Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) Hæstv. forseti. Þegar gildandi lög um Framkvæmdastofnun ríkisins voru sett haustið 1971 urðu miklar deilur um þá lagasetningu. Um hana var rætt mikið og lengi í báðum d. hv. Alþ. og í fjh- og viðskn. deildanna. Ákvæði hafði verið um það í stjórnarmyndunarsamningi ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar að koma skyldi slíkri stofnun á fót. Stjórnarflokkarnir þáv. virtust sammála um að koma ætti slíkri stofnun á fót, enda var frv. flutt sem stjórnarfrv. Stjórnarandstöðuflokkarnir, sem þá voru flokkur minn, Alþfl., og Sjálfstfl., reyndust hins vegar líta talsvert ólíkum augum á þetta mál. Afstaða Alþfl. grundvallaðist í aðalatriðum á eftirfarandi atriðum : Við töldum meginstefnu frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins vera framhald á þeirri áætlanagerð sem upp hafði verið tekin og efld smám saman á undanförnum áratug, á árunum 1960–1970. 1962 hafði verið komið á fót Efnahagsstofnun sem annast skyldi margs konar áætlanagerð og vera ríkisstj. til ráðuneytis í efnahagsmálum. Sú stofnun átti að verða hluti af Framkvæmdastofnun ríkisins, eins og frv. var. Framkvæmdabanka Íslands, sem stofnaður hafði verið 1953, hafði alllöngu síðar verið breytt í Framkvæmdasjóð sem lánaði fé til stórra og mikilvægra framkvæmda. Komið hafði verið á fót Atvinnujöfnunarsjóði sem skyldi hafa það sérstaka hlutverk að lána fé til framkvæmda utan Reykjavíkursvæðisins, þ. e. a. s. gegna byggðastefnuhlutverki. Þessa tvo sjóði átti að sameina í einni deild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Enn fremur var ætlast til þess að Framkvæmdastofnunin tæki að sér ýmis verkefni sem einstök rn. höfðu unnið að á áratugnum 1960–1970, margs konar áætlanagerðarverkefni. Höfuðverkefni Framkvæmdastofnunarinnar átti að vera samning þjóðhags- og framkvæmdaáætlunar fyrir þjóðarbúið í heild, framkvæmdaáætlanir um einstaka þætti í þjóðarbúskapnum, áætlanir um opinberar framkvæmdir, framkvæmdaáætlanirnar svonefndu. Það átti að halda áfram því sem þegar hafði verið gert á undanförnum áratug, að gera áætlun fyrir einstakar iðngreinar. Það hafði verið samin áætlun um þróun iðnaðar, slíku verki átti að halda áfram. Það hafði verið samin samgönguáætlun fyrir Vestfirði og Austurland. Það hafði verið samin atvinnuáætlun fyrir Norðurland. Það hafði verið samin áætlun um framkvæmdir á sviði menntamála. Það hafði átt sér stað víðtæk gagnasöfnun um íslenskan landbúnað. Allri þessari starfsemi átti að halda áfram skv. ákvæðum frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins. Efnahagsstofnunin hafði verið ríkisstj. til mikilvægs ráðuneytis varðandi mótun stefnu í efnahagsmálum og ekki aðeins ríkisstj., heldur einnig t.d. Verðlagsráði sjávarútvegsins, sem gegndi mjög mikilvægu hlutverki í íslensku hagkerfi, og ekki hvað síst aðilum vinnumarkaðarins. Efnahagsstofnuninni hafði tekist að ávinna sér traust beggja aðila vinnumarkaðarins, launþega annars vegar og vinnuveitenda hins vegar. Þessu starfi öllu átti að halda áfram í hinum þremur deildum Framkvæmdastofnunarinnar sem vera skyldi áætlanadeild sem annast skyldi áætlunarstarfsemina, lánadeild sem skyldi annast lánveitingar Framkvæmdasjóðs og Atvinnujöfnunarsjóðs og hagrannsóknadeild sem annast skyldi hreina rannsóknastarfsemi og vera ríkisstj. til ráðuneytis um atmenna stefnumörkun í efnahagsmálum. Að vissu leyti töldum við í Alþfl., að þetta frv. væri til bóta frá þeirri skipun sem áður hafði verið, einkum að því leyti að gert var ráð fyrir sameiningu Framkvæmdajóðs og Atvinnujöfnunarsjóðs í lánadeild Framkvæmdastofnunarinnar. Öll þessi starfsemi hafði verið tekin upp á þeim árum þegar um var að ræða stjórnarsamstarf á milli Sjálfstfl. og Alþfl., en það stjórnarsamstarf varði, eins og öllum er kunnugt, í þrjú heil kjörtímabil eða 12 ár. Og vegna þess að það virtist vera aðalefni þessa lagafrv. frá 1971 að halda þessari starfsemi áfram, þá töldum við þm. Alþfl. einsætt að okkur bæri að styðja meginstefnu frv. Og þess vegna kom okkur á óvart að hinn stjórnarandstöðufl., sem áður hafði verið samstarfsfl. okkar í ríkisstj. og viðhaft fulla samstöðu um að byggja áætlanagerðina og rannsóknastarfsemina upp, skyldi reynast mjög neikvæður, jafnvel gagnvart sjálfri meginstefnu frv., enda kom á daginn að hann greiddi atkv. gegn frv. þegar það kom til endanlegrar afgreiðslu. Við þm. Alþfl. töldum að vísu vera nokkurn galla á því skipulagi sem gert var ráð fyrir í Framkvæmdastofnuninni að rannsóknastarfsemin, þ.e. starfsemi hagrannsóknadeildarinnar, skyldi eiga að lúta venjulegri stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, eins og hún var skipuð og ég mun síðar koma að, og beittum okkur því fyrir því og náðum samkomulagi við þáv. ríkisstj. um það að starfsemi hagrannsóknadeildarinnar skyldi fá þá sérstöðu innan Framkvæmdastofnunarinnar að hún heyrði beint undir ríkisstj., en ekki undir hina þingkjörnu stjórn stofnunarinnar og hina pólitísku framkvæmdastjóra. Um þetta var Sjálfstfl. okkur Alþfl.- mönnum sammála og um þetta varð - sem betur fer, vil ég segja - allsherjarsamkomulag. Það að þetta var rétt stefna haustið 7.971 kom svo greinilega fram í því að á síðasta þingi var borið fram stjfrv. um að gera hagrannsóknadeildina algerlega sjálfstæða, þ. e. a. s. gera úr henni Þjóðhagsstofnun sem hefur nú í meira en ár heyrt beint undir forsrh. Það var sú skipun sem við hefðum helst kosið veturinn 1971–72, en svo stórt spor var þá ekki stigið. Ég fagna því að það skuli nú hafa verið stigið og Þjóðhagsstofnunin er nú orðin algjörlega sjálfstæð stofnun sem lýtur yfirstjórn hæstv. forsrh. Okkur þáv. stjórnarandstöðufl. greindi á um frv., um meginatriði frv., að því er virtist. Gagnrýni Sjálfstfl. var fyrst og fremst byggð á því að hér væri efnt til a. m. k. hættu á ótímabærri og varhugaverðri íhlutun hins opinbera nm málefni ríkisins. Við töldum hins vegar að ekki væri meiri hætta á óeðlilegri íhlutun ríkisins af hálfu þessarar stofnunar en þeirrar stofnunar sem áður hefði farið með hliðstæð verkefni. En þó að við værum ósammála um þessi atriði, þá vorum við sammála um eitt atriði, sem reyndist verða það atriði sem mest var um rætt þegar lögin um Framkvæmdastofnun voru til umræðu hér á hinu háa Alþ., og það var stjórnarfyrirkomulag stofnunarinnar. Við höfðum ekkert við það að athuga, hvorki Alþfl. né Sjálfstfl., sem þá voru stjórnarandstöðufl., að æðsta stjórn stofnunarinnar skyldi vera þingkjörin, að æðsta stjórn skyldi vera í höndum 7 manna þingkjörinnar n. Það töldum við algjörlega eðlilegt að ætti við slíka stofnun sem þessa, enda hliðstæður fyrir því, enda reglan um slíkar stofnanir að æðsta stjórnin sé í höndum þingkjörinnar stjórnar. En það sem var nýtt í þessu frv., það sem var nýmæli í þessu frv. án nokkurrar hliðstæðu og án nokkurs fordæmis, var að í frv. var ákvæði um að framkvæmdastjórn stofnunarinnar skyldi vera í höndum þriggja manna sem tilnefndir væru af ríkisstj., og á móti því var ekki borið í umr. að tilætlunin væri að þessir þrír framkvæmdastjórar skyldu vera hver úr sínum stjórnarfl., einn fulltrúi Framsfl., annar fulltrúi Alþb. og hinn þriðji fulltrúi SF. Um það vorum við þm. þáv. stjórnarandstöðu allir algjörlega sammála að þetta væri stórvarhugavert, hér væri verið að innleiða pólitíska stjórn í stofnun, sem í eðli sínu ætti að lúta stjórn Alþ. sem heildar, en ekki að þar væru sérfulltrúar ríkisstjórnarflokka sem í raun og veru ættu að vera alls ráðandi um það sem gerðist í stofnuninni. En völd þessara pólitísku fulltrúa ríkisstj. í stofnuninni, sem fljótlega í umr, hlutu nafnið „kommissarar“, átti að vera mikið. Það átti að vera úrslitavald. Þessir þremenningar - hinir pólitísku kommissarar - áttu að gera allar áætlanir stofnunarinnar. Þeir áttu að gera tillögur um allar rekstraráætlanir og starfsáætlanir. Þeir áttu að gera tillögur um allar lánveitingar og meira að segja að ráða starfsfólk hinna þriggja deilda stofnunarinnar. Sérfræðilegir forstöðumenn hinna þriggja deilda áttu að vera undirmenn þessara pólitísku fulltrúa og engan tillögurétt hafa um störf deilda sinna og ekki einu sinni að ráða starfsfólki sinu. Þessum ákvæðum var öll þáv. stjórnarandstaða - allir þm. Sjálfstfl. og Alþfl. - algjörlega andvíg. Sameiginleg gagnrýni okkar á frv., það sem 9/10 hlutar af öllum umræðum um frv. í báðum d. og báðum þingnefndum munu hafa staðið um, það voru þessi ákvæði. Þess vegna varð niðurstaðan að þm. Alþfl. annars vegar og Sjálfstfl. hins vegar í fjh.- og viðskn. beggja d. fluttu till., að vísu ekki sameiginlega, en till. sem voru efnislega séð algjörlega eins, um að þessu stjórnarfyrirkomulagi skyldi breytt og ríkisstj. skyldi skipa einn framkvæmdastjóra yfir stofnunina í stað hinna þriggja pólitísku kommissara.  „Að fengnum till. Framkvæmdastofnunar ríkisins skipar ríkisstj. forstjóra stofnunarinnar er hefur yfirumsjón með daglegum rekstri áætlanadeildar og lánadeildar hennar. Forstjórinn og forstöðumenn áætlanadeildar og lánadeildar mynda framkvæmdaráð. Stjórn Framkvæmda stofnunarinnar tekur ákvörðun fyrir hönd stofnunarinnar um launakjör forstjóra, forstöðumanna deilda og annarra starfsmanna.“ Þessari till. greiddu að sjálfsögðu allir þm. Sjálfstfl. og allir þm. Alþfl. atkv., enda var þetta sameiginleg stefna þáv. stjórnarandstöðu, en hún var felld með öllum atkv. þáv. stjórnarflokka. Til þess að minna á röksemdafærslu Sjálfstfl. 1971 í þessu máli - ég endurtek ekki okkar eigin röksemdafærslu, það tel ég ástæðulaust, - þá vil ég leyfa mér að vitna til nál. fulltrúa Sjálfstfl. í fjh.- og viðskn. Ed., en þeir voru núv. hæstv. forsrh. og Halldór Blöndal, en þeir sögðu í nál. sinu, með leyfi hæstv. forseta: „Í stað Efnahagsstofnunarinnar, sem lýtur stjórn embættismanna undir beinni yfirstjórn forsrh. og í nánum tengslum við aðra ráðh., á að setja á stofn Framkvæmdastofnun ríkisins. Verður hún geysilegt bákn sem lúta skal daglegri stjórn þriggja pólitískra eftirlitsmanna stjórnarflokkanna sem hlotið hafa heitið „kommissarar“ manna á meðal að austrænni fyrirmynd. Til marks um það ofurvald, sem þessum pólitísku „kommissörum“ er veitt í frv., er að verksvið þeirra er ekki skilgreint til neinnar hlítar og ekki verður annað séð en þeim einum sé ætlað að gefa umsagnir um einstakar lánsumsóknir frá einkaaðilum eða sveitarfélögum og fái þannig vald til að „raða“ umsóknum að vild. Geta þeir þannig í framkvæmdinni haft sömu óheillaáhrifin á athafnalífið í landinu og lamandi haftakerfi hefur áður haft. Ef ekki er verið að sækjast eftir slíkum pólitískum afskiptum af atvinnulífinu væru hinir pólitísku „kommissarar“ með öllu óþarfir. Af þeim ástæðum er lagt til á þskj. 156 að í stað þeirra fari forstöðumenn deilda með daglega stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins, enda er það eðlilegast að sérmenntaðir menn og hlutlausir hafi það starf með höndum, þar sem pólitísk afskipti af útlánum til fjárfestingar í atvinnulífinu eru óæskileg. Þar á að leggja hlutlaust hagkvæmnismat til grundvallar.“ Hér er hvert orð bæði myndarlega og rétt mælt. Fulltrúar Alþfl. í Ed., þm. hans, gátu að sjálfsögðu algjörlega tekið undir þessa röksemdafærslu og fluttu raunar hliðstæð rök af sinni hálfu, rétt eins og rök okkar, sérstaklega okkar hv. þm. 1. þm. Suðurl. og mín, hér í hv. Nd. voru að þessu leyti fullkomlega samhljóða og auðvitað algjörlega rétt. Nú gerist það að mynduð er ný ríkisstj. að afstöðnum kosningum á sumrinu í fyrra, og eins og við var að búast var tekið ákvæði í málefnasamning þeirrar ríkisstj. að þessir stórhættulegu vankantar á skipulagi framkvæmdastjórnarinnar skyldu af því sniðnir. Þetta skildu auðvitað allir þannig að afnema ætti lagaákvæðin frá 1971 um „kommissarana“ og hið mikla og hættulega vald þeirra. Þetta var eitt af þeim atriðum í málefnasamningnum sem sérstök ástæða var til þess að fagna, enda fögnuðu því, held ég, allir góðir og heiðarlegir menn í landinu og hlökkuðu til þess að sjá frv. frá hæstv. ríkisstj. þegar á sl. hausti um að þetta hættulega lagaákvæði skyldi úr gildi numið og í stað þriggja pólitískra „kommissara“ í framkvæmdastjórninni kæmi vel hæfur og vel menntaður sérfræðingur. En hvað gerðist? Ekkert slíkt frv. sá dagsins ljós á s. l. hausti. Á hinn bóginn gerðist það, - mér er ekki alveg ljóst hvort „kommissararnir“ tveir, sem tilheyrðu flokkum sem nú voru orðnir stjórnarandstöðufl., sögðu af sér eða hvort þeim var sagt upp störfum. Það hefur hvergi verið upplýst opinberlega, að því er ég best veit, enda skiptir það raunverulega ekki máli. Staðreyndin er sú að fulltrúar Alþb. og SF létu af störfum í stofnuninni. Það er mergurinn málsins. En það sem gerðist var að þriðji fulltrúinn, fulltrúi annars núv. stjórnarfl., Framsfl., lét ekki af störfum. Hann sat sem fastast, en í stað hinna tveggja kom nýr „kommissar“, fulltrúi frá Sjálfstfl., þá væntanlega skipaður af forsrh. M.ö.o.: í stað þriggja pólitískra „kommissara“ komu nú tveir pólitískir „kommissarar“. Látum vera þó að sá, sem hafði setið áður, hafi setið kyrr. Hans flokkur taldi sig eiga rétt á að eiga þarna pólitískan „kommissar“, og látum það vera þó að hann hafi setið kyrr á sínum stað. En það undarlega, sem gerðist, var að í stað þeirra tveggja hættulegu pólitísku „kommissara“, sem viku úr stofnuninni, kom nýr kommissar, nú vil ég ekki segja hættulegur því að með því væri ég að yfirfæra orð hæstv. núv. forsrh. yfir á starf hans í stofnuninni.  Auðvitað hlaut alla að reka í rogastans við þetta, að eingöngu við stjórnarskipti skuli stjórnkerfi, sem áður var talið óverjandi og óþolandi og meira en það: sem áður var talið stórhættulegt, stórvarhugavert sem stjórnkerfi, vera framlengt, eingöngu vegna þess að skipt er um ríkisstj., eingöngu vegna þess að kostur er á því að skipa nýjan mann í stað manns eða manna áður. Hér er um að ræða alvarlegan hlut, ekki hvað síst þegar það fylgdi að ekki var bara skipt um pólitísku „kommissarana“, heldur líka skipt um formann í stjórn stofnunarinnar og sá kross lagður á herðar aðalgagnrýnanda frv. haustið 1971, hv. 1. þm. Suðurl., að taka að sér að verða formaður í stjórninni og standa þannig fyrir því, eiga þannig hlut að eða bera þannig ábyrgð á því að gerspilltu og stórhættulegu kerfi væri viðhaldið. Ég hefði satt að segja eftir 12 ára samstarf unnað honum miklu, miklu betra hlutskiptis en þess að hljóta þá niðurlægingu að taka við formennsku í stofnun og bera þannig ábyrgð á stjórnkerfi sem hann sjálfur í tugum setninga og tugum ummæla hér í þessari hv. d. var búinn að fordæma sem hættulegt og varhugavert og í raun og veru siðspillandi.  Ég er því búinn að gera grein fyrir efni málsins og þá um leið fyrir ástæðu þess að þegar síðasta þing leið án þess að ríkisstj. sýndi nokkra tilburði til þess að gera breyt. á þessu, þá fluttum við þm. Alþfl. hér í hv. d. frv. um þessa breytingu. Við höfðum að vísu heyrt að ríkisstj. hefði skipað n. til þess að semja frv. um breyt. á l. um Framkvæmdastofnunina, en það frv. hefur ekki séð dagsins ljós. Ástæðan hlýtur að vera annaðhvort sú, að ágreiningur er um breytinguna milli stjórnarflokkanna eða innan stjórnarflokkanna. Ég veit ekki hver er rétta skýringin, en vonandi verður það upplýst í þeim umr. sem hér fara fram á eftir. Þetta frv. kom til einnar umr. og var vísað til n., en var ekki afgr. frá n. og hlaut því ekki afgreiðslu á síðasta þingi. Við þá umr. boðaði ég, þar eð fyrirsjáanlegt var að þannig mundi fara, að við þm. Alþfl. mundum í upphafi næsta þings flytja sams konar frv. um breytingu á því spillingarkerfi sem þarna er um að ræða samkv. samdóma áliti Sjálfstfl. og Alþfl. í des. 1971. Þess vegna er þetta frv. nú flutt. En síðustu orð mín í þessu sambandi skulu vera þau að varpa fram þeirri spurningu, því að það held ég að hafi almenna þýðingu fyrir Alþ. og íslenska stjórnmálabaráttu, íslenskt þjóðlíf yfir höfuð að tala: Hvað er hér á ferðinni? Hvað hefur í raun og veru verið að gerast? Hefur það verið að gerast að kosningaloforð, sem gefin voru, hafi ekki verið efnd? Við þekkjum ótal dæmi um það frá allri öldinni, úr öllum kosningum, að það eru gefin kosningaloforð sem ekki eru efnd. Auðvitað er það ekki til fyrirmyndar, en það er ekkert nýtt sem þar er á ferðinni. Það hefur átt sér stað oft. Oft eru kosningaloforð gefin í hita kosningabaráttu sem allir gera sér ljóst að ekki er hægt að standa við og í því er ekkert nýtt. Það má spyrja: Er hér um það að ræða að gefin sé yfirlýsing í stjórnarsamningi sem er framkvæmanleg? Það eru margar yfirlýsingar gefnar í stjórnarsamningum. Þegar ólíkir flokkar semja um myndun samsteypustjórnar, þá semja þeir um hluti sem þeir eru e. t. v. allir af vilja gerðir að hrinda í framkvæmd, en reynist óframkvæmanlegt. Til þess eru fjölmörg dæmi og í sjálfu sér ekki verulega umtalsvert, þó að hægt sé að sýna fram á ákveðin dæmi um þetta efni. Þetta gerist og getur átt sér algjörlega eðlilegar skýringar, rétt eins það að þm. gefur kosningaloforð sem hann síðar reynist ekki fær um að koma fram. Það er hvorugt af þessu að ræða, heldur miklu, miklu alvarlegri hlut. Hér er um það að ræða í fyrsta lagi að stærsti flokkur þingsins hefur mjög ákveðna skoðun sem hann lætur í ljós í tillögugerð fyrir 4 árum á mjög mikilvægu máli, á máli sem kalla má stórmál. Hann hefur ákveðna skoðun á stjórnskipun eða stjórnarfyrirkomulagi einnar mikilvægustu stofnunar þjóðfélagsins og telur hana vera hættulega, varhugaverða, jafnvel bjóða upp á verulega spillingu. Svo gerist það að flokkurinn vinnur stóran kosningasigur og fær tekið upp í stefnuskrá ákvæði um að þessum ákvæðum í skipun þessarar mikilvægu stofnunar skuli breytt. Engum dettur í hug að það hafi ekki verið mögulegt á síðasta þingi, ekki framkvæmanlegt, eins og á við um ýmsar efnahagsráðstafanir, að gera þá lagabreytingu sem hér er um að ræða og er breyting á stjórnskipulagi eða stjórnarfarslegs eðlis. Samt er það ekki gert. Hvernig ber að túlka þetta? M. ö. o.: stjórnmálaflokkur á Alþ. hefur eina stefnu þegar hann er í stjórnarandstöðu varðandi mjög mikilvægt mál, þegar hann sjálfur fær aðstöðu til að framkvæma þá stefnu sína, þá svíkst hann um það, þá gerir hann það ekki, þá bregst hann því. Það, sem var rangt 1971, það er orðið rétt haustið 1974. Af hverju? Af því að um völd er að tefla. Af því að hér var um það að ræða að taka til sín völd í mikilvægri stofnun, og þá var það gert án tillits til allra orða og yfirlýsinga, án tillits til allra orða og eiða sem áður höfðu verið yfir hafðir. Það er þetta sem er varhugavert. Þegar flokkur myndar stjórn, þá gleymir hann fyrri orðum og yfirlýsingum sínum þótt um sé að ræða atriði sem engum getur blandast hugur um að vandalaust væri að framkvæma, sem enginn efnahagsvandi er í sambandi við framkvæmdina á. Ég er ekki með þessum orðum mínum að gagnrýna starfshæfni þess manns sem Sjálfstfl. tilnefndi sem pólitískan „kommissar“ í Framkvæmdastofnunina. Það er mér vel kunnugt að fornu og nýju að hann er vel hæfur maður einmitt til slíkra starfa. Ég er auðvitað enn þá síður að draga í efa að 1. þm. Suðurl. sé hæfur til að vera formaður í þingkjörinni stjórn. Hann hefur verið formaður í mörgum þingkjörnum stjórnum áður og hann er út af fyrir sig eflaust fær um að gegna því starfi. Það er hugsunarhátturinn sem ég er að fordæma, sá hugsunarháttur að hægt sé að segja eitt, gefa yfirlýsingar um eitt meðan menn eru í stjórnarandstöðu og gera svo annað í stjórn eingöngu fyrir valdanna sakir. Ég læt ekki hjá líða að nefna það að auðvitað hafi eitthvað verið til í því að hætta hafi verið á pólitískri spillingu hjá „kommissörunum“ 1971, þeim þremur sem þá voru. Þá mundi margur segja að enn meiri hætta væri á henni þegar báðir eru úr sama kjördæminu, eiga sömu kjördæmishagsmuna að gæta. Með þessu er ég ekki að drótta neinu að þeim persónulega um að þeir misnoti aðstöðu sína, en vægast sagt er þetta ósmekklegt, að æðstu yfirmenn lánastofnunar, lánadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins, skuli báðir vera þingfulltrúar, sinn úr hvorum stjórnarflokknum, fyrir sama kjördæmi. Hér er enn um að ræða spurningu sem er siðferðilegs eðlis, eins og sú sem ég var að tala um áðan. Sannleikurinn er sá, - og það skulu vera síðustu orð mín að þessu sinni a. m. k., - sannleikurinn er sá að íslenskir stjórnmálaflokkar mega ekki við því háttalagi sem Sjálfstfl. hefur hér gert sig sekan um. Út af fyrir sig er mér sama um örlög hans, eins og við er að búast. En íslenskir stjórnmálaflokkar yfir höfuð að tala, íslensk stjórnmál mega ekki við því að slíkt gerist eins og það sem gerst hefur í þessu máli Framkvæmdastofnunar ríkisins. Ef íslenskir stjórnmálaflokkar hætta að njóta sæmilegs trausts og sæmilegrar virðingar hjá almenningi, þá færist það smám saman yfir á Alþ., sem æðstu löggjafarstofnun þjóðarinnar. Í þessum efnum hefur Sjálfstfl. með háttalagi sínu stuðlað mjög að því að álit almennings á stjórnmálaflokkum rýrni, þar sem valdbeiting hefur verið tekin fram yfir stefnu og fyrri yfirlýsingar. Þetta rýrir ekki aðeins álit Sjálfstfl., heldur stjórnmálabaráttunnar yfir höfuð að tala, og þetta spillir áliti Alþ., en við því má ekki Alþ. , við því má ekki íslenska þjóðin.



Virðulegi forseti. Ég ætla mér ekki að taka efnislega þátt í umr. um þetta frv., en tel þó rétt að fram komi að á s. l. hausti, eftir að núv. ríkisstj. var mynduð, fólu stjórnarflokkarnir nokkrum þm. sínum að kanna þetta mál og gera till. um breyt. á l. um Framkvæmdastofnunina í anda þeirrar yfirlýsingar stjórnarinnar sem hún birti þegar hún var mynduð. Þessir menn skiluðu áliti og síðan hefur það álit verið til skoðunar. Tíminn hefur verið notaður til þess að afla frekari gagna og umsagna þeirra aðila sem reynslu hafa af þessum málum. Málið hefur ekki verið rekið hratt, er óhætt að segja, og að því leyti má það vera gagnrýnisvert. Ég tek þá gagnrýni á mig, en get upplýst um leið að málið er enn í undirbúningi og ríkisstj. mun leggja fyrir það Alþ., sem nú situr, frv. til l. um Framkvæmdastofnunina, eins og ráð er fyrir gert í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason getur því sparað sér stóru orðin og gagnrýni hans á ekki við nein rök að styðjast önnur en þau að málið hefur unnist seinna en ætlunin var í upphafi. Því veldur ekki ágreiningur á milli stjórnarflokkanna, a. m. k. ekki enn sem komið er, því að á það hefur ekki reynt. Ég tel ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta efni. En vegna þess hvað þm. taldi mikla þörf á breyt. á umræddum lögum, þá bið ég hann um að leiðrétta mig, ef minni mitt brestur, því að ég veit ekki betur en að þm. Alþfl. hafi að lokum greitt lagafrv. um Framkvæmdastofnun ríkisins atkv. sitt við lokaafgreiðslu málsins á sínum tíma þrátt fyrir athugasemdir þeirra við einstök ákvæði frv. og að felldum þeirra eigin brtt. Ég bið þm. afsökunar ef ég fer ekki með rétt mál. þá er það vegna skorts á minni. En ef svo er og það er rétt sem mig minnir, þá getur það ómögulega verið svo gagnrýnisvert sem þm. vildi vera láta þótt nokkuð hafi dregist - og ég vil gjarnan viðurkenna nokkuð úr hömlu - að endurskoðun þessara laga færi fram.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég skal ekki fara mjög mörgum orðum um þetta mál og ekki heldur gera margar aths. við þá annars skemmtilegu og að mörgu leyti athyglisverðu ræðu sem hv. flm. flutti áðan. Það voru þó viss orð sem fram komu í hans ræðu sem ég vil ekki láta hér ómótmælt og ég kem að síðar. Ég vil þó aðeins líta til baka og athuga aðdraganda þessa máls og þá um leið kannske reyna að gera gleggra um hvað er deilt í raun og veru. Það var ætlan þeirrar stjórnar, sem vinstri stjórn hefur verið kölluð, að taka upp áætlunarbúskap í ríkara mæli en hér hafði áður átt sér stað. Til þess að standa fyrir slíkum áætlunarbúskap þarf sérstaka stofnun, og ég hygg að þar sem slíkt er viðhaft og unnið að málefnum á þann hátt, þá séu það ein eða fleiri stofnanir sem sérstaklega sinna slíkum málum. Ég held t. d. að þess megi finna ýmis dæmi í löndum þar sem jafnaðarmannastjórnir fara með völd, að þá muni einmitt slík ráð eða n. hafa verið sett á laggirnar. Það voru þessi rök sem lágu til grundvallar því að Framkvæmdastofnun ríkisins var sett á fót. Á þau meginrök féllst hv. 1. flm. þessa frv., eins og hann réttilega gerði grein fyrir áðan, og hans flokkur og taldi heppilegt að koma fastari skipan á þessi mál en verið hafði. En eins og hann líka réttilega sagði, þá hafði vísir að áætlanagerð átt sér stað á ýmsum sviðum og reyndar hjá fleiri en einni stofnun. En ég held að ef á að vinna að áætlunarbúskap og ef það er stefna einnar ríkisstj. að gera það, og það var, eins og ég sagði, stefna fyrrv. ríkisstj., - hvernig svo sem til tókst um það, það fer ég ekki að rökræða hér, - þá held ég að það sé eðlilegt sjónarmið að að framkvæmd þeirrar stefnu vinni pólitískir aðilar. Ég held að ríkisstj., sem hefur slíkt á stefnuskrá sinni, muni tæplega geta fallið frá því sjónarmiði að hafa pólitíska aðila sem eiga að sjá um framkvæmd þeirrar stefnu. Það var það sem vakti fyrir vinstri stjórninni þegar það stjórnarfyrirkomulag var tekið upp sem er í lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins. Nú er það alveg laukrétt, eins og hv. 1. flm. sagði, að stjórnmálaflokkar skipta oft um skoðun og afstöðu eftir því hvort þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Og það var ekkert við því að segja þó stjórnarandstöðuflokkar þá hreyfðu ýmsum athugasemdum. Við þetta frv. voru gerðar ýmsar athugasemdir, og þeir höfðu þá uppi allmiklar hrakspár um það hvernig fara mundi. Ég fylgdi þessu frv. úr hlaði, og ég held að ég hafi látið þess getið bæði í Ed. og Nd. að vitaskuld yrði í þessu efni eins og öðrum að læra af reynslunni og sjá hver reynslan yrði af þessu stjórnarfyrirkomulagi, og því yrði þá að breyta ef það sýndi sig að það ætti ekki við í þessum lögum. Ég er enn alveg sama sinnis, að hvað sem því líður sem einstakir menn hafa sagt þegar ný stofnun hefur göngu sína, þá verður þó alltaf reynslan ólygnust um það hvernig hún hefur gefist og hvernig það stjórnarfyrirkomulag, sem sett var á laggirnar, hefur gefist. Og ég held að það sé ekki hægt að segja með neinum gildum rökum að það stjórnarfyrirkomulag, sem var sett á þessa stofnun, hafi gefist illa. Ég held að það sé ekki hægt að finna stað þeim hrakspám sem voru hafðar uppi áður en hún tók til starfa, að þeir framkvæmdastjórar, sem settir væru, mundu misnota vald sitt í pólitískum tilgangi, - þeir pólitísku „kommissarar“ sem þá voru kallaðir, og „kommissarar“ eru þeir kallaðir enn og það er orðið svo vinsælt heiti að það er orðið gælunafn, en ekki slíkt orð sem því var eiginlega ætlað að vera. Það er rétt að það hefur verið gerð breyting á þessum lögum frá því sem var í upphafi. Sú breyting var byggð á fenginni reynslu. Það þótti eðlilegt að skilja hagrannsóknadeildina alveg frá og setja sérstaka Þjóðhagsstofnun. Að öðru leyti held ég að þetta kerfi hafi ekki gefist illa. Ég vil fyrir mitt leyti mótmæla því, - þó að það sé ekki mitt hlutverk sérstaklega að halda uppi vörnum fyrir þá sem gegnt hafa störfum í þessari stofnun, þeir geta sjálfir svarað fyrir sig, - en ég mótmæli því að þeir hafi misnotað vald sitt í pólitískum tilgangi. Og ég skora á menn, sem vilja halda slíku fram, að nefna dæmi máli sínu til stuðnings. Enda er það nú svo að hv. flm. gerði of mikið í sjálfu sér úr valdi þessara „komissara“. Það eru ekki þeir sem fara með endanlega valdið, heldur er það stjórn stofnunarinnar. Þannig veit ég ekki betur en að stjórn stofnunarinnar leggi t. d. samþykki sitt á allar lánveitingar. Það var a. m. k. svo og ég hygg að það sé svo enn og þannig á það að vera samkv. lögunum. Það er óhjákvæmilegt, að það séu framkvæmdastjórar fyrir þessari stofnun sem sjá um daglegan rekstur hennar, undirbúa till. sem lagðar eru fyrir stjórn hennar. Það er auðvitað aukaatriði, og um það vonast ég til að hv. flm. þessa frv. sé mér sammála, hvort framkvæmdastjóri fyrir þessari stóru stofnun er einn eða tveir eða kannske þrír. Það eru nægileg verkefni fyrir þá þó að þeir séu tveir eða þrír. Nú er það svo að það er jafnvel ómögulegt að finna mann, þó að sérmenntaður sé á því sviði sem Framkvæmdastofnuninni er ætlað að fjalla um, sem hafi ekki neina pólitíska skoðun. Það getur því ekki verið um það að tefla að hv. 1. flm. meini að það sé skipaður einhver pólitískur geldingur, ef ég má svo segja, til þess að vera forstjóri þessarar stofnunar. En það, sem máli skiptir, og það, sem í raun og veru er deiluefnið, er þetta: Á ný ríkisstj. að hafa aðstöðu til þess að breyta um og skipa nýja forstjóra fyrir svona stofnun eða ekki eða á þarna að vera hið gamla kerfi sem er yfirleitt um ríkisstarfsmenn, að þeir séu æviráðnir og það sé ekki hægt að segja þeim upp, hvernig sem á stendur, nema þeir brjóti eitthvað sérstaklega af sér? Þarna er um tvær stefnur að ræða, og mér skilst þá að það sé stefna hv. 1. flm. þessa frv. að í þessa stofnun eins og annars staðar í ríkiskerfinu skuli vera um skipun að tefla, skipun forstjóra þessarar stofnunar ævilangt, hvort sem er einn eða fleiri. Hins vegar er það að þeir séu skipaðir með þeim hætti að hver ríkisstj. geti sagt þeim upp starfi með tilteknum og hæfilegum fyrirvara og skipað aðra í þeirra stað sem hún treystir til þess að framkvæma þá stefnu sem hún markar og vill marka á þessu sviði, t. d. í byggðamálum. Ég er að meginstefnu fylgjandi síðari kostinum. Ég tel hann eðlilegri þegar um störf eins og þessi er að ræða, að menn séu ekki skipaðir ævilangt til þess að veita forstöðu stofnun sem þessari. Og það er meira að segja svo að það eru uppi háværar raddir í þjóðfélaginu og ég vil segja réttmætar að mörgu leyti, að það eigi að hverfa frá þeirri skipan sem verið hefur á þessum málum hér á landi, æviráðningu, og taka upp skipun á ýmsum embættismönnum til takmarkaðri tíma. Ég held að það geti verið heilbrigð stefna. En hvað sem því líður, þá er hún að mínum dómi eðlileg í þessu tilfelli. Mergurinn málsins er sá, að ég tel að menn eigi nú að dæma um þessi mál og fyrirkomulag þessara mála, stjórnarfyrirkomulag, eftir þeirri reynslu sem fengist hefur, en ekki eftir spám sem uppi voru hafðar áður en menn höfðu fengið nokkra reynslu af þessu. Þetta er að mínu viti mergurinn málsins. En það er svo auðvitað, að það er með þessa stofnun eins og aðrar, að það þarf að fylgjast með því og endurskoða löggjöf um hana eftir því sem tímar breytast, þarfir breytast e. t. v. og að fenginni reynslu. En það á sem sagt að styðjast við reynsluna. Auðvitað verður það gert, eins og hæstv. forsrh. tók hér fram áðan, það verður að sjálfsögðu staðið við það fyrirheit í stjórnarsáttmálanum að lögin um Framkvæmdastofnun verði endurskoðuð. En hvort og að hve miklu leyti sú endurskoðun leiðir til breytinga á sjálfu stjórnarfyrirkomulaginu skal ég ekkert fullyrða um á þessu stigi. En ég hef hér lýst skoðun minni á því að ég álít þá stefnu, sem felst í skipan stofnunarinnar, alls ekki óheilbrigða á þann hátt sem hv. 1. flm. vildi vera láta. Ég tel að það megi færa skynsamleg rök fyrir því, að hafa þennan hátt á, að stjórnartímabil framkvæmdastjóra stofnunarinnar sé í raun og veru bundið við æviskeið hverrar ríkisstj. og ný ríkisstj. fái tækifæri til þess að hreyta um stjórn á þvílíkri stofnun. Ég sagði í upphafi að ég hefði aðallega ætlað að mótmæla hér vissum orðum sem hv. 1. flm. hafði, m. a. því að hann talaði um spillingarkerfi sem þarna væri og hefði átt sér stað. Nú sakna ég vinar í stað. Nú sakna ég þess að hv. formaður Alþfl., Benedikt Gröndal, hv. alþm., skuli ekki staddur hér í þingsalnum. Hann er þó vissulega vitnisbær um það spillingarbæli og spillingarkerfi sem þarna er talið vera. Hann hefur, að ég best veit, átt setu í stjórn þessarar stofnunar frá upphafi. Vill hv. formaður Alþfl. koma hér upp og halda því fram að í þessari stofnun hafi verið um einhverja sérstaka spillingu að tefla? Vill hann halda því fram að stjórn Framkvæmdastofnunarinnar eða framkvæmdastjórar hennar hafi beitt valdi sínu eftir pólitískum sjónarmiðum eða misnotað vald sitt í pólitískum tilgangi? Ég held að það verði erfitt að finna þess dæmi. Hins vegar veit ég að hv. 1. flm. getur farið um landið og kynnt sér hvað gert hefur verið á ýmsum stöðum. Hann mun víða verða var við að fyrirgreiðslu þessarar stofnunar hefur notið við, og hann mun víða verða þess var að ýmis fyrirtæki, þörf atvinnufyrirtæki, smærri eða stærri, sem sett hafa verið á laggirnar á allra síðustu árum, hafa einmitt komist á fót vegna þess að fyrirgreiðslu naut við frá þessari stofnun. Um þetta er að vísu ekki ástæða til að fjölyrða því að ég veit að hann er mér alveg sammála um þetta, enda er hann mér alveg sammála í sjálfu sér um ágæti stofnunarinnar sem slíkrar. En það er bara þetta, sem okkur greinir á um, um reynsluna. Ég held því fram að hún sé ekki neitt viðlíka slæm eins og hv. flm. vill vera láta, að þarna hafi átt sér stað spilling. Okkur greinir enn fremur á um hvort það sé heppilegt í stofnun sem þessari að hafa æviráðningu forstjóra, hvort sem er einn eða fleiri, eða hvort það sé heppilegt að tímabinda ráðningu forstjóra. Ég er á seinni skoðuninni. Hann hefur flutt málið frá því sjónarmiði að það væri betra, að mér skilst, að hafa þarna alveg fastskipaðan embættismann. Ég er satt að segja svolítið hissa á því sjónarmiði hjá hv. flm. En eins og ég sagði áðan, þá tel ég mig ekki eiga að hafa það hlutskipti hér sérstaklega að halda uppi vörnum fyrir þessa stofnun. Jafnvel þótt hv. alþm., formaður Alþfl., Benedikt Gröndal, sé ekki viðstaddur, þá eru hér nægilega margir hv. alþm. sem hafa tekið þátt í störfum þessarar stofnunar og eru færir um að halda uppi skildi fyrir hana ef þess væri nokkur þörf, sem ég tel að ekki sé.

Ingólfur Jónsson Hæstv. forseti. Hæstv. forsrh. hefur örugglega létt miklum áhyggjum af hv. 1. flm. þessa frv. með því að lýsa því yfir að lög um Framkvæmdastofnunina verði endurskoðuð. Þá kemur í ljós hvort hæstv. forsrh. og væntanlega fleiri hv. þm. Sjálfstfl. hafa svipaða skoðun og þeir höfðu 1971. Þegar ríkisstj. var mynduð haustið 1974 var það sett inn í stjórnarsamninginn að lög um stofnunina skyldu endurskoðuð. Það var búist við því að þeirri endurskoðun yrði hraðað meira en orðið hefur. Fjórir alþm. voru skipaðir haustið 1974 til þess að semja drög að frv. til l. um breyt. á lögunum. Þessir þm. voru allir úr stjórnarflokkunum. Þeir skiluðu frv. til hæstv. ríkisstj. og hæstv. ríkisstj. ætlaði sér haustið 1974 að hraða þessu máli. En ég geri ráð fyrir að hv. 1. flm. þessa frv., sem lengi hefur verið á þingi og lifað mörg stjórnarskipti, þekki reynsluna af því að ný ríkisstj., sem ætlar sér að breyta lögum, gerir það ekki alltaf á fyrsta þingi, á fyrsta árinu sem hún starfar. Mér dettur ekki í hug að efast um að hæstv. ríkisstj. beiti sér fyrir breytingu á lögunum. Það frv., sem hér um ræðir, er ekki stórt í sniðum út af fyrir sig. Það er aðeins um 4. gr. laganna. Það er um að skipa framkvæmdastjóra og að þeir framkvæmdastjórar, sem yrðu skipaðir, ættu þá ekki að hafa „kommissara“ - stimpilinn. Með því að breyta þessu ákvæði í l. ætlar hv. 1. flm. að uppræta alla spillingu í stofnuninni og alla þá spillingu í stjórnkerfinu sem hann var að gefa í skyn að hefði þróast síðan lög um þessa stofnun voru sett og síðan hún tók til starfa. Hv. þm. nefndi út af fyrir sig ekki í hverju spillingin væri fólgin. Það gerði hann ekki. En hann taldi víst að það væri spilling, og vegna okkar löngu vináttu og samstarfs í ríkisstj. vorkenndi hann mér að hafa tekið að mér það hlutverk að vera formaður í stofnuninni eins og hún væri nú upp byggð. Hv. þm. veit þó að þessi stofnun var og er staðreynd og stjórnlaus mátti hún ekki vera á meðan verið var að breyta lögunum. Einhverjir urðu að taka að sér að vera í stjórn, einhver hlaut að vera formaður. Og eins og hér var minnst á áðan, þá er formaður Alþfl. í stjórninni. Ef þetta væri spillingarbæli, þá hef ég það álit á hv. formanni og landsk. þm. Alþfl. að hann hefði sagt sig úr stjórninni frekar en að starfa í þessu spillingarbæli. Og ef ég hefði búist við því að það væri ekki hægt að reka stofnunina nema með spillingu, þá hefði ég ekki tekið að mér formennsku í þessari stjórn. Það er ekki langur tími síðan ég tók þátt í störfum í þessari stofnun. Það var í byrjun þessa árs. Ég hef þess vegna ekki kunnugleika af starfsemi stofnunarinnar langan tíma. En ég leyfi mér að fullyrða að á þeim tíma, sem ég þekki til. hefur starfsemin ekki verið rekin með ósiðlegum hætti eða nokkur tilhneiging til spillingar eða hlutdrægni átt sér þar stað. Það hefur oft verið talað um vald „kommissaranna“ og ég get játað það hér, sem er skjalfest í þingtíðindum, að þegar frv. um Framkvæmdastofnun var til umr. 1971, þá var margt sem ég og fleiri sjálfstæðismenn gagnrýndum í því frv., m. a. að skipa 3 „kommissara“ með þeim hætti sem frv. gerði ráð fyrir. Ýmis fleiri ákvæði í frv. gagnrýndum við. Og vegna þess að við vildum ekki hafa lögin um Framkvæmdastofnun eins og þau voru sett upphaflega beittu sjálfstæðismenn sér fyrir því að fá inn í stjórnarsamninginn ákvæði um, að lögin yrðu endurskoðuð. Ég efast ekkert um að hæstv. ríkisstj. kemur sér saman um endurskoðunina, eins og við fjórmenningarnir, sem vorum settir til þess að semja drög að frv., komum okkur í aðalatriðum saman um brtt. við lögin. Ég sé ástæðu til þess að upplýsa hér að þeir tveir framkvæmdastjórar, sem nú eru yfir stofnuninni og hafa verið settir, ekki skipaðir, heldur settir, hafa ekki haft tilhneigingu til þess að sölsa undir sig meira vald en eðlilegt er af mönnum sem hafa það hlutverk að fara með daglega stjórn í virðulegri og umfangsmikilli stofnun. Þessir menn starfa eftir heimildum frá 7 manna þingkjörinni stjórn. Í þessari stjórn eiga fulltrúa allir þingflokkar nema sá minnsti. Framkvæmdastjórarnir starfa eftir heimildum sem þeir fá á fundum stjórnar stofnunarinnar. Og það er nú svo að framkvæmdastjórarnir hafa ekki atkvæðisrétt um lánveitingar, heldur eingöngu stjórnin. Frv. það, sem hér um ræðir, er eingöngu um hvernig skuli fara með skipun eða ráðningu framkvæmdastjóra í stofnuninni. Ég tel eðlilegast að framkvæmdastjórinn eða framkvæmdastjórarnir, ef þeir yrðu fleiri en einn, væru ráðnir af stjórn stofnunarinnar fremur en hann eða þeir væru skipaðir af ríkisstj. Það væri þá svipað og með bankaráðin, þau ráða bankastjórana. Ráðninguna má hafa með þeim hætti sem henta þykir. Það þarf ekki að vera æviráðning. Það má ákveða í ráðningarsamningnum að hann sé uppsegjanlegur með 6 mánaða eða árs fyrirvara. Ég held að með þessum hætti gætu störf framkvæmdastjóranna og sambandið milli framkvæmdastjóranna og stjórnarinnar verið hið ákjósanlegasta, eins og það einnig getur verið með öðru fyrirkomulagi, jafnvel því fyrirkomulagi sem verið hefur. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja meira um þetta atriði málsins, taldi aðeins ástæðu til að fara nokkrum orðum um það að gefnu tilefni frá hv. 1. flm. Ég vil. eins og hér var gert áðan, mótmæla því að spillingarstarfsemi eigi sér stað í stofnuninni. Það hefur ekki gerst síðan ég þekkti þar til og mér dettur ekki í hug heldur að halda því fram að það hafi áður verið. Ég er hins vegar enn sömu skoðunar og ég var 1971, þegar löggjöfin var sett, að ég tel það fyrirkomulag, sem þá var gert ráð fyrir um skipun framkvæmdastjóra, ekki eins og það ætti að vera og ýmislegt fleira í löggjöfinni ekki hentugt og ástæða sé til að breyta. Þar sem drög að frv. liggja hjá hæstv. ríkisstj. um breytingar, þá ætla ég ekki að ræða breytingarnar frekar og alls ekki það frv. sem fjórmenningarnir sendu frá sér. Það verður gert þegar ríkisstj. flytur frv. um þetta efni til breytinga á gildandi lögum. Hér hefur verið minnst á að Þjóðhagsstofnunin starfi nú eftir sérstökum lögum, aðskilin frá Framkvæmdastofnuninni. Það þótti heppilegra og eðlilegra en að hafa Þjóðhagsstofnunina inni í Framkvæmdastofnuninni undir þeim lögum sem áður voru sett. Reynslan sýndi að það var rétt sem við héldum fram um þetta atriði haustið 1971 þegar frv. til l. um Framkvæmdastofnun var til umr. Í Framkvæmdastofnuninni eru því nú aðeins þrjár deildir. Það er áætlanadeildin sem allir stjórnmálaflokkar eru sammála um að sé nauðsynleg og eru sammála um að vinni gott starf. Hv. 1. flm. þessa frv. minntist í ræðu sinni áðan á Efnahagsstofnunina. Ég veit að hv. þm. minnist þess hvaða hlut Sjálfstfl. hefur átt að Efnahagsstofnuninni og að hv. þm. minnist þess að Sjálfstfl. hefur verið með því að taka upp áætlanir um framkvæmdir fyrir atvinnuvegina og landshlutaáætlanir og byggja þjóðfélagið upp þannig á skipulegan hátt. Það var þess vegna ekki svo að við værum að gagnrýna frv. til l. um Framkvæmdastofnun 1971 vegna þess að þar væri gert ráð fyrir að halda uppi áætlanagerð, siður er svo. Það viljum við gera og teljum nauðsynlegt og sjálfsagt að verði gert. Framkvæmdasjóður er ein deildin í Framkvæmdastofnuninni. Framkvæmdasjóður er arftaki Framkvæmdabankans. Ég veit, að hv. 1. flm. þessa frv. man að Sjálfstfl. beitti sér fyrir stofnun Framkvæmdabankans og átti stóran hlut í að tryggja Framkvæmdabankanum tekjur. Þess vegna er öruggt að Sjálfstfl. vill efla Framkvæmdasjóð og dettur ekki í hug að leggja hann niður. En Framkvæmdasjóður var áður í Seðlabankanum og það hvarflaði að mér og fleiri sjálfstæðismönnum að stjórn Framkvæmdasjóðsins, á meðan hann var í Seðlabankanum, væri e. t. v. ódýrari þannig heldur en að flytja hann til í aðra stofnun. Nú hefur Framkvæmdasjóðurinn stækkað og verksvið hans aukist. Það er þess vegna mjög hæpið að það væri rétt og eðlilegt að flytja Framkvæmdasjóðinn aftur inn í Seðlabankann. Það er mjög hæpið, svo að ekki sé meira sagt. Byggðasjóðurinn er arftaki Atvinnujöfnunarsjóðsins, og ég veit að hv. flm., Gylfi Þ. Gíslason, man vel tildrögin að Atvinnujöfnunarsjóðnum. Hann man að sjálfstæðismenn beittu sér fyrir stofnun Atvinnujöfnunarsjóðsins. Og ég er viss um, að hv. þm. minnist þess líka að viðreisnarstjórnin tryggði Atvinnujöfnunarsjóði tekjur, ekki síst frá álverksmiðjunni. Upp úr atvinnujöfnunarsjóði hefur Byggðasjóður komið og hlutverk Byggðasjóðs og Atvinnujöfnunarsjóðs er það sama. En við stjórnarmyndunina á s. l. ári var stigið mjög stórt spor til þess að efla Byggðasjóð, að tryggja Byggðasjóði 2% tekjur árlega af útgjöldum fjárlagafrv. Með þeim bætti er Byggðasjóður efldur. Á þann hátt fær Byggðasjóður eigið fé og rekstrargrundvöllur hans er tryggður, ekki aðeins í bili eða nútíð, heldur einnig í framtíð, vegna þess að Byggðasjóður hefur þá sérstöðu að fá eigið fé og þarf ekki að berjast í bökkum eins og margir aðrir sjóðir með því að taka erlend lán eða vísitölutryggð lán sem geri rekstrarstarfsemina og framtíð sjóðanna ótrygga. Byggðasjóður ætti að hafa árlega til ráðstöfunar um einn milljarð kr. eða meira þegar endurgreiðslur lána og vextir koma inn. Má segja að nú í verðbólgunni sé þetta ekki ýkja mikið fé, en það er þó það mikið að það munar verulega um það. Og það er rétt, sem var sagt áðan, að lánveitingar úr Byggðasjóði hafa í mörgum tilfellum bjargað atvinnumálum á ýmsum stöðum víðs vegar úti um land. Ég er alveg sannfærður um að allir hv. alþm., hvar í flokki sem þeir standa, geta verið sammála um nauðsyn þess að efla Byggðasjóðinn. Og það er alveg víst að það er nokkur ábyrgð sem því fylgir að útdeila þessu fé á réttlátan hátt til þess að það komi að sem bestum notum. Þess vegna er það dálítið viðkvæmt og ábyrgðarmikið þegar sagt er að spilling þróist innan veggja Framkvæmdastofnunarinnar. Ef það væri, þá yrði að rífa það upp með rótum strax. Ef spillingin er ekki fyrir hendi, þá er ekki leyfilegt að kasta slíkum fullyrðingum fram. Það vekur tortryggni og það skapar það andrúmsloft, sem ekki er hollt eða heillavænlegt. Sannleikurinn er sá að það er best að það geti orðið friður um þessa stofnun nú strax á meðan verið er að endurskoða lögin og einnig og ekki síður eftir að ný lög hafa tekið gildi. Það þarf að ske. Og ég held að það ætti að vera frekar möguleiki á því að skapa frið um þessa stofnun heldur en margar aðrar vegna þess að stjórnmálaflokkarnir eiga hlutdeild í stjórn stofnunarinnar. Ef þeir taka þátt í stjórninni og starfseminni og stjórnin er sammála um það, sem gert er, bæði um lánveitingar og annað, þá á ekki að vera möguleiki á hlutdrægni eða rangsleitni í stofnuninni og þá á ekki heldur að vera neinn grundvöllur fyrir rifrildi eða fullyrðingum í þá átt sem hv. 1. flm. viðhafði hér áðan. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð öllu fleiri, að svo komnu að minnsta kosti, en vona að það verði samkomulag í hæstv. ríkisstj. um þær breytingar sem eðlilegt er talið að gera á lögum um stofnunina. Eins og hæstv. dómsmrh. sagði áðan, þá er eðlilegt, að lögin séu endurskoðuð. Ég er sannfærður um að fyrrverandi stjórnarflokkar, sem beittu sér fyrir löggjöfinni, geta fallist á að ýmsir agnúar hafi verið á þeirri löggjöf, eins og oftast vill verða þegar ný lög eru sett, agnúar sem heppilegt er að sníða af þar sem reynslan hefur sýnt að getur farið betur. Þess vegna er það að ég efast ekkert um að hæstv. ríkisstj. ber fram frv. á þessu þingi, eins og hæstv. forsrh. lýsti yfir áðan. En ég get sagt það, að ég hefði talið heppilegra ef hæstv. ríkisstj. hefði flýtt sér meira og þá hefði hv. 1. flm. þessa frv. sem við nú erum að ræða um, losnað við að halda þá ræðu sem hann flutti hér áðan. Það getur vel verið að hv. þm. eigi eftir að sjá það þegar hann les ræðuna yfir, annaðhvort áður en hún fer í prentun eða í þingtíðindunum seinna, að það hefði verið betra að hafa minni fullyrðingar um sumt sem hann sagði áðan.

Karvel Pálmason Hæstv. forseti. Ég skal ekki vera langorður að þessu sinni. Það er margt af því, sem fram hefði þurft að taka í sambandi við það mál sem hér er til umræðu, komið fram, en það er þó einstaka atriði sem ég vil víkja að örfáum orðum. Ég held að ég geti tekið mér í munn hið forna spakmæli, að svo lengi lærir sem lifir. Ég hafði ekki búist við þessu, eftir það sem hv. 1. þm. Suðurl. og fleiri talsmenn úr þingliði Sjálfstfl. á haustinu 1971 sögðu í ræðustól á Alþingi um þann lagabálk sem þá var lagður fram og var um Framkvæmdastofnun ríkisins. Þau voru mörg og stór, þau orð sem þá voru látin falla, og þá fyrst og fremst vegna þess ákvæðis sem hér er fyrst og fremst verið að ræða, þ. e. um stjórn stofnunarinnar eða framkvæmdaráð, eins og ég hygg að það hafi þá heitið og heiti enn. Ég tel ástæðu til þess nú við 1. umr. þessa máls að víkja örfáum orðum að því sem gerðist haustið 1971 þegar þessi löggjöf var til umræðu í þáv. ríkisstj. Það fór ekki dult þá að fulltrúar SF, þeir tveir ráðherrar í þáv. ríkisstj., voru sömu skoðunar og gert er ráð fyrir í því frv., sem nú er til umræðu, að það væri æskilegast og eðlilegast að ráðinn væri einn framkvæmdastjóri við stofnunina. Ef ég man rétt, það verður leiðrétt ef það er rangt með farið, - ef ég man rétt, þá gætti svipaðrar afstöðu hjá fulltrúum Alþb. Og þá er aðeins eftir þriðji aðilinn sem stóð að þessari ríkisstjórn, Framsfl., og ég held að ég fari með rétt mál þegar ég segi að það var einmitt á hans afstöðu sem strandaði í því efni að ekki varð úr að farið væri inn á þá braut sem hér er um talað, að ráðinn yrði einn framkvæmdastjóri við stofnunina. Og ég heyrði ekki betur en að einmitt hæstv. dómsmrh. í hans ræðu hér áðan undirstrikaði einmitt þetta sjónarmið sitt og að ég hygg Framsfl. það skyldi nú ekki vera, hvað sem góðum vonum hv. 1. þm. Suðurl. og óskum líður um að samkomulag takist væntanlega í ríkisstj eins og hjá „okkur fjórmenningunum“, held ég að hann hafi orðað það, tókst í nefndinni, þá skyldi nú ekki vera að einmitt á þessu atriði strandaði innan stjórnarflokkanna? Það er greinilegt að þarna er um ágreining að ræða, að því er þetta varðar, annars vegar milli Framsfl. og hins vegar Sjálfstfl. þ. e. a. s. ef hv. Sjálfstfl.-þingmenn eru enn sömu skoðunar og þeir voru haustið 1971, og það virtist mér hv. 1. þm. Suðurl. vilja undirstrika hér áðan, að hann væri sömu skoðunar og hann var þá. Þetta sjónarmið þingfl. SF. haustið 1971 fékk ekki hljómgrunn. En þrátt fyrir það stóðum við að setningu þessarar löggjafar á því hausti, og ég hygg að hefði ekki verið gert slíkt, þá hefði ekki verið um að ræða að þessi þjóðþrifastofnun, að ég tel, hefði verið sett á laggir. En eins og ég sagði áðan, þá voru mörg og stór orð látin falla af talsmönnum Sjálfstfl. og að því er virtist að þeir mættu vart vatni halda í fordómum og stóryrðum um einmitt þetta atriði frv. Þá hlýtur að skjóta nokkuð skökku við að á s. l. hausti, eftir að ný ríkisstj. var mynduð, skyldu þeir sömu hv. þm. sem mest gagnrýndu þetta kann ske fyrst og fremst vera talsmenn og verjendur þess sem þeir áður fordæmdu. Ég hefði ekki látið mér detta það í hug að ég ætti eftir að heyra hv. 1. þm. Suðurl., þegar hann talaði um Framkvæmdastofnun ríkisins, segja í hvert einasta skipti: „þessi virðulega stofnun“. Það var ekki þessi tónn eða þessi ummæli í ræðu þessa hv. þm. meðan fyrrv. ríkisstj. sat að völdum. En ég tók eftir því áðan að í hvert skipti sem hann nefndi þessa stofnun sagði hann: „Þessi virðulega stofnun“. - Í hvert einasta skipti. Ég er alveg sammála hv. þm. að þetta er virðuleg stofnun. Eins og hér hefur verið vikið að, þá var og er í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. ráð fyrir því gert að endurskoða löggjöfina um Framkvæmdastofnun ríkisins og átti að gerast og leggja fram frv. á síðasta Alþingi. Hæstv. forsrh. sagði áðan að málið ynnist seinna en ætlað hefði verið. Það, sem fyrst og fremst var ágreiningur um og þeir sjálfstæðismenn deildu á, var einmitt þetta atriði, fyrst og fremst þetta eina atriði, og maður skyldi ætla að væri ekki ýkjalangur tími sem þyrfti til að endurskoða þetta ákvæði gildandi laga um Framkvæmdastofnun ríkisins og komast þar að niðurstöðu. En það fór þó svo að ekkert slíkt gerðist á síðasta þingi. Og hvað sem hæstv. forsrh. eða hv. 1. þm. Suðurl. segja nú um að það muni gerast á þessu þingi, þá bendir þó allt til þess að málið sé seinunnið, það þurfi langan tíma til þess að sætta sjónarmið milli flokka, stjórnarflokkanna, og ekki útséð um það að málið komi fyrir þetta þing flutt sem stj.frv. af hálfu hæstv. ríkisstj. Ég skal ekkert um það segja, ég veit ekki um það hvort þeir fjórmenningarnir, 2 úr hvorum stjórnarfl., náðu saman í sambandi við drög að frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins, það má vel vera að það hafi gerst, en um það veit ég ekki og skal ekki fara um það fleiri orðum. En ég vildi sem sagt láta það koma hér fram að strax haustið 1971, þegar rætt var um í tíð fyrrv. ríkisstj. að setja á laggir stofnun, þ. e. Framkvæmdastofnun ríkisins, þá var það sjónarmið SF að það væri rétt stefna að einn framkvæmdastjóri yrði ráðinn. Og við höfum ekki breytt um skoðun í þeim efnum. Hæstv. dómsmrh. vék aðeins að fyrirkomulagi í sambandi við ráðningu á framkvæmdastjóra eða stjórum þessarar stofnunar og talaði þá um æviráðningu. Ég sé ekki að það breyti neinu. Það er engin þörf á að hafa æviráðningu þó að einn framkvæmdastjóri sé, frekar heldur en þrír. Ég sé því ekki að það séu nein rök gegn því að hægt sé að breyta í það form að aðeins einn framkvæmdastjóri sé ráðinn. En að öðru leyti virtist hæstv. dómsmrh. vera á annarri skoðun en t. d. kom fram hjá talsmönnum Sjálfstfl. haustið 1971, og við því er auðvitað ekkert að segja. En einmitt þessi sjónarmið, sem þarna stangast á, koma að öllum líkindum í veg fyrir að þarna náist saman endar hjá stjórnarflokkunum. Ég heyrði líka að hv. 1. þm. Suðurl. talaði ýmist um einn framkvæmdastjóra eða fleiri framkvæmdastjóra, hvort það væri framkvæmdastjóri eða stjórar. Hann er greinilega farinn að gera ráð fyrir báðum möguleikunum í þessu tilviki nú. Ég skal ekki hafa öllu fleiri orð um þetta, en ég vil þó sérstaklega víkja að því, sem hv. 1. þm. Suðurl. kom inn á í sambandi við Byggðasjóð. Hann sagði að Byggðasjóður hefði verið stórefldur, 2% af útgjöldum fjárlaga, og Byggðasjóður ætti ekki að þurfa að berjast í bökkum fjárhagslega séð. Þó er það, að ég hygg, staðreynd að ekkert lán hefur verið greitt út úr Byggðasjóði nú í nær 4 mánuði.  Sannleikurinn er auðvitað sá að Byggðasjóður hefur ekki verið stórefldur með þeirri breytingu sem gerð var við afgreiðslu fjárlaga á s. l. hausti. Þó að sú breyting væri gerð að ákveða 2% af útgjöldum fjárlaga, þá voru þar póstar sem teknir voru af. Það voru póstar sem voru á fjárlögum til Byggðasjóðs sem voru teknir út, en voru áður. Og ég a. m. k. get ekki litið svo á, hvað sem hv. 1. þm. Suðurl. segir, að fjárhagur Byggðasjóðs hafi verið svo stórefldur að hann þurfi ekki að berjast í bökkum, þegar það er viðurkennt að það eru liðnir 4 mánuðir síðan síðasta ákvörðun var tekin um síðustu lánveitingu í stofnuninni. Mér þætti a. m. k. vænt um ef formaður stjórnar Framkvæmdastofnunar ríkisins, hv. 1. þm. Suðurl., upplýsti hér hvernig á því stendur að það liðu 4 mánuðir á þessu sumri milli þess sem ákvarðanir voru teknar um lánveitingu. Hvað var það sem kom í veg fyrir að ákvarðanir um lánveitingar væru teknar allan þennan tíma. Ekki efast ég um að þörfin var brýn í því stjórnarfari sem yfir okkur íslendinga hefur dunið undanfarið ár. Það er þá eitthvað annað sem komið hefur þar til.