Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19 12. febrúar 1940, með síðari breytingum. Frumvarpið er samið að tilhlutan minni með góðri ráðgjöf frá Róbert R. Spanó, dósent við lagadeild Háskóla Íslands og Ásgerði Ragnarsdóttur, aðstoðarmanni hæstaréttardómara, og sömdu þau drög að frumvarpinu. Hvatinn að því að frumvarp þetta er flutt er ekki síst sá að margar ábendingar hafa komið fram, sérstaklega frá lögreglumönnum, um að ofbeldi gagnvart þeim og öðrum sem fara með opinbert vald sé vaxandi og nauðsynlegt sé að lagaákvæði þeim til varnar taki mið af þeim breytingum og bæta eigi starfsumhverfi þessara embættismanna og opinberra starfsmanna með því að lögin endurspegli þessar breytingar á því umhverfi. Í núgildandi lögum er ekki gerður greinarmunur á eðli þeirra starfa sem opinberir starfsmenn hafa með höndum hvort sem brot beinist gegn lögreglumanni, tollverði eða starfsmanni ráðuneytis. Refsimörk eða refsitegundir 106. gr. hegningarlaga eru því þær sömu hvort sem hinn opinberi starfsmaður hefur heimild til valdbeitingar eða ekki. Haldbær rök þykja standa til þess að gera greinarmun á þessu, þ.e. gera greinarmun á eðli þeirra starfa sem starfsmenn hins opinbera hafa með höndum. Lagt er til að sú refsivernd sem lögreglumenn njóti svo og aðrir opinberir starfsmenn sem hafa heimild til valdbeitingar séu í réttu hlutfalli við þá hættu á líkams- og heilsutjóni sem leiðir af eðli starfans. Þannig verði unnt að beita fangelsi allt að átta árum, ef brot beinist að opinberum starfsmanni sem hefur lögum samkvæmt heimild til líkamlegrar valdbeitingar, í stað sex ára fangelsis eins og nú er samkvæmt lögum. Eru þetta skýr skilaboð til dómstóla um að dæma þyngri refsingar við slíkum brotum en þegar litið er til þeirra dómareifana sem fylgja frumvarpinu verður að segjast að mikið skortir á að þessi brot séu litin alvarlegum augum. Virðulegi forseti. Það er von mín að hækkun á refsihámarki 106. gr. almennra hegningarlaga hafi í för með sér að harðar verði tekið á slíkum brotum, að það hafi aukin varnaðaráhrif í för með sér og greiði þannig fyrir störfum lögreglumanna og annarra opinberra starfsmanna sem heimild hafa til valdbeitingar. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Hér erum við að ræða frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum. Ég vil við 1. umr. málsins taka undir að mér finnst skilaboðin sem felast í frumvarpinu jákvæð. Það hefur lengi verið í umræðunni að við þyrftum að bregðast með einhverju móti við vaxandi óvirðingu og ofbeldi gegn lögreglumönnum. Lögreglumenn hafa bent á að þetta sé jafnvel farið að aukast og þess vegna er rík ástæða fyrir okkur hér á þingi að taka þetta til umræðu. Mikilvægt er að hafa í huga að árás á lögreglumann er ekki einungis árás á persónu hans heldur er líka verið að vega að almannahagsmunum sem eru verndaðir í lögum. Því er verið að ráðast á valdstjórnina, ef svo mætti segja. Það sem skiptir máli er að við tökum alvarlega á slíku og að lögreglumenn og fleiri hér á landi sem fara með sambærilegt vald geti fundið fyrir tilhlýðilegri refsivernd þegar kemur að lögunum sjálfum. Því er um ríka hagsmuni að ræða sem snerta almannahagsmuni. Við í allsherjarnefnd munum skoða þá leið sem hæstv. dómsmálaráðherra mælist til að við förum til að ná því markmiði. Við fljótan yfirlestur virðist breytingin vera sú að refsingin er þyngd úr sex árum í átta ár. Í því felast ákveðin skilaboð til dómstóla að taka jafnvel harðar á slíkum málum. En það er líka umhugsunarvert hvort þetta sé rétta leiðin til að ná því markmiði, hvort til staðar séu einhverjar aðrar leiðir til að auka refsiverndina, því afar ólíklegt er að það reyni á svo þunga dóma í þessum málum nema í algerum undantekningartilvikum. Fróðlegt væri að vita ef hæstv. dómsmálaráðherra hefur það á takteinum hvort hann þekki dómafordæmi hvað þetta varðar, hvaða dóma við höfum verið að sjá þegar kemur að ofbeldi gagnvart lögreglumönnum, tollgæslumönnum o.s.frv. Væntanlega eru refsingarnar fyrir slíkt ofbeldi talsvert vægari en núverandi lög gera ráð fyrir, en ég vil hins vegar ekki gera lítið úr því að þegar löggjafinn grípur til þess ráðs að þyngja hámarksrefsingu og mér finnst að dómstólarnir eigi að taka mið af því. Þetta sást m.a. þegar refsihámark í fíkniefnamálum var þyngt á sínum tíma, þá virtust dómar í þeim málaflokki þyngjast. Ég hef talað fyrir því að við beitum þeirri tækni gagnvart dómstólunum, sem að sjálfsögðu eru sjálfstæðir. En við ættum að beita þessari tækni til að koma skilaboðum frá löggjafanum til dómstóla í fleiri málaflokkum, eins og í kynferðisafbrotamálum þar sem um er að ræða skammarlega lága dóma, eins og þjóðin þekkir, sem bjóða margs konar hættu heim, m.a. að menn taki einfaldlega lögin í sínar eigin hendur. En fyrst og fremst særa dómar í þeim málaflokki réttlætiskennd þjóðarinnar allverulega. Ég tel ítrekunarheimildina í c-lið 1. gr. sömuleiðis jákvæða. Hún lýtur að því að hægt sé að hækka refsingu um allt að helming ef viðkomandi hefur gerst áður sekur um brot á þeirri grein. Þetta er mikilvæg refsiþyngingarástæða sem er ánægjuleg viðbót, að mínu mati. Ég held að ef við í allsherjarnefnd höfum tíma á þessu stutta þingi ættum jafnvel að taka umræðu um aukin úrræði fyrir lögreglu. Við þurfum á einhvern hátt að bregðast við þeirri stöðu sem er í dag og hlusta að sjálfsögðu á lögreglumennina og þá sem þekkja hvað er að gerast úti í bæ. Við ættum að fara í umræðu um hvort ástæða sé til að auka úrræði lögreglu, innan skynsamlegra marka auðvitað. Hér þarf alltaf að vera á ferðinni ákveðið hagsmunamat. Við þurfum að gæta að friðhelgi einkalífsins, mannréttindum o.fl. Við þurfum því að fara mjög varlega þegar kemur að lagabreytingum. Hins vegar er umræðan þörf og ástæða til að nefna ýmsa þætti. Bent hefur verið á að lögreglan mætti kannski vera betur í stakk búin að bregðast við með auknum úrræðum. Ekki er langt síðan við ræddum við hæstv. dómsmálaráðherra um notkun á tálbeitum og á kannski vel við í ljósi þeirrar umræðu sem hefur sprottið af Kompássþættinum í gær. Ég tel það fyllilega koma til greina að lögreglan hafi sérstök úrræði í baráttunni gegn barnaníðingum. Í löggjöf okkar er víða tekið tillit til barna og barnaverndar með sérákvæðum og má færa efnisleg rök fyrir því að hugsanlega ættu sérstök úrræði gagnvart þessum málaflokki að vera fyrir hendi. Það má ekki gera lítið úr þeim varnaðaráhrifum að hafi lögreglan vel skilgreindar heimildir til notkunar tálbeitu í þeim málaflokki sem lýtur að kynferðisafbrotum gegn börnum, gæti sú vitneskja almennings um slíkt jafnvel fælt viðkomandi barnaníðinga frá tilraunum til slíkra glæpa og með því einu væri mikið unnið. Einnig hefur verið rætt um skýrari lagareglur um notkun upptökutækja. Við höfum oft tekist á við hæstv. dómsmálaráðherra um símhleranir og hvaða leiðir er best að fara í sambandi við þær. Þar rekumst við alltaf á þetta hagsmunamat sem allir sem koma nálægt þess konar umræðu þurfa að fara í gegnum. Sömuleiðis hefur verið bent á úrræði sem kennd eru við austurrísku leiðina, sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur lagt áherslu á og ég styð, og mig langar til að nefna það í samhengi við þetta. Hún lýtur að því að fjarlægja ofbeldismann af heimilum í ofbeldismálum og þar erum við að vernda einn borgara frá öðrum borgara. En við þurfum líka að vernda borgara frá ríkinu, sem er hinn vinkillinn. Önnur rannsóknarúrræði lögreglu eða húsleit, hald á munum og handtaka og fleira er eitthvað sem við ættum líka að skoða hvort þarfnast einhvers konar breytinga. En auðvitað þarf að fara varlega í ljósi stjórnarskrárbundinna réttinda. Við þurfum einnig að huga að því hvernig við náum í höfuðpaurana á tilteknum sviðum glæpa og þá á ég ekki síst við einstaklinga sem stjórna fíkniefnamarkaðnum á Íslandi. Það virðist vera frekar erfitt að ná í þá einstaklinga sem skipuleggja slíka starfsemi hér á landi. Gríðarlegur ótti fylgir þeim heimi og menn segja seint til síns höfuðpaurs, þ.e. ef þeir á annað borð vita hver hann er. Ég vona að ég fari rétt með að í Danmörku varð sú vinna í rauninni talsvert auðveldari eftir að menn fóru að einbeita sér því að reyna að ná í fjármagnið sem þeir einstaklingar auðgast á af slíkri starfsemi. Og það er eitthvað sem við ættum að skoða, hvernig hægt er að elta peningana, ef svo mætti segja, til að ná í viðkomandi einstaklinga og geta komið til greina einhvers konar aukin úrræði fyrir lögreglu í þeim efnum. Ég er við 1. umr. þessa máls jákvæður gagnvart því. Við þurfum að taka harðar á lögregluofbeldi. Ákveðin umræða þarf að eiga sér stað í samfélagi okkar um sífellt minnkandi virðingu gagnvart lögreglumönnum, eins og þeir hafa sjálfir bent á þegar þeir eru að bregðast við einhverjum atburðum. Þetta tengist náttúrlega hinu meinta agaleysi í samfélagi okkar og einstaklingar sem verða fyrir afskiptum af lögreglu verða að átta sig á því að það er dauðans alvara að ætla að hóta lögreglumanni eða leggja hendur á hann. Gerist það er líka ástæða fyrir dómstóla að taka hart á því í ljósi þeirra hagsmuna sem eru þarna að baki því þeir liggja ekki einungis í líkamlegum eða persónulegum hagsmunum viðkomandi opinbers starfsmanns heldur lúta þeir að valdstjórninni sjálfri og almannahagsmunum sem við teljum flest ástæðu til að vernda sérstaklega.

Hæstv. forseti. Mál þetta sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur mælt fyrir kemur inn á svið sem er afar áhugavert á vettvangi dómsmálanna og lögfræðinnar. Þetta kemur inn á spekúlasjónir sem við höfum átt í allsherjarnefnd um refsiramma laganna og það hvernig dómstólar nýta refsirammann sem lögin gefa. Sömuleiðis inn á fælingarmátt refsinga sem er eilífðarviðfangsefni. Við höfum dæmi um nýlegar rannsóknir sem eru afar spennandi og leiða í ljós ýmsar staðreyndir varðandi fælingarmátt refsinga almennt. Gera má ráð fyrir að um málið verði fjallað í allsherjarnefnd á þeim nótum að farið verði örlítið í hugmyndafræðina á bak við það, enda tengist málið öðrum málum sem við höfum verið að vinna í nefndinni. Hæstv. dómsmálaráðherra nefnir í máli sínu hækkun refsidóma vegna fíkniefnamála. Við vitum að ástæða þess, að löggjafinn sá ástæðu til ekki fyrir margt löngu að þyngja eða auka refsirammann sem gefinn er í lögunum um fikniefnabrot, var kannski ekki síst sú að dómstólar höfðu þá verið farnir að nýta refsiramma laganna vegna þeirra brota nánast til fullnustu. Það var því orðin veruleg þörf út frá dómavenju að rýmka þar til, enda var það gert og ekki fyrirstaða fyrir slíkum breytingum hér á Alþingi. Á því yfirliti sem fylgir frumvarpinu á fylgiskjali númer I - þar sem raktir eru helstu dómar á árinu 2003–2006 þar sem einstaklingar hafa verið sakfelldir fyrir brot á 106. gr. almennra hegningarlaga - eru teknir fyrir dómar þar sem dæmt er fyrir brot gegn ákvæðinu eða önnur brot sem eru smávægileg og ekki líkleg til að hafa mikil áhrif á refsiþyngingar. Á yfirlitinu sést að dómstólar dæma fyrir brot af þessu tagi svona upp í þrjú ár skilorðsbundið. Ekki er verið að nýta þann ramma sem er til staðar samkvæmt lagagreininni sem mér skilst af hæstv. ráðherra að séu sex ár og verið er að leggja til í frumvarpinu að verði átta ár. Ég átta mig því ekki á hvað það er sem rekur hæstv. dómsmálaráðherra til að flytja þetta mál úr því að talsvert er eftir af svigrúmi fyrir dómstólana miðað við þá löggjöf sem er í gildi í dag. Á sama tíma og dómstólar hafa verið að dæma eða nýta til fulls refsiramma í málum á borð við fíkniefnamálin, höfum við horft á dóma í kynferðisbrotamálum og ekki síst nauðgunarmálum, sem oftar en ekki eru langt, langt í frá að nýta þann refsiramma sem gefinn er í þeim málum. Hér er því um yfirgripsmikið mál að ræða þar sem þarf vissulega að gæta ákveðins samræmis, þar sem skoða þarf dómaframkvæmd heildstætt en ekki bara þröngt, þar sem skoða þarf niðurstöðu fræðimanna varðandi fælingarmátt refsinga almennt og nauðsynlegt að bera saman í þessu tilliti ólíkar tegundir mála. Ég verð að taka fram að ég er sannarlega ekki að gera lítið úr alvarleika þeirra brota sem um ræðir í frumvarpinu. Það má enginn skilja orð mín svo. En þetta opnar okkur umræðu inn á þetta málasvið á fremur breiðum nótum og ég tel einsýnt að um það verði fjallað í allsherjarnefnd á þann hátt að við getum skoðað málið heildstætt. Að öðru leyti hef ég ekki mikið til málanna að leggja á þessu stigi, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær góðu umræður sem orðið hafa um frumvarpið. Ég er sannfærður um að hv. allsherjarnefnd muni taka málið til gaumgæfilegrar athugunar, eins og önnur mál, og fullvissa nefndarmenn um að þetta hefur verið vel unnið og kallaðir til þeir sérfræðingar sem hafa góða yfirsýn yfir þetta. Varðandi spurninguna um dómafordæmi vísa ég til þess sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu þar sem dómunum er lýst. Menn geta séð það og nefndin getur að sjálfsögðu kallað sérfræðinga sér til ráðuneytis um einstök mál. Ég vil líka minna á þegar talað er um kynferðisafbrot að hv. allsherjarnefnd er með frumvarp um þau mál til meðferðar og ég vona svo sannarlega að nefndin ljúki þeirri yfirferð á þessu þingi þannig að við getum afgreitt það fyrir þinglok. Varðandi tálbeitur sem ég var spurður um og beitingu þeirra hefur málið, eins og ég sagði á fundi í morgun, verið til skoðunar bæði í nefnd sem var skipuð af forvera mínum og skilaði skýrslu 1999 um sérstakar rannsóknaraðferðir lögreglunnar. Þá skýrslu hefur réttarfarsnefnd haft til hliðsjónar þegar hún síðan semur frumvarp til laga um meðferð sakamála sem hefur verið kynnt m.a. á vefsíðu dóms- og kirkjumálaráðuneytisins. Ég vil aðeins lesa stutt það sem nefndin hefur að segja um tálbeitur, með leyfi forseta: ,,Nefndin álítur að þótt nauðsynlegt sé að fara að öllu með gát við notkun tálbeitu sé ekki nauðsynlegt að mæla fyrir um þessa rannsóknaraðferð í settum lögum. Telur nefndin skynsamlegra að setja fram leiðbeiningarreglur innan marka gildandi laga að teknu tilliti til dómsúrlausna. Nefndin gerir tillögur um nokkrar meginreglur sem ávallt verði lagðar til grundvallar við notkun tálbeitu og að ríkissaksóknari gefi út fyrirmæli til lögreglustjóra byggð á þeim tillögum. Er þar m.a. kveðið skýrt á um hvaða yfirmenn taka ákvörðun um notkun tálbeitu og nánar rakin skilyrði fyrir beitingu úrræðisins. Það grundvallarskilyrði er haft að leiðarljósi að tálbeita verði ekki notuð til að kalla fram refsiverða háttsemi sem ella hefði ekki verið framin.“ Ég ítreka þetta sem hér segir, virðulegi forseti: ,,Það grundvallarskilyrði er haft að leiðarljósi að tálbeita verði ekki notuð til að kalla fram refsiverða háttsemi sem ella hefði ekki verið framin.“ Þetta er meginreglan sem hér er sett fram af hálfu nefndarinnar og eins og menn geta séð ef þeir kynna sér skýrsluna er farið yfir það með hliðsjón af úrlausnum Mannréttindadómstóls Evrópu og danskra dómstóla hvernig reglunum yrði best fyrir komið hér á landi. Ég get rakið það ef hv. þingmenn óska þess en ég tel ekki ástæðu til þess. Málið hefur komið til skoðunar hjá réttarfarsnefnd þegar hún hefur unnið að samningu frumvarpsins um meðferð sakamála sem væntanlega verður kynnt hér. Um aðra þætti ætla ég ekki að ræða sérstaklega, virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka þakkir mínar til þingmanna fyrir góðar undirtektir við málið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um dómstóla. Lögin eru frá árinu 1998 og hefur þeim aldrei verið breytt. Þótt meginefni frumvarpsins lúti að því gera réttarkerfið skilvirkara með því að veita aðstoðarmönnum dómara auknar heimildir eru einnig lagðar til aðrar breytingar á lögunum sem tímabærar þykja. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að dómurum verði fjölgað úr 38 í 40. Er fjölguninni ætlað að koma til móts við álag á héraðsdómstólum, auk þess sem þörf á setningum dómara minnkar til muna. Í öðru lagi verður dómstjóra héraðsdómstóls veitt heimild til að fela löglærðum aðstoðarmönnum héraðsdómara að fara með dómstörf á ákveðnu, afmörkuðu leyti, samanber 6. gr. frumvarpsins. Meginfjöldi þeirra dómsmála sem héraðsdómstólunum berast á hverju ári eru svonefnd útivistarmál, þ.e. mál þar sem þing er ekki sótt af hálfu stefnda eða þingsókn hans fellur niður áður en greinargerð er skilað af hans hálfu og dómur er lagður á málið eftir þeim gögnum sem stefnandi hefur lagt fram. Með þeirri breytingu sem hér er lögð til er dómstjóra m.a. heimilað að fela aðstoðarmanni að ljúka málinu endanlega í sínu nafni og ábyrgð. Með því móti sparast tími héraðsdómarans, auk þess sem niðurstaða málsins er í nafni þess sem í raun vann að málinu. Sama má segja um aðra möguleika sem dómstjóra eru opnaðir til að fela aðstoðarmanni einstök dómstörf; þeir eru til þess fallnir að létta verulega vinnuálagi af héraðsdómurum, sem þar með gefst aukinn tími til að sinna því hlutverki að leggja dóm á munnlega flutt mál, hvort sem þau eru einkamál eða opinber mál. Þá er lagt til í frumvarpinu að dómurum og þá eftir atvikum aðstoðarmönnum verði heimilað að fallast með áritun á kröfu um staðfestingu lögveðréttar í útivistarmáli. Yrði af þessari breytingu töluverður vinnusparnaður fyrir héraðsdómstólana. Þar sem í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að fela megi aðstoðarmönnum dómara ákveðin dómstörf er lagt til að tryggja starfsöryggi þeirra eftir föngum, samanber ákvæði 6. gr. frumvarpsins, um ráðningartíma og uppsögn. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir nýmæli um birtingu dóma Hæstaréttar, samanber 2. gr. frumvarpsins, þannig að sérregla gildi um birtingu úrskurða sem kveðnir eru upp í þágu rannsóknar lögreglu, en þeir hafa iðulega að geyma upplýsingar um málavexti sem ekki þykir rétt að verði gerðar opinberar strax að dómi gengnum. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir nýmæli um bann við myndatökum og öðrum upptökum í dómhúsum, samanber 6. gr. frumvarpsins. Undanskildar eru þær upptökur sem fara fram á vegum dómstólsins sjálfs, og eru þar hafðar í huga þær upptökur sem eðlilegar eru við rekstur dómstólsins, svo sem hljóðritun á framburði vitna og hefðbundin notkun öryggismyndavéla. Þá er gert ráð fyrir því að dómstjóri geti heimilað myndatökur og aðrar upptökur í einstök skipti með nánar greindu skilyrði. Brot gegn banninu varði sektum. Í fimmta lagi hefur frumvarpið að geyma ákvæði er auka sjálfstæði dómara gagnvart dómstjóra, samanber 5. gr. frumvarpsins, og koma í veg fyrir að dómari verði gegn vilja sínum ávallt settur í sama málaflokkinn, t.d. í sakamálum. Loks er lagt til að hlutverk dómstólaráðs til þess að koma fram í þágu héraðsdómstólanna sameiginlega gagnvart almenningi verði aukið og heimilt verði að ráða sérstakan fulltrúa sem sinni samskiptum við fjölmiðla og aðra sem leita eftir sértækum upplýsingum sem varða málefni dómstólanna. Ég vil láta þess getið, virðulegi forseti, að eftir að frumvarpið var samið og lagt fram í þingi höfum við verið að skoða frumvarp til laga um meðferð sakamála. Í meðförum þess máls hafa komið fram hugmyndir frá dómstólaráði um að í stað þess að fjölga héraðsdómurum yrði komið á millidómsstigi, þ.e. dómstigi á milli héraðsdóms og Hæstaréttar. Þetta er mál sem sjálfsagt er að skoða að mínu mati. Það breytir ekki því að ég tel nauðsynlegt að leggja þetta til sem hér er gert í frumvarpinu. Yrði tekin ákvörðun um það síðar að koma á fót millidómstigi, þá mundu menn að sjálfsögðu taka mið af því við fjölda héraðsdómara. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Það er margt ágætt í frumvarpinu, sérstaklega að fjölga dómurum til að tryggja skilvirkni dómstólanna. Annað mál sem snertir skilvirkni dómstólanna er náttúrlega stærð þeirra og hvernig þeim er skipað niður. Mig langar að heyra frá hæstv. ráðherra hvers vegna gerð er tillaga að því í frumvarpinu að Fjallabyggð heyri undir dómstól Norðurlands eystra en ekki Norðurlands vestra því ég get ekki séð betur en að það sé fámennara svæði. Ef Siglufjörður sem heyrir nú, ef ég man rétt, undir dómstól Norðurlands vestra yrði tekinn frá því umdæmi verður dómstóll Norðurlands vestra enn fámennari og eflaust þá nýtast kraftar þess dómstóls ekki sem skyldi. Leiða má líkur að því að ef Siglufjörður og Ólafsfjörður færast yfir í Norðurland eystra verði tiltölulega fleiri um þann dómstól en á Norðurlandi vestra.

Virðulegi forseti. Ég tel að í þeirri tillögu sem getið er um og kemur fram í 5. tölulið 1. gr. frumvarpsins sé tekið mið af kjördæmaskipaninni og skiptingu í kjördæmi. Ef að hv. allsherjarnefnd telur að önnur skipan sé betri en þessi er það náttúrlega eitthvað sem ber að skoða í nefndinni. Af hálfu ráðuneytisins er þetta ekki meginmál í þessu sambandi. Hins vegar er sú meginskipan í frumvarpinu að taka mið af kjördæmum þar sem svæði eru samliggjandi.

Frú forseti. Það er ekki alveg fyllilega tekið tillit til kjördæmaskipanarinnar, ef ég sé rétt, í frumvarpinu. En ég get ekki betur séð en að Hornafjörður heyri undir héraðsdóm Austurlands en Hornafjörður er í Suðurkjördæmi. Það er því gott að heyra að hægt sé að skoða ýmsar breytingar hjá hv. allsherjarnefnd og sérstaklega óskir sveitarfélaganna hvar þau vilja vera niður komin. Ekki hvað síst til að tryggja það að þessu verði þannig fyrirkomið að nægilegur fjöldi verði á bak við dómstólana þannig að skilvirkni verði höfð að leiðarljósi í þessum málaflokki. Það væri ákaflega fróðlegt ef hæstv. dómsmálaráðherra, af því við ræðum dómstólana, kastaði fram hugmynd hvað varðar stjórnsýsludómstól. Það væri ágætt að fá að heyra fréttir af því hvað þeim hugmyndum líður hjá hæstv. dómsmálaráðherra.

Virðulegi forseti. Það eru engar breytingar á döfinni af hálfu dómsmálaráðuneytisins varðandi stjórnsýsludómstól. Ég hef aldrei lagt fram tillögu um það eða rætt málið á þeim grunni. Hins vegar hefur héraðsdómstóllinn í Reykjavík þróað starfsemi sína þannig að þar hefur orðið ákveðin sérhæfing. Ákveðin deild innan dómstólsins sinnir stjórnsýslumálum frekar en aðrar deildir.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breytingu á lögum um dómstóla og lög um meðferð einkamála. Mælt var fyrir frumvarpinu í fyrra. Það var í fyrsta skipti, að ég best veit, en allsherjarnefnd komst ekki í að ljúka umræðu um málið innan nefndarinnar. Þess vegna fáum við mál aftur fyrir þingið með nokkrum breytingum eins og segir í greinargerð frumvarpsins. Við munum fara yfir það í allsherjarnefndinni. Fyrsta atriðið sem mig langar til að tæpa á við 1. umr. um málið er hið aukna hlutverk aðstoðarmanna héraðsdómara. Hér er sannarlega bætt við. Segja má að um sé að ræða mjög efnismikla breytingu sem muni strax hafa mikil áhrif á störf dómstóla. Einnig ber að vekja sérstaka athygli á því að þetta frumvarp gerir ráð fyrir að aðstoðarmenn geti lokið málum endanlega. Það er nýmæli. Að sama skapi verði aðstoðarmenn dómara einnig með heimild til að úrskurða um gæsluvarðhald. Í eðli sínu er gæsluvarðhald mjög róttækt rannsóknarúrræði. Eðli málsins samkvæmt er um að ræða saklausan einstakling sem settur er í fangelsi tímabundið vegna rannsóknarhagsmuna. Hér er gert ráð fyrir að aðstoðarmenn geti úrskurðað um slík úrræði í stað dómara eins og í núgildandi lögum. Aukið hlutverk aðstoðarmanna héraðsdómara er réttlætt í greinargerð með ýmsum rökum, þar á meðal með auknu hagræði og skilvirkni. Hér komum við aftur að því hagsmunamati sem við stöndum alltaf frammi fyrir, sérstaklega í málaflokki dómsmálaráðuneytisins. Hér erum við að tala um aukið hagræði, skilvirkni og jafnvel sparnað gagnvart réttaröryggi. Spurningin er hvort það sé að öllu leyti tryggt og hvort öll þau réttindi sem þurfa að vera fyrir hendi þegar kemur að þessum málaflokki séu tryggð. Þetta þurfum við auðvitað alltaf að hafa í huga. Við sjáum að samkvæmt hinu nýja fyrirkomulagi er talið að það hafi í för með sér tímasparnað og spari fjármuni. Það er kannski gott og vel en á móti má spyrja sig hvort nægilegar röksemdir séu til að fara þessa leið. Við munum skoða þetta vel og vandlega í allsherjarnefnd. Ég vil því ekki fella neinn dóm við 1. umr. um hvort þetta er skynsamlegt eða ekki. Við munum einfaldlega ræða kosti og galla þessa fyrirkomulags og þær röksemdir sem hér búa að baki. Með auknu hlutverki aðstoðarmanna héraðsdómara er einnig reynt að tryggja sjálfstæði þeirra, m.a. verði einungis hægt að segja aðstoðarmanni héraðsdómara upp með dómi. Spurningin er hvort í því felist of þunglamalegt kerfi en hins vegar vil ég undirstrika að eigi aðstoðarmenn dómara að fá auknar valdheimildir, eins og þetta frumvarp gerir ráð fyrir, þá þarf að tryggja sjálfstæði viðkomandi aðstoðarmanns. Hlutverk hans verður bæði nýtt og talsvert meira. Þetta er mjög áhugaverð breyting sem hæstv. dómsmálaráðherra leggur til og snertir ákveðin grundvallaratriði. Í 2. gr. er einnig áhugaverð breyting sem lýtur að frestun á birtingu dóma. Ég vil lýsa efasemdum mínum um þær breytingar. Þetta er talsvert þrengra, að mig minnir, en greinin var í frumvarpinu sem hæstv. dómsmálaráðherra lagði fram í fyrra, þótt ég hafi ekki farið í mikinn samanburð milli þessa frumvarps og hins frumvarpsins. Hér er gert ráð fyrir - ég skal bara lesa þetta: „Dóm Hæstaréttar, vegna kæru á úrskurði kveðnum upp skv. 87. gr., sbr. 86. gr., 90. gr., sbr. 89. gr., eða 103. gr. laga um meðferð opinberra mála skuli ekki gefa út fyrr en mánuður er liðinn frá uppkvaðningu hans.“ Þetta er 3. mgr. 2. gr. um að dóm Hæstaréttar samkvæmt kæruúrskurði kveðnum upp samkvæmt 87. gr., samanber 89. gr. eða 103. gr. laga um meðferð opinberra mála skuli ekki gefa út fyrr en mánuður er liðinn frá uppkvaðningu hans. Dóma sem lúta að rannsóknarúrræðum á ekki að birta fyrr en mánuður er liðinn. Þetta er mjög afdráttarlaus regla sem hérna er lögð til. Eins og staðan er í núgildandi lögum þá minnir mig að það sé svigrúm til að fresta birtingu dóma í þessum málum ef lögreglan fer fram á það og dómstóll er sammála röksemdum hennar. Ég átta mig ekki alveg á við hvaða vanda hér er verið að bregðast ef þetta er rétt munað hjá mér, að hægt sé að koma í veg fyrir að þessir dómar verði strax opinberir. Það má spyrja sig af hverju við gerum þetta svona afdráttarlaust, að þessir dómar skuli einfaldlega ekki gefnir út fyrr en mánuður er liðinn frá uppkvaðningu þeirra. Hér vegast á tvenns konar hagsmunir. Það er spurning hvort niðurstaða dómsins eða sjálfur dómurinn muni jafnvel spyrjast út áður og þá til einstakra fjölmiðla en ekki til allra. Sumir fjölmiðlar gætu haft betri aðgang að dómnum, t.d. ef hægt er að fá dóminn frá málsaðilum sjálfum á meðan aðrir fjölmiðlar sitja ekki við sama borð hvað það varðar. Svo er jafnvel hætta á að út spyrjist afbökuð útgáfa af niðurstöðu dómsins ef fjölmiðlar fá t.d. rangar upplýsingar um innihald hans og það eru ákveðin grundvallaratriði. Hingað til hafa dómar verið birtir á sama hátt og lög. Það er mjög ríkt í okkar kerfi og í hinu vestræna kerfi að dómar skuli vera opinberir og réttarhöld sömuleiðis nema sérstakar ástæður séu fyrir öðru. Það er því ríkur þáttur í umfjöllun fjölmiðla um niðurstöðu dómstóla að aðgengi þeirra að dómi sé hvað best. Við sjáum að umfjöllun fjölmiðla um niðurstöðu dóma er mjög mikilvæg. Þetta skapar sömuleiðis ákveðið aðhald og eftirlit með þessu þriðja valdi ríkisvaldsins. Þannig er kannski ástæða til að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvað kalli á þessa afdráttarlausu reglu um að slíkir dómar skuli ekki birtir fyrr en mánuður er liðinn frá uppkvaðningu hans, sé það rétt munað hjá mér að hægt sé að bregðast við með því að fresta birtingu dómanna samkvæmt núgildandi lögum ef rannsóknarhagsmunir krefjast þess, lögreglan fer fram á það og dómari fellst á röksemdirnar. Þetta laut að 2. gr. Mig langar á þessu stigi einnig að lýsa yfir ákveðnum efasemdum varðandi bann við myndatökum í dómhúsi í 7. gr. frumvarpsins. Í athugasemdum með þessari grein segir, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir nýmæli um bann við myndatökum og öðrum upptökum í dómhúsum. Undanskildar eru þær upptökur sem fara fram á vegum dómstólsins sjálfs, og eru þar hafðar í huga þær upptökur sem eðlilegar eru við rekstur dómstólsins, svo sem hljóðritun á framburði vitna og hefðbundin notkun öryggismyndavéla. Þá er gert ráð fyrir því að dómstjóri geti heimilað myndatökur og aðrar upptökur í einstök skipti með nánar greindu skilyrði, og er þar átt við upptökur er ekki snerta aðila dómsmáls, sem eru í dómhúsinu vegna málsins. Má hér hugsa sér myndatöku vegna almennrar fréttar um dómstólinn eða viðtals við dómara og svo framvegis. Mjög hefur færst í vöxt að reynt sé að ná myndum af aðilum og vitnum í dómsmáli þegar þeir sinna erindum sínum í dómhúsum. Einkum á þetta við um sakborninga í opinberum málum. Þá er alkunna að þetta er mjög fallið til þess að valda þeim, einkum hinum síðastnefndu, ama og óþægindum. Hafa sakborningar af þessum sökum mjög freistað þess að hylja andlit sín er þeir ganga í dómsal. Á síðustu árum hefur jafnvel verið tíðkað að beina myndavélum inn í dómsali þegar dyr eru opnaðar á meðan á þinghaldi stendur, svo sem þegar nýtt vitni gengur í salinn. Hefur reynslan sýnt að í þeim tilfellum hefur hinn ákærði iðulega freistað þess að hylja andlit sitt einnig við þau tækifæri. Leiðir það aftur til þess að hann þarf jafnan að hafa vara á sér að þessu leyti á meðan á þinghaldinu stendur, í stað þess að einbeita sér að málsvörn sinni. Þykir þessi aðstaða vera til þess fallin að auka á ójafnvægi málsaðila.“ Við sjáum að markmið þessara nýmæla í frumvarpinu er að draga úr óþægindum málsaðila. En það má velta fyrir sér hvort þetta úrræði, sú leið sem hæstv. dómsmálaráðherra býður upp á nái endilega því markmiði. Það má vel hugsa sér að í stað þess að teknar séu myndir af viðkomandi í dómhúsinu þá verði einfaldlega teknar myndir af viðkomandi þegar þeir ganga í dómhúsið. Þá er spurning hvort menn nái því markmiði sem að er stefnt. Í sjálfu sér er þetta róttæk aðferð sem virkar kannski ekki í ljósi þess hvernig fjölmiðlar munu án efa bregðast við, verði þetta að lögum. Þá spyr maður sig hvort við eigum að fara þá leið yfirleitt, í ljósi þeirra röksemda sem eru að baki þessu ákvæði. Á sínum tíma lýstu blaðamenn efasemdum með þetta nýja úrræði. Þegar um er að ræða starfsemi fjölmiðla og sérstaklega með hverjum hætti á að hefta starfsemi þeirra þá þurfum við að fara mjög varlega. Því er hægt að taka undir það sem formaður Blaðamannafélagsins sagði í fyrra, að skoða þyrfti betur hvort þetta næði tilætluðum markmiðum. Hvað varðar þessar myndatökur þá held ég að það verði erfitt að ná því markmiði út af því að fjölmiðlar muni einfaldlega laga sig að þessum nýja veruleika og myndirnar verði einfaldlega teknar af viðkomandi á leið í dómhúsið. Óþægindin verða eftir sem áður til staðar, ef það er meginröksemdin fyrir því að gera þessa lagabreytingu. Auðvitað verður ekki hægt að koma í veg fyrir að myndir séu teknar af einstaklingum þar sem þeir er á almannafæri. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra við 1. umr. Við þurfum að fara vel yfir hið nýja hlutverk aðstoðarmanna héraðsdómara eins og ég gat um áðan. Sömuleiðis þarf að skoða 2. gr. sem lýtur að birtingu hæstaréttardómanna. Síðan þarf að skoða 7. gr. sem lýtur að banni á myndatöku í dómssölum. Þetta vekur talsverðar spurningar. Að sjálfsögðu eru önnur áhugaverð álitamál í frumvarpinu og ef hæstv. dómsmálaráðherra talar aftur í umræðunni, þar sem hann minntist aðeins sjálfur á millidómsstig eða millidómsstól, þá væri fróðlegt að heyra skoðun hans á upptöku sérstakra dómstóla, jafnvel sérdómstóla, hér á landi. Í andsvari áðan var komið inn á stjórnsýsludómstól. Það kemur reglulega upp í umræðunni hvort ástæða sé til að hafa sérstakan dómstól fyrir ungmenni. Við vitum að sakhæfisaldur á Íslandi er 15 ára. Kalla aðstæður á að við höfum sérstakan dómstól fyrir ungmenni sem félli betur að sérstöðu þeirra mála er um er að ræða unga afbrotamenn? Ég er ekki að segja að þessi dómstóll eigi að hafa sérstök úrræði en hins vegar má alveg koma því að í umræðunni í framhjáhlaupi að það er sérkennilegt, a.m.k. að mínu mati, að dómstólar hafi ekki heimild til að dæma til samfélagsþjónustu eins og er nánast í öllum öðrum Evrópulöndum. Slíkt úrræði mundi henta afskaplega vel þegar kemur að ungum afbrotamönnum. Það yrði án efa nýtt af sérstökum dómstól sem sérhæfði sig í ungmennum. Slíkur dómstóll gæti hugsanlega beitt hinni svokölluðu sáttameðferð í meiri mæli en hefðbundinn dómstóll. Fróðlegt væri að heyra afstöðu hæstv. dómsmálaráðherra til sérdómstóla með ákveðna sérstöðu og sérhæfingu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessar umræður og þau sjónarmið sem fram hafa komið og eru gagnleg vegna framvindu málsins í þinginu. Ég ætla ekki að tjá mig frekar um aðstoðarmenn dómara, ég tel að með breytingunum sé verið að skapa þeim starfsskilyrði til þess að taka þær ákvarðanir sem um er að ræða samkvæmt lögum. Eins og menn muna sem þekkja til mála var talið að réttarstaða og réttaröryggi aðstoðarmanna dómara væri ekki nægilega tryggt. Þess vegna var breytingin gerð, að breyta þeim í fulltrúa án þess að þeir hefðu jafnmikið vald til að taka af skarið um mál eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. En um leið og sagt er að þeir fái þetta vald er líka verið að tryggja starfsöryggi þeirra þannig að það er komið til móts við það sjónarmið. Varðandi birtingu dóma Hæstaréttar eða úrskurða er þetta breyting á greininni að því leyti að það var í frumvarpinu, eins og það var flutt í fyrra, ákvæði um að menn ættu að fresta um einn sólarhring að birta á netinu dóma Hæstaréttar, það er fallið frá því. Það sætti töluverðri gagnrýni í umsögnum sem bárust til allsherjarnefndar og það er fallið frá því. Hv. þingmaður spyr: Ef þetta ákvæði - sem ég hef ekki grandskoðað - ef það er heimild í lögum til þess að fresta birtingu af hverju er þá verið að taka af skarið með þeim hætti sem gert er í frumvarpinu? Ég tel að í tilvikum eins og þessum eigi löggjafinn að segja álit sitt og taka af skarið með þeim hætti sem gert er í frumvarpinu þannig að menn þurfi ekki að vera að deila um þetta fyrir dómstólum, að miklu skýrari og skarpari leikreglur eigi að gilda fyrir dómstólunum. Það er nóg um deilt þar þó að menn séu ekki að deila um hvort birta eigi gögn deginum fyrr eða síðar. Ég tel að það sé hlutverk löggjafans að taka af skarið í slíkum málum og þess vegna er þetta lagt til þannig að þetta sé hreint og klárt af hálfu löggjafans. Ef löggjafinn vill ekki taka af skarið um slík atriði þá er það sjónarmið sem hér hefur komið fram, en ég tel að löggjafinn eigi að taka af skarið þegar þannig liggur í málum og verið sé að gera það hér á skýran og skilmerkilegan hátt og það muni einfalda störf dómara og draga úr ágreiningi fyrir dómstólum um mál sem löggjafinn getur vel ákveðið, eins og hér er lagt til. Þetta með myndatökurnar og heimildir til þess þá hefur, eins og fram kom í máli hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar, dómstjóri heimildir. En það kemur líka fram í greinargerð um 7. gr. að bæði í Danmörku og Noregi gilda ákvæði í lögum sem eru svipuð þeim og við erum að setja. Þjóðum hefur ekki almennt orðið skotaskuld úr því að búa þannig um hnútana að dómstólar og almenningur og allir séu vel upplýstir um störf dómstólanna þótt það sé ekki verið að kíkja með myndavélum í dómsali þegar hurðir eru opnaðar og annað slíkt. Það setur tvímælalaust sérstakan svip á réttarhöld og skapar óþarfa spennu í dómshúsinu þegar menn eiga að einbeita sér að því að gæta hagsmuna sinna að þeir þurfi ekki einnig að vera að gæta hagsmuna sinna gagnvart því ef hurð er opnuð hvort verið sé að reyna að smella af þeim myndum eða ekki eða verið sé að tefja fyrir þeim við komu. Í þeirri stöðu sem menn eru þegar þeir ganga í dómshúsið eiga þeir ekki að þurfa að glíma við þennan vanda líka. Ég tel að það sé líka hlutverk löggjafans að taka af skarið um þetta og setja almennar leikreglur í þjóðfélaginu sem eru skýrar og afdráttarlausar. Það er skiljanlegt að blaðamenn sem hafa gaman af því að taka myndir í gegnum opnar dyr séu á móti þessu en ég held að við þingmenn eigum ekki að líta til þess, við eigum að líta til þeirrar reglu sem þarf að vera í dómshúsum og þeirrar virðingar sem menn eiga að sýna þegar þeir eru staddir á þeim stað og þau mál sem liggja þar fyrir og eru þar til meðferðar. Oftast er fyrirgangurinn mestur í kringum sakborninga eða lögmenn í hinum alvarlegustu málum, menn að ryðjast um með tæki og tól eins og dómshúsið sé einhver salur fyrir menn sem eru að fara á kvikmyndasýningar í Cannes eða einhverja slíka staði. Vill hv. þingmaður að dómshúsið líti þannig út? Það vill það enginn. Allar þjóðir hafa gert ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir að slíkur gauragangur sé í húsum og það er meira að segja bannað í kvikmyndahúsum á kvikmyndahátíðum að ljósmyndarar æði inn um alla ganga og upp um veggi þegar fólk er þar. Hið sama á að vera í dómshúsum og ekki að láta undan því þótt menn hafi gaman af því að geta tekið myndir í gegnum einhver hurðarop. Varðandi millidómstigið þá er það svo að dómstólaráð varpaði þeirri hugmynd fram á aðalfundi Dómarafélags Íslands sem haldinn var í nóvember sl. Í byrjun nóvember á síðasta ári flutti ég ræðu um þetta mál. Þar sagði ég að um leið og menn ræddu um millidómstóla ættu þeir að ræða það sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. um hlutverk sérdómstóla og hvort það hefði verið skynsamlegt skref sem stigið var með setningu dómstólalaganna á sínum tíma að afnema sérdómstólana alveg. Ég hef ekki lagt til að stofnaður verði stjórnsýsludómstóll en ég hef varpað þeirri hugmynd fram hvort við eigum ekki að ræða hvort það sé rétt að málum staðið að útiloka alveg sérdómstóla hvort sem það er um ungmenni eða einhverja aðra sérgreinda málaflokka að ræða, t.d. í fíkniefnamálum eða slíkum málum þar sem sérþekkingar er krafist. Við sjáum það líka í stórum viðskiptamálum sem hér koma fyrir. Það er spurning hvort ekki þurfi að þjálfa dómara til sérþekkingar í slíkum málum þannig að réttaröryggið aukist. Ég tek því undir með hv. þingmanni að þetta beri að íhuga þegar við ræðum þessi mál.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að ég og hæstv. dómsmálaráðherra eigum hugsanlega samleið varðandi upptöku millidómstóla eða sérhæfðra dómstóla en ég átta mig á að það er talsverður skoðanamunur milli mín og hæstv. dómsmálaráðherra að því er lýtur að myndatökum í dómsölum. Mig langar að nota þetta stutta andsvar til að koma að öðru máli, fyrst við ræðum þennan málaflokk, en það mál lýtur að þeirri deilu sem hefur verið milli Barnahúss og Héraðsdóms Reykjavíkur. Við sjáum að allir héraðsdómstólar landsins nema Héraðsdómur Reykjavíkur nýta sér aðstöðu og sérhæfingu Barnahúss og þjóðin varð vitni að harðorðum ritdeilum milli þessara tveggja stofnana þar sem tekist var á um þetta. Af þeirri ástæðu báðum við í Samfylkingunni í allsherjarnefnd um fund í nefndinni til að ræða þessi mál. Af því tilefni heimsótti allsherjarnefnd bæði héraðsdómstólinn í Reykjavík og Barnahús. Ég vona að ég sé ekki að leggja orð í munn viðkomandi forstöðumanna en manni skildist það á báðum aðilum að þeir gætu jafnvel sætt sig við lagabreytingu sem lýtur að því að fyrsta yfirheyrsla á barni verði ekki lengur hluti af dómshaldi eins og staðan er í dag. Héraðsdómurinn í Reykjavík lítur þannig á málið að þeir vilja hafa sína yfirheyrslu og dómsal í dómhúsinu, en ef fyrsta yfirheyrsla á barni sem grunur liggur á að hafi lent í kynferðislegri misnotkun verður klippt í sundur, þ.e. milli rannsóknaryfirheyrslunnar og dómsyfirheyrslunnar, væri hugsanlega hægt að ná því markmiði að yfirheyrslan færi fram í Barnahúsi og dómshaldið í dómhúsinu eftir það. Mig langar til að fá skoðun hæstv. dómsmálaráðherra á þessu álitamáli.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður veit og þingheimi er kunnugt þá hefur verið í smíðum frumvarp til laga um breytingar á lögum um meðferð opinberra mála og það hefur verið kynnt frumvarp til laga um meðferð sakamála. Í þeim lagabálki er á þessu tekið og þar mun koma fram afstaða mín í málinu þegar ég fæ tækifæri til þess að leggja það mál fram a.m.k. til kynningar á þinginu áður en því lýkur í vor. Ég ætla að bíða með yfirlýsingar um þetta efni þar til ég legg það frumvarp fram, tekin er afstaða til þess í því en ekki í því dómstólafrumvarpi sem við ræðum núna.

Frú forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur kosið að bíða með að gefa upp afstöðu sína þangað til hann leggur fram frumvarp um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála og kannski lítið við því að segja. En á meðan hann hefur ekki lagt fram það frumvarp langar mig að hvetja hæstv. dómsmálaráðherra til að huga að þeirri leið að klippt verði á milli þessara tveggja ferla, ef svo mætti segja, þ.e. að fyrsta yfirheyrsla á barni verði ekki um leið hluti af dómshaldinu í ljósi þeirrar gagnrýni sem núverandi fyrirkomulag þegar kemur að reykvískum börnum hefur fengið og verið sett í dagsljósið. Við þurfum auðvitað að beita bestu mögulegu þekkingu og aðstöðu þegar kemur að þessum viðkvæma málaflokki. Barnahúsið og það módel sem það starfar eftir hefur hlotið margvíslegar alþjóðlegar viðurkenningar og það væri virkilega sérkennilegt ef stærsti héraðsdómstóll landsins nýtti sér ekki þá frábæru aðstöðu sem þar er fyrir hendi. Hugsanlega er til staðar leið sem báðir aðilar geta sætt sig við, þannig skildi ég það a.m.k. þegar við heimsóttum héraðsdómstólinn í Reykjavík og Barnahúsið, að þessir tveir aðilar gætu sætt sig við ákveðna leið og öllum markmiðunum væri náð að sama skapi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Frumvarpið hefur að geyma tillögur að ýmsum breytingum, einkum varðandi þau skilyrði sem umsækjendur um íslenskan ríkisborgararétt þurfa að uppfylla. Frumvarpið er samið af nefnd sem ég skipaði í janúar 2006 til að endurskoða lög nr. 100 23. desember 1952, um íslenskan ríkisborgararétt. Í nefndinni sátu alþingismennirnir Guðrún Ögmundsdóttir, Bjarni Benediktsson og Guðjón Ólafur Jónsson auk Kristínar Völundardóttur, sýslumanns á Hólmavík, Fanneyjar Óskarsdóttur, lögfræðings í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, og Hauks Guðmundssonar, skrifstofustjóra í ráðuneytinu, sem jafnframt var formaður nefndarinnar. Nefndin kallaði eftir sjónarmiðum ýmissa aðila og fékk á sinn fund fulltrúa frá Rauða krossi Íslands, Alþjóðahúsi, Útlendingastofnun og ríkislögreglustjóra. Þá fékk nefndin tölfræðigögn frá Þjóðskrá sem birtast í viðauka með frumvarpinu. Með hliðsjón af þeim gögnum fylgir innfelld spá um fjölda nýrra ríkisborgara á næstu árum miðað við tilteknar forsendur. Ég tel því, virðulegi forseti, að frumvarpið hafi verið unnið af kostgæfni og vandvirkni og tel að þær tillögur að breytingum sem hér eru fluttar eigi eftir að styrkja stöðu íslenskra ríkisborgara og okkar sem þurfum að vinna að því að veita íslenskan ríkisborgararétt. Enda þótt lögum um íslenskan ríkisborgararétt, nr. 100/1952, hafi verið breytt fimm sinnum frá árinu 1982 hefur ætíð verið um að ræða lagfæringar og breytingar á einstökum atriðum. Það er raunar umhugsunarefni að við afgreiðslu þeirra breytinga hefur aldrei komið til verulegra umræðna um þennan málaflokk hér á Alþingi. Ég taldi því nauðsynlegt að skipa þá nefnd sem ég gat um til að fara yfir þennan málaflokk með það fyrir augum að breyta ýmsum ákvæðum til samræmis við lagaþróun hér og í nágrannaríkjum og með tilliti til breyttra aðstæðna hér á landi. Það verður ekki fram hjá því litið að fjölgun útlendinga sem hér hafa sest að er svo mikil að hún hefur gjörbreytt aðstæðum í þessum málaflokki og kallar á yfirferð yfir ákvæði laganna. Nefndin var, eins og áður segir, skipuð þremur þingmönnum tilnefndum af allsherjarnefnd, þremur embættismönnum í dómsmálaráðuneytinu og undirstofnunum þess og frumvarpið er samið af nefndinni. Gerð er grein fyrir helstu breytingum í almennum athugasemdum við frumvarpið og eru þær í stuttu máli þessar: Í fyrsta lagi er lagt til að samræma og tengja saman þau skilyrði sem útlendingar þurfa að uppfylla til að fá búsetuleyfi á Íslandi og þau skilyrði sem þeir þurfa að uppfylla til að öðlast íslenskt ríkisfang. Í lögum um útlendinga, nr. 96/2002, eru sett fram skilyrði þess að umsækjandi geti öðlast búsetuleyfi á Íslandi. Bent hefur verið á að þau skilyrði sem lögin setja fyrir þessum réttindum séu á margan hátt strangari en skilyrði laga um ríkisborgararétt. Því geti verið hagfelldara fyrir útlending að sækja um ríkisborgararétt en búsetuleyfi. Í frumvarpi þessu er mörkuð sú meginstefna að umsækjendur hafi þegar uppfyllt skilyrði búsetuleyfis og fengið það útgefið þegar sótt er um ríkisborgararétt. Auk þess verða umsækjendur að uppfylla frekari skilyrði, m.a. varðandi dvalartíma á Íslandi, áður en til álita kemur að veita þeim ríkisborgararétt. Eðlilegt þykir að þessi mál séu í samhengi þannig að útlendingar sem hér setjast að fái fyrst tímabundin dvalarleyfi, þá búsetuleyfi og að lokum ríkisborgararétt. Í öðru lagi er í frumvarpi þessu hnykkt á þeirri meginreglu að valdheimildir til veitingar íslensks ríkisfangs eru að meginstefnu frá Alþingi, svo sem verið hefur frá fornu fari. Þegar Alþingi samþykkti með lögum nr. 62/1998 að veita dómsmálaráðherra heimild til að veita íslenskan ríkisborgararétt með stjórnvaldsákvörðun var um frávik að ræða frá þessari meginreglu. Lagt er til að því fráviki verði nú markaður skýrari rammi. Um leið verði kveðið á um að dómsmálaráðherra geti ávallt ákveðið að vísa umsókn um ríkisborgararétt til ákvörðunar Alþingis. Margvísleg rök hníga að því að haldið sé í þetta forræði þingsins á málaflokknum og ofangreindar ákvarðanir séu undanskildar sviði hefðbundins stjórnsýsluréttar. Í þriðja lagi eru lögð til nokkur ný skilyrði þess að veita megi íslenskt ríkisfang með stjórnvaldsákvörðun, auk þess sem hnykkt er á nokkrum skilyrðum sem í framkvæmd hafa verið virt, svo sem að umsækjandi sýni fram á hver hann er. Á meðal þessara nýju skilyrða eru atriði sem lúta að gjaldfærni umsækjanda og því að hann hafi ekki stofnað til ógreiddra skattskulda, svo sem nánar greinir í athugasemdum um viðkomandi ákvæði. Það atriði sem mestu mun breyta í framkvæmd er það skilyrði að umsækjendur skuli að meginstefnu hafa sýnt fram á nokkra kunnáttu í íslensku. Mikilvægt er að um leið og þetta skilyrði er sett verði framboð á íslenskukennslu fyrir útlendinga bætt verulega frá því sem verið hefur. Nýleg ákvörðun um að stórbæta framboð á íslenskunámi fyrir útlendinga er því í raun forsenda þess að unnt sé að leggja þetta til. Þetta skilyrði nær til allra umsækjenda en heimilt er þó að veita undanþágur frá því, svo sem nánar greinir í athugasemdum við ákvæðið. Í fjórða lagi er lagt til að sett verði nýtt ákvæði í lögin sem lýtur að því þegar umsækjandi veitir rangar upplýsingar við umsókn um ríkisborgararétt. Er mælt fyrir um refsiábyrgð og missi íslensks ríkisborgararéttar við þær aðstæður. Virðulegi forseti. Í bréfi nefndarinnar sem fylgdi frumvarpinu kemur fram að nokkuð var rætt um tvöfaldan ríkisborgararétt. Rætt var um að leggja til að fallið yrði frá því að viðurkenna tvöfaldan ríkisborgararétt, a.m.k. að því er varðar þá sem taka upp íslenskt ríkisfang ellegar sækja um ríkisfang í öðru ríki, en ekki náðist samkomulag um þetta atriði í nefndinni. Ég tel fyllstu ástæðu til þess að sú hlið málsins verði rædd ítarlega í þinginu við afgreiðslu málsins. Sú breyting var gerð á lögunum um íslenskan ríkisborgararétt fyrir fjórum árum að falla frá því að íslenskir borgarar afsöluðu sér íslensku ríkisfangi þegar þeir taka upp ríkisfang annars lands. Í framkvæmd hafði fram að þeim tíma ekki verið gerð sú krafa að útlendingar sem fengu íslenskan ríkisborgararétt afsöluðu sér sínum fyrri ríkisborgararétti en fram til 1998 var það einungis Alþingi sem veitti ríkisborgararétt. Við afgreiðslu í þinginu komu ekki fram efasemdir um þessa breytingu og raunar voru það eingöngu dómsmálaráðherra og formaður allsherjarnefndar sem tóku til máls. Sú mikla fjölgun sem orðið hefur á umsóknum um veitingu íslensks ríkisborgararéttar er í sjálfu sér eðlileg afleiðing þess að sífellt fleiri útlendingar hafa kosið að setjast hér að. Ég vil ítreka að þessi mikla fjölgun sem fyrirsjáanlegt er að muni enn halda áfram næstu árin kallar á að við tökum afstöðu til ýmissa álitamála á þessu sviði. Það er staðreynd að með bættum samgöngum og breyttum viðhorfum býr vaxandi hópur fólks tímabundið í útlöndum, jafnvel um nokkurra ára skeið, án þess að ætla sér neitt annað en að snúa aftur til síns heima. Þetta á bæði við um Íslendinga erlendis og marga þá útlendinga sem hér dvelja. Ég tel ekki sjálfgefið að allur þessi hópur eigi að fá að bæta við sig íslensku ríkisfangi án þess að hann hafi tekið um það ákvörðun að setjast hér að til framtíðar. Í dómsmálaráðuneytinu finna menn fyrir því viðhorfi af hálfu margra umsækjenda, að íslenskur ríkisborgararéttur sé ekki annað en viðbótarréttindi sem menn sækja um t.d. til að geta ferðast áritanafrjálst til ýmissa ríkja frekar en að menn líti svo á að í veitingu íslensks ríkisfangs felist gagnkvæm skuldbinding um að viðkomandi skuli teljast Íslendingur jafnt í eigin augum og annarra. Ég hef frétt um að efasemdir hafa vaknað í einstökum ríkjum vegna fjölmennra hópa ríkisborgara þeirra sem er að finna í fjarlægum löndum án sýnilegra tengsla vegna rúmra reglna um ríkisfang. Eins og fram kom í frumvarpi því sem ég nefndi áðan er misjafnt hvernig ríki haga löggjöf sinni að þessu leyti og ýmis ríki hafa endurskoðað löggjöf sína um þetta efni nýlega. Mörg ríki hafa valið þá leið að sporna gegn því að menn fái ríkisborgararétt sem viðbótarréttindi en viðurkenna þó tvöfalt ríkisfang í ákveðnum tilvikum. Ef hljómgrunnur er fyrir því á þinginu að taka þennan þátt málsins til endurskoðunar er mikilvægt að vandað sé til verka og ekki gengið of langt. Ekki verði hróflað við tvöföldum ríkisborgararétti neins sem þegar hefur fengið hann. Þá tel ég rétt og sanngjarnt að miða við ákveðna gagnkvæmni í þessu efni þannig að við horfum sömu augum á þá Íslendinga sem vilja taka upp erlent ríkisfang og á útlendinga sem vilja fá íslenskan ríkisborgararétt. Ég er líka eindregið á þeirri skoðun að við eigum að viðurkenna tvöfaldan ríkisborgararétt í ýmsum tilvikum. Barn sem á eitt íslenskt foreldri og eitt erlent ætti að geta fengið ríkisborgararétt þeirra beggja, a.m.k. ef þau hafa bæði raunveruleg tengsl við sín heimaríki þannig að þau séu fædd þar og uppalin t.d. Á hinn bóginn þykir mér orka mjög tvímælis að fjölskylda sem flust hefur tímabundið á milli landa án þess að segja skilið við upprunaríkið með þeim hætti að vilja sleppa ríkisborgararétti þar eigi að geta bætt við sig öðru ríkisfangi. Einnig hef ég efasemdir um þann möguleika sem er að finna í okkar löggjöf á að halda íslensku ríkisfangi lifandi í erlendri fjölskyldu kynslóð eftir kynslóð þótt lítil eða engin tengsl séu á öðrum grunni við Ísland. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpið fari til hv. allsherjarnefndar sem taki það til umræðu og ég mælist eindregið til þess við nefndina að hún fjalli um hugmyndirnar um tvöfaldan ríkisborgararétt og velti því fyrir sér hvort e.t.v. sé ástæða til að bæta í frumvarpið og gera að lögum ákvæði sem taka á því máli ekki síður en þeim brýnu álitaefnum sem tekið er á í frumvarpinu að öðru leyti.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að þakka fyrir ræðu hæstv. dómsmálaráðherra. Verið er að ræða um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi að sitja í þeirri nefnd sem vann að þessu lagafrumvarpi. Einnig er rétt að það komi fram að ég var stundum með örlítinn fyrirvara við málið en það var vegna þess að við ræddum um stöðupróf í íslensku fyrir umsækjendur um íslenskan ríkisborgararétt. Þau mál verða um tvö ár í geymslu eða varðveislu og verða tekin upp síðar. Aðalrökin fyrir því að ég var með fyrirvara eru þau að í rauninni þarf að koma einhverju heildrænu skikki á þau mál. Norðmenn - af því að nefndin skoðaði öll norrænu lögin, í Evrópu og víðar - eru með 300 tíma ókeypis fyrir þá sem vilja sækja slík námskeið. Ég held að ef einhvern tíma á að koma skikki á þessa hluti og ef á að skylda þetta með þessum hætti, þá eigi það hreinlega allt að vera á ábyrgð ríkisins þó svo að einhverjir aðrir sinni kennslunni eða námskeiðinu og engin fjárhagsleg hindrun sé í slíku. Hins vegar verðum við alltaf með ákveðnar undanþágur hvað varðar ríkisborgararéttinn í þessum efnum, sama hversu mikil skylda verður lögð á. Makar fá t.d. ríkisborgararétt eftir þrjú ár og það er kannski ekki hægt að ætlast til þess að þeir læri okkar ylhýra flókna mál á svo stuttum tíma, það er því ákveðinn hópur. Það eru þeir sem koma frá ólíkum málsvæðum, t.d. Filippseyjum, Tælandi, þeim heimi sem er fyrir utan EES, þ.e. þeir sem eru með allt annað skrifmál. Einnig gamalt fólk eða fatlaðir einstaklingar o.s.frv. Það munu því alltaf verða ákveðnar undanþágur í þessu efni og það er afar brýnt að svo sé. Það var mjög ánægjulegt að vinna í nefndinni, það verður að segjast eins og er, og mjög gaman að kemba í gegnum þetta. Þó að ég og hv. þm. Bjarni Benediktsson séum búin að vera á síðustu árum í svokallaðri undirnefnd allsherjarnefndar sem hefur verið með þessi ríkisborgaramál, þá var mjög fróðlegt að fara í gegnum þetta. Mjög margt sem kom fram í vinnu okkar þar gátum við nýtt í nefndinni. Ber þá kannski hæst c-liður 5. gr. hvað varðar ýmis brot, t.d. ökuleyfissviptingu o.s.frv., þannig að þau mál hafa ekki öll þurft að koma til þingsins. Nú getur ráðuneytið, samkvæmt þessu ef af verður, samþykkt þetta hjá sér. Einnig er mjög mikilvægt og það var mjög haft í huga að ríkisborgaralögin yrðu gerð gegnsærri því þau mega ekki vera of flókin fyrir þá sem þurfa að nota þau. Við skulum heldur gleyma því að ekki kjósa allir að verða ríkisborgarar. Þó svo að íslenskur ríkisborgararéttur sé mjög góður, hið íslenska vegabréf, þá er fullt af fólki sem vill halda sínu og vera á þeim skilyrðum sem það kýs. Hins vegar skilur maður mjög vel að þeir sem skoma frá erfiðum heimalöndum og hafa erfið vegabréf - ég lenti í því um daginn þegar ég fór á vegum Sameinuðu þjóðanna til Víetnams að einn starfsmaður þeirra frá ákveðnu landi hefti för hópsins um þrjá tíma í hverri einustu flughöfn sem farið var um, bara vegna vegabréfs þessa eina starfsmanns. Og þá rann þetta svolítið upp fyrir manni að auðvitað skiptir þetta máli. Þetta skiptir miklu máli fyrir fólk sem er t.d. að vinna í alþjóðasamfélaginu. Það hefur komið mjög skýrt fram í þessum ríkisborgaraleyfum okkar, að allt þetta hámenntaða, flotta fólk sem er að sækja um íslenskan ríkisborgararétt og vinnur hér og er kannski að vinna í lyfjaiðnaðinum, þrýstir frekar á að fá ríkisborgararétt og á þar fyrir utan kannski íslenskan maka. Það fólk vill fá ríkisborgararéttinn fyrr vegna þeirra hindrana sem þess eigið vegabréf veldur. Það er því mjög margt í þessu. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur farið yfir þær breytingar sem við vorum með. Kallað var til margt fólk til að ræða þessi mál, t.d. frá Alþjóðahúsi og Rauða krossinum. Það þarf alltaf að vera á vaktinni með flóttamannahópana og alla þá hópa sem gætu átt undir högg að sækja. Þar þurfum við alltaf að vera á vaktinni og það tel ég að nefndin hafi verið. Þrátt fyrir að einhver uppfylli ekki öll skilyrði, uppfyllir kannski árafjöldann en ekki eitthvað annað, þá er hægt að veita undanþágur og einstaklingar geta beðið um að málinu sé vísað til þingsins og það getur líka farið í gegnum hæstv. dómsmálaráðherra. Við þurfum því aðallega að hafa undirlagið í lagi. Þessi mál eru oft mjög tilfinningarík og geta vafið upp á sig. Þetta á við, eins og ég segi, fyrst og fremst um ríkisborgarana. Ég tel að gegnsæið skipti meginmáli. Það verður gaman að halda áfram að vinna málið í nefndinni og þá fáum við eflaust líka nákvæmari umsagnir eftir að frumvarpið er tilbúið. Yfirleitt þarf alltaf að fjalla um einstök mál með undanþágum og spurning hvort ætti að skoða það að setja það með einhverjum hætti inn í lögin, t.d. varðandi þá einstaklinga sem hér búa og eru búnir að uppfylla skilyrði um tíma en hafa farið utan í eitt ár t.d. sem lið í framhaldsnámi sínu, þá er það rof á búsetu og fólk þarf að byrja upp á nýtt. Við höfum skoðað slík mál og reynt að leiðrétta. Því er skemmtileg vinna fram undan hjá hv. allsherjarnefnd og ég efast ekki um að við munum ræða allar þær tillögur og breytingar sem fólk mun koma með í umsögnum af opnum huga og skilningi, því að það sem skiptir máli er að lögin séu gegnsæ og skilvirk fyrir þá sem þurfa að nýta sér þau.

Forseti. Ég ætla aðeins að ræða einn þátt þessa máls og treysti því að allsherjarnefnd taki málið allt fyrir og veiti því vandaða athygli og meðferð. Sá þáttur sem ég ætla að ræða hér lauslega er c-liður 5. gr., um það að ríkisborgurum sé skylt að hafa lokið íslenskunámi. Ég vil segja það almennt um þessa kröfu að það er rétt sem hér stendur í athugasemdum og dómsmálaráðherra flutti áðan, kunnátta í tungumálinu er mikilvægasti lykillinn að íslensku samfélagi og mikilvægasta tækið sem gestir og nýliðar í því samfélagi hafa til að aðlagast því. Hins vegar verð ég að segja að þegar íslenskum stjórnvöldum dettur í hug, og okkur Íslendingum, að gera þetta að skilyrði af okkar hálfu verðum við að gjöra svo vel og gera rækilega grein fyrir því gagnvart okkur sjálfum, gagnvart þeim sem sækja um þennan ríkisborgararétt og gagnvart erlendu fólki, hver réttur umsækjendanna er. Hvað er það sem við gerum til þess að reiða fram þau tæki og tól, kennara og aðstöðu sem gera fólki kleift að sækja þetta nám, afla sér þeirrar kunnáttu sem hér á að krefjast? Ég verð að segja að staðan núna er þannig að í raun og veru er út í hött að krefjast þess af fólki sem hér sækir um ríkisborgararétt að það uppfylli þessi skilyrði. Íslenskukennsla er hér svo dapurleg að við höfum engan veginn við þeirri eftirspurn sem fyrir hendi er, hvað þá hinni leyndu eftirspurn fólks sem gæti hugsað sér að læra íslensku ef það fengi til þess tækifæri. Rétt er að muna að ekki er einungis um það að ræða að margir þeir sem hér sækja um ríkisborgararétt eða gætu hugsað sér að sækja um ríkisborgararétt eru lítt menntaðir. Rétt er að muna að þeir hafa yfirleitt hendurnar fullar af vinnu sem þeir þurfa að sinna, oft láglaunavinnu. Rétt er líka að muna að mjög margir þeirra sem hugsa sér að sækja um ríkisborgararétt eru hér annaðhvort í félagslegu tómarúmi eða þá með tengingu við sína eigin landsmenn eða hópa hér í landinu sem samanstanda af innflytjendum eða útlendingum og eiga þess vegna óhægt um vik að þjálfa sig í þessu nýja tungumáli. Þegar minnst er í greinargerðinni á hina nýlegu ákvörðun, með leyfi forseta, um að „stórbæta framboð á íslenskunámi fyrir útlendinga“ og sú ákvörðun í raun talin forsenda þess að unnt sé að leggja þetta til eru ansi stór orð notuð um þær 100 millj. kr., sem fagnað var á sínum tíma - ég tek undir þann fögnuð - sem menntamálaráðherra færði hér fram í umboði ríkisstjórnarinnar sem viðbragð við ákveðinni umræðu í samfélaginu, viðbragð við því að stjórnmálaflokkur hóf mikla umræðu um það að við værum komin í vanda með innflytjendamál okkar. 100 millj. krónurnar eru fram hjá fjárlögum og ekki í hinu venjulega fjárlagaferli. Það er verið að auglýsa núna eftir styrkumsóknum um þessar 100 millj. og ég hef ekki tekið eftir að þeirri auglýsingu fylgi í raun og veru nein stefnumótun af hálfu menntamálaráðuneytisins eða ríkisstjórnarinnar um það hvað á að gera við þessar 100 millj. kr. Ég hef aðeins skoðað íslenskukennslu hér á landi. Þrátt fyrir feikileg afrek einstaklinga og skólastofnana, verkalýðshreyfingarinnar og sveitarfélaga, er ástandið dapurlegt í þeim efnum. Það má nefna t.d. og kannski til grundvallar í því máli að framboð okkar á námsgögnum og það framboð sem við höfum af reynslu og þekkingu fyrir kennara í íslensku sem öðru tungumáli er af ákaflega skornum skammti og það er út af fyrir sig engum að kenna því að þessi þörf kemur upp mjög hratt og við höfum ekki þessa áratuga og alda reynslu ýmissa annarra þjóða, grannþjóða okkar, við að kenna tungumál okkar sem annað tungumál. Við erum að vísu ákaflega þjálfuð í að kenna það sem móðurtungu og höfum gert allt frá því að Ingólfur setti börn sín á kné sér eða Hallveigu en við höfum ákaflega litla æfingu í hinu og skortir þar mjög öll gögn. Fjárveitingar til þeirra mála hafa verið fátæklegar þótt menn í t.d. Kennaraháskólanum kvarti sérstaklega undan því að hafa ekki fengið tækifæri til að koma þessu námi upp. Ég tel það bara ekki sannfærandi, forseti, að byggja þessa tillögu um skyldunám umsækjenda og ríkisborgararétt á því að hér sé búið að taka ákvörðun um að stórbæta framboð á íslenskunámi fyrir útlendinga. Ég verð líka að segja að ég vara mjög við því að samþykkt sé það lagaákvæði sem hér um ræðir þar sem ráðherra einum er falið, án nokkurrar leiðbeiningar, hvorki í lögunum né í athugasemdunum, að setja allt það regluverk sem hér þarf til þar sem m.a. er um að ræða þær kröfur sem gerðar eru til þessa náms. Og ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra: Hugsar hann sér að þetta séu sömu kröfur fyrir alla? Hugsar hann sér að þessar kröfur séu mismunandi? Hugsar hann sér að farið sé t.d. - sem nefndin virðist ekki hafa komið auga á, eða menn í dómsmálaráðuneytinu - eftir því flokkunarkerfi sem til er um tungumálakunnáttu í Evrópusambandinu þar sem skipt er eftir ákveðnum reglum í A-, B- og C-stig? Það er ekkert um það hér. Það er eins og þeir sem gengu frá frumvarpinu hafi lítið vitað um tungumálanám og kröfur sem þar eru gerðar og þá flokkun sem þar fer fram. Það er engan veginn fjallað um þetta. Það er ekki talað um það í þessum kafla að það kunni að vera mismunandi hvaða kröfur er hægt að gera til fólks eftir því frá hvaða málsvæði það kemur. Menn vita að kannski eru Þjóðverjar þeir sem best gætu lært þessa tungu miðað við þýsku málfræðina. Menn vita að Norðurlandamenn eiga tiltölulega auðvelt með það. Menn vita að Slövum er það skárra en rómönsku þjóðunum. Menn vita að Víetnömum, Tælendingum, Kínverjum og öðrum þeim sem þær tungur tala, sem eru tónkvæðar tungur þar sem ekki er mikill munur á hinum hefðbundnu orðflokkum, nafnorði, sögn, lýsingarorði, forsetningu - miklu minni og með allt öðrum …  Það má líka spyrja um undanþágurnar sem á að gefa. Hverjar eru forsendur þeirra? Eigum við að samþykkja hér lög þar sem ráðherrann ræður undanþágunum? Á ekki að búa til reglurnar um undanþágurnar? Hverjir eru það sem fá þessar undanþágur? Maður getur ímyndað sér það en ég les ekki úr frumvarpinu hvernig það er. Maður getur ímyndað sér að þar skipti aldur máli, að þar skipti máli bæði hár aldur - fólk sem hér sest að og er ósanngjarnt að láta læra íslensku vegna þess að námsnæmi fólks hnignar nokkuð með aldri - en það má líka ímynda sér að ungur aldur geti verið undantekning frá þessu vegna þess að það nám komi af sjálfu sér í íslensku samfélagi. Það má ímynda sér að undanþágurnar taki til fólks í neyð. Hér var minnst á flóttamenn í ræðu hv. þm. Guðrúnar Ögmundsdóttur og ég tek að sjálfsögðu undir áhyggjur hennar að öllu leyti. Það er t.d. spurning sem hæstv. dómsmálaráðherra er rétt að svara: Eiga þessar undanþágur að gilda um frægt fólk? Eiga þær að gilda um Ashkenazy og Fischer? Og hvernig á þá að skilgreina frægð slíks fólks? Þessar undanþágur eru ekki nefndar hér og án þess að nokkur grein sé gerð fyrir þeim er ómögulegt að hleypa þessu ákvæði með þessum hætti í gegn. Það er mitt ráð að við byrjum á því að byggja upp íslenskukennslu fyrir útlendinga hér á landi. Þegar það er komið í þokkalegt lag skulum við íhuga hvort eigi að gera íslenskukunnáttuna að skilyrði fyrir veitingu ríkisborgararéttar. Ég verð að segja almennt, um leið og ég tek undir þetta, um kunnáttu í tungumálinu sem lykil að samfélaginu að við eigum bæði sjálf að líta á það sem lykil og aðgöngumiða og við eigum að gera vinum okkar sem hingað koma, umsækjendum um ríkisborgararétt, innflytjendum sem hér setjast að og taka þátt í samfélaginu þótt þeir hafi ekki aflað sér ríkisborgararéttar og vinnugestum okkar ýmsum, kleift að kynnast íslensku. Við eigum að veita þeim íslenskukunnáttu sem þennan aðgöngumiða, lykil, en við eigum ekki, ekki gagnvart þeim og ekki gagnvart okkur, að gera íslenskuna og íslenskukunnáttuna að þvingun eða helsi. Þannig búum við, bæði með sjálfum okkur og meðal þeirra sem kynnu að sækja um ríkisborgararétt af því þeir vilja búa hér með okkur eða vinna fyrir okkur og með okkur um hríð, til múr sem við megum alls ekki við að reisa í kringum íslenska tungu á þessum hnattvæðingartímum. Ég hef miklar efasemdir, eins og menn heyra sem á mig hlýða, um að íslenskukunnáttan verði þvingun. Ég hef enn þá meiri efasemdir um að gera það án þess að undantekningar séu ræddar og skýrðar. Ég er á móti því að þetta sé gert án þess að íslenskt samfélag standi við sinn hluta af því samkomulagi sem ég tel að ríkisborgararéttur sé í eðli sínu milli ríkisborgaranna sem fyrir eru og þeirra sem um sækja. Ég segi við þingheim og hæstv. dómsmálaráðherra að það er langt frá því að við höfum staðið við þá skyldu okkar að bjóða útlendingum, umsækjendum um ríkisborgararétt, vinnugestum og öðrum vinum okkar það tækifæri til íslenskunáms sem okkur ber.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breyting á lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Það er ekki að ófyrirsynju að það mál kallar á ákveðna umræðu og jafnvel umræðu sem varðar grundvallaratriði í stefnu stjórnvalda gagnvart innflytjendum á Íslandi og fólki af erlendu bergi brotnu sem býr á Íslandi. Samkvæmt nýjustu tölum munu vera um 30.000 íbúar hér á Íslandi af erlendu bergi brotnir. Þeir eru ýmist orðnir íslenskir ríkisborgarar eða með ákveðin leyfi til að dvelja hér, dvalarleyfi, búsetuleyfi á grundvelli atvinnuleyfa eða annarra leyfa. Stefna íslenskra stjórnvalda í málefnum þessa fólks er afar veikluleg og þarf mikið til að hún verði með þeim hætti að ásættanlegt geti talist. Þessi ríkisstjórn hefur, að því að manni hefur virst, reynt að ná utan um málefni útlendinga með því í aðra röndina að þrengja aðgang útlendinga að landinu, þ.e. draga úr líkum þess að útlendingum fjölgi. En á hina röndina hefur allt verið galopið vegna þess að hér hefur verið rekin atvinnustefna sem kallar á það að fjöldinn allur af útlendingum komi hingað í störf sem við getum ekki mannað vegna mannfæðar af því að verkefnin sem verið er að fara í eru þeirrar náttúru að þau henta illa okkar fámenna samfélagi. Stjórnvöld bera því að stórum hluta ábyrgð á þessum málaflokki en hafa ekki staðið sig í stykkinu sem skyldi við að útbúa mannvænlega stefnu fyrir það fólk sem við hér erum að bjóða heim. Nú hefur ríkisborgararétturinn verið svona fremur opinn eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra. Við höfum á Alþingi á hverju ári veitt ákveðnar undanþágur frá sjö ára búsetuskilyrðinu með því að afgreiða sennilega um það bil 20 eða jafnvel á þriðja tug umsókna á hverju ári, ef ekki tvisvar á ári. Við höfum nú venjulega afgreitt þetta bæði á vorþingi og haustþingi. Við höfum með því móti heimilað fjöldanum öllum af útlendingum ríkisborgararétt þó ekki hafi verið uppfyllt hið sjö ára búsetuskilyrði eða það búsetuskilyrði sem gerð er krafa um. Það kemur fram í greinargerð eða athugasemdum við þetta lagafrumvarp að ekki verði fram hjá því litið hversu hröð fjölgun útlendinga hefur verið á Íslandi og að það gjörbreyti aðstæðum í þessum málaflokki og kalli á yfirferð yfir ákvæði laganna. Það er auðvitað mikið rétt. En það kallar ekki bara á yfirferð yfir ákvæði laga um ríkisborgararétt. Það kallar á markvissa stefnumörkun af hálfu stjórnvalda á breiðum grunni í málefnum útlendinga. Það er þar sem þessi stjórnvöld hafa verið að draga lappirnar. Það er tekið fram í greinargerðinni jafnframt að á öllum hinum Norðurlöndunum hafi á síðustu árum verið endurskoðuð löggjöf á þessu sviði og að þar hafi verið gerðar töluverðar breytingar. Hins vegar er ekki tekið fram í greinargerðinni hvaða breytinga er verið að vísa til, hvort sérstaklega sé verið að vísa til breytinga varðandi lagaákvæði um ríkisborgararétt eða hvort verið sé að vísa til lagabreytinga á breiðari grunni. Það væri svo sem forvitnilegt og á ég örugglega eftir að spyrja um það og fá upplýsingar um það í allsherjarnefndina hvaða breytingar hafa verið gerðar á þessum tilteknu lögum um ríkisborgararétt á hinum Norðurlöndunum til þess að við getum áttað okkur á því hvernig við stöndum að vígi miðað við þau. Sérstaklega þekkja þeir hv. þingmenn sem átt hafa sæti í allsherjarnefnd á undanförnum árum ágætlega til málefna útlendinga enda ekki langt síðan við endurskoðuðum löggjöf um útlendinga. Um hana voru talsverðar deilur og menn geta vitnað um það að þar var ekki öllum atriðum lent í sátt, sannarlega ekki. Ég nefni til dæmis kröfuna um sjálfstæða framfærslu 18 ára einstaklinga sem hafa komið hingað til landsins til dæmis sem innflytjendur á grundvelli fjölskyldusameiningar eða einhvers annars. Ég nefni 66 ára regluna. Ég nefni 24 ára regluna. Og fleira mætti nefna sem verulegur ágreiningur ríkti um í allsherjarnefnd þegar þessi mál fóru þar í gegn. Eins og hv. þm. Mörður Árnason sem talaði hér á undan mér sagði þá hefur sömuleiðis verið mikill ágreiningur um framkvæmd íslenskukennslunnar og um það hvernig þær kröfur eru fram settar og hvernig sú kennsla sem veitt er er útbúin og hverjum hún stendur til boða. Auðvitað eru það lágmarkskröfur í þeim efnum að vinnandi fólki sem gefst kostur á íslenskunámi sé gefinn kostur á að leggja stund á það nám í vinnutíma, að fólk fái að minnsta kosti stóran hluta þess náms án gjaldtöku. Sömuleiðis þarf að fjölga mikið tímunum sem í boði eru. Þau námskeið sem boðið hefur verið upp á hingað til eru, ef ég man rétt, 150 klukkutímar. En í nágrannalöndum okkar, að minnsta kosti í Danmörku og Noregi, þar er boðið upp á námskeið sem eru 2.000 til 3.000 tímar. Við erum því að bjóða fólki upp á einungis lítið brotabrot af því sem nágrannalönd okkar gera. Ég held að við hljótum að verða að hafa einhver rök fyrir því hvers vegna við sinnum þessu svona illa á sama tíma og nágrannalöndin okkar gera stórátak í þessum efnum. Íslenskukennslan er mál út af fyrir sig og hv. þm. Mörður Árnason fór í ítarlegu máli hér áðan yfir það. Ég tel ekki ástæðu til þess að endurtaka það hér en vil einungis lýsa yfir stuðningi mínum við þau meginsjónarmið sem í máli hans komu fram. Í athugasemdum við frumvarpið er nefnt að þar séu lögð til nokkur ný skilyrði þess að veita megi íslenskt ríkisfang með stjórnvaldsákvörðun, auk þess sem hnykkt er á nokkrum skilyrðum sem í framkvæmd hafa verið virt, svo sem að umsækjandi sýni fram á hver hann er. Nú þykir mér í sjálfu sér eðlilegt þegar útlendingur kemur til landsins, og við þekkjum það í gegnum hælisleitendaumsóknirnar, að fólk þurfi að sanna deili á sér. Við vitum líka í því samfélagi sem við búum í núorðið að þeim tilfellum fjölgar að útlendingar fara um heiminn skilríkjalausir og það er ekki í öllum tilfellum vegna þess að viðkomandi ætli að villa á sér heimildir eða sigla undir fölsku flaggi vísvitandi heldur er hér oft og tíðum um fórnarlömb glæpasamtaka og glæpamanna að ræða. Fólk hefur verið þvingað til að láta persónuskilríki sín af hendi. Það hefur látið persónuskilríki sín til að greiða sér leið einhvers staðar milli landa eða til að komast frá einum stað til annars vegna þess að það hefur ekki átt annarra kosta völ ef fólk er á flótta frá ófriði eða erfiðum aðstæðum eða ótal öðrum hlutum sem fólk flýr undan í veröldinni í dag. Við viljum hafa opin landamæri og höfum þess vegna verið að reyna að auka möguleika fólks á að hreyfa sig í veröldinni. Það hefur verið ákveðin krafa um það frá atvinnurekendum vítt og breitt um jarðarkringluna að hægt sé að flytja verkafólk á milli staða. Allt þetta hefur kallað á kannski meiri fólksflutninga en góðu hófi gegnir og sömuleiðis alvarlega erfiðleika sem fylgja því að í tengslum við þessa fólksflutninga hafa myndast ólöglegar hreyfingar glæpamanna sem hafa notfært sér bágar aðstæður fólks og eins og ég segi hafa svipt fólk þeim réttindum eða frelsi sem vegabréfi fylgir. Nú langar mig til að vita hvort upp hafa komið dæmi um það hér að veittur hafi verið ríkisborgararéttur til einstaklinga sem grunur leikur á um að sigli undir fölsku flaggi. Mér þykir undarlegt ef svo er vegna þess að í flestum tilfellum er fólk búið að vera hér ansi lengi þegar til þess kemur að það getur sótt um ríkisborgararétt. Hins vegar eru ótal dæmi um það þegar fólk kemur hér og sækir um hæli sem flóttamenn að það hafi átt erfitt með að sanna persónu sína eða sanna að það sé það sem það segist vera. Það hlýtur að vera eðlilegt að við stjórnarandstæðingar í þinginu rukkum ríkisstjórnina um stefnu í þessum málaflokki. Seinagangur hefur ríkt í kerfinu við að greiða úr vandræðum þeim sem upp hafa komið hjá þeim útlendingum sem hafa leitað á náðir kerfisins. Við höfum upplifað slóðaskap í afgreiðslu mála er varða útlendinga í kerfinu. Það skortir á að meðferð mála sem hafa til dæmis rekið á fjörur okkar þingmanna sem varða - ég vil nefna hælisumsóknirnar og sömuleiðis erfiðleika sem koma upp hjá starfsfólki sem telur á sér brotið af atvinnurekendum - það hefur skort upp á að mál þessa fólks hafi fengið nægilega vandaða meðferð í kerfinu. Ég held að það sé okkur öllum lexía að hér þurfi að taka til hendinni og skoða hlutina heildstætt og ofan í kjölinn. Þetta mál gefur tilefni til að farið sé ofan í saumana á hlutum hér á breiðari grunni en kannski orðanna hljóðan gefur til kynna. Ég sé ekki annað en að yfirlýsing hæstv. ráðherra um að stórbæta þurfi framboð af íslenskukennslu fyrir útlendinga þurfi ákveðinnar skoðunar við. Það væri svo sem ekki úr vegi áður en þessari umræðu er lokið að hæstv. ráðherra skýri það betur fyrir þingheimi hvað hann meinar með þeirri fullyrðingu að stórbæta þurfi þetta framboð. Nú vitum við að það framboð sem hefur verið til staðar hefur að mörgu leyti verið ágætt. Það hefur verið tekið verulega á í þessum málum og ég tala nú ekki um með nýjum fjármunum, þá eru þeir sem hafa verið að bjóða íslenskukennslu enn betur í stakk búnir til að bjóða gott námsefni og fara í þá vinnu sem þarf til að útbúa nýtt námsefni. Mögulegt er að við þurfum að fara í rannsóknarvinnu í þessum efnum því eins og getið hefur verið um hér þá höfum við ekki mikla reynslu í að kenna íslensku sem annað tungumál. Ég held að það þurfi ákveðnar kennslurannsóknir til þess að tryggja að vel sé að verki staðið í þeim efnum. Eins og ég segi þá er ekki nóg að fullyrða það hér að stórbæta þurfi framboðið af íslenskukennslunni. Það þarf að stórbæta möguleika útlendinga á því að læra íslensku. Það eru ýmsar leiðir til þess, meðal annars þær að heimila fólki að læra íslensku í vinnutímanum og sömuleiðis, það sem ég tel vera grundvallaratriði, að fólk þurfi ekki að greiða kennsluna úr eigin vasa. Innflytjendamálin eru mál málanna í umræðu dagsins. Verulega miklu máli skiptir að héðan af Alþingi komi þess vegna skilaboð sem gefa það til kynna að við viljum breyta í þessum málaflokki, að við viljum tryggja stöðu þess fólks sem hingað leitar. Ég tel að að allsherjarnefnd hafi ærið verkefni fyrir höndum við að skoða það frumvarp sem hér hefur verið mælt fyrir.

Herra forseti. Stefna ríkisstjórnarinnar varðandi innflytjendur til landsins hefur verið óskýr svo ekki sé meira sagt. Þá ályktun má m.a. draga af þeirri staðreynd að þingmenn úr stjórnarliðinu hafa óskað eftir því að fá að ræða stefnu ríkisstjórnarinnar í þeim efnum utan dagskrár. Ég vísa þar til beiðni frá hv. þingmanni Framsóknarflokksins, Sæunni Stefánsdóttur. Það hlýtur að undirstrika stöðuna í málaflokknum þegar jafnvel hv. þingmenn stjórnarliðsins skilja stefnuna ekki betur en svo að þeir þurfa nauðsynlega að ræða hana utan dagskrár við þann ráðherra sem í hlut á. Það kemur fram í frumvarpinu sem hér liggur fyrir að það er sett fram til að marka skýrari stefnu og koma betra skikki á veitingu íslensks ríkisborgararéttar til þeirra sem þess æskja. Það má auðvitað draga þá ályktun að það mál hafi hugsanlega ekki verið alveg í nógu föstum skorðum. Á þeim tíma sem ég hef setið á þingi, síðan 1991, held ég þó að menn hafi að minnsta kosti þrisvar breytt og reynt að bæta þessi lög. Hugsanlega stafar þetta af því að við búum nú við allt aðrar aðstæður en áður. Útlendingum hefur fjölgað gríðarlega hér á landi í samræmi við þörf Íslendinga fyrir aukið vinnuafl á miklum þenslutímum og í tengslum við alþjóðlegar skuldbindingar sem við höfum axlað með aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu. Frjáls för vinnuafls er einn af hinum fjórum frelsisþáttum sem eru undirstaða þess samnings. Ég tek skýrt fram að ég er ákaflega hlynntur þeim þætti samningsins. Ég held að hann hafi skipt okkur töluverðu máli, að fá hingað erlent fólk til starfa á Íslandi og það hafi glætt menningu okkar og lagt fram mikilvægan skerf til verðmætasköpunar hér á landi. Ég verð að segja, svo afstaða mín sé alveg skýr, að ég tel ekkert að því að skoða vel allt það sem hér í þessu frumvarpi liggur. Ég er hlynntur flestu af því. Það sem orkar tvímælis í mínum huga er það mál sem hér hefur mest verið rætt. Ég vísa þar, herra forseti, til þess að sú kvöð verður lögð á þá sem vilja öðlast ríkisborgararétt hér á landi að þeir hafi ekki bara sótt sér menntun í íslenska tungu heldur geti þeir líka sýnt fram á einhverja lágmarksfærni. Þetta er í sjálfu sér ekki óeðlileg krafa þegar hún er skoðuð. Ég er þeirrar skoðunar að eðlilegt sé að gera þá kröfu til þeirra sem af fúsum og frjálsum vilja óska eftir því að gerast hluti af íslensku samfélagi að þeir geti samlagast siðum og háttum þeirra sem hér búa. Mér finnst það eðlileg forsenda. Það er partur af því að þeim verði tekið opnum örmum. Á hinn bóginn þegar slíkar kvaðir eru lagðar á þá sem vilja gerast hluti af hinu íslenska samfélagi þá verður á móti sú kvöð að hvíla á öxlum þeirra sem fara með stjórnina að þeim sé gert það kleift. Það hefur komið fram í þessari umræðu að svo virðist sem brotalöm hafi verið á því, til skamms tíma að minnsta kosti, að nægilegt framboð væri á íslenskukennslu handa útlendingum. Þeir sem þekkja þau mál miklu betur en ég, eins og t.d. hv. síðasti ræðumaður Kolbrún Halldórsdóttir, telja t.d. að það þurfi sérstaka færni til þess að kenna tunguna þeim sem ekki hafa hana að móðurmáli. Ekki dreg ég það í efa. Hitt er alveg ljóst, sem komið hefur fram í þeim umræðum sem hafa spunnist um stöðu innflytjenda á síðustu vikum og mánuðum að hér hefur pottur verið brotinn. Ég er sem sagt þeirrar skoðunar, frú forseti, að nægilegt framboð þurfi að tryggja, helst mjög víða á landinu, á kennslu í íslensku fyrir útlendinga. Í öðru lagi þarf að vera tryggt að fjárhagsleg geta dragi ekki úr möguleikum manna á að geta notað sér þá menntun. Mér finnst að það þurfi að koma skýrt fram hjá hæstv. ráðherra að svona eigi þetta að vera í framtíðinni. Ég skal fúslega viðurkenna að þessi málaflokkur er mér nokkuð framandi. Ég hef ekki kynnt mér það til nokkurrar hlítar en ég hljóp í gegnum þetta frumvarp og hugsanlega yfirsást mér. En ég vildi gjarnan að hæstv. ráðherra, þegar hann lýkur umræðu um þetta mál hér á eftir, lýsi því alveg skilmerkilega yfir að fyrirhugað sé að bjóða upp á þessa kennslu án nokkurs endurgjalds. Ég tel það skipta máli. Í öðru lagi finnst mér, þegar sett eru lög eins og þessi, sem eiga að vera stoð undir reglugerðir þar sem verið er að leggja kvaðir og setja kannski stífan ramma um mál, þurfa að liggja fyrir í grófum dráttum með hvaða hætti þær reglur eiga að líta út. Í 5. gr. frumvarpsins kemur fram að dómsmálaráðherra geti, eigi, sé eiginlega gert að setja reglugerð sem mæli fyrir um þær kröfur sem umsækjandi þarf að hafa staðist að því er íslenska tungu varðar. Þar er sömuleiðis mælt fyrir um tilteknar undanþágur frá þessu skilyrði. Í greinargerðinni er það allt saman frekar lauslega orðað þannig við umfjöllun málsins í hv. allsherjarnefnd tel ég að koma þyrfti fram a.m.k. grófur rammi að þeim reglum sem ráðherra hyggst setja og sömuleiðis þær undanþágur sem þar eiga að vera. Þetta finnst mér skipta töluverðu máli fyrir afgreiðslu og samþykkt þessa máls. Þetta var það sem ég vildi um þetta mál segja, herra forseti. Að öðru leyti segi ég að mér finnst þetta mál heldur horfa til bóta. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki óeðlilegt að setja kröfur af því tagi sem hér eru. Hæstv. ráðherra sagði að það ætti í sjálfu sér ekki að vera auðvelt verk að verða íslenskur ríkisborgari. Menn eiga að uppfylla ákveðnar kröfur sem auðvitað eru þegar fyrir hendi. Mig langar að lokum að spyrja hæstv. ráðherra nokkurs sem hugsanlega stafar af vanþekkingu minni og fávisku. Í dag er staðan sú, eins og ég hef skilið það best, að ef útlendingur á Íslandi sækir um ríkisborgararétt og dómsmálaráðuneytið telur að hann uppfylli ekki þau skilyrði skilst mér að viðkomandi geti óskað eftir því að það mál fari til skoðunar hjá Alþingi og hugsanlegrar afgreiðslu. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra: Verður nokkur breyting á því? Ég vil í blálokin lýsa því yfir að mér finnst að svona reglur eigi að vera töluvert rúmar að því marki að ef um er að ræða að afreksmenn og sérstakt atgervisfólk sem hefur löngun til þess að setjast að hér á landi, þá eigi að taka sérstaklega á þeim málum. Ég vísa t.d. í mál eins og mál skákmannsins mikla Bobbys Fischers sem bæði hafði vissa sögulega skírskotun til hinnar íslensku þjóðarsálar og var sannarlega afreksmaður á sínu sviði. Ég geri mér algerlega grein fyrir því að líkast til stangast þetta viðhorf á við stífustu kröfur um jafnræði. En ég tel eigi að síður að í þessum tilvikum, þegar íslensku samfélagi er verulegur fengur að því að fá slíkt fólk sem vill vera partur af okkur en hugsanlega uppfyllir ekki þær kröfur sem hér eru settar hér um íslenskukunnáttu, þá eigi menn að hugsa sig vel um áður en slíku yrði hafnað.

Herra forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram. Ég tel að tæpt hafi verið á þeim atriðum sem sérstaklega eru til umhugsunar fyrir allsherjarnefnd. Þar ber hæst íslenskuþáttinn, þ.e. íslenskukennsluna. Auk þess vil ég árétta það sem ég sagði í ræðu minni, að nefndin ætti líka að fjalla um tvöfalda ríkisborgararéttinn. Þeir hv. þingmenn sem hér hafa talað hafa ekki komið inn á það atriði. En ég hvet nefndina eindregið til að fjalla um það og taka afstöðu til þess í umfjöllun sinni. Ég þarf ekki að tíunda fyrir hv. þingmönnum hvaða breytingar hafa orðið á þjóðfélaginu á undanförnum árum. Um síðustu áramót bjuggu líklega hér á landi um 20.000 manns með erlent ríkisfang. Við sjáum af þeim tölum sem við birtum hér í fylgiskjali með frumvarpinu hvernig kúrfan hefur hækkað jafnt og þétt og fleiri og fleiri sækjast eftir því að gerast íslenskir ríkisborgarar. Ekki er ég andvígur því og ég skrifa undir mörg hundruð slík ríkisborgarabréf á hverju ári. En ég tel nauðsynlegt að reglurnar séu skýrar. Þótt ég svari hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni strax set ég ekki nein þau mörk að Alþingi geti ekki sjálft ákveðið með lögum að taka á móti einstaklingum á þeim grundvelli sem þingið ákveður. Fyrst og fremst er um það að ræða að þegar dómsmálaráðherra eða dómsmálaráðuneytið tekur slíkar ákvarðanir þá séu mörkin skýr og leikreglur settar af Alþingi sem auðveldi að afgreiða þessi mál og skapi þannig betri grunn fyrir þær afgreiðslur, sem fjölgar svo mikið sem raun ber vitni. Varðandi íslenskukennsluna var gefin út ítarleg fréttatilkynning af menntamálaráðuneytinu 10. nóvember síðastliðinn. Þar segir, með leyfi forseta: „Stofnað verði til sérstaks verkefnis um íslenskukennslu fyrir útlendinga með verkefnisstjórn sem í sitji fulltrúar menntamálaráðherra og félagsmálaráðherra. Markmið verkefnisins verði að koma íslenskukennslu fyrir útlendinga í það horf sem vel verði við unað. Á næstu þremur árum verði lögð áhersla á 200 tíma nám sem mætir þörfum byrjenda í íslensku, óháð bakgrunni þeirra. Í framhaldi af því verði stefnt að því að byggja ofan á þetta námsframboð svo öllum þeim sem hér setjast að verði gert kleift að öðlast nokkra færni í íslensku. Menntamálaráðuneyti hafi yfirumsjón með og beri ábyrgð á þeirri íslenskukennslu fyrir útlendinga sem greidd yrði úr ríkissjóði.“ Einnig var gefin út yfirlýsing um að 100 millj. kr. yrði varið á þessu ári til að sinna þessu verkefni og það birtist auglýsing núna 12. janúar síðastliðinn þar sem auglýst er eftir umsóknum um styrki til að sinna þessu verkefni. Þar segir, með leyfi forseta: „Markmiðið með styrkjunum er að gefa öllum sem búsettir eru á Íslandi færi á að öðlast þá færni í íslensku að þeir geti orðið virkir samfélagsþegnar. Fræðsluaðilar og fyrirtæki sem bjóða starfsmönnum sínum upp á skipulagða kennslu í íslensku, og eru á fyrirtækjaskrá, geta sótt um styrki. Fyrirtæki, sem ekki eru fræðsluaðilar, þurfa að hafa samning við hæfan fræðsluaðila er annast kennsluna.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir að varðandi íslenskukennsluna sé lagt til að gildistöku ákvæða er lúta íslenskukunnáttu verði frestað í tvö ár svo svigrúm gefist til að byggja upp íslenskukennsluna. Reynsla nágrannaþjóða okkar sýnir að aðlögun innflytjenda að samfélaginu er á meðal brýnustu úrlausnarefna hvers ríkis þegar jafnstórfelldir fólksflutningar verða til landsins og orðið hafa undanfarin ár. Kunnátta í tungumálinu er mikilvægasti lykillinn að þessari aðlögun. Hafa Danir og Finnar þegar lögfest ákvæði um stöðupróf í viðkomandi tungumálum en Norðmenn hafa farið þá leið að gera kröfu um þátttöku í 300 tíma norskunámi. Taka Danir auk þessa próf í danskri sögu og samfélagsfræðum fyrir umsækjendur. Í þessari yfirlýsingu eða fréttatilkynningu frá menntamálaráðuneytinu segir um prófin, með leyfi forseta: „Vegna fyrirhugaðra breytinga á lögum um íslenskan ríkisborgararétt er jafnframt nauðsynlegt að koma á fót stöðuprófum í íslensku, í þeim tilgangi að gefa umsækjendum um ríkisborgararétt kost á að sýna fram á lágmarkskunnáttu í íslensku. Áhersla verði lögð á færni í almennum samskiptum og við það miðað að til að standast prófið þurfi ámóta kunnáttu og til að standast grunnskólapróf í ensku eða dönsku. Nauðsynlegt er að próf verði haldin a.m.k. tvisvar sinnum á ári.“ Þarna er ákveðin viðmiðun en þetta hefur ekki verið ákveðið enn. Menn ætla að gefa sér tvö ár til að ákveða þetta. Varðandi stefnu mína í þessu máli þá hef ég komið að þessu um langt árabil, fyrst sem menntamálaráðherra og nú sem dómsmálaráðherra. Ég tel að vel sé að þessu verki unnið af mörgum aðilum. Við höfum séð þá grósku sem er á þessu sviði og hvernig menn hafa leitast við að svara aukinni eftirspurn, bæði á netinu og með alls konar tilboðum og ferðalögum um land allt og námsefni á margvíslegum grunni. Það er mikið framboð og þetta þarf allt að sameina. Það verður náttúrlega tekið mið af því hvaða kröfur eru gerðar. Við að öðlast ríkisborgararéttinn fá menn kannski nýtt viðmið varðandi þær kröfur sem gerðar eru í þessu efni. Það er því mikilvægt að þetta sé vel undirbúið. Af hálfu dómsmálaráðuneytisins, menntamálaráðuneytisins og félagsmálaráðuneytisins hefur verið leitað til Kennaraháskóla Íslands í þessu efni til að fá leiðbeiningar og leiðsögn. Þetta er því ekki sagt þannig að menn standi einhvers staðar á byrjunarreit í þessu máli. Þvert á móti hefur þetta verið ítarlega rætt og mikið um þetta fjallað. Mín skoðun er sú að þetta nám eigi að vera ókeypis fyrir viðkomandi. Ég tel að það sé, ef ég má orða það svo, hæfilegur og besti fórnarkostnaðurinn sem íslenska þjóðfélagið leggur af mörkum til þess að opna aðgang að samfélagi okkar, að kostnaður við þetta nám sé greiddur af ríkissjóði fyrir þá sem vilja stunda, t.d. með það að markmiði að standa að stöðuprófum um íslenskan ríkisborgararétt. Ég tel hins vegar að þeir sem gangast undir það að stunda námið eigi að greiða ákveðið þátttökugjald, staðfestingargjald eða innritunargjald, eða hvað sem við köllum það. En meginreglan ætti að vera sú að staðið sé undir kostnaðinum af hálfu ríkissjóðs. Þetta er skoðun mín sem ég hef mótað mér og hef kynnt á fundum þar sem ég hef rætt um þessi mál. Ég þakka fyrir það tækifæri að fá að kynna þessa skoðun mína hér. Ég tel að skilgreina eigi þennan þátt í þessu dæmi þannig að námið sé á kostnað ríkissjóðs en þeir sem hefja námið þurfi að greiða innritunar- eða staðfestingargjald sem sýni og staðfesti áhuga þeirra á því að stunda námið. Við verðum náttúrlega að tryggja að hæfir aðilar bjóði upp á námið. Það á ekki að vera í höndum ríkisins, að mínu mati. Ríkið á að skipuleggja þetta og halda utan um þetta. Það er okkar, eins og kom fram í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, að setja reglurnar, segja hvaða kröfur á að gera. En við eigum ekki að skipuleggja námið frekar heldur en að skilgreina kröfur og síðan að bjóða þær þá út og fá aðra til að standa að náminu. Þannig er mín hugmynd í þessu, svo hún sé alveg skýr. Ég tel að við höfum þessi tvö ár til að vinna að þessu. Ég hefði aldrei lagt þessa tillögu fram hér fyrir þingið nema ég væri sannfærður um að við hefðum burði til að standast þær kröfur sem við gerum til sjálfra okkar með því að samþykkja þetta frumvarp. Hins vegar velti ég fyrir mér hvað þetta eigi að vera margir tímar. Hér er talað um 200 tíma. Í Þýskalandi eru það 600 tímar. Hvað eiga þetta að vera margir tímar sem kennt er og annað slíkt? En við eigum að ganga svona fram með þessum hætti. Við eigum að setja þessi skilyrði og við eigum að gera þessar kröfur þegar við veitum ríkisborgararétt í okkar landi samkvæmt almennum reglum sem eru settar á Alþingi auk þess sem við höfum sérreglur og Alþingi getur þá sjálft ákveðið hvort það vill taka á móti einhverjum einstaklingum án þess að þeir gangist undir þessi próf.

Herra forseti. Ég og hæstv. dómsmálaráðherra erum sammála um mjög margt í þessum efnum. Ég er sérstaklega ánægður með það sem vafalítið hefur oft komið fram áður af hálfu ríkisstjórnarinnar, þó að ég hafi ekki tekið eftir því, að svo virðist sem það sé alveg ljóst að stefna stjórnvalda er að þetta nám fyrir útlendinga verði ókeypis. Mig langar þá að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geri ráð fyrir að þessi kennsla verði boðin á mörgum stöðum á landinu. Eins og við vitum hnappast innflytjendur saman á ýmsum stöðum þar sem mikil vinna er í boði og mig langar til að inna hann eftir því hvort það liggi fyrir jafnvel einhver áætlun um það. Í annan stað langar mig til að spyrja út í hvað það er sem veldur ákvörðuninni um 200 tímana. Ég hjó að vísu eftir því að hæstv. ráðherra segir að það sé tala sem menn séu að velta fyrir sér og sé ekki fastákveðin. Nú veit ég það af eigin reynslu að hæstv. ráðherra er giska góður málamaður og ég velti því fyrir mér hvort jafnvel þessi hæstv. ráðherra geti tekið til óspilltra málanna við nýtt tungumál og orðið sér úti um lágmarksfærni í því á 200 tímum. Mér koma í hug tungumál sem e.t.v. væri hægt að verða sér úti um slíka færni í á svo skömmum tíma en ég dreg mjög í efa að mér og hæstv. ráðherra mundi t.d. auðnast að komast almennilega niður í rússneskri tungu á svo skömmum tíma. Í árdaga menntaferils míns lagði ég stund á rússnesku. 

Herra forseti. Auðvitað er þetta matsatriði. En ég bið hv. þingmann að hafa það í huga þegar hann ræðir þetta að þeir sem sækja um ríkisborgararétt hér á landi þurfa að hafa dvalið í landinu ákveðinn tíma. Það er misjafnt, ef fólk er í hjúskap, í þrjú ár, eða hvaða reglur það eru. Ef karl sem er kvæntur íslenskri konu eða kona gift útlendingi bæta síðan 200 tímum við til að búa sig undir að standast stöðupróf - ég er alveg viss um að okkur hv. þingmanni dygðu þrjú ár í sambúð með útlendingi til að öðlast þá tilfinningu fyrir málinu að við gætum á 200 tímum tileinkað okkur þá þekkingu sem gerði okkur kleift að standast eitthvert stöðupróf. Ég tala nú ekki um ef við værum sjö ár í landinu og ætluðum síðan að sækja um ríkisborgararétt og þá væri sagt: Til að standast þær kröfur sem við gerum verða menn að gangast undir ákveðið stöðupróf, við bjóðum 200 tíma ókeypis nám. Ég er viss um að okkur hv. þingmanni tækist jafnvel í Kína að tileinka okkur það á þann veg að við stæðumst það próf. Það verður að líta á það að þetta er ekki fólk sem er að koma hingað til landsins til að setjast að og ætlar síðan eftir mánuð eða eitthvert 200 tíma hraðnámskeið að verða íslenskir ríkisborgarar. Það þarf aðlögun, það þarf langan tíma og síðan er þetta lokahnykkurinn varðandi tungumálið. Sumir þurfa örugglega ekki að fara í þetta námskeið heldur geta bara sest niður og tekið prófið og ég er viss um að hv. þingmaður, doktor, mundi gera það.

Herra forseti. Ég er bæði upp með mér og þakklátur fyrir þá miklu trú sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur á mér. Mér hefur reyndar virst í samskiptum mínum yfir þetta ræðupúlt fyrr á árum að hún hafi þá alla vega ekki brotist fram fyrr en á allra síðustu vikum og missirum. En svo lærir sem lifir. Ég hugsa að það sé rétt sem hæstv. dómsmálaráðherra segir að ég og ýmsir sem hafa lært að læra gætu þetta, en ég velti því líka fyrir mér af hverju menn nota þessa tölu, 200 stundir. Hæstv. ráðherra gat um Þjóðverja í ræðu sinni áðan, þeir glíma við sama vanda. Í Þýskalandi er stórt þjóðarbrot sem kemur frá Tyrklandi. Eigi að síður eru svipaðar reglur um ríkisborgararétt varðandi dvöl í landi þar og hér en þeir eru samt sem áður með þrefalt lengri tíma. Ég velti þessu bara upp vegna þess að ég virði vilja hæstv. dómsmálaráðherra til að ráða bót á ákveðnu vandamáli og greiða innflytjendum leiðina inn í íslenskt samfélag. Þessar vangaveltur mínar, þar sem ég er kannski meira að hugsa upphátt, beinast að því hvort þetta skref sé nægilega stórt. Bjóðum við upp á menntun sem er nægilega mikil til að þeir komist yfir þann hjalla sem tungumálið kann oft að vera í samskiptum þeirra við það samfélag sem fyrir er? Ég ætla ekki að inna hæstv. ráðherra frekar eftir þessu en ég taldi rétt að benda á þetta. Þetta er eitt af því sem hlýtur að koma til skoðunar við umfjöllun nefndarinnar á lausn stjórnvalda á þessum vanda sem segja má að tungumálasamskipti séu í þessu tilviki.

Virðulegi forseti. Af mörgum merkum málum sem ég hef flutt í dag tel ég að þetta sé hið merkasta, því að hér er verið að binda enda á áralangar og árhundruða langar deilur ríkis og kirkju um yfirráð yfir landi hér, kirkjujörðum og pretssetrum og öðrum slíkum þáttum. Verið er að kynna lagabreytingu sem tengist samkomulagi sem gert var milli ríkisins og þjóðkirkjunnar og við undirrituðum 20. október 2006, biskupinn yfir Íslandi, herra Karl Sigurbjörnsson, Árni M. Mathiesen fjármálaráðherra og ég. Það er birt hér sem fylgiskjal með frumvarpinu og þar er tekið á þeim útistandandi deilumálum sem voru á milli ríkis og kirkju og lauk með þessu samkomulagi. Í frumvarpinu er annars vegar lögð til lögfesting á samkomulaginu milli ríkisins og kirkjunnar en með samkomulaginu afhendir íslenska ríkið þjóðkirkjunni til eignar prestssetur eins og nánar er greint frá í samkomulaginu. Hér er samkomulagið tíundað og listi yfir þær jarðir sem til álita voru í þessum samningaviðræðum. Það var ákveðið, eins og samþykkt hefur verið með fjárlögum, að auka fjárgreiðslur til þjóðkirkjunnar um 35 millj. kr. í því skyni að greiða fyrir þessu samkomulagi. Hins vegar er lagt til í frumvarpinu að biskupi Íslands verði fengið veitingarvald til að skipa sóknarpresta. Eins og kunnugt er er það nú í höndum dóms- og kirkjumálaráðherra. Kirkjuþing hefur fjallað um þessar tillögur og fallist á þær fyrir sitt leyti, samanber 4. mgr. 23. gr. laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.