Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Steingrímur Steinþórsson): Landbn. hefur borið fram brtt. á þskj. 399 við atriði, sem hv. Ed. hefur breytt, síðan frv. var á ferðinni hér, og n. getur ekki fallizt á. Í 9. gr. l. er ákveðið, að hámarkslán til endurbygginga sé 6 þús. kr. á býli. Landbn. þessarar d. lagði til að fella burt ákvæðið, því að verðlag byggingarefnis hefur breytzt svo mjög, að það stenzt með engu móti. En hv. Ed. hefur viljað setja hámarkið inn aftur og hefur það nú 7500 kr., eða aðeins 25% hærra en áður var. Þetta þykir okkur enn alltof lítið og leggjum til í brtt. 399,1, að hámarkið sé 9 þús. kr. Sumir hefðu viljað fara mun hærra, en n. vildi ekki hrekja frv. milli d. og vekja deilur nema sem minnst og bjóst við, að Nd. hlyti vegna fyrri afstöðu að fallast á hámark þetta og Ed. láta svo búið standa. Ég vil geta þess, að í brtt. 399,1 hefur misprentazt 7500 fyrir 9000, og leyfi ég mér að bera fram skriflega brtt. til að laga það. Í síðari tölulið brtt. 399, sem leiðir í rauninni af hinum fyrri, leggjum við til, að fellt sé úr 1. það hámark, að lán og styrkur saman megi ekki fara fram úr 10500 kr. á býli. Ef fyrri liðurinn væri samþ., þýddi það, að styrkur mætti ekki fara fram úr 1500 kr. En eftir frv. og l., eins og þau eru, er grundvallarstyrkur ákveðinn 1500 kr. og hækkar eftir sérstakri verðvísitölu húsabygginga, og fer hún eftir verðlagi á hverjum tíma. Þetta hámark virðist því með öllu óþarft, og leggur n. til, að það verði fellt burt.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson): Við frv. þetta er komin fram brtt., sem við 3 nm. úr allshn. flytjum. Þar er lagt til, að ákvæðum 6. gr. þessa frv. verði breytt ofurlítið, en 6. gr. er um að fella niður nokkur ákvæði um skyldur brunabótafélagsins. Nú er það í l., að brunabótafélagið má ekki hafa í eigin ábyrgð nema ákveðna upphæð, sem er hæst 20 þús. kr. Þessi gr. frv. gerir ráð fyrir að fella þetta ákvæði niður. Okkur þótti hér heldur óvarlega farið og lögðum því til, að upphæð þessi væri hækkuð um helming, þannig að félagið hefði í eigin ábyrgð 40 þús. kr. af steinhúsum og tilsvarandi lægra af timburhúsum. Það náðist til allra allshnm., þegar brtt. var ákveðin, en þeir verða allir fylgjandi till., og vænti ég þess, að hún fái samþ. hv. þdm.

* Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson): Eins og nál. ber með sér, þá hefur n. klofnað í þessu máli. Í n. var borin fram till. um það, hvort sjálfstæðismálið skyldi tekið upp í sambandi við þetta frv., en sú till. var felld. Aftur á móti gerði minni hl. ráð fyrir því að bera fram sérstaka þáltill. um, að sjálfstæðismálið væri undirbúið til afgreiðslu á næsta þingi af sérstakri mþn. Hér er lagt til, að kjördæmamálið verði afgreitt á þessu þingi. Meiri hl. fannst, að það gæti verið æskilegt að taka sjálfstæðismálið fyrir sérstaklega, þar sem um er að ræða mál, sem allur þingheimur gat orðið sammála um, eins og kom í ljós á síðasta þingi. En það mál er ekki til þess að rugla saman við önnur mál, og þegar það verður afgreitt, er æskilegt, að það verði afgreitt í einu hljóði, ef þess er nokkur kostur. Aftur á móti er það svo með kjördæmamálið, að engin von er til annars en það verði deilumál, hvenær sem það yrði tekið til afgreiðslu. Með því að afgreiða það á þessu þingi og staðfesta svo stjórnarskrárbreyt. á næsta þingi og hafa síðan aðrar kosningar samkv. nýju kosningal., þá er tækifæri til að afgreiða sjálfstæðismálið á því þingi, sem staðfestir stjórnarskrárbreyt. þá, sem hér er um að ræða. Ef hins vegar væri farin sú leið, að kjósa nú, án þess að nokkur stjórnarskrárbreyt. yrði, eins og fulltrúar Framsfl. leggja til í sínu nál., þá mundi það að öllum líkindum kosta þrennar kosningar, en ekki tvennar, eins og lagt er til af meiri hl. Þær kosningar, sem fylgja eftir stjórnarskrárbreyt., sem felur í sér breyt. á kjördæmaskipun, verða að öllum líkindum tvennar, eins og var 1933 og 1934. Ef þær kosningar, sem nú standa fyrir, eru látnar ónotaðar í sambandi við þessa breyt., þá eru þrennar kosningar óhjákvæmilegar. Þeir, sem telja það ókost að hafa margar kosningar, ættu þess vegna heldur að kjósa þá leiðina, sem meiri hl. hefur hér lagt til, að farin verði. Þær till., sem hér liggja fyrir, eru samkomulagstill. allra flokka í n. nema Framsfl. Í n. var fallizt á af öllum flokkum nema Framsfl., til samkomulags, að fella niður till. um, að Akranes og Norðfjörður yrðu sjálfstæð kjördæmi, en þær till. samþ., að í tvímenningskjördæmunum verði hlutfallskosningar og verði bætt við 2 þm. í Rvík. og einum á Siglufirði. Þetta eru nú á engan hátt nýjar till. Allur sá undirbúningur, sem fram hefur farið í þessum málum á árunum 1931 til 1933, er í raun og veru undirbúningur að þessu frv. Hv. minni hl. n. leggur áherzlu á í sínu áliti, að sá undirbúningur hafi verið ákaflega ýtarlegur. Þá komu fram till. um hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum. Þetta er nú aðaltill. frv., því að þróunin í kjördæmamálinu hefur verið á einn veg sú að gera jöfnuð milli flokkanna. 1915 var tekin upp hlutfallskosning með landkjörinu, og 1920 var einnig hlutfallskosning tekin upp í Rvík. 1933 eru tekin upp uppbótarþingsæti, sem á þessu síðasta tímabili hefur haft þau áhrif, að mismunur á tölu kjósenda, sem standa bak við hvern þm., er ekki nærri eins mikill og ella hefði orðið. Á þessu kjörtímabili hafa sumir þingflokkar helmingi fleiri kjósendur bak við hvern þm. heldur en sá flokkur, sem hefur fæsta kjósendur. En væru engin uppbótarþingsæti, yrði mismunurinn 1:3 eða miklu meiri heldur en þó yfir þennan tíma. Síðan hefur þessi aðferð verið tekin upp í Búnaðarfélagi Íslands, - en þar eru 7 kjördæmi, - fyrir forgöngu Framsfl. í þeim félagsskap. Einnig hefur verið tekin upp hlutfallskosning við sveitarstjórnarkosningar, sé þess óskað af öllum þorra kjósenda. Þannig hefur þróunin verið í þá átt að gera öllum flokkum jafnhátt undir höfði með því að hafa hlutfallskosningar og með uppbótarsætum. Það er á þessari sömu línu, sem meiri hl. n. er, og ég geri ráð fyrir því, að margir hverfi að þessari aðferð. Þá er ef til vill hugsanlegt, að gömlu kjördæmin séu lífseig, enda eru allar venjur þar rótgrónar og sterkar, en þá ætti að vera einfalt að lagfæra það með uppbótarsætum, og í þá átt hefur þróunin gengið í nágrannalöndunum. Sú aðferð að taka upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum er aðeins til þess að jafna hlutföllin í viðkomandi sveitum. En samt næst ekki fullur jöfnuður. Það kemur í ljós, ef litið er á úrslit síðustu kosninga. Ef þessi regla hefði gilt þá, að hafa hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum, hefði sá flokkur, sem var næststærstur, Framsfl., ekki fengið fullan jöfnuð, en vitanlega fengi hann uppbótarsæti í samræmi við atkvæðafjölda sinn. Í þessu frv. er þannig lagt til, að allir fái bót sinna mála. Það má segja, að hér sé aðeins um að ræða að jafna aðstöðu manna í dreifbýlinu. En það eru engar röksemdir, að þeir einir séu sveitamenn, sem fylgja ákveðnum stjórnmálaflokki, en allir hinir væru taglhnýtingar þéttbýlisins, eins og framsóknarmenn halda fram. Þessi jöfnuður í dreifbýlinu mundi eftir tveimur síðustu kosningaúrslitum nægja til þess, að sæmilegur jöfnuður fengist um land allt. En þegar hafðar eru hlutfallskosningar í Rvík og tvímenningskjördæmunum, er ómögulegt að styðja fingri á eitthvert sérstakt kjördæmi og segja, að þarna og þarna séu kjósendur beittir órétti, enda er með þessari breyt. alveg útilokað, að ójöfnuður verði mikill milli kjósenda. Þessi regla, sem mér er sett við kosningar, gengur ekki út frá, að flokkarnir verði óbreyttir. Þessi regla er þannig, að þingmannafjöldinn breytist eftir því, sem flokkarnir og framboðið breytist. Þess vegna er sama aðhald fyrir flokkana að vanda framboð sitt, rétt eins og önnur kosningaaðferð væri höfð. Flokkarnir verða að sjálfsögðu ekki sterkari né einstaklingurinn veikari heldur en ella mundi. Með þessum breyt. er minni hl. gert mögulegt að starfa í félagsskap við meiri hl. Einnig er minni hl. heimilt að fylgja meiri hl. að málum, ef honum finnst það vera í meira samræmi við sínar skoðanir. Þá var meiri hl. sammála um, að bæta við 2 þm. í Rvík, en þar býr nú 1/3 hluti allrar þjóðarinnar. Sannarlega er hér ekki of langt gengið, því að höfuðstaður landsins hefur haft allt of fáa þm. Þó hafa uppbótarsætin jafnað þetta nokkuð, enda hefur orðið sú raunin á, að uppbótarþm. hafa eiginlega verið sem þm. fyrir Rvík. Það er engin tilviljun, að allir þeir flokkar þingsins, sem ekki hafa hagnað af þeim sérréttindum, sem núverandi kosningafyrirkomulag veitir, hafa orðið sammála um þessar till. Þingflokkar eru ekki vanir að vera sammála að ástæðulausu, og hér er ástæðan sú, að þeir gera allir hina sömu kröfu um jafnrétti þegnanna. Krafa þessi byggist á því, að fólkið sé talið jafnrétthátt, hvar sem það býr í landinu. Þetta leiðir að vísu af sér tvennar kosningar, en þá mætti jafnframt hafa það hugfast, að till. minni hl. í máli þessu mundu orsaka þrennar kosningar, ef þær yrðu samþ. Það má ýmislegt segja um þá kosningafrestun, sem var afráðin s.l. ár, og má færa margt til málsbótar fyrir því, að sú frestun hafi verið réttlát. Þó hygg ég, að mörgum þm. komi saman um, að hún hafi ekki átt að ná lengra en til s.l., hausts. Flestir hv. þm. munu koma sér saman um, að valdi óviðráðanlegir atburðir kosningafrestun, eigi hún að vera sem allra stytzt, þar sem hún hefur óheppileg áhrif á þingið. Þó að tímar þessir séu alvarlegir, eigum við ekki að vorkenna sjálfum okkur um of, ekki verra heldur en ástandið er, samanborið við aðrar þjóðir, sem eiga um sárt að binda. Þó að við séum hertekin í vissum skilningi; þá megum við enn ræða og útkljá okkar mál sjálfstætt; og það eigum við að nota okkur, svo lengi sem tækifæri gefst. Ef óviðráðanlegir atburðir kynnu að steðja að, þá er að taka því, sem að höndum ber, en þeir mega undir öllum kringumstæðum ekki valda nema sem stytztum kosningafrestunum. Það stóð til, að umr. þessari yrði útvarpað, en nú mun vera ákveðið, að 3. umr, verði útvarpað í byrjun næstu viku. Ég hygg því, að þessi umr. verði hvorki jafnlöng né ýtarleg og ella hefði orðið.

* Frsm. minni hl. (Sveinbjörn Högnason): Herra forseti ! Ég mun nú ekki í upphafi máls míns víkja að rökum þeim, sem hv. frsm. meiri hl. hefur nú borið hér fram, en ég mun geta þeirra síðar. Eins og nál. ber með sér og þegar hefur verið tekið fram, hefur stjskrn. klofnað um þetta mál. Við afgreiðslu málsins í n. greiddu 4 þm. atkv,. með samþykkt frv., og 4 þm. móti samþ. þess, en form. n., hv. þm. V.- Sk., sat hjá við atkvgr. Nú virðist sem hann hafi við nánari yfirvegun og eftir að málið er afgreitt úr n., fengið betri skilning á því, að því er honum virðist, og hefur hann skrifað undir nál. meiri hl. með fyrrvara. Það kemur ekki í ljós, hver þessi fyrirvari er og á hverju hann byggist. Hv. þm. hafði greinilega afstöðu til málsins, þegar það var í n., og samkv. henni var atkvgr. hans þar. Ég vil strax taka fram, að nál. meiri hl. er gersamlega sneytt öllum rökum fyrir málinu. Það er ekki gerð nokkur minnsta tilraun til að færa rök að því, að nauðsyn sé á að samþ. stórmál þar, sem hér er á ferðinni, og að það verði fremur en öll önnur mál að ná fram að ganga á þessu þingi. Þeir menn, sem skrifa nál. meiri bl. á þskj. 368, færa ekki fram nokkur rök fyrir sínu máli, þó að leitað væri með logandi ljósi á þeim tveim síðum, sem nál. tekur yfir, nema aðeins í einni setningu. Hún er svona, með leyfi hæstv. forseta : „Meiri hl. n. er á eitt sáttur með það, að jafna beri atkvæðisrétt þegnanna: Ég vil skora á hv. frsm. meiri hl. að sýna mér, hvar eru röksemdir í nál. þeirra, sem mæla m,eð samþykkt frv. Ég mun svo síðar víkja að því, hvort frv. það, sem hér liggur fyrir, miðar að því að jafna rétt þegnanna í landinu. Ég sé enga aðra röksemdafærslu í nál., sem mælir með samþ. frv., og engir, sem hlustuðu á framsöguræðu hv. frsm. meiri hl., skilja, hvað veldur því, að nál. færir ekki nokkur rök fram fyrir sínu máli. Frá hinu upphaflega frv., sem samþ. var óbreytt í n., hefur meiri hl. hvikað og borið fram brtt. við það um að fella niður tvö ákvæði, en það var heimild til að stofna tvö ný kjördæmi, annað á Akranesi, en hitt á Norðfirði. Á þessar brtt. var ekki minnzt í n., þegar ég var þar á fundum, enda mun þetta ekki hafa verið ákveðið, fyrr en eftir að atkvgr. hafði farið fram. Það er augljóst, að bak við frv. þetta er ekki þjóðarnauðsyn, heldur flokksverzlun, enda aldrei komið frá þeim alger krafa um þetta mál, meðan þeir áttu nokkurn þm. í tvímenningskjördæmunum. Það mun vera rétt hjá þeim flokkum, er verzla með þetta mál, að þeir geti ekki fengið menn til þess að kjósa sig nema með lögum. Þetta er kjarni málsins, því að það að tala um rétt, er það, hvort þeir hafi réttinn í kjördæmunum. Þeir hafa vissulega sinn rétt, en þá vantar viljann til þess að gera rétt. Þeir halda, að þeir græði atkv. á þessari breyt., þótt meiri hl. sé á móti þeim. Og fyrir það er allt sett á annan endann, tvennar kosningar eða þrennar og þingrof. Við framsóknarmenn erum þess fullvissir, að innan skamms tíma hafi þjóðin komizt að raun um, að fáa óhappamenn hafi hún átt meiri til þess að verja frelsi sitt á erfiðum tímum en þá, er bera nú fram breyt. á stjskr. Það, sem nú er ætlunin með þessari breyt., er, að þeir sterkustu í sveitakjördæmunum skuli verða gerðir áhrifalausir um sín eigin mál. Það er verið að hleypa inn eins konar Þorbirni rindli í þessum málum. Það er sjáanlegt, um hvað þessar kosningar snúast. Þær snúast um það, hvort á að eyðileggja höfuðvígi sveitanna eða ekki. Það er ekki kosið um annað. Og það er vitanlegt, að þeir, sem eiga meiri hl. í þeim kjördæmum, vilja stöðva þetta frv., því að það er ekki eingöngu barizt um þetta mál, heldur um önnur mál jafnframt, lífsstefnur og þjóðvenjur. Allt okkar stjórnarfyrirkomulag frá fyrstu tíð, allt frá goðorðunum, hefur byggzt á sjálfstæðum heildum, þar sem meiri hl. hefur ráðið. Með breyt. 1933 rofnar fyrst skarð í þetta með uppbótarþingsætunum. Hv. þm. hafa séð, að við þetta hefur stjórnarfarið í landinu og trúin á lýðræðið veikzt. Eigum við að halda áfram að senda mínni hl. þm. inn á Alþ. og vita, hvort hægt sé að vinna því virðingu á þann hátt? Hinir 11 uppbótaringmenn, hafa orðið til þess að rýra virðingu þingsins, og nú á að bæta við 6–8 minnihlutaþingmönnum. Fyrir þetta mál á að fórna öllu samstarfi og friði, og um það sameinast hinar mestu andstæður, allt frá svartasta nazisma til rauðasta kommúnisma. þeim degi urðu Heródes og Pílatus vinir. En það væri rétt fyrir þjóðina að athuga, af hverju þeir urðu vinir og á hvaða tíma þeir urðu vinir. Fyrir þetta á e.t.v. að fórna frelsi, gæfu og gengi þjóðarinnar um ókomin ár. Sé þjóðin ekki samhuga um mál sín, getur það sannarlega varðað hana fjörtjóni og frelsi. Hver dagur, sem líður, ber nú nýtt viðhorf í skauti sínu og viðurhlutamikil mál, sem verður að ráða fram úr með gætni, ró og óhlutdrægni. Ég held því, að það plagg, sem hér liggur fyrir, sé einhver sú blygðunarlausasta flokkaverzlun, sem gera hefur verið á Alþ. Íslendinga, ef þess er gætt, á hvaða tíma hún er gerð. Og það er stofnað til hennar af þeim flíkum, sem eru annars aldri sammála um nokkurt mál. Og svo á að mynda stjórn á þessum tímum um þetta mál með stuðningi þessara flokka, þótt upplýst sé, að enginn flokkurinn styðji hana í rauninni, því að þeir hafa allir keppzt um að þvo hana af sér. Og Alþýðublaðið lýsti yfir því, að enginn flokkur ætlaði að styðja hina nýju stjórn. Það geta verið þeir tímar, er menn hafa ráð á að gamna sér og brosa í kampinn. En ég efast um, að þeir, sem nú brosa, verði eins, er þjóðin fer að dæma verk þeirra. Þeir sinna engu öðru en flokkaverzlun sinni. Hitt skiptir þá ekki neinu, hvernig þjóðinni reiðir af á næstu árum. Ég skal svo víkja nokkrum orðum að ræðu hv. frsm. meiri hlutans. Það áttu víst að heita rök, en reyndust það sízt, eins og það, sem kom fram í nál. þeirra. Hann sagði, að málið væri sérstaklega vel undir búið, og svo er það fram borið af honum. Hann ætti að minnast þess 1932, er honum var treyst af flokki sínum til forustu í kjördæmamálinu, en mistókst svo og brást sínum flokki, að enginn vildi treysta honum til forustu, enda hefur hann séð það sjálfur. Hann sagði, að þetta mál mundi verða deilumál og sjálfstæðismálinu ætti að halda fyrir utan það. En er það leiðin til þess að þyrla upp deilumálunum, áður en sjálfstæðismálið er tekið fyrir til afgreiðslu? Ætli hefði ekki verið happasælla fyrir þjóð og þing að leggja deilumálin í hilluna áður? Ég skil ekki svona hátterni, en það getur verið, að þeir, sem kenndir eru við frið, viti betur, hvernig á að varðveita hann. Þá sagði hann, að ef fárið væri að ráðum okkar framsóknamnanna og málið sett í mþn., yrðu sennilega að fara fram þrennar kosningar. Þetta er vitanlega herfilegur misskilningur, nema það sé alls ekki rétt, er hann sagði. að sjálfstæðismálið ætluðu þeir að leysa á næsta þingi. En það er sennilegt, að þeir guggni á lýðræðishugmyndinni. Við viljum engar breyt. á stjórnskipun landsins, nema. þær séu vel undirbúnar, en það er vitanlega ekki svo um þetta mál. Þá sagði hann, að samkomulag væri með öllum flokkum í n. - að Framsfl. vitanlega undanteknum - um framkvæmd þessa máls. Þetta er ekki rétt. Það liggja fyrir tvær skriflegar sannanir móti því, sem eru brtt. háttv. þm. Borgf. og háttv. þm. V.-Sk. Þetta er því ekki alveg rétt hermt, og ætti þó að sýnast hverjum manni ljóst. Þá talaði hann um, að gömlu kjördæmin væru lífseig, og virtist harma það, að ekki skyldi vera hægt að ráða niðurlögum þeirra 1931. Já, þau eru lífseig, og kjósendunum er ekkert um þá, er hlaupa milli flokka, eða um það, að verzlað sé um rétt þeirra. Það var óheppilegt að velja þennan mann til forustu í þessu máli, er verður nú að segja, að ekki sé um of, þótt Rvík fái 8 þm. En er hún vildi fá 7 fyrir fáum árum, þótti honum það ófært, og það er fyrir hans tilstilli, að Rvík hefur ekki haft nema 6 þm..eftir breyt. 1933, sem ekki er þó rétt. Þó má segja, að uppbótarþingsætin eigi að jafna það. Það er rétt að geta þess til samanburðar í þessu máli, að Osló hefur aðeins 7 þm., og þar eru hátt á 3. hundrað þúsund íbúar, og enga uppbótarþingmenn hefur hún. Í stjskr. Noregs er enn fremur tekið fram, ekki aðeins um Osló, heldur alla stórbæi í landinu, að þeir megi aldrei fá meira en 1 af tölu allra þingmanna landsins, til móts við dreifbýlið. Við erum á upplausnarleið Þýzkalands eftir styrjöldina og. á leið Frakklands, eins og þar er nú, er hrundi vegna fjölda flokka og klíkna, er öllu sundurlyndi og glundroða, sem er nauðsynlegur undanfari tortímingarinnar. Það er því ekki að undra, þótt öfgarnar mætist í þessu máli, því að kommúnistar hafa sagt, að betra væri að styðja afturhaldið en miðflokkana. Enda hefur EOl. lýst því yfir fyrir skemmstu í blaði sínu, að réttlætismálið væri hér ekki aðalatriðið, heldur að rjúfa núverandi stjórnarsamvinnu. Þetta er skjalfest. Kommúnistar vilja upplausn í þjóðfélaginu á erfiðum tímum til undirbúnings byltingar. Það var líka mjög réttilega til orða tekið hjá hv. frsm. meiri hl., þegar hann talaði um minni hl. í tvímenningskjördæmunum, að þessi breyt. væri ekki nema það að heimila mönnum að segja sig úr goðorði og í goðorð við aðra. Þetta er alveg rétt, og það er merkilegt, hvað þessi hv. þm. hefur á vitundinni um upplausn þá, sem þessu er samfara. Því að það, að mönnum var heimilt að segja sig úr goðorði og fara í goðorið til annarra, styrkti höfðingjana með því að safna til þeirra mannaforráðum á þann veg. Hið sama er verið að reyna að gera hér, að fá þá, sem úti um sveitirnar búa, til þess að segja sig úr lögum við þá, sem þeir lifa og vinna með, og í flokk með þeim, sem ríkastir eru og sterkastir í landinu, til þess að þeir geti orðið sem sterkastir andstæðingar hinna, sem í sveitunum bú. Það er verið að gera tilraun til þess, að skipulag stjórnarfyrirkomulagsins riðlist, með því að rjúfa þennan gamla grundvöll þess, kjördæmaskipun okkar. Og þessi tilraun hefur verið gerð af þeim mönnum, sem hafa hingað til verið að reyna að koma á þeim sama glundroða hér eins og hefur verið í öðrum löndum, þar sem lýðræðið hefur fallið. Þá sagði hv. frsm. meiri hl. það enn fremur, að tímarnir væru að vísu alvarlegir, en þó væru þeir í raun og veru ágætir. Það væri hægt að gera margt á svona tímum. Þetta sýnir þá ábyrgðartilfinningu, sem er á bak við þennan málflutning hjá þessum mönnum, sem bera frv. þetta fram. Því miður heldur meiri hl. ljóðarinnar, að öllu sé óhætt, af því að það líður svona hver dagurinn, að ekkert kemur voveiflegt fyrir. En að hv. þm. láti sér til hugar koma, að það sé hægt á þessum tímum að leyfa sér hluti sem þessa, því hefði ég ekki trúað. Hvað hefðum við sagt um forfeður okkar á Sturlungaöld, sem deildu sín á milli, ef þeir hefðu verið eins harðdrægir eins og þeir voru, ef tvö herveldi hefðu verið með heri sína í landinu? Við erum ekki frjálsir ferða okkar hér í þessu landi. Við, sem ferðumst um þjóðvegina og þurfum að framkvæma ýmsa hluti, vitum, að við þurfum að eiga það undir náð þessara herja að komast leiðar okkar. Og við eigum það líka undir náð hins erlenda hers, hvort við getum rekið atvinnu okkar eða ekki. Og þó að peningaflóð sé nú í landinu, þá hygg ég, að það geti komið til, að fátt geti verið jafnhættulegt og það fyrir okkar menningarverðmæti. Sjálfstæði þjóðarinnar miðast við það að varðveita menningarleg verðmæti hennar, þjóðernið og tunguna, og að tryggja framtíð hennar. Sjálfstæði þjóðarinnar miðast ekki við það, hvort mér eða hv. þm. V.- Ísf. líður illa í dag eða á morgun, heldur við það, að við eigum þrótt og manndóm til þess að taka á þeim viðfangsefnum, eins og vera ber, sem nú steðja að okkur, og að við gerum það með tilliti til framtíðarinnar hiklaust og óttalaust, en látum það ekki snúast í þá átt, sem þjóðina skiptir engu máli nú á tímum. Það er þetta, sem framtíð þjóðarinnar skiptir miklu, en framtíð hennar er ekki komin undir öðru eins og því frv., sem hér hefur verið borið fram, og því óheillasambandi, sem um það hefur myndazt. Ég ætla nú ekki að hafa fleiri orð um þetta að sinni, en aðeins segja hv. frsm. meiri hl. n., að það mun reynast rétt, sem hann sagði, að gömlu kjördæmin væru lífseig. Þeim var sköpuð eldraun árið 1931, en þau hrundu henni af sér að mestu, þrátt fyrir slæma framgöngu hv. þm. V.-Ísf. Og þau munu líka lifa af þessa eldraun.

*Sigurður Kristjánsson: Ég skal ekki fara mikið út í efni þessa frv., sem hér er rætt um, eða meðferð hv. stjskrn. á því. Það hefur hv. frsm. meiri hl. gert, og sé ég því ekki ástæðu til að endurtaka það. Hann skýrði í stuttu máli frá meðferð málsins. Ekki skal ég heldur fara út í þá sálma að ræða um það, sem fram kann að hafa komið um þetta mál utan þings. Ég hef nú verið fjarverandi þinginu nú í nokkra daga vegna lasleika og þess vegna ekki lesið mikið af dagblöðunum, t.d. ekki dagblað minni hl., svo að ég er nokkuð ófróður um það, hvað þar hefur verið sagt um þetta mál að undanförnu. Ég gat ekki búizt við, að það væri neitt heilsusamlegt eða sáluhjálplegt að lesa slíkt á sjúkrabeði, svo að ég las það ekki einu sinni. En þetta framsóknarblað sýnist mér vera þess eðlis, að það megi leggja það til hliðar og láta það bíða síns dóms eða þá gleymskunnar. En ég vil leyfa mér að rifja upp nokkur atriði málsins sjálfs frá byrjun, og skal ég þá leyfa mér að byrja á því, að strax þegar rofnaði samband Íslands við Danmörku, þá reis sú krafa upp, ég held frá einhverjum einstökum mönnum í flestum landsmálaflokkum, að taka ætti þeim afleiðingum á þann hátt að semja ný stjórnarl. fyrir Ísland, byggð á því, að Ísland væri orðið óháð öðrum ríkjum. Ég taldi þessa lausn málsins sjálfsagða og ætlaðist vitanlega til þess, eins og sjálfsagt þeir aðrir úr Sjálfstfl. og öðrum flokkum, sem þeirrar breyt. kröfðust, að þau stjórnarl. yrðu byggð upp með það fyrir augum, að þau stæðust fyllstu kröfur um lýðræðislegt stjórnarfyrirkomulag á Íslandi. Og það var í raun og veru ákaflega heppilegur tími til þess þá, sökum þess að þá var allur heimurinn að fara í blóðuga styrjöld einmitt út af ágreiningi um það, hvort þjóðirnar ættu að búa við lýðfrelsi eða einræði og kúgun. Það varð þó ekki úr þessu þá. Mótstaða reis strax gegn því. Og það er óhætt að segja það, að það, sem olli því fyrst og fremst, að ekki var hafizt handa um þetta hér hjá okkur, að taka fullkomlega á móti því frelsi, sem . kom þannig fyrirhafnarlitið upp í hendur okkar, það var framsfl. Þrátt fyrir það þótt hv. formaður þess flokks hefði gert margar ákveðnar till. í því máli um það, að Ísland lýsti fullu sjálftsæði sínu 'og hagaði sér að öðru leyti í samræmi við það, þá varð þó flokksþing Framsfl. til þess að berja þessa kröfu niður. Og þegar svo flokkarnir áttu um þetta að semja, þá var gerð miðlun, sem var mér mjög á móti skapi. Við höfum því búið við hálfgerðan óskapnað í stjórnskipuninni þessi síðustu 2–3 ár. En nú virðist svo komið, að meiri hl. hæstv. Alþ. a.m.k. hafi komizt á þá skoðun, að við eigum að stíga okkar sjálfstæðisspor að fullu. Og því hlýtur þá að fylgja það, að við byggjum upp stjskr. landsins með almennum stjórnskipunarl. Það, sem aðallega hefur staðið í vegi fyrir því, að hafizt hafði verið handa um það, var óvissan um það, hvort nokkrar kosningar mundu verða bráðlega, þ.e.a.s. hæstv. Alþ. mundi sitja áfram án nýrra kosninga eða nýjar kosningar mundu fram fara, eins og að sjálfsögðu á að vera. Það hefur verið ákaflega mikið talað um, að okkur sé nauðsyn á friði í landinu milli pólitísku flokkanna. Engir menn hafa talað um þetta af jafnmikilli hrifningu eins og framsóknarmenn, og nú seinast hv. 1. þm. Rang. (SvbH). En í verkinu virðist ákaflega lítið benda til þess, að þessi flokkur meini nokkuð með þessu friðartali, því að hann vill enn sem fyrr eiga illt við allar stéttir þjóðfélagsins og alla flokka. Og það er vitað, að það er verk þessa flokka, að stjórnarsamvinnan, sem var, hefur brostið. Þessi flokkur, sem er byggður þannig upp, að hann telur sig eiga að beita bolmagni og ofbeldi, hvar sem því má við koma, hann vill sífellt leysa ágreiningsmálin með valdi. Þar af leiðandi er það mjög erfitt fyrir þá, sem vilja virða hag allra stétta, að eiga nokkra samvinnu við þennan flokk. Stjórnarsamvinnan, sem sagt, hefur rofnað fyrir einþykkni og kappgirni Framsfl., fyrir það, að hann vill beita valdi, en ekki leita samninga. Af þessu leiðir svo aftur það, að það er varla ástæða til annars heldur en kosningar fari fram. Þegar ég sá hilla undir það, að kosningar mundu fara fram á næstunni, þá hreyfði ég því opinberlega, að sjálfsagt væri, að strax og kosningar færu fram, þá yrðu til undirbúin sérstök og fullkomin stjórnarl. fyrir landið. Ég hreyfði þessu, undir eins og hervernd Breta létti af landinu og Ísland fékk sér hervernd hlutlauss ríkis, Bandaríkjanna, og taldi ég þá, að kosningar ættu að fara fram og við ættum að ganga frá stjórnskipunarmálinu. Þetta varð þó ekki að framkvæmd í bráð og sú ástæða fyrir því færð, að það yrði að haldast innanlandsfriður og ekkert mætti gera, sem raskaði samvinnu þeirra stjórnmálaflokka, sem að ríkisstj. stóðu. Og þegar leið að þessu þingi, sem nú stendur yfir, þá var að sönnu búið að gefa yfirlýsingu um það af Framsfl., eða um það bil, að mig minnir, að kosningar skyldu fram fara á þessu ári. En engan veginn var það talið víst, og má m.a. sjá það á þáltill. þeirri, sem hæstv. forseti Sþ. hefur borið fram, og einnig af þeim umr., sem fram hafa farið í þinginu um það, hvort kosningar gætu farið fram, nema ný þál. yrði samþ. Minni kröfu eða till. innan míns flokks um, að flutt yrði hér strax á öndverðu þingi frv. um ný stjórnskipunarl., þar sem kosningamálið væri tekið upp, gat ekki fengið afgr. að áliti míns flokks, fyrr en fullvíst væri um það, hvort kosningar yrðu látnar fara fram á þessu ári. Og þegar frv. það, sem sér liggur fyrir, kom fram og fór í n., þá var svo langt um liðið, að við 4 nefndarmenn, sem nú myndum meiri hl. n., töldum ekki að tími gæti unnizt til þess að ganga frá fullkomnum stjórnskipunarl. nú, þar sem sjálfstæðismálið væri tekið fyrir fyrst og fremst, og töldum, að til þess yrði fyrst að vera sett nefnd, sem starfaði að því a.m.k. nokkurn tíma að undirbúa málið, áður en það yrði til lykta leitt. Hitt var álit okkar, sem oft hefur verið fram tekið, að þá töldu margir hv. þm., og sjálfsagt mikill meiri hluti hv. þm., að það væri alveg sjálfsagður hlutur, að ef kosningar færu fram í ár, þá bæri að nota það tækifæri til þess að gera breyt. á því helzta, sem breyta þyrfti í stjórnskipunarl., að því er kosningarréttinn eða kjördæmaskipunina snertir. Á móti þessu hefur það verið haft af Framsfl., að þetta vekti óróa og sundurþykki á hættulegum tímum. En ef á að ganga til kosninga á annað borð, þá veit það hver einasti maður, að kosningar geta ekki orðið á friðsamlegan hátt. Þú deila flokkarnir, eins og þeir geta, og deila þá um dauð mál, ef annað liggur ekki fyrir. Við sjálfstæðismenn álitum þá alveg eins gott að kjósa um eitthvert verulegt mál eins og að kjósa um ekki neitt eða þá kannske gamla drauga. Fyrst það á að deila á annað borð, þá er rétt, að barizt sé um ágreining þann, sem er til staðar á milli flokkanna um þessi leiðréttarmál. Því hefur verið lýst yfir af hv. frsm. meiri hl. n., að við, sem flytjum þetta frv., munum leggja til, að sett verði n. til þess að undirbúa fullkomna stjórnskipunarlöggjöf fyrir næsta þing. Og það er vitað, að ef þetta stjskrfrv., sem hér liggur fyrir, verður samþ., þá verður þess mjög skammt að bíða, að það þing verði háð. Ég þarf ekki að endurtaka mótmælin gegn þeirri firru, að afgreiðsla breyt. á stjórnskipunarl. á næsta þingi fjölgi kosningum fram yfir það, sem vera þarf til samþykktar þessu frv., því að það er vitað, að ef stjórnskipunarl. verða samþ., hlýtur það að leiða af sér tvennar kosningar. Því að engum manni í þessu þjóðfélagi getur dottið til hugar nema framsóknarmönnum, að samþ. verði ný stjórnskipunarl. fyrir þetta land, nema með því móti, að breytt sé kjördæmaskipuninni. Það er vert að athuga það, hver er grundvöllurinn undir stjórnskipunarl. einnar þjóðar. Ég hygg, að allir sanngjarnir menn séu sammála um það, að það eigi að vera frelsi og jafnrétti þegnanna. Ef við komum okkur saman um það, að ósæmilegt sé fyrir íslenzku þjóðina að setja stjórnarl., þar sem ekki er séð fyrir þessum grundvelli, þá verðum við einnig að viðurkenna, að kjördæmaskipun landsins verður að breytast stórkostlega. Því að það er ekki jafnrétti þegnanna, ef einn maður í þjóðfélaginu hefur kannske ekki nema 1/5 eða 1/10 hluta af rétti á við annan til þess að ráða málefnum þjóðarinnar. En svona er hlutfallið nú í ýmsum tilfellum, því að það mun sjálfsagt engum mönnum ofvaxið að skynja það, að það er fólkið í landinu, en ekki holt og hæðir, sem á að ráða. Það eru dæmi til þess í öðrum löndum, að heil kjördæmi hafa gertæmzt að fólki og horfið úr sögunni. En hitt, er þó enn alþekktara fyrirbrigði, að þar, sem mannfá svæði hafa verið, hafa komið upp blómlegar byggðir, bæði landbúnaðarbyggðir, iðnaðarbæir og verzlunarborgir. Og öllum þykir sjálfsagt, að fólkið á þeim stöðum fái réttindi til kosninga í samræmi við aðra landsmenn, eins og það þykir rétt, að réttur til þátttöku í ráðstöfunum á málum þjóðarinnar hverfi þar, sem mannlaust er orðið. Kjördæmaskipuninni verður því að sjálfsögðu að breyta. En ágreiningur um þetta mál er þó mjög eðlilegur. Hann stafar af þessari sívakandi eigingirni manna. Nú hagar því þannig til, að Framsfl. situr að fámennum kjördæmum víða um landið. Og af þeirri ástæðu hefur þessi flokkur fengið tækifæri til þess að hafa miklu meiri áhrif á löggjöf landsins heldur en honum ber eftir mannfjölda. Vitanlega vill ekki þessi flokkur sleppa þessum fríðindum. En það er ekki hægt að veita þessum flokki þessi réttindi öllu lengur, og sízt af öllu af því, að það má sýna fram á það með rökum, að hann hefur farið miður vel með þessi sérréttindi sín, því að hans sérréttindi hafa ekki orðið mannfólkinu í landinu til hagsbóta, en flokkum sjálfum til lítils sóma. Það hefur nú staðið svo milli 10 og 20 ár, að löggjöf sú, sem afgreidd hefur verið hér frá hæstv. Alþ., hefur í mörgum tilfellum verið andstæð vilja meiri hl. þjóðarinnar, sem stafar af því, að hér hefur farið með völd í landinu flokkur, sem ekki studdist við meiri hluta þjóðarinnar. Þessi flokkur styðst við um það bil 1/4 hluta þjóðarinnar, og hann hefur aldrei komizt hærra en að hafa 1/3 hluta þjóðarinnar á bak við kjörna þm. sína. Samt hefur hann stjórnað, og hefur mörgum verið það ráðgáta, hvernig það hefur mátt ske. En ástæðan fyrir því er sú, að hann er ekkí landsmálaflokkur, heldur samtíningur af hópum manna með gerólíkar skoðanir, frá hinum ákveðnustu afturhaldsmönnum til fullkominna stjórnleysingja. Þessi samtíningur, sem hangið hefur saman á hagsmunabandi, hefur alls ekki verið landsmálaflokkur, heldur verzlunarflokkur. Og það er rétt fyrir okkur, þegar að því líður, að þessi lofsæli flokkur liður undir lok, að gera okkur grein fyrir því, hvað landinu hefur stafað mikill gróði af þessari verzlunarpólitík. Við vitum það, að þessi flokkur hefur hvað eftir annað komið til annarra flokka og beðið um aðstoð, þegar hann hefur verið um það bil að setja alla á hausinn í landinu. 1927 tók hann við fullu húsi fjár, ágætum efnahag hjá ríkissjóði og blómlegum atvinnuvegum. En hann hafði skamma stund stjórnað hér í landinu, þegar hann var búinn að setja allt á hausinn. Fjárhagur ríkisins varð svo í höndum þessa flokks, að ríkið varð ekki aðeins ómegnugt þess að halda uppi skuldum sínum gagnvart lánardrottnum sínum, heldur varð íslenzka ríkið bókstaflega að betla. Það voru sendir menn til annarra landa til þess að knékrjúpa lánsstofnunum og biðja þær að hjálpa þessu vesala ríki um gjaldfrest fyrir skuldum sínum. Atvinnuvegirnir fóru undir stjórn þessa flokks algerlega í rústir. Þessi flokkur vildi ekki viðurkenna í landinu nema einn atvinnuveg og ekki nema eina stétt. Hann vildi ekki viðurkenna sjávarútveginn sem nytsaman atvinnuveg, þrátt fyrir það að landhagsskýrslurnar stóðu fyrir augum hans, sem báru vitni um það, að 90% af öllum útfluttum vörum frá landinu voru sjávarafurðir. Hann vildi alls ekki viðurkenna verkalýðsstétt landsins, heldur leiða til lykta öll mál verkalýðsins í landinu í óvild þessa fólks. Hann segir nú, þegar eitt vandamálið er skortur á vinnuafli í landinu, að hann vilji ekki tala um það mál við verkalýðsfélögin í landinu, heldur vill hann leysa þetta mál í fullum fjandskap við þau. Og þó segir hv.- 1. þm. Rang., að nú séu hættulegir tímar.

Hvað segir Sjálfstfl. um það?

M.a. segir hann það, sem ég segi nú. Það er aðeins ein stétt þjóðfélagsins, sem Framsfl. þykist vilja halda frið við, sem ekki stafar af öðru en atkvæðaveiðum. En hvernig vill hann, að þessi stétt sé? Hann vill ekki, að þessir menn séu sjálfstæðir menn. Hann hefur byggt fyrir það með því að hneppa þessa menn í skuldafjötra. Hann hefur gengizt fyrir því að setja skuldaklafa á alla bændur með kaupfélagsskapnum. Og jafnframt hefur hann reynt að sölsa undir ríkið jarðir bænda og lagt kapp á að breyta sjálfseignarbændum í leiguliða. Það er framtíðarhugsjón þessa flokks að halda, þannig í taumana á bændum, sem annars vegar séu skuldataumarnir um háls þeirra, en hins vegar leiguliðafjötur um fót þeirra. Þessi stjskrbreyt., sem hér er á ferðinni, stefnir auðvitað að því að draga úr valdi þessa flokks. Mér er sama, hvað hv. 1. þm. Rang. segir um þetta, að það sé, eins og hann talaði um, til þess að búa til minnihlutaþm. því að það er rangt. Þetta er til þess að útrýma minnihlutaþm., draga úr valdi þeirra og gera það bara eðlilegt. Það þýðir ekkert fyrir Framsfl. að neita því, að hlutfallskosning, hvort sem hún er í stærri eða minni stíl, miðar að því að gera rétt þegnanna sem jafnastan. Ég skal taka það fram, að mín persónulega skoðun er, að sú hlutfallskosning, sem hér er stofnað til, gangi miklu skemmra en nauðsynlegt er til þess að tryggja fullkomlega jafnrétti kjósendanna. Og þó við sættum okkur við það nú, þá munu rísa upp kröfur um það síðar, að hlutfallskosningar verði miklu fullkomnari og réttur þegnanna öruggari og jafnari heldur en fyrirkomulag það, sem nú er stofnað til, getur tryggt. En það er víst, að Framsfl. sér nú sína sæng upp reidda, og hann getur ekki lengur haft meiri áhrif um hlutdrægni í löggjöf landsins en honum ber. Og það er líka mjög sennilegt, að þegar fer að halla undan fæti hjá þessum flokki, þá muni fækka allverulega atkv. hans. Það þarf ekki að efast um það, og það er mannlegt, að fjöldi fólks úti um land hefur kosið með Framsfl. vegna þess eins, að hann hefur verið í stjórn landsins. Það er ekki nema eðlilegur hlutur, að fjöldi manna vill sitja í stjórnarskjólinu, og þetta hefur auðvitað aukið fylgið. En það hefur ekki verið litið eins á það, hvernig þetta vald hefur verið fengið eða með það farið. Það má því gera ráð fyrir því, að fljótt fari að halla undan fæti hjá Framsfl., þegar fara á að bæta ofurlítið hlutföllin milli flokkanna. En það þýðir ekkert fyrir þennan flokk að vera að spyrna á móti eðlilegum kröfum fólksins. Hann verður nú að sætta sig við það, að h,ann er ekki nema að litlu leyti rödd? fólksins, að minna leyti en flestir aðrir flokkar landsins. Þar af leiðandi verður hann að beygja sig fyrir almennri nauðsyn og almennum kröfum. Ég held þess vegna, að flokkurinn geri réttast í því að leita samkomulags við aðra flokka um að breyta kjördæmaskipuninni hægt og hægt. Sjálfstfl. hefur alltaf sýnt, að hann er samkomulagsflokkur. Hann er hvorki uppstökkur né blóðþyrstur. Honum hefur verið fundið það til foráttu, að hann sé seinn að ganga eftir rétti sínum. Hann hefði þess vegna tekið því vel, ef Framsfl. hefði leitað samkomulags um að breyta kjördæmaskipuninni hægt og hægt, og með sem minnstu umróti. En þetta hefur Framsfl. ekki kosið að gera. Og afleiðingin af því hlýtur að vera sú, að aðrir flokkar hafa forgöngu í þessu máli og taka réttinn, fólkinu til handa, með nokkru meiri harðneskju en ella mundi hafa verið gert. En Framsfl. má þá sjálfum sér um kenna. Þær breyt., sem gerðar eru á kjördæmamálinu með frv. því, sem hér liggur fyrir, ef brtt. okkar meirihlutamanna verða samþ., eru að sönnu ekki stórvægilegar. Það er, eins og hv. frsm. meiri hl. tók fram, að tvímenningskjördæmin kjósa jafnmarga menn og áður, en sá munur er þó á, að meiri og minni hl. er báðum veittur nokkur réttur. En eins og nú er, er minni hl. alveg réttlaus. Samkv. till. okkar, meiri hl. n., er bætt við einu kjördæmi, en það er Siglufjörður. Það hefur verið sýnt fram á það í nál. minni hl., að Siglufjörður hefur hér um bil jafnmarga kjósendur og koma á hvern þm. í tvímenningskjördæmunum. Um Reykjavík er það eitt að segja, að hún er enn látin búa við skarðan hlut. Við þekkjum það, að Rvík er ekki kröfuhörð. Hér vex upp, eins og kunnugt er, kringum 1/3 hluti allra landsmanna, og eftir því ætti Rvík náttúrlega að hafa um 1/3 hluta allra ,þm. Eins og nú er ástatt, hefur Rvík þó ekki nema um 1/6 hluta af þm. og hefur samt ekki látið mjög ófriðlega út af því. hó að þingmannatala hennar sé aukin um 2, þá verður ekki sagt, að hér sé ákaflega freklega í sakirnar farið né að verið sé að búa til nýtt kjördæmi með þessu. Þetta leiðréttir dálítið hlutföllin í kjördæmaskipuninni og er spor í rétta átt, og er það sannast að segja undarlegt, að Framsfl., sem stærir sig af því að setja nýtt andlit á Rvík, skuli vera á móti þessari stéttarbót. Um aðrar breytingar en þessar er ekki að ræða og um verulega fyrirhöfn ekki heldur, því að þegar var búið að ákveða, að kosið yrði hvort sem væri, þá þarf engar nýjar kosningar til þess að samþ. þetta frv. En af því að svo er ákveðið í frv. sjálfu, að kosningar skuli þegar fara fram samkv. þeirri kjördæmaskipun, sem frv. felur í sér, þá er einnig unnt að breyta stjórnskipunarl., að því er snertir sjálfstæðismálið, og láta það fá fullnaðarafgreiðslu með þeim kosningum, sem fara fram seinni partinn í sumar. Það er því ekkí nema rangfærsla að segja, að hér sé stofaað til fleiri kosninga en annars mundi vera. Það hlýtur öllum Íslendingum að vera það ljóst, að stjórnskipunarl. verður að breyta. Það ástand, sem skapazt hefur hér í landinu, mun ekki verða bætt, nema við setjum okkur alveg nýja stjskr. Ég sagði í upphafi máls míns, að ég mundi ekki fara út í annað en að lýsa minni afstöðu til málsins, og þá dálítið Sjálfstfl. í heild. Nú hafa hv. þm. séð það, að við höfum ekki alls kostar orðið sammála. Það eru til þeir menn í Sjálfstfl., sem telja, að taka eigi smá skref í þessu máli, að breyta kjördæmaskipun og kosningarrétti, og telja nægilegt, að sú breyt. verði gerð nú, að hlutfallskosningu verði komið á í tvímenningskjördæmum. Aðrir telja, að ekki megi við minna una en þessi 3 viðbótarþingsæti, sem einnig er stofnað til. Og enn eru til aðrir, sem telja, að þessu máli sé ekki sómasamlega til lykta ráðið, nema hlutfallskosningar verði teknar upp í öllum kjördæmum landsins. Ég þarf ekki að tala fyrir hverju þessara atriða fyrir sig. Það er í góðu samræmi við vinnubrögð Sjálfstfl., að hann er hófsamur að breyta, en vill þó, að í rétta átt stefni. Ég geri ráð fyrir, að frv., eins og það er nú komið frá meiri hl. n., verði samþ. af flestum eða öllum sjálfstæðismönnum, af Alþfl. og einnig af Sósialistafl. Það er ein breyt. þarna, sem ekki er beinlínis þörf á að skýra frá, en hún er um það, að landslisti skuli verða með sama hætti og áður. Ég geri ráð fyrir því, að Framsfl., sem er nú andstæður í þessu máli, muni ekki láta sig miklu skipta, hvort hún verður samþ. eða ekki. En það er þó alls ekki útilokað, að sá tími gæti komið, að sá flokkur fengi uppbótarsæti. Það gæti verið, að hann ætti eftir að lifa það upp að fá færri þingsæti en honum eftir atkv.-tölu bæri. Ég segi þetta ekki af því, að ég beinlínis geri ráð fyrir þessu, en það er fræðilegur möguleiki. Hitt er líklegra, að þessi flokkur, sem aldrei hefur verið landsmálaflokkur, skiptist upp, og margir af kjósendum hans og þeim mönnum, er honum hafa fylgt, sem margir eru nýtir menn, fylki sér með öðrum flokkum og lifi hreinlátara og betra pólitísku lífi en þeir hafa gert um stund. Áður en ég lýk hér máli mínu, skal ég aðeins minnast hér á eitt atriði sérstaklega, sem hv. 1. þm. Rang. lagði út af. Hann lagði út af því, að um þessar breyt. sameinuðust andstæðustu öflin hér í þinginu, og fannst það vera óeðlilegt, og fyrir þetta ynnu menn svo mikið, að þeir fórnuðu friðnum við Framsfl. Ég vil nú segja þessum hv. þm. það, að í þjóðmálum er það eðlilegast, að hver maður fylgi því máli, sem hann álítur vera nauðsynjamál eða réttlætismál, alveg án tillits til þess, hvort aðrir fylgja því. Og hér sameinast menn eingöngu um málefni, sem er í raun og veru til fyrirmyndar, en ekki um persónur eða annað slíkt, sem síðu er heppilegt í stjórnmálum: Ég hef t.d. margsinnis greitt hér atkv. með málefnum, sem bæði Alþfl. og Sósíalistafl. hafa flutt, og einnig hafa mál, sem ég hef flutt, margoft fengið stuðning úr þessum flokkum. Þetta álít ég eðlilegt, því að menn eiga að fylgja málefnum eftir sannfæringu sinni. Og ef Framsfl. verður langlífur í landinu, þá verður hann það ekki fyrr en hann er kominn á það þróunarstig, að hann skilji, að menn eiga að hafa önnur málefni en persónuleg hagsmunamál og fylgja þeim. Út af því, að friðnum hafi verið fórnað vegna þessa máls, sem mér skilst, að hv. 1. þm. Rang. leggi allmikla áherzlu á, þá vil ég benda honum á það, að friðnum er þegar spillt. Það er vitað, að sú stjórnarsamvinna, sem til var stofnað, hefur rofnað. Framsfl. hefur tekið málunum með svo mikilli frekju og einræðiskennd, að það er ekki hægt, ef maður vill vera réttsýnn gagnvart öllum stéttum þjóðfélagsins, að fylgja honum á þeirri braut. Og ég sem sjálfstæðismaður get ekki talið það óhapp, hvorki fyrir Sjálfstfl. n þjóðfélagið, þótt Sjálfstfl. hætti að vera á spyrðubandi með þessum flokki, því að hann virðist beita hörku og hlutdrægni við allar stéttir nema bændur. Það er sjálfsmorð fyrir hvern þann flokk, sem bindur trúss við hann. Hvað það snertir; að það sé háskasamlegt, að þessi flokkur yfirgefi stjórn landsins um stundarsakir, þá er ég á allt annarri skoðun. Ég verð að telja það mesta óhapp, að þessi flokkur skyldi nokkurn tíma hafa komizt í stjórn landsins, og álít, að okkur verði bezt borgið, ef áhrif hans færu sem mest dvínandi á löggjöf landsins. Hv. 1. þm. Rang. sagði til áherzlu þessum varnaðarorðum sínum, um að rjúfa friðinn, að við værum herteknir af 2 stórveldum. Ég er búinn að heyra þetta orðtæki nógu oft mér til mikillar skapraunar, og það er leitt, að við Íslendingar sjálfir skulum alltaf vera að tyggja þetta og telja okkur trú um, að við séum herteknir af öðrum þjóðum. Við fögnuðum því mikið, þegar Bretar léttu sínu hernámi af okkur, svo að við gætum sem frjálsir menn falið öðru ríki hervernd landsins. Það er því ósatt, að við séum herteknir. Og mér liggur næst að halda, þegar alltaf er verið að tönnlast á þessu, að í því felist einhver neisti af ósk um, að svo sé. Ég skil ekki, að menn séu alltaf að tyggja þetta, nema þeim sé einhver fróun í því. Það kann að vera, að þetta sé til komið fyrir áhrif frá gömlum ánauðartímabilum, þegar við vorum undirokaðir af öðrum þjóðum, en það er leitt, ef við getum ekki hafið okkur upp á lað menningarstig, að við finnum, að við höfum slitið þetta haft af okkur. Ég ætla nú ekki að hafa þessi orð fleiri. Það hefði verið ástæða til að svara fleiru af því, sem hv. 1. þm. Rang. fór með, en það yrði of langt mál. Að lokum vil ég svo benda honum á, af því að ég býst við, að smátt og smátt fari að draga úr áhrifum Framsfl., en hann hefur ríkt með nokkuð háum hanakambi og mun þess vegna ekki fá vægan dóm hjá sögunni, - að nokkuð gæti það bætt úr, að hann reyndi - að verða sem bezt við dauða sínum.

Einar. Olgeirsson: Herra forseti ! Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum að þeirri hlið þessa máls, sem snertir sérstaklega sjálfstæði okkar íslendinga og það, hvernig eigi að ganga frá stjskr; hvað snerir þá breyt., sem sambandsslitin við Dani gera eðlilega þar á. Mér finnst það liggja í augum uppi, að eðlilegasta aðferðin fyrir hæstv. Alþ. til þess að leysa það mál, sem er vitanlegt, að þarf ekki að vera a.m.k. neitt deilumál milli flokka, svo framarlega sem það er vel og hlutdrægnislaust undirbúið, - mér finnst liggja í augum uppi, að eðlilegasta aðferð Alþ. til að leysa það mál sé sú að afgreiða kjördæmamálið nú út af fyrir sig og taka svo stjórnarskrármálið fyrir að því er sjálfstæðismálið snertir, þannig að hafa það nægilega vel undirbúið, til þess að allir flokkar þingsins geti verið sammála um afgreiðslu þess á þinginu í sumar, láta svo kjósa út frá þeirri nýju kjördæmaskipun og um leið til þess að samþykkja breytingar á stjskr. okkar út af sjálfstæðismálinu. Mér finnst þetta liggja svo í augum uppi, að það þurfi í raun og veru ekki að ræða það mál sérstaklega. Ég hef alls ekki getað skilið þau mótrök, sem hv. frsm. minni hl. n. hefur verið að reyna að flækja þetta mál með. Mér virðist þetta liggja svo í augum uppi fyrir þá, sem virkilega vilja ganga að lausn sjálfstæðismálsins. Hvað svo kjördæmamálið sjálft snertir, þá er það vitanlegt, að hvenær sem það er tekið upp aftur, mundi það gefa tilefni til mjög harðvítugrar baráttu. Og það er ekki nema rétt, að það sé gerð ýtarleg grein fyrir því, hvers vegna nauðsyn er á því að heyja slíka baráttu, því að hún er um það, hvort í þessu þjóðfélagi eigi að vera lýðræðisskipulag, þannig að tryggður sé réttur meiri hl. þegnanna til áhrifa á stjórnarfarið á hverjum tíma, og hvort eigi að koma í veg fyrir það, að minni hl. þjóðfélagsþegnanna, og þá sérstaklega lítill minni hl. þeirra, eigi að geta algerlega drottnað yfir þjóðinni. Er þetta tryggt með núverandi kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulagi, að meiri hl. þjóðarinnar ráði í þessum efnum? Og er með núverandi skipun á þessum málum komið í veg fyrir það, að lítill minni hl. þjóðfélagsþegnanna geti ráðið ráðum þjóðarinnar ? Hvernig er skipun þessi nú? Ef gengið er út frá því, sem kom fram við síðustu kosningar, þá er hægt fyrir flokka og flokkasamsteypur, sem hafa á bak við sig 18 þús. atkv. í 2i6 einmenningskjördæmum og tvímenningskjördæmum á landinu, að ná hreinum meiri hluta og hafa þar meiri 26 þingmenn kjörna, þó að allir aðrir kjósendur í landinu, sem ekki kysu þessa þingmenn, geti verið 3/4 hlutar þjóðarinnar. Þó að þessir 3/4 hlutar kjósendanna fengju alla þm. bæjanna kjörna og uppbótarþm. alla og eitthvað af kjördæmaþm., þá mundu þeir hafa 23 þm. kjörna, sem þó hefðu 3/4 hluta þjóðarinnar á bak við sig. Þessi 1/4 hluti þjóðarinnar með 18 þús. atkv. á bak við sig gæti fengið 26 þm. og ráðið málum þjóðarinnar á þingræðislegan hátt. Og hann gæti gert meira. Hann gæti breytt kjördæmaskipuninni svo, að hún yrði færð í enn meira afturhalds- og einræðishorf, t.d. þannig, að alls staðar yrðu einmenningskjördæmi. Það er þetta, sem skapar hættu fyrir lýðræði þjóðarinnar. Með flokkasamsteypu, sem nær réttum meiri hl. í einmennings- og tvímenningskjördæmum, getur hluti þjóðarinnar náð meiri hl. þings. Þessi hætta felst í núverandi kjördæmaskipun, og það er sérstök ástæða til að reyna að afstýra henni, þegar farið er að bera á þeirri tilhneigingu, að vissir flokkar vilja nota sér þessar misfellur á kjördæmaskipuninni til þess að beita kúgun, sem mundi fylgja því valdi, sem vegna þeirra misfellna væri hægt að ná. Formaður Framsfl. beitti sér fyrir því, að mynduð yrði flokkasamsteypa, sem hann gæti beitt gegn samtökum verkalýðsins og hagsmunum millistéttarinnar og menntamanna þjóðarinnar. Síðan hafa bæði hann og hæstv. forsrh. verið þess hvetjandi, að landinu væri skipt upp í eintóm einmenningskjördæmi. Það er einmitt þessi tilhneiging, að skapa þingræðismöguleika til þess að drottna með minni hl. þjóðarinnar á bak við sig, sem felur í sér svo stóra hættu fyrir lýðræðið. Frv. það, sem hér liggur fyrir, miðar að því að afstýra þeirri hættu, þó að það gangi ekki nógu langt. Það er því ekki til neins fyrir hv. frsm. minni hl. að tala með þjósti um, að verið sé að gera það, sem lýðræðinu stafi hætta af. Hann snýr hlutunum alveg við. Enda hefur í krafti kosningal. verið stigið hvert sporið á fætur öðru á einræðisbrautinni hér. Það þarf ekkert að velta vöngum um það, að frv. miðar að því að afstýra hættunni á, að þingræðið verði notað sem gríma fyrir einræði. Grundvallar-„principið“ í frv. er hið sama og var að nokkru leyti viðurkennt við stjskrbreyt. 1933, þó að það fengist ekki framkvæmt, sem sé, að allir þegnar þjóðfélagsins hafi jafnan kosningarétt. Þetta frv. miðar að því, þó að tilgangurinn náist ekki fyllilega, að gefa öllum jafnan kosningarétt. Andstæðingar frv. hafa ekki þorað að taka upp deiluna um, hvort Íslendingar eigi að hafa jafnan kosningarétt. Þeir hafa reynt að haga rökum sínum svo, að þeir þyrftu ekkert að fara inn á það, heldur verið með alls konar vífilengjur. Það væri æskilegt, að það kæmi greinilega fram, hvað þeir í raun og veru vilja. Af hverju á ð gera Íslendingum svona mishátt undir höfði? Hvernig dirfist það skipulag, sem kennir sig við mannréttindi, að standa að þessu? Það væri æskilegt, að frv. gengi lengra í þá átt að tryggja Íslendingum jafnrétti. Ég minnist á það í nál., að bezt væri að hafa fá, en nokkuð stór kjördæmi, t.d. 6 að tölu, með hlutfallskosningum. En það er ekki til neins að bera það fram. Ég get þó þessa til þess að sýna, hvað ég álít réttast. Hv. frsm. minni hl. talaði um viljann til að vinna fyrir einmenningskjördæmin. Í sambandi við það vil ég benda á, hvers konar áhrif það hefur á þingstörfin, að einmenningskjördæmin skuli yfirleitt vera til. Það leiðir af sér hreppapólitíkina, þetta erfiða vandamál, sem bindur þm. hvern á sinn bás. Hreppapólitíkin gengur svo langt, að það hefur aldrei mátt koma fram með till. um að taka veg upp í þjóðvegatölu, svo að þm. rísi ekki upp hver af öðrum og heimti vegarspotta í sínu kjördæmi í þjóðvegatölu. Fæstir hugsa um, hvar nauðsynin er mest og hvað þjóðarheildinni er fyrir beztu. Síðan verzla þeir sín á milli, kalla hver annan út í horn, áður en atkvgr. fer fram og segja: „Ég skal vera með þínum vegi, ef þú vilt vera með mínum“. Þannig var þetta, þangað til flokkarnir settu handjárn á þm. og bönnuðu þeim að koma með brtt. við fjárl. Þetta er enn þá hættulegra, þegar um stærri mál er að ræða, t.d. hvar eigi að setja niður síldarverksmiðjur. Hver og einn af þm. norðanlands heldur því fram, að síldarverksmiðju sé sjálfsagt að hafa í sínu kjördæmi. Hitt er aukaatriði, hvað sé heppilegast fyrir síldveiðiflotann. Halda menn, að þetta sé hollt fyrir lausn málanna? Svo er dritað niður smáverksmiðjum hér og þar, sem ekki borga sig, þar til öllu er skellt yfir á ríkið. Spillingin, sem af þessu leiðir, hefur valdið glundroða og axarsköftum, meira að segja líka, eftir að flokkarnir fóru að handjárna þm. Eitt smádæmi eru rafveiturnar. Ég held, að rafveituábyrgðirnar séu komnar upp í einar 9 milljónir. Það er með þessu verið að sundra þjóðinni í smáhreppa og eyðileggja vinnubrögð þingsins. Þá er bezt að snúa sér að hinni pólitísku hlið málsins. Það er sérstaklega Framsfl., sem hefur grætt á ranglæti kjördæmaskipunarinnar og notað þá möguleika til einræðis. Því meira sem hann hefur unnið á, því meira hefur hann spillzt. Framsfl. hefur á síðustu 12–15 árum breytzt úr tiltölulega róttækum vinstri flokki, með hagsmuni sveitaalþýðunnar fyrir augum, í það að vera svartasti afturhaldsflokkur, sem hefur beitt sér fyrir harðvítugri samvinnu við auðvaldið á Íslandi en áður hefur þekkzt. Sérréttindi Framsfl. hafa spillt honum. Eitt af því, sem er nauðsynlegt til að skapa hér aftur heilbrigðan sveitaflokk, er að taka þessi sérréttindi af Framsóknarflokknum. Hv. frsm. minni hl. talaði átakanlega um, hvert tjón það væri, að verið væri að stofna til ófriðar. En hvers konar frið hefur hann viljað og samherjar hans? Friðinn um það að mega skipta þjóðinni upp í stað þess að sameina hana? Friðinn um það að ofsækja verkalýðinn og menntafrömuði landsins? Friðinn um það að mega taka þá menn, sem hafa þurft að flýja á náðir sveitarinnar, flytja þá burt og ræna þá öllum mannréttindum? Friðinn um það að mega viðhalda harðvítugu auðvaldi í landinu? Það er hægt að kalla ástandið í kirkjugarðinum frið. Það er hægt að kalla það ástand í þjóðfélaginu, að smælingjarnir eru fjötraðir og réttindalausir, frið. Framsfl. vill þær kosningar, sem geta eflt þann frið. En alþýðumenn í þessu landi eru á öðru máli. Þúsundir þeirra verða þeirri stundu fegnastar, þegar þjóðstj. er ekki lengur til. Þeir vilja sprengja þá fylkingu, sem hefur verið andstæð öllum þeirra hagsmunamálum, og tryggja sig gegn því, að nokkur flokkur geti náð meiri hl. á Íslandi, sem er í minni hl. á meðal þjóðarinnar. Svo talar hv. 1. þm. Rang., frsm. minni hl., um þjóðarnauðsyn og réttlætistilfinningu. Var það af þjóðarnauðsyn, að Kveldúlfur var gerður skattfrjáls? Er það réttlætistilfinning hv. 1. þm. Rang., sem segir honum, að verkalýðnum skuli bannað að bæta kjör sín, en auðkýfingarnir stórauka eignir sínar? Hv. frsm. talaði um, að verið væri að rjúfa samstarfið og fórna því. Þessu líka þokkalega samstarfi ! Hann talaði um það, að við ættum að verja frelsi okkar í framtiðinni. Er það frelsi verkalýðsins, sem sá flokkur er að verja, sem samþ. þrælalögin? Þá segir hv. frsm., að það sé verið að reyna að gera sveitakjördæmin áhrifalaus. Ég er nú hræddur um, að það, sem Framsfl. talar um, að eigi að fara að vinna, hafi þegar verið unnið. Hvað gerði form. Framsfl., þegar hann hafði til ráð í sinni hendi? Gerði hann nokkuð fyrir áhrifavald sveitanna? Nei, hann seldi áhrifavald sveitanna, seldi það í hendur Kveldúlfi. Það er því ekki verið að minnka áhrifavald sveitanna. Þegar sveitaafþýðan á Íslandi skipar svo sinni pólitísku forustu, að hún getur unnið með verkamannastétt bæjanna, verða möguleikar til, að hún geti komið fram sinum hagsmunamálum. Framsfl. hefur brugðizt henni. Hv. 1. þm. Rang. minntist enn fremur á það, að það væri talað um kommúnista og þætti miklu betra að styðja öfgaflokka til alls konar framkvæmda. Það mætti kannske athuga það, hverjir það væru, sem komanúnistar hafa stutt til valda. Ég veit ekki betur en ýmsir af þm. Framsfl. sitji nú á þinginu fyrir atkv., sem þeir hafa fengið frá kommúnistum. Sannleikurinn er sá, að það hefur sýnt sig með kommúnistana, að þeir hafa verið til með að styðja hvert það mál, sem þeir halda, að leiði til meira frelsis fyrir þjóðina, og þess vegna hvatti ég fylgismenn mína 1937 til þess að kjósa framsóknarmenn. En hvernig hafa svo þessir menn farið með það traust, sem þeim var sýnt þá? Þeir hafa notað það til þess að koma á skattfrelsi útgerðarinnar og þar með losað milljónafyrirtæki gins og Kveldúlf undan öllum sköttum. En ég er hræddur um, að verkamenn komi til með að þakka þeim fyrir það við næstu kosningar, og er ég hræddur um, að engan undri, þó að verkalýð landsins finnist tími kominn til þess að skapa réttlæti í kjördæmamálinu og tryggja sér fullkominn kosningarétt. Þá talaði hv. 1. þm. Rang. um, að hlutfallskosningar hefðu eyðilagt lýðræðið, en það fer fjarri því að svo sé. Það, sem hefur eyðilagt lýðræðið, er það, að flokkar, sem hafa kallað sig lýðræðisflokka, hafa ekki framkvæmt það, sem fólkið hefur falið þeim við kosningar, heldur hafa þeir, þegar til þingsins kom, byrjað að verzla um málin. Það er slík sár reynsla, sem fólkið hefur fengið ár eftir ár, t.d. af flokk eins og Framsfl. Það er því alger misskilningur hjá hv. 1. þm. Rang., að það hafi verið hlutfallskosningar, sem hafa eyðilagt lýðræðið í heiminum. Hann sagði enn fremur, að eftir að keisaradæmið þýzka hrundi til g,runna 1918, hefðu kommúnistar og nazistar komið sér saman um stjskr., sem hefði síðan valdið því, að lýðræðið hrundi til grunna. En það var bara allt annað. Hvorki kommúnistar né nazistar máttu sín verulega á þeim tíma. Meiri hl. þingsins var skipaður þm. frá sósialdemókrötum og öðrum slíkum flokkapörtum. En slíkir flokkar töldu sig lýðræðisflokka. Ef menn fara að rannsaka þetta, þá munu þeir komast að raun um, að það voru auðmannastéttirnar í Þýzkalandi, sem ekki treystu sér til að láta fólkið hafa kosningarétt, og þá kom einræðið til sögunnar. Það skyldi nú ekki vera, að eitthvað svipað vekti fyrir mönnum þeim, sem hér berjast á móti því, að réttlátara kosningafyrirkomulag komist á, og vilja halda dauðahaldi í það fyrirkomulag, að 1/4 hluti þjóðarinnar geti fengið algert vald yfir hinum 3/4 hlutum þjóðarinna,r? Þá talaði hv. þm. um það, hversu háskasamlegt það væri, að þjóðin væri nú leidd út í illvígari deilur en nokkru sinni fyrr á slíkum hættutímum, sem nú væru. Því skal ekki neitað, að nokkur hætta vofir yfir okkar þjóð, en má ég spyrja: Var það ekki hæstv. fyrrv. forsrh., sem lýsti yfir því, að það yrðu að vera kosningar í sumar? Var þá ekki gefið, að þjóðin færi út í kosningar? En svo kemur hin spurningin: Hvers konar kosningar áttu þetta að vera? Áttu það að vera kosningar, þar sem Framsfl. átti að halda áfram samvinnunni við Sjálfstfl., eða áttu það að vera kosningar til þess að ræða alla pólitík landsins? Það er alveg óhætt að fullyrða það, að þegar þessir menn eru að tala um friðarkosningar og nauðsyn þess, að allir séu sammála, þá er það ekkert annað en eintóm hræsni, því að einmitt þessir sömu menn eru árið út og árið inn að boða sífelldan ófrið með þessari þjóð, þar sem þeir vilja skipta þjóðinni í tvo hluta og kalla annan ófriðarvaldinn, af því að hann hefur verið útilokaður frá vinnu. Þá sagði hv. þm., að hér hefðu komið fram verzlunarsamningar á milli flokka, rétt eins og það væri nokkuð, sem aldrei hefði þekkzt hér áður. Mér þætti annars mjög fróðlegi að heyra hv. þm. sýna fram á, að það hefði verið samið um þetta mál. Aftur á móti mun flokkur þessa hv. þm. hafa gert verzlunarsamninga um flest stórmál, sem verið hafa á döfinni undanfarin ár. Það, sem hér um ræðir, er einungis það, að þeir flokkar, sem að þessu máli standa, álíta, að þetta stefni í lýðræðisátt og muni tryggja frelsi og framtíð þjóðarinnar betur en núverandi kjördæmaskipun. Annars vil ég upplýsa það, að daginn eftir að ég stofnaði kommúnistaflokkinn, var okkur boðið upp á verzlun af Framsfl. um það að gera Siglufjörð að sérstöku kjördæmi gegn því, að við styddum frambjóðanda Framsfl. á Akureyri, en því tilboði var hafnað. Ég held því, að hv. 1. þm. Rang. megi tala varlega um verzlunarsamninga í sambandi við þetta mál og ýmis önnur fleiri. Ég vil svo að lokum segja það, að með þeirri breyt., sem hér á að gera á kjördæmaskipuninni, á að tryggja fólkinu í landinn meiri rétt til þess að hafa áhrif á þingið heldur en verið hefur. Það á með þessu að koma í veg fyrir það, að 1/4 hluti þjóðarinnar geti tryggt sér yfirráð yfir hinum 3/4 hlutum þjóðarinnar og farið með öll völd landinu.

*Bergur Jónsson: Ég vildi beina því til ráðh. Sjálfstfl., hvort þeir vildu ekki láta álit sitt í ljós um þetta mál. Að vísu talaði hæstv. fjmrh. um frv. við 1. umr. málsins og lét þá þung orð falla í garð hv. 5. þm. Reykv., flokksbróður síns, fyrir þau ummæli, sem hann hafði látið falla í þá átt, að hann vildi fá þetta mál fram. Ég skildi hæstv. fjmrh. þannig, þegar hann hélt þá ræðu, að hann teldi stjskrbreyt. óheppilega á þessu þingi, og ég hygg, að allir, sem á hann hlustuðu, hafi haldið það. En þar sem nú er svo komið, að fulltrúar Sjálfstfl. í stjskrn. hafa lýst yfir því, að þeir væru sammála þeim annarra flokka mönnum í n., sem vildu, að þetta mál gengi fram, þá væri mjög fróðlegt að heyra álit hæstv. ráðh. Sjálfstfl., eins og nú er málum komið. Eins og sjá má af nál., sem hér liggur fyrir, er það mjög mikið atriði í sambandi við þetta mál, að það mundi hafa í för með sér tvennar kosningar. En þó vil ég vekja athygli manna á öðru enn stærra atriði í sambandi við þetta mál, og það er það, eftir því sem komið hefur fram í ræðum hv. 4. og 5. þm. Reykv., að þeir ætla sér á næsta þingi, eftir næstu kosningar, að setja inn í stjskr. breyt. þær, sem nauðsynlegar eru til þess að ganga frá sjálfstæðismálum þjóðarinnar, með tilliti til þess, að Ísland verði lýðveldi. Þessir menn halda því fram, að þetta gangi deilulaust í gegn. Ég ætla mér ekki að fjölyrða um það, en varlegara mun að líta ekki of björtum augum á það, því að í því sambandi geta komið fram atriði um skipun þingræðis og lýðræðis í landinu. Ég vil spyrja þessa. hv. þm., sem bera fyrir brjósti breyt. á stjskr. í sambandi við sjálfstæðismálið, hvort þeir hafi athugað, að með því stofna þeir ekki aðeins til tveggja, heldur þriggja kosninga, nema því að eins, að þeir geri breyt. á frv. eða, nánar tiltekið, ákvæðinu um stundarsakir. Ég vildi gjarnan fá skýringu á því, hvernig á þessu stendur.

Það stendur, að þeir missi umboð sitt á kjördegi.

Ég var að biðja um skýringar á þessum leikaraskap. Nú er leikurinn byrjaður, og hver veit, hvar hann endar.

Hann endar með því hræðilega, að við verðum fullvalda.

Ég vona, að þessum hæstv. ráðh. verði að trú sinni. Það, sem er aðalatriðið í þessu máli, eru ekki þessar breyt. á kjördæmaskipuninni, heldur hvaða leiðir eru lagðar fyrir Alþ. til þess að leysa úr því. Frá meiri hl. stjskrn. er lagt til að gera breyt á stjskrn., en þær breyt. eru ekki í öðru fólgnar, eftir því sem hv. þm. V.-Sk. segir, en að koma á hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmunum. Hv. þm. Borgf. hefur og borið fram brtt. í þessa átt. Það er ekki aðalatriðið, hvort fjölgað verður þm. um þessa 3, heldur hvort sæmilegt er að ganga að stjórnarskipun landsins, eins og hér er gert. Þess mun vítanlega skammt að biða, að óhjákvæmilegt verði að breyta stjskr. á víðtækari grundvelli en hér er gert, en hingað til hefur Alþ. ekki séð sér fært að gera það. Í fyrra var það álit meiri hl. þingsins, að ekki væri ráðlegt að fara út í stjskrbreyt. að sinni. Nú er álit sumra þessara manna hið gagnstæða. Í hvers nafni gera þeir þetta? Í nafni réttlætisins, segja þeir. Ég sýndi fram á það við 1. umr. málsins, að með þessu fyrirkomulagi, sem hér er reynt að koma á, komi aðeins út öfugar og rangar niðurstöður, og á ég þar sérstaklega við hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum. Allir þeir, er með þessum málum fylgjast, hljóta að viðurkenna, .að með þessu fyrirkomulagi verður ranglæti aðeins læknað með öðru ranglæti. Fyrirkomulagið er óhæft, það er misnotkun á hlutfallskosningaaðferðinni, sem aðeins á að nota, þegar þrír eða fleiri eru í kjöri, en hér er aðeins um að ræða tvo menn. Aðeins fyrir þetta eina atriði ætla menn að stofna til breyt. á stjórnarskipun ríkisins, sem jafnvel leiðir til stjórnarskipta, og það, sem er einkennilegast, setja á laggirnar stjórn, sem ekki hefur að baki sér nema fylgi lítils hluta Alþ. og loforð annars hluta til þess að vera á móti vantrausti á ríkisstj., en samkomulag um mál, sem skipta miklu meiru fyrir þjóðina, eru ekki tryggð á neinn hátt. Hv. 4. þm. Reykv. talaði með fyrirlitningu um þann frið, er hér hefði ríkt, og minntist einnig á þá kúgun, sem ríkt hefði undanfarið, og þá átti hann ekki aðeins við framsóknarmenn, heldur og aðra. Ég vil nú spyrja þennan hv. þm. að því, hvort það sé leiðin til þess að komast hjá kúgun að setja á stofn nýja Kveldúlfsstjórn, eða leitar þessi hv. þm. friðar hjá Thorsurunum? Hann talaði um verzlun, er undanfarið hefði átt sér stað við Thorsarana um sveitakjördæmin. Ég veit ekki, hvað er hægt að kalla verzlun, ef ekki nú, þegar sjálfstæðismenn eru einir látnir fara með stjórn landsins til þess að breyta kosningafyrirkomulaginu og draga valdið úr höndum sveitakjördæma. Hann minntist enn fremur á þá spillingu, sem fylgdi einmenningskjördæmunum. Ég veit ekki, hvað þeir segja um það, sem standa að þessari breyt. með honum. - En hver var þessi spilling? Jú, spillingin var sú, sagði hann, að Alþ. lét leggja vegi, byggja brýr, reisa - síldarverksmiðjur o.s.frv. - Sér er nú hver spillingin. Skyldu þessir menn ætla að tala svona í kosningunum í sumar? Þeir geta gert lítið úr vandamálum, sem leysa þarf, þegar þeir segjast berjast fyrir „réttlæti“. Þeir segjast ætla að nema burtu sérréttindi Framsfl. Hver eru þessi sérréttindi? Þau eru fólgin í því, að kjósendurnir úti um landið vilja fremur fylgja þeim flokki en öðrum, vegna þess að þeim líkar betur við hann en aðra flokka, enda er engum öðrum flokk betur trúandi fyrir hagsmunum þeirra. Ég hlustaði ekki á hv. frsm. meiri hl., en mér hefur skilizt af ræðum annarra hv. þm., að hann hafi mikið talað um það góðæri, sem hér ríki, að menn vaði nú í peningum. En ég vona, að þessi hv. þm. sjái, að framundan eru hættutímar, eða sér hann það e.t.v. ekki? Ef til vill er hann ánægður yfir því, að menn skuli setja svona mikið af peningum inn í bankann til hans. Ég get varla kallað þetta góðæri. Það er að vísu nóg til af pappírspeningum, en hvernig fer, ef siglingar teppast hingað til lands? Ísland er að vissu leyti orðið stríðsaðili, því að það hefur verið lýst á hættusvæði af öðrum styrjaldaraðilanum, og landið er nú undir hervernd hins aðilans. Ef tækist að stöðva siglingar hingað til landsins og sökkva, þó eigi væri nema hluta af skipastól okkar, á hverju á fólkið þá að lifa? Á það að lifa á peningaseðlum?

Á það að lifa á tvímenningskjördæmum?

Þessi hv. þm., fyrrv. forsrh. Framsfl., leit einu sinni öðrum augum á hlutina en hann gerir nú, þegar hans eina áhugamál nú er að reyna að svipta Framsfl. þingsætum. Því hefur verið lýst yfir hér, að þetta sé aðeins bráðabirgðaáhlaup á hina ímynduðu hagsmuni Framsfl., því að önnur lausn á því máli bíði síðari tíma. Þessir hagsmunir Framsfl. voru ef til vill til staðar árið 1937, en það er alveg óvíst um þá nú. Hver veit, hvernig er í tvímenningskjördæmunum í vor, eða halda þessir menn, að tvímenningskjördæmin eigi að standa að eilífu og að hlutfallið milli flokkann3 breytist aldrei? Mörg eru dæmi þess í kjördæmunum, og get ég þar nefnt Rangárvallasýslu o Skagafjarðarsýslu. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að Framsfl. hefði undanfarin 10–15 ár ráðið einn löggjöf landsins og öll l. hefðu verið til ills eins. Framsfl. hefur ekki getað sett einn l. hér á landi, svo að þessi ummæli hv. þm. sýna aðeins, í hversu miklum vandræðum hann er með röksemdir. Þá sagði hann, að Framsfl. espaði alla upp á móti sér. Hann er skynsamur þessi flokkur, eða hitt þó heldur, að hrinda öllum frá sér nema bændunum. Ég veit ekki, um hvað þessi hv. þm. var að hugsa, þegar hann sagði þetta. Þessi hv. þm. minntist afar oft á verzlun í ræðu sinni, og það er ekkert óeðlilegt, þótt honum detti verzlun í hug, þegar hann er nú orðinn stuðningsmaður Kveldúlfs og Landsbankans og þeirra manna, sem hann hefur hingað til hatað öllum öðrum mönnum fremur. Jæja, ég ætla nú ekki að teygja þessar umr. meir að sinni. Ég óska aðeins eftir hreinum svörum hjá þeim, sem að þessu frv. standa og ætla á næsta þingi að gera fleiri breyt. á stjskr. um, hvernig þeir ætla að komast hjá þrennum kosningum. Um hitt þýðir ekki að deila hér, ábyrgðarleysi þingmeirihl. Það verður gert á öðrum vettvangi.

* Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. frsm. minni hl. kvaðst hafa leitað í áliti meiri hl. að röksemdum fyrir því, að það þyrfti nú að taka upp þetta mál, og kvaðst ekki hafa fundið aðra röksemd heldur en þá einu, að meiri hl. væri sammála um það að jafna atkvæðisrétt manna í landinu. Það er nú svo, að meiri hl. finnst þetta vera ærin röksemd fyrir því að taka mál þetta upp. Í hverju lýðræðisþjóðfélagi á það tvennt að vera tryggt, að það sé meiri hl., sem ræður, og að réttur minni hl. sé um leið tryggður, svo sem vera ber. Og það er ekkert fyrirkomulag, sem tryggir þetta eins vel og hlutfallskosningar og uppbótarþingsæti. Og það er þess vegna, sem þessar aðferðir hafa verið teknar upp í flestum lýðræðislöndum. Ég skal ekki segja, hvort hv. 1. þm. Rang. telur þessar röksemdir vera nógar. En það gæti verið, að einhver samvinnumaður áliti það vera töluvert atriði, að menn hefðu jafnan atkvæðisrétt, þótt ekki væri nema í samvinnufélagsskap. Og það gæti verið, að einhver guðsmaður hefði haldið því fram, að mannssálirnar séu nokkuð réttháar í hlutum, sem varða kannske eins miklu og þetta mál um kosningar og tvímenningskjördæmi. Þá vildi hv. 1. þm. Rang. halda því fram, að það væru felldar niður hjá meiri hl. stjskrn. till. um tvö sérstök kjördæmi, vegna þess að meiri hl. hefði komizt að þeirri niðurstöðu, að nettógróðinn af því að taka upp þessi tvö nýju kjördæmi væri ekki nægilega mikill. En nú er það svo, að minni hl. n. telur sig í áliti sínu sýna fram á það, að það væri ranglátt að taka upp þessi kjördæmi. Jafnframt kemst minni hl. að þeirri niðurstöðu, að Framsfl. mundi græða á þessu ranglæti. Það er þar þannig í öðru orðinu fárast um þessar till., sem voru teknar aftur, en í hinu orðinu er kvartað um það, að þær séu ekki látnar standa óbreyttar. Þetta er nokkuð líkt og hitt, sem hv. frsm. minni hl. er alltaf að áfellast mig fyrir. Hann kennir mér um það; að ekki séu fleiri þm. fyrir Rvík nú heldur en 6, og ástæðan til þess, að hann vill hafa fleiri þm. en 6 fyrir Rvík, er sú, að þá mundi Framsfl. kannske hafa eitt þingsæti hér í Rvík. Hv. 1. þm. Rang. telur, að mér hafi verið falið það 1933 að koma því til vegar, að a.m.k. 7 þm. yrðu ákveðnir handa Rvík, en mér hafi ekki tekizt þetta. Ég vil minna þennan hv. þm. á það. að þegar verið er að jafna atkvæðisréttinn og þegar verið er að jafna það misrétti, sem er á milli flokkanna, þá getur sá flokkur, sem fæst hefur atkvæði á hvern þm., ekki búizt við því, að sérstaklega verði stofnað nýtt kjördæmi eða þingsæti hans vegna. Þegar um það er að ræða að jafna atkvæðisréttinn, þá verður að nota þau meðul, sem jafna réttinn en ójafna hann ekki. En ég sé ekki annað en þeir, sem kvarta mest yfir því, að ekki voru ákveðnir 7 þm. fyrir Rvík árið 1933, ættu að gera sig sæmilega ánægða með, að nú er lagt til að hafa 8 þm. fyrir Rvík. Þarna kemur fram það sama og áður, að í öðru orðinu er sagt, að Rvík hafi ekki nógu marga þm., en í hinu orðinu, að hún hafi of marga þm. Í sambandi við þetta benti svo hv. 1. þm. Rang. á Oslo til samanburðar og sagði, að í bæ eins og Oslo væru ekki nema 7 þm. og 300000 íbúar. Og svo hneykslaðist hann á okkar till. um það, að Rvík hefði 8 þm. Hvað ættu að vera margir þm. fyrir Árnessýslu eða Rangárvallasýslu í samræmi við Oslo? Ekki nema lítið brot úr þm. Til þess að bera þetta saman, verður maður að taka hlutfallstölur. Í Oslo er 1/10 hluti Norðmanna. og Oslo hefur 1/20 hluta þingmannanna. En í Rvík býr 1/3 hluti Íslendinga - í þeim höfuðstað, og eftir sama hlutfalli og gildir í Oslo um tölu þm., þá ætti Rvík að hafa 1/6 hluta þm. á Alþ. Og samkvæmt okkar till. þá eiga þm. Reykv. að vera 8, en það er um hað bil nákvæmlega 1/6 hluti af þingmannatölunni, sem ert er ráð fyrir. Þessi fyrirmynd, sem var sett okkur fyrir hugskotssjónir af hv. 1. þm. Rang., fellur þannig algerlega saman við okkar till. Og þegar hv. 1. þm. Rang. talar um það, að í Noregi sé svo rammbyggilega gengið frá þessum málum, að ekki megi nema viss hluti þm. þar vera frá hinum stærri kaupstöðum, þá gleymir hann því, að til skamms tíma var talið, að kaupstaðirnir þar hefðu grætt á ákvæðunum um hlutfallskosningar. Það voru kvartanir um það þar í sveitunum, að kaupstaðirnir hefðu fleiri fulltrúa hlutfallslega heldur en sveitirnar samkv. þessu grundvallarákvæði. Ég vil nú ekki á neinn hátt segja, að þetta ákvæði sé til eftirbreytni. En ef vitnað er í kosningafyrirkomulagið hjá Norðmönnum, þá er rétt að geta þess, hvernig það hefur verkað, þar sem þetta fyrirkomulag hefur gilt. Þá sagði hv. 1. þm. Rang., að tilgangurinn með þessu frv. væri sá að neyða kjósendur, sem ekki vilja líta við ákveðnum flokkum, til að fylgja þeim samt. Við skulum nú líta á kjördæmi eins og hans kjördæmi, Rangárvallasýslu. Þar munu um síðustu kosningar hafa verið um 940 framsóknarkjósendur, en af andstöðuflokkum Framsfl., aðallega sjálfstæðismönnum, munu hafa verið þar um 900 kjósendur. Það munar ekki mörgum hundraðshlutum þarna. Og að álíta réttlætið í kjördæma- og kosningafyrirkomulagi vera fólgið í því, að þessir 940 menn ráði 2 þm., en hinir ráði engu um val þm., heldur séu strikaðir út og það sagt um þá, að þeir séu aðeins taglhnýtingar kaupstaðanna og ekki annað, það finnst mér ekki fullkomin viðurkenning á því, að sveitamenn séu alltaf sveitamenn, þó að þeir séu ekki undir öllum kringumstæðum framsóknarmenn. Við getum tekið annað dæmi, sem er Árnessýsla. Þar hygg ég, að kosið hafi við síðustu kosningar um 1280 framsóknarmenn, en með andstöðuflokkum Framsóknarfl. kusu þar um 1180. Það munar ekki öllu, þó að þar muni 100 atkv. í svona stóru tvímenningskjördæmi. Í Suður-Múlasýslu hafa andstöðuflokkar Framsóknarfl. fleiri atkv. heldur en þeir framsóknarkjósendur, sem ráða báðum þingsætunum fyrir það kjördæmi. Og ef við lítum á Eyjafjarðarsýslu, þá eru þar yfir 2000 kjósendur, sem kjósa önnur þingmannaefni heldur en Framsfl. bauð fram, en kringum 1600 kjósendur, sem kjósa framsóknarfulltrúana og fá báða þm., kjördæmisins kosna. Í Norður-Múlasýslu er hlutfallið eitthvað á þá leið, að 700 framsóknarmenn ráða þar 2 þingsætum, en um 580 kjósendur af öðrum flokkum ráða engum þm. Og ef maður leggur öll þessi tvímenningskjördæmi saman, þá verður það mjög áþekkt um kjósendafjölda Framsfl. annars vegar og hinna flokkanna allra samanlagt - hins vegar, en munurinn er sá eini, að framsóknarmenn hafa fengið alla þm. þessara kjördæma kjörna og hinir flokkarnir engan. Þetta er það mikla réttlæti, sem hv. 1. þm. Rang. vill ekki slaka til á í einu eða neinu, og það stóra réttlæti, og sé gengið á móti því, þá segir hann, að kippt sé fótunum undan þjóðfélaginu, allt komið í upplausn, friðurinn rofinn, sjálfstæði, tunga, þjóðerni og ég veit ekki hvað og hvað, allt á ferð og flugi. Ef það skyldi koma til, að Framsfl. fengi færri þm. kosna í tvímenningskjördæmunum en einhver hinna flokkanna, þá eru uppbótarþingsætin trygging fyrir hann. Ef Framsfl. skyldi fá fleiri kjósendur á þm. en aðrir, þá eru uppbótarsætin hans bezta trygging. Ég efast ekki um, ð ef Framsfl. hefði orðið fyrir barðinu á þessu réttlæti, mundi hafa látið hærra í fulltrúum hans en jafnvel hefur látið í flm. þessa frv., eins og það er fram borið. Samt er sagt, að með þessu eigi að gera tvímenningskjördæmin áhrifalaus, að það eigi að koma Þorbirni rindli þar að við hliðina á þeim ágætu framsóknarmönnum. En þótt hlutfallskosning sé viðhöfð í tvímenningskjördæmum, þá fær Framsfl. fleiri atkv. á hvern þm. utan kaupstaða en Sjálfstfl., og hver er það þá, sem á að heita Rindill? Sá, sem hefur 1000 atkv. bak við sig, eða hinn, sem hefur ekkí nema 700 atkv. bak við sig? Það er einföld röksemd í þessu máli, og hún er sú, sen ég gat um í upphafi, en hv. 1. þm. Rang. vill illa sætta sig við, að þegnarnir eigi að hafa jafnan rétt án tillits til, hversu högum er háttað eða hvar þeir búa. Þetta er svo einfalt mál, að óþarft er að halda um það langa ræðu, enda vilja ræðurnar hjá andstæðingum þessa máls mest ganga út á að tala um aðra hluti eins og það, að nú séu tímarnir slæmir, og bera mér alvarlega á brýn, að ég hafi sagt, að nú séu góðir tímar. Hv. frsm. minni hl. segir, að nú séu ómögulegir tímar til að kjósa. Þetta minnir mig á ræður frá 1933. Ég býst við, að hv. 1. þm. Rang. haldi fram, að þá hafi verið sæmilega rólegir tímar til að kjósa um svona mál. Þá voru haldnar stórar ræður, a.m.k. af form. Framsfl., að þegar stæði á eins og þá, að þjóðin væri að berjast fyrir lífi sínu, þá væru ekki tímar til að koma með deilumál eins og stjórnarskrármálið. Þetta er sama sagan, sem við höfum heyrt svo oft áður. Ég hef aldrei sagt, að það séu sérstaklega góðir tímar núna, heldur hef ég sagt, að við skyldum ekki vera að vorkenna okkur meira en öðrum þjóðum. Ýmsar þjóðir væru verr settar og í meiri hættu, en létu þó fara fram kosningar. Þessi tilraun, að þyrla upp moldryki út af ástandinu, en reyna að komast fram hjá máli, sem þeim er erfitt, er óviðunandi. Ef tímar eru til að kjósa um mál eins og það, hvort skuli binda kaup og laun allra stétta landsins, meðan gróði annarra er óbundinn, þá er ekki síður tími til að kjósa um, hvort hlutur og réttur þegnanna skuli vera jafn. Hv. frsm. talaði fjálglega um, að við værum herteknir af tveimur stórþjóðum. Manni skildist á þessum hv. þm., að hans stj. eigi í baráttu við heri þessara stórþjóða, sem megi ekki trufla fyrir utan þá baráttu, sem hann var í við nazista og kommúnista, Heródes og Pílatus, hunda og ketti og fleira, sem hann nefndi í sinni stóru ræðu. Ég get trúað, að í þessari stóru baráttu megi varla bæta svona frv. ofan á. En okkur hinum finnst við alls ekki vera í baráttu við heri tveggja stórþjóða. Fyrst og fremst er okkur ljóst, að annar er að mestu farinn, en hinn er hér í samkomulagi við Íslendinga. Við lítum sumir svo á, að landið væri ekki eins öruggt á þessum tímum, ef hér væri ekki slíkur verndarher. Við teljum slíkt ekki aukna hættu, heldur aukna tryggingu gegn því, sem annars mundi vera. Mér virðist, að þessir þm., sem eru svona óttaslegnir, séu öruggari um sjálfa sig en kjósendur sina, því að þeir treysta sjálfum sér til að sitja á þingi og gefa út l., en kjósendunum treysta þeir ekki til að láta fara fram skikkanlegar, skipulegar og friðsamar kosningar, þar sem meiri hl. þm. verður aftur í framboði. Flokkurinn, sem hér er hræddur, hræðist aðalatriðið. Hann hræðist það tjón, sem hann hefur af kosningunum, svo að þessi hætta við kosningar er ekki annað en ótti við sjálfan sig. Ég vil gefa hv. 1. þm. Rang. það ráð, að fyrst hann lítur svo geysilega alvarlega á þessa tíma, að skrúfa betur niður í sjálfum sér, og þá fær hann friðsamlegar kosningar, enda ætti það betur við að flytja mál sitt ekki eins ófriðsamlega og hann gerir. Hann talaði í þessu sambandi um blygðunarlausa flokksverzlun í sambandi við mál, sem svo er ástatt um, að nokkrir flokkar gera með sér samlag, án þess að fari fram nokkur verzlun í sambandi við það. Það er bara styrkur þess máls, sem sameinar þá um fylgi við það. Honum finnst þetta kannske ljótt orð, - verzlun, - og ég vil heldur ekki nota það orð, nema að svo miklu leyti sem samkomulag og samvinna er verzlun. Ég kalla þetta samvinnu, þegar nokkrir flokkar taka sig saman um að hrinda í framkvæmd, að réttur þegnanna verði jafn. Ég vil halda fram, að samvinnuandi og samvinnusnið hafi oft komið fram þannig hér á þingi, að framsóknarmenn hafa viljað rífa niður það, sem þeir hafa kallað sérréttindi annarra. Ég hef oft verið áhorfandi eða þátttakandi með þeim í slíkri baráttu, en ég hef aldrei séð neinn hér á þingi verja sérréttindi sín jafnhatrammlega og þeir gera í þessu máli. Hv. 1. þm. Rang. reyndi að hreyta til mín persónulegum ónotum í sambandi við afskipti mína af þessu máli. Ég hirði ekki að svara því, og ég hef ekki oftar skipt um fylgi við flokka heldur en hann, þó að ég hafi áður verið framsóknarmaður, en hann kommúnisti, að því er talið er. Frá upphafi lét ég þess getið í Framsfl. að þetta mál væri mál vinstri flokkanna og þeir skyldu ekki sverta sig á að vera á móti því máli, sem hefði það mikinn kraft, að það hlyti að sigra, og svo skylt öllum viðfangsefnum þeirra. Ég vil ekki segja, að það, sem gert var árið 1933, hafi mistekizt, vegna þess að þær tvennar kosningar, sem verið hafa á þessu tímabili, hafa verið stórum bærilegri vegna uppbótarsætanna. Þar fyrir hefur sýnt sig, að það þarf að gera betur, og hér er stigið spor áfram í sömu átt. Ef svo skyldi fara, að framsóknarmenn fengju ekki alla þm. í tvímenningskjördæmunum, þá verður jöfnuðurinn meiri og gæti orðið fullur, án þess að nota þyrfti öll uppbótarsætin. Hér er um að ræða samkomulag allra flokka nema Framsfl. Og þó að Framsfl. geti bent á menn, sem eru með ágreiningsatriði, þá er það jafnrétti, sem hér er um að ræða, samkomulag milli allra flokka. Ég er ekki að afsaka það, sem ég sagði, að gömlu kjördæmin væru lífseig, því að það eru þau. Ég hef alltaf staðið á þeim grundvelli, að maður eigi að varðveita sem mest af því gamla, sem til er með þjóðinni, en gera endurbætur, sem jafna misrétti. Í því frv., sem sú stj., sem ég var í, lagði fram árið 1933, var þessu fylgt, og í þessu frv. er sömu reglum fylgt. Sá eini grundvöllur, sem Framsókn hefur lagt í þessu máli, er sá, sem lagður var af fulltrúum framsóknarmanna í kjördæman. árið 1932. Þá sögðust þeir vilja fylgja þeim breyt. á kosningafyrirkomulaginu, sem gengi ekki á rétt gömlu kjördæmanna, heldur bætti úr til jafnaðar með öðrum ráðum en þeim að afnema gömlu kjördæmin. Þetta er sú eina meginregla, sem fram hefur komið af hálfu framsóknarmanna, en hún hefur aldrei verið framkvæmd, en aðra meginreglu er ekki hægt að hafa fyrir þá, sem vilja varðveita gömlu kjördæmin. Ég sé svo ekki ástæðu til að svara öllu fleira, en mér þótti eftirtektarvert hjá hv. 1. þm. Rang., hvað hann var illorður í sinni ræðu án tilefnis, en ég get virt honum það til vorkunnar, að því leyti sem málstaðurinn er illur og erfitt er að verja hann.

* Frsm. minni hl. (Sveinbjörn Högnason): Hv. frsm. meiri hl. lauk máli sínu með því, að ég væri illorður. Ég man ekki eftir neinu orði, sem hægt væri að taka þannig upp, að öðru leyti en því, að ég tel, að orð mín hafi komið illa við þennan hv. frsm. Þó að leitað sé í ræðu minni, sem ég flutti í dag, þá finnst þar ekkert, sem er hægt að kalla illyrði, en ég veit, að þar kom margt fram, sem, eins og ég sagði, hefur komið illa við hann, því að það hefur rumskað við samvizku hans, sem hefur verið óhappamaður í Framsfl. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta mál, því að það er þegar vitað, að Alþ. er þegar búið að kveða upp sinn dóm um afdrif þess. Má segja, að það að ekki nema til að tefja þingið og skemmta okkur nú að flytja langar ræður um það, því að það er séð, að málið á að ganga sinn gang í gegnum þingið. En það er til annar dómstóll og annað dómsstig fyrir þetta mál. Þjóðin á eftir að segja, hvað mikið heillaspor hún telur, að hér sé verið að stíga, og þangað til sá dómur hefur verið upp kveðinn. skal ég bíða öruggur um afdrif þessa máls. Ég skal þá víkja nokkrum orðum að þeim röksemdum, sem stuðningsmenn þessa frv. hafa reynt að koma fram með, en skal þar aðeins stikla á stóru. Hv. frsm. meiri hl. viðurkenndi í nál., að fyrir þessu frv. væri engin röksemd önnur en sú, að það ætti að vera til að jafna rétt þegnanna. Nú held ég, að ég hafi bæði í nál. og eins í ræðu minni í dag bent nægilega greinilega á, að jafnvel út frá því sjónarmiði, sem þeir telja, að þetta sé flutt, er engin trygging fyrir, að það megi verða til að jafna atkvæðamagn á bak við hvern kosinn þm. til Alþ. Við höfum bent á það með fullum rökum í nál. og ég í ræðu minni í dag, að þessar breyt. geta ekki orðið til að auki það misrétti, sem þeir telja, að nú sé. Þarf ekki að benda þar á annað en það, að nokkrir af flm. og stuðningsmönnum telja sig ekki vilja gera aðrar breyt. en þær að hafa hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum. Forsvarsmenn þessa máls hafa ekki reynt að mæla á móti því, að svo framarlega sem það er ekki víst, að sá flokkur, sem hefur fæsta kjósendur balt, við hvern þm., haldi eilíflega þessum kjördæmum, þá hlýtur þetta að verða til að auka misréttið, en ekki til að minnka það. hað hefur ekki verið reynt að hrekja þetta, og þetta er aðalbreyt., sem borin er fram. Það liggur í hlutarins eðli, að ef Alþfl. eða Sjálfstfl. gerðu sér nokkra von um að vinna meiri hl. í tvímenningskjördæmunum, þá er þetta spor frá því að jafna mismunandi tölu kjósenda á bak við hvern þm. Ég skora á stuðningsmenn frv. að hrekja þau rök, sem ég hér flyt. Hv. flm. segja, að það sé höfuðáhugamál þeirra að jafna rétt þegnanna með þessu máli, en það, sem þeir eru að gera, er að koma á því skipulagi, að þótt ekki sé nema 1/3 hluti eða enn þá minna, þá skuli hann hafa jafnan rétt og 2/3 hlutar. Þegar hv. þm. V.- Ísf. var að ræða um, hvernig kosningarnar hefðu farið í tvímenningskjördæmunum síðast, þá skildist mér hann telja þá niðurstöðu óbreytanlega í framtíðinni og að það væri með öllu vonlaust fyrir nokkurn flokk að etja kappi við Framsfl., þar sem hann hefði sigrað. Hann mun hafa reynsluna, og kann það að vera rétt. Við skulum þá líta á kosningarnar frá 1937. Hv. þm. segir, að í Rangárvallasýslu hafi Framsfl. fengið 940 atkv. og tvo þm., en hinir hafi fengið 900 atkv. og engan þm., í Eyjafirði hafi Framsfl. fengið 1600 atkv. og tvo menn kjörna. en hinir 2000 atkv. og engan þm. Þetta er ósatt. Hann má kalla þetta illyrði, ef hann vill, en ég segi, að þetta er ósatt, og skal sanna það. Þessi 900 atkvæði í Rangárvallasýslu sendu þingmann á þing sem uppbótarþingmann, Jón, Ólafsson, sem féll, en komst samt að á þessum 900 atkvæðum. Þessi 2000 atkv. í Eyjafirði, sem hann segir, að hafi engan þm. fengið, hafa 3 menn á þingi. Þeir féllu allir í Eyjafirði, Garðar Þorsteinsson, Erlendur Þorsteinsson og Stefán Stefánsson, en é veit ekki betur en þeir sitji allir á þingi. Og á hvaða atkv.? Hvað á svona málflutningur að þýða, þar sem við höfum mennina ljóslifandi fyrir augum okkar hér í þinginu, og einn þeirra situr nú við hliðina á hv. frsm. meiri hl.  Þá var hv. þm. að bera saman þingmannatöluna í Rvík og í Osló, sem, hefur 6 þm. Hann segir, að í Osló samsvari það, ef hún hefur 7 þm., en íbúatala 300 þús., þá hafi hún 1/20 af þm., og eftir því ætti Rvík að hafa 1/6 hlutann. Þetta er líka ósatt. Í Noregi eru stórþingsmennirnir 150, og 7 skilst mér, að sé ekki 1/20 hlutinn af því. Það getur hver maður reiknað, það þarf ekki þm. til þess, hvað þá mann, sem hefur verið forsrh. og bankastjóri. Hann segir, að þá eigi Rvík að hafa 8 þm. En hvað hefur hún marga þm. nú? Ekki nema 6? Ef hann vill halda því fram, þá er það líka ósatt. Við skulum athuga uppbótarsætin í Rvík. Reykjavik fékk síðast á þing 3 uppbótarþm., sem þar höfðu boðið sig fram, svo að þar er strax komin hærri tala en hv. þm. segir, að Rvík þurfi að fá, og þar að auki má fullyrða, að a.m.k. 4 hafi komizt á þing fyrir atkvæðamagn Reykjavíkur, svo að Rvík hefur nú raunverulega 10–14 þm., svo að það er tvöfalt við það, sem Osló hefur, þó að ekki sé farið að bæta þar tveimur við nú. Ég verð að segja það alveg afdráttarlaust, að mig undrar það, ef til er nokkurt réttlæti í heiminum, sem þarf slíkan málflutning. Ég hef aldrei vanizt því, að réttlætið þyrfti annað en að rétt sé sagt og rétt sé skýrt frá málum. Ég hef aldrei vanizt því, að þyrfti að grípa til stórkostlegra ósanninda frammi fyrir alþjóð manna og Alþ., ef verið væri að flytja rétt og satt mál. En einmitt slíkur málflutningur sannar ljóslega, hvers eðlis mál þetta er. Mig undrar ekkert, þótt þm. sé nú að biðja um orðið, væntanlega til, þess að snúa frá villu síns vegar og þeim málstað, sem hann hefur kosið sér. Þá reyndi hann að leita röksemda víðs vegar að, m.a. til guðfræði, því að guðfræðingur er hann upphaflega að menntun, og sagði, að einhvern tíma hefði verið uppi guðsmaður, sem sagt hefði, að allar sálir væru jafnréttháar. Hann vill gera sálirnar jafnréttháar með breyttri kjördæmaskipun og finnst vel fara á að líkja sér þá við guðsmanninn frá Nasareth. En sá guðsmaður deildi ekki um mál eins og kjördæmaskipun. „Mitt ríki er ekki af þessum heimi,“ sagði hann. Hann lét sér alveg á sama standa um frelsisbaráttu Gyðingaþjóðarinnar gegn Rómaveldi, neitaði að taka þátt í henni  Það skiptir miklu að skapa sem mest réttlæti í þjóðfélaginu. En það er glíma, sem okkur gengur illa við. Það er ekki búið að sanna mér, að rétt sé, að bóndi norður á Ströndum og embættismaður í Rvík hafi þá jafna aðstæðu til áhrifa á þjóðfélagsmál, ef jafnmörg atkvæði standa að baki hverjum þm. í Rvík og þar nyrðra. Ég fullyrði, að bankastjórinn (ÁÁ) hefur margfalt betri aðstöðu en bóndi í dreifbýli til áhrifa á landsmál. Og þessi samanburður gæti raunar átt við hvern menntaðan mann hér í Rvík. Þó að við tækjum þetta atriði réttlætisins út af fyrir sig, fullyrði ég, að hv. frsm. er ekki búinn að finna púðrið, þegar hann heldur, að það eitt sér réttlátt, að jafnt atkvæðamagn standi að baki hverjum þm. Ég er sannfærður um, að með því lagi mundi ríkja hið herfilegasta ranglæti um áhrifarétt manna á Alþ. Ég skal játa, að erfitt er að finna þar réttlæti, sem allir geta viðurkennt. Ef nú liggur svo lífið á að breyta kjördæmaskipuninni, að þess vegna þurfi á tímum sem nú að setja landið á annan endann í tvennum kosningum, er þá ekki nauðsyn að jafna þetta misrétti sem mest, þar sem það er augljóst? Er það ekki svo augljóst misrétti, að menn með enga sérstaka verðleika eiga nú milljónir, en aðrir jafnduglegir menn ekkert, að þetta verði að laga tafarlaust? Er það jafnrétti, að sumir menn hafa t.d. bankastjóralaun og eitthvað í ofanálag, en sumir verkamenn eða bændur fá 2–3 þús. á ári? Nei, eina misréttið, sem hv. þm. V.-Ísf. kemur nú auga á, er kjördæmaskipunin og ranglætið, sem Rvík verði að þola í öllum málum á þingi. Eins og ég hef minnzt á fyrr í umr., veit ég ekki betur en reykvískir kjósendur hafi fengið alveg eins mikið uppfyllt af óskum sínum og aðrir landsmenn og meira og varla verið neitað um neitt hér á Alþ. Allt landið kostir skólana, sem haldið er uppi hér til þess með framlagi dreifbýlisins, að reykvískir borgarar hafi öðrum landsmönnum betri aðstöðu til hvers konar menntunar. Og núna, þegar farið er þess á leit, hvort ekki megi rannsaka skilyrðin til þess að flytja menntaskólann í Skálholt, þangað, sem hann var margar aldir, þangað, sem skóli hefur lengstum staðið síðan fyrir 900 árum, þá standa fulltrúar Reykjavíkur upp, hver af öðrum, og láta eins og heimurinn muni forganga, ef Skálholt fái aftur skóla sinn. - Reykjavík þarf að hafa einokun á stúdentsmenntun. Þeir leyfa ekki einu sinni, að þetta skólamál sé athugað. Þar er jafnréttisbaráttu þessara manna rétt lýst. Að öðru leyti fá réttlætið og jöfnuðurinn að hvílast rótt. Jú, einu réttlætismáli þeirra Alþflm. var ég að gleyma, till. þeirra í dýrtíðarmálunum, þar sem þeir vilja festa verðlag á öllu, sem bændur framleiða, en hitt, sem þeirra umbjóðendur hafa að selja, á að fá að vera óbundið. Þannig mun réttlæti þeirra vera allt á eina bókina lært. Þá get ég ekki látið hjá líða að lýsa undrun minni yfir því, að hv. frsm. skyldi líkja saman árinu 1933 og árinu, sem er að liða. Þó er það ekkert nema eðlileg afleiðing þess ábyrgðarleysis, sem aðstandendur þessarar stjskrbreyt. eru áður búnir að sýna. Nú er eins og þeim finnist allt mega reka á reiðanum, þótt vitað sé, að landið er hernumið. Menn segja e.t.v., að við sitjum hér í skjóli hinna ágætu „verndara“ okkar. En reyndin er, að við höfum orðið að verjast þessum „verndurum“ og eigum eftir að verjast þeim. Hver er hagur okkar orðinn í raun og veru, þegar atvinnuvegirnir eru víða að hrynja, af því að vinnuaflið leitar annað? Ég efast um, að nokkur hernumin þjóð í víðri veröld eigi framtíð sína og sjálfstæði í meiri hættu en við, þó að hv. frsm. segði annað. Það þýðir ekki að ætla sér að telja þjóðinni trú um, að landið sé ekki hertekið, af því að við urðum að samþykkja komu Bandaríkjamanna hingað. Engin þjóð í heimi býr nú við tiltölulega jafnfjölmennt erlent setulið og við, og framtíðin ein veit, hvort það verður okkur ekki ofurefli. meðan geta menn verið að rifast og setja allt í háaloft út af kjördæmaskipun. Ég er ekki viss um, hve þakklát þjóðin verður fyrir það, þegar stundir liða og afleiðingarnar fara að sjást. Hv. frsm. vildi gefa mér góð ráð. Ég vildi segja honum, að ráð hans í stjórnmálum hafa fáum gefizt vel. Það var ráðlegging hans, að við framsóknarmenn skyldum skrúfa niður í sjálfum okkur, því að þá færi allt fram með friði og spekt. Ég segi honum, að jafnvel þó að við þm. flokksins þegðum og brygðumst skyldu okkar, mundu einhverjir aðrir snúast til varnar og þjóðin öll rísa upp til mótmæla. Það er ágætt fyrir árásarmanninn að segja: „Hafðu þig bara hægan, meðan ég geng frá þér.“ - Þetta er ekki boðsskapur manssonarins frá Nasareth, þótt borinn sé fram undir réttlætisyfirskini. Þetta er bara aðferð bófans. Hv. frsm. o.fl. er tíðrætt um, að þeir séu að afnema sérréttindi, sem Framsfl. hafi haft. Ég er víst ekki læs á stjskr., því að ég sé þar ekkert un sérréttindi neins sérstaks stjórnmálaflokks, og þar er enginn Framsfl. nefndur. Allir flokkar eru jafnréttháir í hvaða kjördæmi, sem er. Ef tilteknir stjórnmálaflokkar eru útilokaðir frá að vinna kjördæmi dreifbýlisins, er þeim það sjálfum að kenna. Þeir hafa vanrækt málefni þeirra og því ekki náð þar vinsældum. Ef þeir eru búnir að gefa upp von sína um sigur þar, en telja Framsfl. meiri hl. vísan í kjördæmunum, er það þeim flokki mikil traustsyfirlýsing, en kemur engum sérréttindum við. Stundum orða menn þetta svo, að það sé ekki Framsfl., heldur sveitakjördæmin, sem hafi of mikinn rétt. En hv. flm. frv. bæta því við í ákafa, að sín hugsun sé alls ekki að rýra rétt sveitanna í neinu. - Ég er svo fáfróður, að ég skil þetta ekki. Tilætlunin er að auka rétt margmennisins í Rvík og víðar á kostnað dreifbýlisins. Þetta ar ekki unnt að gera nema á kostnað þess. Hitt er blekking. Þó að þetta réttlæti kynni að láta vel í eyrum einhverra skrælingja, þýðir ekki svona málflutningur við gáfaða þjóð eins og Íslendinga. Þá sagði hv. frsm., að hann hefði þegar 1933 viljað varðveita sem mest af því gamla í kjördæmaskipuninni. Ég hef bent á það áður, hversu vel hefur gefizt að setja nýja bót á gamalt fat. Ég held, að allir hugsandi menn séu sannfærðir um það nú, að sú bót, sem á var sett með uppbótarþingsætunum 1933, hafi reynzt illa, ekki bætt vinnubrögð Alþ. né pólitíska heilbrigði yfirleitt. Það er misvitur maður, sem hrósar sér af að hafa „varðveitt hið gamla“ á þann hátt. Ég skal minnast ofurlítið á ræður annarra stuðningsmanna þessa frv. Hv. 5. þm. Reykv. (SK) vildi halda því fram, að það væri mest að kenna Framsfl., að stjórnarsamvinnan hefði brugðizt. Það má segja alla hluti. En ég held enginn sé búinn að gleyma því, að flokkur haus sjálfs samþ. aðeins með herkjubrögðum, með 9:8 atkv., að ganga í stjórnarsamvinnuna 1939. Það reyndist síðan svo, að sá hluti Sjálfstfl., sem á móti hafði verið, leit áfram á sig sem stjórnarandstæðinga. Í blöðum og hvarvetna rangfærðu þeir og rægðu stjórnarsamvinnuna. Það er einnig kunnugt, hvernig þessi flokkur þm. brást því algerlega s.l. sumar að halda uppi samþykktinni um kosningafrestunina, þegar von var um, að Sjálfstfl. gæti unnið þingsæti í Norður-Ísafjarðarsýslu. Hefði verið látið undan kröfu um kosningar þar, var úti um það vopnahlé, sem samþykkt hafði verið með kosningafrestuninni. Þingmenn hefðu þá sagt af sér hver af öðrum og kosningar orðið að fara fram almennt. Þá heimtuðu þessir menn úr Sjálfstfl. Stefán Jóh. Stefánsson burt úr samsteypustjórninni og sögðu, að þm.- Alþfl. væru gerviþingmenn. Hvernig er hægt að halda uppi stjórnarsamvinnu, ef ekki er sýndur meiri drengskapur en þetta? Það, sem stjórnarsamvinnan hefur strandað á, er fyrst og fremst drengskaparleysi þeirra manna, sem gengu í þá samvinnu, þótt þeir raunar væru á móti henni, og slepptu engu tækifæri síðan til að spilla henni. Þeir voru ekki menn til að standa við áform sín og gefin loforð. Það þarf að vera hægt að treysta drengskap og loforðum manna í stjórnarsamvinnu, - tilgangslaust annars. Sá flokkur, sem á aðalsökina á því, hvernig komið er, ætlar nú að mynda stjórn upplausnarinnar, stjórn, sem eiginlega enginn flokkur vill styðja og bera ábyrgð á. Þetta ætti hv. þm. að íhuga og leggja á minnið, áður en hann fer næst að kenna Framsfl. um að hafa rofið stjórnarsamvinnuna. Hinar almennu eldhúsumr. um Framsfl. ætla ég ekki að fást mikið um. En það vildi ég segja um hv. 5. þm. Reykv. (SK), að ég viðurkenni, að hann er einn af hreinskilnustu mönnum flokks síns. Í ræðu sinni var hann ekki með sama yfirklórið og hv. frsm. (ÁÁ) um réttlætið og hófsemdina, heldur játaði hann hispurslaust, að tilgangur frv. væri fyrst og fremst að leggja Framsfl. niður við sláturtrogið, ná úr honum gorgeirnum. Það er alltaf drengilegt að þora að kannast við það, sem maður meinar, og það gerði þessi þm. nú eins og oft endranær. Hann lýsti yfir því, að þessi breyt. á kjördæmaskipun væri aðeins spor í áttina, síðan mundu rísa nýjar kröfur, og því næst yrði gerð ný breyt. á kjördæmaskipun, sem gengi lengra. Það er einn af stjskrnm., sem lýsir yfir þessu, meðan flm. frv. þora ekki við það að kannast opinberlega. Slíkum mönnum er hægt að treysta vegna hreinskilni þeirra, og skal þess minnzt um leið og ég víti það drengskaparleysi margra flokksmanna hans, sem varð til þess, að stjórnarsamvinnan rofnaði. Þá skal ég að lokum víkja örfáum orðum að hv. 4. þm. Reykv. (EOl), þó að ég hafi þar litlu að svara, því að hv. þm. Barð. hefur þegar gert það nægilega. Ræða hans var öll byggð á kvörtunum út af því, að viss kjördæmi úti um landið ættu málsvara á þingi, sem vildu koma fram umbótum, vegum og símum o.s.frv. Hann sagði, ef ég man rétt, að kjördæmakosnu þm. væru bundnir á sinn bás og þeir væru að koma með alls konar mál til umbóta fyrir kjördæmin, og ef einhver maður kæmi með till. um veg, þá kæmu menn úr öðrum kjördæmum og vildu líka fá veg hjá sér, og eins færi, ef fram væru bornar till. um ábyrgðir fyrir rafveitur. Þetta taldi hann aðalgallann á því, að þm. væru kjördæmakosnir, að skilningur væri á hverjum stað fyrir umbótum í héruðunum. Þennan hugsunarhátt get ég vel skilið hjá honum. Hann er sjálfsagt réttur frá hans sjónarmiði, en okkar sjónarmið eru gagnstæð og gerólík í þessu efni. Ég tel eðlilegast, að fulltrúar þjóðarinnar á Alþ. séu sem víðast að af landinu, þekki lífsskilyrðin og reyni að bæta þau á allan hátt, leggja vegi og síma, reisa rafveitur og byggja nýbýli, en um þetta talar hann eins og það sé mesta goðgá. Þarna eru gerólík sjónarmið. Þá vil ég spyrja hann: Hvar eiga þm. að vera búsettir, ef þeir mega ekki vera kosnir af héruðunum; þar sem þeir hafa kunnugleika? Ég veit, hvar hann vill, að þeir séu búsettir. Í Rússlandi fyrst og fremst til þess að gæta hagsmuna ráðstjórnarríkjanna, eins og hann og hans blað gerir. Þess vegna er það, að hann styður að upplausn þjóðar sinnar á þessum hættutímum, að hann heldur, að það muni koma Rússum að gagni. Þess vegna viti hann, að allur okkar vinnukraftar fari til landvarna fyrir Stalin og hans hjálparheri, sem hér sitji í landinu, en hitt geri minna, þótt atvinnulíf okkar fari í rústir. Ég er viss um, að hann vildi óska, að allir þm. sæktu umboð sitt til Moskva, þangað sem hann sækir sína línu. Ég get sagt, eins og einn mikill maður sagði út af deilu, þegar hann vildi ekki ræða við andstæðing sinn: „Þér eruð af öðrum anda en vér.“ Við erum ekki af sama anda. Lífsskoðun okkar og sjónarmið eru svo gerólík. Ég álít, að það eigi fyrst og fremst að hugsa um hinar ýmsu byggðir landsins og það fólk, sem þar býr, en stórþjóðirnar eigi að hugsa um sinn hag, og þeim er fullkomlega trúandi til að gera það. Og ef við hér úti á hjara veraldar hugsum ekki fyrst og fremst um okkar land, þá gera aðrir það ekki. Þá var hv. þm. mjög gramur út af því, að við framsóknarmenn hefðum brugðizt stefnu okkar í þýðingarmiklum málum með samstarfi okkar við auðvaldið, við Kveldúlf. Mér liggur við að segja eins og mörgum kemur til hugar: „Hvað heyri ég?“ Til hvers er hann sjálfur að stofna hér? Hann er að stofna til þess, að Kveldúlfsfjölskyldan geti einráð stofnað ríkisstj. hér á Íslandi, eins og hann segir oft, í fyrsta sinni í sögu þessa lands, þannig að hún geti orðið einráð. Mig undrar ekki, þó að hæstv. atvmrh. sé brosleitur yfir að vera búinn að vinna slíkan sigur yfir honum, enda sé ég, að hann er mjög brosleitur, sem mig furðar ekki. Það má segja um hann og hans fyrirtæki, að „víða koma Hallgerði bitlingar“, þegar hann ofan á allan stríðsgróðann hefur nú fengið forustumenn kommúnista til að gerast sínir stuðningsmenn og þjónar. En út af því, sem hann annars lét sér um munn fara, þegar hann var að deila á Framsfl..og sagði, að hann vildi fyrst og fremst níðast á öllum verkamönnum og þeim, sem verst eru settir, þá vil ég segja, að ómerk séu ómaga orð. Nú veit ég, að hann vill telja sig í þeim flokki, sem hann telur, að sérstaklega hafi verið ráðizt á, en ég veit ekki betur en þegar hann var fluttur af landi burt, þá reyndi sú stj., sem þá sat, og Alþ. að gera allt, sem í mannlegu valdi stóð, til að bæta fyrir það. Ég álít ósæmilegt af honum að koma með slíkar almennar ásakanir á stj. og menn, sem honum er persónulega kunnugt um, að létu sér annt um, að hlutur hans yrði sem beztur. Og enginn veit betur en hann persónulega, að hann hefur ofmælt með slíkum gífuryrðum. Hann segir, að ekki sé verið að rýra rétt sveitakjördæmanna. Það sé mesti misskilningur. Það sé aðeins verið að taka af Framsfl. En er þá ekki fyrst og fremst verið að rýra áhrifavald þeirra kjördæma, sem treysta forustu Framsfl. bezt? Hann segir, að sveitamenn geti haft sinn rétt, ef þeir vilji vinna með verkalýðnum og bæjarbúum. Þetta er nákvæmlega sama röksemdafærslan og hjá Sjálfstfl.. þegar hann er að mynda verkalýðsfélög í bæjunum eins og Óðin hér í Rvík. Þeir segja: „Við viljum lána ykkur hafa öll ykkar réttindi, ef þið viljið vinna með atvinnurekendunum og fara að þeirra vilja.“ Og það hafa margir blekkzt á þessu. Það sama er nú sagt við fólkið í dreifbýlinu: „Þið skuluð fá að halda ykkar rétti, þið skuluð fá að kjósa ykkar þm., og við skulum vera góðir við ykkur, ef þið viljið hlíta okkar ráðum og láta þéttbýlið ráða: Ég ætla að segja honum og öðrum fylgismönnum þessa frv., að bændur þessa lands vilja eiga sinn rétt einir, en hvorki eiga hann undir vilja eða óvilja hv. 4. þm. Reykv. eða annarra. Þeir vilja vera sjálfráðir, en ekki neitt undirfélag eins og Óðinn undir öðrum stjórnmálasamtökum. Þeir vilja vera sjálfráðir með simi flokk, sitt starf og sín samtök, en ekki vera nein undirdeild annarra. Íslenzkir bændur hafa aldrei lært og munu aldrei læra að ganga undir neitt jarðarmen hjá þessum hv. þm. eða neinum af hans fylgifiskum.

* Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. síðasti ræðumaður stóð í þeirri meiningu, að ég hefði verið að vitna til meistarans frá Nazareth. Ég gerði það aldrei í minni ræðu, en ég sagði, að viss guðsmaður, og þar átti ég við guðsmanninn frá Breiðabólsstað, hefði sagt, að mannssálirnar væru allar jafnar. Ég átti líka við það, að slík skoðun í trúmálum og kirkjumálum hlyti að hafa áhrif á framkomu manna í stjórnmálum, en hv. þm. svarar þessu með því að segja: „Mitt ríki er ekki af þessum heimi!“ Við skulum láta hann um það, að hann hafi sinn kristindóm í einu hólfi og pólitíkina í öðru, og vatnsþétt sé á milli. En ég hef í minni framsöguræðu gert grein fyrir þessu, að þarna gæti verið eitthvert samband á milli og eitthvað af lýðræðisþroska Norðurálfuþjóðanna sé til orðið fyrir áhrif kristindómsins. Sumir vilja blanda þessu saman og láta það móta þessa tilveru, sem við lifum í, og þess vegna eru til þroskaðar lýræðisþjóðir, þó að hér sé verið að reyna að spyrna fótum við, þegar verið er að reyna að stíga spor í rétta átt. Hv. þm. talaði um, að það væri óskaplega ranglátt í tvímenningskjördæmunum, að kjósenda skyldi hafa jafnan rétt á móti 2/3 í sama kjördæmi. Þarna heldur hv. þm., að þessi kjördæmi séu heild út af fyrir sig, alveg eins og kristindómurinn átti að vera í vatnsheldu hólfi og pólitíkin í öðrum brúsa við hliðina á honum. Ef í kjördæmi eins og t.d. Rangárvallasýslu væri verið að kjósa í sýslun.; væri nokkuð til í þessu. En þegar kosið er um allt land, hvaða réttlæti er þá í, að 1/3 hafi jafnmikinn rétt og hans krafa fyrir hönd tvímenningskjördæmanna á eingöngu við, þegar hvert kjördæmi er skilið frá öllum öðrum, og hans kröfur vera honum sjálfum áþægilegastar, þegar talað er um landspólitíkina og kosningar til Alþ., því að þar fellur hann á eigin röksemdum.

Hvernig?

Hv. þm. vildi gera mig hlægilegan, af því að ég sagði, að Osló hefði 1/20 af stórþingsmönnunum norsku. Til þess að hrekja þetta upplýsir hann, að Osló hafi 7 þm., en stórþingsmennirnir séu 150. Menn brostu við, án þess að hann birti þennan útreikning. Ef hann vill birta sinn útreikning, skal ég birta minn, sem er þannig, að 7 sé um það bil 1/20 af 150.

Er það 1/20?

Nei, það er 1 á móti 213/7, en þegar maður tekur svona samanburðartölur, þá reynir maður að hafa þær sem einfaldastar, og þessi munur, 13/7, er ekki meiri en það, sem skakkar í Rvík, sem hún ætti að fá fleiri en 8 þm., ef nákvæmlega væri reiknað, svo að þessi smáa ónákvæmni í tölum upphefur sjálfa sig, en hlutföllin voru rétt. En þá þóttist hv. þm. fyrst slá Filisteann, þegar hann fór að benda á uppbótarþm. fyrir tvímenningskjördæmin. Hv. þm. lagði höfuðáherzluna á það í fyrri ræðu sinni, að einmennings- og tvímenningskjördæmin, eða yfirleitt lögsagnarumdæmin ein, ættu að hafa rétt til að velja þm., og honum væri eingöngu spillt með því að hafa uppbótarsætin. Í síðari ræðu sinni kom hann inn á sömu braut. Þá fór hann að tala um að setja nýja bót á gamalt fat, sem gæfist aldrei vel. Þetta var röksemd á móti því að hafa uppbótarsæti. Ég vil segja, að hann hugsar sér réttlætið þannig, að helmingur kjósenda í tvímenningskjördæmunum hafi engan þm., en hinn helmingurinn hafi þá alla. Þannig hugsar hann sér réttlætið, og í þessu efni getur hann ekki farið að skjóta uppbótarþingsætunum sem skildi fyrir sig til að réttlæta sinn málstað, þegar hann er að sýna fram á, að höfuðallar kosningafyrirkomulágsins séu uppbótarþingsætin. En svona fer það. Til þess að verja málstað, sem er ekki betri en þetta, verður að skjóta sér niður í jörðina og koma upp að baki manna. En við skulum samt gefa honum það efir, að hann fái að reikna með uppbótarþm. í tvímenningskjördæmunum. Svo kemur hann að Rvík. Þá fyrst sannfærist hann um að hún hafi fengið allt, sem hún eigi skilið. Þá áætlar hann sér að bæta þar við þessum 11 þingsætum til að bæta allt misréttið, sem var á landinu, og þó er vitað, að við síðustu kosningar hefði ekki þurft 11, heldur 38 þingsæti til þess að jafna mismuninn.

Það er ekki rétt.

Nei, 28.

Það munar nú ekki svo miklu.

Það munar varla eins miklu g þegar hv. 1. þm. Rang. vill reikna með sömu uppbótarþingsætunum hvað eftir annað. Mér finnst að hv. þm. jafnist þar á við Hitler og hans fylgismenn, þegar þeir eru að segja, að þeir séu búnir að sökkva enska flotanum þrisvar sinnum. Þá segir hann, að þeir, sem séu að heimta þennan jafna þegnrétt manna, ættu að snúa sér að öðru, að jafna kjörin meðal þegna þjóðfélagsins. Einn sé milljónamæringur, annar bankastjóri, sá þriðji í mjólkursölunefnd og ýmislegt fleira, og svo séu bændur og verkamenn, sem hafi úr litlu að spila. Þarna sé verkefnið. Hvað séu menn að tala um að jafna atkvæðisréttinu, þegar svona verkefni liggi fyrir höndum. Ég hélt, að þessum lærða þm. ætti að skiljast, að fyrsta skrefið í allri slíkri baráttu er að heimta mannréttindin, bæði þar, sem þarf að jafna þennan og annan mismun. Í pólitík hefur það verið algild regla og í trúarbrögðunum að leita fyrst guðsríkis, og svo muni allt hitt gefast þeim. Hv. þm. kvartar geysilega yfir þeim yfirgangi þingsins, að það skyldi fella till. um að flytja menntaskólann frá Reykjavík og austur að Skálholti. Svona getur yfirgangurinn orðið, að Rvík, sem hefur 40 hús. íbúa, skuli vera á móti því að afhenda þennan litla menntaskóla og láta hann fara austur að Skálholti. Ekki er furða, þó að svona sveitaþm. kvarti, þegar yfirgangurinn er kominn á þetta stig. Það ætti að vera ljóst, að bæ eins og Rvík er ómögulegt að vera án menntaskóla. Þeir, sem vilja vera í sveit eða hvar sem er, eiga að hafa vit á að biðja um nýjan skóla, en ekki að taka af þeim, sem of lítið hefur í þessum mikla mannfjölda. Hann leggur mikla áherzlu á. hvað góða aðstöðu Reykjavík hafi til að hafa áhrif á öll mál og bæta betur kjör sín en þeir, sem séu annars staðar. Ég vil segja, að meðan ég hef setið á þingi, hefur mér fundizt bera minnst á heimtufrekju Reykjavíkurþm. Ég hef stundum verið undrandi yfir, hvað Rvík hefur notið lítilla hlunninda hjá þinginu. Ég vil segja, að þetta er ekki áhættulaust, ekki aðeins fyrir Rvík, heldur fyrir alla þjóðina, því að hún á talsvert undir því, hvernig æskulýð þessa bæjar vegnar. Það er ekki nóg að rífast yfir skrílnum í Rvík og neita honum svo um framgang nauðsynjamála.

Hvaða mál eru það?

Rvík hefur þráfaldlega verið neitað um allt, sem hún hefur beðið um. Í fyrra báru nokkrir þm. fram till. um að stofna hér húsmæðraskóla 10–20 árum seinna en aðrir hafa fengið þá, og það kostaði mestu erfiðleika að koma þessu í gegnum þingið, vegna þess að Rvík mátti ekki í þessu litla atriði njóta neins jafnréttis við aðra staði á landinu.

Ég held, að þetta hafi verið samþ. með shlj. atkv.

Ég þekki ekki hér á, þingi þessa gífurlegu ágengni af hálfu Reykjavíkur. Ég hygg, að það ráði miklu, hvernig þm. eru og fyrir hverja staði, og það á ekki alltaf að hafa Rvík afskipta og bera henni svo á brýn heimtufrekju, þegar hún hefur sjaldan sýnt hana. Þá segir hann, að Alþfl. hafi alltaf viljað stöðva verð á afurðum bænda, en viljað hafa allt frjálst fyrir sig og sína menn. Ég er þessu ekki svo kunnugur, en ég man, að einu sinni, þegar ég var ekki í stj., var. því haldið fram, að ómögulegt væri að skapa hæfilegt verð fyrir afurðir bænda nema í samstarfi við Alþfl. Það var svo áríðandi, að það urðu að fara fram stjórnarskipti út af því. Mér er kunnugt um. að síðan hefur Alþfl. litið á réttindi bænda í sambandi við afurðaverð a.m.k. í eins ríkum mæli og Framsfl. hefur litið á nauðsyn verkamanna. Til dæmis um það, hvernig þessi hv. þm. svarar, vil ég benda á, að hann segir, að ég hafi viljað líkja saman þessum. tímum, sem nú eru, og árinu 1933, og þetta sýni bezt ábyrgðarleysi. mitt. Ég skal endurtaka það, sem ég sagði. Ég sagði, að þegar kjördæmabreyt. var til umr. árið 1933, hafi sumir hans flokksmanna haldið sömu ræðurnar um, hvað tímarnir væru erfiðir, og svona mál væru ekki til að bera fram, þegar þjóðin berðist fyrir lífi sínu. Þetta sagði ég, en var alls ekki að bera saman þessi tvö ár. Ég hneykslast á því, að menn skuli nota slíkar röksemdir, þegar ástandið er betra hér en sennilega hjá nokkurri annarri smáþjóð, þar sem við eigum sjálfstæði okkar undir því stórveldi komið, sem líklegast er til þess að vernda og virða rétt okkar. Þetta er afstaða, sem margar aðrar þjóðir mundu öfunda okkur af. En þrátt fyrir þetta erum við í mikilli hættu, og það geta komið loftárásir og ýmsar aðrar hörmungar, sem við sjáum nú ekki fyrirfram eða ráðum ekki við. Við vitum ekki, hver áhrif slíkt hefur á samgöngurnar, og það er ekki nóg, að Framsfl. hafi báða þm. í tvímennigskjördæmunum, til þess að samgöngur stöðvist ekki.

Það er nóg, að hann hafi annan, til þess að hægt sé að afstýra þessu.

Ég held, að hvorugt nægi. Hv. frsm. minni hl. gefur hér það ráð, að til þess að bægja frá okkur hættunum sé. engin leið betri en að fella frv. það, sem hér liggur fyrir. Ég hef ekki heyrt hann nefna aðra leið í þessu sambandi. Hv. þm. sagðist boða frið með stefnu Framsfl. í þessum málum og vildi ekki viðurkenna, að hann hefði notað illyrði í garð andstæðinga sinna, en rétt á eftir kallaði hann frv. gerræði og blygðunarlausan verzlunarsamning milli flokka. Sá ófriður, sem ríkir í þessu máli, h,onum er eingöngu haldið uppi af hv. frsm. minni hl., og það hafa ekki aðrir til hans stofnað. Ég skil ekki, hvers vegna hann er að halda uppi þessum ófriði, þar sem því er lýst yfir í niðurstöðu minni hl., að Framsfl. hafi engra hagsmuna að gæta í þessu sambandi. En meiri hl. telur, að Framsfl. hafi mikilla sérréttinda að gæta og að nú standi flokkarnir mjög misjafnt að vígi. Þetta álitum við, að hægt sé að lagfæra með því að gera á kjördæmaskipuninni nokkrar breyt., sem nú liggja fyrir þinginu.

*Steingrímur Steinþórsson: Þeir, sem aðallega hafa leitt saman hesta sína hér, eru hv. frsm. minni hl. og hv. frsm. meiri hl., og ég vil ekki blanda mér inn í það einvígi, sem þar hefur átt sér stað, hvað helzt af því, að fulltrúi Framsfl. hefur fyllilega svarað fyrir sig og þarf engrar hjálpar við. Þegar um svo stórt mál er að ræða, virðist mér ekki undarlegt, þó að margir hv. þm. létu til sín heyra um það. En það undrar mig, hversu fáir hafa tekið hér til máls úr þeim flokkum, sem fylgja þessu stjskrfrv. Ég get ekki skilið það öðruvísi en vond samvizka þeirra, sem að frv. standa, geri það að verkum, að þeir kinoki sér við að mæla með frv. Mér var kennt, þegar ég var ungur, að virða stjskr. ríkisins, og mér var síðar kennt í skóla, að væru breytingar gerðar á stjskr. eins ríkis, þyrfti að gera það með svo mikilli vandvirkni og undirbúningi sem hæfði stjórnskipunarl. landsins, sem þingmenn vinna eið að. Mér var kennt að líta á stjskr. ríkisins svipuðum augum og trúfræðingar kenna okkur að líta á hin 10 boðorð, sem trúfræðin byggist á. Þannig hefur mér verið kennt, og þannig hefur stjskr. verið í minni meðvitund. Hvernig er svo undirbúningurinn að þessu frv.? Það er vitað, að allt frá 1931 hafa verið bornar fram kröfur af Sjálfstfl. og Alþfl. um gagngerðar breyt. á kjördæmaskipuninni. Það mun hafa verið krafa Alþfl. fyrir kosningarnar 1931, að landið yrði gert að einu kjördæmi, og sennilega hefur Sjálfstfl. þá viljað hafa nokkuð stór kjördæmi með hlutfallskosningum. En sá lærdómur, sem flokkar þessir fengu af kosningunum 1931, gerði það að verkum, að þeir sáu sér þann kost vænstan að hverfa frá þessari leið í bráðina. Þess vegna undrar mig ekkert á því, að hv. frsm. meiri hl. tali um seigluna í gömlu kjördæmaskipuninni. Þær kosningar sýndu, hvað þjóðin var mótfallin þessum till. Alþfl. og Sjálfstfl. Þá gat hvorugum þessara flokka dottið það snjallræði í hug að hafa hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum, sennilega af því að þá munu æðimörg þingsæti tvímenningskjördæmunum hafa tilheyrt Sjálfstfl. Sú breyt., sem þá var gerð á kjördæmaskipuninni, með því að taka upp uppbótarþingsæti og jafna þannig milli flokka, hún átti að hindra það, að farið yrði að hrófla við hinni fornu kjördæmaskipun. Nú hefur Alþfl. verið í stjórn með Framsfl. frá 1934, og hann hefur aldrei hreyft þessu mikla máli, og hann hefur getað setið í stjórn allan þennan tíma með flokki, sem hindrar, að „allt lýðræði og þingræði geti ríkt í landinu“, eftir því sem hv. frsm. meiri hl. komst að orði. Það má vera merkileg réttlætiskennd hjá Alþfl. að geta unað við slíka rangsleitni, sem hann telur, að átt hafi sér stað í þessum efnum. Þetta stjskrfrv. hefur ekki fengið nokkurn undirbúning, og till. er kastað fram, án þess að Alþfl. detti í hug, að þær fái afgreiðslu á þinginu. Alþfl. og Sjálfstfl. hafa ögrað hvor öðrum í þessum málum með því að gera breyt. á kjördæmaskipuninni. S.l. haust kom Sjálfstfl. með till., sem gengu svo nærri till. Alþfl., að það hlaut að eyðileggja hann í augum flokksmanna sinna. Til þess að borga í sömu mynt kemur Alþfl. með till., sem eiga að vera svo nærri því, sem Sjálfstfl. berst fyrir, að hann getur ekki annað gert en ganga að till. Alþfl. um breyt. á kjördæmaskipuninni. Svo auðvirðilegur er undirbúningurinn að frv. og tilgangurinn með samþ. þess. Meira ábyrgðarleysi, þegar um er að ræða breyt. á stjskr. ríkisins, er ekki hægt að hugsa sér. Það liggur í augum uppi, að Sjálfstfl. er ginnkeyptur fyrir því að fá teknar upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum nú, af því að hann er annars vonlaus um að vinna þar nokkurt sæti. Ef hann hefði nokkra von um það, þá væri ástæðulaust að vera með þessar breyt. út af fyrir sig. Þetta er því viðurkenning á því, að flokkurinn hefur ekki möguleika til að rétta hlut sinn. Að þessu leyti getur Framsfl. vel unað við þá viðurkenningu, að hann muni njóta mests trausts í tvímenningskjördæmunum og Sjálfstfl. geti aðeins með því að nota brögð fengið þar nokkur sæti. Hv. frsm. meiri hl. hélt því. fram, að Framsfl. vildi engar breyt. gera og hann væri á móti öllum breyt. á kjördæmaskipuninni. Þetta er hið mesta öfugmæli. Framsfl. hefur borið fram þáltill. um, að mþn. endurskoði stjskr. og taki þetta mál líka til athugunar. Ég get sagt fyrir mitt leyti, að ég gæti fylgt nokkrum breyt. á kjördæmaskipuninni, t.d. að tvímenningskjördæmunum yrði skipt í einmenningskjördæmi, sem er að mörgu leyti eðlilegast. Framsfl. mundi án efa gangast inn á slíka breyt., hvenær sem hún væri gerð, þó að hann hins vegar álíti, að frv. þetta sé svo ómerkilegt og fljótfærnislegt, að alls ekki sé sæmandi að afgreiða það sem lög. Þess vegna tel ég mjög hæpið að bera fram brtt. við það, og þyrfti að gerbreyta því, ef frv. ætti að hæfa stjskr. ríkisins. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að þessar breyt. væru fram bornar til þess að varðveita gömlu kjördæmin. Mér þykir hinum gömlu samherjum úr stjskrn., hv. 5. þm. Reykv. og honum, bera hér svo mjög í milli um þetta atriði. Það er alveg nýtt viðhorf hjá Alþfl,, ef hann fer að hafa áhuga fyrir að varðveita gömlu kjördæmin, og það er algerlega í mótsögn við hans fyrri stefnu, sem var í þá átt, að landið yrði eitt kjördæmi. Ég tek ummæli hv. frsm. meiri hl. svo, að hann sé ekki eins hreinskilinn og hv. 5. þm. Reykv. og hafi af þeim sökum ekki skýrt málið frá sjónarmiðum síns flokks. Hv. 5. þm. Reykv. skýrði málið í samræmi við yfirlýstan vilja hans flokks, en hv. frsm. meiri hl. hafði sennilega ekkert umboð frá Alþfl. til að lýsa yfir því hér á Alþ., að hann vildi vernda gömlu kjördæmin, en sé svo. er mjög skipt um frá því, sem áður var. Nú er ár liðið fá þeim merkilega þingfundi, þegar rætt var um frestun almennra þingkosninga. Ég ætla hér ekki að rifja það upp, enda fór mest af þeim umr. fram fyrir luktum dyrum. En það virðist margt hafa breytzt síðan og ekkert eins mikið og skoðanir ýmissa hv. þm. Ég minnist þess, að hæstv. fyrrv. félmrh. (StJSt) lýsti með mjög fjálglegum orðum, hvað væri hlutverk Alþ., meðan kosningafrestunin stæði yfir. Hann lýsti yfir því, að á meðan friðsamleg kjördæmaskipun kann að standa, sýndist rétt að gera engar stórar breyt. í íslenzkri löggjöf, ef hægt væri að komast hjá því, vegna þess ástands, sem nú ríkir. Þetta er formaður Alþfl., og nú vildi ég spyrja hv. þm. V.-Ísf., hvort hann vilji ómerkja þessi ummæli og telja þau markleysu eina. Ég man líka, að fulltrúar Sjálfstfl. létu orð falla á svipaðan hátt, og ég vil einnig beina þeim urðum til þeirra, hvort þeir telja þau ummæli sín ómagaorð ein, eða hvort þeir telji breyt. á stjskr. landsins lítilfjörlegt mál. Annaðhvort hafa þeir mælt af óheilindum í fyrra eða þeir ætla ð standa við það, sem þeir þá sögðu, og knýja ekki fram mál eins og þetta. Allir þm. viðurkenna með sjálfum sér, að eina rétta afgreiðslan í þessu máli er að samþ. till. Framsfl. um skipun mþn. í því. Þeir vita vel, að allt annað er til minnkunar og getur ekki orðið öðruvísi en Alþ. til stórskammar. Ég verð að segja, að þó að ég hafi aldrei talið mig með þeim postulum, sem hæst gala um sjálfstæðísmálið og sambandsslitin, þá lít ég svo á, að það sé óviðunandi og vansæmandi fyrir Alþ. að afgreiða þau mál nú, eins og afstaða okkar er til Danmerkur. Mig undrar það, að menn, sem hafa talið sig standa framarlega í sjálfstæðisbaráttunni undanfarið, skuli geta gert svo lítið úr sér að ætla að afgreiða breyt. á stjórnskipunarl. landsins án þess að taka þetta til meðferðar. Það er hinn dæmalausi undirbúningur að þessu frv., sem gerir það að verkum, að það hlýtur að verða vansæmandi fyrir Alþ. að afgr. frv. Ég veit, að ekki þýðir að tala mikið um þetta, því að örlög málsins eru þegar ráðin. Hitt er annað mál, að það er eðlilegt, þó að mikið sé um það talað, og ég vænti þess, að fleiri taki til máls af þeim, sem að frv. standa, til þess að lýsa afstöðu sinni til þess. Ég hefði t.d. óskað mjög eftir því, að hæstv. ráðh. Sjálfstfl., sem raunar eiga að mynda nýja stjórn vegna þessa máls, létu eitthvað til sín heyra við þessa umr. Mér skildist það á ræðu hæstv. fjmrh., að hann teldi, að frv. ætti ekki að ná fram að ganga á þessu þingi. Undirbúningurinn væri þannig, að ekki ætti að afgreiða málið, eins og sakir stæðu. Ég hefði álítið það vel til fallið, að hæstv. fjmrh. léti þingið vita, hvort hann hefði skipt um skoðun, frá því að 1. umr. fór fram, og hvort hann ætli að greiða atkv. móti frv. og með hinni rökstuddu dagskrá Framsfl. Mér mundi finnast hið síðarnefnda vera rökrétt afleiðing af þeirri afstöðu til málsins, sem hæstv. ráðh. lýsti yfir við 1. umr. Ég gat ekki látið hjá líða að láta mínar skoðanir koma fram í þessu efni, þó einkum um undirbúning málsins og afstöðu þingsins til að gera út um það nú.



Herra forseti! Það er afar gott, að menn tali af mikilli virðingu um stjskr. og álíti, að vanda beri mjög til allra breyt. á henni. Og nú tala þessir menn af miklum fjálgleik um, að það sé voðalegt að hugsa til þess að breyta kjördæmaskipuninni. En í fyrra, þegar þessir sömu menn voru að brjóta stjskr. með því að fresta kosningunum, þá var annað hljóð í strokknum. Hvað sögðu þeir þá? Ekki neitt. Það er sérstaklega óviðkunnanlegt að heyra þessa sömu menn, sem frestuðu kosningunum í fyrra, tala af miklum hita um, að ekki megi hreyfa við stjórnskipunarl. - Annars er miklu eðlilegra að fresta kosningum nú en í fyrra. Þessi rök þeirra eru alveg út í bláinn. Það er vitanlegt, af hverju þetta mál er tekið fyrir nú. Það er af því, að það er harðvítugt deilumál á milli flokka. Hins vegar er sjálft sjálfstæðismálið, framtíðarfyrirkomulag þjóðskipulagsins, ekki deilumál á milli flokka. Það er ekki kunnugt um neinn flokk, sem hefur þær skoðanir á því máli, að aðrir flokkar geti ekki sætt sig við. Í því máli geta verið misjafnar skoðanir milli manna, en ekki heilla flokka. Má því búast við, að hægt sé að afgreiða það mál deilu- og hávaðalaust. Ég ætla svo að víkja að hv. 1. þm. Rang. Hann reyndi ekki einu sinni að svara því með rökum, að kosningafrestun væri ólýðræðisleg. Hann reyndi ekki að afsanna, að nú væri mögulegt fyrir 1/4 hluta þjóðarinnar að ná meiri hl. á Alþ. Ég skal viðurkenna, að hættunni er ekki að fullu afstýrt enn þá, en í stað 5% þarf nú a.m.k. 35–40% af þjóðinni til þess að ná meiri hl. á Alþ. Réttur meiri hl. er því betur tryggður nú en áður . En það er vitanlegt, að þessu marki er ekki hægt að ná að fullu, nema annaðhvort með því að fjölga uppbótarþingsætum, en flestum er nú illa við þau, eða ganga á einmennings- og tvímenningskjördæmin. Það eru auðvitað fleiri breyt., sem rétt væri að gera í sambandi við kjördæmaskipunina, en það er bara svo erfitt að koma fram slíkum breyt. hér í þinginu. Vald einmennings- og tvímenningskjördæmanna er svo mikið. Það er skiljanlegt, að menn, eins og hv. 1. þm. Rang., telji það ógurlegt, ef gengið er á rétt þessara kjördæma. Menn eins og hann, sem lýsa yfir því, að ef allir í landinu hefðu jafnan atkvæðisrétt, ríkti hið herfilegasta ranglæti í þjóðfélaginu. En má ég nú spyrja: Hvar er þetta úrval, sem á að hafa þessi forréttindi? Hvaða hugsunarháttur stendur á bak við þetta? Á að ala hér upp í landinu einhvern pólitískan „raca“? Hvaða hugmyndir eru þetta eiginlega? Þessi hv. þm. minntist líka á það, að það væri nær að jafna réttinn til lífsþægindanna heldur en að jafna kosningaréttinn. En hvernig stendur þá á því, að hann hefur aldrei flutt neina till. í þá átt? Hvernig stendur þá á því, að hann og hans flokkur hafa gert allra flokka mest að því að auka efnamismun stéttanna í þjóðfélaginu? Svo þegar verkalýðurinn vill fá jafnan kosningarétt við aðra þegna þjóðfélagsins, koma þessir menn og segja, að nær sé að jafna auðnum í landinu. Þetta er of ódýrt lýðskrum, til þess að nokkrir taki það alvarlega. Þessi hv. þm. nefndi sem dæmi þess, að Alþ. væri á móti því að jafna aðstöðuna til lífsþægindanna, að það hefði ekki viljað flytja Menntaskólann í Reykjavík í sveit. En menntaskólinn er nú lokaður fyrir öllum almenningi þessa bæjar, og fyrir hvers aðverknað er það? Formanns Framsfl. öllum öðrum fremur. Þessi sami hv. þm. sagðist hlakka til að leggja þetta mál fyrir dómstól kjósendanna í landinu. Ég vil segja honum það, að þjóðin er farin að þrá meir kosningar en þm. sjálfir. Auk þess er nú ekkert skemmtilegt fyrir framsóknarmenn að lita á feril flokks síns hér í Rvík síðustu 10 árin. Á þeim tíma hefur honum hrakað frá því að hafa 2 bæjarfulltrúa og niður í það að hafa engan nú. Svo talar þessi þm. um, að ógurlegt sé að hafa kosningar á þessum tímum. Verkalýðurinn í landinu hefur boðið ríkisstj. Sjálfst.- og Framsfl. upp á samvinnu í atvinnumálum þjóðarinnar. Hverju hefur verið svarað' Engu. Verkalýðurinn hefur verið hundsaður alveg Auk þess hefur verkalýðnum í landinu verið rekið hnefahögg í andlitið með gerðardómi Íhalds- og Framsfl. Er þetta aðferðin til þess að sporna við því, að atvinnulífið leggist í rústir? Og svo er þessi hv. þm. fullur af fjálgleik yfir öllu saman. En aðalhættan, sem yfir Íslandi vofir, er ofsóknaræði formanns Framsfl. Það verður að leita til hinna svörtustu einræðisríkja til þess að finna fyrirmynd að slíku, þegar form. menntamálaráðs ofsækir alla færustu og þekktustu lista- og vísindamenn þjóðarinnar. Skáld, málarar, myndhöggvarar, leikarar, yfirleitt allir færustu andlegir kraftar í landinu, eru af þessum manni ofsóttir með lygum, rógi, blekkingum og beinum hótunum um að afnema þá úr þjóðfélaginu. - Þarna er mesta hættan, sem yfir íslenzkri þjóð vofir. Svo segir þessi þm., að Reykvíkingum hafi aldrei verið neitað um neitt. Það fer víst eftir því, hverjir eiga hlut að máli. Sú var tíðin, að verkamenn í Rvík þurftu atvinnu og fóru fram á, að þeir fengju að vinna við að byggja yfir sig hús. Þá neitaði Framsfl. um innflutning á byggingarefni. Afleiðingarnar urðu svo vitanlega þær, að lítið var byggt. Og svo koma húsnæðisvandræðin í Rvík til sögunnar. Hv. 1. þm. Rang. var að bregða sjálfstæðismönnum um drengskaparleysi, af því að þeir vildu rjúfa stjórnina. En það þurfti ekkert drengskaparleysi af framsóknarmönnum til þess að ganga í stjórn með Kveldúlfunum 1939. Þessi hv. þm. talaði um, að ef þessar breyt. yrðu samþ., mundi ekki verða unnið eins mikið fyrir kjördæmin í landinu. Engin rök færði hann fyrir þessu. Ég held þó, að þetta verði alveg öfugt. Ef til vill verða ekki flutt eins mörg frv. til að sýnast og nú er gert. Hins vegar er nú grundvöllur undir heilbrigðara starfi fyrir kjördæmin, og frv. verða nú ef til vill flutt meira vegna nauðsynja málanna en sýndarhagsmuna þm. Aðaltrompið hjá hv. 1. þm. Rang. átti að vera það, að ég vildi ekki, að fólkið byggi í dreifbýlinu, heldur vildi ég flytja það allt til Rvíkur eða helzt til Rússlands. Heldur þessi þm. kannske, að þm. Framsfl. séu búsettir í sveitum? Nei, ónei, - ekki alveg. Helmingur þeirra býr í kaupstöðunum. Það eru skrýtnar röksemdir af hálfu þessa flokks. Svo er það eitt, sem er bezta dæmið um rökþrot hjá þessum hv. þm., eins og hv. 5. þm. Reykv. sagði. Það er, þegar hann kom að því, að við sósíalistar vildum, að allir þm. byggju í Rússlandi. Ég veit ekki, hvernig heilinn er gerður í þeim mönnum, sem ekki hafa annað að segja, þegar verið er að rökræða kjördæmaskipun hér á Íslandi, en að íslenzkir þm. þurfi að vera búsettir í Rússlandi. Það er sannast að segja lítið orðið eftir af rökum, þegar þeir þurfa að grípa til annars eins þvaðurs. Ég veit ekki, hvað þessum hv. þm. gengur til. Hann hefur búizt við, að ég væri að segja, að hann vildi helzt vera búsettur í Finnlandi og vildi helzt vera hjá Mannerheim marskálki. Ég veit ekki, hvort maður á að fara að rifja upp gamlar þingræður til þess að svara svona vitleysum. Það er nú svo komið, að flestir þm. fyrirverða sig fyrir að nota gömlu slagorðin, og er leiðinlegt til þess að vita, að einmitt einn af þeim fáu, gömlu kommúnistum, sem eru í Framsfl., skuli endilega vilja hanga í þessum Rússlandsslagorðum. Þá kom þessi hv. þm. að því, að kommúnistar vildu gera Thors fjölskylduna einráða á landinu. Það væri gaman, að spyrja þennan hv. þm. að því, hvað hann vildi gera til þess að minnka það einræði, sem Framsfl. hefur skapað til handa þessari fölskyldu í landinu, og hvað hann hugsar sér að gera til þess að ná meiru af auðæfum Kveldúlfs handa fjöldanum. Ég vil beina einni fyrirspurn til hans og skora á hann að svara. Hún er þessi: Í Ed. liggur nú frv., sem hefur verið skýrt dómnefndarfrv. Það kemur frá Nd. Í þessu frv. felst að banna verkamönnum að hækka kaup sitt. Það er ljóst, að með þessum gerðardómi verður gengið á rétt launastétta og verkamanna í landinu, og það er líka ljóst, að ef verkamenn fengju að hækka laun sín, yrði hlutur milljónaeigendanna minni. Ég vildi spyrja þennan mann, sem er nú allt í einu farinn að tala fjandsamlega um Thors-fjölskylduna, hvort hans flokkur vilji, þegar þessi lög koma til 2. umr. í Ed., vera með að fella þau. Ég vil spyrja þennan þm. og flokk hans, hvort hann vilji vera með að fella gerðardómsl. í Ed. Hv. þm. er runninn af hólminum. Hann er svo gerður, að þegar hann hefur kastað fram illyrðum og þau eru tekin í gegn, þá rýkur hann burtu, flýr af hólminum til þess að geta afsakað sig með því, að hann hafi ekki heyrt, hvað sagt var. Ég gerði við 1. umr. þessa máls grein fyrir því, hvað ég áliti, að verkalýðurinn ynni á þessu. Ég skal endurtaka það, að ég álít, að fyrir auðmannastétt landsins sé þetta pólitískt tap. Menn þurfa ekki annað en lesa neyðarópin í Tímanum núna til þess að sjá, að það er á hagsmuni efnamannanna, sem forustan í Framsfl. spilar núna, þegar á að reyna að bregða fæti fyrir þetta mál í þinginu. Svo kom hv. þm. með það, að ég hefði verið að reyna að setja bændum einhver skilyrði, að ef þeir vildu fylgja verkalýðnum, gætu þeir fengið að stjórna. Ég skal endurtaka það, sem ég sagði og meinti, til þess að þm. fari þar ekki villir vegar. Verkalýðurinn er helmingur þessarar þjóðar, og svo framarlega sem kosningarétturim er jafn og verkamannastéttin notar hann rétt, hefur hann tækifæri til þess að ráða yfir helmingnum af þingsætunum. Svo framarlega sem vinnandi stéttir sveitanna taka höndum saman við verkalýð bæjanna, hafa þeir möguleika til þess að ráða þessu þingi. Það er ekkert undarlegt, þótt því sé haldið fram, að verkamenn og bændur eigi að vinna saman og að það sé nauðsynlegt að tryggja, að verkamenn hafi jafnan kosningarétt við aðra þegna þjóðfélagsins, það sem þetta er 85% af þjóðinni, og þessi vinnandi stétt ætti að hafa völdin í þjóðfélaginu, ef kosningarétturinn er jafn fyrir alla. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég koma að einu, sem ekki snertir þetta mál, og vil mælast til þess, að hæstv. forseti kalli á hv. 1. þm. Rang., svo að hann megi hera mál mitt. 



Við 1. umr. þessa máls hér í d. gerði ég nokkra grein fyrir afstöðu minni, og það atvikaðist svo; að frv. hefur tekið þeim breyt., sem ég fór fram á, þannig að tvö kjördæmin falla út. Þess vegna skal ég lýsa yfir því, að ég er sem sveitarfulltrúi ánægður, og skal ég nú skýra það, af hverju ég er ánægður. Andstæðingar frv., sem talað hafa, hafa bundið ræður sínar eingöngu við það aðalatriði að koma á hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmunum, og hafa þeir lýst andúð sinni á hlutfallskosningum yfirleitt. Það er ástæða til að víkja að afstöðu þessara manna til hlutfallskosninga í landinu. Þeir tala fyrst og fremst um hina og aðra ófríðarmenn, en eftir því, sem ég þekki til, er það hvarvetna svo, að það eru þessir friðarmenn, sem kalla sig svo, sem til ófriðar stofna. Ég skal víkja að nokkrum atriðum, sem sýna það. Árið 1936 hagaði svo til, að Framsfl. var í minni hl. í búnaðarþingi, en Bændafl. og Sjálfstfl. í meiri hl. og kosningafyrirkomulagið með öðrum hætti en nú. Þá beittu framsóknarmenn sér fyrir því, að hlutfallskosningar yrðu teknar upp, og nú er það svo, að hlutfallskosningar eru til búnaðarþings í 7 tvímenningskjördæmum. Þeir beittu sér fyrir því árið 1935 að koma á hlutfallskosningum til bæjarstjórna og hreppsnefnda á landinu, og það varð til þess að gera allar kosningar pólitískar kosningar. Ég get bætt því við, að svo langt gekk þetta hlutfallskosningafyrirkomulag hjá framsóknarmönnum, að þeir komu því í gegn, að hafðar yrðu hlutfallskosningar, þegar tilnefningar fóru fram um hreppstjóraefni. Þetta var í Húnavatnssýslu og var vegna þess, að þeir þóttust hafa orðið undir við tilnefningar hreppstjóraefnis í sveitinni, og þá beittu þeir sér fyrir þessari hlutfallskosningu að þrem hreppstjóraefnum. Ég skal þá víkja að því, hvernig útkoman var við síðustu alþingiskosningar, og víkja að því, hvernig aðstaðan var hjá þeim, sem studdu Sjálfstæðis- og Bændafl., og hins vegar hjá þeim, sem studdu Framsfl. Í sveitunum frá Hrútafirði, norður fyrir og austur um land til Hellisheiðar, var það svo, að á þessu svæði fengu framsóknarmenn við þessar kosningar 9709 atkv. og 16 þingmenn, en Sjálfstæðis- og Bændafl. 8121 og 2 þingmenn kosna. M.ö.o., í þessum 12 sveitakjördæmum komu 607 atkv. á hvern þm. Framsfl., en 4060 á hvern þm. Sjálfstæðis- og Bændafl., og hefði ekki þurft nema örfá atkvæði til þess, að þessir tveir þm., sem hér eru staddir, ég og hv. þm. V.- Sk., hefðu líka fallið og Sjálfstfl. hefði engan þm. haft, en Framsfl. 18. Þegar athuguð er aðstaðan um allt landið í sveitakjördæmunum, verður útkoman sú, að Framsfl. hefur 12 þús. atkv. og 19 þm., en Sjálfstfl. 10 þús. atkvæði og 6 þm. kosna. Framsfl. hefur 680 atkv. bak við hvern þm. og Sjálfstæðis- og Bændafl. 2316. Hér eru aðeins sveitakjördæmin tekin. Miðað við þessi atkvæði, er rétturinn hjá framsóknarmönnum 31/2 sinnum meiri en hinna. Þá er spurningin, hvernig standi á þessari útkomu. Með hverju fengu framsóknarmenn þessa útkomu, þótt þeir væru svona miklu færri? Það er af tveim ástæðum. Framsfl. hefur á undanförnum árum komið sinni kosningavél í gott horf. Hann notar við sínar atkvæðaveiðar allt það, sem áhrifamest er, og í flestum þessum kjördæmum hefur hann komizt að með tiltölulega litlum atkvæðamun. Í öðru lagi var hann beint og óbeint í samvinnu við jafnaðarmenn og kommúnista, og hefur því verið lýst yfir af forráðamönnum flokksins, að ekki svo fáir af þm. Framsfl. ættu sitt fylgi að þakka því, að kommúnistar fylgdu þeim við þessar kosningar. Nú skulum við athuga útkomuna, ef hlutfallskosningar hefðu verið við þessar kosningar í tvímenningskjördæmunum. Þá hefði Framsfl. 13 þm., en Sjálfstæðis- og Bændafl. 12 þm. Þá hefði útkoman verið sú, að bak við hvern Framsflþm. hefðu verið 992 atkvæði, en hjá Sjálfstæðis- og Bændafl. 1150 atkv. bak við hvern þm. Vegna þess, sem frsm. mínni hl. sagði í kvöld, er hann taldi fals í því að telja ekki uppbótarþingmennina með, vil ég skýra það, að ef þeir eru teknir með, stendur dæmið þannig, að Sjálfstæðis- og Bændafl. fengu 5 uppbótarþingmenn ár sveitakjördæmunum og fengu því raunverulega 11 þm. kosna, og á hvern þeirra þm., þegar þetta er tekið með, falla 1262 atkv., en á hvern þm. Framsfl., sem eru 19, 680 atkv. Ég vil taka það fram, að hér er aðeins um sveitakjördæmin að ræða. Kaupstaðirnir eru ekki með. Þess vegna er auðsætt, að Sjálfstæðis- og Bændaflokkskjósendur í sveitunum hafa ekki jafnmikinn rétt og kjósendur Framsfl. Það er verið að brýna okkur með því, að við sönnum með þessu, að við viðurkennum að hafa enga von um að sigra í þessum kjördæmum. Um það er ekki hægt að fullyrða, en í raun og veru væri það undarlegt. Ef tekið er tillit til áróðursstyrkleika, ætti Sjálfstfl. að tapa, en Framsfl. að vinna, vegna þess að Sjálfstfl. gerir mjög lítið til stuðnings sínum stjórnmálamönnum, en Framsfl. gerir allt hugsanlegt til þess að gera kosningavél sína sem fullkomnasta. Það var verið að tala um það af einum þm. Framsfl., að það væri fjarstæða að láta fari fram stjskrbreyt., án þess að taka stjórnarskrármálið fyrir í heild: Framsfl. ferst illa að tala um þetta, því að það voru fulltrúar hans í stjskrn., sem urðu fyrstir til þess að drepa till. frá hv. þm. V.-Sk. um það mál. Nú er það líka svo, að ekki þarf neinar nýjar kosningar til þess að afgreiða það, því að það var ætlunin að skipa mþn. í það og skili hún áliti á sumarþingi, en málið fengi svo afgreiðslu á haustþinginu, eftir að aðrar kosningar hafa farið fram, og er það ekkert seinna en ella muni. Það hefur verið talað um það, að flutningsmenn þessa frv, væru að stofna til óeðlilegs ófriðar með því að samþykkja þetta mál og væru að stofna til óeirða. Ég vil segja, að eins mikil ágreiningsmál hafa komið á þessu þingi og mál, sem hafa haft eins mikla þýðingu eins og þetta, og fulltrúar Sjálfsfl. hafa aldrei hótað að stökkva burtu, þótt ekki væri farið að eins og þeir vildu. En þegar átti að taka þetta ágreiningsmál fyrir, kom hótun frá forsrh. um, að hann segði af sér, ef það væri ekki gert fyrir hann að drepa þetta mál. Þessi frammistaða er þannig, að þessum mönnum ferst sízt að brigzla öðrum um, að þeir fari með ófrið. Þeir þurfa ekki að tala um það, að flm,. þessa frv. séu me ófrið. Hér þarf sannarlega ekki að vera að tala um það, að það séu fylgismenn okkar frv., sem séu ófriðarmenn á þessu sviði. Þess ber enn fremur að geta, að það var hæstv. forsrh. (Herm.T) og flokkur hans, sem kvað upp úr um það í vetur, að nú skyldu kosningar fara fram á þessu vori. Og út frá því var ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að ágreiningsmál milli flokkanna mundu verða tekin fyrir, og þetta er eitt þeirra. Mér þykir ákaflega undarlegt, þegar alltaf er verið að stagast á því, að vegna þess að það séu ýmsir erfiðleikar, sem þjóðin eigi við að búa, og vegna þess að hætta sé á því, að aðflutningar til landsins teppist og að loftárásahætta sé, þá. megum við þess vegna ekki tala um mál eins og þetta. Mun það breyta nokkru í þessum efnum, hvort kjördæmamálið er samþ. eða ekki? Er líklegt, að allur hagur lands og þjóðar velti á því hvort fulltrúar Framsfl. eru í ríkisstj. eða einhverjir aðrir í þeirra stað? Ég held, að hagur þjóðarinnar hafi ekki blómgazt svo fyrir þeirra tilverknað, að almenningur í landinu þurfi að harma það svo mjög, þó að þeir fari úr ríkisstj. og aðrir komi í þeirra stað. Framsfl. er nú búinn að eiga fulltrúa í stjórn í 15 ár, og aðrir flokkar hafa á því tímabili orðið að vera stjórnarandstæðingar. Og bæði minn flokkur og aðrir hafa hagað fylgi sínu við mál eftir sannfæringu, þannig að þeir hafa fylgt Framsfl., þegar þeir hafa átt samleið við hann, og ekki, þegar þeir hafa ekki átt samleið við hann. Ég býst við, að það fari ekki allt á annan endann hér í þessu landi, þó að einhverjir aðrir en framsóknarmenn fari með völdin í nokkra mánuði. Þá vil ég aðeins víkja að því, sem kom hér fram og sýnt hefur sig að vera skoðun Framsfl., að skipta beri tvímenningskjördæmunum í einmenningskjördæmi og skipta Rvík í einmenningskjördæmi, og hafa svo enga uppbótarþingmenn. Þetta fyrirkomulag gæti haft þær afleiðingar, að 25%–30% kæmi að yfirgnæfandi meiri hl. þm. hér á Alþ., en heilir flokkar fengju engan þingfulltrúa kjörinn. Þetta er hugsjón Framsfl. Og hann verður að fyrirgefa og hans fulltrúar, þó að við, sem erum með þessu frv., viljum ekki ganga inn á þessar brautir. Varðandi það, að þessi breyt. sé sérstaklega til þess fallin að taka valdið af dreifbýlinu, eins og þessir menn hafa orðað það, þá hef ég með þeim tölum, sem ég hef lesið upp og eru teknar upp úr kosningaskýrslum frá síðustu kosningum, sýnt fram á, að það er hin mesta fjarstæða, því að það er aðaltilgangur frv. að jafna hlutföllin yfirleitt milli þeirra flokka, sem berjast í sveitakjördæmum landsins. Annað vil ég svo minnast á. Það hefur varla verið haldinn svo stjórnmálafundur í kjördæmum landsins, a.m.k. síðan 1931, að þar hafi ekki verið einhverjir framsóknarmenn með brigzlyrði um Sjálfsfl. og Alþfl. um það, að ef þeir kæmust til valda í þjóðfélaginu, mundu þeir gera landið að einu kjördæmi eða skipta því í stór kjördæmi og hafa þá hlutfallskosningu alls staðar. Nú liggur fyrir að breyta kosningafyrirkomulaginu, og er þá rétt, að almenningur fái að kjósa um þetta. Og auðséð er á ýmsum greinum, sem um þetta hafa verið skrifaðar, að Framsfl. reynir að glepja fólkið með því að segja, að þessi breyt., sem hér liggur fyrir, sé ekki nema byrjun, og svo eigi að gera landið allt að einu kjördæmi.



Þetta var nú sköruleg ræða og góð, sem síðasti ræðumaður flutti, eins og hans var von og vísa (!). En ég vissi ekki, satt að segja, að þessi hv. þm. væri svo mikill eins og hann þykist vera. Mér skilst á ræðu hans, að það eiginlega sé hann, sem hafi komið með kjördæmamálið inn á þing. En ég hélt, að þetta mál væri þannig til komið, að það hefði verið borið fram af hálfgerðri rælni af Alþfl. í von um það, að Sjálfstfl. mundi ekki hoppa inn á það, því að það er enginn vafi á því, að Alþfl. er ekkert ánægður yfir þessu fóstri sínu nú. En hv. þm. A.-Húnv. verður að fyrirgefa mér það, að ég trúi ekki á hans stórmennsku í þessu máli. Ég veit ekki til þess, að þessi hv. þm. hafi valdið neinum straumhvörfum í málum hér á hæstv. Alþ., og ég býst ekki við, að það eigi eftir að liggja fyrir hæstv. Alþ. eða honum. Hitt er annað mál, að við höfum vitað til þess, að hér hefur farið fram mjög alvarleg atkvgr. á Alþ. um stórmál, kannske einhver alvarlegasta atkvgr., sem fram hefur farið á hæstv. Alþ., um frestun alþingiskosninga, hvort við ættum af tilgreindum ástæðum að samþ. frestunina eða ekki. Hvernig var þá afstaða þessa stórmennis (!), sem vill, að mér skilst, telja sig föður þessa frv.? Þorði hann þá að segja já um, að hann vildi taka ábyrgð á því að sitja áfram sem alþm. og leggja til hliðar ákvæði stjskr.? Hann sagði ekki já. Sagði hann þá: „Nei, ég ætla að fara til kjósendanna og spyrja þá“? Hann sagði ekki heldur nei. Hann sagði: „Ég greiði ekki atkv.“ Hann var nefnilega skoðunarlaus í málinu. Hann hefur þó setið á þingi síðan og er mikill maður, eftir því sem hann lýsti í síðustu ræðu sinni. En hafði þessi hv. þm. þá ekki ástæðu til að sýna mikilmennsku sína í fyrra með því að taka afstöðu til einhverrar stórvægilegustu ákvörðunar, sem tekin hefur verið hér á hæstv. Alþ.? Hann gerði það a.m.k. ekki. En hann reynir að halda hér ræðu af vanefnum og vanþekkingu um þann frumvarps-óskapnað, sem hér liggur fyrir, og reynir að gefa mönnum í skyn, að hann hafi leikið eitthvert stórt hlutverk í þessu mái. Kannske þetta boði það, að þetta sé eitthvert ráðherraefni, sem hv. 4. þm. Reykv., kommúnistinn, ætlar að fá í þetta ráðuneyti sitt í þeim tilgangi að brjóta niður auðvaldið í landinu, þessi hv. þm., sem aldrei þorir að ganga skref frá því, sem „Kveldúlfsklíkan“, sem hv. 4. þm. Reykv. kallar svo, segir honum að gera. Kannske hann eigi að vera einn af ráðherrunum ? Hv. 4. þm. Reykv. sagði hér áðan, að verkalýðurinn krefðist þess að fá réttlæti og það væri það, sem lægi að baki þessa frv. Ég get fullvissað þennan hv. þm. um það, að það var ekki krafa verkalýðsins, sem hér er um að ræða. Ekki. einn einasti Íslendingur, sem gerir sér grein fyrir alvöru tímanna og metur stjskr. landsins að nokkru, lítur á þær breyt., sem hér er verið að stofna til á stjskr., sem nokkurn hlut í réttlætisátt eða til hagræðis fyrir landið. En það eru áreiðanlega vissir menn, sem líta á þessa stjskrbreyt. sem hagræði fyrir sjálfa sig. Það gátum við heyrt á ræðu hv. þm. A.-Húnv., enda þótt hæstv. ráðherrar Sjálfstfl. hafi látið þessa umr. anga svo hér, að þeir hafa ekki gert grein fyrir skoðun sinni á málinu, síðan hæstv. fjmrh. talaði hér við 1. umr. um málið. En hinn ráðh. Sjálfstfl. hefur ekkert sagt enn í þessu máli. Í ræðu hv. þm. A.- Húnv. var endurtekið sama, sem hafði komið hér fram í dag í ræðum þriggja hv. þm., um það, að hægt væri á næsta þingi að setja þau nauðsynlegu ákvæði í fullveldismálinu inn í stjskr. Ég benti á það í kvöld í fyrri ræðu minni, að vegna ákvæðanna um stundar sakir, sem ætlazt er til, að verði í þeirri stjskrbreyt., sem nú er verið að reyna að fá samþ., þá er það í raun og veru ómögulegt að gera slíkt á næsta þingi. Ég skoraði á þá menn, sem voru að slá um sig með því hér í þinginu, að þeir ætluðu að fara að breyta fullveldismálinu á næsta þingi án þess að stofna til þrennra kosninga, að skýra frá, hvernig þeir gerðu sér grein fyrir framkvæmd á því. Ekkert svar hefur komið við þessari áskorun minni enn þá. En það hefur enginn af þessum hv. þm. gengið í gildruna aftur nema hv. þm. A.-Húnv., sem óð hér fram eins og blessað barn, það blessað barn, sem hann er. Hann hafði ekki veitt því nokkra athygli, að nein ljón væru á veginum í þessu efni: Það lítur út fyrir, að það sé nú tízka hjá öllum flokkum, sem með þessu máli eru, að tala illa um Framsfl. Einn hv. þm. sagði það í dag, að öll löggjöf, sem sett hefði verið, síðan framsóknarmenn hefðu komið í stjórn, hefði verið gerð þvert á móti vilja þjóðarinnar. Það var einn af hv. þm. Sjálfstfl. (5. þm. Reykv., SK). Hv. 4. þm. Reykv. (EOl), sem er fyrir hinn svokallaða Sósíalistafl., Sameiningarflokk alþýðu, hann fór illum orðum um Framsfl. í sambandi við Kveldúlf, Landsbankann o.s.frv. Og svo kom hv. þm. A.-Húnv., þessi mikli maður (!), sem hvorki sagði já né nei í fyrra, og sagði, að alls staðar væri nú þessi ófriður, þar sem þessir framsóknarmenn kæmu, og mér skildist, að það, sem mestur ófriður stafaði af, væru hlutfallskosningarnar í bæjar- og sveitarstjórnir. En það var Alþfl., sem fyrst kom fram með þær till., og Framsfl. samþ. þær. Og ég get bent á tvo mætamenn úr hans flokki, hv. 7. landsk. (GÞ) og hv. fyrrv. þm. Snæf. (Thor Thors), sem þá voru í allshn., sem báðir voru með þessu. Ég var ekki á þinginu þá, þegar þetta var samþ. En þessir hv. þm. voru með því að hafa hlutfallskosningar um bæjarstjórnir og sveitarstjórnir  Annað var það, sem hv. þm. A.- Húnv. nefndi í sambandi við þann ófrið, sem alltaf skyldi fylgja þessum framsóknarmönnum, hvar sem þeir færu, að þeir hefðu komið á hlutfallskosningum til búnaðarþings. En hvernig er það nú annars? Mig minnir, að sumir hv. þm. Sjálfstfl. séu stundum að tala um það, og það í Morgunblaðinu, - og borgarstjóri hefur talað um það líka, - að Sjálfstfl. sé allmikill verkalýðsflokkur og sé verkalýðnum ákaflega vinveittur. En hvernig er það með kosningafyrirkomulagið í verkalýðsfélögunum? Hvernig eru menn kosni þar? Veit hv. þm. A.-Húnv. það? Veit hann það, að það eru sams konar kosningar eins og í einmennings- og tvímenningskjördæmunum til Alþ., sem eru í öllum verkalýðsfélögum landsins og, ég held, svo að segja í öllum félagsskap í landinu, - veit hann það? Ég gekk nú í þeirri trú, að það hefðu verið jafnaðarmenn, sem búið hefðu til þetta frv. og lagt það fyrir þingið. En ef það hefur verið hv. þm. A.-Húnv., sem hefur gert það, hvernig stendur þá á því, að hann, þessi mikli maður og þessi mæti fulltrúi verkalýðsins, reynir ekki að koma því til vegar, að teknar verði upp hlutfallskosningar í verkalýðsfélögunum? Hvers vegna hafa þeir flokksmenn hans ekki barizt fyrir því? Ég hefði nú, enda þótt ræða hv. þm. A.- Húnv. gæfi nokkurt tilefni til aths., líklega ekki staðið upp, ef ekki hefði komið fram hjá hv. frsm. meiri hl. stjskrn. (ÁÁ) það hér í kvöld, sem ekki má láta ósvarað. Hann sagðist lengi hafa furðað sig á því, hversu lengi Reykvíkingar hefðu þolað það, að Alþ. hefði ekkert fyrir þá gert. Ég veit ekki, hvort hann hefur, þegar hann sagði þetta, hugsað þá um það tímabil, þegar hann var hæstv. forsrh., eða einhver önnur tímabil yfirleitt. g get vel sagt það fyrir mitt leyti, að síðan ég kom á þing; veit ég ekki til þess, að Alþ. hafi nokkurn tíma gengið á móti einu einasta hagsmunamáli fyrir Reykjavík, sem fyrir þingið hefur verið lagt. Ég veit ekki annað en hæstv. Alþ. hafi samþ., að ríkið gengi í ábyrgð fyrir stórkostlegum milljónalánum fyrir Rvík, svo sem til Sogsvirkjunarinnar, hitaveitunnar o.þ.l., og samþ. lög um happdrætti fyrir háskólann í Rvík. Hæstv. Alþ. hefur samþ. þetta, og þá framsóknarmenn líka. Þá hefur Alþ. samþ., að Skildinganes yrði innlimað Rvík, og það liggur fyrir þessu þingi frv. um að taka part af Vatnsendalandi og leggja það undir Rvík. Þessi mál hafa verið samþ. af framsóknarmönnum alveg eins og af öðrum hv. þm. Ég veit ekki, hvort það hefur verið meining hv. þm. V.-Ísf. að beina því að okkur framsóknarmönnum, að við hefðum staðið í vegi fyrir framfanamálum Rvíkur hér á þingi. En ef svo er, þá vil ég, af því að þessi hv. þm. er svo merkur maður, sem lengi hefur verið í ábyrgðarmiklum stöðum, ekki láta það ómótmælt, því að hæstv. Alþ. hefur alls ekki traðkað neitt á réttinda- eða framfaramálum Reykv. En hitt er áreiðanlegt, sem við vitum báðir, hv. þm. V.-Ísf. og ég, að áhugamál ýmissa annarra kjördæma á landinu hafa gersamlega verið fyrir borð borin hér á hæstv. Alþ. aftur og aftur. Ef hv. þm. V.-Ísf. finnst, að hagsmuna Rvíkur hafi ekki verið gætt hér á hæstv. Alþ., eins og átt hefði að vera, (sem, ég þó efast um, að honum finnist, þegar hann fer að athuga það nánar), þá er eðlilegt, að hann vilji breyta kjördæmaskipuninni í þá átt, að flokksstjórnirnar, sem eru í Rvík, hafi sem ,mest völd við kosningar og geti ráðið sem mestu um val fulltrúa til Alþ. En í þá átt stefnir þessi litla kákbreyting, sem hér er um að ræða, að svo miklu leyti sem hún er fugl eða fiskur. Og það er viðvíkjandi þeim breyt., sem verið er að gera þarna í sambandi við 6 kjördæmi í landinu. Þar er, með því að taka upp hlutfallskosningar í þessum 6 kjördæmum, verið að reyna að koma því til vegar, að á 1/3 eða 1/5 eða 1/6 atkv. í þessum kjördæmum sé hægt að koma inn á þing mönnum, sem menn í þessum kjördæmum alls ekki treysta, en sem flokksstjórnir héðan úr Rvík hafa sent. Það er síður en svo, að ég hafi neitt við það að athuga, þó að Rvík hafi nægilega fulltrúatölu á þingi, og ég álit rangt að ganga á hennar málefni hér. En það hefur heldur ekki verið gert. Hún hefur því ekki undan neinu að kvarta. Og hv. þm. V.-Ísf. getur gengið á milli manna hér í Rvík og spurt íbúana sjálfa um það, og mun hann þá komast að raun um, að allir þeir Reykvíkingar, sem hafa haft opin augu og hafa réttlætistilfinningu, vita vel, að það er ekki gengið á rétt Rvíkur hér á hæstv. Alþ. Hv. frsm. meiri hl. n. (ÁÁ) sagði í svari sínu til hv. 1. þm. Rang. (SvbH), sem mig minnir, að hann orðaði á þá leið, að hv. 1. þm. Rang. sagði ekkert, sem stæði í vegi fyrir því að vinna bug á erfiðleikunum, sem nú eru fyrir hendi eða geta komið, annað en þessa stjskrbreyt. En það er annað, sem kemur fram í ræðum hér og kom greinilega fram í ræðu hv. frsm. meiri hl. og reyndar hlýtur að liggja til grundvallar ljá fjölda mörgum mönnum, sem standa bak við þetta frv. Það er það, að þeir virðast ekki sjá neitt annað ráð til þess að berjast við erfiðleikana nú heldur en að káka við breyt. á kjördæmaskipuninni, því að það er það eina, sem á að gera, að koma upp málamyndastj. bara til þess að koma fram smávægilegri breyt. á kjördæmaskipuninni, sem þessir menn vita vel, að verður aldrei til frambúðar og enginn vill hafa til frambúðar, en láta jafnframt alveg hjá líða að gera nokkra rannsókn á öðrum ákvæðum stjskr., sem þó verður að breyta, áður en langt líður. Þessi stjórnskipunarl. eru, hvað sem menn vilja gera lítið úr þeim hér, grundvöllurinn undirréttarskipun þjóðfélagsins. Og það er alveg ósæmilegt fyrir hæstv. Alþ. að leika sér með slík lög sem þessi, og algerlega ósæmilegt, þegar vitað er, að það verður að taka stjskr. til rækilegrar yfirvegunar í mjög mikilvægum atriðum, að vera að stofna til fleiri kosninga og baráttu um viðkvæmt deilumál, sem snertir aðeins eitt atriði stjskr., vitandi það, að önnur slík barátta hlýtur að koma rétt strax á eftir. En það er það, sem verið er að stofna til með þessu. En hin rétta stefna er sú, að mínu áliti, að reyna það, sem hægt er nú, til að snúa sér að þeim verkum, sem snerta lífræn vandamál yfirstandandi tíma, en stofna hins vegar til kyrrlátrar og vandaðrar vinnu að því að undirbúa rækilega þær breyt. á stjskr., sem þarf að gera áður en langt líður. Það hefur gloprazt út úr mörgum þeim, sem fylgja þessu frv., að það, sem þurfi að heimta, sé réttlæti og jafnrétti milli flokka. Þarna liggur aðalatriðið í því, sem verið er að reyna að gera. Það er ekki á neinn hátt verið hér að reyna að jafna réttindi meðal kjósendanna í landinu, heldur að auka vald flokksstj. yfir kjósendunum í landinu, - gera kjósendurna helzt áhrifalausa hér á hæstv. Alþ., kjósendur, sem meira meta mannkosti og hæfileika til þingmennsku heldur en flokksfylgi og náð hjá stjórnmálaleiðtogum. Það er brask stjórnmálaleiðtoganna með kjósendur landsins, sem hér er verið að stofna til. Ég hirði ekki um að fara að rekja nákvæmlega þau alvörumál, sem nú liggja fram undan. Ég veit, að hv. þm. V.-Ísf. er svo greindur maður og hefur það mikla þekkingu, að hann veit mjög vel, að það er ekki rétt að tala með neinni léttúð um tímana, eins og þeir eru nú, þó að við höfum mikið af peningum. Hann sagði í ræðu sinni, að nú værum við miklu öruggari, vegna þess að við værum undir hervernd stórs herveldis. Þetta er alveg rétt. Við erum sennilega miklu öruggari, að svo miklu leyti sem þeir geta varið okkur, ef á okkur verður ráðizt. Hitt er svo annað mál, að þótt við hefðum neitað að láta þessa þjóð taka að sér hervernd landsins, þá værum við af hinum aðilanum samt skoðaðir sem ófriðaraðili. Það yrði enginn greinarmunur gerður á okkar skipum og þeirra, eða á fólkinu g hermönnunum, ef landið yrði fyrir árás. Og þau eru svo óteljandi vandamálin í þessu sambandi, að það mætti æra óstöðugan að tala um það. Og ef menn vilja gera lítið úr alvöru tímanna og í því sambandi afstöðu okkar vegna setuliðsins þá vil ég spyrja: Minnast menn þess ekki, að 2 Íslendingar hafa verið drepnir og 1 særður, að því er við bezt vitum, saklausir? Og hverju megum við ekki búast við í framtíðinni?

*Garðar Þorsteinsson: Herra forseti Ég skal reyna að tala ekki mjög lengi. Það hefur verið siður þeirra hv. þm., sem talað hafa í þessu máli, að þeir hafa talað frá 30 og upp í 180 mínútur. En ég veit, að þetta mál er nú þannig komið, að menn sannfærast yfirleitt ekki á einn veg eða annan. Áður en ég sný mér að aðalefni þessa máls, vil ég segja það, að mér þótti ræða hv. síðasta þm., hv. þm. Barð., dálítið einkennileg. Þessi hv. þm. ætlaði í víssum hluta ræðu sinnar að slá sig til riddara með því að segja, að hv. þm. A.-Húnv. hafi einhvern tíma slegið af sinni fyrri afstöðu í máli, sem hv. þm. Barð. taldi eitthvert mesta mál síðustu þinga, sem sé kosningafrestunin. Hann sagði, að einhver straumhvörf hefðu orðið hjá þessum hv. þm. Ég hygg, að ég háfi fylgzt með afstöðu þessa hv. þm. til þess máls engu síður en hv. þm. Barð. Það er rétt, að hv. þm. A.- Húnv. greiddi ekki atkv. með því á síðasta þingi, að kosningum yrði frestað, af því að hann skoðaði hug sinn um það tvisvar, hvort ástæða væri til þess, að þingkosningar færu ekki fram, eins og stjórnskipunarlögin ákveða; en þau mæla svo fyrir, að almennar þingkosningar skuli fara fram a.m.k. fjórða hvert ár. Hann varð ekki sömu skoðunar og meiri hl. flokks hans á Alþingi um það, að fyrir lægju þær ástæður, sem réttlættu, að kosningum yrði frestað, og greiddi ekki atkv. En hv. þm. Barð. greiddi atkv. á þann veg, að þingkosningum skyldi frestað. Ég man ekki, hvort hann tók til máls, en hann hefur sjálfsagt gert það sem lögfræðirigur Framsfl. Hitt er svo aftur annað mál, sem rétt er að athuga, hvor hefur gert sig sekan í straumhvörfum, hann eða hv. þm. A.-Húnv. Hv. þm. Barð. hefur fyrir nokkrum vikum samþ. á flokksþingi Framsfl., að kosningar skuli fara fram í vor, og ég hef ekki heyrt þennan hv. þm. koma með nein rök fyrir því, að frekar sé ástæða til að láta kosningar fara fram nú en í fyrra, og mér þætti gaman að vita það hjá þessum hv. þm., hvað það er, sem gerir það að verkum, að ekki er hægt að fresta kosningum nú eins og í fyrra. Ég skal taka það fram, að ég var með kosningafrestuninni í fyrra, og er það enn, af því að ég er þeirrar skoðunar, að eins og komið er með okkar þjóð, sem er í tveggja herja höndum, þá sé siður en svo minni ástæða til að ætla, að landið verði fyrir árásum nú en á s.l. ári. Ég vona, að ég sé ekki með neinar uppljóstranir, þó að ég segi frá því, að ræðismaður Bandaríkjanna í Rvík, Mr. Kuniholm, hefur sagt við mig, að þann dag, sem Bandaríkin færu í stríðið, mundu Þjóðverjar gera árás á Ísland. Það hefur, sem betur fer; ekki verið gerð nein árás, en samt var það hans persónulega skoðun, að hættan fyrir Ísland yrði því meiri sem stríðið nálgaðist Bandaríkin meir. Og það þarf enginn að segja mér það, að það sé minni hætta fyrir landið og þjóðina nú en í fyrra. Svo þætti mér gaman að heyra rök hv. þm. Barð. fyrir því, að það séu straumhvörf í huga hv. þm., þótt hann segi, að það sé ,minni ástæða til að ganga til kosninga nú en í fyrra. Og ég er enn þá þeirrar skoðunar, að það hafi verið mjög mikil ástæða til að fresta kosningum í fyrra, og að hún sé ekki minni nú. Hitt er annað mál, að ég mundi ekki greiða atkv. með frestun núna, úr því að meiri hl. Alþ. heimtar kosningar. Og sá flokkur, sem gengur þar fram fyrir skjöldu, er ekki Sjálfstfl., eða flokkur Jóns Pálmasonar, heldur er það Framsfl., flokkur Bergs Jónssonar, og það er hann, sem ber ábyrgðina, og hann skal sannarlega ekki skella henni á aðra. Ég verð þess vegna að segja, að þótt málin hafi nú snúizt á þann veg, að kosningar skuli fara fram í sumar, þá neita ég fyrir mitt leyti, að nokkur straumhvörf hafi orðið í huga mínum, því að það er að mínum dómi ábyrgðarmeira nú en í fyrra að láta kosningar fara fram. Ég hef aldrei dregið dul á það í mínum flokki og mun ekki heldur gera það hér. Þegar þetta mál kom inn í Alþ. og var vísað til stjskrn., þá var það fyrsta atriðið, sem n. tók til athugunar, hvort hún ætti að afgreiða þetta mál sérstaklega eða hvort hún teldi rétt, að stjórnskipunarl. almennt yrðu afgreidd. Eins og tekið hefur verið fram í nál. meiri hl. og af hv. frsm., þm. V.- Ísf., þá var það form. n., hv. þm. V.-Sk., sem gerði það að till. sinni, að þetta mál yrði afgreitt í heild og komið yrði fram gagngerðum breyt. á stjórnskipunarl. Íslands. Þegar gengið var til atkv. um þetta með nafnakalli, þá lýstu fulltrúar Framsfl. yfir því, að þeir mundu ekki samþ. þetta, af því að þeir teldu, að engar breyt. á stjórnskipunarl. Íslands ættu yfirleitt að eiga sér stað á þessu þingi, hvorki sú breyt., sem farið er fram á í þessu frv., sem hér liggur fyrir, né önnur. Ég og hv. 5. þm. Reykv. greiddum atkv. á sama veg, ekl;i af því, að við álitum, að breyt. á stjórnskipunarl. mættu ekki eiga sér stað á þessu þingi, heldur af hinu, að við töldum, að sú breyt., sem hér er farið fram á, ætti fyrst og fremst að ná fram og að það mundi tefja fyrir málinu, ef gengið yrði lengra. Það voru þess vegna 6, sem greiddu atkv. á móti till. form., en 1 með. Hinir greiddu ekki atkv. Þegar menn þess vegna vilja leggja það niður fyrir sér, hvers vegna ekki var gerð gagngerð breyt. á stjórnskipunarl. Íslands, þá skulu menn ekki kenna neinum ákveðnum flokki það, heldur geta menn frekar sagt, að allir flokkar þingsins hafi verið sammála um það, að á þessu stigi málsins skyldi það ekki gert. Og það er áreiðanlegt, að Framsfl. getur sízt allra kennt sér eða þakkað, að svo var ekki gert, af þeirri ástæðu, að allir fulltrúar hans greiddu atkv. á þann veg, að engar breyt. skyldu gerðar á stjórnskipunarl. Ég mun með þeim fáu orðum, sem ég ætla að segja hér í kvöld, taka nokkur atriði úr þeim ræðum, sem farið hafa fram í dag, sérstaklega úr ræðum hv. þm. Framsfl., og get ég þeirra, eftir því sem ég hef skrifað niður, en ekki eftir sérstakri röð. Ég hef minnzt á þessi atriði hér að framan aðeins til þess að benda á það, að Sjálfstfl. hefur síður en svo gengið þess dulinn. að það eigi að gera gagngerðar breyt. á stjórnskipunarl. Íslands, en hann ætlar hins vegar á þessu stigi málsins ekki að gera það, vegna þess að hann telur, að það frv., sem hér liggur fyrir, sé það atriði úr stjórnskipunarl., sem fyrst og fremst verður að breyta. Hv. þm. Barð. minntist á það í dag, að sjálfstæðismenn mundu ekki hafa athugað, að það þyrftu að fara fram þrennar kosningar, til þess að stjskrfrv. næði fram að ganga. Hann virðist ekki hafa athugað það sjálfur, að það þarf aðeins tvennar kosningar af þeirri einföldu ástæðu, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, verður samþ. óbreytt á næsta þingi, en jafnframt verður samþ. annað frv., sem ekki þarf tvennar kosningar, heldur einar, og það verður samþ. á síðara þinginu. Það er þess vegna misskilningur hjá þessum hv. þm., að þrennar kosningar þurfi að fara fram. Ég fæ aldrei skilið þá afstöðu hv. þm. Framsfl., að það sé gengið á eitthvert réttlæti, sem nú á að ríkja í kosningafyrirkomulaginu, ef hlutfallskosningar verða teknar upp í tvímenningskjördæmum. Ég fæ ekki séð, að það sé meira réttlæti í því, að sá flokkur, sem hefur allt að 1/2 atkv. í tvímenningskjördæmunum, skuli ekki fá eitthvað um það að segja, hvernig málum þessara héraða skuli lokið, ef á annað borð má segja, að þeir, sem verða kosnir, hafi áhrif á þau málefni. Við skulum hugsa okkur tvímenningskjördæmi eins og Rangárvallasýslu, að þar mundu verða um 2500 atkv. við skulum segja, að hv. 1. þm. Rang. hefði á 13. hundrað atkv., en mótparturinn hátt á 12. hundrað. Hvers vegna mætti nú andstæðingur hans ekki fá íhlutunarrétt um málefni kjördæmisins eins og hann, þótt hann hefði dálítið færri atkv.? Það fæ ég ekki skilið. Það getur vel verið, að eðli sínu samkvæmt væri réttara, að hlutfallskosning væri miðuð við fleiri en 2 frambjóðendur. Ég skal ekki neita því. En hitt er a.m.k. óeðlilegt, ef á að miða útkomuna skilyrðislaust við meiri hl., án þess að minni hl. hafi nokkuð að segja. Og það má minna á það, að til búnaðarþings er kosið með hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum. Líka má minna á það, að hv. 1. þn, Rang., sem situr hér á Alþ. sem skrifari Nd., er kosinn með hlutfallskosningu. Þó er ekki ætlazt til, að þeir séu nema 2. Það er því ekkert einsdæmi, að hlutfallskosning fari fram þar, sem 2 á að kjósa. Réttur meiri hl. í þessum kjördæmum er heldur ekki fyrir borð borinn, vegna þess að atkv. hans koma af eðlilegum ástæðum fram til uppbótar, þegar jafnað er niður uppbótarþingsætum, en þau eru hugsuð til þess að bæta það misrétti, sem kann að koma fram við atkvgr. í einmennings- og tvímenningskjördæmum, þegar ekki næst hlutfallsleg kosning milli kjördæma. Hv. 1. þm. Rang. sagði um hv. þm. V.-Ísf., um hann hefði á sínum tíma verið mótfallinn því. að Rvík fengi 7 þm., en nú mundi hann vilja 8. Ég skal ekkert um það segja, em hann var á sínum tíma flokksmaður þeirra. En hitt vil ég fullyrða, að till. um 7 þm. fyrir Rvík var af framsóknarmönnum fram borin í fullu trausti þess, að Framsfl. fengi þingsætið. En röksemdafærsla þeirra hefur breytzt síðan. g veit, að Reykvíkingar muna það vel, að þá hafði Framsfl. 2 bæjarfulltrúa af 15 í Rvík og rúmlega það, þótt hann ekki næði þeim 3. Það, sem á bak við þessa till. þm. Framsfl. lá, var því ekkert annað. en það að tryggja sér þm. í Rvík. Heilindin eða réttlætistilfinningin er nú samt ekki rótgrónari en það, að nú er þetta fyrirkomulag alveg „forkastanlegt“. Það er ekki hægt að hugsa sér, að Rvík fái nú 8 þm., af því að nú fær Framsfl. ekki 1 mann kosinn af 15. Þegar réttlætiskennd þessara manna er skoðuð ofan í kjölinn, kemur í ljós, hvað fyrir þeim vakir. Þeir hafa aldrei hugsað sér að vaka yfir réttlæti eða lýðræði. Þeir hafa á hverjum tíma aldrei hugsað um annað en að vita, hvernig þeirra kaka væri sem bezt á eldinum komin. Og mér þætti gaman að spyrja, hvaða tilgangi reynt er að ná með afstöðu Framsfl. og hinna flokkanna. Er verið að tryggja eitthvert varanlegt réttlæti í þessu máli? Eða er verið að ná á kostnað Framsfl. einhverju ranglæti til framdráttar hinum flokkunum? Það er undarlegt, að Framsfl., sem alltaf er að tönnlast á lýðræði og þingræði, skuli halda því fram, að það sé réttmætt, að þeir hafi 700 atkv. á bak við hvern þm., þegar aðrir flokkar hafa 1400. Mér er ómögulegt að skilja það, og ég veit það er enginn, sem skilur það. Það eina, sem þessir þm. segja sem rök, er, að framsóknarmenn í sveit eigi að hafa sérstöðu. Að það sé í samræmi við nokkurt lýðræði eða þingræði, því verð ég algerlega að mótmæla. Hv. 1. þm. Rang. sagði, að það mætti alveg eins kjósa ríkisstj. með hlutfallskosningu. Ég vil skjóta því fram, þó að það sé ekki í anda okkar, sem fylgjum þessu máli, að það er ekkert einsdæmi, að (þetta sé gert. A.m.k. í Sviss er ríkisstj. kosin hlutfallskosningu í svissneska þinginu af þeim flokkum, sem þannig eru kosnir, og hefur svo ver ið um mörg ár. Veit ég ekkert land í heimi, sem hefur staðið varanlegar á fótum lýðræðis og þingræðis í heiminum en Sviss. Ég vil svo segja það, að ég hef ekki fundið það í afgreiðslu þessa máls, hvorki frá því í byrjun né heldur í áframhaldi, að þeir flokkar, sem standa að því, hafi rofið samstarfið um stj. Það var varla hægt að taka orð hv. 2. þm. Rang. öðruvísi en svo, að hann teldi þessa hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum nokkra réttarbót, þegar hann var að tala um að stíga fyllra spor í þá átt. Vona ég því, að hann finni það skyldu sína að ganga með mér til atkv. um einhverja viðréttingu frá því ranglæti, sem nú er. Það getur a.m.k. enginn kjósandi haldið fram, hversu miklu flokksofstæki sem hann kann að vera haldinn, að núverandi fyrirkomulag til alþingiskosninga sé réttlátt. Hitt kann að vera, eins og hv. þm. orðaði það, að það séu mismunandi leiðir til að ná því marki að fá rétta niðurstöðu á þingræðislegan hátt. Og ég hef sagt, að ég teldi eiga að ná þessu marki fyrst og fremst með því, að allir kjósendur hafi jafnan rétt til þess að fá Alþ. skipað í réttum hlutföllum við flokksafstöðu landsins, hvort sem því takmarki verður náð með hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum eðla svo og svo mörgum uppbótarþingsætum. Vera má einnig, að réttlátasta lausnin sé, að landið verði eitt kjördæmi, eða að kjördæmin séu mjög stór, um það skal ég ekki fella dóm. En aðalatriðið fyrir mér er að ná þessu takmarki á einhvern hátt. Ég hef talið, að hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum mundu veita þessa lausn, en reynslan mun skera úr því betur en spádómur minn. Hitt er svo fjarstæða, sem á ekki skilið að jafngreindur maður eins og hv. 1. þm. Rang. skuli halda fram, að það að hafa hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum sé sama sem að fella niður öll áhrif þeirra kjördæma á þingmál yfirleitt. Hann reyndi nú að útfæra þetta með einhverjum dæmum, en það varð mér jafnóskiljanlegt. Það má vel vera, að það sé álit framsóknarflokksmanna, að þm. fyrir sveitirnar eigi að vera úr sveit. En staðreyndin er sú, að sumir þm. þeirra fyrir sveitakjördæmi eru alls ekki sveitamenn, en eru búsettir hér í Rvík. Og þetta á sér jafnt stað, hvort heldur eru einmenningseða tvímenningskjördæmi. Það var á það bent í sambandi við rafveitu í Ólafsfirði, að ómögulegt hafi verið að standa á móti henni, af því að 4 þm. hafi verið búsettir þar, en þeir voru allir taldir þm. Eyf. Ég held það sé almenn skoðun, að þeir, sem kosnir eru í kjördæmum, hvort heldur er einmennings eða tvímennings, reyni að vaka yfir hagsmunum síns kjördæmis, hvar sem þeir eru búsettir, og að hlutfallskosning í. tvímenningskjördæmum sé engin niðurfelling á þessum hagsmunum. Það er a.m.k. víst, að ef búseta í kjördæminu á að vera skilyrði fyrir, að gætt sé hagsmuna kjördæmisins, þegar um tvímenningskjördæmi er að ræða, þá hlýtur það alveg eins að gilda um einmenningskjördæmi. Ég skal svo ekki tefja þennan þingfund frekar, en segja það eitt í viðbót, að ef það er í raun og veru hugsun hæstv. Alþ. að vernda lýðræði og þingræði, hvers vegna þá ekki að hafa hlutfallskosningar á einn eða annan veg? Ég verð að segja, að þeir menn, sem halda því fram, að einmenningskjördæmi séu réttlátari en hlutfallskosning, verða þá líka að taka afleiðingunum af því, að einmenningskjördæmi geta veitt minni hl. kjósenda meiri hl. á Alþ. Alveg sama hefur verið í Bandaríkjunum og, að ég hygg, í Frakklandi. En þeir, sem hins vegar telja, að meiri hl. eigi að ráða og að það sé hinn lýðræðislegi grundvöllur, verða að semja stjórnskipunarl. í samræmi við það. Og ég tel, að sú breyt. á kosningal. og stjórnskipunarl., sem hér liggur fyrir, tryggi þetta að mestu eða öllu leyti, þó að það megi verða ágreiningur um það, hvort þessi leið eða önnur eigi að vera endanleg.

* Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 2. þm. Skagf. lét í ljós þá skoðun, að Alþfl. hefði ekki borið þetta frv. fram í fullri alvöru. Það má merkilegt vera, þegar frv. fær það góðar undirtektir, sem raun er á, ef það er ekki borið fram í fullri alvöru. Það var sannarlega ásetningur Alþfl. að bera ekki annað fram í þessu máli frekar en öðrum en það, sem flokkurinn væri ánægður með, að yrði samþ., ef þeir möguleikar sköpuðust. En það var annað, sem flokkurinn sá ekki fyrir, að mundi verða, það, að ráðh. mundu lýsa yfir því, að ef ætti að jafna atkvæðisrétt í landinu með þessum hætti, mundu þeir ekki gegna lengur stjórnarstörfum. Og þegar ástandið er líka jafnalvarlegt og því hefur verið lýst hér, þá finnst manni það nokkur ábyrgðarhluti af ráðh. að skorast undan að gegna stjórnarstörfum. En þegar það er nú orðið, þá er að taka því, og þeim vanda, sem ber að höndum, honum verður reynt að ljúka af þeirri stj., sem tekur við, og af þeim, sem veita henni hlutleysi þann tíma, sem þetta mál stendur yfir. Sami þm. las upp ummæli formanns Alþfl., Stefáns Jóh. Stefánssonar, frá í fyrra, er hann var félmrh. En þau ummæli féllu í þá átt, að þjóðstj. og þingfrestunin hefðu byggzt á því, að ekki yrðu tekin upp stærri deilumál, sem væru óviðkomandi núverandi ástandi. Þessi yfirlýsing, sem upp var lesin, byggist á kosningafrestuninni og þjóðstj., meðan sú stj. hélzt, en gengur að sjálfsögðu úr gildi, þegar ráðh. Alþfl. var vísað úr ríkisstj. um áramótin og enn frekar gengur úr gildi, þegar Framsfl. lýsir yfir kosningum nokkru eftir áramótin. Því þarf ekki meir að svara. Þá beindi hv. þm. Barð. til mín nokkrum orðum. Hann heldur fram, að það þurfi þrennar kosningar til að koma fram kjördæmamálinu og síðar sjálfstæðismálinu. Ég hef mér til gamans borið þetta undir einn af helztu lögfræðingum landsins, sem skipar stöðu, sem veitir honum kannske góða aðstöðu til að segja um slíkt, og fengið staðfest, að þetta er á algerðum misskilningi byggt. Þegar búið er að samþ. þetta stjskrfrv. á næsta þingi, má flytja samstundis frv. um stjskrbreyt., því að umboð þm. samkv. brtt. fellur ekki niður fyrr en þá næsta kjördegi eftir það þing. Þarna er enginn árekstur og ekkert í stjskr., sem segir, að ekki megi nota næstu kosningar á eftir til nýrrar stjskrbreyt. Þá lagði hv. þm. nokkra áherzlu á, að með þessu frv. væri verið að efla vald flokksstj. Vald þeirra er ekki eflt frá því, sem nú er, nema síður sé. Flokksstj. hafa nú áhrif á landslista, og það hafa þær áfram, en frambjóðendur í kjördæmum verða eins háðir kjördæmunum sjálfum eftir sem áður, hvort sem er hlutfallskosning í tvímenningskjördæmum eða ekki. Og þessi grýla um flokksstj. í Rvík lendir alveg eins á flokksstj. Framsfl., sem að mestu er skipuð Reykvíkingum og á sæti hér í Rvík. Skal ég þó ekki fordæma ,stj. Framsfl., en sá flokkur hefur fast skipulag í miðstj. í Rvík rétt eins og aðrir flokkar. Ég minntist á það, að þm. Reykv. hefðu ekki verið ágengir í kröfum sínum, í sambandi við það, að talin var eftir þingmannafjölgun fyrir bæinn. Ég skal ekki fara nánar út í það, en get endurtekið, að þm. Reykv. hafa ekki þreytt þingið með kröfum sínum. Og það, að háskóli var byggður í Rvík, eða annað slíkt, er ekki hægt að segja, að sé sérstaklega með tilliti til þarfa Reykjavíkur eða að létta Reykvíkingum einhverjar byrðar. Þá beindi hv. þm. því til mín, að ég talaði með nokkurri léttúð um hið alvarlega ástand. Ekki get ég fallizt á það. En hinu höfum við aldrei haldið fram, að við beinum neinum lof tárásum frá landinu eða tryggjum samgöngur við önnur lönd með því að gera þessa breyt. Það eru þvert á móti andstæðingar þessa frv., sem hafa haldið því fram, að hættur þessar væru svo ríkar, að það sé ómögulegt að gera breyt. sem þessa. Og þá er eðlilegt, að við spyrjum, á hvern hátt landið er í minni hættu af ófriðarástandinu, ef atkvæðisrétturinn er ójafn. Ég tel heldur betra að mæta hverju, sem ber að höndum, ef atkvæðisréttur er jafn meðal þegna þjóðfélagsins. Svona stjskrbreyt. mundi því búa í haginn fyrir að mæta þeim vanda, sem að höndum kann að bera. Ég er því mótfallinn að dreifa út rykskýjum og gera menn hræddari en þeir þurfa að vera. Stríðið getur orðið langt, og ég held, að mikið sé undir því komið að halda fullum sönsum og afgreiða okkar mál, jafnóðum og þau kalla að. Það verða fleiri vandamál en þetta, sem heimta, að við kveikjum ekki meiri ótta en ástandið gefur tilefni til. Við erum ekki hættar settir en aðrir. Og þó að hv. 1. þm. Rang. hafi verið stöðvaður í sínum bíl og ekki komizt leiðar sinnar, þá hygg ég, að það mótlæti geti ekki á nokkurn hátt jafnazt við kjör frændþjóða okkar og að menn geti komizt til kosninga á kjördegi. Ég skal svo ekki orðlengja þetta meir, en undirstrika það, að það er ávallt bezt að mæta hverjum vanda á þann hátt, að þeir séu sem jafnastir, sem eiga að taka á sig vandann og þau óþægindi, sem framtíðin kann að bera í skauti sínu.

Þá er það náttúrlega alveg rangt með farið hjá hv. þm. V.-Ísf., þegar hann vill enn á ný halda fram, að ekki þurfi að fara fram nema tvennar alþingiskosningar. Og mér er alveg sama, undir hvaða lögfræðing hann hefur borið þetta, því að það stendur alveg skýrt í brtt. meiri hl. n., með leyfi hæstv. forseta: „Almennar kosningar til Alþ. skulu fara fram, þegar stjórnskipunarl. þessi hafa öðlazt gildi.“ Þegar búið er að rjúfa þing til kosninga, hvernig er þá hægt að samþ. nýja stjskrbreyt.? Það er mér fullkomin ráðgáta. Það er öllum augljóst mál, sem hafa heilbrigða skynsemi og nota hana, að það er ekki hægt fyrir sama Alþ. að samþ. brtt. á stjskr. og samþ. hana svo breytta og svo taka upp nýjar breyt., því að þá er verið að gera ónýta þá fyrri atkvgr. hjá því sama Alþ. Ef þannig á að koma fram breyt. á stjskr. og í það horf, sem hæfir nú um stjórnarfyrirkomulag í landinu, er bersýnilegt, að ef það er ekki gert á. þessu þingi, þá þarf tvennar kosningar að auki. En hér munu þau reykský, sem hv. þm. V.- Ísf. talaði um, eiga að koma að haldi. Hv. þm. V.- Ísf. minntist enn fremur á það, að ég virtist hafa kristindóminn í sérstöku hólfi og stjórnmálin annars staðar og væri skilrúm á milli. Veit ég ekki gerla, hvað hv. þm. á við, en get sagt honum það; að ég er ekki vanur að flíka með kristindóm minn í sambandi við stjórnmál eða annað, sem ég fæst við, og ég hef fyrirlitningu á atferli þeirra manna, sem kappkosta að hafa á sér yfirskyn guðhræðslunnar í þeim efnum. Ég álít trúarbrögð hvers manns „prívat“mál og eigi ekki að vera að reyna að draga fram kristindóminn til þess að styrkja mál, sem er allt annars eðlis eða fjallar ekki um þau mál. Hv. þm. sagði, að Alþfl. virti rétt bænda, hvað afurðaverð snerti, ekki síður en Framsfl. Sannleikurinn er sá, að í hvert sinn, sem hefur þurft að breyta verði bændum í hag, hefur Alþfl. lagzt á móti því. Það þarf ekki annað en að líta á blað flokksins til að sanna það, að þeir hafa gert úlfaþyt í hvert sinn. Það var að vísu einu sinni, sem Alþfl. léði bændum stuðning í afurðasölumáli. Það var árið 1933. Hv. þm. var þá forsrh. Framsfl. og var boðið að mynda stj. með Alþfl. til þess að koma þessu áfram, en hv. þm. hafði þá ekki lyst á að koma svo nálægt Alþfl. Hv. þm. spurði með nokkru yfirlæti í fyrri ræðu sinni, hvort ég héldi, að það væri nóg, að Framsfl. héldi báðum þingsætum í tvímenningskjördæmum, til þess að tryggja aðflutninga. Ég segi, að sú breyt., sem verið er að gera nú, stefni þessu öllu í hættu, sundri átökum þjóðarinnar og veiki stjórnarfarið. Engin breyt, á stjórnskipunari. landsins getur bjargað þjóðinni út úr því. Hv. þm. V.- Ísf. og hv. 4. þm. Reykv. vildu halda því fram, að málefni Rvíkur hefðu mætt andúð á Alþ. Þeir nefndu ekkert til nema húsmæðraskóla í Rvík. Þeir geta flett upp bókum þingsins og séð, að þetta mál er afgreitt með shlj. atkv. í þessari hv. þingd. Hv. þm. V.-Ísf. spurði, af hverju Framsfl. væri í andstöðu, ef hann hefði engra sérhagsmuna að gæta. Hugsar þm. sjálfur þannig? Eins og ég er búinn að taka fram, er ekki um nein sérréttindi Framsfl. að ræða nema réttindi dreifbýlisins. Nú segja andstæðingar okkar, að þeim detti ekki í hug að níðast á þeim hagsmunum. Hvar eru þá sérréttindin? Þeir segja, að það sé ekkert misrétti á milli flokka, þó að misskipt sé í kjördæmum um atkvmagn, því að allir flokkar séu jafnt á vegi staddir um að fá þar atkv. En fólkið treystir einum flokki betur en öðrum. Andstæðingar okkar vilja segja: „Kjósendur skulu styðja okkur, hvort sem þeir vilja eða ekki. Hv. þm. A.- Húnv. kvað hafa lýst yfir því, að hann væri ákaflega ánægður. slíkir þm. eru þægir eins og rakkar, en fjöldi kjósenda úti nm allt land vill bara ekki líta við þeim. Ég vil segja hv. 7. landsk. þm., að þó að hann sé kominn hér á þing á atkv. Eyfirðinga, er honum líka veittur minni hl. úr Rangárvallasýslu. Þá get ég fullyrt, að þeir kjósendur hefðu fremur kosið mig eða samþm. minn en hann, ef hann hefði verið þar í kjöri. En hann fer með umboðið að nokkru leyti. Þessu fyrirkomulagi vilja menn koma á hér. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að nú gæti 1/4 hluti kjósenda með meiri hl. valdi. Ég veit ekki, hvort það er rétt, en ég veit, að ef það er hægt með 1/4 hluta nú, er það hægt með 1/5 hluta, eftir að breyt. er orðin. Hv. 4. þm. Reykv. lýsti yfir því, að hann hefði í kosningunum 1937 hvatt sína menn til að kjósa Framsfl. Ef ég ætti undir því, mundi ég biðja hann opinberlega um að leggja fyrir sína menn að kjósa mig ekki. Það mundi hjálpa mér bezt. Hver einasti framsóknarmaður hefur skömm á flokki hans. Þá sagði hv. þm. A.-Húnv., að það gæti verið, að Sjálfstfl. hefði tapað atkv. í sveitakjördæm um upp á síðkastið, en það vær í af því, að hann væri svo saklaus. Margt er hægt að bera fram á Alþ. Skyldi okkur þm. nokkru sinni hafa rekið harðvítugri áróður en hann? Í sínu kjördæmi hef ég ekki þekkt öllu harðari áróður en af hendi Sjálfstfl., en það hefur bara verkað öfugt við tilganginn. Hv. þm. A.- Húnv. neitaði því, að fylgismenn þessa máls hefðu í huga frekari breyt. á stjórnskipunarl. en hér liggur fyrir. Hvorum á að trúa betur, honum eða hv. 5. þm. Reykv.? Ég verð að segja það af reynslu, að ég trúi hv. 5. þm. Reykv. betur. Það er svo margt, sem ástæða væri til að rekja, en það er orðið áliðið nætur. Ég öfunda ekki þá, sem að þessu máli standa. Ég hygg, að ánægja þeirra verði beiskju blandin, áður en lýkur. Hv. þm. A.- Húnv. hafði sagt, að það hefði munað 100 atkv., að þeir féllu báðir í síðustu kosningum, hann og hv. þm. V.-Sk. Samþykkt þessa máls mun afnema þau 100 atkv. og miklu fleiri. Þjóðin er vitrari en þessir hv. þm.

*Garðar Þorsteinsson: Ég vil segja hv. 1. þm. Rang., að hann er þess ekki umkominn að spá um það, hvort það verður 100 atkv. meira eða minna, sem munar á honum og hv. þm. V.- Sk., ef það er satt, að hv. þm. V.-Sk. muni bjóða sig fram á móti honum. Hv. þm. hefur bæði í ræðum sínum í dag og í nál. gert lítið úr uppbótarþm. Það stendur mér ekki næst að taka málstað þeirra, en langt er til jafnað, ef þeir eru verri en sumir, sem náð hafa kosningu í kjördæmum. Hv. þm. sagði, að ég væri lítill fulltrúi fyrir Rang., og það kann að vera rétt, en hann sagði líka, að kjósendur minni hl. í Rangárþingi, mundu ekki vilja við mér líta. Það veit hv. þm. ekkert um, en hitt vitum við, að sá minni hl. vildi alls ekki við honum líta. Hvort þeir ekki vildu mig heldur, er óreynt mál. En ég er þakklátur fyrir að vera kominn á þing fyrir atbeina hinna smekkvísu og vitru manna, sem höfnuðu hv. 1. þm. Rang. Hv. þm. sagði, að uppbótarsætin rýrðu lýðræðið. Ég er ekki fræðimaður á þessa hluti, en ég hef alltaf skilið lýðræðið svo, að allir kjósendur ættu að hafa jafna aðstöðu til þess að hafa áhrif á það, hvaða menn kæmust til vissra valda. Ef þetta er rangt hjá mér, bið ég um frekari skýringar. Hv. þm. segir í lítilsvirðingartón í nál. sinu, að uppbótarþm. séu ekki til bóta á Alþ., því að þeir séu skoðaðir sem flokkseign, en ekki sem menn, sem samkv. 43. gr. stjskr. eigi að greiða atkv. samkv. sannfæringu sinni. Ég skal nefna eitt dæmi, sem hv. þm. var að tala um. Hann sagði, að Magnús Torfason hefði verið kosinn á þing sem uppbótarþm. fyrir Bændafl., en svo hefði orðið ágreiningur um málefni þess flokks og Magnús sagt sig úr flokknum. Sjálfstfl. hefði síðan viljað láta þennan mann víkja af þingi, af því að hann hefði ekki lengur rétt til þess að sitja þar í uppbótarsæti Bændafl. Þetta er ekki alveg rétt hjá hv. þm., af því að Magnús hafði ekki sagt sig úr flokknum, en hann sagðist bara vera betri bændaflokksmaður en hinir, og með því vildi hann færa rök að því, að það bjargaði honum frá því að verða rekinn úr flokknum. Ég vil aðeins benda á það, að hér er einmitt atriði, sem hv. þm. hefur tekið upp í nál. sínu, sem sé, þegar hann talar um; að uppbótarþm. séu eign flokksins. Það veit hver hv. þm., að stjskr. mælir svo fyrir, að þm., greiði atkv. eftir samvizku sinni, og ég vil spyrja hv. þm. að því, hvaða rök hann hefur fyrir því, að uppbótarþm. hafi ekki fylgt sannfæringu sinni alveg eins og aðrir. Hv. þm. sagðist mótmæla því, að framsóknarmenn sætu á þingi fyrir atbeina kommúnista. Ég veit ekki betur en að kommúnistar við síðustu kosningar beindu þeirri áskorun til fylgismanna sinna að kjósa framsóknarmenn þar, sem þeir (kommúnistar) hefðu ekki mann í kjöri. Svo vil ég að síðustu aðeins segja það, að þessi hv. þm. hefur síður en svo nokkra víssu fyrir því, hvernig atkv. muni falla í einstökum kjördæmum, en hitt er aftur á móti víst, að almenningur í kjördæmunum mun dæma um það, hvort hann vilji heldur Framsfl. eða Sjálfstfl., og ég er óhræddur við að bíða þeirra úrslita.

* Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. frsm. minni hl. endaði ræðu sína á því að lýsa því gálausa hugarfari, sem lýsti sér í ræðum mínum, og sagði, að slíkt mundi ekki vinna mikið á í mínu kjördæmi. Ég veit ekki, hvað það kemur kjördæmamálinu við, þó að tveir menn séu skotnir. Það er satt, að slíkir atburðir eru sorglegir, en að það megi ekki lagfæra kosningafyrirkomulagið fyrir því, er ekki nema fjarstæða. Hv. þm. ber höfðinu við steininn í öllum tilfellum. Ég gat um það, að afgreiðsla sjálfstæðismálsins mundi ekki kosta nema einar kosningar fyrir utan þær, sem í hönd fara, og þetta er staðreynd, og mun vera hægt að fá það staðfest af hæstarétti, ef minni hl. óskar eftir því. Ég gat líka um það, að ráðh. Alþfl. hefði verið vísað úr stj., og því mótmælti hv. þm. En sannleikurinn er, að þetta var gert með bráðabirgðál., sem út voru gefin, og með því að leyfa, ekki, að Alþfl. fengi að verja sinn málstað í útvarpinu. Þá var hv. þm. að upplýsa, að ég hefði brugðizt í verðlagsmálum 1933 og þar af leiðandi ekki stofnað stj. með alþýðuflokksmönnum, en þá stóðu kosningar fyrir dyrum. Það er alveg rétt, að stjórnarskipti áttu ekki að fara fram fyrr en eftir kosningar. Það var álit Alþfl., og gekk hann því inn á þessa breyt. En einmitt á þinginu 1933 lét þáverandi landbrh., Þorsteinn Briem, undirbúa afurðasölumálin rækilega. Mér er sagt af einum hv. þm. flokksins, hv. 1. þm. Rang., að hann hafi einmitt á þinginu 1933 verið tilbúinn að fallast á hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum.

* Frsm. minni hl. (Sveinbjörn Högnason): Það er aðeins út af þessu síðasta í ræðu hv. þm. V.- Ísf., að ég ætla að segja fáein orð, af því að það sýnir ljóst þann málaflutning, sem hann notar hér. Ég átti alls ekki sæti á Alþ. 1933, þegar þessi breyt. var gerð, og sýnir það, hvað hv. þm. er vandur að virðingu sinni, að hann skuli grípa til þess ráðs að skrökva þessu upp, og er það þó í full samræmi við röksemdafærslur þeirra manna, sem að þessu frv. standa. Annaðhvort er um bein ósannindi að ræða hjá þessum mönnum eða þá að málafærsla þeirra er alveg út í loftið. Þá sagði hv. þm., að það kæmi ekki kosningunum við, þó að tveir menn væru drepnir. Ég sagði það í ræðu minni áðan og vil endurtaka það, að það er óforsvaranlegt af hv. þm. V.-Ísf. að tala gáleysislega um það, að fólk er drepið í kringum okkur á vegunum. Það eru daglegir viðburðir, að ráðizt er á fólk og því misþyrmt. En hv. þm. V.- Ísf. finnst nú, að allt sé í lagi. Menn megi leika sér og gera hvað, sem þeim sýnist á þessum tímum. Það sé ekkert við það að athuga. Þannig er málaflutningur þessa hv. þingmanns.