Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Nú verður minnst látins fyrrverandi alþingismanns. Þorvaldur Garðar Kristjánsson, fyrrverandi alþingismaður og forseti sameinaðs Alþingis, varð bráðkvaddur á heimili sínu í gær. Hann var á 91. aldursári. Þorvaldur Garðar Kristjánsson var fæddur á Kirkjubóli í Valþjófsdal í Önundarfirði 10. október 1919. Foreldrar hans voru Kristján Sigurður Eyjólfsson, sem lést þegar Þorvaldur var á öðru ári, og kona hans María Bjargey Einarsdóttir. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri lýðveldisvorið 1944. Embættisprófi í lögum lauk hann við Háskóla Íslands 1948 og var við framhaldsnám í University College í Lundúnum 1948–1949. Hann öðlaðist réttindi héraðsdómslögmanns og síðar hæstaréttarlögmanns. Eftir nám varð Þorvaldur forstöðumaður hagdeildar Útvegsbanka Íslands í áratug eða þar til hann varð árið 1960 framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins og síðar þingflokks sjálfstæðismanna. Var hann mjög handgenginn Ólafi Thors, formanni flokksins, meðan hans naut við. Félagshneigð Þorvalds kom snemma fram. Hann var formaður Orators, félags laganema, formaður Stúdentafélags Reykjavíkur, formaður Heimdallar og formaður Varðar áður en hann varð alþingismaður. Stjórnmálaafskipti hans hófust er hann fór í framboð fyrir Sjálfstæðisflokkinn í heimabyggð sinni, Vestur-Ísafjarðarsýslu, árið 1952. Hann var fyrst kosinn á Alþingi í sumarkosningunum 1959, sat þá um skamma hríð, var á ný kjörinn í Vestfjarðakjördæmi 1963 og sat þá eitt kjörtímabil, en frá 1971 sat hann samfellt á Alþingi í 20 ár, lét af þingmennsku í kosningunum 1991. Tvívegis á árunum 1960–1961 sat hann sem varamaður á Alþingi. Hann sat á 29 þingum alls. Áður en Þorvaldur tók sæti á Alþingi var hann kjörinn borgarfulltrúi í Reykjavík, 1958–1962. Þorvaldur Garðar Kristjánsson lét sig húsnæðismál miklu skipta, sat í húsnæðismálastjórn og í stjórn Byggingarsjóðs verkamanna nær hálfan annan áratug. Enn fremur hafði hann mikil afskipti af orkumálum og sat lengi í orkuráði. Flutti hann margar tillögur á þingi um þessi mál, auk samgöngumála, og hafði mikil áhrif. Þá lét hann málefni Ríkisútvarpsins sig miklu skipta og sat í útvarpsráði í tvo áratugi. Á þingmannsferli sínum var Þorvaldur lengi fulltrúi Íslands á þingi Evrópuráðsins og var oft einn af varaforsetum þingsins. Þorvaldur Garðar Kristjánsson hafði mikinn áhuga á störfum og starfsháttum Alþingis þegar á fyrstu þingárum sínum. Hann var kjörinn forseti efri deildar 1974 og sat þá í fjögur ár, og kosinn á ný forseti, þá úr stjórnarandstöðu, síðla árs 1978. Tvö full kjörtímabil var hann varaforseti deildarinnar. Árið 1983 var hann kjörinn forseti sameinaðs Alþingis og gegndi því embætti í fimm ár. Hann var röggsamur á forsetastóli, lét sér mjög annt um virðingu Alþingis og hélt á lofti af meiri þunga en áður þekktist mikilvægri stöðu þjóðþingsins í stjórnskipan okkar og sögu. Hann beitti sér fyrir umbótum í húsakosti þingsins og rekstri þess og var athafnasamur í embætti. Árið 1985 hafði hann forustu um heildarendurskoðun þingskapa og sér enn stað í störfum Alþingis margra nýmæla sem þá urðu til. Á forsetatíð hans var Ríkisendurskoðun færð undir Alþingi frá Stjórnarráðinu og stofnað embætti umboðsmanns Alþingis. Lét Þorvaldur sér mjög annt um starf þessara stofnana. Alþingi stendur í þakkarskuld við hann fyrir mikilsvert framlag til starfa þingsins á mörgum sviðum. Að lokinni þingmennsku 1991 starfaði Þorvaldur í forsætisráðuneytinu um nokkurra ára skeið og vann þar að ýmsum verkefnum. Þorvaldur Garðar Kristjánsson bjó við kröpp kjör í æsku og átti við veikindi að stríða á yngri árum, en með harðfylgi tókst honum að komast til mennta bæði hér og erlendis. Þrautseigjan fylgdi honum æ síðan og dugði honum vel. Hann var röskur til allra verka og skipulagður í störfum sínum. Rökfastur var hann og fylginn sér á þingi. Hann sinnti kjósendum sínum á Vestfjörðum af mikill kostgæfni og rak erindi þeirra seint og snemma hér í höfuðborginni. Hann kom að öllum framfaramálum Vestfirðinga á þingmannsárum sínum og hafði forustu um mörg þeirra. Þorvaldur var höfðinglegur í framgöngu, sögumaður góður og hafði ríka kímnigáfu. Hann naut starfa sinna á Alþingi og fannst það gott hlutskipti að vinna til heilla þjóð sinni og samborgurum sem alþingismaður. Ég bið þingheim að minnast Þorvalds Garðars Kristjánssonar með því að rísa úr sætum. - 
            

Frú forseti. Mig langar að biðja hæstv. fjármálaráðherra að upplýsa þingheim um innihald yfirlýsingar sem gefin var Alþjóðagjaldeyrissjóðnum nú í aðdraganda þess að hugsanlega verði mál Íslands loksins tekin fyrir í stjórn sjóðsins. Það er mikilvægt að þingið og þjóðin sé upplýst um hverju hefur verið lofað, hafi einhverju verið lofað, í þessari yfirlýsingu og kannski ekki hvað síst er það mikilvægt nú, þegar gefin hafa verið fyrirheit um samstarf allra flokka og mikilvægi þess að viðhalda því og allir vinni að þessu saman, að menn séu þá a.m.k. upplýstir um það hverju er verið að lofa.

Frú forseti. Ef allt gengur að óskum verður mál Íslands tekið fyrir á morgun hjá stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og samkvæmt starfsreglum sjóðsins verða síðan gögn, starfsmannaskýrslan, samstarfsyfirlýsingin og fleiri tengd gögn gerð opinber og aðgengileg á heimasíðu sjóðsins eftir fyrirtökuna. Það er farið í einu og öllu að starfsreglum sem að samstarfi lýtur í þessum efnum. Skjölin eru trúnaðarmál á meðan þau eru til dreifingar og skoðunar hjá fulltrúum í stjórn sjóðsins. Þetta eru vinnureglur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem markað hafa þetta samstarf af okkar hálfu frá upphafi og nákvæmlega eins var farið með fyrstu samstarfsyfirlýsinguna og tengd gögn í nóvember 2008 og aftur í október 2009. Samstarfsyfirlýsingin nú er fyrst og fremst uppfærsla á samstarfáætluninni, efnahagsáætluninni. Segja má að hakað sé við það sem þegar hefur náð fram að ganga og síðan eru sett viðmið varðandi önnur verkefni. Við getum tekið það sem dæmi að endurreisn eða endurfjármögnun stóru viðskiptabankanna þriggja er nú frágengin og þar með hverfur umfjöllun um hana út úr samstarfsyfirlýsingunni en því miður er ekki enn að fullu lokið endurskipulagningu sparisjóða og minni fjármálastofnana, þannig að inn í samstarfsyfirlýsinguna kemur orðalag um hvar það mál er á vegi statt og hvenær stefnt er að því að því sé lokið, svo dæmi séu tekin um að hér er á ferðinni tiltölulega einföld uppfærsla á fyrirliggjandi efnahagsáætlun og samstarfsáætlun Íslands og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Það er vikið að hinu óleysta Icesave-máli í þessari samstarfsyfirlýsingu og ég get fullvissað menn um að það eru ekki á nokkurn hátt gefin þar fyrirheit eða lofað einu eða neinu sem gengur umfram það sameiginlega samningsumboð sem stjórnmálaflokkarnir í landinu komu sér saman um í janúarmánuði enda var lokatextinn 

Frú forseti. Það hljómar dálítið sérkennilega að þingheimur og í rauninni aðrir flokkar en flokkur hæstv. fjármálaráðherra skuli ekki fá að vita hverju er verið að lofa fyrir hönd þjóðarinnar gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Nú hefur hæstv. fjármálaráðherra margoft lýst því yfir að uppfylla þyrfti einhverjar ákveðnar kröfur, til að mynda varðandi Icesave-málið sem hann nefndi. Þá hlýtur að vakna sú spurning hvort verið er að ganga að einhverjum slíkum kröfum og að hversu miklu leyti. Þó að vísað sé í það að hér séu menn að starfa í samræmi við samstarfsyfirlýsingu flokkanna eða það sem þeir höfðu náð saman um þá hefur það verið frekar óljóst fram að þessu. Ég skal því einfalda spurninguna með því að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Felur yfirlýsingin í sér einhvern tiltekinn kostnað varðandi Icesave?

Svarið er að sjálfsögðu nei, enda er í viljayfirlýsingunni fyrst og fremst verið að árétta áframhaldandi einbeittan vilja Íslands til að leysa þetta mál með samningum. Það er inntak þessarar tiltölulega einföldu yfirlýsingar. Ég get alla vega fullvissað menn um eitt og það er það að mikil framför hefur orðið á orðalagi þessa einfalda ákvæðis í samstarfsyfirlýsingunni frá því sem þar var sett á blað í nóvembermánuði 2008 enda hefur auðvitað mikið gerst síðan. Menn þurfa ekki að kvíða því - samningsstaða Íslands tekur ekki breytingum til hins verra þrátt fyrir þessa viljayfirlýsingu, þvert á móti er það auðvitað mjög mikilvægt fyrir okkur ef við náum endurskoðuninni fram og í framhaldinu fæst aðgangur að þeim gjaldeyrislánum sem fylgja eiga með, því að þar með verður staða Íslands til muna sterkari og vænlegri og við þolum frekar bið á því að Icesave-málið leysist. Að öðru leyti er efnahagsáætlunin fyrirliggjandi og það er verið að fylla inn í þann ramma sem þingmönnum er kunnur, var kynntur hér 

Virðulegi forseti. Við erum að ræða í þinginu í þessari viku um rannsóknarskýrsluna og ég held að við séum öll sammála um það að við viljum læra af henni. Ég held að ekki sé ofsagt að eftirlitshlutverki Alþingis var stórlega ábótavant gagnvart framkvæmdarvaldinu og ég held að ekki sé ofsagt að stjórnsýslan og eftirlitsstofnanir vönduðu sig ekki nægjanlega mikið. Spurningin er sú: Erum við að læra af þessu? Í síðustu viku sendi hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni einum forstöðumanni bréf og hótaði honum áminningu fyrir það að vanda sig og sýna samviskusemi. Virðulegi forseti. Þetta snýst um tvennt. Þetta snýst annars vegar um hvernig framkvæmdarvaldið kemur fram við starfsmenn sína og trúnaðarmenn en ekki síður um hvernig framkvæmdarvaldið kemur fram við stofnanir þingsins, í þessu tilviki Ríkisendurskoðun, sem heyrir beint undir þingið og hefur gert í áratugi. Ég vil því spyrja, virðulegi forseti, hæstv. heilbrigðisráðherra hvort ráðherrann hyggist halda áfram á þeirri braut eða hvort hæstv. ráðherra hafi ákveðið að sjá að sér og draga bréfið til baka og biðja viðkomandi forstöðumann afsökunar.

Frú forseti. Ég hef í bréfi til ríkisendurskoðanda lýst því að það er alger misskilningur að tilefni bréfs míns til forstjóra Sjúkratryggingastofnunar hafi verið það að forstjórinn leitaði til Ríkisendurskoðunar. Í bréfi mínu til ríkisendurskoðanda, sem var dagsett 7. apríl sl., segir af þessu tilefni, með leyfi forseta: „Það er langur vegur frá að heilbrigðisráðuneyti eða undirritaður ráðherra hafi nokkuð við það að athuga að stofnanir ráðuneytisins leiti eftir ráðgjöf frá ríkisendurskoðun eða að embættið afgreiði erindi sem því berast. Í bréfi mínu til forstjóra SÍ dags. 31. mars sl. kemur skýrt fram að athugasemdirnar lúta ekki að framangreindu atriði heldur eins og segir orðrétt í bréfinu: „Ég tel að þér hafi borið að leita fyrst til ráðuneytis eða ráðherra ef þú taldir fyrrgreindri reglugerð ábótavant að einhverju leyti. Með því að leita ekki beint til ráðuneytisins hafir þú brotið gegn góðum starfsháttum og hollustu- og trúnaðarskyldum þínum og hafi það haft í för með sér trúnaðarbrest milli þín og ráðherra.“ „Í bréfi þínu“, ávarpar undirrituð aftur ríkisendurskoðanda, „gætir því misskilnings hvað varðar tilefni bréfs míns til forstjórans.“ Hv. þingmaður spurði einnig um framhald þessa máls, 

Það er nógur tíminn.

Það er nógur tími, segir hv. þingmaður. Það er ástæðulaust að draga þetta bréf til baka. Ég vil taka fram að bréfið er sent samkvæmt lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, 

Virðulegi forseti. Þetta var söguleg stund. Ég hygg að þetta sé í fyrsta skipti sem hæstv. ráðherra hefur reynt að koma sjálfri sér úr ræðustól þingsins. Alvara málsins er þessi: Hér er ekki um neinn misskilning að ræða. Ríkisendurskoðun sagði mjög skýrt: Ég misskil ekki neitt. Forstöðumenn stofnana hafa fram til þessa, án þess að biðja viðkomandi ráðherra um leyfi, sótt sér ráðgjöf til Ríkisendurskoðunar og það hafa þótt vera góð vinnubrögð. Þeir gera það vegna þess að þeir vilja vanda sig. Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt er hæstv. ráðherra að segja að það verklag verði tekið upp í þessari ríkisstjórn að það megi enginn forstöðumaður tala við Ríkisendurskoðun nema tala fyrst við sinn ráðherra. Það er það sem þetta mál snýst um og ef þeir voga sér að gera það eiga þeir á hættu að verða áminntir. 
             Virðulegi forseti. Ég hvet þingmenn til að átta sig á alvöru þessa máls.

Frú forseti. Ég er auðvitað undrandi og vonsvikin á þessum orðum hv. þingmanns. Ég var að skýra það hér áðan að það er langt í frá að sú sem hér stendur eða ráðuneytið yfir höfuð hafi athugasemdir við það að leitað sé til Ríkisendurskoðunar. Ég hef sjálf bæði sem stjórnarmaður í Landsvirkjun, sem almennur þingmaður og nú síðast sem heilbrigðisráðherra leitað formlega til Ríkisendurskoðunar. Hún er óháð og henni ber að svara þeim erindum sem henni berast. Og það eru ekki deilur um það á milli mín eða forstjóra Sjúkratryggingastofnunar eða milli mín og Ríkisendurskoðunar um að það sé rétt verklag þannig að ég frábið mér slíkt. Mig langar til að segja að eftir fund í heilbrigðisráðuneytinu á mánudaginn var hefur náðst samkomulag um afgreiðslu og framkvæmd umræddrar reglugerðar sem var tilefni þessa bréfs og tilefni þess að forstjórinn leitaði til Ríkisendurskoðunar en ekki ráðuneytisins. 

Forseti verður að biðja hv. þingmenn að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Skömmu fyrir páskafrí hóf ég utandagskrárumræðu um vanda ungs barnafólks. Ég benti á að Færeyingar og Finnar misstu stóran hluta ungs fólks úr landi í kreppunum sem þar geisuðu og í Finnlandi er nú talað um „týndu kynslóðina“. Eru allir sammála um að stærstu mistökin hafi verið að grípa ekki til aðgerða til að sporna við þessari þróun. Það sem olli mér mestu vonbrigðum í þeirri umræðu voru viðbrögð hæstv. félagsmálaráðherra. Eins og ég benti á þar og geri aftur nú gat ég ekki betur séð en að honum þætti vandinn léttvægur. Hann taldi upp það smáræði sem ríkisstjórnin hefur gert fyrir þetta fólk og hóf svo umræður um kosti evrunnar. Í gær var gerð grein fyrir úttekt Seðlabankans þar sem staðreyndirnar tala sínu máli. Um 40% ungs barnafólks eru á mörkum þess að ná endum saman. Sá hópur er sérstaklega tiltekinn, enda mælist vandinn þar mestur af öllum þjóðfélagshópum. 24 þúsund heimili eiga í verulegum vanda. Ég spyr hæstv. félagsmálaráðherra Árna Pál Árnason: Er einhver von til þess að félagsmálaráðuneytið taki til hendinni og bregðist við vandanum? Er einhver vonarglæta til að ríkisstjórnin setji af stað aðgerðaáætlun til að koma í veg fyrir að við gerum sömu mistök og nágrannar okkar og frændur, Finnar og Færeyingar? Er einhver von til að hæstv. félagsmálaráðherra sjái ljósið, átti sig á því að skuldaleiðrétting gagnvart þessum hópi er það sem mundi koma honum langbest?

Virðulegi forseti. Eins og við röktum í utandagskrárumræðu um þetta mál fyrir páska er enginn hópur í landinu sem hefði jafnlítil not af 20% niðurfellingu skulda og skuldsett barnafólk vegna þess að skuldirnar eru svo miklar að 20% duga ekki til að koma fjármálum fólks í rétt horf. Það sem er ánægjulegt við þessa niðurstöðu Seðlabankans er að hún sýnir þó að hinar almennu aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur þegar gripið til hafa dugað til þess að fjöldi þeirra sem eru í alvarlegum vanda er nokkuð óbreyttur núna frá því sem hann var í upphafi árs 2008. Það segir hins vegar ekki alla söguna því að eftir er að leysa úr málum þeirra sem enn eru í vanda. Með þeim úrræðum sem lögfest hafa verið, og verður mælt fyrir vonandi á morgun og afgreitt fljótt á Alþingi, erum við að búa farveg til þess að þau erfiðu skuldamál sem eftir standa verði leyst því að það mun í mörgum tilvikum ekki duga til 20% niðurfellingar heldur þarf að koma til miklu meiri niðurfellingar. Það er líka alveg ljóst að fyrir þennan hóp eru bílalán mjög alvarlegur vandi og við erum að vinna núna að lausn á vanda þeirra sem eru með bílalán í erlendri mynt. Ég á von á því að annaðhvort náist samkomulag við eignarleigufyrirtækin eða hér komi fram frumvarp á Alþingi á næstu dögum um lausn á þeim vanda. Það er alveg ljóst af niðurstöðum Seðlabankans að hlutfall þeirra sem eru með verulega þunga greiðslubyrði vegna erlendra bílalána er hæst meðal ungs barnafólks og meðal ungs fólks. Þess vegna er mjög mikilvægt að koma með almennar lausnir á myntkörfubílalánavandanum til að greiða fyrir stöðu þessa fólks.

Virðulegi forseti. Nú er mér innan brjósts eins og Hagsmunasamtökum heimilanna þegar þau gáfu út stríðsyfirlýsingu á hendur félagsmálaráðherra. Það er algerlega óforsvaranlegt að hæstv. ráðherra skuli ekki viðurkenna vandann og lýsa því yfir að gefin verði út aðgerðaáætlun vegna þess að hér er um hamfarir að ræða. Það er alveg rétt og við framsóknarmenn skulum fallast á það að 20% leiðréttingin er hugsanlega ekki nóg en hún mundi koma mun fleirum til aðstoðar en aðrar aðgerðir hafa gert. Hverjum hefur verið komið til bjargar? Jú, það hafa verið frystingar, lengingar á lánum, fólk mun fara á hliðina á endanum. Virðulegi forseti. Í síðustu ræðu þegar við héldum utandagskrárumræðu ræddi félagsmálaráðherra um kosti evrunnar. 

Forseti verður að biðja hv. þingmenn um að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Ég frábið mér tal um sparðatíning og ég held að hv. þingmaður ætti að kynna sér þau gögn sem liggja til grundvallar niðurstöðu skýrslu Seðlabankans. 

Forseti vill enn áminna þingmenn og hvetja þá til að virða tímamörk í þingsal. 

Frú forseti. Í gær barst tilkynning um það að Lífeyrissjóður verslunarmanna ætlaði að skerða lífeyrisréttindi um 10%, líka áfallin réttindi. Þetta þýðir að allir sjóðfélagar í Lífeyrissjóði verslunarmanna sitja uppi núna með 1,2% lægri laun af því að 12% af launum þeirra eru greidd í lífeyrissjóðinn. Ég hef margoft bent á að á Íslandi eru þrenns konar lífeyriskerfi og þar er innifalin tímasprengja. Það er í fyrsta lagi almennu lífeyrissjóðirnir sem þurfa að mæta áföllum með skerðingu réttinda, svo er það A-deildin í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins sem er með föst réttindi, þar þarf ekki að skerða lífeyrisréttindi heldur er iðgjaldið hækkað, þ.e. iðgjald ríkisins, og loks er það B-deildin sem er með 420 milljarða í óuppgerðum áföllnum skuldbindingum. Hvað er það? Hvað eru 420 milljarðar? Það eru 1,4 millj. á hvern einasta Íslending, það eru 5 millj. á hverja einustu fjögurra manna fjölskyldu í landinu sem er óuppgert við B-deildina. Fyrir ári síðan ákváðu alþingismenn að velja sér lífeyrissjóð, aðrir Íslendingar verða að borga í þann lífeyrissjóð sem þeir eru skyldaðir til, og þeir völdu sér A-deildina sem er næstbest af þessu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann vilji gera eitthvað til að laga stöðuna á milli þessara hópa vegna þess að það eru almennu sjóðfélagarnir sem borga skattana af hækkuninni hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, og hvort hann vilji auka lýðræðið í lífeyrissjóðunum þannig að sjóðfélagar geti valið sér það fólk sem fer með þessa gífurlegu fjármuni sem þeir eiga. Svo vil ég spyrja hann hvernig hann ætli að fara að því að jafna þessi kjör, hvort hann hyggist skerða lífeyrisréttindi í B-deildinni eða hækka almenn lífeyrisréttindi.

Frú forseti. Hv. þingmaður hreyfir hér stóru máli sem erfitt er að svara ítarlega til um á tveimur mínútum. Það er því miður alveg rétt að það stefnir í að margir af almennu lífeyrissjóðunum verði að skerða réttindi á þessu vori einfaldlega vegna þess að nú er áfallið að koma fram og töp lífeyrissjóðanna vegna efnahagshrunsins eru að birtast. Þannig eru afskriftir hjá þeim vegna tapa í fyrirtækjum og öðru slíku að koma fram í meira mæli nú en áður var og það stefnir þar af leiðandi í sársaukafulla skerðingu á réttindum. Í öðru lagi vil ég upplýsa og segja að málefni lífeyrissjóðakerfisins í heild eru komin í endurskoðun, þ.e. nefnd hefur hafið störf sem er skipuð fulltrúum stjórnvalda, aðila vinnumarkaðarins og fleiri aðila. Þetta er á grundvelli samstarfsins í stöðugleikasáttmálanum að ákveðið var að setja öll málefni lífeyrissjóðakerfisins í heild í skoðun og horfa þar til framtíðar. Ég held að öllum sé ljóst að það þurfi áætlun til langrar framtíðar til að takast á við vandamál sem þar eru og reyna að setja einhvers konar tímasetta áætlun í gang sem miði að því að jafna réttindin í þessu kerfi og gera það sjálfbært til framtíðar bæði opinbera lífeyrissjóðakerfið og hið almenna. Hv. þingmaður nefndi lífeyrisréttindi ráðherra og þingmanna og þar hefur þó verið tekið til, eins og ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður viðurkenni að öll forréttindi í þeim efnum hafa verið afnumin með lögum, þó að það standi sérstaklega í hv. þingmanni hver var niðurstaðan með það hvar menn tækju lífeyrisréttindi eftir það, en um forréttindi er ekki lengur að ræða eins og ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður viðurkenni. Varðandi fjölmörg önnur mál, svo sem eins og fyrirkomulag stjórnar í lífeyrissjóðum og annað því um líkt, gefst ekki tími til að ræða það í hörgul. Ég minni á að lífeyrissjóðirnir eru í grunninn þannig til komnir að þeir byggja á samkomulagi aðila vinnumarkaðarins um að byggja upp sparnaðarsjóði til að greiða lífeyrisréttindi og það var ein mesta gæfa Íslendinga á þeim árum að fara inn á þá braut 1970. 

Frú forseti. Varðandi það að alþingismenn og ráðherrar hafi afsalað sér forréttindum, það er rétt, en þeir völdu sér önnur forréttindi sem felast í því að réttindin eru föst og það skiptir engu máli hvort það verður áfall eða ekki fyrir starfsmenn ríkisins alla, réttindin eru föst. Það er alveg sama hvernig stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hegðar sér eða ávaxtar sitt pund, skattgreiðendur borga með hækkun iðgjalda og það er akkúrat sama fólkið og nú er verið að skerða. Og það að verið sé að skoða þetta, ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé kominn tími til að skipta út fólki. Þetta er nákvæmlega sama fólkið og er búið að vera að víla og díla með lífeyrissjóðina í 20–30 ár. Ég vona að menn læri af þeirri skýrslu sem við höfum verið að ræða hér undanfarna daga og ræðum í dag að það þurfi að taka þessa hluti alla til gagngerrar endurskoðunar og sérstaklega lýðræðið í lífeyrissjóðunum.

Forseti vill hvetja þingmenn til að vanda mál sitt. 
            

Frú forseti. Hv. þingmaður verður auðvitað að hafa forsögu þessara mála í huga. Það er ekki hægt að horfa fram hjá kjarasamhengi lífeyrisréttindanna eins og það hefur verið í gegnum tíðina og það er almennt viðurkennt og ég hygg að því sé ekki mótmælt að það var hluti af kjaraumhverfi opinberra starfsmanna á löngu árabili að þeir nutu tiltekinna lífeyrisréttinda og starfsöryggis svo þeir völdu þá leið í stað kannski kröfu um meiri kauphækkanir og almennt bjó opinberi vinnumarkaðurinn að talið var við lægri laun á móti þessum réttindum. Það má líka hafa forsögu málsins í huga og spyrja sig að því: Hvers vegna var ekki tekið á þessum vandamálum og gerður upp hallinn á opinbera lífeyrissjóðakerfinu í öllu góðærinu þegar menn höfðu góðar aðstæður til þess á löngu árabili að jafna þennan mun en það var ekki gert? Núna er ekki eins hægt um vik eða hvað, hv. þingmaður? Hvaðan á að taka milljarðana eða hundruð milljarðanna til að rétta af B-deildlina? Á að taka þá af 100 milljarða halla ríkissjóðs?

Virðulegi forseti. Þingmenn í þessum sal hafa væntanlega verið að lesa skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis á undanförnum dögum. Því miður er skýrslan á köflum reyfarakennd og lýsir miklu ábyrgðarleysi í starfsemi helstu bankastofnana landsmanna á undanförnum árum. Almenningur horfir mjög til efnis þessarar skýrslu og ekki síst til starfa sérstaks saksóknara á komandi vikum og hvaða áhrif skýrslan muni hafa á störf hans. Almenningur hefur orðið vitni að æ meiri útflutningi á eignum og tekjum og nú síðast lögheimilum ýmissa þátttakenda í hinu svokallaða bankahruni. Mig langar að beina þeirri spurningu til hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra hvaða áhrif þessir gjörningar sem um hefur verið rætt í fjölmiðlum og víðar muni hafa á rannsókn sérstaks saksóknara á málum sem tengjast bankahruninu, meintum sakamálum. Mun flutningur á lögheimilum til Evrópu hafa þar einhver áhrif og kunna að vera breytileg áhrif milli landa, svo sem eins og Bretlands og annarra landa? Mun sérstakur saksóknari þurfa á auknu umboði að halda og fleiri tólum til að takast á við þessi verkefni í ljósi þess efnis sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og mun klárlega hafa áhrif á störf hans?

Virðulegi forseti. Hv. fyrirspyrjandi bendir á að vegna þess sem kemur fram í rannsóknarskýrslunni muni almenningur horfa mjög til sérstaks saksóknara. Ég vil eiginlega líka segja að það er ekki síður horft til Alþingis og viðbragða þess, en vissulega er rétt að það er sérstakur saksóknari sem þarf að fara í gegnum rannsóknarskýrsluna og huga að þeim málum sem þar koma fram og taka þau til viðeigandi meðferðar. Ég þakka þessa fyrirspurn er lýtur að flutningi lögheimila og slíks því að það er auðvitað svo að menn geta ekki forðast hinn langa arm laganna með því að flytja lögheimili. Til þess er nú alþjóðleg lögreglusamvinna og réttarsamvinna og ef einhverjum dettur í hug að flýja refsivörslukerfið með því að flytja erum við sem betur fer þátttakendur í slíku kerfi. En ég vil benda á í því sambandi að það er mönnum auðvitað frjálst og þeir eiga auðvitað að sjá sóma sinn í því ef þeir eru til kvaddir að gefa skýrslu eða koma til yfirheyrslu hjá sérstökum saksóknara að koma þangað sjálfir, það á ekki að þurfa sérstaka réttarbeiðni með tilheyrandi handtökum eða formlegheitum í því sambandi. Ég vil í rauninni koma því á framfæri að ekki er hægt að flýja refsingu með því að flytja lögheimili þótt vissulega sé hægt að gera eftirlitsaðilum lífið aðeins erfiðara með því móti. Rannsóknarskýrslan og það sem hefur komið þar fram kallar á aukin verkefni hjá sérstökum saksóknara, ég held að það hljóti að liggja fyrir. Þess vegna hefur það verið rætt í ríkisstjórn og ég hef borið það þar á borð að væntanlega þurfi auknar fjárheimildir og aukinn mannskap og væntanlega mun endanleg greining á því liggja fyrir innan kannski næstu tveggja vikna.

Frú forseti. Ég þakka þetta svar hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra. Það er tvennt í viðbót sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra um: Er hún sammála mér um að flutningur lögheimila manna sem hér kunna að koma við sögu muni tefja rannsókn þessa máls og að til þess sé leikurinn gerður? Í annan stað: Hefur sérstakur saksóknari með formlegum hætti óskað eftir frekara umboði, frekari gögnum og frekari tólum til að takast á við slíka rannsókn í ljósi rannsóknarskýrslunnar?

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að leiða getum að því hvaða ástæður liggja því að baki að menn kjósa að flytja lögheimili sitt annað, það er þeirra mál og þeirra ákvörðun. Það þarf ekki að tefja fyrir rannsókninni ef menn eru samvinnufúsir en vissulega getur það gert það ef ásetningurinn er að forðast rannsókn, þá er það auðvitað eitthvað sem tefur. En hvað varðar það að óska eftir frekari umboði, þá hef ég gengið mjög á sérstakan saksóknara og embætti hans til að fá að vita hvort það þurfi auknar lagaheimildir. Síðar í dag flyt ég frumvarp sem lýtur að skýrara verksviði og það er eitt en síðan koma fjárheimildir og aukinn mannskapur. Síðast en ekki síst hef ég óskað eftir því við sérstakan saksóknara að hann geri mér klárlega grein fyrir því ef hann telur sig skorta eitthvað í lagaheimildum þannig að ég geti þá flutt viðeigandi tillögur í framhaldinu.

Virðulegi forseti. Það er ekki ætlað að ræða hér í dag alvöru eldgossins í Eyjafjallajökli. Þar er komin upp staða sem er ekki hægt að víkjast undan að vekja athygli á. Þess vegna vek ég máls á því hér í háttvirtu Alþingi. Eldgos eru þess eðlis að allra veðra er von og það verður að bregðast við á augabragði. Það er auðsætt, virðulegi forseti, að setja verður strax á stofn mannvirkjastjórn skipaða að lágmarki vegamálastjóra, landgræðslustjóra og sveitarstjóra Rangárþings eystra. Þar eru í hættu stór mannvirki, heilar sveitir og þegar hafa orðið skemmdir á jörðum, matarkistan Landeyjar er í stórhættu. Mikill tækjafloti er á svæðinu sem gæti brugðist við varðandi styrkingu varnargarða og fleira. Þess vegna gengur það ekki 

Frú forseti. Ég á ekki annars kost en að bregðast við þessum ummælum hv. þingmanns sem ég tek góð og gild. Ég skil það að þingmenn Suðurkjördæmis sem og við öll höfum auðvitað áhyggjur af þeim miklu hamförum sem þarna geisa. Það tókst að mínu mati betur til í gær en á horfðist. Það má þakka góðum og vönduðum undirbúningi, bæði almannavarnayfirvalda, lögreglu og Vegagerðar sem hafði viðbúnað og tókst að bregðast við þessum aðstæðum. Ég held að ekki sé hægt að segja annað en að þar hafi verið vel að verki staðið og almennt sé staðið mjög vel að undirbúningi undir þessa hluti. Vönduð skýrsla liggur fyrir sem hægt er að notast við til að meta áhættu og á einstökum svæðum. Rýmingaráætlanir eru tilbúnar og annað í þeim dúr. Hvað hægt væri að aðhafast til að styrkja mannvirki nú eftir að hamfarirnar eru þegar hafnar er annað mál. Það eru stærri verkefni en svo að í þau verði ráðist eða þau komi að gagni á einhverjum örfáum dögum eða vikum, en að sjálfsögðu er rétt og skylt að fara yfir það. Tímabundið er kannski mesta áhyggjuefnið sprengigos í megineldstöð með miklu öskufalli. Við því er 

Virðulegi forseti. Það vill nú svo til að í gærmorgun var það að frumkvæði verktakafyrirtækisins Suðurverks að farið var í að bjarga brúnni yfir Markarfljót, sem hafði að eigin frumkvæði samband við Vegagerðina sem brást vel við og tækjakostur Suðurverks rauf þjóðveg 1, þannig að hundruð milljóna og jafnvel milljarða mannvirki var bjargað. Þetta er liður í því sem þarf að bregðast við. Það eru varnargarðar á öllu þessu svæði, í Fljótshlíðinni, undir Fjöllunum og í Landeyjum. Það eru víða veikleikar, það blikka rauð ljós á mörgum stöðum. Þess vegna verður að setja úttekt í gang nú þegar. Þekkingin liggur hjá Landgræðslu og Vegagerð og hjá sveitarstjórn Rangárþings eystra. Þess vegna þýðir ekki að bíða eftir því hvað skeður. Það þarf að bregðast strax við og fyrirbyggja 

Frú forseti. Það er nú ástæðulaust að deila um hver hafði frumkvæði að hverju. Ég var í sambandi við vegamálastjóra í morgun og hann upplýsti mig um það að þeir hefðu óskað eftir því að tæki yrðu til staðar beggja vegna fljótsins til að hægt væri að bregðast við. Og það var gert. Það er alveg hárrétt sem hér kom fram að verktakinn á þakkir og heiður skilið fyrir framlag sitt og ekki síst gröfustjórinn sem vann afar vasklega. Það vildi svo til að ég var vitni að því og áhorfandi að því úr fárra metra fjarlægð. Þar var virkilega vel að verki staðið. Það er líka ánægjulegt að 80 ára gamlir varnargarðar sem voru byggðir með hestakerrum og hjólbörum stóðust álagið og skiluðu hlutverki sínu. Það er ástæða til að ætla að mestu flóðin og líkurnar á stærstu gusunum séu afstaðnar, þ.e. það eru frekar líkur á því að minni flóð verði sem fylgja í framhaldinu eftir því sem ísinn til að bræða minnkar. Mestu áhyggjuefnin í framhaldinu eru öskufallið, tvímælalaust, og hvar það kemur niður og hvaða afleiðingar það hefur á gróðurland, búskap, flugsamgöngur og annað í þeim dúr. Ég tek að sjálfsögðu undir það með hv. þingmanni að ástæða er til að gera allt sem hægt er að gera 

Forseti hvetur þingmenn til þess að ræða fundarstjórn forseta ef þeir kveðja sér hljóðs um fundarstjórn forseta.

Frú forseti. Ég vildi gjarnan að dagskránni yrði breytt og það er í valdi forseta, það fellur undir fundarstjórn forseta, þ.e. að tekin verði út þau mál sem eru á dagskrá nú þegar og stofnað til nýs fundar. Það er fundarstjórn forseta. Við höfum ekki rætt hvað gerist ef öskufall verður um allar sveitir og búfénaður þarf að vera á húsum og ekki verður hægt að heyja. Við höfum ekki rætt það. Við höfum ekki rætt það sem fornar sögur segja ef fjárfellir verður um allt.

Frú forseti. Við höfum verið að ræða skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þar er sagt að of mikill hraði sé á vinnslu mála á Alþingi. Hér var dreift 44 málum sem á að afgreiða á 13 dögum og þetta þýðir þrjú mál á dag. Ég er ansi hræddur um, frú forseti, að þetta sé ekki alveg í takt við það sem rannsóknarnefndin kemst að. Þetta er allt of mikill hraði. Menn þurfa að gefa sér miklu meiri tíma til að vanda lagasetninguna. Það er eiginlega með miklum efasemdum sem ég greiði atkvæði með þessari tillögu.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir alþingismenn færa þeim sem skipuðu rannsóknarnefnd Alþingis og starfshóp um siðferði og starfshætti, svo og starfsfólki þeirra, bestu þakkir fyrir gríðarlega mikið og erfitt starf undanfarna 16 mánuði. Ég tel að bæði nefndin og vinnuhópurinn, sem forsætisnefnd Alþingis skipaði samkvæmt lögum um rannsókn á falli íslensku bankanna, hafi sýnt í verkum sínum að þau voru fyllilega verð þess trausts sem forsætisnefnd bar til þeirra því hér er tímamótaverk á ferðinni sem mun marka spor í söguna og án efa í starfsemi Alþingis. Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar eru nokkur atriði er snúa að Alþingi. Þannig er fundið að löggjöf á ýmsum sviðum og pólitískri stefnumörkun sem í þeim birtast. Hvað varðar störf og stöðu Alþingis er þó helstu athugasemdirnar að finna í niðurstöðum siðferðishópsins. Hópurinn setur þar fram ýmsar ábendingar og má greina þær í sex meginþætti: 1. Efla þarf sjálfstæði Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu og styrkja almennt eftirlitshlutverk þess. 2. Skerpa þarf á ráðherraábyrgð svo sem með því að skýra upplýsingaskyldu ráðherra gagnvart Alþingi og ríkisstjórn. 3. Efla þarf góða rökræðusiði meðal kjörinna fulltrúa. - Ég ætla að endurtaka þetta atriði. Efla þarf góða rökræðusiði meðal kjörinna fulltrúa. 4. Taka þarf stjórnarskrána til skipulegrar endurskoðunar í því skyni að treysta grundvallarinnviði lýðræðissamfélagsins. 5. Setja þarf skýrar reglur um styrki til stjórnmálamanna og um gegnsæi í bókhaldi stjórnmálaflokkanna. 6. Setja þarf siðareglur fyrir alþingismenn, m.a. til að draga skýrari mörk á milli fjármálalífs og stjórnmála. Ég get tekið undir öll þessi atriði í skýrslu rannsóknarnefndarinnar og siðferðishópsins. Þessi atriði mun þingmannanefndin, sem Alþingi kom á fót til að fjalla um skýrsluna, taka til meðferðar á næstu vikum og mánuðum og móta tillögur að viðbrögðum þingsins. Ég tel reyndar eðlilegt að forsætisnefnd Alþingis fjalli einnig um þau atriði sem að Alþingi snúa. Sumt af því sem nefnt er í skýrslu siðferðishópsins er reyndar þegar komið í ákveðinn farveg innan þingsins og eru það einkum þau atriði er varða eftirlitshlutverk Alþingis. Ég vil minna á að í september síðastliðnum skilaði vinnuhópur á vegum forsætisnefndar Alþingis skýrslu um eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Í skýrslunni er staða þingsins í stjórnskipuninni skoðuð vandlega og settar fram skýrar ábendingar um hvernig efla megi möguleika Alþingis til að sinna eftirlitshlutverki sínu. Þar er að finna á þriðja tug tillagna um ýmis atriði sem hópurinn leggur til að ráðist verði í að endurskoða og bæta. Forsætisnefnd tók fljótlega þá ákvörðun að láta vinna drög að frumvörpum um ýmsa þætti í tillögum eftirlitshópsins, m.a. um samningu almennra laga um rannsóknarnefndir, endurskoðun á þingsköpum Alþingis og breytingar á lögum um ráðherraábyrgð og landsdóm. Vinna við að semja frumvarp til laga um rannsóknarnefndir hófst í ársbyrjun. Þá óskaði ég eftir því við formenn þingflokka í janúar að þingflokkarnir tilnefndu fulltrúa í nefnd til að vinna að endurskoðun laga um ráðherraábyrgð. Skipan þeirrar nefndar er enn ekki lokið en ég mun kalla eftir því við þingflokkana að þeir tilnefni sína fulltrúa þannig að sú nefnd geti hafið störf sem fyrst. Vinna við endurskoðun á þingsköpum er hins vegar langt komin og þar er gert ráð fyrir ýmsum breytingum sem miða að því að gera Alþingi betur kleift að veita stjórnvöldum aðhald og hafa eftirlit með starfsháttum framkvæmdarvaldsins. Í því skyni er m.a. lagt til að settar verði skýrari reglur um rétt Alþingis, einkum þingnefnda, til upplýsinga og gagna frá stjórnsýslunni; að lögð verði skylda á ráðherra að tryggja að Alþingi hafi þær upplýsingar sem hafa verulega þýðingu fyrir þau mál sem eru til meðferðar á Alþingi og að staða minni hlutans á Alþingi verði styrkt. Ég hyggst beita mér fyrir því að fyrstu frumvörp um þessi efni komi fram á haustþinginu. Ég vil lýsa ánægju minni með hversu málefnaleg umræðan um skýrslu rannsóknarnefndarinnar hefur almennt verið síðustu daga. Ég verð þó að gera athugasemdir við mjög ómakleg orð hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur um Alþingi og starfsfólk þess. Þau ummæli sem hv. þingmaður lét falla í þessum sal eru henni ekki til sóma. Í siðferðishluta skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er kallað eftir því að þingmenn temji sér góða rökræðusiði. Hv. þingmaður féll á þessu prófi og mætti hafa í huga að ásýnd þingstarfanna er undir þingmönnum sjálfum komin. Þingmenn verða að gæta virðingar sinnar og þar með þessarar mikilvægu stofnunar. Mér virðist það almennt viðhorf í þjóðfélaginu að rannsóknarnefndin hafi í störfum sínum staðið að fullu undir þeim væntingum sem þjóðin gerði til hennar. Ég skynja almenna ánægju með þessa vönduðu skýrslu sem nefndin hefur unnið fyrir þing og þjóð. Greining á vandanum liggur fyrir og hún er mikilvægt framlag til uppbyggingar þjóðfélagsins eftir þau miklu áföll sem við urðum fyrir haustið 2008. Nú er því tækifærið til að vinna hratt og örugglega úr þeim niðurstöðum sem þingheimur hefur fyrir framan sig. Þingmenn verða að þekkja sinn vitjunartíma og sýna vilja til samvinnu og samstöðu við úrvinnslu þessarar mikilvægu skýrslu. Ef hv. þingmenn sameinast ekki um skýr skilaboð til þjóðarinnar er hætt við að þjóðin glati trúnni á framtíðina og um leið trausti til Alþingis. Grundvöllur okkar lýðræðisskipunar er í húfi.

Hæstv. forseti. Ég kem aftur upp í umræðu um rannsóknarskýrslu Alþingis þar sem ég náði ekki alveg að ljúka öllum efnisatriðum í fyrri ræðu minni. Þar ætlaði ég aðallega að ræða um skort á stefnumótun og stjórnfestu í stjórnkerfi Íslands og hinum pólitíska kúltúr á Íslandi. Ef niðurstöður rannsóknarskýrslunnar kenna okkur eitthvað þá er það að gott er að hafa markmið og vinna eftir stefnu sem er skýr og öllum kunn og bæði almenningur, embættismenn og stjórnmálamenn geta tileinkað sér og unnið eftir. Á Íslandi var aldrei til nein stefnumótun um fjármálamarkaði. Það voru í raun ekki annað en yfirlýsingar einstakra ráðherra og stjórnmálamanna um að gera Ísland að einhvers konar alþjóðlegri fjármálamiðstöð en hvernig það ætti að gerast og hvaða afleiðingar það gæti haft fyrir íslenskt samfélag lá aldrei fyrir að því ég best veit. Stjórnfesta, sem á enskri tungu kallast „good governance“, er nokkuð sem íslenskt stjórnkerfi og stjórnmálamenn hafa ekki náð að tileinka sér heldur. Þar erum við því miður áratugum á eftir grannþjóðum okkar. Í raun eru vinnubrögð, sem mörg og líklega vel flest fyrirtæki á einkamarkaði hafa tileinkað sér fyrir löngu, nýnæmi í íslensku stjórnmálalífi og stjórnkerfi. Þessu þarf að breyta. Það þarf að taka upp formlegri vinnubrögð, hvort sem er við ríkisstjórnarborðið eða annars staðar, án þess að ég fari að tvítaka eða endurtaka það sem áður hefur verið sagt um það mál. Stefnumótunarvinna er nefnilega mikilvæg. Menn gera stundum grín að miklum fundahöldum og bera næstum því óttablandna virðingu fyrir þeim sem eru fljótir að taka ákvarðanir og óhræddir við það. Það hefur löngum þótt karlmannlegt og gott á Íslandi, burt séð frá því hvaða afleiðingar slík ákvarðanataka hefur. Nú held ég að það sé komið gott tækifæri til að taka upp eilítið varkárri og kannski kvenlegri vinnubrögð þar sem unnið er saman í hópum, menn komast að sameiginlegri niðurstöðu um markmið og leiðir og vinna eftir því. Það eru í raun þau lýðræðislegu og opnu vinnubrögð sem við þurfum að tíðka og tileinka okkur. Hæstv. forseti. Þetta eru auðvitað ekkert annað en almennar hugleiðingar um þessa hlið mála. Hér þarf að vinna mikið stefnumótunarstarf. Sem betur fer er það farið af stað undir forustu hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur og nefnda sem hún hefur sett á fót og eru m.a. að endurrýna og skoða og koma með tillögur um uppbyggingu starfsemi lagaumhverfis Stjórnarráðsins og stjórnhætti almennt. Ég er ein þeirra sem hafa miklar væntingar til þeirrar niðurstöðu. Ég tel að slík vinna muni færa okkur fram á veginn og hún sé lykilatriði í því að búa til hið nýja Ísland sem svo oft er talað um. Að síðustu, herra forseti, vil ég fá nýta þetta tækifæri til þess að svara því sem fram kom við umræðuna í gær eða fyrradag hvað varðar stuðning Samfylkingarinnar við 90% lánin - árið 2003 var það. Ég rifjaði upp hvernig þetta gerðist. Þáverandi krónprins Framsóknarflokksins, Árni Magnússon sem gerður hafði verið að félagsmálaráðherra minnir mig, tilkynnti um 90% lánin reyndar áður en hann varð ráðherra og það var kosningamál Framsóknar árið 2003. Með því að gera það með þessum hætti gáfu stjórnvöld náttúrlega bönkunum færi á að undirbúa sig. Það var einn þáttur málsins. Þegar kom að því að ræða þetta í þinginu snerist málið um 90% lán fyrir Íbúðalánasjóð fyrir fyrstu kaup. Málið snerist í raun um að halda Íbúðalánasjóði. Í því studdum við Framsóknarflokkinn af því að Sjálfstæðisflokkurinn í þeirri ríkisstjórn vildi leggja hann niður og senda öll íbúðalánin inn í bankana. Við getum nú ímyndað okkur hvernig það hefði farið. Það skýrir afstöðu Samfylkingarinnar á þeirri stundu. Þetta er afar 

Herra forseti. Þetta gríðarviðamikla verk sem skýrsla rannsóknarnefndarinnar er felur í sér mikinn efnivið fyrir okkur alþingismenn, fyrir framkvæmdarvaldið og alla stjórnsýsluna, til að draga af lærdóm, vinna úr og gera margvíslegar betrumbætur sem lestur þessarar skýrslu dregur fram að gera þurfi. Ég held að meginniðurstaðan sem snýr að stjórnvöldum, og það varðar ekki síður Alþingi en framkvæmdarvaldið, sé að það er dregin fram sú aðgerðaskylda sem hvílir á stjórnvöldum hvers tíma. Þegar niðurstöður varðandi vanrækslu eru skoðaðar eru þær í yfirgnæfandi hluta tilfella tengdar þessum þætti málsins. Vanrækslan var fólgin í andvaraleysi og aðgerðaleysi, það sem hefði átt að gera, a.m.k. reyna að gera, var ekki gert og jafnvel ekki reynt. Þetta er kannski einna átakanlegast þegar maður les umfjöllunina um efnahagsmálin og hagstjórnina og þau glötuðu tækifæri áranna 2004–2006 sem fóru forgörðum vegna þess að menn gerðu ekki og jafnvel reyndu ekki að gera það sem þá hefði þurft að gera. Almennt skiptir okkur miklu máli að skýrslan er jafnviðamikil og vel rökstudd og raun ber vitni og þar með gott gagn til að takast á við þessa hluti. Skilaboðin eru mikilvæg ef þau eru rétt fram sett. Meginskilaboðin eiga auðvitað að vera þau að Ísland ætlar ekki að horfa undan. Það eiga að vera skilaboðin bæði inn á við og út á við. Við ætlum að horfast í augu við það sem hér gerðist en ekki sópa því undir teppið og við ætlum að taka á því. Það eru ekki síður mikilvæg skilaboð út á við til alþjóðasamfélagsins og þau hafa þegar vakið athygli, jafnvel svo að menn spyrja nú í sumum nálægum löndum: Þurfum við ekki að gera það sem Íslendingarnir eru þegar búnir að gera, að fara í rækilega rannsókn á þeim atburðum sem urðu í efnahagslífinu, orsökum þeirra og afleiðingum? Ef við notum það rétt, Íslendingar, mun það hjálpa okkur við að öðlast trúverðugleika á nýjan leik, að við séum viðsemjandi og viðtalandi, bæði í pólitískum samskiptum, efnahagslegum samskiptum og viðskiptum. Það er enginn tími til að fara hér með tæmandi hætti ofan í einstök efnisatriði eða einstaka málaflokka þessarar skýrslu. Ég ætla þó að nefna þrennt eða fernt. Í fyrsta lagi þá greiningu sem hér er á peningamarkaðssjóðunum. Tvennt stendur þar upp úr. Það er annars vegar starfræksla þeirra innan bankanna þar sem flestu var ábótavant sem ábótavant gat verið. Árið 2006 breytist t.d. fjárfestingarstefnan og farið var í fjárfestingarsjóði á kostnað verðbréfasjóða. Með öðrum orðum, almenningi var skipulega beint í áhættumeira sparnaðarform. Fjárfestingarstefna peningamarkaðssjóðanna varð að meginstefnu í verðbréfum og innlánum móðurfélaga, eigenda þeirra og annarra tengdra félaga. Áhættustýring fullnægði ekki kröfum. Sjálfstæði rekstrarfélaganna gagnvart móðurfélögunum var verulega ábótavant. Eftirliti Fjármálaeftirlitsins var verulega ábótavant. Með öðrum orðum: Það var eiginlega allt að. Það var eiginlega ekkert í lagi. Í öðru lagi veðlánaviðskipti Seðlabankans við bankana og fjármálastofnanir. Það er hrollvekjandi lesning. Þar liggja góðar skýringar á því hvernig sá sorglegi atburður varð að Seðlabankinn varð gjaldþrota og þjóðarbúið tapaði hundruðum milljarða króna. Ég er ekki að segja að Seðlabankanum hafi ekki verið vandi á höndum að reyna að greiða fyrir því að bankarnir hefðu aðgang að lausafé þegar harðnaði á dalnum en að það skyldi gert með þeim hætti sem var gert og ekki teknar betri tryggingar fyrir lánunum er stórkostlega ámælisvert. Þennan þátt verður að rannsaka. Þarna verður m.a. Seðlabankinn að horfast mjög í augu við sjálfan sig, sínar aðferðir og sín vinnubrögð á þessum tíma. Ég nefni í þriðja lagi Icesave-málið og þá rækilegu skoðun sem það mál fær, fyrst og fremst aðdragandi þess, í nokkrum köflum skýrslunnar. Þeir kaflar draga mjög skýrt fram það sorglega andvara- og aðgerðaleysi sem varð til þess að Icesave-málið varð að þeirri ófreskju sem raun ber vitni. Rót vandans liggur í að þessu var leyft að verða til og verða að því sem það varð. Það voru nánast engar varnir undirbyggðar, ekki einu sinni hugað að því hvernig íslensk stjórnvöld skyldu bregðast við eða hvernig þau skyldu svara væri að því spurt til hvaða ráða ætti að taka. Að það skyldi ekki takast að koma Icesave-reikningunum úr útibúum yfir í dótturfélög, jafnvel þótt það hefði þurft að borga myndarlega með því, er óskapleg sorgarsaga. Auðvitað hefði þetta aldrei átt að verða til með þeim hætti sem það varð, aldrei fá að ganga svona langt og sorglegast af öllu var að menn skyldu ekki einu sinni hafa meðvitund um það hvaða óskaplega hætta var að myndast þarna fyrir íslenskt efnahagslíf. Að það skyldu þurfa að vera erlend stjórnvöld sem reyndu ítrekað að vekja athygli íslenskra stjórnvalda á því sem þarna var í uppsiglingu og fengu litlar undirtektir og lítil viðbrögð, að tilboð um að aðstoða Ísland við að komast út úr þessu skyldi ekki vera þegið. Þetta er óendanlega sorglegt og um það þarf í raun og veru ekki að hafa fleiri orð. Um stjórnsýsluna er að sjálfsögðu mikið fjallað. Hún fær áfellisdóm. Það þurfa allir að horfast í augu við. Alþingi Íslendinga þarf að horfast í augu við það. Af hverju var eftirlitshlutverk Alþingis ekki virkara á þessum tíma? Af hverju voru menn jafn sofandi á verðinum, jafnilla undirbúnir að takast á við áföll? Við ræddum hér náttúruhamfarirnar eystra. Sá munur er á að við fáum litlu um það ráðið hvenær gýs í Öræfajökli en við getum reynt að undirbúa okkur vel, hafa varnargarða og almannavarnaviðbúnað og það höfum við gert. Gagnvart því þegar hamfarir af mannavöldum eiga í hlut er þetta ekki afsökun því það eru ekki óviðráðanleg náttúruöfl heldur við sjálf. Við eigum að geta ráðið við okkur sjálf. Við mannskepnurnar eigum að geta sett okkur sjálfum skorður og búið okkur út leikreglur þannig að svona hamfarir verði ekki af völdum okkar sjálfra og á okkar eigin kostnað. Þar liggur munurinn á náttúruhamförunum og þeim sem eru af mannavöldum. Við þurfum að fara mjög rækilega í gegnum þetta. Eitt vekur t.d. athygli, að aftur og aftur í skýrslunni er bent á þá staðreynd að íslenskar stjórnsýslueiningar eru fámennar og veikburða. Það leiðir að sjálfsögðu að hluta til af þeirri staðreynd að við erum ekki nema 320.000 manna þjóð. Það mætti komast að þeirri niðurstöðu aftur og aftur við lestur skýrslunnar að við þyrftum að vera a.m.k. ein og hálf milljón en það erum við ekki og verðum ekki í bráð. Við erum smáþjóð. Við verðum að móta okkar skipulag og verklag og stofnanauppbyggingu í samræmi við það. Ég kemst aftur og aftur að þeirri niðurstöðu að vænlegasta leiðin í þeim efnum sé að styrkja þessar einingar, sameina þær og gera þær stærri og burðugri þannig að innan þeirra verði nægjanlegur mannafli og sérþekking til þess að beita þegar á þarf að halda í aðstæðum sem þessum. Það er margt sem varðar verkferla, skráningu upplýsinga og ákvarðanatökuferla, rekjanleika mála og annað í þeim dúr sem við þurfum að fara rækilega í gegnum. Stjórnarráðið allt, eftirlitsstofnanir og stjórnsýslustofnanir þurfa að lesa þessa skýrslu mjög vel. Ég mun mæla með því, að sjálfsögðu innan míns ráðuneytis og ég geri það almennt, að hvert einasta ráðuneyti og hver einasta stofnun setji á fót starfshóp til þess að fara vandlega yfir niðurstöður þessarar skýrslu, taka við tillögum sérstakrar nefndar um ábendingar og úrbætur og vinna þetta verk af alúð á næstu mánuðum og missirum. Það er algerlega í okkar höndum að bregðast við og vinna úr þessu eins og öðru. Það er okkar að nota þessa skýrslu þannig að hún verði okkur til gagns, hún verði mikilvægt undirlag að úrbótum og umbótum á komandi missirum þannig að tekist verði á við veikleikana. Það er í okkar höndum að bregðast ekki því sem nú snýr að okkur eftir að þessi skýrsla er komin út. Við skulum ekki bregðast íslensku þjóðinni öðru sinni með því að vinna ekki heiðarlega og einarðlega úr þeim gögnum sem við höfum nú á borðunum. Það er mikið verk og mun taka sinn tíma en það á að hefjast handa við það nú þegar. Nóg er samt tjónið, vonbrigðin og eðlileg reiði og óánægja meðal almennings yfir því sem gerðist en aldrei átti að gerast og aldrei þurfti að gerast þó að hitt bætist ekki við að menn klúðri því að takast vel og heiðarlega á við framhaldið. Það tel ég að hafi að þessu leyti verið mjög vel gert með skýrslunni. Hún er gríðarlega mikilvægur áfangi á þessari vegferð okkar, að því tilskildu að menn noti þær upplýsingar sem þar koma fram á uppbyggilegan hátt.

Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra tæpti á mörgum mjög áhugaverðum hlutum í þessari yfirgripsmiklu og góðu skýrslu. Ég hef áhuga á því að spyrja hæstv. ráðherra aðeins nánar út í stjórnsýsluþáttinn og viðhorf hans til þess þáttar. Alveg ljóst er að skýrslan dregur upp mynd af helsjúku samfélagi, helsjúku fjármálakerfi og stjórnmálum sem eru helsjúk. Við Íslendingar sáum þetta auðvitað margir á þessum tíma. Ég var pistlahöfundur á þessum árum upp úr aldamótum og oft reif maður hár sitt og skegg út af alls konar vitleysisgangi í stjórnmálunum. Það sáu það allir að ákvarðanir voru teknar bara einhvern veginn, einhvers staðar af einhverjum, flokksformönnum stjórnarflokkanna væntanlega og yfirleitt og iðulega. Menn sáu hvernig var farið í þjóðnýtingu Glitnis á sínum tíma. Það er staðfest í skýrslunni að það var náttúrlega alveg ótrúleg atburðarás. Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra, vegna þess að við verðum að horfa til framtíðar og nú er hann í þessari stöðu, hann er flokksformaður og leiðir annan flokkinn í ríkisstjórn: Hæstv. fjármálaráðherra, hafið þið flokksformennirnir í ríkisstjórninni farið yfir það hvernig verklag ykkar á að vera? Eru oft haldnir fundir inni í stofu ykkar flokksformannanna þar sem þið takið ákvarðanir sem síðan á einhvern veginn að keyra í gegnum þessa stofnun eða í gegnum ríkisstjórn? Mig langar aðeins til að heyra hvernig hæstv. fjármálaráðherra lítur á þetta verklag, vegna þess að það er líka mjög alvarlegt að í skýrslunni er viðurkennt og rakið hvernig ákvarðanir voru oft teknar heima í stofu af flokksformönnunum, en það er ekki opinber formlegur vettvangur og ekki vettvangur fyrir fundargerðir, 

Herra forseti. Það er fullgilt að spyrja að þessu. Nú vil ég að vísu mæla þau orð, bæði þeim til varnar sem um véluðu á löngu liðnum tímum og eins þeim sem það gera nú og munu gera það í framtíðinni, að menn mega náttúrlega ekki gefa sér að sú mynd sem dregin er upp í skýrslunni af stjórnlausu ástandi undir lok valdatíma síðustu ríkisstjórnar sé hin hefðbundna mynd af ástandinu í Stjórnarráði Íslands eða stjórnsýslunni. Sem betur fer tel ég að svo sé ekki. Þar er auðvitað dregin upp mynd af bæði mannlegum samskiptum og verklagi sem er með ólíkindum. Ég held að það helgist að einhverju leyti af því ástandi sem þá var að skapast og var orðið, því ráðleysi og þeim erfiðleikum sem menn stóðu frammi fyrir og vissu sig í raun og veru sigraða gagnvart, en gátu ekki játað það. En það er rétt og skylt að fara yfir það hvernig t.d. ákvarðanatökum er háttað, hvernig rekjanleiki og undirbúningur ákvarðana er, hvort sem það eru flokksformenn sem hittast eða ráðherrar í ríkisstjórn eða aðrir. Þessi ríkisstjórn hefur tekið upp breytt verklag að ýmsu leyti, t.d. með formlegum ráðherranefndum, sem hafa erindisbréf eða verklagsreglur, færa fundargerðir og afrit af þeim fundargerðum ganga til annarra ráðherra. Þetta eru ráðherranefndir um efnahagsmál, ríkisfjármál, Evrópumál og jafnréttismál. Þetta er tvímælalaust framför hvað þessa málaflokka varðar. Ég held að í samhengi við upplýsingalög þurfi að endurskoða algerlega meðferð og skráningu gagna, flokkun gagna, málaskrár ráðuneyta og undirbúning og rekjanleika ákvarðana, þannig að alltaf sé hægt að opna bókina ef eftir því er óskað. Að sjálfsögðu þarf jafnframt að vera hægt að hafa trúnað um viðkvæm mál á einhverju stigi, þannig að mörkin á milli upplýsingalaga og þess réttar sem menn hafa til að sækja upplýsingar inn í stjórnsýsluna á hverjum tíma þarf að draga upp með skýrum hætti. Upplýsingalög mega auðvitað ekki verða til þess að menn hætti að þora að setja hluti á blað, því það getur haft alveg þveröfug áhrif við það sem ætlað er, 

Hæstv. forseti. Ég þakka svarið. Það er í rauninni fjölmargt sem mig langar til að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um hvað þetta varðar, t.d. hvernig hann lítur á stöðu Alþingis í þessu. Alþingi fær mikinn áfellisdóm í skýrslunni. Ég ætla að halda mig við þennan punkt, samráð formanna stjórnarflokka. Það er öllum augljóst sem glugga í skýrsluna, lesa hana, að margar ákvarðanir eru reknar til þess batterís, sem er einhvers konar samráð formanna stjórnarflokka í nokkrum ríkisstjórnum. Þar eru ekki haldnar fundargerðir en þar eru jafnvel stærstu og örlagaríkustu ákvarðanirnar teknar, jafnvel oft án samráðs við fagráðherra, eins og rakið er í skýrslunni. Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra og formann Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hvort nú hafi orðið breyting á, t.d. hvort nú séu haldnar fundargerðir þegar formenn stjórnarflokkanna núverandi funda. 
            

Herra forseti. Hefðir skipta hér heilmiklu máli og hvernig þær þróast, það er án efa alltaf nokkuð einstaklingsbundið hvernig að þessum málum er staðið. Ég sem áhorfandi að því til lengri tíma upplifði þetta þannig að á langri valdatíð sterkra valdstjórna stjórnmálamanna eins og Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar þróaðist þetta með mjög sérstökum hætti yfir í meira og meira einræði flokksformannanna. Það náði hámarki í frægu máli þegar einn maður tilkynnti öðrum, eins og ég held að það hafi gerst, að Ísland ætlaði að styðja stríðið gegn Írak. Við forustumenn núverandi stjórnmálaflokka hittumst að sjálfsögðu iðulega til óformlegs pólitísks samráðs og þá eru ekki endilega færðar fundargerðir, við punktum hjá okkur, en við sitjum þar ein og ræðum málin. Ég held að sá háttur verði aldrei afnuminn að menn hittist og eigi óformleg samskipti um eitthvað sem í gangi er. En það sem skiptir öllu máli er að þar séu ekki teknar ákvarðanir, að menn sem upphefji góða stjórnsýsluhætti líti svo á að mál eigi eftir sem áður alltaf sinn eðlilega farveg í gegnum 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra ræðu hans. Ég undrast oft hversu hófstilltur hæstv. ráðherra getur verið í þessu máli eftir öll þau ár sem hann stóð hér og talaði gegn þessum hrunfyrirboðum. En hvað um það. Mig langar til að inna hæstv. ráðherra eftir því sem hann minntist á um veðlán Seðlabankans og lánamál ríkisins og allt það gríðarlega tap sem Seðlabankinn varð fyrir í þessu hruni. Ég hef ítrekað óskað eftir því í fjárlaganefnd að nefndin biðji um ítarlega stjórnsýsluúttekt á starfsemi Seðlabankans, starfsemi Fjármálaeftirlitsins og samskiptum þessara stofnana sín á milli og samskiptum þeirra við fjármálaráðuneytið og viðskiptaráðuneytið í aðdraganda hrunsins og að sú stjórnsýsluúttekt taki á því með hvaða hætti búið er að breyta vinnulagi síðan. Þessi ósk mín hefur ekki fengið neinar undirtektir í fjárlaganefnd. Mér finnst þetta mjög óþægilegt og mjög einkennilegt, því það getur ekki verið æskilegt að sömu samskiptamátar séu enn í gangi og að sama fólkið og sagði ekki orð opinberlega um eitt eða neitt í aðdraganda þessa hruns sé e.t.v. enn að sinna sömu störfum. Ég er ekki að gera kröfu um að fólk verði látið víkja eða eitt eða annað, en það hlýtur að þurfa að upplýsa þing og þjóð um með hvaða hætti búið er að gera breytingar til batnaðar í þessum mikilvægu stofnunum til að þetta geti ekki gerst aftur. Mig langar til að vita hvort hæstv. fjármálaráðherra hyggst kannski beita sér með okkur þingmönnum í því að það verði gerðar hér ítarlegri úttektir á þessum stofnunum heldur en koma fram í skýrslu rannsóknarnefndarinnar.

Herra forseti. Það er að mörgu að hyggja í þessum efnum og að mörgu leyti við gjörbreyttan veruleika að fást. Þannig er núna t.d. ljóst að eitt af viðamestu og vandasömustu verkefnum ríkisins á komandi árum er skuldastýringarmál. Menn höfðu ekki stórar áhyggjur af því þegar svo leit út, a.m.k. á yfirborðinu, að ríkissjóður væri því sem næst skuldlaus. Það má segja að sáralítil vinna hafi verið í gangi. Seðlabankinn sá um það litla sem gert var varðandi útgáfu skuldabréfaflokka, lánamál og annað í þeim dúr. Það er reyndar gert á grundvelli samnings sem gerður var fyrir allmörgum árum og Seðlabankanum var falið það verkefni í umboði fjármálaráðuneytisins. Við höfum þegar unnið mikla stefnumótunarvinnu að þessu leyti. Það er tilbúin skuldastýringarstefna og skuldastýringaráætlun fyrir ríkið sem var unnin undir forustu fjármálaráðuneytisins með aðkeyptu erlendu ráðgjafarfyrirtæki og sömuleiðis á grundvelli sérfræðiaðstoðar frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Það er verið að taka á þeim málum, m.a. til að tryggja að sambærilegt geti ekki endurtekið sig en ekki síður til að fara með hinn gríðarlega skuldastabba sem við stöndum núna frammi fyrir. Það er ærið verkefni að vinna að því. Ég treysti því að sjálfsögðu að þær stofnanir sem í hlut eiga, hver og ein og allar saman, fari vandlega yfir sinn hlut í skýrslunni. Það verður að ætla þeim það. Það er ágætt að Alþingi veiti aðhald í þeim efnum, að Alþingi þrýsti á um það og fylgist með því að allir taki þetta alvarlega sem að þeim snýr. Og ég tek undir það að bæði Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið þurfi, þrátt fyrir mannabreytingar sem þar hafa orðið og ýmsa aðra hluti, að fara mjög rækilega í gegnum starfsemi sína í ljósi ábendinga sem koma fram í skýrslunni en það þurfum við í sjálfu sér öll að gera sem og Alþingi. Eitt að lokum um þetta, maður velti auðvitað fyrir sér og það kemur reyndar fram í skýrslunni hvaða skaðlegu afleiðingar það hafði að Þjóðhagsstofnun var lögð niður á sínum tíma. Í stað þess að byggja á nýjum vettvangi upp einhverja lágmarksgetu á þessu sviði, t.d. með lítilli efnahagsstofnun undir Alþingi, var ekkert gert. 
            

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Eins og öllum er augljóst er erfitt að tjá sig um skýrslu sem menn eru ekki búnir að lesa nema e.t.v. að litlu leyti. Það eru fjölmörg atriði í henni sem ég hef áhuga á að taka upp í þingsal og í framtíðinni við bæði ráðherra og aðra þingmenn. Mig langar að beina því til hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki eðlilegt að forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar setjist niður og reyni að ákveða einhverja dagskrá á næstu vikum þannig að maður gæti þá tekið frá t.d. einn dag í viku þar sem ekki yrði gert annað en að ræða frekar það sem kemur fram í þessari skýrslu. Það eru fjölmörg atriði sem þarf að taka á mjög bráðlega. Svo eru einnig í henni fjölmörg atriði sem eru fóður fyrir framtíðina og sem þarf að ræða síðar meir. Mér finnst brýnt að meiri tími sé gefinn í þessa umræðu og velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sé ekki sama sinnis.

Herra forseti. Að sjálfsögðu tel ég Alþingi þurfa að taka sér þann tíma sem það telur sig þurfa til umræðna um skýrsluna, en Alþingi þarf auðvitað líka að vinna mikla vinnu. Fleiri en ein og fleiri en tvær nefndir eru að störfum, í fyrsta lagi auðvitað sérnefnd Alþingis og í öðru lagi nefnd innan Stjórnarráðsins undir forustu Gunnars Helga, sem á innan 2–3 vikna að skila fyrstu tillögum og fyrstu greiningu á stjórnsýsluþáttunum og því sem snýr að Stjórnarráðinu. Ég tel að hvert einasta ráðuneyti eigi að setja starfshóp í gang á sínum vegum til að fara yfir þetta, hver einasta stofnun sem þarna á í hlut. Ég tel að sá möguleiki hljóti að koma til skoðunar að Alþingi skipti með einhverjum hætti með sér verkum og að t.d. fagnefndir þingsins taki sérstaklega til skoðunar þá kafla sem eru á þeirra sviði. Það þyrfti helst að halda vel utan um það verklag þannig að allir tækju þátt í þeirri vinnu. Það er ansi mikið af þessu sem mundi lenda á borði efnahags- og skattanefndar, viðskiptanefndar og fjárlaganefndar, en það getur að sjálfsögðu varðað fleiri fagnefndir, eins og allsherjarnefnd. Þetta þarf einhvern 

Virðulegi forseti. Ég fagna hinum nýja tón sem virðist koma frá hæstv. fjármálaráðherra. Hann hefur verið duglegur og vasast í mörgu. Ég set hins vegar spurningarmerki við það að hann einn skuli vera að vasast í hlutum sem eru á borðum annarra ráðherra. Mér finnst verkstjórnin hálfdapurleg, ef ég á að segja alveg eins og er. Það sem mig langaði að ræða hér er flokksræðið. Ég held að það blasi við í þessari rannsóknarskýrslu að það einræði sem Halldór og Davíð höfðu, sem og Geir og Ingibjörg, var slæmt. Það er hluti af hinum stóra vanda. Nú erum við með tvo ráðherra, hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingrím J. Sigfússon, sem í rauninni hafa tekið að sér sama hlutverk. Ég verð að segja fyrir mína parta að enn á ný, og allt síðasta þing, höfum við horft upp á sama flokksræðið og margir börðust svo hart gegn áður. Það endurspeglaðist kannski helst í Icesave-málinu, leyndin, undanskot gagna, blekkingarnar og það að einstakir þingmenn voru sveigðir og beygðir til að gefa frá sér eigin sannfæringu. Nú spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Er hann reiðubúinn sem hluti af framkvæmdarvaldinu að gefa eftir það yfirgnæfandi óhóflega vald sem framkvæmdarvaldið hefur yfir Alþingi? Hann ræddi eftirlitshlutverkið og benti á að því væri ábótavant. Er því ekki ábótavant vegna þess að ráðherrar hafa tekið sér allt það vald sem Alþingi á að hafa? Hefur eitthvað breyst með nýrri ríkisstjórn? Það hefur ekkert breyst í mínum huga. 

Herra forseti. Leiðtogavæðing stjórnmála er athyglisvert viðfangsefni út af fyrir sig. Ég tel mig ekki hafa verið í fararbroddi þess að það eigi að líta á formenn stjórnmálaflokka sem eitthvað öðruvísi en aðra stjórnmálamenn og vísa því nú frekar til annarra. Ég held að allir sem hafa fylgst með stjórnmálasögunni viti að einn flokkur umfram alla aðra hefur haft þá venju að gera formenn sína að guðum og ef þeir hafa ekki a.m.k. orðið hálfguðir hafa þeir yfirleitt ekki setið lengi í embætti þess flokks. Þetta er Sjálfstæðisflokkurinn. Það hefur verið algerlega sérstakur kúltúr þar á bæ varðandi það að borgarstjórinn í Reykjavík eigi að koma úr röðum íhaldsins, hann sé hálfguð, hann verði síðan gjarnan að formanni Sjálfstæðisflokksins og þá sé hann alguð. Ef menn ná ekki að verða einhverjar af hinum stóru stjörnum stjórnmálanna ganga þeir ekki í embætti.  Varðandi samskipti framkvæmdarvalds og löggjafarvalds er það að sjálfsögðu ekki þannig að ráðherrar eða framkvæmdarvaldið geti með einhverjum aðgerðum sínum bara tekið sér vald sem þeir ekki hafa samkvæmt stjórnskipun frá Alþingi. Það er í höndum Alþingis sjálfs að láta það ekki gerast. Það er að sjálfsögðu ekki þannig að menn geti bara tekið sér vald. Við erum hér með þingbundnar ríkisstjórnir og yfirleitt meirihlutaríkisstjórnir og þar með stendur sami meiri hlutinn á Alþingi að baki þeim sem fara með framkvæmdarvaldið hverju sinni. Menn geta rætt um kosti og galla þess fyrirkomulags í grunninn og spurt sig: Erum við komin með efasemdir um það yfir höfuð að þannig eigi þetta að vera? Það er ég í sjálfu sér ekki þó að ég viðurkenni vel að þróunin hafi verið mikið áhyggjuefni fyrir okkur Íslendinga á umliðnum tveimur áratugum eða svo. Upp úr 1990 voru gerðar markvissar tilraunir til að styrkja Alþingi með því að setja það saman í eina málstofu, með því að styrkja þingnefndir, búa til þingnefndasvið og ráða starfsfólk til aðstoðar þingmönnum. Það var bryddað upp á þeirri nýjung að stjórnarandstæðingar væru formenn 

Virðulegi forseti. Ef hæstv. fjármálaráðherra hefur áhuga á því að þingmenn stjórnarandstöðunnar gegni forustu í þingnefndum, af hverju kemur hann því þá ekki á? Af hverju horfum við upp á sömu vinnubrögð og við erum öll sammála um að þurfi að breyta? Rifjum upp eitt dæmi. Af hverju sagði hv. þm. Ögmundur Jónasson af sér ráðherraembætti í ríkisstjórn Steingríms J. Sigfússonar og Jóhönnu Sigurðardóttur? Af hverju var ekkert þingmannafrumvarp, eftir því sem ég man best, afgreitt fyrir jól? Örfá í stjórnartíð Jóhönnu og Steingríms. Erum við ekki bara að horfa upp á þann vanda að hér hefur ekkert breyst? Formenn stjórnarflokkanna beita nákvæmlega sömu tækjum og tólum og fyrirrennarar þeirra í starfi gerðu. 

Herra forseti. Ég hef ekkert skipt um skoðun í því að ef hér ríkir eðlilegt samstarfsandrúmsloft - og sú hefð getur þróast með farsælum hætti - geti stjórnarandstaðan átt meiri ítök í forustu þingsins og formennsku í þingnefndum í bland við stjórnarliða. 

Virðulegi forseti. Sú skýrsla sem við ræðum hér er mikið verk og þarft. Eiga skýrsluhöfundar hrós skilið fyrir vinnu sína. Öllum steinum er velt og engum hlíft - eða næstum engum. Skýrslan varpar heildstæðu ljósi á þá atburði sem áttu sér stað í aðdraganda bankahrunsins. Skýrslan er áfellisdómur yfir fjölmiðlamönnum, fræðasamfélaginu, stjórnsýslunni, atvinnulífinu, en þó alveg sérstaklega bankamönnum og okkur stjórnmálamönnum. Við eigum að nálgast umfjöllun um skýrsluna af auðmýkt, læra af því sem miður fór og bæta það sem bæta þarf. Það er gleðilegt að hið hefðbundna pólitíska karp hefur verið í lágmarki og að umfjöllun á Alþingi hefur að mestu verið á málefnalegum nótum. Í skýrslunni eru dregnar margar góðar ályktanir og bent á það sem betur má fara þótt ég sakni þess að atburðirnir skuli ekki hafa verið settir í alþjóðlegt samhengi. Einn þátt sem ég tel vera einn af þeim mikilvægari í aðdragandanum sýnist mér skýrsluhöfundum þó sjást yfir. Fyrir allnokkrum árum var eftirlit með bönkum aðskilið starfsemi Seðlabanka Íslands. Hin nýja stofnun, Fjármálaeftirlitið, fékk í grófum dráttum það hlutskipti að hafa með höndum neytendavernd og eftirlit með einstökum fjármálastofnunum. Seðlabankinn fékk aftur á móti það hlutverk að fylgjast með kerfisáhættu á fjármálamörkuðum og tryggja fjármálalegan stöðugleika á Íslandi. Með öðrum orðum hafði Fjármálaeftirlitið eftirlit með trjánum en Seðlabankinn var skógarvörðurinn. Með nokkurri einföldun má segja að Fjármálaeftirlitið hafi farið inn í banka og haft eftirlit með því að þeir færu að lögum og reglum. Í dæmaskyni má ímynda sér að Fjármálaeftirlitið hafi farið inn í Glitni og skoðað stórar áhættuskuldbindingar og veðandlag í lánum til hlutabréfaviðskipta. Segjum að í ljós hafi komið að hlutabréf til trygginga lánum hafi verið í samræmi við lög og reglur en samt sem áður í hámarki. Segjum svo að áhættuskuldbindingarnar vegna fyrirtækis A og tengdra aðila hafi verið innan hámarks. Hér er farið að lögum og reglum og Fjármálaeftirlitið snýr ánægt frá. Höldum nú áfram með söguna og gerum ráð fyrir að farið hafi verið inn í Kaupþing, Landsbankann og aðrar fjármálastofnanir. Myndin er sú sama innan allra fjármálafyrirtækja, fyrirtæki A hangir rétt fyrir neðan hámark um stórar áhættuskuldbindingar, farið er að lögum og reglum. FME hefur rækt hlutverk sitt og gefur út yfirlýsingu um að ekki sé hægt að gera athugasemdir við starfsemi bankanna og bankarnir standist álagspróf. Víkur nú sögunni að Seðlabankanum sem á að fylgjast með kerfisáhættu. Hann hefur ekki þær upplýsingar sem FME hefur undir höndum. Eftir að hafa skoðað efnahagsreikninga bankanna, yfirlýsingar FME um að farið sé að lögum og reglum og aðrar upplýsingar gefur hann út að fjármálastöðugleiki í landinu sé tryggður. Augljóst er að hér hafa fallið á milli skips og bryggju upplýsingar um samanlagða áhættu bankakerfisins. Þrátt fyrir að lán til fyrirtækis A í hverjum einstökum banka sé undir reglu um stóráhættu er kerfisáhættan gríðarleg. Seðlabankinn vissi ekki að trén væru sýkt því að skógurinn virtist heilbrigður úr fjarlægð. FME vissi að einhver trjánna væru sýkt en taldi að skógurinn væri heilbrigður. Eins og þetta dæmi sýnir er gjá milli Fjármálaeftirlits og Seðlabanka vegna mismunandi hlutverka stofnananna sem hefur leitt til þess að óæskileg kerfisáhætta getur byggst upp í kerfinu og það er viðkvæmara en ella. Í skýrslu sem ég skrifaði vorið 2006 ásamt prófessor Frederic Mishkin, sem síðar varð einn af seðlabankastjórum Bandaríkjanna, varaði ég við þessu. Ein af þrem tillögum okkar Mishkins var að bæta eftirlit með fjármálakerfinu á Íslandi með því að sameina Fjármálaeftirlitið og Seðlabanka Íslands. Eftir þessu var ekki farið, því miður. Á ársfundi Seðlabanka Íslands 31. mars 2006 kvað formaður bankastjórnar í ræðu sinni á um að þeir alþjóðlegu straumar sem leiddu til sundurgreiningar eftirlitsstofnananna á sínum tíma hafi nú snúist við. Það er skemmst frá því að segja að þessi ummæli voru túlkuð á þann veg að bankastjórinn væri að leggja til sameiningu Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands til að auka eftirlit með fjármálastofnunum. Bankastjórinn var þegar í stað sakaður um að vilja gína yfir öllu, að hann væri valdagráðugur og þetta væri afleit tillaga. Þingmenn Samfylkingarinnar gengu þar fremstir í flokki. Þau sjónarmið sem ég hef fjallað hér um tel ég sýna að stofnanaumgjörð á Íslandi átti þátt í að eftirliti með fjármálakerfinu og kerfisáhættu var ekki sinnt sem skyldi með ákveðnum afleiðingum. Menn geta ekki haldið því fram að fræðasamfélagið hafi brugðist því að benda á augljósan annmarka á eftirlitsumgjörðinni eins og er gert í siðferðishluta skýrslunnar. Það var gert. Jafnframt benti Seðlabankinn á sömu staðreynd en pólitísk tregða kom í veg fyrir að nokkuð væri gert. Það er bagalegt að bankarnir hafi verið einkavæddir á ný án þess að nokkur tilraun hafi verið gerð til þess að bæta úr þáttum sem snúa að eftirlitsumgjörðinni og ég hef rakið hér. Við segjumst með hátíðarsvip ætla að læra en höfum þegar gert stór mistök. Við vitum ekki einu sinni hver á bankana. Mistök skýrsluhöfunda felast í að hafa ekki komið auga á þennan þátt málsins, að stofnanaumgjörðin hafi átt stóran hlut að máli í aðdraganda hrunsins.

Virðulegi forseti. Ég tala í annað sinn um rannsóknarskýrslu Alþingis. Í fyrri ræðu minni fór ég yfir það hvað Alþingi og löggjafarvaldið er óvarið gagnvart utanaðkomandi áhrifum og ætla hér að fara yfir fleiri punkta varðandi þau málefni því að eins og flestir vita uxu bankarnir á grundvelli Evrópusambandsreglna. Í 15. kafla skýrslu rannsóknarnefndarinnar kemur fram að nefndin hafi sérstaklega tekið til athugunar hvernig starfsheimildir lánastofnana varðandi sjö tiltekin atriði hefðu breyst í kjölfar aðildar Íslands að EES-samningnum. Ég minni enn á ný á að EES-samningurinn var löggiltur í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks því að löngun Samfylkingar og krata er mikil til að ganga í Evrópusambandið. Þar er upphafið að því hruni sem við stöndum frammi fyrir. Í skýrslunni kemur fram að fyrsta breytingin hafi falist í auknum heimildum lánastofnana til að fjárfesta í ótengdum atvinnurekstri. Önnur heimildin fólst í auknum heimildum til lánafyrirgreiðslu til stjórnenda, þriðja heimildin í auknum heimildum til að fjárfesta í fasteignum, félögum og félögum um fasteignir, sú fjórða í auknum heimildum til að veita lán til kaupa á eigin hlutum, sú fimmta í minni kröfum um rekstrarfyrirkomulag verðbréfafyrirtækja, sú sjötta í auknum heimildum til að reka vátryggingafélög og sú sjöunda í auknum heimildum til að fara með eignarhlut í öðrum lánastofnunum. Virðulegi forseti. Þarna liggur þetta fyrir í nokkrum línum hvað gerðist hér á landi, hvers vegna bankarnir féllu, hvers vegna þetta þjóðfélag fór á hausinn. Þarna er þetta í sjö liðum samkvæmt Evrópureglum sem voru lögleiddar blindandi í gegnum Alþingi. Þarna stendur þetta og þarna stendur þetta í skýrslunni, ég hvet fólk til að lesa 15. kafla. Taumlaus eftirgjöf á fjármálasviðinu, sem varð í framhaldi af því að EES-samningurinn var lögfestur hér á landi, var ástæða þess að íslenskir bankamenn nýttu upp í topp þau tækifæri sem lögin veittu. Það segir síðan í skýrslunni, með leyfi forseta, og nú bið ég þingmenn að hlusta vel: „Í öllum þessum tilvikum voru reglurnar rýmkaðar og athafnaleysi lánastofnana aukið verulega. Lágmarkskröfur tilskipana Evrópusambandsins um starfsemi lánastofnana fjölluðu ekki beinlínis um þessar auknu starfsheimildir. Íslandi var því ekki skylt vegna EES-samningsins að auka starfsheimildir innlendra lánastofnana á þennan hátt heldur var af samkeppnisástæðum talið nauðsynlegt að löggjöfin yrði sambærileg um þessi atriði og í helstu nágrannalöndunum.“ Virðulegi forseti. Að mínu mati brást löggjafinn þarna algerlega því að Íslendingum var ekki skylt að ganga fram með þessum hætti. Löggjafinn gat dregið úr þessu og ákveðið að hafa þetta ekki eins opið og það var. Alþingi Íslendinga samþykkti á þessum tíma lög samkvæmt þessum ýtrustu reglum. Ég velti því fyrir mér hvers vegna Alþingi sótti sér ekki ýtrustu ráðgjöf varðandi innleiðingu þessara tilskipana og þessara reglugerða sem Evrópusambandið fól okkur að innleiða. Ekki er búið að styrkja lagasvið Alþingis enn þá. Þetta gerist á árinu 1993 og ekkert hefur verið unnið að því að styrkja lagasetningarvaldið, það er hvorki búið að koma á lagaráði né lagaskrifstofu. Það starfar ekki prófessor í lögum við Alþingi. Þetta er svo bagalegt og þessu verðum við að breyta. Löggjafinn er einn hluti þrígreiningar ríkisvaldsins og löggjafinn skal starfa óháð framkvæmdarvaldinu og dómstólunum. Við vitum að þetta stendur í stjórnarskránni en af hverju er því þá ekki framfylgt? Það er grafalvarlegt þegar löggjafinn lætur með þessu móti undan þrýstingi jafnvel utan úr samfélaginu. Talsmaður Viðskiptaráðs lét hafa það eftir sér á sínum tíma fyrir bankahrun að Alþingi hefði í 90% tilvika farið að tillögum ráðsins í lagasetningu. Þetta er eins og maður sé staddur í miðri martröð, virðulegi forseti. Það viðhorf að hægt sé að panta lagasetningu er stórhættulegt og ég hef kallað það kranalagasetningu. Ég hef því lagt fram frumvarp um lagaskrifstofu hér á þingi og vona ég að það fái framgöngu og verði fljótlega að lögum. Mig langar að lokum að segja þetta: Rænir þú banka um hábjartan dag og hótar ofbeldi er þér stungið í gæsluvarðhald þar til dómur fellur. Tæmir þú banka innan frá og kemur heilli þjóð á hausinn er þér hampað og þú flytur lögheimilið til útlanda. Við getum haft áhrif á framtíðina. Stöndum saman að því að byggja mannvænlegt samfélag.

Herra forseti. Ég ræddi í gær nokkuð um notkun skýrslunnar. Við eigum að nota hana til að kæra lögbrot til dómstóla og það þarf að gerast hratt. Menn þurfa að fá réttláta málsmeðferð og mér finnst bera á því, bæði í þingsölum og líka á fréttamannafundum, að menn séu búnir að dæma og að þeir sem eru ásakaðir eða kærðir með þeim hætti fái ekki að verja sig eins og vera ber. Síðan eru önnur mistök sem ekki byggja á lögbrotum. Þar finnst mér að menn eigi að geta varið sig. Ef þeir geta ekki varið sig með skynsamlegum rökum þurfa þeir að biðjast afsökunar á því sem þeir gerðu. Það voru fjöldamörg mistök gerð, fjöldamörg. Við þurfum svo að læra og laga allt umhverfi atvinnulífsins með þessa skýrslu að vopni, en hún er afskaplega verðmæt. Síðast en ekki síst þurfum við að gefa erlendum aðilum tækifæri til að læra af þessari skýrslu líka. Ég hygg að sá lærdómur sé þegar hafinn vegna þess að sú alda, sú dökka, dimma alda, sem brotnaði á Íslandi er undiralda sem gengur um allan heim. Þetta er ekki bara íslenskt vandamál. Síðast en ekki síst, herra forseti, þurfum við að nota skýrsluna til að læra og skapa nýja framtíðarsýn og ég kem inn á það á eftir. Það sem vantar inn í skýrsluna, þegar við tölum um ábyrgð og siðferði - eins og ég gat um í gær gáfu matsfyrirtæki íslensku bönkunum einkunnina AAA rétt áður en þeir fóru á hausinn, um það bil 15 mánuðum áður en þeir fóru á hausinn. Þeir bera mikla ábyrgð. Það er ekki nefnt í skýrslunni því miður. Þeir voru heldur ekki nefndir, eins og ég nefndi í gær, kjánarnir sem lánuðu kjánunum 12 þúsund milljarða. Það er tvöfalt meira og rúmlega það en allar eignir á Íslandi eins og þær leggja sig, virkjanir, vegir, skólar, íbúðarhúsnæði o.s.frv., bílar og allt. Þetta er tvöfalt meira. Hvað var fólkið að hugsa sem lánaði alla þessa peninga? Hvar er ábyrgð þeirra? Síðan þurfum við að finna til ábyrgðar, það vantar ekki, það eru stjórnendur og stærstu hluthafar bankanna sem bera mikla ábyrgð og það er sagt í skýrslunni og það er fínt. Síðan er það löggjafinn, framkvæmdarvaldið og dómsvaldið. Ég fjallaði um löggjafarvaldið í gær og sérstaklega ákveðna grein sem fór í gegn á Alþingi nánast eins og Alþingi væri meðvitundarlaust. Það var engin umræða um þá breytingu sem gerð var að kröfu EFTA og sennilega var það þess vegna sem engin umræða var um hana. Hún fólst í því að hlutafélag megi lána starfsmanni til kaupa á hlutabréfum og ekki bara lán til hans sjálfs heldur tengdum aðilum, þ.e. hann gat stofnað hlutafélag um kaupin þannig að hann gat bara grætt en ekki tapað nema sem nam hlutafénu sem er að lágmarki hálf milljón. Þetta er alveg stórhættulegt og ég nefndi þetta. Það sem við þurfum að gera núna, og ég nefndi það í gær líka, snýr að hugtökunum haghafi og hluthafi. Þegar menn taka ákvörðun, hvort sem það er á Alþingi, í sveitarstjórnum, í hlutafélögum eða út um allt, eru þeir að hafa áhrif á fjölda aðila, einstaklinga og annarra, sem ekki koma að ákvörðuninni sem hluthafar heldur sem haghafar, „stakeholders“ á ensku. Þeir líða fyrir þessa ákvörðun eða hagnast á henni og við þurfum að gæta þeirra í öllum ákvörðunum, líka í stjórnum hlutafélaga. En það sem ég vildi að við notuðum skýrsluna í - og ég ætla að ljúka með því - er að móta framtíðarsýn. Framtíðarsýn mín er sú að almenningur á Íslandi hætti að skulda nema í íbúðarhúsnæði. Hann kaupir bílinn með staðgreiðslu, hann kaupir utanlandsferðir með staðgreiðslu, hann kaupir símann með staðgreiðslu. Ég sé einnig fyrir mér að fyrirtæki verði rekin mikið meira með áhættufé en ekki lánsfé, það minnkar áhættuna. Ég sé líka fyrir mér að sveitarfélögum verði hreinlega bannað að mynda skuldir og að ríkissjóður sé rekinn með afgangi. Þá fer íslenska þjóðin úr því að vera endalaus skuldari, frá því að ég man eftir mér, í það að eiga innstæður í útlöndum. Það er nefnilega þannig að meðalskuldir allra þjóða í heiminum eru núll þannig að nokkurn veginn helmingur þjóða á innstæður erlendis og hinn helmingurinn skuldar og borgar endalaust vexti og tekur áhættu. Þeir sem skulda eru ekki sjálfstæðir, þeir sofa ekki rótt á nóttunni og þeim líður illa en eiga í staðinn flottan grænan jeppa.

Virðulegi forseti. Í dag gerðist sá einstaki atburður á Alþingi að hæstv. forseti gerði lítið úr annars ágætri ræðu hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur. Það sem hv. þingmaður gerði var að gagnrýna störf Alþingis, gagnrýna innviði Alþingis og það hvernig málum er háttað. Mig langaði til að spyrja hæstv. forseta, vegna þess að ég hef hugsað mér að gera slíkt hið sama í minni ræðu og tel að við þurfum að gera bragarbót á starfsháttum hér: Verður mér gefin einkunn úr ræðustól? Verður mér gefin einkunn af forseta Alþingis? Það er ágætt að fá að vita slíkt fyrir fram. En ég tel brýnt, vegna þess að ég tel að þetta hafi verið ómaklegt og ósanngjarnt af forseta Alþingis, að þetta verði rætt í forsætisnefnd.

Forseti vill taka fram að veldur hver á heldur. Forseti hefur ekki séð eða heyrt ræðu þingmannsins enn þá, þannig að forseti á hverjum tíma, hver sem situr í forsetastól, verður að meta hvort hann telur að þingmenn fari út fyrir eðlileg mörk eða fari á svig við það sem geta talist viðurkvæmileg ummæli í þingsal og ræðustóli. Forseti bíður því spenntur eftir að heyra ræðu hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir sagði að innviðir Alþingis sem stofnunar væru fúnir og það væri með ólíkindum hve vantaði upp á faglega lagasetningu og að nefndasvið Alþingis skilaði ekki því starfi sem ætlast er til sem ráðgefandi aðili við lagasetningu. Þetta er mat hennar á störfum Alþingis. Ég hef hugsað mér að nota svipuð orð. Það er ágætt að fá að vita ef taka á upp nýja starfshætti úr forsetastóli að við þingmenn fáum að vitað hvað bíður okkar. Þess vegna ræði ég þetta. Morgunblaðið fer nefnilega ágætlega yfir þá orðræðu og vitnar í þau orð sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir á að hafa látið falla. Þeir geta ekki séð hvað það er í orðum hennar sem olli því að hæstv. forseti gerði athugasemdir við ummæli hennar. 

Forseti vill taka fram að hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir lét þau orð falla, sem hún lét falla úr ræðustól, sem almennur þingmaður og ekki úr stóli forseta og ekki sem slíkur. Þar að auki mun sá forseti sem hér stýrir fundi núna ekki láta stjórnast af sjónarmiðum Morgunblaðsins ef kemur að því að taka afstöðu til þess hvort ummæli einstakra þingmanna séu viðurkvæmileg eða ekki.

Herra forseti. Ég man ekki til þess að ég hafi notað orðin að innviðir Alþingis væru fúnir en ég hef … 

Virðulegi forseti. Mig langar í fyrsta lagi að þakka fyrir þá skýrslu sem er hér til umræðu. Hún er afar vönduð, hún er ítarleg og í mínum huga er hún þeim til sóma sem hana rituðu, enda veit ég af fyrri kynnum mínum af hluta nefndarmanna að þar fara afburðamenn og þegar þeir segjast hafa unnið sleitulaust myrkranna á milli að gerð hennar trúi ég því og veit að það er rétt. Ég er líka ánægður með að nú sé komin niðurstaða í fjölmörg þrætuefni okkar alþingismanna á undanförnum árum og í rauninni þarf ekki að ræða þau mál neitt sérstaklega frekar. Ég er líka ánægður með að nú sé komin skýr heildarmynd af öllu því sem orsakaði hrunið. Eftir að hafa fylgst með hruninu gegnum störf mín á Alþingi þóttist maður vita að margt af því sem í skýrslunni er væri orsakavaldurinn en ég segi fyrir mína parta að þá var oft erfitt að tengja hlutina saman. Nú sér maður alla þræði, nú sér maður mistökin, sofandaháttinn, sinnuleysið, getuleysið sem þingmenn, ráðherrar, stjórnsýslan, forstöðumenn stofnana, eftirlitsstofnanir, Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn sýndu af sér. Það er sorglegt að svona skyldi málum hafa verið háttað en það er staðreynd. Við sem nú erum tekin við, við sem nú eigum sæti á Alþingi ætlum ekki bara að læra af mistökunum, við ætlum að breyta hlutunum og það er niðurstaðan að mínu mati úr þessari skýrslu. Það verður að breyta hlutunum, það verður að breyta verklagi á Alþingi, efla Alþingi, efla eftirlitshlutverk Alþingis og það verður að veita Alþingi og lýðræðislega kjörnum fulltrúum þessa lands það vægi sem þeir eiga að hafa í umræðunni. Alþingi hefur ákvarðanatökuvaldið, ekki framkvæmdarvaldið. Framkvæmdarvaldið er ekki kosið til þess að taka ákvarðanir fyrir landsmenn. Strax eftir hrun benti ég á að vald Alþingis væri af skornum skammti, það væri í rauninni svo takmarkað að það væri sáralítið sem alþingismenn gætu gert til að bregðast við og sporna við vandanum. Þá stigu á stokk tvær þingkonur úr röðum sjálfstæðismanna sem lýstu því yfir að þeim liði eins og þær væru afgreiðslukonur á kassa. Þær væru hér í rauninni bara til að stimpla ákvarðanir sem framkvæmdarvaldið tæki. Ég held að þar liggi rót vandans; ef tveir aðilar, tveir ríkisstjórnarflokkar stýra landinu hafa þeir allt of mikið vald í sínum höndum. Ég held að það sé stór hluti af þeim vanda sem við horfum upp á í dag. Hefur eitthvað breyst? Hefur eitthvað breyst á Alþingi frá því að bankahrunið átti sér stað? Nei, því miður hefur sáralítið breyst að mínu mati. Ég hef stundum sagt að ég geti ekki ímyndað mér að það sé hægt, og hafi verið gert, að halda á sumum málum eins og gert hefur verið í tíð núverandi ríkisstjórnar. Halldór og Davíð, Ingibjörg og Geir, Jóhanna og Steingrímur. Við horfðum upp á það í haust að einn þingmaður sagði af sér ráðherraembætti vegna þess að hann taldi sig ekki geta þolað að það ætti að beygja hann til að sveigja frá skoðunum sínum. Stór hluti Vinstri grænna er ósáttur við þá meðferð sem hér hefur verið viðhaldið, sérstaklega varðandi Icesave. Þingmál koma seint inn á Alþingi, þau eru afgreidd með hraði og þingmenn bregðast við. Þingmenn verða reiðir, þeir verða óánægðir, þeir lýsa því yfir statt og stöðugt að þeir fái ekki tíma, þeir hafi ekki forsendur til að vega og meta risastór mál sem þeir eiga að taka ákvörðun um hvort verði að lögum eða ekki. Þarna komum við einmitt að rótum vandans, að hér ríkir flokksræði en ekki þingræði. Kannski var hluti vandans að áður fyrr voru einstakir þingmenn of huglausir til að segja: Nei, ég læt ekki sveigja mig til að fylgja flokkslínunni í þessu máli sem ég hef barist gegn og er á móti í eðli mínu. Ef þingræðið væri raunverulega virt stæðum við ekki frammi fyrir þessu Icesave-vandamáli. Mér er líka til efs að þá væri þjóðin búin að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég gat ekki betur heyrt á orðum þeirra þingmanna sem tóku þátt í þeirri umræðu en að þeir væru í eðli sínu á móti þeirri ákvörðun. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur lýst því yfir margoft að hún sé á móti aðild að Evrópusambandinu. Engu að síður erum við að banka á dyrnar. Kannski liggur vandinn hjá formönnum flokkanna, sumum hverjum, sem hafa barist fyrir því lengi vel að komast ríkisstjórn og hefur verið legið á hálsi fyrir að hafa mistekist trekk í trekk svo áratugum skiptir. Kannski gáfu menn eftir hugsjónir sínar til að ná völdum og til að halda í völdin. Hvernig getum við breytt þessu? Við getum breytt þessu með því að framkvæmdarvaldið, formenn stjórnmálaflokka, verði að gefa eftir hluta af valdinu og ef það gerist held ég að Alþingi muni njóta virðingar á ný. Páll Skúlason, fyrrverandi rektor Háskóla Íslands, hefur haldið erindi um stjórnmál og hann bendir á að svo virðist sem Alþingi geti bara fjallað um eitt mál í einu, einnig að umræðan verði oft ósanngjörn og ómálefnaleg. Þá komum við að því að fjölmiðlar landsins eru líka hluti af vandamálinu, þeir eru að selja sína vöru sem eru blöðin og þær greinar sem þar birtast og því miður virðist sem frjálshyggjuhugsunin hafi gert það að verkum að það ómálefnalegasta komist til skila. Síðan eru litlar greinar þar sem dregið er dár að alþingismönnum og gert lítið úr þeim. Þetta hjálpar ekki umræðunni, þetta eykur ekki virðingu Alþingis, þvert á móti. Hér fara oft fram málefnalegar umræður um mikilvæg mál og maður sér þess hvergi stað í fjölmiðlum landsins jafnvel þó að um sé að ræða gríðarlega mikilvæg  Ég mun halda áfram að fjalla um skýrsluna í næstu ræðu minni. Tíminn er naumur, af of skornum 

Herra forseti. Ég tek undir þakkir þingmanna fyrir þessa skýrslu sem við erum að ræða þriðja daginn í röð. Ég vil þakka fyrir hversu ítarleg hún er, ég vil þakka fyrir hversu beinskeytt hún er og ég vil segja það að ég er mjög sátt við efnistökin. Ég er sátt við aðferðafræðina og ég er sátt við framsetninguna í skýrslunni og allt skiptir þetta miklu máli. Sannarlega dregur þessi skýrsla upp hryllingsmynd af því ástandi sem hér varð til og leiddi til hruns bankanna og heils efnahagskerfis og afleiðingar þess brenna nú á heimilum í landinu, 10–12 þúsund manns atvinnulausir og skuldabyrði fólks með ung börn sú erfiðasta. Menn hafa haft á orði að það sé ekki margt nýtt í skýrslunni, þeir hafi svo sem vitað þetta allt saman, en ég verð að segja að ég hef fylgst talsvert vel með á undanförnum missirum og það kemur mér margt á óvart í þessari skýrslu, ekki síst sá einbeitti brotavilji sem þar kemur fram, viðhorfið sem kemur fram í yfirheyrslum og yfirlýsingum hjá aðalleikendum á þessu sviði. Það ótrúlega flækjustig í viðskiptalífinu sem þarna er rakið kemur mér líka verulega á óvart og mér er til efs að þessir aðalleikendur sem þóttust „eiga“ þessa peninga hafi nokkru sinni vitað hvar þeir lágu á hverjum tíma, enda var þetta froða, við vitum það í dag. En svo komu auðvitað líka á óvart þessar gríðarlega miklu fjárhæðir í froðunni. Skýrslan er mikill áfellisdómur yfir stjórnsýslunni. Hún er mikill áfellisdómur yfir ráðandi stjórnmálastefnu, stjórnmálaforingjum, stjórnmálaflokkum, ríkisstjórnum, Stjórnarráðinu, stjórnsýslunni í heild. Það mætti margt segja um ábyrgð embættismanna og ráðherraábyrgð og það er nauðsynlegt að fara í gagngera endurskoðun á öllu regluverki og lögum og venjum í þeim efnum, eins og hæstv. forsætisráðherra hefur þegar bent á að er komið í gang, endurskoðun á Stjórnarráðinu og í stjórnsýslunni. Skýrslan vekur upp spurningar um ábyrgðarleysi fleiri en embættismanna og ráðherra. Hún vekur einnig upp spurningar um hver er ábyrgð manna sem taka sæti í opinberum nefndum eins og einkavæðingarnefnd. Hún vekur líka spurningu um það hver er skylda og ábyrgð þeirra sem taka sæti í stjórnum hlutafélaga. En hún vekur líka spurningar um ábyrgð fjölmiðla og ekki síst forseta Íslands. Ég verð að segja, herra forseti, að mér ofbuðu viðbrögð eins aðalleikara og klappstýru í útrásinni, sem er forseti Íslands, við skýrslunni í fjölmiðlum í gær og ég harma þau. Ég hefði haldið að búast mætti við öðrum viðbrögðum frá þeim bæ, ekki síst í ljósi þess sem forseti Íslands sagði í áramótaávarpi sínu 1. janúar 2008 þar sem mátti kenna nokkra iðrun yfir aðkomu hans og embættisins að útrásinni. Það er ljóst að það er á fleiri vígstöðvum en í stjórnmálaflokkum sem menn þykjast ekki bera ábyrgð og það er miður. Meginviðfangsefni skýrslunnar eins og hér hefur komið fram, herra forseti, er að fara yfir orsakir og aðdraganda hrunsins og eðli máls samkvæmt fjallar skýrslan mest um þá atburði sem gerðust á árinu 2007 og fram til hrunsins 6. október 2008. Engu að síður hafði nefndin í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 142/2008 heimild til þess að fara fram yfir hrun en í þeirri grein segir að nefndin geti, eftir því sem hún telur nauðsynlegt, látið rannsókn sína taka til atburða eftir gildistöku neyðarlaganna, nr. 125/2008, en þau tóku gildi 7. október 2008, og sneiðist nú um tíma minn, herra forseti. Mig langaði til að ræða aðeins um peningamarkaðssjóðina og það er ekki í fyrsta sinn sem þá ber á góma í þinginu. Um þá er í löngu máli fjallað í þessari skýrslu. Á einum 110 síðum er fjallað um peningamarkaðssjóðina og aðra verðbréfasjóði sem voru í „eigu“, segi ég aftur, þessara manna. Sú sem hér stendur hefur lagt fram í tvígang fyrirspurnir á Alþingi til hæstv. þáverandi fjármálaráðherra og hæstv. þáverandi viðskiptaráðherra um aðdraganda þess hvernig að útgreiðslu úr peningamarkaðssjóðunum var staðið og enn fremur um samsetningu sjóðanna og hvernig sú ákvörðun var tekin að greiða öllum jafnt úr þeim og enginn greinarmunur gerður á fagfjárfestum annars vegar og lífeyrissjóðum og öllum almenningi hins vegar. Því að mestur fjöldinn var almenningur sem átti inni í þessum sjóðum, átti tiltölulega lágar fjárhæðir en öll stjórnarandstaðan lagði inn beiðni um skýrslu 18. desember 2008, tveim, þrem mánuðum eftir hrunið. Þá óskuðum við m.a. eftir upplýsingum um það hvernig samsetning sjóðanna var, hversu margir áttu yfir milljarð í þessum sjóðum og fengu 80 og eitthvað prósent, eins og út úr sjóði Glitnis, sjóði 9. Hversu margir áttu yfir 10 milljarða? Hversu margir áttu yfir 50 milljarða? Við spurðum líka hversu margir og hverjir tóku út úr þessum sjóðum í aðdraganda hrunsins. Nú er það svo að rannsóknarnefndin hefur vísað til hins sérstaka saksóknara og til Fjármálaeftirlitsins að rannsaka vel möguleg brot á bankaleynd, þ.e. upplýsingastreymi. Hverjir vissu hvernig sjóðirnir stóðu og bankarnir, og voru að taka út 70 milljarða á síðustu dögunum áður en sjóðunum var lokað 3. október? Hverjir vissu það? Þetta verður rannsakað að tilhlutan rannsóknarnefndarinnar. Enn fremur hvernig stjórnendur sjóðanna, eigendur bankanna og rekstrarfélögin stóðu undir ábyrgð sinni og hvort þar var um refsiverða háttsemi að ræða þegar þeir tóku ákvarðanir um aukna áhættu í sjóðunum, hvernig þeir blekktu menn til að leggja fé inn í sjóðina. Þetta kemur allt saman fram í skýrslunni á þessum 110 síðum. En það sem ekki kemur fram hér, herra forseti, og er tilefni þess að ég vildi vekja sérstaka athygli á þessu er að á 10 síðum, á bls. 229–239 í 14. kafla 4. bindis rannsóknarskýrslunnar, kemur fram ítarleg frásögn af því hvað gerðist þessa daga. Dagana eftir að fjármálaráðuneytið stöðvaði viðskipti í sjóðunum 3. október þangað til þeim var tilkynnt um að það skyldi slíta þeim þann 17. október og svo fram að því að það var greitt úr þeim í lok október og byrjun nóvember. Og þar eru ansi margir leikendur á sviði. Þar koma fram mörg nöfn, Björgvin G. Sigurðsson, Jón Þór Sturluson, aðstoðarmaður hans, Geir Hilmar Haarde, ráðgjafi hans Jón Steinsson, ráðuneytisstjóri hans Bolli Þór Bollason, Jónas Fr. Jónsson, forstjóri Fjármálaeftirlitsins, Árni Mathiesen, og loks Tryggvi Þór Herbertsson og Illugi Gunnarsson. Það er dapurlegt að Alþingi hefur ekki getað kallað fram upplýsingar um það fyrr hvað gerðist þessa daga þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir, skýrslubeiðnir, umræður í nefndum, og þetta er eitthvað sem við þingmenn verðum að bæta. Það er greinilegt að þær víðtæku heimildir sem rannsóknarnefndin hafði dugðu til að kalla þessar upplýsingar fram. Verkfærin sem þingmenn hafa hafa ekki dugað til þess. Ráðherrar og stofnanir brugðust og virtu Alþingi hvorki svars né virðingar, vísuðu í bankaleynd, sögðu nei, þessu verður ekki svarað, og því miður, herra forseti, skrökvuðu að þinginu. Það eru stór orð 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram um þetta mikilvæga efni að svo miklu leyti sem ég hef átt þess kost að fylgjast með því. Ég hef síðustu daga þurft að vera við skyldustörf sem forseti Norðurlandaráðs. Því verð ég að hafa þann fyrirvara á innleggi mínu hér í umræðuna að ég hef ekki átt þess kost að fylgjast með henni allri, og eins hinn fyrirvarann að auðvitað erum við öll með innlegg um efnið án þess að hafa enn átt þess kost að kynna okkur til hlítar efni skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Fyrst og fremst höfum við getað farið yfir aðalatriðin í niðurstöðum nefndarinnar. Mér virðist skýrslan mæta þeim væntingum og jafnvel taka fram þeim væntingum sem til starfs nefndarinnar mátti hafa, að starf hennar sé vandað og yfirgripsmikið, niðurstaðan um öll aðalatriði skýr og afdráttarlaus og þannig unnið að mörgu í vinnu nefndarinnar að til hreinnar fyrirmyndar hefur verið. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli til að sátt geti tekist um niðurstöðurnar í meginatriðum og allt það starf sem við eigum fram undan. Það er auðvitað gríðarlega mikið starf. Á þeim stutta tíma sem við höfum hér til umræðna vil ég fyrst og fremst draga fram örfá af þeim mörgu atriðum sem ég tel að verkefni okkar hér á Alþingi Íslendinga sé að takast á við og bæta úr í menningu okkar. Það eru svo sannarlega þær skyldur sem upp á okkur standa. Við þurfum að gæta þess í þessu verkefni að forðast að fara niður í skotgrafir flokkastjórnmála og reyna að ná sameiginlegum skilningi um meginúrbætur, lykilþætti sem óhjákvæmilegt er að taka á til þess að forða því að Ísland verði aftur fyrir áfalli eins og þessu. Þá eru auðvitað mýmörg úrbótaefni eins og við öll þekkjum en það fyrsta sem ég vil gera að umfjöllunarefni er valddreifing, aðgreining valdþáttanna og efling hvers og eins þeirra. Mér virðist algjörlega augljóst að í stjórnmálamenningu okkar hafi það gerst jafnt og þétt á mörgum árum og áratugum að mörk valdþátta hafi horfið smátt og smátt. Hér safnaðist vald saman á örfáum stöðum og fyrir vikið misstum við allt aðhald og allt eftirlit sem þarf að vera til staðar í samfélagi þannig að gætt sé að réttum leikreglum og það skapist ekki mein í samfélaginu sem leiða á endanum til þess að það hrynur. Í því efni er auðvitað algjörlega augljóst að við þurfum að taka sjálfa grundvallarlöggjöfina, stjórnarskrána, til endurskoðunar og taka m.a. á henni með þetta atriði í huga. Eitt af því sem sérstaklega heyrir til friðar okkar alþingismanna í þessum efnum er sú staðreynd að við höfum á umliðnum árum og áratugum látið framkvæmdarvaldinu haldast uppi óhófleg völd og áhrif á Alþingi. Það er engin leið að draga aðra ályktun en þá að hér þurfi þingið sannarlega að efla sjálfstæði sitt gagnvart framkvæmdarvaldinu og sömuleiðis eftirlitshlutverkið. Þá þurfum við ekki aðeins að líta til þess að framkvæmdarvaldið hafði náð svo sterkum tökum á löggjafarvaldinu sem raun ber vitni, heldur er óhjákvæmilegt að líta líka til þess að framkvæmdarvaldið var farið að seilast inn í sjálft dómsvaldið með skipan dómara og þannig seilast til valda líka í þeim valdþætti. Það er algjörlega nauðsynlegt að við hér í þinginu setjum skýrar leikreglur sem tryggi sjálfstæði dómsvaldsins og komi í veg fyrir grófa pólitíska íhlutun af því eins og hætta er á að óbreyttum lögum. Þar höfum við nefnt nokkra af valdþáttunum en við verðum líka að hafa í huga þá sterku þöggun og það mikla vald sem framkvæmdarvaldið tók sér með embættismannakerfi landsins með því að hlutast þar ítrekað gróflega til um bæði stöðuveitingar og skipan mála, jafnvel með því að leggja niður opinberar stofnanir sem ekki voru hinu pólitíska valdi þóknanlegar. Á þeim vettvangi verðum við líka að setja leikreglur sem verja embættismenn fyrir slíku og koma í veg fyrir að stjórnmálin geti með óeðlilegum og grófum hætti í rauninni kúgað embættismannakerfið til að dansa með. Þessi samansúrrun á valdinu teygði sig á endanum fyrst yfir í fjármálakerfið og völdum í fjármálakerfinu var á hinum pólitíska vettvangi svo gott sem úthlutað þar. Síðan fengu fjármálastofnanirnar, sem auðvitað gegndu lykilhlutverki sem ríkisbankar á sínum tíma, að breytast í fjárfestingarbanka og fengu við það algjöra lykilstöðu í viðskiptalífinu og síðan sömuleiðis í fjölmiðlunum. Ég held að ekki sé hægt að segja að þessi mynd sé á ábyrgð eins manns eða eins flokks með nokkrum hætti en við hljótum að þurfa að fjalla um hana sem þróun stjórnmálamenningar okkar í okkar unga landi. Við eigum að muna að lýðveldið okkar er ungt. Hér er um að ræða ávexti af óheillavænlegri þróun stjórnmálamenningar okkar á löngum tíma og við þurfum með róttækum hætti að fara í grundvallaratriðin í sjálfri stjórnskipan okkar og í aðgreiningu valdþáttanna í þeim leikreglum sem gilda eiga bæði í stjórnkerfinu og á markaðnum til þess að dreifa völdunum, vegna þess að staðreyndin er að vald spillir. Það er eðli mannanna. Ef við gætum þess ekki að dreifa valdinu í samfélaginu hættum við á meiri og meiri spillingu. Það er þess vegna lykilatriði til að berjast gegn og varna spillingu í einu samfélagi að löggjafarvald þess komi leikreglum þannig fyrir að valdinu í samfélaginu sé dreift. Það held ég að sé eitt af þessum fjöldamörgu verkefnum sem við þurfum að sinna. Þar er líka aðgreining valdþáttanna og sömuleiðis að efla fjórða valdið, fjölmiðlana, sem sjálfstæðan aðhaldsaðila með hinum valdþáttunum þremur. Ég held að það sé hverjum manni augljóst að við þurfum að efla líka, ekki aðeins aðgreina, hvern og einn af þessum valdþáttum vegna þess að staðreyndin er sú að í störfum okkar þurfum við mennirnir aðhalds með og aðhaldið fáum við frá hinum valdþáttunum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hann fór ítarlega í gegnum ýmislegt sem ég get alveg fallist á. Hann talaði samt aðallega í þátíð. Hann talaði ekki í nútíð og hann talaði ekki um það sem er að gerast núna. Hann talaði ekki um það hvernig skattalögin voru keyrð í gegnum nefnd hans í vetur með afskaplega óbilgjörnum og ólýðræðislegum hætti, ekki var haft samband við nokkurn mann, ekki samráð við neinn. Verulega miklar breytingar voru gerðar á skattalögum með gífurlegum hraða. Hann talaði ekki um það sem gerðist með Icesave-málið, hvernig það var samþykkt rétt fyrir jól. Það var nefnilega samþykkt og hv. þingmaður stóð að því. Ég hef ekki heyrt neina iðrun á því að hafa samþykkt það ótrúlega frumvarp sem, guði sé lof, forseti vor neitaði að skrifa undir. Spurningin er: Hefur eitthvað breyst og ætla menn að breyta einhverju? Nú erum við t.d. að ræða mörg mál í dag, ég held að þau séu fimm, sem voru öll tekin inn með afbrigðum. Við fengum ekki einu sinni tíma til að lesa þau. Á sama tíma stend ég hérna í umræðu um skýrsluna miklu og ég stend í því að lesa þessa skýrslu, ég stend í því að ræða hana og á sama tíma á ég að vera búinn að lesa ein fimm frumvörp frá hæstv. fjármálaráðherra af því að ég er í þessari nefnd. Eru þetta breytt vinnubrögð? Er þetta aðhald sem stjórnarandstaðan á að veita stjórnarmeirihlutanum og valdþættirnir hver öðrum?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð þó að andmæla því að ég hafi talað í þátíð. Ég vil þvert á móti leggja áherslu á að þetta eru þau verkefni sem við eigum fyrir höndum, þær úrbætur sem við þurfum að gera. Einmitt í að lýsa þeim er ég auðvitað að lýsa því að nútíðin, þær aðstæður sem við nú búum við, séu ekki fullnægjandi að þessu leyti. Þess vegna þurfum við að taka á stjórnarskránni, þess vegna þurfum við að efla sjálfstæði þingsins og þá á ég við að við þurfum að efla það frá því sem það nú er. Ég held að það sé mikilvægt að það sé ekki bara sagt í stjórnarandstöðunni, ég tel líka mikilvægt að það sé sagt af stjórnarliðum. Auðvitað felst í því ákveðin gagnrýni á það með hvaða hætti ég hef sjálfur stundum staðið að málum og ég held að við séum á slíkri stund í sögu þings og þjóðar og andspænis slíku uppgjöri að við hljótum öll að þurfa að líta af gagnrýni - eða flest, ekki öll, a.m.k. mörg - í eigin barm og setja okkur markmið um hluti sem við viljum breyta, ekki vegna þess að fortíðin hafi bara verið ómöguleg heldur vegna þess að þær aðstæður sem við erum í nú eru með þeim hætti að við getum sannarlega gert betur á mjög mörgum sviðum. Við eigum að reyna að gera það og ég held að við eigum að reyna að ná saman um að breyta þessari menningu okkar. Í því held ég að hv. þm. Pétur Blöndal hafi iðulega talað hér fyrir auknu sjálfstæði og aðhaldshlutverki þingsins. Ég hef oft tekið undir það með honum og ég hygg að við höfum báðir sýnt á köflum að við værum færir um að gera það. Ég held að við þurfum einfaldlega að efla þann þátt í samfélagi okkar og stjórnkerfi sem þingið og sjálfstæði þess er.

Frú forseti. Ég vona að ég hafi misskilið ræðuna sem hv. þingmaður flutti, að hann hafi ekki verið að tala í fortíð. Ég skal svo sannarlega taka undir með honum og vinna með honum að því að breyta þessum vinnubrögðum, breyta þessum forsendum og vinna að því að skapa nýja framtíðarsýn fyrir þjóðfélagið í heild sinni. Ég held að ekki sé jafnmikil þörf á neinu í þessu landi eins og að gefa þjóðinni nýja sýn til framtíðar, sýn sem byggir á trausti og virðingu fyrir réttlætinu og því að menn vinni heiðarlega að verkum sínum. Og ég skal svo sannarlega taka undir með hv. þingmanni og vinna hart að því að slík framtíðarsýn verði sköpuð, ekki bara milli valdþáttanna sjálfra heldur fyrir þjóðfélagið í heild sinni.

Virðulegur forseti. Já, það hefur sannarlega að gera með aðskilnað valdþáttanna og það skiptir máli fyrir allt þjóðfélagið. Það er rétt, við þurfum að efla þingið og ég held að við þurfum líka að huga að umræðuhefð í þinginu. Nú er ég forseti Norðurlandaráðs og er nýkominn af þeim vettvangi. Ég hef hugsað nokkuð um að við megum sannarlega læra margt af því hvernig nágrannar okkar hafa hagað sínum málum því að þeir hafa sannarlega reynst farsælli í samfélagsuppbyggingu sinni en við. Ég er ekki frá því að hluti af því sé einmitt umræðuhefð þeirra, löng lýðræðisleg hefð fyrir skoðanaskiptum þvert á flokka og málefnalegri umræðu, það þarf að gefa sér tíma í hana. Ég hef stundum velt því fyrir mér hvort það geti hafa verið þannig þegar ég kom hingað til þings árið 2003 að við höfum að miklu leyti setið nefndarfundi í nefndastörfum þingsins, a.m.k. í þeim nefndum sem ég kom að, til að hlýða á gesti en í allt of litlum mæli setið nefndarfundi til að skiptast á skoðunum þingmanna og flokka á milli um ólík sjónarmið í málum og leitast við að finna sem allra besta niðurstöðu úr ólíkum skoðunum. Ég held að það sé sannarlega eitt af því sem við megum huga að í störfum þingsins, þessari umræðuhefð okkar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir ræðu hans. Mér fannst mjög áhugavert það sem hann sagði í andsvari sínu við hv. þm. Pétri Blöndal varðandi mikilvægi þess að breyta umræðuhefðinni innan Alþingis. Þetta er ein af meginniðurstöðunum hjá siðfræðinefndinni, að umræðustíllinn hafi kannski minnt meira á morfískeppni eða einhvers konar kappræður en málefnalegar umræður um mikilvæg málefni. Ég vil biðja þingmanninn um að útskýra aðeins betur hver munurinn er á því hvernig nefndastarf gengur fyrir sig innan Norðurlandaráðsins á miðað við hvernig það fer fram hér. Ég hefði auk þess líka mikinn áhuga á að heyra frá þingmanninum hvernig hann sér fyrir sér að við getum styrkt þetta stjórnvald sem hann talar um, fjölmiðlana. Ég sit í menntamálanefnd og við erum einmitt núna með nýja heildarlöggjöf um fjölmiðla til umfjöllunar. Ég verð að viðurkenna að ég á dálítið bágt með að sjá nákvæmlega hvar það er sem við styrkjum fjölmiðlana. Við virðumst vera að leggja ýmsar nýjar kvaðir á fjölmiðla, auknar kvaðir varðandi það að skila inn alls konar upplýsingum til nýrrar stofnunar sem á að heita Fjölmiðlastofa, en ég sé ekki beinlínis styrkingu gagnvart fjölmiðlamarkaði. Það er að vísu ætlunin samkvæmt frumvarpinu frá hæstv. menntamálaráðherra að skipa nefnd sem yrði þá skipuð fulltrúum allra þingflokka. Sú nefnd hefði þurft að velta fyrir sér samþjöppun eignarhalds á fjölmiðlamarkaði. En enn á ný, hvar sér þingmaðurinn fyrir sér að við getum í raun og veru styrkt fjölmiðla sem eiga að mínu viti mjög bágt í dag?

Virðulegi forseti. Um umræðuhefðina í þinginu vil ég segja að um leið og ég er sannfærður um að við getum gert miklu betur í því en við erum að gera, er það líka vissa mín eftir að hafa starfað á þinginu á áttunda ár að frá því að hrunið varð hefur sannarlega ýmislegt breyst í þeirri umræðuhefð. Það hefur færst í vöxt að mál sem flutt hafa verið af þingmönnum fái hljómgrunn eða nái fram að ganga, það eru a.m.k. líkur til þess á þessu þingi að þau nái fram að ganga. Breytingar á stjórnarfrumvörpum eru gerðar í ríkari mæli og það er líka algengara en áður að þingmenn nái saman við vinnslu málanna þvert á suma flokka. Að ýmsu leyti hafi verið tekin þar skref til batnaðar en ég held að við þurfum að gera miklu betur. Hluti af því er að endurskoða grunnskipulagið sem við störfum eftir og ég held að við eigum til að mynda að fækka nefndunum í þinginu, stækka málasvið þeirra, efla þær þannig að þingmenn starfi fyrst og fremst í einni nefnd. Við eigum að opna nefndastarfið og gera ýmsar aðrar breytingar til að efla og styrkja líka eftirlitshlutverk þingsins. Þingmaðurinn spyr um eflingu á fjórða valdþættinum, fjölmiðlunum. Þar ætla ég að viðurkenna að ég hef ekki fram að færa neinar patentlausnir en ég bendi einfaldlega á það sem eitt af meginverkefnunum sem fram undan eru er að efla hvern málsþátt fyrir sig,  
            

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans svör. Ég get að vissu leyti tekið undir með honum. Þótt ég hafi ekki mikla reynslu af að sitja á þingi, ég kom inn í nóvember 2008, sýnist mér af viðbrögðum stjórnsýslunnar að það hafi komið svolítið á óvart hve mikið frumvörp hafa tekið efnislegum breytingum í meðferð þingsins. Það virðist vera eitthvað sem menn voru ekki vanir og það er mjög jákvætt. Hins vegar vil ég benda á að það eru, að mig minnir, tvö þingmannamál búin að fara í gegn á þessu þingi. Annað er mál sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir var margítrekað búin að leggja fram og síðan mál sem mér skilst að hv. þm. sjálfur Helgi Hjörvar hafi verið 1. flutningsmaður að. Ef við berum þetta síðan saman við þann gífurlega málafjölda sem verið er að dæla hingað inn úr Stjórnarráðinu frá ráðuneytunum held ég að hlutföllin séu mjög ójöfn. Ég hef verið að velta svolítið fyrir mér þingstörfunum sjálfum, þingsköpunum. Mér hefur t.d. fundist það mjög áhugavert sem ég hef fylgst með hjá sænska þinginu, þar sem fara fram umræður, þar eru tveir ræðustólar þar sem þingmenn tala saman. Þar eru miklu lengri og umfangsmeiri umræður og hefur verið mjög áhugavert og skemmtilegt að fylgjast með því. Ég held að sé mjög mikilvægt að við förum ekki að hleypa í gegn mjög mikilvægri löggjöf eins og fjölmiðlalögunum án þess að við tökum á þessum þáttum þannig að við getum í raun styrkt fjölmiðla, styrkt ritstjórnarlegt sjálfstæði þeirra, styrkt óhæði þeirra gagnvart eigendunum. Að mínu mati komum við í núverandi frumvarpi engan veginn til móts við þær ábendingar sem komu fram í rannsóknarskýrslunni um þau efni.

Virðulegur forseti. Mér þótti það vel til fundið hjá hv. þingmanni að nefna annað þeirra þingmannamála sem náð hefur fram að ganga vegna þess að það kemur frá þingmanni stjórnarandstöðunnar. Fyrr á árunum var býsna sjaldgæft að þingmannamál næðu fram að ganga. Það lýtur einmitt að því að ráðherrar séu ekki jafnframt … 

Frú forseti. Ég hef hugsað mjög mikið um orðið „traust“ í töluverðan tíma en sérstaklega núna eftir að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis kom út. Það er mjög mikið áhyggjuefni hve lítið traust er borið til okkar sem störfum á Alþingi. Það er að vísu skoðun mín að það sé mikilvægt að við séum alltaf að ræða um hvernig við getum aukið traust til stjórnmálamanna og til stjórnmálaflokka og það á að sjálfsögðu ekki að þurfa eitthvert allsherjarefnahagshrun til að við veltum því fyrir okkur. Þetta er umræða sem við framsóknarmenn erum búnir að eiga innan flokksins töluvert lengi og ég hef verið að velta fyrir mér hvernig byggjum við upp traust í raun og veru. Ef maður hugsar til samskipta við sína nánustu, t.d. hver ástæðan er fyrir því að dóttir mín treystir mér, er það vegna þess að ég geri yfirleitt það sem ég segi og ég segi það sem ég geri. Ef ég ætla að ná í hana á leikskólann segi ég það við hana. Ég fer ekki frá henni án þess að kveðja hana og þó að ég sé að tala um níu og þriggja ára gamlar dætur mínar held ég að þetta samræmi á milli þess sem við segjum og það sem við gerum skipti öllu máli. Það er það sem ég held að hafi brugðist á Íslandi. Ástæðan fyrir því að í síðustu mælingu mældist traust til Alþingis 13%, er að við stjórnmálamenn höfum ekki verið að gera það sem við segjumst eiga að vera að gera. Eins og flestir kannast við hafa framsóknarmenn farið í mikla endurnýjun innan flokksins. Við höfum tekið mörg skref til að reyna að vekja upp traust aftur á flokknum en það er líka skoðun mín eftir að hafa hugsað mikið um þetta að það sé ekki nóg að skipta bara um fólk. Það er ekki nóg að skipta um fólk í brúnni. Í tilfelli okkar framsóknarmanna verðum við líka að endurskoða og endurmeta hvað það er sem flokkurinn stendur fyrir: Hver er stefna Framsóknarflokksins? Hvað höfum við fram að færa gangvart þjóðinni? Ég tel að það sem við höfum fram að færa séu þessi upprunalegu gildi Framsóknarflokksins, raunveruleg samvinna, við töluðum mikið um mikilvægi lýðræðis: Einn maður, eitt atkvæði - þið sjáið hvað við framsóknarmenn höfum farið langt frá því - og samfélagsleg ábyrgð. Við erum að fara að halda miðstjórnarfund í flokknum hjá okkur um þarnæstu helgi þar sem okkar helstu trúnaðarmenn ætla að koma saman. Við ætlum að ræða skýrslu rannsóknarnefndarinnar ofan í kjölinn eins og við mögulega getum og grandskoða þær upplýsingar sem þar koma fram, okkar hlut í stjórn þessa lands og ábyrgð okkar á hruninu. Við ætlum líka að leggja fram nýjar siðareglur flokksins til umfjöllunar á miðstjórnarfundinum. Þessar siðareglur eru í samræmi við álit flokksþings okkar frá því í janúar 2009 og í kjölfar þess að við leggjum þetta til umfjöllunar á miðstjórnarfundinum þurfum við síðan að huga að nauðsynlegum breytingum á lögum flokksins. Ég tel að þetta skref hjá okkur sé mjög í takt við þær ábendingar sem fram koma í siðferðishluta skýrslunnar um stjórnmálamenningu á Íslandi þar sem bent er á hvernig við getum lagað það sem fór úrskeiðis. Eitt af því sem ég tel að við þurfum sérstaklega líka að ræða bæði innan dyra og innan flokkanna er foringjaræðið í íslenskum stjórnmálum. Í skýrslunni segir um íslenska pólitík, svo ég vitni, með leyfi forseta: „Eitt einkenni hennar er að foringjar eða oddvitar flokkanna leika lykilhlutverk en hinn almenni þingmaður er atkvæðalítill. Um það segir íslenskur stjórnmálamaður með langan feril úr pólitíkinni: „Auðvitað er það svo að flokksræðið nánast í öllum stjórnmálaflokkunum hefur þróast í ofurvald foringjans og klíkunnar. Þess vegna er lýðræðið okkar svona brothætt og veikt og ég velti því fyrir mér hvort í rauninni þurfi ekki að stíga mörg sterk skref vegna þessarar reynslu til að tryggja sterkari stjórnmálamenn og minna foringjaræði.““ Í skýrslunni er jafnframt spurt hver sé ástæðan fyrir þessu mikla valdi formanna flokkanna. Erum við svona vön sterkum leiðtoga að við kunnum ekki neitt annað? Hvernig getum við brugðist við því? Hvernig getum við lært nýja starfshætti? Ég vil nefna dæmi um að þetta foringjaræði sé ekkert lögmál í stjórnmálum í hinum stóra heimi. Þá vil ég benda á sænska umhverfisflokkinn, þeir hafa tilnefnt tvo talsmenn, karl og konu, í samræmi við áherslu þeirra á jafnrétti. Þeir leggja mjög mikið upp úr því að vera með mjög flatt skipulag í flokknum þannig að flokksmenn komi sem mest að ákvarðanatöku innan flokksins. Þetta er það sem ég mun leggja til á miðstjórnarfundi að við framsóknarmenn gerum og í framhaldinu vinnum við síðan áfram á flokksþingi sem haldið verður í janúar og ræðum um hvernig við getum bætt ferli okkar innan flokksins. Hvernig getum við skýrt það sem líka er kallað eftir í skýrslunni, ábyrgð einstakra flokkseininga? Hvert er hlutverk flokkseininganna? Hvert er hlutverk kjördæmasambandanna? Hvert er hlutverk þingflokksins og hvert er hlutverk forustunnar? Hvernig eiga þessar einingar síðan að spila saman? Ef við tölum síðan um þennan vinnustað minn, Alþingi, verðum við að leita leiða til að draga úr ráðherraræði, draga úr því að það séu örfáir einstaklingar, hin svokallaða klíka sem stjórnar þessari stofnun þannig að við, hvort sem við erum komin með aðeins lengri reynslu eða erum ný, afgreiðum frumvörp fyrir ráðuneytið. Við verðum að breyta því. Við verðum líka að styrkja eftirlitshlutverk okkar. Þar eru meginniðurstöður skýrslunnar. En það er ekki hægt að segja að við ætlum að gera það með pólitík. Það er nefnilega það sem mér fannst vera svo áhugavert sem rannsóknarnefndin talaði um í niðurstöðunni, það hefur skort á pólitíska stefnumörkun frá stjórnmálamönnum þannig að embættismenn sem eiga að framkvæma þessa pólitísku stefnumörkun viti hvað þeir eiga að gera. Ef maður er með Evrópurétt, tilskipun frá Brussel, hver er pólitíska stefnumörkunin varðandi innleiðinguna? Við höfum svigrúm og höfum við séð það í öðrum löndum hvað gerist ef við nýtum okkur ekki það svigrúm sem er til staðar innan þessarar löggjafar. Það er talað um það í skýrslunni að á Íslandi hafi verið mun óheftara meirihlutaræði en í öðrum smáríkjum í Evrópu sem hafa haft traustari lýðræðishefðir en við. Það er spurningin sem við þurfum að velta fyrir okkur: Hvernig förum við að því að efla Alþingi á sama tíma og við þurfum að draga saman? Hvernig forgangsröðum við? Hvað er það sem lítið land með 320 þúsund einstaklinga, frábært og öflugt fólk en bara 320 þúsund einstaklinga, ræður við? Hvað er það sem við getum gert? Getum við verið með sjö háskóla? Getum við verið með kauphöll á Íslandi? Hvers konar vátryggingamarkaður á að vera hérna? Hversu stór á hann að vera? Þetta eru allt spurningar sem við verðum að fara að spyrja okkur og við höfum ekki spurt okkur fram að þessu. Það sem mig langar til að nefna í lokin er að eins og þið vitið vonandi var ég kosin í nefndina, ég sit í þingmannanefndinni sem tekur við og vinnur úr þessari skýrslu. Þetta er gífurlega mikið og spennandi verkefni að fá að fást við og mikill heiður að mínu mati að fá tækifæri til þess að bæta Ísland, eins og hver einasti af okkur, þessum 63 einstaklingum sem sitja á þingi, hefur tækifæri til að gera, að breyta Íslandi. Við getum tekið það besta sem við höfum í dag og svo getum við gert það enn þá betra, en ýtum burtu því slæma. Hluti af því sem ég vil nefna og sem nefnt er m.a. í skýrslunni varðandi hvernig við getum hugsanlega styrkt minni hlutann er að skoða að stjórnarandstaðan fái formennsku í nefndum. En á sama tíma getum við líka sett löggjöf um það eða breytt þingsköpunum til að tryggja að mál séu afgreidd úr nefndum þannig að þótt við ætlum að gefa stjórnarandstöðunni meira vald tökum við líka ákveðið vald af formönnum þannig að þeir geti ekki svæft mál í nefndum. Við afgreiðum mál. Við tökum afstöðu til mála. Önnur tillaga er að ráðherrarnir fari út af þingi. Þetta er eitthvað sem ég held að ætti jafnvel að vera meiri hluti fyrir á Alþingi. Bara sú aðgerð kostar okkur pening en hún þýddi að við fengjum tíu nýja þingmenn hingað inn sem gætu tekið þátt í að vinna verkefnin með okkur. Við þurfum að efla þingið. Við erum að fást við það stór og mikilvæg verkefni að við verðum að efla þingið. Ég bendi líka á það frumvarp sem liggur fyrir þinginu sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir lagði fram 

Virðulegi forseti. Til að hús sé gott þarf það að vera bjart, hlýtt og rúmgott. Flóknara er það ekki. 
             Hv. þm. Eygló Harðardóttir hafði áhyggjur af trausti. Það má alltaf ræða það. Til þess að skapa traust þarf fólk að vera hispurslaust, heiðarlegt og með leikgleði. Það á að vera nóg til þess að skapa traust. Það þarf ekkert að gera breytingar hér á Alþingi varðandi ráðherra, auðvitað eiga ráðherrar að vera úr hópi þingmanna. Það er skilvirkast, það er mest samband og þá er ekki hægt að slíta neina ábyrgð frá því sem hérna er að mínu mati. Það er bara hluti af þinginu að slíkt sé uppi. Traust. Hin ágæta skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis fjallaði beint og óbeint um traust en fjölmiðlamenn hafa slegið því upp að allt samfélagið hafi verið í hruni. Það er ekki rétt, það er alrangt. Alþingi sem og stórborgarfólkið geta lært af landsbyggðinni um traust. Allar byggðir landsins utan höfuðborgarsvæðisins gengu í gegnum ákveðna hluti og hafa tekið við ákveðnum þáttum í sambandi við hrunið en það varð ekkert hrun þar vegna þess að þar höfðu menn ekki tekið þátt í dansinum um gullkálfinn. Hvergi úti á landsbyggðinni tóku menn þátt í þeim dansi. Og þó að það hafi óbein áhrif í þessum efnum er það bara þannig að þarna lifðu menn sínu lífi, brugðust við,  
            

Frú forseti. Ég kannski kannast ekki alveg við þá mynd sem hv. þm. Árni Johnsen dregur hérna upp af því að enginn hafi farið offari úti á landsbyggðinni. Ég held að við könnumst bæði við einstaklinga sem fóru offari fyrir hrunið og upplifa nú afleiðingarnar af því. Við skulum ekkert ræða það hér neitt frekar. Ég stend algjörlega við það sem ég sagði í ræðu minni. Ég tel að það sé ekki nóg að sýna ákveðinn léttleika en ég tek undir að það skiptir máli að sýna heiðarleika. Við byggjum ekki upp traust öðruvísi en gera það sem ég sagði, að fylgja því eftir sem við segjum: Ef við segjum eitthvað stöndum við við það. Ef við viljum að fólk treysti okkur verðum við að standa við orð okkar. Við ljúgum ekki að fólki, við segjum satt. Það var það sem íslenskur almenningur fékk að upplifa fyrir hrun, að stjórnmálamenn stóðu fyrir framan myndavélarnar og lugu upp í opið geðið á fólki. Við sjáum nú afleiðingarnar af því í framhaldinu, við sem einstaklingar, þó að við höfum ekkert komið nálægt þessu, við gjöldum þess að forverar okkar lugu að almenningi. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Þingið getur krafið ráðherra um upplýsingar og um svör fyrir gerðir stjórnsýslunnar, en óraunhæft er að ætla að þingið lýsi vantrausti á ráðherra sem situr í skjóli meiri hluta þingsins; það mundi jafngilda stjórnarslitum.“ Svo er, með leyfi forseta, hér haldið áfram: „Ein ástæða þess að þingið rækir ekki vel eftirlitshlutverk sitt er að stjórnarmeirihlutinn á hverjum tíma styður ríkisstjórnina og því er það í raun stjórnarandstaðan ein sem veitir framkvæmdarvaldinu aðhald.“ Stjórnarandstaðan á Íslandi hefur verið mjög veik. Það er það sem ég var að benda á, hugsanlegar leiðir til þess að styrkja hana auk þess sem við þurfum að fara að kjósa til stjórnlagaþings þar sem við förum í raunverulegar breytingar á stjórnskipan Íslands. Ég ítreka það sem ég segi þar sem ég vitnaði beint í skýrsluna: 
             Á Íslandi hefur ríkt „mun óheftara meirihlutaræði  Þessu þurfum við að breyta.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að karpa við hv. þm. Eygló Harðardóttur um væntingar framsóknarmanna á komandi fundi en ég ætla að vona að hún sé ekki að boða að það sé nóg að hafa eitt kaupfélag á Íslandi. Kaupfélögin eru góð með öðru og hafa staðið sig vel í gegnum tíðina. Það sem ég sagði um landsbyggðina er rétt. Ég er ekki að velta mér upp úr einstaklingum, hvergi á Íslandi, og það getur árað illa hjá einstaklingum en engin byggð lenti í því hruni sem talað er um núna frá degi til dags. Menn eiga bara að virða það að þessi byggðarlög landsins héldu sjó, þau tóku góðum árum og slæmum árum, unnu úr því og fundu því farveg þannig að það skilaði árangri og urðu ekki vör við neitt gullkálfsæði, það var bara ekki til þar. Allt slíkt tengdist ákveðnum rekstri á höfuðborgarsvæðinu, stofnunum og fyrirgreiðsluaðilum. Þetta er mergurinn málsins og menn eiga að læra af þessu, að taka hlutunum með stóískri ró og vinna úr því en falla ekki í þá gildru sem varð hér í græðgisstefnu, sukki og svínaríi, virðulegi forseti. Það er það sem skiptir máli til þess að menn nái árangri og auðvitað þurfum við öll að standa saman um að úr því vinnist vel. Það er fulldjúpt í árinni tekið, eins og hv. þingmaður alhæfði, að forverar okkar hafi logið framan í þjóðina. Það kann að orka tvímælis sem þeir sögðu en það er ekki hægt að alhæfa um það.

Frú forseti. Ég vil endilega hvetja hv. þm. Árna Johnsen til að halda áfram að lesa skýrsluna.  Í framhaldi af því sem ég ræddi um varðandi bankana og það sem hv. þingmaður sagði, að það hafi fyrst og fremst verið einstaklingarnir sem stjórnuðu bönkunum sem fóru offari, að þeir hafi farið með okkur, vil ég segja að atvinnugrein sem við þekkjum mjög vel, sjávarútvegurinn, skuldar milli 400 og 500 milljarða. Ég held að það sé eitt af því sem við þyrftum kannski að hafa í huga þegar við fullyrðum að enginn úti á landsbyggðinni hafi nokkurn tíma farið offari í meðferð verðmæta og fjármuna þjóðarinnar.

Frú forseti. Ég get bara ekki orða bundist áður en ég hef ræðu mína en að þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur, þingkonu Framsóknarflokksins, fyrir frábæra ræðu. Ég er ánægð með að hún er ein af fulltrúum okkar í þingmannanefndinni og ég veit að hún mun leggja mjög gott til í því starfi sem þar mun fara fram. Frú forseti. Ég er alin upp af móður sem les leikrit. Þegar ég komst á unglingsárin fór hún að gauka þeim að mér og ég las ýmis merkileg verk mér til mikillar ánægju. Þegar ég var komin á fullorðinsár spurði ég hana af hverju hún væri svona hrifin af þessari bókmenntagrein umfram aðrar. Svar hennar var einfalt: Í leikritum fer fram það uppgjör sem við þráum að fari fram í raunveruleikanum en við höfum sjaldnast kjark til að takast á við. Rannsóknarnefndin sem Alþingi skipaði til að rannsaka aðdraganda og orsök hruns bankanna hefur fært okkur á silfurfati efni í allsherjaruppgjör í íslensku samfélagi. Ég þakka nefndinni fyrir frábæra skýrslu. Umræður um skýrsluna munu halda áfram hér í þingsölum enda er hún efnismikil og mörg brýn mál sem þarf að ræða. Þó að ég hafi langt frá því náð að kynna mér skýrsluna ítarlega sé ég að hún staðfestir að það voru bófar sem stjórnuðu bönkunum og notuðu þá eins og seðlaveskið sitt. Um afglöp þeirra verður fjallað í dómsölum landsins. Eftirlitsstofnanirnar voru veikar og íslensk stjórnsýsla veikburða. Hæstv. ríkisstjórn hefur þegar lagt til fjöldann allan af tillögum til úrbóta og meiri hluti þeirra er sóttur í smiðju Samfylkingarinnar, jafnaðarmannaflokks Íslands. Alþingi hefur þegar tekist á hendur breytingar á löggjöf þar að lútandi og mun þurfa að fara yfir allar þær fjölmörgu athugasemdir rannsóknarnefndarinnar auk þess sem þingmannanefndin sem á að vinna úr skýrslunni mun koma með tillögur til lagabreytinga. Sú nefnd mun einnig ákvarða hvort ráðherrar eigi að svara fyrir verk sín fyrir landsdómi. Þá er ljóst af skýrslunni að við verðum að fara í stjórnarskrárbreytingar eins fljótt og auðið er og ég hvet þingheim til að afgreiða nú á vordögum lög um stjórnlagaþing svo hægt verði að kjósa til þingsins í september næstkomandi. Breytingar á stjórnarskrá landsins þola ekki bið. Áður en lengra er haldið tel ég rétt að árétta að ég tel að eigendur og stjórnendur bankanna beri mesta ábyrgð á hruni bankanna og gjaldmiðilsins. En allsherjaruppgjörið mun ekki fara fram nema stjórnmálastéttin horfist í augu við þann stjórnmálakúltúr sem þrífst hér á landi og gaf eigendum og stjórnendum bankanna svigrúm til að haga sér með þeim hætti sem þeir gerðu. Sjálfstæðisflokkurinn ber mikla ábyrgð á þeirri stjórnmálahefð sem hér ríkir. Hún er dæmigert afsprengi feðraveldisins þar sem deilt er og drottnað, mönnum skipað í fylkingar og pólitísk umræða einkennist af skætingi en ekki skoðanaskiptum um hugmyndafræði og lífssýn. Vinnubrögðin eru í þessum anda. Fámenn klíka leggur línurnar og þjóðkjörnir fulltrúar fylgja vilja klíkunnar og þora yfirleitt ekki að rísa upp gegn valdboðinu en hlýða í von um framgöngu síðar. Þó að ég felli hér þungan dóm yfir stjórnmálahefð Sjálfstæðisflokksins vil ég minna á að Framsóknarflokkurinn gekkst glaður við þessari hefð. Flokkurinn minn, Samfylkingin, byggir á hugmyndafræði sem er algjörlega andsnúin þessari hugmyndafræði og hefur lagt ríka áherslu á lýðræðisumbætur. Þrátt fyrir það gengumst við undir valdakerfi Sjálfstæðisflokksins og stóðum okkur ágætlega í því, því miður. Meira að segja Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur ekki náð að aðgreina sig frá hefðinni eins og dæmin sanna í yfirstandandi stjórnartíð þeirra. Frú forseti. Hlutverk okkar alþingismanna í uppgjörinu á vettvangi þingsins er að tryggja úrbætur á löggjöf sem lúta að eftirlitsstofnunum samfélagsins, stjórnsýslunni, dómskerfinu og stjórnskipan. En við höfum líka það hlutverk að fara heim í flokkana okkar og taka þátt í hreinskiptnum umræðum um vinnubrögð okkar, meðferð okkar á valdi, og bera það saman við þá hugmyndafræði sem stefna okkar byggir á. Síðan þurfum við að kynna niðurstöðurnar fyrir almenningi og koma með trúverðugar tillögur um endurbætur og sanna með verkum okkar lýðræðisleg vinnubrögð. Ef við gerum þetta ekki, frú forseti, munu íslenskir stjórnmálamenn ekki endurvinna traust hjá íslenskum almenningi með þeim afleiðingum að hér mun draga úr lýðræði og skapast andrúmsloft sem er kjörlendi fyrir öfgafullar stjórnmálaskoðanir. Frú forseti. Við samfylkingarfólk munum hefja okkar vegferð í uppgjörinu næstkomandi laugardag á flokksstjórnarfundi. Ég tel mikilvægt að við séum öll tilbúin til að viðurkenna mistök. Það er að sjálfsögðu í andstöðu við stjórnmálakúltúr á Íslandi þar sem veikleikar skulu aldrei viðurkenndir. Við þekkjum afleiðingarnar af því. Nú skulum við hætta því, því að það felst styrkleiki í því að gangast við mistökum því að öðrum kosti verður erfitt að draga lærdóma af þeim. Nú skulum við vera sterk og grípa tækifærið og andrýmið sem rannsóknarnefnd Alþingis hefur gefið okkur.

Virðulegur forseti. Ég tek hér aftur til máls um þessa virðulegu og góðu skýrslu, skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis eða eins og hún heitir fullu nafni Aðdragandi og orsök falls íslensku bankanna 2008 og tengdir atburðir . Sem betur fer er þessi fyrirsögn „tengdir atburðir“ þarna með og skilgreind í lögum um rannsóknarnefndina því að þeir tengdu atburðir hafa leitt ýmislegt í ljós. Í þessum stutta ræðubút mínum langar mig að fjalla aðeins um viðskiptalífið og stöðu þess eða ákveðna geira þess fyrir og eftir hrun eins og fjallað er um þá í skýrslunni. Á bls. 23 og 24 í 9. bindi um krosseignatengsl, og það er kannski rétt að sýna þingheimi þessa blaðsíðu, það er verið að vinna í því að setja þetta kort á boli, prenta það út og framleiða boli með þessum krosseignatengslum og selja þá. Þessi kort segja meira en mörg orð, nægilega mikið í rauninni til að staðfesta að hér var ekkert eðlilegt viðskiptaumhverfi og að það samkeppnisumhverfi sem þarf að vera til staðar í svokölluðum markaðsbúskap í efnahagsmálum var ekki til. Þó að þessar myndir sýni ákveðna punktstöðu um áramótin 2007/2008 má engu að síður færa rök fyrir því að íslenskt viðskiptalíf hafi aldrei starfað nema þá að tiltölulega litlum hluta í einhverju sem kalla mætti eðlilegt samkeppnisumhverfi. Nú vitum við þetta og þá er stóra spurningin: Hver verður staðan eftir hrun og inn í framtíðina? Skýrslan sýnir mýmörg dæmi um hvernig staðan var fyrir hrun og það er okkar að ákveða hvernig þetta verður inn í framtíðina. Eitt dæmi - og um það er fjallað ítarlega í skýrslunni - er umhverfi fjármálafyrirtækja og peningamarkaðssjóðanna sem áttu að heita sjálfstæð fyrirtæki. Það var allt saman blekking og það verður að fara fram ítarleg lögreglurannsókn á því hverjum rétt fyrir hrunið var greitt upp í topp úr þessum sjóðum. Skattborgararnir sitja uppi með vel á annað hundrað milljarða króna skattahlass vegna fjárglæframannanna sem stjórnuðu þessum sjóðum og tengsl þeirra stjórnenda við stjórnmálin verður að skoða gaumgæfilega líka. Hverjir fengu allt sitt, hvers vegna og hvað svo? Hvernig ætlum við að hafa svona fjármálakerfi í framtíðinni? Svo eru það tryggingafélögin og bótasjóðir þeirra. Þar var um að ræða fákeppni í heilum geira hvers tekjur byggðu að stórum hluta á lögboðnum kaupum á þjónustu, t.d. hvað varðar ábyrgðartryggingar á bílum og brunatryggingar heimila. Hvað verður gert við þetta umhverfi í framtíðinni? Það skiptir miklu máli. Það er ekki nóg að hafa eftirávirkandi eftirlit, það verður annaðhvort að koma á skilyrtu samkeppnisumhverfi með tilteknum lágmarksfjölda fyrirtækja í hverjum geira eða hafa virkt forvarnaeftirlit, t.d. í formi hámarksverðs á lögboðnum tryggingum. Það er ekki hægt að afhenda fyrirtækjum á silfurfati fjármuni almennings samkvæmt lögum. Lífeyrissjóðirnir og lögboðinn skyldusparnaður sem byggt hefur þá upp er sama marki brenndur. Það er ekki ásættanlegt að starfsemi lífeyrissjóðanna verði ekki grandskoðuð eftir að þeir hafa tapað einhvers staðar á bilinu 500–700 milljörðum af lífeyrissparnaði sjóðfélaga. Það verður að tryggja að inn í framtíðina verði ekki farið með þetta kerfi óbreytt og að lífeyrissparnaður fólks verði ekki bundinn inn í fyrir fram ákveðna sjóði. Tryggja þarf að t.d. hið nýja Fjármálaeftirlit gefi út sjálfstætt mat ársfjórðungslega á hversu stöndugir lífeyrissjóðirnir eru og að almenningur fái að færa sparnaðinn sinn á milli sjóða eftir eigin ósk ef sparnaðurinn á að vera lögbundinn. Hugmyndir hv. þm. Péturs H. Blöndals sem hann viðraði hér í morgun um aukið lýðræði í lífeyrissjóðum fara langa leið með að leiðrétta þetta að hluta og það er nauðsynlegt að tekið verði betur á þessum málum. Það er hins vegar samkeppnisumhverfið eitt, og jafnvel eitt sér ef umhverfið er rétt, sem tryggir bestu úrlausn í viðskiptum og takmarkar verulega þörfina fyrir eftirlit. Við það fámenni sem við búum hins vegar á Íslandi er erfitt að koma á fullkomnu samkeppnisumhverfi í hagkerfinu almennt og ef ekki er til staðar samkeppni í einhverjum geirum atvinnulífsins samkvæmt fyrir fram skilgreindum aðstæðum, eins og t.d. lágmarksfjölda fyrirtækja, verður a.m.k. að aflétta öllum lögboðnum skylduákvæðum sem krefjast þess að almenningur annaðhvort kaupi ákveðna þjónustu, svo sem ábyrgðartryggingar bíla, eða leggi sparnað sinn inn í ákveðna skilgreinda sjóði. Með tilliti til lífeyrissjóðanna og aðkomu verkalýðshreyfingarinnar að stjórnum þeirra sýnist augljóst að sú aðkoma hefur síður en svo tryggt öryggi lífeyrissparnaðarins og að þörf er á endurskoðun á skylduaðild almennings að ákveðnum stéttarfélögum líka ef fyrirkomulagi og starfsemi þeirra verður ekki breytt. Margs ber að gæta í framtíðinni vegna þessarar skýrslu og vonandi fáum við 

Frú forseti. Hv. þingmaður fór í stuttu máli í gegnum það sem hann átti eftir að fjalla um í skýrslunni og ég þakka honum fyrir það. Hann nefnir krosseignarhaldið og sýndi okkur töflu og í sjálfu sér var ég ekkert hissa á þessari töflu eða þessari skrautlegu mynd nema að hún var ögn þéttriðnari en ég gat ímyndað mér áður en skýrslan kom fram, en ég hafði alveg ímyndað mér að þetta væri ansi þéttriðið. Þá er það spurning mín til hv. þingmanns: Hvaða úrbætur sér hann í þessu? Það vill svo til að ég hef flutt frumvarp um gagnsæ hlutafélög þar sem ég reyni að laga þetta af öllum mætti vegna þess að ég tel mig hafa sýnt fram á í fylgiriti I með því frumvarpi, sem liggur hér á borðum þingmanna eða í tölvum, að það er galli í hlutabréfaforminu sjálfu. Ekki þegar einstaklingur kaupir hlut til að takmarka áhættu sína í atvinnurekstri heldur þegar hlutafélög fara að stofna og eiga í öðrum hlutafélögum og svo aftur og aftur og aftur, kannski 20, 30, 40 sinnum, og þetta dreifist út og suður með lánveitingum inn á milli, sum félög eru í rekstri og önnur ekki o.s.frv. Ég sé enga lausn á þessu öðruvísi en að menn setji mjög sterkar kvaðir á hlutabréfaformið sem felst í því að búa til gagnsæ hlutafélög. Þetta er alþjóðlegt vandamál, þetta er ekki íslenskt vandamál, þetta er um allan heim. Þess vegna sagði ég í gær að það væri svo mikilvægt að heimurinn reyndi að læra af Íslendingum því að hérna brotnaði undiraldan sem gengur um allan heim. Varðandi lífeyrissjóðina, ég get tekið undir það, og ég hef margoft sagt að menn eiga annaðhvort að kjósa með fótunum með því að geta skipt um lífeyrissjóð eða með höndunum með því að kjósa stjórnina beint en hvorugt er í dag.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal andsvarið. Það er rétt að ég hef tekið eftir frumvarpi hans um gagnsæ hlutafélög og ég hef náttúrlega velt þessu fyrir mér, kannski ekki nægilega vel. En með hvaða hætti er hægt að koma í veg fyrir svona krosseignatengsl fyrirtækja inn í framtíðina? Það er t.d. hægt með því einfaldlega að banna fyrirtækjum að eiga í öðrum fyrirtækjum. Fyrirtæki sem slík eru fyrirbæri sem eru ekki með sjálfstæða hugsun og geta ekki átt neitt. Þeir einu sem geta átt eitthvað eru eigendur fyrirtækjanna og það er afskaplega einkennilegt fyrirkomulag að eitthvert huglægt fyrirbæri sem heitir fyrirtæki skuli geta átt í öðru fyrirtæki eða jafnvel tugum eða hundruðum annarra fyrirtækja. Það mætti koma því þannig fyrir að ef stjórnendur og þá eigendur einhvers fyrirtækis hefðu áhuga á að kaupa hlut í eða jafnvel annað fyrirtæki að það yrði þá gert í nafni þeirra einstaklinga en ekki í nafni einhverrar kennitölu á einhverju fyrirtæki. Gagnsæja hlutafélagafyrirbærið hans Péturs Blöndals fer langt í þessa átt. Sama á við um lífeyrissjóðina, það verður að koma skýrt fram hver fjárfestingarstefna lífeyrissjóða er og hversu vel er farið eftir henni. Ef lögboðin skylduaðild er að lífeyrissjóðum verður almenningur að fá svigrúm til að fá upplýsingar um þá sjóði og fá svigrúm til að færa sig á milli sjóða ef menn eru ekki ánægðir með sjóðina. Það er bara algjörlega sjálfsagt mál ef verið er að taka peninga af fólki með lögum að það fái einhverju um það ráðið hvert þeir fara.

Frú forseti. Fyrst varðandi það að hlutafélög eigi ekki að eiga í öðrum hlutafélögum. Oft er það þannig að menn vilja aðgreina rekstur, t.d. Flugleiðir sem áttu í bílaleigu og í hótelkeðju og annað slíkt, þeir vilja takmarka áhættu hlutafélagsins og ég held að það séu réttmæt rök fyrir því að menn fari þá leið. Ég fjalla einmitt um það í þessu frumvarpi að einfaldasta leiðin væri náttúrlega að banna hlutafélögum að eiga í hlutafélögum - ég held að það yrði ekki vinsælt, alla vega ekki úti í heimi ef við ætlum að breyta því þar líka - og þá reyndi maður að finna einhver skilyrði sem þarf að setja á hlutafélög þannig að svona hringrás peninga geti ekki átt sér stað eins og við sjáum í þessu neti sem hv. þingmaður sýndi. Ég vona að ég sé búinn að koma í veg fyrir það með þessari skilgreiningu á gagnsæjum hlutafélögum, það er ekki víst og þess vegna legg ég mjög mikla áherslu á það að hv. Alþingi fari að fjalla um þetta í 1. umr. og jafnvel umræðulaust og fái að fara að senda þetta út til umsagnar, þannig að við fáum til baka umsagnir endurskoðenda, Verslunarráðs, Samtaka atvinnulífsins og ASÍ og annarra sem hefðbundið gefa umsagnir. Ég tel mjög brýnt að við finnum á þessu lausn því að án þessa verður ekki traust aftur á hlutabréfum. Ég get ekki séð að nokkur einasti maður kaupi hlutabréf eftir að hafa séð stærstu eigendurna hola hlutafélögin að innan og það er ekkert sem menn hafa gert hingað til sem breytir því, ekkert. Og varðandi lífeyrissjóðina, lífeyrissjóðirnir eru afl í þjóðfélaginu og þetta afl er í höndum Samtaka atvinnulífsins og ASÍ. Þetta er hryggurinn í valdi þeirra og þess vegna er svo ógurlega erfitt að breyta þessu. Það var reynt hérna fyrir nokkrum árum, heilt sumar stóð formaður efnahags- og skattanefndar, efnahags- og viðskiptanefndar þá, í því að semja við þá 

Virðulegur forseti. Hlutafélagaformið og það fyrirbæri að geta fjárfest í einhverjum viðskiptum með takmarkaðri ábyrgð, sennilega hefur fátt leitt til meiri efnahagslegrar velferðar en uppfinningin á því fyrirbæri. Það gerir mönnum kleift að fjárfesta og efnast án þess hugsanlega að tapa öllum sínum persónulegu eigum. Sú takmarkaða ábyrgð verður hins vegar náttúrlega að hafa takmörk líka og í krosseignatengslum eins og þau koma fram í þessari mynd, sem er alveg brjálæðisleg, verður einfaldlega að takmarka möguleika manna á slíku á einhverja vegu. Það er svo spurning eftir hrun eins og hér hefur orðið hvort ekki sé fyllilega réttmætt að setja einhver afturvirk lög þar sem þeirri takmörkuðu ábyrgð sem menn báru í aðdraganda og í þessu hruni verði einfaldlega aflétt og menn verði gerðir persónulega ábyrgir í miklu meira mæli en gert er almennt. Hvað varðar Samtök atvinnulífsins og lífeyrissjóðina er þetta áhugaverð statistík því að aðkoma Samtaka atvinnulífsins og Verslunarráðs að þingmálum hefur verið með þeim hætti að ég er alveg rasandi hissa. Það ratar varla hér í gegn þingmál án þess að þau séu kvödd til umsagnar fyrir nefndum þrátt fyrir að Samtök atvinnulífsins séu eingöngu með 31% af vinnuafli í landinu undir sínum verndarvæng og 10% af fyrirtækjunum. Þau fá umsagnir um nánast hvert einasta frumvarp sem fer hér í gegn. Samtök atvinnulífsins eru fyrst og fremst í hagsmunagæslu fyrir ákveðin fyrirtæki og ákveðna geira atvinnulífsins og það er alls ekki ásættanlegt að þau fái að hafa þetta mikla vægi í umsögnum um frumvörp eins og þau hafa gert hingað til. Þetta er atriði sem þingið sjálft þarf að skoða og getur mjög auðveldlega lagað ef vilji er fyrir hendi.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því eins og flestallir aðrir þingmenn hafa gert að þakka sérstaklega fyrir afar góða, ítarlega og vandaða skýrslu. Ég vil þakka þeim sem stóðu að gerð hennar, bæði rannsóknarnefndinni og siðferðisnefndinni, og ég vil raunar segja að ég tek hattinn ofan fyrir þessu fólki. Það hefur sinnt verk sínu af alúð og sýnt að mínu mati mikla dirfsku. Það hefur nefnilega verið alveg ótrúleg þöggun í hinu íslenska samfélagi okkar og það þarf talsverðan kjark til að sýna þá dirfsku sem þurfti til að útbúa skýrslu af þessu tagi. Við veittum þeim friðhelgi í þinginu samkvæmt lögum, þannig að ekki er hægt að sækja þau til saka fyrir dómstólum vegna skýrslunnar en þrátt fyrir það sýna þau gríðarlega dirfsku með því að koma skýrslunni í það form sem hún er í. Ég sé líka ástæðu til að þakka Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sem átti meira og minna eða a.m.k. mikinn hlut í því að siðferðisnefndin var sett á stofn. Við sameinuðumst svo öll um að fallast á það og telja að slíkt væri til bóta. Fyrrverandi forseti Alþingis, Sturla Böðvarsson, hélt frekar vel utan um það mál allt saman að koma rannsóknarnefndinni í gagnið á sínum tíma. Fyrir þetta allt ber að þakka. Skýrslan er ekki hvítþvottur, alls ekki. Á sínum tíma fannst mér svolítið óþægilegt þegar formaður rannsóknarnefndarinnar og annar hinna tveggja sem í nefndinni voru ýjuðu að því að skýrslan boðaði mjög slæm tíðindi. Formaðurinn sagði að nefndin þyrfti að flytja þær verstu fréttir til þjóðar sem hægt væri að hugsa sér, og annar hinna tveggja sem í nefndinni voru sagðist hafa verið gráti nær við vinnslu skýrslunnar. Þetta þótti mér frekar óheppilegt að heyra á sínum tíma en ég skil það núna. Ég skil núna af hverju þeim leið svona af því að skýrslan er þannig að það blasir við að nefndarmönnum og líka siðferðisnefndinni hlaut að líða illa yfir þessu, þetta var ekkert skemmtiverk. Ég er líka ánægð með það eftir á að hyggja, og reyndar gagnrýndi ég það aldrei, að nefndin tæki langan tíma, en ég er mjög ánægð með að við skyldum sýna þá þolinmæði að pressa ekki meira á nefndina en þó var gert til að reyna að skila þessu verki á réttum tíma. Verkið frestaðist ítrekað en það var gott eftir á að hyggja að við biðum, af því að við fengum þá vandaðra verk í hendur. Segja má að þó að nefndin hafi ekki tekið meiri tíma en þó þann tíma sem hún hafði til ráðstöfunar og tók sér er skýrslan eiginlega betri en búast mátti við miðað við tímann sem fór í að útbúa hana. Samkvæmt skýrslunni voru þeir gríðarlega margir sem brugðust. Það voru auðvitað bankamennirnir og maður er bara í sjokki hreint út sagt að sjá hvernig margt fólk vann í bönkunum og hvernig menn umgengust bankana, hvernig talað var, talsmátinn. Maður sér mjög skrýtinn talsmáta í tölvupóstum sem menn héldu að aldrei yrðu opinberir og ekki bara í tölvupóstunum sem menn héldu að kæmu aldrei fyrir almenningssjónir heldur líka þegar þeir mættu til yfirheyrslu hjá rannsóknarnefndinni, þar var sami talsmátinn. Það er hreint með ólíkindum hvernig þetta allt saman er. Stjórnmálamennirnir brugðust, margir brugðust, allir brugðust kannski eitthvað aðeins en sumir brugðust illilega. Stjórnsýslan brást, margar mikilvægar stofnanir, og í skýrslunni er auðvitað sérstaklega verið að tilgreina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið. Endurskoðendur brugðust. Fjölmiðlarnir brugðust, þeir brugðust mjög illa. Það var mjög margt í samfélaginu sem brást. Mesti fókusinn er auðvitað á stjórnmálalífið og stjórnsýsluna en þeir sem voru að vinna í bankakerfinu eru meira og minna til skoðunar hjá sérstökum saksóknara. Ég vil taka undir það sem hv. þingmaður og hæstv. heilbrigðisráðherra sagði áðan að skýrslan sýni að það hafi verið talsvert mikill brotavilji á ferðinni hjá ýmsum aðilum í bankakerfinu. Við vonum þess vegna að réttlætið nái fram að ganga eftir að þetta allt verður skoðað hjá sérstökum saksóknara. Sú er hér stendur kallaði eftir skýrri skýrslu, það væri mjög óþægilegt fyrir okkur ef við fengjum óljósa skýrslu sem væri full af einhverjum matsatriðum. Ég er mjög ánægð með að við fáum skýrslu sem er mjög skýr. Ef eitthvað er er hún skýrari en það sem ég kallaði eftir. Það er algjörlega ljóst, það stendur eiginlega skrifað með rauðum stöfum í skýrslunni að það áttu sér stað mikil mistök, það var veruleikafirring í gangi, afneitun og vanræksla. Meira að segja eru tilgreind mörg nöfn, það eru nöfn nokkurra stjórnmálamanna sem eru nefnd í mismunandi samhengi og síðan eru tilgreind nöfn fyrrum ráðherra og bankastjórnenda og yfirmanns í Fjármálaeftirlitinu. Sú einkunn sem viðkomandi aðilar fá, ég vil ekki nota orðið dómur heldur einkunn, einkunnin er vanræksla. Núna er þessi niðurstaða komin til þingsins og að sjálfsögðu munum við reyna að taka eins faglega á þessu máli og hægt er. Við eigum hins vegar að sýna auðmýkt þegar við ræðum þetta. Við eigum ekki að fara fram með sleggjudóma. Hérna á fólk í hlut, orð er dýr, og ég vil minna á í þessu samhengi - og það er nú orðatiltæki sem einn af fyrrum stjórnmálamönnum Framsóknarflokksins notaði mjög oft á sínum tíma - og það er að „aðgát skal höfð í nærveru sálar“. Þó að við þurfum að fara í gegnum þessa umræðu eigum við samt að sýna ákveðna auðmýkt og ákveðna nærgætni. Virðulegur forseti. Nú er að byggja upp traust og nú er að nýta skýrsluna til þess. Við hljótum að fara upp úr skotgröfunum sem við höfum því miður verið í hér í þinginu eftir hrun. Við verðum að yfirgefa þær skotgrafir, við verðum að læra, við verðum að spyrja spurninga og við verðum að breyta menningu okkar innan stjórnmálanna. Alþingi hefur fengið slæma einkunn. Við höfum mælst með 13% traust hjá almenningi, það er auðvitað alveg ótrúlega lágt. Ég held að við náum ekki að bæta það traust nema breyta verulega menningunni innan stjórnmálaflokkanna. Við eigum að líta í eigin barm. Ég spyr sjálfa mig: Hvað gat Framsóknarflokkurinn gert öðruvísi? Gerði hann mistök? Vill hann viðurkenna þau, vill hann gangast við þeim? Ég segi að svarið er já. Við höfum tekið slíka umræðu áður. Við gerðum mistök í Íraksmálinu. Jón Sigurðsson, þáverandi formaður flokksins, greindi frá því á miðstjórnarfundi að flokkurinn bæðist afsökunar á því, hann greindi frá því að við hefðum gert mistök. Við áttum líka hlut að máli þegar bankarnir voru einkavæddir. Það fór ekki eins og lagt var upp með þá. Lagt var upp með dreifða eignaraðild. Þetta skýrir sig allt í skýrslunni. Það fór illa. Við ætluðum að selja í dreifðri eignaraðild en síðan var hætt við það og þetta þurfum við framsóknarmenn líka að ræða. Virðulegur forseti. Það er svolítið holur hljómur í gagnrýninni hjá eiginlega öllum stjórnmálaflokkunum má segja eftir hrun. Ég tek undir það sem sagt er í skýrslunni að efla þarf góða rökræðusiði hjá þingmönnum. Við eigum að hætta að segja, þú sagðir þetta og þú sagðir hitt. Það vantar sanngirni í umræðuna. Stjórnarflokkarnir eru ekkert alltaf á réttri leið, en við sem erum í stjórnarandstöðu eigum samt að sýna sanngirni. Það er auðveldara um að tala en í að komast, og ég sýni mikinn skilning á því að það hlýtur að vera gríðarlega erfitt að vera við stjórnvölinn á Íslandi í dag, að taka við eftir slíkt hrun, það er gríðarlega erfitt. Þess vegna verðum við öll að sýna sanngirni. Ég held að allir séu að gera sitt besta. Við í stjórnarandstöðunni eigum að sjálfsögðu að veita aðhald en við eigum ekki að sýna ósanngirni. Við eigum að færa rök fyrir málflutningi okkar og ekki fara fram með sleggjudóma. Ég auglýsi eftir auðmýkt. Mér finnst skorta á hana. Skýrslan sýnir að stjórnmálaflokkarnir hafa ekki efni á að sýna klærnar, þeir verða að breyta menningu sinni. Þeir verða að fara frá gamla skólanum sem svo er kallað og í þann nýja, þeir verða að fara frá því að klíkuskapur ráði ríkjum og að refsingar séu stundaðar í flokkum. Menn verða að fara frá því. Við verðum að taka upp ný vinnubrögð þar sem við, bæði þeir sem eru trúnaðarmenn og aðrir í flokkunum, hugsum um almannaheill og nálgumst verkefnin af heiðarleika, hógværð og auðmýkt. Einungis á þann hátt getum við nýtt þessa skýrslu til að efla traust. Við erum með verkfærið í höndunum og ef við nýtum það ekki núna, stað og stund, fer illa. Nú verðum við að skynja stað og stund, við sem erum í flokkakerfinu á Íslandi, og nýta skýrsluna til að byggja upp traust.

Virðulegi forseti. Það mun taka nokkurn tíma að lesa, skilja og læra af þeirri samfélagslýsingu sem birtist í rannsóknarskýrslunni sem við fengum í hendur á mánudaginn og ætla ég eins og aðrir þingmenn hér á undan að ljúka lofsorði á það mikla verk. En það verður að vera markmiðið að læra af skýrslunni og varast vítin sem hún sýnir okkur. Það verður erfiðara að sýna af sér andvaraleysi á Íslandi hér eftir en áður var. Fólk leitar skýringa og sökudólga. Það er vissulega nauðsynlegt að draga menn til ábyrgðar. Sakamenn eiga að sæta refsingu fyrir refsivert athæfi og það virðist nóg af slíkri hegðun í því þjóðfélagi sem við bjuggum í. En það þarf einnig að leita skýringa því að þær hljóta að vera birtingarmynd þess sem við þurfum að forðast í framtíðinni. Hvers vegna gátu menn valsað um fjármálastofnanir og stolið þeim innan frá, eins og sagt hefur verið? Svarið við því er einfalt: Vegna þess að höfuðpaurarnir áttu bankana. Rótina má sem sagt rekja til einkavæðingarinnar eða öllu heldur einkavinavæðingarinnar. Það má sannarlega taka undir það með fyrrverandi viðskipta- og bankamálaráðherra sem hún sagði í viðtali fyrr í vikunni að seljendurnir, við, íslenska ríkið, vorum óheppin með kaupendur. Einkavæðing bankanna er ekki gagnrýnisverð út af fyrir sig. Sumir stjórnmálaflokkar eru eindregnari í skoðun sinni á yfirburðum einkarekstrar en aðrir en spurningin er ekki um það í þessu dæmi, spurningin er um aðferðina. Aðferðin sem notuð var við einkavæðingu bankanna hér á landi verður ekki rekin til neinnar stjórnmálaskoðunar eða stjórnmálastefnu. Einkavæðingu bankanna hér á landi verður fyrst og fremst lýst með orðinu „spilling“ og það má bæta við „valdhroki“. Sumir vilja halda því fram að þegar komið hefur verið á viðskiptafrelsi og bankafrelsi, eins og komið var á hér á landi, sé ábyrgðin á því að vel og rétt sé staðið að hlutum fyrst og fremst í höndum þeirra sem eiga fyrirtækin, bankanna, vegna þess að frelsinu fylgi ábyrgð. Þetta er þó einungis hálf sagan. Þeir sem veita frelsið bera einnig ábyrgð. Stjórnmálamenn veittu bönkunum frelsið og þeir bera ábyrgð gagnvart þeim sem þeir starfa fyrir, þeir bera ábyrgð gagnvart kjósendum, gagnvart fólkinu í landinu. Og það eru ekki bara einhverjir sérstakir kjósendur, ekki bara bankamenn, iðnaðarmenn, kennarar eða útgerðarmenn heldur allir kjósendur í landinu. Þegar stjórnmálamennirnir höfðu látið bankana af hendi bar þeim skylda til að búa til þannig umhverfi að ekki væri hægt að ræna þeim innan frá eins og gert var. Stjórnvöld brugðust skyldu sinni í þeim efnum. Það má kannski orða þetta þannig að bankamennirnir hafi eyðilagt bankana og þannig leitt yfir þjóðina efnahagshamfarir en það voru stjórnvöld, stjórnmálamenn, sem leyfðu þeim það og það voru stjórnmálamennirnir sem höfðu ekki kjark og þor til að koma í veg fyrir að hrunadansinn yrði svo trylltur sem raun bar vitni hvort heldur það var árið 2006, 2007 eða síðla vetrar og á útmánuðum árið 2008. Þetta verðum við að horfast í augu við hvort heldur okkur líkar betur eða verr. Í fyrsta hefti samfélagslýsingarinnar er yfirlit um hagstjórn í góðærinu. Það er eins og svo margt annað í þessu riti skelfileg lesning. Fjármálastjórnin var í molum og peningamálastjórnin var í molum. Það er ekki til neins að karpa um hvort og hverjir hafi verið á móti einstökum aðgerðum, staðreyndin er að efnahagsstjórn í landinu var engin. Stjórnmálamennirnir bera ábyrgð á því. Fram kemur í samfélagslýsingunni að strax árið 2006 hefði þurft að grípa í taumana og stöðva stækkun bankanna. Það var ekki gert. Það afsakar þó ekki að ekkert róttækt var aðhafst til að koma í veg fyrir fullkomna katastrófu fyrr en seint í september 2008 þegar róttækar aðgerðir hófust með yfirtöku Glitnis, aðgerðir sem eins og kunnugt var mistókust. Þeir sem voru í fararbroddi við stjórn landsins á þeim tíma geta þó ekki skýlt sér á bak við að þeir hafi ekki vitað hvert stefndi. Aftur má nota orðið „skelfilegt“. Nú, um lýsingar í rannsóknarskýrslunni á fundum æðstu manna stjórnkerfisins frá því í febrúar 2008. Þar var fundað dag eftir dag en enginn þorði að taka ákvörðun og allir virðast hafa vonað að einhver annar gerði eitthvað. Í hagfræðinni lærði ég að það að gera ekki neitt getur verið afdrifaríkasta ákvörðunin. Það sannaðist í þessum efnum. Þegar komið var fram í apríl 2008 var íslenskum yfirvöldum boðin aðstoð við að koma okkur upp á eitthvert sker. Þeirri aðstoð var einfaldlega hafnað. Skelfilegt er líka að lesa í frásögnum erlendra manna af fundunum með Íslendingum allt fram á síðasta dag að okkar fólk hafi verið illa undirbúið og ekki virst átta sig á stöðunni. Vissulega erum við fámenn þjóð og eigum ekki á að skipa mörgum sérfræðingum en það afsakar ekki að vinna ekki heimavinnuna, undirbúa sig ekki undir fundi. Hér var sem sagt allt vaðandi í subbi og slóðaskap ef talað er tæpitungulaust. Þetta er hluti fortíðarinnar, þetta er hluti af því sem við verðum að lifa með það sem eftir er og við þurfum að læra af því. Framtíðin er það sem skiptir máli. Við þurfum að veita hvert öðru aðhald. Við megum ekki láta það gerast aftur að þeir sem fara fyrir þjóðinni telji sig hafna yfir lög, reglur, venjur og góða siði. Hvort heldur litið er til þess sem kannski má líta á sem upphafið, einkavæðingar bankanna, eða endalokanna, falls bankanna, töldu ráðamenn sig ekki þurfa að fara eftir þeim reglum sem gilda í stjórnskipuninni í þjóðfélaginu. Fólk taldi sjálft sig skipta meira máli en verkefnin sem því var falið að leysa. Tveir karlar töldu sig þess umkomna að selja vinum sínum bankana og í lokin töldu forustumenn ríkisstjórnarinnar sig ekki þurfa að fara eftir lögboðinni verkaskiptingu innan ríkisstjórnarinnar. Í stjórnkerfinu voru engar reglur virtar, ef þær voru þá til. Ráðherrar og embættismenn virðast hafa ákveðið hver upp á sitt eindæmi hvað væri best að gera og hvað ekki, hvenær og klukkan hvað. Valdamenn tóku sjálfa sig fram yfir embætti sín og stjórnmálamenn tóku hagsmuni flokka sinna fram yfir hagsmuni þjóðarinnar. Mikil ábyrgð hvílir nú á okkur Íslendingum að byggja upp þjóðfélag á þeim rústum sem við stöndum á. Það á ekki einungis við um stjórnmálamenn, sem vissulega hafa þó sóst eftir því að vera í broddi fylkingar um áhrif í þjóðfélaginu, ábyrgðin hvílir á þeim sem reka fyrirtækin, kenna börnunum, stjórna verkalýðsfélögum og félögum atvinnurekenda, ábyrgðin hvílir á kjósandanum í kjörklefanum. Nýja þjóðfélagið verður ekki reist á einni viku, einum mánuði eða einu ári. Það er löng leið fram undan. Fyrstu skrefin hafa verið stigin í sumum efnum. Frumvarp um stjórnlagaþing, sem ætlað er að semja nýja stjórnarskrá, er langt komið í umræðu í allsherjarnefnd Alþingis. Frumvarp um persónukjör sem mundi auka vald kjósenda og minnka völd flokkanna er styttra komið. Því þarf að ýta áfram. Frumvarp um frekari aðskilnað löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins var lagt fram í lok mars. Þessum frumvörpum þurfum við hér í þinginu að koma áfram. Í Stjórnarráðinu er unnið að ýmsum málum sem bæta eiga starfshætti í stjórnsýslunni og sérstakri nefnd hefur verið falið að skoða samfélagslýsinguna með það í huga hvað betur megi fara og ekki hefur verið hafist handa við. Hitt er þó aðalatriðið að hér verði hugarfarsbreyting. Hennar sér þegar stað í þjóðfélaginu, finnst mér vera, en hún þarf að ná inn í raðir okkar stjórnmálamannanna. Við þurfum að vera klár á því að við erum ekki hér okkar vegna heldur í vinnu fyrir fólkið í landinu. Við berum ábyrgð á því að öll getum við varðveitt frelsið sem okkur er öllum svo mikils virði en það verður ekki gert nema setja því skorður, það er okkar verkefni. Það er löng ferð sem við leggjum upp í en hvert lítið skref er í rétta átt og verður mikils virði.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir alveg ágæta ræðu, sérstaklega hvernig við ætlum að vinna úr skýrslunni til framtíðar, og ég er mjög reiðubúinn til þess að vinna með hv. þingmanni og fleiri góðum hv. þingmönnum að því að móta stefnu til framtíðar á grundvelli þessarar skýrslu. Hún talaði hins vegar um mistök við efnahagsstjórn og þar nefnir skýrslan skattalækkanir á viðsjárverðum tímum en hv. þingmaður nefndi það ekki og ég saknaði þess. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann, af því að ég hef nefnilega verið að velta því fyrir mér, frú forseti, að prósentur í sköttum voru vissulega lækkaðar og umtalsvert sums staðar, t.d. í erfðafjárskatti o.fl. En skattstofnarnir stækkuðu, jafnvel í erfðafjárskatti, merkilegt nokk. Hann stækkaði svo mikið að miklu lægri prósentur gáfu ríkissjóði miklu hærri tekjur, þ.e. skattaáþján á atvinnulíf og einstaklinga óx. Menn borguðu hlutfallslega stærri hluta af kökunni til ríkisins, líka mælt í þjóðarframleiðslu, sama á hvaða mælikvarða manni dettur í hug að mæla þetta. Skattaáþjánin jókst. Ég vil velta því hér upp: Var þetta skattalækkun eða var þetta skattahækkun? Ég hef ekki fengið almennilegt svar við því. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji þetta vera skattahækkun eða skattalækkun, þessar prósentulækkanir sem gáfu meiri skatttekjur í ríkissjóð, meira að segja svo að hægt var að auka velferðarkerfið í 18 ára valdatíð Sjálfstæðisflokksins - sem sumir segja að hafi verið einn að völdum - um 70% umfram verðlag, þannig að Sjálfstæðisflokkurinn ætti að heita velferðarflokkur eftir þetta. Samt var afgangur á ríkissjóði.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal að skatttekjur ríkisins jukust á þeim árum sem hann talar um. Ég lít hins vegar þannig á, og hann getur svo deilt um það við mig og sagt að það sé vitlaust, að skattar hækki ef skattar á einstaklinga, fyrirtæki eða annað hækka, en ef skattprósentan lækkar lít ég á það sem skattalækkun. Við vitum það svo að með alls konar aðgerðum, hvort sem það er tekjutenging eða einhverju svoleiðis getur t.d. lækkun á verði vöru leitt til þess að hærri tekjur fáist fyrir hana í allt. Þetta er meira að segja hægt að teikna upp í línuriti. Ég lít sem sagt þannig á að skattar lækki ef skattprósentan lækkar jafnvel þó að skatttekjur ríkisins aukist.

Frú forseti. Þann 10. mars 2003 sagði hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, á heimasíðu Samfylkingarinnar: Skattahækkun en ekki skattalækkun. Hún sagði, með leyfi frú forseta: „Ekki er hægt að kalla það annað en kattarþvott þegar frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins með fjármálaráðherra í broddi fylkingar reyna að telja fólki trú um að skattahækkanir í tíð þessarar ríkisstjórnar séu skattalækkanir. Það er auðvitað það sama og að segja fólki að hvítt sé svart og svart sé hvítt. En blákalt og blygðunarlaust segja sjálfstæðismenn að skattbyrði fólks hafi ekki aukist þótt það sé þvert á staðreyndir.“ Formaður Samfylkingarinnar, hæstv. forsætisráðherra, sagði sem sagt árið 2003, þáverandi hv. almennur þingmaður, að skattalækkanirnar væru skattahækkanir vegna þess að þær gáfu ríkissjóði meiri tekjur. Þetta er einmitt spurningin sem ég hef verið að velta upp og hæstv. forsætisráðherra svaraði árið 2003.

Virðulegi forseti. Ég svaraði þessari spurningu áðan, ég svaraði því hvernig ég skil skattalækkanir. Ég skil skattalækkun þannig að ef skattprósentan lækkar á einstaklinga eða fyrirtæki eru skattar lækkaðir. Ef ríkið fær auknar tekjur, skatttekjur, þá aukast skatttekjur ríkisins. Það er alveg hárrétt. Þá er hægt að segja að skatttekjur ríkisins hafi aukist en skattar á einstaklinga eða fyrirtæki hafi lækkað, það getur vel verið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu. Ég get tekið undir margt sem þar kom fram, sérstaklega að okkur ber sem alþingismönnum að vinna saman að nýju stjórnskipulagi og vonandi verður margt af því sem hún nefndi að veruleika. Mig langar þó að benda á eitt og það er að í þessari rannsóknarskýrslu ræðum við um atvik og atburði sem fyrirrennarar okkar gerðu. Við gagnrýnum það og hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur varð tíðrætt um þau mistök sem voru gerð við einkavæðinguna. Ég gat ekki skilið hana betur en að hún teldi að það væri rót vandans, hvar sem hann væri. Ég hefði viljað heyra eitthvað um þátt Samfylkingarinnar eftir að hún tók við völdum árið 2007 en það bíður kannski betri tíma. Einkavæðingin á sínum tíma var hrikaleg mistök, ég held að engum blöðum sé um það að fletta. Hins vegar voru bankarnir einkavæddir á ný nú rétt fyrir jól í skjóli nætur.

Uss.

Já, það er rétt sem hv. þm. Pétur Blöndal bendir á, um það má víst ekki ræða. Það var gert með svo mikilli leynd að það gleymdist að fá heimild Alþingis til þess og við bentum á að það væri svolítið sérstakt. Vandamálið er að við vitum ekki hverjir eiga bankana í dag. Í sjálfu sér veit það enginn og ríkisstjórnin og formenn flokkanna hafa svolítið verið að vandræðast með þetta. Ég spyr hv. þingmann: Hefur hún engar áhyggjur af þessu? Hefur hún ekki áhyggjur af því að sú ríkisstjórn sem nú er sé hugsanlega að gera sömu mistök og fyrirrennarar hennar gerðu fyrir um átta árum síðan? Það er búið að einkavæða bankana en 

Virðulegi forseti. Kröfuhafar gömlu bankanna hafa gengist við því að ríkisvaldið þurfi ekki að koma með eigið fé inn í nýju bankana og teljast þess vegna núna eigendur nýju bankanna. Ég deili því alveg með hv. þingmanni að ég vildi gjarnan vita nákvæmlega hverjir þetta eru þannig að við þurfum ekki að eyða lengri tíma í það. Ég skal vera fyrsta manneskjan til að segja frá því ef ég fæ nákvæma skýrslu um það. Ég ætla sannast að segja ekki að fara út í samanburð á þessari þvinguðu svokölluðu einkavæðingu bankanna og þeirri einkavæðingu bankanna sem varð hér árið 2000. Ég vil líka benda hv. þingmanni á að ég hef ekki skorast undan og ég skorast ekki undan því að tala um þátt Samfylkingarinnar í stjórn landsins undanfarin ár. Ég sagði einnig, og vil ítreka það, að ég tel að aðferðin við einkavæðingu bankanna hér áður tilheyri engri stjórnmálaskoðun. Það er engin stjórnmálaskoðun á bak við hana.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætt svar. Það er heiðarlegt að koma fram og lýsa því yfir að menn skorist ekki undan umræðunni, enda hefur þingmaðurinn ekki gert það og ég mun aldrei saka hana um það. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að erlendir kröfuhafar eiga bankana í dag. Hverjir eru það? Ef við veltum því aðeins fyrir okkur þá eru þetta aðilar sem störfuðu mjög náið með þeim sem áttu bankana áður. Það voru þeir sem dældu peningum inn í bankana. Það voru þeir sem tóku gríðarlega áhættu með því að fjárfesta í íslensku bankakerfi.  Við getum rætt og farið yfir mistök fortíðarinnar, mistök annarra, það er auðvelt að tala um það. En erum við að gera sömu mistök? Er ríkisstjórnin að gera sömu mistök? Ég óttast að því miður hafi hlutirnir kannski ekki breyst til hins betra og ég skora á hv. þingmann - vegna þess að ég veit að hún er áfram um að breyta hlutunum - að skorast aldrei undan því að benda á það sem miður fer, jafnvel þó að um eigin flokk sé að ræða.

Virðulegi forseti. Ég tek áskorun hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja ræðu mína á að hrósa rannsóknarnefnd þingsins fyrir afar vandaða og greinargóða skýrslu. Þó að það liggi í hlutarins eðli að nú á fimmtudegi erum við ekki búin að lesa þessar 2.300 síður, eða allt að 3.000, spjaldanna á milli getur maður þó sagt að það sem maður hefur lesið er bæði læsilegt og greinargott. Ég hvet alla landsmenn til þess að kynna sér skýrsluna og jafnvel lesa hana frá A til Ö ef menn hafa tíma til en það mun taka tíma. Skýrslan setur upp á greinargóðan hátt atburðarásina sem spannar nokkur ár og er sem slík afar gagnlegt rit. Þá afhjúpar hún tvennt, annars vegar getuleysi og máttleysi stjórnsýslunnar og hins vegar vægast sagt glæfralega hegðun bankanna og fjármálalífsins. Almennt má segja að það sem á stundum hefur verið talað um sem einn helsta styrkleika samfélags okkar hafi orðið helsti veikleiki samfélagsgerðarinnar. Stuttar boðleiðir og formleysi hins stéttlausa samfélags reyndist vera hinn prýðilegasti leikvöllur fyrir þá sem fóru með fjármálakerfið eins og þeir væru að spila matador eina kvöldstund og á morgun mætti byrja að spila upp á nýtt án þess að hafa valdið nokkrum manni tjóni. Því miður héldu þessir aðilar sig ekki við slíka spilamennsku. Þó að ekki sé rétt eða sanngjarnt að meta karakter heilla þjóða höfum við á stundum státað af því að á Íslandi sé allt leyft sem ekki er bannað en frændur okkar á Norðurlöndunum burðist með þá áþján að allt sé bannað sem ekki er leyft. Því miður virðist þetta frelsi og formfestuleysi samfélags okkar hafa verið helsti ljóður á þeim aðilum sem stýrðu og voru stærstu eigendur bankanna, jafnvel ástæða þess hversu langt þeir komust. Auðvitað spilaði eftirlitsleysi og stjórnsýsluleysi stofnana, ríkisvalds, Alþingis og framkvæmdarvalds inn í að þeir komust eins langt og raun bar vitni. Þar sem ég sit í þingmannanefndinni sem fjalla á um skýrsluna ætla ég að geyma til síðari tíma að fara dýpra í þá þætti. Ekki er nokkrum vafa undirorpið í mínum huga hverjir bera höfuðsök á því að bankarnir hrundu, það eru eigendur og stjórnendur bankanna sjálfra. Þeir hefðu hins vegar ekki átt að komast svo langt ef stjórnsýslan hefði staðið fast í lappirnar. Framkvæmdarvaldið og eftirlitsstofnanirnar bera þar mikla sök, eins og fram kemur í skýrslunni, en ekki síður löggjafarvaldið. Við hér á Alþingi verðum að horfast í augu við að hafa brugðist, bæði með skorti á lagasetningu og eins eftirlitsleysinu. Varðandi nauðsyn þess að styrkja eftirlitshlutverk Alþingis og fagmennsku verður það hlutverk okkar í þingmannanefndinni undir forustu hv. þm. Atla Gíslasonar að fjalla nánar um það. Ég vil nota tækifærið og taka undir það sem fram kom í ræðu formannsins, Atla Gíslasonar, í lýsingu á starfi nefndarinnar og verkefnum fyrr í umræðunni. Ég vil þó nefna einstök atriði. Við framsóknarmenn höfum lagt fram frumvarp um lagaskrifstofu sem mundi skoða hvort frumvörp og hugmyndir manna sem hér koma upp standist stjórnarskrá. Einnig má velta fyrir sér hvort það sé nauðsynlegt að allur sá fjöldi mála sem kemur inn á þing á hverju þingi fari í gegnum þingið. Lagaskrifstofa væri kannski ágæt sía fyrir það. Þá vil ég nefna efnahagsskrifstofu eða hugsanlega endurreisn Þjóðhagsstofnunar sem gæti hjálpað þinginu að taka mál til sín með faglegum hætti og vinna beint að löggjafarmálum en vera ekki eingöngu stimpilstofnun framkvæmdarvaldsins. Frú forseti. Skýrslan bendir á nokkra þætti sem m.a. Framsóknarflokkurinn sem slíkur ber ábyrgð á sem annar stjórnarflokkanna á sínum tíma. Sérstaklega er vikið að einkavæðingu bankanna, þ.e. Landsbanka og Búnaðarbanka. Rétt er að skjóta því hér inn að Íslandsbanki eða Glitnir var einkabanki fyrir, það er rétt að minnast á það þar sem framferði hans, eigenda hans og stjórnenda, var engu skárra en hinna einkavæddu banka. Þannig er varasamt að kenna einkavæðingunni sem slíkri um afdrifin. Hins vegar hefur það verið skoðun mín frá upphafi, þegar ég fylgdist með eins og hver annar borgari þessa lands á sínum tíma, að ekki hafi verið staðið rétt að einkavæðingunni. Það voru mistök að standa að henni með þeim hætti sem fram kemur í skýrslunni. Dreifð eignaraðild og þátttaka raunverulegra erlendra banka eða bankamanna hefði verið enn betra og réttara. Það var skoðun mín þá og er enn. Enn alvarlegra tel ég þó að á sama tíma létu stjórnvöld nægja að taka upp EES-tilskipanir um fjármálakerfið, tilskipanir um lágmarkslöggjöf í stað þess að móta pólitíska framtíðarsýn um fjármálakerfið. Hvernig kerfi viljum við? Þessi spurning er enn gild og hefur kannski aldrei verið mikilvægari. Í Evrópu viðgengst, og EES-tilskipanirnar gengu út á það, að þar er blandað kerfi viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Það kerfi virðumst við hafa tekið upp með þessari Evróputilskipun. Í Bandaríkjunum gegnir hins vegar öðru máli. Þar er bannað að reka saman viðskiptabanka og fjárfestingarbanka og þeir eru reknir hvor í sínu lagi. Hv. þm. Ögmundur Jónasson, heyrði ég í morgunsárið á einhverri útvarpsrásinni, hefur lagt fram frumvarp þess efnis í fjölmörg ár, síðast held ég 2007 eða 2008. Ég hef ekki séð slíkt frumvarp koma fram nú. Á sama hátt má spyrja: Af hverju er ekki komið fram frumvarp er takmarkar eignarhald hinna endureinkavæddu banka, eins og við vorum að ræða áðan? Við þingmenn allra flokka verðum að líta í eigin barm og spyrja: Af hverju höfum við ekki lagt neitt slíkt fram, af hverju erum við að bíða eftir framkvæmdarvaldinu? Önnur spurning væri kannski: Hve lengi eigum við að bíða eftir slíku frumvarpi frá framkvæmdarvaldinu þar sem menn takmarka eignarhaldið með þeim hætti sem við teljum best og eðlilegast í hinni pólitísku mótun í staðinn fyrir að vera í þeirri blindni sem við erum núna? Þar komum við að einu mikilvægasta og nauðsynlegasta verkefninu en það er að styrkja löggjafarvaldið gagnvart framkvæmdarvaldinu. Hluti af rannsóknarskýrslunni er siðferðisskýrsla og ég ætla að nota tækifærið og hrósa þeirri skýrslu líka. Það er mjög áhugavert að lesa hana og ég held að sú sýn sem maður fær á það samfélag sem maður lifði í verði svolítið skýrari á eftir. Ég verð þó að segja, þar sem ég starfaði áður á sviði sveitarfélaganna, að ég barðist sem oddviti í forsvari fyrir mitt sveitarfélag, Hrunamannahrepp, fyrir því að ráðast gegn þeirri græðgisvæðingu að land væri braskvara sem mætti selja hæsta verði á hverjum tíma, án tillits til þess til hvers það væri nýtt. Við settum sem sagt upp landnýtingarstefnu á árunum 2004, 2005 og 2006 og ég þekki því mjög vel hvað það er að rísa gegn ríkjandi viðhorfum, rísa gegn græðginni. Það er ekki létt verk og margir lentu í erfiðleikum á þeim tíma. Mig langar að nefna tvær stuttar sögur. Eldri kona við hringveginn á leiðinni vestur, ekkja á snyrtilegu býli, sat orðið uppi með það að vera með kökukefli á bak við hurð til að berja frá sér þá sem vildu kaupa af henni jörðina. Jörðin var ekki til sölu en græðgin var sú að menn vildu kaupa það sem þeir sáu. Annar bóndi í Ölfusi þurfti að standa í því að taka á móti fólki, tveimur, þremur, fjórum á hverjum degi allar helgar, sem var að bjóða í jörðina hans. Hann vildi bara halda áfram að búa í friði. Græðgisvæðingin gerði það að verkum að búið var að setja verðmiða á alla hluti. Fólkið vildi bara fá að búa í friði. Ég held að við hljótum að spyrja okkur hvort við höfum ekki verið búin að ganga allt of langt. Mörgum slíkum sögum og tilfellum má greina frá þar sem í raun og veru var búið að ræna fólkið frelsinu til að fá að lifa í friði því að allt átti að kosta peninga. Á þessum tíu mínútum, frú forseti, hefur maður ekki tíma til þess að fara mjög djúpt í einstaka þætti. Ég vil þó nefna að við verðum að taka skýrsluna og nýta hana sem grundvallarplagg við að endurreisa bæði siðvæðinguna og samfélagsgerðina. Ég ætla að enda mín orð á því að við munum eiga gott samstarf hérna á þinginu og ég er sannfærður um að við í þingmannanefndinni munum njóta bæði trausts og fá tíma til þess. Það verkefni verður ekki auðvelt og mun taka langan tíma. Við höfum samkvæmt lögum tíma til septemberloka til að ljúka þessu verki, að fara yfir skýrsluna. Það munum við að sjálfsögðu reyna að standa við. Hins vegar verður það mun meira verk og tekur lengri tíma að smíða regluverk sem gerir það að verkum að við reynum að tryggja eins og við best getum að slíkir atburðir hendi ekki aftur sem við horfumst í augu við nú.

Virðulegi forseti. Ég vil enn á ný þakka umræðuna sem hér hefur verið. Hún er góð og málefnaleg. Ég hef hlustað á margar ræður og velt fyrir mér því sem þar hefur komið fram. Mér heyrist allir þingmenn meira og minna vera á sama máli. Hér þarf að breyta ýmsu. Það þarf að breyta starfsháttum Alþingis og efla innviði Alþingis og eftirlitshlutverk. Ég hef gagnrýnt þann starfsvettvang sem ég hef nú starfað á í þrjú ár en um leið vil ég segja að þeir starfsmenn sem hér vinna eru án undantekninga framúrskarandi og hafa sýnt af sér mikla fagmennsku. Þeir verða að fá að eiga það sem þeir eiga. Ég held engu að síður að þeir séu of fáir og að aðbúnað þeirra og starfsumhverfi mætti stórbæta. Í skýrslunni er fjallað um hagstjórnarmistök síðustu ára. Það hefur verið rætt um að það hafi verið mistök að lækka skatta á þenslutímum. Það hafi verið mistök að hækka lánshlutfall hjá Íbúðalánasjóði upp í 90%, sem gerði það að verkum að bankarnir komu af þvílíku offorsi inn á húsnæðismarkaðinn að hér skapaðist mikil þensla. En ef við horfum til þess sem við erum að gera í dag á þá ekki einmitt að varast það að hækka skatta þegar samdráttur er? Núverandi stjórnvöld hafa farið í gríðarlegar skattahækkanir og umbreytingar á skattkerfinu, það er mun flóknara en áður var. Við erum að fara yfir hagstjórnarmistök, ekki bara í fortíðinni heldur líka í því sem við erum að fást við í dag. Ég held að okkur sé á öllum tímum hollt að ræða og fara yfir málefnalega hvað við erum að gera hér á Alþingi. Við höfum tæki og tól til þess að breyta hlutunum en mér finnst okkur miða lítið áfram. Í andsvari við hæstv. fjármálaráðherra, eftir annars ágæta ræðu hans, gagnrýndi ég það að við búum enn við það flokksræði sem leiddi okkur í þær ógöngur sem við ræðum á Alþingi í dag. Mér er mjög minnisstætt að í aðdraganda hrunsins þökkuðu hægri menn og frjálshyggjumenn einkavæðingunni umsvif bankanna, þeir töldu að einkavæðingin væri forsenda þess að bankakerfið hefði þanist út og það væri að skila tekjum í ríkissjóð. Svo voru margir, einkum samfylkingarmenn, sem bentu á að það væri nú kannski ekki einkavæðingunni einni að þakka heldur EES-samningnum og þeirri staðreynd að við hefðum innleitt hann. Það var farið yfir EES-samninginn en ég sakna þess þó að það hafi ekki verið gert ítarlegar vegna þess að tilskipanir ESB voru innleiddar án umræðu og án gagnrýni. Ég held að í dag blasi við að það hafi verið gríðarleg mistök. Kannski liggur vandinn í því að viss stjórnmálaflokkur hefur haldið því á lofti að EES-samningurinn sé af hinu góða og eingöngu af hinu góða. Er ekki niðurstaðan sú að eins og einkavæðing bankanna og framkvæmd hennar hafi verið mistök þá hafi upptaka EES-samningsins og hin gagnrýnislausa umræða sem fór fram um hann líka verið mistök? Ég held að okkur hér á Alþingi sé hollt að ræða það um leið og við ræðum hagstjórnarmistök fortíðarinnar og nútíðarinnar og vonandi komum við í veg fyrir fleiri mistök í framtíðinni.

Frú forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að lengja þessa umræðu um rannsóknarskýrsluna en af því að nokkrir hv. þingmenn hafa nefnt núverandi fyrirkomulag á eignarhaldi nýju endurreistu bankanna er sjálfsagt að fara yfir það mál. Það er mikill misskilningur að það sé á nokkurn hátt sambærilegt við einkavæðingu ríkisviðskiptabankanna á sínum tíma 2002 og þær aðferðir sem þar voru viðhafðar. Hið rétta í þessu máli er að viðskiptabankarnir voru aldrei nema að mjög takmörkuðu leyti í eigu ríkisins. Arion banki og Íslandsbanki, sem nú eru að uppistöðu til í eigu innlendra eignarhaldsfélaga sem aftur eru í eigu skilanefnda viðkomandi eldri banka, fengu eigið fé sitt frá skilanefndunum eftir flóknar samningaviðræður um uppgjör á milli gömlu og nýju bankanna. Eina féð sem ríkið lagði þeim til var upphafshlutaféð sem var um 700 millj. kr. til hvers banka og á grunni þess stendur eftir lítill eignarhlutur ríkisins í þeim tveimur bönkum sem skilanefndirnar völdu að eiga. Þegar kom að fjármögnuninni þá kom það fé frá skilanefndunum og aðeins var um tímabundna forfjármögnun bankanna frá ríkinu að ræða á pappírunum, sem gekk strax til baka á grundvelli samninganna. Bankarnir störfuðu á grundvelli undanþágu frá Fjármálaeftirlitinu og þannig var komist að þessari niðurstöðu. Eignarhaldið er mjög skýrt. Það eru íslensk eignarhaldsfélög sem aftur eru í eigu skilanefnda viðkomandi banka. Á bak við skilanefndirnar eru að sjálfsögðu kröfuhafar í bú gömlu bankanna. Það liggur nú fyrir hverjir það eru og er að verða endanlega skýrt því að kröfulýsingarlistar hafa verið meðhöndlaðir og kröfur teknar til greina. Stórir erlendir bankar, erlendir fjárfestingarbankar og sjóðir og innlendir aðilar svo sem lífeyrissjóðir og innlendir fjárfestar eru að uppistöðu til kröfuhafar í búin. Á bak við þann 19% eignarhlut í Landsbankanum sem er í eigu eignarhaldsfélags sem aftur er í eigu skilanefndar Landsbankans standa kröfuhafar í gamla Landsbankann. Hverjir skyldu fyrirferðamestu kröfuhafarnir, sem fá eitthvað upp í sínar kröfur, vera? Það verða væntanlega íslenska, hollenska og breska ríkið. Þannig að að þessu leyti til liggur þetta mjög skýrt fyrir og tal um að þarna sé eitthvað ófrágengið eða lausir endar er á misskilningi byggt. Það er rétt að minna á það að Fjármálaeftirlitið hefur tekið þetta fyrirkomulag algerlega út og tók sér drjúgan tíma í það og vandaði til verka. Það er ekki fyrr en það hefur metið þetta fyrirkomulag fullnægjandi, að eigendurnir séu sem sagt „fit and proper“, hæfir aðilar til að fara með eignarhald í banka, sem gefið er grænt ljós á fyrirkomulagið. Þetta er að sjálfsögðu væntanlega tímabundið ástand. Þessar eignir búanna verða væntanlega seldar með einhverjum hætti á komandi árum eða því gerum við ráð fyrir, en þá fer um það að íslenskum lögum. Á hverjum tíma þurfa eigendurnir að uppfylla íslensk lög um eignarhald á bönkum. Þau lög stendur nú til að og er að hluta til þegar búið að herða. Hv. þingmenn mega ekki tala hér eins og þeir séu ekki meðvitaðir um að fyrir þinginu liggur frumvarp um fjármálafyrirtæki sem tekur á þessum málum í veigamiklum atriðum, setur eignarhaldi á bönkum nýjar skorður, kemur í veg fyrir það krosseignarhald sem áður viðgekkst, bannar bönkunum að lána til eigenda sinna eins og gert var hér áður og fjöldamargt þar fram eftir götunum. Þannig að það er svo sannarlega verið að taka á því og reyna að tryggja að mistökin, hverra spor hræða og skýrslan fjallar um, endurtaki sig ekki. Ég verð svo að leyfa mér að minna hv. þingmenn, sem eru að reyna að gera þetta tortryggilegt sem mér finnst vera fátækleg málsvörn gagnvart hinu liðna, á að þetta sparaði íslenska ríkissjóðnum um 200–250 milljarða kr. í útlögðu fé, í bundnu fé í bankakerfinu og tilheyrandi vaxtakostnað á hverju einasta ári. Það kemur mér spánskt fyrir sjónir ef Sjálfstæðisflokkurinn hefur skipt svo algjörlega um skoðun að hann sé á móti þessari ráðstöfun, því talsmenn Sjálfstæðisflokksins fögnuðu þessu hér, mæltu með þessu hér. Samtök atvinnulífsins og fleiri aðilar úti í samfélaginu töldu þetta góða niðurstöðu. Gleymum ekki að þessu fylgdi að það tókst að ná samkomulagi við kröfuhafana. Við náum þarna tengingu við erlenda banka á fjármálamarkaði í stað þess að eiga í ágreiningi við þá og taka áhættu af málaferlum við þá. Þannig að með þessari lausn vannst margt í einu. Við spöruðum ríkissjóði stórfellda fjármuni og mikinn vaxtakostnað, við náðum samkomulagi um uppgjör á milli gömlu og nýju bankanna og við náðum betri friði við kröfuhafasamfélagið. Ég held þetta sé vænlegri framtíð fyrir bankana sjálfa og íslenskan fjármálamarkað. Ætli það sé ekki alveg nóg fyrir íslenska ríkið að vera yfirgnæfandi meirihlutaeigandi stærsta bankans, Landsbankans, sem er með um helming af markaðnum og stefna í að verða stór eigandi 

Virðulegi forseti. Ég hef í ræðum mínum einmitt rætt um eignarhald á bönkunum og þá staðreynd að bankarnir voru einkavæddir á ný af þessari ríkisstjórn. Hæstv. fjármálaráðherra talar um að þetta sé nú kannski ekkert svo flókið. Ég verð að segja fyrir mína parta að mér finnst þetta enn þá flókið, vegna þess að eignarhald á Arion banka og Íslandsbanka liggur ekki fyrir. Við vitum ekki hverjir eigendurnir eru. Það er alveg rétt sem hæstv. fjármálaráðherra segir að þetta séu erlendir kröfuhafar, einhverjir innlendir aðilar og lífeyrissjóðir, en hverjir? Hverjir eru það og hverjir munu eignast bankana? Að mínu mati er rangt að halda því fram að íslenska ríkið hafi ekki tekið eignarhaldið fullkomlega til sín, eins og hæstv. fjármálaráðherra hélt fram nú rétt áðan. Landsbankinn er að meiri hluta í eigu íslenska ríkisins og það verður íslenska ríkisins, hæstv. fjármálaráðherra meðal annarra, að taka ákvörðun um að einkavæða hann á ný. Ég bendi á að þegar menn gagnrýna réttilega einkavæðinguna sem fór fram 2002 - menn gleyma reyndar vísvitandi að minnast á það að Íslandsbanki var ekki einkavæddur - verða þeir að fara yfir þessa umræðu af hófsemi og útskýra þetta. Það er rétt að Fjármálaeftirlitið hefur lagt blessun sína yfir eignarhaldið. Við skulum hafa það í huga að eignarhaldið var á sínum tíma blessað af hinum og þessum. Ríkisendurskoðun 

Frú forseti. Ég vona að mér hafi tekist að skýra þetta og þetta liggi ljóst fyrir, að kröfuhafarnir, þar eru kröfulýsingarlistarnir einfaldlega til staðar og hv. þingmaður getur skoðað þá, þeir eru óbeinir, það má segja að þeir séu óbeinir eigendur að bönkunum í gegnum skilanefndirnar sem aftur eiga eignarhaldsfélag sem heldur í einu lagi utan um þessa eign búsins eins og hverja aðra. Fjármálaeftirlitið setur síðan strangar reglur um það hvernig stjórn er fyrir komið og annað í þeim dúr. Þetta liggur því mjög skýrt fyrir. Það er engin ástæða til þess að draga hér upp einhverja tortryggilega mynd af þessu. Þetta er eins og þetta er. Svo vil ég spyrja hv. þingmann: Hvað vill hann þá? Telur hann að ríkið hefði átt frekar að velja þann kost að eiga bankana og binda þetta gríðarlega fé sem til þess hefði þurft með milljarðatuga vaxtagreiðslum á ári í viðbótarkostnað sem af því hefði leitt? Ríkið hefur nóg með sig og þær fjárskuldbindingar sem hrunið því miður hefur sett á okkar herðar. Það er ekki hægt að mæla því á móti að þetta var ákaflega hagfelld lausn fyrir ríkið, að þurfa ekki að reiða fram þetta fé og borga af því vexti og binda það og taka á sig þær skuldir og þær skuldbindingar sem því fylgdu. Auðvitað er þarna vonandi eign á móti sem hugsanlega einhvern tímann inn í framtíðina væri hægt að afsetja og jafnvel græða á en það vitum við ekki nú. Frá sjónarhóli okkar stöðu núna var þetta mjög góður kostur. Hverjir voru þá hinir kostirnir? Ja, hvað leggur hv. þingmaður til? Átti ríkið þá að hafna því vegna þessara vankanta sem hv. þingmaður er hér að gera mikið úr? Átti ríkið að eiga bankana sjálft? Er það það sem hv. þingmaður er að leggja til eða átti enginn að eiga þá?

Virðulegi forseti. Ég skil mætavel hvaða leið var farin við það að einkavæða bankana. Ég skil mætavel að ríkið skilaði aftur eign sem það tók yfir og varð þar með að eign íslenska ríkisins, til skilanefndarinnar, þar er það í meðferð í eignarhaldsfélagi og kröfuhafarnir eru óbeinir eigendur. En hverjir eignast bankana? Skiptir það ekki máli? Hvað erum við að ræða hérna á Alþingi? Erum við ekki að ræða einmitt það að við einkavæðinguna sem fór fram árið 2002 hafi eignarhaldinu verið verulega ábótavant? Er hæstv. fjármálaráðherra ekki reiðubúinn að fallast á að ef hann gerir athugasemdir við það hvernig einkavæðingin fór fram á sínum tíma hlýtur honum um leið að vera umhugað um hvernig eignarhaldinu á bönkunum er háttað? Það er akkúrat það sem ég er að tala um. Til að svara spurningum hæstv. fjármálaráðherra hefði ég talið að menn hefðu átt að fara mun gætilegar að því þegar menn skiluðu bönkunum aftur. Við skulum líka taka það með inn í reikninginn að Landsbankinn er enn þá í eigu ríkisins. Ég hefði talið að ríkið hefði í kjölfar eignarhluta síns t.d. farið í það að leiðrétta höfuðstólshækkanir á lánum heimilanna í landinu. Það er aðgerð sem ríkisstjórnin hefði átt að fara í meðan eignarhaldið var að fullu hjá íslenska ríkinu. Nú verðum við að beita öðrum tækjum og tólum.

Frú forseti. Ég sé að ég þarf fleiri atrennur til að reyna að útskýra þetta fyrir hv. þingmanni.

Ég skil þetta mætavel.

Það er nefnilega þannig að eigið fé bankanna var ekki reitt fram. Þeir voru ekki fjármagnaðir fyrr en á grundvelli samninganna. Þá þegar lá fyrir að kröfuhafarnir stefndu að því að reiða fram féð og mynda eigið fé bankanna. Eign ríkisins var aldrei nema þetta litla sem ríkið lagði inn í raun og veru. Það var að vísu tímabundið ástand sem stóð í stuttan tíma þar sem það var valkvætt fyrir kröfuhafana hvort ríkið mundi eiga þá eða þeir. Þeir völdu að eiga þá í tveimur tilvikum eins og kunnugt er, Arion banka og Íslandsbanka. Þess vegna er það þannig að bæði bókhaldslega og efnislega og miðað við eðli máls átti ríkið í raun og veru aldrei bankana. Menn verða að hafa í huga  Síðan hitt að það varð að leggja bönkunum til nýtt eigið fé því ekki var hægt að mynda það með mismun á eignum og skuldum sem fluttar voru yfir, þá hefði verið haft rangt við. Þetta eigið fé kemur nú frá kröfuhöfunum. Þeir fjármagna því bankana frá byrjun. Bókhaldslega er þetta þannig að það er frá fyrsta degi, þegar þeir urðu til eftir setningu neyðarlaganna í október, sem þeir eru þá í uppgjörinu í eigu hinna innlendu og erlendu eigenda á bak við skilanefndir bankanna. Já, eignarhald á bönkum skiptir miklu máli. Ég geri ekki lítið úr því. Þar er ég sammála hv. þingmanni að við þurfum að fara vandlega yfir það hvaða regluverk við setjum í þeim efnum. Ég væri tilbúinn til að ganga eins langt og nokkur kostur er miðað við evrópsk lög og reglur að aðskilja eignarhald fjárfestingarbanka og viðskiptabankastarfsemi. Ég barðist fyrir því hér á þingi í mörg ár og að setja reglur um dreift eignarhald. Það mundi ekki 

Frú forseti. Ég ætla nú eiginlega ekki að veita andsvar vegna þess að ég tel að þessi einkavæðing sé mjög jákvæð. Ég kom henni líka að hjá -  Frumvarp um gagnsæju hlutafélögin, ég held að menn ættu að skoða það mjög nákvæmlega vegna þess að eftir sem áður er þessi galli til staðar. Þótt maður setji langa keðju og láti gilda fyrir næsta eiganda og þarnæsta eiganda getur keðjan orðið 20 eða 30 fyrirtæki, löng, og endanlegur eigandi er einhvers staðar langt, langt í burtu en hefur samt áhrif. Ég skora á hæstv. fjármálaráðherra að vinna með mér í því að finna lausn á þessum galla þannig að við þurfum ekki að óttast það að sama fyrirbæri komi upp aftur.

Frú forseti. Ég tel að það hafi tekist vel til í þessum efnum, bæði frá hagsmunum ríkisins og eins varðandi mögulegt framtíðarlandslag hér í bankaheiminum. Ég held að það sé góð niðurstaða að ríkið verði yfirgnæfandi eigandi, og kannski eini eigandinn innan fárra ára, að stærsta banka landsins. Það myndar góða kjölfestu og hefði betur aldrei verið farið út á þá ógæfubraut að selja alla bankana í einu lagi eins og gert var, eða þessa tvo sem voru einkavæddir. Ég hef mikið hugsað um það síðan t.d. ef farið hefði verið að okkar ráðum og menn hefðu látið sér nægja kannski að einkavæða annan ríkisviðskiptabankann árið 2002, hefðu haldið Landsbankanum eftir. Hann hefði sennilega aldrei farið í Icesave-leiðangurinn og væri kannski bara starfandi í dag sem býsna sterkur innlendur kjölfestuaðili í fjármálaheiminum ef hann hefði staðið í lappirnar og ekki farið út í ruglið með hinum, eins og örfáar innlendar fjármálastofnanir gerðu og standa núna vel. Er heiður og sómi að því að t.d. Sparisjóður Suður-Þingeyinga og Sparisjóður Strandamanna á Hólmavík skuli vera þær fyrirmyndarstofnanir sem þær eru. Betur að fleiri hefðu haft kjark til þess að fylgja brjóstviti þeirra sem þar réðu ferðinni og taka ekki þátt í ruglinu.  Hvað framtíðin ber í skauti sínu, já, það skiptir máli, en væri það vondur kostur ef stór norður-evrópskur banki eignaðist einn af viðskiptabönkunum hér? Væri það svo slæmt ef það yrði nú niðurstaðan? 

Frú forseti. Í skýrslu nefndarinnar frægu er fjallað um það að orðræðan sé ekki rétt. Ég kom hérna með mjög jákvæða punkta gagnvart hæstv. fjármálaráðherra. Ég hélt hann mundi fagna þeim og hann mundi vinna með mér í því að vinna þetta áfram. Ég var ekki með neina gagnrýni neins staðar en samt fer hann í skotgrafahernað gegn mér. Þetta er dálítið skrýtið. Það er dálítið ankannalegt þegar maður kemur svona inn, ætlar að ræða hlutina …

Forseti vill minna hv. þingmenn á að segja ekki hann heldur segja hæstv. fjármálaráðherra eins og er við hæfi.

Já, hæstv. fjármálaráðherra, fyrirgefið, frú forseti. Ég hélt ég væri að koma hérna inn með jákvætt innlegg í þetta, ég talaði einmitt um þekkinguna sem kemur með þessu eignarhaldi. Ég talaði líka um tengslin. Ég hélt ég væri jákvæður. Ég ætla að vona að það verði áfram. Ég segi líka að þetta hafi verið hugmynd sem ég hafi komið að til þess að leysa deilurnar milli kröfuhafanna og nýju bankanna. Síðan þurfum við að vinna að því núna öll saman, hv. þingmenn og aðrir, framkvæmdarvaldið líka, að finna þessu góðan farveg til að enda því að auðvitað verða það kröfuhafarnir sem á endanum eignast þessa banka. Þó að menn hafi skotið einhverju fyrirtæki þarna á milli munu þeir á endanum stjórna því fyrirtæki. Ég get ekki séð hvernig í ósköpunum annað er hægt. Við erum með eignarréttarákvæði í stjórnarskránni. Ég vildi bara vinna með hæstv. fjármálaráðherra að lausn þessa máls í góðum hug og einmitt til þess að finna á þessu bestu lausn fyrir þjóðina. Þannig hef ég reynt að vinna nokkuð lengi og hef ekki farið mikið eftir flokkslínum eða verið í skotgrafahernaði.

Frú forseti. Ég bið hv. þingmann velvirðingar ef ég hef ekki tekið innleggi hans nógu jákvætt. Ég fagna því að sjálfsögðu þegar hv. þingmaður lýsir því yfir að hann telji að þarna hafi tekist vel til. Ég þekki sjónarmið hv. þingmanns og þess vegna kom mér á óvart ef ætti að fara að gera þetta núna að einhverju miklu tortryggnisefni eins og mér hefur fundist örla á í umræðu á köflum hér undanfarna daga. Það er frekar fátækleg málsvörn gagnvart því sem gerðist á sínum tíma því að hér er um ósambærilega hluti að ræða. Auðvitað eru það aðstæðurnar sem setja okkur mjög þröngar skorður í þessum efnum. Það er ekki eins og við höfum átt eitthvert óskaplega gott val. Við áttum þá þetta val að leggja fram gríðarlega fjármuni úr ríkissjóði sem við erum að útbúa sem skuldabréf, sem lán með vöxtum, og binda okkur þar með í þeim efnum, kemur sem skuld til ríkisins, vaxtaberandi við þessar aðstæður ofan á allar hinar skuldirnar og allan hinn vaxtakostnaðinn eða reyna að ná þessu fram sirka svona eins og tókst og ég held að hafi verið farsælt. Að sjálfsögðu gæti maður óskað sér þess í hinum besta heimi allra heima að það hefði verið nóg af aðilum sem hefðu verið tilbúnir til þess að binda fé sitt í endurreisn bankakerfisins á Íslandi, innlendum aðilum sem hefðu kunnað til verka og hefðu verið traustir og góðir eigendur að bönkum, þannig að arðurinn af rekstri þeirra á komandi tímum hefði haldist hér innan hagkerfisins o.s.frv. Ég er enginn sérstakur talsmaður, nema síður sé, erlendrar eignaraðildar í atvinnurekstrinum að breyttu breytanda sem auðvitað er ávísun á það að arðurinn af þeirri starfsemi flyst út úr hagkerfinu. Ef hitt er í boði vel ég það að sjálfsögðu. En það er ekki eins og við höfum átt það val. Það voru engir í biðröð til að gerast eigendur að þessum nýju bönkum og reiða þeim fram eigið fé við þær aðstæður og í þeirri óvissu sem við vorum. Ég tel því að niðurstaðan hafi verið góð og ég hvet menn til að kynna sér málið vandlega og hætta að draga upp af þessu einhverja mynd sem hræðsluáróðursmynd. Það er nóg annað, það er nóg af raunverulegum vandamálum. Það er nóg af öðrum raunverulegum hlutum til að hafa áhyggjur af þó að við séum ekki að gera vandamál úr því sem þó hefur tekist vel hér í endurreisninni það sem af er. 
            

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt, með síðari breytingum. Þetta snýr að því að sett verði í lögin ákvæði til bráðabirgða sem felur í sér heimild til manna til að draga tiltekna fjárhæð sem greidd er fyrir vinnu við endurbætur eða viðhald á íbúðarhúsnæði til eigin nota og frístundahúsnæði frá tekjuskattsstofni að ákveðnu hámarki á grundvelli framlagðra reikninga. Heimild þessi mun koma til frádráttar tekjuskattsstofni við álagningu opinberra gjalda á árunum 2011 og 2012 vegna tekjuáranna 2010 og 2011. Gert er ráð fyrir því að frádrátturinn geti aldrei orðið hærri en 50% af því sem greitt er fyrir vinnu við þær framkvæmdir sem frumvarpið tekur til á árunum 2010 og 2011 og að hámarki 200.000 kr. hjá einhleypingi eða 300.000 kr. hjá hjónum eða sambúðarfólki. Með endurbótum og viðhaldi er m.a. átt við vinnu iðnaðarmanna, verkfræðinga og arkitekta, hvort heldur sem er á íbúðarhúsnæðinu sjálfu eða lóð þess. Markmiðið með slíku ákvæði til bráðabirgða er að koma til móts við eigendur fasteigna sem þarfnast viðhalds en halda að sér höndum vegna yfirstandandi efnahagsþrenginga, sporna við svartri atvinnustarfsemi og hvetja til aukinnar starfsemi á byggingarmarkaði, en fjölmennasti hópur á atvinnuleysisskrá eru þeir sem áður störfuðu við mannvirkjagerð. Frádráttarheimild hvetur til framkvæmda en það er mikilvægt þegar atvinnuástand er sem nú og horfur eru á því á næstunni, m.a. í byggingargeiranum. Auk þess er almennt litið svo á að slík tímabundin heimild sé líkleg til að stuðla að minni undanskotum frá skatti og muni þar með minnka svarta atvinnustarfsemi. Að sama skapi getur frádráttarheimildin dregið úr greiðslum vegna atvinnuleysisbóta vegna aukinna framkvæmda og umsvifa. Áætlað er að það ástand sem skapast hefur á vinnumarkaði í kjölfar bankahrunsins sé tímabundið og að þjóðin vinni sig út úr vandanum á næstu árum og verður þá ekki lengur þörf á tímabundinni ráðstöfun sem þessari og reyndar fleirum sem gripið hefur verið til af skyldum toga. Sú fjárhæð sem kemur til frádráttar frá tekjuskattstofni tekur mið af kostnaði við vinnu án virðisaukaskatts en þann skatt er nú heimilt að endurgreiða að fullu samkvæmt ákvæðum til laga um virðisaukaskatt og lækkar það kostnaðinn um 20%. Frádráttur samkvæmt þessari heimild mun þá leiða til ívilnunar upp að þeim fjárhæðarmörkum sem um getur, sem numið getur u.þ.b. 16% til viðbótar. Áhrif þessa frádráttar á tekjur ríkissjóðs og sveitarfélaga geta orðið nokkur. Heildaráhrifin ráðast af aukningu á umfangi viðhaldsframkvæmda og af því hvernig þær verða fjármagnaðar. Tilfærsla frá öðrum neysluliðum dregur úr jákvæðum áhrifum en sé aukið viðhald fjármagnað með því að gengið er á sparifé eða með lántöku verða áhrifin meiri. Ætla verður að tímabinding frádráttarheimildarinnar muni stuðla að slíkri fjármögnun fremur en hitt. Áætlað er að viðhaldskostnaður íslenskra heimila sem þau greiða sjálf hafi numið um 27 milljörðum kr. árið 2008. Af þessum kostnaði er launakostnaður áætlaður um 25%, sem er nokkuð hærra hlutfall en launakostnaður er almennt í byggingarkostnaði. Viðhaldskostnaður í fjölbýlishúsum er venjulegast greiddur af húsfélögum og er ekki sérgreindur sem viðhald hjá heimilunum. Því til viðbótar er vinna við stækkun eða aðrar meiri háttar viðgerðir á íbúðarhúsnæði eða sumarhúsum skilgreind sem fjárfesting og ekki talin með viðhaldsliðum. Ef gengið er út frá viðhaldskostnaðinum eins og að ofan greinir og 25% hans talin vinnulaun ættu þessi umsvif að leiða til um 800 millj. kr. endurgreiðslu virðisaukaskatts miðað við þær reglur sem giltu árið 2008, en þá nam endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu á byggingarstað nam 60%. Niðurgreiðslan það ár nam hins vegar um 1 milljarði króna sem er í samræmi við ofangreindar forsendur. Áhrif frumvarpsins til lækkunar á tekjum sveitarfélaga verða væntanlega nokkru minni en áhrifin á tekjur ríkissjóðs. Hlutdeild þeirra í tekjusköttum á laun yfir skattleysismörkum eru um eða undir þriðjungi. Tekjutap þeirra, verði engar magnbreytingar, gæti því að hámarki numið um 300 millj. kr. Aukin umsvif munu einnig bæta tekjur sveitarfélaga þar sem þau fá einnig tekjur af auknum vinnulaunum. Um fimmti hver einstaklingur sem skráður er atvinnulaus kemur úr byggingarstarfsemi, eða um 3.000 manns, en þeim hefur fjölgað eftir því sem liðið hefur á veturinn. Þessi aðgerð er tilraun til að auka umsvif í byggingarstarfsemi með því að hvetja til þess að ráðist verði í viðhaldsverkefni í meira mæli en annars hefði orðið. Engin þörf er á nýjum íbúðum eða atvinnuhúsnæði víðast hvar um landið og því er ekki mögulegt eða æskilegt að auka nýbyggingar um sinn, en víða er mikil viðhaldsþörf. Rétt er að leggja áherslu á að þessu bráðabirgðaákvæði er einungis ætlað að vera í gildi meðan atvinnuástand í byggingariðnaði er jafnslæmt og nú er. Því er mikilvægt að einstaklingar og húsfélög grípi þetta tækifæri strax og ráðist í framkvæmdir í ár og á næsta ári. Það er vonandi að atvinnuástandið í byggingargeiranum batni það mikið að slíkar bráðabirgðaráðstafanir verði ekki þarfar nema í skamman tíma. Það er mikilvægt sömuleiðis, frú forseti, að þessar aðgerðir og þessi tilboð, ef við getum kallað það svo, til þeirra sem eiga húsnæði sem þarfnast viðhalds verði rækilega kynntar. Við áttum á síðastliðnum vetri ágætt samstarf við Samtök iðnaðarins um að kynna breytingu sem þá var ráðist í, að hækka endurgreiðsluhlutfall virðisaukaskatts úr 60 í 100%. Sú aðgerð heppnaðist mjög vel og leiddi sannarlega til verulega aukinna umsvifa á byggingarmarkaði eða í viðhaldsstarfsemi umfram það sem ella hefði mátt búast við. Það tókst í raun með þeirri aðgerð að ná umfangi þeirrar starfsemi nokkurn veginn upp í það sem hún var fyrir efnahagshrunið og hlýtur það að kallast nokkuð gott miðað við okkar aðstæður. Það er sömuleiðis alveg ljóst að þetta er mjög jákvæður liður í því að fá þessa starfsemi alla upp á yfirborðið og að draga úr hættunni á svartri vinnu. Það á því að mega gera sér góðar vonir um að margt vinnist í senn með aðgerð af þessu tagi og þó að vissulega geti þarna orðið eins og í fyrstu umferð sýnist um nokkurt tekjutap ríkis og lítils háttar tekjutap sveitarfélaga að ræða, eru allar ástæður til að ætla að það fáist til baka og rúmlega það í formi minni atvinnuleysisbóta, í formi aukinna umsvifa og þar með launatekna sem koma fram og taldar verða fram til skatts og með fleiri samfélagslega jákvæðum hætti. Ég tel, frú forseti, að þessar ráðstafanir séu réttlætanlegar og vel ígrundaðar, þó að það sé vissulega ekki erindi mitt hér í ræðustólinn á hverjum degi að leggja til eitthvað sem dregur úr tekjum ríkisins um þessar mundir.

Frú forseti. Hér er verið að tala um það að til viðbótar við það að menn fái endurgreiddan virðisaukaskatt af vinnu sem unnin er á vinnustað á stuttum tíma, 2010 og 2011, verði heimilt að draga auk þess frá 50% af greiddri vinnu samkvæmt framangreindu. Þetta er í sjálfu sér jákvætt. Ég get tekið undir flest sem hæstv. ráðherra sagði nema kannski það að engin þörf sé fyrir nýbyggingar. Það er nefnilega komið þannig núna að það hefur engin eftirspurn verið eftir fasteignum í tvö, þrjú ár og það eru tveir, þrír árgangar Íslendinga sem ekki hafa keypt sína fyrstu íbúð. Ég hygg því að það sé töluvert mikil eftirspurn bæði eftir leiguhúsnæði og íbúðarhúsnæði. Vandinn er sá að tortryggnin er svo mikil hjá bönkum og öðrum og þeim sem kaupa að þeir treysta því ekki að geta lánað til slíkra bygginga eða til að klára þær og annað slíkt. Ég er því ekki viss um að þetta sé alveg rétt en það má liggja milli hluta. Það sem ég hef út á þetta að setja, og ég hef vissulega út á þetta að setja, er flækjustigið. Það er búið að flækja skattkerfið alveg óhemju mikið. Við gerðum það fyrir áramót, þ.e. ég greiddi atkvæði gegn því en ríkisstjórnin gerði það, hún flækti allt skattkerfið þvílíkt að menn þurfa að vera lögfræðingar núna til að stunda venjulega atvinnu. Það er bara eins og með sjómennskuna, menn þurfa að vera lögfræðingar þar líka. En það er mjög gömul saga. Núna þurfa menn að vera lögfræðingar til að vera iðnaðarmenn og til að vera húsbyggjendur til að fara út í svona aðgerðir, þeir þurfa að þekkja þessa möguleika. Flækjustigið verður þannig að ríkisstjórnin þarf alltaf að upplýsa meira og meira og spurning hvort hún geri það. Og til að ná fram þessum tekjum þurfa menn að fara í framkvæmdir og annað slíkt. Ég vara mjög mikið við slíku flækjustigi í þjóðfélaginu sem gerir það að verkum að það er einstaka maður sem sér smugurnar og það sem verið er að gera en ekki nógu margir. Sérstaklega þeir sem eru vankunnandi og þekkja ekki inn á kerfið, ólæsir og annað slíkt og ekki menntaðir, þeir sitja eftir, því miður. Þannig er það oft. Svo er annar þáttur í þessu líka - ég ætla ekki að vera langorður, ég ætlaði ekki að tefja málið - og hann er sá að raunvextir eru neikvæðir í dag nema á verðtryggðum inneignum. Raunvextir af innlánum í bönkunum eru neikvæðir og það er búið að stórauka skatta á þessar neikvæðu fjármagnstekjur, þ.e. það er verið að skattleggja tapið, það er verið að skattleggja tapið í auknum mæli á innlánum. Ég heyri mjög marga innlánseigendur sem eru uggandi, auk þess að treysta ekki bönkunum fyrir eigninni, og vilja fara út í svona framkvæmdir. Það getur því vel verið að það muni líka hvetja menn til að eyða peningunum strax, að vera ekki að eiga þá, og setja þá heldur í svona framkvæmdir og viðhald, því að það er þá eitthvað sem verður ekki af þeim tekið þegar búið er að gera t.d. við þakið. Það er líka ákveðinn þáttur í þessu. Ég er ekki hrifinn af honum, af því ég vil hvetja þjóðina til sparnaðar og ráðdeildarsemi og þess að stunda ekki áhættuviðskipti, en það er ljóst að öll lántaka er áhætta og innlán í banka er minnkun á áhættu. Ég mun veita þessu frumvarpi brautargengi þó að ég bendi á þessa vankanta sem eru flækjustigið o.s.frv.

Frú forseti. Ég get fullvissað hv. þingmann um að ekki þarf að hafa áhyggjur hér af auknu flækjustigi í skattinum, því að þetta er nákvæmlega sama aðgerðin og felst í því að heimila endurgreiðslu virðisaukaskattsins. Þetta gerist einfaldlega þannig að þeir sem ætla að fá endurgreiddan virðisaukaskattinn vegna viðhaldsframkvæmda leggja fram nótur um vinnulaun, um greidd vinnulaun og þar kemur virðisaukaskatturinn fram sundurliðaður á þeim nótum. Það eru sömu gögn sem liggja til grundvallar tekjuskattslækkuninni eða endurgreiðslunni og það þarf því ekkert viðbótarbókhald, engin viðbótargögn. Þetta er einfaldlega viðbótaraðgerð eða viðbótarívilnun sem leggst með þeirri endurgreiðslu virðisaukaskatts sem verið hefur við lýði um langt árabil og var löngum 60% af launaþættinum í slíkum framkvæmdum þangað til það var hækkað í 100% í fyrravetur. Framkvæmdin er einföld. Þetta er nákvæmlega það sama sem liggur til grundvallar og þegar um endurgreiðslu virðisaukaskattsins sjálfs er að ræða. Það er ekkert viðbótarflækjustig í framkvæmdinni, ekki neitt. Varðandi það að fólk eigi frekar að spara en að eyða í hluti af þessu tagi. Já, ekki ætla ég að leggjast gegn því að menn spari, greiði niður skuldir og sýni ráðdeild, en það er auðvitað margt fólk sem hefur ráð á því að ráðast í framkvæmdir af þessu tagi. Það er t.d. þannig að það sýna nú kannanir að rétt eins og kannski um 20% af íbúðareigendum eiga í miklum erfiðleikum vegna mikilla skulda, eru kannski önnur 20% sem skulda alls ekki neitt, eiga sitt húsnæði skuldlaust. Þetta fólk, margt hvert, býr í húsnæði sem eitthvað er komið til ára sinna, þarfnast viðhalds, og núna er nákvæmlega rétti tíminn fyrir fólk til að ráðast í viðhald og endurbætur á húsnæði. Það þjónar öllum vel, því sjálfu, það fær endurbæturnar, ríkið leggur sitt af mörkum með hagstæðu skattalegu umhverfi, það þjónar líka því að iðnaðarmenn fá störf og það myndast tekjur og við þurfum minna að borga í atvinnuleysisbætur o.s.frv. o.s.frv. Ég hygg að þetta sé það sem stundum er kallað á vondu máli, staða þar sem báðir eða allir aðilar vinna.

Frú forseti. Með flækjustigi átti ég við þekkinguna á því hvað lögin leyfa. Ég hugsa að nokkur hluti þjóðarinnar, ég veit ekki hve stór, það væri kannski gaman fyrir fjármálaráðuneytið að kanna það hve stór hluti þjóðarinnar veit að menn geta dregið virðisaukaskatt frá og fengið hann endurgreiddan. Ég er ekki viss um að það séu 100%. Ég hugsa jafnvel að það séu 70% sem vita það, jafnvel 60%. Hér er gerð enn ein breytingin sem á að hvetja menn til að fara í viðhald. Hvað munu margir vita það þegar upp er staðið? Hvað munu margir vita það í haust eða hvenær sem er að hér hafi verið gerð lagabreyting? Það er þetta sem ég á við með flækjustiginu. Hverjir munu nota þetta? Það er aðallega menntað fólk, menntað fólk sem er auk þess hátekjufólk. Og ég gleymdi því áðan að þetta frumvarp ívilnar hátekjumönnum, að sjálfsögðu. Hjón sem geta dregið þarna frá 300 þús. kr. njóta þess sérstaklega ef þau eru með háar tekjur því að þá lenda þau í háu skattþrepi, og þau fá enn meira endurgreitt en t.d. hjón sem eru undir skattleysismörkum, þau fá ekkert endurgreitt. Þannig að þetta er ófélagslegt. Ég hef svo sem ekkert mikið á móti því en mér finnst það dálítið skrítið hjá félagshyggjustjórn.

Frú forseti. 60% endurgreiðslan, hlutfall virðisaukaskatts af vinnulaunum við endurbætur, hefur verið við lýði mjög lengi og ætti að vera regla sem flestum er kunn sem á annað borð þekkja almennt til þess sem í boði er á þessu sviði. Þetta er að sjálfsögðu vel þekkt meðal iðnaðarmanna. Ef menn sækja um lán og fyrirgreiðslu, hvort heldur er í banka eða til Íbúðalánasjóðs vegna viðbótarframkvæmda af þessu tagi, geri ég ráð fyrir því að það komi inn í greiðslumat og mat á stöðu manna. Maður treystir því nokkuð að þeir sem til þekkja og um þetta fjalla tryggi að mönnum sé þessi réttur sinn ljós. Þó er alveg rétt að það er mikilvægt að kynna hann þannig að sem fæstir missi af honum vegna þess að þeim sé hann ekki ljós og þeir beri sig ekki eftir þessu. Þess vegna var m.a. farið í ítarlegt kynningarátak á því í fyrravetur þegar endurgreiðsluhlutfallið var hækkað úr 60 í 100%. Að vísu er ekkert launungarmál að það var gert í og með til þess að reyna að hvetja til framkvæmda, því það var tilgangur aðgerðanna að fá meiri umsvif í gang og það tókst, en um leið var það kynning til fólks um að það ætti þennan rétt, þennan möguleika. Þegar þetta er orðið hvort tveggja, endurgreiðsla á virðisaukaskattsþættinum að fullu og nokkur frádráttarmöguleiki á tekjuskatti, held ég nú að það sé orðið nægjanlega girnilegt og eftir nógu miklu að sækjast til þess að flestir ættu að bera sig eftir því, alla vega ef um einhverjar umtalsverðar framkvæmdir er að ræða. Auðvitað hafa menn lent í því, og örugglega einhverjir í þessum sal, að vera í minni háttar viðhaldsframkvæmdum og standa ekki í því að sækja sér endurgreiðslu á virðisaukaskattinum. Það skal sá sem hér stendur fúslega játa að hafa gert. Ég hef ekki séð eftir því þótt ríkissjóður héldi þeim peningum. Þegar um meiri háttar framkvæmdir er að ræða eru þetta þó kannski orðnir talsverðir fjármunir og þá reiknar maður almennt með því að fólk beri sig eftir þeim.

Virðulegi forseti. Þessari breytingu, þessu frumvarpi sem við ræðum hér, er ætlað að hvetja til þess að menn fjárfesti í viðhaldi og þá þarf þekkingin að vera til staðar um að menn geti dregið þetta frá skatti líka. Það sem ég átti við með flækjustiginu er að það er alltaf stór hluti þjóðarinnar sem fylgist ekki með og hefur ekki sérstakan áhuga á þessu. Eftir því sem menn flækja skattkerfið meira - það er búið að flækja það óhemjumikið síðasta hálfa árið - eru alltaf fleiri og fleiri sem vita um allar smugurnar og öll réttindin sem þeir eiga og skattkerfið endar með því að verða ófélagslegt. Þeir sem eru snjallir, hafa endurskoðendur á sínum snærum og hafa þekkingu, eru jafnvel endurskoðendur sjálfir og vita nákvæmlega um skattkerfið eins og hæstv. fjármálaráðherra, munu að sjálfsögðu nota sér allt það sem kerfið býður upp á en ég óttast um hina sem fylgjast ekki eins mikið með alla daga. Ég óttast um mennina sem eru með verkefni, vinna allan daginn og geta ekki legið í blöðunum. Þessi frétt kemur kannski í sjónvarpinu örstutt en svo er hún farin og þeir vita bara ekkert af því. Þeir fara ekki í viðhald sem ættu rétt á að fá endurgreitt. Það er þetta sem ég á við: Eftir því sem kerfið verður flóknara, þeim mun ófélagslegra verður það.

Virðulegi forseti. Við í efnahags- og skattanefnd munum nú taka þetta frumvarp til umræðu í nefndinni og ég fagna því að hv. þm. Pétur H. Blöndal ætli að veita því brautargengi. Ég tel að þetta sé mjög gott frumvarp, bæði mun það vinna gegn atvinnuleysi í stétt byggingariðnaðarmanna, sem er mjög mikið þessi missirin, og jafnframt mun það koma í veg fyrir svarta atvinnustarfsemi og draga úr misnotkun á bótum í almannatryggingakerfinu. Varðandi umræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals um að það ætti frekar að fara í aðgerðir sem hvettu til sparnaðar vil ég minna hv. þingmann á það, frú forseti, að þegar fjölskyldur kaupa sér húsnæði eru það einu kaup heimilanna sem teljast til fjárfestinga og endurbætur á því húsnæði munu auka virði þeirra fjárfestinga. Það má því með ákveðnum vilja líta á það sem sparnað heimilanna þegar þær eignir sem teljast til fjárfestinga í eigu heimilanna eru endurbættar. Í nefndinni eigum við eftir að fara yfir kosti og galla þessa frumvarps. Ég held að þrátt fyrir orð hv. þm. Péturs H. Blöndals um flækjustig í skattkerfinu sé það nú þannig að þegar við reynum að koma á ívilnandi þáttum þarf auðvitað að upplýsa fólk um það. Það er kannski umræða sem við ættum að taka í nefndinni. Ég mun fagna því ef við ræðum hvernig við getum komið því til skila hver réttindi og skyldur borgaranna í þessu landi eru betur en gert er í dag. Við höfum mikið rætt þetta varðandi skuldavanda heimilanna þar sem það er viðvarandi vandamál að koma til skila þeim réttarbótum sem hafa verið gerðar á málefnum skuldugra heimila. Ég held að við eigum að ræða þetta alvarlega svo að öllum sé ljóst hvaða réttindi þeir eiga í sameiginlegum kerfum okkar landsmanna. Nefndin mun sem sagt taka þetta mál til umfjöllunar og ég reikna með því að við verðum í góðri samvinnu um að ná þessu máli í gegn sem fyrst.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 1/1997, um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, og lögum nr. 2/1997, um Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga. Í frumvarpi þessu er að finna ákvæði til breytinga sem ætlað er að taka af öll tvímæli um að þeir sem eru í störfum sem heimila aðild að B-deild LSR geti ekki samhliða slíkum störfum tekið ellilífeyri úr B-deild, jafnvel þótt greitt sé af því starfi í annan lífeyrissjóð. Með lögum nr. 141/1996 voru gerðar verulegar breytingar á þágildandi lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, nr. 29/1963, og lögum um Lífeyrissjóð hjúkrunarkvenna, nr. 16/1965. Breytingarnar voru einkum fólgnar í því að eftirlaunakerfi ríkisstarfsmanna sem verið hafði að stórum hluta fjármagnað með gegnumstreymi skyldi lokað fyrir nýjum sjóðfélögum en í þess stað skyldi stofnað nýtt kerfi með fullri sjóðsöfnun, fjármagnað með samtímaiðgjöldum. Eldra kerfinu, sem er að stórum hluta gegnumstreymiskerfi þar sem launagreiðendur bera ábyrgð á hækkun lífeyris og ríkissjóður er í ábyrgð fyrir greiðslum, skyldi lokað. Lífeyrissjóði hjúkrunarkvenna og eldra eftirlaunakerfi Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins var því lokað fyrir nýjum sjóðfélögum. Eldra kerfi Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins var sett í sérdeild sem fékk nafnið B-deild. Greiðandi sjóðfélagar fengu val um að halda áfram greiðslum í óbreytt kerfi eða flytja sig í nýstofnað kerfi, sem fékk nafnið A-deild. Sambærilegt val höfðu sjóðfélagar í Lífeyrissjóði hjúkrunarkvenna. Við stofnun A-deildar var ekki ætlunin að opna fyrir þann möguleika að sjóðfélagar gætu hafið töku lífeyris úr B-deild eða Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga samhliða störfum sem uppfylltu almenn aðildarskilyrði að sjóðunum. Því voru sett sérstök ákvæði í lögin sem annars vegar er að finna í 37. gr. laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, nr. 1/1997, og hins vegar í 26. gr. laga um Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga, nr. 2/1997. Ákvæði þessi hafa þó ekki þótt nægilega skýr og hefur umboðsmaður Alþingis látið í té álit sitt í máli nr. 5222/2008 þar sem hann telur sjóðfélaga eiga rétt til töku lífeyris samhliða störfum sem veitt hefðu aðild að B-deild fyrir stofnun A-deildar. Ljóst er þó af lögskýringargögnum sem fylgdu frumvarpi er varð að lögum nr. 141/1996 að ekki var ætlunin með stofnun A-deildar að opna fyrir þann möguleika að heimila lífeyristöku úr eftirlaunakerfi ríkisstarfsmanna samhliða slíkum störfum og jafnvel þótt viðkomandi sjóðfélagar ættu þess ekki kost eftir lokun B-deildar að greiða áfram í deildina. Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins og Lífeyrissjóður hjúkrunarfræðinga hafa hagað framkvæmdinni til samræmis við þá ætlan að greiða ekki lífeyri úr B-deild og Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga samhliða störfum sem greitt hefði verið af til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins eða Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga fyrir stofnun A-deildar. Nú ríkir hins vegar nokkur óvissa eftir að umboðsmaður hefur látið álit sitt í ljós og þykir því nauðsynlegt með lagafrumvarpi þessu að leggja til lagabreytingar sem ætlað er að skýra og styrkja stoðina undir núverandi framkvæmd sem sjá má af fyrri lögskýringargögnum að samræmist vilja löggjafans. Verði frumvarpið að lögum verður ekki séð að það muni hafa í för með sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð heldur þvert á móti. Virðulegi forseti. Ég legg því til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari.

Frú forseti. Hér er verið að laga villu í frumvarpi sem var sett árið 1996 og það segir mér að Alþingi þurfi að vanda enn frekar til lagasetningar þegar það hyggst setja lög. Á þeim tíma barðist ég mjög gegn þessu frumvarpi. Ég vildi að opinberir starfsmenn gætu valið annaðhvort há laun eins og almennur markaður bauð og þeir vildu fá og sömu lífeyrisréttindi og almennur markaður bauð en þeir vildu ekki fá, eða lág laun og góðan lífeyrisrétt eins og þeir höfðu í B-deildinni, eða forveri hennar, LSR. Þeir fengu hvort tveggja. Það var mjög mikil barátta - við hverja? Við ráðuneytið, við mennina sem áttu hagsmuni af því að ná þessu fram, bæði hækkun launa og góðum lífeyrisrétti. Afleiðingin er sú, frú forseti, mig minnir að ég hafi reiknað það út sem tryggingafræðingur að það mundi kosta svona 40–50 milljarða. Skuldbindingin kostar 420 milljarða í dag. Nú eru lífeyrisþegar orðnir 13.000. Það vantar allar upplýsingar um þennan sjóð í frumvarpinu. Ég sakna þess verulega. Ég vil að hæstv. fjármálaráðherra bæti úr og láti okkur fá upplýsingar um t.d. hversu margir greiða í þennan sjóð. Ég fletti því upp í skýrslu LSR og á heimasíðunni kemur fram að 13.000 manns eru lífeyrisþegar þannig að sennilega eiga um 15.000 manns ógreidda skuldbindingu upp á 420 milljarða. Í mjög grófum útreikningi sýnist mér að það séu um 30 milljónir á mann. 30 milljónir á mann eru óuppgerð skuldbinding ríkissjóðs gagnvart B-deildinni. Hvert stefnum við eiginlega? Ég nefndi í morgun að 420 milljarðar eru lauslega reiknað um 1,4 milljónir á hvern einasta Íslending. Það segir okkur að hver einasti Íslendingur, litlu börnin og gamla fólkið og allir taldir með, skuldar ríkinu 1,4 milljónir vegna þessarar skuldbindingar sem er óuppgerð. Þetta er tvöfalt Icesave. Þetta hefur gerst þegjandi og hljóðalaust. Ég benti á það árið 1996 en það var ekki hlustað. Mér var haldið utan við það, algjörlega. Það var gert kerfisbundið til þess að óþægileg sjónarmið kæmust ekki að. Núna erum við að borga þarna og ég fullyrði að inni í B-deildinni er töluvert um oftryggingu. Menn fá mjög góðan lífeyri en ég fæ heldur ekki upplýsingar um það. Það vantar því töluvert mikið af upplýsingum. Ég geri ráð fyrir því að nefndin muni krefjast þess að fá að vita hvað fólk fær í lífeyri úr B-deildinni og hvaða hópar eru í B-deildinni. Það skyldu ekki vera ráðuneytismenn, ráðuneytisstjórar sem eru með nokkuð hærri laun en þingmenn? Þetta er töluvert mikið mál sem við erum að tala um hérna. Við erum náttúrlega bara að tala um lög þannig að menn geti ekki seilst enn frekar til fjárins inn í þessari B-deild. Það er það sem hæstv. fjármálaráðherra hefði átt að segja, að menn ætluðu bæði að borga í annan lífeyrissjóð og taka lífeyri úr B-deildinni, eða þannig skildi ég það. Ég hef ekki getað sett mig nákvæmlega inn í þetta frumvarp, frú forseti, vegna þess hvað ég hef haft stuttan tíma til þess. Ég er búinn að vera í umræðu hérna um allt annað mál, mjög veigamikið. Ég er að lesa 2.300 síður og svo kemur þetta til viðbótar. Við eigum að afgreiða sex mál í dag með miklum hraða. Maður reynir að kynna sér þetta og ég er búinn að lesa þetta á heimasíðunni en ég mun gera kröfu um að nefndin fái upplýsingar um hvað sé að gerast í þessari B-deild, því þar eru gífurlegar skuldbindingar. Þær falla til með vaxandi hraða núna eftir því sem fram líður, töluvert vaxandi. Það væri kannski gaman að hæstv. fjármálaráðherra upplýsti Alþingi um þessa skuldbindingu, hvað það sé mikið á ári sem við borgum þarna í 20–30 ár.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 36/1978, um stimpilgjald, og lögum nr. 88/1991, um aukatekjur ríkissjóðs, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu er lagt til að bætt verði við, til bráðabirgða, ákvæði í lög um stimpilgjald sem heimila undanþágu stimpilgjalds við endurfjármögnun bílalána. Fyrir eru sams konar heimildir til handa þeim sem endurfjármagna fasteignaveðskuldabréf og líka þegar skilmálum slíkra bréfi er breytt og vanskilum er bætt við höfuðstól. Í tilviki bílalána er hins vegar einungis heimild til undanþágu stimpilgjalda við skilmálabreytingar. Er því gerð hér sú tillaga um að samræma þær undanþágur sem þegar eru í lögum. Þær undanþágur voru settar í ljósi þess ástands sem nú ríkir á fjármálamörkuðum og tilmæla yfirvalda til banka og sparisjóða um að aðstoða fólk sem kynni að lenda í greiðsluerfiðleikum vegna hækkunar fasteignalána. Slík áhrif ná einnig til bílalána einstaklinga. Á þeim tíma sem ákvæðin hafa verið í gildi hefur endurfjármögnun bílalána einstaklinga aukist til muna. Í ljósi þess er lagt til að sams konar ákvæði gildi um endurfjármögnun bílalána og endurfjármögnun fasteignaveðskuldabréfa. Jafnframt þessu er lagt til að ákvæði til bráðabirgða í lögum um aukatekjur ríkissjóðs verði breytt. Þegar áðurgreind bráðabirgðaákvæði í lögum um stimpilgjald voru sett, var að auki heimiluð undanþága frá greiðslu þinglýsingargjalda í þeim tilvikum sem undanþágur laga um stimpilgjald eiga við. Í breytingunni sem nú er lögð til felst að undanþága frá þinglýsingargjöldum á við um öll bráðabirgðaákvæði laga um stimpilgjald sem fjalla um skilmálabreytingar og endurfjármögnun fasteignaveðskuldabréfa og bílalána einstaklinga. Hér er því um samræmingaraðgerð að ræða og til þess að allir sitji við sama borð í þessum efnum í aðgerðum af þessu tagi. Að þessu sögðu, frú forseti, legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari.

Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi. Ég held að þetta sé ein af mikilvægum aðgerðum til að reyna að aðstoða þau heimili sem eru í alvarlegum skuldavanda. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra að því af hverju tímamörkin séu til 31. desember 2010. Í lögum sem samþykkt voru síðastliðið haust um sértæka skuldaaðlögun var ákveðið að þau lög giltu til 31. desember 2011. Og einnig hvort almennt slík niðurfelling á stimpilgjöldum líka vegna fasteignaveðlána sé til 31. desember 2010. Ef svo er, telur hæstv. fjármálaráðherra ekki eðlilegt að við reynum að skoða þetta allt í samhengi og jafnvel kanna það að lengja þessa ívilnun, þannig að það sé samræmi í löggjöfinni sem við erum að setja til aðstoðar heimilum.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa ábendingu. Ég skildi það svo að frumvarpið ætti að vera í samræmi, bæði hvað varðaði efnisinnihald og líka gildistöku eða gildistíma við þær almennu aðgerðir sem það er í raun og veru hluti af. Þetta er eingöngu til þess að tryggja að stimpilgjöldin gagnvart bílalánunum séu meðhöndluð með algjörlega sambærilegum hætti hvað þetta varðar og það taki til allra þátta þessara aðgerða, ekki bara skilmálabreytinga. En ég held að hv. efnahags- og skattanefnd sé ákaflega vel til þess fallin að fara yfir þetta atriði og ef eitthvert misræmi er þarna í gildistíma eða gildistöku ber að sjálfsögðu að lagfæra það.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp um breyting á lögum um stimpilgjald. Að hluta til er þetta lagfæring eða vöruþróun hjá Alþingi sem gerði mistök. 2. gr. gengur út á það að laga þau mistök og er aftur dæmi um það að menn þurfa að vanda betur lagasetningu. Ég hef alltaf verið á móti stimpilgjaldi. Það er mjög ankannalegur skattur sem heitir stimpilgjald, það þýðir að það á að stimpla eitthvað. Nú er þetta allt orðið rafrænt og samt heitir þetta stimpilgjald. Það er sem sagt verið að stimpla eitthvað sem er rafrænt. Ég sé það ekki alveg fyrir mér en þannig er það. Af hverju er ég á móti stimpilgjaldi? Vegna þess að það lestar lántakendur verulega, sérstaklega í skammtímalánum. Sumir fara fram hjá þessu, t.d. Seðlabankinn. Hvað gerir Seðlabankinn til þess að losna við þetta? Hann tekur upp endurhverf skuldabréf, þ.e. hann lánar aftur og aftur sama skuldabréfið til að losna við stimpilgjaldið, hann borgar það bara einu sinni. Hann kemur sér fram hjá þessu af því það er útilokað að innheimta stimpilgjald af lánum til einnar viku eða tveggja vikna, það yrði svo óskaplega dýrt. Svo er það sem við ræðum hérna skattlagning á fátækt, frú forseti. Það er verið að skattleggja fátækt, fólk sem getur ekki borgað af skuldabréfinu sínu. Það er verið að skattleggja eymdina því að þegar menn geta ekki borgað þarf að breyta skuldabréfunum í ný skuldabréf og borga af þeim þannig og gera alls konar skilmálabreytingar og taka ný lán og þá skulu þeir skattlagðir. Þetta var undanskilið tímabundið á fasteignalánum og hér er verið að bæta við bílalánum. Hvers vegna í ósköpunum er þetta bara ekki undanskilið til framtíðar? Að alltaf þegar menn lenda í þeim vandræðum að geta ekki borgað af skuldabréfinu sínu sé ríkið ekki að skattleggja fátækt. Ég legg til að hv. nefnd, sem ég á sæti í og fær þetta mál til umsagnar og vinnslu, breyti þessu varanlega og ekki bara á bílalánum og fasteignalánum heldur bara lánum yfirleitt sem er skuldbreytt, að ríkið sé ekki með sína krumlu í þeirri eymd og veseni að hafa tekjur af því.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breyting á lögum nr. 87/2004, um olíugjald og kílómetragjald, með síðari breytingum. Breytingunum samkvæmt frumvarpi þessu er m.a. ætlað að takmarka aðgengi að litaðri olíu og auðvelda eftirlit með því fyrirkomulagi sem þar er. Í fyrsta lagi er lagt til að söluaðilum olíu verði óheimilt að selja litaða olíu í sjálfsafgreiðsludælum nema viðskiptavinur greiði fyrir eldsneytið með viðskiptakorti frá söluaðilanum sjálfum. Þessi breyting er lögð til vegna gruns um að litaðri olíu sé í miklum mæli dælt á einkabíla á sjálfsafgreiðslustöðvum og talið er að tap ríkissjóðs vegna þessa nemi u.þ.b. 160 millj. kr. á ári. Önnur tillaga frumvarpsins snýr að lagfæringu á lögum þannig að tekinn er af allur vafi um að greiða þurfi kílómetragjald vegna eftirvagna. Loks er lagt til að sektir vegna misnotkunar á litaðri olíu verði hækkaðar og látnar fylgja verðlagi m.a. til að viðhalda varnaðaráhrifum þeirra. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari.

Frú forseti. Þegar sú kerfisbreyting var tekin upp að nota litaða olíu til að skattleggja eða losa hana undan skattlagningu, benti ég á það ítrekað að þetta mundi leiða til þess að þetta yrði misnotað. Það er þekkt um alla Evrópu að þetta er misnotað. Ég átti ekki von á að þetta yrði svona fjörlegt eins og það á endanum var. Hér er ríkið að reyna að bregðast við því með því að auka refsingar, auka þær um 50%, og með því að gera alla slíka ferla rekjanlega, þ.e. að það yrði ekki greitt með peningum, þ.e. að menn skuli borga núna með korti þannig að hægt sé að rekja það hverjir eru að kaupa og hvernig. Ég hugsa að það taki svona tvær, þrjár vikur fyrir atvinnulífið og einstaklinga sem stunda þetta að finna á þessu lausn þannig að þeir geti komist fram hjá þessu. En þetta er eitthvað sem við búum við, menn eru því miður oft tilbúnir til að svindla á slíkum kerfum, frú forseti, og það er ekkert annað en siðrof, það býr til siðleysi. Auðvitað eiga kerfi að vera þannig að menn geti það ekki. Þá kem ég að því sem ég vil að svarað verði í nefndinni, því að það var rætt þar töluvert mikið á sínum tíma að þetta yrði til skamms tíma, til ársins 2011, því að þá ætlaði Evrópusambandið að vera komið með mæla í bílana, GPS-mæla sem senda SMS-skilaboð einu sinni á dag um notkunina á vegunum sem mundi spara óhemju mikið, t.d. í innheimtu gjalda fyrir Hvalfjarðargöngin. Það þyrfti ekki að hafa neinn mannskap þar, því að þessi GPS-mælir mundi strax sjá það þegar menn keyra þar í gegn og bóka það af reikningum þeirra samtímis. Sama er með bílastæðin hérna í bænum, það þyrfti enga stöðumælaverði, enga stöðumælasúlur eða neitt slíkt, heldur bara um leið og menn leggja í ákveðið stæði tikkar þar sjálfvirkt upp í gervitunglin mæling á því að menn séu þarna og þeir borga stöðumælagjald. Þetta leysir mjög margt. Svo er hægt að hafa t.d. mismunandi gjald eftir tíma dags, hærra gjald á morgnana kl. 8 eða 9 þegar vegirnir eru yfirfullir. Svo er hægt að hafa t.d. lægra gjald á malarvegum, af því þeir eru ekki eins dýrir og þar er ekki eins góð þjónusta, og þegar mikil snjóþyngsli eru væri það jafnvel gjaldfrjálst. Þetta gefur því ýmsa möguleika, en það er önnur hlið á medalíunni sem menn óttast náttúrlega sem er stóri bróðir sem hér er verið að setja í gang, þ.e. með rafrænum samskiptum. Stóri bróðir veit nákvæmlega hvar bíllinn er staddur á hverjum tíma, sem mér líður dálítið illa með, frú forseti, ég er bara þannig. En það sem þetta hefur líka í för með sér og er kostur er það að ég mundi vita hvar bíllinn minn er hverju sinni, það er ekki hægt að stela honum. 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um stofnun opinbers hlutafélags um byggingu nýs Landspítala við Hringbraut í Reykjavík. Í frumvarpi þessu er m.a. að finna ákvæði um að fjármálaráðherra sé heimilt að stofna opinbert hlutafélag sem hefur það að markmiði að standa að nauðsynlegum undirbúningi og láta bjóða út byggingu nýs Landspítala, háskólasjúkrahúss við Hringbraut í Reykjavík, og að semja um að ríkið taki bygginguna á langtímaleigu að loknu útboði. Þá sé fjármálaráðherra heimilt í þessu skyni að leggja félaginu til hluta þeirra lóðarréttinda sem spítalinn hefur yfir að ráða við Hringbraut undir bygginguna. Verkefni um nýtt háskólasjúkrahús, nýjan Landspítala, hefur verið í undirbúningi um nokkurt skeið. Í tengslum við stöðugleikasáttmála ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins í lok júní árið 2009 var stofnað til viðræðuvettvangs með lífeyrissjóðum um aðkomu þeirra að fjármögnun stórra framkvæmda. Verkefni um nýjan Landspítala hefur verið kynnt sjóðunum og á fundi ríkisstjórnar Íslands 25. september 2009 var ákveðið að setja undirbúning framkvæmdarinnar af stað með sex manna verkefnisstjórn til viðræðna við sjóðina um aðkomu þeirra að verkefninu og útboð á frumhönnun nýs Landspítala. Þann 4. nóvember 2009 undirrituðu fulltrúar tuttugu lífeyrissjóða og heilbrigðis-, forsætis- og fjármálaráðherrar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar viljayfirlýsingu um að hefja samstarf um undirbúning að fjármögnun, útboði og framkvæmdum við nýbyggingu Landspítala við Hringbraut. Yfirlýsingin sýnir fram á stuðning við verkefnið og skapar nauðsynlegan trúverðugleika þess. Viðkomandi lífeyrissjóðir eru með 83,22% af heildareignum lífeyrissjóða landsmanna innan sinna vébanda. Heilbrigðisráðherra tilkynnti í byrjun nóvember 2009 um skipan verkefnisstjórnar, en hlutverk verkefnisstjórnar hefur fyrst og fremst verið að sjá um að skapa formfestu í verkefninu, sjá um undirbúning hönnunarsamkeppni, annast samskipti við þá sem hafa lýst yfir áhuga á fjármögnun verksins, annast samskipti við skipulagsyfirvöld og að hafa umsjón með samningum við hönnuði. Þann 9. desember 2009 óskaði verkefnisstjórnin eftir ábendingum frá Ríkisendurskoðun um verkefnið í ljósi ákvæða laga um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, og heimildarákvæða fjárlaga að höfðu samráði við hlutaðeigandi ráðherra, þ.e. heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra. Að mati Ríkisendurskoðunar var talið nauðsynlegt að sett yrðu sérlög um byggingu nýs Landspítala, jafnvel þótt 30. gr. fjárreiðulaga sé talin eiga við, sem kveður m.a. á um að einstökum ráðherrum sé heimilt, með samþykki fjármálaráðherra, að gera verksamninga og samninga um rekstrarverkefni sem undir ráðuneytið heyra til lengri tíma en eins árs við þá ríkisstofnun sem sinnt hefur verkefninu, aðrar ríkisstofnanir, sveitarfélög eða einkaaðila, enda sé áætlað fyrir verkefninu í fjárlögum. Ekki sé hér eingöngu verið að skuldbinda ríkið til langs tíma, heldur jafnframt talið að verið sé að ráðstafa eignum og kveða á um fyrirkomulag framkvæmda. Það er með öðrum orðum að mati Ríkisendurskoðunar ekki fullnægjandi, í ljósi umfangs verkefnisins og þeirra skuldbindinga sem ríkið gengst undir, að afgreiða þetta einungis með heimildarákvæði í 6. gr. fjárlaga eins og menn hafa þó látið sig hafa að gera hér stundum á umliðnum árum. Þann 23. desember 2009 auglýstu Ríkiskaup, fyrir hönd verkefnisstjórnar, eftir teymum sérfræðinga til að taka þátt í forvali vegna fyrirhugaðrar frumhönnunarsamkeppni um skipulag lóðar Landspítala og Háskóla Íslands við Hringbraut og frumhönnunar nýbyggingar Landspítala. Nýbyggingin skiptist í þrjá meginhluta. Þeir eru bráðakjarni með bráðamóttöku, myndgreiningu, gjörgæslu, skurðstofum og rannsóknarstofum, legudeildir með 180 rúmum sem öll eru í einbýli og sjúklingahótel með 80 herbergjum. Jafnframt er um að ræða frumhönnun á 11.000 fermetra byggingu fyrir heilbrigðisvísindasvið Háskóla Íslands en kostnaður vegna þess hluta verkefnisins verður borinn af Háskóla Íslands. Við mat á innsendum samkeppnislausnum verður m.a. litið til arkitektúrs, ytra og innra skipulags, áfangaskiptingar, sveigjanleika, tækni og tæknikerfa, umhverfissjónarmiða, byggingarkostnaðar, rekstrarkostnaðar bygginga og heildarhagkvæmni starfseminnar. Er ráðgert að sá þáttur vegi 85% af heildareinkunn en tilboð í hönnunarþóknun vegi 15%. Gert er ráð fyrir að það teymi sem verður hlutskarpast í samkeppninni vinni að hönnun verkefnisins fram að samstarfsframkvæmdarútboði en starfi að því loknu við verkefnisstjórn og hönnunarrýni með verkkaupa. Gert er ráð fyrir að samningar verði gerðir við hönnunarteymi sem vinnur samkeppni í lok júlímánaðar 2010 og mun sjóðstreymi verkefnisins aukast verulega við það. Fram að þessu hefur verkefnið verið fjármagnað með fjárheimildum sem veittar voru á fjárlögum 2008. Í fjáraukalögum 2009 voru fjárheimildir þess árs bakfærðar og ekki er um frekari fjárheimildar í fjárlögum 2010 að ræða. Í 6. gr. fjárlaga 2010 er að finna heimild um ráðstöfun eigna Landspítala inn í verkefnið sem geta tryggt veðhæfi þess á hönnunartíma. Þrátt fyrir þá heimild er talið mikilvægt að sérlög liggi einnig fyrir þar sem um er að ræða skuldbindingu ríkisins til langs tíma, verið er að ráðstafa eignum, kveðið er á um fyrirkomulag framkvæmda og heimildir og markmið verkefnisins er að leigja sjúkrahúsbyggingar til langs tíma, með það að markmiði að eignast síðan fasteignirnar að þeim tíma loknum. Nýr Landspítali í þessari samstarfsframkvæmd við lífeyrissjóði um verkefnið kallar á aðra nálgun við verkefnisstjórn og útboð en í hefðbundnum opinberum verkefnum. Almennt hefur aðferðafræði þar sem samstarf af þessu tagi hefur verið á ferðinni gengið undir nafninu einkaframkvæmd opinberra verkefna. Við verkefni af þessu tagi verður að hafa fjölmörg atriði í huga og henni fylgja vissulega bæði kostir og gallar. Telja verður að það sé mikill kostur fyrir hið opinbera að kostnaður þess sé ákveðinn fyrir fram og greiðslur til framkvæmdaraðila séu tiltölulega fastmótaðar yfir samningstímann, sem getur náð yfir nokkra áratugi. Með þessu móti getur hið opinbera fært talsvert af áhættu verkefnisins yfir á framkvæmdaraðilann sem ber allan ófyrirséðan kostnað. Tilhögunin skapar því hvata fyrir framkvæmdaraðila til að meta á raunhæfan máta heildarkostnað verkefnisins þar sem nánast ógerningur er að krefjast viðbótargreiðslna vegna ófyrirséðs kostnaðar. Þetta hefur það í för með sér að við undirritun samnings um samstarfsframkvæmd vegna nýs Landspítala ná stjórnvöld að tryggja kostnað yfir allan framkvæmdatímann, sem er til mikilla bóta. Að sama skapi tryggir slík tilhögun að ríkið getur metið kostnaðinn heildstætt áður en það skuldbindur sig til greiðslu fjár og á því þann möguleika að snúa til baka frá hugmyndinni ef kostnaðurinn reynist of hár. Stjórnvöld hafa talið það heppilegt fyrirkomulag við samstarfsframkvæmdarverkefni að útgjöldum vegna framkvæmdar sé jafnað yfir líftíma eignarinnar í stað þess að allur kostnaður sé gjaldfærður við upphaf framkvæmda eins og annars er gert. Fjárfesting í samstarfsframkvæmd kemur ekki inn á fjárfestingahreyfingar í ríkisbókhaldi. Venjan er að stjórnvöld hefji að sama skapi ekki greiðslur fyrr en eftir að framkvæmdum er lokið. Enn á ný skapar það hvata fyrir framkvæmdaraðila til að ganga eins hratt og örugglega frá verkinu og nokkur kostur er til að tryggja innstreymi fjár frá verkkaupa og hefja öflun tekna. Um þessi atriði þarf þó að semja sérstaklega vegna byggingar nýs Landspítala. Verði frumvarp þetta óbreytt að lögum, er í samræmi við framangreint ekki gert ráð fyrir frekari framlögum úr ríkissjóði til starfsemi Landspítalans í tengslum við þetta verkefni umfram þær 20 millj. kr. sem settar verða í hlutafé hins opinbera hlutafélags. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. fjárlaganefndar sem ég tel eðlilegast eðli málsins samkvæmt að fái málið til skoðunar og til 2. umr. að aflokinni þessari.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir yfirferð málsins. Fram kemur í frumvarpinu að meginniðurstöður ráðgjafarfyrirtækjanna tveggja sem fóru yfir þetta verkefni að það sé mun dýrara að „gera ekkert“ en að ráðast í framkvæmdir. Ég vildi spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hægt sé að fá þessar upplýsingar og þessa útreikninga, en samkvæmt mínum upplýsingum er áætlað að það sparist um 2,5 milljarðar á ári, annars vegar 2 milljarðar í sambandi við hagræðingu á mannskap og starfsfólki og hins vegar 500 milljónir í sparnað við að reka gömlu húsin. Því vil ég beina því til hæstv. fjármálaráðherra hvort hægt sé að fá þessi gögn og upplýsingar um hvað liggur þarna að baki. Ég hef spurt aðila sem starfa í heilbrigðisgeiranum hvort þeir hafi rýnt þessar tölur og skoðað þær, mér er ekki kunnugt um að það hafi verið gert af þeim stéttum sem þar starfa, þ.e. að þegar verið er að breyta starfseminni á sjúkrahúsinu, hvort staðan sé raunverulega sú að það sé alveg fastur grunnur fyrir því að þessi sparnaður sé klár og það komi ekki upp þegar fara á að reka spítalann að ekki sé hægt að hagræða eins mikið og gert var ráð fyrir í upphafi, eins og við höfum svo oft orðið vitni að. Einnig vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra um það hvort búið sé að kostnaðarreikna þau samgöngumannvirki sem hugsanlega þarf að fara í eða hvort ekki þurfi, að mati hæstv. ráðherra, að fara í stórkostlegar samgönguframkvæmdir í ljósi þessa. Hefur þetta verið skoðað heildstætt? Það sló mig í umræðum hér í vetur að hæstv. samgönguráðherra taldi það verkefni skipta jafnvel tugum milljarða. Er búið að setja það inn í heildaráætlunina um framkvæmd þessa verkefnis?

Frú forseti. Ég geri ekki ráð fyrir öðru en að hv. fjárlaganefnd og eftir atvikum þingmenn aðrir sem vilja kynna sér bakgögn í þessu máli fái þau öll greiðlega fram reidd. Ég hef eftir því sem tími hefur leyft grafið mig pínulítið ofan í þetta mál, einfaldlega vegna þess að mér fannst miklu skipta áður en lagt væri af stað að það væru trúverðugar og traustar forsendur undir því að þetta væri skynsamleg ráðstöfun. Eitt er ljóst og það er að ekki er valkostur að gera ekki neitt. Það stefnir í vaxandi mæli í hreint óefni vegna þess að húsnæði á Landspítala – háskólasjúkrahúsi er að ganga úr sér og sumt að verða ónothæft. Það er mikill hausverkur fram undan ef menn ætla eingöngu að halda við eða halda nothæfu því húsnæði sem til staðar er, auk þess sem menn sitja þá áfram uppi inn í langa framtíð með það óhagræði sem er af starfseminni á a.m.k. tveimur stöðum. Ég sannfærðist um það af yfirlegu á þessum tölum að eftir miklu er að slægjast. Í fyrsta lagi að sameina starfsemina á einn stað. Menn eru að reka sig á það á hverjum degi hversu óhentugt það er að vera með starfsemina dreifða, eins og sjá má t.d. af því að nú er verið að sameina bráðamóttöku á einum stað og reyndar orðið. Því fylgir nokkur kostnaður en engu að síður sparnaður að reka þetta tímabundið á einum stað borið saman við á tveimur stöðum. Þessar tölur og sérstaklega þær nýjustu sem nú liggja fyrir á grundvelli norskrar ráðgjafar, treysti ég að hv. þingmenn geti fengið. Niðurstaðan er einfaldlega sú að aukinn leigukostnaður vegna nýbygginga og endurbóta á eldra húsnæði muni sparast í samlegðaráhrifunum af því að reka þetta á einum stað. Í grófum dráttum standast þær tölur á og eru af þeirri stærðargráðu sem hv. þingmaður nefndi, kannski um 2,5 til 3 milljarðar króna á ári. Heildarkostnaður við þetta verkefni er áætlaður um 51 milljarður, þar af 33 milljarðar til nýbygginga, 7 milljarðar kr. í tækjakaup og búnað, auk þess er gert ráð fyrir um 11 milljarða kr. endurbótum á núverandi húsnæði spítalans við Hringbraut sem áfram verður nýtt undir 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það sem ég var líka að kalla eftir í fyrra andsvari mínu var hvort búið væri að leggja mat á þær samgönguframkvæmdir sem fara ætti í. Ég gerði mér grein fyrir því og las það út úr frumvarpinu hversu mikill kostnaður var við þetta verkefni eitt og sér. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra, af að því nú liggur fyrir að mjög mikið af ónýttu húsnæði einmitt í heilbrigðiskerfinu er á kragasvæðinu, hefur það verið skoðað heildstætt hvort skynsamlegt sé að nýta það eitthvað frekar? Eins langar mig líka að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur það verið skoðað og teldi hann skynsamlegt að skoða það að byggja hugsanlega spítalann á öðrum stað frekar en að festa sig við Landspítala og stækka hann og nýta 53.000 fermetra af því húsnæði sem þar er? Hugsanlega mætti byggja nýjan spítala alveg frá grunni sem þyrfti mun færri fermetra og það yrði þar af leiðandi ódýrara á fermetra að byggja upp og hagkvæmara 

Frú forseti. Varðandi samgöngumannvirkin skal bara hreinlega játað að ég hef ekki sett mig sérstaklega ofan í það mál. Ég hélt í barnaskap mínum, sem vonandi er nú ekki alger, að menn væru þegar búnir að ráðast í stóran hluta þeirrar fjárfestingar sem leiddi af þessari staðsetningu Landspítalans. Eða til hvers var færsla Hringbrautarinnar út í Vatnsmýrina og öll þau ósköp af steypu sem þar eru og malbiki, sem sumir kölluðu flugvöll númer tvö í Vatnsmýrinni, nema til þess að undirbúa umferðarmannvirkin á svæðinu þannig að Landspítalasvæðið gæti runnið saman sem eitt byggingarsvæði? Ég hélt og held að það sé stærsti hluti kostnaðarins. Að sjálfsögðu mun þurfa lóðir og bílastæði og einhverjar tengingar þarna við, en stóra umferðaræðin var færð og flutt einmitt til að rýma til fyrir byggingu Landspítala á einum stað. Ég held að það sé rétt lausn að byggja á núverandi stað. Ég held að ef menn ættu nóg af peningum og gætu gert það sem þeir vildu, kynni vel að vera að til lengri framtíðar litið hefði það verið mögulegur kostur að byggja frá grunni algerlega sjálfstæðan spítala á nýjum stað, 

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka hæstv. ráðherra framlagningu þessa máls og fagna því að það kom inn til fjárlaganefndar. Ýmislegt í þessu er þess eðlis að ég tel nauðsynlegt að farið verði mjög ítarlega yfir þá þætti sem hér eru á ferðinni í frumvarpi um þetta opinbera hlutafélag. Það vekur samt sem áður athygli mína við yfirlestur á þessu máli hversu þó almennt þetta er orðað sums staðar og hvað ekki fylgir, t.d. þar sem segir í 2. gr. frumvarpsins að tilgangi félagsins sé nánar lýst í samþykktum þess, og væntanlega er ekki gert ráð fyrir því að Alþingi samþykki frumvarpið fyrr en þær samþykktir liggja fyrir og þær hafa ekki fylgt frumvarpinu. Það sem mér finnst líka og tek eftir er að við sjáum hér nýja nálgun á heiti á því verkefni sem hér er um að ræða. Hingað til hefur þetta verið kallað einkaframkvæmd en hér er komið heiti sem er „samstarfsframkvæmdarverkefni“. Ég vildi gjarnan heyra hver er skilningur hæstv. ráðherra á því hvaða munur liggur í eðli þessara tveggja hugtaka, annars vegar einkaframkvæmd og hins vegar því óþjála heiti samstarfsframkvæmdarverkefni, hvar grundvallarmunurinn liggur í þessu. Einnig vildi ég gjarnan heyra í hæstv. ráðherra varðandi kostnaðarþáttinn sem svo var lýst að það yrði ekkert um það að ræða að neinar greiðslur yrðu af hendi ríkisins og að mögulegt yrði að snúa til baka ef kostnaðurinn við verkefnið liti út fyrir að verða of hár, 

Frú forseti. Ég treysti því að hv. þingmaður sé sáttur við og ánægður með að sú leið hafi verið valin að setja sérlög um þessa framkvæmd til að taka af allan vafa um að rækilega sé um málið búið. Ég fór yfir það í framsöguræðu minni að í sjálfu sér væri ekki sjálfgefið að svo væri en um þetta hefur verið svolítið rætt á þingi á liðnum árum og hið fræga tónlistarhús kannski borið þar hæst, en það fór af stað á öðrum forsendum en hér er lagt upp með. Hér er þetta í gadda slegið, eins og hæstv. utanríkisráðherra mundi kannski segja, frá fyrsta degi og traustur lagagrunnur lagður undir verkefnið á meðan það er enn á hreinu undirbúningsstigi. Samþykktir félagsins verða væntanlega mjög hefðbundnar samþykktir félags sem er með skýran tilgang og skýr markmið í lögum en ef sú vinna er af stað komin eða einhver drög eða tillögur liggja fyrir um slíkt sem ég þekki ekki þá er sjálfsagt mál að upplýsa hv. nefnd um það eða koma til hennar gögnum. Varðandi heitið á þessu, þegar talað er um samstarfsframkvæmdarverkefni þá er þetta samstarf frá byrjun. Lífeyrissjóðirnir koma að strax á undirbúningsstigi málsins og eru í sigti sem fjármögnunaraðilar. Þeir lýsa vilja sínum til að koma að verkefninu og gera tilboð í fjármögnun þess en auðvitað verður leitað tilboða til að alls sé gætt, þannig að ekki er sjálfgefið að lífeyrissjóðirnir verði fjármögnunaraðilarnir en þeir eru samstarfsaðilar að þessu verkefni alveg frá byrjun. Þetta er opinber framkvæmd í þeim skilningi að útgangspunkturinn er að hið opinbera eignast mannvirkin að samningstímanum liðnum, þannig að hér er um tiltölulega sérstakt og afmarkað framkvæmdaform að ræða, þar sem fjármögnunaraðili er til staðar sem lýsir sig frá byrjun reiðubúinn 

Virðulegi forseti. Jú, ég játa það hreinskilningslega að ég fagna mjög áformum af þeirri stærðargráðu sem hér um ræðir. Þó svo að framlag ríkisins inn í verkefnið sé ekki nema 20 millj. kr. þá er þetta tekið úr þeim farvegi sem þessi margumrædda 6. gr. heimild hefur boðið upp á. Það gefst þá fyllra tækifæri til að ræða verkefnið og leggjast betur yfir það eins og mér skilst að ætlunin sé að fjárlaganefndin geri og ég fagna því enn og aftur. Það er í samræmi við þær áherslur sem ég hef talað fyrir í fjárlaganefndinni. En grunnhugsunin í málinu er hins vegar í mínum huga nákvæmlega sú hin sama, þ.e. þetta er í grunninn sama verklag og sama aðferð við það að fjármagna ríkisframkvæmd, eins og þessi einkaframkvæmd hefur hingað til verið kölluð, sem ég hef alltaf sett ákveðinn fyrirvara við, ekki endilega af pólitískum ástæðum eins og ætla mætti, heldur fyrst og fremst vegna þess að ég hef goldið varhuga 

Frú forseti. Ég og hv. þingmaður erum fullkomnir skoðanabræður í því að almennt séð er betra og hreinlegra að ríki og sveitarfélög byggi mannvirki sín og fjármagni verkefni sín beint, ef þau eru í aðstöðu til þess. En þær aðstæður eru ekki nú um stundir og þess vegna hafa menn farið í að skoða þetta fyrirkomulag og þar eru lífeyrissjóðir landsmanna fyrst og fremst í sigti sem fjármögnunaraðilar. Þeir eru auðvitað ekki hver sem er, lífeyrissjóðirnir eru framtíðarlífeyrissparnaður landsmanna. Ég segi fyrir mitt leyti að ég geri mikinn greinarmun á því hvort sá sem reiðir fram fjármagnið og fær eftir atvikum af því einhverja ávöxtun, sem kemur að sjálfsögðu frá leigutakanum, það er ljóst, eru lífeyrissjóðirnir okkar eða einhverjir aðrir aðilar, t.d. erlendir fjárfestar. Því arðurinn eða ávöxtunin gengur til uppbyggingar lífeyrissjóðanna, helst innan hagkerfisins og kemur til útgreiðslu sem lífeyrir á komandi tímum, 

Virðulegi forseti. Við höfum undanfarna daga rætt svokallaða rannsóknarskýrslu Alþingis þar sem fram kemur mikil gagnrýni á hvernig staðið hefur verið að lagasetningu og stjórnsýslu almennt. Þess vegna er kannski ástæða til þess að fagna því að það virðist hafa verið leitað til erlendra sérfræðinga um málið og norsku hönnunar- og ráðgjafarfyrirtækin Momentum Arkitekter AS og Hospitalitet AS voru fengin til að vera stjórnvöldum innan handar með þetta allt saman. M.a. voru þau beðin um að, með leyfi forseta: „Komast til botns í því hvað það kostaði íslenskt samfélag að „gera ekkert“…“ Meginniðurstöður ráðgjafarfyrirtækjanna eru m.a., með leyfi forseta: „Það er miklu dýrara að „gera ekkert“ en að ráðast í framkvæmdir.“ Eigum við að byggja ákvörðun um svo stóra framkvæmd á þessari úttekt? Er það ekki akkúrat það sem rannsóknarskýrslan sagði að við ættum ekki að gera? Jafnframt fæ ég það ekki til að ganga upp í huga mínum hvernig við getum farið úr 53.000 fermetrum í 119.000 fermetra en samt sparað peninga. Þetta er næstum því tvöföldun á húsnæði, nema ég misskilji eitthvað. Kannski misskil ég það að Fossvogur sé ekki inni í þessu eða eitthvað annað slíkt. Ef ég fengi svör við þessum tveimur spurningum frá hæstv. fjármálaráðherra.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að mikilvægt sé að menn vandi vel til verka og fái ráðgjöf þegar stórir hlutir og framtíðarskuldbindingar af þessu tagi eiga í hlut. Það hefur verið gert. Þetta er langt frá því fyrsta og eina úttektin heldur kemur þessi síðasta norska ráðgjöf til viðbótar ýmsum áætlunum og skoðunum frá liðnum árum. Það sem ég tel sérstakan kost við þessa úttekt er að forsendurnar verða mjög raunsæjar og raunhæfar, umfang byggingarframkvæmdanna minnkar og farið er í átt til þess að nýta eldra húsnæði eftir því sem kostur er. Ég hygg að rýmið sem þarna kemur við sögu, þar eigi eftir að draga frá talsverðan hluta þess húsnæðis sem ekki mun verða hægt að nýta til frambúðar, þar á meðal væntanlega allan Fossvoginn og eitthvað af elsta og lélegasta húsnæðinu við Hringbrautina sjálfa, án þess ég þekki það nákvæmlega. En auðvitað má fara betur ofan í saumana á því. Ég er algjörlega sannfærður um að það verður að fara að taka ákvörðun um framtíðarúrræði varðandi húsnæði fyrir Landspítala – háskólasjúkrahús. Við getum ekki slegið því á frest. Sá kostur að gera ekki neitt er einfaldlega ekki í boði, hann er örugglega dýrastur og verstur í öllu tilliti. Spurningin er frekar sú hvort við erum hér komin með hófleg áform sem eru fullnægjandi, því það má hvorki ganga of langt né of skammt. Við megum heldur ekki tjalda um of til einnar nætur þegar við leggjum í viðamikla fjárfestingu til að koma mikilvægasta miðpunkti íslenskrar heilbrigðisþjónustu vel fyrir til framtíðar litið. Er það rétt ákvörðun að byggja á þessum forsendum við Hringbraut og tengja það við nýtingu á eldra húsnæði? Þetta eru lykilspurningarnar í mínum huga og það er rétt og skylt að farið sé rækilega yfir þær. Það má segja að enn sé tími til stefnu þó að grunnákvörðunin hafi verið tekin. Ég fyrir mitt 

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir þetta með hæstv. fjármálaráðherra en ég hefði kannski viljað endurtaka eða umorða spurningu mína: Er fullnægjandi að sú setning sé lögð á borð fyrir okkur þingmenn að niðurstöður ráðgjafarfyrirtækisins séu þær að það sé miklu dýrara að gera ekkert en að ráðast í framkvæmdir? Getur það virkilega verið? Er þetta sú vandaða stjórnsýsla sem við höfum heitið þjóðinni að fara út í? Jafnframt langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geri sér grein fyrir því að ríkissjóður sé með þessari gjörð á nákvæmlega sömu leið og Álftaneshreppur var á, þar sem skatttekjum var ráðstafað á þann hátt að smám saman varð ekki svigrúm fyrir neitt annað?

Frú forseti. Ég tel að undirbúningurinn fyrir þetta verkefni hafi verið vandaður í alla staði og að farið hafi verið með það fyrir Alþingi með þeim hætti sem lög og reglur gera ráð fyrir. Það sem er gert nú, sem ekki hefur verið gert áður með framkvæmdir sem ríkið kemur að eða tengist á grundvelli fjármögnunar utan frá, er að lagt er fyrir þingið að sett verði sérstök lög um þetta. Í tengslum við vinnu sína að þessu frumvarpi geta Alþingi og þingnefndin að sjálfsögðu aflað sér allra þeirra gagna sem þau vilja. Það var rætt hér áðan og sjálfsagt að aðstoða við að reiða þau gögn fram. Ég tek að vísu fram að það er ekki sérstaklega á minni könnu eða í mínum höndum, ég flyt þetta mál sem fjármálaráðherra þótt faglega hliðin og undirbúningurinn sé að sjálfsögðu á verksviði heilbrigðisráðherra sem og gögn og annað slíkt sem til þarf, en það er sjálfsagt að reiða það fram. Ég tel þetta algjörlega ósambærilegt við það þegar sveitarfélög hafa gengið mjög langt í því að skuldbinda sig til frambúðar, án 

Frú forseti. Í erlendum fréttamiðlum er varla fjallað um annað núna heldur en eldgosið á Íslandi og þau áhrif sem það hefur haft í Evrópu. Allt flug hefur lagst af á Norðurlöndunum, í Bretlandi og Hollandi og lítur út fyrir að Evrópa sé hreinlega að lokast og talað um í því samhengi að Evrópa hafi hótað að einangra Ísland og Ísland brugðist við með því að einangra Evrópu. En að öllu gamni slepptu þá standa yfir gríðarlegar náttúruhamfarir sem þarf að bregðast við. Það getur þurft að bjarga miklum bústofni á Suðurlandi. Heilu jarðirnar eru að eyðileggjast. Hér eru erlendir ferðamenn strandaglópar. Íslendingar eru fastir í útlöndum og við höldum áfram samkvæmt dagskrá eins og ekkert hafi í skorist. Hv. þm. Pétur H. Blöndal og hv. þm. Árni Johnsen bentu reyndar á þetta strax í morgun en ekki hefur verið brugðist við því. Ég vil því skora á forseta að breyta dagskrá, þannig að þingið geti farið að ræða þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að taka undir með hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni og vona svo innilega að forseti taki vel þessum ummælum og þessari vinsamlegu bón um að hér verði rædd þau stórtíðindi sem eiga sér stað í Eyjafjallajökli og að allt sé að lokast í Evrópu. Það var bent á þetta hér í morgun en lítið hefur gerst. Svo virðist sem við á Alþingi ætlum að láta eins og ekkert hafi í skorist. Ég held að það sé ekki gott. Ég held að það sé kallað eftir því hvarvetna í heiminum að þetta sé rætt í sölum Alþingis. Mér þætti líka gott að heyra skoðun hæstv. fjármálaráðherra á því sem hér hefur komið fram.

Frú forseti. Í 40. gr. stjórnarskrárinnar stendur, með leyfi frú forseta: „Engan skatt má á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Ekki má heldur taka lán, er skuldbindi ríkið, né selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fasteignum landsins né afnotarétt þeirra nema samkvæmt lagaheimild.“ Svo stendur í 41. gr.: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Mér sýnist, frú forseti, að menn ætli að halda áfram á þeirri braut í vaxandi mæli að plata sjálfa sig, plata skattgreiðendur framtíðarinnar, plata börn þessa lands sem taka við þeim greiðslum og sköttum sem hér er verið að taka ákvörðun um. Þetta er að sjálfsögðu einkaframkvæmd. Menn geta kallað það einhverju öðru nafni ef þeir vilja en þetta er einkaframkvæmd. Hún skuldbindur ríkissjóð til framtíðar. Það á að stofna hlutafélag sem á að borga leigu og fjármálaráðherra framtíðarinnar sem hugsanlega lendir í einhverjum áföllum, eins og t.d. að greiða af Icesave ef menn skyldu nú gefast upp í því máli, neyðist til þess að skera niður en hann getur það ekki. Fjármálaráðherra framtíðar getur ekki lækkað þessa leigu, alveg sama hvað á dynur. Þess vegna vil ég vara eindregið við þessu. Menn eiga bara að kalla þetta því sem það heitir. Þetta er skuldbinding. Þetta er lán. Og menn eiga að færa það í reikninga ríkissjóðs að hér sé verið að fara út í 50 milljarða framkvæmd sem ríkissjóður á að greiða. Það getur vel verið að menn ætli sér að plata Alþjóðagjaldeyrissjóðinn með þessu og hann láti platast. Ég ætla að vona að hann sé þá ekki að hlusta, frú forseti, því að hann gæti komist að raun um að þetta sé í rauninni skuldbinding á ríkissjóðs. Hér er allt opið, en ég tek undir að þetta er betra en þegar farið var fram með Hörpu, sem hét tónlistarhús einu sinni og er alveg skelfilegt dæmi, nákvæmlega á sama hátt og sveitarsjóður Álftaneshrepps lenti í líka, hann drukknaði í laug sem hann réði ekki við. Mér finnst að menn þurfi virkilega að skoða þennan þátt. Ég hélt að menn ætluðu að taka sér tak og vera gagnsæir og sýna þær skuldbindingar sem þeir eru að taka á sig, hvort sem það er ríkið, sveitarfélög, fyrirtæki eða einstaklingar. Ég vil þess vegna velta því inn í spurningu mína hvort þetta verði ekki örugglega fært sem skuldbinding í ríkissjóð, þessi leigutími sem ég veit ekki hve langur verður, ég hugsa að hann verði um 40 ár, ég giska á það, 40–50 ár og sinnum leigan. Það yrði fært sem skuldbinding nákvæmlega eins og lántaka því að þetta er ekkert annað en lántaka. Svo ætla ég að fara út í smá tæknileg atriði. Ég er náttúrlega að sjálfsögðu hlynntur því að menn fari að byggja þennan spítala vegna þess að sagt er að það sé sparnaður af því, sérstaklega þegar menn urðu svona hógværir í kröfunum. En það eru tveir gallar við þennan spítala. Annars vegar er það staðsetningin. Hún tekur mið af Háskóla Íslands. Ég fullyrði að staðsetningin er þarna vegna þess að Háskóli Íslands er innan göngufæris. Það er ekkert annað. Í staðinn fyrir að keyra stúdenta og prófessora eitthvað pínulítið lengra og sjúklingana styttra þá er þessi framkvæmd miðuð við prófessora og stúdenta. Því miður. Ég fór á kynningu um þetta verkefni fyrir löngu síðan, það var talað og talað um háskóla og nemendur en ekki orð um sjúklingana. Ég hélt að þessi bygging væri fyrir sjúklinga, en þetta er háskóla-„eitthvað“. Svo er það byggingin. Vegna þess að staðsetningin er þarna er byggingin lárétt, sem þýðir langa leið á milli tveggja herbergja, lengstu leið. Stysta leið milli tveggja herbergja er þegar bygging er lóðrétt. Mér skilst, þó að ég hafi ekki mikið vit á því, að flestir spítalar í heiminum séu byggðir lóðrétt, einmitt út af því að það er stysta fjarlægð milli tveggja herbergja svo ekki þurfi að keyra sjúklinga marga kílómetra. En byggingin er lárétt vegna þess að það er flugvöllur nálægt. Það er ekki hægt að byggja húsið upp í himininn af því það er flugvöllur þarna. Ég vil því að hv. nefnd sem fær þetta til skoðunar skoði nú alla þessa þætti sérstaklega. Svo er verið að lappa þarna upp á gamla steypu. Það hefur aldrei gefist vel að lappa upp á gamla steypu vegna þess að gömul steypa aðlagar sig ekki nýjum hugmyndum um sjúkrahúsrekstur og bindur menn óþarflega og kostar óhemjumikið í viðhaldi. Ég vil spyrja að því í þessari umræðu hvort framtíðarleiga verði ekki örugglega færð til gjalda hjá ríkissjóði, þ.e. að það auki halla ríkissjóðs þegar þetta verður gert, hvort það sé ekki alveg öruggt, þannig að við séum ekki að plata litlu börnin sem borga skattana eftir 30–40 ár.

Frú forseti. Ég fór nú yfir það í framsöguræðu minni hvernig þessu verður fyrir komið og auk þess getur hv. þingnefnd og Alþingi farið rækilega yfir það. En í grófum dráttum er þetta þannig að þetta er ekki fært í efnahagsreikning ríkisins sem fjárfesting, þetta kemur ekki við fjárfestingarhreyfingar ríkisins, en hins vegar mun skuldbindingin liggja fyrir og verður sýnileg um leið og samningur er gerður. Það er ekki verið að fela eitt eða neitt í þessum efnum. Þvert á móti verður það allt aðgengilegt mönnum. Ég held að menn eigi ekki að líkja þessu saman við ákvörðun um einhverja framkvæmd sem menn eru að velta fyrir sér að fara í á einhverjum fjárfestingarforsendum og þeir eigi val um að gera eða gera ekki. Þetta er ósköp einfaldlega þannig að við verðum að ráðast í löngu tímabærar úrbætur varðandi húsnæði fyrir Landspítala – háskólasjúkrahús. Það verður að taka stefnuna í þeim efnum og hefjast handa því að sá kostur að gera ekki neitt, eins og hér hefur verið þaulræddur, er örugglega dýrastur og verstur. Þess vegna er það verkefni fyrir okkur fyrst og fremst að meta það hvort hér hafi verið fundin sú leið og sú úrlausn sem sé skynsamlegust við núverandi aðstæður. Ég tel að svo sé. Ég tel líka að að mörgu leyti komi það sér vel að fá þessa stóru framkvæmd á næstu árum og það sé rétti tíminn til að gera þetta núna. Það kemur sér vel í sambandi við atvinnu og umsvif á byggingartíma að sjálfsögðu. Þetta er stór og mikil framkvæmd, umtalsverð fjárfesting. Það má ekki dragast mikið lengur en sem framkvæmdatímanum nemur að fá fram úrlausn mála vegna þess hversu ástandið er orðið alvarlegt á mörgum stöðum spítalans þar sem húsnæði er orðið mjög lélegt, jafnvel ónothæft, heilsuspillandi og fullnægir ekki á nokkurn hátt kröfum tímans, hvað þá framtíðarinnar. Ég held að við séum í raun og veru á réttum tíma með þetta mál og hér sé fundin skynsamleg lausn sem muni verða vonandi öllum aðilum hagstæð og þá er vel. Að sjálfsögðu er rétt og skylt að fara rækilega ofan í forsendur málsins og það er tími til þess akkúrat 

Frú forseti. Það á reikna skuldbindinguna en það á ekki að færa hana til skuldar. Ég er alveg gáttaður. Hvað þýðir það eiginlega? Það er þarna einhver skuldbinding en við ætlum ekki að skulda hana. Eða hvað? Ég held að menn ættu að fara að stúdera stjórnarskrána miklu betur. Það er ekki út í bláinn að ákvæði 40. gr. var sett í stjórnarskrána. Þetta er til þess að núverandi Alþingi sé ekki að skuldbinda Alþingi framtíðarinnar til að borga eitthvað eða leggja á skatta án þess að vita það. Ég skora á hv. nefnd sem fær þetta til skoðunar að gæta að 40. gr. stjórnarskrárinnar sem hv. þingmenn hafa svarið eið að og skoða hvort eigi ekki að færa þetta til skuldar hjá ríkissjóði eins og þetta er. Leigunni verður ekki hnikað. Ríkissjóður, fjármálaráðherrar framtíðarinnar geta ekki hætt við og sagt: Heyrðu, nú höfum við ekki efni á þessu, við eigum ekki pening fyrir þessu, við ætlum að lækka þessa leigu eða eitthvað svoleiðis. Það er ekki hægt. Það er búið að skuldbinda ríkissjóð. Þá er eins gott að vita það, til þess er þetta ákvæði sett í stjórnarskrána að menn séu ekki með allt fullt af skuldum sem enginn veit um. Þetta á að vera skuldbinding hjá ríkissjóði og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn verður að kyngja því ef það er nauðsynlegt. Ég er alveg sammála öllu því sem hæstv. fjármálaráðherra sagði um það.

Frú forseti. Að sjálfsögðu verður meðferð þessa máls algerlega í samræmi við lög og reglur og reglur um fjárreiðulög, bókhald, ársreikninga og hvað það nú er. Það er einfaldlega verið að fara þá leið að jafna framkvæmdarkostnaðinum yfir líftíma eignarinnar og greiða hann með jöfnum greiðslum allan líftíma eignarinnar, eða samningstímann sem hér er byggt á, í stað þess að gjaldfæra þennan kostnað í einu lagi í upphafi eins og þegar um hefðbundna ríkisframkvæmd er að ræða. Þar af leiðandi kemur þetta ekki inn á fjárfestingarhreyfingar í ríkisbókhaldi eins og ég fór yfir í framsöguræðu minni. Þetta byggir á vandaðri lagalegri skoðun á því að svona geti þetta orðið. Það er ekkert verið að fela þetta, hvorki fyrir Alþjóðagjaldeyrissjóðnum né einum eða neinum. En því er ekki að leyna að aðstæður í okkar ríkisbúskap um þessar mundir hafa hér áhrif á eins og þegar hefur komið fram í umræðunum, að menn hefðu sjálfsagt ekki farið að velta þessari leið fyrir sér til að koma þessari framkvæmd af stað ef aðstæður hefðu verið þannig að ríkið með auðveldu móti hefði getað með beinum hætti skuldsett sig strax og tekið þetta til viðbótar að láni. En það er auðvitað ekki hægt um vik og ekki auðveldur kostur eins og kunnugt er. Síðan má aldrei gleyma því að þetta er verkefni sem er til staðar og verður að leysa. Þetta er mjög nálægt því sem er svona um það bil það síðasta sem við getum látið eftir okkur, að sinna ekki opinberri þjónustu. Það er miðlægi kjarninn í heilbrigðisþjónustu okkar allri saman þar sem öll erfiðustu verkefnin enda, öll sérhæfðasta þjónustan endar og þar sem ábyrgðin liggur á því, að öll þjónusta sé til staðar. Það er á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Við erum svo innarlega í kjarna heilbrigðisþjónustunnar þegar við erum að tala um þessa hluti, að svo lengi sem hennar verður haldið úti á Íslandi og hún veitt verður þessi kjarni hennar til staðar. Það er borðleggjandi. Við þurfum því ekki mikið að ræða um það hvort þetta sé einhver skuldbinding eða einhver útgjöld sem við getum valið um að sleppa.

Frú forseti. Það má vel vera að við getum ekki komist hjá því að fara í þessa framkvæmd en við eigum að sýna skuldbindinguna. Hæstv. ráðherra talaði um lög og reglur og vandaða lagalega skoðun. Það er hlutverk mitt í stjórnarandstöðu að veita þar aðhald. Ég minni á það að Harpa er ekki í fjárlögum. Það er ekki orð um hana í fjárlögunum. Samt kostar hún ríkissjóð í framtíðinni milljarða eða milljarðatugi.  Síðan samþykkti Alþingi fyrir áramót Icesave. Hæstv. fjármálaráðherra - sem nú er genginn úr salnum - skrifaði undir það samkomulag í október. Það var ekki orð um það í fjárlögum eða fjáraukalögum. Icesave, sem búið var að skrifa undir og stóð til að samþykkja þrem dögum seinna, var ekki neins staðar í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það var ekki lítil skuldbinding, frú forseti, það var ekki lítil skuldbinding. Það var risaskuldbinding. Og svo er talað um vandaða, lagalega skoðun. Ég gerði mikla athugasemd við það að Icesave væri ekki inni í fjárlögum eða fjáraukalögum því að eftir áramót var bæði búið að samþykkja lögin og hæstv. fjármálaráðherra búinn að skrifa undir. Það er hlutverk mitt hérna á Alþingi að sýna fram á það þegar menn gera svona mistök, sem ég tel vera mistök, sem stangast á við stjórnarskrána. Þannig að talandi um lög og reglur og vandaða lagalega skoðun, ég verð nú að setja dálítið spurningarmerki við það.

Virðulegur forseti. Ég ætla að lýsa ánægju með það mál sem hér er fram komið og er búin að skoða ýmislegt sem kemur fram í skjalinu. Ég verð þó að segja að ég er svolítið hissa á greinargerðinni, mér finnst vera skautað svo létt yfir fortíðina í því. Það er aðeins tilgreint að árið 2005 hafi verið efnt til alþjóðlegrar skipulagskeppni og svo er sagt í upphafi að þetta verkefni um nýtt háskólasjúkrahús hafi verið í undirbúningi um nokkurt skeið. Síðan er farið til ársins 2009 og það sem gerst hefur í framhaldinu. Mér finnst eiginlega ótrúlega lítill texti um fortíðina.  Við höfum verið meira eða minna sammála um það í lengri tíma að fara í þetta verkefni, vorum búin að undirbúa það mjög lengi, enda er þörf á því að byggja þennan spítala, þennan nýja spítala. Ég vil taka undir það sem kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra að það þarf að taka þessa ákvörðun, það þarf að taka hana þó að tímar séu hér erfiðir. Það var búið að finna form sem á að ganga upp. Við höfum verið með smáskammtalækningar hin síðustu ár á Landspítalanum, ekki í læknisfræðilegum skilningi heldur byggingarlega, að það er alltaf verið að bjarga einhverjum málum, setja gám út í garð og byggja pínulítið við þetta húsið og hitt. Þetta gengur ekki lengur, virðulegur forseti, nú þarf að fara í að byggja nýja spítalann. Það er ekki rétt sem kom fram áðan að lappa eigi upp á einhverja gamla steypu. Það er einmitt verið að reyna að hindra það að við þurfum að lappa upp á gamla steypu. Það á reyndar að nýta þann skásta húsakost sem er, sumt af honum er nýtt. Ég vil nefna að barnaspítalinn er nýr, hann var opnaður árið 2003. Sú er hér stendur var bæði í dómnefnd spítalans og byggingarnefndinni, það er því nýtt og glæsilegt hús. En svo á að taka úr umferð gamla steypu, það er alls ekki verið að lappa upp á gamla steypu, þvert á móti, það á að byggja þarna nýtt en nýta þó það sem hægt er að nýta og er í góðu standi og er fyrir. Það hefur fyrir löngu síðan verið skoðað hverju er hægt að hagræða með því að byggja nýjan spítala. Menn hafa skoðað það líka erlendis. Það er þumalputtaregla sem segir að hægt sé að hagræða um 10–15% í rekstri sjúkrahúss með því að byggja nýtt, þannig að það mæti þeim kröfum sem eru uppi ef menn taka það gamla úr umferð. Ef þetta stenst hjá okkur, sem ég hef engar efasemdir um, er hægt að spara milljarða. Það er í raun reksturinn sem er verið að spara. Auðvitað kostar að koma byggingunni upp en reksturinn verður hagkvæmari en það er reksturinn sem kostar svo mikið í heilbrigðisþjónustunni. Það er ekki byggingarkostnaðurinn, hann er eiginlega nánast aukaatriði þó þetta séu háar tölur, en reksturinn er aðalatriðið. Byggingarnar eru bara einhvers konar skel, kosta talsvert í upphafi en síðan er það reksturinn sem árlega hleðst upp sem er stóra málið í þessu, virðulegur forseti. Með því að hefja byggingu nýs Landspítala – háskólasjúkrahúss tel ég að við séum að fara í lokahnykkinn á sameiningu spítalanna. Hér voru spítalar á fyrri tíð. Borgarspítalinn var sérstök eining og svo er það Landspítalinn og Landakotsspítali, svo ég nefni þessa sem voru hér í Reykjavík. Þeir voru sameinaðir og það var mikið deilumál. Það er ekki hægt að segja að sameining verði til fulls fyrr en við erum búin að byggja upp nýja aðstöðu á einum stað. Það er búið að rífast lengi um hvar slík aðstaða ætti að vera og nú er búið að taka þá ákvörðun að hún eigi að vera í Vatnsmýrinni. Erlendis hafa menn verið að reikna út hvað þurfi mikið upptökusvæði fyrir svona hátæknisjúkrahús svokallað. Þar er ekki verið að tala um 300 þúsund manna upptökusvæði, það er miklu meira, oft er talað um 700 þúsund manna upptökusvæði. Það að við skulum geta haldið úti glæsilegum hátæknispítala hér til framtíðar er auðvitað frábært. Það kostar auðvitað mikið og það er reksturinn sem er sá dýri. Það er rétt sem kom hér fram að vannýtt húsnæði á höfuðborgarsvæðinu sé að vissu leyti í spítalarekstri. Það hefur verið skoðað m.a. vegna umræðu um skurðstofur, vannýttar skurðstofur. Þetta var skoðað sérstaklega fyrir mig fyrir stuttu síðan. Mig langar að nefna að á höfuðborgarsvæðinu er 31 skurðstofa og að jafnaði eru 23 þeirra nýttar. Það þýðir að átta skurðstofur eru vannýttar. Á sama tíma erum við að tala um að byggja upp nýjar skurðstofur. Þetta er auðvitað svolítið sérstakt að skoða hlutina út frá þessu. Sú er hér stendur getur alveg eins spurt vegna þeirrar umræðu sem hér hefur orðið: Er eitthvert vit í því að fara að byggja upp nýjar skurðstofur t.d. í Reykjanesbæ? Þar eru vannýttar skurðstofur nú þegar. Það er líka þannig á sjúkrahúsinu á Suðurlandi, Heilbrigðisstofnun Vesturlands og á Landspítalanum. Það eru vannýttar skurðstofur á Landspítalanum líka. Þetta þarf að hafa í huga, virðulegur forseti. Það er eitt sem mér finnst svolítið óþægilegt í þessu máli, en maður verður kannski að viðurkenna staðreyndir, það er það að lífeyrissjóðirnir ætla að koma að þessari byggingu, fjármagna hana og síðan á að taka bygginguna á langtímaleigu að loknu útboði. Þetta finnst mér svolítið óþægilegt en auðvitað verður þetta að vera svona, virðulegur forseti, af því að að sjálfsögðu verða lífeyrissjóðirnir að fá sína peninga til baka. Það kemur fram í kostnaðarmati frá fjármálaráðuneytinu, ég ætla að vitna í það, með leyfi forseta, en þar kemur fram: „Gert er ráð fyrir að sú hagræðing sem nýr spítali og sameining hans á einum stað gefur kost á muni mynda svigrúm hjá Landspítala til að standa undir leigugreiðslum. Miðað er við að leigusamningur verði til langs tíma og að honum loknum flytjist eignarhald fasteignanna yfir til ríkisins.“ Það er kannski ljósið í myrkrinu varðandi þessa aðferðafræði að meiningin er að ríkið eignist síðan spítalann að lokum sem ég held að sé frekar æskilegt með stofnun af þessu tagi þegar búið er að borga upp leigu til langs tíma, þannig að allir fá sitt að lokum. Hér hefur verið sagt, virðulegur forseti, að þessi nýja bygging sem á að fara að byggja, eða þessi nýi áfangi, það á auðvitað ekki að klára þetta allt í einum rykk, sé fyrir einhverja háskólakennara og nemendur. Það er auðvitað ekki rétt, eins og hann sé ekki fyrir sjúklinga. Hann er fyrir sjúklinga, hann er að sjálfsögðu fyrst og fremst fyrir sjúklinga þó að þarna fari fram kennsla. Á Landspítalanum sem er okkar stærsta sjúkrahús liggja veikustu sjúklingar landsins. Þar er líka boðið upp á sérhæfðustu og viðkvæmustu og flóknustu þjónustuna í heilbrigðiskerfinu, þetta er gríðarlega mikilvæg stofnun. Ég skoðaði lykiltölur, ég er reyndar ekki með lykiltölur fyrir síðasta ár heldur fyrir 2008 sem sýna að yfir 100 þúsund sjúklingar leituðu til sjúkrahússins. Það er ansi há tala og stór hluti af þjóð okkar. Þar voru framkvæmdar tæplega 14.600 skurðaðgerðir. Yfir 123.000 myndgreiningar fóru fram. Fæðingar voru tæplega 3.400. Það er alveg gríðarlega mikil þjónusta sem fer fram innan veggja Landspítalans enda er Landspítalinn stærsti vinnustaður landsins. En við erum að byggja hann fyrir sjúklingana þó að sjálfsögðu bæði kennarar, nemendur og allir starfsmenn sem þarna eru fái betri aðstöðu. Það vinna samkvæmt þessum tölum yfir 5.000 manns á Landspítalanum í tæplega 4.000 stöðugildum. Þetta er því stærsti vinnustaður landsins. Þetta er alveg gríðarlega mikilvægur vinnustaður sem veitir afar mikilvæga þjónustu. Ef heilbrigðisþjónustan er ekki góð í landinu er eitthvað mikið að, mundi ég segja. Ég vil líka draga það fram, virðulegur forseti, af því að nú er mikið talað um traust í samfélaginu, að hægt er að rífa niður traust á stofnunum eins og ekkert sé með neikvæðri umræðu. Sjúkrahúsþjónusta er viðkvæm, það er viðkvæm þjónusta sem fer fram þar innan dyra. Það er hægt að eyðileggja traust á svona stofnun ef menn vilja en það hefur enginn viljað það sem betur fer enda á stofnunin það ekki skilið. Hún mælist í mjög góðu trausti. Miðað við þær tölur sem ég hef skoðað hefur Landspítalinn verið að mælast í 90% trausti í þeirri könnun sem ég skoðaði. Það ber vitni um að fólk veit að það fær góða þjónustu. Ég vil líka vitna í skoðanakannanir Gallups, þ.e. þjóðarpúlsinn sem er gerður árlega á vorin, mars/apríl, hann er gerður árlega, þar er mælt viðhorf til trausts hinna ýmsu stofnana samfélagsins. Alþingi mælist í sögulegu lágmarki í augnablikinu, en það eru þrjár stofnanir sem skera sig úr hvað varðar traust og mælast í miklu trausti, háu trausti, það er lögreglan sem mælist efst í trausti núna, hefur mælst næstefst hin seinni ár, í öðru sæti er Háskóli Íslands sem mælist í öðru sæti núna en hefur mælst í fyrsta sæti hin seinni ár. Í þriðja sæti er heilbrigðiskerfið. Það er nokkuð merkilegt. Það er mjög gott að mínu mati að það mælist svona hátt traust til heilbrigðiskerfisins. Það er mitt mat að Landspítalinn, sem er auðvitað flaggskipið í heilbrigðisþjónustu okkar, á mikið inni í þessari traustsmælingu. Það er því alveg ljóst að Landspítalinn hefur staðið sig ótrúlega vel í þjónustu sinni og ætlar að gera það áfram. Því er um að gera að taka þessa ákvörðun núna og hefja verkið. Miðað við núverandi kost má færa rök fyrir því, maður má nú alls ekki dramatísera þetta sem er sagt hérna en ég vil samt segja það að miðað við núverandi ástand spítalans, að öryggi sjúklinga gæti verið betra. Þá er verið að vísa til þess að það þarf að byggja upp nýjan húsakost. Það þarf að hindra það að sýkingar nái sér á strik innan þessa spítala. Þetta er verið að skoða um allan heim, menn eru að berjast við sýkingar. Þess vegna er mikilvægt að hefjast handa við þetta verk. Ég er eindreginn stuðningsmaður þess að við hefjum byggingu nýs Landspítala, tökum þennan áfanga. Mér þykir auðvitað vont og leitt að við skulum ekki hafa efni á því sjálf, ríkið hafi það ekki, en það er auðvitað vegna efnahagsástandsins sem hér er í landinu og ég hef alla vega hingað til viljað líta svo á að allir flokkar hafa stutt þetta verkefni. Ég vona að svo verði áfram.

Virðulegi forseti. Það er ekki valkostur að gera ekki neitt, segja hv. þingmenn og hæstv. fjármálaráðherra í umræðunni um þetta mál. Ég held að flestir séu sammála um það í ljósi þeirrar umræðu sem fram hefur farið á mörgum undanförnum árum um húsnæði Landspítalans að það sé ekki valkostur að gera ekki neitt, þó ekki væri nema að létta af þeirri óvissu sem starfsfólkið innan þeirrar ágætu stofnunar hefur búið við gagnvart svörum ríkisins um hvað taki við í þessu máli. Síðasti hv. ræðumaður nefndi það áðan að hefja ætti byggingu sem fyrst og taka fyrsta áfangann strax. Það kann vel að vera að það verði niðurstaðan en áður en ég kem að þeim þáttum hefði ég viljað hafa nokkur orð um það frumvarp sem liggur hér fyrir og þann búnað sem málið er í. Ég gerði í stuttu andsvari við hæstv. ráðherra áðan ýmsar athugasemdir varðandi frágang þessa máls. Í mínum huga er það óviðunandi, eins og þetta er búið í hendur þingsins þegar málið er lagt fram, að við séum að fá hér frumvarp sem gerir ráð fyrir því að tilteknu félagsformi séu lagðar í hendur fjárhæðir eða eignir ríkisins í formi lóðarréttinda án þess að þær séu tilgreindar né heldur hvert áætlað verðmæti þeirra er. Eins og frumvarpið ber með sér er gert ráð fyrir að einungis sé um að ræða 20 millj. kr. framlag ríkissjóðs inn í þetta verkefni en til viðbótar eru félaginu afhent tiltekin lóðarréttindi eins og segir í athugasemdum við frumvarpið um 1. gr., með leyfi forseta: „Í 2. mgr. er fjármálaráðherra heimilað að leggja félaginu til lóðarréttindi við Hringbraut sem félagið mun svo nýta sér til að fjármagna rekstur sinn, svo sem kostnað við frumhönnun.“ Engin frekari greining er á þessu í þeim athugasemdum sem hér liggja fyrir. Enn fremur nefndi ég áðan að það skorti í greinargerð með þessu frumvarpi þó ekki væri nema drög að samþykktum fyrir þetta félag, því að í 2. gr. er tilgreint að tilgangi félagsins skuli nánar lýst í samþykktum þess. Mér er fullljóst að frumvarpið ber með sér nokkuð vel í hvaða tilgangi þetta félag er stofnað en engu að síður, þó ekki væri nema formsins vegna, ber að láta drög að samþykktum fylgja frumvarpinu. Í athugasemdum og greinargerð með frumvarpinu kemur ágætlega fram að það er komið í hendur þingsins í þessu formi. Ég vil ítreka það að ég fagna því að þetta sé sett fram með þessum hætti, í stað þess að nýta hið umdeilda í áraraðir 6. gr. ákvæði í fjárlögum. Þetta er gert m.a. að fenginni umsögn og tillögugerð Ríkisendurskoðunar sem mat það, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra þegar hann gerði grein fyrir frumvarpinu, ekki fullnægjandi að svona stórt verkefni væri vistað innan 6. gr. heimildar fjárlaganna. Hins vegar segir í greinargerðinni að með þessu verkefni, sem ég kýs að kalla þrátt fyrir allt einkaframkvæmd á þessu sviði, með þessu verklagi verði tryggt að ríkið eigi að geta metið kostnaðinn heildstætt áður en það skuldbindur sig til greiðslu fjár vegna þess og eigi þar af leiðandi möguleika á að snúa frá hugmyndum ef kostnaðurinn muni reynast of hár. Ég vil undirstrika það hér að ég er þeirrar skoðunar að þegar þetta verkefni verður hafið verði ekki aftur snúið, ég held að um það sé ekki að ræða. Þegar við erum komin af stað í ferðina og sú stefnumörkun sem felst í því leiði það af sér að af þeirri braut verði ekki farið, við þurfum að ganga þann veg til enda hvernig svo sem hann verður. Það er kannski það sem mér finnst bera með sér í þessu máli að við höfum ekki séð til enda í því, sérstaklega að teknu tilliti til allra þátta sem lúta að kostnaði. Einstaklingur sem ég ræddi þetta við í dag líkti þessu við það að við værum að hefja okkur til flugs án þess að vita í rauninni hvar lendingarstaðurinn væri, við værum á flugi en vissum ekki hvar við ættum að enda. Hvers vegna orða ég þetta svona hér? Jú, mér finnst þetta bera brag af því að við séum með opinn víxil. Það vantar í rauninni alla greiningu á framkvæmdakostnaði og hvernig sá kostnaður muni dreifast á næstu árum. Við höfum grófa mynd af því frá þessu ágæta norska fyrirtæki, að því að sagt er, sem kom að þessu verki eins og segir í greinargerðinni eftir fall bankanna. Ekki er liðinn langur tími frá falli bankanna, ég held ég geti verið þokkalega sammála um það. Hefur sá tími dugað okkur til að vanda vel til þess að greina áhættuna varðandi fjárskuldbindingu ríkisins vegna þessa verkefnis? Hefur þetta dugað til að „skala“, eins og menn segja, verkefnið niður um helming, frá því að vera áætlun um byggingu húsnæðis upp á um 130 þúsund fermetra, niður í það að hér er gert ráð fyrir helmingi af þeim kostnaði, eða um 50–60 þúsund fermetra? Ég tel svo ekki vera og athugasemdir mínar lúta einnig að því að fjármögnun er að stórum hluta utan efnahags ríkissjóðs. Maður spyr sig hvaða mynd ríkisreikningurinn gefi af rekstri og starfsemi ríkisins ef stórframkvæmdum sem þessum, þar sem um er að ræða marga tugi milljóna, sé haldið utan reiknings. Það er vissulega til bóta að setja svona verkefni í ákveðið félag ef við ætlum að fara þessa leið. En ég bendi jafnframt á það í sambandi við það, þó svo það sé kostur að hafa eftirlit með framkvæmdunum í svona félagi, að þá er ekki um sama aðgengi Alþingis að upplýsingum eða ráðuneyta að upplýsingum úr slíkum stofnunum að ræða eins og við vildum að væri. Þar af leiðandi held ég að sé mjög eðlilegt að reyna í vinnslu fjárlaganefndar að skilgreina að nýju það eftirlit sem Alþingi er ætlað og fjárlaganefnd með þeirri framkvæmd sem ákveðið verður að ráðast í. Ég vil segja það hér að þó svo áætlaður kostnaður við þetta verkefni sé metinn einhvers staðar um 51 milljarður, liggur það fyrir að hönnun og þeim grundvallarþáttum er ekki lokið. Þetta er gróft mat á kostnaði. Stofnkostnaður er áætlaður um 33 milljarðar og húsnæði eða húsbúnaður og tæki um 7 milljarðar og vegna endurbóta á eldra húsnæði sem eru 63 þúsund fermetrar er áætlaðir um 11 milljarðar. Þegar maður skoðar þetta í fermetraverði lætur nærri að um sé að ræða um 740 þús. kr. á fermetra. Ég geri alveg ráð fyrir því að sá kostnaður geti dugað að því gefnu að þær hugmyndir sem hinu norska ráðgjafarfyrirtæki hafa verið gefnar varðandi forsendur gangi upp. Um það veit ég ekki neitt og það veit í rauninni enginn maður en ég geri þó ráð fyrir því að menn muni reyna að stefna að því að halda sig innan þeirra viðmiða sem þarna eru, en við höfum reynslu af sambærilegum verkum sem hafa farið fram úr kostnaðarheimildum. Engu að síður er vert að ítreka það hér að öll undirbúningsvinna að þessu verki í umsögn þessa norska ráðgjafarfyrirtækis, fær góða umsögn og það staðfestir það og gefur það mat að við þessa framkvæmd muni sparast verulegir fjármunir í rekstrarkostnaði þess heilbrigðiskerfis sem við ræðum hér. Raunar er málið lagt upp í þessu frumvarpi með þeim hætti að sá sparnaður og sú hagræðing sem á að nást við þessa framkvæmd muni standa undir leigugreiðslum sem Landspítalinn innti af hendi til lífeyrissjóðanna væntanlega, ef þeir fengju þetta útboð. Ég skal játa það hér að við höfum ekki séð forsendurnar fyrir þessum útreikningum. Ég held að það sé lágmarkskrafa til þeirra sem um þessi mál sýsla að farið sé mjög ítarlega í gegnum það. Þetta er lykilatriðið í þessu máli öllu, þ.e. að það er gert ráð fyrir því við málsmeðferðina að einungis sé um að ræða 20 millj. kr. framlag beint af fjárlögum inn í þetta verkefni, að öðru leyti muni hagræðingin standa undir sér með þeim hætti að standa undir leigugreiðslum. Þetta er skiljanleg framsetning, ekki síst í ljósi þess að við rekum ríkissjóð með 100 milljarða halla. Og þá spyr maður sig: Hvað gerist ef forsendurnar fyrir þessu bresta, ef framkvæmdin og það sem gert verður tekur til sín meira fé en hún í rauninni aflar? Hvernig ætla menn að bregðast við því? Hér hefur verið nefnt að þetta sé lykilatriði og ekki skal ég draga úr því varðandi það að auka við atvinnu og bæta lífskjör fólks á því svæði sem tengist fyrirhuguðum framkvæmdum. Það er gott og vel. En ef forsendurnar fyrir því að hagræðingin standi ekki undir þeim kostnaði sem af þessu leiðir, ef þær bregðast, erum við í rauninni að auka vanda ríkissjóðs til lengri tíma og þetta er þá ekki liður í öðru en að bæta við þann 100 milljarða halla eða þann vanda sem þar er við að glíma ef forsendur ganga eitthvað úr skaftinu. Ég hefði álitið að í sambandi við svona stóra framkvæmd væri eðlilegt fyrir þá sem leggja málið fram að reyna að meta með ákveðnum hætti hvernig og hvaða forsendur eigi að liggja fyrir þessu. Nú er það alveg skýrt að við horfum upp á það og heyrum af ákveðnum vandræðum í heilbrigðisþjónustunni vegna samdráttar og hvaða mynd hafa menn þá af framtíðarfyrirkomulagi heilbrigðisþjónustu í landinu? Þarf ekki að vega það og meta? Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson nefndi hér og varpaði upp spurningu varðandi gatnagerð sem hæstv. fjármálaráðherra svaraði þokkalega vel en engu að síður er þetta ein forsenda sem þarf að skoða. Ég spyr einnig hvaða breytingar eru fyrirsjáanlegar á komandi árum innan heilbrigðisþjónustunnar í samanburði við önnur lönd. Eru fyrirsjáanlegar einhverjar breytingar í því um líku o.s.frv.? Þetta er atriði sem ég get ekki svarað. Ég hef ekki sérfræðiþekkingu á þessu sviði en vænti þess að þetta verði skoðað. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir á nefndi líka áðan að töluvert væri um ónotaðar skurðstofur hér og þar á höfuðborgarsvæðinu, suður á Reykjanesi og fyrir austan fjall o.s.frv. Við hljótum þá líka með sama hætti að leggja inn í þetta sama mat spurninguna um það hvort hægt sé að koma þjónustunni fyrir með öðrum hætti en við gerum í dag án þess að byggt sé við þá starfsemi sem þarna er um að ræða. Við höfum líka upplýsingar um það innan úr félagsmálageiranum að þar hafi menn verið tilbúnir með ákveðna áætlun um uppbyggingu eða starfsemi í félagsþjónustu hins opinbera, bæði ríkis og sveitarfélaga, sem menn séu búnir að leggja til hliðar núna vegna þess að aðstæður eru gjörbreyttar og þá hlýtur það með einhverjum hætti að kallast á við heilbrigðisþjónustuna og takast á við hana um þau verkefni sem bíða. Það sem ég er að nálgast hér og reyna að segja er að ég tel að áður en við förum út í mikla og stóra og fjárfreka framkvæmd eins og hér um ræðir, þurfum við að vinna frekari greiningu á þeim þörfum sem henni er ætlað að svara. Við þurfum að leggja mat á þörfina fyrir þetta stóra verk og bera saman við þá möguleika sem fyrir hendi eru. Við þurfum að meta og áætla kostnað samfélagsins í heild og þann ábata sem af þessari framkvæmd á að verða fyrir þjóðfélagið allt og svo þurfum við að greina þá niðurstöðu sem þarna kemur fram. Að þeirri greiningu lokinni tel ég að við verðum fyrst í stakk búin til að leggja mat á það hvort við eigum að stíga þetta skref eða ekki. Ég vænti þess svo sannarlega að fjárlaganefnd taki til hendinni við það verkefni, ekki það að hana skorti verkefni að mati sumra, við getum lengi á okkur blómum bætt sem störfum innan fjárlaganefndar, við erum í þokkalegri þjálfun við að takast á við mikil og vandasöm verkefni og þetta er eitt þeirra sem væntanlega bíða okkar að fást við.

Virðulegi forseti. Um leið og ég fagna því að þetta mál er komið fram verð ég að segja og taka undir með mörgum þingmönnum sem hér hafa talað að þegar maður les frumvarpið og athugasemdirnar með því fær maður á tilfinninguna að ekki sé vandað til verksins. Vegna þess hversu vel ég þekki þetta mál er mér algjörlega fyrirmunað að skilja af hverju ekki er rétt farið með í þessum athugasemdum. Ef það er eitthvert markmið hjá núverandi ríkisstjórn að þurrka út allt sem áður var gert þá er það markmið í sjálfu sér og mér svo sem alveg að meinalausu þó að menn taki út það sem var unnið í minni tíð, sem m.a. var það að fela Huldu Gunnlaugsdóttur, forstjóra Landspítalans, að vinna þetta mál. En það er búið að reikna þetta út fyrir lifandis löngu síðan. Hv. þm. Kristján Þór Júlíusson kom með mjög málefnalegar ábendingar. Af hverju eru þær ekki í athugasemdunum eftir allan þennan tíma? Ég setti þetta í hendurnar á forstjóra Landspítalans eftir bankahrunið. Þá hugsaði ég um öll heilbrigðismálin út frá þeirri forsendu hvernig hægt væri að halda þjónustunni úti með minni fjármunum, þar á meðal hvernig hægt væri að halda áfram með þetta verkefni. Af hverju? Vegna þess að mjög skýr rök eru fyrir því. Ef við förum ekki í þetta verkefni þurfum við að gera eitthvað annað vegna þess að núverandi húsnæði er gamalt og úrelt. Það væri líka afskaplega gott ef við gætum gert þetta núna. Þetta er mannaflsfrek framkvæmd en það er í rauninni bara bónus. Aðalatriðið er að með því að sameina þetta á einn stað þá sparast rekstrarkostnaður. Með því að fara þá leið sem ég lagði upp með og fól Huldu Gunnlaugsdóttur, forstjóra Landspítalans, að vinna með þá nýtum við reynslu vina okkar Norðmanna sem hafa byggt sambærilega spítala. Þeir aðilar sem komu að þessu verkefni komu bara að þessum þætti og þeim var t.d. falið að skoða hvað kostar að gera ekki neitt, sem er ekki inni í þessu. Hvað sparast við að fara þessa leið í staðinn fyrir að gera ekki neitt? Ég á þetta á glærum, virðulegi forseti. Ég skil ekki af hverju menn vanda sig ekki almennilega og setja upplýsingarnar inn. Á bls. 4 stendur, með leyfi forseta: „Það er miklu dýrara að „gera ekkert“ en að ráðast í framkvæmdir.“ Gera ekkert. Hvers konar grín er þetta? Það liggur alveg fyrir nema einhverjir nýir útreikningar komi til. Þessir útreikningar voru gerðir fyrir rúmu ári síðan. Ef ávöxtunarkrafan er 6%, þá hagnast menn um 8 milljarða. Ef hún er 4%, sem menn gera svona frekar ráð fyrir, verður það 19 milljarða sparnaður. Ef ávöxtunarkrafan er 3%, þá eru það 27 milljarðar. Þetta liggur allt fyrir. Þetta hefur legið fyrir allan þennan tíma. Við höfum misst dýrmætan tíma sem við hefðum getað nýtt til að fara almennilega yfir þetta. Við höfum verið að ræða hrunskýrsluna. Þar er mikið lagt upp úr faglegum vinnubrögðum, það þurfi að bæta þau og vinna hluti betur. Ég get ekki séð af hverju menn eru að rembast við að kalla hlutina einhverjum öðrum nöfnum. Núna eru menn væntanlega af einhverjum pólitískum ástæðum að reyna að búa til nýtt hugtak, nýr Landspítali í samstarfsframkvæmd. Ég vek athygli á því að þetta er neðst á bls. 4. Með leyfi forseta les ég upp úr þessu: „Samstarf við lífeyrissjóði um verkefnið kallar á aðra nálgun við verkefnisstjórn og útboð en í hefðbundnum opinberum verkefnum. Almennt hefur aðferðafræði þar sem um samstarf af þessu tagi hefur verið að ræða gengið undir nafninu einkaframkvæmd opinberra verkefna.“ Hæstv. fjármálaráðherra, þingmaður og formaður Vinstri grænna, er að fara með þetta verkefni í einkaframkvæmd og hæstv. ráðherra á bara að segja það. Ég vona að ekki hafi farið langur tími hjá embættismönnum í að finna nýtt hugtak yfir einkaframkvæmd opinberra verkefna, en það er það sem þetta er. Ég veit ekki af hverju menn eyða dýrmætum tíma í svona æfingar. Virðulegur forseti. Ég heyri að nú fer um hæstv. fjármálaráðherra, ég geri ráð fyrir því að hann komi hér í andsvar ef honum mislíkar eitthvað sem ég segi eða spyrji nánar út í ef hann þarf frekari útskýringar. Ég er ekki að gagnrýna það að hæstv. ráðherra fari með spítalann í einkaframkvæmd, ég lít svo á að menn hafi fundið að það væri engin önnur leið. Það var ekki hugmyndin, menn ætluðu ekki að fara þá leið en aðstæður breyttust eins og við þekkjum og þess vegna fer þetta í einkaframkvæmd. Við eigum ekki að tala um þetta neitt öðruvísi. Stóra einstaka málið er að við þurfum nýjan spítala. Ef við ætlum ekki að fara þessa leið þá þurfum við að gera eitthvað annað. Allir sem skoða aðstöðu í húsum Landspítalans, sem eru nú 17 eða 18 talsins, geta séð að sumt er komið langt yfir síðasta söludag, m.a. vegna þess að ákveðið var að reisa nýja byggingu og því hafa menn haldið að sér höndum í viðhaldi og það kemur auðvitað niður á starfseminni með einum eða öðrum hætti. Í öðru lagi mun þetta kalla á rekstrarsparnað. Hvernig? Þegar deildir eru sameinaðar á einn stað sparast kostnaður eins og vaktakostnaður og annað slíkt. T.d. er alveg skýrt að ef unnið er á færri skurðstofum þarf færri til að vinna sömu verkin. Við Íslendingar erum í þeirri stöðu að við höfum aðstöðu og mannskap til að gera miklu meira en við gerum, við gætum hugsanlega þjónustað helmingi fleiri sjúklinga. Það þarf alltaf ákveðna lágmarksuppbyggingu en þó að okkur fjölgaði um nokkur hundruð þúsund þá þyrfti örugglega ekki að bæta mörg svið heilbrigðisþjónustunnar mikið. M.a. þess vegna eru mikil tækifæri í því að flytja inn sjúklinga og það er afskaplega dapurlegt að ríkisstjórnin hafi staðið í vegi fyrir því, því að þau tækifæri hefðu getað skilað heilbrigðisstarfsfólki störfum og skapað tekjur hér á landi. En það er önnur saga. Síðan er auðvitað afskaplega gott við þessar aðstæður að fara í verkefni sem skila atvinnu til fólksins í landinu, sérstaklega á þeim sviðum þar sem atvinnuleysi er og lítið um verkefni. Þess vegna fagna ég því að þetta sé komið fram. Ég veit ekki hvort Vinstri grænir hafa þurft að brjóta odd af oflæti sínu til að fara í einkaframkvæmd en ef svo er var það bara gott hjá því stjórnmálaafli, það var gott af því að við eigum aldrei að festa okkur í pólitískum kreddum, allra síst núna. Nú þurfum við að leysa þetta verkefni og við þurfum að finna leið til þess. Mér hefur hins vegar fundist málið ganga allt of hægt og það hafa ekki verið nein málefnaleg rök fyrir því að vinna þetta ekki hraðar en raun ber vitni. Nú fáum við þetta inn í þingið ásamt fjörutíu öðrum málum frá ríkisstjórninni og ég held að það séu fjórtán þingdagar eftir. Hv. þm. Kristján Þór Júlíusson og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson ræddu um áhættuna af þessu verkefni, sem er mikil. Við þurfum að vanda okkur alveg gríðarlega mikið. Margoft hefur komið fyrir að kostnaður við opinberar byggingar hefur farið langt fram úr upphaflegum áætlunum og einhvern veginn hefur sá reikningur alltaf endað á skattgreiðendum. Þess vegna er mjög mikilvægt að við vöndum til verksins. Þetta var tilbúið fyrir rúmu ári síðan. Af hverju er beðið þar til fjórtán dagar eru til þingloka? Fjórtán dagar. Ég veit alveg að fjárlaganefndin vinnur vel. Ég veit alveg að hún getur unnið hratt. En ekkert mælir með því að við séum að búa okkur til slíka tímapressu, nákvæmlega ekki neitt. Ég held að þetta mál sé þess eðlis að flestir séu sammála um það þegar þeir sjá gögnin. Ég tel svo vera. Það var óskynsamlegt að setja ekki meira af gögnum og upplýsingum inn í frumvarpið, einfaldlega vegna þess að þó svo að nefndin geti kallað ýmislegt til, þá er það nú sem betur fer þannig að ýmsir aðilar úti í þjóðfélaginu hafa áhuga á málinu og geta kallað eftir frumvarpinu og athugasemdum með því á netinu, það er tiltölulega lítið mál. Þeir hafa rétt á því að fá að sjá þá vinnu sem búið er að leggja fram. Nefndin mun örugglega kalla eftir gögnum sem hefðu átt að vera þarna inni en mál af þessari stærðargráðu eru alltaf þannig að okkur er falin alveg gríðarleg ábyrgð að ganga vel frá þessu. Við þurfum að vinna ýmislegt fleira en þetta ágæta mál. Annars mun hv. þm. Kristján Þór Júlíusson áminna mig ef þetta verður ekki unnið vel. Slík bréf hafa nú verið send af minna tilefni á síðustu dögum. Að öllu gamni slepptu þá fagna ég því að þetta mál sé komið fram. Við breytum ekki því sem á undan er gengið. Ég gagnrýni þetta vegna þess að mér finnst frumvarpið vera vanbúið að upplýsingum og forsögu málsins. Ég held að mjög mikilvægt sé að fólk sé upplýst um þetta mál. Það er markmið í sjálfu sér að hver einasti Íslendingur, í það minnsta flestir, og þeir sem hafa áhuga á því, viti af hverju er verið að fara í þetta verkefni og hvaða forsendur liggja að baki. Við erum löngu komin fram yfir þann tímapunkt, virðulegi forseti, að hægt sé að ganga þannig frá málum að nóg sé að segja að gott fólk hafi komið að undirbúningnum. Við getum treyst því. Það er ástæða fyrir því að fólk vill fá að vita um hluti eins og þessa og á rétt á því. Ég hef líka orðið fyrir miklum vonbrigðum með það hvað þetta mál hefur gengið hægt og hvað þingmenn hafa skamman tíma til að vinna þetta, í það minnsta á þessu vorþingi. Kannski má vera að við geymum frumvarpið yfir sumarið og tökum það upp á haustþingi. Auðvitað er það valkostur og þá er hægt að vinna að þessu í sumar en engin málefnaleg rök eru fyrir því að koma með þetta mál svona seint. Og það eru engin málefnaleg rök fyrir því að hafa athugasemdir með frumvarpinu eins rýrar og raun ber vitni, því það er markmið í sjálfu sér, virðulegi forseti, að fólk viti af hverju er verið að fara í þetta verkefni og að fólk skilji hvað liggur til grundvallar. Það gerist ekki nema við veitum upplýsingar.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það ánægjulega við hana er að ég hef ekki heyrt annað en að allir þeir þingmenn sem tekið hafa þátt í umræðunni séu sammála verkefninu og telji að í það eigi að ráðast. Það er kannski mest um vert að góð og breið pólitísk samstaða ríkir um það að ráðast þurfi í þá framkvæmd að byggja nýjan Landspítala – háskólasjúkrahús. Það er hárrétt sem hér hefur komið fram hjá nokkrum þingmönnum að forsaga þessa máls er miklu lengri en rakin er í greinargerð frumvarpsins. Óhemja af gögnum liggur fyrir frá undangengnum árum um það mál, það væru þykkir staflar og frumvarpið hefði verið ansi mikil eyðsla á pappír ef það hefði allt verið tekið með. En þessi gögn liggja öll fyrir og eru opinber, skýrslur og greiningar og greinargerðir frá byggingarnefndum sem starfað hafa á undanförnum árum og vinna úr tíð fyrri heilbrigðisráðherra sem hér hafa gert sig gildandi í umræðunni og auðvitað gjörþekkja þetta mál. En ég leyfi mér að benda á að það sem hér er til umfjöllunar er afmarkaður þáttur þessa máls. Það er lagaumgjörð um félagið sem stendur fyrir hönd ríkisins að þessari framkvæmd og það er tiltölulega einfalt mál í sjálfu sér. Ef menn líta svo á að hér sé málið í heild sinni með öllum faglegum áherslum og rökstuðningi og útreikningum að koma til afgreiðslu, er það allt önnur nálgun. Þá hefði þurft að leggja það mál og þann pakka fyrir í heild sinni og hefði auðvitað staðið nær heilbrigðisráðherra að gera það. Hér er hlutverk fjármálaráðherra það að ganga frá hinu opinbera félagi sem hlutafélagi sem hefur það markmið að standa að þessum undirbúningi og láta bjóða út þessa byggingu og semja um hvernig ríkið tekur hana síðan á langtímaleigu að útboðinu loknu. Ég tel að lagaramminn og greinargerðin og útlistanir að því leyti til séu fullnægjandi. Gögnin liggja fyrir og eru opinber, skýrslur og greinargerðir. Ég veit að bæði heilbrigðisráðuneytið og Landspítalinn sjálfur eru boðin og búin að reiða það fram fyrir þingnefndir og þingið allt. Það má þess vegna láta það, ef menn vilja, fylgja sem fylgiskjöl eða pakka með nefndaráliti frá nefnd ef menn vilja taka þann þátt málsins allan hér inn. En það er einfaldlega þannig, eins og vísir menn hafa bent hér á, að unnið hefur verið að þessu verkefni nokkur undangengin ár. Byggingarnefndir hafa verið að störfum, keypt hefur verið ráðgjöf og gerðar skýrslur, allt liggur það meira og minna fyrir. Ég held að það sé tiltölulega vel ígrundað og liggi fyrir, bæði útreiknað hvað varðar tölfræðina eða stærðfræðina, fjárhagslegu hliðina, að ógleymdum hinum faglegu þáttum og sjónarmiðum sem auðvitað skipta miklu máli, þ.e. að við búum um nútímahátækniheilbrigðisþjónustu í kjarna hennar á okkar Landspítala þannig að sómi sé að og til framtíðar litið sé þar um fullnægjandi úrlausn að ræða. Það er misskilningur að þetta frumvarp tefji á nokkurn hátt framgang málsins, hann er á fullri ferð samkvæmt tímaáætlun. Það liggur einfaldlega fyrir að alveg frá því á síðastliðnu vori hefur verið unnið mjög ötullega að þessu verkefni, það er komið mjög vel á veg. Gengið hefur verið frá rammasamkomulagi við lífeyrissjóðina. Farið hefur fram forval á áhugasömum teymum sérfræðinga til að taka þátt í hönnunarsamkeppni. Hún er nú í gangi og reiknað er með að hægt verði að ganga frá þeim málum um mitt sumar þannig að það sé í höfn. Svo fremi sem málið tefjist ekki von úr viti í meðförum Alþingis hefur það engin áhrif á framkvæmdahraðann hvað varðar undirbúningsvinnuna sem er á fullri ferð. Hins vegar er rétt og skylt að ganga frá þessum þætti málsins þannig að hann sé klár. Ég trúi ekki að það vefjist fyrir hinu háa Alþingi svo neinu nemi að ganga frá afar einföldum lagaramma um það opinbera hlutafélag sem fær það verkefni sem því er ætlað hér og skýrt kemur fram í greinargerð. Vonandi er mönnum þá rórra hvað þetta varðar. Ég fór rækilega yfir það í framsöguræðu minni hvar undirbúningurinn er á vegi staddur og rakti það lið fyrir lið frá því að þessi hreyfing komst á hlutina fljótlega eftir alþingiskosningar á síðastliðnu vori, þegar þetta var undir sem hluti af viðræðum stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins við gerð stöðugleikasáttmálans, og þá áfanga skref fyrir skref sem síðan hafa verið teknir með undirritun samkomulags í fyrrahaust, með auglýsingu Ríkiskaupa fyrir áramót, með forvali á áhugasömum hönnuðum, og síðan þeirri samkeppni sem nú er í gangi á þeim efnum. Það tekur auðvitað sinn tíma og lá alltaf fyrir að það er flókið ferli að velja hæfa hönnuði og gefa þeim síðan tíma til að skila afrakstri sínum, þannig að dómnefnd geti metið tillögur og allt þetta. En það er sem sagt allt í gangi og tilvist frumvarpsins eða það að það kemur nú fram hefur engin áhrif haft á það ferli, ekki nokkur, og á ekki að þurfa að gera svo fremi sem allt gangi eðlilega fram. Málið er í traustum farvegi, að ég tel, og unnið dyggilega að því af hálfu þeirra sem fyrst og fremst hafa það hlutverk með höndum, sem eru auðvitað heilbrigðisyfirvöld, heilbrigðisráðuneytið og Landspítalinn sjálfur sem nú hefur forustuna í verkefninu, ef ég veit rétt. Hann er svona burðarásinn í þeirri framkvæmd eða aðkomu heilbrigðisyfirvalda að því verkefni, ekki sérstök byggingarnefnd eins og áður var, skipuð mörgum merkum mönnum gegnum tíðina eins og kunnugt er. Þannig er málið vaxið. Ég endurtek að mér ánægjuefni að heyra það að þingmenn eru almennt sammála um að ráðast eigi í þetta verkefni og ég tel að það þurfi ekki að valda neinum vandræðum ef menn vilja fá frekari gögn og upplýsingar um þetta en reiddar voru fram hér í einföldu frumvarpi af hálfu fjármálaráðuneytisins sem snýr fyrst og fremst að þessum þætti málsins eins og ég hef reynt að útskýra.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra hefur ekki heyrt hvað ég sagði eða misskilið það. Það er enginn að tala um að þetta mál eitt og sér tefji málin í heild sinni, ég efast um að einhver hafi haldið því fram. Gagnrýnin var þessi: Frumvarpið er mjög seint fram komið. Það er mjög stutt eftir af þinginu og lítill tími til að fara yfir þetta mál. Málið var tilbúið til þess að fara í forval snemma árs 2009 en núna fyrst fóru menn í það. Ef menn voru búnir að taka ákvörðun um að fara í þetta áttu menn ekki að bíða með að fara í forvalið vegna þess að á meðan menn biðu lagðist algjört alkul á markaðinn fyrir það fólk sem sækir um að komast í þetta verkefni, arkitekta, verkfræðinga og aðra. Miðað við þær upplýsingar sem ég hef frá þeim aðilum sem voru í miklu sambandi við stjórnmálamenn, sérstaklega fyrir síðustu kosningar, hefur margt yngra fólk þurft að sækja sér störf jafnvel í öðrum löndum. Ég hvet líka hæstv. ráðherra til þess að ganga í og klára þessa samninga við lífeyrissjóðina. Það hefur verið nægur tími til þess en ekki hafa borist neinar fregnir um að það hafi verið gert. Aftur á móti hafa komið fregnir frá lífeyrissjóðum um að þeim hafi fundist hægt ganga í þessu eins og öðrum sambærilegum málum. Gagnrýnin var sú hversu málið er seint fram komið og sömuleiðis það sem snýr að undirbúningnum, hvað menn hafa beðið lengi með hann. Meðan menn hafa beðið höfum við tapað dýrmætum tíma og störfum fyrir fólkið í landinu.

Frú forseti. Það er ágætt að menn séu óþreyjufullir og vilji komast hratt áfram í þessu máli en ég held að hafa verði í huga hvað hefur á daga okkar Íslendinga drifið frá haustmánuðum 2008. Það voru nú ekki alveg venjulegar aðstæður við að glíma hér á fyrstu mánuðunum eftir þau ósköp, síðan ríkisstjórnarskipti, alþingiskosningar og myndun nýrrar stjórnar. Frá og með því að kosið var og ný ríkisstjórn komst til valda hefur verið unnið samfellt og mjög ötullega að þessu verkefni. Ég fullyrði við hv. þingmann að lífeyrissjóðirnir eru ánægðir með í hvaða farvegi þetta mál er, ég hef sjálfur rætt við þá um það. Ég held að þetta sé það verkefni sem hefur verið tekið hvað föstustum tökum og er í sjálfu sér komið lengst. Það lá alltaf fyrir að byggingarframkvæmdir í þessu tilviki gætu ekki hafist fyrr en að undangengnum óumflýjanlegum undirbúningstíma, það er mikið ferli sem þar þarf að fara í gegnum. Ég hef ekki heyrt annað en að menn séu sáttir við hvernig að þessu hefur verið unnið alveg frá því að hreyfing komst á málin snemmsumars í fyrra. Þvert á móti hef ég ástæðu til að ætla að menn telji einmitt að þetta mál sé á réttu spori og í raun og veru samkvæmt þeim áætlunum sem menn settu sér að vinna eftir, að klára þá þætti málsins á þessu ári sem nú stendur til að gera. Þá vitum við að framkvæmdirnar geta farið af stað af fullum krafti á síðari hluta árs 2011, eða í öllu falli að framkvæmdatíminn sem þeir hafa haft í sigti eigi að nást.

Virðulegi forseti. Ég verð að upplýsa hæstv. ráðherra um að þetta er ekki alls kostar rétt hjá honum vegna þess að gert var ráð fyrir að fara í þetta forval árið 2009. Ég fól Huldu Gunnlaugsdóttur að leggja þetta mál upp eins og nú er gert. Það voru fjármunir á fjárlögum 2009 og sömuleiðis uppsafnaðar fjárheimildir vegna þess að sú sem stýrði þessu áður, Inga Jóna Þórðardóttir, fór afskaplega vel með þá fjármuni sem þar voru og vann vel. Það voru því til nægir fjármunir til þess að fara í þetta snemma árs 2009 en það var ekki gert fyrr en núna, u.þ.b. ári seinna en lagt var upp með. Menn breyttu algjörlega um kúrs eftir hrunið, eins og ég rakti í ræðu minni, og eru að byggja á því núna. Ekki hefur verið breytt frá því og engir nýir vinklar í málinu hafa komið fram. Þetta snýst ekki um óþolinmæði, virðulegi forseti, að öðru leyti en því að við þurfum að vinna ötullega að því að keyra íslenskt þjóðfélag fram á við, halda uppi atvinnu, kaupmætti og hagvexti. Ef það er pólitísk samstaða um þetta mál, eins og hæstv. ráðherra talar um, og engu hefur verið breytt frá því ég fór frá þessu máli hefðu menn átt að vinna þetta miklu hraðar. Við gerum ekkert í því núna en ég vil þó biðja hæstv. fjármálaráðherra að vanda til verks í þessum málum eins og öðrum en á sama tíma vinna hlutina hratt og örugglega vegna þess að tafir á þessu máli og öðrum sambærilegum 

Virðulegi forseti. Ástæða þess að ég kem upp í andsvar við hæstv. fjármálaráðherra eru þau orð hans að verið sé að setja tiltölulega einfaldan lagaramma utan um það verkefni sem hér liggur fyrir. Í mínum huga er málið miklu flóknara en svo því að í umsögn og athugasemdum við frumvarpið kemur fram, með leyfi forseta: „Ekki sé eingöngu verið að skuldbinda ríkið til langs tíma, heldur jafnframt talið að verið sé að ráðstafa eignum og kveða á um fyrirkomulag framkvæmda. Það er með öðrum orðum að mati Ríkisendurskoðunar ekki fullnægjandi, í ljósi umfangs verkefnisins og þeirra skuldbindinga sem ríkið gengst undir, að afgreiða þetta einungis með heimildarákvæði í 6. gr. fjárlaga.“ Um þetta snýst málið. Hvaða heimildir mun þetta væntanlega opinbera félag hafa til þess að skuldbinda ríkissjóðinn? Væntanlega verða þær tiltölulega rúmar. Áætlanir um hvernig kostnaði verði hagað eiga að liggja fyrir upp úr miðju þessu ári en ég hef sagt í umræðu um þetta efni að ég tel fulla ástæðu til þess að hafa fyrirvara á þeim kostnaði sem hér er tilgreindur, einfaldlega vegna þess hve verkefnið er lítt mótað í dag. Þó að unnin hafi verið ágætisvinna miðaði hún við helmingi stærri framkvæmd en hér er. Þrátt fyrir ágæti þessa norska ráðgjafarfyrirtækis dreg ég í efa að því hafi auðnast að vinna fullnægjandi kostnaðaráætlanir á þeim skamma tíma sem það hafði til þess að leggja grunn að svo stórri ákvörðun eins og þeirri sem við stöndum frammi fyrir.

Frú forseti. Það er gott að skynja þann mikla áhuga sem er á þinginu fyrir að taka þetta mál föstum tökum og skoða það rækilega í nefnd. Ég fagna því. Ég endurtek að það sem er undir núna er að setja lagaramma um opinbera hlutafélagið sem fer með þennan þátt, tekur að sér samningana og leggur fram hlutafé, eignir eða lóðaréttindi eftir atvikum. Það er niðurstaða okkar og við gerum engar athugasemdir við það. Ég er alveg sammála því sjálfur, og var það áður en álit Ríkisendurskoðunar lá fyrir, að í svona stóru máli er æskilegt að setja um það sérlög. Út af fyrir sig má segja að Alþingi hafi þegar lýst yfir vilja sínum með þessa framkvæmd á margvíslegan hátt á undanförnum árum, t.d. með fjárveitingum til undirbúnings og með því að samþykkja heimildarákvæði í 6. gr. til að leggja lóðaréttindi til framkvæmdarinnar. Miðað við hefðir og venjur mætti halda því fram að Alþingi hefði þegar gefið framkvæmdinni sitt græna ljós. Við erum þó sammála um að vegna eðlis og stærðar verkefnisins og í anda góðrar stjórnsýslu eigi að gera enn betur og ganga sérstaklega frá því með lögum að félag fái þetta hlutverk skilgreint og skýrt og hafi tiltekin réttindi og skyldur í þeim efnum. Það er undir í þessu frumvarpi og ég ímynda mér að allir eigi að geta verið ánægðir, hamingjusamir og glaðir og farið heim vinir.

Virðulegi forseti. Ég efast ekki um að öll dýrin í skóginum séu vinir en málið snýst ekki um það. Þrátt fyrir að við höfum séð þetta verkefni á fjárlögum í heimildarákvæðum mörg undangengin ár þá breytast aðstæður í heilbrigðisþjónustu og ekki síður í afkomu ríkisins. Í dag er staðan sú að við glímum við þann vanda að reka ríkissjóð með 100 milljarða kr. halla og aðstæðurnar eru allt aðrar en nokkurn tímann á undangengnum árum. Þess vegna kallar viðfangsefnið á að við leggjumst gaumgæfilega yfir það verkefni sem við erum að fara út í. Athugasemdir mínar eru í þeim anda. Ég hvet hæstv. fjármálaráðherra til þess að fara í þetta verkefni undir þeim formerkjum. Ég dreg í efa, eins og komið hefur fram í máli mínu, að þær áætlanir um kostnað sem hér liggja fyrir muni standast, þó ekki væri nema í ljósi þess að engin hönnun liggur fyrir um þessa framkvæmd og í ljósi reynslunnar af kostnaðaráætlunum sem hafa ekkert með afkomu ríkissjóðs að gera. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra enn og aftur hvaða heimildir hann telji að þetta væntanlega hlutafélag hafi til þess að skuldbinda ríkissjóð um greiðslu í komandi framtíð.

Frú forseti. Ég deili þeim skoðunum alveg með hv. þingmanni að við þurfum auðvitað að fara á hverju stigi þessa máls mjög vel yfir þær forsendur sem það byggir á, það hefur þar ýmislegt breyst. Eins og ég sagði í framsöguræðu eða svari hef ég fyrir mitt leyti reynt að setja mig ofan í þetta eftir því sem ég hef haft tök á, m.a. og ekki síst þessa endurskoðuðu áætlun norsku ráðgjafanna til að reyna að fá sannfæringu fyrir því að þetta væri vel grundað, að þetta væru raunhæf áform og þetta væri skynsamleg stefna. Ég vildi fyrir mitt leyti reyna að átta mig á því og glöggva mig á því áður en ég léði samþykki mitt við því að áfram yrði haldið. Sömuleiðis er það þannig að við hljótum að áskilja okkur alltaf fyrirvara til þess að staldra við ef okkur sýnist í ljósi hönnunar sem fyrir liggur og nánari kostnaðarútreikninga að þetta sé eitthvað annað og stærra eða meira eða óvissan meiri en við erum að vonast til. Báðir aðilar hljóta auðvitað að áskilja sér þann rétt, líka fjármögnunaraðilarnir áður en þeir skrifa endanlega undir vegna þess að áhættan verður á þeirra herðum. Þannig er þessi framkvæmd hugsuð og það eru einu forsendurnar sem halda gagnvart því að færa skuldbindinguna ekki inn sem fjárfestingarhreyfingu heldur jafna henni yfir líftíma verkefnisins að þetta er fastur samningur, lokaður samningur, og ríkið er þannig lagað varið fyrir áhættu. Væri það ekki svo fengist aldrei viðurkennt að halda þessu utan við með þeim hætti sem gert verður. 
             Fjárhæðin og skuldbindingin, þegar það liggur allt fyrir geta menn farið að gera það endanlega upp við sig hvort þeir skrifi undir þessa samninga. Stærðargráðan er sett hér inn að þetta sé um 50 milljarða verkefni í heild sinni, fjárfesting í byggingum upp á um 37 milljarða eða hvað það nú er í tækjum og búnaði og 11 milljarðar í endurbótum á eldra húsnæði, það er um það bil stærðargráða verkefnisins. Yrðu einhver veruleg frávik frá því sem Alþingi er kynnt í þeim efnum verður það mál að sjálfsögðu tekið upp og rætt. 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, auk breytinga á lögum um tryggingagjald. Þær breytingar sem hér eru lagðar til í frumvarpsformi eru í samræmi við samkomulag aðila vinnumarkaðarins og fyrirheit ríkisstjórna, bæði fyrri ríkisstjórnar í tengslum við gerð kjarasamninga á öndverðu ári 2008 eða fyrri hluta árs 2008 sem núverandi ríkisstjórn endurnýjaði eða gaf sömuleiðis við gerð stöðugleikasáttmálans 25. júní 2009 og í tengslum við framlengingu kjarasamninga þá. Þetta varðar svonefndan Starfsendurhæfingarsjóð sem aðilar vinnumarkaðarins í samstarfi við stjórnvöld hafa samið um að koma á fót og er sjóðnum ætlað að veita þjónustu og úrræði fyrir starfsmenn sem slasast eða veikjast til lengri tíma þannig að vinnugeta skerðist. Fyrirheit sem ríkisstjórnin gaf og eru tengd samkomulagi þessu eru í fyrsta lagi að lögfesta skuli skyldu launagreiðenda til greiðslu 0,13% iðgjalds til Starfsendurhæfingarsjóðs, samhliða skyldu launþega til að tryggja sér rétt til starfsendurhæfingar frá 16 til 70 ára aldurs. Í öðru lagi að lögfest verði framlag til Starfsendurhæfingarsjóðs frá lífeyrissjóðum er nemi sömuleiðis 0,13% af iðgjaldsstofni frá og með 1. júlí á þessu ári. Í þriðja lagi að lífeyrissjóður leggi í fyllingu tímans einnig til 0,13% framlag af þessum iðgjaldsstofni til Starfsendurhæfingarsjóðs frá og með 1. júlí 2013, sem hér er lagt til að verði reiknað sem hlutdeild í tekjum af tryggingagjaldi. Stór hluti launagreiðenda, að ríkinu meðtöldu, er þegar farinn að greiða 0,13% iðgjald til Starfsendurhæfingarsjóðs en verði frumvarpið að lögum mun sú skylda ná til vinnumarkaðarins alls. Við þetta bætist jafnhátt iðgjald frá lífeyrissjóðunum frá og með 1. júlí nk. Samkvæmt stöðugleikasáttmálanum er gert ráð fyrir að framlag ríkisins til Starfsendurhæfingarsjóðs verði, eins og áður sagði, 0,13% af tryggingagjaldsstofni frá og með miðju ári 2013 en fram til þess tíma er unnið samkvæmt samkomulagi um að ríkið greiði 150 millj. kr. framlag til sjóðsins á árinu 2010, 250 millj. kr. framlag árið 2011 og 350 millj. kr. framlag árið 2012, eða samtals 750 millj. kr. á þessum árum Gera má ráð fyrir að árlegar tekjur Starfsendurhæfingarsjóðs verði nálægt 3 milljörðum kr. þegar greiðslur frá öllum aðilum verða að fullu komnar til framkvæmda 1. júlí 2013. Í frumvarpinu er einnig gert ráð fyrir, og ég vek athygli á því ákvæði sem er mikilvægt í ákvæði til bráðabirgða, að fjármálaráðherra og félagsmálaráðherra skuli koma á fót samráðsnefnd aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda til að meta jafnóðum árangur og framhald á starfsemi Starfsendurhæfingarsjóðs og tryggja samhæfingu starfseminnar við annað endurhæfingarstarf. Nefndin skal jafnframt leggja fram tillögur að skýrum lagaramma varðandi ábyrgð og eftirlit með Starfsendurhæfingarsjóðnum og skal því verkefni vera lokið 1. október 2010. Það er mikilvægt, ef farið verður út í uppbyggingu þessa sjóðs með svo miklum fjármunum sem hér er gert ráð fyrir á komandi árum, að þar verði vandað til verka. Það eru vissulega skiptar skoðanir um hvort hér sé að öllu leyti valin sú leið sem vænlegust sé, það væri ástæðulaust og er ástæðulaust að draga dul á það. Menn hafa spurt ýmissa spurninga um samstarf og samþættingu þessa þáttar endurhæfingarstarfsins sem er vinnumarkaðstengdara við það endurhæfingarstarf sem hið opinbera hefur með höndum eða unnið er annars staðar að og ég tel miklu skipta, eigi vel til að takast og sæmileg sátt að nást um þetta mál, að þar takist mjög vel til við samhæfingu alla. Enginn deilir um þörfina og hún er mikil svo maður tali nú um á tímum mikils atvinnuleysis að allt sé gert sem hægt er til að endurmennta, endurþjálfa og endurhæfa starfsfólk, koma í veg fyrir að menn bíði varanlegan skaða af atvinnuleysi og/eða því að hafa tímabundið orðið ófærir á vinnumarkaði þannig að virkni þeirra haldist og endurhæfing gangi vel og menn geti orðið fullgildir þátttakendur í vinnumarkaðnum á nýjan leik. Hugsunin sem hér liggur að baki er því góð og ég deili henni alveg með þeim sem barist hafa fyrir framgangi þessa máls þó að ég hafi á köflum verið í hópi efasemdarmanna um viss fyrirkomulagsatriði sem hér eiga við. En um þetta var samið og hér eru efnd þau loforð ríkisstjórna, bæði í raun og veru fyrrverandi og núverandi, að standa að uppbyggingunni á þennan hátt eða skapa lagaforsendur fyrir henni í samræmi við það samkomulag sem gert hefur verið á vinnumarkaði og ég fel svo hv. þingnefnd, efnahags- og skattanefnd, málið til fósturs ef Alþingi fellst á þá tillögu mína að þangað gangi það að lokinni 1. umr.

Virðulegi forseti. Þetta er gagnmerkt mál. Þannig er mál með vexti að þegar fólk dettur út af vinnumarkaði, fer á atvinnuleysisbætur og annað slíkt er stutt í örorkuna. Á árum áður gerði ég rannsókn með Sigurði Thorlacius, sem birtist í Læknablaðinu , sem sýndi fram á það að eftir níu mánuði eru orðnar ansi miklar líkur á því að fólk lendi í örorku. Það er því allt til þess vinnandi að reyna að koma fólki sem hefur af einhverjum ástæðum dottið út af vinnumarkaði aftur þar inn, hvort sem það er út af einhverju áfalli eða einfaldlega út af atvinnuleysi. Íslendingar búa svo vel að vinnumarkaðsþátttaka á Íslandi er sú hæsta innan OECD og kostnaður vegna snemmtöku lífeyris er þar af leiðandi sá minnsti á Íslandi af öllum ríkjum OECD. Mestur er hann á Ítalíu og það hefur leitt til gríðarlega mikils kostnaðar fyrir ríkið eða þjóðfélagið. Að hafa ónýtta framleiðslu, getum við sagt, með því að fólk sé ekki úti á vinnumarkaði er dýrt fyrir þjóðfélagið og það kemur niður á velferð allra þjóðfélagsþegna, þ.e. efnahagslegri velferð. Þetta myndarlega átak í að koma starfsmenntunar- eða starfsendurhæfingarmálum í gott horf er því tímabært og mjög gott. Rannsóknir sýna einnig að lífsgæði þeirra sem fara í gegnum starfsendurmenntunarprógramm og komast aftur út á vinnumarkað batna gríðarlega mikið við það. Það er ekki bara hægt að mæla þetta í krónum og aurum fyrir einstaklinginn sjálfan og þjóðfélagið í heild sinni heldur er hægt að mæla þetta í einhvers konar lífsgæðum. Þeim sem hafa eitthvað til að vakna til á morgnana líður betur en þeim sem hafa ekkert til að vakna til, getum við sagt. Sá böggull fylgir skammrifi að þetta kostar náttúrlega allt saman og nú um stundir eru í kringum 60% af fyrirtækjum, þ.e. vinnumarkaðnum, sem þegar borga þetta gjald og það skilur eftir í kringum 40% þannig að að meðaltali er þetta þá álag upp á um það bil hálft prósent í viðbót á atvinnulífið og allt álag af þessum toga eykur kostnað við að ráða starfsmenn, sem þýðir það að að einhverju leyti getur þetta líka komið niður á því að fyrirtæki þurfi eitthvað að hagræða til að standa undir þessum gjöldum og annað slíkt en það er einungis á jaðrinum held ég í þessu tilfelli, þetta eru ekki það háar upphæðir. Mér reiknast til að það geti verið um nokkur hundruð milljónir á ári sem bætast í þennan pott. Ég tel að það sé, eins og ég hef rakið hérna, vel réttlætanlegt í ljósi þess hversu mikils ábata þetta merka framtak getur leitt til. Ég ætla svo sem ekki að hafa þetta neitt miklu lengra. Það er gaman að geta glatt fjármálaráðherra með því að ég skuli ekki alltaf vera neikvæður á það sem hann ber fram þannig að ég segi þetta bara gott.

Frú forseti. Þetta mál kann við fyrstu sýn láta lítið yfir sér en það er eigi að síður ákaflega merkilegt. Þetta er tillaga þar sem leitað er heimildar Alþingis til fullgildingar á bókun sem er viðbót við samning Sameinuðu þjóðanna gegn fjölþjóðlegri, skipulagðri glæpastarfsemi en bókunin var samþykkt af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York 15. nóvember árið 2000. Til að unnt væri að staðfesta þessa bókun þurfti að breyta lögum. Hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra lagði fram frumvarp þessa efnis sem var samþykkt á Alþingi í desember sl. Samkvæmt því frumvarpi og samþykkt Alþingis var skilgreining á mansali í 227. gr. almennra hegningarlaga breytt til samræmis við skilgreininguna í þessari bókun. Markmið bókunarinnar, sem margoft hefur verið til umræðu hér á hinu háa Alþingi, er að brúa bilið milli ólíkra réttarkerfa aðildarríkjanna til að auðveldara sé að samræma aðgerðir, rannsaka og sækja mál þvert á landamæri sem miða að því að koma í veg fyrir, uppræta og refsa fyrir mansal, einkum barna og kvenna. Þetta mál eða staðfesting bókunarinnar skapar alþjóðlegan lagagrundvöll fyrir baráttunni gegn mansali. Eins og ég sagði áðan skilgreinir mansalsbókunin í þessu skyni hugtakið „mansal“. Jafnframt leggur hún til leiðir til að efla löggæslu, landamæraeftirlit, styrkja dómskerfið, auka við vernd og stuðning við fórnarlömb og vitni og koma á virkri forvarnastefnu. Ég held, frú forseti, að það þurfi ekki lengur að sannfæra neinn um að mansal á Íslandi er staðreynd. Við töldum lengi vel að mansal væri partur af alþjóðlegri glæpaveröld sem ekki seildist alla leið hingað til okkar friðsæla lands en við höfum að undanförnu rækilega verið minnt á að svo er ekki. Frá því fyrrverandi hæstv. félagsmálaráðherra lagði fram skýrslu um sérstaka áætlun um aðgerðir gegn mansali á síðasta löggjafarþingi hafa tvö mansalsmál verið tekin fyrir í dómskerfinu. Í dómi sem nýlega féll í Héraðsdómi Reykjaness er lýst með skelfilegum hætti hvernig glæpahópar á þessu sviði starfa. Þetta sýnir okkur fram á mikilvægi þess að gera ráðstafanir til þess að berjast gegn þessum hræðilegu glæpum. Mansal er misnotkun af verstu gerð. Mansal bitnar oftast á þeim sem engum vörnum geta komið við, einkum og sér í lagi konum og börnum. Mansali verður ekki líkt við annað en nútímaþrælasölu og í okkar heimshluta tengist hún oftast kynlífsþrælkun. Frú forseti. Ég tel að það sé algjörlega nauðsynlegt að þessi tillaga verði samþykkt hið fyrsta og Ísland skipi sér þannig í hóp þeirra ríkja sem eru komin í framlínu í baráttunni gegn mansali. Ég legg til, frú forseti, að þegar þessari umræðu sleppir verði þessu máli vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Ég vildi bara nota tækifærið og koma hér upp og þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að leggja fram þessa tillögu. Þetta er enn eitt dæmið um það hvaða áhrif Samfylkingin hefur haft með baráttu sinni fyrir mannréttindum. Í samstarfi við Vinstri hreyfinguna – grænt framboð höfum við lagt fram aðgerðaáætlun gegn mansali, lögleitt vændi en bannað kaup á vændi og bannað nektardans. Allt er þetta liður í því að koma í veg fyrir að mansal fái þrifist hér og ég fagna því sérstaklega að nú ætlum við að lögleiða bókunina sem mun auðvelda okkur baráttuna og viðurkennum að Ísland er ríki sem rær öllum árum gegn nútímaþrælasölu.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar þar sem óskað er heimildar til handa ríkisstjórninni til að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamning milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu og Lýðveldisins Kólumbíu. Þessi samningur var undirritaður í Genf í Sviss þann 25. nóvember 2008. Samhliða er leitað heimildar til að fullgilda landbúnaðarsamning milli Íslands og Lýðveldisins Kólumbíu. Sá samningur var undirritaður sama dag. Samningaviðræðum um fríverslunarsamninginn og landbúnaðarsamninginn lauk í júní 2008 og viðræðurnar, sem voru ekkert sérstaklega erfiðar, tóku u.þ.b. eitt ár. Þessi samningur við Kólumbíu er mikilvægur til að bæta aðgang fyrirtækja í EFTA-ríkjunum að markaðnum í Kólumbíu. Samningurinn mun draga úr eða í sumum tilvikum afnema algjörlega viðskiptahindranir og hann mun því bæta samkeppnisstöðu fyrirtækja í EFTA-ríkjunum innan Kólumbíu. Við gerð þessa samnings var ekki eingöngu litið til umfangs núverandi viðskipta, það var líka litið til þeirra tækifæra sem kunna að skapast í framtíðinni þar sem samningurinn ryður úr vegi hindrunum fyrir fyrirtæki í EFTA-ríkjunum sem hafa áhuga á að sækja fram á þessum markaði. Við skulum ekki gleyma því, frú forseti, að Kólumbía er eitt af þeim ríkjum í Suður-Ameríku sem hefur átt við mikil vandamál að glíma. Þar hefur fátækt verið ríkjandi og þar hefur verið sundrung og óöld en í tíð Uribes, núverandi forseta, hafa stjórnvöld gert það sem þau geta til þess að koma á friði í landinu. Það liggur fyrir að í því skyni hafa þau notið alþjóðlegrar ráðgjafar og m.a. lagt sig í líma við það að fara eftir öllum þeim samningum og sáttmálum sem tengjast Sameinuðu þjóðunum, t.d. um mannréttindi og frið. Þess vegna held ég, frú forseti, eins og þegar er hægt að lesa í erlendum ritum, að líklegt sé að efnahagur landsins haldi áfram að blómgast. Hann hefur reyndar eflst hraðar en í öðrum löndum á svipuðum slóðum og þess vegna tel ég að þarna sé um að ræða land sem við eigum að reyna að efla tengsl okkar við eins og hægt er. Sú breyting sem hefur orðið á efnahag Kólumbíu birtist m.a. í því að útflutningur héðan til Kólumbíu hefur aukist á síðustu árum og nánast fimmfaldaðist á árunum 2005 til 2009. Við skulum vona að sú þróun haldi áfram og gera má ráð fyrir því að eftir því sem hagur heimamanna blómgist sækist þeir enn frekar eftir því að kaupa ýmsar vörur héðan. Þetta eru sjávarútvegsvörur sem á mælikvarða heimamanna eru lúxusvörur og þess vegna held ég að hér sé eftir nokkru að slægjast. Fríverslunarsamningurinn við Kólumbíu kveður á um lækkun eða niðurfellingu tolla á iðnaðarvörum, sjávarafurðum og unnum landbúnaðarvörum. Þannig munu tollar á öllum helstu sjávarafurðum og iðnaðarvörum frá Íslandi falla niður þegar samningurinn tekur gildi eða að loknu fimm til tíu ára tímabili sérstakrar aðlögunar. Tollar við innflutning á sjávarafurðum til Kólumbíu eru fyrir gildistökuna, þ.e. áður en Alþingi hefur veitt heimild sína, á bilinu 5–20% þannig að engum ætti að dyljast að með niðurfellingu þessara tolla skapast nýjar forsendur fyrir aukin viðskipti með sjávarafurðir. Þessi samningur er einnig af svokallaðri annarri kynslóð fríverslunarsamninga og inniheldur auk ákvæða um vöruviðskipti ákvæði um þjónustuviðskipti, fjárfestingar, samkeppnismál, hugverkaréttindi, opinber innkaup og ákvæði um lausn ágreiningsmála. Síðari samningurinn, landbúnaðarsamningurinn milli Íslands og Kólumbíu, er viðbótarsamningur og gerður með vísan til fríverslunarsamnings EFTA-ríkjanna og Kólumbíu. Auk fríverslunarsamningsins myndar landbúnaðarsamningurinn hluta fríverslunarsvæðisins með slíkum samningum, sem eru þá annars vegar á milli Noregs og Kólumbíu og hins vegar á milli Sviss og Kólumbíu. Verslun með óunnar landbúnaðarvörur fellur undir landbúnaðarsamninginn og hann kveður á um að tollar á tilteknum landbúnaðarvörum verði lækkaðir eða felldir niður. Kólumbía mun m.a. fella niður tolla á vatni og ég veit að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, sem kemur úr Skagafirði, mun gleðjast yfir því að tollar á lifandi hrossum munu einnig falla niður frá og með gildistöku samningsins. Ekki síður mun það gleðja hjarta hans og margra okkar sem erum unnendur íslensks landbúnaðar að tollar á íslensku lambakjöti falla að fullu niður að loknum tíu ára aðlögunartíma. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að þegar þessari umræðu lýkur verði þessari tillögu vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð á þessum tveimur samningum. Það hefur komið fram og var lesið nú rétt áðan að skrifað var undir þessa samninga árið 2008 og væntanlega erum við að uppfylla ákveðnar skyldur gagnvart öðrum þjóðum í EFTA með því að uppfylla þá. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra eftir alla þessa ágætu upptalningu hér á tækifærum hvort þessi samningur skipti í raun einhverju máli fyrir okkur þegar við erum byrjuð að feta okkur inn í Evrópusambandið. Hvaða þýðingu hefur þessi samningur, hæstv. ráðherra, þegar við erum komin a.m.k. hálfa leið þangað inn núna? Og hvaða þýðingu hefur hann þegar og ef - sem ég vona að sjálfsögðu að verði aldrei - við göngum inn í Evrópusambandið? Hefur þetta einhverja þýðingu þá? Annað sem mig langar til að koma að við þetta tækifæri og hæstv. ráðherra getur eflaust upplýst mig um, hver er staðan er í viðræðum við Kína um fríverslunarsamning? Ef mig minnir rétt að eitthvert frost sé í viðræðunum, hver er ástæðan fyrir því? Hver er ástæðan fyrir því að lítið hefur þokast í viðræðum við Kína? Við vitum að sjálfsögðu öll að Kína og fleiri lönd í Asíu eru líklega einhverjir mikilvægustu markaðir á næstu árum í það minnsta. Ég spyr út frá þeirri staðreynd að þegar og ef - nú nota ég ef - við göngum inn í Evrópusambandið höfum við ekkert um það að velja að gera slíka samninga við önnur ríki. Því spyr ég hæstv ráðherra 

Frú forseti. Það sem gleður mig alltaf við þennan hv. þingmann er að þegar grannt er skoðað þá erum við alveg sammála og höfum svipaða sýn á það hvernig hlutirnir munu þróast. Hv. þingmaður gengur meira og minna út frá því að Ísland muni ganga í Evrópusambandið. Ég tel það reyndar líka og það gleður mig að hann skuli ekki vera víðs fjarri mér í því. Ég vil svara hv. þingmanni með eftirfarandi hætti: EFTA fylgir yfirleitt í slóð Evrópusambandsins varðandi gerð fríverslunarsamninga við ríki utan Evrópu. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að ef svo vildi nú til að Ísland yrði orðið aðili að Evrópusambandinu innan mjög skamms tíma þá hefði þessi sjóferð kannski ekki mikinn tilgang. Þó hefur hún þann tilgang að við erum aðilar að EFTA og höfum skuldbundið okkur til þess að fylgja þeim eftir og vinna með þeim að samningum af þessu tagi. Ég held hins vegar ekki, og ég er viss um að hv. þingmaður er mér sammála um það, að Ísland verði komið í Evrópusambandið innan tiltölulega skamms tíma. Ég hef alltaf sagt að þær samningaviðræður verði erfiðari og langdregnari en sumir æstustu stuðningsmenn ESB hér á landi telja eða má t.d. lesa úr skýrslu framkvæmdastjórnarinnar um Ísland. Þetta hefur klárlega tilgang. Við verðum að halda áfram virkni stjórnkerfis okkar og standa við samninga okkar við þau bandalög sem við erum aðilar að núna. Að því er varðar Kína þá hef ég farið yfir það mál hér á hinu háa Alþingi. Þeir samningar hafa tekið fjögur ár minnir mig. Það hefur verið töluverð uppstytta en ekki meiri en hefur orðið í samningaviðræðum Kína við aðrar þjóðir. Það sem kannski ber helst á milli er það að Kínverjar eru ansi fastir fyrir varðandi ákvæði um t.d. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég held að honum sé það jafnljóst og mér að við verðum seint sammála um Evrópusambandið. En það er mjög mikilvægt fyrir okkur öll að læra að alltaf þarf að gera ráð fyrir hinu versta og nota þar af leiðandi jafnvel orðfæri sem gefur það í skyn. Ekki síst eigum við að sjálfsögðu að hafa lært það eftir hina nýútkomnu skýrslu. Því hljótum við sem erum sannir og trúum því að okkur Íslendingum sé betur borgið utan ESB að vona að við munum ekki ganga í ESB en hljótum að gera ráð fyrir því að ósköpin geti gerst, líkt og enginn sá eldgosið fyrir. Hins vegar sakna ég þess að hæstv. ráðherra skuli ekki segja mér aðeins betur frá samningaviðræðunum við Kína. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann muni hvenær síðasti viðræðufundur um fríverslunarsamning við Kína fór fram. Eins hvort ég hef skilið hann rétt að ástæðan fyrir því að lítið þokist í viðræðum sé krafa Kínverja um flutning á vinnuafli, að tappinn sé þar. Ég gat ekki skilið mál hæstv. ráðherra með öðrum hætti. Mér fannst hæstv. ráðherra staðfesta það sem ég sagði í ræðu minni að þegar og ef - og nú er ég að gera ráð fyrir hinu versta - við verðum aðilar að Evrópusambandinu fer frelsi okkar til að gera slíka samninga til þess sambands, væntanlega til Brussel. Það mun væntanlega þýða að við getum ekki samið við Indverja eða klárað samninga við Kínverja eða eitthvað slíkt. En aðalmálið nú og það sem mig langar að fá að vita frá hæstv. ráðherra er þetta: Hvenær var síðasti viðræðufundur við Kínverja um fríverslunarsamning? Er það rétt að Kínverjar hafi barið í borðið og ekki hafi verið talað saman út af vinnuaflsmálum?

Ég sé það, frú forseti, að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson hefur mikinn áhuga á því að efla viðskipti við Kína og ég er honum sammála um það. Til frambúðar tel ég að Kínverjar verði ákaflega mikilvægt viðskiptaríki við okkur. Eins og staðan er núna er það hins vegar svo að útflutningur okkar til Kína er allt of lítill. Í samanburði við t.d. Evrópusambandið er það eins og himinn og hundaþúfa. Nú verð ég að viðurkenna það fyrir hv. þingmanni að hann kann að vera betur að sér um það hvenær síðasti fundur var haldinn, eftir rosknu minni held ég að það hafi verið í apríl á síðasta ári en ég þyrði ekki að leggja líf mitt að veði fyrir því. Ekki vil ég fara hér opinberlega með þau helstu ágreiningsmál sem hafa komið upp en ég get þó sagt það við hv. þingmann að það sem kannski gerir það helst að verkum að ekki hafa menn fallist eins og systkin í faðma yfir samningaborðum er aðallega tvennt, það er vinnuafl og það er sjávarafurðir og aðlögunartími varðandi tollabreytingar á þeim. Hv. þingmaður veit að krafa Íslands í öllum samningaviðræðum um frjálsa verslun hefur alltaf verið og verður alltaf tollfrjáls aðgangur fyrir sjávarafurðir. Þetta var það sem skipti langmestu máli þegar við vorum að semja um EES og þetta er það sem við leggjum mikla áherslu og vinnu til að ná fram. Að öðru leyti, frú forseti, finnst mér alltaf gaman að eiga orðaskipti við hv. þingmann um Evrópusambandið. Mér fellur illa af því að ég hef svo mikla trú á hinum unga þingflokki Framsóknarflokksins, þegar þeir koma hérna drengirnir og segja að þeir séu algjörlega vissir um að við förum ekki í Evrópusambandið af því að það sé svo vont, en við vitum ekki hvaða samningur verður í boði fyrir okkur. 

Virðulegi forseti. Ég setti mig á mælendaskrá vegna þess að ég hafði grun um að ég þyrfti aðeins að tala meira við hæstv. ráðherra.  Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra af því að ég veit að hann mun örugglega koma hér upp. Er það svo að Kínverjar hafi slitið viðræðum við okkur út af inngöngu eða aðildarumsókn okkar að Evrópusambandinu? Er það þannig? Það er auðvelt að svara þessu, held ég. Mörg ríki hafa lagt mikið á sig, að ég best veit, til að ná samningum við Kínverja m.a. og Indverja líka, þar sem þeir eru taldir með ört vaxandi hagkerfum heimsins, til að ná góðum samningum. Meðan eyðum við stórfé í viðræður sem ég vil meina að sé í raun bara aðildaraðlögun að Evrópusambandinu, því að það kallast ekki annað á þeim bænum, ef ég veit rétt. Svo er hitt að ég spurði hæstv. ráðherra skriflegrar spurningar ekki alls fyrir löngu um varanlegar undanþágur frá samningum við Evrópusambandið og það svar er mjög athyglisvert. Mun ég vonandi fá tækifæri til að ræða það sérstaklega síðar, því að það kemur vitanlega fram í því svari að það eru engar varanlegar undanþágur frá því að ganga í Evrópusambandið, þannig að þótt við gerum fríverslunarsamninga í dag munum við ekki fá að gera þá þegar við komum inn í það samband. Hitt er svo líka alveg augljóst varðandi undanþágur, og það er það sem okkur greinir vitanlega á um, að þegar því er haldið fram, eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan, að það sé verið að semja um aðild Íslands að Evrópusambandinu, er verið að semja um aðlögun Íslands að reglum Evrópusambandsins. Eins og kemur fram í svari hæstv. ráðherra, sem lagt var fram fyrir nokkrum dögum, eru ekki undanþágur frá því að ganga inn í Evrópusambandið, ekki undanþágur sem geta talist sem slíkar. Enda staðfesti ágætur þingmaður sem var hjá utanríkismálanefnd í vikunni að Evrópusambandið veitir ekki undanþágur, en það er sveigjanleiki, og kallað „flexibility“ held ég að sagt hafi verið á fundinum, í aðlöguninni. Þarna greinir okkur á. Við erum því ekki sammála um þetta, hvort verið er að tala um samninga eða hreinlega aðlögun að þeim samningum eða reglum sem nú gilda innan Evrópusambandsins. En svo er það þetta með Kína. Ég ætla ekki að tefja umræðuna lengur, því að ég veit að við erum að uppfylla skyldur okkar fyrst og fremst með því að samþykkja þennan samning varðandi Kólumbíu, en ég vildi nota tækifærið af því við erum að tala um fríverslunarsamninga og spyrja hvort það sé rétt að Kínverjar hafi slitið þessum viðræðum.

Frú forseti. Það er ekki rétt. Ef það hefur gerst hefur það gerst mjög nýlega og án þess að mér sé kunnugt um það, en það er alls ekki rétt. Þvert á móti eigum við ákaflega vinsamleg samskipti við Kínverja. Eins og hv. þingmaður veit hafa þeir áhuga á því að koma með einhverjum hætti að fjárfestingum hér á landi og hafa verið að skoða ýmsa kosti. Varðandi Evrópusambandið er það einfaldlega þannig að ef hv. þingmaður fer um ríki Evrópusambandsins, þau sem nýlega hafa t.d. gengið í Evrópusambandið, mun honum verða sagt að fjölmargar undanþágur hafi verið veittar. Ég er ekki að halda því fram, en hv. þingmaður ætti að spyrja t.d. Maltverja og aðra slíka. Ég hef hins vegar sagt við hv. þingmann í umræðum, og við hina góðu og námsfúsu hv. þingmenn Framsóknarflokksins, að það sé reynslan af Evrópusambandinu að það sýni mikla hugkvæmni í að túlka sínar eigin reglur til þess að búa til klæðskerasniðnar lausnir fyrir ríki með sérstaka hagsmuni. Hv. þingmaður getur t.d. skoðað sumarbústaðajarðir á Jótlandi, fiskveiðar á Möltu, landbúnað í Ölpunum, en þó einkum og sér í lagi landbúnað norðan 62° í Finnlandi. Þar eru tvenns konar lausnir uppi. Önnur er alveg klárlega ekki varanleg, hin lausnin sem orðuð er í samningnum með þeim hætti að það er ekki hægt að þýða það beinlínis svo að hún sé varanleg en Finnar sjálfir túlka það hins vegar þannig og líta svo á að hún sé varanleg. Orðanna hljóðan kann að vera öðruvísi. Að því er varðar síðan ýmislegt sem við munum þurfa að taka upp frá Evrópusambandinu eftir regluverki þeirra, t.d. stofnanir innan landbúnaðargeirans, þá hafa flokksmenn hv. þingmanns lýst því með mjög grafískri nákvæmni hvað við munum þurfa að setja upp ofboðslegt stofnanabatterí á Íslandi. Við skulum spyrja að leikslokum. Við skulum skoða og sjá hvað kemur út úr því og kannski verður hv. þingmaður dálítið hissa þá, ef hann getur orðið meira hissa en hann er í dag.

Virðulegi forseti. Ég man ekki alveg, ég ætla reyndar að setja sviga utan um þessa tölu, en einhvers staðar kom það fram að um 600 manns vinni á greiðslustofu landbúnaðarstyrkja í Svíþjóð. Mér finnst það svolítið …  Mig langar líka að velta því upp við hæstv. ráðherra varðandi einmitt Finnland. Er það svo, getur það verið þannig að þær „undanþágur“, og nú set ég þetta innan gæsalappa reyndar sem hæstv. ráðherra talar hér um, eru það ekki heimildir Finna til að bæta við þá styrki sem Evrópusambandið er að borga í dag sem komu úr finnskum ríkissjóði?

Jú, jú.

Ja-á, og er það stóri draumurinn að geta verið með kerfi þar sem Ísland er hvort sem er að styrkja þær greinar sem þeir styrkja í dag? Ég verð að segja fyrir hönd íslensks sjávarútvegs, og ég tek mér það mikið vald núna að vera svolítið móðgaður fyrir hönd íslensks sjávarútvegs, hæstv. ráðherra, og fiskstofna þá um leið, að líkja þeim við, eru það ekki 1.300 tonn af sardínum sem Maltverjar geta veitt eða eitthvað slíkt? Mér finnst það dálítið sérstakt ef við erum að líkja því saman við þá samninga og þá mikla hagsmuni sem Íslendingar hafa, hvað þá að tala um sumarbústaðajarðirnar sem mér finnst alveg stórmerkilegt. Ég vona að við fáum líka þær undanþágur eða látum á það reyna í samningaviðræðum að við fáum undanþágur fyrir Grímsnesið og þau helstu svæði sem við þurfum á að halda. En ég sé ekki, hæstv. ráðherra, að það skipti höfuðmáli fyrir Ísland sem er að sjálfsögðu það sem snýr að grundvallarhagsmunum okkar í sjávarútvegi, landbúnaði, orkumálum, náttúruauðlindum og jafnvel fullveldi. Mér finnst því svona frekar ódýrar þessar meintu undanþágur.

Frú forseti. Hv. þingmaður Framsóknarflokksins, Gunnar Bragi Sveinsson, þarf nú ekki að tala mikið um orkumálin, ég held að hans flokkur hafi gert nóg í þeim efnum og hafi jafnvel farið fram úr björtustu óskum Evrópusambandsins um breytingar á því sviði. Varðandi landbúnaðarmálin og stofnanabatterí landbúnaðarkerfisins, það er hárrétt, 600 manns í Svíþjóð. Nú ætti hv. þingmaður að nota hugarreikning og reikna út hvað það eru margir miðað við stærð Íslands í dag og skoða síðan hversu margir vinna nú þegar í því batteríi að sýsla að þessum málum. Það er þó ekki það sem ég ætlaði að vekja eftirtekt hv. þingmanns á heldur hitt að við skulum spyrja að leikslokum. Ef hv. þingmaður hefur rétt fyrir sér, munum við enda með samning sem þjóðin greiðir síðan atkvæði um og ég ber fram á Alþingi Íslendinga þar sem er búið til þetta rosalega stofnanabatterí. Ég held ekki. Ég ætla ekki að segja hv. þingmanni hver ég held að verði niðurstaðan í því. Hitt er klárt að og hef ég sagt það að ég, fyrir hönd íslenska ríkisins, mun freista þess í fyrsta lagi að gera kerfið miklu einfaldara, setja fram kröfur fyrir hönd Íslands hugsanlega um að sameina þessar stofnanir, sem einhver góður þingmaður Framsóknarflokksins reiknaði út að væru sjö eða átta, sameina þær í eina og hugsanlega ganga lengra, hugsanlega nota einhverjar stofnanir sem nú eru þegar til innan íslenska ríkisins. Og ég veit hvaðan hv. þingmaður er og hann getur þá velt fyrir sér hvað ég er að hugsa. Í öðru lagi varðandi sjávarútveginn, það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það er ekki hægt að jafna saman sjávarútvegi Möltu og Íslands. En aftur segi ég: Við skulum spyrja að leikslokum, við skulum sjá hver niðurstaðan verður. Ef hún verður svona eins og hv. þingmaður er að spá, kem ég auðvitað, sem utanríkisráðherra, eins og halaklipptur hundur með vondan samning. Það er ekki flóknara en það. Hv. þingmaður mun 

Frú forseti. Ég ætla að heita á hæstv. ráðherra að ef Ísland fær einhverjar undanþágur í væntanlegum samningi, skal ég fara með honum í fundaferð hringinn í kringum landið til að ræða þann samning. Ég ætla að vona að hann taki þeirri bón minni, en það verða að sjálfsögðu að vera undanþágur.