Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Háttv. Ed. hefir gert lítilsháttar breytingar á frv. þessu, aðallega á 1. og 5. gr. Ganga þær í þá átt að gera að fullkomnum ákvæðum, sem áður var aðeins heimild; þannig hefir hún breytt orðunum í 1. gr. „er heimilt“ í „skal“. Sama er að segja um ákvæði 5. gr. Breytingarnar við 3. gr. eru þó víðtækastar. par er svo ákveðið, að stjórnin skuli geta kvatt sjer til aðstoðar við framkvæmd þessara laga þá menn, sem starfa í þjónustu hins opinbera að ræktun landsins, og hafa þannig launaðar stöður. Um þetta farast frsm. málsins í Ed. svo orð: „Nefndinni fanst rjett að setja þetta inn í lögin, því að annars mætti líta svo á, að stjórninni væri heimilt að skipa sjerstaka menn til þess að hafa eftirlitið. En það gæti leitt til óþarfa kostnaðar. Nefndin vildi því með þessu fyrirbyggja, að ríkissjóður yrði fyrir auknum útgjöldum.“ Eftir þessu er því sýnilegt, að hv.Ed. ætlast til, að þessir menn vinni að framkvæmd laganna endurgjaldslaust. Landbn. þessarar deildar hefir eftir atvikum fallist á að láta þetta standa, því hún sjer ekki ástæðu til að hrekja málið á milli deilda fyrir það. Legg jeg því til, fyrir hönd nefndarinnar, að frv. verði samþykt eins og það nú liggur fyrir.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg þarf ekki að segja nema örfá orð, því að greinargerð frv. tekur það fram, hvers vegna það er fram komið. Það er vegna áskorana úr Vestur-Húnavatnssýslu um að koma þessu ákvæði inn í lögin, þar sem samskonar ákvæði hafa verið tekin inn í lögin um samþyktir fyrir sýsluvegasjóði. Það er að ýmsu leyti þægilegra fyrir hlutaðeigandi hreppa að koma þessu þannig fyrir heldur en jafna niður á fasteignir og lausafje, og jeg finn ekkert, sem getur mælt á móti því. Eitt vil jeg taka fram, sem raunar er auðskilið án þess, að þar sem samþyktir hljóða um það, að einhver hluti samþyktarsvæðisins situr við lægra gjald eftir lögunum nú, sökum staðhátta, þá gildir auðvitað það sama hlutfall, þó gjaldinu sje jafnað niður eftir efnum og ástæðum. Jeg veit ekki, hvort það hefir þýðingu að vísa þessu máli til nefndar, en verði það gert, ætti það að fara til samgmn. Jeg hefi að vísu ekkert á móti því, ef einhver óskar þess, en geri ekki tillögu um það.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg þarf engu við það að bæta, sem stendur í greinargerð frv. þessa. Sýslunefnd, sóknarprestur og biskup samþykkja söluna. Ástæðan fyrir sölunni er sú, að jörð þessi hefir aldrei verið og verður aldrei notuð sem embættisbústaður; hún liggur í eyðifirði, svo erfitt er að ná þangað til prestsins, enda hefir enginn prestur í Ögurþingum búið þar, nema sjera Páll Sívertsen, sem mun hafa búið þar frá því síðari hluta sumars og fram á þorra. Sjera Sigurður Stefánsson notaði kot þetta lengst af sem hjáleigu. Nú hafa feðgar tveir búið þar í 14 ár, og hafa þeir gert þar töluverðar jarðabætur; er nú svo komið, að ábúendurnir vilja ekki búa þar lengur, nema með því móti að fá kotið keypt. Aðalástæðan fyrir því er sú, að óhjákvæmilegt er að gera þar allstóra girðingu, til þess að verjast ágangi, því að kot þetta liggur í eyðifirði og er þar afrjetti tveggja hreppa. Sækir því þangað mikill búpeningur, svo ógerningur er að verjast nema með girðingu, en slíka girðingu vill ábúandinn ekki kosta, nema hann nái kaupum á jörðinni. Sóknarpresturinn óttast, að kotið fari í eyði, ef bóndi þessi flytur þaðan; vill hann því umfram alt selja honum kotið. Ábúandinn á timburhús á jörðinni, sem svo er um búið, að auðvelt er að kippa því burt. Biskup hefir lagt það til, að peningarnir fyrir jörðina verði lagðir í kirkjujarðasjóð og svo notaðir til þess að kaupa betra ábýli handa prestinum í Ögurþingum. En jeg hefði talið hentugra að verja þeim í hús handa prestinum, og þá helst í Súðavíkurþorpi, en það er dálítið þorp, sem heldur fer vaxandi, og í nánd við það býr presturinn, sem nú er í Ögurþingum. Öll skjöl snertandi þetta mál hefi jeg hjer og mun afhenda þau nefnd þeirri, sem fær málið til meðferðar. Læt jeg mjer svo á sama standa, hvort heldur frv. fer til fjhn. eða allshn.

Flm. (Ólafur Thors) Jeg hefi flutt frv. þetta eftir ósk hreppsnefndar Mosfellshrepps. Það hefir verið leitað umsagnar ábúandans, sjera Hálfdans Helgasonar, um sölu þessa, og er svar hans prentað með frv. þessu. Leggur hann eindregið með sölu á landinu. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, en ef einhver kynni að vilja fá að vita skoðun mína á því, hvort jeg telji eins nauðsynlegt fyrir hreppinn að eignast þetta land eins og hreppsnefndin telur, þá er hún sú, að jeg tel það tvímælalaust rjett, er hreppsnefndin segir.

Þórarinn Jónsson Jeg vil alls ekki verða til þess að lengja umræðurnar, þótt jeg taki til máls, enda hygg jeg, að miklar umræður hafi fremur litla þýðingu. Jeg vil nú samt ekki byrja með því að taka það sama fram og sumir þeirra hv.þm., sem talað hafa í þessu máli, að jeg hafi fundið hjá mjer sjerstaka hvöt til þess að tala, af því að jeg hafi betur vit á málinu en allir aðrir hv.þm. Þetta mál er þannig vaxið, að jeg hygg, að enginn bóndi geti annað en fylgst með í því og skapað sjer skoðun um það, enda þótt hann dæmi ekki um það, hvort eitthvað sje rjettara hjá þessum eða hinum. Það hefir komið fram hjá ýmsum hv.þm., að þeim þykir undarlegur þessi snúningur hv. landbn., sem í fyrra lagði til, að frv. um útrýmingu fjárkláðans væri samþykt, en er á móti því nú og flytur annað frv. um þrifaböðun á sauðfje. Það þarf nú ekki lengi að leita að ástæðu nefndarinnar fyrir þessu. Hún er tekin fram í nál. meiri hl., þar sem segir, að álit bænda sje það, að með þrifaböðunum megi takast að útrýma fjárkláðanum. Þetta er þá álit nefndarinnar, og það er ekkert út á það að setja, þótt hún hafi þessa skoðun og komi fram með frv. í samræmi við hana. Aðalatriðið er hitt, hvort þessi skoðun er rjettari en hin, sem minni hl. heldur fram. Það fyrsta, sem styður það, að það sje ólíklegt að þessi skoðun sje rjettari, er reynsla sú, sem fjekst, þegar Myklestadsböðunin fór fram hjer áður fyrri. Þá var ekki hægt að útrýma kláðanum með þrifaböðun, og jeg þekki ekki annað en að allir sjerfræðingar hafi verið þeirrar skoðunar, að slíkt væri ekki með nokkru móti mögulegt. Að vísu hefir nefndin drepið á einn sjerfræðing, er væri þeirrar skoðunar, að það væri mögulegt, en vita vildi jeg nafn þess manns, því að jeg þekki hann ekki. Síðan þessi böðun fór fram, hafa verið framkvæmdar þrifabaðanir undir eftirliti sveitastjórnanna og með eins mikilli nákvænmi og framast hefir verið unt. En eftir alt þetta hefir reynslan verið sú, að kláðinn hefir breiðst út jafnt og þjett. Alt bendir þetta á það, að ekki sje þrifaböðunin trygg, og að ekki sje hægt að ná takmarkinu með henni. Og nefndin sjálf getur ekki haldið því fram, þegar málið er krufið til mergjar. Hv. frsm. meiri hl. (HK) hefir bent á ákvæði 1. gr. frv., sem tryggja ætti, að þetta gæti orðið trygt með þrifaböðun. En þetta ákvæði, er hann vitnar til, er einmitt tvíböðunar ákvæði. Þegar kláði kemur upp í sauðfjenu, verður að fyrirskipa böðun. Þarna hefir nefndin staðfest rjettmæti útrýmingarböðunarinnar, því að ef þrifaböðunin væri einhlít, ætti auðvitað að viðhafa eina þrifaböðun. Þá hefir verið talað um það, að meiri hl. bænda sje fylgjandi þessari þrifaböðun einni. Jeg get nú ekki sagt neitt um það, því að jeg hefi ekki haft tækifæri til að kynna mjer það, sem fyrir nefndinni hefir legið. Hinsvegar veit jeg ekki, hvernig nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, hvort hún hefir fengið hana úr skýrslum þeim, sem sýslumenn hafa sent; en jeg neita því ákveðið, að það sje mögulegt. Jeg hefi heldur ekki rannsakað þingmálafundargerðirnar til hlítar, hvort í þeim sjeu samþyktir gegn útrýmingarböðun, sem byggja megi á. En það er víst, að þær eru mjög óvíða. Þar sem nú þetta mál var til umr. hjer í þinginu í fyrra og samþykt var hjer í deildinni frv. um útrýmingu, eins og þetta frv. þá hefði það átt að gefa tilefni til áskorana frá bændum um að sinna ekki þessu máli, ef þeir hefðu alment verið á móti því. En jeg hefi ekki rekið mig á það, að ummæli nefndarinnar geti átt sjer nokkurn stað. Það, sem sýnir best, hvort skýrslur þær, sem fyrir liggja, sjeu þannig á sig komnar, að bygt verði á þeim fast álit, er það, að bæði meiri og minni hl. nefndarinnar styðst við þær og hefir úr þeim um útbreiðslu kláðans og hvernig málið horfir við, hvor frá sínu sjónarmiði, eins og þeir hafa nú lýst. Minni hl. tilgreinir sýktu fjártöluna síðastliðin 5 ár, en meiri hl. gefur óákveðna yfirlýsingu um málið úr hverju hjeraði, sem ekkert ákveðið er úr að hafa. Jeg skal nú fara nánar inn á þessar skýrslur til þess að sýna, hve ónákvæmar þær geta verið. Mjer er kunnugt um það, að sýslumenn hafa beðið hreppstjóra að gefa skýrslur um útbreiðslu fjárkláðans síðustu 5 árin. Til mín kom þetta sem vottorðsbeiðni. Jeg veit ekki til, að hreppstjórar haldi neinar skýrslur um kláðann, enda ekki gefnar þær af eftirlitsmönnum, sem skipaðir eru í hverju hjeraði og beinn aðgangur var því að. Jeg sagðist því ekki geta svarað þessari beiðni, nema eftir því sem jeg gat fljótlega kynt mjer, en beindi því til sýslumanns, að leita álits eftirlitsmannsins. Þetta dæmi nefni jeg til þess að sýna, hvernig þessar skýrslur eru tilkomnar, líklega víðast hvar. Og þá bæta kláðaskoðunarskýrslurnar ekki úr, sem jeg kem að síðar. Þá er að líta á hina hliðina, hvort ekki megi útrýma kláðanum með fleiri en einni böðun, t. d. með því að tví- eða þríbaða. Það eru allar líkur til þess, en hitt kann að þykja nokkuð djarft, að telja það ugglaust. En þegar þetta er framkvæmt undir nákvæmu, opinberu eftirliti og allrar varúðar gætt, þá eru ekki meiri líkur til, að kláðanum verði útrýmt á annan hátt. Reynslan er sú, að kláðinn læknast, þegar tvíbaðað er. En hitt er ekki undarlegt, þótt hann kunni að koma aftur, þar sem með þrifaböðun er ekki hægt að komast fyrir rætur hans. Samgöngur fjenaðarins eru miklar, og þar sem nefndin leggur til, að þrifaböðunin fari fram á 3 mánuðum, þá verður ómögulegt að koma því svo fyrir, að ekki verði meiri eða minni samgangur milli óbaðaðs og baðaðs fjár. Og þótt ákvæði sje um það í frv. nefndarinnar, að taka megi og baða fje hjá þeim, sem óhlýðnast fyrirskipununum um böðunina, þá er þó altaf lengi verið að koma því í kring, og vitneskja oft ekki fengin strax. Þetta verður ekki lagað nema með opinberu eftirliti. Þá má líta á þetta mál frá þeirri hlið, að við gætum hugsað okkur, eftir þeim rökum, sem fram hafa verið færð með hvorutveggja, að við hefðum jafna trú á hvorritveggja aðferðinni. Hvernig verður þá kostnaðarhlið málsins, bæði frá ríkisins hálfu og þjóðarinnar? Eftir till. nefndarinnar vex kostnaðurinn við eftirlitið með þrifaböðuninni, sem gera má ráð fyrir, að yrði minsta kosti 10–15 þús. kr. árlega, en lendir þó ekki á ríkissjóði. En ef við leggjum við þetta þann kostnað, er ríkisjóður hefir áður greitt, um 20 þús. kr. árlega, þá sjáum við, að við höfum eytt eins miklu eða meira á 3 árum í þrifaböð eins og við eyðum í eina útrýmingarböðun, en stöndum þó alveg í sömu sporum. Það má líka segja, að þessi kostnaður úr ríkissjóði geti farið langt fram úr 20 þús. kr., ef kláðinn breiðist meira út. Tökum þá hina hlið málsins, útrýmingarböðunina. Hún kostar þetta sama. Og þótt sú böðun leiði ekki til þess, að hinn síðasti maur verði drepinn, þá liggur kláðinn niðri miklu lengur en þeim tíma nemur, sem við værum að fá aftur inn það fje, sem til hans væri kostað, þar sem ríkissjóður væri frí við útgjöld um margra ára skeið. Jeg hefi líka þá trú, að endirinn yrði sá, að við gætum á þennan hátt útrýmt fjárkláðanum með einu átaki. Þannig verður það ljóst, að þetta á ekki að verða fjárhagslegur skaði fyrir ríkissjóðinn. Og það á að vera metnaður og sómi bænda, að gera aðra tilraun, bygða á þeirri reynslu, sem fengin er, tilraun, sem áreiðanlega gerir engan skaða, en getur mikið gagn gert og líklegast alveg fult gagn. Hjer hefir verið tekið fram stórt atriði í þessu máli, sem er útflutningur lifandi fjár til Bretlands. Eftir útlitinu að dæma eru markaðshorfurnar ískyggilegar og því brýn þörf, að fá nýja markaði, þar sem kostur er. Mjer þykir nú líklegt, að útrýmingarböðunin geti leitt til úrlausnar á því vandamáli, þar sem fjárkláðinn er vitaskuld aðalhindrunin fyrir útflutningi lifandi fjár til Bretlands. Því má vel minnast á þessa leið í sambandi við þetta mál, og er það sterk ástæða til þess að hefjast nú handa og gera það, sem bæði snýr til sóma og hagsmuna. Jeg sje ekki ástæðu til að fara nákvæmlega út í ýms atriði frv. Vil þó minnast á eitt atriði, sem ekki hefir verið komið inn á áður, að það þarf rækilegan undirbúning undir útrýmingarböðunina. Og hann tekur sinn tíma. Og þar sem þetta frv. liggur nú í sama farinu og í fyrra og við höfum þannig mist eitt ár, þá efast jeg um, að hægt verði að framkvæma undirbúninginn á því tímabili, sem frv. ákveður. Við þurfum að hafa góða og vel æfða eftirlitsmenn, og í öðru lagi að ákveða út frá þeirri bestu þekkingu og reynslu, sem við höfum, hvaða baðlyfjategund henti okkur best. Auðvitað eru þetta í sumum atriðum ekki annað en heimildarlög, því það er komið undir áliti Búnaðarfjelags Íslands, hvort tiltækilegt sje á þeim tiltekna tíma að ráðast í útrýmingarböðun. En þessi íhlutun Búnaðarfjelagsins er ákveðin með tilliti til fóðurmagns bænda eða heyforða. Það má því altaf breyta til um tímann, sem útrýmingarböðunin á að fara fram á. Það getur verið nauðsynlegt, til þess að allur undirbúningur geti verið sem bestur. Þegar verið er að ræða um útbreiðslu kláðans, þá halda margir því fram, að kláðaskoðun sje einhlít til þess að komast fyrir þetta. En þetta er aldrei ábyggilegt á neinn hátt, og síst, þegar skoðað er á þeim tíma, er kláðinn kemur síst í ljós. Annars hefi jeg oft framkvæmt kláðaskoðun, en aldrei talið hana ábyggilega, og því yfirleitt ljelegt verk, sem litlu ætti til að kosta. Vil jeg tilfæra hjer eitt dæmi þessu til sönnunar. Eftirlitsmaðurinn í Austur-Húnavatnssýslu, mjög glöggur maður, framkvæmdi kláðaskoðun á sínu heimili og víðar, rjett fyrir böðun. Nokkrum tíma eftir böðunina kom upp kláði í fje hans. Hjer má staðhæfa tvent. Kláðinn er til, þegar skoðað er, og baðlyfið líklega ónýtt. Þetta sýnir ljóslega, að kláðaskoðun er ómögulegt að framkvæma, svo að örugt sje. Mjer finst jeg ekki hafa með þessum orðum gefið tilefni til að lengja umr., en vildi aðeins láta skoðun mína í ljós á þessu máli, út frá reynslu minni.

Frsm. minni hl. (Árni Jónsson) Um þá hv.þm., sem mælt hafa á móti þessu frv., er það að segja, að þeir hafa forðast eins og heitan eld að koma að kjarna málsins. Það, sem þeir hafa sagt, hafa verið allskonar hugleiðingar í útskefjum málsins, og eru raunar ekki svara verðar. Jeg skal þó drepa á það helsta, sem þeir hafa fært fram gegn frv. Hv. 1. þm. Árn. (MT) var að tala um þrifabaðanir og fjölyrti mikið um það, hvílíkur búhnykkur þær væru fyrir bændur. Jeg veit nú ekki betur en það sje viðurkendur búhnykkur af þeirra hálfu, eins og það er viðurkendur búhnykkur, að fóðra fjeð vel. Og í því trausti gerði þingið í fyrra ráðstafanir til þess að nema úr gildi lögin um einkasölu á baðlyfjum. Þá sagði sami hv.þm. (MT), að útrýmingarböðun væri ekki til bóta, fyr en menn væru orðnir vanir sauðfjárböðunum. Jeg veit nú ekki, hve lengi menn þurfa að venjast þrifaböðunum, þangað til menn fara að telja þau til bóta, nema þá að svo sje, að svo lengi megi illu venjast, að gott þyki. Við höfum nú vanist þeim í 12 ár. Þá sagði þessi hv.þm., að hagur bænda væri ekki svo góður, að ástæða væri til þess að fara að skattleggja þá með þessari útrýmingarböðun. Þetta getur ef til vill talist skattur í bili, en bændur fá hann óreiðanlega endurborgaðan. En hjer er um svo mikið atriði að ræða fyrir bændur, eins og markaðshorfum þeirra er nú farið, að af þeirri ástæðu út af fyrir sig er alveg sjálfsagt að vera með þessu frv. Þá hafði hv. 2. þm. Árn. (JörB) eitthvað út á það að setja, að jeg hefði nefnt nafn hans í ræðu minni. Mjer hafði fundist hann vera að fetta fingur út í það, sem jeg sagði. En þar sem hann hefir lýst yfir því, að svo hafi ekki verið, þá get jeg vel beðið hann afsökunar á því, að jeg dró nafn hans inn í umr. En þetta má hann ekki skilja sem yfirlýsingu frá minni hálfu um velþóknun mína á honum í þessu máli. Hv. þm. V.-Sk. talaði á móti frv. eins og í fyrra. Jeg verð nú að segja, að þeim er vorkunn, þingmönnum Skaftafellssýslna, þótt þeir sjeu á þessari skoðun, þar sem upplýst er, að kláða hefir aldrei orðið vart í þeim sýslum, svo að útrýmingarböðunin kæmi þar nokkuð hart niður. En það, sem hv.þm. sagði, var ekki á fullum rökum reist. Hann vildi segja, að búnaðarþing hefði lagst á móti þessu máli og lagt annað fyrir. En eins og tekið hefir verið fram, bæði af hv.þm. Str. og hæstv. atvrh., er það ekki rjett. Þetta frv. fer í sömu átt og tillögur búnaðarþings. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) tók það rjettilega fram, að áhuginn fyrir útrýmingu væri mestur, þar sem kláðinn er mestur. Það er vitanlegt, að í þeim sýslum, sem kláðinn er mestur, er áhugi manna fyrir útrýmingu mestur, en í þeim sýslum, sem minst er um kláðann, þar er áhuginn minstur. Þetta fylgist að jafnaði að, eins og jeg þegar hefi bent á. En þegar þetta er athugað, og ef nú verður frestað útrýmingarböðuninni, þá er í raun og veru verið að bíða eftir því, að kláðinn verði svo útbreiddur um sveitir landsins, að meiri hluti landsmanna verði útrýmingarböðuninni fylgjandi. Þetta er ljóst, því að aðalmótbára þeirra hv.þm., sem talað hafa gegn útrýmingarböðunum, er sú, að bændur sjeu alment mótfallnir þeim, vegna þess að kláðinn sje ekki kominn til þeirra. Verður þetta ekki skilið á annan hátt en að þess vegna eigi nú að bíða með útrýmingarböðin, þangað til kláðinn sje orðinn svo útbreiddur, að hann sje kominn á meiri hluta bændabýla landsins. En þegar svo er komið, þá hygg jeg, að erfitt verði að skera kláðann niður. Hv. samþingismaður minn (HStef) skaut því til hv.þm.N.-Ísf., hvers vegna kláðinn væri hjá Skotum, og var engu líkara en að hv.þm. (HStef) áliti, að Skotar ælu maurinn, og þess vegna ættum vjer einnig að gera það. En hv.þm. er fljótsvarað. Skotar eru ákaflega seinir til, og þó að ákveðin hafi verið útrýmingarböð hjá þeim, þá hafa þeir reynt að skjóta sjer undan böðuninni. Borið saman við okkar ástæður, þá er það engin sjerstök hvöt fyrir Skota, að útrýma kláðanum af því að markaður þeirra sje í veði. En öðru máli gegnir með oss. Jeg vil minna hv.þm. á það, að hann skildi þetta atriði í fyrra, og vil jeg leyfa mjer að benda honum á að lesa þá ágætu og rökföstu ræðu, er hann þá hjelt um þetta mál í fyrra. Hv. þm. Mýr. (PÞ) þarf jeg engu að svara. Hann hjelt varnarræðu fyrir landbn., og er ekkert við það að athuga, þar sem hann er formaður þeirrar nefndar. Sama er um ræðu hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). í henni var fátt, sem þörf er á að svara. Hv. þm. (SvÓ) telur þetta alt kák eitt, hvort sem um útrýmingar- eða þrifaböð er að ræða. Hann segir, að útrýmingarböðin hafi hingað til verið og muni verða kák eitt, og að þessi till. landbn. sje líka kák, og því muni hann hallast að því kákinu, sem sje ódýrara í bili. Hv. frsm. meiri hl. (HK) hjelt langa ræðu, en það verður því miður ekki sagt, að innihaldið hafi svarað til lengdarinnar. Hefi jeg þegar drepið á margt í ræðu hans í sambandi við ræður annara hv.þm. Það var lesin hjer upp í gær skýrsla um kláðann í landinu, og sagði hv.þm., að af þeirri skýrslu sæist, að kláðinn væri svo lítill, að ekki væri ástæða til að gera þessar sjerstöku ráðstafanir. En jeg hefi nú lesið þessa skýrslu, og af henni má sjá, að kláðinn er í öllum sýslum landsins nema tveim. Hvað þarf nú framar vitnanna við? Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) kom inn á þetta atriði viðvíkjandi skýrslunni, og gat þess, að þó að kláðinn væri lítill á tímabili, þá gæti hann altaf magnast. Þessu til sönnunar gat hann þess, að í umr. um kláðamálið á þingi 1903 hefði þess verið getið, að á einum bæ í austur hluta V.-Húnv. hefði farið fram skoðun, með þeim árangri, að enginn kláði hefði fundist þar, en að 5 dögum liðnum fór skoðun aftur fram, og reyndist þá svo, að 26 kindur höfðu smitast í millitíðinni. Hv. þm. Barð. sagði í öðru orðinu, að kláðinn væri vel viðráðanlegur, en í hinu orðinu, að ómögulegt væri að útrýma honum. En á þesari ótrú hans, að ómögulegt sje að útrýma kláðanum, er öll barátta hans gegn útrýmingarböðunum reist. Þá talaði hv.þm. (HK) um það, að allsherjar útrýming væri óframkvæmanleg, nema með margra ára undirbúningi. Þessi undirbúningur hefir nú þegar farið fram í 12–13 ár, eins og best sjest á frv., sem hv.þm. og samherjar hans bera fram. En auk þessa er tími til stefnu, þangað til ætlast er til, að útrýmingarböðunin fari fram, sem sje hátt á annað ár. Þá talaði hv.þm. um þann mikla kostnað, sem útrýmingarböðin hefðu í för með sjer, og taldi hann mjög tilfinnanlegan fyrir bændur. Eftir skýrslu þeirri er Magnús Einarsson gaf í fyrra, er áætlað, að kostnaður af útrýmingarböðunum mundi nema 150 þús. kr. þar af á ríkissjóður að greiða 100 þús., en bændur sjálfir 50 þús. kr., sem jafnast á alla bændur landsins. Auk þess bættist auðvitað við kostnaður af innigjöf og rýrnun. Verður því að mínu áliti ekki með sanni sagt, að kostnaðurinn verði bændum mjög tilfinnanlegur. Hv. þm. sagði, að jeg hefði sagt, að enginn árangur hefði orðið af þrifaböðunum undanfarin ár. Jeg vildi leyfa mjer að leiðrjetta þau ummæli mín, því jeg tel sanni nær að segja, að árangurinn hafi orðið verri en enginn, því að síðan hefir kláðinn stöðugt útbreiðst. Jeg hefi stuttlega svarað þeim hv.þm., sem talað hafa á móti útrýmingarböðun, en þeir hafa lítið komið inn á kjarna málsins. Mjer virðist, að afstaða manna til þessa verði að markast af ástandi því, sem nú er á kjötmarkaði vorum. Við höfum aðeins í tvö hús að venda með kjöt okkar, til Noregs með saltkjötið, og til Englands með fryst og kælt kjöt. Um Noregsmarkaðinn er það að segja, að verðið er þar lækkað niður í nálega það sem það var fyrir ófriðinn mikla, og um enska markaðinn er það að segja, að þar er meiri samkepni heldur en þekst hefir um langan aldur. Hefir þess nýlega verið getið í blöðum hjer, að tvö amerísk auðfjelög berðust um yfirráðin á markaðinum og seldu kjötið jafnvel aðeins fyrir flutningskostnaðinum. Þegar þannig er litið á ástandið á kjötmarkaðinum, og jafnframt á það, að framleiðslukostnaðurinn hjer á landi er margfaldur við það, sem áður var, mætti búast við því, að menn vöknuðu af því dauðamóki framtaksleysisins, sem þyrmt hefir yfir þá. Nú byggja menn vonir sínar um bætt kjötverð á hinu nýja kæliskipi, sem bygt hefir verið með styrk úr ríkissjóði. Jeg vona, að þær vonir rætist. En menn verða að gæta þess, að meginið af því kjöti, sem kemur á markaðinn með þessu skipi, verður fryst en ekki kælt, en þar af leiðir, að það lendir í hinni miklu samkepni, sem jeg gat áðan um, við fryst kjöt frá þeim löndum, þar sem framleiðslan kostar nálega ekkert. Eina ráðið til þess að koma kjöti okkar á góðan markað, er að hefja aftur útflutning lifandi fjár til Englands. Við höfum reynslu fyrir því, að Englendingum geðjast vel að íslensku sauðakjöti, og á þann hátt einan komumst við í samkepni, sem er okkur í vil, vegna þess að framleiðslukostnaðurinn á Bretlandi er hærri en hjer. Nú er það svo, að innflutningur lifandi fjár til Englands er bannaður með öllu frá öllum löndum nema Íslandi. Það er þó svo, að innflutningur hjeðan er ekki framar alfrjáls. Þær kvaðir eru á, að fjeð verður að vera í strangri sóttkví og vera slátrað innan 10 daga. Að vísu er ekkert því til fyrirstöðu, að útflutningur hefjist, þó að skilyrðin sjeu ekki rýmri en þetta. Hitt er einsætt, að ef útflutningur yrði nokkuð í líkingu við það, sem var langt fyrir aldamótin, þá yrðu þessi skilyrði of þröng. Nú verður að vinna að því jafnframt því sem sauðaeigninni verður komið upp hjer, að fá Englendinga til þess að slaka á innflutningshöftunum. Ef Alþingi gerir nokkrar þær ráðstafanir, sem ætla mætti að yrðu til þess, að kláðinn útbreiddist, þá er ekkert líklegra en að við mistum þeirra hlunninda, sem við höfum nú um innflutning til Bretlands fram yfir aðrar þjóðir. En ef Alþingi hinsvegar lögleiddi útrýmingarböðun, og við gætum sýnt Englendingum fram á, að kvilli þessi væri kveðinn niður, þá má telja það mjög sennilegt, að Englendingar mundu afnema öll innflutningshöft á íslensku sauðfje. Ef svo yrði, stæðum við miklu betur að vígi. Fjeð tæki bata eftir sjóvolkið, og auk þess væri hægt að hafa betri gát á markaðsskilyrðum. Ekkert má gera til að veikja aðstöðu okkar. Jafnframt því sem unnið er að útrýming kláðans, þá verður að róa að því öllum árum, að við vinnum aftur þá aðstöðu, sem við höfðum áður á besta kjötmarkaði heimsins. Nú sem stendur eru markaðsskilyrðin of þröng til þess að útflutningur geti tekist í líkum mæli og hann var mestur áður, um 50–60 þús. fjár á ári. Jeg hefi gert fyrirspurn til Englands um verð á enskum markaði og fjekk svar í gærkveldi. Eru þær upplýsingar mjög eftirtektarverðar og sýna átakanlega mismuninn á markaðnum fyrir nýtt kjöt og frosið kjöt. Samkvæmt upplýsingum þessum er hlutfallið þannig milli verðs á nýju og frosnu kjöti: Í október í fyrra var verðið á nýju sauðakjöti 12 pence enskt pund, og á frosnu sauðakjöti 4/2 penny. En nú er verðið á nýju kjöti 13–14 pence, en á frosnu sama og í haust, 4½ penny. Í íslenskum peningum svarar þetta verð til ca. 90 aur. kg. í haust er leið á frosnu sauðakjöti og ca. kr. 2,40 kg. á nýju sauðakjöti. Nú sem stendur er verðið á nýju sauðakjöti 25 til 50 aurum hærra á kíló en í fyrrahaust, en verðið á frosna kjötinu óbreytt. Menn hlýtur að reka í rogastans yfir þessum geysiverðmun. Og menn hljóta að spyrja: hvers vegna kaupa Englendingar nýti kjöt á kr. 2,50 eða kr. 2,60 kg., ef þeir geta fengið frosið kjöt á 90 aura kg.? Því er til að svara, að á Englandi er tiltölulega fleira af mönnum, sem hafa efni á að spyrja fyrst og fremst um gæði vörunnar en ekki verð. Þeir eru vanir því besta og hafa efni á að neita sjer ekki um það. Fjöldinn er aftur á móti svo efnum búinn, að hann verður að sætta sig við lakari vöruna, af því að hún er ódýrari. Á það hefir verið minst, að útflutningur lifandi sauðfjár mundi eiga langt í land. En þetta er ekki svo. Sauðum verður komið upp á 2–3 árum. Heppilegasti aldur útflutningsfjár er, þegar fjeð er 2–3 vetra. Veturgamalt fje er að vísu hægt að flytja út, en það þótti illa svara kostnaði fyrrum, vegna þess að það stóðst sjóferðina miklu ver en eldra fjeð. Út af verðsamanburðinum vil jeg biðja menn að gæta þess vel, að verðið á nýja kjötinu er miðað við bestu tegund innlendrar framleiðslu, en verð á frosna kjötinu hið almenna markaðsverð. Þetta má því ekki skilja á þá leið, að jeg búist einmitt við þessum verðhlutföllum á því kjöti, sem hjeðan flyttist á breskan markað. Verðið á nýja sauðakjötinu yrði sennilega eitthvað lægra, en verðið á lambakjötinu,- sem flutt yrði út frosið, yrði vonandi eitthvað ofan við almenna markaðsverðið á frosnu kjöti. En hvað sem þessu liður, þá má ekki loka augunum fyrir því, að verðið á þeim sauðum, sem fluttir yrðu út lifandi, mundi ákvarðast af hinu háa innlenda kjötverði í Bretlandi, en verðið á frosna kjötinu jafnan miðast við alment verð á þeim markaði. Jeg geri ráð fyrir, að kostnaðurinn yrði líkur á hvert kg., svo að verðmunurinn yrði ávalt geysimikill. Til þess að ná bættum markaði, þarf auðvitað að breyta búnaðarháttum. En það er tiltölulega ljett verk, ef unnið er að því með fullum skilningi og áhuga. Bændur breyttu hinu gamla búskaparlagi fyrir liðugum 20 árum, í það horf, sem nú er, vegna þess að markaðsskilyrðin heimtuðu það. Þá var kjötverð fremur lágt í Englandi, en hinsvegar lögleiddar hömlur þær á innflutningi, sem ennþá gilda þar. Aftur á móti var útlit fyrir, að opnast mundi góður og öruggur markaður fyrir ljettsaltað lambakjöt í Danmörku. Eins og þá horfði við, gerðu bændur áreiðanlega það, sem líklegast var til endurbóta, er þeir hættu við sauðaeignina og tóku dilkaeignina. Bændur verða eins og aðrir framleiðendur ávalt að vera við því búnir að breyta framleiðslunni eftir því sem eftirspurnin krefur. Nú horfir málið svo við, að líklegasta úrlausnin er sú, að taka upp aftur sauðaeignina, og þá tjáir ekki að spyrna á móti broddunum. Þegar vitnað er í það, að bændur sjeu andvígir útrýmingarböðun, verður að gæta þess, á hvaða forsendum sá dómur þeirra er reistur. Jeg fullyrði, að ef leitað væri álits íslenskra bænda eftir að þeir hafa fengið tækifæri til að kynnast ástandinu á kjötmarkaðnum, eins og það er, og þeim möguleikum til umbóta, sem framundan eru, ef rjétt er að farið, mundu þeir ekki færast undan að leggja á sig þann lítilfjörlega kostnað, sem af útrýmingarböðun leiddi. þessir fulltrúar bænda, sem telja það hlutverk sitt hjer í hv. deild, að berja lóminn fyrir hönd umbjóðenda sinna, gera bændum herfilega rangt til. Bændur eru víðsýnni, framkvæmdasamari og betri þegnar en búast mætti við, ef dæmt væri eftir framkomu ýmsra fulltrúa þeirra. Jeg las í vetur æskuminningar Eiríks Briems. Þar segir hann frá því, að þegar fjárkláðinn geisaði um Húnavatnssýslu fyrir 60–70 árum, var leitað stuðnings bænda í Eyjafjarðarsýslu til þess að gera stjettarbræðrum þeirra í Húnavatnssýslu kleift að skera niður fje sitt og hefta þannig útbreiðslu faraldursins. Ljetu eyfirskir bændur þá 12. hverja kind sína til þeirra, og segir E. B., að hann muni ekki til þess, að nokkur maður möglaði við þessu. Slíkur var þegnskapur íslenskra bænda fyrir 2 mannsöldrum. Nú lifum vjer á tímum fjelagsskaparins og fjelagsþroskans, og samt á að fara að kenna okkur, að íslenskir bændur vilji ekki leggja á sig lítilfjörlegan kostnað til þess að útrýma með öllu þessum gamla og skæða fjanda landbúnaðarins, kláðanum. Jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á, að þegnskap bænda hafi hrakað svo hörmulega sem hjer er látið í veðri vaka.

Jörundur Brynjólfsson Mjer þykir það ekki nema eðlilegt, að menn ræði þetta mál nokkuð, þar sem það tekur til hagsmuna allra búandi manna í landinu. Jeg vildi, áður en jeg vík að aðalkjarna málsins, fara nokkrum orðum um gang þess á síðasta þingi. Dýralæknirinn hjer í Reykjavík kom með tilmæli um það til landbn. í fyrra, að hún flytti frv. um útrýming fjárkláða. Hann undirbjó svo frv. og flutti nefndin það lítið breytt, og var það samþ. hjer í þessari hv. deild og afgreitt til hv.Ed. En þar var því þá vísað frá með rökstuddri dagskrá, vegna þess að undirbúningurinn væri ekki nógur. Reynslan hefir nú sýnt, að oss hefir ekki lánast að útrýma kláðanum. Því hefir hingað til verið haldið fram, að aðalorsökin væri sú, að eigi hafi verið tvíbaðað. Og dýralæknirinn í Reykjavík hefir fullkomlega haft þessa trú, að ef tvíbaðað væri, þá mætti takast að útrýma fjárkláðanum. En nú þykir ekki fullkomlega sýnilegt, að það nægi að baða tvisvar sinnum, heldur að rjettara muni og tryggara að baða þrisvar. Á þessum grundvelli var frv. landbn. í fyrra reist. Nú heyri jeg sagt, eftir einum dýralækni, sem hefir kynt sjer málið, Sigurði Hlíðar, að það væri hvergi nærri fulltrygt, að útrýming tækist, þó baðað væri þrisvar, ekki hvað síst vegna þess, hvernig fjárhús vor eru. Segir hann, að maurinn lifi lengur en þann tíma, sem það taki, að baða fjeð, þó tvíbaðað sje, sem sje, að hann geti lifað í þrjá mánuði, en innan þess tíma er fjeð orðið fyrir löngu þurt, því ekki tekur nema rúman mánuð að baða fjeð, þó þríbaðað sje, og getur því maurinn komist á fjenaðinn aftur. Með þessu álít jeg fallnar aðalstoðirnar undan útrýmingarböðuninni, og þó að baðanirnar væru þrjár, þá er samt með þessu kipt fótunum undan frv. frá síðasta þingi. Hv. Ed., sem fjekk frv. til meðferðar í fyrra, afgreiddi málið til stjórnarinnar með þeim ummælum, að stjórnarráðið leitaði álits manna út um land um mál þetta. Jeg skal með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp hina rökstuddu dagskrá, sem hv.Ed. samþykti. „Með því að þau rök vantar, er nægi til þess, að þingið eigi nú þegar að lögskipa baðanir til útrýmingar fjárkláða, þá vill deildin fara þess á leit við ríkisstjórnina, að hún leiti umsagnar allra sýslunefnda í landinu áður en lengra er gengið í þessu máli, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þessi dagskrá var afgreidd til ríkisstjórnarinnar á síðasta þingi. Hv. Ed. þótti viðurhlutamikið að lögskipa útrýmingarbaðanir með ekki meiri fyrirvara, án þess að leita álits manna út um land. Hún vildi gefa mönnum kost á því, að segja til þess, hvernig þeir væru við því búnir að framkvæma útrýmingarbaðanir. Jeg vil, til frekari glöggvunar, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp örfá orð úr ræðu eins hv.þm., sem átti sæti í landbn. Ed. í fyrra. Þau hljóða svo: „Landbn. fanst sjálfsagt, að máli þessu verði ekki ráðið til lykta án þess, að það verði borið undir sýslunefndirnar. Hún telur alveg óviðeigandi og rangt að ganga alveg framhjá rjettum aðiljum þessa máls. Málið hefir ekki ennþá verið lagt undir dóm þjóðarinnar, en það verður að fá vitneskju um það, hvort menn alment óska eftir allsherjar útrýmingarböðun eða ekki. Það er kurteisisskylda gagnvart svo stórri stjett í landinu sem bændastjettin er, að hún fái að láta álit sitt í ljós um þetta, áður en það verður lögboðið. Jeg fæ ekki skilið, að neitt tjón geti af því hlotist, þó máli þessu verði frestað um eitt ár, aðeins til þess að fjölmennasta stjettin í landinu geti fengið tóm til þess að athuga það og láta upp sinn dóm og tillögur um það.“ Mjer virðast þessi ummæli hins látna merka þm. í Ed. fullkomlega á rökum bygð. Jeg bjóst ekki við því, að þetta mál yrði fyrir tekið hjer, án þess að álits bænda út um land yrði leitað, svo sem ráð var fyrir gert í fyrra. Jeg vil þó ekki beint álasa hæstv. stjórn fyrir það, að hún hefir borið þetta frv. fram aftur núna, þar sem þessi hv. deild var málinu fylgjandi í fyrra, en jeg neita því ekki, að mjer hefði þótt æskilegra, að leitað hefði verið álits bænda, eða þá að minsta kosti sýslunefndanna, því að þá hefði fremur fengist vitneskja um álit og óskir bændanna, en fram hjá þeim má ekki ganga í slíkum málum sem þessum. Nú hefir verið safnað skýrslum um útbreiðslu kláðans víðsvegar um landið. En jeg geri nú ráð fyrir því, að þótt sýslunefndirnar hefðu annast það, þá hefði útkoman orðið áþekk. En hitt, að bændum og sýslunefndum hefir ekki verið gerður kostur á því, að láta í ljós álit sitt, það álít jeg skort á undirbúningi þessa máls. Jeg orðaði það á fundi, sem jeg var á, áður en jeg fór til þings, að það gæti ekki komið til mála, að þessu máli yrði hreyft á þessu þingi, og bygði jeg það á því, að jeg vissi, að álit sýslunefndanna gat ekki verið komið til hæstv. stjórnar. En nú hefir málið verið tekið fyrir hjer aftur, og lasta jeg það ekki í sjálfu sjer, eins og jeg sagði áðan. En það gefur mjer ástæðu til þess að vilja fara varlegar nú en áður. Þá skal jeg snúa mjer að málinu sjálfu. Jeg efast um það að hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) sje meira áhugamál að losna við fjárkláðann úr landinu heldur en mjer eða öðrum, sem standa á öndverðum meiði við hann í þessu máli, enda finst mjer hann gera of mikið úr því, sem á milli ber. Meiri hl. landbn, hefir ekki sagt, að hann vilji ekki á sínum tíma hverfa að allsherjar útrýmingarböðun, heldur þykir honum málið ekki nægilega undirbúið, til þess að ákveða nú, hvenær það skuli gert. Jeg skal nú stuttlega víkja að því, hvers vegna okkur finst málið ekki nægilega undirbúið, til þess að hægt sje að ganga að frv. stjórnarinnar. Í fyrsta lagi er það hvergi nærri upplýst, að unt sje að útrýma kláðanum með þessari útrýmingarböðun. Það mun að vísu vera hægt að hreinsa fjeð sjálft með tveimur böðum, en það er ekki hægt að ganga tryggilega frá húsunum. Það nægir í þessu efni að skírskota til reynslu Englendinga. Þeir hafa í nokkrar aldir átt í höggi við kláðann, en þeim hefir ekki fram til síðasta árs tekist að losna við hann. Þó er mikill munur á því, hvað þeir eiga hægara aðstöðu en við. Þeirra fje er alt í pössun, og geta þeir því náð í það, hvenær sem þeir vilja. Jeg veit að vísu ekki, hvernig fjárhúsum þeirra er háttað, en mikið mun það ganga sjálfala, og jeg býst við, að auðveldara muni vera að hreinsa húsin hjá þeim en allflest fjárhús hjá okkur. En það er vitanlegt, að hjer gengur fje sumsstaðar sjálfala á vetrum og kemur stundum ekki fram fyr en næsta haust. Það er engin sönnun fyrir því, að kláðinn geti ekki leynst með þessu fje og það sýkt frá sjer, þegar það kemur fram. Þó geri jeg ekki svo mikið úr þessu. Aðalvandræðin verða með sótthreinsun fjárhúsanna. Þá er og engin vissa fyrir því, að baðlyf þau, sem nota má, sjeu nógu góð. En slíkt verður vel að rannsakast áður en ákveðið er, hvenær útrýmingarböðun fari fram. En þessi frestur, sem í frv. er settur, er alt of stuttur til þess, að veruleg rannsókn á baðlyfjum geti farið fram. Þá mundu bændur í sumum hjeruðum landsins líka verða að afla sjer meiri heyja; bændur munu jafnvel verða að farga fje sínu vegna heyskorts, ef útrýmingarböðun væri ákveðin. Þingið verður að undirbúa þetta mál svo vel að öllu leyti, að bændur megi treysta því, að þessi útrýmingarböðun komi að fullum notum. Þá er annað atriði, sem jeg vjek dálítið að áður, að það er mjög varhugavert að samþykkja þetta frv. án þess að leita fyrst álits bænda um málið. Hv. 2. þm.N.-M. bjóst við því, að það mundi reynast auðsótt að fá bændur til fylgis við þetta mál. Það má vel vera, að svo sje, en það þarf tíma til þess. En það er höfuðskilyrði fyrir framkvæmd þessa máls, að bændur ljái því fylgi sitt. Það má ekki hefjast handa með útrýmingarböðun meðan bændur eru ekki við henni búnir eða vantar skilning á málinu. Það ætti að vera ærin ástæða til þess, að ákveða ekki útrýmingarbaðanir, nema með miklum fresti, að nota þann frest til undirbúnings í þessu sem öðru. Mjer er það fullljóst, að minsti tími til undirbúnings þessu máli eru 5 ár. Hv. 2. þm.N.-M. vjek að því, að sökum breyttrar aðstöðu með kjötmarkað okkar, þá væri okkur nauðsynlegt að losna við fjárkláðann. Jeg er honum sammála um það, að mikið væri unnið við það, að geta flutt út lifandi fje til Englands. Okkur hefir nú staðið opið að flytja fje til Englands, með því að slátra því skömmum tíma eftir að það kemur þar á land. En með þeim takmörkunum fáum við ekki besta markað fyrir kjötið. En þó frv. verði samþ. og útrýmingarböðun fari fram, þá hygg jeg, að hv.þm. líti of björtum augum á það, að Englendingar taki það trúanlegt, að við sjeum orðnir lausir við fjárkláðann. Þeim mundi ekki nægja eitt til tvö ár til þess að sannfærast um það. Það yrði að líða lengri tími til þeirrar reynslu. Það er sjálfsagt, að ganga að því með alvöru og alúð, að útrýma þessum vágesti sem fyrst. En það er óheppilegt, að hverfa að því ráði, að lögbjóða útrýmingarböðun fyr en fylsti undirbúningur er fenginn. Jeg veit ekki, hvort jeg skildi hv. 2. þm.N.-M. rjett, en jeg skildi hann á þann veg, að hann væri ekki með öllu sannfærður um að útrýmingarböðunin leiddi til fullkomins árangurs. Hvar erum við þá staddir? Vissulega stöndum við þá í sömu sporum með kjötmarkaðinn í Englandi. En jeg vil benda hv.þm. á það, að ef þessi tilraun mistekst nú, þá líða áratugir áður en slík tilraun verður gerð aftur. Hún er of kostnaðarsöm til þess, að að henni verði horfið aftur, nema þá að full vissa sje fyrir því, að hún hepnist. Jeg þarf svo ekki að fjölyrða frekar um ræðu hv. 2. þm.N.-M. það er ekki svo mikið, sem okkur ber á milli. Okkur greinir meir á um aðferð en í skoðun. Þá vil jeg víkja fám orðum að hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ). Hann talaði mjög sanngjarnlega og rólega um málið. Hann býst eins vel við því, að útrýmingarböðun lánist ekki. En hann vill gera tilraun með hana. Sömu skoðunar var hæstv. atvrh. Hann bjóst heldur ekki við, að þessi útrýmingarböðun hepnaðist. En þar sem hann segir, að afstaða meiri hl. landbn. sje sú, að við höfum trú á því, að hægt sje að útrýma kláðanum með aðferð þeirri, sem við stingum upp á, með einni böðun, þá virðast þau ummæli bygð á misskilningi á greinargerð frv. þess, sem við berum fram. En við segjum í grg., að það megi varna útbreiðslu kláðans, án þess að horfið sje að útrýmingarböðun. Síðar í grg. gerum við ráð fyrir því, að horfið verði að útrýmingarböðun, ef það tekst ekki að halda kláðanum í skefjum eða jafnvel losna við hann með okkar aðferð, og undirbúningur þessa máls er nægilegur orðinn. Ummæli hv.þm. eru því á nokkrum misskilningi bygð. Hv. þm. V.-Húnv. vildi gera mikið úr því, eins og líka hv.þm.N.-M., að við hefðum nú um stund reynt þrifabaðanir og þær ekki lánast, og því væri ekki til neins að halda þeim áfram. En það er nú ekki nema stuttur tími síðan sú tilhögun var upp tekin, sem höfð hefir verið á undanförnum árum, og síðan er kláðinn mjög í rjenun, og þó eru almennar kvartanir um það, að baðlyf þau, sem notuð hafa verið tvö síðustu árin hafi gefist mjög illa. Hv. þm. vildi telja útrýmingarböðunina heppilegri. Jeg vildi óska, að svo væri, því að ef ekki tekst að útrýma eða halda kláðanum í skefjum með aðferð þeirri, sem við leggjum til að höfð verði, þá geri jeg ráð fyrir því, að fyr eða síðar verði horfið að allsherjar útrýmingarböðun. En til þess þarf undirbúningurinn að vera betri en hann er hjer nú. Að hjer er um vandkvæði að ræða, sjest best á reynslu Breta og Norðmanna í þessum efnum. Mjer er sagt, að Norðmenn sjeu nú lausir við fjárkláðann, en það var ekki fyr en eftir margra ára eða áratuga baðanir, og þó er þeirra aðstaða áreiðanlega miklu betri en okkar. Menn mega því ekki vera of bjartsýnir á það, að þessi tilraun hepnist hjer. Þá mintist þessi hv.þm. á það, að kostnaðurinn við þrifabaðanir væri mikill, 3–4 ára kostnaður af þeim jafnaðist á við kostnað einnar útrýmingarböðunar. Kostnaðarhliðin er nú aukaatriði í þessu máli, ef full vissa er fyrir því, að hægt sje að útrýma kláðanum. En kostnaðurinn er þó svo mikið atriði, að ekki er vert að gera sjer leik að því, að koma hjer af stað útrýmingarböðun, ef hún svo mishepnast. Það er of mikið, að gera alt landið að einni tilraunastöð. Það væri betra að gera tilraun á minna svæði fyrst, og sjá, hvernig hún lánast. Þá var hv.þm. Str. hjer í gær að bera fyrir sig álit búnaðarþingsins í þessu máli, og taldi það hlynt því, að útrýmingarböðun færi fram. En þar er ekki nema hálfsögð sagan. Búnaðarþinginu fanst það einmitt mjög varhugavert, að ráðast í útrýmingarböðun nú þegar. Samþyktin, sem það gerði um þetta, var því skilyrði bundin, að ekki yrði horfið að því ráði fyrst um sinn. Jeg skal, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp nokkur atriði úr nál. búfjárræktarnefndar á búnaðarþingi um þetta mál: ,,Telur nefndin hæpið, að hún (þ. e. sótthreinsun fjárhúsa) verði svo framkvæmd, að talist geti trygg útrýming, þar sem maur getur lifað alt að þrem mánuðum undir ullarlögðum eða kláðaskorpum ósljettra veggja. “ - Og á öðrum stað segir: „- - Að öllu athuguðu vill nefndin ekki leggja til, að nú sje samþ. á Alþingi lög um útrýming fjárkláða, þar sem böðunarár sje fastsett. Hitt virðist nefndinni frekar geta komið til greina, að samþ. verði heimildarlög fyrir ríkisstjórnina, þar sem henni veitist heimild til að fyrirskipa slíka útrýmingarböðun í samráði við Búnaðarfjelag Íslands, þegar hentugur tími teldist til þess - .“ Þetta er það mesta sem nefndin segir, að þessi leið geti heldur komið til mála. En hún telur sjálfsagt að halda áfram undirbúningi málsins. Það er því lítill stuðningur fyrir málstað hv.þm. Str. (TrÞ) og skoðanabræðra hans, að vitna í álit búnaðarþingsins.

Magnús Torfason Hæstv. atvrh. (MG) sagði í svarræðu sinni til mín, að hann hefði ýmislegt að athuga við það, sem jeg sagði. Þó varð í meðförunum heldur lítið úr því, svo sem von var til, því að við erum alveg sammála um kjarnaatriðið: að kláðanum beri að útrýma, fyr eða síðar, með almennri útrýmingarböðun. Deiluefnið er aðeins það, hvort málið sje nú svo vel undir búið, að útrýmingarböðunin megi fara fram þegar í stað. Því hefi jeg neitað. Jeg held, að þeim, sem vilja láta til skarar skríða, sje ómögulegt að sanna okkur hinum, að útrýmingarböðun muni hepnast. Hæstv. ráðh. sagði, að það væru kák eitt, þótt fyrirskipaðar væru kláðaskoðanir á vissum svæðum, því að kláðinn gæti altaf komið aftur. Hann orðaði þetta nú þannig, að hann spurði, hvenær Árnessýsla mundi loga aftur í kláða. Jeg held nú, að það verði mjög langt þangað til. Undirbúningur undir kláðaböðunina þar var mjög öflugur og góður. Á öllum mannfundum var rætt um nauðsynina til að hefjast handa, og hvernig farið skyldi að. Allir bestu menn sýslunnar voru fengnir til að vera eftirlitsmenn með böðununum og gangast fyrir þeim. Síðan var nákvæmlega skoðað alt fje, bæði í rjettum og heima á bæjum. Á þennan hátt kom kapp í fólkið með útrýminguna. Og hvenær sem kláðakind sjest í Árnessýslu, er óðara sagt til um það, og reynt að stemma stigu fyrir útbreiðslu kláðans. Þetta er sá undirbúningur, sem með þarf. Þetta er sá hugsunarháttur, sem þarf að vekja hjá fólkinu. Það þarf að gera öllum almenningi það að metnaðarmáli, að losna við kláðann. Þessi undirbúningur er kominn vel á veg í mínu kjördæmi. Þar þykir það skömm fyrir bónda, að færilús sjáist á fjenaði hans, hvað þá fellilús. Hún er þar nú alls ekki til, nema á aðkomufje. Það þarf að innræta mönnum, að það sje alveg eins skammarlegt að hafa kláða á fje sínu, eins og að hafa hann á heimilisfólkinu, og fyrst þegar reynist hægt að halda niðri kláðanum, má hugsa til útrýmingarböðunar. En til þess þarf hver einasti bóndi að vera nokkurskonar kláðafræðingur. Það er t. d. ekki nóg, að geta drepið kláðann í fjenu og í húsunum. Það þarf líka að drepa hann í högunum. Þar getur hann lifað tímunum saman undir ullarlögðum o. þ. h. T. d. þarf ekki annað en hugsa sjer barð, sem kláðakind hefir nuddað sjer upp við. Þaðan gæti kláðinn hæglega breiðst út. Það er ákaflega margt, sem athuga þarf, og miklu fleira en menn gera sjer alment í hugarlund. Þar koma m. a. baðlyfin til greina. Eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, get jeg ekki sagt um það, hvort baðlyfið okkar er gott. En hitt er víst, að alþýða manna hefir heldur litla trú á því og kann ekki með það að fara. Einn aðalgallinn á lyfinu er sá, að það sest ekki jafnt, svo að það efni, sem drepur maurinn, er ekki jafnt í öllu lyfinu. Þetta þarf að kenna fólki að forðast, áður en hrapað er að útrýmingarböðun. Annars vil jeg líka taka það fram, að jeg hefi enga trú á útrýmingarböðun, sem framkvæmd er aðeins eitt ár. Hún þarf að fara fram hvert árið eftir annað, og það væri áreiðanlega ekki of miklu til kostað, ef það hepnaðist, að útrýma kláðanum. Að lokum vil jeg draga það í efa, að kláðinn sje að aukast í landinu. Jeg held, að þær skýrslur, sem borist hafa, sanni frekar hið gagnstæða. Það, sem nú á að gera, er að gefa út kláðapjesa, sem skrifaður sje af sjerfræðingi, og að kenna fólki að fara með kláðann að öllu leyti. En meðan kláðanum verður ekki haldið niðri í stórum sveitum, er víst, að lítið þýðir að fást við útrýmingarböðun.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 2. þm. Árn. (JörB) tók það fram, að stjórnin hefði ekki farið algerlega eftir þeirri ályktun, sem hv. Ed gerði í fyrra, um undirbúning þessa máls. þetta er rjett. Í hv.Ed. var samþ., að fela stjórninni að leita umsagnar sýslunefnda, áður en lengra væri farið. Þetta hefir ekki verið gert, heldur hefir stjórnin falið sýslumönnum og bæjarfógetum að útvega upplýsingar um útbreiðslu kláðans, hjá öllum hreppstjórum, sbr. grg. frv. Það liggur í augum uppi, að hreppstjórarnir eiga miklu hægara með að útvega þessar skýrslur heima í sveitum heldur en sýslunefndarmenn, þegar þeir eru komnir á sýslufund. Auk þess var önnur ástæða fyrir því, að þessi leið var farin. í frv. var ákveðið, að útrýmingarböðun skyldi fram fara haustið 1928. En hefði átt að bíða eftir umsögn allra sýslunefnda, hefði ekki verið hægt að leggja frv. fyrir að nýju fyr en á þingi það ár. Og jeg veit, að hv. 2. þm. Árn. viðurkennir, að eitt sumar hafi verið of naumur undirbúningstími, þegar hann telur ekki minna en 5 ár nægja. Þessa hv. deild skildi jeg svo í fyrra, að hún óskaði eftir a. m. k. árs undirbúningi undir kláðaböðunina, og því taldi jeg mig fylgja vilja hennar, er jeg sá svo til, að hægt væri að leggja málið aftur fyrir þetta þing. Jeg skal viðurkenna, að það er ekki alveg víst, að hægt sje að útrýma kláðanum með þessari böðun. En það má teljast nokkurnveginn víst, eftir reynslunni um Myklestads-böðunina, að við veiðum nokkurnveginn lausir við kláða í næstu 10 ár. Á þeim tíma sparast miklu meira fje í þrifaböðunum en því nemur, sem útrýmingarböðunin kostar, og auk þess er vonin um að geta útrýmt kláðanum með öllu. Og fyrir hana er þó altaf nokkuð gefandi. Hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) skýrði það vel og greinilega, hvert gagn við gætum haft af því fjárhagslega skoðað, að útrýmingarböðun færi fram og þarf jeg engu þar við að bæta. Jeg er þess fullviss, að okkur verður ekki meinaður innflutningur lifandi fjár til Englands, ef við framkvæmum þessa böðun og skoðum síðan alt fje nákvæmlega, áður en það fer á skipsfjöl. Þó verð jeg að viðurkenna af reynslunni frá minni fjármenskutíð, að ekki er altaf hægt að sjá, hvort kind hefir kláða eða ekki, þótt hún sje skoðuð allnákvæmlega. Báðir hv.þm. Árn. segja, að málið þurfi betri undirbúning. Hvaða undirbúningur er það, sem vantar? Jeg sje ekki, að það geti verið annað en það, að fleira fje sýkist. En jeg fæ ekki sjeð, að það sje neitt betra að bíða með útrýmingu þar til 2/3 af öllu sauðfje landsmanna eru sýktir, heldur en að reyna hana meðan aðeins 1/3 eða er sýktur. Hv. þm. nefndu, að það væri ekki áreiðanlegt baðlyf, sem við höfum. En jeg vil aðeins minna á, að á þingi í fyrra var mönnum leyft að nota hvaða lyf, sem þeir sjálfir vilja. Jeg vildi óska, að það væri rjett, sem háttv. 1. þm. Árn. (MT) sagði, að kláðinn breiddist seint út í Árnessýslu. En Árnesingar geta ekki að öllu ráðið við það sjálfir. Það þarf ekki annað en einn utansveitarmaður komi með kláðafje. Þá getur kláðinn breiðst út um alla sýsluna á skömmum tíma. Það er ekki nóg að skoða fjeð einu sinni á ári. Það þarf að gera það miklu oftar og láta kláðaböðun fara fram í þeim sveitum, þar sem kláða verður vart.

Það er einmitt þetta, sem Árnesingar gera!

. En þetta kostar ekki lítið fje. Og er ekki eins gott að láta kláðaböðun fara fram um land alt í einu, eins og að framkvæma hana 3. og 4. hvert ár í flestum sýslum, án þess að verulegt gagn verði að. - Jeg skal ekki gera það að kappsmáli, hvort útrýmingarböðun fer fram einu ári fyr eða síðar. En það þýðir ekkert að bíða í þeirri von, að geta losnað við útrýmingarböðun. Upp úr því verður ekki annað að hafa en að kláðinn heldur áfram að breiðast út.

Pjetur Þórðarson Jeg býst ekki við, að þessar löngu umræður hafi mikil áhrif á úrslit málsins; hinsvegar hugsa jeg, að svo miklu kappi verði beitt við að knýja málið fram, að jeg efast um, að maður fái síðar tækifæri til að láta skoðanir sínar í ljós um það, svo að nú mun best að gera grein fyrir sinni afstöðu. Hv. frsm. minni hl. (ÁJ) hefir altaf haldið því fram, að andstæðingar hans fari kringum aðalatriði málsins og töluðu sífelt um aukaatriði. Mig hefir mikið langað til að fræðast um, hvert þetta aðalatriði væri frá hans sjónarmiði, og eftir þriðju stórræðuna hjá hv.þm. (ÁJ) komst jeg að þeirri niðurstöðu, að kjarni málsins, aðalatriðið, hlyti að vera hin mikla markaðshugsjón fyrir lifandi sauðfje. Saga málsins, sem sami hv.þm. hefir farið mörgum orðum um, er allri hv.þd. kunn, svo að ekki er þörf að orðlengja um hana. Jeg mun því gera hv.þm. það til geðs að segja nokkur orð um þessar nýju markaðshorfur. Um þær vill hann áreiðanlega láta tala, og þótt ræða hans væri öll þrungin af visku og lærdómi, tókst honum þó fyrst upp, þegar hann fór að ræða um markaðinn. Við skulum nú vera bjartsýnir og gera ráð fyrir, að það tækist, að útrýma kláðanum, og snúa okkur þá aðallega að glæsivonunum um markaðinn. Hv. frsm. minni hl. ljet það ótvírætt í ljós, að á þessum markaðsmálum hefði hann miklu meiri þekkingu en nokkur annar þm. Jeg skal nú fylgja þessum hugsanagangi hans og gera ráð fyrir, að þrefalt meira verð, eins og hann kemst að orði, fengist fyrir kjötið, með því móti, sem hann hugsar sjer, heldur en með þeim aðferðum, sem nú eru tíðkaðar, að flytja kjötið út saltað eða frosið. Hv. þm. hugsar sjer bersýnilega, að fjeð sje flutt út lifandi til Englands í mjög stórum stíl og fái þar að taka bata eftir volkið á leiðinni, eða meira en það. Þetta hlýtur vitanlega að kosta mikið fje, en jeg tók ekki eftir að hann tæki það neitt til greina í reikningum sínum. Hann hefir sem sje slept alveg kostnaðarhlið málsins, og það gerir ekki svo lítið strik í hagsmunareikninginn í þessu máli. Þess vegna er jeg hræddur um, að það fari fyrir fleirum eins og mjer, að þeir geti ekki tekið mikið mark á þessum markaðshugleiðingum hv.frsm. minni hl., og svo mundi fara fyrir mörgum bændum, að þeir geti ekki tekið fult mark á þessu, enda er því varpað fram að lítið athuguðu máli, að mjer virðist. Að minsta kosti býst jeg ekki við, að af þessu verði sá óvenjulegi árangur, sem hv.þm. gerir sjer vonir um. Nú vil jeg, eftir að jeg hefi ekki getað sannfærst um, að þessi hlið málsins sje á nægilega traustum rökum reist, leyfa mjer að skýra frá, hvernig þessu máli horfir við frá mínu sjónarmiði. En þar hefir hv. 2. þm. Árn. (JörB) tekið af mjer ómakið og teflt fram þeim rökum, er jeg hafði ætlað mjer að koma með, svo að jeg get þá farið fljótt yfir sögu. En þó er það eitt atriði þessa máls, sem mjer virðist ekki hafa verið tekið nógu mikið tillit til, og eiginlega ekki verið minst á, og það er hinn mikli ágreiningur í ræðum og ritum um áhrif og notkun baðlyfja á seinni árum og reyndar alla tíð, síðan farið var að löggilda sjerstök baðlyf hjer á landi og setja ákveðin lög um, hvernig öllu skyldi haga, til þess að halda kláðanum að minsta kosti í skefjum. Það hafa einmitt á seinni árum komið fram mjög miklar umkvartanir í ræðum og riti yfir því, að sum þessi löggiltu baðlyf væru ýmist tæplega nothæf eða jafnvel ónýt, svo að ómögulegt væri að hafa nein hemil á kláðanum eða varna því, að hann breiðist út, ef baðlyfin væru blönduð eins og skipað var fyrir um. Allar þessar umkvartanir hafa gerst það háværar, að þingið í fyrra sá sjer ekki annað fært en að láta undan og gefa landsmönnum laust og frjálst að nota hvaða baðlyf, sem þeir vildu. Yfir þessari lausn málsins urðu margir glaðir og hugðu, að þarna mundi stigið spor í rjetta átt til útrýmingar kláðanum. Enda vil jeg segja, að frá mínu sjónarmiði sjeð var þetta alveg rjett gert af þinginu, svo að menn gætu lifað sig sjálfir inn í málið og tekið þeim tökum á þessum kláðafaraldri, sem ætla mætti að kæmi að einhverjum notum, þegar áhugi og trú einstaklinganna á því væri vakin, að hægt mundi, ef ekki að útrýma kláðanum með öllu, þá að minsta kosti að halda honum í skefjum, svo að hans gætti sem minst. Þegar athugað er, að þingið hafði einmitt leyst þetta mál á rjettan hátt í fyrra, með því að fela landsmönnum sjálfum fullkomið val baðlyfja og framkvæmdir þessa máls, þá virðist í mótsögn við þá samþ. að fara nú að lögskipa útrýmingarböðun um land alt, áður en almenningi gefst kostur á að reyna hið frjálsa val baðlyfja, og áður en nokkur árangur sjest af þeirri tilraunastarfsemi. Það er eins og hæstv. atvrh. hafi enn ekki skilið, að þegar hv.Ed. og fleiri vildu ekki í fyrra fylgja honum í því, að lögskipa þá útrýmingarböðun, að deildin benti um leið á ákveðið markmið, sem sje það, að fá upplýsingar sýslunefnda um útbreiðslu kláðans og till. þeirra um, hvað gera ætti til stöðvunar honum eða útrýmingar. En í staðinn fyrir það, að starfa áfram á þeim grundvelli, sem lagður var í fyrra, heldur hæstv. ráðh. (MG) áfram að þrátta um málið og tekur upp á sitt eindæmi að hafna tilmælum hv.Ed. og ber nú fram frv., sem á að fyrirbyggja það, að landsmenn geti sjálfir reynt að vinna þessu máli alt það gagn, sem gera má ráð fyrir að þeim takist, þegar þeir eru sjálfráðir og hafa bæði vilja og áhuga til að gera alt sem í þeirra valdi stendur. Jeg vona, að þessi hv. deild beri enn gæfu til þess, að koma máli þessu áfram og til hv.Ed. En þá vil jeg minna hæstv. atvrh. á það, út af þeim orðum, sem hann ljet falla í garð tveggja manna í landbn. þessarar hv. deildar, sem væru nú á annari skoðun en í fyrra, og færði þeim það heldur til ámælis, að hann muni þá varla taka sjer nærri, þó að hv.Ed. hjeldi sjer við sömu skoðun og í fyrra og fjellist ekki á frv. hans um útrýmingarböðun. Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) talaði mjög skynsamlega um málið, enda gat jeg ekki betur skilið en að hann með sínum varlega ferli í gegnum stjfrv. kæmist að sömu niðurstöðu og við í frv. því, sem enn er ekki komið til umr., en er hjer næsta mál á dagskránni. Í framhaldi af því, sem jeg sagði um notkun baðlyfja, þá er álit mitt, að hin frjálsa notkun baðlyfja, sem þingið gerði ráð fyrir í fyrra, fái að reyna sig um nokkur ár, og er jeg þá sannfærður um að árangur þeirrar reynslu mundi verða betri og hagkvæmari en bjartsýnustu fylgjendur þessa frv. hafa hugsað sjer eða gert sjer vonir um, sem árangur af því. Það er rjett, sem hv.þm. V.-Húnv. sagði, að þetta væri trúmál. Hjer er trú á móti trú, og staðhæfing á móti staðhæfing. Það er altaf svo, að skoðanir manna styðjast meira og minna við trú á góðum árangri hvaða máls sem er, og á líkum og vonum um, að vel fari. Hv. frsm. minni hl. byggir sína trú á hræðslu við núverandi markaðshorfur og hinsvegar á glæsilegum markaði, ef okkur tekst að útrýma kláðanum í einu snöggu átaki og að því búnu fá ótakmarkað leyfi Breta til að flytja út lifandi sauðfje til þeirra. En þetta finst mjer svo hátt uppi í skýjum hugsjónanna, að mjer virðist ekki tímabært að ræða um það í þessu sambandi. Það, sem jeg vildi þá segja í framhaldi af þessum almennu athugasemdum, er það, að kláðinn er nú sem stendur minni en hann var fyrir 4–5 árum. Það eru því staðlausir stafir, sem þeir menn byggja á, sem halda því fram, að kláðinn sje útbreiddari nú en þá; því þó að benda megi á, að hann sje kannske í fleiri sýslum, og jafnvel hreppum, en stundum áður, þá er hann þrátt fyrir það á færri bæjum og í margfalt færra sauðfje en áður, eða á þeim tíma, sem aðallega er vitnað í. Til þess svo að halda áfram þeirri reynslu með frjálsa notkun baðlyfja, þá þarf að auka eftirlitið, eins og hv.þm. V.-Húnv. tók fram. Það er einmitt það, sem við meirihlutamenn í nefndinni gerum ráð fyrir í okkar frv., að skerpa eftirlitið til muna. Það var í sambandi við þessa væntanlegu reynslu, sem jeg álít rangt hjá sama hv. þm„ að sveitarstjórnir mundu fara sínu fram í þessu máli, eins og hver um sig áliti, að ætti að vera, en reynast mundi mismunandi kák, og þetta miðaði hann við reynslu undanfarandi ára. En þetta er ekki rjett ályktað, vegna þess að sveitarstjórnir hafa verið bundnar við baðlyf, sem þær höfðu enga trú á og töldu ónothæf með öllu, svo að sú reynsla, sem þá fjekst, má að engu leyti leggjast til grundvallar fyrir því, sem verða mun, þegar um frjálst val á baðlyfjum er að ræða. Hæstv. atvrh. hefir margtekið fram, að eitt bað dygði ekki til þess að útrýma kláðanum. En þarna er sagan ekki nema hálfsögð, því þegar menn nota það bað, sem þeir hafa trú á, og blanda það eftir sinni eigin reynslu, þá eru mikil líkindi til, að ein böðun gefi góðan árangur. Jeg þekki mörg dæmi þess, að magnaður kláði hefir læknast með einni böðun. Ein böðun á ári getur því alveg eins útrýmt kláðanum eins og margt annað. Reynslan hefir sýnt, að í heilum sveitum, og jafnvel sýslum, má halda kláðanum frá sjer með einni böðun á ári. Þetta er búið að sýna og sanna og svo af að segja, að 4–6 árum eftir að útrýmingarböðun hafði farið fram, var hann alveg horfinn og eins líklegt að hans verði ekki aftur vart, úr því menn hafa einu sinni lært að verjast honum. Það eru því ekkert annað en hrakspár, sem bygðar eru á vantrú manna, þegar því er haldið fram, að með einni böðun á ári muni sækja í sama farið aftur og að kláðinn breiðist út á sama hátt og fyr eftir 5–10 ár. Hv. þm. V.-Húnv. var að minnast á, að mikinn undirbúning þyrfti um þetta mál og til hans að vanda á allan hátt, og er hann okkur meirihlutamönnum sammála að mestu leyti um þetta atriði. En svo benti hann á eitt í því sambandi, sem okkur hafði ekki dottið í hug, og það var það, að full þörf mundi á að undirbúa vel nokkra menn, sem hefðu svo á hendi eftirlit með útrýmingu kláðans. Jeg get vel fallist á þetta, og mundi því best að fá þessa menn úr þeim sýslum, þar sem verst gengur að halda kláðanum í skefjum, eins og t. d. í Húnavatnssýslu og Dalasýslu. Jeg get ekki búist við, að heppilegt mundi að fá slíka menn t. d. úr Mýrasýslu, þar sem menn hafa varist kláðanum jafnlengi og búið er. Með þessu vona jeg að hafa svo komist að rjettri niðurstöðu hv.frsm. minni hl. um kjarna málsins. Og held jeg því, að jeg geti látið lokið máli mínu að sinni, enda sje jeg litla ástæðu til að endurtaka það, sem aðrir hv. ræðumenn hafa sagt á undan mjer.

Jón Kjartansson Það er í rauninni óþarft fyrir mig að standa upp aftur, því að jeg er fullviss um, að allir hv.þdm., sem lesið hafa nál. búfjárræktarnefndarinnar, eru sammála mjer um það, að hv.þm. Str. fór ekki rjett með, þegar hann reyndi að gefa upplýsingar um það, að þetta frv. væri í samræmi við vilja búnaðarþings. Jeg upplýsti, að það væri alveg öfugt, og hafði til sönnunar mínum málstað álit búfjárræktarnefndar búnaðarþings. Jeg vil einmitt vekja athygli á því, að hv.þm. Str. staðfesti þetta með því að skýra frá, hvernig málið var afgreitt á búnaðarþingi. Hann skýrði frá því, hvernig búnaðarþingsfulltrúar hafi skifst í þrjá flokka. Í fyrsta lagi hafi verið einn flokkur, sem vildi enga útrýmingu hafa, eða vildi útrýma fjárkláðanum með þrifaböðum og hafa þau fullkomnari en nú. Hv. þm. sagði, að till. í þessa átt hafi verið feld á búnaðarþingi. Þá var annar flokkur, sem vildi hafa útrýmingarböð með því að fastákveða tímann, hvenær baða skyldi. Hv. þm. upplýsti, að till. í þessa átt hefði einnig verið feld í búnaðarþinginu, hefðu ekki verið nema 3 búnaðarþingsfulltrúar henni fylgjandi. Loks er þriðji flokkurinn, þeir, sem vildu hafa útrýmingarböð, en ekki fastsetja tímann, hvenær baða skyldi. Hv. þm. upplýsti, að slík till. hefði verið samþ. á búnaðarþinginu. Nú er spurningin: Hverjum þessara flokka er stungið upp á með stjfrv. því, sem hjer liggur fyrir? Það vill nú svo til, að það þarf ekki langt að fara út í þetta frv. til þess að sannfærast um, hvaða leið er stungið upp á í þessu frv. Það er þegar í 1. gr. fastákveðið, að útrýmingarböðun skuli fram fara í árslok 1928 og í ársbyrjun 1929. Það er alveg tvímælalaust samkv. vilja annars flokksins, er jeg nefndi, sem hæstv. stjórn hefir viljað fara í þessu máli, en ekki samkv. vilja þriðja flokksins, svo sem samþ. var á búnaðarþingi. Það höfðu heyrst raddir hjer við þessa umr., að þetta frv. væri í raun og veru heimildarlög. Jeg get ekki skilið, hvernig mönnum kemur til hugar að halda því fram, að það sjeu heimildarlög, sem hjer er stungið upp á. Menn hafa bent á niðurlag 1. gr., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þó er atvinnumálaráðherra heimilt að láta fresta böðuninni, ef Búnaðarfjelag Íslands telur, að áhætta sje að láta hana fara fram vegna fóðurskorts.“ Hjer er einungis heimild fyrir atvrh. að fresta böðunum frá þeim tíma, sem er fastákveðinn í upphafi greinarinnar, ef Búnaðarfjelag Íslands álítur varasamt að láta þær fram fara vegna fóðurskorts. Það er engin skylda fyrir atvrh. að sinna bón stjórnar Búnaðarfjelagsins í þessu efni; og ekki er heldur nein vissa fyrir, að Búnaðarfjelagsstjórnin vilji á neinn hátt leggja hömlur á að baða á hinum tiltekna tíma. Það er hinn mesti misskilningur, að um heimildarlög sje hjer að ræða, þar sem beinlínis er fastákveðið, að útrýmingarbaðanir skuli fara fram í árslok 1928 og í ársbyrjun 1929. Hv. þm. Str. skýrði rjettilega frá því, að búfjárræktarnefndin hefði haft stjfrv. til meðferðar, þegar hún gaf út álit sitt á búnaðarþinginu. Þetta er það sama, sem jeg sagði í gær. En hann dró bara skakka ályktun af gerðum þessarar nefndar. Hann vildi halda því fram, að nefndin hefði lagt með þessu frv. En jeg hefi sannað með skýrslu minni í gær, og nokkrir hv.þdm. hafa tekið undir það síðan, að hún lagði einmitt á móti þessu frv., en hafði ekki á móti því fyrir sitt leyti, að samþ. yrðu heimildarlög um útrýmingarböðun á einhverjum ótilteknum tíma. Það var ekki annað í ræðu hv.þm. Str., sem jeg þarf að svara. Jeg er þess fullviss, að allir hv.þdm., sem hafa lesið nál. búfjárræktarnefndar, eru sammála því, sem jeg sagði í gær, að þetta frv. er ekki í samræmi við vilja búnaðarþings. Þá vildi jeg gera ofurlitlar athugasemdir við ræður tveggja hv.þm., úr því að jeg er staðinn upp. Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) mintist á, hver mundi vera almennur vilji bænda í þessu máli. Mjer skildist hann vilja gefa í skyn, að bændur mundu yfirleitt fylgja þessu frv., sem hjer liggur fyrir. Og mjer skildist ennfremur hann draga þessa ályktun af því, að ekki hefðu heyrst nein mótmæli frá bændum á þingmálafundum í haust. Ekki get jeg verið hv.þm. sammála um þetta. Fyrst og fremst er spurningin: Höfðu bændur nokkra ástæðu til þess, að mótmæla þessu frv. á þingmálafundum? Jeg held alls ekki. Og af hverju? Vegna þess, að á þingi í fyrra var þetta mál afgreitt þannig í hv.Ed., að því skyldi vísað til umsagnar sýslunefnda um alt land. En einmitt vegna þessa gátu bændur gengið út frá því sem gefnu, að þeir gætu sagt sitt álit í þessu máli, þegar kæmi til kasta sýslunefnda. Það er alveg eðlilegt, að bændur tryðu því, að farið yrði að vilja þingsins í fyrra, og mundu þess vegna rólegir bíða eftir, að sýslunefndir kæmu saman. Ef nokkra ályktun er hægt að draga um vilja bænda alment, þá er það alveg öfugt við þá ályktun, sem hv.þm. V.-Húnv. virðist vilja draga. Ef það er vilji bænda alment að fá útrýmingarböðun 1928 og í ársbyrjun 1929, þá hefðu þeir heimtað, að það frv. kæmi fyrir í ár, sem var vísað frá í fyrra. Slíkt hefi jeg sjeð í örfáum þingmálafundargerðum af Norðurlandi, þar sem kláðinn er nokkuð útbreiddur, en annarsstaðar ekki. Það er alveg rjett, sem hv.þm. V.-Húnv. tók fram, að undirbúningur þessa máls er slæmur. Undirbúningurinn er eiginlega alls enginn. Það tel jeg nægilegt til þess, að alveg er óforsvaranlegt að afgreiða þetta frv., eins og það liggur fyrir. Og það var einmitt þetta, hvað undirbúningurinn var slæmur, sem búnaðarþingið lagði mikla áherslu á í seinni afgreiðslu málsins. Þá er það hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), sem jeg hefi ekki mörgu að svara, en vil aðeins minnast á nokkur atriði úr hans ræðu. Hann sagði, að kostnaður kæmi alls ekki til greina í þessu máli. Jeg veit ekki, hvort margir mundu vilja undirskrifa þessi orð. Ef það væri upplýst, að hægt yrði að útrýma fjárkláðanum fyrir það fje, sem almenn útrýmingarböðun kostar, þá mundi jeg að vísu geta sagt: kostnaður í þessu máli kemur ekki til greina. En þegar alt er í óvissu um það, hvort það yfir höfuð takist, að útrýma kláðanum með slíkum útrýmingarböðunum, þá verð jeg að segja, að kostnaðarhlið málsins komi til greina. Jafnvel sjerfræðingar hafa mjög skiftar skoðanir um þetta höfuðatriði. Svo er annað. Ástandið er nú þannig hjá almenningi, bæði til sjávar og sveita, og ekki síður til sveita, að jeg tel það alveg óforsvaranlegt að segja, að kostnaðarhlið þessa máls komi ekki til greina. Þá er það erlendi markaðurinn. Mjer dettur ekki í hug að gera lítið úr honum í þessu sambandi. En jeg get ekki gert mikið úr þeim gögnum, sem hv. 2. þm.N.-M. dró fram í því máli í dag. Hann las hjer upp símskeyti, sem hann hafði fengið frá Englandi í gærkveldi. Þar er samanburður á verði á frosnu kjöti nú í Englandi og nýju kjöti. Jeg heyrði hann ekki geta þess, hverskonar kjöt var um að ræða.

Sauðakjöt

. í báðum tilfellum?

Já

. Jeg geri ráð fyrir, að frosna kjötið sje flutt frá nýlendunum og Argentínu. Ennfremur geri jeg ráð fyrir, að nýja kjötið sje af sauðfje, sem alið hefir verið í Englandi í vetur, einmitt til þess að slátra á þeim tíma, sem hægt er að fá mest verð fyrir það. Og það er einmitt sá tími nú, að hægt er að fá gífurlega hátt verð fyrir nýslátrað kindakjöt á Englandi. Mig furðar þess vegna ekkert á þessum geysimikla verðmun á frosnu og nýslátruðu kjöti, sem hv.þm. mintist á. En til þess að þessi verðmunur geti orðið sambærilegur, verðum við að taka verðið á þeim tíma, sem við getum haft gagn af því, en það er seinni part sumars og að haustinu. Þegar búið er að sanna mönnum þann mikla verðmun á þeim tíma, þá er fyrst hægt að taka þetta um enskan markað á nýju kjöti sem innlegg í þetta mál. Annars verð jeg að segja það, að ef menn ætla að fara að halda því fram, að frosna kjötið sje ekki framtíðarvara á enskum markaði, þá hlýtur því að fylgja, að þingið hafi verið leitt á villigötur í fyrra, þegar það samþykti að veita mikla fjárfúlgu til þess að kaupa kæliskip. Jeg vil vænta þess, að þær vonir manna, sem bundnar eru við það kaup, rætist fyllilega, og ekki verði sagt eftir fá ár, að okkur hafi mistekist að hitta á framtíðarleiðina í þessu efni. Hitt er vitaskuld, að við eigum líka að vinna að því, svo sem mögulegt er fyrir okkur, að flytja lifandi fje til Englands. Og við getum það, eins og nú er ástatt. Jeg hefi enga trú á, að Bretinn muni loka fyrir okkur þessum markaði, ef hann frjetti, að hjer sje kláði. Jeg er viss um, að hann veit það þegar. Og þó að það takist, að útrýma kláðanum, þá er jeg sannfærður um, að hann muni engu að síður heimta það, að við lútum þeim sóttvarnarráðstöfunum, sem við nú gerum. Hann veit sannarlega, hvað hann syngur, Bretinn, í þeim málum sem öðrum. Enda er það vitanlegt, að kláði er á Englandi og hefir lengi verið, svo það er ástæðulaust hans vegna að setja okkar fje í sóttkví. Jeg hefi ekki við þessar umræður farið á neinn hátt inn á þá sjerstöðu, sem mitt kjördæmi hefir í þessu máli, og einnig kjördæmi hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ). Þetta var nokkuð dregið fram í umræðunum í fyrra, og get jeg látið nægja að vísa til þeirra. Einungis vil jeg benda á, að það hefir reynst rjett vera, sem við hjeldum þá fram, að kláði hefði aldrei fundist í þessum sýslum. Skýrslur, sem nú liggja fyrir, sanna, að þetta er rjett. Jeg verð að segja eins og í fyrra ásamt hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), að það er nokkuð hart að gengið við þessi hjeruð, að láta þau taka þátt í almennum útrýmingarböðunum á sauðfje, þar sem aldrei hefir fundist kláði; og sjerstaklega með tilliti til þess, að þeim er þannig í sveit komið, að samganga fjár við önnur hjeruð eru engar eða sama sem engar. Ef svo skyldi fara, að mál þetta færi til 3. umr., þá verð jeg að flytja brtt., fyrst og fremst að því er snertir almenna hlið málsins, svo sem það, hvenær baðanir eiga fram að fara. Janúarmánuð tel jeg óheppilegan tíma. Einnig mun jeg flytja brtt. um það, að þau hjeruð, sem vitanlegt er um, að aldrei hefir orðið kláða vart í, fái að verða ljettara úti en önnur. Að öðru leyti tel jeg algerlega óþarft að ræða mikið um þetta mál; því að þótt frv. fari í gegnum þessa deild, þá þarf ekki að hugsa til þess, að það verði að lögum á þessu þingi, eftir þeim undirtektum að dæma, sem það fjekk í fyrra. Jeg get ekki hugsað mjer, að hv.Ed. fari að ganga frá sinni skoðun á málinu í fyrra, sem sje, að það eigi að vísa því til rjettra hlutaðeigenda, sýslunefnda og bænda.

Pjetur Ottesen Jeg býst við, að það megi nokkurnveginn ganga að því sem vísum og sjálfsögðum hlut, eftir því, sem fram er komið, að umræður um þessi tvö frv., frv. um útrýming fjárkláða og frv. um sauðfjárbaðanir, muni renna nokkuð saman í eitt. Enda hefir verið svo að mestu leyti það sem af er þessari umræðu. Þetta er líka sjálfsagt og eðlilegt, því að hjer er verið að deila um tvær mismunandi aðferðir, sem báðar eiga að leiða að sama marki. Þess vegna er það, að þótt umræðurnar verði nú máske nokkuð lengri fyrir það, að rætt er jafnframt um frv. um sauðfjárbaðanir, sem hjer er síðar á dagskránni, jafnframt því sem rætt er um frv. það, sem hjer liggur fyrir, þá ættu umræður um síðara málið, þegar að því kemur, að geta orðið miklu minni og ef til vill engar. Það er af þessum ástæðum, að jeg hefi nú kvatt mjer hljóðs, og mun tala nokkuð jöfnum höndum um þessi bæði mál. Þetta frumvarp, sem hjer liggur fyrir, stjfrv. á þskj. 11, er kallað frv. um útrýming fjárkláða. Það hefir þegar komið fram hjá þeim, sem að frv. þessu standa og halda því fram, að um það eru allmjög skiftar skoðanir, hvort því takmarki verði náð með þeim ákvæðum, sem frv. inniheldur, að hægt verði að útrýma fjárkláðanum. Og mjer skilst svo, eftir því sem lengra hefir liðið á þessar umræður, að það sjeu fleiri og fleiri af aðstandendum þessa máls, sem hafa látið uppi þá skoðun, að þeir geri ekki ráð fyrir, að hægt verði að útrýma fjárkláðanum samkv. ákvæðum þessa frv. Aðrir taka aftur munninn fyllri, og tala um málið á þeim grundvelli, að á þennan hátt verði kláðanum útrýmt Hæstv. atvrh. komst svo að orði, að hann byggist við, að kláðanum mundi allmikið hnekt með þessari útrýmingarböðun, og að hann mundi að mestu leyti liggja niðri um 10 ára skeið, eins og eftir Myklestadsböðunina. Hæstv. atvrh. gerir sjer ekki hærri vonir en þetta. Jeg býst við, að þetta sje nærri sanni og af sanngirni mælt. Alveg hið sama kom fram hjá hv.þm. V.-Húnv. En þetta er mikilsverð játning á því, sem haldið hefir verið fram, að alger útrýming fjárkláðans sje svo erfitt verk, að ekki sje hægt að gera sjer vonir um, að takast megi, næstum til hvaða ráða sem gripið er, að útrýma kláðanum algerlega. Með því að athuga þetta mál með ró og stillingu, kemur það skýrt í ljós, að það er ekki aðalatriði í málinu, hvort baðað er einu sinni, tvisvar eða þrisvar, heldur, að baðlyfið, sem notað er, sje gott, að vandað sje til böðunarinnar á allan hátt, að alt fje komi til böðunar, og að fjárhúsin sjeu vandlega sótthreinsuð. Þá má benda á það, að með Myklestadsaðferðinni, einni böðun, var kláðanum útrýmt í Noregi. Sú varð og reynslan af Myklestadsböðununum hjer á landi, að í sumum hjeruðum var kláðanum algerlega útrýmt. En þessi böðun orkaði ekki að útrýma kláðanum alstaðar, því að hann lifði í sumum hjeruðum eftir böðunina, og þaðan hefir hann svo breiðst út til hinna hjeraðanna. Og þá er að athuga, hvaða orsakir liggja til grundvallar fyrir því, að kláðanum varð ekki útrýmt hjer alstaðar með Myklestadsböðuninni. Mjer finst, að líklegast sje, að þetta eigi að einhverju leyti rót sína að rekja til þess, að eitthvað hafi skort á um gott eftirlit með böðuninni og að eigi hafi verið farið eftir settum reglum um tilreiðslu baðlyfjanna. En jeg hygg þó, að aðalorsakanna sje að leita í því, að ekki hafi alt fje komið til böðunarinnar og að sótthreinsun fjárhúsanna hafi verið ábótavant. Þegar nú verið er að ræða um útrýmingarböðun, þá eru fyrir hendi, eins og áður þessar sömu ástæður, þessir sömu erfiðleikar, og má þá sjerstaklega nefna, hversu hæpið er, að alt fje komi til böðunar, og hve miklum erfiðleikum það er undirorpið, að sótthreinsa fjárhúsin, svo örugt sje, að það er næstum óhugsandi, að það sje vinnandi verk að útrýma kláðanum algerlega, að hægt sje að drepa síðasta maurinn. Það, sem þá kemur til álita, er það, hvor af þeim leiðum, sem hjer er um að ræða, sje líklegri til að halda kláðanum í skefjum. Og svo verður vitanlega jafnframt að líta á kostnaðarhlið málsins. Því hefir verið haldið fram af mönnum, sem annars látast vera hörundssárir fyrir hönd bændanna, þegar um er að ræða að leggja gjöld á þá, og á jeg þar sjerstaklega við ummæli háttv.þm. Str., að kostnaðurinn sje ekkert atriði í þessu máli. Jeg ætla ekki að svara þessu sjerstaklega, en aðeins benda á það, að þetta skiftir miklu meira heldur en ýms önnur fjárspursmál, sem þessi hv.þm. álítur, að máli skifti fyrir bændur. Það þarf ekki að draga það í efa, að útrýmingarböðunin verður margfalt kostnaðarmeiri fyrir bændur en þær baðanir, sem gert er ráð fyrir, að fram fari samkv. tillögum. landbn. Það þarf engum blöðum um það að fletta. Þá er árangurinn. Jeg geng út frá því, ef ráðist verður í útrýmingarböðun, þá verði eingöngu notuð sjerstök baðlyfjategund, og jeg geng út frá því, að áður fari fram rannsókn á því, hvað megi telja örugt baðlyf. Það ætti náttúrlega að vera innifalið í þessu sjerstakt öryggi, en það verður þó ekki hjá því komist, að athuga, hvernig tókst til við hliðstæða rannsókn fyrir nokkrum árum. Eins og kunnugt er, var fyrir nokkrum árum hafist handa með að reyna að finna örugga baðlyfjategund. Það hafði komið fram við rannsókn á sumum af þeim erlendu baðlyfjategundum, sem notaðar voru, að þær svöruðu ekki til þess styrkleika, sem gefinn var upp, og auk þess var efnasamsetningin ekki altaf jafn örugg, þó um sömu tegund væri að ræða. Þess vegna var þess freistað, að búa til hjer á landi baðlyfjategund, og var ekkert að því flanað. Það var falið þeim sjerfræðingum í landinu, sem líklegastir þóttu til þess að geta leyst þessa þraut, en það voru þeir Magnús Einarsson dýralæknir og Gísli Guðmundsson gerlafræðingur. Eftir mikinn undirbúning og mikla rannsókn var svo búin til baðlyfjategund innanlands, sem átti að uppfylla öll hin settu skilyrði, og jafnframt ákveðið, að þetta baðlyf eitt skyldi notað. Þetta stóð þannig í tvö ár, að menn máttu enga aðra baðlyfjategund nota. Þegar farið var að mæla þetta baðlyf, kom það í ljós, að í sumum tilfellum reyndist þetta baðlyf mjög ljelegt og stundum ónýtt. Og við nánari rannsókn kom í ljós, að það hafði þann ókost, sem gerir það að heita má næstum ónothæft, enda þótt efnasamsetningin sje rjett og baðið örugt eins og frá því er gengið í verksmiðjunni, og sá ókostur er í því fólginn, að þegar það er geymt í kulda, breytist efnasamsetningin og baðið sest til, ef það er ekki hrist því betur upp og helst yljað; þá hefir árangurinn af böðuninni enginn orðið. Það hafa margir flaskað á þessu, og einkum voru mikil brögð að þessu meðan baðið var flutt á tunnum. Þá var ekki hægt að koma því við, að hrista það upp, en þetta er frekar hægt, þegar baðið er á smærri ílátum. Auk þess líta ýmsir svo á að baðlyfið skemmist verulega ef það frýs. Svona tókst nú til með tilbúning þessa svokallaða Hreinsbaðlyfs, og var þó einskis látið ófreistað og ekkert til snarað með rannsóknir og undirbúning við þessa baðlyfjagerð. Það er því ekki ástæðulaust, þó ótti sje í mönnum um það, að útaf geti borið, þó fitjað yrði upp á þessu á nýjan leik af sömu mönnum; öðrum mun tæpast til að dreifa. Og hvernig færi þá? Eftir frv. minni hl. landbn. er aftur á móti ekkert einskorðað með það, að nota eina ákveðna baðlyfjategund, heldur skuli nota þau baðlyf, sem álitin eru samkvæmt reynslunni að vera þau öruggustu og bestu. Þetta er að vísu ef til vill ekki fullörugt, en samt er ekki í því fólgin eins mikil áhætta og ef ein baðlyfjategund væri lögskipuð fyrir land alt, sem svo reyndist að hafa þann ágalla, að hún væri lítt eða ekki nothæf. Jeg vil skjóta því hjer inn i, að þegar menn eru að tala um útbreiðslu fjárkláðans, nú síðustu árin, þá ímynda jeg mjer, að útbreiðsla kláðans eigi að einhverju leyti rót sína að rekja til þess, hvernig tekist hefir með hið lögskipaða baðlyf. Jeg tek ekki dýpra í árinni en að segja: að einhverju leyti. Það er alment viðurkent, að þetta baðlyf hefir ekki veitt fult öryggi í baráttunni gegn óþrifum á sauðfje. Þá er hitt atriðið í málinu, sem kemur til álita, þegar menn gera upp með sjer, hvor leiðin af þeim, sem hjer er um að velja, sje öruggari, og það er eftirlitið. Því er haldið fram, að eftirlitið verði öruggara samkvæmt frv. um útrýmingu fjárkláða en frv. meiri hl. landbn. En jeg held, að þeir, sem þessu halda fram, hafi komist að þessari niðurstöðu með því að bera frv. um útrýmingu saman við lögin um sauðfjárbaðanir frá 1914, en alls ekki frv. meiri hl. landbn. Meðhaldsmenn frv. um útrýmingarböðun telja því mest til gildis, að þar sje að ræða um opinbert eftirlit. En nú eru einmitt baðanirnar samkvæmt frv. meiri hl. landbn. líka settar undir opinbert eftirlit. þarna er sá stóri munur fólginn á þessu frv. meiri hl. landbn. og lögunum frá 1914. Háttv. þm. V.-Húnv. lagði mikið upp úr því, að baðanir væru framkvæmdar undir opinberu eftirliti, en þetta opinbera eftirlit er að minsta kosti jafn trygt eða eins vel um þá hnúta búið í frv. meiri hl. landbn., eins og frv. um útrýmingu. Eftir ákvæðum frv. um útrýmingarböðun er gert ráð fyrir þessu opinbera eftirliti einungis í þetta eina sinn, þegar hin svo kallaða útrýming fer fram. En samkv. hinu frv. eiga allar sauðfjárbaðanir hjeðan í frá að vera undir opinberu eftirliti. Jeg man ekki til, að meiri hl. nefndarinnar hafi bent á þetta atriði sjerstaklega. Þess vegna vil jeg vekja athygli á því, að 1. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Atvinnumálaráðuneytið hefir yfirumsjón og úrskurðarvald um framkvæmd sauðfjárbaðana. Það gefur út reglur og leiðbeiningar, hvernig þeim skuli haga.“ Svo eiga hreppstjórar að taka við sem opinberir starfsmenn. Og þótt því verði vitalega ekki við komið, að þeir standi yfir öllum böðunum, þá eiga þeir í þeim tilfellum að kveðja sjer eftirlitsmenn til aðstoðar, alveg eins og yfireftirlitsmenn þeir, sem atvinnumálaráðuneytið skipar samkvæmt útrýmingarfrv., verða að gera. Svo framarlega sem öruggara er að hafa baðanirnar undir opinberu eftirliti, og það tel jeg tvímælalaust betra, þá er að minsta kosti eins vel sjeð fyrir þessu í frv. meiri hl. landbn. og í hinu frv. Þetta er svo mikilvægt atriði í samanburðinum á þessum tveimur frv., að þegar kveða á upp úrskurð um, hvor leiðin skuli farin, verða menn fyllilega að gefa því gaum. Því að hvað snertir þessi tvö atriði, öryggi baðlyfjanna og eftirlitið með böðununum, þá eru þau síst lakar trygð í frv. meiri hl. landbn. en í frv. um útrýmingarböðun. Þá er eftir það atriði, sem miklu máli skiftir, og það er, að alt fje komi til böðunar, og það þarf ekki að efa, að hvor leiðin sem farin yrði, þá skiftir þetta engu máli, út af fyrir sig. Hættan, að eitthvað sleppi undan af fje og að ekki verði hreinsaðar allar holur í fjárhúsunum er jafnt til staðar í báðum tilfellunum. Hjer er því enginn munur á, hvor leiðin sem farin verður, hvað þetta snertir. Auðvitað geta verið einhver atriði í frv. landbn., sem þarf að lagfæra, og þá sjerstaklega frá formsins hlið, en það er þá auðveldlega hægt að gera. Jeg vænti nú þess, að háttv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), sem sagði, að þeir, sem töluðu gegn þessu svokallaða útrýmingarfrv., forðuðust að koma nærri því og væru allir í ystu skerjum, viðurkenni, að jeg hefi ekki forðast að koma að kjarna málsins. Jeg held, að allar ástæður mæli með því, að draga megi þá ályktun, að álíka mikill árangur tengist, hvor leiðin sem farin væri í þessu máli. Og jeg dreg enga dul á það, að hvor leiðin sem farin væri, þá verði því miður ekki hægt að ná því takmarki, að útrýma fjárkláðanum með öllu. Þetta, sem jeg sagði um það, hvað hinu lögskipaða baðlyfi hefði verið ábótavant, var undirstrikað og viðurkent af hv.þm. V.-Húnv., þar sem hann gekk út frá því sem sjálfsögðum hlut í þessu böðunarmáli, að undirbúningur allur væri sem öruggastur. Og það fyrsta, sem snertir þann undirbúning, væri að ganga úr skugga um, hvaða baðlyf helst eigi að nota. Þetta var viðurkenning á því, að hið lögskipaða baðlyf, sem notað hefir verið nú um hríð, hafi engan veginn verið örugt. Þá hefir verið talað um, að þetta frv. um útrýmingarböðun ætti aðeins að verða heimildarlög. Hv. þm. Str., sem stendur þarna úti á svölunum, vildi halda því fram, að búnaðarþingið hefði litið svo á. Það hefir nú ekki verið sparað að draga ályktanir búnaðarþingsins inn í þessar umræður, og því hefir verið haldið fram af hv.þm. Str., að búnaðarþingið hafi lagt eindregið með útrýmingarböðun á þessum grundvelli. Þegar um raunveruleg heimildarlög er að ræða, þá hafa þau það fasta form, að byrja vanalega með því, að stjórninni sje heimilt að gera þetta eða hitt. En nú stendur í 1. gr. þessa útrýmingarfrv., að stjórnin skuli framkvæma það, sem þar er ákveðið. Hjer er fast kveðið að orði. Svo er bætt við seinast í 1. gr., að atvinnumálaráðherra sje heimilt að fresta útrýmingarböðuninni, ef Búnaðarfjelagið telur, að áhætta sje að láta hana fara fram, vegna fóðurskorts. Menn sjá nú, að þetta frv. er alt annars eðlis en venjuleg heimildarlög, þar sem verið er að blanda áhrifum „privat“-stofnunar inn í framkvæmd málsins. Þá er rjett að minnast á þetta einróma álit búnaðarþingsins, sem hv.þm. Str. (TrÞ) var að tala um. Það liggur ekki við, að búnaðarþingið hafi verið sammála um þessa útrýmingarböðun. Það sjest ljóslega af plöggum búnaðarþingsins, sem jeg hefi hjer í höndum, að þar eru mjög skiftar skoðanir um hana. Það hafa komið fram tillögur og brtt. og aftur brtt. í málinu. Og m. a. hefir hv.þm. Str. borið þar fram brtt., svohljóðandi: „Búnaðarþingið er því mótfallið, að lögskipuð verði kláðaböðun á sauðfje á fastákveðnum tíma.“ Svo hefir komið fram till. um að láta kláðaböðun fara fram á árunum 1928–1932. Svo kemur fram till. um, að þar sem upplýst sje, að dýralækna greini á um öryggi útrýmingarbaðananna, þá leggi einn fulltrúinn á móti þeim með öllu. Svo verður niðurstaðan af öllum þessum andstæðu skoðunum, að meiri hl. samþykt fæst fyrir því, að leggja til, að Alþingi samþykki heimildarlög um þetta efni, samkvæmt því sem áður er lýst. Jeg hefi ekki farið að minnast á þetta vegna þess, út af fyrir sig, þó það hafi verið skiftar skoðanir um þetta á búnaðarþinginu, heldur vegna hins, að hv.þm. Str. (TrÞ) var að tala um þetta einróma álit búnaðarþingsins og að samþyktin á búnaðarþinginu væri hið eina, sem lægi fyrir frá bændum í þessu máli. Jeg skrifaði þetta orðrjett eftir þm. Við þetta er þá fyrst það að athuga, að það eru eingöngu bændur, sem standa að flutningi frv. frá meiri hl. landbn. Auk þess hafa legið hjer frammi tillögur samþyktar af bændum víðsvegar um landið, sumpart með og sumpart móti útrýmingarböðun, en þó miklu meiri móti. Eftir þessum ummælum þm. Str. er ekki hægt að álykta öðru vísi en svo, að hann líti þannig á, að alt, sem bændur hafa lagt og leggja til þessara mála sje einskis virði, nema það, sem fram hafi komið í búnaðarþinginu. Þá hefir verið talað um þessa útrýmingarböðun - sem aðstandendur þessa frv. eru farnir að viðurkenna, að ekki sje útrýming, heldur leið til þess að halda kláðanum niðri - í sambandi við útflutning lifandi fjár til Englands. Það hefir meira að segja verið talið í tölum, hvers virði það sje fyrir okkur, eins og saltkjötsmarkaði okkar er nú háttað, að geta flutt út lifandi fje. Jeg er nú sammála hv. 2. þm.N.-M. um það, að þetta, um útflutning lifandi fjár til Englands, er mikilsvert atriði fyrir okkur, og jeg get lýst yfir því, að jeg er honum þakklátur fyrir, að hann hefir opinberlega skrifað um þann möguleika og töluvert skýrt það mál. En hvað sem við gerum í þessu máli, sem hjer liggur fyrir, hvort sem við samþ. frv. um útrýmingarböðun eða frv. meiri hl. landbn., þá kem jeg ekki auga á, að það geti haft nokkur áhrif á útflutning lifandi fjár til Englands. Jeg hefi fært rök fyrir því, og þau rök hafa þegar fengið beina og óbeina viðurkenningu sumra af stuðningsmönnum þessa frv. um útrýmingarböðun, að það mun í rauninni verða áhöld um árangurinn, hvor leiðin sem farin verður. Því er þetta ekki verulegt atriði í þessu máli. Hv. þm.N.-M. sagði, að hverri sending lifandi fjár yrði að fylgja heilbrigðisvottorð. Jeg efa ekki, að svo sje. En þess er að gæta, að hömlur þær, sem Bretar hafa lagt á innflutning lifandi fjár hjeðan og grípa frá öðrum löndum, eru til komnar fyrst og fremst sem verndartollur fyrir enska framleiðendur. Þetta er, að nafninu til, bygt á sjúkdómsástæðum, en er í rauninni ekki annað en verndartollur, að minsta kosti að því er snertir útflutning lifandi fjár hjeðan. Í fje hjeðan er ekki um annan kvilla að ræða en ef vera kynni fjárkláðavott, en það getur ekki verið stórt atriði fyrir Englendingum, sem hafa samskonar kvilla í sínum eigin búpeningi, og hefir ekki þann dag í dag tekist, svo kunnugt sje, að útrýma honum. Það er nú ýmislegt fleira í þessu sambandi, sem ástæða hefði verið að minnast á, en jeg sleppi því og læt mjer nægja að drepa á þessi höfuðatriði málsins. Jeg þykist hafa fært gildar ástæður fyrir því, að jeg tek þann kostinn frekar, að vera með frv. meiri hl. landbn., sem jeg tel nauðsynlegt að nái fram að ganga, heldur en frv. um útrýmingarböðun.

Þorleifur Jónsson Það er nú langt síðan jeg kvaddi mjer hljóðs, svo það hefir margt verið tekið fram af því, sem jeg ætlaði að segja, og þarf jeg því ekki að vera langorður. Því síður þarf jeg að tala langt mál, þar sem skoðun sú, sem jeg hjelt fram í fyrra, að ekki væri rjett að ana undirbúningslaust út í útrýmingarböðun, hefir nú fengið fleiri áhangendur en í fyrra. Það er ekki að furða, þó að meiri hl. landbn. hafi snúist hugur frá því í fyrra, því að á þeim tíma hafa komið fram mikilsverðar upplýsingar. Á síðasta búnaðarþingi sat maður, sem hefir mjög gott vit á þessu máli, Sig. Hlíðar dýralæknir á Akureyri, og hann áleit, að erfitt væri að útrýma fjárkláðanum, þótt baðað væri 2–3 sinnum. Þetta álit hans hugsa jeg að hafi gert sitt til þess að snúa mönnum frá útrýmingarböðun. Sig. Hliðar heldur því fram, að það þurfi að sótthreinsa fjárhúsin nákvæmlega, til þess að menn geti verið öruggir. En það mun sennilega erfitt að koma því við, eins og peningshúsum er háttað hjer á landi. Því er von, að fleiri hallist á þá sveifina, að efast um, hvort rjett sje að leggja í mikinn kostnað við útrýmingarböðun. Ef það er rjett, að maurarnir geti lifað í 3 mánuði utan kindarinnar, þá er erfitt að útrýma fjárkláðanum með böðum. Það hefir nú lítið verið minst á frv. stjórnarinnar hjer í umræðunum. Jeg vil því leyfa mjer að benda á ýmislegt í því, sem mun verða varhugavert í framkvæmdinni. Í 1. gr. frv. er svo ákveðið, að í árslok 1928 og ársbyrjun 1929 skuli fram fara útrýmingarböðun um land alt. Það er auðsjeð, að þetta ákvæði er sett af mönnum, sem ekki eru kunnugir ástandinu til sveita. Það á að hefja böðin í versta skammdeginu, þegar dagar eru svo stuttir, að böðunin verður að mestu að fara fram við ljós, ef nokkuð á að verða úr verki. Svo er hitt, að í góðum beitarsveitum, þá er fjenu oft beitt fram að miðjum vetri; því verður það fjáreigendum stór byrði, að verða að taka fjeð tveim mánuðum fyr en vant er í hús og á hey, því að ekki má sleppa fjenu aftur og hrekja það eftir þrjár baðanir. Það eru áreiðanlega til útigangsjarðir, sem ekki þola baðanir á þessum tíma, og þá er ekki annað fyrir hendi en lóga fjenu haustið áður en böðunin fer fram. Það eru til þær jarðir, þar sem treyst er svo á sjávarbeit og landbeit, að ekki er hey til nema fyrir viku innistöðu. En alt þetta bendir til þess, að þeir menn, sem hafa samið þetta frv., muni ekki vera kunnugir sveitahögum hjer á landi. í 1. gr. stendur líka, að böðunin skuli háð eftirliti dýralæknisins í Reykjavík. Það getur nú verið gott og blessað, en það er slæmt, þegar dýralæknana greinir á. Hvorum á þá að trúa, dýralækninum í Reykjavík, eða dýralækninum á Akureyri? Í 3. gr. er talað um það, að næg baðker skuli vera fyrir hendi. En nú er ekki tiltök að baða fje þrjár baðanir, nema sundþrær sjeu til og góður sigpallur. En slíkt mun ekki alment, enn sem komið er, og verður því að koma sundþróm upp áður en þessi stórböðun byrjar. Í 4. gr. frv. segir, að þar til lög þessi koma til framkvæmda, skuli atvinnumálaráðuneytið láta fram fara ítarlega rannsókn á tilbúningi og nothæfi baðlyfja til útrýmingarböðunarinnar. En það er nú svo, að þegar þetta frv. verður að lögum, ef það verður að lögum, þá er sumar, en þá á að láta fara fram ítarlega rannsókn á nothæfi baðlyfjanna á þeim tíma, sem engin kind er böðuð. Jeg held, að það sje ekki hægt að sannprófa baðlyfin á kláðafje eftir því sem frv. mælir fyrir. En jeg held, að það veitti annars ekki af því, að rannsaka baðlyf þau, sem notuð hafa verið í seinni tíð. Að minsta kosti er sagt í skýrslunni úr Dalasýslu, að tala kláðakinda sje þar legíó, og því kent um, að vond baðlyf hafi verið notuð. Það hefir mikið verið með því flaggað, að útbreiðsla kláðans hafi farið í vöxt á síðari árum. Jeg get nú ekki vel áttað mig á þessari skýrslu, sem hjer liggur fyrir, en mjer skilst, að hún nái yfir 5 ára tímabil. Eftir þessari skýrslu eru í sumum sýslum örfáar kláðakindur, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp skýrslu úr nokkrum sýslum: Í Gullbr.- og Kjósarsýslu 4 kindur - Barðastrandarsýslu ... 5 - - Ísafjarðarsýslu 24 - - Rangárvallasýslu .... 85 - - Suður-Múlasýslu ..... 11 - - Norður-Múlasýslu .... 2 - Í þessum 6 sýslum hefir orðið vart 130 kláðakinda á þessum 5 árum. En hver getur staðhæft, að þær sjeu nú með kláða? Þegar þar við bætist, að 3 sýslur eru kláðalausar, þá eru hjer komnar 9 sýslur, og er þar með sýnt, að kláði er sama og enginn í helmingi sýslna landsins. Er því sú ályktun hæpin, að kláðinn sje í mikilli útbreiðslu. Nú vil jeg spyrja hæstv. atvrh. að því, hvað stjórnarvöldin hafi gert lögum samkvæmt til þess að halda kláðanum í skefjum eða kefja hann. Hafa verið fyrirskipaðar tvíbaðanir, þar sem mikill kláði er? Hafa verið skipaðir duglegir eftirlitsmenn? Hvaða baðlyf hafa verið notuð? Ef kláðinn hefir mikið breiðst út, þá er sennilega að einhverju leyti um að kenna slælegu eftirliti. En þá kemur spurningin: Verður þetta betra eftir útrýmingarböðunina? Jeg tel ekki gróða að útrýmingarböðuninni, ef hún dugir ekki lengur en í 9 ár, eins og mjer skildist á hæstv. atvrh. Það er ekki skemtilegt, að eiga að leggja í þennan kostnað á 10 ára fresti. Mjer skilst, að nú í seinni tíð sjeu það sterkustu rök hv.frsm. minni hl. fyrir útrýmingarböðuninni, að með því væri okkur opin leið að selja fje á fæti til Englands. Ef þetta væri víst, þá mundi jeg ekki setja mig á móti útrýmingarböðun. En eins og hv.þm. Borgf. (PO) hefir tekið fram, eru það alt aðrar ástæður, sem valda því, að þessi leið er ekki opin fyrir okkur. Undanþágan, sem við höfum til þess að flytja lifandi fje til Englands, ef það er haft 10 daga í sóttkví eftir að það er komið í land þar, er ekki notuð. Hv. 2. þm.N.-M. sagði, að 2 farmar hefðu verið sendir til Englands 1921, en hann viðurkendi, að það hefði ekki borið góðan árangur. En svo er líka á það að líta, að það er ekki í einu vetfangi búið að breyta búnaðarháttum okkar þannig, að við komum okkur upp sauðum. Það hlýtur altaf að taka nokkuð langan tíma. Jeg held því, að það sje alveg óhætt að vera á móti þessari útrýmingarböðun, vegna sölunnar til Englands. En ef rannsókn leiddi hið gagnstæða í ljós, þá mundi jeg ekki vera á móti þessu máli. En slíkt þarf betri rannsóknar við en hjer hefir farið fram. Af þeim hv.þm., sem mæltu með útrýmingarböðun, talaði hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) sanngjarnlegast. Hann viðurkendi, að mál þetta þyrfti rækilegan undirbúning og rannsókn baðlyfja, og ennfremur, að skipaðir yrðu góðir eftirlitsmenn. En eftir þessu frv. er ekki langur undirbúningur til þessa. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) sagði, að það væri ætíð svo, að þeir, sem ekki hefðu kláða, settu sig ætíð á móti útrýmingu, og tilnefndi Skaftfellinga. Já, Skaftfellingar eru á móti svona böðun hjá sjer, vegna þess að hjá þeim hefir aldrei orðið kláða vart, og er þó ekki hægt að neita því, að fje getur gengið saman við fje úr Suður-Múlasýslu. En bæði er það, að Skaftfellingar rækja þrifabaðanir mjög vel, og svo hefir ekki orðið kláða vart sunnan til í Suður-Múlasýslu mjög mörg ár a. m. k., svo að hættan hefir verið lítil þaðan. Mjer virðist, að bent sje á rjetta leið í þessu máli í frv. meiri hl. landbn. Samkvæmt því er ekki loku fyrir það skotið, að hafa megi útrýmingarbaðanir, ef nauðsyn bendir til þess, og ekki sje hægt að halda kláðanum í skefjum á annan hátt. Mjer finst miklu álitlegri sú leiðin, sem þar er farin, en hin, sem stjfrv. gerir ráð fyrir. Jeg kýs þá leið miklu fremur og get því eigi fylgt stjfrv. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta frekar, enda hefir þetta mál nú þegar verið rætt allmikið.

Halldór Stefánsson Það hefir ræst í þessu máli, að sá hefir brek, er beiðir. Í byrjun umr. um þetta mál kom það í ljós, að sumir fylgjendur þessa frv. vildu ekki sætta sig við annað en að málið yrði ítarlega rætt. Síðan munu nú hafa verið haldnar um 30 ræður, svo að það lítur út fyrir, að þessum mönnum ætli að verða að ósk sinni. Það hefir verið veist mjög að meiri hl. landbn. og hann sakaður um það, að hafa skift um skoðun í þessu máli frá því í fyrra, og menn hafa ekki látið sjer nægja að áfellast nefndina sem heild, heldur hefir verið veist að einstökum nefndarmönnum fyrir þetta. Það hefir nú þegar verið gerð nokkur grein fyrir þesari breyttu afstöðu nefndarinnar, og hefir rjettilega verið bent á það, að síðan í fyrra hafa fengist fyllri upplýsingar um ýmislegt, þessu viðvíkjandi, en þá voru fáanlegar. Jeg vil nú fyrir mitt leyti seðja forvitni, eða hvað það nú er, þeirra manna, sem ekki geta sætt sig við annað en að við landbúnaðarnefndarmenn gerum grein fyrir hinni breyttu afstöðu okkar. Jeg get sagt það fyrir mitt leyti, og jeg hygg fleiri nefndarmanna, að fylgi okkar við málið í fyrra var eingöngu bygt á fullyrðingu dýralæknisins hjer, um að hægt væri að útrýma kláðanum, ef farið væri eftir hans ráðum og tillögum. Við hjeldum því fram þá, sumir nefndarmenn, að eftir því sem kent væri, væru 3 baðanir óþarfar, en dýralæknir leit svo á, að þó svo væri, þá væri útrýmingin ekki trygg, nema með því að baða þrisvar. Þriðju böðunina vildi hann hafa til fullkomins öryggis. Það var þannig eingöngu með það fyrir augum, að sjerfræðingar teldu það trygt, að takast mundi að útrýma kláðanum, að við fylgdum frv. í fyrra. Og til þess að hægt væri að koma fram siðferðilegri ábyrgð á hendur sjerfræðingunum, var það nauðsynlegt að fara eftir till. þeirra. Það var ekki hægt hvorttveggja, að ætla þeim að hafa veg og vanda af málinu og neita að fara eftir tillögum þeirra. Nú stendur svo á, að ekki hefir verið hægt að leita álits dýralæknisins hjer í Reykjavík á ný, vegna heilsu hans, en hinsvegar hafa menn átt þess kost, að heyra álit annars sjerfræðings. Og það einkennilega skeður, að álit hans er alveg þvert á móti áliti hins sjerfræðingsins. Hann telur sem sje alls ekki trygt, að það takist, að útrýma kláðanum með þeim ráðstöfunum sem í stjfrv.er ætlast til að gerðar verði. Með þessu er í raun og veru kipt burtu þeirri ástæðu, sem jeg hafði til að fylgja frv. í fyrra. Menn getur vitanlega greint á um það, hvort álitið sje rjettara. Um það get jeg, sem leikmaður, ekkert sagt, en hjer er álit móti áliti, og það mun nú vera svo, að sá sjerfræðingur, sem bygt var á í fyrra, geti ekki haft eftirlit með framkvæmd böðunarinnar og haft veg og vanda af henni, ef hún verður ákveðin nú. Fresturinn til undirbúnings er nú líka orðinn mun styttri en hann var þá, og þarf þó vitanlega margt að undirbúa. Það hefir verið bent á ýmislegt, t. d. það, að óvíst er, hvort nógar fullgóðar böðunarþrær eru til á landinu. Ennfremur hefir verið bent á það, að þó að okkur takist að drepa kláðann í hverri einstakri kind, þá er það mjög óvíst, að það takist að drepa hann í húsunum, eins og þau eru hjá okkur. Til þess að framkvæma slíka böðun þarf mikil og góð húsakynni, og óvíst, að þau sjeu til svo nægi. Því hvað á að gera við fjeð, meðan verið er að sótthreinsa húsin, ef svo stendur nú á, að böðunin verður að fara fram í blindhríð eða hörkufrosti? Þá er heldur ekki fullrannsakað, hvaða baðlyf mundi best, og loks er það, að menn óttast um heilsu fjárins, að það þoli eigi 3 baðanir. Það er alkunnugt að ein böðun háir fje mjög mikið, hvað þá 3 baðanir. Þá líst mjer heldur á hugmynd hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), að gera þetta á 2 árum með 2 böðunum á ári. Enda hygg jeg, að það mundi reynast tryggara. Fyrra árið mundi þá e. t. v. takast að drepa kláðann á fjenu og síðara árið mundi svo yfir ljúka. Það hefir verið allmikill ágreiningur manna á milli um útbreiðslu kláðans á síðari árum. Sumir halda því fram, að hann hafi aukist, en aðrir, að hann hafi minkað. Þetta má hvorttveggja til sanns vegar færa, ef miðað er við einstök hjeruð. Í sumum þeirra hefir hann aukist, í öðrum hefir hann tvímælalaust rjenað. Mitt álit er það, að ástæðan til þess, að kláðinn hefir aukist eða ekki rjenað meir en raun er á, sje baðlyfjaeinokunin, sem sett var í lög árið 1924, er lögleitt var eitt innlent baðlyf. Það er viðurkent, að þetta baðlyf hefir þá ókosti, sem gera það óhæfilegt. Það þolir ekki að standa, eða vera í kulda, þá sest það og dofnar. Er það mjög stór ókostur, því það er einmitt flutt út um landið á haustin og fyrri hluta vetrar, þegar veðrátta er tekin að kólna. Auk þess er þess að geta, að það hefir verið flutt út um landið í stórum ílátum og helt þar í önnur minni, og fer þá oft svo, að þeir, sem fá ofan af, fá ónýtt baðlyf, en hinir, sem fá dreggjarnar, geta þá fengið gott baðlyf. Af þessu verður mjög skiljanleg hin misjafna reynsla manna á þessu baðefni. Þessi baðlyfjaeinokun var sett í lög eftir ráði þess sama sjerfræðings, sem undirbjó þetta frv., sem hjer liggur fyrir, og hefir hún ekki reynst betur en þetta, og það er ekki til þess fallið, að auka traust á fullyrðingum hans um útrýmingu kláðans. Tillögur okkar meiri hl. landbn. eru bygðar á því áliti, að með rækilegum þrifaböðunum og góðu baðlyfi megi bæla kláðann svo niður, að honum verði, ef ekki alveg, þá samt sama sem útrýmt á nokkurum árum, svo að hann geri ekkert tjón. Þessu áliti til sönnunar má minna á reynslu ýmsra einstakra hjeraða, sem bendir á, að þetta sje einmitt rjetta aðferðin. Jeg skal nefna þrjú hjeruð. Í Mýrasýslu var kláði allútbreiddur og magnaður, en hefir nú verið svo útrýmt, að hann gerir nú ekkert tjón, og hjeraðsbúar eru ekkert hræddir um, að hann aukist, þó haldið sje við það skipulag, sem nú er. Um Árnessýslu má segja það sama. Þá get jeg vísað til Norður-Múlasýslu. Þar var kláði nokkuð útbreiddur fyrir nokkrum árum í einum hreppi, en nú er aðeins grunur um tvö tilfelli í sýslunni. Það hefir komið fram alment hjá fylgjendum stjfrv. allmikill misskilningur á afstöðu meiri hl. landbn. og till. hans í þessu máli, og því hefir jafnvel verið haldið fram, að við vildum ekki útrýma kláðanum. Þetta hefir verið bygt á grg. fyrir frv. okkar, og til þess að sýna, að þetta er rangt, ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hjer upp nokkur orð úr henni. Þar segir meðal annars: „ Samkvæmt skýrslum þessum virðist mega ætla, að kláðinn sje ekki svo magnaður yfirleitt, að ókleift megi teljast að útrýma honum, eða a. m. k. að varna útbreiðslu hans, án þess að horfið sje að því ráði, að fyrirskipa allsherjar útrýmingarböðun um land alt.“ Þetta sýnir ekki, að við viljum ekki vinna að útrýmingu kláðans, heldur hitt, að við viljum fara öðruvísi að því en í stjfrv. er ætlast til. Ennfremur segir hjer á öðrum stað: „ Glögg vitneskja er og fengin nú um það, að bændur eru yfirleitt mjög andvígir því, að nú þegar sje tekin ákvörðun um allsherjar útrýmingarböðun.“ Þar með er ekki sagt, að við sjeum mótfallnir því, að útrýmingarböðun fari fram, ef ástandið breytist svo, mót von okkar, að það verður óhjákvæmilegt. Þá vil jeg minna á misskilning, sem kom fram hjá hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), að við teldum þetta öruggari leið til að útrýma kláðanum heldur en útrýmingarböðun, eins og í stjfrv. er gert ráð fyrir. Þetta höfum við ekki sagt, en hitt höfum við sagt, að það væri álit margra, að það sje unt með þessu móti að útrýma kláðanum, það er að segja, með rækilegum þrifaböðum og aukaböðum, þegar og þar sem sjerstaklega er þörf. Jeg skal þá gera nokkurn samanburð á því, hvort frv. er líklegra til þess að ná takmarkinu, stjfrv. eða frv. okkar meiri hl. landbn. Þó að stjfrv. sje ekki að forminu til heimildarlög, þá eru þó ákvæði í því, sem geta gert það að heimildarlögum. Stjórnin getur sem sje frestað framkvæmd laganna eftir till. annars aðila, ef fóðurbirgðir þykja ekki nægar, og það er meira að segja mjög líklegt, að hún mundi gera það; annað væri óvit. Stjórnin getur látið útrýmingarböðun fara fram, en hún þarf ekki að gera það. Jeg vil leyfa mjer að benda á, að það getur orðið langt þess að bíða, að nóg fóður verði til alstaðar á landinu á einu og sama ári. Veðráttu er þannig háttað hjer á landi, að sjaldan fer saman góðæri á Norður- og Suðurlandi, eða Norðausturlandi og Suðvesturlandi. Tíðarfar er venjulega gagnstætt í þessum landshlutum, og eftir tíðarfarinu fer grassprettan og það, hvernig gengur með fóðuröflun og fóðurbirgðir. Ef framkvæmd kynni nú að dragast lengi af þessum ástæðum, þá verðum við að búa við þau lög, sem nú eru í gildi. Út á þau ætla jeg ekki að fara að setja, en jeg vil benda á, að þau eru ekki eins ítarleg og ströng eins og till. meiri hl. landbn. Fyrir okkur vakir önnur leið. Við viljum ekki hrapa að þessu strax, en gerum okkur von um, að það megi takast að bæla kláðann svo niður, að hans verði lítt eða ekki vart, ef sett verði í lög strangari ákvæði um þrifaböð og strangari og skýlausari ákvæði um það, hvað gera skuli, þar sem kláði kemur upp. Ef gengið er að okkar till., þá ganga þær í gildi strax, og fæst þá þegar tryggara aðhald og eftirlit með kláðanum. En ef vonir manna bregðast um það, að unt sje að útrýma kláðanum á þennan hátt, þá er hitt ráðið altaf í bakhöndinni, að gera eina allsherjarráðstöfun. Ef hverfa ætti að allsherjarútrýmingu, þá held jeg fyrir mitt leyti, að það væri tryggasta leiðin, að bæla kláðann fyrst niður með rækilegum þrifaböðum, svo að hans verði eigi vart, og þegar svo væri komið, mætti hverfa að allsherjar ráðstöfunum til útrýmingar. Jeg ætla ekki nema að mjög litlu leyti að minnast á ummæli einstakra hv.þm., enda væri það seinlegt. Jeg greip fram í ræðu hv. samþm. míns, þegar hann sagði, að lögin frá 1914 hefðu verið afnumin í fyrra. Það er ekki rjett. Breytingin, sem var gerð í fyrra, var ekki önnur en sú, að afnumin var baðlyfjaeinokunin, sem staðið hefir um nokkur ár. Þá greip jeg fram í ræðu hv.þm. V.-Ísf. (JAJ), þegar hann var að bregða íslenskri bændastjett um ómensku, fyrir að hafa ekki gengið milli bols og höfuðs á kláðanum, og fullyrti hann, að við værum einir um að ala þennan sjúkdóm. Jeg spurði þá: Hvers vegna ala Skotar hann? Hv. frsm. minni hl. (ÁJ) vildi verja Skota og hjelt því fram, að þeir hefðu enga sjerstaka ástæðu til að útrýma kláðanum, t. d. markaðsástæður, eins og við. Jeg veit ekki, hvort það eru þessar markaðsástæður, sem þm. hafði í huga, þegar hann var að bregða mönnum um það, að þeir hefðu sneitt hjá að tala um aðalefni málsins, og skal þá víkja að því. Jeg hefi ekki á móti því, að athugað sje í sambandi við þetta mál, hvað hægt er að gera til að bæta markaðinn fyrir sauðfje og kjötframleiðslu okkar. En jeg dreg mjög í efa, að þær vonir rætist, að við fáum að flytja lifandi fje til Englands og hafa það þar í eldi, eins og í gamla daga, þótt við gætum útrýmt kláðanum. Og ástæðan er m. a. sú, að hjer er um einskonar verndartoll að ræða, þó að Englendingar þykist vera fríverslunarþjóð og vilji ekki í orði kveðnu viðurkenna verndartolla. Að þetta innflutningsbann er í raun og veru verndartollur og kláðaviðbáran aðeins fyrirsláttur, má sjá af því, að í sauðfje Englendinga sjálfra er kláði, og því ástæðulaust að banna innflutning fjár, sem hafa kynni sama sjúkdóm. Nei, þetta eru bara yfirskinsástæður og orsökin alt önnur en sú, sem látin er uppi. Og það má geta nærri, að ekki yrðu nein vandræði úr að finna aðrar yfirskinsástæður, þó að þessari væri hrundið. Og þó að við fullyrtum, að kláða væri útrýmt hjer að fullu, er ekki víst, að Englendingar vildu leggja trúnað á það. Því miður eru litlar líkur til að við náum nokkurntíma þeim markaði í Englandi, sem okkur væri hagfeldastur. Þá sagði hv.þm. (ÁJ), að jeg hefði haldið vel rökstudda ræðu um þetta efni í fyrra, sem hefði farið í gagnstæða átt við till. mínar nú. Mjer þykir auðvitað vænt um lofið. En jeg hefi þegar gert grein fyrir ástæðum mínum. Í fyrra bygði jeg á þeirri fullyrðingu sjerfræðings, að útrýmingarböðun væri örugg til að losna við kláðann fyrir fult og alt. Því gekk jeg að tillögum hans, eins og þær lágu fyrir. Nú er þetta dregið í efa af öðrum sjerfræðingi, og verður víst altaf hæpið að fullyrða nokkuð um það, hvor hafi rjettara. Jeg hefi nú reynt að slá svolítið á þá áköfu forvitni formælenda þessa frv., sem fram kom í byrjun, og hirði jeg ekki að fara frekar út í þetta. Munurinn á afstöðu okkar er sá, að þeir álita sín ráð örugg til þess að útrýma kláðanum að fullu. Við erum ekki vissir um, að svo sje. Þeir byggja á trú, og það má segja, að við gerum það líka. En okkar ástæður eru eins rjettmætar og þeirra. Ýmsir af fylgjendum frv. hafa komist svo að orði, að þeir vildu gera þessa til raun til útrýmingar kláðanum. Jeg verð að segja það, að ef líta skal á þessa fyrirhuguðu útrýmingarböðun aðeins sem tilraun og ekki má telja örugga vissu fyrir því, að hún komi að tilætluðu gagni, þá tel jeg óforsvaranlegt að leggja út í hana.