Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Núverandi ríkisstj. var mynduð 14. júlí s. l. Sú stjórnarmyndun var eðlileg afleiðing kosningaúrslitanna. Þegar stjórnin var mynduð, höfðu þeir flokkar, sem að stjórninni standa, Alþb., Framsfl. og SF, gert með sér málefnasamning, sem birtur var alþjóð. Í þessum málefnasamningi er mörkuð stefna ríkisstj. og afstaða til margra mikilvægra þjóðfélagsmála. Þessi málefnasamningur er því stefnuskrá núv. ríkisstj. Þessi málefnasamningur skiptist í fimm höfuðþætti. Fjallar sá fyrsti um landhelgismál, annar hefur fyrirsögnina kjaramál, sá þriðji hefur yfirskriftina atvinnumál, fjórði þáttur fjallar um félags- og menningarmál og fimmti þáttur nefnist utanríkismál. Þessar kaflafyrirsagnir gefa nokkra en hvergi nærri tæmandi hugmynd um málefni þau, sem þar er rætt um, því að í sumum köflunum er fjallað um margvísleg efni, sem kaflaheitið nær út af fyrir sig ekki yfir. Þó að málefnasamningurinn hafi þegar verið birtur, svo sem áður er sagt, þykir ríkisstj. rétt að birta hann Alþ. nú í þingbyrjun og gefa þannig hv. alþm. kost á að ræða hann sérstaklega og þar með stefnu stjórnarinnar. Þar sem málefnasamningurinn er alllangur, mun ég þó ekki lesa hann í samfellu, heldur halda mig við þá efnisskipan, sem áður er lýst, og lesa hvern kafla út af fyrir sig og gefa þá um leið á honum nokkrar skýringar, gera m. a. grein fyrir því, hvað þegar hefur komið til framkvæmda af því, sem þar er kveðið á um, og hverjar framkvæmdir eru í undirbúningi og fyrirhugaðar á næstunni. Eins og áður er sagt, fjallar I. kafli málefnasamningsins um landhelgismál. Þar segir, að það sé stefna ríkisstj., að landhelgissamningunum við Breta og Vestur-Þjóðverja verði sagt upp og ákvörðun tekin um útfærslu fiskveiðilandhelgi í 50 sjómílur frá grunnlínum og komi sú útfærsla til framkvæmda eigi síðar en 1. sept. 1972. Jafnframt verði ákveðin 100 sjómílna mengunarlögsaga. Ríkisstj. mun um landhelgismálið hafa samráð við stjórnarandstöðuna og gefa henni kost á að fylgjast með allri framvindu málsins. Þessi ákvæði málefnasamningsins eru í algeru samræmi við þá stefnu í landhelgismálinu, sem núv. stjórnarflokkar mótuðu á síðasta Alþ. Með þá sameiginlegu stefnu gengu þeir til síðustu alþingiskosninga og lögðu einmitt í kosningabaráttunni áherzlu á, að landhelgismálið væri mál málanna. Er óhætt að fullyrða, að sú stefna hlaut ótvíræðan stuðning í kosningunum. Það er því ekkert vafamál, að þm. núv. stjórnarflokka voru alveg sérstaklega kosnir til þess að koma þessu máli fram. Það er því eðlilegt, að þetta mál sé sett efst á blað í samstarfssamningi stjórnarflokkanna. Það er eins og ég sagði mál málanna hjá núv. ríkisstj. og hefur algeran forgang fram yfir önnur málefni. Sú afstaða er byggð á þeirri sannfæringu, að hér sé um að ræða lífshagsmunamál íslenzku þjóðarinnar. Framtíð hennar og lífsskilyrði velta öðru fremur á því, hvort það tekst að vernda fiskimiðin umhverfis landið gegn ágangi útlendra fiskiskipa og að Íslendingar einir geti nýtt þessar auðlindir landgrunnsins, sem eru nú á dögum jafneðlilegur hluti af yfirráðasvæði íslenzka ríkisins eins og landið sjálft. Þetta er svo sjálfsagt mál í augum allra Íslendinga, að um það er óþarfi að fjölyrða hér. Það má segja, að ríkisstj. hafi á þessu fyrsta starfstímabili sínu einbeitt sér að þessu máli. Það hefur verið hafin kynningarherferð á málstað Íslendinga. Ég fullyrði, að á þremur starfsmánuðum núv. ríkisstj. hefur þetta mál og stefna Íslendinga í því verið kynnt meir en á öllu hinu svokallaða viðreisnartímabili. Fyrirhugaðar aðgerðir hafa verið sérstaklega kynntar Bretum og Vestur-Þjóðverjum, meðal annars með sendiför utanrrh. til þessara landa. En til þess var sérstök ástæða vegna samninganna frá 1961. Þá hefur og utanrrh. flutt um málið skelegga ræðu á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Fulltrúar Íslands á undirbúningsfundum hinnar fyrirhuguðu hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna hafa lagt mikla vinnu í að kynna stefnu Íslands og stuðla að skilningi á sérstöðu þess og í það að leita samstarfs við þær þjóðir, sem svipuð sjónarmið hafa. Þá hefur og stefna Íslands í landhelgismálinu nýlega verið sérstaklega kynnt Einingarsamtökum Afríkuþjóða, þegar sendinefnd frá þeim var hér á ferð. Ég hika ekki við að fullyrða, að utanrrh. og embættismenn þeir, sem með honum hafa sérstaklega starfað að málinu, hafi unnið ágætt starf. Nú á næstunni mun verða lögð fyrir Alþ. till. til þál., þar sem leitað verður eftir staðfestingu á stefnu stjórnarinnar í landhelgismálinu. Þessi till. hefur nú þegar reyndar verið lögð fram og henni hefur verið útbýtt. Þegar sú till. kemur til umr., verður gerð nánari grein fyrir málinu, og skal ég því ekki fjölyrða frekar um það í þessu sambandi. Þó vil ég segja það, að ákveðnar hafa verið viðræður við Breta og Vestur-Þjóðverja, sem mótmælt hafa fyrirhuguðum aðgerðum. Er gert ráð fyrir því, að þær viðræður hefjist í byrjun nóvember. Þó að ekki verði hvikað frá þeirri grundvallarstefnu í landhelgismálinu, sem mörkuð hefur verið, er vitáskuld sjálfsagt að ræða við þessar þjóðir sem um langan aldur hafa verið góðar viðskiptaþjóðir Íslendinga, og leita að lausn í þessu máli, sem þær líta öðrum augum á en við. Verðum við að vona, að slíkt geti tekizt með gagnkvæmum skilningi og sanngirni. II. kafli málefnasamningsins ber fyrirsögnina kjaramál. Þar kennir þó ýmissa grasa. Þar er ekki aðeins fjallað um kjaramál í þrengri merkingu, heldur og um verðlagsþróun, efnahagsmál o. fl. Þessi kafli er svo hljóðandi: „ Ríkisstj. leggur ríka áherzlu á, að takast megi að koma í veg fyrir þá háskalegu verðlagsþróun, sem átt hefur sér stað í efnahagsmálum undanfarin ár og leitt hefur til síendurtekinna gengislækkana og óðaverðbólgu. Hún mun leitast við að tryggja, að hækkun verðlags hér á landi verði ekki meiri en í helztu nágranna- og viðskiptalöndum. Í því skyni mun hún beita aðgerðum í peninga- og fjárfestingarmálum og ströngu verðlagseftirliti. Til þess að ná þessu marki vill stjórnin hafa sem nánast samstarf við samtök launafólks og atvinnurekenda um ráðstafanir í efnahagsmálum. Ríkisstj. mun ekki beita gengislækkun gegn þeim vanda, sem við er að glíma í efnahagsmálum, en halda áfram verðstöðvun, þar til nýjar ráðstafanir til að hamla gegn óeðlilegri verðlagsþróun verða gerðar. Það er stefna ríkisstj. að bæta afkomu verkafólks, bænda, sjómanna og annarra þeirra, sem búa við hliðstæð kjör. Í trausti þess, að ríkisstj. hljóti stuðning til þess að ná sem beztum tökum á þróun verðlagsmála og í því skyni, aðhægt verði að tryggja láglaunafólki árlegar og eðlilegar kjarabætur, mun ríkisstj. beita sér fyrir eftirtöldum ráðstöfunum í kjaramálum: 1. Vinnuvikan verði með lögum stytt í 40 stundir, án breytinga á vikukaupi. 2. Orlof verði lengt í 4 vikur og framkvæmd orlofslaga auðvelduð. 3. Kaupgjaldsvísitalan verði leiðrétt um þau 1.3 vísitölustig, sem felld voru niður með verðstöðvunarlögunum, og komi leiðréttingin nú þegar til framkvæmda. 4. Þau vísitölustig, sem ákveðið var í verðstöðvunarlögunum, að ekki skyldu reiknuð í kaupgjaldsvísitölu fram til 1. sept., verði nú þegar tekin inn í kaupgjaldsvísitöluna. 5. Auk þeirra kjarabóta, er að framan greinir, telur ríkisstj., að með nánu samstarfi launafólks og ríkisstj. sé mögulegt að auka í áföngum kaupmátt launa verkafólks, bænda og annars láglaunafólks um 20% á næstu tveimur árum, og mun beita sér fyrir því, að því marki verði náð. Lög um framleiðsluráð landbúnaðarins verði endurskoðuð í samráði við Stéttarsamband bænda og að því stefnt, að stéttarsambandið semji við ríkisstj. um kjaramál bændastéttarinnar og verðlagningu búvara. Miða skal jafnan við það, að kjör bænda verði sambærileg við launakjör annarra vinnandi stétta. Ríkisstj. vill að opinberir starfsmenn fái fullan samningsrétt um kjör sín, enda hverfi þá öll sjálfvirk tengsl á milli launasamninga þeirra og annars launafólks. Ríkisstj. leggur sérstaka áherzlu á, að launakjör sjómanna verði bætt verulega og mun vinna að því m. a. með breyt. á l. nr. 79 frá 1968 og með hækkun á fiskverði. Ríkisstj. mun m. a. beita sér fyrir eftirtöldum ráðstöfunum í efnahagsmálum: 1. Að lækka vexti af stofnlánum atvinnuveganna og lengja lánstíma þeirra. 2. Að endurkaupalán Seðlabankans verði hækkuð og vextir á þeim lækkaðir. 3. Að vátryggingarmál fiskiskipa verði endurskoðuð með það fyrir augum að lækka vátryggingarkostnað. 4. Að endurskoða lög og reglur um ýmiss konar gjöld, sem nú hvíla á framleiðsluatvinnuvegunum, og stefna að því, að þau verði lækkuð eða felld niður. 5. Að söluskattur á ýmsum nauðsynjavörum verði felldur niður. 6. Að auka rekstrarlán til framleiðsluatvinnuveganna. 7. Að breyta lögum og reglum um verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins þannig, að unnt verði að tryggja hækkun fiskverðs. 8. Gagnger athugun fari fram á núgildandi verðlagningu á sem flestum sviðum í því skyni að lækka verðlag eða hindra verðlagshækkanir.“ Nokkur af þeim fyrirheitum, sem gefin eru í þessum kafla, eru þegar komin til framkvæmda. Þannig var verðstöðvunin framlengd til áramóta með brbl. Það verður svo Alþingis að ákveða það, hvort það vill framlengja verðstöðvun lengur í sömu eða svipaðri mynd. En hvað sem ofan á verður í því efni, þá leggur ríkisstj. áherzlu á, að ströngu verðlagseftirliti verði haldið uppi. Eins og fram er tekið í þeim kafla málefnasamningsins, sem lesinn var, leggur ríkisstj. ríka áherzlu á, að hafður sé hemill á hinni háskalegu verðlagsþróun, sem átt hefur sér stað hér á landi undanfarin ár, og mun því leitast við að tryggja, að hækkun verðlags hér verði ekki meiri en í helztu nágranna- og viðskiptalöndum. Hins vegar er vert að undirstrika það, að ríkisstj. gefur ekkert fyrirheit um það að stöðva algerlega verðbólgu, svo sem viðreisnarstjórnin gerði á sínum tíma. Ég held, að slíkt fyrirheit væri óraunsætt eins og þróunin er í kringum okkur. Ég held einnig, að horfast verði í augu við það, að naumast verður hjá því komizt, að fyrirhugaðra kjarabóta gæti eitthvað í verðlagi, þó að allrar varúðar verði gætt í því efni. Vert er að undirstrika, að sem nánast samstarf skal haft við samtök launafólks og atvinnurekenda um ráðstafanir í efnahagsmálum. Kaupgjaldsvísitalan var strax leiðrétt með brbl. um þau 1.3 vísitölustig, sem felld voru niður með verðstöðvunarlögunum. Sama máli gegnir um þau tvö vísitölustig, sem ákveðið var í verðstöðvunarlögunum, að ekki skyldu reiknuð inn í kaupgjaldsvísitölu. Þá hefur og fyrirheitið um bætt launakjör sjómanna og hækkun fiskverðs komið til framkvæmda, svo sem menn vita. Nefndir skipaðar fulltrúum ríkisstj., verkamanna og vinnuveitenda vinna nú að því að semja lagafrv. um vinnutímastyttingu og orlofslengingu. Ég held, að ekki verði annað sagt en hér hafi rösklega verið tekið til hendi. Þessar ráðstafanir og stefnumörkun ríkisstj. í kjaramálum að öðru leyti hafa það markmið að tryggja kjarabætur og greiða fyrir kjarasamningum og stuðla að vinnufriði. Það má hiklaust telja eitt af höfuðmarkmiðum þessarar ríkisstj. Nú standa yfir allsherjarkjarasamningar og verður á þessu stigi ekkert um það sagt, hver niðurstaða þeirra verður. Það er auðvitað ekki ætlun ríkisstj. að grípa inn í kjarasamninga. Hitt hefur ríkisstj. gert, að benda á tilteknar leiðir. Hún hefur lýst því, að hún telji mögulegt með nánu samstarfi launafólks og ríkisstj. að auka í áföngum kaupmátt launa verkafólks, bænda og annars láglaunafólks um 20% á næstu tveimur árum. Ríkisstj. hefur heitið því, að beita sér fyrir því, að þessu marki verði náð. Ég undirstrika, að talað er um 20% kaupmáttaraukningu en ekki um 20% kauphækkun. Þarna er mörkuð stefna um kjarabætur í tilteknum áföngum og miðað við tveggja ára tímabil. Ég held að þessi stefna, ef í framkvæmd kemst, geti stuðlað að auknu öryggi á vinnumarkaði og komið í veg fyrir hinar stóru og snöggu sveiflur, sem eru mjög hættulegar traustu efnahagslífi. Nefnd hefur verið skipuð til að endurskoða lögin um framleiðsluráð landbúnaðarins, svo sem gert var ráð fyrir í stjórnarsáttmálanum. Er þess að vænta, að lagafrv. um það efni verði lagt fyrir þetta þing síðar í vetur. Að því er varðar þær sérstöku ráðstafanir í efnahagsmálum, sem nefndar eru síðast í þeim kafla málefnasamningsins, sem hér er um að ræða, þá er þess að geta, að söluskattur hefur þegar verið felldur niður af nokkrum nauðsynjavörum. Að öðru leyti eru þessar ráðstafanir, svo sem vaxtalækkun þargreindra lána, lækkun ýmissa gjalda, sem nú hvíla á framleiðsluatvinnuvegunum, aukin rekstrarlán o. fl. í athugun og undirbúningi. Þriðji kafli málefnasamningsins er um atvinnumál, og er hann svo hljóðandi: „ Ríkisstj. einsetur sér að efla undirstöðuatvinnuvegina á grundvelli áætlunargerðar undir forustu ríkisvaldsins. Koma skal á fót Framkvæmdastofnun ríkisins, sem hafi á hendi heildarstjórn fjárfestingarmála og frumkvæði í atvinnumálum. Stofnunin skal gera áætlanir til langs tíma um þróun þjóðarbúsins og framkvæmdaáætlanir til skemmri tíma, þar sem greindar eru þær fjárfestingarframkvæmdir, sem forgang skulu hafa. Stofnunin fari með stjórn Framkvæmdasjóðs ríkisins og annarra þeirra fjárfestingarsjóða, sem eðlilegt verður talið að falli undir hana. Stofnunin skal hafa náið samstarf við aðila atvinnulífsins um það, hvað unnt sé að gera til að búa í haginn fyrir hverja atvinnugrein í því skyni að lækka rekstrarkostnað og gera m. a. mögulegt að bæta kjör starfsmanna, án þess að hækkun verðlags fylgi. Þær stofnanir og nefndir, sem fyrir eru og gegna skyldum verkefnum og þessi nýja stofnun, verði sameinaðar henni, eftir því sem ástæða þykir til. Í tengslum við Framkvæmdastofnun ríkisins skal starfa sjóður undir sérstakri stjórn, sem veitti fjárstuðning til þess að treysta sem bezt eðlilega þróun í byggð landsins. Eignir og tekjur Atvinnujöfnunarsjóðs gangi til þessa sjóðs og aðrar tekjur, eftir því sem ákveðið verður síðar. Endurskoða ber skiptingu verkefna og valds á milli ríkis og sveitarfélaga í því skyni að auka sjálfsforræði byggðarlaga. Haft verði samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og samtök sveitarfélaga í einstökum landshlutum um þessa endurskoðun. Stefnt verði að því, að ríkisstofnunum verði valinn staður úti um land meira en nú er gert. Ríkisstj. hefur ákveðið, að helztu verkefni í einstökum atvinnugreinum verði þessi: Að fela Framkvæmdastofnun ríkisins að semja iðnþróunaráætlun og verði í henni lögð höfuðáherzla á uppbyggingu fjölbreytts iðnaðar í eigu landsmanna sjálfra. Skal einkum stefnt að því að gera stórátak til að byggja upp fjölbreyttan fullvinnsluiðnað íslenzkra afurða, sjávarútvegs og landbúnaðar, með því m. a. að útvega verulegt fjármagn til niðursuðu- og niðurlagningariðnaðar, skipuleggja víðtæka markaðsleit og koma upp öflugum sölusamtökum þessa iðnaðar. Að beina auknu fjármagni til iðnaðarins með það fyrir augum, að hann verði fær um að taka við verulegum hluta þess vinnuafls, sem sjá þarf fyrir atvinnu á næstu árum. Könnun fari fram á því, hvaða greinar iðnaðar hafi mesta þjóðhagslega þýðingu og þær látnar njóta forgangs um opinbera fyrirgreiðslu. Að halda áfram með auknum þrótti rannsóknum á möguleikum til íslenzks efnaiðnaðar. Að leggja áherzlu á eflingu skipasmíðaiðnaðarins með það takmark fyrir augum, að Íslendingar smíði að miklu leyti skip sín sjálfir og geti annazt viðhald fiskiskipa og kaupskipa. Að gera sérstakt átak til að endurbæta frystihúsareksturinn og taka löggjöf um rekstur síldarverksmiðja ríkisins til endurskoðunar. Að gera heildaráætlun um alhliða landgræðslu og skipulega nýtingu landsgæða. Stuðla að aukinni fjölbreytni landbúnaðarins, m. a. með ylrækt og fiskirækt og efla innlenda fóðurframleiðslu, auka stuðning við félagsrækt. Að endurskoða lánakerfi landbúnaðarins með það fyrir augum að gera stofnlán hagstæðari, koma rekstrarlánum í eðlilegt horf, hækka jarðakaupalán og færa íbúðalán í sveitum til samræmis við önnur íbúðalán. Gera sveitarfélögum kleift að kaupa jarðir, sem ekki byggjast með eðlilegum hætti. Að stuðla að nauðsynlegri endurnýjun og uppbyggingu vinnslustöðva landbúnaðarins. Að stórefla fiskiskipaflotann með skuttogurum og öðrum fiskiskipum, sem vel henta til hráefnisöflunar fyrir fiskiðnaðinn. Afla skal fjár í þessu skyni og veita nauðsynlega forustu og fyrirgreiðslu. Skal þegar gera ráðstafanir til, að Íslendingar eignist svo fljótt sem verða má a. m. k. 15 til 20 skuttogara af ýmsum stærðum og gerðum. Þar sem staðbundið atvinnuleysi ríkir og ekki reynist unnt að afla nægilegs hráefnis til vinnslu, verði gerðar ráðstafanir til að koma upp útgerðarfyrirtækjum með samstarfi ríkis, sveitarfélaga og annarra heimaaðila. Að hefjast þegar handa um undirbúning að stórum vatnsafls- og jarðhitavirkjunum, sem nægi til hitunar á húsakosti landsmanna og tryggi íslenzkum atvinnuvegum næga raforku. Stefnt sé að því að tengja saman meginaflstöðvar landsins. Að koma svo fljótt sem verða má upp raforkuverum til öryggis, þar sem þess er mest þörf. Jafnframt verði unnið að því að leysa af hólmi raforkuframleiðslu með dísilvélaafli. Að ljúka innan þriggja ára rafvæðingu allra þeirra bújarða í sveitum, sem hagkvæmt er talið að fái raforku frá samveitum. Hinum, sem tryggja verður raforku með einkavatnsaflsrafstöðvum eða dísilstöðvum, verði veitt aukin opinber aðstoð. Að vinna að aukinni jöfnun raforkuverðs í landinu. Að endurskoða allt samgöngukerfið, m. a. með hagkvæmustu þungavöruflutninga á sjó og landi til allra byggðarlaga í huga. Leggja verður jöfnum höndum aukna áherzlu á endurbyggingu eldri vega og lagningu nýrra. Lán, sem tekin verða til vegagerðar, endurgreiðist af tekjum ríkisins af umferðinni. Ljúka þarf hringvegi um landið. Taka ber upp að nýju farþegaflutninga á sjó umhverfis landið. Bæta skal flugvelli og skipulag flugsamgangna. Að endurskoða allt bankakerfið, þ. á m. löggjöf varðandi Seðlabankann og hlutverk hans og vinna að sameiningu banka og fjárfestingarsjóða. Að taka skipulag olíusölunnar til endurskoðunar með það fyrir augum sérstaklega, að sjávarútveginum verði tryggt hagstætt olíuverð. Að taka vátryggingarmálin til endurskoðunar með það fyrir augum, að vátryggingarkerfið verði gert ódýrara og einfaldara. Að endurskipuleggja lyfjaverzlunina með því að tengja hana við heilbrigðisþjónustuna og setja hana undir félagslega stjórn.“ Ákvæði þau, sem ég hef nú lesið, þurfa naumast skýringar við. Þær viljayfirlýsingar, sem þar er að finna, eru ákveðnar og fullljósar. Í þessum atvinnumálakafla kemur m. a. fram sú stefna ríkisstj., að beita skuli skipulegum áætlunarvinnubrögðum við uppbyggingu atvinnuveganna og eflingu atvinnulífsins. Er hinni fyrirhuguðu Framkvæmdastofnun ríkisins ætlað að hafa þar forustu og frumkvæði. Hefur verið samið frv. um þá stofnun og verður það lagt fyrir þingið á næstunni. Ég vil einnig vekja athygli á, að það er lögð rík áherzla á byggðarþróunarstefnu. Kemur sú stefna, jafnvægis- og jafnréttisstefna raunar auk þess fram í ýmsum ákvæðum málefnasamningsins á víð og dreif. Um verkefni þau í einstökum atvinnugreinum, sem sérstaklega eru nefnd, er það að segja, að það hlýtur eðli málsins samkvæmt að taka sinn tíma að koma þeim í framkvæmd. Það liggur í hlutarins eðli, að á hinum stutta starfstíma stjórnarinnar hefur ekki unnizt tími til að undirbúa aðgerðir í þeim efnum nema að litlu leyti. Nefna má þó ráðstafanir þær, sem þegar hafa verið gerðar til að greiða fyrir aukningu skipastólsins, bæði með skipasmíðum og skipakaupum erlendis og með skipasmíðum innanlands, ákvörðun um stórvirkjunarframkvæmdir, Sigölduvirkjun, og sérstaka athugun á niðursuðu- og niðurlagningariðnaði, sem nú er unnið að. Enn fremur er byrjað á undirbúningi að löggjöf um sum þau efni, sem um er fjallað í atvinnumálakaflanum, og ég hirði ekki um að tíunda það hér. Athugun annarra er enn ekki komin af stað. Um þessi mál ætla ég ekki að fjölyrða frekar að sinni, nema tilefni gefist til síðar. Er og ekki ólíklegt, að þessi mál öll beri á góma, er væntanlegt frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins verður rætt hér innan tíðar. Ég get þó ekki stillt mig um að vekja aðeins athygli á, hver áherzla er lögð á umbætur í samgöngumálum, jafnt á landi, í lofti og á sjó. En sérstaklega vil ég nefna stefnumarkið um hringveg um landið. Það er ekki lítið atriði að brúa það bil, sem þar er eftir. Ég hygg, að engin ríkisstjórn hafi áður sett fram það stefnumið. Vissulega þarf þar til stórt átak, en það átak þarf að gera og það átak verður gert. Ég vek athygli á þeirri stefnu í raforkumálum, að tengdar skuli saman meginaflstöðvar landsins og að rafvæðingu sveitanna skuli lokið á þremur árum. Í fjórða kafla málefnasamningsins um félags- og menningarmál segir svo: „ Ríkisstj. hefur sett sér þessi höfuðmarkmið í félags- og menningarmálum: Að beita sér fyrir auknum jöfnuði lífskjara og tryggja í framkvæmd fullt jafnrétti landsmanna, án tillits til kynferðis, stéttar eða búsetu. Að beita sér fyrir setningu löggjafar um alhliða vinnuvernd, svo og löggjafar um hlutdeild starfsfólks í stjórn fyrirtækja og tryggja, að slíkri skipan verði komið á í ríkisfyrirtækjum. Að ríkisfyrirtæki segi sig úr Vinnuveitendasambandi Íslands. AS styðja launþegasamtökin til þess að koma upp hagstofnun á sínum vegum. Að tryggja með löggjöf, að vinnulaun fáist greidd þrátt fyrir gjaldþrot atvinnurekenda. Að endurskoða allt tryggingakerfið, m. a. með það fyrir augum, að greiðslur almannatrygginga til aldraðs fólks og öryrkja verði hækkaðar að því marki, að það nægi til framfæris þeim bótaþegum, sem ekki styðjast við aðrar tekjur. Að lögtekinni hækkun elli- og örorkulífeyris verði flýtt með setningu bráðabirgðalaga. AS aðstaða landsmanna í heilsugæzlu og heilbrigðismálum verði jöfnuð. Verði sérstaklega kostað kapps um að bæta úr vandræðum læknislausra héraða og ráða bót á ófremdarástandi í málefnum geðsjúkra og drykkjusjúkra. Að sett verði löggjöf um hlutdeild ríkisins í byggingu og rekstri barnaheimila, elliheimila og annarra hliðstæðra stofnana og séð fyrir fullnægjandi menntunaraðstöðu starfsliðs þeirra. Að gera ráðstafanir til að lækka óhóflegan húsnæðiskostnað almennings, m. a. með lækkun byggingarkostnaðar, hagstæðari lánum og afnámi vísitölubindingar húsnæðislána. Að hafa forgöngu um, að byggt verði leiguhúsnæði, er lúti félagslegri stjórn og sé einkum í þágu frumbýlinga og aldraðs fólks. Að endurskoða tekjuöflunarleiðir hins opinbera með það fyrir augum, að skattabyrðinni verði dreift réttlátlegar en nú er gert. Slík endurskoðun skattakerfisins haldist í hendur við endurskoðun tryggingalöggjafar í því skyni, að öllum þjóðfélagsþegnum verði tryggðar lífvænlegar lágmarkstekjur. Tekjur, sem einungis hrökkva fyrir brýnustu lífsnauðsynjum, verði ekki skattlagðar. Skattaeftirlit verði hert, þannig að réttlát skattaframkvæmd verði tryggð betur en nú er. Stefnt verði að því, að persónuskattar eins og til almannatrygginga verði felldir niður, en teknanna aflað með öðrum hætti. Jafnframt verði gerð ítarleg athugun á rekstrarkostnaði ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja í þeim tilgangi að gera reksturinn einfaldari og draga úr kostnaði. Að framkvæma endurskoðun á fræðslukerfinu og gera heildaráætlun um þörf þjóðarinnar fyrir hvers konar fræðslustofnanir, kennaralið, námsleiðir og tengsl milli þeirra í því skyni að skapa samræmt og heilsteypt menntakerfi. Skólarannsóknir verði efldar og skipulag þeirra endurskoðað. Menntunaraðstaða ungmenna verði jöfnuð, námsbrautum fjölgað, komið á víðtækum stuðningi við námsfólk og fjárframlög til skólabygginga aukin. Fólki á ýmsum aldri verði gert kleift að njóta menntunar og endurmenntunar og gefinn kostur á að ljúka fullgildu námi í sem flestum sérgreinum. Iðnnám og tæknimenntun þarf að endurskipuleggja frá rótum, allt frá almennri iðnfræðslu til stofnunar tækniháskóla. Rannsóknarstörf og vísindi verði efld og tengd áætlunum um þjóðfélagsþróun. Listir, bókmenntir og önnur menningarstarfsemi hljóti aukinn stuðning. Aðstoð sé veitt til stofnunar og rekstrar félagsmálaskóla verkalýðshreyfingar og samvinnuhreyfingar. Að stuðla að breyttu gildismati á þann veg, að til hinna eftirsóttustu lífsgæða verði talið hreint og ómengað umhverfi og fullnægjandi skilyrði til eflingar frjálsrar hugsunar og andlegs þroska einstaklingsins. Við hagnýtingu íslenzkra auðlinda skal kosta kapps um alhliða náttúruvernd, svo að hver þjóðfélagsþegn eigi þess kost að njóta heilbrigðra lífshátta. Að gera þær ráðstafanir, sem þörf krefur, til að girða fyrir mengun umhverfis af völdum iðnvera og annars atvinnurekstrar. Að tryggja náttúruverndarráði nauðsynleg fjárráð og stuðla á annan hátt að öflugri framkvæmd einstakrar löggjafar um náttúruvernd.“ Hér í þessum kafla, sem ég hef nú lesið, eru boðaðar margar og mikilsverðar aðgerðir í félags- og menningarmálum. Margar þeirra þurfa verulegan undirbúning. Það má því búast við, að það taki nokkurn tíma að koma þeim í framkvæmd. Í sumum málunum hefur þó þegar verið hafizt handa. Þannig hefur hin lögtekna hækkun elli- og örorkulífeyris, sem fyrst átti að öðlast gildi við næstu áramót, þegar komið til framkvæmda, svo sem kunnugt er. Skipaðar hafa verið nefndir til að endurskoða tryggingalöggjöfina og skattamálin og tekjustofna sveitarfélaga í samræmi við þau fyrirheit, sem gefin eru í málefnasamningnum, og með það fyrir augum, að náð verði þeim markmiðum, sem þar eru sett. Verða frv. um þau efni væntanlega lögð fyrir Alþ. síðar í vetur. Einnig er unnið að undirbúningi löggjafar um afnám vísitölubindingar húsnæðislána, og verður væntanlega unnt að leggja frv. um það efni fyrir Alþ. innan tíðar. Í málefnasamningnum segir, að ríkisfyrirtæki skuli segja sig úr Vinnuveitendasambandi Íslands. Sú ákvörðun er byggð á þeirri skoðun, að óeðlilegt sé, að ríkisfyrirtæki leggist á sveif með öðrum aðilanum í kjarasamningum og vinnudeilum. Ákvörðun um úrsagnir þessara fyrirtækja úr Vinnuveitendasambandinu mun verða tekin fyrir áramót, þ. e. úrsagnir munu verða lagðar fram fyrir áramót. Í sambandi við þau stefnumörk, sem sett eru í menningarmálum, vil ég segja þetta: Það fer ekki á milli mála, að ein styrkasta stoð framfara hér á landi er útbreiddur vilji fólksins til að afla sér þekkingar, bæði almennrar menntunar og starfsþjálfunar og stuðla að því, að afkomendunum séu búin betri menntunarskilyrði en kynslóðinni, sem á undan fór. Svo hefur þó til tekizt þrátt fyrir almennan og góðan vilja, að mikið skortir á, að ríkjandi ástand í fræðslumálum geti talizt viðunandi. Á ýmsum stöðum reynist torvelt að framfylgja fræðsluskyldu. Misbrestur er á, að unglingar eigi kost á skólavist að skyldunámi loknu. Iðnnám og tæknifræðsla eru langt á eftir tímanum. Menntaskólar eru tvísettir og Háskóli Íslands ætlar að springa utan af nemendafjöldanum. Mörgum þeirra meina, sem nú hrjá fræðslukerfið, hefði mátt afstýra, ef í tæka tíð hefði verið tekið tillit til hinna fjölmennu árganga, sem nú eru á skólaaldri, og skólakerfið búið markvisst undir að veita þeim viðtöku. Því miður voru þau vinnubrögð ekki viðhöfð og afleiðingin varð sú, að í ótíma var gripið til neyðarráðstafana, sem hlutu að gefast misjafnlega eins og í pottinn var búið. Í þessu efni hvílir þung ábyrgð á herðum fyrrv. ríkisstj., svo lengi sem hún fór með völd. En vítin eru til þess að varast þau, og það er með reynslu undanfarins áratugar í huga, sem núv. ríkisstj. hefur sett sér það markmið að framkvæma endurskoðun á fræðslukerfinu og gera heildaráætlun um þörf þjóðarinnar fyrir hvers kyns fræðslustofnanir, kennaralið, námsleiðir og tengsl milli þeirra í því skyni að skapa samræmt og heilsteypt menntakerfi, eins og segir í stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar og ég las áðan. Undir lok valdaferils fyrrv. stjórnar tók hún að sýna þess nokkur merki, að henni var orðið ljóst, að ekki mátti lengur við svo búið standa um handahófsvinnubrögð í fræðslumálum. Seint á síðasta þingi var borið fram frv. að miklum lagabálki um grunnskóla, þar sem vissulega er að finna athyglisverð nýmæli. Frv. þetta hefur mjög verið rætt utan þings, bæði hjá skólamönnum og almenningi. Núv. ríkisstj. telur, að þetta mál þurfi nákvæmrar athugunar við, áður en það verður tekið upp að nýju, og mun gangast fyrir því, að hún fari fram, þótt ekki sé enn ákveðið í einstökum atriðum, hvernig þeirri endurskoðun verður hagað. Um kosningaleytið í sumar birtist annað ítarlegt plagg um þýðingarmikinn og lengi vanræktan þátt fræðslumála. Var það nál. um nýskipan verk- og tæknimenntunar á Íslandi. Þar eru bornar fram rækilegar till. um úrbætur á því, sem kalla verður ófremdarástand í ýmsum greinum, bæði ráðstafanir til að ráða skjóta bót á verstu vanköntunum og frambúðarskipun í samræmi við fyrirsjáanlega þörf. Ríkisstj. mun, áður en langt um líður. taka afstöðu til þeirra megintillagna, sem fram eru bornar í þessu nál. Ríkisstj., sem sett hefur sér það mark að tryggja svo sem framast er kostur jafnrétti landsmanna, getur ekki horft á það aðgerðalaus, að sá hluti þjóðarinnar, sem elst upp í strjálbýli, búi við stórum lakari hlut í að afla sér menntunar en uppvaxandi kynslóð í þéttbýli. Fyrir eftirgangsmuni núverandi stjórnarflokka, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu, hafa fyrstu skrefin þegar verið stigin til að jafna námsaðstöðuna, sem búsetan skammtar. En mikið verk er þó óunnið. Til bráðabirgða er framlag til aðstoðar við þá, sem sækja verða nám fjarri heimili, aukið verulega á fjárlögum, eða fjárlagafrv. En ljóst er, að hér verður að koma til könnun á þörfinni og lagasetning í samræmi við hana. Ekki er þess að dyljast, að þrátt fyrir ríkan menntavilja með miklum hluta þjóðarinnar eimir enn eftir af því sjónarmiði, að bókvitið verði ekki í askana látið, að allt skuli miðað við þrengsta nytsemdarsjónarmið í fræðslu sem öðru. Slíkt viðhorf var skiljanlegt í samfélagi, sem bjó við varanlegan skort á viðurværi, hvað þá öðru. En í tæknivæddu nægtaþjóðfélagi er það beinlínis háskalegt, á tækniöld fer sérhvert samfélag sjálfu sér að voða, ef það er ríkjandi hugsunarháttur, að sá sé hólpnastur í lífinu, sem mest getur hremmt og hrifsað úr sameiginlegum sjóði landkosta og náttúrugæða. Dæmi um voðann, sem af slíku hátterni leiðir, verða ljósari með degi hverjum í hinum fjölbýlu löndum, sem við höfum sótt tækni okkar til. Vegna fámennis fremur en hófsemi og fyrirhyggju erum við Íslendingar skár á vegi staddir í þessu efni, enn sem komið er, en því aðeins verður svo einnig til frambúðar, að við látum ófarir annarra okkur að kenningu verða. Í því skyni, að sú verði raunin, hefur ríkisstj. sett sér í stefnuyfirlýsingu sinni að stuðla að breyttu gildismati á þann veg, að til hinna eftirsóknarverðustu lífsgæða verði talið hreint og ómengað umhverfi og fullnægjandi skilyrði til eflingar frjálsrar hugsunar og andlegs þroska einstaklingsins. Við hagnýtingu íslenzkra auðlinda skal kostað kapps um alhliða náttúruvernd, svo að hver þjóðfélagsþegn eigi þess kost að njóta heilbrigðra lífshátta eins og segir í stefnuyfirlýsingunni og ég las hér áðan. Síðasti kafli málefnasamnings stjórnarflokkanna er um utanríkismál. Þar segir svo: „Í utanríkismálum hafa stjórnarflokkarnir komið sér saman um eftirtalin meginatriði: Stefna Íslands í alþjóðamálum verði sjálfstæðari og einbeittari en hún hefur verið um skeið og sé jafnan við það miðað að tryggja efnahagslegt og stjórnarfarslegt fullveldi landsins. Haft skal fullt samráð við utanrmn. Alþ. um öll meiri háttar utanríkismál og mótun utanríkismálastefnu landsins. Á hverju Alþ. skal gefin skýrsla um utanríkismál og fari þá fram almennar umr. um þau. Hafa skal sérstaklega náin tengsl við Norðurlandaþjóðirnar. Innan Sameinuðu þjóðanna og annars staðar á alþjóðavettvangi ber Íslandi að styðja fátækar þjóðir til sjálfsbjargar og jafnréttis við efnaðar þjóðir. Ríkisstj. beitir sér fyrir jöfnum rétti allra þjóða og mun því greiða atkv. með því, að stjórn Kínverska alþýðulýðveldisins fái sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Enn fremur mun hún styðja það, að bæði þýzku ríkin fái aðild að Sameinuðu þjóðunum, ef það mál kemur á dagskrá. Ríkisstj. leggur áherzlu á frelsi og sjálfsákvörðunarrétt allra þjóða og fordæmir því hvarvetna valdbeitingu stórvelda gegn smáþjóðum. Ríkisstj. telur, að vinna verði að því að draga úr víðsjám í heiminum og stuðla að sáttum og friði með auknum kynnum á milli þjóða og almennri afvopnun, og telur, að friði milli þjóða væri bezt borgið án hernaðarbandalaga. Ágreiningur er á milli stjórnarflokkanna um afstöðuna til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Að óbreyttum aðstæðum skal þó núgildandi skipan haldast, en ríkisstj. mun kappkosta að fylgjast sem bezt með þróun þeirra mála og endurmeta jafnan stöðu Íslands í samræmi við breyttar aðstæður. Ríkisstj. er samþykk því, að boðað verði til sérstakrar öryggisráðstefnu Evrópu. Varnarsamningur við Bandaríkin skal tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum. Skal að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Ísland gengur ekki í Efnahagsbandalag Evrópu, en mun leita sérstakra samninga við bandalagið um gagnkvæm réttindi í tolla- og viðskiptamálum. Utanríkisþjónustan skal endurskipulögð og staðsetning sendiráða endurskoðuð.“ Þetta er stefnuyfirlýsing ríkisstj. í utanríkismálum. Eins og þar er tekið fram, skal skýrsla um utanríkismál gefin á hverju Alþ., og er gert ráð fyrir því, að þar fari fram almennar umr. um þau. Í samræmi við þessa stefnuyfirlýsingu mun utanrrh. gefa Alþ. síðar og sennilega áður en langt um líður sérstaka skýrslu um utanríkismál og verður þá tilefni til að ræða þau sérstaklega. Ég sé því ekki ástæðu til að ræða þau ítarlega að þessu sinni. En það er sérstaklega eitt ákvæði í þessari utanríkismálayfirlýsingu, sem hefur gefið tilefni til umræðu. Það er ákvæðið um varnarsamninginn og aðild landsins að NATO. Það ákvæði hefur verið nokkuð afflutt, bæði innanlands og utan. Ég ætla því að fara fáeinum orðum um það. Í málefnasamningnum segir, að varnarsamningurinn við Bandaríkin skuli tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum. Skal að því stefnt, að brottför varnarliðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Því hefur verið haldið fram í málgögnum stjórnarandstöðunnar, að ósamræmis hafi gætt af hálfu ríkisstj. í túlkun á þessu ákvæði. Það er alger misskilningur. Í málefnasamningnum er engin fjöður dregin yfir það, að stjórnarflokkarnir hafa mismunandi afstöðu til aðildar Íslands að NATO. En þar er sagt og það höfum við jafnan síðan aðspurðir sagt, að Ísland yrði að óbreyttum aðstæðum áfram í NATO. Jafnframt höfum við margundirstrikað, að Ísland mundi standa við allar skuldbindingar sínar gagnvart NATO. En við teljum, að þátttaka okkar í NATO leiði ekki til þess, að við séum skuldbundnir til að hafa erlendar hersveitir hér á landi á friðartímum. Því til sönnunar bendum við á forsögu málsins og fyrirvara af Íslands hálfu við inngöngu í NATO, sem ég ætla ekki að fara að rifja upp hér, nema tilefni gefist síðar til. En ég ætla, að hér gerist enginn til að vefengja þær yfirlýsingar, sem þá voru gefnar bæði af íslenzkum stjórnmálamönnum og útlendum mönnum, sem talað var við. Enn fremur er það augljóst mál af mismunandi gildistíma NATO-samningsins og varnarsamningsins, að þar er um tvö aðskilin mál að ræða. Hefur sú staðreynd oftlega verið undirstrikuð af hálfu forsvarsmanna allra þeirra stjórnmálaflokka, sem stóðu að inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið. Varnarsamningurinn er því fyrst og fremst málefni milli Íslands og Bandaríkjanna. Eins og við höfum margsagt, munum við eftir áramótin eða þegar við höfum kynnt okkur öll málefni varðandi varnarstöðina nægilega rækilega, óska eftir viðræðum við Bandaríkjamenn um endurskoðun varnarsamningsins. En í tíð fyrrv. stjórnar var núverandi stjórnarflokkum haldið utan við öll varnarmál, svo að það er ekkert óeðlilegt við það, þó að þeir þurfi að kynna sér þau gaumgæfilega, áður en þeir ganga til viðræðna um endurskoðun samningsins. Ég vona, að í þessum fyrirhuguðu viðræðum takist að finna þá lausn þessara mála, sem báðir aðilar geti unað við. Stefnumark okkar er skýrt. Við viljum, að hið erlenda varnarlið hverfi úr landinu í áföngum. Við viljum, að slíkt geti átt sér stað á kjörtímabilinu. Stefnumark okkar er þannig ljóst, eins og ég sagði. Við viljum, að erlent lið sé ekki á Íslandi á friðartímum, og er það í samræmi við yfirlýsingar, sem allir flokkar hafa áður gefið. En eins og ég hef sagt, munum við láta fram fara rækilega könnun á málum þessum öllum. Við þá könnun hlýtur margt að koma til skoðunar og þá fyrst og fremst öryggi okkar sjálfra, og má í því sambandi ekki gleyma þeirri hættu, sem herstöð í landinu kann að skapa. En jafnframt þarf að hafa í huga skyldur okkar gagnvart bandalagsþjóðum, enda væntum við þess, að þær sýni sjónarmiðum okkar fullan skilning, þegar þau eru skýrð fyrir þeim. Enn fremur er skylt að hafa í huga stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar um að stuðla að sáttum og draga úr viðsjám í heiminum. En samkvæmt því er Íslandi skylt að leggja sitt litla lóð á vogarskálarnar til stuðnings viðleitni þeirra ágætu stjórnmálamanna, sem eru að reyna að draga úr spennu í heiminum. Þá þarf og auðvitað að athuga, hvernig viðhaldi og vörzlu varnarmannvirkja skuli háttað eftir brottför varnarliðsins. Ég vil taka það skýrt fram, að stefnuyfirlýsingu okkar í varnarmálum má ekki með neinu móti skoða sem óvináttuvott í garð Bandaríkjanna. Síður en svo. Samskipti okkar við þá voldugu vinaþjóð hafa að mínum dómi verið góð og munum við fyrir okkar leyti kappkosta, að þau góðu samskipti megi haldast. Tilefnið er ekki heldur neinir sérstakir árekstrar við varnarliðið umfram það, sem óhjákvæmilega hlýtur að leiða af dvöl herliðs. Og persónulega get ég sagt það, að ef og á meðan nauðsynlegt er talið að hafa hér erlent varnarlið, þá vil ég enga fremur en Bandaríkjamenn. Stefnan í varnarmálunum byggist einfaldlega á þeirri eðlilegu ósk lítillar þjóðar, sem nýlega fékk fullveldi, að geta lifað í landi sínu án þess að erlent herlið hafi þar varanlega setu. Sú ósk er efalaust auðskilin öllum frelsisunnandi lýðræðisþjóðum. Vitaskuld er mér ljóst, að í sambandi við brottför varnarliðsins geta komið til viss atvinnuleg vandamál, en þau ætti að vera auðvelt að leysa á hæfilegum umþóttunartíma. Og ég vil segja það, að í þessum efnum geta ekki gerzt neinar breytingar eins og hendi sé veifað. Þær hljóta allar að taka sinn tíma. Þar verður að gera ráð fyrir hæfilegum umþóttunartíma: Það verða menn að gera sér ljóst, enda eru ákvæði varnarsamningsins á því byggð. Ég læt þetta nægja um varnarmálin að sinni. Að sjálfsögðu eru margar athyglisverðar stefnuyfirlýsingar aðrar í utanríkismálakaflanum, eins og t. d. ákvæði um öryggisráðstefnu Evrópu og um jafnrétti og sjálfsákvörðunarrétt allra þjóða, en ég mun ekki ræða það hér frekar, þar sem ég tel eðlilegt, að það sé gert af utanrrh., er hann gefur skýrslu sína um utanríkismál, og mun ég því ekki fara fleiri orðum um utanríkismálakaflann sérstaklega. Ég hef nú gert grein fyrir málefnasamningi stjórnarflokkanna og þar með stefnuskrá ríkisstj., og er nú ekki óeðlilegt, að spurt sé: Hvað hefur breytzt? Hverjar eru helztu breytingarnar á stefnu ríkisins, sem núv. stjórn hefur mótað? Breytingarnar eru margar og mikilvægar, eins og málefnasamningurinn sýnir og ég hef þegar rakið. Skal ég nú að lokum til frekari áréttingar rifja upp nokkur höfuðatriði, er gefa hugmynd um þá stefnubreytingu, sem átt hefur sér stað. Ég hygg, að ein mikilvægasta grundvallarstefnubreytingin sé sú, að núv. ríkisstj. er og vill vera ríkisstj. hins vinnandi fólks í landinu, launþega og framleiðenda til sjávar og sveita. Hún vill stjórna í þeirra þágu og hafa sem nánast samstarf við samtök launafólks og framleiðenda. Fyrrv. ríkisstj. beitti hins vegar ríkisvaldinu hvað eftir annað gegn verkalýðshreyfingu og launafólki, bæði með setningu brbl. og gerðardómum í kjaradeilum, en einnig með því að beita gengislækkun æ ofan í æ og rýrði þannig kjör launþega, eftir að þeir höfðu háð árangursríka kjarabaráttu. Núv. ríkisstj. hefur aftur á móti sett sér það meginmarkmið að bæta verulega afkomu verkafólks, bænda, sjómanna, iðnverkafólks og allra þeirra, sem búa við hliðstæð kjör. Jafnframt hefur hún heitið því, að hún mun ekki beita gengislækkun gegn þeim vanda, sem nú er við að glíma í efnahagsmálum. Þar að auki hefur hún ákveðið að stytta vinnuvikuna niður í 40 stundir án breytinga á vikukaupi og lengja orlof í 4 vikur. Hún hefur þegar leiðrétt þau 1.3 vísitölustig, sem felld voru niður með verðstöðvunarlögum fyrrv. ríkisstj., og látið taka inn í kaupgjaldsvísitöluna þau tvö vísitölustig, sem ákveðið var í verðstöðvunarlögunum, að ekki skyldu reiknuð í kaupgjaldsvísitölunni fram til 1. sept., svo sem ég hef rakið hér áður. Auk þess vill núv. ríkisstj. vinna að því í nánu samstarfi við samtök vinnandi fólks í landinu, að kaupmáttur launa verkafólks, bænda, sjómanna, iðnverkafólks og annars láglaunafólks aukist í áföngum um 20% á næstu tveimur árum. Verður að vona, að þessi markmið náist með frjálsum samningum launþega og atvinnurekenda og ríkisstj. mun að sjálfsögðu beita áhrifum sínum í þá átt, að svo megi verða. Umfram allt mun hún reyna að tryggja, að umsamdar kjarabætur renni ekki út í sandinn, svo að stefna ríkisstj. um kaupmáttaraukningu komist raunverulega í framkvæmd. Hér hefur því orðið grundvallarstefnubreyting hvað snertir meðferð ríkisvaldsins miðað við það, sem var. Í stað þess styrjaldarástands, sem allt of oft ríkti á vinnumarkaðinum í tíð fyrrv. ríkisstj., leitar núv. ríkisstj. samvinnu við launþegasamtökin og samtök framleiðenda til sjávar og sveita til þess að stuðla að vinnufriði, aukinni hagsæld, meiri framleiðslu og framleiðni og bættum hag og betra lífi fólksins í landinu. Ég vil nefna aðra meginbreytingu. Með málefnasamningnum frá 14. júlí er því slegið föstu, að komið skuli á skipulögðum áætlunarbúskap á Íslandi, þannig að undirstöðuatvinnuvegirnir verði efldir á grundvelli áætlunargerðar undir forustu ríkisvaldsins. Í þessu skyni verður komið á fót Framkvæmdastofnun ríkisins, sem hafa skal á hendi heildarstjórn fjárfestingarmála og frumkvæði í atvinnumálum, gera áætlanir til langs tíma um þróun þjóðarbúsins og framkvæmdaáætlanir til skemmri tíma og raða fjárfestingarframkvæmdum með tilliti til mikilvægis þeirra fyrir þjóðarbúið. Í stað handahófsins, sem einkenndi efnahagsstefnu fyrrv. ríkisstj., koma nú skipulögð vinnubrögð og áætlunarbúskapur. Í stað þess að láta handahófsleg og skammvinn gróðasjónarmið ráða forgangi fjárfestingarframkvæmda, verður nú stefnt markvisst að auknum hagvexti, meiri framleiðslu, meiri framleiðni og fullri atvinnu fyrir alla með því að skipuleggja efnahagskerfið þannig, að það þjóni bezt markmiðum ríkisstj. um bætt kjör, betra líf og bjartari framtíð fólksins í landinu. En jafnframt hinum skipulega áætlunarbúskap vill ríkisstj. efla frjálst framtak í atvinnurekstri, bæði einstaklinga og félaga. En þar sem frjálst framtak einstaklinga og félaga dugir ekki til, verður hið opinbera, ríki og sveitarfélög, að koma til og hjálpa við að ryðja framþróuninni braut. Rétt er að taka það fram, að það er langt í frá, að ríkisstj. stefni að haftabúskap eða skömmtunarkerfi. Það hefur aldrei komið til greina að stefna að haftabúskap og skömmtunarkerfi. Hins vegar er höfuðmarkmiðið að skipuleggja ríkisbúskapinn þannig, að fólkið í landinu njóti betra lífs og batnandi kjara án hafta og skömmtunar, en raða fjárfestingarframkvæmdum eftir mikilvægi þeirra fyrir þjóðarbúið og hagsæld þjóðarinnar allrar. Þá vil ég og aðeins nefna stefnuna í landhelgismálinu, Í stað þess tómlætis og sinnuleysis, sem lengst af ríkti um landhelgismálið á því tímabili, sem fyrrv. ríkisstj. sat að völdum, hefur núv. ríkisstj. tekið upp þá stefnu að segja upp landhelgissamningunum við Breta og Vestur-Þjóðverja og færa út fiskveiðilögsöguna í 50 sjómílur í síðasta lagi 1. sept. 1972. Þetta er eitt stærsta og mikilvægasta mál þjóðarinnar í dag, og ég leyfi mér að segja óhikað, að þjóðin öll er nú einhuga um þessa stefnu. Við erum þeirrar skoðunar, að þjóð, sem byggir 80–90% útflutningstekna sinna á fiski og fiskafurðum, eigi rétt til fiskveiðilögsögu, sem nær til alls landgrunnsins. Það er greinilegt, að fiskistofnarnir við Ísland þola ekki meiri veiði en nú á sér stað. Ef Íslendingar ætla að auka fiskveiðar sínar, verður það að gerast á þann hátt, að við tökum stærra hlutfall af veiðinni úr sjónum umhverfis landið en við höfum gert fram að þessu. En útlendingar veiða nú um helming aflans við Ísland. Reynslan hefur sýnt, að þeir hirða lítt um fiskverndarsjónarmið, en stunda gjarnan rányrkju á miðunum. Við erum því að vernda lífshagsmuni okkar Íslendinga, þegar við færum út landhelgina í 50 sjómílur. Enda þótt því hafi verið haldið fram af erlendum aðilum, að við værum að brjóta alþjóðalög með því að færa út fiskveiðilögsöguna, þá hefur þeim sömu erlendu aðilum vafizt tunga um tönn, þegar þeir hafa verið beðnir um að benda á, hvaða alþjóðalög við séum að brjóta með fyrirhugaðri útfærslu. Enda er það sannast sagna, að við brjótum engin alþjóðalög með því að færa út fiskveiðilögsögu okkar í 50 sjómílur, heldur eiga þessar aðgerðir okkar stoð í ákvörðun margra ríkja, auk þess sem alþjóðalög um landgrunnið eru ótvíræð hvað snertir rétt strandríkja til þess að hagnýta sér efnahagsleg gæði á botni landgrunnsins. En auðvitað er það í samræmi við heilbrigða skynsemi, að rétturinn til botnsins og gæða sjávarins yfir honum fylgist að. En aðalatriðið er þó, að það er ekki til nein almennt viðurkennd þjóðréttarregla um víðáttu landhelgi. Þess vegna er það réttur hvers strandríkis að ákveða fiskveiðilögsögulandhelgi sína með einhliða aðgerðum innan sanngjarnra og eðlilegra marka. Núv. ríkisstj. hefur mótað trausta og farsæla stefnu í samræmi við hagsmuni þjóðarinnar, og við munum framkvæma þessa stefnu á grundvelli réttlætis og sanngirni. Það hefur einnig orðið mikil breyting frá því, sem var í tíð fyrrv. ríkisstj. hvað snertir kynningu á landhelgismálinu og röksemdum okkar í því. Þann stutta tíma, sem núv. ríkisstj. hefur setið að völdum, hefur hún eins og ég hef áður sagt gert meira til þess að kynna landhelgismálið heima og erlendis heldur en fyrrv. ríkisstj. gerði öll þau 12 ár samanlögð, sem hún sat að völdum. Þessu mikla kynningarstarfi mun haldið áfram og stefnt að því, að sá skilningur skapist sem víðast í heiminum, að Ísland eigi fyllsta rétt til þeirrar 50 mílna fiskveiðilögsögu, sem ríkisstj. hefur ákveðið, að taka skuli gildi 1. sept. n. k. Það getur að sjálfsögðu orðið þungur róður í landhelgismálinu. Vel má vera, að einhverjum detti í hug að beita okkur þvingunaraðgerðum. En í þessu máli verða Íslendingar ekki kúgaðir. Þeir munu ekki láta kúga sig í þessu máli. Það skal hér sagt í eitt skipti fyrir öll. Það hefur einnig orðið stórkostleg stefnubreyting í utanríkismálum. Í stað aftaníossaháttar og undanlátssemi, sem allt of oft einkenndi viðhorf fyrrv. ríkisstj. í utanríkismálum, hefur verið mótuð sjálfstæð og einbeitt utanríkisstefna, sem miðast við að tryggja okkur Íslendingum efnahagslegt og stjórnarfarslegt fullveldi og sjálfstæði og losna við varanlega hersetu í landinu. Þeirri stefnu mun núv. ríkisstj. fylgja fast fram. Ég gæti nefnt fjöldamörg önnur dæmi um þá miklu stefnubreytingu, sem núv. ríkisstj. hefur mótað í málefnum ríkisins miðað við það, sem var í tíð stjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. Málefnasamningurinn, sem ég hef nú lesið, er gleggsta dæmið um breytingu, og þarf ég ekki að endurtaka það. En ég vil aðeins árétta hin mismunandi viðhorf fyrrv. ríkisstj. og núv. ríkisstj. í virkjunar- og stóriðjumálum, í tryggingamálum, menntamálum, byggðaþróunarmálum, náttúruvernd, atvinnumálum og á fleiri sviðum. Ég bið menn að grandskoða málefnasamninginn til þess að ganga úr skugga um þá miklu breytingu, sem orðið hefur á stefnu ríkisins við valdatöku þessarar ríkisstj. Núv. ríkisstj. á sér það markmið að beita ríkisvaldinu í þágu þjóðarheildarinnar. Hún vill efla félagslegt jafnrétti á Íslandi og skapa þar með jafna möguleika, jöfn tækifæri fyrir alla til þess að þroska sína hæfileika og gegna áhugaverðu hlutverki í lífinu með tilliti til hæfni og áhugasviðs. Hún vill stuðla að efnahagslegu öryggi og atvinnu fyrir alla og efla lýðræði í landinu, þ. á m. atvinnulýðræði, þar sem þátttaka í verðmætasköpuninni, framleiðslustarfinu ekki síður en fjáreign ráði stjórn fyrirtækja og atvinnugreina. Hún leggur höfuðáherzlu á að auka framleiðslu og framleiðni og efla vinnufriðinn í landinu með það fyrir augum að bæta kjör landsmanna allra. Hún vill efla menntun og menningu í landinu og skapa það byggðajafnvægi, að landið verði allt byggt og nýtt, en framkvæmd stefnu sinnar byggir hún á hollustu við hið þingræðislega lýðræðisskipulag, sem á sér rótgróna hefð hér á landi. Ríkisstj. gerir sér þess fulla grein, að hún kemur til með að mæta ýmsum erfiðleikum og erfiðum úrlausnarefnum á valdaferli sínum. En hún er þess jafnframt fullviss, að hvaða ríkisstj. sem með völdin fer mætir erfiðleikum af ýmsu tagl. En miðað við núverandi aðstæður á Íslandi mundi engin samsteypustjórn geta leyst aðsteðjandi vandamál betur en núv. ríkisstj. Í öllum stuðningsflokkum ríkisstj. er sterkur vilji til samstöðu og samstarfs. Fólk gerir sér grein fyrir því, að stjórnin þarf starfsfrið til að koma áformum sínum í framkvæmd. Þess vegna hlýtur allt stuðningsfólk ríkisstj. að vera á verði gegn broslegum tilraunum stjórnarandstöðunnar til að veikja ríkisstj. með því að vekja upp og ala á innbyrðis tortryggni stuðningsflokka hennar. Ríkisstj. á sinn mikla styrk í því trausti, sem þjóðin hefur sýnt henni, eftir að hún tók við völdum. Ég trúi því, að þetta traust eigi enn eftir að eflast. Ríkisstj. mun gera sér allt far um að bregðast ekki því trausti.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur nú gert grein fyrir stjórnarmyndun sinni á s. l. sumri, þann 14. júlí, og meginatriðum úr stjórnarsáttmálanum. Af þessu tilefni vil ég leyfa mér að gera grein fyrir nokkrum grundvallaratriðum í stefnu og viðhorfum Sjálfstfl. Af þeim hlýtur að sjálfsögðu öðru fremur að mótast afstaða þingflokks sjálfstæðismanna til núv. hæstv. ríkisstj. Þegar Sjálfstfl. var stofnaður fyrir rúmum 42 árum, í maímánuði 1929, við samruna Íhaldsflokksins og Frjálslynda flokksins, var grundvallarstefna flokksins mörkuð í tveimur mjög einföldum, en skýrum yfirlýsingum: 1. Að vinna að því og undirbúa það, að Ísland taki að fullu og öllu sín mál í sínar eigin hendur og gæði landsins til afnota fyrir landsmenn eina, jafnskjótt og 25 ára samningstímabil sambandslaganna er á enda. 2. Að vinna í innanlandsmálum að víðsýnni og þjóðlegri umbótastefnu á grundvelli einstaklingsfrelsis og atvinnufrelsis með hagsmuni allra stétta fyrir augum. Hér er ekki á ferðinni löng stjórnmálayfirlýsing eða sáttmáli, en það er ekkert loðið í því, sem hér er sagt, og öll þjóðin skildi vel, við hvað var átt. Það er ekki tilviljun, að þessar tvær grundvallaryfirlýsingar hafa verið, eru og verða grunntónninn í stefnu og starfi Sjálfstfl. Fyrra atriðið er að vísu til framkvæmda komið við stofnun lýðveldisins á Þingvöllum 17. júní 1944. Á enga er hallað, þótt sagt sé, að aðrir hafa ekki tekið forustumönnum Sjálfstfl. fram í því að berjast fyrir og leggja með farsælum hætti hornsteininn að hinu íslenzka lýðveldi árið 1944. Sjálfstæðismönnum var líka fullljóst, að sjálfstæðisbaráttunni var ekki lokið með endurreisn lýðveldisins. Engir aðrir hafa átt ríkari þátt í því að móta utanríkismálastefnu þjóðarinnar á fyrstu árum lýðveldisins en forustumenn Sjálfstfl. og leggja grundvöllinn að farsælu samstarfi með vestrænum lýðræðisþjóðum og bræðraþjóðum á Norðurlöndum á alþjóðavettvangi, í senn til þess að treysta öryggi landsins og framtíð og taka þátt í varnarsamstarfi lýðræðisþjóða gegn ofbeldi og ofríki, eftir því sem okkar litla þjóð hefur verið þess megnug. Það er til lítils sóma fyrir hæstv. forsrh. að tala um aftaníossahátt í forstöðu og undirbyggingu utanríkismálastefnu íslenzku þjóðarinnar. Ég vil segja það, að ef hæstv. utanrrh. nú tekur fram þeim mönnum, sem lögðu grundvöllinn að utanríkisstefnu okkar á þeim tímum, sem síðan hefur verið fylgt, þá er vel. Bjarni Benediktsson gerði grein fyrir því í ritlingi, sem Samband ungra sjálfstæðismanna gaf út 1970 og nefnist „Þættir úr 40 ára stjórnmálasögu“, að ein af höfuðástæðum fyrir stofnun Sjálfstfl. 1929 hafi verið vaxandi ótti margra um, að þáv. ríkisstj. Framsfl. stefndi með stuðningi Alþfl. að takmörkunum á einstaklingsfrelsi og athafnafrelsi í skjóli harðnandi stéttabaráttu. 2. gr. í stofnyfirlýsingu Sjálfstfl. ber að skoða í þessu ljósi, en seinni tíma saga hefur kennt okkur, að eigi var ástæðulaust að leggja áherzlu á að efla í þessu þjóðfélagi einstaklingsfrelsi og atvinnufrelsi með hagsmuni allra stétta fyrir augum. Vinstri stjórn tók hér við völdum 1934 undir forsæti Framsfl. Voru þá mjög aukin ríkisafskipti á ýmsa vegu og sjaldan lét hún standa á sér hin ríka tilhneiging stjórnvalda þess tíma til að vega að einstaklingsfrelsinu og athafnafrelsinu, ef því var að skipta. Vinstri stjórn var aftur mynduð á Íslandi á miðju ári 1956 eftir alþingiskosningar þá og eftir að gerð hafði verið tilraun með kosningabandalagi, svokölluðu Hræðslubandalagi, til þess að ná meiri hluta á Alþ. með minni hluta kjósenda. Því var lýst yfir af forustumönnum þess stjórnarsamstarfs, að aðalatriðið væri að setja Sjálfstfl. hjá í þjóðfélaginu, að útiloka áhrif hans, að hann og hans sjónarmið skyldu utan garðs í íslenzku stjórnmálalífi. Þessi áform lánuðust ekki. Spyrja mætti, hvers vegna þau hafa ekki lánazt. Að mínum dómi misheppnuðust þau fyrst og fremst vegna þess, að sjálfstæðisstefnan er of rótgróin í lundarfari Íslendinga til þess, að hún verði sett utangarðs. Sjálfstfl. efldist jafnt og þétt á meðan hann var einn í stjórnarandstöðu á þessu vinstristjórnartímabili. Þegar bæjarstjórnarkosningar fóru fram í ársbyrjun 1958 í öllum kaupstöðum landsins, sem þá voru jafnframt sérstök kjördæmi, hlaut stuðningslið þáv. vinstri stjórnar aðeins 42.3% atkv., en Sjálfstfl. einn 53.77% atkv. Þessi vinstri stjórn flosnaði upp eftir tveggja og hálfs árs stjórnartímabil og var orðstír hennar vægast sagt mjög vafasamur, eins og oft hefur veríð vikið að hér í þingsölunum og utan þeirra. Íslenzka þjóðin hafði hlotið mikilsverðan lærdóm af tveggja og hálfs árs stjórnarferli vinstri stjórnar á Íslandi. Ýmsir höfðu áður haldið, að í vinstra samstarfi væri eitthvert lausnarorð fólgið. Nú vissu þeir betur. Ríkisstj. hafði reynzt þess algerlega vanmegnug að efna fyrirheit sín um efnahagslega uppbyggingu í landinu og hún hafði svikið eitt helzta kosninga- og samningamál sitt að láta varnarlið Bandaríkjamanna á vegum Norður-Atlantshafsbandalagsins hverfa úr landi. Það er e. t. v. kaldhæðni örlaganna, að þá gerði þessi vinstri stjórn bezt, þegar hún sveik mest. Nú er orðið langt um liðið síðan dagar þessarar vinstri stjórnar voru taldir. Hins vegar er það óumdeilt, að á því tímabili, sem síðan er liðið, hefur íslenzka þjóðin lifað eitt hið mesta framfaraskeið í allri sinni sögu, jafnt vinnandi stéttir í þjóðfélaginu sem aðrar, sem ég skal koma svolítið að síðar. Þó er það svo, að bæði skiptust á skin og skúrir á þessu tímabili í aflabrögðum, árferði og viðskiptakjörum þjóðarinnar, eins og kunnugt er. Á þessu framfaraskeiði íslenzku þjóðarinnar og efnahagslegrar velgengni eru það öðru fremur grundvallarsjónarmið sjálfstæðisstefnunnar, sem mótað hafa stjórnarathafnir og löggjöf. Þau hafa verið samræmd félagshyggju og áætlunargerð án ágreinings við Alþfl., en um stjórnarsamstarf þessara tveggja flokka var að ræða allt tímabilið. Hver eru þessi grundvallarsjónarmið sjálfstæðisstefnunnar, sem í ríkum mæli mótuðu stjórnmálaþróun eða þjóðfélagsþróun undanfarinna ára? Ég get svarað þessari spurningu með örfáum orðum. Jón Þorláksson, fyrsti formaður Sjálfstfl., sagði í ræðu á fundi Heimdallar, Félags ungra sjálfstæðismanna, í Reykjavík fyrir 42 árum: „Sá, sem vill leita eftir efnalegri velgengni fyrir sjálfan sig, verður að gera það með því fyrst og fremst að leitast við að fullnægja sem bezt þörfum annarra.“ Þetta höfum við sjálfstæðismenn talið vera grundvallarlögmál allrar heilbrigðrar efnahagsstarfsemi, sem byggð eru á atvinnufrelsi og frjálsum viðskiptum. Á landsfundi Sjálfstfl., sem haldinn var í lok aprílmánaðar í vor, var m. a. þessu lýst yfir: Stefna Sjálfstfl. er grundvölluð á þeirri lýðræðishugsjón, að einstaklingar og samtök þeirra hafi svigrúm til orða og athafna, svo að frjáls hugsun og persónulegt framtak fái notið sín til heilla fyrir hvern einstakan þjóðfélagsborgara og heildina í senn. Sjálfstfl. leggur einn íslenzkra stjórnmálaflokka megináherzlu á gildi einstaklingsins. Markmið sjálfstæðisstefnunnar er að efla og varðveita frjálsræði sérhvers borgara til orðs og æðis. - Enn fremur lýsti landsfundurinn því yfir, að Sjálfstfl. mundi því aðeins taka þátt í stjórnarmyndun að kosningum afstöðnum, að unnt yrði að halda áfram á braut aukins frjálsræðis og dreifingar valdsins í þjóðfélaginu til þegnanna. Sjálfstfl. hefur samlagað einstaklingshyggju gildi félagslegrar samhjálpar. Allar meiri háttar breytingar í félagsmálalöggjöf okkar, sérstaklega þær, sem lúta að tryggingamálum, almannatryggingum og heilbrigðismálum, hafa átt sér stað, þegar Sjálfstfl. var aðili að stjórnarsamstarfi og þá jafnframt fyrir frumkvæði hans, þegar svo bar undir. Sjálfstfl. átti frumkvæði að gerð byggðaáætlana hér á landi eða áætlana um byggðaþróun, svo sem Vestfjarðaáætlun, Norðurlandsáætlun og samgönguáætlun Austfjarða. Síðar sigla fleiri í kjölfarið, en við höfum ætíð gert okkur grein fyrir því, að tengja verður dreifbýli og þéttbýli traustum samfélagsböndum og þannig þróast þjóðfélagið bezt, eins og hagkvæmust þróun grundvallast að sínu leiti á gagnkvæmum skilningi stéttanna, aðila vinnumarkaðarins, launþega og vinnuveitenda. Sjálfstfl. heldur fast við það sjónarmið, að bæta þurfi kjör láglaunastéttanna í þjóðfélaginu og hefur ótrauður barizt fyrir því, að launastéttunum beri á hverjum tíma réttlátur arður af afrakstri þjóðarbúsins, og það er staðreynd, sem ekki verður hrakin. Á hinum miklu uppgangstímum undanfarinna ára hefur afrakstri af þjóðfélagsbúinu að þessu leyti verið skipt í réttum hlutföllum milli stéttanna. Og eftir því sem betur hefur blásið, því meiri hefur hlutur launastéttanna verið. Þetta er staðreynd, sem ekki verður hrakin, en það hefur stundum staðið á þeim mönnum, sem nú þykjast vilja bæta kjör láglaunastéttanna, og þeir verið nokkuð tregir í bandi í þeim efnum, og er vel hægt að ræða það mál nánar, þegar tilefni gefst til, eins og mun verða á þessu þingi, þegar þau málefni koma frekar til umr. En það er staðreynd, að þegar við höfum öðru fremur lagt áherzlu á það að bæta kjör láglaunastéttanna, þá hafa alltaf einhverjir aðrir verið á ferðinni, sem hafa sagt sem svo: Nú eru láglaunastéttirnar búnar að fá sinn hlut, nú ætlum við að heimta okkar hlut, og þannig hefur þetta haldið áfram stig af stigi. Þegar láglaunastéttirnar hafa verið búnar að berjast fyrir sínu, koma aðrar stéttir og heimta til sín ríflegan skerf úr þjóðarbúinu, þannig að láglaunastéttirnar hafa hlutfallslega ekki náð þeim arði, sem þær börðust fyrir hörðum höndum. Ég óska hæstv. forsrh. til hamingju, ef honum tekst að breyta til í þessu efni. Það hefur sannarlega verið ætlun okkar sjálfstæðismanna að gera það og við höfum stutt að því, eftir því sem við höfum haft aðstöðu til. Sá stjórnarflokkanna, sem tapaði verulega fylgi í kosningunum í sumar, Framsfl., hefur nú stjórnarforustuna. Fyrrv. formaður flokksins, Eysteinn Jónsson, missti tíunda hvert atkv. í sínu kjördæmi á Austurlandi. Sjálfur hæstv. forsrh. missti þm. í kjördæmi sínu, og morgunstjarna flokksins, Steingrímur Hermannsson, ritari flokksins, tapaði upp undir 8% atkv. í sínu kjördæmi. Kommúnistar hafa verið leiddir til valda með mestum áhrifum í ríkisstj. landsins á veigamest mál svo sem atvinnumálin öll utan landbúnaðarmála, peningamálin með yfirstjórn bankamála og yfirstjórn viðskiptamála í landinu og eins út á við. Mörgum finnst annarra hlutur æðimiklu minni. Nú höfum við heyrt boðskap hæstv. forsrh., og vil ég í framhaldi af því, sem ég nú hef sagt, snúa mér nokkuð að honum. Um stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstj. langar mig fyrst til þess að fara nokkrum og almennum orðum. Rétt eftir kosningarnar gaf Alþb. út sérstakt blað, Alþýðubandalagið, þar sem m. a. voru rædd úrslit kosninganna, en á 4. síðu var talið upp í 19 liðum það, sem laut fyrirsögninni „Þetta þarf vinstri stjórn að gera“. Á miðri síðu var tveggja dálka mynd og fögur af fossi í fallvötnum okkar Íslendinga. Eflaust hefur hann átt að minna á stórhug í virkjunarmálum. Myndin var af Ófærufossi, hvort sem það hefur nú verið tilviljun eða kaldhæðni, sem réð. Hitt er athyglisvert, að það gefur vart að líta líkari plögg en stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstj. og þessa stjórnmálayfirlýsingu Alþb. um það, hvað vinstri stjórn þurfi að gera. Það er augljóst mál, að það er sama höndin, sem stýrir pennanum. Það er sama formið á báðum plöggunum. Í öllum aðalatriðum er það sami hugur eða sama efni, sem á bak við býr. Stjórnarsáttmáli núv. hæstv. ríkisstj, er að því leyti mjög sérkennilegur miðað við fyrri stjórnarsáttmála, að hann líkist meira fundarsamþykkt, óskalista eða stjórnmálayfirlýsingu frá ráðstefnu eða einhverju því um líku, eins og við reyndar heyrðum á lestri hæstv. forsrh. hér áðan. Þar af leiðandi er lítil ástæða til þess að ræða hann í einstökum atriðum nú, heldur láta reynsluna skera úr um framkvæmd málanna, enda verður það að segjast, að samningsatriðin eru í langflestum tilfellum svo óljós eða almenn, að ekkert verður sagt um það í raun og veru, hvað í þeim felst fyrr en ríkisstj. leggur fram frv. á Alþ. til staðfestingar á þeim áformum sínum, sem stjórnarsáttmálinn víkur að. Gagnrýni okkar sjálfstæðismanna mun að þessu leyti biða þess tíma, er væntanleg stjfrv. sjá dagsins ljós. Hæstv. forsrh. vék að landhelgismálinu, en það er í sérflokki mála hjá íslenzku þjóðinni nú sem fyrr. Hæstv. forsrh. tvíendurtók það, held ég, að landhelgismálið hefði verið meira kynnt á þremur mánuðum núv. ríkisstj. heldur en á öllu viðreisnartímabilinu. Og svo fór hann að tíunda kynningarnar. Jú, hæstv. utanrrh. hafði haldið ræðu á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Ég veit nú ekki, hve margar ræður fyrrv. utanrrh. hélt á fundum Sameinuðu þjóðanna, sennilega árlega, eitthvað um það bil, þar sem ævinlega var lögð áherzla á landhelgismálið og í æ ríkari mæli, eftir því sem leið á tímabilið. Svo segir hæstv. forsrh., að hingað hafi komið í heimsókn nokkrir Afríkumenn, fulltrúar sambands Afríkuríkja, og ríkisstj. kynnti þeim landhelgismálið. Þeir komu hér til þess að tala við ríkisstj. um sín málefni og allt afrekið er svo að láta ekki undir höfuð leggjast að tala svolítið við þá um okkar eigin málefni. Mér finnst nú, að stærilætið mætti vera svolítið minna. Árið 1969 voru sett hér lög um rétt Íslendinga til landgrunnsins, þar sem við helguðum okkur allt landgrunnið, en þess utan hafa bæði embættismenn ríkisstj. og ráðh. óteljandi sinnum á erlendum vettvangi, hjá Sameinuðu þjóðunum, í Evrópuráðinu, í Norðurlandaráði, einmitt lagt áherzlu á hið veigamikla mál, landhelgismálið, og rétt okkar Íslendinga til landgrunnsins. Ég tel óþarft að vera í raun og veru með meting út af þessu. En þegar maður ætlar að miklast af einhverjum málflutningi, þá mætti nefna a. m. k. eitthvað meiri háttar atriði heldur en þau, sem ég hef vikið að hér áðan, jafnvel þó að ræða hæstv. utanrrh., eins og forsrh. komst að orði, hafi verið skelegg um landhelgismálið á þingi Sameinuðu þjóðanna. Ég skal ekkert um það segja. En hitt vil ég þó segja, að ég held, að hún hafi ekkert verið skeleggari en ræður fyrirrennara hans á þeim vettvangi, þó að ekkert sé nema gott um hana að segja. En ég vil ekki láta undir höfuð leggjast að átelja, að núv. stjórnarflokkar gerðu allt, sem þeir máttu, til þess að villa mönnum sýn í þessu lífshagsmunamáli þjóðarinnar, bera Sjálfstfl. og Alþfl. sökum um viljaskort til útfærslu íslenzku landhelginnar og jafnvel um fyrirhugaða sviksemi í málinu fyrir kosningar í vor. Kann að vera, að þessi óhróður, sem stjórnarliðinu er til háborinnar skammar, hafi villt einstöku mönnum sýn í kosningunum í vor. Stjórnarandstöðuflokkarnir gengu strax heils hugar til samstarfs við stjórnarliðið varðandi landhelgismálið, þegar eftir því var óskað, og hafa formenn stjórnarandstöðuflokkanna, Sjálfstfl. og Alþfl., eins og kunnugt er, tekið sæti sem fulltrúar í landhelgisnefnd allra þingflokkanna, en varaformenn flokkanna eru varamenn þeirra. Stjórnarandstaðan hefur þegar góðu áorkað um framvindu mála á þessum mikilvæga vettvangi. Eins og kunnugt er, hafði ríkisstj. uppi ráðagerðir um það að segja upp í óðagoti fyrir 1. sept. s. l. samningum við Breta og Vestur-Þjóðverja, sem leiddu landhelgisdeiluna frá 1958–1961 til lykta á mjög farsælan hátt. Þetta átti að gerast nokkrum dögum eftir að hæstv. utanrrh. kom úr viðræðuför sinni við brezka og þýzka ráðh. og ráðamenn og hafði sjálfur stungið upp á því, að viðræðum yrði haldið áfram. En framhald viðræðna hafði að sjálfsögðu engan tilgang, ef ekki var gert ráð fyrir því, að hugsanlegt væri, að sjónarmið yrðu að einhverju leyti samræmd til friðsamlegrar úrlausnar. Af þessum ástæðum hefði orðsending um uppsögn samninganna við þessar þjóðir nokkrum dögum eftir heimkomu utanrrh. verið æði ósmekkleg, þótt ekki sé meira sagt. En meira máli skiptir hitt, sem við sjálfstæðismenn lögðum megináherzlu á og rituðum forsrh. bréf um þann 13. ágúst s. l., að við teldum, að hér væri um svo veigamikið mál að tefla, samningagerð við önnur ríki, sem Alþ. á sínum tíma hefði ákveðið, hvernig gera skyldi, að þingræðislega væri allt annað óhæfa en að leggja annaðhvort breytingar eða uppsögn slíkrar samningsgerðar fyrir Alþingi sjálft. Á þessi sjónarmið féllst hæstv. ríkisstj., og fagna ég því. Ég lagði til í landhelgisnefndinni í ágústmánuði, að Ísland ætti frumkvæði að því að flytja till. á næsta fundi undirbúningsnefndar að hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna 1973 um sérstæðan rétt strandríkis til fiskveiðilandhelgi á landgrunni þess, þegar líkar aðstæður eru og hér á Íslandi, að þjóð byggi afkomu sína eða efnahagslega þróun á fiskveiðum og nauðsyn ber til að takmarka veiðar til verndar fiskistofnum. Verði leitað samvinnu við aðrar þjóðir um slíkan tillöguflutning. Þessi till. mín hefur nú verið afgreidd í landhelgisnefndinni með stuðningi allra aðila, og í samræmi við það mun hæstv. ríkisstj. láta vinna að slíkri tillögugerð og öflun fylgis við hana, en fyrir okkur Íslendinga er að sjálfsögðu mikilvægt að láta ekkert tækifæri ónotað til þess að vekja athygli á hinum sérstæða rétti okkar til landgrunnsins alls og þá rétti annarra strandríkja um leið, ef líkt stendur á hjá þeim og hér á Íslandi. Hér hefur nú í dag verið lögð fram till. hæstv. ríkisstj. eða stjórnarflokka í landhelgismálinu. Það er sama till. til þál. og þeir lögðu fyrir þingið í vor og þá var afgreidd með rökst. dagskrá, þar sem Alþ. hafði þegar afgreitt málið með annarri till. Það voru að vísu viss atriði í till. stjórnarandstæðinga þá eða þessari till., sem nú er flutt af ríkisstj. hálfu, sem ekki fólust í till. þeirri, sem Alþ. samþykkti í vor. En að ýmsu leyti gekk sú till., sem samþ. var og er enn í gildi, verulega lengra og fól t. d. í sér ákvæði um friðunarráðstafanir, sem ekki var að vikið í till. þeirri, sem nú er flutt og flutt var af hálfu stjórnarandstæðinga á s. l. þingi. Ég harma þennan tillöguflutning vegna þess í fyrsta lagi, að með honum hefur ekki verið gerð minnsta tilraun til þess að ná samstöðu við stjórnarandstöðuna um eina og sameiginlega till. í þessu mikla máli, enda þótt óskað hafi verið eftir samvinnu og samráði við okkur og við höfum fúslega látið það í té. Slík vinnubrögð lýsa miklum mistökum hæstv. ríkisstj. Úr þessu má að vísu bæta við meðferð málsins. Samkv. þingsköpum verður þessari till. ríkisstj., landhelgismálinu, vísað til utanrmn. Utanrmn. mun þá einnig fá til meðferðar brtt., sem við þessa till. kunna að verða fluttar. Meðal þm. Sjálfstfl. er til íhugunar tillöguflutningur, sem snertir þetta mál en slíkar till. frá þm. bæri að sjálfsögðu að skoða í utanrmn, samhliða till. hæstv. ríkisstj. Ég hef á opinberum vettvangi hreyft till. í þessu máli, sem ég taldi, að gæti verið vænleg til samkomulags allra aðila. Í þeirri till. felst, að Alþ. lýsi yfir, að allt landgrunnið sé landhelgi okkar Íslendinga, fiskveiðilandhelgin, að landið og landgrunnið sé eitt, ekki síður varðandi fiskveiðar í hafinu yfir landgrunninu en nýtingu auðæfa í landgrunnsbotninum sjálfum. Jafnframt sé því lýst yfir, að fyrst í stað sé fiskiskipum erlendra ríkja heimilt að veiða upp að 50 mílna mörkum, þar til við Íslendingar sjálfir ákveðum annað eftir að hafa nánar rannsakað og mælt landgrunnið og ákvarðað endanlega landhelgislínu landgrunnsins. Í þessu fælist, að við ættum ekki síðar, að nokkrum árum liðnum, að þurfa að hefja nýja baráttu fyrir útfærslu frá 50 mílum, en tökum málið allt í einum áfanga, sem engum þarf að koma á óvart og sízt Bretum og Þjóðverjum, sem við tilkynntum með samkomulaginu frá 1961, að við mundum halda áfram að afla viðurkenningar á rétti okkar til landgrunnsins alls, sem við teldum okkur eiga skýlausan rétt til. Það er auðveldara fyrir okkur Íslendinga að vinna almenningsálitið í heiminum á okkar band á grundvelli baráttu okkar fyrir landgrunnssjónarmiðinu en einhverri tiltekinni mílulengd, hvort sem það eru 50 mílur eða annað frá grunnlínum. Aðalatriðið er nú, að Alþ. auðnist að standa saman um endanlega afgreiðslu þessa máls og umfram allt verður það að vera ljóst viðsemjendum okkar, Bretum og Þjóðverjum og öllum öðrum þjóðum, að við Íslendingar hvikum ekki frá útfærslu landhelginnar. Það er lífshagsmunamál þjóðarinnar, og það er einnig hagsmunamál allra, að fiskistofnar á miðunum við Ísland verði ekki eyðilagðir vegna ofveiði. Sú hætta er yfirvofandi, þegar litið er til þeirrar uppbyggingar á fiskveiðiflota annarra þjóða og allrar þeirrar nýju tækni, sem þeirri uppbyggingu er samfara. Ég vil nú leyfa mér að minna á samþykkt Alþ. á s. l. vori um réttindi Íslendinga á hafinu umhverfis Ísland. En þar segir m. a.: „Alþingi ályktar að kjósa fimm manna nefnd, einn frá hverjum þingflokki (það var gert til þess að undirstrika samstöðuna í málinu að hafa ekki hlutfallskosningu), til að semja frv. til laga um rétt Íslendinga til landgrunnsins og hagnýtingar auðæfa þess. Skal frv. lagt fyrir næsta Alþ. og m. a. fela í sér eftirfarandi atriði: 1. Skilgreiningu á landgrunni Íslands miðað við sem næst 400 metra jafndýpislínu, möguleg hagnýtingarmörk eða 50 mílur eða meira frá grunnlínum umhverfis landið, eftir því sem frekari rannsóknir segja til um. að hagstæðast þyki. 2. Ákvæði um óskertan rétt Íslendinga til fiskveiða á hafinu yfir landgrunninu eins og rétturinn til hafsbotnsins hefur þegar verið tryggður með lögum frá 24. marz 1969 um yfirráðarétt Íslands yfir landgrunninu umhverfis landið. 3. Ákvæði um ráðstafanir, er séu nægjanlega víðtækar til þess að tryggja eftirlit af Íslands hálfu og varnir gegn því, að hafið kringum Ísland geti orðið fyrir skaðlegum mengunaráhrifum úrgangsefna frá skipum eða af öðrum ástæðum.“ Þessi fimm manna nefnd hélt sinn fyrsta fund síðla sumars, - sennilega í ágústlok, ég man það nú ekki fyrir víst, - þar sem hæstv. sjútvrh. var kosinn formaður nefndarinnar. Það má nú ekki dragast lengur, að nefndin taki til við samningu þess frv., sem henni var falið að semja, og Alþ. fái það til meðferðar og afgreiðslu, áður en það lýkur störfum. Það hefur áður verið talið rétt af hv. stjórnarflokkum, að Alþ. sjálft ákvæði fiskveiðilandhelgina með lögum, en það væri ekki aðeins reglugerðarákvæði, hver hún skyldi vera. Nú liggur einnig mikið við, að allir alþm. sýni einn vilja í þessu lífshagsmunamáli Íslendinga. Í fyrrgreindri ályktun Alþ. fól það einnig ríkisstj. að undirbúa nú þegar friðunaraðgerðir fyrir öllum veiðum til verndar ungfiski á landgrunnssvæðinu utan 12 mílna markanna, þar sem viðurkennt er, að um uppeldisstöðvar ungfisks er að ræða. Þetta mál þolir enga bið. Þetta gæti ríkisstj. þegar hafa hafizt handa um, eins og Alþ. fól henni, ef röggsemi hennar væri jafnmikil eins og sumir hafa viljað vera láta. Langalvarlegast er gáleysi hæstv. forsrh. í utanríkis- og öryggismálum þjóðarinnar samkv. því, sem sjálfur stjórnarsáttmálinn segir til um. Þótt hæstv. ríkisstj. lýsi yfir, að hún telji, að vinna beri að því að draga úr viðsjám í heiminum og stuðla að sáttum og friði með auknum kynnum milli þjóða og almennri afvopnun, og telji, að friði milli þjóða verði bezt borgið án hernaðarbandalaga, þá skiptir auðvitað sáralitlu máli, hvað hún segir um þetta. Við Íslendingar ráðum ekki hernaðarkapphlaupinu í heiminum og ekki þeim voða, sem af því stafar. Því ræður ekki heldur þessi ágæta ríkisstj., enda þótt hún hafi taugar út til alþjóðastjórnmála, þar sem kommúnisminn er innan búðar hjá stjórninni. Hvað segir hæstv. ríkisstj. í stjórnarsáttmálanum um stefnuna í utanríkis- og öryggismálum landsins? Orðrétt segir á þessa leið í stjórnarsamningnum: „Varnarsamningurinn við Bandaríkin skal tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum. Skal að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu.“ Hvað felst nú í þessari loðmollu? Hæstv. forsrh. vildi halda því fram, að það væri mistúlkun hjá stjórnarandstæðingum eða blöðum þeirra, að það gætti töluverðs misræmis í því, sem sagt væri í stjórnarsamningnum og hvernig ráðh. túlkuðu hann. Þetta er mikill misskilningur, sem bæði er hægt að sannfæra hæstv. forsrh. og aðra um með nánari tilvitnun í það, hvað þessir menn hafa sagt í eitt eða annað skiptið. En hvað felst í þessu stjórnarsáttmálaákvæði? Fyrst sagði hæstv. utanrrh., að það felist í þessu að sjálfsögðu, að herinn verði farinn á kjörtímabilinu. Ég held, að það hafi verið daginn eftir stjórnarmyndun. Síðan segir hann, eftir að vera búinn að hugsa sig betur um, að það eigi nú að tala við Bandaríkin. Og svo þegar þau viðtöl hafi átt sér stað og ef það komi í ljós, að það kunni að vera varhugavert að láta varnarliðið hverfa úr landi, þá verði það endurskoðað. Það er hægt að vitna til þessara ummæla lið fyrir lið og staf fyrir staf orðrétt. Ég hirði ekki um það. Þetta er alkunna. Enn fremur er það haft eftir hæstv. utanrrh. í frásögn Tímans af fundi með ungum framsóknarmönnum, að hann hafi efnt til endurskoðunar á varnarsamningnum, en þessi endurskoðun eða athugun miðist fyrst og fremst við að gera sér grein fyrir, hvaða efnahagslega afleiðingu það hafi í för með sér, að varnarliðið sé látið hverfa eða fari af landinu. Efnahagslegu áhrifin eiga að vera öllum kunn og rannsókn þar af leiðandi óþörf, enda er það algert aukaatriði í þessu máli. Sæmd og öryggi er það, sem situr í fyrirrúmi. Mér leiðist að þurfa að draga hæstv. utanrrh. inn í þennan hringlandahátt, en hjá því verðúr því miður ekki komizt. Hæstv. forsrh. sagði, að fyrrv. stjórnarandstöðuflokkum hefði verið haldið utan við allar upplýsingar um varnarmálin. Þeim getur þó ekki verið haldið utan við þær upplýsingar, sem sagt er frá á opinberum vettvangi, bæði af hæstv. utanrrh. hér á þingi um efnahagslegu áhrifin af dvöl varnarliðsins hér á landi og því, sem birt er um það á almennum blaðamannafundum lið fyrir lið eftir upplýsingum frá sjálfum foringja varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, eins og oft hefur verið gert. Af þessum ástæðum þarf ekki að taka marga mánuði í könnun á hinni efnahagslegu hlið málsins, þrátt fyrir að hæstv. núv. stjórnarliðar hafi verið áður fyrir utan stjórnarsamstarf. Við sjálfstæðismenn höfum ætíð fylgt þeirri stefnu frá því, að varnarsamningur var gerður 1951, að við vildum ekki hafa hér varnarlið lengur en nauðsyn krefur vegna öryggis landsins og öryggis þeirra lýðræðisþjóða í hinum vestræna heimi, sem við erum í samfélagi við. Við höfum margendurtekið þessa stefnu. Okkar stefna stendur algerlega óbreytt frá því 1951, á árunum þar á eftir og 1956, þegar vinstri stjórn þá ætlaði að reka varnarliðið, og eins í dag. Það er alltaf sama festan og öryggið í utanríkismálunum í viðhorfi okkar til öryggis landsins og varnar þeirra þjóða, sem mynda Atlantshafsbandalagið með okkur og voru þess umkomnar að stöðva framrás kommúnismans í Evrópu, að stöðva það, að Sovétríkin innlimuðu land eftir land og kúguðu önnur lönd til fylgis við sig sem leppríki hvert á fætur öðru. Og ekki nóg með það, heldur hafa Sovétríkin síðar haldið kúguninni áfram austan tjaldsins á hinn svívirðilegasta hátt, bæði í Ungverjalandi 1956 og í Tékkóslóvakíu 1968. Við höfum ekkert á móti því, að varnarsamningurinn sé endurskoðaður eða endurmetin þörfin á vörnum hér á landi og með hverjum hætti þeim bezt yrði fyrir komið. Þetta hafa sjálfstæðismenn gert og Alþfl.-menn í fyrrv. ríkisstj. og kvatt til sérfræðinga, eins og kunnugt er, til þess að láta í ljós álit sitt í þessum málum. Það er hægt að endurskoða þessi mál frá almennu sjónarmiði og það er líka hægt að endurskoða þau á grundvelli varnarsamningsins frá 1951. En í því fælist að óska eftir áliti Atlantshafsbandalagsins eða ráðsins á þörfum fyrir varnir á Íslandi. Var nú ekki Framsfl., sem tók að sér stjórnarforustuna, nægjanlegt að gera grein fyrir því, að hann vildi athuga og endurskoða þessi mál og síðan taka ákvarðanir, eftir að hann hefði athugað og endurskoðað málin? Það er furðulegt einkenni á þessari hæstv. ríkisstj. að þurfa alltaf að taka ákvarðanir, áður en hún skoðar málin, og hefja athugun síðar. Slíkt kann ekki góðri lukku að stýra. Ég skal ekki fara fleiri orðum um það, hvort þessi hæstv. ríkisstj. lætur varnarliðið fara, hvort hún meinar bara já, já og nei, nei eða já eða nei. Því verður hún sjálf að gera þjóðinni grein fyrir. Ég minni á það, að 1956 fyrir myndun vinstri stjórnar stóðu flokkar að því hér á Alþ. 28. marz að lýsa því yfir, að nú væri svo breytt ástand í heiminum, að það væri óhætt að láta varnarliðið fara. Síðan var ríkisstj. mynduð með þeirri stjórnaryfirlýsingu, að varnarliðið skyldi hverfa. Fimm og hálfum mánuði eftir að þessi stjórn komst á laggirnar samdi hún á ný við Bandaríkin um það, að varnarlið skyldi vera áfram hér á landi, því að hún taldi þá á ný breytt viðhorf. Ég minni á þennan furðulega hringlandahátt vegna þess, að nú er í æ ríkara mæli lögð áherzla á það, sérstaklega af hálfu framsóknarmanna til þess að verja óverjandi framkomu sína í varnarmálum þjóðarinnar, að við höfum lýst því yfir og gert það að skilyrði við inngöngu í NATO, að hér skyldi ekki vera her á friðartímum. Þetta er rétt, og um þetta vorum við sammála. En hv. alþm. mættu gera sér grein fyrir og þjóðin í heild, að það, sem menn meintu með hugtakinu „á friðartímum“, er allt annað en hugsanlegt er, að falizt geti í slíku hugtaki í dag. Við, sem stóðum að því að óska þess, að hér væri ekki varnarlið á friðartímum, höfðum í huga, að friðartímar mundu myndast í Evrópu fyrst og fremst svipað því og gerðist eftir heimsstyrjöldina fyrri 1918 og þar til heimsstyrjöldin brauzt aftur út 1939. Á þessu hvíla fyrri yfirlýsingar um, að hér skuli ekki vera varnarlið á friðartímum. En friðartímahugtak er annað í dag og því óraunsætt að byggja grundvallarstefnu ríkisins í öryggis- og varnarmálum á slíku hugtaki. Hér kemur svo margt fleira til, eins og alkunna er, vegna gerbreyttrar heimsmyndar, tækni og vígbúnaðar á síðari áratugum. Ég vil, að hæstv. ríkisstj. fari að hugsa alvarlega í þessum málum. Ég hef því styrkt áform hæstv. utanrrh. til viðræðna við Bandaríkin og önnur ríki Atlantshafsbandalagsins, er miða að því að ganga úr skugga um, hvar við erum staddir og hvers er að vænta. Ég harma það, að ríkisstj. skyldi verða svo hrapallega á í messunni, að láta kommúnista ráða yfirlýsingum sínum í utanríkis- og varnarmálum. Það hlaut að vera nægjanlegt fyrir framsóknarmenn að lýsa því yfir, að þeir vildu endurskoða afstöðu okkar í varnarmálum og hvaða þörf við hefðum fyrir varnarlið og með hvaða hætti vörnum skyldi fyrir komið. Í því hefðum við sjálfstæðismenn fylgt framsóknarmönnum. Slíkt var eðlilegt viðhorf lýðræðisflokkanna í landinu. En þetta nægði ekki kommúnistunum í ríkisstj. Nei, hæstv. forsrh. varð að ganga undir það jarðarmen að lýsa því yfir fyrir fram, að brottför varnarliðsins á Íslandi skyldi eiga sér stað á kjörtímabilinu. Þetta er hans mesta yfirsjón, sem hæstv. forsrh. mun áreiðanlega lengi sjá eftir. Það var glaðzt í Moskvu, þegar ríkisstj. birti sáttmála sinn. Fréttir báru þess órækt vitni. Það var einnig glaðzt á þessum slóðum 1956, þegar vinstri stjórnin þá var mynduð með þeim ásetningi að láta varnarlið Bandaríkjanna á vegum Atlantshafsbandalagsins hverfa frá Íslandi. Ég minnist þess, að þáv. utanrrh. Sovétríkjanna, Molotoff, lét hafa það eftir sér við sænska blaðamenn, að Sovétmenn hefðu algerlega vitað, að hverju stefndi í sambandi við yfirlýsingu ríkisstj. á Íslandi þá að reka varnarliðið, vegna þess, eins og hann sagði, að þeir ættu svo marga vini á Íslandi. Herra forseti. Nú er enn eftir sá þátturinn, sem ég tel langalvarlegastan í yfirlýsingu stjórnarsáttmálans varðandi utanríkis- og öryggismál landsins. Hann er sá, að við völdum taki ríkisstj. á Íslandi, sem lýsi því yfir, að það sé ekki samkomulag innan þessarar ríkisstj. um það að bindast samtökum eða vera bundin samtökum með öðrum vestrænum lýðræðisþjóðum til varnar ofbeldinu. Það heitir þannig orðrétt í stjórnarsáttmálanum: Ágreiningur er á milli stjórnarflokkanna um afstöðuna til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu. - Þessi yfirlýsing er sú aumasta, sem nokkur ríkisstj. á Íslandi gat gefið eins og á stendur í heiminum í dag. Hæstv. forsrh. sagði nokkur athyglisverð orð í þessu sambandi. Hann sagði, að þeir svöruðu því alltaf til stjórnarherrarnir í dag, þegar þeir væru spurðir, að þeir ætluðu að vera í NATO að óbreyttum aðstæðum, - að óbreyttum aðstæðum. Ég hef minnt á, að 28. marz 1956 töldu vinstri flokkar hér á landi, að nú væru breytt viðhorf, breyttar aðstæður, óhætt að láta varnarliðið fara. Í nóvembermánuði sama ár voru aftur breyttar aðstæður. Þá þurfti að endursemja það, að varnarliðið skyldi vera. Hvenær verða þær breyttu aðstæður, að þessi ríkisstj. lýsi yfir, að hún sé horfin úr NATO, horfin úr vestrænu lýðræðislegu samstarfi? Það er þetta, sem þjóðin óttast. Það er þess vegna sem ég segi, að þessi yfirlýsing ríkisstj. að lýsa því yfir frammi fyrir öllum heiminum, að það sé ekki samstaða um að vera heils hugar í samstarfi vestrænna lýðræðisþjóða, er sú versta, sem íslenzk ríkisstj. gat gefið í dag. Það er rétt, að kommúnistar hafa áður verið í ríkisstjórn á Íslandi og það með sjálfstæðismönnum í nýsköpunarstjórninni 1944–1946, en þeim voru þá sett þau takmörk, að um utanríkismálin hefðu þeir ekkert að segja, og þegar þeir gerðu kröfur til þess, þá var því stjórnarsamstarfi lokið. Nú hefur Framsfl. beygt sig undir okið. Það er búið að lýsa því yfir fyrir heiminum, sem okkur Íslendingum er til skammar, og áhrif slíkrar yfirlýsingar stjórnarsáttmálans veit enginn, hversu víðtæk eru eða verða. Við sjálfstæðismenn munum gera allt, sem í okkar valdi stendur, til þess að stýra ríkisstj. af villu síns vegar. Við vitum, að það verður ekki hlustað á okkur af kommúnistum í ríkisstj., en við treystum því, að bæði hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. leggi hlustirnar við þeim aðvörunum, sem við komum á framfæri. Loks var svo þessi hæstv. ríkisstj. í stjórnarsáttmálanum að tala um nýtt fjárfestingarkerfi hér á landi, framkvæmdastofnun, fjárfestingarstofnun o. s. frv. Ríkisstj. einsetur sér, eins og segir í stjórnarsáttmálanum, að efla undirstöðuatvinnuvegina undir forustu ríkisvaldsins. Ríkisstofnun á að hafa á hendi heildarstjórn fjárfestingarmála og frumkvæði í atvinnumálum. Það vantar ekki, að vasklega sé til orða tekið. Það er ævinlega sama sagan, þegar vinstri stjórn kemur til valda: meiri ríkisafskipti, nýtt leyfakerfi, úthlutunarkerfi til þess að úthluta gæðum lífsins til einstaklinganna af opinberum pólitíkusum. Einstaklingarnir eiga ekki sjálfir að kunna að finna fótum sínum forráð. Ég get ekki rætt um þessa nýju stofnun, sem sennilega á eftir að verða allgild áður en lýkur, ef þessi stjórn situr einhvern tíma að völdum, fyrr en við sjáum stjfrv. um hana. Það er því útrætt um hana að öðru leyti en því, að hérna er um að ræða algerlega ástæðulaust opinbert kerfi til þess að auka ríkisafskipti af athöfnum einstaklinganna, sem við sjálfstæðismenn munum af öllum kröftum berjast gegn. Það var svolítið broslegt, þegar hæstv. forsrh. var að tala um ýmislegt, sem hefði breytzt síðan núv. ríkisstj. tók við völdum. Hann talaði m. a. um það, hvað ríkisstj. hefði verið að bæta aðstöðu íslenzkra skipasmíða. Það væri nú gott að fá einhverjar frekari greinargerðir um það, að hve miklu leyti hæstv. ríkisstj. hefur bætt aðstöðu íslenzka skipasmíðaiðnaðarins síðan hún tök við völdum hér. Hann sagði líka með allþungum áherzlum, að engin ríkisstj. á Íslandi hefði tekið upp á arma sina hringveg um landið. Þetta er ekki nein smáræðis ríkisstjórn. Samþykkt er á síðasta þingi till. frá einum þm. sjálfstæðismanna um að afla fjár til þess að byggja þennan hringveg um landið, og það var enginn ágreiningur um þennan blessaðan hringveg. Sumum finnst hins vegar, að það liggi meira á öðru. En nú á þetta bara að vera ein aðalskrautfjöður hæstv. ríkisstjórnar. Hann segir, að rafvæðingunni um sveitirnar eigi að ljúka á þremur árum. Það lá fyrir í iðnrn. áður en núverandi hæstv. ríkisstj. tók við áætlun um að ljúka rafvæðingunni á fjórum árum og í hana hafði verið lagt mikið verk í allan vetur. Það var gerð grein fyrir, hvernig og í hvaða röð hverjum bæ er ætlað að koma inn í rafvæðingarkerfið. Það kostaði sérfræðinga og starfsmenn rn. heilan vetur að binda endahnútinn á þetta með sérfræðingum úr Orkustofnun og frá Rafmagnsveitum ríkisins o. s. frv. Ríkisstj. stytti þetta náttúrlega á einum degi í þrjú ár, án þess að mér sé kunnugt um, að hún hafi nokkuð litið á þessa áætlun eða gagnrýnt hana. Og ég hef heyrt sagt, að sumir í stjórnarliðinu séu nú í efa um, að við getum staðið við áætlun fyrrv. stjórnar, og ef okkur dugi fjögur ár, þá megum við þakka fyrir. En það er auðvitað hægt að segja þrjú ár, án þess að hafa nokkuð gert sér grein fyrir, hvernig er að því stefnt að ljúka þessu mikilvæga verki, eins og áður var gert, á fjórum árum. Því miður er allt of margt af því, sem lýst hefur verið yfir af hæstv. ríkisstj., sýndarmennska og yfirlæti. Það skiptir auðvitað engu máli, hvort launþegar fá vísitölustig einum mánuði fyrr eða síðar, eins og átti að gera samkvæmt síðustu lögum, þegar frestað hafði verið greiðslu tveggja vísitölustiga til 1. sept., en hæstv. ríkisstj. var svo röggsöm að láta það koma til framkvæmda strax 1. ágúst. Það er svo sem ekkert afrek heldur, þó að hún hafi flýtt hér um nokkra mánuði greiðslum í tryggingamálunum eins og gert var, en það var ánægjulegt, að ríkisstj. gat gert það. E. t. v. hefði þessu verið flýtt, þegar þing kom saman, ég skal ekkert um það segja, en það hlaut auðvitað að byggjast á þeim efnahag, sem var í þjóðfélaginu, og þeirri aðstöðu, sem hún tók við. En þarna er náttúrlega ekki um neinn eðlismun á afstöðu til málsins að ræða. Samkvæmt yfirlýsingum sínum hverfur ríkisstj. algerlega frá stóriðjustefnu fyrrv. ríkisstj., en fyrrv. ríkisstj. stuðlaði að því, að stóriðja hélt hér innreið sína á Íslandi í tengslum við stórvirkjanir í fallvötnum landsins, og renndi þar sem víðar stoðum undir atvinnulíf landsmanna, gerði það öruggara og traustara, því að svipull er sjávarafli, eins og reynsla okkar kennir okkur ótvírætt. Geysilegt hagræði höfum við þegar í dag haft af þeirri öru iðnþróun, sem leiddi af Búrfellsvirkjun í stórum stíl og álbræðslunni og einmitt á þeim tíma, sem áföllin urðu mest í þjóðfélaginu. Það munu um 3000 mannár hafa farið í það að vinna við þessi fyrirtæki, Búrfellsvirkjun, álbræðsluna og höfnina í Straumsvík, sem samsvarar því, að 1000 manns hafi að meðaltali á þriggja ára tímabili unnið við þessi fyrirtæki, þegar atvinnuleysi var að öðru leyti að halda innreið sína. Þá eru ótalin þau miklu áhrif á almenna iðnþróun í landinu, sem slík fyrirtæki hafa, og skal ég ekki tefja tímann með því nú að ræða það. Hæstv. ríkisstj. miðar í virkjunarmálunum við innanlandsmarkaðinn, húsahitunina, eins og þar stendur. Ég vil með engu móti gera lítið úr húsahitun með rafmagni. Ég hef á sínum tíma beðið sérfræðinga að rannsaka möguleikana til húsahitunar á Íslandi með rafmagni. Það verður gert. Sjálfur flutti ég till. um það til breytingar á landsvirkjunarlögum á s. l. þingi, að það skyldi verða eitt af verkefnum landsvirkjunarstjórnar að kanna á hverjum tíma, að hve miklu leyti væri hægt að hagnýta rafmagn til húsahitunar. Hins vegar er það ljóst, að húsahitun með rafmagni er ekki nokkur þáttur í stóriðju á Íslandi, engan veginn og getur aldrei orðið það. Hún getur aldrei byggt upp þann stórmarkað fyrir raforku, sem nauðsynlegur er, ef almenningur á Íslandi á virkilega með stórvirkjunum að geta átt þess kost að fá ódýrt og hagkvæmt rafmagn. Ég minnist þess ekki að hafa talað við neitt erlent stóriðjufyrirtæki á síðari árum, sem ekki hefur talið það eðlilegt og sjálfsagt, að við værum sjálfir aðilar í stóriðjufyrirtækjunum, annaðhvort að minni hluta eða meiri hluta eða þá þannig, að við á vissu tímabili eignuðumst meiri hluta eða öll fyrirtækin. Alger undantekning er álbræðslan hér í Straumsvík, en þar tel ég, að við höfum hitt á hið rétta form að koma ekki nálægt þeim rekstri, þar sem hann er aðeins einn liður í langri keðjuframleiðslu. Þetta hef ég margoft bent á. Við erum ekki neinir aðilar að námum, báxítnámum. Við erum ekki neinir aðilar að úrvinnslu báxitsins né súráls. Við erum ekki neinir aðilar að markaðinum úti í hinum stóra heimi, þegar búið er að vinna hráálið, og því skyldum við þá vera aðilar aðeins að vinnslu hráálsins með allri þeirri áhættu, sem því er samfara? Ég tel, að það hafi verið okkar lán að ganga frá samningum við svissneska álfyrirtækið eins og við gerðum. Þeir hafa alla áhættuna, við höfum hagnaðinn af framleiðslugjaldinu, þ. e. sköttunum, sem þeir verða að borga fyrir hvert tonn, sem framleitt er. Við höfum hagnaðinn af raforkunni, að selja hana í erlendum gjaldeyri og þeir verða að borga hana, hvort sem þeir nota hana eða ekki, og við höfum hagnaðinn af þeim vinnulaunum, sem þeir borga í erlendum gjaldeyri. Við högnumst á öllum þeim hliðarráðstöfunum, sem gera þarf í sambandi við svona stóriðjufyrirtæki, í málmiðnaði, byggingariðnaði og á öðrum sviðum, í skipaflutningum til þess að flytja farm fram og aftur o. s. frv. Allt er þetta okkur til góðs, en þeir bera áhættuna. Hitt er svo alveg rétt, að í öðrum tilfellum höfum við ætíð talað um hlutdeild okkar Íslendinga og meirihlutahlutdeild eins og í Kísiliðjunni t. d. Það er ekkert nýtt. Nú hefur verið sagt frá því í blöðum, að hæstv. iðnrh. hafi kvatt menn til ráðuneytis við sig í stóriðjumálum. Er eitthvert afturhvarf frá afturhvarfinu í vændum? Um það fáum við sjálfsagt nánari upplýsingar síðar. Lítið er hægt að finna í stjórnarsáttmálanum um efnahagslega stefnu. Það er að vísu óskalisti um lækkaða vexti, hækkuð lán og lengingu lánstíma. Þetta er nú fallegt. Lækkaðir vextir, hækkuð lán og lenging lánstíma. En hvernig þetta samrýmist og framkvæmist, það kann að vera annað mál og bíður síns tíma. Á hinn bóginn er stefnt að einu marki, auknum ríkisafskiptum og það fer ekki á milli mála. Svo langt er gengið, að ríkisvaldið ætlar sér að skammta launþegasamtökunum það, sem handhafar þess, ríkisvaldsins, telja launþegunum hæfa. Einhvern tíma hefðu áform slíkrar ríkisforsjár þótt tíðindi, en síðan ríkisstj. tók við völdum, þá hafa þeir einn af öðrum, handbendi kommúnista í launþegasamtökunum, sagt já og amen. Þessi ágæta ríkisstj. skal skammta okkur. Áður vildu þeir fá að semja um þetta sjálfir, hafa samningafrelsi. Alkunna er, að núverandi ríkisstj. settist í bú góðs efnahags. Vitna ég í því sambandi í úttekt þjóðarbúsins, sem fráfarandi ríkisstj. gerði grein fyrir á miðju ári, enda er það nú öllum ljóst, að ríkisstj. hefur útdeilt fé í ríkum mæli án þess enn að hafa þurft að hafa nokkrar áhyggjur af að afla þess. Ég hirði nú ekki að elta ólar við einstaka liði á óskalista kommúnistanna í stjórnarsáttmálanum, því að hann er, eins og ég sagði áður, í raun og veru „kópía“ af þeirra kröfum. Menn hljóta hins vegar að gera sér grein fyrir því án nokkurra tvímæla, þegar hafður er í huga fyrsti hluti ræðu minnar, að grundvallarsjónarmið Sjálfstfl. samrýmast engan veginn þeim sjónarmiðum, sem þessi ríkisstj. hefur samið um að reyna að koma í framkvæmd, hvorki inn á við né út á við. Út á við er farið glæfralega að. Það er ósk mín, að það megi lagfæra og leiðrétta, og ég býð fram allan stuðning Sjálfstfl. að því marki. Inn á við er stefnt að auknum ríkisafskiptum með einhverju fjárfestingarbákni, sem á að setja á laggirnar. Af því, sem ég hef sagt, er ljóst, að við sjálfstæðismenn erum í mjög eindreginni andstöðu við núv. hæstv. ríkisstj. og sér í lagi vegna þeirra miklu áhrifa, sem kommúnistum hafa verið falin í ríkisstj. Við erum reiðubúnir til samstarfs og samráðs í landhelgismálinu og höfum tjáð það og sýnt það í verki. Við erum reiðubúnir til samráðs við hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. í varnar- og utanríkismálum, en ekki við kommúnistana. Það verða menn um leið að vita. Við munum svo að öðru leyti marka afstöðu okkar til einstakra mála, sem stjórnin flytur, eftir því sem efni standa til. Í lok ræðu sinnar vék hæstv. forsrh. að því, hve mikið hefði breytzt í þjóðfélaginu í dag. Ég veit nú ekki, hvort menn hafa almennt orðið varir við þessar óskaplegu breytingar. En hann sagði m. a., að þessi ríkisstj. væri ríkisstj. hins vinnandi fólks, launafólks og framleiðenda. Hvaða fólk er ekki vinnandi fólk í þessu landi í þessum skilningi? Og hvað meinar ríkisstj. með þessu slagorði, sem kommúnistar oftast hafa flaggað með, en nú er tekið upp á varir hæstv. forsrh., að verða stjórn hins vinnandi fólks í landinu, launafólks og framleiðenda? Ríkisstj. vill vinna að kjarabótum í landinu. Það hlýtur að vera markmið hverrar ríkisstj., sem hér situr í landi, og ég sagði áðan, að einmitt á þeim miklu uppgangstímum, sem við hefðum haft, hefur almenningur í þessu landi notið fullkomlega þess bata, sem orðið hefur í þjóðarbúskapnum, enda eru lífskjör almennings í þessu landi með allt öðrum hætti en þegar fráfarandi ríkisstj. tók við. Þau eru sambærileg við það bezta, sem við þekkjum í hinum vestræna heimi, og stökkbreytingarnar eru meiri en svo, að þær dyljist nokkrum, til hins betra. Kaupmáttur launanna hefur vaxið í samræmi við vaxandi þjóðarframleiðslu og þjóðartekjur á hverjum tíma. Hæstv. forsrh. segir, að ríkisstj. hafi lýst því yfir, að hún ætli ekki að grípa til gengisfellingar nú, hún ætli ekki að grípa til gengisfellingar, eins og hann orðar það, ekki nú í sambandi við þau viðfangsefni, sem um er að ræða í dag. Nei, þakka skyldi, að hún grípi nú ekki til gengisfellingar í dag með alla sjóði fulla og vaxandi gjaldeyrissjóði dag frá degi. En hvaða ríkisstj. gripur til gengisfellingar gengisfellingarinnar vegna? Engin ríkisstj. Og ríkisstj. sjálfstæðismanna og Alþfl. greip ekki til gengisfellingar til þess að skaða fólkið í þessu landi, heldur til þess að leggja grundvöllinn að bættum efnahag sjávarútvegsins í landinu, sem er undirstöðuatvinnuvegur í öllu efnahagslífi okkar, og þar með til þess að verða launþegum, verkalýð og öllum almenningi til hagsbóta, enda. reyndist það, þegar á reyndi, farsæl ráðstöfun. Hæstv. forsrh. segir, að það hafi verið styrjaldarástand milli ríkisstj. fyrrv. og launþegasamtakanna. Ég kannast nú bara ekki við þetta og verður litið til hæstv. forseta Alþýðusambandsins, að það hafi verið nokkurt styrjaldarástand á milli stjórnar ASÍ og okkar í ríkisstj. Ég veit ekki betur en júnísamkomulagið, sem Bjarni Benediktsson beitti sér fyrir ásamt fleiri góðum mönnum í ríkisstj., Emil Jónssyni öðrum fremur, hafi einmitt verið talið ein af merkari sáttagerðum, sem hér hafa verið gerðar milli ríkisstj. og fulltrúa vinnumarkaðarins, aðila vinnumarkaðarins. Og hvað gerði fyrrv. hæstv. ríkisstj., þegar atvinnuleysið hélt innreið sina? Setti á laggir atvinnumálanefndir, atvinnumálanefnd ríkisins, atvinnumálanefndir í öllum kjördæmum landsins í samráði við fulltrúa aðila vinnumarkaðarins, verkalýðsstéttirnar, Alþýðusambandið og vinnuveitendur með farsælum og góðum árangri, sem áreiðanlega leiddi til þess, að atvinnuleysi var hér fyrr úr sögunni en ella hefði verið. Nei, það var síður en svo, að það væri neitt styrjaldarástand á milli ríkisstj. og launþegasamtakanna, og ég get fullvissað hæstv. forsrh, um það, að ef samkomulagið milli hans og launþegasamtakanna verður aldrei verra en á milli okkar í fyrrv. ríkisstj., þá þarf hann engu að kvíða. Jú, það er rétt, sú breyting er, að menn horfa með kvíða fram á skipulagðan áætlunarbúskap, sem svo hefur verið kallaður. Menn horfa með kvíða fram til þess. Við eigum eftir að sjá þetta blessaða frv. um fjárfestingarstofnunina. En það átti ekki að skammta neitt. Það hefur aldrei komið til greina, sagði hæstv. forsrh., að stefna að hafta- og skömmtunarkerfi. Það á aðeins að raða framkvæmdum. Það má kalla þetta ýmsum nöfnum. Það má vera með orðaleik í þessu sambandi. En ef á að raða þessu á undan öðru og hinu á undan hinu o. s. frv., mundi þá ekki vera anzi stutt í það, að það kæmi að því að skammta öðrum, já, við skulum segja fyrsta sætið, næsta manni annað sætið og þriðja manni þriðja sætið? Þetta gera menn, þegar menn hafa ekki trú á því, að frjálsræðið í þjóðfélaginu ráði bezt við þetta sjálft og einstaklingarnir viti sjálfir bezt, hvernig þeir eiga að fara að með þeim takmörkunum, sem einstaklingsfrelsinu að sjálfsögðu hljóta á hverjum tíma að vera settar. En hæstv. forsrh. sagði líka athyglisvert orð. Það á að setja á laggirnar skipulag, sem þjóni sem bezt markmiðum ríkisstj. Það er einmitt það skipulag og við stjórn þessa skipulags eiga svo einhverjir pólitíkusar að hafa völdin, náttúrlega ríkisstj. í toppinum, og það á að þjóna sem bezt markmiðum ríkisstj. Þetta eru ær og kýr sósíalismans og ær og kýr vinstri stjórnar, sem þegar hefur setzt við völd hér á Íslandi. En þessu hafa bara Íslendingar fengið nokkuð - ja, ég vildi segja nóg af, og ég efast um, að vinsældir ríkisstj. að þessu leyti verði nú svo miklar eða vaxandi eins og hæstv. forsrh. vildi gera sér vonir um. Það er gott að vera sjálfumglaður, og hæstv. forsrh. segir: Enginn getur betur en ég. - Hann segist vera fullviss um það, að engin ríkisstj. gæti betur gert á Íslandi heldur en þessi hæstv. ríkisstj. hans. Það getur nú verið, að sumir hugsi svona einhvern tíma, en ég held, að færri séu nú að lýsa svona yfir. En það er ekki það, sem öllu máli skiptir. Herra forseti. Ég vil ekki ljúka máli mínu með öðrum hætti en þeim að óska hæstv. forsrh. til hamingju með þann mikla heiður, sem honum hefur fallið í skaut. Það hefur áður komið fyrir, að menn fá mikinn hróður af litlum afrekum, eins og Davíð Stefánsson segir í einu ljóði sínu: „Orðstír hlaut af illum sigri Ólafur kóngur digri.“ Sannast að segja galt Framsfl. geysilegt afhroð í þeim kosningum, sem fram fóru á s. l. sumri, eins og áður er að vikið. Má vera, að það hafi orkað nokkuð á um það, að þessum mönnum hafi þótt mikils um vert miklu að fórna til þess að komast í ráðherrastóla. Við sjálfstæðismenn vitum, að áhrif okkar verða ekki útilokuð, enda þótt tilgangurinn sé að setja okkur utangarðs. Við eigum sterkari ítök í hugum fólksins en svo. Á því byggjum við stjórnarandstöðu okkar í þeim mæli, sem ég hef lýst henni. Hún á að vera ábyrg, en hörð, hún á að vera málefnaleg og hún á að vera sanngjörn.



Herra forseti. Íslenzka þjóðin hefur búið við núverandi flokkaskipun lítt breytta í rúmlega fjóra áratugi. Í hverjum kosningum á fætur öðrum hafa fjórir eða fimm aðalflokkar keppzt um hylli þjóðarinnar, án þess að nokkur þeirra hlyti hreinan meiri hluta. Þingræði hefur því aðeins reynzt starfhæft stjórnkerfi, að flokkarnir hafa myndað hverja samsteypustjórn á fætur annarri. Þegar tveir eða fleiri stjórnmálaflokkar sameinast um ríkisstj., hlýtur stefna þeirrar stjórnar að verða málamiðlun milli flokkanna. Sú málamiðlun gerist óhjákvæmilega að tjaldabaki, og hætta er á, að þjóðin missi sjónar af eiginlegri stefnu hvers stjórnmálaflokks, ekki sízt ef samsteypustjórn verður langlíf. Alþfl. hefur átt sæti í ríkisstj. samfleytt í hálfan annan áratug frá sumrinu 1956 til s. l. sumars. Fyrst var svonefnd vinstri stjórn Hermanns Jónassonar, síðan minnihlutastjórn Emils Jónssonar og loks um meira en áratugs skeið þrjú rn. undir forustu Sjálfstfl. Öll þessi ár hefur Alþfl. haldið fram stefnu sinni eftir beztu getu og reynt að gæta hags umbjóðenda sinna, launþega og neytenda, þegar stjórnarstefna hefur verið mörkuð. Mörgum umbótum hefur flokkurinn á þennan hátt komið til leiðar eða átt hlut að þeim, en oft hafa þó erfiðleikar dægurmála og aðstæður í efnahagslífi ráðið því, hvað gert var, og ýtt pólitískum draumum til hliðar. Þrátt fyrir þetta er það trúa mín, að er fram líða stundir, muni hinar margvíslegu umbætur síðustu ára lifa löngu eftir að hagsveiflur efnahagslífsins og stundarerfiðleikar eru gleymdir. Alþfl. hefur um langt árabil ekki verið dæmdur eftir stefnu sinni ómengaðri, heldur eftir málamiðlun í stjórnarsamstarfi við annan og stærri flokk. Nú hefur eftir eðlilegum reglum þingræðis skipazt svo málum, að aðrir fara með stjórn, en Alþfl. er í fyrsta sinn í 15 ár í stjórnarandstöðu. Flokkurinn stendur nú einn og mun boða stefnu sína óháður öllum öðrum í framtíðinni. Þessi breytta aðstaða gerir það að verkum, að Alþfl. telur það nú höfuðverkefni sitt að endurhæfa að ýmsu leyti stefnu sína í dægurmálum í anda grundvallarstefnu jafnaðarmanna. Þessi staðreynd mun móta afstöðu flokksins til ríkisstj., og það verður hlutverk flokksins að gæta hagsmuna launþega, svo og allra þeirra, sem standa höllum fæti í þjóðfélaginu. Flokkurinn mun leitast við að veita núverandi stjórnarflokkum aðhald í þessum efnum, ekki síður en þeir oft og tíðum vægðarlaust gagnrýndu Alþfl., er hann sat í stjórn undanfarin ár og varð stundum að standa að óvinsælum, en óhjákvæmilegum ráðstöfunum, þegar á móti blés. S. l. vor var því lýst yfir af hálfu Alþfl., að hann teldi rökrétta afleiðingu alþingiskosninganna, að Framsfl., Alþb. og SF mynduðu ríkisstj. Þetta gerðist og skömmu síðar, og það er enn skoðun Alþfl., að þessir flokkar eigi að fá tækifæri til að stjórna landinu, fá eðlilegt tækifæri til þess að reyna stefnu sína í framkvæmd. Hæstv. ríkisstj. kom til valda í miklu góðæri. Þess eru engin dæmi í stjórnmálasögu Íslendinga, að ný ríkisstj. hafi tekið við svo góðum fjárhag ríkissjóðs sem verið hefur nú í sumar. Hitt hefur verið algengara, að ríkisstjórnir hafa mátt byrja á að gera ráðstafanir til að rétta við efnahag landsins, og þær hafa þá gert óþægilegar aðgerðir í trausti þess, að kenna mætti fráfarandi stjórn um allan vandann. Slíku er ekki til að dreifa að þessu sinni. Enda þótt fjárhagshorfur hafi verið góðar fyrir kosningar á s. l. vori, treystu fyrrv. stjórnarflokkar ekki svo á batnandi hag ríkissjóðs, að þeir teldu þá rétt að gera ýmsar þær ráðstafanir, sem núv. ríkisstj. hefur gert í sumar. Reynslan hefur sýnt, að þeir hefðu gjarnan mátt vera djarfari en þeir voru. En um það þýðir ekki að fást. Og þetta breytir ekki þeirri staðreynd, að Alþfl. fagnar hverju því skrefi, sem bætir hag þeirra, sem njóta almannatrygginga, svo og sjómanna og annarra launþega. Þegar fyrrv. ríkisstj. hafði til athugunar frv. um endurskoðun tryggingalaganna, var fyrst í stað gert ráð fyrir tryggingabótum, sem næmu 300 millj. kr. Þingflokkur Alþfl. neitaði að fallast á frv. nema bæturnar hækkuðu í 500 millj. í stað 300. Ríkisstj. fékkst til þess að ganga inn á þessa verulegu hækkun, en treysti sér ekki til að láta hana koma til framkvæmda 1. ágúst, eins og margir hefðu þá viljað. Í þessu sambandi er rétt að minnast þess, að fyrir alþingiskosningar á s. l. vori réðust núv. stjórnarflokkar sérstaklega á Alþfl. fyrir þessa 500 millj. kr. hækkun á bótum almannatrygginganna og töluðu um smánarbætur í því sambandi. Nú eru þessir menn komnir til valda í einu mesta góðæri sögunnar og hafa lagt fyrir Alþ. fyrstu fjárlög sín. En viti menn. Smánarbæturnar eiga ekki að hækka. Hin nýja ríkisstj. hefur ekki sett sér, enn a. m. k., hærra mark í tryggingamálum en að framkvæma þau lög, sem síðasta ríkisstj. gekkst fyrir, að sett væru. Þeir kölluðu það smánarbætur, þegar við Alþfl.-menn knúðum fram og fengum með fylgi síðustu ríkisstj. 500 millj. kr. hækkun tryggingabóta. Nú hafa þeir meiri hl. á Alþ., nú fara þeir með ríkisstj., en þeir virðast ekki treysta sér til þess að gera betur. Þetta kann að vera vísbending um sitthvað fleira. Stjórnarflokkarnir munu komast að raun um, ef þeir reyndustu í hópi þeirra hafa gleymt því í langri stjórnarandstöðu, að þeir bera nú ábyrgð á þjóðarbúinu í heild og það er eitt að lofa og annað að efna loforðin. Málefnasamningur stjórnarflokkanna, sem hæstv. forsrh. hefur gert grein fyrir, er alllangt og ítarlegt plagg. Kennir þar margra grasa og er heitið ýmsum breytingum á íslenzku þjóðfélagi, sem ég hygg, að fáir munu andmæla, ef stjórninni tekst að hrinda þeim í framkvæmd. Í heild minnir samningurinn þó á pólitískan óskalista, en mikið skortir á, að þar sé gerð fullnægjandi grein fyrir ýmsum undirstöðuatriðum, svo sem fjárhagshlið mála, og er því ekki ljóst, hvernig stjórnarflokkarnir hyggjast framkvæma hin ýmsu. stefnumál sín. Margt af því, sem ríkisstj. hefur tekið sér fyrir hendur, er í samræmi við hugsjón og stefnu Alþfl. Og flokkurinn mun að sjálfsögðu styðja þau mál, er til framkvæmda þeirra kemur. En það, sem hefur vakið hvað mesta athygli í stjórnarsáttmálanum, er, að ríkisstj. lofar að beita sér fyrir 20% aukningu á kaupmætti láglaunafólks, en lofar þar að auki kjarabótum eins og 40 stunda vinnuviku, fjögurra vikna orlofi og ýmsu fleira. Það mun vafalaust verða þjóðinni allri mikið fagnaðarefni, ef unnt reynist að standa við þessi áform. Sá áróður, sem haldið hefur verið uppi með miklum krafti, að fyrrv. stjórnarflokkar hafi vísvitandi viljað, að Ísland yrði láglaunasvæði, er bæði ósvífinn og ósannur. Ekkert hefur verið eða er Alþfl. meira áhugamál en raunhæfar kjarabætur fyrir allar stéttir, en alveg sérstaklega þær, sem hafa búið við lægst laun. Alþfl. hefur jöfnum höndum reynt að stuðla að bættum kjörum með hærra kaupgjaldi og félagslegum umbótum, en margt hefur valdið því, að oft hefur verðbólgan gert að litlu það, sem áunnizt hefur, og getur svo farið enn. A. m. k. virðist hæstv. forsrh. óttast það, svo greinilega tók hann fram, að hann lofaði ekki stöðvun verðbólgunnar. Alþfl. hefur því ekki talið rétt að gefa mikil fyrirheit, eins og núv. ríkisstj. gerir, en hefur lagt meiri áherzlu á efndirnar, sem flokkurinn veit af langri reynslu, að oft geta verið erfiðleikum bundnar. Ekki verður sagt, að stefnuyfirlýsing ríkisstj. í kjaramálum launþega hafi haft hagstæð áhrif á þá samninga, sem nú standa yfir milli verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda. Vegna hinna fögru fyrirheita hafa atvinnurekendur getað snúið sér beint l sín. Enn hefur orðið fátt um svör af hálfu stjórnarinnar, og atvinnurekendur hafa því komizt hjá því hingað til að lofa svo mikið sem einum eyri eða gera nokkra tilslökun gagnvart óskum verkalýðsfélaganna. Þannig hafa vikurnar liðið, án þess að nokkur árangur yrði af löngum samningafundum. Gerast launþegar nú óþolinmóðir og böndin hljóta að berast að ríkisstj. Hvernig ætlar hún að leysa samningamálið? Hún hefur blandað sér inn í það með loforðum sínum í stjórnarsáttmálanum, svo að hjá því verður ekki komizt, að hún beri þunga vandans. Hvenær má búast við því, að gengið verði til þess að leysa þetta mál? Hæstv. fjmrh. hefur að vanda lagt fram fjárlagafrv., hið fyrsta af hendi hinnar nýju ríkisstj. AS vísu hefur stjórnin enn aðeins setið skamman tíma, en forustumenn hennar á fjármálasviði hafa undanfarin ár fylgzt nákvæmlega með gerð fjárlaga og eru þar öllum hnútum kunnugir. Fjárlagafrv. hefði því átt að bera einhver merki um verulega stefnubreytingu, ef slíks væri að vænta af ríkisstj. hálfu. Hæstv. forsrh. kvað upp þunga dóma um stjórn menntamála í tíð fyrrv. ríkisstj., enda þótt það sé allri þjóðinni ljóst, að aldrei í sögu hennar hafi verið stigin eins stór skref í þeim málum, hvort sem litið er á uppbyggingu löggjafar, þar sem hver einasti þáttur í menntakerfi þjóðarinnar hefur verið endurskoðaður á 10 ára tímabili, eða á uppbyggingu skólanna. Hver einasti maður hefur séð þessar framfarir. Ef ástandið í mennta- og kennslumálum væri svo slæmt sem hæstv. forsrh. virðist telja það, hvers vegna má þá ekki sjá þess nein merki í fjárlagafrv., að það eigi að gera snöggar og stórar ráðstafanir til að bæta úr því ástandi? Annaðhvort er, að hæstv. forsrh. trúir ekki því, sem hann segir í þessum efnum, og veit, að hann fer með rangt mál, eða þá fjármálastjórnina er þegar farið að bresta, ef hún getur ekki fylgt eftir svo stórorðum fullyrðingum oddvita ríkisstj. á Alþ. með gerðum í fjárlagafrv. Það er margur vandi enn óleystur og mikið verk óunnið, áður en hallalaus fjárlög verða afgreidd, ef það tekst. Hvergi sést heildarmynd þjóðarbúsins betur en á fjárl., en þar virðist ekki vera um nýjar leiðir að ræða, nema síður sé. Stefna ríkisstj. í utanríkismálum hefur vakið hvað mesta athygli og deilur innanlands og utan. Þar ber hæst tvö stórmál, útfærslu landhelginnar og varnarmálin. Landhelgismálið komst á dagskrá fyrir 3–4 árum, er stórveldin hófu baráttu fyrir því, að 12 mílur yrðu staðfestar sem þjóðaréttur. Málefni hafsbotnsins og mengun sjávar komust á dagskrá hjá Sameinuðu þjóðunum og fram kom hugmynd um nýja alþjóðaráðstefnu um öll þessi mál 1973. Þessi þróun mála var að því leyti hættuleg fyrir Íslendinga, að lögfesting 12 mílna fiskveiðimarka er alls óviðunandi fyrir okkur og andstæð þeirri stefnu, sem þjóðin markaði sér með landgrunnslögunum fyrir aldarfjórðungi. Þegar þessi tíðindi gerðust, brá fyrrv. ríkisstj. þegar við og hóf margvíslegar ráðstafanir til að vinna á móti þessum áformum stórveldanna, bæði með því að kynna viðhorf okkar Íslendinga og vinna beinlínis á móti samningsuppköstum, sem þegar var búið að gera. Ég skal ekki rekja það frekar hér, en vil benda mönnum á, að þótt starf í höndum manns eins og Emils Jónssonar hafi oft verið unnið í meiri kyrrþey heldur en yngri menn temja sér, skulu menn ekki vanmeta það, sem þá var unnið í þessu máli, enda hefur verið hægt á því að byggja síðan. Fyrrv. ríkisstj. kallaði fulltrúa þingflokkanna í nefnd til að reyna að samræma skoðanir og móta stefnu í málinu, sem allir flokkar gætu staðið að. Þetta tókst því miður ekki, og fyrir kosningar urðu um landhelgismálið miklir flokkadrættir. Greindi menn að vísu ekki á um meginstefnu, heldur öllu frekar um starfsaðferðir og tímasetningu, en þó ber vissulega að harma, að þetta mál skyldi verða mesta áróðursmál og átakamál kosninganna. Þær deilur styrktu málstað Íslendinga ekki. Núv. ríkisstj. fór að dæmi hinnar fyrri og kom á fót landhelgisnefnd með fulltrúum allra flokka til þess að fjalla um framkvæmd málsins. Hefur samstarf í þeirri nefnd verið að ýmsu leyti gott og gagnlegt, og hefur þar náðst samkomulag um ýmis framkvæmdaratriði. Er ástæða til að láta í ljós ánægju yfir því, að hæstv. utanrrh. hefur haldið á málinu af meiri ábyrgð og gætni en ætla mátti eftir viðhorfum a. m. k. sumra stjórnarsinna. Það styrkir málstað Íslendinga til muna, að ráðh. skyldi bjóða frekari viðræður við þær þjóðir, sem telja sig eiga mestra hagsmuna að gæta, hvort sem þær viðræður koma til að bera árangur eða ekki. Eins og sakir standa virðist aðeins eitt efnislegt atriði geta valdið teljandi ágreiningi í landhelgismálinu, en það eru sjálf útfærslumörkin. Ríkisstj. heldur fast við 50 mílur, en Alþfl. hefur ítrekað þá afstöðu sína, að ekki megi skilja eftir utan landhelgi þýðingarmiklar sneiðar af landgrunninu, sérstaklega úti fyrir vestanverðu landinu, og beri því að færa út allt að 400 metra dýptarlínu, sem er nærri brún landgrunnsins. Síðan verður að breyta landgrunnslögunum, eins og Alþ. hefur raunar þegar samþ. að gera, og þar er nauðsynlegt að halda opnum leiðum til þess að fjalla síðar um hliðar landgrunnsins og athuga framtíð þeirra. Alþfl. vill mikið á sig leggja til þess að varðveita þjóðareiningu í landhelgismálinu og vill hafa náið samstarf við aðra flokka til að öll meðferð þess verði sem heilsteyptust. Flokkurinn mun leitast við að gera ekki framkvæmdaratriði eða minni háttar mál óþarflega að deiluefni, en mun halda sér eingöngu við það, sem hann telur meginatriði. Flokkurinn áskilur sér því allan rétt varðandi landgrunnslínuna, sem ég hef þegar nefnt. Íslenzka þjóðin gerir sér vonandi ljóst, að landhelgismálið er erfiðasta verkefni í samskiptum við umheiminn, sem hún hefur tekið sér fyrir hendur. Diplómatísk kurteisi og vinsamlegar móttökur sendimanna okkar erlendis mega ekki villa okkur sýn. Andstaða gegn þeirri útfærslu, sem við áformum, er hörð og alvarleg. Okkur hefur þegar verið hótað ýmsum gagnráðstöfunum, sem gætu valdið okkur miklu tjóni. Þess vegna má einskis láta ófreistað til þess að finna leiðir, er draga kynnu úr þessum gagnráðstöfunum, og er mikið til þess vinnandi. Landhelgismálið verður veigamesta verkefni þessa þings. Alþfl. mun styðja hverja þá viðleitni, sem eykur líkur á farsælum lyktum málsins þannig að við Íslendingar fáum þá útfærslu, sem við teljum okkur lífsnauðsyn og með sem minnstri andstöðu annarra þjóða. Í varnarmálum hefur ríkisstj. lýst yfir, að hún muni beita sér fyrir því, að varnarliðið fari úr landinu í áföngum á næstu fjórum árum. Þessi yfirlýsing kemur Íslendingum varla á óvart, þar sem stjórnarflokkarnir hafa allir um nokkurra ára skeið fylgt þeirri stefnu, að varnarliðið skuli hverfa á brott, enda þótt Framsfl. hafi hingað til tekið upp aðra stefnu í þessum efnum, þegar hann hefur setzt í ríkisstj. Utanrrh. hefur einnig í þessu máli sýnt nokkra varúð og fer sér hvergi óðslega. Hann hefur tilkynnt, að viðræður við Bandaríkjamenn hefjist ekki fyrr en snemma á næsta ári, en málið verði athugað vandlega fyrir þann tíma. Sú framkoma að taka fyrst ákvörðun í slíku máli, en hefja síðan athugun þess, vekur varla traust innanlands eða utan. Yfirleitt er talið skynsamlegra að láta athugun fara fram fyrst, en taka síðan ákvörðun um stefnu á grundvelli athugunarinnar. Ekki hefur verið frá því skýrt, hverjir annist athugun varnarmálanna og hvernig hún fer fram. Væri þó vissulega ástæða til að veita þjóðinni nokkrar upplýsingar um meðferð málsins. Andstaða gegn setu erlends hers í landinu hefur jafnan verið allsterk hér á Íslandi og á hún sér nokkurn hljómgrunn í huga langflestra landsmanna. Þessi skoðun er fyrst og fremst byggð á tilfinningum og sterkri þjóðerniskennd. Hins vegar er öryggi íslenzka lýðveldisins í nútímaheimi vandasamt mál, sem ekki er unnt að leysa eingöngu á grundvelli tilfinninga. Þar verður einnig að koma til raunhæft mat á heimsmálum hverju sinni, landfræðilegri stöðu Íslands, þróun hermála og öðrum slíkum atriðum. Þeir menn, sem mótað hafa og stutt þá stefnu, sem fylgt hefur verið í varnarmálum, hafa byggt á slíku mati þrátt fyrir tilfinningar sínar. Því verður ekki neitað, að undanfarin ár hafa gerzt allmiklar breytingar á því svæði, sem Ísland er hluti af. Hafið ræður örlögum okkar, og þar er nú byrjað vígbúnaðarkapphlaup með stórfelldum smíðum herskipa, fyrst og fremst af hálfu Sovétríkjanna, en nú einnig af hálfu annarra. Frændur okkar, Norðmenn, hafa af þessari þróun alvarlegar áhyggjur og það ættum við Íslendingar einnig að hafa. Við getum ekki stungið hausnum í sandinn og látið eins og við vitum ekki af því, sem er að gerast umhverfis okkur eða það komi okkur ekki við. Við stöndum á þessu taflborði miðju, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Íslendingar verða að láta raunhæft mat á aðstæðum ráða stefnu sinni í varnarmálum. Við þyrftum að hafa meira samráð um þessi mál við nágranna okkar, sem eiga við sams konar vanda að glíma. Væri ekki athugandi fyrir Ísland að bjóða ríkjunum við Norðurhaf, þ. e. við Grænlandshaf, Íslandshaf og Noregshaf, til sérstakrar ráðstefnu til þess að fjalla um öryggismál á þessu svæði, sem er nánar tiltekið hafið milli Grænlands, Íslands, Færeyja og Noregs? Slík ráðstefna haldin án þátttöku stórveldanna gæti reynzt vera gagnleg. Fyrrv. utanrrh., Emil Jónsson, hafði ákveðið veigamiklar breytingar á skipan mála á Keflavíkurflugvelli, lengingu flugbrauta, sem eru nauðsynlegar fyrir Loftleiðir, og algeran aðskilnað varnarliðsins og hinnar íslenzku flugstöðvar. Þessar framkvæmdir eru nú í óvissu vegna þeirrar tvísýnu, sem er um framvindu þessa máls í höndum ríkisstj. Alþfl. telur ekki óeðlilegt, að varnarsamningurinn verði endurskoðaður, því að margt getur verið orðið úrelt í honum eftir 20 ár. En ákvörðun um breytingar á skipan varnarmálanna telur flokkurinn ekki rétt að taka fyrr en fullkomin athugun, samráð við nágranna og endurskoðun samningsins hafa átt sér stað. Alþfl. er andstæður ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Engu að síður telur flokkurinn, að þessi ríkisstj. eigi að fá tækifæri til að reyna stefnu sína og glíma um sinn við vandamál þjóðarinnar, svo að séð verði og sannreynt, hvernig hún framkvæmir fyrirheit sin. Alþfl. mun leitast við að haga stjórnarandstöðu sinni á málefnalegan hátt. Flokkurinn mun styðja þau mál, sem honum þykir til bóta, en beita sér harðlega gegn hinum, sem hann er ósammála. Alþfl. mun í stjórnarandstöðu ekki síður en í stjórn starfa í anda jafnaðarstefnunnar og leitast við að auka og styrkja frelsi, jafnrétti og bræðralag í þjóðfélagi okkar. Flokkurinn mun vinna að einingu allra sannra jafnaðarmanna á Íslandi til þess að í framtíðinni verði áhrif stefnu, þeirra á þróun íslenzks þjóðfélags enn meiri og betri en hingað til.



Herra forseti. Eftir ítarlega framsöguræðu hæstv. forsrh. af hálfu ríkisstj. get ég leyft mér að vera stuttorður. Úrslit seinustu þingkosninga og myndun núv. ríkisstj. marka skýr og ótvíræð þáttaskil í íslenzkum stjórnmálum. Málefnasamningur stjórnarflokkanna, sem hér hefur verið rakinn og ekki skal endurtekinn, ber augljós merki um þau tímamót, sem orðin eru. Ég nefni örfá dæmi. Loksins hefur ákveðin stefna verið mörkuð í landhelgismálinu eftir margra ára hik. Úrtöluraddirnar eru þagnaðar og þjóðin öll tekur nú virkan þátt í að undirbúa erfiða og örlagaríka baráttu, sem fram undan er til verndar íslenzkum fiskimiðum. Í utanríkismálum hafa Íslendingar tekið upp sjálfstæðari stefnu en áður var og herseta erlendra manna í landinu er ekki lengur eðlilegt ástand í augum íslenzkra ráðamanna. Í efnahags- og atvinnumálum er að verða mikil breyting. Á skömmum valdaferli ríkisstj. hefur tekizt að bæta kjör aldraða fólksins og öryrkja og rétta að nokkru hlut láglaunamanna. Og áfram verður haldið á þessari braut. Víðtæk áætlanagerð mun senn hefjast, nútímaleg vinnubrögð við eflingu íslenzkra atvinnuvega, og megináherzlan verður nú lögð á uppbyggingu atvinnutækja í eigu landsmanna sjálfra. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málefnasamning ríkisstj. En ég minni á það, sem flestum mun vera ljóst, að þessi samningur túlkar ekki nema að nokkru leyti stefnu Alþb. Ef við hefðum einir mátt ráða, hefði þar ýmislegt staðið, sem þar er ekki að finna. En samningurinn er góður samnefnari þriggja stjórnmálaflokka, sem beina nú sameiginlega kröftum sínum að því að byggja upp betra og heilbrigðara þjóðfélag. Alþb. styður þessa ríkisstj. af öllum mætti og mun gera sitt til að varðveita hinn ágæta samstarfsanda, sem ríkt hefur í samskiptum flokkanna þriggja frá myndun núv. ríkisstj.



Herra forseti. Ég tel raunar alveg ástæðulaust, að samstarfsflokkarnir í ríkisstj. lýsi yfir sérstaklega úr ræðustóli á Alþ., að við styðjum þá ríkisstj., sem við erum þátttakendur í, en það skal ekki fara á milli mála, að Samtök frjálslyndra og vinstri manna eru aðili að þessari ríkisstj. og styðja þann merka stjórnarsáttmála, sem okkur tókst á liðnu sumri að gera. Ég vitna til stjórnarsáttmálans. Forsrh. las hann upp, birti hann fyrir hv. Alþ, og túlkaði hann á sérhvern þann hátt, sem ég get undirstrikað og tileinkað mér og mínum flokki. Ég vil aðeins vona það, að sú merka stefna, sem mótuð er með stjórnarsáttmálanum, fái glæsilega framkvæmd af núv. ríkisstj. og mun leggja mig fram um það fyrir hönd flokks míns og flokkur minn mun þar ekki liggja á liði sínu. Ég fer ekkert efnislega út í þær umr., sem hér hafa farið fram, tel, að ef umr. hefði verið hagað á þann hátt að fresta þeim, þá hefði gefizt ærið tilefni til þess, vegna þess, sem fram hefur komið af hendi stjórnarandstöðunnar, en tel, að næg tilefni muni þá gefast til þess síðar. Ég fagna því, að stjórnarandstöðuflokkarnir báðir hafa lýst því yfir, að þeir í mesta örlagamáli ríkisstj., landhelgismálinu, muni láta markmið málsins ráða afstöðu sinni og ekki gera aukaatriði að ágreiningsefni. Það eitt vil ég segja efnislega um málið á þessu stigi. Ég tel, að hér sé mörkuð þjóðarstefna, sem eigi að sameina alla stjórnmálaflokkana á Íslandi um framkvæmd þeirrar stefnu, svo að enginn af andstæðingum okkar úti í heimi geti sagt, að íslenzka þjóðin sé sjálfri sér sundurþykk um það mál. Það er örlagaglíma okkar og það ríður á því, að við stöndum saman um það mál.

Forseti (EystJ): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 14. okt. 1971. Pálmi Jónsson, 5. þm. Norðurl. v., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna sérstakra anna heima fyrir mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 2. varamaður Sjálfstfl. í Norðurlandskjördæmi vestra, Jóhannes Guðmundsson bóndi, taki sæti á Alþ. í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fara fram í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamannsins. Gils Guðmundsson forseti Nd. Til forseta sameinaðs Alþingis.“



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til athugunar kjörbréf Jóhannesar Guðmundssonar bónda, Auðunarstöðum, Vestur-Húnavatnssýslu, en hann var í alþingiskosningunum í sumar kjörinn 2. varaþm. Sjálfstfl. í Norðurlandskjördæmi vestra. Kjörbréfið er undirritað af yfirkjörstjórn Norðurlandskjördæmis vestra, en eins og kunnugt er, situr 1. varaþm. Sjálfstfl. í þessu kjördæmi nú á þingi. Kjörbréfanefnd leggur til, að kosningin verði tekin gild og kjörbréfið samþykkt.