Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt þrem öðrum hv. þm. Sjálfstfl. að leggja fram hér í d. frv. til l. um. breyt. á lögum nr. 101 frá 1966, um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o. fl. Frv. gerir ráð fyrir breytingu á 25. gr. laganna, en þar komi ný mgr. á eftir þeirri mgr., sem nú stendur í þessu ákvæði. Í greininni, eins og hún hljóðar í dag, segir: „Þar sem samsölustjórn er starfandi samkv. ákvæðum 23. gr., skal öll sala og dreifing á neyzlumjólk, rjóma og nýju skyri fara fram undir yfirstjórn hennar.“ Frv. gerir ráð fyrir, að aftan við þessa klásúlu komi ný mgr., svo hljóðandi: „Skylt er samsölustjórn að heimila matvöruverzlunum, sem um það sækja, sölu og dreifingu framangreindrar mjólkurvöru, enda sé þeim almennum skilyrðum fullnægt, sem samsölustjórn ákveður um aðbúnað, greiðslufyrirkomulag og meðferð mjólkurvöru í viðkomandi verzlun. Þau skilyrði skulu ákveðin með reglugerð. Samþykki hlutaðeigandi heilbrigðisyfirvalda skal liggja fyrir:“ Ekki þarf að fara mörgum orðum um þá þróun, sem orðið hefur á sviði verzlunar og viðskipta allt frá því, að verzlunin varð frjáls og fluttist inn í landið. Meðan danskir verzlunarhringar einokuðu alla verslun til og frá Íslandi, jafnt sem sölu og dreifingu verzlunarvöru í landinu sjálfu, var landslýður efnahagslega háður og þjóðin öll undirokuð þessum alræmdu selstöðukaupmönnum. Ekki fer á milli mála, að þegar verzlun komst í hendur Íslendinga sjálfra, þá var stigið eitt stærsta sporið í átt til aukins frelsis hér á landi, og jafnvel þótt nú sem áður andi köldu í garð verzlunar og verzlunarstéttar úr vissum áttum í þjóðfélaginu, þá fer það ekki á milli mála og þeirri staðreynd verður ekki breytt, að frjáls innlend verzlun er einn af hornsteinum sjálfstæðis íslenzku þjóðarinnar. Því miður hefur saga verzlunarinnar ekki verið átakalaus og óþarft er að minna á, hvernig verzlunin hefur orðið skotspónn pólitískrar togstreitu. Afskipti hins opinbera af verzlun og viðskiptum voru í langan tíma talin vinsælasta leiðin til aðgerða í efnahagsmálum. Ef eitthvað fór miður, ef skórinn kreppti að, þá var ávallt gripið til þess ráðs að skerða frjálsræði og svigrúm á þessum vettvangi. Þarf ekki að rifja upp sögu skömmtunarkerfa, kvótafyrirkomulags, verðlagshamla o. s. frv. Smám saman hefur hagfræðingum, embættismönnum og jafnvel stjórnmálamönnum orðið æ ljósara haldleysi slíkra ráðstafana, og í hinu vestræna frjálsa hagkerfi heyra slíkar aðgerðir nú til undantekninga. Að vísu hefur okkur Íslendingum enn tekizt að halda í úrelt fyrirkomulag verðlagsmála, sem jafnvel hefur verið á kostnað bráðnauðsynlegrar löggjafar, sem hamlar gegn einokunarhringum. En frásögn af þeirri hörmungar- og leiðindasögu verður að bíða betri tíma. Það, sem skiptir máli, er sú staðreynd, að eftir því sem neyzluþjóðfélaginu hefur vaxið ásmegin og allri iðnþróun fleygt fram, hefur verzlun hvarvetna verið gefin frjálsari og hvers konar hömlur verið felldar niður. Reynslan hefur sýnt, að slíkt, fyrirkomulag reynist farsælla verzlunarstéttinni sjálfri, neytendum og þjóðfélaginu í heild. Í því máli, sem hér er til umr., lítur dæmið hins vegar á þann veg út, að almenn dagleg nauðsynjavara, mjólkurvaran, er seld og henni dreift undir yfirstjórn ákveðinna hagsmunasamtaka, sem ekki hafa tekið tillit til þeirrar þróunar, sem hér er rætt um. Sala og dreifing mjólkurvöru er í höndum samsölustjórna, samtaka framleiðenda, og fyrirkomulag þeirrar sölu hefur sætt mikilli gagnrýni af hálfu kaupmanna og þó einkum neytenda. Ágreiningurinn stendur einfaldlega um það, hvort eða af hverju ekki megi selja mjólkurvörur í verzlunum, sem eru reiðubúnar til að bjóða fullkomnasta útbúnað og þjónustu við sölu vörunnar. Spurningin er sú, hvort það eigi að líðast áfram í skjóli landslaga, að samsölustjórn geti deilt og drottnað, jafnvel mismunað aðilum og komið í veg fyrir þá auknu þjónustu og það viðskiptalega jafnrétti, sem farið er fram á með þessu frv. Saga þessa máls er orðin nokkuð löng og skal ekki rifjuð upp að öðru leyti en því, sem skeð hefur nú á síðustu missirum. Á árinu 1968 risu öldur almenningsálits og réttlætiskrafna mjög hátt á þessum vettvangi, og settar voru fram mjög ákveðnar óskir um, að sala mjólkur yrði heimiluð víðar heldur en nú er gert. Almennir borgarafundir voru haldnir, áskoranir bárust og teknir voru upp samningafundir á milli viðkomandi aðila, en allt án teljandi árangurs. Þó var að skilja, að þáv. yfirvöld vildu leysa mál þessi með samkomulagi á þann veg, að smám saman yrði fleiri verzlunum leyfð sala mjólkur og eðlilegt jafnræði kæmist á. Þannig munu á árinu 1970 6 eða 7 verzlanir í Reykjavík hafa fengið heimild til mjólkursölu, en fljótlega kom þó afturkippur, og þrátt fyrir beiðnir frá nú a. m. k. um 20 verzlunum í Reykjavík hefur engin verzlun fengið slíka heimild á árinu 1971. Nú er það mál út af fyrir sig, hvers konar viðskiptahættir eða þjónusta það sé að þurfa að sitja undir því, hvort einhverri n. eða einhverjum embættismönnum þóknist að gefa hinum eða þessum leyfi til svo sjálfsagðrar og eðlilegrar þjónustu. En þeir aðilar, sem hér áttu hlut að máli, vildu þó una við það fyrirkomulag, sem hefur verið og er enn, í trausti þess, að úr því rættist og samkomulag næðist um einhverjar úrbætur. Sú von hefur þó brugðizt, algerlega brugðizt. Það var í jan. 1971, 21. jan., sem Kaupmannasamtök Íslands sendu framleiðsluráði landbúnaðarins og Mjólkursamsölunni ítrekun á þeirri beiðni, að sala á mjólk yrði gefin frjáls öllum þeim matvöruverzlunum, sem þess óska og hafa eða mundu skapa sér aðstöðu til þess að uppfylla hreinlætisskilyrði eftir kröfum heilbrigðisyfirvalda. Var lögð áhersla á, að samkomulag næðist um gagngerða endurskoðun. 28. apríl barst loks endanlegt svar Mjólkursamsölunnar, og er þá vísað í aðalfund Mjólkursamsölunnar, sem haldinn var tveim dögum áður eða 26. apríl, en þar komst fundurinn að þeirri niðurstöðu, að sú frjálsa verzlun, sem farið var fram á, mundi brjóta í bága við lagaákvæði. Það eitt er út af fyrir sig athyglisvert, að til séu lagaákvæði, sem koma í veg fyrir frjálsa verzlun á Íslandi, en það er víst ekkert einsdæmi í íslenzkum lögum og skal ekki orðlengt hér frekar að sinni. Í frekari röksemdafærslu Mjólkursamsölunnar máli sínu til stuðnings sagði svo í áðurnefndu bréfi: „Fundurinn (þ. e. a. s. aðalfundur Mjólkursamsölunnar) lítur svo á, að með ákvæðum V. kafla framleiðsluráðslaganna sé verið að vernda hagsmuni bæði framleiðenda og neytenda, tryggja það, að sala og dreifing sé skipulögð af einum aðila, gera innheimtu sömuleiðis svo örugga og ódýra sem kostur er og tryggja það, að andvirði seldrar vöru komi sem fyrst í hendur framleiðenda. Þá telur fundurinn, að ekki hafi verið færð gild rök að því, að sú breyting, sem farið var fram á, yrði framleiðendum og neytendum til gagnkvæmra hagsbóta.“ Áður en ég vík að þessum röksemdafærslum vil ég geta þess, að einhverjar viðræður hafa átt sér stað seinni hluta síðasta árs milli Mjólkursamsölunnar og Kaupmannasamtakanna, en allar munu þær hafa verið á þann veg, að fyllsta áhugaleysis gætti af hálfu Mjólkursamsölunnar í Reykjavík til þess að koma til móts við óskir kaupmanna. M. ö. o.: það liggur fullkomlega ljóst fyrir, að mál þetta verður ekki leyst með slíku samkomulagi í náinni framtíð, samkomulagi, sem lögin, eins og þau nú eru, gera þó fullkomlega mögulegt. Að mínu áliti kemur nú til kasta löggjafarvaldsins, okkar, sem hér sitjum á hinu háa Alþ., og við verðum að svara þeirri spurningu: Viljum við sætta okkur við núverandi ástand, taka góð og gild rök samsölustjórna, eða viljum við taka tillit til röksemda neytenda, kaupmanna og þjóðarheildarinnar og rýmka svo gildandi lagaákvæði, að yfirstjórn mjólkursölunnar geti ekki meinað þeim aðilum að veita umrædda þjónustu, sem uppfylla þau skilyrði, sem sett kunna að verða af mjólkursamsölustjórnum sjálfum. Hver eru þau, rökin fyrir því að flytja þetta mál og óska eftir því, að það verði samþ.? Ég vil vitna til grg., sem fylgir þessu frv. á þskj. 351, en þar er bent á fjögur atriði, sem vega þyngst á vogarskálunum, þegar mál þetta er rökstutt. Í fyrsta lagi er þess getið, að bændur geti losnað við óþarfa fjárfestingu, sem nemur tugum millj., ef horfið yrði frá þeirri almennu stefnu að reisa sérstakar mjólkurverzlanir, jafnvel við hlið annarra verzlana. Um þessa röksemdafærslu þarf ekki að fara mörgum orðum. Allir vita, að hér í Reykjavík og víðar um landið hefur Mjólkursamsalan rekið þá stefnu að selja mjólkurvörurnar í eigin verzlunum og hefur til þess kostað uppbyggingu á sérstökum húsakynnum, jafnvel við hlið verzlana, sem undir öðrum kringumstæðum og tvímælalaust gætu veitt sömu þjónustu fyrir Mjólkursamsöluna og framleiðendur mjólkurinnar. Það er enginn vafi á því, að ef upp yrði tekin ný stefna, frjálslyndari stefna í þessum málum, þá mundi Mjólkursamsalan geta sparað sér tugi millj., ég vil ekki nefna hærri tölur, en a. m. k. tugi millj., og þarf ekki að fjölyrða, hversu miklar hagsbætur það yrðu fyrir framleiðendur, fyrir bændur, ef ekki yrði ráðizt í slíka óþarfa fjárfestingu. Í öðru lagi er getið um í grg., að neytendur ættu auðveldara með að nálgast mjólkurvörur, þegar þær væru seldar ásamt með öðrum matvörum, og auknir möguleikar mundu skapast til heimsendingar mjólkur, en hvort tveggja gæti vafalaust leitt til aukinnar sölu og neyzlu mjólkurvara. Það gefur auga leið, hvað þessi rök snertir, að eftir því sem mjólkinni er dreift víðar, eftir því sem þægilegra er að nálgast hana, því meiri möguleikar eru á því, að hún seljist betur og að neytendum fjölgi. Enn fremur er það ljóst mál, að matvörukaupmenn um allt land vilja bjóða viðskiptavinum sínum beztu og hagkvæmustu þjónustuna og hafa a. m. k. hingað til boðið heimsendingar þeirrar vöru, sem keypt er í viðkomandi verzlunum, og er enginn vafi á því, að að sjálfsögðu mundi mjólkurvaran sömuleiðis vera send heim ásamt með öðrum vörum. Það hefur jafnvel tíðkazt sú regla í ýmsum þeim verzlunum, sem eru reknar í Reykjavík, að til þess að veita þessa þjónustu, sem hér er verið að tala um, hafa kaupmenn lagt á sig að kaupa mjólkurvöru í samsölubúðum til þess að geta boðið viðskiptavinum sínum að senda mjólkina heim. Í þriðja lagi er bent á, að heildardreifingarkostnaður á mjólk mundi að öllum líkindum lækka, og er þá höfð hliðsjón af þróun slíkra mála m. a. í Danmörku. Þetta er fullyrðing, sem ég get ekki annað en sett hér fram án þess að geta rökstutt frekar. Þetta er talið óyggjandi að mati þeirra manna, sem það hafa kynnt sér. Ég hef því miður ekki við höndina hér neinar tölur í því sambandi, en allar líkur benda till, að ef neyzla og sala á mjólk mundi aukast og boðin yrði aukin þjónusta, þá mundu tekjur Mjólkursamsölunnar aukast og væntanlega þá kostnaður eða rekstrargjöld að sama skapi verða í minna mæli. Í fjórða lagi yrði eytt því viðskiptalega misrétti, sem þróast í skjóli núgildandi fyrirkomulags og stjórnunar, og mundi það afstýra óþarfa tortryggni og árekstrum. Það er opinbert leyndarmál á þessum vettvangi, á sölu og dreifingu mjólkur, að uppi hafa verið fullyrðingar og ásakanir um, að Mjólkursamsalan hafi mismunað aðilum, hafi leyft einni verzlun að selja mjólk, en ekki annarri, án nokkurra skynsamlegra skýringa, án þess að nokkur eðlileg rök liggi að baki slíkum ákvörðunum. Sérstaklega á þetta við úti á landi í ýmsum smærri plássum, og tölur gefa það fyllilega í skyn, að þar séu viss rekstrarform meira í náðinni heldur en önnur, þegar um er að ræða heimild mjólkursamsölustjórna til að selja mjólk í viðkomandi verzlunum. Það er útilokað annað með tilliti til þeirrar þróunar, sem hér hefur átt sér stað í öllum viðskipta- og verzlunarmálum og ég rakti í máli mínu fyrr, að gerð verði bragarbót á þessu sviði, að eytt verði viðskiptalegu misrétti, sem ótvírætt liggur fyrir í þessu máli, og að allar verzlanir, sem geta og vilja bjóða fullkomna þjónustu og fullkominn útbúnað, fái að selja þessa vöru eins og aðrar matvörur, aðrar daglegar nauðsynjavörur. Nú fyrir nokkrum dögum bárust mér mjög athyglisverðar upplýsingar, hvað snertir þetta mál, sem enn freka undirstrika nauðsyn þess, að slík heimild sé veitt sem hér um ræðir. Í Danmörku mun í þessum málum hafa verið mjög svipað á komið og hér. Þar var yfirstjórn í höndum samsölustjórna, framleiðenda, og var viss tregða, ég vil ekki segja annarleg tregða, en viss tregða á því að heimila almennum verzlunum sölu á þessum mjólkurvörum. En nú frá og með 1. jan. 1971 var rýmkað mjög um þessar heimildir, og má segja, að nú sé mjólk seld í öllum þeim verslunum þar í landi, sem uppfylla kröfur og skilyrði mjólkursamsölustjórna, og þá hefur brugðið svo við, að sala á mjólk hefur stórkostlega aukizt og þar af leiðandi tekjur framleiðenda að sama skapi. Ég hef hér í höndunum upplýsingar um það, að sala á mjólk hafi hækkað að verðmæti til úr 615 millj. dönskum kr. upp í 675 millj. danskar kr. Ég er nú ekki nægilega góður í hugarreikningi til að finna út, hvað þetta er mikið í ísl. kr., en sjá má, að þarna er um mjög verulegar upphæðir að ræða. Í röksemdafærslu Mjólkursamsölunnar, sem ég gat um áðan, segir svo, að núgildandi lög séu sett til þess að vernda hagsmuni bæði framleiðenda og neytenda. Þetta get ég fullkomlega fallizt á, og ég lít enn fremur svo á, að þessi till., sem hér er gerð, skerði í engu hagsmuni hvorki framleiðenda né neytenda og framleiðendur sjálfir geti haft fullt eftirlit og fulla yfirstjórn á þessum málum áfram, þrátt fyrir samþykkt á þessari till. Enn fremur er bent á, að lögin skuli tryggja, að sala og dreifing sé skipulögð af einum aðila. Till. gerir ekki ráð fyrir neinum breytingum á þessari skipulagningu, hún verður áfram í höndum eins aðila, þ. e. a. s. yfirstjórnar Mjólkursamsölunnar. Þá er enn fremur fært fram sem rök af hálfu Mjólkursamsölunnar, að gera eigi innheimtu svo örugga og ódýra sem kostur er og tryggja það, að andvirði seldrar vöru komi sem fyrst í hendur framleiðenda. Þetta ætti væntanlega að vera hægt að tryggja eins og kostur er, ef skoðuð er till., en þar er einmitt gert ráð fyrir því, að samsölustjórn geti sett skilyrði um greiðslufyrirkomulag. Hins vegar er varla hægt að fara fram á það við þá, sem hugsanlega kæmu til með að selja mjólkurvörur, að þeir sæti einhverjum afarkostum að þessu leyti, og verður að gera ráð fyrir því, að um innheimtu á söluandvirði mjólkurvörunnar fari eins og með aðra innheimtu á öðrum vörum, sem dreift er og seldar til verzlana, bæði hér í Reykjavík og annars staðar. Það hefur þróazt ákveðið fyrirkomulag milli heildverzlunar, milli framleiðenda annars vegar og smásöluverzlana hins vegar, og ég veit ekki til, að nokkur hafi í aðalatriðum undan því kvartað. Þar gilda lögmál viðskipta og verzlunar, og er ekki að sjá annað en það geti fullkomlega átt sér stað á þessu sviði eins og á öðrum. Þá er tekið fram, að aðalfundur Mjólkursamsölunnar hafi ekki séð, að færð hafi verið gild rök fram fyrir því, að sú breyting, sem farið er fram á, yrði framleiðendum og neytendum til gagnkvæmra hagsbóta. Ég ætla ekki að endurtaka þær röksemdafærslur, sem ég taldi hér upp í fjórum liðum og eru að mínu viti svo ótvíræðar forsendur þess, að hér sé breytt um, að ekki fer á milli mála, að hvorki er gengið á hagsmuni framleiðenda né neytenda. Þvert á móti er ég þeirrar skoðunar, að neytendum yrði bætt þjónusta, sjálfsögð þjónusta, og framleiðendur mundu hagnast á þessu fjárhagslega, selja meiri mjólk, aðrar mjólkurvörur og fá auknar tekjur af þeirri sölu. Ég vil taka fram, áður en ég lýk máli mínu, að þessi till. er ekki flutt í því skyni að níðast á einum eða neinum. Hún er ekki flutt til þess að hallmæla í sjálfu sér framleiðendum eða þeim sem telja sig eiga hagsmuna að gæta. Ég efast ekki um, að það séu full heilindi í ákvörðunum mjólkursamsölustjórna í þessu máli, þær hafi talið sig vera að gæta hagsmuna sinna umbjóðenda og segi það af heilum hug, að þær hafi ekki sannfærzt um, að nægilega gild rök séu til breytinga. Það breytir ekki því, að ég hef aðra skoðun. Ég tel það ekki vera rétta niðurstöðu af hálfu þessara manna og tel, að það hafi verið fullreynt að ná samkomulagi milli aðila og nú sé ekki um annað að ræða en láta á það reyna, hvort löggjafarsamkundan er tilbúin til þess að leysa þessa deilu með því að rýmka ákvæði framleiðsluráðslaganna á þann veg, sem hér um ræðir. Ég vil líka ítreka það, að í þessari till. er ekki gert ráð fyrir því, að yfirstjórnin fari úr höndum framleiðenda. Þar er mjög tryggilega frá því gengið að mínu viti, að yfirstjórn mjólkursölu, samsölustjórnin, hafi í hendi sinni að setja kröfur og skilyrði til þess, sem hún sjálf ákveður og viðkomandi verzlanir verða að ganga að. Ef þessum skilyrðum er ekki fullnægt, þá er einfaldlega hægt að segja: Mjólkina færðu ekki selda. Nú hefur oft verið bent á það að verzlanir t. d. í Reykjavík og þ. á m. ýmsar af þeim verzlunum, sem nú hafa sótt um sölu mjólkur, hafi ekki þennan útbúnað í dag og því sé ekki hægt að heimila þeim söluna. En vitaskuld gefur það auga leið, að kaupmenn, sem eru smáir atvinnurekendur og hafa ekki mikil fjárráð á stundum, leggja ekki út í miklar fjárfestingar í sínum verzlunum, sínum fyrirtækjum, upp á von og óvon. Þess vegna má segja, að í ýmsum verzlunum sé ekki fyrir hendi nú í dag útbúnaður eða aðbúnaður, sem gerir mögulegt að selja mjólk á þessum stöðum. En ef það liggja fyrir einhver lög, einhver ákvæði, eins og hér er gerð till. um, þar sem segir, að það sé skylt að heimila þessa sölu að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, þá geta menn gengið að þessu vísu og þá geta þeir að sjálfsögðu lagt út í ýmsar fjárfestingar og breytingar á verzlunum sínum til þess að vera tilbúnir að taka við þessari sölu. Enn fremur er gert ráð fyrir því, sem óþarfi er reyndar að taka fram, að samþykki hlutaðeigandi heilbrigðisyfirvalda skuli liggja fyrir. Slíkt er að sjálfsögðu frumskilyrði. Og enn fremur er gert ráð fyrir því, að þau skilyrði, sem hér er um að ræða um aðbúnað, greiðslufyrirkomulag og meðferð mjólkurvöru, séu sett með reglugerð og þar sé nánar tilgreint, hvað við sé átt og hvernig þessum skilyrðum skuli háttað. Ég vonast til þess, að ég hafi komið á framfæri þeim sjónarmiðum, sem liggja að baki þessum tillöguflutningi, og skal ekki ítreka það að sinni, en vænti þess eindregið, að menn grípi á þessu með fullum skilningi og án hleypidóma, átti sig á því, að hér er um að ræða spor, sem reyndar er stigið allt af seint, jafnvel áratugum of seint, í átt til aukins frjálsræðis á þessu sviði og er í takt við þær breytingar, sem orðið hafa á sviði verzlunar og viðskipta hvað snertir alla þjónustu, þjónustu fyrir neytendur og fyrir þjóðarheildina.



Herra forseti. Ég vænti þess, að það verði ekki álitin framhleypni af mér, þó að ég leggi nokkur orð í belg hér um þetta mál, þar sem ég á sæti í stjórn Mjólkursamsölunnar og hef átt það nú um allmörg ár, og er þar af leiðandi meðsekur um öll þau víti, sem á samsöluna hafa verið borin í grg, með því frv., sem hér liggur frammi til umr., og fram komu einnig að nokkru í ræðu hv. frsm. eða 1. flm. Það eru taldar sakir á hendur samsölustjórn, að hún hefur ekki viljað láta hvaða verzlun sem um það hefur sótt hafa mjólk og aðrar mjólkurvörur til sölu og ekki viljað leggja niður allar sínar búðir eða mikið af sínum mjólkurbúðum, þar sem það gæti þýtt t. d. að leggja niður tugi af eigin búðum, þær þyrfti að selja, koma þeim í verð, og það er engin trygging fyrir að ná því fé, sem í þessum eignum stendur, með sölu. Auk þess mundi slík breyting, ef hún væri gerð, þýða það, að Mjólkursamsalan yrði að segja upp jafnvel hundruðum af starfsfólki. Í þjónustu Mjólkursamsölunnar vinna nú 450–460 manns, og mjög mikið af þessu starfsfólki vinnur í mjólkurbúðum samsölunnar. Það er náttúrlega ekkert nýtt fyrirbæri, þó að ýmsir gangi með þá grillu í höfðinu um Mjólkursamsöluna og störf hennar, sem hér hefur komið fram, bæði í ræðu flm. fyrir þessu frv. og í blöðum og víðar á undanförnum árum. Það má segja, að frá því að þetta fyrirtæki var stofnað 1935, hafi verið í gangi alls konar misskilningur um þessa stofnun og starfsemi hennar, og það er þess vegna henni jafngamalt og tekur ekki að kippa sér upp við það. Og þessa gamla misskilnings gætir mjög í sambandi við flutning þessa frv., og þar koma fram, sérstaklega í grg. og raunar í framsöguræðu, sömu atriðin sem deilt hefur verið um í sambandi við þessa stofnun allt frá upphafi, frá því að hún var stofnuð. Þær fullyrðingar ýmsar, sem í grg. með frv. standa, eru áreiðanlega sprottnar að verulegu leyti af ófullnægjandi upplýsingum. Það er alltaf galli, að menn afli sér ekki nægilegra og fullra upplýsinga um þau málefni, sem þeir eru að fást við. Og ég þykist vita það, þegar litið er á, hverjir eru flm. þessa frv., að þeir séu opnir fyrir fræðslu um þessi mál og vilji hafa það, sem sannara reynist. Ég er ekki í neinum vafa um það. Þess vegna er nú, að mig langar til þess að reyna að gefa hér nokkrar upplýsingar, sem bæði flm. og aðrir hv. alþm. munu hafa gott af að heyra og kynna sér. Stjórn Mjólkursamsölunnar er kosin af framleiðendum, eins og lög mæla fyrir um. Í grg. eru þær sakir bornar á þessa stjórn, að hún hafi ekki haft fyrir augum hagsmuni framleiðenda og því síður neytenda. En þrátt fyrir það hafa þessir menn sumir, sem þar hafa verið og eru í stjórn, verið endurkosnir hvað eftir annað, áratug eftir áratug af framleiðendum, svo að ekki er að sjá, að framleiðendur hafi talið, að þeir hafi svikið þá með störfum sínum. Undarlegir mættu nú þessir menn vera, ef þeir vildu fyrir alla muni bera fyrir borð hagsmuni neytenda, sem þeir vilja fá fyrir góða viðskiptavini sína. Og ég er það kunnugur störfum þeirra manna, sem þarna hafa stjórnað málum, að ég get sagt það með fullri vissu, að þeir vilja fyrst og fremst laða til sín viðskiptavini og gera þeim til geðs, eftir því sem þeir telja, að mögulegt sé og eðlilegt að koma fram, enda væri allt annað óeðlilegt. Ég vil taka það fram, að ég álít, að Reykvíkingar og aðrir viðskiptamenn Mjólkursamsölunnar hafi verið og séu enn í dag mjög góðir viðskiptavinir. Út á það er ekkert að setja af okkar hálfu, sem stjórnum Mjólkursamsölunni. Það hefur verið talað um það oft og einatt, að Mjólkursamsalan fylgdist ekki með nýjungum á því sviði, sem henni ber að fylgjast með. Þessu mótmæli ég. Ég tel, að Mjólkursamsalan hafi alltaf verið opin fyrir öllum nýjungum. Hún hefur t. d. lagt hvað eftir annað í mjög dýrar breytingar í sambandi við umbúðirnar, umbúðir um mjólkina, til þess að fylgjast með kröfum tímanna. Og ég held, að neytendurnir hafi yfirleitt virt þetta við stofnunina og verið þakklátir fyrir þær breytingar, sem þar hafa verið gerðar. Það hefur stundum tekið sinn tíma að koma þessu fram eins og öðru, sem þarf að framkvæma og dýrt er, en ég veit ekki annað en yfirleitt sé sæmileg ánægja með þetta hjá neytendum. Mjólkin og mjólkurvörurnar eru, eins og allir vita, einhver viðkvæmasta vara, sem til sölu er á markaði. Um þessa vöru verður seljandinn að hlíta mjög ströngum heilbrigðissamþykktum og eftirliti frá þeim aðilum, sem eiga að framfylgja þessu eftirliti. Mjólkursamsalan er vitanlega sótt til saka, ef eitthvað ber út af í þessum efnum, og það stundum jafnvel þótt hún eigi ekki sök á, og við því er ekkert að segja. Það er eðlilegt, að um þessa hluti verði að gilda strangar reglur. Á öllu sölusvæði Mjólkursamsölunnar, sem eins og kunnugt er nær frá Skeiðarársandi að austan allt til Gilsfjarðar að vestan, hefur Mjólkursamsalan 159 útsölustaði fyrir mjólk - 159 útsölustaði. Þar af eru 80 þessara útsölustaða hér í Reykjavík, 12 eru í Kópavogi, 2 eru í Garðahreppi og 9 í Hafnarfirði, svo að ég nefni sérstaklega Reykjavíkursvæðið. Af þessum 159 útsölustöðum hefur Mjólkursamsalan sjálf 75 útsölustaði, en aðrir aðilar hafa 84. Sem sagt, aðrir aðilar hafa mun fleiri búðir heldur en samsalan sjálf. Þó er henni borið það á brýn, að hún ein hafi söluna svo að segja. Af þessum tölum, sem ég hef hér nefnt, verður auðséð, að sú fullyrðing er alröng. Nú er verið að gera athugun af hendi Mjólkursamsölunnar á því, hvernig þessar búðir, sem hafa mjólk til sölu, fullnægi settum reglum um meðferð vörunnar. Ein slík athugun er, eins og ég sagði, nú í gangi. Henni er ekki að fullu lokið. Það er búið að athuga núna 139 búðir, en það er eftir að athuga 20. Og af þessum 139, sem athugunin nær enn þá til, fullnægja 96 reglugerðinni, sem ber að fylgja, en 43 fullnægja henni ekki. Af 75 búðum samsölunnar voru aðeins 3, sem þóttu athugaverðar og voru ekki að fullu í lagi, en af 64 búðum annarra aðila, sem búið er að athuga nú, voru 40, sem ekki fullnægðu reglugerðinni. Þessi athugun fer fyrst og fremst fram til að ganga úr skugga um, hvort fullnægt sé heilbrigðisreglum og kælibúnaði. Og eins og ég sagði, þá varð niðurstaðan þessi. En eftir er að athuga 20, og sú athugun heldur nú áfram. Hvernig halda menn svo, að ástandið væri, ef allar búðir ættu að vera með mjólk? Og hvernig halda menn, að eftirlitið yrði? Halda menn ekki, að það yrði dálítið erfitt að fylgjast með því, ef allar matvörubúðir á þessu svæði hefðu þessa vöru til sölu? Ég er ákaflega hræddur um, að það mundi reynast erfitt. Það er ósköp eðlilegt, að kaupmenn vilji fá mjólk í búðirnar sínar. Það geta allir skilið. Og það dettur engum annað í hug en það sé hægt að treysta mörgum þeirra til þess að hafa þetta með höndum, enda hafa margir kaupmenn mjólkursölu með höndum og hafa reynzt ágætlega, margir þeirra. Mjólkina vilja kaupmennirnir vitanlega allir fá, ekki af því, að það sé neitt gróðavænlegt að selja sjálfa mjólkina, heldur vegna þess, að allir verða að kaupa mjólk, neytandinn verður alltaf að fara í búð daglega til þess að kaupa sér mjólk, og kaupmaðurinn hyggur þá vitanlega, að fleira sé keypt í leiðinni, ef mjólkin er á boðstólum í búðinni. Þetta er allt skiljanlegt. Flm. gat þess, að á síðasta ári hefðu Kaupmannasamtökin hér í Reykjavík óskað eftir viðræðum við stjórn Mjólkursamsölunnar um þessi mál. Þetta er allt rétt, sem hann sagði um það. Áður en mjólkursamsölustjórnin svaraði bréfi Kaupmannasamtakanna, þá vildi hún hafa samráð við aðalfund, sem haldinn var snemma í apríl um það, hvaða viðhorf bæri að hafa í viðræðum við Kaupmannasamtökin. Af þeim ástæðum dróst það hjá samsölunni að svara bréfi kaupmannanna. Aðalfundur Mjólkursamsölunnar, sem er skipaður fulltrúum framleiðenda, tók þessi mál til yfirvegunar, ræddi þau og gerði um þau ályktanir, og eins og flm. gat um, þá taldi fulltrúafundurinn, að það væri í rauninni ekki á valdi Mjólkursamsölunnar að breyta þessum málum og spila mjólkinni út til allra, sem vildu hafa hana. Ef á því ætti að gera breytingu og ætti að setja mjólk í hverja einustu matvörubúð, sem óskaði þess, þá yrði það að vera löggjafarsamkoman, sem ákvæði það. Mjólkursamsölustjórnin vill ekki bera ábyrgð á þeirri breytingu. Og á þeim grundvelli var gerð samþykkt á aðalfundinum, og síðan var fundur haldinn. Þátttakendur í þeim fundi voru stjórn Kaupmannasamtakanna og stjórn Mjólkursamsölunnar. Þar voru þessi mál rædd aftur á bak og áfram í fullri vinsemd, og ég verð að segja það, að það var skemmtilegur og ánægjulegur fundur. Síðan var kosin þar nefnd, menn frá báðum aðilum, til þess að halda áfram að athuga þetta. Sú n. hefur nú haldið einn eða tvo fundi síðan. Ég veit, að kaupmönnum þykir illa ganga, illa rekin tryppin. Þeir vilja hraða þessu máli. En ég geri ráð fyrir því, að það fari þannig, að Mjólkursamsalan treysti sér ekki til þess að bera ábyrgð á því að láta alla hafa mjólk, sem þess óska. Þar yrði löggjafarsamkoman að koma til, ef hún hefði áhuga á slíku. En ég fyrir mitt leyti mun ekki ráðleggja löggjafaþingi Íslendinga að gera það. Það er annað mál. Við þetta má bæta þeim upplýsingum, að á s. l. hausti komu fulltrúar kaupmannanna, sem mjólkina höfðu í búðum sínum, til samsölustjórnarinnar og kröfðust þess, að sölulaunin yrðu hækkuð. Þeir treystu sér ekki til að hafa mjólkina í búðum sínum fyrir þau sölulaun, sem þeir hafa nú. Þessu neitaði samsalan. En hvernig halda nú menn, að þessu máli hefði lyktað, ef samsalan sjálf hafði ekki þessar búðir sínar í gangi og kaupmennirnir og bakararnir eða aðrir aðilar, sem mjólkina hafa nú, hefðu verið einir um hituna? Ég ætla ekki að svara því. Ég held, að hver og einn geti svarað því fyrir sig sjálfur. Svo segja hv. flm. þessa frv. í grg., að samsölustjórnin hafi með afstöðu sinni brotið gegn hagsmunum bænda og neytenda. Þetta eru allstórar fullyrðingar, finnst mér. Nú get ég upplýst það til viðbótar í sambandi við þetta, að nýlega ætlaði Mjólkursamsala.n að leggja niður eina af sínum búðum og láta kaupmann, sem þar var í grenndinni hafa mjólkursöluna, og var búið að ákveða þetta. En hvað gerist þá? Þá taka neytendur sig saman, sem bjuggu þar og höfðu haft skipti við búð samsölunnar, söfnuðu undirskriftum og harðneituðu því, að mjólkurbúðin yrði lögð niður og mjólkin sett í búðina til kaupmannsins. Þannig var nú afstaða þessara neytenda. Ég veit ekkert, á hverju hún byggðist, en hún var þannig. Og þess vegna var hætt við þetta, a. m. k. um sinn, af þessum ástæðum, svo að það er ekki alveg einhlítt, að neytendur mundu æskja eftir þeirri breytingu, sem hér er verið að óska eftir. Í grg. með frv. er vitnað til þess, hvernig mjólkursölumál hafi þróazt í Danmörku, og að dreifingarkostnaður mundi lækka hér, ef sú fyrir mynd yrði notuð, sem þar er nú eftir að fara samkv. síðustu breytingu, sem þar hefur verið gerð á þessu. Mjólkursamsalan er vakandi fyrir því að fylgjast með því, sem frændur okkar á Norðurlöndum gera í þessum málum, og samsölustjórnin samþykkti á s. l. sumri að senda forstjóra Mjólkursamsölunnar til Norðurlanda til þess að kynna sér nákvæmlega það fyrirkomulag, sem þar er á þessum málum, og þær breytingar, sem gerðar voru á s. l. ári í Danmörku. Forstjórinn fór til Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs til þess að kynna sér þessi mál. Eins og hér hefur komið fram hjá hv. 1. flm. í framsöguræðu hans, þá tóku ný lög gildi í Danmörku um mjólkursölu og dreifingu á mjólk 1. jan. 1971. Nú langar mig til þess að láta hv. alþm. heyra þá skýrslu, sem forstjórinn hefur gert um þessa ferð sína. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að leyfa mér að lesa upp að meginhluta þessa skýrslu. Og þá byrjar þetta á upplýsingum frá Danmörku: Áður en nýju lögin gengu í gildi í Danmörku í ársbyrjun 1971, var mjólkursölu nær eingöngu hagað sem hér segir: 1. Danskur mjólkuriðnaður hafði engar mjólkurbúðir sjálfur á sínum vegum. 2. Mikill hluti mjólkurinnar var seldur í svonefndum „ísmejeríum“, sem voru mjólkurbúðir með nokkru úrvali af öðrum vörutegundum, sem takmarkaðar voru með ákvæði í reglugerð. „Ísmejeríin“ voru rekin af einkaaðilum, venjulega lifði ein fjölskylda á slíkri smábúð. Nokkuð var um heimsendingar frá „ísmejerium“, sem þó hafði farið mikið minnkandi undir það síðasta, sökum þess að þær reyndust of dýrar og fólk fékkst ekki í slíka vinnu. Nokkuð af mjólk var selt úr vögnum, sem ekið var á vissum tíma dags, hverjum um sitt ákveðna hverfi, samkv. samningi við ákveðin mjólkurbú. Þessir ökumenn gerðu ýmist að selja mjólkina á götunni eða skilja hana eftir við dyr fólks, allt á sína ábyrgð og áhættu og voru eigin herrar. Þessi aðferð hafði einnig gengið sér til húðar. Hún var orðin of dýr, og fólk fékkst ekki til að sinna þessu lengur. Stór-Kaupmannahöfn hefur 1.3 millj. íbúa, og er talið, að þar séu um 500 þús. heimili í borginni. Þar eru 7 mjólkurstöðvar, sem starfa saman. Hafði hver sitt umdæmi og einkasölu þar. Svæðamörk voru þó breytanleg eftir þörfum. Miðað var við, að eitt „ísmejerí“ væri fyrir hverja 800–1200 íbúa. - Það er ósköp svipað og við höfum hér á bak við hverja mjólkurbúð í Reykjavík. - Svæði hverrar mjólkurstöðvar kölluðust réttindasvæði. Sveitar- og bæjarstjórnir ákváðu smásölu- og heildsöluverð. Þegar sjálfsöluverzlanir tóku að gerast algengar og líklegt var orðið, að hið gamla fyrirkomulag um mjólkursölu dygði varla miklu lengur, var nefnd sett á laggirnar í febrúar 1965. Viðskmrh., Lars P. Jensen, skipaði nefndina, sem átti að rannsaka, hvort þörf væri á að breyta gildandi reglum um mjólkursölu, en þær voru frá árinu 1958. Um verkefni n. er þetta fram tekið: Sú þróun, sem átt hefur sér stað, einkum á síðari árum á sviði neyzluvörudreifingar, gerir það að áliti verzlunarmálaráðuneytisins eðlilegt að hlutast til um athugun á áðurnefndu atriði með það fyrir augum að aðhæfa fyrirkomulag mjólkursölunnar þessari þróun, ef ástæða þykir til. Og síðan voru skipaðir í n. fulltrúar frá 23 aðilum í Kaupmannahöfn. Ég ætla að lesa upp, hverjir þessir aðilar voru, sem fengu fulltrúa í þessari n. Það var verzlunarrn., innanríkisrn., landbrn., einokunareftirlitið, heilbrigðiseftirlitið, félag danskra dýralækna, sveitarstjórnir í smábæjum, félag danskra kaupstaða, mjólkurnefnd Stór-Kaupmannahafnar, samtök mjólkurstöðva í Stór-Kaupmannahöfn, samtök danskra neyzlumjólkurstöðva, samtök danskra mjólkurframleiðenda, samtök danskra mjólkursmásala, samtök danskra bakara, neyzluráð danskra húsmæðra, heimilisrekstrarráð ríkisins, samtök danskra verzlunarfélaga, samtök kaupmannafélaga í Danmörku, samtök kaupfélaga í Danmörku, atvinnuráð verkalýðshreyfingarinnar, fagfélag starfsfólks í mjólkurbúum, samband mjólkuriðnaðarmanna, vinnuveitendasamtök neyzlumjólkurbúa. Störf n. leiddu að lokum til setningar nýrra laga, sem tóku gildi 1. jan. 1971. Samkv. þessum nýju lögum fá allir, sem hafa leyfi heilbrigðisyfirvalda, leyfi til þess að selja mjólk. Leyft er að breyta eldri mjólkurbúðum og „ísmejeríum“ í alhliða verzlanir. Smásöluálagning var gefin frjáls. Sett var stofngjald eða stoppgjald, gjald fyrir að mjólkurflutningabílarnir stoppuðu við dyr mjólkurbúðanna eða verzlananna. Það var sett 8 kr. danskar fyrir hverja viðkomu, sem varð að greiða um leið og mjólkurflutningatækið stanzaði við búðina og verður að greiða um leið og það stanzar við búðina. Þetta var ekki gert til þess að fjölga útsölustöðum, heldur til þess að reyna að takmarka fjölda sölustaðanna. Og þetta kemur vitanlega harðast niður á smákaupmönnum. Stóru fyrirtækin, svo sem t. d. H. B., sem samsvarar KRON í Reykjavík, og IRMA fengu nú mjólk til sölu. Afleiðing breytingarinnar varð í stuttu máli sú, að sölustöðunum fjölgaði í fyrstu um 250–300 samkv. þessari skýrslu. Sum fyrirtæki, svo sem H. B. og IRMA, fóru í verðstríð og lækkuðu mjólkina verulega til þess að laða að sér viðskiptavini og eyðileggja smáu kaupmennina. Nú er talið, að svo margir hinna smærri hafi helzt úr lestinni, að tala sölustaða sé núna, samkv. símskeyti frá Kaupmannahöfn í fyrradag, ekki orðin nema um 5%, eins og málið stendur í dag 5%, síðan 1971, að lögin gengu í gildi, og söluaukning hefur ekki orðið, stendur í hinu sama símskeyti. Söluaukning hefur ekki orðið. Smáu kaupmennirnir gefast upp við að selja mjólkina af þremur eftirtöldum ástæðum: 1. Vegna stoppgjaldsins, sem er þeim ofviða, enda þótt sumir þeirra taki vörur til tveggja daga í einu til þess að létta sér stoppgjaldið. 2. Vegna samkeppninnar við stóru fyrirtækin, sem undirbjóða þá. Það er annað atriði til þess að eyðileggja smákaupmennina. 3. Vegna tegundafjöldans, en allir þeir, sem selja mjólk og rjóma, eru samkv. nýju lögunum skyldir til þess að hafa á boðstólum allar tegundir mjólkurvara. Það er eitt, sem fylgir þessari lagabreytingu, að á boðstólum skulu vera allar tegundir mjólkurvara, sem mjólkurbúin framleiða, en fjölbreytni á því sviði er á Norðurlöndum orðin mjög mikil og væntanlega fer svo einnig hér, og er nú í undirbúningi hjá okkur í mjólkuriðnaðinum mjög aukin fjölbreytni í framleiðslu. Síðan bætist það við þetta, að ákvæðin í lögum hjá þeim þar í Danmörku um aðbúnað og meðferð mjólkurinnar í verzlununum eru mjög ströng. Þessi n., sem ég gat um áðan, að saman er sett frá 23 aðilum, er látin halda áfram starfi, þó að lögin hafi tekið gildi. Og það er gert ráð fyrir því, að hún skili innan skamms annarri skýrslu og þá verði heildsöluálagningin einnig gefin frjáls að lokinni þeirri skýrslugerð. Forustumenn í dönskum mjólkuriðnaði virtust una breytingunni vel og töldu hana miða í rétta átt. Rök þeirra virtust mér vera þessi, segir forstjóri Mjólkursamsölunnar í þessari skýrslu sinni, og skal ég nú lesa þau: 1. Gamla sölufyrirkomulagið var orðið úrelt og ófullnægjandi. Ég er hræddur um, að það hefði þótt ófullnægjandi hér, það fyrirkomulag, þar sem hægt var að fleygja mjólkinni við hvers manns dyr og við búðardyr úti. 2. Sala gömlu tegundanna, neyzlumjólkur og rjóma, minnkar hægt og hægt, en vegið er upp á móti því með aukinni fjölbreytni, sem er fólgin í margskonar tilsetningu bragðefna í mjólk og sýrða mjólk og fjölgun súrmjólkurtegunda. Þeir telja, að þessar vörur seljist ekki í nægjanlegu magni í venjulegum mjólkurbúðum, en hins vegar miklu betur í hinum stóru sjálfsafgreiðsluverzlunum, „súpermörkuðunum“. Þessi rök telja þeir mikilvægust. 3. Þeir virðast trúa því, að „súpermarkaðirnir“ verði mjög mikilvægir á sviði verzlunar í framtíðinni og þess vegna mikilsvert að nota aðstöðuna þar, töluðu þó um, að smáar verzlanir ættu mikinn rétt á sér undir ýmsum kringumstæðum, en treystu því ekki, að þær stæðust samkeppni. 4. Heimsending er að hverfa úr sögunni í Danmörku, sögðu þeir þar. Kannske nemur hún 10% núna, en fer minnkandi. Heimsendingarkostnaður er 11 danskir aurar á hvern mjólkurlítra. Þá er lokið þessari skýrslu, sem forstjórinn gaf um sína Danmerkurferð, en ég hef hér aðeins líka upplýsingar um þessi mál í Svíþjóð og svo í Osló. Um Svíþjóð er þetta að segja: Þegar breyting var gerð á mjólkursölu í Svíþjóð og hún látin í hendur kaupmanna árið 1966, hafði Mjólkursamsalan í Stokkhólmi, sem tekur yfir Stokkhólm, Uppland, Västermanland, Södermanland og Östergotland, stofnað dóttur fyrirtæki, sem annaðist mjólkursöluna og rak þá ca. 400 búðir, sem þeir gátu auðveldlega selt þeim aðilum, sem yfirtóku söluna, við góðu verði. Tel ég þetta stafa af því, að það hefur gerzt á hagstæðum tíma. Rökin fyrir því, að sænskur mjólkuriðnaður taldi breytinguna skref í rétta átt, voru svipuð og í Danmörku: 1. Tilkoma „súpermarkaðanna“ og trúin á það, að þeir tækju til sín með tímanum meginhluta viðskiptanna. Þeir sögðu, að nú væri ca. 40% af mjólkinni seld í „súpermörkuðum.“ 2. Mikil fjölgun vörutegunda. 3. Ákveðinn vilji neytenda og kaupmanna, sem virðist hafa verið tekið mikið tillit til. Stoppgjaldið er 2.80 sænskar kr. fyrir hverja afgreiðslu. Bændur fá ca. 50% af andvirði seldrar vöru, og virtist mér, að þeir teldu það eðlilegt. Nokkuð bar á verðstríði fyrst eftir breytinguna, en er nú horfið. Ríkisvaldið tekur ákvarðanir um verðbreytingar. Smásöluálagning er ákveðin með samkomulagi á milli mjólkurbúa og kaupmanna, en er að öðru leyti frjáls. Smásöluálagning er ca. 10% á mjólk, en ca. 20% á venjulegum heimilisvörum. Rökin fyrir því, að smásöluálagningin á mjólk eigi að vera helmingi lægri en á venjulegum heimilisvörum, eru þau, að andvirði mjólkurinnar komi svo miklu fyrr í kassa kaupmannsins, og kaupmennirnir fallast á þessi rök. Greiðslufyrirkomulag: Kontantgreiðsla alls staðar þar sem því verður við komið, en 10–15 daga greiðslufrestur er nokkuð algengur. Algengt er þó, að fyrirtækið lætur nokkra upphæð liggja inni hjá heildsala til tryggingar á greiðslu. Þetta er svipað bæði í Noregi og Danmörku. Í Osló: Þessi skýrsla nær ekki nema til Oslóar, en í Osló rekur Fellesmejeriet - mjólkursamsalan þar - tvær mjólkurbúðir sjálft; af gömlum vana, skildist mér, segir forstjórinn. Flestar búðir voru í leiguhúsnæði, þegar kaupmenn yfirtóku söluna. Auðvelt var að selja hinar. Stoppgjaldið er 2 norskar kr. fyrir hverja afgreiðslu, ef teknir eru 75 lítrar á dag eða minna. Þeir, sem meira taka, greiða ekki stoppgjald. Þeir viðurkenndu, að þetta væri of vægt, sölustaðir væru allt of margir og salan því allt of dýr. Ríkisvaldið þar ákveður bæði heildsölu- og smásöluverð. Þá hef ég gefið þetta yfirlit, og mér finnst satt að segja, þegar ég dreg mínar ályktanir af þessu, að þá séu þessar upplýsingar frá nágrannalöndum okkar ekki verulega hvetjandi til þess að láta fjölga mikið frá því, sem nú er, mjólkurverzlunum eða mjólkurbúðum eða fjölga útsölustöðum mjólkur hér á landi eða taka þau mál að einhverju eða öllu leyti úr höndum Mjólkursamsölunnar. Þess var einhvers staðar nýlega getið í blaði, og það kom einnig fram í framsöguræðu hv. 1. flm., að þessi breyting, sem gerð var í Danmörku og staðið hefur nú í eitt ár, hafi gefið þá reynslu, að bændurnir hafi grætt mikið á þessu, og hv. 1. flm. sagði í ræðu sinni áðan, að salan hefði aukizt úr 615 millj., ef ég tók rétt eftir, í 675 millj. danskra kr. Í símtali við forstjóra þessara mála í Kaupmannahöfn kvaðst hann ekki geta sagt neitt ábyggilegt um það efni, hvort orðið hefði gróði eða tap á þessum umskiptum. En hann sagðist geta sagt annað, og það var það, að mjólkurverð í Danmörku hefði hækkað mjög mikið á s. l. ári og þar í mundi liggja að meginhluta sá mismunur, sem kemur fram í þeim fréttum, sem hér hafa verið um þessi mál. Ég mun nú senn ljúka máli mínu. Mér finnst, að það sé nokkuð hart vegið að Mjólkursamsölunni og þeim mönnum, sem henni hafa stjórnað, með ýmsu því orðalagi, sem viðhaft er í grg. þessa frv. og í ræðu hv. 1. flm., þar sem hann m. a. sagði, að samsölustjórnin virtist hafa eða mundi vilja hafa það áfram að geta deilt og drottnað í þessum málum, - deilt og drottnað. Það er nú ekki óvenjulegt hér hjá okkur Íslendingum, að við tökum mikið upp í okkur og séum stórorðir, svo að þetta fær náttúrlega ekki mikið á mann. En ekki held ég, að það sé neitt þjóðráð, ef menn eru óánægðir með eitthvert fyrirkomulag á einhverju og ætla að fá þar einhverju breytt, að byrja þá starfsemi með stóryrðum og fullyrðingum, sem ekki fá staðizt. Mér þykir þetta miður, og satt að segja, ég hef ekki á móti því, að það séu gerðar ýmsar breytingar, ef ég er sannfærður um, að þær geti orðið öllum aðilum til góðs. Ég vil vona, að þessi frv.-flutningur, sem hér er nú um að ræða, geti orðið til nokkurs gagns með því móti, að menn fari að skoða þetta mál frá raunhæfu sjónarmiði og þá eyðist alls konar misskilningur, sem hefur verið á sveimi um þetta að undanförnu. Það er sjálfsagt fyrir alla aðila, bæði stjórnvöld, mjólkurframleiðendur og neytendur, að vera vakandi fyrir öllu, sem stendur til bóta, en einnig finnst mér að varast beri líka öll gönuhlaup, en fyrir fram sé fengin full vissa fyrir því, að breytingarnar leiði til aukins hagræðis fyrir alla þá, sem eiga að njóta góðs af. Gróðasjónarmið nokkurra manna mega ekki neinu ráða um skipulag, dreifingu og meðferð og sölu mjólkurafurða. Þar á allur almenningur að mínu viti slíkra hagsmuna að gæta, bæði framleiðendur og neytendur, að það má ekki vinna að málinu með það sjónarmið fyrst og fremst í huga, að einhverjir menn, sem vilja hafa mjólkurvörur í búðum sínum, geti hagnazt af því. Það eru allt önnur sjónarmið, sem eiga að koma þar til greina. Og ég er ekki í miklum vafa um það, að slík sjónarmið verða ofan á, því að ég er sannfærður um, að neytendur heimta það. Herra forseti. Ég held, að ég eyði ekki lengri tíma í þetta mál nú að sinni. Ég hef reynt að upplýsa málið, eftir því sem ég hef tök á, og ég vænti þess, að áfram haldi enn um sinn athugun á því, hvort beri að fjölga útsölustöðum mjólkur eða ekki. Stundum eru þau rök færð fyrir því, að það sé erfitt að komast í búðir. Ég sá í blaði um daginn, að þar var viðtal við húsmæður hér í einu hverfi borgarinnar, margar húsmæður, og birtar myndir af þeim. Og þar voru þær spurðar, hvort það væri ekki afskaplega erfitt að ná í vörur og komast í búðir. Engin þeirra taldi það, en ein tók það sérstaklega fram, að sér væri ánægja að því að þurfa að ganga dálítinn spöl í búðina, það væri bara holl hreyfing. Og þá var ég sammála, því að ég álít, að við þurfum að ganga svolítið og hreyfa okkur. Mér þykir eiginlega vænt um þessa húsmóður síðan, þó að ég hafi aldrei séð hana, af því að hún skuli hugsa svona í þessum málum.



Herra forseti. Þetta frv. fjallar um eina breytingu á löggjöfinni um sölu landbúnaðarafurða. Ég tel þessa löggjöf vera meingallaða og hafa verið það frá upphafi og brýna nauðsyn beri til að taka hana alla til gagngerðrar og róttækrar endurskoðunar. Ég ætla hins vegar ekki að gera svo víðtækt og mikilvægt atriði að umtalsefni í ræðu í þessu sambandi. En eitt atriði er í þessari löggjöf, sem ég tel einmitt í dag alveg sérstaka ástæðu til þess að vekja athygli á, því að ég hef orðið þess var í morgun, að mönnum er það engan veginn fullljóst. Eins og kunnugt er, varð í dag mikil hækkun á innlendum landbúnaðarvörum. Þessi hækkun svarar til hvorki meira né minna en 2.14 stiga hækkunar á vísitölunni. Það hefur vakið athygli, að þessi hækkun verður sama daginn og kaupgjald hækkar um tæplega 1%, eða 0.98%. Ég hef orðið þess greinilega var í morgun, að ýmsir virðast halda, að hér sé um það eitt að ræða, að launþegar eigi að bíða í 3 mánuði eftir því að fá þessa hækkun bætta. En þetta er misskilningur. Og sá misskilningur á rót sína að rekja til ákvæða í þessum lögum, sem hér er um að ræða. Samkv. þessum lögum og kjarasamningum eiga neytendur ekki að fá bætt 1.8 stig af þessari 2:14 stiga hækkun. Þessi 1.8 stig eiga neytendur að bera bótalaust. En hér er ekki nema hálfsögð sagan. Ekki aðeins landbúnaðarvörur hafa hækkað nú undanfarinn mánuð eða síðan vísitalan var síðast reiknuð, sú vísitala, sem kaupgjaldið frá deginum í dag er miðað við, en það er vísitalan 1. febr. Síðan þá hafa orðið þessar verðhækkanir: Brauð og kökur hafa hækkað um 15–19% Snyrting á rakarastofum hefur hækkað um 21–22%. Rafmagn hefur hækkað um 10% og niður suðuvörur, kex, harðfiskur o. fl. hefur hækkað. Það er erfitt að reikna meðaltal af þeirri hækkun, en hækkun þessara vörutegunda svarar til tíunda hluta úr vísitölustigi. Þessar hækkanir, sem ég hef nú nefnt, hækka vísitöluna um 0:64 stig, þannig að í heild er vísitalan nú orðin 2.78 stigum - tæpum þrem stigum - hærri en hún var 1. febr., en við þá vísitölu er kaupgjaldið í dag miðað. En vegna þess að neytendur munu ekki fá bættan nema lítinn hluta af landbúnaðarvöruverðshækkuninni, sem varð í dag, þá er niðurstaðan sú, að vegna þeirrar tæplega þriggja stiga hækkunar á vísitölunni, sem orðið hefur síðan hún var síðast reiknuð, þá munu launþegar fá 1% hækkun á kaupi sínu eftir þrjá mánuði. Öllum er í fersku minni, hvað gerðist um s. l. áramót. Verðlag landbúnaðarafurða var þá hækkað, þ. e. vísitalan hefði átt að hækka að réttu lagi um 3.7 stig. Vegna afnáms nefskatta í síðustu fjárl. var vísitalan hins vegar lækkuð sem þessu svaraði, þótt aðrir skattar eigi að hækka jafnmikið, svo að neytandinn stendur í sömu sporum, og með þessu móti voru í raun og veru höfð af launþegum 3.7 vísitölustig eða kauphækkun, sem svarar 3.7 vísitölustigum. Maður skyldi nú halda, að hæstv. ríkisstj. hefði talið þetta vera nógu slæmt háttalag gagnvart launþegum, en í dag gerðist nokkuð, sem er í raun og veru sízt betra. Nú í dag er viðhorfið það, að vísitalan hefur enn hækkað um 2.78 stig, hún er í dag 2.78 stigum hærri en hún var 1. febr. s. l. Og þetta eiga launþegar að fá bætt með 1% kauphækkun eftir 3 mánuði. Þannig eru þau vísitölustig, sem launþegar eiga að bera alveg óbætt, komin upp í 5.5, - þau vísitölustig, sem launþegar eiga að bera óbætt, komin upp í 5½ stig. Í dag, 1. marz, eftir þá hækkun landbúnaðarvaranna, sem ég lýsti áðan, og þá hækkun á brauði og kökum, snyrtingu, rafmagni, niðursuðuvörum, harðfiski, kexi og enn þá fleiru - eftir allar þessar hækkanir er m. ö. o. ástandið orðið þannig, að kauphækkunin frá 4. des. er ekki aðeins horfin, hún er meira en það. Raunverulegt kaup launþega er í dag, 1. marz, orðið minna en það var 4. des. eftir kjarasamningana. Og þetta eru sannarlega tíðindi, sem allir launþegar á Íslandi hljóta ekki aðeins að taka eftir, heldur hljóta að gera einhverjar ráðstafanir gegn. Ýmsum finnst af eðlilegum ástæðum vísitöluútreikningur vera flókið fyrirbæri og erfitt að átta sig á honum. En fram til þessa hef ég einkum skýrt viðhorfið með aðstoð vísitölunnar. Almenningur skilur hins vegar áreiðanlega, hvað er á ferðinni, þegar hann athugar verðið í búðunum, eins og það er í dag, og ber það saman við verðið, eins og það var, þegar hann fékk sína langþráðu kauphækkun 4. des. s. l. Ég skal ekki flækja málið með því að nefna allt of mörg dæmi um þær verðhækkanir, sem orðið hafa síðan kjarasamningarnir voru gerðir. Ég skal láta mér nægja að nefna þrjár algengar neyzluvörutegundir, sem hvert einasta heimili kaupir á hverjum einasta drottins degi allt árið um kring, en það er súpukjöt, – það eru landbúnaðarvörur, - skyr og ostur. Nú er það að vísu alveg rétt, að það er ekki við því að búast, að fátækt fólk geti keypt þetta á hverjum einasta degi. Það er að vísu alveg laukrétt, því miður. Það er nú ekki svo vel búið að fólki. En það, sem ég auðvitað átti við, var það, að þetta er keypt í búðunum á hverjum einasta drottins degi allt árið um kring. Einhver kaupir það í einhverri búð á hverjum einasta degi allt árið um kring. Um það getum við ábyggilega orðið sammála. Hvað var nú verðlag á súpukjöti 4. des., þegar kjarasamningarnir voru gerðir? Þá kostaði það 124.50 kr. kg. Hvað kostar það frá því að búð var opnuð í morgun? Það kostar 165.50 kr. Það hefur hækkað á þessu tímabili um 41 kr., samtímis því sem kaupið hefur hækkað um 1% og á að hækka um annað prósent eftir 3 mánuði. Hvað er með skyrið? Það kostaði 4. des. 24.50 kr. Hvað kostaði það í morgun? Það vita húsmæðurnar, sem hér eru, ábyggilega. Það kostaði 41 kr. Það hefur hækkað um 16.50 kr. Og osturinn, sem einhverjir kaupa eflaust í dag, kostaði 4. des. s. l. 142.50 kr. Hvað ætli húsmóðirin verði að borga fyrir hann í dag, ef hún fer í innkaupaferð? 185.80 kr. Hann hefur hækkað um 43.30 kr. Ég þarf ekki að segja þessa sögu rækilegar og ekki hafa hana lengri í raun og veru. Þetta er alvarleg saga fyrir allan almenning í landinu, sem hann mun áreiðanlega hlusta vandlega á og lesa vandlega og hugsa vandlega um, hvernig hann geti við brugðizt. En sannarlega hafa launþegar átt von á öðru frá þeirri stjórn, sem hefur kennt sig við launþega, við vinnandi stéttir, en öðru eins og þessu. Og ég minni aftur á það, að þessar verðhækkanir er launþegafjölskyldum ætlað bera með 1% kauphækkun frá deginum í dag og annarri 3% kauphækkun eftir 3 mánuði. Það getur hver sagt sér sjálfur, hvort kjör launþega eru að batna eða versna undir stjórn ríkisstjórnar hinna vinnandi stétta. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að verða við ósk hæstv. forsrh., sem hann bar hér einu sinni fram, þar sem hann lagði mönnum ríkt á hjarta að lesa málefnasamning ríkisstj. kvölds og morgna. Og ég ætla að leyfa mér að lesa lítinn hluta af honum, þó að nú sé miður dagur. Ég vona, að hann telji það ekki vera til hins verra, heldur hins betra, að menn lesi hann þrisvar á dag, en ekki tvisvar. Á fyrstu síðu málefnasamningsins standa þessar setningar um kjaramál, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. leggur ríka áherzlu á, að takast megi að koma í veg fyrir þá háskalegu verðlagsþróun, sem átt hefur sér stað í efnahagsmálum undanfarin ár og leitt hefur til síendurtekinna gengislækkana og óðaverðbólgu. Hún mun leitast við að tryggja, að hækkun verðlags hér á landi verði ekki meiri en í helztu nágranna- og viðskiptalöndum. Í því skyni mun hún beita aðgerðum í peninga- og fjárfestingarmálum og ströngu verðlagseftirliti.“ Ég vek athygli á því, að stjórnin sagðist ætla að leitast við að tryggja, að hækkun verðlags yrði ekki meiri hér en í helztu nágranna- og viðskiptalöndum, og hún varar við háskalegri verðlagsþróun. Ég fullyrði, að í engu nálægu landi hafa átt sér stað aðrar eins verðhækkanir í febrúarmánuði og á Íslandi. Ísland hefur þar áreiðanlega ekki Norðurlandamet, ekki Evrópumet, heldur líklega heimsmet. Og mín allra síðustu orð eru þau að beina því til hæstv. forsrh., þótt hann sé hér nú ekki við, að þegar hann les bænirnar sínar í kvöld, þá lesi hann þessa setningu í málefnasamningnum alveg sérstaklega og tvílesi hana þá og reyni að fara eftir henni framvegis.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður hefur nú lýst því mjög átakanlega, hver áhrif verðhækkun á landbúnaðarafurðum hefur á hversdagslíf fjölskyldnanna í landinu. Það er fleira en verðlag þessara vörutegunda, sem hefur áhrif á það. Það er einnig það fyrirkomulag, sem tíðkast á dreifingu þeirra. Ég ætla að nefna þá vörutegund, sem hver einasta fjölskylda í landinu, svo að ég noti orðalag hv. síðasta ræðumanns, hver einasta fjölskylda í landinu notar á hverjum einasta drottins degi, það er mjólk. Og aðra, það er brauð. Þetta frv. fjallar um afnám á einkaaðstöðu mjólkursamsölu til þess að annast dreifingu mjólkur. Fyrirkomulag á dreifingu mjólkur hefur föngum verið bæði mér og fjölmörgum húsmæðrum og húsráðendum í þessu landi með torskildari fyrirbærum í viðskiptalífinu. Ég verð að játa, að mér varð á, þegar hv. 2. þm. Sunnl. flutti hér ræðu sína og lýsti því fyrirkomulagi, sem þessi ágætu dönsku „ísmejerí“ hefðu haft á heimsendingu mjólkur, að oft hef ég óskað mér tilvistar slíkra „ísmejería“ hér í borginni, sem sæju um það, að mjólkin stæði við dyr mínar á morgnana, þegar hafizt væri handa um verk dagsins. Það skortir talsvert á í sambandi við dreifingu mjólkur hér í borginni, að fylgt sé því lögmáli, sem löngum hefur reynzt happasælt: að gera neytandanum til hæfis. Á bls. 2 í grg. þessa frv., sem fyrir liggur, stendur þetta í 2. mgr. 2. tölul., með leyfi hæstv. forseta: „Neytendur ættu auðveldara með að nálgast mjólkurvörur, þegar þær væru seldar ásamt með öðrum matvörum, og auknir möguleikar mundu skapast til heimsendingar mjólkur, en hvort tveggja gæti vafalaust leitt til aukinnar sölu og neyzlu mjólkurvara.“ Undir þetta vil ég eindregið taka. Það breytir engu um óskir neytenda í þessu efni, þótt hreinlæti í mjólkurbúðum sé til fyrirmyndar og viðmót afgreiðslustúlkna sé ágætt og þær röskar við afgreiðslu. Margt má verulegt að mjólkursölunni finna. Alvarlegast er, að í núverandi fyrirkomulagi kemur fram algert skilningsleysi að mínum dómi á því, hvern tíma og fyrirhöfn það kostar að draga að daglegar nauðsynjar til heimila. Það er vitanlega mjög misjafnt, hver tök menn hafa á og lag á að haga innkaupum sínum þannig, að sem minnstan tíma taki. Við skulum taka nokkur dæmi úr hversdagslegu lífi. Þeir, sem vilja hafa á borðum hjá sér nýja mjólk og nýtt brauð í morgunverð, þurfa að fara a. m. k. í tvær búðir, mjólkurbúð og bakarí. Mjólkursamsalan rekur ágætt bakarí, en ný brauð eru þar ekki til á morgnana, þegar flestir neyta þessa matar. Sá, sem vill kaupa nýjar vörur í mjólkurbúð, getur fengið mjólk kl. 9, franskbrauð og heilhveitibrauð kl. 11.30, rjóma kl. 2 og rúgbrauð kl. 3.30. Þetta er vægast sagt ákaflega óhentugt fyrirkomulag og ekki í sem beztu samræmi við fullkomna hollustuhætti. Um heimsendingar er svo, eins og kunnugt er, ekki að ræða hjá Mjólkursamsölunni. Slíkur skortur á þjónustu hlýtur að eiga rætur sínar að rekja til einokunaraðstöðu dreifingaraðilans. Í ákaflega mörgum tilvikum fellur það í hlut húsfreyjunnar að annast aðdrætti til heimilisins. Við skulum hugsa okkur mjög algengt dæmi, sem við vafalaust sjáum daglega á ferðum okkar milli vinnustaðar og heimilis. Við skulum hugsa okkur unga húsmóður á t. d. 5 manna heimili, sem ekkert kemst frá heimili sínu nema klæða í útifatnað tvö lítil börn og hafa kannske annað í kerru og leiða hitt við hönd sér. Hún gengur alllangan spöl mjög hægt og rólega vegna smæðar samferðarmannanna í næstu mjólkurbúð og þarf að bera heim að jafnaði 6 lítra af mjólk, auk annarra vörutegunda, sem þarf til heimilisins daglega. Þessi sama húsmóðir þarf að öllum líkindum að fara margar ferðir vegna þess, í hvaða horfi þjónusta mjólkurbúðanna er, og í þessu þjóðfélagi okkar, þar sem margt er nú rannsakað og reiknað út, finnst mér alls ekki úr vegi, að gerð væri á því rannsókn, hver tími fer í það hjá húsmóður, sem svona stendur á um, að fara alla þessa innkaupaleiðangra, sem algerlega eru óhjákvæmilegir til rekstrar heimilis hennar, ásamt öllum þeim aðdraganda og undir búningi, sem því fylgir að koma fylgdarliði hennar, þ. e a. s. þessum litlu börnum, af stað og inn aftur. Þetta tekur ótrúlega langan tíma, það get ég fullvissað hv. þm. um af eigin reynslu. Samþykkt þessa frv. mundi að dómi flm. spara framleiðendum mikið fé og verða einnig til þess að nýta stórum betur tíma margra þjóðfélagsborgara og þá ekki sízt húsmæðranna. Og oft hefur mér orðið að hugsa, að furðu gegnir, að hinar fjölmörgu húsmæður þessa lands hafa lengi látið það viðgangast að láta fara svona með tímann sinn. En einhvern veginn held ég, að það sé einungis vegna þess, að þær telji sig algerlega máttvana gegn því mikla valdi, sem dreifingaraðilar mjólkur hafa í þessum málum. Þær komast ekki hjá því að fá mjólk til sinna heimila á hverjum einasta degi og það er ekkert um það að ræða að því er varðar nýmjólk, að það sé keypt meira eða minna eftir því, hvar hún fæst að öllum jafnaði. Öðru máli gegnir um ýmsar aðrar mjólkurvörur. Ég hygg, að rétt sé, að það hafi mikla þýðingu um sölumagn þeirra, hvar dreifing þeirra fer fram. Vafalaust mundi miklu meira seljast af þeim, ef þær væru á boðstólum í almennum verzlunum. Ég get ekki stillt mig um að nefna nokkur atriði, sem mér fannst sérstaklega athugaverð í hinni umfangsmiklu og annars mjög greinargóðu ræðu hv. 2. þm. Sunnl. Hann færði fram rök fyrir því að halda áfram núverandi fyrir komulagi á sölu mjólkur: Í fyrsta lagi, að sala á búðunum, sem þyrfti að koma til, ef þær yrðu lagðar niður, mundi e. t. v. ekki skila aftur því fjármagni, sem í þær hefði verið lagt. Vitanlega er það alltaf nokkur áhætta að selja fasteign. Það getur líka vel verið, að söluverð yrði meira en það fjármagn, sem í það væri lagt. Alla vega sýnist mér algerlega óhaldbær röksemd í þessu máli, hvernig háttað væri sölu á þeim fasteignum, sem mjólkurbúðir eru núna reknar í. Þá minntist hv. þm. á það, að breyting á fyrir komulaginu gæti orðið til þess, að fjölmargir misstu atvinnu sína. Einnig þetta atriði held ég að sé mjög haldlítið. Ég vil skýra frá því, að þeir aðilar, sem ég hef orðið vör við að vinna í sambandi við dreifingu mjólkur, hafa unnið sitt starf þannig, að ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um það, að þeir eiga hægt með að fá vinnu annars staðar, jafnvel þó að sölubúðum Mjólkursamsölunnar yrði fækkað eða þær jafnvel lagðar, niður. Ég á hér fyrst og fremst við afgreiðslustúlkurnar í mjólkurbúðunum. Mér dettur ekki í hug, að þær yrðu atvinnulausar, þótt þær yrðu að fara úr þessari vinnu. Svo góða þjálfun hafa þær fengið í þessum verzlunum til starfa og gætu vafalaust starfað í öðrum verzlunum með góðum árangri. Þá benti hv. þm. á, að Mjólkursamsalan vildi sannarlega hafa sem bezt og mest viðskipti við neytendur og kappkostaði þess vegna að gera þjónustu sína sem bezta. Það er rétt, og það vil ég sannarlega þakka, að mjög hefur farið fram umbúðum og ýmiss konar meðferð mjólkurvera á seinni árum, og það svo mjög, að geymsluþol þeirra hefur stóraukizt. Einmitt það atriði ætti að verða til þess, að ekki væri sama nauðsyn nú og áður að selja þessar vörur í sérstökum búðum. Hv. þm. skýrði síðan þingheimi frá reynslu Dana í þessum efnum, og við fengum upplýsingar um störf danskrar nefndar 23 aðila, sem hafði þessi mál til meðferðar. En ég vil leyfa mér að vekja athygli á því, að samkv. upptalningu hv. þm. var einn eða kannske tveir fulltrúar neytenda í þessari 23 manna n. Niðurstaða þessarar n. skildist mér að leitt hefði til, að nú væri óðum stefnt að afnámi heimsendingar mjólkur, sem hv. þm. taldi að mundi gleðja neytendur þar í landi mjög að losna við, að mjólkinni yrði hent við hvers manns dyr, eins og hann orðaði það, ef ég man rétt. En einmitt þetta atriði, að mjólkin sé látin við hvers manns dyr, sem þess óskar og fyrir það greiðir, hefur lengi verið ósk neytenda á Íslandi. Það hefur ekki getað komið til framkvæmda með núverandi dreifingarfyrirkomulagi. Breytt fyrir komulag, eins og bent er á í þessu frv., gæti mjög auðveldað það, því að fjölmargir kaupmenn þessa bæjar hafa sýnt mikinn skilning á þörfum neytenda og þ. á m. á vinnutíma húsmæðra með því að annast heimsendingu varnings. Ég vildi aðeins benda á þessi atriði, til þess að fram kæmi það sjónarmið í þessu máli, sem ég tel að sé mjög mikilvægt og allt of mikið hefur verið þagað um, en það er sjónarmið neytendanna sjálfra. Ég veit, - öllu heldur ætti ég að segja, að ég er þeirrar skoðunar, og við flm. þessa frv., - að sjónarmið kaupmannanna og neytendanna hljóta að fara saman, ef vel á að vera, það sé þeirra beggja hagur, að komið sé til móts við óskir neytenda, og við teljum, að það verði bezt gert með því að samþykkja það frv., sem hér liggur fyrir, svo að hægt verði að framkvæma þær óskir, sem ég hef hér lýst.

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Þegar hv. 7. þm. Reykv. steig hér í stólinn áðan, þá gekk ég út frá því, að hann ætlaði sér staklega að ræða það frv., sem hér er til umr., og fyrstu inngangsorð ræðu hans fjölluðu vissulega um frv. En svo vék ég mér frá í nokkrar mínútur og þegar ég kom aftur inn í þingsalinn, þá fannst mér ekki vera mikið mjólkurbragð af ræðu hans, ekki komið mikið nálægt innihaldi þessa frv. Þá var vissulega komið vísitölubragð á ræðuna, og flest það, sem hann sagði þar um, útmálun á hækkandi verðlagi á ýmsum nauðsynjum, (það er vissulega satt og hefði ég haldið, að það væri ekki neitt nýjabragð af því í hans munni, því að hann hefði vissulega horfzt í augu við það fyrr hér á Íslandi, meðan hann var í ríkisstj., að verðlagi þokaði heldur frá degi til dags, frá mánuði til mánaðar og frá ári til árs upp á við. (Gripið fram í.) Nei, vissulega ekki, og væri æskilegt, að hægt væri að snúa þeim straumi við eins og ýmsu fleira frá fyrri tíð, og er vissulega verkefnið. En það eitt vil ég segja um þessi vísitölumál, að vísitalan er reiknuð út með sama hætti af sömu trúnaðarmönnum ríkisvaldsins sem reiknuðu vísitöluna út áður, eftir alveg óbreyttum reglum og á engan hátt frá því vikið, sem verið hefur í því efni. Þær bætur, sem verkamenn og launþegar yfirleitt hafa áður fengið í gegnum vísitölubætur, fá þeir nú á sama hátt útreiknaðar af sömu mönnum, sem ég hygg að hafi trúnað flestra um, að þeir séu ekki að falsa í starfi sínu. Mér er það ljóst, að launþegar hafa aldrei fengið fullar bætur á hækkuðu verðlagi í gegnum vísitölukerfið. En á því hefur bara engin breyting orðið. Þetta frv. fjallar um það að rýmka um reglur gildandi lagaákvæða, reglur um sölu mjólkurafurða. Ég skal ekki fara í neinar grafgötur með þá skoðun mína, sem ég hef haft lengi, að það séu miklar breytingar á orðnar í landi okkar frá því að mjólkursöluskipulagið var sett á fót og sé full ástæða til þess fyrir stjórnendur þessara mála að taka tillit til þessara breytinga. Það á að strika yfir stór orð og ýmiss konar átök um þessi mál, bara líta á breytingarnar, sem orðið hafa síðan. Þegar mjólkursöluskipulagið var sett á fót, þá fór mjólkursala hér í Reykjavík og annars staðar á landinu þannig fram, að mjólkin var seld í opnum ílátum og mæld í opnu máli, og þá var það ekki gott söluskipulag að selja mjólk þannig í verzlunarbúðum með alls konar vöru. Hún tekur fljótt í sig lykt og hún getur mengazt á margan hátt af umhverfi sínu og þarf vel og vandlega með að fara, eins og hv. 2. þm. Sunnl. undirstrikaði mjög rækilega áðan og réttilega. Þá var yfirleitt ekki kælibúnaður í matvöruverzlunum. Þetta gerði í raun og veru óhæft að selja mjólk innan um alls konar vörur í ókældum verzlunarbúðum. En síðan hefur þetta gerbreytzt. Nú er mjólkin seld í lokuðum umbúðum, tekur þannig ekki eins og áður áhrifum frá sínu nánasta umhverfi, og matvörubúðirnar eru flestar hverjar með fullkominn kæliútbúnað. Meðan fyrra ástand ríkti, þá verður ekki sagt annað heldur en það hafi verið nauðsyn að koma upp því mjólkursöluskipulagi, sem við nú búum við, setja á stofn hverja mjólkursölubúðina á fætur annarri til þess að annast afgreiðslu þessarar vöru út af fyrir sig við góð skilyrði. En núna, þegar þessar gerbreytingar hafa átt sér stað, sé ég ekki nokkra ástæðu til þess, að nokkur amist við því, að sérhver vel útbúin verzlun, þar sem hægt er að tryggja fullkomnustu meðferð mjólkurinnar í lokuðum umbúðum, hafi leyfi til þess að selja þessa vöru eins og hverja aðra. Það er algerlega óþarft fyrir framleiðendur að standa undir stofnkostnaði og rekstri 40–50 mjólkurbúða í Reykjavák við hliðina á fullkomnum matvöruverzlunum öðrum. Og þennan kostnað geta menn sparað sér að langmestu leyti. Það er alveg sjálfsagt að framkvæma þessa breytingu smátt og smátt, ekki í einu, en ég held, að menn þurfi engan kvíðboga að bera fyrir því, að það húsnæði, sem nú er notað fyrir mjólkurbúðir, haldi ekki sínu fulla verði á við það, sem var fyrir nokkrum árum, og verði selt heldur með söluhagnaði en með tapi eins og annað húsnæði hér í Reykjavík. En það eru ekki þessi sjónarmið, sem eiga að ríkja. Það er um það að ræða, hvernig er hægt að haga sölu þessarar vöru þannig, að heilbrigðiskröfum sé fullnægt, og hagkvæman hátt, þannig að neytendunum sé sem auðveldast gert að kaupa þessar vörur. Það er alveg gefið mál, þó að hreyfing sé holl og það sé bezt, að húsmæðurnar eins og aðrir hafi á sér nokkra hreyfingu daglega, þá á ekki að tryggja það með óhagkvæmu fyrirkomulagi í verzlun. Það á ekki að gera það. Þegar húsmóðirin fer út að morgni dags og á þess kost í sinni viðskiptaverzlun að kaupa allar sínar nauðsynjar nema mjólkina og verður svo að fara á allt annan stað til þess að sækja mjólkina, þá er það óþörf fyrirhöfn í mörgum tilfellum. Það væri miklu eðlilegra, að hún gæti keypt þar mjólkina líka, um leið og hún kaupir aðrar sínar vörur, ef þar eru fullnægjandi skilyrði, sem tryggja hollustuhætti, heilbrigðiskröfur varðandi sölu og meðferð þessarar vöru, sem og annarra vara, sem einnig þarf að afgreiða við góð og örugg og hollustusamleg skilyrði. Ég held, að rekstur margra tuga mjólkurbúða í Reykjavík sé óþarfur, og hann getur ekki hvílt á öðru en neytendunum, og neytendasjónar miðin hafa ekki notið sín sem skyldi varðandi þessi mál. Það væri ekkert óeðlilegt, að í n., sem ráða þessum málum, væru að einhverju leyti skipaðir fulltrúar frá neytendum. Það var upplýst hér áðan, að þessir aðilar væru eingöngu úr hópi framleiðenda. Það álít ég rangt. Það ætti líka að taka neytendasjónarmið þar og hafa neytendur í þeim nefndum og ráðum, sem um þessi mál fjalla. Þetta er ekki einkamál framleiðendanna. Þetta er hinn flöturinn á málinu, mál neytendanna. Ég sé ekki, hvað sem líður stórum orðum í framsögu og e. t. v. einnig að einhverju leyti ógætilegum orðum í grg., annað en frvgr. sjálf sé mjög réttilega orðuð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Skylt er samsölustjórn að heimila matvöruverzlunum, sem um það sækja, sölu og dreifingu framangreindrar mjólkurvöru, enda sé þeim almennum skilyrðum fullnægt, sem samsölustjórn ákveður um aðbúnað, greiðslufyrirkomulag og meðferð mjólkurvöru í víðkomandi verzlun.“ Að öðrum kosti fæst ekki leyfið. Þau skilyrði skulu vera ákveðin með reglugerð, samþykki hlutaðeigandi heilbrigðisyfirvalda skal og liggja fyrir. Ef þarna þykir eitthvað á skorta um orðalag lagagreinarinnar, þannig að öllum öryggisráðstöfunum sé ekki fullnægt að dómi samsölustjórnarinnar sjálfrar, þá verður ekki leyfið veitt. Ég sé ekki, að þetta gangi á nokkurn hátt lengra en svo að samsölustjórn megi vel við una. Málið er í hennar höndum eftir sem áður, og hún á að vera dómarinn sjálf um fullnægjandi öryggiskröfur á allan hátt. Ég held, að þarna sé því miður um of mikla stífni að ræða af hendi samsölustjórnarinnar, ef þetta þykja nokkrir afar kostir. En hér á að taka tillit til sjónarmiða neytendanna og verða við þeim, að svo miklu leyti sem hægt er að gera það án nokkurra afar kosta. Þetta er mín afstaða til þessa máls, og ég tel, að samsölustjórnin sýni það bara enn betur, að hún sé verki sínu vaxin, ef hún getur fallizt á að gera þær breytingar, sem farið er fram á í þessu frv. - Ég styð þetta frv.

Flm. (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að bæta um betur eftir mína fyrstu framsögu og fjalla nokkuð um ræðu þá, sem hv. 2. þm. Sunnl. flutti hér, að því er manni virtist Mjólkursamsölunni til varnar. En eftir að ég hef hlýtt á ræðu hæstv. félmrh., þá hvarflaði að mér, að jafnvel væri óþarfi fyrir mig að fara hingað upp, því að svo skilmerkilega og skýrt hefur hann tekið fram, hvað sé meginkjarninn í þessu frv. og hversu vel samsölustjórnin megi við þetta frv. una, að betur getur það ekki verið gert, og þykir mér vænt um þá stuðningsyfirlýsingu, sem frá ráðh. kemur. Jafnframt hef ég fengið upplýsingar um, að hæstv. viðskrh., Lúðvík Jósepsson, hafi gefið sams konar yfirlýsingar á fundum Kaupmannasamtaka Íslands nú í síðustu viku. Þessar yfirlýsingar áhrifamanna og ráðamanna í núv. ríkisstj. eru því mikilsverðari þar sem svo virðist sem enn þá séu einhverjir hleypidómar á ferðinni hjá einstökum hv. þm. í þessum málum. Hv. 2. þm. Sunnl. endaði sína ræðu með því að gefa í skyn, að það, sem vekti fyrir flm. þessa frv., væri að styðja við gróðasjónarmið einhverra ákveðinna hagsmunasamtaka hér í borg eða annars staðar á landinu. Enn fremur virtist mér sem svo að hann hefði ekki meiri skilning á neytendasjónarmiðinu en svo að hann taldi út af fyrir sig ekkert óeðlilegt við það, þó að einhverjir ákveðnir neytendur þyrftu að ganga sem allra lengst í viðkomandi verzlanir til þess að ná í þá vöru, sem nauðsynleg er til heimilis. Þessi tvö sjónarmið lýsa kannske að nokkru leyti þeirri afstöðu, sem hefur einkennt sjónarmið og skoðanir þeirra manna, sem hafa ráðið ferðinni hjá samsölustjórnum, bæði hér í Reykjavík, á þessu svæði, og annars staðar á landinu. Það eru vissir hleypidómar, þeir hafa ekki tamið sér að hlýða á rök og sjónarmið annarra, og því miður féll hv. 2. þm. Sunnl. sömuleiðis í þessa gryfju, þar sem hann gaf sér ákveðnar forsendur í upphafi ræðu sinnar og rakti síðan sitt mál út frá þeim. Hann gaf sér rangar forsendur. Eins og skýrt kom fram, bæði í upphafsræðu minni hér, sem ég vil nú mótmæla að hafi verið stóryrt, því að ég reyndi að fara með gát í þeirri ræðu, og eins í síðustu ræðu hæstv. ráðh., þá liggur það alveg ljóst fyrir, að það er samsölustjórnin sjálf, sem tekur allar ákvarðanir, sem setur öll skilyrði og kröfur þessu aðlútandi og hefur þessa hluti algerlega í hendi sinni. Þess vegna er algerlega óþarfi að vera að fullyrða nokkuð um eða lýsa fyrir okkur ástandinu í Danmörku, Svíþjóð og í Osló og rekja þróun mála þar. Það er með allt öðrum hætti og breytir alls ekki afstöðu minni né þeirra manna, sem vilja hér breytingar á. Ég sagði aldrei og það felst ekki í þessu frv., að það eigi að gefa alla mjólkursölu frjálsa. Það eru ýmsir, sem vilja það, og mér er ljóst, að Kaupmannasamtökin settu fram á sínum tíma kröfu um það að gefa þessa mjólkursölu frjálsa. Og kannske vilja ýmsir hverjir láta þetta frv. ganga miklu lengra. En ég hef talið rétt að fara þessa leið, sem þarna er sett á þrykk, til þess að mæta einmitt sjónarmiðum samsölustjórnar, til þess að ganga ekki of langt, til þess að reyna til hins ýtrasta að ná samkomulagi og öðlast skilning yfirvalda á því, að þetta þurfi að lagast. Þess vegna er ekki gert ráð fyrir því, að mjólkursalan sé frjáls, og það er misskilningur að gefa sér þá forsendu, bæði röng ályktun af þessu frv. og af mínu máli. Enn fremur er það líka röng ályktun að halda því fram, að neytendur vilji ekki endilega þessa breytingu, og hv. 2. þm. Sunnl. nefnir eitthvert ákveðið dæmi um það, að einhverjar ákveðnar húsmæður hafi mótmælt því, að mjólkurbúð yrði lögð niður. Ég skal ekki rengja þetta dæmi. En ég leyfi mér að fullyrða, að það sé ósk og ákveðin krafa neytenda fyrst og fremst, sem veldur því, að það er bráðnauðsynlegt að breyta þessu gamla og úrelta ákvæði. Það liggur fyrir vegna þess þrýstings, sem orðið hefur, bæði í gegnum almenna borgarafundi og almenningsálit og vegna fjölmargra tilmæla, sem til mín hafa borizt, sem flm. að þessu frv. og ég gæti út af fyrir sig rakið hér, og þeirra skoðanakannana, sem fram hafa farið, bæði t. d. á vegum ákveðinna dagblaða hér í borginni og annarra einstakra aðila - þá liggur það alveg ljóst fyrir, að almenningsálitið er eindregið á þeirri skoðun, að það skuli bæta þjónustuna, auka möguleikana á því að kaupa mjólk, og það hlýtur að vera eðlileg krafa, - hvort sem ég get sannað það eða ekki, þá hlýtur það að vera eðlileg krafa í þjóðfélaginu, af neytendum, af borgurunum, að þjónustan sé bætt. Ég held, að það þurfi ekkert að fara neitt í grafgötur um það. Spurningin er sú, hvernig þeir geti bætt hana. Það er kannske ágreiningur um það. Þeir menn, sem halda uppi vörnum fyrir Mjólkursamsöluna, segja kannske sem svo: Þjónustan er eins og bezt verður á kosið í dag. Nú höfum við heyrt hér ræður hv. 12. þm. Reykv. og annarra, sem lýsa því, hvernig vandamál geta skapazt fyrir húsmæður og aðra þá, sem kaupa þessa mjólkurvöru. Að mínu viti er enginn vafi á því, að þjónustan er alls ekki eins og bezt verður á kosið og getur farið mun betur fram með því, að það sé dreift mjólk og hún seld í fleiri verzlunum, í verzlunum, sem bjóða fullkomna þjónustu. Þetta held ég að þurfi ekki að orðlengja frekar. Það var sagt í upphafi máls hjá hv. 2. þm. Sunnl., að ýmislegt í grg. með frv. væri stóryrt og væri mjög rangt og bæri þess vott, að flm. hefðu ekki kynnt sér málið nægilega vel frá öllum sjónarhólum. Það má vel vera, að hægt sé að kynna sér málið betur. En ég beið alltaf eftir því, að þessi hv. þm. benti á það, sem rangt væri sagt á þessari grg., eða hvað kæmi fram í henni, sem lýsti þessum þekkingarskorti. Því miður sagði hann allt annað. Hann fór í upptalningu á skýrslum, sem forstjóri Mjólkursamsölunnar hér í Reykjavík hefur sent sinni yfirstjórn. En það var varla minnzt á það einu orði, hvað kemur fram í þessari grg. með frv., og alls ekki minnzt einu orði á þau rök, sem flutt eru þessu máli til stuðnings. Það eina, sem bent var á, var það, að í grg. og í máli mínu hefði ég tekið fram og væri tekið fram, að núverandi ástand bryti gegn hagsmunum framleiðenda og neytenda. Það er eðlileg ályktun, þegar því er haldið fram í frv., að það sé hægt að bæta ekki eingöngu þjónustuna, heldur líka auka við sölu þessarar ákveðnu vöru, þá gefur það auga leið, að ef það er hægt að bæta við söluna, þá er verið að brjóta á þessum hagsmunum, ef það er ekki gert. Ég ætla ekki að fara að ítreka allan þennan rökstuðning minn hér aftur, en vegna þó ummæla hv. 2. þm. Sunnl. um, að það væri vandamál fyrir Mjólkursamsöluna að þurfa að leggja niður ákveðnar búðir og erfiðleikar á að selja þessar fasteignir, þá vil ég leyfa mér að halda því fram, að það komi vel til greina, að ýmsir kaupmenn væru reiðubúnir til þess að kaupa þessi mannvirki, og ég hef sjálfur heyrt fullyrðingar um, að svo sé mögulegt og ekkert því til fyrirstöðu. Og þau rök, sem hér eru flutt um það, að það þurfi að segja upp svo og svo mörgu fólki í mjólkurbúðum og selja nokkrar fasteignir, það eigi að vera því til fyrirstöðu, að þarna sé breytt um í réttlætisátt, það finnst mér vera rök, sem dæma sig sjálf. Aðeins vildi ég líka minnast á annað. Þegar talað er um, að umbúðir hafi batnað hjá mjólkuryfirvöldum, sem bæði kom fram í ræðu hv. 2. þm. Sunnl. og ræðu 12. þm. Reykv., þá vil ég leyfa mér að halda því fram, að einmitt þessar bættu umbúðir hafi til komið vegna þrýstings frá almenningi, vegna þess að á þessum árum, 1967 og 1968, voru þessi mál mjög ofarlega á baugi, mikið um þau talað og sættu mikilli gagnrýni, sérstaklega umbúðir og öll þjónusta, og ég er í engum vafa um það, að þær umr. og sú gagnrýni hefur leitt til þess, að Mjólkursamsalan er mun betur á verði hvað snertir einmitt umbúðir og alla þjónustu. Þarna er gott dæmi um það, hvernig almenningur gætir ákveðins hlutverks einmitt á sviði verzlunar og viðskipta. Nei, því miður, þó að ég hafi hlustað vel á þá ræðu, sem hér var flutt til varnar núverandi ástandi, þá gat ég ekki séð nein rök, sem mæltu með því, að áfram yrði haldið á þessari sömu braut. Ég spyr enn einu sinni: Hvað er því til fyrirstöðu að breyta þessu ástandi, þegar mjólkursamsölustjórnin hefur það áfram í hendi sinni? Hvað er það t. d. í Danmörku, Svíþjóð og Osló, sem styður það, að núverandi ástand skuli vera áfram hér á Íslandi? Og hvers vegna er verið að halda því fram, að það sé hættulegt að fjölga útsölustöðum og verðið muni hækka á mjólkinni eða það sé slæmt fyrir neytendur, að mjólkursalan sé frjáls, þegar mjólkursamsölustjórnin hefur þetta allt saman áfram í sinni hendi? Þá get ég ekki með nokkru móti skilið þann málflutning, sem mælir gegn þessu, ef menn vilja gæta hagsmuna framleiðenda og neytenda um leið. Þess vegna verð ég að fara fram á það einu sinni enn í þessari ræðu minni, að menn hlusti og tali um þetta á hleypidómalausan hátt, reyni að skilja þau rök, sem hér eru sett fram, skilja þá þróun, sem orðið hefur í verzlun og viðskiptum, og átta sig á, að það er krafa neytenda og það eru hagsmunir framleiðenda, sem réttlæta það, að þetta frv. verði samþ. Ég vil svo að lokum aðeins taka fram, vegna þess að hv. 2. þm. Sunnl. var að gera því skóna, að það væru rangar upplýsingar, sem ég hefði gefið varðandi ástandið í Danmörku, þar sem ég nefndi, að söluverðmæti mjólkur hefði aukizt á síðasta ári úr 615 millj. dönskum kr. í 675 millj. danskar kr. Þá var því haldið fram eða það gefið í skyn, að þessi hækkun stafaði af hækkuðu verði mjólkur. En þá vil ég geta þess, að þessum upplýsingum fylgdi jafnframt, að magnið hefði aukizt úr 490 millj. kg upp í 494 millj. kg, og þessi aukning, 4 millj. kg aukning í magnsölu leiddi til 60 millj. kr. hækkunar í dönskum kr. á söluverðmæti, þannig að það er rangt að halda því fram, að það sé vegna hækkaðs verðs. Það er þvert á móti vegna aukinnar sölu.