Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er gömul þekking, að tóbaksreykingar geta valdið heilsutjóni. Þannig hefur það lengi verið vitað, að reykingar eru óhollar lungum og öndunarfærum yfirleitt, sem þær erta og skadda smám saman. Það hefur einnig lengi verið skoðun fræðimanna, að tóbakseitrið hefði skaðleg áhrif á æðakerfið í líkamanum. Hitt er miklu nýrri þekking, að orsakasamband sé á milli tóbaksreykinga og krabbameins. Það eru ekki ýkjamörg ár síðan menn uppgötvuðu einkennilegt samband á milli útbreiðslu reykinga og þá sérstaklega vindlingareykinga annars vegar og krabbameins í lungum hins vegar. Þetta hefur síðan verið athugað af mikilli kostgæfni í menningarlöndunum, bæði austan hafs og vestan, og allar líkur virðast styðja það, að tóbaksreykingarnar eigi a.m.k. verulegan þátt í myndun lungnakrabba. Það var eðlilegt, að mönnum brygði í brún, þegar þetta varð kunnugt, og það er jafneðlilegt, að læknar og aðrir heilsufrömuðir færu á stúfana með baráttu á hendur tóbaksnotkun. Slík barátta hefur nú verið háð í allmörg ár í hinum menntaða heimi, og hún hefur einnig náð til okkar hér. Það eru sérstaklega nokkrir menn í íslenzkri læknastétt, sem hafa gengið fram fyrir skjöldu og varað við hættunni, bent á hana og hvatt til öflugrar baráttu gegn reykingunum. Það er eðlilegt, að hér eins og annars staðar hafi fallið í verkahring krabbameinsvarnafélaganna að standa í broddi fylkingar í þessari baráttu. Í fyrstu virtist svo sem árangur af þessari baráttu yrði verulegur. Seinna var aftur á móti svo sem úr honum drægi, af hvaða ástæðu sem það er. En staðreynd er, að eftir að baráttan gegn tóbaksreykingum hófst fyrir alvöru, hófst einnig önnur barátta. Það var varnarbarátta tóbaksframleiðenda og tóbaksseljenda, og þeir hafa síðan ekki látið sitja við vörnina eina, heldur hafa þeir einnig hafið hatramma sóknarbaráttu fyrir aukinni tóbaksnotkun, fyrir auknum reykingum. Þetta höfum við Íslendingar orðið greinilega varir við hin síðari ár. Það var alls ekki mikið um það hér fyrr á árum, að miklu fé væri varið til tóbaksauglýsinga, en þessar auglýsingar hafa á síðari árum einmitt aukizt og margfaldazt. Áreiðanlega er það mótleikur gegn baráttunni við tóbakið. Helzta og skæðasta vopn tóbaksframleiðenda er auglýsingin, og það er og sýnir sig að vera vopn, sem bítur vel. Mér er kunnugt um, að þeir menn, sem fremst standa hér og víða erlendis í baráttunni gegn krabbameini, baráttunni gegn reykingum, hafa miklar áhyggjur af tóbaksauglýsingunum, miklar áhyggjur af hinum auknu tóbaksauglýsingum, því að þeir gera sér grein fyrir, hversu biturt vopn þetta er. T.d. skal ég aðeins geta ummæla, sem birtust í norsku tímariti og síðan voru prentuð í málgagni Krabbameinsfélags Íslands, Fréttabréfi um heilbrigðismál, en þau ummæli hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta : „Það er gersamlega tilgangslaust að vænta nokkurs verulegs árangurs af baráttunni gegn tóbaksnautninni, meðan auglýsingarnar leika lausum hala. Þær brjóta jafnt og þétt niður það, sem hin jákvæðu öfl reyna af framsýni sinni og þrautseigju að byggja upp.“ Þetta er þá skoðun þeirra, sem fremst standa í baráttu gegn tóbaksreykingum og þar með i varnarbaráttunni gegn krabbameininu. Það hefur orðið hér á landi sú þróun sem víða annars staðar, að lungnakrabbi eykst með ári hverju hin síðari árin. Ég hef ekki tiltækar tölur um þetta nú, en það er óhætt að segja, að hann hafi aukizt um helming á síðustu 10-15 árum, og fróður maður í læknastétt, lungnaskurðlæknirinn Hjalti Þórarinsson, getur þess til og styðst þar víð reynslu síðustu ára, að eftir svo sem 4-5 ár hér frá muni um 100 Íslendingar sýkjast árlega af lungnakrabba. Nú er því engan veginn haldið fram, - það er rétt að geta þess, - að lungnakrabbi geti ekki orsakazt af öðru en reykingum, en það sýnir sig, að hann er langtum tíðari í hópi reykingamanna heldur en í hópi þeirra manna, sem ekki reykja. Munurinn nemur hvorki meira né minna en því, að lungnakrabbi er 10-15 sinnum tíðari hjá reykingamönnum heldur en hjá þeim mönnum, sem reykja ekki. Þetta ætti að vera nægileg hugvekja fyrir okkur alþm., þegar um er að ræða frv. til l. um bann við tóbaksauglýsingum. Á hvora vogarskálina viljum við leggja okkar lóð? Viljum við styðja tóbaksframleiðendur með því að hafna tilmælum um auglýsingabannið? Eða viljum við styðja þá góðu menn, sem berjast gegn tóbaksnotkun, sérstaklega auglýsingum, og þá fyrst og fremst á meðal æskulýðsins? Það eru ekki nema tvö ár síðan hæstv. núv. fjmrh. flutti frv. hér á þingi sama efnis og þetta. Frv. gekk greiðlega í gegnum Ed., ég held, að þar hafi menn verið á einu máli um framgang frv., en í Nd. var því tekið með einhverri tregðu, sem leiddi til þess, að það náði ekki fram að ganga þar. Nú þykir mér rétt að reyna á þetta enn, enda veit ég, að baráttumennirnir gegn útbreiðslu krabbameins og gegn tóbaksreykingum ætlast til þess, að málið verði tekið hér upp aftur og það komi greinilega í ljós, hver vilji Alþ. er í þessu efni. Ég vil með því að leggja fram þetta frv. sérstaklega fá svar við þeirri spurningu minni, hvort Alþ. ætlar að hallast á sveif með tóbaksframleiðendunum eða með hinum, sem vara við og berjast gegn þessari skaðsemi. Þó að ég sjálfur sé gamall reykingamaður, virði ég þó og ekki síður fyrir það framtak og dugnað þeirra manna, sem berjast gegn tóbaksnotkun. Þeirri baráttu er fyrst og fremst beint gegn æskulýðnum og unga fólkinu, því að það er vitað, að það er langhættulegast þeim, sem byrja að reykja ungir. Ef vindlingareykingar geta valdið krabbameini í lungum, tekur það í öllu falli langan tíma. Menn telja það 15 eða 20 eða jafnvel 25 ár, og því yngri sem menn byrja á reykingum, því hættara verður þeim við að fá krabbamein í lungu á síðari árum. Þess vegna er það mjög mikilsvert að beina athyglinni sérstaklega að æskufólkinu í þessu efni. Ég skal ekki hafa ræðu mína lengri, tel það mjög óþarft, en vænti þess, að þetta málefni fái jafngóðar undirtektir hér í hv. Ed. og fyrir tveimur árum, og ég vænti þess, að það fái miklu betri undirtektir í hv. Nd. en það fékk þá. Herra forseti. Ég legg til, að þessu frv. verði að lokinni umr. vísað til hv. allshn. og 2. umr. Fjmrh.



Herra forseti. Þar sem þetta frv. hefur verið flutt hér, þykir mér rétt að segja nokkur orð. Eins og hv. flm. tók fram, flutti ég samhljóða frv. hér fyrir 2 árum eða um það bil, og urðu það endalok þess máls, að hv. Nd. vísaði því til ríkisstj. Nú má segja kannske og ætlast til þess, að það hafi skilað einhverjum sérstökum árangri, þar sem það hafi viljað svo til, að ég hafi síðan átt sæti í ríkisstj. En það þarf naumast að útskýra það fyrir hv. þdm., að þar er málið vissulega komið á allt annað svið og í rauninni ekki hægt að koma við þeim aðgerðum af hálfu ríkisstj., sem farið var fram á í þessu frv., enda var í rauninni ekki sjáanleg nein skynsemi í því, ef Alþ. ætlaðist til þess, að hugsunin næði fram að ganga, sem í frv. fólst, að vísa málinu til ríkisstj., vegna þess að með stjórnarákvörðun var hvorki hægt að binda blöð né aðra þjóðfélagsborgara á þann hátt, sem lög hefðu getað gert. Þetta mál heyrir að sjálfsögðu ekki undir fjmrh. í ríkisstj. Það má segja, að það sé álitamál, undir hvern það heyrir, en málið var engu að síður tekið þar til athugunar og íhugað, hvað auðið væri að gera til þess að ganga til móts við þær óskir, sem þarna lágu að baki, enda þótt ekki væri beinlínis séð af vísuninni til ríkisstj., hvað ætlazt væri til, að hún gerði. Og mér þykir rétt að láta það koma hér fram, að að tilhlutan hæstv. menntmrh., sem var sérstaklega falið að athuga málið, var annars vegar haft samband við kvikmyndahúseigendur, en það voru sérstaklega áberandi tóbaksauglýsingar í kvikmyndahúsunum, svo sem ég gerði grein fyrir einmitt, þegar ég flutti frv., og það var leitað eftir því að fá frjálst samkomulag við þá um það, að þeir hættu að auglýsa tóbak. Og þetta hygg ég, að muni hafa verið gert, þannig að sá árangur hafi af þessu orðið. Í annan stað var, eftir að sjónvarpið tók til starfa, tekið að birta þar tóbaksauglýsingar, en að tilhlutan menntmrh., sem sjónvarpið heyrir undir, var ákveðið, að slíkar auglýsingar yrðu þar ekki birtar. Þetta varðandi sjónvarpið er að sjálfsögðu á valdi stjórnvalda. Að öðru leyti er það á valdi stjórnvalda, hvað snertir auglýsingar tóbakseinkasölu ríkisins. Þær hafa ekki verið birtar aðrar heldur en hefðbundin venja hefur verið að birta verðlag á hinum einstöku tegundum tóbaks, ef breytingar hafa orðið á því, sem er auðvitað allt annars eðlis heldur en hinar almennu áróðursauglýsingar fyrir reykingum. En um hitt atriðið, birtingu auglýsinga í blöðum, sem var annar þáttur þessa máls, sem vikið var að, þegar frv. var upphaflega flutt, í því hefur ekkert gerzt. Ég skal hér ekkert fara út í þá sálma, hvað hefur valdið afstöðu Nd. Alþ. til þess, að frv. var vísað til ríkisstj. og það fékk ekki formlega afgreiðslu með eðlilegum hætti eða efnislega afgreiðslu. Ég skal engar getgátur um það færa hér fram. En það hlaut að sjálfsögðu öllum að vera ljóst, sem að slíkri afgreiðslu stóðu, að með því var hindrað, að hægt væri að stöðva tóbaksauglýsingar í blöðum. Enda hefur svo verið, að þær auglýsingar hafa birzt áfram, þó að það hafi ekki verið í eins ríkum mæli og var, meðan frv. var hér til meðferðar í Alþ. á sínum tíma, af hvaða ástæðum sem það var. Ég vil taka það fram, að ég er fylgjandi þessu frv. og þessum ráðstöfunum. Það er óbreytt skoðun mín í því efni, þó að ég hafi ekki haft aðstöðu til þess, eins og hv, þdm. gera sér grein fyrir, að flytja málið aftur, þar sem það heyrir ekki undir mitt rn., og ég tel, að fyrir samþykkt þess séu alveg sömu rök og áður voru og ekki minni, og tel ég því, að það væri eðlilegt, að Alþ. ákvæði það, að um tóbak að þessu leyti skyldi gilda sama og gilt hefur um áfengi, að slíkar auglýsingar væru ekki leyfðar í blöðum, og tei ég, að ekki sé minni ástæða til þess að banna tóbaksauglýsingar. Þetta vildi ég láta koma hér fram í þessari hv. d., af því að þetta mál er, eins og hv. frsm. tók fram, upphaflega þannig til komið, að ég var nokkuð við það riðinn, og ég vildi skýra, hvað gerzt hefur í málinu síðan, og afstöðu mína til þess.