Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Í þessu frv. var gert ráð fyrir að breyta þeim ákvæðum sem eru í lögunum sem hefðu haft það í för með sér að hægt væri að stækka báta sem eru undir 6 brúttótonnum upp úr öllu valdi getum við sagt, án hamla. Við teljum að það sé mjög óeðlilegt að á meðan á endurskoðun laga um stjórn fiskveiða stendur skuli vera opið fyrir slíkt. Nefndin er með þessari brtt. að leggja það til að hægt verði þangað til endurskoðun hefur farið fram að stækka báta sem eru núna undir 6 brúttótonnum upp úr öllu valdi. Við leggjumst gegn því.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í umræðunni í gær styðjum við fulltrúar þingflokks Samfylkingarinnar í efh.- og viðskn. frv. og allar þær brtt. sem hér liggja frammi nema þennan 6. lið. Við höfum óskað eftir því að hann verði tekinn til endurskoðunar milli 2. og 3. umr. og fyrirsögn V. kafla verði orðuð á annan hátt en hér er gert ráð fyrir, þ.e. að breytt verði setningunni ,,afhendingardráttur seljenda þjónustu``. Við sitjum því hjá um atkvæðagreiðslu um þennan lið.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni frv. sem felur í sér töluverðar breytingar hvað varðar landskráningu fasteigna og nýja stofnun þar sem kostnaði er að fullu velt yfir á fasteignaeigendur og þýðir það verulega hækkun. Umsýslugjald Fasteignamats ríkisins, sem frv. gerir ráð fyrir, hækkar úr 50 milljónum í 200 milljónir og þýðir það 8--9% heildarhækkun á gjöldum húseigenda sem grundvallast á brunabótamati. Minni hlutinn, við hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, leggjumst gegn því að kostnaðurinn af þeirri breytingu, sem hér er verið að koma á, sé að fullu færður yfir á fasteignaeigendur og munum þess vegna ekki greiða atkvæði með þessu frv.

Virðulegi forseti er svo fljótur að þessu að maður rétt nær að fylgjast með atkvæðagreiðslunni. En það frv. sem er til afgreiðslu felur í sér þrjár meginbreytingar varðandi fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna sem allar rýmka heimildir þeirra til fjárfestinga. Í umsögn Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins kemur skýrt fram að ekkert knýi á um að rýmka núverandi heimildir lífeyrissjóðanna, núverandi lög voru sett fyrir stuttu og vart er komin reynsla á gildandi ákvæði sem lúta að heimildum til fjárfestinga en þau eru í fullu samræmi við það sem gerist hjá flestum öðrum lífeyrissjóðum í Evrópu. Í umsögn Verðbréfaþings Íslands kemur fram að nauðsynlegt sé að þeir aðilar sem hafa leyfi stjórnvalda til að safna fjármunum almennings og ávaxta þá eigi að mestu leyti að halda sig við fjárfestingar sem lúta skilyrðum um upplýsingalöggjöf, sýnileika viðskipta og verðmyndun. Neytendaverndin veikist ef stofnanafjárfestum, í þessu tilviki lífeyrissjóðum, er heimilt að leggja fjármuni almennings í ríkum mæli í bréf sem uppfylla ekki fyrrnefnd skilyrði eins og raunar er gert ráð fyrir í þessu frv. Við teljum að núgildandi löggjöf sé fullnægjandi og tökum ekki þátt í afgreiðslu þessa frv.

Herra forseti. Það frv. sem við erum að greiða atkvæði um felur í sér ýmsar nauðsynlegar breytingar á lífeyrissjóðalöggjöfinni. Veigamesta breytingin er að lífeyrissjóðum er færð heimild til að fjárfesta erlendis og heimild til kaupa á hlutabréfum er rýmri en verið hefur. Samtök lífeyrissjóða vildu ganga mun lengra en þetta frv. gerir. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð vill ganga varlega til verks í þessum efnum og fellst á þá málamiðlun sem þetta frv. felur í sér.

Herra forseti. Á dagskrá fundarins í dag er 24. málið stjfrv. um þjóðlendur sem hefur verið til 2. umr. í þinginu. Þegar það var til 2. umr. kom fram m.a. frá hæstv. landbrh. mjög hörð gagnrýni á nefnd sem starfar á ábyrgð hæstv. fjmrh. Hæstv. fjmrh. var þá ekki viðstaddur þá umræðu. Ég fer þess á leit við hæstv. forseta að hann sjái til þess að hæstv. fjmrh. verði gert viðvart um það leyti sem þetta frv. er að koma á dagskrá, ef það kemur til umræðu í dag, og óska eftir því að hæstv. fjmrh. verði viðstaddur umræðuna.

Já, hæstv. fjmrh. er viðstaddur og heyrir þessi skilaboð og forseti mun gera honum viðvart þegar málið kemur á dagskrá.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. um fæðingar- og foreldraorlof á þskj. 1065. Í markmiðsgrein frv. segir: ,,Markmið laga þessara er að tryggja barni samvistir bæði við föður og móður. Þá er lögum þessum ætlað að gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf.`` Þegar þessi lög eru komin að fullu til framkvæmda eiga konur og karlar sama rétt til fæðingarorlofs, hvort þau eru á opinberum eða almennum vinnumarkaði eða sjálfstætt starfandi. Hvort foreldri um sig á rétt til þriggja mánaða fæðingarorlofs og er sá réttur sjálfstæður og ekki framseljanlegur. Þá eiga foreldrarnir sameiginlega rétt á þriggja mánaða orlofi til viðbótar og ráða sjálfir hvernig þeim rétti er skipt. Gert er ráð fyrir að lenging á sjálfstæðum rétti föður taki gildi í áföngum þannig að hið nýja kerfi verði að fullu komið til framkvæmda 1. jan. 2003. Sveigjanleiki er á töku fæðingarorlofsins og skal það tekið á fyrstu 18 mánuðum eftir fæðingu barns, ættleiðingu eða töku barns í varanlegt fóstur. Nokkur umræða hefur orðið um að réttur barna einstæðra foreldra væri ekki tryggður til níu mánaða sólarhringssamvista við foreldri. Sé svo er það einungis í undantekningartilfellum. Hjón, sambýlisfólk og foreldrar með sameiginlega forsjá, þó ekki búi saman, hafa sjálfkrafa rétt á samtals níu mánuðum. Einnig á foreldri án forsjár rétt á þriggja mánaðara fæðingarorlofi enda komi til skriflegt samþykki forsjárforeldris. Falli annað foreldri frá áður en það hefur tekið fæðingarorlof öðlast eftirlifandi foreldri rétt til níu mánaða enda séu ekki liðnir 18 mánuðir frá fæðingu eða ættleiðingu. Það er einungis í tvenns konar tilfellum eða reyndar þrenns konar sem barn á ekki kost á níu mánaða sólarhringssamvistum við foreldri. Það er í fyrsta lagi ef móðir kýs að feðra ekki barn sitt, í öðru lagi ef forsjárforeldri neitar því foreldri sem er án forsjár um fæðingarorlof og eins kann svo að fara ef annað foreldri er erlendis. Ég tel að einstæðar mæður njóti fyllstu réttinda samkvæmt þessu frv. Hvað fleirburafæðingar áhrærir bætast þrír mánuðir við tímann fyrir hvert barn, þ.e. 12 mánuðir vegna tvíbura, 15 mánuðir vegna þríbura. Öryggi og heilbrigði á vinnustöðum á meðan á meðgöngu stendur eða eftir fæðingu er tryggt sérstaklega. Enn fremur á þunguð kona rétt til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði í leyfi frá störfum sé ekki unnt að tryggja henni örugg og heilsusamleg vinnuskilyrði. Í frv. er foreldrum tryggð uppsöfnun og vernd réttinda. Á meðan á fæðingarorlofi stendur greiðir foreldri áfram í lífeyrissjóð og gert er ráð fyrir að Fæðingarorlofssjóður greiði að lágmarki 6% af fæðingarorlofsgreiðslum. Fæðingarorlof reiknast til starfstíma við mat á starfstengdum réttindum, svo sem réttindum til orlofstöku, starfsaldurshækkana, veikindaréttar, uppsagnarfrests og réttar til atvinnuleysisbóta. Réttur til að hverfa að sama starfi eða sambærilegu er einnig tryggður. Þá er rétt að gera grein fyrir því hvernig áformað er að fjármagna fæðingarorlofskerfið. Það er að mestu vinnumarkaðstengt en þeir sem eru í námi eða minna en 25% starfi njóta bóta. Fæðingarorlofssjóður, sem stofnaður verður samkvæmt lögum þessum, mun fá hlutdeild í tryggingagjaldi. Svo háttar til að mjög hefur dregið úr atvinnuleysinu, sem betur fer, og er það nú innan við 2%. Sá hluti tryggingagjalds sem runnið hefur til Atvinnuleysistryggingasjóðs hefur þó ekki verið lækkaður eins og e.t.v. hefði verið rökrétt. Áformað er að 0,85% af tryggingagjaldsstofni renni í Fæðingarorlofssjóð en greiðslur til atvinnuleysistrygginga lækka að sama skapi enda er Atvinnuleysistryggingasjóður orðinn mjög gildur. Þetta framlag atvinnulífsins til Fæðingarorlofssjóðs er áætlað að nemi árlega 1,2 milljörðum. Tryggingastofnun ríkisins greiðir samkvæmt núgildandi kerfi 1,4 milljarða og ríki og sveitarfélög 600 milljónir vegna starfsmanna sinna. Kostnaðurinn árið 2001 gæti orðið 2 milljarðar en 3 milljarðar árið 2003. Þetta fer að sjálfsögðu eftir því hvort allir foreldrar nýta sér sinn ýtrasta rétt. Með þessari útfærslu mun kostnaður atvinnulífsins verða óbreyttur frá því sem nú er svo og ríkisins en sparnaður sveitarfélaga yrði 300 milljónir árlega. Fæðingarorlofssjóður mun greiða 80% af meðaltali heildarlauna eða reiknaðs endurgjalds. Mjög kom til álita að hafa hámark á mánaðargreiðslum en það varð þó ekki að ráði. Það þótti líklegt að hærra launaðir mundu þá ekki taka fæðingarorlof og jafnréttismarkmiðum milli kynja yrði síður náð. Ein skýringin á kynbundnum launamun, sem viðgengst því miður enn þá, er að konur séu meira bundnar heimili en karlar og frátafir þeirra frá vinnu vegna barneigna meiri en karla. Því þarf að gera aðgengilegt fyrir alla feður að taka fæðingarorlof ef þeir kjósa. Sumir vilja að greiðslur í fæðingarorlofi séu þær sömu og í vinnunni. Það þykir mér ofrausn enda fylgir því ótvírætt einhver kostnaður að sækja vinnu og auk þess ætti að vera einhver sparnaður af því að annað foreldrið sé heima. Fæðingarstyrkur verður greiddur heimavinnandi og þeim sem er með minna en 25% starfshlutfall. Greiðsla í fæðingarorlofi foreldris í 25--49% starfi skal aldrei vera lægri en 54.021 kr. á mánuði, þ.e. fæðingarstyrkur og hálfir dagpeningar, og lágmark til þeirra sem eru í meira en 50% starfi eða námi 74.867 kr., þ.e. fullir dagpeningar og fæðingarstyrkur. Þá er í þessu frv. ákvæði um að leiða í lög svokallað foreldraorlof. Það er ólaunað en heimilað er hvoru foreldri að hverfa úr vinnu allt að 13 vikur til að annast barn sitt eða vera samvistum við það á fyrstu átta árum í ævi þess, þ.e. samtals eitt missiri fyrir hvert barn. Þetta er sjálfstæður og óframseljanlegur réttur hvors foreldris. Starfsmanni er heimilt að taka foreldraorlofið í einu lagi eða haga því með öðrum hætti með samkomulagi við vinnuveitendur. Með frv. þessu er ekki einungis jafnaður réttur kynja heldur er einnig réttur starfsmanna á almennum vinnumarkaði gerður jafn rétti starfsmanna hins opinbera en þeir hafa notið mun betri réttinda. Karlar á vinnumarkaði hagnast verulega á hinu nýja kerfi, þeir fá sjálfstæðan, óframseljanlegan rétt til þriggja mánaða fæðingarorlofs á 80% af meðallaunum og sameiginlegan þriggja mánaða rétt með móður barns. Þetta er mikil réttarbót þar sem rétturinn var áður að hámarki tvær vikur. Þá er réttur heimavinnandi karla og námsmanna til fæðingarstyrks tryggður á sama hátt og kvenna en þess réttar hafa þeir ekki notið áður. Með aukinni þátttöku kvenna á vinnumarkaði hafa komið fram breytt viðhorf til hlutverka og verkaskiptingar kvenna og karla í samfélaginu. Forsenda þess að karlar og konur geti tekið jafnan þátt í launavinnu sem og öðrum störfum utan heimilis er að þau skipti með sér umönnun barna sinna. Reynslan hefur enn fremur verið sú að margir feður hafa farið á mis við samvistir við börn sín. Í könnun Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands frá árinu 1995 kom fram að velflestir karlkyns þátttakenda töldu að almennur áhugi ríkti meðal karla á að samræma atvinnuþátttöku og uppeldi barna. Af þessum ástæðum hafa komið fram auknar kröfur um að móður og föður verði sköpuð sömu tækifæri til að sinna bæði fjölskyldu og starfi utan heimilis. Einn af þeim þáttum sem stuðla að samspili fjölskyldu- og atvinnulífs er sá að konur og karlar eigi jafnan rétt til fæðingarorlofs og auk þess að eiga kost á sérstöku foreldraorlofi frá vinnu til að vera með börnum sínum. Það var stefnt að því markmiði við gerð þessa frv. og jafnframt verið að tryggja börnum samvistir við báða foreldra. Frumvarpið hefur að geyma ítarleg ákvæði um skilyrði fyrir töku fæðingar- og foreldraorlofs sem er heimilt að taka í einu lagi eða starfsmaður hagi því eftir nánara samkomulagi við vinnuveitanda. Er því m.a. mögulegt að starfsmaður gegni hlutastarfi meðan á orlofi stendur. Orlofsrétturinn er einstaklingsbundinn og er framsal hans óheimilt að undanskildum þessum þremur mánuðum af fæðingarorlofi sem foreldrar geta skipt með sér. Tilgangur þessarar takmörkunar á framsali er m.a. að stuðla að jafnri stöðu kynjanna innan samfélagsins. Gildistaka þessara laga leiðir óhjákvæmilega til breytinga á öðrum gildandi lögum. Er m.a. nauðsynlegt að breyta lögunum um almannatryggingar, nr. 117/1993, með síðari breytingum, en í þeim lögum er kveðið á um greiðslur í fæðingarorlofi í núgildandi kerfi. Þá þarf jafnframt að breyta lögum um tryggingagjald, nr. 113/1990, með síðari breytingum, þar sem lagt er til í frv. þessu að greiðslur í fæðingarorlofi til foreldra á vinnumarkaði skuli vera fjármagnaðar með hluta af tryggingagjaldi. Hvað varðar lög um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla, nr. 70/1996, með síðari breytingum, gæti þurft að koma til lagabreytingar síðar þar sem þau lög gera ráð fyrir annars konar greiðslufyrirkomulagi í fæðingarorlofi en gert er ráð fyrir samkvæmt frv. 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, með síðari breytingum, fellur brott þegar samkomulag hefur náðst milli aðila. Að öðrum kosti getur verið þörf á lagabreytingu. Eins og áður hefur komið fram eiga konur og karlar jafnan rétt til fæðingarorlofs hvort heldur er á almennum eða opinberum vinnumarkaði. Gerð er tillaga um að foreldrar sem eru starfsmenn eða sjálfstætt starfandi eigi sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í allt að þrjá mánuði hvort um sig vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur. Ástæðan fyrir þessari lögbundnu skiptingu milli foreldra er m.a. sú að stuðla að jafnri foreldraábyrgð sem og jafnri stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Það er um tímabundna aðgerð að ræða sem er einkum gerð til þess að bæta hag karla þar sem reynslan hefur sýnt að í núgildandi kerfi hafa konur aðallega nýtt réttinn til fæðingarorlofs þrátt fyrir að foreldrar eigi hluta af þeim rétti sameiginlega. Er það mat höfunda frv. að lögbinda þurfi fyrirkomulag í samskiptum foreldra með þessum hætti meðan réttur feðra til fæðingarorlofs festist í sessi. Þegar reynsla er komin á jafna foreldraábyrgð og lögin hafa að fullu öðlast gildi verður tekið til endurskoðunar hvort lögbinda þurfi áfram skiptingu orlofsins milli foreldra. Endurskoðunin verður gerð í ljósi athuganna á því hvernig foreldrar hafi skipt hinum sameiginlega rétti milli sín og töku feðra á sjálfstæðum rétti sínum. Þetta frv. er, herra forseti, seint fram komið og ég verð að biðjast velvirðingar á því. En þar sem breið samstaða virðist vera um málið vonast ég til að það nái afgreiðslu á þinginu. Ég legg til að frv. verði að lokinni umræðunni sent hv. félmn. til athugunar.

Virðulegur forseti. Ég fagna sérstaklega því frv. sem hér er til umræðu. Ég vil jafnframt segja að kannski hefur dropinn holað steininn mun hraðar en við héldum. Ég vil minna í leiðinni á mörg önnur frv. sem þingmenn sem eru nú í Samfylkingunni hafa lagt fram á þinginu. Ég minni á mörg frv. Kvennalistans á undanförnum árum og þá sérstaklega það sem viðkemur þeim sjóði sem núna er stofnað til. Vegna þess að sjóðurinn er mjög mikilvægur til þess að jafna stöðu milli hins almenna vinnumarkaðar og ríkisins og hann er líka í rauninni tæki til þess að greiða karlmönnum fæðingarorlof. Ég vil hins vegar byrja á að gagnrýna þann framgangsmáta sem er á þessu mikilvæga máli. Mér hefur fundist það mikil synd að í rauninni eru allir aðrir í samfélaginu meira eða minna búnir að skoða þetta mál en við fengum því dreift í þinginu í gær. Þetta er mjög mikilvægt mál og mér finnst í rauninni, eins og ég segi, synd að það skuli þurfa að ganga svona hratt. Það gefur nefndinni líka mjög lítið svigrúm til að fara vel yfir málið því að þó að þetta sé gríðarlega gott mál er auðvitað aldrei svo ekki sé eitthvað sem má betur fara. Ég vil að það komi fram hér. Frv. er auðvitað mjög stórt skref í jafnréttisbaráttunni og sérstaklega á þetta við um þriggja mánaða rétt feðra til fæðingarorlofs og þess að foreldrar geti nú ráðstafað þremur mánuðum að vild. Það er einnig ánægjuefni að samkvæmt þessum hugmyndum mun fólk halda tekjum sínum að mestu meðan á fæðingarorlofi stendur, enda er það forsenda þess að fólk geti almennt nýtt sér þennan rétt. Margir hafa að undanförnu ritað um hvort fæðingarorlofið sé hagkvæmt fyrir þjóðfélagið. Við í Samfylkingunni teljum auðvitað að svo sé og við höfum líka talið að það sé ekki mikill tími í lífi hvers starfsmanns á 20 ára tímabili á starfsævinni að taka eitt til tvö ár frá fyrir barneignir. Þannig lít ég á það. Mér finnst mjög mikilvægt að við skoðum frv. vel en það skal játað hér að ekki var hægt að fara algjörlega ofan í saumana á öllu eins og maður hefði gjarnan viljað en við munum gera það í nefndinni og höfum þegar rætt um hvernig við ætlum að taka á málinu. Það er líka mjög mikilvægt að frv. nái fram að ganga og verði samþykkt, það er gríðarlega mikilvægt. Því að hér hefur líka náðst samkomulag milli ríkisstjórnar og vinnumarkaðarins og þetta er ekki bara þeirra mál, þetta er mál okkar allra. Það sem er mjög mikilvægt að skoða, af því að þetta ber nú að eins og það hefur gert, er hvort ekki þurfi að setja einhver endurskoðunarákvæði í lögin og við munum skoða það í nefndinni og ræða það þar, bæði til að sjá hvernig reynslan verður og hvort um einhver göt geti verið að ræða sem þurfi að laga síðar. Síðan er spurning um túlkunina á gildistímanum, en talað er um áramótin. Annað atriði sem líka þarf að ræða í nefndinni er hvort kona sem á barn í lok desember gangi inn í þennan sveigjanleika með 18 mánaða fæðingarorlofið. Þetta er hlutur sem við þurfum að ræða og hvernig á að túlka. Ég vil gjarnan gera hag einstæðra foreldra aðeins að umræðuefni og skoða 8. gr. Ég fagna sérstaklega þessari úrskurðarnefnd vegna þess að auðvitað eiga eftir að koma upp talsvert af vafamálum, ég efast ekki um það. Ef við skoðum 8. gr. um forsjárlausa foreldrið þá eru það auðvitað mjög vandmeðfarin mál, við vitum það og ég kalla það gott hvernig náðst hefur að orða það hér en það er spurning hvernig það verður síðan í praxís. Ég vil líka taka undir að mjög mikilvægt er að ef annað foreldri andast áður en barnið nær 18 mánaða aldri, þá yfirfærist rétturinn. Ég er hins vegar líka með annan hóp í huga sem mér finnst að skoða þurfi sérstaklega en það er t.d. ef af feðrun getur ekki orðið. Aðstæður eru stundum þannig og ég þekki það sem fyrrv. yfirfélagsráðgjafi kvennadeildar þar sem ég sá um feðrunarmál og fæðingarorlofsmál. Ég tek sem dæmi feðrun eftir nauðgun. Hvað með hag þeirra barna og hag þeirra mæðra þar sem ekki er möguleiki á feðrun? Það væri t.d. mál sem úrskurðarnefndin gæti tekið fyrir. En ég held að á einhvern hátt verði að opna fyrir þennan hóp, ég held að við verðum að gera það. Við getum líka séð fyrir okkur þær konur sem eiga börn með erlendum mönnum eða ýmsar þær aðstæður koma upp að ekki er hægt að feðra börnin. Á því þarf að taka og ég er alveg sannfærð um að samstaða er um það. Við verðum að reyna að finna því einhvern farveg. Þegar verið er að tala um hvort bæta eigi kannski við mánuði hjá einstæðum mæðrum þar sem feður er ekki inni í myndinni og þeir geta á engan hátt nýtt sér þennan rétt, þá er alltaf talað um að hægt sé að misnota kerfið. En það má bara alls ekki verða leiðarljós í því að kerfi séu fundin upp, þau kerfi sem við notumst við, því auðvitað er hægt að misnota öll kerfi. En þá eru rammarnir bara ekki nógu skýrir. Mig langar til að benda á eitt dæmi um gott mál sem var tekið af og ekkert gert við. Það muna kannski flestir þingmenn eftir því, það var um að tannviðgerðir fyrir ófrískar konur ættu að greiðast af Tryggingastofnun ríkisins. Það var tekið af vegna hættu á misnotkun. Og mig langar að segja þingheimi frá því hvernig sú misnotkun átti að eiga sér stað og dæmi hver fyrir sig. Hún er þannig: Konur verða ófrískar, drífa sig til tannlæknis, láta laga allt og skella sér svo í fóstureyðingu. Halda menn að þetta sé boðlegt að góð lög séu ekki sett af því að slík misnotkun gæti átt sér stað? Svona var þetta á sínum tíma og ég man mjög vel eftir þeirri umræðu. Við eigum ekki að nota þau rök að ekki sé hægt að gera eitthvað af því að kerfið verði misnotað. Ég vara við því. Við eigum bara að reyna að tryggja að það gerist ekki. Með þeirri úrskurðarnefnd sem hér er um ræðir er nefnilega afskaplega góð trygging og ég er sérstaklega ánægð með hana. Það sem mér finnst að þurfi einnig að skoða er ákveðið þak. Margir vilja líta á sem svo að greiða eigi bara ótakmarkað út úr þessum sjóði til að tryggja að hinir vellaunuðu karlmenn taki fæðingarorlof sitt. Ég get ekki séð að það geti verið eðlilegt að greiða slíkt úr sameiginlegum sjóðum, t.d. ef fólk er með eina eða eina og hálfa milljón tímabundið í laun í 1--2 ár að þá eigi sjóðurinn að greiða það út í fæðingarorlof. Ég held að við þurfum að skoða hvernig þak er sett á þetta, a.m.k. að fá umræður um að ekki eigi alltaf að nýta efsta þakið í þeim launum sem eru á hverjum tíma. Það má jafnvel hugsa sér einhver meðallaun í atvinnugreininni eða eitthvað slíkt. Þetta finnst mér að eigi einnig að vera til umræðu í nefndinni. Síðan langar mig aðeins að ræða um námsmennina. Nú eru þeir einir sem verða eftir eins og kallað er í svolítið gömlu kerfi hjá Tryggingastofnun þar sem áfram eru greiddir fæðingardagpeningar og fæðingarstyrkur. Því finnst mér alveg spurning hvort greiðsla úr þessum sjóði eða frá Tryggingastofnun sé í rauninni sú upphæð sem er til framfærslu námsmanna ásamt þeim viðbótum sem námsmaður fær í lán, þ.e. að það sé sú framfærsla sem hann fái. Mér finnst að skoða þurfi hvernig hægt er að meðhöndla þetta með námsmennina út frá því að tryggja þeim í rauninni svipaða framfærslu og þeir hafa ef þeir eru t.d. með börn fyrir. Herra forseti. Í lokin vil ég segja að ég harma framgangsmátann, ég hefði viljað sjá frv. unnið fyrr, enda mjög gott mál á ferðinni, en fagna að sjálfsögðu þessu mikla framfaraskrefi. Við ætlum að reyna að gefa okkur góðan tíma í nefndinni þó að tíminn sé knappur og sjá til þess að frv. fari áfram.

Herra forseti. Hér er á ferðinni mjög jákvætt mál og fyrirhugað að stíga mikilvægt framfaraskref sem hæstv. félmrh. á þakkir skildar fyrir að beita sér fyrir. Breytingarnar sem eru boðaðar eru í fyrsta lagi þær að verið er að lengja fæðingarorlof í níu mánuði, úr sex og hálfum í níu mánuði. Í annan stað er verið að skapa feðrum rýmri sjálfstæðan rétt en þeir hafa núna. Þeir hafa núna tvær vikur en koma til með að hafa þrjá mánuði. Þetta er jafnréttismál, þetta skiptir máli í jafnréttisbaráttunni, bæði hvað það snertir að feður munu að öllum líkindum taka aukna ábyrgð á uppeldi barna sinna með tilkomu þessara lagabreytinga en þetta hefur einnig mikið að segja á vinnumarkaði, vegna þess að það hefur staðið konum, mæðrum, verðandi mæðrum fyrir þrifum að þær geti verið varasamur kostur að ráða til starfa vegna þess að augljóst er að þær geta þurft að hverfa úr starfi vegna barneigna. Nú gildir hið sama um karlmenn. Í þessu tilliti er því einnig um jafnréttisatriði að ræða. Í þriðja lagi felur frv. í sér grundvallarkerfisbreytingu frá því sem nú er. Búinn verður til Fæðingarorlofssjóður sem kemur til með að gilda um allan vinnumarkaðinn. Við hvaða kerfi höfum við búið fram til þessa? Kerfið hefur í reynd verið tvíþætt. Annars vegar hafa tryggingarnar séð um greiðslur í fæðingarorlofi til þeirra sem stunda störf á almennum vinnumarkaði. Þar er um jafnháar upphæðir að ræða sem hver og einn fær. Hins vegar er kerfi sem gilt hefur um opinbera starfsmenn, starfsmenn ríkis og sveitarfélaga innan vébanda samtaka opinberra starfsmanna, sem fá launagreiðslur eins og ekkert hafi upp á komið í fæðingarorlofi, heildarlaun í þrjá mánuði og föst laun í þrjá mánuði til viðbótar. Þetta eru þau tvö kerfi sem hafa verið við lýði. Menn hafa lengi á undanförnum árum glímt við þá spurningu hvernig eigi að fara að því að samræma þessi kerfi og samræma þennan rétt. Og öðru hvoru hefur verið sett í gang vinna, nefndavinna, og smíðuð frumvörp um breytingar á kerfinu. Slík vinna fór held ég tvívegis í gang á tíunda áratugnum, smíðuð voru frumvörp en um þau skapaðist ekki sátt. Nú gerist það að innan samtaka launafólks vaknar viljinn, mjög sterkur vilji til að bæta rétt foreldra og barna og það er mjög mikilvægt að skoða málin út frá þeim sjónarhóli. Menn einsettu sér strax í upphafi að skoða fæðingarorlofsréttindin út frá sjónarhóli barnsins, hvernig yrði best tryggt að foreldrar þess yrðu samvistum við það á unga aldri. Niðurstaðan varð sú að einkum hjá fólki sem hafði ekki úr of miklu að spila yrði að tryggja að það yrði ekki fyrir óhóflegri tekjurýrnun meðan á fæðingarorlofi stæði. Þetta var eitt. Þá komust menn að raun um að þær greiðslur sem koma úr almannatryggingunum eru of lágar og menn fóru að leita leiða til að tengja þær betur laununum. Eftir stóð þetta, að erfitt mundi reynast að finna fyrir því siðferðilega réttlætingu að greiða einum miklu hærri greiðslu en öðrum. Þetta stóð svolítið í mönnum. Annað sem stóð í opinberum starfsmönnum að sjálfsögðu var að þeir vildu ekki semja af sér þau réttindi sem þeir höfðu. Nú var annað að gerast á þeim tíma sem varð þess valdandi að opinberir starfsmenn voru mjög fýsandi að leita nýrra leiða. Í stað hins miðstýrða kerfis sem sá um allar launagreiðslur, greiðslur fyrir veikindi, fæðingarorlof og annað af því tagi gætti nú þeirrar tilhneigingar að einstakar stofnanir yrðu gerðar að sjálfstæðum rekstrareiningum, rekstrareiningum sem fóru að haga sér á mjög svipaðan hátt og fyrirtæki. Þá fóru menn að óttast það að stofnanir sem væru fjárlitlar, fjárvana stofnanir, og það eru ekki síst kvennavinnustaðirnir, skólarnir og heilbrigðisstofnanirnar, mundu láta það bitna á konum á barneignaraldri við ráðningar vegna þess að stofnunin fær samkvæmt nýju fyrirkomulagi um þjónustusamninga tiltekið fjármagn í sínar hendur og ráðstafar því síðan að eigin vild og það væri líklegt að hún hefði varann á við ráðningar og þá ekki síst með tilliti til greiðslna í fæðingarorlofi. Allt þetta varð þess valdandi að hugmyndin um Fæðingarorlofssjóð kom til sögunnar og þá ætluðu menn að hann mundi leysa þetta tvennt, þ.e. að finna leið til að réttlæta það að menn greiddu einstaklingum misháar upphæðir í fæðingarorlofi annars vegar og hins vegar að taka byrðina af fjárvana stofnunum. Hvernig gerðu menn það? Með því að láta stofnanirnar og einstaklingana þess vegna eða atvinnureksturinn greiða inn í þennan sjóð í hlutfalli við laun viðkomandi einstaklinga, þ.e. sams konar hugsun og lífeyriskerfið byggir á. Úr lífeyrissjóðum fá menn misháar greiðslur. En menn greiða líka mishá iðgjöld ílífeyrissjóðina. Þessi hugsun byggir á sama grundvallaratriði. Hvers vegna komast menn að þessari niðurstöðu? Vegna þess að menn nálgast málið frá sjónarhóli barnsins og hugsa um það eitt að tryggja að foreldrar þess hverfi af vinnumarkaðnum og verði samvistum við það á unga aldri. Þetta er hugsunin að baki Fæðingarorlofssjóði og ég styð hana hjartanlega. Hún tryggir líka að karlavinnustaðir, ekki síður en kvennavinnustaðir, láta fjármuni af hendi rakna til þessa sjóðs. Tollurinn og lögreglan greiða í Fæðingarorlofssjóð ekkert síður en Sjúkrahús Reykjavíkur svo dæmi sé tekið eða skólarnir. Þessi hugsun er því að mínum dómi alveg hárrétt. Hún hefur oft verið rædd hér í þinginu. Kvennalistakonur lögðu fram frumvörp um þetta efni, en áður hafði komið fram tillaga frá BSRB um miðjan áratuginn. Ég held það hafi verið árið 1995 að tillaga kom fram að settur yrði á fót fæðingarorlofssjóður. Hvað um það, hver sem saga málsins er þá hafa margir aðilar lagst á eitt um að ýta þessari hugmynd úr vör og hæstv. félmrh. hefur hlustað á þessi sjónarmið öll og gert þau að sínum og mótað frv. sem í grófum dráttum er að mínum dómi mjög skynsamlegt og horfir til mikilla framfara. Að sjálfsögðu liggur í augum uppi að þau réttindi sem fólk býr við þegar verða ekki skert. Það er ljóst. Enda eru þau réttindi sem opinberir starfsmenn hafa búið við tryggð í bráðabirgðaákvæði laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og við því verður að sjálfsögðu ekki hreyft þar til um annað verður samið. Slíkir samningar hafa farið fram og lofa góðu. Ég er vongóður um að það muni ganga eftir, enda reiknar enginn með öðru en að þeir sem hafa haft traust réttindi haldi þeim eftir sem áður, að sjálfsögðu. Það eru atriði sem mér finnst að þurfi að gaumgæfa nánar og þá ekki síst út frá þeirri hugsun sem ég nefndi, að nálgast málið út frá sjónarhóli barnsins, að tryggja að barnið fái að vera samvistum við foreldra sína á unga aldri. Og þá má ekki mismuna börnum. Ekki heldur gagnvart þeim sem eru foreldralaus eða eiga eitt foreldri, eru ófeðruð t.d. Ég beini því til hæstv. félmn. að taka það til rækilegrar athugunar hvernig hægt er að tryggja að öll börn búi við sama rétt hvað þetta snertir.

Hæstv. forseti. Frv. til laga um fæðingar- og foreldraorlof er ánægjulegasta mál sem við ræðum á þessu þingi. Það fullyrði ég. Það er trú mín að þetta mál muni færa okkur í risaskrefum í átt til aukins jafnréttis kvenna og karla. Hér er fyrst og fremst um jafnréttismál að ræða en einnig er það mjög stórt fjölskyldumál. Það ber að þakka öllum þeim sem lögðu mikið á sig til þess að niðurstaða næðist í þessu flókna og mikilvæga máli. Frv. var unnið í samvinnu aðila vinnumarkaðarins og heilbrn., félmrn. og fjmrn. og allir þessir aðilar lögðu mikið á sig til þess að niðurstaða næðist. Þetta ber að þakka. Hæstv. forseti. Það er almennt álitið að það að foreldrar hafi sjálfstæðan rétt til töku fæðingarorlofs muni leiða okkur inn í nýjar víddir í jafnréttismálunum sem ekki hafa verið fyrir hendi áður. Það að þrír mánuðir verði bundnir við föður mun hafa mun víðtækari áhrif til viðhorfsbreytingar á stöðu kynjanna í samfélaginu en við höfum áður kynnst. Það að feður fari inn á heimilin og taki jafnan þátt í uppeldi og umönnun barna sinna á fyrstu mánuðum mun gerbreyta afstöðu atvinnulífsins til starfsmanna sinna. Fyrirtæki og stofnanir munu sjá af starfsfólki sínu, konum og körlum, til að sinna sjálfsögðum skyldum við nýja þjóðfélagsþegna. Fyrirtæki og stofnanir munu einnig fyrir vikið uppskera ánægðara og betra starfsfólk. Fyrirtæki og stofnanir munu gera ráð fyrir því í starfsmannastefnu sinni að bæði konur og karlar muni hverfa tímabundið til starfa inni á heimilum sínum. Slík starfsmannastefna sem inniheldur bæði jafnréttis- og fjölskylduáætlun er nú þegar farin að sjást hjá fyrirtækjum hér á landi og mun verða sífellt algengari. Því er ekki að neita að sú spenna sem er á vinnumarkaði hjálpar til við að skapa þetta umhverfi. Fyrirtæki eru ekki eingöngu að yfirbjóða hvert annað í launum heldur einnig í góðri og fjölskylduvænni starfsmannastefnu. Það sýnir sig að ungt og eftirsótt starfsfólk sækist eftir því að starfa á slíkum jákvæðum vinnustöðum og lætur sig varða að búa við slík lífsgæði. Jafnrétti er ein helsta forsenda þess að einstaklingarnir þroskist og fái að nýta hæfileika sína og tækifæri í einkalífi og starfi. Jafnrétti kynjanna krefst raunhæfra lausna sem tryggja jöfn tækifæri karla og kvenna til starfa innan sem utan heimilis. Þetta er viðurkennt. Eitt mikilvægasta réttlætismálið í því sambandi er að jafna þennan rétt sem við erum að ræða hér um, rétt feðra og mæðra til fæðingarorlofs. Kerfið sem við þekkjum núna og núverandi mismunum, ásamt ríkjandi viðhorfum um verkaskiptingu kynjanna, heftir frelsi einstaklinganna til þess að velja sér starfsvettvang og vettvang innan fjölskyldunnar. Ef við nefnum þá ágalla sem eru á núverandi skipan fæðingarorlofs þá eru þeir ýmsir. Þeir eru t.d. að karlar hafa mjög takmarkaðan rétt til fæðingarorlofs, konur hafa veikari stöðu á vinnumarkaði, aðstöðumunur er á milli ríkisstarfsmanna og starfsfólks á einkamarkaði, kostnaði er misskipt á milli vinnuveitenda, þjóðfélagið nýtir ekki til fulls starfskrafta kvenna og börn fá ekki notið samvista við báða foreldra sína, sem er ekki síst mikilvægt að geti orðið breyting á. Þær úrbætur sem verða með þessu frv. eru að við náum jafnari stöðu kvenna og karla á vinnumarkaði, jafnari stöðu kvenna og karla á heimili, meiri dreifingu á kostnaði vinnuveitenda vegna barna, það verða fleiri skattgreiðendur til að viðhalda velferðarkerfinu og aukinni hagræðing verður í þjóðfélaginu þar sem mannauður kvenna er nýttur. Hæstv. forseti. Tilgangurinn með frv. um fæðingar- og foreldraorlof er að jafna rétt karla og kvenna til fæðingar- og foreldraorlofs og gera foreldrum kleift að samræma skyldur sínar í starfi og fjölskyldulífi. Frv. á að ná til starfsmanna á almennum markaði og opinberum vinnumarkaði. Það er mikilvægt að nú mun gilda eitt kerfi fyrir allan vinnumarkaðinn. Samkvæmt frv. eiga foreldrar sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í allt að þrjá mánuði hvort um sig vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur. Sjálfstæður réttur feðra verður með þessu tryggður í áföngum þannig að árið 2001, á næsta ári, hljóta þeir rétt til eins mánaðar, 2002 til tveggja mánaða og 2003 til þriggja mánaða. Auk þessa eiga foreldrar sameiginlegan rétt á þremur mánuðum til viðbótar, en annað foreldri getur tekið það í heild eða foreldrar skipt því með sér og foreldrar eiga því í raun jafnan rétt, jafnlangan rétt til töku orlofs. Rétturinn til fæðingarorlofs fellur niður þegar barnið nær 18 mánaða aldri, en það er einmitt mikilvægt í þessu sambandi að hér er um sveigjanlegan rétt að ræða og starfsmaðurinn hagar fæðingarorlofi sínu í samkomulagi við vinnuveitanda sinn. Það gerir m.a. mögulegt að starfsmaður getur gegnt hlutastarfi á meðan orlofið stendur. Þetta er afskaplega mikilvægt einmitt í ljósi jafnréttismálanna. Mánaðarleg greiðsla í fæðingarorlofi foreldris sem er starfsmaður hjá öðrum aðila nemur 80% af meðaltali heildarlauna og er miðað við heildarlaun á árinu fyrir töku fæðingarorlofs. Fyrir sjálfstætt starfandi foreldri á að miða við 80% af reiknuðu endurgjaldi. Orlofsrétturinn er einstaklingsbundinn og framsal hans er óheimilt að undanskildum þessum þremur mánuðum af fæðingarorlofi sem foreldrar geta skipt með sér. Tilgangur þessarar takmörkunar á framsali er m.a. að stuðla að jafnri stöðu kynjanna innan samfélagsins. Í frv. er lagt til að sérstakur Fæðingarorlofssjóður verði stofnaður. Hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði mjög vel grein fyrir því og ber m.a. að þakka þátttöku opinberra starfsmanna að þessu máli þannig að það skuli nú vera komið í höfn. Lagt er til að Fæðingarorlofssjóður verði fjármagnaður með tryggingagjaldi auk vaxta af innstæðufé sjóðsins og verðbréfum. Gert er ráð fyrir því, eins og ég sagði, að þessi kostnaður vegna fólks á vinnumarkaði verði fjármagnaður með tryggingagjaldi. Eftir stendur þá fólk sem er utan vinnumarkaðar og er sá kostnaður greiddur beint úr ríkissjóði. Þar er gert ráð fyrir því að kerfið verði óbreytt. Í frv. er einnig gert ráð fyrir úrskurðarnefnd í fæðingar- og foreldraorlofsmálum og af því mun hljótast nokkur kostnaður. Frv. gerir einnig ráð fyrir því að foreldrar eigi rétt á foreldraorlofi frá launuðum störfum vegna fæðingar barns, frumættleiðingar barns eða töku barns í varanlegt fóstur. Það orlof er hins vegar launalaust og það skal tekið áður en barn nær átta ára aldri. Kostnaður ríkissjóðs vegna þessa er nokkur vegna afleysinga og annarra úrræða sem þarf að grípa til af þeim sökum. Þó verð ég að segja, miðað við þær umræður sem við höfum orðið vitni undanförnum árum, að það kom mér satt að segja á óvart að sá kostnaður sem þjóðfélagið og ríkisvaldið leggur hér til að verði farið í til þess að ná þessum markmiðum, verði ekki meiri en raun ber vitni. En það er mjög heppilegt að hægt skuli vera að nýta þennan sjóð sem við höfum til þess og koma þessu kerfi á í gegnum tryggingagjaldið. Hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir velti því upp í ræðu sinni hvort setja ætti þak á greiðslur vegna fæðingarorlofs. Það er mín skoðun að það vinni augljóslega gegn jafnréttismarkmiðum frv. Það er mikilvægt að benda á í þessu sambandi að tryggingagjaldið er greitt sem hlutfall af launum m.a. fæðingarorlofstaka. Í raun og veru er því hér um tryggingu að ræða sem launþegi leggur í og þess vegna eðlilegt að hann njóti réttinda í sama hlutfalli og hans laun gefa til kynna. Hér var gildistakan einnig nefnd og hvaða skil yrðu við 1. janúar 2001. En eins og segir í 36. gr. frv. þá taka ákvæði um fæðingarorlof þegar gildi er frv. verður að lögum og taka til barna sem fæðast, eru ættleidd eða tekin í varanlegt fóstur 1. janúar 2001 eða síðar. Eins og frv. lítur út núna er því ekki gert ráð fyrir því að það taki til barna sem fæðast á árinu 2000. Hæstv. forseti. Eins og ég sagði þá er þetta eitt það ánægjulegasta mál sem við ræðum á þessu þingi. Ég vænti góðs samstarfs við nefnarmenn í félmn. við vinnslu málsins og veit reyndar og hef vissu fyrir því að þeir muni leggja sig alla fram við að ljúka umfjöllun um málið þannig að hægt verði að ljúka því fyrir þinglok í vor. Það er mjög mikilvægt.

Virðulegi forseti. Það frv. sem hæstv. félmrh. hefur fylgt úr hlaði er án efa eitt merkilegasta frv. sem flutt hefur verið á því þingi sem nú starfar. Strax í upphafi má lýsa yfir fullum stuðningi við öll meginatriði þess þó ýmislegt sem þar kemur fram sé svo sem vert að skoða og ræða frekar og fá skýringar á. Þar sem ég á sæti í hv. félmn., sem mun fá frv. til skoðunar, mun ég geyma ýmis atriði til umræðu í þeirri nefnd enda held ég að mjög mikilvægt sé fyrir okkur þingmenn nú, vegna þess hve frv. er seint fram komið, að hafa umræðuna sem allra stysta til að koma frv. til vinnslu í félmn. þannig að allir þingmenn, hvar í flokki sem þeir standa, hvort sem þeir eru nú stjórnarsinnar eða stjórnarandstæðingar, sem verður nú væntanlega ekki í þessu máli, fái sem fyrst tíma til að vinna þetta í félmn. og skila því sem fyrst inn til þingsins þannig að frv. megi verða að lögum þó að fáir dagar lifi eftir af áætluðum þingstörfum. Þetta eru sannarlega tímamót í sögu jafnréttismála, þetta er mjög ánægjulegt mál, þetta er fyrst og fremst jafnréttismál og eins og ég sagði í upphafi eitt merkilegasta mál sem fram hefur komið. En það er nú svo að þetta frv. dettur ekki af himnum ofan. Þetta hefur verið barátta, kannski flestra stjórnmálaflokka, misjafnlega mikil þó. Þeir flokkar sem standa að Samfylkingu og telja sig vera vinstra megin við miðju íslenskra stjórnmála hafa náttúrlega barist fyrir þessu ákaflega lengi og ég ætla alls ekki að draga úr því að framsóknarmenn og sjálfstæðismenn hafi líka haft þar áhuga á þó menn greini svolítið á um leiðir. Rétt er að geta þess að Alþýðusamband Íslands hefur barist mjög mikið fyrir þessum málum og verkalýðshreyfingin í heild sinni. Er það sérstaklega ánægjulegt að þessi barátta verkalýðshreyfingarinnar sé að ná fram. Þetta réttindamál foreldra var meðal þess sem m.a. Alþýðusambandinu var falið af öllum aðildarsamtökum sínum að ræða sérstaklega við stjórnvöld í tengslum við nýgerða kjarasamninga. Það var einmitt í framhaldi af kröfu ASÍ í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 10. mars sl. þar sem heitið var endurbótum í þessum málaflokki. Í frv. hæstv. ríkisstjórnar er sennilega komið til móts við flest ef ekki öll atriði sem Alþýðusambandið lagði þar fram. Þetta er mikilvægur áfangi í þá átt að bæta réttindi foreldra á vinnumarkaði og barna þeirra. Ég held eins og ég sagði áðan að ákaflega mikilvægt sé að þetta frv. fái hraðmeðferð í gegnum nefnd og þing en ég vona jafnframt að það verði þá ekki til þess að einhverjir miklir annmarkar verði á því sem komi þar fram. Ég hefði viljað fjalla sérstaklega um nokkur atriði og heyra skýringar hæstv. félmrh. hér á eftir og þá sérstaklega um launatengslin. Í frv. kemur fram að foreldrar á almenna vinnumarkaðnum muni fá 80% af launum sínum síðustu 12 mánuði, en þeir sem eru svo heppnir að starfa hjá ríki eða bæ munu fá 100%. Mig langar að heyra frekari útskýringar hæstv. félmrh. hér á eftir á þessum 20% mun sem þarna verður. Ég hef líka heyrt að menn ætli sér að nota sjúkrasjóði til þess að fjármagna eitthvað mismuninn. Mig langar að spyrja hvort það hafi verið rætt við verkalýðshreyfinguna og hvort hún sé tilbúin í þetta. Eða hvort, ef ég er ekki að misskilja þetta eitthvað, að þetta eigi að vera eins og þarna er sett fram vegna þess að hæstv. félmrh. hefur sagt að enginn eigi að tapa neinu, enginn eigi að tapa þeim rétti sem hann hefur nú eða greiðslum frá núverandi kerfi? Með öðrum orðum, við sjáum ekki hér sem betur fer, ég tek það skýrt fram, að það eigi ekki að skerða réttindi opinberra starfsmanna eða bæjarstarfamanna um að fá 100%. En aðilar almenna markaðarins virðast eiga að fara í einhverja skerðingarprósentu og þar er talað um 80%. Hvernig er þetta hugsað? Er það virkilega svo að á hv. Alþingi árið 2000 ætli menn áfram að vera með einhvern mismun milli þessara aðila vinnumarkaðarins? Ég vil ekki trúa því og ætla svo sem ekki að orðlengja það meira hér og nú, en óska eftir að heyra frekari skýringar frá hæstv. félmrh. í þessum efnum. Þetta er að mínu mati ákaflega mikilvægt atriði og er kannski ljótasti blettur á þessu annars ágæta frv. ef satt er. Fyrir utan það sem hefur komið fram um einstæða foreldra virðist það vera að einstæðir foreldrar hljóta engan ávinning af því frv. sem hér er lagt fram. Réttindi þeirra munu ekki aukast. Ég bendi aðeins á það að jafnréttisnefnd Reykjavíkur hefur m.a. fjallað um þetta og benti á þetta atriði ásamt ýmsum aðilum vinnumarkaðarins. Þetta vil ég jafnframt spyrja hæstv. félmrh. út í hvernig og fá nánari skýringar á því hvernig þetta væri hugsað. Er það svo að einstæðir foreldrar muni ekki njóta þeirra ávaxta sem hér er verið að bera fram, eins og fram hefur komið, er m.a. skert vegna góðæris í landinu og lítils atvinnuleysis, eins og það er kallað, að peningar flæða út úr Atvinnuleysistryggingasjóði? Talið er óhætt að taka 0,85% og færa í þann ágæta sjóð sem á að stofna, sem ég tek heils hugar undir að er rétt að gera eins og þarna er lagt fram, en það má spyrja hvað gerist ef atvinnuleysi eykst í landinu, hvernig verður Atvinnuleysistryggingasjóður þá í stakk búinn þegar verður búið að skerða tekjur hans til að taka á því? Ég kemst heldur ekki hjá því að nefna það að þegar menn tala um minnkað atvinnuleysi í landinu er atvinnuleysi í landinu að mínu mati mælt með tveimur skrám; þ.e. annars vegar atvinnuleysisskrá og hins vegar íbúaskrá. Eins og ég hef margoft reynt að koma á framfæri er atvinnuleysið sannarlega að minnka en íbúaþróun í landinu er mjög slæm, fólk er að flytja frá landsbyggð til höfuðborgarsvæðisins og flýja atvinnuleysi sem þar er að skapast m.a. vegna aðgerða stjórnvalda, sem ég ætla ekki að orðlengja frekar um hér og nú, en vildi aðeins benda á þessi tvö atriði, annars vegar atvinnleysisskráninguna og hins vegar íbúaskrána. Herra forseti. Það sem er að koma fram er að réttur kvenna til fæðingarorlofs er aukinn. Samt sem áður erum við aðeins að stíga átt í lágmarksréttindi miðað við Evrópusamninga og þetta frv. er e.t.v. og kannski aðallega til komið vegna tilskipunar Evrópusambandsins í þessum málum og er skref í áttina að því atriði. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan tel ég mikilvægt að þetta merka frv. fái hraða meðferð í gegnum þingið og þess vegna ætla ég ekki að nota miklu lengri tíma við 1. umr. Ég á sæti í hv. félmn. og ég hlakka mikið til að fá að takast á við frv. þar. Ég vil aðeins lýsa yfir stuðningi mínum við því að við þingmenn reynum að gera allt sem hægt er til að þetta fari sem fljótast í gegn og verði að lögum áður en við förum heim í vor sem er áætlað 11. maí. Ég vona jafnframt að þó þetta sé svona seint fram komið komi ekki seinna meir í ljós einhverjir annmarkar á því sem hefði verið hægt að sjá fyrir ef við hefðum haft meiri tíma til að ræða málið.

Herra forseti. Ég er í öllum atriðum hjartanlega sammála hv. þm. Kristjáni L. Möller. Hann benti réttilega á að hér er á ferðinni veruleg réttarbót. Sú réttarbót tekur ekki síst til hins almenna vinnumarkaðar. Þar batna kjörin meira en þau gera hjá hinu opinbera. Hann spurði um hvað verið væri að semja um, það er nokkuð sem ég þekki örlítið til. Þá er það staðreynd að þau stéttarfélög og samtök sem hafa búið við ívið skárri rétt, þ.e. full laun í þrjá mánuði og föst laun í þrjá, munu að sjálfsögðu halda þeim rétti. Það gleðilega í þessu er að verið er að jafna réttindin upp á við. En eftir stendur náttúrlega í þessum efnum eins og ýmsum öðrum að mismunandi launakerfi hefur verið við lýði og mismunandi réttarkerfi. Þannig t.d. hafa opinberir starfsmenn ekki sjúkrasjóði, þeir hafa hins vegar betri veikindarétt fyrir þá einstaklinga sem lenda í langtímaveikindum en sjúkrasjóði hafa þeir ekki. Einnig á þessum sviðum er unnið að samræmingu og samtök launafólks munu sjá til þess að samræmingin eigi sér jafnan stað upp á við.

Herra forseti. Aðeins vegna þess sem hefur komið fram hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni að verið sé að jafna réttindin upp á við sem er mjög ánægjulegt. Ég staldra töluvert við þessi 80% og bendi aðeins á það að frv. á vegum hæstv. ríkisstjórnar var lagt fram fyrir jól sem var um breytingar í þá átt að persónuafsláttur verði að fullu millifæranlegur milli hjóna, stigi skref úr 80% í 85%. Mér finnst því skjóta skökku við ef í þessu frv. kemur fram núna svipað misrétti að mínu mati milli aðila vinnumarkaðarins. Þetta er grundvallaratriði og ég held að ég hafi nefnt að þetta væri mesti ljóður á. Hins vegar eru svo líka nokkur atriði sem ég nefndi ekki en rétt er að geta aðeins um og sem hv. þm. og formaður BSRB ræddi hér um, þ.e. um lágmark og hámark sem eru í þessu frv. Við skulum átta okkur á því að 700 þús. kr. launamaður heldur þeim rétti áfram miðað við það sem hér er. Þó svo menn hafi viljað horfa á eitthvert hámark væri það kannski hindrandi í það að menn mundu nota þetta, ef þetta mundi skerðast kannski niður í eitthver hámark sem sett væri 400 þús. eða 500 þús. Hins vegar er það misrétti sem er ekki hægt að una við að starfsmenn, sem vinna jafnvel hlið við hlið, annar opinber starfsmaður og hinn er á almenna markaðnum, og 100 þús. kr. maðurinn á almenna markaðnum fær bara 80 þús. meðan opinber starfsmaður fær 100 þús.

Herra forseti. Á launamarkaðnum er mikið misrétti, geysilegt misrétti. Sumir hafa innan við 100 þús. kr. í tekjur á mánuði. Aðrir hafa upp undir milljón, sumir jafnvel miklu meira. Þetta misrétti á sér stað allan ársins hring. Við erum að ræða núna um örlítið brot úr ævi hvers einstaklings, þ.e. hvað gerist þann tíma sem foreldrarnir eru heima hjá börnum sínum. Ég held að meginmáli skipti að hugsa þessi mál út frá sjónarhóli barnsins, að tryggja að það fái notið samvista við foreldra sína. Þess vegna held ég að það sé rétt hugsun, þó ég sé mikill launajöfnunarmaður og andvígur launamisrétti, að tryggja það að fólk fái ígildi launa sinna eða því sem næst þann tíma sem það er í fæðingarorlofi.

Herra forseti. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs fögnum að sjálfsögðu þessu skrefi í átt til rýmri réttinda foreldra í tengslum við fæðingu barns og greiðslna í fæðingarorlofi. Ég sé ástæðu til þess að óska hæstv. félmrh. til hamingju með að flytja þetta frv. og ná því að flytja frv. um þennan áfanga til aukinna réttinda á þessu sviði. Það er ekki á hverjum degi sem við höfum hér til umfjöllunar mál sem vísa í þá átt hvað varðar breytingar í okkar velferðarkerfi. Þvert á móti hafa því miður allt of mörg dæmi verið um hið gagnstæða, einkum nú á um það bil tíu ára bili, eða frá því talsvert breytt viðhorf voru innleidd í þessum efnum í tengslum við stjórnarskipti á árinu 1991. Það sem sætir kannski mestum tíðindum fyrir utan almenna rýmkun í þessu frv., almenna rýmkun réttarins, er að sjálfsögðu hinn aukni réttur karla og í raun eins og málin eru hér lögð upp jafn réttur kynjanna í aðalatriðum til samvista við barn eftir fæðingu. Að vísu var kominn til sögunnar vísir að sjálfstæðum rétti feðra. Ég minni á í því sambandi að tillögur um slíkt voru einmitt fyrst fluttar hér á Alþingi af hv. þm. Ögmundi Jónassyni og þeim sem hér talar um sjálfstæðan rétt feðra til töku að lágmarki tveggja vikna fæðingarorlofs. Það vildi nú svo skemmtilega til að ræðumaður var einn af fyrstu mönnum, a.m.k. fyrstur alþingismanna, hygg ég vera, til að nýta sér þennan rétt. Ég hlýt því að segja, herra forseti, svona á léttum nótum að ég vildi auðvitað mjög gjarnan að sú réttarbót sem hér er svo að bætast við til feðra yrði afturvirk svo sem eins og um tvö ár þannig að ég gæti nýtt mér þá viðbót sem þarna er að koma.

Þú verður bara reyna aftur.

En það eru auðvitað, eins og hæstv. félmrh. bendir, á mögulega önnur úrræði í þeim efnum og við skulum sjá til með það. Ég tel að það sé tvímælalaust rétt og í raun mjög mikilvægt, herra forseti, að bæta þarna rétt feðra eða karla. Sá réttur þarf að vera að umtalsverðu marki óyfirfæranlegur til þess að hann nái þeim jafnréttismarkmiðum sem öðrum þræði er stefnt að með þessum breytingum. Ég lít svo á að í raun sé hér um tvö næstum jafngild og mikilvægt markmið að ræða sem felast í þessum breytingum. Það er annars vegar það sem snýr að sjálfsögðu að samvistum foreldra við börn og rétti barnsins og geri ég síst lítið úr því. En ég held að þau markmið sem snúa að sókn til aukins jafnréttis kynjanna séu ekki síður mikilvæg og gild. Þar held ég að öllum sé ljóst að eitt allra mikilvægasta atriðið til að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði og draga úr því kynbundna misrétti og þeim kynbundna launamun sem er á vinnumarkaði konum í óhag, er að jafna stöðu foreldra hvað varðar fæðingarorlof og samvistir við börn og frátafir frá vinnu vegna veikinda barna, umönnun heimilis o.s.frv. Leiðin að þessu marki liggur í gegnum aukinn og sjálfstæðan rétt feðra eða karla. Hún getur eðli málsins samkvæmt ekki náðst fram öðruvísi. Þess vegna styð ég það að sjálfsögðu að þessi réttur bætist við með þessum hætti og sé ekki yfirfæranlegur, að því marki sem hér er lagt til, þ.e. sjálfstæður réttur feðra í þrjá mánuði og síðan réttur til foreldraorlofs án launa í aðra þrjá. Hitt vil ég þó segja að vissulega má velta því fyrir sér hvort þessi aukni réttur feðra sé um of keyptur á kostnað réttarstöðu móður því að sjálfsögðu þarf líka að hyggja að því að ekki sé gengið um of á þann rétt sem að sjálfsögðu er líka grundvallarréttur og afar mikilvægur, þ.e. að menn virði sérstöðu móðurinnar í meðgöngu, við fæðingu og á fyrstum vikum og mánuðum eftir fæðingu. Þarna eru líka fleiri nýmæli, herra forseti, sem tvímælalaust er ánægjulegt að sjá. Ég nefni þar sem dæmi meiri sveigjanleika til töku fæðingarorlofs og betri möguleika á samræmingu fjölskyldulífs og atvinnulífs eða þá skírskotun í þá átt sem er að finna í þessu frv. Reyndar er eitt atriði frv., herra forseti, sem ég var nokkuð hugsi yfir. Ég vil aðeins nefna það hér og vísa sérstaklega til hæstv. félmrh. hvernig það hafi verið hugsað eða skoðað. Það er það atriði að Fæðingarorlofssjóðurinn svokallaði sem fjármagna á að hluta af tryggingagjaldi er að sjálfsögðu, eins og þessi málaflokkur og þessi lög, á forræði félmrh. En hann á engu að síður að vista í Tryggingastofnun ríkisins. Þá vakna auðvitað spurningar um verkaskiptingu í þessum efnum og það er að mínu mati ekki að öllu leyti heppilegt að þessi mikilvægi sjóður og þessi þáttur framkvæmdarinnar lendi inni í stofnun sem heyrir undir annað ráðuneyti. Ég vil í því sambandi, herra forseti, leyfa mér að vekja athygli á því að ég hef á einum tveimur þingum flutt till. til þál., afar einfalt mál, um að það verði kannað hvort vænlegt væri að stefna að breytingu á verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins þannig að til yrði ráðuneyti lífeyris-, almannatrygginga- og vinnumarkaðsmála þar sem félagsþjónusta og félagsleg framfærsla væru einnig vistaðar. Mér finnst þetta eiga erindi inn í þetta mál því við erum hér með enn eitt dæmið um hvernig verksvið eða verkefni krossast í þessum efnum og málaflokkur sem í raun og veru ætti að heyra saman og vera undir einu ráðuneyti, samræmingarinnar vegna og af ýmsum öðrum ástæðum, er á tvist og bast í stjórnkerfinu og heyrir undir þrjú eða jafnvel í sumum tilvikum fjögur ráðuneyti. Ég held að það sé, herra forseti, meira en tímabært að taka þessi mál til skoðunar, ekki síst vegna þess að fram undan er afar afdrifaríkt viðfangsefni, þ.e. samræming lífeyrisréttinda, almannatryggingakerfisins eða löggjafarinnar, skattalegrar meðferðar lífeyrisgreiðslna og slíkra hluta og samræming þessa alls í raun í eina samfellu. Og þetta mun ekki síst vera afgerandi um lífskjör ellilífeyrisþega og þeirra sem komast á lífeyristökualdur á komandi árum og áratugum. Ég tel að þarna þyrfti alls ekki endilega að verða um stofnun á nýju ráðuneyti að ræða. Að mörgu leyti væri eðlilegast að færa þennan málaflokk í heild sinni til félmrn. og gera þar með félmrn. að einu öflugu velferðarmála-, lífeyris- og tryggingamálaráðuneyti þar sem vinnumarkaðsmál, þar með talið atvinnuleysisbætur og forvöltun Atvinnuleysistryggingasjóðs, sem er hinn stóri aðilinn sem tekur fé gegnum tryggingagjald, félagsþjónusta og aðrir slíkir hlutir væru vistaðir. Ég veit ekki hvort virðulegur formaður allshn. er hér í salnum en ég leyfi mér að minna á það engu að síður að þessi litla þáltill. er til umfjöllunar eða ætti að vera í hv. allshn. Annað eins hefur nú verið gert eins og að afgreiða hana fyrir þingslit í vor. Það er ekki farið fram á meira en að þetta verði tekið til skoðunar af hinum háu ráðuneytum. Ég beini þessu sérstaklega til hæstv. félmrh. af því ég þykist vita að hann hafi í gegnum embætti sitt og hluti af því tagi sem við erum að ræða hérna, iðulega rekist á það hversu umhent núverandi fyrirkomulag er, að þessi málaflokkur er svona tvístraður innan Stjórnarráðsins. Ég er í sjálfu sér ekki að gagnrýna það fyrirkomulag að þetta skuli vistað hjá Tryggingastofnun því einhvers staðar verður þetta að sjálfsögðu að vera. En spurningin er hvort þetta hefði ekki allt að einu getað verið deild við Atvinnuleysistryggingasjóð eða hjá félmrn. þar sem framkvæmd málaflokksins er að öðru leyti. Í fimmta lagi vil ég taka undir það sem hér hefur komið fram um Fæðingarorlofssjóðinn. Það var reyndar svo ágætlega rökstutt af hv. þm. Ögmundi Jónassyni að ég þarf ekki að bæta þar miklu við. Ég tel mjög skynsamlegt að velja þá leið að stofna slíkan sjóð og ég held það hafi mikla kosti og fáa galla. Kostirnir eru m.a. þeir að í gegnum slíkt jafnast út sveiflur sem ella geta orðið. Byrðarnar dreifast og eru bornar sameiginlega með þessum hætti. Í reynd er þarna verið að setja á fót samtryggingarsjóð á mjög sambærilegan hátt á við um lífeyrissjóði hvað varðar greiðslur lífeyris þar sem menn greiða inn hlutfallslega af launum og njóta síðan réttar við útgreiðslur að sama skapi hlutfallslega. Þetta held ég að hafi ótvíræða kosti. Í gegnum þetta má, ef svo ber undir, koma fram jöfnun og öðrum slíkum hlutum sem gæti verið mun erfiðara viðfangs ef þetta væri gert öðruvísi. Ég gæti varðandi greiðslur og umræður sem hér hafa aðeins orðið um hámark, jöfnun og annað slíkt, út frá mínum pólitísku grundvallarviðhorfum sem snúa að jöfnuði í launum og lífskjörum og aðstöðu fólks, vissulega og vel hugsað mér að þarna væri um að ræða mun jafnari greiðslur, þess vegna sömu greiðslur til allra, ríflegar lífeyrisgreiðslur í fæðingarorlofi, út frá þeirri hlið málsins sem snýr að því að jafna aðstöðu fólks. En þá verðum við auðvitað að horfa á hina hliðina, sem sagt þá að ef um slíkt væri að ræða yrðu ýmsir einstaklingar fyrir miklu tekjutapi þegar þeir tækju fæðingarorlof og það er ansi hætt við því að það leiddi til þess að menn tækju það ekki og það yrði þá á kostnað þeirra markmiða sem menn ætla sér að ná fram, bæði hvað varðar réttindi barnanna og eins í jafnréttislegu tilliti. Ég held því að vænlegasti kosturinn sé að jafna þetta svo langt sem menn treysta sér til upp á við, eins og það hefur verið orðað hér, þ.e. að tryggja öllum að lágmarki nokkuð ríflegan lífeyri eða nokkuð ríflegar greiðslur í þessum efnum, þó hitt geti vissulega komið til álita að setja ofurháum greiðslum einhverjar skorður. Þó er það einnig viss stílbrjótur ef litið er til þess að hér er um hlutfallslegt samtryggingarkerfi að ræða eins og áður sagði í gegnum sjóð, sambærilegt t.d. við það sem lífeyrisgreiðslur eru úr lífeyrissjóðum. Herra forseti. Að lokum gæti maður að sjálfsögðu hugsað sér útfærslu ýmissa þátta hér öðruvísi. Ég gæti til að mynda tekið undir það að æskilegt væri að reyna að tryggja betur rétt eða stöðu einstæðra foreldra, þ.e. að tryggja með alveg óyggjandi hætti að foreldri og barn ættu rétt á níu mánaða samvistum í öllum tilvikum án tillits til fjölskyldustöðu og einnig þriggja mánaða launalausum foreldraorlofsrétti til viðbótar. Og komi í ljós annmarkar á því sem snúa að einstæðum foreldrum við tilteknar fjölskylduaðstæður þá ber að sjálfsögðu og tvímælalaust að skoða það. Maður gæti að sjálfsögðu einnig nefnt hér og hugsað sér enn þá rýmri rétt, eins árs fæðingarorlof. Ég gæti einnig bent á rétt til enn þá sveigjanlegri töku fæðingarorlofs, t.d. allt að sjö ára aldri barns eins og á við í Svíþjóð, aðrar upphæðir sem hér eru inni í frv. o.s.frv. Eins gæti maður að sjálfsögðu óskað sér þess að þriggja mánaða réttur feðra kæmi strax til framkvæmda ef maður vill benda á eitthvað sem maður hefði getað óskað sér öðruvísi í þessum efnum. Það er vissulega alltaf svolítið vandasamt að boða slíkar réttarbætur með gildistöku langt fram í tímann að því marki að þá fara menn að bera sig saman eftir því á hvaða ár þeir lenda. Nú er ég ekki beinlínis að ýja að því hér að menn muni í stórum stíl slá fjölgun í sínum fjölskyldum á frest fram til ársins 2003 eða 2004 eða hvað það nú er þegar þessi réttindi eiga að fullu að vera komin til framkvæmda. Engu að síður bera menn sig saman við slíkar aðstæður og spurningin er líka sú hvort jafnlangan aðlögunartíma og hér er verið að gefa upp á þurfi. Er þar nokkuð annað á ferðinni, herra forseti, en eingöngu fjárhagslegt atriði? Ég sé ekki að framkvæmdalega eigi að vera nokkur vandamál því samfara að taka þetta inn með styttri aðlögunartíma, t.d. á einu til tveimur árum. Það ætti að vera nægjanlegur undirbúningstími fyrir atvinnulífið og alla aðila. Herra forseti. Þetta er hlutur sem ég svona rétt nefni í framhjáhlaupi. Aðalatriði málsins er í mínum huga að hér er tvímælalaust verið að taka skref í rétta átt og bæta umtalsvert þau réttindi sem verið hafa, sérstaklega gagnvart starfsfólki á hinum almenna vinnumarkaði. Því ber mjög að fagna og það styðjum við. Ég á sæti í hv. félmn. og á því kost á því að taka þar þátt í frekari skoðun þessa máls og mun því ekki lengja þessa umræðu frekar. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég fagna fram komnu frv. um fæðingar- og foreldraorlof. Þetta er mikið jafnréttis- og fjölskyldumál og mikið tímamótamál. Þarna er um að ræða lengingu fæðingarorlofs í níu mánuði og að feður fái aukinn og sjálfstæðan rétt, sem ég tel mjög mikilvægt. Réttur foreldra til fæðingarorlofs hefur verið í brennidepli í mörg undanfarin ár. Það hefur verið mikill munur á rétti fólks til fæðingarorlofs eftir starfsstéttum og feður hafa átt lítinn sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs. Það hefur oft og tíðum staðið verðandi mæðrum fyrir þrifum á vinnumarkaði að þær skulu einar hafa átt rétt á fæðingarorlofi. Þær hafa því miður oft verið spurðar að því þegar þær ráða sig í vinnu hvort þær hefðu í hyggju að eignast börn á næstunni. Það er í rauninni mannréttindabrot að spyrja fólk að svona löguðu. En nú ættu þær að sitja við sama borð og karlar og verða ekki spurðar að þessu hér eftir. Frv. er eitt mesta og merkasta framfaraspor í jafnréttismálum og jafnréttisbaráttunni frá því konur fengu kosningarrétt að mínu mati. Mest er þó um vert að markmið frv. er að tryggja barninu samvistir við bæði föður sinn og móður. Því er ætlað að gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Frv. tekur til réttinda foreldra til fæðingar- og foreldraorlofs á vinnumarkaði og foreldra sem eru starfsmenn eða sjálfstætt starfandi. Frv. tekur einnig til réttinda foreldra utan vinnumarkaðar og í námi til fæðingarstyrks. Fæðingarorlofssjóðurinn mun jafna mjög aðstöðu atvinnurekanda þannig að þeir sem hafa ungar konur í starfi bera ekki einir hitann og þungan af fæðingarorlofi heldur einnig þeir sem hafa karlmenn í meiri hluta. Fæðingarorlofssjóðurinn er lausn fyrir allan vinnumarkaðinn, ekki aðeins fyrir opinbera vinnumarkaðinn heldur einnig almenna vinnumarkaðinn og með þessu er réttur barnsins til samvista við foreldra sína virtur. Í athugasemdum við 13. gr. frv. stendur m.a. um greiðslufyrirkomulag, með leyfi forseta: ,,Frumvarpi þessu er einnig ætlað að ná til sjálfstætt starfandi einstaklinga en miða skal við skil á tryggingagjaldi af reiknuðu endurgjaldi fyrir sama tímabil og haft er til viðmiðunar þegar starfsmenn eiga í hlut. Mánaðarleg greiðsla til sjálfstætt starfandi foreldris skal því nema 80% af reiknuðu endurgjaldi sem greitt hefur verið tryggingagjald af fyrir sama tímabil. Lagt er til að greiðsla í fæðingarorlofi foreldris sem er í 25--49% starfi í hverjum mánuði skuli þó aldrei vera lægri en sem nemur 54.021 kr. á mánuði og að greiðslur til foreldris í 50--100% starfi í hverjum mánuði verði aldrei lægri en 74.867 kr. á mánuði. Markmið þessa nýja kerfis er að röskun á tekjuinnkomu heimilanna verði sem minnst þegar foreldrar þurfa að leggja niður störf vegna tilkomu nýs fjölskyldumeðlims sem þarfnast umönnunar þeirra. Þess vegna er að því stefnt að foreldrar fái 80% af meðaltali heildarlauna ...`` Þá er mjög mikilvægt atriði í þessari grein. Það er að makar bænda sem ekki eru formlega skráðir sem aðilar að búrekstri og starfa heldur ekki utan búsins hafa ákveðna sérstöðu þar sem þeir eru hvorki skilgreindir sem starfsmenn hjá búinu né sjálfstætt starfandi atvinnurekendur. Samkvæmt lögum um Lífeyrissjóð bænda, nr. 12/1999, er þeim hins vegar skylt að greiða iðgjöld til lífeyrissjóðs bænda í samræmi við reiknuð laun þeirra í landbúnaði samkvæmt ákvæðum laga um tekjuskatt og eignarskatt. Vegna þessarar sérstöðu er nauðsynlegt að meðhöndla þá sérstaklega þar sem tekjuöflunarmöguleikum þeirra eru víða þröngar skorður settar. Verður því frá jafnréttissjónarmiði að meta vinnuframlag þeirra á búinu sem a.m.k. 50% starfshlutfall. Þessi sérstaða á hvorki við um þá maka sem vinna utan bús í 50% starfi eða hærra starfshlutfalli né heldur um þá sem eru formlegir aðilar að búrekstri. Það er ætlað að það sé tryggt að fjárhæð lágmarksgreiðslna komi til endurskoðunar á ári hverju við afgreiðslu fjárlaga og að við ákvörðun um hækkun þeirra verði tekið tillit til launaþróunar. Þetta tel ég að sé mikið réttlætismál. Í frv. til laga um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna sem nú er í meðförum hv. félmn. er mikil áhersla lögð á samþættingu fjölskyldu- og atvinnulífs og ég tel að þetta frv. sé mjög í anda þess frv. Það birtist lítil grein í Morgunblaðinu um daginn. Það er nú ekki alltaf sem maður les svona skemmtilegar greinar. Hún er eftir Ingólf V. Gíslason. Hann er þar að segja frá því að dagana 4.--5. maí verður haldin í Kaupmannahöfn ráðstefna sem heitir Yfir mörkin, þar sem verður fjallað um karla og konur í stjórnmálum, launavinnu og daglegu lífi, breytingar, væntingar og stöðu kynjanna. Hann segir frá því að hann hafi átt að hafa þar framsögu í vinnuhópi sem fjallaði um efnið: Karlar milli launavinnu og umhyggju. Svo segir Ingólfur, með leyfi forseta: ,,Þegar þetta var ákveðið fyrir nokkrum vikum reiknaði ég með að geta notað að stærstum hluta gamlar harmatölur um afleita stöðu fjölskyldumála á Íslandi og sérstaklega afleita stöðu íslenskra feðra. Svo héldu Geir Haarde, Ingibjörg Pálmadóttir og Páll Pétursson blaðamannafund og boðuðu miklar breytingar. Lenging fæðingarorlofs, tekjutenging greiðslna, sjálfstæður réttur feðra og mæðra og skipting í þrjá hluta. Þrír mánuðir fyrir feður, þrír fyrir mæður og þrír sem foreldrar geta skipt á mili sín. Ég sendi strax tölvupóst á starfsfélaga og aðra áhugasama í útlöndum og sagði þessi merku tíðindi. Þá varð til nýtt hugtak í umræðunni á Norðurlöndum. Ég fékk tilkynningu um breytingar á þeim vinnuhóp sem ég á að taka þátt í. Nú á ég að gera grein fyrir ,,íslenska líkaninu`` varðandi fæðingarorlof og fæ lengri tíma en aðrir frummælendur. Og það sem meira er, hinir frummælendurnir eru beðnir um að haga sínum framsöguerindum þannig að þeir ræði hvernig önnur Norðurlönd geti best staðið að því að aðlaga sín kerfi ,,íslenska líkaninu``. Hugsunin á bak við það frumvarp sem ráðherrarnir kynntu er því orðin fordæmi, gefur tóninn í norrænni umræðu.`` Þetta finnst mér mjög mikilvægt að kæmi hér fram því það er mjög ánægjulegt en því miður ekki á hverjum degi sem Ísland er í fararbroddi í jafnréttismálum á Norðurlöndum og er þá mikið sagt.

Herra forseti. Það er vissulega ástæða til að fagna sérstaklega því frv. sem hér er fram komið og tek ég því undir með þeim sem hafa sagt að hér sé um mikið framfaraspor að ræða í málefnum fjölskyldna á Íslandi. Það er ekki bara ánægjulegt fyrir þá fjölmörgu sem hafa verið að berjast fyrir réttarbótum í áratugi, en þeir eru vissulega mjög margir sem hafa komið þar við sögu. Eins og kemur fram í athugasemdum með frv. þá er það að miklu leyti byggt á tillögum sem hafa komið frá samtökum launafólks og samtökum atvinnulífsins líka, auk þess sem fjölmargir aðrir hafa haft ámóta atriði á sinni stefnuskrá, þar á meðal allflestir stjórnmálaflokkar eins og hér hefur komið fram. Við í Samfylkingunni getum verið nokkuð sátt við þessar tillögur því þær eru vissulega í mjög svipuðum anda og það sem við höfum lagt til í okkar stefnu. Hæstv. félmrh. getur verið stoltur af því að leggja þetta mál fram. Í því felast margar réttarbætur og þær eru líkar reyndar löngu tímabærar, herra forseti. Ég ætla að fara stuttlega yfir það sem ég tel frv. helst til tekna. Þar ber fyrst að nefna lengingu fæðingarorlofs í áföngum. Í öðru lagi er það sjálfstæður rétta feðra sem ég tel vera mjög mikilvægt mál. Þar er um að ræða fyrirmynd frá Norðurlöndunum. Þar reyndist ekki vel að hafa réttinn yfirfæranlegan. Það var reynt í fyrstu. Ef ég man rétt var það í Svíþjóð að reynt var að hafa réttinn yfirfæranlegan til móður. Reynslan af því var einungis sú að konurnar lengdu sitt fæðingarorlof. Karlarnir tóku ekki fæðingarorlof. Þá var farin sú leið að hafa þetta í þá veru sem hér er lagt til. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að hvetja karla með öllum ráðum til þess að taka meiri þátt í umönnun barna allt frá fyrstu stigum og gera þeim þannig kleift að tengjast börnunum allt frá fyrstu tíð. Ekki er þar aðeins lagður mikilvægur grunnur að tilfinningalegum samskiptum föður og barns heldur mun það líka gera það að verkum að karlmenn fara í meira mæli að snúa sér að umönnun barna og það er vissulega allri fjölskyldunni til hagsbóta. Sveigjanleikinn er mjög mikilvægur. Í 1. mgr. 10. gr. frv. er í fyrsta lagi sagt að starfsmaðurinn eigi rétt á að taka fæðingarorlof í einu lagi eins og verið hefur. En með samkomulagi við vinnuveitanda er starfsmanni þó heimilt að haga fæðingarorlofi á þann veg að það skiptist niður á fleiri tímabil og/eða það verði tekið samhliða minnkuðu starfshlutfalli. Vinnuveitandi skal leitast við að koma til móts við óskir starfsmanns um tilhögun fæðingarorlofs samkvæmt þessu ákvæði. Ef atvinnurekandi fellst ekki á þá tillögu sem starfsmaðurinn leggur fram þarf hann að koma með tillögur á móti og leitast þannig við að finna lausn sem getur hentað bæði atvinnurekandanum og starfsmanninum. Ef samkomulag næst ekki um að taka orlofið í annaðhvort hlutastarfi eða skipta því niður á starfsmaðurinn alltaf rétt á að taka það í einu lagi frá þeim upphafsdegi sem hann ákveður. Það er engin spurning að það hentar mjög mörgum foreldrum að taka fæðingarorlofið í áföngum, geta jafnvel verið heima allan daginn í einhvern tíma og tekið síðan hlutastarf í einhvern tíma, komið hugsanlega inn á vinnumarkaðinn í einhvern tíma og farið síðan aftur í fæðingarorlof, allt eftir aðstæðum hverrar fjölskyldu. Ég tel mjög mikilvægt að skapa möguleika eins og gert er í þessu frv., að fólk geti hagað seglum svolítið eftir vindi í þessum efnum. Það gefur augaleið að ekki hentar sama lausn öllum fjölskyldum. Sveigjanleikinn er mjög mikilvægur og hann rýfur þau skörpu skil á milli vinnumarkaðar og fæðingarorlofs sem verið hefur hingað til þar sem valið stóð á milli þess að vera alfarið heima eða alfarið í vinnu. Það er mjög stórt stökk fyrir foreldri að fara beint frá því að vera alveg heima og yfir í það að skella sér út í fulla vinnu, sérstaklega þegar fólk er í mikilli vinnu eins og Íslendingar eru margir hverjir. Ég tel að þetta sé líka æskilegra fyrir atvinnurekandann í mörgum tilvikum, þótt það sé ekki alltaf sem það hentar. En lykilatriðið er að þarna er mönnum gert að setjast niður og reyna að finna lausn sem öllum hentar. Greiðslur í fæðingarorlofi eru auknar. Það er líka mikilvægt að fólk hafi efni á að taka fæðingarorlof því að greiðslurnar hafa verið þannig, a.m.k. á almenna vinnumarkaðnum, að fólk hefur hreinlega ekki haft efni á því að taka þetta orlof í mörgum tilvikum. Það hefur verið mikið fjárhagslegt hrun fyrir marga. Því er gríðarlega mikilvægt að auka greiðslurnar líka eins og gert er hér. Ég vil nefna foreldraorlofið sem frv. gerir líka ráð fyrir. Í VII. kaflanum er fjallað um foreldraorlof og foreldri á samkvæmt þeim hugmyndum rétt á foreldraorlofi í 13 vikur til að annast barn sitt. Þessi réttur fellur niður er barn nær átta ára aldri og þarna er um ólaunað orlof að ræða. Þetta er heimild til að vera heima ef fólk óskar þess í ákveðinn tíma. Þetta getur líka verið lausn og einhver flötur sem hentar fólki, þ.e. fyrir þá sem hafa ráð á því að taka sér slíkt orlof. Þessu frv. er í raun ætlað m.a. að innleiða tilskipun ráðs Evrópusambandsins nr. 96/34/EB, sem er staðfesting Evrópubandalagsins á rammasamningi um foreldraorlof sem gerður var milli samtaka evrópskra iðn- og atvinnurekenda, Evrópusamtaka fyrirtækja með opinberri eignaraðild og Evrópusambands verkalýðsfélaga. Sameiginlega EES-nefndin hér á landi tók síðan ákvörðun um að hann skyldi leiddur í lög hér á landi og foreldraorlofið er hluti af því. Ég held að foreldraorlofið sé einmitt liður í því að auka þennan sveigjanleika sem er mjög mikilvægur þáttur. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um efni frv. hér. Ég mun ræða málið við 2. umr. eftir að hafa séð þær athugasemdir sem koma hugsanlega fram og umsagnir um málið. Það er reyndar eitt sem ég var að vonast til að sjá í þessu frv. en hef ekki komið auga á. Ég hefði viljað sjá örlítið betri stöðu fjölburaforeldra en er í núgildandi lögum. Reyndar voru gerðar réttarbætur hvað fjölburaforeldra varðar árið 1997 sem voru mjög til bóta þar sem réttur til fæðingarorlofs fyrir hvert barn umfram eitt var lengdur. Hann er núna þrír mánuðir fyrir hvert barn umfram eitt. En þá heyrðust raddir, sérstaklega frá þríburamæðrum, sem voru og eru mjög kröftugur hópur og hafa komið málstað sínum dyggilega á framfæri, að óeðlilegt væri að skertur yrði réttur fólks sem yrði þeirrar gæfu aðnjótandi að eiga börnin öll í einu. Ef börnin hefðu komið með árs millibili væri rétturinn meiri. Það er náttúrlega svo að það er gríðarlega ólíkt að eiga eitt barn í einu, eins og mannskepnan er yfirleitt gerð fyrir, eða eiga þau tvö og ég tala nú ekki um ef þau eru þrjú eða fjögur í einu. Þá er í raun um allt annars konar viðburð að ræða sem setur heimilislífið svolítið mikið úr skorðum á þeim tíma. Móðirin er lengur að jafna sig, sérstaklega hvað fjölburameðgöngu varðar þegar kona þarf mjög oft að vera á lyfjagjöf og vera mjög lengi inni á spítala með börnin eftir að þau fæðast. Það er því kannski það eina sem ég hefði viljað sjá einhverjar breytingar á. En ég ætla ekki að gera mikið mál úr því hér því að ég vil fyrst og fremst lýsa yfir ánægju með þetta frv. Ég tel það vera svo mikilvægt skref, bæði hvað varðar jafnrétti og ekki síður hvað varðar möguleika fólks til þess að lifa eðlilegu fjölskyldulífi hér á landi. Fólki hefur verið gert það mjög erfitt. Sennilega kannast allir foreldrar við þá tilfinningu að það gangi erfiðlega að samræma fjölskyldulíf og atvinnuþátttöku og hér er vissulega um að ræða skref, stórt skref í rétta átt í þeim efnum.

Herra forseti. Hér er um tímamótafrumvarp að ræða og það er alveg sérstaklega vel unnið að mörgu leyti. Ég hef lengi barist fyrir því að tekið yrði upp fæðingar- og foreldraorlof af ýmsum ástæðum. Til þess að hæfileikar hvers einstaklings nýtist þjóðfélaginu til fulls verður að ríkja fullt jafnrétti til starfa þannig að hæfasti einstaklingurinn verði ætíð ráðinn. Svo er ekki í dag. Misrétti á milli fólks birtist í misrétti milli karla og kvenna sem er hrópandi og það verður að laga með öllum tiltækum ráðum. Búið er að taka út úr lögum allt misrétti sem til er nema fæðingarorlofið. Það er það eina sem stendur eftir í lögum þar sem körlum og konum er mismunað. Það virkar þannig: Nú ætla ég sem forstjóri fyrirtækis eða starfsmannastjóri að ráða mann til starfa og fyrir framan mig sitja kona og karl, 25 ára. Mjög miklar líkur eru á því að konan fari í fæðingarorlof á næstu fimm árum, jafnvel 80%. Vegna skiptikostnaðar, þ.e. kostnaðar við að skipta um starfsmanna sem er svona þrjú til sex mánaðarlaun, ræð ég að sjálfsögðu karlmanninn jafnvel þó hann sé á hærri launum og krefist hærri launa. Þetta kemur að sjálfsögðu niður á jafnrétti karla og kvenna. Þegar þetta frv. hefur verið samþykkt, sem jafnar þennan mun að þremur árum liðnum, verður ekkert eftir nema fordómar og klíkuskapur. Klíkuskapur þar sem um er að ræða fé án hirðis, opinbert fé, fé sem eigandinn kemur ekki að og engan langar til að græða. Hins vegar fordómar karla og kvenna gagnvart konum og svo alveg sérstaklega fordómar kvenna gagnvart sjálfum sér. Þær treysta sér ekki til að standa í eldlínunni. Þetta þarf að laga en það gerum við væntanlega ekki með lögum. Herra forseti. Misréttið er dýrt og því er þjóðhagslega hagkvæmt að útrýma misrétti. En þetta eru jafnframt álögur á atvinnulífið. Það kostar fyrir atvinnulífið að fólk fer í fæðingarorlof, það kostar í tryggingagjaldi og ef atvinnuleysið vex aftur, sem gerist vonandi ekki, þá mun þurfa að hækka tryggingagjaldið vegna þessa. Hv. þingmenn þurfa að skoða hvort ekki megi jafnframt létta af atvinnulífinu einhverjum öðrum álögum eða hömlum eins og hefur verið gert undanfarin ár og hefur skilað sér í mjög þróttmiklu atvinnulífi. Öll samfélög byggja á svokölluðum kynslóðasamningi, þ.e. hinn vinnandi maður sér um kynslóðina fyrir framan sig, þ.e. foreldra sína, og um kynslóðina fyrir aftan sig, þ.e. börnin sín. Þegar hann eldist munu börnin sjá um hann. Þetta er svokallaður kynslóðasamningur og hann er útfærður á ýmsa vegu. Áður fyrr var hann útfærður með því að gamla fólkið fór á bak við stóna. Núna er hann útfærður með ýmsum hætti, með lífeyristryggingakerfum, með elliheimilum og alls konar tryggingum til aldraðra. Við erum bæði með almannatryggingar og lífeyrissjóði til að tryggja hinn aldraða og þá sem detta út af vinnumarkaði vegna örorku. Við erum með ýmis kerfi til að tryggja framfærslu barnanna. Við erum með ókeypis menntakerfi. Við erum ókeypis heilbrigðiskerfi fyrir börnin. Engu að síður er mjög dýrt að ala upp barn. Það er mjög dýrt. Þeir sem hafa staðið í því þekkja það. Þetta frv. er viðleitni til að jafna mun milli þeirra sem ala upp börn og hinna sem koma sér hjá því. Reyndar eru Íslendingar eru afskaplega jákvæðir gagnvart barneignum. Ég hef sjaldan hitt þjóð sem er eins jákvæð gagnvart barneignum og Íslendingar. Ég hef rekist á það víða í Evrópu að menn hreinlega reikna út hvað kostar að eiga hvert barn og svo hætta þeir við það. Þeir vilja frekar njóta lífsins, fara í sumarleyfi og vetrarleyfi o.s.frv. Ég hef ekki heyrt að Íslendingar hugsi þannig. Samt sem áður þarf að jafna stöðu þeirra sem taka að sér að ala upp börn sem munu sjá um okkur í ellinni á einn eða annan hátt, annaðhvort með því að borga til baka skuldir okkar við lífeyrissjóðina eða með því að borga beint til okkar með því að reisa elliheimili o.s.frv. Hér er gerð tilraun til þess. Herra forseti. Það eru nokkur göt í velferðarkerfi okkar í dag og eitt af þeim er það hvað gerist þegar einstaklingurinn verður sex mánaða, þ.e. þegar núverandi fæðingarorlofi lýkur. Hvað gerist þá? Þá þarf yfirleitt móðirin að fara að vinna aftur. Hvað gerist þá með litla borgarann? Við skulum líta rétt aðeins á heiminn með augun átta mánaða barns. Það er dregið út úr rúminu á morgnana. Það er sett einhvers staðar í pössun. Mamma hverfur og pabbi hverfur og síðan einhvern tíma um kvöldið kemur barnið aftur heim. Þetta litla barn er sem sagt sent að heiman. Ég tel að það sé allt of ungt til þess og það vanti úrræði upp að tveggja til þriggja ára aldri. Flestir foreldrar hafa orðið varir við það að þá eru börnin tilbúin til að skreppa í heimsókn, að fara að heiman, fyrr ekki. Þangað til vilja þau vera heima. Frv. leysir þetta jafnvel þó að við séum ekki að tala um svo langan tíma. Foreldraorlofið og fæðingarorlofið eru níu mánuðir plús sex mánuðir. Það er ekki nema 1 1 / 4 ár. Þá er litli maðurinn orðinn eins árs og þriggja mánaða. En vegna þess hve snilldarlega frv. er sett fram þá má skipta þessu. Foreldrarnir gætu t.d. tekið það upp að vinna hálfan daginn hvort allan tímann og verið heima með barninu hinn helminginn og þá erum við komin með litla manninn upp í tveggja og hálfs árs. Og þá er hann tilbúinn til að fara í gæslu. Þannig vonast ég til að atvinnulífið, fyrirtækin og sérstaklega aðilar vinnumarkaðarins, þ.e. verkalýðshreyfingin líka, vinni að því að gera vinnumarkaðinn jafnsveigjanlegan og þetta frv. gerir ráð fyrir að hann þurfi að vera. Þegar það er komið munu foreldrar vinna fyrsta tvö og hálft árið í 50% starfi hvort um sig og þau geta verið heima allan daginn hjá litla manninum. Það sem gerist er dálítið merkilegt. Foreldrarnir spara sér 30 þús. kr. á mánuði í pössun þennan tíma og sveitarfélögin spara sér annað eins fyrir byggingu og rekstur barnaheimila í tvö og hálft ár eða a.m.k. tvö ár. Það kostar þau um 30 þús. kr. á mánuði á hvert barn. Ég reikna með því að ef þetta frv. hefur þau áhrif sem það gæti haft, þ.e. að fólk færi að vinna hálfan daginn í tvö og hálft ár, muni þörf á barnaheimilum hjá sveitarfélögunum minnka mikið. Það kemur fljótlega í ljós hvað það sparar í rekstri þeirra stofnana. Fyrir foreldrana sparar þetta líka umtalsvert eins og ég gat um áðan því að þeir þurfa ekki að kaupa pössun handa litla manninum sem er hvort sem er mjög óæskileg, a.m.k. frá sjónarhorni hans. Herra forseti. Nokkuð hefur verið rætt um 80% af tekjum sem greiðslur í fæðingarorlofi og mönnum finnst það ekki nóg. Það er að sjálfsögðu alveg feikinóg. Það er meira en nóg. Ég hugsa meira að segja að menn kæmust af með 75% vegna þess að foreldrarnir spara sér pössun á meðan og vegna þess að þau geta unnið ýmislegt heima sem er til hagræðis. Þau geta eytt meiri tíma í innkaup, sparað á því, og þau eru ekki eins þreytt þegar þau eru að vinna heimilisstörfin. Þetta mun því spara. Ég reikna með því að gjarnan megi hugleiða að lækka þetta jafnvel niður í 75%. Varðandi samanburð við opinbera starfsmenn er það náttúrlega einn hluti af kjarasamningi þeirra nákvæmlega eins og þau feiknarlega góðu lífeyrisréttindi sem þeir hafa. Þetta er nokkuð sem þeir hafa samið um og vilji menn vera oftryggðir í fæðingarorlofi þá er það þeirra mál. Þeir gætu alveg eins samið um eitthvað annað, fengið hækkun á launum í staðinn. Herra forseti. Við ræðum svo ekki um neitt kerfi án þess að geta um hugsanlega misnotkun. Hver er misnotkunin í þessu kerfi? Hún er sú að einhver ákveði, t.d. karlmaður með há laun, að hirða 80% af launum, sem eru kannski 300 þús. kr., þ.e. 240 þús. kr. í fæðingarorlof, og fara svo að vinna svart engu að síður og barnið er sett í pössun. Á þessu er hætta og þess vegna vil ég að hv. félmn., sem fær þetta frv. til afgreiðslu og umsagnar, skoði hvort ekki eigi að setja í lögin ákvæði um að foreldrar verði skyldugir til að vera heima yfir barni sínu þann tíma þó engin leið sé að fylgja því eftir. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því. Við ráðumst ekkert inn á heimili og athugum hvort fólkið sé heima. En það er þá a.m.k. að brjóta lögin ef það fer þessa leið og þyrfti að fela það enn frekar. Það má jafnvel setja einhver viðurlög, að það þurfi að endurgreiða og jafnvel með álagi þær bætur sem það hefur þá svikið út því að markmiðið er að menn séu heima. Markmiðið er að jafna þennan mun milli karla og kvenna. Það er aðalmarkmiðið og aukamarkmiðið er að foreldrarnir séu heima hjá börnunum sínum. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta miklu meira og vil endurtaka að ég fagna þessu frv. og er mjög ánægður með hvað það er vel unnið.

Herra forseti. Ég ætla að hafa þetta stutt. Ég vil þakka fyrir þetta tækifæri, fyrir það að frv. hafi verið lagt fram og ég vil þakka hæstv. ríkisstjórn fyrir þá miklu framtíðarsýn sem birtist í þessu frv. til laga um fæðingar- og foreldraorlof og ítreka þakkir mínar. Í rauninni er komið inn á svo margt í frv. Verið er að auka réttinn til fæðingarorlofs. Það er verið að lengja fæðingarorlofsréttinn. Það er ekki verið að auka sveigjanleikann. Það er verið að setja sveigjanleikann í löggjöfina. Það var enginn sveigjanleiki til staðar. Ef kona fór í fæðingarorlof og byrjaði að vinna eftir þrjá mánuði missti hún réttinn til hinna þriggja mánaðanna þannig að mikil réttarbót birtist í þessu frv. Verið er að jafna réttinn á milli foreldra sem er mjög mikilvægt atriði. Það er verið að ýta undir og efla samspil atvinnu- og fjölskyldulífs. Þetta er nútímalegt frv. Þetta er framtíðarfrv. Það er mjög mikil framtíðarsýn í þessu frv. þannig að ég vil enn og aftur þakka hæstv. ríkisstjórn fyrir þetta gríðarlega mikilvæga frv. Í raun vil ég líka taka undir það sem kemur fram m.a. í greinargerðinni að þetta verði endurskoðað að ákveðnum tíma liðnum og þá verði litið til reynslunnar af þessu frv., þ.e. hvort við náum ekki því sem skiptir mjög miklu máli, að auka jafnréttið á vinnumarkaðnum, m.a. að reyna að minnka þann kynbundna launamun sem er til staðar og margar kannanir hafa sýnt fram á. Framtíðarsýn mín er reyndar sú að einhvern tíma þurfum við að hætta þeirri forsjárhyggju, eins og það birtist í frv., að þrír mánuðir eru til kvenna og þrír mánuðir eru til karla, það er ekki millifæranlegt og það lykilatriði í jafnréttisumræðunni. Eins og hefur komið skýrt fram í mjög góðum og merkum ræðum hv. þingmanna á undan mér þá er þetta að mínu mati lykilatriði í jafnréttisumræðunni. En ég vona að við berum gæfu til þess síðar meir að þurfa ekki að hafa svona ákvæði í lögum og að við getum sagt: Hér hafið þið 12 mánuði í fæðingarorlof og þið ráðið hvernig þið ráðstafið þeim. Það er framtíðarsýn mín að við þurfum ekki á því að halda að það standi þrír mánuðir til kvenna, þrír mánuðir til karla og síðan þessi þriggja mánaða sveigjanleiki, heldur að það verði 12 mánuðir til foreldra og þau fái að ráða þessu.

Virðulegi forseti. Ég nota þetta tækifæri til að koma inn á réttindamál. Þingmaðurinn fór yfir það í upphafi máls síns hvernig réttindamissir gat átt sér stað í fæðingarorlofi. Í framsögu ráðherra kom fram að hér eftir verður það þannig að þegar einstaklingur fer í fæðingarorlof greiðir hann í lífeyrissjóð og greidd eru öll þau gjöld sem greidd eru þegar fólk er á vinnumarkaði. Þetta er feikilega mikilvægt atriði þó að ekki hafi verið staldrað mjög mikið við það í umræðunni. Það eru orðin allmörg ár síðan ég flutti um það tillögu að heimilt væri að greiða í lífeyrissjóð í fæðingarorlofi því það gefur augaleið að ef fólk fer nokkrum sinnum á ævinni í fæðingarorlof munar um þann réttindamissi, sérstaklega eftir því sem fæðingarorlofið lengist og verður þýðingarmeira fyrir fjölskyldulífið. Ég vil því koma með þá ábendingu að þarna sé verið að lagfæra hlut sem mér finnst skipta mjög miklu máli og ég fagna því. Í öðru lagi get ég tekið undir það sem hér var sagt að auðvitað eigum við að hafa þá sýn að það verði ákvörðun hjóna þegar um það er að ræða að fólk er að eignast saman börn í sambúð eða hjúskap að þá skipti það með sér hvernig það vill vera heima og hvernig það vill vera á vinnumarkaði. En hér hefur verið farið ítarlega yfir málið af hálfu þingmanna Samfylkingarinnar og ég hef ákveðið að lengja ekki umræðuna með því að bæta mér á mælendaskrá og notaði þess vegna tækifærið til að benda á þessi réttindamál í andsvari við hv. þm.

Herra forseti. Ég vil í rauninni undirstrika orð hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur. Ég ætla ekkert að fara að lengja þá góðu og merku umræðu sem hefur átt sér stað um þetta fína frv. En ég rak augun í eitt og mig langar að spyrja hæstv. félmrh. um það. Það er 3. mgr. 8. gr. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Kona skal vera í fæðingarorlofi að minnsta kosti fyrstu tvær vikurnar eftir fæðingu barns.`` Ég velti því svona kannski til gamans fyrir mér ef kvenráðherra eignast barn meðan hún gegnir ráðherradómi. Fær þá viðkomandi kvenráðherra ekki að gegna ráðherradómi sínum í þær tvær vikur eða hvernig er þetta hugsað? Hvernig kemur sveigjanleikinn þarna inn í? Þetta eru vangaveltur sem brutust fram þegar ég var að lesa þetta gagnmerka frv. 
            

Herra forseti. Aðeins vegna þess að hæstv. fjmrh., varaformaður Sjálfstfl., er farinn úr salnum og er ekki lengur á mælendaskrá þá vildi ég spyrja hv. þm. sem talaði síðast, Þorgerði K. Gunnarsdóttur, sem er ungur sjálfstæðismaður, um þá stefnu Heimdallar og stefnu sem mörkuð var á landsfundi Sjálfstfl. þegar landsfundur Sjálfstfl. hafnaði því að réttur foreldra væri bundinn, þ.e. þrír mánuðir hjá móður og þrír hjá föður. Ég vil spyrja þá hvort þetta frv. er í andstöðu við sjálfstæðismenn eða hvort sjálfstæðismenn hafa séð að sér og séð að það sem þeir ályktuðu á landsfundi Sjálfstfl. í þessum efnum hafi bara hreinlega verið rangt eða vitlaust. Enn fremur vil ég spyrja, ef hv. þm. getur svarað því fyrir hönd Sjálfstfl., um það sem kemur fram hjá ungum dreng, varaformanni Heimdallar og ritstjóra Frelsis.is, sem hefur verið að ítreka þetta atriði sem kemur fram á vefsíðu þessa apparats, þar sem hann krefst þess hreinlega að sjálfstæðismenn á Alþingi og í ríkisstjórn beiti sér fyrir því að farið verði að því, og þetta frv. sé í takt við það sem landsfundur Sjálfstfl. ályktaði.

Herra forseti. Vissulega styður Sjálfstfl. þetta merka frv. og annars hefði frv. væntanlega aldrei náð fram. Frjáls skoðanaskipti tíðkast innan Sjálfstfl. Þau verða alltaf viðhöfð. Ég veit ekki hvernig þetta er innan Samfylkingarinnar. En sem betur fer erum við með skiptar skoðanir á öllum málum. Það er hollt fyrir lýðræðið. Það er hollt fyrir alla flokka. Varðandi það sem kemur fram í landsfundarályktuninni Sjálfstfl. þá stríðir þetta engan veginn gegn henni. Ég vil meina að í landsfundarályktun Sjálfstfl. séum við jafnvel komin aðeins lengra inn í einmitt þá framtíðarsýn sem ég var að benda á áðan, þ.e. að einhvern tíma verði fæðingarorlofið 12 mánuðir sem verði veitt til foreldra og þau geti ráðstafað því að eigin vild. Það er framtíðarsýn mín. En þetta er skref í átt að því markmiði.

Herra forseti. Ég skil það svo af því sem hér hefur komið fram og í því frv. sem hér er lagt fram af hálfu ríkisstjórnarinnar með fullum stuðningi Sjálfstfl., að sjálfsögðu, að landsfundarsamþykktin um þetta hafi bara hreinlega verið röng og sjálfstæðismenn hafi séð að sér í því. Hér er ekkert endilega um að ræða frjáls skoðanaskipti. Þau tíðkast náttúrlega í öllum flokkum. En þetta er svo nýleg samþykkt að það vekur auðvitað athygli þegar sveigt er af þessari leið og er í rauninni ekkert nema gott um það að segja ef framsóknarmönnum og hæstv. félmrh. hefur tekist að koma vitinu fyrir sjálfstæðismenn. Það er bara hið besta mál. Hins vegar hrökk ég svolítið við það sem hv. þm. sagði í lok ræðu sinnar, þ.e. að framtíðarsýnin væri tólf mánaða fæðingarorlof. Ég er hjartanlega sammála því. En það kom líka fram að framtíðarsýnin væri sú að það væri fullt val foreldra hvernig þeir mundu taka það, þ.e. hvort annar aðilinn tæki það allt saman eða hvort því væri skipt eftir lögum. Þá erum við komin að því sem Heimdallarmenn eru að tala um. Þeir vilja hafa það svoleiðis, en ég efast um að það sé rétt leið til jafnréttis. Æðioft hefur verið talað um það úr þessum ágæta ræðustól að þetta atriði sé það sem nær kannski mest í jafnréttisátt, þ.e. að það muni ekki mismuna og konum verði ekki mismunað við ráðningu í störf vegna þess að þær eru konur og eiga kannski eftir að fara í barneignarfrí eftir smátíma, eins og hv. Blöndal --- hv. þm. Pétur Blöndal ræddi um áðan --- ekki Halldór Blöndal sem hér gekk hjá heldur Pétur Blöndal. Ég hrökk því svolítið við seinni hluta annars ágæts andsvars hv. þm. vegna þess að ég hélt að þetta væri allt saman í takt við það sem við erum að tala um hér. En þetta er svolítið á skjön og meira í átt við það sem Heimdallur hefur verið að fjalla um.

Herra forseti. Ég veit nú ekki hvaða kjaftæði ég er að hlusta á hérna. Ég vona að hv. þm. Kristján Blöndal hafi hlustað á mína ræðu hér áðan. --- Nei, Möller. Blöndalinn er betri. Þetta er lykilatriði, sagði ég áðan, í jafnréttisbaráttunni að þessu sé skipt svona. Þetta er lykilatriði. En því miður erum við ekki komin nógu langt í þeirri jafnréttisbaráttu sem við stöndum í nú að við getum haft þetta eins og ég var að tala um hvernig framtíðarsýn mín er. Við skikkum ekki fólk. Ég held fast við framtíðarsýn mína og hún er sú að orlofið verði 12 mánuðir og fólk fái að velja hvernig það skiptir því. En við erum bara ekki reiðubúin núna. Þess vegna er þetta frv. mjög gott eins og það liggur fyrir nú. Þetta er lykilatriði. Og það er gott að hv. þm. Kristján L. Möller átti sig á því að þessi réttur foreldra er ekki millifæranlegur. Það er alveg hárrétt. Ég vil benda á það sem stendur m.a. í landsfundarályktun Sjálfstfl. vegna þess að það þýðir ekki bara að klippa hana saman eftir hentugleikum. Hér stendur m.a., með leyfi forseta: ,,Landsfundur Sjálfstæðisflokksins skorar á stjórnvöld að jafna rétt mæðra og feðra til fæðingarorlofs.`` Síðan stendur líka í ...  ,,Foreldrum á vinnumarkaði verði tryggður réttur til tíu mánaða fæðingarorlofs. Á kjörtímabilinu verði hvoru foreldri um sig tryggður réttur til fullra launa í a.m.k. þrjá mánuði. Sjálfstæðisflokkurinn vill að íslenskir stjórnendur taki í auknum mæli tillit til nýrra lífshátta og þarfa fjölskyldunnar. Þetta er sameiginlegt hagsmunamál fjölskyldna, atvinnulífs og samfélagsins alls.``

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka framúrskarandi góðar viðtökur sem þetta mál hefur fengið í umræðunni í dag. Ég er búinn að vera hér síðan 1974 samfellt og ég man ekki eftir veigamiklu frv. sem hefur fengið jafneinróma stuðning og það mál sem hér er til umræðu. Hraðinn á afgreiðslu frv. hefur verið gagnrýndur, þ.e. að hv. félmn. fái skamman tíma til að fara yfir málið og það er alveg rétt. En málið er hv. þingmönnum ekki ókunnugt. Á undanförnum þingum hafa fjölmörg þingmál verið flutt um þetta efni. Samtök atvinnulífsins hafa ályktað um málið, samtök launafólks líka og ýmsar tillögur hafa komið fram. Stórar nefndir hafa a.m.k. í tvígang fjallað um að reyna að koma skikkanlegri skipan á fæðingarorlofsmálin. En það hefur ekki orðið árangur fyrr en nú. Ég vil þakka öllum sem hafa komið að þessu máli. Frv. var samið í félmn. í samráði við ráðuneytisfólk úr fjmrn. og heilbr.- og trmrn. og viðkomandi ráðherra. Ég vil nota tækifærið til að þakka þeim öllum góð og sköruleg vinnubrögð. Ég las markmiðsgrein frv. hér í upphafi en þar segir, með leyfi forseta: ,,Markmið laga þessara er að tryggja barni samvistir bæði við föður og móður. Þá er lögum þessum ætlað að gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf.`` Þetta er meginmarkmið þessa frv. og ég legg ríka áherslu á rétt barnsins til umgengni við báða foreldra ef mögulegt er að koma því við. Ef mögulegt er að koma því við eiga börnin rétt í sjálfu sér til þess að umgangast báða foreldra. Barnalögin eru í endurskoðun og ég geri mér vonir um að geta lagt fram í haust frv. sem afgreitt yrði næsta vetur til nýrra og bættra barnalaga og þar verður að sjálfsögðu tekið á þessum rétti barnanna. Samkvæmt þessu frv. er barninu tryggð, nema þá í undantekningartilvikum, sólarhringssamvist við foreldri í níu mánuði eða samvist í 18 mánuði ef foreldrar kjósa að halda hluta vinnu. Það er sem sagt bara í undantekningartilvikum að ekki er um níu mánaða sólarhringssamvist að ræða, þ.e. í fyrsta lagi ef barnið er ekki feðrað, í öðru lagi ef faðirinn er í útlöndum og kærir sig ekkert um barnið eða sinnir ekkert um það og í þriðja lagi ef forsjárforeldri neitar hinu forsjárlausa um rétt til töku fæðingarorlofs. Nú háttar þannig til að úrskurðarnefnd er samkvæmt lögum þessum sett upp um fæðingar- og foreldraorlof og ég get vel hugsað mér að setja í reglugerð einhverja opnun þar sem fjallað væri um þessi undantekningartilvik þannig að einstætt foreldri gæti leitað til þessarar úrskurðarnefndar og rökstutt sitt mál þannig að litið yrði á þessar sérstöku kringumstæður. En ég held hins vegar að það sé allra hluta vegna mjög mikilvægt að barnið fái, ef þess er nokkur kostur, rétt til að umgangast báða foreldra. Mér hefur á undanförnum dögum, og sjálfsagt fleirum alþingismönnum, borist staðlaður tölvupóstur frá hópi kvenna sem telja rétt sinn vera rýrðan með þessu frv., þ.e. þar er vitnað til þess að konur í þjónustu hins opinbera hafi samkvæmt lögum núna einar rétt á sex mánaða fæðingarorlofi, en nú sé rétturinn rýrður niður í þrjá mánuði þar sem þrír mánuðir þurfi að vera samkomulag við föðurinn. Þær telja það vera spor aftur á bak. Ég tel nú fremur litla hættu á því að barnsfaðir færi að kúga undir sig þessa þrjá sameiginlegu mánuði ef konan vildi endilega vera heima. Ég tel frekar litla hættu á því. Það er erfitt að gera öllum til hæfis en mér finnst ekki ástæða til þess að gera mikið úr þeirri hættu. Ég var fyrir þrem, fjórum árum kvaddur til yfirheyrslu hjá sérfræðinganefnd Sameinuðu þjóðanna um mismunun gagnvart konum. Það var mikil upplifun að mæta fyrir þessari nefnd. Hún fór mjög vandlega yfir stöðu kvenna á Íslandi og yfirleitt fengum við framúrskarandi jákvæða meðhöndlun. Tvennt var talið að stæði upp á okkur og þyrfti úr að bæta. Það var í fyrsta lagi kynbundinn launamunur sem hér væri til staðar og ég tel að þetta frv., þegar að lögum verður, verði verulegt skref í þá átt að eyða þessum kynbundna launamun. Í öðru lagi var vakin athygli á réttleysi sveitakvenna sem sannarlega er líka til staðar. Við samningu þessa frv. athuguðum við sérstaklega hvernig þetta sneri að konum í sveit eða bændakonum og í ljós kom að réttarstaða sveitakvenna er mjög mismunandi og í ýmsum tilfellum mjög bág, þ.e. sambúð, skráð eða óskráð, og hvort þær væru taldar fyrir búi. Það var því alveg ljóst að það þyrfti að meðhöndla með sértækum hætti. Ég vil leyfa mér að lesa hér úr skýringum við 13. gr. frv., með leyfi forseta: ,,Makar bænda sem ekki eru formlega skráðir sem aðilar að búrekstri og starfa heldur ekki utan búsins hafa ákveðna sérstöðu þar sem þeir eru hvorki skilgreindir sem starfsmenn hjá búinu né sjálfstætt starfandi atvinnurekendur. Samkvæmt lögum um Lífeyrissjóð bænda, nr. 12/1999, er þeim hins vegar skylt að greiða iðgjöld til Lífeyrissjóðs bænda í samræmi við reiknuð laun þeirra í landbúnaði samkvæmt ákvæðum laga um tekjuskatt og eignarskatt. Vegna þessarar sérstöðu er nauðsynlegt að meðhöndla þá sérstaklega þar sem tekjuöflunarmöguleikum þeirra eru víða þröngar skorður settar. Verður því frá jafnréttissjónarmiði að meta vinnuframlag þeirra á búinu sem a.m.k. 50% starfshlutfall. Þessi sérstaða á hvorki við um þá maka sem vinna utan bús í 50% starfi eða hærra starfshlutfalli né heldur um þá sem eru formlegir aðilar að búrekstri.`` Sé kona ekki formlegur aðili að búrekstri fær hún 75 þúsund á mánuði að lágmarki. Hér var varpað fram spurningu kannski í hálfkæringi um hvernig ætti að fara með ráðherra sem eignaðist barn, þ.e. konu sem væri ráðherra og eignaðist barn og henni væri skylt að vera heima eða vera hjá barninu fyrsta hálfa mánuðinn. Ég sé nú ekki að þetta sé mjög flókið vandamál. Ráðherra mundi hún vera eftir sem áður þó að hún væri heima hjá sér alveg eins og ráðherra sem verður veikur heldur áfram að vera ráðherra þó að hann þurfi tímabundið að dvelja á sjúkrahúsi t.d. Starfsfólk í ráðuneytum eða aðstoðarmaður ráðherra leysir hin daglegu viðfangsefni í samráði væntanlega við viðkomandi ráðherra. Ef t.d. þyrfti að standa fyrir máli ráðuneytisins á Alþingi þá getur einhver annar úr ráðherrahópnum, t.d. formaður viðkomandi flokks, leyst það verkefni. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á það hvar ætti að vista Fæðingarorlofssjóðinn. Það var satt að segja nokkurt umhugsunarefni. Mér fannst alveg koma til greina að vista Fæðingarorlofssjóðinn hjá Vinnumálastofnun og þá með sérstöku tilliti til þess að þá hefði ég vald á því að láta vinnuna fara fram að verulegu leyti t.d. úti á landi. Þetta varð nú ekki að ráði og menn mátu það meira að Tryggingastofnun hefði yfir að ráða vélakosti og þjálfun og hluti af málinu væri nú þegar hjá Tryggingastofnun þannig að eðlilegra væri að vista þetta hjá Tryggingastofnun jafnvel þó að peningarnir kæmu að svona miklu leyti úr Atvinnuleysistryggingasjóði sem er vistaður í félmrn. Hv. þm. gat um þáltill. sem hann hefur flutt og er til meðferðar í hv. allshn. um að kanna það að færa verkefni milli ráðuneyta. Sérstaklega er bent, ef ég man rétt, í tillögunni á að færa Tryggingastofnun til félmrn. Við sendum mjög jákvæða umsögn frá félmrn. til allshn. um þessa tillögu. Ég tel að flest verkefni Tryggingastofnunar færu best hjá félmrn. En það er önnur saga. Ég þakka enn og aftur fyrir framúrskarandi góðar viðtökur á þessu máli og lifi í voninni um að það nái afgreiðslu og verði að lögum áður en þingi lýkur í vor.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. hv. iðnn. við frv. til laga um starfsréttindi tannsmiða. Frá því að málinu var vísað eftir 1. umr. til nefndarinnar hefur nefndin lagt töluverða vinnu í þetta mál, fengið fjölmarga gesti á sinn fund og að auki skriflegar umsagnir, þar á meðal umsögn frá hv. heilbrn. þingsins. Það er ástæða til að þakka þeim aðilum fyrir þeirra framlag við vinnslu málsins. Tilefni þessa frv. er, eins og fram kemur í greinargerða með frv., að með dómi Hæstaréttar frá 7. des. 1995 er í rauninni komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé á grundvelli gildandi laga heimilt að leyfa tannsmiðum að starfa sem sjálfstæðri stétt þrátt fyrir ákvæði um atvinnufrelsi í stjórnarskránni. En rökin fyrir þessari niðurstöðu dómsins eru þau að ekki hafi verið sett sérstök lög um tannsmiði. Þetta mun eiginlega vera það sem rekur frv. af stað og hingað inn til þingsins. Frv. gerir ráð fyrir því að tannsmiðum með meistararéttindi verði veittur réttur til að vinna sjálfstætt í iðngrein sinni án þess að þurfa að treysta á úthlutun verkefna frá tannlæknum. Það er í rauninni grunnhugsunin í frv. að tannsmiðir með meistararéttindi fái þennan sjálfstæða rétt til þess að starfa í sérstakri iðngrein. Til þess að fá þennan rétt verði meisturum í tannsmíðum, auk meistaranámsins, gert skylt að sækja námskeið til starfsréttinda eftir nánari ákvörðun sem iðnrh. setur. Þar er sérstaklega átt við 133 tíma námskeið þar sem lögð er áhersla á grunnatriði í meinafræði munnhols, sem og mótataka og mátun. Þá segir jafnframt í frv. að iðnrh. geti skyldað tannsmiði í vissum tilvikum, þrátt fyrir þessi ákvæði um sjálfstæði þeirra, til að vinna ákveðinn hluta starfs síns í samráði við tannlækna. Við meðferð málsins í nefndinni kom fram að í iðnaðarráðuneytinu er fyrirhugað að takmarka rétt tannsmiða samkvæmt frumvarpinu með reglum þannig að ef einhverjar tennur eru í munnholi viðskiptavinar verður tannsmiður að hafa samráð við tannlækni við smíði tanngóms eða tannparts fyrir viðkomandi viðskiptavin. En það er rétt að leggja á það áherslu að viðkomandi tannsmiður skuli hafa samráð. Ábyrgðin er tannsmiðsins. Það er grundvallaratriði í þessu frv. og undir það álit tekur í rauninni hv. iðnn. Í frumvarpinu er það gert að skilyrði fyrir því að tannsmiðir með meistararéttindi geti starfað sjálfstætt að ekki séu sjúklegar breytingar eða meðfæddir gallar í munni eða kjálka viðskiptavinar. Töluverð umræða varð um þetta í nefndinni, m.a. ekki síst hvað varðar meint krabbamein í munnholi. Eftir mjög ítarlega umræðu innan nefndarinnar komst hún að þeirri niðurstöðu að eðlilegt væri að gera þá kröfu að við fyrstu heimsókn viðskiptavinar til tannsmiðs skuli viðskiptavinurinn framvísa læknisvottorði. Rétt er að leggja áherslu á það að nefndin komst að þeirri niðurstöðu að framvísa bæri læknisvottorði, annaðhvort frá almennum lækni ellegar tannlækni. Í rauninni er það ein af þeim brtt. sem hv. iðnn. gerir við frv., þ.e. að viðskiptavinur skuli leggja fram læknisvottorð við fyrstu heimsókn til tannsmiðs. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að tannsmiðir með meistararéttindi geti á eigin ábyrgð smíðað og gert við tanngóma og tannparta. Fulltrúar Tannlæknafélags Íslands og tannlæknadeildar háskólans gerðu verulegar athugasemdir við þetta atriði í heimsókn sinni til nefndarinnar og í skriflegri umsögn um málið. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu til þess að koma til móts við þetta sjónarmið Tannlæknafélagsins og tannlæknadeildarinnar að 1. gr. frv. verði breytt á þann veg að við smíði tannparta þurfi tannsmiður að starfa í samvinnu við tannlækni. Á það er lögð áhersla, þ.e. í samvinnu við tannlækni. En það breytir engu að síður ekki því að meginábyrgðin er hjá hinni sjálfstætt starfandi stétt, tannsmiðum. Mikil umræða varð innan nefndarinnar og hefur svo sem verið, m.a. í fjölmiðlum, um það hvort tannsmiðir skuli flokkast sem heilbrigðisstétt eða iðnstétt svo sem verið hefur. Það kemur m.a. fram í umsögn hv. heilbr.- og trn. þar sem hún mælir með því að hér verði um heilbrigðisstétt að ræða. Hv. iðnn. kemst hins vegar að þeirri niðurstöðu í samræmi við útgangspunkt frv. að meginþorrinn af starfi tannsmiða sé iðnaðarstarf og gerir þess vegna ekki breytingar hvað þennan þátt áhrærir og lítur á tannsmiði sem iðnstétt áfram eða iðngrein. Hins vegar er auðvitað mikil skörun. Það er mikil snerting á milli heilbrigðisstétta, getum við sagt, og þessarar iðnstéttar sem tannsmiðir eru samkvæmt frv. og samkvæmt hefðinni, m.a. og ekki síst við mótatöku í munnholi. Þess vegna er í frv. gert ráð fyrir sérstöku 133 tíma námskeiði í heilbrigðisfræðum, ef svo má segja, fyrir verðandi tannsmiði og það er m.a. þess vegna sem hv. iðnn. gerir þá breytingu við frv. að ráðherra, þ.e. iðnrh., skuli að höfðu samráði við heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, setja reglur um að hluti af starfi tannsmiða skv. 1. mgr. 1. gr. skuli unninn í samstarfi við tannlækni og reglur um skilyrði starfsleyfis, m.a. eftirlit landlæknis. Þarna herðir iðnn. í raun nokkuð á ákvæðum frv. þar sem í upphaflegu frv. er talað um að ráðherra geti, þá tekur hv. iðnn. af skarið og segir að ráðherra skuli setja þessar reglur. Eftir að málið hafði formlega verið afgreitt út úr nefndinni kom fram ábending um að gera þyrfti dálitlar tæknilegar breytingar og að höfðu samráði við hv. nefndarmenn var lögð fram brtt. í rauninni við brtt. þar sem kveðið er á um það, eins og fram kemur á þskj. 1073, að við 2. tölul. brtt. á þskj. 1012, verði í stað orðanna ,,m.a. eftirlit landlæknis`` --- og þar er höfðað til þess að landlæknir skuli m.a. hafa að einhverju leyti eftirlit með starfsemi tannsmiða --- tilgreint hvaða þættir það eru sem landlæknir þarf að hafa eftirlit með. Þar er í rauninni verið þar að herða á og taka af allan vafa um að landlækni sé heimilt og að landlæknir skuli fylgjast með tilteknum þáttum í starfi tannsmiða. En þá kom jafnframt fram sú ábending að með hliðsjón af lögum um heilbrigðisþjónustu þyrfti að opna fyrir þessa heimild fyrir landlækni til þess að geta sinnt því eftirliti sem hér hefur verið fjallað um. Um það fjalla brtt. við brtt., þær sem komu fram síðar og samþykkt var hér á þinginu að kæmust á dagskrá. Til þess að taka af allan vafa um tengsl tannsmiða við heilbrigðisstéttir gerir nefndin þá brtt. við frv., eins og ég hef hér greint frá, að iðnrh. skuli setja reglur um að hluti af starfi tannsmiða skuli unnið í samstarfi við tannlækni. Jafnframt er kveðið á um eftirlit landlæknis með tannsmiðum, eins og hér hefur verið rakið. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjalla mikið frekar um málið og vísa í þau þingskjöl sem hér liggja fyrir, þ.e. nefndarálitið á þskj. 1011 og jafnframt þskj. 1012 og 1073 þar sem eru brtt. hv. iðnn. og brtt. við brtt. Undir nefndarálitið ritar sá sem hér stendur, formaður nefndarinnar, ásamt hv. þm. Guðjóni Guðmundssyni, Drífu Hjartardóttur, Pétri H. Blöndal, Árna Steinari Jóhannssyni og Rannveigu Guðmundsdóttur. Hv. þm. Árni Ragnar Árnason og Ásta R. Jóhannesdóttir rita undir nefndarálitið með fyrirvara. Nefndin lítur svo á, eins og fram kom í máli ýmissa gesta nefndarinnar og í skriflegum umsögn, að með því að veita tannsmiðum þennan sjálfstæða vinnurétt sé í rauninni verið að innleiða samkeppni milli tannlækna og tannsmiða hvað varðar tannsmíði. Það er trú manna að sú samkeppni muni hafa í för með sér töluvert hagræði og sparnað, jafnt fyrir einstaklinga, ekki síst eldri borgara sem oft á tíðum þurfa á þjónustu tannsmiða að halda, en ekki síður fyrir ríkissjóð. Það sjónarmið hlýtur að hafa eitthvað að segja. Að lokum, herra forseti, er rétt að taka fram og benda á að fram til þessa hafa tannsmiðir í raun ekki borið faglega ábyrgð á verkum sínum, heldur hefur sú faglega ábyrgð legið hjá öðrum, þ.e. hjá tannlæknum sem tannsmiðir hafa unnið í samstarfi við og það eru þeir tannlæknar sem hafa þá verið ábyrgir fyrir vinnu þeirra. Það er trú hv. nefndar að með því að tannsmiðum verði veitt heimild til að starfa sjálfstætt sé fagleg ábyrgð þeirra á öllum þáttum vinnunnar sem að þeim snýr aukin og álit nefndarmanna er að það sé til bóta. Herra forseti. Ég held ég þurfi ekki að fjölyrða frekar um þetta og vonast til þess að málið fái farsæla framgöngu.

Herra forseti. Eins og kom fram í máli hv. formanns iðnn. skrifaði ég undir þetta nál. um frv. til laga um starfsréttindi tannsmiða með fyrirvara og áskildi mér rétt og tilkynnti þar að ég mundi leggja fram tillögur til breytinga í samræmi við niðurstöðu heilbr.- og trn. Nú vill svo til að ég á sæti bæði í iðnn. sem fjallaði um málið og var með forræði á því, og einnig í heilbr.- og trn. sem fékk málið til umsagnar og umfjöllunar. Eins og fram kemur í nefndarskjölum og kom reyndar fram í framsögu um málið við 2. umr., tók iðnn. þetta mál til mjög gagngerrar umfjöllunar og sömuleiðis heilbr.- og trn. Mig langar til að geta hérna nokkurra atriða sem ég tel að þurfi að koma fram í umræðunni og varða umfjöllun þessara tveggja nefnda um málið. Í iðnn. var nokkuð rætt um heilbrigði munnhols og ýmsa sjúkdóma sem geta greinst í munnholi og þar var krabbamein mjög til umræðu en í heilbr.- og trn. voru ýmsir aðrir sjúkdómar og kvillar ræddir sem geta hrjáð fólk og þá sérstaklega fólk sem þarf síðar á þjónustu tannsmiða að halda. Mig langar til að lesa upp niðurstöðu heilbr.- og trn. sem ég er fullkomlega sammála í þessu máli. En heilbr.- og trn. var algjörlega sammála í málinu og hún komst að eftirfarandi niðurstöðum: ,,Lagt er til að starfsemi tannsmiða, sem öðlast hafa meistararéttindi, verði háð starfsleyfi frá heilbrigðisyfirvöldum. Umrædd starfsemi tannsmiða varðar heilbrigði fólks og því telur nefndin nauðsynlegt að skýr tenging verði við heilbrigðisstéttina. Nefndin leggur áherslu á mikilvægi þess að landlæknir hafi eftirlit með þessari starfsemi jafnframt annarri heilbrigðisstarfsemi og því geti tannsmiðir ekki alfarið heyrt undir iðnaðarlöggjöfina. Lagt er til að heilbrigðisvottorð tannlæknis liggi fyrir áður en tannsmiðir hefjist handa við vinnu í munnholi sjúklings. Þannig væri það á ábyrgð tannlæknis að meta almennt ástand munnhols. Lagt er til að tannsmiðir vinni ekki að gerð tannparta á eigin ábyrgð. Við tannpartagerð reynir, að mati nefndarinnar, á sérhæfða þekkingu sem tannlæknar einir hafa, svo sem á slípun tanna.`` Síðan er lögð til breyting á frv. sem reyndar er búið að gera grein fyrir hér og var tekin upp í brtt. iðnn. Ég tel að þær brtt. sem koma frá iðnn. séu ágætar svo langt sem þær ná. En þær ganga ekki eins langt og heilbr.- og trn. lagði til og þar vil ég nefna atriðið um að starfsemi tannsmiða, þ.e. sú starfsemi sem varðar sjálfstæð störf tannsmiða sem eru með meistararéttindi verði háð leyfi heilbrigðisyfirvalda, og ég hafði hugsað mér að koma með brtt. sem skerpti á því atriði. Aftur á móti hefur iðnn. komið með brtt. við brtt. sem komnar voru fram í þinginu og samkvæmt þeim brtt. skil ég málið svo að starfsemi sjálfstætt starfandi tannsmiða heyri undir eftirlit landlæknis. Ég treysti því að svo verði vegna þess að þar sem vinna þeirra í munnholi varðar heilbrigði er mjög mikilvægt að það heyri undir eftirlit landlæknis, bæði hvað varðar heilbrigðisvottorð og annað það er snýr að heilbrigðisyfirvöldum. Þess vegna vil ég taka fram því að það stendur í nál. að heilbrrn. setji reglur um sóttvarnir og starfsaðstöðu þeirra tannsmiða sem lokið hafa fyrirhuguðu námskeiði til starfsréttinda, þ.e. að þátturinn sem heyrir undir heilbrigðisyfirvöld sé tiltekinn, starfsaðstaðan og sóttvarnir. En ég tel mjög mikilvægt að víðtækara eftirlit heyri undir landlækni. Er það skilningur minn og fleiri heilbrigðisnefndarmanna, að ég tel, að þarna sé verið að koma til móts við þann vilja heilbr.- og trn. enn frekar. Annað sem kom mjög sterkt fram í heilbr.- og trn. var að ýmsir sérfræðingar sem komu á fund nefndarinnar töldu rétt að heilbrigðisvottorð væri frá tannlækni en ekki aðeins frá almennum læknum. Reyndar tók ég eftir að hv. formaður iðnn. gat þess í máli sínu að gert væri ráð fyrir að vottorð yrði að vera frá lækni eða tannlækni. Meðal annars kom fram í máli Hrafns V. Tuliniusar frá Krabbameinsfélaginu og einnig aðstoðarlandlæknis sem komu á fund nefndarinnar að almennt væru það tannlæknar sem hefðu sérþekkingu á heilbrigði munnhols og því væri eðlilegt að óskað væri eftir vottorði frá tannlækni. Þess vegna hef ég ásamt hv. þm. Þuríði Backman og hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur sem eiga sæti í heilbr.- og trn. lagt fram brtt. á þskj. 1074 þar sem skerpt er á þessu atriði og tekin eru af öll tvímæli um að heilbrigðisvottorðið um heilbrigði munnhols verði frá tannlækni. 1. mgr. 1. gr. orðist því eins og hún er í brtt. frá iðnn., nema að styðjast verður við heilbrigðisvottorð frá tannlækni um að meðfæddir gallar eða sjúklegar breytingar séu ekki til staðar í munnholi og höfum við lagt þær brtt. fram við málið. Í frv. er gert ráð fyrir að tannsmiðir fari í nám eins og klínískir tannsmiðir fá í Danmörku, þ.e. þeir tannsmiðir sem starfa sjálfstætt við mótagerð og smíðar á gervitönnum og gómum. Ég er ekki viss um að þekking tannsmiðs að loknu 133 tíma námi sé sambærileg við þekkingu tannlæknis sem er með margra ára nám við að meta heilbrigði munnhols, en engu að síður er þetta auðvitað mjög jákvætt og nauðsynlegt. Mig langar til að geta þess hér að þeir tannsmiðir í Danmörku sem hafa öðlast þessa menntun, þ.e. klínískir tannsmiðir, þurfa að fá starfsleyfi hjá heilbrigðisyfirvöldum og eru heilbrigðisstétt í Danmörku. Það er því ekki óeðlilegt að hið sama væri uppi á teningnum hér. En eins og ég sagði áðan er mjög komið á móts við það í þessari brtt. eða a.m.k. skil ég hana á þann hátt. Vissulega er mikilvægt að viðurkenna störf tannsmiða því að þetta er mjög mikilvæg stétt þó að þróunin sé sú í löndunum í kringum okkur, og ég býst við að svo verði hér líka, að fólk haldi tönnum sínum lengur og jafnvel út ævina og vona ég að svo verði, enda er tannheilsa Íslendinga mjög góð og til fyrirmyndar. Ég tel að þróunin hljóti að verða á sama hátt á Íslandi og annars staðar og þá muni það heyra sögunni til að fólk sé með lausa heilgóma í framtíðinni, a.m.k. vona ég það. Engu að síður vildi ég geta þess að það eru þessi tvö atriði sem ég helst geri athugasemdir við. Ég tel að þeir sem fást við heilbrigðismál í munni, eins og þarna er á ferðinni, þurfi að heyra undir heilbrigðisyfirvöld og sömuleiðis eftir þær upplýsingar sem komu fram í heilbr.- og trn. tel ég að tannlækni þurfi til að meta heilbrigði munnhols áður en tannsmiður hefst handa við mótagerð og smíðar á heilgómum.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að með brtt. hv. iðnn. er komið til móts við m.a. sjónarmið hv. heilbrn. Tengslin við heilbrigðisstéttir eru í rauninni afskaplega skýr samkvæmt frv. Það er í fyrsta lagi með sérstöku námskeiði á námstíma áður en tannsmiðir fá full starfsréttindi. Jafnframt er það ákvæði að viðskiptavinir skuli leggja fram læknisvottorð --- ég undirstrika læknisvottorð. Jafnframt eru náin tengsl þar sem kveðið er á um samstarf í ákveðnum tilvikum tannsmiða við tannlækna og síðan eftirlitsþáttur landlæknis, þ.e. með sóttvarnaþættinum og þeim þáttum sem snerta samstarfið við tannlækna. En rétt er að leggja áherslu á og ítreka að meginþorrinn af starfi tannsmiða er iðnaður og þess vegna kemst hv. iðnn. að því að hér sé um iðnaðarmál að ræða og sjálfstætt starfandi iðnstétt. Hvað varðar spurninguna um vottorð frá tannlækni eða öðrum læknum þá kom m.a. fram í máli tryggingatannlæknis að að öllu jöfnu gerist það til allrar hamingju mjög sjaldan að tannlæknar sjái krabbamein í munnholi og nefndi jafnvel dæmi um einu sinni á starfsævi í sumum tilvikum. Með öðrum orðum, að í daglegu starfi sínu eru tannlæknar ekki mjög þjálfaðir í að greina einkenni krabbameins ekki fremur en t.d. almennir læknar. Þá er líka rétt að vekja athygli á því að með því að stéttin sé sjálfstæð koma viðskiptavinir fyrst til tannsmiða og því er mikilvægt fyrir þá að geta haft vottorð og vísað viðskiptavinum sínum þá til tannlækna ef minnsti grunur kviknar.

Herra forseti. Eins og kom fram í máli mínu snerist umræðan í heilbr.- og trn. ekki eingöngu um krabbamein í munnholi, sem betur fer er það ekki mjög algengt þó það sé að aukast. Það kom fram í heilbr.- og trn. að ýmsir aðrir kvillar hrjáðu þá sem nota gervitennur. Þar nefndu menn ýmsa mjög algenga sjúkdóma til sögunnar en töldu eins og fram kom hér krabbamein ekki vera aðalatriðið, enda eru ýmsir aðrir sem finna krabbamein í munnholi en tannlæknar þó að oft séu dæmi um það. Ýmsir aðrir kvillar finnast, alls konar bólgur eftir tannbrot, alls konar sveppasýkingar og kvillar sem ég kann ekki að nefna hér, enda er ég ekki sérfræðingur í sjúkdómafræði munnhols. Mér fannst vera lögð mun meiri áhersla á aðra sjúkdóma en krabbamein í heilbrn. Það er ástæðan fyrir því að við leggjum til þessa tillögu um vottorð frá tannlækni, þ.e. sú að þetta eru sjúkdómar í munnholi sem tannlæknar eru sérfræðingar í. Hún er á þskj. 1074. Varðandi eftirlit landlæknis vildi ég gjarnan fá fram hér frá hv. formanni nefndarinnar hvort ekki sé rétt að einnig heyri undir landlækni allt sem varðar heilbrigði munnholsins. Það snýr að þeim læknisvottorðum sem óskað er eftir varðandi heilbrigði þar sem fólk ætti að geta snúið sér til landlæknis og kvartað ef eitthvað bjátar á hvað þann þátt varðar.

Herra forseti. Ég skil það svo að eftirlit landlæknis nái til þeirra snertiflata milli iðnstéttarinnar og heilbrigðisstéttarinnar, hvort heldur um er að ræða vottorð frá tannlækni eða almennum lækni um sóttvarnir og vinnu í samstarfi við tannlækni.

Og heilbrigði tannholds.

Já, já, eftirlitið nær til þessara þátta. Það hefur komið fram. Í viðræðum hv. iðnn. við ýmsa gesti sína, þar á meðal fulltrúa Tannlæknafélagsins og tannlæknadeildar Háskólans, lögðu menn mesta áherslu á að greina krabbamein, þeir lögðu þyngsta áherslu á það. Ég tel að því hafi þegar verið svarað í fyrra andsvari mínu. Þá er líka rétt að benda á reynsluna sem fengist hefur af tannsmiðum og vísa til þeirrar sérstöku menntunar og þjálfunar sem tannsmiðum er ætlað til að greina sjúkdóma. Vandi fylgir vegsemd hverri og ábyrgðinni fylgir það auðvitað að kvikni minnsti grunur um slíkan kvilla, þegar viðskiptavinur kemur til tannsmiðs, þá hlýtur faglegur og metnaðarfullur tannsmiður að vísa viðskiptavini sínum strax til tannlæknis. Ég hef enga ástæðu til þess að ætla annað.

Herra forseti. Ég efast ekki um að tannsmiðir vinni sína vinnu vel og samviskusamlega. Aftur á móti snýr þetta að fagþekkingu og vissulega er það til bóta að fara á námskeið til að læra um heilbrigði munnhols. Það er hins vegar aldrei sambærilegt við margra ára tannlæknanám sem er eins og fram hefur komið í iðnn. og heilbr.- og trn. mun lengra og víðtækara nám en það sem hér er verið að tala um. En það er vissulega rétt að þetta er menntun sem krafist er af þeim sem ætla að sinna þessu starfi, þ.e. vinna við mótatöku uppi í munni sjúklings. Herra forseti. Ég held að ég sé ekkert að lengja þessa umræðu frekar. Aftur á móti tel ég mig hafa fengið hér þau svör frá formanni nefndar að eftirlit landlæknis varði fleiri þætti en aðeins sóttvarnir og starfsaðstöðu. Honum beri að hafa eftirlit með öllum þeim þáttum sem varða heilbrigði þeirra sem leita til tannsmiða. Ég tel það vera viðunandi að heilbrigðisyfirvöld sinni því eftirliti.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið hef ég gert fyrirvara við afstöðu mína til afgreiðslu málsins úr hv. iðnn. Ég vil þess vegna gera grein fyrir sjónarmiðum mínum. Rétt er að geta þess í upphafi að kveikjan að þessu máli og mörgum málum þessa efnis á fyrri þingum munu vera árekstrar milli tannsmiða og tannlækna, ítrekaðir, harðir og erfiðir. Við höfum ekki orðið vör við ámóta árekstra, ámóta harða eða erfiða úrlausnar, í samskiptum tannlækna og annarra samstarfsstétta þeirra. Hvað veldur vitum við ekki og skiptir okkur ekki máli í umfjöllun um þetta mál. Hins vegar skiptir máli að við getum haldið þannig á málum af þessu tagi að hver og ein fullburða stétt í landinu hafi opnar leiðir til að afla sér aukinnar menntunar og aukinna réttinda og geti sem fullburða stétt haft sjálfstæð réttindi til að stunda viðskipti sín og þjónustu. Þess verður að geta að uppi hefur verið veruleg tortryggni um þetta mál. Við verðum að viðurkenna að þótt við höfum ólíkar skoðanir um lagalegt umhverfi þessara stétta þá ber okkur að gæta þess að stéttirnar haldi sjálfstæði sínu og geti veitt þjónustu sem hæf sé til að standast sambærileg skilyrði, en nálgun þeirra kann að vera ólík, enda menntaðar eftir ólíkum leiðum. Grundvöllur þess að við höfum fjölbreytni og samkeppni á markaði er að fólk geti farið ólíkar leiðir til að ná fram menntun sinni og kunnáttu. Enda er viðurkennt að þar sem samkeppni er í raun og veru virk sé nálgun stéttanna ólík. Ég tel skipta máli, herra forseti, að við lítum á samhengið og það umhverfi sem stéttirnar starfa í og þar liggur efni fyrirvara míns. Ég tel einfaldlega að öll sú menntun sem við gerum kröfu um að þessar stéttir afli sér og prófun á kunnáttu þeirra og þekkingu snúi að heilsufari en ekki iðnaði. Ég geri þann greinarmun á iðju eða iðnaði annars vegar og heilbrigðisþjónustu hins vegar. Þegar ég fer til tannsmiðs þá er ég að leita mér heilbrigðisþjónustu. Ég óska þess að hann eða hún hafi næga þekkingu á því sviði. Til upplýsingar skal ég geta þess að ég hef þurft slíka þjónustu frá því ég var barn eftir smávægilegt slys. Ég er sem sagt sæmilega kunnugur þjónustu sem þessari. Hitt atriðið sem ég tel skipta máli er að ég óska þess að allar þær stéttir sem veita mér eða mínum þjónustu sem varðar heilsu okkar verði heilbrigðisstéttir, þær starfi allar við ákvæði heilbrigðislöggjafar og njóti aðhalds af eftirliti heilbrigðisyfirvalda, þar á meðal ráðuneytisins, landlæknis og annarra stofnana. Tortryggnin sem komið hefur fram og sáð hefur verið er varðandi námið, herra forseti, í því sambandi vil ég geta þess að eftir alla umræðuna og mikla umfjöllun hv. iðnn. er mér ekki fyllilega ljóst hvaða nám og hvaða próf er ætlast til að þessar stéttir afli sér og sýni fram á þekkingu sína. Ég vil einfaldlega segja að ég tel að við sem neytendur og við sem löggjafi eigum að vera viss um að allt námið, hverjar sem námsleiðirnar eru, sé nægjanlegt og viðhlítandi. Það þarf að veita nægjanlega þekkingu í þeim atriðum sem ég hef nefnt. Ég hef engar athugasemdir við að stétt eins og tannsmiðum verði gert kleift að afla sér réttinda til sjálfstæðs starfs. Það tel ég sjálfsagt og eðlilegt. Ég tel að þau atriði sem ég hef gert að umtalsefni geti átt við um fleiri stéttir en tannsmiði. Þess vegna tel ég það ekki skipta máli um framgang þessa máls heldur eigi síðar að taka upp heilbrigðislöggjöfina í ljósi sjónarmiða af þessu tagi. Við eigum ekki að fjalla um þjónustu eftir því hvort hún er iðnaður eða ekki, heldur hvaða skilyrði á að gera um gæði og öryggi í þjónustunni. Að því leyti til hefur hugtakið iðnaður og hugmyndafræði iðnaðar afskaplega lítið með tannsmíði að gera. Hugtakið heilbrigðisþjónusta og hugmyndafræði heilbrigðisþjónustu er hins vegar fært um að setja alla mælikvarða um það. Að því eigum við að gæta í framhaldinu.

Virðulegi forseti. Þetta er eitt af þeim málum sem ekki flokkast sem flokkspólitísk. Menn hafa gjarnan skoðun á slíkum málum sem einstaklingar og þau eru því jafnvel afgreidd þverpólitískt og óháð stjórn og stjórnarandstöðu, enda er mál af þessum toga ekki hefðbundið stjórnarmál sem slíkt. Það hefur verið mjög fróðlegt að vinna með þetta mál í hv. iðnn. Ég verð að segja eftir þá meðferð sem málið hefur fengið þar, þá finnst mér að þar hafi farið fram ágæt vinna. Vegna þeirra orða sem féllu hér hjá hv. þm. Árna Ragnari Árnasyni þá fengu fræðslumálin talsvert rými í umræðu í nefndinni. Sérstaklega var reynt að gera samanburð við fræðslukröfur í Danmörku og okkur var ljóst að á sumum sviðum voru tannsmiðir sem hér störfuðu með meiri menntun en þeir sem störfuðu í Danmörku. En að öðru leyti og í ákveðnum þáttum var æskilegt að þar væri meira nám að baki. Þess vegna höfum við verið þeirrar skoðunar að ákveðin námskeið þurfi til að við séum sátt við þessi mál í framtíðinni. Mikil umræða fór fram um fræðslumálin og talsvert mikil umræða var um tannpartana og vinnu í munnholi, hvenær hún er á verksviði tannlækna og hvenær nauðsyn er á samráði við tannlækna. Það var óumdeilt af hálfu þeirra sem í nefndinni starfa að um leið og fara þarf með verkfæri eins og bor upp í munn á fólki þá sé að sjálfsögðu komið inn á verksvið tannlækna. Sjálfstæð smíði tannparta sem festir eru á tennur sem fyrir eru í munni er nauðsynlegt að sé í samvinnu og samráði við tannlækni. Mitt mat er að nefndin hafi komist að mjög ásættanlegri niðurstöðu í þessu máli. Hún flytur brtt. og meginmálsgrein frv. hljóðar þá svo, með leyfi forseta: ,,Tannsmiðir með meistararéttindi geta á eigin ábyrgð smíðað tanngóma og þá m.a. unnið að töku móta og mátun, enda séu ekki sjúklegar breytingar eða meðfæddir gallar í munni eða kjálka viðskiptavinar samkvæmt læknisvottorði, svo og gert við tanngóma og tannparta. Að smíði tannparta á eigin ábyrgð skulu þeir starfa í samvinnu við tannlækni.`` Greinin er orðin nokkuð skýr og skilur á milli þess sem nefndin telur að sé ásættanlegt að sé á verksviði tannsmiðs og þess sem hann þarf að hafa samvinnu og samráð við tannlækni. Þannig er verið að fela tannsmiðum sjálfstætt að annast töku móta, mátun og smíða heilgóma. Hins vegar er þeim ekki heimilt að vinna sjálfstætt að frumsmíði tannparta, en þeim er heimilt að vinna sjálfstætt að viðgerð á tannpörtum. Ég er sammála því sem hefur verið sagt um að tannsmíði sé iðngrein og ég hef unnið með þetta mál í iðnn. sem slíkt, enda væri málið ekki í iðnn. ef hér væri um hefðbundið heilbrigðismál að ræða. Eðli máls samkvæmt töldum við í iðnn. sjálfsagt að óska eftir umsögn heilbrn. og tókum tillit til þeirrar umsagnar eins og okkur þótti við eiga miðað við þá afstöðu sem við höfum til þessa máls. Hér hafa komið fram brtt. umfram það sem kemur frá iðnn. Þær lúta að því að afgreiðsla sé eins og sú sem iðnn. hefur gert á meginmálsgrein frv. að öðru leyti en því að í stað læknisvottorðs skuli gera kröfu um heilbrigðisvottorð tannlæknis. Ég tel ekki rétt að binda læknisvottorðið við tannlækna. Ég tel að læknisvottorð geti verið hvort heldur er frá heimilislækni, öðrum sérfræðingi eða tannlækni. Þannig lít ég á hefðbundið ferli okkar heilbrigðiskerfis að ef krankleika ber að höndum þá byrjum við gjarnan hjá okkar heilsugæslulækni sem þekkir okkur og hefur skoðað okkur í áranna rás. Hann metur eftir þá skoðun hvort ástæða er til að vísa okkur annað. Ég treysti því mati. Ég treysti því að ef einstaklingur sem ætlar að láta smíða upp í sig góm fer til læknis og biður hann að skoða hvort munnholið sé í góðu lagi og þar er eitthvað undarlegt að sjá þá vísi sá læknir honum áfram. Þannig hef ég treyst mínum heimilislækni um margra áratuga skeið og þetta tel ég eðlilegt. Hitt tel ég of þröngt og ekki sanngjarnt. Ég tel að þarna eigi að vera þetta val. Það er ágætt ef sá sem ætlar að láta smíða upp í sig ákveður sjálfur að hann vilji endilega hafa tannlækni með í ráðum og láta hann skoða munninn sinn. Þá gerir hann það. Þannig hefur iðnn. afgreitt málið og það er neytandandum í sjálfsvald sett hvar hann byrjar á sama hátt og við eigum kost á því þegar við finnum til að fara þá leið sem ég hef þegar lýst og byrja á okkar heimilislækni eða ákveða sjálf hvaða sérfræðingur það ætti nú að vera sem við viljum helst láta líta á okkur núna með tilliti til þess sem við hugsum að geti verið að og við höfum leyfi til að fara beint til hans. Reyndar er það svo með sérfræðingana að þeir eru gjarnan dýrari kostur ef við förum beint til þeirra. En þarna er það val sem við erum mjög oft að halda á lofti hér í þessum sal. Ég ætla ekki að halda langa ræðu um þetta mál. Ég er mjög sátt við umfjöllunina. Mér finnst að við í iðnn. höfum farið nokkuð faglega með þetta mál. Ég er ánægð með að heilbr.- og trn. skuli hafa skoðað það og sent okkur umsögn þó ég sé ósammála því áliti að það skuli binda vottorðið við tannlækni. Í nefndaráliti kemur fram að tannsmiðum er með þessu frv., þegar að lögum verður, veitt heimild til að starfa sjálfstætt og bera faglega ábyrgð. Sú ábyrgð er þá lögð á þeirra herðar. Að sumu leyti verða þeir að hafa samvinnu við aðra og að sumu leyti verða þeir að lúta eftirliti heilbrigðiskerfisins. Við höfum áréttað það og verið sammála um að iðnrh. og heilbrrh. skuli hafa samvinnu um þær reglur sem eru settar í þessu máli. Mér finnst að hér sé verið að búa tannsmiðum mjög sanngjörn starfsskilyrði. En mér finnst að ef við gerum kröfu um heilbrigðisvottorð tannlæknis þá sé það ekki sú sanngirni sem ég hef á tilfinningunni að ríki í afgreiðslu þessa máls. Herra forseti. Ég læt þetta nægja. Aðrir hafa farið mjög vel og ítarlega yfir málið. Ég ætla ekki að endurtaka það. Mér finnst þetta vera þeir þættir sem fólk er enn þá að velta fyrir sér og hef skýrt sjónarmið mitt varðandi þá.

Herra forseti. Þá er komið til 2. umr. frv. til laga um starfsréttindi tannsmiða sem við gerðum að umræðuefni hér fyrir nokkrum vikum og hefur verið til meðferðar í iðnn. þingsins og fór til umsagnar heilbr.- og trn. þar sem ég á sæti. Báðar þessar nefndir hafa lagt heilmikla vinnu í frv., hafa fengið til sín gesti og hlýtt á sjónarmið og því hefur verið gerð góð skil hér og ég ætla ekki að endurtaka það. Niðurstaða heilbrn. var nokkuð skýr um frv. Hún gaf frá sér nefndarálit þar sem voru dregin fram fjögur aðalatriði. Það fyrsta er að nefndin áleit rétt að starfsemi tannsmiða yrði háð starfsleyfi frá heilbrigðisyfirvöldum af því hún varðaði heilbrigði fólks og þess vegna væri mikilvægt að skýr tenging væri við heilbrigðisstéttirnar. Þar kemur ekki síst inn í eftirlitsskylda landlæknis. Þess vegna áleit heilbr.- og trn. að tannsmiðir gætu ekki alfarið heyrt undir iðnaðarlöggjöfina. Í öðru lagi lagði heilbrn. til að fyrir lægi heilbrigðisvottorð tannlæknis áður en tannsmiðir gætu hafist handa við vinnu í munnholi sjúklings. Þetta atriði var rætt ítarlega og niðurstaðan var sú að mælt var með því að það væri á vegum tannlækna. Nú er það ekki vegna þess að menn telji að læknar hafi ekki þekkingu á meinafræði munnsins eða geti ekki greint sjúkdóma í munni. En það er hins vegar að sjálfsögðu í eðlilegum tengslum við ýmislegt annað sem tannlæknar vinna með sína sjúklinga að þeir komi að slíkri ákvörðun. Mörg okkar álitum, ég þar á meðal, að læknir sem beðinn væri um læknisvottorð til að votta heilbrigði munns mundi í mörgum tilvikum óska eftir áliti tannlæknis áður en hann gæfi út sitt vottorð. Þar koma til ýmis mál sem ekki eru sýnileg við skoðun og eingöngu er hægt að leiða í ljós t.d. með röntgenmyndum. Læknar hafa ekki sams konar aðgang að röntgentækjum og tannlæknar hafa á sínum stofum þannig að það eru hæg heimatök fyrir sjúklinginn að fá slíka myndatöku þegar hennar er þörf hjá tannlækni, sem hann getur ekki fengið hjá lækni þó þekkingin geti verið fyrir á sjúkdómum í munni hjá báðum. Þess vegna var nú lent þannig að það yrðu tannlæknar sem gæfu út þetta vottorð. Í þriðja lagi var lagt til að tannsmiðir ynnu ekki að gerð tannparta eigin ábyrgð. Farið var mjög ítarlega ofan í það hvernig á því stæði. Um var að ræða sérstaklega slípun tanna sem fyrir eru í munni og tenging við slíkar tennur og það þarf auðvitað ekki nema eina til eins og hefur komið fram í umræðunni. Loks var lögð til breyting um að viss hluti af starfi tannsmiða yrði unnin í samstarfi við tannlækni og þar yrðu settar reglur um skilyrði starfsleyfis. Hv. iðnn. tók þó nokkurt tillit til umsagnar. heilbrn. og ég fagna því. Eftir að iðnn. afgreiddi niðurstöðu sína frá sér hafa komið fram tvær brtt. sem eru mjög til bóta og koma að miklu leyti til móts við það álit sem heilbrn. veitti iðnn. Sérstaklega lýtur það að því að það komi vottorð um heilbrigði munnsins, að vísu er læknisvottorð tiltekið en ekki tannlæknis, en ég hef skýrt afstöðu mína til þess hér á undan. En a.m.k. er vottorðið komið inn þannig að það þarf vottorð frá heilbrigðisstarfsmanni sem er undir eftirliti landlæknis áður en tannsmiður getur farið að vinna sína vinnu samkvæmt 1. gr. frv. Ég tel þetta mjög mikilsvert atriði. Í sömu brtt. kemur fram að ef tannsmiður smíðar tannparta á eigin ábyrgð, eigin faglega iðnábyrgð, þá skuli það gert í samvinnu við tannlækni. Þarna er komin tenging yfir í heilbrigðisgeirann, sjúklingnum og viðskiptavini tannsmiðsins sem viss bakhjarl og trygging fyrir hann. Þriðja atriðið í brtt. á þskj. 1012 var að iðnrh. skyldi hafa samráð við heilbr.- og trmrh. og að settar yrðu reglur um að hluti af starfi tannsmiða, sá sem hér hefur verið rakinn, skuli unninn í samstarfi við tannlækni og reglur um skilyrði starfsleyfis, m.a. eftirlit landlæknis. Síðan reyndist vera viss ljóður á því ráði vegna þess að landlæknir hefur hvorki getu né er skylt að hafa eftirlit með iðngrein. Þess vegna varð að koma ný brtt. sem er á þskj. 1073 sem kveður nánar á um þetta til þess að tryggja að landlæknir geti haft eftirlit með þessum hluta af starfi sjálfstætt starfandi tannsmiða. Miklar deilur hafa verið uppi í þessu máli. Að vísu er vitað að þorri tannsmiða og þorri tannlækna eiga ágætt samstarf og það er auðvitað þannig sem stéttir eiga að vinna saman. En deilumál sem hafa risið upp og leitt til hæstaréttardóma hafa leitt af sér þetta frv. Kannski er þetta lítið mál sem verður að meira umræðuefni hér á þingi og tekur upp meiri tíma en e.t.v. efni standa til. En auðvitað þarf að leysa úr svona deilum og það er heldur miður þegar þarf að gera það með frv. á Alþingi. En staðan varð nú slík og við sitjum uppi með hana. Þingmönnum er gert að taka afstöðu í þessu máli. En þeir geta auðvitað ekki tekið afstöðu með einni stétt fremur en annarri því að þingmenn eru fulltrúar almennings. Við erum kosin af almenningi. Við verðum að hlusta á sjónarmið allra og gæta hagsmuna almennings í þessu máli. Við getum þess vegna ekki tekið afstöðu með tannlæknum gegn tannsmiðum eða með tannsmiðum gegn tannlæknum, heldur verðum við að reyna í gegnum þessa smíð á frv. að finna sáttaleið almenningi til hagsbóta með réttlæti og skynsemi að leiðarljósi. Í grein eftir Kristínu Heimisdóttur tannlækni, sem birtist í Morgunblaðinu fyrir nokkrum vikum, var farið nokkuð skilmerkilega yfir það hvernig smíði heilgóma og tannparta fer fram. Af því ég var að nefna mismunandi aðstöðu lækna og tannlækna til að greina sjúkdóma og ýmis vandamál í munnholi, og nefndi sérstaklega röntgenmyndir, langar mig, með leyfi forseta, að vitna hér í tannlækninn sem segir svo: ,,Fyrst hafa menn spurt sig um tilgang þess að taka röntgenmyndir af tannlausum einstaklingum. Það kann að hljóma einkennilega, en góðar og gildar ástæður eru fyrir því. Þó svo munnhol virðist tannlaust og slímhúð heilbrigð, geta leynst tannbrot, belgmein ýmiss konar og fleira sjúklegt í kjálkabeininu án þess að á yfirborði sjáist. Einnig er mjög mikilvægt að meta kjálkabein með tilliti til tannplanta, en þeir eru bylting fyrir tannlausa einstaklinga. Þar er einnig nauðsynlegt að meta legu taugarinnar. Er það nú svo að stundum duga ekki þær röntgenmyndir sem teknar eru á tannlæknastofu, heldur er sjúklingi vísað í sneiðmyndatöku til að fá enn betri sýn. Ég vil ítreka nauðsyn þess að tannlausir einstaklingar fái vitneskju um tannplanta,`` --- sem einungis tannlæknar geta unnið --- ,,en þeir hafa oft gert gæfumuninn fyrir þá sem eiga erfitt með að nota gervitennur. Með tannplöntum skapast sá möguleiki að festa gervitennur niður með sérstökum festingum, í stað þess að gervitennurnar liggi lausar á slímhúð einstaklingsins.`` Ég les þetta til að sýna fram á hvað getur leynst að baki sakleysislegu fyrirbæri eins og að horfa upp í munn á einhverjum og meta að hann sé heilbrigður. Það er ekki alveg svona einfalt í öllum tilvikum. Auðvitað er það stundum, en ekki í öllum tilvikum. Tannlæknar stóðu að því á sínum tíma að mennta tannsmiði og koma námi þeirra á. Síðan hefur ýmislegt gerst og það hefur komið til sérnám klíniskra tannsmiða sem er auðvitað fagnaðarefni. Þeir hafa hlotið þá sérmenntun sem er kannski mismunandi milli landa en ég ætla ekki að fara út í það. Segja má að þessir tannsmiðir með sérstaka menntun séu núna vaxnir úr grasi og þess vegna vilji þeir öðlast sitt faglega sjálfstæði og ég skil það mjög vel. En ég tel að sjálfstæði þeirra hljóti að snúa að rekstri sínum og því að bera ábyrgð á fagvinnu sinni sem lýtur að smíðinni. En þeir geta ekki borið ábyrgð á þeim afleiðingum sem verða af t.d. gervitönnum og bólgum og ýmsu meini sem getur orsakast af rangt smíðuðum gervitönnum í munni. Það er þess vegna sem sjúklingurinn eða viðskiptavinurinn verður að hafa tenginguna yfir í heilbrigðisgeirann og hann verður að geta leitað til aðila sem er þar æðstur yfir fagmönnum í heilbrigðisstéttum og það er landlæknir. Ég tel að það sé misskilningur í þessu með samkeppnina. Það eru margar aðrar samlíkingar sem við gætum dregið. Ég tel ekki að hjúkrunarfræðingar geti keppt við lækna eða læknar við hjúkrunarfræðinga. Það er einfaldlega munur á þessu verksviði. Sumir hafa notað samlíkinguna að hvort tveggja séu það ávextir, epli og appelsínur, en ég held að sé ekki verið að bera saman epli og appelsínur, heldur kannski epli og egg sem eru hvort úr sínum fæðuflokknum þó þau geti verið kannski nokkuð svipuð í laginu. Á maður að bera þá saman háls-, nef- og eyrnalækna og þá sem smíða heyrnartæki? Geta þeir farið í einhverja samkeppni? Þeir geta ekki farið í samkeppni. Þetta eru ólíkar stéttir sem þurfa að virða hvor aðra. Ég verð að segja að lendingin með frv. eins og það liggur fyrir núna eftir afgreiðslu iðnn. og þeim brtt. sem borist hafa síðan, gera þetta mál nokkurn veginn viðunandi frá mínum bæjardyrum séð, fyrir utan eina hlið málsins sem hv. þm. Árni R. Árnason minntist á hér áðan, mér fyndist æskilegt að tannsmiðir yrðu heilbrigðisstétt. Þeir hafa ekki óskað eftir því sjálfir, heldur viljað vera áfram iðnstétt. Auðvitað er erfitt að taka ákvörðun um slíkt alveg í trássi við vilja stéttarinnar en ég held að það hljóti að vera tannsmiðum í hag til lengri tíma litið, tannlæknum í hag til lengri tíma litið og ekki síst viðskiptavinunum, sjúklingum þeirra, í hag að þetta starf falli undir sömu yfirvöld, þ.e. heilbrigðisyfirvöld, með þeim skyldum sem eru lagðar á herðar heilbrigðisstétta. Ég ætla svo að segja að lokum að ég vona að samstarf tannlækna og tannsmiða verði áfram gott. Það hefur verið náið og gott í gegnum árin með einstaka undantekningum. Ég vona svo sannarlega að afgreiðsla þessa frv. og þessa máls á þinginu ljúki því í bili þessari umræðu að öðru leyti en því að ég hvet til þess að skoðað verði hvort taka eigi upp heilbrigðislöggjöfina einhvern tímann í náinni framtíð og skoða sérstaklega hvort tannsmiðir, svo og aðrir sem eru núna í iðnstéttum og koma að heilbrigðisgeiranum að meira eða minna leyti, hvort allar þessar stéttir ættu í rauninni ekki að eiga samleið innan heilbrigðislöggjafarinnar.

Hæstv. forseti. Þar sem ég var fjarverandi í iðnn. þegar málið var afgreitt ætla ég í stuttu máli að gera grein fyrir afstöðu minni í málinu. Mér finnst í raun og veru um býsna flókið og erfitt mál að ræða. Það er erfitt fyrir leikmenn eins og okkur þingmenn að setja okkur í þessi spor. Hér er um afar mikla sérhæfni að ræða og kom það reyndar mjög vel fram í ágætri ræðu hv. þm. og læknis, Katrínar Fjeldsted, hér áðan sem flutti mjög góða og öfgalausa og um leið fræðandi ræðu. Við höfum hlustað á báðar þessar stéttir, tannsmiðina annars vegar og tannlæknana hins vegar, og þurfum síðan eða í raun og veru neyðumst síðan til að setja löggjöf sem mér finnst satt að segja á margan hátt óþolandi að þurfa að gera. Eins og komið hefur fram hefur ríkt talsverð tortryggni milli þessara stétta. Stéttirnar eru auðvitað allsendis ólíkar, m.a. vegna þess að menntunarkröfur eru gjörólíkar, annars vegar er um langt og sérhæft háskólanám að ræða og hins vegar er um tiltölulega stutt iðnnám og námskeiðahald að ræða, sem er mismunandi eftir löndum. Eins og kom fram í ágætri ræðu hv. 11. þm. Reykn., Árna R. Árnasonar, er nauðsynlegt að stéttir haldi sjálfstæði sínu en ég vil meina að um leið og tannsmiðir fara að vinna í munnholi sjúklinga eða viðskiptavina sinna verði í raun og veru grundvallarbreyting á starfi þeirra. Þess vegna sé nauðsynlegt, eins og fram hefur komið hjá fjölmörgum þingmönnum sem hafa tjáð sig um málið, að stéttin heyri undir heilbrigðisstétt og þar með undir landlækni. Hins vegar má segja að um ákveðna millilendingu sé að ræða sem verður í raun að reyna að sætta sig við, þ.e. grundvallaratriði málsins eru að viðskiptavinurinn eða sjúklingurinn leggur fram læknisvottorð við komu til tannsmiðs og menn hafa verið að ræða hér um það hvort þetta læknisvottorð ætti að vera frá lækni eða tannlækni. Miðað við ræðu sem ég hlýddi á hjá hv. þm. Katrínu Fjeldsted, sem þekkir þessi mál afar vel, tók þingmaðurinn það skýrt fram að í mörgum tilfellum sendi læknirinn sjúklinginn til tannlæknis í þessu skyni. Ég held því að það sé mjög eðlilegur ferill að heimilislæknir geti gefið út þetta vottorð en, eins og hv. þm. benti á, ef heimilislæknir sér eitthvað athugavert í tannholi sjúklingsins er hann þegar í stað sendur til tannlæknis. Grundvallaratriði málsins er sem sagt þetta læknisvottorð og eins og ég sagði áðan er um ákveðna millilendingu að ræða sem ég mun reyna að sætta mig við.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Hv. formaður iðnn., Hjálmar Árnason, hefur farið mjög ítarlega í gegnum vinnu iðnn. Svona í framhjáhlaupi og kannski svolitlu spaugi þá er þetta ekkert smámál, ætli það sé ekki ígildi Fljótsdalsvirkjunar í tíma fyrir iðnn., sem tók mikla rispu varðandi það mál í desember. Í 1. umr. um málið lagði ég ríka áherslu á það að ég liti svo á að tannsmiðir væru þjónustuaðilar heilbrigðisstétta og þyrftu þar af leiðandi að vinna með tannlæknum. Ég lít svo á að iðngreinar sem séu þjónustuaðilar heilbrigðisstétta geti fullvel verið áfram sem iðngreinar og ég nefni sem dæmi tannsmiði, stoðtækjasmiði, heyrnartækjasmiði og optikera. Ég held að í frv. sé mjög vel gengið frá öllum þeim atriðum sem átök voru um í umfjöllun málsins og ég tel t.d. að samstarf við tannlækna sé ígildi vottorðs. Stéttir sem vinna saman á þann hátt, sem kveðið er á um í þessum lögum og eins og skýrt er í nál., þurfa ekki beinhart vottorð vegna þess að samstarfið í sjálfu sér er ígildi vottorðs. Þannig túlka ég málin. Ég held að í heildina litið sé þetta frv. gott, komi okkur öllum til góða og ég held að það mál að tengja iðnaðarmennsku sem þjónustar heilbrigðisstéttir sé allt önnur umræða. Þá þarf að fara yfir eins og ég nefndi áðan tannsmiði, stoðtækjasmiði, heyrnartækjasmiði, optikera o.fl. Það er dæmi sem við getum tekið á seinni stigum og er alltaf opið til umfjöllunar. Ég tel að iðnn. hafi komist vel frá þessu máli og skrifaði undir án fyrirvara, en eins og komið hefur fram skrifuðu aðeins tveir nefndarmenn undir með fyrirvara. Ég ætla ekki að lengja frekar umræðuna, virðulegi forseti, og þakka fyrir.

Virðulegi forseti. Þegar við frestuðum málinu frá því umræða hófst voru uppi harðar umræður vegna yfirlýsinga landbrh. á fundi á Suðurlandi varðandi nefnd samráðherra hans, fjmrh. Það er afskaplega athyglisvert að sjá hvernig málið hefur þróast innan stjórnarliðsins og ég býst við að það beri á góma í framhaldsumræðunni. En ég ætla ekki að blanda mér í þau mál, heldur ætla ég að koma stuttlega að umræðunni frá öðrum sjónarhóli. Ég lít svo á að lög um þjóðlendur hafi verið eitt þýðingarmesta frv. síðasta kjörtímabils. Ég minni á að mikill ágreiningur var hér á Alþingi um tvö önnur frv. sem komu til þingsins samhliða frv. um þjóðlendur. Greinilegt var að samkomulag hafði verið gert um að afgreiða þau saman, að ekki var unnt að fresta einu öðruvísi en þau fylgdust öll að. Við reyndum að knýja það fram en tókst ekki. Ég er að vísa til sveitarstjórnarlaganna þar sem landinu var skipt upp í sveitarfélög alveg upp á jökla og ég er að vísa í frv. um eignarrétt á auðlindum í jörðu sem viðsk.- og iðnrh. flutti á þeim tíma. Ég vil taka fram að á meðan mikill ágreiningur var um þessi tvö frv. sem ég nefni hér þá studdum við jafnaðarmenn öll meginatriði frv. um þjóðlendur enda var þar á ferð baráttumál jafnaðarmanna, ekki bara til margra ára heldur um áratugaskeið, nefnilega um landið í þjóðareign. Það er full ástæða til að minnast frumherjanna í baráttunni fyrir þjóðareign á landi. Hægt er að nefna þingmanninn Braga Sigurjónsson og þingmanninn Ragnar Arnalds, en til margra ára töluðu þeir fyrir daufum eyrum stjórnvalda um mikilvægi þess að festa í lög hver væri eign þjóðarinnar á landi. Það er mjög þýðingarmikið, herra forseti, að lýsa eign og forræði landsmanna á landinu og auðlindum þess, að skilgreina rétt almennings til umgengni við landið sitt og aðgang að gæðum þess. Á þessum árum sem ég er að vísa til voru nefndir, misjafnlega virkar, að störfum á vegum framkvæmdarvaldsins án þess að ná nokkru sinni niðurstöðu um hvernig mætti leiða eignarrétt þjóðarinnar á landinu til lykta. Það er full ástæða til að leiða hugann að afgreiðslum Alþingis á þessu tímabili, á málum sem tengjast þeirri stöðu sem við erum í í dag þegar framkvæma á lög um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Ég get ekki stillt mig um það, virðulegi forseti, að minnast á þingmannafrv. sem flutt var árið 1971. Frv. var rætt í efri deild. Ef ég man rétt flutti þáv. þm. Björn Fr. Björnsson þetta frv. Það var einn þingmaður sem stóð að því.

Ég vil biðja hv. þm. í hliðarsal að lækka röddina ella ganga fjær þingsal.

Herra forseti. Ég er að vísa til þess að okkur þingmönnum beri núna að leiða hugann að afgreiðslum Alþingis á því langa tímabili er ekki var unnt að komast að niðurstöðu um hvernig leiða mætti til lykta eignarrétt þjóðarinnar á landinu. Það hefur ef til vill áhrif á stöðu okkar í dag þegar hrinda á í framkvæmd lögunum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Ég minntist á að árið 1971 var flutt hér þingmannafrv. Það var Björn Fr. Björnsson, sem lagði þetta frv. fram í efri deild. Hann flutti það einn og einn þingmaður blandaði sér í umræðuna. Málið fór til neðri deildar og var afgreitt þaðan órætt. Þetta virkar furðulega á okkur í dag, 30 árum seinna, þegar leiða má getur að því að þessi litla tillaga hafi haft mikil áhrif. Efnisgreinin var svona, herra forseti: ,,Afréttarsvæði, sem ekki hefur þegar verið skipað innan staðarmarka neins sveitarfélags, skal teljast til þess sveitarfélags sem þar á eignar- eða afnotarétt. Ef fleiri en eitt sveitarfélag eiga afrétt að slíku landi og ekki er samkomulag um hverju þeirra það skuli tilheyra sker sýslunefnd úr. Úrskurði sýslunefndar má skjóta til félmrn. sem fellir fullnaðarúrskurð.`` Þingmaðurinn vísaði til þess að hafa áður á sama þingi borið fram frv. um skylt efni á þá lund að sveitarfélög sem ættu aðild að afrétti, annaðhvort afnotarétt eða eignarrétt, hefðu rétt til að leggja útsvör og aðstöðugjöld á fyrirtæki og einstaklinga sem hefðu að staðaldri atvinnu af afréttarsvæðum og ættu þar sínar bækistöðvar. Þetta rifja ég upp hér til að benda á hvað var hugsað og sagt á Alþingi varðandi afrétti okkar Íslendinga árið 1971, þó að hið fyrra frv. sem ég vísa hér í hafi ekki náð fram að ganga á þeim tíma. Afréttir eru á þessum tíma margir og stórir, mjög stór hluti landsins. Líklega hafa þeir flestir ef ekki allir verið nýttir. Svo hafði verið um aldir og ekki var talinn minnsti vafi á því, herra forseti, í umræðu um frv. að nýting afréttarlanda víðs vegar um landið mundi verða mun stórkostlegri en nokkru sinni fyrr á næstu árum og áratugum. Ekki aðeins að landið yrði grætt upp heldur mundi og hefjast mikil ræktun þar sem ógróið er og hún yrði að sjálfsögðu á vegum sveitarfélaga, íbúa sveitarfélaga og þá yfirleitt bænda. Á öðrum stað í þessari umræðu kom fram að kunnara væri en frá þyrfti að segja að íbúar sveitarfélags sem hefðu haft afrétt litu á það landsvæði sem heimaland og teldu margir hverjir að það land væri innan túngarðs hjá þeim. Herra forseti. Ég ætla ekki að vísa frekar í þessa umræðu. Hún var fátækleg. Fyrir utan flutningsmann tók aðeins einn þingmaður til máls. Í neðri deild var það afgreitt órætt. Ég lít svo á að þarna hafi verið fest í lög afréttarstaða sem hafi haft mjög mikil áhrif á þróun mála í þau 30 ár sem liðin eru. Ef við hefðum tækifæri til þess í dag að spyrja viðkomandi þingmenn sem afgreiddu þetta mál hvort þeir teldu að það hefði verið góð ákvörðun á þessum tíma að færa afréttir jafnafdráttarlaust undir sveitarfélögin og þarna var gert --- í umræðu um sveitarstjórnarlögin hér fyrir tveimur árum var mikið notast við að í raun væri búið að ganga frá svo miklu á vettvangi sveitarfélaganna að næstum því bara jöklarnir væru eftir --- þá er ég alveg sannfærð um að flestir þingmennirnir hefðu svarað þeirri spurningu neitandi. Ég vil rifja þetta upp hér vegna þess að nú erum við að afgreiða í annað sinn með breytingu þetta mikilvæga frv. um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Við höfum orðið vitni að því í fjölmiðlum að strax í upphafi, við fyrstu kröfu ráðuneytisins um land, er kominn upp mikill ágreiningur. Við gerum okkur af þeim sökum grein fyrir hversu viðkvæm þessi mál eru. Herra forseti. Ég hef einsett mér að tala ekki lengi um þau mál sem ég vil hafa afskipti af hér á þessum lokadögum þingsins en að lokum vil ég segja þetta: Þegar formaður allshn. hv. þm. Þorgerður Gunnarsdóttir fylgdi nál. allshn. úr hlaði fór hún mjög skilmerkilega yfir tímaferli og atburðarás sem lögin gera ráð fyrir alveg frá því að óbyggðanefnd ákveður svæðin sem gera á tilkall til og þar til úrskurðað er. Mér líkaði mjög vel að þessir þættir voru raktir í stuttu, skýru máli. Þar kom innihald málsins fram og í stuttri, skýrri yfirferð fengu þingmenn lýsingu á hvað gerist á hverjum tíma, hvaða frestir eru gefnir og hvar málið endar. Ég þakka fyrir að þannig var farið í málið. Mér finnst það mikilvægt. Þannig fá þingmenn skýra mynd af þýðingarmiklu ferli sem leiða á til lykta eignarhald þjóðarinnar á landinu gegnt eignarhaldi annarra, hvort heldur er bænda, félagasamtaka, eða hverra svo sem tilkall gera til þess lands sem óljóst er um hver á. Fyrir þetta vil ég þakka og vil gjarnan koma með þessar ábendingar sem ég hef þegar rakið í þessari mikilvægu umræðu.

Herra forseti. Ég tel að þetta frv. sem við ræðum hér sé til mikilla bóta og ég styð framgang þess þótt ég hafi ekki verið viðstaddur lokaafgreiðslu þess úr hv. allshn. Ástæðan fyrir þessu frv. er vissulega alveg ljós. Kröfunefnd ríkisins gengur miklu lengra í kröfugerð sinni en reiknað var með við lagasetninguna um þjóðlendur á síðasta kjörtímabili. Þessi lagasmíð nú er gerð til að skjóta skildi fyrir landeigendur sem annars þyrftu að leggja í mikinn kostnað við að verjast og ekki bara verjast heldur, ef úrskurðir fara í einhverju samkvæmt tillögum fulltrúa ríkisins, sækja rétt sinn og færa fram sönnur á það fyrir dómstólum að þinglýst lönd þeirra séu í raun veru þeirra. Óbyggðanefnd er samkvæmt lögunum ætlað að leiða álitamál til lykta og úrskurða einnig að eigin frumkvæði. Í þjóðlendulögunum er miðað við að hún hafi lokið þessu starfi sínu árið 2007. Að sjálfsögðu set ég traust mitt á að óbyggðanefnd ástundi hlutlæg vinnubrögð, annað hvort væri. Ég efast í raun alls ekkert um það. Óbyggðanefndin hefur ekkert úrskurðað enn þá þótt vissulega hafi þess misskilnings lítillega gætt í umræðunni í þjóðfélaginu. Hún hefur ekki unnið til þess á neinn hátt að vera tortryggð. Hún hefur stöðu sérdómstóls á flesta grein og er ekki við hæfi að gefa sér það fyrir fram að nefnd, skipuð hæfum mönnum samkvæmt lögum frá Alþingi, kunni ekki með sitt umboð að fara. Hins vegar er auðvitað eðlilegt að velta því fyrir sér hvaða hlutverk við höfum fengið óbyggðanefndinni. Gjarnan er vitnað til meðferðar Norðmanna á skyldum og viðlíka málum. Óbyggðanefnd kemur til með að úrskurða og gangi úrskurður nefndarinnar einhvers staðar inn á þinglýst eignarlönd þá þarf viðkomandi landeigandi að sækja málið á hendur ríkinu. Spurningin er hvort þannig sé ekki verið að fá óbyggðanefndinni það hlutverk að vera vendipunktur sem snýr við sönnunarbyrðinni. Í stað þess að ríkið þurfi að sækja sín mál, væntanlega með stjórnskipaðri kröfunefnd, þurfa landeigendur að sækja til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar ef úrskurðir falla á þá. Með þeirri framkvæmd sem af stað er farin í kröfugerð ríkisins eru margir uggandi, vonandi að ástæðulausu. Ráðherraskipuð nefnd er nefnd með töluvert umboð. Hún á fyrir hönd ríkisins að setja fram ábyrg og raunhæf sjónarmið byggð á heimildum og þeim mun skýrari heimildum sem hún dregur línur sínar lengra inn á þinglýst eignarlönd. Mér virðist að nefnd sem á að vera ábyrg og á að ígrunda kröfur sínar vel sé komin á fremstu grös í kröfugerð sinni. Af framgangi kröfunefndarinnar að dæma virðist hún ekki telja að þinglýsingar og heimildir þær sem þinglýsingar byggjast á séu fullkomlega eðlilegar. Ég veit ekki til að nýjar heimildir séu fundnar sem réttlæta þær kröfur sem settar eru fram. Við vitnum gjarnan til Noregs í þessu sambandi. Ég vil benda á í fyrsta lagi að sögulegur aðdragandi þessarar lagasetningar er ólíkur hjá þessum tveimur þjóðum. Hér hefur ekki ríkt sama óvissa og í Noregi, enda eru hér til nákvæmar þinglýstar landamerkjalýsingar fyrir flestar jarðir á Íslandi. Með landamerkjalögunum frá 1882 var komið góðri skipan á þessi mál og á landamerkjalýsingar sem að sjálfsögðu byggjast á eldri heimildum og þær eru gerðar fyrir allar jarðir.

Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann vilji gera hlé á ræðu sinni eða ljúka henni. Gert var ráð fyrir atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Mér var fengið orðið til að flytja ræðu en ég á nú ekki mikið eftir af henni.

Það er ljómandi. Þá heldur hv. þm. áfram.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir. Og var þar kominn að landamerkjalýsingum þeim sem settar voru. Þinglýsingum byggðum á lögum frá 1882 hefur ekki verið mótmælt af ríkisvaldinu, enda átti ríkisvaldið frumkvæði að gerð þeirra landamerkjalýsinga og því að þeim var þinglýst sem landamerkjum jarða. Þetta er afar mikilvægt atriði. En í Noregi voru landamerki jarðanna til hálendisins hins vegar óskilgreind. Þarna er veigamikill munur á. Ég vil einnig geta þess að kröfugerð ríkisins á Íslandi nær mun lengra samkvæmt framgangi kröfunefndar en gerist í Noregi. Þess má geta að ríkisvaldið í Noregi gerir aldrei kröfur til eignarréttar á landsvæðum sem liggja innan þinglýstra landamerkja jarða. Þarna er grundvallarmunur á framgangi Norðmanna og Íslendinga. Því verð ég að segja að mér þykir kröfunefnd ríkisins hjá okkur Íslendingum fara eins og logi yfir akur eða eins og sinubruni á þessum dögum sem ekkert virðir nema hann sé hindraður með öllum tiltækum ráðum. Að sjálfsögðu mun óbyggðanefndin vinna verk sitt eðlilega. En að hætti ýmissa annarra hv. þm. og hæstv. ráðherra verð ég að lýsa efasemdum --- ekki um hæfni heldur um hæfi nefndarinnar og einstakra nefndarmanna, eða eins og Brandur biskup Sæmundarson sagði við Hvamms-Sturlu: Engi maður frýr þér vits en meir ertu grunaður um græsku. Tökum dæmi. Nú hefur félagsskapur skotveiðimanna áhuga á að geta stundað fuglaveiðar hvar sem er nema í þéttbýli og kringum sveitabæi. Hindranir, svo sem eignarréttur einstaklinga setur því auðvitað skorður. Nú telur Félag skotveiðimanna að land sé ekki í einkaeign, þótt þinglýst sé, og vill hnekkja því með dómi. Á hvorum aðilanum hvílir þá sönnunarbyrðin, skotmanninum eða landeigandanum? Að sjálfsögðu á skotveiðimanninum. Ef óbyggðanefnd úrskurðar nú í slíku máli þannig að landið sé ekki í einkaeign, þrátt fyrir þinglýstar heimildir þar um, og málið fer síðan fyrir dómstóla, hvar liggur þá sönnunarbyrðin? Hún er komin á landeigandann. Hann er þá kominn í þá stöðu að verða að sækja viðtekin réttindi sín sem hann hefur haft og ekki vitað betur en hann hafi haft óskorað tilkall til samkvæmt þinglýstum heimildum. Geri hann það ekki tapar hann einfaldlega landinu. Ef óbyggðanefnd sem sagt úrskurðar andstætt þinglýstum landamerkjum þá hefur sönnunarbyrði verið snúið við frá því gerst hefði fyrir úrskurð óbyggðanefndar. Þetta má rekja lengra. Setjum svo að mikill áhugamaður um skotveiði og hagsmuni skotveiðimanna sé skipaður í kröfunefnd ríkisins og setjum svo að hann geri allítarlegar kröfur byggðar jöfnum höndum á þekkingu, samningatækni og óskhyggju. Setjum svo að óbyggðanefnd taki að einhverju leyti tillit til alls þessa. Hver er þá innbyrðis afstaða kröfunefndarmannsins og landeigandans? Landeigandinn þarf að sækja sitt mál gegn ríkinu og þar situr í fleti fyrir af ríkisins hálfu sá sami áhugamaður um skotveiði sem hefur fengið þá óskastöðu að vera ríkisins megin og verja hagsmuni sem falla alveg að hans eigin hagsmunum. Herra forseti. Vel þarf að fylgjast með þessu máli og framgangi þess. Ég vil enda á því að segja að frv. er til mikilla bóta og ég stend að sjálfsögðu að jákvæðri afgreiðslu þess en áskil mér rétt til að fylgjast með og hlutast til um athugun á þessu síðar ef mér þykir ástæða til. En að ósk og beiðni hæstv. forseta ætla ég ekki að hafa ræðuna öllu lengri að þessu sinni.

Herra forseti. Mig langar til að spyrja hv. þm. um hver sé sáttatillaga hans í málinu. Ef ósætti er um það að fulltrúi hins landlausa almennings sitji í óbyggðanefndinni er þá sátt um að í staðinn komi fulltrúi landeigenda?

Herra forseti. Ekki skildi ég nú spurninguna fyllilega og vona að hv. þm. komi aftur og ítreki hana. Ég vil geta þess að í óbyggðanefnd eða úrskurðarnefnd Norðmanna sitja þrír löglærðir fulltrúar og tveir aðrir, annar af hálfu landeigenda og síðan heimamaður, í öllu falli af því svæði sem fyrir er tekið hverju sinni.

Herra forseti. Það er sjálfsagt að skýra þetta. Hv. þm. gerði alvarlega athugasemd við að í óbyggðanefnd, sem á að úrskurða um slík deilumál, kynni að sitja fulltrúi sem hefði persónulegan áhuga á að nýta á einhvern hátt það landsvæði sem um væri deilt, t.d. skotveiðimaður, og það gengi að sjálfsögðu ekki upp. Því spurði ég hv. þm. hver væri þá sáttatillaga hans í málinu. Er þá sáttatillagan sú að í staðinn fyrir einstakling úr hópi hinna landlausu Íslendinga verði settur fulltrúi landeigendanna?

Herra forseti. Ég lýsti fullu trausti á óbyggðanefnd og úrskurði hennar. Óbyggðanefnd er nánast ígildi sérdómstóls hjá okkur. Hins vegar tók ég dæmi af því að hugsanlega væri í kröfunefnd ríkisins aðili sem hefði slíka hagsmuni. Það sem hefur staðið upp úr í umræðunni úti um landið í þessu efni er að mönnum þykir og mér þykir það sjálfum, að kröfunefnd ríkisins gangi fram með fullmiklum krafti í þessu máli.

Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa ýkja mörg orð um þetta mál. Ég get þar vísað til ágætrar ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar fyrr við umræðuna og tek undir þau sjónarmið sem þar komu fram. Mér finnst ástæða til, herra forseti, að það týnist ekki alveg í umræðum um þetta mál að setning laganna um þjóðlendur á sínum tíma var auðvitað mikið framfaraspor. Það var og er mikil þörf á að koma á hreint bæði réttarfarslegum atriðum og spurningum um eignarhald og forræði á landi til hálendisins.

Ég bið hv. þm. afsökunar á að ég gríp inn í ræðu hans að því gefna tilefni að það er hér um bil eins og í skólastofu á vordegi að hlusta á hv. þingmenn nú. Hv. þm. heldur ræðu sinni áfram.

Ég þakka, herra forseti, og læt það koma fram í leiðinni að ég hef alltaf kunnað mjög vel við mig í skóla og það var einna skemmtilegast þegar fór að vora, og það er gott að vel liggi á hv. þingmönnum. Ég vil minna á, herra forseti, að lögin um þjóðlendur voru og eru mjög mikilvæg löggjöf og brýnt að koma betri skikkan á framkvæmd þessara mál, eyða óvissu hvað varðar réttarstöðu og hluti eins og eignarhald og forræði á landi og koma skipulagsmálum miðhálendisins og hálendisins á hreint. Unnið hefur verið að þessu á undanförnum árum og menn geta að sjálfsögðu haft ýmsar skoðanir á því hvernig þar hafi til tekist. En um hitt verður varla deilt að málin voru ekki í góðum farvegi og það stóð mönnum fyrir þrifum á ýmsan hátt hversu óljósir ýmsir þættir þessara mála voru. Að sjálfsögðu, herra forseti, er mikilvægt að gæta hagsmuna ríkisins og almannahagsmuna þar með í máli af þessu tagi, og úr því ættu menn ekki að gera lítið að þar á bak við eru að sjálfsögðu miklir og eðlilegir hagsmunir sem þarf að gæta, og það er skylda ríkisins og hæstv. fjmrh. sem fer með þetta mál. Til þess að það sé hægt þarf ríkið að sjálfsögðu að átta sig á hvaða kröfur það telur sér stætt á að gera innan sanngirnis- og hófsemismarka. Ég er ekki sérstakur talsmaður þess að einkavæða land. Ég hef ekki verið hrifinn af bráðræðislegri sölu núverandi og þó sérstaklega fyrrverandi ríkisstjórnar á ríkisjörðum. Ég tel að mjög veigamikil rök þurfi að liggja fyrir því að færa land úr opinberri eigu til einkaaðila nema í því tilviki að í hlut eigi þeir sem ætla að nýta landið sérstaklega eins og bændur eða aðilar eins og sveitarfélög, fjölmenn félagasamtök eða aðrir slíkir aðilar sem gæta hagsmuna fjölmennra hópa sem eru vel að því komnir að fá slíkt forræði í sínar hendur. Sé slíku ekki til að dreifa þá tel ég að sjálfsögðu mikilvægt vegna almannahagsmuna að það land sem er í ríkisins eigu eða ríkið á með réttmætum hætti kröfu til sé varðveitt þannig til þess að gefa síðan almenningi kost á að njóta þess lands, fara um það og eiga það saman. Hitt er svo allt annað mál að ríkið verður líka að gæta mjög vel að vinnubrögðum sínum í málum af þessu tagi og neyta ekki aflsmunar því þarna er stærðarmunur á ferð. Hér eigast í raun og veru við Davíð og Golíat þar sem ríkið er í hlutverki hins mikla Golíats, þó að vísu í sögunum færi nú vel í því máli að lokum. En við getum ekki treyst því að það endurtaki sig og gerist alltaf. Ríkið má ekki fara fram með offorsi og beita aflsmun sínum vegna þess að þá væri sanngjarn og réttmætur réttur hugsanlega af mönnum hafður. Ég vil því láta þá skoðun mína koma fram að mig hefur, eins og marga fleiri hér, undrað nokkuð ákveðnir þættir í kröfugerð ríkisins á því svæði sem þegar hefur verið tekið til umfjöllunar. Það vekur óneitanlega athygli ef svo er rétt sem frá er sagt að í einstökum tilvikum geri ríkið jafnvel tilkall til allt að 90% af landi einnar jarðar. Þá spyr maður sig: Hvers konar staða hefur þá verið á því svæði ef slík kröfugerð hefur einhverjar innstæður, að einungis tíundi partur sem bújörð eða landeigendur hafa talið innan sinna landamæra séu í raun þeirra réttmæt og sannanleg eign? Herra forseti. Ég held einnig að huga verði mjög vel að tveimur þáttum þessa máls sem hv. þm. Jón Bjarnason gerði hér að umtalsefni. Það varðar annars vegar það um hvað verið er að deila. Er þessi deila --- eða sem átti auðvitað ekki að vera deila, helst alls ekki --- þetta verkefni sem átti að vera það að reyna að skera úr um mörk í þessum efnum, að snúast upp í lögfræðiátök um stöðu eignarheimilda og pappíra og það hvort þinglýstir gjörningar, samningnar og pappírar og landamerki hafi gildi eða ekki? Er það þá ekki orðið að réttarfarsmáli sem í raun og veru er ekkert lengur rekið á réttum forsendum? Það má spyrja að því hvort ekki hefði þá átt að nálgast þetta mál jafnvel frá öðrum sjónarhóli en þeim að setja það í þann búning að þetta snerist um að afmarka land. Hitt er svo það sem einnig virðist vera ákveðin hætta á, þ.e. að þegnar þjóðfélagsins standi þarna ekki jafnt að vígi eftir því hvar þeirra eignir liggja í landinu. Ef það er svo að þeir sem eiga land geta í friði fyrir ríkinu, eða þá eftir atvikum öðrum, haldið sínum eignarheimildum á grundvelli pappíra sem eru síðan vefengdir annars staðar í landinu af þeirri ástæðu að það land liggur inn til landsins þá er það auðvitað mismunun gagnvart þegnum þjóðfélagsins. Þá er það svo. Og það gengur ekki, herra forseti. Þannig viljum við ekki hafa hlutina. Þetta held ég að þurfi að athuga mjög vel því að það eru til landmiklar jarðir og stór svæði í einkaeign sem ekki liggja að þessum svonefndu hálendissvæðum sem þarna á að fara að taka fyrir. Bara hlutir eins og þeir að þetta verk kann að taka áratugi geta valdið því að menn halda forræði á grundvelli slíkra gjörninga á einum stað í landinu, þeim sem síðastur verður tekinn fyrir, áratugum lengur en annars staðar af því að það á að fara bæ af bæ ef svo má að orði komast. Er þetta vinnulag sem er sæmandi ef í vændum eru tilflutningar af þessu tagi? Þetta tvennt, herra forseti, tel ég að hafi komið hér fram við umræðuna og sé hvort tveggja gilt og beri að skoða. Að lokum hlýt ég að segja fáein orð vegna ummæla sem hér hafa fallið og reyndar einnig í fjölmiðlum og á fundum innbyrðis milli stjórnarliða. Ég lít svo á, herra forseti, að framkvæmd þessarar löggjafar sé á hendi ríkisstjórnarinnar. Að vísu hefur fjmrh. verið falið þetta verk sem hagsmunagæslumanni eigna ríkisins eða ríkissjóðs. En það gefur öðrum hv. þm. stjórnarliðsins, svo ekki sé talað um hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni, ekki stöðu til þess að stunda þannig kattarþvott í málinu sem við höfum séð og heyrt hér að undanförnu. Hv. þm., hvort sem þeir heita hv. þm. Árni Johnsen eða hv. þm. Hjálmar Jónsson, svo ekki sé talað um hæstv. landbrh. Guðna Ágústsson, geta ekki með réttu gert sig dýrlega í augum bænda á fundum úti um sveitir landsins og ekið síðan hingað til Reykjavíkur og borið fulla ábyrgð sem stuðningsmenn stjórnarliðsins á framkvæmd þessara mála eftir að komið er inn fyrir borgarmörkin. Hvað er að gerast hér og nú, herra forseti? Framkvæmdin er að halda áfram í óbreyttum farvegi að því einu undanskildu að það á að létta einhverjum kostnaði sem ella hefði getað lent á landeigendum vegna viðskipta þeirra við ríkið. Það er að vísu rétt hjá hæstv. landbrh. Guðna Ágústssyni, og ánægjulegt til þess að vita að hann skuli þrátt fyrir skamma dvöl í ríkisstjórn hafa áttað sig á þeirri staðreynd, að ríkisstjórnin er ekki fjölskipað stjórnvald, eins og stundum er sagt. Hver einstakur ráðherra ber ráðherraábyrgð samkvæmt lögum á sínum embættisverkum. En þar endar það í grófum dráttum og síðan tekur við hin sameiginlega ábyrgð þeirra sem sitja í ríkisstjórn og þingmanna sem styðja þingbundna ríkisstjórn á verkum hennar og frá henni geta menn ekki hlaupið hversu mikið sem þá langar til þess á fundum uppi í Biskupstungum. Ég geri bókstaflega ekkert með tilraunir einstakra hæstv. ráðherra eða þingmanna stjórnarliðsins til að reyna að gera sig dýrlega í augum bænda ef þeir ætla að styðja það eftir sem áður með atkvæði sínu og stuðningi við ríkisstjórn að framkvæmdin haldi áfram óbreytt, en það er hér í sjónmáli. Auðvitað er kostulegt að heyra hv. þingmenn eða hæstv. landbrh. tala, þegar hæstv. ráðherra hentar það, eins og hæstv. ráðherrann sé bara alls ekki í ríkisstjórninni, jafnvel bara í stjórnarandstöðu. En það eru þá nýjar fréttir fyrir mér, nema hæstv. ráðherra hafi sagt af sér fljótlega eftir að hann kom frá Kína. Ég hef nú ekki heyrt um það enn þá. Herra forseti. Mér finnst því óhjákvæmilegt að menn komist ekki upp með svona ódýrar aðferðir hér, eins og þennan gamla, lúna frasa að segja þegar þeim hentar það, að af því að ríkisstjórnin sé ekki fjölskipað stjórnvald þá geti þeir gert það sem þeim sýnist og haft uppi stóryrði um framgöngu hæstv. fjmrh. eins og hæstv. landbrh. gerði. Hvar er hæstv. landbrh. nú og hvað hugsar hann sér um framhaldið? Ef þetta frv. verður hér að lögum og hefur þá í sér þá einu breytingu fólgna að hugsanlega verði einhverjum kostnaði sem ella hefði lent á landeigendum létt af þeim, en að öðru leyti haldi framkvæmdin áfram í nákvæmlega óbreyttum farvegi, sömu menn skipa þær nefndir sem þarna koma við sögu o.s.frv., þá leggst nú lítið fyrir kappann, hæstv. landbrh., virðist mér, herra forseti. Herra forseti. Vegna þess hversu óheppilega hefur til tekist í upphafi þessarar vinnu og greinilegt að í raun hefur rofnað að nokkru leyti trúnaður milli landeigenda, milli bænda og þeirra sem með framkvæmdina fara --- og þar hafa menn ekki bætt úr skák með yfirlýsingum af því tagi sem komið hafa t.d. frá hæstv. landbrh. --- er mér nær að halda að heppilegt væri að fresta frekari aðgerðum í málinu um sinn, fresta frekari framkvæmd þessara laga, sem er að sjálfsögðu ótímabundin og ekkert bundin við eina dagsetningu annarri frekar, um sinn og taka málið til endurskoðunar. Það geta ráðherrar gert að mínu mati og tekið upp hjá sjálfum sér. Ég beini því til hæstv. fjmrh. að hann íhugi hvort ekki sé skynsamlegt að stöðva frekari aðgerðir í málinu um sinn og endurmeta stöðuna vegna þess að það er afar óheppilegt varðandi mál af þessu tagi, þar sem verið er að reyna að setja niður til frambúðar og þess vegna um ókomin ár og aldir hluti af þessu tagi sem eru býsna þýðingarmiklir og afdrifamiklir í augum margra, að vinna þá hluti í andrúmslofti af því tagi sem nú hefur skapast. Herra forseti. Mér finnst því ýmislegt mæla með því að menn ættu að taka sér aðeins tíma til að telja upp að tíu, endurmeta stöðuna og reyna að átta sig á því hvort hugsanlega væri hægt að koma þessum málum í betri farveg og hefja svo vinnuna á nýjan leik, eftir atvikum á grundvelli þessara laga eins og þau eru eða eftir breytingar á þeim ef mönnum sýnist það betra. Þá held ég að miklu líklegra væri að menn gætu komist að farsælli niðurstöðu sem sæmilegur friður gæti orðið um.

Herra forseti. Ég er nokkuð viss um að það er ekki fremur meining stjórnarþingmanna og hæstv. ráðherra sem nefndur er til sögunnar að gera sig dýrlega í augum bænda en þess hv. þm. sem talaði hér síðastur. Ég vil árétta það að við hljótum að treysta óbyggðanefnd sem hefur vægi sérdómstóls á flesta grein. Málið er farið af stað í ákveðnum farvegi og við hljótum að treysta réttarfari í landinu. Ef dómar verða ekki á grundvelli þinglýstra lögmætra pappíra getur vissulega fleira upp raknað í réttarfari heldur en þetta. En frv. sem við erum að ræða hér er til þess fallið að létta kostnaði af umstangi landeigenda við heimildaöflun og þess að reka mál, sækja mál og verja mál og það er að sjálfsögðu það sem ég segist vera að styðja.

Herra forseti. Mér verður á að hugsa til Heimskringlu, herra forseti, en þar held ég að komi fyrir þessi setning: ,,Litlu verður Vöggur feginn.`` Og ég tel að það eigi við um hv. þm. Hjálmar Jónsson. ,,Litlu verður Vöggur feginn.`` Að vísu er rétt að í þessu er fólgin þessi litla úrbót og ég margnefndi að kostnaði kann að einhverju leyti að vera létt þarna af landeigendum eða bændum í viðskiptum við ríkisvaldið. En það er allt og sumt. Hér er ekkert annað boðað sem horfir til breytinga á framkvæmdinni. Og það held ég þar af leiðandi að hv. þm. og aðrir stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar verði að horfast í augu við. Okkur hefur a.m.k. ekki enn verið boðað að annað standi til en að halda áfram með framkvæmd málsins óbreytta. Það sem ég hef þar af leiðandi leyft mér að vekja athygli á er að á þeirri framkvæmd laganna bera að sjálfsögðu stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar ábyrgð. Þannig er okkar stjórnskipun. Þetta er þingbundin ríkisstjórn. Að sjálfsögðu geta menn lýst sínum skoðunum og hafa til þess frelsi. Menn geta eftir atvikum gengið eins langt í því og þeir kjósa. En meðan þeir ekki segja skilið við sína ríkisstjórn og veita henni stuðning þá bera þeir í þessum stjórnskipulega skilningi ábyrgð á verkum hennar. Ég átti nú einkum og sér í lagi við þau ummæli sem höfð eru eftir hæstv. landbrh. þegar ég tók mér það í munn að menn virtust vera að reyna að gera sig dýrlega í augum bænda. Þegar hæstv. landbrh. talar um hinn mikla sigur sunnlenskra bænda í málinu og úthúðar framgöngu fjmrh., --- ég leyfi mér að kalla það svo --- gagnrýnir mjög hans nefndarskipan, sem ég er út af fyrir sig ekki að gefa neitt gæðavottorð, þá finnst mér það lykta af því að ráðherra, sitjandi á sama tíma í ríkisstjórn við hliðina á þeim hinum sama fjmrh., sé á frekar ódýrum nótum að reyna að gera sig góðan í augum þeirra sem hann er að ræða við. Síðan er mér tjáð af kunnugum manni að sennilega sé tilvitnun mín í Hrólfs sögu kraka. Er því þá hér með komið á framfæri. En litlu varð Vöggur feginn.

Herra forseti. Þó að hæstv. fjmrh. hafi skipað nefnd hinna hæfustu manna, þ.e. sem hafa góða og mikla þekkingu á málinu, getur hann lítið að því gert þó hann ráði ekki fyllilega við það hvernig þeir setja fram kröfur sínar. Þeir hljóta að gera það á grundvelli fræða sinna. Það er það sem ég hef verið að efast um að sé réttmætt og eðlilegt en við hljótum að treysta því réttarkerfi sem við höfum á Íslandi og sem ríkisstjórn og landslýðurinn vinnur eftir, og að þetta mál verði allt unnið eðlilega. Ég held ég vitni að lokum í Gunnlaugs sögu ormstungu, ég vona að ég verði ekki rekinn til baka með þá tilvitnun, að segja sem svo að við munum auðvitað verða að sjá til og vera tilbúin að bregðast við ef út af bregður um eðlilegt réttarfar í landinu nú eins og ævinlega, og vil segja eins og í Gunnlaugs sögu: ,,Eigi skal haltur ganga meðan báðir fætur eru jafnlangir.``

Herra forseti. Ég skal fyrir mitt leyti reyna að uppfylla þau skilyrði að ganga ekki mjög haltur á meðan báðir fætur eru jafnlangir. Ég tel að það sé út af fyrir sig alveg rétt hjá hv. þm. að hæstv. fjmrh. getur ekki borið í einstökum atriðum ábyrgð á því hvernig nefnd sem af hans hálfu er skipuð stillir fram kröfum sínum. En ábyrgðin á nefndarskipuninni er hæstv. ráðherrans og þeim mönnum sem völdust þar til verka. Hugsanlega er það ekki alveg óskylt mál hvaða einstaklingar eiga í hlut og settir eru í nefndina annars vegar og svo hins vegar sú kröfugerð sem kemur frá þeim. Þar hefði e.t.v. getað tekist betur til. Um það ætla ég svo sem ekki að deila að öðru leyti. Auðvitað eigum við að treysta á réttarfarið og ég tel að sá umbúnaður sem var settur þarna upp sé í sjálfu sér að ýmsu leyti eðlilegur með þessa óbyggðanefnd og úrskurðarnefnd og síðan eru auðvitað dómstólarnir eftir. En við verðum þó að horfast í augu við það, herra forseti, að það hefur virst vera svo að staða landeigenda og sönnunarbyrði væri erfið og dómar hafa mikið fallið þannig að það hefur gengið á það sem menn töldu vera nokkuð afdráttarlausan rétt landeigenda. Ég minni þar bæði á dóma á Landmannaafrétti og t.d. dóma á landeiganda á Öxarfjarðarheiði, sem máttu ekki takmarka rjúpnaveiðar innan óvefengdra landamæra jarða sinna. Spurningin er því kannski sú hvort hlutirnir liggi ekki þannig að hér sé tiltekin réttartúlkun eða þróun í gangi sem hafi heldur sveigt hlutina í ákveðna átt og e.t.v. hefðu menn líka þurft að hafa það í huga þegar málum var hrint úr vör. En ég vitna þá bara að lokum, herra forseti, í Ara fróða og hann sagði: ,,Skylt er að hafa það sem sannara reynist``, og við skulum vona að það eigi einnig við hér.

Herra forseti. Það mál sem er til umfjöllunar er mikið áhugamál jafnaðarmanna og búið að vera baráttumál þeirra yfir þrjá áratugi. Það var fyrir rúmum þremur áratugum sem tveir þingmenn, annar alþýðubandalagsmaður og hinn alþýðuflokksmaður, fluttu í fyrsta skipti á Alþingi mál um þjóðareign. Það voru alþingismennirnir Ragnar Arnalds, þáv. þm. Alþb., og Bragi Sigurjónsson, þáv. þm. Alþfl., sem varð fyrstur manna til þess að koma með sérstakt þingmál þar um. Síðan hafa verið flutt um þetta fjölmörg þingmannamál, frumvörp og þáltill. af fulltrúum þessara sömu flokka, sem ekki náðu fram að ganga. Ástæðan fyrir því að menn fluttu slíkar tillögur var mjög einföld og menn mega ekki gleyma henni. Ástæðan var sú að fulltrúar landeigenda, lítils minni hluta þjóðarinnar, töldu sig eiga allt land og öll landgæði upp að hájöklum Íslands. Það var ástæðan fyrir því að menn fluttu þing eftir þing tillögur um að það land og þau landgæði, sem einstaklingar gætu ekki sannað eignarrétt sinn á, yrðu sameign þjóðarinnar vegna þess að landeigendur kröfðust þess í æ ríkara mæli að einkaeignarréttur þeirra á öllu Íslandi nema hájöklum landsins yrði ávallt viðurkenndur --- nema þegar þurfti að borga einhverja reikninga, þegar þurfti að leggja fram fé, þegar þurfti að græða land, þegar þurfti að bæta eignaspjöll o.fl. vegna atburða sem gerðust á svokölluðu einkaeignarlandi landeigenda, þá var þetta land skyndilega orðið eign þjóðarinnar. Þá mátti þjóðin borga. Hún mátti punga út peningum fyrir þetta land en hún mátti ekki njóta neinna réttinda. Hér á Alþingi hlustaði ég á marga þingmenn aftur og aftur, m.a. þann ágæta þingmann sem nú situr í stól félmrh., fullyrða að á því léki enginn vafi að landeigendurnir ættu allt land, þar á meðal gróið og ógróið hálendi Íslands nema þá jökla sem þar væru. Það er síðan fyrst með tveimur hæstaréttardómum, þar sem Hæstiréttur hnekkir slíkum landakröfum einstaklinga, sem Hæstiréttur Íslands kallar eftir því að Alþingi setji lög sem taki af öll tvímæli um það hver teljist eiga það land og þau landgæði sem einstaklingar geta ekki fært sönnur á að þeir eigi. Þá er farið að nálgast málið frá nýrri hlið því að staðreyndin er sú sem menn geta ekki umflúið að æðsti dómstóll Íslands hefur aftur og aftur hafnað landakröfum, kröfum um eignarhald á landi og landgæðum frá einstaklingum og lýst því yfir að slíkar kröfur þeirra stæðust ekki lög. Þeir ættu ekki það land og þau landgæði sem þeir gerðu tilkall til og það yrði að taka af öll tvímæli um hver það væri sem færi þá með eignarhaldið því að samkvæmt íslenskum lögum giltu ekki sömu ákvæði og í norskum lögum, þar sem það ákvæði gildir að það sem enginn á það á kóngurinn eða ríkið. Um þetta yrði að setja sérstök lög hér á Íslandi öfugt við það sem þurfti að gera í Noregi. Hér ríkir ekki sá réttur að það sem enginn telst eiga teljist vera eign þjóðarinnar, eins og í Noregi þar sem ríkir sá réttur að það sem enginn getur fært sönnur á að hann eigi það á kóngurinn, þ.e. ríkið. Þess vegna þarf að setja slík lög á Íslandi og þurfti að setja um það hver ætti það land og þau landgæði sem einstaklingur gæti ekki sannað eignarhald sitt á. Það var gert með þjóðlendulögunum. Því fögnuðum við jafnaðarmenn því að við höfðum barist fyrir þessu í 30 ár og ekki bara við sem tilheyrðum Alþfl. gamla heldur líka þeir sem tilheyrðu Alþb. og skipa sér nú margir hverjir í sveit vinstri grænna. Það var ekki síður baráttumál þeirra en okkar að það land sem enginn gæti sannað eignarrétt sinn á skyldi teljast sameign þjóðarinnar. Þess vegna kemur mér nokkuð á óvart að menn skuli nú í þeim herbúðum slá þar nokkuð úr og í. Það var líka samkomulag um það hvernig að þessum eignarskilum skyldi standa, að hæstv. fjmrh. skyldi byrja þennan leik með því að láta fyrir sína hönd lýsa yfir eða leggja fram kröfur um almannaeign á því landi sem hann eða aðilar í umboði hans teldu að ekki væru fullnægjandi eignarheimildir á. Þinglesinn samningur er ekki fullnægjandi eignarheimild vegna þess að spurningin er auðvitað um það hvort sá sem seldi átti það sem stendur í samningnum að hann hafi selt. Ég sagði við hv. þm. Jón Bjarnason eftir ræðu hans hér fyrir tveim, þremur dögum að ef ég keypti af honum lóð undir íbúðarhús í Hólalandi, sem við skulum segja sem svo að hann ætti, og fengi afsal fyrir allri Hólatorfunni og léti þinglýsa slíkum samningi, væri ég þá þar með orðinn eigandi að allri Hólatorfunni vegna þess að ég hefði í höndum þinglýstan samning um að ég hefði keypt hana? Auðvitað ekki. Ekki er nóg að hafa þinglýstan gjörning í höndunum heldur verður að ganga úr skugga um það að sá sem seldi hafi átt það sem hann sagðist hafa selt. Út á það gengur málið. Þinglýstur samningur einn og sér er ekki sönnun um eignarrétt, ekki í þessu tilviki og ekki í neinu öðru tilviki. Það verður að sanna það að sá sem seldi, hvenær svo sem hann seldi, hafi átt það sem hann seldi, og út á það gengur málið og út á það gengu úrskurðir Hæstaréttar á sínum tíma í Landmannaafréttarmálinu og fleirum. Þar dugðu ekki þinglýstir pappírar vegna þess að sá sem seldi átti ekki það og hafði aldrei eignast það og aldrei keypt það og aldrei numið það land sem hann þóttist vera að selja þeim tiltekna aðila sem keypti. Menn gátu eignast ýmsan rétt, takmarkaðan eignarrétt eins og beitarrétt, veiðirétt o.s.frv. en ekki fullkominn eignarrétt á landi og landgæðum. Hæstv. fjmrh. hefur því að mínu viti unnið þetta verk nákvæmlega eins og til var ætlast. Menn tala um að kröfugerð fjmrh. sé óraunhæf í þessu sambandi. En eru menn búnir að gleyma kröfu gagnaðilans? Hver var sú krafa? Hún var að landeigendur í því tilviki ættu allt land á hálendi sunnan fjalla upp að jöklum. Það var hin krafan sem kom á móti, að þeir ættu allt landið, nýtanlegt og ónýtanlegt, að hájöklum. Og þeir óskuðu eftir því, fulltrúar þeirra, þegar þeir gengu á fund þeirrar nefndar sem fjallaði um málið á Alþingi að það yrði bókstaflega sett í lög að sú krafa gæti gengið fram, hvort sem hún stæðist íslenskt réttarfar eða ekki. Það yrði bundið í lög. Lögunum um þjóðlendur yrði breytt þannig að heimildir sem Hæstiréttur hefði dæmt ógildar skyldu gildar samt. Lög yrðu sett um það. Menn sem eru fulltrúar almannahagsmuna á Alþingi leyfa sér að verja að 4.000--5.000 Íslendingar skuli hvað sem líður niðurstöðum æðsta dómstóls Íslendinga fá í hendur frá Alþingi Íslendinga rétt til þess að geta kastað eign sinni á land og landgæði sem þeir hafa engar lögformlegar eignarheimildir yfir. Að menn skuli leyfa sér þetta í krafti margra áratuga óréttlátrar kjördæmaskipunar og misvægis atkvæða, því að það er út á það sem þetta gengur, og það er það sem þessu veldur. Menn skulu gera sér fulla grein fyrir því. Hagsmunir hins réttlausa og landlausa íslenska almennings, sem á ekki Ísland nema þegar kemur að því að borga, njóta minnihlutastuðnings hér á Alþingi. Þeir sem haft hafa meirihlutastuðninginn eru þeir sem telja sig eiga eignarréttinn á öllu Íslandi, 4.000--5.000 einstaklingar meðal þessarar þjóðar, og um það snýst málið. Athyglisvert verður að sjá hvernig óbyggðanefnd fellir úrskurð sinn vegna þess að það er fordæmagefandi fyrir það sem á eftir fer. Auðvitað lifum við í réttarríki þannig að séu menn ósáttir við niðurstöður óbyggðanefndar þá geta menn farið með það til dómstóla. En þeir kröfugerðarmenn sem þarna eiga í hlut hafa nú ekki sótt gull í greipar þeirra dómstóla. Þess vegna vilja þeir ekki taka áhættuna því að þeir hafa tapað þar hverju málinu á fætur öðru, menn sem kasta með óleyfilegum hætti eign sinni á land og landgæði sem eru í eigu íslensku þjóðarinnar og hún hefur lagt út hundruð milljóna og milljarða til að reyna að vinna til baka þann skaða sem fulltrúar landeigendaaðalsins hafa valdið landinu. Það má þjóðin. Ég hef því engar athugasemdir að gera við starfshætti hæstv. fjmrh. í þessu máli. Hlutverk hans er að gæta hagsmuna íslensku þjóðarinnar, almennings. Það tel ég að hann hafi gert. Hvort hann hefur gengið þar feti of langt fáum við ekki að vita fyrr en úrskurður óbyggðanefndar fellur. En hafi hann gengið feti of langt hefur gagnaðilinn, sem gert hefur kröfur um allt land sunnan fjalla í sína eigu, einkaeigu, allt land upp að hájöklum, gengið mörgum fetum of langt. En því gleyma þeir sem varið hafa hagsmuni fjögur, fimm þúsund landeigenda á Íslandi í fjóra áratugi. Þeir minnast ekki á það. Þeir tala bara um kröfur fjmrh. en minnast ekki á kröfur gagnaðilans. Ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hér hljóðs var hins vegar ekki fyrst og fremst sú sem ég hef vikið að í máli mínu til þessa, heldur hitt að fallið hafa orð í umræðum um þetta mál á opinberum vettvangi sem mér finnst full ástæða til að hæstv. fjmrh. sé beðinn um viðbrögð við. Ráðherra gat ekki verið hér þegar málið var síðast rætt, m.a. af hæstv. landbrh., svo ég óskaði eftir því að hæstv. fjmrh. yrði hér viðstaddur og raunar hæstv. landbrh. líka. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir að verða við þeirri ósk en hæstv. landbrh. er því miður fjarverandi eins og sjá má og ég harma það því ég á erindi við hann líka. Í umræðum sem urðu um þetta mál á Alþingi fyrir nokkrum dögum vitnaði hv. þm. Jón Bjarnason í orð hæstv. landbrh. hvað eftir annað og ég vil leyfa mér að nota tilvitnanir hans, ef hann ekki mótmælir því.  ,,Mér finnst að kröfugerðarnefnd sú sem fjármálaráðherra skipaði í málinu hafi gengið í allt aðra átt heldur en ætlunin var með lögunum eins og hún hefur teiknað upp verkin.`` Ég spyr hæstv. ráðherra: Er það svo? Ég tel að svo sé ekki. En þetta er fullyrðing ráðherra í ríkisstjórn með honum sem ég tel að hæstv. ráðherra þurfi að bregðast við. Ég tek ekki undir þessi orð, ýmsir þingmenn hafa gert það, ég geri það ekki. Hæstv. landbrh. sagði líka orðrétt 17. mars samkvæmt tilvitnun hv. þm. Jóns Bjarnasonar: ,,Mér finnst það óásættanlegt að fjármálaráðherra skipi alla nefndina`` --- hann er þá að tala um kröfugerðarnefndina --- ,,og í nefndinni séu skipaðir menn sem hafa staðið í illdeilum við bændur árum saman til að reyna að hafa af þeim land.`` Hefur hæstv. fjmrh. skipað slíka nefnd? Hér gerðist það í þinginu fyrr í kvöld að einn samflokksmanna hans, hv. þm. Hjálmar Jónsson, gerði það að sérstöku umræðuefni að sú nefnd væri óeðlilega skipuð. Hann ræddi í því sambandi um það og tók sem dæmi að í henni sæti fulltrúi skotveiðimanna sem hefði mestan áhuga á af öllu saman að geta komist með byssur sínar nánast að hverjum einasta bóndabæ í landinu til að hefja þar skothríð utan þéttbýlis og hann ynni að verki sínu í umboði fjmrh. með þessa persónulegu hagsmuni sína fyrir augum. Og síðan bætti hv. þm. Hjálmar Jónsson við eða tók undir þau orð sem höfð eru eftir hæstv. landbrh. þegar hann lýsti kröfugerð nefndar sem vinnu á ábyrgð fjmrh. Ég spyr hæstv. fjmrh.: Er þetta rétt? Er kröfugerðarnefnd hans skipuð svona, að hún sé skipuð fulltrúum sem hafa staðið í illdeilum við bændur árum saman til þess að reyna að hafa af þeim land? Nefndin vinnur á ábyrgð hans. Er hún svona skipuð? Er þetta tilgangurinn, að hafa með öllum ráðum land af bændum? Tekur hann undir orð hæstv. landbrh. og inntakið í orðum hv. þm. Hjálmars Jónssonar sem talaði áðan? En báðir þessir aðilar og fleiri hafa ráðist á nefnd sem starfar á ábyrgð hæstv. ráðherra. Herra forseti. Það er meira sem hefur komið upp. Hæstv. landbrh. talaði hér þennan sama dag í þinginu og tók fram í ræðu sinni sjálfur að hann staðfesti hvert einasta orð af því sem hv. þm. Jón Bjarnason hefði haft um málflutning hans í þessu máli. Hæstv. landbrh. sagði að hv. þm. Jón Bjarnason hallaði þar hvergi réttu máli. Hann sagðist standa við hvert einasta orð sem hann hefði sagt um málið, þar á meðal þau orð sem ég hef farið með hér. Síðan bætti hæstv. landbrh. um betur því hann sagði að hann teldi að nefnd fjmrh. hafi sett málið í uppnám, og hann teldi rétt að skoða ætti að skipa nefndina á annan hátt, þ.e. að taka skipunarvaldið úr höndum fjmrh. Þess í stað ætti að skipa nefndina fulltrúum frá þremur ráðuneytum, þ.e. einum frá sínu eigin ráðuneyti, landbrn., einum frá ráðuneyti annars framsóknarmanns, hv. félmrh., sem sagði hér fyrr á árum að bændur ættu Ísland, og síðan einum fulltrúa frá hæstv. fjmrh., sem yrði þá í minni hluta í nefndinni og forræðið þar með af honum tekið. Þetta sagði hæstv. landbrh. úr ræðustól á Alþingi, herra forseti, og þetta eru engin ómagaorð. Þetta er harkaleg árás á þá framkvæmd sem verið hefur í höndum hæstv. fjmrh. og ég sem stjórnarandstæðingur geri enga athugasemd við því að hæstv. fjmrh. er bara að reyna að vinna sína vinnu með því að gæta almannahagsmuna, ekkert annað en það. Ég óska eftir því, herra forseti, að hæstv. fjmrh. segi eitthvað um afstöðu sína í málinu og um þessar stóryrtu yfirlýsingar samstarfsmanna hans í ríkisstjórn um framkvæmd hans á málinu.

Herra forseti. Ég hef áður úr þessum ræðustól útskýrt verkefni og hlutverk hinnar svokölluðu kröfunefndar fjmrn. Hún er reyndar ekki lögskipuð nefnd. Hún er hópur manna sem ég hef kallað mér til ráðuneytis og ráðgjafar um þetta mál. Þar af leiðandi ræð ég því sem ráðherra hverjir sitja í þeirri nefnd og hvort hún er yfirleitt skipuð eða ekki. Vissulega hefði verið hægt að hafa þetta öðruvísi en kjarni málsins er sá að þjóðlendulögin, sem heyra undir forræði forsrh., fela fjmrh. að fara með kröfugerð og lýsa kröfum fyrir ríkisins hönd í þessu efni. Síðan hefði auðvitað komið til álita alls kyns fyrirkomulag að því er varðar undirbúning málsins. En ég ákvað að fá þrjá menn mér til ráðuneytis í þessu efni. Í fyrsta lagi ráðuneytisstjórann, sem er virtur og kunnur lögfræðingur, í öðru lagi prófessor í lögum við Háskóla Íslands og í þriðja lagi lögmann sem hefur sérhæft sig í málum er varða eignarhald á landi og þekkir mjög vel til slíkra mála. Hann liggur hins vegar undir ákúrum og ámæli um að vera vanhæfur en er það að sjálfsögðu ekki, ekki á nokkurn hátt, miðað við öll eðlileg vanhæfisskilyrði sem við þekkjum í stjórnsýslunni. Þetta er nefndin. En kröfurnar eru gerðar í mínu nafni og ég ber að sjálfsögðu hina pólitísku ábyrgð á þeim. Ég hef látið það koma fram að ég er ekki sammála því sem landbrh. hefur sagt um þá starfsmenn sem ég hef í þjónustu minni í þessu efni og ekki þeim sjónarmiðum sem hann hefur látið falla um einstaka nefndarmenn. Ég tel heldur ekki rétt að fjalla um þetta verk á þeim forsendum sem ýmsir hafa gert. Þetta er vinnuhópur sem er mér til ráðuneytis á grundvelli þess verkefnis sem lögin hafa falið fjmrh.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir mjög afdráttarlaus svör. Ýmsir stuðningsmenn hans í hópi þeirra sem verja hagsmuni landeigendavaldsins hafa reynt að hengja bakara fyrir smið og hafa reynt að búa það til að einhver stjórnskipuð nefnd beri ábyrgð á þeim kröfum sem gerðar hafa verið af ríkisins hálfu um land í almenningseign. Það er ekki. Hæstv. ráðherra tók það skýrt fram. Kröfugerðin í þessu efni er hans. Honum var í sjálfsvald sett og í lófa lagið að leita sér ráðuneytis hjá þeim sem hann vildi. Hann þurfti ekki að skipa neina nefnd. Ef hann skipaði nefnd gat hún verið fimm manna eða tíu manna, skipuð skotveiðimönnum eða landeigendum eða hv. þm. séra Hjálmari Jónssyni. En hann kaus að gera þetta svona sjálfur því að nefndin er aðeins honum til ráðuneytis en kröfugerðin er hans, varaformanns Sjálfstfl. og fjmrh. Herra forseti. Svo ég vitni aftur í fornar sögur, þá segi ég einfaldlega við þá þingmenn úr hans eigin röðum sem mest hafa látið að sér kveða í þessu máli á fölskum forsendum: Ja þér ferst, Flekkur, að gelta.

Herra forseti. Það er rétt að undirstrika enn einu sinni að málsmeðferðin í þessu byggir að sjálfsögðu á forskriftinni sem lögin kveða á um. Fjmrh. er falið í lögunum að leggja fram slíkar kröfur. Að sjálfsögðu hef ég gert það sem lögin hafa skyldað mig til að gera, þ.e. leggja fram kröfur fyrir óbyggðanefnd eftir þeim ákvörðunum sem sú nefnd ákveður. Það er hún sem ákveður að taka fyrir ákveðinn landshluta og síðan annan og hún ákveður vinnuferlið. Síðan er auðvitað nauðsynlegt, þó að það eigi að vera óþarfi að taka það fram að á bak við þessar kröfur liggja að sjálfsögðu mjög ítarlegar heimildarannsóknir og mjög ítarleg vinna við að meta hvað sé eðlilegt og sanngjarnt að gera kröfur um í þessu efni. Þar er m.a. stuðst við þá dómaframkvæmd sem fyrir liggur hér í landinu um þessi efni og margt fleira. Þar koma til skjalanna þinglýsingar, landamerkjabréf og alls kyns aðrar eignarheimildir. En eins og hefur komið fram í umræðunni eru þær ekki endilega alltaf einhlítar og það sýna dómaframkvæmdir að slíkir gjörningar geta verið brigðulir. Fleiri atriði geta skipt máli en eingöngu þinglýsingar, ég tala ekki um ef þær eru einhliða gjörningar. Á bak við þetta er auðvitað heilmikil upplýsingavinna og rannsóknir sem kröfugerðin byggist á. Hitt er svo annað mál að úrskurðarnefndin, óbyggðanefnd, mun kveða upp endanlegt orð um þetta þegar hún hefur vegið og metið kröfugerð beggja aðila og þá kemur í ljós hvort menn hafa gengið of langt eða skammt. Ég geri ráð fyrir því að óbyggðanefnd hafi átt von á ríkari kröfum af hálfu ríkisins á einstaka svæðum sem verið er að ræða um þó að á öðrum svæðum geti það verið á hinn veginn.

Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. fjmrh. Málið liggur afskaplega skýrt og einfalt fyrir. Það er mjög ljóst. Ekki er um neinar geðþóttaákvarðanir að ræða. Þarna er enginn skotveiðimaður. Enginn óheilbrigð sjónarmið liggja á baki. Engar geðþóttaákvarðanir heldur eins vönduð undirbúningsvinna eins og færi er á sem fjmrh. er síðan ábyrgur fyrir. Þetta er alveg ljóst og skýrt og það þýðir ekkert fyrir menn, hvað þá menn sem studdu þetta frv. og greiddu því atkvæði og styðja ríkisstjórnina og hæstv. fjmrh., að reyna að skjóta sér undan ábyrgð í landeigandahóp með því að kenna einhverju fólki úti í bæ um. Þeir bera ábyrgð á þessu sjálfir, greiddu þessu atkvæði, styðja ríkisstjórnina og þennan fjmrh., öfugt við mig sem styð hann þó í þessu máli, því þarna tel ég hann hafa farið nákvæmlega rétt að. Þessir ágætu menn eru með þessum hætti að reyna að skjóta sér á bak við sárasaklausa embættismenn sem bera enga ábyrgð á þessu máli. Hvað hafa þeir svo gert þegar frv. kom til endurskoðunar og endurafgreiðslu á Alþingi? Það kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni hér áðan, það er nákvæmlega rétt, þeir hafa ekki breytt stafkrók í framkvæmdinni. Eina breytingin er sú að auðvelda landeigendum að sækja rétt sinn. En um framkvæmdina hafa þeir ekki breytt stafkrók. Hvað þýðir það, virðulegi forseti? Það þýðir að þeir staðfesta með þeirri afgreiðslu starfshætti fjmrh. og þau vinnubrögð sem hann hefur viðhaft í málinu en þeir nota ekki tækifærið til þess að breyta þeim, reyna það ekki einu sinni.

Herra forseti. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson fór mikinn en þó fram hjá málinu sem var verið að ræða. Það er eitt hvort við viljum að landið allt sé þjóðareign og flutt séu lög um að allt land skuli vera þjóðareign. Það er ég alveg reiðubúinn að ræða hvort það skyldi vera. En þá skal jafnt yfir alla ganga í þeim efnum, þá skal ekki verða gerður munur á fólki eftir búsetu hvort land á að teljast þjóðareign eða ekki. Ég vil spyrja hvort honum finnist það í anda jafnaðarstefnunnarinnar að sækja að landeigendum sem eiga land að hálendi um að þeir sanni eignarrétt sinn á jörðum og landamerki sérstaklega umfram landeigendur sem eiga land að sjó eða á láglendi eða suður með sjó eða á Reykjanesi eða hvar annars staðar eða á láglendi Suðurlands. Að mínu mati er það jafnaðarmennska að eitt gildi þannig yfir alla. Hvernig finnst honum vera sá samhljómur í stefnu ríkisstjórnarinnar annars vegar að selja ríkisjarðir með misjöfnum hætti, sumar fyrir slikk og aðrar í vinagreiða eða hugmyndir um það og hins vegar að reka ójafnaðarstefnu gagnvart landi og landeigendum um eignarhald? Nei, ég leyfi mér að spyrja hvernig honum finnist þetta samræmast jafnaðarmannstilfinningu sinni, þ.e. fyrst það hvort land sé þjóðareign eða hvort þegnarnir njóta jafnræðis?

Herra forseti. Ég veit ekkert um stefnu ,,jafnaðarstefnunnarinnar``, hana hef ég aldrei þekkt og aldrei neitt um hana heyrt. En ég þekki hins vegar stefnu jafnaðarmanna, jafnaðarstefnuna, um hina stefnuna hef ég aldrei heyrt. Ætli ég sé ekki sá þingmanna á þinginu sem hefur lengsta og mesta þekkingu og sögu í þessum landamálum? Ég veit þó að hv. þm. Jón Bjarnason var fæddur í gær. Ég veit að hann hefur ekki haft afskipti af stjórnmálum nema í eitt ár. Ég veit að mikið skortir á þekkingu hans í mörgum málum þó hann tali í þeim öllum. En ég bendi honum á eitt til að eyða ekki öllu kvöldinu í að rekja 34 ára gamla sögu. Ég bendi honum á að afla sér upplýsinga um það sem hann spurði um hjá eigin formanni, Steingrími J. Sigfússyni, vegna þess að hann var aftur og aftur meðflutningsmaður með þingmönnum Alþb. að þáltill. um þjóðareign að landi. Þá sögu alla saman getur formnaður flokks hans sagt honum og upplýst hann um stefnu Alþb. og sína eigin í málinu þannig að þegar hann talar um það næst tali hann af einhverri þekkingu.

Herra forseti. Ég vek athygli á því að hv. þm. með alla þingreynslu sína svaraði ekki því sem ég spurði hann. Honum dugði ekki þrjátíu ára þingreynsla til að svara því. Telur hann að mismuna eigi landsins þegnum með það varðandi lögformlegan rétt þinglýsinga og annarra slíkra lögformlegra gjörninga? Á að mismuna landsins þegnum? Hver er munurinn á bónda fyrir ofan Reykjavík eða landeiganda? Það er ekki meiri hluti bændur sem eru landeigendur enda snýst ekki málið um það. Málið snýst um að allir standi jafnt í þeim kröfum sem unnið er eftir. Ég ítreka aftur spurningu mína: Hvernig finnst hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, með alla sína þingreynslu, það samræmast þessum vinnubrögðum og þessari kröfugerð ríkisstjórnarinnar að selja svo ríkisjarðir fyrir slikk eða sem kunningjagreiða?

Herra forseti. Hv. þm. spurði mig um stefnu ,,jafnaðarstefnunnarinnar``, ég hef ekki heyrt um hana í þrjátíu ár og gat þess vegna ekki svarað honum, ég veit ekkert um hana. Ég hins vegar get sagt honum að 

Herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka til máls í umræðunni og veit ekki hvort það þýðir neitt að fara að eiga orðastað við hv. 2. þm. Vestf., Sighvat Björgvinsson, þegar hann er kominn í þennan ham því þá er eins og hann hafi yngst um aldarfjórðung. Mér finnst ég vera kominn a.m.k. tuttugu og fimm ár aftur í tímann, það er eins og allt það sé þvegið af hv. þm. sem hann hefur lært af biturri reynslu og allur þroski sem hann hefur aflað sér á þingferli sínum sé bara burtu í einu vetfangi og hann er farinn að láta eins og hann lét fyrir tuttugu og fimm árum. En einmitt þá flutti hann svona ræður. Hirti ekki um staðreyndir en var þeim mun æstari. Ég hef aldrei haldið því fram að allt land væri fortakslaust eign einstaklinga eða sveitarfélaga. Hins vegar hefur okkur hv. þm. greint iðulega á því hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur verið allan tímann þeirrar meiningar að réttast væri að taka allt land og lýsa það þjóðareign eða svo langt sem komist yrði. En ég tel að þinglýst landamerkjabréf, án formgalla tek ég fram, verði að virða. Ef menn geta komið með bréf fyrir eignum sínum sem eru án formgalla þá tel ég óhjákvæmilegt að taka mark á því. Ég tel líka að óhjákvæmilegt sé að taka mark á löglega gerðum kaupsamningum þegar einstaklingar eða upprekstrarfélög eða sveitarfélög hafa keypt lendur af ríkinu. Ég vil nota tækifærið og geta þess í framhjáhlaupi úr því ég er kominn að ég tel að sumt í kröfugerð fyrir hönd ríkisins varðandi jarðir í Árnessýslu gangi of langt. Ég tel að það sé allra hagur að allir aðilar gangi fram af hófsemi og sanngirni. Við settum lög um þjóðlendur í góðri trú og þurfum að vanda vinnubrögð. Það var aldrei meiningin að hafa réttmætar eignir af einstaklingum eða sveitarfélögum og það veit ég að er alls ekki vilji fjmrh. að sölsa undir ríkið með yfirgangi það sem einstaklingar eða sveitarfélög eiga.

Þessi stofnun hér, Alþingi, hefur komið okkur hæstv. ráðherra til nokkurs þroska á þessum tuttugu og fimm árum. Fyrir tuttugu og fimm árum hefði honum aldrei hugkvæmst að ljá því atkvæði sitt að sett yrðu lög um að land og landgæði, sem væri ekki hægt að færa sönnur á að einstaklingar ættu, skyldu teljast eign íslenska ríkisins. Svo oft andmælti hann því og svo margar voru um það fluttar ræður af hans hálfu. En þennan þroska hefur hann fengið á þessum árum. Mér dettur ekki í hug, hef aldrei ætlað það, að hafa af einstaklingum, félögum eða sveitarfélögum eignir sem þeir eiga. Stefna mín var ávallt sú að þessir aðilar gætu ekki kastað eign sinni á það sem þeir eiga ekki eins og þeir hafa reynt að gera. Nú er verið að stöðva það. Hæstv. fjmrh. tók það fram áðan að hann hefði ekki gengið lengra í kröfugerðum sínum en hann teldi sjálfur að fyllsta ástæða væri til og meira að segja skemur en hann hefði átt von á að óbyggðanefnd mundi ætlast til. Síðan verður auðvitað felldur úrskurður um það. Það er það sem skiptir meginmáli. En aldrei datt mér það í hug fyrir tuttugu og fimm árum að við Páll Pétursson ættum það ólifað að greiða báðir atkvæði með frv. til laga um þjóðareign á landi.