Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. Ari Jónsson: Eg ætla að leyfa mér að mæla með br.till. nefndarinnar, og geta þess, að þær eru allar að eins orðabreytingar. Aðalbreytingin er leiðrétting á ákvæðum 4. gr. um þennan 5 ára frest, að í staðinn fyrir „eftir 5 ár“ komi „innan 5 ára“, því að það er auðvitað átt við, að ákvæðið nái til þeirra, sem hafa lokið prófi áður en 5 ár eru liðin frá stofnun háskólans.

Framsögum. (Sigurður Hjörleifsson) Nefndin hefir orðið sammála um að það beri að taka tillit til bendinga frá yfirmanni varðskipsins í þá átt, að ákvæði núgildandi laga um síldveiði útlendinga séu ekki heppileg, og þurfi að setja nokkuð strangari ákvæði um þau efni. En hins vegar er nefndin líka sammála um það, að frumv. á þgsk. 353 geri helzt of harðar kröfur. Þar er mælt svo fyrir að ef útlent síldveiðaskip hittist í landhelgi, þó að það sé ekki að veiðum, þá varði það 200-2000 kr. sektum, séu nætur ekki í búlka innanborðs. Þetta sýnist nefndinni vera of hörð krafa, því að af þessu geta stafað mjög miklir örðugleikar fyrir þá, sem annars eru að löglegum veiðum. Ef síldveiðaskip ætlar t. d. að bregða sér til lands til að fá síld saltaða, þá getur það verið mikið óhagræði að þurfa að flytja nætur í búlka, og alveg nóg, að þær séu hafðar inni á skipinu. Þessvegna hefir nefndin gert breytingu á þessu ákvæði og væntir þess, að hv. deild samþykki það á þann veg. Önnur breyting á efni frumv. er sú, að sektarákvæðin eru tiltekin lægri. Nefndinni þótti sektarákvæðin of há og þótti hæfilegt að færa þau niður um helming, þannig, að í staðinn fyrir 200-2000 kr. komi 100-1000 kr. Nefndin telur engan vafa á því, að það sé rétt að setja þessi lög og vonar, að þau geti komið að haldi. Þar með er að nokkru leyti fullnægt kröfum frá yfirm. varðskipsins, en eg skal geta þess, að þeir hafa ætlast til að nætur skyldu vera í búlka, en nefndinni sýndist ekki rétt að fara svo langt.

Lárus H. Bjarnason Þetta frumv. var borið fram í hv. neðri deild á þinginu 1909, en náði ekki fram að ganga. Kirkjumálanefndin leit svo á, að selja mætti frá prestssetrum hjáleigur, sem væru sérstök býli. En í fyrra hafði verið litið svo á í Stjórnarráðinu, að tvísýnt væri, hvort heimilt væri að selja slíkar jarðir. Því er þetta frumv. fram komið. Það ætlast að eins til að selja megi hjáleigu, þar sem salan ekki mundi spilla prestssetrinu, enda á að leita álits umráðamanns áður en selt er.

Sigurður Stefánsson Eg vil leyfa mér að stinga upp á því, að máli þessu verði, að lokinni umræðu, vísað til nefndarinnar hér í deildinni í prestlauna og kirkjumálunum.

Kristinn Daníelsson Mér er sama þótt eg standi einn uppi með skoðun mína, ef eg er sannfærður um að hún sé rétt. Eg tel langt of langt gengið í sölu opinberra þjóðeigna nú um þessar mundir. Mér ofbýður að sjá þá lista, sem frammi liggja, og sýna hve mjög slíkar sölur fara í vöxt. Eg vil taka það fram, að eg get ómögulega verið samdóma hv 5. kgk. þm. um það, að þetta frv. sé að eins til skýringar á eldri lögum, til þess að taka af allan efa. Eg vil leyfa mér að benda á, að það getur undir mörgum kringumstæðum verið mjög varhugavert að selja hjábýli prestseignanna. Eg get fallist á þá uppástungu, að málið sé afhent nefnd til umhugsunar, jafnvel þótt eg sé fús á að fella það undir eins.

Steingrímur Jónsson Eg vildi leyfa mér að gera örstutta athugasemd. Þessari sölu hagar hér alt öðruvísi en áður en lögin um sölu þjóðjarða og kirkjujarða gengu í gildi. Sýslunefndin á að eins að athuga, hvort ekki sé brotið á móti 2. gr. þjóðjarðasölulaganna og 2. gr. kirkjujarðasölulaganna. Eg hefi altaf sjálfur verið persónulega mótfallinn þjóð- og kirkjujarðasölu og er það enn. En samt get eg gefið þessu frumvarpi atkvæði mitt, því það miðar að eins til að gera lögin réttlátari og ákvæði þeirra skýlaus.

Eiríkur Briem Viðvíkjandi tillögu hv.þm. Ísfirðinga, um að vísa máli þessu til nefndarinnar í prestslauna og kirkjumálunum, hér í deildinni, þá er eg ekki viss um, hve heppilegt það er. Í þeirri nefnd sitja 5 menn, og eg er hræddur um að orðið geti nokkuð erfitt að kalla þá saman, því að þeir hafa annríki mikið í ýmsum stórum nefndum. Annars finst mér málið nokkuð þýðingarlítið; það er oft svo lítill greinarmunur á hjáleigum og aðalbýlunum. Og jafnvel sjálfar jarðabækurnar eru nokkuð óljósar, að því er þetta atriði snertir. Það, sem í einni jarðarbókinni er talin hjáleiga, er í annari jarðabókinni talin sérstök jörð og eins öfugt. Hér er alls ekki að ræða um hjáleigur, sem hnekkja mundu ábúð á prestssetrunum, að seldar væru, og það mundi líka ganga í gegnum margar hendur, hvort það ætti að selja þær eða ekki - og kæmi seinast til álita stjórnarráðsins. Nú eru það, sem áður voru sérstakar jarðir, taldar hjáleigur, og það, sem áður voru hjáleigur, eru nú sérstakar jarðir. Eg sé ekki annað en frumvarpið geti gengið fram nefndarlaust, og það er ekki til annars en trafala að fara að kalla saman 5 menn og halda fundi með þeim.

Framsögumaður (Steingr. Jónsson): Eins og háttv. deildarmenn sjá á nefndarálitinu, þskj. 476, hefir nefndin ekki getað orðið sammála. Meiri hluti nefndarinnar vill aðhyllast frv. óbreytt. Við álítum að þessi kvöð, sem aðeins hvílir á 67 búendum í Norðurmúla- og Norður-Þingeyjarsýslum, sé óréttlát og úrelt. Sérstaklega ber mikið á þessu ranglæti nú, þegar gjöldum til presta hefir verið breytt og lambsfóðrin numin úr gildi. Því álítum við rétt að nema þessi einkennilegu sérgjöld úr gildi, því fremur sem þetta er í 8. eða 9. sinn, sem frv. um þetta efni er borið fram á þingi, og má af því sjá hve gjöldin eru illa liðin. - Að vísu er með þessu létt kvöðum af þessum jörðum og má búast við að jarðirnar hækki við það í verði og eigendurnir auðgist á því. En þess er að gæta að margar af þessum jörðum, að minsta kosti 16 eða 17, eru opinberar eignir, og þar af leiðandi kemur alt í sama stað niður hvað þær snertir. En hinsvegar verður því ekki neitað að uppgjöf kvaðanna af hinum jörðunum er í rauninni gjöf til eigendanna. Að vísu kemur verðhækkunin ekki fram fyr en leigumála er breytt eða jörðin seld, en meðan leigumáli er óbreyttur, kemur uppgjöfin leiguliðunum að gagni. Hinsvegar er ekki víst að eigendur jarðanna vildu svara út neinni verulegri peningaupphæð til þess að létta þessum kvöðum af leiguliðunum, og þessvegna álítur meiri hluti nefndarinnar rétt að afnema kvöðina endurgjaldslaust. Enda er hér ekki um mikla upphæð að ræða. Ef fóðrin eru metin eftir verðlagsskrá, mundi öll upphæðin nema 225 kr. á ári, ef jarðirnar, eru taldar 50, því að þær jarðirnar, sem eru opinberar eignir, geta ekki talist með til tapsins, og bæði rétt og sjálfsagt að létta kvöðunum af þeim, hvað sem hinum líður.

Framsögumaður minni hluta (Kristinn Daníelsson) Eg hefi ekki getað orðið samferða háttvirtum meðnefndarmönnum mínm í máli þessu. Hér er verið að tala um hreina gjöf til eigenda þessara jarða; og held eg að mér sé óhætt að fullyrða, að það muni alveg einstakt í sögu alþingis, að gefið sé fé landssjóðsins, án þess að um nokkurt annað augnamið sé að ræða. Háttv. frsm. meiri hl. kannaðist við í ræðu sinni, að þetta væri gjöf; það er líka alveg ómögulegt að neita því að svo sé. Það er beinlínis gjöf til jarðeigendanna, en kemur ábúendunum ekki nokkurn skapaðan hlut við. Jarðeigendurnir geta, ef þeim þóknast, hækkað leigumálann, nær sem vera skal. Háttv. frsm. sagði, að engin hækkun gæti átt sér stað fyrst um sinn. Það get eg ómögulega fallist á; eg held þvert á móti, að margir menn mundu nota sér það þegar í stað. Þá talaði hv.frsm. um það, að þessi kvöð væri orðin svo úrelt, - það kemur málinu ekki við. - Það eru til enn þann dag í dag fleiri kvaðir, svo sem rekaréttur ofl., sem ekki er auðvelt að losast við. - Enn færði hv.frsm. það fram, sínu máli til stuðnings, að 17 af jörðum þessum væru opinberar eigur. Hvað sannar það? ekki nokkurn hlut, - því hið opinbera gæti notað sér þessa verðhækkun, alveg eins og prívatmaður. Munurinn yrði kanske sá, að hið opinbera notaði hækkunina, ef til vill ekki í sömu mynd, heldur á einhvern annan hátt. Samkvæmt þessu, sem eg hefi komið fram með, hefi ég flutt breytingartill., sem fer fram á þá miðlun, að jarðeigendur greiði hvert lambseldi með 50 krónum; það þykir mér sanngjarnara gagnvart landsjóðnum. Eg ætla svo ekki að segja fleira um málið að sinni, vænti þess af hinni hv. deild, að hún taki sanngjarnlega á þessari miðlunartillögu minni.

Eiríkur Briem Eg vildi leyfa mér að vekja athygli hinnar hv. deildar á því, að á þskj. 520 stendur frá nefndinni; en eftir því sem hv.þm. Vestur-Ísf. sagði, er þetta frá honum, og núna á augnablikinu sá eg aðra útgáfu af þskj. 520.

Kristinn Daníelson Þetta orsakaðist þannig, að orð hafði fallið úr, stóð þar upphaflega að það væri frá nefndinni.

Sigurður Stefánsson Eg tók það fram þegar við 1. umr. þessa máls, að eg væri fyrir löngu orðinn dauðleiður á þessum blessuðum lömbum, og mér finst þetta einstakt hégómamál. Upphæðin öll nemur ekki meira en þrem hundruðum króna, og að hún skuli geta vaxið í augum þess þings, sem voterar um fleiri hundrað þúsund kr. útgjöld úr hálftómum sjóði, get eg ómögulega skilið, og mér finst það öldungis sama og að sía mýfluguna, en gleypa úlfaldann. Eins og eg hefi áður tekið fram, þá lendir þessi kvöð á leiguliðunum, þeir verða að dragnast með þetta, þegar annars er búið að afnema öll lambseldi í landinu. Og það situr sízt á þeim mönnum, sem ekki eru hræddir um fjárhagsástandið, að vera að gera veður út af öðru eins lítilræði og þessu.

Steingr. Jónsson: Eg hefði getað sparað mér að standa upp; því að háttv.þm. Ísfirðinga tók flest það fram, er eg vildi sagt hafa. Háttv. þm. Vestur-Ísfirðinga viðurkendi, að þessi kvöð væri orðin úrelt og óvinsæl - því þá ekki afnema hana með lögum? En sem sagt, eins og eg hefi áður tekið fram, vil eg ráða hinni hv. deild til að samþykkja frv. þetta óbreytt.

Kristinn Daníelsson Háttv. þm. Ísfirðinga undraðist yfir því, að þeir sömu menn, sem nú á þinginu vildu votera um hundruð þúsunda, sæju eftir að fleygja út þessum fáu krónum. - En það er ekki undrunarvert. Þetta mál er sem menn kalla principmál - og hér er verið að fleygja út þessu fé til einkis. Þá sagði sami hv.þm. að þetta sæti sízt á þeim sem þætti fjárhagurinn í bezta lagi, - en eg held nú að það væri sanni nær að beina þessu til þeirra, sem þykir alt vera á hausnum.

Sigurður Stefánsson Háttv. vinur minn, þingm. Vestur-Ísfirðinga, fór þessa gömlu þrælareið á principum áðan í síðustu ræðu sinni. En eg vil benda honum á, að til eru þeir menn, sem ekki setja formrök fyrir sig, þegar um annað eins lítilræði er að ræða og hér.