Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Skýrsla um framkvæmd grunnskólalaga og undirbúning undir níu ára skólaskyldu hefur nú verið lögð fyrir Alþ. Þessi skýrsla er gerð samkv. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 63 frá 21. maí 1974, um grunnskóla. Þessi skýrsla er mikil að vöxtum, en talið var rétt að láta koma fram sem ítarlegastar upplýsingar um framkvæmd grunnskóla fyrstu 4 árin. Það komu vissulega mörg álitamál upp við gerð þessarar skýrslu. Það var ekki hægt að styðjast við ákveðna hefð eða venju við slíka skýrslugerð, og má því ætla að missmíði finnist í þessu verki. Það er ætlan mín, að sú ræða, sem ég flyt hér, verði í öfugu hlutfalli við fyrirferð skýrslunnar. Vorið 1914 voru sett á Alþ. annars vegar lög um skólakerfi, þar sem gert er ráð fyrir þremur skólastigum: grunnskóla-, framhaldsskóla- og háskólastigi, hins vegar lög um grunnskóla, en þau tóku við af eða komu í staðinn fyrir löggjöf um fræðslu barna og unglinga. Í þessum nýju lögum er að finna ýmsar veigamiklar breytingar. Í 8. gr. grunnskólalaganna segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi og koma til framkvæmda svo fljótt sem aðstæður leyfa í hverju skólahverfi að dómi menntmrn., þó eigi síðar en innan 10 ára frá gildistöku.“ Ég tel þetta ákvæði skynsamlegt, m. a. með hliðsjón af þeirri reynslu sem fengist hafði við framkvæmd fyrri fræðslulaga frá 1946. En burt séð frá því má öllum vera ljóst, sem lesa grunnskólalögin frá 1974 með athygli, að alllangur tími hlýtur að líða frá setningu þeirrar löggjafar og þar til hún er að fullu komin í framkvæmd í einstökum atriðum. Þar kemur hvort tveggja til, að mikið skortir á í dag að aðstaða, svo sem byggingar og búnaður skóla, sé fyrir hendi til þess að framkvæma lögin út í æsar og svo hitt, að enn skortir á að á sé að skipa fullmenntuðu starfsliði fyrir grunnskólastigið allt, alla þætti þess. Ég hygg að ákvæðið um 10 ára aðlögunartíma sé sett í lögin með hliðsjón af þessu hvoru tveggja, fyrri reynslu og svo því sem augljóslega beið fram undan við lagasetninguna. Í grunnskólalögunum er að finna svo hljóðandi ákvæði til bráðabirgða: „Að 4 árum liðnum frá gildistöku þessara laga skal menntmrh. gera Alþ. grein fyrir framkvæmd laganna og þá einkum undirbúningi að níu ára skólaskyldu, þannig að Alþ. gefist kostur á að álykta á ný um það ákvæði.“ Og þá segir í niðurlagi 88. gr.: „Stefnt skal að því, að ákvæði laganna um síðasta ár skólaskyldu komi til framkvæmda samtímis á landinu öllu 6 árum eftir gildistöku laganna.“ Nú hefur menntmrn. fullnægt þeirri lagaskyldu að gefa téða skýrslu og leggja hana fyrir Alþ. á tilsettum tíma. Í formála skýrslunnar er m. a. fjallað um 9. skólaárið. Á Alþ. 1974, þegar rætt var um grunnskólafrv., komu fram allskarpar andstæður varðandi skólaskyldu á 9. námsári. Þá var svo ástatt, að um 15% nemenda hurfu frá námi við lok 8. og síðasta skyldunámsársins. Nú hefur hins vegar sú breyting á orðið að þessu leyti að einungis um 5% ungmenna hætta námi við lok 8. ársins. Mér sýnist nokkuð augljóst, að þessi breyting hljóti fremur að draga úr eða sljóvga þær skörpu andstæður sem upp komu við umr. 1974. Ég mun ekki fjölyrða um þetta, en það er nokkuð ítarlega rætt í formálanum, eins og ég sagði áðan. Nú er spurningin, hvenær Alþ. kýs að fjalla um 9. skylduárið, sbr. áður tilvitnað bráðabirgðaákvæði. Í niðurlagi formálans fyrir skýrslunni segir svo: „Það eru enn tvö ár þangað til nemendur verða skólaskyld 9. skólaárið. Að því er undirbúning varðar, þá er ekkert því til hindrunar að 9. skólaárið verði skyldunámsár. Unnið er að endurskoðun skipulags framhaldsskólastigsins. Meginatriðið er að lok skyldunámsins og nám á framhaldsskólastigi tengist með eðlilegum hætti. Færi því vel á að Alþ. fjallaði samtímis um 9. ár grunnskólans - sbr. ákvæði til bráðabirgða í grunnskólalögum - og framhaldsskólastigið.“ Nú vil ég í þessu sambandi minna á, að frv. til laga um framhaldsskólastigið var kynnt í þinglokin í fyrra. Menntmrn. sendi frv. fjölmörgum aðilum til athugunar í fyrravor og óskaði umsagnar þeirra. Mjög margar umsagnir bárust, og leyndi sér ekki að ýmsar þeirra höfðu verið undirbúnar mjög vandlega og mikil vinna í þær lögð af hálfu sumra umsagnaraðilanna. Framhaldsskólanefndin fjallaði um þessar umsagnir og ræddi ítarlega við umsagnaraðila, mjög marga. Var þar um að ræða sveitarstjórnir eða sveitarstjórnarmenn, samtök skólafólks, þ. e. a. s. skólastjóra og kennara, fulltrúa atvinnugreina og starfsstétta o. s. frv. Síðan voru gerðar ýmsar breytingar á þessu frv. um framhaldsskóla í framhaldi af þessari vinnu allri, en þær breytingar tel ég a. m. k. að raski ekki meginstefnu þess frv. Nú vil ég geta þess, að ætlunin er að kynna þetta frv. svo breytt í lok þessa þings. Ég vil geta þess hér, að fjármálakafli frv. mun verða óbreyttur frá fyrri gerð og er þetta hugsað af minni hálfu sem eins konar biðleikur. Stjórnskipuð nefnd hefur fjallað um verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og önnur nefnd skipuð af menntmrn. hefur fjallað sérstaklega um fjármálakaflann í framhaldsskólafrv. Það hefur verið samstarf með þessum nefndum. Þær höfðu hins vegar ekki lokið störfum að fullu þegar frv. fór í prentun, og a. m. k. sú nefnd, sem rn. skipaði, hefur ekki gert það enn. Mér virðist alveg óhjákvæmilegt, að fullt samræmi verði með þeim nýju ákvæðum, sem sett kunna að verða um verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, og þeim ákvæðum um fjármál framhaldsskólastigsins, sem sett verða í væntanlega löggjöf. Þess vegna er það, að mér virðist eðlilegt og nauðsynlegt að kynna framhaldsskólafrv. í nýrri mynd, en ætla sér sumarið til þess að komast að sameiginlegri niðurstöðu um fjárlagaþáttinn, og þess vegna hef ég í hyggju að bregða á þetta ráð um kynningu þessa máls. Ég vænti þess fastlega og ég held að það sé nánast óhjákvæmilegt að framhaldsskólamálið verði til meðferðar á næsta Alþ. Og þegar þing kemur saman í haust hafa alþm. og raunar aðrir haft tækifæri til þess að kynna sér skýrsluna um framkvæmd grunnskólalaganna ítarlega og þá hafa væntanlega farið fram einhverjar umr. um það mál, bæði innan þings og utan. Virðist þá mjög eðlilegt, að fengnum upplýsingum um framkvæmd grunnskólalaganna, og í tengslum við ákvarðanir um skipun mála á framhaldsskólastigi, að fjallað verði um 9. skólaárið og endanlega úr því skorið, hvort haldast skuli ákvæði grunnskólalaganna um skólaskyldu á 9. skólaárinu, sem þá kæmi til framkvæmda 6 árum eftir að lögin voru sett, eins og þar segir. - Eðlilegt er að tengja þetta saman. Til þess nú að lengja ekki mál mitt úr hófi, þá læt ég hjá líða að rekja efni þessarar skýrslu í heild. En ég vil vekja athygli á nokkrum þáttum í framkvæmd grunnskólalaganna, hvar þeir eru á vegi staddir, og þá jafnframt láta falla nokkrar aths. um framhaldið, eftir því sem ég sé ástæðu til. Í inngangskafla skýrslunnar, sem fjallar um undirbúning lagasetningarinnar og ýmsar nýjungar, er að finna allítarlegt yfirlit um meginatriði þessara laga. Það verður þegar ljóst við að renna augunum yfir þá upptalningu, hversu yfirgripsmikil löggjöfin um grunnskóla er. Það leiðir af sjálfu sér, að mjög mikil vinna hefur farið í að undirbúa og setja reglugerð um framkvæmd hinna einstöku þátta. Í yfirliti um reglugerðir þær, sem settar hafa verið, erindisbréf og auglýsingar varðandi framkvæmd laganna eru 30 atriði. Þó er enn eftir að setja einar 5 reglugerðir, en sumar þeirra eru raunar þegar á skrifborðinu í uppkasti. Ákvæði grunnskólalaganna um heildarskipan og um stjórnun þessa skólastigs eru yfirgripsmikil og í þeim eru mörg og að mínum dómi þýðingarmikil nýmæli. Ég held að þar fari mest fyrir skiptingu landsins í fræðsluhéruð eftir kjördæmum, stofnun fræðsluskrifstofa og embætta fræðslustjóra. Þessi ákvæði eru komin til framkvæmda í grundvallaratriðum, þ. e. a. s. fræðsluráð hafa verið kosin, fræðslustjórar settir eða skipaðir og fræðsluskrifstofur eru nú starfandi í öllum 8 fræðsluhéruðum landsins. Hitt er svo annað mál, að mjög mikið skortir á það enn þá, að þessum nýju embættum hafi verið fengin frambúðaraðstaða til starfa. Ég tel að þar hafi miðað hægar en æskilegt var. En þess er hins vegar ekki að vænta, að þetta komi allt í einni svipan, mér er það ljóst, því að hér er um nýmæli að ræða og hlýtur að kosta bæði allmikinn undirbúning að framfylgja því til fullnustu og allmikla fjármuni einnig. Þessari skipan hefur alveg tvímælalaust verið vel tekið af skólafólki og sveitarstjórnarmönnum um land allt. Skólarnir fá aukna þjónustu, og fræðsluskrifstofurnar og fræðslustjórarnir vinna nú hver á sínum stað nokkur þau verk, sum mjög þýðingarmikil, sem áður voru unnin á einum stað, þ. e. a. s. í menntmrn. Ég fullyrði að mikil alúð hefur verið lögð við að samræma störf fræðslustjóranna um allt land. Í samræmi við það, sem ég áðan sagði um viðbrögð gagnvart þessu nýja skipulagi, þá tel ég að megi vænta þess, að mjög mikil áhersla verði á það lögð, bæði af hálfu rn. og svo af hálfu skólafólks og raunar sveitarstjórnarmanna að búa svo í haginn fyrir fræðsluskrifstofur og fræðslustjóra, að starfsemi þessara aðila nýtist sem allra best. Ráðgjafar- og sálfræðiþjónusta í skólum hefur þegar verið rekin um nokkurt skeið á fjölmennustu stöðunum, fyrst og fremst í Reykjavík, en einnig í Reykjanesfræðsluhéraði og t. d. norðanlands. Það er mjög mikill áhugi fyrir því um allt land að efla þessa starfsemi og koma henni í fast form í öllum fræðsluhéruðum landsins, en hún tengist fræðsluskrifstofunum. Menntmrn., skólarannsóknadeildin, hefur unnið markvisst að endurskoðun námsefnis á grunnskólastigi, stuðlað að útgáfu nýrra námsbóka og haft umsjón með tilraunakennslu hins nýja námsefnis og síðan leiðbeint um almenna notkun þess. Þá er einnig unnið að breytingum á námsmati og hafa ýmsar þeirra þegar komið til framkvæmda. Um þetta mjög svo veigamikla atriði, sem varðar innra starf skólanna, vísa ég annars til kafla í skýrslunni, sem um það fjallar. En ég legg áherslu á það, að þetta starf er að mínum dómi mjög nauðsynlegur þáttur í framkvæmd grunnskólalaganna og tvímælalaust mjög umfangsmikill og hlýtur að verða það. Ég hlýt einnig fyrst og fremst að vísa til skýrslunnar um þann þátt sem varðar sérkennslumálin. Það, sem fram fer á því sviði, er miklu yfirgripsmeira en svo, að það verði rakið hér í þessum orðum. Ég vil aðeins láta þess getið, að á sérkennslusviðinu hefur mjög mikið starf verið unnið nú þegar frá setningu grunnskólalaganna. Reglugerð hefur verið sett um sérkennslumálin. Það var mikið verk og var reynt að vanda til hennar og ná sem allra víðtækustu samkomulagi um þá reglugerðarsetningu. Hefur verið ráðinn sérstakur sérkennslufulltrúi að rn., eftir að Alþ. hafði beinlínis lýst vilja sínum að ráða slíkan mann, og síðan veitt fé til þess embættis nokkru síðar. Og það er óhætt að segja, að stórauknu fjármagni er nú varið til sérkennslunnar. Þá er og vert að taka fram að mjög margir kennarar og kennaraefni hafa lagt stund á þessi fræði síðustu missirin. Þrátt fyrir þetta, sem ég nú hef sagt, þá fer ekki á milli mála, að gífurleg þörf er fyrir áframhaldandi eflingu þessa þáttar. Nýir möguleikar hafa opnast á þessu sviði með vaxandi þekkingu og tækni og þá ber að nota til hins ítrasta til hjálpar einstaklingunum og til hagsbóta fyrir samfélagið. Ef nokkurt starf á þessum sviðum borgar sig, þá er það einmitt á þessu sviði, bókstaflega í fjármunum. Það hefur verið sett reglugerð um framkvæmd orlofs og verið komið nokkru fastari skipan þar með á þá framkvæmd. Sérstök nefnd hefur verið skipuð og undirbýr hún tillögur um orlofsveitingar í hendur menntmrh. Hefur verið leitast við að flýta nokkuð frá því sem áður var afgreiðslu þessara mála og eins að auka eftirlít með því, að orlofin séu nýtt á þann hátt sem lög gera ráð fyrir, þ. e. til endurmenntunar kennaranna, því það er algert skilyrði fyrir veitingu orlofs. Mikil áhersla hefur verið lögð á lengri og styttri námskeið fyrir starfandi kennara, svo og ýmiss konar fræðslufundi. Hefur þar komið til bæði frumkvæði rn. og Kennaraháskóla og svo raunar einnig frumkvæði fjölmargra kennarasamtaka víðs vegar um landið, sem mörg og raunar flest eru öflug og láta mikið að sér kveða. Að öðrum ákvæðum grunnskólalaganna, sem til nýmæla mega teljast og komin eru til framkvæmda að nokkru eða öllu leyti, vil ég nefna örfá dæmi: Fjárhagslegur stuðningur við skyldunámsnemendur, sem ekki geta stundað skyldunám sakir fjárskorts. Fjárhagslegur stuðningur við stórar fjölskyldur, systkinastyrkirnir svonefndu. Yfirkennarar verði ríkisstarfsmenn, - þetta er að miklu leyti komið til framkvæmda. Skipulegt eða formlegt samstarf skólasafna og almenningsbókasafna er að byrja og búið að gera fyrstu samningana. Leitast er við að bæta skipulag skólaaksturs, og endurgreiðslum til sveitarfélaga hefur verið komið í betra horf en áður var. Af nýmælum grunnskólalaganna, sem ekki hafa enn komið til framkvæmda að neinu leyti, má nefna t. d.: Almenna samkeppni um gerð skólamannvirk,ja, en til þess hefur ekki fengist fjárveiting. Ráðningu skólabryta sem fastráðinna ríkisstarfsmanna. Sérstaka rannsókn á áhrifum mismunandi langrar skólaskyldu og aðra rannsóknastarfsemi á sviði skóla og uppeldismála sem áformuð er í lögunum. Sérstakt fjárframlag til þess að lána þeim sveitarfélögum, sem eiga í erfiðleikum með að byggja upp skóla sína. Gerð 10 ára framkvæmdaáætlunar um skólabyggingar, sem raunar er þó í undirbúningi. En það má þó segja, að ekkert af þessum atriðum, sem ég nefndi núna síðast, sé komið til framkvæmda. Mér virðist þó að segja megi, að þau atriði séu ekki fjarskamörg, sem ekki eru að einhverju leyti komin til framkvæmda. Hin eru miklu fleiri, þar sem framkvæmdir eru hafnar. En í mjög mörgum tilvikum er langt í land með fulla framkvæmd, og ég tel að það gildi raunar um flestöll nýmæli í grunnskólalögunum, að þau eru ekki komin til fullra framkvæmda eftir þessi 4 ár. Um mörg þeirra gildir raunar, að ekki er grundvöllur til þess nema með lengri undirbúningstíma. Sumt er kannske út af fyrir sig hægt, ef nægir fjármunir væru til þess veittir. Umfangsmest þeirra atriða, sem ekki eru komin til framkvæmda nema að litlu leyti, er svo sjálf skólaskipanin, þ. e. skipan landsins í skólahverfi. Rn. hefur samkv. fyrirmælum laganna sent út til fræðsluskrifstofanna till. um þetta efni, en þær till. ber einungis að skoða sem umræðugrundvöll. Þar fer saman skilningur rn. á því og auðvitað ákvæði laganna einnig. Nú hafa hvarvetna farið fram umr. um þessi mál og er mismunandi langt á veg komið. Þó held ég að sé óhætt að segja, að bersýnilega er hér langt til verksloka. Þetta veldur auðvitað vissum erfiðleikum og óþægindum, en eins og ég hef áður tekið fram í umr. um þetta efni, þá er alveg ljóst að hugmyndir um það hafa verið mjög í mótun að undanförnu og eru enn. Skipan framhaldsskólastigsins kemur svo til með að hafa veruleg áhrif á skólaskipanina, skipan skólahverfa, a. m. k. á ýmsum stöðum á landinu. Það hefur því eigi þótt rétt að reka mjög á eftir um frágang þessa þáttar og raunar mætti segja mér, að ástæðulaust væri að herða þar meira á en svo, að skólaskipanin yrði ákveðin á sama tíma fyrir bæði stigin í senn, grunnskála- og framhaldsskólastigið, og þá að settri nýrri löggjöf um hið síðarnefnda. Ég mun ekki ræða frekar einstök atriði skýrslunnar nema sérstakt tilefni gefist til. Ég vænti þess hins vegar, að hún upplýsi margt varðandi framkvæmd þessarar umfangsmiklu löggjafar. Ég vænti þess einnig, að hún beri vott um að ekki hafi verið setið auðum höndum að þessu leyti, heldur þvert á móti sé mjög mikið starf af hendi leyst nú þegar, fjórum árum eftir setningu grunnskólalaganna. En þó, eins og ég raunar sagði áðan, er nánast hvergi komið á leiðarenda, hvorki að byggja upp hina ytri aðstöðu né heldur við skipulagningu á vinnu að starfi skólanna. Sama gildir raunar varðandi stjórnunarþáttinn og þjónustu ýmiss konar við skólana, varðandi t. d. námsgögn, leiðbeiningar o. s. frv. Auðvitað verður þetta aldrei leyst til fullnustu þannig að ekki sé þörf fyrir áframhaldandi þróun. Á ýmsum sviðum þessa málaflokks er vissulega fjár vant. En það má að minni hyggju leiða að því rök nokkuð sterk, að aukið fjármagn til margra þátta þessara mála skili sér bókstaflega í þjóðarbúið í minni tilkostnaði á öðrum sviðum, aukinni heilbrigði og vellíðan, auknum afköstum í framleiðslu og almennt talað stuðli að bættu uppeldi komandi kynslóða. Þá hef ég m. a. í huga og alveg sérstaklega atriði eins og sérkennslumálin, eins og eflingu íþrótta og líkamsræktar innan skólanna, verklegt nám og náms- og starfskynningu, félagsmálakennsla eða þjálfun, þróun skólasafna og notkun þeirra og fleira af þessu tagi. Nú er hætt við að naumur tími gefist til þess að ræða þessa skýrslu hér á Alþ. nú. Þó skal ég ekkert um það segja, það er m. a. á valdi hæstv. forseta. Ég tel það út af fyrir sig skaða ef tími yrði mjög naumur, því þrátt fyrir stærð þessarar skýrslu er þar sjálfsagt mörgu ósvarað af því sem þm. fýsir að vita og æskilegt er að upplýsa. Er ég að sjálfsögðu reiðubúinn að veita þær upplýsingar, sem um verður beðið, eftir því sem mögulegt reynist. Ég heyri stundum talað um grunnskólalögin og framkvæmd þeirra sem alveg sérstakt starfssvið, sem auðveldlega megi aðgreina frá öðrum skólasviðum og jafnvel frá fyrri athöfnum á sviði barna- og unglingafræðslu. Þetta eru að mínum dómi alveg fráleitar hugmyndir. Fjölmörg atriði grunnskólalaganna frá 1974 eiga sér að sjálfsögðu hliðstæðu í fræðslulögunum frá 1946, og af þessu leiðir svo, að ógerlegt er að greina sérstaklega kostnað við framkvæmd þeirra nýmæla sem felast í nýju lögunum. Þetta fléttast allt meira og minna saman. Í sumum tilvikum leiðir hin nýrri skipan mála líka til hagræðingar í rekstri. Á því held ég að sé enginn vafi. Í þessari skýrslu, sem ég hef gert að umtalsefni, er m. a. að finna nokkrar töflur, samanburð milli ára á einstökum kostnaðarliðum og þá m. a. á föstu verðlagi. Nú er það sannfæring mín að vísu, að gæta þurfi allrar varúðar í meðferð slíkra upplýsinga. Tölfræðileg skýrslugerð okkar Íslendinga er ekki byggð á gamalgrónum undirstöðum almennt talað. En hvað um það, töflur þær, sem ég áðan nefndi, benda ekki til þess að bruðlað hafi verið með fjármuni við framkvæmd fræðslumála síðustu missirin eða frá þeim tíma sem grunnskólalöggjöfin var sett. - Þær benda ekki til þess. Ég vil að lokum láta þá von í ljós, að umrædd skýrsla komi þm. og öðrum, sem láta sig nokkru varða skólamálin, að verulegu gagni, að hún geti orðið umræðugrundvöllur og þá um leið hvatning til fólks til að hugleiða og láta sig varða þau viðurhlutamiklu mál, sem þar um ræðir.



Herra forseti. Hinn 28. febr. s. l. var útbýtt á hv. Alþ. fsp. frá mér, sem ég flutti á þskj. 405, 208. máli Sþ., til hæstv. menntmrh. um framkvæmd grunnskólalaga. Fsp. var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Hvenær verður Alþ. gerð grein fyrir framkvæmd grunnskólalaga, ásamt því að ályktað verði á ný um níu ára skólaskyldu samkv. ákvæðum til bráðabirgða í grunnskólalögum nr. 63/1974.“ Það hefur dregist nokkuð að svara þessari fsp. eða þangað til skýrsla sú, sem hér hefur verið mælt fyrir af hæstv. menntmrh., var lögð fram. Ég taldi einsýnt, úr því að svo var komið, að draga þessa fsp. til baka á dagskránni til þess að ræða þá þessi mál frekar undir þeim dagskrárlið sem nú er á dagskrá. Ég hafði talið, er ég flutti þessa fsp., eðlilegt að fá úr því skorið, hvort hæstv. menntmrh. hygðist leggja fram skýrslu um þetta efni nú fyrir þinglok, og ekki síður hitt, hvort á þessu þingi yrði að nýju ályktað um níu ára skólaskyldu eins og hið tilvitnaða bráðabirgðaákvæði gefur tilefni til að gert verði. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þá skýrslu, sem hér hefur verið lögð fram og hann hefur skýrt að nokkru leyti. Ég tel að mikill fengur sé að því, að hún skuli komin, og með þeirri skýrslu er auðvitað að fullu staðið við þau ákvæði grunnskólalaganna frá 1974, sem hér hefur verið vitnað til. Í máli hæstv. ráðh. komu hins vegar ekki fram nein skýlaus svör við því, hvenær yrði að nýju ályktað á hv. Alþ. um níu ára skólaskyldu, hvort staðið skyldi við þá fyrirætlan eða frá þeirri hugmynd horfið. Hæstv. ráðh. taldi hins vegar eðlilegt, að það færi fram nokkuð samtímis því sem umr. yrðu um nýja framhaldsskólalöggjöf hér á hv. Alþ. Skal ég ekki um það deila. Ég hefði hins vegar talið æskilegt. að áður en þessu kjörtímabili yrði lokið væri að nýju tekin ákvörðun um þetta mál, svo sem ráð er í rauninni fyrir gert í lögunum, og þess freistað af þeim ríkisstjórnarflokkum, sem nú starfa saman að stjórn landsins, að komast þar að niðurstöðu sem takast mætti samkomulag um. Það verður að segja að sú skýrsla. sem hér er lögð fram, er viðamikið plagg, sem mér hefur ekki unnist tóm til að kynna mér nema að mjög óverulegu leyti. Hún er enda mikið á annað hundrað blaðsíður, að verulegu leyti í töfluformi og ekki fljótlesin, en það hefði auðvitað verið æskilegt að mér hefði unnist tími til að kynna mér hana meira en raun er á áður en ég færi í umr. sem þessa. Ég mun því aðeins segja örfá orð og ekki fjalla um þetta í löngu máli. Í formála þessarar skýrslu er að finna margar athyglisverðar upplýsingar um þróun þessara mála frá því að grunnskólalögin voru sett. Þar kemur fram og einnig í máli hæstv. ráðh. áðan, að mjög hefur dregið úr því hlutfalli nemenda, sem ekki sækir 9. bekk grunnskóla, sem ekki er skólaskyldur miðað við núverandi skipan, þannig að einungis 5% nemenda hverfa frá námi að loknum 8. bekk grunnskóla í stað 15%, eins og var fyrir 4 árum. Hér hefur orðið á mikil breyting. Sannast sagna kemur mér sú breyting ekki á óvart, vegna þess að verulega hefur áunnist í uppbyggingu skólamannvirkja, aðstöðu fyrir nemendur að sækja sér nám sem næst heimabyggð sinni og oft í sinni heimabyggð og til viðbótar að þróun þjóðfélagsins færist í þá átt, að skilningur bæði æskufólks og foreldra vex á því, hver nauðsyn er að fólk sæki nám og afli sér menntunar. Þess vegna vil ég taka undir það, sem segir í þessari skýrslu, að sú spurning hljóti að vakna, hvort jafnknýjandi sé nú og var fyrir 4 árum að lögfesta níu ára skólaskyldu. Naumast þarf að rifja það upp hér á hv. Alþ., að þegar grunnskólalögin voru til meðferðar fyrir 4 árum voru þau mjög svo umdeild, þ. e. a. s. nokkur ákvæði þeirra. Var ég í hópi þeirra sem gagnrýndu vissa þætti þeirrar löggjafar. Ég taldi að níu ára skólaskylda mundi ekki horfa til heilla, fremur hið gagnstæða, og leiddi til þess mörg rök, m. a. þau rök, að það hefði óheppileg uppeldisáhrif á skólafólkið að það skyldi sitja í skóla að lagaboði, hvort sem það vildi eða vildi ekki, í stað þess að sækja skóla af frjálsum vilja, sem því væri gefinn fullur kostur á með svokallaðri fræðsluskyldu. Á þessu er mikill munur og ég hef ekki dregið til baka þær röksemdir mínar, sem ég flutti þá og skal ekki tíunda hér. Ég er enn þeirrar skoðunar, að það væri skref til óþurftar að lengja skólaskyldu, og ég tel að við ættum fremur að hverfa að því ráði að stytta skólaskyldu um eitt ár, þannig að hún næði eigi nema til og með 7. bekk grunnskóla. Í formála skýrslu hæstv. menntmrh. er fjallað um þetta efni í nokkrum liðum, eftir að þó hafa komið fram efasemdir, hvort nú sé lengur jafnrík þörf og áður fyrir langa skólaskyldu. Ég verð að segja að allir þeir liðir, sem þar eru taldir fram, eru nokkuð svo einhliða í þá átt að telja fram röksemdir með skólaskyldunni, þrátt fyrir það, sem í upphafi kemur fram, að tvímæli séu á. Ef tvímæli eru, þá hefði að mínum dómi verið réttmætt í slíkri skýrslu að telja einnig fram þær röksemdir sem mæltu gegn því. Ég skal ekki ræða þessi atriði, sem hér eru talin, mörgum orðum. Þó má aðeins drepa á örfá þeirra. T. d. er talið, að með því að koma á níu ára skólaskyldu sé tryggt jafnrétti til náms og lögð nokkur áhersla á. að það sé skilyrði til þess að jafnrétti verði náð. Þetta vil ég draga stórlega í efa. Ég tel vafasamt að í því sé fólgið sérstakt jafnrétti að þau 2, 3, 4 eða 5% skólanemenda, sem ekki kjósa eða geta ekki af einhverjum ástæðum setið í 9. bekk grunnskóla, skuli vera þar að lagaboði. Ég tel hins vegar að fræðsluskylda, þar sem hið opinbera sér um að æskufólki gefist fullnægjandi aðstaða til þess að afla sér menntunar, ætti að tryggja þetta jafnrétti. Lagaboð um að allir nemendur á 9. bekkjar aldursskeiði skuli sækja skóla á ekkert skylt við jafnrétti. Þá er því haldið fram, að verði horfið aftur, eins og það er orðað, að átta ára skólaskyldu, þá rofni samhengi grunnskólanáms á unglingastigi við framhaldsskólanámið. Þetta leyfi ég mér einnig að draga mjög í efa, vegna þess að þó svo að skólaskylda væri stytt og væri einungis sjö ár, sem ég tel hæfilegt, þá mætti eigi að síður reka grunnskóla í sama formi þau tvö ár sem eftir eru, eða 8. og 9. bekk, með fræðsluskyldu. Og ef menn kjósa að hafa þá skipan, sem nú er á um námsmat að loknum grunnskóla, og þau réttindi, sem það námsmat gefur til inngöngu í framhaldsskóla, þá er það alveg jafngilt nám þótt um fræðsluskyldu sé að ræða eins og um nám eftir skólaskyldu. Þessar hugleiðingar í formála skýrslunnar um þessi efni orka því að mínum dómi mjög svo tvímælis. Í þriðja lagi segir undir lok formála skýrslunnar, að talið sé mjög óheppilegt að synjað skyldi um fjárveitingu, sem menntmrn. hafi farið fram á við undirbúning fjárlaga fyrir árið 1977 til vísindalegra rannsóknar á áhrifum lengri eða skemmri skólaskyldu á nemendur og þjóðfélagið. Það má vel vera að þetta hafi verið óheppilegt, en ég verð að segja að ég dreg það nokkuð í efa, að vísindastofnun og jafnvel rn. sjálft sé nokkru hæfara til þess að meta hvort heppilegt sé að hafa langa eða stutta skólaskyldu en skólamennirnir sjálfir, sem eru starfandi í skólakerfinu. Ég hygg að þeir séu betur færir um það en nokkrir menn aðrir, og þeir eru a. m. k. mjög margir andvígir langri skólaskyldu enn í dag og voru það einnig við setningu grunnskólalaga. Ég dreg það sem sagt mjög í efa, að einhver vísindaleg rannsókn, úttekt vísindalegrar stofnunar um þetta efni, jafnvel menntmrn. sjálfs, sé nokkru hæfari til þess að meta slíkt en þeir menn sem gerst kynnast þessum málum í skólastarfinu sjálfu. Ýmsar fleiri aths. gæti ég látið falla um það, sem segir í þeim bollaleggingum, sem fram koma í þessum inngangi, en ég skal ekki gera það. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að í margtilvitnuðum ákvæðum til bráðabirgða í grunnskólalögunum segir svo, með leyfi forseta: „Að 4 árum liðnum frá gildistöku þessara laga skal menntmrh. gera Alþ. grein fyrir framkvæmd laganna og þá einkum undirbúningi að níu ára skólaskyldu, þannig að Alþ. gefist kostur á að álykta á ný um það ákvæði.“ Þar er nokkur blæmunur á þessu og því, sem kom fram í máli hæstv. ráðh. um það, hvort ætti að álykta um að bæta við 9. ári skólaskyldunnar eða taka ákvörðun um það, hvort skyldi vera níu ára skólaskylda eða eitthvað annað. Ég fæ sem sé ekki séð, að í þessu bráðabirgðaákvæði laganna felist annað en það, að að nýju skuli ályktað um það á hv. Alþ., hvort hér skuli vera níu ára skólaskylda eða eitthvað annað. Þess vegna getur það allt eins vel orðið sjö ára skólaskylda eins og átta ára skólaskylda, ef frá níu ára skólaskyldu væri horfið, en ekki einungis ályktað um það, hvort bæta skuli við 9. skólaskylduárinu eða ekki. Ég tel að það séu ýmsir fleiri annmarkar á grunnskólalögunum, sem ekki er ástæða til þess að fara mörgum orðum um hér. Ég gagnrýndi á þeirri tíð, þegar þessi mál voru til meðferðar á Alþ., allharkalega lengd skólaársins, sem gert er ráð fyrir að sé níu mánuðir á ári með nokkrum heimildum til frávika. Þær heimildir komu inn í lögin við meðferð málsins og er það að mínum dómi mjög til bóta og var þakkarvert á þeirri tíð er þau lög voru afgreidd. Þrátt fyrir það fylgir mjög löngu skólaári að nemendur missa tengslin við atvinnulífið í landinu, og þess verður kannske ekki síst vart til sveita, en einnig í sjávarplássum þar sem fiskverkun er og útgerð, að skólafólkið missir tengslin við þessar undirstöður þjóðfélagsins í miklu ríkari mæli en æskilegt er. Það er, að ég hygg, flestum ljóst, að hér er um alvarlegt mál að tefla. Þess vegna var tekið inn í grunnskólalögin ákvæði þess efnis, að störf að atvinnuvegum eða í atvinnulífinu mætti meta til jafns við nám. Ég hef ekki séð neitt um það, en kannske er það í þessari skýrslu, hvernig þetta hefur tekist og hvernig það er t. d. metið til jafns við nám í grunnskóla, að unglingur á 7., 8. eða 9. ári grunnskóla starfi að búi foreldra sinna við sauðburð, við réttardag eða smalamennsku eða annað slíkt að haustinu eða úr sjávarþorpinu fari unglingur t. d. frá sumarmálum og vinni í fiski og kynnist þannig af eigin raun þeim lífæðum þjóðfélagsins sem þessir undirstöðuatvinnuvegir eru. Það væri fróðlegt, ef hæstv. ráðh. gæti gefið einhverjar upplýsingar um, hvernig slík störf að atvinnulífinu, eins og gefið er undir fótinn með í grunnskólalögunum, séu metin til jafns við nám og hvernig þau verka á rétt nemenda til inngöngu í framhaldsskóla. Frá og með skólaárinu 1977–1978 eru felld niður svokölluð samræmd próf í grunnskóla, og í grunnskólanum gildir sú regla, að þar færast nemendur upp um einn bekk á ári, að því er virðist án árangurs sem þeir ná í námi. Jafnframt er kveðið svo á í grunnskólalögunum sjálfum, að bannað er að greina frá einkunnum nemenda - séu einkunnir gefnar - a. m. k. opinberlega. Þessi ákvæði og ýmis önnur í meðferð þessara mála sýnast mér til þess löguð að slæva metnað nemenda og draga úr krafti þeirra til þess að afla sér menntunar. Þetta tel ég ákaflega óheppilegt og get ekki annað en látið það í ljós. Enn fremur er svo háttað námsmati að loknum grunnskóla, að þar eiga allir eða nær allir nemendur rétt til inngöngu í framhaldsskóla - t. d. menntaskóla - án tillits til þess hvaða árangri þeir hafa náð. Má vera þó, að 5 eða 10% nemenda, án tillits til þess í sjálfu sér hvaða árangri þeir hafa náð, nái því ekki að fá inngöngu í menntaskóla t. d. Þetta veldur því, að miklu meiri fjöldi nemenda fer inn í framhaldsskólana en ella væri. Út af fyrir sig er gott um það að segja að gefa öllum kost á því að afla sér menntunar svo sem geta þeirra leyfir. En það er vitað mál að sumt af því fólki, sem þannig fer inn í framhaldsskólana, hefur hvorki vilja né getu til þess að afla sér þeirrar menntunar, sem þar fer fram, og að standast það nám, sem þar fer fram. En það kemur ekki í ljós fyrr en að loknu 1. eða 2. ári framhaldsskóla. Það má segja, að ekki væri aðfinnsluvert um þetta efni ef þjóðfélag okkar hefði úr nógum fjármunum að spila, en svo er bara ekki. Þetta hlýtur því að verða til þess að stórauka kostnað við skólakerfið. Ég skal ekki lengja þetta mál mitt. Það eru væntanlega ýmsum kunnar þær aths. sem ég lét falla í umr. um grunnskólafrv. á sinni tíð. A. m. k. að flestu leyti tel ég að þær standi enn í fullu gildi. Þessi lög hafa þó í mörgum öðrum tilvíkum orðið til verulegra bóta, og er sjálfsagt og rétt og skylt að geta þess. En sú var skoðun mín þá, að gallana hefði mátt sniða af, en halda kostunum. Ég hefði talið ástæðu til að þess væri freistað af þeim flokkum, sem myndað hafa og stutt núv. hæstv. ríkisstj. að gera sér grein fyrir því, hverjir gallarnir hafa orðið í raun og ef þeir hefðu sýnst vera einhverjir og kannske eins veigamiklir og haldið var fram undir umr. um þetta mál fyrir 4 árum, þá að sniða þá af áður en þessu kjörtímabili lyki. Það hefði verið myndarlegt að gera slíka tilraun. Því miður verður hún ekki gerð. Það verður að bíða næsta kjörtímabils.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir skýrslu hans. Hún er um margt fróðleg og mikill fengur er að henni, en það er vitanlega langt í frá á þessum síðustu og verstu dögum hér á Alþ., að þm, hafi getað kynnt sér hana sem skyldi og farið ofan í þau atriði sem kannske skipta mestu máli. Það er hins vegar staðreynd, að hin nýja grunnskólalöggjöf kom á mikilli hreyfingu í menntamálum okkar á grunnskólastigi, nýrri og um margt frjórri skipan á ýmis mál þar og hreyfingu sem ég hygg að hafi verið yfirgnæfandi til bóta. Ég efast ekki um að löggjöf sem slíkri fylgi vissir annmarkar, en þeir annmarkar, sem ég hef þó af veikum mætti reynt að finna vegna þess hve ég var ákafur fylgismaður þessarar löggjafar á sínum tíma, eru ekki slíkir að ég telji þá óeðlilega þegar um nýja og viðamikla löggjöf er að ræða. Það er að vísu rétt, eins og kom fram í máli hæstv. ráðh., að margt er enn ógert af því sem þarf að gera til að grunnskólalöggjöfin komist í rétt horf og þar verði allt framkvæmt svo sem vera skal. Einnig er rétt að mörgu hefur þar hægt miðað, og valda því ýmsar ástæður, m. a. fjárhagslegar. Ég fór aldrei dult með eindregið fylgi við grunnskólafrv. á sínum tíma, þegar það var til umr. á Alþ., og þá fyrst og fremst við meginmarkmið grunnskólalaganna og þær mörgu og merku nýjungar, sem þar voru. en margar af þeim hafa þegar sannað gildi sitt. Ég get ekki farið að telja upp þau mörgu merku nýmæli, sem grunnskólalögin fólu í sér, en ég hygg þó, af því að það hefur komið nú þegar til umr., að aukið jafnrétti til náms hvar sem var, sem var eiginlega rauður þráður í þessum grunnskólalögum, hafi kannske verið það merkasta við þau, þó við höfum reyndar haft löggjöf sem átti að tryggja það, en ekki hafði komist í fulla framkvæmd þó á mörgum árum hefði verið. Það er hins vegar gleðiefni, að gert hefur verið miklu meira nú á þessum þó stutta tíma til þess að koma þessum lögum í framkvæmd en var á sínum tíma um fræðslulöggjöfina frá 1946, enda var það kannske eðlilegt því að sú löggjöf var sett af menntmrh. og komið í gegn af menntmrh. sem var áreiðanlega mjög á undan sínum tíma í þessum efnum og framsýnni en a. m. k. þeir sem tóku við af honum í stjórn menntamála og fóru með menntamál og fjármál þar á eftir. Ég get aðeins nefnt það, hve geysimikilvægt er fyrir skólana að hafa fengið inn þau nýju ákvæði sem grunnskólalögin fela í sér og reglugerð hefur síðan verið sett um varðandi seinfæra nemendur, að ekki sé nú talað um alla þroskahefta nemendur. Með þessari löggjöf var þetta fyrst tryggt, tryggt það vel að hægt væri að framkvæma það. Það höfðu staðið áður í lögunum ákvæði þetta varðandi, en þau voru þokukennd og alls ekki nógu markviss og gátu þess vegna eðlilega ekki náð þeim tilgangi, sem þau hafa eflaust átt að gera, og þá á ég við þau reglugerðarákvæði sem voru sett með þessari lagasetningu. Ég held að það fari ekki heldur milli mála, að það hafi verið ómetanlegt fyrir skólana að fá það aukna rými inn í skólastarf sitt fyrir félagsstarfsemi hvers konar, sem fólst í grunnskólalögunum og einnig er nú komið inn í reglugerð að hluta. Og ég nefni síðast en ekki síst fræðsluskrifstofurnar úti á landi, sem hafa sannað gildi sitt. A. m. k. veit ég það ótvírætt, að fræðsluskrifstofan eystra hefur sannað gildi sitt svo sannarlega, bætt stórkostlega aðstöðu skólamanna á öllu svæðinu til þess að hafa samband við höfuðstöðvar menntamála hér syðra og létt þeim margt starfið. Hitt er svo annað mál, að mér hefur þótt allt of hægt miða í því að koma á frambúðaraðstöðu fyrir þessar fræðsluskrifstofur og búa í haginn fyrir starf þeirra sem þeim eiga að veita forstöðu, - þessu miði allt of hægt og því að veita þeim þá aðstöðu sem þeir þurfa. Þar á hefur orðið mikill málsbrestur og þó alveg sérstaklega í fjárveitingum eða í því að tryggja fræðsluskrifstofunum eðlilegan starfsgrundvöll fjárhagslega. Ég ætla ekki að fara að deila um það mál, sem hefur kannske helst komið hér til umr. enn einu sinni, lengd skólaársins eða skólaskylduna. Sú umr. átti á sínum tíma svo mikinn áhuga manna, að ýmislegt annað týndist gersamlega. Mér liggur við að segja: sumir ærðust í þessum ræðustól út af þessum atriðum og dæmdu grunnskólalögin öll út frá því einu, hvernig þeir litu á þetta tvennt: lengd skólaársins og hver lengd skólaskyldunnar ætti að vera. En öll þau jákvæðu atriði, sem í grunnskólalögunum fólust, fóru algerlega fram hjá þessum mönnum eða þeir vildu hreinlega ekki sjá þau. Ég hlustaði á nokkrar slíkar ræður. En guði sé lof að við losnuðum að mestu leyti við svona ræður í Ed., þó að slíkar væru þar einnig fluttar, og lenti jafnvel í því málþófi, að spurningin um mismunandi fiskverkunaraðferðir yrði að uppistöðu í ræðum manna. En greinilegt var að andstaðan við grunnskólalögin var byggð á annaðhvort vanþekkingu manna eða gífurlegri þröngsýni, sem mér var illskiljanleg sem skólamanni, - skólamanni sem þekkti til þeirra aðstæðna, sem alltaf var verið að vitna til sí og æ af þessum sömu mönnum, þ. e. a. s. aðstæðnanna úti á landsbyggðinni, sem áttu að valda því, að þar þyrfti að hafa sérstaka fyrirvara, einhverjar sérstakar undanþágur og gæta þess vandlega að það fólk væri ekki skyldað til þess að hafa sama rétt og fólk á þéttbýlissvæðum. Ég ætla enn síður að fara að deila um einkunnagjöf, þó að ég sé þar mjög á sama máli í ýmsu því sem skólamenn halda fram um námsmat, en ég er jafnframt á því, að þar þurfi að finna heppilega millileið milli prófanna og milli námsmatsins. Hvorugt verður einhlítt. Það væri mjög heppilegt ef hægt væri að finna þá millileið sem fær væri. En varðandi skólaskylduna, sem kom til umr. áðan, get ég ekki stillt mig um að segja örfá orð. Ég þekki mjög vel erfiðleikana, sem voru á því áður en grunnskólalögin tóku gildi, á litlum skólastað að koma á fyrst 8. skólaárinu og síðan því 9. þrátt fyrir eindreginn vilja þeirra, sem að stóðu, foreldra og nemenda. Tvívegis var neitað um leyfi til þess að halda áfram með 9. skólaárið í mínum skóla, þó að allir nemendur þess árgangs hefðu skrifað upp á beiðni um að fá þessa kennslu heim í hérað. Og það var gert einfaldlega vegna þess að ákveðin lagastoð var vitanlega ekki fyrir hendi og nemendurnir voru fáir. Það breytti engu þó að við kennarar byðumst til þess að leggja fram kennslu í þessum bekkjum að 1/3 án endurgjalds. Hvers vegna hefur prósentan lækkað sem hæstv. ráðh. kom inn á áðan? Hún hefur lækkað t. d. vegna þess, hve miklu betur hefur gengið fyrir hin smærri skólahverfi að koma 9. bekknum á nú en áður var. Ég ansa nú ekki slíku og held að hv. þm. Pálmi Jónsson hafi verið að tala í einhverju óráði áðan þegar hann var að tala um að hverfa til baka, meira að segja frá fræðslulöggjöfinni 1946, og fara bara í skóla í sjö ár. Ég eiginlega trúi ekki slíkri afturhaldskenningu frá svo ágætum manni. En einnig hefur prósentan lækkað, það er ekki vert að draga neina fjöður yfir það, vegna þess að fólk hefur almennt lítið svo á, að með grunnskólalögunum hafi komist á níu ára skólaskylda strax og var byrjað að framkvæma þau. Nemendur hafa þess vegna farið inn í þetta níu ára nám, að því er ég best veit, og af því svæði, sem ég þekki til, af fúsum og frjálsum vilja, enda man ég ekki einu sinni eftir þessum 5%, nema bara í þeim tilfellum þar sem við neyddumst til þess að láta þetta fólk hætta vegna þess að við höfðum enga aðstöðu til þess að láta það halda áfram framhaldsnámi, vegna þess hve það var seinfært og jafnvel enn verra og við höfðum ekki aðstæður til þess að láta það halda áfram. Ég held þess vegna að ég sé enn sannfærðari en áður um það, að við eigum að halda okkur við níu ára skólaskylduna. Og upplýsingar hæstv. ráðh. áðan sönnuðu mál mitt, sem ég hélt fram í umr. á Alþ. á sínum tíma, hvað hér væri um lága prósentu að ræða, sem hætti námi, og sem betur fer enn lækkandi varðandi þá sem eru seinfærir og ég tala nú ekki um þá sem eru þroskaheftir, vegna þess að nú er svo fyrir séð að einmitt þeir eiga kost á þessu framhaldsnámi sem betur fer, og það eiga þessir sömu nemendur fyrst og fremst grunnskólalöggjöfinni að þakka. Það er hins vegar rétt, að enn vantar nokkuð á að nám þessara aðila sé komið í þann farveg, sem það þyrfti að falla í, því að auðvitað þurfa þessir aðilar miklu lengra nám en þau níu ár. Þó að heimildarákvæði sé til í reglugerð varðandi lengingu náms fyrir þetta fólk, þá hygg ég að fullkomlega sé tímabært, þar sem svo stendur á, að það heimildarákvæði verði enn rýmkað. Ansi margt af þessu fólki þarf mörg ár í viðbót, sem við eigum að viðurkenna og eigum beinlínis að taka inn í löggjöf okkar að þetta fólk eigi rétt á. Hv. þm. Pálmi Jónsson fór yfir þau atriði, sem hér var komið inn á varðandi skólaskylduna, og þær röksemdir, sem í skýrslunni eru tindar til, jákvæðar þar með. Hann dró þær í efa. Ég ætla ekki að fara að deila við hann um það. Það hefur oft áður á þingi verið deilt um þetta. En ég vildi - með leyfi hæstv. forseta - lesa rökstuðninginn, sem hér er fyrir, og gera þann sama rökstuðning að mínum rökstuðningi fyrir níu ára skólaskyldunni. Þar segir svo: „Verði aftur horfið að átta ára skólaskyldu rofnar samhengi grunnskólanáms á unglingastigi og er þar með horfið til hliðstæðs fyrirkomulags og þess sem ríkti samkv. lögum nr. 48 1946, um gagnfræðanám. Samkv. þeim lögum voru 3. og 4. bekkur gagnfræðastigs valfrjálsir, en nemendur 1. og 2. bekkjar skólaskyldir. Þetta fyrirkomulag leiddi til tvenns konar misréttis eða stéttaskiptingar innan skólans: annars vegar milli þeirra sem hættu við unglingapróf og hinna sem héldu áfram, hins vegar innbyrðis milli þeirra sem héldu áfram, en fóru í mismunandi „fínar“ eða álitlegar deildir. Verði grunnskólalögum breytt þannig að grunnskóli verði níu ára skóli, en þó aðeins átta fyrstu ár hans skólaskyld, er víst að fyrri stéttaskipting kemur upp aftur og það, sem þegar hefur náðst í jafnréttisátt á fjögurra ára framkvæmdatíma grunnskólalaga, tapast. Með því að hverfa aftur til átta ára skólaskyldu rofna þau tengsl milli grunnskólastigsins og framhaldsskólastigsins sem nú er verið að koma á með framkvæmd grunnskólalaga - þar sem verið er að undirbúa fulla níu ára skólaskyldu - og breyttum og opnari inntökureglum framhaldsskóla sem miða starf sitt nú þegar í æ ríkara mæli við að taka við megninu af hinum fjölbreytta nemendahópi grunnskólans. Það að rjúfa þessi tengsl gengur þvert á sjálfan grundvöll fjölbrautaskólanna, b. e. þá hugsjón og stefnu sem þeir eru reistir á.“ Ég vona að ég þurfi ekki að fara að tíunda fyrir mönnum hér, hvað í þessu er fólgið. En þar er kannske fyrst og fremst að því vikið að reyna að hefja verknámið til aukins vegs og virðingar, svo sem það á skilið, og tengja einnig framhaldsnámið atvinnulífi okkar meira en orðið hefur. Þó veit ég að á því er sá misbrestur núna, að við höfum ekki þá framhaldsskólalöggjöf, sem eftir þarf að fara til þess að tryggja að hér fari ekki allt úr skorðum þegar að framkvæmdinni kemur. Hæstv. ráðh. minntist á framhaldsskólafrv. sem mundi verða kynnt í lok þessa þings. Ég hef lýst því áður, að ég teldi miður að ekki skyldi þegar vera komin þar nokkuð föst skipan á. Það stafar auðvitað af því, og þar skilur auðvitað á milli okkar hv. þm. Pálma Jónssonar, sem vill fara í þessu varlega og kanna þetta enn betur, að ég er það ákafur fylgismaður grunnskólalaganna, að ég taldi engan vanda að halda beint áfram og setja framhaldsskólalöggjöf sem tryggði þetta tvennt, þó fyrst og fremst aukið og bætt verknám og aukið og bætt nám í tengslum við höfuðatvinnuvegi okkar. Ég vona að framhaldsskólafrv., þegar það kemur fram, og þau lög, sem verða sett í framhaldi af því, beri þessi höfuðeinkenni. Að því ber að stefna og á það skal treyst. Ég treysti því a. m. k., að ekki dragist lengur en til næsta vors að Alþ. afgreiði lög sem feli í sér þessi meginmarkmið sem ég tel að eigi að vera í framhaldsskólalöggjöfinni. Ég skal ekki lengja þetta mál miklu meira. Ég vil aðeins harma það; eins og ég hef gert reyndar áður, hve endurskoðun námsefnisins, sem er grundvöllur námsins á grunnskólastiginu, hefur dregist eða dregist saman og þeirri endurskoðun hefur seinkað vegna ónógra fjárveitinga og því gengið þar svo hægt að nú er fyrirsjáanlegt að þar getur orðið í sumum námsgreinum stöðvun á, sem hefur slæmar afleiðingar. En við skulum vona, að á því verði breyting til batnaðar. Ég tek hins vegar undir það með hæstv. ráðh., að það þarf að fara með allri gát að skipan í skólahverfi og engin ástæða er til þess að herða sérstaklega á því, nema þar sem nauðsyn kallar á vegna t. d. sérstaks fámennis í einhverju því skólahverfi sem nú er haldið uppi sem sjálfstæðu og hefur í raun og veru enga möguleika til þess að starfa sem slíkt. Ég held að ekki hafi verið rétt af menntmrn. að láta frá sér fara þá bók sem almennt var kölluð „Litla gula hænan“ á sínum tíma, um skipun í skólahverfi. Þessi bók vakti mikinn úlfaþyt. Menn töldu að þarna væri um það að ræða, þrátt fyrir það sem stóð í skýringum þarna með, sem menntmrn. ætlaði að þrengja upp á íbúana með góðu eða illu. Þó sá misskilningur, sem í þessu fólst, hafi nú verið leiðréttur nokkuð, þá held ég að það hefði nú verið heppilegra að fara örlítið hægar í sakirnar og ekki senda svona róttækar till. út til manna, þó að sú skýring kunni kannske að vera tiltæk og kannske réttlætanleg, sem maður hefur heyrt frá þeim ráðuneytismönnum, að það væri um að gera að gera fólk nógu dauðhrætt fyrst og vekja það til nógu mikilla andsvara við svona fráleitum till. eins og þeir höfðu þarna sett fram til þess að geta svo komist að einhverju skynsamlegu samkomulagi við fólkið á eftir.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð, sem hér hafa áður verið sögð úr þessum ræðustól nú í þessum umr., að það er þakklætisvert að fá þessa skýrslu. Þetta er viðamikil bók og ærið mikið verk að kynna sér hana til hlítar. Endurskoðun skólamála hlýtur alltaf að vera í gangi og hún er mjög nauðsynleg. Það er mjög nauðsynlegt að hún fari fram. Undanfarin ár hafa verið gerðar mjög veigamiklar breytingar á skólakerfinu, og fyrir dyrum standa áframhaldandi breytingar á þessu skólakerfi. Ég nefni grunnskólalögin, sem nú eru svona í og með til umr. Ég nefni frv. um framhaldsskóla, sem okkur hefur verið sýnt á Alþ. Ég nefni frv. til laga um búnaðarfræðslu, kennaramenntun o. fl., o. fl. Ég er þeirrar skoðunar, að í þessum efnum sé heppilegra að sækjast frekar eftir þróun en byltingu. Sannast sagna eru sumar hugmyndir, sem settar hafa verið fram um skólamál, helst til byltingarkenndar fyrir minn smekk. Ég hygg að með grunnskólalögum hafi margt verið gert til bóta og með framkvæmd þeirra. Ég er ekki sérstakur andstæðingur níu ára skólaskyldu. Ég tel að það sé ákaflega mikilvægt, að óráðinu nemandi eigi færa leið til framhaldsnáms, og jafnvel að forsvaranlegt geli verið að hvetja hann á þeirri braut, ef hann skyldi vera eitthvað tvíátta í því efni, því að það kann að hefna sín síðar í lífinu ef hann lætur þráðinn niður falla og hyggst kannske taka sér hvíld um tíma og taka svo til við nám síðar eða fara einhverjar krókaleiðir að framhaldsmenntun. En ég er hins vegar ákaflega andvígur hinum langa árlega kennslutíma, þessum níu mánaða kennslutíma sem nú er víða tíðkaður. Ég held að hann sé alveg afleitur. Þessi þjóð á enga framtíð fyrir sér í landinu nema með því að vinna. Og þjóðin þarf að læra að vinna. Það á að vera nauðsynlegur þáttur í uppeldi barna okkar og unglinga að kenna þeim að vinna. Og meira en það, það þarf að kenna þeim sem fjölbreyttasta vinnu, og nemendum er fyrir mjög miklu að kynnast atvinnuvegunum. Við finnum það á okkur sjálfir, alþm., hversu nauðsynlegt er að hafa einhverja nasasjón af atvinnulífinu í landinu. Ég stend í þeirri trú, að einhverjir voðalegustu menn með hverri þjóð séu menn sem kalla mætti „fagidjóta“, menn sem hafa aflað sér mikillar þekkingar um ákveðið svið þjóðmála, ákveðið svið þjóðlífsins, en vanrækt alveg að afla sér þekkingar á öðrum atriðum. Eins er þetta með menntunina. Ég held að það sé æðimikið atriði og verði ekki nægilega undirstrikað, hvað almenn menntun er mikilvæg. Í mínum augum er almenn menntun mikilvægari en langt sérnám. Þess vegna held ég að mikilvægt sé að vanda undirstöðuna ekki einasta innan skólans, heldur að skapa nemendunum tækifæri til þess að kynnast því lífi, sem hér er lifað, og því lífi sem hér þarf að lifa. Ég held að nemendum sé mikilvægt að fá að starfa septembermánuð við þjóðnýt störf - ekki mikilvægt að vera suður á Spáni að hlýja sér þar, heldur að vinna. Skólarnir eiga einnig að vera vinnustaðir og menntastofnanir fremur en tómstundaheimili. Þessari skýrslu fylgja till. um skólaskipan og taka þær raunar nokkuð mikið rúm í skýrslunni. Ég mun nú ekki gera þessa till. í verulegum mæli að umræðuefni. Það hefur komið fram, m. a. hjá síðasta ræðumanni, að taka ber þessar till. með mikilli varúð. Sannast sagna er ég hálfhissa á því, hvernig menn geta fengið sig til að prenta þetta eins og það er lagt hér fyrir, sumt af því. Athugun á skyldunámi hlýtur náttúrlega að fara saman við athugun á framhaldsnámi. Við höfum, eins og ég sagði áðan, starfað nokkuð byltingarkennt að þessum málum. Við höfum gleymt í hita bardagans því, sem fyrir hefur verið, eða sést yfir vissa gildustu þættina, sem fyrir eru í fræðslukerfi okkar. Héraðsskólarnir hafa t. d. orðið með nokkrum hætti utan við þessa mynd. Það er illa farið, því að þeir hafa gegnt geysilega miklu hlutverki í menntun þjóðarinnar. Mér sýnist að stefnan sé sú að rýra hlut þeirra. Það er ákaflega óskynsamlegt að mínum dómi. Þeir standa á gömlum merg. Þar hefur skapast hefð sem er dýrmæt. Við sum þeirra er frábært starfslið. Og svona mætti lengi telja. Þá verður að aðlaga breyttum tímum. Það er eitt af hinum brýnni verkefnum í skólamálum okkar. Það má t. d. hugsa sér að færa til kennslu, að þeir starfi meira á framhaldsskólastigi en þeir hafa gert, en ég legg ríka áherslu á að þeim sé ekki gleymt. Það er eðlilegt, að foreldrar óski eftir því að hafa börn sín sem lengst heima. Við því er ekkert að segja. En allt verður þetta að vera innan skynsamlegra marka og raunhæfra marka. Ekki má byggja á óframkvæmanlegri skrifborðsvinnu eða fráleitri skrifborðsvinnu, eins og mér virðist sums staðar að hafi verið gert í þeim till. til skólaskipunar sem hér eru prentaðar. Ég nefni sem dæmi till. um skólaskipun á 14. skólasvæði þ. e. a. s. þar sem ég er kunnugastur, í Austu-Húnavatnssýslu. Það vill svo til, að Austur-Húnvetningar hafa verið að reyna að leysa þessi mál sjálfir heima fyrir. Það hefur tekist þar viðtækt samstarf með hreppum um að byggja skóla á Húnavöllum. Ég ætla ekki að ræða þá framkvæmd í einstökum atriðum, en þeir heimamanna, sem þar hafa um fjallað, hafa verið fullir samstarfsvilja og lagt á sig mikið starf og vandaðan undirbúning til þess að samræma sjónarmið sín. Eftir því hefur verið unnið. Eftir því hefur verið byggður þarna stór heimavistarskóli. Að vísu orka sumir þættir þess byggingarlags, sem þar hefur verið notað, nokkuð tvímælis, en það er ekki mergurinn málsins. Nú sýnist mér að þessar till. geri ráð fyrir að taka þaðan 8. bekk, sem þar starfar núna, og kenna þeim börnum á Blönduósi, aka síðan þeim börnum á kvöldin fram í Húnavelli til þess að geyma þau þar um nætur. Þetta finnst mér ekki skynsamlegar hugmyndir. Mannvirki, sem við erum knúnir að reisa, eigum við að nota meðan þess er kostur, og við verðum að gæta hagsýni í notkun þeirra. Sveiflukenndar ákvarðanir um að ætla að bylta því í dag, sem gert var í gær, hef ég ekki trú á að séu farsælar. Hugmyndir um fjölbrautaskóla eru uppi víða um land og hafa komið mjög í tísku á síðustu árum. Sums staðar eru þær í nokkuð lausu lofti og hvergi nærri fullmótaðar, og reynsla af þeim nemendum, sem þannig eru menntaðir, er þaðan af síður fengin í þjóðfélaginu. En ég vil fyrir mitt leyti alls ekki að menntaskólarnir hverfi í skuggann fyrir fjölbrautaskólunum, samkv. því sem ég sagði áður um gildi hinnar almennu menntunar og að ég set hana hærra en sérnám eða fagnám. Ég held að það, sem við þurfum að hafa í huga við öll þessi mál, sé hagsýni og þó fyrst og fremst að við byggjum góða skóla, að við starfrækjum góða skóla og miklu fremur góða skóla en mjög marga skóla.