Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er mitt fyrir hönd ríkisstj. að fylgja úr hlaði frv. þessu til l. um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis, sem nú er á dagskrá. Blöð stjórnarandstöðunnar yfir helgina gefa ekki til kynna, að stjórnarandstaðan komi til móts við okkur í tilraunum til lausnar vanda almennings. Þó vil ég ekki að óreyndu hér í þingsölum útiloka þann möguleika, að stjórnarandstaðan styðji þjóðþrifamál svipað og gerzt hefur í nágrannalöndum okkar. Væri það til of mikils mælzt, að metnar væru að nokkru í þingsölum heiðarlegar og einlægar tilraunir til lagfæringar á kerfi, sem allir viðurkenna í viðtölum manna í milli, að óviðunandi sé? Sjálfir forkólfar stjórnarandstöðunnar hafa í sjónvarpi og hljóðvarpi kallað á aðgerðir ríkisstj. og Alþ. Þeir fundu lausnarorðið, verðstöðvun. „Hví kemur ekki verðstöðvun?“ var feimnislaust spurt. Verðstöðvun er komin, en fleira þurfti til. Ég mun fyrst í stað rekja forsögu þessa máls nokkuð, síðan aðdraganda þess og afstöðu ríkisstj. Ég minni á hin miklu erfiðleikaár, 1967 og 1968, þegar tekjur af útflutningi þjóðarinnar minnkuðu fast að helmingi. Þá hefði orðið alvarlega þröngt í búi hjá mörgum, ef viðreisnarárin hefðu ekki áður verið búin að skila geysilegri eignaaukningu í vélum og tækjum, skipum og búnaði í hvers konar mynd og gjaldeyrisvarasjóði, sem þá var upp á 3000 millj. kr. Á þessari miklu eignamyndun og gjaldeyrissjóði lifði þjóðin áföllin með miklu minni erfiðleikum en ella. Gjaldeyrisforði okkar var hins vegar þrotinn síðari hluta árs 1968. Síðan fóru að segja til sín margháttaðar ráðstafanir stjórnvalda samfara batnandi árferði og viðskiptakjörum. Árin 1969 og 1970 hafa reynzt hagstæð, og speglast það í nýjum gjaldeyrisforða og aukinni sparifjármyndun m. a. Réttilega var það látið uppi á öndverðu ári 1970, að launþegum bæri bættur hlutur úr þjóðarbúi. Það ber að viðurkenna afdráttarlaust og láta ekki fyrnast, að samtök launþega, heildarsamtök eins og Alþýðusamband Íslands, höfðu sýnt fyllsta skilning á erfiðum tímum með hófsemi í kröfum, vilja til samstarfs gegn atvinnuleysi og tillögugerð að öðru leyti. Nú blasti sá vandi við í vor, hvert skyldi þá vera hlutskipti launþega í auknum afrakstri. Um það var að lokum samið milli aðila vinnumarkaðarins, án þess að tillögugerð ríkisins þætti umtalsverð. Ég minni á þetta, þar sem ríkisstj. hafði engin afskipti af þessum samningum önnur en þau að benda á þann möguleika, að hóflegar kauphækkanir samfara nokkurri hækkun á gengi íslenzku krónunnar kynnu að reynast affarasælastar fyrir alla aðila og viðhalda jafnvægi í þjóðarbúskap. Nú fór sem fór, og hef ég hvorki fyrr né síðar talið það mitt hlutverk að fella dóm um samningagerðir, sem urðu að verkföllum loknum. En má ég spyrja: Datt nokkrum einasta manni í hug, konu eða karli, sem að þessum samningagerðum stóðu, að þær mundu ekki leiða til verulegra verðhækkana og vaxandi verðbólgu? Var ekki eitt megininntak þeirra, að víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds skyldu gilda sjálfkrafa? Ég viðurkenni að kauphækkanir hinna lægst launuðu ber öllum að reyna að varðveita. Að því hefur viðleitni mín og ríkisstj. í heild stefnt í stjórnaraðgerðum. Það er mistúlkun, að í frv. ríkisstj. felist ögrun við láglaunafólkið. Ég veit, að formaður Dagsbrúnar, hv. 2. landsk. þm., skilur þetta öðrum betur, en ég áfellist hann ekki fyrir það, sem blöð eins og Þjóðviljinn hafa eftir honum haft, ég veit ekki einu sinni, hvort rétt er eftir haft, - en báðir vitum við, að þegar formaður Dagsbrúnar vill réttilega bæta hag láglaunafólksins, þá á hann ekki um það í glímu við mig eða mína líka. Hann situr sjálfur í stjórn Alþýðusambands Íslands með þeim fulltrúum annarra faglærðra launastétta, sem í þessari baráttu hans, sem ég vil, að skili meiri árangri, eru honum þyngstir í skauti. Nú spyr ég enn: Hefur öllum kauphækkunum verið velt inn í verðlagið, eins og svo margir hafa staðhæft, og látum þá liggja á milli hluta, hvort það sé ríkisstj. að kenna eða ekki? Hvernig velta útflutningsatvinnuvegirnir kaupgjaldshækkunum út í verðlag á Íslandi? „Nei,“ segja allir, „þeir gera það ekki og geta það ekki.“ En er ekki þarna undirstaðan, sem allt hvílir á? Hverju veltir hinn nýi útflutningsiðnaður á Íslandi inn í verðhækkanir hér, þótt gífurlegar kauphækkanir dynji á honum? Og enn spyr ég: Er ekki framleiðsla hins veika, en vaxandi iðnaðar fyrir innlendan markað undir nægjanlegu sterku verðlagseftirliti og að öðru leyti ströngum aga? Ef einhver þm. segir „nei“, þá á hann að koma hér í ræðustól og gefa sig fram. Ríkisstj. uggði að hverju stefndi eftir nýju kjarasamningana í vor. Hinn 1. júlí ritaði hún aðilum vinnumarkaðarins það bréf til samráðs um ráðstafanir til mótspyrnu, sem vitnað er til í grg. þessa frv., svo sem alkunnugt er. Aldrei var það í huga neins okkar, að upp yrði staðið með samningagerð, sem innsigla mætti með hátíðlegum tilburðum. Við skulum bara segja það í sem einföldustum orðum: Við töldum allir, að það gæti ekki skaðað að talast við. Það töldu fulltrúar bænda einnig og óskuðu að fá að vera með, og þeir urðu með. Nú er það oft svo, að þegar til slíkra viðræðna er stofnað, þá kunna þær að enda með ósköpum. Þá á ég við, að menn fari að brigzla hver öðrum um, að slíkir eftirleikar eigi sér stað. Ég tel, að við stöndum allir upp sáttir hver við annan að þessu leyti. Ég leyfi mér fyrir hönd ríkisstj. að þakka öllum aðilum þeirra viðræðna, sem ég hef nú vísað til, fyrir sanngirni og hófsemi í hvívetna, og a.m. k. fyrir mig voru þetta mjög lærdómsríkar viðræður. Þar segi ég ekki, að nokkur sé bundinn af einu eða öðru, sem innan vébanda slíkra viðræðna kann að felast eða teljast. Ég vil láta í ljós ósk um, að ríkisstj. megi njóta þess síðar að eiga viðræður við aðila vinnumarkaðarins, þ. e. Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands, um þann síðari þátt viðræðuefnis bréfs ríkisstj. frá 1. júlí, er sneri að nýjum leikreglum við gerð kjarasamninga, sem ekki hefur enn gefizt tóm til að ræða. Um verðhækkanir í sumar og síðar vil ég segja þetta: Engar breytingar voru gerðar á ströngum verðlagshömlum, er giltu á vöruflokkum og þjónustu, sem ákvarðanir verðlagsnefndar náðu til. Hækkanir á verzlunarálagningu, sem samþykktar voru í júnílok, gerðu aðeins ráð fyrir beinni hækkun verzlunarkostnaðar, sem leiddi af kjarasamningum við verzlunarfólk. Hámarksverð eða hámarksálagning gilti um allflestar vörutegundir, sem verðlagsnefnd hefur vald til að fjalla um. Helzta undanþágan frá þessu er varðandi innlendar iðnaðarvörur, sem seldar eru í samkeppni við innfluttar iðnaðarvörur. Verðlagsnefnd hafði ákveðið með samhljóða atkv. snemma árs 1968, að verðlagning þeirra vara hjá framleiðendum skyldi undanþegin verðlagsákvæðum. En hins vegar skyldu þær áfram vera háðar hámarksákvæðum í smásölu, og skyldu framleiðendur tilkynna verðlagsskrifstofunni allar verðbreytingar. Sérstaklega var hlutazt til um, að hækkun kaupgjalds samkv. vísitölu hinn 1. sept., 4.2%, kæmi hvergi fram í leyfðar verðhækkanir. Að öðru leyti var legið á umbeðnum verðhækkunum í okt. og þær að lokum allar eða flestar takmarkaðar, en sumum hafnað. Að öðru leyti tel ég rétt, að sú n., sem fær mál þetta til meðferðar, kynni sér hjá verðlagsnefnd og öðrum aðilum aðdraganda verðstöðvunar og annarra ráðstafana í því sambandi nú. Vegna till. hv. 6. þm. Reykv., Magnúsar Kjartanssonar, og annarra þeirra, sem enn dingla aftan í honum, um kosningu rannsóknarnefndar til þess að finna út úr því, hvort rétt væri að stefna mér fyrir landsdóm eða ákæra mig samkv. l. um ráðherraábyrgð vegna ummæla í sjónvarpsviðtali um væntanlega verðstöðvun, hef ég þetta eitt að segja, en þessi sýndarmennska í tillöguflutningi tengist þessu máli: Í l. um landsdóm, nr. 3 19. febr. 1963, segir svo í 1. gr.: „Landsdómur fer með og dæmir mál, þegar Alþ. ákveður að höfða mál gegn ráðh. út af embættisrekstri þeirra.“ Síðan segir í 13. gr. - „Ákvörðun Alþ. um málshöfðun gegn ráðh. skal gerð með þál. í Sþ., og skulu kæruatriði nákvæmlega tiltekin í þáltill., enda sé sókn málsins bundin við þau.“ Hér er skýrt á kveðið og engin tvímæli. Ef þessir herrar, sem flytja umgetnar þáltill. í Nd., telja mig sekan sem ráðh. vegna ummæla í sjónvarpi, þá eiga þeir l. samkv. að flytja þáltill. um málshöfðun í Sþ. og tiltaka kæruatriði nákvæmlega, eins og þar segir. Yrði þá tekin afstaða til slíkrar till. um ákæru á þinglegan hátt. Að öðrum kosti tel ég ekki mark á þessum hv. þm. takandi í slíku máli. Á undanförnum áratugum hefur hvað eftir annað orðið að grípa til hliðstæðra ráðstafana og nú til þess að stöðva örar verðhækkanir og tryggja atvinnuöryggi. Því hefur þá verið haldið fram, og svo mun sjálfsagt enn verða gert að þessu sinni, að með slíkum ráðstöfunum sé verið að leggja byrðar á þjóðina, og deilur hafa spunnizt um það, hvort þeim byrðum sé réttlátlega skipt milli þjóðfélagsþegnanna. Þetta er þó hið mesta öfugmæli. Með þessum ráðstöfunum er ekki verið að leggja byrðar á þjóðina, heldur er þvert á móti verið að koma í veg fyrir, að hún þurfi að bera þær byrðar, sem minnkandi framleiðsla og samdráttur atvinnu að öðrum kosti mundi leggja henni á herðar. Framkvæmd þessara ráðstafana mun stuðla að því, að raunverulegar tekjur og neyzla allra þjóðfélagsþegna verði meiri á árinu 1971 en á árinu 1970. Á hinn bóginn má til sanns vegs færa, að með ráðstöfunum sem þessum sé verið að lækka tekjur einstakra aðila og ráðstöfun þeirra tekna til neyzlu og fjárfestingar frá því, sem þessir sömu aðilar höfðu gert sér í hugarlund. Þegar þjóðartekjur fara vaxandi, einkum ört vaxandi, eins og verið hefur að undanförnu, ætlar hver og einn sér mikinn hlut þeirrar aukningar. Launþegar vilja bæta kjör sín fljótt, atvinnurekendur vilja styrkja fjárhag fyrirtækja sinna og ráðast í nýjar framkvæmdir til atvinnuuppbyggingar, og það opinbera, Alþ., rn. og sveitarstjórnir vilja auka mikilvæga þjónustu, sem veitt er almenningi og atvinnulífi. En hver og einn þessara aðila ætlar sér of mikið með tilliti til fyrirætlana hinna. Vöxtur þjóðarframleiðslu og breytingar verðlags útflutningsafurða setja þau mörk, sem ekki verða yfirstigin. Dæmið getur ekki gengið upp, nema til komi samræming á fyrirætlunum allra þessara aðila og til þessarar samræmingar verður hver og einn þeirra að leggja sinn skerf. Reynsla bæði hér á landi og erlendis sýnir glögglega, að samræming af þessu tagi næst ekki nema fyrir atbeina ríkisvaldsins. Auk þeirra tækja á sviði fjármála og peningamála, sem ríkisvaldið hefur yfir að ráða, getur það orðið óhjákvæmilegt að beita beinum afskiptum af verðlags- og kaupgjaldsmálum um lengri eða skemmri tíma. Bregðist ríkisvaldið forustuhlutverki sínu, þegar þannig stendur á, verður afleiðingin minni hagvöxtur og lakari lífskjör en ella hefði verið kleift að ná og jafnvel, þegar verst gegnir, kreppa og atvinnuleysi. Miklu skiptir við slíkar aðstæður, að almennur skilningur ríki á þeim vanda, sem við er að glíma, og hófsemi og réttsýni gæti af hálfu ríkisvaldsins við ákvörðun þeirra aðgerða, sem nauðsynlegar reynast. Að þessu hefur ríkisstj. stefnt í þetta sinn, eins og hún hefur áður gert, þegar staðið er frammi fyrir svipuðum vanda. Mikil áherzla hefur verið lögð á það að kynna fulltrúum launþega, atvinnuveitenda og bænda þróun og horfur efnahagsmála. Í þeim viðræðum, sem farið hafa fram á milli ríkisstj. og annarra aðila að undanförnu, hafa þeir fengið í hendur allar þær upplýsingar um þessi mál, sem ríkisstj. hafði yfir að ráða. Á hinn bóginn hefur ríkisstj. ekki ætlazt til, að þessir aðilar tækju á sig þá ábyrgð á lausn vandamálanna, sem aðeins Alþ. og ríkisstj. geta borið, þegar allt kemur til alls. Ríkisstj. hefur í undirbúningi þeirra ráðstafana, sem hér eru lagðar fram, stefnt að því, að sérhver þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli, legði sinn skerf til lausnar vandans. Skerfur atvinnurekenda er 1.5% launaskattur, sem þeir verða að taka á sig án þess að hækka verð á framleiðslu sinni eða þjónustu. Verður tekjum af þessum skatti varið til að greiða niður verðlag sem svarar 2%-stigum í vísitölunni. Til viðbótar kemur, að fyrirtæki hafa ekki fengið og munu ekki fá að hækka verðlag vegna þeirra launahækkana, er áttu sér stað 1. sept. s. l. Skerfur launþega er frestur á greiðslu 2% launauppbóta, samkv. vísitölu, frá 1. des. 1970 til 1. sept. 1971. Launþegar munu eins og allir hagnast á því, að verðlag hækki ekki frekar. Eins og vísitölukerfið er nú, fá launþegar aldrei fullar bætur í miklum verðbólguvexti. Áætlað hefur verið, eins og fram kemur í grg., að hið svokallaða tafatap launþegans, þegar vísitalan er reiknuð á þriggja mánaða fresti, mundi nema svipuðu og þeim 2% launauppbótum, sem lagt er til að fresta. Um þátt bænda vísast til grg. á bls. 8, en hann er vissulega verulegur. Skerfur ríkissjóðs er um 340 millj. kr., sem ella hefði verið unnt að ráðstafa til annarra þarfa, en nú er honum ráðstafað til aukningar fjölskyldubóta og lækkunar verðlags, sem samtals nemur um 2%-stigum vísitölunnar. Loks koma svo tekjur af hækkun á verði áfengis og tóbaks, sem nægja munu til þess að greiða niður rúmlega 1%-stig í vísitölunni. Það er skoðun ríkisstj. og stuðningsflokka hennar, að hér sé eins vægilega í sakirnar farið og frekast sé kostur. Samt sem áður megi á þennan hátt ná þeim megintilgangi að stöðva frekari verðbólgu og tryggja atvinnuöryggi í landinu. Skal nú vikið að atvinnuörygginu, sem í ráðstöfunum samkv. frv. felast. Almennt verður að telja ljóst og óumdeilanlegt, að stöðugt verðlag samfara stöðugu kaupgjaldi sé atvinnulífinu til styrktar. En blómlegt atvinnulíf með vaxandi eftirspurn vinnuafls er að sjálfsögðu hagsmunamál launþega ekki síður en atvinnurekenda, hvort sem þeir eru einstaklingar, félög eða opinberir aðilar. Það er ekki óskynsamlegt að gera þessi sjónarmið lífrænni með vitnun í tiltekin atriði. Íslendingar þurfa að endurnýja togaraflota sinn með smíði nýtízku skuttogara um 1000 tonn eða þar yfir. Verið er að byggja skuttogara fyrir Íslendinga í Póllandi og á Spáni. Síðustu samningar við Spánverja eru á föstu verði. Ríkisstj. vildi stuðla að smíði tveggja stórra skuttogara á Akureyri. Kaupendur ráða ekki við verðmismun, eins og er, sérstaklega vegna þess, að innlendur kostnaður, sem er um 40%, er háður verðbreytingum launa m. a. Við erum að glíma við þennan vanda. Við viljum, að innlenda skipasmíðin fái sitt tækifæri. Full nýting aðstöðunnar í Slippstöðinni á Akureyri gæti falið í sér beinlínis vinnu fyrir um 500 manns auk hliðarverkana. Þessi atvinnugrein á Norðurlandi verður að ná fótfestu. Ráðstafanir samkv. þessu frv. stuðla að því. Hinn nýi skipasmíðaiðnaður á Íslandi er allur í sjálfheldu, ef verðbólgan leikur lausum hala. Útflutningsiðnaðurinn er í nýsköpun. Sett voru á s. l. þingi lög um útflutningslán, samkeppnislán til styrktar iðnaði. Iðnþróunarsjóðurinn er þegar tekinn að veita nýju lífi í íslenzkan iðnað: Ný keramikverksmiðja í stórum stíl er í uppsiglingu, stækkun veiðarfæragerðar í framkvæmd. Efling nýs fiskiðnaðar er fram undan, stórkostleg virkjunaráform á prjónunum með hugsanlegri stóriðju og nýjum efnaiðnaði í kjölfarið. Þungavatnsframleiðsla, þaravinnsla, perlusteinsvinnsla, sjóefnavinnsla og olíuhreinsun, tengd öðrum efnaiðnaði, eru einnig dagskrármál okkar, enda þótt rannsóknir á framkvæmd taki tíma og margt sé í óvissu. Ný tækniþróun, stálbræðsla, málmvinnsla og margt fleira af sama tagi er á næsta leiti. Í margþættri iðnaðarþróun, smárri og stórri, er atvinnuöryggi framtíðar fólgið. Jafnvægi og stöðugleiki í verðlagi eru undirstöður, sem tryggja framtíð. Með ráðstöfunum þessa frv. er frá engum tekið, þegar á reynir. Þær eiga og munu stuðla að bættum hag og meira öryggi í framtíðinni. Ég get búizt við því, að einhver kynni að spyrja: „Hvað tekur við eftir gildistíma frv., ef að lögum verður?“ Danir hafa ákveðið verðstöðvun hjá sér til 1. marz 1971. Á fundi með forsrh. Norðurlanda fyrir skömmu spurði ég forsrh. Dana, hvað við tæki hjá þeim. Hann horfði á mig spyrjandi augnaráði. Mér er ljóst, að ég get ekki heldur svarað nema að vissu leyti. Þó eru nokkur atriði, sem ég vildi nefna: Við verðum reynslunni ríkari, aðgerðarleysi mundi leiða í strand. Árferði og viðskiptakjör á næsta ári segja til um aðgerðir þá. Hér er ekki um kosningaaðgerðir að ræða, því að án kosninga væru þær jafnnauðsynlegar. Síðari þáttur bréfs ríkisstj. um nýjar leikreglur í gerð kjarasamninga hafa þá væntanlega á næsta ári verið teknar til meðferðar og úrlausnar. Nýir kjarasamningar mundu þá taka við í ljósi þessara staðreynda. Ég vil vekja athygli á því, að eftir verðstöðvun hér í árslok 1966 komu áfallaárin 1967 og 1968. Ef við megum vænta okkur betra hlutskiptis en þá, er augljóst, að hverjum sem er, launþegum, atvinnurekendum, ríkisstj., - hver sem hún kynni að vera á næsta ári, - og Alþ. er búin betri staða haustið 1971 til þess að bregðast við vandamálum, sem þá kunna að steðja að, eftir gildistíma löggjafar, sem hér er óskað eftir, en án hennar. Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að leggja til, að þessu frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns leggja áherzlu á þessi atriði: 1. Framsfl. hefur vakið athygli á og varað við þeirri hættu, sem heilbrigðu atvinnulífi stafar af mikilli verðbólgu. Hann hefur barizt gegn henni með meiri festu og árangri en aðrir stjórnmálaflokkar. Minni ég á í því sambandi, að á áratugnum 1950–1960, er Framsfl. átti aðild að ríkisstj., hækkaði verðlag um 123% en á valdatímum núverandi valdhafa frá 1960–1970 um 250%. 2. Framsfl. er eini stjórnmálaflokkur landsins, sem hefur látið af völdum, af því að honum tókst ekki að ná samstöðu um leið til baráttu gegn verðbólgu, sem hann taldi nauðsyn bera til 3. Framsfl. hefur í stjórnarandstöðu varað við þeirri verðbólgu, er leiddi af stefnu ríkisstj., svo sem álögum á launþega og atvinnuvegina. Hann hefur flutt frv. og till., sem stefnt hafa að því að draga úr vexti verðbólgunnar svo sem með afnámi söluskatts af mestu nauðsynjum, hækkun á persónufrádrætti til skatts og auknum tryggingabótum. Formaður Framsfl. lýsti yfir í upphafi þessa þings fylgi flokksins við verðstöðvun, en lagði jafnframt áherzlu á það, að hún yrði að vera raunhæf barátta gegn verðbólgu. Framsfl. lýsir sök á hendur hæstv. ríkisstj. fyrir það, hvernig að þessu máli er staðið. Í fyrsta lagi vegna þess, að ekki var gripið til aðgerða þegar í sumar með auknum niðurgreiðslum og fjölskyldubótum og öðrum þeim ráðum, sem dregið gátu úr vexti verðbólgunnar. Í öðru lagi er það að hafa boðað aðgerðir um verðstöðvun nokkrum vikum fyrir framkvæmd hennar, svo að allir þeir, sem áhuga höfðu, hafa fullnægt lyst sinni um hækkun á vöru og þjónustu, þ. á m. ríkisstofnanirnar. Valdið hafði ríkisstj. í sumar til þess að lýsa yfir verðstöðvun, eins og hún gerði hinn 1. nóv. s. l. Framsfl. er ljóst, að ef á að ná árangri í baráttunni gegn verðbólgu, þarf markvissa stefnu og þrotlaust starf. Sýndarmennska og uppþot rétt fyrir kosningar gagna lítið, eins og ljóst er af fyrri vinnubrögðum núverandi valdhafa, svo sem ég mun víkja að síðar. Áður en ég vík að samskiptum hæstv. ríkisstj. og verðbólgunnar og verðstöðvunarþáttum hæstv. ríkisstj., vil ég víkja að frv. því, sem hér liggur fyrir til 1. umr. Um 1. gr. frv. er það að segja, að hún er óþörf. Hæstv. ríkisstj. hefur í lögum heimild til þeirrar verðstöðvunar, sem þar er, enda lýsti hún yfir því 1. nóv., að verðlag í landinu mætti ekki hækka, án þess að samþykkt verðlagsyfirvalda kæmi til, eins og lýst er í þessu frv. Frv. breytir því engu um það, að verðstöðvun gat átt sér stað, án þess að hún væri lögleidd, þar sem lagaheimildin er fyrir. Heimild til aukinna niðurgreiðslna og framkvæmd á því atriði er fjárlagamál. Hæstv. ríkisstj. þurfti þess vegna ekki að koma með það atriði í þessu frv., heldur er það einn þáttur af fjárlagaafgreiðslunni, þegar hún fer fram. Um fjölskyldubætur er það að segja, að það er líka fjárlagamál, en þó þannig, að breytingar á lögum um almennar tryggingar þarf til, og það er annað mál en þetta. Sá þáttur, sem snýr að sveitarfélögunum, um bann við því, að þau megi hækka tekjur sínar, er nýr. Hann var ekki fyrir í lögum, en er svipað atriði og var í verðstöðvunarlögunum 1967. Þegar þetta er athugað, þá er ástæða til að spyrja: Hver er þá ástæðan fyrir þessu lagafrv., sem hér liggur fyrir til 1. umr.? Hæstv. ríkisstj. hefur stundað þá sýndarmennsku nú í þriðja sinn í sambandi við kosningar að gefa út lög um verðstöðvun. Það var gert í upphafi samstarfs þessara stjórnmálaflokka 1959, og það var endurtekið 1967. Þess vegna var það ekki að undra, þótt ríkisstj. legði ekki út í kosningar í haust, þar sem hún átti þennan þátt eftir til undirbúnings að alþingiskosningum. En það eru þrjú atriði, sem skipta meginmáli í þessu lagafrv. Það er í fyrsta lagi nýr skattur, launaskatturinn, sem á að leggja á atvinnuvegina. Það hefði verið eðlilegt, þegar till. að þessum skatti var lögð hér fram á hv. Alþ., að hæstv. ríkisstj. hefði gert grein fyrir stöðu atvinnuveganna og því, hvort mál atvinnuveganna væru með þeim hætti, að engra afskipta væri að vænta af hálfu ríkisvaldsins í sambandi við þá á þessu þingi. Nú liggur það fyrir, að kaupgjaldssamningar eru lausir í sambandi við útveginn og verða til meðferðar í kringum áramótin. Það liggur líka fyrir, að mjög hefur hækkað allur tilkostnaður, bæði olía og viðhaldskostnaður í sambandi við útgerðina. Hins vegar er það svo, að verðlag á sjávarafurðum er nú hærra en nokkru sinni fyrr, og þess vegna má gera ráð fyrir því, að staða útvegsins verði þar af leiðandi betri en áður hefur verið. En það er engin grein gerð fyrir því af hálfu hæstv. ríkisstj., hvort staða atvinnuveganna er með þeim hætti, að ástæða sé til að leggja á þá nýjan skatt. Hinu er heldur ekki að leyna í sambandi við þennan skatt, að hann er í raun og veru borgaður af launþegum, því að hér er um að ræða álíka fjárhæð og atvinnuvegirnir hefðu orðið að greiða, ef þeir hefðu greitt þessi tvö vísitölustig, sem talað er um að fella niður. Þess vegna er þessi skattur annars eðlis, en eins og ég kem að síðar, er ekki öll sagan sögð með þessu. Það hefði verið eðlilegt, jafnframt því að ríkisstj. gerði grein fyrir stöðu atvinnuveganna, að þetta mál hefði, eins og ég áðan sagði, verið tengt fjárlagaafgreiðslunni, og það væri hægt að sjá, hver þörf ríkissjóðs væri á slíkum tekjustofni. Í sambandi við þetta mál sem fjárlagamál leyfi ég mér, með leyfi hæstv. forseta, að vitna hér í grg. þessa frv., en þar segir svo á bls. 6: „En aftur á móti mun auðið að ná drýgri tekjum en reiknað er með í fjárlagafrv. út úr vissum tekjustofnum, án þess að auka skattbyrðar og jafnvel þótt þær séu ákveðnar léttari en nú er.“ Hvað segir þetta? Þetta segir það, að tekjuáætlun fjárlagafrv., eins og hún liggur fyrir, sýnir ekki rétta mynd af hugsanlegum tekjum ríkissjóðs af þeim tekjustofnum, sem fyrir hendi eru. Það hefði því verið eðlilegt, að í sambandi við það, þegar á að fara að leggja á nýjan skatt, hefði verið gerð grein fyrir þessum þætti með öðru lagi en hér er gert, því að hér er verið að gefa til kynna, að á tekjuáætlun fjárlagafrv. sé lítið að byggja, því að það muni reynast svo, að hún reynist miklu drýgri en þar er reiknað með. Það er því augljóst mál, að þessi þáttur á ekkert erindi inn í þetta frv., heldur er hér um að ræða einn þátt af fjárlagaafgreiðslunni, og ef á að taka inn í fjárlögin heimild til niðurgreiðslna og tryggingabóta, á að gera það við afgreiðslu fjárlaga, en ekki hér. En hvað segir svo reynslan okkur af fyrri ákvörðunum hæstv. ríkisstj. í sambandi við verðstöðvun? Hver er reynslan frá 1967? Hún er sú, að þegar kosningarnar voru liðnar og ríkisstj. hafði tekizt að halda fylgi sínu áfram og meiri hl. á Alþ., þá var farið að gefa út tilkynningar um annað en gert var fyrir kosningar. Þá voru ekki gefin fyrirheit um það, að verðstöðvunin væri gildandi áfram og mundi verða varanleg. Þá kom spurningin, eins og hæstv. forsrh. kom með áðan: Hvað tekur við, þegar þessu tímabili lýkur? Og ef við miðum nú við reynsluna, eins og hæstv. forsrh. sagði, „við verðum reynslunni ríkari“ eftir þessa aðgerð. Við erum líka með ríka reynslu frá aðgerðunum 1967. Við skulum gera okkur grein fyrir, hvernig þá var staðið að málum, því að þá getum við einnig gert okkur grein fyrir því, hvernig að þessu yrði staðið, ef núv. valdhafar færu með þau mál, eftir að þessu tímabili lýkur. Ég minni á það, að það voru felldar niður niðurgreiðslurnar, sem voru ákveðnar í sambandi við verðstöðvunina. Ef svo færi nú, að það yrði gert, eftir 1. sept., hvernig liti dæmið þá út? Það er gert ráð fyrir því, að launaskatturinn gefi 357 millj. kr. í tekjur og þá verður maður að gera ráð fyrir því einnig, að hann sé varlega áætlaður, svo sem eins og gefið er til kynna um tekjustofna ríkissjóðs samkv. fjárlagafrv. Þetta er nettó umfram það, sem ríkið sjálft verður að greiða í skattinn. Það er gert ráð fyrir því, að af þessum skatti gangi 245 millj. kr. til niðurgreiðslnanna eða til verðstöðvunarráðstafananna til 1. sept. Þá eru eftir miðað við heilt ár 82 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir því, að hækkun á áfengi og tóbaki gefi ríkissjóði í tekjur miðað við heilt ár 190 millj. kr., og þá áætlun verður eins og þær fyrri að taka með fyrirvara um það, að það sé reiknað með, að það gefi eitthvað meira. Á tímabilinu til 1. sept. eiga að ganga af þessum tekjustofni 143 millj. kr. til verðstöðvunarinnar. Þá er gert ráð fyrir því að spara miðað við það, að vísitalan hefði vaxið, eins og gert er ráð fyrir, að þær 150 millj. kr., sem voru áætlaðar til þeirrar greiðslu á fjárlagafrv., þurfi ekki að nota. Nú skulum við gera ráð fyrir því, að að verði farið eins og að var farið 1967, og þá yrði hætt að greiða niður og þær uppbætur héldust eða verðstöðvunarframkvæmdir, sem nú eru ákveðnar, og þess vegna yrði ríkissjóður að nota 1/3 af þessari upphæð, eða 50 millj. kr., til þess að greiða verðlagsuppbætur á 4 síðustu mánuðum ársins, svo að það væri 100 millj. kr., sem færi í raun og veru í sambandi við þessa verðstöðvun. Þá er gert ráð fyrir því, að spöruð verði útgjöld vegna minni útflutnings af landbúnaðarafurðum, sem nemi 130 millj. kr. Þegar þessir mismunir eru lagðir saman, þ. e. það, sem ríkissjóður hefur í tekjur umfram það, sem fer til verðstöðvunarinnar Í. sept. og sparar sér á þessu tímabili, þá eru það 359 millj. kr. En ríkisstj. gerir ráð fyrir því, að kostnaður við niðurgreiðslur, sem verða að greiðast beint úr ríkissjóði, umfram það, sem tekjustofnar beint ætlazt til, og sparnaður, sem ég hef þegar greint, séu 256 millj. kr. og ef ríkisstj. réði þessum málum eftir 1. sept. og við byggðum á reynslunni, sem hæstv. forsrh. talaði um, að væri svo dýrmæt, þá hefði ríkissjóður 100 millj. í afgang vegna þessara tekjustofna, þegar upp væri staðið. Þá yrði þróunin sú, ef núv. ríkisstj. ræður áfram, að fram kæmi rökstuðningur fyrir því, að ríkissjóður mætti ekki missa þessa tekjustofna, það yrði að halda þeim óbreyttum, þó að niðurgreiðslur og aðrar dýrtíðarráðstafanir yrðu lagðar til hliðar. Ríkissjóður hefði þörf fyrir þær vegna annarra þarfa. Þannig er hægt að gera þetta dæmi upp, ef við byggjum á fyrri reynslu og framkvæmdum hæstv. ríkisstj. í sambandi við verðstöðvun. Nú veit ég, að ríkisstj.-menn halda því fram, að það detti engum í hug, að launaskatturinn gildi, eftir að verðstöðvuninni sé hætt. En hver er reynslan? Hver er reynslan af sérsköttunum, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt á til þess að koma tímabundnum málum í framkvæmd? Á ekki á árinu 1971 að greiða skattinn af hægri umferðinni, sem var ákveðinn vegna umferðarbreytingarinnar árið 1969, m. a. vegna þess, að ríkissjóður hirti þennan tekjustofn eitt ár? Og dettur hv. þm. í hug, ef þessir valdhafar færu með málin áfram, að viðhorf þeirra væru breytt frá því, sem margföld reynsla hefur sannað þm. og þjóðinni um framkvæmd þeirra í efnahagsmálum? Þess vegna er það svo, þegar við lítum á þetta mál í heild, að þá er hæstv. ríkisstj. búin í leiðinni að ná í tekjustofn handa ríkissjóði, en er ekki með verðstöðvunarmálið í huga. Þá vil ég einnig minna á það í sambandi við launaskattinn, að hann var á sínum tíma lagður á sem sérstakur tekjustofn handa byggingarsjóði ríkisins. Nú er hins vegar komið með hann sem almennan tekjustofn, því að þótt hæstv. ríkisstj. tali fyrir því nú, að hann sé bundinn þessu einstæða verkefni, sem hér er til úrlausnar, þá dettur engum hv. þm. í hug, sem vill hugsa þessi mál raunhæft, að hann verði felldur niður, þegar þetta tímabil er liðið. Þessu skulum við gera okkur grein fyrir, og þannig er þetta mál uppbyggt af hendi hæstv. ríkisstj. sem einn þáttur í skattheimtukerfi hennar, sem er orðið flókið og margslungið. Það er því á engan hátt ástæða til að afgreiða þennan þátt málsins í sambandi við þetta frv. Hér er ekki um neitt annað að ræða en fjárlagaafgreiðslu og á að tengjast henni, en ekki þessu máli. Kostnaður við niðurgreiðslur og fjölskyldubætur er, eins og önnur útgjöld ríkissjóðs, útgjöld, sem eiga að ákvarðast í sambandi við fjárlagaafgreiðslu og þar munum við framsóknarmenn vinna að því máli eins og öðrum fjárlagamálum, en við munum ekki standa að því að samþykkja þennan skatt handa hæstv. ríkisstj. Hér er um sérmál að ræða, og þetta tækifæri er notað til þess að ná í þennan skatt, en ekki hugsað út frá þessu máli, sem hér á að vera til meðferðar. Þess vegna á að taka þetta mál í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, en ekki í sambandi við stöðvun á verðlagi, og þarf ég ekki fleiri orðum að því að eyða, því að reynslan sannar okkur það, hvernig hæstv. ríkisstj. stendur að slíkum málum. Annað atriði þessa frv. er að fella niður 3 vísitölustig hjá launþegum án bóta. Það er kunnara en frá þurfi að segja og kom fram í ræðu hæstv. forsrh. hér áðan, að það var almennt talið, að launþegum í landinu væri nauðsyn á því að fá réttan hag sinn á árinu 1969, þar sem hér væri orðið sérstakt láglaunasvæði. Þetta gerðist með þeim hætti, að launþegarnir í verkalýðsfélögunum urðu að heyja þriggja vikna verkfall. Eitt aðalatriðið í þessum kjarasamningum var að setja vísitöluna í samband aftur til þess að tryggja launþegana gagnvart verðhækkunum, sem þeir höfðu ill kynni af. Og hvað gerist svo? Það er einu sinni búið að nota vísitöluna sem mælikvarða, og þá tekur hæstv. ríkisstj. sig til og ætlar að setja lög til þess að brjóta þessa samninga. Það er aðeins einu sinni búið að nota vísitöluna sem mælikvarða og þá er byrjað að brjóta samningana. Er hægt að hugsa sér slík vinnubrögð? Er hægt að hugsa sér það, þegar launþegarnir eru búnir að heyja þriggja vikna verkfall til þess að tryggja kjör sín, að þá skuli ríkisvaldið koma eftir nokkrar vikur og breyta kjarasamningunum með löggjöf? Getur hv. Alþ. sýnt samningagerð svona mikið virðingarleysi? Er hægt að taka svona á málinu? Þetta er annað atriði þessa frv. og meginefni þess. Hið sama endurtók sig að vísu árið 1968. Þá var búið að gera samninga eftir verkfall um það, að vísitalan kæmi inn í launakerfið á vissu tímabili og færi vaxandi. En áður en þeir komu til fullra framkvæmda, var hæstv. ríkisstj. búin að breyta samningunum með löggjöf í sambandi við gengisbreytinguna 1968. Nú er verið að endurtaka þetta og það aðeins nokkrum vikum eftir að samningarnir voru gerðir. Hér er um stórt mál að ræða, það hvort Alþ. á að viðhafa slík vinnubrögð að ganga á gerða samninga sem einskis virði væru. Hér er um mikið atriði að ræða, sem hv. þm. verða að gera sér grein fyrir. Og ég get lýst því yfir af hálfu Framsfl., að hann mun berjast gegn þessu atriði frv. Hann tekur ekki þátt í því að fara að eyðileggja nýgerða kjarasamninga eða virða samningsréttinn ekki meira en hér er gert. Þriðja atriði þessa frv. snýr að bændum. Það er smjattað á því í grg. frv., að verðhækkanir þær, sem verða á fóðurbætinum, eigi ekki að fullu að koma inn í verðlagið, eins og lög standa þó til. Það er gert ráð fyrir því, að eftir að bændur landsins eru búnir að lifa eitt mesta grasleysissumar og verða að nota meira af erlendum fóðurbæti en áður hefur verið, og hann er að hækka í verði, þá eigi að svipta þá lagalegum rétti til þess að fá hann inn í verðlagið, eins og gert er ráð fyrir í frv. Þetta eru þrjú höfuðatriði frv. Ekkert af þessum þremur atriðum mun Framsfl. samþykkja, enda væri það fráleitt í alla staði, ef svo væri gert. Ég vil endurtaka það og undirstrika, að allt, sem lýtur að stöðvun verðbólgu, er fyrir hendi í löggjöf, enda hefur ríkisstj. lýst yfir stöðvun frá 1. nóv. og engin ný löggjöf hefur verið sett. Einn þátturinn er, eins og ég sagði áðan, fjárlagaþáttur, sem á að taka með fjárlagaafgreiðslu, en ekki að fara að reyna að nota þetta til að næla sér í nýja skatta. En það er svo sem í samræmi við fyrri vinnubrögð hæstv, ríkisstj. Annað atriði, sem ég vildi gera hér að umtalsefni, er meðferð málsins. Í raun og veru hefur hún verið með þeim hætti, að hæstv. ríkisstj. hefur auglýst eftir verðhækkunum. Það er búið að liggja í loftinu í nokkurn tíma, að verðstöðvun væri á næsta leiti, og hæstv. forsrh. gaf það raunverulega upp í sjónvarpsviðtali, að hún mundi verða framkvæmd kringum miðjan nóv. enda hefur það verið svo, að verðhækkanir hafa streymt að svo að segja daglega, og allir þeir, sem hafa haft með sölu á vöru og þjónustu að gera og haft sinnu á, hafa fengið verðhækkanir upp á síðkastið, svo sem lyst þeirra hefur staðið til, og ríkisstofnanirnar hafa ekki verið þar neinir eftirbátar. Hæstv. ríkisstj. var búin að gefa út raunverulega tilkynningu um, að svona mundi fara. Margir hugsa: Er þetta nú ekki einsdæmi? Er hægt að viðhafa slík vinnubrögð? Það er rétt, það er ekki hægt að viðhafa slík vinnubrögð. En þetta er ekki einsdæmi. Hæstv. ríkisstj. hefur viðhaft slík vinnubrögð áður. Hvernig var það haustið 1968? Þá var í raun og veru gefið upp í ágúst eða sept., að gengisbreyting yrði gerð á haustinu. Og hver varð afleiðingin? Hún varð sú, að spariféð streymdi út úr bönkunum, það varð algert kaupæði og gjaldeyrissjóðirnir voru allir uppétnir, vegna þess að þegar ríkisstj. setti 20% skattinn á allan innflutning til landsins, þá var gefin út tilkynning um það, hvað í vændum væri. Þannig er þetta ekki einsdæmi, sem hér er að gerast, heldur sömu vinnubrögð hæstv. ríkisstj. og verið hafa í sambandi við afgreiðslu hennar á efnahagsmálum, enda ekki kannske undarlegt, að hún kunni orðið þar til verka, sem sýnir sig, að er orðið nokkuð á víxl, þegar slíkar ráðstafanir eru í vændum. Það er rétt í sambandi við þetta mál, sem er nú til umr., að minna á, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur dyggilega fylgt verðbólgustefnu frá upphafi svo að segja, þó að hún gæfi út sínar yfirlýsingar um það, að ef ekki tækist að stöðva verðbólguna, væri allt annað unnið fyrir gýg. Það hefur nú komið í ljós, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur tekizt til. Þróunin hefur verið sú, að verðlagið hækkaði um 250% á ártugnum 1960–1970, sem er tvöfalt meira en næsta áratug á undan, enda hefur kerfi og framkvæmd hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum einkennzt af þessu. Það hefur sífellt verið aukin skattheimta, bæði á launþega og atvinnuvegina, sem þeir hafa svo orðið að sækja aftur í gegnum verðhækkanir. Það er búið að gera fjórar gengisbreytingar á þessum síðasta áratug og hinar síðustu með 11 mánaða millibili. Söluskatturinn er, eins og oft hefur verið á bent, bæði nú og áður fyrr, einn mesti verðbólgugjafi, sem hægt er að hugsa sér, þar sem hann leggst á almennar neyzluvörur og er nú orðinn 11%, og það hefði verið hyggilegra fyrir hæstv. ríkisstj., ef hún hefði raunverulega viljað aðgerðir gegn verðbólgu, að hverfa að því ráði, sem við lögðum til á síðasta þingi í sambandi við söluskattinn, í stað hækkana, sem gerðar voru. Stefna hæstv. ríkisstj. í landbúnaðarmálum einkennist af verðbólguþróun hennar. Þar hefur stefnan verið sú, að það skipti engu máli, þótt framleiðslukostnaðurinn ykist, því að það kæmi aftur í verðlagið. Við höfum oft bent á það, framsóknarmenn hér á hv. Alþ., hve fráleit þessi stefna væri. Það bæri nauðsyn til að vinna að því að draga úr kostnaði við landbúnaðarframleiðsluna eins og auðið væri. En það er ekki gert með því að leggja sérstakan skatt á bændur. Það er ekki gert með því að gera stofnlánin bæði óhagkvæmari, hvað lánstíma snertir, og dýrari. Það er ekki gert með því, að allir kostnaðarliðir við framleiðsluna aukist eins og frekast er hægt, eins og hefur verið stefna síðustu ára. Þess vegna hefur svo farið, að landbúnaðarframleiðslan er orðin svo dýr, að það hefur dregið úr sölunni innanlands. Þessi stefna er alröng, eins og efnahagsstefna hæstv. ríkisstj. í heild. Sama er að segja um stjórnleysið í fjárfestingunni. Ekki hefur það orðið til þess að draga úr verðbólgu, nema síður sé. Hér hafa verið byggð hús og það stórhýsi, en síðar hefur þurft að leita að verkefnum handa húsunum, eins og gerðist hér við stórhýsi inn við Suðurlandsbraut og fleiri. Þau hafa verið byggð alveg án þess að vitað væri raunverulega um tilganginn, og síðan er farið að leita að verkefnunum. Þetta er ekki lítill þáttur í verðbólgustefnu hæstv. ríkisstj. og hefur ekki verkað lítið á verðbólguna á síðari árum. Eins og ég vék að í upphafi máls míns, hefur hæstv. ríkisstj. haft uppi tilburði um verðstöðvun. Skyldi það vera tilviljun ein, að slíkir tilburðir eru alltaf tengdir við kosningar? Hæstv. forsrh. vék að því áðan, að slíkt mætti ekki vera, það yrði að hugsa um verðbólguna oftar en í sambandi við kosningar, en hvernig stendur á því, að hæstv. núv. stjórnarflokkar hafa gleymt verðbólgu nema rétt fyrir kosningar? Það er engin tilviljun, að þannig er að farið. Hæstv. ríkisstj. hefur nefnilega sýnt það, að hún hefur ekki áhuga á því að draga úr verðbólgu. Öll stefna hennar er verðbólgustefna. Hins vegar er hún hrædd við verðbólguna, þegar líður að kosningum, og þess vegna er hlaupið til og sett lög, sem eru skírð verðstöðvunarlög. Og eitt af því er það lagafrv., sem hér er nú til umr. Hver voru tildrögin til verðstöðvunar 1966 eða aðdragandinn? Muna ekki hv. þm. eftir því, að á fyrri hluta ársins 1966 var verið að keppast við það af hálfu ríkisstj. að fella niður niðurgreiðslur af ýmsum vörum, sem áður höfðu verið niðurgreiddar? Það var talið, að þetta sakaði ekki, vegna þess að það kæmi fram í vísitölunni og launþegarnir fengju það bætt, þótt hækkanir yrðu. Þess vegna voru felldar niður niðurgreiðslur, svo að nokkrum tugum millj. nam. En seinni hluta ársins 1966 var blaðinu snúið við. Þá var ákveðið að auka niðurgreiðslurnar að miklum mun, og þá taldi hæstv. ríkisstj. hagkvæmt að fara að tala um verðstöðvun, og þá hafði ríkissjóður til peninga til þess að borga það, þó að hann fyrri hluta ársins yrði að draga allt til sín, því að hann hafði ekki efni á niðurgreiðslum. Þannig var farið út í kosningarnar 1967 með yfirlýsingum um það, að þetta yrði varanleg verðstöðvun. Það var sögð svartsýni hjá Framsfl. að halda því fram, að hér væri um víxla að ræða, sem framtíðin yrði að borga. En þetta var fásinna ein, enda var verðfall á afurðum erlendis og minnkandi afli. Og svo voru ótugtar framsóknarmenn að reyna að sverta þetta og tala um, að þetta væri ekki raunhæft eða þetta væri bundið við kosningarnar, en hæstv. ríkisstj. sagði, að þetta væri allt af einlægni og heiðarleika og upp á eitthvað fleira, sem hæstv. forsrh. talaði hér um áðan. Það var verið að vinna að þessum málum þannig af þeirra hálfu, en vondu mennirnir í Framsókn hugsuðu nú öðruvísi. En hvað gerðist svo? Kosningunum var lokið í júlí og í ágúst kom svo hæstv. viðskmrh. í sjónvarpið og sagði frá erfiðleikunum. Þetta hefði nefnilega reynzt miklu verra en þeir höfðu ætlað, jafnsnjallir og vissir og þeir voru, með vottorð frá seðlabankastjóra og allt þess háttar upp á framtíðina. Það var eitt, sem hæstv. viðskmrh. sagði og aðeins eitt: Gengisbreyting er ekki rétta leiðin. Gengisbreyting er ekki sú leið, sem farin verður, hún er ekki rétta leiðin. Það eitt fékk þjóðin út úr þessu samtali, að gengisbreyting væri ekki rétta leiðin, og þess vegna yrði hún ekki farin, en vandinn væri mikill. Svo kom framhaldið. Í nóv. var yfirlýsingin frá í ágúst gleymd. Þá var gengisbreyting eina rétta leiðin, og ef hv. þm. færu nú að halda öðru fram, t. d. að það væri til önnur stefna eða önnur leið, þá væru það skrýtnir menn, því ríkisstj. hefði ákveðið, að þetta væri rétta leiðin, og þannig yrði það að vera. Þótt hún hefði tveim mánuðum áður gefið út yfirlýsingu um, að þetta kæmi aldrei til greina. Það skipti ekki máli, því að það er rétt, sem þeir segja í dag, þótt þeir hafi sagt annað í gær. En hvað tekur við, eftir að verðstöðvunartímabilinu lýkur? Þá er rétt að rifja upp fyrir hæstv. ráðh. og öðrum hv. þm., hvað tók við, eftir að verðstöðvunartímabilinu lauk árið 1967. Það var gengisbreytingin í nóv. það ár og fjárlagaafgreiðslan í des. Þar var gefið út fyrirheit um það, að tollar yrðu lækkaðir um 250 millj. kr. Þetta væri hægt að gera vegna gengisbreytingarinnar. Ríkissjóður hefði svo miklu hærri tekjur af þessum nýju tekjustofnum, að þetta yrði gert, en það yrði gert eftir áramótin. Svo komu áramótin og þá kom janúar, en hvað gerðist þá? Það var tekið upp uppbótakerfi. Það var ákveðið að greiða atvinnuvegunum til viðbótar við gengisbreytinguna 320 millj. kr. Það var tekið sérstaklega fram við gengisbreytinguna 1967, að hún væri óvenjulega vel undirbúin og allt athugað langt fram í tímann. En þetta „langt fram í tímann“ náði ekki fram yfir áramót, því að til þess að hægt væri að koma flotanum af stað þurfti að ákveða þetta í janúar. Svo kom febrúarmánuður, og hvað gerðist þá? Þá kom frv. um tollalækkunina, það voru ekki 250 millj., eins og heitið hafði verið, heldur 160, eða 150–160. Þá hafði ríkissjóður þörf fyrir meira fjármagn en reiknað var með, í des. og þess vegna varð að breyta þessu. Svo kom marzmánuður 1968. Þá var ákveðið að hækka verð á áfengi og tóbaki vegna þarfa ríkissjóðs. Það var ekki hægt að hugsa sér, að tekjur ríkissjóðs stæðu undir útgjöldum, nema þessar aðgerðir væru gerðar. En það var gert meira í marzmánuði. Þá kom frv. um frestun á útgjöldum og sparnað. M. a. átti að spara í risnu hjá ríkisstj. um 200 þús., en raunin varð nú sú, að hún varð aldrei hærri en þetta ár, þegar reikningurinn kom. Það er nú önnur saga. En það var ákveðið að fresta því að greiða til ýmissa framkvæmda eins og byggingar Landsspítalans, menntaskólanna, Kennaraskólans og fleiri slíkra stofnana og taka lán til þess að mæta þessu, því að framkvæmdunum var nú ekki hægt að fresta. Þannig var til viðbótar þessari tekjuöflun ákveðið að fella niður og fresta ýmsum útgjöldum, vegna þess að ríkissjóður þurfti sitt. Og svo kom aprílmánuður, og hvað gerðist þá? Þá var ákveðið að hækka skatta um 190 millj. Þetta voru skattar, sem áttu að ganga í vegasjóð, og enginn gat verið á móti því að fara að hækka þá eða fá aukið fé í vegasjóð, enda var það nú svo, að gengislækkunin hafði komið illa við þann sjóð. Það voru hins vegar skrýtnir menn, sem voru að tala um það, að það hefði gleymzt að láta ríkissjóð greiða þessar 47 millj., sem heitið var, þegar vegalög voru afgr, og hæstv. samgmrh. gaf út sérstaka yfirlýsingu um, að það yrði aldrei minna en það. En þá var ákveðið, að auka skyldi þennan tekjustofn um 190 millj. kr. Og svo kom maí og júní, og hvað gerðist þá? Þá var síldveiðiflotinn stopp, og þá skrifaði bara sjútvmrh. upp á víxil um það að greiða kostnaðinn. Hann var óútfylltur víxillinn, en við borgum hann með haustinu. Það varð að gera þetta, til þess að síldveiðiflotinn kæmist í gang eða athafnaði sig á eðlilegan hátt þrátt fyrir gengisbreytinguna og verðstöðvunina, sem gilti árið áður. En það var ekki liðið þetta ár. Svo kom júlí og ágúst, og hvað gerðist þá? Þá sögðu forsvarsmenn frystihúsa í landinu, að þau mundu stöðvast, nema þau fengju aukna aðstoð, og þá ákvað ríkisstj. að bæta nú við, það voru nú ekki nema 20 millj. í það skiptið, til þess að ekki yrði stöðvun hjá öllum frystihúsum landsins. Málið yrði svo síðar tekið til alvarlegrar framtíðarathugunar. Svo kom september, og þá var nú liðið ár, frá því hæstv. viðskmrh. gaf út yfirlýsinguna um erfiðleikana, sem ekki yrði mætt með gengisbreytingu, og hvað gerðist þá? Þá var ákveðinn 20% innflutningstollur af öllum vörum til landsins og ferðagjaldeyri. Það var gert ráð fyrir, að þetta væri um 600 millj. kr. biti, sem þarna væri fenginn, og það var ekki hægt að bíða einn dag, því að allt var að fara úr böndunum. Þetta var í framhaldi af verðstöðvuninni, aðeins ári eftir að hún var leyfð. Svo kom október og þá var lagt fram fjárlagafrv. Á því var sá galli, að botninn var ekki einu sinni finnanlegur í Borgarfirði. Hann var hvergi finnanlegur, og það var sagt frá því í grg. frv., að það yrði að bíða seinni tíma, hvernig ætti að finna botninn. Og svo kom nóvembermánuður. Og þá var tekið til hendinni, því að þá var gerð gengisbreyting, stórfelldari en jafnvel nokkru sinni fyrr. Þá var ekki liðið fullt ár, frá því hæstv. ríkisstj. hafði gert gengisbreytinguna, sem hún var búin að sverja fyrir, og allt voru þetta afleiðingar framhalds verðstöðvunarinnar 1967, sem var varanleg að dómi ríkisstj. Og hver varð svo afleiðingin af þessu öllu saman? Afleiðingin varð sú, að hér var atvinnuleysi, sem ekki hafði þekkzt hér um langt árabil, og það verulegt atvinnuleysi. Það var landflótti. Fólk fór úr landi í atvinnuleit, sem var algerlega óþekkt, og það hefur ekki allt komið aftur enn. Þá var því lýst yfir af stjórnarherrum og fleirum, sem hafa rætt þessi mál, að Ísland tilheyrði láglaunasvæði, enda var í sambandi við gengisbreytinguna 1968 lækkað kaup og gerðar þær ráðstafanir, að fólk hafði lægri tekjur en það hafði áður haft. Ofan á þetta bættist svo það, að ríkissjóður hefur verið rekinn með halla þrjú síðustu ár. Þegar hæstv. forsrh. spyr, hvað taki við, þegar verðstöðvuninni lýkur, og svarið er ekki ljóst, þá geta menn gert sér grein fyrir því, hvað taki við, þegar þessari verðstöðvun lýkur, ef sömu stefnu verður haldið. Það þarf enginn að fara í grafgötur með það, að sagan muni þar endurtaka sig. Og það er fleira, sem kemur til greina í sambandi við þessi mál, en ég hef hér lýst. Hver hefur orðið þróun verðlagsmála, síðan verðstöðvuninni lauk? Þróun verðlagsmála, síðan verðstöðvun var ákveðin 1966, er sú, að hækkunin er um 67 stig á þessu tímabili, enda hefur vel verið að unnið með allar verðhækkanir, og sýnir sig nú, hvert komið er um þessi mál, því að þetta frv., sem að vísu er endurtekning á fyrri sýndarmennsku, er þó fram komið, vegna þess að hæstv. ríkisstj. er hrædd við sína stefnu, sín eigin verk og hvert hún stefnir. Eins og ég gat um hér fyrr í ræðu minni, þá var verðstöðvunin svokallaða 1967 rökstudd með því, að verðlag á erlendum mörkuðum hefði lækkað. Ekki er hægt að nota þessa röksemd núna, því að nú er verðlag hærra en nokkru sinni fyrr. Þrátt fyrir það er nú svo komið, að hér ber nauðsyn til að gera ráðstafanir, og átti að vera búið að því fyrr, eins og ég hef áður sagt. Því er svo við að bæta, að hér á landi hafa launakjör verið lélegri en annars staðar, þangað til nú á þessu sumri, að það var lagað. Ástæðan til þess, að við þurfum alltaf að vera að gera þessar ráðstafanir í efnahagsmálum, sem viðreisnin ætlaði sér að gera í eitt skipti fyrir öll í upphafi valdatímabilsins, er röng stjórnarstefna. Ástæðan er engin önnur en röng stjórnarstefna. Og þessi sýndarmennska og þetta auglýsingaskrum, sem sett eru upp við hverjar kosningar, staðfesta þessa röngu stjórnarstefnu, sem hæstv. ríkisstj. hefur stuðzt við og framkvæmt. Það er verið að fá sér tíma til þess að fresta aðgerðum og leyna ástandi fram yfir kosningar. Það er framhald af því, sem gert var 1959 og 1967. Eins og ég tók fram í upphafi máls míns, þá styður Framsfl. verðstöðvun, enda hefur það alltaf verið stefna hans, að gæta yrði hófs og halda ætti uppi þrotlausri baráttu við verðbólgu. Hann hefur náð þar meiri árangri en aðrir flokkar, eins og ég sýndi fram á í upphafi máls míns. En hann styður ekki nýja skattaálagningu. Hann tekur ekki þátt í því að brjóta nýgerða vinnusamninga, og hann tekur heldur ekki þátt í því að svipta bændur því, sem þeim er tryggt samkv. lögum. Framsfl. mun hins vegar við afgreiðslu fjárl. meta fjárþörf ríkissjóðs í heild, þegar hún er fyrir, enda verði það gert með þeim hætti, að hægt sé að meta hana, en ekki með óljósu orðalagi og tilkynningum um það, að skatttekjustofnarnir gefi miklu meira en ráð er fyrir gert í áætluninni, eins og kemur fram í grg. þessa frv. Það er aðeins eitt, sem getur komið að gagni gagnvart verðbólgu. Það er breytt stefna í efnahagsmálum. Aðeins hún getur komið að liði gagnvart verðbólgu. Þar þýðir ekki nein sýndarmennska eða skrum í sambandi við kosningaundirbúning, eins og hæstv. ríkisstj. hefur stundað. Þar þýðir ekki annað en það að taka á verkefnunum með raunhæfum hætti. Að því vill Framsfl. vinna og gifta þjóðarinnar í efnahagsmálum er undir því komin, að aðrir fari með mál þjóðarinnar, þegar þessu tímabili lýkur, sem hér er gert ráð fyrir og hæstv. ríkisstj. kallar verðstöðvunartímabil.



Herra forseti. Mér sýnist frv. það, sem hér er nú til umr. um stöðugt verðlag, eins og það heitir að þessu sinni, bera augljóst vitni um úrræðaleysi og fálm hæstv. ríkisstj. í þeim vanda, sem hún er nú í stödd í sambandi við efnahagsmál þjóðarinnar. Það hlýtur öllum mönnum að vera ljóst, sem skoða þetta frv. og hafa í huga þann vanda, sem við er að fást í íslenzkum efnahagsmálum nú, að þetta frv. leysir í rauninni engan vanda. Það er spurning, hvort það skapar ekki stórkostleg ný vandamál í efnahagslífinu, sem erfitt getur orðið að leysa. Það meginverkefni, sem ríkisstj. segist hafa verið að glíma við í sambandi við þetta frv., er það að finna leiðir til þess að eyða, eins og það er nú kallað, 6.2 vísitölustigum úr kaupgjaldsvísitölunni, en gert var ráð fyrir því, að kaupgjaldsvísitalan hefði átt að hækka eftir réttum leikreglum um 6.2 vísitölustig miðað við verðlagið í nóv., og hefði það átt að koma til greiðslu í kaupgjaldi 1. des. n. k. Það er svo býsna fróðlegt að sjá, hvernig hæstv. ríkisstj. ber sig að því að eyða þessum vísitölustigum, þ. e. a. s. að láta vísitölustigin hverfa með einhverjum hætti. Till. hennar eru þær, að í fyrsta lagi skuli strika út af þessum 6.2 vísitölustigum 2 stig úr kaupgjaldsvísitölunni og launafólk allt í landinu skuli ekki fá þessi vísitölustig reiknuð með í kaupuppbótum sínum samkv. gerðum samningum. Þetta er nú býsna einföld aðferð að eyða hlutum eða láta þá hverfa. Það er bara að strika yfir þá, það er farið að neita staðreyndum, neita gerðum samningum. Önnur leið, sem hæstv. ríkisstj. hefur fundið, er það, að hún ákveður að leggja á sérstakan launaskatt, sem nemur 1.5% af greiddum launum. Það er í rauninni afskaplega einkennilegt að finna upp á þessu, ef menn virða fyrir sér, hvernig þessir hlutir ganga raunverulega fyrir sig. Ef vísitalan hefði verið látin mæla verðlagið, eins og um hafði verið samið, þá áttu náttúrlega allir atvinnurekendur að borga hækkunina. Nú er sagt við nákvæmlega sömu aðila: Við ætlum að leggja á ykkur skatt, sem miðast líka við kaupið, sem þið greiðið, sem nemur 1.5%. Atvinnurekendur eiga m. ö. o. að greiða nákvæmlega sömu töluna. Nú á bara greiðslan að fara til ríkisins, en í hinu tilfellinu átti samkv. samningum þessi greiðsla atvinnurekenda að fara til launafólksins sjálfs. Það er náttúrlega ekki sjáanlegur nokkur sparnaður fyrir atvinnureksturinn í landinu á þessari krókaleið. En af hverju eru menn þá að gera þetta? Hæstv. forsrh. upplýsti það, að þessi aðferð hefði það í för með sér, að greiðslan gangi í ríkissjóð og ríkissjóður taki svo upphæðina og noti hana til niðurgreiðslna með sérstökum hætti, en þá lækkar þetta vísitöluna um 2 stig. Á þennan hátt tókst þó að falsa gerða samninga um vísitöluuppbætur á laun um 0.5 stig, og til þess var þessi leikur gerður. Ef við reiknum nú með því, að það sé í rauninni búið að eyða á þennan sérstaka hátt 2 stigum, sem eru hreinlega strikuð út, gagnvart launafólki, og síðan eru atvinnurekendur látnir borga 1.5 stig raunverulega með þessari krókaleið, þá hefði átt að vera búið að eyða að réttu lagi 3.5 vísitölustigum af 6.2, og þá hefðu átt að vera eftir 2.7 stig. En þau verða líka 2.7 stig af því að það er m. a. búið að vinna þarna í kringum 0.5 vísitölustig með því að fara þessa krókaleið, sem ég var að lýsa. Nú er það ekki svo, að ríkissjóður ætli sjálfur að standa undir einhverri lækkun á verðlaginu, sem næmi t. d. þessum 2.7 vísitölustigum, heldur er farin sú leið, að ríkið ákveður að afla sérstakra tekna til þess að standa undir niðurgreiðslum, og þegar kemur til þess að afla teknanna, þá átti vitanlega vísitalan að hækka, samkv. því, sem þá hafði verið um samið um gerð vísitölunnar. Og þar kom eitt vísitölustig til vegna afleiðinganna af nýju tekjuöfluninni hjá ríkissjóði. En þá fara menn þannig að, að það vísitölustig er ekki reiknað með, þótt um það hafi verið samið í vísitölugrundvellinum, að til þess ætti að taka fullt tillit. En peningarnir eru teknir og notaðir í niðurgreiðslu. Á þennan hátt er einnig verið að falsa vísitöluna um eitt vísitölustig. Það kemur svo í ljós í grg. frv., að raunverulega er ekki ætlazt til þess, að ríkissjóður, sem vinnur nú að þessari miklu eyðingu á vísitölustigunum 6.2, leggi frá sér umtalsvert fé til þess að losna við þessi vísitölustig. Samkv. grg. frv. er gert ráð fyrir því, að það geti fallið á ríkissjóð, ef áætlanir reynast réttar, í kringum 61 millj. kr. Það er allt og sumt. Hér er því á ferðinni till. um stórkostlega fölsun á vísitölugrundvellinum og þeim samningum, sem launastéttirnar í landinu hafa gert við vinnuveitendur. Það er kjarni þeirra till., sem hér liggja fyrir. Það er alveg augljóst mál, að till., sem hafa þetta að meginefni, leysa engan vanda. Það er ótrúlegt, að það fái staðizt lengi, að ríkisstj. geti viðhaft þau vinnubrögð að beita sér fyrst fyrir því við verkalýðssamtökin í landinu, að þau fallist á tiltekinn vísitölugrundvöll, - það gerði ríkisstj. Hún beitti sér fyrir því, að nýr vísitölugrundvöllur var tekinn upp og það skyldi miða við hann í sambandi við útreikninga á framfærslukostnaði og síðan á kaupgjaldsvísitölu, - og að sú sama ríkisstj. skuli svo koma rétt á eftir með till. um það að svíkja þennan grundvöll og breyta honum. En það er gert í þessu frv. og það meira en í einu tilviki. Það er ekki aðeins um það að ræða, að í frv. er lagt til, að tilteknar verðlagshækkanir, sem nú eiga að verða, skuli ekki reiknast inn í kaupgjaldsvísitöluna, þó út frá því hafi verið gengið í því samkomulagi, sem gert var áður um nýjan vísitölugrundvöll, heldur koma hér einnig fram till. um það, að ríkisstj. megi skjótast inn með ákveðnar niðurgreiðslur á vöruverði eftir öðrum reglum, og það skuli mælt eftir öðrum reglum en áður var um samið í vísitölugrundvellinum, en þar var alveg skýrt tekið fram, að það væri það verðlag, sem gildandi var 1. nóv., sem átti að miða við, og síðan átti kaupgjaldið að ákvarðast einum mánuði síðar miðað við það verðlag. En nú kemur hér inn till. í frv. um það, að ríkisstj. geti skotizt inn með niðurgreiðslur á verðlagi daginn fyrir 1. des., daginn áður en nýtt kaupgjald á að taka við, og þá skuli sú niðurgreiðsla gilda, en ekki það verðlag, sem raunverulega var 1. nóv., eða mánuði áður en hin eiginlega kaupgjaldsvísitala tekur gildi. Þarna er á ferðinni önnur mjög mikilvæg breyting á þeim grundvelli, sem ríkisstj. sjálf hafði staðið að að gera samkomulag um við launasamtökin í landinu. En það var vísitölugrundvöllurinn. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál, að ríkisstj. skuli standa á þennan hátt að því samkomulagi, sem hún hefur sjálf gert, að hún skuli hlaupa frá því, strax og á það reynir eitthvað. Skilur ekki hæstv. ríkisstj. það, að þeir aðilar, sem svona eru leiknir við samningaborðið, verða tregir að setjast að samningaborði með henni og gera yfirleitt samninga við hana um nokkurn skapaðan hlut. Og dettur henni ekki í hug, að af því kunni að geta skapazt ýmiss konar erfiðleikar í landinu. Ríkisstj. veit það einnig, að þeir samningar, sem gerðir voru um launakjör 19. júní í sumar á milli verkalýðssamtakanna og atvinnurekenda, voru alvörusamningar, það voru samningar, sem áttu að gilda. Þeir samningar voru undirritaðir á hátíðlegan hátt, og ríkisstj. vissi mætavel um það, að til þess var ætlazt, að við samningana yrði staðið. Og það fer auðvitað ekkert á milli mála, að ríkisstj. fylgdist greinilega með allri þessari samningagerð, því að það hefur ekki farið fram hjá neinum, að á undanförnum árum hafa atvinnurekendasamtökin í landinu haft samstarf við ríkisstj. í sambandi við gerð kjarasamninga. Ríkisstj. veit því mætavel, að þegar hún nú nokkrum mánuðum síðar kemur með till. um það, að vikið skuli frá þessum kjarasamningum á þann hátt að fella skuli niður 2 vísitölustig af þeim launum, sem um hafði verið samið, þá er hún að svíkja þá samninga, sem þarna voru gerðir, og það er mjög alvarlegt mál. Getur hæstv. ríkisstj. ekki búizt við því, að sá aðili, sem stendur frammi fyrir því, að þeir samningar, sem hann hefur gert, eru sviknir, að þessi aðili kunni að segja: „Þá tel ég mig heldur ekki skuldbundinn við þennan samning.“ Og þá er hætt við því, að þá kæmi upp nýr vandi, kannske öllu stærri en sá vandi, sem við er að glíma í efnahagsmálunum og blasir við nú. Ríkisstj. hafði, áður en hún lagði fram þetta frv., staðið í alllöngum samningaviðræðum við fulltrúa frá verkalýðshreyfingunni, og hún vissi því mætavel um afstöðu þeirra til þessara mála. Ríkisstj. hafði ekki komizt að neinu samkomulagi þar í þessa átt. En samt flytur hún till. í þá átt, sem greinir í þessu frv., sem miðar að því að rifta samningunum. Þegar þessi mál eru skoðuð nánar og menn reyna að gera sér grein fyrir því, hvernig stendur á þeim vanda í efnahagsmálum okkar, sem við er að glíma nú, þá kemur auðvitað fljótlega að því, að menn verða að meta það, hvort sú kauphækkun, sem um var samið á s. l. sumri, hafi í rauninni verið of mikil, hvort efnahagskerfið hafi ekki þolað þá samninga, hvort það hafi raunverulega verið þessir samningar, sem leitt hafi til þess vanda, sem nú er við að fást, eða hvort það hafi verið eitthvað annað, sem valdið hafi þessum vanda. Við vitum, að á s. l. sumri var samið um kauphækkun, sem almennt var talið, að væri um 15–18%. Hjá flestum mun kauphækkunin hafa verið í kringum 15%, en í nokkrum greinum nokkru meiri, og má því segja, að kauphækkunin hafi verið á milli 15–18%. Það er enginn vafi á því, að þessi kauphækkun var ekki meiri en svo, að hún rétt aðeins nam því, hafi hún þá gert það að fullu, að jafna upp þá kauplækkun, sem yfir hafði gengið á árunum 1967–1968 og fram á árið 1969. Hér var því um það að ræða, að á miðju þessu ári var kaupið aftur fært upp nálega til sama kaupmáttar eins og kaupið hafði verið í, áður en til lækkunartímabilsins kom. Nú er spurningin: Var ekki aðstaða til þess í íslenzkum þjóðarbúskap að veita þessa kauphækkun til þeirra, sem höfðu orðið fyrir kauplækkun, á meðan erfiðleikarnir gengu yfir í okkar þjóðarbúskap? Það fór auðvitað ekkert á milli mála, að þegar samningarnir voru gerðir á s. l. sumri, voru allar aðstæður í okkar efnahagskerfi gerbreyttar frá því, sem verið hafði. Árið 1969 hafði reynzt gott ár. Þá fóru þjóðartekjur allverulega vaxandi. Talið var, að þjóðartekjurnar hefðu vaxið í kringum 3%. Útflutningurinn hækkaði allverulega í verði og viðskiptakjör voru hagstæð. Fyrri hluti ársins 1970 eða fram að samningatímabilinu hafði þó verið miklum mun betri en meðaltalið á árinu 1969. Verð á útflutningsvörum þjóðarinnar hafði enn farið stórlega hækkandi og framleiðslan fór einnig vaxandi. Það var alveg ljóst mál, að þjóðartekjurnar mundu vaxa miklum mun meira á árinu 1970 en þær gerðu á hinu tiltölulega góða ári 1969, enda telur Efnahagsstofnunin nú, að þjóðartekjur muni vaxa á þessu ári um rúmlega 10%. Það er gífurlega mikill vöxtur á þjóðartekjum, en ein meginástæðan fyrir þessum mikla vexti liggur í því, að allar aðalútflutningsvörur landsmanna hafa hækkað gífurlega í verði á erlendum mörkuðum. Það er enginn vafi á því, að allar ytri aðstæður voru hagstæðar til þess að veita kauphækkun, þegar samið var um kauphækkunina í júní s. l. Og það hafa enn ekki verið færð fram nein rök fyrir því, að sú kauphækkun, sem þá var samið um, hafi verið of mikil fyrir efnahagskerfið, og því var ekki haldið fram af stjórnarvöldum um það leyti, sem samningarnir voru gerðir. Nú er það svo, að efnahagsástandið hefur í rauninni, þegar litið er á þjóðarbúið sem heild, farið batnandi frá miðju ári. Verðhækkanirnar á okkar útflutningsafurðum hafa enn haldið áfram, og framleiðslan hefur enn farið vaxandi. Það eru því vitanlega enn þá minni rök fyrir því að halda því fram nú í byrjun nóv., að það séu ekki aðstæður til þess að standa undir þeirri almennu kauphækkun, sem samið var um í júlí s. l. Nei, vandann er ekki að rekja til kauphækkananna. Vandann er að rekja til þess, að síðan samið var um þessar kauphækkanir í júní, hafa gengið yfir allt of miklar almennar verðlagshækkanir, sem stjórnarvöld hafa lagt blessun sína yfir. Og það, sem verra er, það virðist eftir því, sem gerð er grein fyrir í grg. þessa frv., beinlínis hafa verið stefna ríkisstj. að miða að því, að allar þessar verðhækkanir skyldu koma fram. Þar var ekki gengið neitt hikandi að hlutunum. Ég vek t. d. athygli hv. þm. á því, sem segir í grg. frv. hér á bls. 3. Þar er ein mgr., sem fjallar sérstaklega um þennan þátt málsins. Að vísu er þessi mgr. örlítið torskilin. Hún er ekki á neinu alþýðumáli, eins og kemur stundum fyrir hjá mjög sprenglærðum hagfræðingum. Þeir eiga heldur erfitt með að koma sér niður á venjulegt mannamál. En eigi að síður má nú skilja þetta með því að lesa þetta nokkrum sinnum yfir og velta því fyrir sér, hvaða meining muni þarna liggja á bak við orðin. En þessi mgr. lýsir því samt sem áður mjög vel, hvernig ríkisstj. hefur metið þetta ástand. Nú skal ég lesa þessa mgr., með leyfi hæstv. forseta, en þar stendur, þegar búið er áður að víkja nokkuð að því, að það hafi ekki verið ástæða til þess að stöðva verðlagið, fyrr en gert var, og verðlagshækkanirnar hafi nú þurft að ganga yfir: „Af þessu er augljóst, að ekki var hægt að koma í veg fyrir verðlagshækkanir með beitingu verðlagsákvæða, áður en aðlögun verðlags að hækkun launakostnaðar í öndverðu var komin fram. Rök þau, sem færð voru fram fyrir nauðsyn þessara hækkana, voru svo sterk, að þeim varð ekki andmælt.“ - Það var ekki einu sinni hægt að andmæla þeim. - „Hækkanirnar hafa dreifzt mjög almennt á allar tegundir vöru og þjónustu og tiltölulega jafnt eftir því, sem tilefni hafa gefizt til. Hafa hlutaðeigandi yfirvöld fylgzt rækilega með verðlagsaðlöguninni með stuðningi sundurliðaðra vísitöluyfirlita og áætlana og unnið að samræmdu mati hækkunartilefna, svo að sem fastast yrði á móti spornað.“ Þessa grein þurfa menn eflaust að lesa oftar en einu sinni, ef þeir eiga að skilja hana, eða svo fór fyrir mér. En það er rétt að lesa hana hér aftur, en þessi setning er svona: „Hafa hlutaðeigandi yfirvöld fylgzt rækilega með verðlagsaðlöguninni með stuðningi sundurliðaðra vísitöluyfirlita og áætlana.“ Það fer sem sagt ekkert á milli mála, hvað verðlagsyfirvöldin hafa sér til gagns í sambandi við það að tryggja það, að verðhækkanirnar aðlöguðu sig hinu breytta ástandi. Þau hafa haft sér til fulltingis í þessum efnum nákvæm vísitöluyfirlit og áætlanir til þess að sjá um það, að verðhækkanirnar yrðu allar eftir áætlun. Og svo segir hér áfram: „Hefur jafnframt verið unnið að því að ljúka þeirri verðlagsaðlögun, sem óhjákvæmileg reyndist, meðan athuganir hafa farið fram til undirbúnings almennum aðgerðum til verðstöðvunar.“ Það var reynt að ljúka þessum aðlögunum. Verðhækkunin var þá að ganga yfir, og bezt sem fyrst, og komast upp á ákveðið stig, þá fyrst mátti grípa til verðstöðvunar. Allt var þetta nákvæmlega reiknað út. Sá vandi, sem við er að glíma, eru verðhækkanirnar. Það eru þær verðhækkanir, sem hafa verið að ganga yfir og landsmenn allir hafa verið að kvarta undan. Þær hafa leitt til þess, að framfærsluvísitalan hefur hækkað, að kaupgjaldsvísitalan átti að hækka samkv. samningi, en ríkisstj. hefur samkv. nákvæmu yfirliti sínu unnið að því, að þessar verðhækkanir næðu allar fram að ganga og með þeim hætti, sem raun hefur á orðið.  Ég tel, að sá vandi, sem við er að glíma í okkar efnahagsmálum, liggi þarna. Ég hafði fyrst haldið það, að ríkisstj. hefði ekki verið að framkvæma þetta svona alveg að yfirlögðu ráði. Ég hafði haldið, að hún hefði sveigzt og beygzt undan þrýstingi, hún hefði látið undan hækkunarkröfum ýmissa aðila um margvíslegar verðhækkanir, og þannig hefðu verðhækkanirnar náð fram að ganga og skapað þann vanda, sem við er að glíma. En það eru þessar verðhækkanir, sem vandanum valda. Það, sem gera þurfti því að mínum dómi, var ekki það að gera hér sérstakar ráðstafanir til þess að lækka kaup, það var ekki það að gera hér ráðstafanir til þess að hlaupa frá gerðum samningum um launakjör, ekki heldur til þess að hlaupa frá gerðu samkomulagi um grundvöll þess mælikvarða, sem lagður er á verðlag og laun í landinu í sambandi við vísitölugrundvöll, heldur væri það hitt að finna ráð til þess að lækka verðlagið og halda verðlaginu í skefjum. Við Alþb.-menn höfum bent á það hér með sérstökum tillöguflutningi fyrir alllöngu, að það ætti að stöðva verðlagið strax. Við lögðum til strax hér í að standa gegn kröfum um verðlagshækkanir á ýmsum sviðum. Það er t. d. enginn vafi á því, að afkoma ríkissjóðs er nú með þeim hætti, að ríkissjóður getur lagt fram nokkurt fé til verðlækkunar. Og því hefðum við álitið, að réttast væri að lækka t. d. söluskattinn á brýnustu lífsnauðsynjum og að lækka tolla á miklum nauðsynjavörum. Það hefði einnig mátt afnema eða lækka nokkuð af nefsköttum, sem nú hvíla á mjög ósanngjarnan hátt á almenningi í landinu. Þetta hefði getað gerzt með þeim hætti, að ríkið hefði í sumum tilfellum kannske hlaupið undir bagga og tekið á sig að greiða þeim aðilum, sem nú fá tekjur af nefsköttunum, eða þá á þann hátt, að ríkið hefði staðið betur að því að innheimta þau gjöld, sem það á að fá samkv. réttum lögum, en nú er skotið undan með skattsvikum. Við höfum einnig lagt til, að allt verðlag í landinu, sem nú er í gildi, væri tekið til nákvæmrar athugunar og unnið að því að færa verðlagið niður í öllum þeim greinum, sem unnt reynist. Við teljum, að það sé enginn vafi á því, að það væri hægt að lækka verðlag, ef unnið væri af fullri alvöru að því að framkvæma slíka verðlækkun. Það hafa komizt í gegn ýmsar verðhækkanir á undanförnum árum, sem ekki eiga rétt á sér. Þá teljum við einnig, að það væri hægt að standa gegn verðhækkunum með því að gera verðlagseftirlitið í landinu miklu öflugra og virkara en það er nú. Það vita allir, að verðlagseftirlitið hefur verið stórlega lamað á undanförnum árum, og það vinnur ekki sitt verk sem skyldi. Það veitir ekki það aðhald í sambandi við verðmyndun í landinu og verðlagningu yfirleitt, sem það á að gera. En ríkisstj. hefur ekki séð ástæðu til þess að gera neitt í þessa átt. Það er eins og fyrri daginn. Hún telur aðalvandann vera þann, að kauphækkun verkafólks hafi orðið of mikil, kaup hinna lægst launuðu sé orðið of hátt, og því miðast hennar till. við það að víkja frá gerðum samningum til lækkunar. Grg. þessa frv. eða hinn almenni rökstuðningur, sem látinn er fylgja með þessu frv., er í rauninni alveg stórfurðulegur. Ég hef nokkuð vikið að þeirri röksemd, að verðstöðvun hafi ekki mátt koma fyrr en 1. nóv. Ég held, að það sé í rauninni alveg óþarft að eyða fleiri orðum að þeirri röksemd. Ég efast ekki um það, að allir þeir, sem hafa fylgzt eitthvað með verðlagsþróuninni undanfarnar vikur, hafa gert sér grein fyrir því, að þá hafa gengið yfir margvíslegar verðhækkanir, sem ekki áttu rót að rekja til kaupgjaldshækkananna í sumar, og þar sem svo stóð á, að viðkomandi aðilar gátu tekið á sig nokkuð aukin útgjöld, vegna þess að rekstur þeirra var hagstæður. Þeir höfðu búið við tiltölulega lágar launagreiðslur um langan tíma, og þeir áttu því að taka á sig nokkuð aukin útgjöld, en ekki að velta af sér öllum vanda í sífellu út í verðlagið, eins og þeir hafa komizt upp með að gera. En það eru fleiri röksemdir í þessari grg., sem eru næsta furðulegar. Ein er sú, að hér er gerð upptalning á því, hvað ríkisstj. eða stjórnarvöld hafi komið í veg fyrir mikla hækkun á vísitölu með því að hamla gegn ýmsum beiðnum, sem borizt hafa um verðhækkanir. Þannig segir t. d. í grg. á þessa leið: „Eftir því sem næst verður komizt, munu verðhækkanir opinberra aðila valda minni hækkun vísitölunnar, sem svarar um 0.4 %-stigum, (m. v. maí-grunn) en samkv. almennri áætlun um hækkunartilefni.“ Það virðist sem sagt vera í þessu tilfelli eins og í hinum fyrri, að þá var ríkisstj. búin að gera sér áætlun um það, hvað hækkunartilefnin áttu að vera mikil. En ríkisstj. hefur nú samt staðið gegn ýmsum óskum opinberra aðila um verðlagshækkanir, og þetta nemur 0.4 vísitölustigum, og ríkisstj. vill fá ákveðið þakklæti út á það, að hún hafi nú komið í veg fyrir þessar hækkanir. Og þetta á að vera almennur rökstuðningur fyrir þeim till., sem hér eru á ferðinni. Enn fremur segir þarna í grg.: „Fyrirstaða verðlagsyfirvalda gegn áhrifum septemberhækkunar launa mun að öllum líkindum valda svipuðum eða meiri mun, svo að alls hafi þegar verið hamlað gegn u. þ. b. 1%-stigs hækkun með ofangreindum ráðstöfunum.“ Þetta kemur nú málinu eitthvað við, að fara að breyta því í vísitölustig, hve miklu hafi verið neitað af alls konar kröfum, sem borizt hafa til verðlagsyfirvalda, og þá að telja sér það eitthvað til tekna að hafa ekki samþykkt allar hækkanir, sem borizt hafa. Þetta er auðvitað furðulegur málflutningur og hefur auðvitað harla litið að gera inn í grg. með þessu frv. Þá er hér í röksemdunum sett fram fullyrðing um það, að launafólk í landinu tapi alveg tilteknum prósentustigum í launum á því, að það fær launabætur samkv. vísitölu á þriggja mánaða fresti, þannig að það er auðvitað æðioft þannig, að verðhækkun, sem orðið hefur, er ekki greidd út í launum, um leið og verðhækkunin verður í reynd. Og í grg. frv. er því beinlínis haldið fram, að miðað við árstímabil mundu launamenn tapa 2.75%-stigum að meðaltali vegna þessa dráttar á því að fá sínar vísitölubætur á laun. Og síðan er látið að því liggja, að þar sem verðlagið sé nú stöðvað, verði launamenn ekki lengur fyrir þessari skerðingu. Það hefur auðvitað legið alveg skýrt fyrir, að kjarasamningarnir hafa verið með þeim hætti, að launþegarnir hafa ekki fengið bætur í kaupi út á verðhækkanir fyrr en nokkuð eftir á. En í rauninni er það alveg óútreiknanlegt, hve þetta nemur miklu, því að það fer auðvitað alveg eftir því, hvenær á þessu þriggja mánaða tímabili verðhækkunin sjálf verður. Og það veit auðvitað enginn um það nákvæmlega fyrirfram, þegar menn reikna ár fram í tímann, eins og hér er gert, hvort verðhækkunin verður á fyrsta mánuði af þessum þremur eða á síðasta mánuði eða á síðustu dögum, rétt áður en kaupgjaldsvísitalan er ákveðin. En þá munar nú ekki mikið um það, sem standa að þessari grg., að reikna það fyrirfram upp á ákveðið brot úr %-stigi, hve þetta muni miklu eitt ár fram í tímann. Ef menn gengju nú út frá því, að þessar verðhækkanir kæmu að meðaltali fram á miðju þessu þriggja mánaða tímabili, - sumar hækkanirnar koma á fyrri hlutanum og aðrar aftur á seinni hlutanum. Það væri hægt að segja, að það væri kannske ekki óeðlilegt að reikna með því, að þessar verðhækkanir gengju þannig yfir, að þær kæmu að meðaltali fram á miðju tímabilinu, - þá fullyrði ég það, að þessir útreikningar, sem hér eru birtir, eru einber staðleysa. Þeir eru eintóm vitleysa. Þeir fá ekki staðizt. En hér er sem sagt verið með talnaleik að reyna að rökstyðja það, að launþegar hafi nú orðið hér að gefa nokkuð eftir af umsaminni vísitölu, vegna þess að þarna sé um vinning að ræða. Í grg. frv. er nokkuð vikið að því, hver kaupmáttaraukning hafi orðið hjá verkafólki frá maímánuði 1969 og allt fram á þennan dag, og það vekur auðvitað nokkra athygli, að því er haldið fram, að um kaupmáttaraukningu hafi verið að ræða frá því í maímánuði 1969 og fram að síðustu kjarasamningum, eða í júní 1970, sem nemur 6.6%. Ég skal ekki alveg fullyrða um það fyrir mitt leyti, hve miklu kann að skakka á þessari tölu, en hitt sé ég strax, að hér er verið að villa um fyrir mönnum, þegar þau vísitölustig, sem samið hafði verið um í fyrri kaupgjaldssamningum, að geymd skyldu og skyldu koma inn síðar á kjörtímabilinu, og var einn liður í þeirri kaupeftirgjöf, sem fór fram með samningum hér áður, þá má auðvitað segja, að þegar þessi vísitölustig, sem höfðu verið gefin eftir á tilteknu tímabili, komu inn aftur, hafi verið um kaupmáttaraukningu þá að ræða frá því, sem áður var. En hér var aðeins um það að ræða, að það hafði verið fallizt á það í samningunum að lækka laun á tilteknu tímabili, en þó þannig, að nokkuð af því kæmi aftur inn síðar. En þá er sem sagt þetta tekið á þann hátt í þessari grg., að hér hafi verið um eitthvað hliðstæða kaupmáttaraukningu að ræða og þá, sem aftur á móti var samið um í kaupgjaldssamningunum á s. l. sumri. Meginatriðið er auðvitað það, að eftir kaupgjaldssamningana á s. l. sumri mátti segja, að kaupmáttur launa væri svipaður því og hann var, áður en kauplækkunin kom til. Það er svo alveg sérstakur kafli í þessu máli að gera sér grein fyrir þeim vinnubrögðum, sem ríkisstj. hefur viðhaft í sambandi við málið. Hæstv. forsrh. vék nokkuð hér að því í sinni ræðu, að við þm. Alþb. hér í þessari d. hefðum flutt till. um það, að rannsakað yrði, hvort staðið hefði verið eðlilega að þeirri verðstöðvun, sem nú er ákveðin, og þar vildum við alveg sérstaklega láta taka til athugunar þá tilkynningu, sem hann gaf um verðstöðvun 13. okt. í sjónvarpsviðtali. Hæstv. forsrh. finnst það kannske enn þá svo, að það sé ekkert athugavert af hans hálfu að tilkynna það frammi fyrir landslýð, að það standi til að ákveða verðstöðvun. En ég hygg nú, að hann eigi eftir að reka sig á það, að þó að hann líti þannig á málið, þá lítur öll þjóðin öðruvísi á þetta mál en hann. Það er auðvitað enginn vafi á því, að slík tilkynning frá hans hálfu hefur komið fram sem hrein viðvörun til ýmissa aðila í landinu, sem höfðu aðstöðu til þess að hækka sitt verðlag, höfðu ýmist beinlínis leyfi til þess sjálfir að ákveða verðlagið á sinni vöru eða þjónustu eða höfðu auðvelda aðstöðu til þess að koma sínum hækkunum í gegn. Því hefur verið haldið hér fram á Alþ. fram til þessa, að verðstöðvun, sem ákveðin er af Alþ., sé slík aðgerð, að það sé nauðsynlegt að standa að henni þannig, að hún gangi nokkuð jafnt yfir, þar standi allir nokkuð jafnt að vígi. Því er það, að frv. um verðstöðvun, sem lögð hafa verið fram, hafa gjarnan verið með ákvæðum um það, að verðstöðvunin skyldi gilda frá þeim degi, að frv. var sýnt, en ekki frá þeim degi, þegar frv. yrði að lögum. Það er auðvitað enginn vafi á því, að það er ekki eðlilegt að standa þannig að framkvæmd verðstöðvunar, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert að þessu sinni. Ég verð að segja, að einu hugsanlegu skýringuna á slíku viðtali er að finna í þessari einkennilegu grg., sem kemur hér með þessu frv., að ríkisstj. hafi verið að vinna að því að flýta fyrir því, að þær verðhækkanir, sem fram áttu að ganga, gengju yfir, þær skiluðu sér. Og þetta hafi því beinlínis verið þannig, að hann hafi raunverulega verið að kalla eftir ýmsum verðhækkunum, sem hafi dregizt eitthvað að koma á framfæri. Þá fer ég að skilja það, að það þyki eðlilegt, að hæstv. forsrh. fari að tilkynna í sjónvarpi slíkt sem þetta. Það hefur verið staðið þannig að þessu máli af hálfu hæstv. ríkisstj., að það er síður en svo traustvekjandi. Ég held, að ríkisstj. verði að gera sér grein fyrir því, að hún þarf að taka á efnahagsmálum okkar á allt annan hátt en hún hefur gert á undanförnum árum. Og ráðh. verða beinlínis að hugsa á annan veg en þeir hafa gert. Spurningin er sú auðvitað, hvort þeir geta hugsað á annan veg. Ég skal ekkert um það segja. En á meðan ráðh. hugsa þannig, að það sé óhjákvæmilegt, ef samið er um tiltekna launahækkun, að sú launahækkun verði að koma fram í hækkuðu verðlagi, þá hlýtur ríkisstj. að standa í þessum vanda allan þann tíma, sem hún situr. Ég vil t. d. spyrja hæstv. viðskmrh., sem ég efast nú ekkert um, að eigi eftir að tala hér á eftir í þessu máli, hvenær hann telji t. d., að það sé hægt að fallast á það að borga hærra kaup, að hækka kaup. Hvaða skilyrði þurfa að vera, svo að hægt sé að hækka kaup? Telur hann t. d., að þær aðstæður, sem eru í okkar efnahagskerfi nú, leyfi ekki 15% launahækkun hjá verkafóli, sem samið var um á s. l. sumri? Ég held, að það verði ekki auðvelt að finna dæmi um það, að önnur og hagstæðari sveifla eigi sér stað en átt hefur sér stað nú á þessu ári. Hækkunin á okkar aðalútflutningsafurðum er slík og framleiðsluaukningin er líka þannig og vöxtur okkar þjóðartekna er þannig, að ég skil það ekki, að það geti þá nokkurn tíma verið tök á því að hækka kaup hinna lægst launuðu, t. d. um 15%, ef það er ekki hægt nú. En auðvitað er það ekki hægt í sjálfu sér, ef menn álíta það, að afleiðingin af 15% kauphækkun eigi að þýða það óhjákvæmilega, að allt annað verðlag í landinu þjóti upp á tiltölulega stuttum tíma yfir 30%. Ríkisstj. verður að venja sig við þá hugsun, að það verður að halda þannig á málum, að atvinnureksturinn í landinu og hinir ýmsu aðilar, sem laun þurfa að greiða, verða að taka á sig nokkurn vanda af auknum útgjöldum í formi launa, þegar vel gengur. En þeir eiga ekki að komast upp með það, að þeir geti bara velt af sér launahækkuninni og haldið alltaf öllu því, sem þeir höfðu haldið áður. Það er t. d. enginn vafi á því, að okkar aðalútflutningsatvinnuvegur, sjávarútvegurinn, verður að gera þetta. Hann gerir þetta. Það er auðvitað heldur enginn vafi á því, að ríkisstj. hefur verið á þeirri skoðun og er væntanlega á þeirri skoðun enn, að sjávarútvegurinn þoli allar þessar hækkanir, vegna þess að hún heldur enn þá í gangi lögum, sem gera ráð fyrir því að taka t. d. af frystiiðnaðinum í landinu helminginn af allri verðhækkuninni, sem verður vegna útflutnings á frystum sjávarafurðum. Sá skattur, sem þannig er tekinn af útflutningsframleiðslunni, bara af frystum sjávarafurðum, mun fara nokkuð yfir 300 millj. kr. á þessu ári. Ef álögurnar t. d. á fiskiðnaðinn væru orðnar of miklar að dómi ríkisstj., þá mundi hún að sjálfsögðu gefa þarna eftir, draga úr þessari skattlagningu, leyfa framleiðslunni að fá sinn pening, en stafla þessu ekki upp í Seðlabankanum eins og nú er gert. Ég held, að hæstv. ríkisstj. þurfi að huga að verðmynduninni í landinu á allt annan hátt en hún hefur gert. Það var í fyrravetur samþ. á Alþ. að lækka innflutningstolla allverulega. Talið var, að sú lækkun mundi þýða um 400 millj. kr. skertar tekjur fyrir ríkissjóð. Jafnhliða var hins vegar hækkaður söluskattur, og þá gert ráð fyrir því, að ríkissjóður fengi tekjuauka af honum, sem næmi a. m. k. jafnhárri upphæð. Við Alþb.-menn fluttum hér till. um það, að sú skylda yrði lögð á verðlagsyfirvöldin, að þau gættu nú að því, að tollalækkunin, sem samþ. var á Alþ., kæmi fram í útsöluverði á vörum, en milliliðirnir tækju ekki tollalækkunina beint til sín í framkvæmd. Ríkisstj. stóð auðvitað þannig að afgreiðslu þessarar till., að hún lét fella till., hélt því m. ö. o. fram, að þetta væri óþörf till., þetta mundi allt saman jafna sig sjálft. En nú er það viðurkennt af öllum þeim, sem fylgzt hafa með þessum málum, og þeim, sem m. a. hafa bezt fylgzt með útreikningi vísitölunnar, að tollalækkunin kom aldrei fram í vöruverðinu. Milliliðirnir tóku alla tollalækkunina til sín, en hins vegar komu fram í vöruverðinu afleiðingarnar af hækkun söluskattsins. Það skilaði sér fyllilega miðað við það, sem áætlanir höfðu verið gerðar um. Ríkisstj. þarf að huga að verðlagsmálunum á allt annan hátt en hún hefur gert. Hún þarf að fylgjast með verðmynduninni í landinu miklu betur en hún hefur gert og gera sér grein fyrir því, að verðbólguvandinn er m. a. fólginn í því, að ýmsir aðilar í þjóðfélaginu komast upp með það að hækka verðlag of mikið. Vandinn er ekki sá, sem ríkisstj. hefur haldið, þ. e. of hátt kaup hjá verkafólki. Við Alþb.-menn munum greiða atkv. gegn þessu frv., eins og það liggur fyrir. Við munum gera tilraunir til þess að fá ákveðnum gr. frv. breytt. Við getum stutt verðstöðvun út af fyrir sig. Það hefur greinilega komið fram í frv., sem við höfum flutt um það mál. En við ætlumst til þess, að verðstöðvunartímabilið sé notað til þess að snúa sér að því að finna haldbær ráð við verðbólguvandamálinu. En verðstöðvun af því tagi, sem hér er um rætt, leysir ekki vandann. Ég óttast það, að hún leiði af sér nýtt, stórfellt vandamál, árekstra á vinnumarkaði, nýjar og harðari deilur en áður. Ég hefði því viljað vænta þess, að hæstv. ríkisstj. athugaði þetta mál betur, hugsaði sig betur um, áður en hún færi að efna til þess ófriðar á vinnumarkaði, sem mjög er hætt við, að samþykkt þessa frv. mundi leiða til.



Herra forseti. Ég hygg, að það hafi verið laugardaginn 31. okt. s. l., áður en þetta frv. kom fram, að haldinn var fundur í verðlagsnefnd og þar gerð ályktun um að banna verðhækkanir og hvers konar hækkun á álagningu á vörur frá og með 1. nóv., sem sagt 1. þ. m., nema leyfi verðlagsnefndarinnar kæmi til. Þessi samþykkt verðlagsnefndar var sett, áður en þetta frv., sem svo fagurlega heitir - ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis - kom fram, og löngu áður en það verður að lögum. En þessi ákvörðun verðlagsnefndarinnar sýnir, að það er með öllu þarflaust að setja lagaákvæði eins og þau, sem felast í 1. gr. þessa frv. Það er bara upptugga á lagaákvæðum, sem í gildi eru og sem í gildi hafa verið s. l. áratug, því að þessar gerðir verðlagsnefndarinnar eru studdar tilvitnun í l. nr. 54 frá 14. júní 1960. Og samkv. þeim sé lagt bann við verðhækkunum á vörum og allri hækkun á álagningu á vörur. Lagaheimildir til þess skortir ekki, og er því 1. gr. þessa frv. alger endurtekning á gildandi lagaákvæðum. Þetta þykir mér rétt að taka fram, og að því hefur nú raunar verið vikið í þessum umr. Það fer ekkert á milli mála, að 1. gr. þessa frv. er óþörf með öllu. Það er ljóst, að meiri hluti verðlagsnefndar hefur vald til að stöðva verðhækkanir og hækkun álagningar og hefur haft þær heimildir s. l. áratug. Og hver fer með úrslitaráðin í þessari voldugu verðlagsnefnd? Þar fer með valdið sérlegur fulltrúi hæstv. viðskmrh. og fer auðvitað eftir hans vilja og fyrirmælum, að því er varðar afstöðu til slíkra mála. Það hefði því ekki þurft að bíða eftir setningu nýrra l. til þess að beita þessu valdi fyrir mörgum vikum, fyrir mánuðum síðan, ef vilji hefði verið fyrir hendi til þess. En svo mikið er víst, að þörfin var fyrir hendi. Það var vitanlega sjálfsagt, að ef ríkisstj. ætlaði ekki að reynast stjórnlaust rekald í verðlagsmálunum, þá átti hún að beita þessum lagaheimildum, sem hún hafði, á s. l. vori til þess að koma í veg fyrir, að launahækkanir færu út í verðlagið, skömmu eftir að nýir kjarasamningar voru gerðir, ef það var ætlun stjórnvalda, að þeir samningar væru ekki að engu gerðir, kauphækkunum velt af þeim, sem höfðu þó við samningaborðið tekið kauphækkanirnar á sig, og allir álitu, að væru ekki meiri en svo, þótt þær væru nokkrar, að atvinnuvegirnir gætu í því góðæri, sem þeir höfðu notið að undanförnu, risið undir þessum kauphækkunum. Enda hefur líka þróunin síðan orðið sú, að þeim hefði orðið þetta léttbært, því að engir urðu fyrir vonbrigðum með sölumöguleika íslenzkra afurða eða verðlag á þeim á heimsmarkaði, heldur þvert á móti. Þar fór allt umfram vonir hinna bjartsýnustu, eins og ég mun síðar víkja að með stuðningi opinberra talna. En þessar lagaheimildir voru ekki notaðar. Allt var látið reka á reiðanum í verðlagsmálunum stjórnlaust, eða kannske eins og hér var vikið að áðan, bara samkv. velþóknun ríkisvaldsins, bara fylgzt með að skrásetja það eftir hendinni, hvernig verðhækkanirnar skiluðu sér, og síðan í lok verðhækkunarskriðunnar, þegar hún er fallin, þá er fyrst farið að setja lög, sem er gefið það nafn, að þau eigi að stöðva verðbólguskriðuna. Slík lagasetning kemur í ótíma. Hún hefði átt að koma fyrir mörgum vikum, ef lagasetningar þótti á annað borð þörf. Aðdragandinn að þessari lagasetningu hefur réttilega verið gagnrýndur og víttur. Það er liðinn langur tími, síðan boðað var verðstöðvunarfrv., en slíkar ráðstafanir verður auðvitað að gera, ef engum er ætlað bókstaflega að mata krókinn á þeim, án fyrirvara. Slíkar ráðstafanir verða að koma, ef þær eiga að koma að haldi, eins og þjófur á nóttu. En það var nú ekki aldeilis látið koma sem nein skrugga yfir kaupsýslulýðinn í landinu. Það var sannarlega látið gera boð á undan sér. Og það var enginn ómerkingur, sem boðskapinn flutti. Það var sjálfur hæstv. forsrh. Hann sagði, hvað í vændum væri og sagði það alþjóð í sjónvarpi, að ég hygg, fremur en útvarpi. Og þá vissu menn, hvers var von.  Og til hvers flutti hann þennan boðskap? Einhver nefndi áðan auglýsingu. Ég skal ekki segja um það, hvort þetta var reiknað sem auglýsing í sjónvarpinu, en auglýsingargildi hafði þessi boðskapur. Og ég get ekki séð, að hann hafi verið fluttur í neinum öðrum tilgangi en þeim, að það væri boðið upp á það, að þeir, sem við kaupsýslu fengjust, fengju aðstöðu til að rýmka sinn hag. Það gat varla verið annar tilgangur með boðskapnum. En hafi kaupsýslustéttunum verið ætlað að rýmka sinn hag í sambandi við verðstöðvunarmál, þá er öðrum stéttum ætlað nokkuð annað hlutskipti eins og fram kemur í þessu frv. gagnvart láglaunastéttunum í landinu, því að þar er sannarlega ekki verið að rýmka hag þeirra, heldur skerða hann með lagaboði, svo að það er munur á barninu, sem er á hægra brjóstinu á hæstv. ríkisstj., eða hinu, sem aðeins er á því vinstra. Það er eftirlætisbarnið annars vegar og olnbogabarnið hins vegar. Í allt sumar og haust hafa verðlagsmálin fengið að þróast stjórnlaust, og alltaf hafa borizt tíðindin um hækkandi verðlag. En fjörkipp tók verðlagsþróunin auðvitað, eftir að boðskapur forsrh. var kunnur, og það hlaut svo að fara. Ég hygg, að það verði ekki vandasamt að skrásetja þær verðhækkanir og sjá það t. d. með línuriti, hvernig þær birtust frá degi til dags í stærri og hærri tröppum heldur en framan af sumrinu, eftir að menn fóru að búa sig undir, að verðstöðvunarfrv. væri væntanlegt. Það var vitanlegt öllum, að ef og þegar verðstöðvunarfrv. yrði lögfest, þá yrði ekki hægt að skrúfa til baka þær verðhækkanir, sem orðnar væru, og þeir mundu því njóta þeirra, sem væru búnir að koma því í framkvæmd. Sama dag og frv. var lagt fram, var auglýst hækkun á frögtum hér í landi, og daginn áður en frv. var lagt fram, var ein ríkisstofnun svo á síðustu stundu með að koma verðhækkununum á framfæri, að það lá við, að hún missti af strætisvagninum. Póst- og símagjöld voru hækkuð daginn áður, að ég hygg, og svona var þetta, að jafnvel þó að fresturinn, sem gefinn var, væri allrúmur og góður, þá stóðu nú sumar ríkisstofnanirnar sig ekki betur en það til þess að nota frestinn, að þær voru rétt á síðustu stundu þar, en það skilaði sér samt, eins og kannske hefur verið ætlunin. Það er höfuðsök hæstv. ríkisstj., að hún skyldi ekki gera ráðstafanir strax á s. l. vori eða fyrri hluta sumarsins til þess að hefta hina æðisgengnu verðlagsþróun, sem ekki gat leitt til annars en þess, að ókyrrð myndaðist aftur fljótlega á vinnumarkaðinum við það, að verið væri að mala niður kaupmátt þeirra launa, sem samið var um í einu mesta góðæri, sem yfir land og þjóð hefur komið, og allir væntu því þess, að það yrði staðfest þannig, að kaupmátturinn yrði látinn haldast og ráðstafanir allar af ríkisvaldsins hendi til þess gerðar. Það voru vonir manna á s. l. vori. En það að láta verðlagsþróunina geysast áfram stjórnlaust, gat ekki stefnt að öðru en fram á hengiflug nýrrar gengislækkunar fyrr eða síðar, og það hefði maður haldið, að hæstv. ríkisstj. væri búin að gera sér ljóst, að það hefur þó ekki verið gæfuvegur eða heillabraut fyrir þjóðfélagið að verða að grípa til fjögurra gengislækkana á örfáum árum. En þegar verðhækkunarskriðan er fallin og ætla mætti, að verðhækkunarþróunin væri eiginlega að lokum komin, þá er gripið til lagasetningar til þess að skerða launakjör lægst launuðu stéttanna í landinu. Það fer ekkert á milli mála, að það eru tekin 2 vísitölustig og felld niður a. m. k. til 1. sept. 1971, og ég hef enga tryggingu fyrir því, að þau 2 vísitölustig skili sér þá. Það er sagt, að þau séu geymd. Kannske er geymslustaðurinn öruggur, en það gæti líka verið, að hann væri það ekki. Enn fremur er svo farið að fikta við grundvöll vísitölunnar og einu vísitölustigi fyrir komið á þann hátt að hækka ákveðnar vörur, það er sagt lúxusvörur, áfengi og tóbak, en fyrir eitt og sama kemur. Það er tekið vísitölustig með verðhækkunum á þessum vörum, breytt vísitölugrundvellinum frá því, sem um hann var samið. Og í þessu er líka hækkun á greiðslum til almannatrygginga. Þetta er tekið út úr umsömdum vísitölugrundvelli, og þar með er farið að fikta við að rifta þeim samningum, sem gerðir voru á frjálsum vinnumarkaði af réttum aðilum á s. l. vori og voru engir nauðungarsamningar. Svo er 3.2 vísitölustigum komið fyrir með niðurgreiðslum. Látum það vera, ef það er gert á heiðarlegan hátt. Þetta er skerðingin, þetta er árásin, sem lægst launuðu stéttirnar hafa orðið fyrir af ríkisvaldsins hendi í sambandi við þetta frv. Það má vel vera, að einhver hæstv. ráðh. komi hér á eftir og segi: „Þetta er svo fjarskalega lítil skerðing, það er ástæðulaust að kvarta yfir þessu.“ En mikil eða lítil, þá er þarna árás á hinn frjálsa samningarétt, og það er aðalatriðið. Og ef hún er lítil, hví munar þá ríkisvaldið í að fara að ráðast í annað eins og það að rifta samningagrundvelli aðilanna á vinnumarkaðinum og skapa með því kannske óró, sem gæti leitt til alvarlegra atburða í þjóðfélaginu fyrir ein 2–3 vísitölustig? Mundi vera hægt að færa rök að því, að það hafi verið svo óumflýjanleg nauðsyn að ráðast á samningaréttinn til þess að næla sér í 3 vísitölustig eða svo? Þó að við tölum um 2–3 vísitölustig, þá er þarna um mörg hundruð millj. kr. að ræða, sem tekin eru af launþegunum í landinu, þeim lægst launuðu. Út af fyrir sig er það ekkert hégómamál. En hitt er aðalatriðið, að við erum ekki lengur örugg um það að frjálsir samningar standist á Íslandi, þeir séu ekki gerðir að engu af ríkisvaldinu. Lítið í þetta skipti, kannske margfalt meira næst eða öfugt. Það er bara hróflað við þessu og þá vitum við ekkert, hve stórt verður höggvið. Það var um að ræða 15–17% launahækkun hjá því fólki, sem tekið hafði á sig mikla kjaraskerðingu, vegna þess að það var viðurkennt, að þjóðin hafði lent í efnahagslegum örðugleikum og þessi 15–17% voru vegna árferðisins, sem við bjuggum við, og því óþarfi að skerða launin. Grundvallaratriðum samningagerðarinnar í vor hefur verið raskað. Það er gerð tilraun til þess með þessu frv. Frá því óráði ætti hæstv. ríkisstj. að hverfa, einkanlega ef hún telur þetta svo lítið atriði fjárhagslega, en það er kannske þannig, að um litið munar vesælan mann, það er sagt, og það kann að eiga við hér. Ég lít svo á, að þessi árás á samningafrelsið í landinu sé svo stórt grundvallaratriði, að það sé mjög vafasamt, að ekki yrði þannig litið á af dómstólum, að þar með sé samningunum riftað, og að við getum litið þannig á í dag, að verkalýðshreyfingin hafi lausa samninga, og það sé hæstv. ríkisstj., sem hafi losað samningana, leyst aðilana báða frá skuldbindingum þeirra og allt sé laust á vinnumarkaðinum þess vegna, þegar búið er að hrófla við grundvallaratriðum þeirra með lagaboði. Ég man ekki betur en þegar hæstv. ríkisstj. fyrir nokkru síðan rifti á líkan hátt sjómannasamningum, þá viðurkenndu gagnaðilar þeirra samninga, að þeir teldu samningana lausa, þeir féllust á þá skoðun sjómannasamtakanna, að samningarnir væru lausir, og a. m. k. þetta var svo lögfest, að samningarnir væru lausir. Það var viðurkennt með lagasetningunni, að það væri réttmætt, að samningar væru lausir, þegar þeim væri breytt með afskiptum ríkisvaldsins. Ég held, að það sé auðvelt að sanna það, að það liggja ekki efnahagsleg rök fyrir því, að þjóðfélaginu sé nauðsyn að skerða þá samninga, sem verkalýðshreyfingin gerði á liðnu vori við samtök atvinnurekenda. Það fólst ekkert það í samningunum í vor, sem gerði þá verðbólguskriðu, sem yfir okkur hefur dunið á þessu sumri, nauðsynlega eða óumflýjanlega. Með þeim samningum gerði verkalýðshreyfingin ekki betur en að endurheimta þann kaupmátt, sem verið hafði fyrir kjaraskerðingu síðustu ára. Og það var almannarómur, að með þessum samningum væri greiðslugetu atvinnuveganna alls ekki ofboðið, heldur væri kjarabótunum, sem um var samið, haldið innan ramma hins mögulega. Og reynslan er sú, að á s. l. ári, árinu 1969, skiluðu hér um bil öll vel rekin fyrirtæki álitlegum hagnaði, og ekki hefur það síður orðið reyndin á þessu ári, að því er virðist. Opinberar tölur skýra frá því, að á fyrra helmingi þessa árs hafi útflutningsverðmæti sjávarafurða aukizt um 40%. Á grundvelli þeirra talna spáðu sérfræðingar ríkisstj. 10% aukningu þjóðartekna á þessu ári. Nú er lengra liðið á árið, og nú sýna nýjustu tölur, að það varð ekki aðeins 40%, heldur mun það vera um 49%, og það þýðir, að nú eru horfur á, að aukning þjóðarteknanna nemi meiru en 10% á árinu í heild. Verðlagið hefur haldið áfram allt til þessa að hækka á erlendum mörkuðum á okkar framleiðsluvörum, og sjávarafurðirnar hafa selzt eftir hendinni. Þetta sýnir okkur það, að verðbólguskriðan er engin afleiðing af óumbreytanlegum náttúrulögmálum eða af erfiðu árferði, heldur er þetta heimabakstur, þetta er heimabakstur hæstv. ríkisstj. Hún hefur búið sér til sjálfvirka verðbólguvél, og þetta er framleiðsla hennar. Með þessu frv. er í raun og veru ekki gripið á meinsemdinni sjálfri, verðbólgunni, heldur reynt að fela vandann. Þetta frv. er ekki skurðaðgerð gagnvart meinsemdinni, verðbólgunni. Þetta er gríma, þetta er til þess að fela vandann. Og við lögfestingu þessa frv. er ég alveg sannfærður um, að verðbólguvandinn verður ekki leystur. En það getur skapað mikinn annan vanda. Í gærkvöldi lauk stjórnarfundi í Samtökum frjálslyndra og vinstri manna, og þar var þetta frv. hæstv. ríkisstj. að sjálfsögðu til umr., og um það var gerð ályktun og þannig tekin afstaða til þess. Sú ályktun er örstutt og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Flokksstjórnin mótmælir eindregið því meginefni frv. ríkisstj. um ráðstafanir í efnahagsmálum, að samningar verkalýðsfélaganna frá s. l. sumri eru að engu gerðir í veigamestu atriðum og launakjör samkv. þeim skert til mikilla muna. Flokksstjórnin telur slíkar aðgerðir ekki aðeins rökleysu miðað við efnahagsafkomu þjóðarinnar, heldur fyrst og fremst slíka árás á samningafrelsi verkalýðshreyfingarinnar, að ekki verði umflúið, að henni verði mætt með mótaðgerðum af hálfu hennar, sem dugi til þess, að árás þessi verði brotin á bak aftur. Verði það ekki gert, er vandséð, hvert stefnir um rétt launþegasamtakanna til að vera ákvörðunaraðili um laun og lífskjör.“ Í þessari ályktun er tvennt, sem talin eru meginatriði, árásin á samningafrelsið og að það er ekkert rökrétt samhengi milli efnahagsafkomu þjóðarinnar nú um þessar mundir og slíkra aðgerða, að ráðast á launakjör hinna lægst launuðu. Í slíku árferði er það tilefnislaus aðför. Ég skil nú ekki það fikt í þessu frv., að það á að skerða hin umsömdu launakjör verkafólksins og létta þar með byrðum, sjálfsagt af einhverri brýnni nauðsyn, af atvinnurekendum, en svo á að leggja 1.5% skatt á atvinnurekendur á móti, sem nokkurn veginn svari til þeirra launahækkana, sem þeir annars hefðu orðið að greiða. Er þetta kannske ekki nokkuð svipað því, eins og þegar sagt er af vissum stofnunum, þar sem menn bera sama sandinn í poka, hella honum í rennu, og taka svo við honum aftur og bera hann á ný. Það má vel vera, að þetta þjóni einhverjum tilgangi, en hann dylst mér svona við fyrstu sýn. Það má segja, að einasti ljósi díllinn á þessu frv. sé kannske ákvæðið um hækkun fjölskyldubótanna, og skal ég sízt draga fjöður yfir það, að ég hef komið auga á þennan litla hvíta díl. En að öðru leyti sé ég ekkert annað en það, sem til verra horfir, með þessu frv. Ég skal ljúka máli mínu með því að draga það saman, sem ég hef við þetta frv. að athuga. Það er í fyrsta lagi árás á frjálsan samningarétt, og það tel ég alvarlegt atriði. Í öðru lagi er þetta frv. rökleysa miðað við efnahagsafkomu þjóðarinnar, og í þriðja lagi tel ég það ranglætisverk að skerða umsamin launakjör hinna lægst launuðu í landinu á sama tíma og stjórnvöldin standa að því, að launakjör embættiskerfisins verði hækkuð miklu meir og þó vafalaust mest í toppinn. Þetta fæ ég ekki til að samrýmast. Ég skal þá ljúka mínu máli í þetta sinn, við 1. umr. um málið, með því að lýsa yfir því, að Samtök frjálslyndra og vinstri manna eru andvíg þessu frv., og ég mun greiða atkv. gegn meginatriðum þess.



Herra forseti. Málsvarar stjórnarandstöðuflokkanna þriggja hafa lokið ræðum sínum um þetta mál. Ekki fer á milli mála, að hér er um mikilvægt frv. að ræða, hér er um stórmál að ræða, og þess vegna kemst ég ekki hjá því að láta í ljós þá skoðun mína í upphafi þessara orða minna, að ég undrast, hversu linlegur málflutningur stjórnarandstöðunnar hefur verið. Satt að segja ætti ég e. t. v. ekki að láta í ljós neina undrun á því, því að málavextir eru þeir, að í sannleika sagt er ekki hægt að láta mikinn þunga fylgja gagnrýni á því máli, sem hér er um að ræða. Samt sem áður hefur maður vanizt því af hálfu stjórnarandstæðinga, að þeir hafa gert mikið úr litlu, að þeir hafa viðhaft stór orð af mjög litlu tilefni, og þess vegna hefði það ekki komið mér á óvart, þó þeir hefðu nú virkilega tekið upp í sig í ræðum sínum í eftirmiðdag, en það gerðu þeir nú raunar ekki. Kannske ber þetta vitni um, að þeir séu batnandi menn, og batnandi mönnum er bezt að lifa, eins og allir vita. Ég vona a. m. k., að það sé ástæðan til þess. Ég skil þessi linlegu andmæli þannig, að þrátt fyrir allt þá sé nú þessum hv. þm. ekki svo mikils varnað, að þeir skilji það ekki, að hér er í fyrsta lagi um bráðnauðsynlegar aðgerðir að ræða og í öðru lagi aðgerðir, sem hafa verið mjög vandlega undirbúnar og skynsamlega frá efnahagslegu sjónarmiði, og auk þess mjög sanngjarnar og réttlátar frá félagslegu sjónarmiði, og að því mun ég víkja svolítið nánar hér á eftir. Við hæstv. utanrrh. munum vera einu tveir þm., sem höfum unnið í ríkisstj. með öllum þingflokkunum, og ég mun vera sá eini af núverandi ráðh., sem hefur haft þá ánægju að vinna með þeim flokki, sem ég nú vinn með, í 10 ár, en einnig með þeim flokkum, sem nú eru í stjórnarandstöðu, og það er eðlilegt, að þetta sé nokkur reynsla. Það er sannarlega nokkur lífsreynsla að hafa unnið með öllum aðalflokkum þingsins í ríkisstj. Ég hef ágætar minningar um samstarfið í stjórn Hermanns Jónassonar við Framsfl. og Alþb. Eins og hverjum manni ber skylda til, sem er falið það að gegna ráðh.-embætti fyrir flokk sinn, þá lagði ég mig fram í þeirri stjórn um það að ná sem skynsamlegustu samstarfi um þau vandamál, sem við var að etja hverju sinni, og barðist svo fyrir þeirri niðurstöðu, sem fékkst, af því viti, sem mér er léð, alveg eins og ég starfa í þessari ríkisstj., sem ég sit í núna. Þegar lausn er fundin á vandamáli og maður leggur sig fram um, að sú lausn sé eins lík sjónarmiðum síns flokks og mögulegt er, þá leggur maður sig allan fram um að skýra og auka skilning á þeirri lausn, sem fundin er. En þannig vill til, að þegar vinstri stjórnin, stjórn Hermanns Jónassonar, tók við völdum í júlí 1956, var við vanda að etja í efnahagsmálum, sem að ýmsu leyti var ekki ósvipaður þeim vanda, sem er nú við að etja. Ég man það, að við einmitt, þeir sömu menn, sem talað hafa hér í dag, hv. þm. Hannibal Valdimarsson, sem þá var félmrh., hv. þm. Lúðvík Jósefsson, sem þá var sjútvmrh., og ekki hvað sízt hæstv. fjmrh. Eysteinn Jónsson, sem ekki hefur nú talað enn þá, lögðum okkur mikið fram um það í margar vikur sumarið 1956, að finna sameiginlega og skynsamlega lausn á þeim vanda, sem þá blasti við og við var að etja. En hann var í mjög einföldum og fáum orðum sagt sá, að það lá fyrir, að kaupgjaldsvísitala átti 1. sept. 1956 að hækka úr 178 stigum í 184 stig. Hún átti að hækka 1. sept. um 6 stig eða um rúmlega 3%, og við komumst að þeirri sameiginlegu niðurstöðu, við hv. þm. Hannibal Valdimarsson og Lúðvík Jósefsson og ríkisstj. öll raunar, að útflutningsatvinnuvegunum alveg sérstaklega og atvinnuvegunum yfirleitt mundi verða ofboðið með þessari 6 stiga kauphækkun. Þá yrði ekki hjá því komizt að grípa til ráðstafana til að hjálpa sérstaklega útflutningsatvinnuvegunum, og það töldum við ranga leið, svo að niðurstaðan varð sú, að hv. þm. Hannibal Valdimarsson, þáv. félmrh., gaf út brbl. 28. ágúst 1956 um það, að greiðsla þessara vísitölustiga skyldi falla niður. M. ö. o., að það skyldi engin kauphækkun verða 1. sept. 1956 þrátt fyrir skýlaus ákvæði samninga stéttarfélaganna um það, að þau ættu þessa kauphækkun, þessa 3% kauphækkun, 6 stiga kauphækkun, 1. sept. 1956. Við rökstuddum þetta með því, og ég tel fyrir mína hluta algerlega réttilega, að jafnvel þótt þessi kauphækkun kæmi til framkvæmda, þá yrði að því mjög skammgóður vermir fyrir launþegana sjálfa, vegna þess að verðleggja átti landbúnaðarvörur í sept. og vitað var, að þær mundu einnig hækka mjög verulega, þannig að kauphækkunin 1. sept. mundi verða að engu orðin um miðjan sept., þegar landbúnaðarverðið kæmi. Að vísu, samkv. gildandi samningum, átti kaupverðið aftur að hækka Í. des. 1956, og þá væri vísitöluskrúfan í fullum gangi, og við vorum hjartanlega sammála um, að þessa þróun yrðum við að hindra og hún var hindruð ofur einfaldlega með því að greiðsla þessara 6 vísitölustiga var felld niður, launþegar voru með löggjöf látnir afsala sér þessari kauphækkun. Hið sama var látið gilda um bændur, en engar byrðar voru lagðar á atvinnurekendur í þessu sambandi. Sú aukna niðurgreiðsla, sem átti sér stað, var greidd úr ríkissjóði og það auðvitað með auknum álögum á borgarana á næsta ári, þegar næstu fjárlög voru afgreidd. Það voru engar hliðarráðstafanir með þessari 6 stiga vísitöluskerðingu, engin hækkun á tryggingabótum t. d. Við í Alþfl. gerðum okkur algerlega ljóst, að á þessum tíma var fjárhagsástand bæði atvinnuvega og ríkisins svo erfitt, að ekki var hægt, ef maður vildi halda réttlæti í heiðri, að leggja til, að atvinnurekendur legðu fram verulegar fúlgur til þess að létta á þessum vanda, og fjárhagur ríkissjóðs var líka þannig, að við gátum ekki lagt til, að t. d. tryggingabætur yrðu verulega auknar. Það, sem gert var í ágústlok 1956, var það, að það var lögð einhliða byrði á launþega og bændur til þess að leysa þann vanda, sem fyrir hendi var. Hitt er svo alveg rétt, að það hefði orðið þyngri byrði að gera þetta ekki, því að þá hefði verðbólguhjólið farið að snúast og snúizt með vaxandi hraða, og það getur enga skynsama menn greint á um það, að þegar verðbólguhjólið snýst, og snýst með vaxandi hraða, þá tapa allir launþegar líka. Þess vegna var þessi bráðabirgðafórn, sem færð var 28. okt., eins og við sögðum, ekki fórn, ef yfir lengri tíma er litið. Hún var réttmæt, ef horft var fram í tímann og það skoðað, hvað mundi gerast, ef þetta ætti sér ekki stað. Þess vegna var ég þá og er enn, sannfærður um, að þær ráðstafanir voru réttar. En við stöndum núna frammi fyrir mjög svipuðum vanda. Að vísu vissum við 1. sept. s. l., hvað var að gerast. Þá hækkaði kaup um 4.2% vegna hækkaðs framfærslukostnaðar. Við tókum þá ákvörðun, að þessi kauphækkun skyldi borin af atvinnurekendum, og það hefur verið. Engin samþykkt verðlagsnefndar hefur leyft að reikna þessa 4.2% kauphækkun 1. sept. inn í verðlag nokkurrar vöru, er vald verðlagsnefndar tekur til. En við gerðum okkur auðvitað ljóst, að þetta var hægt 1. sept. en þetta er ekki hægt áfram. Við höfum séð fram á það undanfarið, að fram til 1. febr. n. k. þá mun verðlag hækka og þar með kaupið í kjölfar verðlagsins um 7.5%. Og við teljum núna í ríkisstj., alveg eins og við töldum í stjórn Hermanns Jónassonar, að þetta sé meiri kauphækkun en atvinnuvegirnir mundu geta þolað, án þess að nauðsynlegt væri að hefja styrki, stefnu, sem við ekki viljum taka upp. Þegar það er haft í huga, að kaupgjald er nú 26.5% hærra en það var í maí s. l. þá þarf engum getum að því að leiða, að það væri þeim algerlega um megn að bera 7.5% kauphækkun til viðbótar fram til 1. febr. n. k. En hvað á þá að taka til bragðs? Ef við í ríkisstj. núna hefðum farið eins að og ríkisstj. Hermanns Jónassonar, þá hefðum við átt að koma í veg fyrir alla þessa kauphækkun. Ef við teljum kaupið ekki geta hækkað frá deginum í dag, af því að búið var að hækka það um 26.5%, þá hefðum við átt að láta þessi vísitölustig hverfa. Það var það, sem stjórn Hermanns Jónassonar raunverulega gerði.  Ég skal ekki rekja það, sem hæstv. forsrh. sagði. Efni frv. sjálfs er öllum hv. þm. kunnugt eftir þær umr., sem fram hafa farið. En mergurinn málsins er sá, að sú leið, sem við í ríkisstj. eða stjórnarflokkunum ákváðum að fara, var það, að svipta launþegana ekki þeirri kaupuppbót, sem þeir eiga að fá, raska ekki vísitölukerfinu, raska í engu þeim umsamda rétti launþegans að fá kauphækkun, ef verðlagið hækkar, heldur að greiða niður íslenzkar landbúnaðarvörur og auka fjölskyldubætur, sem því svarar, sem við vítum, að vísitalan kemur til með að hækka um. Til viðbótar þessu er síðan 2% kauphækkun frestað til 1. sept., ekki felld niður, henni er frestað. Að því skal ég víkja nánar á eftir. Þessar ráðstafanir hafa verið miðaðar við það, að sú kaupmáttaraukning, sem launþegasamtökin sömdu um í sumar, haldist. Ég endurtek og ég undirstrika sérstaklega, að það er kjarni þessara ráðstafana, það er grundvöllur þeirra, það er meginforsenda þeirra. Það er innsti kjarni þeirra, að kaupmáttaraukningin, sem um var samið í júní, haldist. Allir vita, að það var samið um u. þ. b. 18% meðaltalshækkun á grunnkaupi, og auk þess kom til framkvæmda vísitöluhækkunin frá því í mal, þannig að kaup hækkaði við samningana um u. þ. b. 21%. Eftir samningana var útborgað kaup í krónum 21% hærra en það var að meðaltali fyrir samningana. Nú vita auðvitað allir, að kaupmáttur launa er ekki í réttu hlutfalli við hækkun krónutölu kaupsins, fyrst og fremst vegna þess, að það hefur verið um langt skeið ákvæði í öllum kjarasamningum, að kaupgjald skuli ekki hækka vegna þeirrar hækkunar á landbúnaðarvörum, sem á rót sína að rekja til þeirrar kauphækkunar bóndans, sem siglir í kjölfar umsaminnar kauphækkunar við sjávarsíðuna. Í samningum stéttarfélaga um áratugabil, held ég að megi segja, hefur því verið samningsákvæði, sem beinlínis gerir ráð fyrir því, að hækkuð krónutala jafngildi ekki auknum kaupmætti. Það var reiknað út af sérfræðingum, og þeir útreikningar liggja fyrir, - ég man ekki betur en að þeir hafi verið kynntir fulltrúum vinnumarkaðarins í þeim viðræðum, sem fram fóru, - alveg óvefengjanlega, að það, sem launþeginn hefði haldið eftir af 21% kauphækkuninni, væru 17%. M. ö. o. kauphækkun í krónum um 21% skilar launþeganum 17% kjarabót. Það, sem við höfum verið að vinna að, allar götur síðan þetta gerðist, var með hverjum hætti við gætum tryggt launþeganum, að hann héldi 16–17% kjarabótum, m. ö. o. að kjör hans rýrnuðu ekki miðað við það, sem um hafði samizt í júní s. l. Þegar þær ráðstafanir, sem ráðgerðar eru í þessu frv., eru komnar til fullra framkvæmda, þ. e. a. s. þegar allar niðurgreiðslur eru komnar til framkvæmda, og þegar fjölskyldubæturnar hafa verið hækkaðar upp í það, sem ráðgert er, þá kemur einmitt í ljós, að eftir sem áður hefur launþeginn 17% meiri kaupmátt en hann hafði í maí s. l.  Það, sem við höfum viljað gera og létum í ljós strax í sumar, að við vildum vinna að, þó við hefðum ekki getað lofað því, fyrr en við vorum raunverulega búin að semja um málið og kanna alla hugsanlega möguleika, var að varðveita umsamda kaupmáttaraukningu frá því í júní. Og ég leyfi mér að staðhæfa og fullyrða og það er ómótmælanlegt, að það hefur tekizt, þegar þessar ráðstafanir hafa komið til fullra framkvæmda. Í þessu dæmi er ekki reiknað með þeirri 2% kauphækkun, sem fresta skyldi til 1. sept. n. k. Að öllu öðru óbreyttu mundi sú kauphækkun verða aukning á kaupmætti frá því, sem nú á sér stað, og frá því, sem var í maí s. l. Ég segi að öllu óbreyttu. Ef mönnum tekst ekki að halda þessu gangandi með þeim hætti, sem ráðgert er, þá verður kauphækkunin, sem bíður til 1. sept., nettóviðbót við kaupmátt launanna. Ég vona, að hv. stjórnarandstaða hafi gert sér ljóst í aðalatriðum, að málið er þannig vaxið. Og þegar málavextir eru svona, þá er ekki, og það met ég við hv. stjórnarandstæðinga, mikið tilefni til að hrópa sérstaklega hátt, sem betur fer. Einn hv. þm. Alþb. sagði hér í þessari hv. d. fyrir nokkrum dögum, að hann teldi sig vita, að ríkisstj. væri að undirbúa það að láta ekki koma til framkvæmda kauphækkun, sem svaraði 5, 6 til 7 stigum. Þarna var þessi ágæti þm. óvenjulega hreinskilinn, og ég minnist enn, hversu glaður ég var í sæti mínu, þegar ég heyrði þm. segja þetta, vegna þess að þá vissi ég, að ekkert slíkt stóð til, og engin hætta var á því, að til neins slíks þyrfti að koma. En þetta sýndi, við hverju þessi hv. þm. bjóst. Því var þetta prentað í blaði hans daginn eftir, þannig að ekkert fór á milli mála. Þetta var það, sem hann bjóst við, og ég er raunar ekkert hissa á því, að ýmsir fleiri hafi búizt við því, að eitthvað þvíumlíkt mundi gerast. Ekki af því að við værum illviljaðir, sem að þessu öllu saman stóðum, heldur af því, að málið væri svo torleyst og vandasamt, að við mundum ekki geta annað en látið ráðstafanirnar hafa í för með sér verulega kjaraskerðingu fyrir launamenn. Það hefur verið sagt, að við værum þeirrar skoðunar, að kauphækkunin í sumar hafi verið allt of há. Það er rangt. Ég veit ekki til þess, að nokkur þm. stjórnarflokkanna hafi nokkurn tíma sagt eitt einasta orð, sem hafi mátt túlka þannig, að kauphækkunin í sumar hafi verið of há. Það getur verið, að ef þróun mála hefði orðið erfiðari en hún hefur reynzt, þá gæti verið, að svo hefði farið, að hún hefði reynzt of há, en þróun mála hefur verið þannig, að atvinnuvegirnir geta staðið undir henni, og þá viljum við láta þá gera það. Þeir geta staðið undir þeirri 26% hækkun, sem orðin er, og þá eiga þeir að gera það. Afkoma þeirra er svo góð, að við höfum treyst okkur til þess að láta atvinnuvegina leggja fram 1.5% launaskatt, sem gefur um 327 millj. króna, og afkoma ríkissjóðs er líka sem betur fer þannig, að hann hefur getað tekið á sig mjög verulegar byrðar í þessu sambandi. Ég vona, að engum finnist það óréttlátt, þó að þeir, sem neyta áfengis og tóbaks, séu látnir greiða 15% hærra verð fyrir þessar vörur, þegar kaupgjald hefur hækkað um 30%, síðan verðinu var breytt síðast, svo að ég skil ekki í því, að nokkrum manni geti fundizt annað en þær fjáröflunarleiðir, sem farnar hafa verið, launaskatturinn, hækkun á áfengi og tóbaki og hagnýting á góðri afkomu ríkissjóðs, hafi verið réttlátar og skynsamlegar lausnir til þess að auka niðurgreiðslu, til þess að lækka verð á brýnustu nauðsynjum og hækka fjölskyldubætur, til þess að vega upp á móti þeirri óhjákvæmilegu hækkun á öðrum sviðum, sem hlýtur að eiga sér stað. Þetta er það, sem ég tel vera merg málsins og vildi fyrst og fremst leggja áherzlu á nú þegar við þessa 1. umr. Það hefur tekizt að varðveita umsamda kaupmáttaraukningu í sumar. Það hvarflar ekki að mér að segja það, að þetta hafi tekizt vegna þess að þessi ríkisstj. sé betri en allar aðrar ríkisstj., sem setið hafa, eða við séum eitthvað sérstaklega klókir, úrræðagóðir eða hyggnir menn. Við erum bara venjulegir menn, sem gegnum þessum störfum, en við erum góðviljaðir, held ég, og viljum gjarnan leita að þeirri lausn, sem er sanngjörn og skynsamleg, og það hefur tekizt. En það hvarflar ekki að mér að bera á móti því, að það, sem hefur gert okkur þetta kleift, er gott árferði ársins í ár. Og gott árferði ársins í ár og ársins í fyrra hefur hagnýtzt mjög vel, vegna þess að við höfum fylgt réttri efnahagsstefnu á undanförnum árum. Við höfðum kjark til þess, þegar við urðum fyrir mestu áföllum á öldinni í efnahagsmálum okkar á árunum 1966, 1967 og 1968, til þess að grípa til erfiðra og um skeið óvinsælla ráðstafana. Við breyttum genginu í stað þess að taka upp nýtt kerfi uppbóta og hafta. Við þurftum kjark, og þann kjark höfðum við, sem betur fer. Ef við hefðum farið hina leiðina, ef við hefðum farið gömlu leiðina, sem ég vil nú gjarnan kenna við Framsfl., leið útflutningsbóta og innflutningshafta, þá er það alveg áreiðanlegt, að sá bati, sem hefur orðið í árferði og verðlagi erlendis, hefði ekki nýtzt með jafngóðum hætti og hann hefur nýtzt. Það er einmitt sú stefna, sem fylgt hefur verið, sem er skýringin á því, hversu tiltölulega fljótt batinn kom fram af hinu góða árferði og af hinu hagstæða verðlagi. Og þegar þetta á sér stað, er sjálfsagt að láta fyrst og fremst launafólkið njóta þess og það hefur fengið að njóta þess. Það fékk réttmæta, nauðsynlega og sjálfsagða kjarabót í sumar. Það má e.t.v. segja, að teflt hafi verið á tæpt vað í von um áframhaldandi bata, en sá bati hefur haldið áfram, og þess vegna er kaupmáttaraukningin tryggð og verður tryggð áfram, nema eitthvað algerlega óvænt gerist. Hv. síðasti ræðumaður sagði, að í þessu frv. fælist árás á samningsréttinn. Þetta er eina atriðið, sem ég sé ástæðu til þess að nefna af einstökum atriðum úr ræðum ræðumannanna. Hér er nefnilega um mjög mikilvægt atriði að ræða, sem ég vil ekki láta ósvarað. Og það skal vera síðasta atriðið, sem ég vík að í þessari ræðu. Ég tel tal um árás á samningsrétt í lagasetningu Alþ. í raun og veru vera orðaleik í þetta skipti eins og í svo mörg önnur skipti áður. Nákvæmlega sama var haft uppi um brbl. hæstv. þáv. félmrh., Hannibals Valdimarssonar, haustið 1956. Þá var mikið um þetta talað líka. Mér fannst það vera í raun og veru orðaleikur. Samningar milli aðila vinnumarkaðarins eru eitt, og ráðstafanir Alþ. sem fulltrúa þjóðarheildarinnar eru annað. Alþ. þarf oft að setja lög, sem snerta samningsfrelsi manna, snerta samninga manna og ýmsar ráðstafanir og aðgerðir. Alþ. þarf að gæta hagsmuna þjóðarheildarinnar við sínar ráðstafanir. Ég skal fúslega játa, að að forminu til má segja, að það ákvæði frv. að taka ekki tillit til hækkunar áfengis og tóbaks í vísitölunni sé röskun á samningsrétti, þar sem það, sem samið var um í sumar, er ákveðin vísitala, ákveðinn vísitölugrundvöllur. Það má auðvitað líka segja, að það að taka ekki tillit til almannatryggingagjaldsins sé breyting á samningsréttinum, vegna þess að þetta breytir þeim grundvelli, sem kaupgjaldssamningar hafa hingað til verið miðaðir við. Enn fremur má segja um frestunina á 2%, að þetta er annað en orðið hefði, ef engin lög hefðu verið sett og samningarnir hefðu verið framkvæmdir, eins og þeir voru undirskrifaðir í júní s. l. En hér verður að hafa í huga, hvað á móti kemur. Það eru önnur atriði í þessum heildarráðstöfunum, sem breyta líka samningunum. Í samningunum stendur t. d. og er búið að standa mjög lengi, eins og allir vita, að verðhækkanir bætast aðeins á á þriggja mánaða fresti. En verðlagið getur haldið áfram að hækka með jöfnu millibili á þessum þrem mánuðum, þannig að þetta samningsákvæði er beinlínis um það, að menn skuli ekki fá fullar verðlagsuppbætur, þegar á langan tíma er litið. Það er alveg augljóst, að ef verðlag hækkar smám saman á 12 mánuðum, en kaupgjald hækkar bara 4 sinnum á þessum 12 mánuðum, þá tapar launþeginn. Um það hefur verkalýðshreyfingin samið, að þetta skuli vera svona. Þarna er m. ö. o. alveg skýrt ákvæði um það, að 100% vísitöluuppbót fær launþegi ekki með frjálsum samningum. Nákvæmlega sama gildir um þennan svokallaða búvörufrádrátt, sem verkalýðshreyfingin hefur samið um nú í marga áratugi. Þetta er ákvæði, sem skerðir 100% uppbót launþegans. En hvað er nú verið að gera, ef þessar ráðstafanir eru skoðaðar sem heild? Það er verið að tryggja stöðugt verðlag til sept. 1971. M. ö. o. er verið að forða launþeganum frá því, að verðlagið hækki smám saman, en kaupið ekki nema á þriggja mánaða fresti. Það er verið að forða launþeganum frá tapi, sem hann hefur samið um og viðurkennt í sínum samningum. Mér dettur ekki í hug í raun og veru að túlka þetta. Það eru útvegaðar 800 millj. kr. til þess að koma í veg fyrir verðhækkun, sem annars mundi verða og launþeginn hefði tapað á. Hagfræðingar hafa reiknað það út, að bara fram til 1. febr. n. k. mundi, ef ekkert hefði verið að gert, launþeginn hafa tapað 2%, á því, að verðhækkanirnar hefðu komið á undan kauphækkuninni. Á ársgrundvelli er þetta tap, miðað við að ekkert viðnám hefði verið veitt, einhvers staðar á milli 2–3%. Ekki dettur mér í hug að fara að segja, að þessar ráðstafanir raski samningsgrundvelli launþegum í hag. Það hvarflar ekki að mér að beita þeirri röksemdafærslu. En það er sams konar röksemdafærsla, sem verið er að beita, þegar verið er að tala um það, að áfengi og tóbak komi ekki inn í grundvöllinn og almannatryggingarnar og frestun um nokkra mánuði á 2% sé röskun á samningsgrundvellinum. Ef menn segja þetta, þá má eins segja hitt. Og það er ekkert undarlegt við það, þó að jafnvíðtæk löggjöf og hér er um að ræða, hafi einhver heildaráhrif á kaupmátt launanna. Og það er kaupmáttur launanna, sem er kjarninn í samningunum. Samningarnir eru ekki um það, hvað krónan skuli hækka mikið eða hvernig vísitalan skuli reiknuð út. Það er ekki kjarni samninganna. Kjarni samninganna er kaupmáttaraukningin, sem samningarnir færa launþeganum, og þessum kjarna samninganna er ekki raskað með þessum heildarframkvæmdum. Þvert á móti er þessi kjarni samninganna staðfestur með þeim. Hefði þetta ekki verið gert, þá hefði verðbólguhjólið haldið áfram að snúast með vaxandi hraða, og á því hefði launþeginn sannarlega stórskaðazt. M. ö. o. er með 800 millj. kr. framlagi frá atvinnurekendum, frá ríkissjóði og frá neytendum áfengis og tóbaks launþeganum forðað frá snúningi verðbólguhjólsins. Honum er forðað frá því að verða að bíða eftir kauphækkunum. Honum er forðað frá sannanlegu tjóni, sem hann ella hefði orðið fyrir. En með þessum ráðstöfunum er honum tryggð sú kaupmáttaraukning, sem hann samdi um í sumar og auðvitað mátti ekki og átti ekki að taka af honum. Herra forseti. Auðvitað væri hægt að víkja að mörgum einstökum atriðum, sem komið hafa fram í ræðum þeirra þriggja stjórnarandstæðinga, sem talað hafa. En ég sé ekki ástæðu til þess á þessu stigi málsins. Ég tel hitt vera miklu, miklu mikilvægara að undirstrika það, sem ég og við í ríkisstj. teljum kjarna málsins. Það er tilgangurinn með þessum ráðstöfunum að varðveita þá samninga, sem gerðir voru á milli launþega og vinnuveitenda í sumar, varðveita þá kjarabót, sem var réttmæt og þá samdist um, og það tekst með þessum ráðstöfunum að varðveita hana. Þess vegna hafa engir aðilar í þjóðfélaginu jafnmikla hagsmuni af því, að þær nái fram að ganga, sem ég efast ekki um, að þær geri, og einmitt launþegastéttirnar á Íslandi.

forseti (MÁM): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 4. nóv. 1970. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varaþingmaður Framsfl. í Norðurlandskjördæmi eystra, Jónas Jónsson ráðunautur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Ingvar Gíslason, 3. þm. Norðurl. e.“ Kjörbréf Jónasar Jónssonar hefur áður verið skoðað og er hann boðinn velkominn til starfa.