Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) : Herra forseti. Ég frestaði framsöguræðu minni við 2. umr., vegna þess að frsm. minni hl. sjútvn., hv. þm. Siglf., var þá ekki hér viðstaddur einhverra hluta vegna, svo að málið tafðist vegna fjarveru hans hér í d., og eins var það í n. Hann hefur gefið út nál. á 5 blaðsíðum, sem er einstakt í sinni röð, því að það kemur lítið nálægt málinu sjálfu, en er að mestu árásir á síldarútvegsnefnd. Þessi nefnd hefur starfað síðan 1935 og ætíð verið þannig skipuð, að í henni eiga sæti fulltrúar frá öllum flokkum og nú síðast tveir fulltrúar frá flokki hv. þm. Siglf. um skeið átti hann sjálfur sæti í síldarútvegsnefnd, og hefði honum því betur sæmt að bera blak af n. en bera hana ósönnum sökum. Ég vil nú biðja hæstv. forseta velvirðingar fyrir fram á því, ef honum virðist ég fara út fyrir efnið í ræðu minni, en það er að gefnu tilefni, nál., sem ég minntist á áðan. Þetta nál. mun vera eitt furðulegasta plagg, sem sézt hefur á Alþingi, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess, að það er samið og undirritað af fyrrverandi meðlim síldarútvegsnefndar og fyrrverandi atvmrh., yfirmanni þessarar nefndar, og ætti að mega gera ráð fyrir, að þm. hefði nokkra hugmynd um starfsemi n. og eitthvert brot af þekkingu á starfsviði því, sem henni er ætlað lögum samkvæmt. Svo virðist þó ekki, heldur er í þessu nál. þyrlað upp ósannindum og vaðli um störf n. og hún borin sökum, sem ekki eiga nokkra stoð í veruleikanum, svo sem opinberar skýrslur sanna. Þm. virðist ganga út frá því, að síldarútvegsnefnd hafi frá byrjun haft einkasölu á allri síld, og gerir ályktanir sínar út frá því. Er þetta eins og fleira alrangt. Síldarútvegsnefnd hefur starfað í 12 sumur (vertíðir), þar af haft einkaútflutning á aðeins léttverkaðri síld (matéssíld) í 6 ár, engan einkaútflutning í 2 ár (annaðist að vísu annað árið sölu síldar fyrir nokkra saltendur samkv. beiðni þeirra, en annað árið enga sölu, þá selt af sölusamlagi síldarsaltenda og samvinnufélagi Ísfirðinga) og haft einkasölu allrar síldar í 4 ár. Samkvæmt lögum nr. 74 frá 29 des. 1934, má skipta verkefni síldarútvegsnefndar í 4 aðalatriði : 1. Sala síldar (einstakra tegunda eða allrar), ef henni er falið það af ráðherra. 2. Ákvörðun lágmarksverðs fersksíldar og lágmarksverðs útfluttrar síldar. 3. Löggilding útflytjenda, síldarsaltenda og úthlutun veiðileyfa til skipa og söltunarleyfa til stöðva. Samkv. l. má enginn bjóða síld til sölu á erlendum markaði eða flytja út síld nema með leyfi Síldarútvegsnefndar. 4. Styrkja nýjar verkunaraðferðir, veiðiaðferðir og afla nýrra markaða. Eins og séð verður af þessu, er n. ekki ætlað að kaupa inn tunnur eða salt, og ekki til þess heimild samkv. þessum lögum, þó að n. hins vegar hafi þurft að gera þetta í misjafnlega stórum stíl, eins og ég kem að síðar. Þar sem þm. byggir þannig álit sitt og ádeilur á Síldarútvegsnefnd á alröngum forsendum, er ekki furða, þó að fullyrðingar hans um störf hennar fái ekki staðizt, en margt af því, sem hann fullyrðir, er beinlínis uppspuni og ósannindi, eins og nú mun verða vikið að, þó að reyndar verði látið nægja að hrekja helztu rangfærslurnar. Þm. fullyrðir, að liðið hafi mánuðir frá því, að síldarútvegsnefnd tók við andvirði saltsíldar, og þar til hún greiddi saltendum það. Þetta er algerlega rangt. Síldarsaltendum var greitt um leið og n. fékk peningana í sínar hendur 80–90% af andvirði síldarinnar, en samkv. reglugerð bar henni að halda hinu eftir, þar til sala allrar síldarinnar var farin fram. Var enda oft greidd viðbótargreiðsla, þegar á leið sölutímann og sýnt var, að öll síld seldist fyrir ákveðið verð, þannig að þegar upp var gert að síðustu, áttu saltendur ekki inni nema 5–7% af andvirðinu, sem þá var strax greitt. Þetta er mér persónulega kunnugt, meðan ég átti sæti í n., og er mér tjáð, að síðar hafi sama regla gilt. Það má vel vera, að það rugli þm., að greiðsla fyrir síldina, sem tryggð er með rembours, kemur oft ekki til n. fyrr en síldin er afhent eða réttara sagt skjölin (farmskírteini o. fl.), þegar hún er komin á áfangastað, og hann haldi í fávísi sinni, að undir öllum kringumstæðum fái síldarútvegsnefnd greiðslu, þegar síldinni er afskipað. Bækur og skýrslur síldarútvegsnefndar sýna, að þetta er rétt, og er furðu ósvífið að vera með slíkar fullyrðingar sem þessar. Mér er ekki kunnugt um, að nokkurn tíma hafi risið misklíð milli síldarsaltenda og síldarútvegsnefndar vegna útborgunar á þá síld, sem síldarútvegsnefnd hefur haft til sölumeðferðar. Eins og áður er að vikið, er ekki til þess ætlazt með lögum um síldarútvegsnefnd, að hún kaupi inn tunnur og salt. Það kom þó fljótt í ljós, að ýmsum smærri saltendum var um megn að útvega sér nægar tunnur til söltunar og þá einkum og sér í lagi undir matéssíld, sérstaklega skozkar tunnur undir síld á Ameríkumarkað. Síldarútvegsnefnd tók því þann kostinn að létta saltendum þessa útvegun, ýmist með því að ábyrgjast hinum innlendu tunnuframleiðendum (á Akureyri og Siglufirði) greiðslu þeirra tunna, er fóru undir matéssíld, eða að kaupa inn skozkar tunnur undir Ameríkusíld og afhenda saltendum, en greiðsla fyrir þær tunnur var síðan dregin frá andvirði útfluttrar síldar. Má af þessu marka fleipur þm. um andúð síldarútvegsnefndar á tunnuverksmiðjunum, þar sem oftast eina trygging þeirra var að selja til saltenda með ábyrgð síldarútvegsnefndar. N. keypti aldrei inn norskar tunnur, heldur önnuðust síldarsaltendur sjálfir þau innkaup. Það verður því að skrifast á þeirra reikning, ef fluttar hafa verið inn lélegar tunnur. Hitt er svo annað mál, að síldarútvegsnefnd var það ljóst, að sjálfsagt væri, að einungis yrðu fluttar inn góðar og samstæðar tunnur, og þess vegna voru fyrir hennar atbeina samþ. l. á Alþ., sem ákveða um gerð og gæði innfluttra tunna. Þessi l. áttu að koma til framkvæmda á styrjaldarárunum, en var frestað vegna vandkvæða, sem þá og síðar hafa verið á því að fá fyrsta flokks tunnur. Sýnir þetta einmitt gagnstætt því, sem þm. vill vera láta, að síldarútvegsnefnd hafði þessi mál til athugunar og lét þau ekki afskiptalaus, en einmitt framkvæmd tunnulaganna mun stórbæta aðstöðu íslenzkra tunnuverksmiðja í samkepppni við þær erlendu. N. hefur ávallt haft í sinni þjónustu menn, sem hafa sérþekkingu á tunnum og tunnuefni og tunnusmíði. Má þar til nefna Magnús Vagnsson, sem var í þjónustu n., þar til hann varð matsstjóri fyrir nokkrum árum, og ávallt hefur verið reiðubúinn að starfa fyrir n. að skoðun og móttöku tunna og tunnuefnis, girðis o. fl. og er m. a. nú erlendis á vegum síldarútvegsnefndar í þessum erindum. Þá má einnig nefna Harald Gunnlaugsson, en auk þessara tveggja hafa verið í n. og hjá n. aðrir, sem góða þekkingu hafa í þessum efnum. Þegar þetta er athugað, að síldarútvegsnefnd keypti inn aðeins skozkar tunnur, sem eru viðurkenndar fyrir efni og gæði, og það undir umsjón færustu manna, verður að skoða ummæli þm. um, að stundum hafi tunnurnar verið afleitar, sprottin af þekkingarleysi á þessum málum eða fávizku. Aðeins einu sinni varð n. fyrir óhöppum við kaup á tunnum, ekki frá útlöndum, heldur frá tunnuverksmiðju Siglufjarðar. Þetta var þó ekki um að kenna smíði tunnanna, heldur vegna þess, að efnið var lélegt. Þetta viðurkenndi forstjórinn og gerði það, sem hann gat, til þess að bæta úr. N. gafst þó ekki að heldur upp á því að kaupa tunnur af tunnuverksmiðjunni, heldur hélt áfram, enda reyndust þær mun betur síðar og tunnur, sem framleiddar voru þar s. l. ár, voru góðar að öllum frágangi. Önnur ummæli þm. um, að síldarútvegsnefnd hafi rekið áróður gegn hinum íslenzku tunnuverksmiðjum, eru á sömu rökum reist og þau, sem að framan hafa verið rakin, þ. e. þau eru ósannindi og rangfærslur eða byggð á fávísi þm. um þessi mál. Síldarútvegsnefnd fylgdist af áhuga og velvild með þessari framleiðslu, eins og áður er sýnt fram á, og brýndi hún jafnan fyrir þessum aðilum að vanda sem allra mest val efnis og alla vinnu. Mun það ekki sízt því að þakka, að þessum iðnaði hefur fleygt fram í þeim efnum. Síldarútvegsnefnd hafði fyrir stríð hvorki aðstöðu né heimild til þess að kaupa alla framleiðslu þessara fyrirtækja, þar sem n. hafði aðeins hluta framleiðslunnar til sölu, en auk þess var hverjum saltanda heimilt að flytja inn tunnur undir síld sína, og gerðu það flestir þeir stærri. Ef síldarútvegsnefnd hefði keypt á hverjum tíma mun meiri tunnur en hún vissi, að yrðu notaðar, hefði það leitt til þess, að tunnur n. hefðu legið, gengið úr sér og orðið ónýtar. Af því gat ekki leitt annað en tap, sem aftur hefði lent á saltendum, þeim til tjóns, en engum til gagns, sams konar tap og reið gömlu síldareinkasölunni að fullu. Þm. verður mjög tíðrætt um það, sem hann nefnir „einokunaraðstöðu Svía“ og hann telur vera í því fólgið, að þessir kaupendur að nokkru leyti keyptu síld og vinnu, en legðu til tunnur, salt, sykur og krydd. Er rétt að athuga þetta nokkru nánar. Öllum saltendum ber saman um, að hagkvæmasta verkunin sé að sykursalta eða kryddsalta síld. Ber þar margt til, en þó sérstaklega tvennt. Hægt er að nota eldri síld til þessarar söltunar, en t. d. til matésverkunar eða cutsíldar. Þess vegna er hægt að salta meira í einni söltun og á skemmri tíma af hverju veiðiskipi, og fersksíldin nýtist betur. Þá er það viðurkennd staðreynd, að þessum tegundum síldar er miklu síður hætt við skemmdum en annarri síld. Þess vegna var reynt eftir megni að færa þessa verkun inn í landið, en hún hafði áður en síldarútvegsnefnd tók til starfa mjög færzt út til fiskiskipanna erlendu, og tókst þetta svo vel, að 1938 mun hafa verið verkað meira en nokkru sinni áður eða um 70000 tunnur þessara tegunda. Svíar lögðu útifiskurunum til tunnur, sykur, salt og krydd til þessarar verkunar. Sama vildu þeir einnig gera í landi, og bar þá aðallega það til, að hver verksmiðja hefur sínar eigin blöndur á kryddi, sem vakað er yfir sem leyndarmáli, og vildi því leggja kryddið til blandað, og svo hitt, að oft voru notaðar gamlar tunnur undir kryddsíldina. Þess vegna var það svo, að n. ákvað tvenns konar verð á síldinni, annað með tunnum, salti o. s. frv. og hitt án tunna og salts. Ef þm. vildi nú gera sér það ómak að bera saman þessi tvö verð, annars vegar excl. verðið og svo þáverandi gangverð á tunnum og salti o. s. frv., þá hygg ég, að hann mundi komast að raun um, að excl. verðið var í flestum tilfellum mun hagstæðara fyrir saltandann, en auk þess var hann búinn að fá tryggingu fyrir því, að síldin yrði tekin, sem annars gat oft brugðizt, þar sem kaupandinn átti tunnur o. fl. undir síldinni og hafði þar með tekið á sig hluta af áhættunni, enda var nýsíldin ætíð viðurkennd af umboðsmanni kaupanda, áður en söltun hófst. Hitt er svo alrangt, að Svíar hafi lagt til tunnur undir alla síld, sem þeir keyptu. Íslendingar fluttu inn mikið magn af tunnum frá Noregi, bæði undir matéssíld og síld, sem seld var til Svíþjóðar og á aðra markaði. Það er þess vegna rangt, að Svíar hafi raunverulega lánað saltendum þessar tunnur, salt, krydd o. s. frv., heldur lögðu þeir það til, og það var þeirra eign og á þeirra ábyrgð allan tímann, notað eða ekki notað. Af þessu verður séð, að fullyrðingar þm. um, að þessi verzlun út af fyrir sig hafi skaðað þjóðina um tugi milljóna, eru alrangar, en um fullyrðingar hans um lækkun síldarverðs af þessum ástæðum mun ég ræða síðar. Innlenda tunnuframleiðslan var út af fyrir sig engin trygging fyrir því, að Svíar gætu ekki, ef þeir hefðu viljað, ráðið yfir tómtunnum, meðan þeim ekki var bannað að kaupa tunnur, framleiddar hér á landi, enda eru dæmi þess, að þeir keyptu hér 20–40 þúsund tunnur af íslenzkri framleiðslu eitt árið. Meðan ég átti sæti í síldarútvegsnefnd, hafði hún ekki með höndum neina sölu á síld til Svía að undanteknum nokkrum þúsundum tunna og þá fyrir ágætt verð og á árinu 1940, er n. seldi þeim alla framleiðslu af cutsíld, um 40000 tunnur, með tunnum og salti og fyrir hátt verð, en þessa síld greiddu Svíar og tóku við henni hér á landi, en þessa sölu kom í minn hlut að undirbúa þann tíma er ég dvaldi í Svíþjóð sumarið 1940. Eins og kunnugt er, komust ekki nema um 15 þúsund tunnur af þessari síld til Svíþjóðar, en hitt var geymt hér á ábyrgð Svía í tvö ár, en síðar selt til bræðslu - og skepnufóðurs fyrir lágt verð. Eins og ég gat um áður, er eitt af höfuðverkefnum síldarútvegsnefndar að ákveða lágmarksútflutningsverð. Þetta verð þurftu Svíar að greiða. Samningar, sem gerðir voru við lægra verði, voru ekki viðurkenndir og eyðilagðir. Þm. getur verið þess fullviss, að marga slíka þurfti að eyðileggja á fyrstu starfsárum síldarútvegsnefndar. Þm. talar enn af fávizku eða lætur verri hvatir ráða, þegar hann heldur því fram, að saltendur hafi orðið að sitja við það verð, er Svíar buðu. Það var síldarútvegsnefnd, er ákvað verðið, og ef þm. vill gera sér það ómak að leita enn upplýsinga aftur í fortíðina, ætti hann að bera saman það verð, sem Svíar greiddu fyrir íslenzku síldina, og það verð sem þeir greiddu fyrir norskveidda Íslandssíld. Mundi hann þá enn komast að þeirri niðurstöðu, að hann hallar mjög réttu máli. Eitt atriði má enn nefna til þess að hrekja staðleysur þm. um undirlægjuhátt síldarútvegsnefndar gagnvart sænskum síldarkaupendum. Síldarútvegsnefnd komst að því eitt sumar, að nokkrir saltendur gerðu tilraun til þess að selja Svíum síld undir lágmarksverði nefndarinnar. N. fól þegar tveimur mönnum að rannsaka bókhald allra löggiltra saltenda og komst þá að því, að nokkur brögð voru að þessu. Var þetta þegar stöðvað, og er óhætt að fullyrða, að fyrir þessar aðgerðir síldarútvegsnefndar græddu saltendur nokkuð fé, auk þess sem sænskir kaupendur reyndu ekki aftur að fara þessa leið, þar eð þeir vissu, að á valdi síldarútvegsnefndar var að koma í veg fyrir, að þeir saltendur, sem slíkt hefðu gert, yrðu löggiltir sem seljendur áfram. Hér er því málunum beinlínis snúið við. Það var síldarútvegsnefnd, sem tók upp baráttuna gegn þessum ósóma, en saltendur, sem höfðu byrjað hann. En þetta kallar þm. að taka taum Svíanna og hossa þeim. Einhver alósvífnasta árásin á síldarútvegsnefnd er í þessu furðulega plaggi, þegar þm. telur, að n. hafi gripið fram fyrir hendur á saltendum og samið við Svía um lægra verð á síld 1939 en þeir sjálfir hefðu getað náð. Hér er svo rangt með farið, að tæplega getur um verið að kenna fávizku og ókunnugleik þm., heldur hlýtur þm. að vera ljóst, að hann fer hér með alrangt mál, hrein ósannindi, sem hann telur sennilega, að einhver muni trúa í bili, þar til hið sanna er leitt fram í dagsljósið. Ég var formaður síldarútvegsnefndar þetta haust og hafði verið frá stofnun n., og einnig var hæstv. fjmrh. eimmm. Mikill meiri hluti síldarinnar hafði verið seldur fyrir fram, og höfðu einstakir saltendur gert samninga við Svía og aðra, en þeir samningar síðan staðfestir af síldarútvegsnefnd, ef þeir uppfylltu sett skilyrði um verð og annað. Þegar stríðið skall á, taldi síldarútvegsnefnd, að nauðsynlegt mundi að freista þess að fá hækkaða þá síld, sem í landinu lá, og jafnframt voru gerðar ráðstafanir til þess að hækka verð á þeirri síld, er síðar kynni að veiðast - og ósamningsbundin var. En við rannsókn, sem n. lét fram fara, kom í ljós, að öll síld (önnur en matéssild) var seld með fyrirframsamningum af saltendum sjálfum. Eftir að þetta kom í ljós, voru m. a. af þessum ástæðum sett lög um útflutningsnefnd, þar sem bannaður var útflutningur á öllum vörum, sem þá voru liggjandi í landinu. Síldarsaltendur sjálfir vildu margir hverjir ekki rifta samningum og alls ekki standa að því sjálfir að hækka verðið. Og í skjalasafni síldarútvegsnefndar liggur skjal, undirritað af umboðsmönnum saltenda, þeim Ingvari Guðjónssyni, Steindóri Hjaltalín og Ingvari Vilhjálmssyni, þar sem þeir gefa síldarútvegsnefnd umboð til þess að semja við sænska síldarkaupendur um verðhækkun á allri samningsbundinni síld, kr. 4 sænskar pr. tunnu. En undanfari þess umboðs var einmitt það, að þeir vildu ekki sjálfir koma fram sem aðilar að þessum samningum, enda töldu sér það ekki fært, þar sem þeir höfðu sjálfir gert þá samninga, sem með þessari samningagerð voru ógildir. Þegar þessar staðreyndir eru athugaðar: 1. að saltendur höfðu sjálfir löngu fyrir fram gert bindandi samninga við sænska síldarkaupendur og aðra, 2. að öll síld, sem hér lá (önnur en matéssíld), er stríðið brauzt út, var seld fyrir fram með bindandi samningum og 3. að síldarútvegsnefnd samdi samkvæmt beiðni og umboði saltenda um verðhækkun á síld, sem þeir saltendur, en ekki síldarútvegsnefnd hafði selt fyrir fram, sést bezt, hvílíkt fleipur þm. fer með. Hvernig áttu saltendur að geta knúð kaupendur til hækkunar á síld, sem fyrirframsamningar lágu fyrir um? Hvernig átti síldarútvegsnefnd að grípa fram fyrir hendur þeirra, þegar þeir einir og sjálfir höfðu allan rétt haft til að selja og höfðu til að selja sína framleiðslu? En einmitt umboð það, sem saltendur gáfu síldarútvegsnefnd, sýndi, að þeir vildu láta n. semja fyrir sig um þessa verðhækkun, m. a. vegna þess, að þeir vildu ógjarnan verða fyrir þeim óþægindum, sem af því leiddi að hækka verð á samningsbundinni vöru. Mér er ekki kunnugt um, hvað þessi hv. þm. telur sér samboðið, en þó verður því ekki neitað, að þetta dæmalausa nál. virðist bera vott um, að hann hafi takmarkalausa trú á því að fara með ósannindi, fleipur og staðleysur máli sínu til framdráttar. Ég nenni ekki að hrekja einstaka önnur ósannindi og dylgjur, en Þess má þó geta, að þegar þm. talar um samfelldar stórveizlur fyrir Svía, fer hann eins og í öðru með alrangt mál. Síldarútvegsnefnd hafði venjulega einu sinni á vertíð (þó ekki alltaf) hóf fyrir þá umboðsmenn erlendra síldarkaupenda, er hér voru, og eru til skilríki því til sönnunar, en hvort þetta hefur breytzt, eftir að ég fór úr n. og þm. tók þar sæti, skal ég ekki segja, en kunnugt er, að þessi þm. hefur mesta dálæti á að halda stórveizlur á kostnað þess opinbera, þegar honum gefast minnsta tækifæri þar til. Ég skal svo láta útrætt um þessi atriði, en vil benda á, að síldarútvegsnefnd hefur jafnan talið traustast til góðs árangurs að hafa sem kurteisast samband við erlenda viðskiptamenn sína, en þó með fullri einurð. Enda mun það bezt til framhaldandi viðskipta, að sem vinsamlegast samband sé á milli þeirra aðila, sem íslenzkar afurðir selja, og hinna, sem þær kaupa. Að lokum vil ég svo aðeins benda þm. á eitt lítið atriði í sambandi við kaup á stafefni, sem stjórn tunnuverksmiðjunnar hafði með að gera. Tunnuverksmiðjustjórninni barst í hendur tilboð um finnskan staf frá Hauki nokkrum Björnssýni, sem er náinn samverkamaður þm., þó að hann hafi ef til vill ekki verið beinlínis útsendur af honum. Form. stjórnarinnar, Tryggvi Helgason, vildi óður og uppvægur kaupa þennan staf, en fyrir gætni núverandi form. síldarútvegsnefndar fékkst þó það skilyrði sett fyrir kaupunum, að stafurinn reyndist nothæfur. En - form., Tryggvi Helgason, vildi fyrir hvern mun - sjálfsagt í greiðaskyni við fyrrv. atvmrh. - láta kaupa þennan staf skilyrðislaust. Stafurinn var síðan skoðaður af Haraldi Loftssyni og reyndist, eins og við var að búast, algerlega ónothæfur til tunnugerðar. Sami maður, Haukur Björnsson, bauð gjarðajárn frá Englandi. Stjórn tunnuverksmiðjunnar samþykkti tilboðið og setti tryggingu fyrir greiðslu. Járnið kom aldrei, en verksmiðjan hefur haft mikinn kostnað vegna þess að opna rembours og auk þess greiða vexti af þessari upphæð. Síðar meir upplýstist svo, að félagi Hauks Björnssonar í öllum þessum viðskiptum og tilboðum var Andreas Godtfredsen, sá er vísa varð úr landi vegna rógskrifa um íslenzka útgerðarmenn og sjómenn. Það sýndi sig, að það hafði ekki verið nóg, að hæstv. þáverandi atvmrh. hafði haft Hauk Björnsson fyrir sendiherra í Finnlandi, heldur hafði hann annan sendiherra í sambandi við þann sendiherra, en sá maður var Andreas Godtfredsen, sem rekinn var úr landi, dæmdur fyrir landráð af þeim ástæðum, að hann spillti fyrir íslenzkum sjávarútvegi á stríðsárunum.

Sýknaði hv. þm. hann ekki?

Hann var ekki sýknaður, hann var náðaður með því skilyrði, að hann væri útlægur úr landinu. Honum var vísað úr landi og gert að skilyrði, að hann kæmi hér aldrei framar. Ég fyrir mitt leyti taldi svo mikla landhreinsun að þessum manni að losna við hann úr landinu, að ég vann það til að láta hann sleppa við fangelsisvist með því skilyrði, að hann kæmi aldrei til landsins aftur. En hv. þm. Siglf. taldi sér og sínum flokki og væntanlega ríkisstj. sæma að taka þennan mann fyrir sendiherra, fyrir sinn eigin trúnaðarmann í útlöndum. Ég get rakið meira af þessum tunnuviðskiptum. Eins og kunnugt er, þá er útflutningsbann á tunnum í Svíþjóð. Það má enginn flytja tunnur úr landi í Svíþjóð. Svíar telja sig ekki hafa meira af tunnum en þeir þurfa að nota sjálfir. Eitt af afrekum þessa hv. þm., meðan hann var atvmrh., var að gera samning við tunnuverksmiðju í Svíþjóð um kaup á efni í 94 þús. tunnur og borga efnið fyrir hverjar 5 þús. tunnur án tillits til þess, hvort nokkurt útflutningsleyfi væri fyrir tunnunum, en kaupandi skyldi legg ja til útflutningsleyfi. Ég veit ekki, hvað sú stétt, sem hv. þm. Siglf. á sínum tíma mundi vilja leggja niður við trog, muni segja, þegar fyrirskipaðar eru svona verzlunaraðferðir, að kaupa tunnur, sem útflutningsbann er á, með því skilyrði, að kaupandi sjálfur eigi að útvega útflutningsleyfi, en borga alltaf jafnóðum. Annars er það einhver vísasti vegurinn til að afla sér óvinsældar þar, sem lítið er til af vörutegund erlendis, að ríkisstj. kaupi upp vörutegundina, til að innlendir menn geti ekki haft hennar not. Ég skal svo enn minnast á einn þátt í þessum afskiptum hv. þm. Siglf., sem sérstaklega snertir stofnun tunnuverksmiðjunnar. Hann hefur haldið fram í þessu nál., að ég hafi reynt í síldarútvegsnefnd í mörg ár alltaf að leggja hindranir í veg fyrir innlenda tunnugerð. Ég hef sýnt fram á með þeirri ræðu, sem ég hef haldið, að slíkt er gersamlega tilhæfulaust. Það er í rauninni ómögulegt annað en þessi hv. þm., sem hefur verið búsettur á Norðurlandi, á Siglufirði, í mörg ár, viti betur en þetta. En hann hefur talið, þegar hann lét prenta nál., að ekki væri hægt að koma leiðréttingum við þetta í útvarpið, vegna þess að hann skilaði sínu nál. daginn eftir, að meiri hl., skilaði sínu. Hann hefur treyst því, að þeir, sem heyrðu hans álit lesið í útvarpið, mundu trúa, að allt, sem hann hefði látið þar prenta, væri satt. Hv. þm. hefur verið að hæla sér af því, að hann hafi komið á Alþingi með sérstaka till. um, hvernig ætti að bæta úr tunnuvandræðunum og gera tunnusmíðina innlenda, hann hefði borið þetta mál fram gegn mótmælum ýmissa vondra manna, sem ekki vildu hafa atvinnu í landinu, og nú væri allt í góðu lagi og verksmiðjan mundi bráðum taka til starfa. Ég hef athugað nánar, hvernig þessi hugmynd hv. þm. um byggingu tunnuverksmiðju á Norðurlandi er undir komin, og vil ég þá rifja upp fundi, sem haldnir hafa verið í nýbyggingarráði og síldarútvegsnefnd um þetta efni. Nýbyggingarráð átti tal við bæjarstjóra Akureyrar og hann mætti þar á fundi, og þar var lögð fram till., sem áður hafði verið samþ. í síldarútvegsnefnd þann 24. maí og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta : „Nefndin samþykkir að fara fram á það við ríkisstjórnina, að hún heimili síldarútvegsnefnd að gera samninga við tunnuverksmiðjurnar á Akureyri og Siglufirði um, að þær smíði í næstu 5 ár frá 1946 að telja tunnur til að salta síld, enda samþykki nefndin efni, smíði og verð í byrjun hvers árs fyrir sig. Skal þá sérstaklega haft fyrir augum, að tunnurnar séu að öllu leyti svo sambærilegar við aðfluttar tunnur til sömu nota, að fært þyki að festa kaup á þeim hverju sinni.“ Nýbyggingarráð tók þessa till. til athugunar og lét svo um mælt, að það mundi af sinni hálfu gera sér far um að fylgjast með frekari gangi þessa máls. Þar var um það að ræða, að síldarútvegsnefnd, nýbyggingarráð, bæjarstjórn Akureyrar og væntanlega bæjarstjórn Siglufjarðar settu upp fimm ára plan um smíði á síldartunnum. Maður skyldi nú halda, að hv. þm. Siglf. hefði ekki verið mjög illa við, að búið væri að setja upp fimm ára plan um að smíða allar þær tunnur, sem þyrfti í fimm ár. En hverju halda hv. þm., að þáverandi hæstv. atvmrh. hafi svarað þessum tilmælum? Hann fær bréf frá síldarútvegsnefnd 28. maí, þar sem n. óskar eftir því, að henni verði veitt sú heimild, sem í till. greinir, heimild til að semja við tunnuverksmiðjurnar á Akureyri og Siglufirði um að smíða síldartunnur næstu fimm ár. Þessu bréfi hefur aldrei verið svarað. Síldarútvegsnefnd, sem sendi bréf 28. maí 1945 til þáverandi atvmrh., núverandi hv. þm. Siglf., fékk alls ekki svar við þessu bréfi sínu, en á bréfið er skrifað með blýanti með hendi hæstv. þáverandi ráðh.: „Tala við Erlend. Segja, að ráðherrann telji ekki nauðsynlegt.“ M. ö. o., það er aldrei sent skriflegt svar úr stjórnarráðinu, heldur skrifar hæstv. þáverandi atvmrh. á bréfið fyrirmæli til fulltrúa síns, Gunnlaugs Briems, að ekki sé nauðsynlegt að gera samning um fimm ára smíði á síldartunnum. Gunnlaugur Briem skrifar fyrir neðan: „Tilkynnt E. Þ.“ Honum er tilkynnt með símskeyti, að þetta sé ekki nauðsynlegt, en sem sagt hinir ábyrgu aðilar, síldarútvegsnefnd, bæjarstjórn Akureyrar og bæjarstjórn Siglufjarðar fá ekki að koma að þessari framkvæmd, ráðh. reynir heldur að gera það sjálfur. Hann hafði trúnaðarmenn úti í löndum, Hauk Björnsson og Andreas Godtfredsen, og fannst réttara að láta þá annast þessi mál en þá ábyrgu aðila fyrir norðan. En svo þegar málið er komið á þennan rekspöl, er það tekið upp á öðrum grundvelli; eins og menn vita, af hæstv. ráðh. Ábyrgu aðilarnir eru settir út úr spilinu, en hæstv. ráðh. tekur það upp sem sína hugmynd, þegar síldarútvegsnefnd og nýbyggingarráð eru búin að koma sér saman um till. í málinu. Ég veit ekki, hvað þetta er kallað af öðrum, en stundum er slíkt kallað málefnaþjófnaður. Niðurstaðan af þessu er sú, að það er starfandi tunnuverksmiðja með sérstökum framkvæmdastjóra. Nú höfum við lagt til, meiri hl. sjútvn., eftir till. hæstv., sjútvmrh., að þessi verksmiðja verði lögð niður og sá framkvæmdastjóri, sem hæstv. fyrrv. atvmrh. hafði ráðið, verði einnig látinn hætta störfum, en, þeir ábyrgu aðilar, sem voru komnir á rekspöl með þetta mál, áður en hæstv. ráðh. tók það úr höndum þeirra, verði látnir taka við starfinu. Ég skal ekkert segja ljótt um þann framkvæmdastjóra, sem hæstv. fyrrv. ráðh. hefur ráðið til þessa starfs. Mér þykir ákaflega líklegt, að hann sé ákaflega svipuðum hæfileikum búinn og Haukur Björnsson og Andreas Godtfredsen, a. m. k. er hann þeim hæfileika búinn að vera þægt verkfæri í hendi hv. þm. Siglf.

Ég vil minna hv. þm. á, að það er fjarverandi maður, sem hann. er að tala um og kalla þægt verkfæri. Ég veit ekki, hvort það er þinglegt.

Ég vil upplýsa hæstv. forseta um, að þessi maður var framkvæmdastjóri í Kaupfélagi Siglfirðinga á þeim tíma, sem kommúnistar ætluðu að taka félagið með ofbeldi og lögleysu, en var hindrað með fógetaúrskurði. Ég get í rauninni látið þessar upplýsingar nægja, en ég tel í rauninni alveg furðulegt, að hv. þm. Siglf., eins og hann stendur að vígi í þessu máli, skuli gefa tilefni til þessara umr. Og ég get bætt því við, að ég tel, að það séu ekki öll kurl komin til grafar í þessu máli, heldur eigi enn eftir að koma í ljós ýmislegt það, sem hefur farið þannig úr hendi, að enginn ráðh. mundi óska eftir því að vekja um það umr. En sá, sem hefur kosið sér það að taka málefni síldarútvegsins úr höndum síldarútvegsnefndar, bæjarstjórnar Akureyrar, bæjarstjórnar Siglufjarðar og nýbyggingarráðs og fela þau Hauki Björnssyni og Andreasi Godtfredsen, hlýtur að hafa málstað, sem hann má vera stoltur af.

Frsm. minni hl. (Áki Jakobsson) : Þá hafið þið heyrt greinina, sem á að koma í Alþýðublaðinu á morgun. Það er gott og blessað, að hv. þm. er búinn að létta þessu af sér. Ég vil fyrst taka fram, að ég tel ósæmilegt að taka hér fyrir mann, Má Einarsson, framkvæmdastjóra tunnuverksmiðjunnar, og segja, að hann sé að öllu leyti eins og Andreas Godtfredsen, sem er dæmdur glæpamaður, sem hefur verið gerður landrækur af Íslandi, og að taka fyrir saklausan mann og segja, að hann sé eins og þessi maður, það gerir aðeins sá, sem veit ekki, hvað er satt og hvað er lygi. 
             Ég get upplýst hv. þm. um það, að allir eru sammála um, að hann hafi staðið samvizkusamlega í starfi sínu. Hann stjórnaði um tíma Kaupfélagi Siglfirðinga, og enginn hafði neitt upp á hann að klaga. Það hefur löngum verið ljóður á ráði hv. þm. Ísaf. að taka einstaka menn fyrir og elta þá með ýmiss konar persónulegum svívirðingum, enda má segja, að sjávarútveginum hrakaði, á meðan hann hafði á hendi stjórn hans. Ég skil, að það sé sárt fyrir þennan hv. þm. að láta grípa á sínum eigin kýlum, en þar fyrir þarf hann ekki að bregðast reiður við og hafa í frammi alls konar blekkingar og svívirðingar um alsaklausa menn. Mér er spurn, hvað hefur komið af nýjum till. varðandi sjávarútveginn, síðan þessi hv. þ. varð þar mikils ráðandi? Í fyrsta lagi að stöðva þær framkvæmdir, sem allir heilvita menn, hlutu að sjá að voru nauðsynlegar og aðkallandi. Í öðru lagi að ýta við ýmsum mönnum og stjaka þeim frá, sem sýndu áhuga og dugnað í þessum nauðsynjamálum. Reiði þessa hv. þm. má merkileg kallast, og sannar hún það, að hann hefur ekki sem bezta samvizku, hvað þetta snertir. Þá segir hv. þm. það, að ég hafi sent Hauk Björnsson sem sendiherra til Finnlands. Það væri fróðlegt að vita, hvaða flugufót hann hefur fyrir þessu. Ég kom aldrei nærri þessum tunnukaupum, sem hann talaði um, og hvað því viðvíkur, að þær voru frá Godtfredsen, þá var mönnum það ljóst, að tunnur varð að fá, til þess að öll söltun væri ekki stöðvuð, jafnvel þótt þær væru frá Godtfredsen, en hins vegar kom engum í hug að kaupa tunnurnar, nema því aðeins, að þær væru góðar. Hvað snertir járnið, þá hafði fengizt loforð fyrir því hjá firma einu í New-Castel, en þegar til kom, þá var það bara ekki til. Nú kemur okkur í koll, að hv. þm. Ísaf. var leiðandi maður í sjávarútvegsmálum okkar, því að það er fyrir hans tilverknað, að við skulum ekki enn hafa komið okkur upp tunnuverksmiðjum, sem hefðu getað séð síldarútveginum fyrir nægilega miklu af tunnum. Ég vildi taka það fram hér, að það var á mínum vegum, sem keyptar voru 100 þús. tunnur. Þessum tunnukaupum var það að þakka, að söltunin gat haldið áfram. En það gekk þó ekki þrautalaust að fá þær. Eftir að lengi hafði staðið í stappi út af þeim og þær legið erlendis alllangan tíma, þá fengum við þær útfluttar fyrir góðvilja og atbeina hafnarstjórans í Gautaborg. Þetta hefur hv. þm. Ísaf. enga hugmynd um og heldur ekki það, að þannig er nú ástatt í öllum þeim löndum, sem við eigum viðskipti við, að þar er ekki hægt að fá tunnur. Frá Finnlandi er jú hægt að fá eitthvað, en þær eru bara allar gjarðalausar. Það er ekki sæmandi fyrir sjálfstæða þjóð að gangast undir aðra eins nauðungarsamninga og Svíar hafa gert í þessum málum, en það, sem gerir þeim mögulegt að beita þeim, er það, að engin starfandi tunnuverksmiðja er í landinu sjálfu, og þess vegna verðum við að ganga að afarkostum þeirra til þess að fá tunnurnar. Sá samningur, sem ég gerði í Svíþjóð, er þannig, að skýrt er tekið fram, að kaupandi verði að fá útflutningsleyfi. Ég álít, að engin hætta sé á, að þær seljist ekki. Ef við fáum leyfið, þá eigum við að geta saltað í 96 þús. fleiri tunnur en ella. Það er sannarlega ekki gleðileg tilhugsun, að komið geti til mála að fela síldarútvegsnefnd, þar sem kreppukóngurinn, Finnur Jónsson, er mestu ráðandi, yfirstjórn þessara mála. Þessi hv. þm. var í því sálarástandi, þegar hann fór til Svíþjóðar, að hann þorði ekki að ferðast yfir Rússland. Hann óttaðist það, að Rússarnir kynnu að gera hann höfðinu styttri. Svo þykist hann vera einhver afreksmaður, þegar heim kemur. Ég skora á hann að finna stað fyrir þeim orðum sínum, að Haukur Björnsson og Godtfredsen hafi verið eitthvað á mínum vegum. Þá fór hv. þm. Ísaf. að tala um það, að eitthvað mundi bogið við ýmislegt í embættisrekstri mínum. Það væri fróðlegt að vita, hvað þessar aðdróttanir hv. þm. eiga að þýða, og ég hélt, að honum færist sízt allra manna að tala um slíkt. Mér finnst hálfgerður hraðbátabragur á allri hans málfærslu, og kannske finnst honum, að hann geti stært sig af hraðbátasamningum sínum. Með þeim átti landhelgisgæzlunni að vera borgið, en hver er útkoman? Afleiðingin af þeim frægu samningum er sú, að landhelgin er nú óvarin.

Við vorum nú að tala um tunnusmíði, svo að þetta kemur ekki málinu við.

Það er ekki hægt annað en minna á þessi einstöku afglöp, þegar hv. þm. Ísaf. leyfir sér að tala um embættisóreiðu og mistök hjá öðrum. Þessi hv. þm. ætti að fara sér hóflegar. Hann hefur, meðan hann var dómsmrh., sett embættismann af embætti fyrir það eitt að leyfa sér að tala ókurteislega við hann, en hann hefur orðið að éta það allt ofan í sig aftur. Það kenndi ýmissa grasa í ræðu - eða öllu heldur blaðagrein - hv. þm. Ísaf. Ég hef punktað sumt af því niður, en ef til vill gefst mér seinna tækifæri, þegar greinin kemur á prent, til að svara henni, og er kannske rétt að fresta umr. um það. Hann hélt því fram, að alltaf hefði verið fyrir hendi áhugi hjá síldarútvegsnefnd fyrir byggingu innlendrar tunnuverksmiðju, en ég átti að hafa hnuplað þessari hugmynd um tunnuverksmiðju. Þetta er ósatt, en út af fyrir sig hygg ég, að það væri bara gott, að góðum málum væri hnuplað frá þeim mönnum, sem hvorki hafa áhuga né vilja til þess að koma þeim nokkru sinni í framkvæmd. Bréf og till. síldarútvegsnefndar var ekkert nema föndur út í loftið og 5 ára áætlun var óhugsanleg. Búið var að byggja út tunnuverksmiðjunni á Siglufirði, svo að rækilega var séð fyrir, að hún gæti ekki starfað. Síldarútvegsnefnd hefur aldrei gert neitt til þess að koma tunnuverksmiðjunni upp, en hefur alltaf haldið fram erlendum tunnum. Einhverju sinni kom það fyrir, að tunnur smíðaðar hér reyndust eitthvað gallaðar. Þetta var útbásúnað og notað óspart til þess að níða hinn innlenda tunnuiðnað niður, enda þótt tunnur smíðaðar hér hafi jafnan reynzt vel. Svo leyfir hv. þm. Ísaf. sér að halda því fram, að síldarútvegsnefnd hafi alltaf verið fylgjandi innlendri tunnusmíði. En af samþykktum og till. þessarar nefndar sjá allir, um hve mikinn leikaraskap hér er að ræða, og að alls enginn hugur fylgir þar máli. Með þeim tækjum, sem við höfum nú til tunnusmíða, getum við ekki keppt við aðrar þjóðir. Þess vegna var ég á móti því að gera ráðstafanir til þess að gera við gömlu verksmiðjurnar, heldur borgaði sig að byggja nýjar. Það er alveg rétt, að nýbyggingarráð sýndi þessu áhuga. T. d. sýndi Magnús Vagnsson mikinn áhuga, en hann talaði fyrir daufum eyrum. Hann á stóran þátt í því, að í þetta var ráðizt, og það er í fyrsta skipti, sem hann hefur fundið skilning á þessu. Þessar verksmiðjur eru ekki aðeins atvinnuspursmál, heldur einnig bráðnauðsynlegar vegna þess, að undir því kerfi, sem hv. þm. Ísaf. kom á í þessum efnum, þá fluttu bæði Svíar og Norðmenn gallaðar tunnur til landsins, sem þeir sjálfir gátu ekki notað og voru allsendis ónothæfar, og þetta gerðist, meðan hv. þm. Ísaf., réð lögum og lofum í síldarútvegsmálum. Þetta vissi Magnús Vagnsson, og hann hefur jafnvel haldið því fram, að við gætum keppt við aðrar þjóðir um tunnur, svo að spursmálið um gæði er ekki álitamál. Ég er vel kunnugur á Siglufirði og þekki það vel, hversu mikið þetta tunnuspursmál hefur að þýða fyrir atvinnuvegi bæjarins. Ég veit hverjir það voru, sem ekki vildu þetta, það voru Svíar, vegna þess að þeir þurftu að hafa ráð manna öll í hendi sér. Þeir sköffuðu allt að láni, en tóku hagnaðinn. Þeir féflettu saltendur og voru þess megnugir í skjóli síldarútvegsnefndar, þótt vandalaust hefði verið að stöðva það. Auk þess gátu Svíar fylgzt með öllu hjá saltendum, vegna þess að síldarútvegsnefnd hafði þar aðgang að öllu, og gerði þetta þeim auðveldara fyrir að prútta um verð. Það hefur sjálfsagt valdið vonbrigðum hjá Svíum, að ég skyldi verða atvmrh., en ekki hv. þm. Ísaf., vegna þess að þeir hafa ekki fengið þá aðstöðu, sem þeir höfðu fyrir stríð. Svo töldu Svíarnir sig leggja til tunnurnar í góðgerðarskyni og sögðu eins og hv. þm. Ísaf., að þetta væri mjög hagkvæmt fyrir okkur, en svo ráða þeir lögum og lofum í síldarsöltuninni. Þetta er mjög æskilegt að áliti hv. þm. Ísaf., og ef hann á að ráða, þá mun hann skapa Svíum aftur fyrri aðstöðu sína. En svona eru nýlendur arðrændar, t. d. nýlendukúgun Breta, sem skammta nýlendum sínum skít úr hnefa. Og arðrán Svía í skjóli síldarútvegsnefndar var lík kúgun á blökkuþjóðunum. Það fyrirkomulag, sem haft er, er óþolandi, og geta saltendur ekki við það unað, enda er síldarútvegsnefnd illa séð meðal þeirra. En þó höfðu allir Svíar ekki slíka aðstöðu, heldur aðeins sumir þeirra. Ég vil spyrja hv. þm. Ísaf., hvort hann kannast við hr. Larsson. Hann keypti síldina og gat svo selt hana með ágætum hagnaði í Svíþjóð, og frá framkvæmdastjóra síldarútvegsnefndar var þess krafizt, að ég ívilnaði þessum manni. Og eitt sumar var svo hörð deila milli Larssons og annars sænsks aðila, að skip þeirra nærri því sigldu saman á höfninni í kapphlaupi um afgreiðslu, og taldi síldarútvegsnefnd þá sjálfsagt, að Larsson gengi á undan. Ég get talað við hv. þm. Ísaf. um starfsemi síldarútvegsnefndar, og þarf hann ekki að halda, að ég sé með öllu ókunnugur vinnubrögðum hennar. Það er ekki vafi á því, að söltunin er mesti framtíðar atvinnuvegur Íslendinga, og verðum við að hagnýta sem bezt okkar veiði, svo að við þurfum sem minnst að ganga að fiskimiðum okkar, enda veitir söltunin mest í aðra hönd. Hér er síldarútvegsnefnd falið stórt verkefni, en hún hefur ekkert gert til framfara í þessum málum, enda engar framfarir orðið vegna þess kerfis, sem gerði Svíum kleift að skera allt við neglur við Íslendinga. Nú er það svo enn, að síldin er borin í kassa úr skipinu og svo tekin af stúlkunum og raðað niður í tunnur. Einu framfarirnar, sem orðið hafa, eru því, að kringum árið 1920 var það til siðs að kasta síldinni í bingi úr skipunum, en nú er hún tekin í kassa. Það er því ekki óeðlilegt, að hv. þm. Ísaf. sé stoltur. En það, sem þurfti, var að skapa skilyrði til þess að við gætum framleitt eins og aðrar þjóðir, t. d. eins og Skotar, sem hafa mun erfiðari aðstöðu til síldarverkunar en við. Þó er skozka síldin verkuð innanhúss, sem er nauðsynlegt, einnig er hún verkuð með vélum, svo sem flökunarvélum og slógvélum. En saltendur hér voru þannig fjárhagslega í greip Svía, að þeir gátu ekki einu sinni: byggt skúra eða haldið við bryggjum sínum sómasamlega. En það, sem síldarútvegsnefnd þurfti að gera, var að koma upp nýtízku síldarsöltunarstöð, bæði til að kenna mönnum sem bezta verkun síldarinnar og tryggja sem bezt hagnýtingu hennar. Þetta var nauðsynlegt að gera, og vakti ég máls á þessu, en því verður efalaust ekki sinnt. Þar að auki sýndi síldarútvegsnefnd mjög mikið getuleysi um að afla markaða og sá enga nema í fjórum löndum, í Svíþjóð, Póllandi, Þýzkalandi eða Mið-Evrópu og Ameríku. Þó fór meginhlutinn til Svía, enda voru þeir yfirleitt ráðandi. Af um það bil 300 þús. tunnum tóku þeir 200 þús., sem þeir seldu svo með fimmföldu verði. Samt kom ekki til mála, að síldarútvegsnefnd dytti í hug að koma með niðurlagningarverksmiðju, en þá hefðu útlendingar hætt að geta grætt á þessari framleiðslu okkar. Ef við hefðum lagt síldina niður í dósir og fengið þannig fjórfalt eða fimmfalt verð fyrir hana, þá þyrfti ekki að vera atvinnuleysi hér. Það er talið, að á þeim stað, þar sem saltað er í 20 þús. tunnur, séu skilyrði fyrir tunnuverksmiðju, og ef menn vilja auka atvinnuvegina, þá er hægt að stofna tunnuverksmiðjur á flestum stöðum, þar sem síldarsöltun fer fram á annað borð. Hins vegar kærir síldarútvegsnefnd sig kollótta um söltun nema á Siglufirði, en hefði auðvitað átt að dreifa henni sem mest. En þetta var ekki gert af neinni velvild til Siglfirðinga, heldur fyrir þægilegheit þeirra sjálfra, og var þá líka betri aðstaða fyrir Svía. En þegar möguleikar eru um tunnuverksmiðjur á öllum söltunarstöðunum, þá er þetta mjög slæmt. Og þau störf, sem hvíla á stjórn tunnuverksmiðjunnar, eru eins mikil og störf síldarútvegsnefndar og þó sennilega meiri. Með þessu er því verið að tvöfalda það, sem hvílir á herðum síldarútvegsnefndar, og má sízt við því, enda eru störf síldarútvegsnefndar og tunnuverksmiðjustjórnar alóskyld, og er því ekki hyggilegt, að þau séu látin fara saman. Rökin fyrir þessari nýbreytni eru heldur ekki þau, að verið sé að spara, heldur er tilgangur frv. sá að stöðva smíði tunnuverksmiðjanna á Siglufirði og Akureyri. Sá aukakostnaður, sem um er að ræða, er til þessara þriggja manna, sem eru í stjórn tunnuverksmiðjanna, því að allir aðrir verða að vera þeir sömu, hvort sem þeir vinna hjá síldarútvegsnefnd eða tunnuverksmiðjustjórninni. Og þó að hv. þm. Ísaf. reki Má Einarsson, en það virðist vera mikill áhugi hans, þá verður þó ekki hjá því komizt að hafa sérstakan framkvæmdastjóra. Það er vitað mál, að svo mikið er um að vera á Siglufirði um söltunartímann, að allt hlyti að fara í handaskolum, ef þeir, sem eiga að stjórna tunnuverksmiðjunni, verða að gefa það frá sér og hafa það í hjáverkum sínum. Tunnuverksmiðjurnar þarf að reka árið um kring, en ekki sem aukastörf, sem þó virðist vera tilgangurinn hér, og er það þá gert til þess að slæmur árangur fáist, svo að hægt verði að leggja tunnuverksmiðjurnar niður. Og ef það verður að vera sérstakur framkvæmdastjóri fyrir þessu, þá þarf hann að minnsta kosti að vera betri en framkvæmdastjóri síldarútvegsnefndar. Svo hefur síldarútvegsnefnd legið á fjármunum saltenda mánuðum saman og þeir þess vegna orðið að taka rekstrarlán með 7% vöxtum, en síldarútvegsnefnd hefur ekki látið þá fá uppgjör fyrr en seint og síðar meir. Síðan á að bæta forystu á nýjum atvinnuvegi á þessa nefnd, og er það gert til að bregða fæti fyrir málið. Ég vænti því að almenningur fái tækifæri að reyna þá menn, sem tala svo fagurt fyrir kosningar, en snúast svo gegn málum, þegar til framkvæmdanna kemur og skipuleggja örbirgð hér á þingi. Nú finnst hv. þm. Ísaf. liggja svo mikið við, að hann kemur með vélritað plagg og fer inn á mál, sem ég ræði hér í nál., og er ég ánægður að fá tækifæri til að ræða við þennan gamla síldarkóng. Það er ekki hægt að lá mér, þótt ég vilji fara nokkuð ýtarlega út í þetta mál, er þvílík stórmæli eru hér viðhöfð sem af hv. þm. Ísaf., og eitt af því, sem ég benti á, var, að sænskir síldarkaupmenn hefðu þrásinnis lækkað síldarverðið. Það er opinberlega vitað, að á Siglufirði urðu allir smærri saltendur að sætta sig við lækkun, nema Ingvar heitinn Guðjónsson. Urðu saltendur þá t. d. að borga skatta af bókfærðu verði, sem var mun hærra en þeir fengu. Þetta var hin mesta óhæfa, og Svíarnir fylgdust með síldinni í tunnurnar og síðan með tunnunum og hrifsuðu úr vasa saltenda sem mest þeir máttu. Síldarútvegsnefnd reyndi aldrei að bæta úr þessu, nema hvað hún tók fyrir fátækustu saltendurnar og refsaði þeim, er þeir reyndu að sleppa undan þessu oki. Þannig voru aðferðir síldarútvegsnefndar. Ég læt þetta nú nægja í bili og vænti, að mér gefist kostur á að athuga þá dælu, sem hv. þm. Ísaf. lét ganga hér, er ræða hans verður prentuð.

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) : Herra forseti. Hv. þm. Siglf. beindi því til mín, að ég mundi ætla að láta prenta ræðu þá, er ég hélt hér, en hv. þm. ætti að stilla sig um að endurtaka ummæli þau, er hann hafði í frammi um Svíana, og spilla ekki þeim samningum, sem nú standa yfir milli íslenzku og sænsku samninganefndanna.

Frsm. minni hl. (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Ég mælist eindregið til þess, að fundi verði ekki haldið áfram, því að mörg mál eru enn á dagskránni, sem ég þarf að tala í, og útvarpsumræður eru í kvöld, og ætti nú ekki að liggja svo mikið á, því að eftir 1. maí verður hægt að halda fundi hindrunarlaust. Ég mælist því eindregið til, að fundi verði frestað í dag.

Forseti (GÞ) : Vegna kvöldfundarins verð ég við þessum tilmælum hv. þm. Umr. um málið er frestað.

Frsm. minni hl. (Áki Jakobsson) : Ég bjóst við því, að talað yrði af hálfu meiri hl. n. Sjútvn. hefur haft þetta mál til afgreiðslu og gat ekki orðið sammála um það. Fjórir nm., þeir SkG, FJ, PO og SK, voru á móti því, að frv. væri samþ., en vildu þess í stað breyta því þannig, að það yrði breyt. við l. um nýjar síldarverksmiðjur frá 1942. Ég var einn um það í n. að óska þess, að frv. yrði samþykkt, og áskildi mér rétt til að koma fram með brtt. við það, en nú hefur hv. flm. (HÁ) komið fram með brtt. í þá átt á þskj. 724, og mun hann gera grein fyrir henni. Á undanförnum tveim árum hefur komið í ljós, að síldargöngur hafa verið óvenjumiklar við norðausturhluta landsins. Þeir, sem kunnugir eru, halda því fram, að í öllum árum sé mikil síld á þessum slóðum, en ástæðan til þess, að sú síld hefur farið fram hjá athugun manna að miklu leyti, er sú, að meðan nóg er af síld á miðsvæðum síldveiðanna við Norðurland, er aldrei leitað austur, en þessi tvö ár hefur verið síldarleysi mikið á venjulegum síldarsvæðum, og þá hefur verið leitað austur með góðum árangri. Bæði þessi ár hefur sú síld, sem þarna hefur fengizt, verið allmikill hluti af síldveiði flotans og sérstaklega minni bátanna, sem gátu hagnýtt sér síldarverksmiðjur ríkisins á Raufarhöfn. Samkvæmt skýrslu frá síldarverksmiðjum ríkisins telja þær, að venjulega sé um mjög litla síld að ræða á þessum slóðum, en þessi síldarskýrsla er gerð á þann hátt, að skipin gefa skýrslu um, hvar þau hafa tekið síldina, og síðan er þetta merkt á kort. Það er víst, að þegar nægileg síld er fyrir Norðurlandi, fer ekkert skip austur, en þetta sýnir, að síldveiðiskýrslur verksmiðjanna eru ekki einhlítar og því ekki rétt að taka eingöngu tillit til þeirra, þegar taka á ákvörðun um þessa verksmiðju. Það vantar mikið á að Íslendinga hafi sem skyldi lagt þá rækt við að rannsaka göngur síldarinnar, og ekkert hefur heldur verið að því gert að rannsaka þetta, þótt undarlegt sé, að ekki skuli á hverju einasta vori vera fylgzt með göngu síldarinnar. Síðan flugvélarnar komu, er mjög vel hægt að fylgjast með göngu síldarinnar. Það eru taldar líkur til þess af fiskimönnum, að síld sé nægileg í 30–40 mílna fjarlægð frá ströndum landsins, en flugvélarnar fljúga ekki svo langt, þó að það sé ekki lengra en svo, að skip gætu átt auðvelt með að sækja síldina þangað út. Þetta bendir til þess, að á næsta sumri þyrfti að hafa miklu stærri og fullkomnari flugvélar, og með slíku skipulagi á síldarleitinni væri hægt að konstatera það, hvernig síldin hagar sér. Ég hef það eftir þaulkunnugum mönnum, að þarna sé í öllum árum mikil síld, og ef það er, þá er sjálfsagt að byggja þá verksmiðju, sem frv. fjallar um. Síldarverksmiðja ríkisins á Raufarhöfn var byggð í því skyni að taka við þeirri síld, sem veidd væri þarna, og hefur hún komið að miklum notum, en fyrir smærri skip, sem veiða sunnan Langaness, er mjög erfitt að komast þangað. Ferðin fyrir Langanes er mjög erfið, og það byggist á því, að skipin eru hlaðin eins mikið og þau geta borið, þannig að þau hafa mikið á dekki, en skip, sem veiða austan Langaness, eiga í þeim erfiðleikum, að þau komast ekki fyrir nesið með slíkan farm, en vitað er, að margir bátar, sem síldveiði stunda, geta ekki tekið nema helming af því, sem þeir geta borið, í lest, þannig að ef þeir geta ekki sett á dekk, þá notast veiðitækin minna en annars. Þess vegna er svo þýðingarmikið að byggja verksmiðju þarna, en stækka ekki Raufarhafnarverksmiðjuna. Ef byggð yrði verksmiðja sunnan Langaness, mundi henni ætlað að taka við síldinni, sem veiðist fyrir sunnan það, en Raufarhafnarverksmiðjan gæti þá tekið það, sem veiðist fyrir norðan nesið, og má telja víst, að hún geti nokkurn veginn annað því, sem kemur til hennar af þeim veiðisvæðum, enda gætu þá stóru skipin farið suður fyrir nesið og líka til verksmiðjunnar á Siglufirði og Skagaströnd, ef hún annaði þessu ekki, þó að þangað sé löng leið. Mál þetta var sent til umsagnar til stjórnar síldarverksmiðja ríkisins og af stjórnarmeðlimum voru það þrír, sem lögðu til, að frv. yrði fellt, þeir Sveinn Benediktsson, Júlíus Havsteen og Erlendur Þorsteinsson. Meiri hl. virðist vera á þeirri skoðun; að ekki sé ástæða til að byggja mikið af verksmiðjum að svo komnu máli. Ef miðað er við tvö síðustu árin, þá má segja það, en hvorugt þetta ár hefði fært okkur eins þungar búsifjar og raun bar vitni um, ef þessi verksmiðja hefði verið komin, þannig að þetta er lítill grundvöllur. Auk þess telja þeir heppilegra að stækka Raufarhafnarverksmiðjuna en að byggja nýja verksmiðju á nýjum stað sunnan Langaness. Ég hef þegar farið inn á það, að verksmiðja á Raufarhöfn geri ekki sama gagn og verksmiðja sunnan Langaness og vil einnig minna á það, að líka hefur komið í ljós, að Raufarhöfn er mjög óheppilegur staður og að það var af einskærum misskilningi, að þarna var byggð svona stór síldarverksmiðja. Ástæðan til þess, að hún var höfð svona stór, var sú, að þarna hafði verið gömul síldarverksmiðja, sem útlendingar áttu, og verður ekki annað séð en að stjórn síldarverksmiðjanna hafi skort stórhug til þess að byggja þar, sem ekki hefði verið verksmiðja áður, en þó að verksmiðja væri þarna áður, lágu engin rök til þess að byggja aftur á þessum stað. Hafnarskilyrði þarna eru mjög slæm. Höfnin er að vísu góð, en það er svo erfitt að dýpka hana, að til vandræða horfir. Þegar tankskip koma, þarf verksmiðjan að útbúa alls konar pramma til þess að draga út að skipshliðinni. Það sér hver maður, hvaða fjarstæða það er að hafa svona stóra verksmiðju, þar sem þarf að nota slík vinnubrögð, og þetta, hvað höfnin er lítil og takmarkaðir möguleikar fyrir að dýpka hana, vegna þess að það er klettarani, sem gengur út í hana, gerir það að verkum, að vöruflutningaskip geta ekki komizt að bryggju, nema þau séu sérstaklega valin með það fyrir augum, þ. e. smáskip, en þá verður allur flutningskostnaður að sama skapi dýrari. Þetta eru mistök, vegna þess að verksmiðjustjórnin lét ekki rannsaka botninn, heldur sló því föstu, að þarna væri hægt að dýpka ótakmarkað. Ég býst við, að rétt hefði verið á sínum tíma að byggja þessa verksmiðju sunnan Langaness að hún hefði þá komið að meira gagni -, en það þýðir ekki um það að fást. Þarna er verksmiðjan komin, og hún hefur gert mikið gagn. En þessir annmarkar eru til þess fallnir að benda ái það að byggja ekki of stóra verksmiðju að óathuguðu máli. Hitt er annað mál, að gott er, að á Raufarhöfn sé einhvers konar verksmiðja, því að þarna úti fyrir er oft síld, þar eð hún leitar oft norður og austur frá landinu. Minni hl. stjórnar síldarverksmiðja ríkisins, þeir Þóroddur Guðmundsson og Jón Kjartansson, hefur mælt með því, að frv. verði samþ. og að ákveðið verði að reisa verksmiðju á Norðausturlandi, þegar stjórn síldarverksmiðja ríkisins þykir ástæða til. Meiri hluti sjútvn. leggur til, að þetta verði breyt. við l. um síldarverksmiðjur frá 1942. Ég verð að segja, að það er einkennileg ákvörðun, sem stafar af því, að stjórn S. R. er yfirleitt á móti því að byggja. Ég gat því ekki fallizt á þá skoðun meiri hl. n. að fela ríkisstj., sem er andvíg málinu, að ráða því, hvenær þessi verksmiðja verður byggð. Ég gat því ekki fallizt á þetta álit eða till. meiri hl. sjútvn., heldur legg ég til, að frv. verði samþ. ásamt brtt. hv. 1. flm. á þskj. 742. Meiri hl. n. er á móti því, að verksmiðjan verði byggð, en telur hins vegar ekkert mæla gegn því, að tiltekið verði í l. um nýjar síldarverksmiðjur, sem samþ. voru 1942 og breyta þyrfti þá um leið, að m. a. skuli verða reist síldarverksmiðja á Norðausturlandi. En eins og allir vita, er þetta engin lausn á þessu máli. Það er sama og fella það. Þetta veit meiri hl. n. Þetta vita allir, að þau l. yrðu aldrei framkvæmd af núv. ríkisstj., sem ekki mun hreyfa hönd né fót til að auka síldarverksmiðjukostinn og er sárgröm yfir því, að síldarverksmiðjunum nýju á Siglufirði og Skagaströnd skuli vera svo langt komið, að ekki sé unnt að stoppa þær. En eins og hv. 1. þm. Skagf. sagði hér við 1. umr. þessa máls, er það í fyllsta máta ósæmilegt af ríkinu að samþykkja að reisa verksmiðjur á þessum og þessum stöðum, láta fólk síðan vaða þar í villu og blekkingum og bíða eftir verksmiðjum, sem aldrei koma, og miða ýmsar framkvæmdir við loforð í l., sem ekki er efnt. T. d. var 1942 samþ. að byggja síldarverksmiðjur í Skagafirði, Hólmavík og Húsavík, auk verksmiðjanna á Siglufirði og Skagaströnd, sem nú hafa verið reistar. Á Sauðárkróki hefur þetta fyrirheit um síldarverksmiðju orkað mjög á það undanfarin ár, hvað gert hefur verið eða látið ógert í því kauptúni, því að menn hafa með réttu þótzt mega reiða sig á l. frá Alþ. En Alþ. hefur brugðizt íbúum þessa staðar, og það er ósæmilegt með öllu að halda nú enn inn á slíka braut. Það er kominn tími til þess í þessum málum, að menn þori að vera opinberlega á móti því, sem þeir eru á móti í hjarta sínu, en reyni ekki að blekkja fólk lengur. Þetta tel ég meginatriði í þessu máli. Ég tel óeðlilegt og ósæmilegt, að meiri hl. sjútvn. afgreiði þetta frv. á þann hátt, sem lagt er til, með fullri vissu um það, að það þýði sama og fella það, þó að það heiti öðru nafni til að blekkja fólk. Meining flm. var aldrei sú að fá þetta að nafninu til inn í einhver eða einhver l., sem aldrei verða framkvæmd. Það veit bæði hæstv. ríkisstj. og hv. dm. hér. Allir þm. Austfirðinga hafa gerzt flm. þessa frv., og þetta mál er eitt af allra mestu áhugamálum Austfirðinga yfirleitt, enda kemur það glögglega í ljós, þegar athugaðar eru áskoranir þær, sem Alþ. hafa borizt um þetta mál, og má telja, að hvert hreppsfélag fjórðungsins hafi skorað á Alþ. að samþykkja þetta frv. Áskoranir hafa komið frá hreppsnefnd Búðahrepps í Fáskrúðsfirði, hreppsnefnd Reiðarfjarðarhrepps, hreppsnefnd Eskifjarðarhrepps, bæjarstjórn Neskaupstaðar, hreppsnefnd Mjóafjarðarhrepps, bæjarstjórn Seyðisfjarðarhrepps, hreppsnefnd Borgarfjarðarhrepps, enn fremur er sams konar áskorun frá verkamannafélaginu Fram á Seyðisfirði, útgerðarmannafélags Fáskrúðsfjarðar og áskoranir frá fjölmörgum sjómönnum og útgerðarmönnum á Austurlandi og víðar. Þessar undirtektir sýna bezt, hvern hug menn bera til þessa máls þar eystra og hvert kapp þeir leggja á, að það nái fram að ganga. Og ég vil sérstaklega taka það fram, að þegar svo mikill áhugi er fyrir máli, að viljinn má heita einn í heilum landsfjórðungi, og málið er flutt af öllum þm. fjórðungsins, þá er ekki sæmandi að smeygja sér undan því að taka beina ákvörðun í því. Einmitt með tilliti til þess, að vitað er, að ríkisstj. muni ekki ráðast í neinar verksmiðjubyggingar aðrar en þær, sem Alþ. beint fyrirskipar henni, einmitt af þeim sökum er óhjákvæmilegt, að Alþ. taki sjálft afstöðu í málinu. Flm. hafa líka gert ráð fyrir því að nokkru leyti. Þeir báru þetta frv. fram meðan stjórnarkreppan var, og það er miðað við það, að Alþ. taki ákvarðanir og fyrirskipi ríkisstj. framkvæmdir. Ég býst við því, ef horft er yfir atvinnuástandið í landinu, að fá héruð séu verr sett atvinnulega séð en Norðausturland eða sá hluti landsins. Frá því sjónarmiði er þessi verksmiðja þegar gífurlega mikils virði, nema þá þegar sjónarmiðinu er snúið við og talin fjármálaspeki, að ríkið leggi ekki í miklar framkvæmdir, þar sem fátt fólk er fyrir eða ekki mjög þéttbýlt. Þessir menn telja það sóun að byggja dýr atvinnutæki á afskekktum stöðum. En þeim finnst það ekki sóun að láta fólkið ganga atvinnulaust í mörg ár, flýja síðan héruð sín og flykkjast til Reykjavíkur. En ef menn streyma úr sjávarútveginum og flykkjast í störf, sem byggjast á gjaldeyriseyðslu, er stefnt í hreinan voða. Það er aðeins ein leið til að stöðva þann straum. Það er að byggja atvinnutæki úti á landi, svo að menn sjái sér ekki hag í að koma hingað. Það hafa komið fram hér á landi þröng sjónarmið, þegar menn hafa viljað banna tilflutning manna milli héraða. Hæstv. núv. forsrh. var félmrh., þegar húsaleigulögin voru t. d. sett og tekið upp það nýmæli, að utanhéraðsmenn mættu ekki taka hér íbúðir. Þetta ákvæði kemur nú raunar í bága við stjórnarskrána, þar sem heimilað er atvinnufrelsi.