Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þannig háttar til um þau fjögur mál sem á dagskrá þessa fundar eru að of skammt er liðið frá útbýtingu þskj. og/eða síðustu umræðu. Þarf því að leita afbrigða um að þessi mál megi öll koma á dagskrá og til umræðu. Verður nú þeirra afbrigða leitað.

Herra forseti. Ég hygg að hæstv. menntmrh. mundi nú gefa þó nokkuð mikið fyrir að hann hefði verið fámálli í fyrra þegar þetta mál var á dagskrá. Það er ákaflega óþægileg staða hjá hæstv. ráðherranum að hafa þá talað svo ákveðið um að nú væri verið að tjalda til einnar nætur. Ég verð að segja eins og er að ég hef vissa samúð með ráðherranum í þeirri stöðu sem hann er í. Samúðin byggist á því að ég trúi því að þegar hann lét þau orð falla í fyrra að þetta yrði ekki gert aftur, þá hafi hann talið sig hafa loforð fyrir því frá sínum samráðherrum að menn gengju ekki þessa götu tvisvar. Það yrði ekki gert. Ráðherrann valdi þá leið að halda því fram að þetta mundi ekki koma niður á ákveðnum greinum í grunnskólanum. Hann hefði nú gjarnan mátt vita betur, m.a. vegna þess að hæstv. ráðherra menntamála hefur stutt þá stefnu að skólarnir sjálfir réðu sínum innri málum á þann hátt að þeir tækju ákvörðun um það hvað yrði gert í þessum efnum og var þess vegna sannarlega ekki í stakk búinn til þess að taka bæði þá ákvörðun að láta skólana ráða þessu og einnig hitt að fullyrða að ekki kæmi til þessa niðurskurðar. Þetta gat náttúrlega ekki gengið upp. En ég hélt nú satt best að segja að ráðherrann mundi líka reyna að tína til björtu hliðarnar, horfa á þetta með augum barnanna og segja sem svo: Það er verið að minnka vinnuskylduna á þessum fullorðnu. Það er verið að stytta vinnudaginn. Af hverju á ekki að stytta vinnudaginn hjá börnum líka og kanna hvort hann hefði ekki einhvern stuðning á þeirri forsendu að skólarnir væru bara of grimmir við börnin? Þetta væru mannréttindamál að stytta þennan skólatíma. Það væru bara kennararnir sem væru svona harðir að hamast á börnunum. En ráðherrann notfærði sér þetta ekki heldur. Ég er viss um að í hópi barna hefði hann fengið þó nokkuð marga sem hefðu tekið undir það með ráðherranum og litið á það bara sem nokkuð gott mál að nú væri verið að fækka þessum tímum og þannig hefði hæstv. menntmrh. eignast stuðningsmenn í stöðunni. Það er aftur á móti svo að fái ráðherrann þau fyrirmæli köld frá ríkisstjórninni að honum beri að spara í grunnskólanum, þá á hann ekki gott um vik að spara nema með því að fækka stundum. Það skal viðurkennt. Ég er viss um það að í sumar hefur verið sagt við hann, hæstv. ráðherra, ósköp einfaldlega: Okkur dugar ekki annar menntmrh. en sá sem var reiðubúinn að skera niður þessar stundir. Og í mestu hógværð hefur hæstv. ráðherra verið spurður að því hvort hann vildi vera ráðherra áfram. Kaupverð gærunnar var að kyngja því sem hann hafði sagt í fyrra. Þá er að snúa sér að hinu, sem hlýtur að vera ærið umhugsunarefni, að auðvitað er það þingið en ekki einn maður sem ber ábyrgð á því hvað gert er að lögum. Alþingi Íslendinga ber alla ábyrgð á lagasetningunni og það getur ekki falið sig á bak við neina ráðherra í þeim efnum. Hér er því um stjórnarstefnuna að ræða. Fjárveitingavaldið er í höndum þingsins og þingið hefur tekið þessa ákvörðun. Það er svo aftur á móti magnað klúður að þetta frv. það kemur ekki fram það snemma að hægt sé að standa löglega að hlutunum. Í dag gilda grunnskólalögin. Það á að kenna samkvæmt grunnskólalögunum í dag. Það breytir engu þó fjárveitingarnar séu ekki meiri en þær eru, í framkvæmd á það dæmi þá að koma þannig einfaldlega að það verði ekki til peningar í haust. En samkvæmt grunnskólalögunum á að starfa og þetta veit hæstv. menntmrh. ella væri hann ekkert að flytja þetta frv., ella léti hann sér nægja að hafa fjárlagafrv. til að fara eftir. En ég vil reyna að skipta þessu máli í þrennt. Það sem ráðherrann stendur óhjákvæmilega frammi fyrir sem beinni skipun, þ.e. er að fækka stundafjöldanum, hann stendur frammi fyrir því sem beinni skipun frá fjárveitingavaldi þingsins. Hitt atriðið er að fjölga í bekkjum. Ég vil segja hæstv. ráðherra það að mér finnst sú ákvörðun vera alveg óhemjuvitlaus og ég ætla að segja hæstv. ráðherra hvers vegna. Kennari þarf að gera tvennt í hverri kennslustund. Hann þarf að halda aga. En það eitt að halda aga dugar ekki, hann þarf líka að kenna. Ef það fyrrnefnda er ekki í lagi, þ.e. aginn, þá getur farið svo að það verði engin kennsla í tímanum. Ekki einn einasti maður verði fróðari um það efni sem átti að vera á dagskrá eftir tímann en hann var áður en kennslustundin hófst. Það er af þessari ástæðu sem kennarar hafa sótt það mjög fast að yfirfylla ekki bekkina sem getur leitt til þess að það verði stjórnleysi í tímanum og niðurstaðan verði sú að enginn læri neitt. Slíkur skóli er og verður slæmur skóli. Á þessu verða menn að hafa skilning. Það getur verið góður skóli sem hefur fáar kennslustundir. En skóli sem situr frammi fyrir þeirri skyldu að mörgum er þjappað það saman í bekk að það skapar stjórnleysi er og verður slæmur skóli hversu margar sem kennslustundirnar eru. Því þá verða bara fleiri lélegar kennslustundir. Ég átta mig á því að hæstv. menntmrh. er að ræða þetta mál við hæstv. umhvrh. þessa stundina og nú er komin niðurstaða í málið því hæstv. umhvrh. hefur yfirgefið hæstv. menntmrh. og það þykir mér út af fyrir sig nokkuð gott. En hvort það veit á gott að hæstv. umhvrh. var mjög brosandi það veit ég aftur á móti ekki, ég dreg í efa að það sé nú jafnjákvætt og hitt.  seinna atriðið hlýtur að vera alfarið á ábyrgð menntmrh., þ.e. að bera ábyrgð á að hafa fjölgað í bekkjardeildum og hafa e.t.v. skapað stjórnleysisástand í vissum bekkjum með því tiltæki. Það er einfalt mál að vera fræðslustjóri og koma með dálka sem sýna hvað þetta séu fáir bekkir. Ástandið er einfaldlega þannig að það verður enginn hávaði á fræðsluskrifstofunni þó það verði allt vitlaust í bekknum. En þetta er atriði sem ég bið hæstv. menntmrh. að skoða í fullri vinsemd. Er vitrænt að fjölga í bekkjunum á þennan hátt? Þá kem ég að hinu atriðinu: Hvað hefur hæstv. ráðherra þá gert til að stuðla að því að það verði á Íslandi árangur, þekkingarlegur árangur, sem bæti það upp að við fækkum kennslustundum? Börn fá ekki alla sína þekkingu úr skóla. Kennslufræðin segir að það sem börnin læra án þess að fara í skóla sé ástæðulaust að kenna. Hvaðan fá börnin sína þekkingu? Börnin fá sína þekkingu vissulega af jafnöldrum sínum í umhverfinu, við lestur bóka og úr sjónvarpinu. Og það fer ekkert á milli mála 

Ekki Tímans.

En ég veit nú í hvaða blað hv. þm. Össur Skarphéðinsson talar um í þessu sambandi og það má vel vera að honum sé það hjartnæmt að hafa það með í þessari upptalningu og ég skal viðurkenna að það er hægt að fá þekkingu úr blöðunum. En sá miðillinn sem mest hefur sótt fram er sjónvarpið, það fer ekkert á milli mála.  Þess vegna finnst mér að það hvíli mikil ábyrgð á hæstv. ráðherra á þessum þrengingartímum að leita nýrra úrræða til þess að ná árangri í menntamálum Íslands í grunnskólanum. Ég tel mig aftur á móti hafa talað það skýrt varðandi fjölgunina í bekkjunum að það þurfi ekki að ræða það sérstaklega. Ég vil bara bæta því einu við að eftir því sem fjölgar í bekkjunum þeim mun meiri verður krafan um sérkennslu fyrir einstaka nemendur sem verða út undan vegna þess að nemendafjöldinn í bekknum er orðinn meiri en svo að kennarinn hafi nokkra mögleika til að sinna því starfi sem honum er ætlað að sinna. Mér finnst aftur á móti að það sé mjög torskilið svo ekki sé meira sagt, mjög torskilið, hvers vegna hæstv. menntmrh. lætur hafa sig til þeirra verka að setja út úr grunnskólalögunum, þó ekki sé nema tímabundið, skólamáltíðirnar. Það er nú einu sinni svo að við viljum að allir Íslendingar hafi sama rétt. Í heimavistarskólunum sem búið var að byggja á Íslandi eru skólamáltíðir. Þessum skólum var svo breytt í heimanakstursskóla um leið og vegakerfið leyfði að hægt væri að keyra börnin í skólann. Það er staðreynd í dag að þessir skólar eru af þessari ástæðu með sínar skólamáltíðir og betur undir það búnir að taka á móti börnum af þessari ástæðu. Það eru forréttindi að koma í skóla og fá þar máltíð. Það eru hrein forréttindi miðað við hina. Og nú skulum við skoða alvöru þessa máls. Hér í þéttbýlinu og úti um allt land hefur það verið vaxandi allt til þessa að báðir foreldrar ynnu úti. Ef við flettum fjárlögum þessa árs þá sjáum við lið sem heitir Arnarhváll. Hvaða fyrirtæki skyldi það nú vera sem þar er undir? Veit formaður þingflokks Alþfl., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, hvaða fjárhæðir það eru sem menn eru að borga með mötuneyti ríkisins í Arnarhváli í gegnum þennan lið? Veit hann það að á sama tíma og starfsmenn þessarar stofnunar sömdu tillögurnar fyrir hæstv. menntmrh. að taka skólamáltíðirnar út úr grunnskólunum þá fóru þeir í mat í Arnarhváli sem er niðurgreiddur af íslenska ríkinu? Og nú hefur hv. þm. Össur Skarphéðinsson lyft erlendu stórblaði hátt upp svo það sjáist ekki framan í hann hvað hann er rauður yfir þeirri staðreynd að þetta skuli hafa verið unnið af Alþfl., með fullum stuðningi Alþfl. Það væri fróðlegt ef Alþýðublaðið mundi nú birta niðurstöðuna, hvaða hlunnindi felast í þessu. Ég er ekki heldur búinn að sjá að þetta komi fram á skattframtalinu þegar gerð verður grein fyrir því. En hvaða ástæða er þá til þess á þessu herrans ári að taka ákvörðun um það að taka skólamáltíðirnar út? Er það siðaðra manna háttur að fullorðnir fái mat á sínum vinnustað, kennararnir fá mat á sínum vinnustað en börnin ekki? Er hæstv. ráðherra ekki ljóst að þetta gengur einfaldlega ekki upp? Það eru fyrirliggjandi upplýsingar í mennmrn. um þessa hluti. Menn voru að samþykkja hér að ganga inn í EES. Hvað með samræmdan aðbúnað barna eftir löndum? Skiptir það engu máli? En hið alvarlega í þessu er það að daprara efnahagsástand hjá okkur Íslendingum gerir það að verkum að það er staðreynd að fleiri og fleiri börn mæta vannærð á morgnana í skólann. Hæstv. ráðherra þarf ekki annað en að kynna sér hver staðan í sumum tilfellum er vegna þess að það er vigtað á haustdegi og vordegi. Það er fylgst með því hvernig mál þróast hjá einstaklingum. Þetta er hin alvarlega staða. Foreldrarnir sem fá góða máltíð um miðjan daginn og eru að vinna á stórum vinnustöðum hugsa margir hverjir sem svo að það sé ástæðulaust að hafa þá aftur þunga máltíð um kvöldið. Það er nú svo að fjöldi Íslendinga á við það vandamál að stríða að vigtin stígur upp.  að e.t.v. er staðreyndin sú að sum þeirra fá snarl alla vikuna nema á laugardögum og sunnudögum. Svo er verið að kenna heilsufræði í skólum og þetta er heilsufræðin sem íslenska þjóðfélagið leggur á þessi börn. Í reynd er fáránlegt að líta svo á að það geti verið annað en eðlilegt viðhorf hvers einasta Íslendings, ég segi hvers einasta Íslendings og ég hika ekki við að hafa hæstv. menntmrh. með, það er viðhorf hvers einasta Íslendings að íslensk börn eigi að fá eðlilegan mat. Þess vegna er ekki hægt að líta á það sem sparnað að börnin fái ekki mat í skólunum. Það er ekki hægt að líta á það sem sparnað. Það er þá fyrst og fremst aðeins spurningin um það hver borgar matinn. Ég trúi því ekki að hæstv. menntmrh. vilji komast á spjöld sögunnar út á það að vera ráðherrann sem kom því út úr grunnskólalögunum að það ættu að vera skólamáltíðir í íslenskum skólum. Hæstv. ráðherra verður fyrirgefið það þó hann hafi staðið frammi fyrir því að þurfa að skera niður kennslustundafjöldann. Við höfum horft á það hvað orðið hefur að gera í heilbrigðiskerfinu, við höfum horft á það, honum verður fyrirgefið það. Honum verður lagt það út sem þekkingarskortur, þekkingarskortur á skólamálum, að hafa orðið til að fjölga í bekkjardeildum. En það verður hvorki hægt að bera við þekkingarskorti eða að harðræði á Íslandi sé slíkt að það sé verjandi að taka þennan lið út þó að þetta standi í lögunum áfram þá gerir það það eitt að verkum að ef menn eru að teikna skóla í dag og hanna þá muni þeir taka tillit til þess að það er ætlast til þess að menn hafi þar skólamáltíðir. Hérna hafa að mínu viti undirmenn hæstv. menntmrh. ekki ráðlagt honum heilt, svo einfalt er það mál. Og af því að hæstv. menntmrh. var nú þekktur fyrir það þann tíma sem hann var óbreyttur þingmaður að setja ekki undir sig hausinn og vaða áfram án þess að leita að skynsamlegum lausnum í samskiptum við aðra um mörg deilumál þá vona ég að hæstv. menntmrh. eigi enn til þessa hlið og að hann muni ekki verða til þess að gera það aftur, að leggja það fyrir Alþingi Íslendinga að taka þennan þátt út. Það er slíkt glapræði að sjá ekki hvert við stefnum með þessu móti. Mér finnst að það gleymist stundum og ég hef sagt það áður í þessum ræðustól að það var eitt sinn skylda hermanna að sjá um að fæða sig sjálfir. Það var skylda þeirra að koma með mat með sér en herskyldan var þegnskylda. Ef við hugsum þetta mál út frá mannréttindum barna sem enginn veit hvort ná fullorðinsaldri eða ekki þá erum við að skylda þau með herskyldu á vissan hátt til að fara í skólana og við erum enn í gamla tímanum, þ.e. þau eiga svo sannarlega að koma með mat sinn sjálf eins og hermennirnir á sínum tíma. Ég veit að þetta mál getur ekki og má aldrei verða þess eðlis að viðhorf manna til þessa máls fari eftir því í hvaða stjórnmálaflokki þeir eru. Það hlýtur að vera til það félagshyggjuafl í hverjum einasta stjórnmálaflokki á Íslandi að hann hafi skilning á þessu máli. Herra forseti. Ég veit að mikil áhersla er lögð á það að fara að ljúka umræðunni og með orðum mínum hef ég ekki verið að tefja málið. Ég hef verið að koma þeim skoðunum á framfæri sem ég tel grundvallaratriði að greina hér frá. Ég ítreka það þess vegna sem lokaorð mín hvaða kröfur sem fjármálavaldið leggur á hæstv. menntmrh. þá vænti ég þess að hann átti sig á þessu tvennu, það er ekki skynsamlegt að fjölga í bekkjardeildunum og hitt, það er ekki hægt að snúa þróuninni við og segja í dag að það eigi að taka út það sem er komið í lög um að börnin eigi rétt á skólamáltíðum.

Hæstv. forseti. Ég held að mér nægi sá tími sem ég hef til andsvara vegna þess að flest af því sem hv. þm. ræddi í út af fyrir sig málefnalegri ræðu hefur verið rætt áður. Ég vil aðeins ítreka að ekki er verið að nema þetta ákvæði um skólamáltíðir úr lögum, verið er að fresta þeirri skyldu sem á sveitarfélögin er lögð með þessu ákvæði. Eins og kom fram fyrr í umræðunni, í máli hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar, þá er það sem betur fer svo að ýmis sveitarfélög hafa bæði metnað og getu til þess að koma á skólamáltíðum þótt ekki hvíli á þeim einhvers sérstök lagakvöð til þess að gera það. Þess vegna er engin hætta á að mín verði minnst fyrir það að hafa beitt mér fyrir afnámi þessa ákvæðis í grunnskólalögunum því að það hef ég ekki gert og mun ekki gera. Hv. þm. ræddi um og spurði hvað kynni að hafa verið gert sem mætti bæta upp fækkun stunda og hann kom þar fram með athyglisverða hugmynd, sem hefur svo sem komið upp áður, þ.e. skólasjónvarp. Sú hugmynd er athyglisverð og hlýtur hún að verða rædd í fullri alvöru og í samvinnu við Háskóla Íslands ef háskólinn kemur upp slíku sjónvarpi. Enn er verið að tala um að sparnaðurinn komi niður á íslenskukennslunni og ég vil ítreka að ekki er verið að skera niður með þessum hætti af viðmiðunarstundaskránni. En það hefur komið á daginn að ráðstöfunarstundirnar hafa verið nýttar til íslenskukennslu í mörgum tilvikum. En af viðmiðunarstundaskránni er ekki verið að skera niður. Á það legg ég mikla áherslu. Fjölgun í bekkjum er oft og tíðum neyðarúrræði. Mér er það alveg ljóst og það fer auðvitað eftir því hvernig raðast í bekki hvaða afleiðingar það kann að hafa. Það er alveg rétt sem hv. þm. sagði að það getur haft í för með sér agavandamál sem hefur jafnframt í för með sér að erfiðara verður um vik að kenna.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. málefnalegt svar í öllum aðalatriðum og ég fagna því að hæstv. ráðherra vill ekki láta minnast sín sem þess ráðherra sem nemur þetta brott úr lögum. Hins vegar er hæstv. menntmrh. það vel að sér í lagasetningu að hann veit ef gildisákvæði gleymist þá verður aldrei neitt að lögum. Með því að fresta ákvæðum, taka þau út í bili, þá er það í sjálfu sér ekki í lögunum á meðan. Hitt er svo annað mál hvort það sem gerist í þessum efnum eigi að þróast algjörlega frjálst eða setja það í lög. Ég lít á það sem gjörsamlega óviðunandi lausn að þetta eigi að þróast eftir því hvað hverjum og einum í sveitarstjórn dettur í hug. Skýringin er mjög einföld. Ef við viljum hafa jafnræði á milli barna í landinu í þessum efnum þá er engin önnur leið fær en að þetta sé í lögunum. En ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir undirtektir hans undir það að skoða sjónvarpskennsluna og ég vænti mér mikils af því máli ef vel tekst til.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. menntmrh. að þetta hefur svo sem allt verið sagt áður sem verið er að segja hér nú. Það er einu sinni svo að ef menn ekki skilja það sem verið er að tala um þá verður að segja það alloft og reyna til þrautar að koma mönnum í skilning um hvað verið er að gera. Frú forseti, ég skal reyna að þreyta þingmenn ekki með mjög langri ræðu, ég hélt alllanga ræðu í þessu máli á síðasta þingi og sé ekki ástæðu til að endurtaka það allt. Ég vil í upphafi máls míns benda á að ekki fer hjá því að maður undrist eilíflega þegar stjórnarskipti verða. Það er eins og menn geti aldrei nýtt sér það sem búið er að gera. Hæstv. núv. menntmrh. kann að hafa ýmsar skoðanir á lífsviðhorfum og pólitískum viðhorfum hæstv. fyrrv. menntmrh. Svavars Gestssonar, við því er ekkert að segja. En óumdeilt er að í tíð hans sem menntmrh. var unnið feiknalega mikið starf að grunnskólamálum og það sem meira var, það var gert eins og slíkt ber að gera í náinni samvinnu við skólamenn í landinu og í friði og sátt við þá. Maður skyldi halda að það mikla starf væri nýtanlegt nýjum ráðherra og hvers vegna svo er ekki er spurning sem ég hef ekki fengið svarað. Nú trúi ég ekki að núv. hæstv. menntmrh. vilji ekki gera vel og ekki ætla ég honum það að vilja rýra kjör landsins barna. Þess vegna hlýtur maður að spyrja: Hvers vegna nýtir hann sér ekki það mikla starf sem m.a. liggur fyrir í bók sem heitir ,,Til nýrrar aldar`` sem ég hef skilið svo hvar sem ég hef komið og talað við skólafólk að menn séu ánægðir með? Auðvitað er það engin endanleg lausn allra mála en þó sannarlega var þar unnið mikið starf sem er næsta óskiljanlegt að ekki skuli vera hægt að nýta. Auk þess hægt að rifja upp ýmislegt sem hv. þingmenn Sjálfstfl. hafa lagt fram af málum og nægir t.d. að minna á að núv. hæstv. forseti þessa þings ásamt þeirri sem hér stendur lögðu á fyrri árum fram ítrekaðar tillögur um samfelldan skóladag og skólamáltíðir. Nú virðist þetta ekki vera forgangsverkefni núv. ríkisstjórnar. Reyndar er búið að tala í dag um mikilvægi þess að búa vel að börnunum í grunnskólanum og ég held að enginn deili um það. Auðvitað er það hárrétt sem hv. 2. þm. Vestf. gerði að umræðuefni áðan að það sem við höfum verið um árabil að reyna að koma stjórnvöldum í skilning um er að við búum í nýju og öðruvísi þjóðfélagi. Það er enginn heima á daginn til að hugsa um börnin. Þjóðfélagið krefst vinnuafls beggja foreldra og kostnaður heimilanna er slíkur að það er í flestum tilfellum gjörsamlega nauðsynlegt að báðir foreldrar vinni utan heimilis. Á meðan svo er þá verður þjóðfélagið auðvitað að koma til móts við fjölskyldurnar í landinu og sjá til þess að þetta bitni ekki á börnunum. Að þurfa að sjá skýrslu eftir skýrslu frá skólafólki í landinu um að börn, sérstaklega á Stór-Reykjavíkursvæðinu, séu beinlínis vannærð nær auðvitað ekki nokkurri átt. Víst kostar þetta peninga en við höfum þegar lagt til hvar væri hægt að finna þessar 100 millj. sem nú á að spara. Við hv. 9. þm. Reykv., Svavar Gestsson, lögðum fram tillögu um það. Við lögðum fram tillögu um að beðið yrði með að byggja yfir Hæstarétt og veita til þess 100 millj. kr. og nota þær í staðinn til grunnskólans og við teljum það einfaldlega miklu brýnna mál. Hlutur Alþfl. í öllu þessu er óskiljanlegur. Manni finnst næstum því hlægilegt að opna tímarit Tryggingastofnunar ríkisins, sem lengst af hefur verið rósin í hnappagatinu á Alþfl., og sjá þar lærða grein eftir fyrrv. hv. þm. Jón Sæmund Sigurjónsson um þann merka mann Beveridge sem kom af stað almannatryggingakerfinu í Bretlandi, National Health, og hefur verið ódauðlegur síðan. Á sama tíma lætur sá flokkur, sem umræddur hv. fyrrv. þm. tilheyrir, það yfir sig ganga að gengið sé á öll helstu baráttumál Alþfl. Almannatryggingar eru skornar niður, skólakerfið er skorið niður, allt það sem snýr að fólkinu í landinu er skorið niður við trog á meðan það sem ég hef leyft mér að kalla hvað eftir annað ,,dauða peninga``, er notað í steinsteypu sem getur vel beðið betri tíma. Ef þetta er það sem Alþfl. stendur fyrir þá hefur eitthvað töluvert gerst í þeim herbúðum. Það sem hér er verið að gera kemur fyrst af öllu illilega niður á börnunum sjálfum. Skólamáltíðir eru auðvitað algjörlega nauðsynlegar og ég vildi leyfa mér að spyrja hv. þingheim hvort við vildum missa okkar heitu máltíð í hádeginu? Ekki ég.

Ég.

Það getur vel verið að hv. 17. þm. Reykv. og þingflokksformaður Alþfl. megi við að missa máltíð sína en við erum allmörg sem teljum okkur þurfa að borða til þess að halda starfskröftum. En á sama tíma ætlum við litlu börnunum sem eru að vaxa og þroskast að vera matarlaus meira og minna heilu dagana því að auðvitað er einhver pakkamatur á morgnana sem langflest börn borða áður en þau fara að heiman engin undirstaða fyrir starf allan daginn. Við megum ekki gleyma því að þessi börn eyða ekki minni orku en við og áreiðanlega miklu meiri. Þetta er auðvitað slíkur ábyrgðarhlutur að ekki er við það unandi. Skólatími barnanna er jafnfáránlegur, hann er í engu samræmi við þann tíma sem foreldrarnir eru að heiman. Ekki þarf mikið hugmyndaflug til að ímynda sér hvað getur gerst þegar börn á aldrinum 6--11 ára eru ein heima. Það má ekki mikið út af bera til þess að börnin ráði ekki við ástandið. Við getum ímyndað okkur að það komi upp eldur. Geta börn á þessum aldri brugðist skynsamlega við slíku? Auðvitað ekki. Óteljandi slíkir hlutir geta gerst sem er ábyrgðarhluti að ætla börnunum að ráða við, en ekki má setja fé skólaathvarf. Ég held að það sé alveg rétt sem hér hefur komið fram að ástandið er líklega einmitt verst í Reykjavík. Það er kannski dálítið hráslagalegt þar sem Reykjavík er sannarlega ríkasta sveitarfélag á landinu en hér er ástandið satt að segja næsta nöturlegt. En þetta ber allt að sama brunni, verið er að skera niður allt það sem áunnist hefur svo sem það að láta sér detta í hug að láta foreldra borga hluta af tannlækningum smábarna, það er svo ótrúlegt vegna þess að það segir sig sjálft að þetta sýnir sig í miklu meiri kostnaði eftir örfá ár. Af því að ég minntist á þann merka mann Beveridge áðan þá hafa Bretar löngum verið frægir fyrir það að hirða ekki mikið um að borða hollan mat. Einu sinni urðu Bretar merkjanlega hraustari en alla jafna og hvenær var það? Það var í stríðinu vegna þess að matarskömmtun var tekinn upp í Bretlandi. Það voru gefnar út skýrslur t.d. um að beinabygging kvenna sem voru að fæða börn 20 árum síðar var merkjanlega betri en áður hafði verið og menn voru ekki í nokkrum vafa um að þessu var að þakka matargjöf í skólum í Bretlandi í heimsstyrjöldinni síðari. Það er ekkert smámál fyrir þjóðfélagið í heild að börn fái undirstöðugóðan mat á meðan þau eru að vaxa, þetta hélt ég að hver manneskja með heilbrigða skynsemi vissi. Ég held því að mikið alvörumál sé á ferðinni. Aðstaða kennara er náttúrlega svo margrædd og slíkt hneyksli, ekki síst grunnskólakennara að það er kannski að bera í bakkafullan lækinn að tala um það einu sinni enn. Þessi starfsstétt hefur í meira og meira mæli tekið að sér uppeldi barnanna og því þyngra sem það verður því verri kjör búa þessir menn við. Ég hygg að það sé svona nokkurn veginn venjulegt að barnakennari vinni tvöfalda vinnu til þess hreint og beint að vinna fyrir sér og sínum, annað er eiginlega óhugsandi þar sem laun þessara manna eru slík að er gjörsamlega vonlaust að framfleyta einum eða neinum af þeim. Þegar það bætist svo við að börnunum fjölgar í bekkjunum þá er þetta orðið óskapnaður. Það er ekki hægt að skera niður lengur vegna þess að það er í raun og veru upplausn í grunnskólanum, ekki síst á Stór-Reykjavíkursvæðinu og þolinmæði þeirra sem við grunnskólann starfa er satt að segja ævintýraleg. Ég veit ekki hvort hæstv. menntmrh. á tíðar ferðir í grunnskóla landsins, en ég held að það láti enga manneskju ósnortna að koma í grunnskólana og sjá það starf sem þarna er unnið og þá nemendur sem þar eru og maður fyllist auðvitað skelfingu að hugsa til þess að verið sé að rýra aðstæður þessara barna og kennara þeirra með ári hverju. Enginn aðilinn á þetta skilið og ekkert þýðir að fela sig bak við einhverja tímabundna efnahagsörðugleika. Ég man ekki eftir öðru en það hafi verið efnahagsörðugleikar síðan ég fór að komast til vits og ára, mismiklir sjálfsagt en ævinlega einhverjir og sjálfsagt verða þeir alltaf einhverjir. En þá verðum við að velja hvar okkur ber niður þegar draga þarf saman í rekstri þjóðarbúsins. Það á ekki að vera í kjörum og aðstæðum barna, síst af öllu. Ég hef margsagt að það hefði verið létt verk að finna það fé sem vantar í grunnskólann til þess að hann yrði rekinn með sæmilegum sóma. Þeir peningar eru til og er sóað út og suður í einskis verða hluti og fullkomlega gagnslausa. Virðulegi forseti. Ég þykist vita að mönnum þyki nóg komið um vinnutímana í þessari viku en við erum að verða vön því að vinnudagar hér séu ærið langir og ég skal ekki lengja mikið þessa umræðu. Ég vil bara biðja hæstv. menntrmh. að sýna þá skynsemi að líta aðeins á þá vinnu sem unnin var í ráðuneytinu í tíð síðustu ríkisstjórnar. Ég held að í þeirri vinnu sé ekkert sem góður sjálfstæðismaður getur ekki fallist á og sætt sig við. Ég hef enga ástæðu til að halda að þeir hafi svo gjörólíkar skoðanir á hvers þeir telji börn þurfa með. Ég vildi því leggja til að hæstv. ráðherra kynnti sér ofurlítið það sem þar var á dagskrá. Ég vil minna hæstv. ráðherra á eitt atriði sem ég hef hvað eftir annað gert að umtalsefni, og reyndar með ágætri aðstoð eins varaþingmanns Sjálfstfl., Arndísar Jónsdóttur, sem var á þingi þegar ég bar fram fyrirspurn um handmenntakennslu í skólum sem er svo til gjörsamlega hrunin. Ég margbenti á að á sama tíma og menn eru að láta sig dreyma um eflingu íslensks iðnaðar er handmennta- og verkmenntakennsla í skólum hrunin í rúst. Þetta er auðvitað gjörsamlega þvert hvað á annað. Fyrrv. menntmrh. Svavar Gestsson lét kanna þetta mál að þessari fyrirspurn fenginni og auðvitað varð niðurstaðan sú að þar þyrfti verulega um að bæta. Fyrrv. hv. varaþingmaður Arndís Jónsdóttir lá heldur ekki á liði sínu að leggja á þetta áherslu. Ég held að allt sem við gerum skólanum til skaða í þessu landi hefni sín grimmilega og fyrr en við höldum. Það tekur ekki svo mörg ár að ala upp einstakling. Skaðinn er skeður ef ekkert er að gert þar til barnið er 14--15 ára. Þá er erfitt að bæta. Þess vegna nenni ég satt að segja ekki að ræða þessi mál í einhverjum pólitískum ágreiningi. Ég held að hér sé fremur að menn vilji ekki nýta sér verk þeirra sem á undan fóru en þrjóskist við að rjúka í að endurskoða lög sem engin minnsta þörf er á að endurskoða aðeins til að geta merkt sér málið. Þessi vinnubrögð eru svo gjörsamlega ósæmandi fyrir Alþingi Íslendinga og þau færa okkur ekkert áfram. Þetta er eins og að dansa eitt skref fram og annað aftur á bak. Auðvitað þarf að vera eitthvert samhengi í vinnu í ráðuneytunum svo menn geti nýtt sér það sem þegar er búið að gera. Ég tala nú ekki um þegar það er gert í samvinnu við skólafólk úr öllu skólakerfinu og í miklum friði og sátt og ánægju með verkið. Ég vil því að lokum, frú forseti, mælast til þess að menn taki þetta mál út úr pólitísku karpi, hlusti á það sem hér hefur verið sagt og reyni að koma einhverju viti í þessi mál í stað þess að gera fólki í grunnskólakerfinu og börnunum sjálfum enn erfiðara fyrir en nauðsynlegt er.

Virðulegi forseti. Vissulega væri freistandi að flytja alllangt mál vegna þess hve stórt mál hér er á ferðinni en þar sem þegar hefur komið fram í mjög greinargóðum ræðum fulltrúa minni hluta hv. menntmn. öll sú röksemdarfærsla sem ég tel brýnast að komi fram í þessari umræðu mun ég einungis taka tvö aðalatriði út sem ég tel einnig nauðsynlegt að gera sér grein fyrir. Áður en ég geri það vil ég minna á að það er ekki bara íhaldsstjórnin í Svíþjóð sem hefur kosið að efla grunnskólann og bæta menntun heldur var það sérstaklega áberandi er Norðmenn gengu frá fjárlögum sínum fyrir árið sem er gengið í garð, um svipað leyti og við Íslendingar vorum að fjalla um fjárlög, að þar var lagt til viðbótarframlag til menntamála ekki síst grunnskólamála þrátt fyrir einn mesta samdrátt sem sést hefur á fjárlögum þar í landi. En þar var skorið niður annars staðar. Þetta þótti ekki vera hægt að skera. Þar er samt sem áður mun betur búið að grunnskólabörnum en gert er hér á landi. Þessu held ég að nauðsynlegt sé að halda til haga. Ég vil einnig vekja athygli á því að þetta er sú stefna sem þykir ekki einasta mannréttindamál heldur einnig afskaplega góð fjárfesting. Ég er afskaplega hrædd um að ef þetta á að fara að verða stíllinn á samdráttartímum, að draga úr þjónustu við grunnskólabörn í staðinn fyrir að auka hana, þá munum við súpa seyðið af því síðar. Þau tvö atriði sem ég taldi sérstaka ástæðu til að leggja áherslu á eru í fyrsta lagi að skerðingin stundafjölda nemenda er mjög mikil á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu og í rauninni meiri en ég held að menn hafi e.t.v. gert sér grein fyrir að yrði. Á Reykjanesi er um það að ræða að í 2,14% tilvika er nýtt heimild til þess að hafa stækkaða bekki og í 3,10% tilvika í Reykjavík. Þetta eru ekki bara einhverjar litlar sætar prósentutölur heldur eru þetta allmargir bekkir eða samtals 19 bekkjardeildir í Reykjavík og 12 deildir á Reykjanesi. Hvers eiga þessi börn að gjalda sem eru í allt of stórum bekkjum? Ég held að þetta sé sérstaklega alvarlegt þar sem þetta er í þéttbýlinu þar sem allir eru sammála um að frekar þurfi að hlúa betur að börnum en draga úr þjónustu við þau. Það er hætt við að þau týnist og fái ekki notið hæfileika sinna. Það er einkum tvennt sem mér finnst að þurfi að bæta við umræðuna. Hv. síðasti ræðumaður kom inn á annað atriðið en það er sú skerta kennsla sem er í list- og verkmenntagreinum en það held ég að sé sérlega alvarlegt í okkar skólakerfi nú. Það er ekki nóg með að þessi skerðing bitni á undirstöðugreinum okkar, sem að sjálfsögðu er algjörlega óverjanlegt, eins og t.d. íslenskukennslu, heldur er það líka mjög slæm skólastefna ef ekki er sérstaklega hugað að því að auka veg og virðingu list- og verkmenntagreina og það ekki á kostnað undirstöðunnar í bóknámi. Þetta finnst mér í rauninni íhugunarefni. Ég veit af fyrri ræðum hæstv. menntmrh., eða ég tel að ég megi ráða það í ræður hans, að hann sé mér sammála. Þetta verður ekki gert öðruvísi en nægur stundafjöldi sé til umráða og að það séu ekki of fjölmennar bekkjardeildir. Víða er það reynt, og það er raunar tíundað mjög vel í þeim fylgiskjölum sem fylgja nál. minni hluta hv. menntmn., að kenna saman heilum bekkjum í list- og verkmenntagreinum. Það er unnt ef bekkirnir eru ekki of fjölmennir. Það er misjafnt eftir verklagi kennara, það er líka misjafnt eftir aldri barna og það er líka misjafnt eftir því hver viðfangsefnin eru en þetta er sums staðar unnt ef bekkirnir eru ekki of stórir. Annars staðar þarf að skipta og svo sem fram kemur í upplýsingum, m.a. úr skólaumdæmi Reykjavíkur, er fjöldi stunda þar sem hægt er að skipta bekkjum afskaplega lítill og í rauninni minnkandi. Ef ég vitna í umsögn Landssamtakanna Heimilis og skóla frá því 7. jan. sl. til menntmn. þá sé ég að þar deila forsvarsmenn þeirra samtaka áhyggjum mínum út af þessu máli. Þar kemur sérstaklega fram, með leyfi hæstv. forseta: ,,Börn fá ekki lágmarkskennslustundafjölda samkvæmt viðmiðunarstundaskrá því skólarnir treysta sér ekki til að láta kenna list- og verkgreinar í heilum stórum bekkjum og skiptitímar eru of fáir. Dæmi eru um að bekki vanti 2--5 vikustundir upp á viðmiðunarstundaskrá.`` Ég held að þetta sé okkur ekki bara dýrt núna vegna þess að það hlýtur að vera varasamt að beina öllum börnum í bóknám, heldur verður þetta sérlega dýrt í framtíðinni. Þetta þýðir að nauðsynlega undirstöðu vantar í þessum fögum og það er ekki hvatning börnum til að velja sér fjölbreyttara nám en núna er gert. Ég held þess vegna að ekki sé annarra kosta völ en huga bæði að stærð bekkja og kennslustundafjölda ef einhvern tímann á að bæta úr þessu af nokkru viti. Annars erum við bara að gefa okkur ávísun á vandræði í framtíðinni. Annað sem þessi skerðing á tímum hefur í för með sér varðar sérkennslu, sem hæstv. ráðherra tók sérstaklega fram í því útvarpsviðtali sem oft hefur verið vitnað til í dag að ætti ekki að verða fyrir barðinu á þessum niðurskurði. Þörfin fyrir sérkennslu er vaxandi og ein þeirra ástæðna sem eru fyrir því er sívaxandi fjöldi nemenda sem þarf á sérkennslu að halda vegna þess að þeir eru ekki talandi á íslenska tungu. Hér er um að ræða börn fædd erlendis sem hafa flust með fjölskyldum sínum hingað til lands og búa á heimilum þar sem íslenska er ekki móðurmál allrar fjölskyldunnar. Þarna eru t.d. þau börn flóttafólks sem flust hefur hingað. Þetta er sérstakt áhyggjuefni. Raunar má minna á að við kvennalistakonur fluttum brtt. við 2. umr. fjárlaga vegna þessara barna sérstaklega. Samkvæmt upplýsingum sem fram komu í áliti um sérkennslu frá Áslaugu Brynjólfsdóttur í Reykjavík og birt er með áliti minni hlutans eru á þriðja hundrað nemenda í grunnskólum Reykjavíkur sem koma erlendis frá og þarf á verulegri aðstoð í íslensku að halda. Af þeim eru 82 börn sem eru af erlendu bergi brotin og tala litla sem enga íslensku, þurfa mikla aðstoð og 139 börn af íslensku bergi brotin sem hafa dvalið langdvölum erlendis og þurfa á aukinni íslenskukennslu að halda. Sum þessara barna tala og skrifa mjög bjagað mál, segir í umsögn þessari sem ég er að vitna til. Þessi börn eru einnig annars staðar á landinu og það er a.m.k. á þriðja hundrað barna sem þarf á miklu meiri þjónustu að halda en þau fá og er ég þá aðeins að ræða um þau börn sem eru af erlendum uppruna en búsett hér á landi. Þess eru því miður dæmi að börn hafi hreinlega týnst í íslenska skólakerfinu og velkst þar í mörg ár. --- Vona ég að hæstv. ráðherra sé innan seilingar sem ég sé að hann er. --- Þessi börn hafa velkst í íslenska skólakerfinu án þess að fá þá aðstoð sem þau þurfa þrátt fyrir að víða hafi verið reynt að grípa í taumana. Það er einfaldlega ekki svigrúm fyrir mikla sérkennslu handa börnunum. Sums staðar uppgötvast þau ekki. Í sumum tilvikum er þetta svo alvarlegt að börnin bæra ekki á sér og þau finnast ekki. Þau koma út úr íslenska skólakerfinu eftir e.t.v. margra ára nám og eru ekki einu sinni talandi á íslensku. Við getum nærri hversu vel þau hafa getað tileinkað sér námsefnið og hversu vel þau eru í stakk búin til að mæta því samfélagi sem við höfum boðið þau velkomin í, a.m.k. í orði en kannski ekki á borði. Þetta finnst mér sérstök ástæða til að nefna hér vegna þess að sá niðurskurður sem við erum að ræða hér er nákvæmlega á þeim tímum sem börnum er ætlaður og á því að hægt sé að hafa smærri bekkjardeildir, þ.e. sá fjöldi sem leyfður er, sem bitnar sérstaklega á þessum börnum. Ég veit að vandinn er margvíslegur og vandi margra barna er mikill en kannski erum við þarna með þann hóp sem einna verst er settur. Það litla svigrúm sem er til sérkennslu í íslensku skólakerfi dugar alls ekki til þess að veita þessum börnum og öllum öðrum sem þurfa á sérstökum stuðningi að halda þá þjónustu sem við getum verið fullsæmd af. Annars staðar á Norðurlöndum er þessum málum miklu betur komið. Kannski stafar það af meiri reynslu þessara þjóða við að fást við þessi mál. Hver svo sem ástæða er hafa verið teknar saman á vegum menntmrn. upplýsingar sem sýna hvernig ástandið er hér á landi og hvernig það er á öðrum Norðurlöndum. Við getum dregið lærdóm af þessu og einn sá lærdómur sem við verðum að draga af þessu ástandi er að við verðum að veita meira svigrúm innan íslenska skólakerfisins.

Virðulegi forseti. Það hefur fjölmargt komið fram í þessari athyglisverðu umræðu um málefni grunnskólanna hér í dag. Gagnstætt því sem ríkisstjórnin hafði bersýnilega gert ráð fyrir hafa þingmenn talið ástæðu til að ræða þetta mál nokkuð og gefa út um það ítarleg nál. Ég tel mikilvægt og ánægjulegt að þingmenn líti þannig á að skólamál séu mikilvæg mál sem eigi að tala um. Þau séu ekkert síður merkileg en þessi vísitölumál og efnahagsmál og öll þessi stóru stofnanatungumál og mál sem menn eru mjög oft uppi með. Ég tel það því fagnaðarefni að fengist hefur umræða um skólann og menn láta ekki skerðinguna ganga fram þegjandi og hljóðalaust, jafnvel þó hún sé aðeins framhald af þeirri skerðingu sem var á sl. ári. Ég tel einnig mikilvægt, virðulegi forseti, í þessari umræðu að hæstv. menntmrh. hefur staðfest þann skilning sinn að grunnskólalögin og 46. gr. sérstaklega hafi verið í gildi frá áramótum og að fjárlög geti að sjálfsögðu ekki tekið af grunnskólalög. Það skiptir mjög miklu máli fyrir það fólk sem starfar í skólunum að vita að það sé tvímælalaus skilningur ráðuneytisins, ekki síst eftir að starfsmenn þess höfðu gefið annað í skyn á fundi með menntmn. hv. Alþingis. Ég tel það enn fremur býsna athyglisvert sem fram kom hér í umræðum í dag að hæstv. ráðherra hafði hugsað sér að tryggja það að íslenskan yrði ekki skert að neinu leyti, en sú virðist þó hafa orðið raunin. Hæstv. ráðherra hefur sagt að ráðuneytið hafi ekki upplýsingar um það hvaða kennslugreinar voru skertar. Ég tel hins vegar víst að ráðuneytið hafi þessar upplýsingar þó að þær hafi ekki verið dregnar saman. Ég fullyrði að þessar upplýsingar eru allar til í skólahaldsskýrslunum fyrir þetta kennsluár og þar á undan og í sjálfu sér er það nokkurt verk að bera saman tímaframboð í kennslustundaframboði í skólanum milli þessara tveggja ára, en það er þó hægt. Þetta eru um 200 grunnskólar í landinu og auðvitað talsvert verk að tína það saman eins og ég sagði, en það er framkvæmanlegt og þess vegna höfum við hér fjórir hv. þm. sem skipum minni hluta menntmn. lagt fram fyrirspurn til hæstv. menntmrh. með beiðni um skriflegt svar um skerðinguna á tímunum eftir greinum og eftir bekkjardeildum. Við gerum okkur að sjálfsögðu ljóst að það tekur einhvern tíma að tína þetta saman, en við teljum mikilvægt að þetta fáist upp á áframhaldandi umræður um skólamál. Ég tel að það sé einnig mjög nauðsynlegt að undirstrika það við lok þessarar umræðu að það hafa ekki farið fram neinar viðræður við kennarasamtökin um stærstu kerfisbreytingu í grunnskólamálum sem menn hafa rætt um um áratuga skeið á Íslandi og það er að flytja grunnskólann yfir til sveitarfélaganna. Það er stærsta kerfisbreyting í barnaskólamálum sem gerð hefur verið á Íslandi um áratuga skeið, það er engin spurning um það. Ég tel að Kennarasambandið og aðrir hlutaðeigandi aðilar eigi að koma að því máli og ég skora á hæstv. menntmrh. að hefja hið fyrsta formlegar viðræður og skipulegar við Kennarasambandið um þau mál vegna þess að við þekkjum það t.d. frá breytingunum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga að það er nauðsynlegt að hafa öll starfsmannafélög og aðra með í ráðum alveg frá upphafi til þess að hlutirnir fari fram með sem mýkstum og heppilegustum hætti fyrir alla aðila. Og einhvern veginn liggja nú verkin þannig í skólunum dálítið öðruvísi en annars staðar. Í skólunum eru börn á tilteknum aldri og ef eitthvað misferst eitt árið, þá verður það ekki leiðrétt að fullu árið sem kemur þar á eftir vegna þess að við gerum ekki börnin 7 ára eða 8 ára aftur. Þau eru það bara einu sinni. Og þetta eru verðmætustu árin í lífi hvers einstaklings. Þess vegna þarf að vanda sig í því hvernig farið er með skólana, rekstur þeirra, kennslu og allt skipulag. Það er ekki hægt að spóla börnum aftur eins og segulbandstæki, sem betur fer. Varðandi það sem fram kom hér hjá hv. 4. þm. Reykn., þá heyri ég það nú á öllu að ég á margt vantalað við hann um skólamál, mjög margt. Ég verð að segja alveg eins og er að ég hef mjög oft verið í miklum ágreiningi við sveitarstjórnarmenn um skólamál, hvort sem ég hef verið menntmrh. eða ekki. Það getur vel verið að ég hafi verið í hópi þeirra manna sem menn segja sem svo að hafi vantreyst sveitarfélögunum að einhverju leyti og það er rétt að ég hef gert það og ég hef haft rök fyrir því. M.a. þau rök að sveitarfélögin eru misjöfn, ekki aðeins að pólitískri innstillingu þeirra sem þar ráða heldur líka af efnahagslegri og fjárhagslegri getu. Af hverju erum við með grunnskólalög? Það er til þess að tryggja að öll börnin í landinu eigi jafnan rétt til menntunar. Nú vitum við það að hann getur ekki verið 100% jafn heldur hljótum við að leitast við af fremsta megni, eins og segir í textum sem við lærðum þegar við vorum yngri, að tryggja það að réttur barnanna sé jafn. Við vitum það að hann getur ekki verið gersamlega jafn heldur hljótum við að hafa þessa stefnu. Fari það svo sem er auðvitað hugsanlegt að menn þurfi að ganga í gegnum þá kollsteypu eins og aðrar --- mér liggur við að segja vitleysu, hv. þm., en segi nú bara kollsteypu til þess að skafa aðeins utan af orðbragði mínu --- segjum að menn þurfi endilega að fara í gegnum þessa kollsteypu að koma skólunum yfir á sveitarfélögin, þá er ég alveg sannfærður um það að menn munu snúa frá því fljótlega aftur vegna þess að menn munu komast að því að það er ekki hægt að fullu af því að það verður að taka svo og svo mikið af fjármunum í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til skólanna til að tryggja að þeir séu í raun og veru jafnir og hafi jafnan rétt. Og ég spyr menn líka: Um hvað eru menn nákvæmlega að tala? Eru menn að tala um að það verði eingöngu breytt um launagreiðanda hjá skólunum þannig að sveitarfélögin borgi kaupið hjá kennurunum í staðinn fyrir ríkið? Ef menn eru að tala um það eingöngu og þá einu breytingu í þessum efnum, þá segi ég fyrir mig: Mér er eiginlega alveg sama um það, enda verði farið eftir kjarasamningum. Það skiptir mig engu máli jafnvel þó að Sparisjóður Hafnarfjarðar t.d. borgaði kaupið í Hafnarfirði, það breytir engu fyrir mig, skiptir mig engu máli, enda verði fylgt kjarasamningum. Það sem skiptir máli er að sú menntun sem börnunum er boðin sé sambærileg. Það sem skiptir máli er þar með að kennararnir sem veljast til skólanna í Reykjavík, Hafnarfirði, Kópavogi eða hvar það nú er hafi sambærilega menntun eða það séu gerðar sambærilegar kröfur til þeirra. Það er í fyrsta lagi. Það þýðir með öðrum orðum að launin sem þessir kennarar fái hljóti að verða svipuð í grófum dráttum um landið allt. Það getur ekki orðið gríðarlega mikill munur á, auðvitað einhver en ekki gríðarlega mikill. Þá er búið að ákveða í raun og veru einn stærsta kostnaðarþáttinn. Hann hlýtur í meginatriðum að vera afgreiddur á sameiginlegu borði a.m.k. að svo miklu leyti sem um er að ræða sameiginlegar kröfur til kennaranna í landinu öllu. Í annan stað er nauðsynlegt að átta sig á því að það hljóta að verða gerðar svipaðar kröfur til menntunar barnanna í landinu öllu, lágmarkskröfur á ég við, í íslensku, í reikningi, í tungumálum, í stærðfræði o.s.frv. Og þá spyr ég: Hver er þá eftir hlutur sveitarfélaganna? Jú, hann er sá að bæta við. Við skulum þá segja að í grunnskólalögunum séu ákveðið lágmark tryggt alls staðar en síðan geti sveitarfélögin bætt við hvert hjá sér. Hvaða sveitarfélög geta bætt við? Það geta aðeins sum sveitarfélög bætt við en ég geri ráð fyrir því að ef sveitarféögin hafa staðið frammi fyrir því um nokkurra ára skeið að launin séu ákveðin nokkurn veginn miðsvæðis á einu borði, nokkurn veginn, ég segi ekki 100%, að námskröfurnar séu ákveðnar þannig líka, að húsnæði skólanna sé í grófum dráttum ákveðið þannig líka, þ.e. vissar lágmarkskröfur í þeim efnum og tímaframboð verður að tryggja það að öll börn í landinu fái a.m.k ákveðið marga tíma. Þegar sveitarfélögin hafa staðið frammi fyrir þessum veruleika kannski 4--5 ár eða eitthvað því um líkt, það sem úrslitum ræður um allan kostnað skólanna er eftir sem áður í raun og veru ákveðið af ríkinu eða Alþingi eða ríkisstjórn eða hvað það nú er, þá hugsa ég að sveitarfélögunum finnist sinn stakkur nokkuð þröngt sniðinn. Auðvitað er það hins vegar svo t.d. í dag að sveitarfélögin geta bætt við eins og þau vilja. Það hefur Hafnarfjörður gert t.d. mjög myndarlega í seinni tíð. Það hefur Kópavogur gert líka. Það hafa ýmis sveitarfélög gert fleiri, bætt við gæslutímum t.d. og jafnvel beinum kennslutímum sem hafa verið kostaðir af sveitarfélögunum og það er vel. En það geta þau hvort sem launagreiðslurnar eru skráðar á ríkið eða einhvern annan. Þess vegna held ég, virðulegi forseti, að þegar upp er staðið í þessu efni, þá hljóti allir jafnaðarmenn hvort sem þeir styðja ríkisstjórn eða ekki að vera sammála í þessu máli og geta náð sameiginlegri lendingu.

Virðulegi forseti. Verði þetta frv. að lögum verður fram haldið sveltistefnu gagnvart skólakerfinu í landinu. Kennsla verður áfram skorin niður. Heimilt er að hafa bekki með allt að 30 nemendum. Frestað er ákvæðum um að koma á fót athvörfum fyrir börn og því er frestað að koma á máltíðum í skólum. Þetta er vond stefna, þetta er stefna sem bitnar á börnum, fjölskyldum og framtíð þjóðarinnar. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Í umræðum um þetta frv. í dag hefur komið fram með afgerandi hætti og viðurkennt af hæstv. menntmrh. að niðurskurðurinn í grunnskólanum á síðasta ári kom fyrst og fremst niður á kennslu í íslensku. Það er satt að segja afar alvarleg yfirlýsing af hálfu hæstv. menntmrh., ekki síst á þeim tímum þegar það liggur fyrir að þjóðin þarf í vaxandi mæli að taka þátt í ýmsum alþjóðlegum samskiptum og þegar það var líka ákveðið fyrir fáeinum dögum á Alþingi Íslendinga að opna fyrir tengsl Íslands við útlönd með þeim hætti að það er við því að búast að á þessu máli þurfi sérstaklega að hafa auga á komandi árum. Af þeim ástæðum er það m.a., virðulegi forseti, sem ég tel að ríkisstjórnin sé á hættubraut í þessu máli. Ég skora á hæstv. menntmrh. hvað sem þessu frv. líður að beita sér fyrir því að þau mistök varðandi kennslu í íslensku á þessu ári endurtaki sig ekki á komandi ári. Ég tel frv. slæmt. Ég tel að hér séu menn að spara eyrinn en kasta krónunni. Það er verið að spara hér 100 millj. kr. alls. Það eru ekki miklir fjármunir miðað við þann vanda almennt sem ríkissjóður stendur frammi fyrir, en það eru miklir fjármunir fyrir skólana og miklir fjármunir gagnvart börnum þessa lands sem verða að sætta sig við minni kennslu en ella og fleiri nemendur í bekk en ella væri. Hér er um að ræða slæmt mál af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég segi nei, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Með þessu frv. er haldið uppi stefnu sem tekin var upp af núv. ríkisstjórn á fyrra ári. Hér er gengið gegn menntun ungmenna í landinu með mjög ákveðnum hætti og fyrir jólin voru stigin skref í sambandi við menningarmál í landinu sem horfa til sömu áttar, til öfugrar áttar. Á Norðurlöndunum og í Norðurlandasamstarfi er látið að því liggja að menn ætli sér að reyna að taka á í sambandi við menningarmál og menntamál. Það er að vísu sýnd veiði en ekki gefin enn sem komið er en hér á Íslandi ganga menn til öfugrar áttar. Sá meiri hluti sem hér samþykkti samning um Evrópskt efnahagssvæði er að taka á sig mikla ábyrgð og það er ekki einu sinni viðleitni til þess að styðja við bakið á íslenskri menningu og uppeldi barna í skólum landsins. Þetta er hörmulegt að horfa upp á og ég segi nei.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um samþykki til frestunar á fundum Alþingis samkvæmt 23. gr. stjórnarskrárinnar, svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að veita samþykki til þess að fundum þingsins verði frestað frá 14. janúar 1993, enda komi það saman á ný eigi síðar en 10. febrúar 1993.`` Tillaga þessi skýrir sig sjálf.

Frú forseti. Ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. forsrh. hvort nokkrir möguleikar séu á því að gefin verði út bráðabirgðalög í þessu þinghléi. Afstaða okkar kemur til með að mótast af því hvort nokkur hætta er á því. Ef svo er ekki og forsrh. vildi gefa yfirlýsingu um að ríkisstjórnin muni ekki grípa til bráðabirgðalagasetningar, þá mun ég a.m.k. styðja þáltill. Svo vel vill til að hægt er að kalla þing saman til lagasetningar ef bráðnauðsynlegt er.

Virðulegur forseti. Fyrir jólahlé þingsins var flutt hliðstæð tillaga um frestun á fundum Alþingis og þá kom alveg hliðstætt mál til umræðu. Því var hreyft af alþingismönnum í umræðum um þá tillögu að engin þörf væri á því að samþykkja slíka þingfrestun með sérstakri till. til þál. Ég tel fráleitt að taka upp þann hátt á Alþingi, að breyttum þingsköpum 1991, að fresta þingfundum með þáltill. Alþingi starfar allt árið. Alþingi getur tekið sér hlé frá störfum með samkomulagi eins og hefur verið síðan og ber enga nauðsyn til að flytja um það sérstakar þáltill. Mér finnst slæmur svipur á því ef hafa á þennan hátt á framvegis í sambandi við þinghald og í rauninni verið að viðhalda hér algerlega að ástæðulausu gamalli hefð frá því að þingsköp og starfshættir þingsins voru með allt öðrum hætti en nú er. Ég hefði talið skynsamlegt að tillagan væri dregin til baka og menn hættu slíkri tilhögun í sambandi við þinghlé að gera um það sérstaka samþykkt.

Frú forseti. Ég vildi taka það fram í tilefni af flutningi tillögunar að ég tel alveg óþarft að flytja tillögu sem þessa þó að hlé verði á fundum Alþingis. Það er mjög lítið mál að kalla þingmenn saman til fundar ef á þarf að halda. Í 23. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: ,,Forseti lýðveldisins getur frestað fundum Alþingis tiltekinn tíma, þó ekki lengur en tvær vikur og ekki nema einu sinni á ári.`` Ég lít ekki svo á að þessi grein skyldi Alþingi til að samþykkja í hvert skipti sem einhver frestun verður á fundum. Þess vegna tel ég óþarfa að flytja þessa tillögu. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. þar sem hann talaði um bráðabirgðalög og tel að það skipti miklu máli að ekki verði gripið til þess ráðs. Hins vegar vil ég taka það fram að ég tel að ríkisstjórnin hafi ekki neina heimild til þess að setja bráðabirgðalög, hvort sem um samþykkt slíkrar tillögu er að ræða eða ekki. Ég tel raunar að taka verði á máli sem þessu og hafði vonað að það yrði gert þar sem kom fram athugasemd bæði á fundinum fyrir jólahlé sem og af minni hálfu beint við hæstv. forsrh. utan fundar áður en sú tillaga kom til umræðu. Þess vegna veldur það mér ákveðnum vonbrigðum að ekki skyldi hafa verið tekið á þessu máli áður en ákveðið var að flytja tillöguna. Hins vegar ætla ég ekki að setja mig á móti henni en ég treysti mér ekki til að greiða henni atkvæði ef haldið verður við það að flytja hana. Mér fyndist eðlilegt að hún hefði ekki verið flutt.

Virðulegi forseti. Þegar þinginu var frestað fyrir jólin var flutt tillaga af þessu tagi. Það var augljóst mál og um það samstaða hér í salnum að sú tillaga var þá alger óþarfi. Forseti gat frestað fundum Alþingis án þess að samþykkja slíka tillögu. Ég tel að sú tillaga hafi verið mistök og allir þeir sem áttu aðild að henni hafi gert sér grein fyrir því. En af því að málinu var hreyft þá bjóst ég við því að hæstv. forseti mundi beita sér fyrir því að fram færu viðræður milli formanna þingflokkanna og forsætisnefndar um það hvernig staðið yrði að næstu þingfrestun. Mér heyrist af athugasemdum sem hér hafa komið fram að það hafi ekki verið gert. Ég tel það slæmt og skora á hæstv. forseta að beita sér fyrir því að við næsta hlé á störfum Alþingis verði það tryggilega gert þannig að samstaða ríki um það hvernig á málum af þessu tagi sé tekið. Ég held að það sé mikilvægt að formsatriði við upphaf og lok þings, frestanir, þinghlé o.s.frv, séu skýr og ótvíræð og um þau sé full samstaða. Varðandi þessa tillögu vil ég segja það sem mína skoðun að ég sé ekki að þörf sé á að afgreiða hana miðað við þá breytingu sem við gerðum á þingsköpunum vorið 1991. Mér sýnist að forsrn., sem jafnan undirbýr mál af þessu tagi, búi enn við þingsköpin eins og þau voru fyrir breytingu. Ég ætla hins vegar ekki að tefla fram neinum fullyrðingum af þessu tilefni en skora á hæstv. forsrh. að kanna það mál sérstaklega. Í annan stað vil ég taka undir þá fyrirspurn sem kom hér fram frá hv. 1. þm. Norðurl. v. og ítreka auðvitað að miðað við þingsköpin eins og þau eru nú eru engar aðstæður né forsendur þannig að hugsanlega gæti verið réttlætanlegt að setja bráðabirgðalög. Auðvitað mundu þingmenn mæta ef kallað yrði til þings og afgreiða mál þó með litlum fyrirvara væri. Í þessari tillögu stendur, ef ég man rétt, að þingið kæmi í síðasta lagi saman þann 10. febr.

Virðulegi forseti. Ég minni á að aðstæður voru aðeins öðruvísi við umræður laust fyrir jól þar sem menn voru þá innan tveggja vikna frestsins sem nefndur er sérstaklega. Tillagan er byggð á grundvelli íslensku stjórnarskrárinnar og ég tel hana fullkomlega eðlilega. Á hinn bóginn held ég að það sé rétt sem hv. 9. þm. Reykv. segir, fyrst um þetta rísa umræður, að það þyrfti að vinna að greinargerð um málið fyrir forsætisnefndina þannig að við þurfum ekki að velta þessum þáttum fyrir okkur framvegis og hafa um það góða samstöðu. Vegna orða hv. 1. þm. Norðurl. v. vil ég taka fram að það stendur ekki til af hálfu ríkisstjórnar að beita bráðabirgðalagavaldi. Ég veit ekki til þess að nokkurt slíkt dæmi sé uppi. Á hinn bóginn er það mitt mat að bráðabirgðalagarétturinn hafi ekki breyst með breytingu á þingsköpum. Ég hygg að ekki eigi að þurfa að vera lögfræðilegur ágreiningur um það. En ég vil taka það skýrt fram að það stendur ekki til af hálfu ríkisstjórnarinnar að beita heimildum bráðabirgðalaga í þinghléinu.

Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að þessi yfirlýsing hæstv. forsrh. liggi fyrir. Hins vegar vil ég láta þá afstöðu mína koma hér fram að ég tel að bráðabirgðalagarétturinn hafi breyst. Ég tel út af fyrir sig að bráðabirgðalöggjafinn geti verið til við tilteknar aðstæður og að vissum skilyrðum uppfylltum. En samkvæmt nýju þingsköpunum horfa þessi mál allt öðruvísi við en þau gerðu áður. Til þess að menn geti fullvissað sig um að það er ekki bara einhver sérviska mín á bak við þetta mál, þá skora ég á menn að lesa þær umræður sem fóru fram um breytt þingsköp á Alþingi á sínum tíma þar sem t.d. núv. hæstv. menntmrh., sem var formaður þeirrar nefndar sem undirbjó þingskapalagabreytinguna, lét það koma fram að hann teldi að bráðabirgðalagarétturinn væri allur annar og miklu þrengri eftir hinum nýju þingsköpum en hinum gömlu. Ég vildi, virðulegi forseti, af þessu tilefni og orðum forsrh. láta þessa skoðun mína koma í ljós. Ég tel ekki rétt að bráðabirgðalagarétturinn sé óbreyttur frá því sem var.

Frú forseti. Ég vil árétta það sem hv. 9. þm. Reykv. sagði og vísa til meðferðar þingskapalaga þegar við settum þessi nýju þingsköp. Það liggur alveg ljóst fyrir að það er óþarfi við núverandi þingsköp að setja bráðabirgðalög. Það er ævinlega hægt að kalla þing til fundar hvenær árs sem er. Ég tel að bráðabirgðalagaréttur hafi verið notaður ansi frjálslega á undanförnum árum og einmitt til þess að koma í veg fyrir að hann væri notaður með þeim hætti sem gert var eru þingsköpin svona orðuð. Hins vegar var ekki fortakslaust tekið fyrir að mögulegt væri að setja bráðabirgðalög ef um væri að ræða náttúruhamfarir eða stríðsástand. Okkur þótti það viðurhlutamikið að nema bráðabirgðalagaréttinn alveg úr þingsköpum. En það er ástæðulaust að beita honum og breytingin á þingsköpunum var gerð til þess að koma í veg fyrir að honum yrði beitt. Ég þakka hæstv. forsrh. yfirlýsinguna. Ég spyr hvort ég skildi ekki hæstv. forsrh. rétt að ekki mundi koma til bráðabirgðalagasetningar í þessu þinghléi og að þing yrði kallað saman ef ríkisstjórnin þyrfti á því að halda að fá löggjöf samþykkta.

Virðulegi forseti. Skilningur þingmannsins var réttur enda hann einkar skynugur og skýr maður. En vegna þess sem hann nefndi um bráðabirgðalögin þá er bráðabirgðalagarétturinn tryggður í stjórnarskrá og þingsköp geta ekki takmarkað þann rétt á neinn hátt sem stjórnarskráin veitir.

Það er óþarfi að beita honum.