Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Jónsson) Frá því í þingbyrjun mun öllum hafa verið kunnugt um það, að fyrir þingið mundi koma eitt hið versta mál, sem Alþingi vort hefir haft til meðferðar, en það er hið svokallaða Spánarmál. Snemma á þinginu kom fram frv., sem í þá átt gekk að breyta aðflutningsbannslögunum á þann hátt, sem Spánverjar gerðu að skilyrði fyrir því, að vjer fengjum að njóta þeirra tollhlunninda á saltfiski vorum, sem vjer höfum notið undanfarandi. Samvinnunefnd viðskiftamálanna hefir svo haft málið til meðferðar, og er óhætt að segja, að hún hefir lagt í það mikla vinnu allan þennan tíma, og nú hefir hún borið fram frv. um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að fá bannlögunum frestað um eitt ár að því er snertir vín, sem ekki hafa meira en 21% áfengis. Frv. með greinargerð er prentað á þskj. 263, og get jeg vísað til þess að miklu leyti hjer, til að spara tíma. Eins og sjest, hefir nefndin öll, 12 þingmenn úr báðum deildum, orðið ásátt um að bera þetta frv. fram, því að þótt einn þm. hafi ekki getað fylgt fullkomlega greinargerðinni, þá nær það ekki til sjálfs aðalatriðisins, sem sje frumvarpsins. Á hinn bóginn mun flestum vera það kunnugt, að innan viðskiftamálanefndarinnar eru menn með mjög ólíkar skoðanir á bannmálinu sjálfu. Það er því þegar augljóst, að það er eitthvað annað en afstaða manna til aðflutningsbannsins, sem hjer kemur fram. Það er niðurstaða af nákvæmri rannsókn á því, hvort það sje gerlegt og mögulegt að standa gegn kröfu Spánverja, sem birtist í þessu frv. og áliti nefndarinnar. Hún hefir komist að þeirri niðurstöðu, að það sje oss um megn. En frv. sýnir ekki frekar vilja nefndarmanna eða hug til bannlaganna en undirskriftirnar í Kópavogi forðum, með hermenn við hliðina, sýndu sannan vilja landsmanna þá. Jeg vil ekki þreyta háttv. deild með því að þylja hjer upp það söguágrip málsins, sem í nál. er prentað. Ef vel væri, þyrfti saga samninganna að vera miklu ítarlegri en hún er þar, og í raun rjettri fæst varla sönn mynd af gangi málsins með öðru móti en því, að hafa öll plögg málsins fyrir framan sig. Og jeg verð að halda, að margt hafi verið óþarfara prentað en það, þó að stjórnin ljeti prenta öll skjöl þessa stóra og mjög svo vandasama máls, svo að öllum gæfist kostur á að lesa þau sjálfir, því að sjálfsögðu mun þjóðin leggja sinn dóm á það fyr eða síðar, og þá er ekki nema gott, að sá dómur geti verið sem rjettastur og heilbrigðastur. Jeg vil þó ekki gera í nafni nefndarinnar meira en skora á hæstv. stjórn að taka til rækilegrar yfirvegunar, hvort það væri fært og hvort það gæti spilt málstað vorum síðar, að þetta væri gert. Og ef ekkert væri á móti því annað, þá að horfa ekki í þann kostnað, sem það hefði í för með sjer. Jeg vil því hlaupa yfir það hjer að segja sögu málsins, en geta þess, að eftir því, sem viðskiftamálanefndin hefir best getað sjeð af öllum skjölum, hafa samningarnir verið reknir vel og samviskusamlega, og hvort sem litið er á framkomu utanríkisráðuneytisins danska, sendiherra Dana í París og Madrid, sendimanns og fulltrúa Íslands, Gunnars Egilsonar, eða stjórnarinnar íslensku, verður ekki annað sjeð en að allir þessir aðiljar hafi teflt fram öllu, sem í þeirra valdi stóð, til að fá sem heppilegust úrslit, þótt árangurinn yrði því miður lítill. Þess er og skylt að geta, að danska stjórnin hefir staðið með oss í samningunum og með því veitt oss mikinn styrk. Um síðari sendimenn vora, sem fóru að tilhlutun Alþingis til Spánar, þá Svein Björnsson sendiherra og Einar Kvaran rithöfund, munu allir sannfærðir, að þeir hafi gert alt það, sem hægt var að gera, til að þoka málinu í aðgengilegra horf. Vjer verðum því að taka því, sem orðið er, eins og nokkru, sem ekki hafi orðið hjá komist. Hitt er annað mál, og um það ætlar nefndin að lofa hverjum að hafa sitt álit, hvort hægt hefði verið að vinna meira í aðrar áttir vorum málstað til styrktar, svo sem með því að afla málstað vorum fylgis úti um heim en víst er um það, að alt slíkt verður að gera með varúð. Þá má líka hugsa sjer þann möguleika, að eitthvað hefði um þokast, ef fleiri menn hefðu strax verið sendir að heiman. Eins er hitt, hvort meira hefði átt að gera að því að afla markaðs fyrir fiskiframleiðslu vora annarsstaðar. Það er vafalaust, að það á að gera alt, sem hægt er, til þess að opna nýja markaði, hvað sem þessu máli líður, því að þó ekki sje annað, þá er það, að sá markaður, sem vjer höfum nú, er ekki ótakmarkaður, ef framleiðslan vex, sem vonandi er. Og einmitt í þeim tilgangi lagði viðskiftamálanefndin það til, sem vísi í þessa átt, að nokkurt fje yrði veitt í þessu skyni, og nú er það komið inn í hin nýsamþyktu fjárlög, og nokkuð meira en nefndin þorði að stinga upp á. En því má ekki blanda inn í það, sem nú þarf að ráða fram úr í svip, því að nýir markaðir skapast ekki á svipstundu, heldur fer til þess langur tími og mikil þrautseigja. Menn eru vanafastir í lifnaðarháttum sínum, og þótt það sje á einn bóginn hindrun, þegar verið er að leita að nýjum mörkuðum, þá er það á hinn bóginn líka trygging fyrir því, sem eitt sinn hefir náðst. Sje öfluglega að þessu unnið, getur þetta styrkt oss í baráttunni framvegis gegn slíkum tökum, sem vjer erum nú beittir, en það ljettir ekki verk vort nú, því miður. Ef vjer göngum því fram hjá þessu tvennu sem ógerlegu, að geta selt fiskframleiðslu vora annarsstaðar og á hinn bóginn því, að vjer getum náð betri samningum við Spánverja að svo komnu, þá er ekki annað hægt en gera upp fyrir sjer það, hvort vjer treystum oss til að neita kröfunni og taka á oss það, sem leiðir af hámarkstolli á saltfiski vorum á Spáni, eða 96 gullpeseta tolli á 100 kg. í stað 32 peseta. Jeg skal játa það, að það er erfitt fyrir mig og aðra bannmenn að reikna þetta dæmi með rólegum huga, og í mínum huga verður þetta altaf meira en reikningsdæmi. En í svip neyðist maður til þess að líta á málið frá því sjónarmiði, því að þjóðarheill verður að ganga fyrir hverju einstöku máli, hvað þá tilfinningum einstaklingsins. Jeg vil setja dæmið upp eins og það lítur út eftir horfum fyrir árið, sem í hönd fer. Við eigum nú við að stríða almiklar skuldir og erfiðan verslunarjöfnuð, vegna óhappa og erfiðra kringumstæðna á undanförnum árum, og þetta hefir valdið gengisfalli á íslenskri krónu og yfirvofandi dýrtíð af þeim sökum. En nú hefir síðasta ár bætt úr þessu að nokkru, og þó lítur svo út, sem hið nýbyrjaða ár geti bætt enn frekar úr, svo engin ástæða er til að vera sjerstaklega órólegur um hag vorn, ef ekki steðja að stór og óvænt óhöpp. Fiskur hefir komið á land alveg óvenjumikill, en þar sem fiskiframleiðslan er, hljótum vjer að sjá aðalhjálparvonina út úr ógöngunum. En það er ekki nóg að framleiða. Það þarf að selja framleiðsluna og selja hana vel, ef von á að verða um lausn úr kreppunni. Bregðist salan, þá er hin mikla framleiðsla oss aðeins til kostnaðar þá snýst blessun árgæskunnar til sjávarins upp í aukið ólán. Nú er það, að sú þjóðin, sem vjer þurfum að sækja til megnið af fjenu fyrir þessa aðalútflutningsvöru vora, eru einmitt Spánverjar, sú þjóðin, sem vjer eigum í höggi við. Af fiskframleiðslu vorri fer stórfiskurinn, dýrasti parturinn, til Spánar, og það eru hjer um bil 2/3 af allri framleiðslunni. Um mörg ár, já, áratugi hefir þessi markaður verið að vinnast, og hann er, eins og útgerð vorri er nú hagað, orðinn ómissandi. Eins mikið og nú hefir fiskast verður ekki fjarri sanni, að vjer munum þurfa að selja um 20000 smál. af fiski á Spáni á þessu ári. En samt skulum vjer nú ekki reikna með nema 17000 smálestum, sem að kunnugra manna sögn og óvefengt er meðalfiskflutningur vor til Spánar á síðustu árum. 64 peseta aukatollur á því nemur yfir 10 milj. peseta, en gullpesetinn er nú jafngildur 115 dönskum aurum, og upphæðin er því yfir 12 miljón danskar krónur. Þetta er aukabyrði sú, sem hámarkstollurinn leggur á fiskinn. Um þetta er nú ekki hægt að þrátta. En um hitt má deila, hvernig þessi byrði komi niður á hlutaðeigendur, hve mikið af henni lendi á oss og hve mikið á Spánverjum, eða neytendunum. Og jeg hefi því miður sannfærst æ betur og betur, þvert ofan í það, sem jeg vildi óska, og án þess að hafa þar nokkurn áhuga, nema í mótsetta átt, að vjer verðum að bera meginið af þessari byrði, ýmist beinlínis eða óbeinlínis, og tala jeg hjer ekki fyrir mig einan, heldur fyrir alla nefndina. Það er segin saga, að þegar nokkur hluti fisksins, sem til Spánar flyst, verður að sæta 96 peseta tolli, en allur annar fiskur aðeins 32 peseta, þá útrýmir sú varan, sem ívilnað er, hinni vörunni. Ef hingað til landsins flyttust t. d. 2 tegundir sykurs og önnur væri miklu dýrari, þá væri hún ekki keypt, jafnvel þótt við værum henni vanari og hún þætti betri. Hún þyldi ef til vill dálítið hærra verð, en þó mundi það strax kippa úr sölunni. Nú er það aðgætandi, að íslenskur fiskur er seldur hærra verði en annar fiskur á Spáni, af því að hann þykir betri, og það er ekki til neins að hugsa sjer það, að bæta mætti enn við verð hans í samanburði við annan fisk, öðruvísi en það kipti úr sölunni. Vjer yrðum, ef vjer vildum selja eins mikið og áður, að bera tollmismuninn sjálfir. Þó er á það að líta, að í skjóli þessarar tollhækkunar, einkum ef fleiri lentu í henni, mundi fiskverð hækka yfirleitt, og vjer á þann hátt losna við nokkuð af tollmismuninum. En þá kemur nýr keppinautur til sögunnar, og það er kjötið, sem þar er boðið við mjög lágu verði og verður mjög hættulegur keppinautur saltfisksins, ef hann hækkar nokkuð til muna. Að sama skapi sem fiskverð því hækkar, eða með öðrum orðum að sama skapi sem við losnum við nokkuð af tollmismuninum, er því hætt við, að á oss komi sá erfiðleikinn að finna markað fyrir fiskinn á Spáni. Það mætti líka setja dæmið þannig upp, að bera saman Spánarverðið á fiskinum og það verð, sem fengist fyrir fiskinn annarsstaðar, t. d. með því að selja hann óverkaðan til Englands. En jeg hygg, að erfitt verði að reikna út þennan möguleika, meðal annars atvinnuleysið, sem af því mundi leiða, og það mun sannast, að þrátt fyrir hámarkstollinn verði skárst að selja fiskinn á Spáni. En þyldi nú útgerðin þennan aukna skatt? Á það mætti benda, að talsverðar verðsveiflur hafa áður fyrir komið, án þess þó að ríða framleiðslunni að fullu. Ef alt stæði hjer nú og hefði staðið í blóma, verð jeg að segja, að slíkt væri hugsanlegt. Útgerðin þyldi þá að taka nokkuð tap og landið þyldi þá að fá eitt ilt ár. En því er ver, að svo er ekki nú. Útgerðin hefir nú fengið 2 mjög erfið ár, eins og hefir sýnt sig á öllum sviðum, og hún mun ekki heldur nú verða ýkjaauðveld þetta árið, því að mörg skipin hafa, eins og kunnugt er, verið keypt of háu verði, og fyrirtækin stynja undir þeirri byrði. En gott ár mundi vafalaust hjálpa þeim talsvert áleiðis. Gott ár mundi laga mikið, en ilt ár mundi steypa mörgu. Og auk þess, hvernig mundi ganga að fá fje til rekstrar fyrirtækjanna undir þeim kringumstæðum? Jeg ætla ekki að svara því frekar, en það mun flestum auðvelt að gera sjer hugmynd um það, þegar lán til vissra og arðvænlegra fyrirtækja eru jafnföst fyrir og nú er. Hjer er því í raun rjettri ekki um að ræða 8, 10 eða 12 miljónir, heldur tilveru stórskipaflotans okkar. Hann stendur og fellur með Spánarmarkaðinum. Það þýðir ekki að loka augunum fyrir því. Það þarf í raun rjettri ekki að halda reikningsdæminu lengra áfram, því að hin hlið reikningsins, fjárhagslega sjeð, verður aldrei nema lítil móts við þetta. Hún kann að nema miljónum, en þar er erfitt að koma áætlunum að. Vjer eigum að leyfa innflutning á vínum, sem ekki hafa yfir 21% áfengis, og sumir halda, að við eigum á hættu hefndartoll á saltkjöti. Það er eintóm hugmynd. Vínið og afleiðingar þess kosta oss að sjálfsögðu mikið peningalega sjeð, en jeg verð að játa það, að jeg hefi aldrei verið bannmaður af peningalegum ástæðum fyrst og fremst, heldur af siðferðisástæðum og þjóðfjelagslegum. Jeg býst við, að Íslendingar hefðu efni á að drekka, eins og þeir hafa efni á að brúka tóbak og annan óþarfa, ef litið er eingöngu á peningana, sem vínið kostar. En við höfum miklu síður efni á að spilla siðferðinu með vínnautn og spilla kynstofninum. Nei, mótbáran gegn því að ganga að kröfu Spánverja er fólgin í alt öðru en þessu peningalega reikningsdæmi. Þeir, sem líta á þetta eingöngu sem reikningsdæmi, geta ekkert augnablik verið í vafa. En það er nú einmitt svo, að það er miklu meira en reikningsdæmi, og því eiga svo margir erfitt með að sigra sjálfa sig til þess að beygja sig fyrir þjóðarnauðsyninni. Jeg vil nefna hjer tvær hliðar. Önnur er bannið og það að láta undan í því máli. Þar eru menn að vísu ekki óskiftir, en þó hygg jeg, að enginn þingmaður mundi óska þess að afnema eða breyta bannlögunum á þennan hátt. Það er ekki lítil vinna, ekki lítið af ósjerplægnu starfi, ekki lítil þrautsegja, ekki lítið af siðferðilegum þrótti, sem stóð bak við setningu bannlaganna og staðið hefir með þeim, þrátt fyrir óvinsældir, andróður og andstreymi margskonar. Það er því ekki furða, þótt sárt taki vini þessa máls að þurfa nú með eigin hendi að skerða þetta verk. Það er líka óhætt að segja, að þetta mál hefir aflað oss víðari frægðar um heiminn en nokkurt annað mál. Á sama degi og við sláum af bannlögunum verður það kunnugt um allan heim, og blaðadrengir vestast í vestri og austast í austri kalla það á götunni. Við vorum hjer forgangsþjóð. Því fylgir ábyrgð og við skulum ekkert draga úr þeirri hneysu, sem fylgir því að láta undan, enda þótt allir skynsamir og sannsýnir menn hljóti að sjá, hver orsökin er. En svo er hin hliðin, og í henni hljóta allir að vera sammála, en það er sjálfsákvörðunarrjettur vor; það er sjálfstæðishlið málsins. Það er hörmulegt að þurfa að haga löggjöf sinni í nokkru eftir því, sem aðrir bjóða og banna. Þetta er að vísu viðskiftamál, og í viðskiftmálum eru slíkar miðlanir ekki nema daglegt brauð. En það er meira en viðskiftamál, og alt, sem það fer út fyrir það, er það skerðing á sjálfsákvörðunarrjetti vorum. Enda mun það á daginn koma, þegar þessi stefna, bannstefnan, leggur undir sig fleiri lönd og þjóðir, sem jeg og fleiri hafa trú á að hún geri, þá muni það verða sett í alþjóðareglur, að hin stærri ríki kúgi ekki hin smærri í þessu máli. Þessar tvær ástæður, en ekki neitt fjár- hagsatriði, er það, sem gerir mörgum eða ef til vill flestum þingmönnum erfitt fyrir að ganga að þessu máli, og samþykt þessara laga hlýtur að fara fram með þeim ásetningi að halda þeirri hugsjón, að vjer skipum málum vorum eftir voru höfði og eftir því, er vjer teljum oss best henta. Þessi krafa, sem vjer látum nú undan, er aðeins steinn í götu þess rjettar vors, steinn, sem vjer ráðum ekki við í svip. Sjálfstæðismál vort hefir margar hliðar, en ein nauðsynlegasta undirstaða þess hlýtur að vera efnalegt sjálfstæði. Ef vjer ekki glötum því, höfum vjer von um að geta unnið á öðrum sviðum með árangri. Jeg lít svo á, að vjer skerðum sjálfstæði vort með því að ganga að kröfunni, en jeg lít líka svo á, að vjer getum gert út af við það með því að neita nú, eins og ástatt er. Og loks vil jeg segja frá sjálfum mjer sem bannmanni, og jeg býst við, að jeg tali þar fyrir hönd margra, að frá hreinu bannsjónarmiði er ekki vit í annari stefnu en þessari. Slík stórmál sem alger útrýming áfengis komast aldrei fram til sigurs nema gegnum margar þrautir og margar torfærur. Það sem á ríður, er aðeins það, að láta enga torfæruna verða málefninu að bana. Þó þær tefji, þá er það ekki nema eðlileg náttúrunnar rás. Fyrsta stóra torfæran var hjer innanlands, skilningsleysi og mótspyrna. Hún varð í minni hluta með bannlögunum og var von um, að hún yrði smám saman yfirunnin. En nú stöndum vjer frammi fyrir annari stórtorfæru utan frá. Hún verður málinu til skaða, hvað sem verður gert, en alt er undir því komið að láta málið ekki farast á henni. En hvað verður, ef vjer neitum nú og látum alt það fjárhagstjón dynja yfir, sem því er samfara? Mundi bannið þola það, þegar farið væri að kalla miljónirnar, sem nú hvíla á útveginum, inn af öðrum atvinnuvegum og þeim, sem lifa af vinnu sinni einni? Væri bannstefnunni borgið, eftir að af henni hefði leitt fjárhagslegt hrun? Nei, þá væri boginn brostinn, og með honum bannið úr höndum vorum. Þetta vil jeg forðast, að fyrir geti komið. Hinn kosturinn er ekki heldur góður. En hann þýðir ekki annað en töf á leiðinni. Og bannmálið þolir bið, þótt hún sje ekki góð. Það er í því gróðrarmagn, lífskraftur, sem þokar mótspyrnunni til hliðar. - Vjer stöndum gagnvart tveim kostum, og hvorugum góðum. Vjer viljum velja þann kostinn í bráð, sem vjer teljum hættuminni til lengdar. Og því höfum vjer lagt til, að þessi heimildarlög verði samþykt. Jeg skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta efni að sinni, en er að sjálfsögðu fús að svara spurningum, sem fram kunna að koma. Viðvíkjandi brtt. þeim, sem fram hafa komið frá háttv. 1. þm. Rang. á þskj. 276 og á þskj. 279, skal jeg geta þess hjer þegar, að nefndin hefir athugað þær og getur ekki fallist á þær. Er það þó eigi af því, að nefndin sje í sjálfu sjer mótfallin stefnu þeirra, heldur af því, að þá mætti eins vel fella frv. Eitt af því, sem sendinefndin átti einmitt að rannsaka, var, hvort ekki mætti afgreiða málið í slíku frestunarformi um óákveðinn tíma eða vissan árafjölda, en það reyndist ómögulegt að fá frekari tilslökun en þegar hefir verið skýrt frá. - Nefndin hefir í frv. farið eins langt og henni var unt. Mundi hún hafa farið lengra, ef þess hefðu verið nokkur tök. Væri heimskan meiri að fara að eyðileggja málið á jafnlitlu aukaatriði og þessu, ef menn á annað borð ætla að láta undan aðalkröfunni.

Forsætisráðherra (S. E.) Það mun eigi farið mörgum orðum um þetta mál af stjórnarinnar hálfu, enda skal jeg, hvað mig snertir, játa, að jeg hefi enga löngun til þess, og álít það auk þess þýðingarlaust. Hin sögulega hlið málsins hefir verið rakin í nefndarálitinu, og skal jeg ekki fara mörgum orðum um hana. Jeg ætla aðeins að minnast á þær leiðir, sem reyndar hafa verið síðan sendinefndin fór til Spánar. Í fyrsta lagi hefir verið reynt að semja á þeim grundvelli, að bannlögin hjeldust óbreytt. En er það fjekkst eigi, var reynt að fá eins árs frest. Ástæðan, sem stjórnin færði fram, var sú, að þjóðin yrði að fá að greiða atkvæði um málið, ekki úrslitaatkvæði, heldur væri hún eingöngu spurð um vilja sinn, en svo kæmi til úrslita á þingi 1923. - En er því var einnig neitað, var reynd 3. leiðin, sem aðrar þjóðir hafa reynt, en það var, að ríkið skuldbindi sig til að kaupa ákveðið magn af víni, gegn því, að lögin fengju að haldast óbreytt. Árangurinn af öllum þessum tilraunum hefir eingöngu orðið sá, að við höfum fengið árs-„suspension“. Fyrir mitt leyti get jeg ekki sjeð annað en að stjórn og þing hafi reynt allar leiðir til þess að bjarga málinu við, þótt eigi hafi tekist betur en raun er á orðin. Stjórnin vill því ekki taka á sig þá ábyrgð að mæla á móti frv., heldur mælir með, að það gangi fram. Jeg finn ástæðu til að þakka háttv. viðskiftamálanefnd fyrir samstarf hennar við stjórnina, og þótt nokkurs mismunar hafi kent í skoðunum, hafa menn reynt að kveða hann niður og koma fram sem ein heild, og vona jeg, að þjóðin muni meta það að makleikum.

Sigurður Stefánsson Það þóttu mikil tíðindi og ill á Íslandi, er Spánverjar sögðu upp verslunarsamningi við Ísland, er staðið hafði um hartnær 30 ár, í því skyni að stórhækka innflutningstoll á íslenskum saltfiski á Spáni. Það duldist engum, að þessi ráðabreytni spönsku stjórnarinnar gat orðið sjávarútvegi vorum til stórtjóns. Þetta kom og í ljós, er Spánverjar síðastliðið ár hækkuðu með lögum innflutningstoll á fiski frá þeim þjóðum, er engan samning höfðu gert við þá, úr 32 í 96 peseta á hver 100 kg. Eftir síðustu ára fiskiútflutningi hjeðan til Spánar nemur þessi hækkun á íslenskum Spánarfiski samkvæmt útreikningi viðskiftamálanefndarinnar 12½ milj. króna á ári. Það er nýr skattur á sjávarútveg vorn, ný plága ofan á alt annað viðskiftaböl vort, svo framarlega sem samningar takast ekki að nýju. Vitanlega var aðalástæðan til þessarar uppsagnar og hinnar gífurlegu tollhækkunar, að því er til Íslands kom, sú, að Ísland var bannland, er hafði með lögum lokað markaði sínum fyrir aðalútflutningsvöru Spánverja, vínunum. Eina ráðið til að afstýra þessum voða var að reyna að ná nýjum samningi við Spán, en það mátti teljast vonlaust nema vjer slökuðum meira eða minna til á innflutningsbanninu á áfengi. Fjárhagslegt sjálfstæði vort hlaut að velta á úrslitum þessa máls, og ekkert gat íslensku þjóðinni verið meira lífsspursmál en að afstýra þeim voða með sem tryggustum og skjótustum fullnaðarsamningi við Spánverja, er forðaði aðalframleiðslu vorri frá því stórtjóni, er þessi gífurlega tollhækkun hlaut að hafa í för með sjer. Hinni fráförnu stjórn vorri var þetta fullljóst. Þess vegna gerði hún alt, sem í hennar valdi stóð, til að ná samkomulagi við Spánverja, og það tókst svo vel fyrir drengilegt atfylgi utanríkisráðuneytisins danska og danska sendiherrans á Spáni, að samkomulag hafði fengist við Spánverja áður en Alþingi hófst að þessu sinni um sama innflutningstoll og nú er, gegn nokkurri linun á aðflutningsbanninu. Hjer var um hreint og beint viðskiftamál að ræða milli Íslendinga og Spánverja, þar sem sveigt var til samkomulags frá beggja hálfu, samkomulags, sem forðaði sjávarútveginum íslenska frá margra miljóna króna tjóni, án þess að við þyrftum að leggja nokkuð verulegt í sölurnar frá fjárhagslegu sjónarmiði. Jeg segi „nokkuð verulegt“, af því að sú undanþága frá víninnflutningsbanni á ljettum vínum, sem Spánverjar nú gera að skilyrði fyrir samningum við oss, getur aldrei kostað oss neitt líkt og samningsleysið við Spánverja í þessu máli. Hjer gat verið nokkru öðru máli að gegna, ef Ísland hefði í reyndinni verið lokað fyrir innflutningi alls áfengis með bannlögunum, en það er nú síður en svo, að því sje að heilsa. Annars tel jeg misráðið að blanda bannmálinu, svo mikið tilfinningamál sem það er mörgum, inn í þetta mál, sem er hreint viðskiftamál, er verður að taka frá bláköldu fjárhagslegu sjónarmiði. - Innflutningur hingað á spönskum vínum, sem ívilnunin laut að, hefir jafnan verið sáralítill, og Spánverjum því lítil tekjugrein. En þeim var það principspursmál að láta hið sama ganga yfir Ísland sem önnur bannlönd, er seldu þeim fisk. Frá þeirra hálfu var því hjer aðeins að ræða um alment viðskiftalögmál. Árangurinn af samningastarfsemi stjórnarinnar við Spánverja var frumvarp það er hún lagði fyrir þingið um breytingu á bannlögunum, í þá átt, að leyfður væri innflutningur á vínum undir 21% áfengis. Með þessari ívilnun var fengin full vissa fyrir bestu tollkjörum, og þannig afstýrt þeim voða, sem hlaut, ef ekki að ríða fjárhagslegu sjálfstæði voru að fullu, þá samt að lama stórkostlega krafta vora til allra framkvæmda landi og þjóð til vegs og viðreisnar. Ekkert virtist því sjálfsagðara en að þingið hefði tekið þessu frv. tveim höndum og samþykt það umsvifalaust og þannig trygt ríkið fyrir því stórtjóni, sem leitt gat af samkomulagsleysinu við þessa viðskiftaþjóð vora. En þingið virðist hafa litið nokkuð öðruvísi á þetta mál. Það hefir nú velkt þetta mál fyrir sjer allan þingtímann, meðal annars og ekki síst með þessari sendiför til Spánar, sem víst allur þorri þingmanna gat ekki gert sjer nokkra von um, að yrði annað en hrein og bein forsending, en sem kostar ríkið tugi þúsunda króna. Einhverjir háttv.þm. hafa ef til vill alið þá von í brjósti sjer, að spánska stjórnin, þrátt fyrir fastmælum bundna samninga við fyrverandi stjórn, myndi falla frá kröfu sinni um innflutning vínanna og láta oss eftir sem áður þó hafa bestu kjör í tollmálinu, og jeg skal fúslega játa, að það gaf í augum ekki allfárra þingmanna verið nokkur ávinningur. En eftir þeim gögnum, sem frá stjórnarinnar hálfu lágu fyrir þinginu, gat jeg fyrir mitt leyti ekki gert mjer neinar vonir um þetta, eða yfir höfuð neinn verulegan árangur af þessari sendiför, og af þeirri ástæðu gat jeg heldur ekki greitt atkvæði með henni. Jeg nefni þetta af því, að eitt blaðið hjer í bænum, sem jafnan hefir á sína vísu látið sjer ant um framferði mitt og mannorð, ljet sjer sæma að gera þetta atkvæði mitt að umtalsefni, þótt þessi atkvæðagreiðsla ætti að vera leyndarmál, þar sem hún fór fram fyrir luktum dyrum. En þessa vitneskju frá einhverjum vini sínum, ekki of þagmælskum, notaði blaðið til persónulegra árása á mig. Jeg er að vísu vanur þesskonar skeytum úr þeirri átt, en jeg skal hjer í heyranda hljóði lýsa því yfir, í eitt skifti fyrir öll, að jeg kýs fremur last en lof þessa málgagns, minnugur þeirra orða skáldsins, að „Vondra last ei veldur smán, en vondra lof er heiðursrán“. Þótt atkvæði mitt um þessa Spánarför fjelli öðruvísi en allra samþingismanna minna, þá kemur mjer naumast til hugar að væna nokkurn þeirra þeirrar ósvinnu, að jeg ekki segi samviskuleysis, að vilja fórna hagsmunum sjávarútvegsins fyrir innflutningsbann á þessum ljettu vínum. En hitt fullyrði jeg, að vjer stöndum nú ekki einu hænufeti nær hagfeldum úrslitum þessa máls en í þingbyrjun. Þetta frv. viðskiftamálanefndanna fer fram á bráðabirgðaráðstöfun um málið, heimild til undanþágu frá bannlögunum um þessi 21% vín aðeins eitt ár. Með samþykt þess skjótum vjer því á frest, sem vjer gátum gert í skjótri svipan með því að samþykkja frv. stjórnarinnar. Það er síður en svo, að þessi ársfrestur hafi nokkur hin minstu hlunnindi í för með sjer fyrir þetta velferðarmál vort. Ef hjer hefði verið að ræða um frestun á innflutningi þessara vína, þá var nokkuð öðru máli að gegna frá sjónarmiði sumra háttv. þingmanna, en því er ekki að heilsa. Spánverjar halda fast við innflutningskröfuna, en fullnaðarákvörðun um málið í heild sinni er ófyrirsynju skotið á frest, án þess nokkur sjáanlegur ávinningur sje að þeim fresti. Spánverjar hafa, eins og við var að búast, engu slegið af kröfum sínum, og jeg er alls ekki ugglaus um, að þessi frestur geti á einn eða annan hátt orðið til þess að torvelda hagkvæm úrslit þessa máls á sínum tíma. Spá mín um árangursleysið af sendiförinni til Spánar, til þess að grauta í gerðum samningum milli stjórna ríkjanna, hefir því miður ræst; með henni hefir ekkert áunnist málinu til bóta, og þrátt fyrir allar yfirlýsingar um, að hjer sje engin hætta í biðinni, vil jeg hjer fylgja hinni góðu reglu: „Frestaðu því ekki til morguns, sem þú getur gert í dag“. Vjer eigum ráð á nútímanum, en vjer vitum aldrei með nokkurri vissu, hver ráð vjer höfum á ókomna tímanum, og það getur margt komið fyrir á þessu eina ári málinu til tjóns, sem oss alls ekki dreymir um nú. Mjer er það skelfileg tilhugsun, ef Alþingi með ráðbreytni sinni gloprar úr höndum sjer því tækifæri, sem nú bauðst til hagfeldra samninga, þar sem eins mikið er í húfi fyrir þjóðina. Hvernig sem jeg lít á þetta frv., get jeg því ekki sjeð nokkra kosti þess fram yfir frumvarp stjórnarinnar; miklu fremur marga ókosti. Það er bygt á þeirri von, að vjer að ári getum fengið jafngóð tollkjör hjá Spánverjum og nú eru í boði frá þeim. Í greinargerð frumvarpsins eru ekki nefndar á nafn nokkrar tryggingar fyrir því, að vjer að ári eigum jafnvís hjá Spánverjum „bestu kjör“ og nú. Aftur á móti er þar allmikil áhersla lögð á það, hve verslunarafstaða vor til Spánverja sje veik, „Þar sem vjer eigum þar allra dýrmætasta markað vorn, en kaupum á hinn bóginn nálega ekkert af þeim, nema það, sem vjer megum ekki án vera“. Þetta er alveg rjett athugað. Þessi afstaða ætti vissulega að vera ein allra ríkasta hvötin fyrir oss til að vernda og tryggja oss sem allra best vjer getum þennan „dýrmætasta markað vorn“. Það tækifæri stóð oss nú til boða fyrir tilstyrk góðra manna; þess vegna reið oss á að grípa gæsina meðan hún gafst, með því að samþykkja umsvifalaust frumvarp gömlu stjórnarinnar og styrkja með því að lögum verslunarafstöðu vora við Spánverja, gera hana svo sterka sem nokkur kostur var á. Nefndin vill ráða frá því að hleypa málinu í strand. Mjer er ekki vel ljóst, við hvað hún á með þessu. Hefir þetta komið til mála? Eða hefir hún orðið þess vör, að einhverjir þingmenn vildu á þennan hátt fremja það ódæði að sýna sjávarútveginum banatilræði, með því að stuðla að því, að þessi 12 miljón kr. skattur væri lagður á hann fyrir eintóma heimsku og þvergirðingaskap í þessu máli frá vorri hálfu? En eins og jeg hefi áður tekið fram, get jeg ekki vænt nokkurn þingmann þeirrar óhæfu. Jeg þykist þvert á móti viss um, að frumvarp stjórnarinnar hefði fengið nægan meiri hluta í þinginu og málið þar með verið klappað og klárt frá hálfu beggja samningsaðiljanna, Íslendinga og Spánverja. Þess vegna eru mjer og í mesta máta torskilin þau niðurlagsatriði greinargerðarinnar, að nefndin telur það talsvert aðgengilegra að stinga frumvarpi stjórnarinnar svefnþorn um heilt ár með þessari frestun á bannlögunum og taka svo alt málið upp að nýju á næsta þingi. Eina ástæða nefndarinnar fyrir þessari ráðabreytni er að vísu sú, að þingmenn geti þá betur vitað vilja kjósenda sinna, og málið því orðið enn betur undirbúið. Að hverju leyti betur undirbúið? Þjóðin sá þegar áður en þetta þing hófst, hver háski henni var búinn af tollhækkuninni; um það báru vottinn tillögur alls þorra þingmálafundanna síðustu. Hafi nokkurt mál verið vel búið undir meðferð þingsins, þá er það þetta mál, og sá undirbúningur batnar ekkert til næsta þings, af því að hann gat ekki verið betri en hann var í þingbyrjun. Allur þorri landsmanna hefði orðið þinginu miklu þakklátari fyrir samþykt stjórnarfrumvarpsins heldur en fyrir þetta bráðabirgða-frumvarpskák viðskiftamálanefndarinnar. Með frestuninni eigum við það á hættu, að til næsta þings verði reynt að villa þjóðinni sjónir með æsingum og undirróðri af hálfu óhlutvandra manna, eins og sum blöðin hafa látið sjer sæma síðan mál þetta kom á dagskrá; getur sá undirbúningur leitt til hinna allra óheppilegustu úrslita, þjóðinni til stórtjóns, og þá er sannarlega ver farið en heima setið. Nú er það tilætlunin, þegar öllu er komið í óvænt efni fyrir óverjandi drátt á málinu, að hespa 6 umræður þessa frv. af á einum tveimur dögum, með stórfeldum afbrigðum frá þingsköpunum. Jeg verð að telja þetta hvatvíslega meðferð á þessu langþýðingarmesta máli, sem legið hefir fyrir þessu þingi, og naumast samboðna virðingu þingsins; og í stjórnarinnar sporum hefði jeg hugsað mig tvisvar um áður en jeg leyfði slíkt flaustur, eftir þau miklu mistök, sem orðið hafa á meðferð þingsins á þessu máli, og á jeg einkum við þennan sendifararhjegóma, sem þetta frv. er sprottið af, málinu til einskis gagns, heldur ef til vill ófarnaðar. Eins ljúft og mjer hefði verið að greiða atkvæði með frumvarpi stjórnarinnar og stuðla með því að fullnaðarúrslitum þessa velferðarmáls vors, eins óljúft er mjer að verða að greiða þessu frumvarpi atkvæði, þótt jeg neyðist til þess, þar sem málið fyrir afaróheppilegar aðgerðir þingsins er komið í hið mesta öngþveiti. Hjer verður að bjarga því litla, sem bjargað verður, með þeirri ömurlegu meðvitund, að hafa vanrækt bjargráðin því til handa, sem miklu meira var um vert í þessu máli. Engan skyldi það gleðja meira en mig, ef þessi frestun verður til að þoka þjóðinni og fulltrúum hennar saman í þjetta fylkingu til bjargar þessu fjárhagslega sjálfstæðismáli voru, en því miður hefi jeg ekki meiri trú á frestuninni en jeg hafði á sendiförinni til Spánar, og ekki veldur sá, er varar, þó ver fari.

Sveinn Ólafsson Hv. frsm. (M. J.) hefir nú reifað þetta mál allítarlega og af alvöru, eins og við á, en einnig af nokkrum fjálgleika, svo sem siður hans er. Um margt í ræðu hans er jeg honum sammála, en ýmislegt hefir okkur þó borið í milli, en þó er það ekki meira en svo, að við gátum að lokum báðir fylgt þessu frv., sem hjer liggur fyrir. Samvinnunefnd viðskiftamála hefir óskift horfið að því ráði að flytja frumvarp það, sem fyrir liggur um frestun á framkvæmd bannlaganna árlangt. Mætti af því ætla, að hún einnig framvegis teldi bannlögin eiga að víkja fyrir Spánarsamningunum og tvísýnum hagnaði af lágmarkstolli fiskjar á Spáni. Þetta virðist mega lesa milli línanna í greinargerð frumvarpsins, þótt ekki komi það skýrt fram. En við þeirri ætlun verð jeg að slá varnagla. Jeg hefi lýst mig ósamþykkan greinargerð frumvarpsins í ýmsum atriðum, og sjest það af henni, þótt eigi sje þar nafnsins getið. Þykist jeg vita fyrir víst, að líkt sje fleirum farið, þótt eigi geri þeir ágreining. Á alla greinargerðina verður að líta eins og afsökun eða handaþvott nefndarmanna frammi fyrir alþjóð, vegna þess að gengið er að kröfum Spánverja og hopað frá heitasta áhugamáli hennar. Þessi handaþvottur nefndarinnar er að vísu eðlilegur, en hitt tel jeg ekki eðlilegt eða viðeigandi, að varpa svo daufu ljósi yfir annmarkana við að ganga að frumvarpinu, sem greinargerðin gerir og leggja yfir þá huliðshjálm. Jafnósamþykkur er jeg og því, að gera svo mikið úr fjárhagslegum ávinningi, sem samþykt frv. hefir í för með sjer, að öll vor framtíð velti á honum. Þessi blær greinargerðarinnar sveigir frá rjettri leið og gerir of lítið úr ókostunum við að ganga að kjörum Spánverja, en of mikið úr ávinningnum. Lítum snöggvast á ávinningshliðina. Greinargerðin telur að um 17 þús. smálestir fiskjar fari hjeðan árlega til Spánar, telur lágmarkstoll af þeim fiski (32 peseta pr. 100 kg.) eins og rjett er 5440000 peseta, en hámarkstollinn (96 peseta pr. 100 kg.) 16320000 peseta, eða muninn á hámarki og lágmarki 10880000 peseta. Síðan er þessu breytt í krónur eftir 115 aura gullgengi á peseta, og koma þá út um 12½ milj. kr., sem ætti að vera fjárhagshalli sá, er vjer biðum árlega við að hafna kjörum Spánverja. Hjer er óþarflega djúpt tekið í árinni, bæði um fiskmagnið til Spánverja og verð pesetanna, svo sem hjer skal sýnt með yfirliti yfir útflutning á saltfiski 1913 til 1919, en hagskýrslur vantar enn fyrir 2 árin síðustu. Í yfirliti þessu tel jeg aðeins heilar smálestir, en sleppi brotum öllum. 1913 alls 19308 smál., þar af til Spánar 5256. 1914 alls 22250 smál., þar af til Spánar 6301. 1915 alls 27952 smál., þar af til Spánar 7038. 1916 alls 28908 smál., þar af til Spánar 8118. 1917 alls 15676 smál., þar af til Spánar 7663. 1918 alls 17945 smál., þar af til Spánar 7086. 1919 alls 31500 smál.,þar af til Spánar 10224. Meðaltals-útflutningur þessara ára er því 23363 smál., en meðalútflutningur til Spánar 7383 smálestir. Hvorki hefir því útflutningurinn til Spánar neitt nálgast 17000 smálestir nje heldur þangað farið tveir þriðju af fiskmagninu, eins og ætla mætti að verið hefði eftir greinargerðinni. Útflutningur til Spánar öll þessi ár hefir verið einn þriðji til einn fjórði af saltfisksmagninu, og komst hæst 1919, sem sje í 10224 smálestir. Greinargerðin miðar því við ágiskaðan útflutning síðustu 2 árin, sem hagskýrslur vantar fyrir, og telur fiskmagn til Spánar meira en einum þriðja hærra en það hefir nokkurntíma áður verið, og meira en tvöfalt við meðalinnflutning til Spánar á nefndum 7 árum. Jeg verð því að álíta fullmikið gert úr tjóninu, sem leiði af hámarkstollinum, ef hann ætti að greiða, en margt annað kemur til greina. 1919 var allur saltfisksflutningur hjeðan til Spánar svo sem áður er tekið fram, 10224 smál., og að meiri hl. eins og endranær fullverkaður málsfiskur. Lágmarkstollur af því er 3271680 pesetar, en hámarkstollur 9815040 pesetar, og munurinn eða tollaukinn þess vegna 6543360 pesetar. Sje þessari upphæð breytt í krónur eftir venjulegu gengi pes. (72 aur.), þá nemur það 4711219 kr., eða rösklega einum þriðja af því, sem greinargerðin telur tollaukann Og þótt útflutningur til Spánar væri áætlaður nær einum þriðja hærri nú en 1919, eða um 15000 smál., þá myndi þessi upphæð þó eigi verða nema 9600000 pes. eða 6912000 kr., en það er nær helmingi lægri upphæð en sú, sem bent er til í greinargerðinni. Auðvitað bætist við þessa upphæð gengismunur gullpeseta, meðan hann helst, eða það, sem kann að fara fram úr sannvirði, 72 aurum. Þegar miðað er við þessar tölur, horfir málið annan veg við og spurningin kemur fram í öðru ljósi um máttuleika vorn til að standast hámarkstoll á Spáni, ef til kemur. Tollaukinn er eftir framansögðu, ef miðað er við venjulegt gengi spánskrar myntar, eigi nema 4–7 milj. kr., eða álíka upphæð og vjer gætum sparað oss með því að neita oss um innflutning nokkurra munaðarvörutegunda og óþarfa, upphæð, sem vjer í skaplegu ári, þegar alt er í lag komið, getum vel ráðið við og sem nemur minna en verðsveiflur, sem frá ári til árs hafa orðið á sölu íslenskra afurða. Hámarkstollur á íslenskum fiski á Spáni mundi leiða til nokkurrar verðlækkunar á honum, en það er óþarft að gera ráð fyrir því tvennu í senn, sem greinargerðin gefur í skyn, að fiskverðið lækki um tollaukann og fiskurinn seljist ekki. Sölurýrnun kemur fram við það, að verðið hækkar, en verðhækkun dregur úr tollaukanum. Annars er rangt að byggja á því, að tollaukinn lendi allur á oss, þótt vjer kæmum undir hámarkstoll, eða að hann falli oss allur í skaut sem gróði, þótt vjer göngum að kröfum Spánverja og sitjum í orði kveðnu við lágmarkstoll. Hámarkstollurinn skiftist á neytendur og framleiðendur, og verður því minni á framleiðendum sem meira af fiski er undir honum. Þess vegna mundi hans gæta miklu minna, ef Norðmenn gengju undir hann eða annan hækkaðan toll. Hinsvegar fylgja lágmarkstollinum fyrir oss allir þeir annmarkar, sem leitt geta af eftirlátsseminni við Spánverja, og verða þeir trauðla metnir til peninga, síst fyrirfram, en ávinninginn rýra þeir mikið og geta, ef til lengdar lætur, jafnvel orðið meiri en hann. Fjárhagslegir annmarkar við að ganga að kröfum Spánverja og tryggja oss lágmarkstoll eru auðsæir, þótt erfitt sje að meta þá til peninga fyrirfram. Þeir eru meðal annars innifaldir í auknum vínkaupum, aukinni smyglun brendra drykkja, auknu lögreglueftirliti, auknu sukki og óreglu, sem leiðir af aukinni vínnautn með öllum hennar illu og óútreiknanlegu afleiðingum. Í öðru lagi leiðir afnám bannsins til þess, að opnaðar verða ýmsar gáttir fyrir ágreiningi við aðrar þjóðir, sem hafa á boðstólum áfengisrýra drykki, svo sem öl, en ekki fá þó að selja þá hjer, og eru því gerðar rjettlægri en Spánverjar. Sama máli gegnir um þjóðir, sem vegna eftirlátssemi vorrar við Spánverja fá verri aðstöðu til samninga við þá. Þær gætu fengið ástæðu til gagnkröfu til vor eða að torvelda viðskifti vor á öðrum sviðum. Þessar og fleiri hættur blasa við jafnframt lágmarkstolli, og í þeim liggja vanhöldin á þeim áætlaða hagnaði af honum. Þau hljóta að rýra hann mjög og geta eytt honum með öllu. Þess vegna á ekki við að halda því á lofti sem óyggjandi sannleika, að hann sje eina lífsvon þessarar þjóðar og að öll fjárhagsleg afkoma hennar velti á honum. Auk þess er nú ein spurning, sem leysa verður úr, og hún er þannig: Getum vjer í raun og veru virt til peninga og selt þjóðarmetnað vorn og sjálfsákvörðunarrjett? Svarið fer ef til vill hjá sumum eftir fjárupphæð þeirri, sem í boði er, og hafa þeir þá líklega í huga 12½ milj. kr., eins og greinargerð frv. ætlar hagnaðinn af lágmarkstollinum; en ef hjer væri nú ekki nema um 4–7 miljónir að ræða ÷ afföllum, sem skift geta nokkrum milj., auk skapraunarinnar, þá hygg jeg, að hver hugsandi maður hljóti að svara spurningunni neitandi. Eftir framansögðu lægi auðvitað beinast við að hafna frv. með öllu, sem mjer hefði verið næst skapi, og sem jeg líka fyrir mitt leyti hefði gert, ef atkvæði hefði átt að greiða hjer um hið upphaflega frumvarp stjórnarinnar um ótímabundið afnám bannlaganna. Þetta hefi jeg þó eigi viljað gera, þótt jeg sje ósamþykkur greinargerðinni, og liggja þar til þessar ástæður: 1. Að frv. miðar við frestun á framkvæmd bannlaganna aðeins um eitt ár, sem vel má nota og ber að nota til þess að leita lags og gera oss óháðari Spánarmarkaðinum, en tími þessi er svo stuttur, að líklega tekst að afstýra ágreiningi við aðrar þjóðir, sem ástæðu finna til að kvarta. 2. Að erfiðar fjárhagshorfur og lággengi í sambandi við tregðu bankanna í að lána fje til rekstrar útveginum, nema hæstu sölukjör sjeu í boði, knýr nú sjerstaklega til bráðabirgðaráðstafana í þessu efni. 3. Að Alþingi er sjáanlega ekki fáanlegt til að lögleiða neinar aðrar viðskiftaráðstafanir til viðrjettingar lággengi og greiðsluerfiðleikum út á við. Jeg tel mig með þessu hafa brúað djúpið milli mín og meiri hluta viðskiftamálanefndar og gefið fyrir mitt leyti bendingu um, hve lengi sú brúarbygging eigi að standa. Jeg álít, að frestinn beri að nota til að leita markaðs fyrir íslenskan fisk utan Spánar, bæði austan hafs og vestan, ekki síst í löndum Miðjarðarhafsins. Sæmd vor liggur við að geta sem fyrst orðið óháðir Spánarmarkaði.

Gunnar Sigurðsson Jeg vil taka undir með þeim háttv.þm., sem sagt hafa það mjög varhugavert að hrista af slíkt stórmál, sem þetta er, á mjög stuttum tíma, þó jeg hvetji aldrei til þess að lengja þingið. Að því er snertir brtt. mína, þá var mjer ókunnugt um, er jeg bar hana fram, að sú leið hefði verið reynd, sem þar er bent á, en því hefir háttv.frsm. lýst yfir. Og jeg skil satt að segja ekki, hvað Spánverjar hafa getað haft á móti því að semja á þeim grundvelli. En úr því þessi leið hefir verið reynd, þá mun jeg taka brtt. mína aftur, að minsta kosti til 3. umr. Annars vil jeg lýsa því yfir, að jeg hefi ávalt verið mótfallinn því, að þetta mál kæmist í það horf, sem nú er raun á orðin. Jeg er þess fullviss, að frestun þessi er aðeins til óhagnaðar, frá hvaða sjónarmiði sem hún er skoðuð. Frá sjónarmiði þeirra, sem málið mest snertir, útgerðarmannanna, þá hlýtur frestunin að hafa óþægindi í för með sjer. Markaðurinn hjá Spánverjum verður ótryggari og breyttari, en slíkt hefir aftur áhrif á gengi vort til hins verra. Frá sjónarmiði Spánverja sje jeg ekki, að þeir sjeu neitt ver settir fyrir þennan frest, nema betur sje. Og ætti það þá ekki að vera okkur kappsmál að vaka yfir þeirra hagnaði. Jeg hygg, að fyrir frestunina hafi þeir miklu meiri tök en áður til þess að gera okkur ógagn, þegar til nýrra samninga kemur eftir ár. Því það er sýnilegt, að þeir ætla ekki að slaka til, og þá sje jeg ekki eftir hverju er að bíða. Frá sjónarmiði templara sje jeg heldur enga ástæðu til þess að kjósa heldur frestunina. enda veit jeg um marga þeirra, sem eru algerlega á móti því horfi, sem málið er nú komið í. Er heldur ekki ómögulegt, að meira verði flutt inn af víni í ár en ella hefði orðið, vegna þess að menn verða hræddir um, að næsta þing kunni að hafna kröfum Spánverja. Menn segja, að stjórnin eigi að hafa hönd í bagga með innflutningnum, en það er krafa Spánverja, að hann verði sem allra minst takmarkaður.  (Jak. M.: Það er beinlínis gert ráð fyrir einkainnflutningi)  . Það má vera, en þó liggur hjer alls ekkert fyrir í því efni, og er því ekkert hægt um það að fullyrða að svo komnu máli. Jeg hygg, að ekki verði mjög hægt að takmarka innflutninginn beinlínis, en það má takmarka hann óbeinlínis, með því að neyta vínanna sem allra minst, og það ættum við að gera, að minsta kosti ætti það að vera álit þeirra, sem andvígastir eru innflutningi vínanna. Þessi kákaðferð, sem þingið nú hefir tekið upp, er komin af sendiferðinni síðustu til Spánar, sem jeg hygg sáralítinn árangur hafa orðið af. Eða eru háttv.þm. virkilega svo grunnfærnir, að þeir haldi, að aðstaða okkar muni breytast að miklum mun á einu ári? Að vísu er rjett og sjálfsagt að leita markaða fyrir íslenskan saltfisk, en slíkir markaðir verða ekki gripnir upp í einu vetfangi eða á einu ári. Og úr því að sömu þingmenn eiga að greiða atkvæði um þetta mál að ári undir sömu eða mjög svipuðum kringumstæðum, þá sje jeg ekki, hvað unnið er við þessa frestun. Mjer finst, að hv.þm. með því að samþykkja hana sjeu aðeins að blekkja sjálfa sig. Spánverjar ætla sjer ekki að slá af kröfum sínum, og gera það heldur ekki; slíkt þarf enginn maður að hugsa. Menn hafa með frestinum ætlað að veiða Spánverja, en veiða nú í þess stað hv.þm. Jeg ætla hjer ekki að fara að gera athugasemdir við ræður einstakra þm. Aðeins vil jeg taka það fram, út af ræðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að honum í útreikningi sínum skjátlaðist allmjög í því að telja ekki með Spánarfiskinum þann fisk, sem fluttur er hjeðan til Spánar um England og Danmörku. Og er fyrir vikið ekkert að byggja á þeim niðurstöðutölum, sem hann færði fram. Þá hefir mjer fundist það allóviðeigandi að heyra þm. vera að tala um vilja kjósenda sinna í þessu máli. Mjer finst, að um þetta mál eigi þm. að greiða atkv. eftir eigin sannfæringu og þekkingu, en ekki eftir vilja kjósenda, sem lítið vita um þetta mál og eru algerlega óbærir dómarar um það. Þó jeg yrði leiddur á höggstokkinn, mundi jeg aldrei greiða öðruvísi atkvæði í þessu máli, eins og það nú liggur fyrir.

Jón Baldvinsson Við höfum nú fyrir skömmu hlustað á líkræður tveggja klerka. Annar talaði með miklum fjálgleik og viðkvæmni yfir moldum aðflutningsbannsins, en hinn af hörku mikilli og grimd yfir frv. stjórnarinnar, sem lagt var fram í þingbyrjun. Honum var ekki vel við banamenn þess frv., en kvaðst þó mundu samþykkja frv. það, sem nú liggur fyrir, þótt hann talaði á móti því. Nú er svo komið, að verið er að bera bannlögin til moldar, lögin, sem svo lengi hefir verið þráttað um, en sem margir telja hin bestu lög, sem vjer höfum fengið, og til mikillar blessunar landi og lýð. Því er ekki að leyna, að það má heita svo, að bannlögin verði að engu, ef þetta frv. verður samþykt. Þetta eru að vísu heimildarlög; það er ekki ákveðið, að þessi vín skuli flytja inn; en hvernig ætlar stjórnin að nota heimildina? Jeg sje, að stjórnin er ekki við sem stendur, og skal jeg því ekki fara út í það að sinni. Það er nú fyrst, að það reynir á þolrif sannra bannmanna. Hingað til hefir alt verið leikur einn hjá því, sem nú er í húfi. En nú þegar svona er ástatt, þá hverfa menn frá banninu hópum saman, menn, sem hafa verið álitnir stoðir þess og styttur og hafa talað um það frammi fyrir kjósendum sínum að efla og vernda bannlögin eftir megni. Menn hafa viljað hverfa frá bannlagahugsjóninni, vegna þess skaða, sem væntanlega yrði að því að halda fast við bannið. Menn deila nú um, hve mikill sá skaði mundi verða; sumir telja hann meira en tug miljóna, en aðrir 2–3 milj. Jeg er viss um það, ef sá lágmarkstollur, sem nú er á fiskinum og mun nema nokkrum miljónum króna, væri ekki til og nú ætti að fara að setja hann á, þá mundu menn telja hann útgerðinni óbærilegan og vera jafnfúsir á að hopa hans vegna eins og menn nú vilja hopa vegna hámarkstollsins. En reynslan hefir sýnt, að sá tollur, sem nú er, hefir ekki áhrif á framleiðsluna eða söluna. Ef þessi lög komast í framkvæmd, þá er hætta á því, að í skjóli þeirra flyttust inn einnig sterk vín. Það er ekki ólíklegt, að Englendingar mundu fara sömu leið og Spánverjar og heimta að leyfður yrði innflutningur á vínum þeim er þeir framleiða, svo og Danir. Jeg sje ekki, hvernig staðið yrði á móti kröfum þeirra í þessa átt, ef látið er undan Spánverjum. Jeg sje, að hæstv.forsrh. (S. E.) er kominn. Það var leiðinlegt að hlusta á ræðu hans. Hann fór ekkert út í málið sjálft og sagði, að það hefði litla þýðingu, að stjórnin gerði grein fyrir framkvæmdum þessa máls. En mjer finst það skifta miklu máli. Jeg vil því spyrja hæstv.forsrh.: Hvað hugsar stjórnin um framkvæmd laganna? Ætlar hún að nota heimildina? Hvernig á að selja vínið, ef það verður flutt inn? Alt þetta um framkvæmd laganna innbyrðis skiftir miklu. Á undan bannlögunum var strangt eftirlit með vínversluninni. Þá veittu sveitar- og bæjarstjórnir leyfi til verslunar. En ef stjórnin ætlar nú að láta selja vínið í hverri búð, eða hvern sem er selja það, þá er það svo gott sem afnám bannlaganna. Það verður þá hægt að selja í skjóli þessara veiku vína sterkari vín, eða blanda þau með spíritus, „koges“ eða yfirleitt hverju sem menn lystir. Þó að auðvelt hafi verið að ná í vín, sakir slælegs eftirlits allra stjórna síðan bannlögin voru sett, þá er jeg sannfærður um, að þau hafa gert mjög mikið gagn, þrátt fyrir þetta. Jeg lýsti því nánara við 1. umr. hjer, og fer ei frekar út í það. Þá er eitt enn. Það er vitanlegt, að önnur þjóð, Norðmenn, eiga einnig í sama stríði við Spánverja. Það hefir ekki frjest, að þeir láti enn bilbug á sjer finna. Þeir halda tollstríðinu áfram. Ef við verðum fyrri til að láta undan, þá er sýnilegt, að við veikjum aðstöðu þeirra, og getur það orðið til þess, að þeir verði að láta undan fyrir bragðið. Jeg skal nú ekki rengja, að allir hafi gert sitt besta í þessu máli. Nefndin þvær alla af grun um slælega framgöngu og hv.frsm. (M. J.) árjettaði það. En jeg get ekki að því gert, að mjer finst þó framkoma fráfarinnar stjórnar nokkuð undarleg. Hún fór með málið alt mjög á huldu. En það má vel vera, að nefndin hafi einnig sannfærst um góða framgöngu hennar. Jeg hygg, að það væri rjettara að afnema bannið en leyfa innflutning á þessum veiku vínum. Jeg skil ekki í, hvers vegna þeir, sem vilja vinna þjóðinni gagn á þennan hátt, koma ekki með tillögu um að afnema bannið. Mjer skilst, ef þetta frv. er samþykt, þá getum vjer ekki gert sömu takmarkanir um sölu víns, sem áður voru hjer, en ef bannlögin eru afnumin, þá getum vjer sett allar sömu takmarkanir á gang aftur. Jeg mun greiða atkvæði á móti þessu frv. Einhver þm. ljet þess getið, að hann tryði því ekki, að nokkur þm. fremdi það ódæði. En jeg mun óhræddur standa á móti samþykt þessa frv., þótt svo jeg verði einn uppi. Það mun á sínum tíma verða upp kveðinn dómur um þetta, og hans þori jeg óhræddur að bíða.

Magnús Guðmundsson Þegar jeg las þetta frv., datt mjer í hug sagan um verkhyggna manninn, sem þurfti að senda til Hafnarfjarðar úr Reykjavík, en sendi fyrst upp á Akranes eftir manni til þess að senda hann til Hafnarfjarðar, en datt ekki það snjallræði í hug að senda manninn beint til Hafnarfjarðar. Og ástæðan til þess, að mjer datt þetta í hug, var sú, að frv. þetta er heimild fyrir hæstv. stjórn til þess að fá gefna út konunglega tilskipun, er heimili, að reglugerð sje sett um vín undir 21%. En jeg leyfi mjer að spyrja: Til hvers er þessi konunglega tilskipun? Hví má ekki hlaupa yfir þennan millilið? Hví má ekki fara beinustu og skemstu leið? Hví má ekki heimila stjórninni í lögunum að gefa út reglugerð um þetta efni, til þess að konunglega tilskipunin, þessi óþarfi milliliður, falli burtu? Þessi aðferð, sem hjer er notuð, um heimild til útgáfu tilskipunar, er ekki notuð nema þegar óvíst er um, hvert innihald tilskipunarinnar skuli vera, en svo er ekki hjer, því að innihald hennar er í öllu tilgreint í þessu frv. og alt það, sem nú er nokkur vafi á í þessu máli, verður í reglugerðinni. Þetta er í sjálfu sjer ekki mikilsvert atriði, en það er vissulega nauðsynjalaust og fer í raun og veru fremur í bága við anda vorrar stjórnarskipunar, að fela konungsvaldinu meiri þátttöku í löggjafarvaldinu en þörf er á, og hjer er ekki um neina þörf að ræða. Það er alveg nægilegt að heimila stjórninni útgáfu reglugerðar um þetta efni. Enga tilskipun þarf. Jeg get ekki ímyndað mjer neina aðra ástæðu fyrir þessu tiltæki viðskiftamálanefndar en þá, að hún hafi litið svo á, að með þessu yrði málið dregið á langinn og lengra liði þangað til Spánarvínin færu að flytjast inn; en þá var annað ráð til, miklu einfaldara, og það var að setja ákveðið tímatakmark um hvenær lögin gengju í gildi, t. d. 1. ágúst í sumar. Það hlaut að vera rjettmætt, þar sem uppsagnarfrestur á Spánarsamningunum er 3 mánuðir. Jeg sje ekki fært að koma með brtt. um þetta, því að hún gæti tafið þingið, sem nú er að ljúka við síðustu málin, sem það ætlar að fara með, en jeg vildi benda á þetta til þess að sýna smíðagallana á frv. Að öðru leyti finn jeg ekki ástæðu til að ræða þetta frv. verulega. Jeg er þeirrar skoðunar, að ekki sje fært annað en samþykkja það, en jeg geri það með því beina fororði og skilyrði, að háttv. viðskiftamálanefnd og hæstv. stjórn ábyrgist, að næsta þing eigi kost á, ef það vill, að fá framlengingu á samningunum við Spánverja með alls engu lakari kjörum en nú eru í boði. Þetta tek jeg fram vegna þess, að um þetta atriði er ekkert sagt í nál., en ekki af því að jeg í raun og veru efist um, að þetta verði gert, enda er hætt við, að að öðrum kosti yrði þung ábyrgðin, á hverjum sem hún lenti. Jeg get ekki stilt mig um að benda á það, að í nál. er það viðurkent af nefndinni allri, að við samningsgerðina hafi málstaður okkar verið fluttur með öllum þeim rökum, sem hægt virðist að finna, og öllum hælt á hvert reipi, sem við þá hafa fengist, nema fyrverandi stjórn. Þetta er nú líklega fyrir þá sök, að nefndin hefir álitið, að ekki mætti nefna snöru í hengds manns húsi, að það væri óhæfa að hæla nýfallinni stjórn, en jeg vil nota þetta tækifæri til þess að slá því föstu, að þótt nál. segi það ekki, þá hlýtur hin fráfarna stjórn að eiga töluverðan þátt í lofinu, því að vitaskuld komu fyrirskipanir og ályktanir frá henni. Og það er nú líka upplýst af frsm. (M. J.), að nefndin hefir verið þessarar skoðunar, þótt það af vangá hafi fallið burtu úr nál. En svo vænt sem mjer þykir um þetta, þá þykir mjer þó eiginlega eru vænna um þá uppreisn, sem sendimaður vor á Spáni, Gunnar Egilson, fær í nál., því að hann hefir af fjölmennum flokki manna verið borinn þeim sökum, að undarlegt má telja, að slíkt skuli geta komið fram. Það hefir sem sje komið fram, að skylt væri að tortryggja hann. Með öðrum orðum að drótta að honum föðurlandssvikum, því að annað er það ekki, ef útsendur maður af okkar hálfu bregst skyldu sinni. Það er rjett, sem segir í niðurlagi nál., að alt hafi verið reynt í þessu máli nema að hleypa því í strand. En þar sem nefndin tekur það fram, að hún geti ekki ráðið til að hleypa málinu nú í strand, vildi jeg leyfa mjer að spyrja hana, hvort í þessu felist það álit, að rjett hefði verið að hleypa því í strand síðastliðið sumar. Jeg þykist reyndar vita fyrir svar nefndarinnar, en af því að þetta orðalag er grunsamlegt, er gott af fá skýrt svar við þessu. Jeg þykist þess sem sje fullviss, að fyrst nefndin sjer ekki fært að hleypa málinu í strand nú, hafi það verið enn ófærara þá, á erfiðasta viðskifta- og framleiðsluárinu, sem yfir okkur hefir gengið, auk þess sem þá var ekkert annað fyrir þetta látið en að lofa að leggja frv. til breytingar á bannlögunum fyrir þetta þing, án nokkurrar skuldbindingar um samþykt þess. Í raun og veru hefir því ekki annað gerst hjer en að hin fráfarna stjórn lofaði að fara, ef þingið vildi ekki ganga að frv., en hún þurfti ofan hvort sem var. Jeg skil ekki, hvað vantað hefir á undirbúning þessa máls, og væri gott að fá skýringu á þessu atriði, ef undirbúningnum þykir ábótavant. Jeg tek þetta fram af því, að það hefir oft verið látið í veðri vaka, að við hefðum verið orðnir bundnir á höndum og fótum, og þingið gæti því ekki annað en tekið við frv. Þetta er ósatt mál. Gamla stjórnin gerði aðeins þær ráðstafanir, sem ekki voru bindandi fyrir þingið, eins og flestum hv.þm. mun nú kunnugt. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) talaði þannig um þetta mál, að mjer gat ekki dottið annað í hug en að hann væri frv. algerlega mótfallinn. Mjer kom því á óvart, er hann í ræðulok sagðist mundu greiða atkv. með því. Hann kvaðst með skýringum sínum hafa bygt brú til hins hluta viðskiftamálanefndar, en jeg verð að segja það, að jeg vildi ekki leggja út á þá brú með honum. Hann kvaðst leggja aðaláhersluna á það, að hægt væri að útvega markað fyrir Spánarfisk annarsstaðar en á Spáni, og hjelt, að á 1 ári mundi mega útvega slíkan markað. Jeg verð nú að segja það, að hæstv. stjórn veit hvað hún hefir að gera, ef hún ætlar að útvega þann markað, og jeg geri mjer ekki miklar vonir um, að það takist svo nokkru nemi. En þó er það sýnu sanngjarnara en sú krafa, að fráfarin stjórn átti að gera það á hálfu ári. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) taldi, að þetta frv., ef samþykt yrði, mundi hafa ill áhrif á gengið. Þetta er ekki fráleit skoðun, því að eins og hv.þm. tók fram, gæti af því leitt nokkur óvissa, sem aftur gæti haft áhrif á gengið. En svo framarlega sem það er fulltrygt, að við sætum eigi verri kostum hjá Spánverjum á næsta ári, á þó engin slík hætta að geta komið til greina, því að ef nefndin og þingið samþykkja frv. nú með miklum meiri hluta, er næsta ólíklegt, að atkv. falli ekki nokkuð líkt á næsta ári, nema þá verði komið fram eitthvað það, sem geri það að verkum, að við getum sjeð okkur borgið án þess. Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) heldur, að ekki hafi verið lagt nógu fast að Dönum að fylgja oss fast í þessu máli. Jeg get nú ekki gert að því, hvað þessi hv.þm. heldur, en hann veit, hvað fram hefir farið í málinu, og jeg vil aðeins leyfa mjer að vísa til viðskiftamálanefndar, að hún taldi ekki gerlegt að fara lengra í umleitununum en gert var, og jeg verð að líta svo á, að það sje meira virði, sem 12 manna nefnd lýsir yfir að vandlega rannsökuðu máli, en hitt, sem einn þm. heldur, án þess að hafa kynt sjer öll gögn málsins. Sami hv.þm. (J. B.) hjelt því og fram, að betra væri að afnema bannið með öllu en samþykkja þetta frv. Hvers vegna kemur hann þá ekki með brtt. í þá átt? Því eins sárt og honum er um bannmálið, ætti hann ekki að geta verið aðgerðalaus, ef ætti að færa það í verra horf en ef ekkert bann væri. Jeg veit, að ýmsir háttv.þm. mundu verða því fylgjandi að afnema bannið alveg, en jeg er þó ekki einn þeirra manna og mundi telja það mesta glapræði, ef svo væri gert. Því að jeg tel það hinn mesta misskilning, að ekki sje hægt að setja takmarkanir um sölu víns í landinu, sem hamli því, að það verði misbrúkað, og þá einkum á þeim vínum, sem við samkvæmt samningunum yrðum neyddir til að flytja.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg hafði í raun og veru ekki hugsað mjer að taka oftar til máls í þessu máli, en það hafa nú komið fram nokkrar athugasemdir, sem gefa mjer tilefni til að segja nokkur orð. Það er þá fyrst, að hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) gerði þá fyrirspurn til stjórnarinnar, hver framkvæmd þessa máls mundi verða, ef þetta frv. yrði samþykt. Jeg verð að játa, að jeg er ekki undir það búinn nú að svara þessari fyrirspurn, en vil aðeins leyfa mjer að benda hv.þm. á það, að í sjálfu frv. er nokkuð vikið að þessu, og vil því með leyfi hæstv. forseta lesa upp þessi ákvæði frv. Í fyrstu gr. frv. stendur: „Ennfremur má í sömu tilskipun ákveða, að með reglugerð skuli sett ákvæði til varnar misbrúkun við sölu og veitingar þessara vína. Þó mega ákvæði þessi ekki ganga svo langt, að þau geri að engu undanþágu vína þessara frá ákvæðum aðflutningsbannlaganna“. Stjórnin mun nú reyna að framkvæma lögin í þessum anda, en það er svo afskaplegt vandamál, sem í þessu frv. felst, að jeg er ekki undir það búinn að skýra frá, hvernig stjórnin mundi haga sjer í smáatriðum í framkvæmd þess. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) þótti fara illa á forminu í frv., að þar stendur, að með konunglegri tilskipun megi gera ljett vín undanþegin bannlögunum. Hv. þm. játaði þó, að þetta væri formsatriði. Jeg man nú ekki betur en að sendinefndin á Spáni bæri málið fram í þessari mynd fyrir Spánverja, og var það fyrirkomulag athugað af mjög hæfum mönnum. Jeg skal að sjálfsögðu lýsa því yfir fyrir hönd stjórnarinnar, að hún mun strax gefa út tilskipun þá, er rætt er um í frumvarpinu, ef það verður að lögum. Loks vildi jeg leyfa mjer að minnast á eitt atriði, sem fram hefir komið í umræðum þessa máls í dag, og það er, að það hafi verið hreinn óþarfi að senda menn til Spánar. Jeg get nú engan veginn fallist á þessa skoðun. Þó að enginn beinn árangur sjáist af þessari sendiför, þá verður þó þess að gæta, hve þetta mál er ákaflega viðkvæmt. Þjóðin mundi því gera þær kröfur, að einskis hefði verið látið ófreistað, að þessi kaleikur mætti víkja frá henni. Jafnvel þeir menn ýmsir, sem áður hafa verið ákveðnir andstæðingar bannsins, hafa lýst því yfir við mig, að það hefði verið óverjandi gegn þjóðinni, ef þessi tilraun hefði ekki verið gerð. Þess vegna tel jeg það hafa verið rjett af þingi og stjórn að senda þessa menn til Spánar. Þá hefi jeg ekki fleira að segja, enda lít jeg svo á, að í þessu máli, fremur en flestum öðrum, hafi fæst orð minsta ábyrgð.

Jón Þorláksson Þetta mál er lagt þannig fyrir deildina, að við eigum einskis úrkostar annars en samþykkja frv. eins og það kom frá nefndinni, jafnvel þeir, sem heldur hefðu kosið frv. stjórnarinnar, sem kom fram í þingbyrjun. Jeg tel það að ýmsu leyti óheppilegt, að málið er lagt þannig fyrir þingið, og ef svo fer, að við á þessu ári missum af tilboði Spánverja um bestu kjör, þá hygg jeg, að nefndin hafi með þessari meðferð tekið á sig meiri ábyrgð en hún er fær um að bera. Þetta er því verra, að það var óþarft af nefndinni að leggja málið svo fyrir. Það var óþarfi að hamla stjórnarfrv. að koma fram, svo að nú eiga menn þess engan kost að greiða því atkvæði. Nefndinni var innan handar að láta það koma fram og bera sínar tillögur fram sem brtt. við það frv. Þá höfðu þingmenn frjálsar hendur um það, hvort þeir vildu aðhyllast till. nefndarinnar eða stjórnarfrv. óbreytt. Jeg verð að telja, að með því að setjast á jafnmikilvægt frv. og þetta stjórnarfrv. var, og afgreiða það ekki frá sjer, hafi nefndin brugðist skyldum sínum og tekið á sig miklu meiri ábyrgð á þessu máli en hún er fær um að bera. Þótt ekki sje nú kostur að velja milli stjórnarfrv. og nefndarfrv., verður naumast hjá því komist að bera kosti og galla þessa nefndarfrv. saman við það ástand, sem stjórnarfrv. hefði myndað, og er þess þá ekki að dyljast, að þessi bráðabirgðatilhögun hefir talsverða ókosti í för með sjer. Fyrir útgerðina hefir hún einkum þann ókost, að vegna óvissunnar um framtíðina munu menn hliðra sjer hjá að auka útveginn og leggja í nýjan kostnað, hvort heldur sem er beinlínis til að auka fiskaflann, t. d. með skipafjölgun, eða til þess að verka aflann, t. d. með byggingu nýtísku þurkhúsa. Öllum er það ljóst, að ef við eftir þetta eina ár verðum að sætta oss við miklu lakari kjör hjá Spánverjum en þau, sem nú eru í boði og Bretar og Færeyingar fá, þá hlýtur stórskipaútgerð og mótorbátaútvegur að leggjast hjer niður að miklu leyti, og þegar slíkt vofir yfir, leggja menn ekki fje í aukningu. En aukning framleiðslunnar er nú sem stendur okkar mesta þjóðarnauðsyn, næst því að halda þeim afurðum, sem við framleiðum, í viðunanlegu verði. Frá sjónarmiði bindindismálsins sýnist mjer þessi eins árs ráðstöfun líka mjög varhugaverð. Svo framarlega sem vínneytendur í landinu telja nokkrar líkur til, að innflutningur ljettra vína verði bannaður aftur eftir þetta eina ár, má búast við, að þeir leggi kapp á að birgja sig að þessum vínum á þessu eina ári, og er því hætt við, að innflutningur vínanna verði miklu meiri þetta ár en verða mundi, ef fullnaðarákvörðun væri nú þegar tekin í málinu. Það skiftir engu máli, að innflutningur þessi er í höndum vínverslunar landsins, því að hennar innflutningur hlýtur að fara eftir lögmætri eftirspurn innanlands, þar sem lögin skylda hana til að hafa jafnan „nægar birgðir“ fyrirliggjandi til að fullnægja lögmætri eftirspurn. Þriðja atriðið er það, að búast má við hörðum og að ýmsu leyti skaðlegum deilum um málið innanlands þetta ár. Eftir undanfarandi reynslu má vita, að kappsfullir bannmenn og óvandaðir blaðamenn muni slást í fjelag um að þyrla upp sem mestu ryki um málið, í þeim tilgangi að blinda kjósendur, svo að þeir heimti samningum slitið við Spánverja, þegar árið er liðið. Aðferðirnar, sem notaðar verða við þetta, eru mönnum þegar talsvert kunnar af undangengnum blaðaskrifum um málið, og ræða háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hjer í deildinni við þessa umræðu gaf góðar bendingar um þetta fyrir þá, sem kynnu að vera búnir að gleyma undangengnu herferðinni í bannblöðunum. Það er byrjað með því að leggja fram rangar tölur, eins og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gerði, bæði um það, hve mikil fisksala vor á Spáni sje að þyngdinni til, og um það, hve hár aukatollurinn sje að krónutali á hverja þyngdareiningu. Margir kunna að bera slíkar rangar tölur fram í „góðri trú“ af vanþekkingu einni saman. Þegar einn mikilsvirtur þm. úr sjálfri nefndinni, sem hefir kynt sjer öll skjöl málsins, hefir svo mikla vanþekkingu til brunns að bera, að hann leggur fram rangar tölur í ræðu hjer í deildinni, hver getur þá hneykslast á því, þótt aðrir út í frá sýni ámóta vanþekkingu? Og hver getur fyrir fram vitað, hvort meiri hluti kjósendanna muni trúa rjettu tölunum eða röngu tölunum? Þeir 11 hv. nefndarmenn, sem flytja tölurnar í nál., eiga það engan veginn víst, að meiri trúnaður verði lagður á orð þeirra allra til samans en á orð hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) eins. Þegar sitt segir hver um slík atriði, eru í rauninni mestar líkurnar fyrir því, að menn trúi fremur því, sem þeim er geðfeldara eða þeir vildu heldur að satt væri, og í þessu efni er víst lítill efi á, að meiri hluti landsmanna mundi heldur vilja, að tölur hv. 1. þm. (Sv. Ó.) væru rjettari, og þess vegna verður þeim líklega alment trúað. Næst á eftir þessum röngu tölum eru svo dregnar upp grýlumyndir af hefndum þeim, er Norðmenn muni hafa í frammi við oss, ef oss takist að halda þeim verslunarkjörum á Spáni, sem vjer hingað til höfum haft. Bændunum verður prjedikað í heilt ár, að Spánarsamningurinn muni eyðileggja saltkjötsmarkaðinn. Þetta kom fram í ræðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og þessu var hreyft í blöðunum þegar fyrir þingið, svo að það eru engar getsakir, þó að sagt sje nú, að því muni haldið áfram. Þessu næst má búast við, að hin tiltölulega mikla eftirspurn eftir ljettum vínum, sem óhjákvæmilega mun leiða af því, að innflutningur er leyfður aðeins eitt ár, verði notuð sem röksemd í baráttunni. Jafnvel notuð sem sönnun þess, að drykkjufýsnin sje svo mikil í landinu, að innflutningsfrelsi ljettra vína muni kosta þjóðina meira í beinum peningum en hámarkstollur á Spánarfiski, talinn fram með röngum tölum. Loks má búast við því, að hinir grunnhygnustu meðal bindindisvina og bannmanna haldi áfram þeim hætti, sem þeir þegar hafa byrjað nokkuð á, og það er að reyna að æsa menn bæði utanlands og innan upp til hefnda gegn Spánverjum fyrir samningskröfu þeirra; æsa menn upp til að bindast samtökum um að hnekkja verslun Spánverja með því að kaupa engar vörur frá þeim, jafnvel ekki ósaknæm aldini. Ef þessi hreyfing magnaðist svo, að henni yrði nokkuð ágengt, þá má telja ólíklegt, að Spánverjar myndu vilja gefa oss kost á bestu verslunarkjörum að árinu loknu. Það þarf enginn að halda, að lítilmagninn fái sínum hagsmunum borgið með því að sýna af sjer sem mesta ilsku gagnvart þeim, sem hefir veitingu hagsmunanna í hendi sjer, en svo mikil er nú heimskan, að til eru þeir menn, sem ætla hið gagnstæða, og tel jeg ekki hættulaust að ljá þeim heilt ár til þess að gróðursetja heimsku sína í akri íslenskra kjósenda. Þá hefi jeg nú talið nokkra mjög verulega annmarka á tilhögun nefndarinnar móts við stj.frv. Þeir eru þó allir þess eðlis, að afleiðingar þeirra geta ekki beinlínis talist óbærilegar, ef treysta má því, að þingmenn sjálfir og stjórnendur landsins haldi til næsta þings óbrjálaðri þeirri skynsemd í þessu máli, sem áreiðanlega er ríkjandi hjá þeim nú. En höfuðatriðið er ótalið, og það er sú hlið málsins, sem alls ekki er á okkar valdi, og hún er þessi, eins og hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) benti á og spurðist fyrir um án þess þó að fá fullnægjandi svör: Höfum við nokkra tryggingu fyrir því, að okkur standi til boða verslunarsamningar við Spánverja, með lægsta tolli og bestu kjörum okkar vörum til handa, þegar þetta ár er liðið, gegn því, að við þá göngum að þeim samningskröfum, sem þeir nú hafa gert til okkar? Þetta er höfuðatriði málsins. Þetta atriði er miklu mikilsverðara en það, hvort við fáum bestu kjör þetta eina ár, sem frv. fjallar um. Þessvegna varð jeg öldungis hissa, þegar jeg sá, að ekki var að þessu vikið með einu orði í greinargerð nefndarinnar. En þó varð jeg jafnhissa á því, að hvorki háttv.frsm. (M. J.) eða hæstv.forsrh. (S. E.) skyldu minnast neitt á þetta höfuðatriði í fyrstu ræðum sínum og að hæstv.forsrh. (S. E.) skyldi ekki nota tilefnið, sem hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) gaf honum. Jeg ber þessvegna upp spurninguna bæði fyrir nefndinni og hæstv. stjórn og óska eftir svörum nú þegar við þessa umr. málsins. Og mjer nægir ekki að heyra álit þeirra um þetta efni, heldur vil jeg fá að vita, á hverju þeir byggja þetta álit sitt. Jeg álít þetta atriði ekki nægilega trygt með neinu öðru móti en því, að það verði beinlínis tekið upp sem atriði í samning milli Spánverja og utanríkisstjórnar okkar. Jeg vil því spyrjast fyrir um, hvort ekki sje tilætlunin að gera sjerstakan bráðabirgðasamning fyrir þetta eina ár. Sje svo, tel jeg að ákvæði um, að okkur skuli standa til boða bestu kjör að árinu loknu, beri að taka upp í þann samning. Sje ekki tilætlunin að gera slíkan samning til eins árs, heldur að láta núverandi ástand haldast óbreytt án nýrra samninga þar um, tel jeg að sjerstakan samning þurfi að gera í einhverju bindandi formi um það, að bestu kjörin skuli standa okkur til boða með tilteknum skilmálum að árinu loknu. Jeg leyfi mjer að vænta eftir sem allra ítarlegustum og skýrustum svörum um þetta, sjerstaklega frá hæstv. stjórn, og eftir þeim svörum fer afstaða mín til frv. þessa.

Forsætisráðherra (S. E.) Sendimenn vorir á Spáni hafa ótvírætt lýst yfir því, að ef við nú samþykkjum ársfrestinn, eða veitum um eitt ár undanþágu á vínum að 21% frá bannlögunum, og samþykkjum svo afnám bannlaganna að því er vín að 21% snertir á næsta þingi, þá eigum við vís áfram bestu kjör. Viðskiftamálanefndinni þótti fyrstu símskeyti sendinefndarinnar í þessu efni ekki nógu skýr, og sendi stjórnin því símskeyti, sem nefndin samdi, þar sem hún spurðist fyrir um það, hvort bestu kjör væru ekki trygð, ef við nú samþyktum undanþágu 1 ár og samþyktum svo lög á næsta þingi eins og jeg nefndi áðan. Þessu skeyti svöruðu sendimennirnir játandi. Það var ekki af neinu hiki, að jeg tók þetta ekki fram, heldur af hinu, að 12 manna nefndin vissi alveg um þessa niðurstöðu, og jeg vissi ekki annað en öllum hv. þingmönnum væri hún kunn.

Frsm. (Magnús Jónsson) Mjer kom aldrei á óvart þó að menn væru ósammála hjer og þó að ræður flestra hnigju raunar í sömu átt að lokum. Og síst gekk jeg þess dulinn, að á mjer myndu standa ýms spjót, enda hafði jeg vendilega gert upp með sjálfum mjer afstöðu þessa máls og komist þar að sannfæringu, og það er aðalatriðið. Læt jeg mjer þess vegna í ljettu rúmi liggja aðkast það, er jeg hefi fengið. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) var sá, er fyrstur þeysti úr hlaði eftir að jeg hafði lokið minni ræðu. Og verður því ekki neitað, að jeg varð dálítið hissa á hans framkomu. Jeg hjelt, að þetta mál væri flestum viðkvæmara en svo, að um það væri rætt í þeim tón, sem hann flutti ræðu sína. Og jeg kunni langtum betur við að heyra þá rödd, sem hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) fram bar öfgar sínar með, og er hann þó eindreginn á móti nefndinni, heldur en hvernig hv.þm.N.-Ísf. talaði. Jeg þóttist vita, að ýmsir hv.þm. væru þegar ráðnir í því að samþykkja frv. stjórnarinnar, en að nokkur þeirra hefði fest jafnmikla ást á því og kom fram hjá háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), það datt mjer ekki í hug. Hann beinlínis firtist við, að málið, svo göfugt mál, skuli vera afgreitt með afbrigðum frá þingsköpum, eða, eins og hann nefndi það, „að hespa málið af á 2 eða 3 dögum“. Jeg veit nú ekki betur en að þetta hafi tíðkast áður, að mál væru „hespuð“ af með afbrigðum, þegar búið væri að koma þeim í það horf, sem við mætti una. T. d. voru önnur eins stórmál og sambandslagamálið 1918 og stjórnarskráin 1920 afgreidd frá þinginu með afbrigðum frá þingsköpum. Þetta er ekki nema eðlileg afleiðing þess, sem búið er að vinna að undirbúningi hvers máls. En það hefði jeg kallað að „hespa málið af“ og það hefði verið óforsvaranlegt flaustur, hefði frv. stjórnarinnar verið afgreitt þegar í þingbyrjun að lítt rannsökuðu máli, eins og háttv.þm. sýnist helst hafa viljað. En þar sem 12 manna nefnd hefir nú fjallað um þetta mál allan þingtímann og lagt mikla vinnu í það, og flestum þm. að meira eða minna leyti kunnugt um alla málavöxtu, þá finst mjer, að ekki sje af sanngirni mælt, að málið sje „hespað af“ í þinglokin. Nefndin hefir heldur engu þar um ráðið, að málinu yrði nú ráðið til lykta með afbrigðum. Hygg jeg, að þar um ráði meira, að þingið þyki nú nógu langt orðið og heimþrá sumra hv.þm. Mjer finst, eins og hæstv.forsrh. (S. E.) tók rjettilega fram, að þjóðin eigi heimting á að sjá alt, sem gert hefir verið fyrir þetta mál, og alla þá rækt, sem við það hefir verið lögð, - og mun þá annað verða uppi á teningnum en að málinu hafi verið flaustrað af. Jeg veit ekki, hvað hv.þm. (S. St.) átti við, að það hefðu sjer orðið vonbrigði að fá frestun í stað afnáms. Jeg veit ekki, að með þessu geti annað breyst en ef svo skyldi fara, að þetta eina ár kynni að gefa okkur möguleika til þess að neita kröfunni og við losnum við að afnema aðflutningsbannslögin síðar meir. Þess vegna finst mjer meira unnið með þessu ákvæði; en þetta getur kannske verið öðrum sorgarefni, en mjer þykir það þó betra, úr því sem við var að búast. Jeg legg ekki mikið upp úr þeim æsingum, sem sjerstaklega á að þyrla upp í þessu sambandi. Vilji menn það viðhafa, þá má um þetta mál tala og gera það að æsingamáli, en það má líka, hvað sem gert er í málinu. Sami löggjafinn getur altaf breytt til. Þetta mál fer aldrei fram hjá þjóðinni. Hún segir sitt álit á einn eða annan hátt; það er satt og víst. Það var víst eitthvað fleira, sem jeg hafði að athuga við ræðu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), eins og t. d. um bannlagabrotin, en sleppi því nú, því mjer finst ástæðulaust að hefja hjer óþarfar deilur og lengja með því umr. Þá sný jeg máli mínu til hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem er einn af okkur 12, en þó ekki að öllu leyti sammála eftir ræðu hans að dæma. Það var aðallega við greinargerðina, sem hann hafði ýmislegt að athuga, og finst mjer því, að hann sje nokkuð síðbúinn með athuganir sínar, því hefði hann verið fyr á ferðinni með þær, þá hefði hann eflaust getað komið ýmsum þeirra inn í greinargerðina. Hann var líka að tala um, að greinargerðin væri eins konar „handaþvottur frammi fyrir þjóðinni“. Þetta mætti nú eflaust segja um fleiri greinargerðir og jafnvel öll frv., sem þingið neyðist til að setja. Hjer mun meira hafa ráðið að sameina alla í nefndinni, því mörgum var þetta nauðungarganga, þó að engin önnur fær leið væri fram undan. Þá kem jeg að fiskiskýrslum hans um útflutning til Spánar. Þar vildi hann mjög rengja tölur þær, sem greinargerðin nefnir, og kallar tölur okkar í því efni handahóf eitt. En í upptalningu sinni nefndi hann ekki síðustu árin, eins og við höfðum gert. Og þó að þær skýrslur liggi ekki fyrir, þá mun það koma á daginn, að ekki skeiki miklu frá okkar áætlun, enda er betra að treysta kunnugra manna sögn en skýrslum, sem um leið eru notaðar án allrar aðgæslu. En einmitt framtal þessa háttv.þm. (Sv. Ó.) sýnir, hvaða einstakar vitleysur er hægt að fá út úr opinberum skýrslum með því að nota þær ranglega og án kunnugleika. Hann tínir sem sje upp úr hagskýrslum þann fisk, sem þar er talinn hafa farið til Spánar, en gætir þess ekki, að þetta er ekki nema nokkur hluti þess fisks, sem þangað fer í raun og veru hjeðan, nefnilega sá fiskur einn, sem sendur er beint á farmskírteini hjeðan til Spánar. En þá vantar allan þann fisk, sem gengur gegnum hendur erlendra milliliða. Sjeu þeir enskir, er hann í skýrslunum talinn til Englands o. s. frv., en fer alt um það beint til Spánar. Nú er það alkunnugt, að einmitt þessi ár, sem háttv.þm. vitnaði í, keyptu Englendingar mjög mikið af fiski vorum og fluttu beint til Spánar. Þetta er að fara falsi næst í útreikningum sínum. Og svo bætir háttv.þm. því ofan á að reikna gullpesetann á 72 aura, þegar hann er 115 danskir aurar, og þá náttúrlega því fleiri íslenskir aurar sem íslenska krónan stendur nú lægra danskri krónu. Hann reiknar krónuna með öðrum orðum í gullverði en slík gullöld er því miður ekki nú, og á sjálfsagt langt í land. Með svona aðferðum má fá svo að segja alt út, sem hugurinn girnist, en hvort það er heilbrigt, er annað mál. Jeg segi fyrir mig, að jeg vildi óska, að þessi niðurstaða hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) væri rjett og að tap okkar gæti aldrei orðið nema 4–5 miljónir. Ef við gætum hafið tollstríð við Spánverja án þess að tapa meiru en þessu, er jeg hræddur um, að jeg vildi skoða huga minn betur áður en jeg gengi að kröfu þeirra. En þessi staðhæfing kemur ekki að neinum notum. Það, sem við nefnum í greinargerðinni, er hið raunverulega ástand. Um minni upphæð en 12 miljónir getur ekki verið að ræða, eins og nú standa sakir. Hann sagði, að við værum að selja þjóðarmetnaðinn. Því neita jeg algerlega. Annars mætti benda á það, frá hans sjónarmiði, að úr því hann ætlar að ganga að þessu, þá ætlar hann, eftir sínum eigin orðum, að selja þjóðarmetnaðinn líka. Sá einn er munurinn, að hann ætlar að selja hann hjer um bil þrefalt lægra verði en við. En svo mætti spyrja: Hvernig færi um þjóðarmetnaðinn, ef við yrðum fjárhagslega ósjálfstæðir? Hjer er um að ræða, hvort þjóðarmetnaðinum er hættulegra, að við sláum undan í þessu atriði eða höldum strikinu, hvað sem tautar, og siglum skipinu til brots. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) hafði góð orð um að taka brtt. sína til baka til 3. umr., svo jeg get sparað mjer að sinni að ræða um hana. Annars var það ekki margt í hans ræðu, sem jeg þurfti að athuga, nema það, að Spánverjar heimtuðu frjálsan innflutning. Það er ekki rjett. Spánverjum er sama hvort við flytjum inn vínið frá þeim eða ekki, og þeim er sama hvort við kaupum það eða ekki. Og þeir eru allra síst að „spekulera“ í því, sem ofan í okkur kann að fara. Þetta er hjá þeim „principsmál“, og þeir eru fúsir að ganga inn á, að við setjum reglur um söluna. Hitt er jeg hræddur við, að spá sama hv.þm. (Gunn. S.) rætist, að ekki verði betra að ári liðnu, en jeg segi: „frestur er á illu bestur“. Við getum neitað að ári liðnu, ef við sjáum okkur hag í því. Þetta eina ár er síðasta hálmstráið okkar bannmanna til þess að geta kannske bjargað málinu, að þurfa ekki nú þegar að afnema lögin. Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) talaði gegn þessu máli, eins og von var, þar sem hann greiddi atkv. á móti stjórnarfrv. og einnig því, að þetta frv. fengi að ganga til 2. umr. Málgagn flokks hans hefir og tekið þannig í málið, að ekki væri annars að vænta af þessum háttv.þm. Hann sagði, að ef fiskur vor væri nú tolllaus og ætti að leggja á hann þann lágmarkstoll, sem nú er, þá mundi talið verða þjóðinni ómögulegt að bera hann, en nú yrði hans ekki vart. Þar til er því fyrst og fremst að svara, að þm. veit ekkert um þetta. Það er einmitt líklegt, að fiskur vor ætti ennþá betri markað og meiri á Spáni, ef hann væri tollfrjáls. En auk þess er dæmið rangt hjá háttv.þm. (J. B.). Lágmarkstollurinn snertir allan fisk jafnt, og það er skýrt tekið fram í greinargerðinni, að sá tollur lendi á neytendunum. En ef tollurinn á fiski vorum er hækkaður upp í 96 peseta, en annar fiskur nýtur lágmarkstolls, eða 32 peseta, þá er okkar fiskur algerlega settur aftur úr í samkepninni. Þetta dæmi háttv.þm. nær þá fyrst nokkurri átt, ef hjer væri að ræða um jafna tollhækkun á öllum fiski; en svo er ekki. Þessi háttv.þm. sagði, að ekki væri mikil hætta á ferðum. Jeg álít hættuna gífurlega; annars hefði jeg aldrei slegið undan. Hann sagðist halda, að við mundum hafa sigrað í tollstríði við Spánverja. En þetta eru aðeins orð. Og þetta mál er svo alvarlegt, að hjer nægja ekki staðlausu stafir, heldur þarf þá að sýna fram á það með fullkomnum rökum, að Spánverjar geti ekki komist af án okkar. Í samanburði við Norðmenn stöndum vjer þar miklu ver að vígi, og hafa þeir þó átt fullerfitt uppdráttar í sínum samningum. Þeir flytja allmikið inn frá Spáni, en við sama sem ekkert. Og fyrir þeim er fiskurinn ekki nándarnærri jafnstórt atriði og fyrir okkur. Og þó segja megi, að Spánverjum þyki fiskur vor góður, þá er hann þeim engin þjóðarnauðsyn. Hv. þm. talaði um, að við hefðum átt að nota meira hjálp Dana í þessu máli. Mjer er nú, satt að segja, ekki ljóst, hvernig við hefðum átt að nota hana meira en gert hefir verið í málinu. Slíkt hefði ekki verið hægt. Þeir hafa gert okkar málstað að sínum, og meira var ekki hægt. Að fara að reyna að fá yfirlýsingu þeirra um það, að þeir mundu standa með okkur, þó að við neituðum og endurgreiða þá t. d. Færeyingum úr ríkissjóði þann halla, sem þeir hefðu af hámarkstolli, það var ekki hægt, nema beinlínis beiðast ölmusu af þeim, en slíkt tel jeg að varla hefði verið okkur sæmilegt, sem nú höfum lagt alt kapp á að sigla sem mest vorn eigin sjó og afla oss sem mests sjálfstæðis. Þá áleit hann, að betra hefði verið að afnema bannlögin alveg, og værum við þá óbundnir af öllum frekari kröfum Spánverja. Jeg hefi einmitt yfirvegað þetta atriði mjög vandlega. Mjer finst, að ef við á annað borð látum undan fyrir kúgun, þá eigum við aðeins að láta það, sem krafist er, og ekkert meira. Jeg vil því alls ekki að óþörfu leiða þá bölvun yfir þjóðina að veita öllu víni óhindrað inn í landið. Jeg fyrir mitt leyti er ekkert hræddur um bannmálið. Jeg veit, að bannið kemst hjer á aftur um leið og Spánverjar slaka til. Það þarf ekki mikið hugrekki til að greiða einn atkvæði á móti þessu máli; því fylgir lítil ábyrgð. En ef úrslit málsins hefðu oltið á atkvæði háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.), þá hefði hann þurft hugrekki til að greiða þannig atkvæði, og jeg leyfi mjer að efast um, að hann hefði þá gert það. Og ef hann hefði gert það, hefði hann áreiðanlega ekki loftað ábyrgðinni. Þá kem jeg að háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Hann taldi það óþarfa krókaleið að gefa út konungstilskipun um þetta mál. Þetta er aðeins formsatriði, sem jeg geri ekkert úr og sem mjer finst aldrei geta skift miklu máli. En jeg skal athuga þetta mál betur til 3. umr. og svara því þá skýrar. Þá var það annað atriði, sem þessi hv.þm. lagði mikla áherslu á, og það var, að tryggilega væri frá því gengið í samningunum við Spán, að við, þegar fresturinn væri útrunninn, ættum kost á bestu kjörum hjá Spánverjum áfram, ef við gengjum þá að þessum sömu kröfum, sem þeir hafa nú sett okkur. Frá því fyrsta, að sendimennirnir voru sendir til Spánar, hefir það ávalt og hvað eftir annað verið tekið fram við þá, að svo væri hagað samningunum, að við ávalt ættum kost á bestu kjörum hjá Spánverjum. Síðast rjett áður en frv. þetta kom fram í þingið, símaði stjórnin og spurði sendimennina, hvort þetta væri trygt, og fekk hún játandi svar. En til frekari tryggingar bað viðskiftamálanefnd stjórnina einnig að senda fyrirspurn frá nefndinni um þetta efni. Svarið var: „Já við spurningu nefndarinnar“. Þegar nú þetta er margyfirlýst frá sendimönnunum, og vjer treystum því, að slíkir menn viti, hvað þeir eru að segja, þá ætti þetta atriði að vera bókstaflega trygt. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) spurði ennfremur, hvort nefndin mundi hafa talið rjett að hleypa málinu í strand á fyrra stigi þess. Þessu get jeg ekki svarað fyrir nefndarinnar hönd. En fyrir mitt leyti er jeg ekki á móti því, að rjett hefði verið, að fresturinn í fyrra hefði verið látinn renna út og sjá, hvernig hámarkstollurinn reyndist. Jeg hygg málið ekki fullprófað, úr því því var aldrei hleypt í strand. Hitt er annað mál, að nú er slíkt ómögulegt að mínum dómi, eftir að búið er að reyna samninga aftur og aftur. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) er jeg búinn að svara að mestu leyti, um leið og jeg svaraði háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), og svo skýrt sem jeg get, og hygg jeg þar með fallna úr sögunni ástæðu hans fyrir því að víta ástæðu nefndarinnar fyrir að hafa stungið stjórnarfrv. undir stól. Eitt, sem þessi háttv.þm. (J. Þ.) hafði á móti frv. nefndarinnar, var það, að ef það yrði samþykt, mundi útgerðin ekki aukast á þessu ári, af ótta við, að tollurinn mundi hækka á næsta ári. En jeg skil ekki í öðru, ef þetta frv. verður nú samþykt hjer með miklum meiri hluta, að þá megi fulltreysta því, að þm. sjeu ekki þeir vindhanar að standa ekki við þetta á næsta þingi, ef kringumstæður verða hinar sömu og nú. Þá sýnir og reynslan, að þessi ótti er ástæðulaus, því að einmitt nú, áður en nokkur vissa var fengin um úrslit málsins, hefir útgerðin verið aukin að talsverðum mun. Aðra ástæðu gegn frv. taldi hann þá, að mjög mikið áfengi yrði flutt inn á þessu ári, vegna þess að menn væru hræddir um, að frelsið yrði aftur af þeim tekið. Landseinkasalan á að sjá um það, að slíkt komi ekki fyrir, því jeg hefi ekki skilið það svo, að stjórnin ætti að sjá um, að allir gætu verið altaf fullir, heldur aðeins að næg vín væru í landinu til meðala. Auðvitað verður mikið deilt um þetta mál á þessu ári. Hjá því verður ekki komist í landi þingræðis og þjóðræðis. Og þó margt kunni að koma fram ilt og skaðlegt í þeim deilum, þá ættum við að treysta því, að hið góða sigri að lokum. Og víst er um það, að þó stjórnarfrv. hefði verið samþykt, þá hefði ekki með því verið komið í veg fyrir deilur um málið.

Jón Baldvinsson Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) vildi halda því fram, að fráfarin stjórn hefði staðið vel í þessu máli og að jeg hefði farið þar með rangt mál. Það er nú að vísu rjett, að jeg hefi ekki kynt mjer öll skjöl málsins, en jeg dró það af líkum, að stjórnin hefði ekki staðið vel í málinu. Hún hefir liðið slælegt eftirlit með bannlögunum. Hún hefir liðið, að hver og einn selji áfengi, svo að segja í öðru hverju húsi. Af þessum líkum dreg jeg það, að stjórnin muni að minsta kosti hafa haft allmikla löngun til þess að koma þessum lögum fyrir kattarnef. Það var því fyllilega rjettmætt af mjer að draga þessa ályktun. Hv. frsm. (M. J.) vildi ekki gera mikið úr mótbárum mínum gegn frv. nefndarinnar. Hann fullyrti, að lægsti tollur lenti á neytendum, en hæsti tollur á seljendum. En jeg hygg, að þó við ekki gengjum að samningum við Spánverja nú, mundum við þrátt fyrir það alls ekki fá hæsta toll. Byggi jeg þetta á því, að t. d. Norðmenn hafa ekki fengið hæsta toll enn. Og hafa þeir þó staðið í tollstríði við Spánverja nú um eitt ár. Enda er það skiljanlegt, að Spánverjar fari varlega í það að sprengja upp verðið fyrir sjer á fiskinum með háum tolli. Jeg ljet í ljósi í ræðu minni áðan, að stjórnin myndi ekki hafa notað afstöðu Dana gagnvart Spánverjum eins vel og skyldi, og skal jeg enn endurtaka efa minn í því, að fyrverandi stjórn hafi gengið vel fram í því. Jeg veit ekki betur en að Danir hafi utanríkismálin á hendi fyrir okkur. Er því ekki lítil ástæða til að ætla, að þeir myndu leggja metnað sinn í það að koma þessu máli voru í viðunandi horf. Er samkomulag vort við Dani að miklu leyti undir því komið, að þeim takist vel að fara með mál vor erlendis, enda vita þeir það og gera alt, sem í þeirra valdi stendur, til að bæta það. Nú hafa þeir ekki staðið eins fast með oss í þessu máli og þeir sökum góðrar afstöðu sinnar hefðu líklega getað, og því var það, sem jeg dró í efa, að eins ríkt hefði verið gengið eftir stuðningi þeirra og skyldi. Þá hefir því verið haldið fram af sumum háttv.þm., að ef við afnæmum alveg bannlögin, en settum svo strangar reglur um neyslu áfengra drykkja, þá myndu Spánverjar ekki falla frá kröfum sínum. Jeg er á öðru máli um það. Ef við hefðum ekkert bann, þá hefðu þeir engar kröfur á oss í þeim efnum. Þetta er „principmál“ hjá þeim, og þeir myndu alls ekki láta sig neinu skifta, þótt við settum strangar reglur um notkun vínsins og takmörkuðum þannig skaðsemi þess. Háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) furðaði sig á því, úr því jeg kysi frekar algert afnám bannsins en þennan milliveg, að jeg skyldi ekki hafa komið fram með brtt. þess efnis. - Ja, hann getur nú frómt um talað! Jeg man ekki betur en hann væri rjett áðan að finna að frv., en þó hefi jeg ekki sjeð neina brtt. frá honum ennþá. Hann mætti nú ef til vill ætla, að þetta tvent væri af svipuðum rótum runnið. Háttv. frsm. (M. J.) hjelt, að með algerðu afnámi bannsins myndi koma meira vínflóð yfir landið. Jeg býst nú við, að við fáum það nægilegt með þessu móti, og ef til vill öllu verra en ef lögin væru afnumin. Því þess er jeg fullviss, að það verða ekki eingöngu mild vín, sem streyma inn í gegnum þetta op, heldur verður brendum vínum einnig veitt þar inn í landið. Það verður ómögulegt að hafa eftirlit með slíku, sem að nokkru gagni geti komið, því ekki er auðvelt að sjá á druknum manni, hvort hann er fullur af þessari eða annari víntegund. Sami háttv.þm. gaf það í skyn, að ekki væri mikill vandi að standa einn í slíku máli, sem jeg gerði, en hitt væri meiri vandi að standa sem hann í málinu. Jeg skal játa það með háttv.þm., að það myndu ekki allir leika eftir honum að snúast svo við þessu máli eins og hann nú, eftir þá afstöðu, sem hann hefir haft í málinu áður. Hæstv. forsrh. (S. E.) gaf engin fullnægjandi svör við spurningu minni áðan. Þóttist hann ekki vera undir það búinn að gefa ítarleg svör að svo búnu í slíku vandamáli. Hinu lýsti hann yfir, að stjórnin myndi nota heimildina. Fyrst stjórnin nú vill nota heimildina, þá get jeg ekki betur sjeð en að hún hljóti að vera búin að ráða eitthvað við sig, hvernig þessu skuli fyrir komið. Á að veita víninu svona formálalaust inn í landið eða á að setja einhverjar takmarkanir um notkun þess í landinu? Lögin um einkasölu landsins á áfengi gera ekki ráð fyrir neinu verulegu álagi á vín þau, sem flutt verða inn. Yrði ekki lagt á þessi vín, þá yrðu þau mjög ódýr og þar af leiðandi mikið keypt af þeim. Fróðlegt væri að heyra, þótt ekki væri nema hvernig hæstv. stjórn hugsar sjer að haga þessu. Það stendur í nál., að búið sje að reyna alt annað til að afstýra skerðingu bannlaganna en að fella frv., og hefi jeg minst á það áður, að jeg viti ekki, hvað þetta eigi að þýða. Nú hefir háttv.frsm. (M. J.) reynt að skýra þetta, en jeg er jafnnær. Ef frsm. er þeirrar skoðunar, sem hann ljest, þá hefði hann þegar átt að vilja fella frv., þegar það kom fyrst inn í þingið, og þá hefði hann átt að fallast á þá tillögu mína að fella frv. frá 2. umr. En eins og kunnugt er, mælti háttv.þm. móti því og vildi láta vísa því til viðskiftamálanefndar. En það er einmitt þetta, sem þurfti að gera. Þingið átti straks að fella frv. Það voru sterkustu mótmælin, sem unt var að láta í ljós. Og þótt svo hefði farið, að þau hefðu ekki dugað, þá hefði mátt taka málið upp á öðrum grundvelli. Það er nú sjeð, að ekki er hjer um neina nauðung að ræða. Menn vildu ekki fella málið á því stigi, sem það var hættuminst, og freista þannig, hvort ekki mætti afstýra þessu, og það verður tæplega skoðað öðruvísi en svo, að menn hafi frá upphafi ætlað sjer að láta undan í þessu máli.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg gat þess áðan í svari mínu, að jeg myndi fara eftir ákvæðum frumvarpsins í þessu efni, og vísa jeg til þeirra orða, sem jeg vísaði til í fyrri ræðu minni. Mjer virðist svo, sem háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) geti ekki heimtað, að stjórnin hafi reglugerðarákvæðin tilbúin, jafnmiklu annríki og hún hefir staðið í. Og þó um þau hafi verið hugsað nokkuð, þá er lítt hyggilegt fyrir stjórnina að slá nokkru fram um fyrirkomulagið fyr en hún er búin að gagnhugsa það. Annars virðist mjer, að háttv.þm. hafi enga ástæðu til að efast um, að stjórnin muni gæta sem mestrar varúðar í þessu máli á alla vegu.

Magnús Guðmundsson Háttv. frsm. nefndarinnar (M. J.) ljet í ljósi, að hann áliti, að rjett hefði verið af fyrv. stjórn að hleypa þessu máli í strand 1921. Hann álítur þá með öðrum orðum, að það hafi verið fært að láta sjávarútveginn greiða hinn háa toll á erfiðasta árinu, sem yfir hann hefir komið, en nú sje það ekki fært, þótt miklu betur láti í ári. Og þar við bætist svo það, að á árinu 1921 þurfti ekkert vín að kaupa, en nú þurfum við þess. Mjer er það því hulin ráðgáta, hvernig háttv.þm. getur litið svona á, og hika ekki við að álíta, að þetta sje sagt að óathuguðu máli. Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) heldur fast við þá tilgátu sína, að ekki hafi verið lagt nógu fast að Dönum að gera okkar mál að sínu. Byggir hann þetta á hugboði sínu og engu öðru. Jeg er þegar búinn að sýna, að þessi tilgáta er með öllu ástæðulaus, og benti á þau rök, að viðskiftamálanefndin hefir rannsakað skjölin, sem um þetta fjalla, og hefir ekki fundið neitt í þeim, sem gefi tilefni til að ámæla fyrv. stjórn fyrir neitt í þessu máli. Legg jeg óhræddur undir dóm háttv.þdm., hvor okkar færir hjer fram betri rök. Orð háttv.þm. um innflutningshöftin koma þessu máli ekkert við, og skal jeg því ekki virða þau svars. Háttv. þm. sagði, að vín væri nú selt í öðru hverju húsi hjer í bænum. Jeg kalla háttv.þm. fróðan, ef hann veit rjett um þetta, og furða mig á reynslu hans í þessu efni. En án þess nú að vilja gera neitt lítið úr henni, þá verð jeg að halda því fram, að þetta fari ekki nærri lagi. Jeg veit ekki af neinum stöðum hjer á landi, sem selji vín, nema lyfjabúðunum. Eða vildi háttv.þm. ef til vill gefa upp svo sem eitt af þessum húsum. Hann hefir þó væntanlega kært einhvern af þessum vínsölum. Geti hann ekki sannað, að yfirvöldin hafi ekki sint slíkum kærum, þótt fram hafi komið, þá verða þessi orð hans að skoðast ómerk. Að lokum skal jeg svo lýsa yfir því hvað Dani snertir, að þeir gerðu okkar málstað að sínum. Hvort sem því hefir verið lagt að þeim meira eða minna, þá er víst um það, að nógu mikið var lagt að þeim til þess - og það ætti að nægja þessum háttv.þm. (J. B.). Viðvíkjandi svari hans um brtt., þá skal jeg segja það, að það, sem jeg fann að frv. var aðeins formsatriði, og því ekki svo þýðingarmikið, og auk þess naumur tími fyrir hendi.

Jón Baldvinsson Ekki veit jeg, hvaðan háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) kemur, úr því hann segir, að áfengi fáist ekki annarsstaðar hjer en í lyfjabúðunum. Þarf hann ekki annað en eiga tal við lögregluþjónana hjer í bænum til að komast á aðra skoðun. Hefir og fjöldi manna verið kærður fyrir óleyfilega vínsölu. En að bæði jeg og aðrir kæra ekki oftar en raun er á, kemur ekki af því, að ekki sje brotið, heldur af hinu, að það hefir þótt við brenna að vitnisburður eiðfestra lögregluþjóna er ekki einu sinni tekinn til greina í þessum efnum og næsta erfiðlega gengur að fá menn sektaða, þótt nægar sakir sjeu til.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki að þessu sinni tefja tímann með langri ræðu. Jeg þarf alls engu að svara háttv.frsm. (M. J.), en aðeins að gera dálitla athugasemd við fullyrðingar hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hann brá mjer um það, að hafa farið með rangar tölur, en lýsti þó jafnframt yfir því, að hann byggist við, að þeim yrði betur trúað en skýrslum þeim um fiskútflutninginn, sem standa í greinargerð frv. og sem hann telur rjettar. Mjer þótti vænt um þessa spá hans og hygg, að hún rætist. Jeg hefi tekið tölurnar úr þeim opinberu hagskýrslum, og því verður erfitt að hnekkja þeim, en tölurnar í greinargerðinni eru ágiskaðar og sumar villandi og rangar, en lúta að því að gera sem ægilegast fjártjónið af því að neita kjörum Spánverja. Hitt veit jeg vel, sem hann sagði, að nokkuð af fiskinum hjeðan fer fyrst til annara landa og svo til Spánar. Segir sig sjálft, að tollauki á þeim fiski kemur eigi til greina, nema óbeint. En um þann fisk er það einnig að segja, að hann hefir á árabilinu, sem jeg nefndi, eigi verið meiri en svo, að ekki nær þeim innflutningi til Spánar, sem greinargerðin getur, þótt þessu væri við bætt. Jeg vildi aðeins gefa þessa yfirlýsingu, af því að háttv.þm. sagði, að jeg hefði farið með rangar tölur, en um gullgengi pesetanna þýðir eigi að skrafa. Það breytist eins og veður í lofti.

Jón Þorláksson Jeg skal gefa háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) skýringu á því, við hvað jeg átti, er jeg sagði, að hann hefði farið með rangar tölur. Hann var að reikna út, hvað sá tollauki á íslenskum fiski myndi nema miklu, sem með þessu móti kæmi undir hámarkstoll. Notaði hann við þennan útreikning sinn verslunarskýrslurnar. Væri þetta og rjett, ef þessi tollauki lenti bara á þeim fiski sem fer beina leið til Spánar. En svo er ekki. Tollaukinn lendir á öllum íslenskum fiski, hvaða leið sem hann fer. Þetta verður því rangur mælikvarði, þótt hann sje tekinn eftir verslunarskýrslunum. Skekkjan liggur í því, að hjer eru teknar tölur og notaðar, sem tákna annað en það, sem verið er að tala um. Eins og jeg hefi áður minst á, þá er hin talan líka röng, þar sem háttv.þm. gerir pesetann 72 aura virði í stað 108. Jeg hlustaði með gaumgæfni á svör hv.frsm. (M. J.) og hæstv.forsrh. (S. E.), en fanst heldur lítið á þeim að græða. Hæstv. forsrh. sagði, að þessi bestu kjör myndu standa til boða að ári liðnu, en hann hafði ekki skjöl málsins við hendina og sagði þetta einungis sem sitt álit, að mjer virtist. Finst mjer það harla ófullnægjandi að hafa ekki við annað að styðjast í þessu efni en trú hæstv.forsrh., og væri æskilegt, ef hann gæti gert skýrari grein fyrir þessu. Háttv. frsm. gerði betri skil, hann náði í gerðabók nefndarinnar, las upp skeyti til sendinefndarinnar á Spáni og svar hennar. Er það gott, svo langt sem það nær, en orðan skeytisins hjeðan er ekki heppileg, því það má skilja það á þann veg, að spurt sje um kjör þau, sem okkur bjóðist á yfirstandandi ári. Og er leitt að þurfa að byggja ályktun um svona mikilvægt mál á einu skeyti, sem ekki er svo ljóst orðað, að trygging sje fyrir, að viðtakandi hafi skilið það rjett. Mín niðurstaða er þá sú, að háttv. viðskiftamálanefnd hafi varpað ábyrgðinni af sjer yfir á hæstv. stjórn og sendinefndina, og fái jeg ekki betri skilagrein, verð jeg að láta mjer nægja þessa, þótt ekki sje vel frá henni gengið. Það verður að gæta allrar varúðar, er um svo stórfelt hagsmunamál er að ræða, og auk þess eru kunn tildrög þess. Eftir því, sem skýrt hefir verið frá á lokuðum fundum, stafar þessi uppsögn Spánverja af því, að þeir ætla sjer að endurskoða alla tolllöggjöf sína og hætta að semja upp á bestu kjör. Þetta tilboð um bestu kjör til handa okkur og Dönum er því undantekning, og þá ber að gæta allrar varúðar við, að tækifærið gangi ekki úr greipum okkar. Auk þess er annað, sem gerir að verkum, að jeg fyrir mitt leyti vil fara gætilega í þessu máli. En það er, að sagt er að borist hafi, einmitt nú upp á síðkastið, skeyti frá sendimönnunum, sem veki fullan grun um, að við gætum mist tilboðið um bestu kjör. Þess vegna vil jeg fara varlega, en jeg get ekki gert meira en að spyrja hæstv. stjórn og háttv. nefnd, og verð að láta mjer lynda svör þeirra. En mjer þótti hæstv.forsrh. (S. E.) taka laust á málinu og ekki gefa fullnægjandi skýrslu. 
             . Getur það beðið til næstu umr., ef skjöl málsins eru ekki fyrir hendi nú. Þá vil jeg minnast á eitt atriði í ræðu háttv.frsm. (M. J.), sem mjer þótti undarlegt. Mjer fanst koma fram hjá honum, eins og líka í greinargerðinni, að það hefði verið rjett að sigla málinu í strand á fyrra stigi þess. Þetta virðist benda í þá átt, að háttv.frsm. hafi ekki gert sjer ljóst, hver afleiðingin af því mundi verða - að við mistum af þeim kjörum, sem standa okkur nú til boða. Jeg veit, að háttv.frsm. skilur það, er hann íhugar málið betur, að það er ekki hægt að slíta öllum samningum og halda jafnframt þeim tilboðum, sem hinn samningsaðilinn kann að hafa gert. Það hefði því verið óverjandi af fyrv. stjórn að sigla málinu í strand - eins og líka nú af háttv. nefnd - af þeirri einni ástæðu, að þá hefðum við orðið af bestu kjörum.

Forsætisráðherra (S. E.) Mjer þykir furðu merkilegt, að því skuli vera haldið fram, að jeg hafi gefið óljós svör. Jeg sagði, að það hefði komið skilyrðislaus yfirlýsing frá nefndinni um, að bestu kjör fengjust áfram, ef árs-suspension væri samþykt nú og svo lög á næsta þingi um afnám bannlaganna að því er vín að 21% snertir. Jeg hefi ekki skeytið við hendina nú, enda hefði það sennilega lítið stoðað. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefði þá bara sagt, að í því væri prentvilla. Háttv. nefnd hefir líka sent fyrirspurn til sendinefndarinnar og fengið sama svar. Þykir mjer þessi efasemd alleinkennileg og er jeg sannfærður um, að háttv. 3. þm. Reykv. hefir ekki að jafnaði átt að sæta svona skýrum svörum frá stjórn þeirri, er hann studdi. Mjer dettur ekki í hug að efa orð sendiherrans eða nefndarinnar yfir höfuð. En annars get jeg sent skeyti til utanríkisráðherrans danska, sem formlega annast samningana við Spánverja, og spurt um, hvort þetta sje rjett. Það kann að vísu að tefja tíma þingsins, en þó er ekki víst nema svar geti komið á tveim dögum. Það var fyrir nokkru byrjað að ala á tortrygni um þetta atriði, og nú virðist eiga að halda því áfram, en hverjum verður það til góðs? Jeg þykist vera alveg eins góður bannmaður og hver annar, en jeg hefi samt ekki viljað taka á mig þá ábyrgð að leggjast á móti frv., og með því stofna sjávarútveginum í voða. Þó jeg hafi trú á banninu, hefi jeg samt fallist á þetta frv., og ætti það að vera sönnun fyrir því, að jeg hafi gætt allrar varúðar. Það hefir verið margtekið fram, að sendiherrann og hinir aðrir nefndarmenn hafi gert alt, sem í þeirra valdi stóð, og þetta er því ekki annað en tortrygni, en jeg mun samt spyrja utanríkisráðuneytið - ekki mín vegna, heldur til þess að friða þær raddir eða rödd, sem heyrst hefir um, að þetta væri ófullnægjandi.

Jón Þorláksson Jeg vil bera af mjer, að jeg hafi tortrygt sendiherrann eða sendinefndina. En þegar ekki er hægt að fá meiri upplýsingar um málið en eitt skeyti, sem þar að auki er tvírætt, þá verð jeg að segja, að svarið sje ekki fullnægjandi. Hæstv. forsrh. hefir að vísu lýst skoðun sinni á málinu nægilega skýrt, en ekki á hverju hann byggir þá skoðun.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg hefi að vísu ekki komið hingað með öll hin miklu gögn málsins. Hjelt jeg, að nægilegt væri, að stjórnin hefir lagt þau fyrir 12 manna nefnd, sem hefir haft þau til athugunar mestallan þingtímann og auk þess sent skeyti um þetta efni og lagt fram svarið við því. En það er óþarft að deila lengur um þetta mál. Það má fá svör beint frá þeim aðilja, sem semur fyrir oss formlega.

Magnús Guðmundsson Jeg geri það að tillögu minni, að máli þessu verði vísað til fjárhagsnefndar.

Magnús Guðmundsson Úr því að hv. meðflm. minn að brtt. á þskj. 280 (J. Þ.) kveður sjer ekki hljóðs, skal jeg segja nokkur orð, án þess að jeg þó ætli að taka framsöguna af honum, heldur aðeins svara nokkrum atriðum í ræðu hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) í dag. Hann þóttist vera hissa á því, að jeg vildi fá upplýsingar um kostnaðinn, sem af þessu fyrirtæki leiddi, og sagði, að ómögulegt væri að vita um hann fyrirfram. Þetta er æðieinkennileg staðhæfing, því þegar fjárlögin eru samin, eru einatt gerðar áætlanir um kostnað þeirra fyrirtækja, sem ætlast er til að framkvæmd verði, og get jeg ekki sjeð, að þetta þurfi að vera nein undantekning. Það er ekkert aukaatriði að fá einhverja áætlun um kostnaðinn, því eins og jeg sýndi fram á í dag, er síður, þegar þingsályktunartillögur eru samþyktar, að veita fjeð, sem til þeirra þarf, eftir á. Og það eru dæmi til, að þingsályktunartillögur hafa verið samþyktar, sem hafa haft hundruð þús. kr. útgjöld í för með sjer. Jeg fer auðvitað ekki fram á, að hv.þm. gefi áætlun upp á krónu eða eyri, en t. d. svo, að ekki skeiki meiru en svo sem 25 þús. kr. En hann hefir ekki fengist til að nefna nokkra tölu. Er jeg talaði við hann í dag, var hann mjög ragur við að nefna 50 þús. kr.  (Þorst. J.: Það var hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), sem nefndi þá upphæð)  . Já, en hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) fjelst ekki á hana. Hann kvaðst ekki vera sögumaður, en framsöguræða hans var svo vel undirbygð af sögulegum vísdómi og þekkingu, að jeg held, að hann hafi gert þar heldur lítið úr sjer. Hv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að það væri þýðingarlaust fyrir þingið að vera að hugsa um kostnaðinn, sem af þessu leiddi; það hefði annað við tímann að gera. Sagði hann, að sjerfræðingar ættu að athuga, hvernig verkinu yrði hagað og hvað það mundi kosta. En jeg hygg, að þingið sje bestur sjerfræðingur í því efni, hverju það vill til verksins kosta, og því á það eitt að ráða og enginn annar. Hv. þm. Dala. (B. J.) hjelt því fram, að kostnaðurinn við verkið yrði því minni, sem fleiri ynnu að því. En jeg vildi benda á, að þetta fer þvert ofan í heilbrigða skynsemi, og getur varla verið skoðun þm. (B. J.). Úr því hv. formælendur till. vilja ekki nefna neina upphæð, held jeg, að það stafi af því, að þeir hafa ekki gert sjer neina hugmynd um kostnaðinn, ellegar þá að upphæðin er svo há, að þeir þora ekki að nefna hana, og er það líklegast. Segi jeg svo ekki meira að sinni, en lofa hv.frsm.brtt. (J. Þ.) að komast að.

Jón Þorláksson Brtt. á þskj. 280 er ekki komin fram af óvild til þessa máls, heldur þvert á móti, enda skilst mjer, að hún sje í samræmi við það, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagðist hafa hugsað sjer um gang málsins. Í brtt. okkar er ætlast til, að byrjað verði með því, að sögufróðir menn ákveði, hvaða skipulag þeir vilja hafa á þessu verki, og að hæstv. stjórn síðan leggi fram frv. fyrir næsta Alþingi eftir till. þeirra. Okkur flm.brtt. hefir ekki þótt rjett að svifta þingið alveg ákvörðunarrjettinum um tilhögun ritsins. Jeg er að vísu ekki svo fróður um þessi efni, að jeg geti gert áætlun um slíkt rit, en jeg get samt bent á, að ágreiningur getur orðið um, hvort það eigi að vera sögulegt heimildarrit, safn til ítarlegrar sögu, eða aðeins læsilegt yfirlit yfir sögu Alþingis. Um þetta ætti þingið að taka ákvörðun eftir að stjórnin hefði undirbúið málið sem best. Get jeg ekki sjeð, að það geti orðið málinu nokkuð til hnekkis, þótt þetta dragist til næsta þings. Vona jeg, að hv. deildarmenn fallist á þessa brtt.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Mjer þykir vænt um, að hv.flm.brtt. viðurkenna nauðsyn þessa máls, þótt jeg á hinn bóginn sje ósammála þeim um fyrsta undirbúning þess. Jeg álít ekki heppilegt, að Alþingi geri fasta áætlun um framkvæmd þessa máls, því hætt er við, að þá kynni tilviljun ein að ráða úrskurðinum. Treysti jeg hæstv. stjórn betur til þess í samráði við sagnfróða menn, því hvorki jeg nje aðrir hjer í hv. deild erum jafnfærir um að leggja áætlunargrundvöll fyrir Alþingissöguna og sjerfróðir menn, sem stjórnin altaf hefði tök á að ná í. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) talaði um, að fjeð til þessa yrði veitt eftir á, þá er það að vísu rjett, en fjeð yrði veitt ár eftir ár, svo ef hv. Alþingi þætti of miklu eytt, gæti það altaf dregið inn seglin. Jeg þakka gullhamrana, sem sami hv.þm. (M. G.) sló mjer út af sögukunnáttu minni. En ætlun mín var eingöngu sú að lýsa, hvernig við flm.till. hugsuðum okkur að mætti haga verkinu. En jeg gekk altaf út frá, að sjerfróðir menn mundu vilja breyta ýmsu af því, sem jeg hefi haldið fram. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) var enn þá að telja það óheppilegt, að við flm. höfum enga upphæð nefnt, sem þetta verk mundi kosta. Jeg er hræddur um, að við mundum engri niðurstöðu ná, enda þótt við ræddum um þá hlið málsins í alla nótt. Þá virtist hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vera hræddur um, að þetta ætti að verða afarstórt safnrit. Fyrir mjer hefir nú hitt vakað, að það yrði frásagnarit, en aðeins allítarlegt. Að það verði safnrit getur ekki komið til mála.

Bjarni Jónsson Mjer þótti hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) fara nokkuð gálauslega með orð mín. Jeg sagði aldrei, að sjerfræðingarnir ættu að ákveða kostnað verksins, en jeg kvaðst sammála hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) um það, að stjórninni bæri að leita til sjerfræðinga um fyrirkomulagið og framkvæmdir. Þá virtist sama hv.þm. (M. G.) það stríða gegn heilbrigðri skynsemi, að verkið yrði ódýrara ef það væri unnið á löngum tíma. En jeg verð þá að segja, að ekki er skynsemi hans eins heilbrigð og jeg hjelt, ef þetta stangast mjög fast við hana. Ef þeir, sem nefndir voru í dag og með rjettu eiga að vinna verkið eða nokkra hluta þess, þá verða þeir að hafa nægan tíma fyrir sjer, til þess að geta leyst það ódýrt af hendi jafnframt skyldustörfum sínum. En ef tíminn er svo stuttur, að þeir geta ekki annað því án þess að fara úr embætti, þá verður það dýrara. Þetta veit jeg að hann skilur eins vel og jeg, því að hann hefir verið fjármálaráðherra og hafði þá lag á að halda utan að aurunum. Jeg veit ekki, hvort hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) var viðstaddur ræðu mína í dag. Jeg svaraði því, að jeg teldi Alþingi engan sjerfræðing í vísindalegum störfum. Því hygg jeg betra að trúa hæstv. stjórn fyrir þessu, með aðstoð og samráði sjerfróðra manna. Þó tel jeg sjálfsagt, að þetta komi undir atkv. Alþingis; að minsta kosti á það að ráða, hve miklu það vill kosta til. Gæti þá að vísu farið svo, að ekkert yrði úr verkinu, því að enginn fræðimaður mundi vilja vinna það, ef það ætti að verða til smánar. En jeg veit, að þjóðin vill ekki skera fje til þessa svo við neglur sjer, að eigi geti skammlaust orðið, og jeg vona, að þingið verði sama sinnis. Það, sem á milli ber, er því það, að flm.brtt. vilja ekki láta fara að vinna nú þegar, heldur láta stjórnina gera tillögur fyrir næsta þing. Jeg skil nú ekki, hví ætti að fresta þessu til þess að láta þingið dæma í því, sem það er ekki dómbært um, enda væri altaf hægurinn hjá að taka í taumana á næsta þingi, ef til óefnis horfði. Það eina, sem eftir er, væri þá óttinn við óhófseyðslu stjórnarinnar á þessu eina ári. En sá ótti er ástæðulaus. Stjórnir eru jafnan íhaldssamar um slíka hluti, enda er þeim kunnur sá strengur, er liggur milli hjartans og buddunnar. Vitanlega er ekki hægt að segja fyrirfram, hvað verkið muni kosta. Heimildir geta legið erlendis, sem þarf að rannsaka, en það veit enginn um fyr en kannað er efnið. En þetta er ekkert einsdæmi eða óvanalegt. Það er einmitt sjaldnast hægt að segja um, hvað verk muni kosta, þegar á þeim er byrjað. Annars er mjer satt að segja alveg óskiljanleg þessi löngun til þess að stöðva þetta verk eða tefja það. Jeg vona því, að hv. deild felli þessa brtt., en till. fái að ganga fram óbreytt.

Magnús Guðmundsson Hv. flm. (Þorst. J.) vildi skýra heimild þá til fjárútláta, sem í till. felst, á alt annan hátt en venja er til, og eftir ræðu hans hefði verið eðlilegast, að hann gengi inn á brtt. Jeg vil ekki neita um heimild til þess að greiða fje, ef þarf, en jeg vil ekki samþykkja greiðsluheimild alveg út í bláinn. En það tel jeg vera, þegar jeg get ekki togað neitt svar um kostnaðinn upp úr hv.flm. (Þorst. J.), og það enda þótt jeg hafi gefið honum svigrúm um 25 þús. kr. Jeg fjekk svo gott skynsemisvottorð hjá hv.þm. Dala. (B. J.), að jeg þarf víst ekki að svara honum mörgu. Þó get jeg ekki stilt mig um að benda honum á, að kostnaðurinn af þessu verki verður nokkuð mikill, ef leita á alstaðar í erlendum söfnum að sögnum um Alþingi. Og ekki trúi jeg fyr en jeg tek á, að hv. deild samþykki þessa till. óbreytta, að fengnum þessum ummælum, því þau sýna, að verk þetta kostar stórfje.

Jón Þorláksson Það er ekki rjettmæt mótbára gegn brtt. okkar, sem hv.þm. Dala. (B. J.) segir, að Alþingi sje ekki sjerfræðingur og geti ekki dæmt um tilhögun verksins. Um þetta verk eins og önnur eiga sjerfræðingarnir aðeins að hafa tillögurjett. Yfir þeim þarf að vera vald, sem er fulltrúi heilbrigðrar skynsemi og almenningshagsmuna, og metur og úrskurðar um tillögur og gerðir sjerfræðinganna. Þeir mega ekki vera einráðir. Verkfræðingarnir mega ekki einir ráða, hve mikið bygt sje af brúm og vegum. Kennararnir mega ekki einir ráða, hvað og hve mikið kent er, nje heldur sagnfræðingamir hvað skrifað er. Það gæti skeð, að einhverjum sagnfræðingnum þætti gaman að skrifa um þetta stórt ritverk í 6 bindum, sem færi vel í hillu, en fáir legðu út í að lesa. En þá gæti svo farið, að Alþingi sem fulltrúi almennrar skynsemi teldi betra að fá minna rit og læsilegra. Ef þetta er nú athugað fyrirfram og áætlun gerð um kostnað, og hann fer mest eftir stærð ritsins, þá getur Alþingi vel dæmt um. Hitt er ófær leið, að hleypa verkinu af stað og taka svo í taumana síðar og kippa því út úr þeirri áætlun, sem búið er að vinna eftir ef til vill árum saman.

Jakob Möller Jeg skil ekki þessar deilur, sem hjer hafa orðið. Mjer virðist allir vera sammála um að gera það, sem í till. felst, og eftir síðustu ummælum hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) er brtt. ekki borin fram til þess að banna stjórninni að eyða fje til þessa á yfirstandandi ári. En hvernig svo sem farið verður með málið, koma vitanlega allar fjárgreiðslur til þessa til þingsins kasta, annaðhvort í fjárlögum eða fjáraukalögum, og hve nær sem slíkar fjárveitingar koma til umræðu, getur þingið tekið til athugunar gerðir stjórnarinnar í málinu. En það er aðalatriðið, og þetta er því deila um skegg keisarans, úr því að allir eru sammála um aðalatriðið og vilja láta skrifa sögu Alþingis. Því mun jeg greiða atkv. með þingsályktunartillögunni óbreyttri.

Bjarni Jónsson Það er erfitt að deila við „heilbrigða skynsemi“, sem ekki vill skilja. Þó langar mig til að tala nokkur orð við hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), því að hann vill, að aðrir en sjerfræðingar ráði gerð verksins, og vill láta það vera algilda reglu. Jeg vil þá taka dæmi, sem hann mun skilja, þar sem hann er verkfræðingur. Gerum ráð fyrir, að hann væri búinn að reikna út styrkleika brúar, sem byggja skyldi, en svo kæmi „heilbrigð skynsemi“ Alþingis og næmi svo og svo mikið af styrkleika hvers járns, svo að eftir yrði víravirki, sem varla bæri sjálfs sín þunga. Þætti honum þetta „heilbrigt“? Nei, verkfræðingurinn gerir áætlun og reiknar út alla gerð verksins, en þingið sker úr, hvort vinna skuli verkið. Eins verður það Alþingi hjer, sem gengur að eða frá, þegar sjerfræðingar hafa gert grein fyrir aðaldráttum verksins. Þó mundi ekki hægt að gera nákvæma kostnaðaráætlun, því þótt hægt sje að reikna út prentunarkostnað eftir stærð ritsins, þá er ekki hægt að fá vissu fyrir því, hvað kostar að viða efninu að eða að skrifa ritið. Hv. þm. (J. Þ.) var að nefna rit í sex bindum, auðsjáanlega til þess að hræða og láta hv.þm. halda, að hjer yrði um einhvern blekiðnað að ræða. Annars má nú fræða hann á því, að mörg sex binda bók hefir verið lesin. Og borið saman við afmælisrit, sem ýms fjelög gefa út, þá virðist mjer ekki neitt ægilegt, þótt 1000 ára afmælisrit Alþingis yrði svo sem tvö væn bindi. Ef þingsályktunartillagan verður samþykt, þá veldur það því, að fje, sem eytt kynni að verða á þessu ári, kæmi ekki í fjáraukalög fyr en eftir á. Fjárveiting til næsta árs kemur vitanlega í fjáraukalög næsta árs, sem væntanlega verða lögð fyrir næsta þing. Hættan er því sú ein, að stjórnin ausi út stórfje á einu ári. En heldur tel jeg þessa hættu litla og óþarft fyrir hv.þdm. að hræðast hana svo mjög.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) virðist óttast það einna mest, að þetta verði of stórt ritverk, of kostnaðarsamt, og að það mundi ekki verða lesið. Jeg veit nú með vissu, að margir eru svo sagnelskir meðal þjóðar vorrar, að þeir mundu lesa slíkt ritverk, þótt það yrði nokkuð stórt. En um fje til verksins er jeg viss um, að stjórnin heldur svo vel í, að þingið megi vel við una. Um stærðina geri jeg ráð fyrir, að stjórnin ráðfæri sig við sjerfræðinga, og jeg þori vel að trúa henni fyrir því. Og jeg hygg, að að minsta kosti einn hæstv. ráðherra geti lagt þar orð í belg, svo viðurkendur fræðimaður á þessu sviði. Það gladdi mig, að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) virtist skilja það, að eigi er hægt að segja fyrirfram, hvað verkið muni kosta. Það er víst, að t. d. mikið af skjölum liggur í Kaupmannahöfn, sem þarf að rannsaka, því að um alllangt skeið voru þangað sendir allir dómar og fleiri slík skjöl, sem eru nú merkar heimildir.

Jón Þorláksson Það er ekki aðalatriðið fyrir mjer, að jeg sje hræddur um, að verkið verði of kostnaðarsamt, heldur að það yrði í því sniði, sem þingi og þjóð yrði ógeðfelt. Það getur orðið á margan hátt. Hv. þm. Dala. (B. J.) mintist á afmælisrit ýmsra fjelaga. En jeg verð að segja það, að sum þeirra rita eru svo ómerkileg, að þau borga alls ekki prentsvertuna. Gæti jeg þar sem dæmi nefnt 50 ára afmælisrit Þjóðvinafjelagsins, sem borið var heim til mín hjerna á dögunum. Langar mig síst til þess, að 1000 ára afmælisrit þingsins verði slíkt ljettmeti. Auk þess tel jeg, að ef ákvörðunarrjetturinn um þetta er tekinn úr höndum þingsins sjálfs, þá sje óviðeigandi að fela hann öðrum en forsetum þingsins.