Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. fjallar um listamannalaun, og er aðalefni þess að lögfesta, að veita skuli tiltekinni tölu viðurkenndra listamanna föst listamannalaun. Tilgangurinn er að koma fastari og traustari skipun á þessi mál en verið hefur. Með 2. gr. er svo til ætlazt, að valdir séu sex viðurkenndir listamenn af sameinuðu Alþingi, og skulu þeir njóta 20 þús. kr. árslauna auk verðlagsuppbótar samkv. 8. gr. frv. Í 3. gr. er gert ráð fyrir, að 30 listamenn fái einnig föst laun, 6 þeirra 15 þús., 12 12 þús. og 12 8 þús. kr., það sé menntamálaráðherra, sem ákveði, hverjir þessara launa skuli njóta, eftir tilnefningu samkv. 4. gr., en samkv. 4. gr. er svo til ætlazt, að tveir aðilar séu til þess kvaddir að gera slíkar tillögur, annars vegar heimspekideild háskólans eða fimm menn, sem hún velur til, og í öðru lagi menntamálaráð, og gerir hvor þessara aðila í sínu lagi till. til ráðherra um, hverjum skuli veita listamannalaun. Við veitingu listamannalauna, eins og leiðir af eðli málsins, án þess að þurfi sérstaklega fram að taka, skal að sjálfsögðu fyrst og fremst meta hæfni, listhæfni og listagildi. En auk þess eru í 5. gr. nefnd nokkur atriði, sem taka ber tillit til eða hafa hliðsjón af að öðru jöfnu. Er það talið í fjórum liðum: Fyrsta atriðið er, hversu arðbær listgreinin er. Þetta sjónarmið þykir rétt að hafa í huga, vegna þess að það er mjög ólíkt ástatt um ýmsar listgreinar, hversu mikla tekjumöguleika listamennirnir kunna að hafa af starfi sínu. Rithöfundar, sem aflað hafa sér álits og útbreiðslu fyrir rit sín, ég tala ekki um ef rit þeirra eru þýdd á erlendar tungur, hafa að sjálfsögðu oft góðar tekjur af sínum verkum. Sama máli gegnir um ýmsa aðra listamenn. En aðrir, t. d. myndhöggvarar, svo að ég nefni eitt dæmi, eru bæði hér á landi og annars staðar taldir hafa minnsta möguleika til að afla sér tekna með verkum sínum. Þessi mismunandi sjónarmið leiða að sjálfsögðu til þess, að það er sanngjarnt að hafa það til hliðsjónar, hversu arðbær listgreinin er, hverjar tekjuvonir eru henni samfara. Annað sjónarmið, sem hafa skal hliðsjón af samkv. 5. gr., er það, hvort maður gegnir föstu starfi og þá hve hátt launuðu, þriðja atriðið, hvort hann njóti eftirlaunaréttar, og í fjórða lagi, hvort hann hafi verulegar tekjur af eignum eða fjárafla utan sinnar listgreinar. Það má taka það fram, eins og kemur einnig fram í grg., að um þetta eru nokkuð skiptar skoðanir meðal listamanna. Sumir þeirra munu líta svo á, að eingöngu beri að meta listagildið og hæfni listamannsins, en ekki annað. Þó ætla ég, að þeir muni fleiri og það miklu fleiri, sem telja, að hafa beri í huga við mat og úthlutun listamannalauna einnig þau sjónarmið, sem hér eru talin. Eitt meginatriði frv. er í 6. gr. þess, en þar er gert ráð fyrir, að veitingu listamannalauna skuli fylgja sami réttur og veitingu embættis, eftir því sem við getur átt. Með þessu er átt við þá gerbreytingu, að listamannalaun skuli ekki veitt hverjum manni frá ári til árs í algerri óvissu um það, hvort hann muni á næsta ári eða á næstu árum halda slíkum launum, heldur skuli sá háttur og skipan upp tekin, að þegar maður hefur hlotið listamannalaun, annaðhvort með atkvgr. Alþingis eða með veitingu menntmrh. eftir tilnefningu þeirra aðila, sem greinir í 4. gr., þá skuli hann halda þessum listamannalaunum áfram. Að sjálfsögðu getur þó þau atvík borið að höndum, að rétt þyki að taka málið til nýrrar meðferðar, og greinir um það í 7. gr., m. a. ef maður hverfur úr landi, nema það sé til þess að geta betur stundað list sína í íslenzka þágu, þá skulu listamannalaun falla til veitingar á ný, þá skal tekið að nýju til athugunar, hvort sá maður skuli halda áfram listamannalaunum, og sömuleiðis ef listamaður tekur við föstu starfi með árslaunum, sem svara VIII. launaflokki opinberra starfsmanna eða meira, þá skuli listamannalaun hans falla til veitingar á ný. Þó er í þessum tilfellum báðum heimilt að tilnefna mann til hinna sömu listamannalauna eða annarra og veita honum á ný. Hér má segja að sé eitt höfuðatriði frv., að skapa meiri festu og öryggi um þessi mál. Ég ætla, að um það þurfi ekki að vera ágreiningur meðal alþm., að rétt sé að veita góðum listamönnum, hverjum í sinni grein, listamannalaun. Að ýmsu leyti er aðbúnaður listamanna hér á landi og aðstaða þeirra betri, bæði af hálfu opinberra aðila og gagnvart áhuga og skilningi almennings, en gerist annars staðar. Ég ætla, að Ísland standi framar mörgum eða flestum löndum öðrum um að veita allmörgum sinna beztu listamanna laun, hafi gengið í því efni nokkru lengra en margar aðrar þjóðir, og í öðru lagi ætla ég, að íslenzkur almenningur hafi í listamálum sýnt meiri skilning og áhuga en meðal flestra þjóða annarra. Kemur það bæði í ljós í því, að bókakaup almennings eru hér hlutfallslega miklu meiri en annars staðar þekkist, jafnvel eru þess dæmi, að bækur íslenzkra höfunda séu gefnar hér út með okkar fámennu þjóð í svipuðu upplagi og bækur meðal þjóða, sem telja tugmilljónir íbúa. Einnig kemur það bert fram, þegar listsýningar eru hér haldnar, hversu áhugi almennings er mikill að njóta þeirrar listar og skoða og enn fremur kaup fjölda manna á listaverkum, sem um leið sýnir bæði skilning og stuðning við listamennina. Þetta tvennt, stuðning af hálfu hins opinbera og skilning af hálfu almennings, er sjálfsagt að viðurkenna og meta. En það leiðir hins vegar af fámenni okkar þjóðar, að listamenn okkar hafa að ýmsu leyti lakari aðstöðu en listamenn annarra þjóða. Markaðurinn fyrir bækur, fyrir listaverk yfirleitt, er mjög þröngur vegna fámennis og þess vegna miklu minni líkur til þess hér en víðast annars staðar, að listamenn geti haft nægar tekjur sér til lífsframfæris af listastarfsemi sinni einni og útgáfu. Áður fyrr, áður en skilningur hins opinbera varð eins ríkur og verið hefur síðustu ár í þessum efnum, áttu íslenzkir listamenn ýmsir við mjög örðug kjör að búa, og kom fyrir stundum, að þeir urðu að svelta heilu hungri. Sem betur fer mun slíkt ekki þekkjast, eða við skulum vona fastlega, að slíkt þekkist ekki nú á dögum. Á árunum 1920–40 var vaxandi skilningur hér á Alþ. fyrir því að styðja með listamannalaunum eða styrkjum viðurkennda listamenn, og var það sívaxandi hópur manna, sem fékk listamannastyrki, ýmist á 15. eða 18. gr. fjárlaga. Það var farið að líta svo á, að ef Alþ. samþykkti að setja einhvern listamann á 18. gr., þá væri þar með fengin viðurkenning á honum og um leið ætti það að vera öryggi fyrir því, að hann héldi þeim launum áfram. Almennt mun hafa verið litið svo á meðal listamanna og einnig af þorra alþm. Því miður gerðust þau tíðindi svo á Alþ. 1939, þegar fjárlög fyrir árið 1940 voru afgreidd, að þar var brotið blað og horfið frá þessari reglu, sem þá hafði verið í gildi og talin var nokkuð viðurkennd orðin. Þá var lagt til í fjárlagafrv. að strika alla þá út, sem komnir voru á 18. gr., nema þá, sem komnir voru yfir sextugt, enn fremur flesta þá, sem voru á 15. gr., en það voru lausari styrkir, og sett allt saman í eina fúlgu og skyldi því úthlutað af menntamálaráði. Fjvn. gekk lengra í þessu efni, þannig að hún tók einnig út þessa eldri menn af 18. gr., gekk lengra en fjárlagafrv. og lagði til, að allir, sem áður höfðu verið á 18. gr., væru þaðan teknir, nema einn maður, sem var þar samkvæmt sérstökum samningi við ríkisvaldið. Ég skal ekki rekja þetta mál, sem var mjög viðkvæmt deilumál á þingi þá, taka þó fram, að í fjvn. voru þá tveir hv. alþm., sem skrifuðu undir nál. að þessu leyti með fyrirvara og neituðu að ganga inn á þessa braut, að taka listamennina út af 18. gr. Það voru þeir hv. 2. þm. Rang., Helgi Jónasson, og þm. Ak., Sigurður Hlíðar, sem báðir töluðu á móti þessari leið auk margra annarra þingmanna, og í sambandi við þetta, sem átti sumpart að vera sparnaðarráðstöfun, vil ég leyfa mér að lesa hér setningu úr ræðu Sigurðar Hlíðars, sem lýsir vel þeirri afstöðu, sem margir þm. höfðu í þessu máli. Hann segir: „Ég hef þá afstöðu að vera mjög frjálslyndur hvað bókmenntir og vísindi snertir, og ég held, að þótt Íslendingar kunni að leggja hlutfallslega meira af mörkum til vísinda og lista, borið saman við stórþjóðirnar, þá álít ég, að það sé margfaldur gróði fyrir okkur að geta hlúð að því.“ Það var flutt till. um það, og var fyrsti flm. hennar Magnús Gíslason, að taka upp aftur á 18. gr. alla þá, sem verið höfðu þar árið áður. Eftir miklar umr. um þá till. var hún felld, og niðurstaðan varð sú að falla frá þessari stefnu, sem verið hafði ríkjandi og hafði verið talin skapa verulegt vaxandi öryggi í þessum málum, þ. e. að fella listamennina út af 18. gr. Þessir atburðir urðu upphaf mikilla tíðinda og sorglegra um samskipti annars vegar Alþingis, ríkisstj. og menntamálaráðs og hins vegar listamannanna, sem ég skal ekki rekja hér. En alla stund síðan hefur það verið einróma ósk listamannanna, Bandalags íslenzkra listamanna og einstakra félaga, að eitthvað yrði tekið upp í áttina við 18. gr. áður til þess að skapa meira öryggi og festu í þessum málum. Fyrir tveim árum var málið tekið upp í Bandalagi íslenzkra listamanna, og samdi þá ritari bandalagsins, Helgi Hjörvar skrifstofustjóri, frv. það, sem hér er flutt í meginatriðum eins og hann gekk frá því og lagði fram í stjórn bandalagsins. Rithöfundafélag Íslands hefur svo einróma lýst fylgi sínu við það, og það sama ætla ég að sé um fjölda listamanna úr ýmsum listgreinum. Ég vil fyrst og fremst vísa til grg. þeirrar, sem fylgir frv. og samin er af höfundi þess, Helga Hjörvar, en málið er þar skýrt allýtarlega. Ég held, að það sé rétt stefna, sem hér er mörkuð í þessu frv., og ætti að verða báðum til sóma og gagns, bæði Alþingi og listamönnum, að slík festa yrði sköpuð í meðferð þessara mála sem hér er lagt til. Um málsmeðferð vil ég leyfa mér að leggja til, að frv. sé vísað til menntmn. Ég tel að sjálfsögðu æskilegt, ef samkomulag gæti orðið um málið í meginatriðum, að frv. gæti náð fram að ganga á þessu þingi. En ef mönnum sýnist svo fremur, þá gæti að sjálfsögðu komið til greina að setja í málið t. d. mþn. eða fela ríkisstj. það til nánari athugunar í samráði við Bandalag íslenzkra listamanna og einstakar listgreinar til næsta þings. Það verður að athugast að sjálfsögðu nánara í menntmn., hver málsmeðferðin þætti henta bezt, en fyrir íslenzku þjóðina, sem er ein hin merkasta bókmenntaþjóð, er vitanlega mikils virði, að hlúð sé sem bezt að listum og andlegu atgervi. Ég ætla, að þetta frv. muni stuðla að því að skapa listamönnum þjóðarinnar betri starfsskilyrði og starfsgrundvöll en verið hefur, og ég vil að lokum taka mér í munn þau orð, sem Magnús Gíslason viðhafði á þingi 1939, þegar þetta mál var til meðferðar, að þarna er um að ræða menn, sem eru að vissu leyti taldir spámenn sinnar þjóðar, sem prédika sannleikann í ræðu og riti, lítum, ljóði og tónum.



Herra forseti. Í frv. þessu er hreyft mjög þörfu máli. Um það er ég hv. frsm. algerlega sammála, að brýna nauðsyn ber til þess að koma fastari skipan á veitingu listamannalauna en verið hefur undanfarinn hálfan annan áratug. Mál þetta er ekki heldur nýtt hér á hinu háa Alþingi. Svo er nefnilega mál með vexti, að ég hef fjórum sinnum í þau 10 ár, sem ég hef átt sæti á Alþingi, flutt frv., sem eru í helztu meginatriðum sama efnis og þetta frv., sem hér er flutt og er nú til 1. umr. Þau frv. hafa öll verið til meðferðar hjá hv. menntmn. þessarar deildar og einnig verið til meðferðar hjá Bandalagi íslenzkra listamanna og að einhverju leyti hjá rithöfundafélögunum. Ég varð því dálítið hissa, þegar ég sá þetta frv., því að ég minntist þess ekki, að aðalhöfundur þess, fyrrv. form. Rithöfundafélags Íslands, hafi haft sérstakan áhuga á því að koma fastari skipan á þessi mál, þegar þau voru til meðferðar í menntmn. þessarar deildar eða hjá samtökum listamanna áður fyrr í fjögur skipti. Ég varð þess ekki heldur var þá, að flm. þessa frv. fyndi sérstaklega sárt til þess, að það væri óheppilegt að hafa þá skipan á þessum málum, sem verið hefur síðan 1939. En vissulega sé ég enga ástæðu til annars en að fagna því, ef áhugi hefur nú vaknað hjá þessum tveimur ágætu mönnum á því að breyta hér til og skilningur á því, að það ástand, sem ríkt hefur í þessum efnum undanfarinn hálfan annan áratug, er ófremdarástand, sem vakið hefur réttmæta óánægju meðal rithöfundanna og listamannanna. Ég skal fara um það fáeinum orðum, hvaða meginatriði eru sameiginleg þessu frv. og þeim frv., sem ég hef áður flutt um þetta efni. Í öllum frv. er gert ráð fyrir því, að tiltekinni tölu viðurkenndra listamanna séu veitt föst listamannalaun samkv. ákvörðun Alþingis. Þessu hafði ég gert ráð fyrir í mínum frv., og þetta er fyrsta málsgr. þessa frv. Enn fremur skuli listamannalaun veitt í þrem flokkum öðrum. Fyrir því var gert ráð í öllum mínum frv. Fyrir því er enn fremur gert ráð hér, að auk hinna föstu launa til viðurkenndra listamanna skuli vera til þrír aðrir launaflokkar listamanna. Í þriðja lagi er í öllum frv. gert ráð fyrir því, að heimspekideild háskólans verði umsagnaraðili við veitingu listamannalaunanna. Sumt er þó ólíkt með þessum frv. Í fyrsta lagi auðvitað það, að ekki er gert ráð fyrir alveg sömu launaupphæðum, og er í sjálfu sér ekkert við því að segja. Þá hafði ég enn fremur gert ráð fyrir því, að þeir viðurkenndu listamenn, sem hlytu föst listamannalaun samkvæmt ákvörðun Alþingis, skyldu skipa listaráð eða Akademíu. Þó hafði ég ávallt látið þess getið, að ég teldi það í sjálfu sér ekki aðalatriði málsins, heldur hitt, að fastari skipun væri komið á veitingu listamannalaunanna sjálfra. Ég hafði gert ráð fyrir því í mínum frv., að þau listamannalaun, sem Alþingi veitti ekki sjálft, skyldu ákveðin þannig, að menntamálaráð úthlutaði launum í þeim flokkum, en jafnan skyldi það senda listaráði og heimspekideild háskólans til umsagnar þær till., sem fram koma innan ráðsins, áður en ákvörðun er tekin, en síðan skuli menntamálaráð taka hina endanlegu ákvörðun. Í þessu frv. er mjög ólíkur háttur hafður á um þetta efni, þ. e. veitingu þeirra listamannalauna, sem Alþingi á ekki að veita sjálft. Í þessu frv. er nefnilega gert ráð fyrir því, að menntmrh. skuli veita laun í þessum flokkum að fengnum till. frá menntamálaráði og heimspekideild háskólans. Heimspekideild háskólans og menntamálaráð eiga að tilnefna hvort um sig mann eða menn til þess að taka laun í þessum þremur launaflokkum, en síðan á menntmrh. að skera úr, kveða úrskurð milli tillagna menntamálaráðs og heimspekideildar háskólans. Þetta er í raun og veru eina stóra nýmælið, sem er í þessu frv., umfram þau frv., sem áður hafa legið hér fyrir hinni hv. deild, og er því ástæða til þess að fara nokkrum orðum um þetta atriði sérstaklega. Er þá skemmst af að segja, að ég tel þetta nýmæli vera mjög óþarft og mundi geta orðið mjög skaðlegt og líklegt til þess að skapa enn meiri ófrið um veitingu listamannalaunanna en þó hefur átt sér stað undanfarin ár. Ef í hvert skipti sem veitt eru listamannalaun eru uppi tvær till. og báðar frá jafnviðurkenndum menningaraðilum og hér er um að ræða, heimspekideild háskólans annars vegar og menntamálaráði hins vegar, en stjórnmálamaður - eins og menntmrh. ávallt hlýtur að verða - á síðan að velja um þessar tvær tillögur, velja aðra, en hafna hinni, þá gefur það auga leið, hvílíkar geysideilur hlytu um þetta að skapast og hversu hætt er við, að menn skiptust þar í flokka að einhverju leyti eða án efa að miklu leyti út frá samúð með eða andúð gegn þeim stjórnmálamanni, sem í hvert skipti skipaði sæti menntmrh., og þetta verður að teljast mjög óheppilegt fyrirkomulag, enda er það í fyrsta skipti, sem ég hef heyrt eða séð slíka till. sem þessa. Það hefur þegar verið of mikil stjórnmálatortryggni í kringum veitingu listamannalaunanna, jafnvel þó að henni yrði ekki beinlínis boðið heim með því að skylda lögum samkvæmt stjórnmálamann til þess að hafa úrslitaorðið um þessi mál. Þetta frv. er, eins og í grg. segir, samið af fyrrverandi formanni Rithöfundafélags Íslands, en nú einmitt fyrir fáum dögum, í fyrradag held ég það hafi verið, var kosinn annar formaður í því félagi. Hvort það stendur að einhverju leyti í sambandi við samningu hins fyrrverandi formanns á þessu frv. og baráttu hans fyrir að koma því hér á framfæri, skal ég ósagt láta, en hins vil ég geta, að ég hef átt tal við núverandi formann í Rithöfundafélagi Íslands og spurt hann um afstöðu hans til þessa frv. og þá sérstaklega þessa nýmælis í frv., sem er algert nýmæli í umr. um þetta mál, að menntmrh. skuli hafa úrslitaorð um veitingu listamannalaunanna, og tjáði hann sig algerlega andvígan þessu nýmæli frv., en taldi frv. að öðru leyti vera hinnar fyllstu og beztu athugunar vert, sem sagt að því leyti, sem það miðar að því að skapa aukið öryggi um veitingu listamannalaunanna. Hann tjáði mér enn fremur, að frv. hefði aldrei verið borið upp eða rætt á almennum fundi í Rithöfundafélagi Íslands. Þess vegna var það rangt, sem hv. frsm. sagði, að Rithöfundafélag Íslands hafi einróma lýst fylgi sínu við þetta frv. Frv. hefur aldrei verið rætt á fundi í því félagi. Það kann að vera, að fyrrverandi stjórn í félaginu hafi rætt frv. og lýst fylgi sínu við það. Um það veit ég ekki. Um það vissi núverandi form. félagsins ekki heldur. En hann leyfði mér að hafa það eftir sér, að hann væri persónulega algerlega andvígur þessu nýmæli, og kvaðst telja, að núverandi stjórn í félaginu væri það einnig. Þetta frv. hefur heldur aldrei verið rætt í hinu rithöfundafélaginu, Félagi íslenzkra rithöfunda, og ég hef átt tal við forgöngumenn í því félagi. Þeim var ókunnugt um þetta frv. og drógu enga dul á þá skoðun sína, að þeir væru mjög andvígir því eina nýmæli í málinu í heild, sem í þessu frv. felst, þ. e. úrskurðarvaldi menntmrh. um veitingu listamannalauna. Eðlilegastur undirbúningur að flutningi þessa frv., fyrst það á annað borð er flutt í samráði við einhvern aðila úr rithöfundastétt, hefði verið, að bæði rithöfundafélögin, sem eru jafnstór, hafa 50–60 félaga hvort um sig, hefðu verið kvödd til að fjalla um málið, en það hefur ekki átt sér stað. Auk þess er málið borið inn í Alþingi af form. annars rithöfundafélagsins, rétt áður en aðalfundur í því félagi er haldinn, þannig að nú hefur það ástand skapazt, að það félag, sem hann var áður form. í, getur ekki heldur talizt standa að baki öllum greinum þessa frv. Hitt félagið var aldrei spurt. Ég tel því vera fyllstu ástæðu til þess, að málið fái rækilega athugun í menntmn. og að menntmn. hafi um málið samráð við bæði rithöfundafélögin, hafi um það samráð við hina nýkjörnu stjórn þess félags, sem höfundur þessa frv. var áður form. í, og enn fremur stjórn hins rithöfundafélagsins. Ég mun leggja fram enn einu sinni og í fimmta sinn frv. mitt um laun skálda, rithöfunda og annarra listamanna og listaráð, til þess að hv. menntmn. geti haft það frv. einnig til hliðsjónar, þegar hún fjallar um málið. Ég vil svo og mjög taka undir þá hugmynd, sem fram kom í ræðu hv. frsm. málsins, að komið verði á fót mþn. til þess að fjalla um þetta mál. Ég tel litla von til þess, að það megi takast að ljúka meðferð málsins á þessu þingi. En málið er brýnt nauðsynjamál, og það væri því fyllsta ástæða til þess að koma á laggirnar mþn. til þess að undirbúa endanlega tillögur fyrir næsta Alþingi og verði við samningu þeirra tillagna höfð fullkomin samvinna við núverandi stjórnir í rithöfundafélögunum báðum og við stjórn Bandalags íslenzkra listamanna.



Herra forseti. Hv. 1. landsk. þm. sagði, að það hefði verið rangt hermt hjá mér, að Rithöfundafélag Íslands stæði einróma að þessu máli. Ef ég hef sagt það, hefur það verið mismæli, því að eins og grg. hefst á, þá er það flutt samkv. beiðni stjórnar Rithöfundafélagsins, og átti ég að sjálfsögðu við, að það væri einróma áskorun stjórnar Rithöfundafélagsins. Hv. þm. reyndi að skapa hér vissa tortryggni í sambandi við flutning þessa máls, var eiginlega að gefa í skyn, að barátta fyrrverandi formanns Rithöfundafélags Íslands, Helga Hjörvars, fyrir þessu máli, kynni að hafa orðið til þess, að skipt var um formann í félaginu. Ég ætla, að þetta sé algerlega úr lausu lofti gripið, og mér hefur einmitt verið tjáð, að á aðalfundi félagsins nú alveg nýskeð hafi komið fram mikil ánægja á fundinum með þetta frv. og ekki andmæli gegn því, eins og hv. þm. er að gefa í skyn. Annars skal ég ekki ræða um það hér, það kemur að sjálfsögðu í ljós á sínum tíma, hverjir eru fylgjandi þessu frv. og hverjir ekki. En það kennir nokkurs misskilnings hjá honum, þegar hann telur nauðsyn á því að hafa samráð við bæði rithöfundafélögin um þetta mál. Fyrst og fremst er það auðvitað Bandalag íslenzkra listamanna, sem á að hafa samráð við um þetta mál, en í því eru fulltrúar fyrir listgreinarnar allar. Ég var nokkuð undrandi á þeim tón, sem var í ræðu hv. 1. landsk. þm. út af þessu máli, og hann leyfði sér m. a. að viðhafa þau ummæli, að höfundur frv. virtist ekki hafa sýnt áhuga á þessu áður, þó að það sé staðreynd, að frv. þetta er samið fyrir tveimur eða þremur árum og var rætt þá að hans tilhlutan í Bandalagi íslenzkra listamanna og síðar í stjórn Rithöfundafélagsins. Hann segir enn fremur, að ég hafi ekki sýnt annað en að ég væri ánægður með þá skipun, sem verið hafi á þessum málum undanfarið. Hér fer hv. þm. ákaflega villur vegar og ætti að vita betur. Meðal annars var það fyrir tíu árum, sem hér var stjórnskipuð nefnd að störfum, fjögurra manna nefnd, til þess einmitt að gera tillögur um nýja skipan á þessum málum. Ég átti sæti í þeirri n., og samdi hún frv., sem hún skilaði til ríkisstj., um gerbreytta skipun frá því, sem verið hafði, og að nokkru leyti í sömu átt og þetta frv. fer fram á. Í menntmn. undanfarin ár, þar sem ég hef átt sæti, hefur málið mjög oft verið rætt, og því fer fjarri, að frv. um þetta efni hafi verið stungið undir stól. Þau hafa verið rædd þar ýtarlega, m. a. hefur um frv., sem bæði hv. 1. landsk. og enn fremur ýmsir fleiri þm. hafa flutt um þessi efni á undanförnum árum, verið fengin umsögn Bandalags íslenzkra listamanna, háskólaráðs, menntamálaráðs og bæði sent til umsagnar fleiri aðila og margir kvaddir á fundi menntmn. að undanförnu. Þó að því miður hafi ekki náðst samkomulag um lausn þessa vandasama máls, hefur vissulega verið vakandi áhugi á undanförnum árum fyrir lausn þess. Um einstök atriði í þessu frv. skal ég ekki ræða frekar nú. Hv. þm. segist vera algerlega andvígur því ákvæði, að menntmrh. hafi úthlutunarvald. Það má að sjálfsögðu ræða það í meðförum málsins, hvort hentara þætti að koma því fyrir á annan veg. En ummæli hv. þm. eru ákaflega villandi í þessu, því að það er skýrt tekið fram í frv., að ráðh. skuli úthluta listamannalaunum eftir tilnefningu þessara aðila, sem getið er um í 4. gr. Heimspekideild háskólans eða fimm menn, sem hún velur til, og menntamálaráð, hvor í sínu lagi, skulu gera tillögur til ráðherra, og hvor aðili á að tilnefna fulla tölu manna í hvern launaflokk. Að því leyti a. m. k. sem þessir aðilar eru sammála, og við skulum gera ráð fyrir, að það verði um allan þorra manna, er ráðherra að sjálfsögðu bundinn við þá tilnefningu. Þess vegna er það mjög villandi, þegar hv. 1. landsk. lætur í það skína hér, að þetta eigi að vera gersamlega í höndum og eftir geðþótta menntmrh. á hverjum tíma. Ég vildi aðeins á þessu stigi leiðrétta þessi mishermi, sem komu fram í ræðu hv. þm., og satt að segja undrar mig nokkuð á þeim tón, sem kom fram í ræðu hans, þar sem hann annað veifið þykist hafa mikinn áhuga á frambúðarlausn þessara mála. - Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, en legg til, að málinu verði vísað til menntmn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Við flm. frv. erum áreiðanlega sammála um það, sem má segja að sé meginatriði þessa máls, að koma fastari skipun en verið hefur á veitingu listamannalaunanna. Það er auðvitað kjarni málsins. Það er kjarni frv., og það er kjarni frumvarpanna, sem ég hef áður flutt um þetta efni, og fleiri till. hafa verið uppi um þetta, sem ganga í sömu átt. Það, sem okkur ber á milli, má eiginlega segja, að séu aukaatriði málsins, séu formsatriði fyrst og fremst. En það, sem var höfuðorsök til gagnrýni minnar, höfuðorsökin til þess tóns, sem hann taldi vera í mínum orðum um þetta mál, er það, að ég tel ekki alveg réttilega að flutningi þessa máls búið, ekki eins skynsamlega að honum farið og ég hefði óskað málsins sjálfs og málstaðarins vegna, og ég skal aðeins í örfáum setningum endurtaka, hvað ég tel að hefði getað farið betur úr hendi. Það, sem hér gerist, er það, að formaður annars af tveim rithöfundafélögum hefur forgöngu um það, að málið sé flutt rétt fyrir aðalfund í sínu félagi. Ég skal ekki draga það í efa, sem hv. þm. segir, að fyrrverandi stjórn í félaginu hafi staðið einróma að baki þessu máli. En nú hefur það gerzt, tveim dögum eftir að frv. kemur fram, að komin er ný stjórn í þessu sama félagi, og formaður þeirrar stjórnar hefur tjáð mér, að hann sé algerlega andvígur einu mjög stóru atriði í þessu frv., valskyldu menntmrh. um tillögur menntamálaráðs og heimspekideildar háskólans. Hitt tel ég líka vera mistök við undirbúning málsins, fyrst á annað borð er farið eftir tillögum annars rithöfundafélagsins, að ekki skuli einnig hafa verið haft samráð við hitt félagið, sem er jafnstórt félag, ef ekki aðeins stærra, þó að það sé að vísu yngra. Eins og ég sagði áðan, hef ég rætt við forgöngumenn í því félagi og þeir tjáð mér, að ekkert samráð hafi verið við það félag haft um flutning málsins. Jafnframt sögðu þeir menn úr því félagi, sem ég talaði við og spurði sérstaklega um afstöðu þeirra til þessa nýmælis frv., afskipta stjórnmálamannsins í menntamálaráðherrasæti af málinu, að þeir teldu það ákvæði vera óheppilegt, og sögðu raunar, að þeir hefðu aldrei heyrt annan mann mæla með þeirri skipan en höfund þessa frv., fyrrverandi formann í Rithöfundafélagi Íslands. Það var aðeins þetta, sem ég vildi leggja áherzlu á í gagnrýnisátt, en ekki það, sem er kjarni málsins og við hv. flm. erum algerlega sammála um, þá brýnu nauðsyn að koma fastari skipun á þessi mál. Varðandi það, sem hv. þm. sagði um afskipti ráðherra af málinu, er það rétt, að ef báðir aðilarnir verða sammála, - hvor um sig á að tilnefna tvo menn um hvern lausan styrk, - þá er auðvitað ráðherrann bundinn. En það má gera ráð fyrir því, að þessir aðilar verði ekki sammála, og þá er boðið upp á deilu, sem stjórnmálamaður á að skera úr, og ég held, að það þurfi ekki að hafa mikla þekkingu á því, sem gerzt hefur varðandi veitingu listamannalauna undanfarin ár, til þess að sjá, að þetta er óheppileg lausn og mikill bjarnargreiði við þann ráðherra, sem hverju sinni situr í menntamálaráðherrasæti, og ekki til góðs fyrir listamennina að bjóða þannig heim tortryggni um úrskurð hans, þar sem sá, sem óánægður er, mundi alltaf geta vitnað til, að þetta gerði hann af stjórnmálaástæðum, og hinum, sem fengi styrkinn eða launin samkv. ákvörðun ráðherra, mundi verða núið því um nasir, að hann hefði fengið hann vegna ákvörðunar stjórnmálamanns. Það tel ég ekki heppilegt.



Herra forseti. Núgildandi lög um loftferðir eru frá árinu 1929. Á því tímabili, sem liðið er síðan, rúmum hálfum þriðja áratug, hafa orðið ákaflega miklar breytingar um þessi mál, bæði um smíði flugvéla, um alla tækni í þeim efnum og loftferðareglur og samgöngur í lofti yfirleitt. Það er því orðin brýn nauðsyn að endurskoða þessa löggjöf, og er það aðalefni þeirrar till., sem hér liggur fyrir, að neðri deild Alþingis álykti að fela ríkisstjórninni að láta fram fara endurskoðun löggjafar um loftferðir. Það eru mörg ákvæði þessara laga og reglna, sem settar hafa verið samkv. þeim, sem væri ástæða til að ræða hér, en ég skal ekki á þessu stigi fara út í það nema að örlitlu leyti. Eitt af því, sem almenningur, sérstaklega hér í Reykjavík, en sums staðar víðar í þéttbýli, kvartar yfir, er óþarfaflug flugvéla yfir þéttbýli. Þá er þess fyrst að geta, að þó nokkur brögð eru að því, að kennslu- og æfingaflugvélar fljúga yfir borg og bæ, og er því að sjálfsögðu samfara viss slysahætta. Sem betur fer, hafa slík slys ekki orðið mörg, en hefur þó komið fyrir. Það virðast engar reglur til um þetta efni hér hjá okkur. Að vísu er Ísland aðili að alþjóðaflugmálastofnuninni, ICAO, og þessi stofnun hefur samþykkt allýtarlegar reglur um loftferðir, sem þátttökuríkin hafa skuldbundið sig til að taka inn í sinn flugrétt. Þar eru m. a. reglur um flug yfir borgum og þéttbýli, en þessar reglur munu ekki hafa verið lögleiddar eða birtar hér á landi, svo að vitað sé. Það er að vísu til reglugerð um Reykjavíkurflugvöll frá 1949, og segir þar, að loftför í reynsluflugi í nágrenni flugvallarins skuli, eftir því sem við verður komið, forðast flug yfir Reykjavíkurborg. Þetta er svo óákveðið orðalag, að telja má það nokkuð lítils virði. Í löggjöf sumra annarra þjóða eru alveg skýrar reglur um það, hvernig kennslu- og æfingaflugvélar og jafnvel flugvélar yfirleitt megi fljúga yfir borgum og þéttbýli, og er það víða á þá lund, að aldrei megi fljúga lægra en svo, að þær geti, ef vélarbilun ber að hendi, örugglega lent utan við þéttbýlið, og í ýmsum þessara reglna er ákveðið í metratölu, hver þessi hæð skuli vera minnst. Um þetta er sjálfsagt að fá alveg skýrar reglur, og þarf með þeim að sjálfsögðu á engan hátt að draga úr kennslu- og æfingaflugi. Varðandi höfuðborgina sýnist óþarfi að nota flugvöllinn hér og Reykjavík eins og gert hefur verið til æfingaflugs. Það eru annars staðar ágæt skilyrði, t. d. að sumarlagi á Sandskeiði og jafnvel víðar, fyrir slíkt kennsluflug, og ástæðulaust að vera að stofna til þeirrar slysahættu, sem getur verið þessu samfara. Annað atriði í þessu efni, sem ég vildi minna á hér, er, að það hefur hvað eftir annað vakið óánægju hér í bænum, að flugvélar varnarliðsins, þrýstiloftsflugvélar, fljúgi hér með miklum dunum og dynkjum yfir borgina. Ætla ég, að allur þorri bæjarbúa vilji helzt vera laus við slíkt flug, enda ekki sjáanlegt, að á því sé nein nauðsyn á friðartímum. Ég skal ekki fara ýtarlegar út í þessa till., en vænti þess, að menn geti orðið sammála um, að þörf sé á að endurskoða þessa löggjöf frá 1929 um loftferðir og samræma þá löggjöf bæði alþjóðareglum og þeim þörfum, sem komið hafa í ljós á þessu langa tímabili. Hef ég þó aðeins gert hér eitt sérstakt atriði að umtalsefni, sem er takmörkun á flugi yfir borgum og þéttbýli, en að sjálfsögðu eru fjöldamörg önnur atriði, sem þurfa athugunar við. Ég vildi leggja til, að umr. yrði frestað og till. vísað til n., og geri ég ráð fyrir, að till. muni helzt eiga heima í samgmn.