Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Sigurður Kristjánsson: Það er að sönnu víst ekki venjulegt, að það séu umræður um þetta mál; þó er það að engu leyti lítilfjörlegt mál og ég geri ráð fyrir, að sú venja, sem um þetta hefir verið, byggist á því, að þingið hefir sína trúnaðarmenn, þar sem endurskoðendur landsreikninganna eru, og menn eiga þess venjulega kost að lesa þann reikning sjálfan, sem frv. fylgir, og geta þar lesið aths. endurskoðenda og grg. ríkisstjórnarinnar móti þeim aths. En nú er svo orðið að í þessum reikningum, sem fylgja með frv., er margt fleira en það, sem endurskoðendur samkvæmt sinni skipan eiga að rannsaka. Eru það reikningar hinna ýmsu stofnana ríkisins, og eins og hv.þm. er kunnugt hafa þær hraðvaxið og þeim hraðfjölgað nú á undanförnum árum, og er nú svo komið, að rekstur ríkissjóðs sjálfs er orðinn minni hl. af því, sem ríkið hefir með höndum, og að því leyti það einfaldasta að þar er fylgt ströngum reglum og fyrirmælum, sem þingið setur, en í ríkisstofnunum er ekki slíku til að dreifa. Þar fer fram starfræksla á ábyrgð ríkissjóðs, sem þingið hefir lítið um að segja, hvort er svo gætilega hagað sem reynt er um rekstur ríkissjóðs sjálfs. Út af þessu er það sjálfsagt tímabært að athuga, hvort ekki ætti að breyta starfi endurskoðenda þannig, að þeir hefðu aðstöðu og skyldu til að fylgjast með rekstri ríkisstofnana og sjá, hversu vel þar er farið með fjárhaginn, og legðu um það fram álit og rökstuddar aths. um leið og þeir leggja fram aths. við ríkisreikninginn. Mér hefir dottið þetta í hug fyrir löngu, en ég geri ráð fyrir, að það þyki að nokkru leyti fyrir þessu séð með þeim rekstrarráðum, sem sett hafa verið um ríkisstofnanir, en það er athugandi, að þar er þessu dreift á margar hendur, og í þessi ráð hefir ekki verið valið með það fyrir augum, að þau gæti sérstaklega fjárhagshliðarinnar, og um hana fæst ekki fullt eftirlit og samræmi, nema það sé í höndum sömu manna um allar ríkisstofnanir og loks má geta þess, að sumar ríkisstofnanir falla ekki undir neitt af þessum ráðum. Þegar komið er svo mikið af áhættusömum ríkisrekstri og nú er - og þá því fremur sem hann er sífellt að aukast -, þá væri full ástæða til, að endurskoðendum væri sérstaklega falið að hafa eftirlit með honum, og að þeir legðu alúð við að fylgjast með honum og gagnrýna hann samhliða því, sem þeir endurskoða landsreikninginn, og að þær aths., sem þeir gerðu við rekstur ríkisstofnana, fylgdu með aths. við landsreikninginn. Mér hefir dottið þetta í hug fyrr, en það, sem sérstaklega kom mér til að vekja nú máls á þessu, var m. a. það, að þegar ég var að fara yfir skilagrein þeirrar stofnunar, sem heyrir undir það ráð, sem ég er í - ég hygg, að þetta fyrirtæki sé eitt hið einfaldasta af þeim sem ríkið rekur, það er ekki verzlunarstofnun og að vísu að ganga -, en þegar ég fór að skyggnast um meðferð ríkisfjár hjá þessu fyrirtæki, sem er skipaútgerð ríkisins, þá rakst ég þar á reikning, sem ég ætlaði að spyrja nánar um hjá forstjóranum, en þóttist sjá, að þótt hann væri þar birtur, ætti hann ekki þar heima. Þetta var reikningur um rekstur einnar bifreiðar, sem ríkissjóður telst eiga, hún er kölluð bifreið ríkissjóðs, enda finnst hún ekki á eignareikning skipaútgerðarinnar. Þetta er nú örlítið fyrirtæki, að reka eina bifreið, en þó kemur mér það undarlega fyrir sjónir, þegar ég sé hér rekstrarreikning einnar bifreiðar, og þessi reikningur er á 17. þús. kr. yfir árið. Ég veit ekki til, að skipaútgerðin hafi neitt sérstakt með bifreið að gera, og ég hélt, að þetta væri kannske ein af landhelgissjóðsbifreiðunum, en það lítur út fyrir, að svo sé ekki. Mér finnst þetta allmerkilegt, og mér finnst að endurskoðendur eigi að standa fyrir svörum um það, hvernig þetta getur staðizt. Ég vil nefna það, að á þessum reikning eru laun bifreiðarstjóra á sjötta þús. krónur. Þetta er árið 1934. - Nú getur það naumast verið að bifreiðin hafi verið í gangi allt árið, en hvernig sem því hefir verið háttað, þá eru launin hér tilfærð 5406 kr., og það virðist allrífleg þóknun fyrir smásnattferðir út úr bænum öðruhverju. Þá hefir benzíneyðslan orðið allmikil; hún er tilfærð 3607 kr. 85 au. - Ekki skortir nákvæmnina. - Mér skilst eftir því, sem ég þekki um benzíneyðslu, að þessari bifreið hafi orðið að aka um 50 þús. km., en það mun vera um það bil tvöfalt meira en þær bifreiðar aka, sem notaðar eru mest hjá bifreiðastöðvunum. Viðhaldið er 5078 kr. 84 au. - Ekki skortir nákvæmnina heldur hér. - En þetta mun að minnsta kosti vera fullt bifreiðarverð. Ég held, að það megi vel fá bifreið fyrir 4000 kr., og þá skilst mér, að það hefði verið meiri fjármálaspeki að henda þessari bifreið og kaupa aðra nýja í hennar stað heldur en að kosta svo miklu til viðhalds. Þetta er fyrir utan gúmmí, en það er 1403 kr. og 50 au. Ég ætla ekki sérstaklega að gagnrýna þennan reikning, en hann varð til þess að ég frestaði því ekki að innleiða umræður um þetta mál. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé ekki nema lítill hluti þess, sem kann að vera falið í reikningum hinna einstöku ríkisstofnana. En ef þetta eru aðeins eyrun eða eyrnabroddarnir á því mikla ríkisrekstrarferlíki - því mér datt í hug, að þetta kynnu að vera aðeins eyrun og samsvarandi höfuð, búkur og útlimir héngju við - þá er þetta efni til nákv. athugunar, og það getur ekki hjá því farið, að Alþingi vilji láta endurskoðendur hafa umboð og skyldu til að athuga og geta skýrslu um þessa hluti. Ég vil ekki lengja þetta mál, og var heldur ekki undir það búinn að fara út í það, sem við kemur þeim stofnunum, sem ég hefi ekki aðgang að. En ég vil spyrja hæstv.ríkisstj. að því. hve margar bifreiðar hún hafi. Ég hefi farið í gegnum eignareikninginn, en finn þar enga bifreið, en mér finnst það ólíklegt, að bifreiðar séu færðar á rekstrarreikning, ef þær eru engar til. Nú hygg ég eigi að síður, að það sé víst að ríkið eigi fleiri bifreiðar en þessa einu, og þess vegna vil ég spyrja, hversu margar þær séu og hvort rekstrarreikningar þeirra allra séu eins þriflegir eins og þessi reikningur.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. 6. þm. Reykv. minntist á, að það væri eðlilegt, að endurskoðendur hefðu skyldu og aðstöðu til að skyggnast í reikninga hinna einstöku ríkisstofnana- og að tilhögun endurskoðunar þyrfti að breyta í það horf. En þetta er misskilningur. Hér þarf engu að breyta. Endurskoðendum er skylt að skoða alla undirreikninga, að því leyti, sem þeir ekki treysta hinni umboðslegu endurskoðun, alveg jafnt hvort heldur eru skilagreinar frá embættismönnum eða frá einstökum ríkisstofnunum, ef þeir ekki treysta hinni umboðslegu endurskoðun. Mér er ekki kunnugt um, að hve miklu leyti þeir athuga reikninga einstakra fyrirtækja, en ég sé á aths. þeirra að þeir gera það að einhverju leyti; ég sé, að sumar þeirra eru um ríkisstofnanir, eins og eðlilegt er. Þess vegna þarf hér engu að breyta. Endurskoðendur hafa þessa skyldu, og ég efast ekki um, að þeir rækja hana eftir því, sem tími þeirra leyfir. Auk þess vil ég benda á, að á síðari tímum hafa verið gerðar sérstakar ráðstafanir til þess, að þingið geti líka á annan hátt fylgzt með rekstri ríkisstofnananna. Með rekstarráðunum er flokkum þingsins tryggt að fá viðbótarkontrol við það, sem endurskoðendur hafa tíma til að framkvæma það hefir ekkert komið fram, sem gefur tilefni til að ætla, að endurskoðun landsreikninganna sé ekki í lagi. Hv. þm. minntist á eitt atriði í landsreikningnum frá 1934, sem hann áleit að sýndi, að það væri þörf fyrir frekara eftirlit í þessum greinum en nú væri, og byggði hann á því, að endurskoðendur landsreikninganna hefðu ekki skyldu til þess að endurskoða hjá ríkisfyrirtækjum, sem er rangt, því að þeir hafa einmitt skyldu til þess; þetta dæmi var það, að í rekstrarreikningi, sem hefði komið frá skipaútgerð ríkisins, væri tilfærður rekstrarkostnaður yfir til 1934, og byggði hv.þm. dæmi sitt á því, að þessi reikningur mundi aldrei hafa komið fyrir augu endurskoðenda landsreikninganna, af því að hann var saminn af skipaútgerð ríkisins. En þetta er mesti misskilningur, því að auk þess, sem endurskoðendur landsreikninganna hafa þá skyldu að líta eftir reikningum skipaútgerðarinnar, þá er þessi sérstaki kostnaður við bifreiðina lagður út til bráðabirgða í skipaútgerðinni, en honum er ávísað af 19. gr. landsreikningsins til skipaútgerðarinnar aftur, og reikningur bifreiðarinnar kemur sem fylgireikningur við 19. gr. fjárlaganna, sem endurskoðendur landsreikninganna athuga allra greina bezt, svo að því fer fjarri, að þetta dæmi hv.þm. gefi nokkuð undir fótinn með það, að nauðsynlegt sé að breyta nokkuð til í þessu efni. Þessi bíll, sem hv.þm. er að tala um, er ekki lengur í eigu ríkisins, því að þegar það kom í ljós, hvað hann var dýr í rekstri, var hann seldur; eins og hv.þm. drap á, var hafður sérstakur bifreiðarstjóri í þjónustu ríkisstj., sem hafði 5500 kr. í laun en jafnframt því sem það ráð var tekið, að selja bílinn, var þetta embætti afnumið og þessi bifreiðarstjóri var gerður að bifreiðaeftirlitsmanni í stað annars manns, sem látinn var víkja úr þjónustunni af ástæðum, sem ekki er rétt að blanda inn í þessar umr. Ég skal geta þess, að í stað þessarar bifreiðar var keypt önnur minni, sem höfð er til afnota fyrir stjórnarráðið án sérstaks bifreiðarstjóra. Svo skal ég geta þess að fyrir utan þennan bíl, sem stjórnarráðið á, eiga ríkisstofnanirnar einn bíl, sem stjórnarráðið fær stundum lánaðan, ef sérstaklega þarf á að halda, og er þetta sambærilegt við það að t. d. landssíminn á bíl, og vegamálastjóri hefir bíl til afnota í þágu vegamálanna, bílaeftirlitsmennirnir hafa tvo bíla, og loks hefir Björn Blöndal löggæzlumaður frá upphafi haft bíl til afnota við sitt starf. Þessir bílar eru ekki settir á efnahagsreikning, en vitanlega er til skrá yfir þá og önnur tæki og áhöld, sem ekki eru á reikningi. Ég hygg nú að þessar upplýsingar nægi til þess að sýna, að þetta dæmi, sem hv.þm. nefndi því til rökstuðnings, að nauðsynlegt væri að breyta til um fyrirkomulagið á endurskoðun landsreikninganna, nær ekki tilætluðum tilgangi, því að bæði er endurskoðendum landsreikninganna skylt að endurskoða líka reikninga ríkisstofnananna, og svo kemur þessi reikningur, sem hér um ræðir, alveg sérstaklega fram sem undirreikningur á 19. gr. landsreikningsins.

*Sigurður Kristjánsson: Ég verð að þakka hæstv. fjmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefir gefið mér, en annað mál er það, að ályktanir hans eru út frá mínu sjónarmiði fjarri réttu lagi í þessu efni, því að það liggur í hlutarins eðli, að það kemur ekki til mála, að endurskoðendur landsreikninganna gangi nokkuð verulega gegnum reikninga ríkisstofnananna. Ef það ætti að vera gert, þá þyrfti að starfa að því af og til allt árið. En nú er ekki hægt að snúa máli sínu til endurskoðenda landsreikninganna hérna, því að sá eini þm., sem starfar að henni, á ekki sæti í þessari d. Ég hefði vissulega haft ástæðu til þess að biðja um skýringu á mörgu fleira en þessu. Það er í sjálfu sér þakka vert, að hæstv.ríkisstj. hefir skipt um bifreið, þegar hún fann það út, að þessi bifreið var dýr í rekstri. Maður veit ekki ennþá, hvernig hún reynist; það kemur fram á reikningum síðar, en undarlegt er það, ef ríkið á einar 6 fólksbifreiðar, að þær skuli ekki vera taldar þess virði að koma á efnahagsreikning. Og jafnvel þótt ekki séu teknar með í reikninginn þær 4, sem til eru fyrir utan bíla landssímans og vegamálastjóra, þá eru þær ekki síður þess virði að koma á efnahagsreikning heldur en t. d. smájarðarkot upp á 1–2000 kr. því að þessir bílar eru ekki af verra tæginu; og ég skil ekki, að þessir 4 bílar séu minna virði en 20000 kr., þegar þeir eru nýir. En hvað sem því líður, hvort rétt er að setja þessa bíla á efnahagsreikning eða ekki, þá er það víst, að ef almenningur í landinu, sem nú á við margvíslega örðugleika og skort að búa og sendir Alþingi beiðni um hjálp í baráttunni, ef þetta fólk mætti sjálft meta það, hvort með þessum bílasæg sé verið að fullnægja brýnni þörf en þeirri þörf, sem því er oft synjað um af þinginu, þá er ég ekki í vafa um það, að almennt yrði litið svo á, að það mætti fækka þessum bílum a. m. k. um helming. Það mætti vel hafa 2 fyrir utan bíla vegamálastjóra og landssímastjóra. Ég hefi fyrir satt, að bifreiðaeftirlitsmennirnir skoði bílana hér í bænum, og þá get ég ekki skilið, hvað þeir hafa að gera við tvo bíla, nema ef þeir nota þá í hinar og aðrar snattferðir með ýmsa gæðinga hæstv. stj. Ég spurðist fyrir um og fékk mann til þess að athuga, hvaða bílar væru skráðir hjá ríkinu, og kom þá í ljós, að þeir voru 5 fyrir utan bíla vegamálastjóra og landssímastjóra, og þar af hefi ég komizt að raun um, að þessi svokallaði vegaeftirlitsmaður hefir fengið nýjan bíl. Annars veit ég ekki, hvað þessi maður á að gera; hann á víst að passa, að vegirnir liggi kyrrir - það er verið að tala um að færa vegina, einum á t. d. að snara suður á Reykjanes - eða hann á að líta eftir því, hvað fram fer á vegunum, en mér er sagt, að það hafi ekki þótt fært að láta hann aka í þessum vagni, sem hann hefir haft, og þess vegna var keyptur nýr bíll handa honum, og mun það vera svo, að hann eigi að hafa þennan skrautvagn, þegar hann er á betri vegunum í nánd við höfuðstaðinn, en grófa vagninn, þegar hann fer upp í sveit. Ég hefði nú haldið, að þessum virðulega manni hefði átt að nægja gamli rokkurinn fyrst um sinn, sérstaklega ef hann kemst ekkert út af malbikuðu vegunum í fína vagninum. Þetta er nú aukaatriði, en hitt er ekki aukaatriði, að það þarf að koma endurskoðun landsreikninganna í betra horf og láta hana fylgjast með rekstri ríkisstofnananna. Hefði einhver af endurskoðendunum átt sæti í þessari d., þá hefði ég spurt um ýmislegt fleira, eins og t. d. kostnaðarhlið áfengisverzlunar ríkisins. Kostnaðurinn við hana hefir aukizt ákaflega síðustu ár. Það er bannað með lögum að auglýsa áfengi hér á landi, en svo hefir áfengisverzlunin séð sér færi á að auglýsa ýmislegt, sem ekki telst til áfengis; auglýsingareikningur áfengisverzlunarinnar hefir komizt hæst hátt á annað þús. kr., þangað til hann loks komst hátt á sjötta þús. kr. Ég skal taka það fram, að ég fór til fjöllesnasta blaðs landsins, Morgunblaðsins, og spurðist fyrir um það, hvað mikið hefði verið auglýst hjá því síðasta ár frá þessu fyrirtæki; það var auglýst fyrir 125 kr., en auglýsingareikningur áfengisverzlunarinnar er allur 5646 kr. Ef til vill getur hæstv. ráðh. gefið skýringar á þessu, en mér þykir ekki ólíklegt, að hann mundi segja, að hann treysti forstjóra verzlunarinnar og endurskoðendunum til þess að athuga þetta, svo að það má vera. að hann sé ekki við því búinn að gefa skýringu.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að ef almenningur mæti þessar 4 bifreiðar, sem hér um ræðir, þá kæmist hann að þeirri niðurstöðu, að það þyrfti ekki nema 2. Ég veit ekki, á hvaða rökum þessi niðurstaða hv.þm. er reist, og ég veit ekki, hvort hv.þm. er þess umkominn að dæma um það, hvort bifreiðaeftirlit ríkisins þarf 1 eða 2 bíla eða hvort sá maður, sem hefir sérstakt eftirlit með vegum og heldur uppi stórkostlegri starfsemi til þess að koma í veg fyrir áfengisbruggun, þarf engan bíl; ég veit ekki, hvort hann getur dæmt um þetta, en ég held, að hann skorti kunnugleik til þess að kveða upp dóm um þetta, og vil ég benda hv.þm. á það, að hann ætti a. m. k. að treysta því, að flokksbróðir hans, hv. 1. þm. Skagf., hefði ekki lagt of mikið í kostnaðinn við þessi mál, þegar hann var ráðh., en það var þó svo, að hann hafði sama bílakosti á að skipa til þessara mála og núverandi stj. hefir. Þá voru 2 bílar til afnota fyrir bílaeftirlitið og 1 fyrir Björn Blöndal, eins og nú er. Hv. þm. sagði, að Björn Blöndal hefði 2 bíla; það er rangt. Hann hafði bílskrjóð, sem orðinn var mjög gamall og svo dýr í rekstri, að ekkert vit var í að halda þessum bíl, og var því keyptur annar bíll, en gamli bíllinn, sem lagður var til hliðar, er skráður enn, enda þótt hann sé ekki í notkun lengur mér vitanlega, svo að það er algerlega rangt með farið hjá hv. 6. þm. Reykv., að þessi löggæzlumaður hafi tvo bíla til afnota við starf sitt. Annars þykir mér vænt um, að þessar umræður komu fram um þessi bílamál, því að á þann hátt hefir gefizt tækifæri til þess að upplýsa það, að núv. ríkisstj. hefir einmitt gert það til sparnaðar í þessu máli, að hún hefir látið stjórnarráðið fá lítinn bíl í staðinn fyrir stóran, og hún hefir hætt að láta stjórnarráðið hafa sérstakan bílstjóra, sem hafði, eftir því sem hv. 6. þm. Reykv. hefir sjálfur upplýst, á sjötta þús. kr. í laun. Mér þykir vænt um, að þessi hv.þm. hefir minnzt á þetta, til þess að geta upplýst það, að núverandi ríkisstj. hefir ekki aukið þennan kostnað, heldur þvert á móti gert þessar ráðstafanir til þess að lækka hann. Þá talaði hv.þm. um, að auglýsingakostnaður áfengisverzlunarinnar hefði mjög aukizt. Ég hefi ekki í höndunum, frekar en hv.þm. gat til um, nákvæmar upplýsingar um þetta, en ég vil benda honum á það, að hann þarf ekki annað en að snúa sér til þess fulltrúa, sem Sjálfstfl. á í rekstrarráði því sem hefir eftirlit með áfengisverzluninni, til þess að hann geti fengið sundurliðaðan þennan kostnað. Annars finnst mér koma fram í þessum ummælum hv.þm. vantraust á þeim manni, sem hans flokkur hefir kosið til þess að vera endurskoðandi landsreikninganna, því að ef hv.þm. treystir honum, þá hefði hann ekki þurft annað en að biðja hann um að athuga vel þessar stofnanir, sem hv. 6. þm. Reykv. hefir grun um, að ekki séu vel reknar. Að svo stöddu vil ég ekki taka undir þetta vantraust með hv.þm., því að ég hefi ekki orðið var við annað en að þessi hv.þm. hafi leyst þetta verk af hendi með samvizkusemi. Út af fyrirkomulagi endurskoðunarinnar vil ég segja það, að endurskoðun er allsstaðar þannig háttað, þar sem ég þekki til - og ég hefi dálítið kynnt mér, hvernig þessu er háttað á Norðurlöndum - að hún er framkvæmd af tveim aðiljum; annarsvegar er sú deild stjórnarráðsins, sem hefir endurskoðun með höndum, og er sú endurskoðun að mestu tölulegs eðlis, en svo er endurskoðun landsreikninganna í hverju landi, og er þar höfð með höndum frekar það, sem margir kalla „kritiska“ endurskoðun; þar er ekki farið eins nákvæmlega út í tölurnar, en hinsvegar er frekar farið í gegnum reikningana með það fyrir augum að gagnrýna sjálfan reksturinn, og held ég, að til þess sé ætlazt í stjskr. okkar og í þeim lögum, sem sett hafa verið um endurskoðun hjá ríkinu, að það sé sérstaklega höfð þessi gagnrýnandi eða „kritiska“ endurskoðun. Það má vitanlega deila um það, hvort núverandi endurskoðendum landsreikninganna eru ætluð það mikil laun, að þeir geti eytt nógum tíma í starfið; ég man ekki, hvað launin eru mikil, en ég hygg, að þau séu þó það há, að þeir geti komizt yfir mjög mikla „kritisku“ endurskoðun með því að vinna hæfilegan tíma fyrir þeim launum, sérstaklega ef þeir notfæra sér þær upplýsingar, sem standa þeim til boða í sambandi við starf þeirra.

*Jakob Möller: Náttúrlega á ég eins og hv. 6. þm. Reykv. fullan rétt á því að spyrjast fyrir um einstaka liði í reikningum ríkisstofnananna, alveg eins fyrir því, þó Sjálfstfl. eigi fulltrúa í rekstrarráðum stofnananna. Sjálfur á ég sæti í einu þessu ráði, og einmitt þeirrar stofnunar, sem þeir reikningar heyra til, sem hér var verið að spyrjast fyrir um. Var hæstv. fjmrh. því að benda mönnum á að leita upplýsinga hjá mér. Það er náttúrlega í alla staði eðlilegt, að slík fyrirspurn komi fram, en ég verð því miður að segja, að sem fulltrúi í ráðinu hefi ég ekki getað fengið fullnægjandi upplýsingar um, hvernig þeim reikningum fyrir auglýsingar er varið, sem fyrirspurnin hljóðar um. Ég hafði að vísu, þegar ráðið fór gegnum reikninga þessarar stofnunar og samþ. var að óska nánari skýringa á ýmsum liðum, tekið fram að hafa auglýsingakostnaðinn með, og var einnig samþ. að beiðast upplýsinga um þann lið, en einhvernveginn hafði hann fallið niður, þegar bréfið var sent. Hefi ég ekki enn fengið upplýsingar um, hvernig þessu fé hefir verið varið. Hinsvegar er rétt að láta þess getið, úr því farið er að ræða um þetta, að þegar rætt var um reikninga áfengisverzlunarinnar í fjvn., barst þetta atriði í tal, og sagði forstjórinn, að það stæði í sambandi við auglýsingastriðið. Ég þurfti þá ekki að spyrja frekar, hvernig því auglýsingaatriði væri háttað, því það var mér mætavel kunnugt. Það er opinbert mál, hvernig hæstv. ráðh. hefir beitt sér með sínum alkunna skörungsskap og einbeitni í því máli. Var málaleitun beint til bæjarstj. Rvíkur um að auglýsa það, sem hún þyrfti að auglýsa, í framsóknarblöðunum eins og öðrum dagblöðum bæjarins. Fylgdi þeirri málaleitun tilkynning um, að ef þessu yrði ekki sinnt, mundi ríkisstj. sjá sig tilneydda að koma í veg fyrir, að ríkisstofnanirnar auglýstu í blöðum Sjálfstfl., og að yfirleitt mundi verða séð um, að sem minnst yrði þar auglýst viðvíkjandi starfsemi þess opinbera. Þóttist ég vita, að forstjórinn ætti við þetta auglýsingastríði. Stjórnarvöldin munu hafa litið svo á, að fyrst ekki varð samkomulag við bæjarstj. um að auglýsa í blöðum Framsfl., þá yrði að bæta þeim það upp með ríflegum auglýsingum af hálfu ríkisstofnananna. Það dylst engum, að þessi liður á reikningum áfengisverzlunarinnar er bending um, að þar sé ríflega veitt til blaða Framsfl. til þess að bæta upp þann halla, sem bæjarstj. Rvíkur hefir valdið með því, að sjá ekki ástæðu til að auglýsa þar. Ég get ekki bundizt þess að skoða málið í heild sem fullkomið hneykslismál, þar sem ekki er hægt að líta á aðgerðir hæstv. fjmrh. á annan veg en sem tilraun til að heita fjárkúgun við bæjarstj. Rvíkur og neyða hana til þess að eyða fé bæjarins til ónauðsynlegra hluta, sem ríkisstj. taldi sér viðkomandi og til ágóða. Ég skal taka það fram, að innan bæjarstj. og bæjarráðs var enginn ágreiningur um að ráðstafa auglýsingunum eins og að undanförnu þangað, sem þær gera gagn. Það er vitanlegt, að þrjú stærstu dagblöðin, sem gefin eru út í bænum, koma sameiginlega í hendur allra bæjarbúa. Það mun óhætt að fullyrða, að ekki sé til einn einasti læs maður í bænum, sem ekki les eitthvert þeirra. Hinsvegar er það dómur allra, sem fjalla um þessi mál, að enginn ávinningur sé að bæta við blaði, sem jafnsáralítið er lesið og Nýja dagblaðið. Auk þess var aðferð hæstv. ráðh. svo óviðurkvæmileg sem frekast mátti vera, þar sem hann jafnhliða því að mælast til að fá auglýsingar frá bænum, hefir í hótunum um að koma fram hefndum á blöðum andstöðuflokkanna, og er með því að gefa í skyn að þeir, sem um þau mál fjalla, mundu láta það hafa áhrif á aðgerðir sínar í málinu. Gaf hæstv. ráðh. fyllilega í skyn, að hann væri þess fullvís, að bæjarstj. mundi vinna þetta til til þess að vernda hag annara blaðaútgefenda í bænum. Í fyrstu var alveg neitað að taka þetta til umr. í bæjarstj., og var það sameiginlegt álit allra, að þetta væru algerlega ósæmileg tilmæli, sem ekki kæmi til mála að ræða, a. m. k. ekki meðan þau voru borin fram aðeins munnlega. En þegar fjmrh. ítrekaði tilmælin skriflega, voru þau tekin til meðferðar. En það hafði vitanlega engin áhrif á afstöðu bæjarráðs eða bæjarstj., heldur var það sameiginlegt álit allra, að því fé, sem varið er til auglýsinga, bæri að ráðstafa eingöngu með tilliti til þess, að það kæmi að sem beztu gagni. Þess vegna þarf engan að undra, þó það kæmi upp úr kafinu að auglýsingarnar frá ríkisfyrirtækjunum hafi að mestu gengið til flokksblaðanna, enda skildist mér, að það væri játað af forstjóra áfengisverzlunarinnar með þeim orðum, sem hann lét falla á fundi fjvn. Þetta er því dálítið óviðkunnanlegt, sérstaklega hvað þessa stofnun snertir, þar sem það er vitanlegt, að forstjórinn er meðútgefandi að því blaði, sem nýtur góðs af þessari gjafmildi fyrirtækisins. Þess vegna er ástæða til að spyrjast fyrir um, hvort það hafi ekki verið gert með sérstöku samþykki ríkisstj., þar sem ráðstafað er og greitt af hendi fé til fyrirtækis, þar sem forstjórinn á persónulegra hagsmuna að gæta. Það kann að vera, að þegar meiri hl. ríkisstj., 2. ráðh., eru jafntengdir þessari blaðaútgáfu, þá megi ætla, að þessu sé ekki betur borgið, þó forstjórinn leitaði samþykkis ríkisstj. Ég hefi alltaf litið svo á, að þýðingarlaust mundi vera að gera þetta að umtalsefni á þessum stað. Ég býst ekki við, eftir framkomu hæstv. ráðh. frá upphafi, að hann hafi nokkuð við þetta að athuga; hann mun telja það allt gott og blessað. Hefi ég annarsstaðar lýst yfir, hvaða skoðun ég hefi á þessu, og það alveg ótvírætt. Ég býst ekki við að svo stöddu, að þingleg afskipti verði höfð af þessu máli, þó fullkomin ástæða væri til að gera eitthvað slíkt, því hér er um algert siðleysi að ræða.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv.þm., sem síðast talaði, þegar hann var að minnast á auglýsingastríðið milli bæjarstj. og fjmrn. Það mun vera rétt að skýra nokkuð aðdraganda málsins. Það er kunnugt, að fram til síðustu tíma hefir það verið venja, að dagblöðin í bænum fengju auglýsingar frá bænum og ríkisstofnunum hinsvegar. En þegar stofnað var blað af Framsfl., var þessu hætt, án tillits til þess, hvort það væri nauðsynlegt til að koma boðskapnum til allra. Það getur ekki orkað tvímælis, að það sé óþarfi að auglýsa í öllum blöðunum, Vísi, Morgunblaðinu og Alþýðublaðinu, ef aðeins er litið á hvað er hyggilegt til þess að koma auglýsingunum á framfæri. Það dettur engum í hug, að það fylli í nokkur skörð að auglýsa í Vísi. Það er aðeins gert vegna þess, að þeirri reglu var fylgt. En þegar Framsfl. stofnaði Nýja dagblaðið, var ekki við komandi, að þeirri reglu væri fylgt, eins og búizt hafði verið við. Svo gekk þetta þannig, að ríkisstj. fylgdi gömlu reglunni um að láta dagblöðin yfirleitt njóta auglýsinganna. En þegar það upplýstist, að Sjálfstfl. ætlaði ekki að fylgja þessari reglu, þá sá ég fyrir mitt leyti og samflokksmaður minn í ráðuneytinu enga ástæðu til þess, að halda uppi þessari reglu, án tillits til þess, hvort það væri nauðsynlegt. Þessvegna breytti ég út af þessari reglu, en þó ekki fyrr en eftir að hafa sagt fulltrúum Sjálfstfl. í bæjarstj. frá því, að ég mundi ákveðið beita mér fyrir því við samstarfsmenn mína, að ríkisstofnanirnar auglýstu ekki í blöðum Sjálfstfl., ef hann héldi áfram auglýsingastríði gegn Nýja dagblaðinu.

Átti að greiða peningana í flokkssjóð?

. Hv. þm. verður að viðurkenna, að auglýsingar í Vísi eru beinn styrkur við blaðið, því það er vitanlegt, að ekki er nauðsynlegt að auglýsa þar til þess að koma auglýsingunum fyrir augu bæjarbúa. Enda er það á allra vitorði, að þessu hefir ekki verið hagað eftir því, hvar bezt væri að tilkynna það sem þurft hefir að auglýsa, heldur er hitt regla, sem alltaf hefir gilt, þar til blöð Sjálfstfl. brutu hana af pólitísku ofstæki. Hv. þm. talaði mikið um það, að forstjóri áfengisverzlunarinnar fengi að vera sjálfráður um að auglýsa í Nýja dagblaðinu. En hvernig er það með hv.þm.? Er hann ekki meðeigandi að blaði, sem fær auglýsingar bæjarins bara til þess að styrkja það fjárhagslega? Því það er vitanlegt, að þær koma fyrir allra augu án þess að þær væru settar í Vísi.

*Sigurður Kristjánsson: Hæstv. fjmrh. vildi halda því fast fram, að engra breyt. væri þörf á því, sem kallað er kritisk endurskoðun landsreikningsins. Ég hefi að sönnu ekki haldið fram, að þörf væri á að endurbæta endurskoðun LR sjálfs en hæstv. ráðh. hefir ekki fært minnstu líkur fyrir því, að það sé í verkahring þeirra endurskoðenda að gagnrýna alla reikningana. Það er líka sú fjarstæða að ríkisstj. getur ekki, þó hún væri innan um tóm flón, gert það sennilegt, að 3 menn með 3750 kr. árslaun allir til samans, geti endurskoðað reikninga allra ríkisstofnananna. Það er fjarstæða, sem ekki er hægt að bera á borð fyrir vitiborna menn, og er vitanlega ekki gert, nema í algerðu rökþroti. En þetta raskar ekki því, sem ég sagði um þörf á aukinni endurskoðun. Ég vildi, að hún færi fram af og til allt árið, til þess að fyrirbyggja óhagsýna meðferð á fjárreiðum ríkisstofnana eða það, sem jafnvel verður að teljast óráðvandleg meðferð. Það, sem hæstv. ráðh. sagði síðast, sýnir bezt, að það þarf að vera með vöndinn yfir höfði hans, þar sem hann hefir skýrt frá athæfi, sem varðar við l., og lá við a. m. k. flenging í gamla daga. Hér er beinlínis um fjárdrátt að ræða, þar sem hæstv. ráðh. lýsir yfir því, að hann hafi fyrirskipað, að ríkisstofnanirnar skyldu aðeins auglýsa í blöðum stjórnarflokkanna, en ekki í blöðum Sjálfstfl. Er með þessu verið að veita stjórnarblöðunum beinan fjárhagslegan stuðning, sem ekki er hin minnsta heimild fyrir, en óhætt er að segja, að er fullkomin óráðvendni. Ég hefi athugað, að í þessum litla blaðsnepli, sem Framsfl. gefur út í bænum í litlu upplagi, sem ekki er lesið, hefir nú síðastl. ár verið auglýst hvorki meira né minna en 1600 cm. dálkslengd frá áfengisverzluninni og um 3000 cm. frá tóbakseinkasölunni. Er sjáanlegt, að hrúgað hefir verið inn auglýsingum aðeins til þess að skaffa blaðinu tekjur. Ég mundi ekkert hafa út á það að setja, þó Alþýðublaðið fengi svipaðar auglýsingar og önnur fjöllesin blöð. En hitt er merkileg einurð, sem hlýtur að stafa af því, að manninn vantar rétt mat á því, hvað er rétt og hvað er rangt. Það er eins og að vanti eitt stafgólf í hans siðferðislegu dómgreind.  Út af bifreiðunum sagði hæstv. ráðh., að þar hefðu verið gerðar umbætur til sparnaðar. Ríkisstj. hefði að vísu keypt bifreið, en selt aðra lakari, sem eyddi meira, og nú hefði hún einnig látið bifreiðarstjóra fara. Þetta var náttúrlega gott og blessað. En umbætur hæstv. núverandi stj. í þessu máli eru þær, að ríkisstj. hefir keypt í síðasta ári 4 nýjar bifreiðar. Og um eftirlitsmanninn er það að segja, að í staðinn fyrir að hann hafði einn „bílskrjóð“ hefir hann nú tvær bifreiðar. Þessi bíll, sem hann hafði, var þó ekki meiri skrjóður en það, að hann flutti hæstv. fjmrh. hálfhring í kringum landið á honum fyrir skemmstu. Þeir komust á honum austur á Austfirði. Að þessi maður hafi þurft að fá nýja bifreið í viðbót, er mjög ósennilegt, þar sem áfengisbrugg er, eins og vitanlegt er, alveg að hverfa úr landinu. Það er vitanlega eins og hvert annað fleipur að segja, að ég tortryggi niðurstöður landsreikningsins, því að það geri ég ekki. En ég vil bara láta þá menn sem hafa þá endurskoðun á hendi, hafa meira starf fyrir sitt kaup. Þá sagði hæstv. ráðh., að hv. 1. þm. Skagf. hafi hegðað sér ósæmilega í þessum bifreiðamálum. Þegar hann kom í ráðherrastól, þá seldi hann þær 3 bifreiðar, sem tilheyrðu þeim þætti, sem hann starfrækti í stjórnarráðinu. Þetta var alls ekki ámælisvert. Hæstv. forseti er nú orðinn óþolinmóður. Og ég verð að virða hann svo mikils - af því að hann er virðingarverður maður - að ég stytti mína aths. En ég hygg, að eftir þessa aths. mína standi það óhaggað, að það sé þörf á ríkara eftirliti í þessu efni en verið hefir. Alþingi þarf að hafa tryggan aðgang að þeim mönnum, sem hafa nákvæma endurskoðun á þessum hlutum. - Ég hygg, að líka standi það óhaggað, að á þessum eymdatímum hafi hæstv.ríkisstj. lagt of mikið fé í bifreiðaprjál. Ennfremur hygg ég, að aths. okkar sjálfstæðismanna hafi leitt í ljós, að stj. hafi haft í frammi vítaverða eyðslu á ríkisfé til styrktar sínum flokksblöðum. Það þyrfti að hafa þannig gagnrýnandi endurskoðun á landsreikningunum, að endurskoðendur gætu gert till. til Alþingis um, að stj. skilaði aftur því, sem hún hefir tekið með ófrjálsu móti af ríkisfé.

*Jakob Möller: Ég skal vera mjög fáorður og afplána þannig brot hv. 6. þm. Reykv., sem hæstv. forseta fannst flytja nokkuð langa aths. síðast. Hæstv. fjmrh. var að tala um það, að ég sem bæjarfulltrúi og bæjarráðsmaður hefði misnotað aðstöðu mína á sama hátt og forstjóri áfengisverzlunarinnar til þess að ákveða um það, í hvaða blöðum bærinn auglýsti. En ég get sagt honum það, að ég hefi ekkert til þessara mála lagt, nema það, sem ég hefi sagt um afstöðu blaðs hans í sambandi við þetta mál, því að áður en ég kom í bæjarstjórn, var búið að taka ákvörðun um það, í hvaða blöðum bærinn skyldi birta auglýsingar sínar. Afstaða mín og forstjóra áfengisverzlunarinnar, sem sjálfur er einn af eigendum Nýja dagblaðsins, er því gerólík. Í bæjarstjórninni er ég ekki nema einn af 15, en forstjóri áfengisverzlunarinnar tekur sínar ákvarðanir um auglýsingarnar einn, þótt fyrirtæki það, sem hann veitir forstöðu, sé ríkisfyrirtæki. Ég spurði hæstv. ráðh., hvort ekki hefði átt að bera slíkar ráðstafanir sem þessar undir stjórnina, en hæstv. ráðh. staðfesti það ekki, svo að ég verð að álykta, að forstjórinn hafi úthlutað auglýsingunum upp á sitt eindæmi. Afstaða mín og forstjóra áfengisverzlunarinnar, eiganda Nýja dagblaðsins, er því mjög ólík. Um það, hvar auglýsingar koma að mestu gagni, ætla ég ekki að fara að ræða, því að allir vita, hver munur er á Nýja dagblaðinu og hinum þrem blöðunum.

*Frsm. meiri hl. (Sigurður Einarsson): Eins og hv.þdm. sjá, liggja hér fyrir nál. frá meiri og minni hl. menntmn. um frv. til l. um ríkisútgáfu námsbóka. Þessi nál. eru stuttorð og gagnorð. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ., minni hl. leggur jafngagngert til, að það verði fellt. Það er bezt að segja hverja sögu eins og hún gengur. Ég get ekki sagt, að mikil samvinna hafi orðið í n. um rannsókn á þessu máli eða möguleikar á því að ná nokkru samkomulagi. Það virðist hafa verið svo, þegar þetta mál hefir legið fyrir undanfarið, að menn hafi þar skipzt mjög gagngert í tvo hópa, annarsvegar hafa þeir verið, sem hafa talið þetta skipulag til bóta, en hinsvegar þeir, sem hafa talið það gagnslaust og jafnvel skaðsamlegt. Að svo miklu leyti, sem þetta mál var rætt í n., kom greinilega fram sami greinarmunur. Við meirihl.-menn erum, eins og kom greinilega fram á síðasta þingi, þeirrar trúar, að þetta frv. horfi til mikilla bóta og stuðli mjög að því að sjá börnum fyrir hentugum, ódýrum og endingargóðum námsbókum, og ennfremur að það sjái börnum fyrir hentugra og aðgengilegra lesefni en börn eiga aðgang að nú. Ég geri ráð fyrir, að andstæðingar okkar geri grein fyrir, af hverju andstaða þeirra við frv. er sprottin, en ég sé ekki ástæðu til að taka upp frekari umr. um málið, þar sem það var svo rækilega rætt á síðasta þingi. En ef einhverja hv.þdm. fýsir að vekja upp þau hjaðningavíg að nýju, þá er ekkert við því að segja, að um málið sé fjallað að nýju, ef það mætti verða til þess að sannfæra menn um nytsemi þess.

*Eiríkur Einarsson: Meðnm. minn, hv. 5. þm. Reykv., sem var ákveðinn frsm. minni hl., er ekki viðstaddur, svo að ég vil í hans fjarveru láta nokkur orð fylgja frv. Ég get tekið undir það með hv. 9. landsk., að ég sé ekki ástæðu til að rifja upp með mjög löngu máli þau rök, sem hér liggja fyrir. Á síðasta þingi var þetta frv. rætt allmikið, en að taka upp þau hjaðningavíg, eins og hv.þm. orðaði það, sé ég ekki ástæðu til. Ég vil aðeins taka það fram á sama hátt og þá, að ég hefi ekki séð mér annað fært en að vera andvígur frv. eins og það liggur fyrir. Ef beitzt er fyrir því af alúð, að börn fái sem ódýrastar skólabækur, sem ég tel bæði rétt og nauðsynlegt, álít ég, að hægt sé að ná þeim tilgangi á annan veg á frjálsari menningarinnar vettvangi en frv. ætlast til. Langréttast og þægilegast væri, að fræðslumálastjóri ákvæði og samþykkti hámark útsöluverðsins, eins og bækurnar sjálfar. Þessi lausn væri í alla staði hin bezta, því að með henni væri komizt hjá annmörkum frv., en haldið kostum þess, þeim, að bókaútgefendur hafi ekki ágóða, þar sem sízt skyldi, á kostnað barnanna og fátækra foreldra. Ég vil ekki fara að vekja umr. um málið á ný. En ég verð að láta þá skoðun mína í ljós, að ritnefnd sú, sem á að hafa yfirstjórn kennslubókanna á hendi, verði ekki annað en ný skriffinnskustofnun, og fræðslumálastjórnin sé fullkomlega fær um að hafa yfirstjórn og eftirlit útgáfunnar á hendi vegna aðstöðu, kunnáttu og vilja. Mér finnst þessi nýja ritnefnd lykta af því nýja bitlingakerfi, sem sífellt hefir verið að færast í aukana hin síðari árin. Ég hefi sagt það, og endurtek það, að nauðsynlegt er, að við samningu og val kennslubókanna gildi eins mikið frjálslyndi og unnt er, og að þeir verði styrktir til samningar bókanna, sem þeim vanda eru vaxnir en fræðslumálastjórn ráði því hinsvegar, hvað borið er á borð fyrir börnin. En þetta er ekki aðferð frv. Mér hefði þótt gaman að minnast á ýmsa einstaka liði frv., en verð að sleppa því að mestu. Þó get ég ekki stillt mig um að minnast á einn. Í frv. er lagt blátt bann við því, nema með leyfi ráðh., að skólabækur gangi kaupum og sölum. Ég minnist þess nú um sjálfan mig, þegar ég var félítill nemandi í menntaskólanum, að mér þótti oft gott að geta fengið keyptar bækur af eldri skólabræðrum mínum með vægu verði. Ég trúi því varla, að það sé tilgangur frv. að banna slík viðskipti milli eldri og yngri barna, en ef svo er, þá svei því! En ef átt er við það, að ekki megi pranga með þessar bækur, á þetta ákvæði auðvitað rétt á sér. Hitt er heimskulega einhliða, að fyrirskipa, að bækurnar skuli vera séreign hvers barns, sem það megi ekki láta af hendi, nema sem gjöf, nema leyfi ráðh. komi til. Ég hefi nú gert grein fyrir því, að ég tel það höfuðatriði, að í þessum efnum verði allt svo frjálst sem unnt er, svo allir þeir geti spreytt sig við samningu bókanna, sem þess eru um komnir, og að rétt sé og eðlilegt, að settur verði hámarkstaxti á verð bókanna, svo að ekki sé fé haft af börnunum eða foreldrum þeirra með óhæfilegri álagningu. Ég er þess fullviss, að foreldrum úti um sveitir landsins fellur sú tilhögun betur heldur en að þetta sé allt bundið og hafi jafnframt í för með sér nýtt lögtaksgjald eins og ákveðið mun vera í þessum lögum.

*Pétur Magnússon: Ég hefi leyft mér að bera hér fram brtt. á þskj. 397. - Fyrsta brtt. er við 1. gr. frv., við skilgreininguna á kvísl. Í frv. er kvísl skilgreind þannig, að hún sé þar, sem á fellur ekki í einu lagi, heldur skiptist um kletta, hólma eða sandeyrar, sem eru upp úr, þegar vatnsborð er lægst. Eftir þessari skilgreiningu á kvísl má ekki veiða öðruvísi í henni heldur en veiða má í á, þar sem hún fellur í einu lagi. Kvísl skoðast að því leyti eins og sérstök á. En þessi skilgreining, að kvísl skuli teljast þar, sem sandeyrar koma upp úr á, þegar vatnsborð er lægst, finnst mér hæpin og geti leitt til þess, að það verði í raun og veru ákaflega mikil vandkvæði á því að skeru úr því fyrirfram, þegar lagt er á vorin og venjulega er mikið vatn í ánum, hvar kvísl geti orðið, þegar fram á sumarið kemur, og hvar ekki. Það vita allir, sem til þekkja, að þegar þurrt er seinni part sumars, þá geta víða komið upp sandeyrar, þar sem á með venjulegu rennsli fellur í einu lagi, og engum manni dettur í hug að tala um, að áin kvíslist. - Þessi skýring á orðinu kvísl er ekki heldur í samræmi við almenna málvenju, því það dettur engum manni í hug að tala um, að á kvíslist, þó að sandeyrar komi upp úr, þegar árnar eru komnar sem kallað er niður í sanda. - Maður skyldi nú ætla, að þetta ákvæði væri borið fram í því skyni að takmarka netaveiði frekar heldur en nú er eftir gildandi lögum, en vitanlega stafar engin frekari bætta af því, þó lagt sé yfir þar, sem einhverjar grynningar eru í ám, heldur en yfirleitt af lögnum, því gera má ráð fyrir, að laxinn gangi einmitt sízt á þeim stöðum, þar sem grynningar eru og þar sem sandeyrar koma upp úr, þegar árnar eru orðnar mjög litlar. Það nær því vitanlega engri átt að halda því fram, að þetta ákvæði sé nauðsynlegt til þess að koma í veg fyrir óhæfilega netaveiði. Mér er nú sagt, að þetta ákvæði sé í raun og veru aðeins miðað við eina á, eða hluta af einni á, þ. e. a. s. neðri hluta Ölfusár, þar sem nú síðari árin hefir verið veitt nokkuð af laxi hjá Óseyrarnesi í girðingum. En þeim, sem til þekkja þarna, mætti vera það ljóst, að veiði í Ölfusá stafar ekki nein hætta af þessari veiðiaðferð. Áin er þarna 5–6 km. breið, og höfuðállinn er með vesturlandi, en veiðin er stunduð frá austurlandi og lagt yfir ¼ hluta árinnar, svo að laxinn hefir 1–5 km. til þess að ganga eftir. Það má því öllum vera ljóst, að ef það er rétt, að þetta ákvæði sé miðað við þennan stað, þá getur það ekki verið með það fyrir augum að koma í veg fyrir, að laxganga í Ölfusá sé hindruð. Hinsvegar vildi ég mega vænta þess, að hv.þm. gerðu sér það ljóst, að ef þetta ákvæði verður samþ., þá dregur það dilk á eftir sér bæði fyrir ríkissjóð og fyrir sýslusjóð Árnesinga, því í frv. er ákvæði um það, að ef veiðieigandi, sem veiði átti áður en lög þessi komu til framkvæmda, hefir misst veiðinu með öllu fyrir þá sök, að ákvæði laganna fyrirmuna honum að nota þá veiðiaðferð, sem hann áður mátti einni við koma, þá á hann kröfu til skaðabóta samkv. 83. gr. laganna um lax- og silungsveiði. Eyrarbakkahreppur á þessa jörð, sem þarna er um að ræða, og mundi missa alla sína veiði, ef þetta frv. yrði samþ. óbreytt. Þessi veiði hefir gefið hreppnum ekki svo litlar tekjur, og það orkar þess vegna ekki tvímælis, að hreppurinn ætti að fá mjög verulegar skaðabætur, ef lögunum yrði breytt á þennan veg. Þessar skaðabætur eiga að greiðast að hálfu úr ríkissjóði og að hálfu úr sýslusjóði viðkomandi sýslu, og sannast að segja verður það ekki séð, hvaða vit er í því, þar sem ekki er hægt með nokkrum rökum að halda því fram, að þetta sé nauðsynlegt vegna laxgöngunnar, heldur aðeins til hagsbóta fyrir þá, sem veiði eiga ofar með ánni, að binda bæði ríkissjóði og sýslusjóði slíkan bagga. Ég hefi nú af þessum ástæðum lagt til, að þessu ákvæði yrði breytt á þann veg, að í staðinn fyrir, að kvísl teljist þar, sem sandeyrar koma upp úr, þegar vatnsborð er lægst, þá teljist hún þar, sem sandeyrar eru upp úr að staðaldri. Þá verður skilgreiningin á kvísl nokkuð í samræmi við almenna málvenju. Hinar brtt. mínar eru um að fella 5. og 6. gr. frv. niður. - Í þessum gr. er lagt til, að möskvastærðin sé minnkuð úr 4,5 cm. niður í 3,5 cm. Fyrra ákvæðið, sem ég talaði um, mun að sjálfsögðu af formælendum þess vera rökstutt með því, að það ætti að koma í veg fyrir óhæfilega veiði á vissum stöðum í ám, en þessi breyt., sem lögð er til í þessum 2 gr., gengur alveg í öfuga átt. Hún miðar að því að hafa netin svo smáriðin, bæði lagnet og ádráttarnet, að öruggt sé, að enginn lax geti sloppið í gegnum þau. Þessi möskvastærð, 3,5 cm., er ekki stærri en á sæmilega stórriðnu silunganeti. Ég býst að vísu við því, að engir hyggnir laxveiðimenn muni nota sér þetta ákvæði, a. m. k. ekki þeir, sem stunda veiði í lagnet, því það er enginn vafi á því, að netin mundu með þessu móti verða miklu óveiðnari á stórlax. Og má að því leyti kannske segja, að þetta sé ekki hættulegt. En samt sem áður virðist mér, að það sé ástæðulaust að stuðla að því með löggjöf, að allt sé gert, sem unnt er, til þess, að sem mest sé tekið af laxinum, hvort heldur það er í lagnet eða ádráttarnet. Möskvastærðin eins og hún hefir verið er vissulega sízt of stór, og ég vil segja, að frekar hefði verið ástæða til að stækka möskvann heldur en minnka. - Ég hefi því lagt til, að þessar tvær gr. verði felldar niður og möskvastærðin látin haldast óbreytt eins og hún hefir verið. - Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða frekar um þetta, mál að svo stöddu.

*Jónas Jónsson: Það er talsverður meiningamunur um þetta frv. í báðum d., og það er vitanlegt, að á bak við allan smærri meiningamun, eins og möskvastærð og því um líkt, liggur það hvort í laxalöggjöfinni eigi að taka aðallega tillit til þeirra, sem búa við ósana, eða þeirra, sem búa upp með ánum. Ég hygg, að þetta hafi komið ljóst fram í ræðu hv. 2. þm. Rang., sem að því er snertir eina á, Ölfusá, hallast meira að hagsmunum þeirra, sem við ósinn búa. En svo eru aðrir, sem hallast að því að taka meira tillit til ánna í heild sinni, og þessi glíma er ekki ný. Ég minntist hér um daginn á Laxá í Þingeyjarsýslu. Þar hefir nú um tvo mannsaldra verið um það deilt, hvort bærinn Laxamýri, sem hefir að þessu leyti líka aðstöðu og Eyrarbakki, ætti að hafa rétt til þess að hafa laxakistur og stífla ána, og niðurstaðan hefir orðið sú, að Laxamýri hefir sigrað fram að þessu, en eitthvað 40–50 bæir ofar með ánni hafa tapað. Og eins og ég gat um, þá hefir niðurstaðan af þessu orðið sú, að þessi á, sem hefir einhver beztu veiðiskilyrði á landinu, er að verða svo fátæk af laxi, að ef ekki hefði verið gripið inn í, þá er óvíst, að hún gæti haldið sér sjálfri við, hvað þá meir. Og ég hygg, að svo muni hafa reynzt víðar eins og með þessa á. Það, að offra heildarhagsmununum fyrir hagsmuni þeirra, sem við ósana búa, er í raun og veru ekki aðeins það, að gera rangt til öllum þorra manna, sem býr við meginbol ánna, heldur er það líka verst fyrir þá, sem við ósana búa, af því að hrygningin fer oftast fram við efri hluta ánna og í hliðarám. Þessi aðferð, sem notuð hefir verið í Laxá í Þingeyjarsýslu og stefnt er að með Ölfusá, er því hættuleg fyrir alla, af því að hún verður til þess, að laxinn gengur ekki upp í árnar. Og af því að mörgum er þetta ljóst, þá býst ég við, að það geti aldrei fengizt friður um neina laxá á landinu, meðan hagsmunir þeirra, sem við ósana bíta, er verndaðir. Það er tvennt, sem mælir á móti því, annarsvegar meirihlutahagsmunir þeirra, sem við árnar búa, og hinsvegar klakhagsmunir allra. Þess vegna er það svo, að þó hv. 2. þm. Rang. e. t. v. takist í þetta sinn, eins og stundum öðrum þm. hefir tekizt áður, að hindra það, að sett verði þau náttúrlegu skilyrði, að laxinn komist sem mest upp í árnar og auki þar kyn sitt, þá hefir hann strauminn á móti sér, vegna þess að þekkingin um þetta atriði er orðin svo almenn. Það kom líka greinilega í ljós hjá hv.þm., að hann var að tala um hagsmuni eins staður, þannig að málinu er ekki lengur af honum haldið á öðrum grundvelli en þeim hreina hagsmunagrundvelli, sem þó að því leyti er hættulegur, að þar er um minnihlutahagsmuni að ræða, og í öðru lagi, að ef þeim hagsmunum er fullnægt, þá skaðast allir vegna þeirrar auknu laxafátæktar, sem af því leiðir. Svo að við snúum okkur nú að Ölfusá, þá er það ljóst, að síðan settar voru þar niður hinar miklu veiðivélar, þá hefir mjög þorrið laxveiði á hinum helztu bæjum, eins og t. d. Selfossi, Helli og Kiðjabergi. Og þar austur frá er það ekki dregið í efa, að það stafi af hinum miklu járnvirkjum, sem sett hafa verið við ósa Ölfusár. - Það hefir ýmislegt verið gert upp á síðkastið til þess að koma þessum laxamálum í betra horf, m. a. með því að lengja sunnudagshelgina. Og það er enginn vafi á því, að það spor, sem hér er verið að deila um, stefnir í sömu átt, og alveg eins og það eru ekki líkur til þess, að menn þrengi sunnudagshelgina aftur, þá eru heldur ekki líkur til þess, að bændur í landinu, sem eru venjulega miklu fleiri, sem búa við árnar ofanvert heldur en við ósana, láti bjóða sér það, að voldug járnvirki séu niður við ósana, sem höfð eru til þess að hindra laxinn frá því að komast upp í árnar. Ég álít þess vegna, að það sjónarmið eigi að ráða í þessu tilliti, að hafa sem minnstar torfærur við ósana, til þess að laxinn geti haft sinn eðlilega gang upp eftir laxánum og aukið þar kyn sitt og að veiði geti verið sem jöfnust og bezt upp eftir öllum sveitum.

*Pétur Magnússon: Það er ákaflega mikill misskilningur hjá hv.þm. S.-Þ., að fyrir mér sé þetta mál einhver togstreita um hagsmuni þeirra, sem við ósana búa, og þeirra, sem búa ofan til með ánum, og að ég sé sérstaklega að taka svari þeirra, sem eiga veiði niður við ósana. Ég álít, að veiðilöggjöfin eigi að miðast við það, að sem mestur heildararður fáist af laxveiðiánum. - Og ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um það, að heildararðurinn verður mestur með því að framkvæma veiðina á tvennan hátt. Annarsvegar með því að veiða laxinn í net eða girðingar neðan til í ánum, þ. e. a. s. þó aðeins í stóránum, þar sem laxinn er verzlunarvara fyrir erlendan markað, og hinsvegar með því að láta laxinn ganga upp í smáárnar og leigja þær svo út til stangarveiða. Á þennan hátt tel ég, að laxveiðin verði arðbærust. Hitt er vitanlega ekkert nema skrælingjaháttur, - ég ætla að leyfa mér að taka það mikið upp í mig, - að hleypa laxinum upp í bergvatnsárnar, draga hann upp í net seinni part sumars og salta hann svo niður. Laxinn verður með þessu móti ekkert verðmætari vara heldur en hver annar fiskur, t. d. saltaður þorskur. En með því að veiða hann nýrunninn neðan til í ánum er hann vitanlega margfalt meira virði heldur en nokkur annar fiskur, sem við höfum af að segja, og með því að leigja bergvatnsárnar út til stangarveiða er engum efa undirorpið, að laxinn gæti gefið af sér margfalt á við það, sem hann hefir gert hingað til. Hv. þm. S.-Þ. segir, að ég vilji fórna heildarhagsmununum fyrir ósaeigendur. Ég býst við því, að hv.þm. S.-Þ. ætti tiltölulega gott með að komast að samkomulagi við mig um að takmarka veiðina neðan til í ánum miklu meira heldur en gert hefir verið hingað til, en með því skilyrði, að það sé um leið tryggt, eftir því sem unnt er að gera það með löggjöf, að laxinn verði ekki veiddur á sama hátt og gert hefir verið, eftir að hann kemur upp í árnar. Því það er ekkert vit í því að takmarka veiðina neðan til í ánum upp á það að hleypa laxinum upp í árnar og gera hann þar verðlausan. Slíkt vil ég ekki styðja. En um leið og það er tryggt, að veiðin í efri hluta ánna sé með skynsamlegum hætti, þá skal ekki standa á mér að takmarka veiðina meira neðan til í ánum. - Og ég vildi taka það til alvarlegrar athugunar, hvort ekki geti verið ástæða til að banna bókstaflega alla netaveiði í öllum ám. Það er enginn vafi á því, að smáárnar mundu verða margfalt verðmætari á þann hátt. En hinsvegar er ljóst, að þá mundu koma fram miklir erfiðleikar við skiptingu arðsins. Hv. þm. S.-Þ. vildi halda því fram, að ég talaði hér með hagsmuni ákveðins staðar fyrir augum og að ég vildi fá þessu breytt til þess að hlynna að þessum ákveðna stað, þ. e. a. s. jörðunum við Ölfusárósa. Ég hefi það nú fyrir satt, að ákvæði þessa frv. séu miðuð aðeins við þennan eina stað, og það, sem ég vildi benda á, var það, að það er vitanlega engin skynsemi í því að setja veiðilöggjöf með tilliti til ákveðins staðar; a. m. k. yrði þá, ef ætti að setja sérreglur um hverja einstaka veiðiá, að taka alla veiðilöggjöfina og gerbreyta henni allri. En að setja svona ákvæði alveg almenns eðlis, sem miðast aðeins við einn veiðistað, nær vitanlega ekki nokkurri átt. Og ég vil spyrja þá hv.þm. að því, sem telja sig taka málstað þeirra, sem veiði eiga ofar með ánum, hvaða skynsemi sé í því að leyfa veiði á þann hátt sem gert er á Selfossi, Árbæ og Helli og fleiri bæjum upp með Ölfusá, og jafnvel gerir þetta frv. ráð fyrir, að heimild sé til þess að auka veiðitækin þar frá því, sem nú er, en banna svo alla veiði á öðrum stað, lítið eitt neðar með ánni, en þar sem hverjum manni, sem þekkir þarna staðháttu, hlýtur að vera ljóst, að hættan á því, að laxgangan sé hindruð, er svo miklu minni heldur en þegar kemur upp með Selfossi, þar sem áin þrengist mjög og þess vegna miklu hægara að koma veiðitækjunum þannig fyrir, að ekki sé nema tiltölulega lítið svæði, sem laxinn getur gengið um. Það er vitanlega ekki hægt að færa nokkur rök fyrir þessu. Hv. þm. S.-Þ. var þá að tala um það, að veiðin hefði mjög þorrið í efri hluta Ölfusár síðan þessi miklu veiðitæki hefðu verið sett niður hjá Óseyrarnesi. Þetta er af miklum ókunnugleika sagt, ef hv.þm. heldur þetta raunverulega. Árið 1933 var mikið veiðiár, og veiddist þá mikið við Óseyrarnes, en þá veiddust á Selfossi á 4. þús. laxar. Það var langur tími, sem veiddust þar á 2. hundr. laxar á dag, svo það bendir ekki til, að Óseyrarnesveiðin hafi hindrað veiðina í Ölfusá, enda dettur engum í hug að halda því fram í alvöru. Sannleikurinn er sá, að síðan byrjað var að veiða í Óseyrarnesi, sem ég held að hafi verið 1927, þá hefir verið mikil veiði í Ölfusá öll árin, að þeim 2 síðustu undanteknum. Það getur verið, að einhverjir menn hafa af fáfræði sinni staðið í þeirri meiningu, að veiðileysið í Ölfusá 2 síðustu árin stafaði af því, að veiðitækjum hefir verið komið þarna fyrir niður við árósana. Ég held fyrir mitt leyti, að það sé ósköp augljós skýring á þessu. Ég hefi þá skoðun, að ástæðan sé bein afleiðing af flóðinu mikla 1930, þegar áin flæddi út yfir allt láglendið, og hefir vitanlega borið seiði með sér, sem hafa svo legið eftir á þurru. Það eru einmitt þessir árgangar, sem hefðu átt að koma í ána þessi 2 ár, og má gera ráð fyrir, að lítil veiði verði í sumar, þó hún ætti að fara vaxandi. Hitt er ekkert annað en fávizka, að láta sér detta í hug, að þó að veiddir séu í neðri hluta ár nokkrir laxar, verði það út af fyrir sig til þess, að laxmergðin þverri í ánni, því að meginhluti þessara laxa væri veiddur ofar í ánni, ef hann væri ekki veiddur þarna. Hitt er skiljanlegt, að þeir, sem eiga veiði ofar við ár, vilji, að þessi veiði verði lögð niður. - Hv. þm. S.-Þ. var að gefa mér pillur um það, að þessi afstaða mín skapaðist af eiginhagsmunum. Ég mætti vera einkennilega innréttaður, ef ég væri að berjast fyrir því, að veiði væri stunduð niður við ósana, af því að ég átti 1/5 part veiðinnar í Óseyrarlandi og á eitt ár eftir í sumar. Ég þykist satt að segja hafa meiri hagsmuna að gæta annarsstaðar heldur en við ósana, því að ég á aðra á uppi í fjöllum, og hana á ég sjálfur. Það er því sama, hvort ég talaði fyrir máli ósanna eða hinna; ég gæti þar alltaf talað í eiginhagsmuna skyni.

*Jakob Möller: Það liggur við, að ég geti fellt niður umr. um þetta mál, sérstaklega ef hæstv.forsrh. er ekki viðstaddur. Síðan ég kvaddi mér hljóðs, hefir það komið fyrir, að hæstv.ríkisstj. hefir sent út gegnum útvarpið opinbera tilkynningu um afstöðu sína til símamálsins, eða m. ö. o. þess, að það hefir komið upp, eins og hv.þdm. er í fersku minni, að leynd talsímans hefir tvisvar verið rofin hér í bænum á 3–4 mánaða tíma, sem sennilega er einsdæmi, líklega þó nokkuð víða væri leitað. Ég skal nú ekki gera þessa opinberu tilkynningu hæstv.ríkisstj. að umtalsefni hvað þetta snertir. En stj. hefir í sambandi við þetta talsímamál notað tækifærið til þess að gefa út tilkynningu um afstöðu sína til togaraskeytamálsins eða dulskeytamálsins, þó að það mál komi hinu málinu, um talsímahleranirnar, ekki nokkurn skapaðan hlut við. Því að ég veit ekki til þess, að hæstv.ríkisstj. sæti nokkrum ádeilum fyrir það, þó að hún að gefnu tilefni - nefnilega njósnarstarfsemi í sambandi við landhelgisveiðar og brot á löggjöf í því sambandi - ryfi leynd loftskeyta, þannig að hún léti rannsaka skeyti, sem fara eiga á milli togara og lands og á milli togara innbyrðis á hafinu. Hæstv. ríkisstj. hefir engum ámælum sætt fyrir þetta, af þeirri einföldu ástæðu, að stjórnarandstæðingar, sjálfstæðismenn, hafa haldið því fram, að ríkisstj. væri þetta fullkomlega heimilt. Hinsvegar er það að vísu satt, að því hefir verið haldið fram í blöðum stjórnarflokkanna, að stj. hafi ekki haft samkv. þessum l. heimild til slíkra ráðstafana, og því hefir líka verið haldið fram í þeim sömu blöðum, að sú rannsókn, sem stj. hefir látið fram fara um þetta, hafi verið framkvæmd eftir úrskurði lögregluvaldsins. Þetta hefir mörgum sinnum verið staðhæft í blöðum stj., og þess vegna kemur það dálítið undarlega fyrir, þegar nú í sambandi við umr. um símamálið og mér skilst líka í þessari opinberu tilkynningu því er haldið fram. að viðkomandi ráðh. hafi talið sér fullkomlega heimilt að framkvæma þessa rannsókn alveg án úrskurðar, enda hefir hún verið framkvæmd án úrskurðar. M. ö. o., ráðh. hefir með þessu lýst því yfir, að hann sé um þetta alveg á sömu skoðun og sjálfstæðismenn, að til þessarar rannsóknar hafi verið fullkomin heimild í gildandi l. Þannig er þá fengin viðurkenning fyrir því, að sú lagasetning, sem hér er á ferðinni og hæstv. stj. hefir gefið út sem bráðabirgðalög nú fyrir skömmu, sé a. m. k. að mestu óþörf, og ég vil jafnvel segja gersamlega óþörf, því að sú viðbára, sem stj. hefir haft um það, eða hefir nú um það, að nauðsynlegt hafi verið að setja ákveðnari reglur um þetta en felast í l. frá 1917 og reglugerðinni frá 1918, er einskis virði, vegna þess að það er auðsætt, að stj. gæti breytt reglugerðinni frá 1918 og sett svo nákvæmar reglur sem henni yndist um það, hvernig þetta eftirlit yrði framkvæmt. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu í dag, að heimildin í l. frá 1917 og reglugerðinni frá 1918 væri svo víðtæk, að manni skildist, að honum hefði óað við því að nota hana, því að menn gætu jafnvel leiðzt út í gönur, ef framkvæma ætti rannsókn samkv. þeirri heimild. En ef hann óttast það, þá hefði hann þar getað sniðið sér þrengri stakk með nýrri reglugerð. Hitt var alveg óþarft, að gefa út þessi bráðabirgðalög. Það er því sýnt, að það hefir ekki verið neitt nema marklaust skvaldur, sem stjórnarflokkarnir hafa alltaf verið að tala um, að sjálfstæðismenn hafi beitt sér á móti því á undanförnum árum, að fullnægjandi löggjöf yrði um þetta sett, því að það er viðurkennt, að fyrrverandi löggjöf var fullnægjandi. Og þar er því við að bæta, sem hv.þm. Snæf. benti á fyrr við þessa umr., að sú löggjöf, sem stjórnarflokkarnir hafa viljað koma fram hér á þingi, hefði verið gersamlega ófullnægjandi til þess að ná þeim tilgangi, sem nú hefir verið náð samkv. gömlu l. Ef þessi löggjöf, sem framsóknarmenn börðust fyrir alla tíð síðan 1928, hefði verið sett, þá hefði það orðið til þess að koma í veg fyrir, að því eftirliti hefði verið komið á. sem nú hefir verið komið á samkv. gömlu l. Hún hefði sem sé þrengt þá heimild, sem hæstv.forsrh. kvartaði undan, hvað væri víðtæk, svo að ekki væri hægt að framkvæma eftirlit með skeytum til togara. Þó að þetta mál sé óviðkomandi símanum, þá get ég ekki annað en fagnað því, að hæstv. stj. hefir gefið út þessa tilkynningu og tekið þar einmitt upp þennan kafla um togaranjósnarmálið, því að með því er svo fullkomlega staðfest sem hægt er að óska, að við sjálfstæðismenn höfum haft fullkomlega á réttu að standa hvað þetta snertir. Það er viðurkennt af hæstv. stj., svo að þar verður engu um þokað. En þar af leiðir það, að því fer fjarri, að stj. eigi nokkrar þakkir skilið fyrir þá röggsemi, sem látið er svo mikið af, að hún hafi sýnt í þessu máli, því að það er vitað, að tilefnið til að hefja rannsókn í þessu máli gafst 10 mánuðum fyrr en rannsóknin var hafin. Það var sem sé eftir að dulskeytin fundust í enskum togara, sem strandaði fyrir meira en ári síðan. Og það er vitað, að dulmálslykill, sem fannst þar, gaf tilefni til rannsóknar. Og í stað þess að hefja hana í marz 1934, þá dregur hæstv. stj. rannsóknina alveg þangað til um eða eftir áramót, svo að öll sú þökk, sem krafizt er til handa hæstv. stj. fyrir röggsemi í þessari rannsókn, snýst að mínu viti upp í vanþökk fyrir framkvæmdaleysi. Það er svo ekki ástæða til að ræða þetta mál frekar, af því að mér virðist, að því sé alveg slegið föstu, að þessi löggjöf hafi í rauninni verið óþörf. Hinsvegar föllumst við sjálfstæðismenn á, að það geti heldur engan skaða gert, þó að hún sé sett, eins og nú er frá henni gengið. Ég skal ekki nú blanda símamálinu á nokkurn hátt inn í þessar umr. Það mál verður rætt nánar næstu daga og því óþarfi að fara út í það nú.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Mér skildist, að hv. 3. þm. Reykv. væri að finna að því, að stj. hefði getið út tilkynningu í útvarpið og tekið þar sérstaklega fram, að fyrirspurnin um hlustun í síma hefði komið fram undir 3. umr. þessa máls, og að stj. hefði blandað þessum tveimur málum saman, þ. e. a. s. dregið þetta mál inn í fyrirspurnina og aðfinnslur þær, sem fram hafa komið út af símamálinu. Það er þó vitað mál, að fyrirspurnin um þá hlustun, sem lögreglustjóri hefir látið gera eftir úrskurði. kom einmitt fram undir 3. umr. þessa máls, eins og tekið var fram í tilkynningunni. Það dylst sennilega ekki mörgum, a. m. k. kom það greinilega fram hjá hv. 5. þm. Reykv., sem spurði um þetta, að þessi tvö mál standa í órjúfandi sambandi. Ádeilur þær, sem komið hafa á stj. fyrir það, að lögreglustjórinn í Rvík hefir kveðið upp úrskurði um að rannsaka mál á tiltekinn hátt, mundu vitanlega aldrei hafa komið fram, ef ekki væri talsvert ríkjandi gremja yfir, að þetta afbrot hefir orðið uppvíst, en það eru eingöngu þau mál, sem stj. á að svara fyrir, eins og ég veit, að hv.þm. er nú orðið ljóst. Mér virðist, að hv. 3. þm. Reykv. hafi líka gleymt því, að þegar var verið að ræða þetta mál hér, þá kom fram sú skoðun hjá hv. 5. þm. Reykv., að skoðun á loftskeytum, sem eru eins og hann komst að orði, símtöl á milli heimila á sjónum og í landi, væri í raun og veru hliðstæð hlustun í síma. Þessi ummæli, sem voru sögð í aðfinnslutón, mega til sanns vegar færast, því að loftskeytin eru einkamálefni, sem fara á milli þessara fjölmennu heimila á sjónum og þeirra mörgu heimila, sem þeir, sem á skipunum eru, hafa samband við í landi. Og þó að ekki kæmu fram frekari aðfinnslur út af þessari loftskeytaskoðun heldur en raun hefir á orðið, þá er það vitanlega eingöngu fyrir það, að þessi skoðun á loftskeytum sýnir, að bak við loftskeytaleyndina hefir vaxið upp einhver ógeðslegasti hópur afbrotamanna, sem þekkzt hefir í þessu landi, og það er ástæðan til þess, að enginn leyfir sér að finna að því, að flett var ofan af þeim. Almenningsálitið er þar of mikið á móti, til að menn þori það. En þá er reynt að finna eitthvað annað upp til þess að reyna að þyrla upp ryki og þá tekið það ráð að deila á lögreglustjóra og gerðir hans, sem eru óviðkomandi ríkisvaldinu, eins og margsinnis hefir verið bent á. Því er haldið fram af þessum hv.þm., að næg heimild hafi verið til að skoða þessi skeyti og þess vegna hafi ekki þurft að setja ný lög. Hann segir jafnframt, að ég hafi álitið þessa heimild svo víðtæka, að mér hafi óað við henni. Ég hefi bent á, að sú dagskrá, sem tveir þm. Sjálfstfl. hafa borið fram hér á þingi, er rökstudd með því, að þessi heimild sé mjög víðtæk, og bréf fyrrv. landssímastjóra, sem hann skrifaði dómsmálaráðuneytinu 1931, rökstyður það á sama hátt. Ég hefi sagt það áður og get sagt það enn, að ég álít, að samkvæmt l. nr. 82 frá 1917 og reglugerðinni nr. 32 frá 1918 þurfi, þrátt fyrir þennan rökstuðning, sem sjálfstæðismenn hafa haldið fram, rökstuddur grunur að liggja fyrir misnotkun skeytanna, til þess að heimilt sé að láta rannsaka þau. Og það var einmitt vegna þess, að látin var fara fram ýtarleg rannsókn, sem ég hefi lýst hér áður og þarf ekki að endurtaka, ýtarleg rannsókn, sem leiddi sterkar líkur að því, að loftskeytin væru misnotuð. og það var það, að þegar varðskipin fóru úr höfn, eins og t. d. „Ægir“, þegar hann hafði kannske verið hér lengi vegna viðgerðar, þá sýndi það sig, að loftskeytin voru send í tugatali til togara. Og eftir að við höfðum safnað ýtarlegum skýrslum um það, hvernig loftskeytin voru send út um leið og skipin lögðu úr höfn, þá taldi ég mér heimilt að láta stöðva þessi skeyti og spyrjast fyrir um það, til hvers þessi skeyti væru send, þegar varðskipin hreyfðu sig úr höfn. Lykillinn, sem hv. 3. þm. Reykv. minntist hér á og talað hefir verið um í skröksögu í “Vísi“, hann komst ekki í hendur dómsmálaráðuneytisins fyrr en um leið og skilað var skýrslunum um þetta atriði. Annar þeirra manna, sem skipaður var til að framkvæma þessa athugun, Guðjón Tómasson, - um leið og hann sendi athuganirnar um hvernig loftskeytin hefðu verið send, þegar varðskipin fóru úr höfn, þá sendi hann þennan lykil, sem hann taldi, að gæti vel verið lausn á þessu safni, sem hann hafði aflað, og gerði líkur fyrir, að loftskeytin hefðu verið misnotuð. Á þennan hátt hefir þessi rannsókn fengizt, þannig að lykillinn kemur ekki til stjórnarráðsins fyrr en þessir menn, Guðjón Tómasson og Guðmundur Pétursson, eru búnir að skoða talsvert mikið af skeytunum og komast fyrir, að þau eru send á sama tíma og hin. Þau voru vitanlega lokuð fyrir þeim, og jafnframt sendu þeir þennan lykil. En það voru nokkur af varðskipunum, sem framkvæmdu undirbúningsrannsóknina, án þess að við vissum um þennan lykil, sem svo oft hefir verið talað um í þessu sambandi. Síðan voru kveðnir upp úrskurðir hjá lögreglustjóra um víðtækari skoðun en þá hafði fram farið á þessum sérstöku skeytum. Svona er rannsóknin fram komin. Og einmitt vegna þess að ég tel tvímælalaust, að það hafi ekki verið heimilt að láta skoða þessi skeyti, nema fyrst væri aflað sannana eða sterkar líkur leiddar að því, að loftskeytin væru misnotuð, einmitt vegna þess var þörf að setja bráðabirgðalög og þörf að setja l. um stöðugt eftirlit með loftskeytum til þess að koma í veg fyrir misnotkun, því að samkv. gömlu l. er hægt að senda út þessi skeyti án þess að heimilt sé, eða a. m. k. mjög vafasamt, hvort er heimilt að setja á stöðugt eftirlit. Það er munurinn á þessum tvennum ákvæðum. Samkv. þeim ákvæðum, sem nú á að setja í lög, á að hafa ýtarlegt eftirlit með loftskeytum, en samkv. þeim ákvæðum, sem áður voru fyrir hendi, mátti skoða skeytin, ef grunur lá fyrir, að þau væru misnotuð, eftir að þau höfðu verið misnotuð. Öll ákvæðin, sem eru í þeim l. og í reglugerðinni, eru um það, að banna megi að senda loftskeyti aðeins undir vissum skilyrðum. Sá grundvöllur er því ekki nærri því eins öruggur og sá, sem lagður er með þessum lögum. Ég vil í þessu sambandi spyrja um tvennt. Ef þessi ákvæði, sem felast í þeim l. sem hér á að setja, eru óþörf og það er rétt, sem andstæðingarnir hafa haldið fram alltaf síðan 1928, - hvers vegna greiða þeir þá atkv. með þessu frv. nú? Hvers vegna greiða þeir nú atkv. með að setja nýja löggjöf um þetta efni, þegar þeir hafa alltaf á fyrri þingum barizt á móti að setja slík l. og afgr. málið með dagskrá, sem var rökstudd með tilvísun til reglugerðarinnar nr. 32 frá 1918 og l. nr. 82 frá 1917, og sagt, að heimild um þetta væri fyrir hendi og því þyrfti engin ný l. að setja? Ef rétt var að gera þetta þá, hvers vegna er þá ekki eins rétt að gera það nú með sömu rökum og undanfarin ár? Hvers vegna eru þeir snúnir í þessu máli? Ef heimildirnar voru nægilegar á undanförnum árum, - hvers vegna eru þær það ekki eins nú? Svo er annað, sem er athyglisvert og einkennilegt, sérstaklega þegar sjálfstæðismenn þykjast vera að deila á stj. fyrir, að hún hefði ekki komið þessum brotum upp nógu fljótt, ekki gert það fyrstu dagana eftir að hún tók við. En við töldum heimildina til að opna skeytin miklu vafasamari en andstæðingarnir gerðu. Og þá má spyrja annarar spurningar: Hvers vegna sat Magnús Guðmundsson sem dómsmrh. í tvö ár, maður úr flokki, sem taldi heimildina jafnvafalausa, - hvers vegna sat hann sem dómsmrh. í tvö ár án þess að nota þessa vafalausu heimild? Hvers vegna var Ólafur Thors, sem þykist hafa svo mikinn áhuga fyrir landhelgismálum, - hvers vegna sat hann sem dómsmrh. einn mánuð eða ½ mánuð án þess að nota þessa heimild. sem hann taldi svo skýlausa, að hann samþ. rökstudda dagskrá um, að til væri ótakmörkuð heimild til slíkrar rannsóknar? Hvers vegna gleymdi hann að nota þá heimild?

Hvers vegna gleymdi Jónas því í 4 ár?

. Ég vil minna þennan hv.þm. á það, sem ég sagði í upphafi máls míns og hann hlýtur að hafa heyrt, ef hann hefir ekki sofið, að við töldum þessa heimild ekki jafnvafalausa og þessir hv. sjálfstæðismenn, sem samþ. rökstudda dagskrá, þar sem þeir lýstu því yfir, að þessi heimild væri vafalaus. En fyrst hún var vafalaus, - hvers vegna notuðu þeir hana ekki? Nei, vitanlega vildu þeir ekki, að bráðabirgðalögin væru sett eða þetta frv. samþ., ef þeir væru ekki búnir að sjá, að heimildin, sem til hefir verið, er ekki nægilega vafalaus og sterk til þess, að henni væri treystandi. Og svo neyðast þeir til vegna almenningsálitsins að samþ. ákvæði, sem fyrirbyggja þetta. Og ástæðan til þess, að þessir tveir ráðh. hafa ekki látið skoða þessi skeyti, liggur svo í augum uppi og er svo mikið í vitund hvers hv.þm. í þessari d. og hvers mannsbarns á þessu landi, að það þarf ekki að svara þessari spurningu. Það er ekki rétt, að stj. hafi farið fram á neinar þakkir fyrir, að hún hefir upplýst þetta mál, en hún hefir samt sem áður fengið þakkir víðsvegar af landinu og þar á meðal einróma þakkir úr kjördæmum stjórnarandstæðinga. En við lítum svo á, að stj. eigi engar þakkir skilið fyrir þetta, því að hún hefir aðeins gert það, sem henni var skylt, að leita þeirra sannana, sem gerðu mögulegt og leyfilegt að láta skoða skeytin. Og þegar næg gögn voru fengin, þá datt mér ekki annað í hug en að nota þessa heimild, sem sjálfstæðismenn voru sífellt að vitna til. Hv. þm. S.-Þ., sem var ráðh. á undan mér, taldi þá heimild aftur á móti vafasama. En þó að stj. eigi engar þakkir skilið fyrir sínar aðgerðir, þá eiga þeir menn, sem töldu heimildina skýlausa, en notuðu hana aldrei, skilið ævarandi skömm og óþökk alþjóðar fyrir að hafa ekki notað þá heimild, eftir að hafa lýst því yfir, að þeir teldu sig hafa greiðan aðgang að því að skoða þessi skeyti. Ég held, að þetta skeytamál og njósnir viðvíkjandi því, sé svo upplýst mál, að óþarfi sé að eyða að því miklu fleiri orðum en gert hefir verið utan veggja Alþingis, bæði á fundum og í blöðum. En eitt er víst, að þegar verið er að dæma um þessa heimild í l. frá 1917 og teygja orðalag bæði reglugerðarinnar og l., - svo mikið er víst, að þeir menn, sem framið hafa þau afbrot, sem nú eru komin upp, þeir hafa haft á tilfinningunni samkv. þeim umr., sem fram hafa farið um þessi mál, að lögbrotin væru þeim sæmilega örugg, því að annars hefðu þeir aldrei árætt að fremja þau. Það er sá mikli ávinningur, að nú vita allir, að loftskeytamennirnir eru ekki lengur öruggir um að fremja þessi afbrot, vegna þess að lítið er eftir þeim. Því fylgja andstæðingarnir þessu máli nú, sem þeir hafa vísað frá þrisvar sinnum áður.

Thor Thors Hæstv. forsrh. var svarafátt við ásökunarræðu þeirri, sem ég beindi til hans við síðustu umr. Ræða hans nú var aðeins endurtekning á því nauðaómerkilega fálmi, sem hann var þá að reyna sér til varnar. Hann er að reyna að tengja þetta mál, sem hér liggur fyrir, við það dæmalausa hneyksli, sem nú hefir nýlega komizt upp, að stjórnarvöldin hafa notað lögregluna til þess að hlera einkamál manna í símanum. En þessi mál eru gersamlega óskyld og koma hvort öðru ekkert við. Hæstv. ráðh. veit vel. að það var hending ein og ekkert annað, að hv. 5. þm. Reykv. kom fram með fyrirspurn sína um símanjósnirnar sama daginn og þetta mál var hér til umr. Munurinn er sá, að hæstv. ráðh. hefir alla tíð verið heimilt að láta skoða öll skeyti til togaranna og frá þeim, en símanjósnirnar eru í senn þvert ofan í öll lög og siðferðisreglur. Ég vil þá nokkuð víkja að hinni svokölluðu svarræðu hæstv. ráðh. Ég hafði sagt, að hv.þm. S.-Þ., sem fór með völd dómsmrh. í 4 ár, væri stórkostlega ámælisverður fyrir það að hafa aldrei allan þann tíma notað sér heimildina í lögum frá 1917 og reglug. frá 1918 um skeytaeftirlit togara, þrátt fyrir það, að stjórnarandstæðingar hefðu hvað eftir annað bent honum á það, að þessi heimild væri fyrir hendi. Svör hæstv.forsrh. við þessari ásökun minni eru nú þau, að hv. núv. þm. S.-Þ. muni ekki hafa þótt ákvæði laganna um þetta efni nægilega skýr og ótvíræð! Þetta er ákaflega fróðleg og skemmtileg skýring, þegar þess er gætt, að í hlut á maður, sem umgekkst lögin jafnvarlega og hv.þm. S.-Þ. gerði í sinni ráðherratíð. Þessi viðbára ráðh. er því ekkert annað en hin augljósasta blekking, svo augljós, að hún er sprenghlægileg. Ég sagði ennfremur, að hæstv. ráðh. sjálfur væri stórkostlega ámælisverður fyrir það að setja ekki, strax og hann tók við stjórn, þær reglur, sem hann taldi nauðsynlegar um rekstur loftskeytastöðva og skeytaskoðun, til þess að koma í veg fyrir misnotkun. Að ráðh. gerði þetta ekki, sýnir bezt, að hinn málefnislegi áhugi hefir ekki verið ýkjamikill hjá hæstv. ráðh. Hann réðst með offorsi á hv.þm. G.-K. og hv. 1. þm. Skagf. fyrir að hafa ekki gert slíkar ráðstafanir, er þeir voru dómsmrh. En ef engin heimild var til slíks í lögum, eins og hv. ráðh. heldur fram, hvernig áttu þeir þá að gera það? Nei, munurinn er hér sá, að hvorki hv. 1. þm. Skagf. né hv.þm. G.-K. hafa ráðizt á íslenzka útgerðarmenn með svívirðingum og dylgjum fyrir óleyfilegar skeytasendingar, eins og hv.þm. S.-Þ. og hans fylgifiskar. Sá grunur, sem hv.þm. S.-Þ. og hæstv.dómsmrh. þykjast hafa haft, var ekki til hjá fyrrv. ráðh. Sjálfstfl., og þá var vitanlega engin ástæða fyrir því að fara að beita heimildinni, þótt þeir vissu, að hún væri til. - Hæstv. ráðh. spurði, hvers vegna við sjálfstæðismenn greiddum atkv. með frv. nú. Það get ég sagt honum. Við treystum honum ekki til þess að notfæra sér þá heimild, sem fyrir er í lögum, fremur nú en áður, og því þurfi ákvæði þessa frv. sem spora á hann. Skoðun flokksins á málinu er alveg óbreytt, en það hefir sýnt sig, að nýrra ráðstafana þarf til þess að knýja dómsmrh. stjórnarliðsins til þess að gera skyldu sína í þessum efnum. Hæstv. dómsmrh. kveðst hafa fengið þakkir víða að fyrir aðgerðir sínar í skeytasendingamálinu. Já, sér er nú hver röggsemin, að aðhafast ekki nokkurn skapaðan hlut í heilt ár, þangað til loksins að dulmálslykill flýtur upp í hendurnar á honum, þrátt fyrir öll skrif flokksblaða hans árum saman um þetta mál og árásir og ásakanir hv.þm. S.-Þ. í garð útgerðarmanna. Ég vil láta það í ljós, að ég er hræddur um, að frá teknisku sjónarmiði séu lögin ekki nógu vel útbúin, og sum ákvæði þeirra geti orðið til trafala, t. d. skrásetning allra skeyta um síldveiðitímann, þegar engin landhelgi er í raun og veru til. En í 3. gr. segir á þessa leið: „Öll skeyti til og frá veiðiskipum eða milli veiðiskipa - hvort heldur eru loftskeyti, talskeyti eða lofttal - skulu rituð á skeytaeyðublöð, og send landssímastjórninni að liðnum hverjum mánuði, en landssíminn geymir þau a. m. k. í 5 ár.“ Hér er tekið fram, að öll loftskeyti skuli vera skrásett. En allir, sem þessum efnum eru nokkuð kunnugir, vita, að talstöðvar í vélbátum eru mikið notaðar til þess að rabba saman um síldveiði, afla og horfur um síldveiðitímann, þegar engin landhelgi er til. Skrásetning slíkra samtala er því varla annað en óþörf og skaðleg skriffinnska. - Við hv. 8. landsk. höfðum óskað eftir því, að landssímastjóri kæmi á fund allshn., er hún hafði þetta mál til meðferðar, en úr því varð ekki. Það er því á ábyrgð stjórnarflokkanna, að frágangur frv. er eins og hann er, og þeir verða að taka á sitt bak þá óánægju, sem þetta ákvæði frv. og ef til vill fleiri kunna að vekja meðal sjómanna.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. þm. Snæf. byrjaði ræðu sína, eins og hv.þm. G.-K. er vanur að gera, með því að segja, að allt sem andstæðingurinn hefði sagt, væri nauðaómerkilegt. En þegar þau atriði, sem hv.þm. hélt fram, eru krufin til mergjar, verður heldur lítið úr öllum gorgeirnum. Hann leyfði sér að halda því fram, að úrskurður lögreglustjórans í Rvík um það að láta hlusta á símtöl leynisalanna væri runninn undan rifjum stj. Ég vil skora á hv.þm. Snæf. að endurtaka þessi ummæli opinberlega utan þings, ef hann hefir hug til.

Þetta hefir verið sagt berum orðum í blöðunum. Hvers vegna lögsækir hæstv.dómsmrh. þau ekki?

. Ég vil nú gera greinarmun á því, sem þm. segja, og hinir ómerkilegu blaðasneplar íhaldsins, eins og Vísir og Stormur.

Ég hefi fullyrt þetta utan þings

. - Þá hélt hv.þm. Snæf. því fram, að úrskurðir lögreglustjóra hefðu verið þvert ofan í lög. Ég skal ekki fara út í þá sálma, enda vita allir, að hv.þm. Snæf. fer hér með vísvitandi ósannindi um leið og hann vegur að fjarstöddum manni. En það værri eiginlega fróðlegt að vita það, hvaða tegund afbrotamanna það er, sem íhaldið ætlar að fara að skýla bak við símaleyndina, eins og veiðiþjófunum bak við loftskeytaleyndina áður. Það er æðri dómstóla að skera úr um úrskurði lögreglustjóra. Hitt er ósæmilegt, en að vísu hv.þm. Snæf. samboðið, að kasta fram órökstuddum svívirðingum í garð fjarstaddra manna. Ég þarf ekki að svara því, hvers vegna núv. stj. hafi ekki notað heimildina, sem hv.þm. segir, að sé í lögunum frá 1917. Við töldum, að þessi heimild væri ekki til, svo að fullu haldi kæmi. En hvers vegna svarar hann því ekki. af hverju hv.l.þm. Skagf., sem var dómsmrh. á annað ár, og hv.þm. G.-K., sem líka var dómsmrh. um tíma, notuðu sér ekki þessa heimild sem þeir sögðu, að væri til? Þessu hefir hv.þm. Snæf. ekki svarað og hann sleppur ekki með það að vera með uppgerðarvandlætingu í garð núv. stj. fyrir vanrækslu í þessum efnum. Það er líka á allra vitorði, hvers vegna þessir tveir dómsmrh. Sjálfstfl. kærðu sig ekki um neinar upplýsingar í landhelgisnjósnamálinu. Núv. stj. hóf undirbúning til þess að koma upp njósnunum, strax og hún hafði tekið við völdum. Nú segist hv.þm. Snæf. vilja hafa þessi lög sem keyri á mig! En ef sá dómsmrh., sem nú situr, þarf keyri á sig til að sinna þessum málum, - hvaða verkfæri hefði þá þurft að nota á þá hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. G.-K. þegar þeir voru dómsmrh.? Ég hefi þegar upplýst allt um dulmálslykilinn, sem hv.þm. Snæf. segir, að flotið hafi upp í hendurnar á mér, og fært sönnur á það, að hann fannst ekki fyrr en löngu eftir að stj. hafði látið hefja rannsókn á því, hve mikið hefði verið sent af skeytum til togara, er varðskipin fóru út. Hv. þm. var að tala um gorgeir í mér yfir þeirri röggsemi, er ég þættist hafa sýnt í málinu. Ég tók það einmitt fram, að ríkisstj. ætti engar þakkir skildar fyrir að hafa, gert skyldu sína í þessu máli. En víst er um það, að hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. G.-K. eiga skömm skilið fyrir sína frammistöðu. Allt öðru máli gegnir um hv.þm. S.-Þ., sem taldi ekki nóga stoð í gildandi lögum og barðist fyrir nýrri löggjöf um þetta efni gegn þrálátum fjandskap íhaldsins. En það er á allra manna vitorði, hvers vegna íhaldsráðh. tveir svikust um að gera skyldu sína.

*Jóhann Jósefsson: Hæstv. forsrh. var í ræðu sinni að vitna í dagskrá okkar hv.þm. G.-K. 1928 í þessu máli, ömmumálinu svokallaða. Af því að ég stóð að þessari dagskrá, vil ég skýra nokkuð, hvers vegna við vildum vísa málinu frá og töldum næga heimild í gildandi lögum. Það frv., sem þá var flutt, var eftir orðalagi þess og anda eingöngu flutt til höfuðs íslenzkum útgerðarmönnum. Í grg. er aðeins veitzt að íslenzkum togurum og útgerðarmönnum þeirra. Hv. þm. S.-Þ., sem þá var dómsmrh., virðist ekki sjá neina hættu annarsstaðar. Grg. byrjar á þessa leið: „Frá því að íslenzk botnvörpuskip tóku að stunda veiðar við land, hefir það verið alkunnugt að sum þeirra hafa veitt mikið í landhelgi. Og eftir að loftskeytastöðvar voru reistar og botnvörpungarnir fengu loftskeytatæki, hefir sterkur grunur á því leikið að einstök útgerðarfyrirtæki stjórnuðu landhelgisbrotum úr landi.“ Í þessum tóm var talað fyrir málinu á þingi, og þó einkum af þáverandi dómsmrh. Frv. var meingallað að öllum frágangi, eins og þingið fann og viðurkenndi með því að vilja ekki samþ. það. Þannig var í því gert ráð fyrir, að hegna mætti mönnum án sannana, ef grunur lá á þeim. Svo að ég fari fljótt yfir sögu, vil ég benda á nál. minni hl., sem endaði á hinni rökst. dagskrá. Í nál. segir svo m. a.: „Minni hl. vill leiða athygli að því, sem höfundum frv. sýnist hafa verið óljóst, að ríkisstj. hefir næga stoð í gildandi lögum til þess að hafa það eftirlit með sendingu loftskeyta, sem nægilegt er til að hindra misnotkun þeirra í þágu landhelgisveiða, sbr. meðal annars lög nr. 82 14. nóv. 1917, og reglugerð nr. 32 frá 17. maí 1918 samkvæmt þeim lögum.“ Dagskráin er svo rökstudd með þessu og öðru, sem kemur fram í nál., og hún samþ., og hæstv.forsrh. hefir samþ. það og lýst yfir því hér á þingi, að við höfum lagt sér í hendur þau meðul, sem þurfti til að framkvæma þá rannsókn á njósnum þessum, sem nú er fræg orðin. Ég tel ekki, að við, sem að þessu stóðum fyrir átta árum og þá bentum á þessu leið, séum nokkurn hátt ámælisverðir. Hitt mætti heldur segja, að þeir sem mesta trú höfðu á því, að loftskeytin væru misnotuð af íslenzkum skipum - því eins og áður er fram tekið, var þessu frv. eingöngu stefnt á móti íslenzkum skipum - hefðu átt að nota sér þessa heimild þá strax, og þá sérstaklega sá ráðh., sem mest barðist fyrir þessu máli, og skal ég ekki lasta það, að svo miklu leyti sem heill hugur fylgdi. En flutningi málsins fylgdi svo mikið ofstækisæði gegn íslenzkum togaraeigendum, að það var viðbjóðslegt fyrir þm. að fylgja því. Það hefir líka sýnt sig, að frv. var óþarft, og hæstv.forsrh. hefir nú undirstrikað það bæði með ræðu hér í þingi og með útvarpstilkynningu, að þessi heimilt er til og að hann notaði þá heimild til þess að komast fyrir þessar njósnir. Ég myndi hafa verið þakklátur hverri stj., sem hefði viljað nota þessa heimild, því að hún var til og hefir verið til öll þessi ár. Það hefði líklegu verið hægt að koma í veg fyrir þessi hneykslismál - ég hefi ekki tekið eftir því, á hvaða tíma þessi brot voru fyrst framin - ef notuð hefði verið þessi heimild og þannig farið að þeim ráðum sjálfstæðismanna, sem fram komu á þingi 1928. Þá var hæstv. ráðh. að tala um gremju yfir því að þessar njósnir hefðu komizt upp. Ég tel það mjög undarlegt að tala um gremju í þessu sambandi. Ég hefi hvergi orðið var við þessa gremju, sem hann telur, að komið hafi fram hjá sjálfstæðismönnum. Ég minnist þess ekki, að í blöðum sjálfstæðismanna hafi verið öðruvísi talað um þessi njósnarmál heldur en algerlega hlutlaust. Ég man ekki eftir, að ég hafi nokkursstaðar utan þings heyrt þessum njósnum mælta bót, og ég veit ekki heldur til þess, að hér á þingi hafi nokkur mælt þeim bót. Eins og tekið hefir verið fram, var frv. 1928 einvörðungu stefnt gegn íslenzkum togurum, en mér finnst, að reynslan hafi sýnt það, að hættan var meiri gagnvart útlendum skipum, sem þá átti alveg að sleppa, en með lögunum frá 1917 og reglugerðinni frá 1918 féllu útlendu skipin eins undir þessi ákvæði eins og íslenzku skipin, enda eðlilegt, að ákvæðin væru látin gilda eins um loftskeyti til útlendra skipa og íslenzkra. Ég held, að það sé ekki ofmælt, að rannsóknin hafi leitt það í ljós, að meiri þörf hafi verið á að rannsaka loftskeyti, sem send voru til útlendra skipa, heldur en þau, sem fóru til þeirra íslenzku. En á þessu tímabili, 1928–1930, og frameftir skelltu ráðh. skolleyrum við því að nota þess, heimild - ég segi þetta ekki ráðh. til ámælis - þangað til nú í haust, að hafizt var handa um þessar rannsóknir með þeim árangri, sem nú hefir sýnt sig. - Það er sannarlega engin gremja í Sjálfstfl. yfir því, að þessum njósnum hefir verið lostið upp. Síður en svo. Ég ætla ekki að fara að ræða um símamálið, eða þá hlustun, sem framkvæmd hefir verið í bæjarsíma Rvíkur, en ég skil ekki ummæli hæstv.forsrh., að símahleranirnar og loftskeytaskoðunin í sambandi við njósnaramálið standi í órjúfanlegu sambandi. Ég vil líka nota tækifærið til þess að mótmæla fyrir mína hönd og annara þeirri skoðun, að með rökstuddu dagskránni 1928 höfum við á nokkurn hátt gefið undir fótinn með það, að hlusta mætti í síma eða skoða önnur skeyti en loftskeyti. Það er skýrt tekið fram í þeirri löggjöf, sem þar er nefnt, að eftirlitið á einvörðungu við loftskeyti. Ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa 19. gr. reglugerðarinnar. Hún hljóðar svo: „Ráðuneytið getur bannað öll loftskeytaviðskipti innan íslenzkrar landhelgi, bæði frá íslenzkum og erlendum skipum, og gert þær ráð stafanir, er nauðsynlegar þykja, til þess að banninu verði hlýtt. Einnig getur ráðuneytið látið hafa eftirlit með öllum loftskeytum, látið stöðva þau skeyti, sem að þess áliti geta verið skaðleg velferð lundsins.“ Hæstv. forsrh. segir, að við höfum viljað láta gera þessar rannsóknir eftir á, þegar skaðinn var skeður, en þetta er á engan hátt rétt. Í þessari gr. felast möguleikar til alls þess, sem hæstv.forsrh. hefir látið framkvæma, og jafnvel til meira, því að hér er svo víðtækt vald til fyrir ráðh., að hann getur gert þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru. Mér finnst óviðkunnanleg aðdróttun hjá hæstv.forsrh., sem hann kom með hér og hefir komið með annarsstaðar, að það sé öllum ljóst, hvers vegna hv.l.þm. Skagf. og hv.þm. G.-K., þegar þeir voru ráðh., hafi ekki notað eða látið nota ákvæði reglugerðarinnar frá 1918. Mér skilst, að með þessum fullyrðingum sé hæstv.forsrh. á alveg ósæmilegan hátt að gefa undir fótinn með það, að þessir tveir hv.þm. hafi í ráðherrastóli viljað hlynna að misnotkun loftskeyta í þessu efni. Ef ég skil þetta skakkt, þá er hægur hjá fyrir hæstv.forsrh. að leiðrétta, en þar sem hann hefir tvítekið þetta, þá er nauðsynlegt, að það sanna komi fram.

Hvers vegna heldur hv.þm., að þeir hafi ekki notað heimildina? - PO: Hvers vegna notaði hv.þm. S.-Þ. ekki heimildina, þegar hann var ráðh.? - Forsrh.: Hann áleit heimildina vafasama

. Mér finnst ég alveg eins vel geta fundið aðrar ástæður. Eins og þetta mál var uppvakið og framborið á þingi 1928, þá var því einvörðungu stefnt að íslenzkri útgerð. Ég held ekki, að allir hafi verið jafnsannfærðir um það eins og hv.þm. S.-Þ., að íslenzkir togarar misnotuðu loftskeytin, og ég held, að rannsókn hafi leitt það í ljós um íslenzku toarana, að þar voru ekki eins mikil brögð að þessari misnotkun eins og af var látið. E svo á að áfella þessa tvo ráðh. sem annar sat á annað ár, en hinn í nokkra mánuði, - því á þá að undanskilja þann ráðh., sem sat í 4 ár í stjórnarsessi og virtist trúa því, að íslenzkir togarar misnotuðu loftskeytin? Mér finnst, að þessar ásakanir eigi hér ekki heima. Við stöndum gagnvart þeirri staðreynd, og það er beinlínis viðurkennt og undirstrikað af hæstv.forsrh., að við bentum á það á þinginu 1928, að stjórnarvöldin hefðu næga stoð í lögum til þess að framkvæma þessar rannsóknir, og við höfðum rétt fyrir okkur. Þetta er beinlínis undirstrikað af hæstv.forsrh., og að því leyti getum við ver- ið ákaflega ánægðir. Þetta nýja frv., sem hér liggur fyrir, er náttúrlega ákaflega ólíkt ömmufrv. gamla, en ég held að það hafi mjög litla praktiska þýðingu að samþ. það og ég stend enn á þeim sama grundvelli eins og á þinginu 1928. Ég álít að þau lagaákvæði sem snerta loftskeytaeftirlit, megi vel nota og að ný löggjöf í þessu efni sé óþörf. Ég held að þetta frv. hafi orðið til af því, að fát hafi komið á stj. við það að uppgötva þessar njósnir og hún hafi hugsað sem svo, að eitthvað yrði nú að gera og svo hafi þetta frv. fæðzt. En ég vænti einskis árangurs af þessari löggjöf fram yfir það, ef beitt væri ákvæðum laganna frá 1917 og reglugerðarinnar frá 1918. Ég hefi ekki mikla trú á því. Ég hygg, að þær rannsóknir, sem hafa verið framkvæmdar, og þær njósnir, sem upp hafa komizt, muni verða til þess, að þeir, sem hafa stundað þessa njósnarstarfsemi, fái þar nægilega áminningu til þess að þá fýsi ekki að halda þeirri starfsemi áfram, og ef það ekki dugir framvegis, þá er næg heimild til í lögum og hægt að breyta reglugerðarákvæðum, svo að ekkert skorti á, að nægilegt eftirlit sé hægt að hafa um loftskeytin. Á hinn bóginn verður ekki hjá því komizt, þegar þetta frv. er orðið að lögum, að það verði til allmikils trafala þeim, sem nota loftskeytin í algerlega löglegum tilgangi. Þar geldur, eins og svo oft vill verða, sá saklausi hins seka. Þessu fylgir t. d. töluverð skriffinnsk., sem hin nýju ákvæði koma til með að leiða af sér, jafnframt því sem þau ef til vill auka nokkuð ótta manna vil að misnota loftskeytin, en ég veit ekki, hvort þess er þörf, sérstaklega nú eftir að ríkisstj. hefir mannað sig upp og notað þá heimild, sem til var í lögunum frá 1917. Ég hefi þá lýst afstöðu okkar, sem stóðum að rökstuddu dagskránni 1928. Ég þóttist til þess neyddur, af því að sífellt hefir verið á þessu klifað. Ég tel þessa afstöðu fyllilega réttmæta, enda er það nú undirstrikað af hæstv.forsrh. með því fyrst og fremst að nota heimildina, og síðan með því beinlínis að lýsa yfir því fyrir öllum landslýð, að ríkisstj. hafi notað þessa heimild til þess að komast fyrir þessar njósnir. Ég vil mótmæla því, að nokkur ástæða sé til að væna þessa tvo ráðh. úr Sjálfstfl., sem hafa átt sæti í stjórn frá 1928, um nokkra yfirhylmingarstarfsemi, eins og mér skildist, að hæstv. ráðh. vildi gefa í skyn með orðum sínum. Ég vil líka mótmæla því, að hjá okkur sjálfstæðismönnum hafi orðið vart við nokkra gremju út af uppljóstun á misnotkun loftskeytanna. Ekkert af þeim ásökunum hefir við rök að styðjast, og því fer fjarri, að svo hafi verið. - Um frv. það, sem hér liggur fyrir, læt ég mér í léttu rúmi liggja, hvort það verður að lögum eða ekki.

*Finnur Jónsson: Áður en þetta mál fer hér út úr þessari hv. d., vil ég segja um það nokkur orð frá sjónarmiði þeirra útgerðarmanna, sem mest hafa orðið fyrir ágangi togaranna og þyngstar búsifjar hafa hlotið af landhelgisbrotum þeirra. Það má vera að hæstv.ríkisstj. eigi ekki - að dómi sumra manna - miklar þakkir skilið fyrir þá rannsókn, sem hún hefir látið framkvæma á ólöglegri notkun loftskeyta í þjónustu veiðiþjófa, og þá miklu röggsemd, sem hún hefir sýnt í því máli. Það getur líka vel verið, að sumir liti svo á, að hún eigi ekki miklar þakkir skilið fyrir það að bera nú fram frv. til laga til þess að koma í veg fyrir, að þetta stór- fellda hneyskli geti endurtekið sig. Afstaða Sjálfstfl. í þessu máli er ljós fyrir þá. sem hlustað hafa á ræður þeirra um þetta mál nú á undanförnum dögum og svo hinsvegar á ræður þessara sömu hv.þm. um símahleranir hér í bæjarsíma Rvíkur. Annarsvegar tala þeir með mjög mjúkum orðum um togaranjósnirnar, og virðist helzt svo sem þeir telji þær í raun og veru sjálfsagðar. En hinsvegar tala þeir um símahleranirnar eins og þær væru eitt hið alstærsta hneykslismál, sem komið hefði fyrir í réttarfars- og stjórnmálasögu þjóðarinnar. En ég veit, að íslenzkir sjómenn, sem eiga lífsmöguleika sína undir því, að landhelginnar sé vel gætt, líta þetta allt öðrum augum. Ég veit, að þeir líta svo á, að það að nokkur íslenzkur maður skuli leyfa sér að selja sig til þess að leiða útlenda togara í landhelgi eða gefa þeim upplýsingar, til þess að þeir gætu stolizt í landbelgi, sé langstærsta hneyksli, sem hér hefir komið fyrir. Um þetta hneyksli fara sjálfstæðismenn mjög mjúkum orðum, t. d. hv.þm. Vestm., sem sjaldan lætur standa á sér að láta skoðanir sínar í ljós og það alloft með stórum orðum. Nú bar ræða hans þess vott, að hann liti á þetta sem leiðinlegt atvik og ekkert meira. - Ég heyri, að hann kveður sér nú hljóðs, og þykir mér það vel, því að ég vænti, að það sé til þess að leggja nú þungan dóm á þessi óhæfuverk, sem hafa orðið íslenzkum sjómönnum til hins mestu skaða, og þá ekki sízt í kjördæmi hans. því að þar er bátaútvegur mikill, og hafa fiskimenn þar orðið mjög fyrir barðinu á útlendu togurunum. Hv. þm. Snæf., sem einnig er þm. fyrir kjördæmi, þar sem bátaútvegur er mikill og menn hafa mjög um sárt að binda vegna landhelgisveiða togara, fór líka mjúkum orðum um þessa njósnarstarfsemi, en á hinn bóginn mjög þungum orðum um lögreglustjórann í Rvík fyrir að hafa notað símann til þess að koma upp um mjög víðtæk brot á vínsölulöggjöfinni. Á afstöðu þessara manna og ummælum þeirra um þessi mál má marka afstöðu Sjálfstfl. í heild til þessa máls. Fyrir hönd þeirra mörgu manna á Vestfjörðum, sem hafa átt við þungar búsifjar að búa af völdum togaranna, vil ég þakka hæstv.ríkisstj. fyrir þá röggsemi, sem hún hefir sýnt í þessum málum, og fyrir það frv., sem hér liggur fyrir. Það er í raun og veru svo, að engin stjórn hefir litið svo á þær heimildir, sem til eru í lögum, að þær væru nægilegar til þess að hafa nauðsynlegt eftirlit með loftskeytasendingum til togaranna. Líka er það vitað, að þegar hv.þm. S.-Þ. reyndi að koma á ýtarlegri löggjöf um það efni, þá var hann ofsóttur fyrir það af Sjálfstfl. að hafa gerzt svo djarfur að bera slíkt frv. fram á Alþingi. Ömmufrv. gamla, sem svo var nefnt. var ekki með þeirri rökstuddu dagskrá, sem hv.þm. Vestm. las upp áðan, vísað frá með þeim rökstuðningi, að það væri gallað, heldur var löggjöfin talin óþörf. Nú hefir það sýn sig átakanlega, að þessi löggjöf hefði átt að komast á fyrir mörgum árum, eða um leið og stöðvar voru settar í skipin. Það er talsvert annað að fá heimild til að rannsaka skeyti, eftir að fenginn er rökstuddur grunur um misnotkun þeirra, eða að hafa heimild til að hafa eftirlit með skeytunum jafnóðum og þau eru send, og geta þannig gripið á kýlunum strax þegar ígerðin gerir vart við sig. Fyrir þá, sem eiga að hafa hagnað af löggjöfinni, er langur vegur milli þess, hvort löggjöfinni er hagað þannig, að haft sé eftirlit með skeytunum jafnóðum og þau eru send, eða byrjað er á því, eftir að grunsemd er vakin um, að þau séu notuð til hjálpar við ólöglegt athæfi. Í þessu er fólginn sá mikli munur, sem er á þessu frv. og þeim heimildum, sem til hafa verið áður. Það er að vísu rétt, sem hv.þm. Vestm. sagði. að það hefði ekki heyrzt, að neinn sjálfstæðismaður hefði mælt togaranjósnunum bót. En í umr. sjálfstæðismanna hér á þingi, og utan þings raunar líka, hefir alveg vantað þá heilögu reiði og vandlætingu, sem hvern einasta sannan Íslending ætti að grípa, þegar upp komst um þetta svívirðilega mál. Það er nú svo, að það hafa margir hrokkið við út af þessum togaranjósnum, og það er þess vegna eðlilegt, að þetta frv., sem fram er komið frá ríkisstj., sé þannig útbúið, að reynt sé að koma í veg fyrir, að á því verði nokkur smuga fyrir þá sjálfstæðismenn, sem í framtíðinni skyldu vilja selja landhelgismiðin til erlendra veiðiþjófa og gera sér það að atvinnu. Það er þess vegna eðlilegt að þetta frv. sé nokkuð þröngt. Og ég hefi veitt því eftirtekt, að í 3. gr. getur leikið vafi á því, hvort síldveiðiskipum fyrir Norðurlandi yfir sumartímann sé ekki gert nokkurt óhagræði, þar sem ákveðið er, að öll skeyti, hvort heldur það eru talskeyti eða loftskeyti, milli veiðiskipa skuli rituð á þar til gerð skeytaeyðublöð og send landssímastjórninni að liðnum hverjum mánuði og síðan geymd hjá landssímanum a. m. k. í 5 ár. Ég verð að segja það, hafandi hlustað í 2 sumur á það tal, sem fram fer milli síldveiðiskipa fyrir Norðurlandi, að ég álít ekki, að á þessu sé fullkomin þörf. Ég álít, að þarna mætti gera nokkra undanþágu, þar sem talstöðin á Siglufirði mun hafa aðstöðu til þess að hlusta á flestöll þessi skeyti og gæti því gert aðvart, ef eitthvað væri grunsamlegt á ferðinni. Ég vildi því skjóta því til hæstv.dómsmrh., hvort ekki mundi mega - jafnvel þó frv. færi svona í gegn - gera frá þessu einhverja undanþágu fyrir a. m. k. vélskip og línuveiðaskip, sem stunda síldveiðar fyrir Norðurlandi yfir síldveiðimánuðina. Hv. þm. Vestm. sagði, að hann áliti, að það hefði mjög litla praktíska þýðingu að samþ. þetta frv. Ég fyrir mitt leyti álit, að það hafi mjög mikla praktiska þýðingu. Þetta frv. gerir, eins og ég hefi þegar tekið fram, fyrst og fremst sterklega ráð fyrir mjög ýtarlegri skeytaskoðun til og frá veiðiskipum og eftirliti á skeytum, þó að þau séu ekki grunsamleg, þar sem aftur á móti þær heimildir, sem e. t. v. voru til í lögum áður, eingöngu viku að því, að hægt væri að hefja rannsókn á grunsamlegum skeytum. Og þar kemur í ljós sú gullvæga regla, að það er betra að koma í veg fyrir lögbrot heldur en að hafa heimild til þess að refsa fyrir þau á eftir. Ég skal ekki í þessu sambandi fara neitt út í hið svokallaða símanjósnamál, þó að það komi nokkuð undarlega fyrir sjónir að sjá gamla bindindis- og bannhetju, eins og hv. 5. þm. Reykv. ganga hér uppbólgna af illsku, grípandi fram í fyrir hæstv.forsrh. með ókurteisi, af æsingi yfir því, að komið er upp um eins hættulegt hneyksli og það, að bifreiðastöðvar skuli vera hafðar fyrir knæpu.

Páll Zóphóníasson Þar sem þessi brtt. gerir einungis ráð fyrir, að þeim mönnum sé veitt aðstoð til þess að standa undir lánum sínum, sem lán hafa fengið í kreppulánasjóði, og þar sem t. d. í Borgarfjarðarsýslu eru 38 menn, sem ekki geta risið undir lánum sínum, og ekki er nema liðugur helmingurinn þeirra, sem eiga lán í kreppulánasjóði - en hinir eiga að deyja drottni sínum - þá segi ég nei.

*Pétur Ottesen: Ég vil í sambandi við þá atkvgr., sem hér fer fram, og þá grg., sem hv. 2. þm.N.-M. setti hér fram til skýringar sinni afstöðu til þessa máls, geta þess, að þetta frv., sem hér liggur fyrir og í er talið að vera bjargráð fyrir hina aðþrengdu bændur þessa lands, að því leyti sem um slíkt gæti verið að ræða til handa þeim mönnum, sem komizt hafa í kreppulánasjóð og þar hafa minnst skil orðið á greiðslum hjá sökum erfiðleika þeirra, sem inna eiga slíkar greiðslur af hendi, það hefir, þó samþ. verði, ekki í sér fólgið bjargráð, sem mundi ná nema til svo örlítils brots af þeim mönnum, sem í þessu efni þarf einna helzt að hjálpa, og þar sem hinsvegar, samkvæmt okkar brtt. er ætlað að reyna að bjarga þeim öllum, að svo miklu leyti sem þessi löggjöf gæti orðið bjargráð fyrir þá, með því að greiddar yrðu fyrir þá vangoldnar greiðslur til kreppulánasjóðs, þá segi ég já.

*Sigurður Kristjánsson: Það er að sönnu, að ríkið ber ábyrgð á þessu fé, svo að það er þess vegna rétt svo sem sama, hvort það borgar það nú eða það fellur á það síðar. En ef það skyldi geta verið hætta á því, að gengið yrði að mönnum þessum, sem ekki geta staðið í skilum og þessi löggjöf gæti eitthvað hjálpað, ef þeir ekki fá þessa hjálp, þannig að þeir flosnuðu þá upp af jörðum sínum, þá tel ég ekki annað fært en að reyna að afstýra því, og vil þá heldur samþ. þessa löggjöf, ef menn hennar vegna síður flosnuðu upp af jörðum sínum, og segi því já. Brtt. 432.2–5 komu ekki til atkv. Frv. samþ. með 17:11 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EmJ, EystJ, FJ, GG, HV, JG, MT, PZ, PÞ, SigfJ. SE, StJSt, ÞorbÞ, ÁÁ, BÁ, BB, JörB. nei: EE, GSv, GÍ, JakM, JJós, JónP, JS. PHalld, PO, SK. TT.1) Fimm þm (GÞ, HannJ, JÓl, ÓTh. BJ) fjarstaddir. Frv. afgr. til Ed.

1) TT: Þar sem ég tel að þetta frv. miði að því að koma í framkvæmd einu af aðalstefnumálum sósíalista, þá segi ég nei.

*Emil Jónsson: Ég vil skjóta því hér fram út af því, að hv.þm. A.-Húnv. taldi, að annar stjórnarflokkurinn - og þar átti hann við Alþfl. - hefði ekki greitt atkv. hér í gærkvöldi um þetta mál, að slíkt er alls ekki rétt, því að meiri hl. Alþfl. sat undir umr. um þetta mál hér í gær. 

*Guðbrandur Ísberg: Hv. frsm. iðnn. gat þess réttilega, að ég hefi skrifað undir nál. viðvíkjandi því máli, sem hér liggur fyrir, með fyrirvara. Fyrirvari minn er um afgreiðslu 2. gr. þessa frv. Eftir frv., eins og það var flutt hér í fyrstu, er gert ráð fyrir því, að hvarvetna þar sem reistar eru byggingar, hvort sem það er úr timbri eða steini, þá verði fagmenn að vinna við þær, svo framarlega sem sá maður, sem byggingu ætlar að reisa, vinnur ekki verkið sjálfur. Og menn verða að hafa það hugfast, að hér er ekki aðeins um einn fagmann að ræða, heldur getur verið um mjög marga að ræða. Ef um steinhús er að ræða, þá eru það múrarar, en ef um tréverk er að ræða, þá er það trésmiðir, sem verkið eiga að vinna. En ef á að leggja miðstöð, þá verða fagmenn á því sviði að gera það, og ef raflýsa á húsið, þá verða fagmenn á því sviði að gera það, og ef lagt er vatn í húsið, þá verður enn að kalla einn fagmann til þess. Þetta er ekkert nýmæli hvað kaupstaðina snertir. Þessi verkaskipting er alveg komin á þar. En í kauptúnum og sveitum þekkist þetta ekki, og ég álít, að það sé ekki tímabært að fyrirskipa þetta þar. Við vitum, þetta frv. er flutt af hendi iðnaðarmanna, og það er ekkert við því að segja, þó þeir geri kröfur til verndar sinni stétt. En það má ekki gleymast, að þó að við viljum iðnaðarmönnum allt hið bezta, þá erum við fulltrúar hér á þingi fyrir fleiri stéttir en þá. Við verðum líka að taka tillit til annara. Það er mín skoðun, að ef gengið er mjög harkalega til verks í þessu efni, eins og iðnaðarmenn hafa lagt til, þá sé það ekki sízt þeim sjálfum til ógagns. Þeir ná ekki því, sem þeir vilja ná, en afla sér óvinsælda, sem þeir gátu komizt hjá með því að fara hóflega í sakirnar. Mér finnst ekki úr vegi í þessu sambandi að minnast á starfsemi bindindismanna, áður en bannlögin voru samþ. Þá held ég, að engum hafi blandazt hugur um það og það hafi verið almennt viðurkennt, að þessi starfsemi naut velvilja og virðingar allrar þjóðarinnar. En ég held mér sé óhætt að fullyrða það, að eftir að búið var að þvinga bannlögin í gegn með þeim ofstopa, sem unnið var að þeim málum með, þá hafi ekki verið hægt að segja eftir það, að þessi starfsemi eða þessi hreyfing nyti sama velvilja eða sömu virðingar og áður. Ég vil minna á annað dæmi í þessu sambandi. Barnakennarar hafa á síðasta þingi og nú aftur borið fram kröfur um það, að það mætti ekki einu sinni segja til smábörnum, nema kvaddur væri til fagmaður úr þeirra hópi. Þetta er að ganga of langt. Ég veit, að ef iðnaðarmenn hefðu haldið til streitu þeirri kröfu, sem þeir upphaflega settu fram, að í smærri kauptúnum og úti í sveitum landsins mætti ekki reisa svo mikið sem hænsnahús án þess að kveðja til fagmann, að þá hefðu þeir áreiðanlega gengið lengra en fært hefði verið fyrir þá til þess að halda áfram vinsældum sínum. En það skal viðurkennt, að meiri hl. iðnn. hefir stillt nokkuð í hóf í þessu efni með því að undanþiggja steinsteypubyggingar, sem kosta allt að 3000 kr., og timburbyggingar, sem kosta 4000 kr. Ég verð að telja, að þarna sé nokkuð stillt í hóf, en þó hvergi nærri til hlítar. Ég álít, að úti um sveitir landsins og í smærri kauptúnum sé engin nauðsyn á því að setja löggjöf um þetta efni. Hingað til hafa menn þar leitað til fagmanna eftir því, sem þeim hefir þótt þurfa. Við opinberar byggingur má það telja undantekningarlítið, að fagmenn hafi verið notaðir, og það er engin hætta á því, að það verði farið að breyta til í þessu efni. Hinsvegar eru úti í sveitunum menn, sem má telja, að hafi unnið sem fagmenn að húsasmíði, enda þótt strangt tekið verði þeir ekki taldir fagmenn, nema að einu leyti, en það er sem trésmiðir. Þessir menn hafa oft í gegnum langt starf fengið mikla æfingu á sínu sviði. Og þó að þessum mönnum sé eftir 3. brtt.n. nú opnuð leið til að taka próf á gamals aldri, þá hygg ég, að flestir þeirra muni ekki hlíta þeim kostum, svo að það komi ekki til, að þeir sætti sig við slíkt. Ég vil benda á það, að hér er ekki um það að ræðu að taka rétt manna til að vinna verkið sjálfir af þeim. Ég fullyrði, að með því að takmarka rétt manna til þess að velja sér aðstoð í þessu efni, verði að því stuðlað, að menn fúski við það sjálfir meira en nú er og leiti ekki nema út úr neyð til kaupstaðanna til að sækja þangað fagmenn, nema þá til opinberra bygging. Menn gera það ekki vegna þess, að þar er kaupgjaldið hærra, og svo hitt, að menn hafa reynslu fyrir því, að ferðakostnaður til vinnu og frá vill verða tilfinnanlega mikill að auki. Og þar sem byggt er af vanefnum, eins og víðast er í sveitum, þá skera menn kostnaðinn við neglur sér eins og mögulegt er og reyna þó jafnframt að hafa bygginguna eins vandaða og þeir sjá sér fært. Það er alveg rangt, þegar frsm.n. sagði sem svo, að ég vildi heimila mönnum að vinna þessi verk án þess að þeir kunni nokkuð til þess. Það er ekki um neitt slíkt að ræðu. Ég vil aðeins gefa þeim mönnum, sem vilja byggju í sveitum og kauptúnum, frjálsar hendur til þess að velja sér aðstoð. Ég vil láta þá halda sömu aðstöðu til þess að velja sér aðstoð, hvort sem þeir þá velja sér tóma fagmenn eða aðeins að nokkru leyti. Það verða þeir að eiga við sjálfa sig og sníða sér stakk eftir vexti. Menn verða að hafa það í huga, að úti um sveitir og í smákauptúnum er ekki hægt að láta byggingar renta sig eins og í bæjunum, þar sem mun þykja hæfilegt, að hús gefi af sér 12 til 15 prósent í rentur. Ég veit, að í smákauptúnum mun það þykja gott, ef hús gefur af sér í til 8 prósent, og þegar um veitir er að ræða, getur það farið allt niður í 2 prósent, og þess vegna geta menn séð, að mönnum í sveitum ber nauðsyn til þess að stilla kostnaðinum í hóf. Það er fyrir þessar sakir, að ég hefi borið fram þessa brtt. við brtt.n., þannig að síðari hluti hennar falli niður og aðeins fyrri hlutinn standi, sem er svo: „Að mönnum sé skylt að nota fagmenn við byggingar í sveitum og kauptúnum með 500 íbúum og þar yfir, en í sveitum og minni kauptúnum sé heimilt að láta ófaglærða menn vinna þessi stórt og ráða sjálfir, hvaða hjálp þeir nota.“ Ég vil endurtaka það, að ég tel mjög illa farið, ef þessar tvær brtt. verða samþ. eins og þær liggja fyrir á þskj. 438. Ég fullyrði, að það verði iðnaðarmönnum ekki til framdráttar, heldur þvert á móti til að gera þá óvinsæla, því að meðan menn hafa frjálsar hendur til að vinna verkið sjálfir, þá verður aldrei hægt að hafa fullkomið „kontrol“ með því, hvaða menn ,þeir taka sér til aðstoðar, og menn munu heldur „fúska“ sjálfir við byggingarnar en að láta kúga sig.

Forseti (EÁrna): Þetta mál er á byrjunarstigi, og vona ég því, að hæstv.atvmrh. fallist á, að það gangi til 3. umr., en hinsvegar mun ég ekki taka það fyrir fyrr en það hefir verið athugað nánar.

Ég fellst á það

.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Ég vil bara undirstrika það, sem ég held, að hafi ekki komið nægilega skýrt fram hjá hv.þm. Snæf., að bæði í ellitryggingunum áður og eins nú þangað til ellitryggingarnar koma til framkvæmda, þá er byggt á ölmusureglunni, en ekki réttarreglunni. Ölmusureglan er byggð á því, að menn eigi rétt á að sækja um styrk, en eiga það svo undir yfirvöldunum, hvort þeir fá hann, en eftir réttarreglunni eiga menn, sem uppfylla viss skilyrði, heimtingu á að fá styrk, og þetta yrði óbreytt eftir sem áður. En ég verð að segja eins og áður, að ég geri ráð fyrir, að þótt frv. verði samþ., þá valdi það mjög lítilli breyt., því að þá fá menn á aldrinum 60–67 ára rétt til að sækja um ellistyrk, en þeir, sem fá þann ellistyrk, fá þá ekki örorkulífeyri fyrir elli sakir. Munurinn verður því helzt sá, að menn fá styrkinn undir öðru nafni en verða mundi að l. óbreyttum.

*Jón Pálmason: Það er kunnugt, að þetta mál er eitt af hinum þýðingarmestu málum, sem lögð hafa verið fram á þessu þingi. Það er líka kunnugt, að þegar umr. um það fóru hér fram í gærkvöldi, þá fóru allir fulltrúar annars stjórnarflokksins af fundi og sumir fulltrúar hins stjórnarfl. og voru ekki að neinu leyti við þær umr. En þegar svo mönnum var smalað til atkvgr., er komið var miðnætti, tók ég og sumir aðrir til þess ráðs, sem ég hefi gert áður, að sýna andúð mína gegn þessu framferði með því að ganga af fundi. - Þó að ég sé andvígur þessu frv. í þeirri mynd, sem það nú er, þá vil ég ekki hamla því, að það fari til n., og segi ég þess vegna já.

Flm. (Thor Thors) Hv. 1. landsk. segir, að ekkert gamalmenni hafi átt rétt til ellistyrks samkv. 1., sem áður giltu. Þetta er hártogun. Hann veit, að lagður hefir verið sérstakur skattur á menn til þess að geta úthlutað ellistyrk, og hann veit, að honum hefir verið úthlutað árleg. og að það var ætlazt til þess. Hann segir, að réttur þessara gamalmenna, sem eru á aldrinum 60–67 ára, yrði ekki meiri, þó að mitt frv. yrði samþ. En samkv. 2. gr. þessa frv. er beint sagt, að greiðsla ellilífeyris hefjist. þegar hinn tryggði verði 60 ára. M. ö. o., þetta frv. miðar að því að gefa fólki á aldrinum 60–67 ára þann fyllsta rétt, sem aldrað fólk á nú samkv. lögum. Það er ekki ætlun mín, að ég vilji hér skapa neina yfirstétt, þar sem er fólk á aldrinum 60–67 ára, en ég vil, að það fái sama rétt og þeir, sem eru komnir yfir 67 ára aldur, því að það verður að viðurkennast, að margt af þessu fólki á við ástæður að búa, sem eru engu betri en hjá því fólki, sem komið er yfir það aldurstakmark, sem menn hafa hér hengt sig í. Hv. þm. sagði, að það skipti ekki miklu máli, hvort frv. mitt nær fram að ganga. Ég vænti því að hann bregði ekki fæti fyrir frv., því að það er sanngirnismál, og vona því, að hann greiði framgang þess.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Ég vil aðeins leyfa mér að benda á, að eftir ellistyrktarsjóðslögunum átti enginn maður rétt til ellistyrks, heldur var það eftir mati sveitar- eða bæjarstjórnar. hvort menn, sem höfðu náð þessum aldri, skyldu fá styrk, og þá hversu mikinn. Á sama hátt er eftir alþýðutryggingarl. sveitar- og bæjarstjórn heimilt að veita hverjum manni, sem hefir misst starfsorku sína, m. a. fyrir aldurs sakir, örorkulífeyri. Þó að nafnið sé annað, þá skiptir það engu máli; aðalatriðið er að fá styrkinn. Með brtt.hv.þm. Snæf. er engin bót ráðin á því, að gamalmenni fái skilyrðislausan rétt til að njóta styrks, þó að þau hafi náð þessum aldri, heldur aðeins rétt til að mega sækja um styrkinn, en svo fer eftir mati sveitar- eða bæjarstjórnar, hvort þau fái styrkinn, en það fer aftur eftir persónulegum hag og ástæðum umsækjanda. Ég álít því, að munurinn verði í reyndinni örlítill þó að þessi brtt. verði samþ., þar sem bæjar- og sveitarstjórnum stendur opið að veita gamla fólkinu aðstoð undir öðru nafni, ef það hefir misst eitthvað af starfsorku sinni fyrir elli sakir.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég kysi heldur, að þessu máli yrði frestað, þangað til hv. 1. þm. Skagf., sem hefir samið það, verður viðstaddur. Ég get ekki fallizt á frv. eins og það er, þótt ég játi, að þörf sé á fastari löggjöf um heimilisfang manna heldur en er, með tilliti til útsvarsgreiðslu, framfærsluréttar, tryggingarskyldu o. s. frv. En mér finnst ekki gengið hér svo frá þessu máli sem þörf er á. Ég held, að ekki sé hægt að ákveða nægilega vel um þetta í einum lagabálki um heimilisfang. Reglan er sú hér, að hver maður megi velja sér það heimilisfang, sem hann vill, nema ef það er gert til þess að flýja hærri skatta. Ýms mál af þessu tægi hafa verið fyrir dómstólunum, og þar hafa verið lagðar línur, sem fara verður eftir, sbr. mál eins borgara hér í bænum, er taldi sig til heimilis á Kolviðarhóli, sem dæmt var í vetur, eins og kunnugt er. Eftir því, sem ég veit bezt, er ekki hliðstæð löggjöf til í nágrannalöndunnm, þar sem í einni heildarlöggjöf mun vera mjög erfitt að kveða á um öll þessi atriði. Hinsvegar hafa þau svokölluð „Folkeregister“, þ. e. manntöl, miklu nákvæmari en hjá okkur, þar sem ásamt ýmsum öðrum upplýsingum er auðvitað sagt, hvar maðurinn telur sig til heimilis. En um hið rétta heimilisfang ákveða dómstólarnir, ef til kemur, svo sem ef um rétt til framfærslu er að ræða. rétt til tryggingar eða skyldu til útsvarsgreiðslu. - Ég teldi réttast að láta þetta mál bíða næsta þings. Hér er fyrst og fremst stefnt að því, að hver maður greiði útsvar á sínum rétta stað. En þá hlið málsins álít ég, að réttast sé að athuga í sambandi við útsvarslögin á næsta þingi.

Frsm. 4. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég óska þess, að hæstv. forseti vildi taka málið út af dagskrá að þessu sinni, aðeins til morguns. Ég vissi ekki, að það var á dagskrá í dag, og hafði því ekki tíma til að láta prenta brtt., sem ég hefi í hyggju að koma fram með.

Flm. (Thor Thors) Það má segja, að ekki sé langt síðan lögin um alþýðutryggingar voru lögfest og enn skemmra síðan þau öðluðust gildi. En þrátt fyrir það hefir það þegar komið í ljós að ýmsir agnúar eru á þeim 1., og þar á meðal þær misfellur, sem valda því, að 1. eru miður vinsæl. Eitt af því, sem skapar l. miklar óvinsældir, er það, hvert hlutskipti þau veita þeim gamalmennum, sem eru komin yfir 60 ára aldur. Eins og hv.þdm. er kunnugt, hafa öll fátæk gamalmenni, sem komin eru yfir 60 ár, haft rétt til nokkurra ellilauna, og enda þótt þar væri aðeins um smávægilega upphæð að ræða, því hefir hún samt orðið þessum allra fátækustu gamalmennum nokkur hjálp og uppreisn. En l. um alþýðutryggingar breyta þessu þannig, að gamalmenni á aldrinum 60–67 ára eru gerð gjaldskyld til ellilaunasjóðs, enda þótt það sé vitað, að mörg þeirra, og jafnvel allflest, eiga mjög erfitt með að inna þetta gjald af hendi, og þessi gamalmenni eru mörg hver svipt öllum styrk þangað til þau verða 67 ára. Þetta hefir orðið til að vekja mikla óánægju hjá þessu fólki, og tel ég það mjög eðlilegt. Úr því að Alþingi álítur nauðsynlegt að hafa löggjöf um tryggingar, þá þykir mér það illa hlýða að gleyma þessu gamla fólki og gera hlutskipti þess verra en það var, áður en þessi löggjöf, sem þó er álitin stefna meira í mannúðaráttina, gekk í gildi. Af því hér er um svo augljóst réttlætismál að ræða, þá leyfi ég mér að vænta þess, að frv. verði samþ. á þessu þingi. Legg ég svo til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr.

Bernharð Stefánsson Ég vil benda á, að komið er að þinglausnum, svo að hraða verður öllum málum, sem á annað borð er tilætlunin að afgreiða. Mér finnst, að hv. 4. þm. Reykv. geti vel komið með brtt. sínar skriflegar. Ég þykist vita, að enginn fari að synja afbrigða.

Forseti (EÁrna): Þetta mál hefir nú legið nokkuð lengi fyrir d., og vildi ég því hraða því eins og unnt er, ef Nd. vildi sinna því, svo að það gæti orðið að lögum. Ég mun þó gera það fyrir tilmæli hv. 4. þm. Reykv. að taka málið út af dagskrá til morguns.

*Frsm. (Emil Jónsson): Iðnn., sem hefir haft þetta mál til meðferðar, leggur í aðalatriðum til, að frv. verði samþ. með nokkrum breyt. Einn nm., hv.þm. Ak., hefir þó skrifað undir nál. með fyrirvara og borið fram sérstaka brtt. á þskj. 445. Ég skal þá með örfáum orðum gera grein fyrir þeim breyt., sem meiri hl. n. er sammála um að flytja, en þær eru allar á þskj. 438. Fyrsta brtt. er við 2. gr. frv., og er hún aðeins orðalagsbreyt., um það, að þegar einhver einstaklingur rekur iðnað, en hefir ekki rétt til þess, þá skuli annar vera til þess að veita honum forstöðu, eða sá, sem er meistari í iðninni. N. leggur til, að í stað orðanna „veiti honum forstöðu“ komi: hafi þar alla verkstjórn á hendi. Þetta er orðalagsbreyt., sem nær betur en orðalag frv. sjálfs þeim tilgangi, sem átti að felast í frv. upphaflega. Þá er brtt. við 3. gr. frv., og er það önnur brtt.n. og sú brtt., sem olli ágreiningnum milli meiri hl. n. og hv.þm. Ak. Meiri hl. n. leggur til, að aftan við gr. bætist svo hljóðandi ákvæði: „Í sveitum og kauptúnum með 500 íbúa eða færri mega óiðnlærðir menn þó vinna að minni háttar byggingariðnaðarstörfum við verk, sem kosta undir 3000 kr., þegar um steinsteypubyggingar er að ræða, en 4000 kr., þegar byggingarnar eru úr timbri. Sé verkið dýrara, skal það unnið af iðnaðarmönnum.“ Tilgangur frv. er, eins og ég lýsti við 1. umr. þessa máls, tvennskonar. Í fyrsta lagi að tryggja það, að iðnaðarvinna sé unnin af iðnaðarmönnum, til þess að þeir, sem hafa lært þessi verk, fái atvinnu við þau, og í öðru lagi, að þeir, sem þurfa að láta vinna þessi verk, fái þau unnin af kunnáttumönnum. Eins og 1. eru núna, þá gilda þau aðeins fyrir kaupstaðina, en með þessu frv. er ætlazt til, að þau nái til alls landsins. En til samkomulags, þá féllst meiri hl. n. á að undanskilja byggingarverk upp að þessu marki, 3000 kr. steinsteypubyggingar og 4000 kr. timburbyggingar í sveitum og kauptúnum með 500 íbúa eða færri. Þetta er gert með tilliti til þess, að það geta verið ýmsar smáar byggingar í sveitum, sem ekki þykir ástæða til að hafa fulllærða menn við. Hér er það, sem hv.þm. Ak. og n. greinir á. Hann vill ekki hafa þá skyldu á, að iðnlærða menn þurfi við neinar byggingar í sveitum og kauptúnum með 500 íbúa eða færri. Hann vill heimila öllum mönnum að vinna að þessum verkum, þó þeir kunni ekkert til þeirra, ef það er aðeins utan kaupstaða og kauptúna með yfir 500 íbúa. 2. brtt.n. er samkomulagstilraun milli okkar 4. nm., en mér sem flm. frv. þótti of skammt gengið, að ekki skyldu iðnlærðir menn látnir vinna alla vinnu, en til samkomulags var gengið inn á þessa miðlunartill. 3. brtt.n. er við 4. gr. frv., en við hana eru tvær brtt. Í fyrsta lagi sú, að sá hafi iðnréttindi, sem hefir félagsréttindi í sveinafélagi fyrir 1. janúar 1936, en í frv. var miðað við 1. janúar 1930. Það er sjálfsagt rétt að færa þetta fram til þessa tíma, svo að þeir, sem nú hafa réttindi, fái að halda þeim áfram, en ekki að miða þetta við l. janúar 1930. - N. leggur til, að aftan við 4. gr. bætist ákvæði um það, að menn utan kaupstaða, sem hafa stundað iðnaðarvinnu að staðaldri síðustu 10 árin áður en lög þessi öðlast gildi, fái að ganga undir próf í iðn sinni, án þess að stunda iðnaðarnám frekar en þeir hafa þegar gert, og öðlist þannig sveinsréttindi í iðninni, ef þeir standast prófið. Þetta er gert með tilliti til þess, að l. er ætlað að gilda fyrir landið allt. En það er vitað, að úti um land eru ýmsir menn, sem hafa fengizt við þetta og geta það að nokkru leyti, þar sem þeir hafa kannske fengizt við þetta um langt skeið, en þeim er með þessu tryggður réttur til þess að sýna kunnáttu sína og ganga inn í iðnina, ef þeir standast prófið. Að vísu kemur þetta í bága við l. um iðnaðarnám, sem ekki gera ráð fyrir því, að neinn geti öðlazt réttindi sem iðnaðarmaður, nema hann hafi lært sína iðn svo og svo lengi, en það er ekki hægt að komast framhjá því, að þegar l. eru látin ná til miklu stærra svæðis en áður, þá verða þessir menn, sem hafa stundað þessa iðnaðarvinnu, að fá tækifæri til þess að sýna kunnáttu sína, enda er það sama og iðnaðarmenn höfðu rétt til í kaupstöðum landsins eftir að iðnaðarlögin gengu fyrst í gildi 1927. Þá er við 5. gr. frv. sú brtt., að þegar talað er um, hvað langan tíma sveinn þurfi til þess að vinna sér inn meistararéttindi, þá er í frv. talað um, að hann þurfi til þess 3 ár, annaðhvort við sjálfstæða vinnu eða með meistara. En n. þótti rétt við athugun málsins að láta nám á teknískum dagskóla jafngilda vinnu hjá viðurkenndum meistara eða sjálfstæðri vinnu, og hefir því lagt til, að nám í tekniskum dagskóla sé tekið með í þessum undirbúningstíma fyrir meistararéttindi, þó þannig, að það þurfi alltaf að vera eitt ár með meistara til þess að öðlast meistararéttindi, annaðhvort með meistara eða vinna sjálfstætt eftir sveinsprófið. Þá er brtt. við 6. gr., þar sem ráðh. er heimilað að ákveða, að enginn skuli fá meistararéttindi án þess að ganga undir próf. Í frv. er þetta orðað þannig, að ráðh. skuli þetta heimilt að fengnum tillögum Landssambands iðnaðarmanna, og er það eðlilegt, þar sem það er sá aðili, sem á að innibinda í sér öll iðnaðarsamtök í landinu. En það hefir verið á það bent, að enn eru ekki öll iðnfélög í því, og þeim gæti dottið í hug að gera slíkar tillögur til ráðh. N. féllst því á og breyta gr. þannig, að ráðh. sé almennt heimilt að ákveða, að þetta skuli gert, eða að meistararéttindi skuli bundin við próf, hvort sem till. koma um það frá öðrum eða að hann tekur það upp hjá sjálfum sér, en ekki bundinn við það, að það sé þetta eina félag, sem gerir till. um það. Þá er brtt. við 8. gr., sem er leiðrétting. Það stendur í frv., að í byggingarsamþykktum kaupstaða megi ákveða, að enginn megi veita hústryggingum forstöðu, nema hann hafi til þess löggildingu. enda sé hann meistari í húsasmíði eða múrsmíði. Þetta átti að gilda fyrir alla staði, sem byggingarsamþykktir hafa, en það var ekki athugað, að það eru fleiri en kaupstaðir, sem hafa byggingarsamþykktir. og þótti því rétt, að það yrði einnig heimilað, að í þeim kauptúnum, sem hafa byggingarsamþykktir, verði löggiltir byggingarsmiðir við hverja húsbyggingu. Um þetta er enginn ágreiningur. Þá er brtt. við 15. gr. frv., þar sem eru sektarákvæðin. Þar er lágmarkið fært niður í 100 kr. úr 500 kr., en hámarkið er eins og áður 2000 kr. Þetta er vegna þess, að n. þótti það fullstrangt ákveðið, að fyrir smávægileg brot gætu sektir ekki orðið minni en 500 kr. Þá, er loks brtt. við 17. gr., um það, að l. öðlist þegar gildi fyrir kaupstaðina, en ekki fyrr en 1. júlí 1937 fyrir alla aðra staði á landinu. Í kaupstöðum landsins hafa gilt l. um þetta efni í aðalatriðum mjög svipuð þessum l., en nú er þetta fært svo út, að l. eiga að gilda fyrir allt landið, og þá þótti rétt að hafa þetta með nokkrum fyrirvara, svo að það yrði a. m. k. eitt ár, sem fólkið á þessum stöðum hefði til þess að undirbúa sig undir gildistöku l. Þessi breyt. er því ekki veruleg. Aðalbreyt. er sú, sem er við 3. gr. frv., að heimila undanþágu fyrir byggingarvinnu upp í 300–4000 kr., og var þetta gert til samkomulags í nefndinni. Með þessum breyt. leggur svo meiri hl. n. til, en það eru allir nm., nema þv. þm. Ak., að frv. verði samþ.Hv. þm. Ak. ber fram brtt. um það, að 1. nái aðeins til kaupstaða og kauptúna með meira en 500 íbúa. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta frv., en vonast til, að það fái að ganga áfram hina venjulegu leið.

Flm. (Thor Thors) Það, sem hér er deilt um, er það, að ég held því fram, að réttur þessara gamalmenna verði öruggur, ef frv. nær fram að ganga, en ef það nái ekki fram að ganga, þá sé undir hælinn lagt, hvort þetta fólk fær þennan örorkulífeyri. Af þessum ástæðum tel ég rétt, að frv. nái fram að ganga.

Flm. (Þorbergur Þorleifsson) Frumv. þetta, sem liggur nú fyrir hv. d. til 1. umr., er samið og flutt að tilhlutun hins nýstofnaða Loðdýraræktarfélags Íslands, í samráði við búnaðarmálastjóra. Það er fram komið vegna þeirrar nauðsynjar, sem á því er að fá heildarlöggjöf um loðdýraræktina, sem hlýtur að vaxa hér ört á næstu árum og er þannig í eðli sínu, að óhjákvæmilegt er að setja um hana ákveðnar, lögfestar reglur, til tryggingar því, að hún sé rekin á sæmilegan hátt, einstaklingum og allri þjóðinni til hagsbóta. Um leið og ég ber þetta frumv. hér fram, get ég ekki látið með öllu undir höfuð leggjast að verja nokkrum tíma til þess að skýra fyrir hv. dm. þetta merkilega mál, loðdýraræktina, og leiða nokkur rök að því, að það er vel þess vert, að því sé fullur gaumur gefinn og allur sómi sýndur. - Það er vitanlegt, að skoðanir eru mjög skiptar hér á landi um þessa atvinnugrein og gagnsemi hennar fyrir þjóðina, eins og vænta má, þar sem hún er í eðli sínu nógu stór til þess, að hin ýmsu íslenzku sjónarmið, bæði hin smærri og hin stærri, fái notið sín. - Loðdýraræktin má teljast ný atvinnugrein í heiminum, aðeins nokkurra áratuga, og alveg ný hér á landi, - ekki nema fárra ára. En loðdýr nefnum vér þau dýr, sem á norðurlandamálum eru nefnd Pelsdýr, - dýr, sem eru aðallega og reyndar flest eingöngu verðmæt (og ræktuð) vegna skinnanna, en ekki vegna annara afurða. Það er aðeins undantekning, ef kjöt loðdýra er notað. eins og t. d. kjöt af kanínum, vatnsrottunni og karakúlkindinni. En þrátt fyrir það, þótt loðdýrin, svona flest, gefi engar aðrar afurðirnar en skinnin, þá eru þau svo verðmæt, að engin dýrarækt er arðsamari en rækt ýmsra tegund, loðdýra. Hve ve1 loðdýraræktin svarar kostnaði, er vitanlega undir ýmsu komið. - bæði því, um hve verðmætar tegundir er að ræða, svo og staðháttum, hve ódýrt er að afla dýrunum fóðurs og svo loftslagi og legu staðanna. Aðalheimkynni verðmætustu loðdýranna er í köldum löndum, þar sem sumrin eru stutt, en vetur langir, og þar má ná beztum þroska og gefa fegurst skinn. Okkar land er allra landa bezt fallið til loðdýraræktar, vegna hnattstöðu sinnar og þess, hve hér er ódýrt og auðvelt að afla fæðu handa dýrunum, sem flest eru kjöt- og fiskætur. Af því að loðdýraræktin er ný atvinnugrein og hefir ekki langa, reynslu að baki sér, þá hefir hún alstaðar mætt andstöðu, vegna þess ný- breytnihaturs, sem virðist þjá mikinn hluta mannkynsins. En þó að loðdýraræktin sé ný, þá er hún samt nægilega gömul til þess, að það er full sönnun fengin fyrir því, að það er hægt með góðum árangri að hafa hendur í hári þessara dýra og rækta þau, eins og þau önnur dýr, sem maðurinn hefir fyrir örófi alda tekið í þjónustu sína. Og um núv. verðmæti afurða þessara dýra - loðfeldanna - orkar ekki tvímælis. Hitt er e. t. v. ekki öllum ljóst, hve glæsilega reynslu þau hafa að baki sér, - en framtíðarverðmæti þeirra draga margir í efa. Ekkert er eins öruggt á að byggja eins og reynslan. En hvað segir nú reynslan í þessu efni, og hvað er hún gömul? Við teljum okkur vita nokkuð aftur í tímann um lifnaðarhætti mannanna. - a. m. k. 4000 ár ná sagnirnar, þær sem okkur er kunnugt um, eða jafnvel í einstökum atriðum allt að 6000 ár aftur í tímann. Allan þennan tíma, eða frá því fyrst hófust sögur, hafa loðskinn verið verðmæt og dýr vara - jafnvel stundum verið notuð sem verðmælir í stað peninga -, og alltaf hafa, þau verið notuð til fatnaðar, bæði til skjóls og skrauts, og verið meira eftirsótt á öllum tímum en nokkur önnur vara. Okkur er kunnugt af Íslendingasögum, hve miklar mætur Íslendingar og aðrir Norðurlandabúar á söguöldinni höfðu á loðfeldum, sem þá voru einu nafni nefndir grávara. Hafa margar svaðilfarir verið farnar til þess að ná þeim dýrum, sem höfðu þessa dýrmætu feldi, og höfðu þær oft í för með sér margvíslegar afleiðingar og örlög, og sýnir það, hve mikið var oft og einatt lagt í sölurnar til þess að komast yfir þessa vöru. Konungar fyrri alda lögðu hið mesta kapp á að gera sér skattskyld þau lönd, þar sem hægt var að fá grávöru, en oft þurfti harðfengi til að heimta skattinn, og kostaði oft mörg mannslíf. Einn at ágætustu mönnum, sem Íslendingasögur geta um, Þórólfur Kveldúlfsson, varð að láta líf sitt fyrir það, að hann hafði skattheimtu fyrir Harald konung hárfagra á Finnmörk, og skyldi skatturinn greiðast í grávöru. Var Þórólfur rægður við konung á þann hátt, að hann vor ranglega sakaður um að hafa dregið undan, er hann skilaði skottinum, nokkur bjórskinn og safala. Á öllum tímum hefir grávara verið þýðingarmikill þáttur í athöfnum og lífi mannanna, og haft margvísleg áhrif í leit þeirra eftir nýjum viðfangsefnum og auðugra lífi. Leitin eftir loðdýrum hefir lokkast mennina lengra og lengra inn í ókunn lönd. Þeir hafa brotizt óraleið inn í myrkvið frumskóganna og lagt leið sína yfir hið ókunna og ómælanlega haf í þeirri von að finna ný lönd, auðug loðdýrum. Þessi leit mannanna á allra mestan þátt í þeirri miklu og víðtæku þekkingu, sem við höfum öðlazt á þeirri jörð, sem við byggjum, og í því, að löndin hafa byggzt; og þó að löndin hafi byggzt eitt eftir annað, er saga loðdýranna og áhrif þeirra í atvinnulífinu ekki þar með búin. Eins og ráða má af því, sem ég nú hefi sagt, þá er loðskinnaframleiðsla og verzlun með loðskinn ein af allra elztu iðn- og verzlunargreinum jarðarinnar. Og gegnum allar þessar aldaraðir, í öllum þeim stórkostlegu byltingum, sem orðið hafa í atvinnuháttum, iðnaði og verzlun, hefir þessi grein iðnaðar og verzlunar alltaf haldið velli og tiltölulega litlum aðalbreytingum tekið frá fyrstu tímum til þessa dugs, að öðru leyti en því, sem hin eðlilega þróun og framfarir hafa skapað. Á ýmsum tímum hefir þessi vara vitanleg, tekið verðbreytingum, en þó oftast verið í hæsta verði, miðað við aðrar vörutegundir. Og allt bendir til þess, að svo muni einnig verða áframhaldandi í framtíðinni um ófyrirsjáanlegan tíma. Loðskinn eru meiri heimsvara en nokkur önnur, sem við getum framleitt. Markaðurinn fyrir hana er eins víður og rúmur eins og hinn byggilegi heimur. Í öllum löndum og álfum er skinnavara notuð til klæðnaðar, til skjóls eða skrauts, eða hvorstveggja. Loðskinnaiðnaður og verzlun með loðskinn er ein af allra stærstu iðn- og verzlunargreinum jarðarinnar. Ef allt í einu yrði hætt að nota loðskinn til klæðnaðar, eins og lítur út fyrir, að ýmsir geri sér í hugarlund, yrði afleiðing þess stórkostlegra og víðtækara alheims fjárhagslegt hrun en dæmi eru áður til í veraldarsögunni. Undir loðskinnaframleiðsluna og loðskinnaiðnaðinn renna styrkari stoðir en margan grunar. Aðalstyrkurinn liggur að vísu í því, hvað þetta er hentug, nauðsynleg og góð vara. Klæði úr loðskinnum eru bæði hlý, haldgóð og fögur. En jafnframt því, sem þessi vara mælir með sér sjálf, er til mjög víðtækur félagsskapur, sem hefir það m. a. að markmiði að halda uppi verði á þessari vöru og vera á verði um það, að þessi iðn- og verzlunargrein hrynji ekki í rústir. Eitthvert elzta verzlunarfyrirtæki, sem til er, Hudson Bay félagið, sem var stofnað árið 1670 og er því meira eu 366 ára gamalt, starfar að því að útbreiða þekkingu á loðskinnaframleiðslu, efla loðskinnaiðnaðinn, viðhalda honum og halda uppi verðinu eftir mætti. Það hefir staðið af sér öll aldanna veður og aldrei staðið styrkari fótum en einmitt nú. En stundum hefir það átt erfitt uppdráttar, - ekki samt vegna offramleiðslu, ekki vegna þess, að of mikið bærist á markaðinn af þessari vöru, heldur einmitt vegna þess, að þurrð hefir verið á grávöru. Stundum hefir það verið svo, að félagsskapurinn hefir beðið alvarlegan hnekki vegna þess, hve loðskinnaframleiðslan hefir verið lítil. Þannig var það t. d. árið 1872; þá barst svo lítið á markaðinn það ár og nokkurt árabil áður, að fleiri og fleiri deildir félagsins höfðu orðið að leggjast niður vegna þess, að grávöru vantaði til þess að selja. Þannig hefir það jafnan verið, að það hefir verið ekla á þessari vöru, en ekki offramleiðsla. Og það var einmitt vegna þessa, að fyrrnefnt ár, árið 1872, hafði Hudson Bay félagið - eða aðalforstjóri þess. Maunt Royal, ásamt Strathcona lávarði, forgöngu um að gera tilraunir með að rækta silfurref í áheldi eða girðingu - fangelsi. En þessi ekla, sem af og til hefir verið á grávöru, stafar af því, að hin villtu dýr merkurinnar hafa meir og meir gengið til þurrðar, eftir því sem löndin hafa byggzt, - skógarnir verið ruddir, byggðin færzt lengra norður á bóginn, þekkingin vaxið og veiðiaðferðirnar orðið fullkomnari. Á síðari tímum hefir verðið á grávöru margfaldazt, einmitt vegna þess, hvað mikil vöntun hefir verið á þessari vöru, og það, sem kemur á markaðinn af grávöru af ræktuðum dýrum, er svo hverfandi lítið, að þess gætir tæplega á heimsmarkaðinum. Árið 1930 er t. d. talið, að það hafi varla verið 1% - einn of hundraði. En það ár var umsetning Bandaríkjanna einna í loðskinnum 500 milljónir dollara, og veiðimenn í Canada er talið, að innvinni sér árlega um 15 millj. dollara, - en sú upphæð, sem er frumverð, margfaldast í umsetningunni, þegar búið er að gera fatnað úr skinnunum og útbúa þau eins og síðustu kaupendur eða notendur vilja hafa þau. Umsetning Þýzkalands við útlönd hefir verið um 700 millj. gullmarka árlega. - Þessi dæmi eru aðeins örfá, en geta gefið góða hugmynd um, hve geysilega mikil umsetning allrar jarðarinnar er í þessari vörutegund, og hve óhemjumörg dýr þurfi til þess að fullnægja eftirspurninni eftir loðfeldum. Tilraunir þær, sem Hudson Bay félagið gerði árið 1872. fóru út um þúfur og heppnuðust ekki, en nokkrum árum síðar kom til sögunnar sá maður, sem talinn er faðir silfurrefaræktarinnar og var með loðdýraræktarinnar yfir höfuð. Það var Charles Dalton, sem var veiðimaður og skinnkaupmaður á Prince Edwardseyju í St. Lawrenceflóanum í Norður-Ameríku. Tilraunir sínar byrjaði hann árið 1887 og náði fljótlega verulegum árangri. - Verð á silfurrefaskinnum þessi fyrstu ár, sem Dalton tókst að framleiða þau, var geipilegt, svo að einstök skinn komust jafnvel upp í 2700 dollara, og þegar hann byrjaði að selja undaneldisdýr, komst verðið upp í 30 þús. dollara parið. Fyrsta silfurrefaparið, sem kom til Evrópu, var keypt til Noregs árið 1913 og kostaði 60 þús. krónur. Mun þá mörgum hafa þótt óvitaæði að ráðast í slík kaup, en nú er samt svo komið, að silfurrefaræktin er öruggur og tryggur atvinnuvegur í Noregi og gaf landinu t. d. síðastl. ár í útlendum gjaldeyri um 25 millj. króna. - Fleiri tegundir loðdýra en silfurrefurinn eru ræktaðar í Noregi með góðum árangri. Loðdýraræktin hefir valdið þó nokkrum aldahvörfum í atvinnulífi Norðmanna, - en það eru fleiri lönd en Noregur, sem hafa veitt loðdýraræktinni athygli. Í flestum löndum Evrópu hefir verið byrjað á loðdýrarækt, og það er athyglisvert, að það eru þing og stjórnir þjóðanna, sem hafa haft forgönguna í þessum löndum, og sýnir það, að hér er ekki um neitt hégómamál að ræða. Tómlæti okkar Íslendinga hefir jafnan verið við brugðið. Það hefir verið einhver versti þröskuldurinn á vegi okkar til sannra framfara og menningar. Í þessu máli hefir það verið eitthvert ægilegasta ljónið í götunni. Þessu máli hefir lítill sómi verið sýndur, nema af örfáum einstaklingum, getulitlum efnalega, eins og þeir menn eru oftast, sem vilja gerast brautryðjendur. - því að það er sjaldnast mikið upp úr því að hafa að ryðja fyrst brautina. Raunar er það svo, að það má loðdýraræktin að nokkru leyti teljast undantekning, því að sumir þeirra, sem á því í sviði hafa gerzt brautryðjendur, hafa að lokum grætt of fjár á loðdýraræktinni. - eins og t. d. fyrsti brautryðjandinn, Charles Dalton. En svo var hann fyrirlitinn og hæddur fyrst meðan tilraunirnar misheppnuðust, að það var almennt á orði haft, að það væri góðverk við fjölskyldu hans að taka hann og drekkja honum með öllum dýrunum. En seinna, eftir að hann hafði grætt tugi milljóna á loðdýraræktinni og byggt kirkjur og skóla og gefið stórfé til almennra þarfa, var hann aðlaður af Bretakonungi. - En svo að ég víki aftur að tómlæti okkar Íslendinga í þessum málum, þá má það ekki lengur eiga sér stað, að látið sé reka á reiðanum með þessa atvinnugrein. Ríkið leggur árlega fram stórfé til atvinnuveganna. Til markaðsleita erlendis leggur það fram hundruð þúsund,, til þess að leita að markaði fyrir framleiðsluvörur, sem mjög tregt er um sölu á eins og sakir standa, en það er ekkert gert til þess að stuðla að því, að framleidd sé sú vara í landinu, sem allir vilja kaupa, eins og er um grávöruna. Og bankarnir, sem raunverulega stjórna landinu, þeir neita að lána nokkuð til loðdýraræktar. Það getur ekki farið saman hjá okkur Íslendingum, að vilja lifa sem frjáls og öllum óháð menningarþjóð og hafa, allt til menningar og lífsþæginda, sem aðrar þjóðir hafa, en nota ekki jafnframt þá möguleika, sem eru í landinu til þess að skapa þau verðmæti, sem þarf til þess að borga skuldir landsins við útlönd og kaupa fyrir þær vörur, sem þjóðin þarf að fá frá útlöndum. Af öllum þeim vörutegundum, sem við getum framleitt, er engin eins auðseljanleg í útlöndum eins og grávara. Og jafnframt því, sem þessi vara er svona verðmæt og auðseljanleg, hefir hún þann kost, að tiltölulega mjög lítið þarf að flytja inn frá útlöndum til þess að framleiða hana. Þá hefir einnig loðdýraræktin þann kost, að hún skapar markað fyrir aðra framleiðslu í landinu. Enga vöru er eins auðvelt að framleiða. Engin vara er eins mikil heimsvara. Í öllum löndum jarðarinnar er þessi vara seld og keypt, eins og áður er sagt. Ef þetta mál er tekið réttum tökum, getur þessi atvinnugrein stuðlað að bættri afkomu atvinnuveganna, og e. t. v. bjargað þjóðinni frá fjárhagslegu hruni. Eins og kunnugt er, þá er loðdýraræktin aðeins fárra ára hér á landi. Okkar land hefir verið einangrað og lokað fyrir þessari atvinnugrein til skamms tíma. Tímamót í þessu urðu árið 1929, við það, að samþ. var hér á Alþingi þáltill. frá Gunnari Sigurðssyni á Selalæk um að leyfa innflutning á lifandi refum. Það sama ár voru svo fyrstu silfurrefirnir fluttir inn af Emil Rokstad á Bjarmalandi. Þeir menn, sem þarna hafa rutt brautina, eiga þakkir skilið fyrir; mætti vel svo fara, að þetta yrði til þess að skapa ný tímamót í íslenzkum landbúnaði. - Þess skal getið, að um allmörg ár áður en silfurrefurinn var fluttur inn höfðu ísl. refir verið hafðir í haldi í eyjum, og enda eitthvað byrjað á að hafa þá í girðingum. Ekkert liggur opinberlega fyrir um, hvernig þetta hefir gefizt. Hin eiginlega loðdýrarækt hér hefst með innflutningi silfurrefsins. Silfurrefurinn er talinn konungur hinna ræktuðu loðdýra, og er eins og sakir standa einna arðsamastur, a. m. k. af þeim loðdýrum, sem hægt er að rækta hér, eða heppilegt er að rækta hér. Önnur reynsla, sem fengin er af innfluttum loðdýrum, er lítil enn sem komið er, en helzt af minkum og þvottabjörnum, og er útlit á, að það muni ætla að gefast vel hér. - Einnig hefir verið flutt inn karakúlfé. Útlit er fyrir, að ræktun þess, muni geta tekizt hér eins og annarsstaðar, ef réttilega er að farið; en vitanlega tekst ekki að framleiða söluhæf lambskinn - sem á heimsmarkaðinum eru nefnd Persianer, astrakan. broadtail og krimmer, eftir tegundum. - með einblöndun. Það hefir hvergi tekizt, og því ekki hægt að vænta þess, að það takist fremur hér en annarsstaðar. Þess vegna var það hið mesta glapræði, sem hægt er að hugsa sér, þegar leyft var að flytja inn frá Þýzkalandi blendingshrúta, með það fyrir augum að nota þá til einblöndunar. Það hefir, eins og vænta mátti, lítinn árangur borið, og að nota þá til framhalds-tímgunar, til þess að koma upp með tímanum hreinum karakúlfjárstofni, er ekki öruggt. Við loðdýraræktina eru bundnir miklir framtíðarmöguleikar. Hún er í eðli sínu stórfelld, eins og nýtt, ónumið land. Það er því ekki nema eðlilegt, að menn líti á hana misjöfnum augum, og að fram komi sömu sjónarmið gagnvart henni eins og komu fram hjá þeim Hrafna-Flóka og félögum hans, Herjólfi og Þórólfi smjör, er þeir fyrst komu út til Íslands og höfðu haft hér vetursetu. Þegar þeir komu aftur til Noregs, sögðu þeir skoðun sína á landinu. Flóki lét illa af því, Herjólfur sagði kost og löst, en Þórólfur kvað drjúpa smjör af hverju strái. - Nokkuð svipað þessu er viðhorf manna til loðdýraræktarinnar. Hinir svartsýnu og kyrrstæðu sjá í henni enga möguleika. Hinir sanngjörnu og hægfara sjá bæði kost og löst. En hinir bjartsýnu brautryðjendur sjá ekkert nema hina miklu möguleika, sem við þessa atvinnugrein eru bundnir. Það er því rétt í þessu sambandi að gera sér grein fyrir, hvað mælir með og hvað mælir móti loðdýraræktinni. Það er þrennt, sem loðdýraræktinni er fundið til forráttu - þegar frá er talin ein mótbára, sem er svo óendanlega langt í burtu, frammi í framtíðinni og auk þess ekki nema einstöku stærstu „idealistar“ færu fram (og er e. t. v. enginn svo mikill .,idealisti“ til hér á landi. - a. m. k. hefi ég ekki orðið var þeirrar mótbáru), en hún er sú, að við eigum ekki að rækta dýrin til þess að drepa þau, - við megum ekki taka líf nokkurrar lifandi veru, vel má vera, að þeir tímar komi, að mennirnir bætti að drepa dýrin sér til lífsframfæris, en það er sjálfsagt langt framundan, og þegar það verður, þá gildir það vitanlega eins öll önnur dýr: húsdýrin, fuglana í loftinu og fiskana í sjónum. Það á sjálfsagt mjög langt í land. Við getum því alveg sleppt þessari mótbáru gegn loðdýraræktinni, og þá eru aðeins þrjár eftir, og allar veigalitlar, ef krufnar eru til mergjar. - Þessar þrjár ástæður, sem ég hefi heyrt færðar fram gegn loðdýraræktinni, eru þær, sem nú skal greina: Sú fyrsta: að loðdýraræktin sé í raun og veru arðsöm og ágæt, en það þýði ekki fyrir okkur Íslendinga að reyna að stunda hana, af því að við séum svo hirðulausir og kærulausir og svo miklir sóðar og klaufar, að það sé ekki til neins fyrir okkur að reyna að leggja stund á svo vandasama atvinnugrein. - Önnur ástæðan er: Ótti við offramleiðslu, sem orsaki verðfall. - Þriðja ástæðan: Að eftir því, sem menningin vex, muni menn hætta að nota eins hégómlega hluti eins og loðskinn, sem séu „luxus“-vara, sem auðvelt sé að vera án. Fleiri mótbárum en þessum þremur hefi ég ekki heyrt hreyft í þessu sambandi. - Um fyrstu mótbáruna er það að segja, að í henni felst svo mikil vantrú á þjóðina, að engu tali tekur. Ef þetta væri rétt, þá gætum við ekki verið til sem sjálfstæð þjóð. Annars er þetta það sama sem kyrrstöðumennirnir hafa alltaf sagt. Meðan Íslendingar áttu enga vélbáta og engin skip, var því haldið fram af þessum sömu mönnum - eða sömu manntegund, réttara sagt - að okkur þýddi ekki að fá þannig báta og skip, því að við mundum aldrei læra að fara með þau. Nú höfum við samt fyrir löngu síðan eignazt gufuskip og vélbáta og lært að fara með og stjórna þeim, eins og annara þjóða menn. En meðferð loðdýra er ekki eins vandasöm og menn ætla, og ólíkt vandaminni en meðferð sumra húsdýranna, sem þjóðin hefir verið að fást við í 1000 ár. Sem dæmi um það, hve auðvelt er að hirða t. d. silfurrefi, skal ég geta þess, að frá því í byrjun maímán. síðastl. og til októberloka hirtu tveir drengir, 11–12 ára, 14 silfurrefi heima hjá mér, og fór það vel úr hendi. - Það skal þó viðurkennt, að mikil mistök eiga sér stað hjá ýmsum, sem eru að fást við silfurrefarækt. Önnur mótbáran, offramleiðsla, er þess verð, að hún sé tekin til athugunar, - en það eru lítil líkindi til þess, að offramleiðslu þurfi að óttast í náinni framtíð, vegna þess að villtu dýrin ganga meir og meir til þurrðar, og síðan farið var að framleiða grávöru af ræktuðum dýrum hefir það sýnt sig, að það er yfirleitt miklu betri vara; hárin á loðskinnunum eru eins og grasið á jörðinni, eins og blómin, en aðeins í blóma örstuttan tíma. T. d. er silfurrefurinn aðeins nokkra dag, á hverju ári með fegurstan feld, og þá er feldurinn tekinn, þegar hann er með fallegustum gljáa. Að hinum villtu dýrum merkurinnar er ekki hægt að ganga á þeirri stundu, sem heppilegust er; þar ræður tilviljunin, og það er líklega tiltölulega sjaldgæft, að það takist að veiða þau þann dag, sem feldurinn er fegurstur. - Jafnvel þótt hætta geti stafað af offramleiðslu, þá mundi það fyrst koma niður a þeim þjóðum, sem hafa erfiða aðstöðu til ræktunar loðdýra vegna óheppilegs loftslags og erfiðleika með að afla ódýrs fóðurs handa dýrunum. Hvað þetta snertir erum við Íslendingar betur settir en flestar aðrar þjóðir; offramleiðsla á heimsmarkaðinum mundi því síður koma við okkur en aðrar þjóðir. Þriðja atriðið, að hætt verði að nota loðskinn vegna þess, að það sé óþarfa vara, er eins og hver önnur fjarstæða. - Í fyrsta lagi er það nú ekki rétt, að loðskinn séu óþarfavara. Í mjög mörgum löndum er vetrarkuldinn svo mikill, að það er ekki hægt að koma út nema klæddur í hlýjum fötum, og þá helzt loðfeldum. Alltaf færist byggðin lengra og lengra norður á bóginn, í kuldann og myrkrið. Síðan bílarnir komu til sögunnar hafa vetrarferðalög aukizt stórlega í köldum löndum, en bílarnir eru köld farartæki; hin mikla síaukna notkun þeirra eykur stórlega þörfina fyrir notkun loðskinna. Ýmsir halda því fram, að við eigum að framleiða aðeins það, sem þeir nefna gagnlegar vörur, - en svo kalla þeir helzt og fremst það, sem étið verður. En sannleikurinn er sá, að við eigum að framleiðu seljanlegar vörur. Við eigum, ef við getum, að framleiða tízkuvörur, sem eru eftirsóttar á heimsmarkaðinum. Sauðakjötið okkar er ágæt vara - eða svo teljum við -, en samt tekst okkur ekki að selja það í útlöndum með því verði, að borgi sig að framleiða það. Hvers vegna ekki að breyta því í loðskinn, þessa góðu og auðseljanlegu vöru, á þann hátt að nota lélegri tegundir kjötsins til fóðurs handa loðdýrum? - Það er líka einn stór kostur við loðdýraræktina, að með henni skapast stórkostlegur markaður fyrir ýmsa aðra framleiðslu, sem þegar eru söluvandræði með, og svo eru líka stórkostlegir möguleikar um aukning ýmiskonar landbúnaðarframleiðslu, sem skapast við loðdýraræktina. Því verður ekki neitað, að þótt loðskinn séu gagnleg vara, þá eru hinar dýrari tegundir að vísu „luxus“-vara, og einmitt þess vegna er meiri trygging fyrir því, að verðið haldist uppi. Því að það er nú svo, að eftir því, sem menningin vex og tæknin verður meiri og vinnan arðsamari, eftir því vex eftirspurnin eftir luxusvörunum. Þetta er svona, og það verður að taka það eins og það er. Luxusvörunum má skipta í tvo flokka, - annarsvegar þær vörur, sem eru beinlínis skaðlegar nautnavörur, og hinsvegar þær, sem á engan hátt eru það, og undir þann flokkinn heyra einmitt loðskinnin. Á miðöldunum voru loðskinn eingöngu notuð af karlmönnum; seinna var farið að nota þau jöfnum höndum af konunni, og nú eru hin dýrustu loðskinn skartgripir kvenna. Nú hefir það jafnan verið svo, að það hafa verið lítil takmörk fyrir því, hvað maðurinn hefir lagt í sölurnar til þess að auka fegurð konunnar, og það virðist alltaf halda áfram, og því meira sem menningin vex. Fallegir loðfeldir, sem er smekklega fyrir komið, auka fegurð konunnar og gera hana tígulegri í framgöngu. Þetta virðist vera haft fyrir satt um allan heim, og á meðan svo er þarf ekki að óttast verðhrun á grávöru. Þótt loðdýraræktin sé ung hér á landi, er fengin af henni dálítil reynsla, þó aðallega af silfurrefnum. Hvernig er nú sú reynsla? Ég held mér sé óhætt að segja, að hún sé alstaðar góð, þar sem fylgt er settum reglum, sem byggðar eru á reynslunni, og öll meðferð og fóðrun dýr- anna er vönduð. Vitanlega getur viljað til eitthvert sérstakt óhapp í einstaka tilfelli; en það er tiltölulega fágætt. Hinsvegar er það vitanlega svo með þessa ræktun eins og allt annað, að ef ekki er fylgt þeirri reynslu, sem vel hefir gefizt, og vanrækt að hirða og fóðra dýrin vel, þá er arðurinn enginn og ekkert nema kostnaður að hafa dýrin. En þetta gildir einnig um alla aðra ræktun og allan annan atvinnurekstur. Þeir, sem kunna að taka hlutina réttum tökum, halda velli í þessu sem öðru: en hinir verða, að gefast upp, - Eins og eðlilegt er, spyrja menn um, hver sé arðurinn af loðdýraræktinni, - hver sé arðurinn af t. d. silfurrefaræktinni hér á landi. Þetta er ekki hægt að leggja fram reikningslega, því að um það vantar allar skýrslur. Hver arðurinn verður, er svo feikilega mismunandi og fer eftir svo mörgu. Verð skinnanna er svo afarmismunandi, eftir því hvað skinnin eru falleg; t. d. er nú í kreppunni verð silfurrefaskinna á heimsmarkaðinum í flestum tilfellum ekki undir 100 kr., og svo upp í 700–800 kr. allra fínustu skinnin. En hinu er hægt að svara, hversu skinnverðið má fara langt niður án þess að það hætti að borga sig að hafa silfurrefi. - Skuldlaust silfurrefabú, rétt rekið, hjá bónda, sem að miklu leyti getur framleitt og afla þess sjálfur, sem þarf til fóðurs handa dýrunum, ber sig, þótt meðalverð skinnanna fari niður í 100 kr. En svo lágt verð a silfurrefaskinnum hefir aldrei þekkzt. Þessi ár í kreppunni hefir meðalverð skinnanna oftast verið um það bil í ísl. krónum frá 180–200 kr. á skinnauppboðum í stórborgum Evrópu. Sem dæmi um það, hvað silfurrefarækt getur verið fljót að borga sig hért á landi, ef rétt er að farið og um góð dýr er að ræða, skal ég skýra frá því, að í fyrrahaust keypu nokkrir menn í félagi eitt „tríó“, sem svo er nefnt, þ. e. 2 læður og 1 karl, fyrir 1500 krónur. Í vor fæddust svo 7 yrðlingar, sem allir lifðu. Er það að tölunni til tæplega meðalviðkoma. Í haust var tríó selt fyrir 1500 kr., en 4 yrðlingunum var slátrað. Í marz var komið með þessi 4 skinn hingað til Rvíkur; voru 3 af þeim mjög falleg en 1 í meðallagi. Skinnin seldust strax hér í bænum, - eitt á 400 kr., tvö á 350 og eitt á 200 kr., eða samtals öll þessi 4 skinn á 1300 kr. - Á einu ári hefir þannig þetta félag fengið allan stofnkostnað sinn og; framleiðslukostnað greiddan, og meira til. Býður nokkur atvinnurekstur betur? - Frá öðru dæmi skal ég skýra, sem er nú að vísu ekki eins fagurt, en gæti verið til viðvörunar og sýnir, hvernig ekki á að reka þessa atvinnugrein. Ég skal að vísu taka það fram, að ég get ekki ábyrgzt, að sagan sé sönn, þó að heimildir mínar séu að vísu góðar. En það skiptir ekki svo miklu máli, því hún gæti verið sönn, og ég veit með vissu um svipuð dæmi. Eitt haust keyptu nokkrir menn í félagi rúmlega 20 silfurrefi, falleg dýr frá tveimur góðum búum. Þeir fengu góðan kunnáttumann (frá Noregi) til að hirða dýrin. Allt gekk vel til að berja með; læðurnar allar með hvolpa um vorið, og þeir lifðu allir. En svo þegar kom lengra fram á vorið, datt forráðamönnunum í hug að reyna að spara kjöt við dýrin og fóðra þau sem mest á mjölmat. En það reyndist ekki rétt vel, því að einn morgun, þegar vitjað var um dýrin, voru tvö þeirra upp étin til agna og það þriðja dautt af offylli. Þannig gafst nú sá sparnaður, - og ekki nóg með það, heldur voru hin dýrin, sem eftir lifðu, svo sárt leikin, að helmingur af læðunum var geldur vorið eftir, og sumar af þeim, sem áttu hvolpa, gutu þeim dauðum; má tvímælalaust rekja það til þessarar meðferðar um sumarið. Margt fleira fróðlegt mætti segja um þetta mál, en ég mun nú fara að stytta mál mitt úr þessu. En ég vænti þess, að af því, sem ég hefi sagt um málið, sé hv.þdm. ljóst, að nauðsyn beri til að setja löggjöf um svo þýðingarmikið málefni, löggjöf, sem m. a. tryggi eftirlit með því, að þessi atvinnugrein sé rekin á heilbrigðum grundvelli, og að svona lagað dæmi, eins og ég gat um áðan, geti ekki komið fyrir. Um efni einstakra greina frv. sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða. Það er allt auðskilið mál og skýrir sig að mestu sjálft, og vil ég vænta þess, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, taki það fljótlega til athugunar og greiði fyrir því, svo að það geti náð fram að ganga á þessu þingi. Ég vil svo gera það að till. minni, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.

*Frsm. (Emil Jónsson): Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls aftur. En hv.þm. Ak. rétti að mér það, sem ég get ekki látið kyrrt liggja. Hann sagði, að ég ekki einasta hefði farið með blekkingar, heldur vísvitandi blekkingar, tvisvar sinnum. Áður hefir þessi hv.þm. látið sér sæma að kalla mig flugumann iðnaðarmanna hér á þingi. Ætla ég, að hvorttveggja sé jafnrétt, bæði þessi síðari fullyrðing og hin fyrri, og honum einum sæmandi. Hann getur þá reynt að sanna sínar fullyrðingar. Hann sagði, að það væru vísvitandi blekkingar hjá mér, þegar ég sagði, að hann hefði gert samanburð á starfsemi bindindismanna og iðnaðarmanna. Hann gerði nú þennan samanburð. En ég sagði aftur á móti, að þessi samanburður hans væri álíka gáfulegur eins og ef hv.þm. héldi því fram, að bindindisstarfsemi ætti að einskorðast við kaupstaðina, eins og hann heldur því fram, að þessi l. um iðnaðinn ættu að gildi aðeins fyrir þá. - Að tala um, að ég hafi farið með vísvitandi blekkingar í sambandi við þetta mál, finnst mér ósæmilegt. Ég vil ekki bera hv.þm. Ak. það á brýn, að hann sé neinn flugumaður. En ég hefði kunnað betur við, að hann hefði fært orðum sínum frekari stað heldur en hann hefir gert í þessu efni.

*Pétur Ottesen: Mér virðist það alveg óþarflega langt seilzt til að fá röksemdir fyrir þeirri skoðun, sem hv.þm. Ak. heldur hér fram, að vera að seilast til bindindisstarfseminnar fyrr og nú. Mér finnst, að það renni, bara frá málefnisins sjónarmiði, nægar stoðir undir þá skoðun, sem fram kemur hjá hv.þm. Ak., að það geti verið töluvert varhugavert gagnvart sveitum landsins og smærri kauptúnum að setja svo strangar skorður sem hér er gert við því, hvaða menn vegi nota til að bæta úr þeirri þörf, sem er á endurbótum á húsabyggingum í sveitum landsins. Því að það, sem veldur því, að svo fá góð hús eru til í sveitum þessa lands, það er vitanleg, fyrst og fremst fjárskortur þeirra, sem þar búa, til þess að bæta úr þessari brýnu nauðsyn. Og eftir því sem þessir menn geta fengið þessa nauðsyn leysta með ódýrari hætti, þess fleiri eiga þá kost á að geta komið upp bættum húsakynnum. Nú er það vitanlegt, eins og hv.þm. Ak. benti á, að það leiðir af því aukinn kostnað að því er allt verkakaup snertir, ef menn úti í sveitum þurfa að hafa faglærða menn til þess að framkvæma þessa byggingu, í stað þess að geta fengið menn, sem heima eiga í sveitinni og eru færir um að vinna þessi verk. Og munurinn á kaupi þessara manna er ekki 5–10 aurar á hverja klst., heldur er hann miklu meiri. Það er alkunnugt, að þeir faglærðu, sem að þessu vinna, hafa með sér félagsskap um kaupkröfur fyrir sína vinnu, og það er alkunna, að þeir verðleggja sína vinnu nokkuð hátt samanborið við almennt verkakaup, sem goldið er a. m. k. í sveitum þessa lands. Ég veit, að það veltur mikið á því fyrir sveitamenn, hvort þeim verða nú settir þeir kostir, að þeir þurfi að nota faglærða menn til þess að vinna þessi verk eða megi nota menn, sem hafa með því að stunda þessi verk meira eða minna, fyrst undir handleiðslu fagmanna, aflað sér þeirrar þekkingar og lagni, sem með þarf til þess að koma slíkum byggingum upp. Ég veit, að það veltur mikið á þessu, hvað bændum verður ágengt í því að bæta úr þeirri brýnu þörf, sem er á því að auka góð húsakynni í sveitum þessa lands. Svo mikill munur er á þessu tvennu, að geta komið upp byggingum með þeim mannafla sem fyrir er í sveitunum til þess að geta leyst þetta af hendi, og hinu, að verða að fá faglærða menn til þess að gera þetta. Ég vil skjóta því til hv.þm. Hafnf., hvort það sé ekki rétt skilið, að það verði að vera sérstakur fagmaður í hverri grein. Við hverja byggingu verði að vinna bæði faglærður múrari og trésmiður. Það mun vera sú stefna í iðnaðinum, að hver maður snúi sér sem mest að ákveðinni grein iðnaðarins. Þetta, að þurfa að fá þannig 2 faglærða menn, þegar um er að ræða t. d. ekki meira en peningshúsbyggingu, er út af fyrir sig mikill ókostur samanborið við það að geta notað við það mann, sem fyrir er og getur leyst hvorttveggja verkið af hendi. Hv. þm. Hafnf. og þeir, sem að þessu frv. standa, hafa vitanlega mikið til síns máls um það, að það skiptir miklu máli fyrir þann, sem á að njóta þessara bygginga, að þær séu vel gerðar. En spurningin er þetta, - er meiri trygging fyrir því, að þessir faglærðu menn inni þetta betur af hendi heldur en t. d. þeir menn, sem undir handleiðslu faglærðra manna hafa unnið að þessu verki, þó það sé ekki nema ólærður verkamaður, ef hann er verkséður og hefir með því að vinna að þessu tileinkað sér þá þekkingu og þá lagni, sem nauðsynleg er? Það getur náttúrlega verið misbrestasamara en þetta. En ég ætla, að margur maðurinn úti um sveitir landsins, sem hefir haft byggingar með höndum, hafi leyst það starf af hendi alveg sambærilega við marga iðnlærða. Og ég tel það mjög varhugavert að ætla að meina bændum að hafa hagræði af því að geta notað verklagna menn, og einskorða þetta við iðnlærða menn. Enda er það svo, að iðnn. hefir gengið inn á þá skoðun, að ekki væri fært að ganga þessa braut, að heimta eingöngu faglærða menn, og hefir því gert till. um, að nota megi ófaglærða menn við þær steinsteypubyggingar, sem að kostnaðarverði nema lægri upphæð en 3000 kr.. og við timburbyggingar, en þó því aðeins, að kostnaður sé undir 4000 kr. Ég vil nú benda á, að venjuleg peningshús, t. d. sambygging eins og fjós og hlaða, hvort heldur sem hún er reist úr timbri eða steini, kosta miklu meira en þessari upphæð nemur; sama má segja um fjárhús og hlöðu. Það felur ekki í sér út af fyrir sig auknar kröfur um byggingarkunnáttu, þó flatarmál byggingarinnar sé meira eða minna. Þess vegna finnst mér, úr því gengið er inn á tilslökun á annað borð, þá eigi að miða við venjulega byggingu af þessari gerð. Ég vildi því mælast til þess, að svo framarlega sem till.hv.þm. Ak. nær ekki fram að ganga, að iðnn. vilji ganga inn á að hækka þessa upphæð. Ég skal fúslega ganga inn á, að það er allt annað, þegar um dýr hús er að ræða, þar sem loft og gólf er úr steinsteypu, járnbentri, sem krefur þekkingar að byggja, svo vel sé, og tel ég ekki rétt að spyrna móti því, að þar vinni faglærðir menn að. Þó að það geti haft fjárhagslega þýðingu fyrir bændur að gera mjög harðar kröfur í þessu efni, þá er það þó réttlætanlegt, þegar um stærri byggingar er að ræða. Ég vildi því mjög mælast til þess, að iðnn. athugaði, áður en mál þetta kemur til 3. umr., hvort ekki væri rétt vegna hinnar brýnu þarfar fyrir bættan húsakost í sveitum, bæði hvað snertir íbúðarhús og peningshús, að taka til rækilegrar íhugunar, hvort ekki sé þrengt um of að bændum, svo að af leiði töf eða frestun á framkvæmdum, ef bændur þurfa að kosta miklu meira til vegna þeirrar vinnu, sem leiðir af byggingum. Það er svo í sumum héruðum þessa lands, að það skortir ákaflega mikið á, að húsakostur sé viðunandi, og eru jafnvel heilir hreppar, sem enn búa við torfbæi, og þó hlýindi séu þeirra kostir, þá hafa þeir mikla ókosti í jafnóþurrkasömu landi og hér er. Þetta er það, sem ég vildi láta koma fram, að ég mun greiða till.hv.þm. Ak. atkv. mitt, en ef hún nær ekki samþykki, þá vildi ég leita eftir samvinnu við iðnn. um að hækka þá fjárupphæð, sem ganga má til hverrar byggingar, er ófaglærðir menn mega byggja, eða er leyft að vinna að. Mér finnst allt of harður dómur, er mér virtist hv.þm. Hafnf. kveða upp, að enginn óiðnlærður maður hefði verkkunnáttu til að inna af hendi jafngott verk og faglærður maður, sem er alrangt, a. m. k. um allmarga. Að því leyti, sem hv.þm. Hafnf. minntist á, að þekkingu þyrfti til að velja steypuefni, þá er það alveg rétt, en það eru margir menn í sveit, sem unnið hafa við húsbyggingar í mörg ár og hafa fengið næga reynslu til að velja steypuefni, og þó þeir hafi ekki próf, þá kunna þeir full skil á blöndun efnisins. Þá er svo ákveðið í till. iðnn., að þeir, sem hafa stundað þessa vinnu í 10 ár, eigi rétt á að ganga undir próf. Nú geri ég ráð fyrir, að þeir menn, sem unnið hafa bæði að trésmiði og múrverki, þurfi þá að ganga undir próf í báðum þessum greinum. En ég ætla, að gerðar séu fleiri kröfur til prófs en þarf til að standa fyrir slíkum byggingum fyrir þá menn, sem fengið hafa verklega reynslu. Ég ætla, að nokkur kunnátta sé heimtuð í dráttlist. þ. e. að þeir geti gert teikningu at húsum. og sennilega fleiri kröfur, sem eldri mönnum t. d. að taka væri ekki fært að uppfylla, þó að þeir hefðu fullkomna leikni í þessum störfum. En þá vantar þá bóklegu fræðslu, sem krafizt er í sambandi við iðnaðarnám, og hafa því ekki aðstöðu til að standast prófið, þó að þeir hafi fullkomlega aðstöðu til að byggja eins vel og margir þeirra, sem iðnlærðir eru kallaðir, og séu eins góðir smiðir. - Þó að ég búist við, að lítil lausn fáist á þessu með brtt.hv.þm. Ak., þá vildi ég láta þetta koma fram, en það er ekki af neinni andúð við þá stefnu, sem uppi er í landinu, að ala upp sem bezta fagmenn í hverri iðngrein, en hinsvegar vil ég, að þeir menn, sem beztir eru til þessara verka í sveitum landsins, fái að njóta leikni þeirrar, er þeir hafa aflað sér með langri reynslu, en verði ekki að þarflausu skákað út af þessu sviði.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Það er vafalaust góð meining, sem liggur að baki þessa frv., að rétta hlut þeirra gamalla manna, sem eru á aldrinum 60–67 ára. En mér skildist á ræðu hv.þm., að þar væri ekki að öllu leyti farið rétt með, þar sem hann sagði, að eftir alþýðutryggingarlögunum væru gamalmenni á þessum aldri svipt öllum tekjum, því að eftir 52. gr.l. um alþýðutryggingar telst hver sá öryrki, sem eftir þessum l. er ekki fær um, við störf, sem samsvara líkamskröftum hans og verkkunnáttu og sanngjarnt er að ætlast til af honum, með hliðsjón af uppeldi hans og undanfarandi starfa, að vinna sér inn helming þess, er andlega og líkamlega heilbrigðir menn eru vanir að vinna sér inn í því sama héraði. Hver sá maður, sem þannig er ástatt fyrir, sem hefir misst orku sína, m. a. fyrir aldurs sakir, á rétt til að fá örorkubætur. Ég geri ráð fyrir, að með 52. gr. alþýðutryggingal. sé hægt að koma gamalmennum á aldrinum 60–67 ára undir þessi ákvæði, svo að þau þyrftu ekki neins verulegs í að missa af þessum sökum, ef þau hafa misst svo starfsorku sína, að þau geta ekki unnið fyrir sér eins og áður. Þess vegna held ég, að þessi breyt. sé ekki eins nauðsynleg og hv.flm. vill vera láta, enda var bent á þetta í sambandi við aðra breyt. á þessum l. hér á þingi. Ég er ekkert á móti því, að frv. gangi áfram, en vildi bara geta þess, að það er fulldjúpt tekið í árinni hjá hv.þm., að þessi gamalmenni séu svipt allri von um að fá nokkurn styrk í þessum árum.

*Guðbrandur Ísberg: Hv. þm. Hafnf. fór í einu atriði með vísvitandi blekkingar, og er þetta í annað sinn, sem ég verð að standa upp til að leiðrétta það sama. Ég hefi bent á, að í frv. þessu, sem hér er um að ræða, eru kröfur iðnaðarmanna, og við verðum að líta á það sem einhliða kröfur þeirra manna, og ég gat þess, að við það væri ekkert að athuga. Ég tók hliðstætt dæmi af bindindismönnum hér á landi, sem gerðu svo óbilgjarnar kröfur, að þeir glötuðu aðstöðu sinni og velvild, sem þeir nutu í sveitum landsins. Ég benti eingöngu á, að oft hefðu komið fram kröfur af hendi barnakennara, þar sem þeir hefðu skýlaust heimtað alla tilsögn smábarna, jafnvel að kenna þeim að stafa, í hendur lærðra kennara. Og ég benti á þetta sem hliðstætt dæmi um, að hér mundi eins fara, ef iðnaðarmenn færu of langt í kröfum sínum, þá yrði það þeim ekki til hagsbóta, heldur hins gagnstæða. Það er vísvitandi blekking, þegar hv.þm. Hafnf. kemur hér með slúður um, að ég vilji gera mun á bindindisstarfseminni í kaupstöðum og í sveitum. Hann endurtók þetta. Ég áleit, að þetta væri af misgáningi sagt, er hann sagði það í fyrri ræðu sinni. En nú endurtekur hann það. Þetta er að vísu utan við efni þess máls, sem er til umr. En ég gat ekki látið hjá líða að minnast á þetta, til þess að leiðrétta þessa vitleysu. Hv. þm. Hafnf. fór lofsamlegum orðum, og það að verðleikum, um iðnaðarmenn á Akureyri. Ég viðurkenni fúslega, að þar er dugandi iðnaðarmannastétt og margir dugandi iðnaðarmenn. En hv.þm. Hafnf. hefir komið þar, og hann mun hafa athugað sjálfur og heyrt getið um tvær eða þrjár húsbyggingar, sem byggðar voru af meisturum í iðninni, en hrundu þó saman eftir örfá ár fyrir fúsk þessara manna. Þó að við höfum marga ágæta iðnaðarmenn á Akureyri, þá höfum við einnig dæmi þess, að meistara í vissri iðn hefir mistekizt svona herfilega. Þar fyrir má ekki hv.þm. Hafnf. né aðrir taka orð mín svo, að ég vilji kasta rýrð á kunnáttumenn. Síður en svo. Ég viðurkenni, að að öðru jöfnu má vænta þess af þeim, að þeir leysi verk sín vel af hendi, og enda betur en ólærðir menn. En við hv.þm. Borgf. höfum bent á, að úti um sveitir er fjöldi manna, sem eru fagmenn í eina átt, en ekki fagmenn þannig, að þeir geti hér eftir sem hingað til innt af höndum byggingarstörf, ef ströngustu ákvæði þessa frv. verða lögfest, þó að þessum mönnum væri óhætt að fela þessi byggingarstörf. Ég vil benda hv.þm. á, að það er einatt svo í héruðunum í kringum Akureyri, að þaðan hefir verið mikið leitað aðstoðar faglærðra manna um húsbyggingar á þann hátt, að aðeins hefir verið leitað leiðbeininga þeirra, m. a. á þann hátt, að þeir hafa verið sóttir til þess að athuga efni og segja til um blöndun í steypu. Þessum mönnum hefir verið borgað fyrir þessar ferðir, en bóndinn í hverju tilfelli hefir hinsvegar ekki þurft að borga fagmanni allan tímann á meðan á byggingunni stóð. Þegar búið er að sýna mönnum, hvernig á að blanda tiltekna steypu, þá geta menn gert það, því að úti um sveitir landsins er fullt af þeim mönnum, sem vanir eru að vinna þá vinnu. Ég vil endurtaka það, að það er alls ekki af andúð gegn iðnaðarmönnum - síður en svo - að ég beiti mér gegn því, að 2. brtt.n. verði samþ. eins og hún liggur fyrir. Það er miklu fremur af umhyggju fyrir iðnaðarmönnum, til þess að þeir vindi ekki snöru að sínum eigin hálsi með því að gera allt of frekar kröfur.

*Frsm. (Emil Jónsson): Það er hvorttveggja, að hér í d. eru ekki orðnir margir til að hlusta, og líka hitt, að þessi ágreiningur milli meiri og minni hl. n. liggur svo ljóst fyrir, að ég tel ekki, að um hann þurfi að fara mörgum orðum. Mig furðar stórlega á því, að þessi háttv.þm., sem er fulltrúi Akureyrarkaupstaðar, þar sem ég hefi vitað, að utan Reykjavíkur hafi mest og bezt skynbragð verið borið á góða iðnaðarvinnu og metið starf iðnaðarmanna að verðleikum, að hann, fulltrúi þessa iðnaðarbæjar, skuli einn í n. snúast á móti frv., því að þótt hann fullyrði, að þetta verði ekki iðnaðinum til framdráttar, þá get ég eins fullyrt hið gagnstæða. Það verður kannske hvorugt sannað, en það má leiða líkur að því, að það verði aldrei iðnaðarmönnum til gagns að hleypa ólærðum mönnum inn á verksvið þeirra og láta „fúska“ í því og vinna verkið á þann hátt, að iðnaðarmönnum sjálfum sé skömm að því, því að það get ég sagt þessum háttv.þm., að ég hefi mörg iðnaðarverkin séð unnin svo mislukkuð af mönnum, sem eru að vinna þetta meira af vilja en mætti, að það væri betur ógert látið. Það væri betra bæði fyrir þann, sem vann verkið, og þann, sem unnið var fyrir. Háttv. þm. taldi upp þá fagmenn, sem þyrfti að fá til bygginga. Hann sagði, að það þyrfti að fá steinsmiði. Þetta er ekki fyllilega rétt, en það þarf náttúrlega að fá múrsmiði, trésmiði, raflagnamenn og miðstöðvamenn. Það er eðlilegt, því þetta eru verk, sem þurfa að kunnast. Það getur enginn unnið þessi verk, svo í lagi sé, nema hann kunni þau, en ef hann kann þau, þá er honum opnuð leið með brtt. til þess að sýna kunnáttu sína og fá hana viðurkennda. Þessum mönnum er opnuð leið til þess að ganga undir próf án nokkurs aukanáms, og geta þar með sannað kunnáttu sína og öðlazt sömu réttindi og iðnaðarmenn geta öðlazt með löngu námi, svo ég sé ekki, að þessir menn hafi yfir neinu að kvarta. Það er misskilningur, þótt hann sé nokkuð útbreiddur, að ef einhver maður getur klaufazt við að byggja einhverja byggingu, leggja svo í hana mislukkaða miðstöð og raflögn, sem kannske kviknar út frá, að þá sé það hagnaður. Tryggingin fyrir því, að þetta sé unnið eins og vera ber, fæst aðeins, þegar verkið er unnið af manni, sem eitthvað hefir lært til þess. Hann undirstrikaði það, háttv.þm., að byggingarnar mættu ekki vera of dýrar. Ég er honum sammála um það, en það er engin sönnun fyrir því, að þær verði dýrari, þótt fulllærðir menn vinni að þeim. Ég hefi þá reynslu persónulega, að það borgar sig miklu betur að borga fulllærðum manni hærra tímakaup fyrir verk, sem hann kann, heldur en ólærðum manni fyrir að burðast við að vinna verk, sem hann ekki kann. Því vil ég halda því fram, að það borgi sig í flestum tilfellum, jafnvel þó um smá verk sé að ræða, að fá fulllærðan mann til að vinna verk, sem einhver kunnátta útheimtist við. Ég skal taka það fram að gefnu tilefni, að það er ekki meiningin með þessu frv. að hindra verkamenn eða ólærða menn í að vinna þau verk við byggingar, sem ekki þarf neina kunnáttu til. Það eru ýms störf við byggingar, sem verkamenn geta auðvitað haldið áfram að vinna, þótt þeir séu ekki iðnlærðir, þó að þetta frv. verði samþ.Háttv. þm. sagðist vilja gefa eigendum bygginganna frjálsari hendur en áður um framkvæmd þessara verka, en sannleikurinn í þessu máli er sá, að hann vill ekki gefa þeim frjálsari hendur, heldur fullkomlega frjálsar hendur. Mér þótti vænt um það, að háttv.þm. gerði að lokum samanburð á bindindishreyfingunni og smábarnakennslunni annarsvegar, og þessari stefnu iðnaðarmanna hinsvegar. Ég er ánægður með þennan samanburð, því að það verða allir að viðurkenna, að ef bindindisstarfsemin á rétt á sér í kaupstöðum og stærri kauptúnum, þá á hún ekki síður rétt á sér í sveitum og minni kauptúnum. Þá þótti háttv.þm. það ámóta furðulegt, að kennaraslétt landsins væri að gera kröfu til að fá smábarnakennsluna í sínar hendur, eins og að iðnaðarmenn væru að gera kröfu til að fá alla iðnaðarvinnu úti um sveitir í sínar hendur. Ég hefi heyrt kennara segja, að einhver þýðingarmesta kennslan sé smábarnakennslan og það ríði mest á henni. Ég get sagt það sama um iðnaðarmennina, að það ríður ekki hvað minnst á því, að a. m. k. einhver iðnaðarmaður fáist út í landsbyggðina, þar sem fáir hafa kunnáttu á þeim málum. Það er almennt sú skoðun uppi, að þegar um frumatriði einhverrar kennslu er að ræða, þá geti allir kennt byrjunaratriðin, en fróðir menn segja, að það geti verið hvað mestur vandinn að gera það vel. Eins er það úti um landsbyggðina, þar sem eru hvað fæst tæki og skortir góð efni, og þau sem þess þarf að gæta með sérstakri kostgæfni, að ekki sé tekið óþverraefni, þá er einmitt nauðsyn, að valdir séu til þess menn, sem vit hafa á. Ég get t. d. ímyndað mér, að það sé öllu hægara að fá steypt upp hús hér í Reykjavík af ólærðum munni en úti um land. Hann fer bara inn í sandgryfju og fær þar harpað efni, sem hann sér, að notað er við húsabyggingar, og gerir yfirleitt eins og hann sér að hinir gera, en þegar komið er út á landsbyggðina, þar sem ekkert er til samanburðar, þá verða menn að nota sína kunnáttu. Þetta er svo augljóst mál, að það er óhæft að láta þetta ekki eins ná til sveitanna og kauptúnanna eins og stærri kaupstaðanna, sem lögin eiga nú að ná til.

Flm. (Thor Thors) l. um alþýðutryggingar eru mjög skýr að því er ellistyrkinn snertir, því að í 51. gr.l. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Greiðslur ellilífeyris hefjast, þegar hinn tryggði verður 67 ára.“ Frá þessu verður engin undantekning gerð. Hitt getur vel verið rétt, sem hv. 1. landsk. sagði, að koma megi einhverjum af þessum gamalmennum undir 52. gr.l., þar sem ræðir um örorkulífeyri, en slíkt er algert framkvæmdaatriði og engin vissa fyrir þetta gamla fólk, að það fái að njóta þess réttar, sem ef til vill mætti finna í þessari gr. Ef hv. 1. landsk. er mér sammála, að það sé réttlætismál, að þetta gamla fólk njóti a. m. k. ekki minni réttar en það gerði samkv. eldri löggjöf, þá fæ ég ekki betur séð en hann geti verið mér sammála um, að rétt sé, að löggjafinn lýsi því yfir, hver sé vilji hans í þessu efni. Framkvæmdavaldið þarf þá ekki að vera í vafa um hvern mann, sem þarf að sækja rétt sinn undir það. Af þessum ástæðum tel ég rétt og nauðsynlegt, að þetta mál nái fram að ganga.

*Guðbrandur Ísberg: Ég hefði nú óskað að beina orðum mínum til hv.þm. Hafnf., en hann sést nú ekki hér innan veggja. Ég þurfti að bera af mér sakir.  Hv. þm. Hafnf. sló því hér fram, að ég hefði einhverntíma kallað hann flugumann iðnaðarmanna hér á þingi. Ég vænti, að hv.þdm. hafa heyrt þetta líka. Ég get ekki skilið þetta á annan veg en þann, að ég hafi átt að bera það, að hann væri sendur hér inn á þing sem flugumaður af hendi iðnaðarmanna. 

Frsm. (Ingvar Pálmason) Allshn. hélt að vísu fund í gærkveldi, en hafði ekki tækifæri til þess að taka fullnaðarákvörðun um málið. Meiri hl. taldi rétt að láta, málið fara til 3. umr., en allir nm. munu ekki fylgja því lengra.

*Pétur Ottesen: Það er aðeins örstutt. Hv. þm. Hafnf. dró það í efa, sem ég sagði um þann mun, sem væri á kostnaði við það að nota faglærða menn og hinsvegar að nota byggingarfróða menn, sem lært hafa aðeins eða mest af reynslu við að byggja hús í sveitum. Hann sagði, að það mætti ekki líta á kaupgreiðsluna á tímann, heldur bæri að líta á heildarkostnaðinn. Ég ætla nú, að ef miðað er við reynslu í þessu efni, þá verði ekki síður óbærilegur munur á heildarútkomunni heldur en á tímakaupinu, sem þessir menn taka hvorir fyrir sig. Þetta er náttúrlega mismunandi í ýmsum tilfellum, eftir því hver maðurinn er. En þegar litið er á heildarútkomuna í framkvæmdinni í sveitunum, a. m. k. þar sem ég þekki til, þá ætla ég, að það, sem ég sagði um þetta, fái fullkomlega staðizt. Skal ég svo ekki fara frekar út í þetta, en hugsa hinsvegar gott til um samvinnu við hv. iðnn. um að færa nokkuð út það mark, sem sett er fyrir því, að ófaglærðir menn megi fást við þessi störf.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Ég hafði ekki ætlað mér að blanda mér í umr. um þetta mál að þessu sinni, enda þótt ég hafi veitt því eftirtekt, að þetta frv. er að nokkru leyti með því marki brennt, sem ég tel miður farið í löggjöf. Ég tel sem sé, að í þessu efni sé hér á landi - og reyndar í fleiri efnum svipuðum - ekki svo ástatt enn, að hægt sé að gera ráð fyrir, að sömu reglur geti gilt allsstaðar um margt þessu líkt. hvort sem er í kaupstöðum eða sveitum. Annarsstaðar í löndum, sumsstaðar fyrir fleiri árum, og má segja, að allsstaðar í þéttbyggðum löndum sé það svo, að sömu reglur gildi um margt í þessum efnum, hvar sem er í landinu. Þó veit maður dæmi um undantekningar frá þessu, þar sem aðrar reglur gilda um stórborgirnar heldur en um landsbyggðina, sem svarar til sveitarinnar hjá okkur. Þetta frv. er steypt í því móti, sem mikið hefir borið á, og er að nokkru leyti vorkunn, þó að fram komi, þar sem stéttir eru að myndast í þjóðfélaginu, því að vitanlega skarar hver eld að sinni köku. En menn mega bara vel gæta þess, að viðgangur eins þjóðfélags er ekki fyrst og mest undir því kominn að skipta því í stéttir sem mest. Og í okkar þjóðfélagi er enn svo háttað, að mikill hluti þess er annaðhvort utan við allar stéttir eða þá ein stór stétt fyrir sig. Þessi hópur manna er sveitafólkið. Það er á engan hátt tilhlýðilegt né í raun og veru hægt að taka sveitamenn þannig, eins og þeir eigi að beygja sig undir fámennar stéttir í bæjunum. Iðnaðarmannastéttin tilheyrir bæjunum svo sem eingöngu. Það er réttmætt og sjálfsagt að tryggja henni alla þá vinnu, sem þar til fellur, og sérstaklega þau af þeim verkum, sem undir hana heyra, sem eru að allra dómi svo vandasöm, að lærðir menn hljóta að gera þau betur en ólærðir. En upp til sveita er hér um allt öðru máli að gegna. Hús eru þar tiltölulega sjaldan byggð, sem eru viðlíka eins stór og mikilfeng eins og á sér stað í kaupstöðum. Og þó að það sé rétt, að vanda eigi til allra bygginga, þá er þarna mismunandi mál að bera saman, byggingar í kaupstöðum og í sveitum. Það er ekki nærri eins mikill vandi að gera hús í sveitum sæmilega viðunandi eins og í kaupstöðum. Nú stendur í 3. gr. þessa frv., þar sem ætlazt er til, að 15. gr.l. frá 1927 orðist um og verði á þá leið, að það sé heimilt sérfélögum, sveina- og meistarafélagi í sömu iðn, að gera sín á milli samning um það, að nota megi ólært verkafólk til iðnaðarstarfa undir stjórn lærðs iðnaðarmanns um ákveðinn stuttan tíma í senn, þegar sérstaklega standi á og brýn þörf sé á auknum vinnukrafti í iðninni. Hv. iðnn. hefir séð, að hér var alt of harkalega af stað farið í 2. og 3. gr. frv. og þess vegna borið fram brtt. við þessa gr. Þó að þessi ákvæði 2. gr. frv., sem lítilfjörlegar undantekningar eru gerðar frá í 3. gr. þess, geti gilt í kaupstöðum og stærri kauptúnum, þá nær vitanlega ekki nokkurri átt, að menn megi ekki úti um sveitir landsins vinna að byggingum, nema þeir séu faglærðir. Hv. iðnn. hefir viljað breyta þessu þannig, að undantekningar megi veita frá þessu í sveitum og kauptúnum með 500 íbúum eða færri, þannig að þar megi óiðnlærðir menn vinna að minni háttar byggingariðnaðarstörfum við byggingar, sem að kostnaði ekki fara fram yfir visst hámark. Nú vil ég spyrja hv. iðnn. að því, hvort hún með sinni brtt. á við það, að að stærri byggingum en í brtt. er tiltekið megi ekki vinna neinir óiðnlærðir menn, t. d. þó að yfirmaður eða menn væru iðnlærðir, sem ábyrgðina bæru á verkinu. Eftir orðalagi frv. og brtt. er heimilt við stærri byggingar í sveit en þær, sem í brtt. er til tekið, að banna mönnum að vinna að þeim, sem ekki eru faglærðir. Ég vil fá svar við því, hvort þetta er virkilega meiningin. - Við þessa brtt. iðnn. hefir hv.þm. Ak. komið með aðra brtt., sem gerir það að verkum, að maður, að henni samþ., getur fyllilega sætt sig við, þó að frv. að öðru leyti næði samþ., þó að það gangi reyndar nokkuð mikið á rétt almennings til hagsbóta fyrir iðnaðarmannastéttina. Með þeirri brtt. væri þó sú réttarbót fengin til handa sveitum og smærri kauptúnum frá því, sem í frv. er gert ráð fyrir, að á þessum stöðum mætti nota starfskrafta þeirra mörgu góðu og gegnu manna, sem næga reynsluþekkingu hafa á þessum hlutum, enda þótt próflausir séu, til þess að geta innt vel af höndum byggingarstörf á þessum stöðum, en með miklu ódýrara hætti. Því að það ber mjög á sér blekkingarblæ - svo mikið vil ég segja - er hv.þm. Hafnf. er að tala um það, að þó að þessir aðfengnu menn úr kaupstöðum, faglærðu mennirnir, séu vitanlega miklu kaupdýrari á tímann, þá muni heildarkostnaður við byggingar, sem þeir vinna að, verða miklu minni en við hinar, sem ófaglærðir menn vinna að. Mér er nú raunar óskiljanlegt, hvaðan hann hefir þessa vizku, að svo sé í hverju einasta tilfelli. Þetta er alls ekki algild regla, síður en svo, því að í mörgum tilfellum er þetta einmitt öfugt, þó að hinsvegar megi vænta þess, að í sumum tilfellum verði verkið betur gert af faglærðum mönnum. Ef ekki værri svo bundið og fyrirfram einskorðað við það í þessu máli, að frv. skuli keyra í gegn eftir fyrirlagi sósíalista, þá vildi ég mælast til þess, að brtt.hv.þm. Ak. yrði samþ., því að hún mundi verða til að bæta talsvert úr. Í sambandi við þetta mál hefi ég dálítið gaman af að minnast á atvik, sem kom fyrir fyrir nokkrum árum. Það var samþ. einu sinni hér á hæstv. Alþingi löggjöf um rafvirkja og rafmagnseftirlit og síðan samkvæmt þeim l. gefin út reglugerð um það efni, þar sem í voru ýms fáránleg ákvæði. Er það ekki sagt að neinu leyti í óvirðingarskyni við þá stétt, sem þessu fékk fram komið. En samkv. þeim ákvæðum máttu ekki nema faglærðir menn gera ýmsar smávægilegar viðgerðir á rafmagnsáhöldum, eins og t. d. að taka á loftneti við útvarpstæki. Þessi l. og reglur eru brotin á hverjum einasta degi um landið þvert og endilangt. Og nú kem ég að þessu atviki, sem ég ætla að færa. fram um þá broslegu hlið þessa máls. Það bar til eitt sinn austur í Vík í Mýrdal, að loftnet bilaði kl. ellefu. Þar var nú enginn maður, sem eftir landsins l. og reglugerðum mátti gera við spottann. Viðkomandi símar þá sem snarast til Reykjavíkur á þá leið: „Já. Það bilaði nú loftnet hjá mér og það á að vera útvarpsmessa kl. 12, sem ég vildi mjög gjarnan fá að hlusta á. Gætuð þér gert svo vel að senda mann sem snöggvast til að færa þetta í lag?“ - Maðurinn, sem viðtækið átti, skrapp út og gerði við loftnetið í snatri. - Svona fáránlegar og vitlausar reglugerðir eru ekki til bóta. Og þessi löggjöf, sem hér er um að ræða, ber allt of mikinn svip af slíkri vitleysu.

*Guðbrandur Ísberg: Hv. þm. Hafnf. gerði ráð fyrir, að ég mundi standa höllum fæti gagnvart iðnaðarmönnum á Akureyri. Ég hygg nú, að það sé óþarfi fyrir bann að hafa áhyggjur út af mér í þessum efnum. Ég þekki marga iðnaðarmenn á Akureyri; þeir eru margir stilltir og skikkanlegir menn, sem skilja, að þeim er bezt að gæta hófs. Einmitt í kringum Akureyri hefir verið mikið byggt, og við það hefir verið leitað aðstoðar faglærðra manna af Akureyri. Það er því kannske sízt þar ástæðu fyrir iðnaðarmenn að óttast breyt. Hitt veit ég, að iðnaðarmönnum á Akureyri og annarsstaðar er ljóst, að á meðan menn geta sjálfir byggt sín hús, hvort heldur sem er peningshús, íbúðarhús eða hænsnahús, með aðstoð verkamanna, þá standa þeir varnarlausir, en því hefir verið gengið framhjá. Hv. þm. Hafnf. hefir ekki, þrátt fyrir ákafa sinn í þessum málum, gengið svo langt að taka réttinn til húsabygginga alveg af öllum nema iðnaðarmönnum. Ég vil taka undir það með hv.þm. Borgf., sem hann benti rækilega á, en ég gerði ekki nógu vel, að úti um sveitir landsins er mikið til af mönnum, fjöldi af lærðum smiðum, sem um leið eru múrarar, þó þeir séu aðeins fagmenn á einu sviði. Þessir menn, sem sumir hafa byggt fjölda húsa, yrðu að gera svo vel hér eftir, ef fylgt yrði frv., að kveðja með sér fagmenn til annara starfa en trésmíði, en þetta verður bara ekki gert. Hv. þm. Hafnf. hafði algerlega rangt fyrir sér, þegar hann var að tala um, að ég vildi heimila mönnum að vinna slík störf, sem ekki hafa fagþekkingu. Það, sem ég vil, er ekki nein heimild, því það er engu breytt; ég vil aðeins halda því, sem er hvað snertir sveitir og kauptún, en hann vill banna þessum mönnum að vinna þessi störf. Hv. þm. benti á, sem mun vera rétt, að það er mikilsvert að kenna mönnum að mála af hæfum mönnum, og ýmislegt fleira er gott, að kennt sé af hæfum mönnum. En hann vildi telja það hina mestu firru, sem ég var að gefa í skyn, að ekki þyrfti lærða menn til að kenna börnum að stafa, en hélt því fram, að ungbörnum mætti ekki kenna að stafa af öðrum en kennurum. En er ekki til hópur manna, sem kann að lesa? Og það er alveg hliðstætt að kenna börnum að stafa eins og þegar málari kennir fyrstu sporin í dráttlist. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta og ekki viðhafa neinar málalengingar, fremur en ég er vanur í málum, sem ég tala um. En ég get ekki annað að síðustu en kvittað fyrir sendingu hv.þm. Hafnf. eða þau ummæli hans, að það gilti einu, þó að einu sinni kæmi maður með viti út í sveitirnar, og þakka fyrir þau bæði fyrir mína hönd og annara, sem úti á landsbyggðinni búa.

*Flm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Eins og í grg. frv. segir, er frv. þetta flutt vegna þess, að þó að skammur tími sé liðinn frá því, að framfærslul. nýju gengu í gildi, hefir það komið í ljós við framkvæmd þeirra, að á þeim eru allmiklir annmarkar í einstökum atriðum. Mæðrastyrksnefndin í Rvík, sem hefir látið sig miklu máli skipta fátækramál og framfærslumál, sérstaklega í Rvík, hefir snúið sér til ýmissa þm. og farið þess á leit, að þeir styddu að því að lagfæra nokkra liði þessara laga, sem þótt hafa koma sér sérstaklega illa í framkvæmd. Ég og hv. 2. þm. Reykv. höfum orðið við þessari beiðni mæðrastyrksnefndar með því að flytja frv. á þskj. - 423. Ég þarf í raun og veru ekki að láta fylgja þessu frv. mörg orð, því að ef það er borið saman við framfærslul., þá sést greinilega, í hverju breyt. eru fólgnar. En ég mun þó stikla á stærstu atriðunum, til þess að sýna, hvað í frv. felst. 1. gr. frv. er breyt. á 10. gr. framfærslul., þar sem farið er fram á, að fráskilin kona eigi rétt til að fá fullnægt úrskurði sínum á sama hátt og móðir óskilgetins barns. Virðist það í alla staði eðlilegt, að svo sé, því að það er í raun og veru ekki ástæða til að setja fráskilda konu, sem berst fyrir barnahóp, skör lægra um rétt til meðlags með börnum sínum heldur en móður óskilgetinna barna. Í 2. gr. frv. er farið fram á breyt. á 15. gr. framfærslulaganna, þar sem talað er um, að ekki megi taka barn frá fósturforeldrum, ef þeir vilja halda því og krefjast af viðkomandi sveit ekki hærri meðgjafar en meðalmeðlags, en eins og kunnugt er, þá er með meðalmeðlagi átt við meðlag barnsföður. Í framkvæmdinni hefir það verið hálfur framfærslueyrir barns í hverju héraði, nema í Rvík mun það hafa verið um 2/3 af framfærslukostnaði barns á aldrinum 1–4 ára, ef miðað er við það gjald, sem það eina barnaheimili, sem rekið er hér í Rvík, tekur fyrir ungbörn á þessum aldri. En ef á annað borð er miðað við eitthvað ákveðið, þá virðist eðlilegast að miða við venjulega meðgjöf með börnum í því héraði eða þeim hreppi, þar sem fósturforeldrarnir búa. Þess vegna er þessi breyt. fram komin. 3. gr. frv. fer fram á breyt. að því er snertir upplýsingar, sem afla á áður en úrskurður er uppkveðinn um styrk með börnum ekkna. Eins og framfærslul. eru nú, er gert ráð fyrir, eins og þetta hefir verið framkvæmt hér í Rvík, að skilyrðislaust skuli leita umsagnar framfærslunefndar, eða annarsstaðar hreppsnefndar, áður en meðgjöfin er ákveðin. Það hefir komið í ljós hér í bænum, að mörgum ekkjum er það mjög óljúft, að gerð sé einskonar þrotabúsrannsókn hjá þeim, áður en ákveðinn er meðlagseyrir með börnum þeirra. Þær hafa kosið, að framkvæmd yrði öðruvísi hagað á skýrslugerð um heimilisástæður þeirra og hagi yfirleitt, sem bæri á sér minni blæ þess, að um veitingu fátækrastyrks eða sveitarstyrks væri að ræða. Þess vegna er lagt til, að þessu verði breytt þannig, að konan sjálf skuli leggja fram skriflega umsókn, og fylgi henni skýrsla umsækjanda, gefin af henni sjálfri o. s. frv. Þessi breyt. er gerð til þess, að framkvæmd á þessum upplýsingum verði á þann hátt, sem ekkjum er geðþekkari, þannig að þær gætu eftir þessari breyt. notið með meiri ánægju þessa styrks og fráfældust síður að leita hans. Þá er lagt til í 4. gr. frv., að 26. gr. framfærslul. falli niður, sem hljóðar um það, að þegar ekkja giftist, sem meðlag fær með börnum sínum samkv. fyrirmælum framfærslul., þá falli meðlagsúrskurðirnir sjálfkrafa úr gildi. Mæðrastyrksnefnd finnst engin ástæða til þess að láta meðlagsúrskurðina falla úr gildi í þessum tilfellum, þó að ekkja giftist, heldur að þeir haldist eftir sem áður. Í 5. gr. er gert ráð fyrir, að hver einstakur maður í framfærslunefnd geti áfrýjað áliti meiri hl. framfærslunefndar, sem sá einstaki nm. er ekki ánægður með. En eftir því, sem nú er ákveðið í framfærslul., verður sá, sem sætir afgreiðslu máls hjá framfærslunefnd, sjálfur að áfrýja málinu til yfirstjórnar framfærslumálanna. En það virðist eðlilegast, að þeir menn, sem um þessi mál fjalla og komnir eru í minni hl., geti leitað eftir æðri úrskurði um þessi mál. ef þeim finnst ekki beitt nægilegu réttlæti í meðferð meiri hl. framfærslun. á þeim. Í 6. gr. frv. eru aðeins smávægilegar breyt., aðallega þær, að áfrýja megi úrskurði barnaverndarnefnda samkv. 41. og 42. gr.l. til ráðh. Í 7. gr. frv. er ákvæði snertandi 61. gr. framfærslul., þar sem ákvæði eru um það, að ef barnsfaðir deyr, sem samkv. úrskurði yfirvalda átti að greiða meðlag með barni sínu, skilgetnu eða óskilgetnu, þá falli niður skylda heimilissveitar þeirrar, er hann síðast átti, til greiðslu meðlags með barni hans, en heimilissveit móður barnsins eða heimilissveit framfærslumanns greiði hið úrskurðaða barnsmeðlag. Hér í þessari 7. gr. frv. er lagt til, að hið sama gildi, ef faðerni barns er fullsannað, þó ekki hafi verið kveðinn upp úrskurður um meðlagsskyldu föðurins áður en hann dó. En það er altítt, að barnsfaðir gefi með barni án þess að úrskurður hafi fallið um það, og játar þannig faðernið opinberlega, án þess að barnsmóðir þurfi til þess að grípa að fá úrskurð og láta framkvæma hann á venjulegan hátt. Okkur fannst eðlilegt, að sama gilti, þegar faðerni barns er sannað, þó að úrskurður sé ekki fyrir hendi, þegar faðirinn fellur frá. Þá leggjum við til í 8. gr., að 62. gr.l. falli niður, en hún fjallar um það, að ef móðir barns, sem hefir tekið meðlag eftir dauða barnsföður, giftist, þá falli úr gildi réttur hennar til þess að krefjast meðlags af heimilissveit sinni. Okkur virðist engin ástæða til, að kona, sem á börn og hefir notið meðlags með þeim, missi þennan rétt, þó að hún gangi í hjónaband að nýju. Má segja, að með þessu móti væri verið að spyrna gegn því, að barnsmóðir gangi í hjónaband, því að það væri auðvitað hægt að fara í kringum þessi ákvæði þannig, að maður og kona gætu búið saman sem gift væru, og þá mundi barnsmóðir halda rétti sínum til barnsmeðlags, en ef hún giftist, mundi þessi réttur hennar glatast og hún yrði verr sett. Það sýnist engin sanngirni mæla með, að þannig sé þessu fyrir komið, eins og nú er gert með 62. gr. framfærslul. Leggjum við því til, að hún verði felld niður. Að lokum leggjum við til í 9. gr., að sett verði svipuð ákvæði í framfærslulögin nýju eins og áður var í fátækralögunum, þar sem bæjarstjórnum og hreppsnefndum var skylt að kveða á um það, hvort greiddur framfærslustyrkur skyldi afturkræfur eða ekki. Þó að það sé rétt, að samkv. nýju framfærslul. missi styrkþegi minni rétt en áður með því að þiggja framfærslustyrk, þá er ekki rétt að halda yfir höfðum manna stórri skuldasúpu, sem ekki eru líkur til, að verði greidd. Hitt er eðlilegast, að slík framlög séu eftir gefin, þegar sýnt þykir eftir öllum aðstæðum, að styrkþegi hafi litla eða enga möguleika til að greiða þann framfærslueyri, sem hann hefir þegið. Fyrir þá, sem framfærslustyrksins njóta, yrði það viðfelldnara og þægilegra, ef þetta ákvæði yrði sett inn í l., en ég tel, að það yrði til örlítils eða jafnvel einskis tjóns fyrir bæjar- og sveitarfélög, því að reyndin er sú, að greiddur framfærslustyrkur fæst sjaldan aftur, jafnvel þótt styrkþegi geti um stund eða jafnvel fyrir fullt og allt losnað við að þiggja slíkan styrk. Ég vil vænta þess, jafnvel þótt langt sé liðið á þing, að þingið greiði fyrir þessu frv. svo sem unnt er. - Ég legg svo til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til allshn.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég skal ekki tefja tímann, en vil samt geta þess nú þegar, að ég er ekki samþ. frv. eins og það liggur fyrir og mun koma með brtt. við 3. umr. Ég tel ákvæði 4. gr. óheppileg og miklu vænlegra til árangurs, að klakstöðvarnar verði a. m. k. hafðar þrjár. T. d. væri ein höfð í Alviðru, önnur í veiðiá í Borgarfirði og sú þriðja í Þingeyjarsýslu. Með þessu yrði flutningur á hrognum og seiðum miklu auðveldari í þær laxár, sem þyrfti að flytja þau í. En ef ein klakstöð væri höfð í Kjósinni, yrði að flytja seiðin þaðan austur yfir Fjall, upp í Borgarfjörð og norður í Húnavatnssýslu. Auk þess vil ég getu þess, að mér þykir 6 aurar á kg. nokkuð hátt gjald, og get búizt við því, að það veki óánægju meðal veiðimanna. Ætti ekki að þurfa að draga úr framkvæmdum, þótt það væri nokkru lægra.