Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til að auglýsa eftir verðlækkunum á innfluttum vörum vegna styrkingar krónunnar og lækkunar á sköttum og gjöldum sem þessi ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir. Hvar eru þessar lækkanir? Ég hef ekki séð þær nema að litlu leyti. Þannig bendir Alþýðusamband Íslands á að afnám vörugjalda á byggingarvörur, lægri virðisaukaskattur og styrking krónunnar, hafi ekki skilað sér til neytenda. Þvert á móti hefur vísitala byggingarvara hækkað þrátt fyrir að ætla mætti að vörurnar hefðu lækkað umtalsvert. Það er ekki langt síðan ein evra var skráð á um 145 krónur. Í morgun var hún skráð á 129 krónur. Það er ekki langt síðan dollarinn stóð í rúmum 130 krónum. Í morgun var hann í um 116 krónum. Pundið hefur síðan hrunið í kjölfar Brexit. En hvar eru verðlækkanir til neytenda? Staðreyndin er sú að skatta- og gjaldahækkanir skila sér yfirleitt fljótt og vel út í verðlagið með hækkun vöruverðs, skattalækkanir og styrking krónunnar seint og illa. Aðgerðir sem ekki síst eru ætlaðar til að styðja við heimilin í landinu gagnast fyrst og fremst þeim sem stunda innflutning og smásölu. Þannig sýndu kannanir að verðlækkanir á heimilistækjum vegna afnáms vörugjalda og lækkunar virðisaukaskatts á sínum tíma voru mun minni en gera mátti ráð fyrir. Skilaði afnám tolla á fatnað og skóm sér til neytenda? Nei, ekki nema að litlu leyti. Oft lækkar vöruverð tímabundið í kjölfar skattalækkana en leitar fljótt í sama horf aftur. Þetta er ekki bara spurning um viðhorf þeirra sem reka fyrirtæki, þetta er líka dæmi um lítinn og óþroskaðan markað þar sem samkeppni er lítil. Í guðs bænum höfum það hugfast að þó að excel-skjalið segi okkur að verð á vöru og þjónustu eigi að lækka er raunveruleikinn oftar en ekki allt annar.

Virðulegur forseti. Taprekstur og niðurskurður er veruleikinn á íslenskum fjölmiðlum. Við höfum fylgst með erfiðleikum RÚV á undanförnum missirum. Nú sjáum við einkarekna ljósvakamiðla stíga fram og sömuleiðis eiga vaxtarsprotarnir í fjölmiðlunum, ýmsir netmiðlar, í taprekstri og erfiðum rekstrarskilyrðum. Þetta á að vera okkur öllum mikið áhyggjuefni. Þetta verður ekki leyst með því að rýra hlut Ríkisútvarpsins. Við þurfum að bæta rekstrarskilyrði allra fjölmiðla á Íslandi vegna þess að þau hafa farið hratt versnandi. Auglýsingamarkaður þeirra dregst saman, alþjóðleg samkeppni fer harðnandi og neytendur vilja síður greiða fyrir innihald en áður. Ef við ætlum að halda uppi sterkum og öflugum fjölmiðlum þá þurfum við að gera breytingar í skattumhverfi þessara miðla, í stuðningi við þessa miðla. Ég skora á hæstv. menntamálaráðherra að beita sér fyrir því að menn þvert á flokka tali sig saman um heildstæðar tillögur sem komi til móts við þarfir smárra netmiðla, gamalla gróinna dagblaða, einkarekinna ljósvakamiðla og Ríkisútvarpsins vegna þess að veikir fjölmiðlar eru veikt lýðræði. Ef það er eitthvað sem Alþingi Íslendinga á að standa vörð um og koma í veg fyrir þá er það að lýðræðið á Íslandi veikist.

Hæstv. forseti. Mig langar að vekja athygli á grein sem birtist í Morgunblaðinu í gær eftir dr. Eric Stubbs. Hún heitir, með leyfi forseta: „Ísland myndi hagnast á öðruvísi vaxtastefnu“. Sá ágæti maður er fjármálaráðgjafi hjá Royal Bank of Canada í New York. Hann hefur oft verið hér á undanförnum árum og fylgst með íslensku efnahagslífi. Hann segir að það sé út af fyrir sig gamaldags aðferð að reyna að hafa áhrif á neyslu með vöxtum og mælir í staðinn með því að reynt sé að halda ákveðnu gengisstigi með vaxtaákvörðunum. Hann nefnir m.a. hvað Ísland sé útsett fyrir flæði fjármagns og alþjóðaviðskiptum. Það eru hlutir sem ég er búinn að margvara við á undanförnum missirum, þ.e. sú hávaxtastefna sem Seðlabanki Íslands rekur hefur orðið til þess að hingað inn hefur flætt kvikt fjármagn sem getur þegar minnst varir leitað út aftur, og þá á tímum sem koma eigendum þessa fjár vel en okkur mögulega illa. Þessi ágæti maður bendir á að þau líkön sem nú eru notuð af stjórnendum Seðlabankans séu út af fyrir sig gamaldags, þau hafi verið notuð í 25 ár og að kominn sé tími til að fara nýjar leiðir. Ég held að það væri vel þess virði fyrir stjórnendur Seðlabanka Íslands að gaumgæfa orð þessa ágæta manns ásamt gagnrýni fleiri málsmetandi hagfræðinga sem komið hafa fram á undanförnum vikum og mánuðum og haldið fram nákvæmlega sama hlut, þ.e. að stýrivextir á Íslandi séu einfaldlega allt of háir.

Hæstv. forseti. Yfirvöld hafa stefnt að því að hverfa frá brennslu jarðefnaeldsneytis í samgöngum á Íslandi og lögð hefur verið áhersla á eflingu innviða fyrir rafbíla á landsvísu. Sú uppbygging er komin nokkuð á veg og er töluverð eftirspurn eftir að hraða henni því áhugi manna og meðvitund um nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa hefur vissulega vaxið. En til að þetta sé raunhæfur möguleiki fyrir alla landsmenn þarf bæði að veita rafmagni til hleðslustöðvanna sem reisa á víða um land og leggja línur í vinnslustöðvar útgerðanna sem vilja geta veitt rafmagni úr landi um borð í skip sem liggja við bryggju. Fjölgun hefur orðið á rafknúnum bílum í landinu en það liggur fyrir að einhverjar breytingar þarf að gera á regluverki og umgjörð, t.d. þarf að ákveða hvort tilskipun EES um innviði fyrir vistvænar samgöngur á að gilda hér og hvaða staðla á að innleiða varðandi hraðhleðslustöðvar. Þá þarf að taka af öll tvímæli um að rekstraraðilum hraðhleðslustöðva sé heimilt að afhenda raforku gegn gjaldi án þess að teljast orkusölufyrirtæki í skilningi laganna. Einnig þurfa dreifiveitur að huga að aðferðum við álagsstýringu þegar rafbílavæðing hefur átt sér stað. Þessu fylgir því líka að huga þarf að byggingarreglugerðum þannig að gert verði ráð fyrir hleðslustöðvum á bílaplönum fjölbýlishúsa og á bílastæðum svo dæmi séu tekin. Það eru vissulega ýmis úrlausnarefni sem tengjast orkuskiptum í samgöngum og þau eru síst minni þegar kemur að skipaflotanum. Landtengingar hafa lengi verið í boði. Um tíma var rafmagn til skipa sérstakur gjaldskrárliður, en síðan árið 2005 má ekki mismuna eftir því í hvað orkan er notuð. Eitthvað þarf að skoða þetta svo liðka megi fyrir framgangi þessa máls. En kannski er það til lítils ef horft er til þess að ekki hafa verið reistar loftlínur á landinu síðan 2006 og fréttir berast af því að hótel sem verið er að reisa séu keyrð á dísil. Við þurfum að geta flutt rafmagnið sem við framleiðum til notenda.

Virðulegi forseti. Hvers vegna ættu skattaívilnanir bara að nýtast stórfyrirtækjum á Íslandi? Hvað með venjulegt fólk sem býr við íþyngjandi aðstæður? Alcoa hefur t.d. aldrei greitt fyrirtækjaskatt á Íslandi. Veiðileyfagjöld hafa verið lækkuð og skattar á auðmenn en ríkisstjórnin hefur bandað frá sér öllum hugmyndum sem hafa komið fram um skattaívilnanir til venjulegs fólks eins og t.d. vegna búsetu á landsbyggðinni. Ráðherrar segja að það flæki skattkerfið því að þeir vilja einfalt skattkerfi eins og klifað er á. En fyrir hvern er einfalt skattkerfi? Við hönnum flókin áhöld til þess að einfalda líf fólks. Snjallsíminn er t.d. flókið áhald sem einfaldar mjög líf fólks og kemur að góðum notum. Skattkerfið er í raun bara verkfæri og því mætti beita til að jafna aðstöðu fólks, einfalda líf þess og gera það betra því að við erum eitt samfélag og ætlum og viljum vera eitt samfélag. Aðstöðumunur landshlutanna er staðreynd. Húshitunarkostnaður, flutningskostnaður aðfanga, ferðakostnaður vegna atvinnu og þjónustu, erfiðar samgöngur, allt eru þetta dæmi um íþyngjandi aðstæður sem við sem samfélag ættum að geta létt af fólki með grænum greiðslum, skattafslætti eða öðrum jöfnunaraðgerðum í gegnum skattkerfið til að jafna aðstöðu milli landshluta og stuðla að búsetufrelsi. Ef það er hægt að ívilna stórfyrirtækjum og auðmönnum þá er hægt að ívilna venjulegu fólki sem lifir í þessu landi og í rauninni meiri ástæða til.

Herra forseti. Það hefur verið þokkalega friðsælt á vinnumarkaði undanfarna mánuði en það eru samt aðgerðir eða kjaraviðræður í gangi hjá ýmsum hópum eins og grunnskólakennurum. Þeir felldu nýjan samning og við komum til með að sjá hvert framhaldið verður og hvort náist fram betri kjör eða hvað verður hjá þeirri stétt. Sjómenn kolfelldu samning sem gerður var á milli Sjómannasambandsins og Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi með rúmum 66% atkvæða. Nú eru menn á þeim bænum að reyna að ná einhverri niðurstöðu aftur. Við vitum ekkert hvað verður í framhaldinu ef ekki næst niðurstaða og verkfallsátök blasa hugsanlega við. Fyrir þinginu liggur tillaga sem ég tel að væri gott innlegg inn í þær deilur, þingmannatillaga um að kjarasamningsbundnir fæðispeningar sjómanna séu frádráttarbærir frá skatti eins og hjá stéttum sem vinna fjarri heimilum. Má þar nefna flugmenn og flugþjóna. Ég veit að þetta hefur komið til tals og tel ég rétt að þetta mál sem er í efnahags- og viðskiptanefnd fáist rætt. Ég tel það vera mikilvægt. En svo er það ein stétt sem hefur kannski ekki viðsemjanda til þess að ræða um sín kjör, það eru íslenskir sauðfjárbændur sem víða hafa flaggað í hálfa stöng í dag vegna þess að verð til sauðfjárbænda frá afurðastöðvum heldur áfram að lækka. KS í Skagafirði boðaði lækkun til sinna bænda og mönnum er brugðið. Þetta er gífurleg kjaraskerðing fyrir sauðfjárbændur sem hafa það ekki 

Virðulegi forseti. Í gær kom fram í fréttum að tæplega 500 börn 18 ára og yngri voru kærð fyrir brot á hegningarlögum á síðasta ári. Af þeim börnum eru 169 14 ára og yngri og því ósakhæf. 11 börn fengu skilorðsbundinn dóm á síðasta ári og lögreglan kemur árlega að 20–40 sáttamiðlunum vegna brota ungmenna. Mikilvægi þess að börn og ungmenni fái tækifæri til að læra af mistökum sem þau gera, bæta sig og taka ábyrgð á gerðum sínum verður seint ofmetið, enda hefur umboðsmaður barna ítrekað bent á nauðsyn þess að efla sáttamiðlun sem úrræði fyrir börn sem brotið hafa af sér. Ég get því ekki annað en hrifist af því viðhorfi sem birtist í viðtali við Hörð Jóhannesson lögreglumann sem birtist í Fréttablaðinu 3. september. Þar kemur skýrt fram að mannlegur skilningur, stuðningur, virðing og manneskjuleg nálgun á brot barna og ungmenna getur skilað miklu meiri árangri en refsingar. Sem betur fer höfum við fólk eins og Hörð um allt samfélagið sem beitir þessum aðferðum dagsdaglega. Viðfangsefni okkar hér er hins vegar að velta fyrir okkur hvernig við getum byggt samfélagið þannig að þetta viðhorf endurspeglist í gegnum öll okkar kerfi sem vinna með börnum og ungmennum. Ein leið til þess er víðtækari innleiðing sáttamiðlunar ásamt viðeigandi stuðningi. Á vorþingi samþykkti Alþingi að beina frumvarpi hv. þm. Helga Hjörvars um breytingu á almennum hegningarlögum til ríkisstjórnar og fela þar með refsiréttarnefnd að skoða samfélagsþjónustu ungra brotamanna ásamt viðeigandi stuðningi og meðferðarúrræðum til betrunar. Ég vænti þess að sú vinna muni skila okkur skrefum í rétta átt.

Virðulegi forseti. Nú standa yfir prófkjör hjá flestum flokkum og við eigum mikið undir því að fólk treysti stjórnmálaflokkunum og þeim aðferðum sem þeir nota við val á frambjóðendum. Ég verð að segja að mér er brugðið yfir fréttaflutningi af því gerræði og því virðingarleysi fyrir réttum leikreglum lýðræðisins sem hefur birst í prófkjöri Pírata í Norðvesturkjördæmi. Talsmaður flokksins kemur fram í útvarpsviðtali og segir að listinn sem valinn var hafi verið felldur í staðfestingarkosningu því að oddviti listans hafi orðið uppvís að hegðun sem við teljum ekki ásættanlega. Glæpnum er svo lýst í viðtalinu, hann er sá að oddvitinn fékk 20–30 manns til að ganga í flokkinn til að kjósa sig. Það eru nú býsna margir glæpamenn í íslenskum stjórnmálum ef þetta er höfuðsynd. Ég hlýt að spyrja hvort þingmenn Pírata hafi aldrei fengið neinn til að ganga í flokkinn. Eru þeir ekki í framboði til að afla fylgis? Talsmaður flokksins, sem vel að merkja er svo líka í framboði í kjördæminu og tapaði í nefndu prófkjöri, bítur svo höfuðið af skömminni þegar hann segir orðrétt: „… samkvæmt þeim tölfræðigögnum sem voru birt um kosninguna, þá kusu 18 af þessum eingöngu hann og engan annan í prófkjörinu …“ Virðulegi forseti. Hér eru hrikaleg ummæli viðhöfð. Annaðhvort hafa píratar brotið gegn grundvallarreglum lýðræðisins um frjálsar kosningar og gegn skýrum ákvæðum laga um persónuvernd með því að hafa atkvæði fólks rekjanleg eða þá að talsmaður flokksins er að bera út róg um einstaka þátttakendur í lýðræðislegri kosningu. Hvor skýringin sem er ætti að duga til að dæma þessa stjórnmálahreyfingu úr leik. Og enn og aftur: Hver er glæpurinn? Því að nú þegar seint og um síðir er upplýst um tölfræðilegar forsendur prófkjörs Pírata á höfuðborgarsvæðinu þá kemur í ljós að fjöldi manns gekk til liðs við flokkinn fyrir prófkjörið og 7,8% þátttakenda kusu bara einn frambjóðanda. Það var satt að segja algengasta samsetningin á kjörseðlinum. Af hverju er ekki búið að ógilda það prófkjör? Er það af því að þar var rétta fólkið kosið? Virðulegi forseti. Þessi vinnubrögð grafa með réttu undan 

Virðulegi forseti. Ég má til með að svara þessum ásökunum enda eru þær grafalvarlegar. Við í Pírötum höfum ávallt haldið því til haga að rafrænar kosningar geta aldrei eðlis síns vegna verið leynilegar. Þess vegna höfum við ítrekað talað gegn rafrænum kosningum þegar við erum með atkvæðagreiðslur, þjóðaratkvæðagreiðslur eða kosningar til Alþingis til að mynda, að þær verði aldrei hafðar rafrænar. Þetta er ein af grundvallarforsendum lýðræðisins. Hins vegar erum við lýðræðisafl, við erum að reyna að gera hlutina öðruvísi og hluti af því er að við erum að reyna að þróa kosningakerfi. Lýðræði okkar kann að vera öðruvísi en varðandi það ferli að staðfestingarkosning yrði á landsvísu þá var lagt upp með það til að byrja með. Þetta var hluti af ferlinu frá upphafi þannig að það er ekki eins og við höfum ákveðið það eftir á. Kjördæmisráð ákvað að það skyldi vera staðfestingarkosning á landsvísu þegar kæmi að því hvort heildin öll treysti þessum lista. Er það ekki bara öðruvísi lýðræði? Ég spyr. Þurfum við ekki öll að treysta okkar pólitísku listum, fólki sem gengur til kosninga fyrir Pírata? Megum við ekki stundum reyna að vera með aðeins aðra nálgun á það hvernig við stundum lýðræði? Minna lýðræðislegt, meira lýðræðislegt en við gerum okkur fullkomlega grein fyrir því að rafrænar kosningar geta aldrei verið fullkomlega leynilegar. Þegar þessi gögn voru greind var búið að aftengja þau persónum. Það var búið að sjá til þess að ekki væri hægt að greina bak við kennitöluna hver hefði kosið hvern. Það var hægt að sjá hvernig fólk kaus, þetta er eins og að athuga hversu margar konur eða hversu margir karlar ganga til kosninga. Ég vísa þessum ásökunum til föðurhúsanna. Mér þykir þetta alveg einstaklega lágkúrulegt af hv. þingmanni og hann hefði getað bara spurt okkur eða reynt að koma þessu aðeins skikkanlegar frá sér, enda berjast Píratar fyrir lýðræðisumbótum og það þýðir stundum að við rekumst á ákveðna 

Hæstv. forseti. Þann 23. ágúst sl. mælti hv. þm. Óttarr Proppé fyrir tillögu til þingsályktunar frá mér og öðrum þingmönnum Bjartrar framtíðar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu samhliða næstu alþingiskosningum. Það liggur líka frammi frumvarp frá mér um breytingu á lögum um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna, um undanþágu frá tímafresti. Ég velti fyrir mér af hverju í ósköpunum þetta fær ekki meiri hljómgrunn á Alþingi meðal þingmanna, ekki síst hjá stjórnarflokkunum sem lofuðu Íslendingum og kjósendum því að kosið yrði um þetta á kjörtímabilinu. Að mínum dómi eru þetta einhver mestu svik sem hafa verið framin í þessum sal og hafa þau verið nokkur, ekki síst frá þessum flokkum. Ég er ekkert endilega sérstakur áhugamaður um Evrópusambandið eða fylgjandi því. Það er ekki gallalaust frekar en nokkuð annað í heiminum en um síðustu helgi fór fram Fundur fólksins og þar var m.a. rætt við Björn Karlsson, forstjóra Mannvirkjastofnunar, þar sem hann var að tala um húsnæðiskaup hér og í nágrannalöndum okkar. Þar tók hann dæmi um það að ef tekið væri 30 millj. kr. óverðtryggt lán hér þá borguðum við af því 191 þús. kr. á mánuði, talandi um að það sé erfitt fyrir ungt fólk að eignast húsnæði. Á sama tíma er verið að borga af sams konar láni í Noregi 47 þús. kr., 37 þús. kr. í Svíþjóð, 37 þús. kr. í Finnlandi og 30 þús. kr. í Danmörku. Við erum búin að eyða ómældum tíma á síðasta ári og þessu í að ræða húsnæðisfrumvörp til að reyna að koma til móts við lægra launaðar stéttir landsins til að þær geti eignast þak yfir höfuðið en við erum ekki tilbúin að leyfa fólki að velja hvort það vill fara inn í Evrópusambandið og búa við eðlileg vaxtakjör, lága verðbólgu og stöðugan gjaldmiðil. Nei, við erum ekki tilbúin í það. Þetta eru ótrúleg svik og ég skil ekki að allir þingmenn hér í salnum, en allir flokkar 

Virðulegi forseti. Það er mér ljúft að svara hv. 4. þm. Suðvest., Árna Páli Árnasyni, þegar hann fjallar um rafrænt prófkjör Pírata. Hann virðist rugla saman, eins og reyndar annar hv. þingmaður, tölfræðiupplýsingum annars vegar og persónugreinanlegum gögnum hins vegar. Þetta er tvennt ólíkt, eins og við hljótum öll að vita. Það eru þekktir gallar við rafrænar kosningar sem enginn hefur verið jafn duglegur að tala um og píratar, þar á meðal í fjölmiðlum og kannski sérstaklega sá sem hér stendur. Þetta eru gallar sem er vel vitað að gera þær óæskilegar fyrir t.d. alþingiskosningar eða þjóðaratkvæðagreiðslur um til að mynda ESB. Hins vegar er rafrænt lýðræði þess eðlis að það þarf að gera tilraunir. Það þarf að halda áfram þróuninni til að ná betri áföngum í því og þess vegna er fullkomlega við hæfi, eins og ég hef margoft sagt í fjölmiðlum, að félagasamtök eða t.d. sveitarfélög eða minni einingar nýti sér rafrænt lýðræði með þeim göllum og mótvægisaðgerðum gegn þeim göllum sem í boði eru hverju sinni og haldi áfram að þróast. Ein af þeim félagasamtökum sem taka þátt í þessari tilraun með okkur eru Samfylkingin sem notar líka rafræn prófkjör, sem er gott og blessað. En það væri gleðilegt ef það væri jafn mikil opinber umræða um þau kerfi sem Samfylkingin notar og er hjá okkur. Það er vegna þess að við forðumst ekki þessa umræðu, þvert á móti fögnum við henni. Þess vegna er það mér ljúft að koma hingað og tala um þetta, því að það er mikilvægt málefni. Þegar kemur að prófkjöri Pírata í Norðvesturkjördæmi er ágætt að hafa það á hreinu að það var Norðvesturkjördæmi sjálft sem setti sér þær reglur sem var farið eftir, ekki þingmenn Pírata, ekki neinn í Reykjavík. Það var fólkið í Norðvesturkjördæmi sem ákvað hvernig þessar reglur skyldu vera, fyrir fram að sjálfsögðu. Þess má geta líka á lokasekúndunum að Herbert Snorrason, en hv. þingmaður fór inn á ummæli hans, er ekki lengur í framboði. Hann fór úr framboði, tilkynnti fyrir fram að hann mundi ekki bjóða sig fram ef listinn yrði felldur, einmitt af þeirri ástæðu að hann vildi ekki að hans eigið framboð væri að þvælast fyrir. Ég vísa gagnrýni hv. þingmanns á bug en fagna því að við tökum þessa umræðu. Hún er mikilvæg.

Forseti. Mér finnst félagar mínir hafa svarað hv. þm. Árna Páli Árnasyni ágætlega. Hann beindi þeirri spurningu til þingmanna Pírata hvort við hefðum ekki einhvern tímann beðið fólk að ganga í Pírata til að kjósa okkur. Mér er ljúft að segja hv. þingmanni frá því að ég hef aldrei beðið nokkurn mann um að ganga í Pírata til að kjósa mig. Aldrei. Ég tók ekki einu sinni upp símann - aldrei - í þessu prófkjöri og bað fólk um að kjósa mig. Ég tók þá afstöðu að annaðhvort treystir fólk mér eða ekki. Það er bara þannig. Mér er ánægja að svara því á þann hátt. Ég ætlaði að tala um eitthvað allt annað. Ég ætla aðeins að rifja upp frábæran fund sem var í morgun. Ég hvet þingmenn til þess að kynna sér það sem fór fram á þeim fundi, en það var opinn fundur með umboðsmanni Alþingis hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Mér fannst þetta með bestu fundum sem nefndin hefur átt með umboðsmanni Alþingis. Þar komu fram mjög mikilvæg atriði sem ég tel brýnt að allir þeir þingmenn sem ætla að gefa kost á sér aftur kynni sér. Umboðsmanni Alþingis er falið mjög stórt hlutverk. Það er mjög mikilvægt að það sé sett sem fastur liður á fjárlög að umboðsmaður Alþingis geti jafnframt því að sinna skyldu sinni gagnvart borgurum landsins, þegar þeir finna tilefni til þess að benda á ágalla í kerfinu sem snýr að þeim, fengið fastan lið á fjárlögum þannig að hann geti stundað nauðsynlegar frumkvæðisrannsóknir. Það sem mér fannst áhugavert á þessum fundi voru ábendingar hans varðandi stjórnsýsluna. Fundurinn var svo efnisríkur að ég beini þeirri einlægu ósk til annarra þingmanna að þeir kynni sér það sem þar fór fram og taki það til sín.

Herra forseti. Hér höfum við umboðslausa ríkisstjórn á lokametrunum, ríkisstjórn sem er ekki að skilja við innviðina í nógu góðu ástandi hreint út sagt. Heilbrigðismálin, samgöngumálin, menntamálin, löggæslumálin, fjárvana háskólar, framhaldsskólar, kjör eldri borgara og öryrkja - allir eru einhvern veginn ósáttir en samt gumar þessi ríkisstjórn af afar góðu búi. Hún hælir sér af því að greiða niður skuldir en er í raun bara að fresta inn í framtíðina og láta komandi kynslóðir borga. Í staðinn fyrir að nýta skattstofna ríkisins hefur hún veikt þá á kjörtímabilinu og hefur stólað á einskiptisaðgerðir sem við þekkjum og voru m.a. ræddar hér í gær, stöðugleikaframlögin. Hún er rekin til baka með ýmis mál, m.a. verðtryggingarmálin, haftamálin, hún var rassskellt af hálfu Seðlabankans, í gær held ég, varðandi verðtryggingarmálin og sama gildir í rauninni með haftamálin. Það er svolítið mikið á sömu bókina lært. Afkoman sem hefur verið að batna hefur ekki skilað sér til þeirra sem þurfa mest á því að halda. Það er auðvitað miður og þótt það sé gott að greiða niður skuldir þarf stundum að gera hlutina samhliða. Það er ekki nóg að setja eggin í eina körfu og láta allt hitt bíða á meðan. Það hefur orðið niðurstaðan og raunin hér, því miður. Ég segi að við þurfum nýja nálgun og til þess gefst tækifæri í komandi kosningum sem eru sem betur fer innan örskamms tíma og verða núna í lok október. Ég hvet 

Forseti. Samkvæmt ársreikningi Alcoa fyrir árið 2015 greiddi fyrirtækið ekki tekjuskatt á Íslandi í fyrra þrátt fyrir það að velta rúmlega 90 milljörðum kr. Það er vegna þess að skuldir fyrirtækisins eru metnar hærri en eignir þess hér á landi. Raunar hefur fyrirtækið aldrei greitt fyrirtækjaskatt á Íslandi enda ekki skilað hagnaði hér. Alcoa á Íslandi hefur hins vegar greitt móðurfélagi sínu í Lúxemborg tæplega 57 milljarða kr. í vexti frá byggingu álversins í Reyðarfirði. Á sama tíma hefur bókfært tap numið rúmlega 52 milljörðum kr. Rúmlega 4,5 milljarða kr. munur er á greiðslum Alcoa á Íslandi til móðurfélagsins í Lúxemborg og taprekstri fyrirtækisins frá árinu 2013. Skýringuna á bókfærðu tapi má því rekja að öllu leyti og rúmlega það til greiðslnanna til móðurfélagsins í Lúxemborg. Fram hefur komið í fjölmiðlum að Indriði Þorláksson, fyrrverandi ríkisskattstjóri, telur miklar líkur á að Alcoa beiti þessari aðferð til að koma fjármunum frá starfsemi álversins án þess að þurfa að greiða skatta af rekstrarhagnaði fyrirtækisins á Íslandi. Indriði segir í viðtali við Stundina í júní 2015: „Þetta er bara tilbúið tap.“ Fjármálaráðherra fór í mikla vörn í umræðunum í þinginu í gær um þessa sjálfsögðu skattlagningu á risastór iðnfyrirtæki og gat ekki neitað sér um það að hnýta auk þess í fréttaflutning RÚV um málið. En ef fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins er svo áfram um að láta þessi stórfyrirtæki borga viðunandi tekjuskatt, af hverju hefur hann þá ekki lagt fram frumvarp um það? Af hverju stafar þetta aðgerðaleysi? Hvað hefur það kostað? Hver ber ábyrgð á því? Fyrir hverja eru ráðherrar ríkisstjórnarinnar að vinna, almenning í landinu eða alþjóðleg álfyrirtæki? Við búum við afleita raforkusamninga sem tryggja álverum rafmagn langt undir markaðsvirði. Þau njóta umtalsverðra ívilnana á grundvelli sérstakra samninga. Við það bætist svo að þau leita allra leiða til að komast undan því að greiða eðlilega skatta til samfélagsins, rétt eins og þeir einstaklingar og fólk sem opinberað var hér með Panama-skjölunum. Hvers vegna hefur þetta ekki verið gert? Hvers vegna hefur ekkert verið gert til að koma í veg fyrir þetta? Hér hefur legið fyrir frumvarp frá hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur um að settar verði reglur um þunna eiginfjármögnun 

Hæstv. forseti. Ég kem hingað til að ræða þá grafalvarlegu stöðu sem er uppi við verkefni PCC SE á Bakka við Húsavík og hvaða afleiðingar það getur haft fyrir Norðurþing, sveitarfélögin í kring og ríkissjóð. Gerður hefur verið fjárfestingarsamningur við PCC SE sem felur í sér að ríkisstjórnin skuldbatt sig til að koma í veg fyrir að nokkuð það gæti komið upp sem gæti haft þær afleiðingar að þetta verkefni stöðvaðist með þeim afleiðingum sem það hefði í för með sér. Þær afleiðingar eru m.a. þær að sveitarfélagið Norðurþing gæti orðið gjaldþrota. Ef þessar framkvæmdir yrðu stöðvaðar gæti það líka haft það í för með sér að ríkissjóður yrði að greiða milljarða í skaðabætur. Við megum ekkert við því. Þar fyrir utan er þessi staða til þess fallin að eyðileggja orðspor okkar Íslendinga sem lands sem vænlegt er að stofna til atvinnustarfsemi í. Allt þetta er í deiglunni núna ef ekkert verður að gert. Hins vegar hafa sveitarstjórnarmenn fundað með aðilum sem þetta varðar og ég hef þau orð hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra að unnið sé að því hörðum höndum að koma í veg fyrir þennan skaða. Við skulum gera okkur grein fyrir því að samningsaðilar okkar, Þjóðverjar í þessu tilfelli, hafa enga þolinmæði til lengri tíma. Þeir skilja ekki svona vinnubrögð.

Virðulegi forseti.  Nefndin fjallaði um málið og fékk til sín fjölmarga aðila sem óþarfi er að telja upp hér. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um Vatnajökulsþjóðgarð. Breytingarnar snúa í fyrsta lagi að því að sett eru ákvæði um framkvæmdastjóra og ábyrgð hans, í öðru lagi er ákvæðum um þjóðgarðsverði breytt svo samræmi sé á milli ábyrgðar þeirra og framkvæmdastjóra, í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á samspili laganna, stjórnunar- og verndaráætlunar og reglugerðar um þjóðgarðinn, í fjórða lagi eru ítarlegri ákvæði um réttaráhrif stjórnunar- og verndaráætlunar og í fimmta lagi eru lögð til ákvæði um atvinnustarfsemi í þjóðgarðinum og um leyfisveitingar vegna atburða, framkvæmda og starfsemi innan þjóðgarðsins. Breytingarnar byggjast m.a. á skýrslu starfshóps um endurskoðun á stjórnfyrirkomulagi Vatnajökulsþjóðgarðs frá ágúst 2013, en samkvæmt 4. tölulið ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 60/2007 átti að endurskoða stjórnfyrirkomulag Vatnajökulsþjóðgarðs eigi síðar en 1. janúar 2013 í samstarfi ríkis og sveitarfélaga og meta þá hvernig stjórnfyrirkomulag garðsins hefði gengið. Ég hafði ekki hugsað mér að reifa nefndarálitið ítarlega. Við töldum rétt að styrkja stjórnfyrirkomulag Vatnajökulsþjóðgarðs. Það var ágætissátt um vinnulag og verkferla í umhverfis- og samgöngunefnd. Við teljum að með frumvarpinu sé verið að styrkja starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs en við leggjum til nokkrar breytingar sem snúa að stjórnunar- og verndaráætlun, umgengni og starfsemi í þjóðgarðinum og valdheimildir þjóðgarðsvarða. Þannig eru lagðar til breytingar á 12. gr. laganna sem eru til einföldunar og aukins skýrleika. Nefndin bendir m.a. á að í nýrri 3. mgr. 12. gr. mun koma fram að í stjórnunar- og verndaráætlun, sem er meginstjórntæki þjóðgarðsins, verði heimilt að setja skilyrði um hvernig framkvæmdum skuli háttað og um eftirlit með þeim til að tryggja að framkvæmdir raski ekki að óþörfu lífríki, jarðmyndunum, vatnafari, landslagi eða menningarminjum í þjóðgarðinum. Á grundvelli þessa ákvæðis verður m.a. hægt að setja skilyrði sem talin verða heppileg á hverjum stað svo framkvæmdir falli vel að náttúru og landslagi. Við fjölluðum um stöðu framkvæmdastjóra en í frumvarpinu er lagt til að kveðið verði skýrt á um það að framkvæmdastjóri beri ábyrgð líkt og forstöðumenn stofnana. Óþarfi er að rekja það hér en í 38. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, er kveðið á um lagalega og rekstrarlega ábyrgð forstöðumanna. Við ræddum nokkuð stöðu áheyrnarfulltrúa í stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs en samkvæmt 4. gr. laganna á einn fulltrúi tilnefndur af útivistarsamtökum áheyrnaraðild að fundum stjórnar. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar hefur þetta fyrirkomulag gengið vel frá stofnun þjóðgarðsins þar til nýlega að uppi voru mismunandi sjónarmið um réttindi áheyrnarfulltrúa og þá hafa útivistarsamtök óskað eftir því að fá fulla aðild að stjórninni. Við teljum ekki rétt að leggja til breytingar á skipan stjórnarinnar enda mundi það riðla valdahlutföllum sem ákveðin voru þegar þjóðgarðurinn var stofnaður í fullri sátt sveitarfélaga á svæðinu. Nefndin telur hins vegar rétt að taka fram þá túlkun sína á 4. gr. laganna að í áheyrnaraðild að fundum stjórnar felist málfrelsi og tillöguréttur en ekki atkvæðisréttur. Í breytingum frumvarpsins og þeim breytingum sem nefndin leggur til á II. kafla laganna felst m.a. að ferðamálasamtök skulu sameiginlega tilnefna einn fulltrúa sem áheyrnarfulltrúa í stjórn þjóðgarðsins auk fulltrúa útivistarsamtaka og samkvæmt tillögum að breytingum á 5. gr. skal stjórn þjóðgarðsins setja sér starfsreglur þar sem framangreindur skilningur á stöðu áheyrnarfulltrúa kemur fram með skýrum hætti. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram þau sjónarmið að í lögunum ætti að kveða á um að aðalskrifstofa þjóðgarðsins skyldi vera staðsett á starfssvæði þjóðgarðsins. Þessi tillaga byggist á því sjónarmiði að eðlilegt sé að starfsemi þjóðgarðsins sé að mestu leyti á starfssvæði hans. Við lýsum skilningi á því sjónarmiði en það varð niðurstaðan að benda á að stjórnfyrirkomulag þjóðgarðsins byggist á valddreifðu fyrirkomulagi en ekki miðstýrðu. Því er rétt að halda því til haga að stjórnin taki ákvörðun um staðsetninguna frekar en að hún sé ákveðin með lögum eða samkvæmt ákvörðun ráðherra. Með því er mikilvægu valdi um starfsemi skrifstofu þjóðgarðsins haldið hjá stjórninni og þar með hjá hagsmunaaðilum sem koma að stjórn þjóðgarðsins. Ég hef hér reifað nokkur atriði að öðrum ólöstuðum. Þá er rétt að benda á að í 15. gr. frumvarpsins er lagt til að nýr kafli bætist við lögin þar sem kveðið verði á um samninga vegna atvinnutengdrar starfsemi í þjóðgarðinum og leyfisveitingar vegna skipulagðra viðburða og verkefna. Þessum breytingum tengdum er 8. töluliður 5. gr. frumvarpsins þar sem bætt er við því nýja verkefni stjórnar að hafa yfirumsjón með gerð atvinnustefnu fyrir þjóðgarðinn. Nefndin telur ný ákvæði um samninga vegna atvinnustarfsemi í þjóðgarðinum vera mjög til bóta og til þess fallin að vinna að verndarmarkmiðum laganna. Ásókn í þjóðgarðinn eykst stöðugt og sú aukna ásókn kallar á umsvifameiri atvinnustarfsemi. Mikilvægt er að þjóðgarðurinn hafi nauðsynleg tæki til að stýra ágangi á náttúru þjóðgarðsins á sjálfbæran hátt. Við leggjum einnig til að í nýrri 15. gr. b verði kveðið á um leyfisveitingar vegna skipulagðra viðburða sem kalla á aðstöðu, mannafla eða meðferð tækja í þjóðgarðinum. Þar er í dæmaskyni vísað m.a. til kvikmyndagerðar en gerst hefur að hluta þjóðgarðsins hefur verið lokað fyrir umferð vegna vinnu við gerð kvikmynda. Í 2. mgr. ákvæðisins er kveðið á um heimild þjóðgarðsvarðar til að loka tímabundið hlutum garðsins vegna viðburðanna. Nefndin ræddi ákvæðið nokkuð en fram komu sjónarmið um að með ákvæðinu væri þjóðgarðsvörðum veitt of víðtæk völd til lokunar á hlutum garðsins án samráðs við viðkomandi svæðisráð. Nefndin telur ekki ástæðu til að leggja til breytingar á ákvæðinu og telur þjóðgarðsverði vera vel til þess fallna að meta hvort aðstæður séu þannig að rétt sé að heimila tímabundnar lokanir svæða enda annast þeir daglegan rekstur og stjórn viðkomandi rekstrarsvæðis. Aðrar heimildir þjóðgarðsvarða til lokunar á hlutum garðsins eru vegna aðsteðjandi náttúruvár eða ef landsvæði eða lífríki liggja undir skemmdum þannig að talið sé nauðsynlegt að grípa til tafarlausra aðgerða. Að lokum vil ég nefna að nefndin ræddi það nokkuð að ljóst er að auka þarf fjármagn til rekstrar þjóðgarðsins. Með auknum fjölda gesta eykst þörf fyrir innviðauppbyggingu til verndar náttúru þjóðgarðsins og til að búa starfsemi innan þjóðgarðsins viðunandi skilyrði. Fjölga þarf starfsmönnum þjóðgarðsins sem vinna á starfssvæði hans en einnig þarf að fjölga á skrifstofu þjóðgarðsins með auknum umsvifum. Með fleiri starfsmönnum skapast tækifæri til að styrkja rekstrareiningar þjóðgarðsins og færa fleiri þætti starfseminnar nær þjóðgarðinum sjálfum. Samkvæmt 21. gr. laganna er heimilt að innheimta gestagjöld innan þjóðgarðsins sem ætlað er að mæta kostnaði við þjónustu og eftirlit með dvalargestum. Með breyttri 21. gr. laganna verður þjóðgarðinum heimilt að innheimta þjónustugjöld vegna leyfisveitinga og samninga sem skulu standa undir kostnaði við veitingu leyfa, umsjón og eftirlit með leyfisskyldri starfsemi. Gæta þarf að því að þjóðgarðurinn fái nægjanlegt fé af fjárlögum svo mögulegt verði að ráðast í mikilvæga innviðauppbyggingu svo þjóðgarðurinn megi vaxa og dafna landsmönnum öllum til hagsbóta. Að mati nefndarinnar er mikilvægt að frumvarpið nái fram að ganga enda til mikilla bóta fyrir starfsemi þjóðgarðsins. Með því verður kveðið skýrt á um ábyrgð á fjárreiðum í samræmi við lög og önnur ákvæði laganna skýrð í ljósi reynslu síðustu ára og brugðist er við ábendingum sem nefndinni bárust í fullu samráði hlutaðeigandi hagsmunaaðila. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Hv. þm. Róbert Marshall, hv. þm. Vilhjálmur Árnason og hv. þm. Ásta Guðrún Helgadóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en rita undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda. Að öðru leyti skrifa undir frumvarpið auk þess sem hér stendur og er formaður umhverfis- og samgöngunefndar, hv. þingmenn Katrín Júlíusdóttir, Haraldur Einarsson, Birgir Ármannsson, Elín Hirst og Svandís Svavarsdóttir auk þeirra sem ég taldi upp áðan. Ég vil þakka nefndinni fyrir gott samstarf. Ég held að góð niðurstaða hafi náðst í þetta mál og ég held að frumvarpið muni leiða það af sér að okkar mikilvægi og fallegi þjóðgarður verði betri, betur verði gætt að náttúruvernd og að uppbygging innviða og allt utanumhald og umsýsla verði með faglegri og betri hætti í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisframsögu. Ég vildi hins vegar að gefnu tilefni spyrja hv. þingmann, formann nefndarinnar og framsögumann, um stöðu áheyrnarfulltrúa. Ég hef fylgst með þessum málum nokkuð lengi en ég vildi aðeins spyrja, vegna þess að um það hafa verið einhverjar meiningar, er það ekki alveg skýrt, er ekki hægt að treysta því ef þarf að setja það eitthvað sérstaklega inn að áheyrnarfulltrúar, sem mér finnst að vísu að ættu að vera fullgildir fulltrúar og finnst galli að svo sé ekki, að þeir séu með umræðu- og tillögurétt? Manni finnst það svo fullkomlega sjálfsagt, en einhverjar deilur hafa verið um það. Ég hef aldrei nokkurn tímann í nokkurri stjórn heyrt um að eitthvert vafamál sé um það. En það er ástæðan fyrir því að ég spyr að þessu vegna þess að þetta er alveg gríðarlega mikilvægt. Eru þeir með umræðu- og tillögurétt í stjórninni? Ég vil fá að spyrja að því vegna þess að ef einhver vafi er á því þá finnst mér að við þurfum að bæta þar úr. Ég segi það alveg skýrt að mér finnst að þessir aðilar, áheyrnarfulltrúar, ættu raunar að vera fullgildir stjórnarmeðlimir. Það er bara af augljósum ástæðum að þeir eru fulltrúar aðila sem hafa beinna hagsmuna að gæta og mikilvægt að rödd þeirra heyrist og á þeim sé tekið mark í stjórninni. Ég vil fá að heyra hjá hv. þingmanni hvernig þetta mál nákvæmlega stendur því það skiptir mjög miklu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Það er rétt, við ræddum nokkuð stöðu áheyrnarfulltrúa. Því miður kom það upp að það var málum blandið hvernig tilhögun og hvaða réttindi áheyrnarfulltrúar hefðu. Við tökum fram mjög skýrt að þeir hafi málfrelsi og tillögurétt, ég tel það rétt og eðlilegt og tek undir með hv. þingmanni að þannig á það að vera og á ekki að vera málum blandið hvernig það er. Hvernig eða hvort þeir eigi að hafa fullgilda aðild, það var einnig rætt, en niðurstaðan varð sú að við töldum ekki rétt á þessu stigi að leggja til breytingar á skipun stjórnarinnar. Það var gert með vísan til þess að það mundi riðla valdahlutföllum sem ákveðin voru þegar þjóðgarðurinn var stofnaður á sínum tíma, en þar skipti mestu að það var gert með sátt allra sveitarfélaganna á landinu.

Virðulegi forseti. Þá er það alveg kýrskýrt hver túlkun nefndarinnar er og mikilvægt er að allir séu meðvitaðir um það. Ég heyrði hvað hv. þingmaður sagði, hann talaði mjög skýrt og ég er sammála honum, ég átta mig á rökunum að áheyrnarfulltrúinn er með fullgilda aðild. Síðan vildi ég líka spyrja af ástæðu. Nú er þjóðgarðurinn fyrir alla Íslendinga og mjög mikilvægt að þannig verði það. Það skiptir máli að fólk fái að njóta þjóðgarðsins. Þeir aðilar sem hafa notað hann og hafa verið frumkvöðlar á þessu sviði og hafa gert það um áratugaskeið, ég held að fullyrða megi að almenna reglan sé sú að þeir fari vel með og séu náttúruverndarsinnar í bestu merkingu þess orðs. En ég vildi fá að vita, virðulegi forseti, af því að ég held að á einum stað séu tekin út orðin „og njóta“ í breytingu 2. gr. laganna þar sem segir: Gefa almenningi kost á að kynnast og njóta náttúru og sögu svæðisins. Ég spyr því hvort það sé rétt og hvort eitthvað sé um það að ræða í frumvarpinu að við séum að draga úr rétti almennings til að njóta þjóðgarðsins. Ég skal alveg viðurkenna að mér finnst sumir sem að þessum málum koma nálgast þetta svolítið sérkennilega og séu jafnvel með einhverjum hætti að reyna að takmarka aðgengi almennings og sérstaklega þess hóps sem eru náttúruverndarsinnar í bestu merkingu þess orðs. Það þoli ég illa. Ég spyr því hv. þingmann hvort eitthvað sé í frumvarpinu sem takmarki aðgengi fólks að þjóðgarðinum umfram það sem nú er.

Virðulegi forseti. Fyrst aðeins varðandi áheyrnaraðildina. Ég held að við hv. þingmaður skiljum það nákvæmlega eins, við erum að tala um og það er mjög skýrt í nefndaráliti að þeir sem eru með áheyrnaraðild hafi bæði málfrelsi og tillögurétt. Engum blöðum er um það að fletta. Nei, ég tel heldur ekki að við séum að takmarka aðgang á nokkurn hátt. Við erum hins vegar að styrkja hann, mundi ég segja. Það sem frumvarpið gengur fyrst og fremst út á er að skýra þær reglur sem gilda. Við sjáum að ásókn í þjóðgarðinn er gríðarlega mikil. Það eru ekki bara útivistarsamtök, heldur líka fólk sem vill reka þar alls kyns atvinnutengda starfsemi, fá leyfi til kvikmyndagerðar o.s.frv. Það hafa komið upp mál sem hafa valdið óvissu og einstakir aðilar hafa kannski upplifað að starfsemi þeirra eða vera þeirra hafi stangast á við aðra. Við vildum reyna með öllum tiltækum ráðum að skýra þetta. Ég tel að okkur hafi tekist það. En það kemur fram algjörlega nýr kafli í 15. gr. þar sem kveðið er á um hvernig eigi að fara með alla þá samninga sem snúa að atvinnutengdri starfsemi og líka um leyfisveitingar vegna skipulagðra viðburða sem kalla á aðstöðu, mannafla eða meðferð tækja. Megintilgangurinn er að upplifun alls fólks af þjóðgarðinum verði ánægjuleg. Þar hafi það allir á tilfinningunni að gengið sé um þjóðgarðinn okkar af mikilli ábyrgð, vegna þess að þetta er okkar stærsta og fallegasta náttúruperla. Við þurfum að sýna henni fulla virðingu. Ég tel að verið sé að gera það í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Mig langar í upphafi að fara aðeins yfir það að þótt þetta mál láti við fyrstu sýn ekki mikið yfir sér og virðist vera einhverjar stjórnkerfisbreytingar sem ættu að geta farið ljúflega í gegn þá hefur málið fengið mjög mikla yfirferð, það hefur verið mikil yfirlega yfir því í nefndinni vegna þess að það komu strax mjög miklar athugasemdir við frumvarpið sem lagt var fram í þinginu af hæstv. ráðherra. Formaður nefndarinnar, hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, fór ágætlega yfir þau atriði sem við vorum að fjalla um þar og helst voru gagnrýnd. Það kemur líka vel fram í nefndarálitinu. Ég held að það sé á engan hallað þegar ég segi frá því að á vordögum, þegar þinginu var að ljúka fyrir sumarfrí, vorum við að velta því fyrir okkur í nefndinni hvað við gætum gert, vegna þess að þótt málið láti ekki mikið yfir sér þá eru þetta engu að síður margar greinar og það voru margar greinar sem fengu á sig athugasemdir. Það var mjög mikil vinna fyrir nefndina að fara í gegnum þetta og gera þær breytingar sem gera þurfti þannig að sátt næðist um þetta mál. Við fengum því hv. þingmenn Svandísi Svavarsdóttur og Vilhjálm Árnason til að fara í málið í sumar og vinna breytingartillögur með ráðuneytinu og hagsmunaaðilum og hlusta á það sem þeir sögðu og vinna með þeim breytingartillögur sem menn teldu að mundu gagnast best fyrir starfsemi þjóðgarðsins. Þetta gekk svona líka ljómandi vel að þegar við hin mættum sólbrún og sæl til vinnu eftir sumarleyfi voru þau búin að þessu og fyrir lágu þær breytingar sem við erum að fara yfir hér. Vil ég færa þeim miklar og góðar þakkir fyrir vinnu sínu að þessu máli í sumar. Ég held að við séum komin með ágæta niðurstöðu. Þegar um svona starfsemi er að ræða er eðlilegt að farið sé í gegnum einhverjar breytingar með reglulegu millibili í ljósi reynslunnar. Það eru níu ár síðan lög um þjóðgarðinn voru samþykkt á þingi og það er eðlilegt að við förum í gegnum einhver atriði og gerum breytingar. Eins og fram kom í máli hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar var aðallega ræddur stóri vandinn. Í þessu frumvarpi eru fjölmörg atriði sem var algjör sátt um en það voru líka atriði sem orkuðu tvímælis í ljósi þess að hugmyndafræðin að baki stjórnsýslu garðsins á að vera ákveðin valddreifing og mikil og góð aðkoma heimamanna. Menn töldu að með frumvarpinu væri verið að stefna því í ákveðna hættu, þ.e. menn væru að beygja út af þeirri braut. Það kom síðan strax í ljós að það var alls ekkert ætlan ráðuneytisins eða þeirra sem höfðu unnið þessar breytingar og þess vegna fóru menn svona vasklega í það verk að gera breytingar, þannig að menn gætu verið sáttir og næðu frekar markmiðunum um valddreift stjórnfyrirkomulag garðsins. Síðan var töluvert rætt um staðsetninguna á framkvæmdastjóranum, þ.e. hvar hann ætti að vera. Þegar við erum með garð sem snertir á svona mörgum sveitarfélögum og er svona víðfeðmur er eðlilegt að sú umræða komi upp. Það er eðlilegt að fólki finnist kannski ekki sjálfsagt að hann sé í Reykjavík. En svo kemur aftur á móti sú umræða: En er eitthvað þægilega fyrir þá sem eru fyrir sunnan garðinn að fara norður fyrir til þess að komast á skrifstofuna? Svo kemur á móti að við erum öll býsna tæknivædd í dag og staðsetning er farin að skipta minna og minna máli. Ég held þess vegna að í því öllu saman eigi menn að leitast við í framtíðinni að reyna að hafa starfsemina sem næst garðinum sjálfum og ná samkomulagi um það hvar það er. Mín vegna, af því þetta er ekki stór skrifstofa, mætti líka færa hana með reglubundnu millibili. Það kæmi líka til greina að mínu viti. Ég kem úr stjórnmálaflokki sem hefur barist fyrir og vann að verkefninu Störf án staðsetningar. Ég held að við þurfum í auknum mæli innan stjórnsýslunnar að fara að bjóða upp á slík störf. Það er hægðarleikur í því tækniumhverfi sem við búum í í dag. Það er ekki lengur þannig að menn þurfi alltaf að vera líkamlega á staðnum heldur getur það verið í gegnum fjarfundabúnað o.s.frv. Ég hef ekki miklar áhyggjur af þessum samskiptum. Ég held að til að staðfesta þann vilja að það sé valddreifing og mikil samvinna við heimamenn skipti máli að staðsetning stjórnenda stofnunarinnar eða garðsins sé sem næst garðinum sjálfum. Virðulegi forseti. Að því öllu sögðu er mjög mikilvægur kafli í þessu nefndaráliti, sem er lokakafli álitsins, sem fjallar um fjárframlög til þjóðgarðsins. Það er algjör lykilkafli. Við horfum á, eins og hv. þm. Höskuldur Þórhallsson nefndi, alveg gríðarlega aukna ásókn í garðinn, ekki aðeins út af ferðaþjónustunni heldur hafa verið teknar þarna stórar kvikmyndir og það er ákveðið umstang sem fylgir því. Við verðum að fara að taka þessi mál öll miklu, miklu alvarlegar en gert hefur verið, þ.e. hvernig við ætlum að hleypa þessum mikla og aukna ferðamannastraumi að helstu náttúruperlum okkar og hvernig við ætlum að svara aukinni ásókn í alls kyns atvinnustarfsemi sem tengist náttúru Íslands. Hún hefur fengi mikla og góða auglýsingu út um allan heim, er helsta aðdráttarafl ferðamanna og er helsta aðdráttarafl kvikmyndageirans. Ef við pössum ekki upp á það skemmist sú vara, því að ósnert náttúra er vara fyrir okkur Íslendinga sem við höfum verið að selja og hagnast mjög mikið á og hefur komið okkur upp úr öldudalnum eftir hrun, það held ég að við getum öll verið sammála um. Þess vegna skiptir þetta svo miklu máli. Þess vegna skiptir máli að við förum í gegnum allt þetta fyrirkomulag, eins og verið er að gera hér, að skerpt sé á ákveðnum atriðum sem þurfa að vera í lagi o.s.frv. En það breytir því ekki að við getum verið með æðislega fína reglugerð eða reglur og reglugerðir um stjórnfyrirkomulag o.s.frv. og hver ábyrgð hinna og þessa sé þegar kemur að fjárreiðum og lýst því hér í salnum að við séum með áhyggjur af því að aukinn ferðamannastraumur geti farið að hafa skaðleg áhrif á náttúru Íslands og þjóðgarðinn, en síðan kemur ekkert fjármagn til að halda þessu við, svo kemur ekki nægt fjármagn til að reka þetta. Það kemur ágætlega fram í umsögninni að auka þurfi fjármagn til rekstrar þjóðgarðsins og við þurfum að fara í innviðauppbyggingu. Það er ekki bara í Vatnajökulsþjóðgarði. Horfum á allt samgöngukerfið hér á landi. Horfum á aðra staði úti um allt land þar sem menn hafa látið undir höfuð leggjast að sinna því að byggja upp samhliða auknum ferðamannastraumi. Við höfum fest okkur í deilum um það hver á að innheimta gjald af ferðamönnunum og við höfum eytt öllum þessum árum í að takast á um hver ætli að taka það verkefni að sér. Við höfum sóað mikilvægum tíma. En það er ekki einungis gjaldtakan af ferðamönnum sem á að skila okkur peningum til uppbyggingar heldur á ríkisstjórnin að horfast í augu við að töluvert mikið af auknum tekjum í ríkissjóð kemur út af auknum ferðamannastraumi. Þess vegna ber okkur að varðveita þá tekjulind ríkisins með því að fara í innviðauppbyggingu, af því fjármagni sem kemur í gegnum ferðaþjónustuna. Það hefur ekki verið gert. Það hefur ekki verið gert í nægjanlegum mæli. Það er miður. Við erum á flugi í ferðaþjónustunni og ég er ein þeirra sem telja að við þolum alveg þennan fjölda ferðamanna og treysti því að þær mælingar séu allar í lagi svo lengi sem við tryggjum uppbyggingu. Það þýðir ekki að vera með allt vaðandi í einbreiðum brúm áfram og láta eins og hér séu aðeins 330 þúsund hræður sem fara við og við umhverfis landið sitt. Það er ekkert þannig lengur. Við fáum gesti, í fyrra voru það 1,2 milljónir og í ár er gert ráð fyrir jafnvel 1,6 milljónum. Þessir ferðamenn nota alla okkar innviði. Þeir nota innviðina á höfuðborgarsvæðinu. Þeir nota almenningssamgöngurnar. Þeir nota vegakerfið. Það er gríðarlegt álag á allt kerfið en á sama tíma situr þessi ríkisstjórn og segir, eins og um samgöngumálin: Það er ákvörðun, forgangsröðun í ríkisfjármálum, að setja ekki aukna fjármuni í samgöngur. Hvað þá að hún ætli að samþykkja einhverja samgönguáætlun, þótt það sé lögbundið. Það eru vonbrigði með allt þetta sem ég tjái hér. Ég er ekki að reyna að finna eitthvað að hjá þessari ríkisstjórn heldur er ég að tala um þetta vegna þess að hagsmunirnir eru svo miklir. Ef við viljum veg og vanda greinarinnar sem mestan og bestan þá verðum við að koma þessum málum í lag, vegna þess að annað eru skammtímasjónarmið. Til lengri tíma litið verða þessir hlutir að fara í lag núna. Við þurfum að gera innviðauppbyggingaráætlun ef við ætlum að halda áfram að fá þessar tekjur af ferðamönnum. Virðulegi forseti. Þá langar mig líka að nefna að í umræðunni um Vatnajökulsþjóðgarð verður maður að koma inn á þá umræðu sem orðið hefur um þjóðgarð á öllu miðhálendinu. Það hefur verið hávær krafa bæði innan úr þessum sal og frá þjóðinni að hafin verði vinna við að skilgreina hvar mörk slíks þjóðgarðs eigi að liggja. Það hafa verið gerðir skoðanakannanir. Var ekki skoðanakönnun í Morgunblaðinu, nú man ég það ekki alveg? Hún sýndi a.m.k. að 2/3 eða vel yfir 2/3 hluta landsmanna vildu fá þjóðgarð á miðhálendinu. Svo er aftur vandinn sá að við erum kannski með ólíkar hugmyndir um hvar það er eða hvar mörkin eigi að liggja. En það breytir því ekki að það er á ábyrgð þeirra stjórnvalda sem nú sitja að fara að hefja þá vinnu að skilgreina hvar mörkin eigi að liggja og ræða við okkur hin um það. Jú, jú, menn eru örugglega að skoða þau mál einhvers staðar, en það þarf að eiga víðtækt samtal til þess að sátt geti orðið um það hvar þjóðgarður á miðhálendinu eigi að vera. Ég kalla eftir því tengt þessari umræðu að svo verði, að kallað verði til þverpólitísks og faglegs samráðs um mörk nýs þjóðgarðs á miðhálendinu. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur lagt fram þingmál um þetta. Við í Samfylkingunni höfum gert það líka og höfum ályktað um þetta á að ég held tveimur landsfundum í röð. Ég veit að Björt framtíð styður það og Píratar án efa og svo veit ég að þingmenn innan stjórnarflokkanna gera það líka. Við ættum að einhenda okkur í að skilgreina þetta. Ég sé einmitt þverpólitískt lið þingmanna hér í hliðarsal kinka mjög ákaft kolli undir þessari ræðu minni. Ég mæli það á hliðarsölum að það er mikil spenna fyrir því að fara í slíka vinnu. Ég geri ráð fyrir því að við hendum okkur í það eftir ræðu mína. Þetta frumvarp allt saman er til mikilla bóta. Það er til bóta fyrir starfsemi þjóðgarðsins, enda er öll nefndin á þessu máli fyrirvaralaust. Það er verið að skýra og skerpa á ákveðnum þáttum í starfseminni. Eins og kemur ágætlega fram í nefndarálitinu er ljóst að stjórnfyrirkomulag Vatnajökulsþjóðgarðs er mjög frábrugðið öðrum stofnunum og það er eðlilegt, enda er þetta fyrirbæri frábrugðið ýmsu öðru eða flestu öðru sem við rekum hér á landi í dag, það er svo sem alveg eðlilegt og ekki þarf allt að vera eins. En þess vegna er mikilvægt að við fylgjumst vel með og bregðumst við þegar það kemur þörf til að gera einhverjar aðlaganir og breytingar til að skýra og skerpa hlutverk þeirra sem þarna starfa og til að styðja við vinnu þeirra, af því að löggjöfin hér skiptir máli fyrir þjóðgarðsverðina og fyrir alla sem starfa í þjóðgarðinum, að þau séu með skýran lagagrunn undir því sem þau eru að gera. Enn og aftur vil ég hvetja til þess að þeim skýra lagagrunni fylgi síðan aukið fjármagn til starfseminnar sem allra fyrst. Mig langar að nefna annað í lokin, sem við höfum oft rætt í nefndinni, og ekki aðeins á þessu kjörtímabili heldur líka á síðasta kjörtímabili, og ég veit að hv. þm. Svandís Svavarsdóttir hefur skoðað þau mál þar sem hún er fyrrverandi umhverfisráðherra, og það er spurningin um hvort mögulega eigi að koma á einhvers konar stjórnfyrirkomulagi fyrir alla þjóðgarða á Íslandi, að menn reyni að ná því saman. Við erum með þjóðgarða sem eru hver með sína stjórnina og eru líka með ólíkt umhverfi til að starfa í og ólík hlutverk. Ef við horfum á fjárveitingar til þjóðgarðanna er þeim líka mjög misskipt. Ég man eftir einhverjum tímabilum þar sem t.d. þjóðgarðurinn á Snæfellsnesi fékk ekki neitt. Einmitt núna þegar ferðaþjónustan er að eflast svona mikið skiptir máli að hann gleymist ekki, þegar við horfum öll á Vatnajökulsþjóðgarð og mikilvægt hlutverk hans. Ég held þess vegna að þetta gæti verið snjallt, þótt ég ætli ekkert að úttala mig um það. Ef vinna leiðir síðan í ljós galla á því fyrirkomulagi er ég alveg til í að endurskoða hug minn. En eins og staðan er núna held ég að það gæti verið snjallt að við værum með eina stjórn yfir þessu öllu sem gæti þá forgangsraðað fjármunum sem við á Alþingi ákvæðum að ættu að fara til þjóðgarða, af því að sú stjórn hefði samkvæmt faglegri þekkingu sinni og vitneskju miklu meiri og betri yfirsýn yfir það en við hvað þarf að gera hvar og við treystum þeim þá líka fyrir því verkefni. Virðulegi forseti. Að lokum ætla ég aftur að þakka hv. þingmönnum Vilhjálmi Árnasyni og Svandísi Svavarsdóttur fyrir að vinna þessa vinnu svona vel og ná samstöðu um málið og formanninum fyrir að setja málið í þann góða farveg. Að því sögðu lýsi ég því hér yfir að ég er á þessu máli og við í Samfylkingunni styðjum það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur ræðu hennar. Ég get verið sammála því sem þar kom fram að þetta frumvarp og þær breytingartillögur sem nú liggja fyrir eru til mikilla bóta fyrir þjóðgarðinn. Það sem vakti áhuga minn á að eiga orðastað við þingmanninn var umfjöllun um staðsetningu skrifstofu framkvæmdastjóra þjóðgarðsins. Ég get alveg tekið undir þá niðurstöðu sem hér varð að eðlilegast sé að stjórnin taki ákvörðun um það. Þetta er starfsemi sem ætti í raun að geta hreyfst til eftir aðstæðum hverju sinni og verið á hvaða starfsstöð þjóðgarðsins sem er. Mig langar hins vegar að spyrja þingmanninn út í það fyrirkomulag sem nú er til staðar. Eitt af því sem hefur vakið hvað mesta furðu mína í íslenskri stjórnsýslu er þegar ég áttaði mig á því að framkvæmdastjóri þjóðgarðsins er í raun í einmenningsstarfsstöð á höfuðborgarsvæðinu. Ýmsar stofnanir umhverfisráðuneytisins eru staðsettar á höfuðborgarsvæðinu, skrifstofur annarra þjóðgarða eru á höfuðborgarsvæðinu, þannig að það lægi þá alla vega beinna við að þessi skrifstofa væri staðsett í samstarfi við aðrar stofnanir. Víðast hvar úti um landið, þar sem eru einmenningsstarfsstöðvar, er reynt að koma þeim fyrir í samkrulli við aðrar, í einhvers konar þekkingarsetrum. Ég vil því spyrja hvort þetta tiltekna atriði hafi ekkert komið til umræðu í nefndinni eða í umfjöllun nefndarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það kom allt upp í þeirri umræðu, gjörsamlega allt. Þetta var tekið fyrir á mörgum fundum og var mikið rætt, staðsetningin, staða þjóðgarðsvarða, framkvæmdastjóra og stjórnarinnar, allt þetta var mikið rætt. Þegar það er opnað svona, þar sem stjórnfyrirkomulagið er svona ólíkt öðrum stofnunum, þá er eðlilegt að margir hafi á því skoðun. Við ákváðum að vera með mjög opinn huga gagnvart því að breytingar ættu sér stað. Og þessi breyting að færa ákvörðunina um þetta til stjórnarinnar byggir á því að við treystum á að þar verði tekin fagleg ákvörðun um svona mál, þ.e. hvar framkvæmdastjóri á að vera staðsettur og hvernig starfsumhverfi hans á að vera. Ég hef mínar prívatskoðanir á þessu. Upp á það að gera að markmiðið er að það sé ákveðin valddreifing og öflugt samstarf við heimamenn fyndist mér eðlilegra og betra, líka symbólskt séð, að framkvæmdastjóri, sama hvort þeir verða einn, tveir eða fleiri í framtíðinni, eða starfsstöðin verði nálægt þjóðgarðinum, þ.e. í sveitarfélögunum í kring, og gæti þess vegna færst þar til. Það segi ég þrátt fyrir að hafa haldið ræðu um það áðan að það skipti ekki máli hvar menn væru staðsettir út af tækninni, en það er stundum þannig að það er mikilvægt. Ég tel það vera í þessu tilfelli. Ég ætla ekki að hafa einhverja sérstaka skoðun á því hvort framkvæmdastjóri þurfi að vera með öðrum eða vera bara einn. En ég held að það sé rétt sem 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar næst að spyrja út í sýn þingmannsins á framtíðarfyrirkomulag og skipan þjóðgarða á Íslandi. Þar er náttúrlega allt undir eins og þingmaðurinn fór ágætlega yfir. Það sem ég hef hugleitt sérstaklega og hefði viljað heyra viðhorf þingmannsins til er annars vegar skipan þjóðlendna og hins vegar hvernig framtíðarskipan þjóðlendna á að fara saman með umræðu um framtíðarskipan þjóðgarða og hugsanlega þjóðgarðs á miðhálendinu. Nú kann að vera að þingmaðurinn hafi ekkert velt þessu sérstaklega fyrir sér, en ég trúi að hún hafi a.m.k. eitthvað velt þessu fyrir sér. Og hugsanlega hvort þetta komi eitthvað til umræðu í nefndinni samhliða umfjöllun þessa máls.

Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef aldrei sett mig sérstaklega vel inn í þjóðlendumálin. Hins vegar er ég almennt þeirrar skoðunar að við eigum að reyna að hafa sem mesta og besta yfirsýn yfir þetta miðlægt, þ.e. að yfirsýnin sé á einum stað. Ég nefndi það áðan að ég teldi eðlilegt hvað þjóðgarðana varðar að við værum með eina stjórn yfir öllum þjóðgörðum sem hefði þá það hlutverk í raun og veru að vera faglegur eftirlitsaðili með þeim ákvarðanatökuaðilum um það hvar eigi að byggja upp og hvert fjármagn eigi að fara. Í allri svona umræðu er ég alltaf tilbúin og opin fyrir breytingum sem leiða til þess að við verðum með öflugra fyrirkomulag og öflugra utanumhald. Ég held að menn eigi að taka þetta samband inn í umræðuna um þjóðgarða á miðhálendinu og skoðunina á því. Það verður án efa gert. Ég er mjög spennt fyrir því að stofnaður verði þjóðgarður á miðhálendinu og ég deili því með, held ég örugglega, meiri hluta þingmanna hér inni. Ég hef saknað þess að við ræðum ekki hvernig sá þjóðgarður eigi að líta út, því að ég held að ekki séu allir á sama stað með það hvernig hann eigi að vera. Ég held að stóra verkefnið núna sé að hefja það samtal vítt og byrja það verkefni að þrengja okkur niður á það hvar við ætlum að enda með slíkan þjóðgarð, af því að við viljum hann öll. Það er best að mínu viti að fara að hefja þá vinnu sem allra fyrst svo útkoman verði sem best. Komum okkur út úr þrasinu, höfum þetta þverpólitískt og reynum að ná einhverri almennilegri samstöðu um það verkefni. Ég held að það verði farsælast.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það geta allir verið sammála um að við þurfum að standa vel vörð um þjóðgarðana okkar en það virðist vera ósamræmi í því hvernig rekstri þeirra er háttað og utanumhaldi. Því langar mig að spyrja hv. þingmann, því að nú hefur verið til umræðu að gera gjörvallt hálendið að einum þjóðgarði, hvort hún telji að það mundi í raun og veru styrkja hina, hvort þá mundi ekki alveg örugglega fylgja fjármunir til þess að geta rekið þjóðgarðinn með sóma og hvort þingmaðurinn haldi að við þurfum að breyta eitthvað stjórnsýslunni í kringum þessa mestu og dýrmætustu, ég mun ekki segja eign þjóðarinnar, heldur það sem við eigum að passa upp á fyrir komandi kynslóðir. - Svolítið skrýtin klukkan hérna.

Forseti hefur áður tilkynnt að það er eitthvað bilerí, en forseti fylgist nákvæmlega með tímasetningunni.

Maður áttar sig ekki sjálfur á því hvað maður má tala mikið. Það er eins og maður fái alltaf meiri tíma, þetta er draumastaða. Það sem mér leikur mest forvitni á að vita er hvort það mundi styrkja núverandi þjóðgarða ef við settum á stofn þjóðgarð fyrir allt miðhálendið og hvað við þurfum helst að gera til þess að laga stöðuna eins og hún er í dag.

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Þróunin hefur á undanförnum árum verið svolítið þannig að Vatnajökulsþjóðgarður hefur fengið mjög mikla athygli. Fjármunirnir hafa verið að fara þangað, en þeir eru ekkert nægir og langt í frá. Það er farið ágætlega yfir það, ég ætla ekki að segja vel en það er reifað í nefndarálitinu að þörf er á auknum fjölda starfsmanna, fjármagni til ýmissa verkefna og innviðauppbyggingar. Við erum með mjög öflugt fólk og maður hugsar til þess að við þurfum hugsjónafólk í það verkefni að starfa í kringum þennan þjóðgarð og við erum með það. Við erum lánsöm. En við getum samt ekki gert endalausar kröfur á þessa fáu hausa og við þurfum að setja aukið fjármagn þarna inn. En þó að Vatnajökulsþjóðgarður hafi kannski fengið mestu athyglina á undanförnum árum þá hefur hann ekki fengið nóg. Á sama tíma erum við með aðra þjóðgarða. Ég tók sem dæmi áðan þjóðgarðinn á Snæfellsnesi sem er mikil perla og þangað er mikil ásókn ferðamanna með auknum ferðamannastraumi. Við höfum alls ekki sett nægilegt fjármagn þangað. Ég hef þess vegna varpað því fram og við nokkur í þessari umræðu hvort ekki væri best fyrir garðana sjálfa, og það sama eigi við þegar þjóðgarður á miðhálendinu verður stofnaður - ég veit að svo mun verða og vona að það verði helst innan skamms - að ein stjórn verði helst sett yfir alla þessa þjóðgarða sem tæki ákvarðanir um það út frá faglegum forsendum hvert fjármagnið sem við á Alþingi setjum til þjóðgarða eigi að fara. Það gæti líka veitt okkur þá yfirsýn sem nauðsynleg er yfir rekstur allra þjóðgarðanna þannig að við gætum tekið ákvarðanir byggt á því.

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta svar og verð eiginlega, þrátt fyrir að ég sé í andsvörum, að vera sammála hv. þingmanni. Ég tel að það sé mjög brýnt að við pössum upp á þjóðgarðana okkar, veitum fé til þeirra og núna er þetta sérstaklega brýnt því að þetta er auðvitað ein af höfuðástæðum þess hversu vinsælt Ísland er meðal ferðamanna. Ástæðan fyrir því að ég tiltek hjarta hálendisins er að ef við berum gæfu til að verða við þeirri áskorun þá væntir maður þess að farið verði í heildræna skoðun á því hvernig við getum rekið alla þjóðgarðana okkar með sóma og miðlað þeirri þekkingu sem þegar hefur fengist, t.d. með Vatnajökulsþjóðgarði. Eðlilega þarf sá þjóðgarður mikið utanumhald, þetta er ekki bara stórfengleg náttúra heldur eru margar hættur á þessum stað, hvort sem þær eru út af náttúrunni sjálfri eða af mannavöldum. Ég vona að þingheimur stefni í þessa átt, núna virðist vera ákveðin stemning í öllum flokkum, en það eru auðvitað að koma kosningar, fyrir því að vernda landið okkar og mikil stemning fyrir þjóðgarði í hjarta Íslands. Mig langar að heyra hvort hv. þingmaður telji, ef við setjum á fót stóran þjóðgarð á hálendinu, hvort það gæti orðið til þess að fókusinn færi meira á að afla fjármuna og þekkingar til þessara mikilvægu verkefna sem lúta að því að vernda náttúru landsins.

Forseti. Ég ætla að leyfa mér að vera hjartanlega sammála hv. þingmanni. Þessi umræða hefur breyst svo mikið frá því bara fyrir nokkrum árum þegar menn litu svo á að vernd náttúru væri einhvern veginn í andstöðu við atvinnulíf. Núna erum við komin miklu lengra í umræðunni og hún snýst miklu frekar um það hvernig við getum verndað þetta aðdráttarafl og þá tekjulind sem íslensk náttúra er. Ef við eyðileggjum hana þá missum við þessa tekjulind frá okkur. Við getum kannski horft á þetta kalt þannig. Það eru síðan auðvitað sjónarmið að vernda náttúruna náttúrunnar vegna, en ég held að þessi aukna samstaða eða fylgisaukning við náttúruvernd sé líka af praktískum ástæðum. Við getum ekki gengið um náttúruna hvernig sem er. Af því að hv. þingmaður nefndi þann fjölda ferðamanna sem kemur og skoðar þessar perlur þá verð ég að viðurkenna að ég hef líka breytt mjög sjónarmiðum mínum hvað varðar t.d. aðgangsstýringu að náttúruperlum. Við vorum með einhverja draumsýn fyrir kannski sex, sjö, átta árum um að það væri hægt að borga eitt gjald við hliðið í Keflavík, svo ætti fólk bara að fara frjálst um og við sæjum um að vernda náttúruna með þeim peningum. Staðan í dag er bara allt önnur. Með ferðamenn sem fara með þessu áframhaldi að slá í 2 milljónir og svo meira með þessum ofboðslega vexti þá erum við bara komin á allt annan stað. Við erum komin á þann stað að þurfa að stýra þessu miklu, miklu betur ef við ætlum ekki að lenda í vanda og skaða náttúru Íslands og þar með líka þá atvinnugrein sem á henni byggir. Við þurfum að fara í gegnum þessa umræðu. Mögulega þurfum við að spyrja okkur, og það snýst líka um öryggisatriðin: Hvernig á að ná til allra þessara ferðamanna sem fara í gegnum 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Vatnajökulsþjóðgarð. Um er að ræða frumvarp sem byggir á ákveðinni endurskoðunarskyldu sem var saumuð inn í lögin um Vatnajökulsþjóðgarð, nr. 60/2007. Þá strax var samþykkt í lögunum ákvæði til bráðabirgða um að endurskoða ætti stjórnfyrirkomulag garðsins eigi síðar en í janúar 2013 í samstarfi ríkis og sveitarfélaga. Sú vinna var sett í gang veturinn 2012/2013. Starfshópurinn skilaði síðan niðurstöðu sinni um endurskoðun á stjórnfyrirkomulagi Vatnajökulsþjóðgarðs í ágúst það ár. Þannig má segja að við séum í raun og veru enn þá að byggja á lagarammanum sem settur var 2007 en ekki síður þeirri hugmyndafræði sem var lögð til grundvallar því að Vatnajökulsþjóðgarður varð yfir höfuð til. Ég held að rétt sé að staldra við það í þessari umræðu að mikil áhersla var lögð á að grunnurinn væri mjög breið pólitísk og fagleg samstaða, að um grunninn að Vatnajökulsþjóðgarði ríkti sátt og sameiginlegur skilningur vegna þess að mikilvægt væri að þjóðgarðurinn stæði undir nafni burt séð frá úrslitum þingkosninga eða pólitískum sviptingum á hverjum tíma. Af þeim sökum og í ljósi þessarar samstöðu og þessa kjarna og þessarar forsögu þótti okkur í umhverfis- og samgöngunefnd algerlega óhjákvæmilegt að leita leiða til að ná sátt um frumvarpið sem hér er til umfjöllunar. En það er skemmst frá því að segja að frumvarpið eins og það kom frá umhverfisráðuneytinu olli töluverðum titringi. Menn höfðu áhyggjur af því að verið væri að draga úr þessu valddreifða stjórnfyrirkomulagi þjóðgarðsins og jafnframt væri verið að auka miðstýringu að miklum mun. Þessar áhyggjur voru orðaðar bæði á fundum nefndarinnar og í umsögnum við frumvarpið. Nefndin varð sammála um að ekki væri viðunandi að ljúka málinu með slíkar áhyggjur innan borðs. Af þeim sökum, eins og hér hefur aðeins komið fram í framsögu hv. formanns nefndarinnar og hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur, freistuðum við í nefndinni þess að leiða þau sjónarmið saman og ná betri sátt um málið. Til þess var sett sérstök vinna í gang núna í sumar og sú tillaga sem hér er til umfjöllunar er afurð þeirrar vinnu, þ.e. afurð þeirrar vinnu sem hafði að markmiði að ná meiri sátt um málið og draga úr þeirri tortryggni sem um það ríkti. Þetta samstarf var fyrst og fremst við stjórn þjóðgarðsins, umhverfis- og auðlindaráðuneytið og síðan við ákveðna hagsmunaaðila sem deildu þessum sjónarmiðum með okkur. Við töldum öll afar óheppilegt ef við værum með frumvarpinu og endurskoðuninni að stefna í uppnám þeirri miklu sátt sem hafði verið um grundvöll garðsins á sínum tíma. Ástæðan fyrir þeirri hugsun, a.m.k. af hendi þeirrar sem hér stendur, snerist ekki bara um Vatnajökulsþjóðgarð heldur ekki síður um þá umræðu sem hér hefur aðeins verið drepið á, þ.e. umræðuna um mögulegan miðhálendisþjóðgarð. Við vitum að í slíkan þjóðgarð verður ekki ráðist nema við séum með sambærilega sátt til grundvallar. Ég fæ kannski að víkja aðeins betur að því hér á eftir. Mig langar að nefna nokkur atriði varðandi þessi mál, kannski ekki svo mikið um einstök tæknileg úrlausnarefni sem ágætlega er gerð grein fyrir í nefndaráliti og breytingartillögum heldur miklu frekar um þá stærð sem við erum með í okkar höndum sem er hvorki meira né minna en stærsti, eða næststærsti, það eru nokkur áhöld um það, þjóðgarður í Evrópu. Þetta er að minnsta kosti langstærsta friðlýsta svæði landsins og þarna er starfsemi sem eykst mjög frá ári til árs. Við vitum að sú aukna starfsemi gerir kröfu um töluvert aukið umfang bæði starfsfólks, fjármuna, faglegs baklands og annarra þátta sem þurfa að vera fyrir hendi til þess að byggja góðan þjóðgarð. Við höfum sérstakan kafla í nefndarálitinu sem varðar fjárframlög til þjóðgarðsins. Það er kannski ekkert sérstaklega venjulegt að fagnefnd Alþingis geri það. En við töldum það afar mikilvægt í ljósi þessa máls sérstaklega að nefndin í heild léti þau skilaboð frá sér fara í þverpólitískri sátt að við teldum að auka þyrfti verulega fjármagn til rekstrar þjóðgarðsins. Það þarf að auka verulega í innviðauppbyggingu og tryggja viðunandi skilyrði innan þjóðgarðsins, fjölga starfsmönnum sem vinna á starfsstöðvunum sjálfum en ekki síður - og í andsvari hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur áðan kom fram umræðan um skrifstofuna og þessa fámennu starfsstöð - þá getur nefndin þess sérstaklega að gríðarlega mikilvægt er að fjölga á skrifstofu þjóðgarðsins með auknum umsvifum. Það er ekki vegna þess að við séum sérstaklega áhugasöm um marga starfsmenn á skrifstofum almennt heldur kannski miklu frekar vegna þess að efla þarf mjög faglegt bakland þjóðgarðsins. Það er mikilvægt fyrir þjóðgarðsverði, landverði og aðra þá sem vinna á vettvangi að geta sótt í smiðju sterks, faglegs baklands sem byggir á rannsóknum, þekkingu og almennilegri fjármögnun. Það er ekki fyrir hendi í dag. Starfsmenn úti á örkinni, hvort sem það eru landverðir, þjóðgarðsverðir eða aðrir, þurfa jafnvel að leysa úr málum allt of mikið frá degi til dags. Það sama gildir um verkefni sem ættu að vera í faglegu baklandi en eru jafnvel á hendi stjórnar þjóðgarðsins sem er samsett með tilteknum hætti en þarf að takast á hendur verkefni sem væri miklu betur fyrir komið á öflugri, faglegri starfsstöð. Þáttur sem líka þarf að nefna er samspil Vatnajökulsþjóðgarðs og þeirrar uppbyggingar sem þar hefur verið, stjórnunar- og verndaráætlunar þjóðgarðsins, og síðan nýsamþykktra náttúruverndarlaga. Við fjölluðum nokkuð um að mikilvægt væri að samræma ákvæði laganna og kannski meira framkvæmd laganna við það sem er að finna í nýsamþykktum náttúruverndarlögum. Við teljum rétt að skoðað verði hvort sérstaka samræmingu þurfi milli þeirra ákvæða sem er að finna í náttúruverndarlögum og laga um stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs, sérstaklega um utanvegaakstur. Við teljum að það sé eitthvað sem þurfi að kanna. Við teljum líka mikilvægt að hafa sjónarmið þjóðgarðsins sérstaklega í huga þegar við ræðum um samspil almannaréttar og sívaxandi ferðaþjónustu sem er að finna í bráðabirgðaákvæði með lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013. Umhverfisráðherra ber að leggja fram frumvarp um þau mál á haustþingi 2017 hið síðasta. Það er kannski eitt af stærstu og flóknustu viðfangsefnum sem er við að eiga í náttúruvernd á Íslandi, einmitt þetta samspil milli hins aldagamla frjálsa aðgangs almennings að landinu til þess að njóta þess og skoða og síðan aukins álags af völdum aukinnar ferðaþjónustu og atvinnurekstrar sem byggir í raun og veru sinn grunn á náttúru Íslands. Það er á mörkunum að okkur dugi sá tími sem er fyrir hendi til að klára það fyrir tilsettan tíma en á sama tíma er óviðunandi annað en að þessi réttarstaða sé skýrð. Það er gríðarlega mikilvægt að sú réttarstaða sé skýrð með viðunandi hætti. Mig langar að víkja að þáttum sem lúta að samspili Vatnajökulsþjóðgarðs við önnur friðlýst svæði og aðra þjóðgarða. Hér var aðeins rætt um það í andsvörum áðan. Það hefur verið til umfjöllunar á ýmsum vettvangi og á vettvangi umhverfis- og auðlindaráðsins þegar sú sem hér stendur gegndi embætti umhverfis- og auðlindaráðherra að samþætta þau verkefni betur. Ég veit að hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir þekkir að á yfirstandandi kjörtímabili hefur það líka verið til skoðunar að samþætta sérstaklega þau verkefni sem lúta að friðlýstum svæðum, þjóðgörðum og öðrum framkvæmdatengdum verkefnum sem heyra undir umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Það væri fróðlegt að heyra í andsvari hjá hv. þingmanni hvaða áskoranir voru helstar í því verkefni öllu saman, því að þær eru töluvert margar. Það er mikilvægt að við náum hér á einhverjum tímapunkti þverpólitískri vinnu um þessi mál. Það að lenda alltaf í einhverri pólitískri blindgötu með svona mál í aðdraganda kosninga eða hvað það er og geta í raun aldrei náð almennilega utan um málið er óviðunandi. En það er eitthvað sem við sjáum gerast ítrekað. Staðan er sú að við erum með yfir 100 friðlýst svæði í landinu. Utanumhald um þau er með ýmsu móti, friðlýsingarskilmálarnir eru með ýmsu móti og varðveislugildið mismunandi og verndargildið með ýmsum hætti. Við erum með þrjá mismunandi þjóðgarða sem heyra undir þrjár ólíkar stofnanir og tvö ólík ráðuneyti. Það er jafnvel þannig að við erum með starfsfólk tveggja þjóðgarða eða tveggja stofnana hlið við hlið á sömu þúfu í sitt hvorum bolnum með sitt hvoru merkinu en báðir eru að vinna fyrir íslenska ríkið til að verja náttúru Íslands fyrir íslenskan almenning og í þágu náttúrunnar til lengri framtíðar og komandi kynslóða. Við erum í raun að fara bæði illa með mannafla og fjármagn þegar við gerum þetta svona. Og ég held að það sé mikilvægt að við náum utan um þessa hugsun alla samhliða því sem við skoðum hvernig við komum miðhálendisþjóðgarði og undirbúningi að honum af stað. Eins og fram hefur komið er stofnun miðhálendisþjóðgarðs eða þingsályktunartillaga um að kanna forsendur og skilgreiningu á miðhálendisþjóðgarði til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd. Það er þingmál sem er flutt af þingflokki vinstri grænna en er hins vegar mál sem hefur notið töluverðs þverpólitísks stuðnings, bæði í þinginu og utan þings, af grasrótarhreyfingum og ýmsum því um líkum. En síðan gerist það fyrir einhverjum fáum mánuðum að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra setur af stað vinnu undir sínu ráðuneyti þar sem hún felur embættismönnum með aðkomu grasrótarhreyfinga að kanna forsendur stofnunar miðhálendisþjóðgarðs. Því ber að fagna að þar komi fram pólitískur stuðningur við málið en hins vegar er sérkennilegt að segja má að með vissum hætti sé ráðherrann þar með að grípa fram fyrir hendur þingsins sem hefur málið til umfjöllunar hjá sér og það vekur líka áhyggjur. Ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að ræða, þó að það hafi verið rætt hér aðeins við ráðherrann í óundirbúnum fyrirspurnatíma, að það er mikilvægt fyrir svona verkefni að það sé jafnframt unnið í þverpólitískri samstöðu. Ég hef væntingar til þess að í aðdraganda kosninga verði þetta rætt og ég tók eftir því á Fundi fólksins sem haldinn var um helgina, þótt ekki væru fulltrúar alla flokka á því sérstaka málþingi sem fjallaði einmitt um miðhálendisþjóðgarð, voru allir á því, með blæbrigðamun, að þetta væri mikilvægt að skoða. Ég held að við eigum að halda því áfram. Ég held líka að skilningur manna á því að þarna fari saman vernd og aðgengi, vernd og fræðsla, sé að aukast og fólk sér líka að þjóðgarður snýst ekki um að loka og banna heldur líka um að skilgreina mismunandi verndargildi svæða og að sum svæði séu þannig að þau megi varla snerta meðan önnur séu þeirrar gerðar að þar sé jafnvel verið að stunda hefðbundinn landbúnað og aðrar nytjar án þess að það ógni þjóðgarðinum með nokkru móti. Hér hefur líka aðeins verið rætt hvort stjórnfyrirkomulag slíks þjóðgarðs ætti að vera með sama móti og stjórnfyrirkomulag Vatnajökulsþjóðgarðs. Það er auðvitað algerlega sérstök hugsun og líka ástæðan fyrir því að það náðist sátt um Vatnajökulsþjóðgarð á sínum tíma að þar er ekki bara miðlæg stjórn heldur eru svæðisráð. Það eru ráð sem eru skipuð af heimamönnum sem hafa bæði taugar til svæðisins og þekkja það best, bæði náttúrufarið og umhverfið o.s.frv. Svæðisráðin eiga síðan fulltrúa í stjórn garðsins. Þarna tvinnum við saman með mjög óvenjulegum og skapandi hætti heildarsýn og sterka aðkomu heimamanna. Það finnst mér vera sjónarmið sem væri mjög mikilvægt að vera nestuð með, ef svo má að orði komast, inn í stjórnfyrirkomulag miðhálendisþjóðgarðs, að vera með samhæfða og miðlæga sýn á það sem mikilvægast er en um leið að tryggja aðkomu heimamanna, bæði í daglegri umsýslu en ekki síður í stefnumörkun, innviðauppbyggingu o.s.frv. Við sjáum það í allri löggjöf, umsýslu, áherslum og þróun á þessum þáttum í náttúruverndarmálum undanfarin ár og áratugi að við erum að færa okkur frá miðstýringu í áttina að meiri dreifstýringu. Við erum að færa okkur meira í þann farveg að náttúruverndin eigi í raun og veru að eiga heima heima. Það dugi ekki að stýra allri náttúruvernd frá einhverjum miðlægum, ósýnilegum stað. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Um leið búum við við þá áskorun á Íslandi þar sem hartnær tveir þriðju landsmanna búa á höfuðborgarsvæðinu með litla eða enga landfræðilega aðkomu að þessum mikilvægu náttúruverndarsvæðum að tryggja sameiginlegan skilning allra landsmanna á mikilvægi þjóðgarðsins og sameiginlega tilfinningu fyrir því að allir íbúar eigi þjóðgarðinn saman. Það er vegferð sem við þurfum að finna út hvernig við eigum að nálgast því að það er auðvitað eðlilegt að allir landsmenn eigi í einhverjum skilningi þjóðgarðinn þannig að hann standi undir nafni sem slíkur. Ég veit að hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir, sem ég er hér ítrekað að ávarpa sérstaklega því að hún situr hér í salnum, hefur líka áhuga á að ræða þjóðlendur og samspil við þá þætti, þ.e. við friðlýst svæði, þjóðgarða, þjóðlendur, og hvernig við stillum saman strengi varðandi öll þau landsvæði sem eru á hendi ríkisins með einhverju móti. Mér finnst það afar spennandi hugsun að hérna megi samhæfa og samþætta. Ég held að það sé eitthvað sem við eigum líka að skoða. En ég segi það enn og aftur, af því að við hv. þingmaður höfum góða reynslu af því í alls óskyldu máli, þ.e. endurskoðun á nýjum lögum um útlendinga, að við flytjum ekki fjöll bara í nafni meiri hluta á Alþingi heldur verðum við að gera það þverpólitískt. Ég held að miðhálendisþjóðgarður eða einhvers konar heildarutanumhald um náttúruverndarsvæði á Íslandi verði að vera með þeim hætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur ræðuna og yfirferð yfir þessi mikilvægu mál sem snúa að skipan þjóðgarða, vernd og nýtingu lands. Að hluta til svaraði hv. þingmaður því sem ég hafði áhuga á að spyrja út í en ég fer þá kannski bara aðeins lengra með það. Annars vegar er viðfangsefnið að það þarf að vera í hinni daglegu rekstrarstjórn þessara svæða. Það er eitt verkefni. Síðan er verkefnið ýmiss konar stjórnsýsla sem snýr þá náttúrlega að þeim sem vilja fá leyfi til að nýta eða leyfi til einhverra athafna inni á þeim svæðum sem við viljum vernda eða taka frá fyrir tiltekna nýtingu og köllum þá þjóðgarða eða verndarsvæði. En síðan eru það ýmiss konar framkvæmdir, umsjónin með landinu, landvarslan. Það snýst einfaldlega um að þekkja svæðið, vita hvar viðkvæmir blettir eru og eftir hverju þarf að líta. Á þessu sviði höfum við náttúrlega þekkinguna á mismunandi stöðum í stjórnsýslunni. Í Umhverfisstofnun er mikil stjórnsýsluþekking. Sú stofnun er fyrst og fremst stjórnsýslustofnun nema þar sem kemur að umsjón með náttúruverndarsvæðum. Þar kemur landvarslan og slíkt inn í. Síðan höfum við þjóðgarðana þar sem er orðin töluverð reynsla af umsjón með landi. Svo höfum við stofnanir eins og Landgræðsluna og Skógræktina þar sem er mikil reynsla af því að hugsa um land og samstarfið við aðra sem hugsa um land eða hafa umsjón og yfirráð með landi. Þess vegna finnst mér svo mikilvægt að vita hvernig við getum látið þetta allt spila saman á sem skynsamlegastan hátt.

Virðulegi forseti. Ég er ekkert betur til þess fær að svara því en þingmaðurinn. Ég held að við séum álíka settar með það að við þekkjum þessa innviði nokkuð vel og þekkjum hvað er í gangi á hverjum stað. En við erum ekki með endanlegt svar um það hvernig þessu væri best fyrir komið. Við erum samt sammála um að ástandið eins og það er er ekki besta ástandið. Ég er sammála hv. þingmanni um að við eigum gríðarlega sterkar stofnanir sem fara að hluta til með verkefni sem eru kjarnaverkefni í starfsemi þeirra, eins og stjórnsýsluverkefni Umhverfisstofnunar og verkefni Landgræðslu og Skógræktar sem eru með öðrum hætti. Ég held að það kalli á, og það er kannski mitt svar við þessu, vilja sem er þverpólitískur og þverfaglegur, að klára þær breytingar sem liggur í augum uppi að þarf að fara í. Ég hef reynslu af því að fara býsna brött inn í umhverfisráðuneytið og ætla mér að fara í alls konar breytingar á stofnanastrúktúr. Í því ráðuneyti eru stofnanir á annan tug, þar sem hægt væri að rökstyðja að þær ættu að vera þrjár eða fimm eða eitthvað slíkt, eitthvað allt annað en þær eru. Hins vegar er eðli málsins samkvæmt og af pólitískum ástæðum, bæði hér í þinginu og úti í samfélaginu, vegna líka tortryggni, verðskuldaðrar eða ekki, í samfélaginu, hjá sveitarfélögunum o.s.frv., mjög þungt fyrir fæti að fara í breytingar. Ég veit að hv. þingmaður þekkir það líka eftir sína vinnu sem hún hefur tekið að sér fyrir núverandi umhverfisráðherra. Ég lýsi eftir hugmyndum hv. þingmanns. Ég tel að ef við mundum stilla saman strengi gætum við gert gagn í þessum efnum með sérfræðingum á þeim góðu stofnunum sem við ræðum hér.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og get tekið undir að ég held að skynsamlegt sé að næstu skref verði tekin í breiðri samvinnu, bæði pólitískri og þverfaglegri, því að stundum finnst okkur, og mér oft og tíðum, kannski allt of fáir fagmenn á þessu sviði en þar er þó mikil sérhæfing. Hver lítur á sitt verkefni sem það mikilvægasta, eins og gengur. En mig langar að koma inn á tvennt annað. Hv. þingmaður kom aðeins inn á þjóðlendurnar. Framvinda þess verkefnis, þjóðlenduverkefnis, er sú að ríkið er að taka við ákveðinni umsjón með töluvert miklu af landi. Ef ég skil rétt hefur í stjórnsýslunni verið töluvert mismunandi sýn á hvernig menn fara þá með það land, hvort það sé bara fyrst og fremst það að búið er að skilgreina mörkin. Þá geti hugsanlega verið að aðrar stofnanir komi að stjórnsýslu og umsjón með því landi. Til dæmis ef þjóðgarður á miðhálendinu yrði til. Það yrði væntanlega hluti af því samtali, og hvort á að nálgast það út frá þjóðgarða- og verndarhugsuninni eða út frá þjóðlenduverkefninu sem slíku, eða bara taka allt saman í eina umræðu. Síðan er það aftur á móti aðkoma almennings og áhugamannafélaga. Þar sem voru stofnuð náttúruverndarsamtök og -félög um land allt upp úr 1970, þegar náttúruverndarhugsun var að koma á fullt inn í þjóðfélagið, þá færðist þetta meira yfir á miðlæg samtök. Ég held að mjög mikilvægt sé ef á að nást breið sátt að einhvern veginn verði ýtt undir þessa starfsemi 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni áhugaverðar vangaveltur. Mig langar áður en ég bregst við þeim að bæta aðeins við sjónarhorni sem ég hef ekki haft hér í ræðu minni eða andsvörum, sem eru sjónarmið sem lúta að rannsóknum og þróun, þ.e. rannsóknarsamfélaginu, háskólunum o.s.frv. Ég held að það sé afar mikilvægt í nýrri og vaxandi atvinnugrein að við styðjum við rannsóknir og þróun í ferðaþjónustu en ekki síður þurfum við að styrkja grunnrannsóknir í náttúruvernd eða náttúrurannsóknir, grunnrannsóknir þar. Það vildi ég hafa sagt. Þannig að við byggjum ákvarðanir okkar á haldgóðri þekkingu. Hv. þingmaður spyr hvort við getum séð fyrir okkur, svo ég umorði það sem hún segir og hún hristir þá höfuðið ef ég fer ekki rétt með, sameiginlegt utanumhald um verndarsvæði undir hefðbundnum formerkjum og þjóðlendur eða hvort þetta verði að vera aðskilið. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög spennandi áskorun að vera með sameiginlega einhvers konar umsýslustofnun - við þyrftum væntanlega að reyna að hafa eitthvert meira spennandi nafn á því - sem hefði það hlutverk að halda utan um land sem væri á snærum ríkisins, eða samfélagsins ef við viljum kalla það sem svo. Því að þarna eru oft ákveðnir gagnvegir, þarna er ákveðin skörun líka sem við sjáum oft. Hv. þingmaður veltir líka fyrir sér aðkomu almennings og grasrótarsamtaka. Ég er alveg sammála því sem hv. þingmaður segir. Með nýjum náttúruverndarlögum var verið að reyna að auka áhrif sveitarfélaga og auka á mikilvægi vitundar heimamanna í löggjöfinni. Ég held að það sé þannig sem við getum ýtt 

Virðulegi forseti. Það mál sem er til umræðu er að mörgu leyti góðra gjalda vert. Ég styð það. Það hefur tekið mjög jákvæðum breytingum í meðförum umhverfis- og samgöngunefndar, sérstaklega eftir að tveir hv. þingmenn úr nefndinni fóru í að sníða af því helstu vankanta í sumar. Þessir hv. þingmenn eru Vilhjálmur Árnason og Svandís Svavarsdóttir. Og náðst hefur mjög góð samstaða um þetta mál í nefndinni. Þetta er kannski ekkert sérstaklega stórt eða flókið en þetta eru lagfæringar á þeim lagaramma sem Vatnajökulsþjóðgarður býr við. En af því tilefni er ágætt tækifæri til að taka umræðuna sem hér hefur verið í gangi um þjóðgarða og það fyrirkomulag sem við höfum í þeim efnum hér á landi. Mig langar til að segja, eins og aðrir hafa gert hér, að það fyrirkomulag sem er notað varðandi rekstur Vatnajökulsþjóðgarðs með þessum svæðisráðum, þar sem tryggð er aðkoma heimamanna á hverjum stað er auðvitað vegna þess að þjóðgarðurinn er mjög víðfeðmur og spannar mjög mikið landsvæði. Komið hefur í ljós að það er mjög vel heppnað. Það gengur mjög vel að vinna hlutina með þeim hætti. Meðal þess sem hefur opinberast mér í þeirri vinnu sem fram hefur farið í þessu máli í nefndinni er að þegar og ef menn færu í að stofna þjóðgarð á miðhálendinu eða stækka Vatnajökulsþjóðgarð og sameina hann þjóðgarði sem næði yfir miðhálendi Íslands, þá væri þetta stjórnarfyrirkomulag á þeim þjóðgarði mjög vel heppnað til að tryggja aðkomu þeirra sem búa í nágrenni þjóðgarðsins og eiga hagsmuna að gæta á því landsvæði sem um ræðir. Auðvitað væri það æskileg þróun ef menn færu í það að stækka Vatnajökulsþjóðgarð, búa til miðhálendisþjóðgarð sem næði yfir miðhálendið og tengdist inn í Vatnajökulsþjóðgarðinn. Það væri jafnframt æskilegt að þeir þjóðgarðar sem fyrir eru, Þingvallaþjóðgarður og Snæfellsjökulsþjóðgarður, rynnu saman inn í rekstur þessa stóra þjóðgarðs á miðhálendinu og á Vatnajökulssvæðinu þannig að úr yrði ein yfirstofnun, þjóðgarðastofnun, sem færi með stjórnun þessara þjóðgarða. Um þetta tel ég að ætti að geta náðst nokkuð þverpólitísk samstaða. Í tillögum hins svokallaða hagræðingarhóps ríkisstjórnarinnar, sem tók til starfa í upphafi þessa kjörtímabils og í sátu auk annarra hv. þm. Vigdís Hauksdóttir og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, sem eru formaður og varaformaður fjárlaganefndar, var það ein af tillögunum sem hópurinn lagði til að rekstur Þingvallaþjóðgarðs yrði sameinaður öðrum rekstri og uppbyggingu þjóðgarða og friðlýstra svæða og að mynduð yrði ein stofnun sem færi með yfirstjórn þessara landsvæða. Við heyrum í þessari umræðu í dag að sambærileg sjónarmið eru uppi í rauninni innan allra stjórnmálaflokka sem eiga fulltrúa á Alþingi. Því miður hefur ekkert orðið úr þeim áformum sem birtust okkur í tillögum hagræðingarhóps ríkisstjórnarinnar í upphafi þessa kjörtímabils, en það sýnir þó að minnsta kosti að þessar hugmyndir ættu ekki að mæta mikilli andstöðu innan þeirra stjórnmálaflokka sem eiga fulltrúa á þingi. Það væri óskandi að við mundum einmitt ganga jafn langt og hagræðingarhópur ríkisstjórnarinnar lagði til þegar hann sagði í sínum tillögum og texta að innan slíkrar stofnunar ættu líka heima friðlýst svæði, því að við erum með nokkrar ólíkar tegundir af landi sem er í opinberri eigu. Það eru þjóðlendur sem eru undir forsætisráðuneyti, það eru friðlýst svæði sem flest eru í umsjón Umhverfisstofnunar, það eru sérstök svæði eins og Þórsmörk þar sem Skógræktin er í forsvari og svo erum við með þjóðgarðana. Það væri auðvitað æskilegt og eðlilegt að við hefðum umsjón allra þessara landsvæða á einni hendi og innan einnar stofnunar. Ég sat síðast í morgun fund í Þingvallanefnd þar sem ég hef verið nefndarmaður undanfarin ár, á þessu kjörtímabili og því síðasta, og er stjórn þjóðgarðs. Þetta er nú um margt svolítið sérstök nefnd því að hún er skipuð sitjandi þingmönnum eingöngu en er stjórn þjóðgarðsins. Þetta hefur sýnt manni betur en nokkuð annað hversu mikil tækifæri eru fólgin í því að taka frá tiltekin svæði og láta þau lúta sérstakri stjórn og umsjón og ábyrgð eins og gert hefur verið með þjóðgarðinn á Þingvöllum. Þess vegna vil ég segja að það væri eðlilegt í því ástandi sem nú blasir við Íslendingum í ferðamálum að við mundum huga að þessum málum þannig að samfella væri í því hvernig við skipuleggjum þessi landsvæði. Það væri á einni hendi hvernig við byggðum upp áætlanir um að dreifa mannfjölda, á einum stað væri ákveðið hvernig við ætlum að huga að merkingum, byggja upp stíga, hvar eigi að leyfa fólki að tjalda, hvar verði leyfð umferð og hvernig ólíkar tegundir af ferðamennsku, hjólreiðar, göngur, jeppaferðamennska, vélsleðar, mótorhjól og ýmis konar fjallasport og skíðamennska geti farið saman innan þessara svæða. Og svo auðvitað bara almenn náttúruupplifun sem fellur undir alla þessa flokka. Þetta er vinna sem búið er að vinna í mjög mörgum löndum, ekki síst löndum í kringum okkur. Ég nefni til dæmis alveg sérstaklega Noreg og Skotland. Ég var nýverið á ferð um Skotland. Þar er til mikillar fyrirmyndar hvernig að þessum málum hefur verið staðið. Uppbygging er langt á veg komin, skipulagið er mjög gott. Það er ótvíræð upplifun þeirra sem sækja þjóðgarða heim í Skotlandi að þetta sé í umsjón almennings, sé eign fólksins og sé hugsað fyrir alla. Þetta er ekki fyrir einhvern þröngan hóp, ekki spurning um efnahag, þetta er gert til þess að allir geti notið og komist í tengsl við náttúruna. Sem er einmitt hluti af því verkefni sem við fáumst við innan Þingvallanefndar, þar sem yfirlýst stefna þjóðgarðsins er að reyna eftir fremsta megni að kaupa upp þau lönd og það land sem farið hefur undir sumarbústaði, sem ráðstafað var til sumarbústaðabyggða innan þjóðgarðsins á síðustu öld. Nefndin hefur verið mjög trú því verkefni sínu eftir fremsta megni, þegar losnað hefur um bústaði eða lönd eða þau ganga kaupum og sölum hefur nefndin forkaupsrétt sem hún hefur nýtt sér í eiginlega öllum þeim tilfellum þar sem henni er það kleift. Er það yfirlýst stefna nefndarinnar og stjórnar Þingvallaþjóðgarðs. Af hverju er það gert? Jú, það er vegna þess að þjóðgarður er þjóðarinnar. Allt svæðið á að heyra undir almenning. Þar á að vera jafn aðgangur fyrir alla. Það er ekki hugmyndin að fólk sem hefur meiri fjárráð en aðrir geti keypt þar sérstök svæði, lokað þeim af og haft þau sérstaklega fyrir sig. Það er einfaldlega hluti af mannréttindum að mínu mati að eiga aðgang að hreinni og fallegri náttúru. Ég tala nú ekki um þegar um jafn heilagan stað í sögu landsins er að ræða eins og sjálfa Þingvelli. Þar er það sérstaklega mikilvægt að við tryggjum að það sé algerlega óháð efnahag að aðgengið sé fyrir alla og þetta sé fyrir þjóðina. Meðal þess sem fjallað var um í samtali nefndarinnar um það mál sem hér er á ferðinni var staðsetning höfuðstöðva Vatnajökulsþjóðgarðs. Hvort þær ættu að vera í garðinum. Að mörgu leyti getur maður tekið undir að það væri æskilegt ef hægt væri að gera það, að höfuðstöðvarnar væru þar. En á hitt ber auðvitað að benda líka að fjögur ólík svæði eru innan þjóðgarðsins. Það eru nokkrir þjóðgarðsverðir sem hver um sig sér um ákveðin svæði. Mesta hagræðið er í því fólgið og þeir hafa sjálfir bent á það að geta átt fundi sína á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjavík, þar sem önnur stjórnsýsla er og þar sem mestallt af opinberum erindisrekstri sem tengist rekstri þjóðgarðsins fer fram. Það eru auðvitað rök sem koma á móti. En menn geta séð fyrir sér að ef slík yfirstofnun, þjóðgarðastofnun, yrði sett á fót væri eðlilegt að stjórnsýsluhluti hennar væri með höfuðstöðvar á höfuðborgarsvæðinu en síðan væru svona svæðisstjórnir og starfsemi og stofur í garðinum sjálfum sem færu með verkefni sem tengdust sérstaklega svæðunum. Síðan hefur líka verið rætt um lokanir sem þjóðgarðsvörðum eru veittar heimildir til og hafa haft heimildir til, að loka tilteknum svæðum t.d. vegna hættu á einhvers konar skemmdum eða náttúruhamförum, en líka vegna tiltekinna verkefna eins og t.d. kvikmyndaverkefna. Þá þurfum við auðvitað að ræða og velta fyrir okkur: Er nóg að verið sé að gera litla stuttmynd sem ekki margir kannski koma til með að horfa á til að réttlæta það að menn loki tilteknum svæðum í þjóðgarðinum? Hvaða skilyrði þurfa að vera fyrir hendi til þess að beitt sé lokunum? Í mínum huga ættu menn að reyna eftir fremsta megni að beita þeim ekki. Ég held að það ætti eiginlega alltaf að vera hægt að beina kvikmyndagerðarfólki eitthvert annað. Þetta er í rauninni atriði sem er svolítið óafgreitt og er ekki gengið frá með neinum rækilegum hætti í málinu. Það þarf að geyma það til betri tíma. En auðvitað má á móti benda á að í mjög mörgum kvikmyndaverkefnum, eins og t.d. þeim sem hafa verið framkvæmd við sunnanverðan Vatnajökul, í skriðjöklunum þar, er auðvitað um gríðarlega kynningu að ræða, bæði á landi og síðan þjóðgörðunum. Og það er auðvitað hluti af þeirri starfsemi sem á að fara fram í þjóðgarðinum að reyna að laða fólk þangað, koma fólki til að fara út í náttúruna, út í þjóðgarðana, og upplifa hana. Ég mundi sjá fyrir mér að með öflugri stofnun sem færi með stjórn stærra landsvæðis en Vatnajökulsþjóðgarðs gætum við gert miklu meira en við gerum í dag. Farið með þennan hluta starfseminnar mun lengra, þessa kynningu á náttúrunni og gildi hennar. Við eigum auðvitað draga ungt fólk að, sem mögulega finnur ekki atvinnu í þéttbýliskjörnum, sem þiggur hugsanlega einhverjar bætur, það er mikið af ungum karlmönnum, strákunum okkar, sem eru fastir fyrir framan tölvuna og eru á bótum, sem mögulega gætu notið góðs af því að komast til starfa sem þjóðgarðsstarfsmenn. Það er dálítið kaldhæðnislegt að horfa framan í það að verkefni eru í gangi hér á landi sem eru mönnuð sjálfboðaliðum erlendis frá, tugunum saman, sem er bara mjög jákvætt út af fyrir sig, ekkert að því, sem vinna við stígagerð í þjóðgörðunum, í Þórsmörk og að Fjallabaki og víðar. Þetta er fólk sem býður sig fram til að koma. Í Þórsmörk er það á vettvangi Skógræktar ríkisins þar sem mjög mikið fyrirmyndarstarf hefur farið fram. Fólkið kemur og fær fæði og gistingu, sem er ekki nema bara tjaldgisting, og vinnur við uppbyggingu á stígakerfi sem við njótum síðan öll góðs af. Af hverju gerir fólk þetta? Jú, það er stórkostleg upplifun fyrir það. Þetta eru mjög falleg svæði, þetta er gefandi vinna og allir hafa gott af því að taka til hendinni úti í náttúrunni. Auðvitað eigum við Íslendingar að vera með einhvers konar verkefni í gangi þar sem við bjóðum ungmennum, okkar fólki á aldrinum 16–25 ára, eða upp undir þrítugsaldurinn, að taka til hendinni og láta ekki sitt eftir liggja í að byggja upp þjóðgarðana. Bæði væri það æskilegt fyrir þjóðgarðana að því leytinu til að við værum að kynna þeim komandi kynslóðum sem taka við landinu okkar þann hluta landsins og svo er þetta gríðarlega jákvæð og holl upplifun fyrir þá einstaklinga sem um ræðir. Það er svolítið grátlegt, að við skulum ekki með einhverjum hætti reyna að koma okkar unga fólki meira út í þessi verkefni. Það er vissulega töluvert af ungum Íslendingum sem vinna mikið fyrirmyndarstarf innan Vatnajökulsþjóðgarðs. Ég kynntist því á ferðum um Jökulsárgljúfur í sumar hversu mikið fyrirmyndarstarf er þar á svæðinu, hvað það er jákvæð og fín uppbygging sem þarna er búið að ráðast í. Það er grátlegt að núverandi stjórnarflokkar skuli ekki hafa staðið sig betur en raun ber vitni í því að fá fjármagn í að klára og ljúka við Dettifossveginn. Þetta er svæði sem er stórkostlegt. Það býður upp á gríðarlega mikla möguleika og getur tekið við miklu meira af ferðamönnum. Það er mjög jákvætt að fá fólk á þessi svæði. Þetta er stórkostleg náttúra sem þarna er á ferðinni og það væri miklu æskilegra að við settum peninga í að byggja upp innviði sem nýttust í slík verkefni frekar en að eyða milljörðum af almannafé í að byggja upp stóriðju á borð við þá sem er í útjaðri Húsavíkur og hefur leitt til þess að auðvitað er búið að eyðileggja Þeistareykjasvæðið. Maður veltir fyrir sér: Til hvers er þetta gert? Fyrir hvern eiginlega? Ekki skortir tækifærin í ferðamennsku í Húsavík. Það er troðfullur bær af ferðamönnum þar. Ég vil líka nefna það í lokin þegar kemur að Vatnajökulsþjóðgarði, vegna þess að þar hefur verið að byggjast upp mjög mikil starfsemi sem snýst í kringum svokallaðar jöklagöngur, að þar er á ferðinni upplifun almennings af náttúru sem er gríðarlega sjálfbær. Það að leyfa fólki að fara upp á jökul og ganga þar um, skoða jökulsprungur, skoða ummerki þess að jöklarnir eru að hopa stórum, hefur mjög mikinn fræðslutilgang í för með sér. Það er mjög sterk upplifun fyrir fólk að verða vitni að loftslagsáhrifunum, breytingunum á loftslaginu þarna beint fyrir framan sig. Og svo er þetta mjög umhverfisvæn upplifun, þ.e. þessar göngur hafa ekki nein neikvæð áhrif á umhverfið. Nema ef vera skyldi að fólk skildi eftir sig eitthvað af sorpi á svæðinu, sem reynt er eftir fremsta megni að koma í veg fyrir og gengur mjög vel í flestum þeim tilfellum sem ég þekki til. Þetta er það sem ég vildi nefna hérna í tengslum við frumvarpið sem er svona lagfæring á stjórnkerfi sem hefur í grófum dráttum reynst afar vel. En hægt er að vera með miklu meiri metnað í þessum efnum. Því miður tókst ríkisstjórnarflokkunum, sem lögðu fram þessa tillögu í upphafi síns kjörtímabils, ekki að gera neitt í því að breyta þessum stofnanastrúktúr þjóðgarða og friðlýstra svæða á Íslandi. Þrátt fyrir að greinilega sé vilji til þess og stuðningur hefur það ekki gengið eftir. En ég bind miklar vonir við að það náist í framhaldinu og eftir kosningar þverpólitísk sátt um það að taka virkilega til hendinni og gera þetta af miklum myndarskap. Búa til eina alvöruþjóðgarðastofnun sem fari með yfirumsjón og yfirstjórn alls lands sem almenningur á Íslandi á.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann situr í stjórn þjóðgarðsins á Þingvöllum og mig langar að spyrja hann aðeins út í umræður sem áttu sér stað fyrr í þessari umræðu, tveimur ræðum fyrr eða svo, um það hvort ekki væri réttast að setja bara eina stjórn yfir alla þessa þjóðgarða. Þá er ég að tala um Vatnajökulsþjóðgarð, Snæfellsjökul og líka Þingvallaþjóðgarðinn. Ef menn vilja fara sér eitthvað hægar væri hægt að geyma það að setja Þingvallaþjóðgarðinn með inn en hugmyndin þar að baki er að við séum með faglega stjórn yfir þessu sem mæti út frá öryggisþáttum, innviðauppbyggingu og náttúruvernd, öllu þessu sem við þurfum að fara eftir, væri með einhverjar kríteríur og gæti þar með ráðstafað á rétta staði fé sem við mundum setja almennt inn til þjóðgarða og tryggt að allir þjóðgarðarnir væru í raun og veru á sama stað þegar að ákvarðanatöku kemur. Því miður hefði á tímabili þurft að setja töluvert mikið fjármagn á Þingvelli, miklu meira en menn fengu. Mikið álag er þar á náttúruna. Sömuleiðis hefur Snæfellsjökulsþjóðgarður orðið út undan. Maður veltir fyrir sér hvort ekki sé líka skynsamlegra gagnvart okkur sem erum hér að vinna með það að setja fjármagn í þessa þjóðgarða að við fáum betri yfirsýn yfir verkefnið í heild sinni. Af því að hv. þingmaður þekkir þetta innan frá langar mig að vita hver hans sýn sé á málið.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður setur hér fram mjög góðar spurningar. Maður er fljótur að komast að því þegar maður situr í stjórn þjóðgarðsins á Þingvöllum hversu miklir möguleikar það eru fyrir slíka einingu að skapa sér tekjur. Þegar við blasir jafn mikill ferðamannastraumur og er á Þingvöllum skila sér auðvitað gríðarlegar tekjur í kassann en þar verða þá líka tólin og tækin að vera fyrir hendi til þess að gera það eins og lögin um Þingvallaþjóðgarð hafa gert okkur kleift að gera, þ.e. setja upp innheimtu fyrir bílastæði, gjaldtöku vegna köfunar í Silfru, vera með gestastofur, sölu á fróðleik o.s.frv. Síðan er þetta auðvitað tækifæri fyrir okkur til að stýra mannfjöldanum til að við getum umgengist þessa staði með sjálfbærum hætti. Við getum nefnt Reykjadal fyrir ofan Hveragerði sem dæmi um stað sem er ekki verið að umgangast með sjálfbærum hætti. Þar er verið að ganga á náttúruna. Af veikum mætti hefur verið reynt að sporna við því, með uppbyggingu á pallakerfum og lagfæringum á stígum. Það er augljóst hverjum þeim sem komu þar fyrir tíu árum og svo aftur núna. Ég fór þangað sjálfur stundum á virkum degi, tjaldaði eina nótt og mætti síðan bara til vinnu daginn eftir vegna þess að þetta er í nágrenni höfuðborgarsvæðisins, en það er algerlega útilokað að það sé hægt að upplifa þann stað í dag með sama hætti og maður gerði fyrir tíu árum. Hann er farinn sem slík upplifun. Það segir okkur að við þurfum að stýra uppbyggingunni og vera með það alveg 

Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni í þessu. Ég get sagt hér og sagði líka áðan að ég hef sjálf skipt um skoðun í þessu. Einu sinni var ég á þeirri skoðun að okkur dygði líklega að fá eitthvert eitt gjald einhvers staðar frá ferðamönnum, t.d. bara við komuna til landsins eða í gegnum gistináttagjald, og síðan ætti það að fara í pott og dreifast til uppbyggingar innviða um landið. Síðan hefur landslagið gjörbreyst. Við erum ekki að tala um nokkur hundruð þúsund ferðamenn, á þessu ári er því spáð að þeir verði 1,6–1,7 milljónir. Og vöxturinn heldur áfram. Það þýðir að ef við ætlum að tryggja að varan náttúra Íslands, sem er aðalaðdráttaraflið hingað til lands, haldist ósnortin og verði áfram aðdráttarafl, ef við ætlum þar með bæði að vernda náttúruna og tryggja undirstöður atvinnugreinarinnar, verðum við að fara að aðgangsstýra. Það er svo einfalt. Það gerum við best með gjaldtöku. Þá er bara spurning hvernig því verður best fyrir komið þannig að við verðum ekki með hlið á öðru hverju horni í íslenskri náttúru. Þetta er allt hægt og hefur allt verið gert áður. Þetta snýst um að taka sameiginlega ákvörðun um að hrinda þessu öllu í framkvæmd, vera með einhverja áætlun um hvað menn vilja gera. Það breytir samt ekki því að við munum alltaf þurfa að setja mjög mikla fjármuni frá hinu opinbera til þessara staða. Þar höfum við brugðist. Við höfum verið allt of lengi föst í því að deila um hvaða aðili eigi að innheimta þetta gjald. Á meðan höfum við sólundað dýrmætum tíma sem við hefðum annars haft til innviðauppbyggingar um landið allt. Ríkið hefur ekki staðið sig í því. Eins og hv. þingmaður kom inn á í sinni ræðu hefur þessi ríkisstjórn ekki staðið sig í því að koma með nægt fjármagn til þess að 

Virðulegi forseti. Auðvitað er grátlegt að verða vitni að því að það sem hefur einkennt tök núverandi stjórnarflokka á þessum málaflokki og þeirri uppbyggingu sem nauðsynlegt hefði verið að ráðast í strax í upphafi þessa kjörtímabils eru lausatök og kæruleysi. Það er engin tilviljun. Það er beinlínis grunnforsenda hugmyndafræði a.m.k. annars stjórnarflokksins að vera ekki með mikil ríkisafskipti, það sé á einhvern hátt neikvætt að skipta sér mikið af hlutunum og láta þá bara eiga sér stað á frjálsum markaði og af sjálfu sér, hlutirnir muni leysast með einhverjum hætti. Þetta kæruleysi og þessi lausatök skila okkur eyðileggingu á landi og miklu tjóni á innviðum þjóðfélagsins og náttúrunni. Þess vegna þurfum við að skipta um ríkisstjórn í þessu landi, það blasir við, og taka þetta miklu fastari tökum en gert hefur verið. Það verður ekki gert nógu fljótt. Það er hárrétt sem hv. þingmaður bendir á, það er hægt með miðstýrðum hætti að veita fjármagn til þessara staða en þeir sem best þekkja til þeirra verkefna sem blasa við eru heimamenn. Það er eðlilegt að búa til einhvers konar kerfi þar sem menn geta innheimt á staðnum fyrir aðgang að svæðinu og fengið einhvers konar gjald. Auðvitað er eðlilegt að þeir sem fénýta staðina, flytja þangað ferðamenn, græða á náttúrunni, skili af þeim gróða einhvers konar auðlindagjaldi sem renni síðan til uppbyggingar á stöðunum þannig að tryggt sé að menn nýti féð með sjálfbærum hætti þannig að öryggi þeirra sem njóta sé tryggt, þannig að ekki sé lífshættulegt að koma á þessa staði, eins og er í sumum tilfellum. Það þarf að tryggja eftir fremsta megni aðgengi fyrir alla.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirgripsmikla ræðu hans, enda flutt af mikilli þekkingu á málefninu. Ég vildi fyrst fá að inna hann eftir því að þegar unnið var að skipulagi í Vatnajökulsþjóðgarðinum gætti nokkurs árekstrar á milli ólíkra hópa sem nýttu sér landsvæðin, akandi umferð og göngufólk til að mynda, hvort tekist hafi að leysa úr þeim ólíku hagsmunum í því skipulagi sem við erum með þarna nú eða hvort það þurfi að vinna eitthvað frekar að þróun skipulagsins til þess að leysa úr því. Síðan talar hv. þingmaður um eina þjóðgarðastofnun fyrir landið, þá geri ég ráð fyrir að hann hugsi sér að Þingvellir séu einn af þeim þjóðgörðum sem undir hana mundu falla. Ég held að það sé eðlilegt. En mig langar að spyrja hvort hann teldi þá ekki eðlilegt að þinghelgin sjálf væri áfram á forræði þingsins vegna þess sögulega hlutverks sem Þingvellir og þinghelgin á Þingvöllum leika í sögu landsins og lýðræðisins, eða hvernig hann sjái það fyrir sér. Í síðara andsvari fæ ég kannski að inna þingmanninn eftir því hvort hann telji að við getum tryggt aðkomu heimamanna með einhverjum hætti ef við erum komin með eina miðstýrða landstofnun fyrir alla þjóðgarðana, hvort það að fyrirkomulagið sé fyrir hvert og eitt svæði geri ekki eitthvað til þess að auka sem mest áhrif heimamanna á þróun þjóðgarðanna.

Virðulegur forseti. Ég svara þessu síðasta fyrst. Eins og ég sagði í ræðu minni held ég að fyrirkomulagið með svæðisráðin hafi reynst mjög vel. Ég held að það sé einmitt lykillinn að því að berjast gegn þeim fordómum sem kannski hafa verið of miklir gagnvart hugmyndinni um þjóðgarð og að sú hugmynd felist fyrst og síðast í því að loka einhverjum tilteknum landsvæðum. Þetta tengist kannski líka umræðunni sem hv. þingmaður byrjaði á í andsvari sínu um ólíka hagsmuni mismunandi hópa og hvernig sú togstreita hefur birst okkur. Hún birtist okkur kannski best, ef maður tekur eitt dæmi, í þeirri ákvörðun Vatnajökulsþjóðgarðs að prófa lokanir á tilteknum svæðum á akstri um Vonarskarð við norðvesturhluta Vatnajökulsþjóðgarðs, á milli Bárðarbungu eiginlega og Tungnafellsjökuls, og síðan hinni svokölluðu Vikrafellsleið. Þetta mætti auðvitað mikilli andstöðu. Ég var einn af þeim sem voru þeirrar skoðunar að það væri sjálfsagt að skoða þessa lokun. Það væri ekkert sjálfgefið að menn gætu bara alltaf og hvenær sem er ekið hvar sem er og þegar þeim sýndist. En þegar til stykkisins kom og menn fóru að telja umferð gangandi á þessu svæði, þá er ég sérstaklega að tala um Vonarskarð, yfir eitt sumar voru ekki fleiri en 70 manns sem gengu þar þannig að það er kannski engin ástæða til þess að vera að loka sérstaklega á umferð jeppamanna um svæðið. Það eru ekki svo miklir árekstrar þar á milli. En auðvitað verða þessi ágreiningsmál ekki leyst öðruvísi en einmitt með aðkomu útivistarsamtaka, ferðafélaga o.s.frv., þannig að menn eigi aðgang að því borði þar sem ákvarðanir eru teknar í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og vænti þess að heyra um þinghelgina í seinna andsvarinu. Það er líka eitthvað svo skáldlegt í því að ætla sér að loka Vonarskarði. En látum það liggja milli hluta. Ég vildi spyrja þingmanninn af því að hann er svo vel að sér um þessi mál hvort það séu einhver svæði sem hann telji að væri fengur í að fella undir þjóðgarðinn, þ.e. sem ríkið ætti að kaupa, aðliggjandi þjóðgarðinum eða væri mikilvægt að ná þar inn. Og sömuleiðis af því að hann fjallaði náttúrlega dálítið um þá stóriðju sem smátt og smátt er að þróast innan þjóðgarðanna sem er öll þessi ferðamennska, hvernig hann sjái það þróast. Nú sjáum við að leigubílstjórar eru farnir að greiða Isavia fyrir að fá að sækja farþega suður á Keflavíkurflugvöll og mig langar að spyrja hvort hann sjái fyrir sér, eftir því sem viðskipti aukast með náttúru landsins inni á svæðunum, að það muni þróast gjaldtaka fyrir aðgang þeirra fyrirtækja sem ganga á jöklana eða innan garðsins með ferðamenn og eru í raun og veru selja aðgang að náttúrunni.

Forseti. Það hefur verið um það ritað að það voru bæði Hjörleifur og Ingólfur, landnámsmennirnir sem komu til Íslands fyrst og hafa verið nefndir sem fyrstu landnámsmennirnir. Ingólfur tók sér bólfestu í Reykjavík og Hjörleifur við Hjörleifshöfða. Samt er Ingólfur alltaf nefndur sem fyrsti landnámsmaðurinn umfram Hjörleif. Ég hef stundum sagt að strax þá hafi menn verið farnir að halla á hlut landsbyggðarinnar. Nú er Hjörleifshöfði til sölu og upp af Hjörleifshöfða nokkuð mikið landsvæði sem liggur síðan beint upp að þjóðlendu. Það er gott dæmi um landsvæði sem ætti auðvitað að vera í eigu þjóðarinnar. Það sama má segja um Jökulsárlón undir Breiðamerkurjökli sem á auðvitað að vera í eigu allra landsmanna. Meðal þess sem menn gæta í þessum görðum og á þessum svæðum, ekki bara hér á landi heldur um allan heim, er ekki bara náttúruupplifun heldur líka menningarminjar og saga. Það er hluti af þeirri umsýslan sem Þingvallanefnd hefur með þjóðgarðinum á Þingvöllum að fara einmitt með það sem hv. þingmaður nefnir, þinghelgina. Það er mjög mikilvægt að viðhalda þeim tengslum sem eru á milli Alþingis og Þingvalla sem tryggð eru með aðkomu þingmanna að Þingvallanefnd með einhverjum hætti. Ég held að það sé alveg prýðileg hugmynd hjá hv. þingmanni og góð hugsun í því fólgin að viðhalda einhverri slíkri tengingu þannig að þinghelgin og það hlutverk og sá þáttur þjóðgarðsins 

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um Vatnajökulsþjóðgarð og hér er verið að gera ýmsar breytingar til batnaðar varðandi stjórnunarlega umgjörð þjóðgarðsins. Ég ætla bara að byrja á því að þakka nefndinni fyrir mjög ítarlegt og gott nefndarálit þar sem farið er yfir nauðsyn þess að skýra valdmörk á stjórn þjóðgarðsins, setja inn í löggjöfina nánari skilgreiningu á störfum og ábyrgð framkvæmdastjóra og breyttri skipan án þess að gengið sé á hugmyndafræðina sem skipulag þjóðgarðsins byggir á sem er valddreifing enda er mikilvægt að valdið á þróun hans liggi á svæðinu þar sem hann er. Þetta er víðfeðmasti þjóðgarður Íslands og er á Austurlandi, Suðausturlandi og nær til Norðausturlands. Þetta er mjög mikilvægt svæði fyrir okkur Íslendinga og mikilvægt að það sé skýrt hvernig fara á með stjórn þess. Ég kem hér upp af því að ég tilheyri þeim meiri hluta þjóðarinnar sem vill að miðhálendi Íslands verði gert að þjóðgarði. Um það höfum við í Samfylkingunni flutt þingsályktunartillögu og þingflokkur Vinstri grænna hefur flutt sambærilega þingsályktunartillögu og síðan hefur verið undirrituð viljayfirlýsing náttúruverndarhreyfingarinnar, útivistarsamtaka og samtaka í ferðaþjónustu um að unnið verði að þessu verkefni og litið svo á að það sé stórt skref í átt til aukinnar náttúruverndar á Íslandi og til að tryggja áframhaldandi ósnortin víðerni sem laða hingað fjölda fólks til að upplifa náttúru Íslands. Svo vil ég benda á að miðhálendið hefur mjög mikið gildi sem náttúrusvæði og hefur gildi sem hluti af íslenskri ferðaþjónustu en varðar líka sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar. Þetta svæði skiptir okkur miklu máli. Ég hef vart komið upp á miðhálendið, og það á við um mjög marga aðra, en miðhálendið er greypt í meðvitund okkar og er hluti af sjálfsmynd okkar, að eiga þessi stærstu, ósnortnu víðerni Evrópu. Okkur ber að standa vörð um þau og okkur ber að skila þeim ósnortnum áfram til komandi kynslóða. Það eru virkjanir sem ná inn á þetta svæði eða eru í kanti þess og við verðum að passa að við göngum ekki lengra í þeim efnum. Okkur ber hreinlega skylda til þess. Okkur ber skylda til þess við Íslendinga framtíðarinnar og við eigum líka að fá svæðið inn á heimsminjaskrá UNESCO því að þetta er eins og ég hef komið inn á, frú forseti, algjörlega einstakt svæði. Þegar gerð var könnun í apríl 2015 um það hvort fólk vildi þjóðgarð á miðhálendinu - af því að ég vísa í sjálfsmynd Íslendinga - voru 60% aðspurðra fylgjandi því en eingöngu 13% andvíg. Það er mikill meirihlutavilji til þess að við verndum þetta svæði. Þess vegna vil ég, líkt og flokkssystir mín Katrín Júlíusdóttir gerði áðan, hvetja ríkisstjórnina til að fara í skilgreiningar á því hvaða svæði eigi að teljast til hins nýja miðhálendisþjóðgarðs. Ég harma reyndar að ekki hafi verið tekið betur á móti viljayfirlýsingu þessara stóru samtaka sem láta sig náttúru Íslands varða og aðgengi að henni og að vinna sé ekki hafin á þessu mikilvæga verkefni. Heimsóknir í þjóðgarðinn aukast samhliða fjölgun ferðamanna. Mörg af þessum svæðum eru líka ástsæl svæði Íslendinga sem við heimsækjum gjarnan í sumarfríunum okkar en ég fagna sérstaklega nýjum ákvæðum um samninga vegna atvinnustarfsemi í þjóðgarðinum. Það er mjög mikilvægt ákvæði til að vinna að verndarmarkmiðum laganna og nauðsynlegt tæki til að stýra ágangi á náttúru þjóðgarðsins á sjálfbæran hátt. Það er mjög ánægjulegt að þetta sé komið þarna inn og við verðum að passa þessi dýrmætu svæði og gera okkur grein fyrir þeirri ábyrgð sem okkur sem byggjum þetta land á þessum tíma er falin við að vernda það til framtíðar. Síðan kemur að fjárframlögum til þjóðgarðsins sem eru af allt of skornum skammti í anda þess hvernig þessi ríkisstjórn hefur leikið hina mikilvægu atvinnugrein ferðamannaiðnaðinn. Algjört stefnuleysi hefur valdið því að við stjórnum ekki nægilega markvisst umferð um landið, byggjum ekki upp nýja staði og tryggjum ekki að þeir sem fyrir eru verði ekki fyrir of miklum átroðningi. Það er nauðsynlegt að auka fjármagn inn í þjóðgarðinn til innviðauppbyggingar. Það á við um Vatnajökulsþjóðgarð sem og allar náttúruperlur Íslands. Margar þeirra bera þess merki að þar er allt of mikill átroðningur. Það er nauðsynlegt að vera með meiri uppbyggingu á þessum svæðum til að vernda náttúruna, sem sagt uppbyggingu á aðstöðu fyrir gesti, en það verður líka að fjölga þeim stöðum sem draga til sín gesti til að minnka álagið á þeim stöðum sem fyrir eru. Um leið og þetta litla frumvarp er framfaraskref fyrir framtíð Vatnajökulsþjóðgarðs er þetta hænuskref því að við þurfum að gera svo miklu meira. Lagaramminn þarf að vera skýr og það er gott en það þarf allsherjarstefnu á sviði ferðamála, það þarf kjark til gjaldtöku enda algjörlega óeðlilegt að það sé ekki vilji til gjaldtöku af ferðamönnum umfram það sem nú er. Það þarf að veita fjármuni til uppbyggingar. Það er svo skrýtið að þegar Sjálfstæðisflokkurinn fer með völd virðist hann vilja forðast ríkisafskipti af því almenna og af því sem við eigum öll saman en síðan er pilsfaldakapítalisminn alls ráðandi í atvinnulífinu þar sem markaðsöflin ættu að fá að hafa sinn gang með sterkri samkeppnislöggjöf og eftirliti. Það er furðulegt að misskilja svona hugmyndafræðina um markaðsbúskap því að náttúruvernd og almannaþjónusta á sviði heilbrigðis- og menntamála á að vera í höndum sterks ríkisvalds. Síðan á atvinnulífið að keppa á forsendum samkeppni. Meðferð ríkisstjórnarinnar á veiðigjöldum og nýir búvörusamningar sýna að hægri stjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks skilur ekki kapítalismann sem þau þykjast þó gjarnan vera málsvarar fyrir. Við hin sem leggjum upp úr jöfnuði og samfélagi fyrir alla frábiðjum okkur þessi vinnubrögð og ætlumst til þess að kjörnir fulltrúar á Alþingi Íslendinga standi vörð um almannahagsmuni. Hluti af því er að tryggja að atvinnugrein sem stækkar jafn ört og ferðaþjónustan sé með skýrar leikreglur og að af henni sé aflað þeirra tekna sem hún í raun og veru skapar. Ferðaþjónustan nýtir mikilvæga náttúruauðlind, náttúruauðlindina ósnortin íslensk náttúra. Það er eðlilegt að við sem byggjum þetta land njótum aukins áhuga á þessari dýrmætu auðlind okkar. Að þessu sögðu, frú forseti, vil ég segja að þetta frumvarp er ágætt eins langt og það nær og mikilvægt skref í því að efla Vatnajökulsþjóðgarð en þá dugir ekki lagarammi því að það eru fjármunirnir sem inn í þjóðgarðinn er veitt sem skipta sköpum um það hvort hann nær að eflast og blómstra eða hvort við munum sitja uppi með allt of víðfeðm svæði sem verða illa leikin af átroðningi.

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ræðuna og er sammála henni í meginatriðum. Hér erum við auðvitað að tala um mál sem, eins og er því miður allt of algengt hér á Alþingi, kom þannig búið frá ráðuneytinu að töluvert mikla vinnu þurfi til þess að koma því í viðunandi horf en við bárum gæfu til þess í umhverfis- og samgöngunefnd að stilla okkur saman um að gera það vel. Ég veit að hv. þingmaður þekkir það líka úr velferðarnefnd að það hefur mjög oft gerst að við höfum með aðkomu ábyrgrar stjórnarandstöðu lagað mál sem eru misvel búin af hendi meiri hlutans og ríkisstjórnarinnar. Mig langar að biðja hv. þingmann að staldra við tvö atriði sem hún nefndi í sinni ræðu. Í fyrsta lagi lýsir hún eftir stefnu á sviði ferðamála. Hún segir að þetta mál sé gott og blessað, það sé gott að vera komin með skýrari lagaramma um nákvæmlega þetta en við séum kjarklaus í ákveðnum efnum og vísar þá kannski sérstaklega til þeirra atriða sem lúta að gjaldtöku af ferðamönnum. Það er það sem mig langar að biðja hv. þingmann að staldra við, þ.e. í fyrsta lagi stefnumörkun á sviði ferðamála. Nú segir ferðamálaráðherrann ítrekað að Vegvísir í ferðaþjónustu og Stjórnstöð ferðamála sé í raun og veru það sem þurfti að gera og sé búið að gera og þar með sé þetta allt saman komið í góðan farveg. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað hún telji að þurfi að gera betur í þessu og hvernig við eigum að nálgast þetta. Hins vegar vil ég spyrja hana um verkefnið um aukna gjaldtöku af ferðamönnum eða af atvinnugreininni sem slíkri. Þá langar mig að biðja hana um að staldra sérstaklega við þá staðreynd að það er höfuðborgarsvæðið sem er algengasti viðkomustaður ferðamanna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir góðar spurningar. Já, stefna á sviði ferðamála. Annars vegar erum við að tala um gjaldtökuna og hins vegar um stefnumörkun og hvernig við ætlum að láta greinina þróast. Eins og hv. þingmaður bendir á þá er það æðialgengt að fólk komi hingað á höfuðborgarsvæðið og fari síðan ferðir út frá höfuðborgarsvæðinu. Það er mikilvægt að þróa fleiri slíka kjarna á Íslandi sem hægt er að ferðast út frá og byggja upp þróun um það, skoða hvað við þurfum mörg gistirými á hverjum stað og hvað er heppilegt í þeim efnum. Þau mega ekki vera of fá en þau mega heldur ekki verða allt of mörg. Við þurfum að stýra betur umferð um landið. Það tókst hér í tíð síðustu ríkisstjórnar að búa til átakið Ísland allt árið sem hefur valdið því að við nýtum miklu, miklu betur fjárfestingar í greininni yfir lengra tímabil ársins, nærfellt allt árið núna í stað þess að það væri bara yfir sumarmánuðina. Það er slík stefna sem við höfum kallað eftir á kjörtímabilinu. Aðallega segir nú hæstv. ráðherra okkur að hún sé að stilla saman strengi. Ég vil fara að sjá hvað sú stilling er að gefa af sér. Þegar kemur að gjaldtökunni er ég sannfærð um að við eigum að taka upp komugjöld hér á landi því að það er mjög skilvirk gjaldtaka. Þá greiða ferðamenn, hvort sem þeir eru erlendir eða innlendir, fyrir komuna til landsins. Þannig fáum við inn fjármuni til þess að styrkja uppbyggingu atvinnugreinarinnar og tekjur í ríkissjóð af þessari mikilvægu atvinnugrein sem við höfum auðvitað einhverjar tekjur af. Síðan kem ég kannski í síðara andsvari inn á sveitarfélögin og þeirra hlut.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og er ánægð með að hún ætlar að staldra við sveitarfélögin í síðara svari sínu því að það er nákvæmlega það sem er vaxandi áhyggjuefni út um allt land, aukið álag á innviði sveitarfélaganna, fráveitukerfi, vegakerfi og þetta daglega stand sem sveitarfélögin þurfa að standa straum af. Það er kannski ekki síst áhyggjuefni akkúrat hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem er viðkvæmasta og fínlegasta byggðin, í Kvosinni og í Þingholtunum, og á þessu þéttriðna svæði þar sem götur eru þröngar o.s.frv. Þar er orðið mjög mikið álag af rútum og ferðaþjónustubifreiðum o.s.frv. sem slítur þessum innviðum. Þetta eru innviðir sem eru á herðum sveitarfélagsins sem slíks að standa straum af og passa upp á. Á meðan ríkissjóður er að borga niður skuldir og hreykir sér af því að allt gangi vel þá eru sveitarfélögin að glíma við, og þetta er bara dæmi um slíkt, sífellt meira álag af breyttri samsetningu atvinnulífsins o.s.frv. án þess að með nokkru móti sé komið til móts við það í breyttri sýn á skiptingu tekna ríkis og sveitarfélaga. Þetta er þáttur sem þarf augljóslega að skoða. Hv. þingmaður segir að komugjöld séu hennar sýn, það sé þátturinn sem sé einfaldastur, en þá vil ég spyrja hana um það hvernig hún sér fyrir sér samspil komugjalda, sem er þá væntanlega eitt gjald inn í landið, og þeirrar staðreyndar að einstök svæði búa við mismunandi mikið álag og hafa mjög mismunandi þol og hvort við getum með einhverju móti látið þetta spila saman með ábyrgum hætti.

Hæstv. forseti. Varðandi gjaldtöku þá held ég að margt af því fólki sem hingað kemur sé venjulegt fólk sem ferðast eins og við Íslendingar ferðumst til annarra ríkja. Þetta er fólk í fríi eða er að fara á ráðstefnur og það hefur kannski ekkert allt of mikil fjárráð en það mikil fjárráð að það hefur efni á því að fara á milli landa í sumarfríinu sínu. Við erum vön því að greiða allra handa skatta sem tengjast ferðaþjónustu þegar við ferðumst erlendis. Það hvarflar ekki að okkur að hætta við að fara til Rómar af því að við þurfum að borga gistináttagjald. Ísland er ekki Róm, en Ísland hefur sannarlega sérstöðu sem mjög fá önnur lönd í okkar heimshluta hafa og það yrði ekkert minna eftirsóknarvert að koma hingað þrátt fyrir komugjöld. Ég tel að við eigum líka að þróa betur gistináttagjaldið og það eigi að renna til þeirra sveitarfélaga þar sem gistingin er, að það eigi að verða gjaldstofn fyrir sveitarfélögin. Þá komum við að því að það eru stór sveitarfélög sem eru jafnvel mjög fátæk sveitarfélög með mikil og merkileg landsvæði að taka á móti gríðarlegum fjölda ferðamanna. Við verðum að mæta þeim svæðum. Þar mundi náttúrlega gistináttagjaldið að einhverjum hluta gagnast þeim, en síðan þyrftum við með komugjöldunum, hvernig svo sem við millifærum fjármunina, að líta til þess hver fjöldi gesta er inn á svæðið, ekki bara fjöldi gistinátta, og hvernig hægt er að tryggja að sveitarfélögin geti byggt upp innviði sína þannig að það verði ávinningur fyrir þau að fá þennan 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa ágætu umræðu um stórt og mikilvægt mál. Vatnajökulsþjóðgarður var náttúrlega á sínum tíma settur á stofn, kannski sem nokkurs konar sáttaboð fyrir þá framgöngu sem menn höfðu í virkjunarmálum á hálendinu þegar ráðist var í Kárahnjúkavirkjun á sínum tíma, og mikilvægt er að þjóðgarðurinn sem þar hefur tekist að setja á stofn fái að þróast, dafna, eflast og stækka. Til þess er mikilvægt að þessi mál séu litin heildstæðum augum og þróuð með landið allt í huga og framtíðarstefnu. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þm. Róbert Marshall frá því við skiptumst á skoðunum í stuttum andsvörum áðan þegar ég innti hann eftir því hvort hann sæi einhver svæði sem rétt væri að horfa til þess að kæmust í eign almennings, gætu orðið hluti af þessum þjóðgarði nú eða í framtíðinni. Hann nefndi Jökulsárlón og Hjörleifshöfða og ég tek eindregið undir með þingmanninum og held að það séu miklu fleiri svæði þar sem við þurfum að marka slíka stefnu, til að mynda á Geysissvæðinu sem hefur auðvitað verið satt að segja tóm vandræði með eignarhald á allt of lengi fyrir svo mikilvægan stað í sögu landsins og í ört vaxandi ferðamennsku. Við þurfum og eigum að skapa einkafyrirtækjum, einkaaðilum og atvinnulífinu tækifæri til að selja og veita þjónustu inni á friðuðum svæðum. En fyrirtæki koma og fara, og landið sjálft sem þjóðgarðarnir og slík starfsemi byggja á á að vera í eigu okkar allra sameiginlega rétt eins og fiskurinn í sjónum, rétt eins og olía ef hún finnst í hafinu og rétt eins og aðrar auðlindir svo sem jarðhitinn í jörðinni og vatnsaflið í fossunum okkar. Um þetta þurfum við að marka miklu heildstæðari stefnu. Hvaða land skiptir máli til lengri tíma að sé í eigu almennings og hvað á og má vera í einkaeign? Gæti kannski verið betra að það væri í einkaeign vegna þess að einkaaðili ræki það betur. En þar þurfum líka að ræða þetta nokkuð sérstaka fyrirkomulag að fjöll geti verið í einkaeigu, sem ég held að sé bara í meginatriðum vond hugmynd vegna þess að röksemdin fyrir einkaeignarrétti á landi er auðvitað fyrst og fremst sú að með því að einstaklingur eigi landið þá muni hann sinna ræktun þess, viðhaldi og varðveislu betur en hið opinbera mundi gera. Þess vegna er það auðvitað fullkomlega eðlilegt að ræktarland sé í einkaeigu. En það að fjöll og firnindi séu það er satt að segja mjög sérstök hugmynd, því að fjöll og firnindi eru auðvitað fyrst og síðast almenningseign. Við lítum svo á að við höfum þau til afnota til útivistar o.s.frv. og að þau séu í raun og veru aldrei einkaeign hvað svo sem það kann að heita á einhverjum pappírum. En við þurfum ekki bara heildstæða stefnu um hvaða land þurfi að vera í almenningseigu til þess að hér megi þróa áfram friðlýst svæði og þjóðgarða þannig að vel sé. Við þurfum líka heildstæða stefnu um stjórnkerfið yfir þjóðgörðunum, eins og hv. þm. Róbert Marshall fór svo ágætlega yfir. Þetta þingmál lýtur einmitt að stjórnkerfinu og það er löngu tímabært að við höfum friðlýst svæði og þau svæði sem eru þjóðgarðar í einni stofnun undir einni stjórn þar sem fer fram stefnumörkun sem horfir á heildarmyndina, lítur á styrkleika og veikleika hvers svæðis og þróar þetta í samhengi í þágu hagsmuna landsins alls en ekki á hverjum skika fyrir sig. Um leið er mikilvægt að tryggja aðkomu heimamanna og áhrif þeirra, til að mynda með svæðisráðum og þá á fleiri stöðum en í Vatnajökulsþjóðgarði. Hér þarf líka að taka undir að mínu viti Þingvelli sem náttúruperlu og þjóðgarð fyrst og fremst, þó að það sé auðvitað mikilvægt og eðlilegt að Alþingi hafi áfram sérstaka aðkomu að þinghelginni sjálfri og þeim hluta Þingvalla sem beinlínis tengjast þinghaldi til forna og þeirri sögu og sterku tengslum sem við Íslendingar viljum halda í og alþingismenn trúi ég. En við þurfum ekki bara að hafa þjóðgarðana okkar í einni stofnun ásamt með friðlýstum svæðum, heldur þurfum við líka að hugsa það í miklu stærra samhengi hvað við ætlum að hafa þjóðgarða og hvað ekki. Hugmyndin um Vatnajökulsþjóðgarð var gott skref út af fyrir sig á þeim tíma sem í það var ráðist, kannski svona hæfilegt verkefni til að hefjast handa við. Það liggur hins vegar alveg fyrir, og er búið að gera um talsvert langt skeið held ég, öllum sem rýna þessi mál, að það er fyrir allnokkru síðan orðið tímabært að við horfum á miðhálendið í heild sinni, ekki í einstökum bútum, ekki sem eitt og eitt svæði, heldur á þessa gríðarlegu auðlegð sem við Íslendingar eigum í 40 þús. ferkílómetrum af ósnortnum víðernum, sem er býsna fátítt á norðurhveli jarðar a.m.k. í Evrópu og orðið æ eftirsóttara að sækja í og æ mikilvægara að varðveita. Vegna þess að það er svo auðvelt að spilla ósnortnum víðernum með því að gera málamiðlanir um eitt mastur hér og einn veg þar og eina byggingu hér þar til upplifunin af svæðinu er allt í einu ekki lengur sú að það sé ósnortið. Ég tala nú ekki um ef fyrirætlanir um lagningu raflína þvert yfir hálendið næðu fram að ganga. Nú eru orðin ein tíu ár, hygg ég, síðan ég ásamt hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni og fleiri ágætum þingmönnum fluttum þingmál um að við ættum að hefjast handa við að skrá miðhálendi Íslands á heimsminjaskrá UNESCO. Í því fælist yfirlýsing af okkar hálfu um að við vildum verja og vernda þessa sérstöku perlu okkar, miðhálendið, og vanda mjög til verka í því, einfaldlega vegna þess að það að fara í gegnum vinnuna við að sækja um að komast á heimsminjaskrána með þetta stóra svæði kallar á markvissa stefnumörkun, það kallar á að menn fari yfir þær hugmyndir sem fyrir liggja, þrói áfram þær sem góðar eru en láti hinar liggja og vinni skipulega og heildstætt með svæðið allt til að nýta það sem best en þó fyrst og fremst vernda það sem best fyrir komandi kynslóðir. Sú tillaga var flutt á yfirstandandi þingi öðru sinni og hún er í raun og veru náskyld þeirri stefnumörkun sem landsfundur Samfylkingarinnar fór í fyrir nokkru síðan um að rétt væri að friðlýsa miðhálendið í heild sinni. Það er ekki bara stefna Samfylkingarinnar, það er líka stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Ég hygg að allnokkrir aðrir þingflokkar á hinu háa Alþingi styðji það markmið og í sjálfu sér þess vegna miður að þingið hafi ekki fyrir löngu afgreitt tillögur þess efnis og samþykkt ályktun um að það sé næsta skref. Slík stefnumörkun hefði auðvitað getað haft áhrif á ýmsa áætlunargerð og ýmislegt það sem opinberir aðilar hafa verið að vinna að að undanförnu og manni finnst a.m.k. fljótt á litið að stangist á við þennan ríka pólitíska vilja um að verja og vernda miðhálendið. Ég nefni í því sambandi Skrokköldu og spyr hvort það hefðu nokkurn tímann komið fram tillögur um að ráðast í virkjun á Skrokköldu ef við hefðum tekið og verið búin að taka af skarið um að friðlýsa ætti miðhálendið. Ég nefni þá fjármuni sem Landsnet hefur verið að verja í vinnu við einhvers konar undirbúning að línulögn yfir miðhálendið. Ég nefni virkjunarhugmyndir sem opinber orkufyrirtæki hafa unnið að í Hvítá ofan við Gullfoss og kæmu vart til álita ef fyrir lægi að þingið hefði markað, og þá þvert á flokka, pólitíska stefnu um það að miðhálendi Íslands skuli vera friðlýst. Þess vegna vil ég nota tækifærið og hvetja stuðningsmenn þess að miðhálendið verði friðlýst og hugsanlega í heild sinni gert að þjóðgarði til að reyna að freista þess áður en þessu þingi lýkur að fá ályktun þessa efnis samþykkta. Við höfum stuðningsmenn þessa málefnis í öllum þingflokkum á Alþingi, fólk sem vill beita sér fyrir friðun og verndun miðhálendisins í öllum þingflokkum. Hægra megin og vinstra megin finnum við þingmenn í öllum þingflokkum sem deila þeirri framtíðarsýn, enda eru hagsmunirnir í því býsna augljósir, hagsmunirnir í því að vernda það sem við fengum í vöggugjöf, þessi víðerni og þá stórkostlegu frelsistilfinningu sem því fylgir að búa í nánd við þau og geta sótt þangað, ferðast þar um og komist í þá nánu og dýrmætu snertingu við náttúruna sem við þar gerum. Að verja það og varðveita til framtíðar fyrir börnin okkar og barnabörnin er auðvitað fyrsta og fremsta skyldan, en líka það að tryggja að hér sé athvarf, staður þar sem annað fólk sem ekki býr að því að eiga slíka perlu í grennd við sig og býr í löndum sem eru meira og minna manngerð í ys og þys borgarlífs, að geta sótt hingað og leitað út í þessa einstöku náttúrufegurð sem er svo brýnt að verði ekki með skammsýni spillt með línulögnum, uppbyggðum vegum eða öðrum mannvirkjum sem nóg er af alls staðar, virðulegur forseti, meðan miðhálendi Íslands finnst hvergi nema hér.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Ég get tekið heils hugar undir með honum að allflestu leyti. Það hefur oft verið rætt við eldhúsborðið heima hjá mér einmitt það sem hann kom inn á, þ.e. að eiga land frá fjalli til fjöru og jafnvel að hægt sé að slá á puttana á þér þegar þú ætlar að fara í berjamó vegna þess að einhver á landið. Það er mjög sérstakt að það skuli yfir höfuð vera þannig að einhverjir sem settu sig niður á einhverjum bletti fyrir öld eða öldum síðan, sökum þess að þar var hægt að rækta jörðina og menn voru að reyna að koma undir sig fótunum, að það erfist, það fer í eyði og er ekki búið á því svo áratugum og árhundruðum skiptir en samt sem áður á einhver einstaklingur eða einstaklingar landið. Mér hefur alltaf þótt þetta mjög sérstakt og hef oft hugsað um hvort hægt sé að setja einhver mörk á það, einmitt að maður geti ekki átt t.d. 200 metra frá fjalli og niður eins og maður segir, það sé a.m.k. í eign okkar allra eða þjóðarinnar, það geti ekki verið í eigu tiltekinna aðila. Sama má segja um það sem hv. þingmaður nefndi um uppkaup á einhverjum tilteknum perlum innan samfélagsins sem við teljum að við þyrftum að eiga. Mig langar til að spyrja þingmanninn, hann kom inn á ansi margt og m.a. það að hafa í einni stofnun þjóðgarðana alla saman. Nú hefur það auðvitað verið aðeins gagnrýnt, þó að stjórnin hafi komist að þeirri niðurstöðu að breyta ekki fyrirkomulaginu sem er núna. Af hverju telur þingmaðurinn að það sé heppilegra en að hafa stjórnina úti í svæðunum sjálfum og efla kannski þá starfsemi?

Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé ágætisviðmið sem hv. þingmaður nefndi, að allt sem er hærra en Himmelbjerget í Danmörku skuli vera almenningseign og mættu heita býsna augljós rök fyrir því. Það er í raun og veru fráleitt að menn haldi því fram að heilu og hálfu jöklarnir séu í einkaeigu einhverra. Það er ástæða fyrir því að kornakur er í einkaeigu, það er vegna þess að það þarf að rækta hann og verja hann og það lætur einkaeign betur, það hentar betur þegar einstaklingur sinnir landinu og þarf að tryggja að verðmæti sem þar eru haldist og verði jafnvel meiri. Sama á við um akra og tún og annað ræktarland en þau sjónarmið eiga ekkert við um fjöll og auðvitað eigum við fjöllin á Íslandi. Þannig er það. Við eigum að tryggja að það sé þannig líka að forminu til. En varðandi spurninguna um skipulag þjóðgarðsins þá held ég að með því að hafa eina þjóðgarðsstofnun geti það leitt til þess að það verði engu að síður stjórn heima í héraði og jafnvel meiri en ella vegna þess að það er þá fyrst og fremst heildarsýnin, yfirsýnin eða heildarstefnumörkunin sem er miðlæg en forræði hvers staðar kannski þeim mun meira.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langaði í seinna andsvarinu að ræða við hann um það sem hann sagði um óbyggð víðerni og að við þyrftum að skila náttúrunni í betra ásigkomulagi, ef eitthvað er, en við fengum hana í hendur. Hér hefur auðvitað verið rætt töluvert um gjaldtöku. Mig langar aðeins að spyrja þingmanninn út í viðhorf hans til gjaldtöku. Við höfum rætt töluvert hér á þingi um millilandaflug og dreifingu ferðamanna og hvernig við getum minnkað álagið á þær perlur sem verða fyrir mestri áníðslunni. Hann kom ágætlega inn á það þegar hann nefndi m.a. vesenið sem er við Geysi og við Jökulsárlón vegna þess að þar er eignarhaldið eins og það er. Það er auðvitað hluti af vandamálinu. Svo er það stýring eða ekki stýring, ég veit ekki hvað maður á að segja, það er auðvitað stýring inn á þessi svæði en kannski af meira kappi en forsjá, ég held að segja megi það, því að svæðin eru farin að láta verulega á sjá. Jafnvel þó að viðkomandi aðilar eigi þessar perlur þá eru innviðirnir kannski ekki tilbúnir til að taka á móti þeim fjölda ferðamanna sem þegar kemur þangað. Mig langar til þess að inna þingmanninn eftir því hvernig hann sér fyrir sér gjaldtöku eða ekki gjaldtöku og þá með hvaða hætti. Það er komið aðeins inn á það í frumvarpinu varðandi Vatnajökulsþjóðgarð að heimilt sé að fara í ákveðna gjaldtöku. En hvernig sér hann gjaldtökuna fyrir sér heilt yfir og þá kannski til að stýra og vernda?

Virðulegur forseti. Ég hef einfalda skoðun á því, ég tel að það eigi að nota gistináttagjaldið, það eigi að hækka til þess að það geti staðið undir því sem þarf að gera og einfaldlega bara fara í það. Það er ekki flóknara í mínum huga. Ég hef ekki verið talsmaður þess að Ísland skipi sér í hóp þeirra landa sem þarf að borga aðgangseyri til að komast inn í. Við þekkjum það kannski einkum frá vanþróaðri löndum. Ég vil að fólk geti komið til Íslands án þess að borga fyrir það sérstakt gjald. Það er hins vegar alþekkt að það séu gistináttagjöld eða hótelskattar af einhverju tagi sem renna sérstaklega til verkefna tengdra ferðaþjónustu. Ég held að við eigum að notast við það alþjóðlega fyrirbæri sem þekkist bæði austan hafs og vestan. Svo finnst mér allt í lagi að fólk borgi fyrir að leggja bílunum sínum, en ég vil ekki hafa gjaldtökuskúra út um allt land þar sem verið er að rukka 500 kall hér og 500 kall þar fyrir ekki neitt heldur reyna að nálgast þetta einfaldlega í gegnum eina aðferð við gjaldtöku, alþjóðlega viðurkennda aðferð, gistináttagjald sem við rukkum þegar og getur skilað þeim tekjum sem þarf til uppbyggingar. Það á einfaldlega að hækka það og fara í uppbygginguna og hætta að tala illa um ferðamennina sem eru ekkert annað en fórnarlömb í því aðstöðuleysi sem framtaksleysi ríkisstjórnarinnar hefur leitt af sér.

Herra forseti. Ég ætla að blanda mér stutt í þessa umræðu. Mér finnst hún áhugaverð og við ræðum umhverfismál of lítið á þinginu að mínu mati. Þetta frumvarp tekur á afmörkuðum þáttum innan Vatnajökulsþjóðgarðs. Við erum að tala um stærsta þjóðgarð í Evrópu, ríflega 13 þúsund ferkílómetra, sem nær yfir ótrúlega margar perlur sem við Íslendingar eigum, aðrar sem við eigum minna í. Það vert að gefa því gaum og huga að því hvernig við getum sinnt því svo vel sé að þessi perla okkar verði ekki fyrir varanlegu tjóni, það horfir auðvitað þannig við núna þegar lítið hefur verið gert í innviðauppbyggingu. Framtaksleysi þeirrar ríkisstjórnar sem er við völd hefur því miður verið ótrúlega mikið. Þrátt fyrir að betur hafi árað hefur það ekki skilað sér á viðunandi hátt og hafa menn borið það fyrir sig að ekki hafi verið hægt að fara í verkin. En það hefur að sjálfsögðu líka með stjórnsýsluna að gera. Hér er verið að fjalla um stjórnfyrirkomulag Vatnajökulsþjóðgarðs þar sem farið er aðeins yfir þegar hann var stofnaður og yfir valddreift stjórnfyrirkomulag sem var uppleggið þar sem sitja á stjórn skipuð af ráðherra og í henni sitja sjö fulltrúar og áheyrnarfulltrúi útivistarsamtaka. Stjórnin getur ráðið sér framkvæmdastjóra eða gert samninga við aðra opinbera stofnun sem annast rekstur og daglega umsýslu. Þessi umsýsla eða daglegur rekstur hefur verið með einn starfsmann sem er algjörlega óviðunandi. Ef þetta á að vera gert sómasamlega er með þetta eins og margt annað að það vantar inn í það fjármagn. Af því að ég nefndi gjaldtöku held ég að það sé eitthvað sem við þurfum að huga að þegar kemur að þessum innviðum eins og svo mörgum öðrum. Fjallað er um hvert hlutverk stjórnarinnar og svæðisráðanna er og talað um að Vatnajökulsþjóðgarður skiptist í fjögur rekstrarsvæði og sjálfstæðar einingar. Í svæðisráði sitja sex fulltrúar og það á að tryggja aðkomu heimamanna og umsýslu þeirra sem lifa og búa á staðnum, það þurfa þó ekki endilega að vera heimamenn sem sitja í svæðisráðinu en þeir sem búa þarna vita um hvað málið snýst dags daglega. Síðan er það þjóðgarðsvörður sem er ráðinn af stjórninni, eins og ég sagði, sem gerir svo tillögu til svæðisráða um ráðstöfun fjár. Eins og kom fram hjá hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur var málið ekki nægjanlega vel unnið þegar það kom til nefndarinnar, enda kom það fram hjá þeim sem komu að málinu, þ.e. hagsmunaaðilarnir, þjóðgarðsverðir og sveitarfélög o.fl., að þeim þótti með frumvarpinu eins og það kom fram að verið væri að draga úr valddreifðu stjórnfyrirkomulagi og auka miðstýringu. Nefndin breytti þessu til að svo yrði síður. Ég held að það hafi gengið þokkalega eftir. II. kafli laganna er um stjórn þjóðgarðsins og fjallar m.a. um áheyrnarfulltrúa. Ég veit svo sem ekki hvers vegna það er svona erfitt að útivistarsamtakaáheyrnarfulltrúinn fái ekki að hafa tillögurétt. Ef ég skil þetta rétt kemur fram að hann hefur áheyrnaraðild að fundum stjórnar og nefndin telur sig hafa fengið þær upplýsingar að þetta hafi gengið ágætlega, en það voru uppi mismunandi sjónarmið nýverið og þá óskuðu útivistarsamtökin eftir því að fá fulla aðild að stjórninni. Það má svo sem vel vera að það sé ekki heppilegt, en nefndin taldi það vera þannig að áheyrnaraðildin samkvæmt lögum sé málfrelsi og tillöguréttur. Auðvitað er það svo þegar kemur að umdeildum málum að það kemur alltaf eitthvað upp þegar þau varða eins víðtækt og viðkvæmt svæði og Vatnajökulsþjóðgarð og ekkert óeðlilegt við það, þannig að ég trúi því að fólk sem situr í þessari stjórn hunsi ekki tillögur eða samtöl við þá sem eiga eingöngu áheyrnarrétt. Lagðar eru til nokkrar breytingar sem snúa að stjórnunar- og verndaráætlun, umgengni og starfsemi í þjóðgarðinum og valdheimildum þjóðgarðsvarða, fyrst og fremst til þess að einfalda og skýra. Ég verð að taka undir að það er mjög skynsamlegt að hér undir séu ákvæði um umgengni, för og háttsemi fólks í þjóðgarði. Þetta er stærsta friðlýsta svæði, ekki bara landsins heldur í Evrópu og mikilvægt að vel sé um það gengið. Hér er talað um að það sé í gangi vinna í samræmi við ákvæði til bráðabirgða um náttúruvernd þar sem umhverfis- og auðlindaráðherra á að láta vinna frumvarp um ný ákvæði sem snúa að stýringu á ferðaþjónustu. Undirliggjandi er þá almannarétturinn á grundvelli náttúruverndar og nauðsynlegrar auðlindastýringar og varðar ferðaþjónustuna og áganginn sem hún hefur óneitanlega í för með sér. Það er líka áhugavert að lesa að það er ný grein sem bætist við, 15. gr. frumvarpsins, eða nýr kafli þar sem fjalla er um atvinnutengda starfsemi í þjóðgarðinum og að heimilt sé að rukka fyrir leyfisveitingar vegna skipulagðra viðburða og verkefna. Ég tek undir það því að það snýr fyrst og fremst að því að hægt sé að vinna að verndarmarkmiðum laganna, eins og kemur fram, þar sem ágengnin hefur aukist í það að fá t.d. að taka upp kvikmyndir og annað slíkt. Þá þarf jafnvel að loka garðinum eða það getur falið í sér aukna vinnu fyrir þá sem þegar starfa í þjóðgarðinum. Mér þykir það hið besta mál. Fyrst og síðast þarf að auka fjármagn í þennan þjóðgarð og þjóðgarðana okkar almennt og fjölga starfsmönnum, bæði úti á vettvangi á þessum fjórum starfssvæðum og líka á skrifstofu, þ.e. stjórnsýslueiningunni. Til þess að ná utan um hina gríðarlegu auknu ásókn verður að finna leið út úr því. Nefndar hafa verið nokkrar leiðir. Sé verið að gera heimilt að innheimta þjónustugjöld vegna leyfisveitinga og samninga sem eiga þá bara að standa undir þeim kostnaði þá vantar aukið fé þannig að garðurinn geti starfað sómasamlega. Við höfum rætt málin í tengslum við innviðauppbyggingu, í tengslum við samgönguáætlun og annað slíkt. Ég hefði viljað sjá í samgönguáætlun ríkisstjórnarinnar m.a. Dettifossveg kláraðan. Það er ekki bara að það sé betra aðgengi heldur er það gríðarlegt öryggisatriði. Í rauninni er algjörlega óásættanlegt þar sem þetta er búið að vera til einhverra ára á áætlun að verkið skuli ekki vera klárað og sá bútasaumur sem viðhafður hefur verið er ekki til fyrirmyndar, það er óhætt að segja það. Við þurfum að minnka álagið og dreifa því. Við höfum talað fyrir millilandaflugi á Egilsstaði og Akureyri og jafnvel Húsavík. Allt er þetta eitthvað sem gæti breytt því álagi sem er á þeim perlum sem eru á Suðurlandinu og við nefndum áðan, m.a. Jökulsárlón og Gullfoss og Geysi. Ég tek undir það sem var sagt áðan að ég hefði viljað sjá ríkið gera verðmætamat á þessu af því nú erum við með Jökulsárlón í hálfgerðu uppnámi. Við þekkjum ástandið eins og það er búið er að vera við Geysi þar sem hluti er í ríkiseign og hluti í einkaeign. Við Mývatn og á fleiri stöðum er ástandið þannig að það er ekki hægt að koma að uppbyggingu vegna þess að ekki næst samkomulag við jarðeigendur. Ég held að við þurfum að fara í að reyna að meta það hvort uppkaup séu eitthvað sem við eigum að stefna að. Eins og kom fram í því sem fór á milli mín og hv. þm. Helga Hjörvars áðan er það auðvitað óskiljanlegt í íslenskum lögum að hægt skuli vera að eiga hér fjöll og firnindi og maður geti jafnvel ekki farið í ber af því að einhver slær á puttana á manni. Þetta er ekki skynsamlegt í nokkurn stað. Þá er ég líka að tala um þar sem ekki er verið að yrkja jörðina. Það er svo allt annað mál að fyrirtækjum sé sköpuð einhver aðstaða innan svæða. Hún er þá undir reglum og lögum sem Alþingi setur og yrði þá væntanlega undir einhverri slíkri þjóðgarðsstofnun. Einnig var talað um gjaldtöku. Í frumvarpinu er einvörðungu nefnd gjaldtaka varðandi tiltekna hluti. Það hefur ekkert komið frá ríkisstjórninni enn þá um það hvernig þessu sé best fyrir komið og ráðherra rekinn til baka með frumvarpið sitt um gjaldtöku. Einhvern veginn virðist ganga hægt að finna út úr þessu. Ég hef hins vegar hallast að því að við hefðum átt að hækka gistináttagjaldið, en það eitt og sér leysir ekki þennan vanda. Á höfuðborgarsvæðinu er eðli málsins samkvæmt langmesta gistingin og þá rynni langmest hingað, auðvitað er hér töluverður ágangur og allt það, en þá vantar áfram til svæða eins og Vatnajökulsþjóðgarðs og annarra svæða sem eru ekki með gistingu, einhvern veginn þurfum við að koma til móts við það. Sveitarfélögin sem hafa umsjón með þeim svæðum sem eru innan þeirra marka leggja oft út í ýmsan kostnað sem þau fá ekki bætt. Ég hefði viljað fá inn komugjöld á háannatíma, að frá maí til loka september, eitthvað svoleiðis, mundum við setja komugjöld. Ég held að það sé ekki eitthvað sem fólk sem vill koma til landsins mundi setja fyrir sig. Það er enginn að tala um stórkostlegar fjárhæðir. En þetta mundi væntanlega skila sér og vera þá eyrnamerkt, hvort það heitir Stjórnstöð ferðamála eða guð má vita hvað, þá alla vega fer það þangað sem það ætti að fara og í innviðauppbyggingu. Við stöndum enn þá frammi fyrir því að þrjú ár eru liðin og ekkert hefur gerst eða afskaplega lítið, það er best að segja ekki ekkert því að auðvitað hefur eitthvað gerst en afskaplega lítið. Við þekkjum stóru salernisumræðuna og af því við nefnum það þá er ég ekki heldur að tala um að það eigi að rukka út um allar koppagrundir og að það verði skúrar úti um allt. Það er ekki svo. Ég held að blanda af komugjöldum, hækkuðum gistináttagjöldum og lagfæringu á þeim gjaldstofni sé eitthvað sem þarf að gera og á auðvitað að vera löngu búið að gera það og hafa sveitarfélögin þar inni því að þau verða að fá viðbótargjaldstofna. Það er alveg ljóst að ríkið getur ekki tekið allt til sín af því að það er ekki bara þetta sem hefur bæst á sveitarfélögin, það er svo margt, margt annað. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa umræðu lengri. Við viljum öll komast um landið án þess að þurfa að vera að borga úti um allt. Þess vegna held ég að komugjöldin séu af hinu góða. Ég fór í þjóðgarð erlendis þar sem mér bauðst að fara í kláf upp restina af fjallinu. Það var ókeypis inn í þjóðgarðinn og þar voru verðir úti um allt þótt maður sæi þá ekki fyrr en einhver hafði gert eitthvað af sér eins og að leggja bílnum þar sem ekki átti að leggja honum, þá birtust verðir á svipstundu og sáu til þess að bílum yrði lagt þar sem heimilt var að leggja þeim. Að öðru leyti varð maður ekki var við þjóðgarðsverðina. Gjaldtakan var eingöngu til þess að standa undir rekstrinum á kláfnum og ekkert umfram það. Slíkt er alveg í lagi. Þetta eigum við að geta gert hér heima, við eigum ekki að þurfa að rukka eitthvað sérstaklega inn. Við eigum að hafa frjálsa för um landið og við höfum alltaf talað fyrir því, vinstri græn. En við þurfum að ná í fjármuni og við getum gert það með komugjöldum og gistináttaskatti. Þetta er nákvæmlega það sama og við borgum þegar við förum til útlanda. Þetta frumvarp er hænuskref í ákveðna átt og rétta átt og fjallar um mjög afmarkað þætti. En það er alveg ljóst að enn þá vantar eitthvert skynsamlegt utanumhald um málefni þjóðgarða á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég ákvað að koma hér upp og tjá mig um þetta mál þó að hv. þm. Róbert Marshall, sem er maður Bjartrar framtíðar í umhverfis- og samgöngunefnd, hafi skýrt okkar hlut mjög vel og talað um þetta og þá vinnu sem fór fram í umhverfis- og samgöngunefnd sem er einstaklega vel mönnuð nefnd og hefur unnið mörg góð verkin á þessu kjörtímabili, og fagna nú margir í salnum, en það er bara mín meining, það er svoleiðis og það hefur sýnt sig. Ég kem hérna helst út af því að ég hef mikinn áhuga á náttúru Íslands og hvernig við förum og göngum um hana. Nú voru umhverfismál til skamms tíma ekkert endilega mitt aðaláhugamál eða hvernig við göngum um. Ég velti þessum hlutum alls ekki mikið fyrir mér og var ekkert að velta því fyrir mér hvort þessi áin eða þessi fossinn væri virkjaður eða hvernig við keyrðum um á hálendinu og þar fram eftir götunum. En eftir því sem maður eldist og fylgist meira með þá fær maður meiri áhuga og áttar sig á því hversu gríðarlega mikilvæg auðlind náttúran okkar er og hversu ofboðslega mikilvægt það er að hugsa vel um hana. Náttúran á Íslandi er helsta aðdráttarafl ferðamanna, það er alveg ljóst. Við verðum því að ganga vel um hana eins og allar aðrar auðlindir okkar. Við höfum sett okkur reglur í sambandi við sjávarútvegsauðlindina og við eigum að gera það líka með náttúruauðlindina. Þess vegna fagna ég þessu frumvarpi sem mér vitrara fólk í samgöngunefnd segir að sé til bóta og framfara fyrir íslenska náttúru. Ég hélt ræðu 17. júní heima í Grindavík. Þar talaði ég aðeins um náttúruna og kannski ekki síst um ættjarðarást því að við tölum allt of lítið um hana. Eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sagði áðan þá tölum við allt of lítið um þessi mál og hversu gríðarlega mikilvæg þau eru fyrir okkur og fyrir land og þjóð. Við þurfum að tala um umhverfismál af alvöru og ábyrgð og hvað við getum gert til þess að vernda náttúruna og ekki síst er það mikilvægt fyrir börnin okkar. Þá ætla ég að fá að vitna í ræðuna mína sem ég flutti 17. júní: „Þótt ég vilji ekki á neinn halla þá tel ég mikilvægustu þegna hverrar þjóðar vera börn hennar því það eru þau sem landið munu erfa eftir að við sem eldri erum hverfum af sviðinu. Því er það svo mikilvægt að við sem fullorðin erum séum þeim góð fyrirmynd, fyrirmynd sem kennir þeim og leiðbeinir um öll þau gildi sem við viljum lifa og starfa eftir, gildi eins og umburðarlyndi og kærleika, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu. Við eigum að auka þeim víðsýni, efla færni þeirra í íslensku máli, efla skilning þeirra á íslensku samfélagi, sögu þess og sérkennum og högum fólks fyrr og nú. Kenna þeim hverjar eru skyldur þeirra sem einstaklinga við samfélagið, umhverfið og umheiminn.“ Þetta er eins og glöggir munu sjá tekið beint úr markmiðsgreinum grunnskólalaga en skólarnir okkar eru kannski lykilstofnanir í því að efla og fræða börn, efla skilning barna á umhverfinu og náttúrunni og samfélaginu og efla vitund þeirra gagnvart því. Ég segi það að ef við setjum þetta á oddinn í uppeldi barna okkar byggjum við upp samfélag án aðgreiningar og samfélag sem styður alla til sjálfstæðs lífs, samfélag sem umvefur þegna sína og náttúru umhyggju og kærleik. Það er eitt af þeim lykilatriðum sem ég hef alltaf haldið fram allt frá því ég varð þingmaður að við eigum að gera. Ekki síst eigum við að kenna börnunum okkar um það gildi sem náttúra landsins okkar hefur fyrir okkur sem nú lifum og fyrir komandi kynslóðir. Efla með okkur öllum ábyrgðarkennd sem er hornsteinn mannlegs siðferðis, því að sá sem ekki finnur til ábyrgðar getur illa byggt upp raunverulegt samband við aðra. Slíkri manneskju er erfitt að treysta og traust er frumskilyrði mannlegra samskipta og heldur samfélagi manna saman. Það vita allir að þegar traustið þverr þá leiðir það til árekstra og sundrungar, sem því miður gerist allt of oft. Því miður er ósnortið víðerni á hverfanda hveli og þegar við höggvum stöðugt í það erum við í raun að vinna gegn okkur sjálfum og öðrum. Því ætti eitt af meginverkefnum okkar að vera að efla sambandið á milli ábyrgðarkenndar og náttúruverndar, milli ábyrgðarkenndar og barna. Við Íslendingar eigum að taka að okkur það verðuga hlutverk að vera málsvarar náttúrunnar, standa vörð um hana, bera út boðskapinn um gildi hennar óspilltrar. Þjóð sem ástundar slíkt getur verið stolt þjóð. Við Íslendingar höfum alist upp, lifað og hrærst í nánum tengslum við landið okkar fjarri öllum stórborgum heimsins og það hefur gert að verkum að ást okkar á landinu er innbyggð, hún er ósjálfráð og ómeðvituð. Það er bara staðreynd með okkur Íslendinga. Ættjarðarást er stórt og fallegt orð. Það er eiginlega ekkert hægt að halda ræðu um náttúru án þess að tala um ættjarðarást og þjóðernisstolt, því hvort tveggja virðist vera ríkt í manneðlinu og hvort tveggja er jákvætt ef vel er með farið, af sjálfstrausti en hógværð, af öryggi en án nokkurs hroka. Í sögu okkar Íslendinga, sem er í rauninni ansi stutt miðað við sögu margra annarra þjóða, hafa mjög margir farið vel og fallega með ættjarðarástina og þjóðernisstoltið, af heitri tilfinningu sem þó er fullkomlega laus við allt yfirlæti, dramb eða rembing. Það er því af mörgu góðu að taka sem getur verið okkur fyrirmynd og hvatning og leiðbeining. Einn þeirra er Jónas Hallgrímsson sem allir þekkja. Þessi næmi maður bjó yfir svo miklum gjörvileik og hæfileikum en naut allt of lítillar hylli og gæfu, eða hylli naut hann en ekki gæfu. Hann bjó eins og allir vita stærstan hluta ævi sinnar í Kaupmannahöfn en hugur hans var ávallt heima. Ljóðin hans eru svo full af einlægri ást á ættjörðinni, náttúrunni, grösunum og blómum og fuglum og fiskum. Hann var sannur náttúruunnandi og hann elskaði Ísland þrátt fyrir að búa annars staðar og hafa eytt ævi sinni meira og minna þar. Mig langar að fara, með leyfi forseta, með ljóð eftir Jónas Hallgrímsson, sem kannski lýsir þessu og bið ykkur að hlusta á tilfinninguna og tóninn í því: Nú andar suðrið sæla vindum þýðum, á sjónum allar bárur smáar rísa og flykkjast heim að fögru landi Ísa, að fósturjarðar minnar strönd og hlíðum. Og hér er annað: Snemma lóan litla í lofti bláu „dírrindí“ undir sólu syngur: „Lofið gæsku gjafarans - grænar eru sveitir lands, fagur himinhringur.“ Svo að lokum þetta: Fífilbrekka! gróin grund! grösug hlíð með berjalautum! flóatetur! fífusund! fífilbrekka! smáragrund! yður hjá ég alla stund uni best í sæld og þrautum; fífilbrekka! gróin grund! grösug hlíð með berjalautum! Er þetta ekki hrein og sönn ættjarðarást? Ást á landinu, á náttúrunni og lífinu, alveg tilgerðarlaus og laus við alla þörf til að upphefja sig. Við megum aldrei gleyma því að sönn ættjarðarást á ekkert skylt við rembing og þjóðernishroka. Það er ekki ættjarðarást að finna til þarfar til að upphefja sjálfan sig og landið sitt með því að gera lítið úr öðrum, öðru fólki, öðrum löndum eða annarri menningu. Það er ekki dyggð heldur löstur og lítilmennska. Það gerði Jónas Hallgrímsson aldrei. Ég ákvað að koma hér upp og fara með þetta vegna þess að ég tel að við eigum að vernda náttúruna okkar meira og betur en við gerum. Þetta frumvarp er kannski liður í því að Vatnajökulsþjóðgarður og næsta nágrenni verði verndað og haldið ósnortnu, óspilltu fyrir komandi kynslóðir og eins fyrir þá sem heimsækja okkur til þess að sjá þetta stórkostlega land sem við búum í. Því styð ég málið heils hugar og þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir hennar þátt í því að gera það jafn gott og það er.

Hæstv. forseti. Maður er nánast hálfandaktugur að koma í ræðustól eftir að síðasti ræðumaður, hv. þm. Páll Valur Björnsson, er búinn að fara með ættjarðarljóð af miklum hug og kemur manni í dálítið góða stemningu til að ræða um nefndarálit vegna frumvarps til laga um breytingu á lögum um Vatnajökulsþjóðgarð. Áður en ég fer að ræða það mál langar mig að segja að mér fannst mjög mikilvægt hvernig hv. þingmaður fór annars vegar með ljóð og talaði um ættjarðarást og tók hins vegar fram að það snýst ekki á nokkurn hátt um það að vera meiri eða betri en einhver annar, heldur einmitt að vera stoltur af sjálfum sér og því sem maður er án þess að upphefja sig á kostnað annarra. Ég held að þetta sé alveg rosalega mikilvægt að við höfum alltaf í huga og sérstaklega þegar við erum að tala um landið okkar sem við erum svo stolt af, því að við getum svo sannarlega verið stolt af því án þess að telja okkur meiri eða betri á nokkurn hátt en einhvern annan. Það held ég að sé mikilvægt að gera, alltaf. Hv. þingmaður sem talaði á undan mér kom einnig inn á það í ræðu sinni að hann hefði framan af kannski ekki haft mikinn áhuga á umhverfismálum en að sá áhugi hafi verið að vakna hjá honum. Ég man ekki hvort hv. þingmaður sagði á gamals aldri, nei, hann sagði það líklega ekki, heilinn á mér hugsaði það. En ég held hins vegar að hv. þm. Páll Valur Björnsson sé ekki einn um að áhuginn á umhverfismálum sé að vakna. Það hefur orðið heilmikil vakning meðal þjóðarinnar og aukin meðvitund um að það eru alveg gríðarleg verðmæti sem við erum með í höndunum þegar kemur að landinu okkar og við áttum okkur sífellt betur og betur á því að það er ekki sama hvernig við förum með þau verðmæti. Við þurfum ekki að horfa langt aftur í tímann til að sjá hvernig umræða um allt sem lýtur að náttúruvernd hefur breyst og ég vil leyfa mér að segja að henni hafi fleygt fram. Umræðan hefur batnað, orðið vandaðri, dýpri og betri. Þetta frumvarp til laga um breytingar á lögum um Vatnajökulsþjóðgarð er kannski lítill angi af því. Málið er að miklu leyti tæknilegs eðlis þar sem verið er að leggja til breytingar á lögum um Vatnajökulsþjóðgarð sem snúa að ýmsu sem við getum sagt að komi að rekstri þjóðgarðsins. En það hefur komið svo berlega í ljós í umræðunni í dag að þetta er angi af svo miklu stærra máli sem snýr að því hvernig við ætlum að vernda og viðhalda en um leið nýta okkur og komandi kynslóðum til góðs þá stórkostlegu náttúru sem við eigum. Sumir hafa tengt þetta inn á umræðu um miðhálendisþjóðgarð. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir flutti frumvarp þess efnis að miðhálendið verði gert að þjóðgarði. Við höfum tekið eftir því í umræðu, innan veggja þessa húss, á Alþingi, að því hefur vaxið ásmegin hjá þingmönnum allra flokka að gera miðhálendið að þjóðgarði. En sú umræða hefur ekki síður blómstrað úti í samfélaginu. Ég held og trúi því að við séum á þeirri leið að við munum í náinni framtíð gera miðhálendið að þjóðgarði. Ég vona satt að segja að það verði sem allra fyrst og að við náum að tengja saman sem stærst svæði sem þá verði þjóðgarðar. Hæstv. forseti. Eitt af því sem líka hefur verið rætt talsvert í umræðu um Vatnajökulsþjóðgarð og er nátengt landfræðilega þessu máli er staða Jökulsárlóns og mikilvægi þess að sú náttúruperla sé í eigu þjóðarinnar. Ég held að það sé næsta mál sem þurfi að taka og í rauninni bæta við þegar kemur að Vatnajökulsþjóðgarði. Ég átti fyrr á þessu ári, í vor líklega frekar en í vetur, orðastað við hæstv. umhverfisráðherra vegna sölu á jörðinni Felli í Suðursveit og mögulegum forkaupsrétti ríkisins á þeirri jörð. Það voru að mínu mati ansi áhugaverðar umræður sem spunnust af fyrirspurn minni varðandi mögulegan forkaupsrétt ríkisins eða hugsanlegt eignarnám á þeirri jörð þar sem hæstv. umhverfisráðherra sagði, með leyfi forseta: „Mér finnst það mjög áhugaverð framtíðarsýn að Jökulsárlón verði hluti af Vatnajökulsþjóðgarði.“ Ég held að það eigi að taka hæstv. ráðherra á orðinu og gera Jökulsárlón að hluta af þjóðgarðinum og þá mögulega að ríkið kaupi jörðina, þ.e. þann hluta af jörðinni sem ekki tilheyrir ríkinu nú þegar og á að vera í söluferli. Ég held að þar með yrði þjóðgarðurinn meiri og stærri og kæmi enn meiri heildarmynd á hann. Hæstv. ráðherra nefndi einnig hvort ekki væri rétt að tilnefna Vatnajökulsþjóðgarð og setja á heimsminjaskrá UNESCO og að hluti af því sé þá að skoða hvort hugsanlega þurfi að stækka þjóðgarðinn og tengja hann til sjávar. Auðvitað skiptir svona ytri umgjörð máli. Til þess að þjóðgarður geti virkilega staðið undir nafni hljótum við alltaf að horfa til þess hvernig við getum gert veg hans enn meiri og betri. Mig langaði að koma með þessa punkta inn í umræðuna því að líkt og ég sagði áðan eru þessi mál á fleygiferð, þ.e. allt sem lýtur að náttúru landsins og umhverfisvernd. Ég held að alveg gríðarlega mikilvægt sé að við sem nú erum að véla með málefni þjóðarinnar séum mjög meðvituð um að við erum með gæði sem eiga eftir að skipta mjög miklu máli fyrir komandi kynslóðir. Þess vegna verðum við að vanda til verka og hugsa til framtíðar. Hv. þm. reynir hér að fipa mig með því að glotta og hrista höfuðið, ég neita að láta fipast. Auðvitað verðum við að horfa til framtíðar og sjá til þess að komandi kynslóðir geti einnig notið landsins okkar. Hv. þingmaður hlær kvikindislega. Þess vegna tel ég að það frumvarp sem er til umræðu, sem eins og ég sagði áðan snýr að ýmsum tæknilegum atriðum sem varða Vatnajökulsþjóðgarð og fjallar um afmarkaða þætti, sé mikilvægur áfangi. Mér finnst mjög jákvætt að hv. umhverfis- og samgöngunefnd hafi náð saman um að skila sameiginlegum breytingartillögum því að þetta er mál sem er þess efnis að það ætti ekki að vera flokkspólitískt og snertir sameiginlega framtíðarhagsmuni okkar allra. Ég tek því undir það sem aðrir hafa sagt að ég vona að þetta frumvarp verði samþykkt, en einnig að við látum ekki staðar numið þar heldur horfum til framtíðar og hugum að því hvernig við getum gert veg þjóðgarða á Íslandi enn meiri og betri í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Það er náttúrlega gleðistund þegar við fáum að ræða jafn skemmtilegt málefni og þjóðgarða og hvernig við verndum íslenska náttúru. Ég fagna því eindregið að hér sé verið að stíga það skref sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd gerir í sameiningu eins og kemur fram í nefndarálitinu sem sú sem hér stendur skrifar einnig undir. Þetta er mjög góð breyting. Það var mikil vinna sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd fór í til þess að koma málinu í þá mynd og þá sátt sem nú ríkir varðandi það. Auðvitað er það alltaf þannig þegar um kerfisbreytingu er að ræða, eins og er í raun verið að gera hér með því að breyta því hvernig stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs er, að þá verða náttúrlega alltaf einhverjir ekki fullkomlega sáttir, en það verður bara að liggja milli hluta á meðan við fetum okkur áfram í þessu kerfi. Mig langar sérstaklega til þess að fagna því að með frumvarpinu munu valdheimildir þjóðgarðsvarða aukast almennt. Ég tel þetta vera eitthvað sem við þurfum í raun og veru að skoða betur og á miklu heildstæðari hátt í þinginu hvert valdsvið þjóðgarðsvarða er þegar kemur t.d. að miðhálendisþjóðgarði, Þingvallaþjóðgarði og náttúrlega Vatnajökulsþjóðgarði. Ég held að í raun þurfi að víkka það umfram það sem er gert hérna. Þjóðgarðsverðir eru eins konar verndarar náttúrunnar á þessum vinsæla ferðamannastað og ég tel alveg nauðsynlegt að þeir hafi skýr valdmörk og skýr völd til þess að vernda náttúruna. Ég verð einnig að fá að lýsa áhyggjum af stöðu mála þegar kemur að öllum innviðum við Vatnajökulsþjóðgarð. Það er löngu orðið tímabært, virðulegi forseti, að Alþingi taki sig til og búi til heildstæðan ramma utan um fjárveitingar til innviða í íslenskri náttúru. Þarna eru einar mestu og frábærustu náttúruperlur sem jörðin á. Ísland er einstakt þegar kemur að því. Það er kominn tími til þess að varið sé rausnarlegu fé í þennan málaflokk ekki síst þar sem ferðamannastraumurinn er svo gífurlegur, sérstaklega á Suðurlandi. Það er skemmst frá því að segja og ég held að öllum sé fullkunnugt um það að vegurinn frá Kirkjubæjarklaustri og austur er varla tvíbreiður og til þess að skoða þær náttúruperlur sem tilheyra Vatnajökulsþjóðgarði þarf að fara um þann veg. Við erum að tala um að það skoða jafnvel þúsundir manna á dag náttúruperlur á borð við Jökulsárlón og fleiri þegar mest lætur og það er alveg til skammar þegar kemur að umferðaröryggi og öryggi ferðamanna á þessum svæðum hvernig málum er háttað. Það er kominn tími til þess að ríkisstjórnin taki sig aðeins saman í andlitinu og veiti þeim mikilvæga iðnaði sem ferðamannaiðnaðurinn er það sem þarf í þá innviðauppbyggingu sem er löngu orðin tímabær. Það kemur einmitt fram í nefndaráliti hv. umhverfis- og samgöngunefndar að fjölga þurfi starfsmönnum þjóðgarðsins sem vinna á starfssvæði hans. Þetta er náttúrlega víðfeðmt svæði og ekki mjög auðvelt að fara þar í gegn. Það er því mjög skiljanlegt að við þurfum fleira fólk til þess að sinna því eftirliti og þeirri vernd sem okkur ber í raun siðferðisleg skylda til að sinna gagnvart náttúrunni og gagnvart framtíðinni og komandi kynslóðum og standa vörð um. Ég fagna því að þetta sé sérstaklega tekið fram í álitinu og vona virkilega að við förum að taka okkur saman í andlitinu og gera eitthvað. Við tölum alltaf mikið um að það vanti peninga til innviðauppbyggingar í ferðaþjónustunni og til að vernda Vatnajökulsþjóðgarð eða hvaða þjóðgarð sem er eða náttúru Íslands, en síðan höfum við ekki erindi sem erfiði. Það er ekki hægt að sjá í samgönguáætlun, sem kemur nú inn allt of seint og er eitthvað að þvælast í nefnd, að farið verði í einhverjar gagngerar breytingar á þessu. Það er eitthvað sem við þurfum að skoða, virðulegi forseti. Eins gott og þetta frumvarp er og eins góð og vinna hv. umhverfis- og samgöngunefndar hefur verið þá er það bara eitt púsl í miklu stærra púsluspili. Til þess að þetta gangi allt saman upp þá þurfum við fyrst og fremst fjármagn. Það þarf að fjölga starfsfólki. Það þarf skýrari valdheimildir fyrir þjóðgarðsverði til þess að sekta fólk ef svo ber undir af því að mér finnst að náttúran eigi að fá að njóta vafans þegar kemur að þessu málefni þar sem þetta er alveg einstök náttúruperla sem við munum svo sannarlega sjá eftir ef illa fer. Ekki síst langar mig til þess að leggja áherslu á þá innviðauppbyggingu sem er algjörlega nauðsynlegt að eigi sér stað við Jökulsárlón. Þarna er einn vinsælasti ferðamannastaður á Íslandi. Ég held að það sé kominn tími til þess að hæstv. forsætisráðherra í fararbroddi leiði þá vinnu sem þarf til að stuðla að þeirri innviðauppbyggingu og ég treysti á að hann muni beita sér fyrir því að þau fjárframlög sem svo sannarlega þarf í þennan málaflokk verði veitt í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis, um samkomudag reglulegs Alþingis 2016. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem er svohljóðandi: Þrátt fyrir 4. mgr. 1. gr. skal 145. löggjafarþingi ljúka 29. október 2016. Reglulegt Alþingi 2016, 146. löggjafarþing, skal koma saman þegar forseti Íslands hefur stefnt saman Alþingi, samanber 22. og 24. gr. stjórnarskrárinnar, og standa fram til reglulegs samkomudags Alþingis 2017. Í greinargerð er fjallað um að þetta feli í sér að yfirstandandi löggjafarþing, 145. löggjafarþing, verði framlengt til 29. október, en þann dag er áformað að alþingiskosningar verði. Að óbreyttu ætti nýtt þing, 146. löggjafarþing, að hefjast þriðjudaginn 13. september en með þessu frumvarpi er lagt til að því verði frestað þar til eftir kosningar. Í 1. mgr. 35. gr. stjórnarskrár eru ákvæði um samkomudag reglulegs Alþingis en þar segir að hann skuli vera 1. október ár hvert. Þeirri tímasetningu má samkvæmt ákvæði 2. mgr. sömu greinar breyta með lögum. Það var gert með lögum nr. 84/2011, um breytingu á þingsköpum, og samkomudagurinn þá ákveðinn annar þriðjudagur í september. Aðstæður nú eru óvenjulegar þar sem alþingiskosningar eru fyrirhugaðar að hausti og þykir því hentugra fyrir störf Alþingis og afgreiðslu þingmála að núverandi löggjafarþingi verði fram haldið og síðan nýtt löggjafarþing sett að afloknum kosningum. Þetta fyrirkomulag hefur verið nýtt áður og samkomudeginum verið breytt til bráðabirgða. Var það síðast gert árið 2013, samanber lög nr. 88/2013. Eins og áður segir gerir frumvarpið ráð fyrir því að yfirstandandi löggjafarþing verði framlengt til 29. október 2016. Þar sem fyrirhugað er að alþingiskosningar muni fara fram áður en kjörtímabil alþingismanna rennur út þarf að rjúfa þing á grundvelli 24. gr. stjórnarskrárinnar. Tilkynning um slíkt, þ.e. þingrof, felur í sér hina formlegu ákvörðun um kjördag en það er ekki gert með þessu frumvarpi. Það verður gert síðar og samkvæmt 24. gr. skulu alþingiskosningar fara fram innan 45 daga frá því að þingrof er tilkynnt. Samkvæmt þessu er fyrst hægt að tilkynna um þingrof 15. september en má einnig verða síðar. Þingið getur sem sagt engu að síður starfað áfram þótt þingrof hafi verið tilkynnt enda halda alþingismenn umboði sínu til kjördags, samanber 24. gr. stjórnarskrár. Í frumvarpinu er loks áréttað að reglulegt Alþingi 2016, sem sett verður að afloknum kosningum, skuli standa fram til reglulegs samkomudags 2017, þ.e. annars þriðjudags septembermánaðar það ár. Í 2. gr. er síðan fjallað um að lög þessi öðlist þegar gildi. Ég hef lokið við að segja frá þessu máli, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála og lögum um meðferð einkamála (endurupptaka). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur frá innanríkisráðuneytinu, Grím Sigurðarson frá Lögmannafélagi Íslands og Björn L. Bergsson frá endurupptökunefnd. Í frumvarpi þessu eru lagðar til nauðsynlegar lagabreytingar sem eru til komnar vegna niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í máli nr. 628/2015 frá 25. febrúar 2016 um að fyrirmæli 2. málsliðar 1. mgr. 214. gr. laga um meðferð sakamála séu andstæð stjórnarskrá. Hæstiréttur benti á að endurupptökunefnd væri stjórnsýslunefnd og með 3. mgr. 215. gr. laga um meðferð sakamála, samanber 1. mgr. 214. gr. sömu laga, væri nefnd sem heyrði undir framkvæmdarvaldið falið hlutverk sem gæti fellt úr gildi úrlausnir dómstóla. Slík skipan væri andstæð 2. gr. stjórnarskrárinnar og væri lagaákvæðið ekki gild réttarheimild og yrði því ekki beitt. Samsvarandi heimild væri í lögum um meðferð einkamála. Nefndin áréttar að frumvarpið felur ekki í sér endurskoðun á fyrirkomulagi við endurupptöku mála en nefndin fékk þær upplýsingar að slík vinna væri þegar hafin í innanríkisráðuneytinu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álit þetta rita Guðmundur Steingrímsson, 1. varaformaður, Vilhjálmur Árnason, framsögumaður málsins, Líneik Anna Sævarsdóttir, sem hér flytur framsögu um málið, Haraldur Einarsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Jóhanna María Sigmundsdóttir og Ásta Guðrún Helgadóttir, en fjarverandi við afgreiðslu málsins voru Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir og Geir Jón Þórisson.

Virðulegi forseti. Þetta er með þeim einfaldari málum sem við ræðum í dag, mál sem snýst um að laga einfalda mótsögn við stjórnarskrá í lögum. Margir í samfélaginu hneykslast mikið þegar sett eru lög sem fara í bága við stjórnarskrá og alveg með réttu þótt afleiðingar slíks séu ekki alltaf þær sömu. Í þessu tilfelli er reyndin sú að þar sem ákvæðið í lögum stenst ekki 2. gr. stjórnarskrárinnar hafa lögin einfaldlega ekki það gildi sem löggjafinn ætlaði sér á sínum tíma. Það sem mig langar til að nefna við þetta tækifæri í samhengi við þetta er mikilvægi þess að bæta vinnubrögð Alþingis þegar kemur að samræmi við stjórnarskrá. Þá meina ég almennt. Í frumvarpi stjórnlagaráðs er að finna í 62. gr. ákvæði um svokallaða Lögréttu. Þar segir, með leyfi forseta: „Alþingi kýs í Lögréttu fimm menn til fimm ára. Þingnefnd eða 1/5 hluti alþingismanna getur óskað eftir áliti Lögréttu um hvort frumvarp til laga samrýmist stjórnarskrá og þjóðréttarlegum skuldbindingum ríkisins. Ekki má afgreiða frumvarpið fyrr en álit Lögréttu liggur fyrir. Um störf Lögréttu skal mælt fyrir í lögum.“ Þótt ég átti mig á því að frumvarp stjórnlagaráðs sé af einhverjum ástæðum ekki jafn umtalað í samfélaginu og maður mundi halda og við í Pírötum almennt höldum að væri eðlilegt, er í frumvarpi stjórnlagaráðs ógrynni af hlutum sem eru algjörlega þess virði að ræða um og þá sér í lagi í samhengi við mál eins og þessi þar sem um er að ræða breytingu sem var gerð á lögum án þess að neinn hafi tekið eftir því að hún væri ekki í samræmi við stjórnarskrá, nánar tiltekið 2. gr. stjórnarskrárinnar. Mér til gamans, já, til gamans, fletti ég upp í umsögnum frá málinu frá 141. þingi þegar þessi breyting var gerð og ég kom hvergi auga á að nokkur hafi minnst á að þetta væri vandamál, enda býst ég fastlega við að nefndin hefði brugðist við því á þeim tíma. En það finnst mér ekki leysa vandamálið. Mér finnst og tel líklegt að ef menn væru almennt með það fyrirkomulag sem er tilgreint í 62. gr. frumvarps stjórnlagaráðs, um Lögréttu, mundi þingnefnd sem fjallaði um svona mál, á 141. þingi eða 145. eða hvaða þingi sem er, biðja um álit Lögréttu. Ég hygg að það væri þá tryggari hluti af löggjafarferlinu að tryggja samræmi við stjórnarskrá. Hinn ágæti hv. 2. þm. Reykv. s., Vigdís Hauksdóttir, hefur einnig talað fyrir lagaskrifstofu Alþingis sem ætluð er samkvæmt þeim hv. þingmanni til að tryggja betra samræmi við stjórnarskrá og vandaðri löggjöf. Það að Alþingi klikki á því að setja lög í samræmi við 2. gr. stjórnarskrárinnar sem varðar aðskilnað dómsvaldsins og framkvæmdarvaldsins er kannski ekki alvarlegt í þessu tilfelli vegna þess að það hefur einfaldlega áhrif á hvað lögin þýða en hefur ekki einhverjar hræðilegar afleiðingar í sjálfu sér á réttindavernd annarra. Við erum hér einfaldlega að uppfæra lögin í samræmi við reyndina sem er afleiðing dóms Hæstaréttar í málinu um gildi þessara klausna gagnvart 2. gr. gildandi stjórnarskrár. Ég hygg að alltaf þegar við ræðum dómskerfið almennt þurfum við að hafa svolítið meira vakandi auga fyrir þessum atriðum. Það kemur enn fremur í ljós, yfirleitt í hv. allsherjar- og menntamálanefnd hvar ég sit, þegar við tölum um dómskerfið, þá kemur alltaf mikil gagnrýni fram. Seinast þegar við afgreiddum lög um dómstóla var tilgreint hér að þetta væri áframhaldandi verkefni sem er ekki lokið og að mínu mati verður ekki lokið í einhvern tíma vegna þess að gagnrýnin kemur frá fyrrverandi dómurum, jafnvel núverandi dómurum, og lögmönnum sem starfa þar innan og auðvitað aragrúa af fólki sem hefur haft einhver kynni af kerfinu og er ekki sátt við niðurstöðuna eins og búast má við. Mér finnst að það eigi að vera ákveðin áminning fyrir okkur hér að við afgreiðum þetta mál. Þótt þetta sé léttvægt að þessu sinni hefði það getað verið alvarlegra. Um ræðir 2. gr. gildandi stjórnarskrár. Þetta varðar þrískiptingu valdsins, dómsvalds og framkvæmdarvalds í þessu tilfelli. Það ætti að vera frekar augljóst og borðleggjandi, maður hefði haldið í fyrsta lagi að löggjafinn mundi fatta þetta sjálfur, þ.e. Alþingi, á 141. þingi. Maður mundi halda að nefndin hefði fattað þetta, að einhver umsagnaraðili hefði fattað þetta og bent á það og að í kjölfarið hefði nefndin lagað það enda ekki erfitt að laga. Með hliðsjón af því hvað auðvelt er fyrir marga að gera lítið úr umræðu um frumvarp stjórnlagaráðs finnst mér alveg við hæfi að minnast á það við þetta tækifæri að pælt hefur verið í þessum hlutum. Það hafa komið fram tillögur um að bæta þetta löggjafarferli. Sú tillaga finnst m.a. í 62. gr. frumvarps stjórnlagaráðs, nokkuð sem við ættum að ræða hér miklu oftar að mínu mati og ég geri það nú við þetta tilefni af þeirri ástæðu. Síðan er hugsanlega hægt að bæta þessa hugmynd um Lögréttu eitthvað, en ég held og hef lengi reyndar verið þeirrar skoðunar að þegar kemur að störfum Alþingis sé 62. gr. í frumvarpi stjórnlagaráðs sennilega eitt af því sem mundi bæta þingstörfin hvað best, vissulega þegar kemur að samræmi við stjórnarskrá, sem ég mundi halda að væri með því mikilvægasta sem við þurfum að passa hér á bæ. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni, virðulegi forseti. Það er erfitt að vera á móti þessu máli, eða ómögulegt, enda mjög einföld breyting en það gefur okkur ærið tilefni til þess að ígrunda hvað fór úrskeiðis, þótt lítið hafi verið í þetta sinn, og íhuga þær tillögur sem hafa verið bornar fram til úrbóta á svona efnum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir árin 2016–2019 frá allsherjar- og menntamálanefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölda gesta. Umsagnir bárust frá níu aðilum og komu umsagnaraðilar til fundar við nefndina. Þess má geta, sem ekki kemur fram í nefndaráliti, að samhliða framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum var fjallað um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda. Þannig tóku sumir gestir sem sérstaklega voru kallaðir til vegna annars málsins þátt í umfjöllun um bæði málin án þess að þeir hefðu sent inn sérstaka umsögn. Þingsályktunartillaga í jafnréttismálum er lögð fram samkvæmt 11. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og felur í sér sjöttu framkvæmdaáætlun íslenskrar ríkisstjórnar í jafnréttismálum. Framkvæmdaáætlunin skiptist í sjö hluta og er þar kynnt 21 verkefni sem ætlað er að vinna að markmiði laganna um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla í íslensku samfélagi. Er því fyrirkomulagi ætlað að tryggja að áherslur og forgangsröðun stjórnvalda á sviði jafnréttismála birtist skýrt í framkvæmdaáætluninni. Ég fer að nokkru í gegnum nefndarálitið en það skiptist í sjö kafla eins og verkefnin. Stjórnsýslan er fyrsta verkefnið. Í kafla um stjórnsýslu er fjallað um átak í samþættingu jafnréttissjónarmiða við alla ákvörðunartöku og stefnumótun í stjórnkerfinu í samræmi við jafnréttislög og áherslu á kynjaða hagstjórn og fjárlagagerð. Við meðferð málsins hjá nefndinni var bent á að í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna eru lagðar skyldur á sveitarfélög um samþættingu jafnréttissjónarmiða og fram kom ósk um að ríkið mundi styðja við þróunarstarf sveitarfélaga á umræddu sviði. Nefndin bendir á að verkefni á vegum sveitarfélaga eiga almennt ekki heima í framkvæmdaáætlunum ríkisstjórna nema þegar um samstarfsverkefni er að ræða. Nefndin bendir hins vegar á að sveitarfélög geta sótt um fjármagn í Jafnréttissjóð Íslands til verkefna sem snúa að samþættingu jafnréttissjónarmiða. Í 7. kafla er fjallað um úttekt á jafnréttislögum og stjórnsýslu jafnréttismála. Fram kom á fundum nefndarinnar að fyrirhugað er að fela Ríkisendurskoðun úttekt á stjórnsýslu jafnréttismála sem er einmitt í samræmi við ábendingar sem komu til nefndarinnar frá umsagnaraðilum. Nefndin áréttar einnig að nauðsynlegt sé að kanna hvort markmið núgildandi laga og fyrirkomulag stjórnsýslu sé í samræmi við þá þróun sem átt hefur sér stað á síðustu árum. Einnig er að mati nefndarinnar mikilvægt að meta hvernig til hafi tekist að innleiða metnaðarfull ákvæði jafnréttislaga frá árinu 2008 og greina hvaða ástæður liggja að baki þar sem innleiðingin hefur ekki tekist. Nefndin bendir jafnframt á að lengi hefur staðið til að innleiða tilskipanir Evrópusambandsins um mismunun með setningu laga um jafna meðferð á vinnumarkaði og jafna meðferð óháð kynþætti eða þjóðernisuppruna sem byggjast á tilskipun um almennar reglur um jafna meðferð á vinnumarkaði og í atvinnulífi og tilskipun um framkvæmd meginreglunnar um jafna meðferð án tillits til kynþáttar eða þjóðernis. Að mati nefndarinnar er nauðsynlegt að kanna hvort markmið núgildandi laga og fyrirkomulag stjórnsýslu sé í samræmi við þá þróun sem átt hefur sér stað og hvort undirbúa eigi gerð almennrar löggjafar um bann við mismunun á grundvelli fleiri mismununarbreyta en kynferðis. Það væri þá í samræmi við löggjöf annars staðar á Norðurlöndum, en slík löggjöf mun kalla á breytingar á stjórnsýslu jafnréttismála. Það sem er í rauninni verið að fara út í hér samkvæmt áætluninni er grundvöllur að frekari endurskoðun á lögum með tilliti til fleiri þátta en kynjajafnréttis. Annar hluti snýr að vinnumarkaði og launajafnrétti kynja. Á gildistíma framkvæmdaáætlunar verður áfram unnið að framkvæmd og eftirfylgni þeirra verkefna sem tilgreind eru í aðgerðaáætlun um launajafnrétti kynja. Nefndin telur mikilvægt að tryggja innleiðingu jafnlaunastaðals og að fram fari markvisst kynningarstarf á vottun jafnlaunakerfa samkvæmt reglugerð um vottun jafnlaunakerfa fyrirtækja og stofnana á grundvelli staðalsins. Nefndin bendir jafnframt á að í velferðarráðuneytinu hefur starfshópur verið skipaður um tilraunaverkefni um styttingu vinnutíma án kjaraskerðingar. Unnið er að markmiðssetningu og nánari útfærslu verkefnisins og hvernig staðið skuli að vali á þeim vinnustöðum sem taka þátt í því. Þriðja verkefnið er kyn og lýðræði. Á gildistíma framkvæmdaáætlunar er ætlunin að mennta- og menningarmálaráðuneytið beiti sér fyrir könnun á aðgengi og birtingarmyndum kvenna og karla, stúlkna og drengja í fjölmiðlum og vinni að stefnumótun á því sviði. Nefndin bendir á að nýlegar rannsóknir sýna að konur og karlar birtast ekki í jöfnum hlutföllum í fjölmiðlum og sú mynd sem dregin er upp af konum endurspeglar hvorki fjölda þeirra í forustu atvinnulífsins né hátt menntunarstig íslenskra kvenna. Einnig er lagt til að innanríkisráðuneytið beri ábyrgð á framkvæmd rannsóknar um stöðu hælisleitenda og flóttamanna út frá jafnréttis- og mannréttindasjónarmiðum. Ekki hefur verið gerð slík heildarrannsókn hér á landi á áhrifum kyns í hælis- og flóttamannamálum og fagnar nefndin þessum áætlunum. Fjórði hlutinn er kynbundið ofbeldi og ofbeldi í nánum samböndum. Í 13. kafla er fjallað um samstarfsverkefni þriggja ráðuneyta um aðgerðir gegn ofbeldi. Velferðarráðuneytið mun hafa yfirumsjón með verkefninu en markmið þess verður að bæta samvinnu og verklag við ofbeldisforvarnir og styrkja samstarf við rannsókn ofbeldismála. Einnig verður lögð rík áhersla á samvinnu við frjáls félagasamtök. Nefndin fagnar þessu en áréttar að til þess að markmið verkefnisins náist þarf formlega aðkomu heilbrigðisráðherra og þar með heilbrigðisþjónustunnar að verkefninu. Mig langar að skýra þetta aðeins nánar en gert er í nefndarálitinu. Það kom fram á fundum nefndarinnar að þrátt fyrir að heilbrigðisráðherra hafi ekki verið með á samstarfsyfirlýsingu ráðherranna þriggja um aðgerðir gegn ofbeldi gerði stýrihópurinn sem heldur utan um verkefnið ráð fyrir að starfsmenn bæði skrifstofu félagsþjónustu og skrifstofu heilbrigðisþjónustu velferðarráðuneytisins tæki þátt í starfinu. Þá hafa fulltrúar heilbrigðiskerfisins tekið þátt í fundum, starfsdögum og svæðisbundnu samráði um aðgerðir til að koma í veg fyrir ofbeldi, styrkja rannsókn mála o.fl. Þannig hefur áhersla verið lögð á að tryggja aðkomu heilbrigðiskerfisins að verkefninu. Vegna þess að heilbrigðiskerfið er hluti af verkefninu telur nefndin mikilvægt að skýrt sé að heilbrigðisráðherra hafi formlega aðkomu að verkefninu og heilbrigðisþjónustan þar með. Öllum sem að verkefninu koma ætti því að vera það ljóst. Þá er það fimmta verkefnið sem er jafnrétti í skólastarfi. Fram kemur í 15. kafla áætlunarinnar að mennta- og menningarmálaráðuneytið hafi á gildistíma framkvæmdaáætlunarinnar yfirumsjón með verkefnum sem lúta að jafnrétti í skólastarfi. Jafnrétti er einn af sex grunnþáttum menntunar samkvæmt aðalnámskrá frá árinu 2013. Nefndin fagnar því að jafnréttisfræðsla verði efld á öllum skólastigum en telur engu að síður mikilvægt að háskólar landsins innleiði kynjafræði í grunnnám allra kennaranema ef það markmið á að nást. Nefndin telur einnig mikilvægt að markvisst verði unnið að því að jafna kynjahlutföll starfsmanna á öllum skólastigum með gerð aðgerðaáætlunar og getur sú vinna tengst e-lið 1. mgr. 18. kafla. Leggur nefndin til breytingu þar að lútandi. Þetta eru einu efnislegu breytingarnar sem nefndin leggur til. Ég ætla að útskýra þær aðeins. Þær breytingar fela í sér að í 15. kafla bætast við tveir nýir stafliðir, annars vegar að við bætist að gerð aðgerðaáætlunar til að jafna kynjahlutföll starfsfólks skóla á öllum skólastigum og hins vegar að hvetja háskóla til að innleiða kynjafræði í grunnnám kennaranema og að starfandi kennurum bjóðist námskeið í kynjafræðum. Fyrri hluti tillögunnar er í fullu samræmi við 8. kafla áætlunar þar sem sérstök áhersla er lögð á að fjölga körlum í umönnunar- og kennslustörfum. Með þeirri viðbót er ætlunin að tengja það markmið betur við skólakerfið. Seinni tillagan stendur í samhengi við a-lið 15. kafla í áætluninni, sem sagt í sama kafla um jafnrétti í skólastarfi, og er til að undirbyggja frekar eflingu jafnréttisfræðslu á öllum skólastigum. Umsagnaraðilar bentu á að forsenda þess væri að kennarar fengju góðan þekkingargrunn í kynjafræðum. Þá kom fram á fundi nefndarinnar að um þessar mundir væri boðið upp á hagnýtt námskeið í jafnréttis- og kynjafræðslu fyrir starfandi grunnskólakennara á vegum jafnréttisnefndar Kennarasambands Íslands og Jafnréttisstofu. Þar komast færri að en vilja. Hins vegar kom fram að þeir háskólar sem bjóða upp á kennaranám hafa verið að innleiða kynjafræði í námið og er kynjafræði t.d. nú orðin hluti af námi allra kennaranema við Háskólann á Akureyri. Þá er það sjötti hlutinn í áætluninni, karlar og jafnrétti. Í 18. kafla er kveðið á um að tillögum nefndar um karla og jafnrétti, sem skipuð var á grundvelli áætlunar í jafnréttismálum fyrir árin 2011–2014, verði hrundið í framkvæmd. Sérstök verkefnisstjórn verður mynduð um verkefnið og verður það á ábyrgð velferðarráðuneytisins. Það er skilningur nefndarinnar að undir verkefnið falli að staða og réttindi kynja eftir skilnað og/eða sambúðarslit hvað varðar umönnun barna verði jöfnuð. Sjöundi hlutinn snýr svo að alþjóðastarfi. Í 20. kafla er lögð áhersla á að umræða um jafnréttismál á norðurslóðum verði efld og kastljósinu beint að stöðu kvenna og karla. Í ljósi þeirra athugasemda sem fram komu á fundum nefndarinnar um skort á samráði bendir nefndin á að hafist hafi verið handa við gerð nýrrar framkvæmdaáætlunar um mitt ár 2014 þegar óskað var eftir formlegum tillögum að verkefnum frá ráðuneytum, Jafnréttisstofu og Jafnréttisráði. Nefndin fékk upplýsingar um að framvinda áætlunarinnar hefði verið kynnt reglulega, einkum á mánaðarlegum samráðsfundum ráðuneytisins með Jafnréttisráði og fulltrúum ráðuneytanna. Að frumkvæði velferðarráðuneytisins var samráðsferlinu komið á árið 2012 í því augnamiði að formfesta samráð og styrkja stjórnsýslu jafnréttismála. Nefndin bendir á að staðan á vinnumarkaði sýnir að enn er langt í land á sviði jafnréttismála hér á landi og þörf er á markvissum aðgerðum til úrbóta. Meðal umfangsmikilla verkefna er að jafna kjaramun kynjanna og vinna gegn hinni þrálátu kynjaskiptingu vinnumarkaðarins. Það verður gert með aðgerðum sem snúa beint að vinnumarkaðnum annar vegar og hins vegar aðgerðum sem snúa að skólakerfinu. Nefndin leggur til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um í þskj. 1585. Þær breytingar eru, eins og áður, sagði fyrst og fremst tæknilegs eðlis utan þeirra tveggja sem snúa að jafnrétti í skólastarfi og framsögumaður hefur farið yfir nú þegar. Undir álitið rita hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Jóhanna María Sigmundsdóttir, Haraldur Einarsson, Ásta Guðrún Helgadóttir, Guðmundur Steingrímsson, 1. varaformaður, og Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður. Hv. þingmenn Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir og Geir Jón Þórisson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir skrifar undir álitið með fyrirvara. Að lokum vil ég þakka gott samstarf í nefndinni og við þá gesti og umsagnaraðila sem komu til fundar við nefndina.

Frú forseti. Ég ætla að taka til máls um niðurstöðu allsherjar- og menntamálanefndar varðandi framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum. Eins og fram kemur undirritaði ég hana með fyrirvara. Fyrirvari minn snýr að því að Jafnréttisstofa skilar mjög ítarlegri umsögn upp á 11 síður þar sem farið er lið fyrir lið ofan í þingsályktunartillöguna og komið með margar afskaplega góðar ábendingar sem ég hefði viljað sjá að meira tillit væri tekið til. En eins og hv. framsögumaður sagði var einungis ein efnisleg breyting gerð sem snýr að jafnrétti í skólastarfi. Hér fjöllum við um áætlun sem hefði átt að koma út 2014, en þá rann síðasta framkvæmdaáætlun út. Það er miður að verið sé að vinna þetta fyrst núna. En alla vega leggjum við þetta fram hér árið 2016 á lokametrum þessarar ríkisstjórnar. Ég ætla aðeins að fara í gegnum umsögn Jafnréttisstofu af því að hún varðar jú fyrirvarann sem ég geri við þingsályktunartillöguna. Jafnréttisstofa bendir á að það eru margir staðir í áætluninni þar sem hún telur að vanti markmið eða að ekki sé almennilega ljóst til hvaða aðgerða eigi að grípa til þess að ná settum markmiðum. Hún telur jafnframt að ekki sé heldur gerð nægjanlega skýr grein fyrir árangursmati á hinum ýmsu þáttum í framkvæmdaáætluninni. Við ræddum einmitt hvernig við metum eitt og annað sem þarna er undir. Það er mikilvægt þegar setja á fram framkvæmdaáætlun þar sem fólki eru falin einhver tiltekin verkefni að fram komi hvernig eigi að meta það. Jafnréttisstofa minnir á 11. gr. jafnréttislaga þar sem kveðið er á um að þingsályktunartillaga um framkvæmdaáætlun sé lögð fram og að fá eigi m.a. Jafnréttisstofu að málinu. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni sem við fjöllum um segir „að fengnum tillögum einstakra ráðuneyta, Jafnréttisstofu og Jafnréttisráðs“. Jafnréttisstofa vildi ítreka að ekki hefði verið óskað eftir því með formlegum hætti að fá frá henni eitthvað varðandi smíði framkvæmdaáætlunarinnar, að verið hefði óformlegt samstarf eða samráð í gangi á þeim tíma sem tillagan var í smíðum en ekkert formlegt í sjálfu sér. Það er bagalegt því að þetta er eina stjórnsýslustofnunin sem sinnir þessum málefnum hér á landi. Jafnréttisstofa gerir strax athugasemdir við stjórnsýsluna. Ég tek undir það. Mér finnst að við eigum að efla stjórnsýsluna frekar en að dreifa verkefnum. Bæði í framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum og eins í málefnum innflytjenda er verið að búa til ýmsa starfshópa, aðgerðahópa og verkefnisstjórnir. Allt kostar það peninga og annað slíkt í staðinn fyrir að efla þær stofnanir sem fyrir eru og búa yfir mikilli þekkingu og tækjum og tólum, og gætu unnið málin hraðar en ella. Það varðar líka yfirsýn yfir málefnasviðið og er bent á að augljós samlegðaráhrif fylgi því. Í 5. kafla, sem snýr að samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða, kemur fram að skipa eigi formlega verkefnisstjórn. Það á að kosta í kringum 4 millj. kr. auk launa sérfræðings. Það er á ábyrgð velferðarráðuneytisins. Þar bendir Jafnréttisstofa á að skynsamlegt væri að staðsetja þann starfsmann hjá Jafnréttisstofu og að fjármagnið fylgdi með eðli málsins samkvæmt, þannig að samlegðaráhrifin yrðu meiri og nýting á málaflokknum betri. Þessi starfsmaður gæti þá nýst til margra annarra hluta en bara til að samræma kynja- og jafnréttissjónarmið, sem þessi tiltekna fjárhæð á að fara í. Einnig er gerð athugasemd við orðalag um að enn er talað um að þetta sé sérstakt verkefni með sérstakri stjórn og talað um þetta sem tilraunaverkefni þótt það sé búið að vera í lögum síðan árið 2000. Vissulega er lagt til að þetta verði unnið í samstarfi við Jafnréttisstofu, en hér er bent á að það er auðvitað verkefni sem Jafnréttisstofa hefur unnið og hægt er að finna á heimasíðu hennar. Ég bendi fólki á, í ljósi umræðu varðandi þessi mál, að það er heilmikið efni á heimasíðu Jafnréttisstofu. Verkefnið samstiga.is er t.d. eitt af því sem fellur undir þann þátt sem við fjöllum hér um. Það er líka til gátlisti. Bent er á að hann megi nota þegar verið er að gera stjórnarfrumvörp, af því að það er jú mikilvægt eins og við vitum og er í lögum að meta á öll frumvörp með tilliti til kynjasjónarmiða. Varðandi 7. kafla, sem er úttekt á jafnréttislögum og stjórnsýslu jafnréttismála, leggur Jafnréttisstofa til að Ríkisendurskoðun verði falið að gera þessa úttekt. Það féllst nefndin reyndar á og gerir það líka að tillögu sinni. Tillagan er kaflaskipt í A- og B-kafla, en B-kafli fjallar um vinnumarkað og launajafnrétti kynjanna. Jafnréttisstofa bendir á í b-lið, þar sem segir að unnið verði að útbreiðslu og innleiðingu ÍST-staðalsins um jafnlaunakerfi, kröfur og leiðbeiningar, að upplýsingar vanti um það hver staðan sé nú þegar varðandi útbreiðslu og innleiðingu á ÍST-staðlinum. Ég tek undir að það er auðvitað skynsamlegt að það liggi fyrir áður en farið verður af stað með eitthvert annað verkefni. Þar undir eru nokkur verkefni sem fara á í í nokkrum liðum. Á tímabilinu 2016–2019 er gert ráð fyrir árlegum kostnaði í kringum 7 millj. kr. Verkefnin eru á ábyrgð nokkurra ráðuneyta eðli málsins samkvæmt. Jafnréttisstofa telur að þetta eigi í rauninni að falla undir e-lið, þ.e. að rannsóknarverkefnum aðgerðahóps stjórnvalda og aðila vinnumarkaðar um launajafnrétti verði fylgt eftir með vitundar- og kynningarátaki stjórnvalda um aðgerðir stjórnvalda gegn kynbundnum launamun. Jafnréttisstofa telur að hún eigi að sjá um þessa vitundarvakningu með framlagi eins og hvað annað sem hér er lagt til að hún geri, því að samkvæmt jafnréttislögum er þetta beinlínis í hennar verkahring. Í kafla C, Kyn og lýðræði, er m.a. talað um fjölmiðla. Í d-lið í kafla C segir að vinna eigi að stefnumótun og vitundarvakningu meðal fjölmiðla. Við höfum áður fjallað um fjölmiðlanefnd í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég tek undir þá áréttingu Jafnréttisstofu að setja beri aukið fjármagn í fjölmiðlanefnd því að það eru takmarkaðir fjármunir þar inni og við þekkjum að fjölmiðlanefnd getur því miður ekki sinnt starfi sínu sem skyldi og skilað okkur einhverjum skýrslum um það hvernig gengur og hvað má betur fara. Í lögum um fjölmiðla sem taka til fjölmiðlanefndar er gerð krafa um upplýsingar á sviði kynjajafnréttis, þannig að það þarf auðvitað miklu frekar að efla fjölmiðlanefnd en að móta stefnu fyrir fjölmiðla. Það er skynsamlegt að þeir móti sínar stefnur sjálfir. Ég geri athugasemd við orðalagið í a-lið í kafla C, að kanna aðgengi kvenna og karla að mismunandi fjölmiðlaefni. Auðvitað hlýtur að vera átt við aðgengi að fjölmiðlum, ekki að efninu sem slíku, og er margt til um það. Í b-lið í kafla C er talað um hvort og þá hvernig umfjöllun um konur og karla sé lituð af staðalímyndum um kynhlutverk. Hér er bent á að á Jafnréttisstofu sé mikil þekking á fjölmiðlum og birtingarmyndum kynjanna og að starfsfólk Jafnréttisstofu sinni kennslu í Háskólanum á Akureyri um þessi málefni í fjölmiðlafræðinni. Svo eru góðar tengingar við Háskóla Íslands í blaða- og fréttamennsku. Hér er líka bent á að fyrirvari er gerður um fjárframlög til fjölmiðlanefndar, sem er umhugsunarefni. Kostnaðaráætlun er 4 millj. kr. en þetta er staðurinn í skýrslunni þar sem fyrirvari er gerður. Það er hvergi gerður fyrirvari um fjármögnun nema þarna, þ.e. þegar kemur að umfjöllun kynjanna og lýðræði í fjölmiðlum. Það var í sjálfu sér engin niðurstaða hvað það varðar, ekki var tekið á því að það yrði gert. Hér er samt bara verið að tala um einhverjar 4 millj. kr., reyndar er ekki einu sinni sagt „á ári“, heldur bara 4 millj. kr., með fyrirvara um að fjárframlög fáist til verkefnisins. Þetta er áætlun fyrir tímabilið 2016–2019. Í 12. lið, þar sem farið er inn á greiningu á stöðu flóttamanna og hælisleitenda út frá kyni og jafnrétti kynja, bendir Jafnréttisstofa á að fyrir liggi að ekki sé með fullnægjandi hætti tekið tillit til mannréttinda- eða jafnréttissjónarmiða í íslensku löggjöfinni og þurfi auðvitað að bæta úr því. Vernd minnihlutahópa er ekki tryggð eða leiðir til að þeir geti leitað réttar síns, þ.e. margar tilskipanir Evrópusambandsins hvað þetta varðar hafa ekki enn þá verið lögfestar. Við hljótum að þurfa að bæta úr því. Kafli D fjallar um kynbundið ofbeldi og ofbeldi í nánum samböndum. Í 13. lið er ýmislegt að finna. Þar er bent á að gengið hafi verið frá samkomulagi sem heilbrigðisráðherra var ekki aðili að þótt Alþjóðaheilbrigðismálastofnun Sameinuðu þjóðanna skilgreini ofbeldi í nánum samböndum sem lýðheilsumál. Framsögumaður fór aðeins yfir það áðan. Í nefndarálitinu er talað um að velferðarráðuneytið muni hafa yfirumsjón með verkefninu og áréttað er að fá þurfi formlega aðkomu heilbrigðisráðherra og heilbrigðisþjónustunnar. Ekki var lagt til með beinum hætti að hann yrði aðili máls, en það er skýrt að verið er að reyna að koma þessu þar inn því að það á ekki síst heima þar. Eitt af lögbundnum verkefnum Jafnréttisstofu er að vinna að forvörnum gegn kynbundnu ofbeldi í samstarfi við önnur stjórnvöld. Hér bendir Jafnréttisstofa á að hún hafi sótt um styrk til Evrópusambandsins til að fara af stað með verkefni sem hefur það að markmiði að efla þverfaglegt samstarf þegar kemur að ofbeldi gegn konum og börnum á Norðurlandi eystra. Þar er búið að bjóða öllum þeim aðilum að verkefninu sem mestu máli skipta í því sambandi; sveitarfélögum, lögreglunni, heilsugæslunni, skólum og öðrum þeim sem vinna með kynbundið ofbeldi og afleiðingar þess, sem er auðvitað afskaplega mikilvægt. Þar á sérfræðihópur sem skipaður er fulltrúum samstarfsaðila að hittast reglulega og útfæra samstarfið og þróun verkefnisins í heild og á niðurstaða að liggja fyrir sem allra fyrst um hvort styrkurinn sé veittur. Framsögumaður fór ágætlega yfir jafnrétti í skólastarfi sem búið er að vera í lögum í 40 ár og því miður hafa skólar ekki getað uppfyllt það nema að takmörkuðu leyti margra hluta vegna. Því miður treysta margir sér ekki til þess að sinna jafnréttisfræðslu. Það er eins og með kynjafræði, það gengur erfiðlega að sinna þeirri kennslu og finnst mörgum kennurum þeir ekki hafa tilskilin tæki og tól eða ekki hafa fengið næga fræðslu um það í námi sínu til að geta kennt kynjafræði. Það er margt fleira í umsögn Jafnréttisstofu og er bent á að í 29. lið framkvæmdaáætlunar ríkisstjórnarinnar, þ.e. í síðustu framkvæmdaáætlun um jafnréttismál, hafi mennta- og menningarmálaráðuneytið veitt styrk upp á rúma milljón til að fara í jafnréttisfræðslu í leik- og grunnskólum. Það var samið við kennara í nokkrum skólum um að fara í verkefnið og var útbúið kennsluefni sem var tilraunakennt. Féð dugði kannski bara til að greiða höfundunum laun fyrir vinnuna og hefði þurft að fá meira fjármagn til þess að fylgja því enn þá frekar eftir. Jafnréttisstofa lagði til að því yrði bætt inn í áætlunina en það er ekki lagt til hér. Í b-lið í kafla E er talað um þátttöku kynja í félagslífi framhaldsskólanna, en það er líka óskýrt hvernig á að gera það. Það er hægt að setja margt fallegt á blað en svo er erfiðara að framkvæma það í raunheimum og hvernig við ætlum að meta það. Hér var líka gerð athugasemd við orðalag varðandi e-lið sem hljómar svona: „Framkvæmd rannsóknar á stöðu kynjamenningar í háskólum.“ Jafnréttisstofa segir að óljóst sé hvert markmiðið sé með fyrirhugaðri rannsókn. Hér tíminn að verða búinn. Þetta er viðamikið mál og það skiptir miklu máli. Þess vegna hefði ég viljað hafa verulega umræðu um það því að sem kona þykir mér það skipta miklu máli hvernig við ætlum að standa að svona nálgun í samfélaginu. Við tölum gjarnan um mismuninn fyrst og fremst þegar kemur að launum, en ekki endilega þegar kemur að mörgu öðru. Hér eru nefnd mjög mörg verkefni og alls konar nálgun þar sem hægt er að koma kynjasjónarmiðum betur inn og vekja ungt fólk og ekki síður eldra fólk til vitundar um það hvers vegna þetta skiptir máli. Samband íslenskra sveitarfélaga er líka með athugasemdir og ágæta umsögn varðandi þetta mál og hefur hvatt til þess að sveitarfélögin séu með frá upphafi þegar svona áætlanir eru gerðar. Þau gera athugasemdir við að hafa ekki fengið tækifæri til þess og nefna að þar sem t.d. leikskólar séu á þeirra forræði sé athugavert að hafa ekki fengið að taka þátt í gerð framkvæmdaáætlunarinnar. Hér er talað um þátttöku karla í jafnréttismálum og er lagt til átaksverkefni í 18. lið til að fjölga körlum í umönnunar- og kennslustörfum. Það snýr fyrst og síðast að leik- og grunnskólum. Ég sé að tími minn er á þrotum. Ég gæti svo sem alveg talað um þetta töluvert lengur en þetta er það helsta sem ég vil gera grein fyrir og sem mér hefði þótt bragur að að taka meira tillit til.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir umfjöllunina um málið og ágæta yfirferð yfir umsögn Jafnréttisstofu, sem auðvitað skiptir miklu máli. En spurningin sem ég vil beina til hv. þingmanns snýr að því sem fram kom fyrir nefndinni að í einstökum verkefnum eru tiltekin þau ráðuneyti sem ábyrg eru fyrir framkvæmd verkefnanna, en það er ekki þar með sagt að ráðuneytin sjái um alla framkvæmd heldur geta ráðuneytin falið einstökum stofnunum umsjón og verkefnisstjórn. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hún telji ekki að ábendingar Jafnréttisstofu geti nýst velferðarráðuneytinu þegar kemur að framkvæmd verkefnanna varðandi það hverjir taka þátt í þeim, stýra verkefnum og bera ábyrgð á því að þeim verði hrint í framkvæmd, því að það gerist ekki endilega innan ráðuneyta eins og við þekkjum. Mig langar líka að nefna annað sem hv. þingmaður kom inn á. Í 1. kafla var fyrirvari um það ef fjárframlög fengjust til verkefnisins, en það var ein af þeim tæknilegu breytingum sem nefndin lagði til að féllu út, þ.e. þetta með fyrirvarann um ef fjárframlög fengjust til verkefnisins. Í rauninni var það þarna vegna mistaka á vinnslustigi og átti þess vegna ekki að fylgja með inn í þingið. Það kom fram á síðustu stundu, þannig að það getur vel verið að framsögumanni hafi láðst að gera nægilega vel grein fyrir því í ræðu sinni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það fór fram hjá mér það síðasta, þ.e. fyrirvari um það ef fjárframlög fengjust ekki. Ég játa að það fór líka fram hjá mér hafi það komið fram fyrir nefndinni. En við erum auðvitað búin að fjalla oft og með löngu millibili um þessi mál. Það er heldur ekki tekið fram í nefndarálitinu, við hefðum þá þurft að hnykkja á því þar. Það hefði farið betur á því þannig að það lægi klárlega fyrir. Jú, ég tek undir það að verkefnin verða náttúrlega ekki öll unnin í ráðuneytinu og ég hef trú á því að eitthvað af þessum verkefnum fari til Jafnréttisstofu og til annarra staða í samfélaginu. En það er samt hægt að forma þetta betur, eins og ég fór yfir. Mér fannst þetta vel fram sett og ekki bara af þeirra hálfu, það er gagnrýni á samráðsleysi, við þekkjum það. Það kom líka fram hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, eins og ég fór yfir í lokin, að betra hefði verið að hafa fengið að vera með í samráðinu frá upphafi og ákveða hvernig best væri að útfæra þetta, af því að hér er auðvitað tiltekinn kostnaður við hvert og eitt verkefni og er vissulega gott að meta það. En það hefði að ósekju mátt setja beinlínis eitthvert verkefnanna strax undir Jafnréttisstofu og fela henni það. Jafnréttisstofa fer auðvitað með stjórnsýsluhlutverk og hefur lögum samkvæmt með að gera sumt af því sem ég fór yfir.

Virðulegi forseti. Mér þykja þeir þingmenn sem töluðu á undan mér hafa farið nógu ítarlega yfir málið sjálft. Mér finnst alltaf mikilvægt þegar við ræðum jafnrétti að taka með inn í umræðuna menningarlega vinkilinn, sem verður ekki festur í lög, verður ekki settur í stefnu stjórnvalda heldur verður einungis settur af okkur sjálfum, fyrir okkur sjálf, í hegðun okkar og viðhorfum. Það er nefnilega þannig, alla vega að mínu mati, að mannskepnan er í eðli sínu fordómafull. Ég held að við séum öll haldin einhvers konar fordómum gagnvart einu eða öðru. Við þurfum að vera meðvituð um það og við þurfum að gera okkur grein fyrir því að það eitt að við köllum okkur ekki fordómafull þýðir ekki að við séum sjálfkrafa frjáls undan því oki sem fordómar eru gagnvart samfélaginu og fórnarlömbum fordómanna, sem ég vil meina að sé einnig það fólk sem hefur fordómana sjálft. Það missir af miklu sjálft. Ég segi stundum að ég vorkenni fordómafyllsta fólkinu mjög mikið vegna þess að það missir af svo miklum tækifærum til að kynnast öðru fólki í þessum heimi, alveg sama hvaða hópi þeir fordómar beinast gegn. Eina leiðin, að mínu mati, til þess að ná fram raunverulegu jafnrétti er ef við tileinkum okkur sem einstaklingar, ekki sem þingmenn eða löggjafi heldur sem einstaklingar, meðvitaða leitan eftir því að horfast í augu við okkar eigin fordóma og tækla þá, berjast meðvitað gegn þeim, að spyrja okkur spurninga á borð við hvers vegna sé kynjahalli hér eða þar og reyna að svara þeim spurningum með uppbyggilegum hætti þannig að hægt sé að koma í veg fyrir það sama seinna meir. Það er í raun og veru sama hvert maður lítur í samfélaginu, maður sér næstum því alltaf, þori ég að fullyrða, einhvern kynjahalla. Stundum snýst hann við, sem er áhugavert mynstur, af og til og það eru ýmsar ástæður fyrir því, sem er ekki síður áhugavert. Ég efast um að við munum nokkurn tímann búa í samfélagi þar sem karlar og konur eða fólk af öðrum kynjum er akkúrat í því hlutfalli sem það er af þjóðinni. En ég held að við getum komist heldur nálægt því. Ég held einnig að það þurfi hugsanabreytingu til þess, að fólk þurfi að líta öðruvísi hvert á annað til þess að það takist. Jafnrétti getur ekki gengið út frá því sem gefnu að við séum öll eins og að við njótum sama réttar vegna þess að við eigum svo margt sameiginlegt, vegna þess að það er svo margt sem við eigum ekki sameiginlegt. Það þarf að vera í lagi. Þess vegna þurfum við að horfa á eiginleika hvert annars óháð því af hvaða kyni einstaklingurinn er almennt og í daglegu lífi okkar. Þetta fer auðvitað inn á allt svið þjóðlífsins, ekki bara í stjórnmálunum. Að sjálfsögðu er ég hlynntur þessu máli, eins og ég hygg að allir á Alþingi séu og þótt víðar væri leitað, og fagna framkomu þess. En mér þykir mikilvægt að hafa þetta í huga vegna þess að þetta er verkefni sem við getum sennilega aldrei leyst þar sem hluti ástæðunnar felst í viðhorfi okkar sjálfra sem einstaklinga, ekki bara sem stjórnmálamanna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og tel að það sé alveg gríðarlega mikilvægt mál sem hv. þingmaður kom inn á. Hv. þingmaður og ég erum sammála um að við viljum breyta samfélaginu í þá átt að hér aukist jafnrétti og fordómar verði minni. Ég er sammála því að þetta liggur að einhverju leyti í menningunni og umræðunni. Ég vil taka fram að ég á ekki sæti í hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem fjallar um þetta mál, en fjallað er í þingsályktunartillögunni og í nefndarálitinu um mikilvægi þess að jafnréttisfræðsla verði efld á öllum skólastigum. Mig langar að heyra við horf hv. þingmanns varðandi það hvernig sé hægt að virkja skólana þegar kemur að því að efla þessa umræðu, þjálfa börnin okkar til þess að taka þátt í umræðu um fjölbreytt samfélag og hvort skólinn sé ekki þar tæki sem við getum notað í auknum mæli.

Virðulegi forseti. Ég verð nú bara að viðurkenna að ég er ekki kennari og get ekki svarað því mjög ítarlega hvernig best sé að sinna jafnréttisfræðslu eða þá hvað hún ætti nákvæmlega að fela í sér, enda er þar heil fræðigrein á bak við um það hvernig á að kenna alls konar fög, sem aðrir hv. þingmenn, sem reyndar eru margir hverjir fyrrverandi kennarar eða skólastjórar eða hvað eina, gætu sagt til betur um en ég. En aftur á móti held ég að það dugi aldrei til. Það er auðvelt að ætla sér að laga öll heimsins vandamál með því að kenna þau í grunnskólum. Það er varla til það vandamál sem enginn hefur stungið upp á að verði leyst með því að fræða börn um efnið í grunnskólum. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að rökfræði ætti að vera grunnfag, að fólk ætti að læra rökfræði í sex ára bekk. Ég held reyndar að mjög margt mundi breytast í samfélaginu á 20–30 ára tímabili ef það yrði gert og að það mundi færa allt til betri vegar. Ég hef heyrt stungið upp á því að krökkum sé kennt að umgangast hunda til þess að þeir bíti síður. Maður hefur heyrt um svo margt sem æskilegt væri að kenna í skólum. En það má ekki skilja mig sem svo að ég sé á móti þessu, ég er að sjálfsögðu hlynntur því að jafnrétti sé kynnt í skólastarfi og að þar sé jafnréttisfræðsla almennt. En til þess að ná því markmiði í hinum menningarlega hluta samfélagsins er nauðsynlegt að við reynum eftir fremsta megni að horfa ekki hvert á annað sem einhverja tegund af einstaklingum heldur sem einstakling sem hefur alls kyns einkenni, þar á meðal kyn og ýmislegt fleira. Við verðum að passa að láta það ekki trufla okkur og við þurfum að gera okkur grein fyrir því þegar við látum þessi einkenni hafa áhrif á hvernig við lítum á manneskjuna. Það getur verið margt fleira. Kyn er bara einn þáttur sem er svolítið ráðandi og áberandi í samfélaginu vegna þess að kynin eru jú ólík. Þess vegna eru þau kölluð kyn. Það geta t.d. verið ómeðvitaðir fordómar gagnvart lágvöxnu fólki. Það er alþekkt að hávaxið fólk hefur gjarnan hærri laun en aðrir. 

Frú forseti. Ég er í raun alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni. Eins mikilvægt og ég tel að við skoðum heiminn í kynjuðu ljósi og það hvernig hlutirnir koma með mismunandi hætti við kynin, þá þurfum við einnig að taka alls konar fleiri breytur inn í dæmið og samspil ólíkra breytna. Það að vera lágvaxinn karl getur líka skipt máli þar sem fleiri breytur koma inn í. Ég er líka alveg sammála hv. þingmanni í því að auðvitað þurfum við að ræða þetta sem víðast úti í samfélaginu á sem flestum stöðum í menningarlegu samhengi. En mig langar samt að segja við þetta tækifæri að ég held að skólar séu þar líka mjög mikilvægir vegna þess að þeir geta verið mjög gott tæki til þess að jafna aðstöðumun barna sem búa á ólíkum heimilum. Hægt er að vekja upp ýmiss konar umræður. Líkt og hv. þingmaður nefndi þá er jákvætt að þjálfa börn í rökfræði, það væri samfélaginu svo sannarlega til góða. Ég held einmitt það sé mikilvægt í að fá þjálfun í því að skoða samfélag sitt með gleraugum þar sem kyn er ein víddin. Það eru auðvitað fleiri þættir eins og t.d. ólíkur menningarlegur bakgrunnur. Ég held að þar getum við gert svo miklu betur. Ég held reyndar og ég treysti því að við séum að þokast þar áfram í rétta átt. Í það minnsta sé ég breytingu varðandi nám barnanna minna sem nú eru í grunnskóla, 

Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að hætta mér út í trúarbragðafræðslu, ég hef of margt um hana að segja. Þegar kemur að hinum svokölluðu kynjagleraugum, sem er orð sem mér hefur alltaf þótt svolítið óþægilegt, mér finnst það bara óþægilegt af einhverjum ástæðum, ég veit ekki af hverju, kannski er ég bara svona vitlaus. En það virkar kannski á suma sem ákveðin mótsögn að ætla að reyna að líta á einstaklinga sem einstaklinga án tillits til kyns og setja á sama tíma á sig einhver kynjagleraugu. Ég skil það sjónarmið vegna þess að ég hef ákveðna tilfinningu fyrir því sjálfur. En hins vegar þá er mér minnisstætt þegar ég rakst fyrst á kynjuð fjárlög. Þá hugsaði ég fyrst með mér: Vá, ætla menn að koma þessu bara inn í hvað sem er? En svo fór ég að skoða þetta pínulítið og þá sá ég strax að það er svo auðvelt að búa til eitthvert missætti án þess að ætla sér að gera það. Ég nefni einfalt dæmi; þegar illa árar í einhverjum landshluta tekur ríkið sig til og ætlar að bjarga málunum og ausa peningum í vandamálið og koma á einhverjum efnahagsumsvifum. Og hvað er gert? Jú, búin til karlastörf. Það getur verið óvænt afleiðing af slíku ef ekki er pælt í því. Þess vegna þarf það að vera meðvitað átak ef fólk ætlar sér að losa sig við svona áhrif vegna þess að það gerist ekki af sjálfu sér. Við megum ekki gleyma því að það hvort sem okkur líkar betur eða verr þá hefur mynstrið úti um næstum því allan heim, næstum því alltaf, verið þannig að konur verða að annars flokks borgurum. Ég held að það sé mjög djúpt í samfélagsgerð okkar sem við þurfum alltaf að vera á varðbergi gagnvart vegna þess að við ætlum jú að reyna að vera aðeins siðmenntaðri en við vorum fyrir 50, 60 þúsund árum í frumskógunum eða hellunum, eða hvar svo sem við vorum á þeim tíma. En núna ætlum við að reyna að vera í samfélagi sem byggir á jafnrétti og frelsi fyrir alla. Það þýðir að við þurfum að hugsa um þetta meðvitað vegna þess að það gerist ekki af sjálfu sér. Þótt ég aðhyllist auðvitað það skólanám sem við töluðum um held ég að þetta sé í raun og veru djúpstæðara vandamál en 

Frú forseti. Mig langar aðeins að blanda mér í þessa síðari umr. um tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir árin 2016–2019, m.a. til að ítreka ýmis atriði sem ég ræddi um í fyrri umr. um þetta sama mál. Það eru ákveðin atriði sem mig langar að ítreka við þessa síðari umr. Það er ýmislegt mjög fínt í nefndarálitinu frá allsherjar- og menntamálanefnd. Ég vil taka fram að ég sit ekki í hv. þingnefnd og tók því ekki þátt í umræðu um framkvæmdaáætlunina á þeim vettvangi og bý þar af leiðandi ekki yfir öllum þeim upplýsingum sem nefndarmenn búa yfir í þessu máli en tel að það séu nokkur atriði sem er mikilvægt að ítreka enn frekar. Mig langar að byrja á að segja að ég fagna því að nefndin árétti að nauðsynlegt sé að kanna hvort núgildandi lög og fyrirkomulag stjórnsýslu sé í samræmi við þróun sem hefur átt sér stað á síðustu árum og tengist það í rauninni því meginmáli sem ég ætla að koma að á eftir sem snýr að fötluðu fólki, þá ekki síst fötluðum konum. Mig langar einnig að segja að ég fagna því að nefndin taki það upp og bendi á að lengi hafi staðið til að innleiða tilskipanir Evrópusambandsins um mismunun með setningu laga um jafna meðferð á vinnumarkaði. Það er atriði sem ég tel að skipti alveg gríðarlega miklu máli og tengist öðrum þingmálum sem hafa verið til umræðu og verða til umræðu. Við getum nefnt frumvarp um breytingar á lögum um almannatryggingar sem dæmi þó að það frumvarp lúti raunar aðeins núna að breytingum sem snúa að ellilífeyrisþegum, en það hefur verið í umræðunni að auka þátttöku fatlaðs fólks líka á vinnumarkaði sem og að eldra fólk geti verið lengur á vinnumarkaði. Þá mun reyna á það að ekki sé hægt að mismuna fólki á vinnumarkaði með tilliti til fötlunar. Það er ekkert nema almenn ákvæði sem verja fatlað fólk fyrir því að því sé ekki mismunað á vinnumarkaði. Þess vegna fagna ég því líka að nefndin telji nauðsynlegt að skoða hvort undirbúa eigi gerð almennrar löggjafar um bann við mismunun á grundvelli fleiri mismununarbreyta en eingöngu kynferðis. Um þetta er reyndar fjallað hérna í kafla sem ber titilinn Stjórnsýslan. Ég átta mig ekki alveg á því en held að það hljóti samt að vera að það sem nefndin hugsi sé að varðandi þessa mismununarbreytu eigi að skoða þá efnisþætti sem fjallað er um í nefndarálitinu, sem er vinnumarkaðurinn, lýðræðið, ofbeldi, skólastarf, að þessi mismununarbreyta eigi að ná í gegnum það allt saman. Ég held að það sé alveg gríðarlega mikilvægt að við skoðum alla þætti samfélagsins, ekki með tilliti til kynferðis eingöngu, heldur þurfi einmitt að taka fleiri þætti inn og samspil fleiri þátta. Frú forseti. Við fyrri umr. um þetta mál gerði ég að sérstöku umfjöllunarefni þann kafla sem fjallar um kynbundið ofbeldi og ofbeldi í nánum samböndum og benti á að nú er það þannig að almennar aðgerðir eiga vitaskuld að ná til allra en reyndin er hins vegar oft sú að þegar upp er staðið ná almennar aðgerðir því miður ekki til fatlaðs fólks. Ég er þeirrar skoðunar að auðvitað eigi málefni fatlaðs fólks að heyra undir almennar aðgerðir en vegna þess að við erum ekki komin á þann stað að það haldi verðum við alltaf að minna á það og gera ráð fyrir því í þeim lögum og ályktunum sem við samþykkjum á endanum á Alþingi. Því miður eru fatlaðar konur í gríðarlega mikilli hættu á því að vera beittar kynbundnu ofbeldi. Við munum líklega flest eftir umræðunni sem átti sér stað í haust vegna þess að það komu upp alvarleg ofbeldismál sem vakti samfélagið til meðvitundar um það að fatlað fólk, sérstaklega fatlaðar konur, er útsett fyrir ofbeldi. Þess vegna finnst mér í raun ágætt að það eigi að fá heilbrigðisþjónustuna að verkefninu þegar kemur að því að skipuleggja aðgerðir til að sporna við ofbeldi en tel að það þurfi fleiri aðila til að koma að verkefninu. Ég ætla ekkert að gera lítið úr því að hæstv. heilbrigðisráðherra og heilbrigðisþjónustan sé þarna en ég held að í því samhengi sé líka mjög mikilvægt að sveitarfélögin séu einnig með í ráðum vegna þess að þau veita mjög mikilvæga þjónustu en því miður gerist það líka að það eru þjónustuveitendurnir sem í raun beita fólk ofbeldi. Við þurfum að koma í veg fyrir það og ég held að þar sé fræðsla, og einkum til starfsfólks, alveg gríðarlega mikilvæg. Hér er einnig fjallað um jafnrétti í skólastarfi. Það er einnig mjög mikilvægt og ég tek undir með nefndinni þegar hún fagnar því að auka eigi jafnréttisfræðslu á öllum skólastigum. Ég tek undir að mikilvægt sé að innleiða kynjafræði í grunnnám allra kennaranema til að hægt sé að kenna börnum kynjafræði. Mig langar í því samhengi aftur að minna á mismununarbreytuna og mikilvægi þess að hún sé látin ganga í gegnum allt kerfið því að því miður eru brögð að því að fatlaðir nemendur hafa ekki fengið kynfræðslu í skólum líkt og ófatlaðir nemendur fá. Þeir eru því í erfiðari stöðu en aðrir nemendur þegar kemur að því að þekkja mörk í nánum samböndum til að mynda og þekkja rétt sinn. Þarna tengist aftur saman jafnrétti í skólastarfi og þá hvernig við ætlum að taka á kynbundnu ofbeldi og ofbeldi í nánum samböndum. Það má eiginlega segja að ég sakni þess að þetta sé ekki hnýtt enn betur saman því að það hefur orðið, líkt og ég sagði áðan, vitundarvakning um að fatlað fólk, þá sérstaklega fatlaðar konur, sé í viðkvæmari stöðu en aðrir hópar. Ég tel alveg gríðarlega mikilvægt að þegar við erum almennt að fjalla um jafnréttismálin gleymum við aldrei að halda fókusnum á þetta. Ég held að við séum öll alveg sammála um þetta en það á það til að gleymast þegar kemur að því að afgreiða málin. Að hluta til held ég að það sé vegna þess að okkur er svo tamt að ræða um málefni fatlaðs fólks í einhverju boxi sem heitir málefni fatlaðs fólks meðan fatlað fólk er alls konar og er hluti af samfélaginu. Það er okkar sem hér erum að passa að þannig sé það einnig í öllum þeim ályktunum og öllum þeim lögum sem frá okkur á Alþingi koma.

Hæstv. forseti. Ég flyt nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum, barnalífeyrir. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Önnu Sigríði Þráinsdóttur og Vilborgu Davíðsdóttur frá Ljónshjarta, Öglu K. Smith frá Tryggingastofnun ríkisins, Elísabetu Gísladóttur frá umboðsmanni barna og Þyrí Höllu Steingrímsdóttur hæstaréttarlögmann. Umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Barnaheillum, Ljónshjarta, Tryggingastofnun ríkisins og umboðsmanni barna. Í 4. mgr. 20. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, segir að Tryggingastofnun ríkisins skuli greiða barnalífeyri þegar skilríki liggja fyrir um að barn verði ekki feðrað. Með frumvarpinu er lögð til viðbót við málsgreinina þess efnis að hið sama gildi liggi fyrir að feðrað barn sé móðurlaust af annarri ástæðu en þeirri að móðir hafi fallið frá. Í greinargerð með frumvarpinu segir að það geti átt við hafi faðir eignast barn með aðstoð staðgöngumóður annars staðar en á Íslandi og hafi einhleypur karl ættleitt barn. Umsagnaraðilar og gestir nefndarinnar studdu almennt frumvarpið. Þó var bent á að barn teldist ekki móðurlaust að íslenskum lögum þótt það hefði verið alið af staðgöngumóður þar sem kona sem elur barn getið með tæknifrjóvgun telst móðir þess samkvæmt 1. mgr. 6. gr. barnalaga, nr. 76/2003. Að mati meiri hlutans eiga börn að eiga rétt til framfærslu án mismununar vegna stöðu foreldra eða tengsla þeirra við foreldri. Meiri hlutinn telur því eðlilegt að breyta 4. mgr. 20. gr. laga um almannatryggingar á þann veg að ákvæðið eigi við sé ekki unnt að tilgreina annað foreldri barns, hvort sem það er faðir eða móðir þess. Meiri hlutinn telur einnig réttmætt að ákvæðið eigi við þegar barn hefur verið alið af staðgöngumóður, þótt hún teljist móðir þess að lögum, enda ótvírætt að hennar nýtur ekki við við framfærslu barnsins. Meiri hlutinn leggur því til að 1. gr. frumvarpsins verði samþykkt með þessari breytingu til að taka af allan vafa um að ákvæðið eigi við ef móðir barns er staðgöngumóðir. Þrátt fyrir framangreint vill meiri hlutinn árétta að staðgöngumæðrun er óheimil samkvæmt íslenskri löggjöf. Staðreyndin er engu að síður sú að slíkar aðstæður eru uppi þar sem móður nýtur ekki við vegna slíkra óvenjulegra og sérstakra aðstæðna. Meiri hlutinn vill á engan hátt mismuna börnum sem koma í heiminn við þær kringumstæður og telur að þau eigi að hafa sama rétt til framfærslu og önnur börn óháð stöðu foreldra eða tengsla barna við foreldri. Styður meiri hlutinn þar af leiðandi afgreiðslu frumvarpsins. Ljónshjarta og umboðsmaður barna lögðu til viðbót við 20. gr. laga um almannatryggingar sem felur í sér að Tryggingastofnun ríkisins greiði sérstök framlög vegna útgjalda við skírn barns, fermingu, gleraugnakaup, tannréttingar, vegna sjúkdóms, greftrunar eða af öðru sérstöku tilefni. Þau bentu á að samkvæmt 1. mgr. 60. gr. barnalaga væri heimilt að úrskurða þann sem meðlagsskyldur er til að inna af hendi slíkt framlag vegna barns. Meiri hlutinn telur framkomnar athugasemdir frá Ljónshjarta og umboðsmanni barna áhugaverðar og til þess fallnar að minnka mismunun barna eftir stöðu foreldra. Engu að síður er það álit meiri hlutans að þessar breytingar verði að koma fram í sérstöku þingmáli sem fái fulla þinglega meðferð. Meiri hlutinn leggur því ekki til sérstakar breytingar þar að lútandi. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. gr. orðist svo: Í stað orðanna „barn verði ekki feðrað“ í 4. mgr. 20. gr. laganna kemur: ekki sé unnt að tilgreina annað foreldri barns. Hið sama gildir þegar skilríki liggja fyrir um að staðgöngumóðir sé móðir barns. Sú sem hér stendur var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið samkvæmt 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, Páll Valur Björnsson og Steingrímur J. Sigfússon voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta rita hv. þingmenn Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Unnur Brá Konráðsdóttir, sú sem hér stendur, Elsa Lára Arnardóttir og Ásmundur Friðriksson.

Hæstv. forseti. Ég get ekki annað en tekið til máls hér við 2. umr. um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og um þetta nefndarálit því ég verð að viðurkenna að ég skil hreinlega ekkert í þessu máli. Það segir hér í nefndaráliti frá meiri hluta hv. velferðarnefndar, með leyfi forseta: „… að Tryggingastofnun ríkisins skuli greiða barnalífeyri þegar skilríki liggja fyrir um að barn verði ekki feðrað. Með frumvarpinu er lögð til viðbót við málsgreinina þess efnis að hið sama gildi liggi fyrir að feðrað barn sé móðurlaust af annarri ástæðu en þeirri að móðir hafi fallið frá.“ Ég skil svo sem alveg þennan part. Það sem ég hins vegar skil ekki er hvernig eigi að teygja þetta yfir á það að barn geti ekki talist móðurlaust að íslenskum lögum þótt það hafi verið alið af staðgöngumóður vegna þess, eins og er hreinlega áréttað í nefndarálitinu frá meiri hluta nefndarinnar, þá er staðgöngumæðrun óheimil samkvæmt íslenskri löggjöf. Það er bara þannig. Um það er ekkert hægt að karpa þannig að mér finnst frumvarpið ekki ganga upp miðað við núgildandi löggjöf. Hins vegar kemur einnig fram í nefndaráliti meiri hluta hv. velferðarnefndar að bæði samtökin Ljónshjarta og umboðsmaður barna hafi lagt til viðbót við 20. gr. laga um almannatryggingar þess efnis að Tryggingastofnun ríkisins greiði sérstök framlög vegna útgjalda við skírn barns, fermingu, gleraugnakaup, tannréttingar, vegna sjúkdóma eða greftrunar og að þetta ætti að taka upp í lögin. Mér finnst skrýtið að meiri hluti hv. nefndar komist að þeirri niðurstöðu að fjalla þurfi um það og koma fram með þær breytingar í sérstöku þingmáli sem fái fulla þinglega meðferð. Það sem ég skil ekki er þetta stangast ekki á við nein lög, það er í lögum nú þegar að við ákveðin skilyrði sé hægt að veita þessi framlög. Eins og þetta snýr fyrir mér er miklu nær að gera breytingu á lögum og kippa þessu inn þar sem þetta er jú í samræmi við þau lög sem nú þegar eru fyrir. Ég get engan veginn fallist á að með þessu lagafrumvarpi sé farið í breytingu sem í raun opnar bakdyramegin smugu fyrir það, það sé gefið nikk um það að staðgöngumæðrun sé partur af kerfinu. Við vitum jú öll að það liggur fyrir frumvarp þess efnis. Það eru mjög skiptar skoðanir um það svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Ég er þeirrar skoðunar að full umræða þurfi að fara fram um það á þeim vettvangi en ekki að fara að lauma einhverju inn í frumvarpið sem má kannski segja að líti út fyrir að vera lítið og saklaust. Mér finnst þess vegna mun nær að taka inn það sem Ljónshjarta og umboðsmaður barna bæta við. Það mundi styrkja stöðu margra barna og jafna stöðu þeirra. En þessa tillögu get ég engan veginn tekið undir og heldur ekki þá breytingartillögu sem lögð er til af hálfu nefndarinnar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hinum hv. ágæta þingmanni Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir góða ræðu og að draga akkúrat fram ákveðin atriði sem voru ítarlega rædd í velferðarnefnd þegar nefndin fjallaði um þetta flókna mál, ekki er hægt að segja annað, vegna þess að í þessu máli togast á réttur barnsins, barnið er ekki spurt að því hvort það vilji og með hvaða hætti það vilji koma í heiminn, þannig að með þessu máli er verið að reyna að koma til móts við þau börn sem hafa í dag ekki þann rétt og njóta ekki þess jafnræðis sem þau eiga að njóta. Svo er annað mál, eins og fram kemur bæði í nefndarálitinu og í máli þingmannsins, að staðgöngumæðrun er óheimil samkvæmt lögum á Íslandi. Mjög svo skiptar skoðanir eru um það hvort þeim lögum eigi að breyta eður ei. Við erum sammála um það, ég og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, að ábendingarnar frá Ljónshjarta og umboðsmanni barna við 20. gr. laganna eru góðar og að þingheimur þurfi að horfa til þeirra ábendinga og bregðast við með einhverjum hætti. Að þessu sögðu langar mig til að spyrja hv. þingmann sem lýsir því yfir að hún sé á móti þessu máli, ef ég skil það rétt, hvernig sér þingmaðurinn þá fyrir sér að mæta þessum hópi barna sem koma í heiminn með þessum hætti og eru ekki spurð að því? Telur þingmaðurinn að hægt sé að nota annað orðalag og taka þar með orðið staðgöngumæðrun út úr textanum svo fleiri gætu verið sáttir?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir andsvarið og finnst það jafnframt mikilvægt sem kom fram í máli þingmannsins um að nefndin hafi rætt málið mjög ítarlega og fundist það flókið í meðförum. Það gleður mig að heyra að þannig hafi umræðan í hv. nefnd verið. Nú á ég ekki sæti í hv. velferðarnefnd þó svo ég hafi öðru hvoru dottið þar inn á fundi sem varamaður, þannig að ég hef ekki fylgt þessu máli eða umræðu um það frá A til Ö og þekki þess vegna ekki öll þau rök sem dregin hafa verið fram í meðförum nefndarinnar á málinu þótt ég hafi kynnt mér þær umsagnir sem nefndinni bárust. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki lausnina á því hvernig tryggja megi eða koma megi til móts við þau börn eða jafna stöðu þeirra barna sem fæðst hafa með staðgöngumæðrun þó svo það falli ekki undir íslenska löggjöf, ég verð bara að viðurkenna það. En ég tel hins vegar og er sammála því að mikilvægt sé að reyna að tryggja jafna stöðu barna, börn ráða auðvitað engu um það hvernig þau verða til og koma í þennan heim, en ég hygg að einmitt hitt atriðið sem Ljónshjarta og umboðsmaður barna leggja til, það séu mun fleiri börn sem það ákvæði eigi í rauninni við um. Þess vegna 

Hæstv. forseti. Já, það er rétt haft eftir hjá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur að nefndin lagði talsverða vinnu og miklar pælingar, ef svo má segja, í málið þar sem um er að ræða flækjustig þar sem annars vegar stangast á réttindi barna og hins vegar ólögleg staðganga. Nefndin ákvað að reyna eftir fremsta megni að finna annað orðalag en staðgöngumæðrun í textann og ritari nefndarinnar leitaði þar til sérfræðinga og lagði á sig talsvert mikla vinnu til að mæta þeim sjónarmiðum svo betur mætti fara, en það tókst ekki. Því varð niðurstaða nefndarinnar sú að þrátt fyrir þessa siðferðislegu flækju má segja, yrði réttur barnsins að vera ofan á, þ.e. jafnræði allra barna yrði tryggt með þessari lagabreytingu. En ég spurði hv. þingmann í fyrra andsvari hvort hún teldi að það væri rétt að skilja eftir þennan smáa hóp. Það liggur fyrir og nefndin tók það til umfjöllunar að þessi breyting á 20. gr. mun ekki koma til fulls á móts við þann hóp sem um ræðir. Þannig að það var rætt. Þess vegna kemur þetta fram líka í nefndaráliti til áherslu. Ég vildi kannski segja þetta fyrst og fremst, að leggja áherslu á jafnræði barna og að betra orðalag hafi ekki fundist. En ég spyr þingmanninn aftur, þar sem 

Hæstv. forseti. Ég tel og það er mín skoðun að það gangi ekki upp að samþykkja frumvarpið með þessum tilbúnaði. Það verður þá að reyna að fara einhverja aðra leið til að mæta þessum hópi barna. Hv. þingmaður sagði að reynt hefði verið að finna annað orðalag en það ekki tekist til að komast fram hjá því að nefna staðgöngumæðrun. Ég get bara ekki fengið það til að ganga upp í mínum huga, þó svo hér sé verið að leita leiða til að tryggja jafnrétti barna, að við tökum upp eitthvað sem nú þegar er bannað með lögum. Ég mundi þá alla vega leggja það til að þetta mál verði látið bíða, taka annan snúning á það. Ég held að það verði bara mjög erfitt fyrir framtíðarumræðu og mjög slæmt að fara að skjóta staðgöngumæðrun inn í kerfið án þess, líkt og ég sagði í ræðu minni, að ræða það í fullu samhengi hlutanna. Það kann vel að vera að það sé ekki nóg að fjalla eða taka þessa viðbót við 20. gr. laganna, en líkt og ég sagði áðan á ég ekki sæti í nefndinni og mér gafst því ekki tækifæri til að fylgjast með allri þessari umræðu. En ég endurtek aftur, mér finnst það þá frekar vera 

Virðulegi forseti. Mig langar að halda áfram á sömu nótum. Ég er mikið að velta fyrir mér staðgöngumæðrun sem frumvarpið fer óhjákvæmilega inn á. Síðan er annað þingmál sem var lagt fram um að heimila staðgöngumæðrun í velferðarskyni. Það frumvarp tel ég alls ekki vera til neinna bóta því að mér finnst það í raun vera verri hliðin á báðum skoðunum. Mér finnst það hvorki þjóna þeim sjónarmiðum sem eru gegn því að heimila staðgöngumæðrun né þeim sem eru því hlynnt. Eftir að hafa rætt þessi mál hér og þar í nefndum hefur mér fundist umræðan um staðgöngumæðrun vera á röngum stað. Við erum alltaf einhvern veginn að diskútera hvað okkur finnst persónulega siðferðislega í lagi, og ýmsar áhyggjur koma upp sem eru lögmætar, eins og fjölskylduþrýstingur og því um líkt. Það er auðvitað heljarinnar umræða sem við förum ekki út í hér í andsvörum þótt ég íhugi reyndar að halda hérna stutta ræðu um málið af þessum ástæðum. En eftir stendur að mér finnst við gleyma aðalatriðinu yfirleitt þegar kemur að staðgöngumæðrun, það eru réttindi barnanna. Ég fæ ekki betur séð en að svo lengi sem við höfum lagasetningu um að staðgöngumæðrun sé óheimil og að lagatextinn eigi ekki að viðurkenna það sem eitthvert norm eða í það minnsta eitthvað löglegt, muni sú afstaða koma niður á réttindum barna. Ég fæ ekki betur séð en svo og ég styrkist í þeirri trú eftir að hafa lesið umsagnir Barnaheilla, Ljónshjarta og umboðsmanns barna við málið. Þess vegna velti ég fyrir mér: Er þetta mál ekki í raun rökstuðningur fyrir því að við verðum að heimila staðgöngumæðrun jafnvel þótt okkur sé siðferðislega í nöp við fyrirbærið? Hún á sér stað hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Eru ekki réttindi barnanna mikilvægari en persónuleg afstaða okkar til staðgöngumæðrunar?

Hæstv. forseti. Þetta eru risastórar siðferðilegar spurningar sem vakna í tengslum við þetta mál líkt og hv. þingmaður kom inn á í andsvari sínu. Ég held að það verði alltaf mjög erfitt að tryggja réttindi barns, og réttindi þess og sýn okkar á staðgöngumæðrun munu togast á. Ég held að við komumst ekki hjá því að erfiðar siðferðilegar spurningar munu kvikna í þessum efnum. Ég held þess vegna að það sé svo mikilvægt þegar við tökum umræðuna um staðgöngumæðrun, hvenær það svo sem verður, að við tökum hana frá grunni og það verða ekki komnar einhvers konar glufur þar sem búið er að normalísera staðgöngumæðrun á ákveðinn hátt, eins og mér finnst vera gert í þessu lagafrumvarpi. Ég held að með samþykkt þessa frumvarps verðum við strax búin að færa umræðuna á annan stað. Ég held að það verði málinu ekki til góðs og að það sé í rauninni ekki gott að ræða þetta mál í einhverjum bútum. Ég átta mig alveg á því að frumvarpið mun ekki taka á réttindum og stöðu þessara barna, 

Virðulegi forseti. Vandi minn er kannski helst sá að ég fæ ekki betur séð en að Barnaheill og Ljónshjarta, samtök til stuðnings yngra fólki sem misst hefur maka sinn, og börnum þess, og umboðsmaður barna séu ósammála hv. þingmanni um hvort frumvarpið sé til bóta eða ekki, þ.e. fyrir réttindi barnanna. Ég sé í raun og veru bara þrjár leiðir. Tvær hugnast mér í sjálfu sér ágætlega. Ein hugnast mér ekki. Hún er sú að að hafna þessu fyrirbæri, staðgöngumæðrun, og þá leyfa þeirri afstöðu að koma niður á réttindum barna. Mér finnst það ekki ganga upp. Önnur leiðin er að heimila staðgöngumæðrun, þá væntanlega með einhverju regluverki, ég geri ráð fyrir að það væri svona skandinavísk meðhöndlun á því. Með öllu sem því fylgir og öllum þessum risaspurningum og væntanlega frekar ítarlegum svörum við þeim risaspurningum þegar kemur að staðgöngumæðruninni sjálfri. Ég sting upp á að þriðja leiðin verði sú að við gerum eitthvað svipað og við reynum að gera, eða teljum okkur trú um að við ætlum að gera gagnvart vímuefnaneyslu. Lagatæknilega séð er varsla á vímuefnum til einkaneyslu er ólögleg. En ef t.d. einhver sem notar vímuefni er í vímu og vantar aðstoð lögreglunnar tel ég að viðkomandi hafi rétt á lögregluaðstoð þrátt fyrir að viðkomandi hafi brotið lög. Það er vegna þess að við teljum okkur trú um að við höfum tekið afstöðu til þess að fólk hafi réttindi þrátt fyrir að hafa brotið lög. Mér finnst svolítið þegar kemur að börnum í þessari umræðu að við þurfum að hugsa með okkur að sama hvað okkur finnst um staðgöngumæðrun verðum við að leyfa réttindum barnanna að hafa forgang. Ef það þýðir ósnyrtilega löggjöf, þ.e. löggjöf sem hafnar staðgöngumæðrun í sjálfu sér en gerir hins vegar ráð fyrir því að staðgöngumæðrun eigi sér stað og að börnin eigi samt að hafa einhvern rétt, tel ég 

Hæstv. forseti. Mér finnast þetta áhugaverðar hugleiðingar hjá hv. þingmanni og er svo fyllilega sammála því að þetta séu mikilvæg mál. Réttindi barna eru alveg gríðarlega mikilvæg. Ég er jafnframt á þeirri skoðun að það skipti máli í heildarsamhenginu hvernig við nálgumst málið og tökum á því. Ég get eiginlega ekki annað en endurtekið að ég hef áhyggjur af því að verði þetta samþykkt verði það ekki málinu til góðs, þ.e. réttindum barna, nema að mjög litlu leyti því að það getur af sér aðrar erfiðar spurningar sem við þurfum einhvern tímann að takast á við. En þar sem mér er umhugað um réttindi barna mundi ég segja: Tökum annan snúning á þessu og vitum hvort ekki sé hægt að finna aðra aðferð en þá að skjóta staðgöngumæðruninni þarna inn. Það hljóta að vera einhverjar fleiri leiðir til þess að tryggja réttindi allra barna. Tökum hina stóru siðferðilegu umræðu einhvern tímann seinna en laumum ekki inn einhverju sem breytir stöðunni varðandi staðgöngumæðrun í frumvarpi sem lætur mjög 

Herra forseti. Ég ætla svo sem ekki að lengja umræðuna mikið. Ég tek undir með hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur um þetta mál og þau efnisatriði sem hún fór í. Við höfum gagnrýnt staðgöngumæðrun mikið. Ég velti því fyrir mér í þessu samhengi, af því að það er ekki tekið fram í nefndarálitinu, um hversu mörg börn er að ræða sem búa á landinu nú þegar sem þetta á við um. Liggja þær upplýsingar fyrir? Það væri áhugavert að vita það. Er hægt að bregðast við því með einhverjum hætti frekar en að innleiða þetta í löggjöfina gegn íslenskum lögum? Hér er í raun verið að leggja til að hægt sé að brjóta íslensk lög. Það er bara ekki hægt að horfa á það öðruvísi því að áréttað er að staðgöngumæðrun sé óheimil samkvæmt íslenskri löggjöf en samt sem áður á Tryggingastofnun að taka þátt í því að greiða barnalífeyri gegn einhverju sem er óheimilað. Ég spyr hv. framsögumann nefndarinnar, hún hefur kannski upplýsingar um það: Um hversu börn er hér að ræða sem eru nú þegar komin til landsins með þessum hætti, þ.e. sem eru annaðhvort ættleidd af einhleypum karli eða sem karl hefur eignast með aðstoð staðgöngumæðrunar annars staðar en á Íslandi? Ég tek undir tillögu sem Ljónshjarta og umboðsmaður barna lögðu til við 20. gr. laganna um almannatryggingar, sem felur það í sér að Tryggingastofnun greiði sérstök framlög vegna útgjalda við skírn, fermingu, gleraugnakaup, tannréttingar, sjúkdóm, greftrun, eða af öðru sérstöku tilefni. Þau bentu líka á að hægt væri samkvæmt 1. mgr. 60. gr. barnalaga að úrskurða þann sem meðlagsskyldur til að láta af hendi slíkt framlag vegna barns. Mér var að berast svar núna áðan við fyrirspurn sem ég sendi til félags- og húsnæðismálaráðherra þar sem ég spurði hversu mörg börn hefðu hlotið barnalífeyri eða menntunarframlag frá Tryggingastofnun árið 2014 og 2015 vegna foreldramissis, hversu háar greiðslurnar væru og hversu stór hluti þær hefðu verið af heildargreiðslum barnalífeyris. Það kemur inn á þetta mál og er eitt af því sem Ljónshjarta hefur unnið að til að ná fram réttindum þessa hóps. Með leyfi forseta, ætla ég að fá að lesa svarið hérna því að það kemur að einhverju leyti inn á það mál sem hér er um að ræða nema það sem varðar staðgöngumæðraþáttinn. „Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins var barnalífeyrir vegna andláts foreldris greiddur vegna samtals 901 barns árið 2014 og vegna samtals 880 barna árið 2015, en ekkert ungmenni á aldrinum 18–20 ára í skóla eða starfsþjálfun fékk greiðslur þessi ár vegna missis foreldris. Samkvæmt upplýsingum Tryggingastofnunar ríkisins voru útgjöld vegna barnalífeyris vegna andláts foreldris samtals 288 millj. kr. árið 2014, sem nam 8,46% af heildargreiðslum barnalífeyris. Samtals voru þessi útgjöld 286 millj. kr. árið 2015, sem nam 8,14% af heildargreiðslum barnalífeyris.“ Það er ágætt að fá þessar tölur fram. Ég mundi vilja að við löguðum lögin í kringum þetta, eins og Ljónshjarta og umboðsmaður barna leggja til, frekar en að opna á eitthvað sem gengur í raun gegn lögunum. Ég ætla svo sem ekkert að ræða þetta mál neitt lengur. Mig langaði fyrst og fremst að vita hvort hægt væri að bregðast við þeim tilvikum sem nú þegar væru til staðar á landinu án þess að opna fyrir það sem hér er verið að reyna að gera og kemur inn á hið umdeilda mál, staðgöngumæðrun.

Virðulegi forseti. Hér lendi ég aftur í sama vanda og svo oft þegar kemur að staðgöngumæðrun án þess endilega að hafa sterka skoðun á því sjálfur hvort mér finnist að hún eigi að vera heimil eða ekki. Ég fæ ekki betur séð en að eina leiðin til þess í raun og veru að banna staðgöngumæðrun sé með því að láta það bann á einhvern hátt bitna á börnunum. Ég skil hreinlega ekki alveg hvernig við getum bannað þetta án þess að það verði tilfellið. Þess vegna velti ég þessu fyrir mér, eins og ég fór aðeins yfir í andsvari við annan hv. þingmann. Tilgangur þessa frumvarps er að stuðla að jafnrétti barna einstæðra foreldra, eitthvað sem ég veit að hv. þingmaður aðhyllist og ég trúi því að allir hér í þessum þingsal og þótt víðar væri leitað séu sammála um, en ef við ætlum að halda að okkur höndunum þegar slík frumvörp eru lögð fram á þeim forsendum að við séum andvíg staðgöngumæðrun, hvenær mun andstaða okkar við staðgöngumæðrun sjást nema þegar hún er andstæð réttindum eða hagsmunum barnanna? Það er það sem ég fatta ekki. Ég skil alveg að það eru stórar siðferðislegar spurningar á bak við staðgöngumæðrun, spurningar sem ég kann ekki endilega svörin við sjálfur. En ég skil spurningarnar gagnvart jafnræði barna og hagsmunum þeirra og finnst það hljóta að þurfa að ganga fyrir og eiga að ganga fyrir. Ég á erfitt með að ímynda mér hvernig við mundum framfylgja banni við staðgöngumæðrun án þess að lenda aftur og aftur í svona vandamálum, hvenær svo sem við ræðum frumvarp sem er hugsað til þess að stuðla að nokkurs konar jafnrétti barna sem eru fædd með aðstoð staðgöngumóður. Ég velti svolítið mér hvernig hv. þingmaður sjái fyrir sér að hægt sé að ná þessum markmiðum án þess hreinlega að leyfa þessu að fara í gegn þrátt fyrir andstöðu okkar við staðgöngumæðrun.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann talar um einstæða foreldra og siðferðislegar spurningar. Hér er um ólöglegt athæfi að ræða, við erum sammála um það. Staðgöngumæðrun í dag er ólöglegt athæfi. Eins og hv. þingmaður nefndi áðan þegar hann talaði um einhvern sem væri í ólöglegri vímuefnaneyslu eða eitthvað slíkt, þá mundum við samt aðstoða hann ef hann kæmi til okkar og óskaði þess. Mikið er talað um jafnræði barna. Ég er auðvitað talsmaður barna, einn af þeim hér á þingi. Þess vegna fann ég mig knúna til þess að láta vita af þeim spurningum sem ég spurði varðandi hluta þessa máls. Þegar einhver ákveður að fara til útlanda og kaupa sér staðgöngumóður, því að það er það sem fólk gerir ef það fer til útlanda til að kaupa sér barn, þá veit hann um leið að það er ólöglegt. Fólk veit hvað það er að fara að bjóða barninu sínu upp á, hvort sem um er að ræða einstæðan karl eða einstæða konu, það getur líka alveg verið að um sé að ræða einstæða konu. Það eru til sæðisbankar og hægt að kaupa sér þjónustu staðgöngumóður einhvers staðar úti í heimi. Þegar við tölum um réttindi barna getum við ekki á sama tíma sagt að foreldrum sé heimilt að brjóta lög og nýta sér börnin til að fá einhver tiltekin réttindi. Ég lít eiginlega á það þannig. Eins og þingmaðurinn segir um staðgöngumæðrunina eru þetta stórar siðferðislegar spurningar. Ég sat í nefnd þegar þetta mál var til umræðu. Siðfræðistofnun háskólans kom og fóru mjög áhugaverðar umræður fram, en það mál er ekki komið inn á borð til okkar. Mér finnst við vera að segja í þessu að þetta sé í lagi. Þess vegna spurði ég, og sé að framsögumaður nefndarálits ætlar að fara í andsvar við mig, hvort við gætum brugðist við þeim aðstæðum sem hér eru. Það getur einhver sagt að þá sé verið að mismuna þeim sem eftir eiga að koma, það 

Virðulegi forseti. Ég efast ekki um að langflestir foreldrar sem ákveða að nýta sér staðgöngumæðrun séu meðvitaðir um að hún sé bönnuð samkvæmt lögum. Það sem ég átta mig hins vegar ekki á er hvernig við getum framfylgt því banni án þess að það komi niður á hagsmunum barnsins, því að væntanlega viljum við ekki refsa þeim sem eru ekki sekir um lögbrotið. Það eru foreldrarnir sem brjóta lögin. Það er ekki barnið sjálft. Það er þar sem ég á erfitt með þetta. Ég ítreka að ég er ekki hér og nú að taka afstöðu til siðferðislegra spurninga gagnvart staðgöngumæðrun. Ég átta mig á því að það er erfið spurning að spyrja: Hvað ef einhver fer út og kaupir sér barn í útlöndum? Ég skil alveg siðferðislegu erfiðleikana við það. Það sem ég skil ekki er lausnin á þeim erfiðleikum, þ.e. ef lausnin er sú að bann í íslenskum lögum hafi einfaldlega þau áhrif að börn fólks sem nýtir sér staðgöngumæðrun með réttu eða röngu þurfi að gjalda fyrir það. Það á ég erfitt með. Ég skil vandann en ég skil ekki lausnina ef lausnin felur það í sér. Ég velt fyrir mér í auðmjúku ráðaleysi ef foreldri eða par eða einstaklingur brýtur þessi lög, væri ekki skynsamlegast að sekta hann eða eitthvað frekar en að láta þetta ganga á réttindi barnsins? Við gerum það við ýmsa hópa í samfélaginu, mér eru náttúrlega minnisstæðastir vímuefnaneytendur sem brjóta vissulega lög en hafa samt réttindi. Það eru ákveðin réttindi sem við látum þá hafa. Við gerum ekki ráð fyrir því að búa í samfélagi þar sem allir fara að lögum. Við gerum ráð fyrir brotalömum. Við erum ráð fyrir því að fólk hagi sér ekki alltaf í samræmi við lögin. Við getum ekki þurrkað út réttindi fólks, hvað þá barna, við það eitt. Ég er alveg auðmjúklega ráðalaus gagnvart þessu. Væri ekki eðlilegra að reyna að finna leið til þess að refsa foreldrunum frekar en barninu?

Herra forseti. Ég hef ekki miklu við það að bæta sem ég sagði áðan. Þegar verðandi foreldri, það er jú ekki orðið foreldri þegar það fer af stað, tekur þessa ólöglegu ákvörðun er það langt ferli. Fólk ákveður því meðvitað að brjóta af sér og reyna að komast til Íslands með því hugarfari. Nú veit ég ekki hversu margir, þess vegna spurði ég áðan, eru í þessu tiltekna dæmi, þ.e. einstæðir karlar eins og hér er tiltekið. Það var engin patentlausn á þessu. Foreldri sem ákveður að fara þessa leið veit um leið og það gerir það að það á ekki þennan rétt. Í fyrsta lagi eiga foreldrar ekki rétt á því að koma með barnið til landsins, það þekkir hv. þingmaður jafn vel og ég, og hefur þurft að veita tilhlýðilegar undanþágur. En fólk reynir og við höfum brugðist við tilteknum dæmum í því sambandi. Ég tel að við höfum, eins og hann nefndi áðan, brugðist við þegar einhver réttir fram höndina og óskar eftir aðstoð en það á samt ekki að hvetja til þess að það sé gert. Mér finnst vera opnað á það hér og það hefur ekkert að gera með rétt til barna. Þeim er alltaf fyrir komið, held ég, innan lagarammans eins og við mögulega getum. En hér á að gera tilraun til að fara út fyrir hann eða fram hjá honum gegn lögum. Ég skil ekki alveg hvernig hægt er að gera hvort tveggja, þ.e. að banna eitthvað en samt á að heimila einhvern einn hlut af því sem er bannað. Ég hef heldur ekki neina sérstaka lausn á þessu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir afar góða og vel undirbúna ræðu. Maður fær nú bara netta minnimáttarkennd þegar maður heyrir svona fínar ræður með öllum þessum tölum. Ég hef ekki þær tölur sem hv. þingmaður óskar eftir, kannski vegna þess að ég tók ekki nógu vel eftir á velferðarnefndarfundi, ég skal ekki segja, en ég get mér þess til að þessi hópur sé smár þar sem staðgöngumæðrun er lögbrot og það eru sem betur fer ekki margir sem kjósa að brjóta lögin. En ég vil undirstrika það hér enn og aftur að að mínu mati, og þess vegna skrifa ég undir nefndarálit meiri hlutans, verðum við fyrst og fremst að horfa á rétt barnsins í þessu tilfelli. Það er eins og hv. þingmaður kom að í síðasta andsvari, að það er foreldrarnir sem taka meðvitað ákvörðun um að brjóta lög. Barnið verður til, það kemur í heiminn. Ég tel að með þessu máli séum við ekki að hvetja til lögbrota, síður en svo, heldur að bregðast við aðstæðum sem upp eru komnar vegna þess að við erum með lög - við reynum að hafa félagslegt taumhald á því fólki sem hér býr, en við getum aldrei komið fullkomlega í veg fyrir að fólk brjóti lögin, því miður. Og nota bene, þetta mál snýst ekki í raun um staðgöngumæðrun. Það snýst ekki um þ að lögfesta staðgöngumæðrun. Eins og ég kom að bæði í nefndarálitinu og í andsvörum hér áðan eru mjög skiptar skoðanir um staðgöngumæðrun og ég skynja frekar neikvætt viðhorf gagnvart staðgöngu. Málið snýst með engu móti um lögfestingu á staðgöngumæðrun. Hér er aðeins verið að bæta lögin á þann hátt að hægt sé að tryggja jafnræði allra barna og bregðast þar við orðnum hlut sem blessuð börnin bera enga ábyrgð á.

Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir að koma í andsvar við mig þó að hún hafi ekki þessar tölur. Það hefði annars verið mjög áhugavert að heyra þær. Mér finnst málið eiginlega snúast um tvennt. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort við getum með einhverjum hætti, ef vilji er til þess og ef þeir feður sem hér um ræðir eru illa stæðir eða eitthvað slíkt, fengið að vita hversu margir aðilar þetta eru og hvort við getum brugðist við þeim tilteknu aðstæðum frekar en að opna á þetta alfarið. Um leið og við opnum á þetta finnst mér að við séum að gefa grænt ljóst á það í fyrsta lagi að það sé í lagi að fara til útlanda og sækja sér barn í gegnum staðgöngumæðrun, í annan stað að faðir fái klárlega að koma hér inn í landið með barn sem komið er til með þeim hætti sem íslensk lög segja að sé ólöglegur, og í þriðja lagi að við munum um leið fella það undir þessi barnalífeyrislög. Þess vegna hefði ég haft gaman af að vita hversu margir aðilar það eru sem um ræðir sem sem hér er verið að bregðast við, af því að tilgangurinn með þessu frumvarpi virðist vera segja að ef maður ferð til útlanda og eignast barn með hjálp staðgöngumóður þá fellur maður inn í kerfið. Punktur. Þá fær barnið að koma hér inn þrátt fyrir að þetta sé ólöglegt og það fær að ganga beint inn í kerfið. Við þurfum bara að gera upp við okkur: Er þetta leiðin sem við viljum fara? En fyrst og síðast væri áhugavert að vita hversu margir þessir aðilar eru.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, þar sem ég var ekki búin að afla þessara gagna fyrir umræðuna í kvöld, að það er full ástæða til þess að skoða betur fyrir 3. umr. hvaða tölur liggja þarna að baki, þ.e. hversu stór þessi hópur er. Ég mun koma því áleiðis til formanns nefndarinnar um að það verði skoðað sérstaklega. Yfirferð málsins í velferðarnefnd var mjög ítarleg og góð, eins og ég hef áður sagt. Eins og fram kom í andsvari hv. þingmanna Helga Hrafns Gunnarssonar og Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur hér áðan virðast hvorki þau né aðrir hafa rætt þetta mál af einhverri dýpt. Það virðist ekki vera að fólk sé með einhverja frábæra, borðleggjandi lausn til þess að leysa þetta mál þannig að siðferðislegum kröfum sé mætt að fullu. Eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sagði þurfum við einfaldlega að gera það upp við okkur hvaða leið við viljum fara, hvernig við viljum raða upp þeim hagsmunum sem við þurfum að líta til þegar við metum málið. Að mínu mati er þetta besta lausnin. Ég held að þetta sé það sem við þurfum að gera í ljósi kringumstæðna og í ljósi stöðunnar, og bregðast við hlutum sem eru til staðar í samfélagi okkar, hvort sem okkur líkar það betur eða verr.

Hæstv. forseti. Ég hvet hv. þingmann til þess að ræða málið fyrir 3. umr. og reyna að finna þessar tölur. Ég hefði líka viljað sjá Siðfræðistofnun Háskóla Íslands koma að málinu við umfjöllun nefndarinnar af því að hv. þingmaður sagði að það hefði verið góð og mikil umfjöllun um það. Þegar ég var viðstödd umræðuna hér síðast, þ.e. þegar staðgöngumæðrunarfrumvarpið kom fram, kom Siðfræðistofnun með afar ítarlega greiningu. Það hefði verið áhugavert að fá hennar vinkil á þennan tiltekna þátt. En ég vona að við getum náð því að fá að sjá þessar tölur því að það er áhugavert í stóra samhenginu.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja eins og er að þessar umræður hafa þróast yfir í það að verða mjög áhugaverðar enda eitt af stóru atriðunum sem kannski eiga það til að fá fram mjög ríka umræðu í matsalnum. Ég grínast stundum með það að ef mann langar til að koma blóðflæðinu í sitt þinglega horf þarf maður ekki segja annað en staðgöngumæðrun og fara. Allir hlæja í smástund, svo nefnir einhver skoðun sína og svo kemur önnur skoðun og svo verður allt vitlaust, allt verður brjálað. En þetta er nú svona meira til gamans. Auðvitað er þetta alveg ofboðslega flókið mál í raun og veru, staðgöngumæðrun, og fólki er heitt í hamsi vegna þess að það tekur þetta alvarlega og um viðkvæm og erfið mál er að ræða. Við stutta yfirferð á umsögnum um málið þykir mér vert að athuga það. Ég fæ ekki betur séð en að allar innsendar umsagnir um málið séu hlynntar því, nema ég átta mig ekki á hvort maður kallar það stuðning eða ekki frá Tryggingastofnun ríkisins, en ég hef merkt hana hérna „annað“ í mínum glósum en ekki sem beinan stuðning. En umboðsmaður barna, Ljónshjarta og Barnaheill, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Alþýðusamband Íslands virðast öll styðja málið á þeim forsendum að þarna sé verið að auka jafnræði og réttindi barna. Ég nefni það vegna þess að hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir nefndi það hérna við mig í samtali úti í sal að það hefði verið gott að fá umsögn frá Siðfræðistofnun Háskóla Íslands. Ég tek undir það. Það hefði verið gagnlegt. Það er nefnilega þannig að þótt suma hv. þingmenn langi ekki til að ræða staðgöngumæðrun hér og nú þá held ég, eftir þessar umræður, að það séu akkúrat slík mál sem þarf að ræða þegar við tölum um staðgöngumæðrun. Það er freistandi að vilja halda þeirri umræðu afmarkaðri við mál sem fjalla um það hvort heimila beri staðgöngumæðrun eða banna hana eða heimila hana með einhverri strangri umgjörð eða öðru. En ég held að málið sé þess eðlis að við rekumst á raunverulegar afleiðingar lagaumgerðarinnar einmitt þegar við förum yfir í aðra sálma eins og hérna. Hér erum við að tala um barnalífeyri, við erum ekki að tala í sjálfu sér um spurninguna hvort við séum hlynnt staðgöngumæðrun eða ekki, ekki einu sinni hvort hún hefur verið lögleg eða ekki, vegna þess að hér er ekki lagt til að hún verði gerð lögleg í sjálfu sér með þeim fyrirvörum sem hér hafa verið nefndir af öðrum hv. þingmönnum og alveg með réttu að mínu mati. En ef við ætlum að taka einhverja ákvörðun um barnalífeyri sem varðar réttindi og jafnræði barna þá rekumst við á þetta vandamál, að við höfum tekið þessa ákvörðun um að staðgöngumæðrun skuli vera ólögleg á Íslandi. Þetta er sami vandi og við rekumst á gagnvart ríkisborgararétti, vegna þess að lög um ríkisborgararétt gera í raun og veru ekki ráð fyrir staðgöngumæðrun. Það er náttúrlega hægt að ættleiða og fólk finnur víst eitthvað út úr þessu, skilst mér, en ég veit bara að ríkisborgararéttarlögin gera ekki ráð fyrir staðgöngumæðrun vegna þess að ég hef séð tilfelli, og einungis það tilfelli, þar sem sú staðreynd er barninu til ama, auðvitað foreldrunum líka, og kemur niður á réttindum barnsins. Það er það sem mér finnst óþægilegt við þetta óháð því hvað mér finnst um staðgöngumæðrun sem slíka. Ég trúi því ekki að við séum endilega hæf hér á hinu háa Alþingi eða almenningur, ef út í það er farið, til að meta gildi alls annars fólks gagnvart staðgöngumæðrun. Eins og þetta málefni sé nú ekki nógu viðkvæmt finnst mér það sama um vændi. Hætt er við því að fólk hugsi með sér að enginn fari sjálfviljugur í vændi eða allir fari sjálfviljugir í vændi. Auðvitað er það hvort tveggja. Auðvitað er það heill hellingur af hvoru tveggja. Það einfaldar ekkert málið. Það þýðir bara það að við þurfum að nálgast málaflokkinn í fyrsta lagi út frá raunveruleikanum, út frá því að þarna er um misjafnar forsendur að ræða, hvort sem fólki er síðan vel við þá staðreynd eða ekki. Ég álít það staðreynd, og fullyrði reyndar einfaldlega að það sé staðreynd, en það er samt misjafnt hvaða gildi fólk hefur til svona mála. Sú staðreynd ein og sér, sama hversu umdeilt þetta er meðal fólks sem hefur þó bara skoðanir á því, hlýtur að segja okkur að það er til fólk úti í þessum stóra heimi sem er raunverulega til í að lifa sínu lífi og veita þjónustu sína ókeypis eður ei, samkvæmt einhverjum gildum sem eru ekki í samræmi við gildin sem meiri hluti þingmanna íslenskrar þjóðar skrifar upp á. Það er auðvelt að tala um einhver einstök tilfelli eða jafnvel helling af tilfellum þar sem aðstæður eru algjörlega óviðunandi og enginn hér inni mundi taka í sátt nokkurn tímann, svo sem mansal eða annað form kúgunar, en sömuleiðis eru það ekki öll tilfelli. Í sumum tilvikum er það ekki tilfellið. Þá er ábyrgðarhluti af okkar hálfu, aftur hvort sem okkur líkar betur eða verr, að taka afstöðu til þess hvort við viljum frekar umgjörð sem bætir réttarstöðu barna og fólks almennt, þá ekki síst staðgöngumóðurinnar sjálfrar, eða hvort við ætlum að hafa okkar persónulegu afstöðu, siðferðilegu afstöðu, í lögum með þeim afleiðingum að það komi niður á réttindum þess fólks sem við ætlum í annarri andrá að kalla fórnarlömb. Það er ábyrgðarhluti okkar. Ég ætla ekki að láta sem þetta sé einfalt. Ég ætla ekki að láta eins og eitt skýrt svar sé við þessu. Það er ekki tilfellið. En ég er þeirrar skoðunar að lagaumgjörð sem heimilar hluti geti gert hluti sem annars eru siðferðilega vafasamir, eða jafnvel siðferðilega fráleitir, skárri en þeir annars væru. Mér finnst það ábyrgðarhluti af okkur að taka það með inn í reikninginn. Í því felst ekki samþykki fyrir staðgöngumæðrun. Í því felst heldur ekki samþykki fyrir neinu öðru í svona viðkvæmum og erfiðum málum í samfélaginu. Það er bara hlutverk okkar að reyna að bæta réttindi fólks í þessu landi og vonandi öðrum eftir því sem það er okkar hlutverk. En við berum þessa ábyrgð. Ég held nefnilega að annar þáttur sé í þessu sem við verðum líka að taka með inn í reikninginn að við erum að tala um ansi sterkt afl. Margt fólk hefur mjög ríka þörf fyrir að fjölga sér. Staðgöngumæðrun er eitthvað sem fólk mun gera af sambærilegum metnaði og það hefur til að eignast börn yfir höfuð, sama metnað mundi ég halda yfirleitt, vegna þess að ég hygg að ansi margir mundu brjóta landslög fyrir börnin sín. Ég held að ansi margir mundu bara ekkert skammast sín fyrir það. Það er ekki endilega réttlæting. Það er bara lýsing á raunveruleika sem við búum við og þurfum að gera ráð fyrir að mínu mati. Ég viðraði áðan hugmynd um að refsa foreldrinu frekar en barninu, vegna þess að mér þykir afleitt að refsa barninu. Að refsa foreldrinu fyrir lögbrot sem er framið vitandi, ókei, gott og vel. Ég held samt að slíkt muni í fyrsta lagi alltaf koma niður á hagsmunum barnsins sjálfs að ósekju, það er það vandamál. En síðan held ég að það virki ekki neitt sérstaklega vel. Ég held að ef fólk er reiðubúið til þess að brjóta lögin undir núverandi fyrirkomulagi þá lýsi það bara því að þetta er sterkari hvöt en að fylgja landslögum, hvað sem okkur finnst um það. Það er nú nefnilega ekki bara skoðun okkar hérna sem stjórna hvernig heimurinn virkar, sem betur fer, mundi ég bæta við. Ég er ekki endilega hlynntur staðgöngumæðrun sem slíkri. Ég er ekki beinlínis mótfallinn henni, ég er ekki beinlínis hlynntur henni heldur. Mér finnst þetta flókin spurning. Ég efast hreinlega um að ég hafi hæfi til þess að meta allar siðferðilegu spurningarnar í kringum það. En hins vegar treysti ég mér mun betur til að ákvarða hvaða lagaleg umgjörð sé heppileg til að ná því markmiði að tryggja sem best réttindi fólks sem þó kýs að nota þessa aðferð og réttindi barnsins sem af því verður. Það álít ég miklu frekar vera okkar hlutverk hér á Alþingi en að koma endilega okkar siðferðilega mati yfir á alla aðra, sama hversu sterkt það kann að vera. Ég er í sjálfu sér ekki á því að mikilvægt sé að heimila staðgöngumæðrun vegna þess að staðgöngumæðrun eigi einhvern veginn eðlislega að vera heimil, heldur vegna þess að ég finn alltaf þar sem bannið við staðgöngumæðrun endurspeglast í lögum, þá kemur það niður á réttindum barnsins. Eins og ég sagði áðan í andsvari, ég skil vandann, held ég, en ég er forviða yfir lausninni. Ég sé ekki að bann við staðgöngumæðrun leysi þann siðferðilega vanda sem staðgöngumæðrun býður upp á og býður okkur að reyna að svara. Ég er algjörlega á móti því að hegna börnum fyrir þetta bann og þetta viðhorf, sama hversu réttmætt það kann að vera. Ég sé þrjár leiðir til að meðhöndla þetta mál hérna hjá okkur, þ.e. staðgöngumæðrun eða stöðu staðgöngumæðrunar í lagatextanum. Við getum bannað þetta með tilheyrandi réttindamissi sem endurspeglast t.d. í andstöðunni við þetta frumvarp og í lögum um ríkisborgararétt og sjálfsagt má nefna mun fleiri staði í lagabálkum. Ég held að réttindamissir foreldris eða einhvers konar hegningar gagnvart foreldri, hvort sem það eru sektir eða hvað, muni alltaf á endanum lenda á barninu hvort sem er. Ég held að það dragi ekkert úr þessari hvöt, en mér finnst það þó skömminni skárra en valda beinlínis barninu réttindamissi. Ég er því ekki hlynntur þeirri leið að banna þetta með þeim afleiðingum að við ætlum þá ekki að samþykkja frumvarp eins og þetta. Önnur leið er að hafa þetta bannað en án réttindamissisins sem við tölum hér um. Hægt er að færa rök fyrir því að það sé í raun og veru bara bann í orði og hafi lítil raunveruleg áhrif. Fyrir mér er það ekki það hræðilegasta í heiminum að lögin endurspegli siðferðilegan boðskap sem þó er ekki framfylgjanlegur í einhverjum fullkomnum lagaheimi þar sem lögin endurspegla fullkomlega okkar siðferðilegu viðmið. Það er ekki heimsendir fyrir mér. Mér finnst það pínulítið óþægilegt auðvitað, verandi svona laganörd, en mér finnst það þó skömminni skárra en að refsa börnunum verð ég að segja. Síðan er hitt að hafa staðgöngumæðrun löglega, en með einhvers konar umgjörð til þess þá að reyna að vernda réttindi fólks hvað best, staðgöngumóðurinnar sjálfrar og auðvitað fyrst og fremst barnsins. Þá dettur mér í hug til dæmis að heimilt verði að gera þetta undir einhverjum kringumstæðum þar sem réttindi staðgöngumóðurinnar sjálfrar séu sem best tryggð eða í það minnsta ekki hvað verst, því að mikill aðstöðumunur er náttúrlega milli fólks í heiminum eins og við þekkjum. Það er ein leið. Það er ekki málið sem við erum að fjalla um hér. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar held ég að við lendum alltaf í þessari umræðu þegar við rekumst á vandamálið sem bannið býr til frekar en í umræðunni um hvort við sjálf viljum hafa þetta bannað eða ekki. Þannig að ég lendi einhvern veginn á þeirri niðurstöðu í samræmi við það sem ég var að segja, mér finnst að staðgöngumæðrun verði, hvernig svo sem það er orðað, heimil samkvæmt lögum, samkvæmt einhverri umgjörð sem við þurfum síðan að búa til, án tillits til skoðana fólks á fyrirbærinu sem slíku, á þeim forsendum að við eigum að vera að hugsa um réttindi barnsins fyrst og fremst og síðan réttindi staðgöngumóðurinnar enda, eins og ég segi oft um fórnarlömb mansals að ræða og því eitthvað sem við ættum að taka alvarlega og reyna að verja þau réttindi eftir fremstu getu. Auðvitað búum við í heimi þar sem fólk hagar sér ekki eins og við viljum og við verðum bara að gera ráð fyrir því. Við verðum að taka mið af raunveruleikanum sem við búum í. Alþingi stjórnar ekki öllu í samfélaginu, sem betur fer. Það er ekki hægt að tryggja að öllum lögum sé alltaf framfylgt, sem betur fer, vegna þess að slíkt vald á hvergi heima. Á meðan tilfellið er að fólk geti brotið þessi lög og það hefur í för með sér réttindamissi sem við getum fyrirbyggt með því að horfast í augu við raunveruleikann, þá tel ég það vera á ábyrgðarhluta okkar að horfast í augu við það og hanna löggjöf og taka afstöðu til löggjafar, eins og þetta frumvarp sem við ræðum hér, með hliðsjón af réttindavernd barnsins og staðgöngumóðurinnar, en ekki út frá því hvað okkur persónulega finnst um staðgöngumæðrun sem fyrirbæri. Að lokum vil ég segja að ég átta mig fyllilega á að þetta er ekki tæmandi umræða fyrir þetta flókna og erfiða mál. Hætt er við því í þessari umræðu að fólk verði svolítið reitt vegna þess að við erum að takast á um ákveðin grundvallaratriði. En ég hafna þeirra reiði, bæði er hún ógagnleg og sömuleiðis ónauðsynleg. Þetta er bara flókið og við eigum einfaldlega að bera virðingu fyrir því. Því álasa ég engum fyrir að vera ósammála mér um þetta jafnvel þótt við séum að tala um réttindi barna, sem er erfitt, en þá finnst mér líka mikilvægt að við getum rætt það yfirvegað og af virðingu hvert fyrir öðru og auðvitað börnunum sjálfum.

Hæstv. forseti. Það sem vefst fyrir mér í umræðu sem þessari er hugtakið „jafnrétti barna“. Nú er það ekki svo að börn fái öll sömu framfærslu frá almannatryggingum, sama hvernig aðstaðan er. Þannig er það líka varðandi meðlag t.d., það eru mismunandi meðlagsgreiðslur. Það er mismunandi barnalífeyrir eftir því hvort foreldri er öryrki eða ekki. Ég held því að hugtakið jafnrétti barna eigi ekki við í þessu, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. Hér erum við í raun og veru að tryggja að þeir sem fara ekki eftir lögum en hafa þó lögum samkvæmt framfærsluskyldu með barninu, foreldrar hafa framfærsluskyldu með börnum sínum, t.d. þegar maður tekur ákvörðun um það að vera einstæður faðir með aðstoð staðgöngumóður í útlöndum þá breytist ekki framfærsluskylda hans gagnvart barninu. Þess vegna finnst mér sérkennilegt að menn skuli yfir höfuð nota orðið jafnrétti barna við aðstæður eins og þessar. Ég vil gjarnan vita hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér um að jafnrétti sé ekki hugtak sem eigi að nota í þessu.

Virðulegi forseti. Það er í upphafsorðum greinargerðar með frumvarpinu, sem ég skrifaði ekki og er ekki meðflutningsmaður að, að frumvarpi þessu sé ætlað að stuðla að jafnrétti barna einstæðra foreldra og tryggja að eins sé staðið að opinberum stuðningi við einstæða foreldra óháð kynferði. Fyrir mér er það ekki aðalatriði hvort þarna standi jafnrétti eða eitthvað annað orð, en mér þykir alveg klárt mál og mjög augljóst að þarna varðar það hagsmuni barna. Mér þykir enn fremur algjörlega kýrskýrt að þetta eru lög sem hafa áhrif á aðstæður barna án tillits til neins sem barnið hefur sjálft tekið þátt í, þ.e. lögbrotinu sem staðgöngumæðrunin er. Mér finnst óhjákvæmilega að hér verði barninu hegnt með einhverjum hætti, kannski ekki í þeim lagatæknilega skilningi sem hv. þingmaður mundi nota orðið, en að barninu verði hegnt í ákveðnum skilningi fyrir afbrot foreldrisins. Ég er í grundvallaratriðum á móti því, sama hvort það heitir hagsmunir barnsins, jafnrétti eða hvað annað. Varðandi rökin sem hv. þingmaður kemur fram með um að allir foreldrar hafi framfærsluskyldu gagnvart börnum þá skil ég þau en mér finnst þau ekki duga gegn þeirri afstöðu sem ég hef lýst. Mér þykja hagsmunir barnsins einfaldlega vega þyngra en viðleitnin til að framfylgja þessum lögum. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé ekki einfaldlega rök gegn barnalífeyri yfir höfuð. Ég velti því fyrir mér en hv. þingmaður getur svarað því betur þar sem hann kom sjálfur með rökin. Ég fæ alla vega ekki séð að það sé aðalatriðið hvort við köllum þetta jafnrétti eða hagsmuni barnsins. Sömuleiðis finnst mér þetta ekki leysa vandann í sambandi við staðgöngumæðrun. Þetta er aðeins eitt af mjög mörgum dæmum þar sem við komum til með að rekast á það að bann við staðgöngumæðrun hafi einhver áhrif á réttindi barnsins. Ríkisborgararéttur er annað dæmi. Ég er viss um að þau eru miklu fleiri.

Hæstv. forseti. Ég veit að það stendur í frumvarpinu og segir í því að þetta snúist um jafnrétti barna. Ég er alveg jafn ósammála því þótt það standi í frumvarpinu. Ég held því fullum fetum fram að þetta hafi ekkert með jafnrétti að gera og það sé í raun og veru ekki þannig að það sé skylda almannatrygginga að greiða einhvers konar lífeyri með öllum börnum. Það hefur allra síst með eitthvert jafnrétti að gera, enda eru greiðslur til barna mjög mismunandi. Hér er farið að eins og alltaf hefur verið gert, notuð eru hugtök eins og jafnrétti ef menn vilja ná einhverju fram sem mönnum finnst allt í lagi gera, finnst það réttlátt jafnvel. Ég sé í sjálfu sér ekkert réttlæti við það, þegar fólk fer ekki að lögum og hefur þær skyldur að framfæra börnin sín, að það eigi rétt á greiðslum úr sameiginlegum sjóðum, af því að menn geta vísað til barnsins. Ég veit að þetta er erfið umræða. Þetta er ekki vinsæl umræða. En ég held að menn eigi ekki að nota hugtök eins og jafnrétti í svona málum og segja frekar: Mér finnst réttlátt að greitt sé úr sameiginlegum sjóðum af því að um er að ræða barn. Þá skulu menn bara segja það, jafnvel þótt foreldri fari ekki að lögum.

Virðulegi forseti. Ég tók ekki afstöðu til tilvistar barnalífeyrisins eða forsendna fyrir honum í ræðu minni og ætla satt best að segja ekki að tjá neinar skoðanir hér og nú á honum að óathuguðu máli. Eftir stendur að löggjafinn hefur ákveðið að hafa þetta fyrirbæri, barnalífeyri, og eftir stendur að mér finnst ekki réttlátt, hvort sem það er kallað jafnrétti eða bara réttlæti, að það bitni á börnunum að foreldrar þeirra kjósi að nota þjónustu staðgöngumóður. Fyrir mér er þetta ekki spurning um lagatækni heldur mat á því hvað við ætlum að láta ráða ákvörðun hérna. Mér finnst réttindi barnsins vega þyngra en spurningin um það hvort þetta sé lagatæknilega snyrtilegt eða hvort það standi jafnrétti eða ekki. Ég hefði nákvæmlega sömu skoðanir og hefði haldið sömu ræðuna mínus orðið jafnrétti ef eitthvað annað orð hefði staðið þarna og líka ef það væri ekki þarna yfir höfuð. Það er ekki hugtakið „jafnrétti“ sem stýrir því hvort ég styð þetta frumvarp eða þeirri skoðun sem ég er á. Ég vek einnig athygli á því að í frumvarpinu sjálfu, í lagatextanum sem er lagður til, kemur hvergi orðið jafnrétti fram. Það er málsliður sem lagt er til að verði bætt við, með leyfi forseta: „Hið sama gildir ef fyrir liggur að feðrað barn sé móðurlaust af annarri ástæðu en greinir í 1. mgr.“ Þetta er í frumvarpinu. Síðan er í nefndarálitinu tilgreind breyting sem er svo, með leyfi forseta: „Í stað orðanna „barn verði ekki feðrað“ í 4. mgr. 20. gr. laganna kemur: ekki sé unnt að tilgreina annað foreldri barns. Hið sama gildir þegar skilríki liggja fyrir um að staðgöngumóðir sé móðir barns.“ Þarna er ekkert minnst á jafnrétti og ég held að það sé alveg óþarfi að minnast á jafnrétti, vegna þess að fyrir mér er ekki aðalatriði hvort það orð er notað eða eitthvað annað. Fyrir mér snýst þetta um togstreitu milli ákvörðunar löggjafans um að hafa staðgöngumæðrun óheimila en að sama skapi 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um aukinn stuðning vegna tæknifrjóvgana. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Heiðu Björgu Pálmadóttur frá Barnaverndarstofu og Ástu Sól Kristjánsdóttur og Berglindi Ósk Birgisdóttur frá Tilveru, samtökum um ófrjósemi. Umsagnir bárust frá Barnaverndarstofu, Læknafélagi Íslands og Tilveru, samtökum um ófrjósemi. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að fela ráðherra að endurskoða greiðsluþátttöku ríkisins vegna tæknifrjóvgunarmeðferða þannig að stuðningur ríkisins verði meiri og geri þannig fólki sem glímir við ófrjósemi auðveldara fyrir að sækja meðferðir vegna sjúkdómsins ófrjósemi en nú er. Tillagan var lögð fram snemma á yfirstandandi löggjafarþingi og síðan þá hafa ýmsar breytingar orðið. Í lok síðasta árs keypti IVF Sverige fyrirtækið ART Medica og opnaði nýja tæknifrjóvgunardeild í Reykjavík undir heitinu IVF Klíníkin Reykjavík. Í verðskrá fyrirtækisins á heimasíðu þess kemur fram að glasafrjóvgunarmeðferð kostar 455.000 kr. Eins og fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögu þessari fer greiðsluþátttaka ríkisins vegna glasafrjóvgunarmeðferða eftir ákvæðum reglugerðar nr. 917/2011, um þátttöku sjúkratrygginga í kostnaði við tæknifrjóvganir sem veittar eru án samnings við Sjúkratryggingar Íslands, með síðari breytingum. Samkvæmt 1. gr. reglugerðarinnar tekur hún til glasafrjóvgunar og smásjárfrjóvgunar. Með reglugerð nr. 1167/2011 var reglugerðinni breytt á þann veg að nú nær greiðsluþátttaka sjúkratrygginga aðeins til annarrar til fjórðu meðferðar. Eftir breytinguna taka sjúkratryggingar ekki þátt í kostnaði vegna glasafrjóvgunarmeðferða hjá pörum sem fyrir eiga barn saman. Gildistími reglugerðarinnar er tímabundinn, samanber 8. gr. hennar, og hefur gildistími hennar verið framlengdur um eitt ár í senn á hverju ári síðan hún var sett. Ein einkarekin meðferðarstöð, IVF Klíníkin Reykjavík, býður upp á meðferð við frjósemisvandamálum. Nefndin vill ekki taka afstöðu til þess hvort ríkið eigi að bjóða upp á sambærilega þjónustu en þar sem sjúklingar hafa ekkert val um hvert þeir leita komi upp slík vandamál kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að ekki sé forsvaranlegt að greiðsluþátttaka sjúkratrygginga nái ekki til fyrstu glasafrjóvgunarmeðferðar. Leggur nefndin því til að ráðherra endurskoði núverandi fyrirkomulag með það að markmiði að greiðsluþátttaka sjúkratrygginga nái til fyrstu glasafrjóvgunarmeðferðar, samanber 1. tölulið tillögunnar. Þá eru nefndarmenn sammála um að samþykkja 2. tölulið tillögunnar um að greiðsluþátttaka sjúkratrygginga verði óháð því hvort pör eða einstaklingar eiga barn fyrir. Það að eignast barn á að vera val óháð því hvort viðkomandi eiga barn fyrir. Að takmarka möguleika fullráða einstaklinga til að eignast annað barn þykir nefndinni ekki forsvaranlegt. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að bíða með afgreiðslu 3.–5. töluliðar tillögunnar. Varðandi 4. tölulið er ljóst að aðrir sjúklingar af landsbyggðinni njóta ekki niðurgreiðslu á ferðakostnaði og út frá jafnréttissjónarmiðum komst nefndin að þeirri niðurstöðu að fella bæri þann lið brott. Varðandi 5. tölulið var nefndin sammála um að fleiri siðferðislegar spurningar vöknuðu en unnt væri að svara við afgreiðslu tillögu þessarar. Nefndin tók því þá ákvörðun að láta þann lið bíða þar til unnt væri að taka hann til nánari skoðunar og taka afstöðu til þeirra flóknu álitaefna sem upp geta komið. Nefndin leggur engu síður áherslu á að ráðherra útiloki ekki að taka 3. og 5. tölulið tillögunnar til skoðunar og jafnvel að endurskoða þá að hluta eða að fullu. Að teknu tilliti til alls þess sem að framan hefur komið fram leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að endurskoða reglur um greiðsluþátttöku ríkisins vegna tæknifrjóvgunarmeðferða fyrir árslok 2016. Við endurskoðunina verði m.a. gætt að eftirtöldum atriðum: 1. að greiðsluþátttaka sjúkratrygginga nái til fyrstu glasafrjóvgunarmeðferðar, 2. að greiðsluþátttaka sjúkratrygginga sé óháð því hvort pör eða einstaklingar eigi barn fyrir. Silja Dögg Gunnarsdóttir, sú sem hér stendur, var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta samkvæmt 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hv. þingmenn Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, Páll Valur Björnsson og Steingrímur J. Sigfússon voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir álitið ritar sú sem hér stendur auk hv. þingmanna Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur, Unnar Brár Konráðsdóttur, Ásmundar Friðrikssonar, Ragnheiðar Ríkharðsdóttur og Elsu Láru Arnardóttur. Hæstv. forseti. Áður en ég lýk máli mínu langar mig til þess að þakka nefndinni fyrir afar góða vinnu og yfirferð og jákvæða afgreiðslu málsins, en ég er 1. flutningsmaður þess og lagði það fyrst fram haustið 2014 og að nýju haustið 2015. Ég vona að Alþingi samþykki málið á næstunni.

Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni. Ég ætla rétt aðeins að koma inn í umræðuna um þetta mál. Ég er einn af flutningsmönnum þessa máls, er með framsögumanni á málinu. Ég var einmitt að lesa málið sjálft, veit ekki hvort allar upplýsingar hafa verið uppfærðar. Að minnsta kosti sé ég í nefndarálitinu að fyrirtækið hefur breytt um nafn, úr ART Medica yfir í IVF Klíníkin Reykjavík. Svo hefur heildarkostnaður við glasafrjóvgun bara frá því að þetta frumvarp var lagt fram farið úr 314 þús. kr. í 455 þús. kr. Það er töluverð hækkun. Svo er reyndar tekið fram að gjaldskráin hafi hækkað frá og með 1. september 2015, þ.e. í frumvarpinu kemur fram að þá séu þetta í kringum tæpar 414 þús. kr.  Það lá ekki fyrir þegar málið var lagt fram hvort því væri öðruvísi farið með þá sem koma utan af landi. Við ræddum það aðeins við fyrri umr. og einnig ferðakostnað. Ég er auðvitað ánægð með að hér er lagt til að greiðsluþátttaka nái til fyrstu meðferðar, þ.e. þegar farið er í fyrsta sinn í glasa- eða smásjárfrjóvgun. Nefndin lagði til að fresta eða setja til hliðar 3.–5. tölulið og ráðherra hvattur til að vinna með það áfram. Í 4. tölulið er ljóst að aðrir sjúklingar af landsbyggðinni njóta ekki niðurgreiðslu af ferðakostnaði og út frá jafnréttissjónarmiðum komst nefndin að þeirri niðurstöðu að fella bæri þann lið brott. Það kemur hins vegar fram í þingsályktunartillögunni að reglurnar sem eru í gildi nú um þátttöku sjúklinga í ferðakostnaði vegna meðferðar eiga aðeins við um þegar niðurgreidda meðferð er að ræða. Má þá skilja sem svo að nefndin, um leið og hún leggur til að samþykkt verði að fyrsta meðferð verði niðurgreidd, taki undir að þá sé ferðakostnaður vegna fyrstu ferðar líka niðurgreiddur, hann falli undir það? Það hlýtur eiginlega að gerast, mér finnst það alla vega, kannski gerist það sjálfkrafa, en ég átta mig ekki á því hvort það hangir saman. En það er auðvitað ánægjulegt að þetta verði gert eins og ég segi því að ekki viljum við vera eins og í Kína þar sem fólki er nánast ekki heimilt að eiga fleiri börn nema eitt, af því að það stóð að ef maður ætti eitt barn fyrir þá fengi maður ekki niðurgreiðslu. Ég rak bara augun í það sem sagt var um ferðakostnaðinn af því að tillagan segir þetta og kannski fellur hann þá bara beint undir niðurgreiðsluna um leið, ef þetta verður að lögum þá gerist það af sjálfu sér. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, ég ætlaði bara rétt aðeins að koma inn í umræðuna, og vona svo sannarlega að þetta verði staðfest.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir góða ræðu og sömuleiðis fyrir meðflutninginn og stuðninginn við málið frá upphafi. Þetta er afar góð spurning. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að taka þennan lið ekki með í afgreiðslu málsins vegna þess að það eru sérstakar reglur sem gilda hjá Sjúkratryggingum um ferðakostnað og nefndin taldi ekki rétt að taka sjúklinga með þennan sjúkdóm út úr því mengi. Þetta varð því niðurstaðan. Mér sem 1. flutningsmanni og mér fannst mjög mikilvægt ef ég á að segja alveg eins og er að þetta mál kæmist í gegnum nefndina með einhverjum hætti. Aðalatriðið var náttúrlega að afgreiða þau tvö atriði sem nefndin sá sér fært að afgreiða í góðri sátt. Þetta var því sameiginleg niðurstaða. Nú gilda reglur um ferðakostnað hjá Sjúkratryggingum Íslands og það hefði verið harla einkennilegt að leggja til að ákveðinn sjúklingahópur félli ekki undir þær reglur.

Frú forseti. Bara svona rétt til að hnykkja á þessu. Ég ákveð þá að skilja það þannig að reglurnar sem nú eru í gildi um þátttöku Sjúkratrygginga í ferðakostnaði muni eiga við áfram um þær meðferðir sem eru niðurgreiddar þó að um þessa meðferð sé að ræða. Í þingsályktunartillögunni kemur fram að af því að fyrsta og fimmta meðferð eru ekki niðurgreiddar sé sá ferðakostnaður ekki greiddur, en í annarri til fjórðu meðferð er hann greiddur. Ég held að það gerist þá af sjálfu sér þannig að það þarf svo sem ekki að orðlengja það frekar.

Frú forseti. Hér ræðum við þingsályktunartillögu sem fjallar um endurskoðun laga um lögheimili þar sem 1. flutningsmaður er Oddný G. Harðardóttir og þingmenn úr öllum flokkum standa að. Búið er að flytja tillöguna einu sinni áður, á 144. þingi, þannig að það er nú ánægjulegt að hún skuli vera komin hér til síðari umr. Hér er verið að ræða brýnt mál í ljósi breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu. Lögin um lögheimili tóku gildi 1. janúar 1991 og hefur svo ótal margt gerst í samfélaginu sem hefur orðið til þess að nauðsynlegt er að ráðast í endurskoðun á þeim. Eins og fram kemur í tillögunni sjálfri hafa þau lög sem nú eru í gildi verið í gildi í um 25 ár. Það er ótrúlega margt gerst sem krefst þess að við endurskoðum þau. Við þekkjum það sem búum í hinum dreifðu byggðum, og ekki bara þar, en kannski sérstaklega þegar fólk hefur þurft að sækja sér vinnu um langan veg hefur stundum verið gerð krafa um að viðkomandi flytji lögheimili sitt nær vinnunni og þá sérstaklega ef viðkomandi er búinn að vera lengi í þeirri vinnu. Við þekkjum dæmi um sjómenn sem vinna fjarri heimabyggð og sveitarfélögin sem þeir vinna hjá hafa gert kröfu um lögheimilisflutning svo þeir greiði útsvar sitt þar. Það hefur orðið til þess að flytja hefur þurft lögheimili allrar fjölskyldunnar sem býr á öðrum stað. Maður, t.d. sjómaður, sem vinnur hjá sveitarfélagi þar sem krafist er að lögheimili sé breytt, greiðir útsvar sitt þar og kemur svo í heimabyggð sína þar sem hann þiggur alla þjónustu. Það er eitt af því sem hafa þarf í huga í þessu samhengi. Við þekkjum öll dæmi um að eftir hrun fóru margir til útlanda að vinna, þó aðallega karlmenn, og fjölskyldurnar urðu eftir hér heima. Noregur gerði m.a. kröfu um lögheimilisflutning og margur Íslendingurinn fór þangað. Þetta er kannski eitt af því sem hvetur til þess. Það er ekki bara stækkandi atvinnusvæði innan lands sem hafa gert það að verkum. Tillagan þessi gengur í út á að leggja til að komið verði á fót starfshópi til þess að undirbúa endurskoðun á þessum lögum þannig að hjón geti átt lögheimili hvort á sínum staðnum hvort sem er um er að ræða bækistöð innan lands eða þegar annað hefur bækistöð erlendis. Allsherjar- og menntamálanefnd fékk ráðuneytisfólk úr innanríkisráðuneytinu á sinn fund; Fanneyju Óskarsdóttur og Ólaf Kr. Hjörleifsson frá innanríkisráðuneyti og Indriða B. Ármannsson og Björgu Finnbogadóttur frá Þjóðskrá Íslands, sem skilaði sérstakri umsögn. Svo höfðu borist umsagnir um málið á 144. löggjafarþingi. Tekið er tillit til mismunandi aðstæðna fólks í tillögunni og viðurkennt að lögum að hjón geti verið búsett t.d. hvort á sínum staðnum, en þó ekki eingöngu ef annað þeirra býr erlendis. Fulltrúar Þjóðskrár Íslands sögðu í umsögn sinni á fundi nefndarinnar að þau væru ánægð og lýstu yfir stuðningi við tillöguna en bentu um leið á að samhliða endurskoðun laga um lögheimili þurfi líka að endurskoða lög um aðsetursskipti. Nefndin tekur undir það. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um málið á síðasta löggjafarþingi var tekið undir markmið tillögunnar en því jafnframt lýst yfir að huga þyrfti að mörgum öðrum atriðum sem til væru komin vegna örra samfélagsbreytinga undanfarna áratugi. Nefndin hefur verið upplýst um að í innanríkisráðuneytinu sé hafin vinna við heildarendurskoðun laga um lögheimili og beinir nefndin því til ráðuneytisins að hafa hliðsjón af sjónarmiðum sveitarfélaganna í þeirri vinnu auk þessarar þingsályktunartillögu. Á fundum nefndarinnar kom enn fremur upp sú spurning hvernig haga skyldi lögheimilisskráningu barna hjóna sem ættu hvort sitt lögheimilið, yrði það heimilað að lögum. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að við fyrrgreinda vinnu verði kannaður sá möguleiki að börn verði skráð með tvö lögheimili þegar svo ber undir. Eina breytingin sem nefndin leggur til er að þetta verði samþykkt með eftirfarandi breytingu; að í stað ártalsins „2016“ í tillögugreininni komi: 2017. Við þekkjum vandamálin í kringum lögheimilisskráningu. Þetta á líka við einstæða foreldra eða foreldra sem ekki búa saman en eiga barn saman, þess vegna var það dregið hér inn að tillögu Sambands íslenskra sveitarfélaga. Það þarf líka að huga að því hvernig og hvort tekjustofninum eða útsvarsstofninum verði skipt með einhverjum hætti. Þetta snýst líka um að sveitarfélögin fái sitt og að börn njóti þjónustu innan sveitarfélaga ekki síður en hinir fullorðnu til jafns eða hjá báðum foreldrum. Hjá sveitarfélögum þar sem ferðaþjónustan er mjög mikil og mikil uppgrip yfir hábjargræðistímann kemur einkum ungt fólk og vinnur mikið á skömmum tíma. Það þiggur tiltekna þjónustu á staðnum og þess vegna er þess gætt að sveitarfélögin beri ekki skarðan hlut frá borði í því efni. Það er eitt af því sem rætt hefur verið í þessu samhengi. Allt hefur það með lögheimilisskráninguna að gera og vonandi dregst sú vinna ekki úr hófi fram. Búið er að vinna töluvert mikið hjá sambandinu og ef þetta nær hér fram að ganga, sem ég vona að verði í ljósi góðra umsagna, geri ég ekki ráð fyrir öðru en að þetta ætti að geta gengið hratt fyrir sig og sú vinna sem nú þegar hefur verið unnin bæði hjá ráðuneytinu og sambandinu, geti orðið til þess að flýta þessu.

Virðulegi forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu ágæta máli og langar í örfáar mínútur að ræða um fyrirbærið lögheimili og þjóðskrá, vegna þess að þetta er fyrirbæri sem mér finnst við taka sem sjálfsögðum hlut á Íslandi. Hafandi búið erlendis veit ég að það getur fylgt því ákveðinn glundroði að vera ekki með þjóðskrá sem er aðgengileg öllum, en það er samt ekki slíkur glundroði að allt fari til fjárans, samfélagið virkar alveg án þess að hafa slíka skrá. Nú er ég ekki á móti þjóðskrá en mér finnst hins vegar að það séu tækifæri vegna tækniframfara til þess að breyta hlutunum enn þá meira. Þetta mál varðar það hvort hjón geti átt lögheimili hvort á sínum staðnum, eitthvað sem maður hefði haldið að væri búið að leysa fyrir árið 2016. Málið er að þegar ríkið tekur sig til og ætlar að ákveða hvað sé eðlilegt fyrir samfélagið og eðlilegt fyrir hjón er mikil hætta á því að sett sé einhver umgjörð sem passar einfaldlega ekki fyrir alla. Það er nákvæmlega tilfellið hér. Ég hygg að þetta sé oftar tilfellið en raunverulega er nokkur þörf á, að við setjum fólk inn í einhvers konar box sem við þurfum ekkert að setja það inn í. Við getum alveg náð sömu markmiðum án þess að setja fólk í slík box, án þess að neyða upp á fólk þetta norm og án þess að setja þær reglur sem við jafnan setjum. Mig langar þess vegna að koma með hugmynd, sem mörgum finnst mjög róttæk, ég vil meina að hún sé það ekki, sem er sú að hreinlega bjóða upp á það að fólk þurfi ekki að skrá heimilisfang í þjóðskrá, heldur að hægt sé að ná þeim markmiðum sem stefnt er að með því að hafa heimilisfang með tækniframförum. Það er auðvitað ástæða fyrir því að fólk vill hafa heimilisfang í þjóðskrá, t.d. til þess að hægt sé að ná í fólk með einhverjum áreiðanlegum hætti, alla vega lögformlegum hætti. Það getur verið öryggisatriði. Það geta verið ýmsar ástæður fyrir því að menn vilja hafa heimilisfang í þjóðskrá. Mér finnst hins vegar að ef einstaklingi finnst það óþægilegt af einni eða annarri ástæðu, sem dæmi ef hann er að taka þátt í mjög umdeildum alþjóðlegum umræðum um t.d. trúarbrögð eða eitthvað álíka, eigi viðkomandi í það minnsta að geta falið heimilisfang sitt, enda er það þar sem maður geymir einkalíf sitt, börn sín o.s.frv. Ég hygg að hægt sé að ná þeim markmiðum sem að er stefnt með öðrum leiðum. Þess vegna finnst mér það þess virði að nefna þetta hér við þetta tækifæri þegar við tölum um þjóðskrá á Alþingi. Ég held ekki að það sé mikil þörf á þeirri útfærslu fyrirbærisins sem við erum með. Það eru gríðarleg sóknartækifæri í tækniframförum sem geta leyst af hólmi ýmsar hefðbundnar leiðir til að gera hlutina. Eins og ég nefndi í upphafi er ég meðflutningsmaður málsins og ítreka að mér finnst skrýtið að við séum ekki löngu búin að gera það heimilt eða mögulegt að hjón hafi lögheimili hvort á sínum staðnum, mér finnst ótrúlega skrýtið að fólk hafi verið sett í þetta box. Ég fagna málinu og vona að það nái alla leið í gegnum atkvæðagreiðslu og verði að sjálfsögðu samþykkt.

Hæstv. forseti. Ég er einn af meðflutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu og get tekið undir orð þeirra Gunnarsbarna, hv. þingmanna sem töluðu á undan mér, að það er í rauninni tímaskekkja að enn þann dag í dag skuli hjón ekki geta haft lögheimili hvort á sínum stað. Það verður æ algengara að hjón vinni á mismunandi stöðum í mismunandi bæjarfélögum. Ég sjálf er dæmi um að hafa þurft að flytja heimili mitt og lögheimili á þann stað þar sem ég sótti vinnu í 14 ár og það hafði í för með sér að eiginmaður minn og börn þurftu að gera slíkt hið sama. Það hentaði þeim ekkert sérstaklega vel en þau létu það yfir sig ganga, þannig að ég þekki þetta á eigin skinni. Það var reyndar þannig að síðustu árin á þeim stað og síðan í þessari vinnu höfum ég og minn maður verið hvort með sitt heimili. Ég tek þetta persónulega dæmi bara vegna þess að þetta er reyndin í nútímaþjóðfélagi. Við þessu þarf auðvitað að bregðast. Það er hins vegar mjög eðlilegt að sveitarfélög sem hafa tekjur af íbúum sem eiga þar lögheimili vilji hafa þá sem skaffa góðar tekjur innan sinna vébanda. Það er einmitt þannig með t.d. sjómenn sem hafa jafnvel þurft að flytja lögheimili sitt á vertíðarstöð sína til þess að halda plássi. Hér hefur verið farið yfir þá umfjöllun sem málið fékk í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég er mjög ánægð að heyra að í innanríkisráðuneytinu sé verið að vinna að þessu máli. Ég tel að þetta sé til mikilla bóta og sé í raun bara sjálfsagður hlutur í nútímasamfélagi að hjón geti átt hvort sitt lögheimili. Ég efast ekki um að fundnar verði bestu leiðirnar til þess að það verði gerlegt.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um byggingarsjóð Landspítalans. Frumvarpið felur í sér að stofnaður verði byggingarsjóður Landspítala í vörslu fjármála- og efnahagsráðuneytis sem starfræktur verði í því skyni að fjármagna nýbyggingu og meiri háttar endurnýjun á húsakosti Landspítalans. Ljóst er að bygging nýs Landspítala er nú þegar hafin en framkvæmdir hafa þó tafist umtalsvert miðað við það sem lagt var upp með. Umsagnaraðilar benda á mikilvægi þess að bygging Landspítala tefjist ekki frekar þar sem spítalinn anni vart hlutverki sínu og að þar lengist biðlistar. Þá benda umsagnaraðilar á nauðsyn þess að tryggja fjármögnun slíkrar byggingar þótt þeir taki ekki endilega afstöðu til þess hvar eða hvernig það verði gert. Ekki náðist samstaða í nefndinni um þá útfærslu á byggingarsjóði Landspítalans og fjármögnun hans sem lagt er upp með í frumvarpinu. Engu að síður var einhugur, virðulegur forseti, í nefndinni um að leggja áherslu á að haldið verði áfram byggingu Landspítala og henni lokið sem fyrst. Nefndin beinir því til ríkisstjórnarinnar að hún vinni að frekari úrbótum á húsakosti Landspítalans bæði með því að ljúka byggingu nýs spítala sem og með úrbótum á núverandi húsakosti sem unnt er að nýta áfram. Í ljósi þessa, virðulegur forseti, leggur nefndin til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Ásmundur Friðriksson og Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Páll Valur Björnsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir þetta álit samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Að öðru leyti rita undir nefndarálitið Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Elsa Lára Arnardóttir, Geir Jón Þórisson, Páll Valur Björnsson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon, sem var 1. flutningsmaður þess frumvarps sem nefndin afgreiðir með þessum hætti.