Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur bréf frá Guðfríði Lilju Grétarsdóttur um að hún verði í fæðingarorlofi næstu vikur og geti ekki sótt þingfundi. Í dag tekur sæti á Alþingi varamaður hennar, Margrét Pétursdóttir verkakona. Kjörbréf Margrétar Pétursdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt. Hún hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni samkvæmt 2. gr. þingskapa.

Margrét Pétursdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um tillögu forseta?

Virðulegur forseti. Fyrir þinginu liggja fjölmörg mál og því ekki óeðlilegt að hæstv. forseti fari þess á leit að þingfundur geti staðið lengur í dag. Við því ætla ég svo sem ekkert að amast. Ég vil hins vegar koma hingað upp og óska eftir því að sú vinna verði hafin nú þegar sem ég veit að hæstv. forseti hefur lagt grunninn að, það er að kalla eftir því frá hæstv. ríkisstjórn og nefndarformönnum hvernig forgangsraðað verði á þessum lokadögum þingsins. Þrátt fyrir að þingið eigi ekki samkvæmt starfsáætlun að fara í leyfi eða hlé fyrr en 15. júní sér maður þegar maður skoðar dagskrána að það eru ekki ýkjamargir fundardagar. Ég óska því eftir því, frú forseti, að forgangsröðunin fari að liggja fyrir þannig að við getum tryggt að öll þau frumvörp sem afgreidd verða fyrir sumarið verði afgreidd svo okkur sé öllum sómi að.

Það eru ekki gerðar athugasemdir við þá tillögu forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Skoðast tillagan því samþykkt og athugasemd frá hv. þingmanni er komin til skila til forseta.

Virðulegi forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra í framhaldi af orðum sem hæstv. forsætisráðherra lét falla í síðustu viku eftir aðalfund Samtaka atvinnulífsins þar sem fjallað var um þörfina til að ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Það hefur verið uppi ágreiningur milli ríkisstjórnarinnar og Samtaka atvinnulífsins sem leiddi til þess að Samtök atvinnulífsins stigu frá því sameiginlega verkefni sem þar er unnið að. Ágreiningurinn hefur m.a. snúist um með hvaða hætti fjárlagagatinu er lokað. Af hálfu Samtaka atvinnulífsins hefur því verið haldið fram að ríkisstjórnin hafi lagt meiri áherslu á skattahækkanir til að ná jöfnuði en aðhaldi í ríkisútgjöldum og um þetta virðist vera fullkominn ágreiningur milli ríkisstjórnarinnar og Samtaka atvinnulífsins, sem er afar óheppilegt. Af hálfu Samtaka atvinnulífsins er því haldið fram að nú megi ná jöfnuði með því að koma hagvextinum af stað og með því að skera niður um um það bil 50 milljarða, 50 milljarða samdráttur í ríkisútgjöldum og nýr hagvöxtur muni samanlagt loka fjárlagagatinu. Öll erum við sammála um að það verður að gerast sem allra fyrst. Þá ber svo við að hæstv. forsætisráðherra stígur fram í lok síðustu viku og kynnir til sögunnar frekari skattahækkanir, sem er auðvitað útilokað að ná samstöðu um, vilji menn ná víðtæku samstarfi svipuðu því sem gilti á síðasta ári með stöðugleikasáttmálanum. Ég er því kominn hingað til að bera upp eftirfarandi spurningu við hæstv. fjármálaráðherra: Hvaða skattar eru það sem ríkisstjórnin horfir til að hækka? Hversu hátt hlutfall skattahækkana verður það á móti niðurskurði til að loka fjárlagagatinu eins og það er núna? Er það helmingurinn sem á að fara í skattahækkanir og helmingurinn í niðurskurð, eða er það eitthvert annað viðmið sem verið er að horfa til?

Frú forseti. Nú veit ég ekki nákvæmlega til hvaða ummæla hæstv. forsætisráðherra hv. þingmaður er að vísa og almennt er náttúrlega betra að forsætisráðherra svari fyrir það sem forsætisráðherra hefur sagt og fjármálaráðherra fyrir það sem fjármálaráðherra hefur sagt o.s.frv. En ég er ekki að skorast undan því að ræða um ríkisfjármál og verkefni sem þar eru fram undan. Það er alveg rétt að við eigum talsvert eftir í þeim efnum að ná jöfnuði í afkomu ríkissjóðs eins og staðan er í dag, hallinn á þessu ári stefnir í að verða um 100 milljarðar kr. Það er alveg ljóst að það þarf heilmikið að gerast til að heildarjöfnuði verði náð á árinu 2013 eins og áætlunin gerir ráð fyrir. Ég held að deilur fyrir fram um hlutföll skatta og niðurskurðar þjóni ekki miklum tilgangi heldur verði það reyndin sem mestu máli skiptir. Þegar hún er skoðuð bendir flest til þess að stærri hluti aðlögunarinnar sé á útgjaldahlið en við höfum áður reiknað með. Niðurstöðutölur fyrstu mánaða þessa árs vísa eindregið í þá átt að tekist hafi að ná jafnvel frekari samdrætti í útgjöldum en áætlunin gerir ráð fyrir og öfugt, að tekjurnar gefi heldur minna. Reyndin kann því að verða sú að þessi hlutföll verði talsvert önnur en menn áður ætluðu, en eins og kunnugt er höfðu menn haft þá viðmiðun að þetta yrði nálægt jöfnu eða kannski 55 á móti 45. Útfærslan fyrir árin 2011, 2012 og 2013 er að sjálfsögðu ekki frá gengin og efnahagsáætlunin sjálf mun sæta endurskoðun núna á fyrri hluta þessa árs. Það er reiknað með því að fyrir mitt ár verði búið að fara yfir hana og í ljósi reynslunnar og hvar við erum stödd, að móta áherslur um framhaldið þannig að vonandi geta menn á þingi, áður en það lýkur störfum í júní, rætt þetta út frá betri upplýsingum 

Virðulegi forseti. Það kemur ekki á óvart að tekjurnar sem menn höfðu reiknað sér skili sér ekki í ríkiskassann og þess vegna sé hærra hlutfall aðlögunarinnar að lenda útgjaldamegin. Það var auðvitað algerlega fyrir séð að hagkerfið þoldi ekki þá miklu skatta sem kynntir voru til sögunnar. En það vekur athygli mína að ríkisstjórnin virðist vera að vinna að fjárlagagerð fyrir árið 2011 á þeirri forsendu að enn sé svigrúm til að boða nýja skatta. Þá vaknar auðvitað sú spurning: Er verið að horfa þar meira til heimilanna en atvinnulífsins og hvert er þetta svigrúm eiginlega? Reikna menn sér í alvörunni inn einhverjar nýjar tekjur á meðan heimilin eru í jafnvondri stöðu og t.d. skýrsla Seðlabankans birtir okkur og atvinnulífið er enn þá á hnjánum? Er þetta sama ríkisstjórnin sem hefur staðið í vegi fyrir nýjum verkefnum sem geta þó skilað ríkinu nýjum tekjum og komið atvinnulífinu í gang? 

Frú forseti. Nú kannast ég við gamla Sjálfstæðisflokkinn. Það er ekki búið að taka neinar ákvarðanir um álagningu skatta á árinu 2011 og ekki er gert ráð fyrir neinum breytingum innan þessa árs. Það skiptir að sjálfsögðu máli, eins og hv. þingmaður nefnir, hvernig tekjustofnarnir þróast. Þau eru svolítið misvísandi skilaboðin sem koma í þeim efnum. Beinu skattarnir hafa heldur gefið eftir á sama tíma og veltuskattar eru alveg samkvæmt áætlun, sem bendir til þess að umsvifin í hagkerfinu að því leyti hafa ekki skerst, auk þess sem í þessu eru auðvitað alltaf frávik milli mánaða. Það ber því að varast að taka of mikið mark á tölum einstaka mánaðar. Páskar eru stundum í mars og stundum í apríl og fleira í þeim dúr, það skiptir máli þegar þetta er skoðað. Horfurnar eru að mörgu leyti ágætar og alls ekki lakari en þær voru, a.m.k. þangað til að heldur fór að dökkna yfir hjá ferðaþjónustunni. En umsvifin í hagkerfinu hafa fram að þessu verið ívið meiri en áætlanir gerðu ráð fyrir og allar vonir stóðu til að það gæti haldist áfram. Síðan verðum við að vona hið besta.

Frú forseti. Samkvæmt nýju mati Seðlabankans eru um 22% heimila í landinu í þeirri stöðu að ná ekki endum saman eða eiga innan við 50 þús. kr. afgangs með aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Tekið er fram að hlutfallið væri hærra, 27%, ef ekki hefði komið til þessara aðgerða. En hins vegar er þarna ekki tekið með í reikninginn annað en dálitlir peningar sem fara í að borða mat og hafa húsnæði. Það eru sem sagt ýmsir útgjaldaliðir sem í mörgum tilvikum eru óhjákvæmilegir, til að mynda greiðslur af námslánum, sem ríkið ætti að vera í ágætisaðstöðu til að hafa yfirlit yfir, en þessir liðir eru ekki teknir með í reikninginn. Marinó G. Njálsson hjá Hagsmunasamtökum heimilanna hefur sýnt fram á með ágætisrökum að ef þessir liðir væru teknir með, þessir óhjákvæmilegu útgjaldaliðir sem Seðlabankinn sleppir, sé það yfir helmingur heimila sem ekki nær endum saman. Nú höfum við loksins fengið það staðfest sem framsóknarmenn hafa reynt að halda fram í meira en ár, að skuldir heimilanna voru færðar yfir í nýju bankana með verulegri afskrift, um 45%. Einnig sýna uppgjör bankanna nú að svigrúmið er til staðar til að ráðast í verulega skuldaleiðréttingu. Jafnframt verðum við vitni að því nú að vogunarsjóðir keppast um að kaupa skuldabréf bankanna vegna þess að þeir sjá fyrir sér töluvert meiri hagnað af þeim en áætlað var, væntanlega vegna þess að bankarnir halda áfram að rukka og rukka eins og ekkert hafi í skorist og ætla ekki að láta afskriftina ganga áfram til þeirra sem skulda. Sýnir ekki þetta allt saman okkur að skuldaleiðrétting er óhjákvæmileg?

Frú forseti. Það er alveg hárrétt að það er eitt af viðameiri verkefnum sem eru í gangi og eru fram undan að vinna úr málefnum skuldugra heimila og skuldugra fyrirtækja. Alþingi hefur nú til umfjöllunar frumvörp um talsverðar viðbótaraðgerðir í þeim efnum sem bætast við þau úrræði sem áður voru lögfest eða í boði auk þess sem viðskiptabankar og fjármálastofnanir vinna nú samkvæmt ákveðnum tillögum sem þau hafa útfært. Það er ekkert launungarmál að mikill fjöldi fjölskyldna í landinu á við mikla erfiðleika að etja, það kemur því miður ekki á óvart og gat varla öðruvísi farið þegar jafngríðarleg áföll ganga yfir þjóðarbúið og við höfum þurft að taka á okkur. Stjórnvöld hafa gert mjög margt sem talið var vera innan viðráðanlegra marka, svo sem eins og að stórhækka vaxtabætur, heimila útgreiðslu séreignarsparnaðar, reyna að hlífa tekjulægra fólkinu við skattahækkunum með því að taka upp sérstakt lágtekjuþrep í tekjuskatti og síðan þær fjölþættu aðgerðir varðandi skuldavandann sem þegar var búið að grípa til og eru núna til meðferðar á Alþingi. Þetta er alltaf spurning um hvað er gerlegt og hvað við ráðum við að gera við þessar aðstæður. Ég held, og það hefur ekkert breytt þeirri sannfæringu minni, að okkar efnahagslegu aðstæður setji okkur þær skorður að úrræði stjórnvalda verði að vera markviss, hnitmiðuð og að við reynum að aðstoða þá sem eru í mestri þörf. Við höfum ekki ráð á stórfelldum almennum aðgerðum sem gagnast jafnt þeim sem þurfa á því að halda og hinum sem ekki þurfa þess. Það er niðurstaðan alls staðar þar sem þetta er skoðað. Það er sama hvort það er Seðlabankinn eða aðrir sem á það hafa lagt mat þannig að þar kann okkur að greina á, mig og hv. þingmann. Um hitt getum við varla deilt, að ríki og sveitarfélög eru ekki í góðri aðstöðu til að gera það sem menn vildu gjarnan geta gert, að leysa hvers manns vanda bara sisona. 

Frú forseti. Sýna ekki einmitt þær staðreyndir sem ég þuldi hér upp að bankarnir hafa svigrúm til að ráðast í leiðréttingu skulda, sanngjarna leiðréttingu skulda, þegar þeir fengu sjálfir 45% afslátt af kröfunum og ætla svo að halda áfram að rukka 100%, þegar uppgjör bankanna sýna hversu verulegan hagnað þeir taka af skuldum heimilanna? Því til viðbótar, er eðlilegt að íslensk heimili eigi að taka á sig allt saman en bandarískir vogunarsjóðir eigi að fá að hagnast á því þegar kröfur á bankana ganga nú kaupum og sölum milli vogunarsjóða á sífellt hækkandi verði? Getur það talist eðlilegt við þær aðstæður sem íslenskt samfélag er í núna? Svo langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um afstöðu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í þessu máli því að hann hefur hvað eftir annað sent frá sér misvísandi skilaboð, ýmist þess eðlis að það verði að koma til móts við skuldara með því að lækka kröfurnar og núna síðast, að því er virðist, krafa um það 

Frú forseti. Ég veit ekki hvort áhugi einhverra amerískra vogunarsjóða á kröfum í gömlu bankana hefur mikið gildi í þessu sambandi. Það sem við erum að ræða um er innan nýju bankanna og raunhagkerfisins íslenska. Spekúlasjónir þeirra koma þar lítið við sögu  Varðandi afstöðu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins held ég að almennt hafi hann verið talsmaður þess og þau sjónarmið hafi komið þar fram 

Virðulegi forseti. Mig langar til þess að varpa fram spurningum til hæstv. fjármálaráðherra vegna athyglisverðra atriða sem fram koma í viljayfirlýsingu ríkisstjórnar Íslands gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, þá kannski sérstaklega atriða sem fram koma í 18. gr. þeirrar viljayfirlýsingar og lúta að skuldum einkaaðila. Það er kunnara en frá þurfi að segja að skuldavandi tugþúsunda íslenskra heimila er því miður mjög alvarlegur og ég held að enginn maður deili um að ríkisstjórninni hefur mistekist að leysa þann vanda. Ýmislegt bendir til þess að hún ráði ekki við hann. Skjaldborgin er ekki risin og ekkert bendir til þess að hún muni yfir höfuð rísa. Í 18. gr. viljayfirlýsingarinnar kemur fram að ríkisstjórnin boðar löggjöf til að bæta úr þeim úrræðum sem hún hefur þegar komið fram með varðandi skuldavanda heimila. Það sem er athyglisverðast í þeirri yfirlýsingu er að þar er sérstaklega tekið fram að þegar þessi úrræði hafa verið lögfest fyrir lok júní 2010 muni ríkisstjórnin ekki fresta frekar greiðslustöðvunum eða nauðungarsölum eftir októberlok 2010. Þetta er athyglisverð yfirlýsing, sérstaklega í ljósi þeirrar stöðu sem heimilin eru í. Það kemur fram í nýlegri skýrslu Seðlabankans og nýleg könnun ASÍ sýndi að rúmlega 90% þeirra heimila sem nýtt hafa sér úrræði ríkisstjórnarinnar telja að meira þurfi að koma til. Þessi yfirlýsing hlýtur að vera bindandi fyrir ríkisstjórnina og ég vil fá að vita hjá hæstv. 

Frú forseti. Það fer alveg sérstaklega vel á því að þingmenn Sjálfstæðisflokksins komi hér upp og leggi þessi mál þannig fyrir að það sé bara alveg sérstakur aumingjaskapur af ríkisstjórninni að hafa ekki leyst allan skuldavanda almennings í landinu. Það kemur úr hörðustu átt, verð ég að segja, að ímynda sér að það séu einhver töfrabrögð í okkar höndum sem geti bara gert þetta allt saman gott eftir eitt stykki banka- og efnahagshrun sem hér varð á vakt Sjálfstæðisflokksins. Það er ekki þannig. Hins vegar er verið að reyna allt sem mögulegt er. Ég tel að þær aðgerðir og þau úrræði hafi þegar hjálpað mjög mikið til, gert mjög stórum hluta fólks kleift að vinna úr sínum málum þó að mikið sé eftir í þeim efnum. Varðandi 18. gr. og það sem sagt er í viljayfirlýsingunni kveður þar við þann gamalkunna tón sem verið hefur í þessum yfirlýsingum frá byrjun að það eigi að draga að því skýr mörk hversu mikið tap sem leiðir af fjármálahruninu verði tekið yfir á hið opinbera, að það eigi ekki að félagsvæða tapið umfram það sem óumflýjanlegt er. Það stef ætti hv. þingmaður að kannast við, „no further socialization of losses“, ef hann skilur það betur á ensku. Ég hygg að þetta orðalag hafi komið inn í ríkisstjórnartíð Sjálfstæðisflokksins. Það er rétt að stefnt er að því að lyfta þeim takmörkunum á nauðungaruppboðum sem settar voru á til að skapa fólki ráðrúm til að vinna úr málum sínum, nýta sér úrræðin og komast með sín mál í þann farveg. Þá ákvörðun var þegar búið að taka áður en núverandi yfirlýsing var undirrituð og frumvarp var komið fram um það að frystingunni á nauðungaruppboðunum yrði aflétt í áföngum á þessu ári. Þau mál færðust því smátt og smátt yfir í venjulegan farveg, enda held ég að engum hafi dottið í hug að við gætum búið við þannig ástand um ókomin ár að hér væri ekki hægt að fullnusta mál með þeim hætti sem lög og reglur gera ráð fyrir. Hins vegar var það skjól sem þannig var búið til mjög mikilvægt og það hefur m.a. nýst þúsundum og aftur þúsundum heimila til að leita sér ráðgjafar, velja þau úrræði 

Virðulegi forseti. Ég sé að fátt hefur breyst í þessum þingsal hjá hæstv. fjármálaráðherra síðan ég var hér síðast, hann svarar eðlilegum spurningum með útúrsnúningum og skætingi. Það er alvarlegt mál þegar hæstv. ríkisstjórn gefur út yfirlýsingar um að við lok október 2010 verði ekki veittir frekari frestir varðandi þau heimili sem eiga yfir höfði sér nauðungarsölu. Ég skil ekkert í hæstv. fjármálaráðherra að svara þessum eðlilegu spurningum, sem ég varpa hér fram út af yfirlýsingum sem hann sjálfur skrifaði undir, eins og hann gerir. Það er engin framkoma gagnvart þinginu og heldur ekki því fólki sem í hlut á. Ríkisstjórnin verður að svara því hvernig hún ætlar að leysa vanda þess fólks sem á yfir höfði sér nauðungarsölu ef henni tekst ekki að 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk.

Frú forseti. Ég endurtek að sú tilhögun mála varðandi það hvenær aflétt yrði frystingu á nauðungarsölum var þegar ákveðin. Reyndar hafði sá frestur, ef ég man rétt, verið tvíframlengdur frekar en einu sinni og átti upphaflega að renna út 1. febrúar sl. eða svo. Síðan var ákveðið að lengja í þessum fresti til að búa til lengra tímabil fyrir fólk til að vinna úr sínum málum og nýta sér þar á meðal þau nýju úrræði sem nú eru til umfjöllunar á Alþingi, en ég held að öllum hafi verið ljóst að þetta fyrirkomulag yrði ekki svona til langrar frambúðar. Mælir hv. þingmaður e.t.v. með því sérstaklega, er það nálgun hans að þessum vandamálum að það eigi bara að frysta málin þannig um ókomin ár? Það verður að búa þessu eitthvert umhverfi í tíma, rúmi og reglum þannig að unnið sé úr hlutunum innan einhverra tilskilinna tímamarka. Samtímis því hafa réttindi skuldara og manna við m.a. nauðungarsölur verið stóraukin, 

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra er vinsæll í dag, eins og svo oft í þinginu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í orð sem féllu í viðtali við seðlabankastjóra í Morgunblaðinu 1. apríl. Ég er búinn að fara vel yfir þetta og þetta er alvöruviðtal, þetta er ekkert plat, þetta viðtal við seðlabankastjóra. Hann fjallar m.a. um sparifjáreigendur og tryggingar á innstæðum í bönkum. Seðlabankastjóri segir, með leyfi forseta: „Það kann að vera að það þurfi að breyta lögunum þannig að innstæður séu tryggðar upp að ákveðnu hámarki í einu vetfangi en hins vegar þarf að velja réttan tímapunkt til þess.“ Það sem ég er að velta fyrir mér og langar að spyrja hæstv. ráðherra er: Er sá tímapunktur að nálgast að ríkisstjórnin ætlar í einu vetfangi að taka af og afturkalla þá yfirlýsingu sem gefin var út varðandi innstæður í bönkum? Það leiðir til annarrar spurningar: Er ríkisvaldið þá að hverfa frá ábyrgð á innstæðum? Síðan er þriðja spurningin, því að væntanlega mun koma að því að tryggingar á innstæðum breytast með einhverjum hætti: Verður gefinn einhver aðlögunartími áður en þetta er ákveðið eða mun þetta gerast með þeim hætti sem seðlabankastjóri lýsir, mun ríkið í einu vetfangi taka af og afturkalla þær yfirlýsingar sem hafa verið gefnar um tryggingar á innstæðum? Ég held að það sé hollt fyrir okkur að velta þessu fyrir okkur, ekki síst í ljósi þess að við höfum ekki hugmynd um, og höfum ekki fengið nein svör um það, hverjir eiga nú a.m.k. tvo af bönkunum sem er nýbúið að einkavæða. Því hljótum við að vilja fá upplýsingar um það hvort ríkið hyggist gera einhverjar breytingar á ábyrgðum sínum eða því sem það hefur gefið út.

Frú forseti. Hv. þingmaður hreyfir hér mikilsverðu máli. Það stendur einfaldlega þannig að bæði eldri og nýlegri yfirlýsingar af hálfu íslenskra stjórnvalda, um að allar innstæður í íslenskum fjármálastofnunum verði tryggðar, eru í fullu gildi. Á þá yfirlýsingu reyndi óbeint, má segja, á sumardaginn fyrsta. Að sjálfsögðu stóð ekkert annað til en að tryggja framkvæmd þeirra aðgerða sem þá var óhjákvæmilegt að ráðast í og við ræðum frekar á eftir þannig að allar innstæður yrðu færðar yfir og þeim komið í skjól. Um það mál er hins vegar sömuleiðis það að segja að ég held að enginn sjái fyrir sér að slík allsherjartrygging á öllum innstæðum í fjármálastofnunum verði við lýði um langa framtíð, væntanlega ekki ætlunin og ekki æskilegt. Þá þarf að hverfa frá því með einhverjum hætti. Það verður þá fyrst gert þegar nýtt innstæðutryggingarkerfi er komið á. Það er til umfjöllunar á Alþingi í frumvarpsformi að innleiða nýjar reglur í þeim efnum og hækka fjárhæðirnar, sem áður voru hinar margrómuðu 20.887 evrur, í 50.000 evrur per reikning. Í framhaldi af því og þegar hið nýja innstæðutryggingarkerfi verður komið til sögunnar og farið að virka - það verður auðvitað ekki sterkt fjármagnað í byrjun - hlýtur að koma til álita með hvaða hætti þessar yfirlýsingar, sú sem fyrst var gefin af fyrri ríkisstjórn í október 2008 og síðan endurnýjuð a.m.k. tvisvar sinnum af núverandi ríkisstjórn, verða þá aftengdar. Hvernig það verður gert nákvæmlega og hvenær get ég ekki svarað hér og nú enda ekki endilega víst að það væri það skynsamlegasta. Kannski innleiða menn bara hið nýja fyrirkomulag í einhverjum skrefum sem liggja fyrir fyrir fram og svo hefur það sinn gang. Það er mikilvægt að það sé gert þannig að enginn óróleiki skapist í kringum slíka aðgerð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir alveg ágætlega skýr svör. Ef ég hef skilið hæstv. ráðherra rétt er ég sammála honum um að það er mjög mikilvægt að fara mjög varlega í þær breytingar sem gerðar verða varðandi þetta mál og þessar tryggingar til þess að skapa ekki óróa og uppþot. Því má velta því fyrir sér hvort til greina komi að ríkisvaldið haldi þessari yfirlýsingu í gildi í einhvern ákveðinn tíma á meðan hið nýja innstæðukerfi er að byggja sig upp eða að öðlast trúverðugleika og sess þannig að ekki sé höggvið á þetta á einhverjum ákveðnum tímapunkti og nýtt kerfi skilið eftir í óvissu. Ég held að við getum verið sammála um að það sé betra að fara að öllu með gát en ekki að gera þetta í einu vetfangi, eins og ágætur seðlabankastjóri 

Frú forseti. Það er mikilvægt að árétta það að allar innstæður eru eins og sakir standa tryggðar og þær verða það þangað til annað verður boðað. Reyndar er nú hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra kominn í salinn sem þetta heyrir undir frekar en þann sem hér stendur. Ég held að það sé líka ástæða til að hafa í huga að hinar nýju fjármálastofnanir eru auðvitað settar á laggirnar með hliðsjón af því ástandi sem hér er og það eru gerðar mjög ríkar kröfur um eigin fjármögnun þeirra, mun hærra hlutfall en almennt er viðhaft, kannski 16% í staðinn fyrir 8%. Í þeim skilningi ættu allir að geta verið öruggir með innstæður sínar, þær eru þá vistaðar núna í endurreistum eða endurfjármögnuðum fjármálastofnunum með mjög sterkan eiginfjárhag. Ekki ætti því að vera ástæða til að hafa áhyggjur af því þó að hið nýja innlánstryggingakerfi verði ekki mikið fjármagnað fyrstu missirin sem það verður við lýði, eðlilega, því að þar þarf að byggjast upp sjóður á komandi tímum. 
             Sem sagt, þegar fréttir berast af þessu verða þær fluttar en annað er ekki hægt að segja um málið á þessu stigi.

Frú forseti. Árið 2008 tapaði Íbúðalánasjóður sjö milljörðum. Árið 2009 tapaði Íbúðalánasjóður þremur milljörðum. Eftir því sem hægt er að lesa er tap Íbúðalánasjóðs 2008 vegna áhættufjárfestinga í skuldatryggingu. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra sem heldur utan um kassann: Hvernig í ósköpunum geta slíkar áhættufjárfestingar eins og þær sem Íbúðalánasjóður stundaði rúmast innan fjárfestingarheimilda Íbúðalánasjóðs? Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort gripið hafi verið til ráðstafana og þá hverra. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra: Hver er staða Íbúðalánasjóðs í dag í raun og veru? Og er það rétt að ef það yrði u.þ.b. 1% útlánatap miðað við stöðu Íbúðalánasjóðs í dag þýddi það að neikvætt eigið fé sjóðsins yrðu þrír til fjórir milljarðar?

Frú forseti. Málefni Íbúðalánasjóðs heyra undir félagsmálaráðherra en að sjálfsögðu fylgjumst við með þeim í fjármálaráðuneytinu og höfum af þeim áhyggjur. Það er rétt sem fram kom í máli hv. þingmanns, svo sárgrætilegt sem það er, að Íbúðalánasjóður varð fyrir umtalsverðum skakkaföllum bæði á árinu 2008 og 2009, ekki fyrst og fremst vegna þess að um töpuð útlán væri að ræða til viðskiptavina sjóðsins heldur vegna þess að hann tapaði talsverðu fé sem hann átti geymt eða sem var í ávöxtun hjá öðrum fjármálastofnunum. Það er sárgrætilegt. Það hefur leitt til þess að eigið fé sjóðsins er komið nokkuð niður fyrir þau viðmiðunarmörk sem menn hafa viljað halda sig við, 4% eða helst 5%, og þarf þá einhverra aðgerða við til þess að koma því í samt lag aftur. Það er að vísu búið að auka eitthvað vaxtaálag í útlánum en það kemur eingöngu til góða í nýjum útlánum en ekki í því sem fyrir er þannig að það er að sjálfsögðu ekki hægt að útiloka að grípa verði til einhverra aðgerða til að styrkja stöðu Íbúðalánasjóðs á næstunni. Þau mál eru í athugun, félagsmálaráðherra hefur kynnt stöðu sjóðsins í ríkisstjórn og frekari tillagna er að vænta í þeim efnum innan skamms.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig langar að spyrja hann aftur: Telur hann að slíkar áhættufjárfestingar Íbúðalánasjóðs rúmist innan fjárfestingarheimilda sjóðsins? Og telur hann að í ljósi þessa þurfi hugsanlega að setja fjárfestingarheimildum sjóðsins sterkari reglur? Í öðru lagi: Er það ekki rétt að viðmiðið um eigið fé er bundið samkvæmt lögum og að frumvarp um breytingu á því þyrfti þá að koma fyrir Alþingi?

Frú forseti. Ég veit ekki hvort það er alveg sanngjarnt að tala um þessa hluti hjá Íbúðalánasjóði sem áhættufjárfestingar. Ég held að þetta sé frekar spurning um hvort Íbúðalánasjóður þurfi að setja sér einhverjar strangari reglur um hvar hann geymir fé eða vistar það. Þarna var ekki um að ræða áhættufjárfestingar í þeim skilningi að Íbúðalánasjóður væri bara að kaupa og selja hlutabréf eða eitthvað í þeim dúr heldur var þetta meira spurningin um hvar hann reyndi að ávaxta sitt fé og hverjum hann treysti fyrir því. Þar má eftir á að hyggja segja að betur hefði mátt takast til en t.d. að Íbúðalánasjóður geymdi umtalsvert fé í ónefndum fjárfestingabanka sem reyndist ekki vel á sig kominn að innan þegar það mál komst í sviðsljósið. Þessa hluti þarf að sjálfsögðu að skoða og er rétt og skylt að fara yfir þá. Kannski á almennt séð að fara yfir reglur sem snúa að lífeyrissjóðum og Íbúðalánasjóði og öðrum slíkum mikilvægum kjölfestuaðilum, hvaða áhættu þeim  Varðandi eiginfjárgrunninn hygg ég að það sé rétt hjá hv. þingmanni að ef það er ekki beinlínis í lögum er það a.m.k. þannig að Íbúðalánasjóður er fjármálafyrirtæki og á að 

Efnahags- og viðskiptaráðherra hefur óskað eftir því að gefa munnlega skýrslu hér á Alþingi um fjárhagslega endurskipulagningu sparisjóðakerfisins. Samkomulag er um tilhögun umræðunnar og mun hún standa í eina og hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Í kjölfar bankahrunsins varð strax ljóst að fjárhagsstaða íslensku sparisjóðanna var, með örfáum undantekningum, afar erfið. Afkoma sparisjóðanna var afleit árið 2008. Hjá flestum þeirra varð veruleg rýrnun á eigin fé, einkum vegna lækkunar á hlutabréfavirði og gangvirði eignarhluta í félögum en einnig vegna taps á útlánum og skuldabréfaeign. Þá var afkoma af kjarnastarfsemi fyrir skatta neikvæð hjá flestum þeirra og hafði raunar verið það löngu fyrir hrun bankakerfisins. Það lá því fyrir að margir sparisjóðanna hefðu þörf fyrir að auka stofnfé sitt til að styrkja eiginfjárgrundvöll og rekstrarhæfi og að jafnframt þyrfti að hagræða mikið í rekstri sparisjóðakerfisins. Eins og margar aðrar innlendar fjármálastofnanir og raunar erlendar líka höfðu margir sparisjóðir byggt hagnað sinn á djörfum fjárfestingum á undangengnum árum og gátu þar með horft fram hjá því að undirliggjandi rekstur stæði ekki undir kostnaði. Þannig var rekstrarkostnaður sumra sparisjóða vel yfir 100% af tekjum af svokallaðri kjarnastarfsemi, fyrst og fremst hefðbundnum inn- og útlánum, sem flestir myndu telja að ætti að vera kjarni í rekstri sparisjóðs. Þá höfðu nokkrir sparisjóðir á síðustu árum hækkað stofnfé sitt mjög mikið og greitt stofnfjáreigendum ríflegan arð, sem gekk á varasjóði þeirra. Stærsta sparisjóðnum, SPRON, var sem kunnugt er breytt í hlutafélag og nokkrir aðrir sjóðir stefndu að sambærilegri breytingu. Til undirbúnings því var ráðist í mikla loftfimleika við útgáfu stofnfjár og arðgreiðslur þannig að hluti af óráðstöfuðu eigin fé sparisjóðanna færðist til stofnfjáreigenda. Þessi saga liggur þegar fyrir að verulegu leyti þótt ýmsum spurningum sé ósvarað. Það er mikilvægt að hún verði öll skráð svo hægt sé að draga af henni eðlilegan lærdóm og komast að því hvar ábyrgð liggur. Ég tek því undir með þeim, m.a. rannsóknarnefnd Alþingis, sem telja ástæðu til að rannsaka það hvers vegna íslenska sparisjóðakerfið fór svo illa út af sporinu sem raun ber vitni. Ég geri ráð fyrir að þingmannanefndin sem fjallar um fyrrnefnda skýrslu rannsóknarnefndarinnar muni taka afstöðu til þess hvort og þá hvernig slík rannsókn mun fara fram. Tveir umsvifamiklir sparisjóðir voru komnir í veruleg vandræði áður en bankakerfið hrundi. Stóðu þess vegna yfir viðræður milli Kaupþings og SPRON annars vegar og Kaupþings og Sparisjóðs Mýrasýslu hins vegar á haustmánuðum 2008 um sameiningu sparisjóðanna tveggja við Kaupþing. Þegar efnahagsreikningar sparisjóða voru gerðir upp í lok árs 2008 blasti við að varasjóður var í mörgum tilfellum löngu uppurinn og jafnvel orðinn neikvæður í mörgum sparisjóðanna. Erfiðleikar sparisjóðanna voru einnig nátengdir erfiðleikum Sparisjóðabankans, sem hét um tíma Icebank. Þannig höfðu sparisjóðirnir í umtalsverðum mæli keypt skuldabréf stóru bankanna þriggja, lagt þau að veði gegn lánum frá Sparisjóðabankanum sem aftur lagði bréfin að veði í Seðlabankanum gegn aðgengi að lausu fé. Þessi viðskipti hafa almennt verið nefnd viðskipti með „ástarbréf“. Þegar stóru bankarnir sigldu í þrot urðu skuldabréf þeirra að sjálfsögðu verðlítil. Sparisjóðabankinn fór í þrot og við það eignaðist Seðlabankinn umtalsverðar kröfur á hendur sparisjóðunum. Auk þess að vera umsvifamikill lánveitandi sparisjóðanna þjónaði Sparisjóðabankinn þeim m.a. á vettvangi greiðslumiðlunar og fjárstýringar. Þrot Sparisjóðabankans hafði því slæm áhrif á sparisjóðakerfið í heild. Sparisjóðabankinn, SPRON og Sparisjóður Mýrasýslu áttu í viðræðum við kröfuhafa vegna fjárhagslegrar endurskipulagningar veturinn 2008–2009. Öll höfðu þessi fjármálafyrirtæki fengið ítrekaðan frest frá Fjármálaeftirlitinu til að lagfæra eiginfjárstöðu sína sem var neikvæð og þar með langt undir lögbundnu lágmarki. Hinn 21. mars í fyrra tók Fjármálaeftirlitið yfir stjórn Sparisjóðabankans og SPRON. Viðræður við lánardrottna höfðu ekki skilað árangri og ljóst var að lausafjárstaða þeirra og eiginfjárstaða var slík að ekki varð við það búið lengur. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins voru innstæður viðskiptavina SPRON fluttar til Nýja Kaupþings, sem nú heitir Arion banki, og gátu viðskiptavinir SPRON nálgast innstæður sínar þar. Byr tók við hlutverki greiðslumiðlunar fyrir sparisjóðina sem Sparisjóðabankinn hafði áður þjónað. Sparisjóður Mýrasýslu hafði einnig verið í samningaviðræðum við kröfuhafa sem fyrr segir. Niðurstaða þeirra viðræðna varð að Nýja Kaupþing eða Arion banki, sem var stærsti kröfuhafi sparisjóðsins, keypti allar eignir hans og greiddi fyrir með skuldabréfi og útgáfu nýrra hluta. Samhliða því eignaðist Nýja Kaupþing allt stofnfé Sparisjóðs Mýrasýslu. Síðustu 12 mánuði hafa stjórnvöld haldið áfram að vinna með sparisjóðunum að því að finna viðunandi lausn á vanda þeirra sparisjóða sem enn voru standandi eftir áföll vetrarins 2008–2009. Í mars á þessu ári töldust sjálfstætt reknir sparisjóðir 12 talsins á landinu með 47 afgreiðslustaði. Eignir sparisjóðanna hafa að sjálfsögðu rýrnað frá því í árslok 2008 en hlutfallslega stærð má þó reikna út frá stöðu þeirra þá. Í árslok 2008 námu heildareignir sparisjóðanna um 690 milljörðum kr. samkvæmt bókfærðu mati. Þar af voru eignir Byrs, SPRON og dótturfélags þess nb.is, Sparisjóðsins í Keflavík og Sparisjóðs Mýrasýslu, sem nú eru allir komnir í þrot, um 625 milljarðar kr. alls og eignir allra annarra sparisjóða því til samans aðeins um 65 milljarðar kr. eða um tíundi hluti heildarinnar. Af þessum fjórum stærstu sparisjóðum fóru SPRON og nb.is og Sparisjóður Mýrasýslu ýmist í þrot eða runnu inn í Arion banka á síðasta ári sem fyrr segir. Eftir hremmingar vorsins voru vandamál Byrs og Sparisjóðsins í Keflavík auk minni sparisjóðanna þannig enn óleyst. Stjórnvöld freistuðu þess að stuðla að því að vandi stærstu fyrirtækjanna tveggja yrði leystur í frjálsum samningum kröfuhafa og sparisjóðanna. Fyrir síðustu áramót lágu þannig fyrir drög að samkomulagi, en jafnframt þurfti að vinna ítarlegt mat á eignum og rekstrarhæfi sjóðanna þannig að kröfuhafar gætu tekið afstöðu til tilboðsins. Efnahags- og viðskiptaráðuneytið og fjármálaráðuneytið létu einnig ráðgjafarfyrirtækið Oliver Wyman vinna ítarlega úttekt á endurskipulagningu sparisjóðanna, meðal annars til að meta þörfina fyrir eiginfjárframlag. Um líkt leyti hóf Seðlabankinn einnig viðræður við minni sparisjóðina um formbreytingu krafna þeirra þannig að hluta krafna Seðlabankans á hendur sparisjóðunum yrði breytt í víkjandi lán en hluta í stofnfé. Víkjandi lánin yrðu færð yfir í eignarhaldsfélag Seðlabankans en stofnfé til Bankasýslu ríkisins gegn greiðslu úr ríkissjóði. Viðræður Byrs og Sparisjóðs Keflavíkur við kröfuhafa tóku drjúgan tíma og lengi vel virtist góð von um að samningar næðust. Í síðustu viku varð hins vegar ljóst að innlendir kröfuhafar höfðu ákveðið að fallast á samkomulag það sem lagt hafði verið fyrir, en umtalsverður hluti erlendra kröfuhafa var því mótfallinn. Fimmtudaginn 22. apríl ákváðu því stjórnir beggja sparisjóðanna að fara þess á leit við Fjármálaeftirlitið að það tæki yfir starfsemi viðkomandi fyrirtækis. Innstæður og eignir sparisjóðanna voru þá flutt til nýrra fjármálafyrirtækja sem stofnuð voru í þeim tilgangi af fjármálaráðuneytinu. SpKef sparisjóður tók við hlutverki Sparisjóðsins í Keflavík en Byr hf. við hlutverki Byrs sparisjóðs. Nýjar stjórnir tóku við störfum að kvöldi fimmtudagsins 22. apríl. Starfsfólk Seðlabankans og Reiknistofu bankanna vann sleitulaust þá um kvöldið og nóttina við að færa allar innstæður og eignir milli kerfa og tryggja það að þjónusta tengd greiðslumiðlun, hraðbönkum, netbönkum og greiðslukortum gengi hnökralaust fyrir sig. Það gekk eftir og að morgni föstudagsins 23. apríl opnuðu þessar stofnanir og öll útibú þeirra undir nýjum nöfnum. Enn er mikið verk óunnið við endurskipulagningu á rekstri þeirra sparisjóða sem enn eru starfandi í landinu. Ríkið hefur nú tekið, a.m.k. um tíma, yfir starfsemi tveggja stærstu sparisjóðanna sem eftir voru og von er á því að Bankasýsla ríkisins taki yfir eignarhluti minni sparisjóðanna að verulegu leyti. Ríkisvaldið þarf óhjákvæmilega að móta stefnu um það hvernig það vill vinna úr málum sparisjóðakerfisins. Aðkoma efnahags- og viðskiptaráðuneytisins verður fyrst og fremst vegna regluverks og umgjarðar fjármálamarkaðarins. Hér má nefna að í júlí í fyrra voru samþykkt á Alþingi lög um breytingar á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki er vörðuðu sparisjóðina. Þar var m.a. tekið mið af þeirri vinnu sem fram fór í nefnd sem viðskiptaráðherra skipaði á árinu 2007 til að endurskoða ákvæði laga um fjármálafyrirtæki sem varða sparisjóði. Lagabreytingarnar sem Alþingi samþykkti síðastliðið sumar fólu í sér að félagaform sparisjóðanna var skilgreint betur og eignarréttindi stofnfjáreigenda voru nánar afmörkuð. Þeir eiga þannig enga hlutdeild í óráðstöfuðu eigin fé eða varasjóðum sparisjóðsins. Tekið var fyrir að stofnaðir yrðu nýir hlutafélagasparisjóðir eða eldri stofnfjársparisjóðum breytt í hlutafélagasparisjóði. Hins vegar voru takmarkanir um sölu og innlausn stofnfjár felldar á brott þannig að viðskipti með stofnfé lytu sömu reglum og viðskipti með eignarhluti í öðrum fjármálafyrirtækjum. Einnig var sparisjóðum gert auðveldara að sækja sér nýtt stofnfé. Þrengt var að heimildum til arðgreiðslna með því að aðeins er heimilt að greiða út arð ef hagnaður hefur verið af rekstri og helmingur hagnaðar þarf að vera læstur inni í sjóðnum til frambúðar en ekki greiddur út sem hækkun stofnfjár eða arður. Þannig voru gerðar róttækar breytingar á rekstrarfyrirkomulagi sparisjóða, sérstaklega hvað varðar samskipti þeirra og arðgreiðslur til eigenda Ekki verður svo skilið við málefni sparisjóðanna að ekki sé minnst á vanda stofnfjáreigenda. Á árunum 2007 og 2008 höfðu margir sparisjóðir undirbúið hlutafélagavæðingu eða sameiningar og gáfu af því tilefni út nýtt stofnfé. Fjöldi manna keypti þetta nýja stofnfé og tóku margir veruleg lán til kaupanna. Stofnfé þessa fólks hefur nú gufað upp að mestu eða jafnvel öllu leyti. Vandi þessara fjárfesta er tilfinnanlegur og sambærilegur vanda þeirra sem keyptu hlutafé í bönkum og öðrum skráðum félögum sem nú er orðið verðlaust. Á annað þúsund milljarða í hlutafé tapaðist þegar viðskiptabankarnir þrír féllu, en þær fjárfestingar voru einnig að miklum hluta fjármagnaðar með lánum. Vitaskuld er ekki hægt að gera upp á milli þeirra sem lenda í vanda vegna fjárfestinga sem þessara en það er brýnt að unnið verði úr þessari stöðu sem fyrst, einkum með samningum lánardrottna og lánþega sem gera hinum fjölmörgu fjölskyldum kleift að ná aftur tökum á fjármálum sínum. Þótt hið endurreista sparisjóðakerfi verði til muna minna en það sem hrundi mun það áfram gegna mikilvægu hlutverki í hinu íslenska hagkerfi. Sparisjóðir munu sérstaklega skipta miklu við að tryggja aðgang að eðlilegri fjármálaþjónustu utan þéttbýlisins á suðvesturhorni landsins. Þeir munu hafa alla burði til að sjá einstaklingum og smærri fyrirtækjum fyrir grunnfjármálaþjónustu og hafa náin tengsl við sína heimabyggð. Þetta er eðlilegt hlutverk sparisjóða og í hinni löngu sögu íslenska sparisjóðakerfisins ræktu þeir þetta hlutverk lengst af með ágætum. Sparisjóðir þurfa framvegis að gegna þessu hlutverki með miklu minni kostnaði en undanfarin ár. Sparisjóðum mun þurfa að fækka umtalsvert með sameiningu og sparisjóðakerfið mun þurfa að leggja niður eða skera verulega niður stóran hluta þeirrar yfirbyggingar sem byggð hefur verið upp vegna rekstrar sjóðanna undanfarin ár. Það á þó ekki að þurfa að koma að neinu umtalsverðu leyti niður á þeirri þjónustu sem þeir veita. Það mun fyrst og fremst koma í hlut Bankasýslu ríkisins og forsvarsmanna sparisjóðanna að sjá til að þetta gangi eftir en einnig munu Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn gegna þar nokkru hlutverki. Jafnframt er mikilvægt að heimamenn á hverjum stað fái að koma að þessari vinnu enda munu þeir verða bæði viðskiptavinir og bakhjarlar sparisjóðanna, hér eftir sem hingað til.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir það að veita okkur tækifæri og flytja þessa skýrslu, gefa okkur tækifæri til að ræða þessi mál með aðeins ítarlegri hætti en við gerum alla jafnan, t.d. í utandagskrárumræðum. Hæstv. ráðherra lýsti samningaferlinu og forsögunni, gerði það ágætlega þótt ég væri kannski ekki sammála öllu því sem þar kom fram eða þeirri túlkun eða skýringu. En hann leiddi okkur að þeirri niðurstöðu sem menn komust að og lá fyrir á sumardaginn fyrsta. Það er kannski ágætt að niðurstaðan liggi fyrir að þessu leyti vegna þess að óvissutíminn er alltaf erfiðastur, ekki síst fyrir starfsfólk þessara stofnana sem búið hefur við mikið óöryggi í langan tíma. Þó verð ég að segja að í mínum huga er enn mikil óvissa í þessu öllu saman, kannski enn frekar eftir ræðu hæstv. ráðherra, og fjölmörgum spurningum er enn ósvarað. Þegar við stóðum hér í haust, sumar og vetur og ræddum Icesave-málið voru ýmsir sem líktu þeirri atburðarás við kvikmynd sem heitir Groundhog Day þar sem helsta sögupersónan vaknar og það er alltaf sami dagurinn. Dagurinn líður, svo vaknar sögupersónan aftur næsta morgun og þá byrjar sami dagurinn aftur. Ég verð að segja að þessi tilvísun á við fleira en Icesave-málið vegna þess að nú líður mér eins og við séum komin ár aftur í tímann. Þeir hlutir sem ég hef áhyggjur af í sambandi við sparisjóðina eru nákvæmlega þeir sömu og við ræddum fyrir réttu ári þegar lögunum um fjármálafyrirtæki, sem hæstv. ráðherra minntist á, var breytt. Ég hef áhyggjur af sömu atriðum og ég vakti athygli á í umræðum í fyrra. Hvað gerir sparisjóð að sparisjóði? Er sparisjóður 100% í eigu ríkisins? Er það sparisjóður? Er mögulegt að hafa slíkan sparisjóð? Hver er framtíðarsýnin? Hvernig ætlar ríkið út úr rekstrinum? Hver er hvatinn fyrir menn að koma inn í þetta nýja sparisjóðakerfi sem stofnfjáreigendur? Hvernig á að bregðast við vanda þeirra stofnfjáreigenda sem hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni, sérstaklega í Húnavatnssýslunum þar sem menn tóku lán fyrir stofnfjárkaupum sínum? Í kringum fjórðungur af íbúunum á því svæði er í gríðarlegum vandræðum. Hæstv. ráðherra líkti stofnfjárbréfunum við hlutabréf, á því er grundvallarmunur. Gleymum því ekki að þegar viðkomandi einstaklingar tóku þessa ákvörðun var litið til þágildandi laga sem giltu gegn ákveðinni tryggingu vegna þess að ef illa færi væri hægt að innleysa bréfin á genginu einn. Þetta fólk gerði sig sekt um að treysta á gildandi löggjöf, ef svo má segja. Það er skortur á heildarsýn sem við gagnrýndum í fyrra. Eftir ræðu hæstv. ráðherra finnst mér sá skortur á heildarsýn enn vera frekar æpandi. Hæstv. ráðherra fór mjög vel yfir það hvernig t.d. hvernig Sparisjóður Mýrasýslu var innlimaður í Nýja Kaupþing. SPRON fór á hausinn og reyndar eru fyrrum viðskiptavinir SPRON í miklum vanda t.d. þegar kemur að greiðsluvandaúrræðum vegna þess að þar vísar hver á annan. BYR er núna samkvæmt nýjustu fréttum BYR hf. en Sparisjóðurinn í Keflavík er SpKef sparisjóður þannig að þarna er engin heildarsýn nema heildarsýnin sé sú að vera með nýtt trikk fyrir hvern sparisjóð sem lendir í vandræðum. En það er greinilegt í þessu öllu saman að SpKef sparisjóði er ætlað að vera hryggjarstykkið í nýju sparisjóðakerfi, enda langstærsti sparisjóðurinn sem er eftir í kerfinu. Ég ætla aðeins að gera það að umtalsefni síðar, en þá er spurning mín: Hvað með BYR hf.? Hvað ætlar hæstv. ríkisstjórn og ríkið með þá fjármálastofnun? Er ætlunin að búta hana niður eða er ætlunin að sameina hana annarri fjármálastofnun eða öðrum fjármálastofnunum, Landsbankanum, hinum ríkisbankanum? Hafa menn yfirleitt alltaf hugsað út í það eða kemur þetta allt í ljós síðar? Í fyrra þegar við spurðum þessara spurninga var sérstaklega tekið fram að nefndinni sem samdi það frumvarp var ekki ætlað að takast á við framtíðarsýn sparisjóðakerfisins. Það yrði að bíða betri tíma. Er sá góði tími kominn? Vitum við eitthvað um þetta núna? Hversu lengi ætlar ríkið sér að eiga þessar fjármálastofnanir? Okkur var sagt í viðskiptanefndinni fyrr í vikunni að það stæði ekki til, að það væri langur tími sem ríkið ætlaði að eiga þennan hlut. En hvernig ætlar ríkið þá út úr þessari starfsemi? Því hefur heldur ekki verið svarað, ekki heldur í nefndinni. Það var sagt að Bankasýslan mundi sjá um þetta. Það er sem sagt engin sýn, það er engin útgönguáætlun hjá ríkinu. Hæstv. ráðherra talaði um að gera ætti stofnfjáreigendum kleift að koma inn í þetta og heimamenn ættu eftir sem áður að verða tryggir bakhjarlar. En þeir gera það ekki vegna þess að hæstv. ráðherra finnst að þeir eigi að gera það. Þeir verða að hafa einhvern hvata til þess. Við gagnrýndum ýmis atriði í fyrra, við gagnrýndum flýtinn og fórum í gegnum það mál. Við gagnrýndum líka 7. gr. sem var heimildin til niðurfærslu stofnfjár. Ég horfi á hv. þm. Guðbjart Hannesson sem tók m.a. þátt í þeirri umræðu með okkur í stjórnarandstöðunni og lýsti þeirri skoðun sinni að setja ætti á þetta eitthvert gólf til þess að hafa einhvern hvata fyrir stofnfjáreigendur til að vera inni í sparisjóðunum og viðhalda þannig hugsuninni í kerfinu. En það var talið allsendis óþarft, það stæði hreinlega ekki til að færa þetta niður í núll, en við sjáum núna hvernig þetta er. Núna er ríkið eini eigandinn að tveimur stærstu sparisjóðunum og allir nema tveir, held ég, fá einhvers konar framlag frá ríkinu. Það mun þá væntanlega færa niður stofnfé sitt. Ef við förum aðeins að samningunum við kröfuhafana erum við búin að kalla eftir upplýsingum um allt ferlið og höfum fengið nokkra fundi. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir, allt þar til nýlega voru menn tiltölulega bjartsýnir á að þetta ferli mundi allt saman ganga upp. Þetta er búið að vera hálfgerð rússíbanareið og ég geri ekkert lítið úr því að þetta kerfi er flókið og margir aðilar komu að því. En það hefur alltaf vakið hjá mér spurningar sem gerðist í haust þegar við vorum nálægt því, eftir því sem okkur skildist, að ná samkomulagi þegar kröfuhafar voru búnir að fallast á ákveðna leið. Ríkið og allir voru komnir að ákveðinni niðurstöðu, byrjað var að gera drög að pappírunum, eftir því sem manni skildist. En þá fer ríkið fram á enn eina úttektina, sem eru annaðhvort 12 eða 13 í öllu þessu ferli. Eftir það stekkur ríkið frá borði og setur fram nýjar kröfur sem ekki var hægt að ganga að þannig að ferlið fer allt í uppnám og rennur út í sandinn. Þarna held ég að sé ákveðin vendipunktur, ekki vegna þess að það ferli hafi runnið út í sandinn þá heldur skilur maður svo sem erlendu kröfuhafana sem eru, eftir því sem maður heyrir um í fjölmiðlum, búnir að fá nóg af Íslendingum. Ef þetta hefur verið takturinn í samningaviðræðunum er ekkert skrýtið að menn fái nóg af Íslendingum. Tilfinningin sem ég hef haft, og hvernig hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra nálgaðist umræðuna áðan styrkir þá tilfinningu, er að það hafi aldrei verið neitt sérstaklega ríkur vilji til að bjarga sparisjóðunum. Menn tala um að þarna hafi einhver ægileg græðgisvæðing farið af stað. Það er næstum því eins og menn segi: Þá er þetta bara svona, þetta ætti að kenna þessu fólki. En það er kannski ekki alveg þannig sem við ættum að nálgast þetta. En það eru margar spurningar um framtíð sparisjóðakerfisins. Eins og ég sagði áðan er Sparisjóðnum í Keflavík ætlað að vera hryggjarstykki. En hvernig hugsa menn sér sparisjóðakerfið í framtíðinni og hvað gerir sparisjóð að sparisjóði? Hér er hugmyndafræði sparisjóðanna sett fram af þeim sjálfum árið 2009, með leyfi forseta: „Sparisjóður er sjálfseignarstofnun undir forræði heimamanna. Fjöldahreyfing einstaklinga og lögaðila sem með stofnfé og/eða viðskiptum tryggja eðlilega fjármálaþjónustu í sínu héraði.“ Þá eru það spurningarnar sem við höfum verið að spyrja í heilt ár, það er aldrei mikilvægara en nú að fá svör við þeim: Hvernig mun ríkið losa sig út úr þessum rekstri? Hvernig verður stofnfé komið í hendur heimamanna þannig að sparisjóðurinn verði fjöldahreyfing sem er bakhjarl? Verður núverandi stofnfjáreigendum gefinn forkaupsréttur? Verður öllum almenningi á svæðinu gefinn kostur á að kaupa? Stóra spurningin er þessi: Af hverju ætti einhver að vilja koma inn í þetta sem stofnfjáreigandi núna þegar ríkið er komið inn í þetta? Eftir að hafa hlýtt á ræðu ráðherra er ég eiginlega sannfærð um að markmiðið er kannski ágætt, að tryggja bankaþjónustu á landsbyggðinni, 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna hér um sparisjóðina og stöðuna sem við erum komin í varðandi það mál, ég harma að það hafi ekki gengið eftir sem lagt var upp með á síðasta ári og raunar allt frá því hrunið varð, að reyna að bjarga sparisjóðunum. Þetta er gamalt, gott og traust form og hefur verið ákveðin tegund í fjármálastarfsemi okkar. Sparisjóðirnir þjónuðu vel sinni heimabyggð og höfðu ákveðnu, mikilvægu hlutverki að gegna. En því miður þróuðust þeir eins og raun ber vitni vegna þess að ákveðnir aðilar og ákveðin lífssýn bentu á að þarna lægi inni dautt stofnfé sem þyrfti að nýta með einhverjum hætti. Hófst þá ágangur í þá veru að breyta þessu í hlutafé, helst í sölu og koma því þannig fyrir að menn gætu grætt á þessu stofnfé. Síðan þekkja menn söguna þegar þessi innreið hófst hjá sparisjóðunum líkt og hjá öðrum bönkum, þó sérstaklega hjá sparisjóðunum þar sem menn reyndu að breyta stofnfénu í hlutafé. Dæmi voru um að heilu sveitarfélögin stórykju stofnfé sitt til þess að geta tekið út meiri arð og hafa af þessu gróða. Þetta er afleiðing af því sem menn töluðu um, að það mátti ekkert fé vera án hirðis og að menn færu ekki vel með neitt nema þeir gætu haft af því ágóða. Við höfum séð afleiðingarnar af þessari stefnu, því miður, og það er leitt að sparisjóðakerfið skuli verða fórnarlamb hennar. Það var ákvörðun Alþingis og ríkisstjórnar, eins og ég sagði, að standa vörð um sparisjóðakerfið. Sem liður í þeirri ákvörðun var einmitt farið yfir lagafrumvarp á síðastliðnu sumri, þ.e. í júnímánuði ef ég man rétt 2009, þar sem á vissan hátt var slegin skjaldborg um sparisjóðina eða reynt að verja þá. Það var frá upphafi ákveðið að ríkisvaldið gæti komið með allt að 20% stofnfé inn í sparisjóðina til þess að verja þá. Þetta var auðvitað ákvörðun Alþingis þó að það sé rétt, sem hér hefur komið fram, að það var ágreiningur á milli þingmanna og stjórnmálaflokka hér í þinginu um með hvaða hætti ætti að gera þetta. En lögin voru engu að síður samþykkt og eftir þeim hefur verið unnið. Ég harma að ástandið hafi síðan verið verra en áætlað var á þeim sparisjóðum sem hér voru undir og að kröfuhafar skuli ekki hafa getað náð samkomulagi um með hvaða hætti ætti að stilla sparisjóðunum upp að nýju. Það endaði með því að ríkið tók sparisjóðina yfir núna á sumardaginn fyrsta líkt og gert hafði verið við bankana á sínum tíma. Það voru líka alvarlegar yfirlýsingar sem fylgdu þessu vegna þess að innlendir kröfuhafar höfðu fallist á þær lausnir sem voru á borðinu en erlendir kröfuhafar síður eða alls ekki og var vitnað til þess að þeir hafi verið búnir að fá nóg af Íslendingum. Ég skildi það nú ekki þannig að það væri í samskiptum við stjórnvöld heldur einfaldlega vegna þess að erlent bankakerfi hefur náttúrlega fengið yfir sig þúsundir milljarða. Menn greinir á um hversu há talan er en ég held að rannsóknarskýrslan nefni 7.300 milljarða sem fallið hafa á bankakerfi Evrópu án þess að við höfum borið beinar afleiðingar af því, þ.e. einstaklingar eða ríkisvald, umfram allt það sem féll svo á íslenska skattgreiðendur og ríki. Við sjáum því að þetta er bara hluti af þeirri auðn sem hefur skapast af því hvernig hér var farið með fjármuni á síðastliðnum árum. Nú er málið komið til Fjármálaeftirlitsins og það er Bankasýslan sem tekur við. Það skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli, eins og hér hefur líka komið fram nú þegar, að menn móti hratt stefnu um hvernig á að láta þessa sparisjóði starfa áfram og í hvaða formi. Það er rétt sem kom fram í ræðu síðasta hv. þingmanns, þótt það hafi vakið athygli mína, að þar er eingöngu horft til ríkisins, að ríkið eigi að fara að leggja fram peninga umfram það sem áður var gert og koma þeim síðan í hendur stofnfjáreigenda. Ég veit ekki hvort hægt er að ætlast til þess að það sé gert með þeim hætti ofan á allt annað sem gengið hefur á. Það breytir ekki því að búið var að taka ákvörðun um að leggja í þetta ákveðið fjármagn og við þurfum auðvitað að vinna úr því og móta stefnuna. Síðan verður Bankasýslan að vinna eftir þeirri stefnu og að reyna að koma sparisjóðakerfinu á sem hluta af heildarfjármálastarfsemi þessa lands með það hlutverk sem sparisjóðirnir höfðu áður, sem var fyrst og fremst lánastarfsemi og þjónusta í heimahéraði í smærri mæli. Það var þyngra en tárum tók að fylgjast með því hvernig menn fóru hamförum í því þegar verið var að sameina stofnanir eða þegar menn voru að leysa til sín smærri sparisjóði. Þá upphófst mikill harmleikur í kringum það að reyna að auka stofnfé til þess að halda stöðu minni sparisjóða í hlutdeildinni, m.a. í Sparisjóði Keflavíkur og hér hefur áður verið nefnt ástandið í Húnavatnssýslunum og í Bæjarhreppnum. Þar voru menn kallaðir til, beðnir um að auka stofnfé sitt og koma að málum, þeir tóku til þess lán. Þar voru loforðin upphaflega þau að veðið fyrir lánunum var eingöngu í stofnfénu. Síðan hefur verið gengið eftir því að menn tryggðu þessi lán með öðrum hætti, þ.e. að þeir greiddu þau, og talað var um að ganga að eignum fólks. Ég held að það sé afar mikilvægt að reynt sé að kveða upp úr um með hvaða hætti þetta var gert, ef rétt er að þarna hafi m.a. Sparisjóður Keflavíkur leitað til fólks, skorað á það að auka stofnfé og lofað því að þarna væri eingöngu stofnbréfin að veði. Þetta verður hreinlega að skýra fyrir dómstólum þannig að það komi í ljós ef þarna hefur verið um að ræða rangar upplýsingar. Það er ein af afleiðingunum. Við sjáum hvernig Sparisjóður Mýrasýslu fór með heilan milljarð í stofnfjáraukningu með láni til einstaklinga í stofnfjáraukningu til að hjálpa ákveðnum fyrirtækjum sem síðan fóru öll á hausinn. Svo sjáum við hvernig fór í Húnavatnssýslunni og í Bæjarhreppnum, ég held að það séu 1,9 milljarðar á 130–140 einstaklingum, þar sem menn juku stofnfé í þeirri trú að þeir gætu alltaf skilað bréfunum inn aftur eða hætt við og að ábyrgðin væri eingöngu fólgin í bréfunum sjálfum. Síðan er gengið að þessum aðilum og þeir krafðir um greiðslur. Þetta er auðvitað úrlausnarefni sem samfélagið verður að taka á, að fá upplýst með fullnægjandi hætti með hvaða hætti þessi loforð voru gefin og hvernig salan fór fram. Alla vega reynir mjög á þau úrræði sem menn hafa varðandi aðstoð við heimilin þannig að þarna verði ekki fleiri bú og býli í héraði gjaldþrota. Auðvitað verður að gæta jafnræðissjónarmiða og fara með þetta með líkum hætti og annars staðar. Hlutabréf eru ekki endilega sama og stofnfé þótt gerðar hafi verið tilraunir til að láta það vera þannig. Þetta er því mjög vandmeðfarið mál en mikilvægt engu að síður. Að lokum treysti ég á að þetta fari í vandaðan farveg og að menn reyni að vinna úr þessu. Þegar við ræddum um að endurstilla bankakerfið, að halda öllum þremur bönkunum gangandi af því að það eru kröfuhafar sem eiga þá, vissum við að þegar fjármálakerfið dregst saman, fer niður í þriðjung eða jafnvel minna af því sem það var upphaflega, hlýtur þjónustan í landinu og fjármálastarfsemin að dragast saman sem því nemur. Það verður því samdráttur í bankakerfinu og í sparisjóðakerfinu. Það er mikilvægt að unnið verði af heilindum að þeirri uppstokkun, það verður að eiga sér stað hagræðing. En það var auðvitað hugmyndin að hún kæmi á lengri tíma því að það væri ekki á það bætandi í því ástandi sem núna er að fara í allan þann niðurskurð og uppstokkun á einu bretti, það yrði síðan að finna farveg til lengri tíma í þeirri vinnu sem fram undan er. Í lokin bið ég hæstv. ráðherra, og það er mjög mikilvægt, að skýra það betur hver kostnaðurinn verður hugsanlega sem fellur á ríkissjóð, því að það er mikilvægt að við höldum líka um hagsmuni ríkissjóðs í allri þessari endurreisn og fáum þær upplýsingar upp á borðið. Svo tek ég heilshugar undir það sem hæstv. ráðherra nefndi, og kemur raunar fram í rannsóknarskýrslunni, að það er mjög mikilvægt að menn skoði sparisjóðakerfið, en það var ekki undir í skýrslunni. Að menn skoði með hvaða hætti hlutirnir gerðust, hvað það var sem fór úrskeiðis þannig að menn geti átt eðlilegt uppgjör hvað þetta varðar, skýrt línur og reynt að skýra einmitt það sem ég var að segja áðan varðandi aðkomu einstaklinga að aukningu á stofnfé, hvaða loforð voru gefin og þess háttar. Ég treysti á að rannsóknarnefnd Alþingis taki þetta mál fyrir og finni því farveg í framhaldinu.

Forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þann rúma tíma sem við fáum til þess að ræða um sparisjóðina hér. Sparisjóðirnir hafa gegnt mjög veigamiklu hlutverki í íslensku fjármálalífi og hafa oft verið eina fjármálastofnunin í hinum dreifðari byggðum landsins. Þeir hafa notið mjög mikils velvilja hjá íslensku þjóðinni og hafa án undantekningar fengið hæstu einkunn hvað varðar þjónustu og ímynd. Ég tel að sparisjóðakerfið geti gegnt lykilhlutverki í endurreisn heiðarlegs og góðs fjármálakerfis í landinu. Til þess að það geti orðið þurfa björgun þeirra og endurreisn að byggjast á þeim grunngildum sem sparisjóðirnir voru byggðir á og tryggja að þeir starfi eftir dreifðri eignaraðild þar sem jafningjarétturinn ræður ferðinni. Hér er ég aftur að vitna í orð hæstv. ráðherra, Jóns Bjarnasonar, þegar hann fjallaði á sínum tíma um sparisjóðina. Hvernig förum við að því? Ef við horfum aðeins til baka, til fortíðar, eiga sparisjóðirnir sér alllanga sögu hérlendis, a.m.k. ef við berum þá saman við önnur fjármálafyrirtæki. Það hefur oft verið talað um að fyrsti eiginlegi sparisjóðurinn hafi verið stofnaður á Seyðisfirði árið 1868, Sparisjóður Múlasýslna. Hann varð ekki langlífur og hætti starfsemi upp úr 1870. Reyndar hafa verið færð rök fyrir því að saga sparisjóða sé jafnvel eitthvað eldri og heimildir eru fyrir því að stofnaður hafi verið sparisjóður í Mývatnssveit árið 1858, sem lagður hafi verið niður árið 1864 og kallaður Sparisjóður búlausra í Skútustaðahreppi. Af því að dæma sem ég skoðaði þegar fjallað var um löggjöf sparisjóða var elsti sparisjóðurinn talinn vera Sparisjóður Siglufjarðar, stofnaður 1873. Þeir voru 63 árið 1960 en eftir bankahrunið fækkaði þeim í 12. Við yfirtöku FME fækkaði þeim síðan enn um einn þar sem Byr var endurstofnað sem hlutafélag en ekki sem sparisjóður. Hrunið hafði sannarlega áhrif á sparisjóðina, eins og hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fór í gegnum. En það voru aðeins tveir sjóðir sem sóttu ekki um að fá aðstoð frá ríkissjóði, það voru minnstu sjóðirnir. Við höfum margoft sett lög hér á Alþingi um starfsemi sparisjóðanna og fyrstu slíku stjórnvaldsfyrirmæli okkar voru sett árið 1874, um hlunnindi nokkur fyrir sparisjóði á Íslandi. Ástæðan fyrir því að við erum hér saman komin er að FME tók yfir Sparisjóð Keflavíkur og Byr sparisjóð, þar höfðu fjölmargir sparisjóðir sem lágu á bak við verið sameinaðir. Báðir þessir sjóðir rekja hins vegar uppruna sinn til byrjunar síðustu aldar og störfuðu um 320 manns hjá þessum sjóðum víðs vegar um landið. Það voru þúsundir einstaklinga sem voru stofnfjáreigendur í þessum tveimur sjóðum og þeir hafa tapað miklum fjármunum, jafnvel þannig að heilt byggðarlag er undir, eins og hv. þm. Guðbjartur Hannesson minntist á varðandi Húnaþing vestra. Ég tel mjög mikilvægt þegar við horfum á það hvernig við viljum byggja upp nýtt samfélag, hvernig við viljum endurreisa íslenskt samfélag, að við höfum þar ekki það sem ég vil gjarnan kalla „öfgamarkaðshyggju“. Að við leitumst við að byggja upp raunverulegt blandað hagkerfi, hagkerfi þar sem við erum með sterk og lifandi einkafyrirtæki, vel rekið ríkisvald og sterkan félagslegan eða almennan félagsgeira. Þann fjölbreytileika þarf fjármálamarkaðurinn að endurspegla. Á vefsíðu Sparisjóðs Keflavíkur segir: „Sparisjóðurinn er sjálfseignarstofnun sem hefur það að takmarki að veita viðskiptavinum sínum góða og örugga ávöxtun sparifjár og alhliða þjónustu á sviði fjármála.“ Fyrri ræðumenn hafa komið hérna og fjallað aðeins um skilgreininguna á því hvað það er að vera sparisjóður. Hvað er sparisjóður í raun og veru? Ég held að ef við förum í þá vinnu sem hv. þm. Guðbjartur Hannesson var að tala um, væri nauðsynlegt að skoða hvað fór úrskeiðis varðandi sparisjóðina, komi í ljós að við höfum alls ekki náð utan um það hvað sparisjóður er í raun og veru. Við hér á Íslandi höfum ekki náð utan um það hvað félagslegur eða almennur félagsgeiri eru, hvaða hlutverki þessi tegund af félögum á að gegna í blönduðu hagkerfi. Ísland er ekkert einsdæmi í þessu. Það má kannski rekja þessi fræði, sem tóku brátt yfir í hinum vestræna heimi, til Margrétar Thatcher og Ronalds Reagans. Þau töluðu mikið fyrir því að markaðurinn ætti að geta stjórnað sér sjálfur og það ætti helst að einkavæða allt. Ég vil aðeins skilgreina og velta fyrir mér hvað sparisjóður er raunverulega. Sparisjóður byggir á annarri hugmyndafræði en hlutafélög og aðrir bankar. Hugmyndafræðin er sambærileg þeirri sem býr að baki í gagnkvæmum tryggingafélögum, samvinnufélögum, sjálfseignarstofnunum og jafnvel frjálsum félagasamtökum. „Eigendur“ eiga að vera þeir sem nota sér þjónustu fyrirtækisins og hagnaðurinn af starfseminni á að skila sér til þeirra í formi t.d. lægri þjónustugjalda, lægri vaxta, afsláttar af vöru eða í gegnum samfélagssjóði sem styðja við mann- og menningarlíf á starfssvæði félagsins. Grundvallarhugsunin í þessum félögum er lýðræði: Einn maður, eitt atkvæði, en ekki hversu mikla peninga maður á. Joseph Stiglitz skrifaði heilmikla grein þegar hann var að fjalla um það að við þyrftum að fara frá því sem hann kallar „öfgamarkaðshyggju“. Talað er um að lýðræði sé virði í sjálfu sér, að lýðræði á vinnustöðum sé mikilvægur hluti af lýðræði almennt. Félög með þessa félagslegu hugsun eru t.d. minna líkleg til að misnota þá sem þau eiga samskipti við, starfsmenn, viðskiptavini og birgja, og hvetur það jafnvel til nýsköpunar í fyrirtækjum og í samfélaginu í heildina. Það hefur hins vegar verið þannig hér á Íslandi, og ég mundi segja líka í stórum hluta hins vestræna heims ef við horfum á löggjöfina hjá Evrópusambandinu, að áróður gegn þessari tegund starfsemi hefur verið stöðugur, ekki bara í nokkur ár, þótt ég hafi minnst hér á Ronald Reagan og Margaret Thatcher, heldur áratugum saman. Þessi mikli og víðtæki áróður gegn rekstri almannafélaga, svo sem sparisjóða og gagnkvæmra félaga, leiddi til að lagalegt og rekstrarlegt umhverfi félaganna var allt fært til þess horfs að að lokum voru sparisjóðirnir nær allir einkavæddir með hörmulegum afleiðingum. Við könnumst öll við hugtakið „fé án hirðis“, það var innleitt sem skammaryrði. Það var á allan hátt neikvætt hugtak um eignir og fjármagn sem stóð að baki rekstri sem ekki var ætlað að skila beinum hagnaði í vasa einstakra eigenda sinna. Almannaeignarhald, opinbert eignarhald, gagnkvæm félög og samvinnufélög, þar með talin kaupfélög og sparisjóðir, voru þannig útmáluð sem úrelt form og fortíðarvandi. Við töpuðum okkur í því sem ég hef kallað öfgamarkaðshyggju og nýfrjálshyggju, ekki bara hér á landi, þótt þessar tegundir félaga hafi verið mjög veikar, heldur á heimsvísu. Það sem ég hef miklar áhyggjur af er að við höfum raunar ekkert lært. Við höfum horft upp á það í frumvörpum sem komið hafa frá hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra að unnið hefur verið að því að reyna að ýta þessum fyrirtækjaformum út úr löggjöfinni sem varðar fjármálamarkaðinn. Það hefur verið mikil barátta að halda uppi þessari umræðu, þrátt fyrir að ég telji að það sé örugglega hægt að finna ýmsar ályktanir frá Vinstri grænum um mikilvægi þess að byggja upp félagslega geirann eða almannafélagsgeirann hér á Íslandi. Mig langar til þess að rifja aðeins upp hér í lokin nokkrar breytingartillögur sem ég lagði fram á lögunum um sparisjóði þegar þeim var breytt núna í sumar, þannig að við getum, þegar við förum að byggja upp sparisjóðina, raunverulega farið að svara því hvað sparisjóður er. Að við getum tryggt að sparisjóðurinn hafi þessi tengsl við heimabyggð sína sem við töluðum um að skipti svo miklu máli til þess að geta svarað því hvað sparisjóður er raunverulega. Þetta eru tillögur sem byggja á norsku löggjöfinni um sparisjóði. Stjórn sparisjóðanna ætti að vera skipuð þannig að stofnfjáreigendur mundu tilnefna tvo stjórnarmenn, hlutaðeigandi sveitarstjórnir eða héraðsnefndir mundu tilnefna tvo stjórnarmenn og innstæðueigendur einn stjórnarmann, samkvæmt nánari ákvæðum í samþykktum sjóðsins. Þar sem við horfum fram á að ríkið er eini stofnfjáreigandinn, t.d. í Sparisjóði Keflavíkur eins og staðan er núna, mundu þeir kjósa tvo stjórnarmenn. Síðan mundu þau sveitarfélög sem eru á starfssvæðinu kjósa tvo stjórnarmenn og síðan hefðu innstæðueigendur einhverja aðkomu að þessu. Ef við erum með stóran sjóð munu starfsmenn líka hafa tækifæri til þess að kjósa fulltrúa í stjórn sjóðsins og þar með værum við komin með raunverulega tengingu við samfélagið. Við mundum vonandi geta farið að byggja aftur upp traustið og tengslin sem þurfa að vera til staðar á milli sparisjóðs og viðskiptavinanna og samfélagsins sem þeir starfa í. Ég tel líka að þegar farið verður í að endurskoða löggjöfina um sparisjóðina, 

Frú forseti. Ég tek undir þau orð með hv. síðasta ræðumanni að það er mikilvægt að við getum átt í skoðanaskiptum um málefni sparisjóðanna. Ég verð að segja að út frá þeim hugleiðingum sem hv. þingmaður var með, um hinn hugmyndafræðilega pólitíska þátt þessa máls hvað varðar sparisjóðina sem fyrirbæri, deili ég að miklu leyti skoðunum með hv. þm. Eygló Harðardóttur. Ég hefði nú eiginlega óskað þess að hún hefði verið komin á þing svona 10 árum fyrr fyrir Framsóknarflokkinn og verið þar til staðar með sín sjónarmið þegar Framsóknarflokkurinn var nokkuð að véla um þessi mál og átti t.d. viðskiptaráðherrann á löngum stundum. En ég er algerlega sammála hv. þingmanni, það er mjög mikilvægt að menn ræði og átti sig á hvers konar framtíðarform og fyrirkomulag menn eru þá að tala um þegar verið er að ræða endurreisn eða björgunaraðgerðir í þágu sparisjóða. Hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hélt hér góða ræðu og ég get gert allt sem hann sagði um þessar aðgerðir að mínum orðum og þarf ekki að endurtaka það. Ég vil fyrst og fremst koma lítillega að því sem hefur snúið að fjármálaráðuneytinu í þessu ferli og staldra við sumardaginn fyrsta sem var kannski ekki nákvæmlega eins og sumardagurinn fyrsti má gjarnan vera þar sem menn geta glaðst í góðu veðri með fjölskyldu sinni, a.m.k. ekki af minni hálfu. En þannig fór það bara að því miður komust á endastöð tilraunir bæði Sparisjóðsins í Keflavík og Byrs sparisjóðs til að ná samkomulagi við sína lánardrottna eða kröfuhafa sem staðið höfðu linnulítið undanfarna mánuði og missiri. Rétt er að hafa í huga og leggja á það áherslu að þetta voru viðræður á vegum sparisjóðanna sjálfra á þeirra forræði, sem þeir stýrðu, með þeirri aðkomu ríkisvaldsins að þeim stóð til boða það stofnfjárframlag á grundvelli neyðarlaganna sem strax var ákveðið að sparisjóðum stæði til boða, og að því tilskyldu að sjálfsögðu að hin fjárhagslega endurskipulagning þeirra gengi þannig eftir að hún uppfyllti þær kröfur sem Fjármálaeftirlitið gerði um fjárhagslegan styrk og stöðu. Ég hafna því alveg að skort hafi upp á vilja ríkisvaldsins í þessum efnum. Þvert á móti væru menn að sjálfsögðu ekki af einhverju áhugaleysi að gera ráð fyrir því að leggja jafnmikla opinbera fjármuni í það að endurskipuleggja sparisjóðakerfið og raun ber vitni ef mönnum væri ekki með það full alvara. Við skulum átta okkur á því að hér er verið að tala um umtalsverðar fjárhæðir, eða 22–24 milljarða kr. í allt, ef það gengur eftir að það takist að ljúka endurskipulagningunni með þátttöku ríkisins upp á þær stærðir. Fjármálaeftirlitið hefur að sjálfsögðu sett sínar kröfur um nauðsynlegan fjárhagslegan styrk. Það er út af fyrir sig rétt að eftir því sem nánari úttekt á stöðu einstakra sparisjóða hefur undið fram, hefur þróunin því miður gjarnan orðið sú að Fjármálaeftirlitið hefur gert ríkari kröfur en upphaflega var talið að mundu nægja og það hefur haft áhrif á þetta ferli. En það hefur allan tímann legið fyrir að það væri grunnforsenda þess að fjárhagsleg endurskipulagning gengi á þeim forsendum að menn næðu að henni lokinni að uppfylla kröfur um eigið fé og fjárhagslegan styrk, nægjanlegan aðgang að lausafé og annað í þeim dúr. Þetta tókst því miður ekki í tilviki Sparisjóðs Keflavíkur og Byrs og þeir kusu því að skila inn starfsleyfum sínum á fimmtudaginn var. Þá voru stofnuð ný fjármálafyrirtæki og þar kemur fjármálaráðuneytið að til að tryggja að þau séu til staðar til að taka við innlánum og eignum og reyna að sjá til þess að aðgerðin gangi sem hnökralausast fyrir sig. Það tel ég að það hafi gert, satt best að segja mjög vel, og eiga allir þeir sem lögðu hönd á plóginn og urðu að leggja hart að sér á einum sólarhring, þakkir skildar fyrir. Ráðningarsamningar starfsfólks annarra en æðstu yfirmanna færðust sjálfkrafa yfir til hinna nýju fjármálastofnana og þannig tókst að tryggja að þetta gerðist með lágmarksröskun, bæði gagnvart starfsmönnum og auðvitað viðskiptavinum fjármálafyrirtækjanna sem komu að þeim opnum daginn eftir. Um hremmingar sparisjóðanna almennt mætti hafa mörg orð og þá dapurlegu staðreynd hvernig þeir drógust inn í tíðarandann og viðskiptahætti sem fóru svo að lokum illa með þá. Auðvitað verður að halda því til haga að veldur nokkuð hver á heldur. Í gegnum allan þennan ólgusjó sigldu þó þrátt fyrir allt nokkrir sparisjóðir og komust í gegnum hann nokkuð vel og tveir eða reyndar þrír má segja sem ekki hafa þurft á sérstöku framlagi ríkissjóðsins að halda. En aðrir eru ýmist komnir í þrot eða þurfa á umtalsverðri fjárhagslegri endurskipulagningu að halda og hún er í gangi gagnvart átta minni sparisjóðum sem Seðlabankinn vinnur sérstaklega úr sökum þess að hin fjárhagslega endurskipulagning þeirra gerist í gegnum meðferð krafna ríkisins eða Seðlabankans á sparisjóðunum. Þær eru notaðar ýmist til að mynda nýtt stofnfé og/eða afskrifa þær að hluta til og í tilviki nokkurra sparisjóða er veittur afsláttur á þeim gegn staðgreiðslu, þannig að það kemur þeim stofnunum til góða. Þannig lítur dæmið út að að meðtöldum Sparisjóði Keflavíkur hinum nýja og þeim átta sem Seðlabankinn hefur haft til úrvinnslu, eru tveir í viðbót sjálfstætt starfandi sparisjóðir sem eru dótturfélag Arion banka, áður Kaupþings, og fylgdu þar með Sparisjóði Mýrasýslu á sínum tíma, en af hálfu stjórnvalda hefur verið lögð á það áhersla að þeim sparisjóðum verði haldið sjálfstæðum og þeir verði í framtíðarlandslaginu hluti af sparisjóðakeðjunni, þannig að vonandi verða hér a.m.k. 11 lífvænlegir sparisjóðir starfandi á næstunni nema innbyrðis sameiningar komi til sem auðvitað getur vel orðið. Það er að sjálfsögðu ákaflega sorglegt að sjá hvernig stofnfjáreigendur og þeir sem tóku þátt í stofnfjáraukningu eða hlutabréfaaukningu þeirra sparisjóða sem orðnir voru hlutafélög, sitja eftir með sárt ennið. Er það með dapurlegri dæmum sem þetta bankahrun skilur eftir sig sem þar getur að líta í einstökum byggðarlögum. Næst gerist það að eignarhlutur ríkisins verður færður samkvæmt lögunum til Bankasýslu ríkisins og hún fer með hann og hefur það hlutverk að vinna úr þeim málum að móta tillögur til stjórnvalda um framtíðarfyrirkomulag og eftir atvikum svo í fyllingu tímans tillögur um sölu stofnfjárhluta eða ráðstöfun þeirra að öðru leyti. Það er alveg ljóst, og ég tek undir það sem efnahags- og viðskiptaráðherra og reyndar fleiri hafa sagt hér, að það þarf að eiga sér stað umtalsverð hagræðing í þessu kerfi. Það er rétt að menn hafi í huga hversu miklu, miklu minna sparisjóðakerfi við erum þá að endurreisa en það sem var þegar mest var umfangs og munar þar auðvitað miklu um að bæði SPRON og nú Sparisjóðurinn Byr eru horfnir af vettvangi sem slíkir. Þá kemur líka að því að móta þarf aðferðafræðina gagnvart því hvernig sparisjóðunum verður í framtíðinni tryggt sitt bakland. Í tilviki minni sparisjóðanna mun standa eftir lítils háttar stofnfjáreign, mismikil þó, þannig að þar verður til staðar, þó í litlum mæli sé miðað við hlutfallslega eign, eitthvert stofnfjáreigendabakland, þannig að forkaupsréttur í því tilviki getur nýst til þess að færa umfangið aftur yfir til heimamanna. Væntanlega er líklegast að farin verði einhver blönduð leið forkaupsréttar þeirra stofnfjáreigenda sem fyrir eru og nýrra aðila sem vilja bætast í bakland sjóðanna. Í tilviki hins nýja sparisjóðs í Keflavík er þessu vissulega ekki til að dreifa þar sem ríkið stofnar hann eitt og verður eini stofnfjáreigandinn og þá þarf að hugsa nýjar aðferðir til að hið sama geti engu að síður gerst, því að sjálfsögðu verða sparisjóðirnir ekki sparisjóðir nema þeir eigi sér sitt bakland í viðkomandi byggðarlögum og sína bakhjarla í breiðum hópi stofnfjáreigenda. Æskilegast er að sjálfsögðu að það sé á þeim grunni sem upphaflega var til stofnað að þar sé um að ræða fjölmennan breiðan hóp með tiltölulega litla eign hjá hverjum og einum. Auðvitað voru það mikil vonbrigði að eftir alla þá vinnu og allan þann kostnað og allan þann tíma sem búið var að leggja í að reyna að ná samningum við kröfuhafa stóru sparisjóðanna tveggja sem eftir stóðu, og voru í þeirri miklu sérstöðu að í kröfuhafahópi þeirra voru stórir erlendir aðilar öfugt við minni sparisjóðina þar sem eingöngu var innlendum aðilum til að dreifa, að þetta skyldi fara eins og það fór. En óvissunni er a.m.k. eytt og hægt að leggja af stað í næsta áfanga verksins og vonandi fer nú dögum eða sólarhringum af því tagi sem fimmtudagurinn síðasti var að linna. Það er enginn bilbugur á þeim sem hér stendur hvað það varðar að það er æskilegt að sparisjóðir sem eru eiginlegir sparisjóðir verði hluti af framtíðarlandslagi í okkar fjármálaþjónustu, ekki bara vegna þess mikilvægis sem þeir hafa landfræðilega á þeim svæðum þar sem þeir eru í stórum stíl einu fjármálastofnanirnar, heldur líka vegna þess að það er hollt að fjármálakerfi okkar samanstandi af fjölbreyttari stofnunum en kannski einum banka í eigu ríkisins og einum eða tveimur einkabönkum.

Frú forseti. Nú ættum við kannski loksins að fara að sjá fyrir endann á fjárhagslegri endurskipulagningu hins opinbera á fjármálafyrirtækjum, því að ríkið hefur nú fengið öll fjármálafyrirtæki landsins nema þrjú í fangið. Á meðal þeirra sem enn standa eru tveir smæstu sparisjóðirnir. En hvernig fjármálakerfi þurfum við? Hvernig banka og sparisjóðakerfi viljum við? Mér finnst eins og enginn hafi spurt þessara tveggja grundvallarspurninga, hvað þá svarað þeim. Við hefðum þurft að leyfa okkur að byrja með autt borð og byggja nýtt kerfi frá grunni, sníða fjármálakerfið að raunverulegum þörfum landsmanna en ekki bara þörfum kröfuhafa eða Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég held að fjármálakerfið sé enn allt of stórt og bankarnir eru of margir og allt of valdamiklir. Við lifum í græðgisþjóðfélagi þar sem vöxtur var dásamaður og hið stóra var sjálfkrafa talið betra en hið smáa. Hefðbundnir sparisjóðir sem byggðu starfsemi sína á vaxtamun voru álitnir gamaldags og úreltir og urðu olnbogabörn í samfélaginu. Mér finnast sparisjóðirnir mikilvægir. Mér finnst mikilvægt að meginmarkmið endurreisnar þeirra verði að tryggja nærþjónustu, fjölbreytni í fjármálaþjónustu og þekkingu á atvinnulífinu á minni stöðum og í minni fyrirtækjum líka. Ég heyrði hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra tala um fækkun sparisjóða og niðurskurð á yfirbyggingu þeirra. Sú fækkun má ekki bitna á þjónustu sparisjóðanna á landsbyggðinni. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmönnum sem töluðu hér á undan mér um að margt er enn á huldu um endurreisn sparisjóðanna og framtíð þeirra. Eiga þeir að vera hlutafélög eða byggja starfsemi sína eingöngu á stofnfé eða hvort tveggja? Hvað eru eiginlega sparisjóðir? Hvernig getum við fengið fólkið í uppbyggingu þeirra á nýjan leik, þannig að þeir verði raunveruleg fjöldahreyfing stofnfjáreigenda? Það er frekar ólíklegt að þeir sem tóku kúlulán í erlendri mynt fyrir stofnfé, og sitja nú uppi með stóra skuld án nokkurrar innstæðu, séu tilbúnir í þann slag. Mér finnst einnig brýnt að gengið sé úr skugga um hvort fólk hafi vísvitandi verið blekkt til að taka þessi lán og það sé athugað af fullri alvöru hvort um saknæmt athæfi hafi verið að ræða. Og e.t.v. þarf að skoða fleira í sögu sparisjóðanna síðustu 15 árin. Ég vil í lokin þakka þessa þörfu umræðu og vona að við getum sameinast um mikilvægi sparisjóðanna á þeirra eigin forsendum eins og þær voru upphaflega, forsendum samfélagsábyrgðar, forsendum natni og umhyggju fyrir nærsamfélaginu og með virðingu fyrir því smáa.

Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í þessari umræðu, sem við svo sem vissum frá fyrri umræðu um sparisjóðina, að það er mikil þverpólitísk sátt um mikilvægi þeirra sem hluta af okkar fjármálakerfi. Það fer ekkert á milli mála að sparisjóðirnir hafa gegnt gríðarlega mikilvægu hlutverki, ekki síst úti á landsbyggðinni, og þess vegna skiptir svo miklu máli fyrir okkur að vel takist til við að endurreisa fjármálakerfið sem sparisjóðirnir eru. Þegar neyðarlögin voru sett hinn 8. október 2008 var sett inn sérstakt ákvæði sem fól í sér að það mætti koma til liðs við uppbyggingu sparisjóðanna, endurreisn sparisjóðanna, þrátt fyrir að enginn sparisjóðanna hefði þá þegar farið á hliðina. Í lok sama árs voru settar og samþykktar í þáverandi ríkisstjórn reglur um það hvernig standa ætti að því að styðja við bakið á sparisjóðunum. Síðan eru liðin hér um bil eitt og hálft ár og það eina sem við höfum handfast í því máli er að það liggur fyrir að sparisjóðir með u.þ.b. 90% af efnahagsreikningum sparisjóðakerfisins í landinu hafa fallið og eftir standa þá sparisjóðir með u.þ.b. 10% af upphaflegum efnahagsreikningum sparisjóða. Þetta er á vissan hátt sá vandi sem við er að glíma vegna þess að sparisjóðirnir, þeir litlu, hafa ekki getað staðist nema með tiltekinni miðlægri þjónustu og forsendan fyrir þeirri miðlægu þjónustu hefur verið þátttaka og hlutdeild stærri sparisjóðanna. Þess vegna er mjög mikilvægt að hæstv. ráðherra upplýsi okkur um það hvernig ríkisvaldið, sem kemur til með að verða mjög ráðandi um framtíð og þróun sparisjóðanna, sjái fyrir sér að sú miðlæga þjónusta haldi áfram. Ég nefni dæmi eins og tölvukerfin, ég nefni markaðshlutann. Ég nefni útvegun erlends fjármagns sem var ekki á færi þessara litlu sparisjóða. Það er mjög mikilvægt að við áttum okkur á þessu. Það þarf að hraða þessari vinnu. Ég veit að af hálfu hæstv. ríkisstjórnar hefur verið unnið sleitulaust að þessum málum upp á síðkastið. Það voru auðvitað mikil vonbrigði að þeir sparisjóðir sem við ræðum um núna féllu á sumardaginn fyrsta, að þeir hafi ekki getað klárað sína fjárhagslegu endurskipulagningu en það breytir ekki því að þetta er staðan og við verðum að vinna út frá henni. Það vekur t.d. athygli að annar þeirra sparisjóða sem féll á sumardaginn fyrsta er endurreistur sem hlutafélag, ekki sem sparisjóður. Er þetta einhver vísbending, hæstv. ráðherra, um að það sé ætlunin að minnka sparisjóðakerfið enn þá frekar? Er ekki ætlunin að það sem eftir stendur af Byr sparisjóði verði hluti af sparisjóðahópnum í framtíðinni? Það er mjög mikilvægt að menn átti sig á þessu, því að það er mjög hættulegt að mínu mati ef við minnkum sparisjóðakerfið enn meira frá því sem það er í dag. Mér finnst hafa verið dálítið miklar alhæfingar hér um ástæður fyrir því að sparisjóðakerfið hrundi. Það var ekki bara þannig að allir sparisjóðirnir hafi orðið græðgisvæðingunni að bráð, eins og menn hafa verið að tala um hérna. Auðvitað voru margs konar ástæður sem ollu þessu sem ég hef áður farið yfir í ræðu, m.a. voru sparisjóðirnir í þeirri stöðu að þeir voru litlir, þeir urðu að reyna að verja sína miðlægu þjónustu. Hluti af því var t.d. Sparisjóðabankinn og margir þessara sparisjóða lögðu umtalsverða fjármuni inn í þann banka til að halda honum á lífi til þess að geta sjálfir starfað. Þetta var í raun og veru sú staða sem sparisjóðirnir voru í. Svo má ekki gleyma því að það hefur orðið hrun á eignaverði. Margir sparisjóðir úti á landsbyggðinni lánuðu t.d. til sjávarútvegsfyrirtækja. Ætli eignamatið í sjávarútvegsfyrirtækjunum hafi ekki lækkað um svona helming frá hruninu? Sama má segja um sparisjóðina sem störfuðu í dreifbýlinu og lánuðu til landbúnaðarins. Það vita allir að t.d. jarðaverð á markaði hefur snarlækkað. Ætli þetta hafi ekki haft einhver áhrif á t.d. efnahagsreikninga þessara sparisjóða? Margir þessara sparisjóða voru mjög sterkir. Þeir fóru í það að reyna að blása út efnahagsreikning sinn vegna þess að eigið fé þeirra var orðið óþægilega hátt miðað við það sem talið var eðlilegt að menn gætu annars fengið ávöxtun á. Það má síðan segja að í þessari „velgengni þeirra“ hafi fall þeirra á vissan hátt verið falið, vegna þess að þeir fóru út í það að gefa út skuldabréf til að lækka þetta eiginfjárhlutfall og stækka efnahagsreikning sinn. Virðulegi forseti. Það er ekki tími til þess að fara yfir þessa forsögu. Aðalatriðið er þó að horfa fram á veginn. Það veldur mér vonbrigðum að heyra ekkert frekar frá hæstv. ríkisstjórn um viðbrögð við þeim mikla vanda sem nú blasir við í mörgum byggðarlögum vegna stöðu stofnfjáreigenda. Við vöruðum, mörg hver, við þeirri lagasetningu sem var framkvæmd hér á síðasta ári þar sem grunnurinn var lagður að því að færa niður stofnféð. Að mínu mati standa hér eftir mjög mikil og alvarleg óleyst vandamál. Þá var talað um þetta, þá var sagt að þetta biði síns tíma. Nú hafa menn beðið í heilt ár og ég heyri það á máli bæði hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra að í raun og veru erum við í sömu sporum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa þörfu umræðu um sparisjóðakerfið á Íslandi sem er okkur mörgum mjög kært og flestum held ég. Ég velti fyrir mér þegar ég var að undirbúa mig fyrir þessa umræðu hver væri eiginlegur munur á sparisjóði og viðskiptabanka. Það fer í rauninni ekkert á milli mála því að í lögum um fjármálafyrirtæki, sem við breyttum í sumar og þar sem sérstaklega voru tekin fyrir ýmis ákvæði sparisjóðanna, kemur mjög ákveðið fram að sparisjóður hefur skilgreint samfélagslegt hlutverk í samþykktum sínum. Þar kemur mjög skýrt fram, eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson talaði um rétt áðan, að stofnfé hefur annað eðli en hlutafé og stofnfjáreigendur bera ekki ábyrgð umfram stofnfjáreign sína. Síðan kemur mjög ákveðið fram að sögulega séð eru sparisjóðir fyrst og fremst fjármálastofnanir minni byggðarlaga sem á ákveðnum tíma áttu ekki sama aðgang að fjármagni og hin stærri. Fólkið í byggðarlaginu lagði fé sitt í sjóðinn, svokallað stofnfé, og sló þannig tvær flugur í einu höggi, ávaxtaði fé sitt og studdi við atvinnustarfsemi heima fyrir. Ákveðin fjölbreytni í fjármálafyrirtækjaflórunni skiptir okkur mjög miklu máli og þess vegna eigum við að standa vörð um sparisjóðakerfið. Auðvitað verðum við að horfast í augu við það að ákveðin skynsemi verður að vera í því hvað það kostar, þannig að við leggjum ekki allt að veði við endurreisn ákveðins kerfis. Við verðum að vita hvað það kostar og ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra fari aðeins inn á það á eftir. Í máli hæstv. ráðherra kom fram að í raun og veru voru sparisjóðirnir miklu verr staddir en við gerðum okkur grein fyrir flest held ég. Ég hafði t.d. ekki gert mér grein fyrir því að afkoma kjarnastarfsemi sparisjóðanna var neikvæð löngu fyrir hrun. Ég hafði gert mér grein fyrir því og um það var mikið talað að stofnfé var hækkað mjög og greiddur var út arður þó að allir vissu að eiginfjárstaðan væri afar veik. Það er ljóst að við verðum að horfast í augu við það að við þurfum að draga lærdóm af því sem gerðist innan sparisjóðanna og jafnvel að rannsaka það enn frekar. Við verðum að horfast í augu við það, þó svo að við séum mörg mjög skotin í sparisjóðakerfinu, að þar viðgekkst ýmislegt sem við viljum ekki sjá. Ég held að það skipti okkur mjög miklu máli að við förum í stefnumótun, að við ákveðum það hér á pólitískum vettvangi hvernig sparisjóðakerfi við viljum sjá og felum síðan Bankasýslu ríkisins að útfæra það fyrir okkur meðan staðan er eins og hún er. Það er einnig mjög áhugavert að sjá að velta þeirra sem ekki eru farnir á hausinn var í raun og veru einungis 10% af heildarveltu sparisjóðanna. Mér finnst það segja okkur ákveðna sögu um það hve stærðin getur verið vandmeðfarin og í raun og veru hættuleg. Við vitum af þeim vanda sem hér hefur ítrekað verið talað um í umræðunni, hversu illa fór fyrir mörgum sem juku stofnfé sitt. Vonandi finnum við leið til að hjálpa því fólki og jafnvel heilu byggðarlögunum sem hafa farið mjög illa út úr stofnfjáraukningu. Við getum ekki annað en horfst í augu við að það er ákveðið samfélagslegt mein sem við verðum að takast á við. Ég hef fulla trú á því að eftir fjárhagslega endurskipulagningu verðum við með öflugt sparisjóðakerfi eftir sem áður, minna en það er núna, öflugt og heilbrigt. Það skiptir nefnilega miklu máli að hið nýja kerfi, sem rís úr öskustó þess sem féll, sé heilbrigt sparisjóðakerfi með aukinni áherslu á upprunalegt hlutverk sitt., þ.e. að vera ekki síst til fyrir fólkið á landsbyggðinni og með skilgreint samfélagslegt hlutverk.

Frú forseti. Ég lýsi yfir mikilli ánægju með það að við skulum eiga hér lengda umræðu um uppbyggingu sparisjóðakerfisins í landinu og veitir svo sannarlega ekki af þeim tíma til að fara yfir þetta mikilvæga mál. Við framsóknarmenn höfum á undangengnum mánuðum og árum talað fyrir mikilvægi sparisjóðanna, sérstaklega fyrir landsbyggðina. Mér heyrist á þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað í dag að við framsóknarmenn eigum ágæta samleið með ríkisstjórninni þegar kemur að málefnum sparisjóðanna. Vegna orða hæstv. fjármálaráðherra, Steingríms J. Sigfússonar, fyrr í umræðunni um að einhverjar ávirðingar væru um meint áhugaleysi hans eða annarra í ríkisstjórn á því að byggja upp þetta mikilvæga rekstrarform get ég einfaldlega staðfest það fyrir mína parta, eftir samtöl við hæstv. ráðherra, að þar fer maður sem hefur áhuga á því að byggja upp sparisjóðina á þeim gildum sem þeir voru upphaflega stofnaðir til. Við framsóknarmenn erum einfaldlega sammála þeim áherslum þó að okkur geti greint á um það hversu hratt við viljum koma þeim framkvæmdum í verk, en við viljum eiga gott samstarf við ríkisstjórnina um uppbyggingu þeirra. Þessar stofnanir eru nefnilega kjölfestan í mörgum, litlum samfélögum vítt og breitt um landið. Þær hafa styrkt marga innviði í sínum samfélögum, íþróttafélög, menningarstarf og fleira mætti nefna. Ég kem úr bæ þar sem elsti starfandi sparisjóður á Íslandi er í dag, Sparisjóður Siglufjarðar. Mig minnir að hann hafi verið stofnaður 1873 og er hann þá orðinn 137 ára. Sú stofnun er ekki stöðnuð. Hún er mikilvæg í mínum heimabæ. Þar vinna yfir 40 manns í dag. Þetta er einn stærsti vinnustaður bæjarins. Þessi elsta starfandi peningastofnun landsins hefur verið mjög drjúg í því að ná sér í verkefni til að skjóta meiri kjölfestu undir byggðina í samfélagi sínu. Það er mikilvægt að vítt og breitt um landið horfum við upp á sparisjóðina starfa í þeirri mynd sem þeir voru upphaflega ætlaðir til. Ég lýsi yfir miklum áhuga hjá okkur framsóknarmönnum á að koma að þeirri uppbyggingu og að þeirri framtíðarsýn því að ég tel að með öflugum sparisjóðum vítt og breitt um landið séum við í raun og veru að endurreisa íslenskt efnahagslíf og íslenska fjármálastarfsemi. Með fleiri sparisjóðum erum við að gera íslenska fjármálamarkaðinn fjölbreytilegri. Mig langar aðeins að minnast á það hvernig komið er fyrir mörgum fjölskyldum í tilteknum samfélögum sem leituðust við að styrkja við sparisjóðinn sinn. Þar get ég nefnt Húnaþing vestra og líka Dalvíkurbyggð þar sem tugir fjölskyldna eru nú í gríðarlega erfiðum málum vegna þess að fólk lagði þar inn mikla fjármuni, tók jafnvel lán eftir mikla hvatningu, til að styðja við bakið á sparisjóðnum sínum. Það er mikilvægt byggðamál að við leysum úr þessum vanda sem allra fyrst. Á laugardaginn hitti ég Elínu R. Líndal, formann byggðaráðs í Húnaþingi vestra, og hún lýsti ágætlega fyrir mér hvernig staðan er í því litla samfélagi. Það má einfaldlega ekki dragast lengur að menn takist á við þetta byggðamál. Það mál sem snertir miklar skuldir bænda og einstaklinga í Húnaþingi vestra er farið að hafa greinileg áhrif á samfélagið. Menn þurfa að takast á hendur að leysa úr þessu vandamáli, rétt eins og í fleiri samfélögum eins og ég nefndi, til að mynda í Dalvíkurbyggð. Ég hlakka til þess, frú forseti, að eiga aðkomu að því að móta framtíðarsýn um hvernig samfélag við viljum byggja upp til framtíðar. Þar munu sparisjóðirnir gegna lykilhlutverki. Hugmyndafræði sparisjóðanna er ekki svo ólík samvinnustefnunni; einn maður/eitt atkvæði, lýðræðisleg stofnun sem ég hef mikinn áhuga á að við sjáum endurvakta vítt og breitt um landið. Eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi áðan verða trúlega 11 sparisjóðir starfandi í framtíðinni hér á landi. Vonandi verða þeir fleiri því að fólki þykir vænt um sparisjóðinn sinn. Sparisjóðurinn hefur mikil tengsl við fólkið í þessum byggðarlögum og fólk skiptir við sparisjóðinn sinn. Vonandi getum við byggt upp hógværar stofnanir sem stunda eingöngu viðskipti við fyrirtækin  
            

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er mjög þarft að hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra upplýsi okkur um stöðu þessara mála. Ég vil byrja á því að taka upp þráðinn frá hv. þm. Birki Jóni Jónssyni þar sem hann fjallaði um stöðu byggðarlaga. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra þegar hann segir að líklega sé ein af sorglegustu afleiðingum bankahrunsins mikil lántaka hjá einstaklingum og fyrirtækjum, einkum einstaklingum, til stofnfjárkaupa sem fara mjög illa með byggðarlög, eins og til að mynda Húnaþing vestra núna. Samkvæmt úttekt sem gerð var af Byggðastofnun fyrir sveitarfélagið Húnaþing vestra kemur fram að 137 aðilar eigi þarna stofnfé og það nemi nokkrum milljörðum króna. Til samanburðar er tekið fram að heildartekjur hjá íbúunum á þessu svæði séu um tveir milljarðar króna á ári. Þarna hvíla á skuldir sem eru yfir launatekjunum á viðkomandi svæði. Þetta er grafalvarlegt mál og ég tek undir með þeim sem hafa hér talað um hversu dapurlegt þetta er. Hér hefur verið rifjuð upp saga sparisjóðanna, hvernig hún byrjaði og hvenær. Þetta byrjaði allt þegar Fjármálaeftirlitið heimilaði Sparisjóði Hafnarfjarðar að selja stofnbréf á yfirverði. Þá byrjaði hasarinn, þá var búið að kasta þessum bolta og eftir það fór þessi taumlausa einkavæðing á sparisjóðunum af stað þar sem ekkert var heilagt. VG flutti ítrekað tillögur á þingi, skrifaði greinar, talaði gegn þessu, lagabreytingartillögur voru ítrekað lagðar fram á hverju löggjafarþinginu á fætur öðru, en þeim var ekki vel tekið. Nú er það að koma á daginn að hefði verið gripið inn í og ráðist í einhverjar þeirra tillagna sem þá voru lagðar fram væri ástandið ekki með þessum hætti í Húnaþingi vestra. Okkur ber að horfa til framtíðar með þetta sparisjóðakerfi og hvernig við viljum sjá það þróast áfram. Ég held að ráðast þurfi í mun róttækari breytingar á lagaumgjörðinni til að verja fyrirtæki sem þessi og þá félagslegu hugsjón sem þar býr að baki. Það má velta fyrir sér hugsanlegri sérlöggjöf um starfsemi sem þessa, að henni sé hugsanlega ekki nægilega vel fyrir komið inni í þessum almennu lögum um fjármálafyrirtæki, en heildarendurskoðun á þessu rekstrarformi verður að fara fram og með þær hugsjónir að leiðarljósi sem þarna búa að baki. Hitt verðum við líka að horfa á, það hvernig þetta gerðist. Við getum tekið til að mynda þá sem eru í Húnaþingi vestra og víðar sem eru með miklar skuldir á bakinu. Á hvaða forsendum var þessu fólki veitt lán? Hvaða upplýsingar fékk það? Hverjir voru þarna í stafni? Hverjir töluðu mest fyrir þessu? Auðvitað leysir það ekki vandann, en þetta er klárlega það sem þarf að skoða og það kemur til að mynda fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna að ekki hafi verið fjallað sérstaklega um málefni sparisjóðanna. Það hefur reyndar komið fram í fjölmiðlum undanfarna daga, en í skýrslunni er líka tekið fram að sparisjóðirnir og það sem þar gekk á verðskuldi rannsókn. Ég er með í undirbúningi þingsályktunartillögu sem ég vonast til að ríkur stuðningur verði við hér. Hún felur í sér ítarlega rannsókn á því hvað gekk á í sparisjóðunum og það verði síðan útfærsluatriði hvort því verði skilað til þeirrar nefndar sem nú er að vinna þetta eða hvort rannsóknarnefnd sparisjóðanna skili sjálfstæðu áliti. Þar verði farið ofan í allar þær lagabreytingar sem voru gerðar með það að markmiði að ráðast að sparisjóðakerfinu, það verði farið ofan í það hvar mistökin lágu, hvað hafi farið úrskeiðis og veikt þetta félagslega rekstrarform sem kom því í þá stöðu sem það er í í dag. Ég sakna þess að í þingsal skuli ekki vera þeir sem töluðu hvað mest fyrir því að ráðast í þessa einkavæðingu á sparisjóðakerfinu. Ég vil að endingu segja að fyrr í dag var í umræðunni minnst á ameríska bíómynd sem heitir Groundhog Day sem fjallar um það að einstaklingur vaknaði upp á hverjum degi  
             Ég fagna því að 

Forseti biður hv. þingmenn um að virða þau tímatakmörk sem samið var um í umræðunni.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér sparisjóðina og örlagasögu þeirra. Eins og heyra mátti á máli hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra er með eindæmum hvernig farið var með sparisjóðina og sparisjóðakerfið. Ég hygg að það hljóti að vera einsdæmi í heimssögunni að 90% af einstöku fjármálakerfi hafi farið á hausinn. Við skulum ekki gleyma því að sparisjóðakerfið var fórnarlamb þeirrar græðgisvæðingar og þeirrar hugmyndafræði sem ákveðinn stjórnmálaflokkur stóð hér fyrir lengi og beitti sér fyrir nánast á hverjum degi, eins og hv. þm. Ásmundur Einar Daðason sagði, það var reynt að eyðileggja það meira og meira. Lýsingar hæstv. ráðherra á falli þessara stofnana virtust mér einfaldlega lýsingar á einhvers konar stórfelldri svikamyllu. Það er dapurlegt að þetta skuli hafa vaðið uppi, en hvað höfum við í staðinn? Við vitum hvaðan við komum í þessu máli, en hvert ætlum við að fara? Ég sé ekki betur en að það vanti enn þá, því miður, heildarstefnumótun af hálfu ríkisstjórnarinnar til framtíðar hvað varðar fjármálakerfið í heild og einstaka þætti og einstakar tegundir fjármálafyrirtækja. Hér er verið að leysa til sín sparisjóði og reyna að bjarga þeim eftir bestu getu, sparisjóð fyrir sparisjóð. Við erum aftur á móti búin að endurreisa bankakerfið í sinni gömlu mynd. Við sitjum uppi með bankakerfi sem er í rauninni allt of stórt fyrir þarfir þjóðarinnar. Við sitjum uppi með bankakerfi þar sem fjárfestingarbankar og viðskiptabankar eru í sömu stofnuninni. Ég hef starfað í fjárfestingarbanka og fjárfestingarbankastarfsemi er algjörlega óskyld viðskiptabankastarfsemi. Það má tala um þetta sem tvö algjörlega aðskilin fyrirtæki í rauninni. Fjárfestingarbankastarfsemi er allt annars eðlis. Ég skil ekki hvernig stendur á því að ríkisstjórnin skuli endurreisa þetta kerfi með sama fyrirkomulagi og var. Áratugum saman var t.d. bannað í Bandaríkjunum að hafa fjárfestingarbanka og viðskiptabanka undir sama þaki. Í nýframkomnu frumvarpi efnahags- og viðskiptaráðherra, sem nú er í viðskiptanefnd og snýr að endurskipulagningu fjármálafyrirtækja, er ekki verið að skilja á milli fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi. Ég hef ekki séð hver hefur ákveðið þetta og hvar það hefur verið ákveðið. Ég lýsi eftir svari við því hver ákvað þetta. Var það ríkisstjórnin? Var það efnahags- og viðskiptaráðherra? Var það Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn? Þetta er svolítið mikið grundvallaratriði hvað varðar framtíð íslenska fjármálakerfisins, ekki síst vegna þess að viðskiptabankar eru með innstæðutryggingar og þegar við höfum viðskiptabanka og fjárfestingarbanka undir sama þaki býr fjárfestingarbankastarfsemin við það skjól að það er í rauninni de facto ríkisábyrgð á innstæðum innstæðueigenda í fjárfestingarbankanum. Það að það skuli vera ríkisábyrgð, bein eða óbein, á fjárfestingarbankastarfsemi er ekki bara óæskilegt, það er fráleitt og það hlýtur að koma til ítarlegrar skoðunar hvernig hægt er að koma þessu fyrir með öðrum hætti. Nú hefur því margoft verið lýst yfir að endurreist bankakerfi er með ríkisábyrgð á öllum innstæðum. Hvað á það að vera svoleiðis lengi? Hvað á fjárfestingarbankastarfsemi á Íslandi að vera með ríkisábyrgð lengi? Á hún að vera svoleiðis til frambúðar? Hún verður það til frambúðar svo lengi sem þetta tvennt er undir sama þaki. Við höfum líka fjallað um eftirlitið sem á að vera með þessum stofnunum. Við vitum að Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn brugðust algjörlega í aðdraganda hrunsins. Það breytir því ekki að enn þá er til staðar allt sama starfsfólkið, nema æðstu stjórnendur þessara stofnana, í sínum gömlu störfum við það að endurreisa sama hrófatildrið, að mér virðist, að einhverju leyti úr gömlu fúaspýtunum. Það hefur sýnt sig að eftirávirkt eftirlit virkar ekki. Ég starfaði við hliðina á mönnum í fjárfestingarbanka í New York sem vissu að þeir ættu yfir höfði sér 30 ára fangelsi ef það kæmist upp um það sem þeir væru að gera. Þeir víluðu engu að síður ekki fyrir sér að fara út í það og við sjáum af fjölmörgum dómsmálum frá Bandaríkjunum að eftirávirkt eftirlit, þó að það séu þungar refsingar við brotunum, virkar ekki. Það þarf að koma í veg fyrir glæpina og svindlið fyrir fram. Það þarf að gera það með afgerandi hætti. Sú sorgarsaga sem við búum við lýsir sér kannski best í Húnaþingi vestra. Það er nokkuð sem má ekki endurtaka sig og þarf ekki að endurtaka sig 

Frú forseti. Ég þakka ágæta umræðu sem hefur verið málefnaleg og að mínu mati dregið fram víðtækan stuðning þingheims við sparisjóðakerfið og sparisjóðahugsjónina. Í ljósi þess tel ég engan vafa á að hægt verður að safna liði og fá þann stuðning sem þarf bæði innan þings og utan til þess að ýta endurreistu sparisjóðakerfi úr vör með eðlilegri umgjörð sem væntanlega endurspeglar þær hugsjónir sem menn hafa rætt í dag og voru grunnurinn að sparisjóðakerfinu þegar það fyrst leit dagsins ljós á 19. öld. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sagði réttilega að stofnfé og hlutafé væri ekki það sama. Um það er enginn ágreiningur. Ég verð þó að benda á að eitt af því sem leiddi til þess að sparisjóðakerfið sogaðist niður með bankakerfinu í fallinu var að menn fóru í ríkum mæli að líta á stofnfé sem nánast ígildi hlutafjár á síðustu árum fyrir hrun bankakerfisins. Það á ekki að vera það sama. Hvort tveggja er að vísu eigið fé en hluthafar í hlutafélagi, hvort sem það er banki eða eitthvert annað hlutafélag, eiga allt fyrirtækið. Þeir eiga kröfu á allt eigið fé og allan hagnað. Stofnfjáreigendur í sparisjóði með sama hætti og sambærilegir eigendur að kaupfélögum eiga ekki kröfu á allt eigið fé viðkomandi fyrirtækis. Þeir eiga sinn hlut og þeir geta fengið á hann eðlilega, heilbrigða og vonandi ágæta ávöxtun en þeir eiga ekki kröfu á afganginn af eigin fé viðkomandi sparisjóðs eða kaupfélags ef út í það er farið. Þessu reyndu menn að breyta og tókst á síðustu árum fyrir hrun bankakerfisins. Sú leikfimi skildi ekki bara sparisjóðakerfið eftir stórskuldugt heldur líka stofnfjáreigendur. Nú hefur þingið breytt lögum um fjármálafyrirtæki og sérstaklega ákvæðum um sparisjóði á þann veg að ekki á að vera hægt að leika þennan sama leik aftur. Ég tel að lögin geri það skýrt og ég vona og trúi að menn hafi lært nógu mikið af reynslunni til þess að lögunum verði ekki aftur breytt í það horf sem þau voru þegar mönnum tókst á undanförnum árum að sneiða hjá þeim grundvallarmun sem er á stofnfé og hlutafé. Hv. þm. Guðbjartur Hannesson spurði um kostnað sem fellur á ríkissjóð vegna sviptinga undanfarinna daga í sparisjóðakerfinu. Ríkissjóður verður því miður fyrir tilfinnanlegu tjóni vegna vandræða sparisjóðakerfisins. Það tjón kom í raun og veru að mestu fram haustið 2008 vegna lána Seðlabankans til Sparisjóðabankans, eða Icebank, fyrst og fremst og óbeint til sparisjóða – það var verulegt tjón. Ég fæ ekki séð að við þessar breytingar bætist á það tjón. Að vísu mun ríkissjóður fyrirsjáanlega leggja sparisjóðum til talsvert eigið fé en það er eign sem vonandi skilar arði og er jafnvel hægt að selja síðar. Ef reksturinn gengur þokkalega og helst vel fær ríkið það fé aftur með vöxtum. Ríkið tekur ákveðna áhættu, eins og allir aðrir sem leggja fyrirtækjum í rekstri til eigið fé, en ekki er verið að niðurgreiða tap annarra eða taka á sig fyrirsjáanlegt tjón. Ríkið ber auðvitað áhættu nú þegar. Hún breytist í raun og veru ekkert við það sem gerðist í síðustu viku vegna yfirlýsinga um að allar innstæður séu tryggar en ég á von á því að eignir Sparisjóðsins í Keflavík og Byrs nægi fyrir innstæðum þannig að ekki reyni á það. Að lokum þetta: Tveir hv. þingmenn nefndu til sögunnar bandaríska kvikmynd sem heitir Groundhog Day . Vissulega má líkja ýmsu í íslensku samfélagi síðustu missirin við þá ágætu kvikmynd en ég ætla að leyfa mér - svona til þess að enda umræðuna á björtum nótum - að minna á að sú mynd fékk hamingjusaman endi eins og bandarískar kvikmyndir gera almennt.

Virðulegi forseti. Allt er þegar þrennt er. Ég held að þetta sé í þriðja sinn sem þetta mál er á dagskrá og umræðu hefur ævinlega verið hætt þegar komið hefur verið að því að forsvarsmaður minni hlutans gæti mælt fyrir minnihlutaáliti. Ég gleðst því yfir að koma hér í pontu og geta klárað það mál. En ég sakna þess, frú forseti, að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sé ekki hér til að hlusta á mál mitt og annarra þeirra sem munu taka til máls og fer fram á það við frú forseta að hún láti kanna hvort ráðherra sé væntanlegur eða muni koma og verða við umræðuna. Það er margt í þessari umræðu sem þyrfti að ræða við ráðherrann.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að láta hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Jón Bjarnason vita af ósk hv. þingmanns.

Takk fyrir það, frú forseti. Frumvarp þetta, eins og við höfum kannski rætt um nokkrum sinnum áður, er til að festa í sessi bráðabirgðaákvæði sem við ræddum talsvert í sumar um strandveiðar og í því eru nokkur atriði sem eru eðlilegt þróunarferli í því sem menn prófuðu síðasta sumar. Mat meiri hlutans er að þessar veiðar hafi skilað góðum og miklum árangri og séu komnar til að vera og í því eru síðan nokkur atriði sem meiri hlutinn vill ítreka og ráðuneytið með frumvarpi þessu. Til að mynda kemur fram að ekki sé heimilt að veita fiskiskipum leyfi til strandveiða ef þau ekki fullnægja ákveðnum skilyrðum og til að mynda verði frá árinu 2011 óheimilt að veita fiskiskipi leyfi til strandveiða hafi aflamark umfram það aflamark sem flutt hefur verið til þess á sama fiskveiðiári verið flutt af því. Eins og menn heyra er þetta svolítið flókinn texti og óljós. Hann er mun skýrari í greinargerðinni og af því að hann er svona í frumvarpinu mun hann hugsanlega verða til þess að einhverjir láti á þetta reyna og þyrfti kannski aðeins að fara yfir það. Í nefndaráliti meiri hlutans eru tvær viðbótarbreytingartillögur. Annars vegar að 6. töluliður 5. mgr. 1. gr. frumvarpsins verði samhljóða sambærilegum tölulið í bráðabirgðaákvæðinu. Þetta er atriði sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson benti á í umræðu og við reyndar tókum upp sem minni hluti og meiri hlutinn tók tillit til þeirra ábendinga. Í öðru lagi er lagt til að við frumvarpið bætist grein til breytingar á 24. gr. fiskveiðistjórnarlaganna á þann veg að Fiskistofu verði heimilt að svipta skip leyfi til strandveiða fyrir brot á lögunum. Meiri hlutinn taldi að slíkt ákvæði sé til og fyrir hendi en leggur áherslu á að þrátt fyrir fullyrðingar ákveðinna hagsmunaaðila um að annað hafi komið fram, hafi sjómenn almennt virt kerfið og að lítið hafi verið um brot. Þetta er að sjálfsögðu umdeilanlegt og þyrfti kannski að kanna aðeins betur. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti minni hlutans og það kemur m.a. til af því að málið var tvisvar sinnum tekið út úr nefndinni og í seinna skiptið voru Einar K. Guðfinnsson og Jón Gunnarsson fjarverandi. Þetta er svona af tæknilegum ástæðum og þess vegna mæli ég fyrir álitinu. Hið yfirlýsta markmið með svokölluðum strandveiðum er að opna aðgengi að fiskveiðum í atvinnuskyni. Er að því stefnt að aðrir, og þar með fleiri, en nú stundi útgerð og fiskveiðar komi að því. Markmiðið er því að nýta ekki þá fjárfestingu betur sem þegar er til staðar í útgerð, t.d. minni báta, heldur að sjá til þess að fleiri geti stundað þessar veiðar. Hvað sem um strandveiðar má segja að öðru leyti er að minnsta kosti ljóst að þetta fyrirkomulag eykur fastan kostnað í sjávarútvegi í heildinni og er þess vegna ekki ýkja vel til hagræðingar fallið. Enda er það athyglisvert að ekki skuli beitt hagrænum rökum til þess að styðja við þá hugsun sem að baki þessum veiðum liggur. Í samræmi við það hefur ekki verið lagt hagrænt mat á veiðarnar eða reynsluna af þeim. Opinn aðgangur eins og strandveiðar ganga út á það og hafa þess vegna í för með sér að verið er að veiða sama afla og áður en með fleiri bátum. Ein helsta réttlæting veiðanna hefur líka verið að með þeim hætti verði til aukin umsvif í minni sjávarplássum, af því að þær leiði til fjárfestingar og þar með umsvifa sem ekki yrðu ef þessi afli yrði dreginn að landi með fiskiskipaflotanum sem nú þarf mjög á auknum aflaheimildum að halda. Og mætti því velta fyrir sér hvort ekki væri eðlilegra að auka þann kvóta. Það má líka benda á hér, og við framsóknarmenn höfum talað um það, að strandveiðar per se séu í sjálfu sér ekki óskynsamleg leið til að auka þetta og styðja við lífið í minni höfnum og sjávarplássum, en það megi líka varast það að þetta eigi kannski frekar að vera sem eins konar frístundaveiðar. Við getum borið það t.d. saman við aðra undirstöðuatvinnugrein, landbúnað, að þá eru margir, til að mynda eldri bændur eða aðrir sem atvinnu hafa af öðru, sem stunda sauðfjárbúskap sem hobbí og er ekkert að því. En það sem kannski eykur vandræðin í þessari hugmynd að strandveiðum er að hér er verið að opna leið fyrir nýja atvinnugrein, sem sagt atvinnuveiðar, og það er í raun og veru verið að taka af þeim sem núna stunda þessa atvinnugrein og færa til nýrra aðila. Þetta mun til að mynda þýða það að fyrirtæki sem starfa núna og eru með fullt af fólki í vinnu í ýmsum höfnum og sjávarplássum landsins þurfa ýmist að leggja skipum og minnka vinnu um tvær til þrjár vikur og sú vinna færist yfir á aðra. Þetta er því ekki aukning út af fyrir sig og mætti þess vegna velta fyrir sér hvort ekki væri eðlilegra að auka kvótann um þau 6 þús. tonn sem ætlað er að setja í þetta og ekki bara á þessu ári, eins og hæstv. ráðherra hyggst gera, að auka kvótann um 6 þús. tonn og það þrátt fyrir 20% aflaregluna og ráðgjöf Hafró, heldur mætti líka velta fyrir sér að slíkt verði gert um lengri framtíð, að auka kvótann sem þessu næmi og það sé þar af leiðandi ekki verið að taka hann frá þeim sem eru í atvinnugreininni. Þegar þessi hugmynd var fyrst kynnt var út frá því gengið að strandveiðar kæmu í stað byggðakvóta. Því var mótmælt harðlega. Niðurstaða stjórnvalda var þá að stíga það skref einvörðungu að hálfu til baka. Byggðakvótinn var skorinn niður um helming, sem olli miklum vanda í ýmsum sjávarplássum sem höfðu reitt sig á óbreytta úthlutun hans. Á þetta benti minni hlutinn og lagði á það áherslu í umræðu um málið (34. mál á 137. löggjafarþingi). Því miður sátu stjórnvöld við sinn keip og neituðu að hlusta á viðvörunarorðin. Nú, einu ári síðar, hafa stjórnvöld hins vegar snúið við blaðinu og þar með viðurkennt að það fyrirkomulag sem gilti í fyrra hafi verið rangt og ósanngjarnt. Horfið er frá því að skerða byggðakvótann til þess að halda áfram strandveiðum. Þess í stað er ætlunin að auka veiðiheimildir í þeim fisktegundum sem strandveiðiflotinn mun veiða um 6 þús. tonn. Ætla má að um 5 þús. tonn verði þorskur. Má því segja að með strandveiðilögunum verði þorskkvóti aukinn um rúmlega 3–4 % og verði sá aukni kvóti veiddur á handfæri að sumarlagi. Og eins og ég sagði áðan er verið að auka kvóta þessa árs sem þessu nemur þrátt fyrir ráðgjöf Hafró og yfirlýsingar til Alþjóðafiskveiðiráðsins Minni hlutinn gagnrýndi einnig þá svæðaskiptingu sem gilti um veiðarnar í fyrra. Á þá gagnrýni var ekki hlustað þá en nú viðurkenna stjórnvöld réttmæti hennar. Horfið hefur verið frá þeirri svæðaskiptingu sem þá gilti. Gallinn er hins vegar sá að enginn veit hvaða hugmyndir eru uppi af hálfu stjórnvalda um hvernig svæðaskiptingunni verður háttað. Frumvarpið felur í sér galopna heimild ráðherrans til þess að ákvarða svæðaskiptinguna. Og er þetta satt best að segja ekki í fyrsta skipti sem aukið ráðherraræði kemur fram í frumvörpum sem koma frá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á þessu kjörtímabili. Ekki er stafkrók að finna um hvað eigi að liggja til grundvallar svæðaskiptingunni í framtíðinni. Ekki er vitað hversu mörg svæðin verða eða hvort yfirleitt verður um svæðaskiptingu að ræða. Engar hugmyndir hafa heldur verið kynntar um hvernig ráðstafa eigi þeim 6 þús. tonnum eftir svæðum, né hvað þar eigi að leggja til grundvallar. Þar til annað verður ákvarðað hefur því ráðherra þessi mál algjörlega í hendi sér. Einhvern tíma hefði þetta verið kallað gerræðislegt vald Þetta er í sjálfu sér í samræmi við önnur þau frumvörp sem flutt hafa verið um sjávarútvegsmál af hálfu ríkisstjórnarinnar. Þar er reglan sú að galopna aðskiljanlegar heimildir til ráðherrans án þess að gert sé ráð fyrir neinum skorðum þar á. Má það teljast lítilþægni í meira lagi að meiri hluti Alþingis vilji ganga þannig frá málum að ráðherra verði falið lítt skilgreint vald til þess að stjórna fiskveiðum í landinu. Slíkt framsal í lagasetningu í þýðingarmiklum málaflokki er dæmi um vonda lagasetningu og þróun sem eindregið ber að vara við. Og er nú rétt að benda á, þó að þetta minnihlutaálit hafi verið samið áður en skýrsla rannsóknarnefndar kom fram, að margoft er í þeirri skýrslu talað um að það sé nauðsynlegt að lög séu skýr og afmörkuð og að heimildir séu ekki til ráðherra eða einstakra embættismanna um túlkun þeirra heldur komi fram í lagatextanum hvað löggjafarvaldið hafi í raun og veru viljað og með hvaða hætti það vill að mál gangi fram. Í þessu sambandi og í sambandi við svæðin er rétt að ítreka - ég sakna þess að ráðherra sé ekki kominn í salinn.

Forseti upplýsir hv. þingmann um það að hæstv. ráðherra er á leiðinni.

Þá hinkra ég kannski aðeins með að taka þessi mál til umfjöllunar í ræðu minni þar til hann kemur hér inn - sé ég nú hæstv. ráðherra ganga í salinn og get ég þá haldið áfram. Í sambandi við svæðisskiptingar og nauðsyn þess höfum við í minni hlutanum verið að velta því fyrir okkur, og fer ég fram á það í ræðu minni að málinu verði vísað til 3. umr. í hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd til umfjöllunar til að heyra hvert er álit og hver stefna hæstv. ráðherra og ráðuneytisins er, til að mynda hvort það komi til greina að þetta sé eitt veiðisvæði en það ekki sett í hendur ráðherra hversu mörg þau verða, eitt eða ótal mörg. Einnig finnst mér nauðsynlegt að það komi fram hér og það væri áhugavert að heyra álit ráðherrans á því hvernig skiptingin á milli mánaða eigi að vera, hvort hún eigi að vera jöfn eða með hvaða öðrum hætti hún ætti að vera og ef hún á að vera einhvern veginn öðruvísi en jöfn hvaða mál liggi þar til grundvallar. Einnig mætti velta fyrir sér - til að reyna að tryggja það að sá sívaxandi fjöldi sem var áætlað að væri um 300 bátar í fyrrasumar en reyndist verða 545, ef ég man rétt, og verður jafnvel um 700 á þessu ári, veiði ekki upp áætlað magn hvers mánaðar á nokkrum dögum - hvort það komi til greina til að mynda að fjölga banndögunum um einn og taka sunnudaginn þar inn í, þannig að ekki verði veitt á föstudögum, laugardögum og sunnudögum. Allt þetta er opið í frumvarpinu og það væri mjög nauðsynlegt að fá að vita hvað til standi hjá ráðuneytinu og hæstv. ráðherra því að í meirihlutaálitinu kemur þetta ekki fram. Sú aðferð við stjórn fiskveiða sem verið er að innleiða með strandveiðunum mun strax framkalla margs konar vanda. Það sem blasir auðvitað við er að smám saman mun þeim bátum fjölga sem vilja stunda þessar veiðar, eins og ég kom inn á áðan. Þarna er um að ræða opinn aðgang, sem allir sem þess eiga kost hljóta að nýta sér. Því má ætla að bátunum muni enn fjölga frá því sem var í fyrra, eins og ég nefndi áðan. Alls fengu þá 595 bátar veiðileyfi en 554 komu með afla að landi. Nú stefnir í það að fjölda báta verði lagt á næstunni vegna verkefnaskorts, kvótinn búinn og er víðast hvar að ganga til þurrðar. Ganga má út frá því sem gefnu að þeir bátar sem á annað borð geta með hægu móti stundað handfæraveiðar fari því til strandveiðanna. Og það höfum við jú heyrt, þingmenn, hvaðanæva af landinu. Því má ætla að bátunum sem sækja í þær aflaheimildir sem sérmerktar eru strandveiðiflotanum fjölgi, hugsanlega að miklum mun. Því er alveg óvíst hvernig þessar aflaheimildir munu nýtast. Minna má á að í fyrra kláruðust veiðiheimildirnar á fáeinum dögum sem ætlaðar voru mánaðarlega til strandveiða á veiðisvæði A, enda var um þriðjungur bátanna sem höfðu leyfi til strandveiða gerður út á því svæði. Því miður er þetta frumvarp sama marki brennt og mörg önnur sem lögð hafa verið fyrir Alþingi. Ekki er búið að hugsa málin til enda, lítt er hugað að því að skoða málin í heild og stór og mikil álitamál afgreidd með því að veita ráðherra óskilgreint galopið vald til þess að fara með að vild. Þetta er auðvitað ekki boðleg aðferð og er síst til þess fallin að auka traust í mikilvægri atvinnugrein eða stuðla að framþróun í sjávarútveginum. Það er, eins og ég sagði áðan, því óhjákvæmilegt að málið komi að nýju til sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar þar sem þess verði að minnsta kosti freistað að setja í fastara form þær reglur sem um veiðarnar eiga að gilda og upplýsa um hvernig ætlunin er að standa að málum. Í innganginum og eins sem rök fyrir því að festa þessar veiðar í sessi hefur meiri hlutinn haldið því fram að úttekt sem gerð var í fyrrasumar á veiðunum hafi skilað þeim árangri og ávinningi að þær væru mjög ábatasamar og hefðu gengið vel, aflinn hefði verið ágætur að gæðum og ekki lakari en menn óttuðust o.s.frv. Ég nefndi það við 1. umr. eða fór eiginlega fram á að hæstv. ráðherra mundi hlutast til um að fenginn yrði hlutlaus aðili sem gerði úttekt á hagkvæmni strandveiða, bæði með tilliti til einstakra útgerða og fiskvinnslna sem og heildarinnar, en einnig á samfélagslega þætti sem snertu bæði atvinnu fólks og heildartekjur byggðarlaga sem og einnig markaðslega þætti. Þetta væri mjög áhugavert áður en lengra er haldið á þeirri braut að festa slíkt kerfi í sessi sem hér er verið að gera. Einnig væri mjög áhugavert og ég held nauðsynlegt í ljósi sögunnar að hæstv. ráðherra kæmi hér upp og upplýsti okkur og gæfi þau skilaboð nokkuð skýrt út til framtíðarinnar hvort sú þróun sem við höfum horft á frá bráðabirgðaveiðunum í fyrra þar sem veidd voru rúmlega 4 þús. tonn og núna er talað um 6 þús., verði áfram, hvort það eigi síðan að veiða 8.500 tonn á næsta ári og síðan 12 þúsund og bátunum fjölgi sífellt. Eða er ráðherra tilbúinn til að koma hér upp og lýsa því yfir að það verði ákveðið hlutfall, fast hlutfall og muni aldrei verða nein aukning á því? Öll þessi álitamál eru enn opin í þessu ágæta frumvarpi, sem er fullt af þessum göllum, og þess vegna er nauðsynlegt að við fjöllum betur og meira um þetta nema hæstv. ráðherra sé hreinlega tilbúinn að upplýsa okkur um það á þinginu og svara öllum þeim spurningum sem við höfum verið að varpa fram í umræðunni, bæði við 1. umr. og eins í nefndinni, en höfum ekki fengið svör við. Læt ég máli mínu lokið hér.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma með þær spurningar sem hann velti hér upp varðandi framkvæmd laga um strandveiðar. Fyrsta spurning hv. þingmanns var hvað væri fyrirhugað með skiptingu í svæði. Ég legg áherslu á að hluti af tilganginum með því er að þetta geti dreifst á landið allt þannig að einstök byggðarlög eða einstakir landshlutar eigi ekki á hættu að búið verði að veiða upp allan hlutann, við skulum segja af því að fiskurinn kemur fyrst upp að suðvesturströndinni að þá væri kannski búið að veiða stóran hluta af því magni sem ætlað er til þessara veiða þar. Þess vegna er það hluti af markmiðinu með þessum lögum að þetta geti dreifst á landið allt en þó innan svæðaskiptingar sem getur raunverulega gengið upp. Hitt vil ég líka benda á að gerð var tilraun í fyrra sem jafnframt var fylgt eftir með úttekt og síðan skýrslu af hálfu Háskólaseturs Vestfjarða á Ísafirði, sem ég held að sé líka einstakt í þessum störfum að slíkt skuli hafa verið gert. Sú skýrsla kom fram, þar var bent á kosti og á ýmislegt sem betur mætti fara en hún var samt mjög góð miðað við þann skamma tíma sem þar var tekinn. Og ég get sagt það hér, frú forseti, að hugur minn stendur til þess að strandveiðunum verði áfram fylgt eftir 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra að reifa þessa hluti. Ég er svo sem engu nær um hvort til standi, milli 2. og 3. umr., að breyta um kúrs og skilgreina hversu stór eða mörg veiðisvæðin verði og hvað eigi að liggja til grundvallar annað en þær yfirlýsingar sem ráðherrann var með hér áðan um að þau eigi að dreifast á landið allt og hvort einhver svæðaskipting geti gengið upp. Auðvitað hlýtur það að vera markmiðið. Maður veltir fyrir sér hvort komi til greina af hálfu ráðuneytisins og hæstv. ráðherra að það verði eitt veiðisvæði og jöfn skipting á mánuði allan tímann til þess að tryggja að ekki sé hægt að veiða allt upp á fyrsta mánuði, enda liggur það svo sem í augum uppi að það gerist ekki því að veiðarnar hefjast væntanlega hér fyrir Suðurlandinu og færast síðan vestur um með sumrinu. Í sambandi við þessa úttekt sem ráðherrann minntist á: Ég var eiginlega að kalla eftir að haldið yrði áfram með hana og kannski fenginn annar óháður aðili þannig að ekki sé alltaf leitað til þess sama. Það getur verið snjallt að fá álit annars. Það gladdi mig reyndar að hæstv. ráðherra minntist á að bæði hefðu komið fram kostir og gallar. Ég minnist þess að í framsöguræðu hans við 1. umr. hafi hann tínt til ansi marga kosti en ekki einn einasta galla. Það væri æskilegt að slík úttekt yrði gerð og hún yrði víðtækari þar sem tekið yrði tillit til heildaráhrifa á byggðarlög. Það er ljóst að verið er að taka hluta af atvinnu fólks og vinnu frá einum hóp og færa til annars.

Frú forseti. Varðandi önnur atriði sem hv. þingmaður minntist á, eins og að magnið sem mætti veiða væri fastsett, þá er það líka sett í lög. Það er Alþingis að breyta því magni, það er ekki í hendi ráðherra. Sömuleiðis með fjölda veiðidaga og vikur, gert er ráð fyrir að það verði ákveðið í lögum. Það er ekki stefna ráðuneytisins að hafa þetta eitt svæði. Ég hef gengið út frá því að það verði í höfuðdráttum með líkum hætti eins og það var á síðastliðnu sumri. Ég legg áherslu á að þessu verði fylgt vel eftir, fylgst verði mjög vel með. Ég vil geta þess að Landssamband smábátaeigenda hefur ákveðið í samvinnu við ráðuneytið og Matvís að gera úttekt á meðferð afla og hvernig megi tryggja betur verðmæti aflans þannig að sem mest komi í land og verði nýtt, eins og gert var með frystitogarana og stærri skip. Mjög góð skýrsla var unnin þá og verður framhald á. Samtök smábátaeigenda og ráðuneytið munu fylgja þessum málum mjög vel eftir. Rætt hefur verið um að halda námskeið fyrir smábátasjómenn um meðferð afla 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra að eiga orðastað við mig. Ég er svolítið undrandi á þessu svari við ítrekaðri spurningu um veiðisvæðin þar sem ráðherrann segir að þau verði væntanlega með svipuðum hætti og síðastliðið sumar. Ég hélt einmitt að það hefði reynst nokkuð illa og þess vegna hefði þetta ákvæði verið haft opið núna til þess að bregðast við því. Mér fannst til að mynda skorta rök fyrir því af hverju landið væri ekki eitt veiðisvæði og jöfn skipting á mánuðum til að tryggja ákveðna dreifingu. Mér finnst vanta þessa rökræðu um málið frá upphafi og held því þess vegna til streitu að nauðsynlegt sé að taka umræðuna upp í nefndinni milli 2. og 3. umr. í þinginu. Jafnframt vil ég ítreka beiðni mína um að úttektin verði gerð af einhverjum nýjum aðila til að fá sérfræðiálit annars og það verði dýpkað, ekki einungis fjallað um meðferð afla heldur farið ofan í samfélagslega og jafnframt tekjutengda þætti. Ég nefndi nokkur atriði í ræðu minni sem hefði verið áhugavert að heyra álit ráðherrans á en ég skynjaði að það væri okkar í þinginu að leggja fram breytingartillögu um fjölgun banndaga eða minnka magn á dag til þess að reyna að tryggja að fleiri komist að og að magnið 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera við þessa umræðu, sem ég tel svo sem sjálfsagt, en þakka honum fyrir að hafa brugðist vel við hér áðan. Ég ætla að byrja á að fara yfir nokkur atriði sem hafa komið fram í þeim umræðum sem hafa verið hér áður og m.a. nokkur atriði sem komu fram í ræðum hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar og hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi er það vitanlega þannig að þegar fært er frá einum hópi til annars er í raun verið að búa til nýjar atvinnuveiðar. Það eru teknar heimildir sem voru veiddar með öðrum hætti og stóð jafnvel til að veiða og setja í annað. Það er verið að búa til nýja atvinnugrein úr þeirri takmörkuðu auðlind sem margir hafa áhuga á að ræða. Hæstv. ráðherra svaraði ekki áðan þeirri spurningu sem hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson beindi til hans. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra beint þessarar spurningar: Er það misskilningur, hæstv. ráðherra, hjá okkur sem höfum sýnt þessu máli áhuga að með því að úthluta þessum 6.000 tonnum með þessum hætti áður en restinni er úthlutað séu tekin atvinnuréttindi í raun frá einum hópi og færð öðrum? Er ekki verið að úthluta með ákveðnum hætti áður en farið er að úthluta restinni og þannig minnka það sem var til ráðstöfunar? Ef svo er ekki þarf hæstv. ráðherra að upplýsa okkur hér um að hann sé búinn að taka ákvörðun um að bæta við aflaheimildir, þ.e. að fara ekki að þeirri ráðgjöf sem oft hefur verið nefnd. Ef þessi breyting er ekki yfirlýsing um nýjar atvinnuveiðar hefði maður haldið að það væri eðlilegt að nota það svigrúm til að auka aflaheimildir til að bæta einnig í hinn pottinn. Ég hef skilið þetta þannig að hæstv. ráðherra sé að taka 6.000 tonn af stabbanum sem er til úthlutunar, úthluta honum fyrst í þetta kerfi og svo restinni eftir því sem við höfum gert hingað til. Það er að sjálfsögðu bara ákvörðun ráðherra og þeirra sem sitja við stjórnvölinn á hverjum tíma ef það er vilji til að breyta þessu. Þetta er eitt af því, frú forseti, sem hefur farið fyrir brjóstið á þeim sem hér stendur, að meðan við vinnum að því af heilindum að ná einhvers konar sátt um framtíðarstefnu í sjávarútveginum sé komið inn í kerfið bakdyramegin. Það kom líka fram hjá flutningsmanni minnihlutaálitsins að fleiri munu veiða og þar af leiðandi verður minna hagræði. Þessi hagrænu áhrif hafa ekki verið metin og skoðuð og því er mikilvægt að það verði gert. Síðan hangir vitanlega á þessu stórt mál sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar, margir nýir aðilar eru vitanlega sendir af stað til veiða en aðrir í hinu hefðbundna kerfi eru að binda við bryggju bátana sína sem passa ekki inn í þetta kerfi. Þeir sækja ekki fiskinn og þar af leiðandi dregst vitanlega saman atvinna þeirra sem eru á þeim bátum og þeirra sem vinna fiskinn. Síðan má velta fyrir sér hvernig þróunin verður varðandi þetta strandveiðikerfi. Miklu fleiri fóru af stað í það en menn áætluðu. Það má búast við talsverðri aukningu í ár líka. Mikil fjárfesting fer af stað og það er eðlilegt að þeir aðilar sem fara af stað vilji fá fjárfestingu sína til baka, það er ekki nema þeir séu með þeim mun bólgnari veski sem þá munar ekkert um að leggja af stað og fara á þessar veiðar. Því miður er það náttúrlega einn af stóru göllunum frá síðasta ári, og er einnig í ár, að menn geta farið af stað sem hafa selt sig út úr hinu fiskveiðikerfinu og eru með fulla vasa fjár. Ég er algjörlega ósammála því að það sé eðlilegt að þeir geti það. Hins vegar verður að segjast eins og er að í sjálfu sér er góð sú hugsun sem ég er í það minnsta að reyna að átta mig á og festa fingur á að búi að baki þessu frumvarpi. Ef ég hef komist til botns í því er hugsunin sú að þeir sem eiga tæki og tól til að sækja fiskinn geti róið til fiskjar þó að þeir eigi lítinn aðgang að aflaheimildum í dag, geti kannski ekki keypt sér aflaheimildir og geti ekki leigt sér. Það er í sjálfu sér mjög falleg hugsun. Ef það á að vera framtíðarsýnin verða menn einfaldlega að koma fram með hreinum og beinum hætti og segja að við ætlum að uppfylla óskir og þarfir þessa hóps og gera það með því að taka ákveðinn hluta af aflaheimildunum og úthluta honum til þessara aðila eftir ákveðnum reglum. Manni hefði fundist að hæstv. ráðherra hefði vitanlega átt að bæta við kvótann, bæta við þær aflaheimildir sem eru til ráðstöfunar, og það er ekkert um seinan. Við höfum séð það og vitum af gögnum Hafrannsóknastofnunar að það er svigrúm innan þeirra upplýsinga sem þeir láta okkur hafa til að auka kvótann án þess að það komi niður á veiðistofni eða hrygningarstofni. Þess vegna er óskiljanlegt að sú leið hafi ekki verið farin. Ég reyndi að setja niður kosti og galla við þá aðferðafræði sem hæstv. ráðherra kemur hér með til okkar, skráði þá niður og hvað þyrfti að bæta til að reyna að átta mig á þessu af fullri sanngirni. Ég er búinn að fara yfir nokkur atriði sem ég tel mjög mikilvæg og móti þá skoðun sem sá er hér stendur hefur á þessu máli öllu saman, fyrir utan aðferðafræðina, vinnubrögðin, hvernig þetta kemur inn. Það er verið að opna fyrir aðgang fleiri aðila inn í kerfið. Það þarf ekki að vera slæmt og þarf ekki endilega að hafa víðtæk áhrif ef vel er að verki staðið. Mér finnst það ekki hafa verið gert, frú forseti. Mér finnst ekki hafa verið staðið rétt að þessu máli. Það er ekki rétt að taka atvinnu af einum og færa yfir til annars á sama tíma og það er verið að reyna að selja okkur þá hugmynd að menn ætli að ná sátt og friði um fiskveiðistjórnarkerfið til langs tíma. Síðan er það úthlutunaraðferðin með þessi 6 þús. tonn sem ég nefndi áðan. Þeir sem hafa selt sig út geta enn þá komið inn ef ég man frumvarpið rétt. Það var reyndar tekið fyrir það á næsta fiskveiðiári en að mínu viti er a.m.k. óeðlilegt að svo sé. Það verður aukin óhagkvæmni eftir því sem fleiri fjárfestar fara af stað og veiða. Það verða dýrir bátar uppi á landi og í sumum bæjarfélögum er talað um garðskraut í sveitarfélögunum þar sem allir garðar fylltust skyndilega af bátum þegar búið var að veiða þessa fáu daga. Síðan er óneitanlega svolítið sérstakt að eftir að búið var að berjast fyrir því í langan tíma að koma öllum aðilunum inn í eitt kerfi eru menn í rauninni að búa til nýtt kerfi. Er það hugsanlega komið frá þeim sömu og börðust fyrir því að komast inn í hitt kerfið þegar það þótti gott. Af hverju ætli það hafi verið? Ætli það hafi verið vegna þess að menn sáu þar einhverja fjármuni eða var það spurning um atvinnuöryggi? Þetta er eitt af því sem við eigum að velta fyrir okkur. Ég er sammála þeim sem hafa gagnrýnt svæðaskiptinguna. Við þekkjum hvernig menn munu bregðast við henni. Kennitölur þessara fyrirtækja verða fluttar þangað sem mest er að hafa. Það var gert í fyrrasumar. Það má líka spyrja sig af hverju þeir sem ekki flytja og búa á svæði sem telst síðra eða er jafnvel vonlítið um að fá góðan fisk eiga ekki að hafa rétt til að sækja frá lögheimili sínu eða sínum stað í þennan pott. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða svæðaskiptinguna mjög vandlega áður en hann kveður upp sinn endanlega dóm sem er vitanlega verið að færa honum hér með frumvarpinu eins og það lítur út. Miðað við þetta frumvarp á að úthluta tilteknum aðilum aflaheimildum en aðrir þurfa að kaupa þær, kannski bátar og litlir útgerðaraðilar sem eru með skip sem falla ekki beint inn í þetta kerfi, rétt fyrir utan viðmiðin, eitthvað slíkt. Þeir þurfa áfram að kaupa eða leigja til sín aflaheimildir, eru kannski að keppa við báta sem eru ekki síður verkfærir til að sækja sjóinn á en þeirra skip. Það hefur komið í ljós, a.m.k. var það athugun sem hæstv. ráðherra vitnaði hér í, að lítill hluti af aflanum er unninn í höfninni þar sem hann kemur að landi. Þar af leiðandi virðist hafa orðið minni atvinna í kringum þetta á þeim stöðum en áætlað var. Hins vegar kom vitanlega, eins og títt hefur verið rætt hér, líf í hafnirnar, að sjálfsögðu er komið líf í hafnirnar. Að sjálfsögðu eru þeir glaðir sem fóru af stað í þessu og fóru á sjóinn. Það er náttúrlega mjög gott. Einn kosturinn við þá hugsun sem þarna er að baki getur verið sá að nýta betur fjárfestingu sem fyrir er. Fyrir þá aðila sem áttu báta eða skip, voru kannski á grásleppu og áttu litlar aðrar aflaheimildir er að sjálfsögðu gott að geta róið og skapað sér meiri tekjur. Ég ætla í sjálfu sér ekki að gera athugasemdir við að reynt sé að koma til móts við þessa aðila með einhverjum hætti. Ég held að menn hafi misst sjónar af því í þessu frumvarpi ef það var hugsunin. Það er verið að tala um frelsi til að sækja sjóinn en þetta er vitanlega alvöruatvinnugrein eins og svo margar aðrar atvinnugreinar sem við erum með. Hér var t.d. nefndur búskapur, landbúnaður. Ef þann sem hér stendur langar að búa með 30 eða 50 eða 100 kindur, á það að vera eðlilegt að geta gert það? Eiga allir að geta gert það sem það vilja? Ég er kannski vanhæfur í þessu máli því að afi minn var einn af þeim sem síðastur var með sauðfé inni í miðjum bæ, á Sauðárkróki, þannig að þetta slær aðeins nær manni. En þetta er sú spurning sem maður veltir fyrir sér. Er þetta það sem koma skal í atvinnugreinum og það sem hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra boðar, að það sem kallað er frístunda-eitthvað muni ráða för? Annað sem getur verið jákvætt er að sjálfsögðu að þegar fleiri fara af stað verða meiri umsvif í kringum það. Það eru væntanlega fleiri sem t.d. þurfa á þjónustu vélaverkstæðanna að halda, kaupa kost og eitthvað slíkt, það eru fleiri sem kaupa þjónustu í þessum byggðarlögum, það er alveg ljóst. Á sama tíma er náttúrlega dregið úr þjónustukaupum hjá þeim sem annars hefðu verið að veiða þar. Það er ekki alveg sjálfgefið að þetta sé bara viðbót við umhverfið, það getur hins vegar verið það svo maður sé sanngjarn. Það hefur verið nefnt líka að það sé minni mengun af því að sækja fiskinn á minni bátum en togurum. Það getur verið það upp að ákveðnu marki en þegar við erum búin að senda hundruð eða þúsundir báta á flot og af stað er væntanlega einhvers staðar þessi lína rofin. Það er mjög mikilvægt, frú forseti, að við ræðum þetta mál af yfirvegun. Ég held að við efasemdarmenn um þetta kerfi eða þá aðferð sem er verið að beita hér höfum reynt að gera það og opna augu hæstv. ráðherra fyrir því að það séu ákveðnir gallar á málinu eins og það er fram sett þrátt fyrir að maður ímyndi sér að hugsunin sé góð. Það hefur komið fram að kerfið sé komið til að vera. Sé svo er mikilvægt að sníða það þannig að hugsunin sem býr einhvers staðar þar að baki komi fram. Ég vek athygli á því, og vona að ráðherra komi inn á það á eftir, að samkvæmt þessu virðist hugsunin vera að færa atvinnuréttindi frá einum hópi til annars. Þar erum við ekki að tala um stórútgerðir eða þá sem hafa hvað harðast verið gagnrýndir í þessum útgerðarbransa. Við erum að tala um fiskverkafólkið í frystihúsunum og sjómennina á skipunum sem eru að veiða og vinna þennan fisk. Þetta er flókið og snúið mál. Hæstv. ráðherra hefði átt að beita sér fyrir því að aflaheimildir yrðu auknar. Hann hefði átt að reyna að ná sátt við þá sem hafa áhyggjur af þessari grein á þingi og í nefndum Alþingis um að af þessari aukningu sem ráðherra mundi beita sér fyrir færi ákveðið hlutfall til þessara veiða þannig að þeir sem svo sannarlega sækja þetta til atvinnu, til þess að skapa sér tekjur, njóti góðs af því.

Frú forseti. Það eru ákveðin atriði sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson kom inn á. Í fyrsta lagi lýsti ég því yfir í fyrrasumar, um þessi 6 þús. tonn sem ætlað er til þessa afla á þessu ári, þegar ákveðið var aflamark fyrir þá komandi fiskveiðiár og hvernig því yrði skipt, að það sem yrði selt til strandveiða kæmi ofan á fyrir þetta ár. Í ár er því ekki verið að taka af neinu úthlutuðu aflamarki í sjálfu sér bara svo það sé alveg ljóst. Jafnframt er ljóst að þegar verið er að meta heildarveiðimagn sem við ætlum að úthluta er það hluti af því magni en í ár er þetta svona og hefur engin áhrif á útgefið aflamark til annarra á þessu ári. Hitt er svo líka rétt, að huga að því að þessar veiðar eru hugsaðar, eins og skýrt hefur komið fram í umræðunni, fyrir þá sem uppfylla ákveðin skilyrði og vilja fara í þessar veiðar undir þessum þröngt skilgreindu mörkum sem gerð eru um lengd veiðiferðar, heimilisfesti, fjölda rúlla, ákveðið magn sem má koma að landi úr hverri veiðiferð og um fjölda daga og vikna. Þetta er mjög skilgreint þannig. Þeir sem vilja fjárfesta í bát eða eitthvað þess háttar vita nákvæmlega að hverju þeir ganga. Við verðum líka að hafa í huga að þarna er líka t.d. komið til móts við ákveðin mannréttindi og það að við höfum fengið 

Virðulegi forseti. Ég vona að ráðherrann sé ekki að leggja fram eitthvað sem honum finnst vont. Ég ætlast ekki til þess. Það væri mjög undarlegt og ég gerði mér grein fyrir því að ráðherranum þætti þetta gott.

… Skagfirðingum.

Fyrst þú nefnir þetta, ágætt að ráðherrann nefndi hér Skagfirðinga, er hlutdeild fiskvinnslunnar í Skagafirði líklega tveggja vikna vinna í þessum 6 þús. tonnum. 70–80 manns fá því ekki atvinnu af þeim hluta, hæstv. ráðherra. Ef ég hef skilið hæstv. ráðherra rétt segir hann: Í ár bætast við 6 þús. tonn ofan á þær aflaheimildir sem var ákveðið að úthluta í ár. Þá spyr ég: Hvað gerist á næsta ári? Verða þessi 6 þús. tonn, sem maður veit ekkert hvað verða mikil, aukin hugsanlega eða þeim fækkað? Verða þau tekin af heildarmagninu á næsta ári ef það er ekki gert núna? Önnur spurning: Fyrst hæstv. ráðherra taldi sig geta bætt við 6 þús. tonnum í þetta kerfi, sem ég kalla svo, telur hann þá unnt að bæta við öðrum 6 þús. tonnum inn í hitt kerfið þar sem ljóst er að hvort tveggja rúmast innan þeirra upplýsinga sem Hafró vinnur með? Þetta eru spurningarnar sem ég óska eftir að ráðherra svari.

Frú forseti. Eins og ég sagði áðan var þetta tiltekið í fyrrasumar þegar heildaraflamarkið var gefið út, það voru eindregin áform um að leggja fram frumvarp um áframhaldandi strandveiðar. Það var hluti af samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarflokkanna og að síðan yrði fylgt eftir þeirri tilraun sem gerð var í fyrrasumar, en með þessum hætti. Þó að hv. þingmaður geti tínt til einhverja agnúa að eigin mati á þessu held ég að á heildina litið hafi verið mjög góð sátt og almenn ánægja með að út í þessar strandveiðar var farið í fyrrasumar. Þarna er tiltekið ákveðið magn, sett mjög ákveðin umgjörð. Þeir sem ætla að fara út í atvinnuveiðar á öðrum forsendum og veiða utan þessara skilgreindu afmarkana verða í núverandi kerfi að komast yfir aflaheimildir með öðrum hætti. Þessar veiðar eru ekki hugsaðar til að koma þar inn. Engu að síður skipta þær miklu máli fyrir þær sjávarbyggðir sem eiga skammt á miðin og þar sem menn hafa möguleika til að stunda veiðar, þótt undir þessum annmörkum séð. Það er mjög mikilvægt að mínu mati að þetta frumvarp verði að lögum sem fyrst þannig að þeir sem ætla sér og vilja komast á þessar veiðar geti gert það. Það var gert ráð fyrir að þetta gæti hafist 1. maí. Við vitum að þorskurinn kemur 

Frú forseti. Ég vona að hæstv. ráðherra lesi ræðuna sem ég flutti áðan því að ég held að hann hafi ekki hlustað á hana. Ég viðraði það hvernig hægt væri að ná fram þeirri hugsun sem ég held a.m.k. að sé á bak við frumvarpið með öðrum hætti en hér er lagt til. Hæstv. ráðherra svaraði ekki þeim spurningum sem ég beindi til hans. Hæstv. ráðherra upplýsti hér að 6 þús. tonnum hefði verið bætt við til að koma þessum lögum í gegn til að þetta geti gengið upp. Mun hann beita sér fyrir því að hið sama verði gert á næsta fiskveiðiári eða verða þessi 6 þús. tonn tekin af heildaraflanum á næsta fiskveiðiári? Ætlar ráðherra að beita sér fyrir því? Það er væntanlega mjög einfalt fyrir ráðherrann að svara þessu því að hann hlýtur að hafa gert sér grein fyrir því hvernig hann ætlar að fara inn í næsta fiskveiðiár líka. Hin spurningin er svona: Ef hægt er að bæta við 6 þús. tonnum á þessu ári í þessa deild í ráðuneytinu, er þá ekki hægt að bæta við öðrum 6 þús. tonnum inn í kerfið sem við erum að nota í dag þar sem menn kalla eftir því? Það er verið að binda bátana við bryggju víða um land því að aflaheimildirnar eru búnar. Hvers vegna getur ráðherra tekið 6 þús. tonn, sett inn í þetta verkefni sitt en hunsað algjörlega hitt þegar búið er að sýna fram á að þetta rúmast innan þeirra viðmiða sem Hafrannsóknastofnun hefur? Nú þýðir ekkert að vísa til einhvers bréfs sem sent var til útlanda.

Frú forseti. Langvinnar deilur hafa staðið um stjórnkerfi fiskveiða. Menn hafa ekki heldur verið á eitt sáttir um þau vísindi sem úthlutun aflaheimilda byggir á. Framsóknarflokkurinn er sá flokkur sem hefur varið það kerfi mjög lengi og öðrum flokkum sterkar og dyggar, enda skeggið skylt hökunni. Ég ætla ekki að blanda mér í þær efnislegu umræður sem eru um efni þessa frumvarps en ég tók eftir því að hv. þingmaður þrítók í ræðu sinni að hann teldi að það ætti að auka aflaheimildir, það ætti að auka heildarkvóta. Hv. þingmaður beindi þeirri áskorun til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra a.m.k. tveimur sinnum í ræðum sínum áðan. Mig langar að spyrja hv. þingmann hversu mikið hann telji að það eigi að auka aflaheimildir og á hvaða grundvelli hann flytji þá skoðun. Mér er til efs að hann hafi vísindaleg rök fyrir því eins og þau eru fram sett af Hafrannsóknastofnun. Ég geri mér hins vegar mætavel grein fyrir því að það þarf að ná ákveðinni sátt á millum reynslu sjómanna og reynslu vísindamanna. Ég hef á seinni árum heldur talað fyrir því. Við heyrum sjómenn oft tala um að það sé gulur og grár sjór af þorski á tímum sem ekki er hægt að veiða vegna þess að menn eru komnir út fyrir sínar leyfilegu aflaheimildir, en ég vildi gjarna fá svör við því hjá hv. þingmanni hversu mikið hann telji mega auka aflaheimildir, í hvaða tegundum og á grundvelli hvaða staðreynda eða raka vill hann taka þá ákvörðun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Fyrst vil ég segja við hæstv. ráðherra að það er rétt að Framsóknarflokkurinn stóð dyggilega við þetta fiskveiðistjórnarkerfi sem hefur verið við lýði en ég minni hæstv. utanríkisráðherra á hans ágæta þátt í því og hans flokks, fyrrum flokks líklega, við að koma á frjálsu framsali sem var ef ég man rétt eitt af verkum ríkisstjórnar vinstri flokkanna. Varðandi það hvaðan ég hef þær skoðanir mínar að hægt sé að auka við aflaheimildirnar þá kemur fram í skýrslu Hafrannsóknastofnunar - ég verð að viðurkenna að hæstv. ráðherra sáði örlitlum efasemdakornum hjá mér um að ég hefði lesið vitlaust en með fyrirvara um að ég hafi lesið skýrsluna rétt - að núna sé hægt að auka aflaheimildir um a.m.k. 30.000 tonn á ári án þess að skerða hrygningarstofn og veiðistofn. Þá byggjum við á því langtímasjónarmiði að byggja stofninn hægt upp sem að sjálfsögðu er verið að gera. Það þýðir vitanlega, hæstv. ráðherra og frú forseti, að stofninn mun byggjast hægar upp. Ég man ekki alveg tölurnar en í staðinn fyrir að það séu 762.000 tonn, eitthvað svoleiðis, séu það í kringum 710.000 eða 715.000 tonn. En það er svigrúm, virðulegi forseti, og ég hvet hæstv. ráðherra til að fara einfaldlega ofan í þessa skýrslu og þá leiðrétta mig ef ég fer með rangt mál.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög málefnalegt svar. Ég óskaði eftir því að hv. þingmaður segði mér á hvaða palli hann stendur þegar hann leggur fram hugmyndir af þessu tagi. Ég er ekkert fráhverfur þeim. Það er fullkomlega eðlilegt hjá þjóð í kreppu að hún velti fyrir sér hvort hún eigi að ganga á þá innstæðu sem er í banka hafsins. Það er það sem fjölskyldur í landinu gera þegar þær lenda í kreppunni núna, þær ganga á það sem þær eiga. Það er alveg hægt að færa rök fyrir því að það sé réttlætanlegt að ganga á þá innstæðu. Menn hafa hins vegar ekki hingað til viljað leggja inn á þann veg, menn hafa fremur tekið þá afstöðu að vilja þrátt fyrir kreppuna sýna ábyrgð og reyna að byggja upp stofninn. Sú var tíðin að ég þekkti skýrslur Hafrós nánast eins og Biblíuna sem ég les miklu oftar en hv. þingmann grunar.  Mig langar undir lokin að þjóna eðli mínu og stríða hv. þingmanni pínulítið. Ástæðan fyrir því að ég óskaði eftir því að fá að skyggnast inn í hugarheim hans um hin vísindalegu rök er sú að þingmenn Framsóknarflokksins gagnrýndu það í umræðu um annað frumvarp, sem tengdist annarri tegund sem hefur miklu breiðari kjaft en við báðir þingmenn sem hér erum að tala saman, þ.e. skötuselurinn, að vísindaleg rök vantaði. 

Virðulegi forseti. Menn juku aflaheimildir í skötusel umfram vísindalegu rökin, það er alveg ljóst, 80% ef ég man rétt. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra er að boða, ef ég skil hann rétt, 6 þús. tonna aukningu á aflaheimildum umfram það sem er ráðlegt. Ég hvika ekki frá því, virðulegi forseti og hæstv. ráðherra, að í þeim gögnum sem ég minntist á áðan, skýrslu Hafrannsóknastofnunar, er þetta svigrúm. Það er hins vegar hárrétt sem kemur fram hjá hæstv. ráðherra að það mun að sjálfsögðu hægja á uppbyggingu stofnsins, það er alveg ljóst. En hvenær eigum við að taka þá ákvörðun, hvenær eigum við að nota þessa auðlind okkar ef ekki núna þó að við þurfum aðeins að hægja á uppbyggingunni? Okkur sárvantar gjaldeyri, okkur sárvantar að halda fólkinu í vinnu, það er verið að binda og í sumum tilfellum búið að binda bátana við bryggju. Það er verið að senda fólk heim. Að sjálfsögðu eigum við að gera það núna. Ég get alveg fallist á þau rök að menn verði að fara mjög varlega í þetta, að sjálfsögðu. Eitt af því sem hér hefur verið rætt og verður að sjálfsögðu að komast á koppinn er að draga að veiðiráðgjöfinni líka þá aðila sem eru nánast á hverjum einasta degi úti á sjó að veiða fiskinn. Það þarf líka að taka meira tillit til þeirra upplýsinga sem eru í skipunum, hjá útgerðunum, inni í fiskvinnsluhúsunum, um fiskinn, um stærðina, þyngdina og allt þetta sem mun fara þarna í gegn. Varðandi það andsvar sem hæstv. ráðherra kom hér upp í held ég að það sé alveg ljóst að hægt er að auka aflaheimildirnar. Ég sakna þess, frú forseti, ef hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ætlar ekki að svara þeim spurningum sem ég beindi til hans áðan. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra komi upp fyrst hann er í húsinu og svari þessum spurningum, 

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra sagði áðan að það væri mjög kallað eftir því að þessu frumvarpi sem hér hefur verið mælt fyrir yrði lokið sem fyrst. Ég vil í þessu sambandi segja að ég tel að vinnsla þessa máls í þinginu hafi verið með algjörlega eðlilegum hætti. Frumvarpinu var upphaflega dreift 6. febrúar sl. Umræðan fór fram og mælt var fyrir málinu 10 dögum síðar, 16. febrúar, og umræða um þetta umdeilda mál stóð ekki nema í rétt rúmlega þrjá tíma. Skjölum frá meiri hluta nefndarinnar var síðan dreift 23. mars, fimm vikum síðar, allt mjög eðlilegt, og umræðan hófst síðan tveimur dögum síðar og stóð þá í 20 mínútur. Nú er þeirri umræðu haldið áfram. Ég vildi vekja athygli á þessu til að undirstrika að ekki er með nokkrum hætti hægt að segja að þingið hafi tekið sér óeðlilegan tíma í vinnslu þessa máls. Það var staðið eðlilega, málefnalega og faglega að þeirri vinnslu þó að niðurstaða málsins sé þannig að við séum ekki öll endilega sammála um efni þess. Ég vek hins vegar athygli á því að annað frumvarp var flutt sem eins konar viðhengi þessa frumvarps, frumvarp til laga um breytingu á lögum um veiðieftirlitsgjald, með síðari breytingum, sem fól það í sér að hæstv. ráðherra brá sér í hlutverk skattmanns. Hann lagði ekki á einhvers konar þjónustugjald heldur lagði hann drög að nýjum skatti sem sérstaklega væri lagður á þessar veiðar til að láta það síðan renna í gegnum Fiskistofu og þaðan inn til hafnanna í hlutfalli við þann afla sem landað væri af strandveiðibátum í einstakar hafnir. Ég vil þar með spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji forsendu þess að það frumvarp sem við ræðum hér verði samþykkt að þetta veiðieftirlitsgjald verði lagt á. Þetta eru um 30 millj. kr. Það munar talsvert um það. Auðvitað munar það bæði fyrir hafnirnar en einnig þá sem eru greiðendur þessa gjalds. Þess vegna væri gott að hæstv. ráðherra greindi okkur frá því hvort hann telji að það frumvarp þurfi að afgreiðast samhliða því sem við erum að ræða um. Þessar strandveiðar sem svo eru kallaðar, sem eru einhvers konar uppvakning á gamla banndagakerfinu, hafa auðvitað heilmikið verið ræddar og við höfum oft rakið það hvernig það upphaflega birtist. Það birtist upphaflega sem hugmynd frá þáverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra, Steingrími J. Sigfússyni, og þá var hugsunin sú að strandveiðarnar ættu í raun að koma í staðinn fyrir byggðakvótann. Það höfðu verið deilur um byggðakvótann og nú átti að leysa þær með því að skipa málum með þeim hætti að við mundum innleiða þetta kerfi sem við erum að ræða um. Þetta kallaði á margs konar mótmæli eins og við munum, sérstaklega frá minni byggðarlögunum sem voru háðust byggðakvótanum. Niðurstaðan varð sú að verða einhvern veginn hvorki hrár né soðinn í niðurstöðunni heldur stíga hálft skref, skerða byggðakvótann um helming og síðan hafa þessar strandveiðar, byggja fiskveiðiréttinn í strandveiðunum á svæðum og láta aflaheimildirnar inn á svæðin í hlutfalli við útdeildan byggðakvóta áranna á undan. Þetta var hugsunin. Þess vegna voru búin til fjögur svæði sem fengu tilteknar aflaheimildir sem voru í samræmi við þá hlutdeild sem þessi svæði höfðu fengið úr byggðakvótanum. Það er mjög mikilvægt að átta sig á því að út af fyrir sig hafa engin hagræn rök verið flutt fyrir þeim veiðum sem við erum hér að tala um. Ég hef ekki orðið var við að menn hafi í raun og veru neitt haldið því fram að þetta mundi leiða til einhverrar sérstakrar hagræðingar í kerfinu, draga úr kostnaði eða neitt slíkt. Þvert á móti hafa menn bent á sem sérstök rök með þessu fyrirkomulagi að það auki umsvif, eins og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson sagði áðan, í byggðarlögunum, búi til kostnað sem valdi síðan umsvifum og sé þess vegna svo gott. Þess vegna er ekkert óeðlilegt við það að þegar hæstv. ráðherra ákvað að láta leggja mat á gildi þessarar lagasetningar hafi hann tiltekið sérstaklega að ekki skyldi skoða hin hagrænu rök. Vitaskuld voru ekki hagrænir hvatar á bak við það að búa til þetta kerfi. Eins og hæstv. ráðherra sagði áðan var þetta eins konar svar við áliti mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna öðrum þræði og frumvarpið felur þess vegna það í sér að verið sé að opna almennan aðgang manna að fiskveiðiauðlindinni með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í þessari lagasetningu. Af þeim ástæðum eru einmitt að mínu mati fullkomin rök fyrir því að hverfa frá þessari svæðaskiptingu sem við bjuggum við á síðasta ári. Gleymum ekki að lögin sem sett voru á síðasta ári voru tilraunalög. Það var einfaldlega sagt. Þetta var tilraunastarfsemi til eins árs og hugsunin var sú að menn ætluðu að prufukeyra kerfið,  Rök fyrir því að gera þetta með þessum hætti eru líka þau að hugsunin á bak við þessa lagasetningu er sú að opna þennan almenna aðgang og þess vegna er fullkomlega eðlilegt í sjálfu sér að hafa svæðið eitt. Við vitum líka hvernig menn fóru í kringum þessa löggjöf án þess að brjóta hana með nokkrum hætti. Menn skráðu bátana sína inn á svæði A af því að þar var veiðivonin mest, ósköp eðlilegur hlutur. Það þekkjum við frá handfæraveiðunum oft og tíðum. Menn elta fiskinn og þess vegna gaf þessi svæðaskipting algjörlega ranga mynd. Hæstv. ráðherra svarar óskaplega ógreinilega um það hvaða hugmyndir hann hafi um þessa svæðaskiptingu á þessu fiskveiðiári. Þetta er alvarlegur hlutur. Samkvæmt frumvarpinu er hugmyndin núna sú að strandveiðarnar geti hafist, verði þetta frumvarp að lögum, um helgina. Ég á ekki von á því að menn hefji veiðar á frídegi verkamanna, 1. maí, sem er á laugardaginn en strax þar í kjölfarið er væntanlega hugmyndin að hefja þessar veiðar. Þá er auðvitað ekki vonum seinna að hæstv. ráðherra hafi alveg skýra hugmynd um hvernig þessi svæðaskipting á að vera. Hann segir óljóst: Ég geri ráð fyrir að það verði ekkert mjög frábrugðið því sem var á síðasta ári. Það er þá algerlega kolröng viðmiðun miðað við það sem við erum að fara út í núna á þessum grundvelli. Þess vegna vil ég segja, virðulegi forseti, að ég tel að það væri a.m.k. eðlilegt að á þessu fiskveiðiári væri engin svæðaskipting í gildi. Ég tel reyndar eðlilegast til frambúðar að svo væri en a.m.k. í ljósi aðstæðna núna ætti engin svæðaskipting að vera á þessu fiskveiðiári þannig að menn gætu þá a.m.k. áttað sig á hver hin raunverulega veiðireynsla er og búið þá til skiptinguna niður á svæði í samræmi við það. Hér var töluvert rætt um það hvort þetta frumvarp væri einhvers konar almenn yfirlýsing um aukningu á aflaheimildum. Það er alveg rétt að á þessu fiskveiðiári er klárlega um að ræða aukningu á aflaheimildum í þorski og fáeinum öðrum tegundum, væntanlega ufsa og kannski ýsu og fáeinum öðrum tegundum. Það er alveg ómótmælanlegt og þegar fiskveiðiárið verður gert upp mun það auðvitað koma fram. Þetta er aukning á aflaheimildum í þessum tegundum, og í þorskinum um kannski 3–4%, 3–4% kvótaaukning á þessu fiskveiðiári. Þess vegna er ekkert óeðlilegt að menn sem sjá þann möguleika í þeim vandræðum sem þeir eru í núna með aflaheimildir fagni því að fá 3–4% aflaaukningu í þorski. Gallinn er auðvitað sá að gert er ráð fyrir að þetta fari eingöngu til handfæraveiða sem stundaðar eru yfir sumarmánuðina og hæstv. ráðherra hefur einmitt vísað á þessar veiðar sem svar við hinni almennu kröfu um að auka aflaheimildir í þorski. Hæstv. ráðherra leggur t.d. í Skessuhorninu 7. apríl sl. áherslu á að frumvarpið um strandveiðar væri í meðförum þingsins og þar fælust þrátt fyrir allt heimildir til að veiða 6 þús. tonn af botnfiski. Hæstv. ráðherra er með öðrum orðum að svara þeim sem kalla eftir auknum aflaheimildum með því að vísa í það að hann sé að auka kvótann í þorskinum með þessum hætti. Hér var spurt hvort þetta væri almennt og yfirlýst markmið um að þetta yrði síðan gert til frambúðar. Svo er auðvitað ekki. Hæstv. ráðherra getur svarað þeirri spurningu mjög skýrt og afdráttarlaust. Í 2. gr. þessa frumvarps er kveðið mjög skýrt á um það að í framtíðinni, auðvitað ekki núna því að það er búið að taka aðrar ákvarðanir, skuli draga þessar aflaheimildir sem fara til strandveiðibátanna frá heildarúthlutuninni áður en farið er í það síðan að úthluta heimildum til krókaaflamarksbáta, þ.e. smábátanna, og aflamarksbátanna, stórra og smárra. Með öðrum orðum er þetta alveg skýr lína. Aflaaukningin er núna en hún verður ekki á næsta fiskveiðiári. Þetta vekur athygli á því að fyrirkomulagið eins og það er í dag er mjög óréttlátt. Þessar tilfærslur sem við höfum í dag sem ég út af fyrir sig styð, tilfærslurnar til byggðakvóta, skelveiðibáta, línuívilnunar o.s.frv., koma fyrst og fremst niður á þeim skipaflokkum þar sem veiðin er einkanlega í þorski, ýsu, ufsa og steinbít. En þeir bátar sem eru með aflaheimildir fyrir utan þetta þurfa ekki að leggja neitt með sér inn í þessar tilfærsluheimildir. Þetta er mjög óréttlátt. Ég er sjálfur 1. flutningsmaður að frumvarpi sem gerir ráð fyrir að þessu verði breytt og að allir bátar leggi inn í þessa tilfærslupotta á grundvelli þorskígildisheimilda sinna þannig að uppsjávarskipin, þeir sem veiða karfa og aðrar tegundir sem ekki er tekið tillit til í þessu, þurfi líka að leggja til með sér. Þetta verður mun augljósara þegar búið verður að taka tillit til strandveiðipottsins upp á u.þ.b. 5 þús. tonn í þorski, þá eru þessar tilfærslur frá þeim sem eru með þorskaflaheimildir orðnar í kringum 8,3%. Það er farið að taka svolítið í hjá til að mynda litlum útgerðarmönnum, litlum bátum sem eru með tiltölulega litlar heimildir en eru samt að mestu leyti með aflaheimildir sínar í þorski. Þess vegna er orðið mjög brýnt að gera þessar breytingar og ég tel skynsamlegt að það sé gert, m.a. með hliðsjón af þeirri lagasetningu sem hér er verið að leggja til og verður að sjálfsögðu samþykkt því að væntanlega er meirihlutavilji þingsins fyrir því. Síðan er annar angi þessa máls sem ég vil líka aðeins nefna og það er að fyrir liggur stofnstærðarmat Hafrannsóknastofnunar. Að vísu á eftir að vinna betur úr því en þær vísbendingar sem við höfum úr fréttatilkynningu stofnunarinnar frá 16. apríl sl. gefa okkur vísbendingar um að þess sé ekki að vænta að stofnunin muni leggja til auknar aflaheimildir í þorski. Á þessu fiskveiðiári var aflakvótinn 150.000 tonn en hefði orðið 140.000 tonn ef eingöngu hefði verið fylgt 20% aflareglunni. Það er hins vegar að hálfu tekið tillit til aflakvótans eins og hann var á fiskveiðiárinu á undan og fyrir vikið hífðist þessi kvóti upp í 150.000 tonn. Ég spurði hæstv. ráðherra um þetta á miðvikudaginn og hæstv. ráðherra svaraði því þannig að hann vonaðist til þess að heildaraflakvótinn í þorskinum yrði ekki mjög fjarri því sem hann er á þessu fiskveiðiári, þ.e. nálægt 150.000 tonn. Gefum okkur að það verði niðurstaðan. Það er að vísu dálítil bjartsýni miðað við þær forsendur sem maður les út úr þessu en gefum okkur það engu að síður. Þá á hins vegar eftir að draga frá 5 þús. tonn til strandveiðanna í þorski sem ekki voru dregin frá á þessu fiskveiðiári. Mér sýnist af þessu og miðað við það sem hæstv. ráðherra var sjálfur að segja, um að hann vænti þess að heildarúthlutunin yrði svipuð og á þessu ári, að það hljóti að benda til þess að heildaraflamarkið fyrir krókaaflamarksbátana sem eru minni bátarnir, undir 15 tonnum, og heildaraflamarkið verði nokkru minna en á yfirstandandi fiskveiðiári sem kemur örugglega mjög á óvart í ljósi þeirrar umræðu sem hefur farið fram um fiskveiðiráðgjöfina og möguleikann á því að auka aflaheimildirnar. Úr því að ég er farinn að tala um þetta langar mig að nota ferðina og spyrja hæstv. ráðherra einnar spurningar. Hæstv. ráðherra beitti sér fyrir því með umdeildum hætti að draga úr yfirfærslum á milli fiskveiðiára í einstökum fisktegundum. Þetta gerði hann illu heilli. Nú blasir hins vegar við af sama áliti Hafrannsóknastofnunar að reikna má með því að ýsukvótinn verði skorinn niður á milli ára því að það segir í álitinu að stofnvísitala ýsu lækki um fjórðung frá mælingunni 2009 og sé nú bara þriðjungur af meðaltali áranna 2003–2007. Væri ekki nauðsynlegt að hafa þessar heimildir til yfirfærslu á milli fiskveiðiára rýmri en 10% eins og hæstv. ráðherra gerir ráð fyrir? Hæstv. ráðherra hefur möguleika í einni af sínum galopnu heimildum á að hverfa frá þessu og nú spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki eðlilegt, í ljósi þess að við þurfum að styrkja markaðsstöðu okkar, í ljósi þess að við þurfum að reyna að jafna út þessar sveiflur, að hækka a.m.k. yfirfærsluréttinn í ýsunni þannig að menn geti jafnað þessa sveiflu frá því sem ella verður. Hér hefur verið talað um að ekki væri óeðlilegt að fjölga banndögunum í kringum helgar og ég vil segja strax að ég væri jákvæður fyrir því. Ég tel rök fyrir því, ekki síst vinnsluleg rök sem geta hnigið að því að fjölga þessum dögum. Ég mun a.m.k. skoða það jákvætt. Ég vil líka segja, í ljósi þess að þetta frumvarp gengur út á það að opna mönnum heimildir að fiskveiðiauðlindinni með þeim hætti sem hérna er gert ráð fyrir, að ég tel mjög mikilvægt að a.m.k. sé reynt að hafa einhvern sveigjanleika í þessu kerfi. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að menn geti hafið strandveiðar nánast hvenær sem er á bilinu 1. maí fram undir 1. september. Þess vegna eru öll rök og líka sanngirnisrök sem mæla með því að menn geti líka farið út úr þessu kerfi á þeim tímapunkti sem hentar. Það kann að vera að útgerðum henti að fara inn í þetta strandveiðikerfi, fá hlutdeild úr kvótaaukningunni með þeim hætti en þeim henti síðan að fara út úr þessu kerfi einhvern tíma þegar liðið er á þessa mánuði, t.d. til þess að ná í þann umdeilda fisk skötusel svo dæmi sé tekið eða þá að stunda aðrar veiðar, netaveiðar eða einhverjar aðrar veiðar sem henta mönnum betur á síðari hluta tímabilsins. Ég vil leggja inn í þessa umræðu að það væri eðlilegt að við reyndum að gera þær breytingar í meðförum þingsins því að málið mun koma inn í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd milli 2. og 3. umr. Ég tel eðlilegt að reyna að sníða einhverja agnúa af þessu frumvarpi og gera það t.d. með þessum hætti. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur talað gegn því að auka sveigjanleikann í fiskveiðistjórnarkerfinu. Hann telur slæmt að hafa mikinn sveigjanleika. Þrátt fyrir orð hans í þá veru þegar hann hefur talað fyrir öðrum málum trúi ég ekki öðru en að það geti a.m.k. orðið niðurstaða að hafa þennan sveigjanleika í kerfinu sem geti þá stuðlað að því að menn geti nýtt sér þá möguleika sem löggjöfin felur í sér til að auka tekjur sínar, verðmætasköpunina og atvinnusköpunina í landinu. Virðulegi forseti. Út af fyrir sig væri hægt að hafa mörg orð um þetta tiltekna mál. Skoðanir mínar hafa svo sem ekki farið mjög leynt í þessum efnum. Ég tel að almennt sé mikill galli við þetta frumvarp, eins og mörg önnur frá hæstv. ráðherra, þetta ráðherraræði sem tröllríður þessu frumvarpi, þessi galopna heimild til hans til að stjórna þessum svæðum eins og hann vill eftir „smag og behag“ svo ég sletti dönsku eins og stundum áður. Það væri eðlilegra að þessum málum væri skipað með lögum og ég tel að það væri eðlilegt til frambúðar 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni fyrir ræðuna. Hann finnur margt jákvætt í þessu þó að ekkert sé fullkomið. Varðandi frumvarpið sem lýtur að greiðslu til minni hafna, sem er reyndar sjálfstætt frumvarp en tengist þó strandveiðunum, þá er af minni hálfu ekkert skilyrði að þau fylgist að. Ef Alþingi vill afgreiða það mál líka er mjög eðlilegt að þau fylgist að í afgreiðslunni og komi til framkvæmda saman. Að sjálfsögðu er í höndum Alþingis að afgreiða þetta og mínar vonir standa til þess um hvoru tveggja. Eins og hv. þingmaður kom inn á þegar við tölum um hagræna kosti og svo nefni ég í hinu orðinu samfélagslega kosti - fyrir mér eru þetta þættir sem eiga að fara saman og ber að horfa til. Í skýrslu sem unnin var af Háskólasetri Vestfjarða varðandi strandveiðarnar var einmitt bent á að tekið væri tillit til beggja þessara atriða. Sumir leggja meiri áherslu á annan þáttinn en aðrir hinn í þessum efnum og er það gert. Í þessari skýrslu frá Háskólasetri Vestfjarða um strandveiðarnar var bent á að svæðaskiptingin væri mikilvæg. Ef það reynist einhvern tíma eiga að vera með öðrum hætti er Alþingis að setja um það lög. Mat skýrsluhöfunda var þó að rétt væri að svæðisskipta.

Virðulegi forseti. Mér varð á að rukka hæstv. ráðherra um skattafrumvarpið og hefði betur látið það ógert því að illt er að egna óbilgjarnan í þeim efnum og kannski ástæðulaust að hvetja hæstv. ráðherra til að muna eftir skattafrumvarpinu sínu, þeir gleyma þeim örugglega ekki. Það er út af fyrir sig rétt hjá hæstv. ráðherra að hægt er að færa rök fyrir því að samfélagslegir kostir geti verið samfara því að auka kostnað. Ef menn horfa þannig á að betra sé að láta nýja báta leggja í kostnað og veiða sama aflamagn og hægt er að veiða með bátum sem eru þegar klárir til veiða er alveg hægt að færa rök fyrir því. Það býr til vinnu fyrir iðnaðarmenn, ýmsa þjónustuaðila o.s.frv. En það breytir engu um hinn hagræna raunveruleika sem er sá að með þessu aukum við væntanlega tilkostnað við þessar veiðar og sá kostnaður verður þá bara einu sinni greiddur. Það er þetta sem ég var einfaldlega að vekja athygli á. Hæstv. ráðherra talaði um svæðaskiptinguna og sagði að Alþingi gæti bara sett lög ef Alþingi vildi hafa þetta einhvern veginn öðruvísi. Það er einmitt núna sem við höfum tækifæri til að setja þessi lög, búa til þennan ramma. Ef við erum á þeirri skoðun, eins og ég hef vakið athygli á, að svæðaskiptingin hafi mistekist, hún hafi ekki verið endurspeglun á þeim veiðum sem raunverulega fóru fram vegna þess að hún byggðist á úthlutun á byggðakvóta sem er allt annað mál, vil ég einfaldlega höfða til sanngirni hæstv. ráðherra þegar ég segi: Ef hæstv. ráðherra vill endilega hafa þessa svæðaskiptingu til frambúðar þá væri a.m.k. eðlilegt að hann reyndi að búa til nýja viðmiðun sem byggðist á raunverulegri veiði á grundvelli þessara laga heldur en styðjast við einhverja úthlutun á byggðakvóta sem kemur þessu máli ekki nokkurn skapaðan hlut við.

Frú forseti. Í fyrsta lagi vil ég geta þess að hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd vinnur mjög vel að mínu mati. Það á líka við um þetta mál þannig að þó að óþolinmæði sé í mér og öðrum sem vilja komast á strandveiðarnar - ég ætla kannski ekki að fara sjálfur á strandveiðar en ég veit af þessari óþolinmæði - þá vil ég taka skýrt fram að af samskiptum mínum við hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd er þar vel unnið og enginn undanskilinn í þeim efnum. Ég legg áherslu á, nú þegar ég vona að strandveiðarnar fari í gang, að ég er ekki sammála hv. þingmanni með svæðaskiptinguna. Ég tel það hafa komið fram í skýrslunni sem við styðjumst við að svæðaskiptingin hafi verið talin mjög nauðsynleg hver svo sem hún verður nákvæmlega 

Virðulegi forseti. Ég vil fyrir hönd sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar þakka hólið. En það er algerlega ómótmælanlegt, hæstv. forseti, að svæðaskiptingin mistókst. Það sjáum við á tölunum. Mikil veiði stóð yfir í fáa daga á svæði A. Þar voru að mig minnir einn þriðji af bátunum staðsettur vegna þess að menn vissu að þar yrði veiðin mest. Þess vegna sprakk þetta svæði eftir fáeina veiðidaga. Á öðrum veiðisvæðum var þessu allt öðruvísi farið. Það byggðist á því að stuðst var við gamla úthlutun á byggðakvótum, svo ég endurtaki það enn og aftur, sem kemur þessu máli nákvæmlega ekki nokkurn skapaðan hlut við. Mér er óskiljanlegt af hverju hæstv. ráðherra miðar við einhverja byggðakvóta. Hann getur miðað við hvað sem er. Þetta hefur ekkert með byggðakvóta að gera. Þess vegna er fráleitt annað en að gefa okkur tækifæri á þessu ári 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þann nýja tón sem er kominn í umræðuna um strandveiðarnar og miða þá við hvernig hvessti í sölum Alþingis um þetta leyti fyrir ári þegar við ræddum þetta mál í fyrsta skipti. Menn átta sig kannski á því í ljósi reynslunnar frá síðasta ári að strandveiðarnar hafa haft ótvíræð samfélagsleg áhrif, bæði hagræn og félagsleg. Ég kem hingað aðeins til að blanda mér í umræðuna um svæðaskiptinguna. Það er ekki alveg sanngjarnt að fara fram á það núna að hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd setji þegar inn í löggjöf niðurneglda útfærslu á svæðaskiptingunni. Sú reynsla sem við fengum af svæðaskiptingunni í fyrra var afar takmörkuð og gaf skakka mynd vegna þess að veiðarnar gátu ekki hafist fyrr en 1. júlí og á því tel ég að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson og hans flokksbræður í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd beri ákveðna ábyrgð. Málið tafðist þannig að svæðaskiptingin gaf ekki góða raun, m.a. vegna þess að fiskurinn var genginn á svæði A og fyrir vikið var þar mesta kappið í veiðunum. Núna hefur verið séð fyrir þessu að hluta til með því að byrja 1. maí og láta tímabilið ná út ágústmánuð þannig að það er von til að þetta gefi betri raun í ár. Það breytir því ekki að meiri hluti nefndarinnar gerir ráð fyrir því að ráðherra verði falið að fylgjast með þeirri reynslu sem fæst af sumrinu í sumar og bregðast við ágöllum. Þetta vald er falið ráðherranum til að hann geti brugðist við þeirri reynslu sem við fáum í sumar, reynslunni sem við fengum því miður ekki í fyrrasumar.

Virðulegi forseti. Það er ekki neinn nýr tónn í þessu af minni hálfu. Ég gagnrýndi málið á efnislegum forsendum á síðasta þingi, m.a. svæðaskiptinguna og að taka ætti byggðakvótann að hálfu inn í strandveiðarnar. Sem betur fer bakkaði hæstv. ráðherra með það síðara en heldur sig því miður enn við þessa vitlausu hugmynd um svæðaskiptinguna. Hv. þingmaður sagði að ég og minn flokkur hefðum borið ábyrgð á því að þetta mál hefði tafist. Málið tafðist vegna þess að það kom vanreifað, illa undirbúið og óhugsað inn í þingið og við vorum að reyna að lagfæra það sem þurfti að lagfæra í þessum efnum. Ýmsir hagsmunaaðilar voru kallaðir fyrir, mjög margir höfðu gríðarlega mikið við þetta mál að athuga og mjög margt af því sem þeir sögðu hefur komið á daginn. Það segir kannski einhverja sögu að meiri hluti nefndarinnar skuli telja ástæðu til að segja hæstv. ráðherra að hann skuli fylgjast með framkvæmdinni. Gefur ekki augaleið að ráðherra sem er í þeirri stöðu að vera ábyrgðarmaður máls - sett eru lög og síðan vinna menn samkvæmt lögunum - að hæstv. ráðherra hljóti óumbeðið að fylgjast með framkvæmdinni? Ég hef ekki heyrt nein rök gegn því sem ég hef verið að segja sem er að svæðaskiptingin byggi á úthlutun á byggðakvóta og byggðakvótinn komi þessu máli ekki lengur nokkurn skapaðan hlut við. Það mátti segja í fyrra, þegar að hálfu var tekið tillit til úthlutunar við byggðakvóta, að þar væru einhver tengsl á milli sem mætti taka tillit til en þau eru ekki lengur. Þess vegna ættu menn að sjá að reynslan sýndi okkur í fyrra að það er fullkomlega galið að byggja þetta á gamalli úthlutun á byggðakvótum. Það væri að minnsta kosti eðlilegt að nota þetta ár sem einhvers konar tilraunaár rétt eins og síðasta ár til að átta sig á því hver hin raunverulega viðmiðun verður.

Frú forseti. Ég held að ekkert mæli gegn því að þetta ár verði notað sem tilraun við svæðaskiptinguna. Það er ekkert sem segir að ráðherra þurfi til allrar eilífðar að setja niður endanlega svæðaskiptingu núna áður en þetta sumar gengur í garð. Satt að segja fyndist mér mun rökréttara að hann fylgdist með veiðunum í sumar og léti þá reynslu ráða gjörðum sínum, enda minnir mig að í nefndarálitinu standi að honum sé ætlað að bregðast við frá ári til árs þó að ég skuli ekki fullyrða það. Það kemur fram í skýrslunni, eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan, að þessi svæðaskipting er fyrst og fremst mikilvæg af byggðasjónarmiðum. Þar sem við ræðum þessi samfélagslegu áhrif af strandveiðunum þá skipta byggðasjónarmiðin að sjálfsögðu máli. Það hélt ég að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson skildi mörgum öðrum betur komandi úr Norðvesturkjördæmi.

Virðulegi forseti. Mér finnst svolítið sérkennilegt að ætla sér að vaða af stað í eitthvað sem kallað er tilraun til svæðaskiptingar. Upplýsingarnar liggja fyrir. Við þurfum ekkert á svona tilraunastarfsemi að halda og ég skil ekki þessa þrákelkni af hálfu meiri hlutans í þessu máli. Mér verður kannski á að vitna til orðatiltækis sem hæstv. ráðherra gerði einu sinni frægt með því að slá tveimur saman, að berja hausnum við steininn og stinga honum síðan í sandinn, þegar meiri hlutinn talar eins og það megi alls ekki breyta þessu þrátt fyrir að búið sé að benda á hversu fráleit þessi viðmiðun er. Ef menn vilja endilega sitja svona fast við sinn keip og hafa þessa svæðaskiptingu má a.m.k. sleppa henni á þessu ári þannig að menn fái einhverjar hugmyndir um það hver raunverulega veiðin er á einstökum svæðum miðað við þær forsendur sem þessi löggjöf setur. Það er alveg fráleitt og nær engri átt að byggja á forsendum sem 

Frú forseti. Ég er eindregið fylgjandi strandveiðum. Sumir þeirra sem hafa talað gegn þeim, jafnvel af semingi þó, gera það vegna þess að þeim finnst ákveðið ranglæti fólgið í þeim því að með þeim sé tekið af hlut annarra. Það er alveg hægt að færa rök fyrir þeirri skoðun. Réttlætið í strandveiðunum felst hins vegar í því að það stjórnkerfi fiskveiða sem við búum við hefur skuggahliðar sem hafa leitt til margra dæma um að lífsbjörgin hafi nánast verið keypt eða flutt úr viðkomandi byggðarlagi. Réttlætið í strandveiðunum felst í því að það er verið að byggja undir atvinnu í litlum byggðarlögum sem hafa átt í erfiðleikum. Mér finnst að menn þurfi líka að horfa til þess. Ég er síðan alveg sammála túlkun hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar á því sem birtist í síðustu skýrslu Hafrós og síðustu upplýsingum sem hafa komið þaðan. Ég held að þar sé ekkert að finna sem bendir til þess með vísindalegum rökum að hægt sé að auka aflaheimildir verulega. Ef menn vilja freista gæfunnar kann að vera hægt að fara eitthvað svolítið fram úr. Það er ekki einu sinni svo að okkur hafi tekist að halda okkur við það sem við ætluðum að veiða í fyrra. Mig minnir að hv. þingmaður hafi sagt að 150.000 tonn af þorski hefðu verið tekin en á síðasta almanaksári tóku menn 180.000 tonn og við skulum sjá hvernig það endar á þessu ári. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að við séum stödd í dálitlu millibilsástandi með þorskstofninn sem er nokkuð háskalegt. Við erum ekki alveg búin að sjá hvaða áhrif hlýnun sjávar hefur á stofninn en ég vek athygli á því að þó að árgangar sem fram hafi komið hafi verið giska sterkir verða þeir endasleppir þegar þeir eldast. Það er reynsla undanfarinna ára og ég óttast að það sé út af hlýnun sjávar. Ég óttast líka að við kunnum að horfa fram á töluvert verri nýliðun 

Virðulegi forseti. Ég held að pínulítils misskilnings hafi gætt í máli hæstv. utanríkisráðherra á tilgangi þessarar lagasetningar. Tilgangur hennar laut ekki neinum byggðalegum rökum. Tilgangurinn var sá að opna almennt aðgengi að fiskveiðiauðlindinni. Það var hugsunin. Það er það sem býr að baki, þ.e. að hafa engar sérstakar takmarkanir aðrar en almenn skilyrði. Eigi menn bát sem uppfyllir þau skilyrði hafa menn möguleika á að stunda veiðar í strandveiðum. Síðan ræðst m.a. af fiskigöngum hvort það gagnast byggðunum. Það vill t.d. svo vel til að það fiskaðist vel út af Vestfjörðum og Snæfellsnesi og bátarnir þyrptust þangað. Það hafði jákvæð áhrif í þeim skilningi að miklum afla var landað í þeim byggðarlögum. Hið neikvæða var að allt of lítið af þessum afla var unnið í þessum byggðarlögum. Allt of mikið fór út fyrir byggðarlögin til vinnslu og það er hlutur sem mér finnst a.m.k. að menn hefðu átt að huga betur að, þ.e. hvernig hægt væri að tryggja að þessi afli færi þá frekar til vinnslu í byggðunum. Síðan fannst mér mjög athyglisvert að hlusta á hæstv. utanríkisráðherra fjalla um fiskveiðiráðgjöfina af því að hæstv. ráðherra hefur mikla þekkingu í þeim efnum eins og ég veit mjög vel. Það sem ég dró hins vegar fyrst og fremst fram var að miðað við þær forsendur, miðað við þær upplýsingar sem nú liggja t.d. fyrir í fréttatilkynningu frá Hafró - og ég tek fram að þær kunna að breytast þangað til hin endanlega ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar lítur dagsins ljós - bendir allt til þess að við horfum ekki framan í fréttir af tillögum stofnunarinnar um aukningu á þorskafla. Þegar síðan bætist við að við ætlum að taka frá 3–4% sérstaklega fyrir strandveiðarnar, sem við gerðum ekki á þessu fiskveiðiári, blasir að mínu mati við að við getum frekar gert ráð fyrir því að krókaaflamarksbátarnir og aflamarksbátarnir 

Frú forseti. Með sömu fyrirvörum og hv. þingmaður sló við þeim upplýsingum sem hafa til þessa komið fram hjá Hafró er ég sammála honum. Ég held að eitt af því góða sem okkur hefur lánast á síðustu árum sé að láta ekki freistast til að ganga á auðlindabankann í hafinu þrátt fyrir að staðan sé erfið í samfélaginu nú um stundir. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, ég held að ýmislegt bendi til þess að okkur muni ganga hægar að byggja upp stofninn en við ætluðum og það er út af breytingum á hitastigi í hafinu. Það er mín skoðun. Þá dreg ég þá ályktun að það væri rangt að segja að mér hefði undir ræðu hv. þingmanns fundist hann telja mögulegt að auka aflaheimildir. Mér fannst það í fyrri ræðu hv. þingmanns, ég sé það á andsvari hans að svo er sennilega ekki, en ef ég misskil hv. þingmann þætti mér vænt um að hann leiðrétti það. Það er þó a.m.k. komið fram að við hv. þm. Einar K. Guðfinnsson 

Virðulegi forseti. Ég held að hvorki í andsvarinu né ræðunni hafi ég neitt fjallað um þessa 30.000 tonna aukningu þannig að ég vil út af fyrir sig biðja menn að túlka það ekki þannig. Ég sagði einfaldlega að miðað við þær forsendur sem Hafró hefði lagt fram í fréttatilkynningu 16. apríl sæi ég ekki í þeim kortum að það væri líklegt að stofnunin legði til aukningu sem a.m.k. nokkru máli skipti. Þegar maður tekur síðan tillit til þess að gert er ráð fyrir því í þeirri lagasetningu sem hér er fjallað um að 5.000 tonn af þorski, eða þar um bil, verði dregin frá til að setja í strandveiðipottinn áður en kvóta verður úthlutað til krókaaflamarksbáta, þ.e. smábátanna, og aflamarksskipanna eru allar líkur á því að við sjáum frekar kvótaminnkun hjá þessum flota en kvótaaukningu. Það er það sem ég dró fram. Hins vegar er mjög margt jákvætt að gerast í sambandi við þorskinn, t.d. er mikill vöxtur í stærri fiskinum. Það getur út af fyrir sig gefið okkur jákvæðar vísbendingar vegna þess að við vitum að stærri fiskurinn er líklegri til að geta af sér lífvænlegri seiði en sá smærri.

Virðulegi forseti. Allt frá því að við settum á laggirnar það fiskveiðistjórnarkerfi sem við vinnum í megindráttum eftir í dag, svokallað kvótakerfi, árið 1984 hefur markmiðið verið ljóst. Markmiðið hefur snúið að því að auka sem mest hagkvæmni í sjávarútvegi og skapa sem mesta arðsemi greinarinnar. Á árunum áður en kvótakerfið kom á höfðum við verið með viðvarandi taprekstur í sjávarútvegi, í raun mjög slæm ár, og á sama tíma gengið allverulega á okkar helstu nytjastofna með þeim afleiðingum að með áframhaldandi sömu stefnu hefði stefnt í mikið óefni. Afleiðingarnar af þessari stefnu liggja víða, kannski fyrst og fremst í því að við ákváðum að fara að mestu leyti leið markaðarins í því að efla hagkvæmnina og auka arðsemina í stað þess að byggja kvótakerfið og fiskveiðistjórnarkerfi okkar upp sem félagslegt kerfi. Til dæmis má nefna að árið 1991, held ég að það hafi verið, voru um 2.550 skip að veiða við Íslandsstrendur. Flotinn okkar í dag er einhvers staðar í kringum 1.150 skip. Skipum hefur fækkað gríðarlega sem og sjómönnum og með aukinni tækni og nýjungum í vinnslu hefur fiskverkunarfólki fækkað mikið. Þetta hefur í sjálfu sér félagslegar afleiðingar fyrir byggðir landsins. Oft hefur kvótakerfinu verið kennt um þá byggðaröskun sem hefur orðið en hún er auðvitað afleiðing þess að mörkuð var sú stefna að láta greinina skila sem mestri arðsemi, mynda sem mestan hagnað í greininni, og með því höfum við náð að byggja upp einhvern hagkvæmasta sjávarútveg í heimi. Um það er ekki deilt. Þær þjóðir sem við berum okkur gjarnan saman við, getum nefnt t.d. Evrópusambandsþjóðirnar, veiða margfalt minni afla með margfalt fleiri skipum og margfalt fleiri sjómönnum. Þær þjóðir eru margar hverjar sáttar við að hafa þetta sem félagslegt kerfi og greiða sjávarútveg sinn niður með gríðarlegum framlögum á hverju ári. Það er ekki ólíklegt að ef við værum í sama farvegi og margar þær þjóðir værum við að borga með okkar sjávarútvegi á annað hundrað milljarða á ári í stað þess að hafa alla þá þjóðhagslegu arðsemi sem er af þessari mikilvægustu atvinnugrein þjóðarinnar. Strandveiðarnar eru skref í þá átt að auka á óhagkvæmni greinarinnar í heild sinni og um það er ekki hægt að deila heldur. Þar er tekinn ákveðinn hluti af þeim afla sem við tökum úr þessari auðlind okkar og þeim fjölgað sem hann veiða. Við aukum tilkostnaðinn, stuðlum að því að hráefni getur aldrei orðið eins gott á þessum bátum og á þeim flota sem stundar þessar veiðar allt árið þannig að afleiðingarnar eru að þessu leyti neikvæðar fyrir þjóðarbúið. Það getur vel verið réttlætanlegt í hugum einhverra að stíga þau skref að auka á óhagkvæmni greinarinnar og þjóðhagslega óhagkvæmni þess sem við fáum frá henni þegar svona félagsleg leið er farin. Það getur vel verið að einhverjir vilji réttlæta það með því að fleiri geti komist að til að fiska, fleiri geti tekið þátt í veiðunum, þetta auki tímabundið líf í einhverjum höfnum landsins yfir hásumarið og geti mögulega greitt fyrir einhverri nýliðun sem ég held reyndar að sé misskilningur. Hitt eru staðreyndir að líf í einhverjum höfnum eykst tímabundið, það eru fleiri sem koma að þessu, þetta hefur þannig einhver aukin umsvif tímabundið á einhverjum stöðum. Þetta hefur líka hækkað verð á bátum og tækjabúnaði til veiða þannig að það er miklu dýrara fyrir þá sem eru að fara í þessar smáskammtalækningar en áður var. Það má líka reikna með því að í sumar muni fjölga mjög í þessu kerfi, sérstaklega vegna þeirrar kvótastöðu sem er almennt vandamál í dag í sjávarútvegi. Það hefur áður komið fram í þessari umræðu að víða um land er útgerð að stöðvast, sérstaklega smærri báta, með þeim afleiðingum að smærri fiskvinnslur um allt land munu einnig stöðvast og það er fyrirsjáanlegt að með sömu þróun muni margir þurfa að fara á atvinnuleysisskrá vegna þessa. Margir af þessum aðilum munu eflaust skrá sig í þetta kerfi þannig að fyrirsjáanleg er mikil aukning á þeim sem fyrir eru í sjávarútvegi sem munu reyna að koma sér inn í þetta kerfi til að reyna að bjarga sér um eitthvað. Það gerir það að verkum að minna verður til skiptanna fyrir allan þann fjölda sem fer og lítið út úr þessu að hafa á heildina litið. Hvaða reynslu höfum við frá fyrra ári varðandi þróun á nýliðun í sjávarútvegi sem er tengd þessum strandveiðum? Hún er mjög lítil. Mjög stór hluti af þeim sem tóku þátt í þessu í fyrra var bátar sem að öðru leyti eru í einhverjum öðrum veiðum, en síðan er það líka almennt talað og vitað að þeir sem höfðu selt sig út úr greininni sáu þarna möguleika á að komast inn í hana aftur. Það er blóðugt fyrir margar útgerðir, og þar er ég kannski sérstaklega að vitna til minni útgerða, smábátaútgerða og minni og meðalstórra útgerða, sem á undanförnum árum hafa staðið í miklum kvótakaupum, hafa skuldsett sig mjög mikið til að ná sér í viðbótarkvóta. Við getum öll verið sammála um að þær aðstæður sem hafa verið í samfélaginu á undanförnum árum voru að þessu leyti og fyrir þessa aðila mjög óheppilegar eins og svo margt annað. Kvótaverð var í raun komið fram úr því sem eðlilegt getur talist en þessir aðilar hafa margir skuldsett sig til að fjárfesta í kvóta og urðu síðan fyrir miklum skerðingum. Nú þegar verið er að bæta við 6.000 tonnum í bolfiski fá þessir aðilar ekki það sem var búið að skerða hjá þeim heldur er því í raun úthlutað með allt öðrum hætti. Það horfir hver sínum augum á réttlætið í þeim efnum, en það er alveg ljóst að þeir sem eru skuldsettir, starfa í þessari grein allt árið, eru í þessu til að skapa verðmæti og atvinnu fyrir sig og starfsmenn sína allt árið, sjá þarna fara ákveðna möguleika á að efla rekstur sinn og auka þannig enn meira hagkvæmni og arðsemi greinarinnar. Þetta er ekkert annað en aukning í aflaheimildum sem er ráðstafað með öðrum hætti. Ef menn hefðu viljað hugsa þetta til að efla byggðir landsins, hafnir landsins, fiskvinnslu og veiðar, hefði verið hægt að fara aðrar leiðir. Byggðakvótinn er dæmi um atriði sem að mörgu leyti hefur tekist vel. Þetta er vissulega umdeilt atriði, gagnrýnt af mörgum þeim sem eru fyrir í greininni, en hefur óneitanlega stuðlað mjög að nýliðun í sjávarútvegi. Hann er ákveðnar dyr fyrir þá sem vilja byrja, sérstaklega þá sem byrja smátt, byrja kannski útgerð á einum bát, og vilja hasla sér völl í sjávarútvegi. Byggðakvóti er á þessu ári 3.885 tonn og hann gerir víða gæfumuninn fyrir smábátaútgerðir. Úthlutun á honum er bundin mjög föstum reglum sem snúa að því að hann verði til að efla atvinnu í heimabyggð, skjóta frekari stoðum undir rekstur minni útgerða sem kannski hafa margar hverjar ekkert mjög sterka kvótastöðu, hjálpar þessum nýliðum í greininni til að hasla sér völl, gerir þeim kleift að kaupa meiri kvóta. Ef við hefðum viljað beita svona félagslegu úrræði vorum við þarna með kerfi sem vissulega hefur sannað sig. Það hefur aldrei verið auðvelt að fara af stað í útgerð. Það var það ekki á árunum þegar kvótakerfið var sett á. Þá var, eins og ég sagði áðan, viðvarandi tap í þessari grein. Menn vildu ekki fjárfesta í henni vegna þess að það var engin arðsemi, það var ekkert vit í að setja fjármagn í hana, og hlutirnir litu að því leyti mjög illa út. Sem betur fer hefur þróunin sem hefur átt sér stað aukið verðmæti fyrirtækjanna, aukið á arðsemi þeirra og þar með verðmætið. Sennilega hefur aldrei verið auðveldara að hefja útgerð en einmitt í dag. Menn hafa alltaf þurft fjármagn til að hefja rekstur og þeir fara ekki út í neinn rekstur öðruvísi en að hafa eitthvert fjármagn. Þeir sem eiga eitthvert fjármagn í dag geta keypt sér lítinn bát og farið að róa, geta leigt til sín kvóta, geta keypt sér einhvern kvóta, geta landað til vinnslu í heimabyggð og fengið þannig úthlutað byggðakvóta. Það eru fjölmörg dæmi um ungt fólk sem gerir þetta í dag. Strandveiðarnar koma hreinlega illa við þetta fólk. Þessar útgerðir eru of öflugar til að hægt sé að hanga með einhverju raunverulegu réttlæti í strandveiðum þar sem menn mega koma með 600–700 kíló á land á dag. Það er miklu hagkvæmara fyrir þessar útgerðir að fara færri túra og koma með meira magn af verðmætari fiski og geta hagað veiðum sínum eftir því hvernig markaðirnir eru, hvernig verðið er á markaði, hvert þeir eiga að sækja, hvort þeir eiga að sækja ýsu núna eða þorsk, hvert þeir eiga að fara. Það er miklu betra fyrir þessar útgerðir að geta nýtt svona kvóta og svona aflaheimildir í þágu þess og það er kannski hin raunverulega aðgerð til að skjóta styrkari stoðum undir byggðirnar. Það er því varla með nokkru móti hægt að segja að sú ráðstöfun sem hér er til umræðu, að fara svona í þessar strandveiðar, sé að nokkru leyti til þess fallin til lengri tíma að skjóta styrkari stoðum undir byggðir landsins, efla veiðar og vinnslu úti um land. Þetta eru veiðar og vinnsla sem fara fram á mjög takmörkuðum tíma ársins. Fólkið á landsbyggðinni, eins og við öll, þarf að hafa vinnu allt árið. Þetta eykur kostnað við að sækja hvert tonn. Þannig skilar þetta minni arðsemi í þjóðarbúið og hefur þau áhrif á útgerð í heild að þetta verður þjóðhagslega óhagkvæmara. Þetta eru staðreyndir sem er ekki hægt að hrekja. Þrátt fyrir að einhverjir þingmenn, Vinstri grænna og Samfylkingar kannski sérstaklega, brosi í salnum að þessu eru þetta staðreyndir sem standa á borðinu og þeim verður ekki haggað. Ég er út af fyrir sig mjög hlynntur því að við reynum að finna leiðir til að efla byggðir landsins, efla vinnslu og veiðar úti um land. Ég er að því leyti stuðningsmaður byggðakvótans að ég hef séð í verki hvaða áhrif hann hefur haft á ungt fólk sem er að hasla sér völl í þessari grein. Ég fullyrði að það eru til leiðir til að stuðla enn frekar að því. Það verður að sama skapi að taka tillit til þeirra sem eru á stærri skipunum sem þetta er í raun skerðing á. Þetta er til að mynda ekkert annað en skerðing á réttindum sjómanna á togurum. Sem félagslegt úrræði, eins og þetta er hugsað, er þetta ekki að mínu mati skynsamlegasta leiðin sem er hægt að fara. Það hefði verið hægt að fara allt aðrar leiðir í félagslegum úrræðum með sömu markmiðum á þeim vettvangi sem hefðu skilað miklu betri árangri, bæði í aukinni hagkvæmni greinarinnar og fyrir einstakar útgerðir, þá sérstaklega útgerðir sem eru að hasla sér völl, ungt fólk sem er að hasla sér völl í þessari grein við erfiðar aðstæður að mörgu leyti vegna þeirra efnahagslegu kjara sem við búum við um þessar mundir.

Frú forseti. Mér þykir merkileg þessi útlegging hv. þm. Jóns Gunnarssonar á því að verið sé að breyta íslenskri fiskveiðistjórn úr því að vera hagkvæmur atvinnurekstur yfir í það að vera félagslegt úrræði. Þetta er eiginlega málflutningur sem er ekki boðlegur að mínu viti. Mig langar að minna hv. þingmann á og held að það væri bara hollt fyrir þingheim að rifja það upp hvert er hið eiginlega markmið með núgildandi fiskveiðistjórnarlögum. Með leyfi forseta, segir í 1. gr. núgildandi laga um stjórn fiskveiða: „Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Markmið laga þessara er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.“ Ég held að það sé nefnilega hollt að hafa það hugfast svona af og til hvert markmiðið er með allri löggjöf, hvert markmiðið er með því lagaumhverfi sem við reynum að skapa atvinnuvegum landsins, efnahagslífi þess o.s.frv. Það eru auðvitað hinar samfélagslegu þarfir og byggðin í landinu, það er auðvitað það sem málið snýst um. Að reyna að slíta þetta tvennt í sundur eins og hægt sé að aðskilja þetta tvennt finnst mér bara málflutningur sem ekki á erindi á þennan vettvang.

Virðulegi forseti. Markmið fiskveiðstjórnarlaganna er einmitt verndun og hagkvæmari nýting. Þeim markmiðum hefur verið náð, það er alveg óumdeilanlegt. Margir kalla það byggðaröskun af völdum kvótakerfisins. Byggðaröskunin er ekki fiskveiðistjórnarkerfinu að kenna vegna þess að kvótinn sem er seldur frá einum stað fer á einhvern annan stað og ekki hefur hann farið á höfuðborgarsvæðið. Þetta markmið hefur einmitt náðst og það er þetta sem við eigum auðvitað að hafa sem aðalmarkmiðið í okkar sjávarútvegi, að hann sé rekinn með eins hagkvæmum hætti og hægt er og hann verndi þessa sjálfbæru auðlind okkar þannig að hún verði til nýtingar fyrir komandi kynslóðir í samfélagi okkar. Sú breyting sem við erum að gera með strandveiðunum eykur klárlega á óhagkvæmnina. Hún hefur ekkert með eflingu byggðanna að gera, ekki neitt, þannig að hún gengur í raun þvert á þau meginmarkmið fiskveiðistjórnarlaganna, það eru full rök fyrir því. Það sem hefur brugðist hjá okkur sem þingi, má segja, í gegnum árin, frá því að við settum okkur þessi markmið með fiskveiðistjórnarkerfinu sem hafa gengið svo vel eftir, er að skapa önnur atvinnutækifæri úti um land til þess að mæta þeim samdrætti sem óumflýjanlega varð af aukinni hagkvæmni, aukinni tækni, minni mannskap, færri skipum, því sem varð að gerast ef eitthvað átti að fást út úr þessari grein fyrir þá sem í henni störfuðu, fyrir þá sem ráku fyrirtækin og fyrir okkur sem þjóð í heild. Við brugðumst í því að skapa önnur tækifæri og önnur verkefni fyrir það fólk sem varð að hverfa frá þessum iðnaði 

Frú forseti. Það gengur ekki að vitna hér í hálfar setningar. Ef við ætlum á annað borð að fjalla um markmið fiskveiðistjórnarlaganna vitnum við ekki í hálfa setningu og hættum í miðju kafi. Það er vissulega rétt að markmið þeirra er að stuðla að verndun og hagkvæmni en ekki síður að tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Við getum ekkert lokað augunum fyrir þessum síðari hluta setningarinnar þegar við tölum um markmið fiskveiðistjórnarlaganna. Hv. þingmaður talar um dýrar veiðar, það sé staðreynd sem ekki verði haggað, og talar um að hér sé verið að fara út í mjög óarðbærar og óhagkvæmar aðferðir við fiskveiðistjórn. Þessar fullyrðingar þingmannsins stangast algjörlega á við þá vönduðu og góðu skýrslu sem Háskólasetur Vestfjarða hefur unnið fyrir sjávarútvegsráðuneytið þar sem sérstaklega er komið inn á hinn samfélagslega ávinning, bæði hagrænan og félagslegan, af strandveiðunum sem gerð var tilraun með síðasta sumar. Þar af leiðandi er full ástæða til að ætla að framhald reynslunnar verði í sama dúr. Hitt er annað mál að ekki hefði ég neitt á móti því þó að hinir hagrænu þættir yrðu kannaðir betur. Ég get tekið undir það með þeim sem talað hafa í þessari umræðu hér á undan mér að það er nokkuð sem mætti vinna betur og gera nánari úttektir á. Ég efast ekki um að sú niðurstaða er stjórnvöldum í hag í þessu máli.

Virðulegi forseti. Verndun og hagkvæmni í nýtingu sem markmið fór að þessu leyti ekki alveg saman við að tryggja trausta atvinnu og byggð í landinu - og þó. Ef við hefðum haldið áfram á sömu braut og við vorum á og haft þennan fjölda starfandi í greininni, haldið áfram með því að hafa allan þennan fjölda skipa með þeim mikla fjölda sjómanna sem hefði þurft á skipin, haldið í við okkur við að efla tæknina í vinnslum landsins, værum við auðvitað með miklu fleira fólk til að vinna þar. En værum við að skapa einhver meiri verðmæti með því? Skilaði það þá öllum meiri tekjum? Nei, það hefðu allir minna. Það væri minni arðsemi, það væri minni hagkvæmni, það væru lægri laun, það væri stopulli vinna. Maður getur ekki í þessu farið báðar leiðirnar, það er ekkert í boði. Maður rekur þetta annaðhvort sem félagslegt kerfi, þar sem maður hugsar um að hafa sem flesta í vinnu og hafa sem flesta báta á sjó og borgar þá með þessu, borgar það niður, eða fer hina leiðina þar sem maður leitar mestrar hagkvæmni og sem mestrar arðsemi úr greininni, sem er þjóðarhagur. Þetta er óumdeilanlegt. Þess vegna sagði ég það áðan að stjórnvöld hefðu brugðist í því að standa vörð um að skapa önnur tækifæri úti um land, horfa til annarra tækifæra til þess að reyna að draga úr þeirri þróun í byggðum landsins sem tæknivæðingin í sjávarútvegi hafði óneitanlega í för með sér. Ég held að það 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um skeldýrarækt sem er 522. mál þingsins á þskj. 911. Frumvarp þetta er samið í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu að tilhlutan samráðshóps um kræklingarækt sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skipaði 26. nóvember 2008 á grundvelli tillagna í skýrslu nefndar á vegum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um stöðu og möguleika kræklingaræktar á Íslandi, sem birt var 2. júní 2008. Þar var gerð tillaga um stofnun samráðshóps um uppbyggingu kræklingaræktar sem í sætu fulltrúar kræklingaræktenda og opinberra stofnana. Hlutverk samráðshópsins var að samþætta starf ríkisstofnana og koma með tillögur til ráðherra um fyrirhuguð ræktunarsvæði sem færu í heilnæmiskönnun og mat á tíðni eitraðra svifþörunga. Engin lög eru til um þessa atvinnugrein en talið hefur verið að um hana gildi ákvæði laga um fiskeldi. Í framkvæmd hefur hins vegar komið í ljós að ákvæði þeirra laga eiga ekki að öllu leyti við um skeldýrarækt, t.d. kræklingarækt. Gera þarf a.m.k. nokkrar breytingar á lögunum til þess að þau geti gilt um skeldýrarækt eða kræklingarækt og bæta við þau sérstökum ákvæðum sem víkja nokkuð frá öðrum ákvæðum laganna. Eftirlit með starfsemi á sviði skeldýraræktar, einkum kræklingaræktar, er aðallega eftirlit með heilnæmi og hollustuháttum, þ.e. matvælaeftirlit sem fer eftir lögum og stjórnvaldsreglum um það efni, og er með nokkuð öðrum hætti en samkvæmt lögum um fiskeldi. Er því gert ráð fyrir að önnur stofnun annist framkvæmd laganna, þ.e. Matvælastofnun, en Fiskistofa annast framkvæmd og eftirlit með starfsemi á sviði fiskeldis. Við gerð frumvarpsins hefur verið rætt um hvort setja eigi ný lög um skeldýrarækt eða gera breytingar á lögum um fiskeldi til þess að þau geti einnig gilt um þá atvinnugrein. Með vísan til framangreindra sjónarmiða var talið rétt að setja sérstök lög um atvinnugreinina. Í frumvarpi þessu er farin sú leið að setja sérstök lög um skeldýrarækt sem munu þá einnig gilda um kræklingarækt. Ég vek athygli á að engin slík lög eru í íslenskri löggjöf og tel ég því að þetta séu fyrstu íslensku lögin um þetta efni. Eftirlit með starfsemi á sviði skeldýraræktar, einkum kræklingarækt, er eins og áður segir aðallega eftirlit með heilnæmi og hollustuháttum, þ.e. matvælaeftirlit sem fer eftir lögum og stjórnvaldsreglum sem settar eru á grundvelli EES-gerða um það efni, sbr. m.a. lög nr. 93/1995, um matvæli, og sbr. og lög nr. 143/2009, um breytingar á ýmsum lögum vegna endurskoðunar á undanþágum frá I. kafla I. viðauka við EES-samninginn og innleiðingar á reglugerð nr. 178/2002 frá 28. janúar 2002 auk afleiddra gerða. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Matvælastofnun annist hér á landi eftirlit með starfseminni með svipuðum hætti og gildir um eftirlit með annarri matvælaframleiðslu. Við gerð frumvarpsins hefur verið lögð til grundvallar sú efnisskipan að frumvarpið er í sjö köflum með eftirfarandi efni: Í I. kafla er fjallað um markmið laganna, gildissvið og skilgreiningar á ýmsum hugtökum sem koma fram í frumvarpinu og stjórnvaldsreglum sem áformað er að setja með heimild í lögum sem sett kunna að verða á grundvelli frumvarpsins. Í II. kafla er fjallað um hvernig stjórnsýsla samkvæmt frumvarpinu skuli vera, en gert er ráð fyrir að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fari með yfirstjórn mála samkvæmt lögunum en framkvæmd stjórnsýslunnar verði að öðru leyti í höndum Matvælastofnunar sem hefur eftirlit með því að ákvæðum laganna sé framfylgt. Þá er áfram gert ráð fyrir að Fiskistofa fari með eftirlit með veiðum skeldýra til áframhaldandi ræktunar, vigtun og skráningu sjávarafla í samræmi við lög og stjórnvaldsreglur sem um það gilda á hverjum tíma. Einnig er í kaflanum sérstakt ákvæði um svæðaskiptingu starfsemi til skeldýraræktar hér á landi sem gert er ráð fyrir að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sé heimilt að framkvæma og einnig ákvæði um að ráðherra sé heimilt að takmarka eða banna skeldýrarækt eða ákveðnar aðferðir til slíkrar starfsemi í einstökum fjörðum, flóum eða á svæðum sem teljast sérlega viðkvæm gagnvart þeirri starfsemi sem fer fram samkvæmt lögunum. Í III. kafla er fjallað um leyfisveitingar o.fl. en þar er gert ráð fyrir að Matvælastofnun geti fyrst veitt tilraunaleyfi til starfsemi til þess að unnt verði að kanna hvort náttúrulegar aðstæður á fyrirhuguðu tilraunasvæði eða fyrirhugaðar tegundir, stofnar eða starfsaðferðir gefi tilefni til hættu á neikvæðum vistfræði- eða erfðafræðiáhrifum sem leitt getur af leyfisskyldri starfsemi. Áður en gefin eru út tilraunaleyfi skal leyfishafi eða umsækjandi láta framkvæma heilnæmiskönnun sem skal skipulögð og framkvæmd af Matvælastofnun. Meginreglan er sú að leyfishafi greiðir kostnað af slíkri heilnæmiskönnun en ráðherra getur þó ákveðið að hann skuli greiddur úr ríkissjóði ef fjárheimildir fást til þess í fjárlögum. Þá er gert ráð fyrir að unnt sé að sækja um ræktunarleyfi sem veitt verða til sjö ára í senn. Hægt verður að sækja um ræktunarleyfi þótt tilraunaleyfi hafi ekki verið veitt. Í ákvæðinu er fjallað um ýmis atriði við gerð umsókna og leyfisveitingaferlið að öðru leyti. Loks er þar ákvæði um að Matvælastofnun geti afturkallað tilraunaleyfi eða ræktunarleyfi ef ákveðin skilyrði eru fyrir hendi. Í IV. kafla eru ákvæði um starfsemi er varðar skeldýraræktina, þ.e. mannvirki, búnað, merkingar, eftirlit og skýrslugjöf, lok starfsemi og framleiðslu og dreifingu skeldýra sem veidd eða ræktuð eru samkvæmt lögunum. Í V. kafla eru ákvæði um gjaldskrá fyrir starfsemi sem fer fram samkvæmt lögunum en gert er ráð fyrir að hún verði eins og unnt er samræmd gjaldskrá Matvælastofnunar skv. 25. og 26. gr. matvælalaga nr. 93/1995, með síðari breytingum, sbr. lög nr. 143/2009. Í VI. kafla sem ber heitið Ýmis ákvæði kemur fram að framsal, leiga og veðsetning á tilraunaleyfi og ræktunarleyfi til skeldýraræktar samkvæmt lögunum er óheimil. Í VII. kafla kemur fram heimild ráðherra til að setja reglugerðir um ýmis atriði varðandi framkvæmd laganna. Einnig er þar viðurlagaákvæði við brotum á lögunum svo og ákvæði um að lögin taki gildi 1. júlí 2010. Virðulegi forseti. Skeldýrarækt er ný atvinnugrein sem hefur átt misjöfnu gengi að fagna á þeim tíma sem hún hefur starfað en bundnar eru vonir við að þessi atvinnugrein geti eflt atvinnulíf og byggð í landinu og þannig skilað þjóðarbúinu umtalsverðum tekjum svo sem raun hefur orðið á með öðrum þjóðum. Með gildistöku laga þessara er ætlunin því sú að stuðla eftir föngum að möguleikum til skeldýraræktar, m.a. kræklingaræktar, og setja þeirri atvinnugrein jafnframt skýrar reglur og umgjörð. Að lokum vek ég aftur athygli á að hér er um að ræða fyrstu heildarlögin á Íslandi um skeldýrarækt. Á fylgiskjali með frumvarpi þessu er að finna kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins um frumvarpið. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar er fylgir frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar.

Forseti. Varðandi það frumvarp sem hér liggur fyrir hef ég haft þann skilning á orðræðu hæstv. ráðherra að hann væri mikill sveitarfélagamaður og hafi tekið undir sjónarmið þeirra í gegnum tíðina. Því vekja nokkra furðu þau ákvæði sem í frumvarpinu eru og það mikla vald sem ráðherra vill taka til sín sem lýtur að skipulagsmálum. Ég vil inna hann sérstaklega eftir því með hvaða hætti hann hyggst beita þessu valdi sínu, því að þetta gengur í rauninni á skjön við gildandi ákvæði laga sem lúta að skipulagsmálum í landinu og því hlutverki sem sveitarfélögunum er ætlað að inna af hendi í þeim efnum. Mér þykir miður þegar þetta skarast með þeim hætti sem hér liggur fyrir og tel það raunar ótækt. Sömuleiðis gengur þetta gegn ákvæðum um markmið þess frumvarps sem er í vinnslu hjá umhverfisnefnd sem lýtur að skipulagslögum og sömuleiðis líka að því sem snertir mannvirkjalögin svokölluðu. Hér er eitt atriði líka sem ég vildi gjarnan heyra örlítið meira um frá hæstv. ráðherra en það er svokölluð heilnæmiskönnun í 8. gr. Það er engin skýring eða skilgreining á því hvaða gagna þarf að afla eða hvað felist í þessu. Eina atriðið sem maður getur áttað sig á í þessum efnum er í greinargerð með frumvarpinu þar sem segir aðeins að hún skuli taka til þess hvort svæði henti til skeldýraræktar. Mér þætti vænt um ef ráðherrann gæti upplýst það hér hvað felst raunverulega í þessu, hvort ekki ætti þá að meta áhrif á aðra starfsemi, sjónmengun o.s.frv., og fleiri þætti sem þarna beri að tiltaka. Sömuleiðis vildi ég líka heyra hvernig hæstv. ráðherra sér heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga koma að þessum málum.

Frú forseti. Vel má vera að ekki sé nægilega skýrt kveðið á um aðkomu skipulagsyfirvalda sveitarstjórna, en þó hélt ég að ef sótt er um leyfi og leyfisumsóknin hvílir á þeim sem vill fara að hefja eldi, hlyti viðkomandi að þurfa að sækja um slíkt til þar til bærra aðila sem um ræðir. Ef ástæða er til, að mati nefndarinnar, að hnykkja betur á í þeim efnum treysti ég nefndinni til að skoða það. En eins og ég segi, flestir sem sækja um leyfi þurfa náttúrlega að átta sig á því hvar þeir gera það og síðan skila þeir inn leyfisumsókn til viðkomandi stjórnvalda eftir að hafa fengið þau gögn sem nauðsynleg eru. Ég treysti nefndinni til að fara yfir þau atriði sem hv. þingmaður nefndi ef ekki er nægilega kveðið á um þau eða hlutdeild skipulagsyfirvalda sveitarfélaga ekki gerð nægileg skil hér. Varðandi heilnæmiskönnunina er það svo að skeldýr eru mjög viðkvæm fyrir efnum, fyrir þungmálmum og öðrum efnum, fyrir mengunarefnum, og finna kannski fyrst fyrir þeim í lífríkinu og eru því oft notuð sem mælikvarði á slíkt. Við vitum að sum svæði hér við land hafa verið talin óhæf til kræklingaeldis, m.a. vegna kadmíum eða slíkra þungmálma. Þess vegna er t.d. 

Forseti. Ég þakka þessi svör svo langt sem þau ná. Ég held að það sem lýtur að skipulagsþætti málsins standist ekki heilnæmiskönnun núgildandi skilnings sveitarstjórna á skipulagsvaldi sínu, því að það er óumdeilt að eins og þetta hljóðar hér hefur ráðherrann einfaldlega skipulagsheimildina og hún tekur meira að segja inn yfir það 115 metra stórstraumsfjöruborð sem afmarkar núverandi skipulagsmörk sveitarfélaga. Engu að síður held ég að engum blandist hugur um það að koma þarf betri skikk á þetta, en þarna er ákveðin þversögn í þessum efnum. Varðandi heilbrigðisnefndirnar og það sem ég nefndi hér sérstaklega, þá hefur nokkur umræða verið um þetta framsal verkefna frá Umhverfisstofnun sem hefur tengst m.a. erindum sem rekin hafa verið af Heilbrigðiseftirliti Austurlands. Í þessu frumvarpi er ekki gert ráð fyrir aðkomu heilbrigðisnefnda með þeim hætti sem ætla mætti, því að þeim er einfaldlega ekki ætlað neitt hlutverk við eftirlit og umsögn varðandi þá starfsemi sem hér er verið að reyna að færa í lög. Ég hefði viljað inna ráðherrann eftir afstöðu hans. Hæstv. ráðherra, hver er afstaða þín til þess að framsalsheimild Matvælastofnunar til viðkomandi heilbrigðiseftirlits úti á svæðunum verði sett inn í þann frumvarpstexta sem hér liggur fyrir, hver er afstaða hæstv. ráðherra til þess máls? Ég spyr einnig varðandi heilnæmiskönnunina ef ég fylgi því aðeins eftir: Má ætla, miðað við ákvæði 9. gr. eins og frumvarpið hljóðar hér, að á grunni þessarar óskilgreindu heilnæmiskönnunar verði tiltekin leyfi sem nú þegar eru fyrir hendi og rekstur afturkallað? Ef svo er, ítreka ég enn og aftur þörfina á því að skilgreina betur 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að beina orðum sínum til forseta en ekki til þingmanna eða ráðherra.

Frú forseti. Þetta eru býsna margir aðilar sem þarf að leita umsagnar hjá eða koma að þessum málum. Hv. þingmaður leggur til að bæta einum eða tveimur fleiri við en þarna eru upptaldir og nefndin bara skoðar það. Ég vil benda á það sem stendur í 6. gr.: „Áður en ákvörðun um slíkt bann er tekin getur ráðherra aflað umsagna Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunarinnar, Matvælastofnunar, Siglingastofnunar Íslands og Umhverfisstofnunar.“ Það er alveg rétt að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga er hjá sveitarfélögunum en heilbrigðisþátturinn að öðru leyti er hjá Matvælastofnun. Það er alveg sjálfsagt og er held ég í lögunum sem voru samþykkt, matvælafrumvarpið, heimild til að framselja eða semja við aðra aðila, eins og t.d. sveitarfélögin, um skilgreinda þætti í því eftirliti. Að mínu mati er það bara einboðið að það taki líka til þeirra þátta sem hér eru eftir að gengið hefur verið rækilega úr skugga um að hægt sé að fylgja eftir þeim faglegu kröfum og öðru því sem nauðsynlegt er. Sú upptalning sem er hér og hv. þingmaður getur líka lesið á bls. 7 í frumvarpinu, þar eru taldar upp hinar ýmsu og endalausu EES-reglugerðir sem þarf að uppfylla til að mega fara út í þessa atvinnugrein. 

Forseti verður að ítreka það að þingmenn haldi tímamörk.

Frú forseti. Tilefni til þess að ég ákvað að koma upp er þetta frumvarp sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um skelrækt, sem ég fagna að skuli fram komið. Ég held að það sé tímabært og mjög jákvætt að nú sé unnið að því að ná utan um skeldýrarækt í landinu, sem á örugglega eftir að vaxa hér á landi í náinni framtíð mjög ríkulega. Á nýafstöðnum þjóðfundum í landshlutum sem haldnir voru í vetur og leggja grunn að sóknaráætlun fyrir Ísland, bar skeldýrarækt mjög oft á góma sem sóknarfæri, ekki síst á Vestfjörðum og Austfjörðum vegna þess að það er viðtekin skoðun að þröngir firðir henti best til skeldýraræktar og kræklingaeldis. Reyndar hefur sú ánægjulega þróun orðið að nú eru hafnar tilraunir með skeldýrarækt fyrir utan Voga á Vatnsleysuströnd sem þykja gefa afskaplega góða raun, svo ekki sé meira sagt. Sá sem fékk þar leyfi til tilraunaræktunar telur jafnvel að skeldýr sem hann hóf að rækta fyrr á þessu ári geti orðið markaðsvara í haust. Það er sérstaklega ánægjulegt að svona þróun eigi sér stað á Suðurnesjum þar sem atvinnuleysi er mest á landinu, og þess má reyndar geta í framhjáhlaupi að sá sem stendur fyrir þessari tilraunastarfsemi í Vogum á Vatnsleysuströnd er iðnaðarmaður sem missti vinnuna í fyrra og ákvað að finna sér ný sóknarfæri og datt niður á þessa góðu hugmynd. Hann sagði mér jafnframt að tveir eða þrír aðrir aðilar séu að fara af stað á Suðurnesjum í næsta nágrenni við hann og fleiri eru að skoða möguleikana. Sami heimildarmaður minn taldi líka að þetta gæti skapað allmörg störf á Suðurnesjum ef vel væri á málum haldið. Við fögnum því að sjálfsögðu að þetta frumvarp skuli fram komið vegna þess að ég tel mjög mikilvægt að búið verði vel um hnútana í uppbyggingu nýrrar atvinnugreinar eins og þessi verður vonandi. Ég deili áhyggjum hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar um litla aðkomu sveitarfélaga að málinu eins og þetta er lagt upp í frumvarpinu og vil vekja athygli hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á því að í 3. gr. frumvarpsins segir m.a. að framleiðslusvæði geti verið sjávarsvæði, ármynni eða lón þar sem er að finna náttúruleg skeldýr. Með öðrum orðum, ræktunarsvæðið eða framleiðslusvæðið getur verið á landi eða í lóni. Það er því mjög undarlegt að ekki skuli vera gert ráð fyrir aðkomu sveitarfélaga í skipulagi þessarar vinnu. Það getur vel verið rétt að Fiskistofa vinni skipulagsáætlanir fyrir skeldýrarækt og auðvitað þarf yfirsýnin að vera á einum stað en það er alveg jafnljóst að það verður að tryggja mjög ríkulega aðkomu sveitarfélaganna eins og áður segir. Reyndar er einhver þversögn í frumvarpinu sem gengur ekki alveg upp vegna þess að í II. kafla um stjórnsýsluna segir að ráðherra hafi skipulagsvaldið og Fiskistofa hafi umsjón með skipulagi. Það er mjög nýtt, alla vega fyrir mér, að Fiskistofa hafi skipulagsvald en síðan skal, eins og segir í 7. gr. frumvarpsins, fylgja með tilraunaleyfum yfirlýsing bygginga- og/eða skipulagsfulltrúa sveitarfélags um að mannvirki sem áformað er að nota við skeldýrarækt séu í samræmi við skipulag. Það er því eitthvert ósamræmi í frumvarpinu. Svo segir reyndar í 11. gr. frumvarpsins líka að „mannvirki og búnaður sem nýtt eru í þágu skeldýraræktar skulu vera í samræmi við gildandi skipulag og ákvæði laga og stjórnvaldsreglna sem gilda á hverjum tíma“. Það er spurning þar af leiðandi hvort ekki sé rétt að tengja saman og draga fram aftur nefndarálit frá sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd um frumvarp um fiskeldi, sem lagt var fram á 135. löggjafarþingi, þar sem sömu ambögur voru greinilega á frumvarpinu á sínum tíma en þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd sagði í áliti sínu um frumvarpið, með leyfi forseta: „Nefndin ræddi um aðkomu sveitarfélaga að þeim stjórnsýsluákvörðunum sem í frumvarpinu felast og varða m.a. svæðaskiptingu fiskeldis, staðsetningu fiskeldisstarfsemi og útgáfu rekstrarleyfa en á fundum nefndarinnar komu fram athugasemdir um að aðkoma þeirra væri ekki nægilega vel tryggð og að það skipti sveitarfélög og íbúa þeirra miklu máli hvort starfsemi á borð við fiskeldi væri leyfð við strönd eða á fjörðum í sveitarfélögum og því væri nauðsynlegt að tryggja þátttöku þeirra í ákvörðunum um það.“ - Svo segir jafnframt: „Fellst nefndin á þau sjónarmið og leggur til breytingu á frumvarpinu …“ Ég held að þessi frumvörp séu á margan hátt áþekk og því spurning hvort ekki sé sjálfsagt að taka þetta orðalag og fella það inn í frumvarpið með einhverju móti eða að þetta verði a.m.k. veganesti fyrir sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd í umræðunni um frumvarpið. Og ég trúi því eftir orð hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra áðan að svo verði og hann muni taka þetta til athugunar. Það er mjög mikilvægt vegna þess að það liggur í augum uppi að það munu verða miklir hagsmunaárekstrar ef að líkum lætur, nú þegar sýn manna opnast á tækifæri undan ströndum landsins. Það munu örugglega verða miklir hagsmunaárekstrar. Við sjáum það nú þegar í Arnarfirði þar sem hafa verið nokkrar deilur um það hvernig nýta beri þann djúpa og góða fjörð. Það skiptir því verulegu máli að sveitarfélögin komi að þeirri umræðu, enda fylgir slíkri starfsemi líka heilmikil starfsemi í landi. Ég veit t.d. að kræklingabændur í Vogum á Vatnsleysuströnd hafa jafnvel uppi hugmyndir, og hafa rætt það í samvinnu við fleiri, að reisa hreinsunarhús eða vinnsluhús í landi að og ætla þannig að nýta sér nálægðina við flugvöllinn, sem auðvitað veitir þeim forskot fram yfir aðra kræklingaræktendur í landinu, og þar af leiðandi mjög greiða og stutta leið á markað þar sem án efa munu fást miklir fjármunir fyrir framleiðslu eins og þessa á komandi árum.

Frú forseti. Mitt andsvar er ekki andmæli við ræðu hv. þingmanns nema síður sé. Ég tek undir þetta með skipulagsþáttinn vegna þess að það hefur nýlega komið til tals í hv. umhverfisnefnd þar sem fjallað er um skipulagslögin í heild sinni. Þá kom til umræðu fiskeldi í fjörðum, skeldýrarækt og fleira sem er beint fyrir framan fjöruborð sveitarfélaga og byggðarlaga án þess að sveitarfélögin hafi í raun og veru skipulagsvald yfir því. Þau hafa að vísu umsagnarrétt en eins og bent hefur verið á fylgja þessu mannvirki sem hafa áhrif í byggðarlögunum og síðan, eins og í tilfelli skeldýraræktarinnar, eru stundum álitamál hvort viðkomandi atvinnustarfsemi er í landi eða á sjó. Ég tek heilshugar undir að þetta er nokkuð sem löggjafinn þarf að samræma vegna þess að aðskiljanleg lög eru um þessa atvinnustarfsemi. Þetta þarf að samræma og taka til skoðunar.

Frú forseti. Það er ljóst að samstaða er meðal þingmanna um að hér sé nokkru ábótavant og til að undirstrika það enn frekar vil ég vekja athygli á að ef ekkert er að gert þá gæti líka komið upp ágreiningur milli ráðuneyta og stofnana um hvernig nálgast ætti viðfangsefnið. Til að sem fæstir hnökrar verði á þessu verður að vera ljóst hvert skipulagsvaldið og úrskurðarvaldið er ef upp kemur ágreiningur á milli ráðuneyta og stofnana þegar fram líða stundir. Það leiðir hugann að máli sem er kannski óleyst, það eru lög um leit og rannsóknir á vinnslu á kolvetni, en það er kannski efni í annað mál. En það er augljóst að skipulagsvald yfir sjónum og ströndinni er eitthvað sem þarf að gera skurk í að koma betra lagi á.

Virðulegi forseti. Við ræðum ákaflega þarft mál og fagna ég því að hér sé komið fram frumvarp til heildarlaga um skeldýrarækt. Það er afar nauðsynlegt að slík lög verði sett. Ég ræddi það hér við 1. umr. þegar við ræddum skipulagslögin og þakka hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur að taka það mál upp og að það sé komið til umræðu í umhverfisnefnd. Þá hvatti ég einmitt umhverfisnefnd og ráðuneytið til þess að taka á þeim þætti og bæta því inn í skipulagslögin að taka tillit til þarfa sveitarfélaga til að geta skipulagt í fjörðum utan landsins í tengslum við landið því að auðvitað er það hluti af uppbyggingu sveitarfélagsins. Sveitarfélögum er ætlað í skipulagslögum að setja sér aðalskipulag. Öll sveitarfélög í landinu eiga að vera búin að því. Í 1. gr. skipulagslaga, bæði núverandi og eins því frumvarpi sem liggur fyrir þinginu, er markmiðið að þar komi fram þróun byggðar og landnotkun og taka eigi tillit til efnahagslegra, félagslegra og menningarlegra þarfa íbúa sveitarfélagsins og heildarinnar. Það segir sig sjálft að ekki er hægt að undanskilja þennan þátt atvinnustarfsemi sveitarfélagsins eða íbúaþróun, í hvaða átt viðkomandi sveitarfélag vill þróast og að hvaða landnotkun og náttúrunýtingu það vill stefna. Þess vegna er mikilvægt að sveitarfélögin komi að þessu máli og er stórfurðulegt að hægt sé að semja þetta frumvarp í ráðuneytinu án þess að minnast einu orði á sveitarfélögin, ekki einu sinni í öllu frumvarpinu. Það er mér eiginlega óskiljanlegt. Nú er ég eiginlega búinn með jákvæða þátt frumvarpsins, þ.e. ég fagna að það sé komið fram, en ætla að nefna þrjú atriði sem ég tel vera neikvæð og þurfa gagngerrar endurskoðunar og skoðunar við. Fyrsti þátturinn, sem ég hef reyndar nefnt um fleiri frumvörp sem hafa komið frá því ágæta ráðuneyti og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, er þetta ráðherraræði sem virðist ganga þar þvert í gegn. Stefnt er að mjög grófri rammaáætlun þar sem vald er í síauknum mæli fært til ráðherra og heimildir til að grípa inn í og gera hvað sem er. Í því sambandi langar mig að grípa niður í nokkrar greinar og hefja lestur, með leyfi forseta, en þær hljóma svona: Í 4. gr. stendur: „Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fer með yfirstjórn mála samkvæmt lögum þessum.“ Samkvæmt stjórnsýslunni eru þau að öðru leyti í höndum Matvælastofnunar sem er vel að merkja ríkisstofnun á vegum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Í 5. gr. stendur: „Ráðherra er heimilt, ef vistfræðileg eða hagræn rök mæla með því, að ákveða samkvæmt lögum þessum skipulag og skiptingu …“ Skipulagsvaldið er fært þarna yfir. Í sömu grein stendur: „Ráðherra getur falið Fiskistofu umsjón með skipulagi …“ Það er mjög sérstakt og ég kannast ekki við að skipulagslögin heimili nokkrum ráðherra það. „Áður en ákvörðun um slíka svæðaskiptingu er tekin skal ráðherra m.a. afla umsagna …“ Umsagna hverra? Fiskistofu? Hafrannsóknastofnunar? Matvælastofnunar? Orkustofnunar? Siglingastofnunar og Umhverfisstofnunar? Þetta eru allt ríkisstofnanir. Hvergi er minnst á sveitarfélögin. Hvergi er minnst á neina aðra hagsmunaaðila. Mjög sérstakt. Í 6. gr. stendur: „Ráðherra getur takmarkað eða bannað skeldýrarækt … Áður en ákvörðun um slíkt bann er tekin getur ráðherra aflað umsagna …“ Aftur koma þessar ríkisstofnanir. Sem sagt hálfgert gerræðisvald ráðherrans. Í 8. gr. er fjallað um heilnæmiskönnun sem er stórt orð og hugtak sem væri gaman að fá skilgreint. Ég tek undir orð hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar sem var að ýja að því að það þyrfti að skilgreina eitthvað. En þar er enn eitt heimildarákvæði til ráðherra um að ákveða hvort sá kostnaður sem annars almennt skuli greiddur af umsækjanda skuli greiddur úr ríkissjóði að hluta eða öllu leyti ef fjárheimildir fást til þess í fjárlögum. Hvenær á ráðherra að greiða þennan heilnæmiskostnað og hvenær ekki? Fer það eftir því hver sækir um eða aðstæðum? Hvernig á þetta eiginlega að vera? Í 15. gr. er ráðherra eðlilega heimilt að setja reglugerð um framkvæmd og inntak opinbers eftirlits og skal hann gefa út gjaldskrá fyrir eftirlit Matvælastofnunar, enda átti Matvælastofnun ein að fjalla um málið fyrir utan sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið. Í 17. gr. er eðlilega reglugerðarheimild til ráðherra. Ég er búinn að nefna einhverjar sex greinar þar sem ráðherra hefur alræðisvald í þessum málaflokki. Þetta gengur ekki. Þetta þarf að vera skilgreint mikið betur. Þó að gott og nauðsynlegt sé að setja heildarlög um skeldýrarækt verður að vera einhver heil brú í því sem menn ætla að gera svo menn viti hvert stefni en ekki færa alræðisvaldið til ráðherrans. Hinir þrír þættirnir sem ég ætla að nefna sem ágalla við þetta frumvarp snúa allir að sveitarfélögunum. Ég er aðeins búinn að koma að hinum fyrsta varðandi skipulagsmálin. Það er augljóst að frumvarpið gerir hreinlega ráð fyrir að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skipuleggi og úthluti ræktunarsvæðum meðfram ströndum landsins án nokkurs samráðs við sveitarfélögin. Einu takmarkanirnar á ákvörðun ráðherra um skipulag og úthlutun er að afla umsagnar fyrrtalinna ríkisstofnana. Í svari ráðherrans við andsvari hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar minntist hann á að skipulag sveitarfélaganna þyrfti að sækja um leyfi fyrir þessu. Það hefði þurft að standa þarna því að augljóst er að það er akkúrat vandinn og hann er þegar fyrir hendi. Jón Jónsson getur sett niður og þarf ekki neitt leyfi, fær hvorki né getur sótt um tilraunaleyfi eða ræktunarleyfi, hann fer bara og setur niður bandspotta. Svo kemur Guðrún Jónsdóttir og setur niður við hliðina á honum og svo kemur Sigurður Sigurðsson daginn eftir. Allir geta gert þetta án þess að hafa samráð hver við annan. Þetta gengur auðvitað ekki. Þess vegna benti ég á þetta þegar við fjölluðum um skipulagslögin. Til þessa verður auðvitað að taka tillit. Þess vegna held ég að nauðsynlegt sé varðandi skipulagsþáttinn að málum sé ekki einungis vísað til hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar heldur einnig til umhverfisnefndar til umfjöllunar. Geri ég það hér að tillögu minni í pontu, frú forseti. Annað til ítrekunar: Ef frumvarpið verður að lögum eins og það er nú þá er í raun verið að svipta skipulagsvaldið réttinum til að skipuleggja landsvæði og þar af leiðandi að stýra markmiðum um uppbyggingu og íbúaþróun o.s.frv. Þetta er algjörlega í bága við önnur lög um landnýtingu og nýtingu auðlinda í hafi, m.a. lög um fiskeldi sem áður voru nefnd. Eins er líka í þeim lögum fjallað um leyfisveitingar til mannvirkjagerðar. Þær eru augljóslega á höndum sveitarstjórnar eftir því sem við á. Annað atriði fyrir utan aðalskipulags- eða skipulagsmál er aðkoma heilbrigðisnefndanna sem hefur aðeins verið nefnd í fyrri ræðum eða andsvörum. Það vekur athygli mína að á þær er heldur ekki minnst í frumvarpinu. Þær hafa hvorki eftirlits- né umsagnarhlutverk. Staðreyndin er sú að nú sækja menn einmitt um leyfi til heilbrigðisnefndanna til að fara út í slíkar framkvæmdir. Þær hafa staðið með það í höndunum án þess að hafa nokkurn lagaramma til að styðjast við um hvernig þær eigi að gera þetta. Það er augljóst að þetta gengur ekki. Það getur verið ákvörðun ráðuneytisins að færa allt matvælaeftirlit til Matvælastofnunar eins og kom fram í matvælalögunum. Engu að síður hefur heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna eftirlit með mengunarvörnum og þar af leiðandi eftirlit með fráveitum sveitarfélaga. Sveitarfélögin og heilbrigðisnefndirnar hafa fengið þann beiska kaleik frá þinginu að flokka allt vatn, þar á meðal strandsjó, samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins. Það er gríðarlega mikið verkefni sem við getum kannski fjallað um síðar. Þess vegna er algjörlega óskiljanlegt að ekki skuli vera fjallað um heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga í þessu samhengi og þeirra verkefni. Þar liggja þó upplýsingarnar og þekkingin á því hvort heilnæmt sé að fara með kræklingarækt út í fjörð þar sem fráveitur sveitarfélagsins fara út í eða eitthvað annað ef sú þekking er á annað borð til. Þannig að maður getur haldið því fram að frumvarpið gangi hreinlega gegn gildandi reglugerðum og lögum um vatnsvernd og markmið um skipulag laganna þar að lútandi. Auðvitað má benda á, eins og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson gerði í sambandi við framsal, sem við fjölluðum mikið um í matvælafrumvarpinu og lögunum sem síðan urðu, að þar var hreinlega sett inn framsalsheimild milli heilbrigðiseftirlitanna og sveitarfélaga og Matvælastofnunar. Það er ekkert óeðlilegt við að slíkt framsal sé sett hér inn líka ef það þykir henta. Þriðja atriðið sem ég ætlaði að nefna að lokum um þetta mál er önnur lög sem liggja hér fyrir þinginu. Það er frumvarp til laga um mannvirki sem tengist skipulags- og byggingarmálum. Það er dæmi um ósamræmi og illa undirbúið mál eins og mér hefur stundum fundist koma inn í þingið. Eitt ráðuneyti kemur með lagabálk um þetta og svo kemur annað ráðuneyti með annan og þeir rekast á. Nú af því að hv. þm. Anna Margrét Guðjónsdóttir minntist hér á Sóknaráætlun 20/20 þá er einmitt í henni fjallað um samþættingu áætlana. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem ég kem hér upp og bendi á að núverandi ríkisstjórn tali um Sóknaráætlun 20/20 og samþættingu áætlana og kemur síðan með lög á lög ofan sem rekast hver á önnur. Hér vantar skilgreindari og ákveðnari stefnu. Það er mikill ágalli á þessu frumvarpi að ekkert hefur verið tekið tillit til þessara ákvæða sem eru í frumvarpinu til mannvirkjalaga ef við horfum til lengri tíma. Nú veitir byggingarfulltrúinn þetta leyfi en í framtíðinni er hugsað að það verði Byggingarstofnun sem er ný ríkisstofnun og mun fara með leyfi til mannvirkjagerðar á sjó eða við strendur. Það er líka merkilegt að í frumvarpinu kemur fram ný skilgreining á hugtakinu mannvirki. Að sú skilgreining skuli ekki vera tekin beint upp úr lögum eða frumvarpinu um mannvirkjagerð er mjög merkilegt, að ekki skuli vera sama skilgreining á hugtaki sem ríkisvaldið notar í einum eða öðrum lögum. Þetta gengur ekki upp og þarf endurskoðunar við. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að þetta mál verður ekki bara að fara til hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar heldur einnig hv. umhverfisnefndar til umfjöllunar vegna skipulags- og mannvirkjahlutarins. Ég ætla að enda á því að leyfa þingheimi að átta sig á um hvað þessi hugtök fjalla. Í 3. gr. frumvarpsins er farið nokkuð létt með hugtakið „mannvirki“. Skilgreiningin er, með leyfi forseta: „Hvers konar byggingar og búnaður sem notaður er við ræktun skeldýra.“ Aftur á móti er mannvirki í 3. gr. frumvarpsins til mannvirkjalaga skilgreint með þessum hætti, með leyfi forseta: „Hvers konar jarðfastar, manngerðar framkvæmdir, svo sem hús og aðrar byggingar eða skýli, virkjanir, dreifi- og flutningskerfi rafveitna, hitaveitna, vatnsveitna og fjarskipta, fráveitumannvirki, göngubrýr í þéttbýli, stór skilti og togbrautarbúnaður til fólksflutninga. Til mannvirkja teljast einnig tímabundnar og lausar byggingar sem ætlaðar eru til svefns eða daglegrar dvalar manna í fjóra mánuði eða lengur á sama stað, svo sem starfsmannabúðir og húsvagnar. Mannvirki á eða í hafi, vötnum og ám sem hafa fasta staðsetningu teljast einnig til mannvirkja samkvæmt lögum þessum.“ Ætti þar af leiðandi að vera augljóst að þessu er nokkuð ábótavant og þarf að vinna þetta mun betur. Ég vil þó ítreka í lok máls míns að það er mjög nauðsynlegt að heildarlög um skeldýrarækt séu sett en það þarf að vinna þau betur en það sem hér er sett á borð.

Virðulegi forseti. Nokkuð langt er síðan menn fóru að velta því fyrir sér á Alþingi hvort ekki væri ástæða til að reyna að styðja betur við uppbyggingu á skeldýrarækt hér við land. Ég held að það hafi verið árið 1999 sem Alþingi samþykkti þingsályktun í þessa veru sem hv. þáverandi þingmaður Karl V. Matthíasson var 1. flutningsmaður að. Þingsályktunin fól í sér stefnumörkun að því leytinu að hvatt var til þess að stutt yrði við bakið á slíkri starfsemi og reynt að marka henni ákveðinn ramma þannig að hún gæti dafnað. Segja má að alveg frá þeim tíma og raunar fyrr hafi Alþingi verið að huga að þessum málum með einhverjum hætti. Við sjáum það t.d. ef við lesum fjárlögin að öðru hvoru skaut upp kollinum einhverri fjárveitingu til skeldýraræktar, sérstaklega kræklingaræktar, til að styðja við bakið á henni og það er auðvitað mjög mikilvægt að það sé vel gert. Hins vegar voru mjög skiptar skoðanir um það hvort kræklingarækt ætti nokkurn rétt á sér hér á landi. Ýmsir héldu því fram að kræklingarækt hentaði ekki hér og það væri því um tómt mál að tala að leggja fjármuni í þá atvinnugrein vegna þess að hún mundi ekki skila tilætluðum árangri. Auðvitað voru skiptar skoðanir um þetta og mjög margir reyndu fyrir sér í sambandi við kræklingaræktina. Við þekkjum heilmikla sögu um það að menn hafa lagt bæði fjármuni og mikla vinnu í að byggja upp kræklingarækt en árangurinn hefur verið mjög misjafn. Ég nefndi áðan að það hafi verið 1999 sem Alþingi samþykkti slíka ályktun. Þá höfðu menn þegar hafist handa við einhverja kræklingarækt hér á landi en engu að síður er staðan því miður sú núna að framleiðsla á kræklingum er mjög lítil hér við land. Okkur hefur með öðrum orðum miðað ákaflega hægt áfram í því að byggja upp þessa atvinnugrein. Ég ákvað það í minni tíð sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að setja á laggirnar starfshóp sem skipaður var fulltrúum bæði hagsmunaaðila, vísindamanna og fleiri til að fara yfir þessi mál. Sú nefnd var undir forustu Hauks Oddssonar framkvæmdastjóra sem þá hafði þegar haslað sér völl í kræklingarækt ásamt félögum sínum á Vestfjörðum. Verkefni nefndarinnar var að reyna að búa til einhverjar hugmyndir um þetta, í fyrsta lagi að leggja mat á það hvort þessi atvinnugrein ætti framtíð fyrir sér hér við land og í öðru lagi að marka einhverja stefnu um það með hvaða hætti ríkið ætti að koma að því að styðja við bakið á þessari atvinnugrein. Mér fannst það mikið fagnaðarefni þegar nefndin skilaði áliti sínu 2. júní 2008 að hún lagði til mjög markvissar tillögur, mjög vel framkvæmanlegar tillögur. Í því var dálítil nýbreytni fólgin að þetta voru ekki tillögur um að gera út á ríkissjóð heldur voru þetta fyrst og fremst tillögur um að búa til almennt gott umhverfi fyrir þessa atvinnugrein þannig að hún gæti eflst og dafnað. Ég hrinti þegar í framkvæmd nokkrum efnisatriðum þessarar stefnumótunar svo sem eins og það að stofna þann samráðshóp sem hefur unnið það frumvarp sem hér liggur fyrir og vitnað er til í athugasemdum sem því fylgja. Enn fremur óskaði ég eftir því við þar til bærar stofnanir að þær settu á vöktun með þeim svæðum við landið þar sem kræklingarækt gæti farið fram og færi fram. Að öðru leyti var kveðið á um það í tillögu nefndarinnar að fara ætti fram samhliða heilnæmiskönnun ræktunarsvæða mat á tíðni eitraðra svifþörunga á svæðinu og síðan var hvatt til þess að nefnd sem fjallar um skipulag strandsvæða Íslandi ljúki störfum. Það hefur auðvitað skírskotun til þeirrar umræðu sem hefur farið fram um skipulagsþátt þessa frumvarps sem ég ætla hins vegar að koma aðeins að á eftir. Kveðið var á um að mælingar á þörungaeitri og kadmíum, þ.e. vöktunin, verði fjármagnaðar úr ríkissjóði fyrst um sinn og það er auðvitað eðlilegt. Það er bara verið að gera það með sama hætti og við leggjum peninga til alls konar vísindastarfs sem lýtur að grunngerð atvinnulífsins og það er auðvitað mjög skynsamlegt. Síðan var lagt til að það yrði skoðað sérstaklega á vegum hins opinbera hvaða flutningsleiðir væru hagkvæmar fyrir ferskan krækling á Evrópumarkað. Mér er ekki kunnugt um hver niðurstaða þeirrar vinnu var en henni var alla vega hrundið af stað á sínum tíma. Það sem mér finnst máli skipta í starfi nefndarinnar til viðbótar við þetta er að því er slegið föstu, eftir að hafa verið skoðað af þessum aðilum sem höfðu sérfræðiþekkingu á þessum sviðum, að nefndin telur að hægt sé að byggja upp samkeppnishæfa kræklingarækt hér á landi. Þetta var ekki gert yfirborðslega heldur að mjög vel athuguðu máli. Og þetta tel ég að sé heilmikil vísbending um að við eigum þarna heilmikla möguleika. Í skýrslunni er vakin athygli á því að þegar hafi níu aðilar leyfi til að stunda kræklingarækt hér á landi og þeim hefur sjálfsagt fjölgað eitthvað frá þessum tíma. Það er því ljóst að það er gríðarlegur áhugi á þessu. Sagan hefur verið heilmiklum þyrnum stráð. Menn hafa verið að reka sig á alls konar mistök og mér hefur stundum fundist að menn hafi því miður lært allt of lítið af þeim mistökum. Þess vegna tel ég að skýrslan hafi verið liður í því að menn áttuðu sig betur á hvar tækifærin væru og hvað þeir þyrftu sérstaklega að varast. Menn vísuðu auðvitað mjög til þess í umræðunni áður og fyrr að það væri mikil og blómleg kræklingarækt annars staðar, t.d. í strjálbýlli héruðum við austurströnd Kanada, og þangað hafa menn m.a. sótt þekkingu sem og til Skotlands og víðar. Það er engin ástæða til að ætla annað en að við getum farið nokkuð svipaða slóð. - Er hæstv. ráðherra ekki nærstaddur? 
             Þá vík ég máli mín að öðru en ég ætla síðan að spyrja hæstv. ráðherra aðeins áfram út í þetta mál. Það er alla vega ljóst að menn sjá ýmis tækifæri í þessari ræktun og það er auðvitað sjálfsagt að reyna að fylgja því eftir. Ég vil hins vegar vekja athygli á því sem hér hefur verið sagt um skipulagsþáttinn. Greinilegt er af því sem komið hefur fram hérna að mikil andstaða er við þá leið sem verið er að fara í frumvarpinu hvað varðar skipulagsþáttinn. Þetta er mál sem nefndin hlýtur auðvitað að kafa mjög ofan í og er greinilegt að ef málið gengur fram svona mun það mæta andstöðu í þinginu og augljóslega líka meðal sveitarstjórnarmanna. Í því sambandi vil ég segja það - og mér finnst þetta, virðulegi forseti, eiginlega ekki boðlegt. Hæstv. ráðherra er ekki viðstaddur þegar umræðan fer fram og ég er m.a. að fara yfir efnisatriði sem ekki hafa komið fram í umræðunni áður.

Forseti hefur kannað hvað dvelur ráðherrann. Hann brá sér aðeins fram á snyrtingu.

Það skal að sjálfsögðu fyrirgefið. En að öðru leyti vil ég segja um þessi mál að það þarf að fara vel yfir þetta allt saman. Varðandi skipulagsþáttinn vek ég athygli á því að nýting hafsvæða okkar, sérstaklega grunnslóðarinnar, hefur verið að breytast á undanförnum árum. Það er ekki lengur svo að það sé bara um að ræða fiskveiðar við ströndina. Við þekkjum það að mikið fiskeldi fer fram víða um land og núna er hafin kræklingarækt a.m.k. á 10 stöðum við landið. Hafin er nýting á hafsbotninum, kalkþörungarnir í Arnarfirði eru dæmi um það, og menn hafa sýnt þessu áhuga víðar, í Ísafjarðardjúpi og í Miðfirðinum. Það fer fram sjóstangveiði sem er vaxandi þáttur ferðaþjónustunnar. Með öðrum orðum, þessi nýting er orðin miklu flóknari en áður og þess vegna hefur komið upp það sjónarmið að fara þurfi fram heildstætt skipulag á hafsvæðunum næst landi. Fjórðungssamband Vestfirðinga hefur verið í fararbroddi með það að fitja upp á nýrri nálgun í þessum efnum sem er í raun og veru allt önnur en sú sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir. Þeir vilja skoða þetta heildstætt og telja eðlilegast að sá þáttur málsins sé í höndum sveitarfélaganna, ekki aðeins sem umsagnaraðila eins og hér hefur verið kallað eftir, heldur komi sveitarfélögin að málinu með miklu meira afgerandi hætti. Fjórðungssambandið hefur t.d. farið fram á að farið verði í sérstakt tilraunaverkefni í Arnarfirði þar sem nú þegar fara náttúrlega fram fiskveiðar, rækjuveiðar, kalkþörunganýting, kræklingaeldi, fiskeldi er í bígerð og raunar aðeins hafið. Það gerir það að verkum að heilmikil rök hljóta að hníga að því að nærumhverfið þ.e. sveitarfélögin, hafi möguleika á því að fara með þetta skipulagslega vald. Mér sýnist hins vegar af þessu frumvarpi að þar sé fetuð slóð í þveröfuga átt og þess vegna hljótum við í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd að fara yfir þessa hluti alveg sérstaklega. Ég ætla í sjálfu sér ekki að slá neinu föstu um þetta. Mér finnst hins vegar augljóst að hin stjórnsýslulega aðkoma sveitarfélaga þarf að vera miklu ákveðnari en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Ég vek athygli á því, eins og kom raunar fram í ræðu áðan, að í lögunum um fiskeldi er þetta miklu skýrara og ég vek sérstaka athygli á því í því sambandi að það var fyrir atbeina Alþingis á sínum tíma, sjávarútvegsnefndar Alþingis, að stjórnsýsluleg staða sveitarfélaganna var styrkt heilmikið frá því sem hún hafði verið upphaflega í því frumvarpi sem þá var lagt fram og varð síðan að lögum. Af því að ég nefndi almennt uppbyggingu skeldýraræktarinnar og kræklingaræktarinnar sérstaklega, vil ég nefna það sem ég hef áður vakið máls á á Alþingi og það er að fjármögnunarvandi í kræklingaræktinni er heilmikill. Kræklingaræktin er mjög óviss, menn hafa ekki sögu um framleiðsluna og lánardrottnar og bankar hafa verið feimnir við að lána til starfseminnar. Menn hafa lagt heilmikið eigið fé í hana, sem er auðvitað af hinu góða, en hins vegar er ljóst að ef þessi atvinnugrein á að dafna þurfa að koma til virkir aðilar. Ég tel langnærtækast að Byggðastofnun fái það verkefni af hálfu stjórnvalda að styðja við uppbyggingu hennar, fái það verkefni að koma að fjármögnun á kræklingafyrirtækjum, skelræktarfyrirtækjum, til að þau komist á koppinn. Ekki er við því að búast að menn geti endalaust lagt fram fjármuni af eigin fé í svona starfsemi. Öll slík starfsemi er að einhverju leyti rekin með lánsfé og fjárfesting sem þarf að eiga sér stað í tækjum og búnaði, bátum, veiðarfærum og ég tala nú ekki um úrvinnslugræjum, kallar á fjármögnun sem hætt er við að verði mjög dýr nema að þessu komi stofnun eins og Byggðastofnun. Ég hvet hæstv. ráðherra, eins og ég hef gert áður, til að beita sér í þágu þessarar atvinnuuppbyggingar og fyrir því að Byggðastofnun komi að henni. Hún hefur verið styrkt sérstaklega eins og við vitum með því að létta af henni skuldum og þess vegna getur þetta skipt miklu máli. Virðulegi forseti. Það er eitt atriði sem mig langar sérstaklega að spyrja hæstv. ráðherra um. Í athugasemdum við frumvarpið velta menn fyrir sér með hvaða hætti búa ætti til þann lagalega ramma sem verið er að gera með frumvarpinu. Í hinum almenna athugasemdakafla segir að það hafi verið álitamál hvort setja ætti sérstök lög um skeldýrarækt eða breyta eldri lögum um svipað efni, t.d. lögum um fiskeldi og fiskirækt, til þess að þau gætu gilt um kræklingaeldi eða kræklingarækt. Síðan er því slegið föstu að sú leið hafi verið farin í þessu frumvarpi, eins og blasir auðvitað við, að sett skuli sérstök lög um skeldýrarækt sem þá muni einnig gilda um kræklingarækt. Því er í raun og veru ekki svarað af hverju þessi leið var farin, af hverju ekki var talið jafngott eða betra að breyta eldri lögum sem ég nefndi áðan. Ég hef í sjálfu sér ekki neina sérstaka skoðun á því en það væri fróðlegt fyrir okkur svona fyrir umræðuna að gera okkur grein fyrir hver væru þá rökin fyrir því að þessi leið var farin. Ég vildi því spyrja hæstv. ráðherra: Hver voru rökin á bak við það að fara þá leið sem hér er farin? Að öðru leyti ætla ég ekki að orðlengja þetta miklu meira, virðulegi forseti, tími minn er líka að verða búinn. Það skiptir miklu máli að um þetta sé sett góð lagaleg umgjörð. Menn telja að miklir möguleikar séu í kræklingaræktinni og hún þarf auðvitað lagalega umgjörð, satt er það. Hún þarf ákveðinn stuðning sem grunnurinn hefur verið lagður að með skýrslu nefndarinnar sem ég rakti og skilaði áliti sínu 2. júní 2008. Og ég vildi spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé verið að vinna í meginatriðum eftir þeim tillögum sem þar voru lagðar fram og ég gerði stuttlega grein fyrir áðan. Í þriðja lagi vildi ég spyrja hæstv. ráðherra og inna hann eftir því hver sé afstaða hans til þess sem ég nefndi að koma þurfi fjárhagsleg fyrirgreiðsla í formi lánsfjár frá Byggðastofnun, sem ég tel langnærtækast í þessu sambandi, til að þessi atvinnugrein geti náð einhverju flugi. Ég ítreka það að ég er sammála niðurstöðu skýrslunnar sem ég hef verið að vitna hér til um að kræklingaræktin á mikla framtíð fyrir sér. Því miður hefur þróunarvinnan gengið allt of hægt, við þurfum á því að halda núna að hægt sé að spýta í. En þá þarf lagaumhverfið að vera skýrt, þá mega menn ekki hafa einhverjar skipulagsflækjur sem þvælast fyrir þeim, og þá verður auðvitað fjármögnunin að vera tryggð þannig að menn geti komið á eðlilegum bankaviðskiptum og fengið eðlilega lánafyrirgreiðslu til að geta farið í þær fjárfestingar sem eru nauðsynlegar.

Frú forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að til að styðja við þessa grein þurfi skilgreint þróunarfé sem getur komið inn sem hlutafé eða með öðrum hætti. Greinin þarf sinn þróunarferil og miklar væntingar eru bundnar við hana og við trúum því að hún eigi sér virkilega möguleika en ljóst er að hún þarf að stíga yfir þróunarþröskulda og að tryggja þarf fjármögnun. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að Byggðastofnun sé fyrsti aðilinn sem ætti að koma þar að. Í þessu sambandi er samt mikilvægt, eins og hv. þingmaður benti líka á, að setja sem bestan heildarlagaramma utan um atvinnugreinina því þá er þægilegra, greiðara og betra að rökstyðja aðkomu fjárfestingaraðila, lánardrottna og annarra sem koma með fjármagn. Því betur sem greinin er skilgreind hvað þá umgjörð varðar, því betra er að koma að henni. Það er liður í þessu starfi að koma með heildstæð lög. Það var valkostur að breyta lögum um fiskeldi eða koma með sjálfstæðan lagaramma, en það var mat hópsins að réttara væri að koma fram með heildstæð lög og fara í gegnum þá umræðu sem þarf um umgjörð þessarar atvinnugreinar. 
            

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og fagna því sérstaklega að hann telur eins og ég að það þurfi aðkomu fjármálastofnana að þessari atvinnugrein til að hún geti náð flugi. Eins og ég rakti áðan þá hörmum við mjög að okkur skyldi ekki takast að fara hraðar í uppbyggingu á kræklingaræktinni. Auðvitað ekki svo hratt að menn kynnu ekki fótum sínum forráð heldur þannig að við næðum góðum árangri. Auðvitað hefur ýmislegt þvælst fyrir mönnum í þeim efnum. Ég tel að með því að marka þessari atvinnugrein góðan lagalegan ramma og með þeirri stefnumótunarvinnu sem unnin hefur verið af nefndinni, sem ég hef nokkrum sinnum gert að umtalsefni, eigum við að geta lagt grunninn að þessari uppbyggingu með miklu skynsamlegri hætti. Þeir sem nú starfa við kræklingarækt hafa lagt mikið fjármagn til uppbyggingar, sumir tugi milljóna. Svona rækt er fjármagnsfrek en skilar hins vegar ekki tekjum fyrr en eftir nokkurn tíma. Menn þurfa að binda heilmikla peninga án þess að fá nokkrar tekjur og ekki er saga á bak við þessa rækt sem fjármálastofnanir vilja styðjast við. Menn þekkja hefðbundnar atvinnugreinar en síður atvinnugreinar eins og þessa og þess vegna þarf aðkomu einhvers eins og Byggðastofnunar að þessu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ríkisstjórnin eða ráðuneytið hafi haft einhvern atbeina að þessu og hvort ráðuneytið hafi t.d. rætt þessi mál við Byggðastofnun. Þá er ég ekki endilega að tala um að Byggðastofnun komi að þessu í formi hlutafjár heldur t.d. með lánveitingum á skikkanlegum kjörum til lengri tíma til að gefa mönnum rými til að byggja sig upp þangað til tekjurnar fara að skila sér.

Frú forseti. Eins og hv. þingmaður kom að í ræðu sinni þá var komið til móts við Byggðastofnun með styrkingu eigin fjár. Að mínu mati þarf að gera enn meira en engu að síður eru stjórnvöld að undirstrika mikilvægi Byggðastofnunar í málum sem þessum þannig að í sjálfu sér er það pólitískur vilji og skilaboð til stofnunarinnar. Síðan er náttúrlega hennar að meta hvernig hún vinnur úr því. Varðandi þessar leyfisveitingar þá legg ég áherslu á að í nágrannalöndunum er þetta misjafnt eftir löndum. Til dæmis eru ekki sérstök lög um þetta í Danmörku eða á Írlandi en þar er þetta hluti af fiskveiðilöggjöfinni. Ráðherra á Írlandi veitir heimild til að gefa út rekstrarleyfi þarlendis en það vald hefur í Danmörku verið framselt til Fiskeridirektoratet og sérstakar reglur gilda um útgáfu leyfa og eftirlit með starfsemi. Reglugerðir um heilnæmis- og matvælaeftirlit eru byggðar á EES-reglugerðum. Í kræklinga- og skelrækt er mjög stutt á milli annars vegar ræktarinnar og framleiðslunnar og hins vegar Matvælaeftirlitsins. Þess vegna er að mínu mati svo nauðsynlegt að tengja skeldýraræktina beint við Matvælaeftirlitið því að það er einn af hinum viðkvæmari þáttum í þessu ferli öllu og skilur sig þar nokkuð frá t.d. eldisfiski, því þó að hann sé líka mjög nátengdur Matvælaeftirlitinu þá eru 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessum góða hug hæstv. ráðherra til Byggðastofnunar. Ég hef haft svolítinn beyg af því að í ríkisstjórninni kynnu að vera uppi sjónarmið frá þeim tíma þegar kratarnir beygðu hæstv. ráðherra í umdeildu skötuselsfrumvarpi og komu í veg fyrir að hann gæti ráðstafað fjármunum til byggðamála. En nú hefur hæstv. ráðherra sagt að hugur ríkisstjórnarinnar sé ákaflega jákvæður í garð Byggðastofnunar og kannski er það til marks um að þeir séu farnir að iðrast gjörða sinna í þeirri lagasmíð. Aðalatriðið er þó það að við erum að reyna að setja heildarlöggjöf um uppbyggingu kræklingaræktarinnar. Ég vil árétta það sem ég sagði áðan að á vissan hátt hefur orðið viðhorfsbreyting varðandi skipulag á grunnsævinu næst fjöruborðinu vegna þess að aðstæður hafa verið að breytast. Nýting á hafsvæðinu er orðin miklu margbrotnari en áður. Fiskveiðar eru orðnar fjölbreyttari, túristaveiðar, fiskeldi, skeldýrarækt, sérstaklega kræklingar, og nýting á hafsbotninum og allt þetta kallar á nýja hugsun, nýja nálgun þegar kemur að skipulagslegum þáttum. Ég ítreka það og árétta að Fjórðungssamband Vestfirðinga hefur farið fram á að einn fjörður, Arnarfjörður, verði gerður að eins konar tilraunaverkefni þar sem sveitarfélögin fái heimild til að fara með það vald að nálgast þetta heildstætt. Nú liggur hins vegar fyrir frumvarp þar sem slóðin er fetuð í alveg þveröfuga átt og mér finnast viðtökur ríkisvaldsins við ósk Fjórðungssambands Vestfirðinga ekki lofa góðu. Þess vegna segi ég að við í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd þurfum að fara mjög rækilega yfir þann þátt málsins sem snýr að skipulagsmálum og hefur verið gerður að svo miklu umtalsefni og gagnrýndur svo harðlega 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þá umræðu sem hér hefur verið og lýsa ánægju minni með að þetta frumvarp skuli vera komið fram. Það er mjög mikilvægt að setja þessari atvinnugrein skýran lagaramma og umhverfi til að vinna í og vil ég þakka ráðherra fyrir það. Ég ætla ekki að eyða mjög löngum tíma í þetta, það er búið að fara ágætlega yfir helstu atriðin sem vert er að gagnrýna í þessu frumvarpi eða vara við skulum við frekar orða það. Þetta er vitanlega 1. umr. þannig að málið fer til meðferðar í nefnd. En þeir þættir sem hafa verið nefndir varða það sem snýr að sveitarfélögunum, það skipulagsvald og annað sem þeim ber með lögum og þá árekstra sem virðast vera við önnur lög eða frumvörp sem hafa verið lögð fram. Ég vil þó bæta við því sem kom aðeins til tals í fyrirspurn minni til hæstv. ráðherra fyrir nokkrum dögum, en þá ræddum við einmitt skeldýrarækt, og það er vöktun á þeim svæðum þar sem álitlegt er að setja niður spotta eða koma af stað rækt. Ég hef áhyggjur af því að fjármuni eða mannskap til að fylgjast með lífríkinu vanti þannig að þegar lirfan er tilbúin sé hægt að setja niður spottana, undirbúa ræktina. Ég held að mjög mikilvægt sé að ráðherra beiti sér fyrir því að fjármagn verði sett í þetta eða þeir aðilar sem hyggjast fara í þessa kræklingarækt verði aðstoðaðir með einhverjum hætti því að kostnaður þeirra er vitanlega mjög mikill og samkvæmt frumvarpinu er ljóst að kostnaðarauki verður töluverður af leyfisgjöldum og slíku og eins varðandi heilnæmiskönnunina, sem ég ætla að koma örlítið að á eftir. Ég held að mjög mikilvægt sé að ráðherra skoði vandlega hvort framkvæmdarvaldið geti komið að þessari vöktun á lífríkinu þannig að menn séu ekki að missa af eða tapa tækifærum til að fara af stað með ræktina. Þessir aðilar sinna þessu meira og minna sjálfir í dag og gera það vitanlega eftir bestu getu og eins og þeir hafa ráð á en þetta er að sjálfsögðu einn af lykilþáttum þess að halda áfram með þetta verkefni. Hitt sem mig langar til að nefna er heilnæmiskönnunin sem gert er ráð fyrir að leyfishafinn láti framkvæma. Ég tek undir það sem kom fram áðan að ekki er alveg ljóst hvað orðið heilnæmiskönnun þýðir í þessu sambandi, ég átta mig ekki alveg á því, þannig að nauðsynlegt er að útskýra það og ég geri ráð fyrir því að nefndin muni taka það að sér. Að öðru leyti tek ég undir það sem hefur verið sagt hér um skipulagsmálin og það sem snýr að sveitarfélögunum. Þetta frumvarp ber þess merki að verið er að setja lög um þessa atvinnugrein í fyrsta sinn, sérlög, og ljóst að gert er ráð fyrir því að ráðherra hafi töluvert mikið vald en það kann vitanlega að breytast í meðförum nefndarinnar. Ég fagna því, frú forseti, að frumvarpið sé komið fram og vil nota tækifærið og hvetja ráðherra til að huga sérstaklega að rannsóknum, beita sér fyrir auknu fé til rannsókna í kræklingarækt, beita sér fyrir því að ræktendur fái aðstoð við vöktun á lífríkinu og sjá til þess að ekki verði sett yfir þá holskefla af nýjum leyfisgjöldum og öðru slíku.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar, sem er 589. mál þingsins á þskj. 980. Breytingar þessar snúa að því að veita Fiskistofu heimild til að beita dagsektum til að knýja fram skil á svokölluðum vigtar- og ráðstöfunarskýrslum. Frumvarpið er unnið á grundvelli tillagna Fiskistofu sem hefur vakið athygli ráðuneytisins á mikilvægi þess að unnt sé að knýja á um skil á skýrslum þessum. Fiskistofa safnar og vinnur upplýsingar úr vigtar- og ráðstöfunarskýrslum sem eru skýrslur sem kaupendur afla, fiskmarkaðir og útgerðir vinnsluskipa skila nú til Fiskistofu. Upplýsingar þessar eru nýttar í margvíslegum tilgangi, svo sem við ákvörðun á viðmiðunarverði hjá úrskurðarnefnd sjómanna, í birtingu ársfjórðungslegra hagtalna hjá Hagstofu Íslands, í samanburði við skráningar í aflaskráningarkerfi Fiskistofu til að kanna nákvæmni og réttmæti skráningar afla til aflamarks fiskiskipa, við bakreikningseftirlit Fiskistofu þegar grunur er um að aðili eigi viðskipti með afla sem ekki hafi verið vigtaður og skráður til aflamarks í samræmi við lög og reglur, við ákvörðun gjalds vegna ólögmæts sjávarafla, auk þess sem upplýsingarnar eru notaðar við svörun fyrirspurna varðandi afla, ráðstöfun hans og verðmæti. Hér er um mikilvæga upplýsingaöflun að ræða en til þess að upplýsingar þessar og úrvinnsla komi að fullu gagni við úrlausn fyrrgreindra verkefna er afar mikilvægt að skýrslunum sé skilað innan tiltekins tíma. Hér er lagt til að Fiskistofa fái heimild til að knýja á um skil umræddra skýrslna en slíka heimild er ekki að finna í lögum í dag. Ég tel mikilvægt, frú forseti, að mál þetta fái framgang og legg því til að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar og til 2. umr.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um hvali, sem er 590. mál þingsins á þskj. 981. Hinn 10. mars 1999 ályktaði Alþingi að hefja skyldi hvalveiðar hið fyrsta hér við land. Í kjölfar þeirrar ályktunar voru ýmis skref stigin í átt að þessu markmiði. Ber þar að nefna m.a. kynningu á málstað Íslands erlendis, endurinngöngu í Alþjóðahvalveiðiráðið, virka þátttöku innan Alþjóðahvalveiðiráðsins við tilraunir til að koma þar á stjórnkerfi fyrir hvalveiðar í atvinnuskyni sem og málflutning á vettvangi samningsins um alþjóðaverslun með tegundir villtra dýra og plantna sem eru í útrýmingarhættu, virka þátttöku innan Norður-Atlantshafssjávarspendýraráðsins og viðamiklar talningar á hvalastofnum og framkvæmd hrefnuhluta vísindaáætlunar Hafrannsóknastofnunarinnar. Það var síðan 17. október 2006 sem þáverandi sjávarútvegsráðherra lýsti því yfir á Alþingi að atvinnuveiðar á hrefnu og langreyði mundu hefjast að nýju hér við land eftir tuttugu og eins árs hlé. Í febrúar 2009 skipaði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra nefnd til að gera tillögur að endurskoðun laga um hvalveiðar, nr. 26/1949. Í skipunarbréfinu sagði að lögin bæru sterk kennimerki liðins tíma og þörfnuðust endurskoðunar með hliðsjón af breyttum aðstæðum í þjóðfélaginu. Var nefndinni ætlað að hafa hliðsjón af öðrum lögum um nýtingu sjávarauðlinda í því skyni að tryggt yrði, eftir því sem kostur væri, að samræmis og jafnræðis væri gætt við framkvæmd laganna. Í samræmi við skipunarbréf sitt endurskoðaði nefndin lög nr. 26/1949, um hvalveiðar, og skilaði af sér frumvarpi til nýrra laga um það efni sem var síðan lagt fram á 137. löggjafarþingi 2009. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju að mestu óbreytt. Þó hafa nokkrar breytingar verið gerðar, m.a. með hliðsjón af umsögnum sem bárust til sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar á 137. löggjafarþingi. Frumvarpið byggir á þeirri meginforsendu að ef hvalveiðar verði stundaðar hér við land verði það gert á ábyrgan og sjálfbæran hátt. Það er á valdi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hvort hvalveiðar verða stundaðar og í hve miklum mæli. Hafrannsóknastofnun gerir tillögur til ráðherra um veiðiþol hvalastofna til tveggja ára í senn. Ráðherra kynnir þessar tillögur á forsendum þeirra og gefur þeim sem það kjósa frest til að koma athugasemdum sínum á framfæri vegna þeirra. Að þeim fresti liðnum tekur ráðherra ákvörðun um hvaða tegundir hvala skuli veiða og hve marga af hverri tegund. Þetta gefur ráðherra færi á að taka tillit til rökstuddra athugasemda um hagsmunaárekstra við aðrar atvinnugreinar, svo sem hvalaskoðun. Þegar fyrir liggur hvort veiða megi hvali á sjálfbæran hátt og þá hvaða hvali megi veiða og hve marga af einstökum tegundum tekur ráðherra ákvörðun um það með hvaða hætti þeim veiðum er stjórnað. Hann getur valið milli aðferða í því efni samkvæmt frumvarpinu. Heimilt væri honum að skipta leyfilegum fjölda dýra eða hluta þeirra á milli skipa og við það taka mið af t.d. reynslu þeirra eða stærð. Hann gæti einnig ákveðið að veiðar skyldu frjálsar uns tiltekinn heildarfjöldi dýra væri veiddur eða ákveðið að takmarka fjölda veiddra hvala á tilteknum tíma. Þá eru í frumvarpinu ýmis ákvæði sem lúta að skilyrðum fyrir veitingu leyfa til hvalveiða en gert er ráð fyrir að mun ítarlegar verði kveðið á um þau í reglugerðum. Auk þess sem frumvarpið opnar víðtæka möguleika við stjórn hvalveiða og eftirlit með þeim til að tryggja mannúðlega aflífun þá eru ákvæði í frumvarpinu sem tryggja eiga að fullkomnum veiðitækjum sé beitt og að aðilar sem veiðarnar stundi hafi sjálfir unnið við meðferð veiðitækja. Að lokum má nefna að ráðherra hefur heimildir til að binda hvalveiðar við ákveðin svæði, m.a. í því skyni að tryggja að þær trufli ekki hvalaskoðun. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu og fylgiskjals með því sem hefur að geyma kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins. Ég legg til, frú forseti, að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Hér er verið að leggja fram frumvarp um hvalveiðar.

Um hvali.

Um hvali, og veiðar og nýtingu á þeirri merkilegu sjávarauðlind okkar. Eins og mörg frumvörp hæstv. sjávarútvegsráðherra ber þetta frumvarp sterkan keim af því að ráðherra vill hafa puttana ansi mikið í allri ákvarðanatöku þrátt fyrir að Alþingi sé að setja lagaramma utan um starfsemina. Hér eru fjölmörg atriði þar sem segja má að við séum í raun ekki að gera annað en setja lög um ráðherraræði eða um víðtækar heimildir til ráðherra til að eiga við þessi mál og sýsla með þau í framhaldinu. Ef ég fjalla aðeins um einstakar greinar frumvarpsins blasir þetta við okkur, t.d. í 3. gr. þar sem segir m.a. í síðustu málsgreininni: „Jafnframt setur ráðherra reglur um hámarksnýtingu hvals.“ Ég átta mig ekki alveg á af hverju þarf að vera með slíkt ákvæði í lögum. Það hlýtur að vera markmið hjá hverjum og einum sem stundar veiðar að ætla að ná sem mestri arðsemi út úr sínum veiðum. Þetta er dæmi um það sem er svolítið gegnumgangandi í frumvarpinu, það er svona sá tónn í því að verið sé að setja eins miklar takmarkanir á þessa atvinnugrein og hægt er. Í stað þess að láta lagafrumvarpið snúast um eðlilega þætti og að í því sé ákveðin hvatning til að efla atvinnugreinina ber frumvarpið allan keim af því að það sé til þess að rýra og draga úr vilja manna og getu til að stunda þessa grein almennilega. Virðulegi forseti. Ég geri athugasemd við það að ráðherra skuli vera farinn úr salnum þegar umræða um þetta mál hefst. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem hann hverfur úr salnum. Við fengum þá skýringu áðan að hann hefði þurft að bregða sér á snyrtinguna og það er virðingarvert en ég vona að blessaður maðurinn sé ekki með í maganum. Ef svo er held ég að við ættum kannski að fresta umræðu. En ég óska eftir því að ráðherra verði í salnum til að hlusta á umræðuna.

Ég bið hv. þingmann um að gæta orða sinna.

Ég var bara, virðulegi forseti, að fara yfir það sem gefið var sem skýring áðan og talaði bara íslensku í þeim efnum, en ráðherra er kominn og ég fagna því. Ég vil hvetja hann til að …

Hæstv. ráðherra er í hliðarsal og er kominn inn í sal.

Ég ítreka það sem ég sagði að mér finnst frumvarpið allt bera svolítinn keim af því að frekar sé reynt að setja um þetta svo ströng skilyrði að það geri mönnum allt að því erfitt að starfa í greininni til einhvers tíma. Það vantar í raun ákvæði í þetta lagafrumvarp sem tekur af allan vafa um það að við sem þjóð ætlum að stunda hvalveiðar í framtíðinni. Það þyrfti auðvitað að vera grunntónninn í svona frumvarpi að þjóð ætli sér að stunda hvalveiðar. Við eigum okkur brothætta sögu á þessum vettvangi. Það hefur verið komið fram við þessa grein af mikilli óbilgirni í langan tíma, allt frá því að Alþjóðahvalveiðiráðið ákvað 1985 bann við hvalveiðum. Þeim lauk árið 1989 og fóru síðan af stað í litlum mæli árið 2003. Við höfum verið að byggja þetta upp hægt og bítandi og vonandi er þetta komið á það skrið að þetta mun halda áfram og verða öflug og góð atvinnugrein með allri þeirri atvinnusköpun sem því fylgir og verðmætasköpun fyrir þjóðarbúið. Til að svo megi verða þurfum við að skapa þessari grein vinnuumhverfi sem hægt er að vinna í. Í 6. gr. er dæmi um þetta sem mig langaði að ræða. Þar er talað um að ráðherra muni, að fengnum tillögum Hafrannsóknastofnunar um veiðiþol nytjahvala, taka ákvörðun um fyrirkomulag hvalveiðanna og kynna tillögur Hafrannsóknastofnunar og forsendur þeirra fyrir þeim sem vilja koma athugasemdum sínum á framfæri við ráðherra og veita þeim mánaðarfrest til þess. Veiðiþolið er metið til tveggja ára í senn og veiðarnar þá væntanlega gefnar út til tveggja ára í senn. Það gefur augaleið að enginn atvinnurekstur getur búið við það að hafa eingöngu starfsfrið til næstu tveggja ára. Það er alveg útilokað. Það hafa verið ákveðin átök um hvalveiðar og m.a. við ferðaþjónustuna. Þessi fyrirvari er kannski settur sérstaklega inn í lögin til að þeir aðilar geti komið athugasemdum sínum á framfæri. Um þetta hafa verið átök en það er kominn tími til að koma á friði, dæmin sýna okkur núna í hvalveiðum frá árinu 2003 að um þetta þarf ekki að standa sá styrr sem um þetta hefur staðið. Þessar atvinnugreinar geta starfað mjög vel saman og í raun geta hvalveiðar eflt og aukið mjög á áhuga á hvalaskoðun. Að því leyti held ég að mikilvægt sé að við séum ekki með slíkt fyrirkomulag að efna til einhverra óeirða nánast á hverju ári eða annað hvert ár þar sem tekist er á um þessi sjónarmið. Ég vil taka Norðmenn sem dæmi um þetta. Þeir tóku árið 1992 ákvörðun um að hefja hvalveiðar 1993. Þær hafa verið í gangi þar síðan. Um það er þverpólitísk samstaða og greinin vinnur í því umhverfi að þeir fá úthlutað kvóta á hverju ári og geta hafið sínar veiðar. Í 6. gr. segir einnig: „Þá ákveður ráðherra í reglugerð fyrirkomulag veiða á komandi veiðitímabili og getur hann m.a. ákveðið að skipta skuli þeim fjölda hvala, sem leyfilegt er að nýta úr hverri tegund á viðkomandi veiðitímabili, að hluta eða öllu leyti á einstök skip eða svæði. Við þá ákvörðun getur hann m.a. tekið mið af veiðireynslu, búnaði og stærð skips.“ Það er sem sagt algert útfærsluatriði hjá ráðherra hvernig hann úthlutar og hverjum hann úthlutar veiðileyfi og á hvaða forsendum. Í 6. gr. segir að hann geti m.a. tekið mið af þessum atriðum en ekki að hann sé bundinn af því að taka það á einhverjum grundvelli. Þetta getur þess vegna verið hentistefna eftir því hver er í ráðherrastól. Hérna komum við aftur að því að ekki er hægt að bjóða einhverri atvinnugrein upp á það að starfa undir slíkri óvissu. Eftirfarandi segir í athugasemdum við lagafrumvarpið sem tengist þessu einnig: „Heimilt væri honum að skipta leyfilegum fjölda dýra eða hluta þeirra á milli skipa og við það taka mið af t.d. reynslu þeirra eða stærð.“ - Þ.e. reynslu skipanna og stærð þeirra. - „Hann gæti einnig ákveðið að veiðar skyldu frjálsar uns tiltekinn heildarfjöldi dýra væri veiddur eða ákveðið að takmarkanir yrðu á fjölda veiddra hvala á tilteknum tíma. Hafa ber í huga að hvalveiðar hafa ekki verið stundaðar með frjálsum hætti hér við land eins og fiskveiðar.“ - Eins og segir í athugasemdum þessum, með leyfi forseta, og segir hér áfram: „Þykir því ástæða til þess að setja um þessar veiðar almennar reglur þar sem allir þeir sem fullnægi tilteknum skilyrðum komi til greina við veitingu veiðileyfa.“ Hér er hreinlega hallað réttu máli, virðulegi forseti. Hvalveiðar eru sennilega fyrstu veiðarnar hér við land sem eru settar í kvóta, hér voru frjálsar veiðar þar til árið 1976 er Alþjóðahvalveiðiráðið samþykkti takmarkaðar veiðar á langreyði og þær voru settar í kvóta. Fram að því gátu menn farið út, hver sem vildi, og veitt eins mikið og þeir vildu. Það sama var gert við hrefnuna, það var sennilega í kringum 1978 sem hún var sett í kvóta. Þá byggðist kvóti okkar á þeirri veiðireynslu sem hrefnuveiðimenn höfðu byggt upp á undanförnum árum og áratugum. Hér er því hreinlega farið með rangt mál þegar talað er um að það hafi ekki verið frjálsar veiðar. Það voru frjálsar veiðar, þetta var sett í kvóta og kvótinn byggðist á veiðireynslu þessara aðila. Þeir komu sér síðan saman um skiptingu á þessum kvóta innbyrðis í hrefnunni þar sem fleiri voru að veiða. Þetta var einfaldara í stórhvalnum þar sem bara einn aðili var að veiðum en þessir aðilar komu sér saman um að skipta innbyrðis á milli sín þessum dýrum og gerðu það í samráði við ráðuneytið á sínum tíma. Ég held að hér þurfi að skoða málin. Við erum með nýlega ákvörðun ráðherra um það hvernig fara skuli með úthlutun á kvóta þar sem er í raun til staðar mjög stutt og skammvinn veiðireynsla en það er í makríl. Við höfum eingöngu 3–4 ára veiðireynslu í makríl en samt sem áður ákveður ráðherra það núna við úthlutun á makrílnum að byggja það sem mest á veiðireynslu. Í þessu lagafrumvarpi er farið mjög frjálslega með það hvernig ráðherra geti haldið á málum og honum er í raun algerlega í sjálfsvald sett eftir hvaða reglum veiðileyfum verður úthlutað. Það er alveg ljóst að engin atvinnugrein og ekkert fyrirtæki getur búið við það að hafa svo skamman tíma til að spila úr varðandi sinn framtíðaratvinnurekstur. Þetta hefur í för með sér að menn geta ekki farið í nauðsynlegar fjárfestingar og uppbyggingu sem vissulega þarf í kringum þessa atvinnugrein alveg sérstaklega sem er að fara af stað núna af fullri alvöru eftir öll þessi ár. Annað sem ber keim af miklu ráðherraræði og skyldum sem á að setja á þessa grein umfram það sem almennt getur talist kemur fram í 9. gr. þar sem segir: „Eftirlitsaðilum Matvælastofnunar er heimill óhindraður aðgangur að þeim stöðum þar sem framleiðsla og/eða dreifing hvalaafurða á sér stað.“ - Þetta er í góðu lagi, en svo segir: „Jafnframt er eftirlitsaðilum Fiskistofu heimill aðgangur að öllum gögnum sem varða veiðar og vinnslu. Útgerðarmönnum, skipstjórnarmönnum og kaupendum afla, svo og umboðsmönnum, útflytjendum, flutningsaðilum, bönkum, lánastofnunum og opinberum stofnunum, er skylt að láta ráðuneytinu eða Fiskistofu ókeypis í té allar þær upplýsingar sem unnt er að láta í té og nauðsynlegar eru taldar vegna eftirlits með framkvæmd laga þessara.“ Þetta er engin smáupptalning og mér er spurn: Tekur þetta yfir bankaleynd og annað? Þetta ber keim af því að leggja eigi stein í götu atvinnugreinarinnar. Síðan er það 12. gr. sem fjallar um auðlindagjald. Verið er að setja það á. Það er ljóst að þeir sem voru í þessum atvinnurekstri hafa borið gríðarlegt tjón af því að hafa verið stoppaðir svona lengi. Þeir hafa þurft að halda við tækjabúnaði, skipum, vinnslustöðvum og öðru með ærnum tilkostnaði og það fyrsta sem við byrjum að gera þegar þeir loksins komast af stað er að leggja á auðlindagjald. Það getur vel verið að einhverjum finnist þetta ekki háar upphæðir en reynsluna höfum við þó núna af innanlandsmarkaði á hrefnu. Ljóst er að það er engin stór arðsemi af þeirri grein, í svona takmörkuðum veiðum og á svona takmörkuðum markaði, þannig að fyrir þá veit ég að þetta gjald er stór upphæð. Svo er annað sem við verðum að minnast á - tími minn er að verða liðinn og ég vildi segja margt fleira - en gildistaka laganna er áætluð á þeim degi sem þau verða afgreidd á Alþingi og þá þurfa menn væntanlega að fara í það að sækja um öll leyfi aftur og fara í gegnum kerfið með allt saman eins og þetta lítur hér út. Þetta eru mjög þröng og ströng skilyrði og langur ferill og þeir þurfa væntanlega að gera það á miðri vertíð og verða væntanlega þá að stoppa á miðri vertíð. Ef þetta fer í gegn óbreytt eins og það liggur hér fyrir verða engar hvalveiðar í sumar. Það liggur alveg ljóst fyrir. 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um útlendinga, nr. 96/2002. Í frumvarpinu er lagt til að tveimur nýjum ákvæðum um dvalarleyfi verði bætt við lög um útlendinga til hagsbóta fyrir fórnarlömb mansals. Sækja ákvæðin fyrirmynd sína til samnings Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali frá 3. maí 2005 sem fyrirhugað er að fullgilda af Íslands hálfu eins og ráð er fyrir gert í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar gegn mansali. Annars vegar er um að ræða ákvæði sem mælir fyrir um tímabundið dvalarleyfi í sex mánuði sem Útlendingastofnun skal veita einstaklingi sé fyrir hendi grunur um að viðkomandi sé fórnarlamb mansals. Áður en dvalarleyfið er veitt skal Útlendingastofnun óska eftir umsögn lögreglu um umsóknina. Ekki er nægilegt að gera tilkall til dvalarleyfis á þessum grundvelli, heldur verður grunur að vera fyrir hendi um að viðkomandi sé fórnarlamb mansals eins og nánar er gerð grein fyrir í greinargerð með frumvarpinu. Sé dvalarleyfi veitt á þessum grundvelli er óheimilt að vísa viðkomandi af landi brott á tímabilinu þrátt fyrir að brottvísunarheimild 20. gr. laganna eigi við. Ákvæðið sækir fyrirmynd sína til 13. gr. Evrópuráðssamningsins en þar er tímabilið kallað afturbata- og umþóttunartímabil. Er því ætlað að gefa fórnarlambi mansals tækifæri til að ná bata og losna undan áhrifum þeirra sem stunda mansal sem og að stuðla að því að fórnarlambið geti tekið upplýsta ákvörðun um samstarf við yfirvöld. Rétt er að taka fram í þessu sambandi að þannig getur háttað til að rannsókn lögreglu sé ekki hafin þegar sótt er um dvalarleyfi og er veiting þess í raun óháð því hvort slík rannsókn fari fram. Ákvæðinu er þó ekki ætlað að hafa áhrif á rannsókn og saksókn vegna umræddra brota og kemur ekki í veg fyrir skyldu fórnarlambsins samkvæmt lögum til að bera vitni í málinu. Hins vegar er um að ræða ákvæði sem mælir fyrir um að Útlendingastofnun sé heimilt að veita fórnarlambi mansals endurnýjanlegt dvalarleyfi til eins árs þegar talið er að dvöl fórnarlambs mansals hérlendis sé nauðsynleg vegna persónulegra aðstæðna þess og/eða vegna samvinnu þess við yfirvöld í tengslum við rannsókn eða við meðferð sakamáls. Ákvæðið sækir fyrirmynd sína til 14. gr. samnings Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali. Tafarlaus endursending fórnarlamba mansals til heimalands þeirra þykir leiða til þess að fórnarlömb greini síður frá reynslu sinni eða beri vitni gegn þrælasölum sínum. Vitnisburður fórnarlamba mansals þykir afar mikilvægur í baráttunni gegn mansali og er talið að eftir því sem unnt er að veita fórnarlömbum meiri vissu fyrir því að réttinda þeirra og hagsmuna sé gætt þeim mun betri upplýsingar geti þau gefið yfirvöldum. Dvalarleyfið getur ekki verið grundvöllur búsetuleyfis en í veitingu þess felst að unnt er síðar, ef grundvöllur áframhaldandi dvalar fórnarlambs hér á landi breytist, að veita aðra tegund dvalarleyfis, þar á meðal dvalarleyfi sem getur verið grundvöllur búsetuleyfis að uppfylltum sérstökum skilyrðum fyrir einstökum tegundum slíkra dvalarleyfa. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisákvæðum þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 38/2005, um happdrætti. Samkvæmt núgildandi lögum er óheimilt að reka hér á landi happdrætti þar sem spilað er um peninga eða peningaígildi nema samkvæmt sérstakri lagaheimild. Einnig er óheimilt að reka annars konar happdrætti án sérstaks leyfis og er lagaramminn í þeim efnum í happdrættislögum. Í lögunum er sérstakt refsiákvæði sem ætlað er að girða fyrir að happdrætti sem ekki hafa lagaheimild fyrir starfseminni eða ekki eru starfrækt samkvæmt sérstöku leyfi samkvæmt happdrættislögum auglýsi starfsemi sína. Slík var a.m.k. fyrirætlan löggjafans ef litið er á happdrættislög og tilgang þeirra. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að hér á landi hafa birst slíkar auglýsingar og hafa lögin ekki reynst halda fyrir dómstólum þegar til refsiábyrgðar kemur. Nánar tiltekið féll dómur í Hæstarétti þann 11. júní 2009 í máli nr. 577/2008 þar sem sakborningur var sýknaður af ákæru um að hafa borið ábyrgð á birtingu auglýsingavefsíðu sem bauð upp á þátttöku í veðmálum, pókerspili og öðru happdrætti sem ekki hafði verið veitt leyfi fyrir samkvæmt lögum um happdrætti. Háttsemin var í ákæru talin varða við b-lið 1. mgr. 11. gr. laganna, sbr. c-lið 26. gr. útvarpslaga, nr. 53/2000. Í dómi héraðsdóms, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna, sagði að ekkert væri fram komið um að með umræddum auglýsingum væri verið að kynna happdrættis- eða veðmálastarfsemi sem rekin væri hérlendis. Þannig taldi rétturinn refsiákvæðið einungis ná til hérlendrar starfsemi en sú niðurstaða brýtur í bága við fyrrgreind áform löggjafans að banna allar auglýsingar happdrætta hér á landi sem ekki hafa sérstakt leyfi til starfseminnar, hvort sem leyfið er veitt hér eða annars staðar. Er þessu frumvarpi ætlað að bæta úr þessu og því lögð til breyting á orðalagi refsiákvæðis b-liðar 1. mgr. 11. gr. laganna. Í ákvæðinu eins og það er í dag er lögð refsing við því að, af ásetningi eða stórfelldu gáleysi, auglýsa, kynna eða miðla hvers konar upplýsingum um happdrætti sem ekki hefur verið veitt leyfi fyrir samkvæmt lögunum eða uppfyllir ekki skilyrði laganna. Í frumvarpi þessu er lagt til að áréttað sé að ákvæðið nái til happdrættis óháð því hvort starfsemi þess er rekin hérlendis eða erlendis. Er þetta lagt til svo girt verði fyrir allan vafa í þessum efnum. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisákvæðum þessa frumvarps. Ég legg til að því verði vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um útlendinga, nr. 96/2002. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að dómsmálaráðherra verði heimilað að setja með reglugerð nánari reglur um þátttöku Íslands í sjóðum, stofnunum og verklegu samstarfi í tengslum við samvinnu á ytri landamærum Schengen-ríkjanna. Nauðsynlegt getur verið að setja nánari reglur um hvernig samstarfi á grundvelli Schengen-samningsins skuli háttað í framkvæmd, þ.e. þegar slíkt samstarf kallar ekki á að gerðar séu breytingar á lögum. Ákvæðinu er jafnframt ætlað að festa í sessi það samstarf sem þegar hefur verið komið á fót á þessum vettvangi líkt og Landamærastofnun Evrópu og landamærasjóðinn. Í öðru lagi er lagt til að fellt verði úr 11. og 15. gr. laganna að atvinnuleysisbætur sem og greiðslur úr almannatryggingum teljist ekki til tryggrar framfærslu við mat á því hvort skilyrði er fyrir veitingu dvalarleyfis eða búsetuleyfis hér á landi. Er þessi breyting til samræmis við þau skilyrði sem sett eru til veitingar á íslenskum ríkisborgararétti skv. 9. gr. laga um ríkisborgararétt, nr. 100/1952. Að endingu er lagt til í frumvarpinu að ákvörðun um brottvísun EES-borgara sem skráð hefur búsetu sína hér á landi í þjóðskrá verði ekki framkvæmanleg fyrr en ákvörðunin er endanleg. EES-útlendingar fá ekki lengur útgefið dvalarleyfi sér til handa við löglega dvöl í landinu en það felur í sér að þeir hafa ekki minni rétt en þeir sem hafa fengið útgefið dvalarleyfi hér á landi. Þykir því rétt að um þessa aðila gildi sömu reglur. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.