Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í júnímánuði s.l. var gert samkomulag milli ríkisstj., A. S. Í. og Vinnuveitendasambands Íslands um samning varðandi kaup og kjör til eins árs. Með þeim samningi var að því stefnt að reyna að koma á kyrrð í kaupgjalds- og verðlagsmálum, og var meginefni þessa samnings það, að grunnkaup skyldi í meginatriðum óbreytt þetta ár að öðru leyti en því, að nokkuð skyldi hækka hjá þeim, sem lægst væru launaðir. Í sambandi við þetta samkomulag var ákveðið, að ríkissjóður skyldi greiða niður vísitöluna fram á haust, þangað til þing kæmi saman, eða jafnvel allt fram undir áramót. Þetta var síðan gert, og voru síðan í júnímánuði þrisvar sinnum auknar niðurgreiðslur. Stærsta aukningin var sú, sem gerð var í september, þegar haustverðlagning landbúnaðarafurða lá fyrir. Landbúnaðarafurðir hefðu þá hækkað um um það bil 4 1/2 vísitölustig, ef ekki hefði verið tekið til þess ráðs að greiða þessa hækkun einnig niður. Þó að ákveðið væri að halda vísitölunni óbreyttri fyrst um sinn, mátti það öllum vera ljóst, að til lengdar er ekki hægt að halda vísitölunni óbreyttri með níðurgreiðslum nema með gífurlegum nýjum skattaálögum. Þegar fjárlagafrv. var lagt fyrir, var sú upphæð, sem þar var veitt til niðurgreiðslna, miðuð við þær niðurgreiðslur, sem voru fyrir júnísamkomulagið. Hins vegar var tekið fram í aths. við fjárlagafrv. um 19. gr., að um hitt, hversu færi um þessar niðurgreiðslur, sem auknar hefðu verið siðan í júní, það mál þyrfti að kanna sérstaklega og yrði svo Alþingi að lokum að marka þar frambúðarstefnuna. Það hefur orðið niðurstaðan hjá ríkisstj. að leggja til, að nú um áramótin verði gerðar ráðstafanir til þess að halda niðurgreiðslunum áfram fyrst um sinn, en þó þannig, að vegna þeirra skattálaga, sem lögleiða þarf til að standa undir þessum útgjöldum, hlýtur vísitalan að hækka nokkuð. Auk þess er gert ráð fyrir, að á næstunni hækki vísitalan um tæplega 1 1/2 stig af ýmsum öðrum ástæðum, sem snerta ekki niðurgreiðslur eða skattálagningu. Það er gert ráð fyrir því, að á næstunni muni vísitalan hækka að því marki, að nemi um 3% kauphækkun í landinu. Til þess að halda niðurgreiðslunum áfram þarf 207 millj. kr. í nýjar tekjur á næsta ári. Auk þess eru till. þær, sem fjvn. bar fram og samþ. voru við 2. umr. og hún mun bera fram við 3. umr., alls um það bil 55 millj. kr. Í þriðja lagi aukast útgjöld ríkissjóðs vegna þeirrar vísitöluhækkunar og 3% kauphækkunar, sem ég gat um, um sem næst 42 millj. kr., sem stafar bæði af hækkuðum launagreiðslum til opinberra starfsmanna, af hækkun almannatrygginga, sem að sjálfsögðu eiga að hækka að sama skapi, og ýmsum öðrum útgjöldum, sem af þessu leiðir. Það fé, sem þannig þarf að afla á móti þessum útgjöldum, er sem næst 311 millj. kr. Það var að sjálfsögðu athugað gaumgæfilega, hvort fært þætti að hækka verulega tekjuáætlun fjárl. fyrir næsta ár, þannig að komast mætti hjá nýjum skattaálögum að einhverju eða öllu leyti. Sú athugun leiddi í ljós, að ekki þætti varlegt að hækka tekjuáætlunina frá því, sem hún er í frv., nema að því er snertir aðflutningsgjöldin, sem talið er fært að hækka um 34 millj., og svo að hækka smávægilega liðinn: gengismismunur frá gjaldeyrisbönkunum, um 3 millj. Eg skal taka það fram einnig í þessu sambandi, að það er álit Efnahagsstofnunarinnar, sem hefur komið fram bæði við ríkisstj. og við fjvn., að tekjuáætlunin sé í fjárlagafrv. og með þessum breytingum spennt það hátt, að ekki komi til mála að hækka hana, og jafnvel sé hún í hæsta lagi. Niðurstaðan hefur því orðið sú, að til þess að mæta þessum útgjöldum komi í fyrsta lagi þessir tveir liðir, sem talið er fært að hækka um samtals 37 millj. kr. Í öðru lagi verði hækkuð gjöld af innfluttum bifreiðum um 25%, þannig að það nemi um 28 millj. kr. Og í þriðja lagi er svo hækkun söluskatts úr 5 1/2% upp í 7 1/2%, sem á að gefa 246 millj. kr. Það er sama áætlun eins og fjárlagafrv. byggir á, að hver prósenta í söluskatti skili um 123 millj. kr. Samtals nemur þetta svipaðri upphæð, eða um 311 millj. kr. Ég vil að öðru leyti vísa til grg. frv., sem því fylgdi, og þeirra miklu umr., sem þegar hafa farið fram um málið. Sé ég ekki ástæðu til að lengja mál mitt nú, en vil aðeins bæta því við, að frá frv., eins og það var upphaflega, hefur verið gerð sú breyting, að söluskatturinn er 1/2 % lægri en frv. gerði ráð fyrir. Þar er 7 1/2% í staðinn fyrir 8%, og var sú breyting gerð af ástæðum, sem hæstv. forsrh. gerði grein fyrir í Ed. í gær og hv. þm. eru kunnar. Það er ekki gert ráð fyrir því, að hluti þessarar söluskattshækkunar renni til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, og gildir að þessu leyti hið sama og við hækkunina í janúar s.l., að sú hækkun var ekki látin að neinu leyti renna til jöfnunarsjóðs. Ástæðurnar fyrir því, að þetta er ekki gert nú, eru augljósar. Þessi söluskattshækkun á fyrst og fremst og að meginefni til að standa undir niðurgreiðslum, sem koma auðvitað sveitarfélögunum eins og öðrum til góða, því að ef ekki væri aflað þessa fjár til að halda vísitölunni niðri, mundi kaupgjaldið auðvitað hækka þeim mun meira og ýmiss konar kostnaður, sem mundi bitna á sveitarfélögunum eins og öðrum. Efnisástæður þær, sem lágu til þess að veita sveitarfélögunum hluta af söluskatti 1960, eiga ekki við um þennan söluskattsauka. Í þessu frv. og sömuleiðis frv. um breytingu á l. um tekjustofna sveitarfélaga, sem er næst á dagskrá, er formbreyting varðandi útreikning þess hluta söluskattsins, sem á að renna til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna. Í l. er nú svo ákveðið, að hann skuli fá 20% af 3% smásöluskattinum, en nú er ákveðið, að jöfnunarsjóður skuli fá 8% af 7 1/2% heildarskattinum, en hvort tveggja gefur nákvæmlega sömu upphæð. Ég legg svo til, að frv, þessu verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir því, eins og það er núna, að bæta hátt á 3. hundrað millj. við úlögur til ríkisins, en áður á þessu hausti hefur hæstv. ríkisstj. gert ráðstafanir til þess að draga inn í ríkissjóð nálega 100 millj. kr., sem , áður runnu til sjávarútvegsins og lagðar voru á í upphafi ársins, í janúarmánuði, með því fororði, að þær ættu að ganga til þess að greiða uppbætur á fiskverð og til fiskiðnaðarins til að stuðla að aukinni framleiðni í fiskiðnaði. En þessar tæpar 100 millj. hefur ríkisstj. nú dregið inn í ríkissjóð og vill svo til viðbótar bæta við með þessu frv. nálega 300 millj. í nýjum álögum og þá fyrst og fremst með því að hækka söluskattinn gífurlega. Hæstv. fjmrh. segir, að allt þetta fé, allar þessar 400 millj. nálega af nýju fé, þurfi nú enn í ríkissjóðinn til að standa undir ríkisútgjöldunum og þá sérstaklega niðurgreiðslum, sem auknar hafa verið mjög á þessu ári. En það liggur siður en svo nokkuð fyrir um það, að þessar nýju álögur þurfi að samþykkja til að halda áfram niðurgreiðslunum eða upp í ríkisútgjöldin. En á hinn bóginn er það margyfirlýst af hendi hæstv. ríkisstj. og þ. á m. hæstv. fjmrh., að einn meginkjarninn í þeirri efnahagsmálastefnu, sem þeir hafa verið að reyna að fylgja og þeir kalla viðreisn, sé sá að hafa verulegan greiðsluafgang til þess að draga þannig fé úr umferð inn í peningakerfið og halda þannig því, sem þeir kalla jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Þetta er þýðingarmikill þáttur í stefnu þeirra, og m.a. liggur fyrir yfirlýsing frá hæstv. fjmrh., sem tekur af allan vafa í þessu efni og sýnir, að það er ekki neitt áróðursbragð af stjórnarandstæðingum að draga athyglina að þessum þætti í stjórnarstefnunni í sambandi við nýjar álögur. Haustið 1963, þegar rætt var um fjárl., þ.e. í sjálfri fjárlagaræðunni, lýsti hæstv. fjmrh. þessu yfir enn einu sinni og sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Greiðsluafgangur hefur orðið á hverju ári hjá ríkissjóði, sem var eitt af grundvallaratriðum þess, að viðreisnin tækist.“ Því er sem sagt margyfirlýst af hendi hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstj., að það sé einn meginkjarninn í stjórnarstefnunni að hafa álögurnar meiri en ríkisútgjöldin til þess að draga þannig úr kaupgetunni og ná fjármagninu inn í bankakerfið, nota síðan ekki þennan greiðsluafgang, heldur leggja hann inn í bankakerfið til jafnvægis á móti því, sem þeir kalla ofþenslu. Enda er þetta fjármálastefna, sem víða annars staðar er fylgt, og m.a. er sterklega mælt með þessari fjármálastefnu og henni mjög haldið að öllum þeim ríkisstj., sem eiga þátt í efnahagssamvinnu Evrópu. Í ársskýrslu frá þeirri stofnun, sem samin er í samráði við starfsmenn hæstv. ríkisstj. hér á landi, er kafli, sem fjallar um Ísland og efnahagsmál á Íslandi, og þar er það látið í ljós sem, að því er manni virðist, sameiginleg skoðun stofnunarinnar og stjórnar Íslands eða a.m.k. skoðun stofnunarinnar, að minni greiðsluafgangur en sem svarar 1 1/2% af þjóðartekjunum eigi ekki að koma til mála, miðað við efnahagsaðstæður á Íslandi, eða m.ö.o., að minni greiðsluafgangur en 200-250 millj. kr. eigi ekki að geta komið til greina. Það verði sem sé, til þess að nokkur von sé á jafnvægi eftir þeirri leið í efnahagsmálum, sem þrædd er, að hafa álögurnar 200-250 millj. meiri en útgjöldin. Vegna þess, hve dýrtíðin hefur vaxið stórkostlega og hvernig ástatt er, virðist hæstv. ríkisstj. feimin við að gefa hreinar stefnuyfirlýsingar í þessu efni og láta koma hreinlega fram, hvað hún er að fara. En það, sem ég hef nú sagt og reynsla undanfarinna ára, þar sem stefnt hefur verið að stórfelldum greiðsluafgöngum með því að hafa álögurnar hærri en útgjöldin, talar sínu máli glögglega. En það hefur aldrei verið hafður greiðsluafgangur á fjárl. Hins vegar hefur verið hafður sá háttur á að hafa álögurnar meiri, en áætla þær viljandi lægri en gera má ráð fyrir að þær yrðu í framkvæmdinni, og þannig hefur komið þessi greiðsluafgangur, sem hefur átt að hjálpa til að framkvæma stjórnarstefnuna. Þetta er einn liður í þeirra höftum í ríkisbúskapnum, sem sé sá að takmarka peningamagnið í umferð með hærri álögum en ríkisútgjöldunum nemur. Jafnhliða hefur svo verið tekin upp, eins og kunnugt er, ný lánapólitík og ný vaxtapólitík, sem er angi af sama meiði og hefur miðað að því að gera lánsféð dýrt, til að reyna að draga þannig úr framkvæmdum og minnka lánsfé í umferð frá því, sem það ella væri. Með þessum ráðstöfunum hefur verið hugsunin að ná jafnvægi í þjóðarbúskapnum. En það hefur vitanlega alls ekki tekizt, því að með þessum aðförum öllum saman hefur verðlagið farið síhækkandi og ríkisstj. misst öll málin gersamlega úr böndunum. En það er önnur saga. Það, sem hér skiptir máli, er þetta, að ríkisstj. virðist enn ekki af baki dottin með að reyna þessar sömu aðferðir, og efnir hún því til nýrra álaga í þessu skyni enn á ný og reisir þar með nýja dýrtíðaröldu í landinu. Ef ríkisstj. hefði viljað breyta um stefnu og komast inn á farsælli leiðir, átti hún að forðast nú eins og heitan eld nýjar álögur og þá alveg sérstaklega þær, sem gátu orðið til þess að hækka verðlagið. En vegna þess að meginstefna ríkisstj. er fólgin í því að reyna sífellt að hækka verðlagið meira en kaup og aðrar tekjur með það fyrir augum að hafa þannig hemil á efnahagsmálunum, - vegna þess að þetta er meginstefna hennar, sem hún heldur sér enn við, þá sjáum við enn þá fjarstæðu, að ríkisstj. ætlar að lækna meinið með því að efna nú enn til nýrrar verðhækkunaröldu í landinu með nýjum álögum, sem ganga beint inn í verðlagið því til hækkunar. Þetta er beinlínis hagstjórnaraðferð og líður í þeirri stefnu, sem byggð er upp á þann hátt, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að leitast við að koma í framkvæmd nú síðustu 5 árin. En með þessum aðförum læknar ríkisstj. vitaskuld aldrei verðbólguna og kemst aldrei út úr þessum vítahring, því að einkafjármagnið í landinu leikur gersamlega lausum hala og verður svo umbrotamikið þrátt fyrir þessar hömlur ríkissjóðs á almenningi og þeim, sem þurfa að taka lán, - verður svo umbrotamikið, að það ræðst ekki við neitt. Þetta stafar einnig af því, að menn hafa reynslu fyrir því, að þessar hagstjórnaraðferðir skapa ekki jafnvægi. Verðbólguhjólið heldur áfram að snúast, dýrtíðin heldur áfram að aukast, og þannig gengur þetta koll af kolli, því að dýrtíðarvöxturinn ýtir aftur undir verðbólguframkvæmdir þeirra, sem peningana hafa, og ríkisstj. ræður ekki við neitt. Ef hér hefði átt að gera alvarlega tilraun í framhaldi af samningunum, sem náðust s.l. vor, og hefði þurft að gera, hefði átt að breyta um stefnu í lánamálunum, í vandamálunum og umfram allt forðast að leggja á nokkrar nýjar álögur, sem gátu orðið dýrtíðaraukandi. Með þessu frv. segir ríkisstj. launastéttum landsins og nálega öllum almenningi í landinu á ný stríð á hendur eftir það vopnahlé, sem þó varð upp úr samningunum á s.l. vori. En þá varð vopnahlé eftir 5 ára látlaust stríð. En heildarniðurstaðan af þeirri styrjöld varð sú, að enda þótt þjóðartekjurnar hefðu vaxið stórkostlega ár frá ári, hafði kaupgjaldið í landinu hækkað, þ.e.a.s. það raunverulega kaupgjald, það, sem menn gátu keypt fyrir endurgjald fyrir venjulegan vinnudag. Mun slíkt einsdæmi meðal Evrópuþjóða, að þannig hafi til tekizt á síðustu árum, og sýnir, að ríkisstj. hafði frá sínu sjónarmiði í raun og veru sigrað í þeim átökum, sem hún hafði átt við almenning í landinu að þessu leyti, því að almennt kaupgjald hafði á þessu góðæristímabili lækkað. En að sama skapi hafði náttúrlega fjármagn safnazt á hendur einstakra aðila í landinu, sem fésterkastir voru fyrir, því að þessi pólitík ríkisstj. kom verst við almenning. Það var þar, hjá almenningi, sem átti að draga inn, og hjá þeim, sem þurftu að nota mikið lánsfé. En hinir, sem áttu meira eigið fé, hafa grætt á þessari stefnu og þessari pólitík í sívaxandi mæli, og síðan hefur verðbólgugróðinn bætzt við, eftir að hún fór að vaxa enn hraðari skrefum, vegna hernaðarástandsins, sem af þessu leiddi. Því hefur tekjuskiptingin farið þannig, að tekjumismunur hefur farið vaxandi. Almenningur og þeir, sem eru að fást við framleiðslu og önnur störf og nota mikið lánsfé, búa við erfiðari hag, en hagur þeirra fésterku hefur að sama skapi batnað. Enda þótt svona sé ástatt í landinu, heldur ríkisstj. því fram, og því er enn lýst yfir með þessu frv., sem hér liggur fyrir, að kaupgjaldið sé of hátt og að vandkvæðin stafi af því, að kaupið hafi verið spennt of hátt samanborið við þjóðartekjurnar. Það er furðulegt, að þessu skuli vera haldið fram, þegar það liggur skjallega fyrir sem staðreynd, að kaupgjaldið fyrir venjulegan vinnudag hefur raunverulega farið lækkandi þrátt fyrir stórhækkandi þjóðartekjur. Á hinn bóginn hefur verið þannig farið að, að ýmsar framleiðslugreinar, sérstaklega þær, sem þurfa mikið á dýru lánsfé að halda, eru sjálfsagt ekki mjög aflögufærar til að borga hærra kaupgjald. Fjármunirnir hafa runnið annað í þessum sviptingum, eins og ég var að enda við að lýsa. Á þessa lund eru málin komin í slíka sjálfheldu, að á s.l. vori varð ríkisstj. að játa, að ómögulegt væri að koma saman nokkrum kjarasamningum í landinu, nema ríkisvaldið yrði þar dregið inn í málin og tæki þátt í samningunum. Það lá sem sé fyrir, að það varð að breyta stjórnarstefnunni í einhverjum atriðum, ef hugsanlegt átti að vera að ná nokkrum samningum. Þessir samningar fóru fram og þar voru knúnar fram vissar breytingar á stjórnarstefnunni, t.d. sú, að framvegis yrði kaup hækkað í samræmi við hækkun dýrtíðarvísitölu, og enn fremur voru þvingaðar fram ráðstafanir til að lækka vexti á íbúðarlánum, eftir að það hafði árum saman verið sýnt fram á það hér á Alþingi, að þau mál stefndu beint í vegg. Það var óhugsandi, að það kaupgjald gæti staðizt, sem var í landinu, miðað við húsnæðiskostnað og þau lánskjör, sem menn áttu við að búa. Þessi mál voru tekin inn í samningana í vor og knúnar fram stefnubreytingar í þeim, og varð það til þess, að þetta vopnahlé náðist, sem ég minntist á áðan. En nú er ætlunin að raska algerlega því, sem þar varð að niðurstöðu, og byrja sama leikinn á ný. Því miður verður einnig að segja það eins og er, að sá friður, sem þá náðist, stóð ekki lengi, því að í sumar urðu þau tíðindi, að skattar á öllum almenningi höfðu verið hækkaðir gífurlega frá því, sem áður var, og gerðir nær óbærilegir. Kom þá í ljós, að segja mátti, að hæstv. ríkisstj. hafði að því leyti hnífinn í erminni, þegar samningarnir voru gerðir við alþýðusamtökin s.l. vor, þar sem skattarnir voru í rauninni óviðráðanlegir. Voru þá samtök um að reyna að fá sköttunum breytt og reiknaða að nýju með það fyrir augum, að þeir gætu orðið viðráðanlegri, en þótt um það hafi staðið umleitanir og barátta mánuðum saman, hefur ekkert áunnizt í því efni. Ríkisstj. hefur haldið áfram að innheimta skattana með fullum krafti og ekki viljað ljá máls á neinni tilslökun. En í stað þess að ljá máls á því að slaka til á beinu sköttunum, eins og menn höfðu þó vonazt eftir, þá er þetta frv. nú lagt fram, sem gerir ráð fyrir nálega 300 millj. nýjum álögum í ríkissjóð. Það er skemmst frá því að segja, að þetta kemur mönnum mjög á óvart, því að menn höfðu haldið, að nú væri ætlunin að nema nokkuð staðar á þeirri braut, sem farin hefði verið. Stjórnir launþegasamtakanna hafa látið í ljós álít sitt á þessu máli, og segir miðstjórn Alþýðusambandsins m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Miðstjórnin telur, að með slíkum aðgerðum til stórfelldra nýrra verðhækkana sé rift þeim grundvelli, sem lagður var með samkomulagi ríkisstj., verkalýðssamtaka og atvinnurekenda hinn 5. júní s.l.“ Og miðstjórn Alþýðusambandsins segir, að þessu frv. megi líkja við „eitur í ógróin sér.“ Og þar er vafalaust sumpart átt við það, að þetta kemur nú ofan á skattaálagningarnar s.l. sumar. Það er auðséð, að sumum í stjórnarherbúðunum er nú nóg boðið, og kemur það m.a. fram í Alþýðublaðinu, því að þar kemur fram eftirfarandi, þegar búið er að ræða nokkuð um þennan nýja skatt, orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Verður óhjákvæmilegt fyrir ríkisstj. að taka fljótlega upp víðtækar viðræður við launþegasamtökin og leita að nýju samkomulagi, sem forðaði þjóðinni frá nýrri verðbólguöldu. Benti Alþfl, í samþykktum flokksþingsins í nóv. á, að leita yrði víðtæks samkomulags við verkalýðssamtökin til þess að leysa þessi mál.“ Þetta segja þeir, að flokksþing Alþfl. hafi bent á í nóv. En flokksþingmenn Alþfl. eru ekki nema rétt aðeins komnir heim, þegar þessum nýju álögum er dembt yfir, án þess að nokkuð sé rætt um það við launþegasamtökin í landinu. M.ö.o.: það er starfað í beinu ósamræmi við samþykktir Alþýðuflokksþingsins. Þær eru hafðar að engu. Enn fremur segir, með leyfi hæstv. forseta: „Efnahagsmál þjóðarinnar hafa verið yfirspennt síðustu tvö ár. Tókst að spyrna nokkuð við fæti s.l. vor, en þó varð að grípa til aukinna niðurgreiðslna með haustinu. Nú eru komin reikningsskil, og hefur ekki verið bent á neina raunhæfa leið til að komast hjá þeirri söluskattshækkun, sem gripið hefur verið til. Það mun þurfa traust tök á stjórnpalli þjóðarinnar á næstunni, og aðeins víðtækt samkomulag getur á komandi vori forðað þjóðinni frá nýrri verðbólguöldu.“ Það er ómögulegt að komast hjá því að hugsa, þegar maður les þessi ummæli, að viturlegra hefði verið og drengilegra fyrir hæstv. ríkisstj. að taka upp samræður við launþegasamtökin nú í haust um þessi vandamál, áður en þetta högg var látið ríða, og reyna í alvöru að finna úrlausnir og komast hjá því að demba nýju verðbólgu- og dýrtíðarflóði yfir þjóðina. En þessar aðfarir, sem nú eru viðhafðar, eru nánast þannig, að fyrst er friðmælzt með nokkrum hætti í vor, síðan er réttur vænn kinnhestur með þessu frv., sem hér er lagt fram, og síðan á að friðmælast á ný. Þá er álitið, að búið sé að skapa góðan og heppilegan jarðveg fyrir viðtæku samkomulagi við almannasamtökin í landinu, eins og Alþýðublaðið ræðir um í sinni forustugrein Auðvitað var ekkert annað sæmandi í framhaldi af því, sem fram fór á s.l. vori og átti að vera fyrsta stig, en taka upp viðræður nú á ný við þau samtök, sem þá var samið við, varðandi þær ráðstafanir, sem þyrfti að gera, og varðandi ástandið nú í haust, fyrst stjórninni sýndist nauðsynlegt að gera eitthvað sérstakt. Auðvitað var þetta skylt í framhaldi af því, sem gert var í vor. Þessi efni snerta beint kjaramálin, sem vitaskuld verður að ræða um í vor og ríkisstj. getur ekki komizt hjá að ræða um í vor, þó að hún vilji ganga fram hjá samtökunum núna. Það er þess vegna ástæða til að gagnrýna mjög sterklega meðferðina á þessu máli. Að mínu viti hefur ekkert verið ofsagt í gagnrýni Alþýðusambandsins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja á málsmeðferðinni á því, sem hér er á ferðinni. Um efni frv. sjálfs í einstökum atriðum er það að segja, að þar er gert ráð fyrir að hækka söluskattinn um 36% frá því, sem hann er nú, en upphaflega var ætlunin að hækka hann um 45%. En það sýnir svo hér um bil nákvæmnina í öllu þessu máli og öllum þessum reikningum, að hæstv. stjórn gat slegið af 60-70 millj. kr. á nokkrum mínútum, þegar hún fór að óttast þær afleiðingar, sem af þessu mundu verða. En augljóst var, að frv. braut að nokkru leyti beinlínis í bága við það samkomulag, sem gert var s.l. vor, eins og upplýst hefur verið. En nú er sem sagt gert ráð fyrir 36% hækkun á söluskattinum, og verði þetta samþykkt, sem allar horfur eru á, hefur söluskatturinn verið hækkaður um 150% á einu ári, og er hann þá kominn upp í nálega 1 milljarð kr. En þar að auki hafa verið, eins og ég sagði í upphafi míns máls, dregnar 90-100 millj. inn í ríkissjóð af því, sem áður rann til sjávarútvegsins, og það er fróðlegt að geta þess í leiðinni, að sú fúlga, sem dregin hefur verið inn til ríkisins af því, sem áður rann til sjávarútvegsins, mundi geta staðið undir sem allra næst 20% kauphækkun í fiskiðnaðinum öllum. En þessa fúlgu hefur ríkisstj. rétt í leiðinni dregið frá sjávarútveginum og inn í ríkissjóð. Þannig býr ríkisstj. sjávarútveginn undir þá samninga, sem fram undan eru varðandi kaupgjaldsmálin, sumpart, að því er manni skilst, nú innan stundar, en þó aðallega á næsta vori. Hér eru því ekki neinir smámunir á ferðinni, eins og sýnt hefur verið fram á í þessum umr. Láta mun nærri, að allar álögur til ríkissjóðs komist upp í 3 milljarða og 800-900 millj. á næsta ári, þegar það fé er meðtalið, sem gengur til vegalagningar samkv. vegáætluninni, eða m.ö.o.: ríkisútgjöldin munu nálgast 4 milljarða, ríkisálögurnar munu nálgast 4 milljarða á næsta ári, ef þetta frv. verður samþykkt til viðbótar við þær álögur, sem fyrir eru. Á öllu þessu fé segist ríkisstj. þurfa að halda til að halda fjársukki sínu gangandi. En ekkert liggur fyrir um, að sú fullyrðing ríkisstj. hafi við rök að styðjast, en þvert á móti, eins og ég sagði áðan, stefnuyfirlýsing um, að greiðsluafgangur þurfi að vera verulegur. Í þessu sambandi leyfi ég mér einnig að benda á, að 1962 reyndust ríkistekjurnar 302 millj. kr. hærri en þær voru áætlaðar, og var því þó haldið fram þá, í desembermánuði 1962, að sízt mundi veita af öllum þeim tekjum til að standa undir öllum ríkisútgjöldunum. Og 1963 fóru ríkistekjurnar 322 millj. umfram áætlun, og var því þá einnig haldið fram í desembermánuði 1963, að sízt mundi af þeim öllum veita til þess að standa undir ríkisútgjöldunum. Hreinn greiðsluafgangur, eftir að búið var að greiða afborganir af skuldum og allar framkvæmdir ríkissjóðs fyrir utan rekstrarútgjöldin, varð á 4, hundrað millj. á þessum 2 árum, og var það í beinu samræmi við stjórnarstefnuna og einn hornstein hennar, eins og hæstv. fjmrh. lýsti yfir, m.a. í fjárlagaræðunni haustið 1963, svo sem ég vitnaði til áðan og las úr, með leyfi hæstv. forseta. Við höfum því enga ástæðu til þess að taka hátíðlega, þótt hæstv. fjmrh. haldi því nú fram, að tekjuáætlun sé einmitt núna þannig úr garði gerð, að í henni sé engin sveigja og þess vegna þurfi að leggja á stórfelldar nýjar álögur til þess að standa undir ríkisútgjöldunum og niðurgreiðslunum. Við þetta bætist svo, að söluskatturinn er óvenjulega ranglátur skattur og sá, sem sízt ætti að grípa til að hækka svo mjög sem hæstv. ráðh, og ríkisstj. gerir ráð fyrir, því að hann kemur jafnt á allar nauðsynjar og því þyngst á þá, sem mest þurfa að kaupa af nauðsynjavörum. Meira að segja hefur verið gengið svo langt í álagningu söluskattsins, að hann nær til innlendra matvæla, sem aldrei hafa áður verið skattlögð í sögu landsins, t.d. fisksoðningar og kjöts, svo að dæmi séu nefnd. Svo rækilega er að því gengið með þessum söluskatti að leggja á lífsnauðsynjar manna, og er það gert af ráðnum hug. Það er gert til þess, að það skuli ekki geta mistekizt að draga inn þá peninga, sem inn í peningakerfið eiga að koma með álagningu söluskattsins, að láta hann koma þannig á allt, sem menn þurfa að kaupa. Hér við bætist svo, að innheimta söluskattsins er sérstaklega miklum örðugleikum bundin og meiri hætta á, að þar eigi sér stað mistök, en við nokkurn annan skatt, sem álagður er, og er þetta viðurkennt af öllum, sem komið hafa nærri þessum málum, og m.a. af þessum ástæðum var fyrir nokkrum árum afnuminn söluskattur í smásölu og sá háttur tekinn upp í staðinn að leggja söluskattinn á í heildsölunni og hjá iðnaðar- og þjónustufyrirtækjunum af því, sem framleitt var innanlands. Var þetta beinlínis gert vegna þess, hve miklir örðugleikar sýndu sig í framkvæmdinni á því að láta allan söluskattinn koma til skila, jafnvel þótt almenningur yrði að greiða hann í vöruverðinu. Mér er sagt, að framkvæmdastjóri Efnahagsstofnunarinnar hafi upplýst í fjvn. nú í gær eða í fyrradag, að söluskatturinn hafi skilað sér verr í ríkissjóð nú á s.l. ári og þessu ári eftir þá miklu hækkun, sem á honum varð í ársbyrjun, en hefði vitanlega átt að koma mun betur út, vegna þess að öll vöruumsetning hefur farið í krónutali stórlega vaxandi og einnig þjónusta, og getur þetta ekki stafað af öðru en því, að eftir því sem skatturinn er meira hækkaður, eftir því verður erfiðara að sjá um, að hann komi til skila, ekki sízt þegar eftirlitið er í molum, eins og viðurkennt er og vitað, að hér hefur verið og er. Þetta bendir eindregið til verri skila en áður með hækkandi skatti. Freistingin til þess að skjóta sér undan því að skila skattinum vex stórkostlega, eftir því sem hann verður hærri, og er orðin alveg óskapleg, þegar skattgjaldið er komið upp í 8% af umsetningunni. Hugsið ykkur, hvílík freisting þá er orðin til þess að viðhafa undanbrögð, þegar um er að ræða tekjuskattinn annars vegar, sem kemur á hreinu tekjurnar og æðihár á tekjutoppinn, og síðan söluskattinn á umsetninguna, 3%. Það er því sérstaklega illa til fallið að hækka þennan skatt, og hefði í stað þess að hækka skattinn átt að leggja stóraukna áherzlu á að innheimta þann söluskatt rækilega, sem fyrir er, og ég er alveg sannfærður um, að væri það gert rækilega, mundu hækka verulega þær tekjur, sem ríkissjóður hefur af söluskattinum. Það var talað um það, þegar söluskatturinn var lögleiddur á nýjan leik 1960, að það ætti að setja öflugt innheimtukerfi, það ætti að ætla fyrirtækjunum viðskiptanúmer og síðan ætti að rekja viðskiptin fram og aftur milli fyrirtækjanna og gera dreifikannanir á einstöku fyrirtækjum, sem veittu stórkostlegt aðhald í því, að skilað væri söluskattinum til ríkissjóðs. En ég hygg, að þetta eftirlit hafi aldrei komizt í framkvæmd, og er það mikið tjón, og hefði átt, í staðinn fyrir að hækka söluskattinn, að brjótast í því, þótt það kosti verulegan mannafla, að koma á þessu kerfi og öflugum dreifikönnunum. Framsóknarmenn lögðu til í hv. Ed., að slíkri dreifikönnun yrði komið á með útdrætti fyrirtækja, til þess að styðja innheimtuna og til að koma þessu þannig fyrir, að enginn væri óhultur, allir gætu búizt við því að verða fyrir öflugri könnun í þessu sambandi, og mundi það hafa stórkostleg áhrif í þá átt að bæta skilin. En þessi till. var felld af stjórnarflokkunum. En það hefði þó verið skynsamlegt að samþykkja slíkar ráðstafanir, en hætta við að hækka söluskattinn. Ég vil svo að lokum minnast á, að stjórnin gengur fast fram í því að innheimta beinu skattana af almenningi og hún hleður á nýjum álögum og nýjum söluskatti, en hún gengur ekki jafnvel fram í allri skattheimtu, því að upplýst hefur verið hér á hv. Alþingi, að stjórnin hefur nálega ekkert innheimt af stóreignaskattinum, sem lagður var á milljónamæringa landsins fyrir nokkrum árum og henni var trúað fyrir innheimtu á. Á sama tíma sem menn eru eltir með lögtökum og hvers konar ráðstöfunum og meginhluti kaupgjaldsins hjá mörgum er tekinn upp í skatta, þá er stóreignamönnunum, sem eiga að greiða stóreignaskattinn, hlíft. Þetta misrétti er ekki hægt að þola og verður ekki þolað til lengdar. Það er alveg vist, og það er full ástæða til að benda einmitt á þetta atriði í sambandi við þessar nýju álögur, sem nú á að samþykkja. Ég vil svo að lokum segja þetta: Við framsóknarmenn erum algerlega á móti þessu frv., eins og fram hefur komið hjá talsmönnum okkar í hv. Ed. Við teljum, að með þessu frv. sé tekið til að kynda dýrtíðareldana á ný með auknu kappi og af því geti ekkert gott leitt. Það hefði átt að leggja megináherzluna á að gera nú engar ráðstafanir, sem gátu orðið til þess að auka dýrtíðina á ný. Við álítum, að þetta frv. og aðrar ráðstafanir, sem hæstv. ríkisstj. er nú að gera, sýni það enn á ný, að hún er algerlega búin að missa tökin á efnahagsmálunum, og hún notar því miður aðferðir, sem grafa undan sjálfu efnahagskerfinu, en styrkja það ekki. Þegar menn hittast nú um þessar mundir, berast þessi mál nálega ævinlega í tal, og venjulega viðkvæðið er þetta hjá mönnum: Hvar endar þetta? Mönnum er það ljóst, að stjórnin hefur misst tökin á málunum. En sannleikurinn er sá, að þessi óheillaþróun endar aldrei, nema skipt verði algerlega um meginstefnu í efnahagsmálunum. Þessi óheillaþróun stöðvast aldrei, meðan sú ríkisstj. situr, sem lætur verðbólgu- og fésýsluöflin í landinu leika lausum hala, en reynir að leysa vandann með því að skerða lífskjör almennings sífellt með nýjum álögum. Meðan þannig er haldið á þessum málum, verður áfram sama óheillaþróunin og við höfum átt við að búa síðustu 5 árin.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur nú fyrir til umr., er í raun og veru einn liður í afgreiðslu fjárl. að þessu sinni. Þegar komið var að lokastiginu við afgreiðslu fjárl., kom í ljós, að hæstv. ríkisstj. leit svo á, að ekki væri hægt að afgreiða fjárl. að þessu sinni án þess að afla allverulegra nýrra tekna til viðbótar við þær tekjur, sem fyrir voru. Eins og frv. ber með sér, leit ríkisstj. svo á, að hún þyrfti að fá nýjar tekjur, sem nema samtals 335 millj. kr., á árinu 1965. En eins og fram hefur komið í þessum umr., hafði ríkisstj. áður ákveðið, og það kemur skýrt fram í fjárlagafrv. sjálfu, - ákveðið að taka til sín tekjustofn, sem öðrum stofni var ætlaður, þ.e.a.s. nokkrum greinum sjávarútvegsins, en sá tekjustofn nam 95.5 millj. kr. Ríkisstj. leit því svo á, að hún þyrfti að fá nýja tekjustofna til viðbótar þeim, sem fyrir voru, upp á rúmlega 430 millj. Nú hefur ríkisstj. lækkað þessa upphæð um 68 millj. kr., en telur sig enn þurfa raunverulega að fá nýja tekjustofna, svo að hægt sé að koma saman fjárl. að þessu sinni, upp á 362 millj. kr. Og þessa fjár ætlar ríkisstj. að afla aðallega með því að hækka söluskattinn allverulega frá því, sem hann hefur verið. Mér sýnist eðlilegt, þegar þessar till. ríkisstj. eru hér til umr., að þá sé vikið með nokkrum orðum að aðdraganda þessa máls. Allir kannast við það, að á undanförnum árum hefur mikið verið rætt um það, að verðlagið í landinu hækkaði allt of mikið, að dýrtíðarvandamálið væri alltaf að verða meira og meira. Ríkisstj. hefur mjög haldið því á loft, að ástæðan til þess, að verðlagið hefur hækkað svo mjög sem raun hefur orðið á, væri sú, að kaupgjaldskröfur hafi verið gerðar of miklar, að kaupið hafi verið spennt of mikið upp. Staðreyndir liggja nú fyrir um það, að verðlagið hefur hækkað svo gífurlega á undanförnum árum, að nú um þetta leyti segja útreikningar hagstofunnar, að matvörur hafi t.d. í tíð núv. ríkisstj. hækkað um nákvæmlega 100%, hiti, rafmagn og vefnaðarvörur og þjónusta hafi hækkað að meðaltali um 86% og að hækkunin á líðnum vörur og þjónusta í vísitölunni án húsaleigunnar hafi á þessum árum numið 86%, en framfærsluvísitalan hefur hins vegar hækkað um 64%. Um það verður hins vegar ekki deilt, að hið almenna dagkaup verkamanna hefur á þessum tíma aðeins hækkað um 55% eða um miklum mun minni upphæð en sem nemur dýrtíðaraukningunni á þessu tímabili. Það ætti því í rauninni að vera óþarfi að þræta lengi um það, að of mikil hækkun á hinu almenna kaupgjaldi er ekki ástæðan til þessarar miklu hækkunar á verðlagi á undanförnum árum, enda liggur það líka alveg greinilega fyrir, að á alllöngum tímabilum á undanförnum árum, t.d. á einu tímabilinu í samfellt 2 1/2 ár, varð ekki um neina kauphækkun að ræða, en á því tímabili hækkaði þó hið almenna verðlag í landinu samkv. útreikningum hagstofunnar um 18%, þó að á sama tíma væri kaup fært niður með lögum um 5.4%. Kaupmáttur hins almenna tímakaups á þessu tímabili lækkaði því um 23%. Á síðari hluta ársins 1963 varð um mjög öra hækkun á dýrtíðinni í landinu að ræða og sömuleiðis á fyrra hluta ársins 1964. Það var einmitt upp úr þessum miklu deilum, sem höfðu staðið um langan tíma og í framhaldi af þessum miklu verðlagshækkunum, sem yfir höfðu gengið, sem stjórn Alþýðusambandsins sneri sér til ríkisstj. í aprílmánuði á þessu ári og óskaði eftir því, að ríkisstj. tæki upp samninga við verkalýðshreyfinguna í landinu, fyrst og fremst um það að gera ráðstafanir til að stöðva þessa verðbólguþróun og til þess að reyna að finna ráð fyrir réttlátum kjarabótum til handa hinum lægst launuðu í landinu. Fyrsta atriðið í tilmælum verkalýðshreyfingarinnar til ríkisstj. var sem sagt um það, að samningar yrðu teknir upp um þetta atriði, um að stöðva verðbólguþróunina. Þessum tilmælum svaraði ríkisstj. mjög fljótlega og samþykkti að taka upp þessar viðræður og alveg sérstaklega um það að reyna að finna sameiginlegar ráðstafanir til að stöðva verðbólguþróunina. Þegar þessum samningum var lokið, var gefin út yfirlýsing, en í henni kom fram einmitt, og að yfirlýsingunni stóð að sjálfsögðu hæstv. ríkisstj., að alveg sérstaklega hafi verið rætt í þessum viðræðum um ráðstafanir til að stöðva dýrtíðarvöxtinn í landinu. Það kom líka alveg skýrt og greinilega fram í þeim fáu orðum, sem hæstv. fjmrh. hafði fyrir þessu frv. nú á þessum fundi, að hann taldi, að eitt meginatriðið í viðræðunum, sem fram fóru á s.l. vori á milli ríkisstj. og verkalýðshreyfingarinnar í landinu, hafi einmitt verið það að reyna að finna ráð til þess að stöðva hið síhækkandi verðlag í landinu. Það getur því ekki farið neitt á milli mála, hvað það var, sem var verið að reyna að semja um í þessum viðræðum. Og samningarnir tókust, og því var mjög fagnað af í rauninni öllum aðilum í landinu, að samningar skyldu takast, sem einmitt miðuðu að því að stöðva áframhaldandi vöxt dýrtíðarinnar. Fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar í þessum samningum voru að vísu mjög óánægðir með það, að út úr samningunum skyldi ekki fást viðurkenning á réttmæti þess að hækka hið almenna kaup verkafólks í landinu. En ríkisstj. lagði einmitt á það megináherzlu í þessum viðræðum, að hún gæti ekki orðið við þeirri kröfu, ef takast ætti á næstunni að stöðva verðlagið, þar sem það var komið. Og þá var það, sem fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar féllust á það, til þess að samkomulagið mætti takast, að leggja þessa kröfu til hliðar og geyma hana í eitt ár, í fullu trausti þess, að þá yrði staðið við þetta meginatriði, sem um hafði verið rætt í samningunum, að gera ráðstafanir til þess að stöðva verðbólguþróunina. En nú liggur sem sagt þetta fyrir, sem glögglega kemur fram í þessu frv., að á miðju þessu tímabili, sem samningarnir áttu að standa, kemur hæstv. ríkisstj. fram með frv. um það, að hún verði að hlaupa frá grundvelli þessa samkomulags og leggja nú á allverulega nýja skatta, sem munu leiða af sér verulega verðlagshækkun á nýjan leik. Og þetta gerir hæstv. ríkistj., að leggja fram þessar till., án þess að bera sig saman, áður en hún leggur þær fram, við þá aðila, sem hún hafði gert við þetta samkomulag, sem hér hafði verið rætt um. Ríkisstj. lýsir því sem sagt yfir nú, að hún telji ekki lengur vera aðstöðu til þess að standa við þá stöðvunarleið, sem mörkuð hafði verið í samningunum í júní s.l. sumar. Nú er vert að athuga það nokkru nánar, hvernig stendur á því, að um 6 mánuðum síðar verður ríkisstj. að gefast upp í þessu verkefni á þennan hátt, sem hún gerir. Hvernig stendur á því? Hafa aðstæður verið óhagstæðar fyrir ríkisstj. til þess að standa við samkomulagið að sínu leyti? Nei, ég tel alveg hiklaust, að allar aðstæður hafi verið mjög góðar fyrir ríkisstj. að geta staðið við samkomulagið, að geta staðið við stöðvunarstefnuna, a.m.k. það eina ár, sem samkomulagið átti að standa. Það liggur fyrir, að afkoman hjá þjóðarbúinu hefur verið mjög góð undanfarandi ár. Framleiðslan hefur orðið mjög mikil, bæði á árinu 1962 og 1963, og þó allra mest á því ári, sem enn er ekki að fullu liðið. Og verðlag hefur verið mjög hagstætt á útflutningsvörum þjóðarinnar á þessu tímabili, farið jafnt og þétt hækkandi. En hins vegar hefur verðlag á innfluttum vörum einnig verið mjög hagstætt. Viðskiptakjörin á þessu tímabili hafa farið jafnt og þétt batnandi. Ríkissjóður hefur búið við mjög rúman fjárhag á þessum árum, hafði mikinn greiðsluafgang árið 1962 og einnig árið 1963, og því verður ekki trúað, að afkoman hjá ríkissjóði sé ekki einnig hagstæð árið 1964, svo hagstætt sem árið hefur verið í hvívetna. Maður verður því að telja, að allar kringumstæður fyrir ríkið hafi verið mjög góðar til þess að geta staðið við það samkomulag, sem gert var í júnímánuði s.l.. En eigi að síður hefur þetta nú farið svo, að ríkisstj. lýsir því yfir, að hún geti ekki lengur haldið við stöðvunarstefnuna, það sé óhjákvæmilegt vegna afkomu ríkissjóðs að efna til nýrrar verðhækkunar með því að leggja á eða hækka söluskattinn. Það leynir sér auðvitað ekki, þegar málið er athugað nokkru nánar, hvaða orsakir það eru, sem til þess liggja, að ríkisstj. gefst upp við stöðvunarstefnuna. Ástæðurnar eru þær, að útgjöld ríkissjóðs hafa farið jafnt og þétt vaxandi, útþenslan í ríkiskerfinu sem heild hefur verið gífurlega mikil og engar sérstakar ráðstafanir hafa verið gerðar af hálfu ríkisstj. til þess að geta stöðvað sig. Sú afsökun, að nú verði að grípa til nýrra álaga, eins og hér er lagt til, vegna þess að niðurgreiðslur á vöruverði hafi hækkað á þessu ári um 68 millj. kr., sú afsökun fær ekki staðizt. Ef ekki hefði verið um annað að ræða en það, hefði ábyggilega verið auðvelt fyrir ríkissjóð að komast af án nýrra tekjustofna. Það liggur fyrir, að einn af tekjustofnunum á þessu ári hefur reynzt mun drýgri en ríkisstj. hafði reiknað með. Álagður tekju- og eignarskattur á þessu ári reyndist vera 46 millj. kr. hærri en gert var ráð fyrir tekjum af þessum lið á fjárlagafrv. Þetta kom til af því, að tekjur reyndust yfirleitt vera hærri en reiknað hafði verið með. Þarna er alveg tvímælalaust um að ræða verulegan tekjuauka hjá ríkissjóði, því að ríkisstj. hefur neitað því gersamlega að fallast á till. um það að slaka nokkuð til á þessari skattlagningu. Þegar svo þess er einnig gætt, að ríkisstj. gerir ráð fyrir því í till. sínum fyrir komandi ár, að 1965 muni tekju- og eignarskatturinn hækka enn um 125 millj. kr., og þegar þess er einnig gætt, að ríkisstj. gerir ráð fyrir því að taka til sín tekjustofn á næsta ári, sem aðrir aðilar höfðu, upp á 95 millj. kr., er greinilegt, að margt bendir til þess, að næsta ár ætli að verða allmiklu tekjudrýgra fyrir ríkissjóð heldur en yfirstandandi ár hefur verið. Það er ekki kunnugt um það, að einn einasti af tekjustofnum ríkisins hafi brugðizt á þessu ári. Þvert á móti benda þær upplýsingar, sem gefnar hafa verið, til þess, að svo að segja allir tekjustofnar ríkisins muni á þessu ári skila fremur meiri tekjum en minni en áætlað hafi verið. Það er aðeins söluskatturinn einn, sem nú í nóvemberlok virðist hafa skilað minni tekjum en ráð var fyrir gert eða var á sama tíma árið á undan, og kemur það satt að segja spánskt fyrir, að söluskatturinn skuli hafa skilað minni tekjum nú í nóvemberlok en hann hafði gert í nóvemberlok árið á undan, þó að enginn efist um það, að umsetningin í landinu hafi verið mun meiri á yfirstandandi ári en hún var á árinu 1963. Hér getur ekki verið um annað að ræða en það, að annaðhvort hefur eitthvað verið slakað á innheimtunni, sem þó er fremur ótrúlegt, eða þá að hér eiga sér stað í stærri stíl en áður undanskot á þessum skatti. Það er því ekki af þessu, sem ég hef sagt, hægt að sjá, að það séu neinar beinar ástæður, sem hafi gert það óumflýjanlegt fyrir hæstv. ríkisstj. að hverfa frá því samkomulagi, sem hún gerði á s.l. sumri um að reyna að stöðva hið síhækkandi verðlag í landinu. Þvert á móti bendir í rauninni allt til þess, að aðstæður hafi verið hagstæðar og það hafi átt að vera auðvelt fyrir hana að standa við samkomulagið. En hverjar verða svo afleiðingarnar af því, að ríkisstj. velur þennan kost? Jú, hún gerir ráð fyrir þeim afleiðingum sjálf, að hið almenna verðlag í landinu muni nú á næstu mánuðum hækka um 3% og af því verði að taka við 3% almennri launahækkun í landinu. Nú er alveg augljóst, að bæjar- og sveitarfélög í landinu hljóta einnig að feta í fótspor ríkisins í þessum efnum. Þau verða að taka við hækkandi útgjöldum sem afleiðingu af þessari ákvörðun, og þau munu að sjálfsögðu einnig hækka sínar álögur. Hér verður því ekki aðeins um þessa beinu hækkun að ræða á álögunum, sem felst alveg beint í þessu frv. Það er alveg gefið mál, að aðrir aðilar munu hér á eftir koma, enda er alveg augljóst, hvert stefnir t.d. hjá bæjaryfirvöldunum í Reykjavík. Þau hugsa sér að hækka álögurnar, og ef að líkum lætur, hugsa ég, að það sé ekki allt komið fram enn, það megi jafnvel búast við aukahækkun vegna þessa frv., sem hér er á ferðinni. Það er einnig alveg gefið mál, að bein afleiðing af samþykkt þessa frv. verður það, að landbúnaðarvörur hljóta að hækka. Almenn kauphækkun gengur yfir upp á 3%. Það þýðir, að bændur landsins eiga rétt á því samkv. gildandi l. að laun bóndans í verðlagsgrundvellinum hækki líka. Afleiðingin verður sú. að landbúnaðarvörurnar munu hækka í verði. Og þegar sú hækkun kemur út í verðlagið, segir hún að sjálfsögðu einnig til sín á vísitöluna. Allar þessar hækkanir, sem munu ganga yfir í beinu framhaldi af samþykkt þessa frv., verða auðvitað til þess, að það koma fram áframhaldandi verðlagshækkanir í efnahagskerfinu. Ýmis fyrirtæki brjótast í gegn, eins og þau hafa jafnan gert áður, og knýja fram viðbótarhækkun sér til handa, þegar þau verða að taka á sig 3% almenna rekstrarkostnaðarhækkun. Hér er því ríkisstj. að ýta af stað verðhækkunaröldu, og hún verður að sjálfsögðu, eins og alltaf hefur verið, miklum mun meiri en þær tölur benda til, sem greindar eru í þessu frv., því að þar er aðeins um upphafið að ræða. Síðan mun þetta vefja upp á sig, þegar aðrir komast með inn í leikinn. En hver verða svo áhrifin af þessum ráðstöfunum, t.d. fyrir útflutningsatvinnuvegi landsins? Það hefur verið á það bent í þessum umr., að snemma á þessu ári eða í janúarmánuði knúði ríkisstj. fram lagasetningu hér á Alþingi um allverulega hækkun á söluskattinum, og sú hækkun var réttlætt með því, að hún ætti að verða til stuðnings sjávarútveginum í landinu sérstaklega, til þess að hann gæti risið undir þeirri 15% kauphækkun, sem hafði verið samþykkt í desembermánuði árið á undan. Í sambandi við afgreiðslu þess máls voru lagðir fram hér á Alþingi útreikningar af Efnahagsstofnuninni, útreikningar frá Jónasi Haralz, sem sýndu, að 15% kauphækkun þýddi aðeins fyrir frystihúsin í landinu upphæð, sem næmi 62 millj. kr. Þessir útreikningar voru líka staðfestir af Fiskifélagi Íslands, og við þetta var miðað, þegar frv. þetta var samþykkt. Nú liggur hins vegar fyrir í sambandi við afgreiðslu fjárlagafrv., að ríkisstj. gerir ráð fyrir því að draga til sín ákveðna upphæð, sem veitt hafði verið til frystihúsanna í landinu til þess að standa undir þessum kostnaði, og þessi upphæð nemur, eins og segir í grg. fjárlagafrv., 43 millj. kr. Einnig gerir nú ríkisstj. ráð fyrir því að draga til sín hluta af þessum álögum, sem áttu að ganga til almennrar hækkunar á fiskverði. En sú hækkun un nam 52.5 millj. kr. Nú má áætla það í beinum hlutföllum, að af þessari fiskverðshækkun, 52.5 millj. kr., hafi gengið til frystihúsanna í landinu a.m.k. 30 millj. kr. eða rúmur helmingur, en það er það hlutfall af fiskmagni, sem frystihúsin taka. Samkv. þessum ráðstöfunum var því málið þannig, að frystihúsinu í landinu fengu samkv. þessum ráðstöfunum um 73-75 millj. kr. Miðað við útreikning Efnahagsstofnunarinnar og Fiskifélagsins jafngildir þessi upphæð, þessar 73-75 millj. kr., 19% kauphækkun hjá frystihúsunum. Ég vil sérstaklega undirstrika það, að þessir útreikningar eru nákvæmlega byggðir á þeim tölum, sem fram hafa komið hjá Efnahagsstofnuninni og Fiskifélaginu. Það, sem er því verið að gera með afgreiðslu fjárl. að þessu sinni, er það, að ríkisstj. ákveður að taka ákveðnar fjárgreiðslur, sem gengu á þessu ári til frystihúsanna í landinu, upp á 73-75 millj. kr., og leggja þessa fjárhæð í ríkissjóð, en það jafngildir því, að frystihúsin eigi að skila í ríkissjóð á næsta ári um 19% kauphækkun. Um 19% viðbót á kaupgreiðslur á að leggja á frystihúsin og leggja til ríkissjóðs. Til viðbótar við þessi 19% eiga svo frystihúsin í landinu samkv. grg. þessa frv að taka við 3% almennri launahækkun. Eins og kunnugt er, var samið um það á s.l. vori að leggja á sérstakan launaskatt upp á 1%, og hann var vitanlega lagður á frystihúsin í landinu eins og aðra atvinnurekendur. Þá var einnig samþykkt að hækka orlofsgreiðslu um 1%. Það var vitanlega lagt á frystihúsin í landinu eins og aðra aðila. Séu þessar hækkanir lagðar saman, kemur fram, að frystihúsunum í landinu er nú ætlað að risa undir til viðbótar við það, sem verið hefur, sem nemur 24% beinni kauphækkun, –rísa undir 24% beinni kauphækkun. Og þessi 24% ganga ekki til fólksins, sem vinnur í frystihúsunum. Nei, meginhlutinn af þessu gengur beint í ríkissjóð eða verður vegna áhrifa frá hálfu ríkisstj. Nú spyr ég: Álítur t.d. hæstv. fjmrh., að ein þýðingarmesta greinin í útflutningsiðnaði landsmanna, frystihúsin, geti tekið á sig sem nemur 24% kauphækkun alveg bótalaust? Alítur hann það? Þegar hann ákvað að taka beint í ríkissjóð frá þessum aðilum sem nemur 19% kauphækkun, verður maður að álykta, að hann hafi litið svo á, að þau gætu þetta. Svipaðar álögur og þarna er um að ræða í dæminu um frystihúsin eru einnig gagnvart öðrum fiskiðnaði í landinu. Það hefði heyrzt hljóð úr horni, ætla ég rétt að segja, hefðu launasamtökin í landinu komið fram með kröfur um það og knúið þær í gegn, að frystihúsin í landinu ættu t.d. að hækka kaupið við fólkið, sem þar vinnur, í einu vetfangi um 24%. Þá hefði ekki staðið á aðilum innan ríkisstj. að segja: Auðvitað getur engin framleiðsla staðið undir slíkri gífurlegri kauphækkun. Auðvitað þolir engin framleiðsla slíkt. - Ætli það hafi ekki heyrzt stundum áður? En þegar ríkisstj. sjálf á í hlut, þegar fjmrh. vantar peninga, þá getur hann gengið til þessara sömu aðila, frystihúsanna, og sagt: Veskú, látið mig hafa 19% í kassann hjá mér til viðbótar við þá launagreiðslu, sem þið innið af hendi til fólksins, sem vinnur í húsunum. Í sambandi við þetta vakna auðvitað þær spurningar, hvað meiningin sé að gera. Er e.t.v. meiningin að koma á eftir fyrir hönd frystihúsanna og annarra þátta framleiðslunnar og segja í janúarlok, þegar þingið kemur saman á ný: Það er útilokað, að þeir geti rekið sína þjóðarnauðsynlegu starfsemi, nema þeir fái hjálp. - Á þá kannske að koma með nýjar álögur? Þessari spurningu verður að svara. Það er alveg útilokað að afgreiða þetta mál án þess, að spurningunni um þetta sé svarað. En það bætist í rauninni meira við, því að málið er ekki einu sinni svona einfalt, að hér sé aðeins um þessi 24% að ræða. Við vitum, að í ársbyrjun þessa árs var samþykkt gegnum þær ráðstafanir, sem gerðar voru hér á Alþingi, að hækka fiskverð til báta í landinu um 6% með sérstökum ráðstöfunum. Sjómennirnir á þorskveiðunum gátu þá samkv. þessu fengið 6% kauphækkun, þegar aðrir fengu þó 15% og töldu sig greinilega fá of lítið, af því að þeir fengu ekki til jafnaðar við það, sem verðlagið hafði hækkað, - en sjómennirnir, sem stunda hér á vetrarvertíðinni, gátu fengið 6% fiskhækkun með sérstökum ráðstöfunum. Nú er gert ráð fyrir því, að samkv. þessu frv. verði um almenna 3% verðhækkun í landinu að ræða og sem afleiðing af því 3% launahækkun. Nú spyr ég: Dettur nokkrum manni það í hug núna, að sjómennirnir, sem eiga að vinna á næstu vetrarvertið, eigi engar launabætur að fá? Eiga þeir ekki að fá 3% eins og aðrir? Jú, mér dettur ekki í hug að búast við því, að það geti nokkur sanngjarn maður neitað því, að þeir hljóta að verða að fá 3% hækkun ekki síður en aðrir, því að þeir fengu minna síðast. Og ég efast ekkert um það, að þeir, sem reka fiskibátana, koma til með að segja: Þessi 3% hækkun skellur á alla rekstrarliði bátsins. Það hækkar allt um 3%, eins og við vitum. Hér verður því um mun óhagstæðari rekstur hjá útgerðinni að ræða heldur en verið hefur, og þeir, sem bátana eiga, koma auðvitað til með að gera kröfur um það, af því að það hallar verulega á þá núna, alla þá, sem stunda þorskveiðar, þeir koma til með að gera kröfur um það að fá bætur á móti þessum útgjöldum. Nú standa málin þannig í dag, að sjómennirnir eru búnir að segja upp sínum kjarasamningum og þeir eru búnir að gefa sínum samningamönnum umboð til þess að boða til vinnustöðvunar um áramótin. Ég spyr nú: Dettur nokkrum manni í hug undir þessum kringumstæðum, að það sé hægt að halda sig t.d. við óbreytt fiskverð til sjómannanna í samningunum, sem gerðir verða nú um áramótin? Nei, auðvitað verður fiskverðið að hækka, og það er viðurkennt einnig af sjálfum fiskkaupendunum. Þeir hafa gert um það samþykktir. Þeir vita, að það er alveg útilokað að reikna með því, að það geti orðið eðlileg útgerð á komandi vertíð hjá þeim bátum, sem eiga að stunda veiðar með línu og eiga að stunda veiðar með net, án þess að um verulega fiskverðshækkun verði að ræða. Þessir aðilar geta því ekki tekið á sig verri aðstöðu en þeir hafa haft. Þeir geta ekki tekið á sig þessar álögur, og þeir, sem þar vinna, verða vitanlega að fá sambærilega hækkun og aðrir. Þessa liði vantar alla inn í dæmið. Það er því enginn vafi á því, að frystihúsin og aðrar greinar útflutningsiðnaðarins verða að taka á sig meira. en sem nemur þessum 24%, sem ég var að benda á, að engin leið er þó að þræta um. Mér er líka kunnugt um það, að þeir frystihúsamenn vilja auðvitað ekki viðurkenna það, að hér sé aðeins um þessi 24% að ræða, sem ég nefndi. Þeir álita, að það hafi verið um allverulegar kauphækkanir að ræða í sambandi við alls konar tilfærslur 8 ýmsum launaliðum, sem gerðir voru líka í síðustu samningum, og þeir álíta, að hér sé ekki um 24% að ræða, heldur nokkuð yfir 30%. En það skiptir ekki máli. Hitt er höfuðatriðið: álítur hæstv. ríkisstj. það, því að hún hlýtur vitanlega að hafa kynnt sér svona þýðingarmikinn þátt í efnahagslífi þjóðarinnar eins og rekstur útgerðarinnar í landinu, - álítur hún, að það sé hægt að leggja slíkar byrðar sem þessar án nokkurra sérstakra bóta t.d. á frystihúsareksturinn í landinu og rekstur þeirra báta, sem eiga að stunda veiðar með línu og net á þorskvertíð, - álítur hún það, að þetta sé hægt? Ég hefði gaman að þessu sinni að fá að sjá útreikninga Efnahagsstofnunarinnar, frá Jónasi Haralz og öðrum, um það. Ef þeim tekst að reikna það einnig út að það sé hægt fyrir þessa aðila, miðað við fyrri útreikninga sína, - ef þeim tekst að reikna það út núna, að þeir geti þetta allt bótalaust, þá eru þeir miklir sérfræðingar í útreikningum. En ég held, að það sé ekki hægt, nema þá að hrinda öllum sínum fyrri útreikningum. Þá er auðvitað komin þessi spurning: Er virkilega meiningin, þegar menn standa frammi fyrir afleiðingum þess, sem hér er verið að gera með því að hverfa frá stöðvunarstefnunni og ryðja á stað nýrri verðhækkunaröldu, sem vitanlega vefur upp á sig, - er þá meiningin, þegar afleiðingarnar eru komnar fram, að halda bara áfram, leggja á nýjan skatt til stuðnings sjávarútveginum, svo að hann geti haldið áfram, og síðan koll af kolli? Ég held, að þó að hæstv. ríkisstj. hafi í þessu tilfelli staldrað við það, að útreikningar, að mínum dámi reyndar mjög vafasamir útreikningar, sýndu, að ríkissjóður þyrfti að fá nokkurn tekjuauka, og þó að hún hafi strax gripið til þess ráðs að reyna að afla teknanna á þennan hátt, virðist það vera svo, að hún hafi ekki hugsað þetta dæmi til enda, hún hafi ekki gert sér fulla grein fyrir afleiðingunum, sem hlytu að verða af því að fara þessa leið. Á það hefur réttilega verið bent, að meira að segja miðað við þær tölur, sem fram koma frá hæstv. ríkisstj. um tekjuþörf ríkissjóðs, er raunverulega, eins og hún hefur stillt upp dæminu nú, eftir að hún hefur gefið eftir hluta af þeim skatti, sem hún ætlaði að innheimta, þá er raunverulega um nettókröfu að ræða fyrir ríkissjóð upp á 197 millj. kr. Ríkisstj. hafði gert ráð fyrir því að þurfa að leggja á söluskatt upp á 307 millj., fellst nú á að lækka hann um 68 millj. Þá er söluskatturinn kominn niður í kringum 239 millj. Og hún viðurkennir, að 42 millj. kr. af þörfinni stafi beinlínis af skattinum sjálfum. Sé það dregið frá, má segja, að nettóþörf ríkisins sé í kringum 197 millj. kr., miðað við þessar tölur stjórnarinnar. Þá er aðeins spurningin: Sjá menn enga aðra leið til þess að komast yfir þennan vanda heldur en grípa til þess óyndisúrræðis, sem þessi skattur er? Sjá menn enga aðra leið? Er það virkilega svo, að það hafi verið athugað gaumgæfilega hjá hæstv. ríkisstj., að ekki sé t.d. hægt að hækka nokkuð þær áætlanir, sem fyrir liggja um tekjuliði fjárl.? Hefur það ekki verið viðurkennt nú af hæstv. ríkisstj., að það standi a.m.k. til að gera allróttækar ráðstafanir til þess að sjá um betri innheimtu á álögðum beinum sköttum en verið hefur? Og reiknar hún ekki með því, að hún mundi fá talsvert meiri tekjur, ef þessar nýju leiðir verða viðhafðar, og reiknar hún ekki með því, að söluskatturinn mundi gefa nokkru meira, ef hún beitti þessum nýju aðferðum? Eða á hreinlega ekkert út úr því að koma nema fanga 1-2 menn og sekta þá um nokkrar krónur? Nei, auðvitað er verið að efna til þessa nýja eftirlits í sambandi við innheimtu skattanna, vegna þess að menn vita og viðurkenna í rauninni allir, að skattarnir koma ekki allir í ríkissjóð. Skattarnir, sem á eru lagðir eða á ættu að leggjast, sumir hverjir, eru ekki lagðir á, og aðrir, sem eru lagðir á, eins og söluskatturinn, koma ekki allir til skila. Og nýjar ráðstafanir, sem eiga að herða á þessu, eiga vitanlega að skila sér í hækkuðum fjárhæðum í ríkissjóð. Ég teldi því ekki óeðlilegt, að við nánari athugun gæti ríkisstj. fallizt á að hækka nokkuð tekjuáætlun fjárlagafrv. og þannig mætti mæta þessum mismun að einhverju leyti. Og ekki vil ég heldur trúa því, að ef ríkisstj. virti fyrir sér þennan gífurlega vanda, sem hlýtur að fylgja því að samþ. þetta frv., fyndi hún ekki með góðum vilja einhverja liði, sem mætti lækka á fjárl. Það er enginn vafi á því, að þar má lækka allverulega ýmsa rekstrargjaldaliði, en einnig væri ástæða til þess að taka eitthvað af beinum framkvæmdakostnaði ríkisins, þar sem um stórframkvæmdir er að ræða eða mjög dýrar framkvæmdir, og leggja ekki útgjöldin eins mikið á tekjurnar á þessu ári, jafnvel þó að ríkið hugsaði sér álíka hraðar framkvæmdir, því að það má vel hugsa sér það, að ríkið taki eitthvað að láni, þegar um stórframkvæmdir er að ræða, og dreifi framlögum sínum til þessara stórframkvæmda og fjárfestingar á lengra tímabil. Þetta er viðurkennt hjá öðrum þjóðum, og þetta er gert. Það er vitanlega engin ástæða til þess í því tilfelli, að ríkið efnir til byggingar á stórhýsi upp á 40 millj. kr. á einu ári, að leggja alla þá tölu inn á tekjur viðkomandi árs og afskrifa allt á einu ári. Full ástæða væri til þess að miðla þessum kostnaði á nokkur ár og gera þá hreinlega ráð fyrir lántöku þar á móti, á meðan er verið að dreifa þessu á lengra tímabil. Ráðstafanir eins og þessar væru vitanlega færar, ef menn vildu stefna að því að lækka útgjaldaliðina. Og ef hæstv. ríkisstj. metur þennan vanda eitthvað í líkingu við það, sem ég met hann og ég hef verið að draga hér upp mynd af, finnst mér ekki heldur goðgá að hugsa til þess, að eitthvað af þeim beina greiðsluafgangi, sem ríkisstj. hefur enn í sínum höndum frá góðu árunum, 1962 og 1963, en upplýst hefur verið í þessum umr. að ríkisstj. geymi enn óráðstafað af greiðsluafgangi áranna 1962 og 1963 um 220 millj. kr., - það hefði ekki heldur verið nein goðgá að taka nokkurn hluta af þessu til þess að reyna að komast fyrir þennan vanda, ef menn vildu eitthvað til vinna að velta ekki hjólinu af stað á nýjan leik. Og enn mætti benda á það, að ef þarf að grípa til þess að afla meiri tekna, þá koma líka til greina aðrir skattar, sem ekki verka eins og söluskatturinn. Það kæmi auðvitað til greina, að við gerðum meira að því en nú er gert að reyna að skattleggja eyðsluna, þar sem hún færi fram. Ég man eftir því, að fyrir ekki löngu hlustaði ég á ágæta ræðu, sem hæstv. viðskmrh. flutti einmitt um það atriði, það væri einmitt leiðin, sem ætti að fara, að skattleggja eyðsluna. Þar sem eyðslan færi fram, þyrfti að hafa þannig gjaldstiga á, að þeir, sem eyddu í meiri og minni óþarfa eða umfram brýnustu þarfir, væru á þann hátt látnir greiða. Þessi leið er vitanlega fær og miklu betri en að leggja á söluskatt. Það kæmi líka alveg fyllilega til greina hjá okkur eins og hjá nágrönnum okkar á Norðurlöndum að leggja t.d. á verðhækkunarskatt. Það ei vitað mál, að ýmsir aðilar í landinu hafa grætt mikið fé bara á verðbólgunni, bara á verðhækkunum á fasteignum. Það kæmi vissulega til greina að innheimta nokkurt gjald af slíkum gróða, og það er vitanlega allt annað að leggja hann til grundvallar í sambandi við tekjuöflun til ríkisins heldur en ákveða að innheimta tekjurnar í ríkissjóð á þann hátt að hækka brýnustu daglegar lífsnauðsynjar. Og það skulu menn vita, að það er ekkert uppfundið af þeim, sem nú eru í stjórnarandstöðu, að benda á það, að söluskatturinn er einhver óréttlátasti og ósanngjarnasti skatturinn, sem á landsmenn er lagður. Hér hefur verið á það minnzt, að sumir af núverandi ráðh. hafa kveðið allmyndarlega að orði í þessum efnum, af því að Alþfl. hefur oftlega á það bent á undanförnum árum, að söluskatturinn er einhver allra ósanngjarnasti skattur, sem þekkist hér hjá okkur. Ég minnist þess t.d., að hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, viðhafði þessi orð í umr. um söluskattinn á Alþingi í lok ársins 1954, –hæstv. ráðh. sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Af þeim sköttum, sem íslenzka ríkið innheimtir nú af borgurunum, má telja söluskattinn óvinsælastan allra og að flestu leyti líka óréttlátastan. Það, sem fyrst og fremst er ranglátt við söluskattinn, er, að hann leggst hlutfallslega jafnt á allar vörur, sem hann er innheimtur af, hvort sem þær eru nauðsynjavörur eða algerar óhófsvörur.“ Svipaðar yfirlýsingar þessum hafa verið gefnar æðioft áður. Nú hlýtur maður auðvitað að spyrja: Hvernig í ósköpunum stendur á því, að hæstv. viðskmrh. skuli standa sérstaklega að því að velja ósanngjarnasta skattinn, óeðlilegasta skattinn, sem á er lagður, og reyna að hækka hann? Hvernig stendur á því, að ríkisstj. skuli einmitt velja þennan skatt, sem veldur meiri almennri verðhækkun en aðrir skattar gera? Hvernig stendur á því, einmitt þegar átti að stöðva verðlagið? Og hvernig stendur á því, að ríkisstj. skuli einmitt velja þennan skatt, sem meira að segja aðalefnahagssérfræðingar hennar eru að vara hana við. Jóhannes Nordal skrifar nýlega forustugrein í Fjármálatíðindi, sem er að meginmáli til aðvörun til ríkisstj. um það, að nú megi ekki fara lengra á söluskattsbrautinni, því að það hafi orðið reynslan hér eins og annars staðar, þar sem hann háfi verið hækkaður verulega, að hann innheimtist illa og hann sé því mjög varhugaverður skattur. Hér hefur verið upplýst í þessum umr., að Jónas Haralz, aðalsérfræðingur ríkisstj. í efnahagsmálum, hafi beinlínis lýst því yfir á fjvn.-fundi hér á Alþingi fyrir nokkrum dögum, að hann teldi þetta óheppilegan skatt og aðrar leiðir hefði átt að fara. Nú spyr maður: Hver er það, sem hefur ýtt ríkisstj. út í það að velja einmitt þennan skatt? Hvernig stendur á því? Ekki efast ég um það, að ríkisstj. hlýtur að viðurkenna það, að enginn skattur verkar eins til almennrar verðhækkunar og söluskatturinn og enginn skattur kemur í rauninni verr við almenning í landinu en söluskatturinn. En samt hefur þessi skattur verið valinn. Það virðast öll rök mæla gegn því, miðað við yfirlýsingar ríkisstj., að velja þennan skatt, fara þessa leið. En hinu er auðvitað ekki að leyna, og það hefur líka glögglega komið fram í þessum umr., að það eru til ýmsir aðilar í landinu; sem ekki eru á móti því, að söluskatturinn sé hækkaður. Það er enginn vafi á því, að margir af hinum fjölmörgu innheimtumönnum skattsins, milliliðirnir í landinu, eru ekkert óánægðir með þetta. Sé það tilfellið, sem ég álít og flestir viðurkenna í umr. um þetta mál, að skatturinn komi ekki allur til ríkisins, er auðvitað sýnilegt, að innheimtumennirnir hafa ekkert lakar af því, það verður ekkert verra fyrir þá, þó að skatturinn sé hækkaður. Ég held, eins og ég hef vikið að, að það sé enginn vafi á því, að ríkisstj. hefði getað, jafnvel þó að hún hefði haldið sér við það, sem ég álít að sé nú ekki þörf á, - jafnvel þótt hún hefði haldið sér við það, að afla þyrfti nettótekna til ríkissjóðs, sem nemur 197 millj. kr. til viðbótar við það, sem ríkissjóður er búinn að fá eftir öðrum leiðum, - jafnvel þótt hún hefði haldið sig við þá tölu, hefði hún auðveldlega getað komizt yfir slíka upphæð, bæði gegnum sparnað á útgjöldum ríkisins og einnig með því að nota nokkuð af greiðsluafganginum, sem fallið hefur til á undanförnum árum, og svo með því að fara aðrar skattaleiðir, hefði hún getað losað sig við mikinn hluta af þeim stóra vanda, sem hlýtur að ganga yfir hann, eins og alla þjóðina, með því að velja þessa leið. Ég vildi nú að lokum alveg sérstaklega óska eftir því, að hæstv. ríkisstj. gefi hér einhverjar yfirlýsingar um það, hvernig hún lítur á það vandamál, sem hlýtur að skapast hjá sjávarútveginum í beinu framhaldi af samþykkt þessa frv. Ég vil alveg sérstaklega fara fram á það, að ríkisstj. geri einhverja grein fyrir því, hvernig hún lítur á þessi mál, vegna þess að það skiptir vitanlega höfuðmáli í þessum efnum, hvort afleiðing af samþykkt þessa frv. á að verða það, að annað af svipuðu tagi verði eftir nokkra mánuði að fylgja á eftir. Ég vil benda á, að þó að á margan hátt hafi verið hagstætt árferði hjá sjávarútveginum, fer því þó víðs fjarri, að þetta hagstæða árferði komi öllum greinum sjávarútvegsins jafnt til góða. Það fer ekkert á milli mála, að t.d. framleiðsla eins og skreiðarverkun á mjög erfitt nú og fær ekki risið undir neitt svipað því jafnmiklum tilkostnaði og aðrar verkunaraðferðir mundu þó gera. Það fer heldur ekkert á milli mála, að smærri bátar og miðlungsbátar búa margír við tiltölulega kröpp kjör nú, og það er heldur enginn vafi á því, að við línuútgerð í landinu yfirleitt og eins netaútgerð er um knappan rekstur að gera. En vitanlega nær engri átt, að hægt sé að reka þjóðarbúið stórskakkafallalaust, ef til þess ætti að draga, að þessir framleiðsluþættir ættu að dragast verulega saman. Þetta eru einhverjir þýðingarmestu þættirnir í okkar útflutningsframleiðslu. Þó að síldveiðarnar sem heild hafi gefið góða raun, einkum og sérstaklega hjá víssum aðilum, fer því mjög fjarri, að sá hagnaður, sem kann að koma fram hjá ýmsum, nái til allra. En þær ráðstafanir, sem hér er gripið til, mundu einmitt, og þar ræði ég um afgreiðslu fjárl. sem heild, mundu einmitt bitna með miklum þunga á þorskveiðunum og þeim aðilum, sem vinna þá vöru til útflutnings. Það hefur verið á það minnzt hér í þessum umr., að það komi með nokkrum hætti fram, m.a. í skrifum Alþýðublaðsins, að innan ríkisstjórnarliðsins sé ekki fullkomin samstaða um að velja þessa leið, sem hér hefur verið valin. Og ég held, að það sé enginn vafi á því. Ég tók t.d. eftir því, að í leiðara Alþýðublaðsins í dag, en þar var aðallega verið að ræða um afgreiðslu á hliðstæðum málum þessum í borgarstjórn Reykjavíkur, var komizt að orði á þessa leið, orðrétt tekið upp úr blaðinu, með leyfi hæstv. forseta, - Alþýðublaðið sagði: „Nú virðast þeir (þ.e.a.s. íhaldið í borgarráðinu í Reykjavík) ekkert hafa lært, því að borgarreksturinn er enn aukinn og lagðir tugir millj. á íbúa höfuðstaðarins til viðbótar því, sem áður var komið. Því miður er afgreiðsla fjárl. að ýmsu leyti sama marki brennd.“ Já, afgreiðsla fjárl. virðist vera með því marki brennd samkv. þessu, að þeir hafa ekkert lært frekar en íhaldið í borgarstjórn Reykjavíkur. Útgjöldin hækka og hækka, álögurnar á almenning keyra úr hófi fram, þeir virðast ekkert hafa lært. Því miður er sama sagan á Alþingi. Þessi orð eru auðvitað alveg augljós merki um það, ef eitthvað má lesa út úr þeim um það, að þeir, sem skrifa leiðara Alþýðublaðsins, eru andvígir þessari leið, sem hér hefur verið farin. Þeir eru andvígir fjármálastjórninni í núv. ríkisstj. Þeir telja, að hér hefði átt að fara aðrar leiðir. Það vitanlega hlýtur að leiða til þess, að maður beinir því sérstaklega til hæstv. forsrh., þegar þetta liggur nú fyrir í fyrsta lagi um móttökur þær, sem leið þessi fær frá stjórnarandstöðunni og frá launþegasamtökunum og hann hlýtur að heyra og sjá að þessi leið fær einnig frá samstarfsflokki Sjálfstfl. í ríkisstj., þá taki hann nú málið til nýrrar endurskoðunar, þá hugsi hann sig um enn einu sinni. Ég held, að það sé mikið glapræði að velja þá leið, sem hér á nú að fara, og hún geti ekki leitt til annars en þess, að á næsta ári verði harðar og miklar deilur m.a. á milli launþegasamtakanna í landinu og ríkisvaldsins og vinnuveitenda. Það þýðir ekkert að loka augunum fyrir því, að eftir þann frest, sem gefinn var með samkomulaginu á s.l. sumri, ætlast verkalýðshreyfingin í landinu til þess, að í næstu samningum, sem fram fara á næsta vori, verði samið um kauphækkun. Öll rök mæla með því, að hægt sé að veita launþegunum í landinu kauphækkun. Framleiðslan vex jafnt og þétt, og þjóðarbúskapurinn sem heild er mjög hagstæður. Eftir þennan frest, sem gefinn var, verður ekki undan því vikizt að samþykkja einhverja kauphækkun. Hins vegar er auðvitað alveg gefið mál, að eftir að svo hefur verið haldið á málunum eins og hér er gert, t.d. gagnvart útflutningsframleiðslunni, að leggja á hana slíkar byrðar eins og ég hef gert hér að umtalsefni, þá er auðvitað alveg gefið mál, að útflutningsframleiðslan segir: Meira en þetta get ég ekki tekið á mig með nokkru móti. - Samningar takast ekki, og afleiðingarnar verða auðvitað stórátök, stórframleiðslustöðvanir, og ég verð að segja það, að ég get ekki séð, hvernig ríkisstj. getur ímyndað sér það, að hún geti sloppið lifandi út úr slíkum átökum. Ég held því, að hæstv. ríkisstj., sjáandi það, hvernig þessi mál standa, ætti að taka málið til nýrrar athugunar og gefa sér tíma, jafnvel þó að það taki eins og einn mánuð, taki janúarmánuð, til að leita að nýjum leiðum út úr þessum vanda, sem skapazt hefur, og ég er ekki í neinum vafa um það fyrir mitt leyti, að það er hægt að finna miklu betri leiðir en hér er stungið upp á.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. eða tefja mjög lengi við þetta mál. En þó langar mig til þess að koma hér að vissum sjónarmiðum, sem hafa vaknað upp hjá mér, eftir að þetta mál kom fram hér á hv. Alþingi. Ég efast um, að hv. alþm. hafi áður orðið slegnir slíkri undrun eins og nú, þegar söluskattshækkunin var lögð fram hér fyrir nokkrum dögum. Þetta frv. kom svo á óvart, að ég veit ekki til, að nokkrum þm., hvort heldur var í stjórnarliðinu eða í stjórnarandstöðunni, hafi dottið þetta í hug eða átt von á því, að þetta væri á döfinni. Um þetta hefur t.d. aldrei verið rætt í fjvn., og er ég sannfærður um, að engum fjvn.-manni úr hópi stjórnarsinna var kunnugt um, hvað var að gerast, fyrr en hríðin var skollin á. Þaðan af síður virtust blöð ríkisstj. hafa leitt hugann að þessu, því að ekki minnist ég þess, að þau hafi rætt eða boðað fyrir fram nauðsyn þess að stórhækka skattaálögur með skyndiráðstöfunum milli fjárlagaumr. og í önnum og umróti síðustu dagana fyrir þinghlé og fyrir jól. Hér er um svo fáheyrð vinnubrögð að ræða, að þau eiga sér áreiðanlega engin fordæmi. Þessi vinnubrögð eru svo vitaverð, að ef hér á landi ríkti yfirleitt venjulegt pólitískt siðgæði, hefði ríkisstj. hlotið að segja af sér þegar í stað. Hún hefði orðið að gera það, vegna þess fyrst og fremst, að fylgismenn hennar í þinginu hefðu neytt hana til þess. En hér á landi ríkir yfirleitt alls ekki pólitískt siðgæði. bað verður að segja hlutina eins og er, að ríkisstj, hefur ekkert aðhald af flokksmönnum sínum á Alþingi. Hún virðist geta komizt upp með hvað sem henni sýnist. Sannleikurinn er sá, að núv. ríkisstj. lafir í völdum sínum af þeirri einu náð, sem þinglið hennar veitir henni, en úti á meðal þjóðarinnar á ríkisstj. engu trausti að fagna, heldur sætir hún algerri fyrirlitningu alls þorra manna í landinu, og það er fullkomlega réttlætanlegt. Núv. stjórnarflokkar hafa hangið í völdum s.l. 6 ár, og þótt kannske hafi ekki alltaf verið vakurt riðið í íslenzkri pólitík undanfarna áratugi, hefur þó fyrst keyrt um þvert bak á stjórnarferli þeirra flokka, sem nú fara með stjórn í landinu. Engin ríkisstj. hefur setzt að völdum með meira yfirlæti en núv. ríkisstj. Hún þóttist hafa ráð við hverjum vanda. Hún ætlaði að stjórna svo, að það skipti sköpum í íslenzku efnahagslífi. Haftakerfið átti að afnema, uppbóta- og styrkjastefnan var fordæmd, kaupgjaldsmál skyldu leyst með frjálsu samkomulagi launþega og vinnuveltenda, og umfram allt skyldi verðgildi gjaldmiðilsins og verðbólgan stöðvuð. En hvað hefur gerzt þessi 6 ár, sem ríkisstj. hefur v erið að völdum? Er styrkja- og uppbótakerfið úr sögunni? Það er síður en svo. Allt, sem ríkisstj. hafði um það að segja í upphafi, hefur reynzt blekking, enda mestan part byggt á furðulegum misskilningi á íslenzku efnahagslífi. Það er hægt að fordæma styrkja- og uppbótakerfið, og það er hægt að finna því flest til foráttu. En íslenzkir stjórnmálaforingjar ættu að hætta að heimska sig é því að fullyrða, að það sé auðvelt að komast út úr því. Það er nefnilega alls ekki auðvelt, enda hefur hæstv. ríkisstj. algerlega mistekizt það. Út af fyrir sig ætla ég ekki að lá henni það, en taumlaus blekkingarvaðall í þessu máli er alveg ófyrirgefanlegur. Hefur ríkisstj. staðið við það fyrirheit að láta launþega og vinnuveitendur frjálsa í samningum sínum um kaup og kjör? Nei, sannarlega ekki. Það er eitt þeirra stefnuskráratriða, sem hún hefur brotið hvað freklegast og aldrei látið afskiptalaust. Og hvað um verndun gjaldmiðilsins. Ekki annað en það, að ríkisstj. hefur tvívegis a.m.k. með beinum aðgerðum fellt gengi krónunnar og rýrt gjaldmiðilinn í verði með ýmsum öðrum aðgerðum. Og haldið þið, að það sé búið að stöðva verðbólguna og dýrtíðina? Í því efni hafa orð og efndir stangazt hvað mest á, þannig að verðbólguvöxturinn hefur aldrei verið ægilegri en þau 5-6 ár, sem núv. ríkisstj. hefur setið að völdum. Þessi vöxtur hefur áreiðanlega aldrei verið meiri, og ríkisstj. kann þar engin ráð, þegar é reynir. Það má m.a. vitna til ræðu hæstv. forsrh. nú fyrir nokkrum dögum hér í hv. Alþingi, þegar hann var að velta vöngum yfir verðbólgunni og játaði, að hann kynni engin ráð við henni og vissi ekkert, hvað hann ætti að gera í þeim efnum né ríkisstj. Að sjálfsögðu var þessi hreinskilni hæstv. forsrh. mjög virðingarverð út af fyrir sig. En það veit ég, að hann skilur manna bezt, að þegar svo er komið, að æðsti stjórnmálaforingi landsins og sá, sem hefur forsæti í ríkisstj., játar í eyru alþjóðar, að hann kunni engin ráð í stærsta efnahagsböli þjóðarinnar, þá á hann að víkja úr forsætisráðherrasessi. Bjarni Benediktsson mundi ekki minnka við það að segja af sér ráðherradómi, eins og nú er komið málum fyrir honum og stjórn hans. Það er sjálfsögð skylda hans að fara frá völdum. Ef hann gerir sér þess ekki grein sjálfur, ættu flokksmenn hans að leiða honum það fyrir sjónir og hætta þessu vesældarkukli, sem viðgengst í stjórn landsins nú. Því fyrr sem það gerðist, því betra. En eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar, er venjulegt, pólitískt siðferði ekki til í þessu landi, og meðan svo er, geri ég mér ekki heldur háar hugmyndir um, að ríkisstj. hafi þá reisn og þann myndarskap að segja af sér og leggja málin undir dóm kjósendanna, sem er þó það eina rétta, sem hægt er að gera. Það er að mínu viti alveg augljóst. að ríkisstj. á sér ekkert annað markmið en lafa í völdum með öllum mögulegum og ómögulegum ráðum, og þegar svo er komið, á ríkisstjórnin einskis manns virðingu, sem varla er heldur von. Slík ríkisstj. er bæði hrein þjóðarógæfa og hrein þjóðarsmán. Ég segi fyrir mig, að ég get unnt hæstv. forsrh. og samráðh. hans betra hlutskiptis en þess að koðna niður í fyrirlitlegu valdabrölti og pólitísku siðleysi. Ég vil benda á það í fullri vinsemd, að íslenzk þjóð hefur ekki efni á því að sóa þannig góðum mannsefnum. Okkur er nauðsyn að einbeita kröftum okkar og nota þá til góðra hluta og einkum að virða heiðarlegt framferði í pólitík sem öðru. En ég kalla það m.a. óheiðarleika í pólitík og pólitískt siðleysi að viðurkenna ekki ósigur sinn. Núv. ríkisstj. hefur beðið ósigur, hæstv. forsrh. hefur beðið persónulegan ósigur, og hæstv. fjmrh. hefur beðið sinn persónulega ósigur. Trausti almennings hafa þeir glatað, og virðingu almennings munu þeir glata, ef þeir halda áfram að negla sig fasta við ráðherrastólana, eins og nú er komið. Söluskattshækkunin. sem nú er fyrirhuguð, er einhver ósvífnasta till., sem um getur í sögu Alþingis nú um langt skeið. Skattar hafa farið síhækkandi á þessu ári, og jafnvel blöð ríkisstj. hafa kveðið fast að orði um nauðsyn skattalækkunar, og almenningur hefur trúað því, að það væri ætlun ríkisstj. að létta skattabyrðar. Almenningur hefur haft fulla ástæðu til þess að álíta, að svo yrði. Skattahækkun var nokkuð, sem fólk átti sízt von á eftir þær umr., sem orðið hafa um skattamál í sumar og haust. Þess vegna kemur söluskattshækkunin nú eins og hnefahögg í andlit þjóðarinnar, hvers einasta manns, hvar í flokki sem hann stendur. Forsendurnar fyrir söluskattshækkuninni eru heldur ekkert annað en blekking. Því er haldið fram af hæstv. ríkisstj., sem ber þetta frv. fram, að ekki sé hægt að ná endum saman á fjárlagafrv. án skattahækkunar. Miðað við reynslu síðustu ára er þetta alveg rangt. Það er hægt að afgreiða hallalaus fjárlög nú án skattahækkunar, og það er skylda Alþingis að sjá um, að svo verði. Umframtekjur ríkissjóðs hafa skipt hundruðum millj. undanfarin ár, en það er stefna ríkisstj. að innheimta árlega sem mest af sköttum til þess að hafa umframtekjurnar sem allra hæstar. Stefna ríkisstj. í skattamálum hefur til þessa verið og er enn ofsköttunarstefna, og hún heldur fast við þá stefnu sína þrátt fyrir gefin loforð um skattalækkanir. Skattahækkunarfrv., sem hér liggur fyrir, sannar þetta bezt. Tilgangurinn með þessu frv. er ekki sá að afla nauðsynlegra tekna til þess að mæta óhjákvæmilegum útgjöldum. Tilgangurinn er einfaldlega sá að fá mörg hundruð millj. í öruggar umframtekjur. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. ríkistj. að blekkja einn eða neinn í sambandi við þennan tilgang sinn. Það liggur alveg ljóst fyrir, að hverju er stefnt. Ríkisstj. er að svíkja sín eigin loforð um skattalækkanir: Hún er að ganga á orð og eiða, sem hún hefur svarið frammi fyrir alþjóð. Þess vegna er ekki einasta rétt að fella þetta frv., heldur ætti ríkisstj. sjálf að falla á málinu. En því miður er hætt við, að svo verði nú ekki, því að enn einu sinni mun bresta það pólitíska siðferðisþrek, sem vantar á Íslandi í dag. En ef slíkt siðferðísþrek væri fyrir hendi, hlyti þessi ríkisstj. að kolfalla á verkum sínum. Ellegar þá að sjálfstæðismenn skipti um forustu í flokki sínum, sem einnig er viss leið út úr þessari kreppu, sem við erum nú í. En hér á landi viðgengst sá ósiður, sem þykir óhæfa í öðrum lýðræðislöndum, að pólitískir foringjar streitist við að sitja, löngu eftir að þeir eru fallnir að virðingu og trausti, og sökkva sífellt dýpra og dýpra, sjálfum sér til hneisu og öllum landslýð til ömunar. Sú ríkisstj., sem nú situr við völd á Íslandi, á völd sín eingöngu undir þessum þjóðarósóma, sem þolir pólitískum foringjum að gera hverja óhæfuna á fætur annarri, án þess að þeir þurfi að svara til saka í flokki sínum. Mín persónulega skoðun er sú, að ástæða hefði verið til þess að flytja formlegt vantraust á ríkisstj. og ræða það í útvarpsumr. tvö kvöld, eins og venja er til. En vantrauststill., sem aðeins nýtur stuðnings stjórnarandstöðuflokkanna; er þó kannske ekki mikils virði í sjálfu sér, því að ríkisstj., hversu aum sem hún er, stendur slíkt af sér. Það eina vantraust, sem verulega munar um, er það, að óbreyttir liðsmenn í stjórnarflokkunum og þó einkum úr þingflokkunum rísi upp gegn ofurvaldi forustumanna sinna og setji þeim stólinn fyrir dyrnar. Í sambandi við þetta mál, sem hér liggur fyrir, var gullið tækifæri til þess að láta að sér kveða í þessu efni. En því miður sjást þess ekki merki, að svo ætli að verða. Ég harma það, því að af því má glögglega sjá, hversu fátækir íslenzkir stjórnmálamenn eru að siðferðisþreki og sönnum pólitískum manndómi.



Herra forseti. Mér sýnist svo sem þetta muni verða sú eina umr. um þetta stóra mál, sem hv. dm. almennt geta tekið þátt í, en mér skilst, að 2. umr. muni verða mjög stutt og 3. umr. verður útvarpsumr., þannig að ég vildi þess vegna nota tækífærið til þess að segja mitt álít á þessum hlutum. Það var mjög mikil gleði í vissum hópum hér í bænum, þegar þetta söluskattsfrv. Var lagt fyrir. Það færðist bros á vör hjá fasteignasölum. Þeir sögðu, að nú færi loksins eitthvað að lifna yfir bisnessinum aftur. Og þeir vonuðust til þess að geta nú heldur farið að koma mönnum til að kaupa hitt og þetta, vegna þess að menn vildu forða peningum sínum frá því að eyðast í eldi verðbólgunnar. Það var líka mikill fögnuður hjá bílasölunum hérna í bænum, sem áttu dálítið af bílum á lager og voru ekki alveg vissir um, hvernig ganga mundi að selja þá. Bílarnir fóru að renna út hjá þeim.- Þáð var vitanlegt frá þeirra sjónarmiði; að eftir nýár mundi þetta allt saman vera hækkað: Þess vegna er um að gera að fá menn nú til þess að kaupa. M.ö.o.: hjá þeim hluta atvinnurekendastéttarinnar í Reykjavík, sem beinlínis stundar braskið sem sinn aðalgróðaveg, varð mikill fögnuður. Þessi braskarastétt, sem er rík og fjölmenn hérna í Reykjavík, situr raunverulega á herðum alls vinnandi fólks í landinu, græðir á þessu fólki, sem sjálft þrælar baki brotnu, féflettir það. Fyrir þessa braskarastétt er hvert frv. eins og það, sem hæstv. fjmrh. nú flytur, eins og eiturlyfjasprauta í sjúkling, sem er orðinn vanur við þetta. Hann tekur kipp og dugir eitthvað ofurlítið betur í sínu þokkalega starfi á næstunni, þangað til það er orðin brýn þörf fyrir hann að fá nýja eitursprautu. Raunverulega er þessi braskarastétt, sem grætt hefur fyrst og fremst á verðbólgunni og lifað á henni, eins og eiturlyfjasjúklingur, en bara ólíkt þeim, sem við þekkjum annars af slíkum í þjóðfélaginu, að þessi stétt drottnar yfir landslýðnum. Hún er fyrirhyggjulaus um, hvernig allt eigi að veltast, og hún álítur, að verkalýðurinn og sjávarútvegurinn eigi alltaf að bera sig uppi, og í hvert skipti sem hún þurfi að fá nýja eitursprautu, skuli bara verkamönnum og sjávarútveginum vera gert að blæða. Og hæstv. fjmrh. er einmitt með þessu frv. að gefa þessa eitursprautu. Hann er sá ekta fulltrúi fyrir þessa braskarastétt í Reykjavík. Hann var ofurlítið búinn að hugsa um eitthvað af þessari stétt rétt áður. Það var verið hér að pína gegnum þingið að gefa út, - var það ekki 75 millj. kr. í skattsvikabréfum? –sem þyrfti ekki einu sinni að telja fram eða neitt slíkt, en fá bæði háa vexti og vísitöluarð. Það voru 73 millj. Það var búið að gefa þeim, sem þetta keyptu, 2 millj. bara með þessu frv. Hæstv. fjmrh. kann auðsjáanlega mjög vel að hugsa um sína. Svo er ekki að tala um aðfarirnar við innheimtu á þessu. Í Íslandssögunni lærðum við það í gamla daga, að það hefði verið frekar ljótt hjá þeim útlendu konungum, sem við þá heyrðum undir, þegar þeir seldu landið á leigu til skattheimtu, - það hefði þótt frekar ljótt fyrirbrigði. Þá var það sem sagt þannig, að viðkomandi skattheimtumenn, hinir og þessir aðalsmenn, ekki peningaaðalsmenn, eins og nú tíðkast; heldur aðalsmenn, með fínar nafnbætur venjulega. fengu að heimta eins mikinn skatt af þjóðinni og þeir gátu, en áttu svo að skila til kóngsins einhverjum ákveðnum hluta. Ef þeir voru mjög duglegir, heimtu þeir kannske 30% meira inn en þeir skiluðu. Þeir voru jafnvel enn þá harðvítugri, kannske 50%, og þetta þótti ein mesta niðurlægingin í íslenzkri sögu, þegar landið var þannig selt á leigu til skattheimtu. Það er þessi aðferð, sem er tekin upp í dag. Og hún er sérstaklega kærkomin auðsjáanlega þeim mönnum, sem fyrst og fremst treysta á hæstv. fjmrh. til forsjár. Hann virðist ekki mega um neina aðra aðferð hugsa heldur en þessa, að selja sínum skattheimtumönnum þjóðina á leigu til þess að innheimta hjá henni eins og þeir geta og stela undan eins og þeim þóknast. Það er það, sem er að gerast. Það er ósköp eðlilegt, að allir þessir menn, allur þessi hluti verzlunarauðvaldsins í Reykjavík, hafi orðið mjög glaður við að sjá svona frv. Fyrir þessa menn er hæstv. fjmrh. að vinna, hann er þeirra maður. Hins vegar hafa orðið nokkur önnur viðbrögð hjá öllum þorra manna. Forusta verkalýðssamtakanna hefur þegar látið í ljós viðbrögð verkalýðsins. Hjá verkamönnum hefur gripið um sig reiði út af þessu frv. Verkalýðsstéttin í landinu og starfsmannastéttin hugsa ábyrgt um framvindu þessa þjóðfélags og færðu fórnir í sumar til þess að reyna að tryggja, að hér væri hægt að skapa heilbrigt þjóðfélag, en ekki sjúkt eiturlyfja- og braskþjóðfélag. Og verkalýðsstéttin gerði samkomulag um að stöðva verðbólguna, vegna þess að hún áleit, að hún væri að verða þjóðhættuleg. Hjá verkalýðssamtökunum og þeirra forustu, stjórn Alþýðusambandsins, eru þess vegna vonbrigði. Þau höfðu haldið, að hæstv. ráðh. mundu reynast menn til að reka þá pólitík, sem var óhjákvæmileg afleiðing af júnísamkomulaginu. Þess vegna lýsti stjórn Alþýðusambandsins þessu söluskattsfrv. hæstv. fjmrh. alveg réttilega sem eitri í ógróin sár. Það, sem er eiturlyfjasprauta fyrir sjúkan braskslíkama braskstéttarinnar í Reykjavík, er eitur í ógróið sár hjá þeim verkalýð landsins, sem heldur þjóðfélaginu uppi með sinni vinnu og ætlast til þess, að stjórnendur landsins reyni að stjórna því sem sæmilega heilbrigðu þjóðfélagi. Og svo er hitt, að þessi verkalýður, sem í júní í sumar lagði fram sinn skerf til þess að reyna að skapa friðsamlega sambúð í okkar þjóðfélagi, sér nú, að hann á einskis annars úrkostar en að vígbúa sig til harðrar baráttu. Og það er annar aðili við hliðina á verkalýðnum, sem lítur líka áreiðanlega með óhug og ótta til framtíðarinnar, og það er sá hluti atvinnurekendastéttarinnar, sem rekur sjávarútveginn. Eins og fram kom greinilega áðan í ræðu hv. 5. þm. Austf., er engum efa bundið, að hjá sjávarútveginum og þeim, sem finna til ábyrgðarinnar af rekstri hans og fiskiðnaðarins, er nú reiði og vonbrigði yfir þessum ráðstöfunum. M.ö.o.: sá hluti atvinnurekendastéttarinnar, sem ekki rekur þá pólitík og getur ekki rekið hana að velta alltaf af sér, heldur verður að standa í samkeppni við útlenda aðila og selja útúr landinu, sá hluti atvinnurekendastéttarinnar sér, að með þessum eiturlyfjasprautum handa braskstéttinni er verið að vega að honum og spilla fyrir honum. Það er þess vegna óhjákvæmilegt fyrir okkur að taka það til alvarlegrar athugunar, hvað hér er að gerast og hvað hér þurfi að gera, hvað þurfti að gera strax í vor, þegar búið var að gera júnísamkomulagið, sem svo að segja allir landsmenn hafa fagnað, líka sá verkalýður, sem fékk þó allt of lítið út úr því samkomulagi, sem vildi leggja það á sig að gera vopnahlé til eins árs, ef það væri hægt að gera þjóðfélagið eitthvað heilbrigðara, þannig að það þyrfti ekki að standa í stríði þrisvar sinnum á ári, eins og seinast var orðið, til þess að koma alltaf út með lægra kaup en áður eftir 3 mánuði frá verkföllunum. Það, sem þurfti að gera strax eftir júnísamkomulagið, var, að hæstv. fjmrh. skildi það, að nú þurfti hann að taka fjárl. til endurskoðunar. Ef það er meining að stöðva verðbólguna og hætta þessari óábyrgu pólítík, þá voru fjárl. það fyrsta, sem varð að taka til endurskoðunar. Og ef hæstv. fjmrh. hefur ekki skilið þetta, hefur hann annaðhvort ekki skilið anda júnísamkomulagsins eða er ekki fær um að framkvæma þann anda, og það þýðir: ekki fær um að vera fjmrh. Ég tók eftir því í Alþýðublaðinu nýlega, að það voru taldir í leiðara þrír möguleikar sem höfðu staðið fyrir með afgreiðslu fjárl., og fyrsti kosturinn var talinn, að þar hefði þurft að skera niður. Ég kom líka stuttlega inn á þetta við 2. umr. fjárl., að það hefði verið nauðsynlegt, ef menn ætluðu sér að framkvæma þá stefnu, sem lagður var grundvöllur að með júnísamkomulaginu. Í þessum leiðara Alþýðublaðsins var talað um, að stjórnarandstaðan hefði ekki komið fram með neina till. í þá átt. Það er mikill misskilningur, ef menn halda, að það sé stjórnarandstaðan, sem eigi að undirbúa fjárl. Það er verk fjmrh., og það er mjög slæmt, ef maður er búinn að sitja mjög lengi í embætti fjmrh., sem er enn þá ekki farinn að skilja það verkefni sitt. Það, sem fjmrh. bar að gera eftir júnísamkomulagið, var hins vegar í fyrsta lagi að byrja sjálfur að undirbúa fjárl. og í öðru lagi að ræða þá þegar við verkalýðssamtökin um, hvort þau e.t.v. vildu standa að afgreiðslu fjárlaga, sem væru í anda júnísamkomulagsins. Það, sem þurfti að gera, var í fyrsta lagi sparnaður í rekstri, eins og oft hefur verið talað um. En ég verð að segja, að meðan menn eru að gera eins veigamiklar breytingar og það er að lækna verðbólguna, sem búin er að geisa í 20-25 ár, og taka upp stöðvunarstefnu, þá getur ósköp vel verið, að menn séu ekki búnir að finna út allan þann sparnað eða treysta sér til þess í einu vetfangi. Og þá er það líka annar hlutur, sem vel er hægt að taka þó nokkuð meira út úr fjárlögunum en gert er, og það er fjárfestingin. Það er ekkert spursmál um það, hv. 5. þm. Austf. kom nokkuð inn á það áðan, og ég vil taka mjög undir það, - það er ekkert spursmál um það, að við almennt, bara þessi kynslóð, sem nú er uppi á Íslandi, er látin spara miklu, miklu meira en góðu hófi gegnir. Með þeirri fjárfestingu, sem við framkvæmum, upp undir 30% af öllum þjóðartekjunum, er verið að safna óhemjuauði handa komandi kynslóðum, og þessum auði er safnað með því að láta verkalýðinn vinna lengst allra vinnandi stétta í Evrópu og bera minna úr býtum en í nokkru landi í kring. Og það er verið að láta hann þræla svona til þess að safna eign, sem hann nýtur ekki að neinu leyti að heita má. Menn, sem búnir eru að þræla 20 ár t.d. til þess að koma sér upp íbúð hér, eignast bil máske líka, hafa unnið máske flesta sunnudaga í árinu og aldrei tekið orlof árum saman og eru orðnir útslitnir menn, ekki einu sinni færir um að njóta þess, sem þeir hafa eignazt, - þetta er nokkurn veginn myndin af lífi svo og svo stórs hluta úr þessari kynslóð. Og þetta stafar af vitlausri fjárfestingarpólitík. Hún gildir í þjóðarbúskapnum yfirleitt og gildir um ríkið líka. Bara á einni einustu grein fjárl., 20. gr., eru núna 200 millj., ef ég man rétt. Það væri ekki nokkur vandi að taka 100 eða 150 millj. af þessu út af 20. gr., skella því inn á heimildagr. og taka lán út á það og fyrirskipa Seðlabankanum að lána með 1-2% vöxtum. Engu að síður, þó að allt væri tekið út af 20. gr., sem heita má, þá eru samt stórkostlegar eignaraukningar eftir í frv., allir barna- og gagnfræðaskólarnir og annað slíkt, fyrir utan þorrann allan af öðrum framfararáðstöfunum. Ef við ætlum að reyna að stöðva okkur á þessari verðbólgubraut, verðum við að þora að horfast í augu við að gera praktískar ráðstafanir. Og það verður að vera sá maður í fjármálaráðherraembættinu, sem hefur hugrekki til þess eða a.m.k. einhvern vilja til þess að ráðgast við aðra um, hvort það sé hægt. Ef hæstv. fjmrh. hefði, á sama máta og hæstv, forsrh. var búinn að gera áður, snúið sér til verkalýðssamtakanna og talað við þau, sagt við þau beinlínis, sagt við Alþýðusamband Íslands: Treystið þið ykkur til þess að standa að því, ef ég vil reyna að útbúa fjárl. þannig, að þetta verði ekki verðbólgufjárlög og hrindi nýrri skriðu af stað, - treystið þið ykkur til að standa að því? - Það hefði verið það skynsamlega af honum að gera: Verkalýðssamtökin eru mjög sterk hér á þingi. Þau hafa hér mikil áhrif. Og með slíku móti er máske einmitt hægt að halda áfram í anda júnísamkomulagsins. Hvað gerir hæstv. fjmrh. í staðinn? Hann er allt of finn maður til að vera að tala við verkamenn og verkalýðssamtök. Hann bara lætur sína embættismenn útbúa sín fjárlög, útbúa sitt söluskattsfrv. og kasta svo stríðshanzkanum inn í þingsalina. Það er ekki gott ástand, þegar hægt er fyrir einn aðila, eins og hæstv. fjmrh. í þessu efni, að spilla og eyðileggja allt, sem aðrir eru að reyna að byggja upp. Þegar verkalýðssamtökin og sá hluti ríkisstj., sem stóð að því að koma júnísamkomulaginu á, hafði reynt að skapa vopnahlé í landinu, þá rýkur nú hæstv. fjmrh. fram og kastar stríðshanzkanum til verkalýðssamtakanna. Þar með byrjar gamla kapphlaupið. Ég skal ekki segja endilega, að það verði skæðara en það væru ólögleg verkföll. Við sjáum, að ólöglegu verkföllin voru byrjuð áður. En hitt er gefið, að þar er um leið stílað upp á harðvítuga stéttabaráttu í landinu á ný og vopnahlé rofið. Er virkilega þörf á að láta fara svona? Er þörf á að láta þá menn, sem fyrst og fremst finna sig sem fulltrúa braskaranna í Reykjavík, en ekki heilbrigðs atvinnulífs í landinu, - er þörf á að láta þá ráða um, hvað gert er hér á Alþ.? Hv. 5. þm. Austf. kom hér áðan með áskorun til ríkisstj. um að fresta nú þessu máli, og ég vil taka undir þá áskorun. Það er það eina af viti, sem hægt er að gera núna, ef ekki á að taka hvern kollhnísinn á fætur öðrum. Það er að fresta þessu máli núna, og nota tækifærið í janúar til þess að taka upp þá samninga, sem átti að taka upp strax og júnísamkomulagið var gert til að semja við verkalýðssamtökin um framvinduna, um afgreiðslu fjárl. og slíkt. Ég tek eftir, að í málgagni Alþfl., í Alþýðublaðinu, er talað um nauðsyn á víðtæku samkomulagi. Það víðtæka samkomulag þarf vissulega að gera, en það þarf að gera það áður en þessir hlutir eru afgreiddir. Það þarf að byrgja brunninn, áður en barnið dettur ofan í. Það þarf að semja um áframhaldið .af þessu, áður en verðbólgunni er hleypt af stað. Ég held, að það hafi líka staðið í Alþýðublaðinu, að það hafi þurft traust tök á þessum málum, - þar með gefin í skyn þessi linu tök á fjárl. Þetta á að láta reka fyrir vindi, í staðinn fyrir að reyna að stjórna því. Það er rétt, það vantar traust tök. Og þau tök eru ótraust vegna þess, að ríkisstj. er of veik til þess að framkvæma þá pólitík, sem byrjað var á í júnísamkomulaginu. Þegar byrjað er á að reyna að stöðva verðbólgu, sem búin er að geisa svona lengi, þá þarf oft að gera ráðstafanir, sem kunna að vera dálítið óvinsælar hjá mönnum. Deyfilyfjasprautur geta verið mjög vinsælar, þær geta meira að segja skapað alls konar fjörkippi, en mönnum er ljóst, að til lengdar eru þær skaðlegar. Og þegar menn byrja að venja sig af þeim, getur það verið dálítið erfitt fyrst og máske alveg sérstaklega erfitt fyrir braskstéttina í Reykjavík, sem er vön að safna til sín óhemjuauðæfum með þessari verðbólgu. Þess v egna þurfti að vera sterk ríkisstj. Það þurfti sterka ríkisstj. til þess að geta skapað framhaldið af júnísamkomulaginu í vor. Og ef menn vildu ekki gera þá ríkisstj. sterkari með því að breyta sjálfri ríkisstj., þá þurftu menn að gera hana sterkari með því að reyna að tryggja samninga við verkalýðssamtökin, samninga við verkalýðssamtökin um stjórnina á efnahagslífinu, því að það var það, sem verið var að gera í vor. Það er þetta, sem ekki hefur verið gert, og það er hart, að tækifærinu skuli hafa verið sleppt. Og því er sleppt, nema því aðeins að þetta frv. sé stöðvað nú og janúarmánuður notaður til þess að taka upp þá samninga, sem átti að vinna að síðari hluta þessa árs. Það væri hægt að afgr. fjárl. með einhverju gati í þau, sem stundum hefur verið gert áður, og lokið við þau í janúarlok. Það væri enginn vandi, ef vilji væri fyrir hendi að reyna að afstýra þeirri ógæfu, sem hér er að skella yfir. Hvað gerir svo hæstv. fjmrh. með þessu frv. gagnvart verkalýðssamtökunum? Hæstv. fjmrh. stingur með þessu frv. í sinn vasa 3% kauphækkun alls þorra launþega á Íslandi. Atvinnurekendastéttinni á Íslandi má vera sama, hvort hún borgar þau 3%, sem hér er gengið út frá að kaup eigi að hækka um, sem hækkun vegna vísitölu á kaupgjald eða sem raunverulega grunnkaupshækkun. Það kemur í sama stað niður fyrir atvinnurekandann, en fjmrh., sem stundum áður hefur látið þung orð falla til verkalýðshreyfingarinnar um, að hún væri að heimta og setja fram kröfur, sem þjóðfélagið þyldi ekki, hann kemur nú, fer í vasa hvers atvinnurekanda, tekur úr vasa hans 3% kauphækkun til sín frá hverjum einasta verkamanni í landinu, sem atvinnurekendur síðan sjá um raunverulega innheimtu á. Hann er ekki smátækur, hæstv. fjmrh. Hann mótmælir víst ekki, þegar verkamenn koma og heimta 10-20%, þegar hann einn í sinn eyðslusjóð heimtar 3% kauphækkun þarna, og hvað sjávarútveginn snertir, eins og var sýnt fram á áðan, miklu, miklu meiri, upp í 25%. Hvað þýðir þetta? Það þýðir, að í vor, þegar verkalýðssamtökin leggja fram sinn reikning, sem þau frestuðu í júní síðasta ár, þá koma þau ekki aðeins til með að leggja fram þessi 3%, sem fjmrh. er í dag að taka af þeim, heldur miklu, miklu hærri kauphækkun, sem atvinnurekendur verða að borga ofan á það, sem fjmrh. gerir ráð fyrir að láta borga nú. Og þá stendur líklega ekki á hæstv. fjmrh. að hrópa upp: Nei, þetta þolir þjóðfélagið ekki. Verkalýðssamtökin í landinu sýndu mikið langlundargeð í júnísamningunum í vor, - svo mikið langlundargeð, að margir undruðust. En ég býst við, þykist vita það með vissu, að það var misskilningur verkalýðssamtakanna þá, að það væri vilji innan ríkisstj. fyrir að reyna að stöðva verðbólguna. Hins vegar er okkur öllum, sem þekkjum pólitík auðmannastéttarinnar í Reykjavík, Ijóst, að þar eru skiptar skoðanir. Þar eru menn, sem búnir eru að græða á verðbólgu áratugum saman, og þeir vilja ekki sleppa þeim gróða, og þeir eiga líka sína fulltrúa í ríkisstj. Ég býst þess vegna við, að þó að það hafi verið erfitt fyrir verkalýðssamtökin að knýja fram að ganga að því samkomulagi, sem gert var í vor, þá hafi líka verið erfitt fyrir ýmsa innan ríkisstj. að koma því í gegn í sínum hóp. Og það sér maður á því, sem nú gerist með þessum söluskatti. Þarna eru öfl - að verki, sem áreiðanlega voru undir niðri á móti því að gera júnísamkomulagið í sumar, þó að þau yrðu undir. Nú ætla þau að ná sér niðri, nú ætla þau að hleypa sinni verðbólgu af stað aftur, nú ætla þau að ræna af verkalýðnum og gera honum erfiðara fyrir um að fá raunverulega grunnkaupshækkun fram í vor, og hæstv. fjmrh. virðist vera foringinn fyrir þeim hóp braskstéttarinnar í Reykjavík. Ég verð að segja það, að svona er ekki hægt að stjórna einni þjóð. Þegar sú stétt landsins, sem þarna á um sárast að binda og verkalýðurinn, sú stétt landsins, sem býr við 10% raunverulega lægri kaupmátt dagvinnukaups en gerðist fyrir 20 árum, leggur það á sig að gera vopnahlé til eins árs til þess að reyna að fá verðbólguna stöðvaða, þá skuli vera innan yfirstéttarinnar sjálfrar svo óábyrg öfl, að þau leiki sér að því, eins og með þessu söluskattsfrv., að eyðileggja það samkomulag. Þjóðfélagið, okkar litla þjóðfélag, þolir ekki svona vitlausa fjármála- og efnahagspólitík. Þessir hlutir verða að breytast, og menn voru að vona í vor, að þeir væru að breytast. Ég heyri meira að segja sagt, að sérfræðingar ríkisstj., þessir blindu kettlingar, sem hún hefur treyst á, væru farnir að sjá. Ég hef sagt, að bæði Jóhannes Nordal hafi skrifað í Fjármálatíðindin um, að nú þyrfti að leggja á aðra skatta en söluskatta, skatta, sem kæmu jafnvel við eignastéttina, og Jónas Haralz hafi sagt á fjvn.-fundi, að nú þyrfti jafnvel að leggja á skatt eins og benzínskatt heldur en að fara að leggja á söluskatt á ný. Blindu kettlingarnir virðast bara vera eftir í fjmrn. Það er anzi hart, þegar þeir, sem hafa mikið til stjórnað verðbólgupólitíkinni fram að þessu, eru nú loksins farnir að sjá, að þetta gangi ekki lengur, þá skuli hæstv. fjmrh. gera sig sekan um að halda áfram þessari vitlausu pólitík, þegar þó ríkisstj., sá meiri hl. hennar, var þó búinn að staldra við og var búinn að taka höndum saman við verkalýðshreyfinguna um að reyna að stöðva þessa óheillaþróun. Að vísu, svo að maður láti allt gaman til hliðar, - ég veit, að hæstv. fjmrh. er enginn blindur kettlingur. Hann veit það alveg hreint, hvað hann er að gera með þessu söluskattsfrv. Það er tvennt, sem fyrir honum vakir. Það er í fyrsta lagi að reka þá hagsmunapólitík, sem braskarastéttin í Reykjavík heimtar án tillits til sjávarútvegsins og tillits til verkalýðsins. Og það er í öðru lagi, það sem fyrir honum vakir, að eyðileggja þá pólitík hæstv. forsrh., sem var tekin upp með júnísamkomulaginu í vor, það samstarf stéttanna, það samstarf verkalýðsins í landinu og sjávarútvegsins og allra heilbrigðra atvinnurekenda í landinu, sem þá var reynt að skapa. Það er þetta, sem hæstv. fjmrh. er að gera með þessu söluskattsfrv. Við vitum ósköp vel, að innan yfirstéttarinnar hér í Reykjavík eru og hafa verið á undanförnum árum og áratugum hagsmunamótsetningar. Það hefur annars vegar verið hér það braskaravald, sem lifir sníkjudýralífi á þessu þjóðfélagi, fólk, sem krefst þess, að verðbólga sé rekin af fullum krafti og það miklum krafti, að það sé rænt jafnóðum öllum þeim kjarabótum af verkamönnum, sem þeir eru að afla. sér með stéttabaráttu sinni. Og við vitum, að það er hins vegar sá hluti atvinnurekendastéttarinnar, fyrst og fremst í sjávarútveginum, sem getur ekki velt af sér á sama máta og braskararnir gera, en á sjávarútveginum byggist öll afkoma Íslands. Þess vegna hefur það verið svo hvað eftir annað á undanförnum áratugum, að verkalýðshreyfingin og sjávarútvegurinn hafa orðið að taka höndum saman og reyna að skapa heilbrigt þjóðfélag á Íslandi í baráttu við þá braskarastétt hér í Reykjavík, sem alltaf hefur skapað alla spillinguna í okkar þjóðfélagi. Ég álít, að hæstv. fjmrh. komi fram með því frv., sem hér liggur fyrir, sem fulltrúi þessarar rótlausu braskarastéttar í þjóðfélaginu, sýni þar með algert skilningsleysi, ekki bara á þörfum verkalýðsins, þess náttúrlega gat maður ekki ætlazt til af honum, en á þörfum sjávarútvegsins. Er máske einn liður í þeim fyrirætlunum, sem þetta braskaravald hefur, að reyna að brjóta niður þá þjóðlegu atvinnuvegi Íslendinga og reyna að koma útlendu auðvaldi hér inn í landið, en láta það innlenda drepast. A.m.k. er það engin tilviljun, þó að slíkum mönnum sé ekki samhengið ljóst, að hæstv. fjmrh. skuli vera fylgjandi hvoru tveggja. Það er um tvær leiðir að ræða í pólitíkinni hér hjá okkur, eins og nú standa sakir. Önnur leiðin er að halda áfram þá leið, sem hafin var með júnísamkomulaginu. Það er leið samstarfs á milli stéttanna í okkar þjóðfélagi, samstarfs á milli verkalýðs- og starfsmannasamtakanna annars vegar og þess, sem heilbrigt er í íslenzkri atvinnurekendastétt, hins vegar. Sú leið þýðir stöðvun verðbólgunnar. Af því að fara þá leið hlýtur alltaf að leiða í fyrsta lagi festu og sparnað í fjármálum ríkisins. Í öðru lagi hlýtur at því að leiða, að það verður að hafa yfirsýn, sem raunverulega þýðir yfirstjórn samkvæmt fyrirframgerðum áætlunum á okkar þjóðarbúskap í stað þeirrar ringulreiðar, sem annars er. Það er óhugsandi að ætla að stöðva verðbólguna öðruvísi en að stjórnarvöldin sjálf hafi yfirsýn yfir þróunina í landinu. Verðbólgan er annars vegar sem hættan, atvinnuleysið er hins vegar sem hættan. Það eru þessir tveir klettar, sem þjóðarskútan rekur upp í, annan hvorn þeirra, ef alltaf er látið reka fyrir öldum og vindi. Ef þjóðarskútuna á ekki að reka upp í annan hvorn klettinn, verður að vera stjórn á henni. Þá verða að vera hugsandi menn við stýrið, sem verða að vita, hvert þeir ætla að fara, og gera sér sínar áætlanir um, hvert þeir séu að stefna, en rekur ekki á einhverjum öldum framboðs og eftirspurnar eða einhvers brasks upp í annan hvorn klettinn. Ég ræddi hér nýlega, þegar ég var að sýna fram á ýmislegt, sem verðbólgan hefði skapað, um fjörkipp, sem hún hefði valdið í þjóðfélaginu, og sýndi fram á hætturnar, sem gætu orðið af atvinnuleysi, og það er alveg gefið, að hjá svo lítilli þjóð eins og okkur verður að varast þetta hvort tveggja, og það er ómögulegt án þess að hafa stjórn á þjóðarskútunni. Þetta verða menn að gera sér ljóst. Það þýðir, að það verður smátt og smátt að breyta um þá stjórnarstefnu, sem verið hefur, að láta reka fyrir vindi. Það verður að skapa ákveðna fyrirhyggju og móta fyrirætlanir um, hvað menn ætla að gera í þessum efnum. Júnísamkomulagið var aðeins lítið upphaf að því að fara slíka leið, og það þurfti að halda því áfram. Í svona litlu þjóðfélagi eins og okkar er góð sambúð á milli sterkustu stéttanna í þjóðfélaginu alveg lífsspursmál og eina leiðin til öruggra framfara og til raunverulegra bættra kjara hjá verkalýðsstéttinni. Þess vegna er það, að verkalýðshreyfingin hefur orðið fyrir miklum vonbrigðum einmitt af þessu frv. Með þessu frv. er farið að hverfa frá þeirri leið, sem hafin var með júnísamkomulaginu. Maður getur ósköp vel skilið, að það geti gengið nokkuð skrykkjótt til að byrja með fyrir þá aðila, sem hafa staðið í verðbólgunni öll þessi undanförnu ár og áratugi jafnvel, að hverfa frá því. En þá þurfti að taka því betur höndum saman um að reyna að halda áfram þá leið, sem byrjað var á með júnísamkomulaginu. Hver er svo hin leiðin, sem verið er að fara inn á núna með þessu frv. Það er leið verðbólgunnar á ný. Það er leið harðnandi stéttastríðs hjá þjóðinni. Það er leið þeirra kippa í þjóðarbúskapnum, í braskinu, þegar sprauturnar eru gefnar. Það er leið braskaravaldsins, sem ögrar þjóðinni, um leið og það arðrænir hana. Það er leið þess ófarnaðar, sem endar með efnahagslegu ósjálfstæði þjóðarinnar. Og það var einmitt það sérstaklega, sem verkalýðshreyfingin gerði, þegar hún félist á júnísamkomulagið í vor. Hún sá fram á, að með áframhaldandi verðbólgu mundi þetta allt saman enda með því, að Ísland missti fyrst sitt efnahagslega sjálfstæði og síðan sitt pólitíska sjálfstæði, því að þau lögmál, sem sérfræðingar ríkisstj. hafa oft ráðlagt henni að beita hér á Íslandi, það eru lögmál, sem aðeins eiga við í stórum, voldugum auðvaldssamfélögum, eins og t.d. Bandaríkjunum eða efnahagssamvinnu Evrópu. Og innlimun Íslands í slíkar stórar efnahagsheildir var eina rökrétta afleiðingin af því að reyna að framfylgja þeirri pólitík að láta kapitalismann „kontrolera“ sig sjálfan. Fyrir okkur á Íslandi, er ætlum að halda áfram efnahagslegu sjálfstæði okkar, er enginn annar möguleiki en að reyna að stjórna Íslandi sem sjálfstæðri efnahagslegri heild, og til þess þarf sú heilbrigða atvinnurekendastétt í landinu og verkalýðs- og starfsmannasamtökin að geta tekið höndum saman. Þess vegna harma ég það ákaflega mikið, að þetta frv. skuli hafa komið fram. Eftir að það hefur komið fram, ef það verður samþykkt, þá á verkalýðurinn og starfsmannastéttin enga aðra leið en að herða nú baráttuna um allan helming, fátækari að vísu að jarðneskum munum en menn voru, þegar þeir háðu hana seinast, en ríkari af reynslunni. Og það er hart, því að við þurfum einmitt í okkar þjóðfélagi að geta tekið höndum saman. Þess vegna vil ég enda þessi orð með því að taka undir enn á ný þá áskorun, sem kom fram hér hjá formanni okkar þingflokks, hv. 5. þm. Austf., að hæstv. ríkisstj. stöðvi nú þetta frv., hún taki þetta mál til endurskoðunar, hún geri það, sem hæstv. fjmrh. vanrækti að gera, að tala við verkalýðssamtökin og vita, hvort hægt er að fá samkomulag um slíka afgreiðslu mála hér á Alþ., að við förum ekki aftur að steypa okkur hvern kollhnísinn á fætur öðrum. Við vorum byrjaðir að standa á tveim fótum og ganga eins og menn. Nú á sem sé að byrja fyrsta kollhnísinn og síðan þann næsta í sambandi við sjávarútveginn og svo hvern á fætur öðrum. Þetta er ekki okkar virðingu samboðið. Þetta er í beinni andstöðu við alla hagsmuni íslenzku þjóðarinnar, og þetta er stórhættulegt fyrir hennar efnahagslega sjálfstæði, ef þannig á að ganga. Ég þykist sjá það, að hæstv, fjmrh. álítur sig ekki þurfa að tala við Alþ. og vera hér við, þegar verið er að ræða hans mál, frekar en honum fannst hann þurfa að tala við verkalýðssamtökin, eftir að júnísamkomulagið var gert í sumar. En hann má vita það, að verkalýðssamtökin koma samt sem áður til með að tala við hann, þegar þar að kemur.



Herra forseti. Sú hækkun söluskatts, sem þetta frv. boðar, hefur vakið mikið umtal utan þings, aftur á móti minna innan þings, því að þeir, sem flytja það og ætla að samþykkja það, hafa ekkert um það að segja, og þeir bíða eftir því í ofvæni, eins og krakkar eftir jólagjöf, að umræðunum ljúki. En hvar sem menn hittast utan þings, þá er ekki um annað meir talað en þetta frv., þessar nýju álögur. Það vaknaði von hjá mönnum s.l. vor eftir samningana, sem þá voru gerðir, að nú mundi eiga að fara a.m.k. hægar á verðbólgustefnunni en áður. Sú von dofnaði nokkuð í ágúst, þegar skattseðlarnir komu, en þó dó hún ekki út, sérstaklega eftir að fulltrúi ríkisstj. var búinn að koma í útvarp og tilkynna það, að hann vildi lækka skattana aftur. En þegar á reyndi og átti að fara að lækka þá fyrir árið 1964, brást það. En hafi einhver von lifað enn fram í þennan mánuð, að nú ætti eitthvað að hægja ferðina í verðbólgumálunum, þá er sú von a.m.k. dauð nú, þegar menn sjá framan í þetta frv. Það hefur enginn stuðningsmaður ríkisstj. mótmælt því einu orði mér vitanlega, að söluskattur er ranglátasti skatturinn, sem hægt er að finna til þess að afla tekna í ríkissjóð. Hann hefur fyrst og fremst það einkenni, að hann leggst þyngst á þá, sem flesta hafa að fæða og klæða, en þar að auki er hann þeirrar náttúru, ef á að nota hann til að greiða niður vöruverð, að hann hækkar vöruverðið sjálfkrafa aftur, hann vindur upp á sig. Það er því eins og að hella vatni í hrip að nota söluskatt til þess að greiða niður vöruverð. En hvernig stendur á því, að stjórnarflokkarnir, - eða forustumenn stjórnarflokkanna, er bezt að hafa það. - eru tiltölulega ánægðir með að flytja slíkt frv. sem þetta? Ég held, að ástæðan hljóti að vera sú, að þeir telji sig yfirleitt ekki vera þunghenta á þjóðinni í skattaálögum, og málgögn þessara flokka hafa lagt mikla áherzlu á það, að munur sé á viðreisnarstjórninni eða t.d. vinstri stjórninni í álögum á þjóðina, það sé ólíkt. Og þegar þeir túlka þennan nýja skatt í blöðum sínum, stjórnarflokkarnir, þá nota þeir ekki fyrirsögnina um hækkun skatta, ekki heldur að fjárl. t.d. eigi að hækka um rúmar 1000 millj. á einu ári, ekki að vísitala framfærslukostnaðar muni hækka um 5 stig, nei, ekkert af þessu tagi, heldur nota þeir fyrirsögnina: 3% kauphækkun. Það er boðskapurinn, sem þeir telja að þjóðin eigi fyrst og fremst að taka eftir. En er það svo, að stjórnarflokkarnir hafi efni á því að ásaka stjórnarandstæðinga fyrir þunga skatta á þjóðina, eins og þeir hafa gert, blöð þeirra hafa gert svo að segja vikulega og árlega að undanförnu? Þetta hefur verið yfirgnæfandi, þessi áróður flokkanna um vinstri stjórnina, hvað hún hafi lagt miklar álögur á þjóðina, og telja sig svo að segja alveg syndlausa og heilaga í þessum efnum. Ég geri ráð fyrir, að það sé vegna þessarar sannfæringar hjá stjórnarflokkunum, sem þeir taka sér þetta svo ósköp létt, þótt þeir flytji frv. um 2% hækkun á söluskatti. Og allir kannast við, hvernig þeir hafa túlkað skattalækkanirnar að undanförnu. Ég man ekki betur en stjórnarflokkarnir hafi talið sig hafa afnumið skatta af almennum launatekjum þrisvar sinnum, alltaf eru þeir að afnema skattana, sem þeir voru áður búnir að afnema. Þetta hefur verið heildarsvipurinn á túlkun þeirra í skattamálum. Síðast í gær var klausa í Morgunblaðinu, að vísu ekkert óvenjuleg, en ein af þessu tagi, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á það mætti einnig minna, þegar framsóknarmenn látast nú vera miklir andstæðingar hárra skatta, að enginn fjmrh. hefur gengið lengra í skattpíningu á Íslandi, fyrr og síðar, en Eysteinn Jónsson, núv. formaður Framsfl.“ Mér sýnist því kominn sannarlega tími til að gefa málgögnum stjórnarflokkanna kost á að sýna það með einhverjum tölum, að þeir hafi eitthvað fyrir sér í þessu, því að ég man ekki eftir, að þeir hafi nokkurn tíma birt eitt einasta dæmi um það í tölum, að skattar hafi verið þyngri á þjóðinni í tíð vinstri stjórnarinnar heldur en nú, heldur bara sagt þetta órökstutt. Nú vil ég hjálpa þeim að láta einhver rök í té, svo að þeir geti flutt málið þannig hér eftir, sem þeir hafa vanrækt hingað til. Mælikvarði á álögur á þjóðina eru ríkisreikningarnir, að vísu ekki tæmandi, en þó nokkuð mikilsverður mælikvarði á það, hvernig álögur hafa verið á þjóðina að undanförnu, og enginn rengir ríkisreikningana, býst ég við, svona að öllum jafnaði. En tekjur ríkissjóðs skv. ríkisreikningunum eru allar fengnar með álögum á þjóðina, fyrst og fremst sköttum og tollum. Og hvernig hafa þessar álögur verið á undanförnum árum? 1956 voru þær 752.5 millj., 1957 848.6 millj., 1958 voru þær 913.7 millj., 1959 fara þær upp í 1059.9 millj., en þá voru líka stjórnarflokkarnir núverandi teknir við. 1960 verða þær 1487.7 millj., þá er viðreisnin hafin. 1961 verða þær 1664.6, 1962 eru þær 2051 1/2 og 1963, síðasta árið, sem ríkisreikningur er til yfir, eru þessar álögur 2517.4 millj. Hækkanirnar á álögunum, sem koma fram í ríkistekjunum samkvæmt ríkisreikningum, eru þá þessar: 1957 hækka þær um 96.1 millj. frá árinu áður, 1958 um 65.1 millj. frá árinu áður, 1959 um 146.2, 1960, þegar viðreisnin kom til, 427.8 millj., 1961 er hækkunin 176.9 millj., 1962 hækka álögurnar um 386.9 millj. og 1963, þá er met, 465.9 millj. Þannig hafa þá álögurnar „lækkað“ eða hitt þó heldur, síðan þessi ríkisstj. tók við. Hækkanirnar urðu að meðaltali á árunum 1957 og 1958, þegar vinstri stjórnin var við völd, 80.6 millj. á ári, en hækkanirnar hin árin, frá 1959 til 1963, þegar þessir stjórnarflokkar voru teknir við, eru ekki 80.6 millj. að meðaltali á ári, heldur 320.7 millj. að meðaltali á ári eða fjórfalt á við það, sem áður var. Þetta segja ríkisreikningarnir, hvernig núverandi stjórnarflokkar hafa minnkað álögurnar á þjóðina. En það er til annar mælikvarði á álögurnar, enn þá nákvæmari en þetta, því að ríkisreikningur segir ekki álit. Það er hægt að leggja álögur á þjóðina, án þess að þær komi fram í fjárl. eða ríkisreikningi, og það hefur verið gert. Ég tel því mjög æskilegt fyrir stjórnarflokkana sjálfa, að þeir reyni að bera saman árin 1958 og 1965, að því leyti sem hægt er að sjá þessar álögur, hverjar þær verða 1965, og það er hægt að sjá það þó nokkuð vel. Ég nefni árið 1958, vegna þess að viðreisnarflokkarnir hafa talið það ár einna svívirðilegast í skattpíningu á þjóðina. Þeir ættu því að þola vel samanburðinn við þetta ár, núverandi stjórnarflokkar. 1958 voru ríkistekjurnar skv. ríkisreikningi 913.7 millj., eins og ég sagði áðan, en við það má bæta söluskatti, sem gekk í útflutningssjóð og ekki kom inn í fjárl., um 75 millj., og auk þess má bæta við þessa upphæð 7 millj., sem var hluti af stríðsgróðaskatti og gekk þá til bæjar- og sveitarfélaga. Ég held, að þá sé ég í aðalatriðum búinn að nefna álögurnar á þjóðina árið 1958. Þetta verður þá samtals 995.7 millj. En hvernig eru horfurnar um árið 1965? Mér virðist, að væntanleg fjárl. muni nema, eftir því sem ég kemst næst, um 3540 millj., og er ég þá búinn að taka tillit til hækkunarinnar, sem búið er að samþ. á söluskattinum hér í hv. Alþingi, - 3540 millj., sýnist mér, að fjárl. muni verða, eftir því sem nú horfir. En verða nú álögurnar ekkert meira en það, sem fjárl. segja? Jú, þær hafa orðið það a.m.k. undanfarin ár. 1962 urðu þær 302.6 millj. kr. hærri en fjárl., eða 17%, og 1963 urðu tekjurnar 322 millj. kr. hærri en fjárl. sögðu til, eða 15%. Er það þá nokkur goðgá að gera ráð fyrir, að tekjur ríkissjóðs, þar með álögur á þjóðina, fari eitthvað fram úr áætlun fjárl. 1965? Er hæstv. ríkisstj. allt í einu orðinn svona lélegur búmaður, miðað við það, sem hún var, þegar hún hefur verið að undirbúa fjárlfrv., að hún hafi ekki ætlað sér einhvern afgang? Ég er ekki að segja, að hún ætli sér 17% afgang. Ég þori ekki heldur einu sinni að áætla henni 15% afgang. En væru það nokkrar öfgar að áætla henni helminginn af þessu, eða um 8%? Mér finnst það ekki. En hvað yrði það mikið? Mér sýnist, að það yrðu um 283 millj., sem leggjast þá við fjárlagaupphæðina. En það er fleira en þetta, sem má bæta við fjárlagaupphæðina, ef maður á að sjá álögurnar, sem nú eru orðnar á þjóðina og ekki voru 1958, álögur, sem eru utan við öll fjárlög og ríkisreikning. Launaskattur var lagður á í sumar, og skv. upplýsingum, sem fyrir liggja frá ríkisstj. sjálfri, mun hann nema a.m.k. um 64 millj. á aðra en ríkissjóð sjálfan, því að hlutur ríkissjóðs er að sjálfsögðu í fjárl. Til er stofnun, sem heitir Póstur og sími. Þessi stofnun hefur allríflegar tekjur, og allar eru þær tekjur teknar með gjöldum af notendunum. Þessar tekjur Pósts og síma hafa hækkað frá 1958 um 239 millj. Það er eitt fyrirbrigðið af álögum, sem ekki voru 1958, þessi hækkun á póst- og símagjöldum. Þá má nefna framlag til vega og brúa í landinu. Skv. þeirri vegáætlun, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fyrir þingið, kemur ekki inn á fjárl. nema eitthvað 47 millj. af heildarupphæðinni, hitt kemur allt í sköttum á þjóðina utan við fjárl. og ríkisreikning, og það eru skv. þessari áætlun 215 millj. Þá kemur sá hluti söluskatts, sem ekki rennur í ríkissjóð, heldur til bæjar- og sveitarfélaga. Sá hluti er ekki inni í fjárl. Það eru um 150 millj. Og loks kem ég að einum lið, sem er fyrirferðarmeiri en aðrir, en það er sú hækkun, sem orðið hefur á útsvörum, fasteignagjöldum og aðstöðugjöldum hjá bæjar- og sveitarfélögum í landinu. Allir vita, að bæjar- og sveitarfélög hafa orðið að hækka þessi gjöld stórkostlega vegna þeirra álaga, sem ríkið hefur lagt á þessi sveitarfélög, og v egna þeirrar verðbólgu, sem ríkt hefur að undanförnu. Þar hef ég ekki samanburð við árið 1958, af því að fullnægjandi upplýsingar skortir um það, hvernig þessar álögur voru þá, en ég hef aftur á móti samanburð við árið 1960, svo að líklegt er, að hækkunin frá 1958 sé eitthvað meiri, og það er þá ekki ríkisstj. í óhag, þótt ég noti árið 1960 í þessu sambandi. Ég hef fengið yfirlit yfir það, hvað þessi útgjöld hafa verið undanfarin 5 ár, þ.e. öll útsvör, fasteignaskattur og aðstöðugjöld, þar með talin veltuútsvör, sem áður voru. 1960 voru þau 440.7 millj. Ég nefni tölurnar aðeins í heilum hundruðum þúsunda, en ég hef þær, held ég, bæði í krónum og aurum, ef á þarf að halda. Já, 1960 voru þessar álögur á fólkið af hálfu bæjar- og sveitarfélaga 440.7 millj. Árið eftir eru þær komnar upp í 499.4, 1962 eru þær orðnar 588.6, 1963 eru þær komnar í 781.3, og 1964 eru þær 1021.8 millj. Hvað verða þær 1965? Þessar álögur bæjar- og sveitarfélaga hafa vaxið frá 1960 um 132% eða hér um bil um 33% að meðaltall á hverju ári. Ef maður gerir nú ráð fyrir, að þær hækki miklu minna á næsta ári, eða um 20%, verða þær a.m.k. orðnar um 1226 millj. eða í kringum 785 millj. kr. meiri en þær voru 1960. Þó að ég nefni þessar tölur um álögur á þjóðina utan fjárl., þá er ekki þetta tæmandi. Ég get minnt á nokkrar álögur, sem ég hef alls ekki tekið með, eins og skatt á landbúnaðarafurðir, skatt til iðnlánasjóðs, skatt af ríkisábyrgðarlánum, hækkun á afnotagjöldum útvarps og síðast, en ekki sízt, vaxtahækkunina í landinu. Ég þori ekki að gera neina áætlun um, hvað þetta nemur miklu, og sleppi því þess vegna. Hinu, sem ég taldi, bæti ég við fjárlagaupphæðina, sem ég geri ráð fyrir að verði. Þá eru þessar álögur orðnar um 5312 millj. á móti 995 millj. árið 1958. Það er ekki svo, að álögurnar séu fjórfaldar, eins og ríkisreikningarnir gefa þó í skyn, heldur eru þær svo að segja fimmfaldar. Til þess að gera, sér betur grein fyrir þessari þróun í álögum, í sköttum á þjóðina, í byrðum á fólkið, hef ég skipt þeim niður á 5 manna fjölskyldur í landinu og farið eftir mannfjölda, eins og hann var 1958 og verður væntanlega 1965 og ég hef gert áætlun um. Auðvitað leggjast byrðarnar mjög misjafnlega á fólk, en svo að gleggri mynd fáist af því, hvernig álögurnar eru, hvernig þróunin hefur verið, þá er rétt að finna út, hvað þetta samsvarar mikilli upphæð á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu að meðaltali. 1958 voru landsmenn 170156. Það samsvarar því, að 5 manna fjölskyldur hafi verið 34031, og álögurnar þá, eins og ég nefndi hér áðan, um 995.7 millj., - það samsvarar því, að það hafi verið 29259 kr. á hverja 5 manna fjölskyldu. En upphæðinni 1965, sem ég hef gert hér áætlun um og ég hef greint allýtarlega frá, hef ég skipt líka niður á 5 manna fjölskyldur. Mannfjöldinn ætti að verða á næsta ári, með sams konar fjölgun og frá því í fyrra, um 194500. Það samsvarar því, að fimm manna fjölskyldur væru 38900. Hvað verða þá álögurnar að meðaltali á hverja 5 manna fjölskyldu? Þær verða ekki 29 þús. rúm eins og 1958, heldur um 137 þús. kr. Að þessu athuguðu finnst mér, að ég hafi gefið málgögnum stjórnarflokkanna umhugsunarefni núna í jólaleyfinu, svo að þau geti velt því fyrir sér, hverjir séu meiri skattpíningarmenn, framsóknarmenn eða viðreisnarmenn. Alþfl. hélt flokksþing fyrir stuttu. Hann samþ. þar nýja stefnuskrá fyrir flokkinn og birti hana í Alþýðublaðinu fyrir skömmu. Flokkurinn valdi það form á þessari nýju stefnuskrá, að hún er að ytra útliti nokkuð svipuð tíu boðorðum guðs, þ.e.a.s. stefnuskráin er sett upp í tíu punktum. Fyrirsögnin í leiðaranum í Alþýðublaðinu, þar sem skýrt er frá stefnuskránni, er: Tíu punktar. Móse hafði það tíu boðorð, en það skiptir ekki höfuðmáli, þetta gæti verið vegna þess, að flokkurinn sé orðinn svo vanur því að setja punkt við gömlu stefnuskrána, að hann noti þetta hugtak. Tíu boðorð Móse eru orðin gömul. Ég heyri nefnt, að þau séu orðin jafnvel 4-5 þúsund ára gömul. Tíu punktar Alþfl. eru nokkru yngri, ég held ekki nema eitthvað fjögurra eða fimm vikna. Boðorð Móse hafa reynzt vel, svo vel, að ég held, að flestir geti skrifað undir hér um bil allt í þeim tíu boðorðum enn í dag. Hins vegar er ekki komin nægjanleg reynsla á tíu punkta Alþfl., en þó virðist mér, að nú séum við að fá ofurlitla hugmynd um, hvernig eigi að framkvæma þá, hvað felist í þeim. Fyrsti punkturinn, fyrsta boðorðið hjá Alþfl. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta, það sem flokkurinn leggur mesta áherzlu á: „30. flokksþing jafnaðarmanna samþykkti, að þátttaka Alþfl. í ríkisstj. skuli miðast við þessi markmið: Fyrsti punktur: Víðtækt samkomulag um kaupgjalds- og kjaramál og frið á vinnumarkaðinum ásamt stöðvun verðbólgunnar.“ Þetta er fyrsta boðorðið. Það er ekki hægt að gera kröfu til þess, að Alþfl. sé búinn að framkvæma alla þessa tíu punkta, því er ekki hægt að búast við. En ég fæ ekki betur séð en þeir séu núna að byrja að framkvæma fyrsta punktinn, stöðvun verðbólgunnar. Byrjunin er þetta frv. um hækkun söluskattsins. Verði framkvæmdin á hinum punktunum níu eins og þetta, þá veit ég ekki, hvað lengi Alþfl.-menn geta verið í þessari ríkisstjórn. Ég veit ekki nema það verði að fara að gefa þeim vegabréf strax, enda verða vegabréf bráðum gefin út, að því er ég bezt veit.



Herra forseti. Enn leggur ríkisstj. skattahækkunarfrv. fyrir þingið. Skv. því á söluskatturinn að hækka um hundruð milljóna. Þetta í ofanálag við allt, sem fyrir er, virðist benda til þess, að hræðslan, sem greip hv. stjórn s.l. sumar, þegar almenningi urðu kunnar gerðir hennar í skattamálum á síðasta þingi, sé nokkuð tekin að dvína. Þá varð hún skelfd í bili, enda mátti verða það; skattaálögurnar voru þannig í sumar, að meiri hlutinn af launum fjölda manna síðari hluta ársins var hrifsaður af þeim í opinber gjöld. Reiði fólks var svo mikil og almenn yfir þessum aðförum, að stjórnin sá sig til neydda að gefa í skyn, að hún vildi taka skattaálögurnar til endurskoðunar. Hún skipaði nefnd til að skoða málin. Auðvitað gætti hún þess að skipa nefndina þannig, að hún gæti sjálf haft þar bæði tögl og hagldir. Nefndin komst þó að þeirri niðurstöðu, að eitthvað þyrfti að gera til að afstýra neyðarástandi af völdum stjórnarstefnunnar. Hún lagði til, að veitt yrði kreppulán til þeirra, sem verst voru staddir, til að gera þeim mögulegt að greiða skattakröfur ríkisstj. Það er í fyrsta skipti í sögu þjóðarinnar, sem slíkri tillögu er hreyft, og þetta gerist í mesta góðæri hvað aflabrögð snertir, sem gengið hefur yfir landið. Trúlega hafa ýmsir menn, sem báru einhvern snefil af trausti til ríkisstj., gert sér vonir um, eftir að nefndin var skipuð, að eitthvað ætti að gera til að létta lítið eitt mestu skattapláguna, t.d. nú fyrir jólin. En nú lítur út fyrir, að það hafi aldrei verið ætlun stjórnarinnar að gera nokkurn hlut í þessu máli og ekki einu sinni að veita kreppulánin. Að minnsta kosti sjást enn þá engir tilburðir í þá átt. Í staðinn fá menn þetta, sem hér liggur fyrir, stórkostlega hækkun söluskattsins. Um þetta stjfrv. má segja, að það sé beint áframhald á verkum stjórnarinnar á liðnum árum. Hennar aðalstefnumál og viðfangsefni hefur verið frá fyrstu tíð að magna dýrtíðina í landinu og auka álögur á almenning. Hún hefur alltaf verið að lækka ísl. krónuna í verði og orðið mjög vel ágengt í því efni, enda beitt sér fyrst og fremst að því. Segja má, að krónan hafi lækkað með hverri tunglkomu, síðan núverandi stjórn kom til valda. Íslenzka krónan á nefnilega einn erkifjanda. Sá höfuðóvinur hennar er Sjálfstfl. Um þetta vitnar Íslendingasagan síðasta aldarfjórðung. Sumarið 1942 voru sjálfstæðismenn einir í ríkisstjórn í fáeina mánuði. Framsfl. var þá í stjórnarandstöðu, en hinir þingflokkarnir veittu stjórninni stuðning og hlutleysi. Á þessum stutta tíma tókst stjórninni að lækka krónuna gífurlega mikið í verði. Tveim árum síðar hófst stjórnartímabil þriggja flokka, annarra en Framsfl., en sú stjórn lifði í tvö ár. Þar hafði Sjálfstfl. forustu, og á þeim tíma varð verðfall krónunnar alveg gífurlegt. Árið 1959 kemur svo ríkisstj. Sjálfstfl. og Alþfl., sú er enn hjarir, og allir vita, hvernig farið hefur um verðgildi okkar peninga síðan. Sé þessi saga skoðuð, kemur í ljós, að verðgildisrýrnun ísl. krónunnar hefur orðið langsamlega mest á þeim tímum, þegar Sjálfstfl. hefur ráðið stjórnarfarinu. Sjálfstfl. hefur valið fín nöfn á ríkisstjórnir sínar, bæði 1944 og 1959, ekki vantar það. Það er gamalt og þekkt bragð óprúttinna kaupahéðna að velja falleg nöfn á lélega vöru. En réttnefni á þær ríkisstjórnir, þar sem Sjálfstfl. er hæstráðandi, væri: Krónulækkunarstjórnir. En þrátt fyrir allan þeirra fjármálaferil, þykjast ráðherrarnir og stuðningsmenn þeirra allaf vera stútfullir af ábyrgðartilfinningu í efnahagsmálum og umhyggju fyrir hag ríkissjóðsins. Hins vegar saka þeir aðra um ábyrgðarleysi í þeim efnum. Talsmenn stjórnarflokkanna eru nú t.d. byrjaðir að kyrja sönginn um ábyrgðarleysi framsóknarmanna, af því að þeir báru fram nokkrar brtt. við fjárlagafrv. fyrir nokkrum dögum, Um hvað voru þessar tillögur framsóknarmanna? Hæsta útgjaldatillagan, sem fulltrúar flokksins í fjvn. báru fram, var um 60 millj. kr. hækkun á fjárveitingum til vegamála. Þetta var borið fram af brýnni þörf. Nýlega hefur verið lagður allhár skattur á landsmenn, sem verja á til vegaframkvæmda, en hann hrekkur skammt. Það er mjög mikil vöntun á fé til nýbyggingar vega og viðhalds vegum. Bifreiðum fjölgar stöðugt, og þær verða stærri en áður, og um leið þarf meira fé til að halda vegunum við. Það hefur skort mjög á, að vegaviðhaldið væri í lagi að undanförnu. Þá fluttu framsóknarmenn tillögu um hækkun á framlagi til raforkusjóðs um rúmar 15 millj. Ríkisframlagið til þess sjóðs hefur ekkert hækkað að krónutölu síðan fyrir daga núv. stjórnar þrátt fyrir allar verðhækkanir og margföldun fjárlaganna á þessu tímabili. Öllum er ljós þörfin á meira fé til raforkuframkvæmda. Enn má nefna tillögur framsóknarmanna um aukið framlag til hafnargerða. Aukin útgerð fiskiskipa er víða því aðeins möguleg, að hafnarskilyrði séu bætt til stórra muna. Þeir fluttu einnig tillögu um nokkra hækkun á framlagi til bænda skv. samningi, er gerður var við verðlagningu landbúnaðarvara á s.l. hausti. Þá báru þeir fram tillögu um aukið framlag til fiskleitar, síldarrannsókna og veiðitilrauna og aukið framlag til ýmiss konar rannsókna í þágu atvinnuveganna, einkum á vegum atvinnudeildar háskólans, og til byggingarannsóknastofnunar fyrir landbúnaðinn. Enn fluttu þeir tillögu um framlag til kaupa á fiskirannsóknaskipi og aukið framlag til flugvallagerðar og flugöryggistækja. Enn má nefna tillögur framsóknarmanna um hækkun á framlögum til styrktar námsmönnum og einnig til Iðnaðarmálastofnunarinnar og til framhaldsnáms iðnaðarmanna erlendis. Að lokum vil ég nefna tillögu framsóknarmanna úr Reykjavík um 5 millj. kr. fjárveitingu til byggingar nýs menntaskóla í Reykjavík. Ég hef hér nefnt helztu tillögur framsóknarmanna við gjaldabálk fjárlagafrv. Við athugun á þeim sést, að þær eru um framlög til nauðsynlegra framkvæmda og aukna rannsóknarstarfsemi í þágu atvinnuveganna, ásamt auknum framlögum til námsmanna. En auknar rannsóknir og aukin menntun ungra, dugandi manna, einkum á sviði vísinda og tækni, eru höfuðnauðsyn um þessar mundir. Þetta er nauðsynlegur grundvöllur undir framfarasókn þjóðarinnar á komandi tímum. Og hvað námu brtt. framsóknarmanna miklu? Mér reiknast, að tillögur þeirra um hækkun á gjaldabálki fjárlagafrv. nemi alls um 5 1/2% af tekjum ríkissjóðs á næsta ári, eins og þær eru áætlaðar á fjárlagafrv. nú, eftir 2. umr. þess, áður en sú mikla skattahækkun, sem nú er verið að ræða um, er komin inn í tekjubálk frv. Þetta er ekki mikið eða óvarlegt, þegar þess er gætt, að árið 1962 fóru ríkistekjurnar um 17.3% fram úr áætlun fjárlaga og um 14.7% árið 1963. Þetta sýnir allt annað en ábyrgðarleysi af hálfu framsóknarmanna. Fulltrúar Framsfl. í fjvn. báru einnig fram tillögur um, að 20 millj. kr. af greiðsluafgangi ríkisins undanfarin ár skyldi nú varið til styrktar nýjum síldariðnaði og markaðsleitar í því sambandi. Hér er hreyft stórkostlegu nauðsynjamáli. Það er beinlínis skylda yfirvaldanna að reyna að finna markaði erlendis fyrir síld til manneldis, öðruvísi en saltaða í tunnum. Ef þetta tækist, gæti það öðru fremur skapað mjög aukna atvinnu í verstöðvum víða um land og stóraukið útflutningsverðmæti þjóðarinnar. Það fé, sem notað væri í þessu skyni, mundi þá koma margfalt aftur inn í þjóðarbúið. Einnig fluttu framsóknarmenn í fjvn. tillögu um, að öðrum 20 millj. af greiðsluafgangi undanfarinna ára skyldi varið til félagsheimilasjóðs, til greiðslu eftirstöðva vangoldinna framlaga til félagsheimila. Á síðasta þingi var samþ. fyrir þinglokin þingsályktun um endurskoðun laga um félagsheimili og um eflingu félagsheimilasjóðs. Tillaga þessi var flutt af 5 hv. þm. Fyrsti flm. hennar var hv. forseti þessarar deildar, 2. þm. Vestf., en flm. voru 3 sjálfstæðismenn, 1 Alþýðuflokksmaður og 1 Framsóknarflokksmaður. Og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa þessa þál., eins og hún var samþ. á Alþingi 13. maí s.l.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara endurskoðun á gildandi lögum um félagsheimili, með það fyrir augum, að félagsheimilasjóður verði efldur og að eðlileg skilyrði heilbrigðs félags- og menningarlífs verði sköpuð í sem flestum byggðarlögum landsins. Jafnframt verði athugaðir möguleikar til að ráða fram úr þeim vandræðum, sem fjárskortur félagsheimilasjóðs hefur valdið einstökum héruðum. Stefnt verði að því í hinni fyrirhuguðu löggjöf um félagsheimili, að forráðamönnum þeirra verði framvegis gert kleift að efla menningarlega fræðslu- og skemmtistarfsemi í ríkara mæli en unnt hefur verið fram að þessu. Endurskoðuninni skal lokið fyrir samkomudag næsta reglulegs Alþingis.“ Nú er komið á þriðja mánuð, frá því að Alþ. kom saman, og ekkert hefur enn heyrzt um þessa endurskoðun, sem ríkisstj. var falið að láta framkvæma. Það var því ekkert óeðlilegt við það, þó að á þetta mál væri minnt í sambandi við meðferð fjárlaga, því að það er alveg rétt, sem hv. flm. þessarar till. sögðu í greinargerð með henni á síðasta þingi, að það veldur mörgum byggðarlögum erfiðleikum og stendur félagslífi þeirra fyrir þrifum, að þau hafa svo til engan stuðning hlotið frá félagsheimilasjóði þrátt fyrir löggjöf, sem um það gildir. Ég hef með þessu viljað sýna fram á það, að ásakanir hv. stjórnarflokka um ábyrgðarleysi framsóknarmanna eru ekki á neinum rökum reistar, ekki minnstu. En hvernig taka stjórnarflokkarnir því, þegar andstæðingar þeirra leggja fram brtt. við fjárlagafrv., sem stefna að því að bæta hag ríkissjóðs? Um þetta vil ég nefna dæmi. Við 2. umr. fjárlaganna fyrir fáum dögum bar ég fram brtt. Hún var um það, að áfengisog tóbakseinkasala ríkisins skyldi hætta að selja mönnum áfengi og tóbak á kostnaðarverði. Sá ósiður hefur lengi legið hér í landi, að nokkrir menn, þar á meðal æðstu valdamenn í þjóðfélaginu, svo sem ráðh., hafa fengið vörur hjá áfengis- og tóbakseinkasölunni til eigin nota fyrir kostnaðarverð, en mjög mikill munur er á kostnaðarverði og útsöluverði á þessum einkasöluvörum. Forsetar Alþingis hafa einnig notið þessara fríðinda hjá einkasölunni, en þó eru þau takmörkunum háð hjá deildarforsetum og varaforsetum þingsins. Með till. minni var stefnt að því, að allir landsmenn skyldu njóta sömu viðskiptakjara hjá þessari ríkisverzlun, sem er augljóst réttlætismál. Og einnig mátti vænta þess, að samþykkt till. hefði í för með sér auknar tekjur í ríkissjóð af verzlunarrekstrinum. En hvernig var till. tekið? Var því ekki fagnað af ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar, þegar flutt var till. um að bæta hag ríkissjóðs? Nei, langt frá því. Þegar till. kom fram á Alþingi, kom ólundarsvipur á hæstv. ráðh., og sá svipur birtist einnig fljótlega á ásjónum annarra þm. stjórnarflokkanna. Þar með var umhyggja þeirra fyrir ríkissjóði skyndilega rokin út í veður og vind. Þeir greiddu allir, stjórnarflokksmenn á Alþingi, hver einasti, atkv. gegn till. minni. Það kom fyrir ekki, þótt styrkþegum áfengis- og tóbakseinkasölunnar, ráðh. og þingforsetum, væri bent á ákvæði í þingsköpum, sem leggur bann við því, að þm. greiði atkv. með fjárveitingu til sjálfs sín, en það voru einmitt atkv. þessara styrkþega sjálfra á Alþingi, sem réðu úrslitum um það, að till. mín var talin felld. Af hverju stafar þetta? Er hagur þessara manna svo bágborinn, að þeir geti ekki borgað sama verð og aðrir landsmenn fyrir vörur, sem þeir kaupa hjá einkasölum ríkisins? Ekki verður fallizt á, að svo sé. Ráðh. vorir fengu verulega kauphækkun í fyrra, eins og aðrir opinberir starfsmenn. Ég tel, að þeir hafi átt að fá þessa kauphækkun, því að ráðherralaun höfðu lengi verið óeðlilega lág hér á landi í samanburði við launagreiðslur til ýmissa annarra. Í fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir Alþingi, er gert ráð fyrir, að ráðherralaun verði alls 1 millj. 872 þús. kr. á næsta ári, 1965. Sé deilt í þessa upphæð með ráðherratölunni 7, koma út um 267 þús. kr. í hlut hvers þeirra. Þessi laun eru rúmlega 150 þús. kr. hærri á hvern mann en ráðherralaunin voru fyrir 6 árum. Og eftir að ráðh. hafa fengið þessa launaviðbót, held ég, að óhætt sé að álykta, að þeir geti keypt mat og drykk og aðrar nauðsynjar handa sér og sínum án þess að njóta framfærslustyrks hjá einni af stofnunum ríkisins. En ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar eru á öðru máli. Atkvgr. á Alþingi um till. mína leiðir í ljós, að ráðh. og allir stuðningsmenn þeirra á þingi líta svo á, að ráðh. og þingforsetum sé alveg nauðsynlegt að hafa sem greiðastan aðgang að áfengi hjá ríkiseinkasölunni til þess að hressa sig á því annað veifið eftir amstur dægranna. Víst er það, að ráðh. hafa í mörgu að snúast og oft er þeim vandi á höndum. Starf þeirra getur oft verið dálítið lýjandi. Trúlega eru þeir líka mestir ferðamenn allra Íslendinga, ráðh. vorir, a.m.k. sumir þeirra. Það er löng leið frá Íslandi til Japans og Kína, og þó að farið sé í flugvélum, geta slíkar langferðir verið þreytandi og tekið á taugarnar. Auk slíkra ferðalaga um óravegu eru svo ákaflega tíðar ferðir ráðh. héðan til annarra Evrópulanda og Ameríku. Í því sambandi má minnast þess, að þegar einn af ráðh. kom úr síðustu Norðurlandaferð sinni fyrir nokkrum dögum, var hann óvenjulega léttbrýnn. Hann hafði sem sé orðið fyrir stórhappi á ferðalaginu, fundið nýjan skatt, sem ekki var farið að nota hér á landi. Stjórnin á aðeins eftir að finna fallegt íslenzkt nafn á skattinn. Og hver vill svo halda því fram, að allar fyrirmannaferðir til útlanda séu þýðingarlausar? Stjórnarflokksmenn á Alþingi, 32 að tölu, eru ekki aðeins sammála um það, að ráðh. og forsetar þurfi að hafa greiðan aðgang að áfengi hjá einkasölunni. Þeir eru líka allir hjartanlega sammála um, að áfengið, sem þessir menn kaupa, þurfi að vera hræódýrt, þannig að þeir borgi aðeins lítinn hluta af því verði, sem aðrir viðskiptamenn greiða fyrir sömu vörutegundir. Sú nauðsyn er að þeirra dómi svo rík, að fyrir henni verður annað að þoka. Þá er ekki verið að hugsa um ríkisfjárhirzluna. Víst mætti spyrja þessa menn, hvers vegna þeir setja dálitlar fjárveitingar inn á fjárlagafrv. til eflingar bindindisstarfsemi í landinu, úr því að þeir telja áfengið svo nauðsynlega neyzluvöru, að sjálfsagt sé að veita æðstu mönnum þjóðarinnar opinberan styrk til að kaupa það og drekka. Það sýnist ekki gott samræmi í þessu. Jólin eru bráðum komin. Það er oft mikið verzlað á jólaföstunni, jafnvel meira en á öðrum tímum árs. Þá kaupa menn ýmiss konar varning, og ekki verður því neitað, að margir fara gálauslega með peninga. Þeir meta lítils þær litlu krónur, sem stöðugt eru að verða minni og minni vegna aðgerða yfirvaldanna. Til dæmis um óviturlega peningaeyðslu eru kaup manna á áfengi og tóbaki. Sjálfsagt er mikil ös í vínbúðum ríkisins þessa dagana, en dálítill hópur viðskiptamanna fer bakdyramegin inn í þær búðir. Skyldu það vera svonefndir rónar, sem ekki vilja sýna sig á almannafæri við aðaldyr hinna fínu búða? Nei, ekki verður þessi hópur talinn í þeim flokki manna. Í þessum hópi eru fínir menn, ráðh. og forsetar. Það eru þeir, sem laumast inn um bakdyrnar til þess að krækja sér í glaðning fyrir ósköp litla borgun, og m.a. til þess að bakdyraferðir þeirra og sérstæðu viðskipti geti haldið áfram, á nú að hækka stórlega söluskatt á nauðsynjavörum almennings. Þannig er jólaboðskapur hæstv. ríkisstj. á því herrans ári 1964.



Herra forseti. Það er bakað til jólanna í hverju eldhúsi á Íslandi og í eldhúsi hæstv. ríkisstj. er auðvitað stærsti jólabaksturinn. Hann er líka ætlaður allri þjóðinni, og allir verða að fá eitthvað af honum, því hnossgæti. Mig langar til að leggja hér nokkur orð í belg um þennan ágæta jólabakstur hæstv. ríkisstj. og kann þó eiginlega illa við mig í ræðustólnum, horfandi upp á auðan stól hæstv. yfirbakara ríkisstj. Mér fyndist, að hæstv. bakari ætti að vera hér í bakaríinu, þangað til búið er að matreiða réttina alveg og skila þeim til þjóðarinnar. Það er kunnugt, að allt frá því að stjórnarstefnan „viðreisn“ var mótuð, var það augljóst mál, að hún gekk mjög öndvert gagnvart hagsmunum launþegastéttanna í landinu. Það er því saga þessa tímabils, að það hefur verið látlaust stríð milli launþegasamtakanna í landinu og ríkisstj. Árekstrarnir hafa verið tíðir. Það hafa skipzt á nýjar skattálögur, upptaka nýrra skatta, gengisfellingar og hvers konar úrræði, sem ágengt ríkisvald hefur til þess að skerða hlut launastétta þjóðarinnar. Og mikil hugvitssemi hefur verið sýnd í því að finna nýjar og nýjar leiðir. Þetta hafa launþegasamtökin í landinu auðvitað ekki getað látið afskiptalaust og hafa svarað með því að gera kröfur um hækkað kaup í krónutölu með það markmið fyrir augum að reyna að varðveita raungildi vinnulaunanna, til þess að lífskjörin rýrnuðu sem allra minnst, og hafa talið sig hafa góðan grundvöll í þessari baráttu með tilliti til þess, að þjóðarauðurinn færi vaxandi, þjóðartekjurnar hækkandi og þannig úr meira að skipta. Og við höfum litið svo á, að fólkið, sem framleiðslustörfin vinnur í þjóðfélaginu, ætti nokkurn siðferðilegan rétt á því að fá aukinn raunverulegan kaupmátt launa sinna með vexti þjóðartekna. En sá skilningur hefur ekki fengizt viðurkenndur af núv. hæstv. ríkisstj., það verð ég að segja. Þar hefur verið litlum skilningi að mæta. Aldrei hefur þessi barátta verið harðari og þessir árekstrar milli launþegasamtaka og ríkisstj. tíðari en ú árinu 1963. Þá voru endurskoðuð laun þrisvar sinnum á einu og sama ári. Og eftir því sem lengra leið á árið, harðnaði þessi barátta. Hún náði hámarki sínu, þegar ríkisstj. hafði á miðju árinu fært upp laun opinberra starfsmanna allt frá 20 og upp í 90% eða fast að 100% hjá þeim hæst launuðu, og þar á meðal voru auðvitað hæstv. ráðh. sjálfir. En þegar þeir höfðu þetta gert, sem voru allmyndarlegar sárabætur til hinna opinberu starfsmanna fyrir rýrnandi kaupmátt þeirra launa í hraðvaxandi dýrtíð, sem ríkisvaldið hafði búið til, fannst hæstv. ríkisstj. vera viðeigandi að tala til þeirra lægst launuðu í landinu héðan frá Alþingi. Það gerðist í lok októbermánaðar 1963, þá gerðist sú ótrúlega saga, að ríkisstj. lagði fram frv. til l. um að lögbinda óbreytt kaup verkafólks, banna því alla samninga um endurskoðun á sínu kaupi og banna öll verkföll, taka verkfallsréttinn af launþegasamtökunum. Þetta var eitthvert fávíslegasta viðbragð og seinheppilegasta úrræði, sem nokkurri ríkisstj. gat dottið í hug. Ranglætið var svo augljóst, að þjóðin öll, líka þeir, sem voru nýbúnir að taka við 90% kauphækkun, töldu þetta vera svo ofstopalegt ranglætisverk, að þeir gætu ekki stutt það, og meginþorri þjóðarinnar snerist til varnar með launþegasamtökunum og launastéttunum, sem svo grálega átti að leika. Og þegar þetta mál hafði verið lengi rætt á Alþingi Íslendinga, verður það að játast, að hæstv. ríkisstj. fékk sjálf skilning á því, að þetta hefði ekki verið heppilegt hjá henni. Og þá bætti hún að verulegu leyti fyrir sitt heimskupar með því að bjóða að fresta lokaafgreiðslu þessa óhappamáls um sinn og reyna heldur að leysa málin yfir samningaborði. Ef menn halda, að hæstv. ríkisstj. hafi misst af sér gullhringa við þetta tiltæki eða lækkað í álíti hjá þjóðinni, fara menn villir vegar, því að það er alveg áreiðanlegt, að þarna valdi hún þó þann skynsamlegasta kost, sem fyrir hendi var. Hún hvarf af braut þeirrar fávizku að ætla sér að ganga frá slíkri löggjöf í byrjun desembermánaðar 1963 og sá, að það var í raun og væru ekki ómaksins vert, því að slík lagasetning hefði aldrei verið virt af þjóðinni. Á henni hefði verið traðkað og hún hefði verið niður brotin á skömmum tíma, það er ég sannfærður um. Hæstv. ríkisstj. lét ekki á þetta reyna op hvarf frá þessari óskynsamlegu lagasetningu, og það var hennar vitið meira, og hennar sómi er meiri af, eftir að hún gerði þetta. Það gekk svo sem ekki þrautalaust, þegar við gengum að samningaborðinu, fulltrúar ríkisvalds, atvinnurekenda og svo launþegasamtakanna í desembermánuði 1963. En þó fór svo að lokum, að menn stóðu upp sáttir að kalla og sömdu um að skilja ekki láglaunastéttirnar með öllu eftir. Þær fengu í þeim samningum um 15% kauphækkun. En það þótti svo ófullnægjandi lausn á þeirra málum, bæði samanborið við aðra og miðað við þá brýnu nauðsyn, sem var fyrir hækkaðar tekjur hjá þeim lægst launuðu í landinu, að þessir samningar voru aðeins til naumra bráðabirgða, og það blasti við; að næsta vor yrði að taka til að fást við þennan vanda á ný, vorið 1964. Og þá var það, að alþýðusamtökin skrifuðu ríkisstjórninni bréf, í aprílmánuði núna s.l. vor, og lýstu þróun málanna undanfarin ár með föstum rökstuðningi, sem sýndi það, að dýrtíðarstefna stjórnarinnar hafði verið „prímus mótor“ í allri ógæfuþróuninni í verðlags- og dýrtíðarmálum, að launþegasamtökin höfðu alltaf reynt að ná sínum rétti eftir á og þó aldrei náð honum til fulls. Við vorum því, þegar við litum yfir þetta svið, forustumenn launþegasamtakanna, ekkert ánægðir með árangur þessarar hörðu baráttu, sem átt hafði sér stað í þjóðfélaginu á undanförnum árum, og við skrifuðum því hæstv. ríkisstj. um það, hvort við ættum nú ekki að reyna önnur vinnubrögð. Og það má hæstv. ríkisstj. eiga, að hún tók í þá útréttu hönd og tilnefndi hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh. sem sína fulltrúa til að eiga í þessum samningum við launþegasamtökin, og svo áttu launþegasamtökin auðvitað einnig í samningum við sinn eðlilega viðsemjanda, atvinnurekendasamtökin í landinu. Með þessum þríhyrndu samningum nú s.l. vor var að ýmsu leyti farið inn á nýjar brautir, og skal ég ekkert rekja það. En það er sannfæring mín, að fulltrúar ríkisstj., forsrh. og félmrh., gengu heils hugar að þessu vandasama verki og reyndu alls staðar, þar sem þeir gátu, að koma til móts við okkur og leysa úr örðugustu hnútunum og flækjunum, og það fékkst lausn, sem báðir aðilar sættu sig nokkurn veginn við, í nokkru lengri tíma en áður hafði gerzt, því að nú var samið um að reyna að búa við þessa niðurstöðu um eins árs skeið. Það var samið um lausn nokkurra aðkallandi þjóðfélagsvandamála, sem vitanlega hefði fyrst og fremst heyrt undir hv. Alþingi að leysa, en fékkst þó lausn á, eftir að Alþingi hafði lokið störfum og eftir að Alþingi hafði raunar neitað að leysa ýmis af þessum málum, fellt till. þar um. Og í launamálunum gerðist það, að á það var fallizt að taka upp aftur vísitölu á laun og tengja þannig verðlagsþróunina og kaupgjaldsþróunina saman á ný. Það var í raun og veru stærsta atriðið, sem gerðist í launamálunum. En í kjaramálunum að öðru leyti var sammæli beggja aðila um að vinna að því í áföngum að stytta hinn óhóflega langa vinnutíma í landinu. Ég hélt, að hér væri ekki verið að prófa þessa nýju leið bara fyrir þetta eina ár, 1964, og fram á vordaga 1965. Ég stóð í þeirri meiningu og hélt, að það væri ætlun hæstv. ríkisstj., að hér væri aðeins fyrsti kapítuli og hér ætti að reyna til þrautar að halda áfram á þessari braut og vita, hvort ekki næðist árangur, sem affarasælli reyndist fyrir þjóðfélagið með slíkum vinnubrögðum heldur en hinum, sem við höfðum reynt árum saman, stríðsaðferðinni. En ég vil segja það, að þegar skattskráin birtist s.l. sumar, fannst mér sem þau öfl hefðu komið hér við, sem vildu, að þessi leið yrði dæmd úr leik og ekki fetuð miklu lengra. Það var áreiðanlega grundvöllur fyrir þessu samkomulagi, sem gert var í júnímánuði 1964, að ríkisvald og önnur öfl þjóðfélagsins byndust um það samtökum, að kjör launþegastéttanna yrðu ekki rýrð á þessu friðar- eða stéttatímabili - eða þessu vopnahléstímabili, sem kannske er réttara að kalla það. En það varð öllum ljóst, að við þær skattálögur, sem blöstu við mönnum á blöðum skattskrárinnar sumarið 1964, var sannarlega haggað lífskjaragrundvelli launastéttanna og á hann gengið. Það var opinbert, að þær skattabyrðar, sem þar höfðu verið lagðar á menn, jafngiltu verulegri kauplækkun, en áður hafði verið samið um, að kaup skyldi óbreytt haldast út þetta ár. Það var að vísu ekki riftað hinum nýgerðu kaupgjaldssamningum, enda var ekki á færi neinna illra afla í þjóðfélaginu að gera það, en það var farin þessi leið, að skerða launin með skattaráni. Það má kannske segja það, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki þarna verið sökudólgurinn. Það, sem þarna var fyrst og fremst gert, var að seilast ofan í vasa launþeganna frá stjórnarvöldum Reykjavíkurborgar. En grundvöllurinn á bak við það var þó lagasetning, sem hæstv. ríkisstj., hæstv. fjmrh. hafði knúið hér gegnum Alþingi og haldið um fjálgar ræður að væri fyrst og fremst til þess sett, sem breyting á eldri skattalöggjöf, að létta skattabyrðar á láglaunafólki og fólki með miðlungstekjur. En svartari lygi hefur sjaldan verið sögð úr ræðustól á Alþingi, og það sáu menn fyrst bezt, þegar skattskráin blasti við augum. Það varð ókyrrð mikil í landinu, og það er ekki til neins að halda því fram, að það hafi verið stjórnarandstöðublöðin, sem hafi búið til þann æsing, sem varð út af skattaráninu s.l. sumar. Nei, það var ekki neitt uppgerðarvæl hjá skattþegnunum. Þar var komið ónotalega við marga, svo marga, að það varð í raun og veru samstemmt neyðaróp þjóðarinnar, að skattpíningin væri komin út í svo miklar öfgar, að ekki næði neinu tali. Og það fór svo, að jafnvel steinarnir töluðu. Alþýðublaðið fór jafnvel að bera hag launþeganna sem skattþegna fyrir brjósti og Morgunblaðið jafnvel líka annan hvern dag, auk þess sem stjórnarandstöðublöðin veittu rúm náttúrlega kvalastunum skattþegnanna, sem kváðu við úr öllum áttum. Það var með hæstv. fjmrh. þá eins og sagt er um fálkann, hann kenndi til, þegar kom að hjartanu, og hann var afskaplega ljúfur viðmælis um það, að jú, það væru nú þarna misfellur á, hefði jafnvel orðið óvart, að skattarnir hefðu orðið þyngri en til hefði staðið, og það væri sjálfsagt að koma til móts við launþegana í þessu. Og hann sagði, að við skyldum setja sérfræðinganefnd til þess að kanna þetta og sjálfsagt að leiðrétta öll mistök og líklega koma til móts við kröfur launþegasamtakanna um að lækka, gefa eftir. Svo var starfað í nefnd. Það tók langan tíma. Það var liðið fram á haust, þegar sú nefnd hafði lokið störfum, og hún taldi á því ýmis tormerki að finna leiðir til lagfæringar eftir á, þegar sveitarfélögin væru búin að fá þessa skatta að sumu leyti innheimta, að sumu leyti búin að nota þá og þar fram eftir götunum, og vissulega voru mörg vandkvæði á því, því var ekki að neita. En þegar menn höfðu heyrt boðskap þessarar starfsnefndar, kom aftur til kasta launþegasamtakanna, og þau voru engan veginn ásátt um það, að þarna væri hægt að láta málið niður detta. Þau voru þess fullviss og höfðu sannfærzt um það enn betur, eftir því sem tíminn leið, að hér var ekki aðeins brýn þörf, heldur brýn nauðsyn að bæta úr á þann veg að létta eitthvað á skattabyrðum almennings, einkanlega hinna tekjulægri. Þar kom þó um síðir, að við fengum algera neitun hæstv. fjmrh., enda var þá liðið mjög á skattárið, - algera neitun um nokkrar lækkanir. En hins vegar stóð til boða að veita þeim sárþjáðustu og verst meðförnu skattþegnum lán, tveggja ára lán með fullum vöxtum, til þess að dreifa þessari ofurþungu byrði á lengra tímabil og taka þá pinklana frá árinu 1964 á sig ofan á milli með þeim skattapinklum, sem mönnum verða búnir á árunum 1965 og 1966. Þetta var úrræðið, sem boðið var. Ekki var þetta gott, en samt töldum við í forustu launþegasamtakanna, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og stjórn Alþýðusambandsins, að hversu magurt sem þetta væri, þessi kreppulánaleið, og ógeðfellt, hefðum við varla efni á því fyrir okkar umbjóðendur að neita jafnvel þessu, og gerðum það kunnugt í byrjun nóvembermánaðar, biðum svo eftir svari. Það leið mánuður eða meir, ekkert heyrðist frá hæstv. fjmrh., hann virtist vera að bíða eftir því, að síðasti gjalddagi liði hjá. Annað var ekki hægt að ætla. En þá, - og ég hygg þó jafnvel fyrir milligöngu hæstv. forsrh., þegar hann kom frá Jerúsalem, - þá var þó málið tekið upp aftur, og þá komu frá hæstv. fjmrh. reglur, sem menn geta nú fengið lánin eftir, og þegar við höfðum athugað þessar reglur, kom í ljós, að þær voru þannig úr garði gerðar, að helzt gátu þó þeir hæst launuðu í landinu fengið einhverja kreppuhjálp eftir þessum reglum, en þeir lægst launuðu nærri því útilokaðir frá því og þeir, sem harðast höfðu orðið fyrir barðinu af skattaráninu, mjög fáir. T.d. af þeim 1600, sem höfðu sárast borið sig upp við stjórnarvöldin í Reykjavík í sumar og óskað eftir að fá að nota sér fleiri gjalddaga á sköttunum, 1/5 af þeim gat komið undir þessar nýju reglur um kreppulánin, 20%. Þetta töldum við algerlega ófullnægjandi og vildum ekki standa að þessu kreppulánakerfi á grundvelli þessara reglna, og þannig standa málin enn, að ekki er búið að fá nein vilyrði fyrir því, að þessi kreppulán verði veitt á neinum þeim grundvelli, sem þeim, sem mest þyrftu á því að halda, kæmi að verulegu gagni. En áður en þetta er útkljáð, kemur hér fram á Alþingi frv. til l. um nýjan skatt, hækkun söluskatts, eitthvað rúmar 300 millj. kr., og það er þessi jólabakstur, sem við erum nú hérna að fást við. Ég hefði haldið, að eftir júnísamkomulagið í vor hefði það verið augljóst hverjum meðalgreindum manni, að ef það samkomulag átti að bera árangur, allra helzt ef það átti að gefa einhver framtíðarfyrirheit, var rétt hjá ríkisstj. að verja af fé ríkisins til niðurgreiðslna til þess að halda vöruverði í skefjum fyrstu mánuðina eftir samkomulagið, til þess að skapa, þó að það væri falskt stöðvunarástand, sem kostaði fé úr ríkissjóði, en búa sig frá undirskriftadegi samkomulagsins í vor undir það, að þegar búið væri að framkalla þessa stöðvun með niðurgreiðslum af hendi ríkisins út þetta ár, væri búið að afgreiða fjárlög á þann veg, og það átti að vera auðvelt í því góðæri, sem við búum við, að ekki þyrfti að verja fjárfúlgum til þess að halda dýrtiðinni í skefjum, heldur sníða þann ramma, sem fjárl, og ríkisbúskapnum væri ákveðinn, þannig, að jöfnuður næðist án niðurgreiðslna, herða sem sé á öllum taumum í höndum fjmrh. að því er snertir útgjöldin og stefna að því, að jafnvægisástand næðist, án þess að það væri falskt, án þess að það væri gert með niðurgreiðslum. En þetta var ekki gert. Það var látið vaða á súðum eftir sem áður, alveg eins síðari hluta ársins 1964 og fyrri hlutann, og að engu leyti stefnt að því að breyta neinu í hófsemdarátt eða jafnægisátt, að því er nú er augljóst. E.t.v. hafa umframgreiðslur ríkissjóðs aldrei verið óhóflegri en á árinu 1964. Mundi það vera rétt, að þær séu eitthvað um eða yfir 500 millj., umframgreiðslur ríkissjóðs? Þó að sú upphæð væri ekki svo há, gæti það verið ærið, en það skyldi nú ekki vera, að svona lítils hafi verið virt síðustu fjárlög og látið vaða á súðum svona óhóflega? Um þetta frv. vil ég segja það, að ég veit aðeins eitt í þingsögunni, sem hefur af hæstv. ríkisstj. verið gert óskynsamlegra en þetta, og það er þegar hún reyndi að setja þvingunarlagafrv. Ég játa, að það var stærra mál, en það var eins óskynsamlegt að flytja það mál eins og nokkuð gat verið. Og þó að hér sé um smærra mál að ræða, er vitleysan eins stór, - barnaskapurinn, glópskan, að bera slíkt mál inn á Alþingi, er eins stór. Og mér er nær að halda, að hafi ríkisstj. riðað til falls út af þvingunarlagafrv., geti þetta, þessi vala hérna, orðið hæstv. ríkisstj. eins hættuleg og hitt stóra málið, og þess vegna væri eins mikil ástæða fyrir hæstv. ríkisstj. að kunna fótum sínum forráð og grípa til þess sama skynsamlega úrræðis, sem hún notfærði sér haustið 1963, þegar hún tók þvingunarlagafrv. aftur. Það er enn eins og þá skynsamlegasta úrræðið, sem hæstv. ríkisstj. getur gripið til, og það á hún að gera. Nú kynni hæstv. fjmrh. að segja, ef hann væri hér við, eins og hann á að vera: Já, en það er eyða, það er gat, og þess vegna er þetta frv. fram borið. Við þurfum auknar tekjur. - Já, maður skyldi ætla það, að þetta frv. hafi verið borið fram af nauðsyn, illri nauðsyn. En það er ég alveg sannfærður um, að þar hafa hæstv. ráðh. villt alveg um fyrir sjálfum sér. Hér er um enga nauðsyn að ræða. Í frv. er farið fram á að afla tekna vegna þeirra 55 millj. kr., sem fjárlagafrv. hafði hækkað í meðförum þingsins. Það var í frv., þegar það var lagt fram, farið fram á að fá 68 millj. kr. til þess að endurborga með niðurgreiðslur á síðari hluta ársins 1964, og það var farið fram á 207 millj. kr. hækkun á söluskattinum til þess að geta haldið niðurgreiðslum óbreyttum frá því, sem nú er. Og svo er játað í raun og veru, að þessar aðgerðir, tekjuöflun í því formi, sem ég hef nú nefnt, mundi leiða af sér 43 millj. kr. tekjuþörf til þess að standast þær hækkanir, sem þessi tekjuöflun leiðir af sér, það hækki kaup við þetta og það verði að hækka tryggingar og annað þess konar og til þess þurfi 43 millj. vegna þessarar skattlagningar. Þegar maður lítur á þetta mál, eru tæpar 200 millj. kr., sem þarna er um að ræða, sem ríkisstj. sjálf telur að hún þurfi að afla með nýjum tekjustofni. Nú eigum við fjmrh., sem er hinn mesti hagleiksmaður í sparnaði í munninum. Ég veit engan, sem er meiri hagleiksmaður í sparnaði í munninum heldur en hann. Og ég er að vona, að slíkur snillingur í sparnaðartali hljóti að kunna eitthvað til sparnaðar í verki. Og ef hann er jafnsnjall í verki og í orði, þegar kemur til sparnaðar, þá held ég, að það hefði verið hægt að finna leiðir til þess að spara í öllum fjárl. 200 millj. Ég trúi ekki öðru. Ef það hefði verið vilji til að spara ofan frá og niður í gegn á fjárl. og e.t.v. færa eitthvað af þeim 200 millj. framkvæmdum, sem nú eru færðar á 20. gr., yfir á heimildagr. og sjá til þannig, t.d. með 100 millj. þar, þegar kæmi fram á árið 1965, hvort árferðið væri þannig og þróun efnahagsmála, að ástæða væri til að fara í þessar framkvæmdir, og gera það þá, eða hvort ástæða væri til þess að láta sér takast stöðvun, og það er ekkert smáræði, að fresta þá einhverju af þessum framkvæmdum fram á næsta ár eða svo, eða þá, eins og sagt var hér áðan, að taka að einhverju leyti lán til þeirra. Þar að auki er upplýst, að það er búið á undanförnum árum að skattleggja íslenzka skattþegna umfram rekstrarþarfir ríkissjóðs, svo að nemur mörgum hundruðum millj. kr., og það hefur verið sagt, að það sé til af þessu skattafé, sem tekið hefur verið umfram þarfir, það er sagt, að við eigum 100 millj. kr. á bók, og það mun rétt vera, og það er enn fremur upplýst nú ný skeð af hæstv. fjmrh., að við eigum 220 millj., að ég hygg, einnig af þessu afgangsfé óráðstöfuðu. Það hefði því ekki þurft annað, þegar maður sparaði sér 43 millj. af setningu þessarar löggjafar, heldur en taka þetta óráðstafaða afgangsfé í staðinn fyrir að leggja á nýjan söluskatt. Sparisjóðsbókin með 100 millj. á að vera geymd til mögru áranna.  Það má vel vera, að það sé erfitt að finna sameiginlega lausn um sparnað og niðurskurð á fjárlögum. Hæstv. stjórn vildi kannske skera niður allt annað en fulltrúar stjórnarandstöðunnar vildu skera niður og þannig fengist ekkert samkomulag. En ég er alveg sannfærður um það, að ef gengið hefði verið í haust að því verki með ámóta góðum hug frá báðum hliðum eins og gengið var að vandamálunum s.l. vor, hefði það líka tekizt. Og það hefði verið skammar nær að reyna þá leið heldur en hella yfir okkur hér á jólaföstunni þessu óburðarfrv., sem hér er búið að taka marga daga þingsins að ræða. Það er alger misskilningur, að það sé rétt aðferð málanna að skella fyrst inn þessu frv., gera það að l., velta sköttunum þannig á yfirhlaðnar herðar skattþegnanna og byrja svo að tala saman um vandamálin, sem búið er að skapa, og bæta við lögfestingu á frv. eins og þessu. Það er að búa fyrst til erfiðleika og fara svo að glíma við þá. Ég held því fram, að það hafi verið til fleiri en ein leið til þess að leysa þennan vanda, sem við er að glíma hjá hæstv. ríkisstj., og öll úrræði betri en ný álagning söluskatts. Ég held því, að þetta frv. verði ekki afsakað með hinni brýnu, óumflýjanlegu nauðsyn, sem höfð hefur verið að yfirvarpi. Eg hef haft gaman af því að líta í stjórnarblöðin núna undanfarna daga, eins og oft. Einmitt á því, sem eru ósannindin í málinu, er hamrað. Á forsíðu Vísis segir: „Söluskattsfrv. nauðsynlegt.“ Í leiðaranum stendur: „Nauðsynleg ráðstöfun.“ Og svo í innrammaðri grein utan um hæstv. fjmrh. og helztu atriðin í framsöguræðu hans um söluskattinn stendur á miðri síðunni með stórkarlaletri: „Söluskattshækkun nauðsynleg til þess að halda áfram niðurgreiðslum.“ Það var þá líka tilgangurinn: Nauðsynleg til þess að halda áfram niðurgreiðslum. Þetta sannfærir mig ákaflega vel um það, einmitt þegar búið er að þrítaka þetta í málgagni hæstv. fjmrh., að það væri nauðsynlegt, af hverju þeir segja þetta. Það er af því að þeir vita, að þetta var ónauðsynlegt með öllu, og eru að reyna að fela það fyrir þjóðinni með stórkarlaletri. En það, sem mér finnst miklu stærra í þessu máli, er, að það var ekki aðeins ónauðsynlegt, heldur var það fyrst og síðast óskynsamlegt að setja þetta frv. fram, leggja þau fram og ætla að lemja það gegnum Alþingi. Ef hæstv. ríkisstj. hefði ekki fundið neinar aðrar leiðir, held ég, neinar leiðir til þess að komast hjá nýrri skattlagningu, vil ég halda því fram, að sérhverjir aðrir skattar en söluskattur hefðu verið heppilegri, eins og nú stöð á. Söluskatturinn er fyrst og fremst umfram alla aðra skatta verðbólguaukandi og hrindir dýrtíð af stað. Og ég veit ekki betur en sú kenning sé ekki ein af öfgakenningum stjórnarandstöðunnar, hún hafi a.m.k. um alllangt skeið verið kenning annars stjórnarflokksins, Alþfl. Og ég veit ekki, í hvaða gleymskudá hann hefur fallið, þegar hann nú stendur fyrst og fremst að því að velja söluskatt sem úrræði. Það var á dögum Haralds Guðmundssonar, sem hann lýsti afstöðu sinni og Alþfl., sagði hann, til söluskatts. Hann sagði um söluskattinn, að hann væri af öllum tollum, sem væru á lagðir hjá okkur, ranglátastur og óskynsamlegastur. Og hann rökstuddi þetta vandlega: ranglátastur af því, að hann lendir langþyngst á þeim, sem minnsta getu hafa til að greiða til opinberra þarfa. Hann fellur langþyngst á barnmargar fjölskyldur og stór heimili. Og það þarf ekki að eyða orðum að því, hversu ranglátt slíkt fyrirkomulag er til innheimtu opinberra gjalda. Aðrir tollar ýmsir, - ég vil ekki segja flestir, - eru þó á lagðir með það sjónarmið fyrir augum, sagði Haraldur Guðmundsson, að þeir séu mismunandi þungir, eins og t.d. verðtollur eftir því, hvaða vörur eiga í hlut og hvort hægt er að komast af án þeirra eða ekki. En til þessa sjónarmiðs er ekki tekið tillit við álagningu söluskatts, heldur þvert á móti. Í öðru lagi, sagði hann, liggur í augum uppi, að söluskattur hlýtur að hækka verðlag í landinu og þar með dýrtíðina, a.m.k. sem skattinum nemur og þeirri álagningu, sem óhjákvæmilega hlýtur að koma á hann í öllum viðskiptum, og það er kannske ekkert lítill hluti í viðbót. Sú aukna dýrtíð, sagði Haraldur Guðmundsson, enn fremur, sem af þessu stafar, kemur svo fram í hækkuðum framleiðslukostnaði, og af því leiðir aftur, að útflutningsvörur okkar, sem framleiddar eru með þessum háa framleiðslukostnaði, verða torseldari og standa þess vegna lakar að vígi í samkeppni við hliðstæðar vörur á heimsmarkaðinum. Tollur þessi og skattur er því hvort tveggja í senn ranglátur gagnvart þeim, sem greiða hann, og mjög óskynsamlegur frá sjónarmiði þjóðfélagsheildarinnar. Og hver treystir sér til þess að hnekkja þessum orðum Haralds Guðmundssonar? Mundi hæstv. viðskmrh. vera nú orðinn svo lærður, að hann gæti hnekkt þessu? En það er meira blóð í kúnni, eins og þar stendur. Hæstv. viðskmrh. hefur sjálfur borið vitni um söluskatt, og það er í þingtíðindunum eftir honum haft á þennan veg: „Við þetta allt saman bætist svo, að söluskatturinn er í eðli sínu ranglátur. Þetta er einhver ranglátasti skattur, sem lagður hefur verið á af íslenzka löggjafanum. Og það er ekki nóg með, að hann sé ranglátur í eðli sinu. Framkvæmdin á söluskattsinnheimtunni hefur og verið þannig, að á því er enginn vafi, að enginn skattur hefur verið svikinn jafnstórkostlega og söluskatturinn. Það er ekki aðeins ríkissjóður, sem tekur inn mikið fé í skjóli þessara lagaákvæða um söluskattinn, heldur taka ýmiss konar atvinnurekendur einnig inn stórfé í skjóli þessara ákvæða. Það er auðvelt að svíkja tekjuskatt fyrir þá, sem hafa stórfelldan atvinnurekstur með höndum, en þó er margfalt auðveldara að svíkja söluskatt. Það er jafnopinbert leyndarmál og skattsvikin í tekjuskattinum, að þau eru alveg gífurleg í söluskattinum.“ Þetta er tekið upp úr þingtíðindum og haft eftir hæstv. núv. viðskmrh., Gylfa Þ. Gíslasyni, varaformanni eða ritara Alþfl. Og til þess að fullkomna það er ekki ágreiningur innan forustu Alþfl. um þennan skatt, því að formaður Alþfl., núv. hæstv. félmrh. og sjútvmrh., Emil Jónsson, hefur líka vitnað um söluskattinn og eðli hans og segir samkv. Alþingistíðindum: „Og hann (þ.e. Alþfl.) vill allra sízt, að versti skatturinn úr dýrtíðarl. sé framlengdur, því að ég fullyrði, að sá af sköttum dýrtíðarl., sem almenningi er tilfinnanlegastur, er söluskatturinn, og hann kemur allra verst við, en það er einmitt hann. sem ríkisstj. gerir ráð fyrir að framlengja,“ sagði hann þá. Og nú á að framlengja söluskatt og ekki aðeins að framlengja, nú á að hækka hann. Og hversu hófsamlega er að verki verið á árinu 1964 með Alþfl. með 3 ráðh. í ríkisstj. og með svona álít á söluskatti? Jú, hann var í ársbyrjun 1964, söluskatturinn, bara 3%. Hann var 3%. Í byrjun þessa árs eða snemma á því er hann hækkaður í 5 1/2%. Og nú var ætlunin að skella honum upp í 8%. Og það er fyrst þegar við úr forustuliði A.S.Í. núna fyrir 2-3 dögum ræðum um það við hæstv. forsrh., að viti teljum a.m.k. 68 millj. kr. í þessum skatti vera beina brigð við samkomulagið frá því í júní í vor, að því fæst til vegar komið, að hæstv. ríkisstj. tekur aftur 68 millj. kr. upphæð af þessu söluskattsfrv. og flytur um það brtt. Að vísu skal það fram tekið, að hæstv. forsrh. taldi sig vera eins vissan í sinni sök og við í okkar um það. Við töldum, að það hefðu verið gefnar skýlausar yfirlýsingar um, að það yrði ekki bætt á nýjum sköttum til að standa undir niðurgreiðslum á vísitölu út árið 1964. Hæstv. ráðh. taldi sig jafnvissan í sinni sök um það, að yfirlýsingar hefðu verið gefnar, sem við hefðum mátt skilja á þann veg, að þetta kynni að verða tekið til ákvörðunar, þegar Alþingi kæmi saman. En hann beitti sér þrátt fyrir þetta fyrir því, að þessi tekjuöflun væri nú lækkuð um 68 millj. kr., og það skal hér tekið fram af mér, að ég virði það mikið, að hæstv. forsrh. vill vinna nokkuð mikið til, að það sé hafið yfir allan efa, að hann standi við orð sín frá samningagerðinni s.l. vor. Það hefur hann gert með sínum afskiptum af þessu máli. Mér þykir líka næsta ólíklegt, að hæstv. forsrh. fylgi þessu máll í hjarta sínu. Og hverjir geta það þá verið, sem fylgja því? Það getur ekki verið, að Emil Jónsson fylgi því. Það getur ekki verið, að Gylfi Þ. Gíslason fylgi því, með það álít, sem hann hafði a.m.k. fyrir nokkrum árum á söluskatti, ranglátasta skatti, sem auðveldast væri að fremja skattsvik með. Það væri ólíklegt, að þriðji ráðh. Alþfl., hæstv. utanrrh., væri skattinum fylgjandi, þegar öll forusta Alþfl. hefur svo fordæmt söluskatt sem ég hef nú gert grein fyrir. Ég get ekki séð nokkra minnstu skynsamlega ástæðu til þess, að hæstv. landbrh. sé ginnkeyptur fyrir söluskatti. Það kynni þá að vera, að þetta væri ástfóstur hæstv. fjmrh. eins. Og hvers vegna ástfóstur, þegar unnt er að sanna það, að enga brýna nauðsyn ber til þess að knýja þetta lagafrv. fram og það er hægt að leysa allt málið með ýmsum öðrum leiðum og fullur vilji til þess a.m.k. hjá mörgum í stjórnarandstöðunni. Ég heyrði það líka frá umr. í Ed., að tveir Alþfl.-menn hefðu eitthvað hikstað á því að eiga að greiða atkv. með söluskattsfrv. þar, og þeir munu hafa gert þann fyrirvara um sinn stuðning, að þeir fylgdu þessu frv. því aðeins, að það yrðu reistar við því rammar skorður, að skatturinn yrði 100% innheimtur. En hver treystir sér til þess að innheimta söluskatt 100%? Hefur ekki einn aðalfjármálaráðunautur hæstv. ríkisstj. nýlega sagt það, að þegar söluskattur hækki, sé það alls staðar segin saga um allar jarðir, að þá sé erfitt að ná honum inn og svik fari vaxandi, og þessa aðvörun gaf hann, meðan skatturinn var 5 1/2%?. Nú á hann að verða 7 1/2%, og hættan á að svíkja skattinn eykst, ef hann hækkar mjög. Er þetta þá bara gert fyrir skattsvikarana, en til þess að egna alla einstaklinga þjóðarinnar aðra upp á móti hæstv. ríkisstj.? Ef þessir tveir Alþfl.-menn hefðu nú lagt fram till. t.d. um það, að jafnframt þessari hækkun söluskattsins yrði sérhverjum kaupsýslumanni gert að skyldu að gefa nótu og setja á hana söluskattsmerki, sem sýndi það við hverja einusta nótu, að söluskatturinn væri greiddur til fulls, þeir tækju á móti söluskattsmerkjunum og yrðu að skila fullu andvirði þeirra og kæmu þannig ekki undandrætti við um einn einasta eyri eða krónu, ef þessir hv. Alþfl.-menn hefðu borið fram einhverja slíka till, og gert framgang hennar að skilyrði fyrir sínu atkv., þá teldi ég, að þeir hefðu unnið fyrir mat sínum þann daginn. En að tala um þann möguleika, að söluskattur 7 1/2% skili sér án skattsvika, er ofan í alla vitneskju, bæði þeirra og annarra, enda kemur þar niður, að ef einhverjar ráðstafanir væru gerðar til þess, að söluskattur, sem nú er bundinn í lögum, innheimtist 100%, þyrfti hæstv. fjmrh. engar viðbótartekjur og ekkert nýtt frv. um hækkaðan söluskatt, það er alveg fullvíst. Þá hefði hann a.m.k. 197 millj. kr. í viðbót, á því er enginn vafi. Ég kem aftur að því. Það var ein leið, sem blasti við eftir júnísamkomulagið, og aðeins ein þá, sem sjálfsagt var að reyna til þrautar, og það var sparnaðarleið, - sparnaðarleið í öllum undirbúningi fjárl. og að þrautreyna það, hvort stjórnarandstæðingar fengjust ekki með í það að styrkja þjóðfélagið í efnahagsmálum með sparnaðarpólitík. Ef við hefðum sýnt það ábyrgðarleysi að neita því samstarfi, þá a.m.k. stóð stjórnin miklu betur að vígi um að bera fram slíkt frv. eins og hún hefur nú gert. En þetta reyndi hún ekki, því miður. Hæstv. fjmrh. var ekki búinn að sitja lengi í sínum þægilega fjmrh.-stól, þegar hann sagðist hafa komið auga á, að það væru til ýmsar leiðir til sparnaðar í fjármálabúskap ríkisins. En þegar hann hafði fyrst orð á þessu, sagði hann, með leyfi hæstv. forseta: „Á þeim skamma tíma, sem liðinn er frá myndun stjórnarinnar,“ - þetta var meðan stjórnin var í vöggu, var að stíga sín fyrstu spor, - „hefur mestur hluti dagsins að jafnaði farið í að undirbúa efnahagsmálafrv. Tími hefur því ekki unnizt til að koma fram sparnaði í einstökum greinum, og er fjárlagafrv. því að verulegu leyti byggt á og reiknað út með kostnaði og útgjöldum við ríkisreksturinn eins og hann er nú. Margir eru þeir útgjaldaliðir í þessu frv., sem ríkisstj. telur sjálfsagt að reyna að lækka, en slíkt krefst undirbúningsvinnu, og það þýðir ekki að áætla þá lægri á fjárl., fyrr en komin er niðurstaða um hvert einstakt atriði varðandi nýtt skipulag og hvern sparnað það leiðir af sér. Nokkur slík atriði skal ég þó nefna hér, sem verður að endurskoða á árinu og ætti að vera hægt að lækka á fjárlögum næsta árs.“ Og nú er ekki aðeins það ár liðið. Nú hefur áreiðanlega unnizt tími til að vinna að þessum sparnaðaráformum og til þess að framkvæma þá undirbúningsvinnu, sem nauðsynleg var. En þarna bara á fyrstu stundunum, án nokkurrar undirbúningsvinnu og án þess að hafa nokkurn verulegan tíma kom hæstv. ráðh. auga á 10 atriði, þar sem ætti að koma sparnaði við. Það var í fyrsta lagi varðandi utanríkisþjónustuna. Er ekki sjálfsagt að athuga það, ef ekki er búið að framkvæma þar þann sparnað, sem hæstv. ráðh. sá strax að hægt væri að koma við, þegar hann settist í stólinn? Utanríkismálin eru allútgjaldafrek, og þar er e.t.v. hægt að spara nokkuð stórar fúlgur. Í öðru lagi var það framkvæmd skattamála, og framkvæmd skattamála er mjög útgjaldafrek. Og nú þætti a.m.k. góðra gjalda vert, ef innheimtu skatta og öllu því væri við komið fyrir svipaðar upphæðir og þá var. Það mundi spara a.m.k. einn milljónatug, bara að koma því í samt lag og var, þegar hæstv. ráðh, sagði, að þarna væri auðvelt að koma við sparnaði. Í þriðja lagi má nefna rekstrarhalla Skipaútgerðar ríkisins. Ég er ekki viss um, að það sé svo auðvelt kannske, en hann sagði, að það væri það þriðja, sem væri hægt að framkvæma á sparnað, í fjórða lagi innflutningsskrifstofan og í fimmta lagi kostnaðurinn við skyldusparnað og alla skriffinnskuna í sambandi við hann. Það er vafalaust hægt að afnema þessa skriffinnsku. Í sjötta lagi kostnaður við framkvæmd orlofslaganna, og í sjöunda lagi kostnaður við eyðingu refa. Það væri alveg sjálfsagt, allir gætu orðið sammála um að spara eitthvað verulega í eyðingu refa. Í áttunda lagi að fyrirbyggja halla á rekstri póstsjóðs, í níunda lagi að endurskoða bílakostnað ríkisins og starfsmanna ríkisins, og í tíunda lagi hægt að leggja niður ýmsar launaðar nefndir. Eitthvað er nú til af þeim enn þá og hægt að leggja þær niður. Í ellefta lagi skal ég svo loks geta þess, sagði hæstv. ráðh., að bráðnauðsynlegt er að ganga fastar og betur eftir innheimtu ríkistekna og útistandandi skulda, eins og yfirskoðunarmenn ríkisreikninganna hafa bent á ár eftir ár svo greinilega. Þetta var sparnaðarpistillinn, sem hæstv. ráðh. kom með, rétt þegar hann var setztur í stólinn og hafði ekki neinn tíma til þess að vinna að sparnaði. En siðan íhugaði hann málið miklu betur, og ein tvö ár eftir þetta lengdist sparnaðarlistinn, svo að hann var ekki lengur 10-11 atriði, hann var kominn a.m.k. upp í 29 atriði, og framsóknarmenn segja, að það séu 59 sparnaðarliðir, og kannske hafa þeir rétt fyrir sér í því. Og smáir eru þessir sparnaðarliðir, ef þeir 59 samtals eða þó að þeir væru ekki nema 29, - það man ég glöggt, að eitt sinn var ráðh. kominn upp í 29 sparnaðarliði, - ef ekki er hægt að ná út úr þessu hátt á 2. hundrað millj. og losna þannig við söluskattsfrv., sem flestum ber saman um, að að mestu leyti fari til skattsvikara. En það, sem mestu máli skiptir í sambandi við þetta mál, er það, hvort hefði verið hægt að finna leiðir, sem hefðu leitt til stöðvunar verðbólgu og dýrtíðar eða komið þar á meira jafnvægi en verður, eftir að þetta frv. er orðið að lögum. Ég hef drepið á ýmis atriði, sem benda í þá átt, og ég held því enn fram, að það sé hægt að finna leiðir gegnum sparnað og niðurskurð og með því þá heldur en hækka söluskatt að grípa til sparisjóðsbókarinnar góðu og þeirra 220 millj., sem hæstv. ráðh. segir að enn séu til utan bókarinnar. Ég útiloka jafnvel ekki þann möguleika að ákveða að fresta einhverju af þeim framkvæmdum, sem fyrirhugaðar eru og fé ætlað til af tekjum ársins á 20. gr., og setja þær á heimildargrein og sjá svo til, hvernig árar á árinu 1965 um þær framkvæmdir og hvort þannig þætti þá vera ástatt efnahagslega, að skaðlaust væri að taka lán til þeirra framkvæmda, eða þá að láta það ganga dálitið hægara og bíða eitthvað, 1-2-3 ár eða svo, hægja sem sé ganginn. Þegar mikill þrýstingur er í atvinnulífi þjóðarinnar á vegum einstaklinga, er helzt ástæða til þess, að hið opinbera dragi eitthvað úr framkvæmdum hjá sér, en herði um allan helming á framkvæmdum, þegar minni er athafnageta einstaklinganna í atvinnulífinu. Ég tel, að það sé gengið að því opnum augum, og verður aldrei lagt út öðruvísi en ríkisstj. hæstv. gangi að því með ráðnum hug að hverfa frá stöðvunarstefnunni, sem hún gekk inn á að reyna s.l. vor, ef hún knýr þetta lagafrv. fram. Það er vitað, að dýrtíðarhjólið fer í gang, og það er ekkert auðvelt að stöðva það á ný, eftir að það er farið í gang, þegar ríkissjóður hefur gengið á undan að taka nýja skattstofna, svo að skiptir hundruðum millj. Sveitarfélögin koma næst á eftir, einkaatvinnureksturinn lætur líka vaða á súðum. Og hvernig ættu þá launþegasamtökin í landinu að sitja með krosslagða arma og aðhafast ekkert og bera ekki fram neinar kröfur um að fá eitthvað í sinn hlut líka? Það er ógerningur, og þá er öll vitleysan í gangi á ný. En þessi stefna er innleidd með samþykkt þessa frv., það getur engum dulizt. Við vorum á fundi í miðstjórn Alþýðusambandsins nú fyrir fáum kvöldum, það var rétt eftir að frv. var komið fram, og ég minnist þess ekki, nema þegar við fjölluðum um þvingunarlagafrv., að annar eins hiti hafi verið í mönnum á miðstjórnarfundi eins og þetta kvöld, og þegar uppkast hafði verið lagt fram að ályktun, kom sífellt ný og ný till. um að herða á orðalaginu, og það, að ekki var haldinn útifundur um þetta mál hér í Reykjavík núna, var eingöngu af því, að komið er fast að jólum. Annars hefði enginn getað spornað við því, að það yrði haldinn útifundur um þetta mál eins og um þvingunarlagafrv. En ályktunin, sem ég hygg að túlki skýrum orðum afstöðu Alþýðusambandsins og gerð var á miðstjórnarfundi 17. des., var þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Miðstjórn Alþýðusambands Íslands mótmælir harðlega frv. því, sem nú liggur fyrir Alþingi um hækkun söluskatts og mun hafa í för með sér nýjar álögur, sem nema 300-400 millj. kr. á ári. Miðstjórnin telur, að með frv. þessu sé ýtt af stað nýrri verðbólguöldu, sem stefni hagsmunum launþega og eðlilegri þróun efnahagsmála þjóðarinnar í mikinn háska og torveldi stórlega alla möguleika á friðsamlegum samningum um eðlilegar kjara- og launabætur til handa vinnustéttunum. Miðstjórnin telur, að með slíkum aðgerðum til stórfelldra nýrra verðhækkana sé rift þeim grundvelli, sem lagður var með samkomulagi ríkisstj., verkalýðssamtaka og atvinnurekenda hinn 5. júní s.l. Alveg sérstaklega lýsir miðstjórnin mótmælum sínum við þá beinu brigð á þeim yfirlýsingum, sem gefnar voru í sambandi við júnísamkomulagið um það, að engar nýjar álögur yrðu á lagðar vegna niðurgreiðslna á árinu 1964, en í frv. eru 68 millj. kr. áætlaðar í því skyni.“ Þessi kafli þarna í ályktuninni er nú niður fallinn í rauninni vegna yfirlýsingar hæstv. forsrh. og þeirrar till., sem fram er borin á þeim grundvelli. En niðurlag ályktunarinnar er svo hljóðandi: „Miðstjórnin telur, að skattahækkun nú ofan á skattrán sumarsins verki sem eitur í ógróin sár og brjóti niður trú manna á, að ríkisstj. vilji heils hugar vinna að stöðvun verðbólgu og vaxandi dýrtíðar. Þess vegna varar miðstjórnin alvarlega við því, að söluskattsfrv. verði samþykkt, og heitir á ríkisstj. að hverfa frá því óráði að gera það að lögum, en freista heldur að draga úr óhófseyðslu í rekstri ríkisins og leita sérhverra ráða til að hamla gegn verðbólgu og dýrtíð.“ Ég er sannfærður um, að það hefði ekki staðið á fulltrúum Alþýðusambandsins á liðnum haustmánuðum að ræða við ríkisstj. um sérhverja leið til áframhaldandi stöðvunar, og það mun jafnvel ekki standa á henni enn að gera þetta, þó að nú sé á elleftu stundu, ef þetta frv. væri dregið til baka og svigrúm gæfist þannig til að hugleiða möguleika til lausnar á þessum smávægilega vanda. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, samtök hinna opinberu starfsmanna, samþykkti einnig sama kvöldið ályktun, sem markar afstöðu þess til þessa frv. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hefur rætt frv. ríkisstj. um hækkun á söluskatti. Bandalagsstjórnin telur það mjög miður farið, að frv. þetta skyldi lagt fram, án þess að fyrst væri haft samráð um þessi mál við launþegasamtökin. Opinberum starfsmönnum hefur verið synjað um leiðréttingu á laun um sínum, og hafa þeir því orðið að taka á sig bótalaust allar verðhækkanir frá 1. júlí 1963, en síðan hefur vísitala framfærslukostnaðar hækkað um 23.5%. Eru þeir því illa við því búnir að taka á sínar herðar nýjar álögur. Stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja skorar þess vegna á Alþingi að samþykkja ekki frv. um hækkun á söluskatti, heldur leita í þess stað úrræða til stöðvunar verðbólgu og hafa um það fullt samráð við launþegasamtökin.“ Mér þykir það illa farið, ef horfið verður frá þeirri viðleitni, sem uppi var höfð s.l. vor og þjóðin fagnaði og spáði góðu, ef haldið væri áfram á þeirri braut, og hins vegar valin vitandi vits sú óheillastefna, sem áreiðanlega leiðir til verðbólgu, aukinnar dýrtíðar, ófarnaðar fyrir þjóðina og stríðs um þau mál, sem bezt leysast með friðsamlegu samstarfi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, því að ég vil ekki lengja þessar umr., sé ekki ástæðu til þess, þar sem búið er að taka fram flest af því, sem ástæða er til að draga fram í sambandi við málið. En ég vil aðeins, eftir að hafa hlýtt á þessar umr., taka mjög sterklega undir þær áskoranir, sem hér hafa komið fram til hæstv. ríkisstj. um að draga þetta frv. til baka, a.m.k. í bili, og taka frest í janúarmánuði, til þess að þessi mál geti öll orðið endurskoðuð í tómi. Ég vil vona, að þessar umr., sem hér hafa farið fram, hafi orðið til þess, að það hafi skýrzt fyrir mönnum, að það er hið mesta óráð að samþykkja þetta frv. vegna þeirra verðhækkana, sem af því stafa, og það hlýtur að vera hægt að finna leiðir, sem gera það að verkum, að ekki þurfi að risa ný verðbólgualda. Ég er alveg sannfærður um, að það er hægt að finna slíkar leiðir, en þá þarf í staðinn fyrir að knýja málið fram að fá frest.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég hafði fyrr í þessum umr. beint ákveðinni spurningu til ríkisstj., sem var þess eðlis, að ég sætti mig ekki við að fá ekki einhver svör við henni einmitt nú við þessa umr., vegna þess að gert er ráð fyrir því, að 2. umr. málsins kunni að verða heldur stutt hér í þd. Ég beindi þeirri fsp. til ríkisstj., hvort hún teldi eftir þá athugun, sem ég tel alveg víst að hún hafi látið fara fram í þeim efnum, hvort hún teldi, að e.t.v. þyrfti að gera sérstakar efnahagsráðstafanir síðar í vetur til stuðnings sjávarútveginum vegna þeirra breyttu viðhorfa, sem nú skapast hjá honum við þessar ráðstafanir. Það er ekkert um það að villast, eins og ég gerði grein fyrir í minni ræðu, að t.d. frystihúsarekstrinum í landinu er gert að greiða með þeim ákvæðum, sem samþykkja á varðandi afgreiðslu fjárl., og svo þessu frv., - honum er gert að greiða stórfelldar fjárhæðir, sem ekki eru undir því, sem nemur 24% beinni launahækkun, án nokkurra sérstakra bóta og það án þess að reiknað sé með sérstöku hækkunarverði á fiski, sem þó hlýtur að verða líka. Ríkisstj. hlýtur að hafa gert sér grein fyrir því, hvort þessi framleiðslugrein getur staðið án sérstakra ráðstafana undir slíkum álögum sem þessum, og því spyr ég um það: Telur ríkisstj., að til þess geti komið eftir áramótin, að afla þurfi nýrra tekna til stuðnings sjávarútveginum sem beinni afleiðingu af afgreiðslu fjárl. og afgreiðslu þessa frv., eða telur hún, að það þurfi ekki meira að koma til heldur en það, sem hér er nú lagt til að samþykkt verði? Ég legg sem sagt mjög ríka áherzlu á það að fá hér í stuttu máll einhver svör við þessari spurningu. Og um leið vildi ég svo varpa fram annarri spurningu, sem mér finnst afar eðlilegt að hér séu gefin svör við, hefði auðvitað verið miklu eðlilegra, að hæstv. fjmrh. hefði svarað þeirri spurningu, en hún er um það, að þegar nú á að afla fjár í jafnríkum mæli eins og hér er lagt til, til þess að standa undir niðurgreiðslum, þá spyr ég: Er ætlunin að halda uppi á næsta ári sams konar niðurgreiðslum og verið hefur, eða er meiningin, að breytingar geti orðið á þessum niðurgreiðslum? Þegar menn biðja um tiltekna fjárupphæð til niðurgreiðslna, er ofur eðlilegt, að um það sé spurt: Í hvaða niðurgreiðslur á þetta að fara, - því að það skiptir líka launafólk í landinu mjög miklu máli, hvernig niðurgreiðslurnar eru framkvæmdar. - Ég vænti nú, að hæstv. ríkisstj. sjái sér fært í örstuttu máli að svara þessum spurningum mínum.