Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Friðjón Þórðarson) : Herra forseti. Samgn. hefur falið mér sem frsm. að gera grein fyrir þessu máli. Nm. tóku fram að þeir óskuðu þess að ég kæmi á framfæri því sem þeim lá á hjarta við umr. málsins, en það er ævinlega svo þegar samgöngumál ber á góma að þá liggur mönnum mikið á hjarta. Ég mun því reyna að gera það hér í örfáum orðum. Hér er um að ræða frv. til l. um breyt. á vegalögum, nr. 66 frá 14. júlí 1975. Frv. var vísað til samgn. 15. þ. m., svo að n. hefur haft mjög nauman tíma til að skoða það vandlega, í raun og veru aðeins tvo daga og þá mjög annasama. En málið var um nokkurn tíma í athuggun hjá samgn. Ed. og gerði hún á því nokkrar breytingar, aðallega tvær sem telja verður til bóta. Samgn. er ljóst að ef farið verður að hrófla við ákvæðum frv. nú á síðustu dögum þings fyrir jól, þá er nokkuð augljóst mál að það nær ekki samþykki. En það er hins vegar nauðsynlegt þar sem á gildandi vegalögum byggist gerð vegáætlunar. Vegáætlun átti í raun og veru að vera búið að leggja fram, en hún mun hafa tafist m. a. af því að breytingar á vegalögum lágu í loftinu. Á þeim skamma tíma, sem n. hafði til að athuga frv., kallaði hún þó á sinn fund vegamálastjóra, Snæbjörn Jónasson, og Jón Rögnvaldsson yfirverkfræðing hjá Vegagerð ríkisins. Eins og að líkum lætur voru margir um orðið þegar frv. þetta var lagt á borð nm. og menn töluðu allan þann tíma, sem n. hafði til umráða, um áhugamál sín í þessu efni. Það voru nokkur atriði sem nm. töldu nauðsynlegt að hér yrði komið á framfæri. M. a. var svo um orðalag 3. gr. frv. Þar vildu nokkrir nm. leggja á það áherslu að það yrði ekki talið neitt forgangsverkefni að það yrði ekki talið neitt forgangsverkefni að leggja bundið slitlag á vegi, heldur ætti jafnframt og ekki síður að hugsa um að byggja upp vegakerfið þar sem það er aðeins slóðar eða götutroðningar víða um land. En þeir töldu að orðalag gr. fæli í sér þá hættu að þeir hlutar vegakerfisins, sem lélegastir eru, yrðu látnir mæta afgangi, en hraðbrautir yrðu látnar hafa forgang. Ég vek athygli á því að í nál. er rætt um hraðbrautir í þessu sambandi, en það er í raun og veru ekki rétt að því leyti til að ef frv. verður samþ. eins og það er nú falla hraðbrautir niður, þá verða ekki lengur til neinar hraðbrautir með því nafni, heldur aðeins stofnbrautir og þjóðbrautir. Aðrir nm. voru þó á því máli og töldu augljóst að um þetta efni, hvort lagt yrði bundið slitlag á veg eða ekki, færi aðeins eftir umferðarmagni, þ. e. a. s. umferðarmagn réði gerð vegarins, eins og raunar er tekið fram allgreinilega í aths. við 3. gr. frv. Þá lögðu nm. mjög ríka áherslu á að alþm. yrðu hafðir með í ráðum við undirbúning vegáætlunar og yfirleitt öll þau atriði sem snerta þessi mál. Það sýnir hvað þessi mál eru viðkvæm og snerta hagsmuni margra landsmanna að þetta var tekið mjög skýrt fram hvað eftir annað. Eins og mönnum er kunnugt var 7 manna n., sem undirbjó þetta frv., sérstaklega falið að athuga fjögur atriði. Það var í fyrsta lagi gildandi flokkun vega. Það er tekið til greina í frv. að því leyti, að nú er 12. gr. þess vikið talsvert við. Áður var um fjóra flokka aðræða að þessu leyti, en ef þetta frv. nær samþykki verða flokkar tveir: stofnbrautir og þjóðbrautir. Eins og segir í grg. með till. n. er þjóðvegakerfinu skipt í tvo flokka og verður meginstofn þjóðvegakerfisins í einum vegflokki. Þetta hygg ég að flestir séu sammála um nú orðið. Þá var þessari 7 manna n. falið að kanna hvort gera ætti sérstakar svæðaáætlanir eða landshlutaáætlanir, eins og átt hefur sér stað eða fella allar vegaframkvæmdir inn eina allsherjar vegáætlun sem Alþ. afgreiðir í heild. Ég hygg að um þetta séu flestir sammála, að það sé ekki ráð að efna til sérstakra landshluta- og svæðaáætlana þannig að Alþ. fjalli ekki um þær. Að þessu er vikið í 1. gr. frv., en ákvæði hennar felld að öðru leyti að þeirri framkvæmd sem orðið hefur. Þá var í þriðja lagi rætt um fjárþörf sýsluvegasjóða. Frá því að vegalögin tóku gildi 1. jan. 1964 hafa sýsluvegir verið lengdir allverulega tvívegis með lagabreytingu. Þeir munu hafa lengst á því tímabili, sem liðið hefur frá því að vegalög í núverandi mynd tóku gildi, um 64%, en fjárveitingar til þeirra hafa ekki aukist að sama skapi. Það var því alveg augljóst mál að á þessu þyrfti að gera breytingu, eins og hvað eftir annað hefur verið vikið að á undanfarandi þingum. Kann því að virðast ganga í öfuga átt sú breyting sem samgn. Ed. gerði á frv., þegar hún lagði til að 26. gr orðaðist þannig, að í kauptúnum, sem eru hreppsfélög út af fyrir sig, skuli 3/4 sýsluvegasjóðsgjalda renna í sveitarsjóð ef hreppsfélagið ver til vega- eða gatnagerðar innan hrepps á því ári a. m. k. jafnmiklu fé úr sveitarsjóði. Þarna stóð áður helmingur. Þess vegna sjá menn að það virðist svo um marga eða a. m. k. þó nokkuð marga sýsluvegasjóði, að þeir tapa tekjum við samþykkt þessarar gr. En á annað er að líta. Þetta er mun margþættara mál. Eins og við könnumst allir við, sem setið höfum á Alþ. undanfarin ár, hefur verið vaxandi ásókn hinna fjölmennari kauptúna eftir kaupstaðarréttindum. Þau rök hafa m. a. verið talin fram fyrir þessari ásókn, að kauptúnum hefur verið gert að greiða allhá gjöld til sýslu- og sýsluvegasjóða. Með þessari breytingu, sem nú hefur verið samþ. í Ed., er létt á hinum stærri kauptúnum talsvert að þessu leyti. Vitað er að þau þurfa að verja miklu fé til gatnagerðar, svo að þeim er auðvitað vorkunn. En þetta atriði má ekki eitt út af fyrir sig ráða því, hvort kauptún sækir um kaupstaðarréttindi eða ekki. Það er að vísu ekki sett undir allan leka með því að breyta þessu ákvæði, okkur er það fyllilega ljóst. En okkur er jafnljóst, að hv. alþm. verða að gera sér grein fyrir því að hafa þarf eitthvert taumhald á þeirri þróun sem orðið hefur á undanförnum árum. Það er að mínum dómi óæskileg þróun mála að kauptún, sem í raun og veru eru byggð upp af fólki úr aðliggjandi sveitum, segi skilið við umhverfi sitt af einhverjum ástæðum til þess að ná í kaupstaðarréttindi. En um þetta má margt fleira segja og er ástæða til að ræða það nánar síðar. Að öðru leyti stefna ákvæði frv. að auknum tekjum sýsluvegasjóða, og er það vel svo langt sem þau ná að leysa vandann. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, þó að fjöldamargt mætti um það segja. Mér er ljóst að tíminn er naumur og margt þarf að afgreiða, enda tóku nm. í samgn. þá afstöðu, þó að þeim væri þetta vissulega hjartans mál og þyrftu mörgu að velta fyrir sér í þessum efnum, að afgreiða þetta mál einróma. Það er aðeins einn nm. sem undirritar þetta nál. með fyrirvara. N. leggur því til, til þess að hraða þessu máli að nauðsyn, að það verði samþ. óbreytt eins og það kom frá Ed.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. samgn. hef ég skrifað þar undir með fyrirvara, og ég tel rétt að fara örfáum orðum um ástæður fyrir því. En það er ljóst af því nál. og ekki síður af þeim umr. sem áttu sér stað í samgn., að talsverðar ókyrrðar gætti hjá ýmsum þar varðandi það, hvað hér væri í raun og veru verið að gera eða kannske fyrst og fremst hvað hér væri ætlast til að gert yrði. Það er enginn vafi á því, að meiri hl., líklega mikill meiri hl. í samgn. virtist hafa það á tilfinningunni að þær breytingar, sem þetta frv. leggur til að gerðar verði, kunni að verða framkvæmdar með þeim hætti að þær skili ekki þeim árangri sem mjög hefur verið talað um, bæði hér á Alþ. og víðar, þ. e. a. s. að leggja höfuðáherslu á að bæta vegakerfið í þeim landshlutum þar sem engir eða svo til engir vegir eru fyrir, aðeins troðningar. Nm. í samgn. margir óttuðust að áfram yrði haldið á sömu braut og verið hefur, þ. e. a. s. að leggja höfuðáherslu á hinar svonefndu hraðbrautir. Það hefur verið svo á undanförnum árum, og t. d. á árinu í ár er um eða yfir helmingi alls þess fjár, sem varið er til framkvæmda í vegum, varið til hinna svokölluðu hraðbrauta, og allir vita hvar þær er helst að finna hér á landi. Það er hér í nágrenni höfuðborgarsvæðisins. Við þessa stefnu hefur gætt vaxandi andúðar og komið upp vaxandi raddir um að hér yrði breytt um stefnu. Þetta frv., sem hér er til umr., það má segja að það sé kannske fyrst og fremst tvennt sem séð verður að gerist við það að þetta frv. verður að lögum. Það er í fyrsta lagi breyting á flokkun vega á þann hátt að þjóðbrautir og hraðbrautir, sem nú eru í veglögum, munu samkv. þessu frv. verða að stofnbrautum og landsbrautir í gildandi lögum að þjóðbrautum. Nú er út af fyrir sig gott, svo langt sem það nær, að breyta á þennan hátt. En það, sem mér og sjálfsagt mörgum fleiri finnst á skorta, er fullvissa um að breyting verði í reynd að því er varðar framkvæmdir í sambandi við vegamál, þ. e. a. s. að ekki verði haldið áfram þeirri stefnu, sem verið hefur, að leggja höfuðáhersluna á að setja bundið slitlag á þá á þá vegi sem nú flokkast undir hraðbrautaframkvæmdirnar, heldur verði meiri gaumur gefinn að því að byggja upp vegi úti á landsbyggðinni, þar sem annaðhvort er ekki að finna nema troðninga, niðurgrafna, og á sumum stöðum alls enga vegi. Álit um þetta mál skiptist ekki í samgn. eftir stjórnarandstæðingum og stjórnarsinnum, og það er enginn vari á því að sumir hverjir hv. þm. stjórnarflokkanna vilja gjalda varhuga við þeirri breytingu sem hér er lögð til, vegna þess að það er ekkert, sem hönd er á festandi, sem sýnir að hér eigi að verða breyting frá því sem nú er í sambandi við vegaframkvæmdir. Hinu skal ekki neitað, að verði þessi breyting á gerð varðandi það, að þjóðbrautir og hraðbrautir, sem nú er í lögum, verði einu nafni stofnbrautir, þá gefst möguleiki á því að taka stærri verkefni til framkvæmda en verið hefur og má segja að út af fyrir sig sé það gott. En eigi að síður er ég mjög tortrygginn á að meining þeirra, sem að þessu frv. standa, sé fyrst og fremst að breyta hér um í reynd, heldur sé meira verið að færa hér á pappírinn orð til þess að gera tilraun til þess að gera hina óánægðu, þ. á. m. mig, ánægðari og sætta sig frekar við það sem verið hefur að gerast, heldur en ég er sem sagt spurningin um hvaða stefnu eigi að marka, hvort á að halda áfram óbreyttri stefnu varðandi framkvæmdir í hinum svokölluðu hraðbrautum eða hvort á að fara að breyta til og taka upp hina skynsamlegri stefnu, a. m. k. eins og er, og leggja meiri áherslu á að byggja upp vegakerfið þar sem fyrst og fremst er á því þörf. Í 3. gr. þessa frv., þ. e. a. s. 13. gr. gildandi vegalaga, segir m. a.: „Stefnt skal að því að leggja bundið slitlag á þá vegarkafla, þar sem innan 10 ára má búast við 1000 bíla umferð á dag yfir sumarmánuðina.“ Þetta er svo til nákvæmlega það sama og er í gildandi vegalögum. Það á að stefna að þessu, að leggja bundið slitlag, og ég skil orðalag svo, að þetta verkefni, þetta sjónarmið eigi í raun og veru að hafa forgang, eins og það hefur haft með svo til sams konar orðalagi í gildandi vegalögum. Ef þetta er ekki meint, þá væri gott að fá það fram og auðvitað sjálfsagt að breyta þessu orðalagi, ef menn meina ekki það sem þarna verður lesið út úr og á engan hátt annan. Þess vegna væri nauðsynlegt að fá þarna inn miklu skýrara orðalag hver stefnan eigi að vera. Ég heyrði það á sumum hv. þm. í samgn. og ég býst við að hæstv. samgrh. verði hér með einhverjar yfirlýsingar á eftir varðandi þetta, hvernig beri að túlka þessa gr. í frv. Það er út af fyrir sig gott ef yfirlýsing kemur í þá átt að hér sé alls ekki meint það sem sagt er, heldur eigi að framkvæma á annan veg í raun og veru heldur en orðin í raun og veru segja hér. En ég vil þó taka það fram, að það er alls ekki allt fengið með því þó að hæstv. ráðh. gefi yfirlýsingu um þetta. Ég vil á engan hátt fyrirfram gera því skóna að það megi ekki fara eftir yfirlýsingum hæstv. samgrh. En við erum því miður farnir að kannast við það, að sumir hverjir ráðh. hafa gefið hér óþrjótandi yfirlýsingar sem engin hefur staðist. Og það verður því a. m. k. af minni hálfu að gjalda varhuga við að það fari fram eftir þeim yfirlýsingum sem hæstv. ráðh. kunna að gefa. Þetta var sem sagt eitt atriði sem fyrst og fremst voru skiptar skoðanir um. Það er stefnumörkun í málinu. Í öðru lagi var mikið rætt um þá ákvörðun, sem er í 1. gr. frv. og er, ef ég man rétt, svo til samhljóða því sem er í 10. gr. gildandi laga þ. e. að samgrh og vegamálastjóri skipti þeim upphæðum sem eiga að koma annars vegar til stofnbrauta og hins vegar til þjóðbrauta, að það liggi fyrir ákveðin hlutfallsskipting frá samgrh. milli þessara tveggja þátta í framkvæmdum. Í þriðja lagi sýnist mér og ég hygg mörgum fleirum að í þessu frv. sé gert ráð fyrir því að draga úr höndum kjördæmaþm. það áhrifa- eða ákvörðunarvald sem þeir hafa haft til að ráðstafa því fjármagni sem komið hefur í viðkomandi kjördæmi, á hinar einstöku framkvæmdir. Eins og hv. þm. öllum er vafalaust kunnugt, þá hefur það verið svo í framkvæmd á undanförnum árum að fjvn. hefur skipt hlutfallslega upphæðum á kjördæmi, en síðan hafa hinar einstöku kjördæmagrúppur, eins og menn kalla það, ráðstafað fjármagninu, sem í hlut kjördæmisins hefur komið, á einstakar framkvæmdir. Mér sýnist að hér sé breytt til í þá átt að fjvn. eigi að skipta öllu fjármagni á framkvæmdir. Ef það er meiningin, þá lít ég svo á að hér sé í raun og veru verið að draga áhrifavald úr höndum kjördæmaþm. og yfir til fjvn., án þess að ég vilji á nokkurn hátt gera lítið úr eða lasta störf fjvn. út af fyrir sig. En það verður þó að líta svo á að þm. viðkomandi kjördæma eigi eðlilega að hafa meira um það að segja, hvernig varið er í einstakar framkvæmdir því fé sem kjördæmið fær, heldur en ef fjvn. ætti að skipta því. Þetta stefnir a. m. k. í mínum huga gegn því, sem ég vildi að hér yrði gert að því er Alþ. varðar og þm., þ. e. a. s. ég tel að það sé óskynsamlegt að draga þetta vald úr höndum kjördæmaþm. og færa það inn í fjvn. Hitt skal tekið undir, sem hv. þm. Friðjón Þórðarson sagði áðan, frsm. n., að í þessu frv. er að finna jákvæða breytingu til þess að styrkja stöðu sýsluvegasjóðanna, þó að mér sýnist að þar þurfi meira að gera til þess að megi við una. Ég óttast einnig að sá vegflokkur, sem yrði samkv. þessu frv. þjóðbrautir, sá flokkur verði sveltur áfram eins og verið hefur. Ég óttast það mjög. Það er ekkert sem bendir til þess, að það sé ástæða til að ætla annað en sá flokkur vega yrði mjög sveltur, miðað við það sem hér liggur fyrir. Og ég er ekki trúaður á það, því miður, að þessi breyting ein út af fyrir sig, að breyta þjóðbrautum og hraðbrautum í stofnbrautir. leysi þann vanda sem ég og margir fleiri höfum verið að benda á, þ. e. a. s. breyta um stefnu í sambandi við vegamálin. Mér sýnist t. d. að það eigi að leggja áfram mjög aukna áherslu á það sem nú flokkast undir hraðbrautaframkvæmdir. Við vitum allir um Borgarfjarðarbrúna. Það er búið að gefa stefnuna á næsta stórverkefni í slíkum framkvæmdum, þ. e. brúna yfir Ölfusárósa, og við vitum að í þetta fer gífurlegt fjármagn. Hæstv. samgrh. hefur gefið stefnuna. Hann hefur lýst því yfir, að það sé ótvírætt að sínu mati að næsta stórframkvæmd í vegamálum eigi að vera brú yfir Ölfusárósa. Ég óttast því mjög, að hvað sem hér er sagt eða lagt til í samburði við þetta frv., þá verði í raun og veru engin breyting í reynd varðandi framkvæmdir í þessum málum, og það er m. a. vegna þess sem ég hef skrifað undir þetta nál. með fyrirvara. Ég vil a. m. k. fá að heyra hvort hér kemur eitthvað fram sem ég gæti þá tekið til athugunar, sem yrði í þá átt að það, sem ég hef hér verið að segja, væri ekki rétt, þannig að hæstv. samgrh. líklega fyrst og fremst mundi hér gefa yfirlýsingar um hvað í raun og veru felst í fyrsta lagi og kannske nr. eitt í því sem hér er verið að tala um stefnumörkunina varðandi vegamálin. Ég skal svo ekki, herra forseti, hafa þessi orð fleiri að sinni. Ég bíð átekta og ætla að sjá til hvað hér kemur fram af hálfu hæstv. ráðh. eða annarra þeirra sem að þessu frv. standa.