Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Þetta mál er komið hingað aftur frá Nd. Nefndin hefir athugað þær breytingar, sem orðið hafa á frv., og skal jeg fara nokkrum orðum um þær. Fyrsta breyt. er við 5. lið 2. gr. í frv. þegar það fór hjeðan var gert ráð fyrir því, að rannsóknárstofunni væri eiginlega skylt að framkvæma þær rannsóknir, sem atvinnumálaráðuneytið óskaði eftir, svo og Búnaðarfjelagið og Fiskifjelagið. En Nd. hefir breytt þessu þannig, að stofan á að framkvæma rannsóknir þær, sem atvinnumálaráðuneytið óskar, og eftir því sem við verður komið rannsóknir fyrir Búnaðarfjelagið og Fiskifjelagið. Nd. hefir þá gert þá breytingu, að í stað þess að í frv. var gert ráð fyrir, að starfseminni verði hagað eftir tillögum Búnaðarfjelags Íslands og Fiskifjelagsins, á nú að haga henni eingöngu eftir fyrirskipunum atvinnumálaráðuneytisins. N. sjer ekki ástæðu til að leggja á móti þessu. Þá er næst breyting á 3. gr., um það, að vissum opinberum starfsmönnum sje skylt að láta stofnuninni í tje aðstoð í þeim starfsgreinum, er þeir rækja. Þetta ákvæði var eins í frv., þegar það fór hjeðan úr deild; en hjer er með breyt. gert ráð fyrir, að atvmrh. einn úrskurði, hvenær það er nauðsynlegt. Hjer er örlítið rýrt vald forstöðumanns stofnunarinnar, en lagt í hendur ráðh. Og sama er að segja um breytinguna á 4. gr., að með henni er það beint lagt undir atvmrh. að ákveða um tilraunir við búfje, og hefir n. ekkert við það að athuga. Þá er ein viðbótartill. frá hv.Nd. við 5. gr., um laun forstjóra stofnunarinnar, og ákveðið, að þau skuli ekki vera hærri en laun prófessora við háskólann. Virðist það vera allvirðuleg laun, enda þarf svo að vera, og sá n. ekki ástæðu til að hafa á móti þessu. Þessar breytingar Nd. eru svo smávægilegar, að n. þótti ekki ástæða til að andæfa þeim. Meiri hl. n. leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kemur frá Nd., og mjer skildist, að hv. minni hl. hefði ekkert á móti því.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Eins og hv.þdm. muna, þá var afstaða mín til þessa frv. sú, þegar það var hjer til meðferðar í deildinni, að jeg lagði til, að því væri vísað til stjórnarinnar, af því það skorti nauðsynlegan undirbúning, svo það kæmi að fullum notum. En sú till. mín var feld, Nú hefir frv. verið breytt í hv.Nd., og tel jeg það til bóta, þó að lítið sje. Samkvæmt þeim breytingum á atvmrh. að ákveða, í hversu mikið verður ráðist og hversu mikið fje verður lagt til þessarar stofnunar, svo að hann ber þá sjálfur persónulega ábyrgð á þeirri framkvæmd. Nú eru forstjóra stofnunarinnar ákveðin allsæmileg laun, og tel jeg það rjett, að starfið sje vel launað. Jeg get þá lýst því yfir, að jeg mun fylgja frv., þó að jeg hefði kosið, að gerðar væru meiri umbætur á því.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið frá hv.Nd. og er stjfrv. Tildrög frv. eru þau, að eftirlit með skipum og bátum og öryggi þeirra samkv. l. frá 1922 hefir ekki reynst eins fullkomið og þörf er á. Sjútvn. þessarar d. viðurkennir nauðsynina á því að skerpa eftirlitið, þannig að það geti komið að tilætluðum notum. Aðalbreyt., sem þetta frv. gerir á gildandi lögum, er sú, að skipaður verði sjerstakur skipaskoðunarstjóri, sem hafi alt eftirlit með skoðun á skipum og bátum á öllu landinu. Sjútvn. telur eftir atvikum rjett, að þetta sje gert, og sjer eigi aðra leið heppilegri. Svo er ráð fyrir gert, að þessi skipaskoðunarstjóri taki laun sín úr ríkissjóði, en að útgerðarmenn og eigendur skipa og báta greiði skipaskoðunargjöld, gegn haffærisskírteini. Þó að sjútvn. mæli með því, að frv. verði samþ., vill hún taka það fram, að hún telur mjög mikla nauðsyn á í því sambandi, að endurskoðuð verði tilskipunin, sem sett var 20. nóv. 1922 um eftirlit með skipum og bátum og öryggi þeirra, og reglugerðin frá 7. nóv. 1923, um þóknun til skoðunarmanna skipa o. fl. Nefndin telur mikla þörf á þessari endurskoðun, bar sem nákvæmlega skuli til tekið, hvernig skip og bátar eigi að vera útbúin, þannig að það sje í fullu samræmi við lögin. N. telur, að þar þurfi ýms atriði endurskoðunar við; sum ákvæði tilsk. eru of þröng, en á öðrum þyrfti að herða, sjerstaklega ákvæðum viðvíkjandi þeim skipum, sem notuð eru til fiskiveiða. Þegar reglugerðin var sett, var tiltölulega lítil þekking og enn minni reynsla fengin um það, hvernig tryggja þyrfti útbúnað fiskiskipanna. Eins og eðlilegt er, þá hefir reynslan leitt í ljós, að önnur ákvæði þurfi að setja. Vil jeg fyrir hönd n. benda á, að hún leggur mesta áherslu á, að tilsk. verði breytt. Samkv. l. frá 19. júní 1922 er atvmrh. heimilað að gefa út reglugerð um eftirlit með öryggi þeirra fljótandi fara, sem lögin ná ekki til, eins og sjá má á 5. gr. þessara laga, en n. veit ekki til, að slík reglugerð hafi verið gefin út. Lögin ná ekki til annara báta en vjelbáta og fjórróinna árabáta eða stærri. En fjórróinn telst sá bátur, sem róið er af fjórum mönnum. En allir hinir smærri bátar, sem róið er af þremur mönnum eða færri, heyra ekki undir þessi lög, nema um þá sje sett sjerstök reglugerð. Nú er það vitanlega fjöldi af fiskibátum, sem róið er á af færri mönnum en fjórum; má fullyrða, að þeir skifta hundruðum á öllu landinu. Auk þess ná lögin ekki til annara báta en þeirra, sem ganga eina vertíð á ári. Jeg vil um leið taka það fram, ef reglugerð um eftirlit með þessum fljótandi förum verður endurskoðuð, að samskonar ákvæði gilda um skip og báta eftir 1. um slysatryggingar sjómanna; tryggingarskyldan er bundin við það, að bátarnir ganga vissan tíma á ári. Það hefir komið í ljós, að sjómenn tregðast við að greiða slysatryggingargjaldið, og nota sem afsökun, að ekki sje víst, að fleytan gangi svo langan tíma sem lögin ákveða. Þessi undantekning er ekki heppileg. En n. hyggur, að það þyrfti ekki að verða að tjóni, ef þessi reglugerð, sem hún vill láta setja og henni er ekki kunnugt um að hafi áður verið til, verður nú sett. Og það vill n. að ekki sje látið dragast. Það er þá ekki öllu fleira, sem n. vill benda á við þessa umr., en hún taldi rjett að láta þetta koma fram, af því að það er í svo nánu sambandi við frv. Um frv. sjálft er það að segja, að n. lítur svo á, að rjett sje að fara þessa leið til að skerpa eftirlitið, þó að því verði hinsvegar ekki neitað, að það leiði til aukinna útgjalda fyrir báta- og skipaeigendur, þó svo, að þeim má telja stilt í hóf. Hinsvegar er rjett að taka það fram, að eitt af því, sem þarf að endurskoða, er gjaldskrá skipaskoðunarmannanna fyrir skoðun á skipum og bátum. N. telur, að gjaldið, 30 kr., sje of hátt fyrir mjög smáa vjelbáta, þó að það sje hinsvegar ekki of hátt fyrir stærri vjelbáta, sem ná 12 smálestum. Telur n. vert að athuga, hvort ekki megi lækka skoðunargjald af smærri bátum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er vel farið, að hv. sjútvn. hefir orðið sammála um að afgreiða frumvarpið eins og það kom frá háttv.Nd. í nál. á þskj. 417 vísar n. þeirri bendingu til stj., að ekki hafi verið gefin út reglugerð samkv. l. frá 19. júní 1922 um eftirlit með öryggi þeirra báta, sem 1. sjálf ná ekki til. Jeg tel sjálfsagt, að farið verði eftir óskum hv. sjútvn. um endurskoðun á tilsk. frá 20. nóv. 1922, og einnig um að sett verði reglugerð um eftirlit með smærri bátum. Hv. frsm. vjek síðast í ræðu sinni að skoðunargjöldum af skipum og bátum, og sagði hann, að þar væri í hóf stilt um kostnaðinn. En eins og frv. var, þegar það kom frá skipaskoðunarmanninum, voru þessi gjöld ákveðin talsvert hærri. - Það var meining stj., að þetta eftirlit eigi að kostast af bátaeigendum, eins og bifreiðaskoðunin er kostuð af eigendum bílanna. Nú verð jeg að sætta mig við það, sem ákveðið er í frv.; með því hefir þó verið stigið spor í áttina. En jeg verð að telja, að skoðunargjöldunum hefði verið betur í hóf stilt fyrir ríkissjóð, ef þau hefðu fengið að standa óbreytt eins og þau voru í frv., þegar það var lagt fyrir Nd.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg þakka hæstv.forsrh. fyrir undirtektir hans við aths. sjútvn. um endurskoðun á tilsk. frá 20. nóv. 1922 og reglugerðinni frá 1923, og ennfremur um að sett verði reglugerð um eftirlit með smærri bátum og öryggi þeirra. En jeg get ekki verið sammála hæstv. ráðh. um gjaldaákvæðin í 5. gr. frv., að það sje sambærilegt eftirlit með bifreiðum og bátum. Í fljótu bragði virðist sá samanburður máske ekki óeðlilegur. En það horfir alt öðruvísi við um skipin og bátana en bifreiðirnar. Bifreiðaakstur er nokkurnveginn tryggur atvinnurekstur, sem þó gefur ekki beinar tekjur í ríkissjóð, nema hvað eigendur þeirra greiða sem aðrir gjaldendur af sínum atvinnutekjum. Um sjávarútveginn er öðru máli að gegna, sem rekinn er með smábátum og stærri skipum; það má segja, að sá atvinnurekstur ber uppi ríkissjóðinn. Þegar á útveginum hvíla jafnmikil gjöld og nú á sjer stað, þá teldi jeg sanni nær, að ríkissjóður greiddi nokkurn hluta af kostnaðinum við eftirlitið, og einnig af stimpilgjaldinu, sem um ræðir í 5. gr. Jeg tel rjett, að ríkissjóður greiði ferðakostnað skoðunarmanns. Jeg geri ráð fyrir, að þegar hæstv.atvmrh. athugar málið nánar, þá sannfærist hann um, að það sje ekki rjett að krefja hærri gjalda af skipa- og bátaeigendum heldur en frv. ákveður; það sem eftirlitið verður dýrara, sje sanngjarnt að greiða úr ríkissjóði. Jeg skil það vel, að stj. sje það kærast, að umbæturnar og eftirlitið sje framkv. með sem minstum kostnaði fyrir ríkissjóð. En ríkissjóður hefir líka mikilla hagsmuna að gæta gagnvart þessum atvinnurekstri, og varðar það miklu, að útvegurinn gangi vel. Þess vegna álít jeg það eðlilegt, að hann verji nokkru fje til þessa eftirlits. Á undanförnum árum hefir talsverðu fje verið varið til þess. Og jeg geri mjer von um, að framlög ríkissjóðs þurfi ekki að vera öllu meiri en áður. Þá hygg jeg, að þessu máli sje vel borgið frá sjónarmiði beggja aðila, ríkissjóðs og útvegsmanna.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg ætla ekki að stofna til þrætu um þetta við hv.frsm. Eins og jeg hefi áður tekið fram, þá sætti jeg mig við þessi úrslit málsins eftir atvikum. Við höfum átt í orðakasti um, hvað mikið ætti að greiða af eftirlitskostnaðinum úr ríkissjóði; hjer eru þó með frv. stigin spor í rjetta átt. En jeg álít, að það sje „principielt“ rjett, að hið sama gildi um kostnað við eftirlit með bifreiðum og bátum.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Allshn. hefir orðið sammála um, að þetta frv. eigi fram að ganga. Jeg vil taka það fram fyrir mína hönd, að þó að jeg sæi ekki ástæðu til að leggja á móti því, þá tel jeg hjer vera gengið inn á varhugaverða braut. Jeg minnist þess, að þegar frv. um bæjarstjórn í Neskaupstað í Norðfirði var hjer á ferðinni þing eftir þing, þá var það ein ástæðan, sem beitt var gegn því, að með því væri stigið nýtt spor til útgjaldaauka fyrir ríkissjóð. Því er ekki hægt að neita, að svo mun verið hafa. En með þessu frv. er stofnað til mjög svipaðs kostnaðar fyrir ríkissjóð eins og orðið hefir við að veita Neskaupstað bæjarrjettindi. Það mun óhætt að telja hann mjög lítið minni. En það vantar mikið til, að náð sje samskonar hagsmunum með þessu frv. og hinum lögunum. Það liggur í því, að þótt þetta frv. verði samþ., þá verður Ytri-Akraneshreppur í sambandi við sýsluna eftir sem áður og greiðir sitt gjald til hennar, en þar af leiðir, að jeg er hræddur um, að þeir hagsmunir, sem hreppurinn nýtur af þessu frv., verði miklu minni en verða mundi með bæjarstjórnarfyrirkomulaginu. Hins er ekki að dyljast, að þarfirnar um bæjarstjórnarfyrirkomulag á Akranesi eru ekki orðnar eins brýnar og á Nesi í Norðfirði, og þyrfti að bíða lengi eftir því. En jeg er þess alveg fullviss, að það líða ekki mörg ár þangað til Akranes fer fram á að fá fullkomna bæjarstjórn. Jeg skal ekki segja um hve langur tími það muni verða, en jeg hygg, að það fari mjög eftir því, hvernig samkomulagið verður á milli hreppsnefndar Ytri-Akraneshrepps og sýslunefndar Borgarfjarðarsýslu. Mig grunar, að sýslusjóðsgjald hreppsins nemi alt að 1/4 af öllum sýslusjóðsgjöldum, og svo lengi sem Ytri-Akraneshreppur þykist ekki í neinu afskiftur, getur verið gott samkomulag, en það kemur bráðlega að því, að Akranes fer fram á að fá bæjarrjettindi, og jeg álít líka, að þegar þörfin er orðin brýn fyrir slíkt fyrirkomulag, þá sje ekki rjett að standa á móti því. En það er annað, sem jeg þykist sjá að leiði af þessu frv., og það er það, að það verða ekki svo fáir hreppar hjer á landi, sem hafa möguleika til að fara fram á hið sama. Mjer dettur fyrst í hug Húsavík í Þingeyjarsýslu, en það stendur reyndar alveg sjerstaklega á með hana, vegna þess að sýslumaðurinn er þar búsettur, svo jeg býst við, að hægt verði með nokkurnveginn sæmilegum rökum að standa á móti því, að hún þurfi að fá bæjarrjettindi. En það eru ýms önnur sjávarpláss, t. d. Búðir í Fáskrúðsfirði, Hólshreppur (Bolungarvík) í Ísafjarðarsýslu o. fl., og jeg sje þá ekki annað en að það mæli öll sanngirni með því, að líkt yrði að farið á þeim stöðum, svo að jeg vildi þá nú um leið benda á, að það er orðið ákaflega lítið úr þeirri meginröksemd, sem notuð var gegn bæjarrjettindum handa Neskaupstað, nefnilega kostnaðinum, ef þetta verður samþ. Það hlýtur að verða aukinn kostnaður við það, en ríkið verður að taka þann kostinn, sem þjóðskipulagið krefst. Þó n. væri sammála um það, að þetta frv. fái að ganga fram, þá var hún ekki fyllilega sammála um að láta það ganga fram óbreytt. Meiri hl. n. leggur til, að á 1. gr. frv. verði gerð sú breyt., að í staðinn fyrir orðin „samkvæmt tillögum“ komi „að fengnum tillögum“. Þetta virðist ekki vera mjög stór brtt., en hún veldur töluvert miklu, vegna þess, að eftir því sem frv. hljóðar nú, þá er það svo, að ríkisstj. skipar ekki þennan lögreglustjóra á Akranesi, ef þetta stendur óbreytt í frv., þá ræður ríkisstj. engu um það, hvaða maður verður skipaður. Þetta mun ekki vera alment um þá menn, sem taldir eru starfsmenn ríkisins, en hann verður að teljast það, því að þótt frv. geri ráð fyrir, að hreppsnefndinni sje heimilt að velja þann mann fyrir oddvita, þá er það ekki nein skylda, og hvergi nærri víst, að það verði gert, þótt sennilegt sje að svo verði. Þess vegna vill n., eða meiri hl. hennar, gera þá breyt. á frv., sem jeg gat um áðan. Meiri hl. n. vill ekki ganga lengra en það, að hreppsnefndin í Ytri-Akraneshreppi hafi tillögurjett um lögreglustjórann, en ekki rjett til að skipa hann óbeinlínis. Mjer finst það vera ofureðlilegt, því að jeg hygg, að engum hafi dottið það í hug, þegar verið var að ræða um bæjarfógeta í Neskaupstað, að það ætti að vera hreppsnefndin þar, sem tilnefndi hann; var þó ekki síður ástæða til þess þar, því að í þeim lögum er kaupstaðnum gert að skyldu að greiða meira af launum hans en ríkissjóður. Ríkissjóður greiðir af launum hans 1500 kr. og dýrtíðaruppbót þar af, en hreppsfjelagið 3000 kr. með dýrtíðaruppbót. Þó datt engum í hug að fara fram á, að það ætti að vera hreppsnefnd Neshrepps, sem veldi manninn. Þetta er því alveg nýtt; veit jeg ekki til, að það hafi komið fyrir áður. Getur meiri hl. n. ekki sjeð neina ástæðu til þess og telur nægilega mikið tillit tekið til óska hreppsnefndar með því móti, að hún hafi tillögurjett, og jeg fyrir mitt leyti legg það mikla áherslu á þetta ákvæði, að komist það ekki að, þá mun jeg ekki sjá mjer fært að greiða frv. atkv., því að jeg tel, að það væri að ganga inn á alveg ranga braut, sem jeg tel mjög varhugavert fyrir þingið að ganga inn á.

Jóhannes Jóhannesson Jeg býst við, að hv.frsm.n. hafi rjett fyrir sjer í því, að hjer verði ekki um neina ævarandi skipun um stjórn málefna Ytri-Akraneshrepps að ræða; en jeg er hv.þm. hinsvegar ekki samdóma um það, að þingið eigi ekki að fara inn á þessa leið. Það hefði að mínu áliti verið mjög erfitt fyrir þingið að setja sig á móti því, að Ytri-Akraneshreppur hefði verið gerður að kaupstað, ef farið hefði verið fram á það, eftir að búið er að gera Neshrepp í Norðfirði að sjerstökum kaupstað, því að þar eru þó talsvert fleiri íbúar og erfiðleikar á að ná til sýslumanns engu minni en að Nesi í Norðfirði. En hvað þetta fyrirkomulag snertir, þótt ekki standi nema kannske nokkra tugi ára, - það fer náttúrlega eftir því, eins og hv.frsm. gat um, hvernig samkomulagið verður á milli hreppsnefndar Ytri-Akraneshrepps og sýslunefndar Borgarfjarðarsýslu, - þá held jeg, að það væri heppilegt að sjá því föstu, að hjer er verið að ganga inn á nýja braut. Hjer er ekki verið að stofna nýtt embætti, þannig að sá, sem skipaður verður, verður ekki embættismaður í eiginlegum skilningi; hann verður hreppstjóri og oddviti með nokkru víðara valdsviði en aðrir hreppstjórar hafa, nefnil. dómsvaldi í lögreglumálum. Aftur á móti er ekki ætlast til, að hann fái annað úr ríkissjóði en þessi 2000 kr. laun, hvorki dýrtíðaruppbót nje skrifstofukostnað, en þetta hvorttveggja geri jeg ráð fyrir, að bæjarfógetinn í Neskaupstað hafi, og er því fyrirkomulag það, sem hjer er stungið upp á, mun ódýrara fyrir ríkissjóð en ef Akranes hefði verið gert að kaupstað. Jeg býst við, að aðalstarf þessa manns muni veiða oddvitastarfið í Ytri-Akraneshreppi, og að hann muni fá meira borgað þaðan heldur en úr ríkissjóði. Það er enginn vafi á því, að það er ekki lögð minni áhersla á það, að fá lögfræðing í kauptúnið, vegna þess að hreppsnefnd telur sjer það hag að fá hann fyrir oddvita, og þess vegna mun hún vilja ganga inn á að greiða honum svo mikið, að hann geti lifað af þeim launum, auk þess sem hann fær úr ríkissjóði. En að þessu álít jeg rjett, að um skipun hans skuli gilda nokkuð aðrar reglur en um skipun embættismanna. Jeg vil ekki þurfa að efast um það, að hreppsnefnd Ytri-Akraneshrepps bendi á mann, sem sje hæfur til að vera dómari í lögreglumálum og innheimtumaður skatta á Akranesi, en þungamiðjan í starfi hans verður vitanlega stjórn sveitarmálanna á Akranesi. En til þess að kveða á um það, að hjer sje um millilið að ræða milli ríkisstj. og sveitarstj., vildi jeg að giltu aðrar reglur um skipun hans en annara embættismanna. Þess vegna hefi jeg ekki getað verið með þeirri brtt., sem hv. meiri hl. n. hefir borið fram. Jeg verð fyrir mitt leyti að líta svo á, að hún sje ekki eins þýðingarmikil og hv. 2. þm. S.-M. vill gera hana; jeg vil ekki þurfa að efast um, hvorki að hreppsnefndin muni benda á hæfan mann, nje heldur um það, að ríkisstj. muni vera fús til að fara eftir því, en þetta sýnir afstöðumuninn milli þess að vera starfsmaður ríkisins og starfsmaður Ytri-Akraneshrepps. Það á ekki að vera nein hætta á því, að hann geti komið og sagt: Jeg er embættismaður ríkisins og á að fá bæði skrifstofukostnað og dýrtíðaruppbót. Jeg vil því ráða hv. deild til að fella brtt. á þskj. 418, til þess að slá því föstu, að hjer er um nýjan flokk starfsmanna að ræða, sem hafa dálítið meira vald heldur en hreppstjórar og oddvitar hafa. Til þess að benda á það, að þessi maður er þó ekki eins settur og embættismenn ríkisins, má minna á það, að eins og allir vita, skipar sýslumaður til hreppstjóra einn af þrem mönnum, sem sýslunefnd hefir stungið upp á, en hreppsbúar kjósa hreppsnefnd, sem velur svo oddvita sinn. Hinsvegar skipar ríkisstj. alla aðra lögreglustjóra, og þess vegna finst mjer það vera rjett, þar sem hjer er um millilið að ræða, að það sjáist einnig á því, hvernig skipun hans fer fram.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Það eru aðeins örfá atriði, sem jeg hefi að athuga við ræðu hv.þm. Seyðf. Hv. þm. virtist vilja slá því föstu, að hjer væri ekki um nýtt embætti að ræða. Jeg skal náttúrlega ekkert um það deila, en jeg lít nú svoleiðis á, að þetta frv. beri það með sjer tvímælalaust, að hjer sje um starfsmann ríkisins að ræða, því að þótt heimilt sje, að hann gæti einnig oddvitastarfs, þá er það alls ekki skylda hans. Aftur á móti er það svo um bæjarfógetann í Neskaupstað, að honum er skylt að vera oddviti bæjarstjórnar, en ríkissjóði er einnig gert að skyldu að greiða honum 3000 kr. í laun, af því að hann er um leið lögreglustjóri og skyldur að gegna ýmsum störfum fyrir ríkið, en laun hans hafa verið ákveðin með samningi milli hreppsstjórnar og ríkisstjórnar. Þetta sýnir, að hann er embættismaður ríkisins, því að það er ekki svo vel, að því sje slegið föstu í eitt skifti fyrir öll, að kaupstaðurinn eigi að greiða honum laun, heldur á hann að gera það eftir samkomulagi við ríkið, og er þess vegna litið á hann sem embættismann ríkisins. Jeg hefði talið miklu eðlilegra, að því væri slegið föstu, að hve miklu leyti þessi maður skyldi launaður af hreppssjóði. Maðurinn vinnur fyrir hreppinn, og, því er líka slegið föstu, að hann skuli vera formaður hreppsnefndar. Með því móti var líka hugsanlegt, að hægt væri að fá mann í þá stöðu vegna launanna, en eins og nú stendur er það tæpast, að fáist hæfur maður, því hann á alt undir hreppsnefndina að sækja. Ef ríkisstj. vildi setja það að skilyrði, að hreppurinn gyldi honum 1000 kr. fyrir oddvitastörf sín, svo að hann hefði 3000 kr., þá er ekkert líkara en að hreppsnefndin segði nei, að hún vildi alls ekki leggja það á sig. Jeg álít, að sá minsti prófsteinn, sem ætti að setja á hana, væri það, að útvega vitneskju um það, hvort hreppsnefndin vildi leggja fram sinn hluta af laununum, til þess að tryggja það, að hæfur maður fengist. En þegar svo er í pottinn búið, að það er engin trygging fyrir því, að hann fari með málefni hreppsins, þá er langt gengið að láta hreppsnefnd skipa hann. Það er ekki víst, að hún gangi inn á að launa hann að nokkru, og þá finst mjer algerlega rangt, að hún eigi að skipa manninn, því eins og frv. er nú, verður það ekki öðruvísi skilið en að hann eigi að skipa eftir till. hreppsnefndar. Hv. þm. mintist á það, að sýslumaður skipaði hreppstjóra. Þetta er rjett. En honum er samt gefinn víðari hringur heldur en landsstj. í þessu efni, því að sýslunefnd verður að tilnefna þrjá menn, en sýslumaður svo að velja einn af þremur; en það er ekki svo, að sýslunefnd tilnefni þrjá hreppstjóra innan sama hrepps, svo að jeg held, að hvar sem leitað er finnist ekki hliðstæð dæmi. Þá talaði hv.þm. um það, að starf þessa manns ætti að vera einskonar millistarf á milli oddvita- og lögreglustjórastarfs. Það er líka rjett, þau eiga að verða það, en því miður hefir ekki verið gengið svo frá frv., að það verði, og þótt jeg vilji ekki setja fótinn fyrir þetta frv., þá er jeg hræddur um, að það verði að engum notum, hræddur um, að ekki fáist hæfur maður í þessa stöðu, einmitt af því að þessi prófsteinn er ekki notaður á hreppsnefndina, að launa manninn svo að sæmilegt sje. Jeg sje svo ekki ástæðu til að karpa meira um þetta, en mín ástæða er sú, að til þess að gera þetta ekki að öllu leyti þannig, að það sje hreppsnefndin í Ytri-Akraneshreppi, sem ráði því, hvort hún vill nota þessar 2000 kr. til lögreglustjórnar á Akranesi, vil jeg breyta ákvæðinu þannig, að ríkisstj. geti skipað manninn, þótt hreppsnefndin hafi ekki lagt það til.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil taka það fram, að það er hreppsnefndin í Ytri-Akraneshreppi, sem á að sjá um það, að í þessa stöðu fáist hæfur maður, með því að semja við hann um það að taka að sjer oddvitastörfin. Hreppsnefndin getur ekki gert tillögu um, að maður sje skipaður í stöðuna, nema því aðeins, að maðurinn sje fús á að taka hana að sjer, því að það er ekki hægt að skylda nokkurn mann til að taka að sjer slíka stöðu sem hjer er um að ræða, vegna þess að það gilda ekki sömu reglur um hana eins og venjuleg oddvitastörf. Þess vegna verður gangur málsins sá, að hreppsnefnd Ytri-Akraneshrepps kemur sjer saman við einhvern lögfræðing um það, að hann skuli taka að sjer hvorttveggja, og verður þá jafnframt samið við manninn um laun hans úr sveitarsjóði fyrir oddvitastörfin. En ef ætti að heimila ríkisstj. að skipa mann í þessa stöðu, og hann væri ekki oddviti í hreppnum, þá yrði bæði að greiða honum skrifstofukostnað og dýrtíðaruppbót. Það er einmitt af því, að jeg geri ráð fyrir því, að hreppsnefndin verði að borga meira af launum þessa manns heldur en ríkissjóður, og að oddvitastörfin verði aðalstörf hans, að jeg legg áherslu á, að hreppsnefndin fái nokkru að ráða um það, hver maðurinn verður, og eins af því, að hjer er um millilið milli lögreglustjóra og hreppstjóra að ræða, en ekki lögreglustjóra í sömu merkingu og í öðrum kaupstöðum landsins. Þess vegna vil jeg líka, að það komi skýrt fram, að ríkissjóður þurfi ekki að leggja annað til að launa honum en upphæð þá, er frv. greinir.

Halldór Steinsson Mjer finst það dálítið einkennileg röksemdafærsla hjá hv. 2. þm. S.-M., þar sem hann hjelt því fram, að eftir frv. eins og það væri úr garði gert væri auðsætt, að það fengist enginn hæfur maður í þetta embætti, vegna þess hvað það væri illa launað. Hv. þm. verður að athuga það, að þetta frv. er fram komið fyrir almenna ósk hreppsbúa, en sú ósk er sprottin af megnri þörf til að bæta úr því ástandi, sem nú ríkir þar. Hreppsbúar finna vel, að við það ástand er ekki unandi til lengdar, og þess vegna hafa þeir vitanlega gert sjer það ljóst, hvern kostnað þeir verða að bera fyrir breytt fyrirkomulag. Þeir gera ekki ráð fyrir, að þeir fái nokkurn mann til að gegna þessum störfum fyrir 2000 kr.; þeir gera sjálfsagt ráð fyrir 3000 kr., og ef til vill meiru. Þess vegna er þetta ekki nema fyrirsláttur hjá hv.þm., að þetta geti orðið málinu að falli, hve lítil laun eru ákveðin. Hreppsbúar hafa gert sjer ljóst, að þeir þurfa að leggja fram allmikla fjárupphæð til þessa embættismanns, auk þeirra launa, sem ríkissjóður greiðir. Þess vegna held jeg, að þetta í sjálfu sjer geti ekki verið nein ástæða á móti frv., og ef það er svo, að það megi slá því föstu, sem jeg hygg, að Ytri-Akraneshreppur greiði að minsta kosti heldur meiri upphæð til launanna heldur en ríkissjóður greiðir, og jafnvel mun meiri upphæð, þá er ekki nema sanngjarnt, að hann hafi meiri íhlutunarrjett um skipun þessa manns, sem þarna verður lögreglustjóri, heldur en ríkisvaldið.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ræða: hv.þm. Snæf. gaf mjer ekki mikið tilefni til athugasemda, en jeg vildi samt sem áður benda á það, að frv. ber það með sjer, að það hvílir engin skylda á Ytri-Akraneshreppi að greiða hluta af launum þessa manns. En því er slegið föstu, að þegar Ytri-Akraneshreppur vill fela þessum manni hreppstjórnarstörf, þá á hann að semja við ríkisstj....

Nei, nei, við hreppsnefndina

. Það stendur hjer í frv. - með leyfi hæstv. forseta: „ .... fær hann að auki laun fyrir þau úr sveitarsjóði, samkvæmt samningi milli hreppsnefndar og ríkisstjórnar“. Ef Ytri-Akraneshreppur vill ekki greiða manni þessum það kaup, sem ríkisstj. telur hæfilegt, þá er hreppurinn ekki skyldur til að nota hann til neins. Alt öðru máli væri að gegna, ef frv. legði kvöð á hreppinn að greiða honum fast og ákveðið kaup. Með þessu ákvæði er slegið föstu því, að hjer sje um opinberan starfsmann að ræða, og ætla jeg ekkert um það að fást út af fyrir sig. Jeg vil því mæla með því, að frv. þetta nái fram að ganga með þeirri breyt., að 1. gr. sje sniðin upp. En eins og frv. liggur nú fyrir, þá get jeg með engu móti felt mig við það. Sjerstaklega finst mjer það óviðeigandi, að farið skuli vera svo mjög eftir till. hreppsnefndar. Mjer finst nógu langt gengið með því að gefa hreppsnefndinni tillögurjett um þessi efni, en ekki skipunarrjett.

Jóhannes Jóhannesson Það er einungis stutt aths. Jeg lít svo á, að ákvæðin í 3. gr. eigi að vera til tryggingar því, að í þetta starf veljist hæfur maður og að íhlutun ríkisvaldsins um skipun hans byggist á því, að ríkið felur honum á hendur skattheimtu og tollgæslu og önnur ábyrgðarmikil störf. Og ef þetta frv. nær ekki fram að ganga, þá mun að sjálfsögðu koma fram krafa um að gera Akranes að sjerstökum kaupstað. Mjer virðist Alþ. tæplega geta, samræmisins vegna, neitað þeirri kröfu, það sem það hefir fyrir ekki löngu samþykt, að miklu minna kauptún fengi kaupstaðarrjettindi. Jeg mæli því eindregið með þessu frv., einkum með tilliti til sparnaðar ríkissjóðs. og vil jeg leggja til, að það verði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv.Nd.

Jón Þorláksson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. á þskj. 451. Eru þær að efni til 3. Fyrsta till. fer fram á, að haldið verði því skilyrði fyrir kosningarrjetti í sveitarmálefnum, sem verið hefir og nú er, að hlutaðeigandi sje ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, með þeim takmörkunum þó, að það nái aðeins til þeirra, sem eru í skuld vegna leti, óreglu eða hirðuleysis. Með þessum brtt. vildi jeg láta það koma skýrt fram, að jeg vil ekki láta sveitarstyrk þeginn vegna venjulegra orsaka, svo sem heilsuleysis, ómegðar og annars hliðstæðs, svifta menn kosningarrjetti. Jeg get ekki sjeð, að nokkur ástæða sje til að gera þá breyt., að þeim verði veittur kosningarrjettur, sem vegna leti, óreglu eða hirðuleysis eru á framfæri hins opinbera. Hinsvegar er það svo, að ef einhver hefir orðið fyrir því að þiggja slíkan styrk, en svo bætt ráð sitt, án þess að vera þó orðinn þess megnugur að hafa getað endurgreitt hann, þá hefir sveitarstjórnin það á sínu valdi að gefa hlutaðeigendum upp skuldina. Jeg fæ því ekki sjeð, að gengið sje á sanngjarnan rjett neins manns, þó þetta sje samþ. Þá er næst 4. brtt. mín. við 6. gr. Hún er aðeins til skýringar á því, hvenær megi endurkjósa þá, er fara frá. Þetta er svo óljóst eins og það er nú í frv., að það er fyrirsjáanlegt, að það getur valdið vafa. Samkv. frv. hafa fráfarandi fulltrúar rjett til að skorast undan kosningu aftur, en í 2. gr. stendur, að það megi endurkjósa þá. Til þess að þetta geti samrýmst, verður að setja í frv. ákvæði um það, hvenær fráfarandi fulltrúar verði að hafa látið uppi, hvort þeir vilja taka við endurkosningu. En jeg lít svo á, að samkv. frv. sje þeim ekki skylt að láta í tje upplýsingar um það, hvort þeir vilja verða við kosningu aftur. Mundi þeim því ef til vill heimilt eftir á að neita að taka við kosningu, er þegar hefir farið fram. Að vísu mundi þetta ekki valda óbærilegum vandræðum, því altaf væru til varafulltrúar, en það sýnist ekki eðlilegt áð ganga svo frá lögunum að kosinn fulltrúi geti skorast undan því að taka sæti. Jeg legg því til, að það ákvæði verði sett í frv., að fulltrúar þeir, er frá fara, verði að hafa tilkynt kjörstjórn 3 dögum áður en framboðsfrestur er útrunninn, ef þeir ætla að skorast undan endurkosningu. Hinar brtt. allar fela það eitt í sjer, að haldast skuli óbreytt ákvæðin í bæjarstjórnarlögunum um kosningu bæjar- eða borgarstjóra og atkvæðisrjett hans í bæjarstjórn. Held jeg, að svo sje gengið frá þessum brtt. mínum, að ekki verði missmíði á frv., þó þær verði samþ. Jeg get ekki fundið neina ástæðu til þess að taka af borgurunum í kaupstöðum þann rjett, er þeir hafa lögum samkv., að kjósa sjálfir borgar- eða bæjarstjóra sína. Og í raun og veru er það aðeins ein ástæða, sem jeg hefi heyrt færða fyrir því, að þessari nýju tilhögun verði komið á, og hún er sú, að hugsanlegt sje, að sá, er situr í borgarstjórasætinu. geti orðið í ósamræmi við meiri hluta bæjarstjórnar. En jeg tel þessa ástæðu ekki mikils virði, og er það af tvennu. í fyrsta lagi hefir borgarstjóri altaf það úrræði að segja af sjer, ef samvinnan við bæjarstjórnina er erfið. Og í öðru lagi tel jeg það ekki skifta miklu máli, þó borgarstjóri sje úr öðrum stjórnmálaflokki en meiri hl. bæjarstjórnar. Því það mun svo í flestum tilfellum, að það er heldur til hins lakara að teygja stjórnmálaflokkaskiftinguna um of inn í störf bæjar- og sveitarstjórna. Veit jeg ekki til, að hægt sje að benda á eitt einasta dæmi hjer á landi, er sýni það, að núverandi tilhögun hafi gefist illa. Hinsvegar eru auðsæir kostir við það að hafa bæjarstjóra kosinn af borgurum bæjarins, því hann verður þá sjálfstæðari gagnvart bæjarstjórninni. Þess vegna hljóta þeir er trúa því, að alm. kosningarrjettur sje besti grundvöllurinn, er kostur er á fyrir lands-, bæjar- og löggjafarstarfsemi, að stuðla að því, að menn fái að njóta hans í sem ríkustum mæli. Og ennfremur hlýtur það að vera skoðun þeirra, að með honum sje það best trygt, að heppilega takist val á þeim mönnum, er kjósa á. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta. Jeg sje enga ástæðu til þess að taka þennan rjett af borgurunum, og ennþá minni ástæða finst mjer vera til þess að taka atkvæðisrjettinn af borgarstjórunum. Þykist jeg vita, að hjer muni vera að verki öfl bak við tjöldin, er geri það að verkum, að brtt. mínar nái ekki fram að ganga. Er fullyrt, að þessi breyting sje ein af þeim fórnum, er Alþýðuflokkurinn heimtar af Framsókn. En jeg vildi ekki láta þetta mál fara út úr deildinni án þess að atkvgr. skæri úr um þessi atriði.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Sem að líkum lætur hefir allshn. ekki borið sig saman um brtt. þær, er hjer eru til umr., bæði frá hv. 3. landsk. og hv.þm. Ak. Og það, sem jeg segi um þær, verður því á mína ábyrgð, nema að svo miklu leyti sem jeg hygg, að það verði í nokkru samræmi við skoðun meiri hl. n. Skal jeg þá fyrst taka til athugunar brtt. á þskj. 451. Fyrsta brtt. þar, sem hv.flm. hennar hefir skýrt, lítur í fljótu bragði vel út. Þeir eru sennilega fáir, er vilja áskilja letingjum og slæpingjum kosningarrjett. En jeg get samt ekki skilið, að þetta sje annað en einskonar gildra, sem varasamt er að lenda í, því svo getur farið, að hjón verði að þiggja af sveit vegna leti, óreglu eða hirðuleysis af hálfu mannsins. Verður þá samkv. þessu konan undir sömu sökina seld, þó hún sje að engu samsek manni sínum. En þetta væri mesta órjettlæti. Jeg fæ því ekki sjeð, að nokkur hætta sje á ferðinni, þó frv. eins og það er nú verði að lögum, því samkv. gildandi lögum hafa sveitar og bæjarstjórnir heimild til þess að svifta slíka menn og ræðir um í brtt.hv. 3. landsk. fjárforræði og hafa þeir þá um leið mist kosningarrjett sinn. Verði breyt. því samþ. getur skapast órjettlæti með 1. gr. frv., sje hlutaðeigandi giftur, því þá hlýtur það að ganga yfir konuna líka. Og jeg geri ráð fyrir því, að þó hv. 3. landsk. líti svo á, að þetta skifti ekki miklu máli, þá sjeu þó margir, er líti öðruvísi á þetta atriði. Mun jeg því ekki fylgja þessari brtt., og hræðist jeg það ekki, þó mjer verði borið það á brýn að jeg vilji láta letingja og óreglumenn hafa kosningarrjett. Hvað snertir 2. og 3. brtt. á sama þskj., þá er það um þær að segja, að þær valda ekki mikilli breytingu. En hinsvegar finst mjer ekki brýn ástæða til þess að fella 2. gr. niður. Sama máli er að gegna um brtt. hans við 4. gr., því eins og hv. 3. landsk. tók fram, er hún aðeins til þess að koma samræmi í frv. vegna breyt., er hann ber fram við síðari gr. frv. Þá er það 4. brtt.hv. 3. landsk. Jeg tel hana aðeins skýringu. Álít jeg, að hennar sje ekki beint þörf, en hefi hinsvegar ekkert á móti því, að hún verði samþ. Er vitanlega ekkert á móti því, að hreppsnefndarmaður eða bæjarfulltrúi, er ætlar að skorast undan endurkosningu, verði að hafa tilkynt það til kjörstjórnar áður en kosning fer fram. En þetta á aðeins við í sveitum, því þar sem listakosning er, er öllum kunnugt nokkru fyrir kosningu, hverjir verða í kjöri. Mun það og ótítt, að menn sjeu settir á lista án þess að leitað sje samþykkis þeirra. Þá kemur aðalbreyt., um að fella burtu úr frv. ákvæði, er snerta aðstöðu bæjarstjórnar til borgarstjóra, einkum það atriði, sem hv. 3. landsk. lagði mesta áherslu á, að nú skuli tekið í lög, að bæjarstjórnirnar kjósi borgarstjóra. Það telur hv. 3. landsk. mjög ósanngjarnt. Hann segir, að verið sje að taka rjett af kjósendum, en eins og hæstv.forsrh. benti á við 2. umr., er það misskilningur. Það má geta þess, að í þessum sömu l. er gert ráð fyrir því, að hreppsnefndir kjósi oddvita, svo sem altaf hefir verið, og hv. 3. landsk. hefir enga brtt. flutt við það og ekkert haft við það að athuga. Rjettarmissir borgara er þá auðvitað í báðum tilfellum sá sami, en enginn ymprar á því, að oddviti skuli kosinn af öllum kjósendum. Jeg get ekki sjeð, að það sje athugavert, að borgarstjóri sje sviftur atkvæðisrjetti í bæjarstjórn, ef hann ekki er jafnframt bæjarfulltrúi. En ef hann á að hafa atkvæðisrjett, er það sama sem að fjölga mönnum í bæjarstjórn, og það er ekki sanngjarnt. Hitt liggur í augum uppi, að það er mjög óheppilegt, ef borgarstjóri kemst í mótstöðu við meiri hl. bæjarstjórnar, enda virtist hv. 3. landsk. viðurkenna það, því að hann gat þess, að bæjarstjóri gæti altaf sagt lausri stöðunni. Það er rjett: hann hefir það úrræði, en bæjarstjórn ekki. Það er ekki víst, að borgarstjóri kæri sig um að segja lausri stöðunni. Fyrirkomulagið í sveitarstjórnarlögunum um aðstöðu oddvita til hreppsnefndar virðist vera full sönnun þess, að hið sama geti átt við um borgarstjóra og bæjarstjórn. Jeg geri ráð fyrir, að það hafi ekki mikla þýðingu að lengja umr. úr þessu. Hv. 3. landsk. gat þess, að engin rök hefðu verið færð fyrir þessari breyt. Hann um það. Það hafa verið færð góð og gild rök fyrir málinu, hvað sem hv. 3. landsk. segir. Hann gat þess ennfremur, að þetta væri ein af „fórnum“ Framsóknarflokksins til jafnaðarmanna. Ekki veit jeg, hvaðan hv. 1. landsk. hefir þetta. Jeg hugsa, að heimildir hans sjeu veigalitlar, en jeg get vel unnað hv.þm. og hans flokki að veifa þessu fyrir sig sem slagorði, ef þeim liggur á. Það hefir farið svo með þessar „fórnir“, sem íhaldsmenn hafa mest talað um, að það hefir orðið fremur lítill matur úr þeim, t. d. á fundum úti um land. Jeg hugsa, áð eins fari, þó að einn hlekkur bætist í keðjuna. Jeg er á móti öllum brtt.hv.þm., nema brtt. við 6. gr. Jeg sje ekki, að hún spilli frv. að neinu leyti. Hv. þm. Ak. flytur eina brtt. á þskj. 452. Hann hefir ekki enn gert grein fyrir henni, og skal jeg því ekki fjölyrða um hana. Ef grg.hv.þm. verður á þann hátt, sem jeg býst við, eftir skilningi mínum á brtt., mun jeg geta fylgt henni.

Erlingur Friðjónsson Þó að jeg flytji eina brtt. við frv., ætla jeg, áður en jeg tala um hana, að fara nokkrum orðum um brtt.hv. 3. landsk. á þskj. 451, því að jeg tel eðlilegt, að þær sjeu gerðar að umræðuefni, þar sem þær fara fram á miklar breyt. á frv., sem ganga yfirleitt í þá átt að færa í sama horf aðstöðu borgarstjóra til bæjarstjórna og var eftir 1926. Það er að sönnu kunnugt, að alment var það ekki svo, að borgarar kysu borgarstjóra, fyr en 1926. Jeg er ekki viss, að um fleiri en einn hafi verið að ræða, nefnilega bæjarstjórann á Akureyri, sem var kosinn af bæjarstjórn Akureyrar þar til 1926. Við Akureyringar höfum því reynt hvorttveggja fyrirkomulagið, því að síðasta ár var bæjarstjórinn þar kosinn af borgurum. Jeg tel fyrra fyrirkomulagið miklu hagkvæmara, og þó fylgir ekki lögunum frá 1926 það ákvæði fyrir Akureyri, sem gildir fyrir Reykjavík, að borgarstjóri hafi atkvæðisrjett í bæjarstjórn með því að vera kosinn af borgurum. Er það mjög þýðingarmikið atriði, hvort hann fær atkvæðisrjett með sinni sjerstöku kosningu eða ekki. Hv. flm. virtist þó sjá þann ókost við kosningu borgarstjóra, ef hann væri kosinn af borgurum, að hann gæti ef til vill orðið í andstöðu við meiri hl. bæjarstjórnar. Þetta er þó ekki hættulegasta aðstaðan, heldur hitt, að meiri hl. bæjarbúa öðlast með þessu aukið atkvæðamagn í bæjarstjórn. Það eðlilegasta ef, að sá meiri hl. borgara, sem kýs og skipar meiri hluti bæjarstjórnar, mundi einnig ná borgarstjóranum með almennri kosningu. Hitt er óeðlilegt, að borgarstjórinn sje í minni hl., eða þá viðbót við þann meiri hl., sem ræður í bæjarstjórn. Þó að ekki væru aðrar ástæður fyrir hendi en þetta, eru það ærið nógar ástæður fyrir því, að breyt. sje gerð. Það er nauðsynlegt, að borgarstjóri sje töluvert háður bæjarstjórn. Jeg þykist vita, að hvaða fyrirtæki sem er geri þá kröfu til síns framkvæmdarstjóra, að framkvæmdarvaldið sje hæfilega háð þeim, sem fyrirskipanirnar gefa. Ef borgarstjóri á kjörfylgi sitt undir borgurunum, fer hann meira að vilja þeirra, sem hann á embætti sitt undir, en hinna, sem gefa honum fyrirskipanir. Úr því að hinum kjörnu fulltrúum í bæjarstjórn er gefið það vald að ráða málum bæjarins, má ekki leggja neinar þær hömlur á borgarstjóra af kjósendum hans, að hann fari ekki altaf að vilja bæjarstjórnar. Þó að ýmislegt fleira mætti til tína í brtt.hv. 3. landsk., tel jeg það ekki skifta svo miklu máli, að ástæða sje til að fjölyrða um það. Jeg get tekið undir með hv. 2. þm. S.-M. um þau atriði. Jeg tel ekki ástæðu til að fylgja frekar 4. brtt.hv. 3. landsk. en hinum brtt. hans. Þó að hún sje ekki skaðleg, hefir hún litla þýðingu fyrir málið. Jeg skal þó minnast á fyrstu brtt., því að jeg geri ráð fyrir, að hv.flm. leggi mikið upp úr því, hvort hún verður samþ. eða ekki. Jeg skal lýsa yfir því, að jeg ætla að greiða atkv. með því, að hirðuleysingjar og letingjar fái að halda sínum atkvæðisrjetti eins og aðrir borgarar, af því að það er ekki ljett verk að ákveða, af hvaða ástæðum einn og annar nýtur fátækrastyrks. Jeg vil því frekar lofa nokkrum miður hæfum mönnum að hafa kosningarrjett en að taka þann rjett af góðum borgurum, þó að þeir sjeu svo illa settir í lífinu, að þeir verði að þiggja af sveit. Einnig má benda á ummæli síðasta ræðumanns um þann órjett, sem konum slíkra manna er sýndur. Kona, þó að dugleg sje og gáfuð, á að fylgja bóndanum út í óregluna og hirðuleysið.  Það mætti geta þess, að ef sú regla á að gilda, að borgarar í bæ kjósi borgarstjóra sinn á sama hátt og kosið er til bæjarstjórnar, ættum við sennilega að gera þá breyt. á kosningalögum til Alþingis og láta kjósa ríkisstjórnina með almennum kosningum um land alt. Ef það er eðlilegt, að borgarar í bæjum kjósi bæjarstjóra, er það engu síður eðlilegt, að borgarar landsins kjósi landsstjóra. En þetta úrelta fyrirkomulag, að borgararnir kjósi bæjarstjóra, er vitanlega eitt af því, sem á að fara að kippa í lag, og ætti að vera búið að kippa í lag fyrir löngu síðan. Hv. flm. var að tala um „fórnir“ Framsóknarflokksins til jafnaðarmanna. Jeg vil spyrja: Ef hjer er um einhverja fórn að ræða, var það þá ekki líka fórn á sínum tíma handa andstæðingum jafnaðarmanna, sem færð var með lögunum frá 1926? Og fyrst andstæðingar jafnaðarmanna hafa notið blessunar af fyrra ástandinu, þá er sanngjarnt, að þeir fái nú að þola þessa breytingu. Loks kem jeg að brtt. minni. Það, sem jeg ætla mjer með henni, er ekki annað en að tiltaka ofurlítið gleggra en áður hefir verið um kosningu endurskoðenda og nefnda í bæjarstjórn. í stað orðanna: „Gildir kosning þeirra um eitt ár“ vil jeg að komi: „Kosning nefnda og endurskoðenda gildir um eitt ár“. Það hefir verið svo áður, að kosið hefir verið í nefndir eftir að fram hefir farið kosning til bæjarstjórnar og kosningin gilt til tveggja ára. Samkv. breyt. þessari á kosningalögunum á að kjósa þriðja hvert ár, og virðist rjett að taka það fram í l., hvort kosning nefnda á að gilda um eitt ár, 3 ár eða óákveðinn tíma.

Frsm. annars minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Það stóð svo á síðast þegar þetta mál var til umr., að jeg gat ekki verið viðstaddur, en síðan hefi jeg skilað nál. Það er svo sem ekki í fyrsta sinni, er þetta frv. stingur upp kolli hjer í deildinni, því að 1927 var lagt alt kapp á að koma því í gegn, en þá tókst það ekki, hvað sem um það verður nú. Ástæðurnar, sem færðar hafa verið fyrir þessu frv., eru hinar sömu og áður, nefnil. þær, að nauðsyn beri til að færa kjördaginn vegna óhægrar aðstöðu sveitanna. Hagskýrslurnar bera það þó með sjer, að veðráttan hefir ekki haft mikil áhrif á sókn til kjörstaða til þessa, en af því hefir þó verið mikið gumað. Sjerstaklega hefir þó núv. stjórnarblað „Tíminn“ gert mikið veður út af þessu og fært sem ástæðu, að eitt sinn geysaði stórhríð á kjördegi í tveimur sýslum, Norður-Þingeyjar- og Norður-Múlasýslu. Þessi kjördagur er ekki hinn sami og til landskjörs, heldur eingöngu fyrir kjördæmakosningu. En nú er því svo farið hjer á landi, að flokkaskiftingin er engan veginn bundin við einstakar sveitir eða sýslur, heldur eru menn þar mjög skiftrar skoðunar í stjórnmálum, þannig, að óveður lendir jafnt á rjettlátum og ranglátum. Þessi ástæða getur því ekki verið þung á metunum, en alt öðru máli væri að gegna, ef um landskjör væri að ræða, þar sem verulega gæti fram komið krafa um það, að sveitir landsins stæðu jafnt að vígi sem bæirnir. En sá dagur er ákveðinn 1. júlí. En það eru önnur rök í þessu máli, sem þung eru á metunum, og það er hvernig kjördagurinn er valinn fyrir allan þorra fólks, sem býr við sjávarströndina og sækir vinnu sína til sævarins. Því er svo farið, að enginn dagur mun ver valinn fyrir það en 1. júlí, eða fyrstu dagarnir í júlí, því að þá er mestur hluti þess fjarri heimilum sínum, norður á Siglufirði, austur á fjörðum eða í öðrum verstöðvum, þar sem nóg er að starfa. Jeg vil aðeins minnast hjer á tvö kjördæmi máli mínu til sönnunar, og það eru Vestmannaeyjar og Hafnarfjörður, auk Reykjavíkur, sem allir vita, að hálftæmist af verkafólki á þessum tíma. Þá eru flestir, eða allur hinn vinnandi lýður farinn burtu úr Eyjum og firðinum, til að leita sjer atvinnu. Þá er verkalýðnum gert miklu óhægra um vik en öðrum um að nota kosningarrjett sinn. Það fólk ætti að hafa mest að segja um þessi mál, því að kjördæmaskipunin er þannig úr garði gerð, að bæjarfólkið hefir minni kosningarrjett en sveitafólkið, þótt kjördagurinn þar á ofan væri ekki valinn á örðugasta tíma ársins. Nú segja þeir, sem fylgjandi eru færslu kjördagsins, að þeir, sem við sjóinn búa, geti neytt kosningarrjettar síns þrátt fyrir það, að þeir sjeu fjarri heimilum sínum, en þeir hljóta þó að sjá, hvílíkt umstang og erfiðleika slíkt hefir í för með sjer fyrir þá, þegar þeir eru fjarlægir heimilum sínum, og fyrir þá, sem á sjó eru, er þetta mikils til ómögulegt. Ef þetta væri gert fyrir bændur eingöngu, þá virðist það nokkuð hæpið, því að á þessum tíma eru annirnar mjög miklar í sveitunum.

Það eru altaf nógar annir í sveitunum

. Ef svo er, þá má bændum vera nokkurn veginn sama um, hvenær kjördagurinn er, og þá gæti hann alveg eins verið fyrsta vetrardag eins og aðra daga. Menn hafa viljað benda á, að þá væri að jafnaði hætt við óveðrum, en það hefir þegar verið bent á leiðir, sem virðast góðar, eins og t. d. að hafa kjördaga marga, hafa fleiri en einn kjörstað í hverjum hreppi, eða samkv. núgildandi lögum að fresta kosningu, ef óveður hamla. En þrátt fyrir það, að bent hefir verið á þessar leiðir, rísa þessir menn, sem að frv. standa, upp öndverðir gegn þeim og hafna þeim algerlega, en þó virðist engin frágangssök að hafa t. d. marga kjördaga í röð, eins og tíðkast í Svíþjóð. Þetta sýnir, að það, sem vakir fyrir flm. þessa frv., er ekki það, að finna út kjördag, sem allir geta notað, heldur hugsa þeir eingöngu um, hvernig þeir geti best útilokað eða minkað áhrif verkalýðsins á löggjöf og stjórn landsins. Hv. 2. þm. Árn. kemur fram með þá till., að kosið verði 3. sunnudag í september, og jeg verð að segja, að þótt jeg kysi heldur 1. vetrardag, vil jeg þó heldur, að kjörið verði þá en 1. júlí. Þar er reynt að sigla beggja skauta byr, og það skal ekki lastað í þessu máli. En ef kjördagurinn verður fluttur til 1. júlí, skil jeg ekki í því, að hv.flm. skuli ekki sjá svo um, að sá dagur verði lögboðinn hvíldardagur, eða að kosið verði á sunnudegi. Jeg mun ekki orðlengja þetta frekara, en vonast fastlega eftir, að þetta frv. verði felt.

Frsm. annars minni hl. (Magnús Torfason) Jeg mun ekki flytja hjer langa tölu fyrir tómum stólum, en vil þó gera nokkra grein fyrir brtt. þeirri, sem jeg hefi borið hjer fram. Jeg vil geta þess, að fyrst og fremst er jeg þeirrar skoðunar, að kjördagur skuli vera á sunnudegi, og að þar fer jeg eftir góðu fordæmi menningarþjóðanna. Jeg lít svo á, að fáum þjóðum muni vera eins mikil nauðsyn að hlúa að landi sínu og okkur, sem hýrumst hjer í strjálbýlinu. Þess vegna vil jeg láta kosningar fara fram á hvíldardegi, enda er þá tekið fult tillit til hins vinnandi lýðs þessa lands. Það er vitanlegt öllum, sem til þekkja, að á hvíldardögum eru fjölsóttar skemtanir, og af því má álykta, að góð aðsókn verði einnig á kjörstöðunum. Báðir aðalflokkar þingsins hafa kosið að færa kjördaginn lengra fram á sumarið, en jeg hefi valið 3. sunnud. septembermánaðar, með tilliti til þess, að þá eru mestu sumarannirnar búnar, eins og t. d. sláttur, síldarvinna og fiskverkun. Vinnan er þá ekki eins föst eins og um háannatíma ársins og mönnum ljettara að loknum heyönnum að hugsa um þjóðmál heldur en endranær. Þetta er reynsla frá fornu fari, því að þá var það lögskylt, að kosningar skyldu fara fram í september. 1 mínu kjördæmi komu fram eindregnar óskir um það að hafa hjeraðskosningar í síðari hluta sept., og það gerði jeg líka. Þá sýndi það sig, að þótt þá væri ekki nema einn kjörstaður, komu kjósendur með raktri tölu úr þeim hreppum, sem fjærst áttu. Þetta sýnir, að þessi tími er vel valinn, og jeg get sagt það fyrir mitt leyti, að jeg var altaf á móti því að hafa kjördaginn 1. vetrardag, af því að veður eru þá tekin að spillast. Þá er eitt atriði enn, sem mælir með þessu, og það er, að hjer áður fyr var um þetta leyti þjóðhátíðardagur um alt land, þ. e. a. s. hinn góði og gamli rjettadagur. Síðan ungu fólki hefir tekið að fækka í sveitunum, eru þeir tiltölulega fáir, sem sækja rjettir, nema í þeim hjeruðum, þar sem aðkomumenn úr kaupstöðunum hrúgast að. Því þætti mjer ekki nema eðlilegt, að tekinn væri upp nýr skemtidagur eftir að slætti er lokið, og jeg efast ekki um, að menn myndu sækja tíðir engu síður þennan dag en aðra, sjerstaklega þar sem kjörstaður er oftast á kirkjustöðum. Þess vegna mun jeg við 3. umr. koma fram með brtt. við þessa brtt., þar sem forsrh. er falið að velja um 3. eða 4. sunnudag í sept., því 3. sunnud. getur fallið þann 15. og líka þann 21. sept. 15. sept. mun helst til snemma, en þá mætti líka velja 4. sunnudag. Jeg vil svo ekki fjölyrða frekara um málið, en vona, að brtt. fái góðar viðtökur.

Bjarni Ásgeirsson Jeg vildi segja hjer nokkur orð til að mótmæla hv. 2. þm. Árn., sjerstaklega af því að hann segist flytja þessa till. og tala fyrir munn bænda, en það virðist mjer koma úr hörðustu átt. Það er vitanlegt, að þessi dagur er mjög óheppilegur fyrir bændur, því að þá byrja fjallaferðir, sláturferðir og alt það umstang, sem því er samfara. Við þetta bætist svo, að þá þurfa menn oft að fara að bjarga síðustu heyjunum undan eyðileggingu, því að á þessum tíma er veðráttan oft rosaleg og umhleypingasöm. Það getur oft verið vont að þurfa að fara frá heyjum fyrri hluta sumars, en seinni hlutann getur oft staðið svo á, að menn verði að bjarga heyjum sínum, hvað sem liggur við, því að þá er venjulega síðasta tækifærið að ganga þeim úr greipum. Af þessum ástæðum er jeg sannfærður um, að það er hin mesta fjarstæða að koma fram með það að færa kjördaginn til síðari hluta sumars. Jeg mun því fylgja þeim till., sem meiri hl. allshn. hefir borið fram. Hv. 2. þm. Reykv. mintist á það, að það mundi koma jafnt niður á öllum stjórnmálaflokkum, hvernig viðrar daginn sem kosið er. Þó getur víða hagað svo til um kosningafylgi, að misjöfn sje aðstaða flokka til að sækja kjörfund, eins og t. d. sveita og kauptúna, en þar er flokkaafstaðan oft nokkuð ólík, sem kunnugt er. En óhagstætt veður kemur vitanlega langtum harðara niður á sveitabúum en sjávarþorpa undir þessum kringumstæðum. Með því að leggja alt á vald veðursins er undir hendingu komið, hverjir það verða, sem kosningunni ráða.

Frsm. annars minni hl. (Magnús Torfason) Jeg átti ekki von á því, að hv.þm. Mýr., þessi ungi, upprennandi bóndi, sem meðal annars situr á jörð, sem er sjerlega vel löguð til ræktunar og gefur honum meiri kost á en öðrum bændum að meta það, hvað það þýðir að lifa á ræktuðu landi, að hann skuli verða til þess að mótmæla till. minni. Þá gat mjer ekki dottið í hug, að þessi sami hv.þm. mundi vilja taka sjer þau orð í munn, að þessi kjördagur væri sá versti frá sjónarmiði bænda. Það voru þó bændur, sem rjeðu lögum og lofum á Alþingi, þegar kjördagurinn var ákveðinn í september, og það voru líka bændur, sem rjeðu, þegar kjördagurinn var ákveðinn 10. september. Þetta sýnir, að það nær engri átt að slá fram öðru eins og því, að þetta hljóti að vera versti dagurinn frá sjónarmiði bænda. Það fer í bága við þá reynslu, sem menn hafa fengið. Hitt er alt annað mál, að bændur ljetu á sínum tíma flekast frá því, sem jeg berst fyrir, að hafa kjördaginn í september, og færa hann yfir á 1. vetrardag, og nú ætlar þeim að verða erfitt að bæta fyrir það glappaskot. Reynslan er ólygnust, enda vissi jeg ekki til, þegar þessum kjördegi var breytt, að um það kæmu neinar sjerstakar raddir frá bændum. Það var talið til, að á þessum tíma rækju annirnar hver aðra og menn yrðu til dæmis oft að bjarga heyjum sínum. Ef það væri einhver öldungur 70–80 ára, sem hefði sagt þetta, þá hefði jeg skilið það. En að þessi upprennandi bóndi skuli láta sjer þetta um munn fara, er óskiljanlegt. Það er alveg víst, að heyfengur í september er ekki helmings virði á við heyfeng í byrjun sláttar. Jeg hjelt, að búskapurinn gengi einmitt í þá átt, að ná sem mestu af heyjunum, meðan grasið er ekki fallið. Menn keppa að því að hafa landið í svo góðri rækt, að þeir geti byrjað sem fyrst að slá og endað heyskapinn sem fyrst. Jeg býst ekki við, að það eigi sjerstaklega að gera að vilja þeirra, sem hafa öfuga búskaparaðferð við hina nýju ræktunarstefnu í landbúnaðinum, fylgjast með tímanum. Svo er fyrir að þakka, að jeg ætlast ekki til, að tekinn sje verkdagur frá bændum til kosninganna. Jeg tók fullkomlega tillit til þess, að menn þurfa að nota hvern virkan dag, meðan vinnufært er, og lagði því til, að kjördagur væri á sunnudegi. Þess vegna held jeg, að frá almennu sjónarmiði sje till. mín á góðum rökum bygð, og styðst þar að auki við þá reynslu, sem jeg fjekk, þegar jeg bjó eindregnu bændakjördæmi. Jeg fylgdi því einmitt sjálfur í verkinu með því að síðari árin, sem jeg myndaðist við að búa, ljet jeg kaupafólk aldrei fara seinna frá mjer en 10 september.

Bjarni Ásgeirsson Hv. 2. þm. Árn. virtist álíta, að það væri mjög líklegt, að fjarstæður kæmu frá öldungum, og má vel vera, að svo sje. A. m. k. bendir till. hans á, að þetta sje rjett. Hv. þm. segir, að óheppilegasti tíminn til kosninga sje snemma í júlí, en jeg vil benda honum á, að þegar bændur rjeðu öllu hjer, notuðu þeir dagana síðast í júní og fyrst í júlí til stjórnmálastarfa. Það bendir á þá þjóðarreynslu, að sá tími sje bændum bestur, af því að þá eru þeir helst á milli anna. Þó að það komi fyrir, ef sjerlega vel árar, að sláttur hefjist með júlí, er það hreinasta undantekning. Hv. þm. sagði, að áður fyr, þegar bændur rjeðu öllum þingsætum, hefðu kosningar farið fram í september. En af hverju rjeðu þeir þá lögum og lofum? Af því að þá kusu ekki aðrir en bændur. Öðru máli er að gegna, þegar helmingur þjóðarinnar býr í kaupstöðum. Hv. þm. talaði um, að jeg mæti ekki fyllilega þá nauðsyn bænda, að geta stundað sína vinnu, en hann hefði tekið tillit til þess, þar sem hann ætlast til, að kosningadagurinn sje á sunnudegi. Það gætir mikils ókunnugleika hjá hv.þm., ef hann veit ekki, að bændunum eru, eins og dauðanum, allir dagar jafnir, einmitt þegar kominn er þessi tími.

Þeir eiga ekki að eiga hey úti

. Hver getur stjórnað því? Guð almáttugur, en ekki hv. 2. þm. Árn. Þegar t. d. er búinn að ganga rosi vikum saman, er blátt áfram ekki hægt fyrir bændur að komast hjá því að eiga hey úti. Og þá er skylda hvers bónda að nota alla daga. Það er alveg rjett, að það er best að fá sem mest inn af heyjunum framan af sumri, en eins og jeg tók fram áðan, er það ekki altaf, að heyin eru svo snemma til, og þá verður maður að bíða og sætta sig við dutlunga náttúrunnar. Hjer er ekki um að ræða rjetta eða öfuga búskaparstefnu, heldur er það náttúran sjálf, sem setur manni stólinn fyrir dyrnar, ef henni býður svo við að horfa. En þó að heyskap kunni að vera lokið um þetta leyti, koma aðrar annir. Þó að jeg sje ekki kunnugur í Árnessýslu, veit jeg samt, að ef hv.þm. fær vilja sínum framgengt í þessu efni, væru það ekki bændurnir í Árnessýslu, sem rjeðu kosningum þar, heldur menn frá Stokkseyri og Eyrarbakka. Jeg efast ekki um, að þeir gætu verið eins færir til að velja góðan mann á þing, en jeg vil ekki ljá atkv. mitt til þess, að rjettur sje svo augljóslega tekinn af bændum.

Gunnar Sigurðsson 1 Jeg hjó eftir því hjá hv. 2. þm. Reykv., að hann taldi það ganga jafnt yfir alla til sveita, það sem vantaði á, að menn gætu sótt almennar kosningar. En það er áreiðanlegt, að þeir verða ofan á, sem geta beitt peningum. Það er mjög þýðingarmikið atriði í þessu máli í Rangárvallasýslu, þar sem víða hagar svo til, að fátt er í heimili, og enginn hestur, að nú er farið að nota bíla í kosningaferðir. Enda hefir það komið í ljós, að þeir sigra, sem geta notað bíla. Þó að þetta sjeu ekki beinar mútur, er það dálítið óheppilegt. Jeg er sammála hæstv.forsrh. um það, að sunnudagur sje heppilegur sem kjördagur. Það geta ekki talist nein hátíðaspjöll, þó að kosið sje á sunnudegi. Laugardagur er næstbestur, því að þá geta kosningar haldið áfram fram eftir nóttu, einkum þegar þær fara fram að sumarlagi. Laugardagur á sumri er betri en laugardagur að vetri. Jeg er algerlega ósammála háttv. 2. þm. Árn., en hv.þm. Mýr. hefir nú svarað honum, og sje jeg ekki ástæðu til að endurtaka það. Menn eru ekki búnir að ná inn heyjum sínum 10. september, og þar að auki eru þeir bundnir í fjallferðum og geta því ekki sótt kosningarnar. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg get ekki setið hjá, þegar um það er að ræða, hvort fjölmenn stjett þjóðfjelagsins á að njóta fulls rjettar eða ekki. Hjer er deilt um það, hvort verkalýður í kaupstöðum og sjávarþorpum eigi að njóta þess rjettar síns, sem hann nýtur nú. Togstreitan er á milli sveitanna og bæjanna. Jeg hygg, að á bak við þetta standi þessi venjulega tilhneiging, að veikja áhrif verkalýðsins á stjórnmál þjóðarinnar. Jeg vil ekki vera neitt myrkur í máli um það. Það hafa þegar verið færð nokkur rök fyrir því, hvernig þetta mundi koma niður á hinum ýmsu stjettum. Það hefir verið bent á, að þegar hásumar er komið, er fólk í kauptúnunum hjer sunnanlands komið víðsvegar út um land í atvinnuleit. Fjöldi sjómanna stundar þá síldveiðar og mikill hópur kvenfólks vinnur að þeim. Smábátaútvegsmenn eru þá komnir ýmist norður á Húnaflóa eða Siglufjörð, austur á land eða aðra staði, sem útræði er stundað frá. Og þegar mikið er um vegagerð af hálfu ríkissjóðs, er stór hópur manna að þeirri vinnu hingað og þangað úti um land, stundum uppi á háfjöllum, fjarri öllum mannabygðum. Það hefir verið minst á stað eins og Vestmannaeyjar, þar sem meiri hluti sjómanna og verkamanna leitar til ýmissa staða í landinu eftir vertíðina. Jeg veit ekki, hvort menn kalla þetta rök, en svona er það. Nú segja menn, að þetta fólk geti kosið áður en það fer að heiman. Oft er það, að framboðsfrestur er þá ekki útrunninn, og þegar atvinna er í boði, er fólki annað í hug en kosningar. Áhugi almennings á stjórnmálum er sama sem enginn á sumrin; öll hugsun fólksins gengur í það að bjarga sjer, eins og það er kallað. Nú hefir verið talað um, hversu heppilegur tími þetta væri fyrir sveitamenn, fyrst í júlí. En hv. 2. þm. Árn. hefir bent á, að áður hafi 10.–11. september verið álitnir mjög æskilegir dagar til þeirra hluta. Þá var líka kosið á mjög fáum stöðum, en nú er kosið í hverjum hreppi, og heimild til að hafa kjörstaði svo marga í hverri sveit sem nauðsyn þykir til, og bílfærir vegir allvíða. Það er því ekki sambærileg aðstaðan nú og áður. Jeg get ekki sjeð, að svo sterk rök hafi komið fram, að það sje knýjandi nauðsyn að flytja kjördaginn einmitt á þann tíma, þegar allir menn eru fyrst og fremst að hugsa um atvinnu sína. Jeg var að fara yfir umr. frá þinginu 1915 um kosningar til Alþingis. Jeg sje, að Jón sál. Magnússon hefir þá borið mikla umhyggju fyrir því, að sjómenn gætu notað kosningarrjett sinn. En nú eru bændurnir það eina, sem gildir, eins og bersýnilega hefir komið fram í umr. Nú er svo mikil bændadýrkun, að það er eins og engir menn byggi þetta land nema þeir, sem í sveitum búa. Áður var umhyggja mikil fyrir sjómönnum og öðrum sjávarsíðumönnum, en þá var sama togstreitan um atkv. þeirra hjá hinum stærri flokkum eins og um bændurna nú. Nú líta þessir flokkar svo á, að enginn ávinningur sje í atkv. verkalýðsins við sjávarsíðuna; þess vegna megi þau liggja ónotuð. Þetta er í stuttu máli fjandskapur við Alþýðuflokkinn. Það er mikið talað um það, og gert að stóru atriði, hvort kosningadagurinn skuli vera á sunnudegi eða virkum degi. Það virðist mjer vera hreinasta aukaatriði. Hitt væri vert að minnast á, að sá dagur, sem kosið er á, skuli ekki vera vinnudagur. Það mun tíðkast í ýmsum löndum.

Hvaða löndum?

. Mjer er sagt, að það sje t. d. í Belgíu og víðar. Kjördagurinn á að vera og þarf að vera lögskipaður hvíldardagur. Jeg hefi þá í stuttu máli sagt frá ástæðunum fyrir því, að mjer finst það glapræði að breyta kosningadeginum, enda hafa engin rök komið fram frá þeim, sem aðallega bera sveitirnar fyrir brjósti, fyrir því, að fólk geti ekki sótt kjörstað á haustin. Það eru fátíð þau árin, sem snjóþyngsli eru svo mikil á þeim tíma, að fólk komist ekki allra sinna ferða. En jeg þykist vita, að hjer í hv. d. sje svo skipað, að mál þetta muni ganga fram, hvað sem sagt verður með rökum á móti. Það eru ekki rökin eða sanngirnin, sem ræður. Það er nú orðið svo áliðið þings, að jeg vona, að þetta mál fái að sofna í friði í hv. efri deild, enda væri mjög misráðið að ráða nokkru til lykta um þetta mál, meðan með öllu er óafráðið, hvernig kjördæmaskipun og hlutföllum á milli sjávar og sveita verður háttað í framtíðinni. Vel gæti hugsast, að þeim málum yrði svo til lykta ráðið, að ekki þyrfti að vera togstreita milli sjávar og sveita um þetta mál.

Bændur ráða kjördæmaskipuninni ennþá

. Já, þeir gera það ennþá, en það getur breytst, og því er best að láta ekki dólgslega af hv.þm., sem greip fram í. Einnig getur færsla kjördagsins beðið þangað til. Jeg held, að þegar hlutbundnar kosningar fara fram um land alt, þá verði minna rifist um kjördaginn, því flokkahlutföllin verða þá alt önnur en þau eru nú.

Það verður engu minna deilt um hann þá

. Jeg hjó eftir því hjá hv.þm. Mýr., að hann sagði, að hv. 2. þm. Árn. vildi ekki flytja kjördaginn vegna Árnesinga, heldur vegna Eyrbekkinga og Stokkseyringa. Var helst að heyra, að það væri einhver óhæfa að taka tillit til þeirra. Verkamennirnir á Stokkseyri og Eyrarbakka eru nú ekki svo margir, að þeir geti ráðið kosningu í Árnessýslu, enda eru þeir útilokaðir frá því að hafa áhrif á kosningu, með því að hafa kosninguna 1. júlí, því að þá munu þeir flestir vera farnir frá heimilum sínum. í því tilfelli væri því best að hafa kjördaginn 1. júlí, sjeð frá bæjardyrum hv.þm. Mýr. Skárra er það nú frjálslyndið, sem kemur fram í þessari hugsun hv.þm.! Það er hnefinn, en ekki rjettlætið. Einhver hv.þm. sagði, að bílar rjeðu mestu um kosningar í framtíðinni, og jeg held, að hann verði sannspár. Jeg held, að hægt verði að nota þá fyrsta vetrardag að mestu leyti eins og 1. júlí, þó vera megi, að svo verði ekki í öllum hjeruðum. Ef til vill kemur sú stefna upp að banna að nota bíla í kosningum, vegna þess að það greiði um of fyrir kjósendum að komast á kjörfund. Það þýðir víst ekki að ræða þetta mál meir, því að það breytir sjálfsagt ekki afstöðu manna til þess; svo ákveðnir munu þeir í að knýja fram ranglætið, sem í þessu felst. En þjóðin mun á sínum tíma dæma um framkomu hv.þm. í þessu máli. Það ber ekki alt upp á sama daginn.

Þessu verður bráðum breytt aftur

.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Við 2. umr. kom það til orða, hvort ekki þyrfti að athuga betur ákvæði 11. gr. frv., að því er snertir hækkun lóðaleigu í landi því, er að höfninni liggur. Í frv. var aðeins tilgreint Höfðahólaland. Jeg ætla, að það hafi verið hv.þm. Ísaf., er varpaði hjer fram þeirri spurningu, hvort ekki gæti komið til mála, að aðrar lóðir nytu einnig góðs af þessu mannvirki. Sjútvn. hefir athugað þetta og í samráði við þm. kjördæmisins leyft sjer að bera fram brtt. við 11. gr. 2. tölulið, þannig að fella úr gr. nafn Höfðahólalands, en orða gr. svo: „Helming hækkunar lóðaleigu í landi þeirra jarða, er að höfninni liggja“, o. s frv. - Ætlast nefndin til, að með þessari breyt. náist tilætlaður árangur gr. betur en í frv. Síðan þetta gerðist hefir verið útbýtt brtt. á þskj. 425, frá hv. 1. þm. Skagf. Sjútvn. hefir ekki tekið afstöðu til hennar, og kann jeg ekki neitt betur að segja fyrir hennar hönd en það, að nm. hafa um hana óbundið atkv. Að öðru leyti hefi jeg ekki ástæðu til að tala frekar um þessa brtt.; geri jeg ráð fyrir, að hv.flm. muni reifa hana.

Magnús Guðmundsson Það var látið í ljós við 2. umr. af hæstv. fjmrh., að nokkur hætta fyrir ríkissjóð gæti stafað af frv. þessu. Hafa því verið settar í frv. ýmsar öryggisráðstafanir til að fyrirbyggja þetta. Jeg skal ekki neita því, að þetta geti verið rjett, og þá einkum af því, að það er aðallega einn hreppur, er að höfninni stendur. Nú stendur svo á, að í hafnarmannvirkinu er garður út í eyju, Spákonufellsey. Ef sá garður væri bygður og vegur gerður eftir eyjunni og bryggja við endann, þá fæst þarna gott bátalægi. Kostnaður við þetta færi ekki yfir 125 þús. kr., eftir áætlun vitamálastjóra. Jeg veit, að það er áhugamál þeirra þar nyrðra að framkvæmda þetta fyrst og prófa sig svo áfram með verkið. Með tilliti til þessa hefi jeg flutt brtt. um að heimila ríkisstj. að greiða, er ástæður ríkissjóðs leyfa, án sjerstakrar fjárlagaheimildar, 50 þús. kr. til þessa verks, gegn 75 þús. kr. úr hafnarsjóði. Þetta er sama hlutfall og gert er ráð fyrir í frv. Ennfremur er fylgt sömu reglu um ábyrgð ríkissjóðs á lántöku hafnarsjóðs til þessa verks. Það er lagt á vald ríkisstj., hvort hún telji fært að leggja fram þessa upphæð, og virðist því ekki ástæða til að halda, að hrapað verði að verkinu. Vona jeg, að þó sjútvn. hafi ekki tekið afstöðu til brtt., þá leggist hún ekki á móti henni, að fengnum þessum skýringum. Út af brtt. sjútvn. vil jeg segja það, að mjer er ekki kunnugt um, hverjir eru eigendur jarða þeirra, er að höfninni liggja. En ef það eru einstakir menn, þá er jeg ekki viss um, að þeir sjeu skyldir að hlíta þessu ákvæði. En ef til vill er hjer um opinberar eignir að ræða, og þó er jeg hræddur um, að ein jörð a. m. k. sje einstaklings eign.

Sveinn Ólafsson Þegar frv. þetta var hjer til 2. umr., þá gerði jeg þá grein fyrir fyrirvara mínum í nál., að jeg liti svo á, að fyrst um sinn mundi tæplega verða um annað að ræða þarna nyrðra en lendingarbætur, þótt talað væri um fullkomin hafnarmannvirki. Nú finst mjer, að hv. 1. þm. Skagf. hafi hlaupið undir bagga með mjer, og fer till. hans mjög í sömu átt og jeg hafði hugsað mjer, að hafnarbæturnar mundu ganga. Till. hans er veruleg bót á frv. og er jeg ráðinn í að fylgja henni og hygg málinu svo best komið, að hún verði samþ. Jeg skil brtt. svo, að ákvæði frv. um framlag ríkissjóðs eigi að standa óbreytt og það fje, er hann leggur fram til þessa verks, verði tiltölulegur hluti af heildarframlagi til hafnarbótanna á þessum stað. Um brtt.n. á þskj. 438 hefir hv.frsm. þegar talað, og býst jeg við, að allir sjái, að hún stefnir aðeins að því að koma á meira samræmi en áður var, því það gat varla vel farið, að hækkun sú, er verður á tekjum af lóðarleigum, nái aðeins til annarar þeirra jarða, er að höfninni liggja, en ekki til hinnar.

Forseti (BSv): Mjer hefir borist skrifleg brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. og hv.þm. Ísaf., við 6. gr. frv., og þarf að leita afbrigða frá þingsköpum, hvort hún megi koma til umr. og atkvgr.

Hannes Jónsson Jeg sje, að brtt.hv. 1. þm. Skagf. víkur frá þeim ákvæðum, er sett eru í 2. gr. 2. mgr. um skilyrði fyrir fjárveitingu til hafnargerðarinnar. Í henni er tekið fram, að til byrjunar á hafnargerðinni megi ríkið verja alt að 50 þús. kr., gegn tilsvarandi eða alt að 75 þús. kr. framlagi úr hafnarsjóði Skagastrandar. Ennfremur sje ríkisstj. heimilt að ábyrgjast alt að 75 þús. kr. lán handa hafnarsjóðnum í þessu skyni, gegn ábyrgð sýslunefndar A.-Húnavatnssýslu, og skal ákvæði 2. málsgr. 2. gr. þessa frv. ekki ná til þeirrar ábyrgðar. Nú var jeg á móti því við 2. umr., að ákvæði 2. málsgr. 2. gr. væri felt niður. En jeg verð að segja, að hjer er öðru máli að gegna, því eins og búið er að taka hjer fram, þá er hjer um nauðsynlegar lendingarbætur að ræða. Jeg get því sagt það um þessa brtt., að jeg hefi ekkert út á hana að setja hvað þetta snertir. Hjer er ekki verið að ráðast í neitt, sem er hjeraðinu ofurefli. Og þó að svo færi, að þær tekjur hafnarinnar, er sumir hafa gert sjer vonir um, fengjust ekki, þá er þetta ekki svo mikið fje, að það sje ekki þess vert að leggja það í nauðsynlegar hafnarbætur. Jeg held, að það sje nokkur ástæða til þess að setja sjerákvæði um þetta mannvirki, því þegar þeir hafa fengið þetta, þá er mjer það mjög til efs, að þeir haldi lengra áfram. Heldur mundu þeir láta þetta nægja, a. m. k. fyrst um sinn, og bíða eftir því, að mögulegt væri að láta stærri mannvirki bera sig. Hefi jeg svo ekki meira um þetta að segja, en mæli með till.hv. 1. þm. Skagf.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg er ekki ánægður með till.n., þó að hún sje að vísu til nokkurra bóta. Mjer finst lítil ástæða til þess að hið opinbera, er leggur til alt fjeð, sýslan og ríkið, skuli ekki líka geta eignast þá hækkun á lóðum, er stafar af því að höfnin verður bygð. En að því miðar brtt. mín. Er þar gert ráð fyrir því, að hreppsnefndin fái heimild til að taka eignarnámi lönd og lóðir einstakra manna, er að höfninni liggja og nauðsynleg kynnu að verða fyrir höfnina eða kauptúnið. Þykir mjer ekki ólíklegt, að hreppsnefndin láti gera þetta, áður en ráðist er í stór mannvirki þarna. Finst mjer, að eigandi hlutaðeigandi jarða, sem reyndar mun vera fús til þess að selja, geti ekki talið sig tapa neinu, þó eignarnám verði framkvæmt, enda er ekki víst, að það sje neitt á móti hans vilja. En þetta er góður varnagli fyrir hreppsnefndina til þess að geta haft verðhækkunina í hendi sjer. Vona jeg því, að hv. deild samþ. þessa brtt. okkar fjelaga.

Magnús Guðmundsson Jeg þarf ekki að segja margt, því brtt. mín hefir fengið svo góðar undirtektir. Aðeins skal jeg taka það fram út af því, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, að það er rjettur skilningur, að með þessu ákvæði um stundarsakir sje ekkert hróflað við öðrum ákvæðum frv. Það framlag, sem þar er gert ráð fyrir, er aðeins hluti af öllu því framlagi, er þarf til hafnarbótanna. Út af því, sem hv.þm. V.-Húnv. sagði, skal jeg geta þess, að fyrir mjer vakir svipað og hann nefndi, nefnil. það, að leyfa íbúunum að byrja á hafnargerðinni og láta þá svo sjálfráða um það, hvort þeir vilja halda áfram. Er alls ekki víst, að þeir kæri sig um meira til að byrja með. Hinsvegar vil jeg ekki láta taka neinn rjett af þeim, ef þeir kæra sig um að gera meira. Það getur vel verið, að aðsóknin að þessum stað smávaxi. Ættu þeir þá ef til vill hægra með það síðar að halda áfram, er þeim hefði vaxið meiri fiskur um hrygg. Jeg heyrði ekki vel till.hv. 2. þm. Reykv., er var lesin hjer upp áðan. En jeg er ekki viss um, að hennar sje þörf, því í lögum frá 1917 er heimild fyrir kaupstaði að taka eignarnámi vissar eignir, er teljast verða nauðsynlegar fyrir kaupstaðinn, en jeg skil þessa brtt. svo, sem það sje meiningin, að hreppurinn eignist þessar lóðir. Eða er það ekki svo? Ef það er hafnarsjóður, sem á að eignast þær, þá gæti jeg búist við, að það yrði þröngt um fje hjá honum til þess að byrja með, og jeg er því alls ekki viss um, að hreppsnefndin muni kæra sig um þessa heimild hafnarsjóði til handa. En hinsvegar þarf hann auðvitað ekki að nota heimildina frekar en hann vill. Jeg hygg, að þetta sje samt sem áður óþarft, því það er hægt að ná því sama eða svipuðu með 1. frá 1917.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg hefi ekki þessi lög, er hv. 1. þm. Skagf. talaði um, við hendina, en jeg veit, að þau eru ekki svo úr garði gerð, að hið opinbera geti samkv. þeim náð til sín verðhækkun á löndum og lóðum, er leiðir af gerðum mannvirkjum eða umbótum. En ef slík eignarnámsheimild og hjer er farið fram á verður samþ., þá hlýtur það að leiða til þess, að öll verðhækkun á þessum lóðum rennur til hins opinbera. Verður því auðsætt gagn að því fyrir hafnarsjóð að hafa þessa heimild. Vonast jeg til þess, að hv. dm. veitist ekki gegn henni, þar sem auðsætt er, að hún skaðar engan, en getur þó orðið að miklu gagni.

Haraldur Guðmundsson Jeg held, að það sje hvergi til í okkar lögum almenn heimild til eignarnáms í þeim tilgangi, sem hjer er um að ræða, heldur verður að gefa slíka heimild í hverju einstöku tilfelli. Enda mun það vera svo í öllum hafnarlögum, að þar er það sjerstaklega tekið fram, hvað hafnarsjóði eða hlutaðeigandi bæjarstjórn er heimilt að taka eignarnámi. Annars er það aðalatriði þessa máls, að ef það verður úr, að ráðist verður í það að byggja höfn á Skagaströnd, þá hlýtur það að leiða til þess, að þarna rísi upp kauptún eða kaupstaður. Ella væri ekkert vit í því að fara að leggja 3/4 milj. kr. í þetta fyrirtæki. Út af því, sem einhver hvíslaði að mjer áðan um það, að þessi eignarnámsheimild, er við hv. 2. þm. Reykv. förum fram á að bætt verði inn í frv., sje þegar í frv., skal jeg geta þess, að svo er ekki. Þar er aðeins kveðið á um það, að menn sjeu skyldir til að láta af hendi lóða- og landsnytjar, efni til fyllingar og annað þess háttar til hafnargerðarinnar, eða undir brautir og undir vegi í þarfir hafnarinnar. En þar er hvergi nein heimild hliðstæð þeirri, er felst í brtt. okkar. Brtt. okkar byggist á því, að ef höfn verður bygð þarna og upp rís kaupstaður eða kauptún, þá hljóta þar lóðir allar og lönd að hækka í verði. Viljum við því byrgja brunninn strax og tryggja það, að hafnarsjóður fái í sinn hlut þá væntanlegu verðhækkun, og geti jafnframt gætt þess, að lóðaverðið stígi ekki upp úr öllu viti. Er hjer líka aðeins um heimild að ræða, sem aldrei getur orðið hættuleg, því hreppsnefndin mun ekki nota hana nema hún telji það hagkvæmt, enda þarf og samþykki atvinnumálaráðuneytisins til þess að hún megi notast.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Jeg skildi hv. 2. þm. Reykv. svo, sem hann saknaði í frv. heimildar til þess að taka land undir hafnargerðina.  Það getur verið, að þessi skrifl. brtt. hafi einhverja þýðingu, þó þessi ákvæði sjeu í frv. En meðan þau haldast, sem allar horfur eru til að verði, og meðan allar þær torfærur, er 2. gr. ber með sjer, haldast, þá held jeg, að þessari eignarnámsheimild liggi ekki mikið á. Enda er brtt. sú, er fjallar um hana, bæði of seint fram borin og er auk þess ófullkomin. Að öðru leyti skal jeg ekki láta mig skifta það neinu, þó brtt. sje óformleg, en álít, eins og jeg hefi áður tekið fram, að eins og málið nú horfir við, þá sje hennar ekki brýn nauðsyn inn í frv.

Hjeðinn Valdimarsson Það eru aðeins örfá orð út af því, er hv.þm. Vestm. sagði. Jeg hygg, að ekki þurfi að taka það fram, hvernig þetta eignarnám á að fara fram, þar sem til eru sjerstök lög um það, nefnil. 1. nr. 61, 1917, sem eru algerlega tæmandi um þetta efni. Mig undrar, að menn skuli vera á móti þessari brtt, okkar. Það er þó venja, þegar menn ætla að láta framkvæma eitthvert verk, að þeir kjósi að hafa það svo vel undirbúið, að sem mestur og bestur hagnaður geti orðið af því. Og það getur aldrei orðið til skaða, að hið opinbera geti tekið til sín þá verðhækkun, er verður þarna á löndum og lóðum, er kaupstaður rís upp þarna. Það getur að vísu orðið nokkuð langt í land, að þarna komi upp fullkomin höfn. En það eitt er víst, að ef bygð verður höfn fyrir 600 þús. kr., þá rís þarna upp annar Siglufjörður og öll verslun A.-Húnavatnssýslu færist yfir á þennan stað. Er þá auðskilið, að þeir, er eiga þarna lóðir, fá ekki lítinn hagnað af þessari hafnargerð, algerlega óverðskuldað, þar sem öll verðhækkunin væri af völdum hins opinbera, hafnargerðinni. Vænti jeg, að hv. deild verði svo framsýn að girða fyrir, að blómlegur kaupstaður, er þarna gæti risið upp, og íbúar hans yrðu um aldur og æfi hneptir í viðjar fárra landeigenda.

Magnús Guðmundsson Það er rjett hjá hv. 2. þm. Reykv., að við framkvæmd eignarnáms skal fara eftir 1. nr. 61, 1917, þegar annað er ekki sjerstaklega ákveðið. Og við nánari athugun, þá held jeg, að þessi heimild geti ekki spilt frv. neitt. Og að því leyti, sem mátt hefir skilja ummæli mín áður sem andmæli gegn brtt., þá skal jeg geta þess, að jeg sje nú ekki ástæðu til þess að vera á móti henni.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Jeg vil aðeins benda á það, að þar sem stj. hefir samkv. 3. gr. frv. álitið rjett að kveða ger á um það, hvernig eignarnámið skyldi fara fram við hafnargerð þessa, ef til kemur, þá kann jeg því illa, að það skuli á síðustu stundu koma fram brtt., er felur í sjer önnur ákvæði í þessu efni. Þetta vildi jeg aðeins hafa tekið fram, en að öðru leyti er mjer þetta ekkert kappsmál.

Frsm. (Magnús Torfason) Eins og menn sjá á nál. á þskj. 306, hefir n. lagt til, að frv. verði samþ., að undanteknum tveimur nm., sem ekki tóku þátt í meðferð málsins, án þess þó að jeg vilji gefa þeim það að sök. N. hefir gert nokkrar smávægilegar brtt. við frv., og skal jeg nú rekja þær nánar. Um þá 1. er það að segja, að hún er aðeins sjálfsögð leiðrjetting og nauðsynleg. Hvað hinar snertir, þá eru þær aðallega í því fólgnar, að greinarnar eru færðar til betra máls, en í brtt. við 32. gr. felst þó dálítil efnisbreyt. Þar er sú regla, líkt og áður hefir komið fyrir um skipun embættismanna í Rvík, að skiftaráðandi skuli ávaxta fje í sparisjóði, þar sem því verði við komið. Meiri hl. n. hafði í sjálfu sjer ekkert á móti þessu ákvæði, en hann leit þó svo á, að þarna væri fulllangt gengið, því að skiftaráðendur verða að hafa eitthvað af handbæru fje til taks, ef þeir þurfa að greiða reikninga og gjöld fyrir búin, enda væri þeim það hinn mesti trafali, ef þeir þyrftu þá altaf að hlaupa út í sparisjóði til að ná í fje. Það er vani í öllu viðskiftalífi að hafa eitthvað af fje í sjóði, og n. leit svo á, að svo skyldi það einnig vera hjer, en þó ekki svo mikið, að nokkru næmi. Hvort eitt bú fær 5 eða 10 kr. meira í vexti, ef fjeð lægi í sparisjóði, hefir svo lítið að segja, að í það er ekki horfandi, en það, sem aðalþýðingu hefir í þessu máli, er, að búunum verði skift fljótt og greitt. Jeg játa, að hvað þessar ströngu kröfur snertir get jeg ekki verið með frv. nema með nokkrum fyrirvara. Við verðum að athuga það, að sýslumannaembættin voru fyrir 1919 einskonar ljen eða vinnusamningur, því að þeir fengu þá ekki nema lág laun, heldur lágu þau aðallega í ýmiskonar aukagetum, sem embættinu fylgdu. Sýslumenn urðu aftur á móti að borga allan kostnað, sem var samfara embættinu, eins og t. d. húsnæði, skriftir, ferðalög og bækur, sem aðrir embættismenn fengu greitt sjerstaklega eftir reikningi. Það var því nokkurskonar vinnusamningur milli ríkis og sýslumanna. Síðan var ríkið altaf að hlaða nýjum og nýjum störfum á sýslumenn, án þess að laun þeirra hækkuðu, og þá kom það í ljós - sjerstaklega á stríðsárunum -, að sýslumenn höfðu mjög lítil laun og voru eiginlega verst settir af öllum embættismönnum. Svo komu launalögin árið 1919, og þá eru þeir loksins settir á bekk með öðrum embættismönnum og áttu að fá laun sin greidd ásamt smáaukagetu, sem átti að vera nokkurskonar talningarfje eða ábyrgðarfje. Það fer mjög mikið af fje gegnum hendur þessara manna, svo að þeir mega passa sig með að telja ekki rangt. Jeg get sagt það fyrir mitt leyti, að jeg hefi verið mjög varkár við slíkt, en á þessu hefi jeg þó tapað þúsundum króna. Í launalögunum frá 1919 er svo ákveðið, að sýslumenn skuli fá allan embættiskostnað greiddan úr ríkissjóði, en þegar til kemur, er því ekki framfylgt, og jeg veit þess dæmi, að sýslumenn hafa orðið að greiða fleiri þúsundir úr sínum eigin vasa til þess að standa straum af embættisfærslunni. Þegar svona er í pottinn búið, er ekki hægt að gera strangar kröfur til þessara manna. Ríkið getur ekki krafist annars en að þeir gegni embætti sínu skammlaust, en það er ekki hægt að heimta nostur við embættisfærsluna, nema því aðeins, að þessum mönnum sje útvegað það vinnuafl, sem með þarf. Jeg hefi skýrt dómsmálaráðuneytinu frá þessu, og það hefir játað í samtali við mig, að skrifstofufjeð væri alt of lítið, og bent þá á, að við hefðum ýmsar aukagetur, eins og t. d. rentur af því fje, sem við höfum undir höndum. Ríkið verður að veita sýslumönnum nægilegt fje, ef vel á að vera og ef það á að geta gert strangar kröfur til þeirra. Jeg þykist svo ekki hafa fleira að segja að svo stöddu, meðan ekki er hreyft mótmælum gegn frv. eða brtt.n.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil fyrst þakka meiri hl. allshn. fyrir góðar undirtektir og get lýst yfir því, að yfirleitt hygg jeg, að brtt.n. sjeu til bóta. N. hefir viðurkent í verkinu, að hjer er verið að reyna að bæta úr göllum, eða rjettara sagt ástandi, sem er alveg óviðunandi. Jeg vil bæta því við, að þetta frv., sem hjer er til umr., er nauðsynlegt til þess að bæta úr gömlum ákvæðum í þessu efni, sökum þess, hve þjóðlíf okkar er orðið fjölbreytt. Gömlu ákvæðin eru einskisnýt og hæfa nútímanum ekki. Það er orðið alsiða hjer, að þeir, sem mikið fje hafa með höndum, verða skyndilega gjaldþrota, en að gjaldþrotinu afstöðnu koma þeir fram miklu ríkari en áður, þannig að ekki er hægt að skýra það á annan hátt en að þeir hafi dregið fje undan og stungið í sinn vasa. Þetta þarf engan að undra, því að spillingin er orðin svo mikil, að þegar borgararnir sjá, að það er góður gróðavegur að lána fje hjá bönkunum og öðrum lánsstofnunum, gera þeir það og stinga fjenu í sinn vasa, en gerast svo gjaldþrota. Þegar svona er komið, þá er ekki hægt að hugsa sjer meiri spillingu í þjóðlífinu. Það er ekkert í viðskiftalífinu, sem er þjóðfjelaginu eins áríðandi og það, að gerðir samningar sjeu virtir og að það sje öllum ljóst, að lántakendur verða að borga skuldir sínar meðan nokkur geta er. En ef fjárdráttarbrögð eru framkvæmd með góðum árangri, án þess rjettvísin hafi þar hönd í bagga, þá er þjóðlífið í hættu. En því á að afstýra með heppilegri löggjöf. Hjer er nú verið að gera ítarlegar ráðstafanir vil þess, að gjaldþrot, sem eiga sjer stað, verði athuguð nákvæmlega, líkt og gert er með sjúkdómstilfelli. Það á að rannsaka það, hvort orsökin til gjaldþrotsins í hverju einstöku tilfelli er óhöpp, sem ekki geta talist saknæm, eða hvort um sviksemi er að ræða. Um fyrirkomulag þessa eftirlits má máske deila. En það er mál manna. einkum fjesýslumanna, sem athugað hafa þetta frv., að það horfði til stórra bóta og væri því eftirsóknarvert að það verði gert að lögum. Hv. frsm. mintist á eina sjerstaka hlið þessa máls, aðstöðu sýslumanna og bæjarfógeta til gjaldþrotabúa, skrifstofuhalds og innheimtu. Þetta er rjettilega athugað. Launakjör presta og sýslumanna báru lengst af merki miðaldafyrirkomulags. En þessu var breytt með núgildandi launalögum. Embættin voru gerð jafnari að tekjum og nokkurt fje veitt til skrifstofuhalds. Nú vil jeg taka það fram, til að fyrirbyggja misskilning, að orð þau, sem hv.frsm. hafði áðan eftir stj., eru ekki sögð af núv. stj., heldur voru þau sögð áður. En þrátt fyrir það, þótt launafyrirkomulaginu væri breytt, þá hefir þó verið nokkurt millibilsástand um launafyrirkomulagið, meðan gamla ljensfyrirkomulagið var að hverfa, en nýi launamátinn að sigla inn. Og á meðan hafa þeir verið illa settir, sem minstar hafá haft aukatekjur, en of lítið skrifstofufje. Síðan launalögin voru sett 1919, hefir máske hvergi verið lagt fram nóg fje til skrifstofuhalds nema hjer í Reykjavík. Stjórnin hefir nú haft nokkurn undirbúning til þess að finna, hvað rjettlátt er í þessu efni. Og sú skipulagsbundna endurskoðun, sem nú fer fram hjá sýslumönnum og bæjarfógetum, ætti að geta gefið þær upplýsingar um þetta, að hægt væri að leggja málið fyrir næsta þing. Þetta, með ákvörðun skrifstofufjár, er framhald á launalögunum frá 1919 og spor að því takmarki að fá nútíðarfyrirkomulag á launamálið. Það á að leggja niður ljensfyrirkomulagið, takmarka stórgróða af embættisrekstri og tryggja fljótari afgreiðslu málanna. Jeg skal játa það með hv.frsm., að það ástand, sem skapað var 1919, þar sem fá embætti fá fullgoldinn útlagðan skrifstofukostnað, en flest ekki, getur ekki staðið lengi. Það er jafnrangt eins og hitt, að greiða of mikið. Slíkt getur ekki lengi haldist, frekar en aðferð sú, sem átt hefir sjer stað um skifti dánar- og þrotabúa hjer í Reykjavík.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forseti (JörB) nefndi mig frsm. minni hl., er hann veitti mjer orðið. Jeg veit ekki, hvers vegna hann gerir það. Í nál. því, sem hjer liggur fyrir, er þess getið, að tveir nm. hafi ekki tekið þátt í afgr. þessa frv. úr n., en það er ekkert tekið fram, af hverju það hafi verið. Jeg býst helst við því, að mái þetta hafi verið afgr. úr n. meðan jeg lá veikur. En þá hefði samt verið rjett að geta þess.

Jeg mundi víst ekki eftir því og bið velvirðingar á því

. En hvernig því hefir verið varið með hv.þm. Barð., veit jeg ekki. Hjer er ekki nema um tvent að gera: Annaðhvort hefir þetta verið gert meðan jeg var veikur, eða það hefir verið gert með vilja að útiloka mig frá nefndarstarfi. Mín aðstaða er því sú, að jeg hefi engar till. um þetta að gera sem nm. Jeg geri ráð fyrir því, að þessu máli hafi átt að flýta og því hafi ekki mátt bíða eftir því, að jeg gæti tekið þátt í nefndarstarfi um afgreiðslu þess. Við því er ekkert sjerstakt að segja. En hitt hefði ekki verið nema sjálfsögð kurteisi, að geta þess, að jeg var forfallaður. Jeg hefi því miður ekki haft tóm til að athuga þetta mál sem skyldi. Jeg vissi ekki, að n. hafði tekið það fyrir, fyr en jeg sá nál. frá þremur nm. En síðan hefi jeg ekki mátt vera að því að athuga það, þar sem fundi hafa staðið allan daginn. Jeg held að meginhluti þessa frv. sje tekin upp úr gjaldþrotalögunum frá 1894 sem talin eru orðin úrelt að ýmsu leyti. En aðalbreyt. frá þeim virðist mjer vera sú, að allir þeir, sem galdþrota verða, skulu ganga undir rannsókn hjá lögreglustjóra, og þá sæta ábyrgð, ef saknæmi sannast. Hið nýja í þessu er það, að allir, sem gjaldþrota verða, skuli ganga undir slíka rannsókn. En hitt er ekki nýtt, að sviksamlegum gjaldþrotum skuli hegnt. Það er í hegningarlögunum frá 1869, því að þau leggja stranga refsingu við því að skjóta fje undan. Jeg veit ekki, hversu mikla þýðingu þetta ákvæði kann að hafa, en jeg sje ekkert, sem mælir á móti því, að allir þeir, sem gjaldþrota verða, sjeu yfirheyrðir. Jeg geri ráð fyrir því, án þess að jeg hafi athugað það nákvæmlega, að það sje ekki gert sýslumönnum að skyldu að framkvæma það fyrir ekki neitt. Það er gefið, að sýslumenn verða að leggja á sig ferðalög vegna þessarar skyldu, og eiga þeir þá borgun skilið fyrir það. En mjer finst, að til mála geti komið, að sá kostnaður, sem af þessu leiðir, sje greiddur af þrotabúinu sjálfu. Þótt gjaldþrot sjeu tíð, þá er þó svo fyrir þakkandi, að flest þeirra gefa enga ástæðu til sakamálsrannsóknar. En með þessu þarf þó enginn að hugsa sjer, að hægt sje að koma í veg fyrir það, að gjaldþrot verði gerð í sviksamlegum tilgangi. En máske verður þetta til þess, að komist verði fyrir svik, og vil jeg þess vegna ekki mæla á móti því, að þetta verði gert. En slíkri rannsókn fylgir mikill kostnaður. Og jeg fyrir mitt leyti er í miklum vafa um það, hvort sá kostnaður á að greiðast af opinberu fje eða búinu sjálfu. Að vísu verður hann að greiðast af því opinbera, þegar búin eru svo fátæk, að þau geta ekkert greitt. Annars finst mjer það vafasamt. Jeg tók eftir því, að hv.frsm. þótti ákvæði 32. gr. frv. ströng, þar sem þau skylda skiftaráðendur skilyrðislaust til þess að hafa búafje á vöxtum. Alveg hið sama kemur fram hjá lögmanninum hjer í Reykjavík í brjefi hans til allshn.Ed. Hann telur, að erfitt verði að framfylgja því ákvæði. Jeg er á sama máli. Og jeg sje ekki. hvers vegna skiftaráðendur eiga í þessu efni að fylgja öðrum reglum en þeim, sem tíðkast í hinu almenna viðskiftalífi. Þar er það alls ekki reglan að svara Vöxtum af geymslufje frá degi til dags og af hvað lítilli upphæð sem er. Jeg hefði viljað bæta við brtt.: og máli skifta fyrir búið“ - enda mun vera átt við það. Jeg heyrði, að hv.frsm. hafði eitthvað eftir einhverri stjórn um það, að hún átti að hafa leyft sýslumönnum að taka til sín vexti af búafje. Jeg veit ekki, hvaða stj. hefir leyft þetta. Jeg heyrði, að hæstv.dómsmrh. afsakaði sig. Og jeg minnist heldur ekki að hafa sagt neitt slíkt. Þá talaði hæstv.dómsmrh. um það, að hann ætlaði að leggja fyrir næsta þing till. um nýja tilhögun um greiðslu á skrifstofukostnaði sýslumanna, rjettlátari en nú væri og bygða á skýrslum endurskoðunarmanna, sem hafa verið að yfirlíta embættisfærslu sýslumanna. Þetta er nú víst ágætt fyrir sýslumennina, því ef þetta verður gert, þá hækkar vafalaust sú upphæð, er þeir fá greidda, ef þeir eiga að fá endurgreiddan nauðsynlegan kostnað. En hitt fæ jeg ekki skilið, að þessar skýrslur, sem hæstv. ráðh. talaði um, sjeu neitt betri grundvöllur til að byggja á en þær skýrslur, sem sýslumenn gefa og eiga að gefa um tollstarf í kaupstöðum, búskifti, ómyndugra fje, dómstörf og þess háttar. Um þetta eiga þeir að gefa skýrslur, og er skrifstofufje til þeirra skift eftir því. En svo litlu fje hefir verið varið til þeirra skifta, að þeir hafa aldrei fengið eins mikið eins og þessi starfrækslu. hefir kostað þá raunverulega. Jeg skal svo enda þessi orð mín á því, að þar sem jeg vegna lasleika hefi eigi getað kynt mjer þetta mál til hlítar, þá mun jeg ekki gera það að deiluatriði, en læt það hlutlaust.

Forseti (JörB): Jeg vil geta þess, vegna orða hv. 1. þm. Skagf., að þar sem jeg sá, að aðeins 3 af 5 hv.allshn.mönnum voru skrifaðir undir nál., þá hjelt jeg, að nefndin hefði klofnað og varð því það á að kalla hv. 1. þm. Skagf. frsm. minni hl. Bið jeg velvirðingar á því athugaleysi mínu.

Hákon Kristófersson Það er rjett fram tekið í nál. því, sem 3 hv.allshn.-menn hafa skrifað undir, að jeg tók ekki þátt í afgr. þessa máls. Það getur þó eigi stafað af því, að jeg hafi vanrækt að koma á fundi, heldur mun það vera af því - og furðar mig þó á því -, að mjer hefir ekki verið sagt frá þeim fundi, sem þetta mál var afgr. á. Fyrst var farið lauslega yfir þetta mál og svo var einum manni falið að fjalla um það sjerstaklega. Síðan hefir það verið afgr. á skyndifundi, og get jeg best trúað því, að sá fundur hafi ekki verið reglulegur fundur, því þá mun jeg oftast vera viðstaddur. En mig furðar á því, að hv.frsm. skyldi ekki sýna mjer nál. áður en það var undirskrifað. Slíkt er oft gert og spurt um, hvort nm. geti ekki eftir atvikum verið sammála. Og þótt mig máske skorti „júridiska“ þekkingu til þess að vera vel dómbær um svona mál, þá hefði eigi að síður verið ástæða fyrir hv.frsm. að segja mjer frá afgreiðslu málsins og gefa mjer kost á að líta á nál. Jeg geri ráð fyrir því, að brtt.n., sem jeg geri ráð fyrir, að hv.frsm. eigi mestan þátt í, sjeu þess verðar, að þær sjeu samþ. En þar sem mig vantar „júridiska“ þekkingu um það að dæma, og heyrði eigi heldur framsöguræðu hv.frsm., þá mun jeg láta þetta mál jafnhlutlaust hjer í hv. d. sem jeg ljet það í n. Býst jeg ekki við, að það breyti neinu um framgang þessa máls; það hefði farið svona hvort sem var.

Frsm. (Magnús Torfason) Jeg vil byrja mál mitt með því að lýsa yfir því, að það var síður en svo, að jeg væri neitt að álasa þeim hv. meðnm. mínum, sem ekki tóku þátt í meðferð þessa máls í allshn. Það mun einmitt rjett vera, að hv. 1. þm. Skagf. hafi verið sjúkur um þetta leyti. En um það var mjer þó eigi kunnugt, þegar nál. okkar var gert. Um hv.þm. Barð. er það að segja, að hann mun að undanteknum eitthvað tveimur dögum, sem hann var forfallaður, hafa verið hjer í þinghúsinu og látið vita af komu sinni hingað. Jeg var því enga vanrækslu að bera á brýn þessum hv.þm. Enda var það ekki mitt, heldur okkar góða formanns að gera það, ef slíkt hefði þurft. En hjer var þó um nokkurt fordæmi að ræða, þar sem var afgreiðsla á frv. um lögreglustjórann á Akranesi, sem aðeins nokkur hluti allshn.manna afgr. úr n. Má vera, að einhverjum hafi dottið í hug að þakka fyrir síðast. En svo jeg víki aftur að framgangi þessa máls, þá get jeg verið hæstv.dómsmrh. þakklátur fyrir það, hve vel hann hefir tekið í brtt.n. Ennfremur fyrir það, að hann hefir huga á að koma sýslumannsembættunum í það horf, sem þau þurfa að komast, og hefir þegar sýnt áhuga sinn í þessu efni. Hið sama get jeg og sagt til hv. 1. þm. Skagf., að jeg get verið honum þakklátur, enda tel jeg, að við sjeum sammála að mestu. En hvað snertir lögreglurannsókn í gjaldþrotamálum, þá er þarf engin nýlunda í löggjöfinni, að rannsókn sje látin fram fara, hvort sem um sekt er að ræða eða ekki. Svo er það t. d, um brunamál. Brennur er skylt að rannsaka, enda þótt engum detti í hug, að kveikt hafi verið í af ásettu ráði. Þá vjek hv. 1. þm. Skagf. að því, að þetta mundu verða mjög víðtækar rannsóknir, ef gera ætti þær til nokkurrar hlítar. Bjóst hann við því, að kostnaðurinn, sem af þeim leiddi, yrði að greiðast úr ríkissjóði, en gat þess, að hann gæti þó hugsað sjer, að þrotabúin greiddu hann. Jeg verð að viðurkenna það, að hv. 1. þm. Skagf. hefir nokkuð til síns máls í þessu. Á því er enginn vafi, að slíkar rannsóknir sem þessar verða til að treysta viðskiftalífið, og frá því sjónarmiði gæti maður hugsað sem svo, að þrotabúin væru ekki of góð til þess að greiða kostnaðinn, og að jafnvel væri rjett að láta þau gera það; en á móti þessu mælir, að það er nú einu sinni almenn regla, að slíkar rannsóknir sjeu kostaðar af opinberu fje. Og jeg get hugsað mjer, að eigendur búanna ljetu þessar dýru rannsóknir niður falla, ef búafjeð á að greiða kostnaðinn af þeim. Jeg er því ekki sannfærður um, að rjett sje að fara þessa leið. En það er annað í þessu efni, sem rifjaðist upp fyrir mjer í sambandi við þetta og vert er að drepa á. Hv. 1. þm. Skagf. sagði rjettilega, að þetta gætu orðið mjög víðtækar rannsóknir, sem hefðu mikinn kostnað í för með sjer, og það einnig fyrir rannsóknardómarann. Þegar launal. var breytt 1919, leit jeg og margir fleiri sýslumenn svo á, að með ákvæðinu um, að allur embættiskostnaður skyldi greiddur úr ríkissjóði, væri því slegið föstu, að rannsóknardómurum skyldi greiða dagpeninga sem öðrum embættismönnum, enda er ekkert hægt að ferðast, svo að það hafi ekki bein útgjöld í för með sjer fyrir þann, sem það gerir. Þessu var neitað af þáv. dómsmrh., sem leit svo á, að sjerákvæði þyrfti um þetta efni. Samkv. þessu verður því að breyta launal. þessara embættismanna, svo að þetta verði felt niður. Jeg tek þetta aðeins fram hæstv.dómsmrh. til athugunar. Hv. 1. þm. Skagf. taldi, að skýrara væri að lengja brtt. við 32. gr. frv. - það er 10. brtt. á þskj. 396 - þannig, að á eftir orðunum „máli skiftir“ komi: fyrir búin. Mjer finst þetta nú óþarfi, af því að rjett á eftir segir svo í sömu gr., að ávaxta skuli í sparisjóði fje búa, svo að meiningin kemur greinilega í ljós. En ef hv. 1. þm. Skagf. vill bera fram brtt. í þessa átt við 3. umr., þá er fjarri því, að jeg hafi neitt á móti því. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Skagf. ympraði á um kostnaðinn af lögreglurannsóknum, get jeg lýst yfir því, að jeg býst við, að n. muni taka það til athugunar til 3. umr. og flytja brtt. þar að lútandi, ef henni þykir ástæða til. Jeg er samþykkur hv. 1. þm. Skagf. um það, að það er síður en svo, að þessi hörðu ákvæði gagnvart skiftaráðendunum, ásamt ákvæðunum um það, að búin fái alt, sem þau geta fengið, sjeu til hagnaðar fyrir ríkið, því að það verður að bæta skiftaráðendunum upp þær tekjur, sem þeir til þessa hafa haft af vöxtunum. Hvað mig snertir, þá hafa þessar vaxtatekjur verið örlitlar, og stundum engar. Jeg hefi ekki haft þann sið að láta búin standa óskift, ef jeg hefi getað leitt skiftin til lykta.

Magnús Guðmundsson Jeg skal ekki eyða löngum tíma í að ræða þá meðferð, sem höfð hefir verið í n. á þessu máli, enda hefir hv. 2. þm. Árn. lýst yfir því, að hann hafi verið að endurgjalda undangengna meðferð á sjer. Þarf þar ekki framar vitnanna með. En hv. 2. þm. Árn. verður að gæta þess, að eins standi á, þegar hann ætlar að breyta eftir reglunni gömlu: auga fyrir auga, tönn fyrir tönn. En svo var ekki í þessu tilfelli. Jeg þykist vita, að hv. 2. þm. Árn. eigi við afgreiðslu frv. um lögreglustjóra á Akranesi - öðru er ekki til að dreifa. En það náðist ekki til hans, þegar það mál var afgr. í n., vegna þess að hann var þá ekki hjer í bænum, heldur austur á Eyrarbakka, auk þess sem það mál var mjög umfangslítið og hafði verið athugað grandgæfilega í allshn. í fyrra í sambandi við annað mál, frv. til l. um lögreglustjóra í Nesi í Norðfirði. Aftur á móti er þetta mál eitt af stærri málum þingsins. Jeg vil þó biðja hv. 2. þm. Árn. að taka þetta ekki svo, sem jeg hefði haft mikla löngun til að sökkva mjer ofan í þetta mál. Jeg ann honum þess fullkomlega að hafa lagfært það, sem þessu frv. er áfátt um, og bera svo ábyrgðina á því, sem enn kann áfátt að vera, þó að síðar komi í ljós. Jeg vildi breyta niðurlagi 36. gr. Jeg hefi verið skiftaráðandi, eins og hv. 2. þm. Árn. er nú, og jeg hefi reynslu fyrir því, að það getur komið fyrir, að ekki sje hægt að skifta búi á ákveðnum tíma.

Þessu var breytt í Ed., en þær breyt. hafa enn ekki verið færðar inn í frv.

. Ef svo er, skal jeg ekki fara frekar út í þetta atriði. Jeg er sammála hv. 2. þm. Árn. um það, að rjett muni að skoða þessa rannsókn sem ex tuto rannsókn, að hálfu leyti sem opinbera rannsókn og að hálfu leyti sem præventiva rannsókn. En þá leiðir af því, að ríkissjóður á að borga þann kostnað, sem af henni leiðir. Mjer skildist á hv. 2. þm. Árn., að hann liti ekki svo á, að hver, sem gjaldþrota yrði, væri fyrirfram bendlaður við óheiðarleika. Af því leiðir sömuleiðis, að rannsóknin eigi að greiðast af opinberu fje. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að ríkið yrði að bæta sýslumönnum þann halla, sem þeir biðu af vaxtatöpum samkv. þessum l. Það kann að vera. En jeg held, að hjer sje ekki um neina verulega upphæð að ræða. Og sjálfur gat hv. 2. þm. Árn. þess, að hjá sjer næmi þessi upphæð sama sem engu. Eftir því, sem jeg þekki til til sveita, nemur þetta sáralitlu. Það fje, sem sýslumenn hafa undir höndum, gengur út og inn. Þeir verða að hafa nokkurn sjóð og hafa því alt fjeð saman. Og jeg vil skilja ákvæði þessa frv. um ávöxtun búafjár svo, sem það gildi ekki nema þar, sem peningastofnanir eru. Það vantaði nú bara, ef fara ætti að skylda sýslumenn til að senda smáfjárhæðir langar leiðir til þess að koma peningunum á vöxtu, þannig að burðargjaldið næmi ef til vill eins miklu og inn kemur í vöxtum. Hvorki erfingjarnir nje skuldheimtumennirnir hafa nokkurn rjett til að heimta, að sýslumennirnir hafi alt fjeð á vöxtum. Það nær engri átt að heimta það, hvort heldur sem er af sýslumönnum eða ríkinu, að þeir beri kostnaðinn af þessum peningasendingum fram og aftur. Það verður að aka seglum eftir vindi í þessu máli sem öðrum og láta sömu reglur gilda í þessu efni sem í hinu almenna viðskiftalífi manna á milli. Meira en það verður ekki með nokkurri sanngirni heimtað af skiftaráðendunum.

Frsm. (Magnús Torfason) Hv. 1. þm. Skagf. vill varpa á mig ábyrgðinni á því, sem l. þessum kann að vera áfátt um. Jeg tek glaður á mig þá ábyrgð. Jeg legg aðaláhersluna á, að sýslumenn sjeu dregnir undan þeirri álösun, sem þeir hafa orðið fyrir upp á síðkastið vegna meðferðar á búafje. Og það gerir mjer þessa ábyrgð, sem hv. 1. þm. Skagf. var að tala um, ljettbærari, þó að annars sjeu nú fleiri um hana. Jeg hefi kynt mjer nál. minni hl. allshn. í Ed. allrækilega. Sumt af því, sem þar kemur fram, hefir verið fært til betri vegar og felt inn í frv., bæði hjer og í Ed., en sumt er svo vaxið, að það lýsir því helst, að sá maður. sein að þessu nál. stendur. hafi ekki fylgst með kröfum tímans í þessu efni nje þeim skoðunum, sem nú sem stendur ríkja á þessum málum. Jeg skal aðeins drepa á eitt atriði þessu til stuðnings. Krafan um að sjerstaka áherslu skuli leggja á að gæta rjettar forgönguhafa er nú orðin úrelt. Nú er uppi sú stefna, að rjett sje að minka þennan rjett forgönguhafa, til þess að gera hið almenna viðskiftalíf tryggara. Það gladdi mig, að hv. 1. þm. Skagf. taldi rjett, að ríkið greiddi kostnaðinn, sem leiðir af þessum rannsóknum. Jeg er honum sammála um það, að ákvæði 32. gr. frv. gildi aðallega um kaupstaðina, og skal því ekki fara frekar út í það. Jeg óskaði eftir viðskiftum við sparisjóð Árnessýslu um búafje, en gat ekki fengið þau, vegna þess að sjóðurinn hafði ekki fje handbært. Annars snertir þetta lítið sýslumenn til sveita. - Annað þarf jeg svo ekki að taka fram að sinni.

Frsm. (Magnús Torfason) Jeg mælti nokkur orð með þessu frv. við 1. umr. og vísaði þá til þeirrar rækilegu grg., sem fylgir frv. og jeg býst við, að hv.þdm. hafi kynt sjer. Í n. voru gerðar breyt. á frv., sem stöfuðu af því, að síðan frv. var undirbúið, hafa verið samþ. lagabreyt. þess efnis, að tæplega er von á, að lán fáist úr viðlagasjóði til þessa fyrirtækis. Því hefir lánsheimildinni verið breytt í heimild fyrir ríkissjóð að ábyrgjast alt að 80 þús. kr. til verksins. Brtt. sú, þar sem vísað er til 12. gr., er aðeins til skýringar. Jeg vænti þess, að hv. deild líti svo á, að eigi sje lítil þörf á hafnarbótum á suðurströnd landsins og að rjett sje að bæta úr þeirri þörf. Þykist jeg því vita, að hv. deild taki vel í málið.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þetta frv. er komið frá Nd. og var flutt þar af hv. 1. þm.N.-M., sem líka er forstjóri fyrir tryggingarstofnun ríkisins og því vel kunnugur þessum málum. Ástæðan fyrir því, að þetta frv. er fram komið, er sú, að ákvæðum laga nr. 85 frá 1907 um brunamál hefir þótt slælega fylgt hingað til, sjerstaklega þeim ákvæðum, er lúta að tryggingum og vörnum gegn brunahættu. Eftir þeim lögum eiga sveitar- og bæjarstjórnir að hafa eftirlit með því, að þessum ákvæðum væri fylgt, en á því hefir þótt verða eigi alllítill misbrestur. Þetta frv. fer aðeins fram á, að gerðar verði ráðstafanir til þess að bæta úr þessu og sjá um, að þessum ákvæðum um tryggingar og varnir gegn brunahættu verði fylgt betur en hingað til. Fjhn. hefir viljað fallast á þetta og mælir því með frv. í öllum meginatriðum. Eftir frv. er gert ráð fyrir, að kostnaður, sem leiðir af þessu eftirliti skuli greiðast að hálfu leyti úr ríkissjóði og að hálfu af Brunabótafjel. Íslands. N. leit svo á, að í byrjun væri þetta ákvæði rjettlátt. Meðan verið er að kippa þessu í lag og bæta úr því, sem hingað til hefir verið áfátt í þessum efnum, þá virðist mjög sanngjarnt, að ríkið leggi til þess nokkurt fje. En eftir að brunavarnir eru komnar Í sæmilegt horf og samkv. ákvæðum laganna, þá virðist rjettlátt, að Brunabótafjelagið sjálft taki eftirlitið að fullu í sínar hendur og greiði allan af því leiðandi kostnað. Með hliðsjón af þessum skilningi hefir nefndin leyft sjer að bera fram brtt. á þskj. 419, þar sem ákveðið er, að ríkið greiði kostnaðinn að helmingi á móti Brunabótafjelaginu fram til ársloka 1931. N. var á þeirri skoðun, að ef sá tími væri notaður vel, þá myndi hann nægja til þess að hægt væri að koma skipulagi á tilhögun og framkvæmd þessara mála í heild, og lægi þá beinast við, að Brunabótafjelagið annaðist eftirlitið upp frá því. N. lítur einnig svo á, að æskilegast væri, að framkvæmdir væru hafnar þegar í stað og að láta ekki dragast að koma ákvæðunum um brunavarnir í gott horf. Með hliðsjón af þessari skoðun hefir n. flutt brtt. þess efnis, að lögin öðlist gildi þegar í stað, svo að framkvæmdir geti þegar byrjað. Jeg minnist svo ekki að þurfa að segja fleira fyrir n. hönd, nema það, að n. leggur það til, að frv. nái fram að ganga með þeim breyt., sem n. hefir borið fram.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Eins og menn muna, stóð á síðasta þingi allsnörp deila um þetta mál. Í fyrsta lagi um það, hvern þátt ríkissjóður skyldi eiga í því að reisa þessar stöðvar, og í öðru lagi um, hvernig rekstrinum skyldi hagað. Við íhaldsmenn vildum hafa fyrirkomulagið þannig, að það skapaði sem minsta áhættu fyrir ríkissjóðinn. Hinsvegar vildu jafnaðarmenn hafa á þessu hreinan ríkisrekstur. Þegar leið að lyktum á meðferð þessa máls á síðasta þingi, kom hv.þm. V.-Ísf. fram með till. um það, að ef þessar stöðvar yrðu seldar, skyldu þær ekki seldar öðrum en þeim, sem rækju þær með samvinnusniði. En hann fjell frá þeirri till. eftir að hæstv.atvmrh. hafði lýst því yfir, að slíkt mundi ekki eiga sjer stað í sinni stjórnartíð. Mjer er það ánægja, að hæstv.atvmrh. hefir að vissu leyti sýnt viðleitni til að aðhyllast þær óskir, sem íhaldsmenn báru fram á síðasta þingi. Þó þykir mjer allmiklir gallar á þessu máli, bæði eins og hæstv. stj. lagði það fyrir þingið og eins og hv.Ed. hefir gengið frá því. Að vísu er með frv. trygt, að ekki verði tekinn upp beinn ríkisrekstur, en hinsvegar er frv. mjög gallað í veigamiklum. atriðum, og skal jeg þá fyrst og fremst þar til nefna ákvæði 4. gr. frv. Við þau hefi jeg margt að athuga, m. a. það, að frádráttur sá af andvirði innlagðrar síldar, sem þar er gert ráð fyrir, virðist með öllu óeðlilegur. Fyrst á að draga frá stjórnarkostnað og annan eðlilegan rekstrarkostnað, og þá væntanlega einnig vexti af þeim höfuðstól, sem fyrirtækið starfar með. Er slíkt ekki nema eðlilegt. Í öðru lagi á að draga frá 5% af stofnkostnaði stöðvarinnar. Þetta er einnig eðlilegt ákvæði. Mjer virðist ekki sæmilega trygt að hafa þetta minna, ef miðað er við, að stöðin endist í 20 ár. Það virðist fullkomlega eðlilegt, að viðhaldið sje talið með rekstrarkostnaði, og geng jeg þá út frá, að 5% nægi fyrir fyrningu. Það er vitanlega ekki nóg nema því aðeins, að mjög vel sje vandað til vjela og bygginga. En jeg geri ráð fyrir, að þess megi vænta; a. m. k. er svo ráð fyrir gert í þeirri áætlun, sem hv. 3. landsk. hefir samið. Ef jeg man rjett, er stofnkostnaðurinn áætlaður 800 þús. kr., auk lóða og mannvirkja, sem fyrir eru á þeim lóðum, sem gert er ráð fyrir, að notaðar verði á Siglufirði. Jeg hefi þá ekkert að athuga við fyrstu 2 frádráttarliðina. En auk þess er ætlast til, að 5% sjeu dregin frá fyrir fyrningu. í húsum, áhöldum og öðrum mannvirkjum, og loks undir 4. lið 4. gr. 5% í varasjóð. Jeg vil nú spyrja hæstv.forsrh., hvað sje átt við með 5% í 4. lið. Hvort þetta gjald á að reiknast af stofnkostnaði eða af umsetningu verksmiðjunnar, og ef miðað skal við umsetningu, hvort þá er átt við innkaups- eða útsöluverð síldarinnar. Svar við þessu gefur frv. sjálft ekki, og það hefir heldur ekki komið fram í umr. um málið. Ef nú má ganga út frá því, sem eftir frv. virðist liggja næst að halda, að 4. liður eigi við sama og 3. liður, þá er þarna lagður skattur á viðskiftamenn verksmiðjunnar, sem mundi nægja til þess að greiða allan stofnkostnað verksmiðjunnar á 20 árum og jafnframt til að mynda sjóði, sem eftir 20 ár gætu numið ca. 5 milj. króna. Þegar jeg nefni þessa upphæð, þá miða jeg við, að það fje, sem þannig safnast, verði jafnóðum lagt í rekstur einnar eða annarar stöðvar og henni reiknaðir bankavextir sem af hverju öðru láni. Mjer virðist þetta nokkuð hart að gengið, að slíkur skattur sje lagður á smábátaútveginn, að hann skuli, fyrir það eitt að fá að skifta við verksmiðjuna, verða að greiða allan stofnkostnað hennar á 20 árum og auk þess mynda sjóð, sem að þessum 20 árum liðnum mundi nema ca. 5 milj. kr. Auk þessa er sú kvöð lögð á útveginn, að hann er skyldaður til að selja bændum það, sem þeir þurfa til sinna þarfa af síldarmjöli, „við kostnaðarverði“. Frumkvöðull þessa máls mun hafa verið fyrv. fjmrh. (MK), sem nú er látinn, Jeg held, að jeg fari rjett með, þegar jeg segi, að það hafi verið hans vilji, að smáskipaútveginum yrði hjálpað með þessu án sjerstakra viðurlaga, og allra síst svo þungbærra sem þeirra, er felast í frv. Jeg vil þessu til sönnunar, með leyfi hæstv. forseta, lesa hjer nokkur ummæli fyrv. fjmrh. við umr. um málið á síðasta þingi. Hann komst m. a. svo að orði: „Jeg vil, að verksmiðjan komist upp og ríkið taki að sjer að starfrækja hana, þannig að framleiðendurnir kæmu afla sínum til vinslu. Þetta á ekki að vera gróðafyrirtæki fyrir ríkissjóð, heldur gert til þess að ljetta undir með atvinnuvegunum og fyrirbyggja, að afurðirnar ónýtist í höndum framleiðendanna .“ Þannig talaði fyrv. fjmrh. um þetta mál, og finst mjer í þessum ummælum hans kenna ólíkt meiri hlýju til atvinnuveganna en lesa má út úr frv. hæstv.atvmrh., sem nú liggur hjer fyrir. Jeg hygg þó hinsvegar, að hjer valdi meira um hjá hæstv. ráðh. skortur á þekkingu á þessu máli, og vil jeg þá um leið skjóta því að honum, að hann ljet svo um mælt á síðasta þingi, að hann mundi ekki ganga framhjá mjer nje öðrum kunnugum mönnum, þegar til þess kæmi að ákveða, hvernig rekstrinum skyldi hagað. Þó að hæstv. ráðh. hafi ekki leitað minna ráða í þessu efni, þá vænti jeg, að enn sje ekki of seint að koma fram með nokkrar bendingar í þessu máli, og vænti jeg, að hann taki þær til greina, ef honum sýnast þær á viti bygðar. Þessi 10%, sem þannig á að taka af smábátaútgerðinni, er allþungur skattur. Ef miðað er við þann stofnkostnað, sem hv. 3. landsk. gerir ráð fyrir í áætlun sinni, yrði þessi aukaskattur um 70–80 þús. kr. á ári. Mundi skatturinn þá geta orðið 3000–5000 kr. fyrir hvern bát árlega, og fyrir togara gæti hann auðveldlega komist upp í 10–12 þús. kr. á ári. Jeg skal ennfremur geta þess, að ef miðað er við minstu vinslu, sem hv. 3. landsk. telur, að slík verksmiðja þurfi að hafa til þess að geta borið sig, mundi skatturinn samtals nema 2–3 kr. á hvert mál síldar, sem bátarnir legðu til vinslu. Jeg hefi haldið því fram, að aukaskatturinn væri óþarfur. Það kann að vera, að vjefengja megi þessi ummæli mín að einhverju leyti. Ef ríkið á að eiga verksmiðjuna, gæti komið til greina, að varasjóðsframlagið þyrfti að vera. En það er ekki gert ráð fyrir því, að þessi verksmiðja verði áhættufyrirtæki.  Vona jeg, að hæstv.atvmrh. geti sætt sig við, ef borin er fram till., sem hnígur að því, að þeir, sem skifta við fyrirtækið, hafi þennan rjett samvinnumanns og eignist hlutdeild í sjóði hvers árs, sem stendur í rjettu hlutfalli við það magn, sem þeir hafa lagt til' bræðslustöðinni, og heildarmagn stöðvarinnar hinsvegar. Sje jeg ekki, að framleiðendur geti haft neitt á móti þessu, svo framarlega sem þeir eignast sjóðinn sjálfir. Ef hæstv.atvmrh. vildi ganga inn á þetta, myndi jeg flytja brtt. við 4. gr., að 3. liðurinn fjelli niður, en 4. liðurinn, gjald í varasjóð, væri tekinn á þann veg, sem jeg hefi áður sagt. En helst kysi jeg þó, að hrein sala færi fram til samvinnufjelagsframleiðenda. Jeg sje, að hæstv.dómsmrh. er byrjaður á hinum vanalegu hvíslingum sínum, og vil jeg því leyfa mjer að minna á það, þegar hann heimtaði, að hringt yrði á mig um daginn, er jeg var að tala við hv. 1. þm. Reykv. undir ræðu hans. Jeg hefi ekkert á móti því, að þetta komi fram í þingtíðindunum, til þess að sýna hlutdrægni þess forseta, er þá var í forsetastóli, en það var hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ).  (Forseti BSv: Jeg sje ekki ástæðu til þess fyrir hv. 2. þm. G.-K. að víta forseta Nd., sem þá var, fyrir það, að hann hafi tekið rangt á málum hv.þm.)  . Jeg skal ekki deila við hæstv. forseta um þetta atriði, en hæstv. forseti var ekki viðstaddur er þetta kom fyrir. Skal jeg fullyrða, að slíkt hefði aldrei átt sjer stað, ef hann hefði setið í forsetastóli - og læt jeg svo útrætt um þetta mál. Það má ekki gera skilyrðin of óaðgengileg fyrir þá, sem skifta við verksmiðjuna. Um leið vil jeg geta þess, að það var hugsjón hins látna fjmrh., Magnúsar Kristjánssonar, að styðja smábátaútveginn með þessu fyrirtæki. Ef nú á að taka 10% af andvirði vörunnar og leggja í sjersjóð, sem ríkið á að eiga, en ekki framleiðendurnir sjálfir, og auk þess er framleiðendum ekki greidd nema 70% út á andvirði vörunnar, þá gæti þetta fyrirkomulag orðið til þess, að menn skiftu síður við fyrirtækið, en það gæti aftur leitt af sjer þá hættu, að bræðslustöðin stæði ónotuð ýms ár, sem annars væri hægt að starfrækja hana með fullum krafti. Jeg lít svo á, að ríkið eigi að sjálfsögðu ekki að hafa neina áhættu af þessu fyrirtæki, en það á ekki heldur að gera sjer það að fjeþúfu. Ef að minni till. yrði farið, myndi endir málsins verða sá, að eftir 20 ár væri fyrirtækið að fullu greitt, en framleiðendur hefðu þá eignast allálitlegan sjóð. Með því gæti afskiftum ríkisins verið lokið, og mætti þá t d. hugsa sjer, að framleiðendur hagnýttu sjer sjóðinn á þann hátt að reisa fleiri bræðslustöðvar á landinu, en þá ættu eigendur sjóðsins að fá fulla vexti, til þess að hann gæti orðið þeim að einhverjum notum. - Þetta eru höfuðaðfinslur mínar við frv., en nú vil jeg benda á nokkur smærri atriði. í 3. gr. frv. er svo fyrir mælt, að áður en árleg starfræksla hefjist skuli stj. verksmiðjunnar leita loforða útgerðarmanna um lágmarksviðskifti við verksmiðjuna, og skal áætlun um viðskiftamagnið vera fyrir hendi 15. júní ár hvert. Verður þá ákveðið, hvort verksmiðjan skuli starfrækt eða ekki. Þetta þykir mjer alt of seint. Menn fá þá ekki vitneskju um það fyr en seint í júní, hvort þeir öðlast viðskifti við verksmiðjuna eða ekki, en þá er síldveiði oft byrjuð, sem kunnugt er. Þetta er mjög bagalegt fyrir væntanlega viðskiftamenn verksmiðjunnar, sem bera vonir í brjósti um að öðlast viðskifti við verksmiðjuna, en verði hún ekki starfrækt, hafa þeir setið sig úr færi með að semja um viðskifti við aðrar verksmiðjur. Það liggur í augum uppi, að af þessu getur hlotist stórtjón. Um fyrirmæli 5. gr., að verksmiðjunni sje skylt að selja við kostnaðarverði síldarmjöl til bænda fyrir milligöngu samvinnufjelaga, hreppsfjelaga og búnaðarfjelaga, hefi jeg ekki annað að segja en að mjer finst þetta ákvæði fremur lítils virði og ástæðulaust að leggja kvöð á viðskiftamenn verksmiðjunnar bændum til hagsmuna. Jeg hefi heyrt það eftir hæstv.atvmrh., að þegar hlaupið sje undir bagga með sjávarútveginum, sje ekki nema sjálfsagt, að landbúnaðurinn njóti þar góðs af. Annars er þetta aukaatriði, sem jeg geri ekki mikið úr. Þó vil jeg spyrja hæstv.atvmrh. að því, hvað átt sje við með kostnaðarverði, því að í það orð má leggja margvíslegan skilning. Ef átt er við kostnaðarverð framleiðslunnar á síldarmjöli, getur þetta auðveldlega orðið hærra á einstökum árum en gangverð síldarmjöls á heimsmarkaðinum. Vænti jeg þess, að hæstv. ráðh. skýri, hvað átt er við með þessum fyrirmælum, því að það er nauðsynlegt, að þau sjeu skýrð. Kostnaðarverð gæti meðal annars þýtt það, að taka ætti gangverð síldar og leggja til grundvallar, bæta síðan við kostnaðinum við vinsluna og telja útkomuna kostnaðarverð mjölsins. Ennfr. vil jeg benda á það, að slíkt kostnaðarverð á síldarmjöli er háð olíuverðinu, ef á að leggja gangverð síldar til grundvallar.

Það er ekki meiningin

. Kem jeg þá að ákvæðum 7. gr. um skipun á stj. fyrirtækisins. Þar er svo fyrir mælt, að stjórnina skipi þrír menn, og skipar atvmrh. einn þeirra, stj. síldareinkasölunnar annan og bæjarstjórn Siglufjarðar þann þriðja. - Mjer þykir eðlilegt, að á meðan ríkið er eigandi fyrirtækisins eigi það einn mann í stj. þess. Ennfremur finst mjer sanngjarnt, að Siglufjarðarkaupstaður, sem leggur fje af mörkum til verksmiðjunnar, skipi einn stjórnanda hennar. Hinsvegar finst mjer ekki eðlilegt, að síldareinkasalan skipi mann í stjórnina, einkum ef með því á að meina viðskiftamönnum verksmiðjunnar að eiga þar sinn fulltrúa. Atvmrh. er vandalaust að velja sinn fulltrúa í stjórnina með það fyrir augum að tryggja eðlilegt samband milli einkasölunnar og bræðslustöðvarinnar. Jeg rak mig á það í ræðu hv. 2. þm. S.-M., sem á sæti í hv.Ed., að hann hafði rökstutt nauðsyn þess, að einkasalan skipaði einn mann, með því, að einkasölunni væri nauðsynlegt að tryggja sínum viðskiftamönnum viðskifti við bræðslustöðina. Þetta er ekki alveg hættulaus misskilningur. Því að þegar verksmiðjan er búin að tryggja sjer viðskiftamenn, verða þeir auðvitað að ganga fyrir, og má þá ekki krefjast þess, að hún taki á móti síld frá viðskiftavinum síldareinkasölunnar, en það eru svo að segja öll íslensk skip, sem síldveiði stunda. Gætu viðskiftamenn verksmiðjunnar þá átt það á hættu að verða útilokaðir, vegna þess að bræðslustöðin tæki við ósamningsbundnum aðiljum. Jeg vil taka það fram, að jeg sem útgerðarmaður myndi aldrei byggja útgerð mína á slíkum viðskiftum. Jeg mundi fyrst spyrja þess, hve mörg skip bræðslustöðin hefði gert samninga við. Ef hún hefði gert samninga við óeðlilega stóran skipastól, þyrði jeg sem seljandi ekki að skifta við verksmiðjuna. í góðu veiðiári gæti það komið fyrir, að öll afgreiðsla stöðvaðist vegna þess, að of mikið bærist að bræðslustöðinni, og stafar af því hin mesta áhætta fyrir samningsbundna viðskiftavini. Það verða að vera skýr fyrirmæli um það, að þeir viðskiftavinir verksmiðjunnar, sem fyrirfram gera samning um viðskifti, eigi algerlega forgangsrjett á því, að leggja sína síld inn til bræðslu. Vænti jeg þess, að hæstv.atvmrh. geti aðhyllst það, að kröfurjettur framleiðendanna er miklu ríkari og rjettmætari en kröfurjettur síldareinkasölunnar til að skipa eitt sætið í stj. þessa fyrirtækis. Mjer finst rjettur framleiðenda, þeirra sem síldina veiða, svipaður og rjettur bænda í samvinnufjelagi til að ráða nokkru um stj. fyrirtækisins. Þá vil jeg minnast á ákvæði 8. gr. Þar er svo fyrir mælt, að ef sjerstaklega stendur á, þá megi veita verksmiðjunni heimild til að kaupa síld í bræðslu af erlendum skipum. Jeg er nú mótfallinn þessu ákvæði af mörgum ástæðum. Hingað til hafa þær útlendu bræðslustöðvar, sem nú eru hjer, sótt mjög eftir því að fá að kaupa af útlendum skipum síld í bræðslu. Jeg hygg nú, að þeim málum sje loks svo komið, að við sjeum að mestu orðnir lausir við þá áleitni og kvaðir. Hygg jeg, að hæstv.atvmrh. hafi sjálfur gengið vel fram í því, og á hann þakkir skilið fyrir það. Hann hefir litið á hag Íslendinga í þessu efni .og neitað um kaup á síld frá útlendum skipum. En jeg kann því illa, þegar þessu er nú loks í liðinn kipt, að það sje tekið upp aftur og íslenskar verksmiðjur látnar fá meiri rjett um þetta. Og mjer er eigi grunlaust um, að nokkur hætta geti af þessu stafað fyrir okkur út á við. Ef þetta ákvæði er ekki haft í lögum, er okkar aðstaða góð. En aðstaða okkar gagnvart útlendingum byggist á því, að við getum sagt, að hjer sje margfaldlega nógur skipastóll til að fullnægja eftirspurninni. Það er þetta, sem gerir aðstöðu okkar sterka út á við. Inn á við held jeg, að þetta hafi fremur litla þýðingu og að það yrði sjaldan notað. Þetta mikla mál hefir í raun og veru enn verið mjög lítið rætt í nefnd. Það var lauslega tekið fyrir á einum fundi og þá lauslega rætt. En málið þarf rækilegrar athugunar við enn, áður en það er samþ. að fullu. Vona jeg, að samkomulag náist við hæstv.atvmrh. um nauðsynlegar breyt. á þessu til 3. umr.

Ólafur Thors Það gleður mig að sjá á frv. þessu, að hæstv.dómsmrh. hefir dálítið lært af því, er jeg og aðrir vorum að reyna að kenna honum í umr. um þetta mál á þingi í fyrra. Þó hefir hann ekki lært nóg, því að enn eru stórgallar á frv. og flm. þess til háborinnar minkunar. Eins og hv.þdm. ef til vill muna, þá hjelt hæstv.dómsmrh. því fram í fyrra, að loftskeytatæki væru til þess eins sett í veiðiskip Íslendinga, að eigendur þeirra og framkvæmdastjórar gætu leiðbeint þeim um landhelgiveiðar. Þó að hæstv. ráðherra væri bent á, að loftskeytatækin væru til alls annars notuð, mátti hann ekki heyra það nefnt. Hann barði höfðinu við steininn, sat fastur við sinn keip og staðhæfði, að loftskeytatæki botnvörpunganna væru eingöngu til bjargar landhelgibrjótunum. Nú er helst að sjá, að hæstv.dómsmrh. hafi tekið sinnaskiftum, því að í þessu frv. er þess beinlínis krafist, samkv. 1. gr., að loftskeytatæki sjeu á öllum botnvörpuskipum. Jeg á víst heiðurinn af því, að hafa opnað augu hæstv.dómsmrh. fyrir því, að nauðsynlegt sje að hafa loftskeytatæki á botnvörpuskipum, en þá skilst mjer að jeg eigi líka skilið viðurkenningu hans, enda efast jeg ekki um, að hann láti mig njóta sannmælis. Annars er það spaugilegt út frá þeim ummælum sjeð, sem hæstv.dómsmrh. hafði í fyrra um loftskeytanotkun íslenskra togara, að hann skuli í ár bera fram kröfur um að loftskeytatæki sjeu sett í öll íslensk botnvörpuskip. Þá vil jeg benda á, að samkv. 5. gr. frv. eru viðurlög sett um brot á ákvæðum laganna og svo fyrir mælt, að efnisbrot skulu sæta sömu hegningu og smá brot á ýmsum formsatriðum. Með öðrum orðum, að þeir, sem gerast sekir um að nota loftskeytin til þess að aðstoða við veiðar í landhelgi eiga fyrir það að greiða sömu viðurlög og sá, sem hefir ekki annað til saka unnið en að nota ekki hin lögskipuðu skeytaeyðublöð. Maður verður að gera þá kröfu til hæstv.dómsmrh., að ef hann er svo lítill lagasmiður að hafa flaskað einu sinni á svona atriði, að slíkt eigi ekki að þurfa að henda hann aftur. Það er ekki nema sjálfsagt að girða fyrir, að loftskeyti togara sjeu notuð í þágu landhelgiveiða, en hitt er vanhugsað, að leggja viðurlög, sem nema tugum þúsunda í sekt fyrir að gleyma að rita skeyti á fyrirskipuð eyðublöð. Hæstv. dómsmrh., sem með illgjörnum aðdróttunum og dylgjum í garð útgerðarmanna, bæði hjer á þingi og annarsstaðar, hefir lætt þeim grun inn hjá alþjóð manna, að loftskeytatæki togaranna sjeu notuð til þess að „stela úr landhelginni“ eins og hann kallar það, ber nú að sjá um að löggjöf þessi nái samþ. Alþingis. Þeir sem lagt hafa trúnað á illmæli ráðherrans treysta ef til vill líka lagasmíði hans, þótt jeg og fleiri byggjum ekki miklar vonir á handahófs lagasetningum þess manns, sem er hvorttveggja í senn, ljelegasti lagasmiður þingsins, en fullur heiftar og ofsóknar í garð þeirra manna, sem hann ætlar að ná til með lögunum. Ef til vill mundi þó slík lagasetning eyða hinum óverðskuldaða grun í garð útgerðarmanna. Annars hafði jeg ekki búist við, að jafnmikil hlutdrægni yrði sýnd um afgreiðslu mála, eins og nú á sjer stað, að taka til umr. þetta mál, sem er svo neðarlega á dagskrá, og er jeg því ekki undir það búinn að andmæla einstökum atriðum þess eins og þörf væri þó á. En þar sem jeg á sæti í þeirri n., sem frv. mun eflaust vísað til, get jeg reynt að sjá um, að það verði lagað svo, að það verði ekki þinginu til minkunar. Mjer er áhugamál, að hægt sje að klæða frv. í þann búning, að við megi una, og ekki sje minkun fyrir Alþingi að lögfesta. En jeg skal líka játa, að jeg hefi ekki enn fundið það form fyrir þessu að jeg sje ánægður með, og skal heldur ekkert um það segja, hvort mjer tekst það eða ekki. En jeg vil þó taka fram, að eins og frv. er, þá eru fæst af nýmælum þess á nokkru minsta viti bygð. Hæstv. stj. hefir að lögum rjett til þess að hafa eftirlit með skeytasendingum og það er ekki nema sjálfsagt að hæstv.dómsmrh. noti sjer þann rjett til þess að hafa eftirlit með loftskeytum botnvörpunga og annara veiðiskipa. Í trausti þess, að frv. verði vísað til sjútvn. og að mjer með aðstoð góðra manna í n. takist að koma einhverju viti í frv.ómyndina, ætla jeg að láta þetta nægja um sinn.

Forseti (Benedikt Sveinsson) Það er ástæðulaust af hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) að saka forseta um hlutdrægni, þó að hann færi til mál á dagskrá. Það er algild venja að gera þetta, og ekki síst þegar hæstv. stj. mælist til þess, eins og nú átti sjer stað.

Ólafur Thors Jeg ætla ekki að fara að deila á hæstv. forseta fyrir hlutdrægni í fundarstjórn. Til þess kann jeg stjórn hans yfirleitt og allri röggsemi í rauninni of vel. En hinsvegar er jeg ekki svo óhreinskilinn, að jeg geti ekki kvartað við hæstv. forseta þegar það kemur fyrir, að manni virðist hann breyta á annan veg og órjettari um fundarstjórn en venja er til. Við höfðum vænst þess, að hæstv. forseti tæki fyrir 2. málið á dagskrá, og enda haft loforð hans fyrir því. En úr því hann gerði það ekki og fór að flytja til mál á dagskránni, þá hefði verið nær að taka fyrir 10. mál (vinnudóminn), því að hún er hneyksli, sú meðferð, sem það mál hefir orðið að sæta.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Mjer finst það sitja illa á hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) og koma úr hörðustu átt, þegar hann leyfir sjer að vanda um fundarstjórn og þingsköp. Maður, sem brýtur mest af sjer, er illorðastur og ókurteisastur allra hv.þm. og yfir höfuð notar venjulega svo óþingleg orð, að hann ætti að rjettu lagi að hringjast niður í hvert sinn, sem hann talar. Og svo ætlar þessi maður, sem hagar sjer eins og götustrákur, að fara að leiðbeina forseta um þingsköp, og hvernig stjórna eigi fundum hjer á Alþingi. Slík skammfeilni er sem betur fer fáheyrð og líkist helst því, að fyllibytta færi að prjedika fyrir mönnum bindindi. Annars er það gleðilegur vottur um skilning hv. 2. þm. G.-K. á því, hve rótgróin er óbeit þjóðarinnar á þeim mönnum, sem brjóta landhelgilögin, að nú heldur hann því fram, að sjálfsagt sje að samþ. lög, er komi í veg fyrir það, að landhelgibrjótunum haldist uppi að leika lausum hala eins og hingað til. Í fyrra neitaði þessi sami þm., að þörf væri á að setja lög í þessu efni og gerði alt sem í hans valdi stóð til þess að hindra það, að frv., sem þá var borið fram, næði samþ., og ljet sjer ekki nægja að ausa þá menn auri hjer á Alþingi, sem að málinu stóðu, heldur ljet hann blöð sín halda áfram að ófrægja málið eftir því sem þessir aumu blaðritarar hans gátu. Niðurstaðan af öllum þessum bægslagangi hv. 2. þm. G.-K. varð ekki önnur en sú, að alþjóð manna sannfærðist um, að með framkomu frv. í fyrra hefði verið komið við viðkvæmt kýli á athafnalífi formanns íslenskra botnvörpuskipaeigenda, og að þessi læti hans stöfuðu af því einu, að frv. hindraði þá óvenju hans, að láta togarana stela fiski úr landhelginni, rjett fyrir framan landsteinana þar, sem kjósendur hans eiga heima. Að því leyti sem þessi hv.þm. hjelt fram, að teknar hefðu verið til athugunar till. hans í fyrra, þá er það mesti misskilningur og ekki annað en ofsjónir hans, ef hann heldur að hann sjái þess einhver merki í þessu frv. Hann lagði ekki nema ilt eitt til málsins í fyrra, svo að af honum var ekki neitt að læra. Hitt er annað mál, að honum færari menn og það jafnvel einstöku flokksbræður hans, hafa sýnt rjettan skilning á málinu og stutt það. Og það var fyrirrennari hans á þingi, sem sagði það í ræðu í þessum sal, að loftskeytatækin væru sett í togarana til þess að hjálpa þeim að veiða í landhelgi, og þessum manni var betur trúað en hinum, sem nú skipar sæti hans. Það kann vel að vera, að þessi fyrirrennari hv. 2. þm. G.-K. hafi tekið full djúpt í árinni. Loftskeytatækin eru sett á skipin hæði til þess að leiðbeina þeim á fiskimiðin, í landhelgi og annarsstaðar, og svo til þess að fullnægja hinni viðurkendu þörf loftskeytanna, þegar sjávarháska her að höndum. Eftir að þetta frv. kom fram í fyrra, þá hafði hv. 2. þm. G.-K. í hótunum um það, að ef nokkuð væri farið að líta eftir loftskeytanotkun togaranna, þá væru útgerðarmenn vísir til þess að taka þau af skipunum. Þá notaði hann það sem rök gegn eftirlitinu, að ef slys bæri að höndum þegar svo væri komið, þá væri það eftirlitinu að kenna. Til þess að koma í veg fyrir þetta, og til þess að skera úr öllum vafa um það, að núverandi stj. er ekki á móti því, að skipin hafi loftskeytatæki vegna möguleikanna á því, að þau geti orðið til bjargar, þegar slys ber að höndum, þá voru sett inn í frv. bein fyrirmæli um það, að öll botnvörpuskip skuli hafa fullkomin loftskeytatæki, en eftirlit skuli haft með öllum skeytasendingum eftir því, sem við verður komið um þessa hluti. Það er auðsjeð, að hv. 2. þm. G.-K. er ennþá vongóður um að geta tafið málið. Hann furðaði sig á því, að þetta frv., sem var borið fram í þingbyrjun, skuli ekki vera komið lengra en þetta, þó að stj. hafi oft mælst til þess, að það yrði tekið á dagskrá. Hann lifir auðsjáanlega í þeirri von, að hv.þdm. sje þetta ekki mikið áhugamál, og tekur upp sama siðinn og í fyrra, og lætur nú eins og skipin sjeu ekki sek um neitt óleyfilegt, hvað loftskeytin snertir.

Ólafur Thors Hæstv. dómsmrh. var svo óvenju spakur í þessari síðustu ræðu sinni, að jeg get ekki fengið af mjer að deila hart á hann. Hann á það skilið, að jeg launi honum með einhverju þessa geðstillingu, sem annars keyrir ekki altaf úr hófi. Hæstv. dómsmrh. ávítaði mig fyrir það, að jeg væri altaf á hverjum fundi að brjóta þingsköp. Jeg vil þá benda á það, að hann veit ekkert um þetta, því að hann hefir ekki sjest hjer í deildinni síðan á eldhúsdag, og er yfirleitt mjög sjaldsjeður gestur hjer, svo að hann getur ekki dæmt um framkomu mína nje óþingleg ræðuhöld af eigin sjón og reynd. Á eldhúsdaginn sagði hæstv.dómsmrh. um mig, að jeg væri ósvífinn götustrákur og úrþvætti. Þetta hefi jeg aldrei sagt um hann, og á hann það þó ekki síður skilið en jeg. Jeg vildi aðeins benda honum á þetta, þegar hann ávítar mig fyrir óþinglega framkomu og ljót orð. Hann ætti sjálfur að líta sjer nær, því að götustrákur og úrþvætti eru ekki þingleg orð, en þau fjellu þó úr hans eigin munni. Hæstv. ráðh. hjelt því fram, að jeg hefði neitað því í fyrra, að ástæða væri til þess að hafa eftirlit með loftskeytasendingum togaranna. - Það er nokkuð til í því, en þá benti jeg hæstv. ráðh. jafnframt á það, að hann hefði vald til þess að framkvæma þetta eftirlit án nýrra laga. Hann hefir ekki notað sjer það vald, og það bendir einmitt á, að hann trúi sjálfur ekki þeim óhróðri um íslenska útgerðarmenn og sjómenn, sem hann er þó að breiða út og halda á lofti. Hæstv. ráðh. álítur eftirlitið ástæðulaust, og er jeg honum þar sammála. Það er ekki rjett hjá hæstv. ráðh., að jeg hafi tafið þetta mál í fyrra við umræður eða í n., og þannig orðið þess valdandi, að það dagaði uppi. Sannleikurinn var sá, að þó að hv. 1. þm. S.-M. gerði það af góðsemi sinni að flytja frv. fyrir hæstv. ráðh., þá þótti honum skömm að því. Honum þótti áreiðanlega skömm að því, en sýndi þó þá viðleitni, að reyna að koma því í skammlítið horf. Hann varð líka feginn að þurfa ekki að verja það hjer í deildinni, og það var hann, sem rjeði því, að það kom aldrei frá nefndinni, því að hann þorði ekki með það inn í deildina eins og alt var í garðinn búið. Umræðurnar í fyrra voru sprottnar af því, að sóma Alþ. var misboðið, þegar ráðh. varð þess valdandi, að svona illa undirbúið mál var lagt fyrir það. Og það var sannarlega nóg, að ráðh. skyldi gera þetta, þó að Alþ. ryki ekki til og samþykti frv. Það er oflof að segja, að þetta frv. sje skammlaust, en það er skárra heldur en í fyrra, og það er mjer að þakka. Hæstv. dómsmrh. játaði þetta líka beinlínis, þó að hann nefndi hvergi mitt nafn, og við 2. umr. skal jeg sýna fram á og sanna, að það litla vit, sem nú er í frv., það er að mestu leyti frá mjer. Í fyrra voru viðurlögin við ólögmætum skeytasendingmn ákaflega afkáraleg og vitlaus samkvæmt því frv., sem þá var á ferðinni. Nú hefir hæstv.dómsmrh. látið lagfæra það dálítið, og hefir hann lært þar af mjer. Og það er miklu fleira, sem hann hefir lært af mjer, en jeg get ekki verið að telja það upp, því að jeg nenni ekki að líta á umræðurnar um þetta frá í fyrra, og man satt að segja ekki, hvað var vitlausast af þeirri vitleysu, sem hann hjelt þá fram. Hæstv. ráðh. var undrandi yfir því, að jeg skyldi leyfa mjer að finna að því, að þetta mál var tekið hjer til umræðu á undan öðrum málum, sem ekki eiga upp á pallborðið hjá honum. Jeg vil þá benda hæstv. ráðh. á það, að þetta mál er komið frá hv.Ed. og er búið að ganga þar gegnum þrjár umr., en hjer er neðar á dagskránni frv. til 1. um dóm í vinnudeilum, til 2. umr., og það á alveg eftir að fara til hv.Ed. Meðferðin á því máli er orðin hreinasta hneyksli, og mjer þætti gaman að heyra hæstv.dómsmrh. reyna að halda því fram, að það sje minna virði heldur en þetta auðvirðilega frv., sem hjer er verið að ræða um. Jeg vil endurtaka það, sem jeg sagði í minni fyrri ræðu, að jeg er hræddur um, að þetta frv. sje borið fram til þess að vekja grun í garð þeirra manna, sem hafa atvinnu af togaraútgerð, bæði útgerðarmanna og sjómanna. En þó að þörf væri á löggjöf um þetta efni, þá á hún ekki að vera í þessum búningi. Ef svo skyldi vera, að loftskeytin væru notuð á óheiðarlegan hátt, þá má það auðvitað ekki viðgangast. Um það ætla jeg ekki að dæma, en vil láta vinna að því, að hreinsa þessar tvær stjettir af þeim grun, sem hæstv.dómsmrh. breiðir út og elur á. Þegar frv. kemur í nefnd, þá skal jeg reyna að sníða af því mestu vankantana.

Sveinn Ólafsson Jeg vildi aðeins svara þeirri yfirlýsingu hv. 2. þm. G.- K., að jeg hefði valdið því, að þetta frv. strandaði á síðasta þingi. Má vera, að það sje honum til málsbóta, eins og þá stóð á. Hann ber þetta fram til málsbóta fyrir sig, en hv.þdm. er kunnugt, hvernig hann tók þá í málið, og geta því dæmt um, hvort hann hefir sjálfur alveg hreinar hendur. Jeg bar að vísu fram brtt. við frv., en þær brtt. voru meira að formi en efni. Það voru ekki þær, sem töfðu frv., heldur andúð frá einstökum mönnum, og er ekki rjett að skella allri skuldinni af því á hv. 2. þm. G.-K. Annars var frv. svo seint fram borið, að það var ekki nema eðlilegt, að það dagaði uppi. Frv., sem fram komu um líkt leyti, fóru sömu leiðina, og auðvitað var þetta ekki neinum einstökum manni að kenna, hvorki mjer nje öðrum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg hafði gaman af að athuga hv. 2. þm. G.-K., meðan hann hjelt þessa síðustu ræðu sína, og var þó ekki laust við, að jeg fyndi til vorkunnsemi. Hann var að tala um það, að jeg hefði lætt inn grun um að íslensku togararnir veiddu í landhelgi og notuðu loftskeytin til þess. Jeg vil þá benda hv.þm. á það, að jeg heiti ekki Ágúst Flygenring eða Pjetur Ottesen, og ekki heldur Halldór Steinsson eða Hákon Kristófersson. Það voru þeir, sem á sínum tíma ljetu svo illa yfir því, hvað íslensku togararnir væru aðgagnsfrekir í landhelginni, og það eru þessvegna þessir fjórir ágætu flokksbræður hv.þm., sem eiga hjer sökina. Það voru þeir, sem læddu gruninum inn, og þeir gerðu það eftir bestu heimildum og af mestu rökvísi, því að þeir höfðu sjeð togarana með eigin augum í landhelgi, og vissu hvernig siðferðið var hjá þeirra eigin flokksbræðrum. Ummæli þeirra voru sama sem játning frá útgerðarmönnum um, að togararnir veiddu í landhelgi, og það er sannarlega oflof að segja, að jeg hafi verið upphafsmaður að þessu. Jeg hefi aðeins stutt þessa flokksbræður hv.þm. í baráttunni við þá seku í flotanum, en hann vill nú hrifsa heiðurinn frá þeim. Þeir hafa opnað augu alþjóðar fyrir hættunni, en ekki jeg. Hv. þm. talaði um, að jeg mundi ekki trúa því, að loftskeytin væru misnotuð, og rökstuddi þá fullyrðingu sína með því, að jeg hefði ennþá ekki komið á neinu eftirliti. Jeg hefi einmitt altaf verið að reyna að koma þessu eftirliti á með lögum, en það hefir bara ekki tekist ennþá, nema að litlu leyti, og hv.þm. veit, að eins og nú er ástatt, er ekki hægt að hafa neitt eftirlit. Ef hv.þm. sendir einhverjum af togurum sínum skeyti í kvöld, þá er ekki hægt að heimta af honum drengskaparheit um, að í því sjeu ekki neinar óleyfilegar upplýsingar um ferðir varðskipanna eða annað. Fullkomið eftirlit með loftskeytanotkun togaranna verður áreiðanlega eins mikils virði og nýtt varðskip. Íslensku togararnir eru áreiðanlega verstu landbelgibrjótarnir, og þeir draga hina á eftir sjer, en ef hægt verður að hafa heimil á þeim, þá er hægt að gera sjer von um, að landhelgin verði sæmilega varin. Hv. þm. tiltók sterk orð, sem jeg hafði um hann á eldhúsdaginn, og mjer þykir það lítillæti, ef hann tekur þau til sín. Það getur samt verið, að hann hafi sjeð, að þau áttu ekki svo illa við hann, þegar hann fann, að honum var ætlaður viss skamtur, sem venjulega er ætlaður ónefndum skepnum.

Ólafur Thors Í tilefni af svari hv. 1. þm. S.-M. vil jeg geta þess, að hann hlýtur að vera orðinn minnissljór, ef hann vill halda því fram, að jeg hafi tekið frv. þessu svo illa í fyrra, að það hafi orðið því til miska. Hann gat þess sjálfur í lok umr. um þetta á síðasta þingi, að allir hefðu talað um málið af velvilja, og þá dugir honum ekki að halda því fram, að jeg hafi tafið málið með illum undirtektuni. Hitt er sönnu nær, að honum tókst sjálfum ekki að klæða það í þann búning, sem honum líkaði, og sat hann þó yfir því öllum stundum. Kvað svo ramt að því, að menn voru farnir að tala um, að hann mundi vera að þýða Kóraninn á íslensku, en hann sat þá altaf yfir frv. og var að reyna að semja brtt. við það. Jeg hafði enga aðstöðu til þess að gera frv. ilt eða gott, því að jeg varð hvergi á vegi þess, nema við 1. umr., en hv. 1. þm. S.-M., sem var flm. þess, og auk þess form. sjútvn., hann hafði aðstöðuna. En honum tókst bara aldrei að gera það svo úr garði, að hann þyrði með það inn í deildina. Þetta ber vott um, að hv.þm. hefir sjálfur skilið hvílík vandkvæði voru á þessu afkvæmi hans. Hæstv. dómsmrh. þarf jeg fáu að svara. Hann kvað sig ekki eiga sökina á hinum ómaklega óhróðri um útgerðarmenn og sjómenn, sem er orsökin til þess, að þetta frv. er fram komið. Jeg vil þá benda á það, að hann hefir oft í blaði sínu birt langar greinar til þess að ala á þessum óhróðri, og þá sjaldan að einhverjir Íhaldsmenn hafa látið á sjer heyra, að íslensku togararnir væru ekki saklausir af landhelgiveiðum, þá hefir hæstv. ráðh. haldið því mjög á lofti og þótt það vera óvefengjanleg sönnun. En óhróðurinn er ekki sannari, þó hann komi úr íhaldsmanni. Hæstv. ráðh. er svo ósvífinn, að hann talar um landhelgibrotin eins og heimilismál íhaldsmanna. Hann dregur ef til vill þá ályktun af framferði framsóknartogaranna. Það getur svo sem vel verið, að landhelgibrotin sjeu þaðan upprunnin og hafi blómgast þar. Þá getur hæstv. ráðh. talað. Hæstv. ráðh. sagði, að það sæti illa á mjer að vera að tala um formshlið mála hjá öðrum, þar sem jeg hefði ekki afrekað svo miklu á því sviði sjálfur. Það er þá eins og fyrri daginn, að hann byrjar að tala um þessa hlið málsins, þegar jeg er „dauður“. Annars hefi jeg áður sagt hæstv. ráðh. það, að hann veit ekkert um, hvern þátt jeg hefi átt í hinni veigameiri löggjöf síðari þinga. Mín hefir að vísu hvergi verið getið, en það er með mig eins og flokksmenn mína, við vinnum í gegnum flokkinn, en hirðum ekki að trana nafni okkar alstaðar fram eins og hæstv. ráðh. Hann vill aftur á móti altaf láta sem mest á sjer bera, og lætur síns nafns getið í sambandi við öll stórmál, þegar hann getur því við komið. Sá er munurinn. Jeg hefi margoft bent á það, að gagnsemi þessa frv. er algerlega komið undir drengskap manna. En það er rangt að byggja á þeim grundvelli. Þá er verið að skapa þeim góða aðstöðu, sem eru minni drengir. Hæstv. dómsmrh. hefir að lögum rjett til þess að hafa eftirlit með loftskeytanotkun togaranna. En honum finst ekki viðlit að nota þann rjett, vegna þess að eftirlitsins er ekki þörf, og það veit hann. Alt þetta brölt hans í þessu máli er aðeins til þess að sverta og svívirða þær stjettir, sem hann vill ná sjer niðri á.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vildi aðeins leiðrjetta þann misskilning hjá hv. 2. þm. G.-K., að það sjeu tvær stjettir, útgerðarmenn og sjómenn, sem sjeu grunaðir um að nota loftskeytin á óheiðarlegan hátt. Ágúst Flygenring var bæði útgerðarmaður, íhaldsmaður og þm. Hann talaði einungis um útgerðamenn, og taldi þá eina seka. Hann sagði, að skipstjórunum væri skipað af útgerðarmönnum inn í landhelgina, og ef þeir hlýddu ekki, þá væru þeir reknir. Það er öllum kunnugt, að hásetarnir ráða engu um það, hvar skipið er á hverjum tíma, enda dettur engum í hug að halda slíkum firrum fram, nema hv. 2. þm. G.-K.

Jeg talaði um sjómenn

. Samkvæmt málvenju eru „sjómenn“ sama og „hásetar“. Hinir hafa sín ákveðnu stjettarheiti.

Hafa ekki skipstjórar og stýrimenn stjettarheiti?

. Að dómi Ágústs Flygenrings eru útgerðarmennirnir einir sekir og ekki einu sinni skipstjórarnir.

Má jeg bóka það eftir hæstv. ráðherra, að hann telji skipstjórana ekki seka?

Samkvæmt skýringu hr. Flygenrings eru skipstjórarnir þvingaðir til að veiða í landhelgi með greinilegum fyrirskipunum útgerðarmanna. Sektarábyrgðin er þess vegna bersýnilega mest á þeim, sem upphafinu veldur að hinu óleyfilega verki. Hv. 2. þm. G.-K. hefir sjálfur viðurkent það í verkinu. Þegar einn af togurum Kveldúlfs var tekinn í landhelgi, datt hv.þm. ekki í hug að láta skipstjórann rýma. (ÓTh talar við 1. þm. Reykv.). Jeg vildi mælast til þess, að hæstv. forseti vildi sjá svo um, að hv. 2. þm. G.-K. varni mönnum ekki máls með skrafi sínu hjer í deildinni. 

Mjer þykir þetta koma úr hörðustu átt, þar sem hæstv.dómsmrh. gengur hjer um eins og grár köttur með hvíslingar og samtöl undir rðum manna

.  Þá var hv. 2. þm. G.-K. að tala um það, að hann hefði átt töluverðan þátt í löggjafarstarfseminni undanfarið. Hann hefði getað sparað sjer að fara út í þá sálma. Hann hefir hjer á þingi helst verið kendur við eitt frv., sem þó náði ekki fram að ganga, enda var þetta höfuðmál hans kallað „litla og ljóta frv.“

Jóhann Jósefsson Þegar þetta mál var hjer fyrst á ferðinni - það var á síðasta þingi - fann jeg ekki ástæðu til að taka til máls í því, enda þótt mjer dyldust ekki þeir miklu ágallar, sem á frv. voru. En fyrir þessa þögn álasaði hæstv.dómsmrh. mjer í sambandi við annað mál, er hjer var til umræðu, og taldi hana merki þess, að jeg væri fjandsamlegur landhelgivörnum. Jeg vil nú ekki gefa ráðh. ástæðu til að víta mig fyrir þögn í þessu máli í annað sinn. Þeir, sem voru á móti frv. í fyrra, geta þó að sumu leyti vel unað við frv., eins og það er nú, því að fyrir mótstöðu þeirra, hafa ýmsir stærstu gallarnir verið sniðnir af frv., og margt af því, sem minni hl. sjútvn. lagði til í fyrra um breytingar á frv. hefir verið tekið til greina. Þar á jeg m. a. við, að hinar tafsömu reglur og formúlur eiga eftir frv., eins og það er nú, ekki að gilda, þegar skip er í háska statt, eða í björgunarmálum yfirleitt. Það er því ánægjulegt, að hæstv.dómsmrh. skuli hafa áttað sig dálítið. En þó loða enn stórir ágallar við frv. og sá er þó mestur, að gert er ráð fyrir, að taka megi af mönnum loftskeytarjettindi, sterkar líkur eru fyrir, að þeir hafi misnotað þau. Minni hl. sjútvn. benti á það á síðasta þingi, að það væri nýlunda í löggjöf vorri, að hegna mætti mönnum eftir grun eða líkum. En það kalla jeg einskonar hegningu, þegar menn eru settir undir eftirlit lögreglunnar með einkaskeyti sín. Því hlýtur og að fylgja nokkur blettur á viðkomandi manni. Fyrst og fremst má um það deila, hvað sjeu sterkar líkur. Og í öðru lagi: hver á að meta þessar líkur? Ef til vill hæstv.dómsmrh.? Gögnin á að leggja í hendur dómsmálaráðuneytisins. Verður því eigi annað sjeð, en að það sje undir því ráðuneyti komið, hvenær og hvar þessu ákvæði verður beitt. Jeg dreg enga dul á það, að jeg tel ekki ólíklegt, að fyrir geti komið, að hvaða dómsmrh. sem er, og þá ekki síst hæstv. núv. dómsmrh., kunni að beita þessu ákvæði öðruvísi en skyldi. Það er öllum kunnugt, að þessi hæstv. ráðherra fer töluvert eftir því í dómsmálastörfum sínum, hverir eiga hlut að máli, þegar hann vill veifa sverði laganna, og því þykir mjer varhugavert að leggja þetta vald í hendur hans. Jeg vil ennfremur benda á hin margendurteknu illmæli hans í garð útgerðar- og sjómannastjettarinnar í sambandi við þetta mál, og það jafnvel í garð ákveðinna útgerðarmanna. Sú framkoma hans bendir ekki til þess, að varlegt sje að fá honum slíkt vopn í hendur sem þetta umrædda ákvæði. Það hefir þó komið fram í þessu máli, að hæstv. ráðherra getur tekið sjer ofurlítið fram, enda þótt hann eigi erfitt með það. Hann hefir nú sagt, að ekki sé ólíklegt, að hinn mæti maður, sem hann hefir oftast vitnað í í ræðum sínum um ólöglega loftskeytanotkun togaranna, kunni að hafa kveðið fulldjarflega að orði í því sambandi. Jeg held, að þetta sje rjett hjá hæstv. ráðherra, að þessi mæti maður hafi kveðið fullsterkt að orði. Hinsvegar tel jeg nauðsynlegt að hreinsa þá útgerðarmenn, sem saklausir eru, af þessum grun og þeim illmælum, sem yfir þá hefir rignt vegna hans frá hæstv.dómsmrh. sjerstaklega. Það er að vísu ósannað enn, að nokkrir íslenskir útgerðarmenn hafi notað loftskeytin við ólöglegar veiðar. Og það eru allar líkur fyrir því, að mikill meiri hluti íslenskra togaraútgerðarmanna hafi aldrei gert slíkt. En í grg. frv. eru allir látnir liggja undir hinum sama áfellisdómi. Hæstv. dómsmrh. finst hinn mæti maður, Ágúst Flygenring, vera sjerstaklega vel fallinn til að bera vitni í þessu máli, vegna þess að ummæli hans hníga að því, að áfella útgerðarmannastjettina. Hvers vegna eru nú ummæli þessa manns svo mikils virði hvað þetta eina atriði snertir, í augum hæstv.dómsmrh.? Það stafar af því einu, að hæstv.dómsmrh. vill klína þessum grun á útgerðarmenn og sjómenn. Önnur ástæða getur ekki verið fyrir því, hvílíku ástfóstri hæstv. ráðh. tekur við álit þessa merka manns í þetta eina sinn. Jeg vil nú leyfa mjer að benda á annað „vitni“ hæstv.dómsmrh. í þessu máli. Það er Bistrup, fyrv. skipstjóri á „Fyllu“, sem eins og kunnugt er, er mjög hjartfólginn hæstv.dómsmrh. Þessi skipstjóri er sá, er gætt hefir slælegast íslenskrar landhelgi og átt hefir flesta legudagana á höfnum inni. En hann vann sjer eitt til ágætis í augum hæstv. ráðh., sem olli því, að síðan hefir hæstv. ráðh. gengið fram fyrir skjöldu honum til varnar, hvar sem minst hefir verið á frammistöðu hans, á þingi, í blöðum og í sambandslaganefnd. Hvaða bróðurband er nú á milli hæstv. ráðherra og varðskipsforingjans? Jú, þessi skipstjóri hjelt því fram í dönskum blöðum til að afsaka ódugnað sinn, að við íslenska togara yrði ekki ráðið, sökum þess, hve hraðskreiðir þeir væru og - vegna þess að útgerðarmenn notuðu loftskeytatækin til að gera togurunum viðvart um ferðir varðskipanna. Síðan þetta kom fyrir er Bistrup orðinn einn af stærstu spámönnum hæstv.dómsmrh. Þegar hæstv.dómsmrh. talar um þetta mál, á maður bágt með að verjast þeirri hugsun, að þetta sje honum ekki eins mikið alvörumál eins og það er honum kersknismál. Þetta er honum kersknismál, til þess að geta vitnað í menn, sem standa nærri íhaldsflokknum, um óleyfilega loftskeytanotkun, og til að koma að venjulegri illkvitni sinni í garð einstakra útgerðarmanna. En sje nú litið á málið frá praktísku sjónarmiði, kemur í ljós, að ástandið er nú alt annað en þá, er Ágúst Flygenring mælti þau orð, sem hæstv.dómsmrh. hefir svo margstaglast á. Þá var aðeins eitt danskt varðskip til strandvarna. Nú er eitt danskt skip við landhelgigæsluna og tvö íslensk og verða bráðum þrjú. Það er þegar orðið ógerlegt, og verður enn fremur síðar, fyrir útgerðarmenn, að ætla sjer að stjórna skipum sínum með skeytum úr landi, þó einhver kunni að hafa ætlað sjer þá dul meðan aðeins var eitt varðskip. Það þarf mikla oftrú á gagnsemi njósnarastarfseminnar, ef nokkrum dettur í hug, að nokkur heilvita útgerðarmaður fari að eyða tíma í það, að njósna um hvar „Óðinn“, „Þör“, „Fylla“ og „Ægir“ eru þá og þá stundina. Jeg held að enginn útgerðamanna fari að eyða tíma sínum í svo árangurslítið starf og ógöfugt. Jeg hefi að minsta kosti ekki slíka trú á gagnsemi njósna, þó að hæstv. ráðh. kunni að hafa það. Varðskipin koma inn og fara út á ýmsum tímum og ýmsum stöðum, svo að kalla má það gersamlega ómögulegt að fylgjast með hreyfingum þeirra svo að lögbrjótum verði nokkurt gagn að. Þetta frv. hefir því enga praktíska þýðingu, nema kannske fyrir hæstv.dómsmrh. Hann hefir sagt, að þetta frv. ætti að vera prófsteinn á áhuga manna fyrir landhelgivörnum. Þetta frv., sem var í fyrra fyrir neðan allar hellur og er enn stórgallað, á að vera mælikvarði á þennan áhuga. Jeg hefi sýnt fram á, að landhelgivarnirnar eru orðnar svo fullkomnar, að frv. hefir enga þýðingu þeirra vegna. Hið eina gagn, sem frv. getur gert, er að ljetta af útgerðarmönnum þeim svívirðingum, sem látnar hafa verið á þeim dynja, ef það þá nægir til þess, sem mjer liggur við að efast um. Fyrir hæstv.dómsmrh. hefir það þá þýðingu, að hann fær tækifæri til að láta í ljós álit sitt á íslenskum skipstjórum og útgerðarmönnum. Minni hl. sjútvn. benti á það í fyrra, að samkv. lögum frá 14. nóv. 1917 og reglugerð frá 17. maí 1918, hefði stjórnin í höndum sjer það eftirlit með loftskeytatækjum, sem nauðsynlegt er. Ákvæði 2. gr. í frv. eru heldur ekkert annað en endurtekning á því, sem stendur í lögunum frá 1917, að undanteknu því, að hjer er sjerstaklega talað um misnotkun loftskeytatækja í sambandi við veiðar í landhelgi, en í hinum lögunum er ákvæðið rýmra og nær yfir alla misnotkun og þá auðvitað þessa líka. Stjórninni er því innan handar að koma í veg fyrir, að loftskeytatækjum sje misbeitt á þennan hátt. En hæstv.dómsmrh. hefir forsmáð að fara þá leið. Jeg held, að þetta stafi af því, eins og hv. 2. þm. G.-K. sagði, að stjórnin hefir enga trú á því, að þessi misbeiting sje eins mikil og hæstv.dómsmrh. lætur. Hvers vegna beitir stjórnin ekki þeim lögum, sem eru í gildi, til að hindra ólöglegt athæfi, ef það á sjer stað? Það er aðeins eitt svar við þessu, og það er það, að þá hefði hæstv.dómsmrh. ekki haft tækifæri til að innleiða deilur um málið og að endurtaka í 1001. sinn ummæli hins mæta manns, Ágústs Flygenrings, sem miðuð voru við alt annað ástand.

Þessa ágæta Íhaldsforkólfs

. Frv. er ekki sprottið af neinni umhyggju fyrir bættum landhelgivörnum, heldur til þess að geta ausið sífeldum tortryggnisásökunum í garð íslenskra útgerðarmanna og sjómanna.