Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bergur Jónsson) Sjútvn. hefir orðið sammála um að leggja það til, að frv. þetta yrði samþ., en einn nm., hv.þm. Ak., hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, sem er í því fólginn, að hann vildi koma inn í frv. nýju ákvæði, sem við hinir nm. vorum mótfallnir, því að okkar álit var, að það ætti að koma fram í sérstöku frv., eins og nú hefir þegar verið gert. Frv. það, er hér liggur fyrir, er samhlj. bráðabirgðalögunum um afnam Síldareinkasölunnar frá í des. síðastl., þar sem ákveðið er að taka bú Síldareinkasölunnar til skiptameðferðar. Hæstv. atvmrh. hefir áður undir umr. málsins gert grein fyrir ástæðum þeim, er lágu til grundvallar fyrir því, að ekki áleizt rétt að halda fyrirtækinu áfram, an þess að sérstakar ráðstafanir væru gerðar til þess, að einstakir skuldunautar gætu ekki fengið ívilnanir fram yfir aðra, þ. á m. fram yfir ríkissjóð, sem á miklar kröfur á hendur einkasölunni og stendur í allmiklum ábyrgðum fyrir skuldum hennar.

Guðbrandur Ísberg Eins og hv.frsm., tók fram, hefi ég skrifað undir nál. með fyrirvara, og gerði ég það til þess að geyma mér rétt til þess að bera fram brtt. síðar. Við nánari athugun hefi ég fallið frá að bera fram brtt. við frv., því að ég vil með engu móti tefja framgang þess með því.

Pétur Ottesen Ég býst við, að það sé einróma álit manna, að úr því sem komið var, hafi ekki um annað verið að ræða fyrir ríkisstj. en leggja Síldareinkasöluna niður og setja á stofn sérstaka nefnd manna til þess að ráðstafa þeim reitum, er eftir voru í fórum hennar, og standa skil á þeim miklu skuldum, er á henni hvíla, að svo miklu leyti, sem hægt er. Um þetta held ég að sé lítill ágreiningur bæði innan þings og utan. Að vísu hafa heyrzt dálítið hjáróma raddir frá jafnaðarmönnum, er kveða dálítið við annan tón, telja þetta ekki hafa verið heppilega ráðstöfun, að undanteknu þessu munu allir vera á eitt sáttir um það, að ekki hafi verið annað að gera, enda var svo komið, að fyrirsjáanlegt var, að þetta fyrirtæki var orðið gersamlega gjaldþrota. Það er því síður en svo að ég ætli í nokkurn máta að andmæla þessari ráðstöfun, hún var eðlileg og óhjákvæmileg afleiðing þess, hvernig komið var fyrir síldareinkasölunni. Ég hefi hér í höndum reikning frá skilanefnd einkasölunnar til útgerðarmanns á Akranesi, er lagði síld af tveimur bátum inn í einkasöluna síðastl. sumar. Hann hefir fengið borgað sem svarar 2 kr. fyrir hverja síldartunnu. En þessi reikningur ber það með sér, að aðeins er tilfærð í honum sú upphæð, sem greidd hefir verið út á síldina, en hitt látið óskrifað, sem lagt hefir verið inn í einkasöluna, þannig að sá dálkur reikningsins er aðeins útfylltur, þar sem um er að ræða úttektir, en ekkert í hinum, sem ætlaður er fyrir innleggið. Vildi ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stj., hvort það mætti draga þá ályktun af þessu, að meining skilanefndarinnar væri sti, að krefja endurgreiðslu á heim 2 kr. á tunnu, sem búið er að greiða út á síldina. Færsla reikningsins bendir óneitanlega til þess, þar sem hann aðeins er látinn sýna úttektina, en ekki jafnframt þau innlegg, sem á móti hafa komið. Vildi ég skjóta þessu fram til athugunar fyrir þá n., sem um þetta mál fjallar, jafnframt sem ég beini þessari fyrirspurn til hæstv. stj. Það er vitanlegt, eftir því sem sagt er um afkomu síldareinkasölunnar, að einkasalan hefir ekki staðið sig við að greiða þessar 2 kr. á tunnu, því að þrátt fyrir það, þó að menn hafi lagt síld sína inn í einkasöluna fyrir ekkert, hrekkur það ekki nærri til þess, að einkasalan geti staðið við skuldbindingar sínar að öðru leyti. Ég vænti þess, að ég geti fengið einhver svör við þessu hjá hæstv. stj., og þá síðar, ef þau skyldu ekki vera á takteinum nú, - hvort það sé meining skilanefndarinnar að krefja endurgreiðslu á því, sem búið er að borga sjómönnum og útgerðarmönnum fyrir þá síld, sem þeir hafa lagt inn í einkasöluna, því að eins og ég hefi áður sagt, þá bendir þessi reikningsfærsla í þá átt. Þá vil ég hreyfa því í þessu sambandi, að bornar hafa verið miklar sakir á þá menn, sem haft hafa með höndum stjórn síldareinkasölunnar. Hefir verið látið svo um mælt, að ríkt hafi hin mesta óstjórn á einkasölunni á öllum sviðum. Síldareinkasölustj. hafi sýnt ófyrirgefanlegan trassaskap um vöruvöndun, látið nota lélegar tunnur og skemmt salt, og verið skeytingarlaus um verkun síldarinnar. þá hafi það og komið að miklum bága, og beinlínis valdið tjóni, hve oft það var, að vantaði bæði tunnur og salt yfir veiðitímann. Á öðrum tímum hafi hinsvegar verið hafðir óhæfilegir aðdrættir af hvorutveggja, svo að orðið hafi að geyma það til næstu vertíðar, og hafi þetta haft í för með sér mikla rýrnun og skemmdir á þessum hlutum. Þá er það og ennfremur borið á síldareinkasölustj., að hún hafi gert vitaverð innkaup, stofnað til óhóflegs kostnaðar, falsað reikninga fyrirtækisins, beitt hlutdrægni í öllum greiðslum, og hafi auk þess verið óskiljanlegt ólag á söltuninni. Ég tel ekki þörf á því að færa hér fram nú þau rök, sem standa að baki þessum ákærum, því að bæði í blaðagreinum og eins hér á þingi hafa verið færð margvísleg rök að öllum þessum kæruatr., en e. t. v. mætti fara nánar inn á þetta síðar við umr., ef ástæða þætti til. - Það er hinsvegar vitanlegt, að ef þessi kæruatr. á hendur stj. Síldareinkasölunnar eru sönn, hefir stj. hennar átt sinn verulega þátt í því, að þetta fyrirtæki hefir brugðizt svo vonum þeirra manna, sem að því stóðu, að Síldareinkasalan var sett á stofn, því að mistökin eru svo mikil, að þau ein út af fyrir sig hefðu gert það ómögulegt að önnur niðurstaða gæti orðið af starfsemi Síldareinkasölunnar en nú hefir komið á daginn, og er sú, að þetta fyrirtæki, sem átti að verða öllum til gagns og blessunar, hefir orðið til hins mesta tjóns og ógagns öllum þeim, sem svo óheppnir hafa verið að þurfa að eiga afkomu sína undir því. Ég vildi hreyfa þessu hér, og jafnframt skjóta því til hæstv. stj., hvort henni þykir ekki ástæða til þess, út frá þessum margvíslegu og alvarlegu kæruatr., sem borin hafa verið á stj. fyrirtækisins, að látin verði fara fram rannsókn á þessu, svo að úr því fáist skorið, hvort þessar kærur hafa við full rök að styðjast eða ekki. frá sjónarmiði beggja aðilja, jafnt þeirra, sem borið hafa ákærurnar fram, sem hinna, sem ákærurnar eru bornar á, er það fyrir beztu, að slík rannsókn verði látin fram fara. Þessar ákærur eru auk þess svo alvarlegs eðlis, að ekki má undir höfuð leggjast að láta rannsaka, hvernig þessir hlutir hafa gengið til. Þá má og benda á það, að í lögunum um gjaldþrotaskipti er svo fyrir mælt, að fram fari lögreglurannsókn undir svona kringumstæðum. Vil ég ennfremur í þessu sambandi benda á það, að stj. fann ástæðu til þess, út af umkvörtunum, sem fram höfðu komið um það, að síldarbræðslustöðin á Hesteyri notaði ekki rétt mál til að mæla þá síld, sem hún keypti, að bregða fljótt við um rannsókn á því máli, og var skipaður sérstakur rannsóknardómari, til þess að rannsóknin gæti gengið greiðlegar á þessum atriðum öllum. Í þessu tilfelli var náttúrlega um að ræða tiltölulega litið ásökunarefni, samanborið við þetta, því að það snerti aðeins tiltölulega fáa menn, en hinsvegar fjöldi manna, sem átti hag sinn og velferð undir Síldareinkasölunni. hér er því um svo viðtækt mál að ræða, að ég tel rétt og sjálfsagt, að látin verði fara fram ýtarleg rannsókn á þessum margvíslegu kæruatr. Hefi ég drepið á rannsóknina á Hesteyri til þess aðeins að benda á það, að ekki er síður ástæða til að ganga rösklega fram í því að láta rannsaka þessa hluti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Voru það aðallega þessi tvo atr., sem ég vildi beina til stj. út af þessu máli, hvort stj. ætli ekki að láta fara fram rannsókn á rekstri Síldareinkasölunnar, vegna þeirra ákærna, sem fram hafa komið á stj. einkasölunnar í því efni, og hvort það sé meining skilanefndarinnar að krefja menn aftur um þessar 2 kr. á tunnu, sem þeir hafa fengið borgaðar út fyrir alla þá síld, sem þeir hafa lagt inn í einkasöluna.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir því, að sjútvn. hefir einum rómi lagt til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Um afskipti n. af málinu hefi ég svo ekki meira að segja, en út af ræðu hv.þm. Borgf. vil ég segja nokkur orð. Hv. þm. beindi til stj. fyrirspurn út af reikningsfærslu og væntanlegum aðgerðum skilanefndarinnar, sem skipuð hefir verið vegna uppgjörsins á búi Síldareinkasölunnar. Hv. þm. gerði jafnframt ráð fyrir því, að ég mundi ekki vera því viðbúinn að svara þessu, enda er svo. Hinsvegar er sjálfsagt að taka þetta til athugunar fyrir 3. umr., og kysi ég helzt, að hv.þm. ritaði fyrirspurnir sínar niður á blað, svo að ég gæti komið þeim beint til n. Verða svör n. við fyrirspurnunum væntanlega komin, áður en málið verður tekið hér fyrir til 3. umr. Þá talaði hv.þm. jafnframt um ýmsar ásakanir, sem fram hefðu komið á hendur stj. einkasölunnar, og spurðist hann fyrir um það, hverja afstöðu stj. hefði tekið gagnvart þessum ásökunum. ég minnist þess ekki, að neinar slíkar ásakanir hafi borizt til míns ráðuneytis, og þó að eitt og annað sé sagt í blaðagreinum, er ekki mark á því takandi. Ef ráðuneytinu bærust hinsvegar kærur í þessum efnum, t. d. frá manni úr skilanefndinni, verður slíkt að sjálfsögðu tekið til athugunar. Annars geri ég ráð fyrir, að þetta verði athugað jafnhliða því, sem skilanefndin skilar af sér, og þá litið yfir það í heild, hvernig rekstur þessa fyrirtækis hefir gengið. Ef því engar sérstakar kærur berast til ráðuneytisins í þessum efnum, verður um þetta beðið skýrslu skilanefndarinnar, en ef eitthvert sérstakt tilefni gefst til, eins og hv.þm. Borgf. virtist helzt gera ráð fyrir, verður það tekið til athugunar, þegar til kemur.

Jóhann Jósefsson Hv. þm. Borgf. hefir að mestu tekið það fram, sem ég vildi hér sagt hafa. - Þegar þetta mál var til umr. í sjútvn., hafði sú fregn ekki enn borizt til eyrna nm., sem hv.þm. Borgf. hefir nú staðfest, að skilanefndin mundi ætla að krefja aftur þessar 2 kr., sem búið er að greiða sjómönnum og útgerðarmönnum út á síldina. Að vísu er krafan um þetta ekki komin fram formlega ennþá, en reikningarnir, sem skilanefndin hefir sent út, bera það með sér, eins og hv.þm. Borgf. drap á, að ekki virðist eiga að taka tillit til innleggs manna hjá einkasölunni, heldur aðeins til úttektarinnar. Skil ég ekki, að það geti komið til mala, að skilanefndin krefji þessar 2 kr. inn aftur, og þó að slíkt kunni að hafa hvarflað að n., er óframkvæmanlegt að innkalla þessa peninga í flestum tilfellum. Það kann að vera hægt í einhverjum fáum stoðum, en er óframkvæmanlegt hjá öllum fjöldanum. - Ég hefði kunnað því bezt, þar sem þessar upplýsingar eru komnar fram í málinu nú, en lágu hinsvegar ekki fyrir í n., þegar málið var afgreitt, að málið væri því tekið út af dagskrá nú, svo að n. gæfist kostur á að hafa tal af skilanefndinni. Vil ég því skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann mundi ekki geta fallizt á að taka málið út af dagskrá að þessu sinni, svo að n. gefist tækifæri til að athuga þetta, sem svo mjög skiptir hag allra þeirra, sem skipt hafa við þetta fyrirtæki.

Má ekki eins athuga þetta milli umr.?

Já, eða þá það. Að því er hitt atr. snertir, hverju fram hafi farið um þetta fyrirtæki, vil ég segja það, að þótt það sé að vísu rétt, að aðfinnslur í þessum efnum hafi aðeins komið fram í blaðagreinum, eins og hæstv.forsrh. sagði, og reyndar hér á sjálfu Alþingi líka, og stj. hafi þannig ekki borizt neinar beinar kærur út af þessu, er það víst, að óstjórn síldareinkasölustj. var búin að leiða fyrirtækið út í það öngþveiti í haust, að hæstv. ráðh. sá sig tilneyddan til að grípa til þess, sem kalla verður örþrifaráð, til þess að stöðva framhaldandi tap ríkissjóðs á einkasölunni. Sýnist mér tæplega annað rétt fyrir stj., vegna allra þeirra, sem hér eiga hlut að máli, en að láta fara fram þessa rannsókn, sem hv.þm. Borgf. nefndi, að þyrfti að gera, þótt beinar ákærur hafi að vísu ekki borizt til stjórnarráðsins út af þessum málum. Stj. hefir og sjálf viðurkennt það, með því að leggja einkasöluna niður með bráðabirgðalögum, hve mjög pottur hefir verið brotinn í þessum efnum. Þá er ennfremur til þess að líta, að fram hafa komið raddir um það, að það gæti orkað tvímælis, hvort rétt hefði verið að leggja einkasöluna niður, jafnframt því sem óskir hafa komið fram um það, að eitthvað verði sett í staðinn. Slík rannsókn mundi leiða í ljós, bæði það, hvort rétt var að leggja einkasöluna niður í haust, og gefa bendingar um það, hvert fyrirkomulag er heppilegast að hafa á þessum atvinnurekstri í framtíðinni.

Sveinn Ólafsson Því miður var ég ekki við nema nokkurn hluta af ræðu hv.þm. Borgf., en ég heyrði hann þó tala um þessa einkennilegu reikninga, sem síldarútgerðarmönnum á Akranesi hefðu borizt frá Síldareinkasölunni, þar sem þeim virðist vera fært það til skuldar við einkasöluna, sem þeir hafa fengið borgað út á síldina. Fæ ég ekki skilið, að þetta geti stafað af öðru en ókunnugleika þeirra, sem að þessum reikningum standa, ef hér er þá ekki um hreinar misskriftir að ræða. Að því er til kemur að fara nú að taka málið út af dagskrá til að athuga þetta, eins og hv.þm. Vestm. vék að, þá fæ ég ekki séð, að þetta megi ekki eins gera milli umr., þar sem þetta er ekki nema 2. umr. málsins, og þannig hægt að afla upplýsinga um það hjá skilanefndinni fyrir 3. umr., í hverju þessi misskilningur er fólginn. - ég hefi sjálfur fengið reikninga frá skilanefndinni vegna gamalla skipta við Síldareinkasöluna, þar sem talið er, að ég eigi inni hjá einkasölunni litla upphæð, sem ég vissi ekki um, að ég ætti, og á enda ekki. Það er því bersýnilegt, að eitthvert ólag hlýtur að vera á reikningsfærslunni. - Teldi ég rétt, að þessi umr. málsins yrði þó látin velta áfram engu að síður, því að eins og ég áður sagði, getur n. verið búin að afla sér upplýsinga um þessi atr. hjá skilanefndinni fyrir 3. umr., en þessi atr. voru ekki kunn orðin, þegar sjútvn. átti tal við form. skilanefndarinnar um þessi mál.

Pétur Ottesen Hv. 1. þm. S.-M. þykir reikningsfærsla skilanefndarinnar einkennileg, og verð ég að taka undir þetta eftir þær upplýsingar, sem hann hefir gefið um það, hvernig skilanefndin byggi að honum í samanburði við aðra. N. lætur aðra ekki hafa neitt innlegg, en útdeilir hv. 1. þm. S.-M. meiru en hann hafði búizt við að fá sjálfur. Verður því ekki neitað, að þetta er harla einkennilegt, og lítur helzt út fyrir, að skilanefndin ætli sér að greina á milli viðskiptamanna einkasölunnar, eins og sagt er, að greint sé á milli sauða og hafra á hinum síðasta og efsta degi. Væri þetta þá í framhaldi af því, hvernig sagt er, að slíkt hafi gengið í Síldareinkasölunni áður í tíð Einars Olgeirssonar, því að þá mun einum hafa verið greitt hærra en öðrum út á síldina. Að því er þessa reikninga snertir, þá hefi ég þá hér hjá mér og get lofað hv. 1. þm. S.-M að sjá þá, svo að hann geti gengið úr skugga um það, að rétt er það, sem ég hefi um þá sagt. Ég hafði í minni fyrri ræðu beint því til hæstv.forsrh., hvort honum þætti ekki ástæða til að hefja rannsókn út af þeim alvarlegu ákærum, sem stj. einkasölunnar hefir verið borin, og hæstv. ráðh. svaraði því svo, að stj. mundi taka þetta til athugunar, ef henni bærust kærur í þessu efni. Út af þessu vil ég leyfa mér að gera þá fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort ekki verði látin fara fram lögreglurannsókn á þessu gjaldþrotafyrirtæki eins og lög standa til. Hæstv. ráðh. hefir sjálfur tekið bú einkasölunnar til skiptameðferðar sem hvers annars gjaldþrota fyrirtækis með því að gefa út þau bráðabirgðalög, sem hér er farið fram á, að þingið samþ., og verður maður að gera ráð fyrir, að hæstv. ráðh. uppfylli hin skýru fyrirmæli laganna um gjaldþrotaskipti og láti fara fram lögreglurannsókn í sambandi við þessi búskipti. Er engin ástæða til að skjóta sér undan þessu, þó að þetta fyrirtæki eigi í hlut, nema síður sé, og enda lögskylda að láta slíka rannsókn fram fara.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég tók það fram við 1. umr. þessa máls, að ég er því andvígur, að þetta frv. fari í gegn, meðan allt er óvíst um það, að eitthvað annað verði upp tekið í stað Síldareinkasölunnar. Er nú svo áliðið þings, að ekki lítur út fyrir, að meiningin sé að taka upp annað skipulag á síldarútgerðinni, ef einkasalan verður lögð niður, og tel ég ógerlegt að samþ. þetta frv. á þessu stigi málsins. Rakti ég það allýtarlega við 1. umr. málsins, hvernig þetta horfir við frá sjónarmiði okkar jafnaðarmanna, og skal því ekki endurtaka það hér nú. Út af ummælum, sem hér hafa fallið um það, að reikningar Síldareinkasölunuar hafi verið falsaðir, skal ég taka það fram, að ég lít svo á, að þótt skipuð hafi verið sérstök skilanefnd, eigi samt að fara fram lögreglurannsókn á þessu. En út af því, sem hér hefir verið talað um, að skilanefnd muni hafa í huga að krefja aftur þær 2 kr., sem greiddar hafa verið út á síld síðasta ár, þá vil ég taka það fram, að ég tel það ekki geta komið til nokkurra mála. Að vísu kann að mega líta svo á, að til þess hafi n. lagalegan rétt, en allir, sem til þekkja, telja, að í flestum tilfellum sé ókleift að fá það fé aftur. Ég ætla, að það hafi verið hv.þm. Vestm., sem vek að því, að rétt væri að framkvæma sérstaka rannsókn á stjórn einkasölunnar yfirleitt, til þess að athuga, hvaða fyrirkomuleg væri vænlegast á síldarverzluninni, ef einkasalan yrði lögð niður. Ég mundi sízt vera á móti því, að slík rannsókn væri látin fram fara. En ég get ekki seð, að hún gæti verið samrímanleg rannsókn á því, hvort um falsaða reikninga eða eitthvað þessháttar væri að ræða. Ef hv.þm. vill koma með till. í þá átt að setja n. til rannsóknar á rekstri einkasölunnar með það fyrir augum að komast að niðurstöðu um það, hvaða fyrirkomulag væri vænlegast í þessu efni, þá gæti ég sennilega orðið honum samferða. Í sambandi við það, sem hv.þm. Borgf. talaði um misfellur hjá stjórn Síldareinkasölunnar og e. t. v. falsaða reikninga, þá vék hann að því, að ríkisstj. hefði sýnt mikla röggsemi, þegar hún sendi mann til Hesteyrar til þess að rannsaka síldarmálin. þetta mun rétt vera, og sú rannsókn leiddi það í ljós, að síldarmálin voru stærri en þau áttu að vera. Í sambandi við þetta vildi ég beina þeirri spurningu til stj., hvort þar með sé hennar aðgerðum lokið. - Ég sé svo ekki ástæðu til við þessa umr. að fara fleiri orðum um þetta, en skal taka undir það með hv.þm. Vestm., að æskilegast væri, að þessari 2. umr. væri frestað, þar til skýlaust svar væri komið frá skilanefndinni um það, hvort hún ætlaði að krefja inn aftur þessar 2 kr., sem greiddar hafa verið fyrir síld.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Mér skildist hv.þm. Seyðf. skjóta spurningu til mín út af þeirri athugun, sem gerð var á síldarmálunum á Hesteyri. Ég ætla ekki að fara langt út í það mál hér, en ég vil geta þess, sem allir vita, að það kom fram ósk frá sjómönnum, sem skiptu við verksmiðjuna, að kerin væru mæld. Það var svo gert, og þá kom í ljós, að öll kerin voru dálítið of stór, en þó mismunandi. Nú hefir þetta mál verið hjá þeim manni, sem rannsóknina framkvæmdi, og hann hefir fyrir skömmu sent dómsmrn. skýrslu um það, sem hann nú hefir gert. Málið liggur nú hjá lögfræðingum til athugunar um það, hvað gera beri framvegis, en um það hefir ekki verið ákveðið ennþá. En það leiðir af sjálfu sér, að hvaða stj., sem verður í sumar, hlýtur að gera gangskör að því, að kerin á Hesteyri verði löggilt eins og annarstaðar. Ég get varla hugsað mér, þar sem komið hafa í ljós verulegar misfellur á þessum stað, annað en að hver stj. láti á hverjum tíma sem er hafa sérstakar gætur á þeirri einu verksmiðju, sem notar ker og sem, að því er virðist af meðferð málsins hér á þingi, leggur mikla áherzlu á að halda áfram að nota ker, en ekki vigtir. Ég vil skjóta þeirri bendingu til hv.þm. Seyðf., að langmesta fjárhagsþýðingin í sambandi við þetta mál er hjá heim, sem selt hafa verksmiðjunni. Ég hygg, að þar sem hv.þm. Ísaf. talað um, að fyrirtæki á Ísafirði hefðu mikla kröfu á verksmiðjuna, að þær kröfur að því leyti, sem þær eru réttmætar kæmu sennilega sem skaðabótakröfur, sem gætu endað í skaðabótamáli frá þeim, sem selt hafa verksmiðjunni síld í sumar og á undanförnum árum.

Guðbrandur Ísberg Ég á erfitt með að trúa því, að skilanefndin hafi ákveðið að innheimta aftur þær 2 kr., sem hún greiddi útgerðarmönnum og sjómönnum í sumar. Það var vitanlega stj. einkasölunnar, sem greiddi þessa peninga, og menn tóku við greiðslunni í góðri trú. En hitt er annað mál, að vegna þess, að stj. einkasölunnar greiddi þetta fé í lagaleysi á undan öðrum greiðslum, sem henni bar að greiða fyrr, þá er eftir atvikum hægt að heimta þetta fé af stj. einkasölunnar. En að heimta það af sjómönnum og útgerðarmönnum, getur vitanlega ekki náð nokkurri átt. Stj. einkasölunnar ber ábyrgð á þessari greiðslu, sem menn tóku á móti í góðri trú. Ég geri nú ráð fyrir, að hér sé um misskilning að ræða, og að skilanefnd hafi aldrei látið sér detta þessi firra í hug. En samt sem áður er rétt að athuga þetta. ég vil því styðja þá till., sem hér hefir komið fram, að málið verði tekið út af dagskrá. Það hefir nú gengið gegnum Ed., svo það ætti að vera nógur tími til þess að málið gæti fengið afgreiðslu alþinginu, þó það verði tekið út af dagskrá nú.

Frsm. (Bergur Jónsson) Ég heyri, að það eru komnar fram till. um að fresta þessu máli, og ástæðan er sú, að hv.þm. Borgf. hefir minnzt á reikninga, sem komu til tveggja kjósenda hans, þar sem aðeins er getið um skuldaliðina, og hv.þm. S.-M. hefir upplýst, að hann hafi fengið reikning frá skilanefndinni, sem ekki var réttur, en var honum í vil. Ég get ekki seð, að þetta komi nokkurn skapaðan hlut við samþykkt þessa frv. Ef um mistök er að ræða, eru þau annaðhvort frá fyrrv. einkasölustj. á bókfærslu, eða þá hjá skilanefnd. Það á ekki að lögfesta það með frv., hverjir skuli vera áfram í skilanefnd. Ef það reynist við athugun, að þeir standi ekki vel í stöðu sinni, þá verður að skipta um menn. En ég get ekki seð, að það komi þessu máli neitt við, það er ekkert samband þar á milli. Það er ástæðulaust fyrir hv.þm. Borgf., að koma með svona hlut í sambandi við þessar umr. Hann á að tala um það við skilanefndina og ríkisstj. Það má vera eðlilegt, að hann geri kröfu um það að rannsaka stj. einkasölunnar, en reikningarnir, sem hann er með, eru óviðkomandi þessu frv., hvort sem þeir tilheyra kjósendum þessa hv.þm. eða öðrum.

Pétur Ottesen Ég vil segja hv.þm. Barð., að það kemur honum ekkert við, hvaða málum ég hreyfi á þingi. Ef hann sæti í forsetastól, bæri honum að gæta þess, að ég færi ekki út fyrir þingsköp. Að hann skuli vera að sletta sér fram í, hvaða málum ég hreyfi á þingi, er bara barnaskapur, sem getur ekki skrifazt á annan reikning en unggæðisskapar hv.þm. Auk þess snerti þetta, sem ég hreyfði, Síldareinkasöluna, og sá eini rétti vettvangur, sem ég hefi til að gera það, er einmitt hér á þingi í sambandi við þetta mal. þetta er því bara fljótfærni af hv.þm. og mér þykir gott, að mér gafst tækifæri til að gefa honum hæfilega áminningu, því það getur komið honum til góða síðar. Að öðru leyti skal ég ekki fara út í þetta. Ég sé ekki ástæðu til að taka málið út af dagskrá, en hinsvegar tel ég rétt, að n. athugi þessi greiðsluatr. í sambandi við þetta mál, en það má gera fyrir 3. umr.

Frsm. (Bergur Jónsson) mér þykir vænt um, að hv.þm. Borgf. sér ekki ástæðu til að halda fram þeirri kröfu, sem ýmsir hv.þm. hafa komið með, að fresta umr. En ég vildi benda hv.þm. á það, að með þeim mikla þingmannsþroska, sem hann þykist hafa, ætti hann að vita það eins vel og ég, að hver einasti þm. hefir rétt til þess að gera aths., við það, sem aðrir þm. koma fram með við umr. ég hefi sérstaka ástæðu til þess nú, af því að ég er frsm. málsins. Því leyfði ég mér að lýsa því yfir, að engin ástæða væri til að blanda því inn í umr., sem ekkert kæmi málinu við.

Jóhann Jósefsson Ég var víst sá fyrsti, sem stakk upp á því, að rétt væri að taka málið út af dagskrá, og að n. fengi að kynna sér þetta atr., sem henni var ekki kunnugt um, þegar málið var þar til umr. ég skal alveg fallast á það, sem hv.frsm. og aðrir hafa sagt, að þetta megi gera án þess að taka málið út af dagskrá. En mér kemur það undarlega fyrir sjónir, að hv.frsm. skuli álíta, að þetta framkvæmdaratr. skilanefndar komi þessu máli ekkert við.

Það er þessu frv. óviðkomandi

. Annars vil ég benda á það, að mér finnst ekki rétt að tala um þetta sem bókfærsluform hjá skilanefnd. Það eru fleiri en hv.þm. Borgf., sem vita um slíka reikninga. Það hafa fleiri fengið þá, mér er kunnugt um marga. Ég geri ráð fyrir, að skilanefnd hafi tekið upp þessa reglu, að færa til útgjalda þeim, sem hafa fengið þessar 2 kr. útborgaðar, en ekki neitt til inntekta, og mundi það þykja slæm viðskiptaregla hjá einstaklingum. Það er auðséð, að skilanefnd ætlar að halda opinni þeirri leið, að gera einkasöluna þannig upp, að krefja inn þessar 2 kr., sem útborgaðar voru í sumar. Ég geng út frá því, að þessu sé þannig varið, en það sé ekki af vanga. En það, að hv.þm. S.-M. var reiknuð inneign, sem hann kannaðist ekki við, getur náttúrlega stafað af vangá. Þetta framkvæmdaratr. einkasölunnar heyrir undir afskipti þingsins. Að því er snertir ummæli hv.þm. Seyðf. vil ég segja, að ég er þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt sé að athuga framtíðarúrlausn þessa máls. Ég þykist alveg viss um, að þó nú sé alveg slegið slöku við allt eftirlit þar norður frá, þá sé nauðsynlegt, að eitthvert skipulag verði haft á síldarframleiðslunni og sölunni. Ýmsir hafa bent á leið í þessu efni, en ég bjóst við, að við Íslendingar gætum lært meira af því að taka helztu síldarframleiðsluþjóðir og þeirra skipulag okkur til fyrirmyndar en við höfum gert hingað til. Ég skal ekki fjölyrða um það nú í hvaða formi þessi skipulagning ætti að vera. Það hlýtur að vera verkefni þings eða stj. að finna grundvöll, sem er viðunandi fyrir afkomu síldarútvegsins framvegis.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég er ósammala hv.frsm. um, að það sé aðeins framkvæmdaratr., hvort krafðar séu aftur þessar 2 kr., sem greiddar voru í sumar. Það er miklu meira en framkvæmdaratriði. Ég álít, að þetta sé svo mikið atr., að ef ekki liggur fyrir þinginu áður en lögin verða afgreidd skýlaus yfirlýsing frá skilanefndinni, hvað hún hugsar sér að gera, þá sá sjálfsagt að taka þetta upp í frv. sjálft, því þetta hefir mikla fjárhagslega þýðingu. Ég álít því eðlilegast að fresta umr. þar til yfirlýsing er fengin frá skilanefndinni, svo n., sem hefir frv. til meðferðar, geti ráðið við sig, hvort ástæða er til þess að setja ákvæði um þetta inn í frv. Það má náttúrlega segja, að hægt sér að gera það við 3. umr., en þar sem um svo mikilvægt mál er að ræða, er bezt, að það sé gert við 2. umr. Sumir hv.þm. vilja saka skilanefndina um einkennilega bókfærslu, þar sem aðeins eru tilgreindar úttektir, en ekki innlegg. Ég held, að það sé ekki rétt, að saka skilanefndina um þetta. Meðan ekki er neitt verð ákveðið á síldinni, á skilanefndin ekki hægt með að færa mönnum síldina til tekna. En náttúrlega má færa á reikning innlagða síld svo og svo mikla. En ég álit sjálfsagt, ef ekki fæst skýlaus yfirlýsing frá einkasölunni um það, að hún ætli ekki að krefja aftur þessar 2 kr. af sjómönnum og útgerðarmönnum vegna skipta búsins, að taka ákvæði upp í frv., sem hita að þessu.

Frsm. (Bergur Jónsson) Ég vildi aðeins benda á það, að mér finnst eðlilegast, að þessi ákvæði komi fram í sérstöku frv. formi. hér er aðeins um þá formlegu hlið að ræða, hvernig haga eini skiptunum. Það fellur undir hin almennu gjaldþrotaskiptalög. En kröfur á hendur búsins verða að fara eftir almennum landslögum, eða ef sett eru um það sérstök lög. Hér er aðeins um það að ræða, hvort eigi að staðfesta þessi bráðabirgðalög, sem sett voru í vetur, hvort eigi að hafa þetta form á skiptameðferðinni eða ekki. Ég veit ekki betur en að bæi ríkisstj. og a. m. k. 2 stærri þingflokkarnir hafi verið sammála um, að þetta væri rétt ráðstöfun, og sé ég því ekki ástæðu til að hún bíði eftir staðfestingu.

Haraldur Gumundsson [óyfirl.]: Ég vil benda hv.frsm. á það, að hér er ekki um að ræða kröfur á hendur búsins, heldur kröfur búsins á hendur einstakra sjómanna. Það, sem hann segir um kröfur á hendur búsins, kemur málinu ekkert við. Einkasölulögin mæla svo fyrir, að það verð, sem greitt er fyrir síldina, sé meðalverð veiðinnar. Þeir, sem eru þeirrar skoðunar, að það beri að krefja þetta fé inn aftur, hljóta að vera þeirrar skoðunar, að það eigi að koma lög um skiptameðferðina. Þess vegna hefi ég vakið sérstaka athygli á þessu.

Flm. (Ingvar Pálmason) Frv. Þetta er flutt að tilmælum hæstv.forsrh., og ástæðuna til þess, að það er fram komið, er að finna í grg. frv., en hún er sú, að árið 1929 var alþjóðafundur haldinn í Lundúnum til þess að koma á samningum um öryggi mannslífa á sjónum og aðrar ráðstafanir viðvíkjandi siglingamálum þjóðanna. Af þessum samningi hefir það leitt, að fjölmargar siglingaþjóðir hafa samþ. hann og staðfest. Það var leitað til íslenzku stjórnarinnar um þátttöku í þessum samningi, og stjórnin svaraði því tilboði játandi. En til þess að þetta megi verða, þarf að samræma siglingalög okkar við siglingalöggjöf annara þjóða, er að þessu standa. En þessar breyt. eru örfáar, af því að siglingalöggjöf okkar er ekki gömul. Þetta frv. er því aðeins samræming á siglingalöggjöfinni, í tilefni af þessum samningi, sem gerður var í London 1929, og ætlazt er til, að íslenzka ríkið verði aðili að, og í framhaldi af því var annar samningur gerður í London 1930, um hleðslumerki skíða o. fl., og er einnig ráðgert, að Ísland verði þar samningsaðili. Ég geri ráð fyrir því, að þó að þetta frv. sé ekki fjölþætt, þá ætti að vísa því til n., og þó það eigi að efni til heima í sjútvn., þá sé fullt svo eðlilegt, að það fari til allshn., vegna þessara samræmisatriða, sem sérstaklega snerta hina lögfræðilegu hlið málsins. Ég legg því til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til allshn.

Einar Árnason Ég vil aðeins gera það að till. minni, að þessu frv. verði vísað til sjútvn., vegna þess að allshn. hefir svo mörg mál til meðferðar, að ólíklegt er, að hún komist yfir að afgreiða þau. En hinsvegar hefir sjútvn. fá mál, og þess vegna væri það fyrirgreiðsla við þetta frv. að vísa því til hennar.

Flm. (Ingvar Pálmason) Um þetta frv. er nákvæmlega hið sama að segja og hið næsta á undan (um eftirlit með skipum og bátum o. fl.). Það er einnig flutt eftir beiðni hæstv.forsrh. og liggja nákvæmlega sömu rök fyrir því og hinu frv. En frumvörpin þurfa að vera tvö, vegna þess að þau grípa inn í tvenn lög. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um það, en legg til, að því verði vísað til sjútvn.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Þetta litla frv. er nú komið aftur frá Ed. og hefir tekið þar nokkrum breyt. Eru þær það, að dómsmrh. setji reglur um sölu og afhendingu svæfingalyfs til geldingamanna og að dyralæknum sé skylt að kenna geldingaaðferðir og notkun svæfingalyfs an endurgjalds. Við þetta hefir landbn. ekkert að athuga. Það er aðeins 1 atriði, tímatakmarkið um það, hvenær 1. gangi í gildi, sem n. vill breyta. Í frv. stendur nú, að l. skuli ganga í gildi 1. jan. 1935, en þegar það fór héðan til Ed., var ákveðið, að þau gengi í gildi 1. jan. 1933. Landbn., sem tekur þetta mál alvarlega, þykir óþarflega langur frestur gefinn um framkvæmd laganna eins og frv. nú segir til. Hefir hún því komið fram með brtt. á þskj. 391 um að færa tímatakmarkið í sama horf og það var í þegar það fór héðan frá d., og leggur því til, að l. komi til framkvæmda 1. jan. 1933. Vill hún raða hv. d. til að samþ. þessa brtt.

Jakob Möller Ég þarf ekki að mæla mjög fyrir brtt. þeirri, sem ég á á þskj. 376 ásamt hv. 2. þm. Eyf. Gerði ég grein fyrir því við fyrri umr., að till. myndi koma fram um það, að þessi n. starfaði kauplaust. Er málið svo skýrt, að ég held mig ekki þurfa að ræða það frekar, umfram það, sem ég lét fylgja því við fyrri umræðu.

Halldór Steinsson Ég á brtt., sem fer fram á það, að n. vinni kauplaust, ef hún verður skipuð. En eftir að hafa kynnt mér till. frá hv. 1. þm. Reykv., sem fer fram á svipað, get ég gengið inn á till. hans og tekið mína aftur. Mér finnst ekki nema sanngjarnt, að n. vinni kauplaust, þar sem þeir, sem ráða kosningu í hana, munu að jafnaði hafa mesta hagsmuni af starfi hennar. Tel ég það ófært á þessum erfiðu tímum að fara nú að stofna til nýrrar mþn. ofan á allar aðrar, sem skipaðar hafa verið undanfarin ár. Hefi ég tekið upp kostnað við nokkrar þeirra n., sem skipaðar hafa verið í stjórnartíð núv. stj. Dýrust hefir landbn. verið. Hefir hún kostað 42500 kr. Hefir sá kostnaður gengið misjafnt yfir. Einn nm. hefir fengið á 17. þús. kr.; er það hv. 1. þm. Árn. Annar hefir fengið á 14 þús. kr., það er hv. 1. þm. Eyf. Og Þórarinn á Hjaltabakka hefir fengið á 11. þús. kr. Hafa n.störfin þannig alls kostað .................... 42.500 kr. Þá er ríkisgjaldanefndin. sem hefir kostað 25.597 - póstmálan. ................ 5.500 -- Siglingalöggjafarn . 4.228 - skattalöggjafarnefnd ....... 16.422 - kirkjumálan. ............. 11.899 - raforkun. ................. 1.326 - tryggingarmálan. .................... 7.400 - laxan. ..................... 6.300 - Auk þess er á landsreikningunum til n.starfa, ósundurliðað: Árið 1929 8.356 - Árið 1930 ... 3.045 - Samtals 132.573 kr. sem er kostnaðurinn í þessi 4 ár. Hvað liggur nú eftir þessar n.? Landbn. hefir verið langdýrust, 42500 kr. En þó hefir pródúkt það, sem komið hefir frá henni, verið svo gallað, að stj. hefir ekki séð sér fært að flytja frv. hennar, og hafa einstakir nm. verið að burðast með þau. Liggur eitt þessara mála nú fyrir Nd. og hefir tekið stórkostlegum breyt. frá því, sem n. lagði til. Þá eru störf ríkisgjaldan. Voru þau ekki önnur en það að semja og gefa út bækling um laun starfsmanna ríkisins. Hefði hver óvalinn maður getað tínt þetta upp úr landsreikningunum, og þó að það hefði orðið að borga honum einhverja þóknun fyrir, hefði ekki komið til mála, að hann hefði nálgast nokkuð kostnaðinn við n. Þá er hin alræmda póstmálan. Eftir að hafa lokið störfum sínum, lagði hún fram till., sem voru svo fráleitar, að mótmæli komu gegn þeim hvaðanæva af landinu. Var alls ómögulegt að notast við þær. Er meira að segja nú, eftir að farið er að praktisera þetta nýja kerfi, útlit fyrir að ganga verði frá því aftur. Hefir n. t. d. gert ráð fyrir því, að alltaf verði um nægan skipakost að ræða. En nú er sú raunin á orðin, að ríkissjóður er ekki birgari en svo, að hann hefir orðið að draga úr skipaferðum, og raskast við það póstgangnakerfi það, sem allt er byggt á, svo að líkur eru til, að póstferðirnar komist í sama horf og áður. Þá er endurskoðun siglingalöggjafarinnar dýrt verk fyrir 4228 kr. Tel ég engan vafa á því, að það verk hefði mátt leysa af hendi fyrir lægra verð. Um skattamálan. er það að segja, að mér er ekki kunnugt um, að ríkisstj. hafi flutt eitt einasta frv. frá henni. Þó hafa einstakir menn flutt frv. frá n., sem ekki hafa orðið að lögum. Var þessi n. þó dýr, upp undir hálft 17. þús. kr. Að því er snertir tryggingan. er það að segja, að stj. hefir ekki lagt fram neinar till. í tryggingamálunum. Er nú ekki nema einn maður í Nd. að berjast fyrir þessu máli, og gengur ekkert fram. Árangur laxan. er það frv., sem nú siglir gegnum Nd. Sýnist laxinn vera nokkuð tormeltur fyrir þá þar. Árangurinn af öllu þessu milliþingastarfi hefir reynzt lítill í samanburði við þann geysikostnað, sem það hefir haft í för með sér. Á síðustu árum hefir alltaf verið bætt við nýjum og nýjum starfsmönnum í stjórnarráðinu, og óviss útgjöld hafa farið þar hækkandi. Hefir því verið borið við, að með auknu starfsmannahaldi í stjórnarráðinu mætti komast hjá mþn.; þó hefir orðið allt önnur raunin á. Eru því landsbúar búnir að fá megnusun andstyggð á þessu milliþinganefndafargani. Munu þeir með réttu skoða það sem bitlinga í svanga munna, en mönnum gremst þó, hve þessir bitlingar eru ríflega úti látnir. Munu landsmenn vonast til, að slíku haldi ekki lengi áfram.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég hefi hlustað með ánægju á ræðu hv.þm. Snæf., því að ég sé, að þar kemur fram aukin sparnaðarviðleitni hjá honum frá því, sem var á yngri þingmannsárum hans. Vil ég fyrst minnast á það, að meðan hann var yngri, réð hans flokkur mestu um skipun n. í fossamálinu. Lét flokkurinn 2 af sínum beztu mönnum starfa þar í nokkur ár, og varð kostnaðurinn af því máli um 100 þús. kr. Niðurstaðan varð sú, að gerð voru lög, nokkrum árum seinna, sem síðan hafa ekki verið notuð, að því er ég veit til. Bendir þetta til, að fyrr á þingmannsárum hv.þm. Snæf. hafi hann og hans flokksmenn verið inni á því sama og hann bregður nú stj. um. Ég ætla að nefna annað dæmi. Þegar samningarnir urðu milli Íslands og Danmerkur 1918, var gert ráð fyrir skipun 3 manna n. frá hvorn ríki. Sá stjórnarformaður, sem hv.þm. studdi þá, réð fyrirkomulagi þessarar n., er skipuð var af Íslands hálfu. Í þessari n. átti hans flokkur jafnan fulltrúa og á nú 2 af 4. Þessi nefnd fékk fyrir tilstuðlan J. M. 2000 kr. laun á mann og þar að auki mikinn kostnað við utanferðir. Í einni utanferð komst ferðakostnaður eins af þessum sparsömu íhaldsmönnum upp í 5000 kr. fyrir að sigla til Danmerkur: Var það fyrir áhrif úr öðrum áttum en frá flokki hv.þm., að farið var að spara við þessa menn. Alþingi samþ. lækkun launanna úr 2000 kr. niður í 500 kr. Brá þá flokksmönnum hv.þm. svo við, að þeir fóru í mál við ríkið, en töpuðu því reyndar. En eftir að þingið hafði lækkað kaupið og ferðakostnaður þessara manna að miklum mun, og tóku þeir nú að eyða allt að 50 krónum dönskum á dag í ferðakostnað. Þetta varð samt sem áður töluvert heiðarleg upphæð með þessu móti. Og þannig stóð málið þangað til ég kom í nefndina. Þá sýndist mér, af því að hér var aðeins um 3–4 daga starf að ræða, og það bæði lítið og létt, að kaupið mætti falla niður. Síðan hefi hvorki ég né hv. 2. landsk. hirt þessar 500 kr. í nokkur ár, en ég veit ekki annað en að flokksbræður hv.þm. Snæf. hafi tekið sitt. Sú breyt. hefir einnig orðið á kjörum þessarar nefndar, að nú er hverjum nm., sem utan fer í þessu skyni, reiknaðar 1500 kr. ísl. í ferðakostnað, og er það mikill munur frá því, er vinir og samherjar hv.þm. gátu komið þessum kostnaði upp í 5 þús. kr. á mann fyrir ferðina til Danmerkur. Annars vil ég benda hv.þm. Snæf. á, í sambandi við það, sem hann kallaði löngun manna til þess að láta skipa sig í einhverja nefnd og taka peninga fyrir, að flokksmenn hans hafa ekki síður haft lyst á beinum og langað til að vera í nefndum en aðrir, að ég ekki nefni nefndina, sem skipuð var til þess að meta Landsbankann sællar minningar og ekkert gerði, birti aldrei neitt álit og gerði yfir höfuð ekkert nema vitleysu. Þó gátu þessir óeigingjörnu íhaldsmenn og flokksbræður hv.þm. innbyrt fyrir þetta gagnslausa og alónýta starf 6 þús. kr. hver. Þetta sýnir tilhneigingu íhaldsmanna að vera í nefndum, og getur því hv.þm. Snæf. skotið örvum sínum þangað, sem þörfin meiri fyrir er. Ég kem þá að því, sem hv.þm. sagði um þær n., sem skipaðar hafa verið síðan íhaldsmeirihlutinn hætti að ráða í landinu, og nefndi nokkur dæmi þess, að störf þeirra hefðu ekki komið að neinum notum. Það eru tvær nefndir, sem ég hefi verið riðinn við að skipa á þessu tímabili, sem um er ræða: ríkisgjaldanefnd og kirkjumálanefnd. Ég heyrði ekki hv.þm. tala um ríkisgjaldanefndina og starf hennar, sem var mikið, en þó ódýrt. Aftur á móti varð honum skrafdrjúgt um kirkjumálanefndina og þótti starf hennar ekki hafa svarað kostnaði. En eftir hana liggur mikið starf, eins og sjá má af frv. þeim, sem frá henni hafa borizt: að vísu eru ekki nema sum af frv. þessum komin í gegnum þingið, en eru á góðri leið með það. Þegar þessi n. var skipuð, vakti fyrir mér að fá ýtarlega rannsókn á málum kirkjunnar. Þeir tímar voru löngu liðnir, er kirkjunnar menn höfðu haft tækifæri til að hafa áhrif á löggjöfina um mál sín og kirkjunnar, og þess vegna dregizt óþarflega langt aftur úr, svo að kjör presta eru á engan hátt sambærileg við þau kjör, sem aðrar stéttir njóta af hálfu ríkisins. T. d. hefir sú stétt, sem hv.þm. Snæf. heyrir til, gengið svo langt í kröfum sínum, að hún hefir kúgað þingið þangað til hún hafði fram að verða launahæst allra stétta í landinu. Og þetta hefir hún ekki látið sér nægja, heldur sýnt ágengni sína við ríkissjóð og einstaklinga með því að fara fram úr þeim taxta, sem henni er settur að lögum. Mér fannst rétt að minna á þetta, af því að prestarnir hafa aldrei gert samsæri gegn ríkisvaldinu, eins og læknastéttin gerði 1919 í undirbúningi þeim, er launahækkun þeirra byggðist á. Prestarnir hafa ekkert fengið og orðið hart úti; laun þeirra lág og önnur kjör þeirra lítt við unandi, enda var svo komið, að ungir og efnilegir guðfræðingar fengust ekki til að ganga í þjónustu kirkjunnar. Með starfi kirkjumálanefndar og till. hennar hefir tekizt að koma á skipulagi um byggingar á prestssetrum, svo að við má una, auk þess sem n. hefir tekið fyrir að skipuleggja ýmis atriði innan sjálfrar kirkjunnar. Mun það fljótt koma á daginn, að starf n. beri góðan árangur og jafnframt viðurkennt af öllum réttsýnum mönnum að vera mjög ódýrt. Annars get ég vel skilið, að hv.þm. Snæf. sé illa við ríkisgjaldanefndina. Í henni átti sæti maður, sem tvisvar hefir verið mótframbjóðandi hv.þm. og hækkað svo atkvæðatölu sína í síðustu kosningum, að farið er að gusta ónotalega um hv.þm. í Ólafsvíkinni og þingfylgi hans mjög að þrjóta. Virðast kjósendur um Snæfellsnes líta öðrum augum á starf ríkisgjaldanefndar en hv.þm. gerir og að ekki hafi verið eins mannspillandi að starfa í n. og hv.þm. vill vera láta. Því verður heldur ekki neitað, að með rannsókn og starfi ríkisgjaldanefndar hefir komið í ljós, hvernig íhaldsstj. hafði varið ríkissjóðnum. Það kom sem sé í ljós, að íhaldið hafði hlaðið beini á bein ofan handa sínum nánustu fylgifiskum, svo að sumir starfsmenn í stjórnarráðinu báru úr býtum yfir 20 þús. kr. laun á ári, eða höfðu helmingi hærri aukalaun en föstu launin námu. Um hinar n., sem skipaðar hafa verið af öðrum mönnum í stjórninni eða af sjálfu þinginu, get ég verið fáorður. En hitt er hlægileg fjarstæða, að halda því fram, þó landbúnaðarn. hafi kostað um 40 þús. kr., að hún hafi ekki borgað sig, eða að með þessum kostnaði hafi of miklu verið eytt vegna landbúnaðarins. Þessi n. hefir unnið mikið og þarft starf, eins og sjá má á frv. hennar, sem sumpart eru þegar fram komin eða eru á uppsiglingu. Í því sambandi vil ég aðeins benda á hið stóra og ýtarlega frv. n. um breyt. á ábúðarlöggjöfinni, en það mál eitt nær þó til helmings af öllum bændum í landinu. Ég ætla að segja hér sögu, sem sýnir, hvað ábúðarlöggjöf okkar er ósanngjörn. Hún gerðist í eyju vestur á Breiðafirði og kannske í kjördæmi hv.þm. Snæf., þótt ég fullyrði ekkert um það. Fyrir nokkrum árum bjó þarna maður á jörð, sem einn af nánustu flokksbræðrum hv.þm. á, og hefir átt, eins og hann, sæti á þingi um langt skeið. Bóndinn reisti steinhús á jörðinni fyrir 10 þús. kr. og kostaði það að öllu leyti sjálfur. Á jörðinni gat hann haft 2 kýr og nokkrar kindur, en allur afrakstur búsins gekk til þess að greiða afgjaldið og afborganir af skuldum. Nú henti það óhapp bóndann, að hann veiktist, varð heilsulaus og ekki um annað að gera en sleppa jörðinni og flytjast í burt. Búið gat hann selt fyrir nokkurt verð, en þá var eftir að koma húsinu í verð, sem var minnst 10 þús. kr. virði. Það var úr steini og ekki hægt að fara með það. Húsið varð að fylgja jörðinni, en ábúandinn, sem við tók, hvorki gat né kærði sig um að kaupa það. En þá kom jarðareigandinn, flokksbróðir hv.þm. Snæf. og samþm. hans, til skjalanna og gerði húseiganda það höfðinglega tilboð að kaupa húsið fyrir 1000 kr. - segjum og skrifum einar þúsund krónur -, og þessu boði var bóndinn neyddur til að taka. Heldur nú hv.þm. Snæf., að það sé lítilfjörlegt að vernda bændur gegn öðru eins ranglæti og annari eins ósvífni, sem þessi flokksbróðir hans gat beitt við leiguliða sinn í skjóli ranglátrar og úreltrar ábúðarlöggjafar? Og heldur hann, ef einn bóndi getur tapað 10–12 þús. kr. vegna ófullkominnar ábúðarlöggjafar, að það þyki lengi vænlegt til kjörfylgis í bændakjördæmum að taka upp vörn fyrir það ófremdarástand, sem ábúðarlöggjöf okkar er í. Það vill nú líka svo til, að áskoranir hafa borizt úr flestum sveitum landsins um að taka föstum tökum á þessu máli. Þess vegna vona ég, að hv.þm. Snæf. skilji, að þótt honum vaxi í augum, hvað landbúnaðarn. hefir kostað, þá sé sá kostnaður smávaxinn móts við þær umbótatill. einar, sem hún hefir borið fram um réttlátari og sanngjarnari ábúðarlöggjöf. Ég vil þá að lokum endurtaka það, sem ég sagði áðan um nefndir, er skipaðar voru áður en þessi stj. tók við völdum, svo að betur festist í minni hv.þm. Snæf., að langsamlega dýrasta n., sem starfað hefir, er n., sem hans flokkur stofnaði til, og nokkrir nánustu flokksmenn hv.þm. hirtu bróðurpartinn af því mikla fé. Og ennfremur, að óþarfasta n., sem starfað hefir að tilhlutun hins opinbera og ekkert gerði og ekkert liggur eftir, er Landsbankan., sem hans íhaldsstj. skipaði, en hver nm. hirti 6 þús. kr., sem allt rann í vasa íhaldsmanna. Þannig hefi ég orðið að hrekja stig af stigi allt, sem hv.þm. Snæf. sagði, og sýnt, að íhaldsmenn hafa beitt fjárgróðaaðstöðu sinni til þess að komast í hálaunaðar nefndir og taka þar fé, sumpart fyrir ekkert eða alóþarft starf, eða þá illa rækt í alla staði. En hver einasta nefnd, sem skipuð hefir verið síðasta kjörtímabil, hefir haft stór mál með höndum til athugunar og frá hverri þeirra liggja fyrir margar og merkilegar umbótatill., er sumpart hafa náð fram að ganga eða eru á uppsiglingu í þinginu. Hvort till.hv. 1. þm. Reykv. nær fram að ganga eða ekki, er aukaatriði. Það er vitanlega gott, ef nm. vilja starfa ókeypis, en aðalatriðið er, hvernig þetta starf er unnið. Ég fyrir mitt leyti hefi reynt að starfa eftir þessu. Við, sem unnum í alþingishátíðarnefndinni, störfuðum ókeypis, og fyrir starf okkar í Þingvallanefnd tökum við heldur ekki neitt. Annars er það ekki vandi að fylgja till.hv. 1. þm. Reykv. Hann hefir hjálpað til að búa sér til embætti, og það starf er svo vel launað, að hann mundi standa sig vel við að vinna að þessum nefndarstörfum ókeypis.

Halldór Steinsson Ég ætla að gefnu tilefni að leiðrétta í fyrri ræðu minni, þar sem ég talaði um borgun til hinna einstóku manna, er sæti áttu í landbúnaðar milliþn.. að ég átti við núv. 1. þm. Eyf., Bernharð Stefánsson, en ekki hv. 2. þm. Eyf., Einar Árnason, sem var 1. þm. Eyf. á meðan n. starfaði. Ennfremur hafði ég mismælt mig, er ég sagði, að Þórarinn Jónsson á Hjaltabakka hefði tekið fyrir sitt starf í n. 11 þús. kr., átti að vera á 11. þús., eða 10700 krónur. Hæstv. dómsmrh. þarf ég ekki miklu að svara. Hann hóf ræðu sína á sömu aðfinningunum til fyrirrennara sinna, sem hann er orðinn svo kunnur fyrir bæði utan þings og innan. Það eru alltaf þessi sömu rök hjá honum: að af því að aðrir á undan honum í ráðherrastól hafa framið eitthvað, sem er aðfinnsluvert, þá er honum leyfilegt að gera slíkt hið sama. Í þetta sinn fann hann sér og sinni stj. til afbötunar, að fyrrv. stjórnir hefðu á ýmsum tímum skipað nefndir, og taldi upp nokkrar slíkar n., sem kostað hefðu mikið fé, en forðaðist að minnast á, hvaða ástæður hefðu legið til þess, að nefndir þær voru skipaðar. M. ö. o., af því að aðrir á undan honum hafa skipað dýrar nefndir, þá mátti hann og stj. hans setja á stofn slíkt nefndafargan, að dæmi er ekki til hjá nokkurri annari stjórn. En það er léleg vörn, ef bornar eru sakir á einhvern, að bera því við, að aðrir hafi gerzt sekir um hið sama. Ef einhver ber á hæstv.dómsmrh. t. d. þjófnað, þá gerir það ekkert til, eftir þessari kenningu hans, ef aðrir hafa stolið meira. En þetta er eina vörnin, sem hann hefir fram að færa í hvaða máli sem er, þegar um afglöp hans er að ræða. Hæstv. dómsmrh. fór að blanda læknastéttinni inn í þetta mál, en líklega hefir hann gert það út frá því, sem ég sagði um starf ríkisgjaldanefndarinnar. Hann sagði, að læknar hefðu kúgað fram launahækkun á þingi 1919. Mér er ekki kunnugt, að svo hafi verið, en hitt mun sanni nær, að þá komu fram launakröfur frá flestum stéttum, sem laun taka úr ríkissjóði. En hitt er með öllu ósatt, að læknastéttin hafi beitt nokkurri kúgun þá né endranær. Að vísu skal það játað, að laun lækna voru hækkuð í þetta sinn, en alls ekki tiltölulega meira en laun annara embættismanna. Hæstv. dómsmrh. vildi verja starf ríkisgjaldanefndar og komst þannig að orði, að hún hefði opnað almenningi glöggt yfirlit um útgjöld ríkissjóðs. En ég hafði sagt, að n. hefði ekki annað gert en að tína upp úr opinberum skýrslum og reikningum og semja heildarskýrslu, sem svo var gefin út á prent, en að allt þetta starf hefði hver óvalinn maður í stjórnarráðinu getað unnið. Þessi heildarskýrsla er að vísu fróðleg en svarar áreiðanlega ekki kostnaði. Hæstv. dómsmrh. vildi ekki kannast við, að landbúnaðarnefndin hefði ekki afrekað mikið, því að hún hefði haft mörg og merkileg mál meðferðis. Það má nú kannske til sanns vegar færa, að hún hafi tekið sér margt fyrir hendur, en um hitt eru allir sammála, að till. hennar hafa lítinn stuðning haft innan þings eða utan. Og á meðan svo er, fæ ég ekki séð, að um mikinn árangur af starfi hennar sé að ræða.

Jón Þorláksson Ég ætla ekki að blanda mér inn í deilur þær, sem orðið hafa um hinar mörgu nefndir, sem hæstv. stj. hefir haft sér til aðstoðar undanfarin ár, en út af ummælum hæstv.dómsmrh. um mþn. í vatnamálum tel ég mér skylt að upplýsa, að sá ráðh., sem þetta mál heyrði undir, réð öllum kostnaði við nefndarstörfin, bæði hvað dagpeninga snertir og borgun til sumra nm., sem kaup tóku þar um tíma. Og þessi ráðh. var studdur af Framsókn og tók sæti sem atvmrh. í þeirri samsteypustj., sem settist að völdum í ársbyrjun 1917.

Jón Baldvinsson Mér finnst spaugilegt að hlusta á umr. á milli hæstv.dómsmrh. og hv.þm. Snæf. Þeir hafa báðir verið að tíunda syndir flokka sinna og hver hafi meira eytt í kostnað við dýrar mþn. Báðir hafa talið allmyndarlega fram og því vandi nokkur að gera þar upp á milli. Það er sjálfsagt rétt, að flestar þessar n. hafa reynzt talsvert dýrari en afrakstrinum af störfum þeirra svarar; sennilega hefir þó fossanefndin sællar minningar orðið drjúgust um alla eyðslu. Allar þessar umr. hafa sprottið út af till. þeirri, sem hér liggur fyrir um skipun mþn. til þess að rannsaka iðnað og iðnaðarmál landsmanna. Og er svo að sjá, sem allt í einu hafi einhver sparnaðarandi gripið báða aðalflokka þingsins, þar sem þm. þeirra lýsa nú yfir og viðurkenna takmarkalausa kaupgræðgi, sem átt hafi sér stað hjá ýmsum nm. úr flokkum þeirra, en aftur á móti lítill eða enginn árangur sjáanlegur af starfi hinna mörgu n. Af þessum ástæðum eru nú komnar fram till. um það, að nefnd sú, er hér um ræðir, skuli starfa kauplaust. En þó að segja megi, að einhverjir menn hafi einhverntíma áður fengið of mikið kaup fyrir lélegt eða illa rækt starf, þá er ég mótfallinn því, að menn séu settir í n. og ætlað þar að vinna kauplaust. En hitt er líka sjálfsagt, að takmarka fyrirfram, hvað mikið skuli greiða fyrir starfið, en ekki láta nm. einráða þar um. Frá mínu sjónarmiði séð eru því till. þær, sem fram eru bornar á þskj. 376 og 390 um að nefndin vinni kauplaust, ranglátar. Ég skil ekki, hvers vegna ætti frekar að skylda menn til að starfa kauplaust fyrir iðnaðinn en landbúnað og sjávarútveg. Hér er því ekki um annað en hræsni að ræða hjá þessum þremur hv.þm., er að till. standa. Nú vildi ég mælast til við hæstv. forseta, að umr. verði frestað og málið tekið af dagskrá, svo að mér gefist tækifæri að koma með brtt. um, að hver nm. fái einhverja ákveðna borgun fyrir starf sitt, t. d. eins og 300 kr., sem teljast verður fremur örlítil þóknun en nokkur borgun. Það er ranglátt að hlaupa nú til og samþ. að láta eina n., sem rannsaka á stóra atvinnugrein, starfa kauplaust, á meðan starfandi eru í landinu nefndir fyrir aðrar atvinnugreinir og fá há laun hjá ríkinu. Og þó hæstv.dómsmrh. sé alltaf að hæla sér af og minna á, að hann hafi unnið þetta og hitt kauplaust og gefið eftir af launum sínum, þá er það af sama toga spunnið og till. þeirra þremenninganna - að n. vinni kauplaust -, að hér er um hræsni að ræða, og ekkert annað. Eða kannske hæstv.dómsmrh. ætli mönnum að trúa því, að hann hafi alltaf unnið kauplaust og verið ríkissjóði alveg kostnaðarlaus? Með þessu er ég þó ekki að taka undir það, að allar framkvæmdir hæstv. ráðh. hafi verið óþarfar. En sem sagt eru það tilmæli mín til hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá, svo að ég geti komið með brtt. Mér finnst hart að skylda fátæka menn til að vinna kauplaust fyrir fjöldann, þegar aðrir menn, sem í nefndum starfa, fá fullt dagkaup hvort sem þeir vinna eða ekki. Enda verð ég að líta svo á, að það sé í fyllsta máta sanngjarnt, að þeir menn, sem skipaðir verði í þessa iðnaðarmálanefnd, fái a. m. k. 300 kr. þóknun hver.

Forseti (GÓ): Ég mun verða við tilmælum hv. 2. landsk. um að taka málið af dagskrá. En þá vænti ég líka, að till. hans verði svo glögg, að menn fái hugmynd um hinn væntanlega kostnað við nefndarstörfin, því að vitanlega kemur fleira til greina í þeim kostnaði en kaupið eitt, og ætlazt ég til, að till. geri þar glögg skil á. Að svo mæltu verður umr. frestað og málið tekið af dagskrá. Á 52. fundi í Ed., 15. apríl, var fram haldið síðari umr. um till. (A. 375, 376, 390, 399).

Forseti (JörB): Mér hefir borizt svohljóðandi áskorun: „Við undirritaðir skorum hér með á hæstv. forseta að leita samþ. d. á því, að umr. um frv. til laga um loftskeytatæki á botnvörpuskipum og um eftirlit með loftskeytanotkun íslenzkra veiðiskipa verði tafarlaust slitið og málið borið undir atkvæði. Alþingi, 13. apríl 1932. Vilm. Jónsson, Bergur Jónsson, Sveinbjörn Högnason, Hannes Jónsson, Ing. Bjarnarson, Þorleifur Jónsson, B. Kristjánsson, Sveinn Ólafsson, Halldór Stefánsson, H. Guðmundsson“. Nú hafa tveir menn kvatt sér hljóðs áður en þessi áskorun kom fram. Er það venja, að þeir, sem eru á mælendaskrá, þegar niður eru skornar umr., fái að halda sínar ræður. Mun svo einnig verða gert í þetta sinn, ef áskorunin verður samþykkt.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) Hv. frsm. meiri hl. komst svo að orði í síðustu ræðu sinni, upphafi hennar, að honum hætti of mikil viðhöfn fyrir sig, að svara minni hl. Má af þessu marka, að þessi gamli og reyndi þm. finnur ekki litið til sín, þegar hann lætur ljós sitt skina her. Á endanum fór það þó svo, að hann svaraði ekki eingöngu því, sem við í minni hl. n. höfðum haldið fram, heldur einnig því, sem við höfðum aldrei haldið fram, þegar fram í sótti ræðuna. Hv. þm. sagði, að ég hefði verið að gera gys að sínum gráu hárum. Það hefi ég aldrei gert, og hlýtur því að vera um misheyrn eða misskilning að ræða hjá hv.þm. Ég hefi aldrei lagt það í vana minn að gera gys að mér eldri og reyndari mönnum, og mun aldrei gera. Hitt er öðru máli að gegna, þótt framkoma hans í þessu máli verði að einhverju leyti gerð brosleg, einkum þegar þess er gætt, sem hann sjálfur sagði, að hann með aldrinum hefði aukið reynslu sína og fróðleik fram yfir sér yngri menn. Þegar ég viðurkenni, að þetta muni vera rétt, þá er framkoma hv.þm. í þessu máli vægast sagt brosleg. Hann talaði um það, hvað okkur minni hl.mönnum hefði farizt illa í þessu máli, þar sem við hefðum gert ráð fyrir því, að drengskaparvottorð, sem á að þvinga fram, gætu verið brotin. Hv. frsm. meiri hl. fannst óviðeigandi af okkur að gera ráð fyrir því, að slíkt gæti átt sér stað. Það lá meira að segja við, að hann kæmist í hrifningu, þegar hann var að útmála þennan drengskap, sem við vildum ekki viðurkenna. Ég vil nú minna hv.þm. á það, að sú stj., er hann styður, hefir gefið út rit nokkurt á kostnað alþjóðar, sem nefnt hefir verið „Verkin tala“. Í því riti er það borið á brýn stórum hluta gjaldþegna, að þeir svíki drengskaparorð sitt í sambandi við skattamálin. Þetta er borið þar á heila stétt manna. Stj. hv.þm. ber vitanlega ábyrgð á slíkum ummælum, og munu málaferli hafa hlotizt af. Í þessum hóp manna, sem þar um ræðir, munu líka vera sumir þeir útgerðarmenn, sem hv.frsm. meiri hl. vill nú ekki heyra nefnt, að brjóti sitt drengskaparorð. Þetta stingur nokkuð í stúf við það, sem stj. hans heldur fram í umgetinni bók. Ég vil nú að vísu ekki halda því fram, að þetta sé eins og þar er sagt, heldur þvert á móti. En þeir, sem hafa átt sinn þátt í að stuðla að því, að sú bók væri gefin út og dreift um allt land á kostnað alþjóðar, ættu ekki, ef þeir vilja vera samkvæmir sjálfum sér, að byggja á þeim drengskaparvottorðum, sem þvinguð eru fram, er hv.frsm. meiri hl. þykir rétt að gera og sagði, að þyrfti að gera. Því fer vitanlega fjarri, að við, sem þó gerum litið úr þeim siðferðisáhrifum, sem það hefir í för með sér að heimta slík vottorð hvar sem er, því fer fjarri, að við, sem álítum þetta rangt, trúum ekki mörgum útgerðarmönnum til að halda þetta. Það eru vitanlega til margir útgerðarmenn og skipstjórar, sem aldrei fiska í landhelginni og aldrei vilja fiska þar. Þeir virða lögin nú þegar, og það mundi vitanlega í engu breyta hugsunarhætti þeirra, þótt þeir yrðu að skrifa undir slík drengskaparvottorð 10 sinnum á dag. En hitt er víst, að til eru þeir skipstjórar, bæði innlendir og útlendir, sem brjóta landhelgilögin, þegar þeir geta og sjá sér hag í því. Og minni hl. heldur því fram, að þeir menn verði ekki beizlaðir, þótt þeir séu látnir skrifa undir drengskaparvottorð. Minni hl. hefir engan þátt átt í útgáfu bókarinnar „Verkin tala“, með öllum hennar ósæmilega og svívirðilega áburði á landsmenn. En við höfum þá þekkingu til að bera, að við vitum, að meðal útgerðarmanna eru til menn, sem ekki þarf að þvinga. Stóryrði frsm. meiri hl. breyta engu í þessu máli. Ég hélt, að hann mundi geta kannazt við, að of miklar ógnanir í þessu efni gætu jafnvel haft gagnstæðan árangur við það, sem til er ætlazt. Hv. frsm. meiri hl. hefir ekki borið fram og meiri hl. n. vildi ekki ganga inn á neinar breyt. á 6. gr., en óðar en hæstv.dómsmrh. minntist á, að sér fyndist, að breyta mætti gr., þá var hv.frsm. líka á þeirri skoðun. Þetta sýndi mér það, sem ég raunar vissi áður, að hv.frsm. er ekkert annað en auðsveipt verkfæri í höndum hæstv.dómsmrh., til að þjóna þeim málstað, sem hæstv. ráðh. heldur fram, hver sem hann er. Þetta mun hafa verið svo um langt skeið, að þessi virðulegi og margreyndi þm. hefir gengið á mála hjá hæstv.dómsmrh. hvað skoðanir snertir, alla tíð síðan þessi hæstv. ráðh. „leiddi hv.þm. upp á hátt fjall“ austur í Fljótsdalshéraði og sýndi honum allt veldi Framsóknar, sem þeir í sameiningu gætu notið. E. t. v. rekur hv.þm. minni til þess. Hæstv. ráðh. er hér ekki viðstaddur fremur en vant er; hann skortir alltaf kjark til að hlusta á, þegar þetta frv. hans er tætt í sundur, eins og ég gerði í minni fyrri ræðu. Hann hefir aftur á móti verkfæri í hendi sér, sem hann hefir nú beitt, að skera umr. niður. Ég verð nú samt, þó að hann sé ekki við, að svara nokkrum atriðum í ræðu hans. Hann sagði, að við íhaldsmenn, sem hann nefndi svo, hefðum tafið þetta mál með löngum ræðum. Það er ekki nýtt hér á þingi, að þeim, sem í minni hl. eru, sé borið það á brýn og brigzlað um það af hinum volduga meiri hl., þegar þeir nota þingmannsréttinn til að tala um málin, að þeir séu að tefja tímann. Það er eins og meiri hl. áaliti, að hann beri ekkert fram nema það, sem sjálfsagt er að samþ., og það orðalaust. Hæstv. dómsmrh. fer hér eins og vant er með rangt mál, þegar hann segir, að minni hl. sé hér að beita ofbeldi. Það er ekki svo óskynsamlegt að segja, að minni hl. beiti ofbeldi við meiri hl.! Ég vil spyrja: Hver hefir beitt ofbeldi í þessu máli? Það er einmitt hæstv.dómsmrh. með aðstoð flokks síns. Þegar málið var hér síðast á dagskrá, var það 12. mál. Á kvöldfundinum þá, kl. rúmlega 10, þegar fundur hafði staðið allan daginn, var búið að afgr. 3 málin á dagskránni. Þá notar hæstv.dómsmrh. aðstöðu sína þannig, að hann þrýstir forseta til að hlaupa yfir öll málin frá 3. máli allt til 12. málsins og taka fyrir þetta frv. Þegar þessu var svo mótmælt af okkur, sem í minni hl. vorum, þá samþ. flokkur hæstv. ráðh. þessa aðferð. Ég tek þetta aðeins fram til að sýna, hver það er, sem hér beitir ofbeldi. Annars ætla ég hvorki í þessu máli né öðrum að biðja hv. framsóknarþm. neinnar afsökunar, þó að ég tali hér um einhver áhugamál þeirra. Ég geri þar ekki annað en það, það, sem skyldan býður mér, að benda á þá ágalla, sem eru á málunum, og þá sérstaklega þau mál, sem viðkomandi eru þeirri n., sem ég er í, nefnil. sjútvn. Það hefir verið svo að undanförnu, að við stjórnarandstæðingar höfum verið hin síáklagandi samvizka fyrir hæstv. núv. stj., og ég tel það starf ekkert eftir mér, meðan ég á sæti hér á þingi. Hæstv. ráðh. kom með sína gömlu sögu um Ágúst Flygenring, hv.þm. Borgf. og ýmsa fleiri menn, sem á undanförnum árum hefðu talað máli bátaútvegsins og sýnt, hve miklu tjóni þessi atvinnuvegur yrði fyrir af togaraútveginum. Það er satt, að á undanförnum árum hefir bátaútvegurinn orðið fyrir þungum búsifjum af togurum, ekki síður útlendum en innlendum. En það er alls ekki víst, að slíkar ákúrur séu á öllum tímum jafnréttmætar. Þó að þau sterku orð Ágústs Flygenrings um þetta hafi ef til vill verið réttmæt á þeim tíma, þegar þau voru sögð, þá er alls ekki þar með sagt, að þau eigi við nú. Það vita allir, að hæstv.dómsmrh. er ekki að þessu af umhyggju fyrir sjávarútveginum. Honum er sama um sjávarútveginn, nema þegar hann getur komið með einhver ummæli frá útvegsmönnum, er hann getur útfært þannig, að það gæti orðið til að kasta skugga á þessa stétt í heild sinni, og þó einkum togaraútgerðarmenn. Þá var það næsta hlægilegt, þegar hæstv. ráðh. var að tala hér um það, að hann hefði tekið á þessu með mildi, og eru það þá víst stjórnarandstæðingar, sem orðið hafa fyrir þessari „mildi“ hjá hæstv. ráðh. Hann er því vanastur, þessi hæstv. ráðh., að taka á málstað andstæðinganna með mildi! Nei, mildi hans hefir komið niður á öðrum en okkur stjórnarandstæðingum. Hv. þm. G.-K. hefir bent á eitt dæmi, hvernig hæstv. ráðh. notar vald sitt, þar sem hann hindraði það, að áfrýjað yrði dómi, sem fallið hafði á ritstjóra Tímans fyrir meiðyrði, og mætti nefna mörg dæmi þessu lík, t. d. þegar einn flokksmaður hæstv. ráðh. norður í landi var dæmdur í sekt fyrir að hafa skrifað undir svívirðilegustu illyrði um prestinn sinn, kallað hann þjóf, lygara og manndrápara. Hvað gerði ráðh. við þennan mann? Hann gerði sér lítið fyrir og náðaði hann, svo að hann þyrfti ekki að greiða sektina, og ástæðan til þess var vitanlega engin önnur en sú, að maðurinn var þægur flokksmaður hæstv. ráðh. Það er því sýnt, að hæstv. ráðh. hefir til mildi. Hv. þd. hefir álitið, þegar hún samþ. að skera niður umr. um þetta mál, að rétt væri að sýna ráðh. mildi og forða honum undan okkur minnihl.mönnum. Hv. þm. hefir fundizt, að bæði hann og aðrir forsvarsmenn þessa frv. væru nú þegar búnir að fá nóg af ádeilum fyrir þetta frv. A.m.k. virðist það vera svo með hæstv. ráðh., þar sem hann flýr d. í hvert skipti, sem þetta frv. hans er tekið til umr. Og þeir hafa líka vitað, að flokksmenn hans treysta sér lítt til, að verja ýmsar gr. frv. Þess vegna leiðist þeim að heyra okkur andstæðinga frv. rífa það í tætlur, og þess vegna hafa þeir sýnt ráðh. þessa mildi. Við stjórnarandstæðingar höfum ekki orðið varir við mildina í okkar garð, enda þurfum hennar ekki með. Hæstv. ráðh. sagði, að í sinni ráðherratíð hefði hann þurft að fría varðskipstjóra frá þeim áburði, að hann hefði reynt að hylma yfir landhelgibrot. Hér mun vera átt við þann áburð, sem borinn var á Jóhann P. Jónsson, sem er skipstjóri á Óðni. En það fer fjarri því, að hæstv.dómsmrh. hafi þar hlaupið undir bagga. Þeir, sem bjuggu til þessa ósönnu sögu, urðu sér til minnkunar, eins og við var að búast, þar sem Jóhann P. Jónsson er mesti sóma- og heiðursmaður, og því trúði enginn heim óhróðri, sem á hann var borinn í Alþýðublaðinu og víðar. Hæstv. dómsmrh. reyndi ekkert að bera þessar ófremdarsögur af skipstjóra. En það er annarsstaðar, sem hæstv. ráðh. hefir nóg að gera að bera ásakanir af yfirmanni varðskips. Á ég þar við skipstjórann á Ægi, sem orðið hefir fyrir þungum ásökunum, eins og ég gat um í fyrri ræðu minni. Þar mun hæstv. ráðh. hafa nóg að vinna, að halda uppi málstað þess skipstjóra. Hæstv. dómsmrh. sagði, og sömuleiðis hv.frsm. meiri hl., að drengskaparheitið væri meginþáttur þessa frv. Þessi yfirlýsing hljómar einkennilega í eyrum manna, þegar hún kemur frá manni eins og hæstv.dómsmrh., sem hefir borið þessa stétt mestum rógi af öllum stéttum þessa lands. Nú býr hann til löggjöf, þar sem eingöngu er byggt á drengskap þessara manna, sem hæstv. ráðh. hefir árum saman vítt í ræðu og riti fyrir svik á ýmsum sviðum, skrílsæði og fleira þessháttar. Fyrst hann leggur svona mikið upp úr drengskap þessara manna, þá játar hann þar með, að allur sá óhróður, sem hann hefir borið, á útgerðarmenn, sé tilhæfulaus uppspuni. Það var dálítið óljóst, sem hæstv. ráðh. sagði um þessar njósnir, sem upp hefðu verið teknar, en eftir því, sem mér skildist á honum, þá hefir hann þó komið því af stað að halda uppi njósnum um togara í veiðistöðvum. Hann mun líka hafa sett mann hér í Rvík til að hlusta, en vill ekki gefa upp, hver hann er, og ekki vill dómsmrn. kannast við hann, en svo mikið er víst, að þetta hefir engan árangur borið. Er ekki ólíklegt, að þessi hlustarastarfsemi muni bera samskonar árangur og þefarastarfsemin hér um árið, sem varð til þess, að öll samúð hvarf með bannlögunum og framkvæmd þeirra. Eins mun fara um þetta. Njósnir um togara, eins og hæstv.dómsmrh. vill hafa þær, verða til þess eins, að menn fá andúð gegn landhelgivörnum, því að þar á ekki að byggja á því, samkv. kenningu ráðh., að halda varðskipunum úti til strandvarna, sem er það eina, sem dugir, heldur á að setja hvern til höfuðs öðrum og hafa hlustara í veiðistöðvunum, og er sú aðferð næsta andstyggileg og ekki líkleg til að leiða af sér meiri virðingu fyrir lögunum en sterkt lögreglueftirlit, sem ætlazt er til, að varðskipin hafi á hendi. Sennilega er það fyrir áhrif einhverra manna úr flokki hæstv. ráðh., að það hefir hvarflað að honum, að 9. gr. sé ekki sem heppilegust, og stakk hann upp á að breyta henni eitthvað. En við, sem hofum gagnrýnt þetta frv., höfum sýnt fram á, að með 6. gr. er dómsmrh. gerður ákærandi, rannsakari og dómari yfir útgerðarmönnum. Hann þarf ekki annað en að láta einhvern segja - eða segja það bara sjálfur -, að líkur séu til, að einhver togari misnotaði skeytasendingar, og þá heimilar 6. gr. að láta hann verða fyrir refsingu með því að setja hann undir eftirlit. Nú segir hæstv. ráðh., að hann geti gengið inn á það, að þessi refsing eigi ekki að verða gild, nema samþykki sjútvn. komi til. Líkt ákvæði er í l. frá 1928, þar sem svo er ákveðið, að útgerðarstjóri ríkisskipanna megi segja yfirmönnum upp, ef sakir eru fyrir hendi, en þó verði áður að fá þar til samþykki meiri hl. sjútvn., og að því er hæstv. ráðh. segir, þá vill hann, að samskonar fyrirkomulag verði haft um það, hvort útgerðarmenn skuli settir undir eftirlit hvað skeytasendingar snertir. En ég vil í fyrsta lagi minna á það, að með samþykkt þessara laga verða þeim, sem vilja senda skeyti til togara, gerðar þungar búsifjar, sem ég veit ekki, hvort aðrir hafa tekið eftir, hversu þungar eru. Svo er ætlazt til, að í hvert skipti, sem send eru skeyti til togara, verði að gefa um þau æru- og samvizkuvottorð. Til þess verður sendandi sjálfsagt að koma á símastöðina og afhenda skeytið, svo að símaþjónar sjái, að undirskriftin sé rétt. En það þýðir aftur það, að þessi skeyti verða aðeins afhent þegar símastöðin er opin, en 1. flokks stöðvar eru opnaðar kl. 8 og lokað kl. 9 á kvöldin, svo að frá kl. 9 síðd. til 8 árd. næsta dag getur engin skeytaafhending farið fram á símstöðinni sjálfri. Hingað til hefir það verið svo, að þeir, sem hafa viljað senda skeyti til togara, hafa sent þau símleiðis á loftskeytastöðina, og hún síðan sent þau, en sendandi borgað þau síðar ásamt öðrum símareikningum. Allir vita, að það er engu síður nauðsynlegt að geta sent togurum skeyti á nóttu heldur en degi. En ef þetta frv. verður samþ., þá virðist mér loku skotið fyrir, að hægt sé að afhenda skeyti eftir að landssímastöðin er lokuð. Ég geri sem sé ráð fyrir, að þessir menn, sem allt leggja upp úr drengskaparheitinu, láti sér ekki nægja t. d., að ég sendi skeyti heiman frá mér símleiðis, og gefi þetta samvizkuvottorð aðeins í símanum, heldur verði ég að fara sjálfur á stöðina og gefa drengskuparvottorðið þar skriflega. En eins og gefur að skilja, er það ekki mögulegt nema á þeim tíma, sem stoðin er opin, og virðist ótrúlegt, að Alþingi geti sýnzt það sanngjarnt, að bannað sé á þennan hátt að senda skeyti frá kl. 9 að kvöldi til kl. 8 næsta morgun. Það hefði þótt ótrúlegt, að hæstv.dómsmrh., sem í bókinni „Verkin tala„ hefir úthrópað útgerðarmenn fyrir skattsvik, en skattskýrslur eru sem kunnugt er gefnar upp á æru og samvizku, að hann skuli mi byggja allt á drengskap þessara manna. Þetta gerir hann nú samt, og eru það gleðileg sinnaskipti hjá hæstv. ráðh. Það er svona, að kreppan er þó til nokkurra hluta nytsamleg. Það er ef til vill hún, sem hefir verkað svona á heila hæstv. ráðh., að hann hugsar nú öðruvísi til útgerðarmanna en hann hefir gert á undanförnum árum. Hann veit, að á þessum erfiðu tímum ríður mikið á, að útgerðin geti borið sig, og því áriðandi, að þeir, sem að henni standa, njóti þeirrar verndar, sem þeim ber að réttu, því að það eru þeir, sem nú bera langmest af útgjöldum landsins. Hæstv. ráðh. var að tala um, að hér væru einhverjir í d., sem hefðu breitt yfir nafn og númer, og hefir þar sjálfsagt átt við andstæðinga malsins. En ég held, að óþarft sé að bera okkur á brýn, að við höfum látið uppi annan hug en við berum til frv. Við höfum haldið fram og sannað, að það væri gagnslaust með öllu, en hinsvegar til ama og óþæginda og til niðurdreps virðingu fyrir lögunum. En hæstv. ráðh. er að burðast hér með frv., sem hann alls ekki trúir á, og væri því nær að segja, að hann hefði breitt yfir nafn og númer. Eins og ég hefi minnzt á áður, vill hæstv. ráðh. koma upp nýjum hæstarétti til að dæma í þessum málum. Það er sjútvn., sem á að skipa þennan hæstarétt. Þótt gert væri nú ráð fyrir því, að sjútvn. vildi vera réttlátur dómstóll, væri rétta allsendis ónóg. Fyrst og fremst má gera ráð fyrir, að upplýsingar þær, sem n. bærust, yrðu meira og minna litaðar. Og svo kemur annað til greina. Setjum nú svo, að hæstv. ráðh. hafi fengið upplýsingar eða þykist hafa fengið upplýsingar, sem gefi honum tilefni til að setja útgerðarstjórn undir eftirlit það, sem frv. ætlast til, og baki þar með útgerðarfélögum tjón og flekki mannorð þeirra, sem að því standa. Við skulum hugsa okkur, að þetta gerist í maímánuði. Nú á sjútvn. að fella úrskurð í máli þessu. Það getur hún ekki fyrr en á næsta þingi, og þannig gætu liðið allt að 8 mánuðir, og allan þann tíma getur ráðh. beitt ákvæði 6. gr. Það er því allsendis ónóg að áfrýja til sjútvn. eftir að sú réttarskerðing, sem eftirlitið hefir í fór með sér, hefir staðið í marga mánuði. Í öðru lagi vil ég benda á, að hv. sjútvn. er ekki bær að dæma um þessi mal. Hana brestur alla þekkingu til þess að dæma um, hvort í „coda“-skeyti felst annað en það, sem í fljótu bragði virðist: Í þriðja lagi er til nokkur reynsla um það, hvernig sjútvn. hefir gefizt sem dómstóll. Samkv. lögum frá 1928 á sjútvn. að vera afrýjunardómstóll í ágreiningsmálum milli starfsmanna varðskipanna og hins opinbera. Sjútvn. hefir einu sinni verið kvödd til úrskurðar út af brottvikningu tveggja starfsmanna á varðskipunum, og meðferð hennar á því máli er ekki til að vekja traust á n. sen: dómstóli né heldur á dómstjóra, hennar, hv. 1. þm. S.-M.

Hv. þm. notar sér, að búið er að skera umr. niður

. Ég á enga sök á því, að hv. 1. þm. S.-M. og flokksbræður hans hafa neitað frekari umr. um málið með því að neyta afls atkv. Hann getur átt við sjálfan sig um þetta. Ég tel rétt að rifja þetta upp, því að það getur verið athugunarvert fyrir þá menn, sem vilja láta þingið vera með nefið niðri í öllu. Tveir stýrimenn á varðskipunum, Jens Stefánsson 2. stýrim. á Ægi, og Haraldur Björnsson 3, stýrim. á Óðni, voru bornir heim sökum, að þeir hefðu ekki viljað hlýðnast að fara á milli skipa og var sagt upp stöðu sinni af Ríkisútgerðinni. Þetta mál var svo lagt fyrir sjútvn., eins og lög mæla fyrir. Annar þessara manna hefir þungt heimili og fyrir börnum að sjá, og af skjölum þeim, sem fram hafa komið í malinu, virðist mér ljóst, að þeir hafi verið bornir röngum sökum. Um annan þessara manna, Jens Stefánsson, er það að segja, að hann varð fyrir svo þungri aðbúð af hálfu skipstjórans á Ægi, að hann neyddist til að segja upp stöðu sinni áður. Nú sezt sjútvn. á rökstóla, og var tíminn valinn þannig, að þm. Vestm. var fjarverandi í ferð til Eyja og þm. Barð. veikur, en þeir eiga báðir sæti í n., og vissi n. um forföll beggja. Samþykkti n. svo með 4 atkv. gegn 2 ( hv.þm.N.Ísf. og 1. þm. Reykv.) að staðfesta brottvikninguna. Þetta samþ. framsóknarmennirnir fjórir, enda þótt tveir greiddu atkv. á móti og tveir væru fjarverandi, en lögin mæla hinsvegar svo fyrir, að meiri hl. sjútvn. ráði úrslitum. Úrskurðurinn er því fullkomlega ógildur. Ég bendi á þetta sem misnotkun valds, sem ekki er ósennilegt, að gæti endurtekið sig. hér eru fátækir menn, sem að öllum líkindum eru saklausir, reknir með vansæmd úr stöðum sínum. Þetta er sá nýi hæstiréttur, sem hæstv.dómsmrh. vill láta vera á áfrýjunarrétt út af loftskeytaeftirlitinu. Þessi mynd af sjútvn. sem dómstóli undir forustu hv. 1. þm. S.-M. gefur nokkra hugmynd um það réttarfar, sem þar verði ríkjandi. Ég geri ráð fyrir, að þeir fjórir menn, sem samþ. þessa óréttmætu brottvikningu, hafi aldrei kynnt sér málstað stýrimannanna, en látið sér nægja það, sem stj. sagði. Þetta er þá sá dómstóll, sem eftir orðum ráðh. á að beita gegn útgerðarmönnum, sem ef til vill eru alsaklausir. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að ég væri að nota mér, að umr. hefðu verið skornar niður. Það var ekki ég, sem skar þær niður, heldur fyrst og fremst hann og hans flokksmenn, og ég tel rétt, þar sem hann og hæstv.dómsmrh. hafa gert þetta mál að svo stóru númeri, að sem ljósast komi fram í Alþt., hvað andstæðingar hafa haft fram að færa, þrátt fyrir tilraunir meiri hl. að loka fyrir munninn á þeim. Að vísu er þetta ekki í fyrsta skipti, sem stjórnarflokkurinn beitir þessari aðferð gagnvart andstæðingunum. í umr. um síldareinkasöluna, er við hv.þm. G.-K. börðumst fyrir umbótum á frv. hv. 1. þm. S.M., var gripið til þessa sama ráðs. Ég vil minna hv. 1. þm. S.-M., sem ellin hefir auðgað svo mjög að reynslu og færleika, á það, að hann hefði átt að læra það af reynslunni af síldareinkasölunni, að hann hefði nú átt að hlífast við að skera niður umr. fyrir þeim, sem hafa réttan málstað, eins og þá, er við vildum leiðrétta helztu vitleysurnar í till. hans viðvíkjandi síldareinkasölunni. Hæstv. dómsmrh. sagði, að við miðuðum frv. of mjög við, að hann yrði dómsmrh. framvegis, og væri sem við héldum, að hann væri þjóðinni ómissandi í því sæti. En í rauninni er ekki furðulegt, þótt við miðum frv. við það, því að fyrst og fremst er hann dómsmrh. eins og stendur, og í öðru lagi er alls ekki grunlaust um, að frv. sé fyrst og fremst borið fram af hálfu hæstv. ráðh. til að geta klekkt á pólitískum andstæðingum sínum, enda er engin þörf á að miða við annan dómsmrh. hvað þetta mál snertir, því að fullvíst er, að hvaða dómsmrh., sem eftir hann kemur, nemur úr gildi þau lög, ef að lögum verður, sem óvirða landhelgigæzluna, en eru gagnslaus með öllu. Hvaða ráðh. sem er mun láta endurskoða þessa löggjöf, því að aldrei mun sá maður setjast í sæti dómsmrh., að ekki verði hann heilli og betri en sá, er nú skipar það sæti. Ef hv. 1. þm. S.-M. hefir ætlazt til, að ég tæki niðurskurðarsamþykkt hans þannig, að ég ætlaði að þegja, hefir honum skjátlazt. Þessi ræða er í senn mótmæli gegn því gerræði stjórnarliðsins að vega nú aftur í sama knérunn og 1928, með því að loka munni andstæðinganna, og gegn frv. afskræmi því, sem hér liggur fyrir. Annars getur hv. 1. þm. S.-M. svarað við 3. umr., ef hann treystir sér til að hrekja nokkuð af því, sem ég hefi sagt. Röksemdir hans hingað til hafa einkum verið þær, að ekki væri ómaksins vert að eltast við það, sem andstæðingarnir hefðu sagt. Minni hl. n. hefir sýnt fram á, að í frv. felst engin réttarbót. En hinsvegar gerir ráð framkvæmd loftskeytasendinga stórum erfiðari en áður og þörf er á. Með því er lögð aukin byrði á herðar loftskeytamanna, sem að vísu er fámenn stétt, svo að hv. meiri hl. álítur máske ekki skipta miklu máli, þó að á þá séu lögð óþörf aukaverk. En líf skipshafnar getur þó oft á því oltið, að starfskraftar þessara manna séu óveiklaðir, og því tel ég bæði rangt og hættulegt að ofbjóða starfskröftum þeirra að nauðsynjalausu. Þeir eru of dýrmætir til að eyða þeim í fánýtt dútl. Það hefir verið á það bent, að samkv. frv. verður loftskeytastöðin að hlusta í sífellu á loftskeytasendingar milli skipa. Eins og nú er, hefir vörðurinn nóg að gera að taka á móti skeytum á 600 metra bylgjulengd, sem er hin alþjóðlega bylgjulengd. Hefir það ómetanlega þýðingu, að loftskeytastöðin ræki það starf sitt með árvekni og samvizkusemi. En til að hlusta á bylgjulengd milli skipa verður að hætta að hlusta á alþjóðlegu bylgjulengdina, til þess að para niður veðurfréttir og aflafregnir, sem fara á milli togara. Eigi veiklun starfskrafta og verra eftirlit ekki að vera afleiðing þessa, er augljóst, að fjölga verður starfsmönnum á loftskeytastöðvunum. Hv. þm. Ak. hefir synt með tölum eftir skýrslum frá félagi íslenzkra loftskeytamanna, að fara verður samkv. frv. í gegnum allt að 850 þús. skeyti, á ári. Í gegnum þennan grúa verður að pæla, til þess að stj. fái hugmynd um, hvort loftskeyti séu notuð í óleyfilegum tilgangi. Hv. þm. Ak. hefir sannað, að þetta sé 7 manna verk. Ég held að vísu, að ofætlun sé, að sami maður fari í gegnum 50 skeyti klst. En 7 manna verk verður það þó alltaf minnst. Auk þess verður að bæta mönnum á Ioftskeytastöðvarnar hér og í Vestmannaeyjum, ef hægt á að vera að hlusta líka á alþjóðlegu bylgjulengdina. Þegar bent var á þetta, sögðu þeir hæstv.dómsmrh. og hv. 1. þm. S.-M, að ekki ætti að framkvæma lögin á þennan hátt. En til hvers er þá verið að setja þetta í lög? Hæstv. dómsmrh. talaði um „stikkprufur“. En þær eru vitanlega alveg þýðingarlausar. Annaðhvort verður að ganga gegnum öll skeytin eða ekkert. Það er því sannað, að ef frv. á að koma til framkvæmda eins og það er á pappírnum, hefir það í fór með sér aukinn kostnað og fyrirhöfn. Auk þess er mönnum gert ómögulegt að hafa skeytasamband við skip nema hálfan sólarhringinn, þ. e. a. s. þann tímann, sem landssímastöðvar eru opnar. M. ö. o., það er ekki nema hálfan sólarhringinn, sem hægt verður að senda símskeyti til skipanna, aðeins hann tíma, sem stöðvarnar eru opnar fyrir almenning. Þó vita allir, að það er eins nauðsynlegt fyrir veiðiskip og útgerðarmenn að senda skeyti jafnt á nóttu sem degi. Ég ætla alls ekki að gera tilraun til þess að meta til peninga það tjón, sem af því getur leitt, ef hætta á að senda skeyti gegnum loftskeytastöðina að nóttu til. Afleiðingin af því yrði ekki aðeins óþægindi og tjón fyrir útgerðarmenn, heldur gæti það einnig orsakað alvarlegri hluti. Annars veit ég ekki, hvað þeir menn hafa til saka unnið, sem hafa gerzt skipstjórar á togurum eða útgerðarmenn, að gera þurfi heim erfiðara fyrir en öðrum með afgreiðslu þessara mála, en það er gert með því að banna þeim að senda loftskeyti nema á meðan landssíminn er opinn. Hingað til hefir þó verið leyfilegt að senda loftskeyti allan sólarhringinn. Annað þekkist líka ekki erlendis en að senda megi skeyti til skipa á hvaða tíma sem er. Íslenzka löggjöfin er því á undan í þessu efni, ef frv. verður að l. Þeir, sem breiða yfir nafn og númer í þessu efni, eru þeir menn, sem flýja rökin eða skella skollaeyrunum við þeim, en ekki þeir, sem bera þau fram. Það erum því ekki við, sem erum í minni hl. í sjútvn., sem siglum með breitt yfir nafn og númer, heldur hæstv.dómsmrh. og þeir, sem fylgja honum eftir. Slíkt er líka eðli hæstv. ráðh. og hefir verið frá því fyrsta, að hann kom nærri opinberum málum. Hann breiddi sannarlega yfir nafn og númer, þegar hann árið 1916 sigldi úr sócialistaflokknum yfir til bænda, til þess að reyna að veiða þá í net sitt. Það þýðir ekkert fyrir hann að reyna að hafa á móti því, þar sem það er beinlínis sannað með yfirlýsingum frá flokksbræðrum hans þáverandi. Hann breiðir líka yfir nafn og númer, hæstv. ráðh. dómsmálanna, þegar hann dregur flokksbræður sína bæði sunnan lands og norðan undan réttlátum refsingum laganna. Að því er snertir afskipti sjútvn. af þessu mali, þá getur hún alls ekki komið í veg fyrir, að ákvæðum 6. gr. frv. verði misbeitt, og að því er snertir meiri hl. sjútvn. nú, þá er honum lítt treystandi til að vera réttlátur dómari, hvorki í þessu máli né öðru, og því til sönnunar hefi ég nefnt hina hneykslanlegu afgreiðslu hans á máli stýrimannanna á varðskipunum, er til n. var skotið. Þá var hæstv.dómsmrh. eitthvað að tala um þá ágætu skipun, sem komin væri á landhelgigæzluna síðan hann tók við völdum. Hann hefir hælt sér af því áður, hæstv. ráðh., að hafa komið lagi á landhelgigæzluna. En eins og ég hefi svo þráfaldlega bent á, þá hefir hann sannarlega fært hana meira úr lagi en bætt hana, og þetta frv. getur ekki falið þau mistök, sem orðin eru á stjórn hennar. Henni er alltaf að stórhraka. Ráðh. er alltaf að færa hana niður á lægra og lægra svið. Áður var hún t. d. undir stjórn dómsmrn. Á skipunum ríkti þá gott samstarf, satt og samlyndi, en nú er þetta orðið á annan veg. Skipin hafa verið sett undir aðra útgerðarstjórn og jafnframt notuð til ýmissa annara hluta, sem eru óviðkomandi gæzlustarfi þeirra. Samkomulagið innbyrðis á sumum þeirra hefir orðið hið versta, og því til sönnunar má benda á kærurnar frá skipshöfninni á Ægi. Allt er þetta til þess að gera árangurinn af gæzlustarfinu verri. Eins og kunnugt er, eru nú miklu færri erlend fiskiskip tekin fyrir ólöglegar veiðar í landhelgi en áður, og það af eðlilegum ástæðum. Þá er ennfremur svo komið, að undir stjórn núv. dómsmrh. skeður það, að þrjár stórþjóðirnar senda hingað gæzluskip til lengri dvalar og ýtarlegra eftirlits en áður hefir átt sér stað. Þetta bendir nokkuð greinilega á það, í hvaða óefni hæstv.dómsmrh. er búinu að stýra landhelgigæzlunni. Við erum hreint og beint, að því er virðist, settir undir eftirlit stórþjóðanna í þessu efni. Þetta gekk alls ekki þannig til áður. Á árunum 1925–26 munu hafa verið tekin hér flest skip og dæmd fyrir landhelgibrot, sem nokkurn tíma hefir verið. Urðu hinar útlendu þjóðir, er fiskveiðar stunda hér, því fyrir þyngri búsifjum um fjárútlát en áður hafði átt sér stað. Þó dró ekki að því, að hingað væru send útlend herskip, til þess að vera hér mánuðum saman til þess að lita eftir hagsmunum þegna sinna. En í dag er ástandið þannig, undir stjórn núv. dómsmrh., að hingað eru send fleiri erlend herskip til eftirlits, að landhelgigæzlan er rækt miklu verr en áður, að samkomulagið á gæzluskipunum, eins og t. d. Ægi, horfir til stórra vandræða, því að margir yfirmenn af skipunum ganga í landi á fullum launum, en aðrir eru teknir í þeirra stað, allt vegna sundurlyndis og ósamkomulags. Þannig er nú ástand landhelgigæzlunnar, og þó þykist hæstv.dómsmrh. hafa bætt hana. Þetta sýnir aðeins það, hve gersamlega hann og fylgifiskar hans eru blindir á allt það, er gæzlunni má að gagni verða.

Jón Ólafsson Ég ætla, að réttast sé í þetta sinn að stytta mál mitt og jafnvel falla alveg frá orðinu við þessa umr. Bæði er það, að vörnin í málinu er orðin hin frækilegasta, svo litlu þarf þar á að bæta; einnig er umr. um málið orðin sæmilega löng. Þá er og nokkuð búið að ganga á tíma þingsins fyrir skilningsleysi stjórnarflokksins. Hefir kveðið svo rammt að því á þessu þingi, að málum bænda hefir t. d. ekki verið sinnt, heldur hefir þessu máli og fleiri hegómamálum verið varpað inn í þingið til umr. Eru þau góður spegill af sálarástandi þeirra, sem að þeim standa og ráða gangi mála hér á þingi, sem sé stjórnarflokksins. Ég mun nú geyma rétt minn til að tala um mál þetta þar til við 3. umr., þ. e. a. s., verði ennþá sýnt það blygðunarleysi að varpa því inn í d. til umr. til þess að tefja fyrir öðrum nytjamálum. En sem sagt, ég fell frá orðinu nú, af því að ég myndi verða að flytja ádeiluræðu, en kæri mig ekki um það, þar sem búið er að skera niður umr., svo að enginn er til andsvara.

Frsm. meiri hl. af hálfu Sjálfstfl. (Jón Þorláksson) Ég vil byrja með að svara með nokkrum orðum síðustu ræðu hæstv.forsrh. við 2. umr. þessa máls, er hann flutti eftir að ég hafði tekið svo oft til máls við þá umr., er þingsköp leyfa. Hæstv. forsrh. fór að gera að umtalsefni persónulega flokksafstöðu mína við nokkrar undanfarnar alþingiskosningar. Mér fannst satt að segja undarlegt af honum í sambandi við þetta mál að gera flokksafstöðu einstaks þm. að sérstöku umtalsefni. En þó hefði ég ekkert haft við það að athuga, ef hæstv. ráðh. hefði farið rétt með það, sem hann sagði, en það var öðru nær. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði verið í kjöri 1919 af hálfu Heimastjórnarfl., skildist mér; en ég var alls ekki í framboði við þær kosningar, heldur sat hjá afskiptalaus. Þá sagði hann ennfremur, að ég hefði verið í kjöri 1922 sem sparnaðarbandalagsmaður, en þá fóru engar þingkosningar fram, og af þeim góðu og gildu ástæðum var ég ekki í kjöri. Hæstv. ráðh. sagði síðan, að ég hefði boðið mig fram 1923 af hálfu Borgarafl., en ég var þá ekki í kjöri af hálfu neins stjórnmálaflokks, heldur sem utanflokkamaður, eins og mikill fjöldi frambjóðenda þá. Enginn stjórnmálafl. var þá til í landinu með nafninu Borgaraflokkur, er sjálfur hafði nefnt sig svo. Þessu til skýringar vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa það, sem sagt er um þetta í skýrslu Hagstofunnar um þessar alþingiskosningar: „Fyrir þessar kosningar 1923 gerðu andstæðingar Framsóknarfl. og Alþýðufl. bandalag með sér og tóku þátt í því Sjálfstæðisfl. og hið svo kallaða Sparnaðarbandalag, sem verið hafði á þinginu 1923, og yfirleitt aðrir andstæðingar Framsóknarfl. og Alþýðufl. Ekki hafði bandalag þetta neitt nafn, sem viðurkennt væri af öllum, en almennt var það kallað Borgaraflokkur, a. m. k. sunnanlands, og hefir það nafn því verið notað hér. Þegar á þing kom, var bandalagi þessu lokið. Kom þá Sjálfstæðisfl. aftur fram sem sjálfstæður flokkur, en af öðrum, sem þátt höfðu tekið í bandalaginu, var stofnaður nýr flokkur, sem nefndist Íhaldsflokkur“. Af þessu má það ljóst vera, að við þessar þingkosningar var enginn stjórnmálafl., sem nefndi sig Borgaraflokk. Ég geri nú ráð fyrir, að hæstv.forsrh. hafi farið út í þetta efni í vissum tilgangi, og að hann hafi verið sá, að leiða dæmi að því, að tilvera landsmálaflokkanna væri svo tíðum breytingum háð og umskiptum, að ekki væri eðlilegt að miða ákvæði stjskr. við tilveru slíkra flokka. Um þetta má vitanlega ræða frá almennu sjónarmiði, en það er algerlega óþarfi að blanda flokksafstöðu minni þar inn í. Það er öllum kunnugt, að ég var í Heimastjórnarfl. meðan sá flokkur var til, og svo utanflokka þar til Íhaldsflokkurinn var stofnaður eftir kosningarnar 1923. En út af þessu vil ég segja það fyrst og fremst, að það var ekki óeðlilegt, þó að los kæmist á skipun þjóðmálaflokkanna á árunum 1919–1923. Eins og kunnugt er, höfðu landsmenn fram að árinu 1918 skipzt í stjórnmálaflokka eftir afstöðu þeirra í sjálfstæðismálum þjóðarinnar gagnvart Danmörku. En sá flokkaskiptingargrundvöllur varð að engu um leið og sambandsmálið var til lykta leitt og sambandslögin við Dani voru sett 1918. Af eðlilegum ástæðum þurfti þjóðin nokkurn tíma til að átta sig á flokkaskipun um innanlandsmál áður en hún fengi fast form. En það gerðist í þingbyrjun 1924; þá komst festa á um flokkaskiptingu í þinginu. Þó að hægt sé með rökum að benda á, að flokkaskipunin hafi verið óskýr og breytileg á þessu tímabili, af sérstökum ástæðum, þá er ekki hægt að nota það sem mótbáru gegn því, að byggja megi á tilveru flokka yfirleitt. Það heyrist að vísu oft, að flokkaskiptingin sé böl, og margir telja, að þjóðmálaflokkar eigi ekki að vera til, en þeir eru auðvitað eitt af úrræðum þjóðskipulagsins gegn mannlegum ófullkomleika í stjórnmálum. Og reynsla allra menningarþjóða, þar sem þjóðfélagsvaldið er byggt á lýðræði og almennum kosningarrétti, er sú, að hjá því verði ekki komizt, að kjósendur landsins skipist í landsmálaflokka, og fulltrúar þeirra einnig í þingunum. Ég held, að þó að flokkaskiptingin hafi sína galla, þá séu flestir sammála um, að betra sé að hafa afmarkaða flokka í þingi heldur en marga smáa hópa af óflokksbundnum þingmönnum. Það fer ekki hjá því, að þingstörfin bjóði þeim upp á ýmislegar freistingar til óhollari áhrifa á málin heldur en meðferð flokkanna er á þeim. Ég tel því, að ekki sé hægt með þessum rökum að mótmæla þeim ákvæðum í stjskrfrv., að flokkarnir fái þingfulltrúa eftir atkvæðamagni sínu við almennar þingkosningar. En ég get líka bætt því við, að hæstv.forsrh. og hans flokkur byggir brtt. sínar við stjskrfrv. á því sama og við sjálfstæðismenn, þ. e. flokkaskiptingunni, þó að við nefnum það þingflokka, en þeir stjórnmálaflokka í brtt. sínum. Þess vegna eru orð hæstv. ráðh. um þessa hluti harla léttvæg. Ef gera á breyt. á kosningafyrirkomulaginu, þá kemst enginn hjá því að viðurkenna skiptingu þjóðarinnar í landsmálaflokka og þingmanna í þingflokka. Þá hafði hæstv.forsrh. það eftir mér, að ég hefði sagt, að Framsóknarfl. væri ekki trúandi til breytinga á kjördæmaskipuninni. Þetta sagði ég nú ekki. En ég sagði, að við ætluðumst til, að ákvarðanir um kjördæmaskipunina væru á sviði hins almenna löggjafarvalds. Og ennfremur, að Framsóknarfl. væri ekki treystandi til að fullnægja þeirri réttlætiskröfu, sem felst í 1. gr. stjskrfrv., ef það væri látið óbundið af stjórnarskránni. Ég áleit því, að ekki yrði hjá því komizt að binda hendur löggjafarvaldsins um þetta. - Ég vil þá, um leið og ég læt lokið þessu svari mínu til hæstv.forsrh., minna enn á það, að stjskrfrv. okkar er ekki um kjördæmaskipunarmálið. Réttlætiskrafan, sem felst í 1. gr. frv., er samræmanleg öllum þeim till. um kjördæmaskipun, sem enn hefir verið brotið upp á, og ég held ég megi fullyrða, að hún sé samrýmanleg hvaða aðferð sem um er að ræða, og einnig þeirri tilhögun í brtt. Framsóknarfl., þar sem gengið er út frá því að veita uppbótarþingsæti með einmennings- og tvímenningskjördæmum. Ég álít því ekki nauðsynlegt að tefja stjskrfrv. með ýmiskonar bollaleggingum um kjördæmaskipunina. Frv. fer fram á, að kjördæmaskipunin og kosningatilhögunin til samans fullnægi réttlætiskröfunni, og bindur sig ekki við annað. Þá vil ég næst víkja að brtt. frá okkur hv. 4. landsk. á þskj. 372, sem fer fram á, að í 1. gr. frv. verði aukið því ákvæði, að þjóðkjörnir fulltrúar, sem eiga sæti á Alþingi, geti verið allt að 50, eða þannig orðuð, að í upphaf fyrstu málsgr. frv. komi allt að 50, en gr. er að öðru leyti óbreytt. Það var gerð grein fyrir því í nefndaráliti okkar sjálfstæðismanna í mþn. og endurtekið af mér við 2. umræðu þessa máls, að við myndum til samkomulags geta sætt okkur við, að sett væri í stjskr. ákveðið hámark á tölu þingmanna. Að sönnu álítum við þetta ekki nauðsynlegt ákvæði í stjskr., því að telja verður sjálfgefið, að kosningatilhögunin verði þannig, að tala þm. verði ekki of há. En vegna þess að því hefir verið haldið á lofti sem aðalmótbáru gegn till. okkar um kosningar og kjördæmaskipun, að eftir þeim gæti tala þm. orðið óhæfilega há, og af því að hún er ennfremur notuð sem mótbára gegn sjálfri réttlætiskröfunni í 1. gr. frv., þá höfum við ekki viljað eiga það á hættu, að þessu væri blandað saman og notað sem vopn í höndum þeirra manna, sem eru mótfallnir því að réttlætiskröfunni verði fullnægt. En fyrir henni viljum við berjast í lengstu lög. Þess vegna vildum við láta það koma ljóst fram, að frá okkar sjónarmiði væri ekkert á móti því að binda þetta atriði í stjskr., umfram réttlætiskröfuna, að tala þm. færi ekki fram úr vissu hámarki. Eins og hv.þdm. vita, þá hafa komið fram ýmsar till. frá öðrum en okkur sjálfstæðismönnum um kosningatilhögun og þingmannatölu, til þess að fullnægja réttlætiskröfunni, en engin þeirra hefir farið fram á, að þm. væru fleiri en 50. Með þessari brtt. okkar er því ekki bandað á móti neinni till., sem fram hefir komið. Ég get raunar ekki annað sagt en að það sé að sumu leyti eðlilegast, að tala þm. verði sú sama og hún er nú; en við álitum, að þessi hámarkstala, 50, sé svo há, að hið almenna löggjafarvald hafi nægilegt svigrúm, þó að þingmannatalan verði ákveðin innan þessa hámarks. Þá liggja hér fyrir brtt. á þskj. 379, frá hv. 2. þm. Árn., og á þskj. 337, frá hv. 2. landsk. Ég ætla ekki að gera þær að sérstöku umræðuefni fyrr en hv.flm. hafa gert grein fyrir þeim. Þó vil ég nú þegar á þessu stigi málsins segja það um brtt.hv. 2. þm. Árn., þó að eitthvað megi út á hana setja, að hún er mjög stórt spor í áttina til samkomulags við þá flokka, sem halda fram réttlætiskröfunni í þessu máli. Og um brtt.hv. 2. landsk. vil ég segja, að þær fela yfirleitt ekki í sér annað en það sem kom fram í starfi hans í mþn. Það eru óskir hans og flokksmanna hans í þessu máli, sem víkja í engu frá kröfunni um réttláta skipun Alþingis. Því að ákvæðin um hana eru tekin eftir frumtill. og varatill. hans í milliþinganefndinni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Við framsóknarmenn gerum ráð fyrir að taka lítinn þátt í umr. um þetta mál, þótt hv. 1. landsk. viki lítillega að till. okkar, sem bornar voru fram af hálfu Framsóknarfl. við 2. umr. Þær till. hefir Ed. nú fellt. Við gerum ekki ráð fyrir, að nein stefnubreyt. verði við þessa umr., og af því er engin till. borin fram um þetta mál af hálfu Framsóknarfl. Hinsvegar geri ég ráð fyrir því, að það verði þannig frá því gengið af hálfu flokksmanna, að séð verði um, að málið komist til Nd., til þess að það fái þar frekari meðferð og verði rætt þar nánar. Út af ummælum um hv. 1. landsk., sem ég hafði við 2. umr., þá er það rétt, að ég mun hafa sagt, að hann hafi verið kosinn á þing 1922, en það er ekki rétt. Það var 1921. En efnislega breytir það engu um það, sem ég sagði um afstöðu hv.þm. undanfarin ár. Hann var 1919 í Heimastjórnarfl. og í hinum kosningunum hefir hann tekið þátt undir þessum ýmsu merkjum.

Frsm. meiri hl. af hálfu Alþfl. (Jón Baldvinsson) Í grg. stjskrfrv., sem ég er meðflm. að, er minnzt á nokkur atriði, sem mig greini á um við aðra flm. og hafi þar sérstöðu, sérstaklega um skipun þingsins, og einnig annað atriði, sem þar er nefnt - um að skilyrði fyrir kosningarrétti sé 5 ára heimilisfesta í landinu. Áskildi ég mér að vísu sérstöðu um það atriði, en ég ætla, að ég megi þó fullyrða, að hv. 1. og 4. landsk. hafi einnig verið sammála um, að það atriði mætti vel missa sig úr stjskr. Ég gerði því hálft í hvoru ráð fyrir að koma með brtt. um a. m. k. annað þessara atriða, en það hefir ekki orðið fyrr en nú. Ég hefi ekki ráðizt í að koma með brtt. um deildaskiptinguna í þinginu, og það af þeirri ástæðu, að ég vildi ekki blanda inn í deiluna um kjördæmaskipunarmálið öðru atriði, sem gat e. t. v. á einhvern hátt truflað sjálft deilumálið. En þó er ég eins og fyrr þeirrar skoðunar, að rétt væri, að engin deildaskipting ætti sér stað, en að þingið starfaði allt í einni málstofu. Tel ég það fyrirkomulag einfaldara og hentugra en nú er. Ég hefi ekki komið með þessa till. og efast um, að hún komi fram í þinginu, ef allt fer skaplega um þetta stjskrfrv., til þess að stofna því ekki í hættu þess vegna, ef hitt næðist, sem er aðalatriði stjskrfrv., að tryggja jafnrétti kjósenda í landinu og flokkslegt réttlæti á þingi. Þetta, sem ég hefi minnzt á, lýtur að þeim tveim breyt., sem hreyft var í grg. frv., en síðan hefir það skeð, að fram hefir komið frá meðflm. mínum að stjskrfrv., hv. 1. og 4. landsk., brtt. við 1. gr. stjskrfrv., þar sem takmarka á tölu þm. Af þessum ástæðum áleit ég rétt, að þá kæmi einnig til atkv.till., sem ég hafði stungið upp á í mþn. um tiltekna kjördæmaskipun, sem er þannig vaxin, að hún er fullkomlega í samræmi við það, sem er aðalatriði 1. gr. stjskrfrv., að Alþ. sé svo skipað, að hver þingflokkur hafi þingsæti í samræmi við atkv.tölu, sem greidd er frambjóðendum flokksins við almennar kosningar. Áður en ég vík að þessum till., sem ég þarf þó ekki að gera náið, vildi ég aðeins segja álit mitt um till.hv. 1. og 4. landsk., því að þeir hafa nú gert grein fyrir henni. Skilst mér hún samt koma í bága við það, sem er í 1. gr. stjskrfrv., ef hún yrði samþ. og það fyrirkomulag, sem þeir hafa stungið upp á í till. sínum í mþn., væri lagt til grundvallar eða gengi fram í öllum aðalatriðum. En því er verr, að sem stendur er ekkert samkomulag um kjördæmamálið sjálft né heldur um stjskr. Þótt hv. 1. landsk. segi nú, að stjskrfrv. sé ekki kjördæmaskipunarmál, þá er það auðvitað að forminu til rétt, en efnislega ekki, því að stjskrármálið eins og það liggur nú fyrir er líka kjördæmaskipunarmál í eðli sinn. Ef ekki næst samkomulag um sjálft stjskr. málið, þá er heldur ekki fengið samkomulag um kjördæmaskipunarmálið. Það er fyrsta skrefið, þótt samþykkt þessara mála geti ekki fylgzt að. Ég geri ráð fyrir því, að þegar komið væri samkomulag hjá meiri hl. þings um einhverja stjskrbreyt., væri jafnframt fengið samkomulag um tiltekna kjördæmaskipun, sem ætti að samþ. þegar slíkt stjskrfrv. yrði endanlega samþ., að afstöðnum kosningum. Mér finnst því, að á þessu stigi málsins hafi verið óþarfi af sjálfstæðismönnum að koma með þessar takmörkunartill., sem gera frv. óaðgengilegra. Ég veit að vísu, að þeir hugsa sér þá breyt. á till. sínum, í stað þess, sem er ákveðið, að sá sé kosinn, sem flest fær atkv., eins og nú er.

Það stendur hvergi í lögum

. Jæja, það ætti þá að framkvæmast þannig eftir 1., svo að ég sé ekki mikinn mun á því. Þeir geta hugsað sér, ef slík takmörkun væri, að sá yrði ekki ávallt kosinn, sem flest fengi atkv., ef fullnægja ætti þeim réttlætiskröfum, sem 1. gr. stjskrfrv. gerir ráð fyrir. Ég er hræddur um, að aldrei myndi nást samkomulag um að ákveða svo í kosningalögum, að þótt einhver frambjóðandi í tilteknu kjördæmi fengi mikinn meiri hl. atkv., þá væri hann samt ekki kosinn. Slíkt myndi stríða á móti réttlætishugmyndum kjósenda þeirra, er þar ættu hlut að máli, svo að aldrei yrði inn á þetta gengið, þótt segja mætti, þegar litið er á landið í heild, að þetta gæti verið réttlátt. Ég hefi ekki trú á, að slíkt samkomulag náist, og þá er þessi takmörkun, sem gerð er í stjskrfrv. af hv. 1. og 4. landsk., mjög verulegur ágalli á frv. í mínum augum. Það er af þessum ástæðum, að ég hefi nú borið fram brtt. við stjskrfrv. í tvennu lagi. 1 fyrsta lagi að taka inn í frv. kjördæmaskipun, þar sem landið er gert allt að einu kjördæmi, eins og segir á þskj. 337. Með því móti er í sjálfu stjskrfrv. hægt að ákveða tölu þm., og ég hefi stungið upp á því, að á Alþ. eigi sæti 42 alþm., kosnir hlutbundnum kosningum. Þótt þessi tala sé ákveðin í stjskr., þá er það svo, sem hv. 1. landsk. viðurkenndi í sinni ræðu, að það brýtur á engan hátt í bág við þann tilgang, sem liggur til grundvallar l.málsgr. stjskrfrv., sem fyrir liggur, enda tekið upp í brtt. urðalag það, sem nú er á 1. málsgr. Ég hefi áður gert grein fyrir því, hve hentugt þetta fyrirkomulag væri. Ég gerði það við 2. umr. þessa máls og sé því ekki ástæðu til að fara út í það frekar. Einnig minntist ég við 2. umr. á þá varatill., er ég hefi flutt við stjskrfrv. um. að kosið sé til Alþ. í alls 6 kjördæmum, og eru þessi kjördæmi þar talin upp. Fyrir þeirri till. var líka gerð nokkur grein, enda er það mál eldra á þingi og hv.þm. er það kunnugt, og þarf það ekki langrar útlistunar við. Flestir munu búnir að taka afstöðu til þess. En þetta hefir þótt aðgengilegri till., a. m. k. hjá sjálfstæðismönnum, heldur en að landið væri eitt kjördæmi, því að í nál. hefir verið boðið að fallast á þetta, svo framarlega sem samkomulag geti orðið um það milli flokkanna, enda kunnugt, að ýmsir í Sjálfstæðisfl. höfðu verið hlynntir þessu fyrirkomulagi, og sumir þeirra foringjar hafa um þetta rætt og ritað og talið það hentugt. Þótt ég telji það ekki nauðsynlegt og e. t. v. ekki hentugt, að ákveða kjördæmaskipunina sjálfa í stjskr., þá tel ég ekkert því til fyrirstöðu, að þessi kjördæmaskipun, sem hér er stungið upp á og bæði veitir kjósendum og flokkum jafnrétti, verði fest í stjskr. Það er ekkert, sem mér getur dottið í hug, sem á móti því geti mælt, og mér skilst ekki heldur, að neitt geti mælt á móti því frá hálfu sjálfstæðismanna, eftir þeirri afstöðu, sem þeir hafa haft í þessu máli. Í sambandi við brtt. hefi ég látið prenta álit fulltrúa Alþýðufl. í mþn. í kjördæmamálinu, þar sem þessar till. eru prentaðar og þar sem gerð er ýtarleg grein fyrir þeim. Og þótt þessu sé aðeins nýlega útbýtt meðal þm., þá sé ég enga ástæðu til að rifja það upp. Hv. þm. hafa sumpart heyrt það á umr., sem fram hafa farið, og nokkur hluti þessa rits kom áður í nál., sem Sjálfstæðisfl. gaf út í byrjun þings. Ég get látið útrætt um þessar till. að sinni, en ég vænti þess, að þær fái fylgi. Ég get ekki búizt við, að Framsóknarfl. samþ. þær, því að mér er ekki kunnugt um, að hann hafi gengið inn á neitt samkomulag í kjördæmaskipunarmálinu. En það getur haft mikilvæga þýðingu fyrir málið, ef allmargir hv.þm. vildu ljá því atkv. sitt. Mér hefir skilizt það á hv.forsrh., að ekki væri þess að vænta, að neinar till. kæmu fram frá Framsóknarfl. Það á að þýða það, að till. sessunautar míns, hv. 2. þm. Árn., sé flutt á eigin ábyrgð þm., en ekki flokksins. Annars vil ég bíða eftir því, að hann rökstyðji þá till., því að hún er, eins og nú standa sakir, alls ekki svo fráleit, sérstaklega ef hugsanlegt væri, að flokksmenn hans vildu gera samkomulag um málið á grundvelli till. hans. Þótt Reykjavík eigi þarna að vera afskipt, þá er samt mikil bót í till., og e. t. v. mætti þoka einhverju um frá till. Að lokum vil ég, vegna atkv gr., beina því til hæstv. forseta, að í brtt. minni á þskj. 387 á b-liðurinn undir 1. tölul. aðeins við 1. till.: Landið allt eitt kjördæmi, því að þar er ákveðin tala alþm.; en ef sú till. yrði felld, þá er þessi liður sjálffallinn eða tekinn aftur. Því að þótt varatill. yrði samþ., á þessi till. ekki við, því að eftir henni á tala alþm. að vera óákveðin, eins og nú er í stjskrfrv. Þá er að lokum sú brtt., sem ég minntist lítillega á í upphafi, við 4. gr., um að fella úr frv. ákvæði um, að það sé skilyrði fyrir kosningarrétti, að kjósandi hafi verið búsettur seinustu 5 árin í landinu. Þetta ákvæði var sett í stjskr. þegar hæst gengu bylgjurnar í baráttunni við Dani, og átti að vera einskonar trygging fyrir því, að ekki yrði mikið um flutning manna frá Danmörku, sem gætu öðlazt hér kosningarrétt og haft einhver áhrif á úrslit mála. Sérstaklega var höfð í huga atkvgr. um sambandsmálið, sem myndi fara fram 1942. Mér hefir alltaf fundizt þetta vera ranglæti, og ég geri ekki ráð fyrir því, að hætta stafi af innflutningi manna í svo stórum stíl, að þeir geti haft áhrif á kosningar hér á landi. Aftur á móti kemur þetta ranglæti berlega fram gagnvart landsmönnum sjálfum, sem dvelja erlendis um nokkurn tíma og missa við það kosningarrétt og verða svo að bíða hér í 5 ár til þess að öðlast hann aftur. Það er fjöldi iðnaðarmanna, sem hafa siglt og dvalið erlendis til að fullkomna sig í iðn sinni og komið svo hingað aftur að því loknu. Þessir menn hafa verið sviptir kosningarrétti um næstu 5 árin, og sökum þess að þetta var stjskr.atriði, var engu hægt um að þoka. Ég tel slíkan hemil á kosningarrétti mjög ranglátan og óþarfan, a. m. k. í því augnamiði, sem upprunalega var miðað við. Ég vænti því, að d. muni fallast á þessa till. og sníði þetta ólán úr stjskr., þetta ranglæti, sem staðið hefir síðan 1920.

Magnús Torfason Eftir að þessi litla brtt., sem ég leyfi mér að bera hér fram einn míns liðs, var prentuð, hefi ég orðið var við, að ýmsa menn hefir furðað á því, að slíkt skyldi koma frá mér. Hefir ýmsum getum verið um það leitt, en enginn hefir enn komið nærri því, sem var hin eðlilega ástæða til þess, að ég bar þessa till. fram. Hún var ósköp einföld og liggur mjög nærri. Hún var sú, að mér fannst það liggja í loftinu, að frv. - jafnvel eins og það liggur nú fyrir - myndi verða samþ. hér út úr d. Fannst mér það þá viðkunnanlegra, að það væri dálítið meiri sveitalykt af því en nú er. Í öðru lagi þykist ég hafa orðið var við, að allar umr. og málaleitanir um þessa stjskr.breyt. eru miklu hógværari og sanngjarnari en áður hefir verið. Ég get ekki neitað því, að það hefir jafnvel orðið stór breyt. á í þessu efni frá því, er þing kom saman, og mér finnst satt að segja, að menn líti sanngjarnari augum á málið með degi hverjum, eftir því sem það er betur rætt. Sérstaklega hefi ég orðið var við, að menn eru farnir að sjá, að margar leiðir geta legið að sama marki - að gera kjósendur landsins nokkurnveginn ánægða, a. m. k. að kosningarréttinum verði þannig fyrir komið, að menn megi vel við una og ekki verði réttur neins kjördæmis fyrir borð borinn. Ég skal ennfremur geta þess, sem ég reyndar tók fram við 2. umr. málsins, að mér finnst óviðkunnanlegt, að kjördæmaskipunin verði ákveðin í stjskr., og þá sérstaklega fyrir þær sakir sem komu greinilega fram í brtt. mínum þá, að mér fannst kjördæmaskipunin eins og hún var sett í stjskr. ekki fullnægja því réttlæti, sem kjördæmin geta gert til slíkrar skipunar, jafnvel nú, hvað þá seinna, eftir því sem mannskipunin breytist í landinu. Af þessu er það skiljanleg hugsun hjá mér að slá aðaldeilunum um kjördæmaskipunina á frest þangað til kosningalöggjöfin á sínum tíma verður tekin til meðferðar. Í þessum till. felst þrennt. Í fyrsta lagi það, að stjskr. ákveður, að tala þm. skuli aldrei vera meiri en 45. Hinsvegar er ekkert því til fyrirstöðu, að þm.talan sé minni, og eins og hv. dm. vita, óska ég fyrir mitt leyti eftir, að þeir verði ekki fleiri en 42 samkv. till. mínum, sem ég bar fram við 2. umr., en ég hefi ekkert á móti því, að þm. talan yrði lægri. - Í öðru lagi er það, að um fulltrúa Rvíkur kemur til að gilda alveg sérstök skipan. Með því er þá slegið föstu og lýst yfir í stjskr., að Rvík eigi ekki samleið með hinum kjördæmunum. - Í þriðja lagi liggur það í þessum till. að gera ráð fyrir einhverjum takmörkunum uppbótarsæta utan Rvíkur, eftir því sem við verður komið. Innan þessara takmarka eru allar leiðir opnar um kjördæmaskipun og ekkert af tekið, hver skuli vera gerð. M. a. vil ég taka það fram, að ég verð að líta svo á, að kjördæmaskipun eins og nú er, eiga eitthvað líkt því, gæti vel komizt fyrir innan þessara takmarka, og það liggur í því, að ég legg áherzlu á, að þingmannatalan takmarkist við 45. Ég fer hér í spor hv. sjálfstæðismanna með takmörkun uppbótarsætanna, eða hvað mikið þingflokkarnir eigi að fá upp í þau skörð, sem í þá eru höggin í einstökum kjördæmum. M. ö. o., því færri sem kjördæmin yrðu, þess fleiri yrðu uppbótarsætin. En um þetta atriði er óþarft að deila nú: Þetta yrði auðvitað tekið rækilega til meðferðar, þegar farið yrði að ræða um kjördæmaskipun samkv. þessari stjskrbreyt., sem enn er ósamþykkt. Ég hefi sagt það áður, að ég lít svo á, að hið almenna löggjafarvald eigi að hafa færi á að líta til með skipun kjördæma og þingfulltrúa, eftir því sem á stendur í landinu. Í því sambandi get ég lýst yfir því, að ég er á móti öllum stórum stökkum í þessu máli. Ég held, að ekki sé rétt að umhverfa í einu vetfangi öllum þeim grundvelli, sem löggjafarstarfsemi okkar er byggð á; miklu réttara væri að þoka sér smátt og smátt áfram. Hinsvegar er það um stjskr. að segja, að hún á að vera svo rúm, að hún geti verið nothæf um langt árabil. Og þó að ég hafi sagt, að ég líti svo á, að núv. kjördæmaskipun gæti fallið undir réttláta stjórnarskrárumgerð, þá er ekki sagt með því, að ég sé á móti öllum breyt. Við 2. umr. þessa frv. bar ég fram brtt. um að fjölga kjördæmum, en þar með er ekki sagt, að ég geti ekki verið með því að fækka kjördæmum undir vissum kringumstæðum. Ég lít svo á, að þau litlu kjördæmi, sem nú eru að burðast með þm., en fegin vilja losna við hann, eigi að fá það. Smæstu kjördæmin eiga engan rétt á þm. samkv. höfðatölu, og fyrst þau vilja endilega losna við hann, því þá ekki að leyfa þeim það? - Þetta, sem ég nú hefi talað, var um tvö atriðin, sem mestu máli skipta, tölu þm. og uppbótarsæti. Ég hefi gert ráð fyrir, að Reykjavík komi ekki til greina með uppbótarsæti, heldur verði skoðuð sem nokkurskonar ríki í ríkinu. Rökin fyrir því hefi ég margendurtekið, bæði á þingmálafundum og síðast hér við 2. umr. þessa máls, og skal nú enn taka til þau helztu. Það hefir verið bent á það ómótmælanlega, að þar sem eitt kjördæmið er margfalt stærra en nokkurt hinna, verði að gilda urri það sérstök ákvæði. Þetta er t. d. fullkomlega viðurkennt hjá frændþjóðum okkar. Hér á landi stendur einmitt svona á, eitt kjördæmið hefir meir en ¼ landsmanna, og eftir því, sem fram hefir farið nú að undanförnu, eru allar líkur til þess, að við þá tölu bætist stórum í framtíðinni. Slíkir höfuðstaðir sjúga til sín fólk og aukast líka að landvinningum. Hv. 1. landsk. hefir hvað eftir annað við umr. þessa máls talað um, að með till. framsóknarmanna væru Reykjavíkurbúar gerðir að 2. flokks borgurum. Ég get ekki samsinnt það, og ég held, að ekki væri hægt að gera Reykvíkinga að 2. flokks borgurum. Þeir eru l. flokks borgarar, en við, í hinum kjördæmunum, erum 2. flokks borgarar, eða 3. flokks, eða úrhrak! Ég skal ekki fara langt út í þetta mál, en skal að endingu segja dálitla sögu. svo að mönnum sé ljóst, við hvað ég á: Það var einu sinni læknir nokkur á Norðurlandi, sem sótti um hérað á Suðurlandi. En menn risu almennt á móti honum í þessu héraði, söfnuðu undirskriftum á áskoranir, þar sem hann var varaður við að sækja, sagt að hann yrði ekki sóttur, o. s. frv. Og eitt af því, sem notað var við undirskriftasöfnunina, var það, að hann væri svo þungur, að enginn hestur gæti borið hann. Þessi maður var ekki mikill á velli, áreiðanlega hvorki hærri né þyngri en hv. 1. landsk. Skömmu eftir að læknirinn kom í héraðið, kom hann út í Ölfus og hitti þar einsýnan hreppstjóra. Hann horfði stundarlangt á lækninn, með sínu eina auga, og sagði að lokum: „Það hlýtur að vera þungt í yður pundið“' Þetta er það, sem mér finnst: Að pundið í Reykvíkingum sé allt of þungt. Við getum hugsað okkur, að læknirinn hefði getað orðið svo þungur, að enginn hestur hefði getað borið hann. Við getum hugsað okkur hann með gullsöðul, gullbeizli, gullistöð og reiða smelltan silfri, með gullhjálm, gullbrynju, gullskjöld, gullinhjalta og gullrekið spjót, og með þessu hefði hann getað hlaðið svo miklu utan á sig, að enginn hestur hefði getað borið hann. Það dæmi, sem ég vil draga af þessari líkingu, er það, að auðvaldið í Reykjavík er svo magnað, að ætti það að ráða eftir höfðatölureglunni, gætu allir hinir landshlutarnir ekki staðið undir því. Við vitum það öll, að þegar barizt er, dugir ekki að fara eingöngu eftir höfðatölunni, þá veltur líka mikið á því, og jafnvel engu minna, hvernig menn eru vopnaðir. Með vopnin erum við sveitakarlarnir illa settir. Við höfum ekki nema lurka, sem við getum náð í í skógarleifum, þar sem hann þá er að finna, eða þá búið okkur til barefli úr rekavið. Reykvíkingar hafa her manns, og þeir hafa eitt vopn umfram aðra landshluta. Í Heljarslóðarorustu er sagt frá manni, sem var nokkuð skrítilega vopnaður. Hann hafði vafið utan um sig stóru upplagi af bók, og úr því hnoðaði hann bréfkúlur og skaut, og varð það mjög að skaða. En ef hann hrækti í kúlurnar, urðu þær hverjum, sem fyrir varð, að bana. Þá líkingu má draga af þessu, að frá Reykjavík er dreift ósköpunum öllum af rituðu máli út um hinar dreifðu byggðir landsins, og við, sem byggjum þær, eigum engan kost þess að svara í sama máta, en með því troða Reykvíkingar skoðunum sínum upp á aðra landsmenn. Ég vona, að menn skilji, hvað ég á við. Ég tel það háskalegt, að Reykjavík fái þm.tölu eftir fólksfjölda sínum. Þegar talað er um þessi mál, er oft gott að líta aftur í tímann. Ísland er eitt af þeim fáu ríkjum, þar sem lög og ríki var sett með samningum manna á meðal. Og grundvallarhugsunin, sem gengur í gegnum alla stjórnarsögu okkar, er sú, að láta ekki einn landshluta ná yfirhönd yfir öðrum, svo að jafnvægið haldist sem bezt. Þegar breytingin varð, árið 965, var Norðlendingafjórðungurinn stærstur, og vildi fá völd með tilliti til stærðar sinnar. En sú skipun, sem þá var gerð til þess að jafnvægi héldist, er vafalaust mesta meistarastykki, sem eftir forfeður vora liggur. Sama var uppi á teningnum þegar Alþingi var stofnað að nýju. Þá var gengið svo langt í því að gera héruðum jafnt undir höfði, að búið var til kjördæmi, sem enginn kjósandi var í, og varð því kjördæmið af þm. Þessari stefnu er haldið áfram í stjskr. frá 1874, og henni hefir verið haldið allt til okkar daga. Smátt og smátt hefir verið bætt úr þeim göllum, sem á hafa orðið, en þó alltaf séð fyrir því, að allir landshlutar ættu talsmenn á Alþingi, sem sérstaklega var kunnur ástæðum manna og atvinnuvega í þeim landshluta. Þetta hefir bændavaldið gert, og Reykjavík hefir þar ekkert orðið útundan. Þessari stefnu tel ég hyggilegt að halda áfram, og fara sér hvergi óðslega. Að síðustu vil ég minnast á atriði, sem fyrst og fremst á að koma til greina. Það er sú regla, að skipun fulltrúaráðs þjóðarinnar væri á þann veg, sem bezt hentaði öllu landinu. Á þetta hefir enginn minnzt í þessum umr. Það annað, sem hér hefir verið rætt um, verður allt að skoðast í því ljósi, hvað sé heillavænlegast fyrir landið allt. Og það er alls ekki heillavænlegt fyrir landið að auka stórum vald Reykjavíkur frá því, sem nú er.

Jón Jónsson Ég verð að byrja með því að biðja hv. dm. velvirðingar á, að ég get ekki talað um þetta mál með eins miklum gleðskap og síðasti ræðumaður. Hæstv. forsrh. tók það fram, að mál þetta yrði lítið rætt af okkur framsóknarmönnum við þessa umr. En af því að ég einn af mínum flokksmönnum - greiddi þessu frv. atkv. við 2. umr., vil ég ekki láta hjá líða að gera grein fyrir afstöðu minni. Ég get tekið það fram, að ég hefi orðið fyrir miklum vonbrigðum í sambandi við þetta mál, og er varla einn um það. Ég hugði, að þegar ákveðið var í sumar að setja mþn. í þetta mál, að það væri einlæg viðleitni til þess að leysa það sæmilega. Því meiri ástæða var til þess að vona slíkt, sem þarna tóku sæti 3 helztu flokksforingjar þjóðarinnar, sem gera má ráð fyrir, að hafi einna bezt traust manna, hver síns flokks, að baki sér. En því miður tókst mþn. ekki að leysa þetta mál sæmilega. Þetta voru mín fyrstu vonbrigði í sambandi við þetta mál. En þó verð ég að segja, að það voru mér meiri vonbrigði að sjá þetta frv., sem hér liggur fyrir, flutt á Alþ., eins og með það er í pottinn búið. Og ekki nóg með það, heldur er það flutt með slíku hóflausu kappi, að hótað er að setja öll störf þingsins í strand, ef það nái ekki fram að ganga í sinni núv. mynd. Og hver veit, nema slíkt glapræði gæti sett íslenzka ríkið upp í loft. Nú eru erfiðleikar miklir í landi, búskapurinn ber sig ekki, útvegurinn ber sig ekki, bankarnir riða, verkafólk kvartar um atvinnuskort, verkföll og atvinnuleysi steðja að atvinnuvegunum, og enginn er kominn til þess að segja um, hvernig ríkið fer út úr þessari kreppu. Ég sé ekki betur en að við Íslendingar heyjum nú stríð upp á líf og dauða, berjumst fyrir tilverurétti okkar sem þjóð. Við ættum á slíkum tímum að festa okkur í minni orð enska flotaforingjans Nelsons í orustunni við Trafalgar, er hann sagði: „England expects every man is doing his duty“. Ættjörðin okkar kallar á alla til þess að gera skyldu sína í því mikla stríði, sem við nú eigum í, og á meðan er skylda flokkanna að leggja deilumálin til hliðar, svo sem unnt er, og skipa sér saman í bróðurfylkingu til þess að komast í gegnum örðugleikana. En það lítur sannarlega svo út, sem ýmsir forystumenn þjóðarinnar líti ekki svo á. Einmitt á þessu þingi hafa ýms mál verið borin fram, sem vel eru fallin til þess að vekja deilur, svo að ekki virðast þeir, sem að því standa, koma auga á þessa hættu. Hér er rætt um eitt stærsta mál, sem Alþ. getur fjallað um, sem sé hversu leggja skuli Alþingi sjálft, einn aðalhyrningarstein þjóðfélagsins. Fyrst mþn. tókst ekki að leysa þetta mál, var gefið, að það yrði mikið deilumál, bæði hér á þingi og annarsstaðar. Þess vegna lít ég svo á, að það hefði ekki átt að koma fram á þessu þingi. Hv. flm. hafa vafalaust einhverjar afsakanir fram að færa, þó ég geti ekki séð, að þær séu réttmætar. Við verðum að halda okkur við þá staðreynd, að frv. er komið hér fram og liggur nú fyrir. Fyrst svo er komið, er það skylda allra þm. og flokka að taka sem allra mest tillit hver til annars, til þess að forða þjóðinni frá strandi. Það var sett n. í þetta mál hér í d., en hún hefir því miður ekki heldur getað orðið ásátt. Samt hygg ég, að nokkuð sé að draga saman um þetta mál, og væri það vel. Um málið sjálft vil ég svo segja fáein orð. Fyrst er nú það, að ég skal játa, að hv. andstæðingar. flm. þessa frv., hafa mikið til síns máls. Kosningarrétturinn er of ójafn. Þeim er því nokkur vorkunn, þó þeir vilji ekki játa hann haldast eins og hann er og krefjist einhverrar leiðréttingar á honum. Hitt fæ ég ekki séð, að það skipti nokkru máli fyrir þá, hvort þessi leiðrétting er gerð árinu fyrr eða síðar, og finnst, að eins og nú er ástatt, eigi þeir að beygja sig fyrir þörfum þjóðarinnar. Af þeim ákvæðum, sem sett hafa verið í þetta frv., er það aðeins eitt, sem ég get ekki fallizt á, ákvæðið um það, að hver þingflokkur skuli skilmálalaust fá þingsæti í samræmi við kjósendatölu sína, eða m. ö. o., að höfðatalan ein skuli ráða. Þessi regla er í mínum augum, svo ég noti annars manns orð, allt of einstrengingsleg. Í mínum huga varðar það mestu, að allir landsmenn standi jafnt að vígi til áhrifa á störf þingsins. En fyrsta skilyrðið til þess er það, að hvert hérað hafi þar sinn eiginn mann til að gæta sinna hagsmuna og taka fyrir sína hönd þátt í því stríði, sem í þinginu stendur milli héraða, stétta og flokka. Og í þessu stríði eru fámennu héruðin alls ekki of vel sett eins og nú er, þvert á móti. En þjóðfélaginu er þá bezt borgið, ef réttmætum kröfum allra héraða er sinnt. Auk þess er á það að líta, að frá því að við endurreistum eða tókum aftur upp okkar þing hefir þetta sýslukjör alltaf átt sér stað, það er orðið fast í hugum þjóðarinnar, og þarf mjög að athuga það, áður en frá því er horfið. Það er því fyrsta skilyrðið til þess, að ég gæti samþ. þetta stjskrfrv. út úr þinginu, að réttur héraðanna væri sæmilega tryggður. En að því er ekki vikið einu orði í frv. Hv. 1. landsk. var að tala um, að við framsóknarmenn hefðum ætlazt til, að Reykvíkingar hefðu annan rétt en aðrir landsmenn. Ég hygg, að þetta sé nokkuð fljóthugsað hjá honum. Það er fleira, sem skapar aðstöðu til áhrifa á þingið en að hafa í orði kveðnu rétta fulltrúatölu í hlutfalli við aðra. Fyrst er nú það, að sá staður, sem er fjölmennur, hefir meiri áhrif, af því að hann er betur settur að þessu leyti en fámenn héruð. Fjölmennið eitt skapar honum þennan aðstöðumismun. Þess utan er þingið haldið hér. Þess utan eru, eins og hv.þm. er kunnugt, auk þm. Reykv., allt af fleiri og fleiri þm. fyrir kjördæmin úti um landið að verða búsettir hér. Þetta hlýtur líku að vera ávinningur fyrir Reykjavík. Fyrir utan þetta nýtur höfuðstaðurinn ýmsra gæða umfram aðra landshluta. Héðan liggja allir vegir út um héruðin; héðan og hingað liggja allar sjóferðir, bæði innanlands og landa á milli; hér eru öll söfnin; hér eru nálega allir skólarnir, sem draga til sín ógrynni fólks úr sveitunum. Allt þetta skapar Reykjavík meiri og betri aðstöðu en öðrum héruðum, bæði vegna þess, að hún fær færari menn en önnur héruð, og líka til gjaldþols. Ég lít því svo á, að til þess að Reykjavík hafi eins mikil áhrif á þingið eins og önnur héruð þurfi hún langt frá því eins mikið fulltrúamagn og önnur héruð. Þetta er líka viðurkennt í löndunum í kringum okkur. Ef við tökum t. d. Oslo, þá er hennar fulltrúamagn 1 fyrir hverja 35 þús. íbúa, en í strjálbýlinu er 1 fulltrúi fyrir, hver 6 þús. Svona líta nú Norðmenn á þetta. Í Danmörku er kosningum nokkuð öðruvísi háttað, en þó hygg ég, að höfuðstaðurinn þar, Kaupmannahöfn, hafi ekki fulltrúatölu nema sem svarar um 60% á móti 100%, sem hún er á Jótlandi. Í Englandi er þetta svo, að Lundúnir hafa ekki nema helmings fulltrúatölu á móti öðrum kjördæmum. Ég held, að fulltrúatalan þar sé eitthvað innan við 60, en fólksfjöldinn þar er 1/5 af allri þjóðinni, eða allt að því, og þm. á sjöunda hundrað. Þetta er nú álít annara þjóða á því, hvort þörf sé á fyrir fjölmennustu staðina, og einkum þá, sem eru samkomustaðir þinganna, að þeir hafi fulltrúa í samræmi við kjósendatölu. Það er þetta, sem gerir það að verkum, að ég gæti ekki greitt þessu frv. atkv. út úr þinginu, að réttur héraðanna er ekki tryggður og að ég álít, að Reykjavík eigi að hafa minni fulltrúatölu hlutfallslega en önnur héruð. Till. um að lagfæra þetta áttu að felast í þeim till., sem framsóknarmenn báru hér fram, og ég held, að þær hafi gert það. En þær voru nú felldar. Og þó vil ég ekki segja, að ekki hefði mátt laga þær svo til, ef samvinna hefði verið um það höfð, að allir flokkar hefðu getað fallizt á þær. Því það vil ég hiklaust benda á, að það hefði kannske mátt jafna betur á milli flokka en gert var þar. Þetta er allt umhugsunarefni, og það er skylda þingsins að gera allt, sem unnt er til að koma þessu máli í sæmilegan farveg, til að sameina, en sundra ekki þjóðinni á þessum erfiðustu tímum, sem yfir okkur hafa komið. Ég hefi áður bent á það, að aðalgallinn á þessu frv., ákvæðið um fulltrúatölu í hlutfalli við kjósendur, er svo stór, að ég gæti ekki greitt því atkv. út úr þinginu. En auk þess tel ég, að í frv. sé allt of mikið hlaðið undir flokkana. Ég lít svo á, að harðvítugir flokkar séu að vissu leyti böl, þó að ekki verði komizt hjá þeim. Og það vil ég segja, að það hefi ég séð flokkunun gert hæst undir höfði, sem gert er í nál. sjálfstæðismanna, þegar gengið er svo langt, að maður er gerður þingrækur, ef hann fylgir sannfæringu sinni. En ég kalla það svo, ef maður, sem boðið hefir sig fram utanflokka og kemst svo að þeirri niðurstöðu, þegar hann kynnist afstöðu flokkanna til málanna nánar, að rétt sé að fylgja fremur einum flokki en öðrum, og fylgir þeirri sannfæringu sinni, á að missa þingsæti sitt fyrir. Ástæðan til þess, að ég greiddi frv. atkv. við 2. umr., og geri það að líkindum við þessa umr., er ekki sú, að ég sé ánægður með frv. eins og það liggur fyrir, heldur sú, að ég vil ekki útiloka þá möguleika, sem enn kunna að felast í meðferð málsins til þess að sameina óskir allra flokka og leysa þetta mál svo, að það megi verða fósturjörðinni til heilla. Ég skal svo aðeins minnast á eina brtt., brtt. frá hv. sjálfstæðismönnum um að ákveða tölu þm. í stjskr.

Hámark

. Já, hámark tölu þm. Ég álít óhæfilegt að hafa það ákvæði í stjskr., sem opnar möguleikana fyrir því að hafa tölu þm. ótakmarkaða. Ég álít því till. til stórbóta. Að þm.talan er nú orðin bundin, er þó spor í áttina til að leysa málið. Ég vil nú leyfa mér að freista þess, að gengið verði í þá átt að binda tölu þm. meira en gert er í þessari brtt. Ég lít svo á, að þjóðinni sé nú margs annars meiri þörf en fjölgunar þm. Ég álít, að það sé neyðarkostur að fjölga þeim, ef hægt er að komast hjá því. Og sannast að segja held ég, að það ætti að vera hægt með dálítilli samningalipurð að leysa þetta mál, þó þm.tala væri nokkuð meira takmörkuð, þó reynt væri að binda það, að tala þm. fari ekki meira upp en framsóknarmenn hafa lagt til. Ég vil því leyfa mér að beru fram, ásamt hv. 2. þm. Árn., skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 372, um það, að í stað 50 komi 45.

Frsm. meiri hl. af hálfu Sjálfstfl. (Jón Þorláksson) Hv. 2. landsk. taldi, að brtt. okkar um að binda tölu þm. við ákveðið hámark færi í bága við réttlætisákvæði 1. gr. frv., ef till. okkar í kjördæmaskipunarmálinu gengju fram í aðalatriðum. En hann tók sig þó á síðar í ræðu sinni og benti einmitt á þá úrlausn, sem við höfum tekið fram, en hún er sú, að ef svo ólíklega skyldi fara einu sinni á öld eða svo, að ekki væru næg uppbótarsæti til að færa þm.tölu flokkanna til samræmis við atkvæðatölur þeirra við næstu undangengnar kosningar vegna þessa hámarks, þá mætti ákveða svo í kosningalögum, að sá þm. af þeim flokki, sem ekki ætti að njóta uppbótarsæta, sem kosinn væri með minnstum meiri hl. í sínu kjördæmi, skyldi þoka fyrir næsta manni í því kjördæmi. En hann sagðist halda, að ekki mundi nást samkomulag um þetta, því það mundi þykja líta illa út, ef frambjóðandi, sem kosinn væri með miklum meiri hl. í sínu kjördæmi, teldist ekki kosinn. En það er engin hætta á því, að sá þm., sem kosinn er með miklum meiri hl. í sínu kjördæmi, teljist ekki kosinn, því ef enginn flokkur hefir fengið mikið af þm. fram yfir það, sem honum ber samkv. atkvæðamagni sínu, þá er ekki svo sérstaklega mikil hætta á, að 20 uppbótarsæti nægi ekki til að jafna mismuninn í 26 kjördæmum. Með því að allir frambjóðendur, sem kosningu ná, fái mikinn meiri hl., hver í sínu kjördæmi, getur þetta sem sé ekki komið fyrir. Þessi niðurstaða getur ekki fengizt nema það séu áhöld um atkvæðamagn frambjóðendanna sumstaðar, eða einn eða fleiri frambjóðendur séu kosnir með minni hl. í sínu kjördæmi, t. d. í þrískiptri kosningu. En að líkindum mundi aldrei koma til þess, að sá þm. þyrfti að þoka fyrir næsta manni, sem kosinn væri með meiri hl. greiddra atkv. í sínu kjördæmi. Ég held meira að segja, að það sé ekki ástæða til að gera ráð fyrir, að þessu ákvæði þurfi að heita, ef það aðeins er sett í kosningalöggjöfina til varnar gegn misbrúkun á hámarksákvæðinu, því það hefir ekki legið fyrir til rannsóknar nein sú kosning, þar sem þurft hefir meira en 64% uppbótarsæta móts við tölu einmenningskjördæmanna, en það svarar til 18 uppbótarsæta hér. Þá vil ég sérstaklega undirstrika það, sem hann einnig hafði tekið eftir, að brtt. okkar kemur ekki í bága við þá kosningatilhögun, sem hann hefir stungið upp á. Það liggur jafnopið fyrir að lögleiða hana, ef á það yrði fallizt, þó brtt. okkar verði samþ. Þá vil ég leyfa mér að leiðrétta það, sem hann sagði, og síðar tók hann það reyndar alveg rétt fram, að þetta mál, sjálf stjskrbreyt., er ekki kjördæmaskipunarmál, því það mál verður eftir sem áður í höndum hins almenna löggjafarvalds, þó þetta frv. verði samþ. - þó það kunni hinsvegar að vera rétt hjá hv. 2. landsk., að þetta muni verða kjördæmaskipunarmál í reyndinni, af því að um þetta frv. muni ekki nást samkomulag, nema samkomulag um hitt sé gengið á undan. Ég hefi nú í þessu efni tilhneigingu til að fylgja þeirri skoðun, sem hv. 2. þm. Árn. lét í ljós áðan, að það megi bíða að taka ákvörðun um kjördæmaskipunina sjálfa, og að þá sé réttara að taka heldur tímann til næsta þings til að íhuga hana og kosningatilhögunina að öðru leyti, þó þessum atriðum sé slegið föstum nú. Hinsvegar hefði ég náttúrlega ekkert út á það að setja, ef það gæti tekizt á þessu þingi, að reynt væri að ná samkomulagi um kjördæmaskipunina á þeim grundvelli, sem lagður er í 1. gr. þessa frv. Það væri auðvitað gott, en ég tel það ekki nauðsynlegt, og allra sízt tel ég forsvaranlegt að láta samþykkt stjskr. farast fyrir nú á þessu þingi fyrir þá sök, að menn eru ekki búnir að koma sér saman um, hvernig kjördæmaskipunin og kosningatilhögunin eigi að vera. Þá viðurkenndi hv.þm., að það væri ekki hentugt að binda kjördæmaskipunina í sjálfri stjskr. Það er einmitt vegna þessa, sem ég er óánægður með varatill. hans, að með henni vill hann setja bundna kjördæmaskipun inn í stjskr. Aftur gildir þetta ekki um aðaltill. hans, sem gerir ráð fyrir, að landið sé eitt kjördæmi, því það er ekki óeðlilegt að ákveða slíkt í stjskr., ef að því yrði horfið, enda er það í samræmi við það, sem annarsstaðar hefir verið gert, í þeim löndum, sem hafa sett tölu kjördæma í stjórnarlög sín. Ég hefði heldur ekki haft á móti varatill. hans, um 6 kjördæmi, ef mér hefði þótt líkur til, að hún mundi fremur ná samþykki þingsins en till. okkar sjálfstæðismanna, og ef ekki hefði verið lengra gengið í henni en það, að ákveða tölu kjördæmanna. En ég get ekki séð, að það sé réttmætt að ákveða í sjálfri stjskr. t. d. það, hvort Norður-Þingeyjarsýsla skuli heyra til Norðurlandskjördæmi eða Austurlandskjördæmi, ef það svo kynnu að vera uppi ákveðnar óskir um það í sýslunni, hvoru kjördæminu hún ætti að tilheyra. Ég álít því, að það eigi ekki í stjskr. að ákveða takmörk kjördæmanna. Og ég get bent á, að það eina dæmi, sem við höfum um það í Norðurálfu, að þetta sé gert, sem sé í stjórnarlögum Noregs, er fremur til aðvörunar en eftirbreytni. Um brtt.hv.þm. að öðru leyti er það að segja, að hann sagði, að það, sem hefði gefið sér tilefni til að bera fram þessar brtt., hefði verið það, að við sjálfstæðismenn bárum fram okkar brtt. Það sýnist þó ekki hefði þurft að vera, því þetta eru þær till., sem hann lagði fram í kjördæmanefndinni. Það sýnist því ekki, að hann hefði þurft að fá neitt utanaðkomandi tilefni til að bera þær fram, því það er mjög eðlilegt, að hann vildi láta þær sjást hér á þinglegan hátt og koma fram með sínar óskir og síns flokks í þessu máli. Ég vil annars láta ánægju mína í ljós yfir því, sem mér kom þó ekki á óvart, að hv.þm. bæði í aðal- og varatill. tekur upp réttlætiskröfuna í 1. gr. frv. óbreytta. Ég hefi gert grein fyrir því áður, af hverju ég vil ekki hafa allt landið eitt kjördæmi, og skal því ekki gera það nú. En þó vil ég aðeins segja það, að það væri náttúrlega hægt að finna kosningatilhögun, sem væri miklu lakari en landið eitt kjördæmi. Og ef ég ætti að velja um núv. kosningatilhögun óbreytta og landið eitt kjördæmi, og ekki væri kostur á að velja um fleira, þá mundi ég heldur fyrir mitt leyti velja landið eitt kjördæmi, því þar með er þó fullnægt þeirri réttlætiskröfu, sem er óbifanlega fastur grundvöllur og höfuðatriðið í þessu máli. Varatill. hv.þm., skiptingu landsins í 6 kjördæmi, hafa sjálfstæðismenn áður látið í ljós, að þeir gætu fallizt á, ef það væri líklegra til samkomulags, en ég mun þó ekki sjá mér fært að greiða atkv. með henni, þar sem kjördæmunum er þar ætlað að vera fastákveðnum í stjskr. Þar við bætist svo það, að það gæti verið varhugavert að samþ. hana, því hún er miklu ólíklegri til samkomulags á þessu þingi heldur en þó þær till., sem við sjálfstæðismenn berum fram. Þá hefir hv.þm. borið fram brtt. við 4. gr., og felur hún það í sér að fella burt ákvæðið um 5 ára heimilisfestu í landinu sem skilyrði fyrir kosningarrétti. Ég álít nú, að það sé ekkert aðalatriði, að maður hafi verið búsettur í landinu síðustu árin áður kosning fer fram. Mér er ekkert annt um að halda þessu búsetuskilyrði, þó að það sé óskylt mál. En þar fyrir get ég ekki fallizt á þessa brtt.hv.þm., af því að hún fellir alveg í burt skilyrðið um það, að kjósendur þurfi að vera búsettir í landinu. Ég veit að sönnu, að sum ríki veita ríkisborgurum sínum, búsettum erlendis, kosningarrétt. Og þetta, að þeir íslenzkir ríkisborgarar, sem búsettir eru erlendis, hafi kosningarrétt, getur vel samrýmzt við það, að landið sé eitt kjördæmi. Og því, að veita íslenzkum ríkisborgurum erlendis þennan rétt, sé ég út af fyrir sig ekkert á móti. En ég sé ekki, að búsetuskilyrðið innan kjördæmis megi falla burt, svo framarlega sem maður hugsar sér einhverskonar skipting landsins í kjördæmi, því það yrði ómögulegt í framkvæmdinni. Ég veit ekki, hvort hv.þm. hefir athugað þetta, eða hvort hann hefir gert það í ógáti að fella þetta niður. Í stjskr. flestra landa er kosningarréttur ríkisborgaranna; að undanskildum náttúrlega þeim mönnum, sem erlendis hafa á hendi störf fyrir ríkið, bundinn við búsetu í landinu. Að öðru leyti mun ég ekki greina frá nú, hvað liði afstöðu minni til 5 ára búsetuskilyrðisins, ef vænta mætti, að það mál lægi fyrir til afgreiðslu. Ég skal ekki fara mikið úr í ræðu hv. 2. þm. Árn. Hún var mikið glens og gaman að hlusta á hana og var öll þess eðlis, að hún bætti ekki upp brtt. þá, sem þessi hv.þm. flytur. Það heyrðist þó á ræðu hv.þm., að hann ætlast til, að Reykjavík nálgist það að verða sérstakt ríki. Hann talaði um, að Reykvíkingar ættu ekki samleið með öðrum landsmönnum í þessu máli, og skýrði till. sína svo, að Reykjavík ætti að vera nokkurskonar ríki í ríkinu. Ég skal ekkert fara út í það lengra, en aðeins segja það, að ef komið er í svo mikið öngþveiti með þetta mál, að samkomulagið á að stranda á því einu, að meiri hl. þingsins vill ekki unna Reykvíkingum þess að hafa jafnrétti við aðra landsmenn, þá mundi Reykvíkingum varla ógeðfellt að hugsa til þess að leysa landfestar og að hvorir sigldu sinn sjó - að Reykjavík réði sínum málum og aðrir sínum. En sú skýring, sem hv.þm. gaf á till., var nánast sú, að hann með henni hefði hugsað sér að stíga spor í áttina til þessa, svo ég, eins og hv. 3. landsk., viðhafi orð, sem ég hefi heyrt annarsstaðar. Till. fer annars fram á það, að „á Alþingi eigi sæti allt að 45 þjóðkjörnir fulltrúar. Alþingi skal svo skipað, að utan Reykjavíkur hafi hver þingflokkur þingsæti í samræmi við atkvæðatölu þá, sem greidd er frambjóðendum flokksins samtals við almennar kosningar“. Nú er það vitanlegt; að það er hlutfallslegt jafnrétti í kjördæmunum utan Reykjavíkur, sem aðallega stendur fyrir samkomulagi. Hitt er vitað, að í Reykjavík er hlutfallskosning, og heldur áfram að vera, og hún kemur því aðeins þessu máli við að því leyti, sem það snertir bæinn sjálfan. Hv. þm. hefir nú höggið burt af till. þann agnúa, sem valdið hefir mestum ágreiningi. Hann hefir sem sé gengið inn á kröfuna um fullnægingu réttlætisins utan Reykjavíkur með því að vilja jafna hlutfallið milli hinna pólitísku flokka. Þegar þetta er nú fengið viðurkennt, þá sýnist fremur stutt spor orðið milli hv.þm. og okkar í þessu máli. Annars sagði hann, að það væri aftur á móti ekkert æskilegt, að Reykjavík hefði þingmannatölu í samræmi við atkvæðafjölda, og er það vitanlega einkennilegt ósamræmi. Hv. 3. landsk. lýsti yfir vonbrigðum sínum yfir því, að mþn. í kjördæmamálinu skyldi ekki ná til samkomulags um málið. Ég skil það vel, að hann hafi orðið fyrir vonbrigðum í þessu efni, því ég veit, að það eru margir, sem líta svo á, að ekki hafi verið nægilegar ástæður fyrir því, að samkomulag skyldi ekki nást, þegar hv. fulltrúi Alþýðufl. hafði teygt sig svo langt til samkomulags við okkur að fallast á till., sem í öllum aðalatriðum rúmuðu stefnu Framsóknarfl., með því tekið var tillit til bókstaflega allra þeirra óska, er þeir höfðu látið í ljós í málinu. Kjördæmin fengu að hafa sína fulltrúa eins og verið hafði, auk annara atriða, er þeir höfðu lagt áherzlu á. En það stóð á þeim sjálfum, framsóknarmönnunum, að fallast á þessar till., og ég get vel skilið það, að margir hafi orðið fyrir vonbrigðum út af þeirri afstöðu þeirra, því það virðist sem sjálfgefið, að þeir hefðu átt að fallast á þessar till. En hitt ætti engum að valda vonbrigðum, eftir það, sem á undan er gengið, þó að frv. þetta sé flutt hér nú og sótt af nokkru kappi, enda viðurkenndi hv.þm. það, að fyrirkomulagið á kjördæmaskipun og kosningatilhögun væri nú ekki orðið viðunandi. Hv. 3. landsk. kom nokkuð inn á að ræða um hina erfiðu tíma fyrir þjóðina, sem nú væru yfirstandandi. Taldi hann þess vegna, að rétt mundi að láta þetta mál bíða að þessu sinni, en að allir flokkar þingsins ættu að skipa sér í eina sterka fylking og vinna saman að viðreisn þjóðarinnar. Til þessa er því að svara, að það var lokað fyrir möguleika um alla samninga um frestun þessara mála með þingrofinu 14. apríl í fyrra. Þeir menn, sem leyfðu sér að nota slíkt vopn til þess að loka fyrir hóflegar breytingar á stjskr., geta ekki ári síðar komið til okkar og sagt, að við megum til að fresta þessu máli fyrir þeirra orð. Hvað hina almennu erfiðleika snertir, þá skal ég hinsvegar viðurkenna, að þeir eru ákaflega miklir og þjóðin öll er í miklum vanda stödd. En ég held, að einmitt þess vegna sé nú ekki annað ráð en að segja: Komum allir í fylkingu sem jafnréttháir borgarar til baráttu fyrir viðreisn okkar á þessum erfiðu og alvarlegu tímum. Ég get ekki séð, að þeir, sem vilja halda rétti fyrir öðrum, geti krafið þá til ábyrgðar og þátttöku í lausn vandamálanna. Ég held einmitt, að tímarnir séu þannig, að við getum tekið undir með enska flotaforingjanum um það, að við séum allir skyldir sem einn maður, sem ein þjóð að mæta erfiðleikunum. En ef allir eiga að taka á sig jafna skyldu, þá verða allir líka að hafa jafnan rétt. Við förum ekki fram á annað en að allir fái jafnan rétt, en þá mælumst við heldur ekki undan skyldunum. Ef réttlætiskrafan er einstrengingsleg, þá er krafan um skylduna einnig einstrengingsleg, en hvorug krafan er það, heldur eru þær báðar sjálfsagðar. Í okkar frv. er ekki nein krafa um það, að Reykjavík skuli hafa þingmannatölu í hlutfalli við atkvæðafjölda, heldur að atkvæði Reykvíkinga komi til greina þegar farið er að jafna þingmannatöluna milli hinna einstöku stjórnmálaflokka í landinu. Þá fái atkvæði Reykvíkinga að gilda jafnt og atkvæði annara borgara þjóðfélagsins. Ég skal gera grein fyrir ástæðunum fyrir því, að ég álít það svo nauðsynlegt að gera atkvæðin jafngild, hvar á landinu sem eru. Ég álít, að með því sé slegið niður þeim tilraunum til að ala á úlfúð milli Reykjavíkur og sveitanna, sem sífellt eru á ferðinni. Ég álít, að sú vitneskja, að atkvæðin í Reykjavík séu jafnþung á metunum og atkvæði annarsstaðar á landinu, kenni stjórnmálamönnunum að hætta að ala á úlfúðinni á milli þessara aðila. Hv. 3. landsk. talaði um það, að margir þm. væru búsettir í Reykjavík og að það mætti skoða þessa menn að nokkru leyti sem fulltrúa Reykjavíkur. Það getur vel verið, að búseta hafi ef til vill eitthvað að segja í þessu efni, en þó hindrar hún það engan veginn, að þessir sömu hv.þm. kunni að ferðast um landið og flytja róg og níð um Reykjavík og Reykvíkinga. Ég vil í því sambandi minna á tvo þm., tvo hæstv. ráðh., sem geistust um landið fyrir síðustu kosningar. Hæstv. dómsmrh. lýsti Reykvíkingum á fundum, sem ég var á með honum, sem skítugum og fullum og æpandi skríl. Og þessi lýsing var flutt fyrir þeim áheyrendum, er margir eða flestir höfðu aldrei komið til Reykjavíkur og höfðu því litla eða enga ástæðu til þess að dæma um, hvort þetta var rétt eða ekki. Annar ráðh. talaði mikið um kynsjúkdóma í sambandi við rétt Reykvíkinga í kjördæmamálinu. Ég veit ekki, hvernig hann fór að því að samræma þetta, en eitthvert samband fann hann þó hér á milli. Ef nú það skipulag kæmist á kosningarréttinn, sem við sjálfstæðismenn leggjum til, að hann verði alstaðar jafn, þá hættir slíkur rógur sem þessi alveg af sjálfu sér. Aftur á móti getur flokkurinn séð sér stóran hag í því að vinna sér með þessum vopnum þó ekki sé nema 10 atkv. í fámennu kjördæmi, þó hann fyrir það tapi 50 atkv. í Reykjavík. Ég álít, að þegar atkvæðin í Reykjavík eru orðin jafnrétthá og annarsstaðar á landinu, þá verði hægt að vinna bug á þessari stefnu. En ef það tekst ekki nú að fá réttlætið viðurkennt, þá mun það fara svo, að sambúðin verður óþolandi, og þá getur farið svo, að réttara verði fyrir þessa tvo aðila að skilja heldur en að lifa í kveljandi sambúð. En ég geri ekki ráð fyrir, að svo fari. Ég veit nú, að þegar hv. framsóknarmenn athuga betur rök þessa máls, þá sjá þeir, að ekki dugir að stefna þessu máli í slíkan voða. Um tölu þm. fyrir Reykjavík lítur ekki út fyrir, að verði neinn ágreiningur, þó að við leggjum til, að þeir verði 4, en framsóknarmenn 3. Ég vil svo þakka hv. 3. landsk. fyrir þann stuðning, er hann veitti frv. við 2. umr., og vona, að hann gangi ekki á móti því nú. Ég álít, að hvað sem þessu frv. miðar áfram, þá sé það spor í áttina til vinnings fyrir góðan og réttlátan málstað.