjar fornminjar hafi eyðilagst í Reykholti á undanförnum árum eða áratugum? Svarið er þetta: Samkvæmt þjóðminjalögum fer Þjóðminjasafn Íslands með yfirstjórn og annast eftirlit rannsókna á fornleifum í landinu. Því var óskað upplýsinga frá Þjóðminjasafni vegna fyrirspurnarinnar. Í svari þjóðminjavarðar kemur fram að engar fornleifarannsóknir séu fyrirhugaðar í Reykholti á næsta ári og ekki séu uppi áætlanir um fornleifarannsóknir þar á næstu árum. Á árunum 1987--1989 fóru fram nokkrar forrannsóknir á hluta gamla bæjarstæðisins í Reykholti. Síðan hafa fornleifarannsóknir annars staðar gengið fyrir rannsóknum þar. Þjóðminjavörður segir enn fremur í svari sínu að ekki sé vitað til þess að fornleifar hafi verið eyðilagðar í Reykholti á undanförnum árum nema hvað skemmdir urðu á gufu- og vatnsstokkum er grafið var með skurðgröfu gegnum gömlu stokkana frá hvernum Skriflu að Snorralaug árið 1984. Vatnsstokkunum hefur verið komið í lag aftur og rennur vatn um þá til laugarinnar. Þjóðminjavörður bendir einnig á að mikil þörf sé á að lagfæra umhverfi Snorralaugar því það líði fyrir mikla umferð ferðamanna sem koma og skoða hana. Í þessu sambandi er vert að nefna að í skipulagsskrá Snorrastofu í Reykholti sem staðfest var haustið 1995 er ákvæði þar sem kveðið er á um heimild til að fela Snorrastofu að hafa umsjón með fornminjum í Reykholti undir yfirumsjón Þjóðminjasafns Íslands að fengnu samþykki þjóðminjaráðs. Nú þegar Snorrastofa hefur tekið til starfa tel ég fulla ástæðu til að kanna hvort ekki sé rétt að koma þeirri skipan á og tryggja þar með daglegt eftirlit með fornminjum á staðnum. Í bréfi þessu sem hér hefur verið lesinn útdráttur úr kemur fram það mat þjóðminjavarðar að það geti ekki verið forgangsverkefni að grafa eftir fornleifum í Reykholti því að frá sjónarmiði fornleifafræðinnar sé flókið bæjarstæði eins og ætla má að sé í Reykholti ekki hið vænlegasta til fyllsta árangurs í fornleifarannsóknum. Það er því augljóst af bréfi þjóðminjavarðar að hann lítur ekki þannig á að fornleifarannsóknir í Reykholti séu forgangsverkefni þó þær geti verið forvitnilegar vegna staðarins. Hins vegar er ljóst að það er forgangsverkefni að mati þjóðminjavarðar að gera við þau göng sem urðu tilefni blaðagreinarinnar sem hv. þm. vísaði til og er þess að vænta að ráðist verði í þær framkvæmdir næsta vor. Ég tel að með þessu sé fyrirspurnunum svarað. Almennt vil ég segja um fornleifarannsóknir sem hv. þm. vék að í máli sínu að ég er sammála honum um að ástæða sé til að velta fyrir sér framkvæmdum á því sviði. Þær hafa nú verið þó nokkrar. Menn hafa bent á Viðey og menn hafa bent á rannsóknir sem fara fram á Bessastöðum. Á verkefnaskrá Þjóðminjasafnsins eru fornleifarannsóknir, t.d. á Neðra-Ási í Hjaltadal og fornbæjar í Svignaskarði, þannig að uppi eru áform um fornleifarannsóknir að sjálfsögðu þó að sögustaðirnir séu ekki sérstaklega tíundaðir í þessu bréfi sem sérstakt viðfangsefni. En það er alveg augljóst að gildi sögustaðanna ræðst m.a. af því hvað mikið er af upplýsingum þar um hinn forna menningararf og þá sögu sem staðirnir tengjast og á það við um Skálholt, Reykholt, Hóla og fleiri sögufræga staði eins og við vitum. Og ég get, ef ég má bregða mér í gervi formanns Þingvallanefndar, greint frá því að á vegum þeirrar nefndar hafa menn velt því fyrir sér hvernig best verði staðið að því að vinna að fornminjarannsóknum á Þingvöllum. Það er viss þróun í þá átt í landinu einnig að þessi verkefni séu ekki alfarið á vegum Þjóðminjasafns Íslands og vissulega eru þau það ekki í framkvæmd þó að Þjóðminjasafnið og þjóðminjaráð gegni hér mikilvægu hlutverki sem og fornleifanefnd. Hér hafa einkaaðilar stofnað stofnun sem heitir Fornminjastofnun Íslands og það er m.a. til athugunar hjá Þingvallanefnd að taka upp samstarf við þá aðila um þjóðgarðssvæðið. Ég tek því undir með hv. þm. að ástæða er til að velta þessu fyrir sér almennt. Ég tel að almennt sé líka meiri skilningur á því að gildi staða er meira eftir því sem rannsóknir hafa verið gerðar og upplýsingar liggja fyrir og menn eigi að beita sér fyrir því í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Ég efast um að nokkur sjálfstæð þjóð sé jafnskammt á veg komin að kanna fornleifar í sínu landi og við Íslendingar. Eftir því sem ég best fæ séð vantar hér algerlega alla stefnumótun í þeim málum. Mér finnst nokkuð furðuleg sú stefna sem fram kom í bréfi þjóðminjavarðar um að sögustaðirnir væru ekki það sem skipti mestu máli. Fræðimenn getur auðvitað greint á um það hvar beri að byrja, en að mínum dómi skiptir það mjög miklu máli, til þess að hægt sé að byggja upp á sögustöðunum þjónustu við ferðamenn og tengja þá við sögu þjóðarinnar, við skólana o.s.frv., að þessir staðir séu kannaðir og því lýsi ég furðu minni á þessu. Við eigum mjög mikið eftir í að kanna alla helstu sögustaði þjóðarinnar. Það er sama hvort við tökum Skálholt, Hóla, Reykholt, Þingvelli, það er nánast sama hvað er, við eigum þetta allt eftir. Því vil ég skora á hæstv. menntmrh. að beita sér fyrir því að móta stefnu í fornleifarannsóknum. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt að það verði sett upp forgangsröð. Það er ágætt að fornleifafræðingar myndi sín eigin fyrirtæki og sinni rannsóknum, t.d. fyrir sveitarfélög, en ríkisvaldið á að móta stefnu í þessum efnum, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 8. þm. Reykv. fyrir þessa fyrirspurn sem vekur athygli á mikilvægu máli. Hann vitnaði til viðtals í Morgunblaðinu á sínum tíma og sem vakti verulega mikla athygli. Á þessum stutta tíma hér gefst ekki mikið tækifæri til að ræða þetta efnislega. En vegna þess að ég hef nokkuð komið að málum Þjóðminjasafnsins vil ég segja í fyrsta lagi að það er fjarri lagi að þar ríki metnaðarleysi hvað varðar fornleifarannsóknir. Þjóðminjaráð hefur markað þá stefnu að fornleifaskráning sem er auðvitað aðalatriði málsins og mikilvægasta atriðið í fyrstu, og fornleifarannsóknir verði forgangsverkefni á vegum Þjóðminjasafnsins. Í því sambandi var ráðinn sérstakur verkefnisstjóri sem sinnir skipulagi og undirbúningi fornleifaskráningar á vegum Þjóðminjasafnsins. Auk þess koma aðrir að því verki. Einnig vil ég nefna að á vegum þjóðminjaráðs hefur verið unnið að mjög viðamikilli stefnumótunarvinnu til þess að styrkja m.a. fornleifaskráningu og fornleifarannsóknir.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Svavari Gestssyni fyrirspurnina og þá umræðu sem hér hefur farið af stað um fornminjar á Reykholtsstað og reyndar víðar um landið. Þær fornminjar hljóta að vera dýrmætar þjóðinni og þarf að gæta þess að þær verði ekki fyrir hnjaski þangað til kemur að rannsókn þeirra í þeirri röð sem sett hefur verið upp. Það er þröngt um fé á þessum liðum í útgjöldum ríkisins. Ég vil ekki segja að það sé metnaðarleysi heldur peningaleysi sem veldur að ekki er búið að gera miklu meira í þessum málum eins og hv. þm. Sturla Böðvarsson gat um. Ég tek undir það álit sem fram kom í máli hæstv. menntmrh. að mikilvægt er að taka þau verkefni sem hægt er að ljúka í einum áfanga en ekki fara út í flókin verkefni með litla peninga milli handa.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin og þakka hv. þingmönnum sem hafa talað fyrir undirtektir þeirra og áhuga þeirra á málinu. Það er greinilegt að talsverður áhugi er á því að taka á þessum fornleifamálum, fornleifarannsóknum og fornleifaskráningu og það er fagnaðarefni sem fram kom hjá hv. 2. þm. Vesturl. í þeim efnum að að þessum málum er unnið. Ég held þó að veruleikinn sé sá að við þurfum á því að halda að Þjóðminjasafnið standi hina faglegu vakt og geri áætlanir til lengri tíma um þessi efni. Það er skoðun margra fornleifafræðinga að fornleifar séu best geymdar í jörðinni vegna þess að oft á tíðum vilji henda þær slys að þegar þær eru komnar upp úr henni eins og kunnugt er og það er sjónarmið út af fyrir sig. Ég held þó að það verði að viðurkenna að þarna vantar samþættingu þessarar stefnumótunar til lengri tíma, bæði að því er varðar fornleifarnar annars vegar og hins vegar tengsl þeirra sérstaklega og fornleifarannsóknanna við sögustaðina til þess að gera þessa hluti, fornleifarannsóknirnar og gömlu söguna alla, lifandi í augum þjóðarinnar. Ég held að það eigi að taka á því máli alveg sérstaklega út af fyrir sig. Og ég man ekki betur en að um það hafi verið fluttar þingsályktunartillögur, m.a. af þingmönnum Kvennalistans eða öðrum þingmönnum fyrir nokkrum árum, um þau efni að tengja þetta ferðamannaiðnaðinum sérstaklega. Aðrir þingmenn hafa einnig flutt svipuð mál þannig að mér sýnist að það sé áhugi á málinu hér og ég vil láta það koma fram að þó að ég sé ánægður með umræðuna, þá er ég ekki ánægður með svar Þjóðminjasafnsins.

Herra forseti. Ég vil andmæla því að metnaðarleysi ríki hjá þjóðminjavörslunni eða Þjóðminjasafni Íslands á þeirra starfsvettvangi. Hitt er ljóst að þegar við ræðum um þessa staði og þegar við ræðum um sögustaðina og veltum fyrir okkur forræði á þessum stöðum og hver á að hafa frumkvæði í málefnum þeirra, þá er ekki unnt að kasta ábyrgðinni að öllu leyti yfir á Þjóðminjasafnið eða þjóðminjavörsluna. Kirkjan fékk Skálholt afhent. Þingvellir eru undir sérstakri nefnd, Þingvallanefnd, sem er að velta fyrir sér hvernig hún getur staðið að þessu og Hólar eru með sínum hætti o.s.frv. Við sjáum að þegar Reykjavíkurborg tók við Viðey og fékk hana að gjöf, þá var ráðist í mjög skipulegar fornleifarannsóknir þar. Við sjáum líka að þegar uppbygging fer fram á Bessastöðum, hefur verið ráðist í mjög yfirgripsmiklar fornleifarannsóknir þar. Það þarf líka að velta fyrir sér hug forráðamanna staðanna í hverju tilviki, þ.e. hvaða hug þeir bera til þess að efna til slíkra rannsókna og hvernig þeir vilja byggja staðina upp. Og við vitum að í Reykholti hefur á undanförnum árum verið lögð áhersla á annað en fornleifarannsóknir í uppbyggingu þess staðar. En það gefast tækifæri til þess kannski á næsta ári að endurskoða hlutverk Reykholts almennt og hvaða starfsemi þar á að fara fram. Minn hugur stendur til þess, ef þau tækifæri gefast, að tengja starfsemina í Reykholti betur hinni fornu menningu sem þar var og nafni Snorra Sturlusonar og þá liggur í augum uppi að menn munu einnig leggja aukna rækt við fornleifarnar og það sem í jörðinni er falið.

Herra forseti. Það er gjarnan sagt að Ríkisútvarpið sé útvarp allra landsmanna og ríkissjónvarpið sé sjónvarp allra landsmanna. Nú er það hins vegar svo að landsmenn virðast ekki allir sitja við sama borð hvað varðar aðstöðu til hlustunar á rás Ríkisútvarps og móttöku sjónvarpssendinga ríkissjónvarpsins. Þá virðist öryggi hlustunar- og móttökuskilyrða vera misjafnt eftir svæðum landsins. Samt sem áður sitja landsmenn allir við sama borð þegar kemur að innheimtu afnotagjalda til Ríkisútvarpsins. Sveitarstjórnir og aðrir aðilar á Vesturlandi hafa gert athugasemdir þess efnis að aðstaða til hlustunar og móttöku Ríkisútvarps og sjónvarps séu ekki viðunandi á ákveðnum svæðum í kjördæminu. Þá hafa einnig verið gerðar athugasemdir þess efnis að til að mynda hlustunarskilyrði útvarps séu ekki nægilega örugg á ákveðnum svæðum, t.d. þegar verstu veður geisa á vetrardögum. Þar með geti þetta ástand varðað öryggi fólks á viðkomandi svæðum. Þess vegna spyr ég hæstv. menntmrh. á þskj. 186: ,,Hefur verið gerð úttekt á móttöku- og hlustunarskilyrðum Ríkisútvarpsins, Rásar 1 og 2 og sjónvarpsins, á Vesturlandi?``

Herra forseti. Samkvæmt upplýsingum sem aflað hefur verið hjá Ríkisútvarpinu hefur heildarúttekt á móttöku- og hlustunarskilyrðum Ríkisútvarpsins, Rásar 1 og 2, og sjónvarpsins ekki verið gerð nýverið fyrir allt Vesturland. Nokkuð ber á að kvartað sé til tæknideildar Ríkisútvarpsins og hafa ástæður kvartana verið kannaðar af tæknimönnum þess og telja þeir sig hafa yfirsýn yfir ástand dreifikerfisins í þeim landshluta. Kvartanir hafa aðallega borist frá vestanverðu Snæfellsnesi vegna sjónvarps og útvarps, Borgarness og nágrennis vegna útvarps og frá nokkrum sveitabæjum, t.d. efst í Kolbeinsstaðahreppi og nokkrum dölum Dalasýslu vegna sjónvarps. Hlustunarskilyrði Rásar 1 og Rásar 2 eru sambærileg hvað varðar FM nema í Borgarnesi og nágrenni, þar sem sendir Rásar 1 er í Gyrðisholti en sendir Rásar 2 er í Þjóðólfsholti. Þetta veldur þeim mismun sem kvartað er undan á þessu svæði. FM-dreifikerfið var í upphafi hannað með það fyrir augum að ná til heimila fólks. Ekki voru gerðar sérstakar ráðstafanir til að ná þjóðvegum samfellt og hafa eyður í dreifingu ætíð verið fyrir hendi. Langbylgjudreifing hefur séð fyrir nauðsynlegri holufyllingu dreifikerfisins en endurnýjun langbylgjustöðvanna mun ljúka á fyrri hluta næsta árs. Að því er varðar dreifikerfi sjónvarpsins þá hefur á utanverðu Snæfellsnesi verið kvartað undan ótryggri dreifingu á svæðinu kringum Hellissand og jafnframt undan því að þörf sé óvenjustórra loftneta sem erfitt sé að halda við í þeim vetrarveðrum sem þar eru. Nýlega var ákveðið að setja upp endurvarpa fyrir Hellissand til að bæta úr ástandinu þar. Vonast er til að hann verði settur upp um eða eftir áramótin. Þá eru nokkrir sveitabæir á Vesturlandi sem búa við slæm eða ónothæf móttökuskilyrði. Engar endurbætur eru fyrirhugaðar fyrir þessa bæi á árinu, en móttöku- og hlustunarskilyrði Ríkisútvarpsins eru í sífelldri athugun hjá tæknideild stofnunarinnar og nýlegar ábendingar íbúa á svæðinu verða til athugunar hjá Ríkisútvarpinu á næstunni.

Herra forseti. Móttökuskilyrði útvarps og sjónvarps eru víða afleit á Vesturlandi, t.d. í sveitunum sunnan jökuls, í Dalasýslu, Grundarfirði, uppsveitum Borgarfjarðar og víðar. Þessi mál voru ítarlega rædd á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi í hittiðfyrra þar sem útvarpsstjóri sat fyrir svörum og hann hafði það eitt að segja að úr þessu yrði ekki bætt nema Ríkisútvarpið fengi meira fé á fjárlögum. Þetta finnst mér ekkert svar vegna þess að Ríkisútvarpið hefur úr miklum fjármunum spila og það er spurning um forgangsröð hvernig menn raða verkefnum á þeim bæ. Ég lít á það sem algert forgangsverkefni hjá Ríkisútvarpinu að sjá til þess að allir landsmenn sitji við sama borð hvað varðar útsendingar útvarps og sjónvarps og reyndar einnig þeir sem starfa á fiskimiðunum í kringum landið. Þar horfa mál að vísu til betri vegar þegar nýi langbylgjusendirinn á Gufuskálum verður tekinn í notkun í byrjun næsta árs, en eftir stendur að mikill fjöldi Vestlendinga og annarra landsmanna verður að sætta sig við það ár eftir ár að vera annars flokks borgarar hvað varðar möguleika á að njóta útsendinga útvarps og sjónvarps og það er með öllu óviðunandi.

Herra forseti. Ég hef undanfarin ár talsvert kynnst málefnum Ríkisútvarpsins og iðulega gert athugasemdir við hlustunarskilyrðin. Það er nú svo komið að ég tek mér aldrei í munn orðasambandið eða heitið ,,útvarp allra landsmanna``, því miður, í mesta lagi ,,útvarp flestra landsmanna``. Eins og þeim hv. þm. Vesturlands hugsa um sitt kjördæmi eru mér efstir í huga norðlenskir dalir og norðlensk nes sem hafa slæm eða engin skilyrði til hlustunar eða áhorfs jafnvel líka og því vil ég segja: Út með textavarpið og allar nýjungar þangað til Ríkisútvarpið verður útvarp allra landsmanna.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir það svar sem hér kom fram en auðvitað vekur það ekki miklar vonir um skjótar úrbætur sem eru nauðsynlegar. Það hlýtur að vera okkur þingmönnum nokkurt umhugsunarefni að stjórnendur Ríkisútvarpsins skuli ekki leggja meiri áherslu á það að sú kostnaðarsama dagskrárgerð sem Ríkisútvarpið stendur fyrir nái til allra landsmanna. Svo virðist sem meiri áhersla sé lögð á dagskrárgerð en að tryggja það að hún komist til hlustenda og þeirra sem horfa á sjónvarp. Í mörg ár hefur sú fyrirspurn sem hér er til umræðu verið borin upp án þess að viðbrögð hafi orðið í verki hjá Ríkisútvarpinu og það er mikið umhugsunarefni á sama tíma og við þekkjum það að geta náð mun betur útsendingum t.d. Bylgjunnar á Vesturlandi. Þetta er mikið umhugsunarefni fyrir stjórnendur Ríkisútvarpsins.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans. Einnig vil ég þakka öðrum hv. þm. fyrir þátt þeirra í þessari umræðu. Svar hæstv. menntmrh. staðfestir það sem ég talaði um í framsögu minni og staðfestir það sem íbúar víða á Vesturlandi hafa sagt m.a. við okkur þingmenn kjördæmisins. Svarið sýnir líka hve slæmt ástand er á dreifikerfi Ríkisútvarpsins. Ég vil nota tækifærið og hvetja hæstv. menntmrh. til að beita sér fyrir því af fullri hörku að gerðar verði úrbætur í þessum málum því að það hlýtur að vera eðlileg krafa íbúanna að þeir geti notið útsendinga útvarps og sjónvarps á við aðra landsmenn svo ég tali ekki um öryggisþáttinn í þessu máli. Ég þekki það af eigin raun frá Grundarfirði að það hefur komið sér mjög illa við slæmar aðstæður þegar sendingar Ríkisútvarpsins detta út og fólk verður sambandslaust við umheiminn við slæmar aðstæður. Ég vil hvetja hæstv. menntmrh. til að beita sér fyrir því að úrbætur verði gerðar hið allra fyrsta í þessum málum.

Herra forseti. Að sjálfsögðu hlýtur það að vera markmið Ríkisútvarpsins að sendingar þess náist um landið allt og þarf ekki að árétta það frekar. Ég hef hins vegar viljað beita mér fyrir því að Ríkisútvarpið hætti sjálft að reka dreifikerfið og það liggja fyrir hugmyndir um að Póstur og sími taki að sér þetta dreifikerfi og tryggi landsmönnum aðgang að sendingum jafnt frá Ríkisútvarpinu sem öðrum útvarpsstöðvum hvar sem er í landinu. Það held ég að sé markmið sem við eigum að vinna að að Ríkisútvarpið verði þá viðskiptavinur Pósts og síma eða þess aðila sem sér um dreifikerfið og það eigi ekki endilega að vera hluti af Ríkisútvarpinu. Ég held að það séu starfshættir sem ekki ber að ýta undir heldur að þarna sé um verkaskiptingu að ræða og Ríkisútvarpið kaupi þá þessa þjónustu í stað þess að reka þetta kerfi sjálft. Að því mun ég vinna og að því hef ég verið að reyna að vinna og koma í framkvæmd, en viðræðurnar milli þessara tveggja ríkisstofnana hafa staðið í langan tíma án þess að niðurstaða hafi fengist. Ég gerði mér vonir um að það lægi ljósar fyrir núna í haust heldur en raun ber vitni, en þetta er málefni, held ég, sem mundi leysa þetta til frambúðar. Einnig hef ég verið sannfærður um það að önnur tækni en sú sem beitt er núna við útsendingu á útvarps- og sjónvarpsefni ætti betur við fyrir okkur hér á mörgum stöðum í landinu heldur en þær stöðvar sem nú eru reknar. Mig brestur tækniþekkingu til þess að leggja endanlegan dóm á það en mér finnst að í þessu máli öllu hafi þróunin verið mjög hæg og það hljóti að vera unnt að taka upp nýja starfshætti að þessu leyti.

Herra forseti. Reglugerð um fyrirkomulag og framkvæmd samræmdra prófa í grunnskóla öðlast gildi 1. janúar nk. Reglugerðin er að stærstum hluta útfærsla á reglum um framkvæmd samræmdra prófa eins og lögin ætla en það skýtur skökku við þegar kemur að 13. gr. reglugerðarinnar en þar segir, með leyfi forseta: ,,Láta skal öðrum aðilum í té upplýsingar um niðurstöður samræmdra prófa ef þeir óska þess en ætíð skal gæta trúnaðar gagnvart einstökum nemendum.`` Já, láta skal öðrum aðilum í té upplýsingar um niðurstöður samræmdra prófa úr einstökum skólum. Þess vegna spyr ég hæstv. menntmrh.: Hver er tilgangur þess að heimila öðrum en skólayfirvöldum, nemendum og forráðamönnum þeirra aðgang að niðurstöðum prófanna? Þegar niðurstöður einstakra skóla verða birtar, og það verða birtir listar yfir bestu og verstu skólana eins og fréttamaður Stöðvar 2 orðaði það, þegar sá stóridómur liggur fyrir um skólana, byggður á niðurstöðum á skriflegu prófi í íslensku og stærðfræði 9 og 12 ára barna t.d., þá spyr ég hæstv. menntmrh. aftur: Gerir ráðherra ráð fyrir að foreldrum verði gert kleift að flytja börn sín milli skóla eða skólahverfa og það jafnvel í önnur sveitarfélög eftir að almenningsálitið hefur flokkað skólana eftir þessum þrönga mælikvarða? Niðurstöður samræmdra prófa úr 10. bekk hafa verið birtar eftir fræðsluumdæmum. Sömu umdæmi hafa ítrekað komið lakast út. Ástæður þess hafa m.a. verið taldar tíð kennaraskipti og skortur á sérmenntuðum kennurum vegna fámennis. Auðvitað hefur verið reynt að bregðast við en gengið misjafnlega og ekki með sýnilegum árangri hvað varðar niðurstöður úr prófum. Það þarf ekki að taka það fram, herra forseti, að þetta eru þau svæði landsins sem mestur fólksflótti hefur verið frá. Hvernig halda menn að einstökum bæjum og þorpum gangi eftir að niðurstöður verða birtar úr stærðfræði og íslensku 12 og 9 ára gamalla barna og skólinn dæmdur og samfélagið eftir því? Ég fullyrði, herra forseti, að þetta var aldrei hugsunin þegar ákvæðið um fjölgun samræmdra prófa var sett í grunnskólalögin. Hlutverk grunnskólans samkvæmt 2. gr. eða markmiðsgrein laganna er, með leyfi forseta: ,,að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi sem er í sífelldri þróun ... temja nemendum víðsýni og efla skilning þeirra á kjörum fólks og umhverfi, á íslensku þjóðfélagi, sögu þess og sérkennum og á skyldum einstaklingsins við samfélagið.`` Hvar er þetta prófað? Ráðherrann segist byggja reglugerð sína á 46. gr. grunnskólalaga. Þar segir einungis að ráðherra setji í reglugerð nánari ákvæði um fyrirkomulag og framkvæmd samræmdra prófa. Ekkert um hverjum skuli afhenda niðurstöður. Það sem ráðherra er að gera með reglugerð sinni er að mínu mati ekki í anda grunnskólalaganna og þá ekki heldur 46. gr. laganna.

Herra forseti. Ég vil mótmæla því í upphafi að ég hafi brotið grunnskólalögin með þeirri reglugerð sem til var vitnað. En spurt er: ,,Hver er tilgangur þess að heimila að öðrum en skólayfirvöldum, nemendum og forráðamönnum þeirra verði afhentar niðurstöður úr samræmdum prófum í grunnskóla, en í vetur hafa þegar verið haldin samræmd próf í íslensku og stærðfræði í 4. og 7. bekk?`` Tilgangurinn með því að kveða á um í reglugerð að sá aðili, er falið er að sjá um framkvæmd prófanna, skuli eigi síðar en þremur mánuðum eftir að próf eru haldin gefa út yfirlit yfir heildarniðurstöður samræmdra prófa og dreifa til grunnskóla, foreldraráða, framhaldsskóla og fræðsluyfirvalda er sá að gera umræðu um niðurstöðu samræmdra prófa markvissari en verið hefur og gera auðveldara fyrir almenning að átta sig á stöðu einstakra skóla. Slíkt leiðir til opinnar umræðu um einstaka skóla og getur leitt til umbóta í skólastarfi ef nægilegra skýringa er leitað. Þessi afstaða leiðir enn fremur af grundvallarviðmiðun upplýsingalaganna um aðgang almennings að upplýsingum hjá stjórnvöldum. Auk þess var áður en þetta ákvæði var sett í reglugerðina leitað álits umboðsmanns barna um málið sem taldi að með þessu væri alls ekki verið að vega að rétti barna. Þvert á móti mætti komast þannig að orði að það væri réttur barna að þessar upplýsingar lægju fyrir. Í öðru lagi er spurt: ,,Gerir ráðherra ráð fyrir að foreldrum verði gert kleift að flytja börn sín milli skóla ef niðurstaðan verður sú að skólar verða dæmdir góðir eða slæmir eftir samanburð á niðurstöðum úr samræmdum prófum?`` Samkvæmt 13. gr. grunnskólalaga ber skólanefnd að sjá til þess að öll skólaskyld börn í skólahverfinu njóti lögboðinnar fræðslu. Komi upp sú staða að foreldrar óski eftir flutningi milli skóla er það alfarið í höndum viðkomandi sveitarstjórnar hvort hægt er að verða við óskum foreldra þar að lútandi. Jafnframt má benda á að ýmsar aðrar ástæður geti haft áhrif á val foreldra um skóla, en einkunnir á samræmdum prófum. Því er engin ástæða til að ætla að niðurstöður samræmdra prófa einar sér hafi áhrif á val foreldra. Til dæmis getur andrúmsloft innan skólans, líðan barna, ýmsar aðstæður, félagahópur, sérkennsla og sérfræðiþjónusta einnig haft afgerandi áhrif en nauðsynlegt er að fram fari opin umræða um gæði skóla á öllum sviðum skólastarfs. Ég vil við þessi svör bæta því að það væri alfarið í andstöðu við nýsett upplýsingalög og þær kröfur sem eru almennt í þjóðfélaginu um það að stjórnvöld upplýsi almenning um þau atriði sem hagsmuni almennings varða að halda þessum upplýsingum leyndum. Og ég sé ekki hvernig unnt væri að standa á því af hálfu menntmrn. hvað sem umræddri reglugerð líður að standa gegn óskum um slíkt. Óskir um slíkt eru mjög algengar gagnvart ráðuneytinu. Þess vegna er sú leið farin með þessari reglugerð að taka af skarið, setja reglurnar um það hvernig beri að standa að upplýsingamiðluninni og ég tel fráleitt að ætla að það sé brot á grunnskólalögunum og örugglega er það a.m.k. í samræmi við upplýsingalögin. Hér erum við að sinna upplýsingaskyldu sem á stjórnvöldum hvílir og alls ekki vega að hagsmunum barna og síður en svo að gera skólakerfið verra.

Hæstv. forseti. Um það er ekki deilt að nauðsynlegt er að leggja fyrir nemendur í grunnskólum samræmd könnunarpróf svo kennarar geti áttað sig á hvar þeir standa með sinn hóp miðað við heildina og einkum hvaða atriði það eru sem þarf að fara betur í. En slík próf sem hér um ræðir og alltaf eru lögð fyrir í sömu fögum hljóta að virka mjög stýrandi á kennsluna þegar það er jafnframt yfirlýst að meðaltal úr skólum skuli gert opinbert og því gefið undir fótinn að þar með geti foreldrar og fjölmiðlar þá líka borið saman gæði skóla. Þessi áform eru vægast sagt mjög óréttlát þar sem nemendur koma úr mjög mismunandi umhverfi og það vita allir skólamenn að nemendur, sem koma upp til hópa af heimilum vel menntaðra foreldra sem eru efnahagslega vel stæðir, stunda skólanám af meiri marksækni en hinir sem koma af heimilum sem verr standa að þessu leyti.

Herra forseti. Gæðaeftirlit og samkeppni hefur vantað í menntakerfið. Upplýsingar úr þessari könnun munu leiða til eftirfarandi: Foreldrar munu gera kröfur fyrir hönd barna sinna, en flestum foreldrum er mjög annt um framtíð barna sinna. Skólastjórnendur munu gera kröfur til starfsmanna sinna og bæta skipulag og ná fram virkari vinnubrögðum. Metnaðarfullir kennarar fá umbun verka sinna. Dugmiklir nemendur fá raunhæfan samanburð við aðra nemendur í öðrum skólum. Herra forseti. Niðurstaða könnunar um kunnáttu íslenskra barna í raungreinum sem rædd var hér í gær, og mér var meinað að taka þátt í, sýnir okkur að breytinga er þörf. Meðalmennskudýrkunin og sú stefna að gera alla Íslendinga jafngáfaða hefur beðið skipbrot.

Já, það hvílir á hv. þm. að hafa ekki komist að í gær, heyrir forseti. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina og ráðherra fyrir svörin. Ég held að mjög mikilvægt sé að fólk átti sig á hverjir valkostir fólks eru þegar svona einkunnir koma til með að liggja fyrir, ekki síst eftir að grunnskólinn er kominn til sveitarfélaganna og væntanlega hafa allir þeir sem búa í litlum sveitarfélögum eingöngu kost á að senda börn sín í einn skóla. En það er ekki síður umhugsunarvert hér í Reykjavík, þar sem eru margir skólar, hvort að fólk kemur til með að flytja börn sín í þá skóla sem best koma út og hvort það verður heimilt. Ég tel að þarna sé farið út á mjög athyglisverðar brautir og verður fróðlegt að fylgjast með hver niðurstaðan verður, væntanlega liður í samkeppnisstefnu ráðherra í menntamálum. Vissulega er jákvætt að slíkur samanburður kemur upp að því leyti að það ætti að vera keppikefli fyrir sveitarfélögin að gera vel við sína skóla en það má öllum vera ljóst að þarna standa þau ekki jafnt að vígi.

Herra forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu og menntmrh. fyrir svörin. Ég vil hins vegar segja það að svör hans róa að líkindum ekki þá sem hafa áhyggjur af þessu máli. Fram kom í máli ráðherrans að það muni verða í höndum viðkomandi sveitarfélaga hvort börnum verður leyft að sækja skóla í öðrum sveitarfélögum eða skipta um skóla innan sveitarfélaga. Ég bið hv. þingheim að reyna nú að setja sér þessa stöðu fyrir hugskotssjónir, hvernig slíkt getur farið fram. Lögmál viðskiptalífsins eru ágæt þar sem þau eiga við. Ég hef hins vegar ekki verið sannfærð um það að þau eigi við í skólunum eða inni á sjúkrastofnunum. Ég hef ekki verið sannfærð um það enn þá. Og það er líklega dálítið langt í að það verði, einfaldlega vegna þess að þar gilda allt allt önnur lögmál, lögmál umhyggjunnar gilda þar --- ekki þau hörðu lögmál viðskiptalífsins sem sumir hv. þm. skírskota gjarnan til. Þar gildir nefnilega nákvæmlega þetta, að foreldrum er annt um börnin sín. Og þegar ráðherra er að fara hér yfir það hvað það er sem ræður vali foreldra á skólum fyrir börn sín og þar með vali á búsetu, þá get ég alveg fullyrt að svona niðurstöður munu verða einn af stóru þáttunum sem hafa afgerandi áhrif á byggðaþróun á Íslandi á næstu árum. Ég treysti mér til að fullyrða það og ég vildi gjarnan að fram kæmi viðhorf menntmrh. gagnvart þessari fullyrðingu.

Herra forseti. Það sem við erum hér að ræða um er réttur fólks til upplýsinga. Við erum að ræða um rétt til upplýsinga. Við erum að ræða um það að fólk fái upplýsingar um það hvernig ástandið er í skólunum þar sem börnin þeirra stunda nám. Ef menn telja að með því að veita slíkan rétt sé vegið að menntun og verið að gjörbreyta og kollvarpa öllu skólakerfinu í landinu, þá held ég að fyrir löngu hefði átt að upplýsa fólk um þetta. Ef menn eru svo hræddir við þær upplýsingar sem munu út úr þessu koma að það verði til þess að byggðaþróun verði með allt öðrum hætti heldur en hún hefur verið og svo fram eftir götunum eins og hér hefur verið sagt, þá segi ég: Því fyrr því betra sem við getum upplýst fólk um þessa hluti. Og ég dreg ekki þá ályktun af þessu að við séum að skaða byggðir, að við séum að vega að börnum, að við séum að vega að fjölskyldum. Við erum að veita upplýsingar um það hvernig skólar standa í samanburði hver við annan og um það hvaða starf fer fram í skólunum. Og ef þetta er slík bylting í þjóðfélaginu að það muni raska allri byggð í landinu þá finnst mér nú fólk seilast heldur langt í umræðum, eins og svo oft þegar skólamálin ber hér á góma, og draga upp þá dökku mynd að breytingar frá núverandi skipan muni leiða af sér einhverjar gífurlegar hörmungar. Ég held að svo verði ekki. Það er liður í nútímavæðingu okkar þjóðfélags að veita þessar upplýsingar, að fólk hafi aðgang að þeim og sjái hvernig skólarnir standi sig.

Herra forseti. Sl. vor var gerð sú breyting á almannatryggingalögum að við 10. gr. laganna bættist ný málsgrein sem varð 3. mgr. þeirrar greinar og hljóðar svo: ,,Við útreikning örorkulífeyris og tekjutryggingar, sbr. 12. og 17. gr. laga þessara, er ráðherra heimilt að hækka tekjuviðmiðun þeirra lífeyrisþega sem fengið hafa eingreiðslu skaðabóta vegna örorku að frádregnum áætluðum örorkulífeyri og tekjutryggingu til framtíðar frá Tryggingastofnun ríkisins. Ráðherra setur reglugerð um nánari framkvæmd þessa ákvæðis.`` Það er forsaga þessa máls að vegna þeirra breytinga sem gerðar voru áður á 10. gr. laganna um að fjármagnstekjur voru þá teknar inn í tekjugrunn við útreikning örorkulífeyrisbóta þá geta þær nú skert rétt hinna slösuðu til örorkulífeyris og tekjutryggingar. Með því væri skertur bótaréttur örorkulífeyrisþega sem þegar hafa sætt lækkun fébóta vegna þeirra réttinda sem þeir voru taldir eiga hjá Tryggingastofnun ríkisins. Þetta kemur til af því að það er venja hér, bæði dómvenja og eins liggur það í ákvörðun tryggingafélaga þegar bætur eru greiddar, að bætur eru miðaðar við ákveðna framtíðarávöxtun en til frádráttar koma áætluð réttindi manna hjá Tryggingastofnun ríkisins. Það lá því fyrir þegar ákveðið var að taka fjármagnstekjur að hluta sem tekjur inn í skerðingarákvæði almannatryggingalaganna að með því gæti orðið um tvöfalda skerðingu vegna sömu fjárhæðanna að ræða nema sérstaklega yrði tekið á því máli og það var ætlunin að gera með þessari breytingu á 10. gr. almannatryggingalaganna sem staðfest var með lögum frá Alþingi sl. vor, lögum nr. 95/1996. En nú ber svo við að þrátt fyrir að lög um skattlagningu fjármagnstekna í þessum skilningi, þ.e. bótaþeganna, hafi tekið gildi nú þegar, 1. sept. ef ég man rétt, þá hefur heilbrrn. ekki, eða hafði a.m.k. ekki þegar fyrirspurn þessi var lögð fram, gefið út þá reglugerð sem gert er ráð fyrir sem forsendu þessa réttar. Það hlýtur að teljast mjög ámælisvert að það skuli stranda á því að þessi sjálfsagða leiðrétting sé gerð í kjölfar upptöku fjármagnstekjuskatts. Ég hef því leyft mér, herra forseti, að leggja eftirfarandi fyrirspurn fyrir hæstv. ráðherra: ,,Hvað líður setningu reglugerðar um tekjuviðmiðun lífeyrisþega sem fengið hafa eingreiðslu skaðabóta vegna örorku á grundvelli 3. mgr. 10. gr. laga um almannatryggingar, sbr. lög nr. 95/1996?``

Virðulegi forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrímur J. Sigfússon, spyr um að hvað líði setningu reglugerðar um tekjuviðmiðun lífeyrisþega sem fengið hafa eingreiðslu skaðabóta vegna örorku á grundvelli 3. mgr. 10. gr. laga um almannatryggingar. Með lögum nr. 144/1995, um ráðstafanir í ríkisfjármálum, á árinu 1996 var m.a. gerð breyting á 10. gr. laga um almannatryggingar þess efnis að 50% fjármagnstekna skyldu teljast til tekna við ákvörðun lífeyris. Bent var á að fjármagnstekjutenging lífeyris gæti leitt til óeðlilegrar skerðingar á bótum til þeirra sem fengið hafa eingreiðslu skaðabóta vegna örorku. Til skýringar skal þess getið að við ákvörðun bóta vegna framtíðarörorku hefur yfirleitt verið beitt þeirri aðgerð að meta heildartjón og draga síðan frá áætlaðar vaxtatekjur af bótum og áætlaðri greiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins. Því ákvað ég að flytja frv. um viðbót við 10. gr. almannatryggingalaga þess efnis að ráðherra væri heimilt að hækka tekjuviðmiðun þeirra lífeyrisþega sem fengið hafa eingreiðslu skaðabóta vegna örorku að frádregnum áætluðum örorkulífeyri og tekjutryggingu og að ráðherra setti reglugerð um nánari framkvæmd þessa ákvæðis. Frv. var samþykkt og gildir breytingin frá sama tíma og skerðing bóta vegna fjármagnstekna kemur til framkvæmda eða frá 1. sept. 1996. Fyrrgreind heimild hefur verið kynnt m.a. á sambandsstjórnarfundi Sjálfsbjargar og hvatt til þess að þeir sem hún gæti átt við sæktu um hækkun tekjuviðmiðunar. Sömuleiðis hafa þeir sem hafa haft samband við Tryggingastofnun vegna þessarar heimildar verið hvattir til að sækja um, þó ekki væri búið að setja reglur um útfærslu hennar. Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins hefur hins vegar aðeins ein umsókn borist. Bent er á að einungis 50% fjármagnstekna koma til skerðingar. Sé ekki um að ræða atvinnutekjur eða tekjur frá lífeyrissjóðum auk bóta frá Tryggingastofnun ríkisins þurfa fjármagnstekjur að vera mjög háar til þess að um skerðingu verði að ræða. Þannig mega örorkulífeyrisþegar, sem einungis hafa tekjur frá Tryggingastofnun ríkisins, hafa 36 þús. kr. á mánuði til að tekjutrygging skerðist. Miðað við 5% ávöxtun jafngildir það fjármagnseign sem nemur 8,6 millj. kr. og 140 þús. kr. á mánuði til að örorkulífeyrir skerðist eða 3,6 millj. kr. miðað við sömu ávöxtun. Setning reglugerðar um framkvæmd 3. mgr. 10. gr. hefur dregist nokkuð og eru ýmsar ástæður fyrir því. Í fyrsta lagi er óframkvæmanlegt að aðgreina fjármagnstekjur vegna bóta frá öðrum fjármagnstekjum og erfitt að finna sanngjarna og einfalda reglu sem nær þeim markmiðum sem stefnt er að. Í öðru lagi virðist þörf fyrir heimildarákvæði ekki vera jafnbrýn og ætlað var. Fenginn var tryggingastærðfræðingur til þess að gera tillögur um reiknireglu sem tryggir að lífeyrisþegar sem fengið hafa eingreiðslu skaðabóta verði ekki fyrir tvöfaldri skerðingu. Drög að reglugerð um beitingu slíkrar reiknireglu liggja fyrir og verður hún gefin út alveg á næstu dögum þannig að um tvísköttun verður ekki að ræða.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og leyfi mér að fullyrða að þessi fyrirspurn hafi kannski þegar þjónað tilgangi sínum ef hún hefur orðið til þess að ýta aðeins við þeim í heilbrigðisráðuneytinu. Ég fagna því að þessi reglugerð skuli nú loksins vera í bígerð og verða sett innan skamms. Að mínu mati er það ekki aðalatriði málsins hversu margir koma til með að njóta hennar í einhverjum umtalsverðum mæli heldur hitt að það væri óumdeilanlega fráleit útkoma úr þessum skattalagabreytingum að menn yrðu fyrir skerðingu í tvígang vegna sömu fjármunanna. Það liggur algjörlega í hlutarins eðli þannig að jafnvel þó svo að hér væri fyrst og fremst um fræðilegt mál að ræða, þá stendur það eftir sem áður upp á menn að sjá til þess að slíkt sé ekki í gangi í skattkerfinu eða í samspili skattkerfisins og almannatryggingakerfisins. Og þó svo að menn hafi ekki sótt enn þá í miklum mæli um þessa leiðréttingu, enda kannski málið ekki verið mjög ítarlega kynnt, þá breytir það ekki hinu að þetta þarf að lagfæra. Ég held einnig að sú óvissa sem hefur ríkt í málinu frá því að lögin voru sett sl. vor, svo ég ekki tali um frá því að fjármagnstekjuviðmiðunin tók gildi 1. sept., hafi haft sín áhrif á það. Ég hef orðið þess var a.m.k. og það var reyndar tilefni þessarar fyrirspurnar í og með að menn höfðu samband við mig sem spurðu hvar þetta mál væri á vegi statt. Menn hafa væntanlega að einhverju leyti verið að bíða átekta með það hvort þeir hefðu tilefni til að sækja um undanþáguna þangað til þeir sáu reglugerðina og þá útfærslu á tekjuviðmiðuninni sem þar yrði lögð til grundvallar. Fyrr gátu menn að sjálfsögðu ekki áttað sig á rétti sínum í þessu sambandi þannig að eftir stendur að það er ámælisvert að þetta skyldi dragast fram yfir gildistöku laganna 1. sept., en betra er seint en aldrei og ég þakka ráðherra fyrir svörin.