Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Í október sl. óskuðu þingmenn Samfylkingarinnar á þskj. 20 eftir því að viðskrh. léti endurskoða úttekt á stjórnunar- og eignatengslum milli fyrirtækja sem starfa á íslenskum markaði. Skýrsla um þetta efni var áður gefin út á vegum samkeppnisyfirvalda árið 1994. Þegar þessi beiðni var til umræðu á Alþingi gat þáv. viðskrh. þess að ljóst væri að hér væri um viðamikla úttekt að ræða sem væri kostnaðarsöm og mundi taka mun lengri tíma en ráðuneytum er ætlað til slíkrar skýrslugerðar samkvæmt þingsköpum. Ráðuneytið hefur í samvinnu við Samkeppnisstofnun gert áætlun um kostnað sem af því hlýst að vinna slíka skýrslu og má ætla að hann nemi 14--15 millj. kr. Í greinargerð sem ráðuneytinu hefur borist frá Samkeppnisstofnun vegna þessa segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ljóst er að endurskilgreina þarf verkefnið og laga að breyttum aðstæðum. Þar ber fyrst að nefna að opinberar upplýsingar sem stuðst var við eru nú á öðru og þróaðra formi sem býður upp á að skilgreina markaði í ríkara mæli út frá samkeppnissjónarmiðum. Umfang verksins verður einnig nokkru meira nú en 1994 vegna nýrra atvinnugreina sem hefur vaxið fiskur um hrygg svo sem hugbúnaðariðnaðar og lífiðnaðar. Eðli ýmissa markaða hefur mjög breyst m.a. vegna hlutafélagavæðingar og aukins frjálsræðis. Dæmi um þetta eru fjarskiptamarkaðurinn og fjármagnsmarkaðurinn. Þá ber nauðsyn til að taka með hin mörgu eignarhaldsfélög og eignarhald lífeyrissjóða til að gefa sem réttasta mynd af stjórnunar- og eignartengslum nú.`` Ríkisstjórnin hefur fjallað um þetta mál og varð það að samkomulagi að ég mun beita mér fyrir því að sérstök fjárveiting til þessa verkefnis verði á fjárlögum næsta árs. Skýrsla sem þessi tekur um það bil eitt ár í vinnslu en eftir að henni hefur verið endanlega lokið ætti að vera mögulegt að uppfæra hana reglulega. Ég vil hins vegar taka fram 

Virðulegi forseti. Yfirlýsing hæstv. viðskrh. er mér mikil vonbrigði því að þessi skýrslubeiðni var lögð fram í október og áður en það var gert gerði hv. 1. flm. þessarar skýrslubeiðni, Sighvatur Björgvinsson, þáv. hæstv. viðskrh. grein fyrir því að hann hygðist leggja fram beiðni um slíka skýrslu. Hæstv. viðskrh. gerði grein fyrir því að málið gæti dregist umfram þær 12 vikur sem gert er ráð fyrir í þingsköpum og hæstv. þáv. viðskrh. tók því vel að klára verkið þrátt fyrir að það gæti tekið lengri tíma. Virðulegi forseti. Ég vil vekja eftirtekt á því að þessi skýrslubeiðni er lögð fram strax í október löngu áður en fjárlög eru afgreidd. Í öðru lagi vil ég vekja eftirtekt á því að þingskapalög eru almenn lög og það hlýtur að teljast mjög sérstætt að hæstv. viðskrh. skuli koma hér fram með yfirlýsingu frá hæstv. ríkisstjórn um að hæstv. ríkisstjórn hyggist ekki fylgja þeim lögum sem í landinu ríkja. Ríkisstjórninni og hæstv. viðskrh. er skylt að leggja þessa skýrslu fram innan 12 vikna. Ef það er ekki hægt þá er að sjálfsögðu hægt að reyna að leysa það verkefni. En hér, virðulegi forseti, er því lýst yfir að líklegt sé að skýrslan sem um var beðið komi fyrst fram á árinu 2002, því það á að leggja til að á næsta ári, á árinu 2001, verði lagt fram fé til þess að vinna þessa skýrslu. Það tekur 12 mánuði sem hefur þá þau áhrif á skýrslubeiðni sem lögð er fram á árinu 1999 að þingið mun líklega sjá skýrsluna á vordögum árið 2002. Ég vil segja að mér finnast svona vinnubrögð ekki við hæfi og að það sé hæstv. nýorðnum viðskrh. ekki til framdráttar að bera mál sitt fram á þinginu með þessum hætti.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög brýnt að fá endurnýjaða úttekt á stjórnunar- og eignatengslum í íslensku atvinnulífi vegna þess hve miklar breytingar hafa orðið nú þegar þar á frá árunum 1993--1995 þegar þessi mál voru síðast til skoðunar. Það eru því vonbrigði ef það þarf að dragast fram á næsta ár að vinna þar að lútandi komist af einhverri alvöru af stað. Ég er sannfærður, herra forseti, um að það er nægur vilji á Alþingi fyrir því að leggja fé til þessa verkefnis ef hæstv. ráðherrar telja sig vanbúna í þeim efnum að koma verkinu af stað tafarlaust vegna þess að þá skorti fjárheimildir. Það liggur algjörlega í loftinu pólitískur vilji til þess og mikill meiri hluti er fyrir því að þetta verk verði unnið. Herra forseti. Ég minni á að úttektin á árinu 1994 var ákveðin sem hluti af setningu samkeppnislaganna. Þegar þau voru sett árið 1993 var ákveðið með ákvæði til bráðabirgða að þessi vinna skyldi unnin. Hún var því í raun og veru hluti af því umhverfi sem var til staðar þegar samkeppnislögin voru sett. Þá var uppi umræða um það hvort slíkt ákvæði ætti að vera í ákvæði til bráðabirgða eða þetta ætti að vera fast ákvæði í lögunum og þar af leiðandi reglubundinn hluti af starfsemi Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs að gera slíka könnun á eigna- og stjórnunartengslum í atvinnulífinu til þess að mönnum geti verið það ljóst ef hættumerki eru þar á ferð. Ég sat í nefnd sem gerði tillögur til hæstv. ráðherra á síðasta ári um endurskoðun samkeppnislaga og þar lagði ég til að inn í lögin kæmu slík vöktunarákvæði. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að vera hluti af löggjöfinni að samkeppnisyfirvöld fylgist reglubundið með því hvort á ferðinni sé samþjöppun í atvinnulífinu eða einkenni hringamyndunar þannig að ástæða sé til þess að grípa til aðgerða og það eigi ekki að vera háð tilviljanakenndum tillöguflutningi hér á þingi að gera slíkar úttektir heldur eigi þetta að vera reglubundinn hluti af starfsemi samkeppnisyfirvalda.

Herra forseti. Mér kemur þessi yfirlýsing hæstv. iðn.- og viðskrh. og ákaflega mikið á óvart. Í fyrsta lagi hefur aldrei verið brýnna en nú að skoða stjórnunar- og eignatengsl í íslensku atvinnulífi vegna þeirrar hringamyndunar og fákeppni sem hér ríkir og vegna þess að allir finna að eignir eru að færast á hendur mjög fárra í þjóðlífinu. Og þegar ráðherrann kemur hér og talar um að þetta sé dýr skýrsla af því að hana þurfi bæði að endurvinna og að hún verði aukin að umfangi þá var þessi skýrsla að sjálfsögðu mjög dýr árið 1994. Hún var unnin við erfiðar aðstæður. Þá var samdráttur í atvinnulífinu og þurfti að horfa til margra átta með takmarkað fjármagn hjá ríkinu. Nú er góðæri og feikilega góð staða og ráðherrann segir að það þurfi sérstaka fjárveitingu og það eigi að beita sér fyrir því að hún fáist á fjárlögum næsta árs. Að vísu kemur fram að það eigi að reyna að útvega einhverja peninga í millitíðinni en ég spyr bara: Hvar var ráðherrann, ríkisstjórnin og aðrir sem um áttu að véla þegar við vorum að fjalla um fjárlög þessa árs? Ekki kannast ég við að í eitt einasta skipti við meðferð fjárlaga fyrir jól hafi komið fram að það vantaði 14 millj. til að vinna þessa þýðingarmiklu skýrslu. Ekki kannast ég við að okkar fólk í fjárln. hafi látið okkur vita að það þyrfti sérstaka fjárveitingu. Beiðnin kom í október og núna í febrúar er verið að vísa þessu máli til fjárlagagerðar næsta árs. Þetta eru vond vinnubrögð og tilfinningin sem maður fær er sú að menn séu að ýta þessu þýðingarmikla verkefni á undan sér í stað þess að láta hendur standa fram úr ermum. Ég hvet ráðherrann til þess að vera ekki með neitt múður heldur láta hendur standa fram úr ermum og skila þessari skýrslu fyrir vorið.

Herra forseti. Sú niðurstaða sem hæstv. viðskrh. kynnir hér er algerlega óásættanleg. Það er ekkert nýtt að þessi úttekt sé bæði umfangsmikil og kostnaðarsöm. Vilji þingmanna liggur fyrir að þessi úttekt verði gerð, ekki bara frá því í haust að skýrslubeiðnin kom fram heldur eru tvö ár síðan ég lagði fram til viðskrh. skýrslu um að gerð yrði úttekt á stjórnunar- og eignatengslum milli fyrirtækja í ákveðnum starfsgreinum. Svarið var þá að úttektin væri umfangsmikil og dýr og þess vegna gæfist ekki tími til að svara þessu. Vilji þingsins er því búinn að liggja fyrir í tvö ár. Það eru búið að afgreiða fjárlög tvisvar sinnum síðan það var þannig að hæstv. viðskrh. hafði, ef vilji hefði verið fyrir hendi, allan tíma og möguleika til þess að fá þetta samþykkt á fjárlögum. Ég held því að fyrst og fremst sé um að kenna viljaleysi ríkisstjórnarinnar til þess að úttektin fari fram en ekki peningaleysi. Ég held að það sé bara staðreynd þessa máls. Við afgreiðum fjáraukalög árlega. Síðast voru fjáraukalög upp á 10 milljarða kr. þar sem ráðherrar eru að fara fram úr heimildum sem þingið hefur gefið þeim í fjárlögum til alls konar verkefna og þetta verkefni er það brýnt og aðkallandi að ég er alveg viss um að ráðherrarnir mundu ekki fá ákúrur frá þinginu þó að þessar 15 millj. sem hæstv. ráðherra segir að úttektin kosti komi á fjáraukalögin. Ég vil því biðja hæstv. ráðherra allra vinsamlegast með tilliti til þess hve vilji þingsins er ríkur í þessu máli að endurskoða afstöðu sína þannig að þessi úttekt geti hafist nú þegar en ekki þurfi að líða ár héðan í frá og síðan tvö ár þar til niðurstaðan liggur fyrir. Þetta er algjörlega fráleit afsökun sem ráðherrann er með og ekki boðleg þinginu.

Herra forseti. Það kom fram áðan í máli hæstv. viðskrh. að skýrslubeiðnin væri mjög viðamikil og kostaði mikla peninga og þar að auki tæki langan tíma að vinna skýrsluna, um það bil eitt ár. Mér finnst því ekki rétt að gagnrýna ráðherra fyrir það að hún sýni ekki vilja til þess að verða við skýrslubeiðninni. Hún lýsti þeim vilja sínum mjög skýrt í ræðustól áðan. Hins vegar kom líka fram í máli hennar að með þessari vinnu væri verið að vinna ákveðna grunnvinnu þannig að það væri auðvelt að uppfæra þær upplýsingar sem kæmu þarna fram og það finnst mér að sé mjög vert að þakka. Ég sé ekki annað en að ráðherra bregðist mjög eðlilega við.

Virðulegi forseti. Vilji þingsins í málinu er klár. Þingið vill að þetta verk verði unnið. Alþingi hefur fjárveitingavaldið og án nokkurs vafa er ríkur vilji til þess á hinu háa Alþingi að veita fjármuni í þetta. Þess vegna er sú afsökun, ef svo má að orði komast, sem hæstv. viðskrh. gaf þinginu áðan ekki boðleg á hinu háa Alþingi. Það liggur alveg fyrir. Það liggur líka fyrir að bréfaskipti hafi verið milli hæstv. viðskrh. og forseta Alþingis. Forseti Alþingis hefur einfaldlega sagt hæstv. viðskrh. að honum beri að leggja þetta fram á hinu háa Alþingi. Það getur ekki gengið, virðulegi forseti, þegar þingsköp kveða á um að skýrslur eigi að taka 12 vikur þá sé ætlunin að leggja hana fyrir Alþingi þremur árum síðar og bera síðan fyrir sig því að verkefni sem kosti 15 millj. sé svo viðamikið að þrjú ár taki að ganga frá því. Virðulegi forseti. Þetta er ekki boðlegt. Það er langur vegur frá því. Það er ekki hægt að koma með svona afsökun fyrir þingið. Ég held að ekki sé nokkur vafi á að ef hæstv. viðskrh. vildi vinna þessa skýrslu þá væri þingið fljótt tilbúið til að samþykkja aukafjárveitingu. Ég er ekki í nokkrum vafa um það. Annar kostur er að hæstv. viðskrh. fylgi einfaldlega lögum og dragi saman seglin í ráðuneyti sínu sem nemur þessum fjármunum. Það er vitaskuld hin leiðin sem hægt er að fara. Vilji þingsins er klár. Vilji þingsins stendur til þess að skýrsla sem óskað var eftir verði lögð fram á hinu háa Alþingi. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að við hljótum að vísa afsökunum sem þessum heim til föðurhúsanna.

Herra forseti. Þessar upplýsingar hæstv. viðskrh. er ekki hægt að þakka. Í október, þegar hér voru rædd samkeppnismál, var áhersla lögð á að fyrir utan það að láta vinna skýrsluna yrði að koma upp vefsetri hjá Samkeppnisstofnun þannig að þessar upplýsingar væru aðgengilegar á hvaða tíma sem er og hægt væri að uppfæra jafnóðum og breytingar yrðu í viðskiptalífinu. Því er ekki verið að koma fram með nýjar upplýsingar um gagnaöflun sem hér eftir verði byggt á. Þetta var rætt strax í upphafi þings í byrjun október. Það sem við erum að gagnrýna er að vinna við skýrsluna skuli ekki hafa verið sett í gang strax. Það kom reyndar í ljós hjá fyrrv. hæstv. viðskrh. í umræðu fyrir jól að beiðni um skýrsluna væri ekki enn farin til Samkeppnisstofnunar og það var gagnrýnt harðlega. En á dauða mínum átti ég von, herra forseti, og tek það stórt upp í mig, en ekki að upplýst yrði undir lok febrúar að enn væri vinna ekki farin í gang og að nú snerist málið um 14 millj. kr. Ég bjóst ekki við því í jafnviðamiklu máli sem svo nauðsynlegt er fyrir alla til að varpa ljósi á, þ.e. hvernig stjórnunar- og eignatengsl eru í þjóðfélaginu. Það er eitt brýnasta málið hjá okkur að leysa. Þessar upplýsingar er því ekki hægt að þakka fyrir. Hins vegar hvet ég ráðherrann til þess að vinna við þessa skýrslu fari í gang eins og skot og reynt verði að hraða þessu verki og peningaleysi fái ekki að ráða því að vinna tefjist við skýrsluna. Hins vegar lýsti skýrslubeiðandinn því strax að hann hefði skilning á því að þetta verkefni tæki lengri tíma en hefðbundnar skýrslur. Ég undirstrika það.

Hæstv. forseti. Ég vona að þingheimi sé ljóst að enginn er andvígur því að láta þessa vinnu fara fram. Ég tel meira að segja mjög mikilvægt að gerð verði úttekt á stjórnunar- og eignatengslum milli fyrirtækja á Íslandi. Aðstæðurnar eru hins vegar þessar: Þegar ég kem til starfa í viðskrn. um áramót þá hefur þessi vinna ekki farið fram. Hún hefur ekki verið sett í gang og það er ekki fjármagn fyrir hendi til að láta þessa vinnu fara fram á þessu ári. Ég man ekki betur en talsmaður Samfylkingarinnar hefði mörg orð í fjárlagaumræðunni um aðhald í ríkisfjármálum og að ekki mætti eyða umfram fjárlög. Ég held að það hljóti því að vera mjög í samræmi við þann málflutning að fara ekki fram úr fjárlögum. Forseti, væri hægt að fá hljóð í salnum?

Forseti biður hv. þm. að gefa hljóð í salnum meðan hæstv. ráðherra talar.

Ég vona að hv. þingmenn geri sér grein fyrir því að mér finnst ekkert skemmtilegt að koma hér upp til þess að greina frá þessu. Ég hefði gjarnan viljað að þessi vinna væri komin í gang. En ég held að það sé umhugsunarefni fyrir þingið hvernig taka eigi málum þegar svona beiðnir koma fram, beiðnir um skýrslugerð sem allir eru sammála um að vinna þurfi en kostar fremur mikla peninga. Ekki það að við sjáum eftir þessum peningum heldur þarf að vera fjárveiting fyrir verkefninu. Það má vel hugsa sér að til sé fjárlagaliður sem ráðherrar geta sótt fjármagn í þegar svona aðstæður skapast. Ég mundi gjarnan vilja beita mér fyrir því að svo væri. Varðandi það hvenær þessari skýrslugerð lýkur, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, þá ætla ég að leggja mig fram um að setja vinnuna í gang á þessu ári. Þó óttast ég að ekki náist að ljúka vinnunni áður en þing fer heim vorið 2001. Þetta tekur um ár og svona eru aðstæður.

Að loknum atkvæðagreiðslum um 1.--4. dagskrármál fer fram umræða utan dagskrár um fyrirhugaðan niðurskurð á þjónustu við geðsjúka. Málshefjandi er hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir. Hæstv. heilbrrh. Ingibjörg Pálmadóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Umræðu um fyrsta dagskrármálið er frestað og skýrslunni vísað til allshn. án atvæðagreiðslu samkvæmt 2. mgr. 48. gr. þingskapa Alþingis.

Herra forseti. Nýverið bárust fregnir af tillögu um verulegan niðurskurð á þjónustu við geðsjúka. Geðsviði Sjúkrahúss Reykjavíkur skyldi sérstaklega ætlað að skera niður um 100 millj. Það er fjórðungur af rekstrarfé deildarinnar og ljóst að hún stæði ekki undir nafni eftir það. Á Sjúkrahús Reykjavíkur koma þúsund sjúklingar á ári inn á geðdeildina um slysadeild. Þúsund sjúklingar, þar af yfir 60% eftir sjálfsvígstilraunir eða sjálfskaðandi hegðun. Oftast er um ungt fólk að ræða sem þarf geðlæknisþjónustu auk annarrar læknisþjónustu. Geðdeildin sinnir einnig mikilvægu hlutverki í samstarfi við aðrar deildir svo sem í þjónustu við aldraða sjúklinga sem eiga oft við geðrænan vanda að stríða. Þessar niðurskurðartillögur koma á sama tíma og landlæknir er með kynningarátak til að berjast gegn þunglyndi og sjálfsvígum, átak til að minnka fordóma gegn geðsjúkdómum. Átakið hefur aukið gífurlega álagið á geðdeildum, hjá geðlæknum og hjá Geðhjálp. Það er greinilegt að margir sem nú eru að koma fram í kjölfar átaksins hafa ekki fengið læknishjálp. Eðlilegt væri að efla geðlæknisþjónustu í kjölfar átaks sem þessa frekar en draga úr henni. Engu að síður koma tillögur um 100 millj. kr. sparnað á geðdeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Reyndar var nú síðast talað um 50 millj. Hvers konar vinnubrögð eru þetta? 100 millj. í gær og 50 millj. í dag. Ég fagna því reyndar að þrýstingur utan frá skuli þó hafa haft þau áhrif að niðurskurðartillögurnar skuli hafa farið úr 100 millj. niður í 50 en hér eru áfram tillögur um niðurskurð á þjónustu. Nú þegar eru geðdeildir yfirfullar þrátt fyrir að notkun þunglyndislyfja hafi aukist um 20--25% á ári. Geðlæknafélagið, Geðverndarfélagið og fleiri hafa harðlega mótmælt niðurskurðinum og síðast í gær ályktaði BSRB um málið. Þar er bent á að landlæknir hafi í sambandi við fjölgun sjálfsvíga lýst yfir að bæta þyrfti bráðaþjónustu við geðsjúka og að ekki mætti skerða hana frá því sem nú er. Ég tek undir álit Geðlæknafélagsins. Skerðing kemur verst niður á þeim sem haldnir eru alvarlegustu geðsjúkdómunum, þeim sem búa við erfiðar félagsaðstæður og einstaklingum sem þurfa á bráðainnlögn að halda vegna sjálfsvígshættu. Geðsjúkdómar eru oftar en ekki sjúkdómar ungs fólks. Ónóg meðferð á byrjunarstigi getur stofnað lífi ungra einstaklinga í hættu og stuðlað að varanlegri örorku. Aukin sparnaður við þessa sjúklinga kemur niður á öðrum deildum. Þessir sjúklingar hverfa ekki. Þeir eru áfram til staðar. Niðurskurður á þjónustunni kemur líka niður á börnum þeirra og fjölskyldum. Það er dýrt að spara í heilbrigðiskerfinu, sérstaklega við geðsjúka. Ljóst er að rekstrarkostnaður Sjúkrahúss Reykjavíkur er meiri en gert var ráð fyrir. Komum á slysa- og bráðadeild hefur fjölgað um 10--15% undanfarið. Sparnaður á Sjúkrahúsi Reykjavíkur hefur gert það að verkum að dregið hefur úr þjónustu á öðrum deildum þannig að alvarlega sjúkir og dauðveikt fólk liggur á göngum. Suma undanfarna daga hafa 30--40 sjúklingar og jafnvel fleiri legið á göngunum. Það er auðvitað ekki boðleg heilbrigðisþjónusta og ég er viss um að hæstv. heilbrrh. er mér sammála um það. En þetta ástand réttlætir ekki að geðsjúkir verði fyrir niðurskurðarhnífnum núna. Herra forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað liggur að baki því að spara á við geðsjúka nú þegar fjármagn vantar á sjúkrahúsunum? Halda menn kannski að þessir sjúklingar séu ekki í lífshættu? Þeir eru ekki í minni lífshættu en margir aðrir alvarlega sjúkir á sjúkrahúsunum. Í niðurskurðartillögunum er talað um 50 millj. samkvæmt fréttum í hádeginu en engin endanleg ákvörðun hefur verið tekin. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Mun hún samþykkja þennan niðurskurð á þjónustu við þennan hóp eða mun hún beita sér fyrir auknu fjármagni eða öðrum leiðum til að unnt sé að sinna viðunandi þjónustu við geðsjúka á sjúkrahúsunum í Reykjavík?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hefur kvatt sér hljóðs utan dagskrár um það sem hún kallar fyrirhugaðan niðurskurð á þjónustu við geðsjúka. Þess vegna vil ég að gefnu tilefni að fram komi strax í upphafi umræðunnar að þjónusta við geðsjúka mun ekki dragast saman. Skjólstæðingar heilbrigðisþjónustunnar sem þurfa á meðferð geðsviðanna að halda munu fá örugga þjónustu hér eftir sem hingað til. Forsvarsmenn geðsviðasjúkrahúsanna í Reykjavík hafa fullvissað mig um að í heild stendur alls ekki til að draga úr þjónustu við sjúklinga. Markmið þeirrar vinnu sem nú er í gangi innan sjúkrahúsanna er að nýta aðstöðu og mannafla sem best í þágu sjúklinga og það kann vel að hafa í för með sér að þjónustan flytjist til í húsum og milli húsa. En hún minnkar ekki. Hvað varðar umræðu um Gunnarsholt og Arnarholt þá verður sú starfsemi ekki lögð niður. Það verða engar breytingar gerðar nema tryggt sé að vel verði séð fyrir þeim sem þar dvelja. Hvort sú starfsemi eigi til framtíðar heima undir merkjum heilbrigðisþjónustunnar eða hluti hennar hugsanlega sem félagsleg þjónusta er nokkuð sem ég er alveg tilbúin að skoða. En starfsemin verður áfram til staðar. Það skiptir mestu fyrir skjólstæðingana. Þeir þurfa ekki að óttast um hag sinn. Virðulegi forseti. Eins og hv. þm. muna var fjárveiting til sjúkrahúsa í fullu samræmi við fjárhagsáætlun þeirra. Þetta gildir líka um stóru sjúkrahúsin í Reykjavík. Fjárveitingar til þeirra voru í fullu samræmi við eigin áætlanir þeirra. Ég er þakklát þeim hv. þm. sem samþykktu fjárlög við afgreiðslu fyrir áramót. Stjórnendur í heilbrigðisþjónustu axla mikla ábyrgð. Þeir stýra stofnunum sem eru mjög viðkvæmar og varða okkur miklu. Þeir ráða yfir miklum fjármunum og taka ákvarðanir um nýtingu þeirra. Þeir sem stýra stærstu sjúkrahúsunum taka að sjálfsögðu ákvarðanir um forgangsröðun verkefna á starfssviði þeirra. Ráðherra kemur ekki að ákvörðunum um slíka forgangsröðun nema í undantekningartilvikum, en ég hef oft ítrekað að mér finnst mikilvægt að geðsviðin hafi ákveðinn forgang og hann hafa þau haft í minni tíð sem ráðherra. Það hefur komið fram í aukinni þjónustu við geðsjúka, m.a. með aukinni göngudeildarþjónustu, aukinni dagdeildarþjónustu, aukinni þjónustu geðlækna utan sjúkrahúsa og aukinni þjónustu geðhjúkrunarfræðinga við sjúklinga í heimahúsum. Það hefur einnig komið fram með fjölgun starfsfólks á barna- og unglingageðdeild. Virðulegi forseti. Í greinargerð frá sjúkrahúsunum í Reykjavík um starfsemi geðsviðanna er ein lykilsetning. Hún er þessi: ,,Í heild stendur því alls ekki til að draga úr þjónustu við sjúklinga.`` Þetta er úr greinargerð frá stjórnendum spítalanna í Reykavík um starfsemi geðsviðanna á árinu og hvort sem málshefjanda líkar það betur eða verr, þá er þetta staðreyndin nú. Virðulegi forseti. Það er öfugmæli að halda því fram í tíma og ótíma að verið sé að skera niður á sjúkrahúsunum í Reykjavík. Það er ekki niðurskurður þegar framlögin eru aukin úr 14 milljörðum í 19 milljarða á þremur fjárlagaárum eða um 5 milljarða kr. Virðulegi forseti. Þessar tölur svara öllum spurningum hv. málshefjanda.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa utandagskrárumræðu, sem ber yfirheitið fyrirhugaður niðurskurður á þjónustu við geðsjúka, þó ekki væri nema til annars en að fá hér yfirlýsingar hæstv. heilbrrh. þar að lútandi að ekki sé meiningin að skera niður í þjónustu við þennan hóp sem er, eins og við vitum öll, viðkvæmastur fyrir því að breytt sé þjónustustigi, hjúkrun og aðhlynningu því hann er í hvað erfiðastri aðstöðu til að verja sig. Geðsjúk börn, langveikir, fatlaðir og aðrir sem hafa fundið sér málsvara eru sterkari og geta frekar komið sínu máli fram. Sameining sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu er til þess fallin að ná fram hagkvæmni í rekstri og þjónustu. Það kom fram hjá núverandi stjórn að spara ætti sem svaraði 100 millj. kr. Fyrst bárust upplýsingar um að það ætti að draga úr þjónustu á bráðamóttökunni á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Í morgun komu svo fram þær upplýsingar að upphæðin yrði 50 millj. og það var ekki lengur bráðamóttakan á Sjúkrahúsi Reykjavíkur heldur þjónustan í Arnarholti og Gunnarsholti. Að vísa þessum málaflokki, þ.e. þjónustu á Arnarholti og í Gunnarsholti, yfir á sveitarfélögin getur verið hið rétta þegar til framtíðar er litið. En þjónustan kostar peninga þótt hún færist yfir á sveitarfélögin og þessir einstaklingar þurfa á aðstoð að halda, hjúkrun og félagslegri þjónustu og þeir bjarga sér ekki úti í þjóðfélaginu eins og þeir sem heilbrigðir eru. Því fagna ég því að ekki eigi að loka deildinni. Ég vil í þessu sambandi minna á ályktun frá BSRB um efnið og eins á þáltill. frá okkur vinstri grænum um skammtímavistun fyrir geðsjúk börn.

Hæstv. forseti. Fyrirsjáanlegur er niðurskurður á þjónustu við geðsjúka. Framlög til geðsviðs Landspítalans eru að vísu óbreytt en mikil breyting er áformuð á geðlækningasviði Sjúkrahúss Reykjavíkur. Í fjárhagsáætlun var því gert að spara 100 millj. kr. þó svo, ef marka má allra nýjustu fréttir í hádeginu, að farið sé að tala nú um 50 millj. kr. Þessari hagræðingu verður náð með því að sameina á Landspítalanum geðsvið spítalanna tveggja. Þetta þýðir í raun að verið er að leggja geðdeild Sjúkrahúss Reykjavíkur niður. Þarna er verið að spara fjármuni með stórfelldum niðurskurði á bráðasjúkrarúmum fyrir geðsjúka. Þetta eru smáaurar í samanburði við þær tölur sem þekkjast af kvótabraskgróða, en með þessum niðurskurði þarf geðheilbrigðisþjónusta að þola hlutfallslega meiri skerðingu en nokkur annar rekstrarþáttur sjúkrahúsanna. Hlutverk bráðaþjónustu geðdeildar Sjúkrahúss Reykjavíkur hefur verið að sinna skjótt og vel þörfum einstaklinga sem þangað leita eftir sjálfsvígstilraunir, vegna áfalla, þunglyndis eða vímuefnavanda sem og þörfum einstaklinga með langvinnar geðraskanir svo sem geðklofa eða geðhvörf. Þegar slíkir sjúklingar leita á slysadeild er það oftast vegna þess að líðan þeirra er slík að brýnt er að sjúklingurinn sé metinn sem fyrst, t.d. vegna sjálfsvígshugleiðinga eða sturlunareinkenna. Því er nauðsynlegt að aðgengi að þjónustu sé fullnægjandi þegar eftir henni er leitað. Herra forseti. Það er ljóst að skerðing sú sem hér er til umræðu bitnar harkalega á þeim sem haldnir eru alvarlegum geðsjúkdómunum, þeim sem búa við erfiðar félagslegar aðstæður og þeim sem þurfa á bráðainnlögn að halda vegna sjálfsvígshættu. Í ljósi orða hæstv. heilbrrh. hér áðan vona ég að unnt sé að treysta því að komið verði í veg fyrir þennan stórfellda niðurskurð á bráðaþjónustu geðdeildar Sjúkrahúss Reykjavíkur.

Virðulegi forseti. Það má öllum vera ljóst að sameining sjúkrahúsanna í Reykjavík mun leiða til skipulagsbreytinga sem að líkindum varða allar deildir sjúkrahúsanna. Tilgangurinn er aukin hagkvæmni í rekstri og betri þjónusta við skjólstæðinga sjúkrahúsanna með sameiningu sérdeilda sem er á báðum sjúkrahúsunum um leið og sérhæfing og sérþekking í viðkomandi grein lækninga og hjúkrunar er styrkt og efld. Breytingar á starfsemi geðdeilda sjúkrahúsanna í Reykjavík er tilefni utandagskrárumræðu á hinu háa Alþingi í dag. Hugmyndir stjórnenda sjúkrahúsanna lúta að því að breyta áherslum í starfsemi geðdeilda með fækkun legurúma á geðdeild Sjúkrahúss Reykjavíkur en efla á móti þjónustu og bæta nýtingu dagdeilda og göngudeilda á geðdeildum Ríkisspítala og auka bráðaþjónustu á þessu sviði á báðum sjúkrahúsunum. Þegar þessar hugmyndir kvisuðust út fyrir stuttu fóru stóru orðin að fjúka um völl. Stjórnvöld hafa verið sökuð um skilningsleysi á málefnum geðsjúkra og hafa yfirlýsingayfirboð ýmissa aðila gengið út yfir allt velsæmi. Hér hefur sannleikurinn enn eina ferðina verið skrumskældur. Hið rétta er að á undanförnum árum hefur hagur geðsjúkra verið bættur margvíslega. Sannleikurinn er sá að þjónusta við geðsjúk börn hefur stóraukist á undanförnum mánuðum og árum með eflingu barna- og unglingageðdeildar Landspítalans og á síðustu tveimur árum einum saman hefur stöðugildum á BUGL fjölgað um 21. Sannleikurinn er einnig sá að þjónustuúrræði við þá sem þurfa aðstoð vegna áfengis- og vímuefnavanda hefur stóraukist. Sannleikurinn er einnig sá að af Norðurlöndunum fimm eru flest sjúkrarými fyrir geðsjúka hér á landi. Samkvæmt ársskýrslu um heilbrigðistölfræði á Norðurlöndum sem kom út á síðasta ári eru um 70--90% fleiri sjúkrarými fyrir geðsjúka á Íslandi miðað við mannfjölda en í Noregi og Svíþjóð og um 50% fleiri en í Danmörku. Við hljótum að skoða þessar tölur og velta rækilega fyrir okkur hvort áherslur í þjónustu við geðsjúka hér á landi séu réttar og of mikil áhersla lögð á sjúkrarúm sem mælikvarða á magn og gæði þjónustu.

Hæstv. forseti. Fyrir nokkrum dögum bárust fréttir af því að Geðlæknafélag Íslands hefði á fundi sínum þann 7. febrúar sl. gert samþykkt þar sem varað er eindregið við fyrirhuguðum niðurskurði á þjónustu við geðsjúka. Telja geðlæknarnir að ef þær tillögur sem þá lágu fyrir um niðurskurð yrðu samþykktar af heilbrrh. yrði um fjórðungsfækkun á bráðarýmum fyrir geðsjúka á Íslandi að ræða en hér á landi eru geðræn vandamál mjög almenn. Sem betur fer hefur hæstv. heilbrrh. samkvæmt nýjustu fréttum ákveðið að milda þennan niðurskurð nokkuð, en samt á að skera niður bráðaþjónustu. Einnig á að leggja af hælið í Gunnarsholti og flytja sjúklinga þaðan í Arnarholt í 13 rými en þar var deild einmitt með 13 rýmum lokað fyrir tveimur árum og búið er að vera að mála hana síðan, ef marka má hæstv. heilbrrh. Þessi skerðing kemur auðvitað verst við þá sem verst eru haldnir í þessum sjúklingahópi. Eftir sjálfsvígabylgju þá sem gengið hefur yfir að undanförnu kemur það úr hörðustu átt þegar sérstaklega á að nota niðurskurðarhnífinn til að skerða bráðaþjónustu við geðsjúka. Það er einnig viðurkennd staðreynd að ónóg meðferð geðsjúkdóma á byrjunarstigi getur leitt til mikilla örðugleika seinna á ævinni og jafnvel varanlegrar örorku. Hér á landi þarf að byggja upp geðlæknisþjónustuna, bæði spítalaþjónustu og þjónustu göngudeilda og sambýla. Á þessu sviði er ekkert svigrúm til niðurskurðar, herra forseti. Þar er þörf á fjármagni til uppbyggingar. Okkur sem stóðum að afgreiðslu fjárlaga núna fyrir jól er mikið umhugsunarefni hvers vegna látið var líta svo út sem fjárveitingar til sjúkrastofnana væru í samræmi við fjárþörf þeirra miðað við óbreyttan rekstur að mati stjórna og forstöðumanna viðkomandi stofnana, en nú virðist mér annað vera að koma í ljós, hæstv. forseti.

Herra forseti. Í gærkvöldi fullyrti hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir í sjónvarpi að heilbrigðiskerfið á Íslandi væri svo að niðurlotum komið að almenningur streymdi nú á miðilsfundi til að fá bót meina sinna. Herra forseti. Nú, innan við sólarhring síðar, stendur þessi sami hv. þm. fyrir umræðu um heilbrigðismál og ætlast til þess að vera tekinn alvarlega. Málflutningur hv. þm. er með ólíkindum, kemur í sjálfu sér ekki á óvart en dæmir sig vissulega sjálfur og verður þeim mun alvarlegri sem málið er viðkvæmara. Þannig hefur hv. þm. hér í þingsal sem og í fjölmiðlum haft uppi harða dóma um barnaspítalann sem nú er í smíðum og notað orð á borð við aðskilnaðarstefnu vegna þess að barna- og unglingageðdeild skyldi ekki fundinn staður í þeirri byggingu. Herra forseti. Það hefur ítrekað verið upplýst opinberlega, m.a. í ágætri blaðagrein fyrrv. forstjóra Ríkisspítalanna, Vigdísar Magnúsdóttur, og hér í þingsal, hvernig forsendur fyrir barnaspítala voru lagðar. Þetta voru ekki persónulegar niðurstöður hæstv. heilbrrh. heldur fagleg niðurstaða hóps sérfræðinga, þar á meðal stjórnenda barna- og unglingageðdeildar, niðurstaða sem byggir á því að barnaspítali sé best settur við hlið kvenna- og vökudeildar, niðurstöður sem bygga á því að lóðin beri ekki þá 2.000--3.000 fermetra sem geðdeild þarf á að halda, niðurstöður sem fagfólk dró upp með rökum, niðurstöður sem hæstv. heilbrrh. féllst réttilega á. Þetta forseti. Þetta hefur fyrir löngu verið upplýst. Faglegar skýringar lætur hv. þm. sig hins vegar engu varða en kýs þess í stað að slá upp í gífuryrðasafni sínu. Haldi hv. þm. að slíkur málflutningur sé málstað veikra barna eða sjúklinga til framdráttar þá fer hv. þm. villur vegar.

Virðulegi forseti. Hæstv. heilbrrh. vill fullvissa okkur um að ekki eigi að draga úr þjónustu við sjúklinga. En það er alveg ljóst, herra forseti, að það á heldur ekki að auka hana og í mörg undanfarin ár hefur verið hrópað á úrlausnir, langtímaúrlausnir til handa geðsjúkum og sérstaklega til handa geðsjúkum börnum. Það munu vera um það bil 20 börn í landinu sem þjást af alvarlegum geðsjúkdómum. Langflest þessara barna búa á heimilum sínum og eru í umsjá foreldra sinna allan sólarhringinn, enda eru engin úrræði í heilbrigðiskerfinu fyrir geðveik börn til langs tíma. Það staðfesta aðgerðir foreldra þessara barna sem nýverið bundust samtökum til að knýja á um aðgerðir, fyrst og fremst að því er lýtur að langtímaúrræðum. Á landinu öllu eru aðeins fimm langlegupláss til framhaldsmeðferðar fyrir börn með alvarlega geðsjúkdóma, fimm úrræði, herra forseti. Tvennt verður að koma til og það strax. Í fyrsta lagi verður að koma til viðurkenning stjórnvalda á þessum vanda og á þeirri sérstöðu sem geðsjúk börn og geðsjúkir eiga við að stríða. Því hefur íslensk ríkisstjórn ekki sinnt. Hún hefur ekki viðurkennt þennan vanda. Ég nefni ekki einungis niðurskurðarhugmyndir heldur nefni ég líka nýjustu ummæli hæstv. forsrh. í umræðum á Alþingi fyrir nokkrum dögum um fátækt á Íslandi, en það kemur fram í skýrslu Rauða kross Íslands að geðsjúkir eru í hópi þeirra sem búa við bágust kjör. Hitt sem þarf að koma til, herra forseti, eru nauðsynleg aukin langtímaúrræði til að forða ungu fólki og fjölskyldum þess frá þeim hroðalega vanda sem fylgir því að taka á móti barni út af geðdeild eftir sex vikna vistun og geta ekki boðið upp á neitt annað en áframhaldandi baráttu við það sama.

Hæstv. forseti. Málefni geðsjúkra eru vandmeðfarin og miklu skiptir hver skilaboðin eru til þeirra og fjölskyldna þeirra úti í þjóðfélaginu. Ég tel að stjórnvöld og allir sem sitja á Alþingi Íslendinga séu sér meðvitaðir um vanda geðsjúkra og fjölskyldna þeirra. Hins vegar er fjöldi sjúkrarúma ekki endilega mælikvarði á gæði eða magn þjónustunnar. Það er nú svo að geðsjúkir koma víða við í heilbrigðisþjónustunni og það er eðlilegt að þeir séu meðhöndlaðir á réttum stað í heilbrigðiskerfinu. Flestir eru líkast til í meðferð hjá sínum heimilislæknum, enda sýna tölur um lyfjanotkun t.d. þunglyndislyfja það skýrt og það er líka eðlilegt. Næsta skref er meðhöndlun á göngudeildum og dagdeildum sjúkrahúsanna en einnig á einkareknum stofum sérfræðinga í geðsjúkdómum og sömuleiðis sálfræðinga úti í bæ. Það er hópurinn sem eftir er sem þarf á spítalavistinni að halda. Það er alveg ljóst í mínum huga að með því að hafa sama heilbrrh. við stjórnvöldinn í heilbrigðisþjónustunni nú í rúm fjögur ár, þá hefur verið unnið markvisst að málefnum geðsjúkra á Íslandi eins og í öllum þáttum heilbrigðisþjónustunnar. Það er hægt að fylgja málum eftir og byggja þau upp af viti og það er verið að gera og ég lýsi ánægju minni með það. Skilaboðin eru alveg skýr. Þjónusta við geðsjúka mun halda áfram með þeim gæðum sem þeir þarfnast.

Herra forseti. 11. febrúar sl. mátti lesa í Morgunblaðinu eftirfarandi ummæli höfð eftir Jóhannesi Gunnarssyni, lækningaforstjóra Sjúkrahúss Reykjavíkur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við finnum enga leið til að spara meira en gert hefur verið í rekstri slysa- og bráðadeildar og deilda sem styðja hana, þ.e. lyflækninga- og skurðlækningadeilda. Það má því segja að við höfum beitt ákveðinni útilokunaraðferð í þessari vinnu. Því er ekki að neita að geðdeildin hefur ekki alveg sama sess í þessari slysa- og bráðaþjónustu og sumar aðrar deildir.`` Þetta eru skilaboðin, hv. þm. Katrín Fjeldsted, sem er verið að senda út til geðsjúkra og aðstandenda þeirra. Herra forseti. Hér er í raun ekki deilt um fjárframlög upp á 50 eða 100 millj. kr. Þessi umræða snýst ekki um skæklatog, um krónur og aura, heldur snýst hún um stefnu ríkisstjórnarinnar í heilbrigðismálum, um forgangsröðun málaflokka og síðast en ekki síst hvar geðsjúkdómar og þjónusta við þá sem eiga við geðræn vandamál að stríða raðast í þeirri forgangsröð. Spurn eftir geðheilbrigðisþjónustu fer sívaxandi hér á landi. Góð viðbrögð almennings við átaki landlæknis vegna þunglyndis í upphafi þessa árs bera því glöggt vitni. Ískyggilegar tölur um sjálfsvíg og sjálfsvígstilraunir færa okkur heim sanninn um nauðsyn öflugrar geðheilbrigðisþjónustu sem allir landsmenn hafi jafnan aðgang að. Herra forseti. Endurskipulagning á rekstri stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík og hugsanlegur samruni þeirra má á engan hátt draga úr þjónustu við geðsjúka. Hæstv. heilbrrh. verður að sjá til þess að innanhússpólitík stóru sjúkrahúsanna leiði ekki til þess að notkun hátækni við lækningar sé aukin á kostnað þjónustu við geðsjúka, hæstv. heilbrrh. Hæstv. heilbrrh. getur heldur ekki vikist undan því að taka pólitíska ábyrgð á forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna yfirlýsingum hæstv. heilbrrh. í þessari umræðu. ,,Þjónusta mun ekki dragast saman.`` Ég skil þessa yfirlýsingu þannig að hæstv. ráðherra mun ekki samþykkja 50 millj. kr. sparnað í þjónustu við geðsjúka og hæstv. ráðherra sagði einnig að þjónustan í Arnarholti og Gunnarsholti verði ekki lögð niður. Það er ánægjuefni. En ég verð að geta þess hér að tillögur eins og þær sem hafa verið í umræðunni um um 100 millj. kr. niðurskurð og nú í dag 50 millj. kr. niðurskurð á þjónustu við geðsjúka hefur mjög mikil og alvarleg áhrif á þessa þjónustu, á geðsjúka, á aðstandendur þeirra og á starfsmenn sem starfa við geðheilbrigðisþjónustu. Mikil orka starfsmanna fer í varnarbaráttu eins og við þekkjum fyrir skjólstæðinga sína og einnig aðstandenda. Þessi málaflokkur þolir ekki samdrátt í þjónustu. Hvort þjónustan er í einu húsi eða öðru er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er að þetta fólk fái þjónustu við hæfi og að áfram verði geðheilbrigðisþjónusta í tengslum við bráðamóttöku sjúkrahúsa eins og er á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Svo verður áfram samkvæmt orðum heilbrrh. og ég fagna því. Barnaspítalamálið ætla ég ekki að draga inn í þessa umræðu né ósmekklegar dylgjur annars þingmanns Framsfl. í Reykjanesi, sem greinilega var með vitlausa ræðu í þessari umræðu, um málefni barnaspítalans. Herra forseti. Skilaboðin frá hæstv. ráðherra heilbrigðismála eru skýr eftir þessa umræðu. Það verður ekki dregið úr þjónustu og nú er að sjá til þess að staðið verði við þau orð því að þjónusta við geðsjúka þolir ekki niðurskurð.

Virðulegi forseti. Oft byrjar ræða hv. þingmanna í utandagskrárumræðu þannig: ,,Frést hefur``. Skipta staðreyndir þá engu máli. Í greinargerð frá Sjúkrahúsinu í Reykjavík sem ég las áðan stendur skýrum stöfum, með leyfi forseta: ,,Í heild stendur því alls ekki til að draga úr þjónustu við sjúklinga.`` Það er staðreynd málsins og ég held að menn skilji núna að það er aðalmálið og aðalstaðreynd málsins. Staðreynd málsins er líka sú að við höfum verið að stórauka þjónustu við geðsjúka, t.d. geðsjúk börn, ekki bara á Reykjavíkursvæðinu heldur um allt land. Það stendur eftir og skiptir máli. Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur leitt í ljós eins og svo oft áður þegar hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir á í hlut að það sem er gott og fer batnandi er í hennar huga vont og fer versnandi. 

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um hættu af völdum bensín- og olíuflutninga um Reykjanesbraut. Flm. eru auk þess sem hér stendur hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason, Kristján Pálsson og Sigríður Jóhannesdóttir. Þetta er ósköp stutt þáltill. og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að láta kanna hættu sem fylgir flutningum olíu og bensíns um Reykjanesbraut, einkum með hliðsjón af slysahættu á brautinni vegna álags á slitlag en ekki síður með tilliti til mengunarhættu, svo sem á vatnsbólum sveitarfélaga á Suðurnesjum, hættu á gróðurskemmdum og útblásturs flutningabifreiða.`` Herra forseti. Tilefni flutnings þessarar þáltill. er það mikla magn jarðefnaeldsneytis sem flutt er um Reykjanesbrautina á ári hverju og fram kemur í greinargerð með þáltill. Árið 1998 voru 136 milljón lítrar af flugvélabensíni og öðru jarðefnaeldsneyti fluttir frá Reykjavík og Hafnarfirði eftir Reykjanesbraut á Suðurnesin að mestu leyti í Flugstöð Leifs Eiríkssonar sem flugvélabensín en einnig til Grindavíkur til þess að sinna fiskiskipaflotanum þar. Nú hefur verið nokkuð um þetta fjallað að undanförnu. M.a. hefur heilbrigðisnefnd Suðurnesja fjallað um málið og lýst verulegum áhyggjum sínum af þessum miklu flutningum eftir Reykjanesbraut. Telur nefndin að vatnsból Suðurnesjamanna kunni að vera í verulegri hættu og hefur bent á það m.a. að ekki þurfi til þess nema eitt alvarlegt slys þar sem olía eða bensín leki því þá fari sá vökvi mjög auðveldlega í gegnum gljúpt hraunið og kunni að valda skaða á vatnsbólum Suðurnesjamanna til áratuga eða jafnvel nokkurra alda. Markmið þessarar þáltill. er að fá hlutlaust mat Hollustuverndar sem er þar til gerð stofnun sem vinnur hlutlaust, á því hvort hér sé um raunverulega hættu að ræða þannig að hægt sé að bregðast við með einhverjum efnislegum rökum. Það má segja að umræðan hafi að sumu leyti verið rekin nokkuð á tilfinninganótum að undanförnu og er ekkert í sjálfu sér athugavert við það og ekkert óeðlilegt, en markmið tillögunnar er ekki síst að fá faglegt mat á þá meintu hættu sem hér hefur verið gerð að umtalsefni hvað varðar vatnsból Suðurnesjamanna. Í annan stað hefur verið á það bent að þungaflutningar valda meiri slysum. Á það hefur verið bent að allt að einn fullhlaðinn þungaflutningabíll valdi sliti vegar á við allt að 100 fólksbíla. Á árinu 1998 voru farnar rúmlega 3.000 ferðir eingöngu með olíu. Því má segja að með því að sú umferð hverfi af Reykjanesbraut, þá samsvari það í rauninni fækkun fólksbíla sem nemur um það bil 300 þúsund fólksbílum á ári. En það er vert, herra forseti, í þessu sambandi að vekja athygli á því að olíuflutningarnir einir og sér eru alls ekki einu þungaflutningarnir sem eiga sér stað um þessa umdeildu akbraut sem Reykjanesbrautin er. Miklir þungaflutningar eru í tengslum við fiskmarkaði, í tengslum við flugið, alþjóðaflugvöllinn á Keflavíkurflugvelli. Þarna fara fram malarflutningar og þannig má áfram telja. En þessir þungaflutningar eru líklega meginástæða þess að viðhald Reykjanesbrautarinnar sunnan Hafnarfjarðar eitt og sér kostar um 50 millj. kr. á ári hverju og þaðan eru komnar þessar illræmdu rásir sem taldar eru valdar að mörgum þeim hörmulegu slysum sem þar verða. Í þriðja lagi, herra forseti, má benda á það að svo miklir þungaflutningar með svo mikið magn af olíu hjóta að valda mjög miklum útblæstri sem í rauninni má segja að sé ónauðsynlegur og vil ég skírskota þar til okkar skuldbindinga um að draga úr útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Það leiðir auðvitað hugann að því hvort ekki sé rétt almennt að endurskoða þá stefnu sem hér hefur verið ríkjandi á undanförnum árum að beina þungaflutningum meira landleiðina í stað þess að fara sjóleiðina sem með gildum rökum má halda fram að dragi bæði úr sliti á vegum og ekki síður úr útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Herra forseti. Í fjórða lagi færa flutningsmenn sem rök að öll óþarfaumferð um fjölfarnar akbrautir veldur slysahættu og þannig má áfram telja. Í fimmta lagi hefur verið á það bent að flutningur með svo viðkvæman farm sem þarna er nefndur stefnir að sjálfsögðu gróðri í hættu, ekki bara vatnsbólum heldur líka gróðri ef af alvarlegum slysum verður. Nú má spyrja hver sé þá lausnin á þessu máli. Ég tek fram, herra forseti, að hér er ekki verið að koma með beinar tillögur um lausn heldur er verið að leggja áherslu á að fram fari faglegt mat á þessu þannig að hægt verði að bregðast við í framhaldinu. En á lausnir hefur verið bent, m.a. á samþykkt hafnaþings árið 1994 þar sem bent var á að ef svokallað jöfnunargjald varðandi olíuflutninga væri bundið við skipaflutninga, sem sagt að olía og bensín yrði flutt sjóleiðis og að höfn sem næst er notkunarstað, þá gæti það verið ákveðin lausn. Með öðrum orðum eru á Suðurnesjum hafnir m.a. í Grindavík og Helguvík. Þar eru ágætar hafnir. Sérstök olíuhöfn er í Grindavík sem gæti tekið við þessum miklu flutningum ef þeir kæmu sjóleiðis. Þannig mætti draga úr slysahættunni, draga úr mengunarhættu og draga úr útblæstri vegna gífurlegra flutninga með bílum á Reykjanesbrautinni, þ.e. með því að olían fari beint í Helguvík eða beint til Grindavíkur eftir því sem verkast vill. Herra forseti. Ég legg að lokum áherslu á að við beinum þeirri ábendingu til umhvrh. að Hollustuvernd ríkisins verði látin vinna þetta faglega mat þannig að faglegar niðurstöður fáist í þessu og hægt verði að bregðast við samkvæmt þeim. Herra forseti. Að svo mæltu mælist ég til þess að málinu verði vísað til hv. umhvn.

Herra forseti. Þessi þáltill. er allrar athygli verð, einkum og sér í lagi fyrir þær upplýsingar sem fram koma í henni um flutning á magni eldsneytis svo og vegna umferðar olíuflutningavagna á Reykjanesbraut. En, herra forseti, mér þykir þáltill. bera það með sér að hv. flutningsmenn nálgist þennan vanda nokkuð sérkennilega, þ.e. að láta fara fram könnun á þeirri hættu sem skapast fyrir vatnsból vegna þessara flutninga í stað þess að koma beint að málinu eins og hv. 1. flm. Hjálmar Árnason kom inn á í ræðu sinni er hann benti á tvær hafnir í lok málflutnings síns og taldi eðlilegt að skipan mála væri þannig að þar væri eldsneyti dælt í land, t.d. í Helguvík. Hv. þm. kom aðeins inn á olíujöfnunargjaldið sem er líklega það vandamál sem við horfumst í augu við og ekki hefur neitt verið leiðrétt og er umhugsunarefni hvers vegna það er við lýði. En það sem ég vildi gagnrýna, virðulegi forseti, er að ég skil ekki hvers vegna þeir heiðursmenn sem flytja þessa þáltill. eru að óska eftir könnun á þessu máli þegar það er haft í huga að mengun af þessari umferð er svo og svo mikil og eins og í lokaorðum hv. flm. kom fram, að það væri bara eðlilegt að taka upp flutninga beint til Helguvíkurhafnar.

Herra forseti. Ég vil ítreka það sem fram kom í framsöguræðu minni að útgangspunktur hv. flm. að þessari tillögu er mengunarhætta hvað varðar vatnsból. Umræðan um þau hefur verið töluverð og tilfinningaþrungin sem von er því það er ekkert grín ef vatnsból fyrir 16 þúsund manna byggðarlag skaðast. Þess vegna er mjög mikilvægt að fá faglega úttekt á meintri hættu af þessum flutningum. Það er útgangspunkturinn. Hitt sem ég nefndi er í rauninni nefnt í framhjáhlaupi og tengist þessu auðvitað. Verið er að tína til þau rök sem haldið hefur verið á lofti varðandi þessa flutninga. Við bendum á eina mögulega lausn með þær tvær hafnir sem hér voru nefndar, en fyrst og fremst að fá þetta faglega mat og úttekt þannig að hægt sé að bregðast faglega við.

Herra forseti. Ég hef sagt það áður er við höfum deilt og tekist á um Reykjanesbrautina og tvöföldun hennar o.s.frv. að Reykjanesbrautin sé ekkert einkamál þingmanna Reykjaneskjördæmis. Hún snertir Reykvíkinga mjög, enda má líka segja að þeir noti Reykjanesbraut jafnvel meira en Reyknesingar. Við gerum okkur alveg fulla grein fyrir þeirri hættu sem stafar af miklum olíuflutningum um Reykjanesbraut. Mér sýnist einsýnt að ekki þurfi að rannsaka málið með þeim hætti og þeirri aðkomu sem hv. flm. gera ráð fyrir. Ég held að eðlilegra væri að beina spjótum sínum strax að þeim flutningsmáta sem væri eðlilegur, þ.e. að flutningar á flugvélaeldsneyti færu fram um Helguvíkurhöfn og því væri dælt þaðan upp á Keflavíkurflugvöll.

Herra forseti. Ég er ekki viss um að neinn alvarlegur skoðanaágreiningur sé á milli hv. flm. og hv. þm. nema að því leytinu til e.t.v. að það er stór ákvörðun að banna strax olíuflutninga um Reykjanesbraut. Ég tel miklu vænlegra til árangurs að vinna það faglega og fá fagleg rök til þess að bregðast við. Reynist hættan vera sú sem við óttumst og spáum þá ...

Það liggur í augum uppi.

Ja, liggur í augum uppi. Ég held að ekki sé nóg að við hv. þm. séum sammála um það, enda erum við leikmenn á því sviði. Við erum einfaldlega að biðja um að færustu sérfræðingar fjalli um þetta viðkvæma mál. Síðan munum við taka ákvörðun. Ég er sjálfur ekki í nokkrum vafa um hver niðurstaðan verður og hver ákvörðunin ætti að vera. Að því leytinu til erum við hv. þm. sammála.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu á þskj. 170 um endurskoðun reglna um sölu áfengis. Ásamt mér flytja málið eftirtaldir hv. þm.: Bryndís Hlöðversdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Svanfríður Jónasdóttir og Björgvin G. Sigurðsson. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að almenn sátt sé í samfélaginu um að leyfð sé sala á áfengum drykkjum hér á landi er erfitt að átta sig á þeirri stefnu sem stjórnvöld hafa rekið að því er varðar sölu á áfengi og af hvaða rót sú stefna er sprottin. Þegar rýnt er í sögu áfengismála hér á landi á þessari öld má leiða líkur að því að núverandi áfengisstefna sé niðurstaða sáttargjörðar milli viðhorfa þeirra sem annars vegar vildu afnema áfengisbannið og að áfengi yrði flutt inn og selt hér á landi og hins vegar þeirra sem bindindismenn höfðu uppi í lok bannáranna svokölluðu, en eins og flestum er kunnugt ríkti bann við sölu áfengis á Íslandi frá árinu 1915 til ársins 1935, eða í um 20 ár. Miklar og harðar deilur áttu sér stað í samfélaginu um áfengisbannið og tilvist þess meðan það var við lýði. Lauk þeim deilum með því að bannið var fellt úr gildi árið 1935. Þegar banninu lauk höfðu bæði andbanningar, en svo voru þeir kallaðir sem vildu afnema bannið, og þeir sem voru fylgjandi áframhaldandi banni á sölu áfengis miklar áhyggjur af drykkjuskap Íslendinga í kjölfar afnáms þess. Því vildu menn fara varlega í sakirnar eftir að innflutningur og sala á áfengi yrði leyfð að nýju svo komið yrði í veg fyrir kollsteypu. Sá ótti reyndist ástæðulaus eins og síðar kom á daginn enda má glöggt sjá þegar rýnt er í innflutningstölur áfengis frá þessum tíma að í ljós kemur að nánast öll árin sem meint bann var við lýði var flutt inn verulegt magn áfengis til landsins samkvæmt opinberum tölum og því þarf ekki að fara í grafgötur um að í þeim skjölum er ekki að finna tæmandi talingu á því magni sem flutt var til landsins á þeim tíma. Í grein sem skrifuð var í dagblaðið Tímann haustið 1934 var þeim kröfum lýst sem bindindismenn gerðu til stefnumótunar í áfengismálum þjóðarinnar eftir afnám bannlaganna. Þar voru einkum nefnd til sögunnar fimm atriði sem nauðsynlegt var að þeirra mati að horfa til þegar sala á áfengi yrði leyfð að nýju. Í fyrsta lagi skyldi kjósendur í hverju héraði ráða því hvort þar yrði áfengissala eður ei. Í öðru lagi skyldi banna áfengisveitingar í skipum. Í þriðja lagi skyldi verð á áfengi vera hátt. Í fjórða lagi varð að koma á bindindisfræðslu í skólum og í fimmta lagi var nefnd sú krafa að skipuleggja yrði útbreiðslu bindindis. Ég tel að öll könnumst við meira og minna við þessi viðhorf þegar skoðuð er framkvæmd á áfengisstefnu þjóðarinnar undanfarna áratugi. Þeim línum sem bindindismenn drógu upp við lok bannáranna hefur því að mestu verið fylgt þegar komið hefur að framkvæmd á áfengisstefnu Íslendinga allar götur síðan. Forsendur áfengisstefnu Íslendinga undanfarin 65 ár eru því að meginstefnu til þær sömu og lágu til grundvallar sjálfri bannstefnunni þótt frá henni hafi verið horfið fyrir löngu og áherslur breyst með breyttum tíðaranda. Þessar kröfur bindindismanna byggðu aðallega á þeirri hugmyndafræði að eftir því sem erfiðara væri að ná í áfengi því minna væri drukkið, því dýrara sem áfengið væri því minna væri keypt af því. Segja má að þessi sjónarmið séu alfa og omega þeirrar áfengisstefnu sem hér hefur verið rekin síðan og við öll þekkjum. Því er ekki nema von að spurt sé nú við upphaf 21. aldar hvort rétt sé að viðhalda til frambúðar áfengisstefnu sem byggir á slíkum grunni. Að mínu viti eru of miklar þversagnir í þessari stefnu til þess að mögulegt sé að taka hana alvarlega, enda hefur ólöglegur innflutningur á áfengi, svokallað smygl, til langs tíma verið ein af þjóðaríþróttum Íslendinga. Virðulegi forseti. Það er mat flutningsmanna að þau skilaboð sem núverandi áfengisstefna feli í sér beri í sér mikinn tvískinnung. Annars vegar að heimilt skuli að flytja inn og selja áfengi en um leið séu send skýr skilaboð um að reynt skuli að koma í veg fyrir neyslu. Þetta tvennt fer einfaldlega ekki saman og getur ekki farið saman. Að mati flutningsmanna er orðið tímabært að umræðan um áfengi og umgengni við það verði á öðrum nótum en þeim sem verið hefur undanfarna áratugi. Það er mat flutningsmanna að ef takast eigi að móta trúverðuga áfengisstefnu verði hún að byggja á öðru en misskilinni fortíð því forsendur þeirrar sáttar sem gjörð var við talsmenn áfengissölubannsins fyrr á öldinni er sátt milli ósættanlegra sjónarmiða. Það er því öðrum þræði broslegt þegar lesa má fréttatilkynningar ÁTVR, hvort heldur er í fjölmiðlum eða heimasíðu stofnunarinnar, um söluaukningu á áfengi milli ára og opnun nýrra áfengisbúða í ókominni framtíð. Slíkar tilkynningar bera það með sér að jafnvel ÁTVR hefur gefist upp á því að framfylgja hinni opinberu áfengisstefnu. Einnig má lesa á heimasíðu ÁTVR að sala á áfengum drykkjum jókst um tæp 8% milli áranna 1998 og 1999. Þessar fréttatilkynningar eru þess eðlis að erfitt er að taka þær alvarlega. Enn fremur þær sem birtast gjarnan um mánaðamót um að áfengi skuli hækka í verði frá og með tilteknum degi. Nú á tímum er almennt viðurkennt að verðmyndun skuli eiga sér á markaði en ekki með miðstýringu og rétt að minna á að fréttatilkynning ÁTVR, þar sem tilkynnt var um að verð á bjór skyldi hækka almennt um 1,75% frá og með 1. febrúar sl. og að annað áfengi að meðaltali um 0,67%, var einföld og án mikilla útskýringa. Hún hljóðaði svo: ,,Breytingarnar stafa af verðbreytingum birgja.`` Þar með var komin skýring á því að áfengi hækkaði um síðustu mánaðamót. Virðulegi forseti. Það er skoðun mín að leita þurfi annarra leiða en þeirra sem farin hefur verið í sölu áfengis hér á landi undanfarin 65 ár. Það er staðfastlega skoðun mín að áfengismenning sú sem sprottið hefur á grunni þessarar stefnu sé okkur ekki til mikils sóma enda er það oftar en ekki svo að umfjöllun um áfengismenningu okkar, hvort heldur er í innlendum eða erlendum fjölmiðlum, hefur verið þess eðlis að lítill sómi hefur verið að fyrir land og þjóð og alls ekki til þess fallin að auka hróður landsins á erlendri grundu. Það er skoðun mín að við mótun nýrrar áfengisstefnu þurfi að taka mið af tvennu. Í fyrsta lagi að viðurkennd sé sú sátt um að áfengi skuli flutt inn og selt hér á landi. Í öðru lagi getur sátt um að heimila sölu á áfengi aldrei byggst á öðru en því að einstaklingum sé treystandi til að fara með og umgangast slíkar veigar. Það er því heilbrigðara að mínu mati og vænlegra til árangurs að áfengisstefna þjóðarinnar taki mið af þeim raunveruleika sem við búum við hér á landi en ekki einhverju hypótetísku ástandi. Það hlýtur að vera eðlilegra að þjóðin alist upp við það að áfengi og áfengisneysla sé eðlilegur þáttur í samfélaginu, það getur ekki þrifist til lengdar, auk þess sem það dregur úr ábyrgðartilfinningu fólks þegar stjórnvöld haga sér með þeim hætti sem sagan greinir frá í þessum málum. Í þáltill. sem hér er mælt fyrir og er að finna á þskj. 170 er lagt til að fjmrh. verði falið að skipa nefnd sem vinni að endurskoðun á reglum um sölu áfengis svo m.a. verði heimilað að selja létt vín og bjór í matvöruverslunum. Markmiðið með þessu er m.a. að tryggja að allir, hvar sem þeir búa, hafi jafnan aðgang að þessum vörum. Enn fremur að undirstrika að neysla léttra vína og bjórs sé ekki síður partur af matargerð og matarmenningu þeirri sem við erum að reyna að skapa og koma okkur upp. Meðal annars af þessum sökum er einnig lagt til að það verði verkefni nefndarinnar að kanna hvort æskilegt og mögulegt sé að reyna að hafa áhrif á neysluvenjur Íslendinga með því að breyta verðlagningu á áfengi og breyta og bæta aðgengi að þeim tegundum sem æskilegt er talið að Íslendingar neyti. Lagt er til að nefndin endurskoði lög um sölugjöld og tolla á áfengi en með lögum nr. 97/1995 var afnuminn einkaréttur ÁTVR á innflutningi áfengis til landsins. Lagt er til að endurskoðunin taki sérstaklega mið af því að fólk alls staðar á landinu hafi sömu möguleika að nálgast áfengi. Í tillgr. er lagt til að nefndin verði a.m.k. skipuð fulltrúum allra þeirra flokka sem setu eiga á Alþingi og skili tillögum til fjmrh. eigi síðar en 1. júlí árið 2000 þó sá dagur sé senn að renna upp. Það er ekkert launungarmál að hér er lagt til að skoðað verði gaumgæfilega hvort rétt sé að auka aðgengi í áfengi frá því sem nú er, einkum að því er varðar létt vín og bjór auk þess sem lagt er til að verðstefna sú sem hér hefur verið rekin um langt skeið verði endurskoðuð. Það er heldur ekkert launungarmál að við teljum það hollara íslenskri þjóð að alast upp við það að áfengi sé eðlilegur hlutur tilverunnar og umgangast það sem slíkt í stað þess tvískinnungs sem verið hefur íslenskri þjóð leiðarljós allt frá því að bannlögin voru numin úr gildi. Það er trú þeirra sem þetta mál flytja að íslenskri þjóð sé ekki síður treystandi en öðrum Evrópuþjóðum til að umgangast þessa vöru og hafa svipað aðgengi og aðrar þjóðir sem við viljum bera okkur saman við. Það er einnig trú okkar að öðrum en ríkinu sé fullkomlega treystandi til að hafa þennan varning á boðstólum. Við erum einnig sannfærð um að eini möguleikinn til að byggja upp annars konar áfengismenningu en hér tíðkast sé sú að hverfa frá þeirri fortíðarhyggju og þeim tvískinnungi sem einkennt hefur áfengisstefnu Íslendinga um langt árabil. Það verður ætíð svo að alltaf verða einstaklingar sem kunna ekki með áfengi eða aðra slíka vöru að fara frekar en ýmislegt annað sem til boða er í nútímasamfélögum. Hvorki núverandi ástand né sú tillaga sem við ræðum hér breytir nokkru þar um. Þrátt fyrir að hér sé verið að leggja til verulegar breytingar frá þeirri áfengisstefnu sem verið hefur við lýði um langt skeið er ekki verið að leggja til meiri breytingar en svo að þjóð eins og Norðmenn, sem hingað til hafa ekki verið taldir til frumkvöðla á þessu sviði, hafa þegar stigið það skref að heimila sölu bjórs í matvöruverslunum. Hér er því verið að leggja til breytingu frá núverandi stefnu en um leið lagt til að stigið sé varlega til jarðar í fyrstu og einungis heimilað að auka aðgengi að léttu víni og bjór. Einnig skal tekið fram að í tilögunni eins og hún er orðuð er ekki loku fyrir það skotið að slík sala í matsöluverslunum geti átt sér stað í samstarfi eða samvinnu við ÁTVR. Í þeim efnum er engum dyrum lokað. Meginefni tillögunnar er það að við þurfum að ræða um og vinna út frá öðrum forsendum en þeim sem við höfum verið að gera í tæpa sjö áratugi og skilað okkur litlu sem engu fram á veginn. Virðulegi forseti. Að lokinni umræðunni er lagt til að tillagan fari til meðferðar hjá efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég er andvígur þessu máli og mun því leggja til að tillagan verði felld ef hún kemur aftur til umfjöllunar og afgreiðslu. Ég hefði talið það standa Alþingi nær miðað við ástand þessara mála að hér væri til umræðu tillaga um að skipa nefnd til að koma með tillögur til þess að draga úr vaxandi unglingadrykkju og taka á því vandamáli sem við blasir samkvæmt tölfræðilegum upplýsingum að drykkja hefur færst niður í aldurshópum. Ástandið er með öðrum orðum, herra forseti, nógu slæmt fyrir þó ekki verði farið út á þá braut að sleppa öllu lausu og auka stórlega aðgengi unglinga að áfengum drykkjum. Herra forseti. Mér finnst dapurlegt að hv. flutningsmenn, þingmenn Samfylkingarinnar, skuli ganga í lið með íhaldsöflunum í landinu sem hafa undanfarin ár haldið úti markvissum aðgerðum til þess að brjóta niður Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins að því er virðist fyrst og fremst til þess að koma verslun með þessar vörur út í almennar verslanir þannig að menn geti farið að höndla með þær þar og græða á því að versla með þær. Ég tel líka að hv. 1. flm. og frsm. sé á miklum villigötum þegar hann sækir sér aðallega rök í málflutning manna sem rifust um þessa hluti fyrir sex eða sjö áratugum þegar hér stóðu deilur um það hvort afnema ætti áfengisbann og málflutning af því tagi að síðan hafi ekkert breyst skil ég ekki. Ég held að hv. þm. þurfi heldur ekki að velkjast lengi í vafa um hver sé grundvöllurinn fyrir þeirri stefnu í áfengis- og vímuefnamálum sem hefur verið rekin á Íslandi. Munurinn er sá að hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum, kannski að frátalinni Danmörku, er litið á þetta sem hluta af heilbrigðis- og forvarnamálum viðkomandi lands. Það er ekki lengra en sex ár síðan ríkisstjórn Íslands ásamt ríkisstjórnum hinna Norðurlandanna að frátalinni Danmörku setti fyrirvara inn í samningaviðræðurnar um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði til að verja mætti einkasölu á áfengi og tóbaki vegna þess að það væri hluti af heilbrigðisstefnu Norðurlandanna. Sama viðurkenning felst í því að á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar eru Norðurlöndin, skandínavísku löndin og Ísland, tekin sem sérstakt fordæmi og bent er á hvaða árangri megi ná í þessum efnum með því að reka markvissa og aðhaldssama stefnu í þessu efni. Hvatt er til þess út um allan heim af þessari stofnun Sameinuðu þjóðanna að menn fylgi fordæmi Norðurlandanna og reki ábyrga og aðhaldssama stefnu. Tölfræðin talar öll sínu máli. Það er ákaflega auðvelt mál hvort heldur er úr þessum ræðustóli eða annars staðar í samfélaginu að koma og reyna að slá keilur á því að þetta sé fornaldarlegt fyrirkomulag, óþægilegt, ekki í takt við tímann o.s.frv. En er það hinn ábyrgi málflutningur eða hitt að horfast í augu við staðreyndirnar eins og þær liggja fyrir og þær eru að stefnan á þessu sviði, spurningin um aðgengið og spurningin um hvort hægt er að hafa reglur sem tryggja t.d. að áfengir drykkir séu ekki seldir til fólks undir lögaldri, skipta miklu máli. Útkoman er sú að vandamál þessu tengd, þó að þau séu vissulega ærin hér, eru hvergi minni en einmitt á þeim Norðurlandanna sem hafa haldið úti aðhaldssamri stefnu í þessum efnum. Hvers vegna eru Svíar og að nokkru leyti Finnar í hörkuslagsmálum einmitt núna þessi árin að verja fyrirkomulag sitt á áfengissölu? Það er vegna þess að þar er þetta viðhorf lagt til grundvallar að þetta sé ábyrg og aðhaldssöm stefna stjórnvalda, liður í heilbrigðispólitík viðkomandi landa og mikilvægt sé að halda utan um þessa hluti. Ég tek ofan fyrir þeim sem þannig hugsa og óska Svíum og Finnum góðs gengis í því að verja fyrir kjöftum Evrópusambandsins sitt ,,Systembolag`` og sitt ,,Alko``. Ég held, herra forseti, að flutningsmenn skuldi okkur líka útskýringar á því hvernig þeir ætla, ef vínið fer út í búðir, almennar matsöluverslanir, að tryggja að þar sjáum við ekki sambærilega hluti gerast og í sölu á tóbaki sem er bannað að selja unglingum en kannanir bæði í Hafnarfirði og víðar hafa sýnt að í 70--90% tilvika fá unglingar undir þessum aldri hindrunarlaust keypt tóbak. Hvernig halda menn að það verði á föstudögum í stórmörkuðunum þar sem meðalaldur fólksins á kössunum er sennilega stundum undir þessum lögaldri sem þarf til að kaupa áfenga drykki, þegar skólasystkini þeirra og félagar færu að koma með léttvínsflöskur og bjórkippur? Halda menn að það yrði mikið aðhald í því að ætla þá að treysta á það að afgreiðslufólkið á kössunum tryggði að ekki væri um sölu til unglinga undir lögaldri að ræða o.s.frv.? Ég er sannfærður um að ef menn missa það aðhald sem fólgið er í núverandi fyrirkomulagi, að það sé á opinberri ábyrgð að framfylgja þessum reglum og stefnu stjórnvalda að þessu leyti, geta menn eins sleppt þessu algerlega lausu vegna þess að það mun reynast ógerlegt ef dreifing þessa varnings fer út í almennar verslanir og án sérstakrar leyfisbindingar því hér var ekki komið inn á það. Hvorki er það í greinargerð né var í máli framsögumanns að það væri þá hugsað, að a.m.k. að einhverja sérstaka leyfisveitingu þyrfti til, nei, heldur er talað um matvöruverslanir t.d. almennt og úti um allt land, hvernig aðhaldinu verði þá við komið. Ég er sannfærður um að það verður liður í því að brjóta endanlega niður þetta fyrirtæki og það mundi hverfa á fáeinum árum. Rökin fyrir því að reka það þegar þetta skref hefði verið tekið færu náttúrlega óðum þverrandi og þá væri langþráður draumur þeirra afla sem hafa um áratuga skeið séð glýju í þeim gróða sem hafa mætti af því að fara að höndla með þessa vöru næði hann að rætast. Það er svo augljóst mál að það þarf ekki að ræða það að þegar viðskiptalegur hvati er fyrir hendi til að reyna að selja sem mest af þessari vöru, draga viðskiptavini að og fá þá leiðinni til að kaupa aðra hluti, mun það hafa áhrif og ýta undir aukna neyslu þessarar vöru. Þannig talar tölfræðin sínu máli alls staðar að úr heiminum. Það sýnir reynslan frá Norðurlöndum okkur, það sýnir samanburður milli fylkja í Bandaríkjunum þar sem þetta er sums staðar með þessum hætti en annars staðar ríkisverslun og hægt er að fá mjög góðan samanburð út úr þeirri tölfræði sem fæst með því að skoða mismunandi fyrirkomulag í einstökum fylkjum Bandaríkjanna. Þar er þróunin núna í þá átt að verið er að hækka aldurinn og aftur er verið að setja strangari reglur um verslun með þessar vörur. Sama er að gerast í Frakklandi og í Danmörku geisar núna mikil umræða um það að Danir verði að grípa til aðgerða vegna stórkostlegrar drykkju skólabarna í Danmörku sem litið er á sem eitt mesta vandamál í uppeldis- og kennslumálum. Ég held því að við ættum að líta frekar á það sem nú er til umræðu annars staðar í heiminum en leggja til hluti af þessu tagi. Það er svo vissulega svo, herra forseti, að ýmislegt má skoða og fara yfir, t.d. hvað varðar framkvæmd þessara mála hjá ÁTVR og þá þjónustu sem þar er veitt. Það hefur m.a. sá sem hér talar lagt til og var brosað að því fyrir nokkrum árum þegar ég lagði til að þar yrði stofnað embætti þjónustufulltrúa og reynt að færa þjónustu þess fyrirtækis í nútímalegra horf sem hefur vissulega verið að gerast en mætti betur gera. Það er ekkert því til fyrirstöðu að koma til móts við kröfur neytenda í því fyrirkomulagi rétt eins og öðru án þess að stíga skref af þessu tagi sem yrðu til ófarnaðar.

Herra forseti. Ekki heyrist mér þetta vera upphaf á mjög málefnalegri umræðu. Ef marka mátti mál síðasta ræðumanns gæti maður haldið að hér lægi fyrir frv. til laga um að áfengiskaupaaldur skyldi færður niður eða með öllu afnuminn. Hins vegar langaði mig til að spyrja hv. þm. út í það hvernig honum líst á núverandi stöðu og hvort sú staða og hvort sú þróun sem orðið hefur hjá ÁTVR sé honum þá líka á móti skapi, þ.e. sú staða að ÁTVR hefur verið að fjölga mjög útsölustöðum sínum og eru þeir nú komnir víðast um landið. Vegna þess hversu dýr dreifingin er hefur ÁTVR gripið til þess að fara í samstarf við ýmiss konar verslanir, búsáhaldaverslanir, barnafataverslanir, veiðarfæraverslanir, fatahreinsanir, nánast allar tegundir verslana aðrar en matvöruverslanir. Liggur þetta eingöngu í því að ekki megi sýna áfengi við hliðina á mat eða er hv. þm. almennt á móti því að ÁTVR bjóði fram þjónustu svo víða sem raun ber vitni því að vissulega eykur aukin þjónusta aðgengi fólks að þessum drykkjum.

Herra forseti. Hv. ræðumaður getur að sjálfsögðu haft sínar skoðanir á því hvað sé málefnalegur málflutningur og hvað ekki. Ég hef ákveðna afstöðu í þessu máli og ég tala fyrir henni og ég biðst ekki undan ábyrgð á því og ég skammast mín ekki fyrir að hafa þau sjónarmið í þessum málum sem ég hef. Ég tel að ÁTVR hafi farið mjög skynsamlega leið í því að koma til móts við óskir fólks vítt og breitt í byggðum landsins með aukna þjónustu. Sá er grundvallarmunur þar á að það er Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins sem sér um þá þjónustu og þeir menn sem þar afgreiða eru starfsmenn hennar. Ábyrgðin á því að lögum og reglum sé framfylgt er á herðum þessa opinbera fyrirtækis og sætir þar af leiðandi því aðhaldi sem í því er fólgin. Það er hægt að halda utan um þá hluti og það er hægt að koma við því eftirliti og því aðhaldi sem menn kjósa á hverjum tíma og það er alfarið í höndum þessa fyrirtækis og þannig tel ég að það eigi að vera og viðskiptalegi hvatinn er aftengdur. Hann er ekki til staðar með sama hætti og hann verður í einkarekinni verslun vegna þess að þetta er hluti af rekstri Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og um er að ræða þjónustusamning á föstum verðum o.s.frv. þannig að þarna er grundvallarmunur á. Það voru engin tilefni til að gera mér upp þá skoðun að ég væri á móti þessari þróun eða heyrði hv. þm. mig segja eitthvað í þá veru? Svarið er nei. Ég lauk máli mínu á því að minna á að ég hefði einmitt í umræðum um þetta fyrirtæki og með brtt. og frv. fyrir tveimur og þremur árum lagt til að gerðar yrðu ýmsar ráðstafanir í rekstri ÁTVR til að koma til móts við eðlilegar óskir neytenda í þessum efnum og ég get séð fyrir mér ýmislegt fleira gerast í þeim efnum. Spurningin snýst þar af leiðandi ekki um það hvort þjónustan geti verið þannig að hún sé meira í átt að því sem fólk vill og þetta komi til þeirra byggðarlaga sem óski eftir að fá slíka þjónustu. Það held ég að sé tímabært og ég er ekki að tala fyrir öðru. Mér finnst það grundvallaratriði undir hvaða formerkjum þetta er gert þannig að þessu aðhaldi verði við komið. Ég hef ærin rök til þess að óttast að ef menn færu út á þá braut sem er í raun og veru undirtónninn í þessu þingmáli. Að fara með dreifinguna út í matvöruverslanirnar yrði það óheillaspor.

Herra forseti. Mér þykir leitt ef hv. þm. hefur tekið orð mín svo að hann þurfi að skammast sín fyrir stefnu sína. Ég ber mikla virðingu fyrir bindindismönnum og líka því erindi þeirra að finnast að bindindi sé rétt og eðlilegt fyrir aðra, sömuleiðis þeim sem vilja gæta hófs. Hins vegar erum við að tala um viðskipti og mér finnst það svolítið sérkennilegt þegar hv. þm. talar um að viðskiptahvatinn komi þá fyrst inn þegar aðrir en ÁTVR fara að höndla með þennan varning. ÁTVR er nefnilega með viðskiptahvata inni. Þeir henda út úr verslunum sínum öllum þeim tegundum sem seljast ekki og þeir hrósa sér af söluaukningu á milli ára. Síðan finnst mér örla dálítið á því þegar menn eru að ræða um áfengismál að menn séu kannski fyrst og fremst í vörn fyrir ÁTVR. Þá vil ég spyrja af því að það er talið öruggast og traustast þegar um er að ræða áfengisstefnu að það séu starfsmenn ríkisins sem afhenda þennan drykk yfir borðið. Er hv. þm. á því að við ættum að gera til þess kröfu að það séu opinberir starfsmenn sem afgreiða á börum? Það er alveg ljóst að á börum og í vínveitingahúsum út um allt land starfar fólk sem hefur a.m.k. ekki þau réttindi sem opinberir starfsmenn hafa hvað varðar atvinnurétt og annað þess háttar. Er þessu fólki ekki treystandi þess vegna? Þurfa menn að vera opinberir starfsmenn til þess að þeim sé treystandi til þess að afgreiða vín yfir borð?

Herra forseti. Nú ætla ég að segja það sem mér finnst um málflutning þessa hv. þm. Mér fundust þetta ömurlegir útúrsnúningar og ég tel þetta ekki vera lið í málefnalegri umræðu um það mál sem hér kom síðast fram af hálfu hv. þm. Eða er hv. þm. að leggja vínveitingastaði með leyfisbundna starfsemi með aldurstakmarki að jöfnu við matvöruverslun sem er opin að deginum til og sætir engum slíkum takmörkunum eða er undir engu slíku eftirliti og fylgir engum sambærilegum reglum við það sem vínveitingastaðir eiga þó að gera? Má ég að spyrja á móti: Var hv. þm. að leggja þessa starfsemi algerlega að jöfnu? Ég geri það ekki þó að mér sé ljóst að ýmislegt mætti endurskoða eins og t.d. misræmið í áfengiskaupaaldri og aðgöngualdri að þessum vínveitingastöðum. Þar vitum við að er misræmi uppi sem menn hafa iðulega rætt um á þessum stað. Ég er ekki bindindismaður og hafi hv. þm. verið að vísa því til mín að hún bæri mikla virðingu fyrir málflutningi bindindismanna, ég er það ekki. Ég nota áfengi en ég leyfi mér að hafa skoðanir á því hvaða áfengisstefnu þjóðfélagið eigi að hafa uppi. Ég lít ekki svo á að það sé sérstaklega málefnalegt innlegg í umræðuna að þeir sem vilja hafa aðhaldssama stefnu í þessum málum og þeir sem hafa áhyggjur af vaxandi unglingadrykkju þurfi endilega að vera bindindismenn sjálfir. Er það? Nei, það er kannski alveg eins mikið mark á hinum takandi sem eru að reyna að fóta sig á því að greina á milli persónulegra viðhorfa sinna í þessum efnum og þess hvernig heilbrigðisstefna í landinu eigi að vera og hvernig löggjöf um áfengismál. Ég verð líka að segja alveg eins og er að mér finnst þetta voðalega götóttur málflutningur hjá hv. flutningsmönnum að hvorki í greinargerð með þessu plaggi né í ræðu framsögumanns komu fram einar einustu áhyggjur, ekki minnstu vangaveltur um það að breytingar af þessu tagi kynnu að leiða til aukinnar neyslu og þá hvernig flutningsmenn vildu t.d. reyna að sporna við því. Er ekki svolítið billegt að fara fram með tillögu af þessu tagi og það vottar ekki fyrir því að menn hafi áhyggjur af því í málflutningi sínum eða rökstuðningi sínum í greinargerð að hér séu vandasöm mál á ferð og það sé stutt í miklar mannlegar hörmungar sem vandamál þessu tengt geta haft í för með sér.

Herra forseti. Hér er mælt fyrir tillögu um rýmkun á lögum um áfengiskaup hvað varðar sölustaði. Ég er í sama liði og íhaldsaflið, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, og satt að segja skil ég ekki í hvaða heimi hv. flutningsmenn lifa. Við Íslendingar stöndum upp fyrir haus í áfengisvanda, sérstaklega hvað varðar ofneyslu áfengis og drykkjusýki og reynum hvað við getum til að bregðast við þeim vanda. Það eina sem hefur dugað er aðhaldssöm stefna í sölu og það er einmitt það sem aðrar þjóðir eru líka að fara í, að þrengja reglur eftir því sem frekast er kostur. Því verð ég að segja að mér finnst þetta vera vitlaus tillaga og ég vona að hún komi ekki úr nefnd. Hún stefnir í vitlausa átt. Hún miðar að því að auðvelda aðgang að áfengi en vegna aðhalds undanfarið er eitthvað minni heildarneysla hér en í mörgum nágrannalandanna. Síðan segir í greinargerðinni að sérstaklega þurfi fólk alls staðar af landinu að hafa sömu möguleika til að nálgast áfengi. Mér finnst ýmis önnur réttindi mikilvægari fyrir bæði landsbyggðarfólk og höfuðborgarbúa varðandi það að menn sitji við sama borð en þetta og margt sem við eigum annað óunnið fyrr og líka með nefndum sem skipaðar væru fulltrúum allra þingflokka sem setu eiga á Alþingi eins og segir í till. til þál., með leyfi forseta. Herra forseti. Í orðum fyrsta flutningsmanns, sem mælti fyrir tillögunni, fór hann aftur til bannáranna í leit að röksemdum og til stuðnings máli sínu. Ég verð að segja að það þarf ekki að fara neitt til baka í reynslu. Það er nóg að líta á umhverfið. Öll heilbrigð skynsemi segir að auðveldara aðgengi að áfengi er ávísun á meiri erfiðleika, meiri drykkju og ekki síst unglingadrykkju. Því vil ég segja að ég er alfarið á móti tillögunni. Ég vona að hún fái ekki öllu meiri framgang. Það er sjálfsagt að ræða þessi mál og fara yfir þau þannig en það er líka merkilegt að í öðru orðinu vilja flutningsmenn meira frelsi en í hinu að vísa fólki á ákveðnar tegundir áfengis og vill stýra því með verðinu. Vilji fólk drekka frá sér ráð og rænu, lendi það að vilja sínum eða óvilja í vanda með drykkju sína, þá gerist það alveg eins með léttum og sterkum vínum. Það liggur í augum uppi. Það eina sem dugir er aðhaldssöm stefna og henni þarf að halda gegn sundrungaröflum Samfylkingarinnar.

Herra forseti. Við íhaldsmenn lifum tímamót tvenn. Hér stöndum við og ræðum þessi mál. Þessi till. til þál. er ekki óeðlileg þegar litið er til þess sem hefur verið að gerast á undanförnum árum. Við munum eftir hinum ströngu lögum þegar ekki var hægt að kaupa nema sterka drykki í Áfengisverslun ríkisins og það tók langan tíma að ræða hvort leyfa ætti sölu bjórs. Menn höfðu þá trú á því að einhverjar breytingar mundu þá gerast í neysluvenjum Íslendinga og ég held að það hafi sýnt sig að það hafi gerst. Er ég þá ekki að tala um hvort aldursmörk hafi færst neðar eða ofar. Þess vegna hlýt ég að horfa ekki neikvætt á þetta mál en vildi hins vegar benda flutningsmönnum á texta þessarar þáltill.: ,,Alþingi ályktar að fela fjármálaráðherra að skipa nefnd er vinni að endurskoðun reglna um sölu áfengis svo að heimila megi sölu á léttum vínum og bjór í matvöruverslunum.`` Mér finnst að þarna sé eiginlega búið að gefa nefndinni fyrir fram niðurstöður um að hverju hún eigi að vinna. Hvernig á þá að velja alþingismenn í þessa nefnd? Eigum við þá að leita að þeim jákvæðu til þess að vinna að þessu eða hvernig ætla menn að halda á? Mér finnst þetta vera hnökri á þessari þáltill. Að öðru leyti gæti ég tekið undir hana og það væri sjálfsagt og eðlilegt að þetta mál væri skoðað. Í annan stað vil ég benda á þann vanda sem við stöndum frammi fyrir varðandi vínveitingar og aldursmörk inni á veitingahúsum. Bannað er að selja fólki undir tvítugt áfengi en ef það er 18 ára má það fara inn á áfengisstaðinn. Við erum því í miklum vanda þarna og mikilli mótsögn. Ég tel að með þeirri breyttu skipan sem orðið hefur hljótum við að horfa á þetta jákvætt. Í annan stað af því það hefur komið fram að menn sjá að hér muni áfengisbölið tröllríða húsum held ég að það hljóti að vera hér eins og annars staðar erlendis að stórmarkaðarnir verða auðvitað með sérverslanir innan sinna verslana og áfengi yrði þá ekki afgreitt af unglingum.

Herra forseti. Það er skoðun hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar að tillagan sé ekki óeðlileg. Hún er þingleg og sjálfsagt er að ræða þetta mál. Hann spyr hvaða breytingar hafi orðið. Ég spyr einnig: Eru breytingarnar ekki fyrst og fremst þær að drykkja hefur aukist jafnt og þétt á Íslandi undanfarna áratugi? Ég vil einnig ...  Ég vil einnig spyrja: Vill hv. þm. lækka áfengiskaupaaldur á Íslandi til samræmis við ýmislegt annað hvað varðar 18 ár?

Herra forseti. Ég væri sjálfum mér ósamkvæmur ef ég mundi svara þessu játandi eða neitandi hafandi talað um það að mér þykir texti þessarar þáltill. vera þess eðlis að fyrir fram er búið að gefa nefndinni markmið. Ég tel mjög eðlilegt að nefndin hefði átt að fara í þetta mál og fjalla um það. Varðandi það hvort færa eigi áfengisaldurinn niður þá er ég ekki að segja það þó að við stöndum frammi fyrir hrópandi ósamræmi í þessum málum í dag. Það er svo einfalt. Það er öllum ljóst. Það var ömurlegt að horfa á unga fólkið um hvítasunnu ár eftir ár veltast um á einhverjum útihátíðum vegna þess að ekki var hægt að fá annað en sterka áfengisdrykki. Þetta hefur gjörbreyst sem betur fer með tilkomu bjórsins.

Herra forseti. Mikil blessun er bjórinn greinilega samkvæmt orðum hv. þm. 

Virðulegur forseti. Ég held að hv. þm. Hjálmar Jónsson hafi gert rétt í því þegar hann vitnaði til þess að hann væri algerlega sammála skoðanabróður sínum í þessu máli hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni vegna þess að hann bætti engu inn í þessa umræðu. Ég vil þó aðeins spyrja hv. þm. sem talaði um að mikil hætta væri í því fólgin að falla frá þeirri aðhaldssömu stefnu sem hefur verið rekin. Eins og við þekkjum mætavel þá hefur einvörðungu ÁTVR með sölu áfengra drykkja að gera að börum og veitingastöðum undanskildum. Það kemur fram ef menn fara inn á heimasíðu www.atvr.is að söluaukning hefur orðið hjá fyrirtækinu um tæp 8% milli áranna 1998 og 1999. Þar kemur enn fremur fram að fyrirhugað er að opna fjögur til fimm útibú á næsta ári. Ég hlýt því að spyrja hv. þm. hvort þessi söluaukning, þessi þjónustuaukning, ef svo má að orði komast, sé til þess fallin að reka aðhaldssama stefnu. Eða hvað átti hv. þm. við? Í öðru lagi sagði hv. þm. að sá sem hér stendur hafi farið aftur til bannáranna til að sækja rök fyrir máli sínu. Staðreyndin er einfaldlega sú þegar menn rýna ofan í þessi mál að áfengisstefna íslensku þjóðarinnar og íslenskra stjórnvalda til margra ára sækir öll sín rök til sáttargjörðar milli þeirra sem ekki vildu heimila innflutning og sölu á áfengi og hinna sem það vildu gera. Það er þessi sátt sem í raun og veru hefur aldrei gengið upp því að hún er uppfull af tvískinnungi sem ég er að vitna til sem er enn þá áfengisstefna þjóðarinnar. Við erum í raun að leggja til að horfið verði frá þeirri stefnu til þess að viðurkenna að sátt sé um það í samfélaginu að selja og flytja inn áfengi aukinheldur að treysta einstaklingum og fólki til að fara með þessar veigar. Meðan við gerum það ekki munum við upplifa áfengismenningu eins og við höfum gert alla þessa öld meira og minna og hefur okkur verið okkur til lítils sóma.

Herra forseti. Við þurfum fyrst og fremst að treysta okkur sjálfum til þess að vera fullorðin og taka á og móta þær reglur í samfélaginu sem við viljum búa við og fara eftir og eru líklegar til þess að auka á vellíðan fólks og meiri lífshamingju í landinu. En þessi tillaga stefnir ekki að því með því bæði að auðvelda aðgengi að áfengi og hafa það miklu meira fyrir augum þeirra sem eru að kaupa sér matvöru. Hvað það varðar að ég hafi ekki bætt neinu við umræðuna umfram hv. þm. Steingrím J. Sigfússon þá skal ég játa það að ég treysti honum fyllilega til þess að berja á Samfylkingunni í þessu máli og óska honum alls hins besta í því. Hvað það varðar að áfengisstefnan á Íslandi sé uppfull af tvískinnungi þá kann að vera að fleira sé uppfullt af tvískinnungi, t.d. þessi tillaga hv. flutningsmanna.

Virðulegi forseti. Svo mál böl bæta að benda á annað verra. Það er svona nokkurn veginn innihaldið í þessum málflutningi. Ég spurði hv. þm. spurningar. Ég spurði hann og kallaði eftir röksemdafærslu fyrir þeirri fullyrðingu hans úr ræðustólnum á hinu háa Alþingi hvað hann átti við þegar hann talaði um aðhaldssama áfengisstefnu í ljósi þeirra staðreynda að sala Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins hefur aukist um 8% milli ára og að fyrirhugað er að fjölga útibúum um a.m.k. fjögur. Ég held að hv. þm. skuldi okkur skýringu á því hvað hann á við því að það sé umræðunni ekki til framdráttar að koma hér upp með fullyrðingar án þess að gerð sé krafa til manna að rökstyðja þær. Í þessu tilviki kalla ég eftir því að hv. þm. rökstyðji þá fullyrðingu sína að hér sé rekin aðhaldssöm áfengisstefna og bendi þá okkur hinum sem teljum okkur a.m.k. hafa skoðað þetta mál hvar okkur hefur skjátlast. Hvað varð okkur á? Þetta liggur einfaldlega fyrir á heimasíðu ÁTVR. Kannski hefur okkur einhvers staðar yfirsést eitthvað sem hv. þm. hefur séð og þá væri gott að vita af því.

Herra forseti. Stefna er aðhaldssöm og samt sem áður eykst útsala áfengis. Það er rétt. Eins og ég sagði áðan hefur sala á áfengum drykkjum aukist jafnt og þétt um býsna langan tíma. Hún hefur hins vegar ekki aukist eins mikið og víða annars staðar og hún hefur heldur ekki aukist eins mikið og hún mundi gera ef allt væri frjálst. Við reynum að fylgja í þessu efni aðhaldssamri stefnu og ég vænti þess að við höldum því áfram. Engin ástæða er til að kalla það rök þó það eigi að fjölga útsölustöðum um fjóra. Það er fyrst og fremst vegna þess að þéttbýlisstaðir á landsbyggðinni eru að fá sína útsölustaði. Það er sjálfsagt og eðlilegt. Það er ekki verið að leggja til bann við sölu áfengra drykkja en það er verið að leggja til að ungt fólk og þeir sem veikir eru fyrir eigi ekki auðveldara með að nálgast áfengið.

Virðulegi forseti. Eitthvað er hún kunnugleg þessi umræða. Hún minnir á bjórumræðuna fyrir það hvað hún er tilfinningaheit. Bjórumræðan var sérstök fyrir þær sakir að hún klauf alla flokka og hún stóð, ef ég man rétt, í ein tíu ár frá því að menn fóru að flytja mál hér á Alþingi og þar til leyfi til að framleiða og selja bjór var endanlega heimilað á hv. Alþingi með eins atkvæðis mun. Ef til vill er þessi umræða sem verið er að hefja í dag með till. til þál. frá fjórum þingmönnum Samfylkingarinnar upphaf á áralangri umræðu á Alþingi um hvar eigi að selja áfengið, hvað sé best að drekka og hverjir eigi að sjá um annars vegar sölumál og hins vegar forvarnamál. Allt þetta hefur komið inn í umræðuna hjá þeim sem hafa talað í þessari umræðu Virðulegi forseti. Sem betur fer eru þessi mál ekki flokkspólitísk. Hér flytja fjórir þingmenn Samfylkingarinnar till. til þál. um endurskoðun reglna um sölu áfengis. Þeir fara varlega. Þeir vilja fela fjármálaráðherra að skipa nefnd er vinni að endurskoðun reglna um sölu áfengis svo að heimila megi sölu á léttum vínum og bjór í matvöruverslunum og að nefndin athugi hvort unnt sé og æskilegt að hafa áhrif á neysluvenjur Íslendinga með breyttri verðlagningu á áfengi og aðgengi að léttum vínum og bjór. Ég segi að þeir fari varlega eða hóflega í ályktunartexa sínum. En það fer ekkert á milli mála að í honum felst viljinn til þess að heimilt verði að selja létt vín og bjór í matvöruverslunum. Þetta er ekki stefna Samfylkingarinnar ef einhver sem sér þessa tillögu eða hlustar á þessa umræðu heldur það. Þetta er tillaga fjögurra þingmanna og það eru eflaust margir utan og innan Samfylkingarinnar sem deila þessu sjónarmiði. En þeir eru líka mjög margir utan og innan Samfylkingarinnar sem deila því að ekki sé tímabært að gera þessar breytingar og ég er í hópi þeirra. Ég er ekki sammála þessari tillögu og er því í hinum hópnum. Áðan var nefnt hvort þetta snerist um það hvort það væri betra eða réttara að ríkisstarfsmenn réttu flöskur yfir borð eða hvort þær væru teknar úr hillu, ef ég skildi umræðuna rétt eða viðbrögðin. Að mínu mati snýst þessi umræða ekki um það heldur að hér er verið að leggja til að gera breytingar á hefðbundnum áratugalöngum söluháttum með þeim afleiðingum sem þær breytingar kunna að hafa, um það er deilt hvort þær breytingar yrðu til góðs eða ekki, þ.e. að gera breytingar á ríkjandi hefðbundnum söluháttum margra áratuga. Herra forseti. Ég gæti alveg hugsað mér að nefnd mundi gera úttekt á neysluvenjum. Ég held að það sé ekki slæmt og hvort þær hafi breyst og hvað það sé sem hafi orsakað þær breytingar. Ég get alveg hugsað mér að nefnd skoði hvort heimild til framleiðslu og sölu á bjór sem Alþingi heimilaði árið 1989 hafi haft áhrif og þá í hvaða átt. Ég get líka alveg hugsað mér að skoðað verði hvernig eða hvaða áhrif breytingar á vínveitingaleyfum á sínum tíma þegar matsölu- og kaffihús fengu leyfi, en þá urðu mikil þáttaskil í kaffihúsa- og veitingahúsamenningu okkar, hafi haft á neyslu fólks í þessum efnum. Þetta eru ekki einföld mál og eins og ég sagði í upphafi eru þau tilfinningaheit. Íslendingar ferðast mjög mikið. Þeir heimsækja fjarlæg lönd með aldagamalli vínmenningu þar sem það að neyta léttra vína er eðlilegasti hlutur í heimi, nærri því hvenær sem er. Menn heillast af því að geta gripið með sér vínflösku úr hillu í kjörbúðinni um leið og nauðsynjarnar eru tíndar ofan í körfuna og menn vilja flytja þetta heim líka. Ég dvelst mikið á fjarlægum slóðum og hef kynnst þessari vínmenningu þar sem það þykir næstum jafneðlilegt að sækja vínið með matnum eins og að sækja matinn sjálfan. En ég er ekki þeirrar skoðunar að vilja flytja það hingað heim núna. Það er skoðun mín og mér er frjálst að hafa hana, um það tökumst við á á hv. Alþingi, að við eigum að fara varlega. Menning okkar er önnur, allt önnur og miklu líkari því sem er á öðrum þeim Norðurlöndum sem hafa verið með einkasölu og hafa ríghaldið í hana. Mér finnst ósennilegt að vínmenning okkar breytist við það að ég fari út í 10-11 og sæki vínflöskuna fremur en í áfengisverslunina í Austurstræti. Mér finnst gert of mikið úr þessu vegna þess að það er búið að auka gífurlega aðgengi fullorðins fólks að áfengi. Það er ekki það sem við þurfum. Þær þjóðir sem ég vísaði til áðan hafa léttvín mjög mikið um hönd og börnum er jafnvel skenkt í glas. Neyslan er með öðru hugarfari og sjálfsagt að vín sé hluti máltíðar. Það er nærri því jafnsjálfsagt að hafa vín með matnum eins og kartöflur hjá okkur. Munum það. Virðulegi forseti. Hér var það nefnt áðan hvort meira frelsi í sölu á víni mundi hafa áhrif á vandamál sem hér eru. Vissulega virðumst við vera að verða jafnilla stödd og aðrar þjóðir hvað varðar unglingadrykkju, vímuefnaneyslu og ofbeldi. Fleiri og fleiri eru í þessari neyslu og yngri og yngri. Hugsun þessarar tillögu er að fólk kaupi fremur vín og bjór, að það verði ný stefna frekar en sterkt áfengi. Ég er ekki hér til að mæla með því að fólk drekki sterkt áfengi. Það er val hvers og eins. En það var nefnt í framsöguræðu að Norðmenn væru að breyta sölu á bjór og heimila sterka bjórinn í verslunum. Það vakti með mér minninguna um allmörg ár í Noregi þegar Íslendingurinn gerði sér dagamun með sterku víni en skólafélagarnir höfðu varla kynnst því, hvað þá heldur snert. En skelfing gátu þeir góðu félagar orðið vel kenndir af sterka pilsnernum sem fékkst í búðinni. Það var drykkjumenning þeirra. Við getum talað mikið um heimildir og frelsi og mér finnst eðlilegt að á því sé tekið hér í sölum Alþingis alveg eins og með bjórinn. Gerum það ekki flokkpólitískt. Skoðum þessi mál í nefnd. Komum með fleiri mál og fleiri skoðanir. Gerum úttekt svo við vitum hvað við erum að gera. Göngum svo til atkvæða. Ef sú atkvæðagreiðsla yrði í dag þá mundi ég greiða atkvæði gegn þessu.

Virðulegi forseti. Til umræðu er till. til þál. um endurskoðun reglna um sölu áfengis og eru flutningsmenn nokkrir hv. þingmenn Samfylkingarinnar. Í tillögunni er lagt til að skipuð verði nefnd sem hafi það hlutverk í fyrsta lagi að vinna að endurskoðun reglna um sölu áfengis og að heimila megi sölu á léttum vínum og bjór í matsöluverslunum og í öðru lagi að athuga hvort unnt sé og æskilegt að hafa áhrif á neysluvenjur Íslendinga með breyttri verðlagningu á áfengi og aðgengi að léttum vínum og bjór. Ég get fallist á þá meginhugmynd þáltill. að nefnd verði skipuð til að vinna að endurskoðun á reglum um sölu áfengis. Hins vegar er ég ósammála þeim forsendum sem flm. tillögunnar gefa sér. Það eru einkum tvö atriði í þáltill. sem ég hef athugasemdir við. Í fyrsta lagi gengur þáltill. út frá að einkasölu á áfengi verði aflétt hvað varðar létt vín og bjór sem heimilt verði að selja í matvöruverslunum. Hins vegar verður ekki annað ráðið af tillögunni en að einkasala á sterku áfengi verði áfram í höndum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og því er ég ósammála. Í öðru lagi gengur þáltill. út frá því að leyft verði að selja létt vín og bjór í matsöluverslunum. Þessu er ég einnig ósammála. Sú útfærsla sem flm. þáltill. leggja til, þ.e. að einkaaðilar fái heimild til að selja létt vín og bjór í matvöruverslunum en ríkið hafi áfram með höndum sölu á sterku áfengi í einkasölu er ein afleitasta útfærslan í þessum málum sem hugsast getur. Það er fráleitt að ríkið haldi úti áfengisverslunum um allt land eingöngu til að selja sterkt áfengi. Sá mikli kostnaður og óhagræði við að halda úti verslunum og starfsfólki sem eingöngu selja sterkt áfengi og óhagræði við dreifingu á vörunni í þessar verslanir er augljóst. Mín skoðun er sú að einkasala ríkisins á áfengi sé tímaskekkja. Ég sé engin rök fyrir því að ríkisstarfsmenn selji áfengi í áfengisverslunum fremur en ég sé rök fyrir því að ríkisstarfsmenn afgreiði áfengi á vínveitingastöðum. Við höfum allt frá því að bannlögin voru afnumin treyst einkaaðilum til að selja áfengi á vínveitingastöðum. Því ættum við síður að treysta einkaaðilum til að selja létt vín, bjór og sterkt áfengi í smásölu? Fyrir því eru engin rök. Það er hins vegar alveg ljóst að áfengi er ekki eins og hver önnur neysluvara. Þetta er vara sem getur verið ávanabindandi og hún er skilgreind sem vímuefni, enda gilda sérstök lög í landinu um sölu og dreifingu á áfengi. Það er eðlilegt að sala á slíkum varningi sé háð sérstökum leyfum og lúti ströngum skilyrðum sem fylgst er með að fylgt sé eftir á sama máta og sala á léttum vínum, bjór og sterku áfengi á vínveitingastöðum er háð ströngum reglum. Brot á reglum eiga að fela í sér sviptingu á leyfi til að selja áfengi. Virðulegi forseti. Niðurstaða mín er því að leggja eigi niður einkasölu ríkisins á áfengi og að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins verði lögð niður eða seld einkaaðilum ef það þykir fýsilegur kostur. Flutningsmenn tillögunnar leggja til að leyft verði að selja létt vín og bjór í matsöluverslunum. Þessu er ég ósammála eins og ég sagði áðan því áfengi er ekki eins og hver önnur neysluvara. Að mínu mati á áfengi ekki að vera í hillum í matvöruverslunum eins og hvert annað morgunkorn, mjólk eða bleiur. Í grg. með tillögunni kemur reyndar fram að flm. gera ekki greinarmun á hvort áfengi verði selt í matvöruverslunum eða sérverslunum. Stefna stjórnvalda í áfengismálum hér á landi felst í að draga úr neyslu áfengis. Stefna stjórnvalda í fíkniefna-, áfengis- og tóbaksvörnum birtist m.a. í stefnumótun ríkisstjórnarinnar frá 3. desember 1996 þar sem sérstök áhersla er lögð á að efla forvarnir, einkum þær sem beint er að einstaklingum sem eru í áhættuhópum gagnvart notkun fíkniefna, áfengis og tóbaks. Þá er í stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki lögð sérstök áhersla á að hefta aðgengi barna og ungmenna að þessum efnum og efla andstöðu í þjóðfélaginu gegn notkun þeirra á fíkniefnum, áfengi og tóbaki. Til að vinna að þessum málum og samræma aðgerðir var stofnað áfengis- og vímuvarnaráð og tók það til starfa í ársbyrjun 1999, fyrir rúmu ári síðan. Í lögum og reglugerðum eru einkum fjórar leiðir notaðar af stjórnvöldum til að stýra neyslu á áfengi. Þetta er í fyrsta lagi aldursmörk við sölu á áfengi, svokallaður áfengiskaupaaldur, í öðru lagi reglur um auglýsingar á áfengi, í þriðja lagi lög og reglur um aðgengi að vörunni og í fjórða lagi verðlagning á áfengi. Hér á landi hefur tiltölulega ströngum reglum verið fylgt í þessum efnum. Áfengiskaupaaldur er 20 ár. Bannað er að auglýsa áfengi. Ríkið hefur einkarétt á smásölu á áfengi og útsölustaðir þar til nýlega verið fremur fáir og verð á áfengi er hátt í samanburði við önnur lönd, sérstaklega verð á léttum vínum og bjór. Líkur eru á að breyting á einhverjum eða öllum þessara þátta leiðir til aukinnar áfengisneyslu. Hugmyndir um breytingar á öllum þessum atriðum, þ.e. áfengiskaupaaldri, auglýsingum á áfengi, aðgengi og verði á áfengi hafa verið í umræðunni hér á landi síðustu missiri. Rannsóknir hafa sýnt að breyting á einhverjum eða hverjum og einum þessara þátta leiði til aukinnar neyslu áfengis. Því er mikilvægt að þau skref sem tekin eru verði vel ígrunduð, skynsamleg og þótt þau taki mið af tíðarandanum og breyttum viðhorfum til áfengismála verður um leið að hafa auga á stefnu stjórnvalda í málaflokknum. Því tek ég undir þá meginhugsun þáltill. að skipa nefnd til að vinna að endurskoðun á reglum um sölu áfengis þó ég sé ósammála þeim leiðum sem flm. leggja til. Í matvöruverslunum er fjöldi ungmenna undir áfengiskaupaaldri starfandi. Verði létt vín og bjór seld í matvöruverslunum er aðgengi ungmenna að vörunni stóraukið. Að sama skapi yrði erfitt að hafa eftirlit með sölu á áfengi því í mörgum smærri verslunum eru ungmenni ein við afgreiðslu, t.d. um helgar og á kvöldin. Oft hefur verið vísað til Norðurlanda varðandi sölu á áfengi í verslunum. Við þekkjum flest að verslun með áfengi er leyfð í matvöruverslunum í Danmörku. Hins vegar er áfengi ekki selt í matvöruverslunum á hinum Norðurlöndunum, einungis bjór undir 4,7% styrkleikamörkum er seldur utan ríkisverslana. Virðulegi forseti. Niðurstaða mín er því að heimila eigi að selja áfengi, þ.e. létt vín, bjór og sterkt áfengi í sérverslunum sem fá sérstakt leyfi til smásölu á þessum vörum. Verslun með áfengi verði því aðgreind frá annarri smásölu og hlíti sérstökum reglum sem eftirlit er með að sé framfylgt. Þessar verslanir geta verið í tengslum við matvöruverslanir en verði í sérstöku aðgreindu húsnæði. Á síðustu árum hefur orðið veruleg breyting á verslun með áfengi ekki síst á landsbyggðinni. Opnaðar hafa verið áfengisverslanir í fjölmörgum kaupstöðum og kauptúnum sem höfðu áður verið án slíkra verslana. Mikilli hugkvæmni hefur verið beitt til að tryggja hagkvæmni í rekstri þessara verslana og þær víða reknar í tengslum við aðra verslun eins og í skjóli byggingarvöruverslunar, barnafataverslunar og í smávöruverslunar eins og t.d. í Borgarnesi. Ég sé fyrir mér frekari þróun í þessa átt en í stað þess að ríkið reki áfengisverslunina verði hún í höndum einkaaðila. Ég kem e.t.v. í seinni ræðu minni að öðrum þáttum í þessu máli.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir málefnalega umræðu um þessi mál sem er mjög mikilvægt að reyna að halda á þeim nótum. Það mátti hins vegar skilja á máli hennar að með þessari tillögu væri verið að leggja til að eftirlit yrði minna en það er í dag ef þetta fyrirkomulag yrði haft á. Það er ekkert í tillögunni sem er í raun og veru til þess fallið að draga þá ályktun. Ég vil ítreka það að við erum þeirrar skoðunar að það er ekkert minna mikilvægt að hafa eftirlit með þessari sölu. Eins og hv. þm. benti á er ekki eins og um hvern annan varning að ræða en það er ekkert sem segir að með þessu fyrirkomulagi megi ekki hafa eftirlit með sölunni, eins og t.d. það að menn þurfi að sækja um sérstakt leyfi til að selja áfengi og það sé þá hægt að svipta þá því leyfi ef þeir eru staðnir að því að brjóta reglurnar. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að hið sama eigi að gilda varðandi tóbak og hef gerst meðflutningsmaður að tillögu sem hv. þm. Þuríður Backman hefur lagt fram þess efnis að þeir sem fá leyfi til að selja tóbak þurfi sérstakt leyfi og hægt sé svipta þá því leyfi ef þeir brjóta reglur. En ég vil bara ítreka að það er ekki rétt að með þessu fyrirkomulagi sé verið að setja samasemmerki á milli þess að hér eigi að hafa algerlega eftirlitslausa sölu, eins og mátti skilja af orðum hv. þm.

Virðulegi forseti. Af lestri till. til þál. um endurskoðun á reglum um sölu áfengis var ekki hægt að lesa það sjónarmið sem kom fram í máli hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur, en það gleður mig að þau sjónarmið skuli vera ríkjandi meðal flm. því eins og ég benti á í ræðu minni eru unglingar að störfum í matvöruverslunum og oft eingöngu unglingar sem eru undir áfengiskaupalagaaldri og ég tel það vera ófært að haga sölu á áfengi við slíkar aðstæður. Þess vegna hef ég lagt til að heimila eigi sölu á áfengi af hvaða styrkleika sem er í sérstökum verslunum sem í rauninni mundu lúta að sömu reglum eins og Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins er með í sínum verslunum í dag, en að það sé eingöngu áfengi þar til sölu. Ég fagna því þeirri yfirlýsingu sem kom fram í ræðu hv. þm. áðan.

Herra forseti. Ég taldi rétt að draga þetta fram og bendi á það að þeir sem vilja auðvelda aðgengi á borð við það sem fram kemur í tillögunni eru ekki þar með fylgjandi því að ekkert eftirlit eigi að vera með slíkri sölu. Ég vildi einungis draga þetta sjónarmið fram og í þeim tilgangi einnig að reyna að halda umræðunni á þeim nótum að hún verði málefnaleg. Ég er ekki að segja að hv. þm. hafi ekki gert það en hún hefur greinilega misskilið tillöguna að þessu leyti. Hún sagði að ekkert benti til þess að við vildum hafa eftirlit með þessu en það er heldur ekkert í tillögunni sem segir að við viljum ekki hafa það.

Herra forseti. Ég vil endurtaka það sem ég sagði áðan að mér finnst tímabært að taka reglur um sölu áfengis til endurskoðunar, en ég held að það verði að gera á mun víðari grunni en lagt er til í þáltill. Hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson benti áðan á að þáltill. gengi út á að koma með tillögu um að endurskoða en gæfi sér síðan ákveðna niðurstöðu í því máli. Ég vil skoða málið út frá mun víðari grunni og bendi aftur á að það eru fjórar leiðir sem eru notaðar til að stýra neyslu á áfengi, þ.e. aldursmörk, reglur um auglýsingar á áfengi, lög og reglur um aðgengi að vörunni og verðlagning á áfengi. Ég vara við því að allar þær aðferðir verði notaðar í einu lagi til að breyta reglum um áfengi vegna þess að við verðum að geta skoðað áhrif einnar breytingar á neyslu á áfengi. Ég fagna því að þessi tillaga er komin fram. Ég vil hafa hana víðari og vona að niðurstaða verði í þessu máli. Það er kominn mikill þrýstingur í þjóðfélaginu að taka þetta til skoðunar og ég hef reyndar verulegar áhyggjur af þeim þrýstingi sem er núna á því að færa áfengiskaupaaldurinn niður og ég mun í ræðu minni á eftir færa rök að því af hverju afstaða mín varðandi áfengiskaupaaldurinn er sú að ekki eigi að lækka hann.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir góða og málefnalega ræðu. Ég kem fyrst og fremst upp til þess að skýra örfá atriði sem mér fannst hv. þm. væri ekki alveg með á hvert við erum að fara og það er kannski ekkert skrýtið því að ekki er fjallað um það í tillögunni. Eins og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir kom að áðan erum við ekki að leggja til að sérstök leyfi verði afnumin til sölu áfengis, það er langur vegur þar í frá. Hins vegar erum við að opna það að heimilt verði að selja m.a. léttvín og bjór. Í rauninni er tillagan orðuð með þeim hætti eins og raun ber vitni til að reyna að hafa hana eins opna og rúma og kostur er. Það er hugsun okkar í þessu. Jafnframt er það hugsun okkar í þessu máli að með því að tala einungis um léttvín og bjór erum við að tala um að breyta frá áfengisstefnu sem hefur verið rekin hér sennilega í 65 ár eða svo og viljum stíga laust til jarðar fyrstu metrana. Vel má vera að þessi hugmynd gangi ekki upp og nauðsynlegt sé að stíga stærri skref, ég skal ekkert um það segja. Til að skoða þessi mál málefnalega og af rökvísi, þá leggjum við til að sett verði á laggirnar nefnd sem hafi eins rúmt umboð og kostur er. Ég sagði líka áðan í ræðu minni að þegar við tölum um sölu á þessum vínum í matvöruverslunum, þá útilokum við ekki að slík sala geti verið í sérverslunum innan slíkra verslana ellegar í góðu samstarfi við ÁTVR, þannig að við erum kannski líka að leggja til að ÁTVR hætti nú þeim fjárfestingum að opna vínbúðir og sérverslanir út um allt land, jafnvel í samstarfi við barnafataseljendur.

Herra forseti. Það er skoðun mín að sú tillaga um að færa sölu á léttu víni og bjór yfir til matvöruverslunar sé ekki heppileg og skil í raun ekki af hverju flm. vildu ekki ganga hreinlega alla leið og ég sé ekki rök fyrir því að skilja eftir ákveðna styrkleikategund af áfengi í einkasölu ríkisins. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég vona að nefnd verði skipuð til að skoða þessi mál út frá víðara samhengi.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um endurskoðun reglna um sölu áfengis. Flutningsmaður vísaði tillögunni til efh.- og viðskn. Í mínum huga er þetta miklu frekar heilbrigðismál en viðskiptamál því að það atriði hvernig við högum sölu á áfengi og tóbaki í þjóðfélaginu hefur áhrif á heilsufar þjóðarinnar. Eins og hér hefur komið fram eru fjórir þættir sem aðallega er miðað við varðandi forvarnir. Það eru aldursmörk þeirra sem leyfilegt er að selja áfengi og tóbak, aðgengi, auglýsingar og verðlag. Þessi þáltill. er hálfopin. Hún gengur út á það að skipa nefnd til að endurskoða reglur um sölu áfengis og heimila megi sölu á léttum vínum og bjór í matvöruverslunum. Ég lýsi mig mótfallna þessari þáltill. vegna þess tilgangs að koma léttum vínum og bjór inn í matvöruverslanir. Með því að koma léttum vínum og bjór inn í matvöruverslanir, þá segir það sig sjálft að verið er að ná því fram að hafa meira og betra aðgengi að þessum tegundum. Þar með erum við búin að brjóta niður eða veikja einn hlekk af fjórum í forvörnunum. Því hefur verið lýst hér hvernig ástandið er í mörgum verslunum. Þar eru ungmenni að afgreiða sem eru langt undir þessum aldursmörkum og þar sem þessi sömu ungmenni hafa ekki treyst sér til að segja nei við jafnaldra sína og látið undan þrýstingi að selja þeim tóbak, þá má alveg eins gera ráð fyrir að þessi sömu ungmenni muni láta undan þrýstingi að selja vinum sínum áfengi. Því miður er þetta svona. Hvers vegna er maður svona mikið á móti því að bjór og létt vín séu frekar úti um allt í þjóðfélaginu sem þær tegundir sem við Íslendingar drekkum frekar en sterku vínin? Það er hægt að stýra drykkjusiðum okkar með öðru en að koma bjór og léttum vínum út í verslanirnar. Það þarf ekkert að biðja um skýrslur um hvernig ástandið er varðandi drykkju og fíkniefnaneyslu ungs fólks á Íslandi í dag. Því miður hefur aldurinn verið að færast stöðugt neðar. Unglingarnir byrja yngri og yngri að drekka og því miður liggur mér við að segja, var það sú ákvörðun okkar að leyfa bjór sem kom þessum málum á flot hjá okkur. Ég er ekki að mæla með því ástandi sem var hér áður að unglingar væru að drekka sterk vín, en við höfum þessa sýn til léttra vína og sérstaklega bjórsins að það sé ekki eins alvarlegt að drekka bjór og sterk vín og við erum miklu linari í afstöðu okkar gagnvart því áfengi heldur en öðru áfengi. Þess vegna höfum við horft fram hjá þeirri þróun, ekki tekið hana til okkar fyrr en niðurstöður kannana sýna að upphaf drykkju hjá ungu fólki er komið niður í fermingaraldur með þeirri afleiðingu sem getur leitt til neyslu á sterkari efnum. Það er staðreynd að ekkert ungmenni byrjar á neyslu ólöglegra efna án þess að vera búið að drekka áfengi áður eða nota tóbak. Ástandið hjá unga fólkinu í dag er alvarlegt og því ber okkur að mínu viti að nota þær aðferðir sem hafa forvarnagildi. Auðvitað er aðgengið ekki það eina sem við þurfum að gæta að. Við þurfum að halda utan um alla þættina. Þegar ég segi að þetta sé heilbrigðisstefna frekar en viðskiptalegs eðlis, þá er í stefnuskrá Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar hvatning til að draga úr aðgengi að áfengi og tóbaki og við höfum verið svo lánsöm að hafa slíkar takmarkanir. Í þáltill. er líka vísað til þess að hægt sé að koma til móts við þarfir dreifbýlisins varðandi aðgengi að þessari vöru. ÁTVR hefur verið að bæta þjónustuna og komið víða upp sölustöðum ýmist sjálfstæðum eða komið þeim upp í samstarfi við annan rekstur sem er á staðnum og er það mjög mismunandi eftir byggðarlögum. Þessa þjónustu væri auðvitað hægt að styrkja en ekki veikja eins og verið er að gera í dag með því að standa þannig að rekstri ÁTVR að fyrir dyrum stendur að fækka víntegundum sem ÁTVR býður upp á og þegar ÁTVR dregur úr þjónustu sinni þá hefur það auðvitað áhrif á viðhorf fólks og ánægju með þjónustu ÁTVR. Í mínum huga er markvisst verið að vinna að því að mylja undan ÁTVR þannig að upp komi sá þrýstingur að rekstur ÁTVR sé alveg ómögulegt fyrirkomulag sem þjóni ekki neinum og það þurfi að koma þessu út í einkareksturinn. Það er hægt að bæta þjónustu ÁTVR með sérverslunum, með því að bæta þjónustuna í þeim útibúum sem þeir hafa og koma upp fleiri verslunum. Ég held að það væri leiðin til að bregaðst við kröfum um meira aðgengi. Ég vil biðja hv. þm. að athuga það að matvöruverslun og matvöruverslun er ekki það sama. Sú þróun hefur orðið á bensínstöðvum hér, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu og víða annars staðar að það er orðin spurning hvort maður er að fara inn og kaupa sér bensín eða hvort maður er kominn inn í litla matvöruverslun. Hvar ætla menn þá að draga mörkin? Ætla þeir að kaupa bensín og eina kippu í leiðinni?

Herra forseti. Við fjöllum um till. til þál. um að heimila sölu á léttu víni og bjór í matvöruverslunum. Þessi tillaga gengur að mínu viti of skammt og eins og hv. þm. Ásta Möller rökstuddi áðan er hún á margan hátt ekki nægilega vel útfærð. Íslenska þjóðin hefur lengi haft mjög skrýtna afstöðu til áfengis. Annars vegar er helgiljóma sveipað um vöruna, hún er seld í sérstökum musterum. Borgarar undir 20 ára aldri mega ekki kaupa vöruna og sumir kalla þessa vöru eiturlyf, enda áhrifin svipuð en samt er hún ekki bönnuð. Opinberir starfsmenn mega einir selja þessa vöru fyrir utan sérstaka vínveitingastaði. Þetta er útópían, draumsýnin, þetta er það lagaumhverfi sem við þykjumst sjá fyrir okkur. Raunveruleikinn er allt annar. Neysla áfengis er mjög algeng og þjóðin virðist ekki geta skemmt sér af neinu tilefni nema hafa áfengi um hönd og alls staðar er haldið að fólki áfengi. Og ríkið telur sér sæma að nota þá vöru til að græða umtalsvert á. Drykkja unglinga allt niður í 14 ára aldur er allt of algeng eins og sést um nætur um helgar í Reykjavík. Það er því með ólíkindum að halda í núverandi bann og aldursmark á sama tíma og unglingar virðast geta keypt áfengi, landa, á hvaða tíma sólarhringsins sem er og alveg sérstaklega utan venjulegs opnunartíma verslana og þessi vara er meira að segja virðisaukaskattfrjáls. Þetta er raunveruleikinn. Og eins og oft áður þá er himinn og haf milli raunveruleika og þeirrar útópíu eða draumsýnar sem lagasetningin gengur út á. Það kerfi sem við búum við í dag er afskaplega mikil forsjárhyggja. Ég hef stundum sagt að maður hafi það á tilfinningunni að maður verði aldrei fullorðinn á Íslandi. Það er alltaf eitthvert fólk sem ætlar að hafa vit á því hvað maður á að gera og hvað maður vill. Það er alveg ótrúlegt að mér skuli vera treyst til að fara til útlanda. Þar er hægt að kaupa áfengi í matvöruverslunum, t.d. í Þýskalandi.

Í mjólkurfernum.

Í mjólkurfernum, já. Það er því með ólíkindum að mér skuli vera treyst til að fara til útlanda og ég bíð bara eftir því að þetta forsjárhyggjufólk fari að banna mér það. Ég kynni að spillast þegar ég fer til útlanda. 
             Hér hefur verið nefnt að í matvöruverslunum megi ekki treysta unglingum sem vinna við afgreiðslu af því að þeir eru undir áfengiskaupaaldri. Menn ganga sem sagt út frá því að þessir borgarar landsins muni fremja lögbrot. Gengið er bara út frá því að af því að fólk er undir áfengiskaupaaldri þá muni það selja áfengi. Þvílíkt vantraust. Ég treysti þessu unga fólki alveg nákvæmlega jafn vel til að selja ekki áfengi eins og því er treyst til að selja ekki tóbak. En það sem kannski vantar er eftirlit og viðurlög vantar við því að brjóta reglurnar. 
            

Á að setja unglinga í fangelsi?

Það mætti kannski svipta viðkomandi verslun leyfi til að selja viðkomandi vörur og dæma í fjársektir. Það er yfirleitt það sem dugar. Það er svo merkilegt að mestu stuðningsmenn núverandi kerfis eru sennilega bruggarar og leynivínsalar því að þeir hafa hag af því að núverandi kerfi haldi áfram. 
             Það hefur verið reifað að taka upp netverslun með áfengi. Það er náttúrlega bara framhald af póstversluninni sem var hérna í gangi einu sinni. Þá getur komið upp sú skemmtilega staða að í matvöruverslun verði sett upp tölva þar sem fólk getur keypt áfengi gegnum netið. Hvað ætla menn að segja þá? Svo þegar þeir koma heim þá er búið að afhenda vöruna heima því að þjónustan verður náttúrlega alveg sérstaklega góð í þessari netverslun,  Herra forseti. Ég styð tillöguna sem lítið skref í átt til þess að Íslendingar verði fullorðnir.

Herra forseti. Mig langar til að leggja orð í belg vegna þessarar till. til þál. og hefja mál mitt með því að vitna í orðskviði Salómons, 23. kafla. Þar stendur, með leyfi forseta: Hver æjar? hver veinar? hver á í deilum? hver kvartar? hver fær sár að þarflausu? hver rauð augu? Þeir sem sitja við vín fram á nætur, þeir sem koma saman til að bergja á krydduðum drykkjum. Horf þú ekki á vínið, hve rautt það er, hversu það glóir í bikarnum og rennur ljúflega niður. Að síðustu bítur það sem höggormur og spýtir eitri sem naðra. Augu þín munu sjá kynlega hluti, og hjarta þitt mun mæla fláræði. Og þú munt vera eins og sá, sem liggur úti í miðju hafi, já, eins og sá, er liggur efst uppi á siglutré. ,,Þeir hafa slegið mig, ég kenndi ekkert til, þeir hafa barið mig, ég varð þess ekki var. Hvenær mun ég vakna? Ég vil meira vín!`` Þannig lýkur þessum 23. kafla í orðskviðum Salomons konungs hins spaka og vitra sem er að vara við því að menn horfi á hversu vínið glóir í bikarnum og hversu rautt vegna þess að þó að fegurð þess virki mikil í upphafi og þegar menn sjá vínið í sínum fallegu litum, þá bítur það sem höggormur og spýtir eitri sem naðra að lokum. Þessi orð eiga mjög vel við okkar samtíma vegna þess að það kemur fram í þeim viðvörun við víndýrkun og víntignun og við sjáum að samfélag okkar er þannig að alls staðar er verið að reyna að koma víni á framfæri, reyna að auglýsa það og það er allt gert með þeim hætti að það sé allt svo fallegt og yndislegt í kringum þetta vín. En hver er staðreyndin? Hvað er verið að gera núna? Núna um þessar mundir er verið að byggja sérstakt sjúkrahús vegna þess að áfengissýki meðal ungmenna og eiturlyfjaneysla hefur farið sívaxandi og þetta er orðið mikið og alvarlegt vandamál í okkar samfélagi. Við tölum um að þetta vandamál vaxi hjá unglingum og jafnvel börnum en ég vil líka taka fram að það gerir það líka hjá fullorðnum. Sérstaklega hefur áfengisneysla aukist eftir að bjórsalan var leyfð. Fólk talar um bjór og fólk talar um létt vín eins og það sé allt annað en brennd vín. Eftir hverju er verið að sækjast í þessum vökvum? Er það bragðið? Nei, það er alkóhólið. Það er alkóhólið sem breytir fólkinu, alkóhólið sem skemmir lifrina, aðra líkamshluta og líffæri. Undir yfirskini frelsis á að selja vín í venjulegum verslunum. Þannig er ástandið í dag að þegar menn koma í suma stórmarkaði svokallaða þá spyr sá sem er á kassanum, venjulega afgreiðslumaður undir tvítugu: ,,Ertu með kort?`` Það er eitthvað kort sem á að sýna. Ég man ekki alveg hvað það heitir.

Fríkort.

Svo verður spurt næst ef það nær fram að ganga að leyft verður að selja vín í þessum stóru verslunum: ,,Ertu með passa?`` Og hugsið ykkur þjáninguna fyrir aumingja fólkið sem er að bíða í röðinni eftir að fólk fer að draga fram hin og þessi kort. Það borgar með kortinu. Svo þarf það að draga fram fríkort og svo passann. Þetta mun bara skapa vandræði og óhagræði fyrir marga þá sem þurfa nauðsynlega að kaupa sér áfengi. Nei, herra forseti. Ég held að fólk verði að hugsa ráð sitt betur og skapa ekki það umhverfi sem auðveldar ungu fólki aðgengi að áfengi, að alkóhóli, því að það er algjörlega ljóst að aukið aðgengi hefur í för með sér aukna neyslu. Óskapleg vandræði eru þetta fyrir fólkið að geta ekki skroppið í ríkið. Ef þessi tillaga nær fram að ganga mun hún sjálfsagt virka þannig að --- við skulum taka sem dæmi staði eins og Þórshöfn á Langanesi eða einhverja aðra staði þar sem ekki er áfengisútsala  Það sem við þurfum að hafa í huga er að eitt mesta heilbrigðisvandamál íslensku þjóðarinnar er áfengisneysla. Á bannárunum --- þó að ég ætli ekki að fara að mæla fyrir áfengisbanni í landinu --- þá voru fangelsin á Íslandi nánast tóm. Núna eru þau full ...  Mörgum þykir sjálfsagt að ekki skuli leyft að reykja á opinberum stöðum og sett hafa verið lög og reglur um það og enginn kvartar undan því. Er ekki verið að skerða frelsi þar? Og alls staðar er verið að skerða frelsi þannig að við eigum ekki að nota það sem rök í þessari umræðu að það sé verið að auka frelsi með því að fara að selja alkóhól í matvöruverslunum.

Hæstv. forseti. Það hefur víða verið komið við í umræðu um till. til þál. um endurskoðun reglna um sölu áfengis. Ég er einn flutningsmanna þessarar tillögu. Ég mun ekki vitna í heilaga ritningu eins og hv. þm. Karl V. Matthíasson heldur hygg ég að þetta mál byggi einfaldlega á almennri skynsemi, eilitlu frjálslyndi og því að treysta fólki fyrir sjálfu sér. Hér er mikið rætt um aðgengi að áfengi og vissulega mundi sú ráðstöfun að selja bjór og létt vín í matvöruverslunum auka aðgengi að áfengi. Það er líka margsannað mál að aðgengið eitt og sér gerir ekki útslagið um það hve áfengisdrykkja í einu landi er mikil. Fleira kemur til. Verðlag hefur einnig mikil áhrif og flutningsmenn þessarar tillögu eru þeirrar skoðunar að verðlag skipti máli þegar áfengisdrykkja er annars vegar. Það er auðvitað margsannað út frá manneldissjónarmiðum sem nokkuð hefur verið vitnað til í umræðunni að það getur verið tvennt ólíkt að bergja á brenndum drykkjum ellegar drekka bjór eða léttvín í hófi, herra forseti. Flutningsmenn þessarar tillögu eru þeirrar skoðunar að áfengi í hófi drukkið gleðji sálina,  Auðvitað er unglingadrykkja mjög mikið vandamál á Íslandi en við skulum líka horfast í augu við það að hún er mjög mikið vandamál á Íslandi þrátt fyrir þá áfengisstefnu sem hér hefur ríkt og sumir vilja viðhalda. Það læra börnin sem fyrir þeim er haft og það er áfengisneysla fullorðinna sem hefur farið úr mestum böndum á Íslandi. Samfylkingin er ekki forsjárhyggjuflokkur. Við sem flytjum þessa tillögu gerum það til þess að leyfa hv. þingmönnum að taka afstöðu til málsins. Við höfum ákveðið að fara varlega, taka eitt skref í einu. Nú þegar hefur komið í ljós í umræðunni að flest flokksbönd bresta þegar umræða um áfengi er annars vegar. Það má eiginlega segja að þegar sú þrenning er rædd, áfengi, kynlíf og trúarbrögð, þá bresti fyrst flokksböndin á hinu háa Alþingi. Hér er einungis lagt til að málið verði sett í nefnd og skoðað með það að markmiði að finna leið til þess að leyfa sölu á léttu víni og bjór í matvöruverslunum. Ég hygg að þessi nálgun við viðfangsefnið sé bæði skynsamleg og ábyrg. Við vitum að með þessari nálgun er verið að koma til móts við óskir mjög margra. Við vitum líka að þeir finnast á Íslandi og sem hafa sumir hverjir tjáð sig í umræðunni sem eru algerlega á móti þessu. En ég hygg að það sé vel þess virði að málið verði skoðað af fullri alvöru í nefnd og svo lagt fyrir hið háa Alþingi til afgreiðslu. Ég vil að lokum taka tvennt fram. Ég er ósammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um að ríkisreksturinn geri gæfumuninn við sölu áfengis. Ég held að svo sé ekki. Og ég vil fagna ummælum og ræðum hv. þm. Ástu Möller og Péturs Blöndals þar sem þau vilja reyndar stíga skrefi lengra en lagt er til í þessari tillögu en sú umræða og skoðanir okkar eru á sömu nótunum. Að lokum vegna þess að flokksbróðir minn hv. þm. Karl V. Matthíasson hafði áhyggjur af biðröðum og því að þurfa að sanna hver maður er, þá held ég að best sé að upplýsa hann um það strax að Íslendingar hafa náttúrlega fyrir löngu síðan tapað kennitölustríðinu, þ.e. kennitölur eru alls staðar, þær eru á öllum kortum sem við eigum og það er minnsta mál í heimi að sanna aldur við þær aðstæður sem við búum við á tækniöld.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um endurskoðun reglna um sölu áfengis. Ég tek undir þau orð nokkurra þingmanna sem hér hafa bent á að tillagan hefði gjarnan mátt vera vandaðri. Hún hefði gjarnan mátt skýra betur hugi þeirra hv. þm. sem flytja tillöguna. Það hefur komið í ljós í umræðunni að ýmislegt hafa hv. þm. til málanna að leggja sem betur hefði mátt koma fram í greinargerðinni. Ég er sammála hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni um að væntanleg nefnd virðist ekki eiga að hafa neitt svigrúm. Þannig er tillagan orðuð. Ég bendi sömuleiðis á annan galla í tillögunni. Það hefur komið fram í ræðum hv. þm. að þeir eru ekki að mæla með eftirlitslausri sölu. Það hefði auðvitað verið sjálfsagt mál að láta þá skýringu, sem hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir kom með í ræðu sinni áðan, fylgja í greinargerð. Herra forseti. Með það í huga að hér er um gallaða framsetningu að ræða þá væri ég fremur til í að ræða hér tillögu til lækkunar á áfengiskaupaaldri. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að tvískinnungs gætir í þeim efnum í samfélaginu og hann er alls ekki af hinu góða. Það er ekki samræmi í að ungt fólk á aldrinum 18 ára til tvítugs skuli geta gift sig en hafi ekki leyfi til að fara í áfengisverslun og kaupa kampavínið í brúðkaupsveisluna. Það er ekki til eftirbreytni að ungt fólk skuli geta afgreitt á vínsölustöðum en megi ekki geta keypt sér drykk á þeim sama vínsölustað. Ég væri til í að vera að ræða hluti á borð við þessa, þar sem ákveðins tvískinnungs gætir sem við verðum að fara að vinna bug á. Ég tek sömuleiðis undir það sem fram kom í ræðu hv. þm. Þuríðar Backman þar sem talað var um tvískinnunginn í því, sem þegar er til staðar á landinu, að fólk geti farið á bensínstöðina og tekið með sér kippu af bjór. Ég held að ég sé að fara rétt með en á Reyðarfirði er bensínstöð sem hefur með höndum leyfi til áfengisverslunar. Ég vildi að við værum að ræða hér um þann tvískinnung sem viðgengst hér. Ég væri líka til í að ræða mjög náið hvaða aðferðir væru vænlegar til þess að bæta vínmenningu okkar. Þar tel ég svo sannarlega verk að vinna. Herra forseti. Ég gagnrýni sem sagt þessa tillögu. Ég hefði sannarlega viljað sjá hana vandaðri. Engu að síður vil ég taka virkan þátt í þessari umræðu. Ég er að mörgu leyti sammála hv. þm. Ástu Möller sem hér talaði og ræddi um að allar reglur um áfengissölu þurfi að taka til endurskoðunar. Ég er sannarlega fylgjandi því en ég er mótfallin því að áfengissala verði gefin frjáls til einkaaðila. Ég tel ekkert tilefni, herra forseti, til að gera það eða taka það skref núna. En af því að við nefndum vínmenninguna og ég er hlynnt því að hefja umræðu um vínmenningu til vegs, þá er ég sannfærð um að það má gera með Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins í liðinu. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins er vel rekin ríkisstofnun og ég þori að fullyrða að þar á bæ eru ótal hugmyndir sem geta aukið þjónustustig verslunarinnar. Ég held að okkur sé nauðsyn að leita í þá smiðju eftir hugmyndum þeirra manna sem annast hafa áfengissölu síðustu áratugina. Ég tel miklu skynsamlegra að leita eftir hugmyndum sem þar eru til staðar heldur en byrja á því að ætla að reka þennan sterka leikmann, kannski öflugasta leikmanninn í liðinu, út af vellinum á þessu stigi málsins áður en leikurinn hefst. Ég flokka það undir bráðræði, herra forseti. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins hefur hingað til gert ýmislegt til að bæta aðgengi og efla þjónustu í verslunum sínum. Þar hafa eftirtektarverðar tilraunir verið gerðar. T.d. nefni ég verslunina í Árbænum, Heiðrúnu, þar sem boðið er upp á sérpöntunarþjónustu sem er til fyrirmyndar. Ég er sannarlega sammála því að hér megi að mörgu leyti gera betur. Ég er hlynnt því að við gerum allt til að bæta vínmenninguna. Ég held að bætt vínmenning verði á endanum lóð á vogarskál forvarnanna. Það er ég alveg sannfærð um. Ég er eins og hv. þingmenn Ásta Möller og Þuríður Backman fylgjandi því að sjá verslanir á borð við þær sérverslanir sem við höfum lýst hér að við höfum unun af að heimsækja í útlöndum, verslanir sem hafa á að skipa færum ráðgjöfum og ástríðufullum vínsölum sem eru vel að sér um vöruna sem þeir eru að selja, menn sem bjóða upp á vínsmakkanir á tyllidögum og leiða mann í allan sannleikann um vínmenningu erlendra þjóða, segja manni söguna á bak við miðann á flöskunni og kynna manni þessar lendur. Ég er sannarlega hlynnt því og tel þörf á slíku átaki. Ég tel að fræðsla sé lykilatriði í þeirri vinnu sem þarf að fara fram til að auka vínmenningu á Íslandi. Okkur virðist því miður ekki í blóð borið að velja vínin af ástríðu og spekúlera í víni á sama hátt og Frakkar, Ítalir og fleiri þjóðir virðast hafa í genunum. Herra forseti. Það er talað um forræðishyggju. En hvað ef við lítum á forræðishyggjuna frá öðru sjónarhorni? Forræðishyggja á einu plani getur í raun verið umhyggja á öðru plani. Ég verð að segja að það er á einhvern hátt af umhyggju fyrir ungu fólki að ég vil forða því frá freistingunum. Ég tel mig ekki gera ungu fólki gott ef ég legg freistingarnar meðvitað við hvert fótmál þess. Ég er alveg sannfærð um að gott er að standast eldraunir. Við höfum öll gott af því að ganga í gegnum eldraunir. En að leggja freistingar og eldraunir við fótmál ungs fólks í þeim mæli sem við mundum gera með því að gefa áfengissölu frjálsa inn í matvöruverslanir þá værum við ekki að efla það til sjálfsákvörðunartöku. Við værum að veikja karakter þess. Við værum að veikja möguleika þess til að standast eldraunir og freistingar. Undir formerkjum umhyggju fyrir ungu fólki er ég hrædd við að gefa áfengissöluna frjálsa í matsöluverslanir. Það er ekki gott fyrir unglingana okkar að þurfa stöðugt að viðurkenna fyrir sjálfum sér og kannski foreldrum sínum að þeir séu stöðugt að falla á þeim prófum sem samfélagið leggur fyrir þá. Ég er ósammála hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur um að í þessari tillögu sé farið varlega. Mér finnst þetta skref satt að segja risastórt. Ég hefði viljað sjá meiri varfærni þar sem fólk sæi fótum sínum betur forráð en mér sýnist þessi tillaga gera ráð fyrir. Óhamingjusömu ungu fólki fjölgar. Ódæðisverkum unglinga fjölgar og heimilisofbeldi eykst. Fleiri eru teknir ölvaðir undir stýri og fleiri umferðarslys má rekja til ölvunar ökumanns en áður. Fleiri unglingar leiðast inn á brautir vímuefnaneyslu og ungu fólki fjölgar á meðferðarstofnununum. Ég held að við ættum að ræða forvarnir af alvöru fremur en frelsi til kaupa á áfengi í matvöruverslunum.

Herra forseti. Heimsendaspárnar eru margar og miklar og án efa rétt að taka undir þær eins og hv. þm. gerði hér áðan. Ef hv. þm. hefur hins vegar hlýtt á framsögu mína í þessu máli þá gekk hún öll út á að sú áfengisstefna sem stjórnvöld hafa rekið í marga áratugi hafi leitt til þess að áfengismenning okkar er á því plani sem raun ber vitni. Ég tek undir með hv. þm. þar sem hún sagði að bætt vínmenning væri án efa lóð á vogarskálar forvarna. Það var í raun útgangspunkturinn í framsöguræðu minni. Ég áttaði mig hins vegar ekki á því sem hv. þm. fjallaði um í seinni hluta ræðu sinnar. Þessi tillaga fjallar ekki um lækkun á áfengiskaupaaldri. Þessi tillaga fjallar ekki um það að unglingar eigi endalaust að fá aðgengi að áfengi í verslunum. Þessi tillaga fjallar ekki um að gera árás á heilbrigðisstefnu íslenskra yfirvalda. Ég veit eiginlega ekki, virðulegi forseti, á hvaða vegferð sumir þingmenn eru í þessari umræðu. Þessi tillaga fjallar um að skipuð verði nefnd til þess að skoða þann möguleika að breyta áfengisstefnunni sem hér hefur verið rekin í áratugi. Það er tekið sem dæmi að kanna mætti hvort heimila ætti sölu léttra vína og bjórs í matvöruverslunum. Ég sagði líka í framsöguræðu minni að enginn væri að ýta ÁTVR út af borðinu. Til þess að ná þessum markmiðum kæmi hins vegar vel til álita að þær sérverslanir sem komið yrði upp yrðu í verslunum með samstarf við ÁTVR. Það var aldrei slegið út af borðinu. Ég bið hv. þm. sem taka þátt í þessari umræðu að tala um málið eins og það var lagt upp. Það er engin tilviljun að málið er lagt upp í þessari tillögu eins og raun ber vitni. Það er fyrst og síðast til að loka ekki neinum möguleikum en halda þessum möguleikum opnum. Markmiðið er fyrst og fremst að endurskoða og endurskipuleggja þá áfengisstefnu sem hér hefur ríkt í 65 ár eða frá lokum bannáranna. Það er kjarni málsins.

Herra forseti. Vissulega hlýddi ég á framsöguræðu hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar. Ég hlýddi á hvert einasta orð en það breytir því ekki að þáltill. er ekki vönduð. Hún gerir m.a. ráð fyrir því að heimila megi sölu á léttum vínum og bjór í matvöruverslunum. Ég hefði óskað þess að þessi setning hefði ekki verið inni í tillögunni eins og hún er hér. Ég hefði líka óskað eftir því að ekki væri talað um breytta verðlagningu í tillögunni. Við þurfum að ræða þessi mál þannig að meira svigrúm sé til staðar en sú tillaga sem hér liggur fyrir gefur okkur. Satt að segja, hæstv. forseti, fannst mér málflutningur frsm. tillögunnar bera keim af bannárunum umfram það sem mér finnst eðlilegt þegar við ræðum um þessi mál árið 2000. Ég tók mjög eftir þeim tón í ræðu hans sem laut að bannárunum og um afleiðingum þeirra. Herra forseti. Í dag erum við ekki að fást við afleiðingar bannáranna. Við erum að reyna að hefja þessa umræðu til vegs á vitrænum nótum. Við verðum að geta talað saman án þess að vera með ýfingar. Við þurfum að hafa þessi mál þannig úr garði gerð að það hægt sé að nálgast þau af varfærni. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir taldi þessa tillögu nógu varfærna en ég mótmæli því. Mér finnst hún ekki nægilega varfærin.

Virðulegi forseti. Það er tvennt sem ég vil gera athugasemdir við í ræðu hv. þm. Í fyrsta lagi rakti ég það í framsöguræðu minni að sú áfengisstefna sem hefur verið rekin lengi á rót sína að rekja til bannáranna. Þar koma fram þau grundvallarviðhorf sem sett voru sem sáttargjörð við talsmenn þeirra sem vildu viðhalda banninu og til að friða þá var farin sú leið að reka áfengisstefnu sem hafði tvennt að leiðarljósi, annas vegar að hefta aðgengi og hins vegar að hafa hátt verð. Síðan höfum við rekið þá áfengisstefnu sem ég held að áfengismenning þjóðarinnar hafi borið mikinn skaða af. Þess vegna erum við að opna þessa umræðu. Þess vegna vísaði ég til bannáranna af því að við höfum tekið þá stefnu í arf og hún hefur mjög lítið breyst síðan innflutningur og sala áfengis voru leyfð að nýju. Hitt sem hv. þm. talaði um, þ.e. að heimila sölu í matvöruverslunum, það er alveg hárrétt að það er tekið fram í þáltill. sem við leggjum fram en það kom líka fram í framsöguræðu minni að það er nefnt þar í dæmaskyni sem eitt af þeim markmiðum sem að skuli stefnt. En ekki það að í matvöruverslunum eigi einungis unglingar að afgreiða og að í matvöruverslunum eigi að hleypa öllum að sem geta gengið til að kaupa áfengi. Það er ekki málflutningur sem færir okkur fram á veginn.

Herra forseti. Orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar, sanna í raun og veru það sem ég er búin að vera að tala um, að þáltill. sé ekki nægilega vönduð og hún feli í raun og veru ekki í sér þá hugsun eða þá hugmynd sem hv. flm. hafa viljað en eru að reyna að halda fram að hún hafi að geyma. Mig langar, herra forseti, í framhaldi af þessu bannáratali og því tali sem hér á sér stað aðeins að varpa fram efasemdum um að sala á léttum vínum og bjór í matvöruverslunum auki vínmenningarstig þjóðarinnar því að ég sé fyrir mér, herra forseti, að ef Hagkaup og Bónus eiga þá möguleika að selja bjór og léttvín, hvað sjáum við þá hér á markaðnum? Hagkaupsbjór, Bónushvítvín og Hagkaupsrauðvín. Við fáum ódýr vín, ódýran bjór, ekki gæðavöru, ekki ástríðufulla vínsala sem gefa okkur smökkun á tyllidögum eða segja okkur söguna á bak við miðana á rauðvínsflöskunum. Við fáum útþynnta og ég vil fullyrða, herra forseti, stórhættulega vínmenningu fyrir íslensku þjóðina.

Herra forseti. Það eru fáein atriði sem mér vannst ekki tími til að koma að í fyrri ræðu minni. Ég vil sérstaklega gera athugasemdir við þann málflutning hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar að vegna þess að orðið hafi nokkur söluaukning á áfengi milli ára, þá séu í rauninni öll efni til þess að leggja af það fyrirkomulag sem verið hefur, eins og að í því felist að markmiðið með því sé að koma með öllu í veg fyrir að þessi vara sé seld eða sala hennar aukist. Það hefur auðvitað sveiflast upp og niður eins og gengur hvernig sala þessa varnings hefur verið og fylgir almennt neyslusveiflum í þjóðfélaginu. Það hefur orðið geysileg neysluaukning í samfélaginu sl. tvö, þrjú ár og neysla áfengra drykkja hefur haldist í hendur við stóraukin umsvif í þjóðfélaginu. Við þekkjum líka að á erfiðleikatímum þegar kaupmáttur fer minnkandi, þá dregst sala þessarar vöru saman eða a.m.k. minnkar heldur en endranær þannig að þetta er í raun og veru bara að taka hlutina úr samhengi að gera þetta að sérstöku umtalsefni. Við getum líka velt fyrir okkur hinu hvort ekki væri ástæða til að ætla að þessi söluaukning hefði orðið enn þá meiri á þeim tímum þegar annar hver unglingur og jafnvel niður í grunnskóla landsins gengur um með farsíma og eitt helsta vandamál í mörgum af framhaldsskólunum er skortur á bílastæðum, væri þá ekki ástæða til að ætla að ef ekki hefði þarna verið fylgt eftir atvikum aðhaldssamri stefnu, þá hefði þróunin orðið enn óhagstæðari. Síðan finnst mér hv. 1. flm. vera á nokkrum flótta í máli sínu vegna þess að ég gat ekki betur heyrt í orðaskiptum áðan en að hv. flm. væri í raun og veru að afneita eigin tillögu og flýja í burtu frá textanum sem stendur þar svart á hvítu. Nú á þetta að vera orðin svona voðalega hlutlaus könnun þar sem engar forsendur eru gefnar upp fyrir fram, en það eru gefnar upp forsendur í tillögunni. Tillögugreinin gengur út á það að endurskoða reglur um sölu á áfengi, með leyfi forseta: ,,... svo að heimila megi sölu á léttum vínum og bjór í matvöruverslunum.`` Þetta er eins skýrt og nokkuð getur verið og ég verð þá að fara að læra íslensku upp á nýtt ef þetta felur ekki í sér þann vilja flm. að breyta reglum þannig að hefja megi sölu í matvöruverslunum. Stendur það ekki þarna, hv. þm.? Jú, það stendur þarna.  Herra forseti. Ég verð að segja eins og er að þegar maður skoðar samhengi tillögunnar og grg., þá renna mjög á mig tvær grímur og ég gagnrýni það, mér finnst það léttúðarfullt að fjalla þá ekki a.m.k. um þær hættur sem ég ímynda mér að skynsamir flm. hafi séð að gætu legið í málinu að þetta hlyti a.m.k. að bjóða upp á hættur á ákveðinni aukningu. Ef þarna hefðu einhverjar mótvægisaðgerðir verið nefndar á nafn eða einhverjar vangaveltur um að ástæða væri til að auka þá á sama tíma fræðslu o.s.frv., þá hefði maður a.m.k. getað virt það sem viðleitni. Ég sé ekki betur en að með þessu tvennu sem þarna er lagt til annars vegar að fara skuli með sölu á léttum vínum og bjór út í allar matvöruverslanir og hins vegar það sem stendur í grg., vel að merkja vissulega í grg. en ekki í tillögugreininni, að einnig verði sérstaklega skoðað hvort æskilegt sé og unnt að hafa áhrif á neysluvenjur Íslendinga með því að lækka verð hlutfallslega á léttum vínum og bjór á kostnað verðs á sterkari drykkjum. Ef þetta fyrirkomulag yrði nú að veruleika, að sterku drykkirnir verði áfram í einhverjum búðum sem hugsanlega yrðu reknar í einhver ár á vegum ÁTVR áður en menn gæfust upp en léttu vínin og bjórinn færu út í matvöruverslanirnar út um allt land og verð þeirra yrði gagngert lækkað, hvað er það? Það getur ekki verið annað en ávísun á aukna neyslu vegna þess að verðið og aðgengið eru þættir sem ráða miklu um neysluna. Það sýna okkur allar kannanir og reynslan alls staðar að úr heiminum og það þýðir ekki að berja höfðinu við steininn í þeim efnum. Við erum að tala um slíka hluti og eigum ekkert að fela það í neinn búning. Hv. þm. og fleiri flm. sem hér hafa talað virðast ekki hafa kynnt sér vel hvað felst í aðhaldssamri stefnu í áfengismálum og það er reginmisskilningur að klína því upp á deilur bindindismanna og þeirra sem vildu innleiða áfengi hérna fyrir 60--70 árum, það er sko virkilega að drepa umræðunni á dreif. Aðhaldssöm áfengisstefna samkvæmt skilgreiningum bæði íslenskra heilbrigðisyfirvalda, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og fleiri slíkra aðila felur í sér í fyrsta lagi að aðgengi að áfengi er eitthvað takmarkað í samfélaginu. Það er ekki alls staðar á boðstólum. Því er ekki haldið að fólki hvar sem er. Hún felur í öðru lagi í sér víða að auglýsingar á áfengi eru bannaðar. Bannað er að vera með slíkar beinar aðgerðir til að hvetja til aukinnar neyslu. Það er hluti af aðhaldssamri áfengisstefnu og ætti að vera augljóst mál hverjum sem er. Í þriðja lagi felur hún í sér ákveðna stýringu í gegnum verðlagið, verð er hátt, og reynt með því að hamla gegn því að þessarar vöru sé neytt í óhófi. Í fjórða lagi eru nokkuð strangar reglur í gildi um meðferð vörunnar. Reynt er að framfylgja t.d. aldursmörkum og þarf leyfisveitingar til þeirra staða sem hafa með höndum sölu o.s.frv. Þarna hef ég nefnt fjóra, fimm liði sem eru hluti af aðhaldssamri áfengisstefnu og þar af leiðandi er hægt að ræða þetta á þeim nótum. Niðurstaðan er sú að áfengisneysla er hér og í öðrum löndum þar sem helst er um sambærilegt fyrirkomulag að ræða til mikilla muna minni en hún er annars staðar þar sem löggjöfin er frjálslyndari. Það hefur ekki alltaf verið svo. Á Íslandi voru á 19. öldinni sáralitlar takmarkanir á meðferð þessarar vöru og neyslan var ótrúlega mikil þrátt fyrir fátækt þjóðarinnar. Frá og með bannárunum hefur verið í gildi aðhaldssöm stefna sem og á hinum Norðurlöndunum mínus Danmörk og það er algerlega kristalklárt að þetta hefur haft mikil áhrif á neysluna. Hún er langmest í Danmörku af Norðurlöndunum og hún er minnst á Íslandi og næstminnst í Svíþjóð, hygg ég vera, og þar kemur hin aðhaldssama löggjöf og stefna stjórnvalda beint við sögu. Ég nefndi dæmin frá Bandaríkjunum þar sem hægt er að bera þetta saman milli fylkja, annars vegar þeirra sem hafa mjög stranga löggjöf og svo á mismunandi stigum yfir í að þetta er nánast algerlega frjálst og þar kemur fram mjög skýr mismunur í þessum efnum. Að síðustu verð ég, herra forseti, að segja eins og er að hugsun þessara tillögumanna og þeirra sem boðað hafa sérstaklega breytingar í þessa átt á Íslandi núna síðustu missirin er tímaskekkja. Það er nefnilega einmitt hún sem er tímaskekkja. Af hverju er hún það, herra forseti? Vegna þess að víðast hvar í löndunum í kringum okkur er þróunin ef eitthvað er í hina áttina, nema þá á Norðurlöndunum þar sem menn hafa verið að reyna að verja þessa aðhaldssömu stefnu. Í Danmörku er umræðan í þá átt að eitthvað verði að gera gagnvart vaxandi barnadrykkju, drykkju í barnaskólunum í Danmörku. Í Frakklandi er verið að takmarka auglýsingar og setja strangari reglur um ýmislegt í þessum efnum. Í Bandaríkjunum eru fleiri og fleiri fylki að innleiða aðhaldssama pólitík og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin er út um allan heim að hvetja ríki til þess að taka upp aðhaldssamari stefnu af því að hér sé á ferðinni eitt stærsta heilbrigðisvandamál heimsins næst á eftir faraldrinum nýja, sem mun skella á mannkyninu á næstu árum vegna aukinna reykinga og þá einkanlega aukinna reykinga kvenna. Ég held því, herra forseti, að þarfara væri að ræða hluti sem gengju til gagnstæðrar áttar í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Viðhorf hv. þm. eru löngu kunn. Hann hefur talað gegn áfengi í a.m.k. ein tíu ár.  Í öðru lagi vil ég segja það, virðulegi forseti, af því hv. þm. talaði um það í máli sínu að við værum á flótta frá tillögu okkar. Það er vitaskuld langur vegur þar í frá og við stöndum vissulega við það markmið okkar að koma því til leiðar að hægt verði að heimila sölu á léttum vínum og bjór í matvöruverslunum. Hins vegar var merkilegt í málflutningi hv. þm. þar sem hann loksins vitnaði um það eða staðfesti a.m.k. að væri rétt, að núverandi áfengisstefna á fyrst og fremst rót sína að rekja til bannáranna og ég vil segja það, virðulegi forseti, að ég tel það ekki vera til framdráttar og ég tel að sú áfengismenning sem hér er við lýði sé ekki til neinnar fyrirmyndar, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt að við reynum að endurskoða hana með þeim hætti að setja nefnd á laggirnar í því skyni en mæta ekki öllu með því að ef einhverju á að breyta, þá sé það af hinu vonda og sitja svo undir heimsendaspám og öðru slíku í hvert skipti sem nokkru á að breyta. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að við færumst ekkert áfram ef slík viðhorf ráða för.

Herra forseti. Það er undir viðhorfi manna og gildismati komið hvað er áfram og hvað er aftur á bak í þessum efnum. Það er bara ósköp einfaldlega þannig. Ef hv. þm. telur að það sé áfram að gera breytingar sem að mínu mati leiða til aukinnar áfengisdrykkju, þá er það hans skoðun, það teldi ég vera afturför, það teldi ég vera að fara í öfuga átt í þessum efnum. Ég hef ekki í málflutningi mínum talað gegn áfengi sem slíku í þeim skilningi að ég sé að leggja til bann á þessari vöru. Hún er hluti af neyslu í okkar heimshluta og reyndar víðast hvar á byggðu bóli og verður væntanlega ekki breytt í einni svipan. Ég hef talað fyrir aðhaldssamri og því sem ég tel vera ábyrgri stefnu í þessum efnum. Það er rétt, já, ég tel að dreifingin eða sölufyrirkomulagið þurfi að vera hluti af þeirri stefnu. Ég held að menn missi þetta út úr höndunum á sér og að aðrar aðferðir og tilraunir til að hafa stjórn á þessum hlutum verði miklu erfiðari, ef ekki árangurslausar, ef menn missa þennan mikilvæga þátt þar sem hægt er að koma við aðhaldi og hægt er að tryggja framkvæmd þeirrar stefnu sem við lýði er á hverjum tíma. Ég tel að það sem hefur gerst í tóbakinu sé sönnun þessa. Kannanir sýna að tóbak er selt miskunnarlaust til unglinga undir aldri og það hefur sigið mjög á ógæfuhliðina í þeim efnum á nýjan leik eins og kunnugt er, t.d. með stórvaxandi reykingum unglingsstúlkna og ungra kvenna, þar eigum við því í vændum næsta faraldur í auknu krabbameini og öðrum slíkum afleiðingum. Herra forseti. Ég hef í þessu sambandi langmestar áhyggjur af hættunni á vaxandi drykkju unglinga og þessu sem er því miður að gerast, og ég tel að það væri að fara úr öskunni í eldinn ef svona breytingar yrðu gerðar, og það er að meðaldrykkjualdurinn er að færast niður. Hann hefur á skömmum tíma færst niður um næstum tvö ár og við stefnum þar af leiðandi í öfuga átt og þyrftum að vera að ræða aðgerðir til þess að snúa vörn í sókn í þeim efnum en ekki hluti sem alls staðar þar sem þeir hafa verið framkvæmdir hafa haft í för með sér neikvæða þróun í þessu sambandi.

Virðulegi forseti. Ég held að í þessari ræðu hafi það einmitt endurspeglast að við erum einfaldlega ósammála um þá vegferð sem við teljum æskilegt að þessi þjóð haldi sig á, þ.e. hv. þm. telur að þessum málum sé best fyrir komið í ríkisverslun, þeim einum sé treystandi og ekki sé vogandi að opna þessa verslun með þeim hætti sem við erum náttúrlega að leggja til í tillögunni. Hv. þm. er einfaldlega þeirrar skoðunar að þetta sé vænlegasta leiðin. Ég er allt annarrar skoðunar. Ég tel að það sé alveg óhætt að treysta einstaklingum og fyrirtækjum fyrir því að selja þessa vöru þannig að sómi sé að og ég tel eins að það sé mjög mikilvægt, af því að ég kom því ekki að í fyrra andsvari mínu, að við reynum að breyta þeirri áfengismenningu sem við höfum rekið og stundað og verið afleiðing áfengisstefnu með því að nota verðstýringu, þ.e. verðinu verði stýrt þannig að það verði á kostnað sterkra drykkja. Ég held að það sé til þess fallið að styðja og styrkja vínmenningu að vegur léttra vína og bjórs sé aukinn á kostnað sterkra vína. Hvernig menn framkvæma síðan þá stefnu er eitthvað sem ég tel að við þurfum að skoða frekar en ég trúi því ekki miðað við þá ræðu sem hv. þm. flutti að hann sé því andvígur að þetta mál sé skoðað í þaula í nefnd þar sem allir þingflokkar sem sæti eiga á Alþingi fá tækifæri til að tilnefna fulltrúa sína. Þar mundu sjónarmið hv. þm., sem eru algerlega andstæð mínum, fá að njóta sín eins og hver önnur.

Herra forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki á móti skoðun á þessum málum og mundi ekki skorast undan því að taka þátt í slíku ef þar væri um algerlega hlutlaust upplegg að ræða en það er það ekki. Þessi skoðun á að miða að tilteknu markmiði, þ.e. að fara með létt vín og bjór inn í matvöruverslanir. Það eru líka gefnar upp forsendur í vangaveltum í greinargerð um verðlækkun og aðra slíka hluti sem ég er andvígur og að sjálfsögðu tek ég ekki þátt í því og styð ekki að sett sé í gang skoðun sem miðar að breytingum í þessum málum sem ég er á móti. Það liggur í hlutarins eðli. Tillagan er þannig úr garði gerð að hún býður ekki upp á stuðning þeirra sem vilja nálgast málið á hlutlægum og hlutlausum forsendum. Þeir eiga ekki annan kost en leggja til að hún verði felld því ég teldi það afturför og áfall ef tillaga í þessa átt sem stýrir málunum þannig yrði samþykkt. Ég mun gera mitt til þess að koma í veg fyrir að svo verði svo lengi sem ég heiti það sem ég heiti. Mér finnst líka leiðinlegt þegar menn koma með þessar ræður um að þetta snúist um að menn treysti ekki neinum nema ríkinu. Þetta snýst ekki um traust og alls ekki um það hvort unglingum sem afgreiða í stórmörkuðum sé treystandi eða ekki. Það er að drepa umræðunni á dreif að stilla hlutunum þannig upp. Ég taldi mig vera að reyna að færa rök fyrir því að það væri hægt að koma við aðhaldi og það væri tryggara fyrirkomulag, t.d. hvað það varðar að unglingar undir lögaldri gætu ekki keypt áfengi eftirlitslaust, að hafa það í þeim skorðum sem það hefur verið. Ég tel að það fyrirkomulag sé í öllum aðalatriðum helt. Ég leyfi mér að fullyrða að það sé mjög sjaldgæft að unglingar undir lögaldri geti keypt áfengi í verslunum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Ég held því fram og ég held að ég geti sannað þá fullyrðingu. Spurningin er líka um það að treysta fólki, en þessar ræður má hafa um allar reglur af þessu tagi ef menn vilja fara út í þá þrætubókarlist. Af hverju treystum við ekki börnum til þess að keyra bíl? Af hverju treystum við ekki fólki til þess að bryðja e-töflur þó þær fengjust á öðru hverju götuhorni? Málið er nefnilega það að þegar komið er að ávanabindandi efnum af þessu tagi þá erum við komin inn á hið gráa svæði milli þess sem samfélagið leyfir reglulaust og eftirlitslaust og hins sem samfélagið bannar. Þetta er vara sem er þarna á milli, um hana eru settar strangar reglur og þannig á það líka að vera.

Herra forseti. Ég held að ástæða sé til að rifja það upp ekki síst vegna orða hv. síðasta ræðumanns að áfengi er löglegur vímugjafi á Íslandi. Það er dálítill munur á því hvernig a.m.k. ég vil nálgast umræðu um löglegan vímugjafa eða þá sem eru ólöglegir eins og e-töflur sem var vísað í áðan. Það er dálítill munur á því en eigi að síður er það svo að þegar fjallað er um áfengi og hvernig menn vilja fara með þann vímugjafa, þá skiptast menn jafnan í hópa og taka sterkari afstöðu en í flestum öðrum málum. Það er vegna þess, eins og hér hefur réttilega verið bent á í umræðunni, að afleiðingar óhóflegrar áfengisneyslu eru erfitt heilbrigðisvandamál og af því að hér hafa geðheilbrigðismál verið rædd fyrr í dag þá á þetta tvennt því miður stundum samleið. Mér finnst sjálfsagt að við ræðum forvarnir og mér finnst líka sjálfsagt að við ræðum um það hvernig við getum bætt vínmenningu okkar. Mér finnst ekki að texti tillögunnar takmarki svigrúm fólks til að taka þau mál til umfjöllunar eins og kvartað hefur verið um enda hafa menn gert það. Menn hafa rætt þá þætti áfengismenningar okkar sem þeim hefur fundist réttast og eðlilegast að setja fram í umræðunni. Mér er hins vegar aldrei alveg ljóst, ekki a.m.k. í máli sumra þingmanna, hvort andstaða þeirra við þessa breytingu byggir fyrst og fremst á vörn fyrir óbreytt ástand, þ.e. að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins sjái um söluna, eða hvort að baki liggur raunverulegur áhugi á því að torvelda aðgang að áfengi enda kannski ekki gott að átta sig á því í öllum tilvikum. Það hefur verið nefnt í umræðunni að stefnan sem við búum við í dag reki sig til þess þegar vínbanninu lauk. Vissulega má segja að sá tvískinnungur sem oft gætir í umræðunni reki sig allur aftur til þess tíma og að okkur finnist enn þá að það hljóti að vera markmið að gera fólki erfitt fyrir að nálgast áfengi með því að hafa útsölustaðina ýmist fáa eða aðgengi erfitt að öðru leyti. Hins vegar eru þessir tímar liðnir. Það sjáum við þegar við horfum á hvaða stefnu ÁTVR hefur haft og hefur. Það er verið að gera áfengi aðgengilegt mjög víða og sem víðast, ýmist með verslunum ÁTVR eða með því að opna bari eða vera með vínveitingahús. Það var þannig um tíma og var hlægileg staða að sveitarfélög sem töldu færri en þúsund íbúa máttu ekki hafa áfengisútsölu en dæmi voru um allt að þrjá bari á slíkum stöðum. Þessu var breytt enda var þetta ekki sannfærandi áfengisstefna. Þeir tímar eru liðnir að það sé aðalkappsmálið að torvelda aðgengi og verslanir ÁTVR eru opnar eins og hverjir aðrir stórmarkaðir og opnar á laugardögum líka. Eins og ég rakti í andsvari fyrr í dag hefur Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins komið verslun fyrir með ýmsu móti úti um landið, í fatahreinsunum, í veiðarfæraverslunum, þar sem verslað er með rafmagnstæki, í barnafataverslunum og hér áðan var það nefnt að einhvers staðar hefði þessu verið komið fyrir með matvöru, í bensínstöð þannig að sannarlega er ÁTVR að reyna að gera þessa vöru eins aðgengilega og nokkur kostur er á en þó alltaf undir þeim formerkjum að það sé ÁTVR sem sér um söluna. Ég sagði allt nema matvara og gróft tekið má segja að við viðurkennum og höfum viðurkennt með því að agnúast ekki út í þessa stefnu ÁTVR að áfengi sé selt með flestu öðru en matvöru. Þar komum við kannski að þessu með neysluvenjurnar því ég hef velt því fyrir mér af hverju megi ekki tengja saman bjór og létt vín og matvöru. Af hverju má bara tengja saman áfengi og ýmsan annan varning? Mér finnst að með þessari stefnu sé beinlínis verið að halda úti eins konar fyllerísstemmningarstefnu, þ.e. við skulum varast þau hugrenningatengsl að menn fái sér bjór eða létt vín með mat, en við skulum halda því að fólki að það sé kannski í lagi að kaupa sér áfengi tengt einhverju allt öðru. Mér hefur ekki fundist þetta vera góð stefna og þess vegna finnst mér að við eigum að skoða það að selja bjór og létt vín með mat. Ég tel að það sé liður í því að bæta vínmenningu okkar, þ.e. að við hverfum frá fylleríshugsuninni sem gjarnan hefur fylgt þeim löndum sem hafa svipaða vínmenningu og við, þ.e. Norðurlöndin, þar sem menn hafa talað um meiri misnotkun þó að neyslan sé minni en í suðlægari löndum. Ég held að flest okkar sem höfum búið erlendis höfum áttað okkur á því að sú stefna að vera með vín í matvöruverslunum hefur hvorki leitt til unglingadrykkju né heldur til meiri misnotkunar en þeirrar sem við sjáum hér. Menn segja að það reki sig til aldagamallar hefðar og venju en ég vil gjarnan að við horfum til þess að það sem fólk í þeim löndum sem við berum okkur saman við getur gert og getur haft sem hluta af menningu sinni að þess eigum við einnig kost. Herra forseti. Mér finnst mikilvægt að við tökum þessi mál til umfjöllunar. Það er þrýstingur á það að þessi mál séu rædd. Ég tel að við eigum að reyna að koma þeim í þann farveg að við getum verið nokkurn veginn sátt við þá niðurstöðu sem verður. Ég tel að það sé jafneðlilegt að vín og bjór fáist með matvöru og með barnafötum eða veiðarfærum eða rafmagnstækjum og ég er ekki sannfærð um að það þurfi að gerast undir formerkjum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Ég er alveg sammála þeim sem segja að rétt sé að læra af reynslu þeirra sem þar hafa stýrt málum og komið að stefnumótun. Það er sjálfsagt að leita til þeirra með upplýsingar og ráðgjöf en ég held að löngu sé tímabært að við hugsum þessi mál eftir öðrum leiðum og skoðum í alvöru hvort við getum ekki komið þeim öðruvísi fyrir.

Herra forseti. Það er mikill Hrunataktur í þeirri tillögu sem hér er rætt um. Hún er metnaðarlaus og ekki mjög spennandi að þurfa að fjalla um slík mál í sölum Alþingis á þeim nótum sem lagt er til. Þessi tillaga gælir við þá hugsun sem telja má að baki fornrar vísu Bólu-Hjálmars, með leyfi forseta: Oft hefur heimsins gálaust glys, gert mér ama úr kæti, --- hæg er leið til helvítis, hallar undan fæti. Nákvæmlega þetta er grunnurinn í öllu því er lýtur að víni og tóbaki. Það er allt til vansa, allt gálaust glys og því miður ósiður sem fylgir mannkyninu. Segja má að þar hafi hver sinn djöful að draga. Það að fjalla um það til lagasetningar og meðferðar á hv. Alþingi að auðvelda aðgang að þessum vímuefnum er auðvitað sorgleg staðreynd. Það er engin spurning um að vín og tóbak eru verstu óvinir mannsins og líklega mun næsti áratugur ekki líða án þess að einhver lönd muni banna sölu á tóbaki. Notkunin verður aldrei stöðvuð með laganna smíð en söluna er hægt að banna. Því miður finnst mér þessi tillögugerð gæla við þann takt sem við sjáum í sápuóperum sjónvarpsins, bandarísku myndunum sem gera allt svo auðvelt, elskulegt og ánægjulegt með sem bestu aðgengi að öllu og sérstaklega ósiðunum. Þessi tillaga elur á því að rækta snobb sem fylgir þeirri ómenningu sem vínið er. Margir hv. þm. nota orðið vínmenning sem er auðvitað rangyrði. Víni fylgir ekki menning og það eru engin dæmi þess í mannkynssögunni.  Unglingarnir eru ekki vandamálið eins og hér er rætt um. Unglingum er miklu betra að treysta en fullorðnu fólki samfélagsins. Hinir fullorðnu eru agalausari en unglingarnir í umhverfi okkar. Það er sjálfsblekking að ætla sér, eins og segir í tillögugerðinni, að hafa æskileg áhrif á neysluvenjur Íslendinga með breyttri verðlagningu á áfengi og aðgengi að léttum vínum og bjór. Þetta minnir ósköp einfaldlega á það þegar Íslendingar fyrir nokkrum árum tóku að sér að bjarga sel við strendur Hollands. Hann var síðna fluttur til Íslands, farið með hann til Grænlands og talið að hann væri komið á heimaslóð. Gott ef þetta var ekki rostungur, ég man ekki nákvæmlega hvort það var. Honum var sleppt við strönd Grænlands og þetta var kærleiksverk af hálfu Íslendinga. Hvernig brugðust Grænlendingar við? Þeir veiddu auðvitað dýrið daginn eftir og átu það. Hvað mundu Íslendingar gera ef verð á víni lækkaði í matvöruverslunum? Þeir drykkju bara meira og það er vegna þess að við búum við agaleysi sem við verðum að horfast í augu við. Hvar á byggðu bóli á jörðinni er t.d. meiri sóðaskapur í kvikmyndahúsum en á Íslandi. Þar þurfa menn að vera í klofháum stígvélum til að vaða draslið á gólfinu eftir tvær, þrjár bíómyndir á dag. Þetta er bara partur af okkar vandamáli sem við eigum ekki að opna fyrir allar dyr og láta flæða út um allt. Vín flæðir nóg um á Íslandi, herra forseti, þó það fari ekki að flæða um matvöruverslanirnar líka. Þegar menn tala um að gera gott úr hlutunum má auðvitað vitna í ýmsa texta. Menn hafa gaman af víni, það er allt annað mál. En það er ekki menning, samanber texta, með leyfi forseta, til að mynda: Ef eitthvað liggur illa á þér er ágætt ráð að drekka. Að fá sér vín, að fá sér öl, að fá sér nóg að drekka. Því synda hefur ei sorgin lært hún sekkur, bara sekkur, á meðan gullna guðaveig úr glasi þínu drekkur. Eða vísan: En sé þér góði glatt í hug er gott og hollt að drekka. Að fá sér vín, að fá sér öl, að fá sér nóg að drekka. Því gleðin flýtur ofan á og alltaf hækkar, hækkar, á meðan gullin guðaveig úr glasi þínu lækkar. 
             Þetta er ekki menning, þetta er lífsleikur sem menn reyna að gera eins gott úr og hægt er. En menning er það ekki og er rangnefni að kalla það því nafni. Það er ekki skrýtið þó að hv. 1. flm. þessarar tillögu sé á hlaupum með meiningar því að í stuttu máli er tillagan vond. Með tilkomu bjórs á Íslandi stórjókst notkun alkóhóls, sérstaklega meðal unglinga. Með bjórfylltum ísskápum og geymslum jókst drykkjuvandi barna niður í tíu og átta ára aldur. Það er ekki hægt að loka augunum fyrir því. Í kjölfarið kom síðan stóraukinn vandi vegna fíknilyfja, geðsjúkdóma og margs þess neikvæðasta sem við búum við í þjóðfélaginu og verðum að horfast í augu við. Þegar talað er um ástríðufulla vínsmakkara þá liggur ekkert að baki nema sölumennska. Við sem aldir erum upp í lúkörum fiskveiðiplássanna kaupum ekki þann stíl sem á að fylgja víninu. Við kaupum ekki að það sé af hinu jákvæða að reyna að kalla ómenninguna vínmenningu. Engu að síður er þetta hluti af lífsins leik. Það er allt annað mál. Með þeim málflutningi sem hér er settur upp í tillögu, er að mínu mati fyrst og fremst alið á enn meira agaleysi meðal Íslendinga. Með henni er verið að tefla okkar unga fólki á tæpasta vað. Það ætti ekki að vera hlutverk okkar hér í sölum Alþingis.

Virðulegi forseti. Í fyrri ræðu minni ræddi ég einkum um að fjórar leiðir væru notaðar af stjórnvöldum til þess að stýra neyslu á áfengi. Það eru aldursmörk við kaup á áfengi, reglur um auglýsingar á áfengi, lög og reglur um aðgengi að vörunni og verðlagning á áfengi. Mig langaði í seinni ræðu minni aðeins að fjalla um einn þessara þátta, þ.e. aldursmörk við kaup á áfengi. Það hefur verið til umræðu í þinginu nú nýverið þar sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir varpandi fram spurningu til hæstv. dómsmrh. varðandi niðurstöðu nefndar sem fengið hafði það verkefni að kanna hvort æskilegt væri að breyta áfengiskaupaaldri hér á landi. Það kom fram í umræðunni að þessi nefnd hefur ekki lokið störfum en þess var vænst að hún skilaði tillögum sínum fljótlega. Því má gera ráð fyrir að þetta komi aftur til kasta þingsins á næstunni. Mig langaði aðeins að fjalla með nokkrum orðum um áfengiskaupaaldur. Það er sterkur straumur í þjóðfélaginu í átt að því að lækka mörkin úr 20 árum í 18 ár til samræmis við sjálfræðisaldurinn. Ég verð að viðurkenna að ég var þeirrar skoðunar, að það ætti að lækka áfengiskaupaaldur í 18 ár, einmitt með þeim rökum að hann ætti að fylgja sjálfræðisaldri. En fyrir tveimur árum síðan var ég skipuð sem fulltrúi heilbrrn. í nefnd sem gera skyldi tillögur um hvernig stemma mætti stigu við ölvunarakstri. Við þá vinnu breyttist skoðun mín. Þessi tiltekna nefnd skoðaði m.a. tölur um áhrif lækkunar áfengiskaupaaldurs á slysatíðni. Þar kom í ljós að þar sem áfengiskaupaaldur hafði verið lækkaður úr 20 ára aldri í 18 ár varð marktæk fjölgun á alvarlegum slysum vegna ölvunaraksturs í þessum aldurshópi. Fjölgunin var um 18%. Banaslysum hjá öllum hópum fjölgaði um 17% en að sama skapi, í þeim löndum þar sem áfengiskaupaaldurinn hafði verið hækkaður úr 18 árum og upp í 20 ár, fækkaði aftur slysum í þessum aldurshópi um 18%. Banaslysum fækkaði um 24% og slysum með meiðslum um 31%. Við að skoða þessar tölur breyttist afstaða mín til þess að breyta áfengiskaupaaldri hér á landi. Sem stjórnmálamaður er ég ekki tilbúin að axla þá ábyrgð að alvarlegum slysum á ungu fólki fjölgi um fimmtung við að lækka áfengiskaupaaldur. Þá væri lækkun á áfengiskaupaaldri hér á landi úr 20 árum í 18 ár í andstöðu við stefnu stjórnvalda í áfengis- og fíkniefnamálum. Ég gæti dregið fram fleiri rök gegn lækkun á áfengiskaupaaldri en ég er að hugsa um að geyma þau þar til síðar í umræðum á hinu háa Alþingi þegar það kemur hér til umfjöllunar. Ég vil hins vegar bæta því við að öll ríki Bandaríkjanna miða áfengiskaupaaldur við 21 ár. Það má ekki selja fólki undir 21 árs aldri áfengi í Bandaríkjunum. Það kom mér mjög á óvart er ég komst að þessu með því að fara í gegnum þau gögn sem ég hafði. Eftir því sem ég kemst næst er áfengiskaupaaldur í Noregi, Finnlandi og Svíþjóð 18 ár fyrir létt vín og bjór en 20 ár fyrir sterkt áfengi. Hins vegar er áfengiskaupaaldurinn í Danmörku 15 ár, enda drekka Danir mesta magn áfengis allra Norðurlandabúa og er ástand þeirra mála hjá þeim ekki til fyrirmyndar. Í ágætri bók sem gefin hefur verið út af Fræðslumiðstöð í fíknivörnum 1998 sem heitir Áfengis- og fíkniefnamál á Íslandi, þróun og staða, kemur einmitt fram hve mikil neysla er á áfengi í ýmsum Evrópulöndum. Neyslan í Danmörku er 10 lítrar af hreinum vínanda á hvern íbúa árið 1995 meðan hún var 3,5 á Íslandi. Mig langar til þess að leiðrétta það sem fram kom hjá hv. þm. Árna Johnsen áðan þar sem hann talaði um að áfengisneysla á Íslandi hefði aukist við tilkomu bjórsins. Það er ekki rétt. Bjórinn var leyfður, ef ég man rétt, árið 1989. Þá var neysla á Íslandi 4,1 lítri af hreinum vínanda, 1995 er hann kominn niður í 3,5 lítra. Neysla á áfengi hér á landi hefur því minnkað í þessum mælikvarða. En hins vegar er það svo að neysla á sterku áfengi er einna mest hér á landi af öllum Evrópulöndum. Þar erum við í hópi með Rússlandi og fleiri löndum þar sem mikið áfengi er drukkið. Það má rekja til þeirrar stefnu sem var hérna til margra ára, að eingöngu væri leyft að selja sterkt áfengi og létt vín en bjór var bannvara árum saman. Við þurfum því virkilega að taka okkur á til að breyta hugsunarhætti sem er nokkuð viðvarandi hér á landi varðandi umgengni við sterkt áfengi. Virðulegi forseti. Svo að ég dragi saman niðurstöðu mína um þá þáltill. sem verið hefur til umfjöllunar í dag þá styð ég þá meginhugsun sem fram kemur í henni, þ.e. að skipa nefnd sem vinni að endurskoðun reglna um sölu áfengis. Hins vegar er ég, eins og áður hefur komið fram mótfallin því að tengja tillöguna því að heimila sölu léttra vína og bjórs í matvöruverslunum. Ég hef fært rök fyrir því að ekki eigi að selja áfengi í matvöruverslunum. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að afnema eigi einkasölu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á öllu áfengi og heimila ætti einkaaðilum að setja upp sérverslanir með létt vín, bjór og sterkt áfengi sem háðar yrðu sérstöku leyfi og tilteknum skilyrðum.

Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir till. til þál. flutt af nokkrum þingmönnum Samfylkingar um endurskoðun reglna um sölu áfengis. Flutningsmenn tillögunnar gefa sér fyrir fram æskilega niðurstöðu af þeirri nefndarskipan sem þeir leggja til. Þeir leggja til að endurskoðaðar verði reglur um sölu áfengis svo að heimila megi sölu á léttum vínum og bjór í matvöruverslunum. Þannig er fyrir fram gefið markmið með þessari nefndarskipun. Þá er þeirri nefnd falið það verkefni að athuga hvort unnt sé og æskilegt að hafa áhrif á neysluvenjur Íslendinga með annars vegar breyttri verðlagningu á áfengi, væntanlega þá að lækka verð á þessum vörutegundum sem lagt er til að verði færðar í matvöruverslanir, og einnig að unnt verði að hafa áhrif á þessar neysluvenjur með breyttu aðgengi að léttum vínum og bjór. Ég vil byrja á að taka það fram að þó að þessi tillaga sé flutt af nokkrum þingmönnum Samfylkingar, þá er það ekki svo eins og mikið hefur verið rætt og mikill misskilningur er uppi um að þetta sé tillaga þingflokks Samfylkingarinnar. Tillagan mætti mikilli andstöðu í þingflokki Samfylkingarinnar og þess vegna er hún flutt af tilteknum þingmönnm sem vildu styðja hana. Eins og komið hefur fram í dag eru mismunandi skoðanir innan þeirra þingflokka sem hér hafa tjáð sig. Framsfl. hefur verið fjarverandi að vanda en aðrir flokkar hafa tjáð sig um þessa tillögu. Það kemur fram eins og vænta mátti að menn hafa mismunandi afstöðu til þessara mála. Þetta er ekki flokksmál neins staðar. Ég er andvíg þessari tillögu og lýsti yfir andstöðu minni þegar tillagan var borin upp í þingflokki Samfylkingarinnar, einkum vegna þess að ég tel að ef hún yrði samþykkt og farið yrði að selja létt vín og bjór í matvöruverslunum, þá væri búið að auðvelda mjög aðgengi að áfengi miðað við það sem áður hefur verið á Íslandi og allar kannanir hvar sem er í heiminum hafa leitt í ljós að eftir því sem aðgengi er meira að þessum vörutegundum, eftir því eykst neysla. Ég tel að við Íslendingar megum bara ekki við því. Við eigum við alvarleg áfengisvandamál að etja á Íslandi jafnvel þó, eins og hefur réttilega komið fram, að neysla í opinberum tölum sé minni hér á áfengi á mann á ári en annars staðar á Norðurlöndum, en í þeim tölum er eitt og annað ekki inni sem ég ætla ekki að telja hér upp. En samt tel ég að við eigum við illvígari vandamál að etja varðandi áfengisneyslu en ég þekki annars staðar, nema þá helst ef vera kynni í Sovétríkjunum sálugu, þ.e. núverandi ríkjum sem áttu aðild að Sovétríkjunum sálugu. Þar er vissulega mikið neysluvandamál. Mjög hefur verið þrýst á um að koma upp fleiri meðferðarstofnunum og meðferðarúrræðum fyrir áfengissjúklinga og það hefur vissulega mikið verið gert í þeim málum en það hefur þó ekki tekist að bæta þannig úr að hægt sé að vinna á þeim biðlistum sem stöðugt eru fyrir hendi t.d. á meðferðarstofnuninni Vogi sem er langstærst í þessum efnum. Þar hafa jafnvel fleiri hundruð manns verið á biðlista eftir meðferð og sumir þeirra í mjög slæmu ásigkomulagi. Meðan ástandið er svo, þá tel ég ekki ástæðu til að við förum að samþykkja hér á Alþingi tillögur sem bæta aðgengi eins og kallað er að áfengi. Ég held að við ættum frekar að ræða tillögur sem stuðla að því, eins og hér hefur verið nefnt í sumum ræðunum, að breyta vínmenningu okkar sem vissulega væri þörf á. Ég á því miður ekki nein sérstök úrræði þar. Ég verð að segja að iðulega þar sem ég hef horft upp á það sem í upphafi hefur verið hófleg neysla hefur hún áður en við er litið breyst í neyslu sem stefnir í vandamál. Það hljóta að vera til einhverjar lausnir. Það hlýtur að vera til eitthvað sem við getum gert til að breyta þessu munstri, en það er alla vega ekki alveg í augsýn. Ég held að það sé ekki leiðin að banna sölu á áfengi. Það er auðvitað ekki leiðin. Þá yrði bara meira um heimabrugg og smygl. Eins og staðan er í dag er ekki um það að ræða að áfengi sé eitthvað sem erfitt er að nálgast á Íslandi. Það er varla til það þorp á landinu að þar sé ekki tiltölulega auðvelt aðgengi að áfengi. Ef ekki er áfengisútsala, þá er a.m.k. mjög auðvelt að nálgast áfengi eftir einhverjum leiðum. Ég vil benda á að á ferðum mínum um þjóðvegi landsins á undanförnum árum hef ég rekið mig á að varla er til sú þjóðvegasjoppa í landinu sem selur einhverjar ómerkilegar veitingar á borð við hamborgara og slíkt sem ekki býður upp á sterkan bjór og létt vín. Ég verð að segja að það er ekki það fyrsta sem mér dettur í hug þegar ég er að keyra úti á þjóðvegum hvernig eigi að nálgast áfengi. Það er mikill tvískinnungur í gangi eins og hér hefur margoft verið nefnt í umræðunni --- ég sé á ljósinu að ég kem ekki helmingnum að af því sem ég vildi hafa sagt í umræðunni en það er þó eitt sem ég vildi segja: Það að selja áfengi í matvöruverslunum býður upp á það að farið verði að krefjast þess af kaupmönnum í venjulegum matvöruverslunum sem selja mjólk og brauð að þeir framhefji einhverja sölumennsku á bjór og léttum vínum vegna þess að eðli kaupmanna er auðvitað að selja vöruna og mæla með vörunni og slíkt get ég ekki samþykkt að geti orðið til góðs við okkar aðstæður á Íslandi.

Herra forseti. Sú till. til þál. sem hér liggur frammi og er til umræðu á hv. Alþingi um endurskoðun reglna um sölu áfengis er ekki flokkspólitískt mál ef svo má að orði komast. Það liggur ekki eftir flokkspólitískum línum hvort menn eru á móti eða með, ekki frekar en með bjórnum á sínum tíma þar sem flokkspólitísk bönd riðluðust. Ég tel þessa tillögu hins vegar ekki tímabæra, að nú, árið 2000, sé ekki tímabært að ræða þessi mál. Ég hef ekkert á móti því að hv. þingmenn, samflokksmenn mínir, flytji þessa tillögu og hún sé rædd, en tek skýrt fram að ég er efnislega á móti því sem þarna kemur fram. Ég er á móti því að létt vín og bjór séu seld í matsöluverslunum. En það er ekkert víst að ég verði á móti því eftir fimm eða tíu ár þegar tíminn líður fram, það á eftir að koma ljós. Þegar þetta kom til umræðu og mér var boðið að vera meðflutningsmaður að þessari tillögu hafði ég slysast inn í Nýkaup í Kringlunni í Reykjavík deginum áður og Nýkaup var þá búið að opna vísi að áfengisbúð í matvöruversluninni, þó að sett hafi verið fyrir hana eitthvert hænsnanet. Menn gátu komið og kíkt þar inn og horft á þær guðaveigar sem þar voru en Nýkaupsmenn gerðu meira. Þeir beittu sér fyrir skoðanakönnun um málið. Þar á borðum voru tvær Machintosh-tölvur þar sem spurt var hvort aðilar væru hlynntir eða andvígir því að seld væru létt vín og bjór í matvöruverslunum á Íslandi og menn gátu klikkað þar á og sagt já eða nei. Við þessar tölvur stóð hópur unglinga, ég ímynda mér svona 13--14 ára og klikkuðu á já í tíma og ótíma, enda kom niðurstaðan ekki á óvart. 75 eða 80% þeirra sem tóku þátt í könnuninni voru hlynnt því að bjór og létt vín yrðu seld í matvöruverslunum á Íslandi. Það voru því ábyggilega í töluvert miklum mæli börn og unglingar sem tóku þátt í þessari skoðanakönnun Nýkaupsmanna sem vildu þannig útvíkka starfsemi sína, enda var það líka svo þegar maður fór með vörurnar að kassanum að þar voru, ég segi ekki börn en 13--14 ára unglingar við afgreiðslustörf, enda fást sennilega ekki aðrir en unglingar í skóla til að sitja við þessa kassa á því litla kaupi sem örugglega er greitt fyrir þau störf. Þetta vildi ég láta koma fram hvað afstöðu mína varðar en af því að ég er að ræða þetta hér og áfengisverslunina, þá vil ég líka taka fram að ég held að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins sé nokkuð vel rekið fyrirtæki og það er heldur ekki tímabært að breyta því eins og nokkrir þingmenn hafa fjallað um að gefa þetta frjálst og leggja ÁTVR niður. Ég er ekki sammála því. Ég er hins vegar sammála því að kúnninn eigi að eiga betra aðgengi að þessum verslunum fyrir þá sem þar vilja koma að og nefni ég þá sérstaklega landsbyggðina þar sem þessi starfsemi er ekki mjög víða en er þó á nokkrum stöðum, og á sumum stöðum er verið að auka þessa starfsemi og er þá, því miður vil ég segja, sett saman við ýmiss konar aðra starfsemi. Út af fyrir sig er kannski allt í lagi að hafa þetta í einhverri skipaverslun eða skrúfuverslunum, en mér finnst frekar ógeðfellt að horfa á þetta við hliðina á barnafataverslun. Ég mundi sem sagt vilja að foreldrar sem fara með börnin sín út að versla séu ekki í þessum verslunarerindum í leiðinni. Ég tel hins vegar, herra forseti, að ÁTVR megi aðeins skoða þessi mál. Opnunartíminn má vera meira í takt við það sem er annars staðar og þá kannski sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu og reyndar úti á landi líka vegna þess að annars verða þær raddir háværari að taka þetta út úr þeim verslunum og sé betur komið í einhverjum klukkubúðum eða stórmörkuðum eða hvað þetta allt saman heitir. Þó að ég telji mig ekkert mjög íhaldssaman eða þess háttar, ég tel mig vera frekar frjálslyndan mann, þá held ég að það sé líka hluti af þeirri stefnu, og ég er sammála henni, að vínauglýsingar séu bannaðar. Ég held að það sé hluti af þeirri stefnu ásamt því sem er hluti af þeirri vínmenningu sem er í landinu eða stefnu hvort sem það eru létt vín, sterk vín eða bjór, að verði er haldið töluvert háu og það er hluti af þeirri verðlagningu og áfengisstefnu sem hér er tíðkuð. Hér hefur líka komið fram og kemur einnig fram í tillögunni að athuga með breytt aldursmörk við verslun á áfengi. Auðvitað er það eins og hér hefur komið fram mjög mikill tvískinnungur að 18 ára unglingur geti farið inn á vínveitingastað en megi ekki versla þar. Ég ætla ekki endilega að tjá mig um það í lokin, herra forseti, hvað það varðar en ég vil taka það skýrt fram að hér er ekki um flokkspólitískt mál að ræða. Mér finnst ekkert athugavert við það að flm. flytji þessa tillögu, en ég er á móti henni vegna þess sem ég hef áður sagt.

Herra forseti. Nokkur orð til viðbótar og þá út frá einum þætti sem telst til forvarnaþátta málsins, þ.e. aðgengi, vegna þess að innihald tillögunnar og tilgangurinn með því að skipa nefnd er að heimila megi sölu á léttum vínum og bjór í matvöruverslunum. Varðandi aðgengi og það sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson sagði áðan og talaði þá til okkar þingmanna sem höfum talað gegn þessari tillögu, hvort við héldum að einhverjir aðrir en ÁTVR gætu selt áfengi svo sómi væri að. Vissulega gætu aðrir en ÁTVR selt áfengi svo sómi væri að. En það er mikill munur á því hvort þessi sala er í ríkisrekstri undir stjórn ÁTVR í rauninni undir þeirri forvarnaskyldu sem ÁTVR hefur. Ef af því yrði einhvern tíma í framtíðinni að einkaaðilar hefðu leyfi til að selja áfengi, þá er allt önnur hvatning á bak við söluaðferðir þeirra en hjá ÁTVR til að koma vörunni á framfæri. ÁTVR á auðvitað að standa undir þeim kröfum sem gerðar eru til nútímaviðskiptahátta, t.d. að sölustaðirnir séu nægilega margir, að þeir þjóni íbúum landsins, að úrvalið sé viðunandi þannig að fólk sé sátt við það úrval sem þar er í boði. En þegar einkaaðilar eru með söluna, þá er innbyggð hvatning hjá þeim til að koma vörunni á framfæri og þó svo bannað sé að auglýsa áfengi, þá vitum við alveg hvernig farið er í kringum það auglýsingabann. Það er með ýmsum greinum, með ýmsum kynningum o.s.frv. Bara það hvernig vörunni yrði stillt upp í versluninni, hvort þetta yrði sérskot í matvöruverslunum eða hvort þetta yrði á stað þar sem hægt er að koma vörunni á framfæri. Það er nákvæmlega eins og með tóbakið. Þó að tóbak sé selt í matvöruverslunum í dag, þá skiptir það máli varðandi söluna hvort eigandi verslunarinnar reynir að hafa hemil á sölunni eða draga úr henni með því að hafa tóbakið undir borðum eða í hillunum sem blasa ekki alveg við, það hefur forvarnagildi þó svo varan sé til sölu á viðkomandi stað. Það er sem sé ákveðin innbyggð hvatning til söluaukningar að koma þessu út á hinn frjálsa markað. Að mínu mati eigum við að styrkja ÁTVR, gera fyrirtækinu kleift að koma upp sölustöðum svo sómi sé að og hafa fjölbreytt vöruúrval því eingöngu með virku eftirliti ÁTVR getum við fylgst með sölunni, hvernig hún gengur fyrir sig og haft eitthvert eftirlit með því magni sem hér er í umferð. Þegar við erum að tala um að við eigum að bera traust til fólks og að hinir frjálsu viðskiptahættir sem eru í dag eigi að fá að njóta sín, allt undir merkjum frelsis, þá erum við að tala um frelsi fyrir okkur fullorðna. Við eigum auðvitað að bera skynbragð á það hvað er hollt og hvað er óhollt. Þegar við erum að tala um breytt viðhorf til áfengisnotkunar fullorðinna eins og við gerðum með bjórinn, þá hafði það vissulega jákvæð áhrif á drykkjusiði okkar fullorðna fólksins. En því miður hafði það neikvæð áhrif á drykkjusiði unga fólksins, þ.e. drykkjan hefur færst neðar og þegar við erum að horfa á eitthvað sem er frjálsræði og til bóta fyrir okkur fullorðna fólkið, þá verðum við líka að horfa á hvaða áhrif það hefur á börnin og unglingana því að þau hafa ekki þann þroska eins og við fullorðna fólkið eigum að hafa til að velja og hafna. Mér finnst því þegar við erum að taka út ákveðinn forvarnaþátt sem við vitum að hefur virkað, að þá eigum við fyrst og fremst að horfa til þess hvaða áhrif þetta hefur á heilsu og breytingar í neyslu unglinganna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram í dag og það er alveg augljóst að menn eru ekki einhuga í þessu máli. Hér hafa komið fram ýmis sjónarmið allt frá því að áfengi sé rót alls ills til þeirra sem telja að nauðsynlegt sé að ganga enn lengra en sú tillaga sem hér liggur fyrir mælir fyrir um. Virðulegi forseti. Mig langar að nefna nokkur atriði í lok umræðunnar. Í fyrsta lagi er hugmyndafræðin á bak við þessa tillögu fyrst og síðast sú að hér erum við að ræða um löglegan vímugjafa. Við erum að ræða um vímugjafa sem almenn sátt hefur verið um í samfélaginu að skuli brúkaður og notaður, fluttur inn og seldur, a.m.k. með þeim hætti sem hingað til hefur tíðkast því að enginn af þeim hv. þm. sem hér töluðu leggur til að dregið verði úr þeirri þjónustu sem Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins býður upp á nú og enginn þeirra þingmanna sem hér hafa talað hefur lagt til að áfengi verði bannað þannig að a.m.k. hefur ekki annað komið fram í þessum umræðum en að sátt sé um að viðhalda óbreyttu ástandi. Síðan snýst deilan um það fyrst og síðast hvort breyta eigi því ástandi sem nú ríkir. Virðulegi forseti. Það hefur einnig komið fram í ræðum hv. þingmanna að mál eins og umræða um áfengi klýfur alla flokka. Það hafa ekki allir fulltrúar þeirra flokka sem hafa tjáð sig verið samstiga í þessu máli. Jafnvel hefur mátt greina brest hjá vinstri grænum og þeim hv. þm. sem þar hafa talað. Eins og fram hefur komið í þessari umræðu er verið að leggja til að fela fjmrh. að skipa nefnd er vinni að endurskoðun reglna um sölu áfengis svo að heimila megi sölu á léttum vínum og bjór í matvöruverslunum. Þá athugi nefndin hvort unnt sé og æskilegt að hafa áhrif á neysluvenjur Íslendinga með breyttri verðlagningu á áfengi og aðgengi að léttum vínum og bjór. Enn fremur er lagt til að nefndin vinni að endurskoðun á lögum um sölugjöld og tolla á áfengi o.s.frv. eins og rakið er í greinargerð með frv. En það sem fyrst og fremst er verið að leggja til og ég legg áherslu á er að sett verði á fót nefnd sem hugsanlega hafi áhrif á neysluvenjur Íslendinga á áfengi. Með öðrum orðum, að hér verði sett á fót nefnd sem hafi það að markmiði að breyta þeirri vínmenningu --- sem ég vil kalla menningu þó að sumir vilji kalla hana ómenningu --- sem hér hefur ríkt um langt skeið og við þekkjum flest sem nánast gengur út á það að vera einhvers konar fyllerísmenning, þ.e. markmið þess að neyta áfengis sé fyrst og síðast að drekka sig fullan. Virðulegi forseti. Eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir nefndi í ræðu sinni þá er ég ekki í nokkrum vafa um að góð áfengismenning sé góð forvörn. Ef okkur tekst að breyta neysluvenjum Íslendinga þannig að sómi er að, þá er ég ekki í nokkrum vafa um að í því felst forvörn. Þau atriði sem hér er lagt til að verði breytt í því skyni að breyta þeirri áfengismenningu sem hér hefur ríkt eru einkanlega tvö, þ.e. annars vegar að aðgengi að áfengi verði aukið í þeim skilningi að það verði selt á fleiri stöðum. Hins vegar er hér ekki verið að leggja til lækkun á áfengiskaupaaldri eða að í nokkru verði breytt þeim reglum sem gilda um meðferð áfengis og sölu þess að öðru leyti. Hér er einnig lagt til að verði á áfengi verði breytt þannig, eins og nefnt er í þessari þáltill., að reynt verði að beina neyslunni meira inn á létt vín og bjór en frá sterkum drykkjum. Vel má vera að við skoðun sem hér er lögð til verði niðurstaðan sú að það sé ekki til þess fallið að bæta okkar vínmenningu. En við erum líka að leggja til að þetta mál verði skoðað í þaula og það er í raun grunntónninn í tillögunni sem hér liggur fyrir. Ég vil enn fremur taka fram við lok umræðunnar að við leggjum til að áfram verði eftirlit með sölu áfengis. Við leggjum ekki til að unglingar taki upp á því að selja áfengi hvenær sem er. Við leggjum ekki til að með þessu verði skorin upp herör gegn heilbrigðisstefnu samfélagsins eins og lá í orðum sumra þingmanna sem hér tjáðu sig. Við leggjum til að við reynum að breyta neysluvenjum Íslendinga á áfengi í því skyni að bæta þær og við hv. þingmenn sem að þessari tillögu stöndum erum sannfærð um að í því að bæta áfengismenninguna felist forvörn. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég ítreka þakkir mínar til þeirra hv. þm. sem tóku þátt í umræðunni. Öðru vil ég beina til forseta því að ég sagði í upphafi míns máls að ég legði til að þessi tillaga færi í hv. efh.- og viðskn. Eftir umhugsun er ég ekki frá því að æskilegra sé og eðlilegra miðað við efni tillögunnar að henni verði beint til allshn. Því vil ég biðja forseta og starfsmenn þingsins að skoða það, þar til tillagan kemur til atkvæðagreiðslu, hvort æskilegra sé að sú tillaga sem hér er mælt fyrir fari til allshn. í stað efh.- og viðskn.

Forseti mun taka þessa ósk hv. þm. til athugunar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um bætta stöðu þolenda kynferðisbrota sem ég flyt ásamt tveim öðrum þingmönnum, hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni og hv. þm. Merði Árnasyni, varaþingmanni sem átti sæti á Alþingi þegar þessi þáltill. var lögð fram. En það er nú orðið nokkuð langt síðan. Efni tillögunnar er að fela dómsmálaráðherra að skipa nefnd sérfræðinga sem hafi það verkefni að kanna og gera tillögur um bætta stöðu þolenda kynferðisbrota, einkum barna og unglinga. Verkefni nefndarinnar er skilgreint í tillögugreininni en það er að gera ítarlega úttekt á stöðu þolenda kynferðisbrota og ferli kærumála í réttar- og dómskerfinu. Sérstaklega skal skoða lagaákvæði er varða starfshætti dómstóla og hvort þörf er á að herða refsiúrræði. Einnig skal nefndin leggja fram tillögur um hvernig bæta megi stuðning og meðferðarúrræði sem fórnarlömb kynferðisbrota eiga kost á. Í úttektinni skal jafnframt kanna hvaða fyrirbyggjandi aðgerðum hægt er að beita, m.a. gagnvart gerendum, til að koma í veg fyrir kynferðislega áreitni og ofbeldi. Jafnframt skal nefndin leitast við að benda á leiðir sem eru færar til að hvetja þá sem beittir eru kynferðislegu ofbeldi til að kæra verknaðinn. Tillögur nefndarinnar og úrbætur skulu lagðar fyrir Alþingi samkvæmt þessari tillögu eigi síðar en á haustþingi árið 2000. Segja má að tilefni þessarar þáltill. sé í reynd tvíþætt. Fyrir 3--4 árum lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. félmrh. um kynferðislega misnotkun á börnum. Þá komu fram sláandi tölur um að á fjögurra ára tímabili frá 1992--1996 hefðu barnaverndarnefndir fengið til meðferðar 465 mál vegna meintrar kynferðislegrar áreitni og ofbeldis gegn börnum. Þar áttu hlut að máli 560 börn yngri en 16 ára. Í kjölfarið kom í ljós að aðeins var birt ákæra í 45 málum af 465 eða í um 10% þeirra mála sem barnaverndarnefndir fengu til meðferðar. Gerendur voru sakfelldir í enn færri málum eða í 35 þeirra. Ég held að svörin sem þarna komu fram gefi vissulega tilefni til að skoða, eins og hér er lagt til, allan feril kærumála í réttar- og dómskerfinu. Ég lét af því verða að flytja þessa tillögu, ekki síst þar sem nýgenginn er sýknudómur núna fyrir áramótin yfir ákærðum manni, föður sem dóttir hafði kært fyrir gróft kynferðisbrot og héraðsdómur dæmt í þriggja og hálfs árs fangelsi. Mikið hefur verið rætt og ritað um þennan dóm og mig minnir að ein fjögur kærumál séu í gangi vegna þess máls. Það sýnir vel hve þessi dómur var umdeildur enda þótti mörgum þessi sýknudómur mjög óréttlátur og fundu ekki fullnægjandi skýringu á niðurstöðunni. Að öllu samanlögðu tel ég fulla ástæðu til að Alþingi taki þetta mál til skoðunar. Sú tillaga sem hér er flutt gefur tilefni til að gera úrbætur vegna þess að ljóst er að þegar kemur að kynferðisbrotamálum er alvarleg brotalöm í réttarkerfinu. Brýnt er að gera úttekt á því og endurskoða. Þessi sýknudómur og þau svör sem fram komu hjá hæstv. félmrh. á sínum tíma vekja upp margar spurningar um dómskerfið og réttarkerfi þess. Ekki þarf að fara mörgum orðum um að kynferðisbrot gegn börnum eru með alvarlegustu glæpum sem hægt er að fremja, enda er ljóst að slík brot geta eyðilagt líf þolenda um langa framtíð. Af þessu tilefni vil ég einnig vekja athygli á öðru þingmáli sem ég flutti á sínum tíma. Ég tel fulla ástæðu til að skoða líka endurflutning á því. Það mál varðaði breytingar á almennum hegningarlögum í þá veru að lágmarksrefsing fyrir kynferðisbrot gegn börnum yrði eitt ár en lengi hefur verið kveðið á um eins árs lágmarksrefsingu fyrir nauðgunarbrot. Það er sérstakt að annað skuli gilda þegar um er að ræða kynferðisbrot gagnvart börnum. Þar er engin lágmarksrefsing en mjög algengt --- kom reyndar fram í yfirliti um refsidóma sem var birt á Alþingi fyrir nokkrum árum --- að nokkurra mánaða refsing vegna kynferðisbrota gagnvart börnum er ekki óalgeng. Einmitt það yfirlit leiddi í ljós að að meðaltali var um 2--30 mánaða fangelsi ræða vegna kynferðisbrota gagnvart börnum en 12--48 mánaða fangelsi þegar um var að ræða nauðgun. Í því sambandi er kannski ástæða til að minna á að þegar það frv. var til umræðu á þingi tók allshn. það til sérstakrar skoðunar og náðist samstaða um að flytja till. til þál. um rannsókn á refsingum við afbrotum sem allshn. öll stóð að og flutti. Tillagan fól í sér að fela dómsmrh. að láta fara fram rannsókn á ákvörðun refsinga við afbrotum sem átti að taka til þriggja brotaflokka, þ.e. líkamsárása, kynferðisbrota og fíkniefnabrota. Með rannsókninni átti að kanna viðurlög við þessum brotum og hvernig þau hafa þróast á undanförnum árum og áratugum. Ég held að mjög nauðsynlegt sé að hraða þeirri athugun. Ég vona einmitt að nefndin sem falin var þessi rannsókn setji í forgang að skoða refsiákvæði í kynferðisbrotamálum. Á hinum Norðurlöndunum eru mjög misjöfn refsiákvæði að því er varðar kynferðisbrot gagnvart börnum. Þar er vissulega að finna lágmarksrefsingu. Mig minnir að a.m.k. í Noregi, ef ég man rétt, sé lágmarksrefsing eitt ár. Mig minnir einnig að í Svíþjóð séu sérrefsimörk ef um er að ræða kynferðisbrot gagnvart börnum. Þar er rætt um fangelsi ekki skemur en tvö ár og til allt að átta ára. Efri mörkin eru hér vissulega nægilega rúm, þau eru 16 ár en í flestum tilvikum virðist farið mjög neðarlega þegar dæmt er fyrir kynferðisbrot gagnvart börnum. Þessi tillaga gengur þá út á, herra forseti, að skoða aðgerðir sem varða stöðu brotaþola kynferðisofbeldis í réttar- og dómskerfinu og hvort herða þurfi refsiúrræði og þá hvernig. Ég tel mjög brýnt að bæta stuðnings- og meðferðarúrræði við fórnarlömb kynferðisbrota og einnig að nefndin skoði hvaða leiðir eru færar til að hvetja þá sem beittir eru kynferðislegu ofbeldi til að kæra glæpinn. Ég hygg að mjög algengt og reyndar tel ég víst að kynferðisglæpir eða kynferðisbrot eru oft ekki kærð. Þeir sem lenda í þeim hremmingum veigra sér við að ganga þá þrautagöngu að kæra þennan glæp og þurfa að endurupplifa hann í meðferð þeirri sem þarf að ganga í gegnum þegar slíkur glæpur er kærður. Ég tel líka að huga þurfi að fyrirbyggjandi aðgerðum svo að börn verði ekki þolendur. Í því sambandi hlýtur staða gerenda eða kynferðisbrotamanna að verða skoðuð og þau meðferðarúrræði sem þeim gefst kostur á, en oftar en ekki er um mjög sjúka einstaklinga að ræða. Það hefur kannski of lítið verið hugað að þeirri hlið hér. Oft er um að ræða gerendur sem í æsku hafa sjálfir verið beittir kynferðislegri misnotkun. Þetta eru sjúkir einstaklingar sem þurfa á meðferð og hjálp að halda og það væri örugglega fyrirbyggjandi aðgerð ef menn mundu huga meira að þeim þætti. Ég vitna í því sambandi til upplýsinga sem ég hef fengið frá Barnahúsi. Þar hefur farið fram könnun á þeim málum sem vísað hefur verið til Barnahúss sem eru 125 samtals frá nóvember 1999. Þar kemur fram að gerendur sem eru 119, af þeim eru fullorðnir 88 en meintir gerendur undir 18 ára voru 31. Við erum að tala um að 31 gerandi er undir 18 ára aldri af þeim 119 sem þarna komu við sögu. Ég vil aðeins nota þann tíma sem ég á eftir til að ræða stöðu Barnahúss. Ég held að staðan þar sé mjög alvarleg. Ef svo fer sem í stefnir, að Barnahúsinu verði lokað, erum við að fara spor aftur á bak og inn í fortíðina. Ég held að varðandi frv. sem samþykkt var á sínum tíma, um meðferð opinberra mála og ákvæði í þeim lögum, hafi hv. þingmenn allir staðið í þeirri trú, bæði í allshn. sem fjallaði um málið og hér inni í þinginu þegar það var samþykkt, að samþykkt þess mundi styrkja stöðu Barnahússins. En með breytingum á lögum um meðferð opinberra mála í maí var yfirheyrsla yfir börnum sem grunur lék á að orðið hefðu fyrir kynferðislegu ofbeldi á ábyrgð dómara. Tilgangur lagabreytingarinnar var að koma í veg fyrir að barn þyrfti að gefa skýrslu bæði á rannsóknarstigi og fyrir dómi. En þetta hefur orðið reynslan. Dómarar hafa yfirleitt fært þetta mál inn í dómhúsin sjálf og frá miðju ári eru aðeins örfá mál sem komið hafa til kasta Barnahússins. Ég tel að allshn. þurfi að taka þetta mál til skoðunar og alveg sérstaklega varðandi stöðu Barnahússins í tengslum við þetta mál og önnur mál sem snerta velferð barna og eru til umræðu og umfjöllunar í allshn. Samfylkingin og þingmenn hennar hafa flutt fjölda mála um málefni barna og ég geri það að tillögu minni að allshn. fjalli um stöðu Barnahúss, kalli fyrir sig aðila í því sambandi og skoði hvort flytja þurfi inn í þingið frv. um lagabreytingu sem allshn. stæði þá að til að breyta þessu ákvæði um meðferð opinberra mála sem hafði þessa breytingu í för með sér. Ég held að við höfum þá skyldu gagnvart Barnahúsinu. Hér voru nýlega bæði norskur dómari og sænskur prófessor sem unnið hafa að skýrslutöku af börnum sem sætt hafa kynferðisofbeldi. Þessi sænski prófessor sagði að Barnahúsið væri fyrirmynd annarra Norðurlandaþjóða og þegar þetta hafi verið kynnt á öðrum Norðurlöndum hafi allir verið sammála um að Íslendingar væru komnir mun lengra en aðrar þjóðir hvað þessi mál varðaði. Í Barnahúsinu er meginmarkmiðið með starfseminni að veita börnum sem þolað hafa kynferðisofbeldi alla þá þjónustu sem þörf er á á einum stað. Starfsemin samræmir könnun barnaverndarnefndar, rannsókn lögreglu, læknisskoðun, sérfræðilega greiningu og meðferð. Með þverfaglegri nálgun er leitast við að gera þær aðgerðir yfirvalda sem nauðsynlegar eru þegar slík mál koma upp sem minnst íþyngjandi fyrir barnið og fjölskyldu þess. Barnahúsið er sérstaklega útbúið til að mæta þörfum barna sem sætt hafa kynferðisofbeldi. Þess vegna held ég að þetta þing megi ekki líða annað en að allshn. og þingið taki málefni Barnahúss til sérstakrar skoðunar. Á undanförnum vikum hafa borist áskoranir frá mjög mörgum aðilum þar sem beðið er um að Barnahúsinu verði hlíft og það fái að starfa áfram. Þessar ályktanir hafa komið frá Barnaheill, Kvennaathvarfi, Félagi barnalækna, Heimili og skóla, stéttarfélagi félagsráðgjafa og fleiri aðilum sem allir kalla eftir því að Barnahúsið fái að starfa áfram. Ég vona að tillagan fái góðar undirtektir í þinginu og hv. allshn. sem fjallar um þetta mál. Það er mikilvægt að í nefndinni sem skipa á samkvæmt tillögunni verði sérfræðingar á sviði kynferðisbrota. Ég legg einnig áherslu á að í nefndina verði m.a. skipaður fulltrúi frá stéttarfélagi geðlækna, félagsráðgjafa og sálfræðinga auk fulltrúa Barnaverndarstofu, Stígamóta og lögregluyfirvalda. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Virðulegi forseti. Ég kem ekki til að ræða málið efnislega, einungis til að lýsa yfir fullum stuðningi við það. Ég vil taka undir hvert einasta orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Hér er sennilega um að ræða stærsta smánarblettinn á samfélagi okkar í dag. Herra forseti. Löggjafarsamkundunni hefur því miður ekki auðnast hingað til að taka kerfisbundið á kynferðisbrotamálum eða smíða þá löggjöf sem þarf til að hægt sé að segja að löggjafarsamkundan nái utan um þennan málaflokk. Það er þyngra en tárum taki hversu illa dómsvaldinu hefur gengið að taka á þessari tegund mála, þó með þá löggjöf sem er til staðar. Ég tek sömuleiðis undir orð flutningsmanns, hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, um Barnahúsið. Mér finnst sannarlega tímabært að allshn. taki það mál sérstaklega fyrir og skjóti skildi fyrir Barnahúsið. Það verður að segjast, herra forseti, að Barnahúsið hefur mátt sæta aðför síðustu vikur og mánuði. Það er hæstv. dómsmrh. ekki til sóma hvernig hún hefur gengið fram í því máli. Barnahúsinu verður að bjarga og það er ljóst að starfsemin sem þar hefur verið rekin er til fyrirmyndar og skipar okkur á bekk fremstu þjóða í að taka á þessum málum af natni og mikilli skynsemi. Ég ætla ekki að taka efnislega á þessu máli á annan hátt en þann að segja að hér er hið þarfasta mál sem ég vona að hv. allshn. beri gæfu til að afgreiða hratt og örugglega þannig að treysta megi því að hv. Alþingi fái þetta mál til afgreiðslu núna á vorþingnu. Svona mál má aldrei sofna í nefnd.

Virðulegi forseti. Það kom fram í ræðu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og aftur hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, eða það mátti skilja á orðum þeirra, að það stæði til að leggja niður Barnahús. Ég vísa í utandagskrárumræður sem voru fyrir jólin. Þar kom skýrt fram hjá dómsmrh. að ekki stæði beint til að leggja niður Barnahús. Ég hef í rauninni ekki skilið þá umræðu sem hefur verið upp á síðkastið þar sem þessu hefur verið haldið fram. Það sem hefur gerst er að boðið hefur verið upp á aðstöðu í dómskerfinu til þess að yfirheyra börn ef dómarar telja ástæðu til þess að yfirheyra börn í dómhúsum en ekki í Barnahúsi og þá rökstyðja þeir slíka ákvörðun. En þessi misskilningur hefur verið í gangi og umræðan sem varð um Barnahúsið fyrir jól kom ekki frá dómsmrh. Það féllu orð frá félmrh. varðandi Barnahúsið og ég tel að sú hræðsla sem hefur komið fram eigi ekki við rök að styðjast.

Herra forseti. Ég fullyrði að hér er ekki um neinn misskilning að ræða því að með aðstöðunni sem hefur verið útbúin í dómhúsinu er verið að taka mál frá Barnahúsinu og Barnahúsið er öðruvísi útbúið en herbergið sem um hefur verið rætt í dómhúsinu. Það hefur upp á allt öðruvísi anda að bjóða og sá andi er það sem talað er um að sé ákjósanlegur í þessum viðkvæmu málum en ekki sá andi sem boðið er upp á í yfirheyrsluherbergi í dómhúsinu. Þess vegna fullyrði ég, herra forseti, að ekki er um misskilning að ræða þegar það er fullyrt að herbergið í dómhúsinu taki mál af Barnahúsinu og bjóði þar af leiðandi heim öðruvísi meðferð þessara mála, meðferð sem er ekki jafngóð, jafnvingjarnleg og meðferðin sem möguleg er í Barnahúsi.

Virðulegi forseti. Auðvitað má deila um hvað er vinsamlegt og hvað er ekki vinsamlegt andrúmsloft. En það er alveg ljóst að boðið er upp á valkosti. Verið er að bæta aðstöðu barna bæði í Barnahúsi og með því að bjóða upp á það að börn séu yfirheyrð í dómhúsi ef ástæða þykir til. Að draga dómsmrh. til ábyrgðar í málinu er því út úr kortinu. En auðvitað er öll umræða af þessu tagi til góða. Ég tel að sú umræða sem hefur farið fram hafi ekki orðið til þess að skemma fyrir neinu máli. Ég held að hún hafi einmitt verið til að skerpa þessi mál og hafi bætt stöðu barna. Ég ítreka að ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að það eigi að leggja niður Barnahús. Ég tel þá tillögu sem liggur hér fyrir frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur góðra gjalda verða og mun styðja hana.

Herra forseti. Bara örstutt til að ljúka þessu máli um Barnahúsið, sem er ekki meginmálið sem hér er til umfjöllunar, þá vil ég bara segja að síðan yfirheyrsluherbergið í dómhúsinu var tekið í notkun hefur málum sem Barnahúsið fær til meðferðar fækkað. Dómurum er í sjálfsvald sett hvaða aðstöðu þeir nota. Þess vegna tel ég að hæstv. dómsmrh. sé að hluta til ábyrgur fyrir því hvernig verið er að veikja Barnahúsið í þessu tilliti.

Virðulegi forseti. Ég styð þessa tillögu og tel að hún sé tímabær og vil taka undir það sem kemur í lok greinargerðar frá flutningsmönnum, að þeir vænta þess að víðtæk sátt ætti að nást á Alþingi um þessa tillögu og það er jafnframt skoðun mín. Ef það er eitthvað sem alþingismenn geta náð sátt um þvert á stjórnmálaflokka þá ætti það að vera mál af þessu tagi. Tillagan er góð. Hún er um að skipa nefnd sem kanni og geri tillögur um bætta stöðu þolenda kynferðisbrota, einkum barna og unglinga, en það er þó fjallað um öll brot. Ég verð að minnast þess, virðulegi forseti, að það kom mikið á óvart þegar svar kom við fyrirspurn um kynferðislega misnotkun á börnum sem náði yfir fimm ára tímabil og í ljós kom að 560 börn yngri en 16 ára áttu hlut að máli á þessu tímabili. Ég held að ekki hafi nokkrum manni dottið í hug að svo mikill fjöldi barna þyrfti að þola þá upplifun sem felst í slíku broti. Það var líka mjög athyglisvert að það var aðeins ákært í 45 málum af 465. Það segir okkur hvað þessi mál eru gífurlega viðkvæm og það segir okkur að þau mál sem upplýsast og koma fram í dagsljósið eru samt þannig af hálfu þolenda og aðstandenda þolenda að fólk leggur ekki í að fara með málin áfram. Þetta segir okkur að fólk hugsar um börnin, aðbúnað þeirra og að oft og tíðum er farið með of fá mál áfram. Upp fyrir mér hefur rifjast umræða sem átti sér stað fyrir eins og 20 árum þegar fyrst var farið að ræða um sifjaspell. Þá minnist ég þess að fagfólk héðan fór á ráðstefnu í Svíþjóð þar rætt var um að jafnvel 10% fjölskyldna lentu í þessu og kynferðislegri misnotkun á börnum. Sama tala var þekkt frá Bandaríkjunum og niðurstaða þeirra sem höfðu farið héðan var sú hvað það væri gott að svona væri þetta ekki hjá okkur. Þannig höfum við oft lifað í draumaheimi um það að alvarlegir atburðir sem er haldið leyndum séu ekki til hjá okkur og höfum lifað í nokkurs konar fílabeinsturni hvað þetta varðar þar til fyrir bara örfáum árum að farið er að velta upp þessum hræðilegu málum. Þá kemur í ljós að þau er í ríkum mæli að finna í okkar litla samfélagi. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um það hversu skelfileg lífsreynsla það er fyrir alla að verða fyrir kynferðislegu ofbeldi. En það er samt óumdeilt að verst er þegar börn eiga í hlut. Þess vegna, herra forseti, var svo mikilvægt þegar ríkisstjórnin steig sín góðu skref í þessu máli. Ég tel það eitt mikilvægasta umbótamál hæstv. félmrh. Páls Péturssonar þegar hann opnaði Barnahúsið. Það er alveg óumdeilt að það hefur vakið athygli út fyrir landsteinana. Það er því miður sama ríkisstjórnin, nákvæmlega eins saman sett, sem kippir síðan aftur fótunum undan þessari starfsemi og hefur orðið til þess að veruleg ádeila hefur orðið á vinnubrögð ríkisstjórnarinnar frá nær öllum félagasamtökum og fagfólki sem starfar með málefni barna. Hér urðu orðaskipti áðan um gerðir dómsmrh. Það er afar óþægilegt að ræða þau mál að dómsmrh. fjarverandi. Hitt er svo annað mál að barnamál, sem eru þingmannamál, hafa verið sett á dagskrá þegar búist hefur verið við að ráðherrann væri í þinginu og þau hafa ekki komist áfram. Því er eiginlega ekki hægt að múlbinda okkur þegar málin komast svo á dagskrá og eru rædd milli klukkan sex og sjö að kvöldi dags og dómsmrh. fjarverandi. En ég ætla að taka undir að það er mitt mat að hæstv. dómsmrh. sé að gera hörmuleg mistök. Það er rétt hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að ekki nokkur maður skildi lagasetninguna í maí 1998 þannig að það ætti að færa yfirheyrslur á börnum úr Barnahúsinu, ekki nokkur maður. En það er hæstv. núv. dómsmrh. sem gengur til þess verk að láta útbúa sérstakt yfirheyrsluherbergi í dómhúsi. Það er alveg ljóst að hvort sem menn segja að Barnahúsið verði lagt af eða ekki að þá verður stoðunum kippt undan Barnahúsinu ef yfirheyrslur verða fluttar. Ef þær fara allar í dómhús er ekki lengur grundvöllur fyrir Barnahúsið að vera með þá sérmenntuðu starfsmenn sem þar vinna í dag áfram að störfum. Það er vandi Barnahússins í dag og það líður fljótlega að því að nauðsynlegt verður að taka afstöðu til þess hvort þetta fólk verður ráðið áfram. Það er verið að sérhæfa, virðulegi forseti, fimm dómara sem fjalla sérstaklega um þessi mál og þó að þessi mál séu mörg þá er alveg ljóst af þessu að menn ætla sér að vera með öll málin þarna. Hins vegar ætla ég að taka það fram að mér fannst það sérlega gott framtak þegar haldin var ráðstefna þar sem aðild áttu bæði dómstólaráðið og Barnahúsið og, ef ég man, einhverjir fleiri sem vinna með þessi mál. Þar var leitað leiða til að varpa ljósi á þessi viðkvæmu mál og reynt að gera það þannig að reynt var að horfa hlutlaust á stöðu Barnahúss, á afstöðu dómstólaráðs, þ.e. hvernig yrði haldið á málum eftir því á hvaða stað væri unnið. Ég heyrði, virðulegi forseti, þingmenn úr stjórnarliðinu ræða það eftir þessa ráðstefnu að mikilvægt væri að ná sátt í þessu máli og væntanlega yrði sáttin sú að í Barnahúsinu færu yfirheyrslur yngri barna fram en að yfirheyrslur eldri barna mundu þá fara fram á vegum dómstólaráðs og aldurinn 14 ára var nefndur þar. Ég hugsaði: Mikið var þetta gott. Svona á að vinna í átakamálum, halda ráðstefnu fagfólks með þessum hætti og komast að niðurstöðu. Það vill svo til að ég spurðist fyrir um þetta í gær, þ.e. hvort niðurstaða og sátt væri komin í þetta mál, af því að ég gekk bara út frá því eftir umræðuna á þessari ráðstefnu og þá kemur í ljós að það er engin niðurstaða. Ekkert gefur til kynna að bakkað verði í þessu máli frá því að dómstólaráð taki yfir allar þessar yfirheyrslur, því miður. Á þessum tíma er ekkert sem bendir til þess. Þess vegna tek ég undir þá hvatningu sem hefur verið borin fram til allshn. og vil ganga lengra. Ég hvet þá sem eru hér og hugsanlega eiga sæti í allshn. að leggja til að nefndin fari í heimsókn bæði í Barnahúsið og til dómstólaráðs og leggi sitt sjálfstæða mat á málið þannig að hægt verði hugsanlega að leysa þetta mál með reisn.

Herra forseti. Ég kem í ræðustól til þess að styðja þessa till. til þál. um bætta stöðu þolenda kynferðisafbrota. Þessi þáltill. tekur til allra þolenda kynferðisafbrota en þó er sérstaklega talað um börn og unglinga. Það er orðið ljóst, eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sagði hér áðan, að það er ekki langt síðan við viðurkenndum og í raun uppgötvuðum að þetta væri til á Íslandi. Þetta var eitthvað sem gerðist í gamla daga. Maður las um þessi sifjaspell og vissi varla hvað orðið þýddi. Við lifðum í fílabeinsturni. Við lásum um það hvað var að gerast á hinum Norðurlöndunum, en það var ekki svona hjá okkur. En því miður erum við nákvæmlega eins. Nú erum við búin að viðurkenna að kynferðisglæpir eru til hjá okkur og því verðum við að hafa lagarammann í samræmi við það. Kerfi til að taka á glæpnum var ekki til staðar af því að glæpurinn var ekki til. Við þurfum að vanda okkur mjög í þessu máli. Kynferðisglæpir, sérstaklega kynferðisglæpir gegn börnum, eru viðbjóðslegustu glæpir sem mannskepnan getur framið og kann hún nú ýmislegt fyrir sé í því að fremja viðbjóðslega hluti. Fyrir alla sem lenda í þessum málum er þetta mikið áfall, ekki bara fyrir barnið sem lifir við þetta alla ævi og skemmir líf þess og eitrar alveg til æviloka, heldur ekki síður fyrir móðurina, föðurinn, alla aðstandendur sem koma að þessu. Fyrir fjölskylduna alla er þetta mikið áfall. Það er erfitt að viðurkenna þetta, kæra það og fara með það rétta leið. Þess vegna er svo mikilvægt að allt sem snýr að þessu sé þolendum hliðhollt, getur maður sagt, að það verndi þá sem verða fyrir því alveg frá því að glæpurinn er tilkynntur og þangað til dæmt er í málinu. Það hefur komið fram í máli þeirra sem hafa talað að þetta eru erfið mál, en þó eru þau enn þá erfiðari í dreifbýlinu en hér í þéttbýlinu þar sem barnaverndarnefndir eða þeir sem koma að þessu eru miklu nærri en hér í fjölmenninu og þar sem erfitt er að fara með þessi mál öðruvísi en að jafnvel hálf sveitin viti af því og að búið sé að dæma fyrir fram. Þetta kerfi frá kæru til dómstóla þarf því að vera vel byggt upp og ekki síst með tilliti til þolenda úti á landi því að þar er það enn þá viðkvæmara að fara af stað með þetta, að sitja ekki með þetta innibyrgt alla ævi. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram varðandi Barnahúsið og hvet til þess að aftur verði farið yfir þær vinnureglur sem hafa verið teknar upp og þær skoðaðar með tilliti til þess að Barnahúsið verði styrkt, að þessi sérhæfða stofnun verði það sem henni var ætlað að vera og vinni það mikilsverða starf sem er þannig að litið er til okkar sem nokkurrar fyrirmyndar.

Herra forseti. Ég vil þakka þeim sem hér hafa talað og lýst stuðningi við þetta mál. Ég vænti þess eins og fram kom í ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur að sátt muni nást um það, enda er málið þverpólitískt og þess eðlis að allir ættu að geta sammælst um að styðja það að þessi mál séu skoðuð vegna þess að við höfum það mikið fyrir framan okkur að það eru ýmsar brotalamir í þessu sem þarf að skoða. Og það er sannarlega rétt sem fram kom hjá hv. 17. þm. Reykv., Kolbrúnu Halldórsdóttur, að það er stór smánarblettur á íslensku samfélagi hvernig staða þessara mála er. Ég vil líka nefna það hér af því að farið var inn á afstöðu dómsmrh. til Barnahússins og hv. þm. Ásta Möller nefndi það og þá utandagskrárumræðu sem fór fram fyrir jólin um þetta mál, að málflutningur hæstv. dómsmrh. gaf ekki tilefni til þess að ætla að hún mundi leggja sitt af mörkum til þess að breyting yrði á þeirri stöðu sem upp var komin að málin væru afgreidd í dómhúsi. Frá miðju síðasta ári fengu einungis þrjú mál meðferð í Barnahúsinu. Af 30 málum fóru þrjú til Barnahúss en önnur voru öll afgreidd í dómhúsi. Málflutningur hæstv. ráðherra gekk út á að reyna að sannfæra þingheim um hve aðstaðan sem komin er í dómhúsi væri góð. Ég er með ræðu hæstv. dómsmrh. fyrir framan mig þar sem hún er einmitt að lýsa þessum sérútbúnu herbergjum sem búið er að koma upp í þessu skyni. Hæstv. ráðherra orðaði það svo í þessari ræðu, með leyfi forseta: ,,Það vekur hins vegar furðu mína að tilvist þess [þ.e. Barnahússins] skuli velta á því samkvæmt því sem fram hefur komið í fjölmiðlum að skýrslutökur af ungum börnum í meintum kynferðisbrotamálum fari ávallt þar fram.`` Það var því ekkert sem gaf sérstakt tilefni til þess að hún mundi beita sér fyrir því að Barnahúsinu yrði ekki lokað. Það hefur komið fram hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að ekkert virðist vera að gerast í þessum efnum þessa dagana og samkomulag sem menn héldu að hugsanlega væri hægt að ná í þessu máli milli dómaranna og Barnahússins um að yngri börnin fengju meðferð í Barnahúsi virðist ekki vera uppi á borðinu. Því sem þarf að halda til haga í þessu máli er að hæstv. dómsmrh. hefur lykilinn að því að hægt sé að höggva á þennan hnút. Frumkvæði hennar, t.d. lagabreyting ef nauðsynleg er, mundi auðvitað höggva á þennan hnút sem þarna er kominn. Tilmæli hennar til dómstólaráðsins um það t.d. að yngri börnin fengju meðferð í Barnahúsinu mundu örugglega vega þungt í þessu máli. En ég veit ekki til þess að hæstv. dómsmrh. hafi beitt sér í þessu máli, því miður. Ég hefði gjarnan óskað eftir því að hæstv. dómsmrh. væri viðstaddur þessa umræðu. Málið hefur oft verið á dagskrá einmitt með tilliti til þess að hún gæti tekið þátt í þessari umræðu. En lengur var ekki beðið. Viðbrögð hæstv. dómsmrh. hafa því valdið mér nokkrum vonbrigðum. Eins og fram kom í máli hv. 5. þm. Austurl., Þuríðar Backman, þá er t.d. Barnahúsið mjög mikilvægt fyrir landsbyggðina vegna þess að sérfræðingar úr Barnahúsinu fara út á land einmitt þegar svona mál koma upp þar. Það er svo sannarlega hægt að taka undir það að þessi mál geta verið mjög erfið úti á landi þar sem fámenni er og auðvitað er lykilatriði t.d. í því sambandi, fyrir utan það að Barnahúsinu verði haldið opnu áfram og það fái að sinna sínu hlutverki, að stækka barnaverndarnefndirnar vegna þess að fjöldi þessara smáu barnaverndarnefnda er ekki til þess fallinn að leiða slík mál farsællega til lykta. Sem betur fer hefur tölvert verið tekið á í því að stækka og efla barnaverndarnefndirnar. Varðandi Barnahúsið sem hér hefur mikið verið rætt um þá er þetta þannig að rannsókn máls fyrir réttarvörslukerfið og barnayfirvöld og hins vegar stuðningur og meðferð sem veitt er í kjölfarið fer fram í Barnahúsinu. Það sem mjög skorti á áður en það var opnað voru meðferðarúrræði en það hefur að verulegu leyti verið tvinnað saman í Barnahúsinu vegna þess að þar er líka veitt ákveðin meðferð. Núna er hætta á því að ákveðin heildarsýn tapist á þessum málum sem opnaðist með Barnahúsinu eftir að farið var að taka skýrslu í dómhúsi frá miðju síðasta ári. Þess vegna er ekki skrýtið, herra forseti, að hér hafi hver þingmaðurinn á fætur öðrum lýst áhyggjum sínum af stöðu Barnahússins. Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu. Ég tel mikilvægt að því verði fylgt eftir að allshn. taki upp þetta mál. Ég veit ekki til þess að hér sé staddur neinn sem er í hv. allshn. þannig að ég tel mikilvægt að því verði komið til skila til nefndarinnar og hún fari yfir þetta lagaákvæði og hvort það þurfi að breyta því. Lögin ganga efnislega út á það að dómari ber ábyrgð á skýrslutöku af börnum vegna kynferðisbrota í stað lögreglu áður. Það hefur verið túlkað þannig af dómurunum sjálfum að skýrslutakan fari fram þar og því þarf að breyta. Herra forseti. Ég vona að málið fái farsælar lyktir á þinginu og þakka þær góðu umræður sem hafa orðið um þetta mikilvæga mál.

Herra forseti. Ég vil í örfáum orðum lýsa stuðningi við þá þáltill. sem hér er fram komin um bætta stöðu þolenda kynferðisafbrota þar sem Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að skipa nefnd sérfræðinga sem hafi það verkefni að kanna og gera tillögur um bætta stöðu þolenda kynferðisbrota, einkum barna og unglinga. Samkvæmt greinargerðinni er ætlunin m.a. að sérfræðingar verði verði fengnir til að gera ítarlega úttekt á öllu réttarfari í kynferðisbrotamálum, einkum þeim er snerta börn og unglinga. Þetta tel ég afar mikilvægt. Einnig á að athuga hvaða úrbætur eru nauðsynlegar á allri málsmeðferðinni, en eins og við höfum orðið vör við þá virðist vera mikil brotalöm í því. Ég tek undir nauðsyn þess að skoða aðgerðir sem varða stöðu brotaþola kynferðisofbeldis í réttar- og dómskerfinu almennt. Sömuleiðis verður að huga að refsiákvæðum og starfsháttum dómstóla og þá hvort skylt ætti að vera að kveðja til meðdómendur eins og kemur fram í þessari ágætu greinargerð. Einn alvarlegasti glæpur sem hægt er að hugsa sér er kynferðisafbrot gegn börnum og ég tel nauðsynlegt að fylgja þessum málum eftir því að dæmin sanna að úrbóta er þörf. Ég vil kannski láta þess getið af því að Jóhanna Sigurðardóttir nefndi að í salnum væri kannski ekki fulltrúi úr allshn. að Frjálslyndi flokkurinn á fulltrúa í allshn. og ég mun gjarnan nefna það við þann fulltrúa allshn. að þetta sé brýnt málefni sem þurfi að taka á.

Ég vil minna á að það ber að segja hv. þm.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. Gunnars Inga Gunnarssonar sem er 1. varaþm. Frjálsl. fl. og sat á Alþingi í desember þegar tillagan var lögð fram. Í þáltill. er skorað á ríkisstjórnina að bæta réttarstöðu örorku- og ellilífeyrisþega. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að: a. bæta stöðu þeirra örorku- og ellilífeyrisþega, sem byggja framfærslu sína að mestu eða öllu leyti á lífeyrisgreiðslum almannatrygginga, með því að hækka tekjutryggingarhluta lífeyrisgreiðslna almannatrygginga um jafnvirði 1.141 millj. kr. árlega í fjögur ár, frá og með árinu 2000; b. bæta réttarstöðu lífeyrisþega almannatrygginga sem búa í vígðri sambúð með því að fella niður allar tengingar lögbundins lífeyrisréttar þeirra við tekjur maka. Breytingin taki gildi 1. janúar 2001.`` Rétt er að geta þess að ártalið 2000 þarf að sjálfsögðu að breytast í 2001 þar sem tillagan fékk ekki afgreiðslu í desember sl. Til þess að unnt væri að fjármagna þessar tillögur lagði Frjálslyndi flokkurinn fram breytingartillögur við frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2000, sbr. 1. mál á þingskjali 348. Nú er lagt til að málið vinnist samhliða gerð fjárlaga fyrir næsta ár og komi til framkvæmda 1. janúar næstkomandi. Varðandi fjármögnun má einnig benda á að það fé sem fékkst við sölu á 15% hlut á Landsbanka og Búnaðarbanka í desember nægir fyllilega til fjármögnunar á þessari réttarbót til handa elli- og örorkulífeyrisþegum. Á Íslandi munu fyrst og fremst hinir ört vaxandi lífeyrissöfnunarsjóðir starfsgreina tryggja þorra landsmanna ákjósanlegt fyrirkomulag lífeyrismála í framtíðinni. Þetta gildir bæði um elli- og örorkulífeyri. Áætlað er að á næstu 10--15 árum verði þetta fyrirkomulag fullþróað og þar með verði Ísland framarlega í flokki þjóða varðandi lífeyrismál. Hins vegar segir mat á stöðunni nú að nokkur þúsund Íslendingar eigi í erfiðleikum með lífeyri sinn og að margir hverjir búi raunar við sára fátækt, samanber nýlega könnun Rauða kross Íslands. Þetta fólk er eiginlega statt á milli kerfa og byggir flest afkomu sína að mestu eða öllu leyti á lífeyrisgreiðslum almannatryggingakerfisins, en þar voru hámarksgreiðslur um 68 þús. kr. á mánuði í desember síðastliðnum. Um er að ræða fólk á ýmsum aldri. Annars vegar eru ellilífeyrisþegar sem hafa skilað þjóðfélaginu drjúgu ævistarfi og lagt í hendur afkomendum sínum undirstöður hins íslenska velferðarkerfis. Þessa fólks er oft minnst í hátíðarræðum á tyllidögum, en það vill gleymast í skipulagi velferðarkerfisins. Hins vegar er um að ræða öryrkja á ýmsum aldri, m.a. ungt fólk sem hefur af ýmsum ástæðum annaðhvort misst heilsu og starfsorku eða aldrei fengið tækifæri til að vera virkir þjóðfélagsþegnar. Meðal þessa unga fólks er að finna fátækustu einstaklinga íslensks þjóðfélags, fólk sem aldrei hefur fengið tækifæri til að spjara sig af eigin rammleik og hefur verið haldið í viðvarandi fátækt með tilheyrandi tjóni á sál og líkama. Þessi hópur er því enn verr settur en sá fyrrnefndi, þ.e. ellilífeyrisþegar. Hér er því verið að fjalla um mjög alvarlegan ágalla á öryggisneti velferðarkerfisins sem nauðsynlegt er að gera úrbætur á. Efnahagsástand þjóðarbúsins gefur okkur einmitt nú tækifæri til að koma á löngu tímabærum lagfæringum. Flutningsmenn leggja því til að tekjutryggingarhluti lífeyrisgreiðslanna hækki sérstaklega um u.þ.b. 50% og deilist hækkunin á fjögur ár. Kostnaðurinn er alls áætlaður um 4.565 millj. kr. og verða því árlegar hækkanir um 1.140 millj. kr. á gildandi verðlagi. Með 50% hækkun á tekjutryggingarhlutanum munu hámarksgreiðslur hækka úr um 68.000 kr. í um 80.500 kr. á mánuði eða um 18,38%, og gerir sú hækkun lítið annað en að bjóða lífeyrisþegunum ámóta kjarabætur og almennir launþegar hafa þegar fengið. Almannatryggingakerfið er tryggingakerfi velferðarsamfélags þar sem sérhver einstaklingur kaupir sér grunntryggingu í gegnum skattkerfið. Réttur til lífeyris er einstaklingsbundinn og því getur hið opinbera ekki skert tryggingarrétt neins á grundvelli hjúskaparstöðu. Því er ekki verjandi að tengja réttarstöðu lífeyrisþega tekjum maka hans. Þetta atriði mun vera til meðferðar fyrir dómstólum hér á landi. Í stað þess að lagfæra þessa mannréttindaskerðingu seinna ætti Alþingi að ákveða breytingarnar strax. Áætlaður kostnaður við þessa réttarbót er talinn nema um 360 millj. kr. á ári, þ.e. kostnaður ríkisins við að afnema tekjutenginguna af þessum hópi. Þessi tala, 360 milljónir, er sú tala sem Tryggingastofnun gaf upp sem áætlaðan kostnað við að afnema tengingu við tekjur maka. Hér er lagt til að réttarbótin verði ekki fyrr en 1. janúar 2001 vegna þeirrar miklu undirbúningsvinnu sem breytingin kallar á í bókhaldi Tryggingastofnunar ríkisins. Herra forseti. Í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar fyrir árið 2000 var lögð til veruleg lækkun á framlagi til ellilífeyrisþega, en þingmenn Frjálslynda flokksins lögðu þá fram þessa tillögu um verulega hækkun á tekjutryggingarhluta ellilífeyrisþega. Nú eru kjarasamningar hafnir, en kjarabætur samninga hafa hingað til ekki skilað sér inn í bætur almannatrygginga og ég vil benda á þá staðreynd að 43% öryrkja fá engar greiðslur úr lífeyrissjóðum og þurfa að lifa á tryggingabótum einum. Það er líka staðreynd að skattleysismörkin hafa verið lækkuð allan þennan áratug. Frítekjumark vegna atvinnutekna hefur hækkað helmingi minna en launavísitala síðan árið 1993 og þannig hefur verið farið með aðrar stærðir í almannatryggingakerfinu, grunnlífeyri og tekjutrygginguna. Hér er góðæri og gert hefur verið ráð fyrir hámarks fjárlagaafgangi á þessu ári. Svigrúmið til umbóta er því augljóst en spurt er um viljann til góðra verka svo unnt verði að stórbæta hag þeirra lífeyrisþega sem þurfa öðrum fremur á kjarabótum að halda. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þessari tillögu vísað til heilbrigðis- og trygginganefndar.

Herra forseti. Í þessari till. til þál. er verið að leggja til löngu tímabærar breytingar og vinnu. Þetta er nokkuð sem við þingmenn Samfylkingarinnar höfum margrætt á þingi og lagt til ýmis frv. og önnur þingmál til að koma á breytingum í þessa veru. Eins og hv. þm. Margrét Sverrisdóttir sagði í ræðu sinni áðan er hér um að ræða mjög alvarlega ágalla á öryggisneti tryggingakerfisins. Hv. þm. Frjálslynda flokksins lögðu í fjárlagaumræðunni til fjárveitingar til þessara mála. Það gerðu sömuleiðis þingmenn Samfylkingarinnar og bentu þá á leiðir til að bæta úr þessu. Hér er í fyrsta lagi nefnt að hækka þurfi tekjutryggingu hjá lífeyrisþegum. Það er sá kostur sem kemur flestum þeim verst settu til góða í kerfinu eins og það er byggt upp í dag. Í þingmálum sem þessum er ekki hægt að búast við veigamiklum breytingum á kerfinu heldur tillögum um hvernig hægt sé að koma sem flestum af þeim verst settu til góða. Í öðru lagi er lagt til að fella niður tengingu við tekjur maka. Það hefur lengi verið mitt baráttumál og ýmissa annarra þingmanna í stjórnarandstöðunni. Það er í raun forneskjuleg regla sem því miður er enn þá inni í almannatryggingum okkar. Þrátt fyrir að sú tekjutrygging hafi verið minnkuð í árslok 1998 þá var hún lögfest. Mér fannst mjög til vansa fyrir ríkisstjórnina að lögfesta þessa tekjutengingu við tekjur maka á sama tíma og út eru að koma faglegar úttektir á vegum Félagsvísindastofnunar sem fordæma hana. Ég bendi t.d. á bókina um Íslensku leiðina þar sem því er lýst að þetta sé fornaldarhugsunarháttur frá fátækraaðstoðinni á 19. öld. Þetta er gert nú þegar við erum að ganga inn í 21. öldina. Allmargir hv. þm. hafa lagt fram brtt. við þetta, þ.e. lagt til að ekki sé heimilt að tengja tekjutryggingu lífeyrisþega við tekjur makans. Mig langar til að benda á nokkur rök fyrir því að svo eigi ekki að gera. Það er ekki bara að þessi regla sé gamaldags og úrelt hugsun heldur tel ég hana vera brot á stjórnarskránni. Í 65. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.`` Lífeyrisþegum er með þessari skerðingarreglu mismunað eftir hjúskaparstöðu. Fólki á vinnualdri er líka mismunað eftir því hvort það á við atvinnuleysi eða heilsubrest að stríða. Þeir sem eiga rétt á atvinnuleysisbótum eiga þann rétt óháð tekjum maka. Um leið og þeir missa heilsuna eru þeir hins vegar upp á maka sína komnir og eiga ekki sinn persónulega rétt. Mig langar til að benda á að í upphafi, þegar almannatryggingarnar voru settar á laggirnar 1935, kom fram í nefndaráliti með almannatryggingalögunum 1935 að gert væri ráð fyrir því að í þeim fælist hrein persónutrygging. Samkvæmt þessari skoðun flytjenda fyrsta almannatryggingalagafrv. þá er það andstætt hugsun laganna að færa tryggingaskylduna yfir á maka. Þar með er hið opinbera að firra sig skyldu, firra sig ábyrgð sé lífeyrisþeginn í hjónabandi eða sambúð. Þessi skerðingarregla brýtur einnig gegn 11. gr. stjórnsýslulaganna og sömuleiðis gegn mannréttindasáttmálum og alþjóðasáttmálum sem við höfum skuldbundið okkur til að virða. Mig langar til að benda á mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna en þar segir: ,,Það ber að viðurkenna, að hver maður sé jafnborinn til virðingar og réttinda, er eigi verði af honum tekin, og er þetta undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.`` Í 2. gr. sáttmálans segir: ,,Hver maður skal eiga kröfu á réttindum þeim og því frjálsræði, sem fólgin eru í yfirlýsingu þessari, og skal þar engan greinarmun gera vegna kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúar, stjórnmálaskoðana eða annarra skoðana, þjóðernis, uppruna, eigna, ætternis eða annarra aðstæðna.`` Í 16. gr. er sömuleiðis fjallað um jafnrétti til hjúskapar og stofnunar fjölskyldu og er þá sérstaklega kveðið á um hlutverk fjölskyldunnar og skyldur ríkisins gagnvart henni. Þar segir m.a.: ,,Fjölskyldan er í eðli sínu frumeining þjóðfélagsins, og ber þjóðfélagi og ríki að vernda hana.`` Síðan segir í 25. gr. mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna: ,,1. Hver maður á kröfu til lífskjara, sem nauðsynleg eru til verndar heilsu og vellíðan hans sjálfs og fjölskyldu hans. Telst þar til matur, klæðnaður, húsnæði, læknishjálp og nauðsynleg félagshjálp, svo og réttindi til öryggis gegn atvinnuleysi, veikindum, örorku, fyrirvinnumissi, elli eða öðrum áföllum, sem skorti valda og hann getur ekki við gert.`` Fötluðum á þannig ekki að mismuna með lögum hvað varðar kynferðissambönd, hjónaband og barneignir. Þetta er skýrt. Þetta er nákvæmlega það sem okkur ber að virða. En ríkisstjórnin er að hunsa þessa alþjóðlegu sáttmála með því að lögfesta tengingu við tekjur maka í lok árs 1998. Þess vegna tek ég heils hugar undir það sem fram kemur í þessari þáltill., að þessa tekjutengingu beri að afnema og við munum auðvitað leggja fram frv. og berjast fyrir því fram í rauðan dauðann að þessari óréttlátu reglu verði hnekkt. Það er ekki bara að þeir sem eru lífeyrisþegar og eru í hjónabandi búi við að tekjur maka skerðist, heldur fá þeir einnig lægri bætur og þeir fá ekki heimilisuppbætur sem eru allt að 22 þús. kr. Þeir eru með lægri greiðslur en einhleypir lífeyrisþegar. Þannig er vegið að hjónaböndum lífeyrisþega á fleiri en ein hátt í lögunum eins og þau eru í dag. Herra forseti. Ég tek heils hugar undir að farið verði í þessa vinnu. Við þingmenn Samfylkingarinnar höfum margoft lagt það til, frumvörp okkar liggja fyrir, og hvetjum til að eftir umræðuna í heilbr.- og trn. verði þetta mál samþykkt.

Herra forseti. Hér er að mínu viti hreyft mjög þörfu máli sem við þingmenn Frjálslynda flokksins höfum lagt fram. Hér er um að ræða stöðu þess fólks sem hefur ekki öðlast lífeyrisrétt úr lífeyrissjóði svo nokkru nemi. Þarna er um að hópa í þjóðfélaginu sem voru með lágar tekjur og greiddu þar af leiðandi lítið í lífeyrissjóði. Þetta er sú kynslóð sem lagði einna mest af mörkum við að byggja upp nútímaþjóðfélagið Ísland. Hinn vinnandi maður hafði tiltölulega lágar tekjur, greiddi þar af leiðandi lítið í lífeyrissjóði og aflaði sér lítilla lífeyrisréttinda. Í þessum hópi eru einnig t.d. eldri sjómenn sem þrátt fyrir sæmilegar tekjur greiddu aðeins af kauptryggingu í lífeyrissjóði, kauptryggingu sem jafnan var afar lág upphæð. Sjómenn gátu verið búnir að greiða í lífeyrissjóð í 14 ár, frá 1970--1984 og verið miklir aflaskipstjórar alla sína tíð. Mér sérstaklega hugleikið eitt dæmi af manni norður í Ólafsfirði sem verið hafði síldarskipstjóri á frægum aflaskipum alla sína tíð og síðar togaraskipstjóri á Sigurbjörgu frá Ólafsfirði. Hann átti rétt á lífeyri árið 1984, þegar hann veiktist og þurfti að fara í land, en réttur hans var innan við 5 þús. kr. í lífeyri. Ekki hafði hann haft lágar tekjum. Greiðslur sjómanna voru einfaldlega af kauptryggingunni sem var mjög lágur tekjugrunnur og eingöngu ætlaðar til að draga fram lífið í algerum nauðþurftum. Það er m.a. þessi hópur, eldri menn, áttræðir, sem eru í dag mjög illa settir í þessu kerfi, lifa á ellilífeyrinum einum saman en fátt annað kemur til og lítil réttindi eru í lífeyrissjóði. Við þingmenn Frjálslynda flokksins lögðum til að til að fjármagna þetta við afgreiðslu síðustu fjárlaga yrði gripið til þess að ráðast á vegafé. Þó var okkur ekki kært að leggja það til, að skera niður vegafé landsmanna til viðhalds og nýbyggingar. Eins og margoft hefur komið fram hjá okkur í þessum ræðustól þá teljum við það eina af meginstoðum byggðar í landinu, að efla samgöngur. En við teljum þetta hins vegar svo mikilvægt mál að jafnvel verði að fara inn í vegaféð til þess að koma því í framkvæmd. Í blaðinu Vesturland var þetta viðhorf okkar gert að sérstöku umtalsefni, þ.e. í jólablaði Vesturlands. Þess sérstaklega getið að Frjálslyndi flokkurinn hefði lagt til niðurskurð á viðhalds- og nýbyggingarfé til vega. Það var auðvitað ekkert getið um það í þessari stuttu frétt í Vesturlandi til hvers við ætluðum að nota þá peninga, eingöngu sagt að við ætluðum að skera niður vegafé. Ekki var minnst á að með því ætti að fjármagna lífeyrisbætur til þeirra sem stæðu hvað verst í þessu kerfi og að hér værum við í raun að gæta hagsmuna þeirra sem oft eru sagðir vera kynslóðin sem byggði upp landið, kynslóðin sem gerði Ísland að því sem það er í dag. Ég ætla að segja það sem lokaorð í þessari umræðu að ef til þess kemur að skera þurfi niður vegafé til að koma þessu í framkvæmd þá mun ég áfram styðja það, alveg hiklaust. Ég veit að Vestfirðingar sem aðrir eru tilbúnir að keyra nokkur ár í viðbót á 10 km lengri malarvegi. Þeir hafa gert það í 20--30 ár og þeir lifa það örugglega af inn í framtíðina. Ég held að Austfirðingar og aðrir mundu líka sætta sig við að keyra 10 km lengra á ómalbikuðum vegi til að lagfæra stöðu þessa hóps, í eitt eða tvö ár.

Herra forseti. Ég tek til máls til þess að styðja þessa till. til þál. um réttarstöðu örorku- og ellilífeyrisþega. Ég fagna því að hún skuli koma fram og ég fagna orðum síðasta ræðumanns og þeirri réttlætiskennd sem hefur einkennt málflutning flutningsmanna, bæði þeirra sem tala fyrir þáltill. og eins í umræðunni í vetur þegar við vorum að ræða fjárlögin. Þetta er mannréttindamál að mínu mati og eins og hér hefur komið fram taka þessar tryggingabætur til ákveðins hóps í okkar þjóðfélagi, eldra fólks og ungs fólks sem hefur orðið undir í lífsbaráttunni af ýmsum ástæðum. Með þeirri upphæð sem tekjutryggingin er í dag, 68 þús. kr., nær fólk því miður ekki að rétta úr kútnum og lifa eins og aðrir þjóðfélagsþegnar. Við höfum efni á því núna að bæta stöðu þessara hópa. Varðandi b-liðinn, þ.e. að fella niður allar tengingar lögbundins lífeyrisréttar við tekjur maka, þá er það bara orðin spurning um mánuði en ekki ár að koma því í framkvæmd því að ég tek undir þau orð að það er brot á mannréttindum að hafa þetta í almannatryggingalöggjöfinni.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs að nýju í kjölfar umræðunnar eftir fyrri ræðu mína og vil ítreka mikilvægi þeirrar vinnu sem lagt er til að farið verði í. Sérstaklega vil ég nú gera að umtalsefni stöðu aldraðra sem búa við fátækt og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson kom inn á áðan í máli sínu. Það á ekki bara við um sjómenn. Ég veit að víða er staðan mjög slæm hjá öldruðum sjómönnum vegna þess hve lítinn rétt þeir eiga í lífeyrissjóðum. En það á líka við um bændur. Mjög margir bændur standa verulega illa þegar þeir eru komnir á ellilífeyrisaldur og einnig aldraðar konur sem hafa unnið allan sinn ævidag í láglaunastörfum. Þær eiga mjög lítinn rétt í lífeyrissjóðum. Þetta fólk sem á lítinn rétt í lífeyrissjóðum á mjög erfitt með að framfleyta sér út mánuðinn á þeim kjörum sem því er boðið upp á. Ég vil bara minna á að lífeyrisgreiðslur úr almannatryggingunum eru undir 50 þús. kr. ef menn búa með öðrum. Þetta eru ekki nema 48 þús. kr. Ef menn eru síðan með kannski 10 þús. kr. úr lífeyrissjóðum eins og margir hafa sem hafa leitað til mín þá eru þetta nánast engar upphæðir sem fólki er ætlað að lifa á, sérstaklega ef það á ekki eigið húsnæði. Þarna er því víða pottur brotinn, sérstaklega hjá þessum hópum. Ég vil einnig nefna öryrkjana. 43% öryrkja lifa á almannatryggingunum einum og menn geta séð hvað það þýðir fyrir lífeyrisþega í sambúð eða hjónabandi að hafa innan við 50 þús. kr. til að framfleyta sér. Þetta rekur fólk út í skilnað. Þetta rekur fólk út í að eiga ekki fjölskyldu, að búa eitt til þess bara að geta haft í sig og á. Það er ekki aðeins að þetta bitni á lífeyrisþegunum sjálfum heldur bitnar þetta á allri fjölskyldunni. Þetta bitnar á börnunum. Það bitnar á þeirra nánustu hvernig búið er að þeim þannig að í mörg horn er að líta í þessum efnum. Mig langar aðeins til þess að bæta við vegna þess að ég kom því ekki að í fyrri ræðu minni. Varðandi afnám tekjutengingar við tekjur maka hefur það viljað brenna við í umræðu á þinginu að stjórnarliðar hafa verið að telja fólki trú um að einhverjir muni koma illa út úr þessu afnámi. Það er rangt. Við gerum ráð fyrir því að þó svo bannað verði að tengja tekjur maka við tekjutryggingu lífeyrisþega, þá geti menn áfram nýtt frítekjumark hvors annars, þ.e. að það sé millifæranlegt frítekjumark. Þeir sem eru á því að menn geti notað persónufrádrátt hvors annars eins og stjórnarliðar hafa lagt til og var einmitt til umræðu í þinginu í vetur, ættu að geta skilið það að sömuleiðis ættu hjón að geta haft millifæranlegt frítekjumark þannig að þau geti notað sér frítekjumark hvors annars. Það eru því algjörar rangfærslur að halda því fram. Það er verst að hér skuli ekki vera nokkur maður úr stjórnarliðinu. Hér situr ekki nokkur maður í þingsalnum nema þá virðulegur forseti sem hlustar grannt á málflutninginn. Bæði hv. þingmenn Sjálfstfl. og ekki síður hv. þingmenn Framsfl. hafa haldið þessu fram sem er algjör fásinna og vonandi mun hæstv. forseti koma því til skila til sinna manna að það er algjör rangfærsla að nokkur muni tapa á þessu. Ég minni á það sem kom reyndar fram í fjárlagaumræðunni og hefur einnig komið fram í þessari umræðu að kostnaður við að leiðrétta þetta misrétti er ekki nema 360 millj. kr. samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins þannig að þetta eru engar stórupphæðir. En sá sparnaður að setja ekki 360 millj. í þetta veldur mjög miklum skaða úti í samfélaginu. Þetta er að leysa upp fjölskyldur. Þetta er að fara illa með hjónabönd og sambúð og þetta er að fara illa með börn sem ekki geta tekið fullan þátt í samfélaginu vegna þess að foreldrar þeirra hafa misst starfsorkuna og starfsgetuna og geta þess vegna ekki leyft sér að bjóða þeim upp á sömu þátttöku í félagslífi og í samfélaginu og aðrir foreldrar geta. Ég held að það hafi komið mjög skýrt fram hér að það er réttlætismál að greiðslur til lífeyrisþega og ekki síst öryrkjanna skuli vera óháðar tekjum maka. Þannig styðjum við best við bakið á því fólki sem verst er statt í samfélaginu og einnig við þá grunneiningu þjóðfélagsins sem fjölskyldan er. Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að bæta þessu við þar sem ég hafði ekki tíma til að koma því að áður. Auðvitað gætum við rætt þessi mál lengi vel en ég sé að klukkan er að verða sjö og enn eru nokkrir á mælendaskrá og eitt mál til viðbótar. Ég ætla því ekki að lengja þessa umræðu frekar. En ég endurtek að ég tel fyllstu ástæðu til þess að við afgreiðum þetta mál úr hv. heilbr.- og trn. og málið komi til afgreiðslu í þinginu síðar á þessum vetri.

Herra forseti. Ég vil að lokum þakka fyrir ágætar undirtektir við þessa þáltill. og fagna þeim góðu viðbrögðum sem hún hefur fengið hjá hv. þingmönnum. Ég vil sérstaklega taka undir það sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og hv. þm. Þuríður Backman sögðu um tekjutengingar. Þær eru úrelt hugsun. Þetta er brot á stjórnarskrá. Það er mannréttindabrot þegar mönnum er mismunað eftir hjúskaparstöðu. Við verðum að gera verulega bragarbót þarna á. Einnig bentu hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson á erfiða stöðu sjómanna og bænda og ég tek heils hugar undir það. Ég treysti því að takast megi að hnekkja þessu óréttlæti, sérstaklega því sem felst í því að tengja lífeyrisréttindi við tekjur maka og vona að þáltill. fái rösklega afgreiðslu í heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um að efla og samræma aðgerðir til að auka fjölbreytni atvinnulífs í dreifbýli. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að grípa til eftirfarandi aðgerða til að auka fjölbreytni atvinnulífs í dreifbýli: 1. Verja árlega næstu fimm árin 250 millj. kr. til eflingar atvinnulífs í dreifbýli í samstarfi við þá aðila sem sinna atvinnuþróunarstarfi á viðkomandi svæðum. 2. Beita sér fyrir samræmingu á starfi allra þeirra sem sinna atvinnuþróun og ráðgjöf og veita lán eða styrki í sama skyni. Einum aðila verði falin yfirumsjón og samræming starfs á þessu sviði. 3. Gefa út handbók eða leiðbeiningar þar sem saman eru dregnar allar upplýsingar um hvert sé hægt að sækja aðstoð og ráðgjöf í þessu sambandi, svo og hvaða fjármunir, lán og styrkir eru í boði. Skal slík handbók uppfærð árlega. 4. Gefa Alþingi skýrslu með reglubundnu millibili um árangurinn af þessu starfi.`` Í kjölfar stórfelldra búferlaflutninga af landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið undanfarin missiri hafa þau sjónarmið að efla verði landsbyggðina mætt meiri skilningi hjá mörgum ráðamönnum en um langa hríð. Stjórnvöld hafa sýnt nokkra viðleitni í þá átt að færa verkefni frá höfuðborgarsvæðinu til þéttbýlisstaða á landsbyggðinni. En betur má ef duga skal. Nauðsynlegt er að huga að hinum dreifðu byggðum til sjávar og sveita hvað varðar úrbætur í atvinnumálum og afkomu fólksins. Ársstörfum hefur fækkað gífurlega undanfarið í sjávarplássum og sveitum í kjölfar sölu og/eða flutnings aflaheimilda og samdráttar í hefðbundnum búskap. Atvinnuleysi í dreifbýli er líka meira en tölur gefa til kynna. Bændur fá ekki atvinnuleysisbætur þó tekjur séu litlar sem engar nema leggja inn virðisaukaskattsnúmerið sitt. Samt hafa þeir borgað í Atvinnuleysistryggingasjóð árum saman. Reyndar er til leið fyrir bændur eða annað hjóna til að fá atvinnuleysisbætur ef það er ekki skráð fyrir búi, með því þá að skrá sig úr búinu og fara að heiman til vinnu tímabundið til að öðlast réttindi til atvinnubóta. Það er reyndar afar algengt að a.m.k. annað hjóna til sveita vinni utan heimilis en það er ekki öllum mögulegt, a.m.k. ekki til lengri tíma bæði vegna fjarlægðar frá mögulegri vinnu eða vegna þess aðstæður heima fyrir leyfa ekki langa fjarveru, t.d. vegna lítilla barna sem þarf að sinna. Ekki eru allir á einu máli um hvaða leiðir séu bestar til úrbóta, en ljóst er að ef ekki verður gripið í taumana nú þegar eigum við á hættu að byggðir í heilu landshlutunum leggist smám saman af næstu árin. Nokkra þætti er brýnt að lagfæra víða um land til þess að eðlileg uppbygging atvinnulífs geti átt sér stað. Eitt af því mikilvægasta er að tryggja rafmagn til ýmiss konar reksturs því að oft hefur skortur á þriggja fasa rafmagni tálmað uppbyggingu á iðnaði þar sem tækjakostur krefst þess. Þá er einnig mikilvægt að tryggja eðlileg samskipti um tölvunet um allt land þannig að allir geti nýtt sér möguleika sem felast í góðum tölvukosti og netbúnaði. Fyrir u.þ.b. átta til tíu árum var nokkuð hvatt til þess að efldur yrði svokallaður smáiðnaður og/eða handverk og það varð til þess að þessar greinar hófust til vegs og virðingar og urðu um leið sýnilegri. Fólk eygði möguleika á að skapa sér auknar tekjur og um leið áframhaldandi búsetu á heimaslóðum. Opinberir aðilar lögðu sitt af mörkum með því að ráða starfsfólk til stuðnings og ráðgjafar. Til að mynda var ráðinn verkefnisstjóri tímabundið að smáverkefnasjóði landbúnaðarins og stofnaður sérstakur sjóður á vegum félagsmálaráðuneytisins sem í daglegu tali var kallaður ,,Jóhönnusjóður``. Í upphafi var sjóðurinn einkum ætlaður konum á landsbyggðinni til að bæta atvinnumöguleika þeirra en nú er hann opinn konum alls staðar á landinu. Þá sinntu einstaka atvinnuþróunarfélög þessum málum sérstaklega. Til dæmis fékk Iðnþróunarfélag Eyjafjarðar fé úr Jóhönnusjóðnum og réð sérstakan starfsmann til að aðstoða fólk við að koma á fót smáiðnaði og efla handverk. Það gaf góða raun og er gott dæmi um það hverju er hægt að áorka þegar hæfur starfskraftur fæst þangað sem þörfin er brýn. Upp úr þessu urðu til nokkur smáfyrirtæki og vinnuhópar sem skapa tekjur og styðja þannig búsetu á landsbyggðinni. En uppbygging smáiðnaðar í dreifbýli er ekki hröð og hætta er á stöðnun ef hvatning er ekki fyrir hendi. Nú vinna mun færri að þessum verkefnum sérstaklega og um leið virðist grundvöllurinn fyrir frekari þróun og uppbyggingu veikjast. Atvinnuþróunarfélögin eru góðra gjalda verð en horfa frekar til stærri og sýnilegri verkefna. Þrátt fyrir að hið opinbera hafi lagt fram fé í formi styrkja og lána til þess að koma slíkum verkefnum af stað var um að ræða lágar fjárhæðir og í sumum tilfellum svo lágar að verkefnið náði ekki nægilega góðri fótfestu til að skipa sér varanlegan sess. Mörg þessi verkefni hefðu þurft meira fjármagn í upphafi til að geta orðið að veruleika. Það segir sitt að þeir styrkir sem veittir hafa verið til atvinnusköpunar í dreifbýli úr hinum ýmsu sjóðum eru frekar lágir, flestir svona 100--300 þús. kr. En stundum eru þeir þó hærri. Stuðningur opinberra aðila varð þó til þess að sanna að margir möguleikar eru í smáiðnaði, möguleikar sem geta orðið til að efla búsetu vítt um landið, auka fjölbreytni í atvinnulífi og bæta afkomu. En það er brýnt að koma nú inn með verulega aukið fjármagn til að taka á á þessum vettvangi. Stóriðja bjargar ekki hinum dreifðu byggðum. Því ber að ýta undir sjálfsbjargarviðleitni fólksins sjálfs með því að það eigi vísan stuðning og fjármagn til að koma sjálft að því að efla atvinnu á heimaslóðum. Það er því verðugt verkefni fyrir stjórnvöld að grípa til aðgerða nú sem hvetja til frekari dáða, raunar lífsnauðsynlegt eins og ég hef komið að áður. Ef varið yrði umtalsverðu fé til eflingar atvinnulífi í dreifbýli í samstarfi við aðila sem sinna atvinnuþróunarstarfi mundi það styrkja atvinnulífið og byggðina. Þarna er vaxarbroddur sem getur skilað miklu ef vilji er fyrir hendi. Raunar yrði átak í þessum efnum í takt við þá byggðastefnu sem ríkisstjórnin hefur lagt fram þar sem hún miðar að því að efla atvinnulíf og aðra búsetu á landsbyggðinni. Það þarf að samræma störf þeirra sem vinna að atvinnuþróun og ráðgjöf. Á þetta vil ég leggja þunga áherslu. Það er ómögulegt að hver sé að bauka í sínu horni eins og svo allt of oft hefur gerst og lítil samráð verið höfð á milli. Það þarf sérstaklega að sinna smáiðnaði og gæðahandverki. Í því skyni er m.a. mikilvægt að safna öllum upplýsingum sem til eru á einn stað í formi handbókar eða upplýsingabanka. Afar nauðsynlegt er að fólk eigi greiðan aðgang að upplýsingum sem snerta þessa atvinnugrein um það hvað hægt er að gera og hvert hægt er að sækja. Þær eru víða til en eru óaðgengilegar einkum vegna þess hve þær eru dreifðar og því ekki til að auðvelda áhugasömum einstaklingum frumkvæði eða efla áræði. Til eru margir sjóðir og stofnanir sem sinna þessum málum en almenningur veit ekki um nema brot af þeim. Ef til væru aðgengilegar upplýsingar um þessi mál er nokkuð víst að þær mundu virka hvetjandi. Fólk þarf m.a. að eiga kost á fræðslu við hæfi til þess að geta staðið sem best að uppbyggingu og þróun smáfyrirtækja og hvers kyns atvinnuskapandi verkefna svo sem fræðslu um gerð markaðs- og viðskiptaáætlana. Eyðublöð verða að vera til sem henta einstaklingum í atvinnurekstri og eru ekki eingöngu sniðin að stórfyrirtækjum. Brýnt er að fela einum aðila yfirumsjón með verkefninu. Þekking og upplýsingar sem til eru þurfa að eiga sér samnefnara. Þá gefst einnig kostur á sameiginlegu átaki í markaðs- og sölumálum allra þeirra sem stunda smáiðnað. Það sparar auk þess fjármagn en eykur möguleika á samvinnu og samstöðu. Mikilvægt er að umræddur aðili eða aðilar hafi aðsetur úti á landi. Það skapar meiri ,,nálægð`` við þá sem þjónustuna þurfa að sækja. Það hefur sannst. Tenging og/eða samstarf við atvinnuþróunarfélög og búnaðarfélög mundu styrkja uppbygginguna í dreifbýlinu. Þá finnst okkur eðlilegt að þeir aðilar sem eru til ráðgjafar hafi hönd í bagga með úthlutun fjár því þeir hafi oft betri innsýn og skilning á verkefnunum en utanaðkomandi. Smáiðnaður eða handverk af ýmsum toga á vel við í dreifbýli og á smærri stöðum. Þessi iðnaður er umhverfisvænn. Mjög oft er hráefni til framleiðslunnar heimafengið, hráefni sem annars fer í súginn, er urðað eða brennt. Um er að ræða umhverfisvæna framleiðslu og endurvinnslu. Herra forseti. Það er mikilvægt að stjórnvöld komi að þessum málum nú. Þau hafa látið gera skýrslu um ástand byggðamála og vita hvar skórinn kreppir. Nú er mál að sýna vilja sinn í verki og þar með skapa ný sóknarfæri og auka bjartsýni og þrótt dreifbýlisbúa.

Hæstv. forseti. Sú tillaga sem hér er flutt er að mörgu leyti í samræmi við það sem kemur fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, þ.e. að samræma atvinnuþróunarstarf í landinu. Fyrsta verkefnið á þessu sviði var eins og kunnugt er að flytja starfsemi Byggðastofnunar undir iðnrn. um síðustu áramót. Ég mun sem ráðherra byggðamála beita mér fyrir auknu samstarfi í hinu svokallaða stoðkerfi atvinnulífsins. Þessi vinna er þegar farin af stað og þær stofnanir sem heyra undir iðn.- og viðskrn. eru farnar að ræða saman um það hvernig þær geti aukið samstarf sín í milli í því skyni að efla atvinnulíf á landsbyggðinni. Hér á ég við Byggðastofnun, Iðntæknistofnun og Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins. Ég tel reyndar að breikka þurfi þetta samstarf enn frekar. Með breiðu samstarfi er að mínu viti hægt að nýta betur það fé sem varið er af ýmsum stofnunum og sjóðum í opinberri eigu til atvinnuþróunar á landsbyggðinni. Á þessari stundu tel ég því ekki skynsamlegt að stofna einn sjóð enn þó svo hér sé vissulega um mikilvægt verkefni að ræða. Byggðastofnun fær rétt rúmlega 200 millj. kr. framlag úr ríkissjóði árlega. Af þeirri fjárhæð renna rúmlega 100 millj. kr. til starfsemi atvinnuþróunarfélaga sem staðsett eru í öllum kjördæmum landsins, um 50 millj. kr. til starfsemi stofnunarinnar, en þær 50 millj. kr. sem eftir standa renna til einstakra verkefna. Hér er ekki um stórar fjárhæðir að ræða og því er mikilvægt, eins og ég sagði áður, að Byggðastofnun taki upp samstarf við aðra sem veita fjármuni til atvinnuþróunar. Á slíkt samstarf er lögð áhersla í hinum nýju lögum um starfsemi Byggðastofnunar sem tóku gildi um síðustu áramót. Starfsmenn Byggðastofnunar hafa lagt til að stoðkerfi atvinnulífsins vinni sameiginlega að gerð sérstakrar heimasíðu þar sem settar verði inn allar upplýsingar og leiðbeiningar um þá aðstoð sem veitt er af hinum ýmsu aðilum sem veita styrki, lán og ráðgjöf á sviði atvinnuþróunar. Slík heimasíða yrði í stöðugri endurskoðun og nýttist því betur en handbók sem yrði fljótt úrelt vegna þeirrar öru þróunar sem er í þessum málum. Ég vænti þess að á næsta þingi muni ég leggja fram skýrslu um framkvæmd stefnumótandi byggðaáætlunar í tengslum við þá endurskoðun, en samkvæmt gildandi lögum á að endurskoða stefnumótandi byggðaáætlun á tveggja ára fresti. Þá mun ég væntanlega gera grein fyrir því hvernig til hefur tekist við að auka samvinnu þeirra sem sinna atvinnuþróun.

Virðulegi forseti. Það er vissulega tilefni til að ræða ítrekað stöðuna á landsbyggðinni og því miður tengist umræðan um atvinnulíf á landsbyggðinni allt of oft stórum, ofboðslega dýrum framkvæmdum eins og jarðgöngum, vegamálum og stóriðju. Vissulega eru þetta mikilvægir þættir og geta breytt miklu fyrir byggðarlög. En það er líka alveg ljóst að úrbætur í þeim þáttum duga ekki einar sér. Hér hefur verið komið inn á hvað gert hefur verið í málefnum kvenna og nefndi framsögumaður sérstaklega Jóhönnusjóðinn svokallaða. Það er ástæða til að skoða hve svo lítill sjóður hafði mikið að segja fyrir konur, fyrst á landsbyggðinni og seinna líka fyrir konur í þéttbýlinu sunnan lands. Það sýndi sig að konur eru mjög hugmyndaríkar. Þær reyndust tilbúnar að leita nýrra leiða í atvinnusköpun en í erfiðri stöðu voru þær ekki tilbúnar að veðsetja heimili sín. Þess vegna reyndist lágt fjárframlag oft gera þeim kleift að lyfta grettistaki til breytinga í atvinnumálum sínum. Það hefur komið mér á óvart að ekki skyldi í ríkari mæli byggt á þessari reynslu. Ég vil líka nefna að áður en núverandi ríkisstjórn tók við völdum var búið að koma upp vísi að áhættusjóði á vegum félmrn., iðn.- og viðskrn. og Reykjavíkurborgar. Hann var heldur ekki stór en honum var ætlað að eflast hægt og sígandi. Markmiðið með honum var að veita stuðning við smáfyrirtæki af þeirri tegund sem konur hafa oft stofnað til í atvinnuleysi í dreifbýli. Hvað dreifbýlið sjálft og sveitirnar varðar þá hefur það reynst svo að í ríkari mæli hefur það orðið þannig að bú bera aðeins einn starfsmann. Annað hjóna verður að leita út fyrir búið og í næsta þéttbýlisstað. Oft er langt að fara og ekki möguleiki á að sækja störf fjarri búinu. Þess vegna hafa margar sveitakonur brugðið á það ráð að vera með handverk af ýmsum toga, t.d. úr íslensku efni, skinni, beinum, hornum o.s.frv. Oft er það undurfallegt handverk sem þessar konur eru að framleiða og tengist ferðaþjónustu á viðkomandi svæðum. Nú er það svo að heimilt er að framleiða án þess að greiða virðisaukaskatt að einhverri upphæð sem er, ef ég man rétt, eitthvað um 180 þús. kr. Það nýtist hins vegar ekki konum í sveitunum af því að búin eru með virðisaukakerfi. Þar er innskattur og útskattur og af því að konurnar eiga heima á bújörðum þá verður hver króna frá fyrstu stund í framleiðslu og sölu virðisaukaskattsskyld. Ég hef borið fram fyrirspurn til fjmrh. um hvort til greina komi að veita einhvers konar undaþágu frá þessum skatti þegar um er að ræða framleiðslu úr þessum íslensku efnum en það er ekki áhugi fyrir því að fara þá leið. Hins vegar er alveg ljóst að konur til sveita sem eru í þessari framleiðslu bera skarðan hlut frá borði í samanburði við konur annars staðar, eða karla ef svo ber undir. Ég er þó fyrst og fremst að ræða stöðu kvenna sem ég hef kynnst sem hafa reynt að bæta afkomu heimilisins og búsins með þessum hætti. Mikilvægt er að leita leiða til að auka fjölbreytni í þessum atvinnuháttum, ekki að drepa niður þetta framtak með því að afrakstur örlítillar framleiðslu fari meira eða minna í skatta eða kostnað. Ekki hefur verið gripið til neinna aðgerða í þessum efnum hjá ríkisstjórninni. Ég hvet hæstv. viðskrh. sem situr þessa umræðu --- mér finnst það mikilvægt að hún skuli gera það --- að taka þetta mál upp. Málið hefur verið tekið upp við hæstv. félmrh. og hæstv. fjmrh. án nokkurs árangurs. Það þarf svo lítið til að efla þann vísi að framkvæmdum sem þarna er að finna og byggja á því sem fólk er að gera. Menn eru jafnvel að taka upp gamalt handverk sem er annars mundi hverfa úr samfélagi okkar. Þetta þarf að styðja og efla. Þetta langar mig að koma inn á, virðulegi forseti, í tilefni af tillögunni sem hér er flutt án þess að taka beinlínis afstöðu til þess hvort sjóðir sem þegar eru fyrir hendi gætu gagnast í aðgerðir í dreifbýlinu eða hvort þörf er á að bæta við 250 millj. kr. eins og tillaga er um hér. Hins vegar alveg ljóst að bæta þarf einhverju fjármagni við í sértækar aðgerðir af þeim toga sem ég geri hér að umtalsefni. Það sem gert hefur verið hingað til er ekki nægilegt. Þess vegna fagna ég því að þessi tillaga sé komin fram. Hún gefur okkur enn eitt tilefni til að ræða stöðu atvinnulífs í dreifbýli.

Herra forkseti. Ég fagna þáltill. þeirri er hér hefur komið fram um að efla og samræma aðgerðir til að auka fjölbreytni atvinnulífs í dreifbýli. Ekki veitir nú af. Við þekkjum öll í þessum sal og vonandi í þjóðfélaginu öllu hvert stefnir með íbúaþróun í landinu. Því miður virðist ekkert hægja á umferðinni frá dreifbýli til þéttbýlis, þ.e. frá landinu í heild til höfuðborgarsvæðisins. Okkur ber því að nota allar þær leiðir og úrræði sem við höfum yfir að ráða til að reyna að snúa þessari þróun við. Hér er viðleitni í þá átt og mjög áhugaverð því að hér er ekki um mikla fjármuni að ræða. Mér skildist á hæstv. iðnrh. að ekki væri ástæða til að hafa til þessa sérstakan sjóð. Hér er ekki lagt til að stofna sérstakan sjóð heldur væri þetta aukaframlag til eflingar atvinnulífi í dreifbýli. Þá mætti líta svo á að þetta sé viðbót við það sem þegar er unnið að og þá fjármuni sem fóru af fjárlögum í vetur til Byggðastofnunar til eflingar atvinnuþróun á landsbyggðinni. Þetta væri þó sérstaklega eyrnamerkt til þessa verkefnis því að annars rynni það út í reksturinn almennt. Það er sannarlega rétt að sem betur fer eru þróunarfélög starfandi í kjördæmum landsins. Þar eru áherslur og virkni mismunandi eftir svæðum og fer auðvitað eftir starfsmönnum þeirra. Því er mikilvægt að virkt samráð og samstarf sé á milli þessara aðila. Ég veit að samráði hefur þegar verið komið á og auðvitað er það til þess að styrkja þróunarstofurnar. Við vitum öll hvernig það er að vinna einn og sjálfur að stórum verkefnum. Það verður ekki eins mikið úr hlutunum og einnig er óþarft að finna upp hjólið á hverjum einasta stað. Auðvitað er brýnt að gefa út handbók eða leiðbeiningar fyrir fólk í leitað nýjum atvinnutækifærum hvort sem það er í formi bókar eða með rafrænum upplýsingum, heimasíðu. Það er kannski það sem við erum að taka upp í dag. Við beinum fólki raunar inn á heimasíðurnar. Þar er hægt að uppfæra upplýsingar auðveldlega og í raun hægt að ætlast til að þar séu réttar upplýsingar frá degi til dags. Kerfið er frumskógur fyrir fólk. Það er með hugmynd, hefur áhuga og það veit að það getur framkvæmt hugmyndina. En hvert á það að leita, hvernig á það að fá fjármuni, hvað á það að gera? Það veit af þróunarstofunni en gott væri að koma þessum upplýsingum sem mest beint til fólksins sjálfs. Ef þessu verður komið á, sem mér skildist á hæstv. ráðherra að mundi verða, þá fagna ég því sannarlega. Þessi tillaga tekur sérstaklega til smáiðnaðar. Við höfum rætt mikið um stóriðju í þessum sal. Nú er komið að smáiðnaði og tækifærin á því sviði eru ótæmandi. Möguleikarnir eru margir. Við höfum e.t.v. ekki hugað nóg að því. Við erum kannski ekki komin alveg í takt við sjálf okkur þegar við tölum um að auka ferðaþjónustuna, lengja ferðamannatímann, hafa af þessu tekjur. Það vantar heilmikið upp á að við nýtum okkur þetta tækifæri að fá slíkan fjölda ferðamanna til landsins. Fram undir þetta hefur langmest af þeim minjagripum sem seldir eru verið framleiddir erlendis og þá helst í Kína þar sem hægt er að láta gera þá fyrir lágar upphæðir. Það þarf sérstaklega að huga að afkomu kvenna í dreifbýli, sama hvort það er til sjávar eða sveita. Staða þeirra er erfið. Þær eru margar hverjar bundnar búi og börnum, hafa hugsanlega heldur ekki menntun eða tækifæri til þess að fara út á þann vinnumarkað sem þó býðst. Öll viðleitni í þessa átt og þessar 250 millj. veit ég að gætu gert kraftaverk fyrir marga eins og vitnað var til hér varðandi Jóhönnusjóðinn á sínum tíma.

Herra forseti. Það er kannski við hæfi að eins og einn karl blandi sér í þessa umræðu hér. Ég vil þakka hv. þm. Helgu Erlingsdóttur fyrir að hreyfa þessu máli. Tillagan ber þess merki og framsöguræða hv. þm. að hún þekkir til þessara mála. Ég hygg að segja megi að þessi tillaga nálgist viðfangsefnið á tvo vegu með nokkuð nýjum hætti, sem að sjálfsögðu hefur oft og iðulega áður og með ýmsum hætti verið til umfjöllunar á Alþingi og hjá stjórnvöldum, þ.e. efling atvinnulífs á landsbyggðinni eða atvinnulífs almennt. Það sem ég tel vera nýmæli og sérstakt fyrir þessa framsetningu málsins er annars vegar áherslan á að skoða aðstæður strjálbýlisins sérstaklega, þá fyrst og fremst það sem við í daglegu tali köllum sveitir. Ég hygg að atvinnuþróunarstarfið og ráðgjöf hafi yfirleitt verið almenn að þessu leyti og tekið til jafnt dreifbýlis eða sveita og þéttbýlis. Þó er það með vissum frávikum og mætti þar nefna starf sem unnið hefur verið undir hatti landbrn. með ýmsum hætti, hjá Framleiðnisjóði landbúnaðarins og tengt starf. Iðulega eru félagssvæði þeirra félaga sem að þessu vinna þó þannig saman sett að þau taka til stórra kaupstaða jafnt sem sveita. Staðreyndin er hins vegar sú að þarna er ólíku saman að jafna. Aðstæðurnar eru ólíkar og viðfangsefnin ólík. Eins eiga í hlut ólíkar fjárhæðir þegar málið snýst um að styðja við starfsemi í smáum stíl af ýmsum toga eins og raunin er með þetta verkefni í sveitum landsins og hinu eiginlega strjálbýli. Sú áhersla sem hér er lögð á samræmingu starfs á þessu sviði er einnig athyglisverð. Vissulega hefur það verið sett á blað víðar. Eins og hæstv. ráðherra minnti réttilega á er vikið að því, ef ég man rétt, í byggðaáætlun að samræma skuli þetta starf. Hér var einnig nefndur stjórnarsáttmálinn og það er gott og vel. Ég hygg nú samt að engir finni tilfinnanlegar fyrir því hve mikill frumskógur er að rata um þetta en þeir sem fjærst liggja miðstöðvunum og eiga kannski erfiðast með að bera sig eftir upplýsingum og leita sér ráðgjafar, þurfa jafnvel um langan veg að fara ef þeir ætla að hitta menn að máli, sækja sér gögn o.s.frv. Það er því skiljanlegt og rétt að mínu mati að leggja sérstaka áherslu á þetta tvennt þegar rætt er um aðgerðir til að efla og auka fjölbreytni atvinnulífs í dreifbýlinu. Herra forseti. Það er rétt að undirstrika það sem þegar hefur komið fram að ég er sannfærður um að öll rök hnígi til þess, bæði út frá reynslunni og skilningi á þeim aðstæðum sem þarna eru fyrir hendi, að með tiltölulega litlum fjármunum megi gera mjög mikið. Ég þekki mörg dæmi um þó nokkuð vel heppnuð verkefni þar sem erfiðasti hjallinn hefur verið í byrjun, að yfirstíga það að útvega grátlega litla fjármuni. Slík dæmi þekki ég frá fjölskyldum eða smáfyrirtækjum þar sem menn hafa verið að koma upp harðfiskverkun, tólgarbræðslu, lyfjagerð eða öðru slíku. Upphæðirnar sem í hlut eiga eru ekki stærri en svo að þær snúast um tækjakaup upp á kannski hálfa eða heila milljón, snúast um að standsetja húsnæði og kaupa pallbíl eða eitthvað því um líkt sem er nauðsynlegt til slíkrar starfsemi. Þá er ljóst að við erum ekki að tala þar um stórar fjárhæðir. Við gætum leikið okkur aðeins með tölur. Ég vona að hæstv. ráðherra misvirði það ekki því ætlunin er ekki að ýfa upp deilumál. Við gætum tekið t.d. bara þá viðmiðun að fjárfestingin á bak við hvert einasta starf í stóriðju slagar upp í þær tölur sem hér eru settar á blað til að styðja þennan málaflokk fyrir landið í heild sinni. Við gætum t.d. velt fyrir okkur ýmsum öðrum viðmiðunum, t.d. fjármunum sem varið hefur verið til stærri aðgerða af þessum toga á undanförnum árum þar sem mönnum hefur tæpast þótt taka því að setja minni tölur á blað en 1 milljarð kr. Ég er sannfærður um að það mun reynast rétt hér eftir sem hingað til að litlir fjármunir sem er skynsamlega varið í þessi verkefni og taka mið af aðstæðum gætu skipt þarna miklu máli. Ég vil leyfa mér að hvetja hæstv. ráðherra sérstaklega til að setja kraft í þennan hluta málsins. Mér er auðvitað ljóst að það er mikið verkefni að hafa allt sem heitir byggðamál og atvinnuþróun á sinni könnu en ég er sannfærður um og spái hæstv. ráðherra því að ef menn beina sérstaklega fjármunum og stuðningi að þessum hluta viðfangsefnisins, þ.e. eflingu atvinnulífs í sveitunum og í strjálbýlinu, þá geti það skilað lygilega miklum árangri. Ég er þeirrar skoðunar að eins og svo víða annars staðar þar sem menn eru að glíma við vanda þá beri að beina aðgerðunum að rótum vandans. Það er alveg eins með atvinnumál og byggðaröskun og uppblástur á gróðurlandi, það á að beina kröftunum að því að hefta uppblásturinn á jöðrunum þar sem hann er. Eins er þetta í byggðamálunum. Það mun koma öllum til góða, líka stærri stöðum og landsmönnum öllum ef tekst að snúa vörn í sókn í atvinnu- og byggðamálum dreifbýlisins. Þar á hnignun fjölmargra byggðarlaga uppsprettu sína og sem síðan flyst áfram inn í þéttbýliskjarnana o.s.frv. Að lokum, herra forseti, er rétt að nefna að þetta starf beinist ekki síst að konum. Ljóst er að einn vandi landsbyggðarinnar og strjálbýlisins sérstaklega er sá að þar fækkar konum umfram karla. Í heilum landshlutum eins og t.d. Austfirðingafjórðungi, þó að ég muni ekki tölur nákvæmlega, þykist ég muna að það teljist í hundruðum hve konur eru færri en karlar, og býr þar þó ekkert óskaplega margt fólk. Skekkjan er því veruleg og hlutföllin ójöfn svo að nemur þó nokkrum prósentustigum. Þar af leiðandi væri alveg sérstaklega mikilvægt og dýrmæt viðspyrna í því fólgin ef átak eins og þessi tillaga hv. þm. Helgu Erlingsdóttur mælir fyrir um gæti bætt aðstæður kvenna. Það gæti aukið tekju- og atvinnumöguleika sem iðulega geta fallið ásamt eða til hliðar við búskap og orðið til að styrkja sveitirnar í heild sinni.

Herra forseti. Hér er hreyft þörfu máli um að samræma aðgerðir og auka fjölbreytni í atvinnulífi í dreifbýli og er ekki vanþörf á að það sé gert. Ég vil þakka hv. þm. Helgu Erlingsdóttur fyrir að hafa flutt þessa tillögu og fyrir þau orð sem hún viðhafði þegar hún mælti fyrir henni sem voru mjög athyglisverð og benda okkur á að fjölmargt er hægt að gera í atvinnulífi á landsbyggðinni. Þar þarf sérstaklega að huga líka að því sem snýr að því að efla atvinnutækifæri í smáum stíl og byggja undir hugvit og framtakssemi sem kann að vera til staðar í hinum dreifðu byggðum. Ekki veitir okkur af eins og víða er komið málum á landsbyggðinni þar sem atvinnutækifærum hefur fækkað, fólk hefur flutt burt, kvótinn er farinn og bændur hafa átt undir högg að sækja. Ég kom í ræðustól til að lýsa yfir stuðningi mínum við þessa tillögu og vona að hún fái góðan framgang. Ég vona að reynt verði að hrinda því í framkvæmd sem hér er lagt til. Ég tel að hér sé um þarft mál að ræða sem verði okkur öllum til góðs og eigi mun af veita varðandi atvinnutækifæri, uppbyggingu og vörn fyrir jaðarbyggðir þessa lands.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka umræðuna sem hefur farið fram um þessa tillögu mína. Ég þakka hæstv. iðn.- og viðskrn. fyrir að vera í salnum og er gott að heyra að hún ætlar sér margt í þessum málum. Ég vona að hún taki mið af þeirri umræðu sem hefur átt sér stað hér. Eins og fram hefur komið er afar mikilvægt að sinna atvinnumálum þar sem það getur skipt sköpum fyrir fólk í hinum dreifðu byggðum að það þurfi ekki að flytjast í burtu frá sínu fólki og eignum. Þær eru ekki svo verðmiklar að það er betra að geta búið í þeim en þurfa ekki að flytja sig til. Varðandi Jóhönnusjóðinn svokallaða langaði mig aðeins að ítreka það sem ég hef heyrt hjá fólki sem vinnur við þessi mál, að sá sjóður hafi raunar kannski skilað mestum árangri í þá veru að stuðla að bættri atvinnu vítt um land og þá sérstaklega hjá konum. Sjóðurinn er fyrir konur og sýnir kannski hvað þær fara vel með því ekki er um að ræða háar upphæðir yfirleitt. Þær eru venjulega, eins og ég kom inn á áðan, 100--300 og upp í 500 þúsund. Ég veit um mörg tilfelli þar sem sótt hefur verið um hærri upphæðir en ekki fengist og þó hefur verið afgangur í sjóðnum. Ég vil því leggja áherslu á að með einhverjum hætti verði sett meira fjármagn til þessa verkefnis. Mér hefur líka skilist á fólki sem vinnur að þessum málum og jafnvel hjá viðkomandi sjóðum að til séu nógir peningar. Mér er eiginlega alveg sama hvaðan gott kemur, bara að þessu verði sinnt. Ég er alveg viss um að þetta verður að gerast núna því annars erum við kannski orðin of sein. Þetta er ekki svo blómlegt hjá okkur í dreifbýlinu að það verður að taka á þessu. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir kom aðeins inn á virðisaukaskattinn. Fólk sem ekki er t.d. aðilar að búi eða er ekki með virðisaukaskattsnúmer getur framleitt upp í 180 þús. sem er svo sem ekki há upphæð. En það hefur stundum verið talað um það hvort ekki mætti gera einhverjar undantekningar þegar verið er að koma svona atvinnu af stað, t.d. hliðra þarna eitthvað til og hafa þessa upphæð nokkuð hærri því þá yrði handverk og smáiðnaður kannski sýnilegri. Hann er heldur oft í felum. En ef þetta væri eitthvað sem akkur væri í að koma á framfæri og ekkert feimnismál hvað fengist fyrir, þá er ég alveg viss um að það skili til ríkissjóðs ekkert síður en hafa þetta eins og það er. En þetta er náttúrlega vandamál þar sem sumir geta notið þess að framleiða og selja upp að vissri upphæð en aðrir ekki. Ég veit svo sem að það er flókið að breyta þessu. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég er búin að koma því að sem ég ætlaði og vona að málið fái jákvæða umfjöllun og veki menn til umhugsunar um að nú sé vert að taka á í þessum málum og sjáum svo hvort það komi ekki til góða.