Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal aðeins skýra frá því, að fjárhagsnefnd hefir í gær athugað frv. þetta og kom sjer saman um að ráða hv. deild til þess að samþykkja það óbreytt. Frv. hefir aðeins tekið einni breytingu í hv.Ed., þannig, að leyft er einnig að draga frá við skattaframtal tekju- og eignarskattinn, og þykir nefndinni ekki ástæða til þess, úr því sem komið er, að gera það að ágreiningsatriði.

Jón Baldvinsson Mjer virðist svo sem hv.Ed. hafi farið hjer öfugt að. Hún hefði heldur átt að breyta frv. í þá átt að auka frádráttinn og minka skattinn á lágu tekjunum heldur en að hækka skattinn eingöngu á háum tekjum, því frádráttur tekjuskattsins munar litlu á lágum tekjum, en miklu á þeim háu. Þessa athugasemd vildi jeg láta fylgja frv. frá mjer, þegar það verður afgreitt til fullnustu, þar sem jeg virðist hafa nokkra sjerstöðu í málinu.

Þórarinn Jónsson Jeg hreyfði mótmælum nokkrum gegn máli þessu við 3. umr. og reisti þau á þeim rökum, að reynsla væri engin fengin enn um framkvæmd hinna gildandi laga. Jeg færði einnig rök að því, að framtalið nú á þessu ári mundi leiða til meira samræmis en áður var og geta leiðrjett ýmislegt það, sem aflaga fór áður fyr. Jeg benti á það, að litlar líkur væru fyrir því, að breytingar þessar gætu komið til framkvæmda á þessu ári, eins og ætlað er, þar sem komið er fram yfir þann tímann sem skattanefndir eiga að hafa lokið við skattskrárnar. En ef yfirskattanefndir eiga að hreyfa þessu í samræmi við nýju breytingarnar, þarf að sjálfsögðu að framlengja alla fresti í lögunum, og gæti það þá enda leitt til þess, að manntalsþingin yrðu ekki háð sumstaðar fyr en um heyannir eða á slætti. En jeg er þess viss, að margir bændur vildu heldur gjalda krónunni meira í skatt en þurfa að hlaupa á þann hátt úr miðjum heyönnum á manntalsþing. Ennfremur hefi jeg bent á það, að breytingar eins og þessar nú mundu tefja fyrir frekari breytingum á lögunum á næsta þingi. Þar sem gildi þeirra er nú ekki bundið við neinn ákveðinn tíma, en þeirra er margra annara þörf. Ef þetta frv. væri nú felt, eins og jeg tel rjettast og sjálfsagt, yrði að endurskoða lögin í heild sinni: en þangað til mætti framlengja þau, þar sem þau gilda ekki nema til næstu ársloka.

Magnús Kristjánsson Mig furðar stór kostlega á framkomu háttv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ). Jeg álít, að hann hafi orðið nokkuð seinn til að koma fram með sínar mótbárur, svo að andmæli hans sjeu alveg ótímabær, enda geri jeg ráð fyrir því, að þau hafi ekki mikil áhrif á háttv. deild. Jeg vil líka í þessu sambandi benda á það, að frá mörgum þingmálafundum hafa borist áskoranir um breytingar á tekjuskattslögunum, í þá átt, sem nú er gert. Tillaga hans gengur því beinlínis í þá átt að lítilsvirða þessar óskir. En þar sem þær eru áreiðanlega sanngjarnar, af því að skatturinn hefir komið of þungt niður á efnaminstu mönnunum, er það því meiri fjarstæða að ætla að lítilsvirða þær kröfur. Önnur ástæðan, sem hann færði fram fyrir því, að ekki mætti breyta lögunum nú, var sú, að framtölin væru komin og skattanefndir gætu því ekki farið eftir nýju ákvæðunum. En þetta er aðeins misskilningur; yfirskattanefndin er það í lófa lagið að færa þetta í rjett horf með tiltölulega lítilli fyrirhöfn. Aðalatriðið er þó, að það er skylda þingsins að breyta þeim lögum, sem ekki hafa reynst vel, án tillits til alls gaspurs um óhæfilega tíðar lagabreytingar, sem nú er altaf verið að stagast á: og vonandi eru háttv. þingmenn búnir að átta sig svo á þessu máli, að ræða háttv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ) geti engin áhrif haft.

Þórarinn Jónsson Háttv. þingmaður sem síðast talaði, sagði svo, að jeg hefði komið nokkuð seint með andmæli mín. Jeg vil þó benda á, að jeg kom með þau þegar við 3. umr. málsins, og býst jeg við, að það hafi hvorki verið verra nje betra en við 2. umr. En þá þótti mjer sannast að segja ekki ábætandi elginn, svo að jeg beið til 3. umr. Það veit líka háttv. þingmaðurinn, að er ekkert einsdæmi, heldur altítt: svo þessi aðfinsla er gerð meira af vilja en mætti. Þar sem hann talaði um áskoranir þingmálafunda um breytingarnar, þá er áreiðanlega of mikið úr þeim gert og óánægjunni með lögin yfirleitt, sjerstaklega hvað snertir þær breytingar, sem nú eru á gerðar. Að minsta kosti er það svo úti um land. Hitt atriðið. hvaða skarð þetta heggur í tekjur ríkissjóðs, mun hv. deild komast að raun um síðar.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Jeg hafði frá upphafi lagt áherslu á fljóta afgreiðslu málsins. Nú er allmikill dráttur á orðinn, og breytingarnar, sem gerðar hafa verið á stjórnarfrv., gera framkvæmdirnar erfiðari að sumu leyti, þar sem ekki er eins auðunnið með þetta frv. og stjórnarfrv. Jeg lít svo á, að verði þetta frv. samþykt, sje þar með viðurkent, að ekki verði hróflað við öðrum tekjulögum, svo sem útflutningsgjaldinu. Jeg tel þó, eftir því sem sakir standa, ekki ástæðu til að leggjast á móti frv., þrátt fyrir vandkvæði á framkvæmdum og tekjurýrnun, sem það hefir í för með sjer. Hin nauðsynlega skattlækkun á lægstu og lægri tekjum, sem frv. fór fram á eins og það kom frá stjórninni. hefir nokkurnveginn haldist gegnum allar umræður, og þetta er aðalatriðið.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Mjer fanst jeg ekki geta fengið það ákveðið út úr ræðu hæstv. fjármálaráðherra (MagnJ). hvort hann óskar þess, að frv. þetta verði samþykt.  (Fjrh. MagnJ: Jú, jeg tók það fram)  . Jæja, jeg geng þá út frá, að hæstv. ráðherra óski, að frv. verði samþykt óbreytt. En þá skil jeg ekki vel aðfinslur hans, því að frv. er lítið erfiðara í framkvæmdinni þ. á., þótt tekju- og eignarskattinn megi draga frá, því allir formenn yfirskattanefnda hafa skrá yfir þennan skatt.

Jakob Möller Jeg vil aðeins taka það fram út af ummælum hæstv. fjrh. (MagnJ), þar sem hann sagðist skoða samþykt þessa frv. sem yfirlýsingu um það, að ekki yrði hróflað við útflutningsgjaldinu, að jeg fyrir mitt leyti tel þetta rangt, og jeg veit ekki til þess, að neitt slíkt loforð liggi fyrir frá fjárhagsnefndinni. Að öðru leyti skal jeg taka það fram, að jeg tel það illa farið, að hv.Ed. hefir tekist að koma hugsunarvillunni um frádrátt tekjuskatts frá skattskyldum tekjum inn í lögin, og það því fremur, sem jeg býst við, að sá frádráttur verði til að rýra skattinn í heild meira en menn gera sjer hugmynd um.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Jeg skal taka það fram, að jeg hefi ekki hermt neitt loforð upp á hv.fjhn. viðvíkjandi útflutningsgjaldinu. En jeg lít svo á, að það liggi í hlutarins eðli, að þegar svo mikil tekjulækkun hefir verið gerð á þessu frv., þá treystist menn ekki til að gera lækkun á öðrum tekjugreinum. Það er að vísu ekki gott að geta sjer til, hvað útsvarsfrádrátturinn kemur til að muna miklu. Jeg er þó þeirrar skoðunar, að það verði nær 10% en 2% af þeim tekjuhluta, er til frádráttar kemur, sem munurinn verður, sökum skattfrádráttarins.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg vil benda háttv. fjrh. (MagnJ) á það, að það hljóta að verða yfirskattanefndirnar, sem verða að lagfæra skattskrárnar, Og hæstv. ráðherra gat aldrei búist við, að frv. þetta gengi gegnum þingið á skemri tíma en raun hefir á orðið. Það var ekki hægt að búast við því, að þetta frv. yrði svo fljótt afgreitt, að undirskattanefndir hefðu ekki áður lokið störfum. Frv. hefir verið flýtt eftir föngum í fjárhagsnefnd.

Magnús Kristjánsson Jeg tók það skýrt fram áðan, að jeg sæi engin vandkvæði á því, að þessar lagabreytingar, sem hjer er um að ræða, geti komið til framkvæmda, ef þær verða samþyktar, nú þegar. Háttv. þm. eru að gera sjer óþarfa Grýlur, þegar þeir eru að fárast út af því, hve mikill verði tekjumissirinn, sem þessu fylgir. Eftir reynslu síðasta árs er ekki hægt að áætla tekju- og eignarskatt eftir stjórnarfrv. minna en 1 miljón kr. Nú get jeg ekki sjeð, að útsvarsfrádrátturinn, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, nemi meiri lækkun en um 100 þús. krónum. Ætti tekju- og eignaskatturinn, þótt þetta frv. sje samþykt, því aldrei að fara niður úr 900 þúsundum. Hjer við bætst svo, að tvö önnur frv. eru nú á ferðinni, sem fara má með eins og við á, eftir því sem fer um þetta frv. Það er útflutningsgjaldið og breytingin á vörutollinum. Jeg held því, að menn geti með góðri samvisku samþykt þetta frv. þess vegna. Það ætti að vera öllum háttv.þm. ljóst, hvert hneyksli það væri, ef þetta mál væri nú að engu gert, eftir allar þessar umræður og allan þann tíma, sem til þess hefir verið varið. Þau eru nógu mörg málin hjer á Alþingi, sem eftir miklar umræður verða að engu, og væri illa farið, ef svo tækist til um þetta. Þinginu hefir oft, og ekki að ástæðulausu, verið legið á hálsi fyrir það, hve lítill árangurinn verði af starfi þess. - Hjer er á ferðinni mál, sem ekki má verða til þess, að þessi orðrómur styrkist.

Þórarinn Jónsson Mjer skildist svo, sem háttv.þm. Ak. (MK) kæmist að þeirri niðurstöðu, að þetta frv. myndi lækka tekju- og eignarskattinn um 200 þúsund kr., og mun það vera það minsta, sem hv.þm. hefir treyst sjer til að nefna. Jeg býst við, að það verði miklu meira. Þá gat hann um það, að tvö önnur frv. væru á ferðinni, og að aka mætti þar seglum eftir því sem byrinn bljesi í þessu máli. Annað er vörutollsfrv., og get jeg vel skilið það, að þar sje nokkur tekjuvon. En þar sem ein ástæðan hjá fjárhagsnefnd fyrir því frv. var sú, að móti þeim tekjuauka ætti að draga úr eða fella niður útflutningsgjaldið, þá sje jeg ekki, að þær tekjur geti neitt bætt upp rýrnunina á þessu skattafrv. Annars er hv.þm. (MK) líklega nú búinn að kasta þeirri ástæðu fyrir borð, og er það ekki fyr en búast mátti við. - Að lokum sagði háttv.þm., að ilt væri eftir allan barninginn, ef ekkert yrði úr málinu. Það er satt, - ilt er það. En eitt er þó verra. Það, að eitthvað verði úr því, sem er verra en ekkert.

Jón Baldvinsson Jeg býst nú raunar við, að margir menn í landinu sjeu þeirrar skoðunar, að við þurfum að fá peninga inn í landið. Og þessi skoðun mun aðallega sprottin af þeirri tregðu, sem á því hefir verið að fá peningalán hjá hinum starfandi lánsstofnunum hjer. En þegar farið er að tala um að stofna hjer nýjan banka, eins og frv. það, sem hjer liggur fyrir, ráðgerir, þá liggur mest að spyrja, hvernig honum sje ætlað að starfa og á hvaða sviði. Þess er hvergi getið í frv. eða aths. við það. Þegar Íslandsbanki var stofnaður, var honum sett sjerstakt hlutverk, sem sje að styðja atvinnuvegina og verslun landsins. Ef það er til þess ætlast, að þessi nýi banki eigi að vera verslunarbanki, þá veit jeg ekki, hvort hans er brýn þörf. Jeg veit ekki, hvort nokkur tregða hefir verið á fje handa þeim, sem starfa að verslunarrekstri og bankarnir hafa treyst til að fara með fjeð. Hitt er annað mál, að bankarnir hafa ekki þorað að lána fje í vafasamt verslunarbrask; enda eru litlar líkur til, að þeir, sem bankarnir trúa ekki fyrir fje, muni fremur finna náð hjá þessum nýja banka Jeg sje því áreiðanlega, að ekki muni brýn þörf fyrir hann sem verslunarbanka. Og um lán til sjávarútvegsins mun einnig hið sama gilda. Bankarnir munu veita þeim fyrirtækjum rekstrarfje, sem þeir treysta. En þá er eftir ein tegund lána, sem er tilfinnanleg þörf á, og það eru fasteignalán, sem lítill kostur hefir verið að fá undanfarin ár, Alþingi hefir, 1921, afgreitt lög um stofnun slíks banka. En hann er ekki farinn að taka til starfa og bólar ekkert á honum. Á þessu sviði er þörfin áreiðanlega brýn, þar sem vitanlegt er, að bankarnir hafa algerlega kipt að sjer hendinni um lánveitingar til húsabygginga, og sama gildir um lán til bænda; þeir fá ekki fje út á jarðir sínar. Þeir, sem ráðast í húsabyggingar, þurfa nú að notast við dýr víxillán, og þá er ekki von á, að húsaleigan geti orðið lág. Þessi ókjör auka dýrtíðina í landinu. Veðdeild Landsbankans er sama sem hætt útlánum. Og bændur þeir, sem vildu bæta jarðir sínar og húsakynni sín, mundu mjög þurfa slíkra bankalána við. Að slík hentug, löng lán hafa ekki fengist um langan tíma, hefir átt stóran þátt í því að auka atvinnuleysið og dýrtíðina í landinu. Ætlar þessi fyrirhugaði banki að veita fasteignaveðslán? Það gæti breytt afstöðu minni til þessa máls, enda þótt slíkt megi kaupa of dýru verði. En þó mundi jeg þá skoða huga minn um málið. En mjer virðist liggja nær að láta þann banka taka til starfa, sem búið er að stofna með lögum og ætlað er að starfa í þessu skyni. Um rjettindi þau, sem krafist er stofnuninni til handa, hefi jeg það að segja, að þau eru mikil, þó að þau sjeu í aths. við frv. ekki talin meiri en aðrir bankar hafi nú. Jeg hygg, að rjettindin sjeu að sumu leyti meiri en Íslandsbanki fjekk í byrjun. Hann hafði þá ekki rjett til að taka við sparisjóðsfje. Þá heimild fjekk hann seinna hjá landsstjórninni, og var talið mjög vafasamt, að stjórnin hefði getað veitt bankanum þau hlunnindi. Það var farið í kringum lögin og kallað „innlánsfje“, en ekki sparisjóðsfje. En það er rjett, Íslandsbanki fjekk seðlaútgáfurjettinn, en þann rjett er nú búið að taka af honum. Eitt er það, sem gott væri að fá upplýsingar um við þessa umræðu, en það er, hversu mikið fje væntanlegir leyfishafar hafa fram að bjóða, og að öðru leyti hvernig það skiftist. Það fje, sem tekið yrði úr sparisjóðsdeildum hinna bankanna hjer og flutt í þennan nýja banka, eykur ekki peningamagnið í landinu og verður engin viðbót, þótt það sje fært til. En það stofnfje, sem frá útlöndum kann að koma, bætist við fjárveltuna í landinu. En ef nú svo er, að Landsbankinn hafi nægilegt lánstraust erlendis, þá væri betra og eðlilegra, að hann notaði þetta lánstraust sitt til þess að fá það erlenda fje, sem við þurfum á að halda. Að fje það, sem kemur inn í landið með stofnun hins nýja banka, verði til þess að bæta gengi íslensku krónunnar, fer auðvitað eftir því, hversu mikið það verður. En vel má þess gæta, að það verða útlendir menn, sem hirða hagnaðinn af fjenu, og þeir peningar fara aftur út úr landinu. En þó skal því ekki neitað, að fjeð getur haft áhrif til bóta í þessu efni í bili. Sjerrjettindin, sem þessari fyrirhuguðu bankastofnun eru ætluð, eru eins og áður getur jafnvel meiri en farið var fram á fyrir Íslandsbanka í upphafi. Þau eru hvorki meiri nje minni en undanþága frá þremur gildandi lögum, þ. e. tekjuskattslögunum. hlutafjelagalögunum og sveitastjórnarlögunum; og getur vel verið, að um undanþágur frá fleiri lögum sje að ræða. T. d. mætti hugsa sjer, að ætlunin væri, að bankinn sje undanþeginn því að greiða lögboðin gjöld af húseignum, sem hann kann að eignast; svo fast er að orði kveðið í frv. um undanþágu frá hverskonar gjöldum. Jeg veit ekki, hvað háttv.flm. ætlast til, að þessi rjettindi nái langt. En eftir frv. mætti vel búast við því, ef bankinn eignaðist hús hjer í Reykjavík, að hann þættist undanþeginn slíkum gjöldum, þótt lögmælt sjeu. Þá er að líta á þær tryggingar, sem bankanum er ætlað að setja fyrir meðferð sinni á sparisjóðsfje. Það getur ekki talist mikil trygging, er sett er fyrir því, þótt 1/10 hluti þess skuli trygður með verðbrjefum. Sú trygging nær skamt, ef illa fer. Ríkinu er heldur enginn umráðarjettur ætlaður yfir bankanum. Það var þó svo með Íslandsbanka í byrjun, að ríkinu var að minsta kosti í orði trygður fullkominn umráðarjettur yfir honum. Og þó að þetta hafi raunar gefist miður vel í framkvæmdinni, þá er það ekki lögunum að kenna, heldur þeim mönnum, sem með það vald hafa farið. Hjer er ekki slíku að heilsa; hjer liggur eftirlitið frá ríkisins hálfu í rjettinum til að kjósa einn endurskoðanda af þremur, sem auðvitað fær engu ráðið, nema bankinn sjálfur vilji góðfúslega taka till. hans til greina. Líka er í frv. og athugasemdunum mjög óljóst kveðið á um það, hvernig stjórn bankans skuli háttað. Að vísu er gert ráð fyrir, að meiri hluti bankastjórnarinnar sje íslenskir menn, búsettir á Íslandi, en það er þó ekki vel ljóst, hvorki í frv. Sjálfu nje í aths., því að þar er gert ráð fyrir, að bankaráð hafi stjórn bankans á hendi, og á það að hafa daglegt eða nær daglegt eftirlit með því, sem gert er. En eftir þeim skilningi, sem menn hjer leggja í bankaráð, þá er þetta ekki vel tryggilegt, og að minsta kosti er bankaráð Íslandsbanka kunnugt að því að hafa ekki fylgst sjerstaklega vel með athöfnum bankans. En alt er þetta á huldu í frv. Jeg sje því ekki, að öllu athuguðu, hvernig bankinn getur farið fram á þessi miklu hlunnindi, og verð að telja algerlega rangt af Alþingi að fara að samþykkja slík heimildarlög sem þessi. Þótt ef til vill sje alveg nauðsynlegt fyrir okkur að fá fje inn í landið, þá má samt kaupa það of dýrt, og svo er með þessi rjettindin; svo stórfeld eru þau. Það er líka lítt hugsanlegt, að ríkissjóður hafi nokkurn arð af fyrirtækinu, en það á hinn bóginn laust við allar skyldur og skatta til ríkis og bæjarfjelags. Og þótt ríkissjóður mætti gera ráð fyrir að fá einhvern tíma tekjur af bankanum, sem svara 10–12 þús. kr., þá er varla fyrir þeirri tekjuvon að gangast, því hjer er sveitarsjóður og ríkissjóður sviftur tekjum af starfandi fyrirtæki með útlendu fje og fyrirtækinu veitt hlunnindi til að starfa hjer fram yfir innlend fyrirtæki. Að öllu þessu athuguðu geri jeg ekki ráð fyrir, að geta ljeð frv. fylgi mitt, og býst varla við því, að þær upplýsingar komi í málinu, sem breyti skoðun minni á því nokkuð til muna.

Flm. (Jakob Möller) Jeg ætla að byrja með því að taka það fram, að jeg býst ekki við, að geta gefið neinar þær upplýsingar í þessu máli, sem breytt fái áliti háttv. samþm. míns. 2. þm. Reykv. (JB). Jeg geri nefnilega ekki ráð fyrir því, að það hefði nein áhrif á hans skoðun, hversu góðar upplýsingar sem jeg kæmi með, því það er vitanlegt, að afstaða hans er fyrirfram ákveðin. Mætti mönnum þó koma það undarlega fyrir sjónir, því ætla mætti, að þeim mönnum, sem hann er aðallega fulltrúi fyrir, þætti ekki lítils um vert að fá fje inn í landið til þeirra fyrirtækja, sem þeir hafa aðallega atvinnu við. Hann ætti þó að vita um, hvernig ástatt er um togarana, sem liggja núna inni í höfn, sökum þess, að þeir fá ekki fje til rekstrar. Honum ætti þó ekki að þykja einskisvert að fá því breytt. Annars býst jeg ekki við því, að hann sjái þetta ekki, heldur standi flokkskredda að baki, sem jeg leiði minn hest frá að kveða niður. En sumar mótbárur hans falla saman við athuganir hv.þm. Ak. (MK), þótt hann annars tæki aðra afstöðu til málsins, og er ekki úr vegi að fara nokkuð út í þau atriði. Sameiginlegt með báðum þessum hv.þm. er það, að þeim finst sá agnúi vera á frv., að bæjarfjelag og ríkissjóður missi tekna við það. En þetta er sýnilega rangt, því væri bankinn ekki stofnaður, þá er vitanlegt, að ríkissjóður og bæjarfjelag fá engar tekjur af honum, og er því ekkert að missa. En eins og frv. ber með sjer, þá fær bæjarsjóður og ríkissjóður tekjur af bankanum, ef vel gengur; auk þess sem hann hlýtur að veita ýmsum mönnum atvinnu, sem að sjálfsögðu greiða gjöld til ríkis og bæjar. Og vitanlega á bankinn sjálfur að greiða fasteignaskatta; það er aðeins útsvarið til bæjar, sem hann er undanþeginn, og tekjuskatturinn til ríkissjóðs takmarkaður. Háttv. þm. Ak. (MK) talaði á þann veg, að halda mætti, að hann þekti allar bankastofnanir að illu einu, og gat hann þess, að margir óskuðu að Íslandsbanki hefði aldrei verið stofnaður. Það má vel vera, að sumum sje svo farið, en ýmislegt mundi þó líta öðruvísi út hjer, ef hann hefði aldrei komist á fót. Og þótt peningatap hefði þá ef til vill ekki orðið hjá einstökum mönnum, þá er þess vel að gæta, að það hefði aðeins verið vegna þess, að ekki hefði verið svo í haginn búið fyrir menn, að þeir gætu ráðist í neitt. En öllum fyrirtækjum fylgir nokkur áhætta; sú hætta er altaf til staðar, en án þess að hætta einhverju verða engar framfarir, heldur tóm kyrstaða um aldur og æfi. Og megi ekki stofna nýjan banka fyrir þessar sakir, þá væri alveg eins mikil skynsemi í því að hætta allri útgerð, vegna þess að manntjón og skiptapar geta af því hlotist. Sú hætta er altaf við hendina og verður varla umflúin. Það er sorglegt, en hjá því verður ekki komist. Háttv. þm. Ak. (MK) talaði líka um það, að þessum banka væri aðallega ætlað að starfa að norskum viðskiftum og þau viðskifti væru tekin af hinum bönkunum og hefðu verið sjerstaklega hagstæð fyrir þá, sökum þess, að norskir útgerðarmenn hefðu lagt fje inn í bankana til útgerðarinnar að sumrinu. Það er satt, að það átti sjer stað, en hins vegar er ótímabært að tala um það nú, þegar útgerðin er að mestu leyti að komast í hendur innlendra manna, eins og líka á að verða. En þar af leiðir, að eftirleiðis þurfa íslenskir útgerðarmenn að afla sjer rekstrarfjár hjer, en fá það ekki í Noregi. Þörfin hefir því aukist við breytinguna. Hitt er það, að síldveiðarnar hljóta altaf að skapa mikil viðskifti við Noreg, og ekki nema eðlilegt að þessi nýi banki tæki að sjer mikið af þeim. Og það væri ekki nema hagræði að því fyrir hina bankana og gerði þeim auðveldara að standa straum af því, sem þá er eftir. Og eitt er víst, ef áhætta fylgir öllum bankarekstri, eins og hv.þm. Ak. (MK) leggur svo mikla áherslu á, þá verður þeirri áhættu dreift á fleiri hendur, eftir því sem bankarnir verða fleiri. Annars get jeg þakkað háttv.þm. Ak. fyrir undirtektir hans í þessu máli. Yfirleitt var hann því ekki sjerstaklega mótfallinn, þótt hann hins vegar bæri í brjósti óttann um áhættuna, sem af þessu fyrirtæki geti stafað, og bjóst við í því sambandi, að fyrir gæti komið, að bankinn yrði síðar að leita á náðir ríkisins á sama hátt og Íslandsbanki. En hjer er öðru máli að gegna, þar sem Íslandsbanki er aðalseðlabanki landsins. Háttv. samþm. minn (JB) hreyfði ýmsum mótbárum. Hann spurði um það, hvað bankanum yrði ætlað að starfa. Það er ekki sjerstaklega til tekið, en auðvitað er honum ætlað að annast venjuleg bankaviðskifti, sjerstaklega útgerð, en fasteignaveðbanki býst jeg ekki við að hann verði. Og hvað svo sem hann tæki fyrir, þá mundi hann altaf ljetta á hinum bönkunum. Þeir myndu þá t. d. frekar hafa fje aflögu til fasteignalána. Hvað því viðvíkur, að hjer sje engin þörf á viðskiftabanka, þá liggur í augum opið, að það er sagt út í loftið. Háttv. þm. (JB) talaði einnig um hlunnindin, sem þessum nýja banka væri ætlað að njóta, og vitnaði til Íslandsbanka. En hann mintist þó ekki á seðlaútgáfurjettinn, sem sá banki hefir, en þessum nýja banka ekki hins vegar ætlað að njóta hlunnindanna lengur en Íslandsbanki hefir seðlaútgáfurjettinn. Hvað viðvíkur sparisjóðsfjenu og áætluninni við það, þá er slíkt umtal engin ný bóla. En það er samt tómur orðaleikur. Sparisjóðsfje mundi bankinn altaf fá, annaðhvort beint eða óbeint. Meira að segja er engin ástæða til að halda, að bankinn fengi ekki sparisjóðsfje, þótt hann fengi ekki heimildina, sem frv. fer fram á: aðeins mundi það verða undir öðru nafni. Og hvað trygging þessa snertir, þá er það ekki ver trygt í þessum fyrirhugaða banka en gert er ráð fyrir í sparisjóðslögunum. Því auðvitað er það ekki aðeins trygt með þeim 10% af sparisjóðsfjenu, sem bankinn skal, samkvæmt frv., hafa utan við veltuna í auðseldum verðbrjefum, heldur er það trygt með öllu hlutafje bankans. Sami háttv.þm. talaði um undantekningu frá þrennum lögum, er frv. hefði í för með sjer. En þetta er misskilningur, og þó afsakanlegur Frá hlutafjelagalögunum, þarf enga undanþágu. Í þeim lögum er hvergi gert ráð fyrir því, að meiri hluti hlutafjárins sje innlent, enda ómögulegt að hafa eftirlit með því. Með tekjuskattslögin er það sama að segja, því hjer er aðeins farið fram á nokkra ívilnun í tekjuskatti um stuttan tíma. Og þó svo væri, að bankinn ætti að sleppa við skattinn algerlega, þá væri engin ástæða til þess að vera á móti frv. þess vegna. Því um tvent er að velja. Ef engin hlunnindi væru veitt, yrði enginn banki stofnaður, og væri þá um engar tekjur af honum að ræða; og sama er um útsvarið að segja, en hins vegar bersýnilegur gróði að því fyrir bæjarfjelagið, ef hann væri stofnaður. Þá var að því fundið, að ríkið sjálft eða ríkisstjórnin hefði ekkert eftirlit með bankanum og engin afskifti af honum. En samanburður í því efni við Íslandsbanka á hjer ekki við, þar sem hann er seðlabanki en hinn „prívat“-banki. Og mjer vitanlega standa slíkir bankar hvergi undir eftirliti ríkisstjórnanna. En vitanlega verður bankinn þó að sjálfsögðu háður því almenna bankaeftirliti, sem hjer kann að verða lögskipað, að minsta kosti samkvæmd sparisjóðslögunum, ef hann fær sparisjóðsrjettindi. Jeg held líka, að það væri að öðru leyti eftirsóknarvert og æskilegt að fá hjer þriðja bankann, sem óháður væri öllum pólitískum áhrifum. Það mundi vafalaust hafa góð áhrif á bankaviðskifti í landinu, sem hingað til hafa verið nokkuð einokunarkend, eða í þá áttina, ef svo má segja. Það væri að minsta kosti gott að fá meiri samkepni. Jeg veit að vísu, að þetta fellur ekki saman við skoðanir háttv. samþingismanns míns (JB), en það þarf nú ekki að vera verra fyrir það. Yfirleitt er jeg talsvert hissa á þeirri niðurstöðu, sem hann komst að að lokum. Því forsendurnar, að svo miklu leyti, sem þær voru nokkrar, voru smávægilegar eða fjarri lagi, svo að yfirleitt má segja, að röksemdafærsluna fyrir niðurstöðunni hafi vantað, og þá fer nú að fara glansinn af niðurstöðunni sjálfri.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Þetta litla frv., sem hjer liggur fyrir. er borið fram samkvæmt ósk almenns hjeraðsfundar í Skagafirði. Vona jeg, að eigi þyki þörf að hafa um það langar umræður og að það fái hljóðalaust að ganga til 2 umr. og verði síðan vísað til sjávarútvegsnefndar.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Jeg skal reyna að fara svo í þetta mál, að ekki þurfi að spinnast langar umr. út af því. Eins og frv. ber með sjer, er þar farið fram á, að viðhaldinu á veginum, sem liggur um Ölfus og Flóa og austur að Þjórsárbrú, verði ljett af Árnesingum. Svo sem sjá má af greinargerðinni, hafa sýslufundir Árnesinga hvað eftir annað farið þessa á leit, en hingað til árangurslaust; málið fleirum sinnum komist inn í þingið, en fallið þar. Nú er svo komið, að Árnesingar telja sjer ekki aðeins ofraun að annast þann veg, sem hjer er óskað, að af þeim verði ljett, heldur hefir og síðasti sýslufundur þeirra beiðst þess, að Eyrarbakkaflutningabrautinni, kaupstaðarleiðinni frá Selfossi til Eyrarbakka, um 11 km. langri, verði komið á ríkisviðhald Er sá vegur mjög úr sjer genginn og að dómi vegamálastjóra nauðsyn á að endurbyggja hann. Er síst furða, þótt sýslufjelagið mæltist nú undan slíkum byrðum, er það fær alls ekki rönd við reist. En við flm. viljum ekki biðja nema nokkurs af því nauðsynlegasta, í þeirri von, að háttv.þm. sinni máli okkar því fremur, sem skemra er farið. Jafnframt vegarviðhaldinu tel jeg sjálfsagt, að landssjóður taki að sjer brýrnar á Ölfusá og Þjórsá; hin síðari er nú á framfæri Rangárvallasýslu. Það er ríkisins, en ekki fátækra sýslufjelaga, að gæta svo dýrra mannvirkja og standa straum af nauðsynlegum viðgerðum. Jeg álít ekki neina þörf að fara hjer nákvæmlega út í fjárhagsástæður sýslunnar. Málinu verður væntanlega vísað til nefndar, og þar gefst tækifæri að athuga slíkt. Jeg vil þó drepa lítið eitt á einstöku atriði. Þegar litið er á skýrslu vegamálastjóra þá er það ljóst, að Árnesingar bera langhæst vegagjöld af öllum sýslum landsins Eru þau jafnaðarlega nú síðustu árin um 50% af öllum gjöldum sýslunnar, og er auðsætt, hver baggi það er, þegar þess er gætt, hve þungar aðrar byrðar sýslunnar eru. Það er nú líka svo komið, að sýsluflelagið er algerlega að sligast undir þess. Þetta er svo viðurkent að það þarf í rauninni engrar staðfestingar. Á þinginu 1921 komst samgöngumálanefnd Nd. að þeirri niðurstöðu, að vegagjöld Árnessýslu væru alveg einstök og ekki samanberandi við vegagjöld nokkurrar annarar sýslu. Ætti þetta eitt að vera nægileg staðfesting á orðum mínum. Eru sumir þeirra háttv.þm. enn í samgöngumálanefnd og fá nú tækifæri til að staðfesta skýrslu sína. Áður en jeg lýk máli mínu, vil jeg geta þess, að sú ívilnun, sem kemur fram í frv. um sýsluvegasjóði, sem nú er á ferðinni, kemur ekki Árnesingum að þeim notum, sem æskilegt væri. Er það af þeim sökum, að fasteignamat þar í sýslu er tiltölulega mjög hátt, og alt tekið til greina sem lágmarksupphæð áður en landssjóðsstyrkur byrjar, húsaverð og umbætur síðustu ára, sem hvorttveggja er tiltölulega hærra í Árnessýslu en nokkurri annari sýslu á landinu. En það væri ómaklegt, að bændur yrðu aðnjótandi því minni ríkishjálpar til vegabóta, sem þeir hafa meir eytt fjárþoli sínu til húsabóta og jarðabóta, og er rangt að láta menn á þann hátt gjalda framtakssemi sinnar. Jeg vildi aðeins benda á þetta, svo að nefndin, sem kemur til að fjalla um málið, geti tekið það til athugunar. Annars tel jeg nægja að vísa til greinargerðarinnar, því að þar eru ástæður að öðru leyti teknar fram, þar á meðal hverjir það eru, sem nota veginn, og er það ekkert aukaatriði. Að síðustu vil jeg víkja að þessu, sem jeg veit að sumir háttv.þm. setja fyrir sig hvort varlegt sje að fara að hreyfa nokkuð við vegalögunum, af ótta við, að aðrar sveitir og sýslur komi á eftir, ef ein ríður á vaðið. Hvað það snertir, álít jeg ekkert að óttast. Og það af þeirri einföldu ástæðu, að augljóst er, að við Árnesingar erum allra manna verst settir í þessu efni, og háttv.þm. veita okkur tvímælalausan rjett án alls ótta við þá, er á eftir koma. Slíkt má ekki aftra framgangi góðs máls. Það hafa að vísu nú þegar komið fram brtt. við frv., en þar sem nú er 1. umr. málsins, tel jeg það ekki tímabært að hreyfa við þeim nú, og verður betra tækifæri til þess síðar. Jeg skal svo leyfa mjer að leggja það til, að málinu verði, að lokinni umr., vísað til samgöngumálanefndar.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það lítur út fyrir, að háttv. deild ætli nú einu sinni að bregða vanda sínum og ljúka við dagskrána í þetta sinn. Vil jeg ekki á neinn hátt tálma því, að þetta takist, og skal lofa því að vera stuttorður. Það lá og nýlega svipað mál fyrir í háttv. deild, og nægir mjer að vísa til þess, er jeg þá sagði um það, þar eð bæði frv. eru til orðin af mjög svipuðum ástæðum. Öllum mun nú vera orðið kunnugt um mistök þau, er hafa átt sjer stað um fisksöluna að undanförnu. Sala fiskjarins er nú nær eingöngu komin á örfárra manna hendur, og þeir flestir útlendir. Gæti þetta orðið sterk hvöt þeim mönnum, sem annars eru mótfallnir einkasölu, að fallast einmitt nú á þetta frv., er þeir íhuga ástandið, hvernig það nú er. Sumir hafa haldið því fram, að mistökin á fisksölunni bitnuðu aðallega á þeim, er söluna hefðu á hendi, þ. e. fisksölunum sjálfum. En vjer höfum þess áþreifanleg dæmi, að þetta er ekki rjett. Í raun og veru bitna mistökin fyr eða síðar á allri þjóðinni. Það þarf ekki lengra að fara en það, að nýlega hefir útlendum fiskkaupmönnum verið gefið upp stórfje, er þeir voru komnir í kröggur. Þótt fje þetta væri eign Íslandsbanka, er það samt tekið frá allri þjóðinni, og öllum hugsandi mönnum ætti nú að þykja mál til komið að reisa skorður við þessu. Það má vel vera, að frv. þetta þurfi umbóta við í einhverjum atriðum, en jeg vona að því verði vel tekið, og vil ekki fjölyrða um það að sinni, er jeg hefi heitið að vera ekki langorður, en vænti, að það fái að ganga til 2. umræðu, og legg jeg til, að því verði vísað til sjávarútvegsnefndar.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það er augsýnilega kominn vígahugur í hv. deildarmenn, og er jeg því ekki alveg viss um, hvort rjett sje að láta góð málefni eiga undir högg að sækja til þeirra; þó held jeg, að jeg verði að eiga það á hættu, að þetta frv. verði ekki felt frá 2. umr., því jeg geri ráð fyrir, að hv. deildarmenn vilji verða vel við jafnsanngjörnum óskum og vilji veita oss þennan sjálfsagða rjett, sem frv. fer fram á, og þætti mjer ilt til þess að vita, ef öðruvísi færi. Samkvæmt manntali í Reykjavík 1920 voru þá þar yfir 18 þús. íbúar. Ætti því Reykjavík að hafa 7 þm. á móts við önnur kjördæmi landsins, þar sem að jafnaði eru um 21/2 þús. um 1 þm. Það eru aðeins 5 kjördæmi, sem eru hærri en þetta; öll önnur eru með miklu lægri íbúatölu á hvern þingmann. Ætíð, þegar breytingar á þingmannatölu hafa átt sjer stað, hefir verið miðað við íbúatölu á þm. Þannig var það, er Akureyri, Ísafjörður og Seyðisfjörður fengu þm. út af fyrir sig; var miðað við íbúatölu á þm., móts við önnur kjördæmi landsins. Á sama hátt er auðsær rjettur Reykvíkinga til að hafa 7 þingmenn, og svo framarlega sem hið háa Alþingi vill vera sjálfu sjer samkvæmt og vill gera rjett, á það að samþykkja þetta frv. Þá vil jeg drepa á önnur atriði þessa frv. Svo stendur á, að í Reykjavík gilda og verða að gilda önnur ákvæði um kosningar en víðast annarsstaðar á landinu. Það er t. d. greinilegt, ef eigi á að byrja kjörfund fyr en kl. 12 á hádegi, að þá verður kosningunni ekki lokið, ef allir kjósendur eiga að geta kosið, á skemri tíma en einum sólarhring; að minsta kosti mundi kosning ganga langt fram á nótt, ef ekki er hægt að byrja fyr. Í þessu frv. er heimild til að byrja kjörfund fyr, og fleira, sem þörf er á að breyta. Síðast voru hjer settar kjördeildir víðar en á einum stað, og það þurfa að vera heimildarákvæði í lögunum um, að kosningar fari fram á mörgum stöðum. Það er lagt svo mikið vald í hendur bæjarstjórnarinnar, að hún ætti að geta fengið einnig að ráða þessu. Þó að kosningar hjer í Reykjavík hafi farið þann veg úr hendi, að jafnvel Alþingi hafi orðið að ávíta bæjarstjórnina fyrir, hefir það ekki verið bæjarstjórnarinnar sök, heldur hitt, að ákvæði laganna hafa verið orðin úrelt og ekki átt við hjer lengur. Þó að einhverjum háttv.þm. kunni að þykja vera nógu margir þm. í Reykjavík, vona jeg þó, að frv. þetta verði athugað vel og að það fái að fara til 2. umr., þó ekki væri nema vegna umbóta þeirra á kosningalögunum, er í því eru falin.

Jakob Möller Enda þótt háttv. samþm. minn (JB) hafi eigi beðið mig um stuðning í þessu máli, þykir mjer þó rjett að verða til þess ótilkvaddur. Samt veit jeg eigi nema rjettast væri, vegna sparnaðarhreyfinga þeirrar, sem nú eru uppi, að athuga, hvort ekki mundi rjettara að fækka þingmönnum fremur en fjölga, og þá breyta öllum kosningaaðferðum á alt annan veg en nú tíðkast. Jeg tel það sanngjarnt og jafnvel sjálfsagt, að Reykjavík fái jafnmarga þingmenn og önnur kjördæmi á landinu, á móts við höfðatölu, og mætti vel breyta kosningalögunum þannig, að þetta mætti ske, engu síður með því að fækka þingmönnum en fjölga þeim. Finst mjer eðlilegast, að þessu frv. verði vísað til sömu nefndar og hefir stjórnarskrárbreytinguna til meðferðar.

Hún er búin að skila af sjer störfum

. Hún getur væntanlega þó tekið nýtt mál til meðferðar.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg slepti að geta þess í ræðu minni áðan, að það hefir oft komið fram áður að taka til athugunar alla kjördæmaskipun landsins, og þál. í þá átt var samþykt á Alþingi 1920. En þó að slík endurskoðun kjördæmaskipunarinnar færi fram, þá vænti jeg ekki mikils árangurs í því efni; tillögur um þetta hafa mörgum sinnum verið til athugunar, en ekkert náð fram að ganga, sem bendi til þess, að þm. verði fækkað, enda hefi jeg fylsta vantraust á þess háttar breytingartilraunum. Geri heldur ekki ráð fyrir, að þær nái fram, vegna mótstöðu frá hálfu litlu kjördæmanna, sém eðlilega vilja ekki missa rjett sinn til þingsætisins. En þó að þetta frv. yrði að lögum, væri þar með ekki neitt ranglæti framið gagnvart neinum, og jeg býst ekki við, að neinar breytingar verði á um kjördæmaskiftinguna á næstunni. Hitt læt jeg mig engu skifta, til hvorrar nefndarinnar þessu frv. verður vísað, allsherjarnefndar eða stjórnarskrárnefndar.

Magnús Jónsson Jeg vil benda á, að ef frv. þessu verður vísað til stjórnarskrárnefndar, væri ástæða til að athuga annað mál í þessu sambandi. Það er að setja ákvæði um varaþm. fyrir Reykjavík. Til þess þarf að gera breytingar á 28. gr. stjórnarskrárinnar. Hlutfallskosningar leiða beinlínis með sjer nauðsyn þess að hafa varaþingmenn, því að það er augljóst, að annars ruglast hlutfall það, sem með þeim fæst milli fjölmennari og fámennari flokka, í hvert sinn sem þingmaður einhvers fámennari flokksins heltist úr lestinni. Þessu mundi þegar verða breytt, því að það hlýtur að vera komið inn fyrir ógát, ef ekki stæði 28. gr. stjórnarskr. í vegi, og er því augljóst, að ef á annað borð verður haggað við stjórnarskránni, þá er sjálfsagt að kippa þessu í lag.

Flm. (Einar Þorgilsson) Frv. það, sem hjer liggur fyrir á þskj. 159, um kosning þm. fyrir Hafnarfjarðarkaupstað, er gamall kunningi hjer í háttv. þingdeild, þar eð það hefir verið flutt á hverju þingi síðan 1920. Leyfi jeg mjer að vísa til Alþingistíðindanna 1922, A, bls. 188. Krafan er endurtekin árlega af þeim sanngirnisástæðum, sem kjósendum kaupstaðarins finst liggja við, og miða þeir þá við aðra kaupstaði landsins, sem allir hafa nær því samtímis fengið þingmenn og bæjarrjettindi, enda þótt þeir þá ekki hafi haft fólkstölu að hálfu leyti við það, sem Hafnarfjarðarkaupstaður hefir lengi haft, og allra síst, ef miðað er við fólkstölu kaupstaðarins nú, sem er 2630; er hann því nú fólksflesti kaupstaður landsins, annar en höfuðstaðurinn, Reykjavík. Það hlýtur því að vera hverjum manni ljóst, jafnt háttv. þingmönnum sem öðrum, að það er sanngirniskrafa, sem hjer er farið fram á. Annaðhvort er það, að Hafnfirðingar eiga fylsta rjett á því að fá þm. fyrir sig eða að aðrir kaupstaðir á landinu hafa ekkert tilkall átt til þessa. Það er þetta, sem Hafnfirðingar styðja kröfu sína við. Hafnfirðingar hafa í mörgum atriðum ólíkra hagsmuna að gæta, borið saman við aðra hluta kjördæmisins eins og það er nú, engu síður en íbúar annara kaupstaða hafa haft á sínum tíma, er þörf þótti að lögfesta þeim þingm. fyrir sig, sem mun út af fyrir sig hafa miklu um ráðið. Jeg leyfi mjer því að vænta þess, að háttv. deild taki frv. þessu góðfúslega, og það því fremur, sem Hafnfirðingar hafa mátt bíða svo lengi eftir því að fá kröfu sína uppfylta, og sýni það fyrst með því að lofa málinu að ganga til 2. umr. og allshn. að lokinni umr.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Þegar núgildandi lög voru sett um fasteignaskatt, var það álitamál, hvort skattur af húsum skyldi ákveðinn lægri en af jörðum og öðrum fasteignum. Ástæðurnar til, að skatturinn var ákveðinn svo sem nú er, voru aðallega tvær. Önnur ástæðan sú, að hús lægju fremur undir rýrnun og gengi því fyr úr sjer en aðrar fasteignir; hin ástæðan var, að með fasteignaskattinum lentu um stundarsakir hærri útgjöld en áður á húsunum, og mætti því eigi íþyngja þeim um of; var því svo kveðið á um skattinn, að hann skyldi eigi hækka of snögglega. Þetta var þannig aðeins ástæða um stundarsakir. Jeg tek það fram í þessu sambandi, að vegna þess, hve frv. þetta er seint á ferðinni, getur það ekki komið til mála, að það verði látið gilda um þetta yfirstandandi ár. Það vakti fyrir stjórninni, að fá tekið til nýrrar yfirvegunar afstöðu húsa til annara fasteigna, að því er til skattsálagningar kemur, sjerstaklega að því, er snertir hús í bæjunum á móts við fasteignir til sveita, og að það verði skýrt vitað, hvernig lagt yrði á þau til lands- og sveitarþarfa. Þar sem nú liggur hjer fyrir þinginu frv. um bæjargjöld í Rvík., vil jeg fara fram á, að þessu frv. verði einnig vísað til nefndar þeirrar, er það mál hefir til meðferðar.

Jakob Möller Jeg leyfi mjer að stinga upp á því, að frv. þessu verði vísað til fjárhagsnefndar, þar eð þetta mál hefir áður verið fyrir þeirri nefnd.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Það er tilætlun okkar flutningsmanna þessa frv. að reyna til að draga úr kostnaði við starfrækslu einkasölu landssjóðs á þeim vörutegundum, er undir hana heyra. Eins og háttv.þm. muna, lagði stjórnin fyrir þingið 1921 frv. um einkasölu á tóbaki og áfengi, og mun tilætlunin þá hafa verið sú, að þessar tvær tegundir einkasöluvarnings yrðu framvegis hafðar saman. En þetta fór á annan veg. Fyrir einkennilegt öfugstreymi í þinginu voru þessar vörutegundir aðskildar, tóbakssalan lögð undir landsverslun, en áfengisverslunin sameinuð lyfsölunni, og komst undir eftirlitsmann lyfjabúða, er þá var skipaður. Mun þetta hafa orðið fyrir vangá og bygst á því, að ráðgerð var lyfjaverslun af ríkinu, sem lítið hefir orðið úr. Hins vegar er áfengissalan og eftirlit lyfjabúða svo ólík störf, að miklu eðlilegra virðist að leggja áfengissöluna undir landsverslun. Sú reynsla, sem fengist hefir síðan þessi skipun var á gerð um lyfjabúðir og áfengissölu, bendir ekki til þess, að nein ástæða sje til að hafa vínsöluna aðgreinda frá hinum öðrum einkasölugreinum landsins, er undir landsverslun liggja. Landsverslunin hefir nú á síðustu tímum verið látin draga saman seglin, hún er nú alveg hætt við matvöruverslun og hefir einungis einkasöluvörurnar, tóbak og steinolíu. Virðist svo sem þar hafi nú rýmst svo til, að vel mætti koma vínversluninni þar fyrir. Bæði eru starfskraftar þar góðir og sjálfsagt nokkur húsrýmindi. Það segir sig sjálft, að það, að hafa verslun landsins í tveimur stöðum, hefir mikinn beinan kostnaðarauka í för með sjer. Fyrst og fremst eru yfirmennirnir tveir og alt, sem til þarf að leggja, tvöfalt. Jeg ætla ekki að fara hjer inn á að sundurliða kostnaðinn við verslanirnar til þess að sýna fram á kostnaðaraukann við að hafa þær tvær, því slíkt er ekki hægt að gera í fljótu bragði, en jeg ætla að benda á það, að eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi aflað mjer - því miður hefi jeg ekki við hendina heildaryfirlit - þá munu einungis starfslaun þeirra, er vinna við áfengisverslun ríkisins, nema um 85 til 100 þúsundum króna. Þar munu nú vera 13 fastir starfsmenn sem stendur, auk aðstoðarmanna. Um laun hvers einstaks er mjer ekki vel kunnugt. Yfirmaðurinn, sem jafnframt er eftirlitsmaður lyfjabúða, mun hafa 15000 krónur. Laun hinna munu vera breytileg, þetta frá 4–8 þúsund krónur. Við þennan kostnað bætist húsaleiga í tveim eða þrem stöðum. Eins og háttv.þm. er kunnugt, hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að draga úr embættismanna- og starfsmannakostnaði landsins. Hefir þetta verkefni verið fengið þessu þingi og síðasta þingi. En alt virðist ætla að verða árangurslaust í þeim efnum. Margt hefir verið borið fram til varnar því, að frv. um fækkun embættismanna verði lögfest, en hjer er talsvert öðru máli að gegna, og varla hægt að koma að sömu mótbárum hjer sem um embættin gömlu. Ekki er áfengisverslunin orðin svo gömul, að á henni hvíli nein forn helgi eins og biskupsembættinu. Ekki virðist það heldur vera svo vandasamt starf að fást við vinverslun, að fjölhæfari menn eða hæfari þurfi til þess en við þær greinar einkasölunnar, er nú heyra undir landsverslun. Starfsmenn hennar ættu fullkomlega að vera þeim vanda vaxnir. Erfitt er að ætlast á í fljótu bragði, hve mikið níundi sparast við það að sameina verslanirnar; til þess þarf að rannsaka kostnað við hvorttveggja, og annað fleira. Það ætla jeg þó, að spara mætti 2/3 hluta af starfsmannahaldi því, er nú er við áfengisverslunina, eða að minsta kosti 60000 kr. Þar að auki tel jeg víst, að húsaleigukostnaður minkaði að mun, vegna afnota af húsakynnum landsverslunar, sem nú teppast ekki af matvöruverslun. En líklega þyrfti fyrst í stað að nota eitthvað af þeim leigðu húsum. Annars má þess geta, í sambandi við húsaleiguna, að sá orðasveimur gengur hjer, að leigukjör þau, sem áfengisverslunin verður nú að hlíta, sjeu með afbrigðum hörð, og bæjarstjórn um kent. Veit jeg ekki, hvað satt er í þessu, en ef svo væri, mætti máske lagfæra þetta með sameiningunni; því landsverslunin hefir allgóðan húsakost, en að öðru leyti fer jeg ekki frekar út í það. Það er auðvitað, að þó lagt sje til í frv. að breyta 4. grein í víneinkasölulögunum frá 1921, og að þessar tvær einkasöluvörur, tóbak og áfengi, sjeu sameinaðar, þá er ekki hægt að leggja niður embætti eftirlitsmanns lyfjabúða fyr en hans ráðningartími er úti, en hann mun nú ráðinn til þriggja ára. Við flm. frv. höfum þess vegna hagað tillögum okkar þannig, að þessi eftirlitsstarfi geti falli niður að ráðningartíma loknum, því að það starf, eftirlit með lyfjabúðum landsins, er beinlínis einn liður í starfi landlæknis og þaðan tekinn, og ætti því eftirleiðis að heyra undir heilbrigðisráðið. Var ekki annað hægt að sjá en skipun þessa eftirlitsmanns 1921 væri hrein og bein vantraustsyfirlýsing til landlæknis. Jeg ætla ekki að fara út í það, hvernig á þetta muni litið af háttv. landsverslunarforstjóra, Vel trúlegt, að honum sje ekki meir en svo ljúft, að þessi sameining verði gerð, er. á það má ekki líta, því hjer er að ræða um allmikinn sparnað fyrir ríkissjóð, og ef nokkursstaðar er hægt að spara, í opinberu starfsmannahaldi, þá er það hjer. Jeg býst ekki við að þetta mál, fremur en önnur, nái fram að ganga mótmælalaust, en þetta þarf að athuga vel, og vona jeg, að háttv. deild greiði gang þess til 2. umr. og geri jeg það að tillögu minni, að því verði vísað til allshn., þótt það eftir efni öllu gæti eins vel átt heima í fjárhagsnefnd.

Forsætisráðherra (SE): Jeg tók fram snemma á þessu þingi, er minst var á þetta mál, að jeg vil á allan hátt styðja að því, að það komist í gott horf. Stjórnin vill ekkert heldur, en að það verði ítarlega athugað. Enginn starfsmaður við áfengisverslunina er bundinn með samningi, nema forstjórinn, sem er ráðinn til þriggja ára, og er nú því hægt að breyta þessu fyrirkomulagi öllu, eins og þinginu sýnist. Háttv. flm. frv. (SvÓ) talaði um, að laun starfsmannanna við áfengisverslunina væru nú 85 til 100 þúsund, en mig minnir - því miður hefi jeg ekki hjá mjer ágrip yfir kostnaðinn - að laun starfsmanna og húsaleiga til samans sje um 85 þúsund. Eitt er það í frv., sem undir öllum kringumstæðum verður að fella burt ákvæði um, að forstjóri landsverslunarinnar ráði eftirlitsmann lyfjabúða; slíkt hlýtur vitanlega að heyra undir stjórnarráðið. Eins vona jeg, að háttv. deildarmenn sjái, að þótt sá starfi væri lagður niður, verður núverandi eftirlitsmaður að fá laun út ráðningartímann. Að öðru leyti mæli jeg með því, að frv. þetta fari í nefnd og verði athugað vel, því margt er það í sambandi við það, er þarf að íhuga nákvæmlega, áður en gerðar verða breytingar.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Hæstvirtur forsætisráðherra (SE) gat þess, að þetta mál væri flókið og íhugunarvert, en mjer finst það alls ekki flókið, heldur svo óbrotið sem mest má verða. Jeg skal viðurkenna, að frv. er ekki heppilega orðað að einu leyti, þar sem talað er um, að forstjóri landsverslunarinnar geti ráðið mann til eftirlits vínsölu til lyfjabúða, í samráði við ríkisstjórnina. Sjálfsagt er rjett, að sá maður sje settur af stjórnarráðinu, og má þetta orðalag auðveldlega laga við síðari umræður. Að því er snertir tölur þær, er jeg tilfærði, þá ætla jeg, að þær sjeu rjettar. Jeg tók það fram, að jeg vissi ekki ákveðið um húsaleiguna, en mjer er kunnugt, að hinir lægri starfsmenn við verslunina hafa þetta 400–600 krónur á mánuði; það hef jeg eftir sögu sumra þeirra sjálfra. Hvað hinir hærra settu hafi, sem eru á skrifstofunni og við vandameiri störf, er mjer ekki eins kunnugt; jeg mun þar hafa áætlað lægstu upphæð. Jeg er ekki að tilfæra þetta af því, að mjer þyki það sjerstaklega of hátt. Þessir menn verða sjálfsagt varir við dýrtíðina hjer, sem aðrir, en jeg bendi á það vegna þess, að óþarfi er að greiða þetta fje, ef versluninni má koma fyrir á einfaldari hátt.

Forsætisráðherra (SE): Jeg held mjer sje óhætt að fullyrða, að síðastliðið ár hafi kostnaður við áfengisverslunina numið alls 84 þúsundum. En við það er aðgætandi, að þó ekki væri verslað með Spánarvín nema hálft árið, þá stóð lyfjaverslunin alt árið. Auðvitað þyrfti ekki eins marga menn við lyfjaverslunina, en fyrst, þegar Spánarvínin komu, var eftirspurnin svo mikil, að ráða varð fjölda manna, en síðan hefir þeim verið fækkað að mun. Vitanlega verður kostnaðurinn sá sami, við smásöluna, þótt vínverslunin verði lögð undir landsverslunina, en sparnaður gæti orðið við það að steypa saman aðalskrifstofunum. Það, sem jeg átti við, er jeg taldi þurfa að athuga vandlega breytinguna, er lyfjaspursmálið. Ef verslununum verður steypt saman, verður að íhuga, hvernig fara skuli með pöntun á lyfjum framvegis. Vona jeg, að sú háttv. nefnd, er frv. fer í, geri tillögu um, hvernig þessu skuli haga framvegis.