Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil leyfa mér með nokkrum orðum að gera hv. Alþ. grein fyrir ástæðum og að nokkru leyti aðalefni þeirrar skýrslu, sem hér, er nú á dagskrá og lögð hefur verið fyrir þingið um athugun á meðferð dómsmála og dómaskipun. Það hafa fyrr og síðar verið uppi hafðar umkvartanir um seinagang í meðferð dómsmálanna og afgreiðslu þeirra. Oft hafa þessar aðfinnslur ekki verið á rökum reistar og ekki tekið tillit til ýmissar sérstöðu, og unnið hefur verið að verulegum umbótum á réttarfarslöggjöf okkar á umliðnum árum og margháttuðum tilraunum til umbóta, sem þó hafa ekki náð fram að ganga og oft af sparnaðarástæðum hér í þinginu, eins og hv. þm. er mætavel kunnugt um. Með þessu vil ég ekki segja, að hér sé ekki þörf fyllstu gagnrýni og umbætur vissulega réttlætanlegar. Hér var í þinginu 13. maí 1964 samþ. þál. um ráðstafanir til þess að hraða meðferð dómsmála. Þegar dómsmrn. fékk þessa þál. til meðferðar, var spurningin, við hvað átti að styðjast, í hverju lægju meinsemdirnar um meinta hæga meðferð á dómsmálum. Og það fyrsta, sem maður rekur sig á, er það, að statistík eða dómsmálaskýrslur eru ekki fyrir hendi, sem gætu gefið vísbendingu um þetta. Það var þess vegna eftir nokkra athugun málsins hinn 9. okt. sama ár, sem ég sendi bréf frá dómsmrn. til allra dómara landsins, sem ég vil leyfa mér að vitna aðeins stuttlega í. Þar segir m. a.: „Fram hefur komið fyrr og síðar, að meðferð dómsmála hér á landi taki allt of langan tíma. Eins og kunnugt er, hefur sitthvað verið gert í löggjöf og framkvæmd, sem átt hefur úr að bæta, en ekki talið hafa náð tilætluðum árangri. Síðasta Alþ. afgreiddi þál. um málið, þar sem fram kemur vilji Alþ. um að leita frekari úrræða. Í dómsmrn. er nú unnið að athugun þessa máls. Til þess að fært sé að lagfæra það, sem betur mætti fara, er frumskilyrði, að fyrir liggi nákvæm rannsókn þess, hversu þessum málum er raunverulega komið. Það er því hér með fyrir yður lagt að gera nákvæmt yfirlit um meðferð dómsmála í embætti yðar og senda rn., og skal yfirlitið taka til þeirra dómsmála, sem lokið hefur verið í embættinu síðustu þrjú árin, þ.e.a.s. árin 1961–1963, og skilgreint, hversu langan tíma meðferð þeirra hefur tekið.“ Enn fremur segir þar: „Til þess að yfirlitið samræmist sem bezt úr öllum hlutaðeigandi embættum landsins, fylgja hér fjögur skýrsluform til útfyllingar“, og síðar er nánar gerð grein fyrir þeim, sem ástæðulaust er að rekja. En að lokum var tekið fram: „Hverjar teljið þér helztu orsakir fyrir drætti á meðferð dómsmálanna, og hvaða till. vilduð þér gera um breytta löggjöf, ef þurfa þykir, eða framkvæmdaatriði, er stuðli að skjótari meðferð málanna.“ Þetta var upphaf að þeirri skýrslugerð, sem hér liggur fyrir. En eftir að hún lá fyrir um þessi 3 ár og eftir nokkra athugun á henni fannst mér ástæða til að halda málinu áfram, og þess vegna var dómurum landsins enn skrifað 18. febr. 1966 og vitnað til fyrri skýrslugerðar, og þar segir m. a.: „Skýrslusöfnun þessi var þáttur í athugun á því, hvað hægt sé að gera til þess að hraða meðferð dómsmálanna.“ Niðurstöður skýrslusöfnunarinnar hafa að undanförnu verið til athugunar í rn. Enn hafa eigi verið teknar endanlega ákvarðanir um aðgerðir af þessu tilefni. Þó hefur þegar verið ákveðið að stuðla að því, að ljúka megi á greiðari hátt en hingað til meðferð mikils fjölda minni háttar opinberra mála, einkum vegna brota í umferðinni, sem komu til meðferðar á síðasta þingi, sem ég skal nánar víkja að síðar. Hins vegar þykir nauðsynlegt, að haldið verði áfram söfnun skýrslna um meðferð dómsmálanna, og hefur rn. ákveðið, að tekið skuli saman yfirlit um meðferð dómsmálanna við öll héraðsdómaraembætti landsins fyrir árið 1964 og 1965 til viðbótar þeim þremur árum, sem þegar lágu fyrir. Í lok bréfsins segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Tekið skal fram, að rn. tekur fúslega við ábendingum um það, hverjar þér teljið helztu orsakir fyrir drætti á meðferð dómsmálanna, svo og till., sem þér hefðuð fram að færa um breytta löggjöf eða framkvæmdaatriði, er stuðlað geti að skjótari meðferð mála, ef þessi atriði hafa eigi þegar komið fram. Rn. leggur ríka áherzlu á, að skýrslusöfnun þessari verði hraðað. Þegar skýrslurnar hafa borizt rn., er nauðsynlegt, að því gefist nægjanlegt tóm til athugunar á þeim, svo að hægt verði að leggja fyrir Alþ. till., ef þurfa þykir, eða gera því grein fyrir málinu í heild, er það kemur saman á næsta hausti.“ Nú lá þessi skýrsla, sem hér liggur fyrir og tekur yfir 5 ára tímabil og er byggð á þessum forsendum, sem ég hef gert grein fyrir, hún lá fyrir í stórum dráttum, þegar þing kom saman, en dróst þó að leggja hana fram fyrir þingið vegna nánari athugunar á málinu og nokkrum drætti á meðferð í prentsmiðju þingsins, eins og oft vill verða. Einnig taldi ég málið vera það umfangsmikið við nánari athugun, að hvorki ynnist tími til af hálfu rn. að leggja fyrir brtt. á réttarfarslöggjöfinni né heldur kannske eðlilegt, það mál þyrfti lengri athugunar og meðferðar, og þess vegna var ákveðið að skipa þá n., sem skýrslan greinir, til þess að vinna í framhaldi af þessari skýrslu að endurskoðun á möguleikum þess að hraða meðferð dómsmála og að tillögugerð um endurbætur á réttarfarslöggjöfinni og annað sem við þá athugun þætti þess eðlis, að fram skyldi koma annaðhvort í sambandi við löggjöf á Alþ. eða sjálfa framkvæmdastjórnina. Erindi það, sem þessi n. fékk, var í aðalefni þannig: Jafnframt hefur rn. ákveðið að skipa n. til þess að fjalla um endurskoðun á dómaskipun í landinu. Gert er ráð fyrir, að skýrslan muni geta veitt verðmætar upplýsingar í sambandi við hugsanlegar breytingar á dómaskipuninni, sem til umr. hafa verið, bæði innan Dómarafélags Íslands og á Alþ. Þá er æskilegt, að n. hafi samband við og fylgist með störfum n. þeirrar, sem hæstv. félmrh. skipaði í sumar að till. fulltrúaráðs Sambands ísl. sveitarfélaga til þess að endurskoða lagaákvæði um sveitarstjórnarumdæmi í landinu. N. er jafnframt falið að gera till. um þær breytingar á löggjöf varðandi meðferð dómsmála og á starfstilhögun dómstólanna, sem í ljósi fenginnar reynslu yrðu taldar nauðsynlegar. En eins og fram kemur í skýrslunni, var nefndarskipun þessi hugsuð þannig, að ráðuneytisstjórinn í dómsmrn. yrði formaður þessarar n. Mín skoðun var sú, að með því sköpuðust eðlileg tengsl við þá endurskoðun, sem hér er efnt til og væntanlega tekur nokkuð langan tíma við sjálft dómsmrn., en aðrir aðilar, sem beðnir voru að tilnefna fulltrúa í n., voru hæstiréttur, sem tilnefndi Einar Arnalds hæstaréttardómara, Lögmannafélag Íslands, sem tilnefndi Jón Norðmann Sigurðsson hrl., Dómarafélag Íslands, sem tilnefndi Sigurgeir Jónsson bæjarfógeta, og lagadeild háskólans, sem tilnefndi Theódór Líndal prófessor. En gert var jafnframt ráð fyrir því, að yfirborgardómarinn í Reykjavík og yfirsakadómarinn, sem fara með langstærstu dómaraembættin, ættu sæti í nefndinni samkv. embættisstöðu sinni. Síðan, eftir að mér bárust þessar tilnefningar, saknaði ég þess nokkuð, að það var enginn sýslumaður í þessari n., en sýslumannsembættin eru ein þau elztu í landinu og sýslumennirnir hafa hver á sínu sviði farið með meðferð dómsmálanna, og í því felst auðvitað ekki nokkur minnsta gagnrýni á öðrum, sem skipaðir voru í n., en ég tók þá þá ákvörðun að bæta einum manni við í n. og hef síðan skipað Björn Fr. Björnsson sýslumann til þess að taka til viðbótar sæti í n., og þá skipun hans byggði ég m. a. á áhuga hans á endurskoðun á dómaskipuninni, sem fram kom í flutningi þáltill. í lok síðasta þings, sem hefur verið endurflutt á þessu þingi, en hann er 1. flm. þeirrar þáltill. um athugun á breyttri héraðsdómaskipun. Þegar um er að ræða að safna skýrslum eða efna til skýrslugerðar eins og þessarar, tekur það meiri tíma en menn skyldu ætla, vegna þess að þetta er ekki í framhaldi af öðrum skýrslugerðum á þessu sviði. Það má þó kannske segja, að þetta hafi tekið nokkurn tíma, það hefur tekið 2 ár, 1965 og 1966, að ná þessari skýrslu saman, en ég vil leyfa mér, þó að nokkur dráttur hafi sums staðar orðið, að láta í ljós þakkir til dómara landsins fyrir þær umsagnir og skýrslugerðir, sem þeir þarna hafa gefið starfsmönnum í dómsmrn., sem unnið hafa mjög ötullega að þessu, og sérstaklega til Sigurðar Líndal hæstaréttarritara, sem ég fékk til þess að vera rn. til aðstoðar við að undirbúa þau skýrsluform, sem út voru send, og vinna úr þeim, eins og þessi skýrsla nú ber með sér. Þetta eru að vísu ekki fyrstu dómaraskýrslur eða dómsmálaskýrslur, því að hagstofan og aðrir aðilar hafa áður safnað þeim, og ég skal víkja að þeim nokkru nánar. Þær hafa hins vegar verið slitróttar og í nokkuð öðru formi. Þessi skýrsla, sem hér er lögð fyrir, er of umfangsmikil og sérfræðileg til þess að gerast hér ýtarlega að umræðuefni, en ég taldi hana þess eðlis vegna þess áhuga, sem fram hefur komið í þinginu, að hún ætti hins vegar að leggjast fram og allir þm. að hafa aðgang að henni og möguleika til þess að kynnast þeim sjónarmiðum, sem þar koma fram í skoðunum dómaranna og í sjálfri skýrslugerðinni, enda kemur þá væntanlega síðar eins og gert hefur fram til þessa, til kasta Alþ., þegar endurskoða á réttarfarslöggjöfina eða dómaskipunina eða annað, sem þar að lýtur, og því væri þm. fengur í því, að slík skýrsla væri lögð fram í þinginu. En einmitt vegna þess, hversu sérfræðilegt málið er og umfangsmikið, var efnt til þeirrar nefndarskipunar, sem ég gerði grein fyrir áðan. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á einstökum atriðum í þessari skýrslu, þó að ég muni þar fara fljótt yfir sögu. Í þessari skýrslu um meðferð dómsmála er dregið saman það helzta, sem fram kom í umsögnum þeirra, sem beðnir voru að tjá sig um þál. frá 1964 og síðar í tveim bréfum, sem dómurum og öðrum aðilum, hæstarétti og lagadeild, voru send og dómarafélögum og lögmannafélagi. Í sambandi við niðurstöður taflnanna er smáatriði, sem kannske mætti vekja athygli á, að þar er staðfest, sem einnig kemur fram í bréfum, að dómsmál önnur en lögreglumál eru hverfandi fá í mjög mörgum umdæmum utan Reykjavíkur, og ef litið er á tímabilið, sem athugunin tekur til, það er 5 ára tímabil, má fá eftirfarandi yfirlit um fjölda mála í umdæmunum. Það eru dæmd opinber mál á þessu 5 ára tímabili: í einu lögsagnarumdæmi ekkert, munnlega flutt mál: í 5 lögsagnarumdæmum ekkert, og skriflega flutt einkamál: í 6 lögsagnarumdæmum ekkert. En þegar málafjöldinn er orðinn 1–25, eru dæmd opinber mál í lögsagnarumdæmum af þeim fjölda 1–25 í 10 lögsagnarumdæmum, munnlega flutt einkamál: 1–25 í 17 lögsagnarumdæmum og skriflega flutt einkamál 1–25 í 7 lögsagnarumdæmum. Þegar málafjöldinn er orðinn á þessu tímabili 26–50 mál, eru slík mál dæmd opinber í 5 lögsagnarumdæmum, munnlega flutt einkamál 26–50 í 1 lögsagnarumdæmi og skriflega flutt einkamál 26–50 í 4. Ef málafjöldinn er kominn á 5 ára tímabili upp í 51–100, er slíkur fjöldi dæmdur opinberra mála í 3 lögsagnarumdæmum, munnlega flutt einkamál frá 51–100 í engu lögsagnarumdæmi og skriflega flutt einkamál 1 í lögsagnarumdæmunum af þessari tölu, 51–100. Þegar málin eru orðin 101–500, eru dæmd opinber mál af þeim fjölda í 6 lögsagnarumdæmum, munnlega flutt einkamál í 2 lögsagnarumdæmum og skriflega flutt einkamál af þeim fjölda í 6 lögsagnarumdæmum. Þegar málafjöldinn er kominn yfir 500 og upp í 1000, eru í engu lögsagnarumdæmi dæmd opinber mál af þeim fjölda og engin munnlega flutt opinber mál af þeim fjölda og í einu skriflega flutt einkamál af þeim fjölda. Þegar þau koma yfir 1000, eru dæmd opinber mál af þeim fjölda í einu lögsagnarumdæmi og í einu lögsagnarumdæmi munnlega flutt einkamál og í einu lögsagnarumdæmi skriflega flutt einkamál. Þá erum við komnir að Reykjavík, þegar við erum komnir yfir þann fjölda mála. Í sambandi við einkamálin má benda á, að allmikil brögð eru að því, að mál, sem eftir almennum varnarþingsreglum ætti að flytja heima í héraði, eru rekin í Reykjavík með samkomulagi aðila, sum frá upphafi, en önnur eru flutt til Reykjavíkur, þegar gagnaöflun er lokið. Það má því segja í raun og veru, að Reykjavík sé aðaldómstóll landsins, og hefur það í sjálfu sér ekki farið neitt leynt. Og þar munu flutt langflest meiri háttar málin. Í töflu nr. II er dregið saman, á hve löngum tíma málum lýkur í Reykjavík, utan Reykjavíkur og öllu landinu og þar kemur fram, að tiltölulega mörgum málum lýkur innan árs, það eru 83.83% í Reykjavík, 85.55% utan Reykjavíkur, eða 84.62% á öllu landinu. Meðferð mála lýkur þá í svo ríkum mæli innan árs á öllu landinu. Athyglisvert er, að í Reykjavík lækkar hlutfallstalan með hverju ári frá 1962, úr 92%, sem hún var þá, í 73.61%. Einnig er athyglisvert, að á árinu 1963 eru mjög fáir dómar kveðnir upp, þeim fjölgar svo aftur 1964 og 1965, og kann það ef til vill að gefa skýringu á eldri málum þau ár. Þetta m. a. er viðfangsefni til athugunar fyrir þá n., sem nú er skipuð til íhugunar þessara mála. Í töflu nr. IV er dregið saman yfirlit um meðferð mála: 1) Vegna áfengis- og umferðarlagabrota, þ. e. ölvunar við akstur, án þess að um önnur brot sé jafnframt að ræða. Það eru ekki mál, þegar um persónuslys eða dauða er að ræða, eða t.d. bílþjófnað. 2) Hegningarlagabrot eða öll mál, þar sem hegningarlög koma við sögu. 3) Önnur mál. Og af þessu yfirliti má sjá, að mál vegna annarra brota en hegningarlagabrota virðast ganga hlutfallslega hraðar utan Reykjavíkur, en hins vegar taka mál vegna brota á hegningarlögum lengri tíma utan Reykjavíkur. Athyglisvert er og, að mál út af brotum á hegningarlögunum taka almennt lengstan tíma. Eru þau mál oft stærri um sig og krefjast mikilla rannsókna, og eru það oft þau mál, sem mesta athygli vekja. Kemur þessi niðurstaða heim við ummæli í ýmsum bréfum, t.d. saksóknara, þar sem hann víkur að nauðsyn bættrar bókhaldsrannsóknar í slíkum málum, og þá er rétt að hafa í huga, að málsmeðferð er talin hefjast, þegar mál er tilkynnt yfirvöldum. En ég held og vil segja í þessu sambandi, að einmitt þessi fáu stóru mál, sem dragast á langinn vegna ýtarlegra bókhaldsrannsókna og vekja mikla eftirtekt, hafa komið inn meira en ástæða er til þeirri hugsun almennt, að meðferð dómsmála gangi of seint hér á landi. Um einkamál, munnlega flutt, er athyglisvert, að þeim fjölgar lítið. Hins vegar er mikil fjölgun skriflega fluttra einkamála, einkum í Reykjavík, og kemur þetta fram í skýrslum á bls. 13–15. Af töflu nr. VI má sjá, að málsmeðferð er öllu hraðari utan Reykjavíkur en í Reykjavík. Við borgardómaraembættið lýkur 24.77% einkamálanna innan árs, en utan Reykjavíkur er samsvarandi tala 60%. Hlutfallstalan í Reykjavík hefur þó farið hækkandi frá árinu 1962, þegar hún var í lágmarki, eða 13.10%, og var 36.97% 1965. Utan Reykjavíkur hefur hlutfallstalan hins vegar lækkað mjög frá 1961. Skýring á því, af hverju mál taka lengri tíma í Reykjavík, liggur ekki á lausu. Ef til vill er hún að einhverju fólgin í því, að utan Reykjavíkur fer sami dómari að jafnaði með mál frá upphafi, en svo er að jafnaði ekki í Reykjavík. Hér er þess þó og að gæta, að í Reykjavík er málafjöldinn langsamlega mestur og málin oft flóknari og með meiri gagnasöfnun en utan Reykjavíkur. Oft eru mál flutt til Reykjavíkur, þegar gagnasöfnun er lokið, og þá dæmd þar eða rekin í Reykjavík með samkomulagi aðila. Í sambandi við málsmeðferðina hjá borgardómaraembættinu í Reykjavík er rétt að hafa í huga, að þar voru 230 mál óafgreidd, tveggja ára og eldri, um síðustu áramót. Af þessum málum var gagnasöfnun talið lokið í 186 málum. En athygli vekur og, að fógetamálin, munnlega flutt, ganga mjög hratt fyrir sig. Lýkur þeim nær öllum innan árs, og um það bil helmingi þeirra lýkur í Reykjavík innan mánaðar. Um þau mál, sem allra stytzt standa, er þess að geta, að það geta verið mál, sem flutt eru á milli umdæma tilbúin til flutnings, eða mál, sem eru hafin að lokinni langri, ef til vill margra ára, málsmeðferð, en er síðan stefnt inn að nýju og dómtekin og dæmd þá þegar. Eins og áður segir, er meðferð fógetamála, sem í úrskurð fara að afloknum málflutningi, nokkuð hagstæð. Um önnur fógetamál fengust ekki fullnægjandi upplýsingar, eins og vikið er að á bls. 16. Ég sagði áður, að auðvitað væri þessi skýrslusöfnun ekki einsdæmi, og skal víkja að því nokkru nánar. Hagstofan hefur þrisvar gefið út skýrslur um dómsmál. Taka þær yfir tímabilið frá 1913–1918, 1919–1925 og 1946–1952. Skýrslur um dómsmál fyrir fyrri tímabil er að finna í Skýrslum um landshagi á Íslandi 1864–1869. Vegna erfiðleika á innheimtu gagna frá skýrslugefendum og prentunarörðugleika komu engar skýrslur út fyrir árin 1926–1945. Hið fyrra gildir og að nokkru leyti um tímabilið frá 1953. Hagstofan hefur þó hafið undirbúning að því, að söfnun dómsmálaskýrslna verði tekin upp að nýju, og ég vil láta þess getið í þessu sambandi, að það er mín ætlun, að slík skýrslugerð hefjist og haldi áfram í framhaldi af þessari skýrslu, sem nú liggur fyrir. Ég sagði einnig áðan, að þegar menn dæmdu um meðferð dómsmála, tækju þeir ekki tillit til ýmissa umbóta á löggjöfinni, sem átt hafa sér stað á undanförnum árum, og ýmissa tilrauna, sem gerðar hafa verið til endurbóta, en strandað kannske einmitt í þinginu, þar sem gagnrýnin einna helzt kemur fram. Á síðustu árum hafa verið gerðar ýmsar breytingar á réttarfarslöggjöf, og helztu breytingarnar, sem ég vildi nefna, eru þessar: Það eru lög nr. 57 frá 1961, um breyt. á l. um meðferð opinberra mála. Þá var stofnað embætti saksóknara ríkisins, fjölgað sakadómurum í Reykjavík. Lög nr. 98 1961 þá er fjölgað borgardómurum í Reykjavík og heimilað að fjölga borgarfógetum, sem kom til framkvæmda 1963. Það er sett reglugerð nr. 73 1961, um sektargerðir lögreglumanna, sem mjög hafa stuðlað að hraða í meðferð þeirra mála og afgreiðslu þeirra. Lög nr. 7 1962, um framsal sakamanna til Norðurlanda. Lög nr. 57 1962, um Hæstarétt Íslands, og meginbreytingarnar í þeim voru að hraða meðferð mála fyrir hæstarétti, og skal ég víkja lauslega að því síðar. Þá voru sett lög nr. 11 1966, um breyt. á l. um aðför. Þar var hækkuð fjárhæð, sem undanþegin er aðför. Þetta var frv. flutt af prófessor Ólafi Jóhannessyni. Þá voru sett lög nr. 29 1966, um breyt. á l. um meðferð opinberra mála, á síðasta þingi. Dómara er þá heimilað að gera dómssátt, ef um ökuleyfissviptingu allt að einu ári er að ræða. Lögreglustjórum er heimilað að bjóða bréflega upp á sátt, þegar um kærur um brot á umferðarlögum, áfengislögum, lögum um tilkynningar aðsetursskipta eða lögreglusamþykkt er að ræða og viðurlög mundu ekki fara fram úr 5 þús. kr. Sektarheimild lögreglumanna var hækkuð í 1000 kr. Þá voru einnig sett á síðasta þingi lög um breyt. á umferðarlögunum, og þar er breytt ákvæði um skyldur dómara til þess að taka þegar afstöðu til bráðabirgðaökuleyfissviptingar lögreglustjóra. Þessum lögum á síðasta þingi um breyt. á l. um meðferð opinberra mála og á umferðarlögunum, þeim var báðum ætlað að stuðla að skjótari meðferð, og það eru þegar komin í ljós áhrif þessarar löggjafar. Lög um breyt. á meðferð opinberra mála komu til framkvæmda hjá sakadómaraembættinu í Reykjavík í síðari hluta októbermánaðar, en síðan hefur fulltrúi sá, sem fjallað hefur um þau mál, lokið meðferð dómssátta með ökuleyfissviptingu í 143 málum til dagsins í dag. Aðeins einn aðili hefur á þessum tíma hafnað sátt, og fer það mál til dóms. Um 33 mál liggja nú fyrir, sem falla undir þessa meðferð. Ástæður þess, að þeim hefur ekki verið lokið, eru aðallega fjarvera aðila og þess háttar. Flýtisaukningin á meðferð hinna einföldustu mála þessarar tegundar er algerlega ótvíræð. Einnig eru umferðarlögin að koma til framkvæmda, sem ég hygg að muni stuðla að verulega skjótri og hraðari meðferð þeirra mála, sem þau taka til. Ég vil svo minna á það, að á árinu 1955 var lagt fram frv. um ný l um meðferð einkamála. Það frv. náði ekki fram að ganga. Frv. var aftur lagt fram á þingi 1961, lítið eitt breytt. Höfðu höfundar upphaflega frv. þá haft til umsagnar þær aths., sem fram höfðu komið, og frv. dagaði enn uppi í þinginu. Á árinu 1959 var lagt fram frv. til l. um þinglýsingar. Það náði ekki fram að ganga, var endurflutt 1962 og 1963, en dagaði alltaf uppi. Allt þetta eru íhugunarefni þeirrar n., sem nú hefur verið skipuð til frekari athugunar þessara mála. En ég vil benda á, að dómarinn í stærsta dómi landsins í einkamálum, yfirborgardómarinn í Reykjavík, segir einmitt í sinni umsögn á bls. 21 í þessari skýrslu: „En þrátt fyrir ýmsa embættislega ágalla, sem hægt á að vera að bæta úr, verður þó vandaður málatilbúningur og málflutningur af hálfu málflytjanda höfuðatriðið. Ég tel, að frv. það til l. um meðferð einkamála í héraði, sem án árangurs hefur verið lagt fyrir Alþ. og eigi fengið afgreiðslu þar, sé spor í rétta átt og til bóta, ef að l. yrði, enda væri dómstólum landsins fengin nauðsynleg starfsaðstaða til þess að framfylgja ákvæðum þess.“ Þarna er vikið að starfsaðstöðunni, og hv. þm., sem hafa haft aðstöðu til að kynna sér þessa skýrslu, sjá í umsögnum dómaranna ýmsar umkvartanir um það, að þá vanti bæði starfsaðstöðu, húsnæðisskortur sé mikill, til þess að hann teljist sæmilegur, og vanti starfslið. En á undanförnum árum hafa þó mörg embætti fengið nýtt og aukið húsnæði fyrir starfsemi sína. Þannig fluttist borgarfógetaembættið í nýtt leiguhúsnæði 1958, borgardómaraembættið mun flytja í Hallveigarstaði og fá þar mjög viðunanlega aðstöðu, sakadómaraembættið flutti í Borgartún 7 á árinu 1963. Í Keflavík og Sauðárkróki hefur verið byggt hús yfir skrifstofur og viðbót á Ísafirði. Nýtt húsnæði hefur verið tekið á leigu í Borgarnesi, á Akureyri, Eskifirði og í Vestmannaeyjum. Varðandi starfslið hefur verið komið til móts við óskir sumra embættismanna um fjölgun starfsliðs, en aðrir hafa ekki fengið úrlausn enn, og þótt heimildir séu fyrir störfum, er þó ekki alls staðar unnt að ráða fólk, þar sem það fæst ekki fyrir þau kjör, sem í boði eru. Ýmsar tilfærslur í launaflokkum hafa þó átt sér stað og frekari till. frá rn. liggja hjá fjmrn. Ég hef aðeins viljað víkja að þessum atriðum, sem nú eru greind, til þess að reyna að gefa svolitla glöggvun á sjálfri skýrslugerðinni og ýmsu, sem viðurkennt er, að aflaga fari, en ýmsu, sem hefur verið gert til bóta. Ég skal aðeins taka nokkur atriði til frekari glöggvunar upp úr ýmsum þeim ummælum og umsögnum, sem frá þeim aðilum komu, sem fengu það verkefni að gefa skýrslur og láta í ljós álit sitt. Um opinber mál sérstaklega koma fram t.d. á bls. 18 eftirfarandi till.: Nauðsyn breyttrar löggjafar. Það er yfirsakadómarinn í Reykjavík, sem gerir ýmsar till. um breytta löggjöf, og skal hér talið það helzta, sem kemur fram hjá honum: a. Aðskilnaður rannsóknarvalds og dómsvalds. b. Að unnt verði að ljúka fleiri málum með dómsátt. Og sú till. kemur einnig fram hjá sýslumanni Dalasýslu. c. Að unnt eigi að vera að ljúka fleiri málum með lögreglusektum. Þá till. gerir einnig saksóknari ríkisins. d. Gera eigi meðferð mála, þar sem játning sökunauts liggi fyrir, einfaldari. Gera eigi meðferð verðlagsmála einfaldari. Eins og menn hafa tekið eftir af því, sem ég gerði grein fyrir áðan, er ýmislegt af þessu komið til framkvæmda. En sumu hefur verið reynt að koma til framkvæmda, og þar á ég sérstaklega við aðskilnað rannsóknarvalds og dómsvalds, sem e. t. v. er veigamesta till. þessa máls. En það hefur strandað á þinginu, sem hins vegar lætur sig ekkert muna um það að samþykkja þáltill. um að gera ráðstafanir til að bæta og hraða meðferð málanna. En það var hinn 23. júní 1947, að þáv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, skipaði þá dr. juris Einar Arnórsson og hæstaréttardómarana Gizur Bergsteinsson og Jónatan Hallvarðsson, til þess að semja frv. til l. um meðferð opinberra mála. Þeir unnu síðan, eins og vænta mátti, mjög samvizkusamlega að þessu máli, enda allir fróðustu menn hver á sínu sviði. Þetta frv. var svo lagt fyrir þingið 1948 og náði ekki fram að ganga. En í þessu frv. voru einmitt ákvæði um saksóknara ríkisins eða opinberan ákæranda og sérstakan rannsóknardómara. Í 21. gr. var ákvæði um það, að forseti skipaði opinberan ákæranda, er nefndist saksóknari ríkisins, og í næstu gr. þar á eftir, að saksóknari færi með ákæruvaldið; og í 35. gr., að forseti skipaði rannsóknarstjóra og um það atriði er nú nánar fjallað í grg., sem hér yrði kannske of langt mál upp að telja, en í aths. við V. kafla, þar sem þessi 35. gr. er, segir svo, sem skýrir það mál nokkuð, með leyfi hæstv. forseta: „Í 35. gr. eru fyrirmæli um lögreglustjórn.“ Og þó er kannske réttara að taka hér nokkrar setningar, sem áður komu um þetta atriði, þar sem segir: „Í flestum málum, einkum í kaupstöðum, er rannsókn á fyrsta stigi í höndum lögreglumanna. Eru úrslit málsins því oft undir þeirra rannsókn komin, þar sem sakargögn fara oft forgörðum, ef þeim er eigi þegar haldið til haga. Þá er og öryggi almennings mjög undir því komið, að lögreglumenn fari rétt með vald sitt. Það hefur því þótt hlýða að setja ýtarlegri ákvæði um starfsaðferðir lögreglumanna, réttindi þeirra og skyldur.“ Svo heldur áfram, þar sem ég byrjaði áðan: „Sakadómari í Reykjavík fer nú með stjórn rannsóknarlögreglu þar. En eigi þykir það hentug skipan, enda á sakadómari að meta verk rannsóknarlögreglumanna. Nú á tímum er það og eitt af grundvallaratriðum réttarfars í opinberum málum að skilja glöggt á milli dómsvalds annars vegar og lögreglustjórnar hins vegar. Er því hér það nýmæli sett, að rannsóknarstjóri skuli hafa stjórn þeirra lögreglumanna í Reykjavík, sem ætlað er að rannsaka brot, að því er þau störf varðar, svo og ef þörf þykir og við verður komið stýra rannsókn annars staðar á landinu. Þykir miklu skipta, að maður, er hafi fullkomna menntun og æfingu í lögreglurannsókn, hafi yfirstjórn hennar, leiðbeini lögreglumönnum og hafi umsjón með kennslu þeirra og þjálfun. Ætlazt er til, að lögreglustjóri í Reykjavík fari með lögreglustjórn þar að öðru leyti, svo sem verið hefur, enda hvorum tveggja ætlað ærið verkefni, með því að bærinn vex og brot færast sífellt mjög í vöxt. Reynt hefur verið í fáum orðum að greina helztu rannsóknaratriði í opinberum málum.“ Og svo er nánar að því vikið. En áður í almennu grg. er búið að leiða rök að því, að hin gamla skipan okkar, að dómari fari með rannsóknarvaldið líka eða rannsókn málsins, sé orðin löngu úrelt skipun hjá grannþjóðum okkar. Þessi rannsóknaraðferð og meðferð er nú lögð af í flestum menningarlöndum. Meginreglur um meðferð opinberra mála eru þær, að ákæruvald og dómsvald eru aðskilin. En engu að síður fór nú eins og ég vildi gera grein fyrir í stuttu máli, að þetta frv. dagaði uppi, og ég er hræddur um, að þar hafi komið til greina sparnaðarviðleitni þingsins og talið leiða of mikinn kostnað af þeim breytingum á þessu sviði, sem ég var nú að gera grein fyrir. En framhaldið af þessu máli er svo, að 1950 er lagt fram aðgreint frv. um opinberan ákæranda og rannsóknarstjóra, sem þá ekki heldur náði fram að ganga, en frv. um meðferð opinberra mála að öðru leyti var samþ. á því þingi. En þá hafði dómsmrh. þá aðferð að skilja sundur málin, og það kom fram einmitt í stuttri grg. fyrir frv, til l. um saksóknara ríkisins og rannsóknarstjóra ástæðan fyrir því, sem ég vildi leyfa mér að vitna til, með leyfi hæstv. forseta: „Í aths. við frv. það um meðferð opinberra mála, sem lagt var fram á Alþ. 1948 og svo aftur 1949, eru raktar rækilega ástæður fyrir því, að rétt sé að setja lög um skipun opinbers saksóknara hér á landi svo og um skipun rannsóknarstjóra. Vísast til þeirra aths. frv. þessu til stuðnings. En efni þessa frv. hefur verið skilið frá aðalfrv., svo að unnt sé að samþykkja réttarbætur þess frv., án þess að um leið þurfi að taka afstöðu til stofnunar hinna nýju embætta samkv. þessu frv.“ Mér þykir rétt að taka hér fram, að saksóknara er ætlað að sækja opinber mál fyrir hæstarétti án sérstaks endurgjalds og rannsóknarstjóra að sækja þau mál fyrir héraðsdómi í Reykjavík og víðar, og sparast við það þau laun, er annars þyrfti að greiða sækjendum þeirra mála. Það er enn vakin athygli á nauðsyn slíkrar endurskoðunar í skýrslunni um dómsmálin, sem hér liggur nú fyrir, bæði af saksóknara ríkisins og yfirsakadómara í Reykjavík, eins og ég hef vitnað til. Og það verður eflaust eitt af þeim mörgu atriðum, sem koma til álita hjá þeirri n., sem endurskoðun þessara mála fær til meðferðar. Í bréfi Þórðar Eyjólfssonar forseta hæstaréttar, dags. 21. okt. 1964, kemur fram, hann fjallar ekki um það fyrr en málin koma til hæstaréttar eðlilega, en um tímabilið frá því að áfrýjunarstefna til hæstaréttar er úttekin og þar til lögmenn hafa skilað hæstarétti ágripi og grg., þannig að mál sé hæft til flutnings, sbr. III. kafla 1. nr. 57 1962, um hæstarétt, sem breytti þá ýmsum reglum í sambandi við hæstarétt til að hraða meðferð málanna, er þetta að segja: Með greindum l. nr. 57 1962, um Hæstarétt Íslands, voru sett ýmis nýmæli, sem eiga að stuðla að greiðari og hraðari málsmeðferð en áður tíðkaðist á því stigi máls, sem hér ræðir um. Skal hér sérstaklega vísað til 41. gr. l. um fresti. Ákvæði þessi munu stuðla að hraðari rekstri dómsmála fyrir hæstarétti. En algert skilyrði þess, að unnt sé að beita ákvæðum 41. gr. um stutta fresti, er það, að afgreiðsla dómsgerða í héraði fari fram án tafar, þegar þess er æskt vegna áfrýjunar málsins. Enn fremur: Eftir að hæstarétti hafa borizt ágrip og grg., þannig að málin séu tilbúin til flutnings er ekki og hefur aldrei verið um neinn drátt á þeim að ræða, en málflutningur ákveðinn með hæfilegum fyrirvara, sbr. 47. gr. 1. nr. 57 frá 1962. Ég hef áður vikið svolítið að, hvað liði hraða á afgreiðslu málanna í Reykjavík, og í framhaldi af því vil ég aðeins taka hér upp úr grg. yfirborgardómarans í Reykjavík, Hákonar Guðmundssonar, um fjölda málanna, sem skýrir þetta kannske, að meðferðin er nokkuð seinni í Reykjavík heldur en utan Reykjavíkur. Hann vitnar í fylgirit á fskj. a og yfirlitsskýrslur, fskj. b, en þær sýna, að samkv. þeim vex fjöldi þingfestra mála við þetta embætti, borgardómaraembættið í Reykjavík, jafnt og þétt. Nægir t.d. að benda á það, að árið 1957 eru þingfest 1511 bæjarþings- og sjódómsmál, en 1960 2397 mál. Árið 1962 er fjöldi sömu mála 3206 og árið 1964 4077, og árið 1965 eru þingfestingar 4551, á móti 1511 þingfestum málum 1957. Hefur tala þingfestra mála þannig aukizt með jöfnum stíganda frá árinu 1957. Í þessari tölu eru þó hvorki tekin með hjónaskilnaðarmál, sveitfestimál, sjópróf, matsmál né sérstök vitnamál, sem hér koma til afgreiðslu. Tala dæmdra mála sömu ár er þessi: Árið 1957 838, árið 1960 1618, árið 1962 2140 og árið 1964 2736, og 1965 er tala dæmdra mála 3430, 3430 á móti 838 1957. Auk þess eru sætt og hafin mörg mál, og sýnir skýrslan tölu þeirra frá og með árinu 1961. Samtala óafgreiddra dómsmála var 1. janúar 1965 alls 942, og sýnir meðfylgjandi skýrsla, hvernig þau skiptast á árin. Frá árinu 1959 eru 62 mál, frá 1960 36 mál, 1961 39 mál, 1962 112 mál, 1963 175 mál og frá árinu 1964 518 mál, eða alls 942 mál. Talan fyrir 1965 liggur þarna ekki fyrir. Mér þykir nú ekki ástæða til að taka mikið meira af tíma þingsins til greinargerðar þessarar skýrslu, en ég vil vekja athygli á því, sem fram kemur í umsögn lagadeildar háskólans, þar sem prófessor Theódór Líndal ritar 28. okt. 1965 og segir m.a.: „Á Norðurlöndum og víðar starfa fastar nefndir á sviði réttarfars. Þeim ber að hafa vakandi auga á því, sem áfátt er um rekstur dómstóla, fylgjast með nýjungum og gera till. til úrbóta. Á sviði refsiréttar hefur verið starfandi n. hér á landi, er gegnir líku hlutverki á sínu sviði. Raunhæfasta leiðin til þess að koma fram endurbótum á rekstri dómsmálanna er sú, að föst n. verði skipuð til þess að annast það hlutverk, sem hér hefur verið vikið að.“ Ég get mjög fallizt á þessa skoðun. Það hefur að vísu engin föst n. verið skipuð, en það byrjar nú að starfa að þessum málum sú n., sem ég hef þegar gert grein fyrir og kemur fram í upphafi skýrslunnar. Ég vil svo aðeins ljúka máli mínu með því að segja, að ég tel fulla ástæðu til þess, að gagnger endurskoðun þessara mála fari fram í landinu, m. a. vegna ýmissa breyttra hátta, þjóðhátta og samgönguskilyrða, lifnaðarhátta þjóðarinnar, og þar inn í falli athugun á endurskoðun dómaskipunarinnar. Þetta er vandasamt verk og ekki ástæða til þess að flaustra því af, en með slíkri endurskoðun er þá höfð nokkur samleið með endurskoðun stjórnsýslunnar á öðrum sviðum. Eins og kunnugt er, hafa nýlega verið sett læknaskipunarlög, og prestakallaskipun og prófastsdæma er til meðferðar hér í þinginu. Og ég vék að áðan, að fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga, sem hélt fund í Reykjavík 10.–11. marz s.l., gerði samþykkt eða ályktun varðandi endurskoðun gildandi lagaákvæða um sveitarstjórnarumdæmi í landinu, og lagði fulltrúaráðið til, að sett yrði á stofn sérstök n. skipuð fulltrúum frá ríkisvaldinu og Sambandi ísl. sveitarfélaga, sem fái það hlutverk að framkvæma gagngera endurskoðun á skipun sveitarstjórnarumdæma í landinu og gera till. í frv.-formi um þær breytingar, sem n. telur tímabært, að gerðar verði. Þessi n. var skipuð, eins og ég sagði, af hæstv. félmrh. í sumar, og ég tel eðlilegt, að n., sem fjallar um meðferð dómsmálanna og endurskoðun dómaskipunarinnar, hafi fullt samráð við þessa n., og væri mjög æskilegt, að þær vissu nokkuð hvor af annarri, því að þótt málin séu að vissu leyti sitt hvers eðlis, má segja, að þau séu alls ekki óskyld. Þetta er, eins og ég segi, allt nokkuð skylt, nokkuð sama eðlis: kjördæmaskipun landsins, sveitarstjórnarskipun landsins, dómaskipun landsins, læknaskipun landsins, prestakallaskipun og annað slíkt, enda hefur verið á margan hátt að endurskoðun þessara mála unnið á undanförnum árum. Ég vona, að hv. þing hafi ekki talið, að ég tæki of mikið af tíma þess til þess að gera grein fyrir þessari skýrslu, en taldi eftir atvikum eðlilegt að viðhafa nokkurn formála og grg. fyrir framlagningu hennar.



Herra forseti. Mér þykir við eiga að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þá skýrslusöfnun, sem hér hefur átt sér stað, og fyrir framlagningu þessarar skýrslu hér. Ég vil enn fremur leyfa mér að þakka þeim, sem unnið hafa að þessari skýrslusöfnun. Hér hefur gott og mikið verk verið unnið. Þetta vil ég því fremur gera, sem það má a.m.k. að öðrum þræði rekja þessa skýrslusöfnun, sem hér hefur átt sér stað, til þál., sem samþ. var hér á Alþ. 13. maí 1964 og ég ásamt fleirum stóð að. Þessi skýrsla, sem hér liggur fyrir, geymir margvíslegan fróðleik, og í henni er ýmsar verðmætar upplýsingar að fá um meðferð dómsmála, eins og hæstv. dómsmrh. hefur líka gert grein fyrir í ræðu sinni hér á undan. Reyndar má segja, að þessi skýrsla færi mönnum ekki mikinn nýjan sannleika. Hún staðfestir raunar í aðalatriðum það, sem áður var vitað, að hér á landi væri því miður of mikill seinagangur á meðferð dómsmála. Hins vegar má segja, að það sé gott að fá það staðfest með jafn ýtarlegri og viðamikilli skýrslu sem þeirri, er hér liggur fyrir, enda þótt mönnum hafi almennt verið nokkuð ljóst áður, að svona væri þessu háttað. Þessi skýrsla, sem hér liggur fyrir, er, eins og ég sagði, góðra gjalda verð og geymir ýmsar markverðar upplýsingar. Hins vegar geymir hún ekki allar þær upplýsingar, sem æskilegt hefði verið að fá í þessu sambandi, og má því til styrktar vísa til skýrslunnar sjálfrar, þar sem það kemur einmitt fram og er ekki dregin nein fjöður yfir það á bls. 3–4, að það hafi ekki tekizt að fá allar þær upplýsingar, sem æskilegt hefði verið, enn fremur að sú mynd, sem kemur fram í þessari skýrslu, sé e. t. v. eitthvað örlítið fegruð frá því, sem raunveruleikinn er. Um það segir, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 3. „Hafa ber í huga, þegar töflurnar eru lesnar, að þær gefa að nokkru leyti fegraða mynd. Líklegt má telja, að ýmis þau mál, sem skemmst hafa staðið, hafi verið flutt milli umdæma og meðferð þeirra í heild staðið lengur en töflur gefa til kynna, þar sem þær eru miðaðar við meðferð í hverju umdæmi fyrir sig. Yrði það mikil fyrirhöfn að kanna til hlítar gang slíkra mála og mundi þó naumast svara kostnaði, þar eð hér er ekki um ýkjamörg mál að tefla.“ Síðan segir, eins og drepið var á, að ekki hafi tekizt að afla allrar þeirrar vitneskju, sem reynt var og æskilegt hefði verið. Síðan eru rakin í framhaldi þar af á bls. 3 og 4 helztu atriði, sem ekki hafi tekizt að fá upplýsingar um. Ég vil ekki þreyta hv. þm. á því að vera að lesa það upp, þar sem skýrslan er öllum tiltæk, en vil þó aðeins benda á atriði, sem þar koma fram, og m. a. það, að ekki hafi tekizt að flokka málin eftir tegundum, en dómsmál eru auðvitað mjög mismunandi og sum eru þess eðlis, að þau taka auðvitað skamman tíma. Það datt mér reyndar í hug í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. sagði varðandi málaskýrsluna hér frá Reykjavík, því að auðvitað er það, að mikill fjöldi þeirra mála, sem hér er dæmdur, er t.d. víxilmál, og það er auðvitað ekki hægt að gera ráð fyrir því, að slík mál taki langan tíma, en þegar þau eru tekin með í heildartölu, geta þau í raun og veru skekkt myndina af raunverulegum dómsmálum. Í annan stað vil ég benda á, að það er upplýst hér í skýrslunni, að það hafi ekki, eins og óskað var eftir, tekizt að fá upplýsingar um það, í hversu mörgum opinberum málum sakir fyrntust vegna dráttar á meðferð þeirra, en það kemur fram í umsögn frá vissum embættum, að þau komi fyrir eða jafnvel að eitthvað kveði að því. Það má segja, að það sé bagalegt að fá ekki upplýsingar um slík atriði sem þetta. Þó að ég bendi á þessi atriði og þarna séu fleiri slík atriði, má ekki skoða það út af fyrir sig sem gagnrýni af minni hálfu á þessari skýrslu. Ég bendi aðeins á þetta, að þarna eru viss atriði, sem þrátt fyrir alla. viðleitni hafa ekki fengizt fullkomlega upplýst, eins og óskað var eftir af rn. hálfu. Það geta sjálfsagt verið eitthvað skiptar skoðanir um það, hvaða rannsóknaraðferð hefði átt að beita í tilfelli sem þessu. Þarna hefur þeirri rannsóknaraðferð verið beitt, sem má segja að liggi nokkuð nærri, að leita til sjálfra embættanna og spyrjast fyrir um það hjá þeim, hvernig þessum málum sé háttað, og er ekki að efa, að sú mynd sem þau gefa í því efni, sé rétt. En hins vegar getur maður náttúrlega ímyndað sér, að þegar spurt er að því, hvaða orsakir valdi drættinum, og þeir eru sjálfir að því spurðir embættismennirnir, þá sé nokkur afsökunarblær á þeim ástæðum, sem þar eru færðar fram, enda kom það að nokkru leyti fram hjá hæstv. dómsmrh., þegar hann gerði grein fyrir því, hvað helzt væri talið valda drættinum og hverju væri ábótavant. Ég skal ekkert finna að því, að þessi aðferð hefur verið höfð, og eins og allt hefur verið í pottinn búið, hefur kannske verið erfitt að fara að á annan veg, þar sem því er svo háttað, eins og hann gerði grein fyrir, hæstv. dómsmrh., að það eru ekki fyrir hendi tölfræðilegar upplýsingar um þessi efni, svo sem æskilegt væri. Ég vil alveg sérstaklega fagna þeirri yfirlýsingu hans, að það verði haldið áfram á sömu braut eins og hér hefur verið farið inn á og það verði áfram haldið að safna slíkum upplýsingum sem þessum og skýrslum og að úr þeim verði framvegis unnið, en það álít ég út af fyrir sig mjög mikilsvert. Sú þáltill., sem hér var samþ. 13. maí 1964, var nú, eins og fram kemur reyndar í þessari skýrslu, ekki beint um skýrslusöfnun sem þessa, heldur um ráðstafanir til þess að hraða meðferð dómsmála, var ef ég man rétt, áskorun til dómsmrn. um að gera þær ráðstafanir, sem tiltækar þættu, til þess að hraða meðferð dómsmála. Það er ekki aðfinnsluvert að mínum dómi, þó að þessi háttur hafi verið hafður á, sem hér hefur verið hafður á, að fá staðfestar upplýsingar um þessi efni, áður en hafizt væri handa um ráðstafanir, því að það er rétt, eins og hæstv. dómsmrh. sagði, að þó að það hafi verið nokkuð sterkur almannarómur, að meðferð dómsmála drægist oft og einatt meira en góðu hófi gegndi og löggæzlan væri stundum ekki eins skilvirk og helzt þyrfti að vera, er alltaf hæpið að byggja á slíkum almannarómi. Það er æskilegra að fá það staðfest með öruggum hætti, enda ekki alltaf rétt, sem í daglegu tali er sagt um slík mál. Þess vegna er það út af fyrir sig eðlilegt að byrja á því að leggja þann grundvöll, sem hér hefur verið gert að fá það upplýst, hvernig þessum málum sé í raun og veru háttað. Eftir að þessi rannsókn hefur farið fram, og þessi skýrsla hefur hér verið lögð fram, þá er vitaskuld enn eftir óleyst það verkefni, sem þáltill. frá 13. maí 1964 fjallaði um, sem sagt að gera ráðstafanir til að hraða meðferð dómsmála. Það má vissulega segja, að á grundvelli þessarar skýrslu, sem hér liggur fyrir, sé þægilegra eftir en áður að gera þvílíkar ráðstafanir, því að vissulega koma þar fram ábendingar, eins og ég minntist á áðan, að vísu frá þeim mönnum, sem hér eiga beint hlut að máli, um hvað það sé, sem einkum valdi þeim drætti á meðferð dómsmála, sem talinn er nú eiga sér stað. Þessi skýrsla er mjög góð, en hún leysir ekki þann vanda að hraða meðferð dómsmála. Nú hefur hæstv. dómsmrh. frá því skýrt og er að því komið í þessari skýrslu, að hann hafi ákveðið og reyndar þegar skipað sérstaka n. embættismanna, dómara, til þess, eins og segir í skýrslunni, að athuga breyt., sem mætti gera á dómaskipuninni og til bóta mættu teljast, og jafnframt að athuga og gera till. um breyt. á löggjöf og framkvæmd varðandi meðferð dómsmála í landinu. Mér skilst, að það sé eitt höfuðverkefni þessarar n. að athuga sjálfa umdæmaskiptinguna, athuga dómaskipunina. Það er þarft verk. Það er, eins og hæstv. dómsmrh. vék að hér áðan, mjög vandasamt verk, og það er líklegt, að það taki langan tíma, því að það þarf að mörgu að hyggja í því sambandi. Þó að ég sé algerlega sammála um þessa nefndarskipun og telji það vel farið, að hún hefur átt sér stað, er ég hræddur um, að það geti orðið of langt að bíða eftir umbótum frá hennar hálfu varðandi það atriði, sem ég hef lagt áherzlu á, það er sem sé, að ráðstafanir séu gerðar til þess að hraða meðferð dómsmála. Að vísu er þessari n. falið bæði að athuga og gera till. um þær breyt. á löggjöfinni, sem nauðsynlegar gætu talizt eða til bóta gætu talizt, svo og, að athuga framkvæmdaatriði. Það er ljóst mál, að ef þörf er breyt. á löggjöfinni að verulegu leyti til þess að hraða meðferð dómsmála, hlýtur það að taka sinn tíma, og frá því sjónarmiði hef ég ekkert að athuga við það, að n. taki þann þátt til meðferðar og þá væntanlega, eins og hæstv. dómsmrh. vék að, t.d. sérstaklega einkamálalögin og athugi það, hverjar breyt. þurfi þar á að gera, og þá m. a. þær, sem mættu stuðla að hraðari rekstri dómsmála. Það er mín skoðun, að það megi gera ýmsar ráðstafanir til að hraða rekstri dómsmála, án þess að til breyt. á nokkurri löggjöf komi, og ég álít raunar, að það sé nægilegur grundvöllur fyrir hendi, m. a. í þessari skýrslu, til þess og það sé ekki út af fyrir sig ástæða til þess að bíða eftir árangri af starfi þessarar n., sem skipuð hefur verið, til þess að gera þær ráðstafanir. Má líka vel vera, að það sé ekki ætlunin. En mér fannst það ekki koma skýrt fram hjá hæstv. dómsmrh. Í þessari skýrslu eru einmitt dregin saman ýmis þau atriði, sem þessir ágætu embættismenn, héraðsdómararnir, benda á, sem þeir telja höfuðástæðurnar fyrir þeim drætti, sem verður stundum, því miður, á meðferð dómsmála. Það er tekið fram í skýrslunni á bls. 17–18. Þar er í fyrsta lagi talin vöntun á starfsliði og þá bæði átt við löglærða fulltrúa og annað skrifstofulið. Í öðru lagi er sérstaklega bent á lélega aðstöðu, eins og t.d. óhentugt húsnæði. Í þriðja lagi er bent á ófullnægjandi tækjaútbúnað og úrelt vinnubrögð. Það er ekki, að ég held, þörf á neinni löggjöf út af fyrir sig, til þess að hægt væri að bæta úr þessum atriðum. Nú gerði hæstv. dómsmrh. að vísu í sinni ræðu nokkra grein fyrir því, að hann teldi a.m.k. í sumum tilfellum, að úrbætur hefðu átt sér stað í þessum efnum, eins og t.d. að því er varðaði húsnæðismál tiltekinna embætta. Ég vil undirstrika það, að ég held það sé hægt að gera hér ýmsar breyt. til lagfæringar, án þess að breyta þurfi löggjöf. Mönnum verður það gjarnan á, þegar umr. verður um þessi mál, að skírskota til þess, að þörf sé breyt. á l. um meðferð einkamála og að fyrir Alþ. hafi legið oftar en einu sinni frv. til breyt. á þeim l. Það er rétt, þær breyt. hafa ekki náð fram að ganga, mér skilst vegna vissrar andstöðu frá sumum þeim aðilum, sem um þessi mál sérstaklega fjalla eða hafa með þau að gera. En ég er alls ekki sannfærður um, að það þurfi að gera þessar breyt. á 1., til þess að hægt sé að hraða meðferð dómsmála. Þegar einkamálalögin voru sett 1935, fólst í þeim breyt. frá eldra réttarfari. Eitt höfuðmarkmiðið með þeim breyt. var að koma hér á hraðari meðferð dómsmála. Þess var því miður ekki gætt þá að hafa sama hátt á og t.d. í Danmörku. Hér var hafður tiltölulega skammur gildistökufrestur á þessum stórkostlega lagabálki. Þeir, sem áttu að fara að framkvæma l., dómarar og sýslumenn, voru vanir allt öðru réttarfari heldur en fólst í þessum nýju l., og þeir fengu, ef ég svo má segja, ekki nægilegan aðlögunartíma til þess að átta sig á þeim nýju reglum, sem fólust í þessum lögum. Þess vegna held ég, að í raun og veru hafi einkamálalögin aldrei komizt til framkvæmda eins og til var ætlazt. Menn héldu áfram eftir sem áður um langa stund að fara eftir hinum eldri reglum að meira eða minna leyti, og þá að síðar hafi þar á orðið nokkur breyting, þá er þó a.m.k. vafamál, að ekki sé meira sagt, að þeir menn, sem fara með þessi mál, hafi nokkru sinni að fullu tileinkað sér reglur einkamálalaganna að þessu leyti til. Í Danmörku t.d., þegar hliðstæð l. voru lögleidd, var miklu lengri gildistökufrestur og eins höfð þessi skipan á, sem bent er á í bréfi lagadeildarinnar, að það var sett á stofn sérstök n., sem átti að fylgjast með framkvæmd l., og hefur verið starfandi æ síðan. Á þetta vildi ég aðeins leyfa mér að benda og get sem sagt ekki fallizt á það í eins ríkum mæli og sumir vilja vera láta, að það séu einkamálalögin, eins og þau nú eru, sem standi í vegi fyrir nauðsynlegum breyt. að þessu leyti. En hitt er svo rétt, eins og hæstv. dómsmrh. gerði grein fyrir, að ekki alls fyrir löngu var gerð breyt. á hæstaréttarlögunum, 1962, sem miðar að því einmitt að hraða meðferð mála fyrir hæstarétti, og þess er að vænta, að það beri og hafi borið árangur, og kemur það reyndar fram líka í bréfi frá þáverandi forseta hæstaréttar, sem birt er í skýrslunni, að á þessu tímabili, sem um er að tefla, hafi það verið svo, að eftir að hæstarétti hafi borizt ágrip og grg., þannig að málin séu tilbúin til flutnings, sé ekki og hafi aldrei verið um drátt að ræða á þeim, en málflutningur ákveðinn með hæfilegum fyrirvara. Þetta er alveg tvímælalaust rétt. En þetta á aðeins við, eftir að ágrip og grg. hafa borizt. En það gæti náttúrlega verið, að það hafi stundum orðið, einhver dráttur á því, að grg. og ágrip bærust hæstarétti. Um þau atriði og um það atriði, hvernig mál hafa gengið fyrir hæstarétti, sem og hver hefur verið hraði þeirra fyrir undirrétti, er mjög auðvelt að fá upplýsingar að því er hæstaréttarmál varðar, vegna þess að hæstaréttardómar eru birtir, og þar eru upplýsingar um þetta, og það má reyndar segja, að maður sakni þess í þessari skýrslu, að þau atriði skuli ekki hér hafa einnig verið tekin til meðferðar. Ég skal svo ekki, herra forseti, þreyta hér með langri ræðu. Ég tel þetta svo merkilegt mál í sjálfu sér, sem hér er um rætt, að ég vildi ekki alveg láta það fara þegjandi hér fram hjá, eftir að hæstv. dómsmrh. hafði lokið sinni löngu og ýtarlegu ræðu, og ég get endurtekið þakkir fyrir þessa skýrslu út af fyrir sig. Hér á eftir eða næst á dagskránni er till. til þál. um nefndarskipun til þess að fjalla einmitt um dómaskipun eða umdæmaskipun. Það má segja, að það verkefni hafi að nokkru a. m. k, verið fengið þeirri n., sem nú hefur verið skipuð og frá er skýrt hér í skýrslunni. En ég vil samt taka það alveg skýrt fram, að ég álít, að þeirri þáltill. megi ekki á nokkurn hátt blanda saman við þá þáltill., sem að nokkru leyti var tilefni til þessarar skýrslusöfnunar, till. frá 13. maí 1964 um ráðstafanir til að hraða dómsmálum. Það er allt annað, sem liggur til grundvallar hvorri fyrir sig. Til grundvallar þeirri till., sem hér verður væntanlega rædd á eftir, liggur réttaröryggissjónarmið, það sjónarmið, að það sé þörf á því út frá réttaröryggissjónarmiði að greina betur á milli meðferðar dómsmála og stjórnsýslumálefna. En hér hefur þessum málum verið þannig farið, að einn og sami embættismaður hefur mjög víða farið með báða þessa málaflokka, en það þykir víðast hvar annars staðar ófært og er algerlega skilið á milli og stefnt að því víðast hvar, eftir því sem verða má, að sá, sem með dómsvald fer, hafi aðeins dómsstörf á hendi. En það, þó að horfið væri að því ráði að breyta umdæmaskipuninni og skipa nýja dómstóla, sem eingöngu færu með dómsmál, en þyrfti út af fyrir sig ekki neitt að hraða meðferð dómsmálanna, en það á að tryggja öruggari meðferð þeirra. Það er þess vegna rétt að taka það skýrt fram, að það er sitthvað, sem liggur þarna til grundvallar. En auðvitað er það, að þó að maður leggi áherzlu á nauðsyn þess að hraða meðferð dómsmála svo sem kostur er, verður að gæta hófs í því skyni, og auðvitað má aldrei fórna réttarörygginu á altari hraðans, þannig að það verður þó auðvitað alltaf að vera aðalatriðið, að það sé gætt fyllsta réttaröryggis. En þetta vildi ég aðeins taka fram, ef menn skyldu álíta, að þarna væri það sama, sem liggur til grundvallar. Það er náttúrlega alls ekki. Það má kannske segja, að að einhverju leyti sé þessu steypt saman hjá þessari n., sem fær þessi mál til meðferðar. En henni er ætlað, eftir því sem segir í hennar erindisbréfi, æði víðtækt verkefni, þar sem henni er bæði ætlað að fjalla um dómaskipunina, æskilegar breytingar í löggjöfinni og framkvæmdaatriði. Það er mjög stórt verkefni og ekki ólíklegt, að það taki langan tíma að skila því verkefni.



Herra forseti. Það er í raun og veru sáralítið, sem ég þarf fram að taka. Ég þakka fyrir þau viðurkenningar orð, sem þeir menn, sem hafa unnið að þessari skýrslu, hafa fengið og það verk, sem í henni felst, frá hv. þm., 3. þm. Norðurl. v. Það er aðeins eitt atriði, sem ég vil vara við, að það gæti valdið nokkrum misskilningi, túlkun hans á málinu, hvað hann virðist leggja mikið upp úr annars vegar endurskoðun á dómsskipuninni og hins vegar hraða dómsmálanna, því að það er einmitt mín meining með þessari n., að hvort tveggja sé til meðferðar hjá n., og það hélt ég, að þeir menn þyrftu ekki að fara í neinar grafgátur um. Og ég gæti einmitt vel hugsað mér, að í sambandi við framkvæmdaatriði gæti ýmislegt komið fram á þeim tíma, sem slík n. eins og þessi situr, þó að hún ljúki ekki till. sínum um endurskoðun löggjafar í stórum stíl. Og það má segja, að það var nokkuð það, sem fyrir mér vakti með því að hafa ráðuneytisstjórann í dómsmrn. formann í slíkri n., til þess að tengja saman hið raunhæfa starf, sem verður að segja, að á að vinnast frá degi til dags í dómsmrn. um eftirlit með meðferð dómsmála og umbótum á því sviði, þar sem misfellur eru, enda hefur strax komið fram, að meðan á þessari skýrslusöfnun hefur staðið, hefur þegar verið lögð fyrir þingið breyting á löggjöf, sem stuðlar að skjótari afgreiðslu dómsmálanna, eins og ég vitnaði til, með löggjöf með breytingu á umferðarlögum og opinberum málum á síðasta þingi, sem þegar er komin til framkvæmda. Og einnig hafa komið til framkvæmda ýmis atriði í sambandi við starfsskilyrðin, eins og ég vék einnig að, bæði varðandi húsnæði og starfskrafta. Ég veit, að þetta veldur nú engum ágreiningi, en vildi þó aðeins til frekari áréttingar hafa látið þetta í ljós.



Herra forseti. Á þskj. 15 flytjum við 4 þm. Framsfl. hér í sameinuðu þingi till. til þál. um athugun á breyttri héraðsdómstólaskipan. Till. er á þessa leið: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að skipa á árinu 1966 5 manna n. til þess að kanna, hvort ekki sé rétt að breyta héraðsdómaskipan í landinu með það fyrir augum m.a. að stækka verulega umdæmi dómstóla og dómendum verði yfirleitt ekki fengin önnur störf en þau, sem varða dómsmál. N. sé þannig skipuð, að hæstiréttur, lagadeild háskólans, Dómarafélag Íslands og Lögmannafélag Íslands tilnefni einn mann hver aðili, ríkisstj. skipi fimmta manninn og sé hann formaður n. Kostnaður við framkvæmd till. greiðist úr ríkissjóði.“ Hér er mál á ferðinni, sem af ýmsum, a.m.k. í þrengra hópi, hefur verið íhugað og rætt um hríð. Till. fjallar um efni, sem er bæði viðkvæmt og mjög vandasamt í meðferð. Um er sem sagt að tefla einn af hornsteinum þjóðfélagsins, dómsvaldið og framkvæmd þess. Þessa undirstöðu verður því að treysta ævinlega sem bezt má verða, en ekkert það aðhafast, sem getur veikt. Við flm. álítum rétt og tímabært að hreyfa málinu á hv. Alþ. Við vissum fyrir, að það ætti hljómgrunn víða, bæði innan þings og utan. Till. þessa fluttum við fyrst á síðasta þingi, en hún komst eigi til umr. Hins vegar vék hæstv. forsrh. að efni hennar í ræðu sinni um annað mál. Taldi hann till. athyglisverða og tímabæra, að því er ég bezt man. Þessi umsögn ráðh. þótti mér mikils virði og góðs viti um framgang till., a.m.k. að efni til. Ákváðum við tillögumenn að bera fram till. að nýju á þessu þingi og gerðum það þegar í upphafi þess. Ekki þarf um það að efast, að réttarfar og skipan dómstóla hér á landi hefur lengi verið á traustum grunni í höfuðatriðum og verið fylgt meginreglum vestrænnar löggjafar. Þarflegar breytingar hafa verið gerðar á ýmsum tímum, en þó fæstar mjög róttækar. Okkur ber að sjálfsögðu að fylgjast, á þessu sviði sem öðrum, vel með þeirri þróun, sem á sér stað hjá nágrannaþjóðum okkar. Breyttir þjóðhættir hér og ýmsar aðstöðubreytingar í þjóðfélaginu reka jafnan og eðlilega á eftir endurskoðun í mörgum efáum, og vissulega er það ekkí hvað þýðingarminnst, að fast sé fylgt eftir í þessu efni, svo að fyllsta réttaröryggis og sem mestrar hagkvæmni sé gætt á vettvangi dómsmála. En vegna margs konar sérstöðu okkar er þess auðvitað von, að um aðstöðu við dómskapaframkvæmd og í aðbúnaði dómsmála sé okkur nauðsyn að ýmsu leyti að sníða okkar eigin stakk. Hinn ytri aðbúnaður skiptir verulegu máli við úrlausnir dómsmála, og að því leyti er einnig rétt og nauðsynlegt að koma á sem fyllstum og beztum umbótum, ef auðið er. Með till. okkar höfum við flm. stefnt fyrst og fremst að því að opna leið til vandlegrar íhugunar um þetta mál. Aðeins sérfróðum og reyndum mönnum þótti okkur ætlandi að fjalla um það og láta uppi ýtarlegt og rökstutt álit, hvort og þá hvernig ætti að breyta í þessu efni, svo að leiða mætti til viðhlítandi niðurstöðu. Meginefni till. er tvenns konar. Í fyrra lagi, að athugun sé miðuð við það, að dómendum verði yfirleitt ekki fengin önnur störf í hendur en þau, sem varða dómsmál, og í öðru lagi, að stækkuð verði jafnframt, ef svo sýnist rétt, umdæmi dómstóla, eftir því sem aðstæður leyfa. Það er fyrra höfuðefnið, en hið síðara leiðir meira af hinu fyrra. kjölfarið ættu svo að koma margs konar umbætur í réttarfarsmálum. Því er alveg óhætt að halda fram, að í þjóðfélögum, sem búa við réttarfar byggt á vestrænum réttarreglum og réttarvitund, þyki eigi vel fara saman, að dómendur hafi einnig á hendi umsvifamikil umboðsstörf. Þess vegna hefur sú stefna verið ríkjandi mjög í grannríkjum okkar að hverfa smám saman frá hinum fyrri háttum og flytja umboðsstörfin á aðrar hendur og skapa dómstólum þannig sem óháðasta aðstöðu. Þegar hinu gamla bæjarfógetaembætti Reykjavíkur var skipt árið 1917, var skipting starfa þess m.a. á þá leið að skilja dómsstörf frá umboðsstörfum, og enn frekar var þó að gert við síðari breytingar á dómaskipan þar. Hið gamla embætti var orðið afar annasamt og flókið og breytingin því talin aðkallandi. Ég held, að það megi halda því fram með öruggri vissu, að um mörg bæjarfógetaembætti á landinu og a.m.k. sum sýslumannsembætti gegni líku. Af mörgum er því haldið fram, að hin ólíku og margþættu störf dómenda veiki fremur það traust, sem öllum á þó að bera saman um að dómstólar þurfi að búa við af hálfu almennings, einnig að það valdi dómendum ýmsum vandkvæðum oft og tíðum að sinna, svo sem þeir bezt vildu, þessum einum hinum mikilvægasta og þýðingarmesta þætti embættisins, meðferð og afgreiðslu dómsmála. Hin daglega önn í hinum ýmsu fjárhagsmálefnum embættanna og öðrum umboðsstörfum hlýtur vissulega að gera mjög erfitt um vik. En ég vil geta þess og leggja á það megináherzlu, að það er ekki um það að efast, enda fullvíst, að dómsmál hafa að jafnaði faríð vel úr hendi hjá þessum embættismönnum. En það verður ekki setíð þakkað eðlilegri eða hentugri aðstöðu, síður en svo, heldur oft og tíðum dómendunum sjálfum, sem hafa verið sér meðvitandi um hið ábyrgðarmikla starf, sem þeir höfðu á hendi, sem var vinna að dómsmálum, og hafa þá yfirleitt unnið þau störf af hinni mestu kostgæfni og beztu þekkingu. Hin vandasama undirbúningsvinna, sem meðferð dómsmála krefst, er oftast nær unnin, þegar hinum svokallaða venjulega starfstíma er lokið. Og dómendum, sem hafa eigi að staðaldri til meðferðar dómsmál, hlýtur ætíð að vera nokkuð mikill vandi á hendi, þegar meiri háttar mál ber að, og kennir þá kannske fyrst og fremst skorts á æfingu í meðferð og afgreiðslu dómsmála og svo líka og ekki síður nauðsynlegu tómi til að afla sér þekkingar við lestur bóka um þessi málefni og til annarrar athugunar að því er þau varðar. Hér þarf vissulega mikillar sérhæfingar við, ef vel á að fara. Þessu munu dómendur sjálfir kunnugastir og gerst vita. Hin margvíslegu, ólíku viðskiptastörf embættanna leiða að sjálfsögðu til hvers konar viðskipta við íbúa umdæmisins, sem oft og tíðum kunna litt að samrýmast skiptum dómenda við sömu aðila síðar í dómsmálum. Eins og ég drap á áður, eru umboðsstörfin allumfangsmikil mörg hver og taka mikinn tíma. Þau eru innheimtustörf af ýmsu tagi, sem aukast með hverju árinu. Tryggingaumboðsstörfin eru yfirleitt á hendi embætta dómenda utan Reykjavíkur. Þau eru geysilega annamikil, þau störf, og mjög mikið um það, að einstaklingar komi til embættismanna og ræði við þá að nokkru leyti einkamál í sambandi við útfærslu á óskum og beiðnum í sambandi við bætur og annað slíkt. Þá er lögreglustjórn. Hún er viða orðin nokkuð tafsöm og mjög mikils virði, að hún fari vel úr hendi, og margir dómenda leggja mjög kapp á það að hafa hana í sem beztu lagi. Og þá eru það ekki sízt málefni sýslufélaga, sem dómendur margir hverjir hafa með að gera. Þau eru oft nokkuð stórfelld og varða mjög fjárhag umdæmisins og þess vegna lagt töluvert kapp á það af hálfu embættismannanna að láta slík mál fara sem bezt úr hendi, en þau eru oft ærið flókin og taka upp mikinn tíma. Og svona gæti ég haldið áfram að rekja hin ýmsu mál, sem heyra undir þessi embætti, eins og er í dag. Margir líta þannig á og það hefur komið fram við umr. hér á þingi í fyrra, að dómendur ættu að standa fyrir utan erjum allar og átök í stjórnmálum og félagsmálastarfi yfirleitt, það væri bæði embættunum og málsaðilum og öllum almenningi fyrir beztu. Nú vil ég ekki halda því fram, að slíkt hafi komið hingað til verulega að sök, ekki svo að ég viti. En það mætti segja mér, að mörgum dómanda hefði það ekki allténd verið neinn leikur að sigla milli skers og báru í þessum efnum. Og kannske mætti halda því fram, að það væri fremur grikkur en góðsemi við slíkan embættismann að veita honum tækifæri til þess að standa í slíkum erjum. Í stjórnarskrá okkar, 34. gr., er ákvæði þess efnis, að þeir dómendur, sem hafa ekki umboðsstörf á hendi, séu ekki kjörgengir við alþingiskosningar. Nú mun vera svo hjá okkur, að það eru einungis dómendur í hæstarétti, sem falla undir þetta ákvæði stjórnarskrárinnar. Nú vil ég leyfa mér að taka fram í sem stytztu máli aðeins örfá atriði af fjölmörgum, sem til greina koma og hliðsjón ætti að hafa af við könnun þessa máls. Þá er það fyrst, að umboðsleg störf verði að mestu eða öllu skilin frá dómsstörfum, í öðru lagi, dómstólum fækkað og umdæmi þeirra stækkuð. Þetta er vissulega mikið matsatriði og margs að gæta. Margar skoðanir eru uppi að sjálfsögðu um svæðaskiptingu umdæma og margar íhugunarverðar. Á þessu frumstigi vil ég ekki gera tilraun til tillögugerðar um umdæmaskipun að þessu leyti. Það tel ég, úr því sem komið er, vera í verkahring mþn., sem þegar hefur verið sett á laggirnar um þessi mál og fleiri, þegar n. hefur aflað þeirra gagna og þeirra upplýsinga, sem með þarf og til staðar þarf að vera, áður en lengra sé haldið. Þá er eitt, að sami dómstóll getur e.t.v. farið víða með hvort tveggja, sakamálin og einkamálin, þó að hins vegar mætti hugsa sér skiptingu að þessu leyti, ef aðstæður reyndust þannig vera. Svo er eitt, að dómendur kynnu þá að falla undir 34. gr. stjórnarskrárinnar almennt um kjörgengismissi. Dómþingsstaði og dómsstarfatíma verður að sjálfsögðu hvort tveggja að velja sem hentuglegast fyrir almenning á umdæmissvæðinu. Það er töluvert atriði. Þá þarf að sjálfsögðu á allan hátt - og það er mjög mikilvægt atriði - að gæta þess, að svo verði að dómendaembættum búið, að við hæfi sé á hverjum tíma handhöfum dómsvalds. Þar undir heyra að sjálfsögðu launakjör, bæði dómenda og starfsfólks þeirra. Ég held, að ég fari rétt með, þegar ég segi, að í kjarasamningum opinberra starfsmanna sé héraðsdómendum skipaður sess, en ekki öðrum handhöfum ríkisvaldsins eða umboðsmönnum handhafa ríkisvaldsins. Þetta er atriði, sem ég vildi aðeins hafa drepið á. Um leið og þessi fáu atriði, sem ég þegar hef talið upp, eru virt, er sú hugsun að baki áliti okkar flm., að með því móti að breyta umdæmaskipun dómenda verði einnig stuðlað að hraðari meðferð og skjótari úrslitum dómsmála, ef verða má. Við flm. erum þess fullvissir, að með vandlega yfirveguðum breytingum með hliðsjón af aðstöðu allri megi enn auka réttaröryggið í landinu, og það er höfuð atriðið, og gera alla dómsmálaþjónustu fullkomnari á ýmsa lund. Í skýrslu þeirri, sem hæstv. dómsmrh. flutti hér í næsta dagskrármáll á undan, kemur m.a. fram, að hann hefur þegar hafizt handa um ráðstafanir þær, sem í þáltill. okkar er lagt til, að meginefni. Við flm. erum að sjálfsögðu þakklátir ráðh. fyrir, hve vel hann hefur vikizt við till., og við vonum og treystum því fastlega, að allar frekari aðgerðir af opinberri hálfu leiði til enn betri og samræmdari hátta, miðað við nútímaaðstæður, í meðferð dómsmála og skipan dómstóla. Skýrsla dómsmrh. veitir margvíslegar og fróðlegar upplýsingar, og í umsögnum margra dómenda eru mikilsverðar ábendingar fyrir þá, sem eiga að vinna að þessum málum. Og ég vil nota tækifærið og þakka dómsmrh. fyrir framtak hans í þessu efni, að afla þessara skýrslna, sem liggja nú fyrir, og ég tel, að það megi reiða sig á, að þær séu yfirleitt vel og samvizkusamlega gerðar, og eftir þeim upplýsingum, sem þar eru gefnar, megum við vel rekja okkur áfram til samningar betri reglna, starfsmeðferðar og starfsskilyrða fyrir dómendur og aðra þá, sem vinna að dómsmálum í landinu. Þannig er þetta mál þá komið á góðan og æskilegan rekspöl að minni hyggju. Nefnd sú, sem hæstv. dómsmrh. hefur þegar skipað fyrir nokkru til þess að athuga þetta ásamt öðrum atriðum og gera skal till. um breytingar á löggjöf og framkvæmd varðandi meðferð dómsmála almennt, þessi n. mun brátt taka til starfa. Hennar verkefni er vissulega margþætt, og eins og ég hef áður drepið á, eru þessi mál öll vandmeðfarin, og það hlýtur að taka nokkurn tíma vissulega að virða og meta hin fjölmörgu atriði, sem til greina koma. En ég hygg, að n. ætti að geta unnið þannig að málum að taka fyrst í sambandi við meðferð dómsmála þau atriði, sem vera mætti að væri unnt að vinna nokkuð hratt að, og skila þeim af sér, en láta svo hitt fremur bíða og þá jafnvel héraðsdómaskipunina, vegna þess að það er mjög viðurhlutamikið mál. En allt um það þarf mjög að vanda til hverrar þeirrar breytingar, sem þykja kann þörf, og gæta þess, svo sem unnt er, að hagsmunum þjóðfélagsins, alls almennings og allri réttarskipan verði sem tryggilegast borgið. Herra forseti. Að lokum þykir mér rétt að leggja til, að till. verði að lokinni þessari fyrri umr. vísað til síðari umr. og til allshn.



Herra forseti. Ég vil einungis staðfesta það, sem hv. 1. flm., 4. þm. Sunnl., sagði hér áðan, að ég lét uppi þá skoðun mína á síðasta þingi, að það mál, sem hér er hreyft, sé með hinum merkustu málum, sem fyrir Alþ liggi, og þurfi rækilegrar athugunar. Auðvitað er það svo, að höfuðvandamálið, það að skapa dómarastétt í landinu, sem sinni ekki öðrum störfum, verður ekki leyst eins og fram kemur í till. og málflutningi hv. þm. nema með því að stækka mjög dómhéruðin frá því, sem nú hefur verið um langa hríð. Menn hafa gert sér þess grein áratugum saman og e.t.v. langur, að sú skipun, sem við höfum, að blanda saman dómarastörfum og framkvæmdastörfum með þeim hætti, sem gert er, er síður en svo æskileg. En ástæðan til þess, að menn hafa ekki viljað taka upp það, sem formlega og réttaslega er öruggast, að láta dómarana einungis sinna dómarastörfum, eins og víðast hvar annars staðar er, - ástæðan til þess er sú, að það mundi leiða til þess, að dómarastöðurnar mundu að mestu eða öllu hverfa úr strjálbýll og til hinna þéttbýlli staða, vegna þess einfaldlega, að úti í strjálbýlinu er ekki nóg starf fyrir þann dómarafjölda, sem nú er. Og sannast að segja, eins og skýrslurnar, sem nú liggja fyrir og voru hér til umr. áður, auðveldlega sýna fram á, er mikill fjöldi, yfirgnæfandi fjöldi allra dómsstarfa í landinu unninn hér í Reykjavík. En engum gæti komið til hugar, að það væri út af fyrir sig æskilegt eða hægt að gera umsvifalaust að flytja alla dómstóla í landinu hingað og láta dómastörfin þar vera einungis einhverja grein frá dómstólum, sem staðsettir eru hér. Málið er miklu flóknara en svo, að hægt sé að velja þá einföldu aðferð. En e.t.v. má finna þarna einhver millistig, eins og þessi till. bendir á, þó að ekki sé sýnt fram á, hvernig þau eigi að finnast. Nú er það að vísu svo, og það er gott fyrir okkur að rifja það upp, að þegar við tölum um það, að víðast hvar annars staðar í vestrænum löndum sinni dómarar ekki öðru en dómarastörfum, eru þetta e.t.v. nokkrar ýkjur, og við gerum meira úr þessu en vert er, vegna þess að víða, t.d. í hinum brezka heimi, sem hefur verið talinn til fyrirmyndar í þessum efnum, er heill hópur ólöglærðra dómara. Venjulegir borgarar, sem til þess eru valdir, - þeir eru stundum kallaðir friðardómarar og stundum öðrum nöfnum, - þeir hafa verulegan hluta dómsstarfa með höndum, þannig að hin fastskipaða dómarastétt fjallar ekki nema um hin vandamestu mál, sem nánar eru tilgreind. Okkur hættir þannig stundum til að gera meira úr þessum mun heldur en vert er. Dómsstörf eru þess vegna, þótt með öðrum hætti sé en hér á landi, víða í höndum manna, sem hafa fleiri störf með höndum en dómarastörfin ein, þó að það séu ekki störf í ríkisins þágu eða sem umboðsmenn ríkisvaldsins á þann veg, sem við þekkjum. Eins hygg ég, og ég vil láta það koma fram út af því, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði hér áðan út af skýrslu hæstv. dómsmrh., að þó að það sé rétt og staðfest í þeirri dómsmálaskýrslu, sem nú hefur verið lögð fram, að hér er töf á meðferð ýmissa mála og þau taka lengri tíma en við teljum æskilegt, þá er slíkt engan veginn neitt sérstakt íslenzkt fyrirbæri. Þetta þekkist í öllum löndum, sem ég hef spurnir af, að kvartað er undan því, að dómsmál gangi of seint. Það er sumpart af sömu ástæðum og hér, að það er ekki til æfður mannafli til þess að fjalla um málin. Ýmsar undirbúningsrannsóknir taka langan tíma. Menn muna t.d. eftir því, - það er handhægt dæmi að rifja þetta upp, - að fyrir nokkrum árum lentu íslenzkir skipverjar í máli, sem var sagt frá í blöðum vestanhafs, urðu þar vitni og var um tíma óttazt, að þeir yrðu hafðir fyrir sökum. Við sáum af meðferð þess máls, sem virtist þó tiltölulega einfalt, að það tók missiri, ef ekki tvö ár, er mér nær að halda, að meðhöndla það fyrir undirrétti í borg vestanhafs, þannig að ég hygg, að það sé nær alls staðar, hvar sem skoðað er, kvartað undan þessu sama, að dómsmálin taki of langan tíma, og við megum ekki halda, að það sé vegna okkar sérstaka slóðaskapar. Hitt er svo allt annað mál, að þó að þetta gangi alls staðar seint, eigum við ekki þar með að vera ánægðir með, að það gangi seint hjá okkur. Ég er ekki að halda því fram. En alla hluti verður þó að bera saman við það, sem gerist þar, sem þeir eru taldir til fyrirmyndar. Segja má, að a.m.k. bæði í norrænum löndum og í enskumælandi löndum er meðferð dómsmála talin til fyrirmyndar, en einnig þar er talað um það, að mál tefjist um of. - Það er rétt, að ég endurtaki, úr því að hv. þm. er kominn inn, að ég sagði, að ég hefði nokkuð við hans málflutning að athuga, að það er ekkert sérstakt íslenzkt fyrirbæri, að það sé kvartað undan því, að dómsmál gangi of seint, það má segja, að slíkt eigi sér stað alls staðar. Varðandi annað, sem ég vil minnast á og hann gat um, að það kæmi ekki skýrt fram, hversu margar sakir hefðu fyrnzt, er það rétt. Ég hygg, að þessar skýrslur sýni það ekki. Ég hygg þó, að það megi sjá af skýrslunum, að það séu yfirleitt mjög lítilvægar sakir, sem hafi fyrnzt. Það er gerð grein fyrir því bæði hér í Reykjavík og á Akureyri, þar sem mestur málafjöldinn er. Ef meiri háttar sakir fyrnast, er þar um hrein embættisglöp að ræða, sem ekki er hægt að segja beinlínis um þessar minni háttar sakir, vegna þess að ástæðan til þess, að þær fyrnast, er yfirleitt sú, að erfitt er að hafa upp á þeim, sem fyrir sökum eru hafðir, og ekki er leggjandi í, ef brotið er mjög smátt, að hafa of mikinn kostnað í frammi til þess að elta manninn uppi, mann, sem kann að hafa gerzt sekur um eitthvert smábrot á Akureyri eða í Reykjavík, t.d. að láta bifreið sína standa á röngum stað, hjóla með öðrum hætti en skyldi og annað slíkt. Þetta eru auðvitað mál, sem eru kærð, en það sjá allir. að það eru viss takmörk fyrir, hversu langt er verjandi að ganga í að elta þá menn uppi, sem gerast ekki sekir um meiri afbrot en þessi. Þegar það hins vegar hefur komið fyrir, að dómsmrn. hafi orðið þess áskynja, að meiri háttar brot hafi fyrnzt, hefur ætíð verið gerður sérstakur reki að því og það tekið sem mjög alvarlegt skyldubrot hjá þeim embættismanni, sem um það hefur orðið sekur. Ég vil þess vegna fullyrða, að það sé út at fyrir sig ekki alvarlegur skavanki við okkar réttarfar. Eins og ég segi, tel ég þessa till mjög merkilega og benda á alvarlega ágalla á okkar réttarfari, sem þó verður seint lagaður til fulls, vegna þess að ég hygg, að landsmenn uni því seint, að allt dómsvald verði flutt hingað til Reykjavíkur, eins og gera þyrfti í ríkum mæli, ef dómarastéttin ætti ekki að sinna öðru en dómsstörfum einum. Hitt tel ég sannast að segja vera meiri ágalla, sem er nokkuð skyldur þessu, en það er, að enn skuli haldast, að sami maður skuli vera ákærandi í máli, rannsóknardómari og kveði upp dóm. Þetta hefur helgazt af okkar sérstöku staðháttum hér á landi, en þarna er verulegur misbrestur á réttaröryggi. Fram hjá því komumst við ekki. Menn, hafa hingað til hopað frá því að leiðrétta þetta. Ég var með þær hugmyndir á sínum tíma, að það væri ástæða til að reyna að bæta úr þessu með því að koma upp kviðdómi og gera þannig álmenning einnig meira virkan í meðferð dómsmála en verið hefur. Tveir ágætir menn könnuðu það mál, Jónatan Hallvarðsson hæstaréttardómari og Þórður Björnsson, nú yfirsakadómari í Reykjavík. Þeir leggja á móti því, að kviðdómar verði teknir upp. Ég get út af fyrir sig fallizt á þeirra rök fyrir því, en það breytir ekki hinu, að meginvandamálið er eftir, að skilja þarna betur sundur en gert hefur verið, og það er vel hægt að láta almenning taka meiri þátt í meðferð dómsmála, þó að menn vilji ekki beinlínis taka upp kviðdóma, með því að hafa fjölskipaðs dóma, eins og við nú þekkjum þegar úr nokkrum málaflokkum. Það er hægt að minna á mál, þar sem sjódómur kemur til, verzlunardómur og annað slíkt. Þetta hygg ég, að ætti einnig að koma til athugunar við þá endurskoðun dómaskipunar, sem efnt er til. Ég er sammála hv. 1. flm. um, að þetta er mjög vandasamt mál, viðurhlutamikið og erfitt að finna á því viðhlítandi lausn. En það er einmitt mikilsvert, að menn, sem þekkja vel til í framkvæmd þess, koma úr strjálbýlinu, eins og hv. 1. flm., skuli benda á þá nauðsyn, sem er á betri skipan þessara efna en nú er.



Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess, að það er náttúrlega ekki meining okkar flm. þessarar till., að allt dómsvald verði flutt til Reykjavíkur. Það er rétt, eins og kom fram hjá hæstv. forsrh. og eins líka hjá hæstv. dómsmrh., að hér í Reykjavík er málafjöldinn yfirgnæfandi, og er það út af fyrir sig eðlilegt, því að hér verða sjálfsagt málsefni og ágreiningsefni flest. En sú er líka orsök til þess, eins og kemur fram í þessari skýrslu, sem hér var rædd áðan, að það er mikill fjöldi mála utan af landi, sem er fluttur til Reykjavíkur og þar farið með málin og þau dæmd þar. Ég hygg, að þetta byggist á tvennu. Annars vegar á því, að það þýðir ekki að loka augunum fyrir því, að dómara úti á landi skortir oft reynslu í meðferð dómsmála, og ég hygg, að þeir vilji fremur en hitt, að málin séu flutt frá þeim og þeir séu lausir við þau. Hin ástæðan er sú. að langflestir lögmanna eru búsettir hér í Reykjavík og þeir telja sér þægilegast, að það sé farið með málin á þeim stað, sem þeir eru búsettir á. Ég held, eða það er a.m.k. meining mín eða það, sem fyrir mér hefur vakað með þessari till., ef breyting væri gerð á og dómarar auðvitað þá færri, því að því það er öllum ljóst, að auðvitað verða umdæmin að stækka, og þau gerð að hreinum dómaraumdæmum, færu ekki með önnur mál en dómsmálin, að draga mundi úr flutningi mála til Reykjavíkur. En ég álít það í sjálfu sér óheilbrigða þróun, þó að þessar ástæður liggi til þess, sem ég drap á áðan, að málin séu flutt í jafnríkum mæli og raun ber vitni til Reykjavíkur. Þetta vildi ég aðeins taka fram, til þess að það yrði ekki túlkað svo, að við værum að ýta hér af stað máli, sem miðaði að því, að allt dómsvald yrði flutt til eins höfuðdómstóls hér í Reykjavík. Það er ekki meining okkar. En vitaskuld hljóta dómsumdæmin að stækka. En jafnframt og skilið er á milli dómsmálanna og stjórnsýslumálefnanna, býst ég við, að það komi á daginn, að þau gömlu umdæmi megi í mörgum tilfellum haldast, að því er tekur til stjórnsýslumálefna, því að sannleikurinn er sá, að flestir þeirra manna, sem í þessum embættum sitja, hafa ærið að starfa við þau málefni, sem tilheyra stjórnsýslunni og lögreglustjórn. Ég er ekki að segja, að það séu ekki undantekningar frá því, og ég er ekki að segja, að það komi ekki til greina einhverjar breytingar, það kemur n. til með að athuga, en ég get tekið undir það með hæstv. forsrh. og hv. 1. flm. till., að hér er vissulega um mikið vandamál að ræða og engin ástæða til að flýta sér mikið í þessu efni, heldur athuga það allt gaumgæfilega.



Herra forseti. Þessi fsp. á þskj. 91 til hæstv. menntmrh. er einföld og ljós og þarfnast ekki mikilla skýringa. En tilefni hennar er yfirlýsing, sam hæstv. menntmrh. gaf við umr. fyrir skömmu í hv. Ed. um útvarpsrekstur, þess efnis, að nú hefði verið tekin ákvörðun um byggingu endurvarpsstöðva á Skálafelli og Vaðlaheiði, sem teljast til aðalendurvarpsstöðva við dreifingu sjónvarpsins, auk nokkurra minni, m.a. í Vestmanaeyjum og Vík í Mýrdal, sem væntanlega mundu einnig leysa þessi mál fyrir Austur-Skaftafellssýslu. En í áætlunum um dreifingu sjónvarpsins um landið er gert ráð fyrir fáum aðaldreifistöðvum, og meðal þeirra er Fjarðarheiðarstöðin. Sú tiltölulega góða reynsla, sem fengizt hefur af tilraunasjónvarpi að undanförnu, hefur stóraukið áhugann um allt land fyrir sjónvarpi, og það er mikið sanngirnismál að reyna að koma þessum höfuðdreifistöðvum upp sem mest í senn til að jafna eftir föngum aðstöðu fólksins, og þess vegna er spurt: Hvenær má vænta ákvörðunar um Fjarðarheiðarstöðina?



Herra forseti. Svo sem kunnugt er, er fyrirhugað, að dreifikerfi sjónvarpsins um landið grundvallist á 4 aðalstöðvum, það hafi 4 hornsteina, ef svo mætti segja. Aðalsendistöðin verður reist á Skálafelli, en síðan eru ráðgerðar aðalendurvarpsstöðvar fyrir hina landsfjórðungana þrjá gyrir Norðurland á Vaðlaheiði, fyrir Austurland á Fjarðarheiði og fyrir Vesturland í Stykkishólmi. Ég skýrði frá því fyrir nokkrum dögum hér á hinu háa Alþ., að fjárhagsgeta sjónvarpsins sjálfs, þ.e.a.s. tekjur þess af aðflutningsgjöldum, - en ákveðið hefur verið, að þær skuli ganga einvörðungu til uppbyggingar dreifikerfisins um landið, - fjárhagsgeta sjónvarpsins sjálfs hafi gert kleift að taka nú þegar ákvörðun um að byggja tvær aðalstöðvarnar, á Skálafelli og á Vaðlaheiði, og þar með tryggja, að innan tveggja ára frá þessum tíma næði sjónvarpið til næststærsta þéttbýlissvæðis landsins, þ.e.a.s. Akureyrar og héraðanna þar í kring. Hins vegar gerði fjárhageta sjónvarpsins enn ekki kleift að taka ákvörðun um það, hvenær aðalendurvarpsstöðvarnar fyrir Vesturland og Austurland skyldu byggðar. Eftir að skýrt var frá þessari ákvörðun, kom í ljós, að alveg sérstakur áhugi er á því, að sem fyrst sé hægt að koma sjónvarpsmyndinni til Austurlands og til Vesturlands. Komið hefur í ljós í fundarsamþykktum, í ályktunum, bréfum og fjöldamörgum viðtölum af hálfu fulltrúa úr þessum landsfjórðungum, að það yrði mjög mikils metið þar, ef hægt væri sem fyrst að taka ákvörðun um byggingu stöðvanna á Fjarðarheiði og í Stykkishólmi. Í tilefni af þessu hefur ríkisstj. fyrir sitt leyti fallizt á, að inn í frv., sem liggur fyrir Ed. til breytinga á útvarpslögunum, um það að taka af öll tvímæli um, að sjónvarp skuli teljast til útvarps, - að inn í það frv. yrði tekin lánsheimild til handa ríkisstj. til þess að koma upp þessum endurvarpsstöðvum báðum, þessum meginendurvarpsstöðvum Austurlands og Vesturlands, Fjarðarheiðarstöðinni og Stykkishólmsstöðinni. Ef till. um þetta nær fram að ganga hár á hinu háa Alþ., mun þegar í stað verða tekin ákvörðun um að byggja þessar stöðvar báðar. Hins vegar gat ég ekki og getur enginn sagt um það með vissu, hvenær þeirra byggingu gæti orðið lokið, og því ráða tækniástæður einar. Sannleikurinn er sá, að ekki hafa verið gerðar allar þær undirbúningsrannsóknir, sem nauðsynlegar eru til að sannprófa, hvort Skálafellsstöðin nær væntanlegri stöð á Vaðlaheiði með nægilega fullkomnum hætti frá tæknilegu sjónarmiði séð. Og áður en sjónvarpið getur komizt til Austurlands, þarf myndin örugglega að hafa komizt norður yfir jökla, þ.e.a.s. til Norðurlandsins, því að þaðan mundi hún halda áfram til Austurlands. Allmiklar mælingar hafa verið um þetta gerðar, en þörf á fleirum, áður en ráðizt er í þessar framkvæmdir. Og ég hygg, að allir tæknimenn telji, að nauðsynlegt sé, að fyrst komist sæmileg reynsla á sendingu sjónvarpsmyndarinnar til Norðurlands, áður en hægt er að segja nákvæmlega til um, með hvaða hætti frekari dreifing eigi að fara fram. Það er aðeins hugsanlegt, það er ekki hægt að útiloka það, að byggja þurfi millistöðvar á milli Suðurlands og Norðurlands. En að öllum rannsóknum í þessu efni verður unnið með þeim hraða, sem tæknin frekast gerir mögulegan.



Herra forseti. Ég vil í sambandi við þetta minna á, að þegar þessi mál voru hér til meðferðar á dögunum og hæstv. menntmrh. lýsti þessum efnum fyrir hv. Alþ., stakk ég upp á því, að sú stefna yrði tekin varðandi útbreiðslu sjónvarpsins, að allar aðalendurvarpsstöðvarnar kæmu upp í senn, gætu orðið tilbúnar á sama tíma. Og ég lýsi ánægju minni yfir því, að nú er að heyra á yfirlýsingu hæstv. menntmrh., að stjórnin hafi tekið upp þessa stefnu, ég skil yfirlýsingu hans þannig um þetta, að það verði keppt að því, að allar þessar aðalendurvarpsstöðvar geti komizt upp á sama tíma og allt verði gert, sem í mannlegu valdi stendur, til þess að slíkt megi verða og ekki standi á peningunum í því efni. Ég er ánægður með þetta fyrir mitt leyti, en tel, að samþykkja ætti þá brtt., sem framsóknarmenn í Ed. flytja við frv. um breyt. á útvarpslögunum, því að með því væri tryggt, að sjónvarpið kæmist um allt landið á stuttum tíma eða fyrir árslok 1969. En sem sagt, það, sem nú hefur komið fram, er framför frá því, sem fyrst var áformað í þessu, og ég vil þakka fyrir það.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör. Ég vænti, að það standi ekki á hlut Alþ. í þessu máli að greiða fyrir því, að að því leyti sem fjárhagsvandi er hér á ferðum, verði reynt að láta byggingu þessara stöðva ekki stranda á honum. Hitt er mér mjög vel ljóst, að það munu koma fram ýmsir tæknilegir örðugleikar, sem ekki verða séðir fyrir. En ég vil lýsa ánægju minni yfir þeim góða vilja, sem er á því að reyna eftir megni að styðja að því, að allar þessar höfuðstöðvar komist upp sem mest samtímis, þannig að sem jöfnust sé aðstæða allra landsmanna til þess að njóta sjónvarpsins.