Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Einar Sigurðsson) Hæstv. forseti. Þetta frv., sem var flutt á síðasta þingi, en varð þá ekki útrætt, hefur nú verið lagt fram á ný og felur í sér þá breytingu á lögum um loðdýrarækt, að niður falli úr lögum þær málsgreinar í 1. gr. 1. lið, sem banna minkaeldi. Margar þjóðir hafa, sem kunnugt er, miklar tekjur af loðdýrarækt og ekki sízt af minkaeldi. Minkaskinn þykja einhver fallegustu skinn, sem eru á markaðnum. Það hefur verið bannað hér um nokkurra ára skeið að hafa minka í eldi, þrátt fyrir það að hér eru góð skilyrði til minkaeldis. Loftslag er hér gott og nægilegt af fóðri fyrir dýrin, bæði úrgangur úr fiski og eins úrgangur úr sláturhúsum. Nágrannaþjóðir okkar, sem hafa mjög mikið af minkum, verða að kaupa sitt fóður miklu dýrara verði en við þyrftum. Þær kaupa t.d. dýrafóður af okkur, bæði fiskúrgang og eins úrgang úr sláturhúsunum. Er þetta vitaskuld miklu kostnaðarsamara en að hagnýta fóðrið hér, þar sem það er á staðnum. Mjög mikill vöxtur hefur verið í minkaskinnaframleiðslu alls staðar í heiminum nú undanfarið, og virðist ekki vera neitt lát á eftirspurn eftir minkaskinnum. Á Norðurlöndum hefur verið margfölduð tala dýra, sem eru á fóðrum, núna á mjög fáum árum. Það er svo að segja sama, hvar gripið er niður, sérstaklega hjá fiskveiðiþjóðum, alls staðar hefur verið mjög mikill vöxtur í þessum atvinnurekstri. Japanir t.d. eru nú að fara út í minkarækt í stórum stíl. Rússar hafa mjög mikla loðdýraframleiðslu og Kanada- og Bandaríkjamenn, og svo mætti lengi telja. Íslendingar hafa ekki efni á því að sinna ekki þessum mikilvæga atvinnurekstri og láta þær tekjur, sem af honum gætu verið, fara fyrir ofan garð og neðan hjá sér. Það má ekki láta hleypidóma ráða hér gerðum manna, - hleypidóma, sem hafa skapazt ef því, að illa tókst til með minkaeldi hér, þegar það var reynt, vegna vanþekkingar. Það er einnig önnur hlið á þessu máli, sem er ekki síður mikilvæg og snýr að sjávarútveginum. Sjávarútvegurinn mundi fá góðan markað fyrir sinn fiskúrgang, einmitt með því að láta minkinn éta hann. Nokkuð hefur verið flutt út af minkafóðri og fengizt fyrir það miklu hærra verð en með því að framleiða úr því mjöl, en eins og kunnugt er, er úrgangurinn úr fiskinum, sem unninn er t.d. í frystihúsunum, um 35 hlutar af fiskinum. Það mundi vissulega mjög létta undir með sjávarútveginum, ef hann gæti losnað við sinn fiskúrgang fyrir svo gott verð sem þeir virðast geta greitt, sem hafa slíka minkarækt með höndum. En eins og kunnugt er, er einmitt verðfallið á fiskimjölinu mesta vandamál íslenzks sjávarútvegs nú, en það er vegna hins mikla framboðs á mjöli frá Perú. Markið er kannske ekki sett of hátt, þó að Íslendingar hugsi sér á næstu árum að hafa jafnmarga minka í eldi og nágrannaþjóðir þeirra hér á Norðurlöndum, Danir, Svíar og Norðmenn, en þeir hafa allir svipaða framleiðslu af minkaskinnum og þó líklega Danir einna mest. Þeir framleiða sjálfsagt minkaskinn árlega fyrir sem svarar 500–750 millj. íslenzkra króna. Það mundi að sjálfsögðu taka nokkurn tíma fyrir Íslendinga að ná því marki. Það er stundum talað um, að nauðsynlegt sé að fá til landsins erlent fjármagn. Vafasamt er, að hægt væri að benda á nokkra atvinnugrein, sem útlendingar væru fúsari til að leggja í fé nú, eins og ástatt er, frekar en minkarækt. Það má deila um, hversu æskilegt það er að fá erlent fjármagn inn í landið. Ýmsar raddir eru uppi um, að það eigi að gera, og aðrar aftur, að það eigi ekki að gera. Það er náttúrlega ýmislegt, sem þar þarf að taka tillit til, t.d. eins og vinnuaflsins í landinu, hvort það er nóg til þess að fara í þann atvinnurekstur, sem um væri þá að ræða að útlendingar legðu fé í. En það er svo með minkarækt, að hún krefst ekki mikils vinnuafls. Einn maður getur t.d. gætt 500 dýra, en þau mundu gefa af sér um 1500–2000 skinn árlega, eða verðmæti fyrir 1–1½ millj. kr. Þegar við berum þetta saman t.d. við vélbát, tiltölulega lítinn vélbát, þá mundi hann ekki skila öllu meira aflaverðmæti en þessi eini maður gæti skilað með minkarækt. Og ég geri ráð fyrir, að það sé mun minni stofnkostnaður við 500 minka nú en við byggingu tiltölulega lítils vélbáts, en mér er ekki kunnugt, hvað slík bú kosta. Ef þessi dýr væru hins vegar seld til undaneldis eða sem lífdýr, mundi verð þeirra vera um helmingi meira. Mér er líka kunnugt um af viðræðum við Norðmann, sem var hér í sumar og er einn af fremstu mönnum í loðdýrarækt Norðmanna, að hann væri fús til þess að koma hér á fót a.m.k. þremur búum með 500 dýrum hverju og leggja til þar sína reynslu og þekkingu og annað, sem væri hægt að byggja á fyrir þá, sem hefðu ekki farið í slíkan atvinnurekstur áður. En það er enginn vafi á því, að margir Íslendingar væru reiðubúnir til þess að leggja út í þennan atvinnurekstur. Ég hef orðið var við, eftir að ég flutti þetta mál á síðasta þingi, mikinn áhuga hjá mönnum einmitt á þessu. En þegar ráðizt væri í slíkt, ætti það að vera gert af myndarskap, og þá þarf að byggja á sérfræðilegri kunnáttu og reynslu þeirra þjóða, sem eru komnar lengst í þessu. Ég býst við, að Íslendingar gætu í þessum efnum svo að segja byggt sín bú alveg eftir fyrirmynd Dana, því að þeir hafa komizt mjög langt í minkaeldi. Það væri mjög mikilvægt, ef unnt væri og vilji þingmanna væri fyrir, að þetta mái næði fram að ganga, að það væri afgreitt fljótt, til þess að hægt væri að koma á fót nokkrum minkabúum í haust. Það mundi gera það að verkum, að þau mundu geta látið í té lífdýr næsta haust. Við skulum t.d. segja, að þótt ekki væri komið upp nema þremur slíkum búum, þá fengjust um 5–6 þús. lífdýr næsta haust. Það sparaði allmikinn gjaldeyri, þó að það væri náttúrlega engan veginn nóg, því að bú eru mörg hér á Norðurlöndum með 8–10 þúsund dýrum, og minkarækt er rekin þar á vísindalegan hátt. En markmiðið þyrfti að vera, að Íslendingar hefðu ekki færri en 50 þús. lífdýr haustið 1962. Það mundi gefa af sér um 154–200 þús. skinn, að verðmæti um 100–150 millj. kr. í útflutningi, ef til vill 200 millj., því að ekki er óalgengt, að beztu minkaskinn seljist fyrir allt að 1000 kr. hvert og jafnvel meira. Það er sama, hvernig á þetta mál er litið, hvort það er frá sjónarmiði þess, að þarna er um mikilvægan atvinnurekstur að ræða fyrir þá, sem í hann legðu, eða sem lyftistöng fyrir sjávarútveginn. Það er tvímælalaust rétt að fara út í minkaeldi hér og feta sömu slóðir og grannþjóðir okkar, sem hafa ábatazt prýðilega á þessari atvinnugrein. Það mundi stuðla að fjölbreytni í atvinnuháttum og þó nokkurri atvinnu, og það mundi gefa miklar gjaldeyristekjur. Það veltur að sjálfsögðu mikið á afstöðu þess opinbera, þegar um það er að ræða að leggja í slíkan atvinnurekstur, sem byggja þarf frá rótum. Ég vil benda á það hér, að mjög mikilvægt væri, að hið opinbera beitti sér fyrir því, að völ yrði á tæknilegri aðstoð fyrir þá, sem vildu fara út í þennan atvinnurekstur, og enn fremur, að nokkur aðgangur yrði að fé, því að þetta kostar allmikið, ef það á að gera í stórum stíl. Villiminkurinn er þyrnir í augum margra. Auðvitað er nauðsynlegt að halda honum í skefjum, eftir því sem hægt er, en sjálfsagt verður ekki unnt að útrýma honum. En það má ekki verða til þess, að menn þori ekki að leggja í minkarækt, þó að Íslendingar hafi haft vonda reynslu. Það þarf hins vegar að ganga örugglega frá búrunum, svo að minkarnir geti ekki sloppið út, enda mun það vera mjög fátítt, að slíkt komi fyrir, í nágrannalöndum okkar. Má t.d. segja frá því hér, að þessi búr eru nú byggð þannig, að það er tvöföld girðing og um eins metra bil á milli girðinganna, og þar er látinn hlaupa í svokallaður minkahundur til þess að sálga eða hirða, ef það kynni að koma fyrir að eitthvert dýr slyppi. Þannig er á allan hátt reynt að tryggja, að slíkt geti ekki komið fyrir, enda eru menn að sjálfsögðu ekki að ala mink til þess að sleppa honum. Ég vona, að hv. þingmenn bregðist vel við þessu máli og afgreiði það sem fyrst sem lög, svo að þeir, sem hafa áhuga á minkaeldi, geti komið fyrir sig fótunum þegar í haust, en þurfi ekki að bíða til næsta hausts, ef frv. ætti á annað borð að ná fram að ganga. Það væri þess vegna mjög mikilvægt, ef frv. gæti orðið samþykkt í þessum eða næsta mánuði. Ég legg svo til, að málinu verði vísað til 2. umr. og landbn.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þetta mál mikið við þessa umr., en vegna reynslu undanfarinna ára af minkaeldi þykir mér rétt, að málið sé athugað nokkru nánar, jafnvel við 1. umr. málsins. Hv. flm. heldur því fram, að þjóðhagslega sé mjög mikill hagnaður að því að leyfa minkarækt á ný á Íslandi. Um það skal ég ekki deila á þessu stigi málsins, en vildi skjóta því til hv. landbn., sem fær þetta mál til meðferðar eftir þessa umr., hvort hún mundi geta upplýst Alþingi um það, hver væri hinn raunverulegi kostnaður orðinn af því tjóni, sem minkaeldi hefur valdið hér á Íslandi. Það gæti a.m.k. haft áhrif á mitt atkv., þegar endanlega verða greidd atkv. um málið, hvort þær upphæðir eru lágar eða háar. Ég sé í grg., að hv. flm. telur, að þessi kostnaður sé orðinn nú þegar á fjórðu milljón króna, en hvort hann reiknar þar með beint tjón við útrýmingu minkanna eða einnig það tjón, sem orðið hefur á landinu vegna minkanna yfirleitt, þ.e.a.s. það tjón, sem bændur og aðrir hafa orðið fyrir, sést ekki í grg. En það væri ágætt, ef hv. nefnd vildi upplýsa það. Ég sé einnig hér í grg., að hv. flm. telur, að það sé hægt að fyrirbyggja svo að segja að fullu, að minkar sleppi út úr búrum. En það þarf náttúrlega ekki nema eitt karldýr og eitt kvendýr til þess að gera hér usla síðar meir, ef út sleppa, eins og kunnugt er, svo að ég hefði nú haldið, að hann mundi taka enn dýpra í árinni og segja, að það væri hægt að fyrirbyggja það að fullu og öllu. En í tilefni af þessu vildi ég mega spyrja, hvort hann mundi vilja sætta sig við sem flm., ef frv. yrði samþykkt, að inn í það yrði sett, að tekinn skyldi sérstakur tollur af minkaeldi, sem þannig yrði leyft, til þess að bera allan þann kostnað, sem væntanlega kynni af þessu að hljótast, og jafnframt taka á sig allan þann kostnað, sem við það yrði að útrýma villiminkunum. - Þetta vildi ég gjarnan biðja hv. flm. að athuga og einnig n. að athuga, hvort slíkt ákvæði þætti eðlilegt að setja í lögin. Og ef hv. flm. vildi fella sig við það og n. að öðru leyti þætti ástæða til þess að samþykkja frv., þá gæti það vel snúið mínum huga í þessu máli, en eins og sakir standa, er ég ekki ginnkeyptur fyrir því að fá þetta samþykkt svona fyrirvaralaust. Þetta vildi ég láta koma fram hér við 1. umr. Ég sat lengi í fjvn., og mér var það vel kunnugt, hversu óskaplegt fé það var, sem ríkissjóður og þjóðin varð að greiða fyrir mistök á innflutningnum á karkúlfé á sínum tíma, og er ekki séð fyrir endann á því enn. Mér er líka nokkuð kunnugt um, hvaða blóðtaka hefur verið hjá þjóðinni það tjón, sem minkurinn hefur valdið hér á undanförnum árum, og mér var líka kunnugt um það, að á meðan minkabúin voru hér og leyft var að ala upp minka, þá munu þeir hvergi hafa gefið nokkurn arð, nema þegar hægt var að selja minka til lífsuppeldis. Undireins og þrengdist um þann markað, gátu þessi bú engan arð gefið, nema síður sé. Og ef það er raunverulegt enn, að það sé aðeins von á að búin geti gefið arð með því að selja minkana lifandi til annarra búa, eins og var hér áður, en arðurinn takmarkist eða jafnvel hverfi, þegar þarf að fara að ala minkana upp bara til þess að selja skinnin, þá er því síður ástæða til þess að leyfa þetta aftur og hleypa þjóðinni í þá hættu, sem því fylgir. Ég skil ákaflega vel hv. flm., að hann vilji með þessu reyna að bæta úr því áfalli, sem útvegurinn hefur fengið við það, að verðfall hefur orðið á fiskimjöli og fiskúrgangi. En ég vildi mega beina þeirri spurningu til hans, hvort það hefur verið athugað gaumgæfilega og til fulls, hvort ekki mætti notfæra sér þennan úrgang á þann hátt að setja hér upp fiskrækt frekar en minkaeldi. Það er áreiðanlegt, að þó að við misstum nokkra silunga út úr tjörnunum, þá mundu þeir ekki gera neinn usla hér í landinu, og það er líka alveg áreiðanlegt, að nágrannaþjóðirnar, m.a. Danir, sem vitnað hefur verið í hér, hafa ekki minni útflutning af regnbogasilungsrækt en af minkarækt. Þar hefur verið komið upp í svo stórum stíl regnbogasilungsrækt, að þar mun nema mörgum tugum milljóna útflutningur á ári á þeirri vöru. Og mér sýndist, að það lægi nær útvegsmönnum, ef þeir eru að hugsa um sína hlið á málinu, að athuga, hvort þeir geti ekki komið fiskúrgangi í hærra verð með því að stuðla að því að koma slíku í framkvæmd, en hugsa minna um minkaræktina. Sem sagt, ég mun fylgja þessu máli til hv. landbn. og til 2. umr. Ég er sammála hv. flm. um, að það eigi að athuga málið fljótt og gaumgæfilega, og þegar þær athuganir liggja fyrir, þá kemur það sjálfsagt aftur hingað til d. til athugunar, og hefur þá skýrzt fyrir mönnum, hvaða afstöðu þeir taka til þess.



Herra forseti. Frv. þetta var flutt á síðasta Alþingi, en fékk þá ekki endanlega afgreiðslu. Ég hef talið eðlilegt, að hv. Alþingi fengi enn á ný tækifæri til þess að taka afstöðu til málsins. Það er kunnugt öllum hv. dm., hvernig þetta frv. er, og ekki ástæða til við þessa 1. umr. málsins að fara að endurtaka það, sem sagt var síðast, þegar málið var flutt. Ég læt nægja að svo komnu að vísa til þess, sem sagt var um málið á s.l. vetri. Ég held, að frv. hafi þá verið í hv. fjhn., og er eðlilegt, að því verði þá einnig nú vísað þangað. Ég legg til, að frv. verið vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég vil taka það fram í upphafi orða minna hér, að ég er í höfuðatriðum samþykkur því frv., sem liggur hér fyrir á þskj. 44, sem er frv. til 1. um breyt. á lögum um áburðarverksmiðjuna, en ég hef borið fram brtt. á þskj. 51, sem nú hefur verið útbýtt, og vildi segja um hana nokkur orð. Brtt. mín er við 13. gr. frv., þannig að á eftir 13. gr. komi þrjár nýjar málsgr., er orðist svo: „Hlutafjársöfnun er engum takmörkum háð, og skal jafnan gefa út ný hlutabréf á nafnverði án tillits til efnahags félagsins á hverjum tíma. Nú er hlutafjáreign annarra hluthafa en ríkissjóðs meiri en helmingur alls hlutafjárins, og takmarkast þá atkvæðisréttur ríkissjóðs svo sem fyrir er mælt í lögum um hlutafélög, nema því aðeins, að lán þau, sem á félaginu hvíla og ríkissjóður er í ábyrgð fyrir, að viðbættu hlutafé ríkissjóðs, séu hærri en hlutafjáreign annarra hluthafa. Þótt slíkar breytingar verði á hlutafjáreign, gefur það ekki meiri hluta hluthafa rétt til þess að setja félaginu ný lög eða breyta þessum lögum, sem aðeins verður gert á Alþingi.“ Ég tel, að það sé höfuðnauðsyn fyrir áburðarverksmiðjuna að safna svo miklu hlutafé sem mögulegt er, og ég tel, að í fyrirtæki eins og áburðarverksmiðjan er byggð upp eigi aldrei að loka hlutafjársöfnun, heldur leyfa aðilum að kaupa, hvenær sem er, á hvaða tíma sem er, hlutafé fyrir nafnverð. Það gæti vel komið til mála, að þá þyrfti að breyta því ákvæði í lögunum, að vextir skyldu greiddir 6%, en í staðinn setja venjulega útlánsvexti, en um það hef ég ekki gert brtt. á þessu stigi málsins. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef þetta ákvæði hefði verið gert að skilyrði við hlutafjársöfnun í Eimskipafélagi Íslands á sínum tíma, sem raunverulega var eign allrar þjóðarinnar og óskabarn hennar, eins og sagt var á þeim tíma, þá hefði ýmislegt farið miklu betur í sambandi við okkar samgöngur á sjó, bæði milli landa og umhverfis landið, og að það hafi verið stærstu mistökin í því máli að stöðva nokkru sinni hlutafjáraukninguna. En það var einmitt gert á þeim tíma, þegar félagið átti miklu meiri eignir en skuldir og menn fóru að spekúlera í því að gera uppkaup á hlutafénu og hugsuðu sér að græða þannig á hlutafjárkaupunum. Ég hygg, að ef við þá hefðum haft slíkt ákvæði eins og hér um ræðir, þá hefði aldrei komið til mála, að ríkissjóður hefði þurft að hafa slíka byrði af strandferðasiglingum eins og hann hefur haft öll árin, og ýmislegt fleira, sem hefði farið betur í okkar þjóðfélagi. Það er sýnilegt, að meiri hluti Alþingis hefur óskað eftir því, að áburðarverksmiðjan væri stofnuð og rekin sem hlutafélag, þar sem bæði einstaklingum og félögum er gefinn kostur á að kaupa hlut í félaginu. Það er að vísu takmarkað við 10 millj. kr. En stofnkostnaðurinn, að því er mér skilst, mun vera 130 millj. og verksmiðjan mun auk þess nú þurfa allmikið fé til þess að koma upp nýjum vélum, sumpart til endurnýjunar á sínum gömlu vélum og sumpart til þess að búa til annan og fjölbreyttari áburð en hún gerir í dag, svo að það er engin vanþörf á því að auka hlutaféð, og þá held ég að það eigi að vera leyfilegt öllum þegnum þjóðfélagsins að leggja fram til þess fé. Það er hins vegar enn í lögunum, að félagið má ekki selja framleiðsluna dýrar en svo, að hún sé með framleiðsluverði, og þess vegna er eðlilegt, að haldið sé því ákvæði, að ekki sé hægt að breyta félaginu í almennt hlutafélag, eins og venjulega er gert samkvæmt hlutafélagalögum, og þess vegna hef ég gert till. um, að þetta verði ekki gert, þótt ríkissjóður verði í minni hluta hvað hlutafé snertir. Þá er einnig eðlilegt, að því sé haldið í lögunum, að ríkissjóður hafi sérstöðu um atkvæði, svo lengi sem hann annars vegar á meiri hluta í fyrirtækinu, eða - eins og ég hef gert tillögu nm. - hlutabréfaeign ríkissjóðs samfara þeim ábyrgðarupphæðum, sem ríkissjóður er fyrir á hverjum tíma, er meiri en hlutafé annarra hluthafa í félaginu. Mér þótti rétt að láta þessa brtt. koma fram strax við 1. umr., svo að hv. fjhn., sem fær málið nú til meðferðar, gæti einnig tekið hana til athugunar, og þótti þá einnig rétt að segja þessi orð um það, áður en málið fer til n. og 2. umr. Ég skal svo ekki tefja þetta mál lengur á þessu stigi málsins og vænti, að hv. n. sjái sér fært að taka þessa till. til greina við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er gamall kunningi okkar frá í fyrra og fékk þá slíkar móttökur í þinginu, að þótt stjórnarfrv. væri, var það ekki afgr., og enginn í fjhn. virtist vilja styðja að því, að þetta frv. yrði afgr. Nú er þetta frv. flutt á ný, og það er ekki nema rétt, að nú þegar við 1. umr. þess verði nokkur umr. um þann framgangsmáta, sem þetta frv. ber vott um. Það var svo, að á meðan við höfðum þetta frv. til meðferðar í fjhn., þá bárust okkur reikningar áburðarverksmiðjunnar fyrir 1959. Það var greinilegt af þeim reikningum, að þar hafði ekki verið farið að lögum. Í reikningum áburðarverksmiðjunnar fyrir 1959 höfðu lög verið brotin. Sem stendur er nákvæmlega fyrir mælt, hvernig fyrningarafskriftir skuli fara fram, í lögunum um áburðarverksmiðjuna, nr. 40 frá 23. maí 1949, og þar er svo fyrir mælt, með leyfi hæstv. forseta, í 10 gr.: „Framlag áburðarverksmiðjunnar til fastra sjóða hennar skal vera á hverju ári sem hér segir: a) Til fyrningarsjóðs 2½% af kostnaðarverði húsa, lóðar og annarra mannvirkja og 7½% af kostnaðarverði véla og annarra áhalda. b) Til varasjóðs allt að 3% af kostnaðarverði framleiðslunnar.“ Þegar reikningar áburðarverksmiðjunnar í fyrra fyrir árið 1959 eru athugaðir, þá kemur í ljós, að þar ern uppfærðar fyrningarafskriftir upp á 14 millj. og 981 þús. kr., eða tæpar 15 millj. kr. Samkvæmt ákvæðum laganna mundu framlögin til fyrningarsjóðs vera um 8 millj. kr. á árinu 1959. Fyrningarafskriftirnar á árinu 1959 eru því í reikningunum settar tvöfalt hærri en lög gera ráð fyrir. Það er eftirtektarvert, að á þessu var vakin athygli hér á Alþingi í fyrra, en mér er ekki kunnugt um, að þessu hafi verið breytt, og ég vil spyrja þá menn, sem þykjast sérstaklega standa á verði fyrir lög í þessu landi, hvort einni stofnun, jafnvel þótt ríkisstofnun sé, geti haldizt það uppi í sínum reikningum að þverbrjóta lög, og alveg sérstaklega vildi ég beina þeirri fsp. til hæstv. landbrh., sem þessi stofnun heyrir undir og ég held þar að auki að eigi sæti í stjórn stofnunarinnar. Mig minnir, að í framsöguræðu, sem hann hélt fyrir þessu máli hér í fyrra, hafi hann sagt, að sér hafi verið bent á, að þetta mundu vera nokkuð litlar afskriftir, svo dýrmæt sem þessi verksmiðja væri orðin. Spurningin stóð ekki um það, hvort einhver ákvæði væru skynsamleg eða óskynsamleg. Spurningin var um það, hvort þau væru lög og hvort ein stjórn, sem stjórnar stofnun eins og áburðarverksmiðjunni, eigi að fara að lögum eða ekki, eða hvort hún eigi að geta farið að sínum eigin geðþótta. Það kann oft að vera, að einhverjum stjórnendum finnist eitthvað annað rétt og skynsamlegt en það, sem eru lög. En almennt er ekki álitið í þjóðfélaginu, að þeir hafi leyfi til þess að fara eftir því, og þess vegna var þetta borið fram í fyrra af hæstv. ráðh., að hann vildi láta breyta lögunum, þótt búið væri áður að brjóta þau, og ætlaði þannig að láta löghelga lögbrotið eftir á. Það tókst ekki þá. Nú virðist eiga að reyna að gera þetta á árinu á eftir. Hvernig stendur nú á þessu? Hvernig stendur á þessu lögbroti hjá stjórn áburðarverksmiðjunnar? Hvað er það, sem stjórn áburðarverksmiðjunar vill reyna að dylja og kannske hæstv. ríkisstj. eða einhver hlutinn af henni hefur áhuga á að dylja í sambandi við þessi mál? Á reikningum áburðarverksmiðjunnar fyrir árið 1959, þar sem niðurstöðutölurnar eru rúmar 48 millj., kemur í ljós, að öll vinnulaun við þessa verksmiðju eru tæpar 5 millj. kr., 4.9 millj. kr. Það kemur enn fremur í ljós, að þeir vextir, sem stofnunin verður að greiða, eru líka tæpar 5 millj. kr., 4.7 millj., rétt 200 þús. minni en öll vinnan. Og þar að auki kemur í ljós, að með þessari vaxtagreiðslu og með því að færa til fyrningarsjóðanna afskriftir upp á 15 millj., þá er samt sem áður tæpra 4 millj. kr. hreinn gróði. M.ö.o.: svo framarlega sem farið hefði verið að lögum við reikninga áburðarverksmiðjunnar í fyrra, þá hefðu fyrningarafskriftirnar verið 7 millj. kr. minni en fært er á reikningunum, gróði áburðarverksmiðjunnar því 11 millj. kr. Það virðist alveg sérstaklega eiga að reyna að dylja það, að þetta fyrirtæki græði á árinu 1959 11 millj. kr. fyrir utan að borga til vissrar fjármálastofnunar tæpar 5 millj. kr. í vexti. Þetta stendur e.t.v. eitthvað í sambandi við það, að hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsflokkar voru búnir að breiða út þau ósannindi, m.a. í lögum og grg. hér frá Alþingi, að verkamenn í landinu hefðu of há laun, en auðmagnið í landinu, fjármagnið sem sagt, ekki nægilegt í sinn hlut. Fjármagnið í landinu fékk í sinn hlut frá áburðarverksmiðjunni 11 millj. kr. í hreinan gróða plús 5 millj. kr. í vexti af fénu, alls 16 millj, kr. Á sama tíma fá verkamennirnir, sem vinna vinnuna í þessari verksmiðju, 5 millj. kr. í laun, og í upphafi þessa reikningsárs, 1959, höfðu laun þeirra verið lækkuð með lagaboði um ½ millj. kr. á síðasta ári til þess að auka gróða verksmiðjunnar, af því að því var haldið fram af hálfu stjórnarvaldanna, að atvinnulífið í landinu stæði ekki undir hinu háa kaupgjaldi verkalýðsins. Ofan á allar þær blekkingar og öll þau ósannindi, sem flutt hafa verið almennt í sambandi við alla efnahagsvitleysu ríkisstj., þá var því bætt ofan á í sambandi við áburðarverksmiðjureikningana að falsa reikninga og brjóta lög til þess að reyna að dylja, hvernig arðurinn, sem verkalýðurinn í landinu skapar, skiptist. Laun, sem verkamennirnir höfðu haft, upp á tæpar 5½ millj. kr. á ári, voru lækkuð um ½ millj., en reynt síðan að fela 7 millj. kr. af gróðanum, sem þessi áburðarverksmiðja hafði á sama tíma. Þetta var greinilega allt með ráðum gert. Það á að reyna að halda áfram að básúna það út hér, að atvinnulífið í landinu geti ekki borið sig og að verkalýðurinn í landinu megi ekki hækka kaupið, til þess að stórgróðamenn landsins og fjármagnið í landinu geti mokað til sín auði. Og þegar svo lög, eins og lögin um áburðarverksmiðju, fyrirmælin um fyrningarafskriftirnar, koma í bága við þetta, þá eru einfaldlega lögin brotin og það af þeim sömu háu herrum, sem alltaf þykjast standa á verði um, að lögin séu haldin, og sjálf ríkisstj. tekur þátt í þessu. Við höfum hér eitt gott dæmi, eitt af þeim fáu dæmum, þar sem við höfum reikninga eins fyrirtækis, og ég hafði við umr. í fyrra lýst eftir að fá reikninga fleiri fyrirtækja hér lagða fram, til þess að það væri ekki hægt í sífellu að reyna að blekkja almenning í landinu um, að það væri kaupgjald verkalýðsins, sem væri að setja atvinnulífið á hausinn. Það er fégræðgin og svindlið hjá þeim stjórnendum, sem ráða yfir verksmiðjum eins og þessari, sem leikur atvinnulífið illa, svo illa meira að segja, að þeir kunna varla við að sýna sjálfir, hvílíkum ofsagróða þeir eru að safna til sín. Þess vegna álít ég, að þegar þetta mál er lagt fyrir Alþingi nú, þá hefði borið, ekki sízt hæstv. landbrh. og stjórnanda verksmiðjunnar, að skýra nokkuð frá því, hver háttur hefði verið hafður á um reikninga síðasta árs, og biðja afsökunar á því, hvernig frá þeim reikningum var gengið. Það liggur sem sé í augum uppi um þetta fyrirtæki, eitt helzt stóriðjufyrirtæki í landinu, að af 48 millj. kr. veltu eru vinnulaunin 5 millj. tæpar, en hlutur fjármagnsins í hreinan gróða 11 millj. og í vexti til banka 5 millj., eða hlutur fjármagnsins samanlagt 16 millj. Og vegna þess að vissir menn í blekkingaskyni dirfast að halda því fram, að laun verkalýðsins í landinu séu of há, þá eru þau lækkuð með lögum um hálfa millj. á árinu 1959. Þetta er hvað snertir reikningana 1959. En mætti ég nú biðja um, fyrst þetta mál fer í n., sem ég á sæti í, að fyrir þá n. verði lagðir reikningar áburðarverksmiðjunnar, eins og þeir standa í dag, eins og þeir standa nú í október 1960? Það var lítið, sem stolið var, þegar Alþfl.-stjórnin sat að völdum, það var ekki nema hálf milljón, sem var stolið af verkamönnunum í áburðarverksmiðjunni. Síðan núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum, hafa orðið miklar framfarir á þessu sviði þjófnaðarins. Þá hafa launin verið lækkuð, þannig að þau hafa farið lækkandi með hverjum mánuði á árinu 1960. Og hvað hefur gerzt á sama tíma gagnvart bændum og almenningi? Ég veit ekki betur en áburðarverð hafi verið hækkað og jafnvel svo kannske aukin um leið niðurgreiðsla úr almenningssjóði á áburðarverði, sem þýðir raunverulega líka hækkun. Mikið var tekið af verkamönnum og bændum með lækkuðum launum og hækkuðu áburðarverði á árinu 1959, en meira mun hafa verið tekið á árinu 1960. Það hefði verið eðlilegt, þegar verksmiðja gefur eins mikið af sér og þessi, að annaðhvort hefði verið gert eða hvort tveggja, að hækka laun við verkamenn í verksmiðjunni og að lækka verð á áburðinum til bændanna. En það, sem er gert, er það, að í viðbót við ránið, sem framið var 1959, er ránið aukið á árinu 1960. Ég sé ekki betur en það sé sannarlega tími til kominn fyrir verkamenn og bændur að taka höndum saman um að skakka leikinn, þennan gróðaleik auðmagnsins hér á Íslandi, verkamenn að hækka sín laun, og bændur að fá lækkað verð á sínum áburði. Ég sé ekki betur en 16 millj. kr. fúlgan, sem reynt var að fela á reikningunum 1959, muni vera allmiklu hærri á árinu 1960 og mun gera mitt til þess að upplýsa það mál, ef ekki á að halda leyndum öllum reikningum ríkisfyrirtækja fyrir Alþingi. Nú vilja menn kannske spyrja: Hvernig stendur nú á því, að þeir menn, sem annars kannske hafa ekkert sérstaklega mikinn áhuga á að ríkisfyrirtæki beri góðan ávöxt, skuli leggja sig svo fram um að lækka laun verkamanna í áburðarverksmiðjunni og hækka áburðarverð til bænda, að arðræna bæði verkamenn og bændur í einu, en safna því meiri gróða til verksmiðjunnar, sem er ríkisfyrirtæki og ríkiseign? Það er máske ekkert óeðlilegt, að menn spyrji að því, hvaðan komi þessum stjórnendum og hæstv. ríkisstj. áhuginn á að auka svo þennan gróða. Og það hefði kannske verið hægt að upplýsa, hver ástæðan var, jafnvel þótt hv. 1. þm. Vestf. (GíslJ) hefði ekki verið svo elskulegur að koma með þær brtt., sem hann ber hér fram. Það er greinilegt, hvaðan áhuginn kemur um að auka gróða þessarar verksmiðju. Hann kemur frá sömu mönnunum sem vilja stela þessari verksmiðju úr eign ríkisins, sem vilja brjóta þau lög, að verksmiðjan sé sjálfseignarstofnun, og gera hana að eign lítils hlutafélags. Fyrst á að safna þarna auði, 11 millj. kr. á ári og kannske meir, á kostnað verkamanna og bænda. Samtímis á að hindra, að gert sé út um það endanlega, að ríkið sé eigandi þessarar verksmiðju, eins og það er lögum samkvæmt. Og svo á að nota heppilegt tækifæri til þess að stela henni algerlega úr eigu ríkisins. Við þekkjum þennan leik. Það hefur verið reynt að leika þetta á Alþingi áður. Það efaðist enginn um, að þessi áburðarverksmiðja væri ríkiseign, upphaflega, þegar lögin voru sett. Forsrh. þeirrar stjórnar, sem setti lögin, gaf ótvíræða og skýra yfirlýsingu um það. Núv. forseti Íslands gaf ótvíræða og skýra yfirlýsingu um þeirra skilning á þessum lögum. Það voru þeir Stefán Jóh. Stefánsson og Ásgeir Ásgeirsson. Það er enginn efi á því, að eftir lögunum er þetta eign ríkisins. En þegar Marshallsamningarnir hófust hér á Íslandi, þegar afskipti og yfirráð amerísks einkaauðvalds byrjuðu í okkar þjóðfélagi, þá var reynt að koma því svo fyrir, að ríkisfyrirtækin væru tekin úr eign ríkisins og sett í eign einstakra manna. Að slíku undirlagi var 13. gr. laumað inn við meðferð málsins vordagana 1949, og vegna slíks ágangs var sementsverksmiðjan tafin í tvö ár, af því að erindrekar amerísks auðvalds á Íslandi heimtuðu, að hún yrði einkafyrirtæki, en ríkisstj., sem þó var afturhaldssöm ríkisstjórn þá, stóð á móti því og lét aldrei undan með það. En þegar stofna átti Framkvæmdabankann, átti að afhenda áburðarverksmiðjuna einkaaðilum um bakdyrnar. Þá var í upphaflegu frv. ríkisstj. lagt til að afhenda hlutabréf ríkisins í rekstrarfélaginu Áburðarverksmiðjunni h/f, og Benjamín Eiríksson kom þá upp um það, að það væri meiningin að selja þau á nafnverði seinna meir, og svo átti auðvitað að koma yfirlýsing um, eins og raunar var þá komin frá vissum ráðherrum, að áburðarverksmiðjan væri eign hlutafélagsins. Það átti að lauma henni úr eign ríkisins á þennan hátt. Það má þó hv. 1. þm. Vestf. eiga, að hann gengur hreint til verks. Með tillögu sinni, sem hann mælti fyrir áðan, vildi hann, fyrir utan að lýsa því yfir sem sinni skoðun, að verksmiðjan væri eign hlutafélagsins, rekstrarhlutafélagsins, láta safna ótakmörkuðu hlutafé og selja það á nafnverði. Það er þægileg aðferð til að verða ríkur fyrir þá, sem kaupa slík hlutabréf. Verksmiðjan er 245 millj. kr. virði í dag, eða endurnýjunarverð hennar mundi a.m.k. verða það, segir ríkisstj. 10 millj. kr. eru hlutafé. Að kaupa hlutabréf í slíku fyrirtæki á nafnverði, það er góður gróði. Og meira að segja datt hv. 1. þm. Vestf. í hug, að jafnvel ætti að setja það inn í lögin að greiða venjulega útlánsvexti. Er vaninn að setja það ákvæði um almenn hlutafélög einkafjármagnsins hér á Íslandi? Er það bara til þess að tryggja auðmennina gagnvart bændunum í landinu, að ætti að setja það inn? Slík aðferð, sem þarna er stungið upp á, er ný tilbreyting frá aðferðinni, sem átti að nota, þegar Framkvæmdabankinn var stofnaður, til þess að ná þessu fyrirtæki úr eign ríkisins. Mér sýnist, að það, að svona tillaga skuli koma fram hér nú, sýni okkur, hver yfirgangur fjármagnsins er að, verða á Íslandi. Og það er tími til kominn að verkamenn og bændur í landinu, þeir menn, sem skapa hér verðmæti upp á tugi millj. kr., en fá sjálfir fyrir sína vinnu 5 milljónir, fari að segja til, að þeir þoli þetta ekki lengur. Hver milljónatugurinn, sem áburðarverksmiðjan græðir, gerir hana auðvitað girnilegri í augum braskaranna hér í Reykjavík. Og það er ósköp þægileg aðferð, eftir að búið er með lögum að stela af verkamönnum kaupi þeirra, upp undir tveggja ára tímabil nú, að ætla svo með lögum að gefa einkaauðvaldinu í landinu möguleika til þess að ná ríkisfyrirtækjunum undir sig og það svona ódýrt. Mér sýnist svindlið vera farið að færast nokkuð mikið upp á skaftið hér, meira að segja í þingsölunum nú. Hins vegar kann ég betur við, að þetta komi fram sem svona brtt. eins og hjá hv. 1. þm. Vestf., heldur en einhverjir ráðherrar séu að gefa yfirlýsingar um það, að þessi verksmiðja sé ekki ríkiseign, heldur eign þessa hlutafélags. Það er auðséð á öllu, að það þolir enga bið, að ákvarðanir verði teknar í þessum efnum, um eignarréttinn á þessari verksmiðju. 3. gr. laganna er ótvíræð, hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn. Verksmiðjuna má hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi.“ Þegar mitt frv., sem oft hefur verið flutt hér áður, var afgreitt í fyrra, var því vísað til ríkisstj., og í þeirri greinargerð, sem meiri hl. fjhn. samdi þá, var tekið, einmitt frá þeirra sjónarmiði, af fullri ábyrgðartilfinningu á þessu vandamáli. Nefndarálit meiri hluta fjhn. hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta, - það voru fjórir meðnefndarmenn mínir, sem fluttu það: „Sams konar frv. eða svipað hefur áður verið flutt á þingi, en ekki hlotið afgreiðslu. Verður að viðurkenna, að hér er um mjög veigamikið mál að ræða, þar sem eigi er talið ótvírætt um eignarrétt áburðarverksmiðjunnar samkv. 3. og 13. gr. áburðarverksmiðjulaganna. í 3. gr. er svo ákveðið, að verksmiðjan skuli vera sjálfseignarstofnun. Í 13. gr. eru hins vegar ákvæði um, að ríkisstj. sé heimilt að leita eftir þátttöku félaga eða einstaklinga um hlutafjárframlög og verksmiðjan skuli þá rekin sem hlutafélag. Eftir að þessi heimild var notuð, hafa komið fram á Alþingi nokkuð skiptar skoðanir um eignarréttinn að verksmiðjunni. Meiri hluti fjhn. telur rétt, að málið fái afgreiðslu á þinginu, og leggur til, að því sé vísað til ríkisstj. til athugunar.“ M.ö.o.: þessu frv. mínu, sem taka skyldi af öll tvímæli um eignarréttinn á áburðarverksmiðjunni, stærsta fyrirtækinu á Íslandi, 245 millj. kr. fyrirtæki, því var vísað til ríkisstj. af hennar eigin stuðningsmönnum og öðrum í fjhn. með ákaflega velviljaðri og skynsamlegri grg. frá þeirra hálfu, til þess að ríkisstj. athugaði þetta mál. Nú er komið hér fram frv. frá hæstv. ríkisstj. um breytingu á lögunum um áburðarverksmiðju. því er ekki farið einu einasta orði, ekki einu einasta grein, sem tekur af tvímælin um, hver sé eigandi áburðarverksmiðjunnar. Ég leyfi mér því að beina þeirri fsp. til hæstv. landbrh., sem þetta mál sérstaklega heyrir undir: Hefur ríkisstj. athugað það frv., sem til hennar var vísað? Hefur hún talið það þess vert, þegar skiptar skoðanir hafa komið fram á Alþingi í 10 ár og aldrei fengizt úr því skorið, hver skoðun hefði við lög að styðjast, þar sem tvær lagagreinar að ýmissa áliti stangast á, - og ég álít, að 3. gr. sé ótvíræð og ráði í þessum efnum, - hefur hæstv. ríkisstj. álitið það rétt að taka þetta mál til athugunar, að ræða þetta mál, koma sér niður á sína eigin skoðun í þessu máli, hverjir séu eigendur þessarar áburðarverksmiðju? Mér er ósköp vel kunnugt um, að það hefur ekki verið neinn meiri hluti fyrir þeim skilningi, sem oft hefur verið haldið hér fram af sumum, að áburðarverksmiðjan væri eign hlutafélagsins. Það hefur enginn meiri hluti verið fyrir því á Alþingi. Það hefur meira að segja aldrei verið meiri hluti fyrir því í fjhn. þessarar hv. deildar. En það er alveg óhugsandi að láta þetta ganga svona langt. Og þó að við hv. i. þm. Vestf. séum mjög ósammála um stefnuna í þessum málum, þá býst ég við, að hann sé mér sammála um það, að ef samþykkja ætti hans brtt., þá mundi hann vafalaust vilja vita og þeir menn, sem ættu að leggja fram hlutafé, hvort þeir væru að leggja fram hlutafé í hlutafélag, sem ætti áburðarverksmiðjuna, eða í hlutafélag, sem ætti bara að sjá um reksturinn á henni. Það er tvennt alveg ólíkt. Annað væri mjög gróðavænlegt fyrirtæki, hitt væri kannske ekki allt of öruggt. Þess vegna er það alveg ótvírætt, að þetta mál þolir enga bið lengur og er satt að segja búið að bíða allt of lengi. Þetta vildi ég segja viðvíkjandi höfuðmálinu í sambandi við þetta, viðvíkjandi fyrningarafskriftunum, viðvíkjandi eigninni á verksmiðjunni, sem verður alltaf aðalmálið, hvenær sem frv. um áburðarverksmiðju verður lagt hér fyrir, þangað til úr því er endanlega kljáð. En svo kemur annað mál. Ef samtímis því sem Alþingi tæki nú af öll tvímæli um, hvað væru lög í þessum efnum, og slægi föstum eignarrétti ríkisins á áburðarverksmiðjunni, þá kemur spurningin um, hvort þessar fyrningarafskriftir séu réttar og eðlilegar út af fyrir sig. Þó að menn þá vissu handa hverjum þeir væru að afskrifa þetta, hvort það væri handa ríkinu sjálfu eða hvort það væri handa einhverjum einkaaðilum, er þá rétt að fara inn á það að veita svona miklar fyrningarafskriftir, þannig að það sé tekið upp á því að afskrifa fyrirtæki með hliðsjón af því, hvað kosti að endurnýja það? Sú regla, að afskrifa fyrirtæki með hliðsjón af því, hvað kostar að endurnýja það, er, eftir því sem ég bezt veit, - og ef einhver hv. þdm. veit betur, þá vona ég, að hann upplýsi það, - hún er hvergi nokkurs staðar til viðvíkjandi neinum fyrirtækjum á Íslandi. Menn hafa rétt til þess að afskrifa fyrirtæki eftir sérstökum lögum, skattalögunum eða öðrum sérstökum lögum, og því er yfirleitt mjög strangt framfylgt. Allt er þetta miðað við kostnað fyrirtækisins. Þetta kann að vera rangt, þetta kann að vera óþægilegt, þetta kann að vera óskynsamlegt eða annað slíkt. Um það má deila endalaust. En eitt er víst, að það eru alveg ákveðin lög um, hvernig fyrningarafskriftirnar séu, og þær miðast við kostnaðarverð fyrirtækisins. Ef nú áburðarverksmiðjan ætti að fá alveg sérstaka heimild viðvíkjandi afskriftum, allt öðruvísi en ýmis önnur fyrirtæki, er þá ekki eðlilegt að athuga um leið, hvort önnur fyrirtæki, sem eitthvað svipað stendur á um, eigi ekki að njóta þess sama? Það, að áburðarverksmiðjan yfirleitt græðir og gengur sæmilega hér á Íslandi, stafar ekki hvað sízt af því, hve ódýrt rafmagn hún fær. A.m.k. áður en nýjasta Sogsvirkjunin tók til starfa, þá var uppundir helmingurinn af öllu því rafmagni, öllum þeim kílówattstundum, sem framleiddar voru, sem fóru til áburðarverksmiðjunnar og var selt á 3 millj. kr., sem var oft og tíðum kannske lítið yfir 10. hluti af andvirði alls rafmagnsins. M.ö.o.: áburðarverksmiðjan sem stóriðjufyrirtæki fær rafmagn margfalt ódýrara en nokkurt iðjufyrirtæki í bænum eða nágrenni bæjarins. Hvernig skyldi nú líta út, ef farið væri að framfylgja svona ákvörðunum, eins og hér er lagt fyrir í 2. gr. stjórnarfrv., viðvíkjandi Sogsvirkjun? Og hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. að standa á móti því, ef hún léti svona stjórnarfrv. ganga í gegn um eitt ríkisfyrirtæki, eða hvernig sem hún liti annars á, að fyrirtækið væri, - hvernig ætlar hún þá að standa gagnvart því, að Sogsvirkjunin og önnur fyrirtæki fái slíkt hið sama? Eða jafnvel ef ríkisstj. liti á áburðarverksmiðjuna sem einkafyrirtæki, að eitthvert hlutafélag úti í bæ ætti hana, 10 millj. kr. hlutafélag, hvernig ætlar hún þá að verja sína afstöðu gagnvart öðrum einkafyrirtækjum, ef hún ætlar að gefa þessu fyrirtæki svona sérréttindi, og hvernig mundi lita út með skatta hér í þjóðfélaginu, ef það væri yfirleitt innleitt, að menn mættu alltaf afskrifa svo að segja miðað við endurnýjunarverð? Þó að endurnýjunarverð sé ekki nefnt í þessum lögum, þá er það í grg. ríkisstj. gert að aðalatriði fyrir því að breyta 2. gr., þess vegna er 2. gr. frá hreinu lagalegu sjónarmiði í þessu efni ákaflega óviturleg. Rökin, sem þarna liggja til grundvallar, eru að vísu auðsæ, að svona fyrirtæki eigi að eignast nægilegan gróða til þess að geta byggt á ný seinna meir og stækkað sig fyrir þann gróða. Frá sjónarmiði þeirra manna, sem vilja gera þetta fyrirtæki að einkaeign nokkurra aðila, lítur þetta þannig út, að verkamenn og bændur eigi með launalækkunum og áburðarverðshækkunum að gefa tilvonandi eigendum þessa fyrirtækis, eins og þeir eru frá sjónarmiði þeirra, sem vilja gera þetta að einkafyrirtæki, nægan gróða til þess að byggja verksmiðjuna seinna meir upp. Þetta er þokkaleg féflettingaraðferð. Þessa féflettingu er verið að framkvæma á sama tíma og verið er að lýsa því yfir, að atvinnulífið í landinu gangi á tréfótum, að enginn græði neitt, að vinnulaun verkalýðsins séu allt að drepa og jafnvel kröfurnar frá bændum um að lækka áburðarverð og annað slíkt séu ósvinna og lagður á almenning söluskattur til þess m.a. að fá peninga handa ríkisstj. til þess að borga niður áburðarverðið. 2. gr. nær þess vegna ekki nokkurri átt, svo að ekki sé tekið tillit til hins, hver frekja það er að byrja fyrst á því að framkvæma lögbrot, koma síðan eftir á til Alþingis og segja: Löggildið þið lögbrot. - Kannske það sé fyrirmyndin, sem eigi að fara að nota, þegar menn komast að því, að illa sé farið að í stjórnum voldugra fyrirtækja? Þá felst það enn fremur í þessu lagafrv., að áburðarsölu ríkisins skuli leggja niður. Maður skyldi þó a.m.k. hafa ætlað, að um leið og verið væri að ræða um það af hálfu hæstv. ríkisstj. að láta áburðarverksmiðjuna taka við af Áburðarsölu ríkisins, þá hefði þó hæstv. ríkisstj. gert sér það ljóst, hvort áburðarverksmiðjan væri ríkiseign eða ekki. Áburðarsalan er ríkisfyrirtæki. Var meiningin að afhenda það í hendurnar á öðru ríkisfyrirtæki, áburðarverksmiðjunni, eða var meiningin að gera það að einum undirlið í starfsemi einkahlutafélags, sem fengi áburðarverksmiðjuna að gjöf um leið? Hvort var meiningin? Það er máske ekki alveg sama, frá sjónarmiði þeirra, sem eitthvað hirða um hagsmuni verkamanna og bænda í landinu, hvort það ætti að skella saman tveim ríkisfyrirtækjum, sem ríkið réði algerlega áfram, eins og áburðarverksmiðju ríkisins og Áburðarsölu ríkisins. Það mætti finna viss rök fyrir því. En að taka einkasöluna á áburði og afhenda í hendur einstaklinga, sem áburðarverksmiðjan síðan gerir, það er þó nokkuð annað. Það er alveg óhjákvæmilegt, þegar rætt er um áburðarverksmiðjuna og hvers konar tillögur, sem fram koma í sambandi við hana, að það fáist útkljáð endanlega, að ríkið eigi þessa áburðarverksmiðju og að hlutafélagið, sem stofnað var eftir kröfum Bandaríkjamanna, þegar þeir náðu tangarhaldi á okkar efnahagslífi og ætluðu að breyta þeim reglum, sem við íslendingar höfum haft um ríkisfyrirtæki, sé rekstrarfélag. Áburðarverksmiðjan hefur allan þann tíma, sem frv. um hana hefur verið flutt á Alþingi, frá því fyrst 1934, þegar minnzt var á hana, alltaf verið hugsuð sem ríkisfyrirtæki, og líka þegar ríkisstjórnin lagði frv. fyrir 1949. Það er ekki óeðlilegt, í hvert einasta skipti sem frv. kemur fram viðvíkjandi breytingu á lögunum um áburðarverksmiðju, að þetta mál komi samstundis á dagskrá. Það er óhjákvæmilegt að láta skera úr um þetta. Það hefur orðið til stórtjóns nú þegar, hve lengi þetta hefur dregizt. Ég efast ekki um, að þeir menn, sem lögðu fram hlutafé í rekstrarhlutafélagið Áburðarverksmiðjuna h/f 1949–52, munu sumir hverjir jafnvel gera kröfu til þess, að þeir skoðist sem eigendur verksmiðjunnar. Þeir munu jafnvel höfða mál á hendur ríkisstj., þegar Alþingi að lokum vonandi ber gæfu til að taka af öll tvímæli um, að hún sé ríkiseign. Ég upplýsti, að í fyrra hefði jafnvel af hálfu vissra matsmanna í skattanefndum í sambandi við stóreignaskattinn komið til tals að meta hlutabréf þessara manna á sjöföldu verði. Og í því lagafrv., sem ég flutti þá, vildi ég einmitt gefa ríkisstj. og nefnd, sem okkar Alþingi skipaði, heimild til þess að semja við þessa menn, þessa hluthafa, til þess að tryggja sæmilega samninga við þá, jafnvel þótt borgað yrði meira en nafaverð hlutabréfanna; bara til þess að freista að fá þetta mál út úr heiminum. Og nú kemur það fram, sem annars hefur sjaldan komið fram alveg ótvírætt af hálfu nokkurs þm. hér, en kom fram áðan í yfirlýsingu hv. 1. þm. Vestf., að hann virtist eiginlega ganga út frá því, skildist mér, að verksmiðjan væri eign hlutafélagsins, því að ella hefði hann varla lagt fram þá till., sem hann hefur lagt fram. Ég hef því borið fram mínar fyrirspurnir og deilt á þá aðferð, sem höfð er í frammi í sambandi við þetta frv. og fyrningarafskriftirnar, og ég vil nú vonast til þess, að það fáist útkljáð við meðferð þessa máls nú í þinginu, að áburðarverksmiðjan, eins og 3. gr. l. mælir fyrir, sé ótvíræð ríkiseign. Ég veit, að þegar það yrði gert, þá mundu eigendur hlutabréfanna í rekstrarhlutafélaginu að mörgu leyti missa sinn áhuga og því sé rétt, að þeim sé bættur sá skaði og keypt upp þau hlutabréf. En þá veit ég líka um leið, að afstaðan um fyrningarafskriftirnar muni kannske verða nokkur önnur frá sjónarmiði þeirra, sem nú leggja til að gera þær svona miklar. Ég held þess vegna, að forsendan fyrir því, að nokkur afgreiðsla fáist á þessu máli, sé, að tekin séu af öll tvímæli um eignarréttinn á áburðarverksmiðjunni. Þess vegna geri ég þetta að umtalsefni nú við 1. umr. málsins, vonast til þess, að hæstv. landbrh. svari mínum fyrirspurnum. Og komi ekki fram ótvíræðar yfirlýsingar um þetta mál nú, þá mun ég freista þess að fá þær fram við meðferð málsins í fjhn.



Herra forseti. Það er ýmislegt, sem hlýtur að koma til athugunar í sambandi við þetta stjórnarfrv., sem hér liggur fyrir. Í 1. gr. er gert ráð fyrir, að ríkisstj. fái heimild til að veita áburðarverksmiðjunni einkaleyfi til innflutnings á tilbúnum áburði. Og um leið er þá ráð fyrir því gert, að Áburðarsala ríkisins hætti störfum. Þetta mál var nokkuð rætt á síðasta þingi, og þá komu fram raddir um það, að ef Áburðarsala ríkisins yrði lögð niður, þá væri eðlilegt að gefa áburðarverzlunina frjálsa. Þetta er atriði, sem hlýtur því eð koma til álita nú í sambandi við þetta mál, ef á annað borð verður hnigið að því ráði að leggja niður þá einkasölu, sem nú er á áburði. Í 2. gr. eru svo ákvæði um fyrningarafskriftir, og þar er alveg nýmæli á ferð, eins og þegar hefur verið bent á af öðrum, sem hlýtur að þurfa að athugast mjög vel, áður en í lög verður tekið. En það er fleira, sem ástæða er til að athuga í sambandi við þetta mál. Það liggur fyrir, virðist mér, og var reyndar ljóst á síðasta þingi, þegar við fengum í hendur reikninga Áburðarverksmiðjunnar h/f fyrir næstliðið ár, að þeir, sem keyptu áburð hjá verksmiðjunni á því ári, árinu 1959, eiga raunverulega inni stórar fjárhæðir hjá fyrirtækinu, vegna þess að þeir hafa verið látnir greiða hærra verð fyrir áburðinn en rétt og löglegt var. Í l. um áburðarverksmiðju segir, að hún skuli selja áburðinn við kostnaðarverði, sem verksmiðjustjórn á að áætla og ákveða fyrir vissan tíma ár hvert. Og það eru fyrirmæli um það í lögunum, að í hinu áætlaða kostnaðarverði skuli reikna með nauðsynlegum og lögákveðnum tillögum í fyrningarsjóð og varasjóð verksmiðjunnar. Nú er það ljóst af þessum reikningum og hefur verið tekið fram hér af hv. síðasta ræðumanni, hv. 3. þm. Reykv., að við síðasta reikningsuppgjör hjá fyrirtækinu hafi verið reiknaðar miklu hærri fyrningarskriftir en löglegt er Mér sýnist því, að eðlilegast væri, að þess yrði krafizt, að fyrningarsjóður verksmiðjunnar endurgreiddi það, sem hann fékk umfram það, sem vera átti lögum samkv., og að þessu fé verði skilað til bænda og annarra viðskiptamanna verksmiðjunnar, sem greiddu hærra verð fyrir áburðinn en löglegt var. Það hefur verið tekið af þeim þarna fé, sem var ekki heimilt að taka lögum samkvæmt, og sett í fyrningarsjóðinn. Þetta er eitt atriði, sem hlýtur að koma til kasta þingsins að kveða á um einmitt í sambandi við þetta mál.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. flutti hér langa ræðu, sem var ósköp svipuð því, sem var á síðasta þingi. En hv. 1. þm. Norðurl. v. talaði nú öðruvísi en þá, þar sem hann fer nú að taka undir með hv. 3. þm. Reykv. um, að það hefði verið lögbrot að afskrifa í áburðarverksmiðjunni eins og gert var s.l. ár, að bændur eigi kröfurétt á áburðarverksmiðjuna um endurgreiðslu á því, sem þeir hafa ofborgað áburðinn. Það verður að ætlast til þess, að báðir þessir hv. þm. láti sér ekki nægja það að vera hér að tala um lögbrot, falsaða reikninga og annað þess konar. Það verður þá um leið að gera kröfur til þeirra, að þeir fylgi þessu fram utan þingsalanna og láti þá sæta ábyrgð, sem lögbrotin hafa framið. Mér finnst ekki óeðlilegt, að hv. 1. þm. Norðurl. v. haldi þessari kröfu til streitu fyrir bændanna hönd, ef brotin hafa verið lög á þeim og þeir látnir greiða of mikið. Og er þá rétt, að úr því verði skorið fyrir dómstólum, hvort hér er um lögbrot að ræða eða ekki. Það er dálítið alvarlegt, enda þótt maður sé nú farinn að venjast ýmsu, þegar hv. alþm. lýsa því yfir hér frá ræðustóli, að reikningar í opinberu fyrirtæki hafi verið falsaðir, að lögbrot hafi verið framin. Það er alvarleg ádeila á hendur stjórn fyrirtækisins að halda slíku fram. Vera má, að þessir menn séu orðnir svo vanir fullyrðingunum úr sínum eigin munni, að þeir geri sér ekki grein fyrir því, hvað þetta í rauninni gildir. Hv. 3. þm. Reykv. sagði hér áðan, að hann vonaðist til, að ég gæfi skýringar á því, Hvernig reikningar áburðarverksmiðjunnar fyrir s.l. ár hefðu verið settir saman, að ég gerði svo vel að biðjast afsökunar á því, að reikningarnir hefðu verið falsaðir. Ég gaf skýringu á því, hversvegna þessar afskriftir voru látnar fram fara fyrir s.l. ár. Stjórn áburðarverksmiðju ríkisins leitaði til lögfræðings síns, sem er prófessor við Háskóla Íslands, bar það undir hann, hvort það rúmaðist innan laganna um Áburðarverksmiðjuna h/f að miða afskriftirnar ekki við upphaflegt kostnaðarverð, heldur við endurnýjunarverðið. Það var einnig borið undir ráðuneytisstjórann í atvmrn. Báðir þessir menn, sem eru lögfræðingar af fyrstu gráðu, fullyrtu, að þetta væri heimilt, fullyrtu, að andi laganna væri þannig, að túlkun þeirra samrýmdist þessu ákvæði, vegna þess að löggjafinn hefði ætlazt til, að áburðarverksmiðjan gæti endurnýjað sig, og þegar kostnaðarverð verksmiðjunnar er aðeins 130 millj., en endurnýjunarverðið 245 millj. eða sennilega meira, þá er ekki nægjanlegt að miða við upphaflega kostnaðarverðið, heldur verandi kostnaðarverð, ef Íslendingar ætla sér að hafa áburðarverksmiðju ekki aðeins í dag, heldur einnig eftirleiðis. Afskriftirnar fyrir s.l. ár voru ekki fullkomlega miðaðar við endurnýjunarverðið. Það hefði þurft að afskrifa meira til þess að miða við núverandi kostnaðarverð. Ég get ekki sagt annað í sambandi við það, þegar talað er um, að stjórn áburðarverksmiðjunnar hefi falsað reikningana, hafi framið lögbrot, ekki afsakað stjórn áburðarverksmiðjunnar með öðru en því, að hún leitaði til færustu lögfræðinga og hagaði sínum gerðum eftir því, sem þeir álitu vera löglegt. Þegar talað er um, að reikningarnir hafi verið falsaðir, þá er ekki um annað að ræða fyrir stjórn áburðarverksmiðjunnar en upplýsa, að það eru tveir kjörnir endurskoðendur fyrir fyrirtækið, sem endurskoða reikningana, og þar að auki mjög fær og viðurkenndur löggiltur endurskoðandi, sem einnig endurskoðaði reikningana. Stjórn áburðarverksmiðjunnar taldi þess vegna, að hún hefði tryggt, að allt færi vel og löglega fram, og ég er sannfærður um, að þessir tveir lögfræðingar, sem ég hef minnzt á, eru það vandir að virðingu sinni, að þeir fullyrða ekki það, sem kann að vera vafaatriði. Hv. 3. þm. Reykv. mun hins vegar ekki taka sönsum. Hann talaði um það hér áðan, hvort ríkisstj, hafi athugað frv., sem hann flutti í fyrra og var vísað til ríkisstj. Vissulega hefur þetta frv. verið athugað. En það þarf ekki að spyrja að því, að ríkið á meiri hlutann í verksmiðjunni. Ríkið á 3/5 hluta af hlutabréfunum, og einstaklingar og fyrirtæki eiga ekki nema 2/5 af hlutabréfunum í verksmiðjunni. Um þetta þarf ekki að spyrja. Um það, hvort ríkið á alla verksmiðjuna eða ekki, getur hv. þm. spurt. En hvernig á að fara að því að gefa honum fullnægjandi svar? Við skulum segja, að ríkisstj. leitaði til lögfróðra manna, færustu manna, t.d. þessara tveggja, sem ég áðan nefndi, eða annarra, og þeir felldu úrskurð, sem stæði ekki heima við skoðanir hv. þm. Til hvers væri það? Hv.3. þm. Reykv. mundi ekki sætta sig við þann úrskurð. Eigi að síður finnst mér koma vel til greina að gera það. En það hjálpar ekki þessum hv. þm. Ef sá úrskurður verður honum ekki í vil, þá mun hann segja: Þetta er alls ekki rétt. Það eru lögbrot að segja, að hluthafarnir eigi minni hl. í verksmiðjunni. - Því skyldi hann ekki geta sagt það, þó að færustu menn væru búnir að úrskurða í þessu máli, úr því að hann leyfir sér að fullyrða hér úr ræðustól, að stjórn áburðarverksmiðjunnar hafi falsað reikninga fyrirtækisins fyrir s.l. ár og hafi brotið lög, enda þótt hún hafi farið að ráðum færustu manna í þessum efnum, færustu lögfræðinga í landinu? Í sjálfu sér er það tilgangslaust að vera að þrátta við menn, þegar þeir stilla sig á það stig, sem þessi hv. þm. gerir alltaf, þegar hann ræðir um áburðarverksmiðjuna. Mér leiðist það, vegna þess að þessi hv. þm. er almennileg heitamaður fyrir utan það, þegar hann er hér í pontunni með fullyrðingar. Þá er það leiðinlegt, að hann skuli hvað eftir annað vera að mannskemma sig á þessum stóru fullyrðingum. Hann talar um þjófnað, falsanir og lögbrot, sem á ekki við neitt að styðjast. Hann talar um, að með þessu frv., sem við erum nú að ræða hér um, sé verið að gera tilraun til þess að koma áburðarsölunni í hendur einstaklinga. Hvað er það, sem frv. fer fram á? Það er, að áburðareinkasalan verði lögð niður til þess að spara milliliði, til þess að spara kostnað, fer fram á að fela áburðarverksmiðjunni sölu á áburðinum, -áburðarverksmiðjunni, sem ríkið á þó alla vega meiri hluta í og hefur alltaf tögl og hagldir í því fyrirtæki. Það er ástæðulaust fyrir hv. þm. að vera sí og æ að tala um áburðarverksmiðjuna sem eitthvert fjárplógsfyrirtæki til handa einhverjum einstaklingum. Hefur verið dregið fé út úr þessu fyrirtæki? Hafa þeir einstaklingar eða félög, sem hafa lagt fé í áburðarverksmiðjuna, hagnazt á því? Það er fyrst árið sem leið, sem hafa verið greiddir vextir af hlutabréfunum, 6% samkv. lögum. Öll þau ár, sem verksmiðjan hefur starfað, hafa hluthafarnir gert sér það að góðu að fá enga vexti af hlutafénu. Er þá fjárplógsstarfsemi að lána fyrirtækinu þannig fé án vaxta? Er það fjárplógsstarfsemi að gera ráðstafanir til þess, að jafngott fyrirtæki sem áburðarverksmiðjan er og nauðsynlegt fyrirtæki geti endurnýjað sig, geti keypt vélarnar, enda þótt þær hafi hækkað í verði? Væri það þjóðhollusta að reka fyrirtækið þannig, að við eftir nokkur ár vöknuðum við það, að við ættum ekki áburðarverksmiðju, sem væri nothæf ? Mér finnst mál þetta liggja svo í augum uppi, að það er undarlegt, að skynsamir menn skuli taka slíka afstöðu sem hv. 3. þm. Reykv. hefur gert, að hann skuli ekki þreytast á því að stagast á þessum fullyrðingum sínum sí og æ og ár eftir ár, tala um það sem einhvern voða, ef áburðarverksmiðjan gæti byggt sig upp, gæti endurnýjað vélarnar, jafnóðum og þær bila. Ég skil ekki, hvað hann meinar. Hann þjónar ekki hagsmunum verkamannanna, sem vinna í áburðarverksmiðjunni, eða bændanna, sem kaupa áburðinn, með þessu tali. Það, sem bændurnir munu spyrja um, er það, hvort þeir geti fengið áburð með hagstæðu og góðu verði. Það hafa þeir fengið. Kjarnapokinn frá áburðarverksmiðjunni hækkaði að vísu um 10 kr. á s.l. vori frá því, sem hann var árið áður. Það má segja, að það hafi verið tilfinnanleg hækkun fyrir bændur, vegna þess að kaupgeta þeirra er takmörkuð, en það var ekki mikil hækkun miðað við það, sem hefði þurft, ef óskynsamlega hefði verið haldið á þessu máli. Og verkamennirnir við áburðarverksmiðjuna munu einnig spyrja að því: Verður haldið þannig á málum áburðarverksmiðjunnar, að það sé tryggt, að við höfum þarna stöðuga og góða atvinnu. Ég vænti þess, að sá andi ríki hjá starfsmönnum áburðarverksmiðjunnar, að þeir treysti því, að þeim sé atvinnulega séð borgið með því að hafa komizt í starf hjá áburðarverksmiðjunni. Sannarlega er það ekki nema ánægjulegt, ef það mætti takast að hækka kaup við þá, sem þar vinna, eins og aðra launþega í landinu, og bæta kjör bændanna. Ég skal fúslega, hvenær sem er, stuðla að því og þiggja aðstoð þessa hv. þm., ef heppilegt þykir. En við gerum það ekki, nema í landinu megi byggja upp heilbrigðan atvinnurekstur. Við bætum ekki kjör verkamannanna með því að láta þá fá fleiri krónur, nema þær geti haldið gildi sínu um leið. Ég gæti nú, þar sem hv. þm. var áðan að tala um það, sem af verkamönnum og bændum var tekið á árinu 1959 og 1960, minnzt á, hvað af sömu aðilum var tekið á árinu 1958, og rökstutt það. Það, sem hefur verið gert á árunum 1959 og 1960 í kaupgjalds- og atvinnumálum til viðreisnar og viðréttingar, varð að gera vegna þess undirbúnings, sem hv. 3. þm. Reykv. var riðinn við á árunum 1957 og 1958. Bændur og verkamenn hafa oft spurt að því, hvernig hagur þeirra væri í dag, ef haldið hefði verið áfram á braut vinstri stjórnarinnar, - þeirri braut, sem var mörkuð og farin 1957 og 1958, þegar hv. 3. þm. Reykv. hafði tækifæri til þess að hafa áhrif á stjórn landsins og efnahagsmál. Bændur og verkamenn hafa oft spurt að því. Og svörin liggja skýrt fyrir. Þeir hafa spurt að því, hvort hagur þeirra hafi verið bættur á þessu tímabili? Svörin liggja skýrt fyrir, að á þessu tímabili var grafið undan heilbrigðu efnahagslífi, kjör verkamanna og bænda hafa aldrei versnað meira en á þessum árum, og þeir erfiðleikar, sem nú er við að stríða, eru arfur frá þessum tíma, sem núverandi stjórnarflokkar hafa tekið að sér að leysa, og munu leysa, vegna þess að þeir, sem mörkuðu óheillastefnuna, gáfust upp, stukku á flótta frá erfiðleikunum.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til 1. umr. og flutt er af okkur hv. 2. og 3. þm. Norðurl. e., er efnislega nálega eins og brtt., er við á s.l. vetri fluttum hér í þessari hv. d. á þskj. 64, 104 og 110 við frv. til l. um breyt. á vegalögum, nr. 34 22. apríl 1947. Vegalög hafa ekki verið opnuð síðan 1955, svo að tæplega mun verða hægt öllu lengur að komast hjá því að gera á þeim nokkrar breytingar til samræmis við breyttar aðstæður og aukna samgönguþörf. En þróun undanfarandi ára og áratuga hefur óðfluga stefnt í þá átt að gera búsetu óhugsandi, þar sem ekki er sæmilegt vegasamband við umhverfið. Hvort sú þróun er æskileg eða æskileg ekki, er það staðreynd, sem verður að horfast í augu við, að ef ekki er hægt að koma nútímaþægindum til fólksins í hinum dreifðu byggðum, þá kemur fólkið til þægindanna, það flytur búferlum þangað, sem það getur gert sér vonir um að geta lifað við svipuð lífskjör og almennust eru á hverjum tíma, og undirstaða svo til allra framkvæmda og framfara er vegasamband. Það tilheyrir liðnum tíma, sem varla kemur aftur, að allur varningur, jafnvel byggingarefni í hús, sé fluttur á klyfjahestum eða hestakerrum, eins og títt var fyrir ekki ýkjalöngu, og jafnvel steypumöl til bygginga var flutt á klyfjahestum. Það er ekki lengra síðan en það, að ég man vel slíkt. Það er fyrst og fremst vegleysið, sem veldur því, hve ræktun og byggingum er mislangt á veg komið í hinum ýmsu sveitum og sveitahlutum á landi hér, en ræktun og byggingar valda mestu um það, jafnframt samgöngum, hvort lífvænlegt er á einum stað. Vegakerfi hefur stundum verið líkt við æðar mannslíkama, og er það vissulega rétt líking. Nú er það svo að vísu, að þótt vegur sé tekinn í þjóðvegatölu, verður hann ekki fær af því einu saman, hafi hann verið ófær áður. Það þarf meira til. Það þarf mikið fjármagn til að leggja vegi um allt okkar land og halda þeim við. Það þarf svo mikið fjármagn, að hinir smærri aðilar, sem með vegi hafa að gera, þ.e. sýslur og hreppar, eru næstum máttvana til þeirra átaka að leggja og viðhalda löngum vegum, og því er það, að þar verður ríkið að koma til. Það er aðeins á þess færi að valda þeim verkefnum, enda alveg eðlilegt, að það beri höfuðþungann af slíkum framkvæmdum. Vegagerð þjóðfélagsins er ekkert sérmál þeirra, er í dreifbýlinu búa. Það er kannske minnst um vert fyrir Pétur eða Pál sjálfan, þótt hann treystist ekki til að búa lengur á einangruðum stað og flytji í þéttbýlið. Slíkt varðar þjóðfélagið í heild meira vegna sameiginlegrar þarfar ört stækkandi þjóðar að nytja landið allt. Og eftir því sem þeim fækkar meir, sem búa við ófullnægjandi samgöngur, verður þeim það erfiðara vegna samanburðarins við hina mörgu, sem þjóðfélagið hefur búið betur að. Þess vegna verður að leitast við að hraða sem mest samgöngubótum til þeirra hlutfallslega fáu, sem enn búa við frumstæðar og lélegar samgöngur. Vegir þeir, sem hér er lagt til að taka í þjóðvegatölu, eru langflestir sýsluvegir, en mjög misjafnlega langt á veg komnir í uppbyggingu, einstaka vegur nálega eða alveg fullbyggður. En eigi að síður teljum við þörf á að létta þeim af sýsluvegasjóðunum vegna fjárskorts þeirra. Við flm. þessa frv. höfum leitazt við að meta samgöngulegar ástæður í kjördæmi okkar og teljum okkur með þessum tillögum ekki leggja til, að meira sé létt á sýsluvegasjóðunum en nauðsyn ber til, til þess að líkur séu fyrir, að þeir valdi þeim verkefnum, sem þeir hafa samt eftir. Ég skal þá víkja fáum orðum að brtt. hverri fyrir sig. Hin fyrsta till. er um Norðurlandsveg. Er þar lagt til, að í stað orðanna „til Akureyrar“ komi: um Akureyri, en núverandi Norðurlandsvegur liggur að bæjarmörkum Akureyrar að norðanverðu og frá þeim aftur að sunnanverðu og þaðan áleiðis austur yfir Vaðlaheiði, en götur Akureyrarbæjar tengja hann saman. Aðalumferðargatan er gömul og fremur þröng íbúðagata, sem er ekki hægt að reikna með að valdi umferðinni í framtíðinni. Hugmyndin er, að þessi samtenging Norðurlandsvegar færist upp fyrir aðalbyggðina og verði þannig til minni óþæginda í bæjarumferðinni. 2. till. er um framlengingu á Hörgárdalsvegi ytri, og er efnislega um það, að álma, sem nú nær inn að Sörlatungu í Hörgárdal framlengist niður á Hörgárdalsveg innri utan við Þúfnavelli. Er þessi vegarspotti ekki nema á annan km að lengd, en hefur allmikla þýðingu fyrir daglegar samgöngur og mjólkurflutning til Akureyrar. 3. till., um Hauganesveg, er flutt samkv. beiðni sveitarstjórnarinnar í Árskógshreppi og er um að fá veg á milli þorpanna Hauganess og Litla-Árskógssands. Er hér um að ræða um 2 km leið, sem nú er veglaus, en aðstaðan er slík, að í báðum þorpunum er nokkur og vaxandi útgerð. Á Hauganesi er verzlun sveitarinnar, og þar er frystihús til beitugeymslu, sem útgerðin á Árskógssandi verður einnig að nota. Auk þessa eru svo tveir bæir í leiðinni, sem fengju gott vegarsamband, en eru veglausir nú. Vegarstæði er þarna eins og það getur bezt verið og ofaníburðurinn nærtækur. 4. till. er um Svarfaðardalsveg, að hann framlengist frá Urðum og fram að Skallá. Þessi leið er um 8 km, og þar er þéttbýli mikið og góðar bújarðir. Vegurinn er undirbyggður og að nokkru mölborinn, nema um 1 km, sem er að heita má ógerður. 5. till. er um nýjan veg, sem mundi nefnast Skíðadalsvegur. Það er um 7½ km og helmingurinn nýlega gerður, góður vegur, og hinn hlutinn nokkuð gamall vegur og að nokkru aðeins sumarfær ruðningur. Á þessari leið er einnig þéttbýlt, og framkvæmdamöguleikar eru þar góðir. 6. till. er um nýjan veg, sem nefndur yrði Ósvegur og liggur af Hjalteyrarvegi og um nokkra bæi á Dalvíkurveg norðan við Hof. Á þessari leið, sem vegurinn mundi liggja um, er frábært og mikið ræktunarland og hann tengir nokkra bæi við þjóðvegakerfið. Vegurinn er núna í því ástandi að hann er fullgerður að undirbyggingu, en malarlítill. 7. till. er um framlengingu á Dagverðareyrarvegi, sem liggur af Norðurlandsvegi fyrir innan Moldhauga. Það er um 7 km leið og kæmi til með að liggja. um nokkra bæi, sem þarna eru úti á skaganum, ef hafa mætti svo stórt orð um það land, sem þar er, og þessi vegur er mjög nauðsynlegur vegna daglegra samgangna og mjólkurflutninga, sem nú er ekki hægt að koma fyrir á hagfelldasta hátt, af því að þessi vegur er ekki kominn alla leið. En meiri hluti hans er þó nú þegar fullbyggður. 8. till. er um nýjan veg, svonefndan Efribyggðaveg, af Eyjafjarðarbraut utan við Hólshús og um nokkra bæi og liggur á Djúpadalsveg við Litla-Garð. Þetta er fullbyggður vegur, mikill umferðarvegur og því eðlilegt, að hann sé gerður að þjóðvegi. 9. till. er um örstutta framlengingu á Vatnsendavegi í Eyjafirði, þ.e. að tengja hann vestur yfir Eyjafjarðará við Eyjafjarðarbraut. Það er hvort tveggja, að með þessari framlengingu fengist þarna hringkeyrsla, sem er nauðsynleg vegna daglegs mjólkurflutnings, og jafnframt, sem raunar er enn meira virði, að þannig hagar þarna til, að Eyjafjarðarbraut liggur á nokkrum kafla norðan við þessa fyrirhuguðu samtengingu í gegnum eða yfir klif, sem er langtímum saman ófært vegna snjóalaga á vetrum, þótt ekki séu torfærur annars staðar, og mundi því með þessari umbót fást mjög aukið öryggi í samgöngum fyrir alla þá bæi og íbúa sem innar eru í Eyjafirðinum.  10. till. er um Sölvadalsveg, sem yrði nýr þjóðvegur. Það er nálega 9 km leið. Hann er að nokkru leyti uppbyggður, en að sumu leyti lítið meira en sumarfær. Hann liggur um ágæta sveit, og þar eru stórar jarðir með mikla framtíðarmöguleika. Og við það bætist svo, að nú er byrjað að vinna við veg fram úr Sölvadalnum og upp á öræfin. Eftir þeim athugunum, sem gerðar hafa verið, er þarna um tiltölulega létta og auðvelda leið að ræða til þess að komast upp á hálendið. Þarna uppi er að sumrinu hægt að keyra á bílum langs og þvers endilangt um hálendið, og þarna yrði eflaust mikil ferðamannaleið í framtíðinni allt til Suðurlands. 11. till. er um nýjan veg, Vaglaskógarveg, sem er að mestu akfær, en þarfnast talsverðra um bóta til þess að vera fær, þegar ekki er sumartíð, en það er inn Fnjóskadalinn að austanverðu. 12. till. er um nýjan veg, Fremstafellsveg, sem liggur af Kinnarvegi hjá Landamóti og um nokkra bæi á Norðurlandsveg við Kvíslarbrú við Skjálfandafljót. Þessi vegur liggur um nýbýlahverfi og meðfram bæjum, sem nú hafa ófullkomið vegasamband, einnig mundi vegurinn stytta mjög leiðir. Vegurinn er undirbyggður að talsverðu leyti og búið að brúa þarna Djúpá, sem hefur lengi verið farartálmi á þessari leið. 13. till. er um tvo nýja vegi, og er sá fyrri Hvammavegur, sem er að meiri hluta byggður. Honum er nú ætlað að enda við Laxá, en í framtíðinni mundi hún væntanlega verða brúuð nálægt þessum vegarenda og þá stytta mjög vegalengdir fyrir marga bæi þarna í Aðaldalnum. Sandsbæjavegur er að talsverðu leyti undirbyggður vegur. Honum er ætlað að enda hjá Sandsbæjum í Aðaldal. 14. till. er um Bárðardalsveg vestri. Þar er um að ræða að framlengja núverandi þjóðveg um nokkra km inn Bárðardalinn, eða frá Stóruvöllum að Halldórsstöðum. Þessi vegur er að nokkru leyti byggður, en þarfnast meiri umbóta, þar sem þetta er eina samgönguleið þeirra, sem búa í framanverðum Bárðardal, vestan Skjálfandafljóts. 15. till. er um tvo nýja vegarspotta. Uppsveitarvegur í Norður-Þingeyjarsýslu má heita akfær. Hann liggur um ofanvert Kelduhverfi, en þar hefur undanfari,ð átt sér stað mikil ræktun og stofnun nýbýla, og er því mikil þörf þarna að bæta um samgöngur. Og í öðru lagi er það Vestur-Sandsvegur í Kelduhverfi, sem liggur af Þingeyjarbraut hjá Lindarbrekku um Vestursand að Bakkahlaupi. Þessi vegur má heita akfær. 16. till. er svokallaður Austur-Sandsvegur. Hér er að nokkru leyti um nafnbreytingu að ræða. Hann er nú nefndur Sandsvegur. Jafnframt er þar einnig um framlengingu að ræða. Hann á að enda við Bakkahlaup á móti veginum, sem ég nefndi áðan, en Bakkahlaup er aðalafrennsli Jökulsár til sjávar. Á því er þarna ferjustaður og ferja, og mundu vegirnir tengjast saman með ferjunni og verða mikil og nauðsynleg samgöngubót. 17. till. er um nýjan lið, Frambæjaveg í Þistilfirði. Hann er að nokkru akfær, en þarna er mikil þörf úr að bæta um samgöngur, því að þessi hluti sveitarinnar hefur sérstaklega dregizt aftur úr með umbætur vegna vegleysis og langræðis. En þarna er víðlendi mikið og sauðfjárland með ágætum, og væri illa farið, ef ekki tekst að halda þarna við byggð. 18. og síðasta tillagan er Tunguselsvegur. Hann er að miklu leyti uppbyggður og akfær, en nokkurs er þó ávant, að nægilega greið leið sé að Tunguseli, sem er næsti bær við afrétt, og mikil umferð þar á haustum vegna gangna. Ég skal svo ekki hafa þessi orð öllu fleiri, en legg til, að þessu máli verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. samgmn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir, að hann leitaðist þó við að svara, þótt ekki væri það nú rétt myndarlegt hjá honum. Hæstv. ráðh. byrjar með því að vara við því að nota allt of sterk orð viðvíkjandi því, sem opinber stjórnarvöld geri og jafnvel ráðherrar, og menn ættu þá helzt að gera það utan þingsalanna. E.t.v. er hæstv. ráðh. kunnugt, að það eru ein sérréttindi, sem alþm. hafa í stjórnarskránni, og það er að geta mælt hér á Alþ. mál og sagt hreint út það, sem getur varðað við lög annars. Og af hverju heldur hæstv. ráðh., að það hafi verið sett inn í stjórnarskrána? Það hefur verið sett inn í stjórnarskrána vegna þess, að frá gömlum tíma konunglegs embættisaðals er réttur embættismanna svo hár í hegningarlögunum, að það er vart hægt að segja satt orð um þá og þeirra framferði, án þess að það varði við lög, enda beinlínis tekið fram í hegningarlögunum, að það sé hægt að dæma menn fyrir að segja satt, ef embættismenn eiga í hlut. Við alþm. höfum þann rétt samkv. stjórnarskránni, að geta sagt hreint út og nefnt hlutina réttu nafni, til þess að það sé einhver staður á Íslandi, þar sem óhætt sé að fletta ofan af hneykslunum, líka á æðstu stöðum. Þegar þess vegna hæstv. ráðh. talar um ákæruvaldið í þessum efnum, - ég sá, að dómsmrh. sat hér áðan og hefur heyrt það, sem hér fór fram, og heyrði það raunar líka í fyrra og sá það í þingskjölum, - þá gátu menn nú kannske búizt við því, að stjórn áburðarverksmiðjunnar mundi bæta sinn hag og breyta reikningunum eftir á, þegar þeir voru ekki samkvæmt lögum. Nú hefur hæstv. dómsmrh. heyrt, hvað ég sagði. Og ég vonast til þess eftir áskorun hæstv. ráðh., landbrh. og stjórnanda áburðarverksmiðjunnar, að það verði látin fara fram rannsókn á því, hvort stjórnendur áburðarverksmiðjunnar hafa gerzt brotlegir við lög eða ekki. Ég vonast til þess, að ég þurfi ekki utan þessara þingsala að fara að höfða slík mál. Ég vonast til þess, að það, að ég segi slíkt í krafti þess réttar, sem stjórnarskráin gefur mér hér, að ráðh. áheyrandi, það nægi til þess að viðbættri áskorun hæstv. ráðh., að rannsókn verði látin fram fara. Hæstv. ráðh. byrjar svo á því að reyna að verja sig gagnvart hinum væntanlegu ákærum, sem dómsmrh. mun sjá um að fram fari. Og hann segir: Ég hef talað við prófessora. - Það eru ekki prófessorar, sem setja lög. Það er Alþingi, sem setur lög. Og það er engin afsökun í þessu efni, ef hæstv. ráðh. tekur þátt í því að brjóta lög, þó að hann hafi ráðgazt við prófessora um að brjóta lög. Ég er hræddur um, að ef í öllum þeim svindlmálum, sem uppi eru á Íslandi nú, yrði alltaf tekin sem næg afsökun fyrir mann, sem máske er staðinn að einhverju svindli eða einhverjum lögbrotum, að hann hefði talað við hálærðan fyrsta flokks lögfræðing, jafnvel prófessor, - ég er hræddur um, að þá yrðu nokkuð margar afsakanir til. Ég gæti nefnilega vel trúað því, að ákaflega mikið af öllu því svindli, sem hér er framið, sé gert í samráði við fyrsta flokks lögfræðing, og með fullri virðingu fyrir lögfræðingastétt landsins, þá vil ég bara kasta fram þeirri fyrirspurn til hæstv. landbrh., hvort hann hefur aldrei ímyndað sér t.d., að einhver lögfræðingur hafi einhvern tíma hjálpað einhverjum manni með skattsvik. Ég held þess vegna, að hæstv. ráðh. eigi ekki að tala með allt of miklum þjósti um þetta. Það erum við hér á Alþ., sem setjum lögin, og ef hæstv. ráðh. vill endilega fara að vitna í einhverja menn, sem eitthvað viti, hvað þeir séu að gera, og ráði einhverju um andann, þá hef ég vitnað í tvo menn alveg sérstaklega og það ekki aldeilis flokksbræður mína um þetta mál. Ég hef vitnað í þann mann, sem var forsrh. þeirrar stjórnar, sem setti þessi lög um áburðarverksmiðjuna, Stefán Jóh. Stefánsson, sem átti sæti með mér í fjhn. hér, þegar þetta mál bar fyrst á góma, að nokkur maður færi að efast um það, að áburðarverksmiðjan væri eign ríkisins, og hann gaf alveg ótvíræða yfirlýsingu. Og ég hef vitnað í annan mann, núverandi forseta Íslands, herra Ásgeir Ásgeirsson, sem átti sæti með mér í fjhn. þessarar hv. d. líka og lengi og gaf alveg ótvíræða yfirlýsingu um afstöðu sína til þessa máls. Ég hef nefnt þessa menn hér hvað eftir annað, forsrh. landsins, þegar lögin eru sett, og forseta landsins. Svo kemur hæstv. ráðh. og segir: Ég hef talað við prófessora, og svo er hv. 3. þm, Reykv. að tala með þjósti hér. - Kannske það sé bezt, að hæstv. ráðh. nefni prófessorana. Ef einhverjir prófessorar fara að gefa yfirlýsingar um, hver andi laganna sé, þá held ég, að þeir ættu fyrst að athuga, hvernig lögin eru til orðin, undir hvaða forsendum. Andinn kemur líklega einna rækilegast í ljós í því, hvernig þetta var allt saman undirbúið. Fram að miðjum maí 1949 hefur aldrei í öll þau skipti, sem frv. um áburðarverksmiðju hefur verið flutt á Alþ., staðið annað í því frv. en áburðarverksmiðjan væri ríkiseign. Fyrst þegar hugmyndirnar koma fram um hana í Rauðku gömlu 1934–35, þegar þessi frv. eru flutt á Alþ., ef ég man rétt, bæði af utanþingsstjórninni og seinna Framsfl. og seinna vísað til nýbyggingarráðs, - allan þennan tíma, í öllum þeim mismunandi frumvörpum, sem flutt eru um mismunandi stóra áburðarverksmiðju og slíkt, er alltaf gengið út frá því, að hún sé ríkiseign. Og hvernig er það, þegar þetta frv. er lagt fyrir Alþ. af ríkisstj. Stefáns Jóh. Stefánssonar á þinginu 1948–49? Það er lagt fram sem ótvírætt ríkiseignarfrv. 13. gr., sem nú er, er þá ekki til í l. Og það gengur í gegnum þessa hv. deild, Nd. sem slíkt frv. Við 2. eða 3. umr. í Ed. er 13. gr. smyglað inn, liggur mér við að segja, þegar fæstir taka eftir því einu sinni, hvað verið er að gera, alveg á síðustu annadögunum, rétt áður en þinglausnir og kosningar byrja. Og engum dettur annað í hug en það sé verið að tala þarna um rekstrarfélag og þetta sé eins konar sýndarverk, vegna þess að það var vitað, að amerískir bankar, sem höfðu mikil tök hér á Íslandi þá, gerðu það að eins konar prinsipatriði, að það ætti endilega að líta þannig út að einhverju leyti, að þetta væri einkafyrirtæki, þótt ekki væri nema reksturinn á því. Þannig er þetta til komið. Ég vildi gjarnan tala við þá prófessora, sem segja að andi l. sé sá, að þessir menn, sem hafa lagt fram hlutafé í fyrirtækið, 4 millj. kr., ættu að eiga 2/5. Ég vildi gjarnan tala við þá. Ef hæstv. ráðh. hefur talað við þá út af fyrningarafskriftum, sem eru nokkrar milljónir, einar 7 millj. í ár, þá skil ég varla í öðru en hann hafi talað við þessa hálærðu menn, sem vita, hver andi laga er, um það, hver eigi þessa verksmiðju. Hann hefur þó a.m.k. lítið farið eftir því, sem Alþ. hefur samþykkt hér, þegar þessu frv. var vísað til ríkisstj. Ég held þess vegna, að það sé bezt að tala varlega um það, að prófessorar eða einhverjir fyrsta flokks lögfræðingar eigi að ákveða, hvað séu lög. Það er Alþ., sem ákveður, hvað séu lög. Og svo vil ég benda hæstv. ráðh. á eitt. Ef hann fær þessa yfirlýsingu frá einhverjum prófessor, með allri virðingu annars fyrir prófessorum, - ef hann fær þessa yfirlýsingu, að það hljóti að hafa verið andi laganna, að þetta fyrirtæki gæti endurnýjað sig, mundi þá ekki þessi sami prófessor gefa sams konar yfirlýsingu út af einhverju öðru fyrirtæki? Ég man ekki eftir neinum sérstökum anda í áburðarverksmiðjunni, sem sé allt öðruvísi en andinn í öllum öðrum fyrirtækjum, sem gæfi rétt til endurnýjunar þar, en bannaði slíkt alls staðar annars staðar. Ég held, að ef þessi prófessor trúir svona mikið á andann í þessu, þá hljóti hann að geta fundið þann anda í öllum mögulegum öðrum lögum og öðrum fyrirtækjum, að það væri ákaflega heilbrigt í þjóðfélaginu, að öll fyrirtæki gætu endurnýjað sig sjálf. Getur þá ekki hvaða prívatmaður sem er og á eitthvert hlutafélag úti í bæ og fær ekki að afskrifa af því nema takmarkað samkv. lögum, farið til prófessorsins og lýst því yfir, að það hljóti að vera andi laga, skattalaganna t.d., að menn geti endurnýjað sín fyrirtæki? Nei, það er ekki til neins að koma með svona hlut. Það er ekki til neins, það styðst ekki við nokkurn skapaðan hlut. Ef þetta ætti að vera einhver yfirlýsing, þá ætti það að vera almenn yfirlýsing, sem alls staðar gilti, og það hefur engum manni dottið hérna í hug. Ég spurði víst hæstv. ráðh. að því í fyrra, þegar hann var að afsaka sig með þessu: Því eruð þið þá að breyta lögunum, ef andi laganna er svona ótvíræður? Ég veit, að hæstv. ráðh. var í nokkrum vandræðum, rak sig nefnilega á það hér undireins við 1. umr. málsins í fyrra, að hans eigin flokksmenn voru ekki einu sinni sammála um það og að þeir mátu meira vald Alþ. um að ákveða lög og setja lög heldur en andatrú hinna og þessara prófessora - með allri virðingu fyrir þeim. Hvernig fór fyrir þessu frv., þrátt fyrir það að þau meðmæli fylgdu því í fyrra hér við 1. umr., að einn prófessor segði, að þetta væri andi laganna? Fjhn. afgreiddi málið aldrei. Henni leizt ekkert á þetta, ekki einu sinni stjórnarmeirihlutanum. Ég held þess vegna, að það sé alveg óþarfi fyrir hæstv. ráðh. að vera með nokkurn þjóst út af þessu. Alþ. verður að taka ákvarðanir um þetta, og það að hafa gert þetta, án þess að Alþ. gæfi lagaheimild til þess, það er lögbrot, og þar með eru reikningarnir falsaðir, þeir eru rangir. Það er náttúrlega hægt digurbarkalega af einum ráðh. að segja hér: Bóndi uppi í sveit, sem kaupir áburð, getur farið í mál við ríkið um, að áburðurinn hafi verið seldur honum dýrara en lögin heimila., - En það er lítið lýðræði í því að ætla að láta einn bónda standa undir þeim málarekstri. Það væri nær, að ákæruvaldið sjálft hlutaðist til um það, og það er þá máske nær, að sú ákæra, sem ég hef borið fram hér í þessu efni, sé tekin fyrir hér í þingsölunum og svarað öðruvísi en með því að vitna til einhverra og einhverra prófessora. Svo talaði hæstv. ráðh. um eignarréttinn á verksmiðjunni, og þó að hann segði aldrei alveg ákveðið, hver væri hans skoðun, þá sýnist mér hann nú vera að færast meira og meir í þá áttina að ætla að gefa þessa verksmiðju einkahluthöfum. Hann segir orðrétt: „Ríkið á 3/5 hluta í verksmiðjunni.“ M.ö.o.: einkaaðilar í þessu rekstrarhlutafélagi eiga þá að hans áliti 2/5. Ef honum hefur ekki orðið mismæli eða ekki gáð vel að sér, þá virðist hann vera á þeirri skoðun, að það sé hlutafélagið, sem eigi verksmiðjuna, þvert ofan í 3. gr. laganna, sem mælir fyrir, að hún skuli vera sjálfseignarstofnun, og ofan í 13. gr. laganna, sem mælir fyrir, að hún skuli aðeins rekin sem hlutafélag. Vill nú hæstv. ráðh. athuga afleiðingar af yfirlýsingu sinni. Ég hef nú bráðum í 10 ár verið að finna að því, að einn ráðh., sem þá var landbrh., gaf þá yfirlýsingu, að hlutafélagið ætti verksmiðjuna, og þess vegna hef ég allan þennan áratug verið að reyna að fá tekin af öll tvímæli, vegna þess að ég áleit þessa yfirlýsingu þáverandi landbrh. stangast á við lög. Alþfl. hefur alltaf verið alveg ákveðinn í þessu máli í fjhn. Hann hefur alltaf staðið með því, að þetta væri hrein ríkiseign og hlutafélagið væri aðeins rekstrarfélag. En mér hefur satt að segja fundizt, að líka fulltrúar Sjálfstfl. í fjhn. væru venjulegast á þeirri skoðun, að það væri, ef ekki ótvírætt rétt, að ríkið væri eigandinn, þá nauðsynlegt að koma því í það horf, að ríkið væri það. Ég spurði hæstv. ráðh., hvort hann hefði leitað lögfræðinga hvort hann hefði athugað frv. sem vísað var til hans í fyrra, frv. mitt. Ég skildi af hans ummælum, að það hefði ekki verið athugað, a.m.k. hafði ekki verið haft svo mikið við að tala við andafróða lögfræðinga um það mál, og hæstv. ráðh. sagði ekkert um, hvað þeir álitu um anda laga í þeim efnum. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri tilgangslaust að þrátta um þetta. Það er ekki tilgangslaust. Meðan ekki fæst úr þessu skorið, mun ég halda áfram að berjast fyrir því. Mér er sama, þó að ein ríkisstj. sé þannig sinnuð, að hún álíti sig ekki eiga að standa vörð um eignir ríkisins, heldur geti horft upp á, að stærstu og dýrmætustu eignum ríkisins sé hent í einstaklinga. Mér er sama um, þó að ein ríkisstj. svíkist þannig á verði. Ég álít það skyldu mína sem alþm. að standa vörð um það, að íslenzka ríkið eigi þau fyrirtæki, sem það lögum samkvæmt á að eiga, og það sé ekki verið að spila þeim fyrirtækjum út úr höndum ríkisins. Má ég beina athygli hæstv. ráðherra að afleiðingunum af því, sem hann sagði áðan. Hann sagði: Ríkið á 3/5 hluta í verksmiðjunni. - Samflokksmaður hans, hv. 1. þm. Vestf., flytur hér tillögu um, að hlutabréfin skuli seld, sem sé gefin út ný hlutabréf í verksmiðjunni til viðbótar við þessar 10 millj. kr. og þau séu seld hverjum sem hafa vill á nafnverði. Hlutabréf, sem hafa tvítugfalt gildi máske, ef svona væri litið á, eiga að seljast í staðinn fyrir 2000 kr. á 100 kr. o.s.frv., og það mundi þýða, að það mundu vafalaust vera margir um boðið. Ég efast ekki um, að það yrði góður markaður fyrir þau hlutabréf. Menn kaupa gjarnan 2000 kr. seðil á 100 kr. Hver yrði afleiðingin? Jú, afleiðingin yrði, að hinir og þessir einkaaðilar eignuðust þarna 20 milljónir til viðbótar, og við skulum segja, að sú stefna réði, sem nú virðist eiga nokkuð mikil ítök í ríkisstj., að ríkið sé ekki að fara í kapphlaup við einstaklinga, sem hafi áhuga á að leggja fé í gróðavænleg fyrirtæki. Ríkið ætti þá þarna 6 millj., og svo væri hlutaféð komið upp í 20, upp í 30, upp í 40 millj., og ríkið ætti þá eftir skilningi hæstv. ráðherra þriðja hluta, fjórða hluta, fimmta hluta í verksmiðjunni og hluti þess væri alltaf síminnkandi. Það er ekkert hægt að gera í þessu nema taka af öll tvímæli um eignarréttinn á þessari verksmiðju, að það er ríkið, sem á hana, eins og lög mæla fyrir um, þó að ráðherrar gefi einhverjar vitlausar yfirlýsingar, bæði nú og fyrr. Og það hefði sannarlega verið ástæða til þess fyrir hæstv. landbrh. að leita álits lögfræðinga um þetta og tjá Alþingi álit um það. Ég vona, að hæstv. ráðh. skilji það, að með því að lýsa áburðarverksmiðjuna sem eign hlutafélagsins, þá er um leið verið að stofna til þess, að einkaaðilar eignist þessa verksmiðju. Þó að ríkið kynni að eiga nú 3/5 hluta, þá þarf ekki nema litlar ráðstafanir til þess að breyta því þannig, að sá meiri hluti sé kominn úr höndum ríkisins. Það getur meira að segja verið, þótt hann sjálfur vildi stuðla að því, að þetta héldist svo, að hann réði ekkert við það seinna meir. Því segi ég það: Ef fyrirtæki, sem íslenzka ríkið á og er nú yfir 200 millj. kr. virði, er kastað út til einkaaðila, - hvort það er fyrir 10, 20 eða 30 millj. kr., það er mér sama um, - þá er það sama sem að leyfa þessum mönnum að stela þessu fyrirtæki úr eigu ríkisins. Það er hægt að gera þetta á fínan hátt, það er jafnvel hægt að gera það með lögum, en verknaðurinn væri sá sami. Þess vegna notaði ég þung orð hér áðan, vegna þess að verknaðurinn, sem verið er að fremja gagnvart íslenzka ríkinu með þessu, er ljótur, og það er hart, að þeir menn, sem eiga að vernda hagsmuni ríkisins undir svona kringumstæðum, skuli leggjast á sveif á móti ríkinu, þeir skuli vilja hjálpa til þess að ná slíku fyrirtæki úr eigu ríkisins. Svo segir hæstv. ráðherra, að það þurfi ekki að álíta, að þetta sé fjárplógsfyrirtæki, áburðarverksmiðjan sé ákaflega hóflegt og skikkanlegt fyrirtæki. Já, látum vera, að hún vilji gjarnan vera það, því að ég sýndi fram á hér áðan, að þetta fyrirtæki græðir og borgar í vexti 16 millj. kr., græðir 11 millj., borgar í vexti 5 millj. kr., á sama tíma sem það borgar tæpar 5 millj. kr. í verkalaun og launin eru lækkuð hjá verkamönnunum, sem vinna þar, og á sama tíma sem áburðarverðið er hækkað til bændanna, þó að laun bændanna séu líka lækkuð, á sama tíma og áburðarverðið er hækkað svo mikið, að það eru brotin lögin um fyrningarafskriftirnar til þess að geta hækkað verðið til bændanna. Það er alveg óþarfi af hæstv. ráðh. að ætla að halda þessu fram sem einhverju hugsjónalegu fyrirtæki, sem eigi ekkert skylt við fjárplógsstarfsemi. Það er auðséð, að það er að nálgast fjárplógsstarfsemina meir og meir einmitt með þessum aðförum. En þó mun þetta aðeins lítið hjá því, sem verða mundi, ef skoðun sú, sem hæstv. ráðherra lét í ljós áðan, yrði ofan á, að þetta fyrirtæki yrði gert að eign hlutafélagsins. Ef einstakir hluthafar eru búnir að ná undir sig þessu fyrirtæki, sem meðan það á þó að heita ríkisfyrirtæki er byrjað á svona fjárplógsstarfsemi, hvernig mundi starfsemin verða þá, ef meiri hlutinn væri ekki einu sinni kosinn af Alþingi lengur? En hins vegar sú fjárplógsstarfsemi, sem ég hef hér gert að umtalsefni, hefur ekki verið fyrst og fremst sú, að áburðarverksmiðjan taki svona hátt verð og kúgi kaup og annað slíkt og græði svona mikið, á sama tíma sem skorið er við neglur sér við verkamenn og bændur. Fjárplógsstarfsemin, sem ég hef verið að deila á, er að reyna að ná þessu fyrirtæki úr eigu ríkisins. Það er svívirðilegasta fjárplógsstarfsemin. Ég mun ekki þreytast á því að halda þessu máli vakandi. Ég mun skoða það sem skyldu mína, meðan ég á sæti hér á Alþingi og meðan ekki er búið að ganga ótvírætt frá því, að þetta stærsta fyrirtæki ríkisins sé ríkiseign, að halda áfram að vekja máls á því. Það má vel vera, að hæstv. ráðherra sé orðinn þreyttur á slíku, og væri það þó slæmt, því að hann fyrst og fremst ætti að standa vörð um þetta fyrirtæki sem fulltrúi ríkisins. Hæstv. ráðherra segir, að ég þjóni ekki verkamönnum og bændum með þessu. Jæja, við getum nú athugað það. Eru ekki einhverjir, sem hafa haldið því fram, að kaup verkamanna megi ekki vera hærra? Hef ég ekki sýnt fram á hér, að áburðarverksmiðjan gæti borið sig, þótt þar væri tvöfalt kaup á við það, sem nú er? Var ekki hæstv. ríkisstj. í sumar að hækka verðið á áburðinum til bænda? Hef ég ekki sýnt fram á hér, að það hefði verið hægt að lækka það? Ég held, að ég þjóni hagsmunum verkamanna og bænda með því að sýna fram á, að verkamenn gætu fengið hækkað sitt kaup og bændur gætu fengið lækkað sitt áburðarverð og samt væri meira en löglegur gróði eftir hjá áburðarverksmiðjunni. Ég tel mig einmitt vera að þjóna verkamönnum og bændum með því að afhjúpa, hvers konar fjárplógsstarfsemi á sér stað hér, ekki aðeins sú, sem felst í þessum gróða, sem þarna er ranglega og með lögbrotum verið að taka af verkamönnum og bændum, heldur með því að það er verið að reyna að ná þessu fyrirtæki úr eigu íslenzka ríkisins yfir í eigu lítils hlutafélags. Og hverjum er hæstv. ráðherra að þjóna með slíkum yfirlýsingum? Ekki verkamönnum og bændum. Það eru þeir fésýslumenn, sem langar til að kaupa hlutabréfin á nafnverði, kaupa á 100 kr. það, sem væri 2000 kr. virði. Svo fór hæstv. landbrh. að tala um heilbrigðan atvinnurekstur og tyggja upp gamla tuggu um, að verkamönnum væri ekki nein þægð í að fá fleiri krónur, ef þær væru minna virði. Nei, verkamenn vilja fleiri krónur og meira virði, og það er auðséð, að áburðarverksmiðjan getur borgað það, og það skal verða munað. Hæstv. ráðherra fór í því sambandi að tala um, að illa hefði verið farið með verkamenn. Á ég að lofa honum að heyra, hvernig útlitið er og hverjir það eru, sem fara illa með verkamenn, hvernig kaupmáttur launanna hafi staðið núna síðustu árin? Hann var sérstaklega að tala um 1958 og svo núna til samanburðar 1960. Meðaltal ársins 1958 í kaupmætti tímakaupsins var 98.8, miðað við 1945 sama sem 100. Meðaltal 1957 var 95.8. Það hefur hækkað um eitt stig meðaltalið frá 1957 til 1958. Hvernig er svo útlitið núna 1960, eftir að hæstv. ríkisstj., sem hæstv. landbrh. á sæti í, tók við? Þá hefur kaupmáttur tímakaupsins mánuð fyrir mánuð breytzt á eftirfarandi hátt: Í janúar var hann 99, í febrúar 99, þá komu bjargráðin, ef ég man rétt. Í marz var hann 98, í apríl var hann 93, í maí var hann 92, í júní var hann 89 í júlí var hann 88, í ágúst var hann 88, í september er hann 87.5. Það er orðin lækkun um 13% Í kaupmætti tímakaupsins, það sem af er þessu ári, tæp 13%. Hvenær hefur það verið verra á Íslandi? Ég skal lofa hæstv. ráðherra að heyra það. Kaupmáttur tímakaupsins 1945 var 100. 1946 var hann 100. 1947 var hann 102.7. 1948 var hann 98. 1949 var hann 101. 1950 - þá var gengislækkun eins og í ár - fór hann í 92. 1951 var hann 84.7 1952 var hann 84.9. Síðan fer hann að hækka, þegar verkalýðssamtökin tóku í taumana. 1953 var hann 91, 1954 90, 1955 97, eftir stóra verkfallið, 1956 97, 1957 95, 1958 96.8. Þetta er breytingin. Aðeins tvö ár af síðustu 15 árum hafa verið verri en haustmánuðirnir núna hvað kaupmátt tímakaupsins snertir, - aðeins tvö ár: atvinnuleysis- og vesældarárin 1951 og 1952. Hvað var svo hæstv. ráðherra að segja hér áðan, þegar hann var að tala um, hvenær það hefði verið allra verst? Hvenær var það verst? Það var þessi ár, 1951 og 1952. Núna er það að fara niður í það sama. Það er komið í 87.5, farið að nálgast það, sem þá var, þegar það var á milli 84 og 85. Það er bezt fyrir hæstv. ráðherra að tala ekki sérstaklega digurbarkalega um þessi mál. Það sést, hvert þróunin stefnir núna. Og samfara þessari kaupkúgunardýrtíð, sem þarna fer fram, á sér svo stað það svívirðilegasta gróðabrask, sem nokkurn tíma hefur tíðkazt á Íslandi, sem einmitt kemur fram í því m.a. núna, að þetta fyrirtæki upp á 245 millj. kr. á að lokka og blekkja út úr eigu ríkisins og fá í hendur einstaklingum. Það er ekkert undarlegt, þó að ég álíti það skyldu mína einmitt gagnvart verkamönnum og bændum að afhjúpa þessi fyrirtæki, ekki aðeins þá launakúgun og þá ólöglegu dýrtíðarhækkun viðvíkjandi áburðinum, sem þarna fer fram, heldur líka það rán, sem verið er að fremja með því að reyna að ná áburðarverksmiðjunni úr eigu ríkisins og gera hana með alls konar klækjum að eign einstakra hluthafa. Ég vil þess vegna vonast til þess, að meira að segja hæstv. landbrh. átti sig á hvað hér sé um að ræða, honum renni blóðið til skyldunnar sem ráðherra íslenzka lýðveldisins og komi til með að skoða það sem skyldu sína að standa vörð um eignir ríkisins, en ekki hjálpa til þess, að þeim sé fleygt með lögbrotum í hendur einstakra gróðabrallsmanna.