Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Á ríkisráðsfundi í morgun voru gerðar breytingar á ríkisstjórninni. Árna Magnússyni var þá veitt lausn frá embætti félagsmálaráðherra en hann hefur ákveðið, sem kunnugt er, að víkja af vettvangi stjórnmálanna. Við þetta tækifæri vil ég færa Árna Magnússyni þakkir fyrir störf hans í ríkisstjórninni og hér á hinu háa Alþingi. Árni hefur verið farsæll þingmaður og ráðherra og ég óska honum og hans fjölskyldu velfarnaðar í framtíðinni. Á ríkisráðsfundinum var Jón Kristjánsson enn fremur skipaður félagsmálaráðherra og Siv Friðleifsdóttir skipuð heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Ég vildi, frú forseti, greina þingheimi frá þessu nú í upphafi þingfundar.

Forseta barst síðastliðinn sunnudag, þann 5. mars, svofellt bréf frá Árna Magnússyni félagsmálaráðherra, 11. þm. Reykv. n.: „Ég undirritaður óska hér með lausnar frá störfum mínum sem alþingismaður frá og með þriðjudeginum 7. mars næstkomandi.“ Við þingmennskuafsal Árna Magnússonar tekur Guðjón Ólafur Jónsson lögmaður sæti hans á Alþingi og verður 11. þingmaður Reykv. n. Ég vil af þessu tilefni þakka Árna Magnússyni störf hans á Alþingi. Hann hefur frá því að hann settist á Alþingi eftir kosningar 2003 setið á ráðherrabekk og þingstörf hans mótast af því. Ég þakka honum góð kynni og óska honum og fjölskyldu hans alls hins besta á komandi árum.

Forseta hefur í dag borist bréf frá Guðjóni Ólafi Jónssyni: „Þar sem ég dvelst erlendis næstu vikur við framhaldsnám og get því ekki sótt þingfund óska ég eftir því, með vísun til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Reykv. n., Sæunn Stefánsdóttir, aðstoðarmaður ráðherra, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.“ Sæunn Stefánsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á Alþingi að nýju.

Virðulegi forseti. Ég mun ekki af þessu tilefni ræða sérstaklega þau pólitísku áhrif sem þessar breytingar á ríkisstjórninni gætu haft í för með sér en vil fyrir hönd Samfylkingarinnar þakka Árna Magnússyni fyrir samstarfið. Þó að okkur hafi oft greint á um stefnu og verk í hans ráðherratíð viljum við senda honum okkar bestu kveðjur og þakklæti fyrir samstarfið og óska honum velfarnaðar í nýju starfi. Við viljum bjóða Siv Friðleifsdóttur velkomna í ríkisstjórnina og óskum eftir góðu samstarfi við hana sem heilbrigðisráðherra. Við óskum Jóni Kristjánssyni einnig velfarnaðar í nýju ráðuneyti og þökkum fyrir samstarfið í heilbrigðisráðuneytinu.

Hæstv. forseti. Fyrst hin persónulegu skilaboð, síðan hin pólitísku skilaboð. Persónulega þykir mér eftirsjá að Árna Magnússyni úr stjórnmálum og óska honum alls góðs. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að segja að við í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs óskum öllum hrókeruðum hæstv. ráðherrum og þingmönnum velfarnaðar í starfi og brottförnum að sama skapi. Ég neita því ekki að ég varð hugsi þegar ég heyrði að fyrrv. hæstv. félagsmálaráðherra verði settur yfir fjárfestingar á sviði endurnýjanlegra orkugjafa, eins og það mun hafa verið kallað, hjá einum af stærstu bönkum á Íslandi. Ég fæ ekki betur skilið en þetta sé annað heiti á raforkugeiranum og vek athygli á því að fyrir Alþingi liggja frumvörp frá ríkisstjórninni um að hlutafélagavæða og einkavæða raforkufyrirtækin í landinu. Þetta er þörf áminning til þingsins um að fjármálaheimurinn bíður spenntur eftir því að geta fengið almannaeignir til ráðstöfunar, almannaeignir sem Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn eru í þann mund að færa honum til ráðstöfunar. Það eru hin pólitísku skilaboð.

Hæstv. forseti. Mér finnst það ótrúlega óviðeigandi af hv. þm. Ögmundi Jónassyni að flytja þá ræðu sem hann gerði hér nú. Það sem bíður fráfarandi félagsmálaráðherra í Íslandsbanka varðar allt annað en það sem hv. þingmaður talaði um í sinni ræðu og mér finnst það honum til minnkunar að halda þá ræðu sem hann hélt. 
            

Virðulegi forseti. Það er vissulega framfaraspor að festa á lögbókina greiðslu til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna og því ber að fagna en foreldrar langveikra og mikið fatlaðra barna hafa beðið árum saman eftir slíkri löggjöf. Veigamiklir gallar eru þó á frumvarpinu, m.a. að greiðslur eru skammarlega lágar, gildissvið takmarkað og foreldrum sem búa við sambærilegar aðstæður mjög mismunað þannig að jaðrar við brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þrepainnleiðing á greiðslunum, sem ekki koma að fullu til framkvæmda fyrr en árið 2008, leiða m.a. til þess að á þessu og næsta ári fá foreldrar greiðslur í miklu skemmri tíma en foreldrar barna sem greinast á árinu 2008. Sem dæmi um þá mismunun sem þetta felur í sér getur foreldri alvarlega fatlaðs barns sem greinist í desember á þessu ári fengið greiðslur þremur mánuðum skemur en foreldrar barns sem greinist örfáum dögum seinna eða í byrjun árs 2007. Breytingartillögur sem við í Samfylkingunni flytjum, og fulltrúi Vinstri grænna í félagsmálanefnd, Ögmundur Jónasson, styður, miða að því að leiðrétta þetta ranglæti, láta frumvarpið í heild taka gildi strax, opna fyrir heimild í undantekningartilvikum, bæði að framlengja greiðslutímann og að greiðslur geti einnig komið til hjá börnum sem greinst hafa fyrir gildistöku laganna ef sérstakar aðstæður eru fyrir hendi eins og að foreldrar verði að láta af störfum á vinnumarkaði. Einnig leggjum við til að greiðslufyrirkomulag verði það sama og í fæðingarorlofslögunum, þ.e. 80% af launum. Hjá Umhyggju, Félagi langveikra barna kom fram að ekki er munur á því að annast nýfætt barn eða alvarlega veikt barn auk þess sem í báðum tilvikum er um það að ræða að foreldrar verða að hverfa af vinnumarkaði - því er um vinnumarkaðstengdar greiðslur að ræða annars vegar í fæðingarorlofi og hins vegar vegna alvarlegra veikinda barna. Jafnframt flytjum við breytingartillögu um að framkvæmd laganna verði í höndum Tryggingastofnunar ríkisins en ekki Vinnumálastofnunar vegna þess að um mjög viðkvæmar upplýsingar er að ræða sem Tryggingastofnun hefur þegar umsjón með vegna umönnunargreiðslna og algerlega tilefnislaust að svo viðkvæmar upplýsingar séu einnig í höndum Vinnumálastofnunar. Loks lúta breytingartillögur okkar að því að lífeyrisgreiðslur foreldranna skerðist ekki á greiðslutímabilinu, eins og frumvarpið gerir ráð fyrir, og að tryggt sé að atvinnulausir og þeir sem eru á endurhæfingarlífeyri fái einnig þessar greiðslur, en ekki er kveðið á um það í frumvarpinu sjálfu.

Hæstv. forseti. Það frumvarp sem við göngum senn til atkvæða um er mjög mikilvægt og fagnaðarefni að það skuli vera komið fram. Það hefur kostað áralanga baráttu aðstandenda langveikra barna að ná fram réttarbótum. Undir þær kröfur hafa samtök launafólks tekið og innan Alþingis hefur þessu máli margoft verið hreyft í áranna rás í alllangan tíma. Á þessu frumvarpi eru hins vegar alvarlegar brotalamir og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, sem hefur á liðnum árum margoft hreyft þessu máli á Alþingi, ásamt okkur öðrum þingmönnum mörgum, hefur gert ágætlega grein fyrir þeim breytingartillögum sem við ásamt Samfylkingunni styðjum.

Virðulegi forseti. Það er mikið fagnaðarefni að þetta frumvarp til laga um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna skuli koma til atkvæðagreiðslu á hinu háa Alþingi. Ég er fulltrúi Frjálslynda flokksins í félagsmálanefnd og sat á fundi þar sem frumvarpið var til umfjöllunar. Ég missti hins vegar af fundi þegar þetta frumvarp var afgreitt úr nefndinni. Mig minnir að ég hafi verið upptekinn á fundi menntamálanefndar þar sem við vorum að ræða nýtt frumvarp um Ríkisútvarpið. Þar af leiðandi erum við ekki með á breytingartillögum stjórnarandstöðunnar, þ.e. þeirri breytingartillögu sem þingmenn Samfylkingarinnar í nefndinni leggja fram. Ég kem hér upp, virðulegi forseti, til að lýsa heils hugar yfir stuðningi okkar í Frjálslynda flokknum við þær breytingartillögur sem þingmenn Samfylkingarinnar hafa gert við þetta frumvarp. Þó að það sé að mörgu leyti ágætt þá er það ekki fullkomið eins og það liggur fyrir. Að mínu mati ættu breytingartillögur þingmanna Samfylkingarinnar að fá samþykki hér í dag þannig að við öll gætum afgreitt þetta frumvarp með þeim sóma sem mér þykir viðeigandi í þessu tilfelli.

Ég hef í atkvæðaskýringu lýst þeim breytingartillögum sem við í stjórnarandstöðunni ýmist flytjum eða styðjum í sjö töluliðum þar sem við leggjum megináherslu á hækkun á greiðslum í 4. tölulið og að felld verði brott þau ákvæði frumvarpsins sem mismuna foreldrum langveikra eða mikið fatlaðra barna sem búa við sambærilegar aðstæður. Hér er um að ræða breytingar í 3. tölulið b-lið og 6. og 7. tölulið breytingartillagna á þskj. 853. Við munum greiða atkvæði með þeim ákvæðum frumvarpsins sem við teljum til framfara horfa. Fari svo að breytingartillögur okkar verði felldar munum við sitja hjá við atkvæðagreiðslu um þær greinar frumvarpsins sem ekki er fallist á að breyta samkvæmt okkar tillögum.

Hæstv. forseti. Nú höldum við áfram umræðu um vatnalögin. Ég tók þátt í þeirri umræðu hér í gær og hafði ekki lokið ræðu minni þegar þingfundi lauk. Sú ræða var orðin í lengri kantinum, a.m.k. mun hún vera sú lengsta sem ég hef haldið hér, en henni er ekki lokið. Ég held öðrum þræði svona langa ræðu til þess að mótmæla afgreiðslu þessa frumvarps um vatnalög. Ég tel, eins og ég hef reynt að rökstyðja í máli mínu, að hér hafi menn gengið fram með þeim hætti að ekki sé til fyrirmyndar og ekki heldur til farsældar. Hér ætla menn að taka skilgreiningu á vatni til endurskoðunar, skilgreiningu sem hefur verið farsæl frá því að hún varð niðurstaðan árið 1923. Það er ábyrgðarhluti að gera það og það er líka ábyrgðarhluti að leggja út á þá braut að ætla að skilgreina vatn sem eign vegna þess að það er eign sem er þá af allt öðru tagi en það sem menn hafa fram að þessu skilgreint sem eign. Næsti bærinn gæti t.d. verið að menn vildu skilgreina loftið sem eign. Því hefur brugðið fyrir í frammíköllum og andsvörum hér að við vildum gera vatnið að sameign þjóðarinnar. Það er ekki mín skoðun að það eigi að gera. Vatnið er miklu frekar sameign þjóðanna, það er ekki eign eins eða neins. Það er sameign þjóðanna og á að vera það. Með því að halda því fram að skilgreiningin sem hefur legið að baki vatnalögum fram að þessu væri óbreytt höfum við haldið því fram að það eigi að vera sá háttur sem menn hafa á. Það getur vel verið að þessi skilgreining vefjist fyrir fólki og ég get vel skilið það. Sú umræða sem fór fram snemma á síðustu öld gefur mönnum kannski innsýn inn í þetta. Ég ætla að vitna í þá umræðu vegna þess að hún segir okkur að við erum á sama stað og menn voru hér á árunum 1917–1923. Það er ekki vafi að ég er það. Ég tel fráleitt að leggja út á þá braut að endurskilgreina vatnið með þeim hætti sem stjórnarliðar gera með þessu frumvarpi og er algjörlega á móti því að menn haldi því fram að einhvers konar einkaeignarréttur á vatni geti yfirleitt verið til. Hins vegar er ég sannfærður um að við eigum að halda okkur við þær skilgreiningar sem hafa verið, sem eru þær að einkaeignarréttur á vatnsnotum eigi áfram að vera eins og hann hefur verið og fylgja landareign. Það er greinilegt að frjálshyggjan ríður húsum í ríkisstjórninni og Framsóknarflokkurinn lætur það yfir sig ganga - eða gerir hann það kannski ekki? Er það orðið þannig að Framsóknarflokkurinn hafi þessa skoðun, þar sé Frjálshyggjan orðin stefnan með stórum staf, að það sé ekki vegna þrýstings frá Sjálfstæðisflokknum að málið er með þeim hætti sem við sjáum það, heldur sé það vegna þess að Framsóknarflokkurinn sé orðinn sannfærður um að þannig eigi bara málin að vera? Maður gæti haldið það miðað við það sem hv. formaður nefndarinnar hefur látið frá sér fara um þessi efni, að hann tali þar fyrir munn allra framsóknarmanna. Það er dálítið merkilegt að sjálfstæðismenn séu búnir að skipta um skoðun í málinu. Þá vísa ég til þess sem foringjar þeirra sögðu á sínum tíma um þessi málefni. Ég ætla að leyfa mér, þó að það sé kannski svolítið sérstakt, að vitna í ræðu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur sem var haldin við 2. umr. árið 1998 á málinu Rannsóknir og nýting á auðlindum í jörðu. Vegna þess að ég fann hvergi meirihlutaálit fossanefndar, en ég vitnaði í gær í ræðu minni í minnihlutaálit fossanefndar, fannst mér ástæða til þess að fá, með leyfi forseta, að vitna í ræðu hv. fyrrv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur því að hún hafði haft upp á gögnunum og vitnar í þau í ræðu sinni. Hefst nú lesturinn: ,,Í þessu frumvarpi er verið að festa í sessi leið séreignarstefnunnar sem gengur út á að færa landeiganda skýlausan einkaeignarrétt yfir þeim jarðhita sem undir jörð hans er.“ Ég endurtek að umræðurnar 1998 snerust öllu fremur um jarðhitann og aðrar auðlindir en vatnið. En vatnið kemur vissulega við sögu í ræðu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur. „Það eru ekki lítil verðmæti, herra forseti, sem þarna eru fest með lögum undir einkaeignarrétt landeiganda. En þetta frumvarp og þær hugmyndir sem í því felast koma í sjálfu sér ekki á óvart, því þær eru í takt við aðrar hugmyndir hæstv. ríkisstjórnar um það hver skuli eiga auðlindir landsmanna. Það hefur leynt og ljóst verið stefna núverandi ríkisstjórnar að færa þau verðmæti sem land þetta býr yfir undir einkaeignarréttinn í stað þess að tryggja að afrakstur þeirra gangi til sameiginlegra sjóða landsmanna og nýtist þannig landsmönnum öllum. Því miður hefur Sjálfstæðisflokkurinn villst nokkuð af leið í auðlindaumræðunni frá því á árum áður þegar forverar ráðherra Sjálfstæðisflokksins héldu á lofti annarri pólitík en nú heyrist úr því horni. Einkum er fróðlegt að lesa um fossamálið svokallaða en ég rifjaði einmitt upp það mál og aðdraganda þess í ræðu minni á laugardaginn var um þjóðlendurnar. En í upphafi aldarinnar þegar menn voru að átta sig á verðmætunum sem felast í orku fallvatna var talað annars vegar um þá sem aðhylltust séreignarstefnu, þ.e. að auðlindir á og í landi skyldu tilheyra landeiganda, og hins vegar allsherjarstefnu sem fólst í því að hið rennandi vatn skyldi ekki vera undirorpið eignarrétti landeiganda heldur skuli það vera eign ríkis og sveitarfélaga eða þá að það sé óeignarhæft“ - ég vek athygli á því orði - „en lúti umráðum ríkisvaldsins. Þessar tvær stefnur birtast í raun í þeirri umræðu sem nú hin síðustu ár hefur átt sér stað meðal landsmanna. Ríkisstjórnin hefur aðhyllst séreignarstefnuna utan þjóðlendna þar sem allsherjarstefnan virðist hafa orðið ofan á í þeim herbúðum. Flokkarnir í stjórnarandstöðu hafa hins vegar byggt málstað sinn á allsherjarstefnu í einni eða annarri mynd. Ég vil gera örlitla grein fyrir þessum tveimur stefnum í máli mínu. Ég tel það nauðsynlegt til útskýringar og til að tengja umræðuna við umræðu sem var mjög hávær fyrr á öldinni. Ekki síst fyrir þær sakir að mér skilst að þessi ágæta skýrsla, nefndarálit meiri hluta fossanefndar, sé uppurin og ófáanleg og sakar því ekki að festa það gagnmerka efni sem í henni er í þingtíðindi.“ Efnið er komið í þingtíðindin og ég er ekki að vitna í það til þess að það komist í þau. Ég ætla að vitna í þetta til þess að menn í sölum Alþingis eða þeir sem hlusta á mál mitt átti sig á því hvað menn ræddu um á þeim árum þegar vatnalögin urðu að veruleika. Ég tel að tilvitnunin eigi ekki síður heima nú en við umræðuna um frumvarpið um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. ,,Vatnalöggjöf sína hafa menn byggt á mjög ólíkum grundvelli. Eignarréttur að landi er almennt viðurkenndur í siðuðum löndum. En eignarrétt að landi hafa menn svo, - að minnsta kosti í orði - látið sum staðar ná til vatns þess sem á landinu liggur. Þá stefnu mætti nefna séreignarstefnuna. En þetta leiðir aftur til þess að landeigandi er talinn eiga slíkan eða svipaðan umráðarétt yfir vatninu á landi sínu sem yfir landinu sjálfu. Takmarkanir á rétti þessum yfir vatninu eru þó miklar gerðar. Jafnvel í löndum þar sem vatnalöggjöfin er berum orðum byggð á séreignarstefnunni, eins og í Noregi, verða landeigendur (eigendur vatnsbotns og vatnsbakka) t.d. að þola umferð um vatnið og viðarfleytingu í því, auðvitað gegn bótum fyrir spjöll á veiði eða landi. Enn fremur mega þeir eigi taka til orkunýtingar nema ákveðna tölu af hestorkum fallvatns, nema leyfi (sérleyfi) ríkisvaldsins komi til. Vatnsmiðlun mega menn eigi heldur gera nema leyfi komi til. Og margar fleiri takmarkanir eru gerðar á umráðarétti manna yfir vatni, sem löggjöfin segir í orði kveðnu eign landeiganda. Því er það - og eflaust líka vegna eðlis vatns, einkum rennandi vatns - að réttarfræðingar telja rétt þann sem landeiganda er fenginn yfir vatni á landi hans, jafnvel þar sem séreignarstefnunni er fylgt, eigi til eignarréttar í þeirri merkingu sem það orð er haft í hlutaréttinum. Önnur stefna er sú er telur vatn eigi undirorpið eignarrétti landeiganda, heldur sé það eign ríkisins eða sveitarfélaga, að minnsta kosti öll þau vötn og vatnsföll sem nokkuð kveður að. Tekur þetta þá einkum til allra skipgengra og flotfærra vatna. En sum staðar tekur þetta þó til alls óvirkjaðs vatns. Í Prússlandi eru t.d. öll skipgeng vötn og flotfær ríkisvötn. Ríkið ákveður hver þau vötn eru og getur hvenær sem það vill breytt einkavatni í ríkisvatn með því að gera það skipgengt eða flotfært, enda verða landeigendur að sæta því endurgjaldslaust. Vötn sem þar á móti eru hvorki skipgeng né flotfær eru einkaeign. Þriðja stefnan er sú, að óvirkjað vatn, að minnsta kosti rennandi vatn, sé alls kostar óeignarhæft, bæði ríkisvaldi og einstaklingum. Þeir, sem þeirri stefnu fylgja, líta líkt á vatnið og loft, haf og ljós. Loftið o.s.frv. er almenningsgagn og verður eigi eignarhæft, nema það takist að handsama það og hefta. Af þeirri skoðun leiðir að vatn getur almennt eigi verið eignarrétti undirorpið, hvorki einstakra manna né ríkisins. Hins vegar hafa einstaklingar rétt til að nota vatnið eins og loftið, hafið og ljósið, meðan sú notkun fer eigi framar en samþýðast megi hagsmunum almennings eða ríkisins. En ríkisvaldið hefur þar ákvörðunarvaldið. Eðli málsins samkvæmt hlýtur hver landeigandi sérstaklega að nota vatn á landi sínu, alveg eins og hann notar loftið yfir landi sínu, sjóinn fyrir því - ef það liggur að sjó - og ljós sólarinnar sem á það fellur. Auk þess verður hann að þola að vatnið hvíli á og fari um land hans, og því er sanngjarnt að hann eigi nokkurn forgangsrétt til að nota það handa heimili sínu, til ræktunar á landi sínu og til atvinnu sinnar. Í Rómaveldi virðist eigi hafa verið viðurkenndur eignarréttur að vatni. Vötnum var þar að vísu skipt í tvennt: Almenningsvötn og einkavötn. En einkavötnin urðu fá, því að öll þau vötn sem eigi voru vön að þorna upp árlega voru almenningsvötn. Einkavötnin urðu þá aðallega þau vötn eða vatnsöfl sem til urðu í leysingum eða vatnavöxtum. Auðvitað máttu menn nota almenningsvötnin til þarfa sinna, ef botni þeirra eða bakka var eigi spillt, svo sem til að taka úr þeim neysluvatn og til jarðyrkju. Og máttu menn því veita vatni sem að fornu hafði verið, en eigi framar, nema leyfi ríkisvaldsins kæmi til. Það gilti ákveðin regla vorra laga, að vötn öll skuli svo renna sem að fornu hafa runnið. Lík meginregla sem í Rómaveldi gildir í Austurríki. Þar eru yfir höfuð öll vötn almenningsvötn. Raunverulegur munur á því hvort vötn eru kölluð eign ríkisins og því að þau eru talin óhæf til eignar, heldur almenningsgagn sem ríki og héruð ráða yfir, að því leyti sem um yfirráð er að tefla, er lítill eða enginn. Báðar stefnurnar síðastnefndu hafa það sameiginlegt að vatnið sé og eigi almennt að vera undir forræði ríkisins (eða héraða), að því leyti sem þörf sé á að skipa fyrir um notkun þess, og að þeim, er til þess nái og þá sérstaklega þeim er land eiga undir því, skuli heimil not þess meðan þau fara eigi í bága við lögmæta hagsmuni annarra einstaklinga, eða almennings. Þessar tvær stefnur má því vel nefna einu nafni allsherjarstefnuna. Þá er næst að athuga kosti og ókosti þessara stefna, séreignarstefnunnar og allsherjarstefnunnar. Virðist þá hentugast að taka til athugunar þær helstu tegundir vatnsnotkunar sem nú tíðkast og bera saman, hverju máli það skipti um hverja þeirra, hvort löggjöfin er byggð á séreignarstefnunni eða allsherjarstefnunni. Fyrsta tegund vatnsnotkunar og gamalkunnust er notkun vatns til neyslu manna og dýra, notkun til heimilis og búsþarfa, eins og kalla mætti það. Séreignarstefnan, rökrétt tekin verður hér að halda því fram, að landeigandi eigi einkarétt til vatns á landi sínu í þessu skyni og að öðrum sé hún óheimil, nema landeigandi leyfi. Allsherjarstefnan viðurkennir að vísu, að notandi land þess sem vatnið liggur á, eigi fyrst að fá sínar þarfir fylltar. En ef vatn er afgangs þeim þörfum, þá telur allsherjarstefnan rétt að aðrir fái not þess, auðvitað gegn endurgjaldi fyrir landspjöll eða veiði, ef slík spjöll verða. En eftir séreignarstefnunni ætti landeigandi (,,vatnseigandi“) eigi að þurfa að hlíta slíkri vatnstöku endurgjaldslaust, að minnsta kosti svo framarlega sem hann gæti bent á það að vatnið hefði eitthvert verðmæti í sér fólgið honum til handa, t.d. ef hann fengi notað það til áveitu á land sitt, til iðnaðar eða iðju o.s.frv. Eftir séreignarstefnunni á landeigandi eignarrétt eða einkanotkunarrétt á vatni því sem á landi hans er hverju sinni. Og afleiðingin er sú, að hann getur bægt öllum öðrum frá, nema löggjöfin setji sérstakar takmarkanir á þeim rétti hans. En slíkar takmarkanir hljóta eftir séreignarstefnunni að hafa í för með sér skaðabótaskyldu, ef viðkomandi getur bent á tjón af sjálfri vatnstökunni. Þá er notkun vatns til iðnaðar og iðju án orkunýtingar vatnsins, t.d. fiskþvottar og ýmiss konar iðnaðar. Séreignarstefnan hlýtur hér að leiða til hins sama sem áður segir um neysluvatn. ,,Vatnseigandi“ hlyti að eiga tilkall til endurgjalds fyrir vatnið, ef það væri frá eða af landi hans tekið, með sama hætti sem fyrr segir. Allsherjarstefnan gæti hér eigi lengra farið en svo að landeigandi ætti forgangsrétt til notkunar þess vatns sem á landi hans er til iðju og iðnaðar í þarfir þeirrar jarðar eða atvinnu sem beinlínis væri rekin í sambandi við hana eða ræktunar henni. Sama sem sagt var um neysluvatn og iðjuvatn gildir um vatnsnotkun til jarðræktar. Séreignarstefnan, rökrétt tekin, telur landeiganda (,,vatnseiganda“) hér sem annars eigi þurfa að hlíta notum annarra af vatni á landi sínu, jafnvel þótt afgangs verði sjálfs hans þörfum. Allsherjarstefnan viðurkennir að landeigandi skuli að jafnaði ganga fyrir um notkun vatns til ræktunar lands síns, er að vatninu liggur, af því að honum er venjulega auðveldara að nota það í því skyni en öðrum. En það vatn allt er afgangs verður þörfum landeiganda, þeim er taldar hafa verið, er öðrum frjálst endurgjaldslaust. Þá er nýting vatnsorkunnar. Hér skiptir ágreiningur milli fylgismanna þessara tveggja stefna mestu máli. Síðan mönnum tókst að taka vatnsorkuna í þjónustu stóriðjunnar hafa landeigendur, sem talið hafa sig eiga orkuvötn, ,,selt“ þau eða ,,leigt“ einstökum mönnum eða félögum. ,,Kaupendur“ þessir og ,,leigjendur“ hafa síðan framselt og framleigt réttindin og svo hafa þau verið ,,framseld“ eða ,,framleigð“ koll af kolli. Fyrsti ,,seljandi“ eða ,,leigjandi“, sem venjulega er landeigandi, hefir venjulega, að minnsta kosti hér á landi, fengið smáræði fyrir ,,réttindin“. Kaupgróðamennirnir hafa síðan haft þau og selt hver öðrum þar til þau hafa verið oft komin í geypiverð. Kaupgróðamennirnir hafa sjaldan aflað sér þessara réttinda í því skyni að virkja vötnin heldur til að láta réttindin aftur af hendi með meiri eða minni hagnaði. Ef svo hefur til þess komið að vatnið yrði virkjað þá leggst kaupverð það er síðast var látið fyrir „réttindin“ við virkjunarkostnaðinn. En orkuverðið er aftur háð öllum þeim kostnaði sem orkuframleiðslan hefur í för með sér. Andvirðið, sem goldið hefir verið síðast fyrir orkuvatnið, hlýtur því að auka það verð er framleiðandinn setur á orkuna, er hann selur öðrum, t.d. til hitunar, lýsingar, iðnaðar o.s.frv., … Viðskiptamenn hans greiða þá að lokum, og einatt margfalt, verð það er hann hefur látið fyrir réttindin. Séreignarstefnan segir landeiganda einum auðvitað heimilt að „selja“ eða „leigja“ vatnsréttindi sín og þar á meðal orkunytjaréttinn við því verði sem hann getur fengið. Vatnið og vatnsorkan er eftir henni eign landeiganda, sem hann getur ráðstafað sem öðrum eignum sínum almennt. Vatn hans má enginn virkja nema samþykki hans komi til, eða það sé af honum tekið eða orkunýtingarrétturinn lögnámi samkvæmt lögum, ef almenningsþörf krefur, enda komi fullt verð fyrir. Og sama rétt á, eftir séreignarstefnunni, hver sá sem „keypt“ hefur eða „leigt“ vatnsréttindi, ef hann leiðir heimild sína til landeiganda, hvort sem beint er - milliliðalaust - eða óbeint - um milliliði fleiri eða færri. - Allsherjarstefnan heldur því þar á móti fram að vatnið - þar á meðal orkugæft vatn - sé allsherjargagn. Þegar þörf ber til þá geti ríkisvaldið sjálft tekið óvirkjað vatn til virkjunar eða leyft einstökum mönnum eða félögum að virkja það í orkunýtingarskyni, án þess að endurgjald sé greitt fyrir vatnsnotin út af fyrir sig, heldur aðeins fyrir tjón á landi eða mannvirkjum sem virkjun vatnsins kann að hafa í för með sér. Hún telur með öllu fráleitt að kaupgróðamenn hafi vatnsorkuna að féþúfu í viðskiptabralli sínu og að viðskiptamenn orkuframleiðandans greiði svo þær fjárhæðir sem hann hefur greitt kaupgróðamönnunum er honum seldu. Munurinn á þessum tveimur stefnum verður því sá að notandinn þarf eigi að greiða fyrir náttúruraflið - vatnsorkuna - eftir allsherjarstefnunni, og afurðir þær sem orkan skapar eða hjálpar til að skapa verða því framleiðanda að skaðlausu ódýrari en ella mundi verða. Eftir séreignarstefnunni verður orkuframleiðandinn að greiða fyrir náttúruaflið þar sem kaupgróðamennirnir hafa selt það eða leigt og það verður eigi af þeim tekið nema fullt verð komi fyrir. Eftir því sem þarfir almennings á vatnsorku hafa aukist hafa menn séð þennan mun og hversu fráleitt það er að vatnsréttindin séu höfð að féþúfu af einstökum gróðabrallsmönnum eða félögum, og svo sé almenningur auðvitað látinn borga brúsann. Allsherjarstefnan heldur því auðvitað fram að enginn nema ríkisvaldið hafi heimild til að virkja vatn svo að nokkru verulegu nemi, t.d. fram yfir 50, 100, 150 o.s.frv. eðlishestorkur, án samþykkis ríkisvaldsins. Þetta leiðir bæði af því að ríkið á forræði á vötnunum og enn fremur af því að öll meiri háttar iðjufyrirtæki skipta miklu um almenningshagsmuni. Þau þurfa mörg eða flest traustan umbúnað til þess að þau valdi eigi slysum. Þau skipta máli um þjóðerni og tungu þar sem svo hagar til að mikinn erlendan vinnulýð þarf til að reka iðjuverin. Þau geta og kæft aðra atvinnuvegi í landinu með því að draga frá þeim verkalýð landsins o.s.frv. Einnig hlýtur það að leiða af allsherjarstefnunni að enginn má koma upp vatnsmiðlunum, í hverju skyni sem þær eru gerðar, nema með leyfi ríkisvaldsins, enda sé þeim kröfum fullnægt er ríkið setur um traustleik, viðhald og notkun slíkra mannvirkja. Séreignarstefnumenn fara í þessu efni sömu leiðir. … Þá er rétt að athuga það sérstaklega hvort hagfelldara muni að byggja vatnalöggjöf Íslands á allsherjarstefnunni eða séreignarstefnunni. Um vatn til neyslu (til heimilisþarfa og bús) mun almennt vera svo ástatt hér á landi að hvert sveitaheimili hefur nóg af vatni. Þó eru undantekningar frá þessari reglu. Enn fremur er það alkunna að sumir kaupstaðir eða kauptún þurfa vatns af annarra manna löndum. Sem dæmi má nefna Reykjavíkurkaupstað og Akureyrarkaupstað. Eftir séreignarstefnunni mundu þeir sem land eiga undir vatni geta óheimilað vatnstöku í neysluskyni. Eftir stjórnarskránni, 50. gr., yrði sá er vatnið tekur að greiða fyrir vatnstökuna. Er hér eigi átt við veiðispjöll eða lands af vatnstökunni því að sjálfsagt er að bætur komi fyrir slíkt. Eftir allsherjarstefnunni kæmu bætur fyrir vatnstökuna sjálfa venjulega alls eigi til mála. Spjöll á landi eða mannvirkjum og annað óhagræði, sem vatnstakan hefði í för með sér, yrði bætt framar eigi. Líkt er um vatn til jarðræktar og iðnaðar og iðju án orkunýtingar að segja. Nú hagar hér svo til sums staðar að taka þarf vatn til jarðræktar og iðnaðar eða iðju af landi annarra manna. Eftir séreignarstefnunni þyrfti almennt að greiða endurgjald fyrir vatnstökuna, en eftir allsherjarstefnunni eigi. Skiptir þetta miklu máli því að vatnsgjaldið mundi einatt gera fyrirtækin kostnaðarsamari en ella mundi verða.“ Síðar segir í skýrslu fossanefndar, með leyfi forseta: „Hér á landi má búast við því að menn skiptist í tvo flokka um notkun fallvatna. Annar flokkurinn mun vera því mótfallinn að orkuvötn landsins verði tekin til stóriðju að nokkru ráði í einu og því reyna að hamla því að sérleyfi verði veitt í því skyni. Sá flokkur telur verða að fara mjög varlega í þeim efnum vegna hættu er þjóðerni landsmanna og atvinnuvegum stafi af stóriðjunni. Þótt stóriðjuver yrði reist þá mundi sá flokkur manna varla hirða þótt þau yrðu skammæ fyrir það að vatnsréttindin hefðu verið dýru verði keypt. Aðeins mundu þeir harma það að orka til almenningsþarfa sem slík hver kynni að selja hér yrði svo eða svo miklu dýrari en ef þau hefðu fengið náttúruaflið, vatnsorkuna, ókeypis. Hinn flokkurinn, sem telur stóriðju hér hættulausa og landinu jafnvel til stórgagns, t.d. tekjulind handa ríkissjóði, hlyti þar á móti að telja það illa farið ef iðjuverin þyrftu að gjalda fyrir orkuna verðauka er stafaði af kaupum og sölum á vatnsréttindunum svo að niður kæmi á verði afurðanna. Og þetta hlyti að verða því varhugaverðara í þessara manna augum sem aðstaða stóriðju hér á landi er eigi glæsileg.“ Þannig var komið víða við í skýrslu fossanefndar og m.a. tekist á um stefnu hvað varðar stóriðjuna.“ Eins og ég sagði hér fyrr í þessum upplestri þá töluðu menn í raun og veru um þrjár meginstefnur hvað varðar eignarhald á vatni en síðan er fjallað um þær stefnur eins og þær væru tvær. Það er töluvert mikill munur á þessari allsherjarstefnu eftir því hvort við erum að tala um eignarhald sem gæti verið í merkingunni þjóðareign eða eignarhald í þeirri merkingu að enginn eigi auðlindina. Þar er virkilega ástæða til að staldra við og ég vara menn við því að bera saman þennan rökstuðning án tillits til þessara raka. Það er í raun og veru verið að tala um allsherjarstefnuna og inni í þeirri skilgreiningu sem þar er eru báðar þessar stefnur sem ég var að tala hér um, og ég vil endurtaka það hér til þess að menn átti sig á því hvað ég er að fara. Þar er talað um séreignarstefnuna og síðan er talað um þá stefnu sem telur vatnið eigi undirorpið eignarrétti landeiganda heldur sé það eign ríkisins eða sveitarfélaga. Þriðja stefnan er sú að óvirkjað vatn, a.m.k. rennandi vatn, sé alls kostar óeignarhæft. Þessar báðar stefnur eru undir þegar menn tala í þessu áliti um allsherjarstefnu. Ég tel ástæðu til að vitna áfram í þetta gagn vegna þess að það er ýmislegt merkilega líkt í dag eins og var þá þó að munurinn á áliti manna á eignarhaldi hvað þetta varðar, sem ég nefndi hér áðan um orkunýtingarrétt og hagnýtingarrétt á auðlindunum í sjálfu sér, hafi breyst og hafi í raun og veru breyst vegna vatnalaganna frá því sem hér er fjallað um. Það er augljóst að framfylgd vatnalaga og greinarnar í vatnalögunum sjálfum hafa verið hugsaðar út frá því að fasteignaeigendur og landeigendur ættu fyrst og fremst rétt til að nýta orku, til að nýta þær auðlindir sem eru á þeirra landi. Samt sem áður er skilgreiningin á landinu undir allsherjarreglunni og þá í þeirri merkingu sem ég nefndi hér áðan, þ.e. að enginn eigi vatnið. Ég er á þeirri skoðun að það sé farsælasta skilgreiningin á vatninu, að við eigum að líta á vatnið og loftið sem sameign þjóðanna í þessum heimi og Íslendingar eigi svo sem ekkert frekar að eiga vatnið sem rennur um Ísland en aðrir eigi vatnið sem rennur um þeirra lönd. Í vatnatilskipun Evrópusambandsins er t.d. greinilega gert ráð fyrir því að þar sé engin séreign á vatni. Sú tilskipun fjallar fyrst og fremst um það hvernig menn fara með vatn, hvaða skyldur menn hafa við vatnið og hún er auðvitað hugsuð út frá því að vatnið er svo gríðarlega mikilvægt fyrir allar þjóðir heimsins, fyrir Evrópubúa alveg sérstaklega, og er horft til þess í vatnatilskipuninni. Íslendingar ættu ekki að fletja út hugtakið þjóðareign með því að tala um þjóðareign hvað varðar vatnið sem slíkt, einfaldlega vegna þess að þjóðareign á auðvitað að gilda um auðlindir þjóðarinnar sem við ætlum að vernda til framtíðar sem sameign okkar og þeir sem nýta þær auðlindir þurfa þá að greiða fyrir það eitthvert endurgjald og það þarf auðvitað að velja á milli þeirra sem fá þær auðlindir til nýtingar með einhverjum jafnræðishætti. Það er ekki líklegt að það sé hægt að finna einhverja leið til þess að menn fari að láta ríkið veita mönnum einhvern sérstakan rétt til þess að nýta vatn og þaðan af síður það vatn sem er á þeirra eigin löndum, enda er allur rökstuðningurinn fyrir því, sem ég hef verið að fara hér yfir, í þá sömu átt að skynsamlegast og eðlilegast sé að líta á vatnið sem einskis manns eign eða sameign heimsþorpsins. „Ágreiningurinn milli allsherjarstefnu og séreignarstefnu (eða meiri hluta og minni hluta nefndarinnar)“ - en eins og kunnugt er þá klofnaði fossanefndin - „að því er snertir rétt almennings til vatnsafnota við orkuvinnslu er nú aðallega eða eingöngu um borgun fyrir vatnsafnotin. Vér viljum láta almenning hafa rétt til þessara vatnsnota eftir svipuðum reglum sem gilda fyrir umferðarnot, þ.e. venjulega án endurgjalds fyrir vatnið sjálft en gegn endurgjaldi fyrir spjöll á veiði, landi, mannvirkjum o.s.frv. En séreignarstefnumenn vilja auk þessa leyfa landeigendum og þeim sem eignast hafa og eignast kunna „vatnsréttindi“ þeirra að taka borgun fyrir vatnið eða fyrir afnot þess til orkuvinnslu. Og um upphæð borgunarinnar vilja þeir láta gilda þá venjulegu aðalreglu fyrir kaupum og sölu að seljandinn má taka eins mikið og hann getur fengið kaupandann til að borga, en ef eigi semur og almenningur (ríkið, hérað) er kaupandinn, þó sé verðið ákveðið með mati, og matsverðið hlýtur þá, eins og venja er til, að miðast við það hvað aðrir kaupendur að áliti matsmanna mundu vilja gefa mest fyrir afnotaréttinn. Ef til vill sést einna best hvílík fjarstæða slík séreignarstefna væri hér í landi með því að hugsa sér að sams konar reglur ættu að gilda um hina aðra tegund almenningsnotkunar á vatni, umferðina. Vér skulum þá hugsa oss að sérhver landeigandi hefði rétt til að taka borgun fyrir umferð um vatn á landi hans. Komi maður að ferjuvatni verður hann, jafnvel þótt hann leggi sér sjálfur til ferjubát og fyrirhöfn, að semja við landeigandann um borgun fyrir að mega nota vatnið til þess að fleyta ferjunni yfir um á því; er þá auðséð að ef maðurinn á brýnt erindi yfir um getur landeigandi heimtað og fengið hátt gjald hjá honum, því hærra sem nauðsyn ferðamannsins til að komast leiðar sinnar er meiri. Vilji einhver sveit taka upp flutninga eftir vatni langleiðis þá verður fyrst að semja við landeigendur um borgun fyrir leyfi til að fara eftir vatninu. Venjulega verður um það tvennt að velja fyrir notendurna, að borga landeigendum fyrir afnotaleyfið eða flytja landveg meðfram vatninu og þá gera þar veg fyrst. Auðséð er að landeigendur allir til samans geta heimtað og fengið svo háa borgun fyrir afnotarétt vatnsins að einungis verður hóti ódýrara að flytja eftir vatninu heldur en landinu meðfram því ef allur kostnaður er talinn. Verð afnotaréttarins ákvarðast eingöngu af þörf notandans en tilkostnaður seljanda kemur ekki til greina því að hann er enginn. Auðvitað hefur engin siðuð þjóð heimilað landeigendum að gera sér þarfir almennings á þennan hátt að féþúfu. En einmitt þetta sama vilja nú séreignarstefnumenn heimila hér á landi, að leyfa einstökum mönnum að gera sér þarfir almennings til ljóss, hita og vinnuafls að féþúfu. Og þótt í rauninni skipti litlu hverjir það eru eða verða sem eiga að fá þennan rétt til að taka fyrirhafnarlaust gjöld af almenningi þá er rétt að geta þess að fyrirsjáanlegt er nú þegar að það verða að mestu leyti erlendir eignamenn en að mjög litlu leyti sjálfir bakkabúarnir, þ.e. eigendur eða ábúendur vatnajarðanna sjálfra.“ Eins og heyra má af þessum upplestri upp úr nefndaráliti meiri hluta fossanefndar, sem væri full ástæða til að lesa upp í heild sinni því að þar er margan fróðleik að finna, þá hefur verið hér frá því í upphafi aldarinnar tekist á um þessi grundvallaratriði þótt vissulega hafi áherslurnar breyst að nokkru leyti. Það var þannig að í upphafi aldarinnar voru það ekki bara vinstri sinnaðir stjórnmálaflokkar sem töluðu fyrir allsherjarstefnunni heldur þvert á móti. Ég get fyrir mína parta tekið undir orð eins mikilhæfs stjórnmálamanns sem var mjög afgerandi í umræðum um auðlindir landsmanna í upphafi aldarinnar þótt sú stjórnmálastefna sem hann stóð fyrir sé að öðru leyti ekki að mínu skapi. Ég vil vitna í þennan stjórnmálamann. Orð hans eiga við enn í dag. Það kaldhæðnislega við þetta er að sá maður sem skráði sögu þessa stjórnmálamanns hefur verið einn helsti áróðurspenni sjálfstæðismanna og hefur barist gegn því að arðurinn af auðlindum þjóðarinnar renni til landsmanna allra. Penninn heitir Hannes Hólmsteinn Gissurarson og stjórnmálamaðurinn er Jón Þorláksson. Í ævisögu Jóns er komið inn á fossamálin. Þar segir m.a., en ég er að vitna í ræðu sem Bryndís Hlöðversdóttir fyrrverandi alþingismaður flutti, með leyfi forseta: „Fossamálið var tekið fyrir á þinginu 1919 sem stóð frá júlíbyrjun til septemberloka og reyndu menn úr fossafélögunum tveimur óspart að hafa áhrif á þingmenn. Þeir Aall og Schelderup, stjórnarmenn í Titan-félaginu, komu báðir til landsins með konum sínum og töluðu við þingmenn ásamt Klemens Jónssyni, framkvæmdastjóra félagsins. Þingið ákvað hins vegar að fresta afgreiðslu málsins en samþykkti þingsályktunartillögu um að skora á landstjórnina að taka Sogsfossa eignarnámi. Jón Þorláksson andmælti þeirri tillögu opinberlega þar sem í henni fælist viðurkenning á því að fossar væru undirorpnir eignarrétti en meiri hluti fossanefndar hefði einmitt komist að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki. Þeir væru eins konar almenningur. Hins vegar gætu árbotnar og annað land sem vatn rynni um vissulega verið eign einstaklinga. Minni hluti minnti Jón á að í áliti sínu hefði meiri hlutinn sagt „að það óvirkjað vatn sem landeign sú er það á eða rennur um, þarf eigi til sinna þarfa, skuli vera eins konar almenning undir umráðarétti ríkisins.“ Miklar og harðar deilur urðu í blöðum um fossamálið árið 1919 og það var eitt helsta hitamál í kosningunum þá um haustið. Töldu menn ýmist eignarrétt á fossum í höndum bænda eða ráðstöfunarrétt á þeim hjá hinu opinbera en einnig skiptust menn í innilokunar- og opingáttarmenn, eins og það var kallað, eftir því hvort þeir voru með eða á móti útlendu fjármagni til virkjana og stóriðju. Heimastjórnarflokkurinn var hlynntur því að sérleyfi til virkjana yrði veitt öðru hvoru fossafélaginu enda hafði hann frá öndverðu talið rétt að fá erlent fjármagn inn í landið. Tíminn sem hafði þá nýlega hafið göngu sína og studdi Framsóknarflokkinn eindregið hafði ekki ákveðna skoðun á því máli en aðhylltist eignarrétt landeigenda á vatni. Taldi aðsópsmesti talsmaður flokksins, Jónas Jónsson frá Hriflu, að hann gæti notað fossamálið til að fylkja bændum undir merki flokksins. „Jónas frá Hriflu hugsaði sér gott til glóðarinnar að hamra á því að Bjarni frá Vogi og Einar Arnórsson væru vatnsránsmenn, eins og hann kallaði þá,“ segir Guðjón Friðriksson „og sá fram á að þetta yrði vatn á myllu flokkseiningarinnar þó að í raun og veru stríddi það gegn heildarsýn hans“ - þ.e. Jónasar - „á framtíðarþjóðfélagið.“ Hóf Jónas harðar árásir á Einar og Bjarna sem báðir voru í framboði í kosningunum og féll Einar en Bjarni hélt þingsæti sínu. Sjálfstæðismenn vöruðu hins vegar flestir við opingáttarstefnu. Gerði Jakob Möller fossamálið að árásarefni á Jón Magnússon forsætisráðherra en Jakob bauð sig fram gegn honum í Reykjavík í þessum kosningum og felldi hann. Hið nýkjörna þing kom aðeins saman í nokkra daga í ársbyrjun 1920 til þess að staðfesta nýja stjórnarskrá vegna fengins fullveldis. Skömmu áður en reglulegt þing skyldi koma saman í ársbyrjun 1921 og afgreiða ný vatnalög tók Verkfræðingafélag Íslands fossamálið til umræðu. Steingrímur Jónsson var frummælandi á fundi þess sem var haldinn 17. nóvember 1920 ...“ Á þeim fundi var m.a. Jón Þorláksson. Um hans þátt segir hér, með leyfi forseta: „Jón kvað það misskilning að meiri hluti fossanefndarinnar hefði lagt til að ríkið ætti að eignast öll vötn. Meiri hlutinn hefði kveðið upp úr um það að vatn væri engum eignarrétti undirorpið, hvorki ríkisins né einkaaðila, heldur væri það res nullius, einskis manns eign. „Það sem við vildum reyna að hindra var það að ágóðinn sem skapaðist við það að þetta verðmæti hækkaði í verði, rynni í vasa einstaklinga sem ekkert hefðu til þess unnið,“ sagði Jón „enda verður mönnum nógu erfitt að virkja fallvötnin þó þeir þurfi ekki að kaupa þau „spekúlanta“ verði“.“ Á fundinum kvaðst „Þorvaldur Krabbe ekki gera sér ljóst hvað Jón Þorláksson vildi í raun og veru, hvort hann vildi hagnýta fossana eða ekki og hvort hann teldi ríkið eiga að gera það eða veita öðrum sérleyfi til þess. Guðmundur Hlíðdal deildi nokkuð á tillögur Jóns Þorlákssonar og annarra í meiri hluta fossanefndarinnar, taldi hann að hindra hefði mátt gróðabrall með fossaréttindi með því að banna kaup og sölu fallvatna nema með leyfi landsstjórnarinnar, þá sagði Guðmundur að ekki væri tímabært að setja sérstök sérleyfislög. Jón Þorláksson tók til máls seint á þessum fundi og sagði að eitt hið mikilvægasta í hugsanlegum virkjunum væri að járnbraut austur yfir fjall mundi fylgja í kaupbæti. Ólíkt Guðmundi Hlíðdal væri hann þeirrar skoðunar að fossalöggjöf væri nauðsynleg. „Við verðum að sjá að vatnsaflið sé nothæft í framtíðinni þegar svo er komið að almenningi þykir þörf að það komi til notkunar.“ Ekki hefði nægt að binda kaup og sölu fallvatna við samþykki landstjórnarinnar. Þingið 1921 afgreiddi ekki vatnalög en samþykkti frumvarp um heimild fyrir landstjórnina til þess að láta rannsaka Sogsfossa og var Jón Þorláksson öflugur stuðningsmaður þess. Árið 1923 afgreiddi þingið loks vatnalög að frumkvæði Klemensar Jónssonar sem þá var orðinn ráðherra og var þá tekið meira tillit til álits minni hluta fossanefndarinnar en tillagna meiri hlutans. Lét Jón Þorláksson mjög til sín taka í umræðum um vatnalögin og tókst honum að smeygja inn í frumvarpið fyrirvörum svo réttur landeigenda yrði ekki óskoraður. Í umræðunum greip Jón aldrei þessu vant til skáldlegra samlíkinga: „Það má líkja þessari ónotuðu orku vatnsfallanna hér á landi við heimasætu í föðurgarði. Þeir sem falast eftir orkunni til virkjunar koma fram sem heiðarlegir biðlar heimasætunnar og er sjálfsagt að taka þeim með fullri kurteisi og velvild jafnvel þótt rétt þyki af einhverjum ástæðum að synja þeim ráðahagsins. En braskararnir vilja það eitt að gerast friðlar þessarar heimasætu, hafa af henni stundarhagnað og skilja hana svo eftir spjallaða af verðhækkun og þar með svipta því helsta yndi sem hún hafði að bjóða heiðarlegum biðli.“ Jón sagði að ýmsar hindranir hefðu hin síðari ár komið í veg fyrir að draumar sínir um notkun vatnsafls íslenskum almenningi í hag hefðu ræst. Í fyrsta lagi hefðu fossabraskarar tekið sérhagsmuni sína fram yfir almenningsþarfir. Í öðru lagi hefðu menn verið óþarflega hræddir við útlendinga, miklað málið fyrir sér, aldrei hefði verið ætlunin að reka mjög stór fyrirtæki eða fjölda útlendra verkamanna. Í þriðja lagi hefðu ýmsar vinnsluaðferðir orðið úreltar sakir tækniþróunar svo að í svip væri lítil eða engin eftirspurn eftir raforku til stóriðju frá Íslandi. Í umræðunum um vatnalagafrumvarpið 1923 vísaði Jón Þorláksson þeirri röksemd á bug að eignarrétti manna á landi væri hætta búin væri eignarréttur á vatni ekki viðurkenndur. Hann kvaðst sjálfur ekki vera neinn sameignarmaður eins og þingmönnum væri vel kunnugt um. En þessi röksemd gæfi sér tilefni til að benda á eina hlið málsins. „Það hefur nefnilega frá öndverðu verið undirstaða vatnsréttarins að bakkabúar ættu einir þann rétt sem þeir einir gætu notað eða ættu miklu hægara með að nota en aðrir,“ sagði Jón. „En almenningur hefur á hinn bóginn frá öndverðu í öllum löndum átt rétt til þeirrar notkunar vatnsins sem allir höfðu jafna aðstöðu til.“ Til dæmis væri réttur almennings til að fleyta trjám eftir ám og sigla eftir vötnum víðast lögvarinn. Smávötn hefðu því gjarnan verið einkaeign og stór vötn almenningseign. Nú væru orðin aldahvörf. „Nú má veita orkunni svo langar leiðir að hún getur orðið í fyllsta mæli almenningseign og því er eigi nema eðlilegt að sama aðstaða skapist um þá notkun sem um hina eldri, að almenningur fái rétt til þeirrar vatnsnotkunar sem hann þarfnast.“ Þá hafnaði Jón þeirri röksemd sem fram kom í áliti minni hluta fossanefndarinnar að réttur landeiganda til vatns væri fullur eignarréttur. Hann væri takmarkaður hlutaréttur, sagði Jón, réttur til notkunar, þegar sagt hefur verið á fornum bókum að maður ætti læk hefði hann átt rétt til þess að nota lækinn á tiltekinn hátt en hann hefði ekki átt vatnið í læknum í bókstaflegri merkingu.“ Þetta sagði nú Jón Þorláksson. „Nú er fróðlegt þegar maður veltir vöngum yfir þessum ræðum og orðum Jóns Þorlákssonar að sjá á hvern hátt söguskýrandinn, túlkandinn, kýs að túlka orð þessa stjórnmálamanns. En nú er komið að Hannesarkafla Gissurarsonar en hér segir, með leyfi forseta“ - og það er Bryndís Hlöðversdóttir sem hélt þessa ræðu í sölum Alþingis. „Hvað var hæft í þeim röksemdum sem Jón Þorláksson og aðrir í meiri hluta fossanefndarinnar báru fram fyrir allsherjarstefnunni svonefndu? Þeim varð starsýnt á þann mun sem er á vatni og ýmsum öðrum gæðum jarðar: Vatn er sífellt á hreyfingu, það rennur ófrosið úr greipum manna. Það virðist því ekki vera fastur hlutur í sama skilningi og jörð, hús eða hestvagn. Getur vatnið þá verið háð eignarrétti? Geta menn þá átt tilkall til þess eins og til jarðar, húss, eða hestvagns? Var ekki eðlilegra að líta á það sem almenningsgagn sem allir mættu hafa not af svo framarlega sem þeir sköðuðu ekki aðra? Þegar meiri hluti fossanefndar svaraði síðustu spurningunni játandi studdist hann við álit Einars Arnórssonar. En nú sjá menn það sem fossanefndin kom ekki auga á að Einar notaði rangar röksemdir til að komast að réttri niðurstöðu - eða niðurstöðu sem er að minnsta kosti ekki röng. Vitaskuld verður vatnsafl til raforkuvinnslu að vera undirorpið einhvers konar eignarrétti af þeirri einföldu ástæðu að það er verðmæti sem meiri eftirspurn er eftir en framboð á. Það rafmagn sem einn maður notar getur annar maður ekki notað, þar gildir lögmál skortsins. Andrúmsloftið er hins vegar ólíkt vatnsafli, þegar einn maður dregur andann tekur hann ekkert frá öðrum, allir geta andað um það gildir ekki lögmál skortsins.“ Það er Hannes sem hefur orðið. „Hafið er einnig ólíkt því að því leyti, að það er nægilega rúmgott til þess að allir sem vilja sigla, geta það án þess að skaða hver annan, svo framarlega sem þeir virða almennar siglingarreglur, um siglingar á hafi gildir því ekki lögmál skortsins ...“ - Síðan segir Hannes: ,,Jón Þorláksson hélt því fram, að réttindi landeiganda til vatns væru takmörkuð hlutaréttindi; þau væru afnotaréttindi, ekki eignarréttindi. Af því leiddi beint, að hugtakið fossaréttindi stóðst ekki. Fossafélögin, Ísland og Titan, höfðu verið að kaupa hlut sem ekki var til. Þetta kann að vera rétt. En spurningin er, hversu víðtæka ályktun má draga af því. Hvorki meiri hluti né minni hluti fossanefndarinnar gerði sér grein fyrir því að öll eignarréttindi eru í raun og veru takmörkuð hlutaréttindi, afnotaréttindi. Menn mega ekki fara með eignir sínar alveg eins og þeir vilja. Einstaklingur má til dæmis ekki leika hástöfum á flygil sinn á næturnar, ef hann býr nálægt öðru fólki.“ Það er Hannes sem hefur orðið enn. Það er ekki Hannes Hafstein. Ég held að þegar menn nú á dögum nefna Hannes og hafa ekki föðurnafnið með skilji flestir það þannig, ef verið er að ræða um pólitík, að Hannes Gissurarson sé á ferð. En það er hann sem hefur orðið. Hann sem sagt tilnefnir að einstaklingur sem leikur á flygil hástöfum á næturnar megi það ekki þótt hann eigi flygilinn. „Eigandi hnífs má nota hann til þess að skera með brauð, en ekki til að skera með fólk (nema hann sé skurðlæknir), segir Hannes. Maður sem á veiðiréttindi í stöðuvatni á ekki nauðsynlega rétt á því að losa úrgang í vatnið eða taka þaðan vatn til neyslu eða áveitu; því síður leiðir af veiðirétti hans að hann eigi sjálft stöðuvatnið. „Deila fylgismanna ,,allsherjarstefnu“ og ,,séreignarstefnu“ árið 1919 virðist af þessum sökum til marks um misskilning“, segir sá sem skráir sögu Jóns Þorlákssonar.“ Hannes Gissurarson kemst sem sagt að þeirri niðurstöðu að Jón Þorláksson hefði misskilið þetta allt saman. Hann hafi bara gjörsamlega verið á valdi misskilningsins. Skyldi nú Jón Þorláksson, ef hann gæti nú lesið þessi orð, hafa verið hrifinn af söguskýringu þess manns sem hefur haldið nafni hans á lofti af öðrum ástæðum í landinu? Ég held ekki.  
            

Hv. ræðumaður getur óskað eftir að komast á mælendaskrá ef hann hefur eitthvað fram að færa. En það er hv. þingmaður sem stendur í ræðustól sem hefur orðið.

Hæstv. forseti. Ég held þá áfram ræðu minni. Já, þannig hefur sumt af því sem menn gerðu á þeim árum í trausti þess að bændur ættu eignarrétt á löndum sínum hefur reynst vera öðruvísi. Núna liggur einmitt mál til meðferðar hjá nefndum Alþingis þar sem verið er að ganga frá því að Landsvirkjun fái öruggt eignarhald á löndum sem voru keypt af einmitt þeim félögum sem hér var vitnað til. Það er ástæða til að velta þessum hlutum fyrir sér. En ég ætla enn einu sinni að nefna að þegar talað er annars vegar um allsherjarstefnuna og hins vegar um séreignarstefnuna var í því plaggi sem ég vísaði til, þessari ræðu og tilvitnunum í meirihlutaálit fossanefndar, slegið saman allsherjarstefnunni og þá bæði átt við með því orði, þeirri stefnu, að sveitarfélögin og þjóðin ætti vatnið eða auðlindirnar og hins vegar því að enginn ætti, sem er í rauninni sú niðurstaða sem Alþingi komst að og hefur verið í gildi og full sátt verið um frá því lögin voru sett 1923. Það er í raun niðurstaðan og það er sú niðurstaða sem mér finnst vera mjög eðlileg. Ég held að einkaeignarréttarmenn, frjálshyggjupostular nútímans, þurfi að fara að horfast í augu við að ekki er miklu lengra komist í eignarhaldinu en nú þegar er. Það að ætla sér að slá einhvers konar séreignarrétti á vatnið bendir til þess að menn hljóti næst að gera það við loftið eða fugla himinsins. Mér finnst að þá sé séreignarhugtakið orðið svolítið skrýtið og ekki endilega víst að það yrði því hugtaki til framdráttar ef svo langt yrði farið sem menn stefna. Það er æðimargt sem mætti nú ræða hér í sambandi við þetta mál. Ég hef leyft mér að tala um mál sem tengjast óvefengjanlega vatnalögunum en það er einmitt meðferð alls konar auðlinda, bæði orkuauðlinda og jarðauðlinda. Allt er þetta tengt þeim málum og þeim hugmyndaátökum sem við erum þátttakendur í, þ.e. hvernig eigi að skipa auðlindum í landi okkar. Ég nefndi í gær og fór yfir það að verið er að vinna að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Inn í hana á að setja ákvæði um eignarhald á þjóðarauðlindum. Um það virðist vera pólitísk víðtæk sátt. Stefna allra stjórnmálaflokkanna er sú að þarna eigi að fara inn ákvæði um þjóðarauðlindir. Því er auðvitað ástæða til að fjalla um allar þær auðlindir í umræðunni vegna þess að ríkisstjórnin og stjórnarliðar á Alþingi virðast ætla að halda sínu striki og ljúka þessum hluta málsins án þess að ljúka undirbúningi að einhverri allsherjarniðurstöðu hvað þessi auðlindamálefni varðar. Því er full ástæða til að nota tímann í sölum Alþingis til að fara yfir þessi mál. Hluti af þeim auðlindum sem um er að ræða eru auðlindir vatnsins, en þær eru líka auðlindin andrúmsloft og hún tengist einmitt orkunýtingunni í landinu alveg gríðarlega. Umræða síðustu daga um stóriðju og ný stóriðjuáform gefur alveg tilefni til að farið sé svolítið yfir einmitt þennan hluta málsins. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að vitna í grein sem er mjög merkileg og var skrifuð í október árið 2003. Það er Aðalheiður Jóhannsdóttir, sem er þá aðjúnkt við lagadeild Háskóla Íslands og stundaði um þær mundir doktorsnám í umhverfisrétti við Uppsalaháskóla, sem skrifar þessa grein. Ég held að hv. þingmenn hafi afskaplega gott af því að hlýða á það sem Aðalheiður hefur að segja í grein sinni. Og þó að einhverjir hafi lesið hana, þá gæti verið farið að fenna yfir það. Greinin birtist 12. október 2003. Aðalheiður hefur orðið og í inngangi máls hennar segir, með leyfi forseta: „Í rúman áratug hefur verið rætt um alþjóðlegar skuldbindingar sem varða aðgerðir til þess að stemma stigu við gróðurhúsaáhrifum og loftslagsbreytingum. Nokkrum sinnum hefur verið vikið að úthlutun útstreymisheimilda og gjaldtöku, sköttun útstreymis og viðskiptum með útstreymisheimildir. Enn sem komið er hefur lítil almenn umræða farið fram um þessa þætti né virðist hafa verið litið til nágrannaþjóða okkar í þessu sambandi. Þetta er athyglisvert því að með ákvæðum Kyoto-bókunarinnar um magntakmarkanir, verður auðlindin andrúmsloft sem viðtaki fyrir gróðurhúsalofttegundir takmörkuð auðlind og grípa þarf til margs konar ráðstafana til þess að ná markmiðunum sem stefnt er að. Í eftirfarandi umfjöllun mun ég fjalla um alþjóðlega samninga sem fjalla um ofangreind vandamál, íslenska stefnumótun vegna aðildar að Kyoto-bókuninni, starfsleyfisskylda starfsemi sem losar gróðurhúsalofttegundir og viðbrögð Evrópusambandsins (ESB) og tveggja nágrannaríkja. Fyrst mun ég fjalla um helstu einkenni íslenskrar umhverfislöggjafar og nokkur almenn atriði sem varða auðlindir.“ Hér kemur síðan kafli sem hefur yfirskriftina: Íslensk umhverfislöggjöf. „Íslensk umhverfislöggjöf hefur þanist út undanfarinn áratug. Ástæður þessar eru þrjár: (1) aukin áhersla á umhverfismál, (2) aðild að EES-samningnum, og (3) aðild Íslands að alþjóðlegum samningum um umhverfismál en fjöldi þeirra hefur farið vaxandi í kjölfar aukinnar viðurkenningar alþjóðasamfélagsins á mikilvægi umhverfisverndar fyrir núlifandi og komandi kynslóðir. Helstu einkenni löggjafarinnar eru að hún byggist á reglum sem miða að því að fyrirbyggja að tjón verði á umhverfinu. Sú aðferð að boða og banna er enn sú sem mest kveður að. Minni gaumur hefur verið gefinn að margs konar úrræðum tengdum markaðinum sem hvetja stjórnendur fyrirtækja til þess að axla meiri ábyrgð á einstökum þáttum umhverfisverndar, vegna þess að það einfaldlega borgar sig til langs tíma litið. Annað einkenni á löggjöfinni er að hún er ósamhæfð, í mörgum lagabálkum og er framkvæmdin á ábyrgð nokkurra ráðherra. Skortur er á skýrum langtímamarkmiðum í löggjöfinni, m.a. í þeim málaflokki sem þessi grein fjallar um. Til dæmis hefur löggjafinn ekki enn fjallað um margar af helstu meginreglum réttarsviðsins og látið framkvæmdarvaldinu það eftir að fjalla um þessa þætti með reglugerðum ef þeir hafa yfir höfuð verið útfærðir. Þetta á að hluta til við um nokkur grundvallaratriði sem varða efni þessarar greinar.“ Nú kemur yfirskriftin: Náttúruauðlindir. „Eitt af því sem stuðlar að ábyrgari hegðun er að líta svo á að náttúruauðlindir og réttur til þess að nýta þær hafi verðgildi. Sú aðferð eykur virðingu fyrir viðkomandi auðlind og stuðlar að ábyrgari nýtingu hennar. Þetta á sérstaklega við ef auðlindin er af skornum skammti eða einungis tiltekinn fjöldi getur nýtt sér hana á ákveðnu tímabili án þess að skaða auðlindina varanlega. Jafnframt hvetur þetta fyrirtæki í þeirri viðleitni að fá fram hagkvæmni í rekstri og sparnaði.“ Næsta yfirskrift er: Auðlindin andrúmsloft. „Andrúmsloft er auðlind í tvennum skilningi: Hreint og ómengað andrúmsloft er forsenda heilbrigði og velferðar mannkyns. Ómengað andrúmsloft er einnig forsenda tiltekinna gæða annarra auðlinda, svo sem vatns, jarðvegs og lífríkis, t.d. lífríkis hafsins. Í annan stað er andrúmsloft auðlind í þeim skilningi að það tekur við útstreymi lofttegunda sem stafa frá ýmiss konar starfsemi. Miðað við þá tækni sem nú er þekkt er andrúmsloft oft nauðsynleg forsenda fjölbreyttrar iðnaðarstarfsemi og annarra athafna sem losa gróðurhúsalofttegundir. Ákvæði þeirra alþjóðlegu skuldbindinga sem ég mun gera grein fyrir miða öðrum þræði að því takmarka aðgang að auðlindinni andrúmslofti sem viðtaka fyrir gróðurhúsalofttegundir.“ Sameiginlegt áhyggjuefni er yfirskrift næsta kafla. „Styrkur nokkurra tiltekinna lofttegunda hefur aukist verulega í andrúmsloftinu undanfarin tvö hundruð ár. Aukningin veldur því að hið náttúrulega jafnvægi raskast sem leiðir til aukinnar upphitunar andrúmsloftsins og röskunar á veðurfari. Breytingarnar munu leiða af sér ýmis alvarleg umhverfisvandamál. Langlíklegast er að þær muni valda hlýnun. Samhliða henni mun meðalhæð yfirborðs sjávar hækka. Breytingunum munu fylgja þurrkar og hnignun líffræðilegs fjölbreytileika. Umhverfisvandamálin valda síðan öðrum vandamálum; minni lífsgæðum, efnahags- og félagslegum óstöðugleika og röskun á búsetu. Aukning gróðurhúsaáhrifa er afleiðing fólksfjölgunar, iðnvæðingar og ákveðins andvaraleysis. Nánar tiltekið stafar aukning gróðurhúsalofttegunda einkum af tvennu: (1) mikilli brennslu á kolefnisríkum jarðefnum (kol, olía og gas) sem losar koltvíoxíð, og tilteknum iðnaðarferlum sem losa að auki ýmsar aðrar gróðurhúsalofttegundir, og (2) aukinni gróðureyðingu og breytingum á gróðurlendum. Litið er á þennan vanda sem sameiginlegt áhyggjuefni alls mannkyns. Eins og oft áður brást alþjóðasamfélagið við aðsteðjandi vandamálum á þann hátt að setjast að samningsborðinu. Helstu alþjóðlegu skuldbindingarnar sem lúta að aðgerðum til þess að draga úr gróðurhúsaáhrifum eru í rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar og Kyoto-bókuninni við rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Rammasamningurinn tók gildi 21. mars 1994. Ísland gerðist aðili 16. júní 1993. Aðalmarkmið rammasamningsins er að ná jafnvægi gróðurhúsalofttegunda í andrúmsloftinu til að koma í veg fyrir hættulega röskun á loftslagskerfinu af manna völdum. Í samningnum er við það miðað að tilteknir samningsaðilar, OECD ríki eða ríki á viðauka I, auki ekki útstreymi gróðurhúsalofttegunda og sleppi ekki út meira magni af þeim árið 2000 en þau gerðu árið 1990. Sambærileg skuldbinding er ekki lögð á aðra samningsaðila. Í öðru lagi er við það miðað að samningsaðilar geti uppfyllt skuldbindingar sínar einir eða í félagi með öðrum samningsaðilum. Í þriðja lagi inniheldur samningurinn margskonar ákvæði um samvinnu ríkja, t.d. aðstoð við þróunarríkin og önnur ríki, með yfirfærslu á þekkingu, tæknibúnaði o.fl. Í fjórða lagi eru yfirgripsmikil ákvæði um nánari samvinnu aðildarríkjanna, þing aðila, stofnanir og nefndir sérfræðinga o.fl. Leiðirnar sem voru samþykktar með rammasamningnum fela í sér mismunandi skuldbindingar ríkja sem staðfestir að tilteknar þjóðir heims, þær sem mestu hafa sleppt út í andrúmsloftið í tímans rás, samþykkja að taka á sig meiri skyldur og takmarkanir en aðrir samningsaðilar. Þessi stefnumótun er síðan útfærð í Kyoto-bókuninni.“ Þá er komið að Kyoto-bókuninni sjálfri: „Hinn 11. desember 1997 var Kyoto-bókunin við rammasamninginn samþykkt. Bókunin hefur ekki enn tekið gildi.“ - Þ.e. þegar þessi grein var skrifuð. - „Gildistökuákvæði bókunarinnar er tvíþætt. Annars vegar þurfa a.m.k. 55 aðildarríki að hafa fullgilt hana og einnig þurfa ríkin að vera ábyrg fyrir a.m.k. 55% af heildarútstreymi koltvíoxíðs miðað við árið 1990. Þegar þetta er ritað vantar enn 10,8%. Lengi hefur verið búist við að Rússland gerðist aðili en þá næðist tilskilið hlutfall af heildarútstreyminu. Hins vegar hafa Bandaríkin ekki gerst aðilar að bókuninni. Þau bera ábyrgð á um 36% af öllu útstreymi gróðurhúsalofttegunda iðnríkjanna. Ísland gerðist aðili að bókuninni 23. maí 2002.“ - Nú er þetta auðvitað breytt og bókunin komin í gildi. Það er fagnaðarefni að svo skyldi fara að lokum. Ég les áfram úr greininni, með leyfi forseta: „Aðalmarkmið bókunarinnar felst í því að draga úr útstreymi tiltekinna gróðurhúsalofttegunda, þ.e. koltvíoxíðs, metans, nituroxíðs, vetnisflúorkolefnis, perflúorkolefnis og brennisteinshexaflúoríðs, sem nemur a.m.k. 5% miðað við losun árið 1990 og eru ríkin á viðauka I með rammasamningnum bundin af þessari skuldbindingu. Þessu markmiði á að ná á fyrsta skuldbindingartímabilinu sem er frá 2008–2012. Hins vegar eiga ríkin að hafa náð sýnilegum árangri árið 2005.“ Ég vek athygli á því að hér og alls staðar þar sem menn fjalla um þessi mál er talað um fyrsta skuldbindingartímabilið. Hvað þýðir það? Það þýðir að með þátttöku þjóðanna í rammasamningi um andrúmsloftið munu löndin taka þátt í ferli sem er miklu lengra. Þetta er áfangi á þeirri leið sem nær fram til ársins 2012. En ráðherrar þessarar ríkisstjórnar tala eins og þessi loftslagssamningur sé búinn árið 2012 og þá geti menn byrjað upp á nýtt. Það er undarlegur skilningur sem ekki er ábyrgur og full ástæða til að fjalla um það í sölum Alþingis. Yfirskrift næsta kafla í grein Aðalheiðar Jóhannsdóttur sem birtist í Morgunblaðinu 12. október 2003 er Siðferðileg afstaða – magntakmarkanir. Þar segir: „Ákvæði alþjóðlegra samninga sem varða umhverfisvernd hafa í nokkurn tíma verið byggð á þeirri forsendu að taka bæri tillit til efnahags- og félagslegra aðstæðna samningsaðila. Alþjóðlegir samningar sem lúta að gróðurhúsaáhrifum og loftslagsbreytingum eru gott dæmi um þetta. Segja má að þeir byggist á þeirri meginreglu að ríki beri misjafna ábyrgð á þeim vanda sem við er að etja í ljósi sögulegra staðreynda. Með þessu hefur alþjóðasamfélagið jafnframt tekið siðferðilega afstöðu til vandamálsins. Kyoto-bókunin gengur einna lengst alþjóðlegra samninga í þessa átt. Einungis ríkin sem eru á viðauka I með rammasamningnum sæta magntakmörkunum samkvæmt viðauka B með Kyoto-bókuninni. Þar að auki taka þessi ríki innbyrðis á sig misjafnar skuldbindingar eða tilteknar magnbundnar takmarkanir. Flest ríkin á viðauka I þurfa að minnka útstreymi um meira en 5%, t.d. öll ríki ESB. Evrópubandalagið sem slíkt þarf draga úr sem nemur 8% miðað við viðmiðunarárið 1990. Bandaríkin þurfa að draga úr sem nemur 7%. Nokkrum ríkjum er heimilt að halda sama hlutfalli, miðað við viðmiðunarárið 1990. Þetta eru Nýja-Sjáland, Úkraína og Rússland. Loks er nokkrum ríkjum heimilt að auka við útstreymi gróðurhúsalofttegunda. Ísland er í þeim hópi og er heimilt að auka um 10%. Önnur ríki í þessum hópi eru Noregur 1% og Ástralía 8%. Þetta eru þó ekki einu ríkin sem geta aukið útstreymið í raun því innan EB geta einstök aðildarríki sambandsins aukið losun verulega, en önnur ríki verða að draga úr að sama skapi. Hvernig verða skuldbindingarnar uppfylltar? Aðilar bókunarinnar geta beitt nokkrum aðferðum til þess að uppfylla samningsskuldbindingarnar. Jafnframt geta þeir bundið kolefni með ræktun, t.d. skógrækt, sem heimilt er að telja til tekna en kolefnisbinding dregur úr gróðurhúsaáhrifum. Ákvæði Kyoto-bókunarinnar um heimildir samningsaðila á viðauka I til að losa gróðurhúsalofttegundir felur ekki í sér rétt til þess að einungis losa gróðurhúsategundir heldur verða samningsaðilar að grípa til tiltekinna aðgerða innan lands til þess að draga úr heildarlosun. Samkvæmt þessu er það ekki í samræmi við bókunina að afla sér einungis viðbótarheimilda frá öðrum ríkjum eða standa sameiginlega að því að uppfylla skuldbindingarnar. Aðildarríkin verða að sýna fram á að slíkar heimildir séu til viðbótar aðgerðum sem gripið er til innan tiltekins aðildarríkis.“ Næsti kafli heitir: Samvinna – einstök verkefni. „Mögulegt er að uppfylla skuldbindingarnar með því að takast á hendur einstök verkefni með öðrum aðilum á viðauka I. Verkefnin verða að uppfylla ákveðin skilyrði. Mörg verkefni hafa þegar verið framkvæmd og hafa lögaðilar borið ábyrgð á þeim. Verkefnin hafa t.d. falist í þróun á tæknibúnaði fyrir almenningsvagna sem veldur minna útstreymi gróðurhúsalofttegunda og í langtímaskógræktarverkefnum. Framkvæmdin hefur verið með þeim hætti að lögaðilar í einu ríki hafa með yfirfærslu á fjármunum og þekkingu staðið fyrir framkvæmd verkefnanna í öðrum ríkjum og báðir aðilar hafa notið góðs af. Önnur aðferð við að uppfylla samningsskuldbindingar er samningsbundið samstarf tveggja eða fleiri aðila á viðauka I með rammasamningnum. Ríkin bera þá sameiginlega ábyrgð á því að standa við skuldbindingar sínar. Takist það hins vegar ekki ber hvert ríki ábyrgð fyrir sig í samræmi við viðauka B. Augljósasta dæmið er samvinna ESB-ríkjanna og er oft vísað til ESB-bólunnar eða „EU bubble“ í þessu sambandi. Segja má að þessi tilhögun sé sniðin að þörfum ESB og aðildarríkja þess. Ekkert stendur þó í vegi fyrir því að önnur ríki á viðauka I uppfylli skuldbindingar sínar með þessum hætti og semji þau svo um, t.d. Ísland og Rússland. Gert er ráð fyrir að samningsaðilar sem ekki eru á viðauka I með rammasamningnum njóti margþáttaðrar aðstoðar ríkja sem eru á viðauka I, m.a. við að tileinka sér kerfi um hreina þróun sem lið í því að koma á sjálfbærri þróun og til að ná lokamarkmiði samningsins. Í þessu felst að ríki sem ekki eru á viðauka I, njóta góðs af tilteknum aðgerðum í tengslum við verkefni sem leiða til minnkunar útstreymis gróðurhúsalofttegunda og ríki sem eru á viðauka I geta nýtt sér ávinninginn til þess að standa við sinn hluta af skuldbindingunum samkvæmt bókuninni. Frá því að rammasamningurinn var samþykktur hefur legið ljóst fyrir að alþjóðleg viðskipti með útstreymisheimildir gætu átt sér stað að einhverju marki. Kyoto-bókunin gerir beinlínis ráð fyrir þessu fyrirkomulagi. Ríkin sem eru á viðauka B, ríki sem sæta magntakmörkunum, geta tekið þátt í viðskiptum með útstreymisheimildir. Viðskiptin eru bundin því skilyrði að þau verða að koma til viðbótar öðrum aðgerðum sem gripið er til innan lands. Með öðrum orðum: ekki er hægt að uppfylla skuldbindingar bókunarinnar einungis með því að afla útstreymisheimilda frá öðrum samningsaðilum. Framkvæmd viðskiptanna lýtur ákveðnum reglum sem enn eru í mótun. Meðal annars ber sérhverjum samningsaðila að halda eftir tilteknu magni af úthlutaðri heimild sem er fundið út samkvæmt ákveðnum reiknireglum. Skrá verður öll viðskipti sem eiga sér stað, og allar útstreymisheimildir sem samningsaðilar afla sér með bindingu kolefnis með ræktun, með samvinnuverkefnum og loks með þátttöku í hreinni tækni. Samningsaðilum ber að koma á laggirnar og reka sérstakt landsskráningarkerfi. Ljóst er að viðskipti með losunarheimildir geta farið fram á milli ríkja sem slíkra og einnig beint á milli lögaðila án milligöngu ríkja.“ Þá er komið að Íslenska ákvæðinu: „Íslensk stjórnvöld töldu ekki mögulegt að uppfylla markmið rammasamningsins og Kyoto-bókunarinnar enda er uppbygging þessa alþjóðlega regluverks illa sniðin að þörfum smærri ríkja sem þó eru iðnvædd. Lögð var á það áhersla að fá viðurkennda sérstöðu Íslands. Það tókst, og á fundi samningsaðila í Marrakesh síðla árs 2001 var samþykkt sérstök ákvörðun 14/CP.7, sem gerði Íslandi mögulegt að gerast aðili að bókuninni. Ákvörðunin ber yfirskriftina: Áhrif einstakra verkefna á útstreymi á skuldbindingartímabilinu. Í stórum dráttum er ákvörðunin þess efnis að heimilt er að halda tilteknu magni koltvíoxíðs „fyrir utan kerfið“ og gera grein fyrir því sérstaklega. Magnið má ekki fara yfir 1,6 milljónir tonna koltvíoxíðs á fyrsta skuldbindingartímabilinu …“ - Það er 2008–2012. „Framkvæmdin er bundin nokkrum skilyrðum og þau helstu eru: að um einstakt verkefni sé að ræða sem sé skilgreint sem starfsstöð til iðnaðarvinnslu sem hefur verið tekin í notkun eftir 1990.“ Það virðist því vera og það er þannig í þessum samningi að það þarf að vera sérstakur áfangi sem nær þeirri stærð sem þarna er um að ræða til að þetta fáist viðurkennt sem sérstakt verkefni. „að útstreymi koltvíoxíðs frá viðkomandi samningsaðila hafi verið minna en 0,05% af heildarútstreymi árið 1990.“ Ég fór yfir það í ræðu minni í gær hvaða grundvallarreglur væru lagðar til í þessum samningi Íslands eða á bak við íslenska ákvæðið. „að notuð sé endurnýjanleg orka, að notuð sé besta framkvæmd með tilliti til til umhverfisins og besta fáanlega tækni, og loks er óheimilt framselja þessar heimildir til annarra ríkja.“ Þetta var um íslenska ákvæðið og þá kemur að því sem höfundur kallar Íslensk stefnumörkun. „Stefnt er að margs konar aðgerðum hér á landi til þess að draga úr áhrifum af völdum útstreymis gróðurhúsalofttegunda. Stefnumörkunin birtist m.a. í fylgiskjali með tillögu til þingsályktunar um aðild að Kyoto-bókuninni: Stefnumörkun ríkisstjórnar Íslands um ráðstafanir til að standa við skuldbindingar loftslagssamningsins og Kyoto-bókunarinnar. Stefnumörkunin tekur mið af úthlutuðum útstreymisheimildum Íslands samkvæmt Kyoto-bókuninni og ákvörðun 14/CP.7. Útstreymi Íslands skal ekki aukast meira en sem nemur 10% miðað við árið 1990 og á að vera innan við 3,2 milljónir tonna koltvíoxíðígilda á ári að meðaltali, á tímabilinu 2008–2012 …“ Ég endurtek það sem þessi ágæti fræðimaður skrifar hér um stefnumörkun Íslands samkvæmt Kyoto-bókuninni: „Stefnt er að margs konar aðgerðum hér á landi til þess að draga úr áhrifum af völdum útstreymis gróðurhúsalofttegunda. Stefnumörkunin birtist m.a. í fylgiskjali með tillögu til þingsályktunar um aðild að Kyoto-bókuninni: Stefnumörkun ríkisstjórnar Íslands um ráðstafanir til að standa við skuldbindingar loftslagssamningsins og Kyoto-bókunarinnar.“ - Ég tek það svo, en ég hef ekki það plagg hér undir höndum nú en mun að sjálfsögðu afla mér þess, að hér sé orðrétt vitnað í það fylgiskjal sem ég nefndi áðan og fylgdi þegar verið var að staðfesta þessa bókun í sölum Alþingis. Þar stendur samkvæmt þessu: - „Stefnumörkunin tekur mið af úthlutuðum útstreymisheimildum Íslands samkvæmt Kyoto-bókuninni og ákvörðun 14/CP.7. Útstreymi Íslands skal ekki aukast meira en sem nemur 10% miðað við árið 1990 og á að vera innan við 3,2 milljónir tonna koltvíoxíðígilda á ári að meðaltali, á tímabilinu 2008–2012 þ.e. á fyrsta skuldbindingartímabili Kyoto-bókunarinnar.“ Það er auðséð á framsetningunni allri að hér hefur þessi ágæti fræðimaður gengið út frá því sem ég sagði áðan að við værum að tala um meðaltal á ári og það er nokkuð ljóst að sá nýi skilningur sem ráðherrarnir hafa lagt í málið, og hæstv. umhverfisráðherra hefur staðfest að hún hefur líka, er nýtilkominn og hefur ekki litið dagsins ljós fyrr en eftir að ráðherrarnir ákváðu þessa nýju skilgreiningu frá sinni hendi. „Í öðru lagi skal koltvíoxíðútstreymi frá nýrri stóriðju sem fellur undir íslenska ákvæðið ekki vera meira en 1,6 milljónir tonna á ári að meðaltali á sama tímabili. Áætlað er að þetta nægi fyrir núverandi og þeirri stóriðju sem er fyrirhuguð hér á landi í náinni framtíð. Aðrar aðgerðir lúta m.a. að samgöngum, fiskiskipaflotanum, aðhaldsaðgerðum til þess að halda útstreymi flúorkolefna (PFC) innan tiltekinna marka, meðhöndlun úrgangs, bindingu kolefnis með landgræðslu og skógrækt, rannsóknum og þróun, fræðslu og upplýsingagjöf til almennings o.fl. Aðrar ákvarðanir. Aðrar mikilvægar stefnumarkandi ákvarðanir lúta að grundvallaratriðum sem varða þá hugsun sem Kyoto-bókunin byggist á. Meðal annars segir þar: „Kyoto-bókunin felur einnig í sér ákvæði um viðskipti milli landa með útstreymisheimildir. Útfærsla íslenska ákvæðisins takmarkar hins vegar þessi viðskipti þannig að Ísland getur ekki selt frá sér útstreymisheimildir. Ríkjum er í sjálfsvald sett hvort þau takmarki útstreymi innan lands með úthlutun útstreymisheimilda og viðskiptum (sic) með þær. Að athuguðu máli er ekki talin ástæða til þess að fara þá leið hér á landi.“ Tvennt vekur hér athygli: Rýr rökstuðningur að baki þeirri ákvörðun að fara ekki þá leið sem Kyoto-bókunin byggist á, þ.e. sveigjanleika, t.d. með því að eiga viðskipti með útstreymisheimildir á markaði innan lands eða í alþjóðlegu samhengi. Í öðru lagi sú fullyrðing að Íslandi sé óheimilt að selja frá sér útstreymisheimildir. Þetta á samkvæmt orðanna hljóðan einungis við um viðskipti (sölu) á milli landa með þær útstreymisheimildir sem ákvörðun nr. 14/CP.7 tekur til. Ákvörðunin takmarkar hins vegar ekki innanlandsviðskipti með viðbótarheimildirnar né önnur viðskipti með útstreymisheimildir sem Ísland mun hafa í samræmi við Kyoto-bókunina. Því má velta fyrir sér hvort milliríkjaviðskipti með úthlutuðu heimildina, séu samrýmanleg markmiðum Kyoto-bókunarinnar að teknu tilliti til viðbótarheimildarinnar í ákvörðun 14/CP.7. Að minnsta kosti var það skilningur samningamanna þegar viðbótarheimildin sem ákvörðunin 14/CP.7 gildir um var undirbúin að ekki ætti að vera mögulegt að selja úthlutuðu útstreymisheimildirnar á alþjóðlegum markaði, þ.e. sala umfram kaup á heimildum. Hins vegar ber texti ákvörðunar 14/CP.7 þennan skilning ekki með sér. Við þetta má bæta að þótt Íslandi hafi verið úthlutað útstreymisheimildum felst í úthlutuninni í raun takmörkun á réttindum Íslands, þ.e. takmörkun á því að nýta auðlindina andrúmsloft sem viðtaka fyrir tiltekna starfsemi innan íslenskrar lögsögu. Samkvæmt almennum skýringarreglum þjóðaréttarins bæri að túlka slíkar takmarkanir Íslandi í hag.“ Þetta er mjög athyglisvert sem sá sem þetta ritar setur hér fram og leiðir auðvitað hugann að því að kannski hafa ýmsir haft þá skoðun, a.m.k. hef ég haft hana, að möguleikar væru fyrir hendi til að leyfa innflutning á losunarheimildum til landsins. Hins vegar hafa engar reglur verið settar um slíkt í landinu og er ástæða til að velta því fyrir sér hvort slíkt sé þá í raun og veru heimilt og kannski má segja að það sé þá ljóst að stjórnvöld í landinu hafi tekið þá ákvörðun að ekki ætti að notfæra sér möguleikana til þess fram til ársins 2012. Þetta hefur þó hvergi verið rætt opinberlega þannig að maður getur ekki gert sér fulla grein fyrir því hvað stjórnvöld hugsa í þessu efni. Kannski skýrist vandræðagangurinn í þessu máli öllu að einhverju leyti með því að þarna séu einhver vandamál uppi sem stjórnvöld telja sig ekki geta leyst á einfaldan hátt. „Áhrifaríkt stýritæki. Úthlutun útstreymisheimilda og viðskipti með þær eykur út af fyrir sig ekki umhverfisvernd. Þessi aðferð hvetur hins vegar til þess að losunin fari fram þar sem kostnaðurinn er lægstur. Aðferðin er einnig áhrifaríkt stýritæki stjórnvalda í þeim málaflokki sem hér um ræðir því fyrirsjáanlegt er að draga þurfi enn meira úr losun gróðurhúsalofttegunda eftir lok fyrsta skuldbindingartímabils Kyoto-bókunarinnar 2008–2012. Loks dregur úr beinum afskiptum ríkisvaldsins en oft og tíðum hefur verið gagnrýnd sú miðstýrða nálgun sem lengi hefur tíðkast við stjórn umhverfismála, m.a. hér á landi. Gjöld fyrir nýtingu auðlinda. Aðgangi að auðlindum sjávar er stýrt með ákveðnu regluverki og gjöld fyrir nýtingu auðlinda þekkjast hérlendis, samanber veiðigjald á veiðiheimildir sem tekur gildi 1. september 2004 í samræmi við V. kafla laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða. Til grundvallar gjaldinu skal m.a. leggja aflaverðmæti að frádregnum ýmsum kostnaðarliðum, þar með talið liðum sem tengjast rekstri. Auk almenns veiðileyfis, sem er nauðsynleg forsenda fiskveiða í atvinnuskyni, er aflahlutdeildarkerfi (kvótakerfi) við lýði í samræmi við ákvæði ofangreindra laga og helst aflahlutdeild skips óbreytt milli ára. Aflamark hvers skips á hverju veiðitímabili ræðst hins vegar af leyfðum heildarafla viðkomandi tegundar fisks og hlutdeildar skips í þeim heildarafla. Í 1. gr. laga nr. 38/1990 er sérstaklega tekið fram að úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögunum myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Auk þessa eru ítarlegar reglur í lögunum um hámarksaflahlutdeild, eða þak, einstakra fiskiskipa í eigu einstakra aðila, tilkynningar þegar fyrirsjánlegt er að aðilar fari umfram þau mörk sem sett eru um hámarksaflahlutdeild og fleiri atriði þessum skyld. Loks er ljóst að úthlutað aflamark er mögulegt að flytja á milli skipa og ber að tilkynna um slíkan flutning. Ekki hefur verið talin ástæða til þess að fara neinar slíkar sambærilegar leiðir þegar losun gróðurhúsalofttegunda á í hlut hérlendis og fyrir liggur stefnumarkandi ákvörðun þess efnis að úthluta ekki útstreymisheimildum og að viðskipti með þær fari ekki fram hér á landi eins og ég kom að, án þess þó að fyrir liggi gagnsær, skýr eða ítarlegur rökstuðningur að baki þeirri ákvörðun.“ Það er allt saman mikið umhugsunarefni sem hér hefur verið farið yfir og segir okkur í raun og veru svolítið um það af hverju ríkisstjórnin er í þeim vandræðum sem hún virðist vera hvað varðar útstreymi gróðurhúsalofttegunda og ákvarðanir eða skuldbindingar gagnvart nýjum virkjanakostum eða framleiðslu í stóriðju í landinu. „Mengunarvarnir. Lög nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, er meginlöggjöfin sem gildir um þá staðbundnu starfsemi sem sleppir út gróðurhúsalofttegundum hér á landi og fellur undir gildissvið Kyoto-bókunarinnar. Lögin gilda einnig um útblástur frá bifreiðum (dreifð eða hreyfanleg uppspretta) og um útblásturinn gilda sérstakar reglur þar sem fram koma viðmiðunarmörk. Aðrar dreifðar uppsprettur gróðurhúsalofttegunda, t.d. rekstur flugvéla og skipa, lúta ekki sérstökum reglum hvað útstreymi gróðurhúsalofttegunda varðar. Alls stafa 56% af útstreymi gróðurhúsalofttegunda hér á landi frá dreifðum uppsprettum: frá samgöngum 30% og fiskveiðum 26%. Aðrar uppsprettur gróðurhúsalofttegunda eru iðnaðarstarfsemi 32%, landbúnaður 10%, og 2% stafa frá úrgangi.“ Þær tölur sem hér eru nefndar eru frá árinu 2003. „Starfsleyfisskylda. Sú staðbundna starfsemi hér á landi sem sleppir út gróðurhúsalofttegundum er starfsleyfisskyld í samræmi við lög nr. 7/1998 og reglugerð nr. 785/1999, um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun. Gróflega má skipta þessari starfsemi í tvo flokka: 1. Starfsemi sem losar gróðurhúsalofttegundir og meginlosunin er til komin vegna aðferða og efna sem notuð eru í viðkomandi framleiðsluferlum eða rotnunar sem á sér stað við ákveðnar aðstæður. Í þennan flokk falla t.d. álverið í Straumsvík, álverið á Grundartanga, svo og Járnblendiverksmiðjan á Grundartanga. Staðbundin starfsemi sem losar gróðurhúsalofttegundir vegna rotnunar eru t.d. urðunarstaðir og landbúnaður. Almennur landbúnaður er ekki starfsleyfisskyldur, einungis umfangsmikil svína- og alifuglarækt. 2. Starfsemi sem knúin er af orkugjöfum, svo sem olíu, sem losa gróðurhúsalofttegundir, t.d. Kísiliðjan við Mývatn, Sementsverksmiðjan og fiskimjölsverksmiðjur.“ Þá komum við að efni starfsleyfanna og útstreymisheimildum en í greininni segir, með leyfi forseta: „Nauðsynleg forsenda viðskipta með útstreymisheimildir er að starfsleyfishafi eða aðrir sem losa gróðurhúsalofttegundir hafi nægar heimildir til þess að ráðstafa þeim. Hins vegar er spurning hvort hægt sé að líta svo á að gilt starfsleyfi fyrir tiltekna staðbundna starfsemi sem losar m.a. gróðurhúsalofttegundir feli í sér úthlutun á útstreymisheimildum, þ.e. heimild til þess að losa tiltekin tonn af gróðurhúsategundum á ákveðnu tímabili. Mín niðurstaða er sú að starfsleyfi í núverandi mynd veiti ekki slíkan sérgreindan rétt enda eru útstreymisheimildir ekki aðgreindar í starfsleyfunum og eru í raun ekki til samkvæmt íslenskum rétti. Starfsleyfi eru eins og orðið bendir til fyrst og fremst heimild til þess að reka tiltekna mengandi starfsemi á fyrir fram ákveðnum stað sem í ákveðnum tilvikum sleppir út í andrúmsloftið gróðurhúsalofttegundum. Hafa ber þó í huga að mögulegt er að framselja starfsleyfi, þ.e. starfsemina í heild sinni að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Nýlega var samþykkt tilskipun … sem hefur í för með sér að ESB-ríkin verða innan skamms að taka upp úthlutunarkerfi fyrir útstreymisheimildir … og úthluta þeim til tiltekinnar starfsemi sem losar gróðurhúsalofttegundir. Þetta er gert í því skyni að uppfylla skuldbindingar Kyoto-bókunarinnar á sem hagkvæmastan hátt. Tímabilið frá 2005 til 2007 verður eins konar reynslutími áður en fyrsta skuldbindingartímabil Kyoto-bókunarinnar hefst árið 2008. Eftir það verður kerfið rekið í fimm ára tímabilum. Ein af meginröksemdunum fyrir því að taka upp slíkt kerfi innan EB er sú að opna möguleika á að nýta sér ákveðinn efnahagslegan ávinning, þ.e. losun gróðurhúsalofttegunda mun fara fram þar sem kostnaðurinn er lægstur, rekstraraðilar geta nýtt sér tiltekinn sveigjanleika. Viðurkennt er að með úthlutun útstreymisheimilda sé tekið í notkun öflugt stýritæki til þess að ná markmiðum Kyoto-bókunarinnar. Kerfið og einstakir þættir þess eru jafnframt útfærsla á greiðslureglunni sem umhverfisstefna EB byggist á. Starfsemi sem losar gróðurhúsalofttegundir verður að afla sér sérstaks leyfis til þess að losa gróðurhúsalofttegundir … hjá lögbæru stjórnvaldi í aðildarríkinu, og einnig er þeim sem ábyrgð bera á slíkri starfsemi úthlutað útstreymisheimildum. Fyrra leyfið er starfsleyfi í eðli sínu og er bundið viðkomandi starfsemi og starfsstöðinni. Það seinna er hins vegar ávísun á tilteknar útstreymisheimildir sem unnt er að eiga viðskipti með. Á tímabilinu 2005–2007 ber aðildarríkjunum að úthluta a.m.k. 95% útstreymisheimilda án endurgjalds. Eftir 2008 skal úthluta a.m.k. 90% án endurgjalds. Úthlutunin á að vera í samræmi við tiltekin, fyrir fram ákveðin og sameiginleg viðmið, m.a. til þess að koma í veg fyrir röskun á samkeppni. Úthlutun útstreymisheimilda á að byggjast á landsáætlun þar að lútandi. Í henni á að koma fram heildarmagn þeirra útstreymisheimilda sem viðkomandi ríki hyggst úthluta. Taka ber mið af athugasemdum almennings við gerð slíkra áætlana. Framkvæmdastjórn EB getur hafnað áætluninni ef hún er ekki í samræmi við viðmiðin. Rekstraraðilar sem losa meira magn af gróðurhúsalofttegundum en útstreymisheimildir þeirra standa fyrir verða sektaðir af aðildarríkjunum. Sektir verða 40 evrur á tonn á tímabilinu 2005–2007, en frá 2008 verða það 100 evrur. Einungis tilteknir flokkar staðbundinnar starfsemi verða með í EB-kerfinu til þess að byrja með. Aðildarríkin geta hins vegar óskað þess að fleiri gróðurhúsalofttegundir verði teknar inn í kerfið og fjölbreyttari starfsemi. Jafnframt er þeim heimilt að nota kerfið fyrir starfsemi sem er undir stærðarmörkum þeim sem koma fram í viðauka I með tilskipuninni. Mögulegt verður að tengjast EB-kerfinu, gagnkvæm viðurkenning, þótt viðkomandi ríki sé ekki í sambandinu. Nýja tilskipunin mun verða hluti af EES-samningnum. Mögulegt er að óska eftir tímabundnum undanþágum til 31. desember 2007. Einungis stærri fiskimjölsverksmiðjur hér á landi falla beinlínis undir gildissvið tilskipunarinnar og e.t.v. Járnblendiverksmiðjan og álverin. Verði nýja tilskipunin tekinn inn í EES-samninginn án fyrirvara af Íslands hálfu ber að taka hérlendis upp úthlutun útstreymisheimilda, a.m.k. hvað varðar þá starfsemi sem beinlínis fellur undir gildissvið tilskipunarinnar. Flest nágrannaríkin eru að undirbúa gildistöku Kyoto-bókunarinnar. Bæði í Noregi og Svíþjóð stendur nú yfir undirbúningur og ætla bæði ríkin að úthluta útstreymisheimildum. Norðmenn stefna að því að gera landskerfið þannig úr garði að það uppfylli bæði kröfur EB-kerfisins og ákvæði Kyoto-bókunarinnar. Að öllum líkindum munu Norðmenn úthluta útstreymisheimildum til fjölbreyttari starfsemi en EB-regluverkið gerir ráð fyrir og hugsanlega til þeirra sem bera ábyrgð á tiltekinni losun frá dreifðum og hreyfanlegum uppsprettum. Bæði Noregur og Svíþjóð munu breyta eitthvað fyrirkomulagi koltvíoxíðskatts sem nú er lagður á ýmsa mengandi starfsemi. Eitthvað verður dregið úr skattskyldu en í stað hennar verður úthlutað útstreymisheimildum. Einnig er mögulegt að hluti útstreymisheimildanna verði seldur eða boðinn upp m.a. til þess að brúa það bil sem verður vegna breytinga á koltvíoxíðskatti.“ Þá er komið að lokaorðum þessarar merkilegu greinar, með leyfi forseta: „Ég hef nú fjallað um ýmis atriði sem varða alþjóðlegar skuldbindingar sem hafa að markmiði að draga úr gróðurhúsaáhrifum og loftslagsbreytingum. Ég vék að nokkrum stefnumarkandi ákvörðunum sem hafa verið teknar hér á landi og varða þennan málaflokk og rökstuðningnum að baki þeirri ákvörðun að fara ekki þá leið sem Kyoto-bókunin beinlínis hvetur til. Að mínu mati er sá rökstuðningur ófullnægjandi, sérstaklega í ljósi þess sem nú er í undirbúningi í nágrannaríkjunum og innan ESB, og síðast en ekki síst með tilliti til eðlis Kyoto-bókunarinnar og þess sveigjanleika sem hún gefur möguleika á og getur komið sér vel fyrir þá starfsemi sem losar mest af gróðurhúsalofttegundum. Jafnframt kann þessi ákvörðun að einhverju leyti að vera byggð á misskilningi. Loks lýsti ég nokkrum þáttum sem lúta að nýjum reglum sem taka munu gildi á öllu EES-svæðinu í fyllingu tímans. Ef ákveðið yrði að hefja úthlutun útstreymisheimilda hér á landi í því augnamiði að eiga viðskipti með þær á markaði þarf augljóslega nýja löggjöf. Auk annars þyrfti að taka afstöðu til þess hvort einungis eigi að úthluta heimildum til tiltekinnar, staðbundinnar, mengandi starfsemi eða einnig til þeirra sem losa umtalsvert magn gróðurhúsalofttegunda þótt frá dreifðum uppsprettum sé. Ekki yrði vandalaust að úthluta útstreymisheimildum, m.a. með tilliti til jafnræðisreglu, fyrri starfsemi o.fl. Hins vegar eru sambærileg kerfi ekki nýlunda hér á landi eins og ég kom að. Ég hef látið hjá liggja að velta fyrir mér ýmsum atriðum, t.d. atriðum sem koma inn á samkeppni á EES-svæðinu og ég hef ekki vikið að hugsanlegum núningsflötum vegna alþjóðlegra viðskipta með útstreymisheimildir samkvæmt Kyoto-bókuninni og regluverks Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Því má velta fyrir sér hvort Ísland hafi átt að gerast aðili að rammasamningnum í upphafi og síðar Kyoto-bókuninni. Eins og þetta alþjóðlega regluverk hefur þróast er ljóst að það fellur ekki vel að efnahagslegri uppbyggingu smærri ríkja eins og efni ákvörðunar 14/CP.7 ber með sér og hafa verður í huga að útstreymisheimildir Íslands eru afar takmarkandi. Hins vegar verður ekki hjá því komist að benda á þá staðreynd að e.t.v. er mögulegt að fara aðrar og fjölbreyttari leiðir við að uppfylla samningsskuldbindingarnar en fyrirsjáanlegar eru hér á landi. Hvað varðar EES-samninginn er ljóst að ekki er mögulegt að samþykkja nýju tilskipunina nema með fyrirvara, það er að segja ef íslensk stjórnvöld halda stefnu sinni í þessum málaflokki til streitu. Umhverfisréttur þróast hratt. Ýmsar leiðir eru að ryðja sér til rúms, leiðir sem í senn draga úr miðstýringu og veita rekstraraðilum meira svigrúm, en eru samtímis öflug stýritæki til þess að ná umhverfismarkmiðum. Úthlutun útstreymisheimilda og viðskipti með þær er ein slík aðferð. Grein þessi byggist á rannsókn sem birtast mun í riti Lagastofnunar Háskóla Íslands innan skamms. Sú grein ber heitið: Alþjóðlegar skuldbindingar um loftslagsbreytingar og íslenskur réttur: umfjöllun með áherslu á útstreymisheimildir og viðskipti með þær.“ Ég hef lokið lestri á grein Aðalheiðar Jóhannsdóttur, hæstv. forseti, og tel fulla ástæðu til að vekja athygli hv. alþingismanna og þeirra sem á mál mitt hlýða á henni. Grein hennar hefur a.m.k. orðið til þess að ég hef áttað mig á því að íslensk stjórnvöld hafa í raun ekki möguleika til þess, nema með nýrri lagasetningu, að leyfa uppbyggingu stóriðju á Íslandi fram yfir íslenska ákvæðið svokallaða. Ég tel þess vegna fulla ástæðu til þess að á Alþingi ræði menn þessa stöðu nákvæmar en gert hefur verið. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að staðfesting Íslands á Kyoto-bókuninni hefði þetta gildi. En samkvæmt henni verður ekki með neinu móti bætt við útblæstri á lofttegundum að óbreyttu. En það er mikil ástæða til að menn ræði það í góðu tómi hér í Alþingi og ég vil að menn skoði þau mál nánar. Ég hef svo sem ekki sérstaka ástæðu til að halda mikið lengur áfram ræðu minni. Ég veit að margir bíða eftir því að taka til máls. Hér eru margir á mælendaskrá sem vilja ræða þau málefni sem hér eru á dagskrá. Þau eru mikilvæg. Ég ákvað að nota tíma minn í ræðustól í dag til að fara yfir þessi tvö merkilegu plögg sem ég hef farið yfir. Annars vegar var það tilvitnun í ræðu fyrrverandi þingmanns Bryndísar Hlöðversdóttur. Hins vegar las ég upp merkilega grein sem ég tel að ætti að vera skyldulesning háttvirtra alþingismanna. Ég geri ráð fyrir því að við höldum áfram þessari umræðu fram eftir deginum. Ég hlakka til að hlusta á forsvarsmenn ríkisstjórnarflokkanna í framhaldi af ræðu minni. Ég veit að þeir hafa einhverjir ætlað í andsvör við mig þótt ég sjái þá ekki í salnum núna. En ég geri ráð fyrir því að þeir mæti í þau andsvör sem þeir ætluðu að veita. Áður en ég fer úr þessum ræðustóli langar mig til að létta mönnum örlítið lundina með lítilli tilvitnun. En eftir áramótin varð mönnum ljóst að í umræðunni um rannsóknir á auðlindum í jörðu sem Alþingi fjallaði um löngum stundum fyrir áramótin hafði iðnaðarráðherra verið haldin einhverjum gríðarlegum misskilningi hvað þetta mál varðar. Ég hafði hugsað mér að fara svolítið yfir það mál hér en ég ætla að stytta það. En vegna þess í hve ámátlega stöðu hæstv. iðnaðarráðherra kom sér í í því máli, datt mér í hug kvæði sem ég hef oft lesið og er eftir Guðmund Böðvarsson. Þetta kvæði er í bókinni Saltkorn í mold eftir þann snilling. Hæstv. forseti. Nú er einmitt formaður iðnaðarnefndar mættur í salinn  Vallhumall vex í þúfu Völku gömlu frá Tjörnum. Stóð sú við sætingu og rakstur sjaldan á engjateigi, fornleg um þykkju og þel. Langtímis fór hún á fjalli að fé, með toppmjóa húfu, gagnkunnug hálendishagans holtum, móum og dýjum, Einbúa og Útbrúnir þekkti, Illasund, Háamel, því hún rak á hverjum degi hreppstjórans ær úr kvíum, með sér að morgni tók hún mal sinn, og blöndulegil, staf sinn, og stytti sig vel. Valka var vel að manni, í vextinum stutt og digur, ótæpt var í hana spunnið andanum til að duga, og ófremdin sárt henni sveið, oft vó hún upp stórgrýti í vörður og vann þar lofsverðan sigur, en oflangt frá alfaraleið, því henni brann það í huga að hafa sér nokkuð unnið til frægðar fyrri en væri fram hjá í markleysu runnið örfleygt ævinnar skeið. Kristfinnur Kortsson af Skaga var kaupamaður á Tjörnum, kattliðugt kvikindi var hann og krækti leikandi báðum hælunum aftur fyrir haus, list sína löngum á kvöldum hann lék fyrir krakkaskarann og hélt sínum fræknleik til haga hreykinn af sínum dáðum, galandi gort og raus, kallandi kalls til Völku: - klofstutt og rasssíð er Valka, brauðstirð og liðalaus. Það var á aftni einum að örfáar gamalrollur kreikuðu heim undir kvíar, komnar án hunds og smala, margs var þá spurt, - og spáð að ef til vill álfasollur, iðkandi brellur nýjar, villt hefði um fyrir Völku, var þá með nokkrum kala munuð mörg þeirra dáð, en ekki var um að tala: afi var sendur að leita. Drjúg eru reynds manns ráð. Afi á Refsstaða-Rauðku reið nú skætinginn glaðan, margur var brekkubollinn, Berjadalinn og Flatann leitaði hann inn og út, og vestur við Vatnsmýrarpollinn Völku fann hann að lokum, og dauðskelfdur datt hann af baki og drottin um liðsinni bað hann, því illa var ástatt um Völku: öðrum stuttfæti sínum krækt hafði hún yfir kollinn og kom honum ekki þaðan, allt var í hörðum hnút. En Valka mín, - okkur öllum sem ætluðum stórt að gera, skal endast til hugarhægðar í hjásetu á lífsins fjöllum, sú lífsreynsla mín og margra, að misheppnan afreksverksins - fékk manni nokkurrar frægðar, og fráleitt er því að bera frá tapinu sorg og sút. 
            

Frú forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur nú talað hér síðan um miðjan dag í gær með örstuttu hléi. Hann hefur farið víða um þetta frumvarp til vatnalaga sem við ræðum hér. Mig langaði fyrst og fremst að biðja hv. þingmann að fara yfir eitt mál, eða reyndar tvö. Það fyrra er varðandi eignarréttinn sem honum var tíðrætt um í ræðu sinni. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að fasteigninni, jörðinni, landinu, fylgi eignarréttur á vatninu og mig langar því að spyrja hv. þingmann einmitt vegna þess: Ef sú leið væri farin sem hann telur að eigi að fara, hvernig væri þá með aðila sem bæði nýta kalt vatn á jörð sinni og selja það til nota annars staðar? Sama á við með heitt vatn sem verið er að virkja og nota. Við getum nefnt fyrirtæki eins og Orkuveitu Reykjavíkur sem keypti á sínum tíma land á Nesjavöllum í Grafningi sem þá var. Hún hefur nú keypt land á Hellisheiði. Hvernig fer með eignarréttinn sem þessi fyrirtæki nýta og eru að nota sér til handa? Það eru jafnframt til virkjanir sem nota gas sem kemur úr jörðu, koltvísýring, nota hann og selja af jörðunum í iðnað og til annarrar atvinnustarfsemi. Telur ekki hv. þingmaður að ríkið væri skaðabótaskylt ef farið yrði að ráðum hans?

Hæstv. forseti. Það sem við höfum í raun og veru verið að segja er að við viljum að skilgreiningarnar verði óbreyttar. Það skapast væntanlega ekki nein skaðabótaskylda við það. Ég tel það svolítið undarlegt að menn skuli líta þannig á afstöðu okkar að hún hafi í för með sér einhverjar breytingar frá því sem verið hefur. Vatnalögin sem hafa verið í gildi eru skilgreind með þeim hætti sem við viljum halda í. Það sem verið er að fjalla um í þessu frumvarpi er að breyta skilgreiningunni og kalla hana eignarrétt í stað þess að hún er raunverulega skilgreind sem afnotaréttur í vatnalögunum sem slíkum. Þetta er munurinn á afstöðu okkar.

Nei, …

Öll not af vatni eru því áfram með sama hætti og verið hefur ef við breytum ekki skilgreiningunni. Hins vegar er að mínu viti alveg ljóst að menn geta ekki með neinu móti spáð um hver breytingin verður í framtíðinni. Reynslan ein getur sýnt okkur til hvers breytingin af þeirri lagabreytingu sem hér er verið að ræða mun leiða. Það veit enginn. Það er verið að nota annað orð, nota orðið eignarréttur um vatnið sem ekki hefur verið gert fram til þessa. Það á eftir að sýna sig hvað þetta þýðir. Ef marka má svör þess manns sem samdi þetta frumvarp, að það mundi kosta einhvers konar skaðabætur ef við breyttum skilgreiningunni sem er í lögunum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu núna, þá held ég að menn þurfi að huga vel að þessu máli, hvort menn ætla að taka það inn í heildarlagabálkinn í staðinn fyrir vatnalögin.

Frú forseti. Við höfum orðið vitni að langri og yfirgripsmikilli ræðu hjá hv. þingmanni. Samt sem áður er ekki ljóst hvað talsmaður Samfylkingarinnar vill í þessu máli. Mér finnst það vera alveg klárt eftir að hafa tekið þátt í störfum nefndarinnar hvar Vinstri grænir eru á þessum kanti. Mér fannst svar hv. þingmanns og málflutningur hans í þessari löngu ræðu vera mjög misvísandi. Það verður fróðlegt að fylgjast með umræðunni áfram og heyra hvað aðrir talsmenn Samfylkingarinnar munu segja um þetta tiltekna mál sem er eignarrétturinn þegar verið er að taka vatn, heitt vatn, gufu, kalt vatn og aðrar auðlindir og selja til þriðja aðila. Mér finnst af og frá að hv. þingmaður hafi skýrt nákvæmlega út hvað hann á við eftir þá miklu umfjöllun sem þó hefur átt sér stað um málið.

Hæstv. forseti. Það getur vel verið að einhverjum finnist þetta flókið. Mönnum hefur fundist þetta flókið býsna lengi. Það er þó að mínu viti algjörlega skýrt að við viljum ekki að þetta eignarréttarhugtak, séreign, verði notað um vatnið, við teljum það ekki henta yfir þessa auðlind. Ég er á þeirri skoðun að menn ættu nokkurn veginn að geta skilið hvað við erum að fara. Við viljum að skilgreiningin sem verið hefur í vatnalögunum fram að þessu verði látin gilda. Það er aðalniðurstaðan. Ef það er voðalega óskýrt þá kann ég ekki að útskýra mjög vel fyrir mönnum hvað við er átt. Þá þurfa menn, a.m.k. þeir sem hér tala, að útskýra fyrir mér hvað þeir eiga við. Hvað er það sem þeir telja að breytist með þessari lagasetningu? Það hefur komið fram að þeir halda því fram að hér sé einungis formbreyting á ferðinni. Það ætti þá ekki að vera mikil fórn af þeirra hálfu ef það yrði til samkomulag að við höldum okkur við fyrri skilgreiningu en það virðist vera svo óskaplega mikilvægt fyrir stjórnarliða að þessi formbreyting fari fram. Ef þetta er bara formbreyting og hefur engin áhrif, hvers vegna ganga menn þá fram með þessum hætti og gera það að aðalatriði þess máls sem hér um ræðir að breyta forminu hvað þetta varðar? Hvernig stendur á því? Ég held að það þurfi að koma fram í þeirri umræðu sem eftir er og menn hafa nógan tíma til að útskýra það.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur haldið fimm klukkustunda langa ræðu um það málefni sem við fjöllum hér um, frumvarp til nýrra vatnalaga og heildarendurskoðun á þeim lögum. Hv. þingmaður hefur haldið því fram í þessari umræðu og í sinni löngu ræðu að Framsóknarflokkurinn væri á einhverri frjálshyggjuleið í þessum efnum. Ég fór yfir það í ræðu minni við upphaf þessarar umræðu, 2. umr. um þetta mál, að hér er ekki um neina stefnubreytingu að ræða. Framsóknarflokkurinn hefur staðið vörð um réttindi landeigenda áratugum saman, allt frá stofnun hans. Það hefur ekkert breyst og engin stefnubreyting á sér stað með því frumvarpi sem hér um ræðir enda þótt hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar vilji gefa annað í skyn. Ég hef farið yfir álit Karls Axelssonar, að hér sé einungis um formbreytingu að ræða en ekki stefnubreytingu. Ég get vitnað hér í rit Þorgeirs Örlygssonar um eignarhald á landi og náttúruauðlindum þar sem segir á bls. 585 í því riti, þar sem hann fer yfir 49. gr. núgildandi vatnalaga sem ég ætla svo sem ekki að fara nánar í, með leyfi forseta: „Réttarframkvæmdin hefur og til fulls viðurkennt eignarrétt landeigenda að vatnsorku, m.a. þegar vatnsföll hafa verið tekin til virkjunar, og dómstólar hafa talið landeigendur eiga eignarrétt að vatni á landi sínu.“ Áfram heldur Þorgeir Örlygsson: „Þegar til þess er litið sem að framan segir er ljóst að við setningu vatnalaga 1923 var með ótvíræðum hætti tekið af skarið um það að landeigendur ættu einir rétt til að hagnýta orku þeirra vatna sem um landareignir þeirra renna. Vatnsréttindi eru samkvæmt því með sama hætti og jarðefni og jarðhiti undir yfirborði eignarlanda þáttur í eignarrétti landeigenda sem verndar nýtur skv. 72. gr. stjórnarskrárinnar.“ Að þessari niðurstöðu hafa flestallir sérfræðingar á þessu sviði komist á 20. öldinni, alveg sama  
            

Hæstv. forseti. Vatnalögin gengu út frá þeirri skilgreiningu sem ég vitnaði til áðan. Allar greinar vatnalaga sem um þetta hafa gilt hafa orðið til þess að ákveðin framkvæmd hefur komið og staðist tímans tönn. Sú framkvæmd er öll á þann veg að landeigendur hafi möguleika og rétt til að hagnýta sér orkulindir, hagnýta sér vatnið og þau gæði sem á landi þeirra eru. Það er engin þræta um þetta. Hins vegar stendur hvergi í vatnalögum og var frá upphafi ákveðið að ekki skyldi vera þar, að landeigendur ættu vatnið. Þeir sem vilja ráða hér í pólitík nú á dögum telja allt í einu að það sé svo óskaplega mikilvægt að vatnið skuli vera séreign en ekki hagnýtingarrétturinn á vatninu. Um það snýst deilan og hún kann að virka mjög ankannalega í augum margra. Ég tel hins vegar mjög óvarlegt að breyta skilgreiningunni. Ég er ekki á þeirri skoðun að það sé augljóst hvað af því leiðir. Hins vegar er ástæða til þess að velta því t.d. fyrir sér hvort sá sem á allt vatnið sem er á hans landi geti ekki farið að mótmæla því að settar séu á það þær hömlur sem eru í lögum núna. Það er nefnilega munur á að eiga eða eiga hagnýtingarrétt. Það kann vel að vera að það að breyta lögunum og skilgreiningunni með þessum hætti muni hafa afleiðingar sem enginn sér fyrir í dag.

Hæstv. forseti. Við höfum rakið það, hv. stjórnarliðar, að það er að meginefni til sameiginleg niðurstaða sérfræðinga í eignarrétti á 20. öldinni að vatnsauðlindin er skilgreind sem eignarréttindi landeigenda. Hv. stjórnarandstæðingar hafa ekki sýnt fram á neitt annað en að þetta sé álit sérfræðinga þjóðarinnar á 20. öldinni, og ég bíð eftir því að fá þann rökstuðning. Við erum að samræma löggjöf til samræmis við lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu frá árinu 1998 þar sem skilgreiningin er fyrir hendi. Ég held að það sé ágætt að samræma löggjöfina og ég get ekki séð að landið hafi farið á annan endann þrátt fyrir að þeim lögum hafi verið breytt frá 1998 enda er engin efnisleg breyting.

Hvaða máli skiptir þetta þá?

Ég velti því fyrir mér, hæstv. forseti, þegar hv. þm. Jóhann Ársælsson segir að vatnið eigi að vera eign þjóðanna, þetta sé ekkert endilega eign okkar Íslendinga, eins og hv. þingmaður nefndi í fimm tíma langri ræðu sinni áðan. Er það þá þannig, skil ég hv. þingmann rétt að hann telji að vatnsauðlind Íslendinga eigi ekki að vera í eigu Íslendinga heldur þjóðanna í heiminum? Ef hann telur að vatnsréttindi landeigenda og Íslendinga eigi að heyra undir önnur þjóðríki og önnur lönd þannig að Bandaríkjamenn gætu farið að sigla hingað og tekið vatn í stór skip og annað slíkt. Ef hann heldur því fram erum við gjörsamlega á andstæðri skoðun. Því miður virkar málflutningur Samfylkingarinnar út og suður í málinu og því miður náði hv. þingmaður ekki í fimm tíma langri ræðu sinni að skýra stefnu Samfylkingarinnar í þessum málaflokki.

Hæstv. forseti. Mér fannst þetta afar undarleg ræða. Ég hef ekki haldið því fram að búa ætti til einhver sérstök hugtök um hver ætti vatnið. Aðalatriðið er að vatn er ekki í eigu neins. Hagnýtingarrétturinn er í eigu þeirra sem hann hafa, eru eigendur að landi. Það er mjög fáránlegt að halda því fram að einhverjir geti komið til Íslands af því að Samfylkingin haldi því fram að vatnið sé ekki séreign. Vatn er ekki séreign og hefur ekki verið það í lögunum. Hvernig í ósköpunum geta menn haldið því fram að séreignarstefnan hafi orðið ofan á þegar niðurstaðan varð önnur? Niðurstaðan í lögunum 1923 var sú að séreignarstefnan yrði ekki ofan á. Þó svo einhverjir hafi þá skoðun í dag að séreignarstefnan hafi orðið ofan á af því að dómaframkvæmd hafi sýnt þetta eða hitt er bara ekki rétt. Niðurstaðan er sú árið 1923 að séreignarstefnan verður undir. Hins vegar er ljóst að niðurstaðan er sú að hagnýting eignaraðila á löndum er varin. Menn geta nýtt sér vatnið, menn geta nýtt sér auðlindirnar í sínu landi, um það eru ekki deilur. Hins vegar er engin ástæða til þess að breyta skilgreiningunni á vatni yfir í eignarhald frekar en bara loftinu eða fuglunum sem fljúga yfir landareignunum.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóhanni Ársælssyni fyrir yfirgripsmikla og góða ræðu um þetta mikilvæga mál sem liggur fyrir þinginu, frumvarp til vatnalaga. Til þess að það sé á hreinu þá leggjum við hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs til að frumvarpinu verði vísað frá enda er það meingallað. Bara það að það skuli heita Frumvarp til vatnalaga er misskilningur vegna þess að frumvarpið er augljóslega samið í iðnaðarráðuneytinu og með hagsmuni virkjanasinna að leiðarljósi. Strax í markmiðslýsingu, 1. gr., segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni, skynsamleg vatnsnýting og hagkvæm og sjálfbær nýting vatns.“ Reyndar má fjalla um það í löngu máli hvernig ríkisstjórnarflokkarnir skilgreina sjálfbæra nýtingu vatns. Það sem vantar í þessu frumvarpi til vatnalaga - sem er auðvitað ekki frumvarp til vatnalaga - er að aðeins er talað um nýtingu á vatni í mjög þröngum skilningi. Það er ekki verið að tala um verndun á vatni, það er ekki verið að hugsa um náttúruna í frumvarpinu. Miðað er við virkjanir. Þetta er mjög mikilvægt mál, vatn. Vatn er eitthvað sem snertir okkur öll á einn eða annan hátt. Vatn er sennilega eitt mikilvægasta efni jarðarinnar. Þetta er ekkert venjulegt efni sem við fjöllum um. Það hefur margoft verið ítrekað að þetta er sameiginleg arfleifð mannkyns og það er afar mikilvægt að við hugsum fyrst og fremst um verndunarsjónarmið þegar við fjöllum um vatn. Því hefur jafnvel verið haldið fram að vatn sé margfalt mikilvægara efni en t.d. olía. Stríð síðustu ára, áratuga og alda hafa verið háð út af völdum og auðvitað út af olíu og jafnvel má búast við því að stríð framtíðarinnar verði háð út af vatni. Við Íslendingar búum svo vel að við eigum nóg af hreinu vatni en hversu lengi vitum við ekki. Hins vegar er það árátta hjá núverandi ríkisstjórn að einkavæða allt og þetta er liður í þeirri áráttu, að vatn tilheyri einhverjum ákveðnum og einhver eigi vatnið, ekki bara vatnið í jörðinni undir landinu heldur líka vatnið sem rennur hjá. Ef á rennur í gegnum landareign þá á eigandi landsins, samkvæmt vatnalögunum, vatnið sem rennur fram hjá. Hann eignast það um leið og það kemur í landið og síðan á hann það ekki lengur þegar það rennur út úr landinu. Þetta kemur skýrt fram í 2. grein um gildissvið: „Lög þessi taka til alls rennandi eða kyrrstæðs vatns á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi, að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki hér um.“ Jafnvel í loftkenndu formi. Þá getur maður velt fyrir sér: andrúmsloftið er auðvitað að stórum hluta vatn, gufa. Á þá eigandi jarðarinnar andrúmsloftið? Þetta er afar furðuleg og einkennileg nálgun. Í haust var haldin merkileg ráðstefna sem bar yfirskriftina „Vatn fyrir alla“. Fjölmörg samtök komu að þeirri ráðstefnu, Landvernd, þjóðkirkjan, BSRB, Menningar- og fræðslusamband íslenskra kvenna, Kennarasamband Íslands, Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja og Náttúruverndarsamtök Íslands. Mig langar til að lesa aðeins upp úr sameiginlegri yfirlýsingu ráðstefnunnar, með leyfi forseta: „Undirrituð samtök vilja með sameiginlegri yfirlýsingu þessari vekja athygli ríkisstjórnar, sveitarstjórna, stofnana, fyrirtækja og almennings á mikilvægi og sérstöðu vatns fyrir land, þjóð og lífríki. Þótt enginn vatnsskortur sé á Íslandi þá er staðan önnur víðast hvar í heiminum. Gnótt vatns gefur því ekki tilefni til skeytingarleysis af okkar hálfu. Þvert á móti ber okkur að færa lagaumgjörð um vatn í þann búning að hún tryggi rétta forgangsröðun varðandi vatnsvernd og nýtingu og geti verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar. Hugsa verður til framtíðar og hafa almannahagsmuni og náttúruvernd að leiðarljósi. Vatn er takmörkuð auðlind og almannagæði sem er undirstaða alls lífs og heilbrigðis. Vatn er frábrugðið öðrum efnum að því leyti að það finnst náttúrulega í föstu, fljótandi og loftkenndu formi og er aldrei kyrrt á einum stað eða einu eignarlandi heldur á stöðugri hringrás um heiminn. Undirrituð samtök telja að aðgangur að vatni sé grundvallarmannréttindi, eins og kveðið er á um í samþykktum Sameinuðu þjóðanna sem Ísland hefur undirgengist. Sérhver maður á því rétt á aðgengi að hreinu drykkjarvatni og vatni til hreinlætis og heimilishalds. Líta ber á vatn sem félagsleg, menningarleg og vistfræðileg gæði sem ekki má fara með eins og hverja aðra verslunarvöru. Nýting vatns skal vera sjálfbær og aðgengi að því tryggt með lögum fyrir núlifandi kynslóð og kynslóðir framtíðarinnar. Það er skylda stjórnvalda að tryggja þegnum sínum þennan rétt án mismununar.“ Svo kemur grein um að vatnsveitur verði reknar á félagslegum grunni: „Það er hlutverk stjórnvalda að tryggja verndun vatns sem náttúruverðmæta sem og að tryggja hollustu og dreifingu vatns til allra þjóðfélagsþegna með fjárfestingu í mannvirkjum og mengunarvörnum. Vatnsveitur verði því reknar á félagslegum grunni, taki mið af almannahagsmunum og tryggi rétt einstaklinga til nægilegs hreins vatns til drykkjar og hreinlætis á viðráðanlegu verði. Það er jafnframt hlutverk stjórnvalda að tryggja að við nýtingu vatns verði öðrum náttúruverðmætum ekki spillt. Stjórnvöldum ber að tryggja almenningi aðgengi að öllum upplýsingum er varða verndun og nýtingu vatns og stuðla að aukinni virkni almennings og meðvitund um mikilvægi vatns, náttúru og réttrar umgengni við landið. Vegna mikilvægis vatns fyrir íslenska þjóð og lífríki landsins telja undirrituð samtök nauðsynlegt að fest verði í stjórnarskrá Íslands ákvæði um skyldur og réttindi stjórnvalda og almennings hvað varðar réttindi, verndun og nýtingu vatns. Lög og reglugerðir um nýtingu vatns taki því mið af ákvæðum sem viðurkenna rétt einstaklinga til vatns sem og lögum er varða verndun vatns og náttúru. Til að tryggja skilvirka verndun og nýtingu vatns ber stjórnvöldum að skipuleggja stjórnsýslu þannig að eðlilegt jafnvægi sé á milli þessara þátta og réttar einstaklinga til aðgengis að vatni.“ Þetta er einmitt grundvallaratriðið, að allir eiga rétt á vatni og landeigendur eiga að hafa að sjálfsögðu nýtingarrétt á vatni en það er hins vegar spurning hvort þeir eigi að eiga vatnið. 
             Það er dálítið skemmtilegt að Morgunblaðið fjallaði um þessa ráðstefnu í nokkuð ítarlegu máli og meira að segja var leiðari skrifaður í Morgunblaðinu um þetta. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Tilgangur einkavæðingar er fyrst og fremst að tryggja neytendum betri þjónustu og kjör með tilstuðlan samkeppni, ekki að færa einokun frá einni hendi yfir á aðra. En það hlýtur einnig að vera mikið álitamál hvort hægt sé að einkavæða auðlind á borð við vatn og má yfirfæra þá umræðu yfir á umræðuna um auðlindir hafsins og spyrja hvort ekki sé rétt að líta á vatn sem þjóðareign. Nú stendur yfir nefndarstarf um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Rétt er að við þá endurskoðun verði áskorunin, sem kemur fram í yfirlýsingu félagasamtakanna fyrir helgi“ - og ég las hérna upp áðan - „um vatn fyrir alla, tekin til alvarlegrar skoðunar. Þótt á Íslandi sé gnægð vatns verða Íslendingar að sýna að þeir kunni að umgangast þessa mikilvægu auðlind af virðingu og alúð.“ Ég fagna því að sjálft Morgunblaðið tekur í sama streng og við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði og þessi fjölmörgu samtök sem stóðu fyrir ráðstefnunni um Vatn fyrir alla. Iðnaðarnefnd bárust fjölmargar athugasemdir frá hinum og þessum sem ég tel rétt að fara yfir í nokkru máli vegna þess að þar kom fram mjög skýr gagnrýni á frumvarpið. Ég ætla að byrja á því að fara yfir umsögn frá hópi samtakanna, Vatn fyrir alla. Þar kemur afstaða þeirra mjög skýrt fram. Hér segir, með leyfi forseta: „Efni: Umsögn um frumvarp til vatnalaga, þskj. 281. Eftirfarandi samtökum, BSRB, þjóðkirkjunni, Kennarasambandi Íslands, Öryrkjabandalagi Íslands, Unifem á Íslandi, Mannréttindaskrifstofu Íslands, MFÍK, Félagi Sameinuðu þjóðanna á Íslandi, Náttúruverndarsamtökum Íslands, Landssambandi eldri borgara, SÍB – Samtökum starfsfólks fjármálafyrirtækja, UMFÍ og Landvernd sem hafa skrifað upp á meðfylgjandi yfirlýsingu „Vatn fyrir alla“ hefur borist til umsagnar frumvarp til vatnalaga, lagt fyrir Alþingi á 132. löggjafarþingi 2005–2006. Ekki vannst tími til að leggja fram sameiginlega umsögn um frumvarp til vatnalaga frá öllum samtökunum sökum þess hve stuttur tími var gefinn til umsagnar, auk þess sem einhver samtakanna munu væntanlega skila eigin umsögn. Eftirfarandi samtök standa sameiginlega að þessari umsögn um frumvarp til vatnalaga; BSRB, SÍB – Samtök starfsfólks fjármálafyrirtækja, UMFÍ – Ungmennafélag Íslands, Landssamband eldri borgara, KÍ – Kennarasamband Íslands, MFÍK, Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi, Öryrkjabandalag Íslands og Náttúruverndarsamtök Íslands. Í eftirfarandi sameiginlegri yfirlýsingu kemur fram meginafstaða samtaka þeirra sem að þessari umsögn standa til vatns og hvernig beri að skipa málum er vatn snerta. Ber að líta á efni yfirlýsingarinnar sem hluta af umsögn samtakanna um frumvarp til vatnalaga.“ Síðan kemur yfirlýsing um Vatn fyrir alla, en þar á eftir kemur umsögnin og nánari athugasemdir. Þar segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpi til vatnalaga er sú meginbreyting gerð að rétti til umráða og hagnýtingar á því vatni sem á landareign finnst, er umbreytt í óskoraðan eignarrétt.“ - Þetta er einmitt það sem við höfum verið að benda á en stjórnarflokkarnir og meiri hlutinn í iðnaðarnefnd kallar formbreytingu. - „Um leið er skilgreiningu á vatni breytt, frá því að vera vatn í almennri merkingu (ár, lækir, stöðuvötn) yfir í mun víðtækari merkingu, sbr. 2. gr. frumvarpsins: „Lög þessi taka til alls rennandi eða kyrrstæðs vatns á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi, að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki hér um.“ Samtökin fallast ekki á þá túlkun að þessi breyting sé einvörðungu formsatriði og hafi enga efnislega þýðingu. Mótmæla samtökin þessari breytingu og leggja til að ákvæði 2. gr. vatnalaga frá 1923 standi óbreytt, enda er breytingin í andstöðu við þá skipan vatnsmála sem fram kemur í sameiginlegri yfirlýsingu samtakanna og byggð er á samþykkt Sameinuðu þjóðanna frá 2002, sem Ísland hefur undirgengist. Þar segir m.a. að líta skuli á vatn fyrst og fremst sem menningarleg og félagsleg gæði en ekki sem efnahagsleg gæði.“ Þess má geta að Sameinuðu þjóðirnar útnefndu áratuginn 2005–2015 sem áratug vatnsins. Það væri dálítið sorglegt að í upphafi þessa áratugar værum við á Íslandi að samþykkja lög sem færa eignarhald á vatni til einhverra einstaklinga. Þetta er í algjörri andstöðu við það sem Sameinuðu þjóðirnar stefna að og nágrannalönd okkar hafa verið að gera á síðustu árum og Evrópusambandið hefur líka verið að færa inn í samþykktir sínar. „Samtökin gera athugasemdir við eftirfarandi atriði. 1. Athugasemd við ætluð markmið lagafrumvarpsins. Í athugasemdum við lagafrumvarpið segir að markmið endurskoðunar vatnalaga hafi hafist 2001 og hafi verið að samræma ákvæði vatnalaga annarri löggjöf sem sett hefur verið á gildistíma laganna, þ.e. frá 1923. Hér verður að hafa í huga að ein meginbreytingin sem nýtt frumvarp ber með sér, er breyting á afnota- og umráðarétti landeiganda yfir í hreinan eignarrétt. (a) Þá ber að athuga í fyrsta lagi hvaða lög hafa verið sett á þeim tíma – sem og undir hvaða alþjóðlega sáttmála hefur verið skrifað sem hafa mátt samræma eða stýra þeirri lagasetningu, t.d. samþykkt Sameinuðu þjóðanna um að líta beri á aðgang að vatni sem mannréttindi en ekki hverja aðra verslunarvöru og hvort að það hefur alltaf verið til staðar frá 1923 eitthvað innra samræmi í lagasetningunni sem nú er verið að fella ný vatnalög að. Ef slíkt innra samhengi hefur ekki verið til staðar þá er ekki hægt að tala um verið sé að „samræma“ ný vatnalög einhverju, þá er ekkert einsleitt til að færa lagasetningu í samræmi við. Og ef að það eru uppi mismunandi áherslur í lagasetningunni, t.d. í lögum um náttúruvernd (sem snertir vatn) og svo aftur á móti í lögum um auðlindir í jörðu, eða í lagasetningu um vatnsveitur sem setja þær undir félagsmálaráðuneyti og svo í lögum um t.d. Norðurorku, sem færa vatnsveitur undir iðnaðarráðuneyti, þá er ljóst að það „samræmi“ sem talað er um í athugasemdunum er ekki til staðar. Þá hlýtur samræmingin sem stefnt er að að miða við að vatnalög verði í samræmi við ákveðna þætti í völdum lögum eða ákveðna valda lagabálka.“ Hérna kemur síðan mjög mikilvægur þáttur, sem dálítið hefur verið fjallað um og mikið fjallað um í iðnaðarnefnd. „(b) Þá er það hlutleysis og faglega yfirbragð sem gefið er í skyn með því að aðeins sé verið að vinna að samræmingu við aðra löggjöf falskt. Þá má ljóst vera að markmiðin eru önnur og ákveðnari og sett annaðhvort í pólitísku skyni eða til að koma til móts við ákveðna hagsmuni, sem ekki eru taldir hafa verið nægilega tryggðir hingað til. Þá er spurningin hverra hagsmuni er þarna verið að gæta. (c) Fróðlegt er í því sambandi að sjá hvaða hagsmunaaðila ráðherra taldi rétt að kalla að lagasmíðinni, en það voru m.a.“ - og takið nú vel eftir - „fulltrúi Bændasamtaka Íslands, fulltrúi Orkustofnunar, lögfræðingur Orkuveitunnar sem fulltrúi Sambands sveitarfélaga, auk fulltrúa Samorku. Ekki var leitað til annarra samtaka sem hafa hér augljósra hagsmuna að gæta, hvort sem eru náttúruverndarsamtök, mannréttindasamtök, neytendasamtök, verkalýðssamtök eða önnur þau samtök og aðilar sem gæta almannahagsmuna.“ Þetta er nú dálítið áhugavert. Það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar var að þetta lagafrumvarp er greinilega samið með hagsmuni iðnaðarráðherra í huga fyrst og fremst. Það er nú dálítið skrýtið að hvorki skuli vera talsmenn neytenda eða Neytendasamtök eða mannréttindasamtök höfð með í ráðum þegar er verið að semja lagafrumvarpið. Þeim er auðvitað gefinn eftir á kostur á að koma með athugasemdir en síðan er ekkert hlustað á þær athugasemdir eins og við sjáum, ekki hlustað á þær að neinu leyti. Síðan eru gerðar athugasemdir við eignarréttarákvæði: „Í II. kafla, 4. gr. segir: „Fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgir eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur.“ Vatn er endurskilgreint með mjög víðtækum hætti sbr. 2. gr. frumvarpsins: „Lög þessi taka til alls rennandi eða kyrrstæðs vatns á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi ...“ (a) Með því að breyta umráðarétti og hagnýtingarrétti á vatni í kláran eignarrétt er stigið skref í þá átt að skilgreina vatn sem einkaeign viðkomandi landeiganda, hvort sem um er að ræða bændur, einkaaðila eða fyrirtæki stór eða smá. Að sumra mati kann það skref að vera óafturkræft, þó um það megi deila. Samkvæmt skilgreiningu á eignarrétti í víðtækustu merkingu, samanber Björn Þ. Guðmundsson, er átt við að „rétthafinn hafi einn heimild til umráða og ráðstöfunar verðmæta“. (Björn Þ. Guðmundsson, Lögbókin þín, bls. 93.) (b) Í 1. gr. vatnatilskipunar Evrópusambandsins, sem til stendur að taka upp (a.m.k. að hluta) hér á landi innan skamms, segir: „Vatn er ekki eins og hver önnur verslunarvara, heldur öllu frekar sameiginleg arfleifð, sem verður að vernda, verja og meðhöndla sem slíka.“ Ofangreind breyting á eignarrétti á vatni gengur augljóslega þvert gegn vatnatilskipun Evrópusambandsins sem leggur áherslu á að vatn sé sameiginleg arfleifð en ekki einkaeign tiltekinna einstaklinga, hópa eða fyrirtækja. (c) Í athugasemdum við frumvarpið er mikil áhersla lögð á rökfærslu fyrir því að samkvæmt vatnalögum 1923 sé umráð og hagnýtingarréttur á vatni jafngildur hefðbundnum eignarrétti og því sé hér um formbreytingu að ræða en ekki efnislega. Segir í athugasemdum við nýju vatnalögin að algengt sé að telja einstakar heimildir eða þætti eignarréttar yfir fasteignum sem sérstök réttindi, t.d. vatnsréttindi eða rekaréttindi. Af því leiðir að vatnsréttindi séu flokkuð sem sérstök eignarréttindi að fasteign. Hér má spyrja hvort ekki sé frekar um að ræða takmörkuð afnotaréttindi byggð á eignarrétti á landinu sem eðli málsins samkvæmt skapar ýmis afnot. Það er ekkert því til fyrirstöðu að sá skilningur sé hafður uppi þegar vatnalögin eru lesin, sem og ef vatn er talið og skilgreint sem sérstakt fyrirbæri, t.d. samkvæmt stjórnarskrá, alþjóðasáttmálum eða samkvæmt skilningi löggjafans á þeim tíma sem lög voru sett. Og við lagasetninguna var tekist á um tvö meginsjónarmið, annars vegar hvort líta ætti á vatn sem einkaeign, hins vegar hvort það ætti að vera í þjóðareign, með afnotum fyrir einstaklinga. (d) Rökin sem eru notuð í athugasemdunum eru m.a. þau að „um sé að ræða allar helstu hagnýtingarheimildir á vatni sem máli skipta, þar með talinn rétt til orkuvinnslu sbr. 49. gr.“ ... og er vitnað í hana með eftirfarandi hætti: „Eiganda landareignar, sem vatnsréttindi fylgja, svo og öðrum, sem heimildir hafa á þeim tekið, er rétt að nota það vatn, sem um hana rennur, til að vinna úr því orku …“ Í athugasemdunum er hins vegar sleppt þeim skilyrðum sem koma í beinu framhaldi í sömu setningu, sem hljóta að teljast vera á skjön við almenna skilgreiningu á eignarrétti. Þessar takmarkanir eru m.a. að „enda sé enginn fyrir það sviptur því vatni, sem hann þarf að nota samkvæmt III. og IV. kafla, (III. kafli fjallar um vatnsnotkun til heimilis og bústarfa og IV. kafli um áveitur) né neinum bakaðir óhæfilegir örðugleikar um slíka notkun, né vatni, er nota þarf með þeim hætti, spillt fyrir neinum, svo að til verulegra óþæginda horfi.“ Þá segir í upphaflegu lögunum í gr. 49 lið 2. „Eigi má umráðamaður vatnsréttinda virkja hluta af fallvatni, sem hefir meira en 500 eðlishestöfl, nema leyfi ráðherra komi til, og í þriðja lagi má binda leyfi þeim skilyrðum um vatnstökuna, gerð og tilhögun mannvirkja, tegund og spennu raforkustraums, sem nauðsynleg þykja til þess að tryggja almenningshagsmuni, þar á meðal sérstaklega það, að unnt verði seinna meir að koma hentugu skipulagi á orkuveitu til almenningsþarfa í héraði því eða landshluta, sem orkuverið eða veitan er í. Enn fremur má setja skilyrði um það, að almenningi í nágrenni við veituna sé veittur kostur á orku úr henni.““ Þetta er nú dálítið athyglisvert úr þessum gömlu góðu lögum frá 1923. Svo segir, með leyfi forseta: „Hér er augljóst að almannahagsmunir voru hafðir í huga við setningu laganna 1923 sem afmarka mjög það sem kalla mætti eignarrétt í hefðbundnum skilningi.“ - Og þetta verða nú fulltrúar meiri hlutans að viðurkenna. - „Það sem er kannski meira um vert er að þessi tilvitnaði liður var felldur út úr vatnalögum og færður undir raforkulög. Með öðrum orðum þá er raforkuþáttur vatnsréttinda talinn það sértækur að um hann hafa verið samin sérstök lög þar sem kveðið er á um rétt landeiganda og annarra til að reisa orkuver að fengnu leyfi ráðherra. Því má segja að það séu ekki vatnalög sem segi til um þennan afmarkaða hagnýtingarrétt á vatni, heldur raforkulög. Það er því varla hægt að finna í þessari grein vatnalaga réttlætingu á því að telja megi afnotarétt landeiganda að vatni fullgildan eignarrétt. (e) Í athugasemdum við frumvarpið er sagt að vatnsréttindi fasteignaeiganda takmarkist af efni vatnalaganna sjálfra og þar sé „ekki að finna almenna reglu um það hver hafi heimild til þeirra vatnaafnota sem fasteignaeigandi ber ekki.“ Hér er í fyrsta lagi viðurkennt að fasteignaeigandi ber ekki full afnot af vatni sem á landi hans er. Í öðru lagi segir í athugasemdunum sjálfum að „vatnsréttindi ríkisins [séu] að því leyti víðtækari en vatnsréttindi annarra að þau taka til allra vatnsnota sem engum öðrum eru heimiluð.“ Það er því rökrétt að álykta að í fyrsta lagi er afnotaréttur landeiganda að vatni takmarkaður og þar með vatnsréttindi hans og í öðru lagi að sá réttur sem út af stendur, hvort sem er varðandi vatnsréttindi landeiganda sjálfs, en einnig á landareignum sem ekki eru háðar eignarrétti lögaðila (einskismannslandi), sem og á þjóðlendum, að sá réttur er í hendi ríkisins, þjóðarinnar. Vatn er því sameign þjóðarinnar. Hér má einnig benda á 11. gr. vatnalaga en þar segir: „Öllum er heimilt að taka vatn til heimilisþarfa og bús, þar sem landeiganda er meinlaust, svo og að nota vatn til sunds og umferðar, einnig á ísi, enda fari það eigi í bága við lög, samþykktir eða annað lögmætt skipulag.“ Hvernig fellur þetta að skilgreiningunni á eignarrétti sem segir að rétthafinn hafi einn heimild til umráða og ráðstöfunar verðmæta? Í lögunum frá 1923 er landsmönnum veittur réttur til afnota af vatni, sem eigandi lands með vatnsréttindum getur ekki selt eða ráðstafað. (f) Sú aðgerð að færa vatn úr sameign yfir í einkaeign er líkleg til að gera vatnsvernd erfiðari þar sem opinbert inngrip í nýtingu og meðferð vatns kann að stangast á við eignarrétt sem er varinn í stjórnarskrá. Rétt er þó að minna á að helgi eignarréttar er ekki takmarkalaus. Í 72. gr. stjórnarskrá segir: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji.“ Sérhver aðgerð sem kann að gera náttúruvernd erfiðari verður að vera rökstudd mjög vel. Í greinargerð með frumvarpinu er m.a. rætt um að vatnalög taki eðlilega bæði til allsherjarréttar og einkaréttar: Lögin [frá 1923] tóku jafnt til einkaréttarlegra hagsmuna eigenda vatnsréttinda og almannahagsmuna. Þannig falla lögin bæði innan sviðs allsherjarréttar og einkaréttar. Reglur allsherjarréttarins eru fyrst og fremst settar til verndar hagsmunum samfélagsins í heild, t.d. náttúruvernd, en reglur einkaréttarins eru settar til verndar tilteknum einstaklingshagsmunum, þótt engan veginn sé flokkun þessi einhlít. Sú stefnubreyting sem boðuð er með núverandi frumvarpi gengur út á að gera einkarétt á vatni hærra undir höfði en allsherjarrétti, þ.e. að setja hagsmuni einkaaðila ofar almannahagsmunum. Það er skoðun samtakanna að í tilviki vatns sé slík forgangsröðun óásættanleg, þegar vatn sé annars vegar skipti almannahagsmunir meira máli en einkahagsmunir.“ - Ég hélt að þetta væri nú eitthvað sem við gætum öll verið sammála um. - „Þessi afstaða endurspeglast í vatnatilskipun Evrópusambandsins og í mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. (g) Eignarréttarákvæði í II. kafla, 4. gr. virðist ekki vera í samræmi við aðrar greinar í kaflanum. Þannig segir t.d. í 5. gr.: „Fasteignaeigendur sem hafa aðgang að sama vatni eiga sama rétt til þess í hlutfalli við þá nýtingu sem er gerleg á eða fyrir landi þeirra. Ef ekki verður samkomulag um nýtingu skal skera úr með mati dómkvaddra matsmanna.“ Hér virðist gert ráð fyrir nýtingarrétti á vatni frekar en eignarrétti. Ef eignarréttarákvæðið í 4. gr. ætti að ráða ferðinni væri eflaust nær að tala um hlutfallslega eign frekar en gerlega nýtingu. Svipaða sögu er að segja um aðrar greinar II. hluta. Því virðist ávinningur þess að setja eignarréttarákvæði í 4. gr. óljós þótt ekki sé litið til annars en annarra greina frumvarpsins. (h) Mjög óljós ávinningur er af því að færa vatn úr sameign í einkaeign og því er breytingin ekki rökstudd með fullnægjandi hætti. Af ofangreindu er ljóst að sú staðhæfing í rökstuðningi með frumvarpinu að „leggja [verði] áherslu á að hér [þ.e. með breytingu á eignarréttarákvæðinu] er um formbreytingu að ræða en ekki efnislega breytingu á inntaki eignarráða fasteignaeiganda yfir vatni“ fæst ekki staðist. Breytingin er miklu meira en formbreyting. (i) Þó að það megi augljóslega deila um túlkun á vatnalögunum frá 1923, þá er það ljóst að verði orðið við kröfu þeirra samtaka sem að yfirlýsingunni „Vatn fyrir alla“ stóðu, um að ákvæði er varða vatn sem mannréttindi, að lög um vatnsnýtingu hljóti að taka mið af lögum um vatnsvernd sem og að vatnsveitur verði reknar á félagslegum grunni verði sett í stjórnarskrá, þá hlýtur að koma til heildstæð endurskoðun á lögum um vatn í heild sinni. Það hlýtur því að vera krafa að endurskoðun vatnalaganna feli í sér aukna áherslu á almannarétt og að horfið verði frá því að vatn teljist einkaeign þeirra landeiganda sem það finnst á.“ Fulltrúar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafa haldið því fram að ríkið verði þar með skaðabótaskylt að einhverju leyti. En sumir lögfræðingar sem komu fyrir nefndina töldu svo ekki vera. Svo segja samtökin sem stóðu að yfirlýsingunni Vatn fyrir alla eftirfarandi um stjórnsýslulega stöðu laganna. Ég ætla aðeins að fara yfir það, með leyfi forseta: „Samtökin gera athugasemd við að vatnalög, þ.e. einu heildarlögin um vatn, falli undir iðnaðarráðuneytið en ekki umhverfisráðuneytið. Í I. kafla, 1. gr. segir: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni, skynsamleg vatnsnýting og hagkvæm og sjálfbær nýting vatns. Við hvers konar nýtingu vatnsréttinda samkvæmt lögum þessum skal þess gætt að raska ekki vatni, farvegi þess, lífríki þess, vistkerfum eða landslagi umfram það sem nauðsynlegt er.“ Af 1. gr. má sjá að lögin taka ekki bara til nýtingar á vatni í atvinnuskyni heldur til „hvers kyns nýtingar.“ Einnig segir að markmið laganna sé sjálfbær nýting vatns. Í IX. kafla, 34. gr. sem fjallar um stjórnsýslulega stöðu laganna segir svo: „Iðnaðarráðherra fer með yfirstjórn mála samkvæmt lögum þessum. Stjórnvaldsákvarðanir Orkustofnunar sem teknar eru á grundvelli laga þessara sæta kæru til iðnaðarráðherra. Um meðferð máls fer samkvæmt stjórnsýslulögum.“ Í 35. grein segir svo: „Skylt er að tilkynna Orkustofnun um allar framkvæmdir í eða við vötn vegna vatnsnýtingar, þar á meðal framkvæmdir sem ekki eru leyfisskyldar samkvæmt þessum lögum eða öðrum. ... Orkustofnun er heimilt að setja skilyrði fyrir framkvæmdum og starfsemi sem taldar eru nauðsynlegar af tæknilegum ástæðum eða ef ætla má að framkvæmdir eða starfsemi geti spillt þeirri nýtingu sem fram fer í vatni eða möguleikum á að nýta vatn síðar. Heimild Orkustofnunar til þess að setja slík skilyrði nær þó ekki til framkvæmda og starfsemi á friðlýstum svæðum sem háðar eru leyfi Umhverfisstofnunar.“ Með því að fella einu heildarlögin um vatn undir iðnaðarráðherra og gera Orkustofnun að helsta eftirlitsaðila með þeim er lögð áhersla á nýtingu vatns frekar en verndun. Verndunarþátturinn, t.d. það sem lýtur að friðlýstum svæðum, kemur inn sem undantekning frá þeirri meginreglu að vatn sé auðlind sem beri að nýta. Samtökin telja eðlilegra að verndunarsjónarmið standi nýtingarsjónarmiðum framar. Þar með væri eðlilegt að vatnalög heyrðu undir umhverfisráðuneytið og að Umhverfisstofnun væri helsti eftirlitsaðili með lögunum. Það er í raun mjög sérkennilegt að Orkustofnun, sem er sérfræðistofnun á sviði orkumála, skuli eiga að hafa eftirlit með framkvæmd laganna, þar sem þær framkvæmdir sem líklegar eru til að spilla vatnakerfum hafa oft ekkert með orkumál að gera. Nærtækast er að nefna framræsingu mýra í þessu sambandi.“ Í iðnaðarnefnd var talað um að það kæmu kannski bara seinna einhver lög um verndun vatns, þau mundu þá falla undir umhverfisráðuneytið. Við spurðum á móti: Er þá ekki eðlilegt að þessi lög séu öll tekin fyrir á sama tíma eða er einhver ástæða til þess að klippa þetta í sundur? Vatnalögin frá 1923 tóku yfir þetta allt saman og það er mjög eðlilegt að halda því þannig áfram. Svo gera samtökin athugasemd við samningu laganna og það er mikilvægt að fara aðeins betur ofan í þá hluti: „Samtökin átelja hversu skammur tími hefur verið gefinn til umsagnar um frumvarp til vatnalaga, auk þess sem samtökin gera alvarlegar athugasemdir við hversu þröngur hópur hagsmunaaðila var kallaður að samningu frumvarpsins. Það er alls ekki um það deilt að Orkustofnun er fagaðili á sviði tiltekinnar vatnsnýtingar eða að Bændasamtök Íslands, Samband íslenskra sveitarfélaga og Samorka eigi augljósra hagsmuna að gæta. a. Þess ber að gæta að frumvarpið er grundvallarfrumvarp er fjallar um grundvallarforsendu lífs á jörðunni, vatn og aðgang að vatni sem Sameinuðu þjóðirnar hafa skilgreint sem grundvallarmannréttindi og því telja undirrituð samtök ámælisvert að ekki skuli hafa verið leitað til annarra aðila sem einnig hafa hér augljósra hagsmuna að gæta, hvort sem er náttúruverndarsamtök, mannréttindasamtök, neytendasamtök, verkalýðssamtök eða önnur þau samtök og aðilar sem gæta almannahagsmuna. b. Samtökin telja ámælisvert að lög, sem færa mikilsverðar auðlindir úr sameign í einkaeign, skuli ekki samin með aðkomu stærri og margbreytilegri hóps. Ekki er hægt að skilja vinnulagið við samningu frumvarpsins öðruvísi en svo að litið sé á að hagsmunaaðilar séu fyrst og fremst þeir sem séu líklegir til að gera vatn að verslunarvöru eða hafa eftirlit með stórfelldri nýtingu vatns. Enn virðast því verndunarsjónarmið og hagsmunir almennings víkja fyrir nýtingarsjónarmiðum og sérhagsmunum. Samtökin telja slíka mismunum óásættanlega en sérstaklega átelja þau að slík mismunun sé ekki einungis útkoma úr vinnu við frumvarpið heldur hafi verið gert ráð fyrir henni frá upphafi. Þetta þýðir að þeim, sem er mismunað, var ekki gefinn sanngjarn kostur á að koma athugasemdum sínum á framfæri. Þess vegna telja samtökin ekki einasta að niðurstaðan, þ.e. frumvarpið, sé óréttlát, heldur hafi málsmeðferðin, ferlið við samningu frumvarpsins verið óréttlát.“ Að lokum segir í þessari greinargerð þessar fjölmörgu samtaka: „Að teknu tilliti til þessara athugasemda leiðir að forsendur framlagningar frumvarps um vatnalög í óbreyttu formi eru brostnar og leggja undirrituð samtök því til að frumvarpið verði dregið til baka. Frekari ástæður fyrir þeirri kröfu má leiða af efni yfirlýsingar samtakanna, en þar er farið fram á heildstæða og samræmda framsetningu laga er snerta vatn, og áhersla er lögð á að lög um nýtingu vatns, eins og frumvarpið um vatnalög er dæmi um, verði ávallt að taka mið af lögum um vatnsvernd. Að öðrum kosti er ekki hægt að tryggja að aðgangur að vatni verði tryggður fyrir komandi kynslóðir sem grundvallarmannréttindi og forsenda annarra mannréttinda, eins og fjallað er um í ítarlegu máli í samþykkt Sameinuðu þjóðanna. Hér er verið að setja lög um vatnsnýtingu sem tryggir einkaeignarrétt á vatni, sem er sameiginleg arfleifð mannkyns og grundvallarmannréttindi og hefur Ísland staðfest það með samþykkt sinni að yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Því er augljóslega verið að byrja á röngum enda í lagasetningu og festa í sessi skipan sem er öndverð þeirri sem sett er fram í yfirlýsingu undirritaðra samtaka. Samtökin telja að engin frambærileg rök hafi komið fram um hvers vegna sé nauðsynlegt að leggja fram þetta frumvarp um vatnalög á þessum tímapunkti og sjá því enga ástæðu sem gangi gegn því að þau verði dregin til baka nú.“ - Það liggur sem sagt ekkert á. „Undirrituð samtök telja því einsýnt að frumvarpið um vatnalög verði dregið til baka og að öll lög sem snerta vatn, hvort sem um er að ræða lög um vatnsveitur eða jarðrænar auðlindir verði tekin til heildstæðrar endurskoðunar, þar sem efni yfirlýsingarinnar „Vatn fyrir alla“ sé haft til hliðsjónar. Enn fremur lýsa samtökin þeirri skoðun sinni að óhjákvæmilega verði að leita til fleiri aðila við þá endurskoðun, en þeirra sem haft var samráð við um samningu frumvarpsins um vatnalög.“ Þetta var sem sagt úr umsögn Náttúruverndarsamtaka Íslands, Menningar- og friðarsamtaka íslenskra kvenna, Kennarasambands Íslands, Landssambands eldri borgara, Ungmennafélags Íslands, Samtaka starfsfólks fjármálafyrirtækja og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Það voru reyndar miklu fleiri samtök sem áttu aðild að yfirlýsingunni um „Vatn fyrir alla“ en það var afar skammur tími til að gefa umsagnir, eins og er oft um svona umsagnir, og þess vegna gafst ekki tími til að kalla öll samtökin aftur að borðinu. Fleiri umsagnir voru mjög gagnrýnar á þetta frumvarp. Mig langar til að fara aðeins yfir t.d. umsögn Umhverfisstofnunar og aðeins um forsöguna þar. Hér segir, með leyfi forseta: „Líkt og iðnaðarnefnd er vel kunnugt hafa verið mjög skiptar skoðanir um nefnt frumvarp“ - þ.e. frumvarp til vatnalaga - „og Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun gerðu fjölmargar athugasemdir við fyrra frumvarp um sama efni er það var til umfjöllunar Alþingis á síðasta löggjafarþingi. Við vinnslu fyrirliggjandi frumvarps virðist nefndin sem vann drögin ekki hafa sent þau út í því skyni að leita með formlegum hætti eftir viðbrögðum annarra aðila og taka rökstudda afstöðu til innsendra athugasemda sem lagðar yrðu fyrir ráðherra ásamt frumvarpinu. Umhverfisstofnun vill raunar halda því til haga að fulltrúi nefndarinnar leitaði óformlega til stofnunarinnar á sínum tíma um tiltekin atriði um almannarétt er snerta vatn. Umhverfisstofnun telur það verklag, sem því miður er ekkert einsdæmi, að nefndir skili frumvarpstexta til ráðherra án þess að hafa sjálfar leitað eftir viðbrögðum með formlegum hætti úti í samfélaginu sé mjög vandmeðfarið. Slíkt á einkanlega við þegar verið er að leggja til breytingar á löggjöf sem kunna að snerta eða skarast á við verkefni sem aðrir aðilar innan stjórnsýslunnar eru að sinna. Þegar þannig háttar og eftir að frumvarpið hefur verið lagt fram má reikna með að umræður um efni þess fari eingöngu fram á Alþingi. Hætt er við að umræðan verði mun harðari en hún þyrfti að vera ef ekki er búið að ræða framkvæmdar- og tækniatriði þess á fyrri stigum og sem flest sjónarmið þess liggja fyrir. Umhverfisstofnun telur að umrætt frumvarp til vatnalaga hafi goldið þessa verklags. Umhverfisstofnun fer m.a. með framkvæmd náttúruverndarlaga, nr. 44/1999, og laga nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Í þessum lögum er m.a. kveðið á um almannarétt, umsagnir um mat á umhverfisáhrifum, leyfisveitingar til mengandi starfsemi og verndun vatns. Þegar Umhverfisstofnun veitir umsagnir horfir hún til þeirra verkefna sem henni eru falin og þegar frumvarpið kom fram taldi hún nauðsynlegt að gera við það verulegar athugasemdir. Í umræðum sem fylgdu framlagningu frumvarpsins á síðasta þingi var það nefnt að Umhverfisstofnun hefði verið að tjá sig um pólitísk atriði. Umhverfisstofnun er stjórnsýslustofnun og hún harmar að hafa dregist inn í atburðarás með þeim hætti sem var sl. vor. Markmið stofnunarinnar er að standa vörð um þá málaflokka sem henni er trúað fyrir og leiðbeina löggjafanum þegar fjallað er um mál er hana varða út frá faglegu sjónarmiði. Það var ekki og er ekki ætlun stofnunarinnar að taka þátt í pólitískri umræðu sem kjörnir fulltrúar sjá um. Umhverfisstofnun hefur farið yfir málin með umhverfisráðuneytinu og fellst á að sumt af því sem kemur fram í umsögninni, einkum í fylgiskjölum með umsögninni, megi skilja þannig að stofnunin væri að taka pólitíska afstöðu varðandi eignarrétt á vatni og hefði orðalag þeirra mátt vera öðruvísi. Í ljósi þessa telur Umhverfisstofnun mikilvægt að árétta hin faglegu sjónarmið sem hún telur nauðsynlegt að löggjafinn þekki áður en hann tekur ákvörðun um lagasetningu. Þegar Alþingi var frestað sl. vor hafði Umhverfisstofnun að eigin frumkvæði samband við Orkustofnun og gerði tillögu að nokkrum atriðum sem mundu koma verulega til móts við sjónarmið stofnunarinnar. Efnislega voru það þrjú meginatriði sem Umhverfisstofnun lagði til í þeirri umræðu. 1. Betur verði hugað að almannarétti. 2. Leyfisveitanda bæri að horfa til umhverfissjónarmiða við leyfisveitingu á sama hátt og Umhverfisstofnun er skylt að gera við sínar leyfisveitingar. 3. Heimild yrði sett til leyfisveitenda að beita þvingunarúrræðum ef framkvæmdaraðili uppfyllti ekki skilyrði sem sett voru varðandi leyfi. Jafnframt var því haldið til haga í þeim umræðum að Umhverfisstofnun gerði fyrirvara við heiti frumvarpsins. Þá hafði hún efasemdir um að skilgreining á því til hvaða hluta vatnseignarrétturinn næði og að eignarrétturinn væri mismunandi eftir því hvar í náttúrunni eða hringrásinni vatnið væri skýrði viðfangsefni betur en sú framsetning sem er í gildandi lögum. Loks taldi Umhverfisstofnun eðlilegt að leggja fram og afgreiða samtímis ofangreint frumvarp og frumvarp um lögleiðingu vatnatilskipunarinnar. Hins vegar var það samdóma álit stofnunarinnar að þær umræður væru ekki viðfangsefni milli þessara aðila í viðræðunum. Í framhaldi af þeim umræðum fór forstjóri Umhverfisstofnunar þann 29. september sl. á fund með fulltrúum umhverfis- og iðnaðarráðuneyta þar sem þessar tillögur voru ræddar. Á fundinum var ákveðið að Umhverfisstofnun kæmi tillögum sínum óformlega til umhverfisráðuneytis og síðan hefðu ráðuneytin samráð sín á milli. Eftir þessu ferli var farið og afraksturinn er eins og fram kemur í framlögðu frumvarpi.“ Í umsögn Umhverfisstofnunar, niðurstöðukafla, segir, með leyfi forseta: „Umhverfisstofnun telur að þeir meginþættir sem eru í umræðu um fyrirliggjandi frumvarp snúi að því að: verið er að breyta gömlum heildarlögum og láta þau fjalla um afmarkaðan þátt fyrri laga, en undir sama heiti, skilgreiningu á eignarrétti er breytt, en á sama tíma eru felld niður ákvæði er varða almannarétt, von er á frumvarpi þar sem ætlunin er að innleiða hluta af svokallaðri vatnatilskipun sem gengur út á að mynda rammalöggjöf um sameiginlega nýtingu vatns, aðgengi almennings að vatni og verndun. Helsta leiðarljós vatnatilskipunarinnar er að vatn er ekki verslunarvara heldur sameiginleg arfleifð sem beri að varðveita sem slíka. Umhverfisstofnun telur þær breytingar sem orðið hafa á frumvarpinu frá fyrra þingi vera til bóta en að enn standi eftir nokkur mikilvæg atriði. Eftirfarandi athugasemdir verða að skoðast í ljósi þess að enn hefur frumvarp um lögleiðingu vatnatilskipunarinnar ekki komið fram og því ekki búið að samræma löggjöf um nýtingu og verndun vatns. Hvað varðar aðra liði í umsögn Umhverfisstofnunar, að frátöldum fylgiskjölunum, telur Umhverfisstofnun rétt að þeim sé haldið til haga og þeir verði teknir inn í umræðuna eins og við á. Eins og bent er á í fyrri umsögn stofnunarinnar liggur fyrir að margar af athugasemdum stofnunarinnar yrðu með öðrum hætti ef þetta frumvarp og frumvarpið um lögleiðingu vatnatilskipunarinnar væru lögð fram og afgreidd samhliða. Umhverfisstofnun gerir meginathugasemdir við sjö eftirfarandi atriði og leggur til að: 1. frumvarp um lögleiðingu vatnatilskipunarinnar verði lagt fram um leið og frumvarp um vatnalög,“ - það hefur því miður ekki verið gert. „2. heiti frumvarpsins verði breytt þannig að það gefi betur til kynna efni þess.“ - Þ.e. að þetta séu ekki vatnalög heldur vatnsnýtingarlög. Það hefur því miður ekki heldur verið gert. „3. í markmiðskaflann verði sett nánari leiðsögn til leyfisveitanda um að taka skuli mið af umhverfissjónarmiðum, 4. tryggt verði að almannaréttur veikist ekki, 5. telji Alþingi að einungis sé um formbreytingu að ræða varðandi skilgreiningu á eignarhaldi, og sé það ætlun þess að svo verði, telur Umhverfisstofnun að skilgreining sem byggir á orðalagi gildandi laga sé skýrari út frá sjónarmiði náttúrufræða og valdi minni óvissu í túlkun á almannarétti, 6. hugað verði að samræmingu í notkun orðanna landareign og fasteign milli laga þar sem nýting vatns kemur fyrir.“ - Að lokum gerir Umhverfisstofnun tillögu um breytingu á 35. gr. Í greinargerð Umhverfisstofnunar er það fyrsti punkturinn að löggjöf til að innleiða vatnatilskipunina hefur ekki verið lögð fram, með leyfi forseta: „Að mati Umhverfisstofnunar er þessi staðreynd ein helsta ástæða athugasemda stofnunarinnar. Líkt og iðnaðarnefnd er kunnugt er tilskipunin mjög víðfeðm og er ætlað að yfirtaka margháttaðar eldri tilskipanir ásamt því að mynda ramma um heildarnýtingu vatns. Í fylgiskjali er skematísk mynd yfir það sem rammatilskipunin tekur til og nokkur lykilatriða hennar. Umhverfisstofnun telur liggja fyrir að væntanleg rammalöggjöf um vatn og lög sem fjalla um eignarhald og sjálfbæra nýtingu vatns hljóti að taka mið af hvoru öðru.“ Annar liðurinn í greinargerðinni hljóðar svo: „Heiti frumvarpsins gefur til kynna víðfeðmari efni en þar er að finna. Nafngiftin vatnalög vísar til eldri heildarlaga þar sem fór saman nýting og umgengnisréttur. Framlagt frumvarp inniheldur afmarkaðan þátt fyrri laga og það veldur misskilningi að slík lög beri eldra nafnið. Umhverfisstofnun leggur til að nafninu verði breytt t.d. í: Lög um eignarhald, skynsamlega og hagkvæma stjórnun vatnamála og sjálfbæra nýtingu vatns, lög um eignarhald og sjálfbæra nýtingu vatns, lög um eignarhald og stjórnun vatnamála.“ Því miður hefur ekki verið tekið tillit til þessara ábendinga Umhverfisstofnunar í meðförum nefndarinnar og meiri hlutinn hafði engan áhuga á því. Í þriðja lið greinargerðarinnar segir, með leyfi forseta: „Umhverfisstofnun telur nauðsynlegt að þeir sem starfa samkvæmt lögunum hafi skýra leiðbeiningu um þau atriði sem hafa beri í huga við framkvæmd þeirra. Í tilfellum þegar framkvæmdir teljast minni háttar, og sem slíkar undanskildar lögum um mat á umhverfisáhrifum, geta þær engu að síður valdið verulegum skaða á umhverfi. Umhverfisstofnun leggur til meðfylgjandi breytingu á 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Fyrri hlutinn er eins og hann var í upphaflegu frumvarpi og feitletraði textinn er eins og Umhverfisstofnun lagði til í sumar: „Við hvers konar nýtingu vatnsréttinda samkvæmt lögum þessum skal þess gætt að valda ekki að óþörfu mengun vatns eða farvegs þess.“ - Og þá kemur feitletraði textinn: „Þá skal þess jafnframt gætt að raska ekki lífríki, vistkerfum eða landslagi umfram það sem nauðsynlegt er.“ Þarna er þetta sem sagt ítrekað. Hér er svo tillaga um að tryggt verði að almannaréttur veikist ekki. Vitnað er í greinargerð frumvarpsins þar sem segir, með leyfi forseta: „„Við endurskoðun vatnalaga þykir eðlilegt að fella ákvæði um umferð almennings um vötn inn í náttúruverndarlög þar sem þau lög hafa að geyma almenn ákvæði um umferðarrétt almennings. Gert er ráð fyrir að sá almannaréttur sem hingað til hefur gilt standi óbreyttur, sbr. t.d. 11. gr. og XII. kafla gildandi vatnalaga. Í III. kafla náttúruverndarlaga er jafnframt að finna almennar umgengnisreglur sem gilda í náttúrunni og ákveðnar takmarkanir á umferðarrétti, svo sem varðandi merkingar o.fl. Litið er svo á að þau ákvæði gildi einnig um umferð um vötn eftir því sem við getur átt.“ Umhverfisstofnun er sammála því að færa það sem snýr að almannarétti yfir í lög nr. 44/1999, um náttúruvernd, og telur æskilegt að það hefði verið gert til meiri fullnustu en gert er í frumvarpinu. Í ljósi þess sem stendur í greinargerð og vísað er til hér að framan beinir Umhverfisstofnun því til þess bærra aðila að endurskoða ákvæði um almannarétt þegar frumvarp um vatnatilskipunina er lagt fram.“ Í 5. lið greinargerðarinnar segir, með leyfi forseta: „Stofnunin hefur efasemdir um að skilgreining til hvaða hlutar vatns eignarréttur landeiganda nær yfir sé skýrari en í gildandi lögum. Það er óumdeilt að nýtingarréttur er stærsti hluti eiginlegs eignarréttar og því er breyting á nýtingarrétti, ásamt þeirri dómaframkvæmd sem verið hefur, yfir í eignarrétt formbreyting frá sjónarmiði lögfræðinnar. Það sem hins vegar skekkir myndina er að í frumvarpinu er um leið verið að skilgreina til hvers eignarrétturinn tekur, þ.e. til hvaða hluta vatns hann nær, enda segir í 2. gr. frumvarpsins: „Lög þessi taka til alls rennandi vatns eða kyrrstæðs vatns á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi, að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki hér um.“ Og síðan segir í 4. gr.: „Fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgir eignarréttur að því vatni sem á henni er eða undir henni er eða um hana rennur.“ Þar virðist vera um verulega efnisbreytingu að ræða frá gildandi lögum þar sem segir: „2. gr. Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt, sem lög þessi heimila.“ Á hinn bóginn engan veginn ljóst að breytt skilgreining skýri betur hvað við er átt. Það hefur margsinnis komið fram í þessari umræðu að vatn og andrúmsloft dreifast eftir lögmálum náttúrunnar og virða ekki landamæri. Auk þess er vatnið á stöðugri hringrás og form þess er síbreytilegt. Ofangreind skilgreining inniber að eignarréttur landeiganda nær til vatnsins meðan það rennur um landareignina, til þokunnar sem snertir jörðina en ekki þeirrar sem er í lofti, rétturinn nær til slyddu og snævar sem snertir jörðina og liggur á henni en ekki þeirrar úrkomu sem er að falla. Hann nær til vatnsins sem vellur upp úr hvernum en ekki til gufustróksins meðan hann er á lofti. Ekki er ljóst hvort rétturinn nær til framburðar vatnsfallsins sem getur verið upphrærður eða runnið fram sem botnskrið. Þá vaknar spurning um hvernig tekið er á eignarrétti á vatni sem leitt er í gegnum fasteign í farvegi, göngum, leiðslum t.d. frá lóni að stöðvarhúsi, eða vegna annarra framkvæmda. Í ljósi þessa hefur Umhverfisstofnun efasemdir um að umrædd breyting sé til þess fallin að gera viðfangsefnið skýrara út frá sjónarmiði náttúrufræða auk þess sem hún getur valdið óvissu í túlkun á almannarétti.“ Þetta er dálítið athyglisverður punktur vegna þess að það er alltaf talað um að þessi lög skilgreini þetta allt betur en óvissan verður um leið áfram til staðar þó verið sé að færa hér út skilgreiningu á vatni til muna. Nú er það ekki þannig að rennandi vatn sé í einkaeign. Vatnið rennur um jörðina. Í sjötta lagi segir hér í greinargerð Umhverfisstofnunar, með leyfi forseta: „Samræming í notkun orðanna landareign og fasteign í lögum þar sem nýting vatns kemur fyrir. Í greinargerð með frumvarpsdrögum til nýrra laga um lax- og silungsveiði segir m.a. í skýringum um 5. gr.: „Hugtakið fasteign hefur ekki algilda merkingu í íslenskum lögum. Almennt hefur þó verið lagt til grundvallar í íslensku lagamáli um langa hríð að hugtakið fasteign merki afmarkaðan hluta lands ásamt eðlilegum hlutum þess, lífrænum og ólífrænum, og mannvirkjum sem varanlega er við landið skeytt. Á þessari skilgreiningu er byggt í ákvæðum nokkurra laga, sem sett hafa verið á seinni árum, t.d. í lögum um fasteignamat og fasteignakaup, og er á því byggt í 9. tölul. í 3. gr. frumvarps þessa. Þrátt fyrir framangreinda hugtakaskilgreiningu er rétt að hafa í huga að til eru ýmsir flokkar fasteigna, sem haft geta mismunandi réttarstöðu. Fyrsta og nærtækasta dæmið er sú aðgreining í löggjöf sem byggir á því að til séu annars vegar eignarlönd og hins vegar þjóðlendur. Annars konar afbrigði er lóð í þéttbýli ásamt mannvirkjum en hún telst ein tegund fasteigna. Sama á við um útskipta lóð undir frístundahús í dreifbýli. Þriðja tilbrigði fasteignar er jörð samkvæmt jarða- og ábúðalögum og hugtökin lögbýli og eyðibýli hafa sérstaka merkingu. Þessi mismunandi réttaráhrif birtast með glöggum hætti í lax- og silungsveiðilögum. Meðan meginreglan er sú að öllum fasteignum sem land eiga að veiðivötnum tilheyri veiðiréttur eru það aðeins jarðeigendur eða ábúendur jarðar sem fara með atkvæðisrétt í veiðifélagi.“ Í frumvarpsdrögum að lögum um lax- og silungsveiði er ætíð, þegar fjallað er um afmörkun lands og tengingar við réttindi, vísað til landareignar, ekki fasteignar, ellegar greint milli þessara hugtaka. Vísast hér m.a. til eftirtalinna greina í frumvarpsdrögunum, þ.e. 3. töluliðar 3. gr.: „Almenningur í stöðuvatni: Sá hluti stöðuvatns sem er fyrir utan 115 m breitt vatnsbelti (netlög) landareigna þeirra sem að vatninu liggja.“ Í 1. mgr. 5. gr. segir: „Eignarlandi hverju fylgir veiðiréttur í vatni á eða fyrir því landi, enda sé ekki mælt fyrir um aðra skipan í lögum.“ Í 1. mgr. 6. gr. segir: „Fasteignaeigendum er land eiga að stöðuvatni er einum heimil veiði í almenningi vatnsins.“ Framangreind dæmi eru í samræmi við fyrri athugasemdir og skoðun Umhverfisstofnunar frá 23. mars síðastliðinn. Umhverfisstofnun mælir með að þetta fari sömu leið í frumvarpi til vatnalaga.“ Þarna studdist ég við umsögn Umhverfisstofnunar. Ég ætla líka að fara aðeins yfir umsögn Landverndar frá 28. nóvember síðastliðnum en Tryggvi Felixson, framkvæmdastjóri Landverndar, skrifar undir þá umsögn. „Vísað er í bréf Alþingis dagsett 17. nóvember 2005 þar sem lýst er eftir umsögn um frumvarp að vatnalögum. Stjórn Landverndar hefur kynnt sér frumvarpið og óskar að koma eftirfarandi atriðum á framfæri. Það vekur athygli stjórnar Landverndar að frumvarpið beinist eingöngu að nýtingu vatns. Ekki er fjallað um varnir gegn mengun, hollustu, náttúruvernd, almannarétt og nýtingu lífrænna auðlinda sem allt eru afar mikilvæg atriði sem taka verður mið af við hverskonar nýtingu vatnsréttinda. Í 1. gr. segir: „Við hvers konar nýtingu vatnsréttinda samkvæmt lögum þessum skal þess gætt að raska ekki vatni, farvegi þess, lífríki þess, vistkerfum eða landslagi umfram það sem nauðsynlegt er.“ Stjórn Landverndar telur að þó þetta frumvarp beinist að nýtingu vatns en ekki verndun, verði að undirstrika mikilvægi verndunar með skýrari hætti en fram kemur í tillögunni. Stjórnin telur að þetta megi gera með því að tilgreina ,,að ekki megi spilla vatni að óþörfu“. Þá er einnig gagnlegt að skýra betur hugtakið ,,nauðsynlegt“ með því að vísa til ,,brýnna þarfa“ sem þurfi að vera fyrir hendi. Stjórnin leggur því til að 2. mgr. 1. gr. verði orðuð þannig: „Við hvers konar nýtingu vatnsréttinda samkvæmt lögum þessum skal þess gætt að spilla ekki né raska að óþörfu vatni, farvegi þess, vistkerfum eða landslagi umfram það sem nauðsynlegt er til að mæta brýnum þörfum fyrir neysluvatn, iðnaðarvatn, áveitu eða orku.“ Í 4. gr. er fjallað um eignarrétt á vatni og þar segir að hverri fasteign, þar með talið þjóðlendum, fylgi eignarréttur á því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur. Þetta er grundvallarbreyting frá núgildandi lögum þar sem segir að ,,landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni sem á henni er, á þann hátt sem lög þessi heimila“. Stjórn Landverndar hefur lagt til við stjórnarskrárnefnd að hún geri tillögu að eftirfarandi ákvæði í stjórnarskrá Íslands: ,,Heilnæmt vatn og loft, náttúran og fjölbreytni hennar, landslag, annað umhverfi og aðgengi að náttúru eru gæði sem allir bera ábyrgð á að nýtt séu með sjálfbærum hætti. Jafnframt skulu borgarar landsins sýna aðgát þannig að náttúru landsins og auðlindum sé ekki spillt. Stjórnvöldum ber að leggja sig fram um að tryggja öllum rétt til heilnæms vatns, lofts og annars umhverfis og aðgengis að náttúru. Allir skulu hafa aðgengi að upplýsingum og ákvörðunum er varða þessa þætti.” Stjórn Landverndar vill árétta það sem segir um vatn í sameiginlegri yfirlýsingu þjóðkirkjunnar og fjölmargra félagasamtaka, m.a. Landverndar: ,,Vatn er takmörkuð auðlind og almannagæði sem er undirstaða alls lífs og heilbrigðis. Vatn er frábrugðið öðrum efnum að því leyti að það finnst náttúrlega í föstu, fljótandi og loftkenndu formi og er aldrei kyrrt á einum stað eða einu eignarlandi heldur á stöðugri hringrás um heiminn.“ Vatn er afar margbreytilegt og á stöðugri hringrás. Það fellur ekki undir almennan skilning á því sem telst einkaeign. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að líta til umræðu um þetta málefni á alþjóðavettvangi, innan Sameinuðu þjóðanna og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar en mikilvægi aðgengis að heilnæmu vatni er áréttað í fjölmörgum samþykktum. Stjórn Landverndar leggur áherslu á að óháð því hvernig eignarhald á vatn verði tilgreint í lögunum verði þau þannig úr garði gerð að það fari aldrei á milli mála að öllum sé tryggður aðgangur að heilnæmu vatni til heimilishalds og búsþarfa. Ég ætla aðeins að fara yfir umsögn Náttúrufræðistofnunar Íslands. Það er Jón Gunnar Ottósson, forstjóri Náttúrufræðistofnunar, sem skrifar undir þá umsögn. Hann kom reyndar einnig fyrir nefndina og skýrði mál sitt. Einnig var brugðist skjótt við á þeim bænum og vísað til bréfs iðnaðarnefndar Alþingis, sem var dagsett 17. nóvember 2005, og óskað eftir umsögn Náttúrufræðistofnunar Íslands um frumvarp til vatnalaga. Þessi umsögn er dagsett tæpri viku síðar, 23. nóvember 2005. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta er nú lagt fram í annað sinn örlítið breytt. Náttúrufræðistofnun gerði athugasemdir við frumvarpið eins og það lá fyrir á síðasta löggjafarþingi samanber bréf dagsett 3. mars 2005. Náttúrufræðistofnun Íslands fagnar þeirri breytingu sem gerð hefur verið á 1. gr. frumvarpsins og lýtur að því að framkvæmdir raski ekki lífríki vatns, vistkerfum eða landslagi. Að öðru leyti stendur umsögn stofnunarinnar frá 2. mars. 2005 og er vísað til hennar hér með.“ Ég ætti kannski að fara aðeins yfir þá umsögn. „Í 2. gr. frumvarpsins er gildissvið fyrirhugaðra laga skilgreint sem allt rennandi eða kyrrstætt vatn í hvaða formi sem er á yfirborði jarðar eða neðan jarðar í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi. Í 3. gr., 9. tölulið, frumvarps til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum er þessi víðtæka skilgreining á vatni felld undir hugtakið „jarðræn auðlind“. Þess vegna þarf að skoða þessi tvö frumvörp í samhengi. Í umsögn um frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum lagðist Náttúrufræðistofnun eindregið gegn þeirri fyrirætlun að skilgreina vatn, í hvaða formi sem er, sem jarðræna auðlind og fela umsjón þess iðnaðarráðuneyti og Orkustofnun. Vatn er í grundvallaratriðum frábrugðið öðrum jarðefnum að því leyti að það finnst náttúrulega í þrenns konar formi, þ.e. í föstu, fljótandi og loftkenndu formi og er aldrei kyrrt á einum stað eða einu eignarlandi heldur á stöðugri hringrás um heiminn. Stofnunin lagði áherslu á að þótt vatn geti verið orkugjafi og þar með verslunarvara þá sé það fyrst og fremst lífsnauðsynlegt efni öllum mönnum og öllum lífverum. Forgangsröðun varðandi umsjón með og vöktun vatns er þess vegna hollustuhættir, umhverfi og orkunýting en ekki öfugt. Vatn er lífsnauðsynleg auðlind og arfleifð alls mannkyns og alls lífríkis á jörðinni. Þessi hugsun er ráðandi í lagabálkum í nágrannalöndum okkar og kemur vel fram í vatnatilskipun ESB frá 2000 sem segir efnislega að vatn sé ekki söluvara heldur sameiginlegur arfur mannkyns sem beri að varðveita, vernda og umgangast í samræmi við það. Nú er unnið að lögleiðingu vatnatilskipunar ESB hér á landi í heildstæðri löggjöf um vernd og nýtingu vatns. Náttúrufræðistofnun leggst gegn því að sértæk lög um eignarhald og umsýslu með vatni séu lögfest áður en fyrir liggur hvernig vatnatilskipunin verður innleidd. Eignarrétti á vatni og öðrum jarðrænum auðlindum er gert hátt undir höfði í nefndum lagafrumvörpum. Nær væri, að mati Náttúrufræðistofnunar, að styrkja almannarétt gagnvart auðlindum landsins og þá sérstaklega gagnvart vatni í öllum þess formum, samanber t.d. ofangreint ákvæði í vatnatilskipun ESB og ákvæði 1. gr. laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, um að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Verði frumvarpið að lögum fær Orkustofnun umfangsmikið stjórnsýslu- og eftirlitshlutverk með vatni sem eðlilegra væri að Umhverfisstofnun færi með samkvæmt áðurnefndri forgangsröð. Hlutverk Orkustofnunar er fyrst og fremst að hafa umsjón með orkulindum landsins og öflun vatnsorku og jarðhitaorku til iðnaðar og heimilisnota. Orkustofnun hefur að mati Náttúrufræðistofnunar ekki nægilega þekkingu til að gæta réttmætra hollustu- og umhverfissjónarmiða við stjórnsýslu varðandi vernd og nýtingu vatns. Grunnvatn hefur verið umkomulaust í stjórnkerfinu fram að þessu og nauðsynlegt að setja lög um verndun þess og vöktun. Þar væri eðlilegt að fela Umhverfisstofnun stjórnsýsluhlutverkið en Náttúrufræðistofnun Íslands að annast nauðsynlega vöktun og rannsóknir á þessari mikilvægustu auðlind landsins. Náttúrufræðistofnun Íslands leggur til að frumvarp þetta verði dregið til baka og að beðið verði með sérstaka löggjöf um eignarhald og nýtingu vatns þar til fyrir liggur heildstæð rammalöggjöf um verndun og vöktun vatns í anda vatnatilskipunar.“ Hér segir síðan: „Náttúrufræðistofnun er fús til að mæta á fund iðnaðarnefndar, verði þess óskað, til að útskýra frekar þau sjónarmið sem hér eru sett fram.“ Þeim varð sem betur fer að ósk sinni. Sem betur fer var málið dregið til baka á síðasta þingi. Það vekur þess vegna furðu að málið skuli aftur komið til meðhöndlunar á þinginu, lítið sem ekkert breytt. Nú ætla ég að vísa í umsögn Náttúrufræðistofnunar frá 23. nóvember 2005: „Náttúrufræðistofnun vill nota tækifærið og árétta að vatn er lífsnauðsynlegt efni fyrir manninn og lífríki jarðarinnar. Það er á sífelldri hringrás um heiminn og því í grundvallaratriðum ólíkt öðrum jarðrænum auðlindum. Stofnunin er eindregið þeirrar skoðunar að forgangsröðun varðandi lagasetningu um vatn og umsýslu með því, sé hollustuhættir, umhverfi og orkunýting og því beri að bíða með sérstaka lagasetningu um eignarhald og nýtingu vatns þar til vatnatilskipun EB frá 2000 hefur verið lögleidd hér á landi, en þar eru hollustuhættir og umhverfisvernd í fyrirrúmi. Enn fremur telur stofnunin rétt í ljósi samfélagsumræðu um eignarhald á vatni annars vegar og almannarétt og náttúruvernd hins vegar, sem verið hefur frá því frumvarpið kom fyrst fram frá Alþingi, að íhuga alvarlega að halda ákvæði um eignarhald eða nýtingarrétt, í 2. gr., óbreyttu frá því sem er í gildandi lögum, þ.e. efnislega: „Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er á þann hátt sem lög þessi heimila. Þetta orðalag hefur reynst farsælt í tímans rás og ekki ástæða til að breyta því „formsins“ vegna.“ Um þetta höfum við tekist á, bæði í hv. iðnaðarnefnd og svo í umræðunni í dag, m.a. í andsvörum við ræðu hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar, formanns iðnaðarnefndar. Hv. þm. Jóhann Ársælsson kom mjög ítarlega inn á þessi mál í ræðu sinni á undan. Ég held þá áfram að lesa úr umsögn Náttúrufræðistofnunar: „Á fundi með iðnaðarnefnd Alþingis á síðasta þingi, 131. löggjafarþingi, rakti forstjóri Náttúrufræðistofnunar athugasemdir stofnunarinnar við einstakar greinar frumvarpsins en þær er ekki að finna í umsögninni. Óski nefndin eftir því að þessar athugasemdir verði endurteknar verður fúslega orðið við þeirri beiðni. Náttúrufræðistofnun hefur borist greinargerð sem unnin er af Orkustofnun og fjallar m.a. um umsögn Náttúrufræðistofnunar um frumvarp til laga, um vatnalög frá 2. mars 2005. Í þessari greinargerð eru settar fram villandi upplýsingar og þess vegna óskar Náttúrufræðistofnun eftir að ræða þetta bréf við iðnaðarefnd hafi hún í hyggju að nota plagg Orkustofnunar við afgreiðslu frumvarpsins.“ Hér er nokkuð hvasst að orði kveðið en sennilega er það fyllilega réttmætt. Forstjóri stofnunarinnar kom á fund okkar í iðnaðarnefnd og gerði í fyrsta lagi athugasemdir við að fá alls ekki að sjá nýja frumvarpið en eiga samt að gera athugasemdir við það. Hann varaði mjög við því að iðnaðar- og orkugeirinn fái alger yfirráð yfir vatninu. Hann lagði áherslu á að gefin yrði út heildstæð löggjöf en ekki þetta frumvarp, sem miðast mjög við hugmyndir hæstv. iðnaðarráðherra um hvernig fara beri með vatn. Það var líka ítrekað að Umhverfisstofnun ætti að hafa eftirlit samkvæmt vatnalögum en ekki Orkustofnun. Gerðar voru athugasemdir við orðalag, við eins konar orðskrípi, eins og hann orðaði það, t.d. að talað væri um vatnsleg þar sem ætti að tala um farveg. Auðvitað tala allir um farveg í daglegu tali en þetta segir okkur dálítið um það hvernig iðnaðarráðuneytið lítur á málin. Það er talað um vatnsleg. Ég sé fyrir mér tilbúinn farveg enda hættir mönnum þar á bæ til að líta fyrst og fremst á vatn sem nýtanlegt til að virkja það. Ég vil ítreka það að ég tek heils hugar undir yfirlýsingu samtakanna sem undirrituðu yfirlýsinguna um „Vatn fyrir alla“ Það er mikilvægt að tekið verði tillit til þeirra sjónarmiða, sjónarmiða neytenda, Umhverfisstofnunar og náttúruverndarsamtaka en ekki bara tekið tillit til sjónarmiða orkugeirans. Í nefndaráliti frá minni hluta iðnaðarnefndar er farið vel yfir athugasemdir. Vinstri hreyfingin – grænt framboð á áheyrnarfulltrúa að iðnaðarnefnd en því miður ekki fullgildan fulltrúa í nefndinni. En við tökum heils hugar undir álit hv. þm. Jóhanns Ársælssonar og Helga Hjörvars. Í nefndaráliti minni hlutans eru ótal fylgiskjöl þar sem farið er vel yfir þetta mál. Það væri ástæða til að fara aðeins betur í það. Ég mun hugsanlega gera það í seinni ræðu minni í dag, þ.e. komist ég aftur að í dag. Ég sé til með það. Ég ítreka að vatn er ekkert venjulegt efni. Þetta er efni sem snertir okkur öll. Þetta snýst auðvitað um náttúrulögmálin auk þess að margar alþjóðastofnanir hafa ítrekað hve mikilvægt vatnið er fyrir okkur. Við erum heppin, Íslendingar, að eiga svona mikið af hreinu vatni. En við megum alls ekki sofna á verðinum og við verðum að hugsa vel um þessa auðlind okkar. Það er afar mikilvægt. Þess vegna hlýtur það að vera í forgangi að vernda vatnið, halda því óspilltu og halda náttúru okkar hreinni. Þau sjónarmið ættu að verða númer eitt en ekki það hvernig sé hægt að græða á vatninu. Jafnvel leiðarahöfundur Morgunblaðsins er sammála okkur um að vatn er ekki nein venjuleg verslunarvara. Við erum ekki að tala um venjulegan hlut sem gengið getur kaupum og sölum heldur er vatn þess eðlis að það snertir okkur öll og því er mikilvægt að það sé í almannaeign. Á hinn bóginn væri hægt að úthluta nýtingarrétti á vatni.

Frú forseti. Þessi umræða hefur að mörgu leyti verið áhugaverð en einnig ákaflega sérstök. Hér hefur verið farið um víðan völl í umfjöllun um frumvarpið og sumir hv. þingmenn hafa kosið að lesa upp úr umsögnum sem borist hafa og jafnvel vitnað í ljóð og fleira, enda erum við að ræða um vatnalögin og ég heyri á mörgum hv. þingmönnum að málið og kjarni þess er mikið tilfinningamál fyrir þá. Þegar við ræðum um vatnalög og lítum yfir söguna hvað varðar eignarhald á landi og náttúruauðlindum er þetta það svið í löggjafarstarfinu sem hvað mest hefur verið fjallað um og vegna hvers hvað merkasta löggjafarstarfið hefur átt sér stað, á síðustu öld leyfi ég mér að segja. Ef maður reynir að draga saman í upphafi aðalatriðin í þeim ágreiningi sem uppi er, annars vegar milli þingmanna stjórnarflokkanna og hins vegar fulltrúa stjórnarandstöðuflokkanna, tel ég að grundvallarágreiningurinn snúist um það hvort þetta frumvarp til vatnalaga sem við ræðum hér feli í sér formbreytingu eða efnisbreytingu á réttarástandinu eins og það er núna samkvæmt gildandi vatnalögum, nr. 15/1923. Við sem myndum meiri hluta í hv. iðnaðarnefnd og erum fulltrúar stjórnarflokkanna erum þeirrar skoðunar og höfum haldið því fram að í þessu frumvarpi felist ekki nein formbreyting, það sé ekki verið að gera neina breytingu á inntaki eignarréttarins eins og hann er skilgreindur í núgildandi vatnalögum. Hv. þm. Birkir J. Jónsson, formaður iðnaðarnefndar, fór yfir það nefndarálit sem við höfum skilað af okkur en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Með setningu vatnalaga, nr. 15/1923, var tekið af skarið um það að landeigendur ættu einir rétt til að hagnýta það vatn sem á landareign þeirra finnst eða um hana rennur, þar með talinn orkunýtingarrétt. Réttarframkvæmdin hefur og til fulls viðurkennt eignarrétt landeigenda að vatnsorku, m.a. þegar vatnsföll hafa verið tekin til virkjunar. Vatnsréttindi eru þannig þáttur í eignarrétti landeigenda og njóta verndar skv. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Landeigendur verða því ekki sviptir þessum rétti bótalaust.“ Í ræðu hv. þingmanns, formanns iðnaðarnefndar, kom skýrt fram að löggjöfin væri með þessum hætti. Vatnsréttindin væru undirorpin eignarrétti, einkaeignarrétti eins og hann hefur verið skilgreindur, og það kæmi fram í íslenskri löggjöf, bæði í vatnalögum og öðrum lögum, og sömuleiðis hefði sá skilningur og sú túlkun komið fram í fræðiskrifum um þetta mál og dómaframkvæmd eins og hún hefur þróast allt frá því að vatnalögin voru sett árið 1923. Þetta er sá málflutningur sem við höfum haldið uppi hér varðandi eignarréttinn. Ég ætla nú aðallega að fjalla um hann í ræðu minni. Stjórnarandstaðan hefur á hinn bóginn haldið því fram - það hefur komið skýrast fram í andsvörum og sérstaklega andsvari hv. þm. Jóhanns Ársælssonar sem er talsmaður Samfylkingarinnar í iðnaðarnefnd og talsmaður Samfylkingarinnar í þessu máli. Ég lít þannig á að þær yfirlýsingar sem hann hefur gefið í ræðustól Alþingis endurspegli stefnu Samfylkingarinnar í málinu. Hann sagði m.a. hér í andsvari: „Við viljum að eignarréttarhugtakið í núgildandi vatnalögum verði látið gilda, þ.e. að ekki sé um séreign að ræða.“ Ég held að þetta lýsi þeirri skoðun sem Samfylkingin, og að sínu leyti stjórnarandstaðan, hefur haldið á lofti í umræðunni. Mér hefur borist í hendur yfirlýsing frá þingflokki Samfylkingarinnar sem styður þessa skoðun mína en þar segir, með leyfi forseta: „Er það skoðun þingflokks Samfylkingarinnar að vatn eigi að skilgreina sem sameiginlega auðlind alls mannkyns.“ Það er ljóst að Samfylkingin telur að skilgreina beri vatnið sem sameiginlega auðlind alls mannkyns, hún eigi ekki að vera bundin við Ísland og Íslendinga. Jafnframt segir í yfirlýsingunni að Samfylkingin lýsi sig andvíga því að einkaeignarréttur á vatni verði festur í lög eins og gert er í frumvarpi ríkisstjórnarinnar til nýrra vatnalaga og síðan segir, með leyfi forseta: „Iðnaðarráðherrann og ríkisstjórnin hafa hins vegar valið þá leið að afhenda landeigendum, gömlum og nýjum, óskorað eignarhald á sameiginlegum verðmætum þjóðarinnar.“ Í þessu hlýtur að felast að hv. þm. Jóhann Ársælsson og Samfylkingin telji að eins og núgildandi vatnalög hafa verið túlkuð felist ekki í þeim einkaeignarréttur á vatnsréttindum eins og við hinir höfum haldið fram. Alls ekki. Að vatnið sé ekki undirorpið einkaeignarrétti. Það er alveg ljóst og það kom fram í ræðu hv. þm. Jóhanns Ársælssonar. Hann sagði í umræðunni að það væri engin séreign á vatni, Ísland ætti ekki einu sinni vatnið. Það ætti að líta á vatnið sem einskis manns eign eða eign alls mannkyns. Hann sagði: „Aðalatriðið er að vatnið er ekki í eigu neins“ í andsvari við hv. þm. Birki Jón Jónsson. Hann bætti síðan við: „Við viljum að eignarréttarhugtakið í núgildandi vatnalögum verði látið gilda, þ.e. að ekki sé um séreign að ræða.“ Um þetta snýst náttúrlega ágreiningur þessa máls og ég ætla að fjalla um þetta. Ég ætla að fjalla um það hvernig eignarréttur á vatni hefur verið skilgreindur samkvæmt núgildandi vatnalögum. Með því stendur og fellur sú niðurstaða hvort um formbreytingu eða efnisbreytingu er að ræða í þessum lögum. Eins og ég sagði áðan höfum við, stjórnarliðar, m.a. ég og hv. þm. Birkir Jón Jónsson, bæði í störfum iðnaðarnefndar og sömuleiðis í umræðum á þingi, haldið því fram að með setningu vatnalaga, nr. 15/1923, hafi þessi einkaeignarréttur verið tryggður. Nú er það þannig að við verðum kannski að gera skýran greinarmun á því hvað er greining á gildandi rétti eða löggjöf og hverjar eru pólitískar skoðanir manna. Ég heyri t.d. á ræðu hv. þm. Hlyns Hallssonar að hann er þeirrar skoðunar að þjóðin eigi að eiga vatnið og vatnsréttindin og ég get ekki betur skilið hv. þm. Jóhann Ársælsson og aðra fulltrúa Samfylkingarinnar en svo að þeir séu þeirrar skoðunar að vatnið og vatnsréttindin eigi að vera í sameign þjóðarinnar. Í minnihlutaáliti sem hv. þm. Jóhann Ársælsson og Helgi Hjörvar rita undir segir, með leyfi forseta, að enn skuli minnt á að „grundvöll skorti til allrar þessarar lagasetningar þar til pólitísk sátt er fundin um það hvernig ráðstafa beri auðlindum í þjóðareign, hvort og hvernig þeim verði fundinn staður í stjórnarskránni og hvernig valið verði milli þeirra sem sækjast eftir nýtingu þeirra“. - Hérna er talað um að koma þessu í þjóðareign. Ég skil ekki hv. þingmann öðruvísi en svo að hann sé þeirrar skoðunar að vatnið eigi að vera í sameign þjóðarinnar eins og hefur verið stefna hans varðandi margar aðrar náttúruauðlindir. Við hinir erum þeirrar pólitísku skoðunar að einkaeignarrétturinn eigi að gilda um þessi réttindi og hafi gert það allt frá árinu 1923 þegar núgildandi vatnalög voru sett. Ég og hv. þm. Birkir J. Jónsson höfum reynt að skýra þetta sjónarmið okkar í umræðum í þinginu og sömuleiðis í hv. iðnaðarnefnd en hv. þm. Jóhann Ársælsson og aðrir fulltrúar minni hlutans hafa ekki fallist á skýringar okkar. Þeir fallast ekki á það sem við höfum haldið fram varðandi inntak eignarréttarins, að vatnsréttindi séu undirorpin einstaklingseignarrétti. Á það hafa þeir ekki fallist og þeir hafa margoft bent á það í störfum nefndarinnar. Þeir hafa leyft sér að efast um að vatnalögin, eins og þau eru nú, feli í sér einkaeignarrétt yfir vatni og vatnsréttindum.

Vatn …

Yfir vatni og vatnsréttindum, þetta er nú nokkurn veginn sami hluturinn, hv. þingmaður. Úr því að þeir hafa ekki viljað fallast á sjónarmið okkar veltir maður fyrir sér hvert maður geti leitað til að reyna að greina hvað felist í núgildandi vatnalögum. Hv. þingmenn vilja ekki hlusta á okkur og aðra stjórnarþingmenn þannig að við hljótum að leita í fræðin. Eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson fór yfir í sinni fimm tíma löngu ræðu var unnið hér gríðarlegt löggjafarstarf snemma á síðustu öld sem leiddi til þess að vatnalögin, eins og þau eru núna, urðu að lögum. Frá þeim tíma hafa eignarréttindi samkvæmt vatnalögunum verið skýrð í fræðiskrifum, í dómaframkvæmd og í öðrum lögum. Þá liggur beinast við að fara yfir það hvað okkar helstu fræðimenn á sviðum eignarréttarins á síðustu öld hafa talið að felist í eignarréttinum, fasteignaréttinum, vatnsréttindum og hver eigi vatnið. Allt þetta hangir saman. Víkjum þá að því hvernig Þorgeir Örlygsson, sem er einhver helsti fræðimaður á síðari hluta aldarinnar á sviði eignarréttar, hefur litið á eignarhald á landi og náttúruauðlindum. Árið 1994 skrifaði Þorgeir Örlygsson, sem þá var farsæll prófessor í eignarrétti við Háskóla Íslands og deildarforseti lagadeildar, grein í afmælisrit Gauks Jörundssonar, sem varð sextugur þann 24. september það ár, sem ber yfirskriftina: Um eignarhald á landi og náttúruauðlindum. Þetta er lykilgrein um það hvað felst í eignarréttinum, hvað telst vera fasteign og, ekki síður, hvernig hagnýtingu náttúruauðlinda í eignarlöndum skuli háttað og hver eigi þau réttindi sem þar eru. Í grein sinni segir Þorgeir Örlygsson - og nú beini ég orðum mínum fyrst og fremst til hv. þm. Jóhanns Ársælssonar sem hefur fjallað mikið um þetta mál, lagt úr frá 1. gr. frumvarpsins og talið að þau orð sem þar koma fram: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni“, sem er í raun og veru það sama og menn ætluðu sér að gera þegar þeir settu vatnalögin 1923, þ.e. að skýra eignarhald á vatni - um hugtakið eignarrétt, með leyfi forseta: „Í norrænni lögfræði, þar með talinni íslenskri, er á því byggt, að í eignarrétti felist heimildir til hvers konar umráða og ráðstafana yfir hlut, að svo miklu leyti sem ekki eru sérstakar takmarkanir á því gerðar. Er í því sambandi mestu máli talið skipta, að heimildirnar séu fyrir hendi, ef færi gefst til nýtingar og ráðstafana með nýjum hætti, og að heimildirnar víkki að því marki sem takmarkanir falli niður.“ 
             Já, mér þætti vænt um það, frú forseti, ef þaggað yrði niður í hv. þingmönnum sem trufla ræðuflutning. Ég held nú áfram. „Í þessu felst m.a., að þegar afnotarétti tiltekins aðila yfir eign lýkur eða sá réttur þrengist, rýmkast eignarréttur eigandans að sama skapi, og þegar lög falla úr gildi, sem hafa takmarkað nýtingu eigandans með einhverjum hætti, víkkar eignarréttur eigandans að sama skapi, enda komi ekki nýjar takmarkanir í stað hinna fyrri. Samkvæmt þessu er eignarréttur skilgreindur á þá leið, að um sé að ræða einkarétt ákveðins aðila (eigandans), til að ráða yfir tilteknum líkamlegum hlut innan þeirra marka, sem þessum rétti eru sett í lögum og af takmörkuðum eignarréttindum annarra aðila, sem stofnað hefur verið til yfir hlutnum.“ - Þetta er sú skilgreining sem aðrir fræðimenn á sviði eignarréttar, eins og dr. Gaukur Jörundsson heitinn, einhver allra mesti sérfræðingur á þessu sviði, hafa komist að. Þetta er sem sé skilgreining á hugtakinu eignarrétti. Það hefur verið tekist á um það í störfum nefndarinnar hvort rétt sé að skilgreina eignarréttinn með jákvæðum hætti eða neikvæðum. Það er eitt af því sem við erum að fara yfir í þessari löggjöf. Það sem við erum að gera og stjórnarandstaðan hefur gert ágreining um er að við erum að breyta eignarréttarhugtakinu þannig að við hverfum frá hinni jákvæðari skilgreiningu eignarréttarins og yfir í þá neikvæðu. Úr þessu hefur stjórnarandstaðan gert mikið veður. Sigurður Líndal skrifaði einmitt grein um þessar skilgreiningar í afmælisrit Davíðs Oddssonar sem kom út þann 17. janúar 1998, grein sem heitir Nytjastofnar á Íslandsmiðum, sameign þjóðarinnar. Þar fjallar hann um skilgreiningu á eignarrétti. Mér finnst rétt að víkja að henni vegna þess að hún er dálítið upplýsandi um það hvort rétt sé að taka upp hina jákvæðu skilgreiningu á eignarrétti eða hina neikvæðu. Um þetta hafa verið miklar umræður í nefndinni og m.a. taldi formaður laganefndar Lögmannafélagsins rétt að taka upp neikvæðu skilgreininguna vegna þess að hún væri í samræmi við góðar lagasetningahefðir, gegn reyndar andmælum hv. þm. Jóhanns Ársælssonar sem hefur farið mikinn í þessu máli. Sigurður Líndal segir um þessar skilgreiningar, með leyfi forseta: „Tvær leiðir má fara til að skilgreina eignarrétt. Hin fyrri er sú að telja upp allar heimildir sem eignarrétti fylgja. Sú upptalning verður þó aldrei tæmandi og þar af leiðandi allt of viðamikil, jafnvel villandi. Þetta er stundum kölluð jákvæð skilgreining. Sú síðari felur í sér að gengið er að því vísu að eigandinn njóti allra heimilda annarra en þeirra sem eru berum orðum undan skildar eignarráðum hans, hvort heldur það gerist með lögum eða samningi. Þetta er kölluð neikvæð skilgreining. Samkvæmt henni felur hugtakið í sér einkarétt ákveðins aðila, eiganda, til þess að ráða yfir tilteknum líkamlegum hlut innan þeirra marka sem þeim rétti er sett með lögum og stofnun takmarkaðra (óbeinna) eignarréttinda annarra manna yfir hlutnum. Þetta felur í sér að réttur eiganda rýmkar að sama skapi sem ákvæði laga eða samninga falla úr gildi sem setja þessum rétti skorður, enda verði ekki settar á nýjar takmarkanir í stað hinna fyrri. Þótt eignarréttur sé skilgreindur neikvætt er almenn samstaða um að mikilvægustu heimildirnar séu þessar: 1. Umráðaréttur, nánar tiltekið réttur til að ráða yfir eign. 2. Hagnýtingarréttur, réttur eiganda til að hagnýta sér eignina. 3. Ráðstöfunarréttur, réttur til að ráðstafa eign með löggerningi, t.d. við kaup og sölu. 4. Skuldfestingarréttur, réttur til að nota eign sem grundvöll lánstrausts, þar á meðal réttur til að veðsetja eign. 5. Réttur til að láta eign ganga að erfðum. 6. Réttur til að leita fulltingis almannavalds til verndar eigninni.“ Með þessum hætti hafa menn skilgreint eignarréttinn og ég tel að það sé mjög mikilvægt að það komi fram áður en við förum að fara yfir vatnsréttindin og eignarhald á vatni. Í þessu sambandi ber líka, þegar við reynum að greina hvað felst í gömlu vatnalögunum og meta hvort um formbreytingu eða efnisbreytingu er að ræða með hinu nýja frumvarpi, að skoða eignarréttinn í tengslum við fasteignarhugtakið eins og það er skilgreint í eignarrétti. Þorgeir Örlygsson, þáverandi prófessor í eignarrétti við lagadeild Háskóla Íslands, segir í grein sinni, Um eignarhald á landi og náttúruauðlindum: „Í fræðiritum er hugtakið fasteign venjulega skilgreint á þá leið, að fasteign sé afmarkað land ásamt eðlilegum hlutum landsins, lífrænum og ólífrænum, og þeim mannvirkjum, sem varanlega eru við landið skeytt.“ Í þessu felst náttúrlega að vatnsréttindi eru hluti af fasteign, vatnið sem á því er. Ég kem nánar að því á eftir og vitna þá enn og aftur til þessarar merku ritgerðar Þorgeirs Örlygssonar. Í grein sinni fjallar Þorgeir Örlygsson um hagnýtingu náttúruauðlinda í eignarlöndum. Eignarlönd eru ein tegund þeirra fasteigna sem til eru í íslenskum rétti og hann víkur að hugtakinu eignarlönd í riti sínu og segir, með leyfi forseta: „Eignarlönd eru landsvæði, sem lúta einstaklingseignarrétti tiltekins aðila, og getur þar verið um að ræða sérhvern þann aðila, sem samkvæmt íslenskri réttarskipan getur átt réttindi eða borið skyldur, þar með talið ríkið sjálft.“ Þorgeir fjallar í kaflanum Hagnýting náttúruauðlinda í eignarlöndum í fyrsta lagi um þau meginviðhorf sem komið hafa fram varðandi efnið. Hann fjallar líka sérstaklega um hagnýtingu jarðhita, hagnýtingu grunnvatns og hagnýtingu orku fallvatna. Allt tengist þetta náttúrlega eignarréttinum og hugtakinu fasteign og hann túlkar það út frá gildandi rétti sem eru núgildandi vatnalög. Eins og ég sagði áðan skiptir þetta verulegu máli þegar við erum að greina það hvort um formbreytingu er að ræða eða efnisbreytingu í fyrirliggjandi frumvarpi. Þorgeir Örlygsson segir, með leyfi forseta, það „meginviðhorf ríkjandi í íslenskum rétti, að heimildin til að ráðstafa og hagnýta náttúruauðlindir í jörðu fer saman við heimildina til ráðstöfunar og hagnýtingar þeirrar fasteignar, þar sem auðlindina er að finna.“ - Það er af þessum ástæðum sem ég taldi rétt að víkja að fasteignarhugtakinu vegna þess að það verður ekki slitið frá vatnsréttindum eða eignarhaldi á vatni. Og áfram segir hann: „Í þessu felst, að sá, sem á eignarrétt að tilteknu landi, hefur jafnframt heimild til þess að hagnýta þær náttúruauðlindir, sem þar er að finna og ráðstafa þeim til annarra, með þeim takmörkunum, sem leiðir af löggjöf á hverjum tíma. Er hugtakið náttúruauðlind hér notað um jarðefni, jarðhita, vatn og orku fallvatna, en veiði og veiðiréttindum að mestu leyti haldið utan við umfjöllunina.“ Þetta vitum við. Sett hafa verið sérstök lög um veiði eins og lax- og silungsveiðina. Menn ættu að skoða þetta meginviðhorf í ljósi þess sem hv. þm. Hlynur Hallsson hélt fram í ræðu sinni sem stangaðist algjörlega á við þetta meginviðhorf í íslenskum rétti varðandi túlkun á vatnalögum. Þorgeir heldur áfram: „Það er sammerkt þeim náttúruauðlindum, sem svo eru kallaðar hér, að þær eru þáttur“ - ég endurtek, þær eru þáttur - „í eignarrétti landeiganda, og njóta verndar eignarnámsákvæðis stjórnarskrárinnar. Er við það miðað í löggjöf, að eignarnám þurfi til að koma, ef afla þarf slíkra réttinda í þágu almannahagsmuna.“ Það getur ekki verið miklu skýrara hver meginviðhorf í íslenskum rétti eru varðandi hagnýtingu náttúruauðlinda í eignarlöndum. Það er alveg ljóst að þau eru samkvæmt þessu undirorpin einkaeignarrétti landeiganda. Það er alveg ljóst. Í umfjöllun sinni víkur Þorgeir Örlygsson að hagnýtingu jarðhita og segir: „Um eignar- og umráðarétt jarðhita gilda svipaðar reglur og um vatnsorku.“ - Það segir einnig í greininni að „landareign hverri fylgi réttur til umráða og hagnýtingar jarðhita úr landareigninni, en með þeim takmörkunum þó, sem lögin tilgreina.“ Það kemur einnig fram í greininni að landeigandi hefur „rétt til að hagnýta sér jarðhita eins og honum þykir best henta til heimilisþarfa, framleiðslu og iðnaðar“. Enn fremur: „Þá mælir ákvæðið fyrir um rétt hans til mannvirkjagerðar í því skyni að hagnýta megi jarðhitann, og loks er tekið fram, að landeiganda sé rétt að bora á landareign sinni eftir jarðhita og vinna hann til hvers konar nota.“ Þorgeir Örlygsson vitnar til umfjöllunar Ólafs Jóhannessonar, annars gamals prófessors í lögfræði og fyrrum forsætisráðherra. Ólafur Jóhannesson fjallaði um hagnýtingu jarðhita í fræðaskrifum sínum. Þorgeir Örlygsson segir, með leyfi forseta: „Niðurstaða Ólafs Jóhannessonar um það, hversu langt niður réttur landeigenda næði, var sú, að jarðhiti, hvort heldur sem væri í náttúrulegum hverum og laugum eða undir yfirborði jarðar, fylgdi landareign þeirri, sem hann væri í. Eins og lögum væri háttað, yrði réttur landeigenda til jarðhitans ekki takmarkaður við tiltekið dýpi, heldur yrði að meta það í hverju falli, ef á reyndi, með hliðsjón af réttmætri þörf landeigenda, almannahagsmunum og vandkvæðum þeim, sem væru á því að skipta jarðhita, sem djúpt liggur, á milli fleiri eigenda. Í þessu sambandi skal minnt á það sjónarmið Sigurðar Líndals, sem áður er getið, að ekki verði séð, að landeigendum verði meinað að hagnýta sér jarðhita djúpt í jörðu. Jarðhitaréttindi eru samkvæmt framansögðu þáttur í eignarrétti landeiganda, sem nýtur verndar eignarnámsákvæðis stjórnarskrárinnar, og þarf eignarnám til að koma, ef afla þarf slíkra réttinda í þágu almannahagsmuna.“ Það er alveg ljóst að samkvæmt meginviðhorfum fræðimanna felst hagnýting jarðhita og grunnvatns í eignarréttarákvæðinu sem tengt er fasteignarhugtakinu. Það er algjörlega skýrt. Þorgeir Örlygsson fjallar líka, eins og reyndar fleiri fræðimenn hafa gert, eins og dr. Gaukur Jörundsson heitinn, um hagnýtingu grunnvatns. Ólafur Lárusson hefur reyndar gert það líka og þá held ég að ég sé búinn að telja upp eiginlega alla spekinga okkar sem uppi voru á síðustu öld og létu sig þetta réttarsvið varða. Allir hafa komist að sömu niðurstöðu sem er algjörlega þvert á þær túlkanir sem komið hafa fram í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar í dag og í gær. Þorgeir Örlygsson, þá prófessor í eignarrétti, fjallar í grein sinni um hagnýtingu grunnvatns og mér finnst rétt að fara yfir það. Hann segir m.a., með leyfi forseta: „Vatnsréttindi hafa eigi að síður frá öndverðu verið talin fylgja landareign. Í Hrd. 1963.173 (Öndverðarnesdómur) sagði, að það væri forn regla í íslenskum rétti, að hver maður ætti vatn og veiði fyrir sinni jörð, sbr. 56. kapítula Landsleigubálks Jónsbókar. Hefði sú regla síðar verið staðfest með ákvæðum vatnalaga, nr. 15/1923, og laga um lax- og silungsveiði, nr. 53/1957.“ - Þetta er ekki beinlínis í samræmi við þær túlkanir sem fram hafa komið hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni. Þetta er algjörlega þvert á það sem hann hefur sagt hér. Þá segir Þorgeir Örlygsson áfram: „Um rétt til grunnvatns er ekki berum orðum fjallað í vatnalögum, nr. 15/1923. Af því hefur hins vegar ekki þótt fært að draga þá ályktun, að grunnvatn lúti öðrum lögmálum en jarðargæði almennt. Hefur samkvæmt því verið litið svo á, að grunnvatn tilheyri þeirri fasteign, þar sem það er að finna og sé þáttur í verðmætum þeirrar fasteignar. Þannig benti Ólafur Lárusson á það, að í norrænum rétti væri mest talið, að vatnsréttindi fylgdu landareignum, og á þeim grundvelli hvíldu vatnalög Noregs og Svíþjóðar. Hann taldi, að af ákvæðum Grágásar og Jónsbókar mætti ráða, að vatnsréttindi hefðu yfirleitt fylgt landareign, enda væri það í bestu samræmi við það, að eignarréttur einstaklings að fasteignum verði lítt takmarkaður.“ - Með öðrum orðum, einkaeignarréttur landeigenda yfir því vatni sem um fasteign þeirra fer hefur ekki einungis verið skilgreindur með slíkum hætti frá setningu vatnalaga 1923 heldur má leiða hann allt til Grágásarlaga og Jónsbókarákvæða. Þetta er réttarsagan eins og okkar færustu fræðimenn hafa túlkað hana. Ég ætla að láta mér nægja að vísa í Ólaf Lárusson að þessu leyti en ég gæti svo sem haldið áfram lengi að vísa í Ólaf Lárusson sem ég hygg að hafi verið okkar fyrsti sérfræðingur á sviði eignarréttarins og prófessor í Háskóla Íslands á því sviði á fyrri hluta síðustu aldar. Hann komst að þessari niðurstöðu. Í grein sinni segir Þorgeir Örlygsson jafnframt: „Með hliðsjón af framansögðu verður að telja grunnvatn þátt í eignarrétti landeiganda.“ - Ég ætla að endurtaka þetta sérstaklega fyrir hv. þm. Jóhann Ársælsson: „Með hliðsjón af framansögðu verður að telja grunnvatn þátt í eignarrétti landeiganda. Landeigandi hefur samkvæmt því einn rétt til hagnýtingar grunnvatns á landareign sinni, eftir því sem hann hefur fjárhagslegt bolmagn til, innan þeirra marka, sem lög og grenndarreglur setja, sbr. 12. gr. vatnalaga, nr. 15/1923.“ - Þetta verður ekki miklu skýrara. Þetta verður ekki í miklu meiri andstöðu við þær fullyrðingar sem fram komu hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni. Að lokum fjallar Þorgeir Örlygsson prófessor um hagnýtingu á orku fallvatna í ritgerð sinni sem ég hef vísað til, Um eignarhald á landi og náttúruauðlindum, sem birt var árið 1994 í afmælisriti Gauks Jörundssonar. Úr því að hv. þm. Jóhann Ársælsson vék að þeirri undirbúningsvinnu sem unnin var við setningu vatnalaga tel ég rétt að gera smáathugasemdir við þær niðurstöður áður en ég kem að heimildinni til hagnýtingar á orku fallvatna. Ég hlýt að gera athugasemdir við þær ályktanir sem hv. þingmaður dró af því löggjafarstarfi sem átti sér þar stað vegna þess að hann taldi, og lýsti því yfir í ræðu sinni, að þau sjónarmið sem meiri hluti fossanefndarinnar komst að um að vatnsréttindi ættu að vera ríkiseign eru algjörlega rangar.

Einskis manns eign.

Eða einskis manns eign. Það skiptir engu máli. Ekki bætir það ástandið á hv. þm. Jóhanni Ársælssyni ef hann kemst að þeirri niðurstöðu. Ég ætla aðeins að fara yfir það hvað dr. Gaukur Jörundsson og Þorgeir Örlygsson hafa um þetta mál að segja og niðurstöður fossanefndar og hvað felst í inntaki vatnalaga. Í grein Þorgeirs segir: „Í fossanefndinni kom fljótlega upp ágreiningur um það atriði, hvort vatnsréttindi almennt væru eða ættu að vera í eigu einstaklinga, sem eignarrétt ættu að landinu undir vatninu, eða hvort vatnsréttindi væru að öllu leyti ríkiseign og einstaklingum aðeins heimil þau afnot, sem lög leyfðu sérstaklega. Ágreiningur þessi varð til þess, að nefndin klofnaði í meiri hluta og minni hluta. Meiri hlutinn“ - sem hv. þm. Jóhanni Ársælssyni er svo annt um - „taldi öll vatnsréttindi vera ríkiseign, en minni hlutinn taldi hins vegar vatnsréttindi vera háð eignarumráðum landeigenda. Bæði meiri og minni hluti fossanefndar sömdu hver fyrir sig frumvörp til vatnalaga, sem lögð voru fyrir Alþingi árið 1919, en hvorugt frumvarpið varð að lögum. Sama er að segja um frumvarp til vatnalaga, sem ríkisstjórnin lagði fram á Alþingi árið 1920. Varð þetta til þess, að Einari Arnórssyni, prófessor, var falið að semja nýtt frumvarp til vatnalaga. Var frumvarp hans lagt fram á Alþingi árið 1921, en það varð ekki að lögum fyrr en árið 1923, þ.e. vatnalög nr. 15/1923. Við samningu frumvarps síns“ - sem gekk á þeim tíma undir nafninu Bræðingurinn vegna þess að Einar Arnórsson nýtti sér bæði frumvörp meiri hluta og minni hluta við samningu síns frumvarps - „studdist Einar Arnórsson að mestu leyti við frumvarp meiri hluta fossanefndar frá 1919. En þó svo, að fræðilega sé á því byggt í vatnalögunum, að landeigendur hafi aðeins þau vatnsréttindi, sem lög heimila sérstaklega, er eigi að síður í lögunum gengið svo til móts við álit minni hluta fossanefndar“ - og nú bið ég hv. þm. Jóhann Ársælsson að leggja vel við hlustir vegna þess að Þorgeir Örlygsson segir hérna áfram - „að í raun má segja, að stefna minni hlutans hafi sigrað, og hefur ekki verið um það fræðilegur ágreiningur í íslenskum rétti.“ Þó hefur einn sjálfskipaður fræðimaður gert ágreining um þessa niðurstöðu. Hann heitir Jóhann Ársælsson og er hv. þingmaður Samfylkingarinnar og helsti talsmaður flokksins í þessu máli. Það kom skýrt fram í  „Segir í 2 gr. vatnalaga, að landareign hverri fylgi réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni og stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt, sem lög þessi heimili. Fela lögin í sér upptalningu á því, hverjar hagnýtingarheimildir fylgja eignarrétti eða landareign, þegar um stærri vötn er að ræða. Þar er á hinn bóginn um að ræða allar helstu hagnýtingarheimildir, sem máli geta skipt, þar á meðal heimild til orkuvinnslu. Meginreglan um rétt landeigenda til nýtingar orku vatns kemur fram í 49. gr. vatnalaga, en þar segir m.a. svo:“ - Þetta er nú meginreglan. „Eiganda landareignar, sem vatnsréttindi fylgja …“

Forseti minnir hv. þingmann á að biðja um leyfi forseta þegar hann les upp orðrétt.

Já, ég bið hæstv. forseta velvirðingar á að hafa ekki óskað eftir leyfi til að lesa beint upp úr ritinu. Ég geri það hér með, með leyfi forseta: „Eiganda landareignar, sem vatnsréttindi fylgja, svo og öðrum, sem heimildir hafa á þeim tekið, er rétt að nota það vatn, sem um hana rennur til að vinna úr því orku …“ Síðan segir Þorgeir, með leyfi forseta: „Réttarframkvæmdin hefur og til fulls viðurkennt eignarrétt landeigenda að vatnsorku, m.a. þegar vatnsföll hafa verið tekin til virkjunar, og dómstólar hafa talið landeigendur eiga eignarrétt að vatni á landi sínu.“ Ég ætla að endurtaka þetta, með leyfi forseta: „… og dómstólar hafa talið landeigendur eiga eignarrétt að vatni á landi sínu.“ - Þetta er ekki í samræmi við þau sjónarmið sem fram hafa komið hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni en eru engu að síður óumdeild í íslenskum rétti. Ég er ekki að segja hér mína skoðun. Ég er að reifa þau sjónarmið sem fram hafa komið hjá fræðimönnum á þessu sviði. Við hljótum að leita til þeirra þegar við reynum að greina hvað felst í núgildandi löggjöf. Að lokum segir Þorgeir Örlygsson í sinni grein, með leyfi forseta: „Þegar til þess er litið, sem að framan segir, er ljóst, að við setningu vatnalaga, nr. 15/1923, var með ótvíræðum hætti tekið af skarið um það, að landeigendur ættu einir rétt til að hagnýta orku þeirra vatna, sem um landareignir þeirra renna. Vatnsréttindi eru samkvæmt því, með sama hætti og jarðefni og jarðhiti undir yfirborði eignarlanda, þáttur í eignarrétti landeigenda, sem verndar nýtur samkvæmt 67. gr. stjórnarskrárinnar“ sem nú er 72. gr. stjórnarskrárinnar. Ég vil ítreka enn og aftur það sem Þorgeir Örlygsson prófessor segir í grein sinni svo að ég fái, með leyfi forseta, að vitna enn og aftur í það sem fram kemur í greininni, að „dómstólar hafa talið landeigendur eiga eignarrétt að vatni á landi sínu“. Það er vísað í hæstaréttardóm frá 1955, bls. 431. Þetta getur ekki verið miklu skýrara. Þetta er alveg ljóst. Það er alveg ljóst að vatn og vatnsréttindi hafa í íslenskum lögum frá setningu vatnalaganna 1923 verið undirorpin einkaeignarrétti fasteignareigenda. Ef menn geta skilið þau fræðiskrif sem ég hef vísað hér til með einhverjum öðrum hætti ganga þeir ekki heilir til skógar, leyfi ég mér að fullyrða. Dr. Gaukur Jörundsson fjallar líka í eignarrétti sínum frá 1982 um vatnsréttindi landeigenda. Hann segir, með leyfi forseta: „Hefur landeigandi samkvæmt þeim einkaheimild til hagnýtingar vatns til heimilisþarfa, til bústarfa, til iðnaðar og iðju án orkunýtingar, til áveitu, til orkuvinnslu, til ítöku á vatni til mannvirkjagerðar sem er nauðsynleg vegna ofangreindra vatnsnota, til mannvirkjagerðar á landi sínu til varnar landi eða landsnytjum gegn ágangi vatns og til að þurrka land og loks til að ráðstafa til þriðja manns þeim heimildum sem taldar hafa verið.“ - Þetta er ekki bara rétturinn til að nýta vatnið, nýta réttindin, heldur líka til að selja. Ég taldi rétt, frú forseti, að víkja að þessum atriðum, þessum viðteknu sjónarmiðum okkar helstu fræðimanna á sviði eignarréttarins sem fram hafa komið á síðustu öld vegna þeirrar umfjöllunar og fullyrðinga sem fram hafa komið hjá hv. þingmanni og helsta talsmanni Samfylkingarinnar í þessum málefnum, hv. þm. Jóhanni Ársælssyni. Í ljósi þess hlýt ég að vitna aftur til yfirlýsingar frá þingflokki Samfylkingarinnar þar sem segir, með leyfi forseta: „Iðnaðarráðherrann og ríkisstjórnin hafa hins vegar valið þá leið að afhenda landeigendum, gömlum og nýjum, óskorað eignarhald á sameiginlegum verðmætum þjóðarinnar.“ Í þessu hlýtur að felast að Samfylkingin telur, sem og minni hluti iðnaðarnefndar, stjórnarandstaðan, að með frumvarpi til vatnalaga sé verið að breyta efnislega þeim eignarréttindum sem núgildandi vatnalög kveða á um en ekki sé um formbreytingu að ræða. Þetta er sá ágreiningur sem ég ætlaði að fjalla um. Nú hef ég farið yfir það hvernig menn hafa skilgreint eignarrétt sinn, fasteignarhugtakið, og hvað felst í núgildandi vatnalögum. Ég hef vísað til þess sem Ólafur Lárusson, Ólafur Jóhannesson, Sigurður Líndal, Þorgeir Örlygsson og dr. Gaukur Jörundsson hafa haft um þetta mál að segja. Þá er von að maður spyrji: Hvernig í ósköpunum komast hv. þingmaður og minni hluti hv. þingmanna í iðnaðarnefnd, í ljósi þeirra meginviðhorfa sem óumdeild eru í íslenskum rétti, að þeirri niðurstöðu að hér sé um efnisbreytingu að ræða? Það er alveg ljóst af þeirri umfjöllun sem ég hef farið hér ítarlega yfir að vatn og vatnsréttindi hafa í íslenskri löggjöf, ekki bara frá því að vatnalögin voru sett árið 1923, heldur frá tímum Grágásar og Jónsbókar, verið talin til einkaeignarréttinda landeigenda. Það er alveg skýrt. Ég legg til að þeir sem fylgjast með þessari umræðu vegi nú og meti hvort í frumvarpinu felist einhverjar efnisbreytingar, þ.e. breyting á eignarréttinum. Ég fæ ekki betur séð af þeim tilvitnunum sem ég hef verið með hér í fræðiskrif, sem eru ekki mín og lýsa ekkert mínum skoðunum þótt ég sé sammála þeim, að nein efnisbreyting felist í þessu frumvarpi. Í ljósi þessa hlýtur maður að gera þá kröfu til hv. þm. Jóhanns Ársælssonar, helsta talsmanns Samfylkingarinnar í þessum málaflokki, að áður en hann kemur hér upp í ræðustól og talar um þessi málefni í fimm klukkutíma kynni hann sér þau meginviðhorf sem uppi hafa verið hjá helstu fræðimönnum á sviði eignarréttar hvað þetta varðar. Það hlýtur að vera áhyggjuefni fyrir Samfylkinguna ef talsmaður hennar hefur ekki meira fram að færa í umræðunni en tóman misskilning á grundvallarhugtökum í eignarrétti eins og þau hafa verið skýrð á síðustu öld. Allir fræðimenn sem að málinu hafa komið eru sammála um þau. Það er ekki einn sem gerir ágreining um inntak vatnsréttinda og eignarréttarins í íslenskri lögfræði. Ekki einn. Ef framlag hv. þm. Jóhanns Ársælssonar um þessi mál er framlag Samfylkingarinnar held ég að ástæða sé til að sá ágæti flokkur fari í stefnumótun hvað þennan málaflokk varðar. Það stóð ekki steinn yfir steini í málflutningi þingmannsins þrátt fyrir að hann stæði hér í fimm klukkutíma. Það hljóta allir að sjá. Það er nánast ekki neitt sem hægt er að finna stað í vatnalögunum eða þeirri umfjöllun sem fyrir liggur í Íslandssögunni um þessi réttindi. Hv. þm. Jóhann Ársælsson, talsmaður Samfylkingarinnar, er á öndverðum meiði við alla þá sem gert hafa rannsóknir á inntaki vatnsréttinda og eignarréttinda fasteigna. Það er nú ekki björgulegur málflutningur sem þar var á ferðinni.

Bíddu, hvað var það?

Það var þinn málflutningur, hv. þingmaður. Ég var að fara yfir það, meðan þú varst í símanum, hv. þm. Jóhann Ársælsson, að það er ekki hægt að bjóða hinu háa Alþingi upp á þann málflutning sem hér fór fram af þinni hálfu, hv. þm. Jóhann Ársælsson. Hann er ekki í nokkru samræmi við neitt af því sem menn hafa fjallað um á þessu sviði á síðustu öld. Frú forseti. Þegar ég kom upp í ræðustól Alþingis gerði ég grein fyrir því að auðvitað geta menn haft sínar skoðanir á því hvernig við eigum að haga vatnalögum, vatnsréttindum og eignarhaldi á vatni. Það eru pólitískar skoðanir. Sumir eru þeirrar skoðunar að vatnið eigi að vera í sameign þjóðarinnar, jafnvel sameign mannkynsins eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur vikið að. Það eru alveg sjónarmið út af fyrir sig og það er rétt kannski að geta þess, af því að hv. þm. Jóhann Ársælsson er svo hrifinn af meirihlutaáliti fossanefndar, að hugtakið sameign þjóðarinnar kom fyrst inn í stjórnarskrá, held ég, árið 1917 þegar stjórnarskrá Sovétríkjanna var samin og samþykkt þar í landi. Þetta er auðvitað sjónarmið. Þjóðnýting á vatnsréttindum eða öðrum náttúruauðlindum er náttúrlega sjónarmið en ég er bara ósammála því.  Það er einn maður sem hefur gert ágreining um þetta, að minnsta kosti opinberlega. Hann heitir Jóhann Ársælsson og er hv. þingmaður. Þegar hins vegar fræðin eru skoðuð og meginviðhorf í íslenskum rétti hvað þetta mál varðar kemur í ljós að ekki stendur steinn yfir steini í málflutningi hv. þingmanns. Hann getur ekki stutt fullyrðingar sínar við nein þau gögn sem til eru nema meirihlutaálit fossanefndarinnar frá 1923. Eins og ég fór yfir hér áðan,  Gaukur Jörundsson segir í eignarrétti sínum sem kom út árið 1982, með leyfi forseta: „Fór svo árið 1921 og 1923 að lagt var fyrir Alþingi nýtt frumvarp til vatnalaga, sem var byggt á meginsjónarmiðum minni hluta fossanefndar um tilhögun vatnsréttinda.“ Hið sama segir Þorgeir Örlygsson. Ég ætla nú að vísa aftur til þess sem ég fór yfir áðan af því að það virðist hafa farið fram hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni. Þorgeir segir, með leyfi forseta, að í raun megi „segja, að stefna minni hlutans hafi sigrað, og hefur ekki verið um það fræðilegur ágreiningur í íslenskum rétti“. - Niðurstaðan er sú að þar segir - og ég ætla að gera þau að mínum lokaorðum í þessari ræðu - Þorgeir Örlygsson prófessor, með leyfi forseta: „Réttarframkvæmdin hefur og til fulls viðurkennt eignarrétt landeigenda að vatnsorku, m.a. þegar vatnsföll hafa verið tekin til virkjunar, og dómstólar hafa talið landeigendur eiga eignarrétt að vatni á landi sínu.“ - Það er vísað í dóm frá 1955 hvað þetta varðar. Auðvitað geta menn haldið áfram að rembast eins og rjúpan við staurinn að reyna að komast að einhverri annarri niðurstöðu og reyna að túlka niðurstöður fræðimanna og fossanefndarinnar með einhverjum öðrum hætti. Ef menn ætla að gera það er það allt í lagi. Þá er ekkert hægt að ræða við slíka menn. Það er bara eins og að rökræða við menn um það hvort himinninn sé blár eða jörðin kringlótt. Þetta er niðurstaðan. Þetta er sú regla sem menn komust að við setningu vatnalaganna. Þannig er það og um það hefur ekki verið neinn ágreiningur. Ég vænti þess að hv. þm. Jóhann Ársælsson muni í seinni ræðu sinni fallast á þetta sjónarmið. Hann væri maður að meiri ef hann gerði það. Ég hlakka til að sjá hv. þingmann stíga hérna upp í pontu og fallast á þessi sjónarmið sem ég hef hér reifað, sem líka hv. þm. Birkir Jón Jónsson hefur gert og allir þeir fræðimenn sem ég hef vísað til í þessari ræðu. Það mundi greiða mjög fyrir þingstörfum ef við gerðum þennan ágreining að engu vegna þess ef menn fallast á þessi sjónarmið fallast þeir á að í nýju frumvarpi til vatnalaga felist engin efnisbreyting, heldur einungis formbreyting.

Forseti vill minna hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson á að beina orðum sínum til forseta en ekki til hv. þingmanna í þingsal.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður fór yfir álit fræðimanna til að reyna að afsanna mál mitt. Flest af því sem hann vitnaði í sneri að málefnum sem við höfum ekki verið með neinn ágreining um, þ.e. um hagnýtingu náttúruauðlinda og réttindi á landi manna. Við höfum ekki verið með neinn ágreining um það. Við höfum haldið því fram að sú skilgreining sem er í vatnalögum ætti að gilda áfram. Við teljum ekki rétt að setja inn þá nýju skilgreiningu að vatn sé séreign. Það felur ekki í sér neitt af því tagi sem hv. þingmaður hefur haldið fram um að við viljum taka einhver réttindi af mönnum. 
             Mér finnst mjög undarlegt, og ég ætla að leiðrétta hv. þingmann með það, að hann sagði að meiri hluti fossanefndar hefði viljað að réttindin yrðu eign ríkisins. Í plöggum sem ég hef segir að á fundi Verkfræðingafélags Íslands, sem fram fór rétt áður en þinghald hófst árið 1921, hafi Jón Þorláksson haldið ræðu þar sem kom fram, með leyfi forseta: ,,Jón kvað það misskilning að meiri hluti fossanefndar hefði lagt til að ríkið eignaðist öll vötn. Meiri hlutinn hefði kveðið upp úr um það að vatn væri engum eignarrétti undirorpið, hvorki ríkisins né einkaaðila.“ Þetta sagði Jón Þorláksson sem hefur lengi verið hafður mjög uppi sem ...  
            

Frú forseti. Það er nákvæmlega þetta sem ég vísaði til áðan að ég geri þá kröfu til hv. þingmanna að þeir kynni sér málin áður en þeir fullyrða um þau í ræðustóli. Það er alveg ljóst, og um það hefur margoft verið skrifað og hv. þm. Jóhann Ársælsson getur lesið um það í fræðiskrifum og sömuleiðis í álitum minni hluta og meiri hluta fossanefndar, að meiri hlutinn taldi að öll vatnsréttindi ættu að vera ríkiseign en minni hlutinn taldi að vatnsréttindin skyldu vera háð eignarumráðum landeigenda. Þetta er alveg ljóst. Þetta kemur meira að segja fram í grein Þorgeirs Örlygssonar, prófessors í eignarrétti, og dr. Gaukur Jörundsson fjallar líka um þetta í riti sínu um eignarrétt frá 1982. Um þetta hefur ekki verið neinn ágreiningur. Það þýðir ekki að vitna í einhverja eina ræðu sem haldin var á fundi Verkfræðingafélags Íslands um hver niðurstaðan var. Niðurstaðan var sú að meiri hlutinn vildi að vatnsréttindi væru ríkiseign. Minni hlutinn var ekki þeirrar skoðunar. Einar Arnórsson var fenginn til að semja frumvarpið sem varð að vatnalögum og þar, eins og Þorgeir Örlygsson benti á og ég fór nákvæmlega yfir í ræðu minni, urðu sjónarmið minni hlutans ofan á. Það var ekki fallist á að vatnsréttindi yrðu ríkiseign. Sá málflutningur hv. þingmanns vekur líka furðu að ég sé að fara rangt með hvernig hann og flokkur hans vilji haga eignarréttindum á vatnsréttindum. Það er alveg ljóst að hv. þingmaður telur að þær eigi ekki að vera háðar einkaeignarrétti eins og allir fræðimenn telja að vatnalögin hafi kveðið á um. Það sem er furðulegt er að 

Virðulegi forseti. Það er venja í sölum Alþingis þegar menn eru í vondum málum að grípa til einhvers konar útúrsnúninga. Við höfum sagt að við erum á móti endurskilgreiningunni á því hugtaki sem menn vilja nota núna, einkaeignarréttur á vatni. Þeir sem hafa talað fyrir því halda því fram að þetta sé einungis formbreyting. Samt vilja þeir leggja allt á sig til að formbreytingin nái fram að ganga. Hvernig stendur á því að þetta er svona mikið mál? Þetta er aðalatriði frumvarpsins sem um ræðir og kallað aðalmarkmið frumvarpsins að ná fram þeirri formbreytingu. Það skiptir engu máli þegar verið er ræða þetta mál, þá er þetta er bara formbreyting. Ég held að full ástæða sé til að tortryggja að þetta sé bara formbreyting. Ég vitna til þess sem ég hef áður látið koma fram, að sá sem samdi frumvarpið hélt því fram að ef þeirri skilgreiningu sem er í lögunum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu yrði breytt mundi það skapa skaðabótaskyldu. Er þetta þá bara formbreyting? Ég frábið mér að menn séu með sífelldan útúrsnúning. Við höldum því fram að sú skilgreining á vatni sem hefur verið í gildi fram að þessu eigi að vera það áfram. Hún þýðir að enginn eigi vatnið. Menn eigi réttindin til að nýta það, menn eigi orkuna, menn eigi möguleikana til að virkja orku og annað slíkt og fara með vatn á sínu landi. En þeir eigi ekki vatnsdropana sem um landið renna enda er erfitt að finna út skilgreiningu sem getur sagt mönnum að þeir geti átt vatn. Ekki ættu menn síður að geta átt vindinn sem blæs yfir löndum þeirra en vatnið sem rennur þar um.

Frú forseti. Það er nánast vonlaust að ræða þetta mál við hv. þingmann. Ég reyndi að koma honum í skilning um að vatnið og vatnsréttindin væru háð einkaeignarrétti. Það er ekki bara mín skoðun. Sú fræðilega niðurstaða hefur komið fram í greiningu Ólafs Lárussonar, prófessors við Háskóla Íslands, Þorgeirs Örlygssonar, prófessors í eignarrétti og deildarforseta við Háskóla Íslands, dr. Gauks Jörundssonar og annarra fræðimanna sem um málið hafa fjallað. Hv. þingmaður segir: Við viljum að eignarréttarhugtakið í núgildandi vatnalögum verði látið gilda. Gallinn er hins vegar sá að hv. þingmaður misskilur gjörsamlega inntak eignarréttarins eins og það hefur verið túlkað í vatnalögum. Hann er á algjörlega öndverðum meiði við þau sjónarmið sem hafa verið ríkjandi allt frá setningu vatnalaga frá 1923 og reyndar frá Grágásarlögunum og Jónsbókarlögunum og ég hef farið yfir. Þetta er enginn útúrsnúningur hv. þingmaður, en þingmaðurinn talar með þeim hætti að það er ekki hægt að ræða við hann. Rökræður við hv. þingmann  Ef hv. þingmaður er ekki tilbúinn til að fallast á þau sjónarmið sem ég hef reifað þá er þetta ekki til neins. Hann er gjörsamlega 

Virðulegur forseti. Þetta var ágæt grein hjá Þorgeiri Örlygssyni. Það er full ástæða til að óska hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni hjartanlega til hamingju með þessa stund í dag. Það er greinilegt að hann er glaður þar sem hann stendur í ræðustólnum eftir að hafa svo listilega beitt Framsóknarflokknum fyrir frjálshyggjuvagn sinn sem raun ber vitni. Það veit þingheimur og þjóðin að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson er einn af einörðustu talsmönnum einkaeignarréttarins á Íslandi og hefur trúlega verið frá blautu barnsbeini, sterkur hægri maður og kemur ekkert á óvart í málflutningi hans í dag. Þeim hefur verið lagið sjálfstæðismönnum að beita Framsóknarflokknum fyrir vagn sinn við að einkavæða fiskinn í hafinu, auðlindirnar í jörðinni og nú jafnvel vatnið. Á morgun kannski loftið og sólina. En við hljótum að spyrja hv. þingmann: Ef þetta er engin breyting, að lýsa vatnið einkaeignarrétt landeigenda eða fjárfesta, hvers vegna sækir stjórnin það svo fast að hún kemur með það inn þriðja árið í röð og ætlar að fara með það í umræður þar sem hún veit að veruleg andstaða er við málið og að það mun tefja mjög fyrir öllu þinghaldi? Auðvitað vegna þess að það skiptir stjórnina máli, vegna þess að í frumvarpinu, ólíkt því sem hv. þingmaður heldur fram, er efnislegt innihald. Í því felst breyting, eins og hv. þingmaður sagði, til að skýra eignarheimildir, þ.e. til að treysta séreignarréttindi yfir vatni. Ég vil spyrja hv. þingmann, vegna þess að hann vísaði til greinar Sigurðar Líndals: Hvaða atriði í hinni jákvæðu skilgreiningu á einkaeignarréttinum láðist að telja upp í gildandi vatnalögum og hvaða annmarkar eru á þeirri jákvæðu skilgreiningu sem knýja hann til þess að setja fram þær breytingar sem hann fylgir í dag?

Frú forseti. Hv. þingmaður spurði hvers vegna stjórnin sækti svo fast að koma lögunum í gegn. Það er einfalt mál. Núgildandi vatnalög eru, eins og hv. þingmaður veit, orðin gömul. Þau eru farin að láta á sjá og ýmislegt hefur verið tínt úr þeim frá því að þau voru sett árið 1923. Margir telja ástæðu til þess að gera á þeim breytingar. Jóhannes Rúnar Jóhannesson, formaður laganefndar Lögmannafélagsins, sagði í umræðum fyrir nefndinni að rétt væri að gera þessa breytingu á skilgreiningu eignarréttarins, færa hana úr hinni jákvæðu skilgreiningu í hina neikvæðu. Það væri í samræmi við, og ég held að ég hafi það orðrétt eftir honum, góða lagasetningarhætti. Sigurður Líndal segir í grein sinni að fara megi tvær leiðir til að skilgreina eignarrétt. Hin fyrri er sú að telja upp allar heimildir sem eignarrétti fylgja. Sú upptalning verði þó aldrei tæmandi og þar af leiðandi allt of viðamikil, jafnvel villandi. Er það sú leið sem við viljum fara í lagasetningu okkar? Ég get ekki bent á eitthvað eitt sem vantar í hina jákvæðu skilgreiningu. Við höfum hins vegar farið þá leið í öðrum lögum að notast við neikvæðar skilgreiningar. Ég bendi hv. þingmanni á að tímarnir kunna að breytast. Það getur vel verið að upp komi sú staða að nauðsynlegt og rétt verði að skilgreina réttindin með þeim hætti. Það er niðurstaða Sigurðar Líndals, sem ég veit að hv. þingmaður hefur miklar mætur á. Það hefur verið niðurstaða löggjafans í annarri lagasetningu og 

Virðulegur forseti. Mér bauð í grun að svona mundi fara. Það er rétt að í nefndri grein Sigurðar Líndals bendir hann á annmarka á því að telja upp þau réttindi sem fylgi eign, að sú upptalning geti ekki orðið tæmandi. En það sýnir sig að eftir að vatnalögin hafa gilt í 82 ár, nærfellt heila öld, og gengið í gegnum gríðarlegar þjóðfélagsbreytingar og þurft að skera úr um mikilvæg hagsmunamál á fjölmörgum sviðum þjóðlífsins, m.a. á einhverjum erfiðustu og flóknustu sviðum þjóðlífsins sem lúta að orkuiðnaðinum og þeim hagsmunum sem þar eru, sameign manna á veiðiréttindum o.s.frv., þá hafa menn ekki fundið neitt það atriði sem á skorti í upptalningunni frá árinu 1923. Slík völundarsmíð voru vatnalögin að þau skilgreindu með jákvæðum hætti nýtingarrétt þann sem landeigendur hefðu af vatni án þess að gera vatnið að séreign þeirra um aldur og ævi og alla nýtingarmöguleika þess. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson gat ekki tilfært eitt vandamál, eina ástæðu, til þess að gera breytingu á lagaskilgreiningu um eignarhald á vatni aðra en þá sem við öll þekkjum, þá bjargföstu pólitísku sannfæringu hægri mannanna í Sjálfstæðisflokknum að allt undir sólinni skuli vera séreign manna og ekkert sameign eða almannaeign. 

Frú forseti. Við ræðum hér afar umdeilt frumvarp hæstv. iðnaðarráðherra um vatnalög. Það er ekkert skrýtið að þingmenn stjórnarandstöðunnar telji sig þurfa talsvert langan tíma til að gera grein fyrir sínum málum í ræðustól Alþingis. Svo harkaleg ummæli hefur hæstv. iðnaðarráðherra látið falla úr þessum stól, sem hvetur auðvitað stjórnarandstöðuþingmenn til að miðla af þeirri vissu og kunnáttu sem þeir hafa eftir að málið hefur hlotið meðferð í iðnaðarnefnd Alþingis. Margt hangir á spýtunni. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur ekki einungis lent í erfiðleikum með að koma þessu frumvarpi í gegnum þingið - sú barátta hennar hefur staðið í á annað ár - heldur er um að ræða fleiri lagafrumvörp sem hæstv. ráðherra bisar við að koma í gegn og gengur harla illa. Þar nefni ég frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum og fylgifisk þess, frumvarp sem fór í gegn fyrir skemmstu, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Öll frumvörpin bera þess glögg merki að hæstv. iðnaðarráðherra ætli sér stóra hluti í auðlindaumsýslu þjóðarinnar þar sem vatn er annars vegar. Eitt af því sem mér finnst kalla sterkt til mín þegar ég hlusta á hæstv. iðnaðarráðherra fjalla um þessi mál sín, les frumvörpin og greinargerðir með þeim, er krafa hæstv. ráðherra, hennar æðsta bón og krafa sem hljóðar í eyrum mínum eitthvað á þessa leið: Allt vald yfir auðlindum Íslands, vatnsauðlindum Íslands, til iðnaðarráðherra. Ég verð að segja að það eru alvarleg skilaboð sem hæstv. iðnaðarráðherra sendir út í umhverfið með því hvernig hún kemur fram, hve óbilgjörn hún er í málflutningi sínum í þessum málum og hve mikið vald hún ætlar sér eða komandi iðnaðarráðherrum og stofnunum iðnaðarráðuneytisins yfir umsýslu með vatn. Hæstv. iðnaðarráðherra lætur eins og auðlindin vatn komi einungis iðnaðarráðherra við. Við stjórnarandstöðuþingmenn höfum kvartað undan því að hæstv. umhverfisráðherra sé ekki viðstaddur umræðurnar og kvartað undan því að stofnanir umhverfisráðuneytisins hafi ekki verið hafðar með í ráðum. Við höfum sagt að auðvitað ætti að flytja frumvarp til vatnsverndarlaga samhliða þeim frumvörpum sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur talað fyrir. Hvað segir hæstv. iðnaðarráðherra þá? Hún kveinkar sér undan því að stjórnarandstaðan kalli á umhverfisráðherrann og segir: Það vill svo til að ég er iðnaðarráðherra en ekki umhverfisráðherra. Hún neitar síðan að ræða þá þætti málsins sem lúta að umhverfinu, verndarþættinum og hinni sjálfsögðu vatnsvernd, sem eðlilegt væri að taka með í þessari spyrðu. Mér finnst þetta bera vott um mikinn hroka, frú forseti, og ótrúlegt skilningsleysi á því sjónarmiði sem hefur rutt sér til rúms um allan heim á síðustu árum og áratug, að fara þurfi með gát þegar umsýsla þjóða með vatnsauðlindina er ákveðin af löggjafarsamkundu. Við sem erum í þessum sal og höfum hlustað á ræður hv. þingmanna sem talað hafa á undan mér, talsmanna stjórnarandstöðunnar í iðnaðarnefnd, vitum að það tók sex ár að semja vatnalögin á sínum tíma. Þau tóku gildi 1923. Sex ár tók að semja vatnalögin. Það tók þrjá mannsaldra fyrir Norðmenn að endurnýja vatnalög sín, sem upphafi þessa áratugar sem nú stendur yfir, árið 2001, fóru í gegnum norska þingið. Þeir voru ekkert að kinoka sér við það. Þeir kveinkuðu sér ekki undan því að taka þrjá mannsaldra sem þurfti til að endurnýja löggjöfina um vatn. Inn í þá vinnu voru lagðar ótal skýrslur og afrakstur ótal málþinga og ráðstefna sem haldnar höfðu verið í Noregi í aðdraganda þess að lögin voru opin til skoðunar. Þar var farið að öllu með gát, þori ég að fullyrða. Ferlið var umdeilt á sínum tíma og deilt um margt í Noregi á meðan á lagasetningin stóð. En Norðmenn báru gæfu til að hafa vinnuna opna, hleypa öllum sem vildu að henni koma komast að henni, drógu fram ólík sjónarmið, leyfðu fólki að takast á um þau. Tekist var á um þau pólitískt, og á endanum var náð skynsamlegri lendingu. Hvernig var niðurstaða Norðmanna? Hún var sú að byggja á meginskilgreiningum hugmyndafræðinnar um sjálfbæra þróun. Hún byggir líka á meginreglum umhverfisréttar sem samþykktar voru í Ríó árið 1992 og varúðarreglunni sem enn hafa ekki verið lögfestar í íslenskri löggjöf, sem mikið hefur verið kvartað undan. Þess er skemmst að minnast að ríkisendurskoðandi gaf út skýrslu þar sem deilt var á íslensk stjórnvöld fyrir að hafa ekki enn lufsast til að skilgreina hugtakið „sjálfbær þróun“ í löggjöf. Menn nota þessi hugtök, bæði í lagatexta og í greinargerðum, algerlega skilgreiningalaust án þess að nokkur maður viti um hvað er talað. Þetta er auðvitað ámælisvert og til vansa fyrir íslensk stjórnvöld að þau skuli leyfa sér að leggja fram mál af því tagi, sem varða hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar og koma við meginreglur umhverfisréttar. En þar komum við að tómum kofanum. Hæstv. iðnaðarráðherra gerir lítið úr því að stjórnarandstaðan skuli draga þau sjónarmið í umræðuna. Eins og hennar er vani gefur hún þingmönnum einkunnir fyrir ræður sínar. Þær eru ævinlega mjög lágar og fremur snautleg einkunnagjöf hæstv. ráðherra til okkar þingmanna stjórnarandstöðunnar. Ég fullyrði, frú forseti, að hæstv. iðnaðarráðherra fer hér afar vitlaust að og mér finnst mikil synd að hún skuli studd af allri ríkisstjórninni í þessu brölti sínu. En það segir bara eitt, það segir hvernig núverandi ríkisstjórn er innstillt þegar um er að ræða auðlind á borð við vatn, auðlind sem á auðvitað að vera sameign allrar þjóðarinnar, auðlind sem er vandmeðfarin, auðlind sem þjóðir heims hafa lent i vandræðum með að skilgreina, og hæstv. iðnaðarráðherra Íslands, Valgerður Sverrisdóttir, verður að átta sig á því að hún þarf að fara að með gát, hún þarf að fara að á annan hátt en hún hefur gert í þessum málum. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lesa hér allar umsagnirnar sem komu til iðnaðarnefndar út af þessu máli af því að talsmenn stjórnarandstöðunnar í iðnaðarnefnd, hv. þingmenn Jóhann Ársælsson og Hlynur Hallsson hafa farið vel yfir þær. Þó er óhjákvæmilegt að geta þess að þessar umsagnir eru mjög efnismiklar og með afar alvarlegum varnaðarorðum til ríkisstjórnarinnar, svo ekki sé meira sagt. Þær umsagnir sem mér kemur örugglega til með að verða tíðrætt um í ræðu minni nú koma frá Umhverfisstofnun, sem sendi nefndinni mjög ítarlega umsögn sem skiptist upp í eina sjö kafla, umsögn frá Náttúrufræðistofnun Íslands, sem er sömuleiðis afar harðorð og alvarleg, og loks vil ég nefna umsögnina frá Landvernd og reyndar umsögnina frá BSRB. Það eru margar umsagnir hér sem eru virkilega þess virði að farið sé ítarlega yfir þær. Það er því ekki forsvaranlegt, frú forseti, að ríkisstjórn landsins og hæstv. iðnaðarráðherra skuli leyfa sér að vera fjarverandi í þessari umræðu og svara ekki þingheimi þeim ávirðingum sem koma fram í þessum umsögnum. Ég á eftir að heyra svörin sem hæstv. ríkisstjórn hefur fram að færa hvað varðar ávirðingarnar sem koma fram í umsögn Umhverfisstofnunar og Náttúrufræðistofnunar Íslands. Þá skulum við, frú forseti, aðeins átta okkur á því hvers vegna þessi löggjöf, vatnalögin, er jafnumdeild og raun ber vitni, hvers vegna þingmenn stjórnarandstöðunnar sjá sig knúna til að standa í ræðustóli klukkutímum saman við það að reyna að gera þjóðinni og fjölmiðlum grein fyrir á hvern hátt verið er að véla hér með sameign þjóðarinnar sem fólgin er í vatninu. Þannig hafa menn rifjað hér upp í löngu máli hvernig vatnalögin urðu til í upphafi, menn hafa fjallað um fossanefndina frægu og Fossafélagið Títan, stórhuga menn sem á sínum tíma þurftu að takast á við það að skilgreina hluti eins og við erum að skilgreina hér í dag, þurftu að fjalla um einkarétt og einkaeignarrétt, um nýtingarrétt og hagnýtingarrétt, þurftu að fjalla um alla þessa hluti en höfðu þá ekki jafnmarga bókstafi til að vitna í á þeim tíma eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson gat vitnað til í máli sínu áðan þar sem hann fór yfir ritgerðir lærðra manna, síðari tíma lögfræðinga sem hafa túlkað gjörðir þessara eldri heiðursmanna sem á undan okkur komu og lögðu grunninn að vatnalögunum. Hvers vegna hefur það verið svona viðurhlutamikið hjá þingmönnum í gegnum tíðina og þeim sem um þetta hafa vélað að skilgreina þennan eignarrétt og þennan hagnýtingarrétt? Mér þykir tilefni til að rifja það upp hér sem fyrst kemur upp í huga minn í þeim efnum, frú forseti. En þegar augu mín opnuðust fyrst fyrir því hvernig þessi mál hafa þróast í gegnum aldirnar, ég var þá ung kona, þá var mér sögð sagan af indíánunum í nýja heiminum sem tóku á móti Spánverjunum, ofurhugunum sem byggðu sér skip sem gátu siglt yfir úthafið stóra. Spánverjarnir námu land í nýja heiminum í Suður-Ameríku og hittu þar fyrir frumbyggjana, indíána, og komust þar í kynni við þjóðir sem bjuggu á löndum sem bjuggu yfir miklum auðlindum. Það var vatnsauðlindin, uppspretta vatnsins var náttúrlega gríðarleg, fjöllótt lönd og hálend og mikið vatn sem rann þar til sjávar, en í jörðinni var auðlindin sem Spánverjarnir ágirntust kannski öðrum fremur og það var gullið. Indíánarnir höfðu lært að hagnýta sér gullið og unnu gull óspart úr jörðu. Spánverjar komust þarna heldur betur í feitt. og hvert var fyrsta viðbragð þeirra til þess að reyna að koma höndum yfir auðlindir indíánanna, gullið? Nema hvað? Að eignast landið. Og Spánverjarnir fóru á fjörurnar við indíánana og gerðu tilkall til landsins og óskuðu eftir því að fá að kaupa landið af indíánunum. Hver voru viðbrögð indíánanna? Indíánarnir brugðust ókvæða við, komu af fjöllum, og spurðu Spánverjana hvort þeir væru ekki með öllum mjalla því hvernig ættu þeir, indíánarnir, sem byggju á landinu að geta selt landið? Og hvernig ættu gestirnir, Spánverjarnir, sem væru komnir þvert yfir hafið að geta keypt landið? Auðvitað ætti enginn landið, enginn gæti átt land. Þær eru ekki svo ýkja margar aldirnar, frú forseti, síðan þessi skilgreining indíánanna var sannleikurinn. Í frumstæðum samfélögum var það bara sannleikurinn að mennirnir áttu ekki landið heldur átti alvaldið landið. Mennirnir höfðu hins vegar ábúðarrétt á landinu og gátu nýtt sér auðlindir þess svo fremi að ekki væri gengið á þær auðlindir, svo fremi að þær auðlindir gengju ekki til þurrðar. Á þeim tíma má því segja að sjálfbær þróun hafi verið mönnum í blóð borin og indíánarnir, í þeim samfélögum sem við í dag köllum frumstæð, sem tóku á móti Spánverjunum á 17. öld þegar þeir sigldu yfir hafið til þess að nema land í nýja heiminum voru með það alveg á hreinu hvernig menn gætu nytjað landið án þess að ganga um of á auðlindir þess. Nákvæmlega eins og Jón Þorláksson, sá merki maður, hélt fram á sinni tíð að vatnið væri og ætti að vera einskis manns eign. Enda stendur í vatnalögunum frá 1923 að „landareign hverri fylgi réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt sem þessi lög heimila“. Það eru síðari tíma útskýringar lögmanna, lögfræðinga, að þessi hagnýtingarréttur sé skilgreindur sem einkaeignarréttur. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson fór afar vel yfir það í máli sínu áðan á hvern hátt síðari tíma lögfræðingar hafa skilgreint þennan hagnýtingarrétt eða umráðarétt, hann er skilgreindur sem einkaeignarréttur. En ég fullyrði, frú forseti, að það eru mannanna verk að breyta þeim hagnýtingarrétti, sem hefur legið í lögunum frá 1923, í einkaeignarrétt sem er í mínum huga, og margra þeirra sem gefa umsagnir um þetta mál til iðnaðarnefndar, mun þrengri skilgreining. Þetta finnst mér vera mergurinn málsins. Mér finnst mergurinn málsins vera fólginn í svo einföldum hlut eins og þeim að það geti enginn átt vatnið því að vatnsdropinn er eðli málsins samkvæmt aldrei kyrr á sama stað. Og þó að landeigandi eða jarðeigandi geti samkvæmt skilningi okkar í dag átt bújörð sína eða átt jörð sína getur hann aldrei átt þann vatnsdropa sem um landareign hans fer. Hann getur hins vegar haft rétt samkvæmt einhvers konar lagaskilgreiningu til að hagnýta sér það vatn sem um landareignina rennur en hann getur ekki slegið eign sinni á vatnið. Það er ekki hægt. Vatnið gufar upp, vatnið rennur í gegnum landið, vatnið á sér uppsprettur annars staðar en á landareign viðkomandi. Hringrás vatnsins er alheimshringrás sem við þekkjum og hún lýtur ekki einkaeignarrétti þeim sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson fræddi okkur svo mikið um í ræðu sinni hér áðan. Það gerir hún bara ekki. Vatnið er þess vegna sameign mannkyns og mér er alveg sama þó að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson tali um það í einhverjum háðungartóni að hér standi stjórnarandstaðan og rausi eitthvað um það að vatnið eigi að vera eign mannkyns. Mér finnst það bera vott um skammsýni hv. þingmanns að hann skuli ekki hafa þá víðsýni og þá hugmyndaauðgi til að bera og það opna hjarta í sjálfu sér að átta sig á því að málið snýst um þessi grundvallaratriði. Hvernig er svo alheimspólitíkin í kringum vatnið í dag? Víða í veröldinni er tekist á um vatn þessa dagana, frú forseti. Það er sannarlega ekki bara á Íslandi. Það er sannarlega víða í veröldinni verið að fjalla um vatnsauðlindina, þessa auðlind veraldarinnar, auðlind sem tilheyrir öllu mannkyni, auðlind sem á að vera opin öllu mannkyni og að það þjóni ekki hagsmunum mannkynsins að fólki eða fyrirtækjum sé heimilað að slá á vatnið einhvers konar eignarböndum. Hvers vegna er slík pólitík í gangi vítt og breitt um veröldina? Það er vegna þess að þær hugmyndir hafa kviknað hjá stórfyrirtækjum veraldarinnar að nú sé tími til kominn að setja einkaeignarrétt á vatnið og eignarbönd á vatnið. Og það er ekki bara svo að hugmyndin hafi kviknað í hugum stjórnenda stórfyrirtækja heldur hafa menn farið af stað og gert formlega tilkall til þess að eignast og eiga vatnið og geta selt að því aðgang. Þessi umræða á auðvitað ekki að vera okkur í þessum sal framandi. Og okkur í þessum sal á heldur ekki að finnast langsótt að þetta sé dregið inn í umræðuna þegar við erum að ganga frá jafnviðamikilli löggjöf og hér um ræðir, við eigum ekki að kveinka okkur undan því að þurfa að líta á málin heildstætt og skoða á hvern hátt alþjóðasamfélagið fjallar um nákvæmlega sömu mál. Nú er það svo að stórfyrirtækin, sem eru farin að færa sig heldur betur upp á skaftið í þessum efnum, eru komin með klær sínar á vatnið á þann hátt að til mikils vansa er fyrir stórfyrirtækin sjálf, tel ég, og hið kapítalíska hagkerfi sem hefur alið þau. Ég nefni Bólivíu sem dæmi. Bólivía er dæmið sem hræðir okkur sem höfum fylgst með umræðunni á alþjóðavettvangi um vatn, hræðir okkur og skelfir svoleiðis að það jaðrar við martröð þó svo að nú hafi þjóðin yfirunnið vald stórfyrirtækisins sem var búið að sölsa undir sig einkaeignarrétt á vatni í Bólivíu og var farið að selja þjóðinni aðgang að vatninu dýrum dómum. Það var svo komið að fátæk þjóð gat ekki lengur svalað þorsta sínum nema með því að borga stórfyrirtækinu Bechtel óheyrilegar upphæðir, upphæðir sem fólk átti ekki til vegna þess að fólk á vart málungi matar á stórum landsvæðum í því samfélagi. Það var því gerð uppreisn gegn þeim áformum sem spillt ríkisstjórn í Bólivíu hafði hrint í framkvæmd og uppreisnin sem átti sér stað í samfélaginu Cocabamba varð til þess að fyrirtækið Bechtel, sem eins og ég sagði áðan hafði sölsað undir sig eða komist yfir einkaeignarrétt á vatni í Bólivíu, varð að hrökklast í burtu frá landinu. Þetta nafn, Bechtel, hljómar kannski kunnuglega í eyrum einhverra. Þetta er einmitt sama stórfyrirtækið og er að byggja álver fyrir Alcoa austur í Fjarðarbyggð. Það er sem sagt þetta risastóra verktakafyrirtæki sem starfar um allan heim og var svo ljónheppið, mundi einhver segja, að fá, eftir því sem ég veit, útboðslaust að annast alla uppbygginguna í Írak sem Bandaríkjastjórn er að fjárfesta í núna. Þetta sýnir að fyrirtækið teygir anga sína afar víða. Það var sem sagt fyrirtækið Bechtel sem fékk hina einkavæddur vatnsveitur í Bólivíu og ekki nóg með það heldur slógu þeir eign sinni á rigningarvatnið líka því fólki var jafnframt bannað að safna rigningarvatni til svala þorsta sínum. Foreldrum sem voru að reyna að svala þorsta barna sinna var beinlínis bannað að safna rigningarvatninu því Bechtel átti einkarétt á því. Síðan var gerð uppreisn í Bólivíu. Hún er búin að standa nokkuð lengi þessi barátta í Bólivíu. Það er talað um vatnsuppreisnina árið 2000 sem var í raun alþjóðleg uppreisn þó hún hafi byrjað heima fyrir. Hún endaði sem sagt með því, eins og ég sagði áðan, að Bechtel var gert burtrækt úr Bólivíu. Þeir þóttust náttúrlega þurfa að fá skaðabætur en létu sér loks segjast þegar þeir voru búnir að standa í stappi við fá skaðabætur sem þeir gerðu kröfu um. Þeir gerðu kröfu um 50 milljóna dollara í skaðabætur frá bólivísku þjóðinni. Þeir fengu það nú ekki heldur fóru þeir víst burtu á endanum með tvö silfurslegin eða skínandi sent frá þjóðinni sem munu hafa verið jafnvirði 30 bandaríkjasenta. Uppreisnin í Bólivíu gegn þessum áformum öllum um einkavæðingu vatnsins endaði sem sagt á þann veg að eitt og öflugasta verktakafyrirtæki og stórfyrirtæki í víðri veröld var sigrað. Það varð að lúta í lægra haldi fyrir þjóðinni, fyrir þeim borgurum landsins sem fannst á sér brotið og reyndar voru studdir af borgurum vítt og breitt um veröldina sem létu í ljósi skoðanir sínar. Stórfyrirtækið varð að gefast upp og þetta er kannski fyrsta stóra uppgjöfin í þeirri baráttu sem stendur yfir núna þar sem stórfyrirtæki eru að sölsa undir sig almannaþjónustu t.d. vítt og breitt um veröldina, í fátækum þjóðríkjum. Það stendur nú svo að verulega mikið er tekist á t.d., má segja, í öllum þróunarlöndum um þessi meginsjónarmið öllsömul, um hvort spilltum ríkisstjórnum eigi að vera heimilt að einkavæða almannaþjónustuna og ekki síst vatnsveiturnar eins og gert var í Bólivíu. Þjóðin í Bólivíu sigraði stórfyrirtækið. Nú hafa þeir þegnar Bólivíu sem áttu allt sitt undir þessu fyrirtæki fyrir stuttu síðan endurheimt aftur rétt sinn til að nýta þessa auðlind, njóta þessara auðlindar á þann hátt sem eðlilegt getur talist, þ.e. auðlindin er og verður sameign þjóðarinnar. Það er sannarlega ástæða til að fagna því að þessi sigur skyldi hafa unnist því hann er auðvitað fordæmisgefandi fyrir þau fyrirtæki önnur sem fara inn á sömu braut. Samkvæmt mínum heimildum þá óttast menn sem hafa verið að fylgjast með þessu að á einum 200 stöðum á jarðríki sé verið að undirbúa núna einhvers konar yfirtöku sambærilega við þá í Bólivíu á vatnsauðlindum tiltekinna samfélaga. Ein ástæðan fyrir því að menn fylkja sér bak réttindum þjóða til að hafa óheftan aðgang að vatnsauðlind sinni er einmitt þessi uppreisn og barátta sem hefur staðið yfir í Bólivíu. Fréttir af þeirri uppreisn og baráttu hafa borist til Íslandi upp á síðkastið. Vil ég nefna sérstaklega ráðstefnu sem BSRB átti frumkvæði að að gengist var fyrir á Grand Hóteli þann 29. október síðastliðinn. Sú ráðstefna fjallaði um vatnið sem auðlind og var hin athyglisverðasta í alla staði. Frumkvæði að henni áttu BSRB, Kennarasamband Íslands, Samband íslenskra bankamanna, Náttúruverndarsamtök Íslands, Landvernd, Öryrkjabandalag Íslands, UMFÍ, Mannréttindaskrifstofa Íslands, UNIFEM, Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi, MFÍK, Menningar- og friðarhreyfing íslenskra kvenna, Landssambandi eldri borgara og þjóðkirkjan. Þessi félagasamtök höfðu skrifað upp á yfirlýsingu sem samþykkt var á ráðstefnunni. Nú hafa fleiri félagasamtök bæst í hópinn og ritað undir yfirlýsinguna um vatn sem búið er að gera grein fyrir í löngu máli í ræðum þeirra þingmanna sem talað hafa á undan mér. Sú yfirlýsing er líka aðgengileg á heimasíðu BSRB og sennilega á heimasíðum þessara félagasamtaka vítt og breitt um vefinn. Stór hluti samtakanna hafa skrifað undir sameiginlega umsögn um frumvarp til vatnalaga sem við erum hér að fjalla um. Ég ætla að leyfa mér að nefna hin samtökin sem komin eru með í hópinn. Það má segja að mikill meiri hluti verkalýðshreyfingarinnar hafi skrifað upp á yfirlýsinguna, helstu umhverfissamtök landsins, mannréttindasamtök og samtök tengd Sameinuðu þjóðunum. Alþýðusamband Íslands ákvað þann 5. desember 2005 að fylgja þeim 14 samtökum sem undir yfirlýsinguna hafa skrifað þannig að ég tel að vart sé hægt að hugsa sér öflugri hóp undir yfirlýsingu ráðstefnunnar frá 29. október. Yfirlýsinguna getur að líta í umsögn sem þessi samtök sendu iðnaðarnefnd, sem er að finna í umsagnarbunkanum. Yfirlýsingin hefur yfirskriftina „Vatn fyrir alla“ og lýtur fyrst og fremst að því að áðurnefnd samtök, sem í eru þúsund ef ekki tugþúsund einstaklinga. Þau vilja með yfirlýsingu sinni vekja athygli íslensku ríkisstjórnarinnar, allra sveitarstjórna á Íslandi og stofnana, fyrirtækja og almennings sem láta sig málið varða, á mikilvægi og sérstöðu vatns fyrir land og þjóð og lífríki. Þetta gera þessi samtök þótt enginn vatnsskortur sé á Íslandi og staðan hér önnur en víðast hvar í heiminum. Þau segja líka í yfirlýsingunni að gnótt vatns gefi alls ekki tilefni til skeytingarleysis af okkar hálfu. Þvert á móti ber okkur að færa lagaumgjörð um vatn í þann búning að hún tryggi rétta forgangsröðun varðandi vatnsvernd og nýtingu og geti verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar. Þar er líka lögð áhersla á að hugsa til framtíðar og hafa almannahagsmuni og náttúruhagsmuni að leiðarljósi. Það kann að vera óþarfi að fara yfir alla þessa yfirlýsingu, frú forseti, en ég vil þó ítreka að ríkisstjórn Íslands verður að skoða það með opnum huga sem í þessari yfirlýsingu stendur. Þar er kjarni málsins, finnst mér, í málflutningi stjórnarandstöðunnar í þessu máli. Við lítum á vatnið sem takmarkaða auðlind og lítum á vatn sem almannagæði. Við lítum á vatn sem undirstöðu alls lífs á jörðinni. Við lítum á vatn sem undirstöðu heilbrigðis þjóðarinnar. Þess vegna viljum við meina að vatn sé frábrugðið öðrum efnum og öðrum auðlindum að því leyti að það er hægt að finna það í ýmsu formi, eins og getið er um í þessu frumvarpi. Okkur finnst í hæsta máta óeðlilegt að hæstv. iðnaðarráðherra geti sölsað undir sig og stofnanir ráðuneytis síns alla umsýslu með slíkri auðlind. Jafnt að morgni sem kvöldi og um miðjan dag neitar hún að horfast í augu við að margir aðrir hagsmunir eru í húfi en hagnýtingarsjónarmiðin sem hæstv. iðnaðarráðherra talar fyrir. Hæstv iðnaðarráðherra lokar algerlega augum sínum fyrir náttúruverndarsjónarmiðum í þessu máli og lokar algerlega augum sínum fyrir því að vatnið sé annars konar auðlind en svo að hana megi hagnýta með tilliti til orkuframleiðslu. Hér eigum við því langt í land með að opna augu hæstv. iðnaðarráðherra. Ég var að tala um ráðstefnuna „Vatn fyrir alla“, sem haldin var 29. október síðastliðinn. Mig langar að minna hv. þingmenn sem hér sitja á að það væri ekki úr vegi að rifja upp ákveðin atriði úr þeim erindum sem flutt voru á ráðstefnunni. Þau koma málinu við. En af því hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson var hér á afar lagalegum nótum á undan mér þá langar mig að fara örlítið út á aðrar brautir, þ.e. hinar skáldlegu brautir og tilfinningalegu, sem lúta að þessu máli. Ég vildi vitna til orða Péturs Gunnarssonar rithöfundar, sem flutti á þessari ráðstefnu erindi sem hann kallaði „Lifandi vatnið“, sem er að finna á heimasíðu BSRB. Erindi Péturs Gunnarssonar er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Árið 1974 kom út skáldsagan Lifandi vatnið eftir Jakobínu Sigurðardóttur. Lifandi vatn? Hvað skyldi vera átt við með því? Efnafræðin segir okkur reyndar að vatn sé óvenju lifandi fyrirbæri: mólekúl þess óð og uppvæg að sameinast öðrum. Vatnsglas sem okkur sýnist pollrólegt er iðandi og ólgandi af samruna. Bókartitill Jakobínu kom mér í hug þar sem ég var staddur í almenningsgarði í evrópskri höfuðborg þar sem höfðu verið búnir til lækir og líka svolítill foss úr kranavatni en farvegirnir voru forhannaðir og kletturinn sem fossinn steyptist fram af úr hrærðri steypu. Allt var tilbúið og vatnið ugglaust líka, þ.e. margnotað og vandlega merkt „ódrykkjarhæft“. Sá merkimiði þykir nú orðið svo sjálfsagður að það er óþarfi að taka hann fram hvarvetna þar sem vatn rennur á víðavangi í flestum velmegunarlöndum. Heilu árnar streyma lífvana af því að þær hafa tekið í sig slík ókjör spilliefna, ekki bara frá stóriðju, heldur einnig frá landbúnaði sem reyndar er víðast rekinn sem stóriðja: eiturefni úr áburði, skordýraeitur, fyrir utan seyruna sem svína- og kjúklingabúin leggja til. Ferskt vatn fæst þar fyrir borgun á flöskum tappað úr sérstökum uppsprettum, á meðan skáldsögupersóna Jakobínu þurfti ekki annað en fara niður á BSÍ og taka rútuna heim í sveitina sína til að ná fundum við lifandi vatn. Lifandi vatn var þar í merkingunni vatn komið úr skauti náttúrunnar. En þar sem að persónan í sögunni, verkamaðurinn Pétur, hefur misst fótanna í lífi sínu og finnur því ekki lengur tilgang er þrá hans eftir lifandi vatni væntanlega annarrar merkingar einnig, nefnilega þeirrar sem Kristur ljær því í Jóhannesarguðspjalli þegar hann tekur tali vatnsburðarkonuna við brunninn og gefur henni fyrirheit um lifandi vatn sem hafi þá eðliskosti að sá sem neytir þess muni ekki aftur þyrsta.“

Forseti hyggst gera matarhlé á næstu tveimur mínútum eða svo og gerir varla ráð fyrir að hv. þingmaður ljúki máli sínu á þeim tíma. Forseti spyr hvort hv. ræðumaður treysti sér til að finna hentugan stað í ræðu sinni til að fresta henni innan tveggja mínútna.

Það er sjálfsagt, frú forseti. Ég leyfi mér bara að klára tilvitnunina sem Pétur Gunnarsson er kominn að í erindi sínu. Það er tilvitnun í ekki ómerkari mann en Jesús sjálfan. Pétur vitnar til orða hans sem eru svohljóðandi: „Hvern þann sem drekkur af þessu vatni, mun aftur þyrsta, en hvern þann sem drekkur af vatninu sem ég mun gefa honum mun aldrei að eilífu þyrsta heldur mun vatnið sem ég mun gefa honum verða í honum að lind er sprettur upp til eilífs lífs.“ Tel ég, frú forseti, að hér sé viðeigandi staður til að gera hlé á ræðu minni. Fara að næra líkamann og gera hlé á því að næra sálina.

Frú forseti. Ég var þar stödd í ræðu minni þar sem ég var að vitna í erindi Péturs Gunnarssonar rithöfundar á ráðstefnu sem BSRB gekkst fyrir í félagi við nokkur önnur félagasamtök þann 29. október sl. undir heitinu Vatn fyrir alla. Pétur Gunnarsson hefur erindi sitt á því að vitna til bókarinnar Lifandi vatnið eftir Jakobínu Sigurðardóttur. Ég var þar í erindi mínu þar sem persónan í sögunni, verkamaðurinn Pétur hafði misst fótanna í lífinu og farið að ræða um hvernig Kristur talar um sig sem vatn. Ég lauk þarna fyrir hlé á tilvitnun í orð Jesús sjálfs. „Óneitanlega hraustlega mælt í landi þar sem hitinn fer iðulega yfir 40°, og eyðimörkin allt um kring. Sex hundruð árum áður en Kristur var á dögum var annar spekingur uppi austur í Kína sem notaði vatn óspart í líkingamáli sínu. Í Bókinni um veginn segir hann um taó (sem þýðandinn íslenski kallar Alvaldið): „Alvaldið er óþrotlegt eins og sírennandi lind …“ og: „Hin æðsta dyggð er eins og vatnið. Á allan hátt er það nytsamt. Án baráttu sest það þar að sem auvirðilegast þykir. Þannig er Alvaldið.“ Enn fremur: „Ekkert er mýkra og gljúpara í heimi en vatnið, en ekkert kemst til jafns við það í því að eyða hinu harða og sterka; - að því leyti ber það af öllu.“ Taóistinn Halldór Laxness gerir vatni hátt undir höfði í trúarriti sínu hinu mikla, Kristnihaldi undir jökli. Á einum stað takast þeir á kenningasmiðurinn og grillufangarinn Goodman Sýngmann og séra Jón prímus. Þegar sá fyrrnefndi hefur útlistað kenningu sína um vísindalega lífmögnum milli stjarna og rakið frumþætti epagókíkurinnar og epígenetíkurinnar, eiga eftirfarandi orðaskipti sér stað: Séra Jón: „Ég hef bara eina teóríu Mundi minn. Dr. Sýngmann: Þó það! kanski hún eigi eftir að frelsa heiminn. Séra Jón: Hún er að minstakosti ekki lakari en aðrar teoríur. Dr. Sýngmann: Kondu með hana John! Séra Jón: Ég hef þá teóríu að vatn sé gott. Dr. Sýngmann: Við kvefi eða hvað? Séra Jón: Skilmálalaust. Þarf ekki einusinni að fara eftir minni teóríu nema maður sé þyrstur...“ Og í annarri rökræðu, að þessu sinni við umboðsmann biskups, Umba, dregur séra Jón væntingar sínar og afstöðu til lífsins saman í fjögur orð: „Kalt vatn handa mér“. Þannig er vatnið, undraefni, ekki bara í eðlisfræðilegum skilningi heldur í sköpunarmætti sínum til að búa til merkingu og tákn sem dugi til að réttlæta gervalla tilveruna. Vatn hefur líka frá alda öðli verið mælikvarði á velmegun samfélaga. Veldi Kína í fornöld birtist í risavöxnum stíflum og áveitum. Og vatnsleiðslur Rómverja eru enn í dag stórbrotin minnismerki um mekt þeirra og ekki fyrr en á okkar dögum sem menn hafa komist með hælana þar sem þeir höfðu tærnar í vatnsneyslu. Táknrænt þegar Vandalar tóku í sundur leiðsluna miklu fyrir norðan Róm og skrúfuðu fyrir vatnið og felldu þar með Rómarveldi um koll. Á okkar dögum þykir vatnsneysla mælikvarði á velmegun á líkan hátt og þjóðarframleiðsla. Meðaldagskammtur af neysluvatni í Bandaríkjunum mun vera yfir 300 lítrar á mann, en 100–200 lítrar í Evrópu. Fáeinir lítrar á mann í vanþróunarlöndunum. Og margt bendir til að vatn eigi eftir að skipa æ stærri sess í lífi komandi kynslóða. Því á meðan vatnsmagn jarðar er föst stærð sem hvorki vex né minnkar heldur breytir aðeins um búning fjölgar mannkyninu með veldisvaxtarhraða. Áætlaður mannfjöldi hnattarins við lok ísaldar og upphaf nútíma er 5–10 milljónir, við upphaf landafunda um 1500 er hann á bilinu 300–500 milljónir, við upphaf 20. aldar nálgaðist mannkyn tvo milljarða og við upphaf yfirstandandi aldar stappar það nær sex milljörðum og stefnir í 12 milljarða á dögum þeirra sem voru að fæðast í morgun. En vatnsþörfin eykst jafnvel enn hraðar en fólksfjölgunin, á síðastliðinni hálfri öld hefur hún fjórfaldast á meðan mannfjöldinn hefur tvöfaldast. Og á sama tíma skortir mjög á umgengni mannsins við þessa auðlind. Í Gerplu Halldórs Laxness er skaðræðisgripur, maður að nafni Butraldi Brúsason, sem ferðast um Vestfirði og mígur í brunna manna. Svívirðilegt athæfi. En hvað á þá að segja um allan þann úrgang sem síast frá okkur út í ár, vötn og höf. Til dæmis að taka var það svo seint sem árið 1982 sem fáein ríki bundust samkomulagi um að hætta að varpa kjarnorkuúrgangi í höfin. Og enn leið áratugur áður en Rússar treystu sér til að setja stafina sína undir samninginn. Er þá ógetið slysa á borð við Tjernobyl eða þegar rússneskur kjarnorkukafbátur sökk við Noregsstrendur árið 1989 þar sem hann liggur á 1695 metra dýpi og spurning hvenær hann spýr eitri sínu út í hafstraumana. Eða liðónýt skip sem sigla með olíufarma, skráð í einhverjum afturúrríkjum þar sem engin lög gilda. En tekst náttúrlega ekki að sniðganga lög eðlisfræðinnar, þar duga hvorki mútur né undanbrögð, og ýmist sökkva eða stranda með langdrægum afleiðingum. En það þarf ekki að leita til stórslysa, sjálfir lifnaðarhættir okkar eru vel liðtækir líka. Um þá er kannski ískyggilegast hve fáir njóta þeirra. Þessa dagana horfum við upp á örvæntingarfulla Afríkubúa henda sér á gaddavírsgirðingarnar sem eiga að stía þeim frá allsnægtum Evrópu. En Kínverjar og Indverjar hafa aftur á móti tekið til sinna ráða með efnahagsuppbyggingu sem miðar að því að hver fjölskylda eignist sinn ísskáp og sinn einkabíl. Þegar það er orðið mun olía jarðhnattarins verða gengin til þurrðar og ósonlagið líka. Ýmis teikn eru nú á lofti um að hamfaraþáttur náttúrunnar sé hafinn. Og sjaldan hefur verið eins ríkulegt framboð af heimsendaspám. Ekki bætir úr skák að tungumálið gerir okkur þá glennu að tala um hlýnun andrúmsloftsins án þess að rúma afleiðinguna sem er kólnun vegna yfirvofandi röskunar hafstraumanna sem hlýnunin leiðir af sér. Hvert er svo hlutskipti Íslands í þessari heimsslitamynd? Að vísu munum við ekki þurfa um sárt að binda ef golfstraumurinn raskast, en að honum gefnum er vatnsbúskapur okkar með ólíkindum. Ísland er annars alveg dæmalaust. Þetta harðbýla land þegar upphlaðinn for-landnámsforðinn var upp urinn. Og mannfólkið margsinnis nær því dó út á þessum berangri, skjálfandi úr kulda, tálgað af hungri. Þjóðin líkt og strandaglópur á eyðiskeri. Síðar kom á daginn að þetta sama land var allan tímann með fullar hendur allsnægta sem stóðu þjóðinni til boða, ef hún bara kunni að bera sig eftir þeim. Ekki einasta gátum við hitað húsin okkar með jarðhitanum, heldur lýst þau upp með því að virkja bæjarlækinn og látið í leiðinni rafmagnið sækja fyrir okkur vatnið heim í hús. Síðar tóku stærri vatnsföll að framleiða orku sem tók af okkur ómakið alls staðar þar sem aflsmuna þurfti við. Þetta var þarna allan tímann, aðeins beið það eftir því að við kveiktum á því. Og nú er fyrirsjáanlegt að öll þau ókjör af vatni sem streyma úr undirdjúpum, flæða ofan jarðar eða falla af himni þessarar eyju eigi eftir að verða að auðlind nýbyrjaðrar aldar. Ef marka má könnun sem Sameinuðu þjóðirnar létu gera verður vatn á næstu 50 árum verðmeira en olía. Er þá ekki örgrannt um að aftur komi upp í hugann ljóðlínan úr Aldasöng Bjarna skálds, ortum fyrir um 400 árum: „er skráð í annáls letri / Ísland var Noreg betri“. Nema okkur takist enn eina ferðina að finna upp fyrirkomulag þar sem almannaeign verður séreign fáeinna sem mylji fyrir okkur gullið gegn því að við fáum molana sem kunna að hrjóta af kvótakvörninni. En aftur að skáldskapnum. Það íslenskt skáld sem mest og best hefur ort um vatnið í öllum þess myndum er án efa Ólafur Jóhann Sigurðsson. Svo vikið sé við orðum annars skálds má segja að hvar sem maður fletti ljóðum hans ólgi og syngi uppsprettulindir landsins. Mig langar til að ljúka máli mínu með ljóðinu Bæn úr bókinni Að Laufferjum. Úr djúpum brunnum himinsins fellur skúr eftir skúr á þyrsta vorfrjóa jörð – skúr eftir skúr á tún bóndans og laufkvik heimkynni þrastarins á bert andlit öræfalands og hár lítilla barna. Þér guðir sem ráðið brunnum og geislum: ég kýs ekki að glóa og leiftra þrái ekki að líkjast sólum yðar logandi hjólum á óendanlegum blávegum né tunglum yðar í náttfölri kyrrð né stjörnum yðar titrandi sindri í hljóðum geimhvelfingum. Þér guðir sem ráðið brunnum og geislum: megi líf mitt líkjast þessu niðandi regni tæru og svölu þessum smáu dropum sem brynna vorfrjóum dal og laufkvikum hlíðum falla á tún bóndans væta bert andlit öræfalands og glitra um stund í hári lítilla barna.“ Frú forseti. Þetta var erindi Péturs Gunnarssonar, Lifandi vatnið, sem hann hélt á ráðstefnunni Vatn fyrir alla, 29. október sl. og mér fannst tilefni til að flytja þetta erindi hér vegna þess að það kemur svo víða við í þeim farvegi sem ég vil að þessi umræða sé, þ.e. Pétur Gunnarsson lítur til hins stóra samhengis. Hann lítur til Íslands fyrr og nú. Hann lítur til veraldarinnar allrar. Hann horfir á vatnið með skáldlegum augum, með augum skáldanna okkar og sýnir okkur í þessu erindi fram á það að auðlindin vatn er sameign mannkynsins. Mér finnst viðeigandi að við hér á hinu háa Alþingi, þegar við fjöllum um vatnalagafrumvarp iðnaðarráðherra, lítum okkur örlítið nær í þessum efnum. Ég gagnrýni hæstv. iðnaðarráðherra fyrir að vilja gína yfir öllu sem lýtur að vatni í þessari löggjöf okkar. Ég gagnrýni hana fyrir að sniðganga umhverfisráðuneytið. Ég gagnrýni umhverfisráðherra fyrir að heimila iðnaðarráðherra að sniðganga sig og sínar stofnanir. Ég gagnrýni ríkisstjórnina alla fyrir að fara fram með því harðfylgi í þessum frumvarpaflutningi hæstv. iðnaðarráðherra þar sem hún flytur nú í kippum lög sem eiga að heimila henni sem iðnaðarráðherra og þeim iðnaðarráðherrum sem á eftir koma, og stofnunum iðnaðarráðherrans, alla umsýslu með þessari auðlind. Það er í hæsta máta óeðlilegt og rökin eru við hvert fótmál. Nú langar mig aðeins að vitna til þeirrar röksemda sem koma fram í umsögn Náttúrufræðistofnunar Íslands til iðnaðarnefndar. Það má í framhjáhlaupi gagnrýna að þetta mál skuli ekki vera sent fleiri nefndum þingsins. Ég hefði gjarnan viljað sjá umhverfisnefnd sitja á rökstólum með iðnaðarnefnd þegar umfjöllun átti sér stað um þetta mál. Hefði gjarnan viljað fá tækifæri sem umhverfisnefndarmaður til að spyrja þá gesti iðnaðarnefndar sem höfðu þar fram að færa ákveðinn boðskap út úr um sjónarmið í þessum efnum. Ég óskaði svo sem eftir því við 1. umr. málsins og hér á fyrri stigum að þetta væri mál af því tagi að það ætti að fara til fleiri nefnda en iðnaðarnefndar. En við því er daufheyrst af því vilji ríkisstjórnarinnar í þessum efnum er einn og bara einn. Það á að skófla þessu máli hér í gegn samkvæmt vilja iðnaðarráðherra burt séð frá því hvað öðrum sjónarmiðum líður. Í bréfi Náttúrufræðistofnunar Íslands til iðnaðarnefndar, sem dagsett er 23. nóvember sl., er því fagnað að eilitlar breytingar hafi orðið á 1. gr. frumvarpsins frá því sem var á síðasta ári, 131. löggjafarþingi, þegar það var flutt en þar hefur markmiðsgreinin, þ.e. 1. gr., fengið viðbót sem Náttúrufræðistofnun lagði til á síðasta þingi þannig að núna ber markmið frumvarpsins þess merki að líta eigi til annars en upphaflega var ráð fyrir gert við vatnsnýtingu eða nýtingu vatnsréttinda. Þannig er 2. mgr. 1. gr. svohljóðandi í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Við hvers konar nýtingu vatnsréttinda samkvæmt lögum þessum skal þess gætt að raska ekki vatni, farvegi þess, lífríki þess, vistkerfum eða landslagi umfram það sem nauðsynlegt er.“ Náttúrufræðistofnun fékk því áorkað að „lífríki þess, vistkerfum eða landslagi“ var bætt inn í 2. mgr. Er það sannarlega vel og tek ég undir jákvæðar undirtektir Náttúrufræðistofnunar í þessum efnum. Maður skyldi ætla, þegar þessi breyting er orðið sýnileg, að þeim sem um stjórnvölinn halda í þessu tilliti sé ekki alls varnað. En þar með er það í raun og veru upp talið af þeim af þeim ábendingum sem komu frá Náttúrufræðistofnun og Umhverfisstofnun á síðasta þingi. Þetta er faktískt það eina sem tekið hefur verið mið af og hefur leitt til breytinga á frumvarpinu. Þess vegna getur Náttúrufræðistofnun Íslands sagt með sanni að að öðru leyti en því hvað þessa breytingu varðar standi stofnunin við umsögnina frá 2. mars 2005, þ.e. frá síðasta vori, og sendir hana reyndar til þingnefndar ásamt nýju umsögninni sem ég er að vitna til. Náttúrufræðistofnun vill auðvitað árétta það sem ég hef sagt hér, hversu lífsnauðsynlegt vatn er fyrir manninn, hversu lífsnauðsynlegt efni það er fyrir manninn og lífríki jarðarinnar. Náttúrufræðistofnun ræðir um hina sífelldu hringrás vatnsins um heiminn og á hvern hátt það er í grundvallaratriðum ólíkt öðrum jarðrænum auðlindum. Í framhaldi af því segist stofnunin eindregið vera þeirrar skoðunar að forgangsröðin varðandi lagasetningu um vatn og umsýslu með því eigi að vera eftirfarandi: Í fyrsta lagi hollustuhættir, í öðru lagi umhverfi og í þriðja lagi orkunýting. Náttúrufræðistofnun Íslands tekur allsendis undir með þeim stjórnarandstæðingum sem hér hafa tjáð sig og okkur sem höfum rætt hér hvert á fætur öðru um þetta mál þar sem við höfum verið á einu máli um að nýtingarþátturinn og verndarþátturinn eigi að fylgjast að. Við höfum gert kröfu um það sem Náttúrufræðistofnun tekur undir að það eigi að bíða með þessa lagasetningu, bíða með sértæka lagasetningu um eignarhald og nýtingu vatns þangað til vatnatilskipun Evrópusambandsins kemur til með að verða lögleidd hér á landi en þar er einmitt sama forgangsröðun og Náttúrufræðistofnun Íslands vill hafa á hlutunum, þ.e. hollustuhættir í fyrirrúmi, umhverfið þar á eftir og orkunýtingin í þriðja og síðasta lagi. En við höfum rætt það hér að vatnatilskipunin mun vera í þýðingu í umhverfisráðuneytinu og að í undirbúningi mun vera einhvers konar frumvarp sem byggir á henni, vatnsverndarfrumvarp eins og greint er frá í greinargerð með því frumvarpi sem við hér ræðum. En ég spyr hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherra í henni, iðnaðarráðherra og umhverfisráðherra: Hversu lengi eigum við að þurfa að bíða eftir því að sjá lagafrumvarp sem byggir á vatnatilskipun Evrópusambandsins? Er það að öllu leyti forsvaranlegt þegar krafan er jafnhávær frá fagstofnunum og raun ber vitni, því að Umhverfisstofnun tekur að sjálfsögðu undir þessi sjónarmið, að hunsa þessi sjónarmið, sniðganga þennan vilja þeirra sem sýsla með þessi mál í kerfinu og láta eins og menn séu ekki segja þetta, skella skollaeyrum við því. Frú forseti. Mér finnst þetta fyllilega ótækt og mér finnst eins og ríkisstjórnin sýni þessum stofnunum, sem eru höfuðstofnanir á sviði umhverfisverndar, verulega lítilsvirðingu með því að láta ekki svo lítið að svara þessum ávirðingum og þessum rökum eða þessu ákalli Umhverfisstofnunar og Náttúrufræðistofnunar er heldur ekki svarað að neinu marki í nefndaráliti meiri hlutans sem við höfum hér á þingskjali. Hér er því verið að sniðganga verulega alvarlegar ábendingar og fullkomlega eðlilegar ábendingar sem þessar stofnanir setja fram. Í ljósi þess hvernig samfélagsumræðan hefur þróast þá vill Náttúrufræðistofnun Íslands vekja athygli á því að við höfum annars vegar talað um eignarhald á vatni og hins vegar um almannarétt og náttúruvernd frá því að þetta frumvarp kom fram á Alþingi. Náttúrufræðistofnun Íslands hvetur okkur til að íhuga alvarlega að halda ákvæðinu um eignarhaldið eða nýtingarréttinn, sem getið er í 2. gr., óbreyttu frá því sem er í gildandi lögum. Þar með ætti ákvæðið að vera efnislega eitthvað á þessa leið: „Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt sem lög þessi heimila“, en þetta orðalag hefur reynst farsælt í tímans rás segir Náttúrufræðistofnun Íslands og telur ekki ástæðu til að breyta því formsins vegna. En eitt af því sem hefur verið gagnrýnt hér hástöfum er það að hæstv. iðnaðarráðherra segir að hér sé einungis um formbreytingu að ræða en ekki efnisbreytingu en þar eru menn ósammála eins og kemur fram í umsögnum til nefndarinnar. Náttúrufræðistofnun gerir líka að umtalsefni greinargerð þá sem Orkustofnun sendi inn til nefndarinnar og segir okkur beinlínis að í greinargerð Orkustofnunar, sem meiri hluti iðnaðarnefndar virðist taka ansi mikið mark á, séu settar fram villandi upplýsingar. Mér finnst auðvitað ábyrgðarhluti að slíkt skuli gerast að Orkustofnun skuli setja fram villandi upplýsingar út frá sjónarmiðum þeirra sem sýsla með náttúruverndarmál innan okkar kerfis. Það segir og undirstrikar kannski líka enn betur þá hættu, sem ég hef bent á, að setja öll þessi mál undir Orkustofnun án þess að taka tillit til þeirra stofnana sem sýsla með málin á umhverfisverndarsviðinu. Það sem Náttúrufræðistofnun og fulltrúar hennar á fundi iðnaðarnefndar bentu á m.a. og leggja mikla áherslu á í umsögnum sínum er að skilgreiningarnar í frumvarpinu séu út úr öllu korti þar sem verið er að skilgreina hugtök eins og grunnvatn og jarðhita. Þetta er langur listi en hér eru hugtök eins og rennsli, stöðuvatn, vatnsból, vatnsfall, vatnsflæði, vatnsleg, vatnsnýting, vatnsveita, vatnsvirki og þjóðlenda. Stór hluti af þessum hugtökum er þannig skilgreindur að höfuðstofnanir okkar á sviði náttúruverndar og umhverfisverndar gera alvarlegar athugasemdir við það. Við því er í engu brugðist af meiri hluta iðnaðarnefndar. Sömuleiðis gagnrýna stofnanir okkar á sviði umhverfismála eignarréttarákvæðin í frumvarpinu. Þau gagnrýna á harðorðan hátt eftirlitið, telja að hér sé verið að koma upp tvöföldu eftirliti, og gagnrýna að sjálfsögðu skort á samráði við þessar stofnanir á sviði umhverfisnefndar og náttúruverndar. Það hefur verið fullyrt hér í ræðustóli, frú forseti, að haft hafi verið samráð við stofnanir umhverfisráðuneytisins og gott ef þess er ekki getið í greinargerð frumvarpsins. Heimildir mínar, sem ég tel afar áreiðanlegar í þessum efnum, eru þess eðlis að samráðið við Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun Íslands hafi verið í skötulíki. Það mun hafa verið þannig að umhverfisráðuneytið hafði samband við Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun Íslands og kallaði forstöðumenn þessara stofnana á sinn fund áður en frumvarpið var lagt fram í þessum nýja búningi. Umhverfisráðuneytið ætlaði að leggja frumvarpið fram eða drög að þessu frumvarpi á þeim fundi en þegar forstöðumennirnir komu til fundarins kom í ljós að umhverfisráðuneytið hafði ekki fengið leyfi til að sýna þessum aðilum frumvarpið þannig að forstöðumenn Umhverfisstofnunar og Náttúrufræðistofnunar Íslands fengu ekki að sjá frumvarpið í þeim búningi sem átti að leggja það fram og sem það á endanum var lagt fram í í nóvember sl. Svo leyfir hæstv. iðnaðarráðherra sér að fullyrða það oftar en einu sinni í ræðustóli að haft hafi verið samráð. Við komumst að öðru í umfjöllun iðnaðarnefndar um málið og nú krefst ég þess að hæstv. iðnaðarráðherra geri hreint fyrir sínum dyrum í þessum efnum og svari til saka fyrir það að hafa haldið Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun Íslands frá málinu á öllum stigum þess. Það var ekki fyrr en málið var komið fram og er orðið opinbert plagg sem þessir aðilar höfðu einhvern aðgang að því. Það er auðvitað algerlega óforsvaranlegt að vinnu sé svona háttað við mál af þessu tagi þar sem það er viðurkennt í greinargerðinni að líta þurfi til fleiri þátta en nýtingarþáttarins þar sem beinlínis er gerð grein fyrir því að vatnsverndarfrumvarp sé í burðarliðnum og að unnið sé að lögleiðingu vatnatilskipunarinnar hér á landi og það er tekið fram að tilskipunin taki til vatnafars og vatnsbúskapar í víðasta skilningi þar sem lögð er áhersla á umhverfi og verndun þess. Það hlýtur að verða að fást svar við þeirri spurningu, frú forseti, hvers vegna í ósköpunum hæstv. iðnaðarráðherra leggst gegn því að vatnsverndarlög fari í gegnum þingið samferða því frumvarpi sem við ræðum hér. Enn er ekki komið neitt vitrænt svar við þeirri spurningu. Það er búið að spyrja bæði beint og óbeint aftur og aftur í umfjöllun um þetta mál og því er ekki svarað. Það er ekki skrýtið þó að stjórnarandstaðan sé orðin ansi pirruð og gagnrýni iðnaðarráðherra fyrir það hvernig farið er með spurningar okkar og hversu lítið er gert úr málflutningi okkar því að í hverri umræðunni á fætur annarri er ekki komið til móts við sjálfsagðar spurningar okkar og þær gagnrýnisraddir sem við höfum fært fram og eru studdar verulega málefnalegum rökum þeirra stofnana sem láta sig umhverfismál og náttúruverndarmál skipta og eru til þess bærar að lögum að sýsla með þann þátt. Um vatnatilskipun Evrópusambandsins er það annars að segja að ég held að segja megi að öll Evrópusambandslöndin séu búin að taka hana í sín lög en eftir því sem ég best veit munu Noregur og Liechtenstein hafa gert kröfur um aðlögun að tilskipuninni. Það kemur reyndar fram í greinargerðinni að Noregur og Liechtenstein hafi gert slíka kröfu og haldi því fram að ákveðinn hluti hennar falli alls ekki undir EES-samninginn og að þau atriði sem liggja utan EES-samningsins varði náttúruvernd, dýravernd, auðlindastjórnun og gjaldtöku eða skattlagningu fyrir vatnsnotkun en eins og segir í greinargerðinni munu nú standa yfir viðræður um aðlögunartexta milli framkvæmdastjórnar ESB og EFTA-skrifstofunnar og reiknað er með því að þeim viðræðum muni ljúka fljótlega eftir áramótin 2006. Nú er fullt tilefni, frú forseti, til að spyrja, og það liggur við að ég segi að ég geri mér grein fyrir því að ekki sé hlýtt á mál mitt af hæstv. ríkisstjórn, en sú spurning verður í öllu falli að koma hér fram: Hvað líður viðræðum Noregs, Liechtensteins og Íslands á þessum vettvangi? Hvernig hefur þessum viðræðum lyktað? Eru þær búnar og hvað hefur komið út úr þeim? Í greinargerð með frumvarpinu segir líka að gangi kröfur EFTA-landanna þriggja eftir muni lögleiðing tilskipunarinnar taka til notkunar og meðhöndlunar á vatni sem kann að leiða til mengunar eða rýrt getur gæði vatns og umhverfi þess. Þarf þar að kveða á um stjórn vatnsnotkunar, rannsóknir og vöktun á vatnsgæðum og vatnafari til að stuðla að vernd vatns og sjálfbærri notkun. Þannig þarf að leiða í lög hér á landi stjórn vatnsverndar og liggur þegar fyrir í drögum frumvarp þess efnis sem unnið var á vegum starfshóps umhverfisráðuneytisins sem starfar að lögleiðingu áðurnefndrar tilskipunar og í eiga sæti fulltrúar umhverfisráðuneytis, iðnaðarráðuneytis, Umhverfisstofnunar og Orkustofnunar. Þess er getið að sú löggjöf sem um ræðir muni falla undir umhverfisráðuneytið og Umhverfisstofnun en tryggt verði náið samráð við iðnaðarráðuneytið og Orkustofnun. Svo er fullyrt hér, og það er auðvitað ein af þeim spurningum sem hafa komið fram í umræðunni aftur og aftur varðandi þá fullyrðingu sem er í greinargerðinni, að frumvarp það sem hér er lagt fram, þ.e. vatnsverndarfrumvarpið, eigi í engu að skarast við væntanlegt frumvarp stjórn vatnsverndar. Og ég spyr: Hvers vegna fáum við þá ekki að sjá a.m.k. drög að þessu frumvarpi um vatnsvernd áður en þetta frumvarp fer í gegnum Alþingi? Það er sem sagt við það miðað að vatnsverndarfrumvarpið muni ekki stangast á við það frumvarp sem við ræðum hér og það er líka sagt í greinargerðinni að þetta frumvarp um vatnalög skarist ekki við tilskipun Evrópusambandsins um verndun vatna. Einnig segir að reglurnar, sem eru af umhverfisréttarlegum toga, skipti meira máli en áður, ekki einungis vegna áhrifa Evrópuréttar heldur einnig í skuldbindingum af alþjóðlegum toga og eru nefndir sérstaklega til sögunnar Ríó-sáttmálinn, samningurinn um líffræðilega fjölbreytni sem gerður var í Rio de Janeiro 5. júní 1992 og öðlaðist gildi að því er Ísland varðar 11. desember 1994. Í Ríó-sáttmálanum, eða Ríó-yfirlýsingunni eins og hún er venjulega kölluð, hafa líffræðilegur fjölbreytileiki og sjálfbær þróun öðlast sess sem meginreglur við nútímaauðlindastjórnun. Það er mikill skaði, frú forseti, að þessari ríkisstjórn, sem setið hefur allt of lengi við völd, skuli aldrei hafa lánast að leiða í lög meginreglur umhverfisréttar og ég hef hvað eftir annað spurt út í hverju það sæti að t.d. varúðarreglan svokallaða hafi ekki verið leidd í lög á Íslandi. Hún er nefnd í lögunum um mat á umhverfisáhrifum, ef ég man rétt, og jafnvel fleiri lögum. En það er ágætt að segja frá því hér að oftar en einu sinni var á síðasta áratug lögð fyrir Alþingi tillaga eða frumvarp til laga um meginreglur umhverfisréttar þar sem gert var ráð fyrir því að þessar meginreglur yrðu að vera til staðar í lögum til að tryggt yrði að þeirra gætti t.d. í framkvæmdum hér á landi. Markmiðssetning þess frumvarps sem lagt var fram á 122. löggjafarþingi 1997–1998 var svohljóðandi, í frumvarpi á þskj. 1339 frá því ári, með leyfi forseta: „Tilgangur laga þessara er að tryggja að meginreglna umhverfisréttar verði ávallt gætt við framkvæmd og skýringu laga er varða umhverfið. Markmiðið er að vernda umhverfið og stuðla að því að einstaklingar sem og komandi kynslóðir fái notið þeirra gæða sem felast í heilnæmu umhverfi og náttúruauðlindum. Við framkvæmd laga skal hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar höfð að leiðarljósi. Leggja skal áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir til verndar umhverfinu og að umhverfisvandamál verða best leyst á þeim stað þar sem þau eiga upptök sín.“ Reglurnar, sem lagt er til í frumvarpinu að verði leiddar í lög, eru varúðarreglan, mengunarbótareglan og sömuleiðis að sett verði lög um mat á umhverfisáhrifum, sem var nú gert en enn er ekki búið að lögleiða varúðarregluna. En í frumvarpinu, sem ég vitna til, er greinin um hana svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ef hætta er talin á alvarlegu eða óbætanlegu umhverfistjóni má ekki beita fyrir sig skorti á vísindalegri fullvissu sem rökum fyrir því að fresta aðgerðum er koma í veg fyrir hugsanlegt tjón.“ Mér þykir svolítill fengur að því að hafa þetta frumvarp í höndunum og hef margoft hugleitt það hvort ekki sé tímabært að endurflytja það. Ég hefði gaman af því að tala fyrir svona máli í þessum sal. Ég hef haldið að mér höndum, kannski vegna þess að þetta frumvarp var samið af framsóknarráðherranum Guðmundi Bjarnasyni á sínum tíma og talað fyrir því af honum. Ég veit ekki hvort ég yrði sökuð um ritstuld ef ég endurflytti þetta frumvarp óbreytt þó ég mundi geta höfundarins. En það sem mér finnst skipta verulegu máli í þessu sambandi, og þess vegna orða ég þetta hér við þessa umræðu um vatnalög, er að horfa heildstætt á hlutina. Eitt af því sem Ríó-samningurinn gerði var einmitt það, hann horfði heildstætt til allra þátta sem lúta að umhverfismálum, allrar auðlindanýtingar, þar með taldrar vatnsnýtingar. Það má segja að undir réttarsvið umhverfisréttarins falli reglur sem leitast við að lýsa æskilegri og óæskilegri hegðun manna og hafa ýmist að markmiði að vernda, stýra eða bæta umhverfið. Með þessum reglum umhverfisréttarins skal stefnt að því að vernda umhverfið til lengri tíma en ekki láta skammtímahagsmuni einstaklinga af því að nýta sér gæði náttúrunnar ráða ferðinni. En það eru einmitt þeir hagsmunir sem hæstv. iðnaðarráðherra ber fyrir brjósti í þessu frumvarpi og þeim frumvörpum öðrum sem hún hefur verið að flytja hér á síðustu mánuðum, þ.e. skammtímahagsmuni þeirra einstaklinga sem vilja nýta sér gæði náttúrunnar, t.d. til orkuframleiðslu. Þessar meginreglur umhverfisréttar, sem ég geri að umtalsefni, hafa öðlast viðurkenningu, bæði í alþjóðarétti og í landsrétti þjóða. Lönd hafa verið samviskusöm. Vesturlönd hafa af mikilli samviskusemi verið að innleiða þessar reglur frá því að Ríó-sáttmálinn var gerður eða samningarnir í Ríó og Ríó-yfirlýsingin undirrituð. Þær hafa ýmist verið settar fram sem stjórnvaldsfyrirmæli eða í landslögum og í alþjóðasáttmálum, sem lönd eru skuldbundin til að fara eftir, en eiga þó fyrst og fremst uppruna sinn í alþjóðasamvinnu ríkja um umhverfismál sem hófst, má segja, með stofnun Sameinuðu þjóðanna um miðja síðustu öld. Það er sárgrætilegt hversu sjaldan sú ríkisstjórn sem við búum við hér uppi á Íslandi áttar sig á því að hún er hluti af þessari heild, af þjóðabandalaginu sem stendur að baki samningunum sem gerðir voru í Ríó og endurnýjuðum yfirlýsingum sem gerðar hafa verið eftir það, t.d. Jóhannesarborgaryfirlýsingunni frá 2002. Maður heldur stundum að þessi ríkisstjórn telji sig geta undirritað alþjóðasamninga út um allar trissur en þegar heim er komið telji hún sig ekki bundna af þeim eða geti látið vera að innleiða í lög þau ákvæði sem samningarnir mæla fyrir um. Það er verulegt áhyggjuefni, frú forseti. Það er áhyggjuefni að ríkisstjórnin skuli ekki enn hafa áttað sig á því að hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar er ekki eitthvert fyrirbæri sem hún getur túlkað eftir eigin höfði eins og hún gerir í ritinu Velferð til framtíðar, ritinu sem hún hefur verið skylduð til að gefa út vegna þessa ferlis sem við stöndum að með hinum Sameinuðu þjóðum. Í því riti, Velferð til framtíðar, skilgreinir ríkisstjórnin hugtakið um sjálfbæra þróun eins og hún hafi lesið regluna með gleraugum þess í neðra því það er svo langt í frá að tekið sé á sannleikanum í því máli. Sömuleiðis má segja að ríkisstjórnin sé að svíkja það sem hún hefur undirritað á norrænum vettvangi. Það er kannski ekki eins algengt að maður geti gagnrýnt þessa ríkisstjórn fyrir það að hún svíkist undan merkjum Norðurlandanna. Það er kannski algengara að hún geri það þegar um alþjóðasamninga er að ræða en í nóvember 1998 samþykktu forsætisráðherrar Norðurlandanna og pólitískir leiðtogar sjálfstjórnarsvæðanna yfirlýsingu um sjálfbær Norðurlönd. Sú yfirlýsing var undirrituð í Ósló 9. nóvember 1998 og var síðan gefin út í viðamikilli bók sem fjallar um þessa stefnu, Sjálfbær Norðurlönd. Mig langar til að vitna til þessar yfirlýsingar, með leyfi forseta, en þar segir: „Við, forsætisráðherrar frá Danmörku, Finnlandi, Íslandi, Noregi og Svíþjóð, lögmaður Færeyinga, formaður landsstjórnar Grænlands og oddviti landsstjórnarinnar á Álandseyjum erum sammála um að vinnan að sjálfbærri þróun sé eitt mikilvægasta verkefnið í upphafi fyrstu aldar þriðja árþúsundsins. Okkur er ljóst mikilvægi hins nýja Amsterdam-sáttmála og niðurstöðu af fundi Evrópuráðsins í Cardiff í júní 1998 um sjálfbæra þróun í Evrópusambandinu, starfs sem miðar að „norðlægri vídd“ í stefnu Evrópusambandsins, Dagskrár 21 fyrir Eystrasaltssvæðið (Baltic 21), starfsins í AEPS (nú Norðurheimskautsráðið), Barents-yfirlýsingarinnar og samvinnu sem fylgir í kjölfar sameiginlegrar yfirlýsingar okkar í Björgvin um sjálfbæran orkubúskap kringum Eystrasalt. Við erum sammála um að eftirfarandi markmið eigi að hafa að leiðarljósi við þróun sjálfbærra Norðurlanda og sjálfbæra þróun á grannsvæðum okkar. 1. Tryggja skal núlifandi og komandi kynslóðum öruggt og heilbrigt líf.“ - Frú forseti, munum eftir því hvernig Náttúrufræðistofnun vildi forgangsraða í sambandi við vatnsmálin. Í fyrsta sæti var heilbrigðisþátturinn, hollustuþættirnir. Það er í 1. tölulið þessarar yfirlýsingar Norðurlandaráðherranna að tryggja skuli núlifandi og komandi kynslóðum öruggt og heilbrigt líf. „2. Sjálfbært samfélag verður að byggja á lýðræði, gagnsæi og þátttöku í stað- og svæðisbundnu samstarfi og samstarfi ríkja í milli. 3. Varðveita skal líffræðilega fjölbreytni og framlegð vistkerfa. 4. Losun mengandi efna sem berast í loft, jörð og vatn má ekki vera yfir mörkum þess sem náttúran þolir.“ - Losun á mengandi efnum sem berast í loft, jörð og vatn má ekki vera yfir þolmörkum náttúrunnar. Þarna er aftur fjallað um vatnið. „5. Nýta verður endurnýjanlegar auðlindir og vernda þær markvisst innan ramma endurnýjunargetu þeirra.“ - Þetta er auðvitað afar mikilvægur punktur, frú forseti. Og áfram skal haldið: „6. Óendurnýjanlegar auðlindir á að nýta þannig að náttúruleg hringrás haldist og þróa skal og styðja endurnýjanlega valkosti. 7. Skapa verður sterka vitund í samfélaginu um þær ráðstafanir og þau ferli sem leiða til sjálfbærrar þróunar. 8. Áfram ber að vinna að því að samþætta grundvallarreglur sjálfbærrar þróunar í starfi allra geira samfélagsins. 9. Vekja ber athygli á hlutverki frumbyggja í því að koma á sjálfbærri þróun. 10. Stefna skal að því að efni, sem eru framandi í umhverfinu og skaðleg mönnum og náttúru, hverfi í framtíðinni. 11. Nauðsynleg nýsköpun á að hvetja til markvissari notkunar orku og náttúruauðlinda en nú er.“ Svo segir, með leyfi forseta, áfram: „Við felum Norrænu ráðherranefndinni, með ofangreind markmið að leiðarljósi, að móta áætlun um sjálfbæra þróun á Norðurlöndunum og grannsvæðum þeirra, áætlunin skal byggja á samþættingu margra geira. Leggja ber áherslu á þau svið þar sem Norðurlöndin eiga sameiginlega hagsmuni og þar sem þau hafa sérlega góðar forsendur til að leggja sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar og þar sem norrænt samstarf skapar virðisauka. Vinnunni skal vera lokið árið 2000.“ Frú forseti. Árið 2000 kom út skýrsla frá þessum norrænu ráðherrum sem gekk í gildi árið 2001. Í þessari áætlun kveður á um markmið og verkefni sem á að vinna að á tímabilinu 2001–2004 og sömuleiðis er getið um langtímamarkmið - nú verð ég að biðja um aðstoð, frú forseti, því þetta glas lekur, nei, nú er komið annað hérna undir, ég er búin að bjarga þessu. Það má kannski segja að stefna íslensku ríkisstjórnarinnar í málefnum sjálfbærrar þróunar sé jafnhriplek og þetta glas sem ég var að hella vatninu mínu í. Mér finnst það svolítið táknrænt að þetta skuli gerast akkúrat í ræðustóli hér þar sem ég er að reyna að brýna ríkisstjórnina og benda henni á nauðsyn þess að hún fari að þeim samþykktum sem hún hefur sjálf undirritað á erlendri grund, og það skiptir verulegu máli að ríkisstjórnin fari eftir þessum 11 punktum sem norrænu ráðherrarnir hafa samþykkt og margir þeirra varða nýtingu náttúruauðlinda á borð við vatnið. Við erum hér skuldbundin til að fara öðruvísi að en ríkisstjórnin gerir með hæstv. iðnaðarráðherra í broddi fylkingar. Það er síðan að frétta af þessari áætlun um sjálfbær Norðurlönd, frú forseti, að hún rann sitt skeið, fyrsta tímasetta markmiðsáætlunin sem gilti frá 2001–2004. Nú hefur litið ljós endurskoðuð útgáfa með markmiðum og verkefnum sem eiga að gilda fyrir árin 2005–2008 og það er afar mikilvægt að markmiðum þeim sem þar eru sett fram sé fylgt, þau séu kynnt og gerð heyrinkunn því að það skiptir máli að þjóðin, og allir þeir sem vinna á vettvangi orku- eða auðlindanýtingar á Íslandi, viti hvað í þessu felst. Um er að ræða skuldbindingar sem okkur öllum er gert að standa við. Í endurskoðuðu áætluninni, frú forseti, er m.a. bent á ýmis ný markmið og verkefni sem fara á í á tímabilinu 2005–2008 án þess að á nokkurn hátt sé hróflað við langtímamarkmiðum áætlunarinnar. Sérstaklega er komið inn á aðgerðir sem varða sjálfbæra framleiðslu og neyslu en norrænu ráðherrarnir segja þetta vera í samræmi við framkvæmdaáætlun leiðtogafundarins um sjálfbæra þróun, sem haldinn var í Jóhannesarborg 2002 og ég nefndi til sögunnar áðan. Í stefnumörkuninni er kafli um félagslegu víddina þar sem sérstök áhersla á lögð á lýðþróun, lýðheilsu, menntun og vísindi. Þess var síðan getið að áætlunin hafi verið send um 120 frjálsum félagasamtökum á Norðurlöndum til umsagnar og mikilvægt sé að komið verði til móts við sjónarmið frjálsra félagasamtaka. Norrænu ráðherrarnir segjast hafa skilning á því að frjálsu félagasamtökin séu mikilvægur liður í að ná þessum markmiðum áætlunarinnar. Þessi áætlun um sjálfbæra þróun felur í sér umræðupunkta fyrir breytingar sem eiga að leiða okkur í átt að sjálfbærri þróun í norrænu ríkjunum og í norrænu samstarfi. Síðan er talað um að norrænar framkvæmda- og starfsáætlanir byggi á þessari áætlun og hún fylgi þeirri forgangsröðun sem er í norrænu samstarfi. Lögð er áhersla á að samþætta regluna um sjálfbæra þróun á öllum sviðum þjóðfélagsins og að markmið yfirlýsingarinnar séu skilgreind nánar í þverfaglegri áætlun um sjálfbæra þróun. Aðgerðirnar sem getið er um eru á sjö þverfaglegum sviðum en þau eru, með leyfi forseta: „Sjálfbær framleiðsla og neysla; félagslega víddin; loftslag; líffræðileg fjölbreytni; hafið; íðefni, og matvælaöryggi. Þessi svið eru sérstaklega hentug til að undirstrika aðalatriðin í yfirlýsingu forsætisráðherra. En þau eru: Líffræðileg fjölbreytni, mengun lofts jarðar og vatns, nýting endurnýjanlegra og óendurnýjanlegra auðlinda og að hætt verði að nota efni sem eru hættuleg umhverfinu og heilsu fólks. Síðar í skýrslunni, frú forseti, er getið um að á þverfaglegu sviðunum bíði fjöldinn allur af verkefnum lausnar sem varða umhverfið, verkefni sem varða heilsu fólks og ýmsa félagslega og efnahagslega þætti þar sem samþætting sjónarmiða sjálfbærrar þróunar í þverfaglegum verkefnum sé forsenda þess að árangur náist. Því má segja að öxull áætlunarinnar sé að hafist verði handa við að samþætta umhverfissjónarmið og sjálfbæra þróun á útvöldum sviðum. Þessi útvöldu svið sem nefnd eru til sögunnar eru orkumál, samgöngur, landbúnaður, skógrækt og fiskveiðar. Meginreglan í norrænu samstarfi að sjálfbærri þróun í þessari áætlun og þeirri fyrri er að það ríki sem mestan metnað hefur verði í fararbroddi en þannig reynist norrænt samstarf lyftistöng bæði í ríkjunum og á alþjóðavettvangi. Ég vildi sannarlega, frú forseti, að íslensk ríkisstjórn væri í fararbroddi, t.d. hvað varðar auðlindanýtingu. En það getum við ekki sagt. Það stefnir í óefni á Íslandi hvað varðar orkumál og öll þessi langtímamarkmið sem getið er um í áætluninni sjálfbær Norðurlönd virðast ætla að fara fyrir lítið hjá ríkisstjórninni sem hefur setið á Íslandi allt of lengi og hefur stefnt í þann farveg sem raun ber vitni. Við erum skuldbundin, samkvæmt norrænu áætluninni, til að nýta orkulindirnar okkar á skilvirkan hátt við að efla atvinnutækifæri og efnahag. En okkur er ekki heimilt að gera það á þann hátt sem íslenska ríkisstjórnin er að gera, þ.e. þar sem ekki er tekið tillit til umhverfisins. Orkukerfið okkar á að stuðla að því að minnka losun á gróðurhúsalofttegundum og aðra loftmengun í heiminum og það á að sjá til að aukin nýting verði á endurnýjanlegri orku. Ég hef fært að því rök oftar en einu sinni í ræðustól, frú forseti, að virkjanir á borð við Kárahnjúkavirkjun og fleiri virkjanir sem ríkisstjórnin áformar í jökulvötnum með stórum uppistöðulónum geta ekki flokkast undir að vera sjálfbærar. Þær eyðileggja um langan aldur náttúruleg auðæfi sem hafa ekki síður gildi en aðrir hagsmunir sem líta ber til í þessum efnum, þ.e. atvinnuhagsmunir þjóðarinnar.

Forseti vill biðja um að það sé aðeins einn fundur hér í salnum.

Takk, frú forseti. Kannski er ekki tilefni til að fara mikið nánar í markmið norrænu ráðherranna hvað varðar sjálfbæra þróun. En ég heyri að það er vilji fyrir því í salnum að ég fari nánar yfir þann kafla, þ.e. 9. kafla sem varðar orkumálin. Ég skal þá tæpa hér á þeim verkefnum sem norrænu ráðherrarnir hafa orðið sammála um, og nota bene íslenskir ráðherrar eru líka í hópi þeirra ráðherra sem hafa samþykkt þessi markmið. En þar segir: Norðurlöndin munu auka nýtingu og samræmingu á hagnýtum stjórnunartækjum til að þróa sjálfbæran orkuiðnað og minnka álag orkuneyslu á Norðurlöndunum á umhverfið. Með skilvirkum og umhverfisvænum markaðsaðstæðum verður að mestu leyti hægt að fela aðilum orkumarkaðarins að koma á sjálfstæðari háttum í orkuiðnaðinum. Norðurlöndin munu starfa saman að orkuviðskiptum, uppbyggingu, uppbyggingu aðstöðu og þarfagreiningu á aðgerðum til að tryggja orkuveitu á Norðurlöndum til langframa. Norðurlöndin halda áfram svæðisbundnu samstarfi, hagnýtri skilvirkni og umhverfisvænni uppbyggingu á aðstöðu á Norðurlöndunum og við Eystrasalt. Það krefst annars vegar svæðisbundins samstarfs yfirvalda og hins vegar yfirvalda og orkuframleiðenda. Norðurlöndin styðja þá þróun sem á sér stað innan ramma BASREC, samstarfs á sviði orkumála í baltnesku löndunum. Norðurlöndin munu minnka losun gróðurhúsalofttegunda svo um nemur fram til 2010 og verði Eystrasaltssvæðið þar í fararbroddi. Þetta samstarf er nú orðið formlegt með sameiginlegum rammasamningi. Hans er getið í sviga í textanum, frú forseti, sem „Testing ground agreement“, innan ramma sveigjanleikaákvæðis Kyoto-bókunarinnar. Testing Ground Facility sjóðurinn hefur verið stofnaður til að fjármagna sameiginleg verkefni við Eystrasalt. Norðurlöndin munu starfa saman að þróun stefnu, stjórnunartækja og tækni til að auka skilvirkni orkunnar. Þróun á vetnisgasi sem orkubera og aukinni notkun á endurnýjanlegum orkulindum á svæðinu. Norðurlöndin munu leggja áherslu á að gera ramma um höndlun koltvísýrings í iðjuverum sem byggir á jarðefnaeldsneyti og annarri punktlosun. Norðurlöndin munu halda áfram norrænu samstarfi um rannsóknir í orkumálum sem fer fram á vegum norrænna orkurannsókna. Markmið norrænna orkurannsókna er að skapa forsendur sem byggjast á þekkingu á arðsamri minnkun orkuneyslu til langs tíma litið og þróun á nýjum endurnýjanlegum orkulindum og umhverfisvænni orkutækni. Að síðustu munu Norðurlöndin vilja breikka samstarfið til að efla hnattræna nýtingu endurnýjanlegrar og skilvirkari orku í öllum heiminum, efla samstöðu ríkja sem eru á sama máli og sem hittust á leiðtogafundinum í Jóhannesarborg og framkvæma niðurstöður Bonn-ráðstefnunnar. Á sama tíma og íslenskir ráðherrar undirrita þessi markmið, frú forseti, eru þeir á harðahlaupum á eftir stórum álhringum vítt og breitt um veröldina og bjóða þeim upp á gósenland, orku sem þeir segja að sé framleidd úr endurnýjanlegum orkugjöfum, sem er ekki rétt vegna þess að það er ekki hægt að tala um endurnýjanlega orkugjafa þegar gengið er á náttúruauðlindirnar á þeim nótum sem íslensk stjórnvöld gera núna. Unnin eru varanleg náttúruspjöll sem eru óafturkræf, lífríkinu er eytt, líffræðilegum fjölbreytileika er teflt í tvísýnu og svo mætti lengi telja. Hér er því ekki um sjálfbæra nýtingu auðlindanna að ræða. Ef við værum hins vegar að tala um rennslisvirkjanir þar sem ár væru virkjaðar í farvegi sínum væri allt annað uppi á teningnum. En þannig virkjanir getum við ekki boðið risastórum álfyrirtækjum. Þegar hæstv. forsætisráðherra kemur hvað eftir annað í ræðustól og segir að ríkisstjórnin hafi hnattrænan ávinning í huga að þá verður að minna hæstv. forsætisráðherra og iðnaðarráðherra á að sá hnattræni ávinningur er svo sáralítill í hnattrænu samhengi að ekki er orð á því gerandi. Þegar hæstv. forsætisráðherra fjallar um að við fórnum vatnsauðlindum okkar á altari stóriðjunnar til að draga úr hnattrænni losun, því að ef við mundum ekki reisa þessar álverksmiðjur og afla orku til þeirra með vatnsauðlindum þá yrðu reist orkuver sem mundu brenna kolum, þá segi ég, frú forseti, að ég fullyrði og staðhæfi að í dag eru ekki reist nein orkuver sem brenna kolum til álframleiðslu. Hins vegar er fjöldi álvera reistur vítt og breitt um heiminn en þau orkuver sem sjá þeim verksmiðjum fyrir orku eru flest í vatnsafli. Hér hefur verið í fréttum oftar en einu sinni í fjölmiðlum, þriggja gljúfra stíflan í Kína sem fer að stórum hluta í risaálbræðslur í Kína. Hæstv. forsætisráðherra getur ekki talað úr ræðustól líkt og aðrar álbræðslur sem verið er að reisa í veröldinni séu allar knúnar með orku frá kolaverum. Það er ekki svo. Þegar íslensk ríkisstjórn leyfir sér, eins og núverandi ríkisstjórn hefur gert, að auglýsa land okkar sem stóriðjuparadís, þar sem hægt er að kaupa orku á útsöluverði, „lowest energy prices“ stendur utan á bæklingnum sem markaðsskrifstofa Landsvirkjunar og iðnaðarráðuneytisins sendi frá sér árið 1995, og hefur verið endurútgefin í örlítið hófstilltari útgáfu, sem heitir „Locate in Iceland – Resources for growth“, þ.e. komið ykkur fyrir á Íslandi, þar eru auðlindir sem þið getið nýtt ykkur til vaxtar. Nú heitir markaðsskrifstofan ekki lengur markaðsskrifstofa iðnaðarráðuneytis og Landsvirkjunar eins og hún hét, heldur heitir hún upp á ensku, ég hef hvergi séð þann titil íslenskaðan. Mér sýnist sú skrifstofa alls staðar nefnd á ensku, í öllum gögnum sem ég finn „Invest in Iceland“, þ.e. með því að snara því þá er þetta umboðsskrifstofa fyrir þá sem vilja fjárfesta á Íslandi. Hvað eru íslensk stjórnvöld að markaðssetja í þessum nýja bæklingi? Þar getur að líta fyrst og fremst umhverfi sem gagnast getur orkufrekum iðnaði. Hér eru myndir af jarðvarmavirkjunum okkar og risastíflumannvirkjum sem verið er að reisa. Hér eru örfáar myndir sem lúta að hátækniiðnaði. Að öðru leyti er hér áherslan á stóriðju og stóriðju eingöngu. Hráefnin í náttúrunni okkar, fiskurinn og landbúnaðurinn og vatnið, er fjallað um með hástemmdum lýsingarorðum, m.a. hvernig ferskvatn á Íslandi sé óviðjafnanlegt á heimsmælikvarða að öllu leyti. Því er lýst hvernig uppspretturnar okkar bjóða upp á vatn sem hægt er að flytja út og nýta í alls kyns drykkjarvörur, hvar sem er í heiminum. Í þessum bæklingi er fjallað um vatnið sem ríka auðlind, miklu ódýrari en nokkurs staðar annars staðar í Evrópu. Heyr á endemi, frú forseti. Þetta segir ríkisstjórnin við umheiminn: Komið hingað því hér getið þið fengið allt fyrir ekkert, orkuna okkar, tæru uppspretturnar okkar. Gjörið svo vel. Menn eru sendir til að fara á hnén fyrir erlenda álauðhringa og koma svo hingað færandi hendi með loforð um að nú eigi að fara í viðræður um álverksmiðjur hér og álverksmiðjur þar. Það er mál að linni, frú forseti. Þessi ríkisstjórn verður að fara að átta sig á því að auðlindin sem við fjöllum hérna um, vatnið okkar og möguleikar vatnsins, eru aðrir heldur en að framleiða úr henni ódýra orku fyrir risastóra erlenda auðhringa. Ég tók með mér, frú forseti, af því að mér finnst það athyglisvert í þessari umræðu allri, álitsgerð auðlindanefndar sem skilaði af sér skýrslu í september árið 2000. Hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi hana til sögunnar í efnismikilli ræðu sinni í gær og fyrradag. Það er auðvitað eðlilegt að við drögum fram þessa skýrslu og við köllum eftir því að hún sé oftar uppi á borðum þingmanna og menn hafi hliðsjón af þeirri álitsgerð þegar vélað er um auðlindir okkar, t.d. vatnsauðlindina, í frumvarpinu sem við ræðum um hér. Það er heillangur kafli um nýtingu vatnsorkunnar í auðlindaálitsgerðinni. Þar er bæði farið yfir íslenska raforkumarkaðinn með tilliti til sögunnar og einnig skoðuð hin sögulega framvinda. Sömuleiðis er eignarhaldsins getið í heilum kafla. Fjallað er um auðlindarentu í vatnsaflsvirkjunum og möguleika á auðlindagjaldi. Eins er fjallað um vatnsafl í þjóðareign, sem er eitt af því sem ég hef gert að umtalsefni. Þar er talað um skipulag raforkumála og ýmsa þætti sem að því lúta. Það skiptir verulegu máli, frú forseti, þegar við vinnum álitsgerðir af þessu tagi að oftar sé litið til þeirra en raun ber vitni. Þessi álitsgerð er nánast týnd og tröllum gefin og ríkisstjórnin hefur hana greinilega ekki til hliðsjónar þegar hún setur fram mál af því tagi sem hér er til umfjöllunar, sem er stefnumarkandi um langa framtíð. Oft hvarflar að manni að ríkisstjórninni finnist orka fallvatnanna bara vera skammvinn auðlind sem megi fórna á altari stórfyrirtækjanna í eitt skipti fyrir öll, gera samninga til að allt að 40 ára eins og dæmi eru um og láta sér vel líka. Ég er allsendis ósátt við þetta ráðslag og hef bent á það á hvern hátt ég tel ríkisstjórnina fara hér á svig við þá samninga sem hún hefur gert á alþjóðavettvangi. Ég hef rökstutt mál mitt með því að vitna til nokkurra slíkra. Við sem störfum í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum oft sett fram bæði þingmál og stefnumörkun sem lýtur að því á hvern hátt eigi að nýta þessa auðlind okkar, vatnsauðlindina, með tilliti til orkunýtingar þá fyrst og fremst. Við höfum í fórum okkar hugmyndir um sjálfbæra orkustefnu þar sem lagst er gegn stóriðju og stórvirkjunum í þágu mengandi iðnaðar og lagt til að farnar verði aðrar leiðir. Við teljum mjög mikilvægt að það verði tryggt að orkan frá endurnýjanlegum orkugjöfum leysi stig af stigi innflutta orku af hólmi jafnhliða því sem verði dregið úr orkusóun og losun gróðurhúsalofttegunda. Við teljum smávirkjanir og rennslisvirkjanir eins og ég nefndi áðan í mörgum tilfellum vera vænlegan kost til staðbundinna nota og ég hefði gjarnan viljað sjá á borði ríkisstjórnarinnar einhvers konar áætlun um slíkt. En því er ekki að heilsa, það er ekki einu sinni til áætlun um stóriðjubrjálæðið því að þessi ríkisstjórn hefur bara farið blindandi út á þessa braut og sést ekki fyrir í þeim efnum, kappkostar að koma Íslandi á kortið sem víðast á sölulista stórfyrirtækjanna sem þau telja að eigi að fá heimildir til að kaupa hér orku á útsöluverði til að bræða ál. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði teljum hins vegar að það verði við orkuöflunina og orkunýtinguna að taka ríkulegt tillit til náttúruverndarinnar og til umhverfisins. Við teljum að skoða eigi þá þætti fyrst áður en nýtingarkostirnir yrðu settir upp. Á þeim nótum hefur málflutningur okkar verið varðandi rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Fyrst skulum við meta landið og ákveða hvað sé þess virði að vernda og síðan skulum við skoða hug okkar um það sem eftir er með tilliti til orkunýtingar. Þá skulum við líka setja hlutina í forgang, fara fyrst í að reyna að losa okkur við jarðefnaeldsneytið og hætta að flytja inn olíur og bensín til orkunota. Förum nú í broddi fylkingar fyrir þeirri hugmyndafræði að vetnið geti verið orkuberi í framtíðinni. Setjum allt okkar afl í það en eyðum ekki öllum þeim fjármunum sem við erum að eyða í að lokka stóriðjuna hingað til Íslands því að þeim peningum er á glæ kastað. Þeim peningum erum við að kasta fyrir auðjöfra veraldarinnar. Og hverju fórnum við? Við fórnum náttúruverðmætum. Við fórnum okkar dýrmætu ósnortnu náttúru sem við gætum verið að nýta á allt annan hátt. Ísland gæti verið í fararbroddi ríkja í veröldinni hvað þetta varðar ef við kæmum áfram þessu vetnisverkefni okkar af alvöru en notuðum það ekki bara eins og einhverja rós í hnappagatið til að punta okkur með á tyllidögum til að sjá í raun til þess að þeir sem sækja okkur heim eða skoða hér aðstæður átti sig ekki á því hvert við stefnum í sambandi við stóriðjumálin, hvernig við erum í raun og sann að fara með náttúruauðlindir okkar. Ég hefði viljað sjá og við Vinstri græn höfum lagt fram um það þingmál þar sem við gerum ráð fyrir að ekki verði farið út í fleiri virkjanir fyrir stóriðju og ekki út í neinar stórvirkjanir fyrr en niðurstöður rammaáætlunar liggja fyrir. Nú er verið að vinna með báðar hendur fyrir aftan bak síðari hluta eða annan hluta rammaáætlunarinnar og ljóst að afskaplega margt er eftir að gera með tilliti til ýmissa þátta sem komu fram í fyrri hlutanum, þ.e. í fyrsta áfanga rammaáætlunar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Það eru verkefni sem beinlínis blasir við að þarf að fara í. Fara þarf í gegnum ákveðið mat t.d. á landslagi og ákveðnum þáttum í náttúrunni okkar þar sem við þurfum að vega og meta og búa til ákveðna skala um hvað er dýrmætara öðru. Það er ekki fyrr en við erum búin að fara af alvöru í gegnum þá vinnu sem við getum í sjálfu sér sagt að fyrsta áfanganum sé lokið. Annar áfanginn er, eins og ég sagði áðan, í vinnslu en á allt öðrum forsendum en sá fyrri og færri menn sem koma þar að og greinilega miklu minna í lagt. Og svo virðist, eins og ég hef staðhæft hér í þessum ræðustóli oftar en einu sinni, ekki eiga að gera neitt með þetta á endanum. Þetta eru ástæðurnar, frú forseti, fyrir því að ég hefði talið að við hefðum átt að sjá hér fyrst á borðum okkar öfluga löggjöf um vatnsvernd áður en iðnaðarráðherra yrði hleypt lausri í þennan frumvarpaflutning sem ég hef gagnrýnt. Mér finnst skipta mestu máli að við tryggjum vernd náttúrunnar, vernd hálendisins með heildstæðu skipulagi og stofnum þjóðgarða á heimsmælikvarða og friðlönd sem sómi verður að en ekki eftir á, eins og ríkisstjórnin er nú að gera í tilfelli Vatnajökulsþjóðgarðs þar sem vissulega glæsilegur þjóðgarður kemur til með að geta orðið til en það sér hvert mannsbarn að fleinninn sem rekinn hefur verið í hjarta þess þjóðgarðs, þ.e. Hálslón og Kárahnjúkavirkjun, er auðvitað svartur blettur sem við komum aldrei til með að geta máð af slíkum þjóðgarði. Þarna var forgangsröðunin röng alveg á sama máta og forgangsröðunin hér í þessum frumvarpaflutningi er röng. Við þurfum að tryggja það til langs tíma að fullnægja þörfum þjóðarinnar fyrir orku. Við þurfum að gera áætlun um á hvern hátt við ætlum að fullnægja þessum þörfum okkar með sjálfbærum innlendum orkugjöfum án þess að náttúra landsins og umhverfi þess bíði af því óafturkræfan skaða. Slíka áætlun erum við ekki að gera, því miður, við erum að rasa um ráð fram í þessum efnum. Við þurfum að mínu mati að koma í veg fyrir orkusóun og mér finnst líka í þessum töluðu orðum eðlilegt, af því að við höfum rætt hér mikið um raforkuverð til íslenskra fyrirtækja og raforkuverð á innanlandsmarkaði, að eðlilegt væri að ríkisstjórnin fari að gera hreint fyrir sínum dyrum hvað varðar raforkuverðið, sérstaklega eftir þær breytingar sem iðnaðarráðherra hefur gengist fyrir á raforkumarkaði og allt stefnir í óefni í þeim efnum þar sem fyrirtæki eru farin að kvarta sáran undan því hversu hátt raforkuverðið er orðið og menn eru komnir á fremsta hlunn með að flýja land bara undan raforkuverðinu einu saman. Á sama tíma er stóriðjan að borga núll komma ekki neitt fyrir kílóvattstundina þannig að virkjun eins og Kárahnjúkavirkjun, risavirkjun, er með arðsemi sem fjöldi hagfræðinga hefur gefið yfirlýsingu um að sé óásættanleg. Það er alveg ljóst að Ísland á og hefur átt möguleika - mér finnst þeir nú vera að minnka með ári hverju, eftir því sem núverandi ríkisstjórn situr lengur eru möguleikarnir að veikjast - á að vera gildur aðili og virkur samstarfsaðili í alþjóðasamstarfinu til verndar loftslagi gegn mengun andrúmsloftsins af völdum orkunotkunar. Mér finnst eitt það sorglegasta sem hefur yfir okkur dunið á síðustu vikum vera þessar yfirlýsingar hæstv. forsætisráðherra um að hann ætli sér í þann leiðangur eða senda umhverfisráðherra í þann leiðangur að afla frekari losunarheimilda fyrir koltvísýringsheimildirnar á vettvangi Kyoto-bókunarinnar núna þegar samningaviðræður um annað losunartímabil eða skuldbindingartímabil bókunarinnar er að hefjast. Þessi hæstv. forsætisráðherra er ekki með það á hreinu hvað hann hefur verið að undirrita í útlöndum varðandi sjálfbæra þróun eða sýn til 21. aldarinnar í þeim efnum. Hann er ekki þess umkominn að fara fyrir hönd Íslands með samningsumboð í þessum málum. Ég hef staðið hér og gagnrýnt þennan hæstv. forætisráðherra og samráðherra hans í þessum efnum í nokkur ár samfleytt og það virðist ekkert hrína á þessu fólki. Það linnir ekki áætlunum og fyrirhyggjuleysið er alveg jafnmikið núna og það var fyrir sex eða sjö árum þegar ég flutti fyrstu ræður mínar úr þessum ræðustóli. Eða hvers vegna er ekki búið að útfæra áætlanir og kynna þær á Alþingi um hvernig vetnissamfélag Íslendingar geta rekið? Og af hverju er ekki búið að leggja fram einhvers konar hugmyndir um að við gætum nýtt vetni sem orkubera í framtíðinni í samfélagi okkar? Fiskiskipafloti okkar gæti farið yfir á vetni innan margra ára ef það yrði bara gerð um það áætlun og fjármunir settir í það. Það hefur ekki verið vilji til þess alveg á sama hátt og ekki hefur verið vilji til þess að ljúka rammaáætluninni um nýtingu vatnsafls og jarðvarma svo sómi væri að. Frú forseti. Ég hef vikið að því hvernig vatnið er auðlind sem erfitt er að henda reiður á vegna þess hvernig eðli hennar er, hvernig vatnsdropinn rennur um landareign landeigandans til sjávar og gufar þaðan upp og þéttist og verður að skýi og rigningu og vökvar jarðargróður og rennur síðan aftur gegnum jarðvatnið út í árnar og hringrásin er endalaus. Við teljum okkur eiga á Íslandi gjöfular uppsprettur í þessum efnum. Ég tel að þjóðin öll átti sig alveg á því hversu mikil verðmæti eru fólgin í þessum auðlindum okkar. En við erum kannski aldrei nógu oft, vegna þess hversu heppin við erum, minnt á það að í dag er áætlað að rúmlega milljarður manna eða með öðrum orðum einn sjötti hluti mannkynsins hafi takmarkaðan eða jafnvel engan aðgang að hreinu drykkjarvatni. Talið er að um 2,5 milljarða manna skorti vatn til að geta þvegið sér og gætt hreinlætis í lífi sínu. Sameinuðu þjóðirnar hafa gefið það út að verði ekki gripið til einhverra aðgerða muni rúmlega 1,5 milljarðar manna bætast við þann fjölda, við þessa 2,5 milljarða sem ég gat um áðan, til ársins 2015 og það jafnvel á svæðum sem eru auðug af vatni eins og Vesturlönd. Sameinuðu þjóðirnar hafa gefið það út að nú sé farið að bera á því að það fari að skorta hreint vatn á Vesturlöndum. Hvar erum við þá stödd uppi á Íslandi með okkar hreinu og tæru orkulindir að vera að nýta þær á þann hátt og á þeim nótum sem við erum að gera? Og hvar erum við stödd að vera að heimila hæstv. iðnaðarráðherra að leiða í lög að nýtingarsjónarmið og hagsmunir orkuframleiðenda séu númer eitt, tvö og þrjú, alfa og ómega í umsýslu vatns á Íslandi? Þetta er ekki forsvaranlegt, frú forseti, það þarf að fara að með öðrum hætti, fara að með meiri gát en verið er að gera og þess vegna er alveg óþarfi fyrir hæstv. iðnaðarráðherra að kveinka sér eitthvað undan þessari gagnrýni því að hún á sér svo djúpar rætur þegar maður horfir á þetta frá sjónarmiði veraldarinnar allrar. Rétt er að minna líka á að aðeins örfáir dagar eru í að blásið verði til baráttu í nafni vatnsins um veröld alla því að 22. mars verður haldinn má segja vatnsdagur, alþjóðlegi vatnsdagurinn, þar sem frjáls félagasamtök koma til með að vera mjög áberandi í því að setja fram kröfur um m.a. að vatnsveitur og vatn verði aðgengilegt fyrir alla íbúa jarðarinnar. Og eitt af því sem hefur heyrst frá Evrópu er að - ég hef frétt það frá Evrópusambandinu, starfsfólki í almannaþjónustu - að áhersla muni verða lögð á það á þessum alþjóðlega vatnsverndardegi, 22. mars, að fá vatn undanskilið þjónustutilskipun Evrópusambandsins, sem hefur verið umdeild á undanförnum missirum en það dró til tíðinda í þeim efnum á Evrópuþinginu 16. febrúar sl. en þá voru greidd atkvæði um þá tilskipun, þjónustutilskipun, og hún afgreidd upp á næsta þrep sitt í því ferli sem hún er í núna. Það er verulega mikil andstaða við þessa tilskipun í heild sinni innan Evrópusambandsins og ekki hvað síst þá þætti hennar sem varða vatn og þjónustu vatnsveitnanna í löndum Evrópusambandsins. Það er líka athyglisvert, frú forseti, að í síðasta mánuði, 21. febrúar, var samþykkt á 9. heimsþingi Alkirkjuráðsins ályktun sem snýr að nýtingu vatnsauðlinda, en eins og ég gat um fyrr í máli mínu er þjóðkirkjan meðal þeirra stofnana sem stóðu að vatnsverndarráðstefnunni sem haldin var 29. október á Grand Hóteli. Alkirkjuráðið hefur verið mjög virkt í baráttunni fyrir vernd vatnsins og vatnsauðlindarinnar í heiminum á alþjóðavettvangi. Í þessari nýju ályktun Alkirkjuráðsins eru kirkjur hvattar til að beita sér fyrir því að öllum sé tryggður aðgangur til vatns og þess sé gætt að vatnslindir séu ekki gerðar að markaðsvöru. En hvað erum við að innleiða hér, frú forseti? Við erum að innleiða hugmyndafræði sem gerir ráð fyrir því að vatnið sé fyrst og síðast markaðsvara, markaðsvara kvölds, morgna og um miðjan dag. Það eru sjónarmið viðskiptaráðherrans, sem líka situr í sæti hæstv. iðnaðarráðherra, að svo skuli vera og vatnsverndarsjónarmiðin komist ekki að. - Nú er þetta vatn enn að pirra mig, frú forseti. Hér leka glösin fleiri en eitt en blessað vatnið er nauðsynlegt fyrir ræðumenn í ræðustóli Alþingis þegar langar ræður eru fluttar. Ég held að ég mundi ekki hafa mikið úthald í að flytja langar ræður ef ég hefði ekki blessað vatnið. Mig langar, frú forseti, að vitna örlítið til þessarar ályktunar Alkirkjuráðsins sem gerð var á 9. heimsþingi Alkirkjuráðsins, eins og ég sagði áðan. Það var haldið 14.–23. febrúar sl. Segja má að í nokkrum liðum sé lagt til að farið verði í ákveðna íhugun og framkvæmdir varðandi málefni vatnsins, bæði svæðisbundið og alþjóðlega. Með leyfi forseta, segir í ályktuninni: „Lagt er til eftirfarandi: 9. heimsþing Alkirkjuráðsins 14.-23. febrúar 2006 í Porto Alegre: a) tekur undir yfirlýsinguna um Vatn til að lifa og kallar kirkjur og samkirkjuleg ráð til að vinna saman með það markmið í huga: b) að auka vitund um og grípa til nauðsynlegra aðgerða til viðhalds og verndunar vatnslinda gegn ofnýtingu og mengun sem þætti í réttinum til lífs; c) að beita sér fyrir átaki til að þróa lagaleg úrræði til að tryggja að rétturinn til vatns verði talinn grundvallarmannréttindi á landsvísu, á meðal þjóða og þjóðarheilda; d) að stuðla að samvinnu kirkna og hjálparsamtaka í málefnum er varða vatn, með þátttöku í samtökunum Ecumenical Water Network; e) að styðja félagsleg frumkvæði sem hafa það að markmiði að gera heimamönnum mögulegt að hafa umsjón með og stjórna vatnslindum og varna ofnýtingu í viðskiptalegum tilgangi; f) að hvetja ríkisstjórnir og alþjóðleg hjálparsamtök til að setja í forgang að koma á fót fullnægjandi sjóðum og öðrum aðferðum til að tryggja aðgang og fullnægjandi framboð á vatni til samfélaga og einnig stuðla að þróun hreinlætiskerfa og taka með í reikninginn þarfir fatlaðra til að hafa aðgang að hreinu vatni og hreinlætisaðstöðu; g) að fylgjast með samþykktum sem varða vatnslindir og upptökusvæði áa til að tryggja að slíkar samþykktir innihaldi nákvæm og skýr fyrirmæli til að koma í veg fyrir átök.“ Þetta er meðal þess sem samþykkt var í Porto Alegre á 9. heimsþingi Alkirkjuráðsins sem haldið var í síðasta mánuði undir yfirskriftinni Vatn til að lifa. Að sjálfsögðu fjalla þessir andans menn í löngu máli um á hvern hátt vatn er tákn lífsins, ekki ólíkt því sem Pétur Gunnarsson gerði í erindi sínu á ráðstefnunni hér heima og Jakobína Sigurðardóttir gerði í sögu sinni Lifandi vatnið. Það er ekki að ófyrirsynju að rétt er að hafa þessi stóru samtök og þetta stóra samhengi í huga þegar við skoðum það frumvarp sem við ræðum. Eins og Landvernd getur um í umsögn sinni til iðnaðarnefndar er mikilvægt að mati Landverndar - og það hafa fleiri náttúruverndarsamtök tekið undir og við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum lagt það til í þeirri vinnu sem nú fer fram varðandi stjórnarskrána - að ákvæði verði sett inn í stjórnarskrána sem tryggir að vatn verði skilgreint sem mannréttindi. Stjórn Landverndar segir í umsögn sinni til iðnaðarnefndar að hún hafi lagt til við stjórnarskrárnefnd eftirfarandi tillögu að ákvæði í stjórnarskrá Íslands, með leyfi forseta: „Heilnæmt vatn og loft, náttúran og fjölbreytni hennar, landslag, annað umhverfi og aðgengi að náttúru eru gæði sem allir bera ábyrgð á að nýtt séu með sjálfbærum hætti. Jafnframt skulu borgarar landsins sýna aðgát þannig að náttúru landsins og auðlindum sé ekki spillt. Stjórnvöldum ber að leggja sig fram um að tryggja öllum rétt til heilnæms vatns, lofts og annars umhverfis og aðgengis að náttúru. Allir skulu hafa aðgengi að upplýsingum og ákvörðunum er varða þessa þætti.“ Þetta er tillaga stjórnar Landverndar að kafla í stjórnarskrána sem lýtur að því að vatn sé mannréttindi alveg á sama hátt og það eru mannréttindi að eiga aðgang að heilnæmu lofti, þá sé það mannréttindamál að eiga aðgang að heilnæmu og hreinu vatni. Stjórn Landverndar ítrekar reyndar líka í umsögn sinni það sem segir um vatn í sameiginlegri yfirlýsingu þjóðkirkjunnar og fjölmargra félagasamtaka sem ég hef nefnt fyrr í máli mínu þar sem segir, með leyfi forseta: „Vatn er takmörkuð auðlind og almannagæði sem er undirstaða alls lífs og heilbrigðis. Vatn er frábrugðið öðrum efnum að því leyti að það finnst náttúrulega í föstu, fljótandi og loftkenndu formi og er aldrei kyrrt á einum stað eða einu eignarlandi heldur á stöðugri hringrás um heiminn.“ En eins og við vitum er hæstv. iðnaðarráðherra að gera tilkall til vatnsins í öllu þessu ólíka formi hvort sem er fljótandi eða í formi gufuafls. Við þekkjum þau frumvarp sem hún hefur verið að leggja fram um jarðrænar auðlindir þar sem allt er gert út frá forsendum nýtingar þvert á hugmyndir um vatnsvernd í veröldinni sem ég hef getið um í máli mínu. Stofnunin sem síðan á að fara með allt þetta vatn í hvaða formi sem það blessaða vatn er er Orkustofnun en stofnanir umhverfisráðuneytisins sniðgengnar í þessum efnum. Samkvæmt umsögn Landverndar sem ég hef vitnað til sem iðnaðarnefnd Alþingis fékk senda 28. nóvember 2005 segir í niðurlagi, með leyfi forseta: „Samkvæmt þessu er vatn afar margbreytilegt og á stöðugri hringrás þannig að það fellur ekki undir almennan skilning á því hvað getur talist einkaeign. Í þessu sambandi er einnig nauðsynlegt að líta til umræðu um þetta málefni á alþjóðavettvangi, innan Sameinuðu þjóðanna og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, þar sem mikilvægi aðgengis að heilnæmu vatni er áréttað í fjölmörgum samþykktum. Stjórn Landverndar leggur því áherslu á að óháð því hvernig eignarhald á vatni verður tilgreint í lögunum þá verði lögin þannig úr garði gerð að það fari aldrei á milli mála að öllum sé tryggður aðgangur að heilnæmu vatni til heimilishalds og búsþarfa.“ Hvers vegna skyldi Landvernd vera að árétta þetta í niðurlagi umsagnar sinnar? Vegna þess, frú forseti, að stjórn Landverndar telur þessa ekki gætt í því frumvarpi sem hér er rætt. Það má sannarlega til sanns vegar færa eins og farið hefur verið yfir að þeirra hluta er ekki gætt í frumvarpinu og hefur verið farið meira af kappi en forsjá í að koma þessum hlutum öllum niður og nægir að geta, af því að ég segi að hér hafi verið kastað til höndum og málin ekki verið unnin í eðlilegu samhengi, þá rek ég augun í það að 3. liðurinn í skilgreiningunum varðandi búsþarfir eru skilgreindar sem búsþarfir til kvikfjárræktar eingöngu. Varðandi búsþarfirnar og vatnsnýtingu til bústarfa, það er eingöngu vatnsnýting sem kemur til vegna kvikfjárræktar. Eitt dæmið um hvernig frumvarp þetta er úr garði gert, hversu vanmáttugt það er til að taka á því sem það á að fjalla um. Þegar öllu er á botninn hvolft fjallar frumvarpið ekki um það sem það ætti að fjalla um að hluta til, þ.e. hollustu, náttúruvernd, almannarétt og sjálfbæra nýtingu auðlindanna sem eru allt mikilvæg atriði sem verður að taka tillit til í sambandi við skilgreiningar í þessum efnum. Frú forseti. Mér hefur orðið tíðrætt um hið stóra samhengi í máli mínu. Ég hef vitnað til allsherjarsamninga í ræðu minni og farið vel yfir það sem rætt hefur verið á Íslandi og í alþjóðlegu samhengi um vatn upp á síðkastið, þessa lífsnauðsynlegu auðlind veraldarinnar sem ég vil meina að sé sameign mannkyns og eigi að vera sameign mannkyns og falli þess vegna ekki undir þær skilgreiningar sem gerðar eru í frumvarpinu. Ég tel afar alvarlegt að ríkisstjórnin skuli leggja þetta afl í að ýta frumvarpinu í gegn og þeim frumvörpum sem við þetta frumvarp hanga í ljósi þess sem ég hef sagt. Mig langar til að ljúka máli mínu með því að vitna í erindi sem haldið var á vatnsráðstefnu BSRB og fleiri fyrir áramótin, 29. október, þar sem Páll Hannesson, starfsmaður BSRB, fulltrúi á skrifstofu BSRB, rekur á hvern hátt reynslan af einkavæðingu vatns hefur verið slæm og fer þar yfir hluti eins og ég nefndi áðan um það sem gerðist í Bólivíu. Páll Hannesson er afar fróður um þessi mál og fór í erindi sínu vítt og breitt yfir sviðið í þeim efnum en hann lauk máli sínu á því að geta þess frumvarps sem hér um ræðir, þ.e. vatnalagafrumvarps hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerðar Sverrisdóttur. Ég vil fá að bera niður í erindi Páls Hannessonar þar sem hann fjallar um breytingar í átt til markaðsvæðingar í opinberum rekstri og hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ég tel að allar breytingar í átt til markaðsvæðingar á opinberum rekstri auki hættuna á þeirri túlkun að sá rekstur muni falla undir áhrifasvið GATS-samningsins. Hér má taka sem dæmi ný lög um vatnsveitur. Þau lög ýta undir eðlisbreytingu á því hvernig vatnsveitur hafa starfað á Íslandi og færa þann rekstur í átt til markaðsgilda og í raun frá þeirri hugsun að vatn sé fyrir alla. Ég veit ekki hvort allir hafi gert sér grein fyrir að sveitarfélögin sem höfðu skyldu til að starfrækja vatnsveitur og höfðu til þess einkarétt samkvæmt eldri lögum mega nú framselja þann einkarétt ótímabundið til hlutafélags og selja allar eigur vatnsveitunnar í hendur þess. Ég vil m.a. eigna það þrýstingi BSRB sem átti í viðræðum við félagsmálaráðuneytið áður en frumvarpið var lagt fram að það skilyrði var sett að slíkt fyrirtæki yrði að vera að meiri hluta í eigu opinberra aðila. BSRB vildi ganga lengra og fella orðin „að meiri hluta“ út. Á það var ekki fallist og því var greinilegur vilji hjá stjórnvöldum til að hleypa einkafyrirtækjum að rekstri vatnsveitna. Og við vitum að aðili í hlutafélagi þarf ekki endilega að ráða yfir meiri hluta hlutafjár til að geta stýrt því sem hann vill. Þá er vert að vekja athygli á að vatnsveitur heyra undir félagsmálaráðuneyti, en iðnaðarráðuneytið hefur verið að setja sérlög um orkufyrirtæki og þar með fellt vatnsveitur undir sig. Frumvarpið um vatnalögin gerir ráð fyrir að umráðaréttur landeiganda á vatni breytist í kláran eignarrétt og frumvarp um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum, þar með talið vatni, gerir ráð fyrir að eignarlandi fylgi eignarréttur á þeim auðlindum sem þar finnast. Eigandi auðlindarinnar þarf ekki leyfi Orkustofnunar til rannsókna, en hafi hann rannsóknarleyfi fær hann forgangsrétt á nýtingarleyfi.“ - Það er að vísu breytt, frú forseti, í meðförum þingsins og var sú eina breyting sem fékkst í gegn á því frumvarpi sem mikið var deilt um fyrir skemmstu. Páll Hannesson segir áfram í erindi sínu: „Þessar breytingar, sem og önnur lög er snerta vatn, virðast því ýta undir það sjónarmið að vatn sé einkaeign og að það sé markaðsvara. Því sé eðlilegt að mikilvægir hlutar þessa málaflokks heyri undir iðnaðarráðuneyti fremur en umhverfisráðuneyti eða félagsmálaráðuneyti. Hér virðist líka opnað á möguleika að menn og fyrirtæki geti eignast jarðeignir og nýtt sér vatnið sem uppsprettu auðs. BSRB hefur í umsögnum sínum um vatnsveitulögin, í erindi sínu til stjórnarskrárnefndar þar sem lagt var til að fest yrði í stjórnarskrá að litið verði á vatn sem mannréttindi og með því að eiga þátt í þessari ráðstefnu andæft þessu sjónarmiði og viljað efla samstöðu um þetta mikilvæga mál. Það er í ljósi þessarar þróunar og vegna þess að við viljum hafa áhrif á hvert stefnir, að þessi sameiginlega yfirlýsing fundarins er svo mikilvæg. Hún snýst um það hvaða sýn við höfum á vatn, hún snýst um það hvaða sýn við höfum á samfélagið og manninn. Viljum við að börnin okkar fæðist inn í samfélag þar sem frelsi ríkir svo lengi sem þau hafa efni á því – eða viljum við að þeim séu tryggð ákveðin mannréttindi og frelsi samkvæmt því?“ Páll lýkur síðan máli sínu á að segja, frú forseti: „Það mun hafa tekið sex ár að semja vatnalögin sem tóku gildi 1923. Ég segi því, flýtum okkur hægt, vöndum til verka og fylgjum ábendingum yfirlýsingarinnar Vatn fyrir alla!“ Þetta eru sannarlega orð í tíma töluð og eiga við í ræðustól Alþingis í miðri 2. umr. um vatnalagafrumvarp hæstv. iðnaðarráðherra. Niðurstaða mín er sú að vatnið er ekki eins og hver önnur auðlind og því má ekki umgangast það eins og hæstv. iðnaðarráðherra gerir í frumvarpi sínu, þ.e. fyrst og síðast sem markaðsvöru. Fjölbreytileiki íslensku vatnsauðlindarinnar er gríðarlega mikill. Við eigum vatnavistkerfi sem eru engu lík. Að þeim steðja ýmsar hættur og vandamál sem þarf að vera á varðbergi gagnvart. Ein af hættunum stafar frá hæstv. iðnaðarráðherra og ríkisstjórninni sem ógnar vatnafræðilegum fjölbreytileika landsins og sérstöðu auðlinda okkar með því að fara offari í virkjanaáætlunum fyrir stóriðju sem rekin er af erlendum auðhringum. Allt finnst mér þetta hið versta ráðslag, frú forseti, og finnst ríkisstjórnin fara á svig við grundvallarhugsunina í gömlu vatnalögunum, sem samþykkt voru á Alþingi og tóku gildi 1923. Ég nefni sem dæmi setningu úr 7. gr. þessara laga. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Vötn öll skulu renna sem að fornu hafa runnið.“ Þessi setning er svo sem tekin upp í frumvarp iðnaðarráðherra og er látin halda sér. En hvað þýðir hún? Lætur ríkisstjórnin öll vötn renna svo sem þau hafa runnið? Ó nei. Er þessi ríkisstjórn þar með að brjóta gildandi vatnalög og ætlar hún að halda því áfram? Ó já, frú forseti, svo virðist vera. Hvað á að segja annað en að verið sé að brjóta 7. gr. núgildandi vatnalaga með því að flytja heilt jökulvatn úr farvegi sínum, eins og er verið að gera við Jökulsá á Dal og níðast á berginu undir Þrælahálsi og Fljótsdalsheiði til að koma því gríðarlega jökulfljóti yfir í farveg Jökulsár á Fljótsdal. Er vötnum þar heimilað að renna svo sem að fornu hafa runnið? Ó nei. Hvers vegna í ósköpunum gerir hæstv. ráðherra ekki að tillögu sinni að þessi setning fari út úr frumvarpinu? Ætlar hún að halda áfram að nota þetta til skrauts, upp á punt og algjörlega merkingarlaust? Svo virðist vera, frú forseti. Það er mjög miður. Stundum hefur verið notuð líkingin af fílnum í postulínsversluninni. Þegar ég sé hvernig ríkisstjórnin gengur um náttúruauðlindina vatnið og náttúruauðlindina ósnortna náttúru og hvernig farið er með virkar og hugvitsamlegar og mikilvægar setningar í lögum sem hafa gilt nánast alla síðustu öld, eins og í þessu tilfelli að vötn öll skuli renna sem að fornu hafa runnið þá spyr ég: Hefur ríkisstjórnin bara enga samvisku gagnvart því að vera að fara svona á svig við þessi lög? Hvernig rökstyður hæstv. iðnaðarráðherra að hún skuli heimila þessari setningu að halda áfram og lengja lífdaga hennar í frumvarpi til vatnalaga þegar það er ekki nokkur snefill af ætlun hjá henni að fara eftir henni? Nei, frú forseti, allt finnst mér málið dapurlegt. Það ber allt að sama brunni. Ríkisstjórnin hefur ekki borið gæfu til að opna augu sín fyrir því hvers konar auðlind vatnið okkar er heldur hefur hún kappkostað og lagt sig í líma við að skilgreina auðlindina sem fyrirbæri sem hægt er að breyta í markaðsvöru, verðleggja og selja. Það er til vansa fyrir ríkisstjórnina og það er sárt að þjóðin skuli enn sitja uppi með slíka ríkisstjórn. Eftir allt sem á undan er gengið fylgir yfirgangurinn og frekjan í frumvarpi til vatnalaga, í frumvarpi til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum og frumvarpi til laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Ég gæti talið fleiri lög sem hæstv. iðnaðarráðherra Valgerður Sverrisdóttir hefur reynt að breyta í þágu stóriðjustefnu þessarar ríkisstjórnar. Frú forseti. Með þessum orðum lýk ég fyrri ræðu minni við 2. umr. Mér finnst þýðingarmikið að stjórnarandstaðan komi fram með öll þau gildu rök sem mæla gegn því að frumvarpið verði samþykkt. Ég lýsi yfir fullum stuðningi við þá tillögu sem fram kemur í nefndaráliti minni hluta iðnaðarnefndar, að þessu máli verði í heild sinni vísað frá og Alþingi Íslendinga forðað frá því að greiða atkvæði um þessa vitleysu.

Frú forseti. Við ræðum um frumvarp til vatnalaga. Ég sit fyrir hönd Frjálslynda flokksins í iðnaðarnefnd þingsins og einnig í umhverfisnefnd þingsins sem áheyrnarfulltrúi. Það vekur athygli mína að hér er eingöngu rætt um vatn út frá nýtingarstefnunni. Það er eins og það sé bara valtað algjörlega yfir öll umhverfissjónarmið hvað þetta varðar. Það segir nokkuð um hve góð tök annar stjórnarflokkurinn hefur á þessum málaflokki að hann getur ýtt Sjálfstæðisflokknum algjörlega til hliðar. Formaður iðnaðaðarnefndar, hv. þm. Birkir Jón Jónsson, leiðir málið áfram fyrir hönd hæstv. iðnaðarráðherra og valtar yfir öll umhverfissjónarmið. Það kemur greinilega fram í umsögnum með frumvarpinu. Helstu stofnanir í umhverfismálum, svo sem Umhverfisstofnun, gefa þessu frumvarpi mjög lága einkunn. Ekki nóg með það heldur liggur fyrir að við Íslendingar þurfum að löggilda vatnatilskipun Evrópusambandsins. Ef allt væri með felldu horfðu menn yfir sviðið og reyndu að gæta jafnvægis. En það er ekki gert, alls ekki. En ég ætlaði ekki að gera umhverfismálin að meginefni ræðu minnar. Þeim hafa verið gerð mjög góð skil í fyrri ræðum. Einnig hefur verið farið mjög rækilega yfir réttarfarslega sögu þessa máls. Ég vil hrósa þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls, bæði hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni, sem fór yfir sín sjónarmið, og ekki síður hv. þm. Jóhanni Ársælssyni, en þeir fóru yfir tilurð laganna sem til stendur að breyta með þessu frumvarpi, sem eru frá árinu 1923. Það má vera að megininntak frumvarpsins sem við ræðum um hér sé ákveðin formbreyting. Ég hefði þá talið að við ættum að sýna þeim sem stóðu að þeim lögum sem sett voru árið 1923 þá virðingu, frú forseti, að vinna þær breytingar almennilega. Ég er á því að stjórnarmeirihlutinn hefði átt að gera það. Við í minni hlutanum erum að reyna að hafa vit fyrir meiri hlutanum og koma í veg fyrir að þjóðþingið þurfi að hafa skömm af slíkum lagabreytingum. Ég bendi á það eins og ég gerði í 1. umr. og í nefndarstarfinu að ýmislegt í þessu frumvarpi er einfaldlega illa gert. Mér finnst mjög sárt að þurfa aftur við 2. umr. að nefna sömu þætti. Ég hefði helst viljað komast hjá því að fara yfir skilgreiningarnar í frumvarpinu. Ég minntist á það hér við 1. umr. að þær eru með ólíkindum, t.d. hvernig grunnvatn er skilgreint. Sú skilgreining er svohljóðandi: „Allt vatn neðan jarðar í samfelldu vatnslagi í gegnmettuðum jarðlögum, kyrrstætt eða rennandi, sem er í beinni snertingu við jarðlögin.“ Ég vil bara að fólk íhugi hvernig þetta má vera öðruvísi, að vatn sem er neðan jarðar sé ekki í beinni snertingu við jarðlög. Ég átta mig ekki á því. Þetta hefur verið bent á, bæði við 1. umr., í nefndarstarfi o.s.frv., að það þurfi að fara yfir þessa löggjöf. Nei, ekki skal hlustað á eitt eða neitt. Það er ekki hlustað á bunka athugasemda, sem ég ætla ekki að fara yfir nema að litlu leyti. Mér finnst það mjög sérstakt, í ljósi þess að við erum að breyta lögum sem eru komin til ára sinna og var vandað virkilega til, að við eigum þá að kasta til höndum við lagabreytingarnar. Mér finnst það mjög undarlegt þótt það komi í sjálfu sér ekki á óvart miðað við aðra lagasetningu sem ágætur hæstv. iðnaðarráðherra hefur staðið fyrir. Fyrir þingið hafa verið lögð frumvörp sem hæstv. ráðherra hefur bara misskilið við frekari umræðu. Síðan hefur hún haldið því fram, t.d. varðandi raforkulög að rafmagn mundi ekki hækka nema lítillega, um hundraðkalla. En þær hækkanir hafa því miður valdið búsifjum í iðnaði og hjá fólki á landsbyggðinni. Þetta er því ekkert einsdæmi. Ég furða mig samt á Sjálfstæðisflokknum að láta teyma sig í þessar ógöngur. Auðvitað sjá þeir að Framsóknarflokkurinn á bágt og vilja að einhverju leyti standa með flokknum þessa dagana. En að ganga svo langt að fara að breyta gömlum lögum með þessum óskapnaði sem við erum að ræða hér finnst mér undarlegt. Það má vera, frú forseti, að þetta sé að mestu formbreyting sem hér um ræðir og að minna leyti efnisbreyting. Það sem hefur verið deilt um í dag er einkum hvort í breytingunni felist að eignarhald á vatni komist í lög í stað þess sem áður var, þ.e. eignarhalds á vatnsréttindum samkvæmt gildandi lögum. Hversu mikil breyting er það? Það er deiluefnið hér í dag og hefur verið undanfarna daga. Annars vegar er eignarhald á vatnsréttindum og hins vegar eignarhald á vatni, svo að við reynum að kristalla þann ágreining sem verið hefur í þessu máli. Það má vera að munurinn sé óverulegur en við verðum samt sem áður að skoða það í því ljósi að ríkisstjórnin sem hefur verið við völd hefur staðið í ýmsum óhæfuverkum, vil ég segja, frú forseti, t.d. að gera auðlindina í sjónum, fiskimiðin, að einkaeign. Það verður að skoða það í þessu ljósi. Hér ganga menn þó hreint til verks og segja að þetta eigi að vera einkaeign þeirra sem eiga landskika. Það ber að virða að menn koma þar hreint til dyranna. En hvað varðar fiskveiðiauðlindina er sagt að þetta sé sameign þjóðarinnar þótt báðir flokkarnir, kvótaflokkarnir, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, vinni skipulega að því að færa þá sameign þjóðarinnar í hendur á einkaaðilum. Ég tel að hefðu þeir komið hreint til dyranna þá hefði þjóðin einfaldlega hafnað þessum flokkum. Ég vona að í næstu kosningum verði þessum flokkum refsað verulega og ég á satt að segja ekki von á öðru. Ég vil einnig vekja athygli á því að hv. formaður iðnaðarnefndar hefur staðið fyrir ómálefnalegri umræðu. Í staðinn fyrir að ræða þann mun sem er á því annars vegar að vatn sé skilgreint sem einkaeign og hvort vatnsréttindi séu einkaeign hefur hann talað um að þeir sem efist um að eingöngu sé um formbreytingu að ræða heldur ákveðna efnisbreytingu séu jafnvel kommúnistar og ætli að standa fyrir eignaupptöku. Það er náttúrlega af og frá að þeir sem vilja standa fyrir sömu, ég vil segja, íhaldssemi að vatnsréttindi séu skilgreind með sama hætti og gert hefur verið, standi í svona málflutningi. Þetta er ómálefnalegt. Jafnvel hefur verið látið í veðri vaka að það sé verið að ganga á einhvern rétt bænda í landinu. Ég vil vekja athygli hv. formanns iðnaðarnefndar á því hvað hann hefur gert með umsögn frá bændum, frá Bændasamtökum Íslands. Ég ætla að lesa það. Það er ein af þeim fáu umsögnum sem ég tel vert að vekja athygli á hér í þessari ræðu vegna þess að látið hefur verið í veðri vaka að verið sé að taka eitthvað af bændum. Í umsögn Bændasamtakanna segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið hefur nú verið yfirfarið á nýjan leik og kemur í ljós að athugasemdir Bændasamtakanna hafa verið að engu hafðar. Þær eru því sendar á ný og nefndin vinsamlegast beðin um að íhuga þær vandlega. Sumar athugasemdirnar eru nánast sjálfsagðar, svo sem um skilgreiningu búsþarfa í 3. gr. Það er auðvitað fráleitt í dag að búsþarfir séu einskorðaðar við kvikfjárrækt.“ Hvað gerir fulltrúi Framsóknarflokksins við athugasemdir frá Bændasamtökum Íslands? Það verður að segjast eins og er að hann gerir nákvæmlega ekki neitt með þær. Það hefur ekkert verið gert með það, sem bændur telja algjörlega sjálfsagt, að einskorða ekki skilgreiningu á búsþörfum við kvikfjárrækt. Mér finnst það athyglisvert. Það sýnir að flokkurinn er á rangri leið í stefnu sinni. Hann hefur alla vega algjörlega yfirgefið öll sjónarmið bænda í þessu frumvarpi. Það kemur skýrt fram. Fleira má nefna hvað þetta varðar. Flokkurinn virðist ekkert gera með sjónarmið dreifbýlisins og bænda. Ég vil nota tækifærið hér og vekja athygli á því, vegna þess að menn hafa verið að tala um einhverja eignaupptöku, að hér hefur verið til umræðu ákveðin eignaupptaka sem Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hafa staðið fyrir og er á mörkum þess að standast stjórnarskrá, ég efast um að það standist stjórnarskrá, þ.e. að svipta bændur útræðisrétti sínum. Mér finnst það ákveðin kokhreysti að geta komið í þennan ræðustól og sakað þá sem vilja hafa óbreytta skipan um að ætla að standa fyrir einhverri eignaupptöku og vera síðan sjálfir að svipta bændur útræðisrétti sínum frá strandjörðum sem þeir hafa haft frá ómunatíð. Það mátti lesa mjög fróðlega grein um það málefni í Morgunblaðinu á sunnudaginn eftir Ómar Antonsson frá Horni. Mér finnst það mjög athyglisvert að menn treysti sér til að fullyrða þessa hluti þegar menn eru í svo slæmri stöðu sem raun ber vitni. Í þessu sambandi er vert að vekja athygli á því að þegar ég spurði þann hæstv. ráðherra sem kvaddi hér í dag, Árna Magnússon, um það hvort virða ætti útræðisréttinn þá vafðist honum tunga um tönn. Það var aðallega vegna þess að kvótakerfið virðist svo heilagt hjá Framsóknarflokknum að ef minnsti grunur er um að verið sé að raska því kerfi verða menn mjög hvumsa og fara allir í vörn. Það er ef til vill vegna þess að hæstv. forsætisráðherra virðist eiga einhverra hagsmuna að gæta, hann er enda guðfaðir kerfisins og vill vernda það í einu og öllu, festa það í sessi og helst að flytja það til annarra landa. Bændasamtök Íslands gera fleiri athugasemdir við þetta frumvarp. Það var ekki eingöngu hve búsþörf er þröngt skilgreind heldur telja bændur að meiri hlutinn á þingi, sem stendur fyrir þessari lagasetningu, sé eitthvað að breyta netlögum. Það er þá liðurinn í því að finna út þennan útræðisrétt strandjarða. Bændur telja líka að meiri hlutinn á þingi skilgreini heimilisþarfir allt of þröngt. Einnig má nefna að menn telja það meginatriði að frumvarpið taki ekki tillit til neins er varðar vatnsmiðlun. Þetta var allt rætt í iðnaðarnefndinni en eftir vandlega íhugun hefur meiri hlutinn í iðnaðarnefnd greinilega komist að því að ekki eigi að gera nokkurn skapaðan hlut með sjónarmið bænda. Mér finnst það athyglisvert. Það vakti athygli mína, sérstaklega í ljósi þess að hv. formaður nefndarinnar var, eins og áður sagði, að væna aðra um kommúnisma og einhverja eignaupptöku. Ég fullyrti hér að frumvarpið væri mjög illa unnið. Einu rök þeirra sem hafa verið með því að breyta þessum lögum hafa verið þau að verið væri að nútímavæða þennan málaflokk. Jú, ég er tilbúinn að breyta hlutunum til nútímans en ég hefði viljað fá einhver rök þar að baki. Við ræddum það margoft í iðnaðarnefndinni að ef verið væri að nútímavæða þennan lagabálk hefðu menn gefið kost á því að styðjast við hnitakerfi í 11. gr. í stað þess að tala um landamerki með mjög sérkennilegu orðalagi, ég efast um að margir botni í hvað verið er að fara í þeirri grein. Við erum komin fram í árið 2006 og menn eru farnir að merkja hnit mjög nákvæmlega á kort, jafnvel upp á millimetra. Þannig að maður hefði talið að ef verið væri að nútímavæða eitthvað gamalt ætti ekki að sjást setning eins og í 11. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Nú vex gras upp úr vatni við lágflæði og fylgir vatnsbotn þá landi sem þurrt land væri. Ef eyjar, hólmar eða sker eru í stöðuvatni fylgja þeim netlög sem áður segir. Nú á maður eyjar, hólma eða sker fyrir landi annars manns og er sundið mjórra en 230 metrar og ræður þá miðlína sundsins merkjum. Jafnan skal miða við lágflæði í vatni.“ Þetta er texti sem ég er viss um að margir eiga erfitt með að klóra sig fram úr. Það hefði verið miklu nær að gefa kost á því að nota einfaldlega hnit til að ákveða landamerki. Það er fleira sem kom upp í hugann og menn voru að ræða, vegna þess að það var verið að tína eitt og annað til sem ég ætla kannski ekki að fara mjög nákvæmlega yfir en ég vil t.d. nefna þessar skilgreiningar á mannvirki: Hvers konar manngerð tilfæring, t.d. hús, brú eða virkjun. Hvað er manngerð tilfæring? Það er nú hús, brú eða virkjun. Mér finnst þetta mjög sérstakt orðlag. Ég hefði talið að þegar menn væru að fara yfir rúmlega áttræð lög ættu þau betra skilið en svona skilgreiningu. Það hefði þurft að ganga betur frá lausum endum og fara rækilega yfir þetta og segja okkur hvaða vandamál verið væri að leysa. Það hefur ekkert komið fram um það hvers vegna fara þurfi í þessar breytingar. Mér hefði þótt vænt um ef það hefði komið fram. Einu svörin eru: Það er verið að nútímavæða. En nútíminn virðist ekki vera kominn inn í 11. gr. frumvarpsins um landamerki í stöðuvötnum þó svo að hægur vandi hefði verið að setja hnit þar inn. Mönnum liggur svo á að hvorki er hægt að taka tillit til bænda né leiðrétta skilgreiningar sem allir sjá að eru til vansa. En eins og áður segir virðist þetta frumvarp fyrst og fremst vera nýtingarfrumvarp og ekki taka tillit í einu né neinu til umhverfisins. Þar ræður ríkjum hæstv. iðnaðarráðherra. Það kemur greinilega fram í VII. kafla frumvarpsins að í öllum greinum virðist það vera markmiðið að ef einhver vill ekki nýta vatn, t.d. fara í einhverja virkjun sem hæstv. iðnaðarráðherra er mjög annt um að farið sé í, þá er það viðkvæðið að hæstv. iðnaðarráðherra geti þvingað slíkt fram. Ég get lesið hér til fróðleiks 20. gr., með leyfi forseta: „Nú vill eigandi annars vatnsbakka merkivatns gera mannvirki í vatni til vatnsnýtingar og þarf að nota til þess land hinum megin og skal hann þá bjóða eiganda þess lands að gera mannvirki með sér og nota vatnið að réttri tiltölu. Nú verða þeir sammála um framangreint, en greinir á um framkvæmd verksins, skiptingu kostnaðar eða vatnsnot, og skal þá skera úr með mati dómkvaddra matsmanna.“ Síðan segir: „Nú vill eigandi annars vatnsbakkans ekki taka þátt í mannvirkjagerð og getur ráðherra þá heimilað eignarnám til afnota af landi hans til að framkvæma verkið.“ Ef einhverjum dettur í hug að framkvæma eitthvað og meðeigandinn, eða sá sem deilir með honum landi eða landamerkjum, er ekki alveg á því þá er í hverri greininni á fætur annarri kveðið á um að hæstv. iðnaðarráðherra geti kreist mannvirkið fram. Þetta er greinilega allt sniðið að því að iðnaðarráðherra hafi lokaorðið. Það er sem sagt kveðið á um að hægt sé að ná því fram að fara út í framkvæmdir þó svo að eigandinn vilji það ekki. Menn tala um að þetta snúist eingöngu um eitthvert eignarhald og að menn hafi meira sjálfræði en það er ekki svo. Þetta snýst frekar um það að sá sem vill nýta eða virkja hafi lokaorðið en ekki sá sem á land og vill eiga það ósnortið, hann verður samkvæmt þessu frumvarpi alltaf að lúta vilja hæstv. iðnaðarráðherra sem við vitum að er mjög áfram um virkjanir. Það kom hér fram. Hún auglýsir m.a. rafmagn á lægsta verði út um allan heim, þ.e. ef það er til stóriðju. En iðnaðurinn í landinu og íbúar landsbyggðarinnar fá því miður, verð ég að segja, rafmagn á öðrum kjörum en áliðnaðurinn. Það er ákveðið umhugsunarefni. Fleira má nefna sem mér finnst vert að fara yfir í því frumvarpi sem við ræðum. Ég vil gera að umtalsefni vatnafélögin sem eru að mínu viti algerlega óútfylltur víxill og maður veit í rauninni ekkert hvað þýða. Ég furða mig á því að menn skuli vera með vatnafélög. Það eru fleiri en ég sem furða sig á því vegna þess að fram kom hjá veiðimálastjóra að honum þykja þessi vatnafélög vera mjög laus í reipunum og virðast ekki vera í neinum tengslum við veiðifélög sem ná yfir ákveðið vatnasvið. Ekki er heldur skylda að vera í þessum vatnafélögum og eftir að hafa farið í gegnum VIII. kafla er ég á því að ef vel ætti að vera ætti að fella hann algerlega úr lögunum. Það má færa mörg rök fyrir því. Meðal annars kemur fram að ekki er ljóst hvert atkvæðamagn þarf að vera og hvort menn fái að vera í félögum. Þetta er allt mjög laust í reipunum og ég verð að segja að það færi miklu betur á því að þessi vatnafélög yrðu bara felld út vegna þess að hlutverk þeirra er mjög illa skilgreint og tengsl þeirra við þau félög sem eru starfandi fyrir í ánum. Þá á ég við veiðifélögin. En í umsögn frá veiðimálastjóra segir, með leyfi forseta: „Eins og vikið er að í umsögn Landssambands veiðifélaga er nauðsynlegt að skýra frekar lögsögu vatnafélaga, þegar þau starfa innan félagssvæðis veiðifélags og nauðsynlega samráðsskyldu við veiðifélagið.“ Þetta er náttúrlega með ólíkindum að menn skuli ekki hafa tekið tillit til þess í neinu. Reyndar var þetta kannski það eina sem einn af þeim sem voru í stjórnarmeirihlutanum sýndi áhuga, þ.e. laxveiði í tengslum við frumvarpið. Maður hefði haldið að menn hefðu að einhverju leyti tekið tillit til þess áhuga. En það eina sem vikið er að í nefndarálitinu er ein setning: „Meiri hlutinn telur mikilvægt að þeim sem fara með stjórn veiðimála verði ávallt tilkynnt um framkvæmdir í ám og vötnum sem áhrif hafa á fiskstofna og lífríki þeirra.“ Annað er það ekki. Greina má í þeim umsögnum sem eru með frumvarpinu að menn hafa virkilegar áhyggjur af þessu og það kemur víða fram. Meðal annars er gerð athugasemd við 18. gr. frumvarpsins þar sem segir: „Orkunýtingarréttur fasteignareiganda takmarkast við það að enginn sé sviptur vatnsnotum skv. 15. gr. né neinum bakaðir óhæfilegir örðugleikar um slíka notkun né vatni sem nota þarf með þeim hætti spillt fyrir neinum svo að til verulegra óþæginda horfi.“ Hér gerir veiðimálastjóri mjög veigamiklar athugasemdir að ekki skuli vera í einu né neinu vikið að því sem varðar fiskigengd og lífríki ánna. Við megum ekki gleyma því að þetta eru auðlindir eins og aðrar og búa til mikinn auð fyrir þjóðina. Það eru þeir veiðimenn sem koma í árnar og veiða lax og skilja eftir sig mikinn gjaldeyri, en þau sjónarmið eiga að víkja, frú forseti, og eingöngu að vera orkunýtingin í þessu frumvarpi. Við megum ekki gleyma því heldur að frumvarpið er mjög víðtækt og það kemur fram í 2. gr. þess að það á ekki eingöngu að ná til vatns eins og við skiljum það, heldur einnig í föstu formi þannig að þetta nær til jökla. Þetta nær einnig til loftkennds forms og maður veit ekki hvort þetta nái þá til skýjanna sem fara yfir viðkomandi landsvæði, eða hvað vakir fyrir frumvarpshöfundum með því að hafa þetta svo. En greinilegt er að markmiðið með þessu er að menn vilja ná alveg örugglega öllu og engu á að sleppa. Það er greinilega markmiðið þó að það sé mjög sérstakt að tilgreina eitthvað sem vart kemur málinu við. Að lokum hefði ég talið fróðlegt fyrir umræðuna í dag að hv. formaður iðnaðarnefndar hefði verið til svara í meiri mæli. Til dæmis komu frá hv. ræðumanni sem talaði á undan mér mjög athyglisverðar athugasemdir þar sem vakin var athygli á að grunur léki á að frumvarpið stangaðist á við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands og var vitnað m.a. í samþykkt norrænna ráðherra. Það hefði verið fróðlegt ef hv. þingmaður og formaður iðnaðarnefndar, Birkir Jón Jónsson, brygðist að einhverju leyti við þeim athugasemdum. Það hefði verið fróðlegt að vita það og ef hann hefur ekki kynnt sér það að það kæmi þá fram síðar í umræðunni hvort svo væri eða ekki, og afstaða hans, því að það er náttúrlega rétt að svara því þegar verið er að afgreiða frumvarp hvort menn séu að einhverju leyti að fara á svig við alþjóðaskuldbindingar, frú forseti. Mér finnst í rauninni ekki hægt að láta málið frá sér að öðru leyti en svara þeim athugasemdum sem komu hér fyrr í kvöld frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur. Það er fleira sem vekur athygli og vafi leikur á sem kom fram reyndar í nefndarstarfinu. Það er umsögn um frumvarpið frá fjármálaráðuneytinu sem hefur ekki verið til umræðu í dag eða fyrr í umræðunni sem mér finnst rétt að vekja athygli á, sérstaklega fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Það er lokasetningin á þessu 46 blaðsíðna skjali: „Verði frumvarpið óbreytt að lögum verður ekki séð að það hafi aukinn kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð.“ Menn þurfa ekkert að velkjast í vafa um það að frumvarpið mun hafa verulegan kostnað í för með sér fyrir Orkustofnun. Hún er að fá viðamikið hlutverk í þessum málaflokki, eftirlitshlutverk og stjórnsýsluhlutverk. Allt kostar þetta og mun örugglega verða liður í því að þenja enn frekar út ríkisútgjöldin sem hafa þanist alveg gríðarlega á síðustu árum sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið við völd með Framsóknarflokknum. Það er eins og þeir magni upp eyðslufíknina hjá hvor öðrum, ef svo má að orði komast, en ríkisútgjöld hafa hækkað um 120 milljarða á föstu verðlagi sem eru gríðarlega háar upphæðir. Mér finnst í rauninni að fjármálaráðuneytið ætti að vinna betur þegar verið er að fara með svona frumvarp í gegn, og ekki í fyrsta sinn, þetta er í annað sinn sem reynt er að koma frumvarpinu í gegnum þingið. Síðast sáu menn að sér og maður vonast til að menn sjái að sér enn á ný og hlusti á stjórnarandstöðuna þó svo þeir séu greinilega orðnir of stórir karlar til að hlusta á forustumenn bænda, stjórnarflokkarnir, framsóknar- og sjálfstæðismenn, að þeir taka í engu tillit til athugasemda þeirra, taka í engu tilliti til athugasemda veiðimanna, taka í engu tillit til athugasemda stofnana umhverfisins, taka í engu tilliti til, ég vil segja neinna athugasemda. Ég veit í rauninni ekki hvað þeim gengur til, hvers vegna menn eru þá að óska eftir því að menn sendi inn athugasemdir og gera síðan ekkert með þær. Mér finnst það vera umhugsunarefni. Frú forseti. Þegar menn fara í gegnum svona lagasetningu væri sanngjarnt gagnvart þeim sem senda inn umsagnir að stjórnarmeirihlutinn færi í gegnum þær að einhverju leyti og segði okkur hvers vegna ekki er tekið tillit til bænda, umhverfisins og laxveiðimanna. Það hefði verið fróðlegt í umræðunni. Það er í rauninni, ég vil segja ákveðin kurteisi fólgin í því að vera ekki að óska eftir því að menn sendi inn umsagnir og taka síðan í engu tillit til þeirra og gera í rauninni ekkert með þær. En það er aldrei að vita. Menn verða að treysta á að menn sjái að sér. Það gerðist um jólin að menn tóku tillit til þess sem stjórnarandstaðan hafði fram að færa og það er aldrei að vita nema hæstv. iðnaðarráðherra sjái enn á ný að sér. Ég vonast til að bændur og laxveiðimenn þrýsti á um að svo verði því hér er í rauninni verið að setja lög sem eru illa úr garði gerð, þ.e. frumvarpið. Ég er á því að við skuldum þeim sem settu þau lög sem hafa staðist tímans tönn betri vinnubrögð og einnig málaflokknum. Vatn er auðlind sem er ekki hægt að virða til fjár vil ég segja og sem betur fer búum við svo vel að nægilegt er af henni. Ég vonast til þess að menn hugsi málið betur, taki tillit til þeirra umsagna sem hafa fram komið og breyti þessu frumvarpi að minnsta kosti, frú forseti.

Hæstv. forseti. Ég held að ekki hafi farið fram hjá neinum að við ræðum vatnalög og er sú umræða orðin talsvert löng. Reyndar á þetta frumvarp sér langa sögu. Það er verið að endurskoða heilan lagabálk frá 1923, vatnalögin voru sett þá, og menn hafa í umræðu um frumvarpið iðulega skírskotað til þeirrar umræðu sem þá fór fram. Það sem mér hefur þótt einkenna umræðuna er spurningin um hvað í grundvallaratriðum felist í þessu nýja frumvarpi og að hvaða leyti það kunni að vera frábrugðið lagasmíðinni frá 1923. Þá er það tvennt sem menn nefna og kannski eitt fyrst og fremst. Það er með tilvísan til eignarréttar, hvort eignarréttur á vatni sé einvörðungu að breytast að formi til með frumvarpinu eða hvort breytingin taki að einhverju leyti til innihalds. Inn í þetta hefur síðan fléttast umræða um vörn sem stjórnarskráin veitir eignarréttinum, að hvaða marki löggjafinn hafi heimildir og möguleika til að breyta lögum án þess að brjóta í bága við stjórnarskrá landsins. Ég hef velt fyrir mér þegar ég hef hlýtt á umræðuna hvað hefði gerst ef hæstv. iðnaðarráðherra hefði verið á forsetastóli í Bandaríkjunum þegar Abraham Lincoln fór þar með völd og þrælastríðið geisaði og tekist var á um hvort afnema ætti þrælahald í Bandaríkjunum. Þá voru höfð þau rök uppi að þrælahald væri innmúrað í lög og gott ef ekki stjórnarskrá og það var iðulega skírskotað til efnahagslegra hagsmuna sem mætti ekki raska við. Er það virkilega svo að ef eitthvað sem lýtur að eignarrétti manna hefur einhvern tímann verið fest í lög eða stjórnarskrá þá sé það óumbreytanlegt um aldur og ævi? Ég tel afar vafasamt að fylgja slíkri hugsun. Í þessari umræðu, bæði nú og við 1. umræðu í nóvember, fannst mér tvennt koma fram frá hæstv. iðnaðarráðherra, hv. formanni iðnaðarnefndar og öðrum talsmönnunum þessara lagabreytinga, sem mér fannst svolítið í mótsögn. Annars vegar var sagt: Við erum í reynd ekki að gera neitt. Við erum í reynd ekki að breyta neinu, a.m.k. ekki neinu í grundvallaratriðum. Síðan var bætt við að tímarnir væru breyttir frá því á öndverðri 20. öldinni og við værum knúin til þess sökum breytinga í tíðarandanum, þjóðhátta almennt og viðhorfa, að breyta þessum lögum. Mér finnst eðlilegt að taka þurfi þessi lög upp, breyta þeim og laga þau að samtímanum í ýmsu tilliti. En þá er spurningin: Kalli hverra ættum við að hlíta? Á hvaða raddir ætlum við að hlusta? Til hvaða sjónarmiða og viðhorfa viljum við horfa við þessar breytingar? Er það svo að við viljum treysta eignarréttarákvæðinu þegar vatnið er annars vegar, einkaeignina? Eða er kominn tími til að losa um ákvæði sem er að finna í lögum og lúta að eignarrétti einstaklinga á vatni? Ættum við fremur að hlusta á þær raddir sem nú heyrast með vaxandi þunga frá almannasamtökum víðs vegar um heiminn? Þær segja: Vatnið á að skilgreina sem mannréttindi og nokkuð sem snertir almannahag og af þeim sökum eigum við að skilgreina vatnið sem almannaeign. Slíkt kall hefur m.a. borist frá Sameinuðu þjóðunum. Þetta kall kemur frá verkalýðshreyfingum víðs vegar um heiminn og frá kirkju og trúarsamfélögum víðs vegar um heim. Þetta kall berst frá öllum þessum aðilum, verkalýðshreyfingu, trúarhreyfingum, mannréttindasamtökum, náttúruverndarsamtökum. Slíkt kall hefur borist frá Menningar- og friðarsamtökum kvenna, svo ég vísi í samþykktir sem hafa verið gerðar hér á landi. En öll þessi samtök sem ég nefndi sameinuðust síðastliðið haust í ályktun undir yfirskriftinni „Vatn fyrir alla“. Þar voru þessar áherslur uppi. Þetta finnst mér valið sem við stöndum frammi fyrir. Eins og ég kem að síðar hafa menn velt þessum grundvallarforsendum fyrir sér í umræðunni í langan tíma. Það gerðu menn í umræðu um auðlindalöggjöfina 1998, sem er að mínu mati einhver afdrifaríkasta lagasmíð sem gerð hefur verið á Alþingi á síðustu árum. Þar var langt gengið í að treysta og auka eignarréttarákvæði einstaklinga yfir auðlindum í jörðu. Þá fór vissulega fram mikil umræða í þinginu en ég hef trú á að margir sem samþykktu þau lög vilji heldur að þeir hefðu látið það ógert. Ég held það. Ég held að margir telji nú að þar hafi ekki verið hyggileg lagasetning. Eins og ég mun koma að síðar vísuðu menn þar aftur í tímann til fyrri alda, allt aftur til Jónsbókar og til dóma, laga og hefða sem mynduðust á Íslandi í aldanna rás. Menn vísuðu einnig í lögspekinga á þessari öld, Bjarna Benediktsson og Ólaf Jóhannesson, sem fjölluðu um almannarétt gagnvart eignarrétti einstaklinga. Þetta frumvarp kom fram í fyrra á vorþingi og olli strax mjög miklum deilum. Bæði innan þings en einnig utan veggja þingsins. Það var sent til umsagnar mjög víða og fékk almennt mjög slæmar undirtektir. Þegar frumvarpið birtist aftur í haust bjuggust þingmenn við öðru en því sem hafnaði á borðinu fyrir framan þá. Hvers vegna? Forsvarsmenn Framsóknarflokksins höfðu sagt að vatnalögin mundu ekki birtast þinginu aftur nema í verulega breyttri mynd. Þessu var m.a. lýst yfir á ráðstefnu sem samtökin sjö sem stóðu að yfirlýsingunni „Vatn fyrir alla“ héldu á Grand Hóteli í Reykjavík. Ég man ekki dagsetninguna nákvæmlega en það var undir lok októbermánaðar. Þá var þessu lýst yfir. En skömmu síðar, í byrjun nóvember, birtist þetta frumvarp sem er til umfjöllunar. Mjög litlar breytingar höfðu verið gerðar á frumvarpinu frá því það var fyrir þinginu vorið áður. Menn hafa staðnæmst við ýmsar greinar í frumvarpinu, m.a. við markmiðssetningu laganna. Í 1. gr. segir t.d., með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni, skynsamleg vatnsnýting og hagkvæm og sjálfbær nýting vatns.“ Það þurfti enginn að velkjast í vafa sem hlustaði á framsöguræðu hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar, formanns iðnaðarnefndar. Hann gerði mjög skilmerkilega grein fyrir frumvarpinu og allri þeirri hugsun sem það hvílir á. Með því segi ég ekki að ég sé sammála honum í einu og öllu um túlkun þessara laga eða hvernig hann lagði út af þeim. En hann fór ekki í grafgötur um hvert hann teldi að frumvarpið stefndi. Hann sagði mjög skýrt að tekist væri á um eignarrétt á vatni, hvort hann ætti að vera hjá einstaklingum eða hvort hann ætti að vera í almannaeign. Þetta væru tvö ólík pólitísk sjónarmið. Ég skildi það svo að þetta frumvarp væri fyrst og fremst hugsað til að skýra eignarhald einstaklinga á vatni. Gott og vel. Þetta er pólitískt átakamál sem ég hefði haldið að Framsóknarflokkurinn mundi skipa sér öðruvísi í afstöðu til en hann hefur gert. Sú var tíðin að Framsóknarflokkurinn var mjög félagslega sinnaður flokkur. Hann var að sönnu bændaflokkur, átti rætur í sveitum landsins. Að því leyti sem hann vildi hugsa um hag bændanna og eignarrétt þeirra á vatni í þeirra landi þá voru það sjónarmið sem voru mjög skiljanleg á sínum tíma. En eins og talsmenn flokksins hafa hamrað á eru breyttir tímar og ástæða til að velta því fyrir sér í hverju þær breytingar eru fólgnar. Þær eru fólgnar í því að við lifum í mjög breyttum heimi þegar kemur að nýtingu vatns og þeim sem vilja nýta sér vatnið. Fyrrum voru það einstaklingarnir til sveita og síðan sveitarfélögin sem fóru að búa til vatnsveitur. Það gerðist um alla Evrópu í litlum mæli á 18. öld og í meiri mæli og vaxandi eftir því sem leið á 19. öld og svo að sjálfsögðu á 20. öld. Undir lok 20. aldar og á þeim tíma sem við lifum nú eru fyrirtæki og auðhringar farnir að að ásælast vatnið til að hagnast á því. Til þess að þeir komist yfir vatnið, nái að slá eign sinni á það, og réttinn til að nýta það og selja sem hverja aðra markaðsvöru, þarf að vinna ákveðna grunnvinnu. Í fyrsta lagi þarf að treysta rétt þeirra til eignar á vatninu. Þetta er að mínu mati einn liður í þá veru, enda hamrað á því við kynningu frumvarpsins að frumvarpið miðaði að því að skýra eignarhald á vatni, eins og fram kemur í 1. grein laganna sem ég vék að áðan. Aðrar greinar í frumvarpinu snúa að eignarrétti. Þar er t.d. 4. gr. en hún segir, með leyfi forseta: „Fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgir eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur.“ Fleiri ákvæði lúta að eignarréttinum. Í 15. gr. svo dæmi sé tekið og í 18 gr. laganna er vísað í takmarkanir á nýtingarrétti. En í skýringum með frumvarpinu, m.a. með þeirri grein, segir að það séu ekki lögð nein sérstök bönd á fasteignareigendur hvað varðar nýtingu og ráðstöfun vatnsréttinda nema að því leyti sem greinir í þessi lagaákvæði. Með frumvarpinu fylgja athugasemdir í allítarlegu máli. Ég ætla að víkja að nokkrum atriðum sem þar koma fram. Sagt er að frumvarpið sé samið að tilhlutan iðnaðarráðherra. Fram kemur að því sé ætlað að leysa af hólmi vatnalögin frá árinu 1923. Það er nokkuð sem vert væri að staldra við og velta vöngum yfir, hvers vegna grunnlöggjöfin um vatn og vatnsréttindi skuli hvíla hjá iðnaðarráðuneytinu en ekki hjá umhverfisráðuneyti eins og við höfum mælst til af hálfu stjórnarandstöðunnar. Þess er getið að endurskoðun vatnalaga hafi hafist árið 2001 og að markmið þeirrar endurskoðunar hafi verið að samræma ákvæði vatnalaga annarri löggjöf sem sett hafi verið á þeim tíma sem liðinn er frá gildistöku laganna. Það er alveg rétt að búið er að setja ýmis lög á undanförnum árum sem lýsa á einn eða annan hátt eða eiga upphaf í vatnalögin frá 1923. Það má t.d. þar nefna lögin um vatnsveitur, nefna má auðlindalöggjöfina og nefna má ýmis lög sem lúta að sérstökum frumvörpum, sérstökum lögum sem snúa að vatnsréttindum. Ég vísaði til þeirrar nefndar sem var falið árið 2001 að hefja endurskoðun á vatnalögunum. Í athugasemdum með frumvarpinu kemur fram hverjir það eru sem skipuðu þá nefnd. Fram kemur að ráðherra hafi falið hæstaréttarlögmanni, Eyvindi G. Gunnarssyni, að semja drög að frumvarpi til nýrra vatnalaga sem taka skyldu mið af þessum atriðum og leysa gildandi vatnalög af hólmi. Hinn 20. mars árið 2003 skipaði ráðherra síðan nefnd sérfræðinga og hagsmunaaðila til að skila endanlegu frumvarpi til vatnalaga til ráðherra. Í þeirri nefnd áttu sæti Karl Axelsson, hæstaréttarlögmaður og lektor við lagadeild Háskóla Íslands. Hann var formaður nefndarinnar. Eyvindur G. Gunnarsson hæstaréttarlögmaður, varaformaður, sá hinn sami og áður hafði verið falið að semja frumvarpsdrög, Freysteinn Sigurðsson jarðfræðingur, tilnefndur af Orkustofnun, Gunnar Sæmundsson bóndi, tilnefndur af Bændasamtökum Íslands, Hjörleifur B. Kvaran hæstaréttarlögmaður, þáverandi borgarlögmaður en nú lögfræðingur Orkuveitu Reykjavíkur, tilnefndur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Sigrún Ágústsdóttir lögfræðingur, tilnefnd af umhverfisráðuneytinu og Örlygur Þórðarson hæstaréttarlögmaður, tilnefndur af Samorku. Það vekur athygli að það eru fyrst og fremst þeir aðilar sem eiga hagsmuna að gæta í eignarrétti að styrkja hann sem eru tilnefndir í nefndina en ekki …  Þetta er ekki alveg úr lausu lofti gripið og reyndar alls ekki, enda væri ég þá ekki að nefna þetta því að það kemur fram þegar farið er að skoða umræður þessara fulltrúa á sínum heimavettvangi hvað þeir telja hafa verið verkefni sitt í nefndinni. Mig langar til að vitna í ummæli fulltrúa Bændasamtakanna í nefndinni. Hvað skyldi fulltrúi Bændasamtakanna hafa sagt fyrir réttu ári á búnaðarþingi? Og vísa ég í ummæli Gunnars Sæmundssonar í fundargerðum Bændasamtakanna frá búnaðarþinginu fyrir réttu ári, í marsmánuði árið 2005. Ég vitna, með leyfi forseta: „Gunnar Sæmundsson sagðist hafa setið í nefnd sem vann ný drög að vatnalögum. Hans vinna hefði fyrst og fremst snúið að því að skerpa eignaraðild að vötnum. Hann sagðist hafa fallist á vald Orkustofnunar þar sem á stundum hefði honum fundist ákvarðanir ráðherra vera teknar af geðþótta.“ „Að skerpa eignaraðild að vötnum.“ Þetta leit hann á sem hlutverk sitt í þeirri nefnd sem hæstv. iðnaðarráðherra hafði skipað til að ganga frá endanlegu frumvarpi til vatnalaga til ráðherra. „Að skerpa eignaraðild að vötnum.“ Þetta eru orð fulltrúa Bændasamtakanna í þeirri nefnd sem iðnaðarráðherra skipaði árið 2003 til að semja þetta frumvarp. Aðrir sem sátu í nefndinni voru fulltrúar orkugeirans, meira að segja fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga er núna starfandi hjá Orkuveitu Reykjavíkur, var áður lögmaður Reykjavíkurborgar en heldur áfram sem fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga í nefndinni. Ég spyr: Hvar voru fulltrúar ASÍ? Hvar voru fulltrúar BSRB? Hvar voru fulltrúar Kennarasambands Íslands? Hvar voru fulltrúar Sambands bankamanna? Hvar voru fulltrúar þjóðkirkjunnar? Hvar voru fulltrúar Náttúruverndarsamtakanna? Hvar voru fulltrúar Landverndar? Hvar voru fulltrúar Menningar- og friðarsamtaka íslenskra kvenna? Hvers vegna nefni ég þessi samtök? Vegna þess að þau samtök hafa látið þessi mál til sín taka, hafa komið saman til funda, efnt til ráðstefna, sent frá sér ályktanir og álitsgerðir. Hvers vegna var ekki hlustað á þetta fólk? Hvers vegna voru einvörðungu kallaðir til fulltrúar frá Samorku, Orkuveitu Reykjavíkur og Bændasamtökum Íslands sem vitað er að horfðu fyrst og fremst til þess að treysta eignarrétt bænda á vatni í sínu landi en ekki til annarra aðila? Þarna var að vísu, eins og ég gat um áðan og það skal áréttað, fulltrúi frá umhverfisráðuneytinu í nefndinni, væntanlega til að horfa til sjónarmiða sem undir það ráðuneyti heyra. En það er síðan saga út af fyrir sig að fylgjast með hvernig farið var með ábendingar úr umhverfisgeiranum. Þegar frumvarpið kemur fyrst fram og óskað er eftir álitsgerðum er Orkustofnun fengin til að gefa þessum aðilum einkunn. Hún fer yfir álitsgerðirnar sem fram koma og gefur þeim einkunn. Sumir falla, sumir dúxa og brillera en aðrir falla á prófinu. Eða hvað segja menn t.d. um orðalag á borð við þetta, með leyfi forseta? „Orkustofnun telur það Umhverfisstofnun til verulegs vansa að láta frá sér fara aðra eins umfjöllun og raun ber vitni um lögfræðileg atriði.“ Þetta er ekki út álitsgerð Umhverfisstofnunar, að sjálfsögðu ekki. Þetta er ekki úr álitsgerð meiri hlutans á þinginu. Þetta er úr álitsgerð og einkunnabók Orkustofnunar sem er að fella dóma á umsagnir annarra aðila um vatnalögin. Það er annað sem kemur fram í þessari einkunnagjöf Orkustofnunar. Það er höfnun á því að einhver skörun sé á milli þessa lagafrumvarps og annarrar lagasmíðar sem snertir vatnið þegar kemur að einhverju sem heitir umhverfisvernd, almannaréttur eða umhverfisvernd. Svo ég vitni aftur í einkunnabók frá Orkustofnun að þessu sinni um umsögn Náttúrufræðistofnunar Íslands, með leyfi forseta: „Þau mál eru hérlendis á forræði umhverfisráðuneytis og í umsjón Umhverfisstofnunar og gerir frumvarp til vatnalaga ekki ráð fyrir breytingum á þeirri skipan. Frumvarp til vatnalaga fjallar um aðrar hliðar vatnamála en ekki um vatnsverndun og vatnsgæði og er því hér ekki um skörun að ræða. Orkustofnun telur athugasemd þessa ekki eiga við hér og því beri að hafna henni.“ Burt með álit Náttúrufræðistofnunar Íslands. Þetta er mergurinn málsins í gagnrýni okkar, stjórnarandstöðunnar, á frumvarpið, að hluta til alla vega. Við höfum sagt: Löggjöf um vatn á að skoða heildstætt, skoða á löggjöfina heildstætt og við höfum líka sagt hvar eigi að byrja. Ef við lítum svo á og tökum þar undir með almannasamtökum í landinu og tökum þar undir með ályktunum Sameinuðu þjóðanna og tökum þar undir með verkalýðshreyfingu og fjöldasamtökum um allan heim, ef við lítum svo á að vatn séu mannréttindi og eigi að vera almannaeign, þá eigum við að sjálfsögðu að byrja á þeim enda. Við eigum að byrja á því að horfa til umhverfisins og vatnsverndar og að horfa til þess hvernig við getum tryggt almenningi yfirráð yfir þessari ómetanlegu auðlind. Þeir sem þekkja til skorts á vatni vita að vatnið er ómetanleg auðlind. Það þekkja menn á þurrkasvæðum heimsins. Það þekkja menn á átakasvæðum heimsins þar sem stríðsaðilar kappkosta að hafa vatnið og vatnsbólin af andstæðingum sínum því þeir vita að þar með hafi þeir svipt þá lífsbjörginni. Þetta var um þá nefnd sem skipuð var til að ganga frá frumvarpi fyrir iðnaðarráðuneytið á sínum tíma. Eins og við síðan fengum að kynnast var afrakstur þeirrar vinnu lagður fram í formi frumvarps til vatnalaga á 131. löggjafarþingi án þess að verða þar útrætt. Eins og hér hefur komið fram voru gerðar einhverjar lítils háttar breytingar á frumvarpinu en afar smáar í sniðum eins og mönnum er kunnugt. Í athugasemdum með lagafrumvarpinu er greint frá því hvers vegna þörf hafi verið talin á endurskoðun vatnalaga frá 1923. Hér segir, með leyfi forseta: „Vatnalög, nr. 15/1923, hafa um árabil verið helsta réttarheimildin um vatnsréttindi hér á landi. Í ýmsum öðrum lögum er þó minnst á vatnsréttindi með einum eða öðrum hætti. Tiltölulega fáar breytingar hafa verið gerðar á lögunum á þeim tíma sem liðinn er frá setningu þeirra. Má segja að lögin hafi staðist vel tímans tönn enda þótt þau séu komin nokkuð til ára sinna. Á þeim tíma sem liðinn er frá setningu vatnalaga hafa hins vegar orðið miklar samfélagsbreytingar, tækniframfarir hafa orðið og vægi umhverfisverndar hefur aukist til muna svo fátt eitt sé nefnt. Þá miða vatnalögin að ýmsu leyti að því að leysa önnur vandamál en þau sem eru efst á baugi nú á dögum. Má því segja að tímabært hafi verið að endurskoða lögin.“ Undir þetta tek ég að sjálfsögðu. Enda benti ég á það áðan að þótt Framsóknarflokkurinn kunni að hafa haft ástæðu til þess fyrr á tíð og sú afstaða hans hafi verið skiljanleg fyrir nokkrum áratugum, að vilja treysta eignarrétt bænda yfir vatni á landareignum þeirra, þá eru aðrir tímar núna. Við lifum á öld einkavæðingar, á tímum þar sem fjármagn, ekki síst alþjóðlegt fjármagn, ásælist ýmislegt sem áður var í eigu samfélagsins og á þess vegum. Veiturnar, vatnsveiturnar og raforkuveitur, jafnvel skolpið, allt vilja þessir aðilar komast yfir.  Í greinargerðinni segir jafnframt, með leyfi forseta: „Hafa verður í huga að vatnalögin voru á sínum tíma heildarlöggjöf um vatnsréttindi. Lögin tóku jafnt til einkaréttarlegra hagsmuna eigenda vatnsréttinda og almannahagsmuna. Þannig falla lögin bæði innan sviðs allsherjarréttar og einkaréttar. Reglur allsherjarréttarins eru fyrst og fremst settar til verndar hagsmunum samfélagsins í heild, t.d. náttúruvernd, en reglur einkaréttarins eru settar til verndar tilteknum einstaklingshagsmunum, þótt engan veginn sé flokkun þessi einhlít. Við samningu frumvarps þessa hefur verið tekið tillit til þess að sett hefur verið ýmiss konar löggjöf á sviði allsherjarréttar sem tekur til vatns. Sem dæmi má nefna að lög og reglugerðir á sviði umhverfisréttar taka nú til óhreinkunar vatna. Þá eru sérstök lög um vatnsveitur sveitarfélaga. Einnig má eðlilegt teljast að um holræsi sé mælt fyrir í öðrum lögum en vatnalögum. Við samningu þessa frumvarps hefur þessum þáttum verið haldið fyrir utan. Engu að síður er ljóst að vatnalög geta ekki einungis tekið til einkaréttarlegra hagsmuna heldur hljóta opinberir hagsmunir einnig að koma þar við sögu. Hagsmunir samfélagsins af hagkvæmri nýtingu vatns og skynsamlegri stjórn þeirrar auðlindar sem felst í vatni eru miklir.“ Hér segir síðan, með leyfi forseta: „Með aðild Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið var tekin ákvörðun um að lögleiða í íslenskan rétt hluta af rétti Evrópusambandsins. Sem stendur er unnið að lögleiðingu vatnatilskipunar ESB frá 2000 … hér á landi. Tilskipunin tekur til vatnafars og vatnabúskapar í víðasta skilningi þar sem lögð er áhersla á umhverfið og verndun þess.“ Bíðum við. Hvað er eiginlega verið að segja hér? Í fyrsta lagi er okkur sagt að lögin frá 1923 hafi verið afar víðfeðm og hafi tekið til einkaréttarlegra hagsmuna eigenda vatnsréttinda annars vegar, vegna þess að það er áherslan í vatnalögunum frá 1923. Hins vegar segir að þau hafi tekið til almannahagsmuna. Síðan segja frumvarpshöfundar og greinargerðarsmiðir að í öðrum lagabálkum horfi menn til þess sem snúi að almannahag, m.a. sé í smíðum reglugerð á vegum Evrópusambandsins og á grunni hennar eigi að setja lög sem snúa að þessu. Ég ítreka að við tölum einnig fyrir því að horft sé heildstætt á málin en byrjum á hinum endanum. Við bíðum með breytingu á þessum lögum þar til að við höfum fengið lögin um vatnsréttinn. Í greinargerð er jafnframt vísað í aðra lagasmíð sem snýr að vatninu, þ.e. lög um vatnsveitur sveitarfélaga. Það var ekki svo lítið tekist á um það frumvarp í þingsölum á sínum tíma. Eins og frumvarpið var upphaflega var gert ráð fyrir því að vatnsveitur í landinu mætti hlutafélagavæða og þar með einkavæða. En því var snúið eftir mikið þref og mikinn þrýsting bæði innan þings og ekki síður utan - nokkuð sem ég þekki vel til vegna þess að samtök sem ég kem að málum hjá, BSRB, hafa lagt ríka áherslu á að varðveita eignarrétt og umsjá opinberra aðila yfir grunnþjónustu á borð við veiturnar í landinu, þar á meðal vatnið. BSRB lagði hart að stjórnvöldum með að setja inn í lögin ákvæði sem kæmu í veg fyrir að einkaaðilar kæmust yfir vatnið. Fyrst var reynt að koma í veg fyrir að vatnsveitur yrðu hreinlega gerðar að hlutafélögum, að við nýttum okkur ekki það form varðandi vatnið. Við töluðum fyrir því að lagaumgjörðin heimilaði einvörðungu opinbert eignarhald á þessari auðlind og nýtingu hennar. En niðurstaðan varð sú að farið var bil beggja. Í lögunum var heimiluð hlutafélagavæðing vatnsveitna með því skilyrði að hlutafélögin væru í meirihlutaeign sveitarfélaga. Reyndar geta málin skipast þannig vegna eignarsamsetningarinnar að einkaaðilar nái þar lykilstöðu en þetta varð niðurstaðan. Þetta er nokkuð sem tekist er á um í heiminum öllum þegar vatn og vatnsveitur eru annars vegar. Menn berjast á mismunandi forsendum vestan hafs og austan. Í Evrópu hafa verkalýðssamtökin og almannasamtök reynt að koma í veg fyrir að vatnsveiturnar yrðu einkavæddar. Þar hafa menn orðið undir víða en þó eru hjólin farin að snúast með gæslumönnum almannahags, skulum við kalla það. Reynslan af einkavæðingu vatnsveitna hefur verið slæm. Vatnið hefur orðið dýrara. Vatnsveiturnar reknar með það að leiðarljósi fyrst og fremst að skapa eigendum sínum arð. Menn eru farnir að sjá í gegnum þetta og snúast öndverðir gegn þeim breytingum. En þar hefur áherslan sem sagt verið sú að reyna að koma í veg fyrir að vatnið yrði einkavætt. Vestan hafs, þar sem hin frjálsu lögmál markaðar hafa síður verið heft frá gamalli tíð, hafa menn farið í aðra átt og reynt að setja markaðnum skorður. Þar er talað um reglugerðarskorður, „regulation“, að regúlera markaðinn. Eitt af því sem gert hefur verið í því skyni að hafa hemil á markaðnum er að festa í reglugerðir ákvæði þess efnis að aðeins sé heimilt að taka arð upp að tilteknu hlutfalli út úr þessum stofnunum. Þetta hefur reyndar einnig verið uppi á borði hjá okkur og er, ef ég man rétt, inni í lögunum um vatnsveitur sveitarfélaga. Það er nokkuð sem við tókumst á um í þinginu á sínum tíma. Athugasemdirnar í greinargerðinni með frumvarpinu urðu mér tilefni til þessara vangaveltna. Hér er, eins og ég gat um áðan, annars vegar vísað í einkaréttinn og hins vegar í allsherjarrétt, sem það mun vera kallað er lýtur að almannahagsmunum. En það er allur gangur á því hvernig tekið hefur verið á þessum málum í lagasmíð á undanförnum árum. Hrikalegasta dæmið þar um er að sjálfsögðu auðlindalöggjöfin frá árinu 1998, sem er eiginlega mesta afturför í lagasmíð sem hér hefur orðið um langt árabil. Í greinargerð með frumvarpinu er fjallað um inntak vatnsréttinda samkvæmt vatnalögunum frá 1923. Þar kem ég að deilunni sem menn hafa viðrað í tengslum við þetta frumvarp. Annars vegar er það sjónarmið að einvörðungu sé verið að breyta forminu á réttindum sem kveðið er á um í lögunum en ekki inntakinu. Hins vegar eru sjónarmið þeirra sem segja að svo sé í reynd, að inntaki laganna verði breytt og eignarréttarákvæðin treyst í sessi. Það er ekki að undra að farið sé nokkuð ítarlega í þetta í greinargerð með frumvarpinu. En hér segir, með leyfi forseta: „Algengt er að telja einstakar heimildir eða þætti eignarréttar yfir fasteignum sem sérstök réttindi. Eitt dæmi þess eru vatnsréttindi en einnig má nefna námuréttindi, veiðiréttindi, rekaréttindi o.fl. Slíkt haggar því þó ekki að umrædd réttindi eru hluti tiltekinnar fasteignar og nýting þeirra og ráðstöfun því þáttur í ráðstöfun og nýtingu fasteignarréttinda nema réttindin hafi löglega verið skilin frá fasteigninni og fengin öðrum aðila í hendur.“ Það er umhugsunarvert sem hér er sagt, nokkuð sem ég vík að síðar í ræðu minni þegar ég fer að rifja upp umræðu sem varð í þingsölum árið 1998 um auðlindalöggjöfina þar sem einmitt var verið að fjalla um réttindi versus fasteign og eignarhald á henni. Í greinargerðinni segir í framhaldinu, með leyfi forseta: „Samkvæmt framansögðu eru vatnsréttindi flokkuð sem sérstök eignarréttindi að fasteignum. Þau fjalla um þær heimildir fasteignareiganda sem beinlínis lúta að umráðum og hagnýtingu vatns á landareign. Sú meginregla kemur fram í 2. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, að landareign hverri fylgi réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni, sem á henni er, á þann hátt sem lögin heimila.“ Þar er hins vegar um að ræða allar helstu hagnýtingarheimildir sem máli skipta, þar á meðal réttinn til orkuvinnslu samkvæmt 49. gr. laganna. Sú afmörkun á inntaki eignarráða vatnsréttinda fasteignareigenda, sem birtist í meginreglu þessari, hefur mikla sérstöðu í samanburði við almenna skilgreiningu eignarréttarhugtaksins. Ástæðan er sú að hér er á jákvæðan og tæmandi hátt kveðið á um hvað felist í tilteknum heimildum eignarréttar að vatni. Skal nú nánar að þessu vikið. Hæstv. forseti. Ég ætla að leyfa mér að lesa áfram úr þessari greinargerð því þetta er lykilatriði í þeirri deilu sem stendur um þetta frumvarp, þ.e. skilgreiningin á eignarréttarhugtakinu, með tilvísun í vatn. Og áfram segir, með leyfi forseta: „Hugtakið eignarréttur hefur almennt verið skilgreint svo í síðari tíma lögfræði að um sé að ræða einkarétt ákveðins aðila, eigandans, til þess að ráða yfir tilteknu verðmæti, innan þeirra marka, sem þessum rétti eru sett í lögum og af takmörkuðum eignarréttindum annarra manna, sem stofnað hefur verið til yfir verðmætinu. Hér er um að ræða svokallaða neikvæða skilgreiningu, þ.e. hún tilgreinir ekki með upptalningu hverjar heimildir eigandinn hefur yfir verðmætinu heldur er gengið út frá því að eigandinn njóti allra heimilda nema þeirra sem eru með beinum hætti undanskildar eignarráðum hans, hvort heldur sem það hefur gerst með lögum eða samningi.“ Ástæða þess að fremur er stuðst við neikvæða skilgreiningu á hugtakinu eignarréttur er sú að jákvæð skilgreining, þ.e. skilgreining þar sem taldar eru upp allar heimildir eiganda, sem í eignarrétti geta falist, yrði of viðamikil og sennilega aldrei tæmandi og því í eðli sínu ófullkomin. Í íslenskum lögum er víða byggt á því grundvallarsjónarmiði að á bak við eignarrétt búi heimildir til hvers konar nýtingar og ráðstafana nema sérstakar takmarkanir séu á því gerðar. Kemur þetta einkum fram í löggjöf sem mælir fyrir um hagnýtingu tiltekinna réttinda sem tengjast fasteignum og svo í ákvæðum friðunarlöggjafar af ýmsu tagi, sbr. t.d. 3. gr. laga nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þess eru fá dæmi að í lögum sé á jákvæðan og tæmandi hátt kveðið á um það hvað felist í tilteknum heimildum eignarréttar en glöggt dæmi þess eru þó vatnsréttindi, sbr. 2. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, en þar segir að landareign hverri fylgi réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni, sem á henni er, á þann hátt sem lögin heimila. Þar er á hinn bóginn um að ræða allar helstu hagnýtingarheimildir sem máli skipta, þar með talinn rétturinn til orkuvinnslu. Ég er hér með lögin frá 1923 og þar á meðal þessa 2. gr. þar sem kveðið er á um skilgreiningu á réttindum landeiganda. Ég ætla ekki að fara að lengja mál mitt með því að vísa óþarflega mikið í þessi lög en vildi vekja athygli þingsins á þessum þætti umræðunnar. Því eins og ég skil það hér þá er breytingin sú að í gömlu lögunum frá 1923 er kveðið á um það sem frumvarpshöfundar kalla jákvæðan eignarrétt eða jákvæð ákvæði. En í þeim lögum sem við höfum fyrir framan okkur núna er þessi réttur þá neikvæður, það er stuðst við neikvæða skilgreiningu á hugtakinu eignarréttur, að hann taki til alls nema þess sem skilgreint er að hann eigi ekki við um. En í gamla frumvarpinu er tilgreint til hvaða þátta eignarrétturinn tekur. Síðan er mjög fróðlegur kafli í athugasemdunum um bakgrunn hinnar jákvæðu skilgreiningar á vatnsréttindum fasteignareigenda skv. 2. gr. vatnalaganna frá 1923 sem hér var vikið að. Í athugasemdum með frumvarpinu er spurt hver hafi verið ástæða þess að vatnsréttindi fasteignareigenda hafi verið skilgreind með jákvæðum hætti en ekki neikvæðum eins og almennt tíðkast í löggjöf sem mælir fyrir um hagnýtingu eignarréttinda sem tengjast fasteignum. Frumvarpshöfundar segja ástæðuna hafa verið sögulegs eðlis og hafi átt rætur sínar að rekja til ágreinings, bæði af stjórnmálalegum og lagalegum toga. Þar segir að allt fram til 20. aldar hafi verið byggt á reglum Jónsbókar um vatnsréttindi. Þegar tekist hafði að vinna raforku út vatnsafli hafi komið til sögunnar ný og mikilvæg afnot af rennandi vatni og skilyrðin til að gera það arðberandi. Hafi það leitt til að um og upp úr aldamótunum 1900 hafi áhugi ýmissa manna, bæði innlendra og erlendra, vaknað á því að kaupa eða leigja vatnsréttindi hér á landi. Þá hafi margir tekið að óttast að þessi auðlind þjóðarinnar gæti glatast, þ.e. ef menn færu ekki varlega. Með samþykkt svokallaðra fossalaga á Alþingi 1907, um takmörkun á eignar- og umráðarétti á fossum o.fl., átti að koma í veg fyrir að útlendingar næðu yfirráðum yfir vatnsaflinu hér á landi. Fossalögin frá 1907 byggðust á þeirri forsendu að fasteignareigandi ætti vatnsafl þeirra vatna sem féllu á lendu hans. Þau voru fyrsti þýðingarmikli lagabálkurinn sem bannaði að meginstefnu eignar- og afnotarétt útlendinga á íslenskum fossum. Samkvæmt fossalögunum frá 1907 skyldi konungur eða umboðsmaður hans veita undanþágu eða leyfi þar sem þess væri þörf. Ítarlegar er fjallað um fossalögin í álitsgerð með frumvarpinu en síðan vikið að því að í lok janúar árið 1919 hafi komið upp djúpstæður ágreiningur í fossanefndinni og hljóp ég þar yfir þann sögulega þátt að á árunum fyrir 1920 var ráðist í að smíða nýja löggjöf, löggjöf um vatnsréttindi, vatnalög, og skipuð sérstök nefnd til að annast það verk, nefnd sem var kölluð fossanefndin. Og það sem ég var byrjaður að nefna, að í lok janúar árið 1919 hafi komið upp djúpstæður ágreiningur í þessari nefnd um hvort vatnsréttindi almennt væru eða ættu að vera í eigu þeirra einstaklinga sem eignarrétt ættu á landinu undir vatninu eða hvort vatnsréttindi væru að öllu leyti ríkiseign og einstaklingum aðeins heimil þau afnot sem lög leyfðu sérstaklega. Frá því er skemmst að segja að þessi nefnd klofnaði í meiri hluta og minni hluta. Meiri hlutinn taldi öll vatnsréttindi vera ríkiseign, lagði áherslu á almannaeign, en minni hlutinn hafi hins vegar talið að vatnsréttindi ættu að vera háð eignarumráðum landeigenda. Í greinargerð með frumvarpinu segir á þá leið að sjónarmið bæði meiri og minni hluta fossanefndar hafi átt rætur að rekja til mismunandi stjórnmálaviðhorfa og hafi verið lagaleg rök sótt til íslenskra laga að fornu og nýju. Megi því segja að deilan í fossanefndinni hafi verið ágreiningur bæði af stjórnmálalegum og lagalegum toga, en aðallega þó af stjórnmálalegum toga. Í frumvarpi meiri hluta fossanefndar til vatnalaga var lagt til grundvallar að mælt yrði fyrir um yfirráð ríkisins yfir vatni og nytjum þess. Ríkið skyldi hafa umráð yfir öllu vatni, bæði straumvatni og stöðuvatni, að undanskildu eftirfarandi: a) vatn skyldi landeigendum frjálst til heimilis, jarðræktar og smáiðnaðar, b) yfir minni háttar vatni skyldu heimiluð sérstök yfirráð landeigenda, svo sem yfir lindarvatni, tjörnum, leysinga- og dýjavatni o.s.frv., c) til landsgæða skyldu teljast laugar, hverir og ölkeldur, eða d) vatn sem hefði verið virkjað eða veitt úr farvegi til notkunar samkvæmt heimild í lögum eða samkvæmt löglegu leyfi eða sérleyfi skyldi teljast í einkaumráðum, enda væri það ekki komið aftur í eðlilegan farveg. Frumvarp minni hluta fossanefndar byggðist á því að landi hverju fylgdi réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni sem á því væri, hvort sem það væri rennandi eða kyrrt, með þeim takmörkunum sem lög, venjur eða aðrar heimildir hefðu í för með sér. Í því frumvarpi var ekkert ákvæði um ríkisumráð yfir vatni. Þessi nefnd náði ekki samkomulagi og þar sem útséð þótti að Alþingi gæti sjálft samið lög sem nytu stuðnings meiri hluta þingmanna var Einari Arnórssyni prófessor falið að semja nýtt frumvarp til vatnalaga og var frumvarp hans var lagt fram á Alþingi árið 1921 en varð ekki að lögum fyrr en tveimur árum síðar, þ.e. vatnalögum, nr. 15/1923. Síðan ganga rökin út á það að hann, Einar Arnórsson prófessor, hafi stuðst við álit minni hlutans sem hafði lagt áherslu á einkaréttarsjónarmiðin en ekki við meiri hluta nefndarinnar sem lagði áherslu almannaeign á vatni. Þess vegna segja frumvarpshöfundar nú að þegar þeir sem tala fyrir þessu frumvarpi leggi áherslu á eignarrétt einstaklinganna þá séu þeir ekki í neinu að hverfa frá þeim sjónarmiðum sem komu fram í frumvarpinu frá 1923. En þá ítreka ég, hæstv. forseti, að þetta er nú ekki alveg svona augljóst. Vegna þess að eftir þennan tíma hafa komið fram önnur sjónarmið. Þessi sjónarmið voru ítarlega reifuð í umræðu um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu sem fram fór hér á Alþingi 1998. En áður en ég vík að þeirri umræðu vil ég fjalla bæði um meirihlutaálit og minnihlutaálit.

Forseti vill fara þess á leit við hv. þingmann að hann geri hlé á ræðu sinni enda ætlar forseti nú að eiga stuttan fund með formönnum þingflokka þar sem nærveru hv. þingmanns er óskað. Fundi er frestað í hálfa klukkustund til kl. korter í tólf.

Hæstv. forseti. Við fjöllum hér um vatnalög, sennilega eitt umdeildasta og óvinsælasta frumvarp sem frá ríkisstjórninni hefur komið í seinni tíð. Þetta er í þriðja skipti sem frumvarpið er lagt fyrir Alþingi. Lítils háttar breytingar hafa verið gerðar á frumvarpinu frá því að það upphaflega kom fram en alltaf og ekki síður nú en í fyrri skiptin tvö hefur það sætt mikilli gagnrýni, bæði utan veggja þingsins og innan þingsins einnig. Ljóst er að í þessu máli stendur stjórnarandstaðan sameinuð um að reyna að koma í veg fyrir að lagafrumvarpið nái fram að ganga. Í fyrri hluta ræðu minnar fjallaði ég um frumvarpið almennt og þau ágreiningsefni sem einkum hafa sett svip á umræðurnar. Menn takast á um grundvallaratriði, eignarhald á vatni, en stjórnarmeirihlutinn heldur því fram að í frumvarpinu, sem um margt byggir á lögunum frá 1923, vatnalögunum sem svo eru nefnd, felist ekki neinar breytingar að innihaldi til, einvörðungu sé verið að gera breytingu á forminu sem lagafrumvarpið er sett fram í. Við hins vegar höldum því fram í stjórnarandstöðunni að með því sé verið að styrkja eignarréttarákvæði og eignarhald á vatni. Það er skýrt kveðið á um þetta í 1. gr. frumvarpsins þar sem segir að markmið þess sé að skapa skýrt eignarhald á vatni. Í fyrri hluta ræðu minnar áður en hlé var gert á henni - ég tek eftir því að það er eitthvert ólag hlaupið í klukkuna sem er hér í borði hjá mér og er hún farin að hraða sér um of, sýnist mér, nokkuð sem ætti ekki að trufla mig vegna þess að tíminn sem ég hef til þessarar umræðu er ekki takmörkunum háður. - Í fyrri hluta minnar ræðu rakti ég nokkuð athugasemdir sem fylgja lagafrumvarpinu frá stjórnarmeirihlutanum og var að því kominn að víkja að áliti minni hluta iðnaðarnefndar en meiri hlutinn rökstyður fyrst og fremst í framhaldsáliti sínu minni háttar breytingar sem verið er að gera á upphaflegu frumvarpi. Í áliti minni hluta iðnaðarnefndar segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu eru vatnsréttindi skilgreind með neikvæðum hætti, þ.e. með almennri skilgreiningu, í stað þess að talin séu upp öll réttindi fasteignareigenda eins og gert er í núgildandi vatnalögum en það kallast jákvæð skilgreining réttinda. Í þessu gæti falist meiri breyting en ætla mætti af skýringum með málinu.“ Síðan segir orðrétt, með leyfi forseta: „Í 1. gr. frumvarpsins segir: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni.“ Það verður að telja vafasamt orðaval ef hér á fyrst og fremst að vera um formbreytingu að ræða eins og sagði í athugasemdum með frumvarpinu. Þar var einnig sagt að í þessari nýju skilgreiningu á vatnsréttindum fælist í raun meginatriði frumvarpsins en þó var sérstaklega áréttað að þar væri „fyrst og fremst“ um formbreytingu að ræða. Meginatriði frumvarpsins var sem sagt formbreyting samkvæmt þeim skilningi sem fram kom í athugasemdum með því á síðasta þingi. Í athugasemdum frá laganefnd Lögmannafélags Íslands var sérstaklega fjallað um það orðalag og sagt að það væri til þess fallið að vekja vafa um markmið breytinganna og að mun skýrara væri að segja afdráttarlaust að hér væri einungis um formbreytingu að ræða.“ Reyndar er, herra forseti, vikið að þessu í álitsgerð frá meiri hluta iðnaðarnefndar því að þar segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að hér sé um formbreytingu að ræða en ekki efnislega breytingu á inntaki eignarráða fasteignareiganda yfir vatni. Í athugasemdum með frumvarpinu þar sem fjallað er um skilgreiningu eignarréttar er tekið svo til orða að hér sé „fyrst og fremst“ um formbreytingu að ræða. Á fundi nefndarinnar með frumvarpshöfundum kom fram að orðin „fyrst og fremst“ hefðu átt að falla brott við endurskoðun frumvarpsins.“ Það er því á þessu tekið í áliti meiri hluta iðnaðarnefndar. Áfram segir í áliti minni hlutans, með leyfi forseta: „Í sérstakri viðbótarumsögn Orkustofnunar sem nefndinni barst var tekið sérstaklega undir þessa athugasemd laganefndar Lögmannafélagsins. Meiri hluti nefndarinnar hefur lýst því yfir að þessi breyting sé einungis formbreyting en muni engin áhrif hafa á raunveruleg réttindi. Höfundar frumvarpsins hafa ítrekað fullyrt að engin ný réttindi muni skapast eða glatast verði það að lögum. Eftir stendur að skilningur þeirra sem sömdu frumvarpið var og er óumdeilanlega að aðalmarkmið þess sé „skýrt eignarhald á vatni“. Það vekur óneitanlega tortryggni þegar því er haldið fram að aðalmarkmið lagasetningarinnar sé formbreyting eins og nú er orðin niðurstaða meiri hlutans.“ - Eins og ég gat um þegar ég vísaði í álit meiri hlutans hér fyrir stundu. Áfram segir í áliti minni hluta iðnaðarnefndar, með leyfi forseta: „Það að hér gangi mönnum annað til en umhyggja fyrir formi og samræmi sannaðist þegar aðalhöfundur þessarar lagasmíðar svaraði spurningum nefndarmanna, en hann var m.a. spurður hvort það gæti skapað skaðabótaábyrgð á hendur ríkinu ef ákvæði um vatn sem nú eru í lögunum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu yrðu numin brott. Svarið var skorinort „já, án vafa“. Höfundar frumvarpsins höfðu ítrekað vísað til þessara ákvæða um vatn sem sambærilegra við þau sem deilt er um í þessu máli. Þarf frekari vitna við? Ef sambærileg ákvæði laganna um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og þau sem hér um ræðir færa mönnum skaðabótarétt verði gerð á þeim sú formbreyting að færa réttindin til fyrra horfs hlýtur að mega gagnálykta á þann veg um þá breytingu sem felst í frumvarpinu að í henni felist breyting á réttarstöðu. Áfram segir, með leyfi forseta: „Sjá má af framlögðum gögnum og greinargerð með þessu máli að frumvarpinu ásamt frumvarpi til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum var ætlað að koma í stað gildandi vatnalaga. Síðarnefnda frumvarpið var einnig lagt fyrir á 131. löggjafarþingi og var til meðferðar í iðnaðarnefnd Alþingis en hlaut aldrei fullnaðarmeðferð og hefur ekki verið lagt fyrir Alþingi að nýju. Þess í stað flutti iðnaðarnefnd á 131. þingi frumvarp til laga um breytingar á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Fulltrúar Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins í iðnaðarnefnd tóku þátt í flutningi þess máls í þeim tilgangi að kostur gæfist á heildstæðari undirbúningi frumvarps til laga um jarðrænar auðlindir og boðaðs frumvarps sem byggt yrði á tilskipun Evrópusambandsins um aðgang að vatni. Fyrrnefnt frumvarp til laga um breytingar á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu náði ekki afgreiðslu á síðasta þingi en var endurflutt af iðnaðarráðherra á þessu þingi. Ráðherra hafði þá fellt út úr því bráðabirgðaákvæði um skipan nefndar til að móta reglur um framtíðarnýtingu auðlinda og meðferð umsókna um rannsóknar- og nýtingarleyfi. Iðnaðarnefnd tók þá tillögu upp aftur og flutti auk þess breytingartillögur um þrengingu á heimildum ráðherra til að veita vilyrði fyrir nýtingarleyfum skv. 5 gr. laganna. Þetta mál, þ.e. breytingar á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, var afgreitt sem lög frá Alþingi á þessum vetri.“ Um það frumvarp og þá afgreiðslu urðu miklar deilur í þinginu. Í áliti minni hlutans er vikið að þeim deilum en sem kunnugt er stóð Vinstri hreyfingin – grænt framboð eða þingmenn hreyfingarinnar mjög einarðlega gegn samþykkt þess frumvarps á ýmsum forsendum sem þá voru rækilega tíundaðar. Ég ætla ekki að rekja þessa álitsgerð frekar í smáatriðum. Hér er verið að vísa í aðrar lagasmíðar og aðra lagabálka. Vísað er í lög á sviði umhverfisréttar og áréttað það sjónarmið okkar stjórnarandstöðunnar að skoða eigi þessi mál heildstætt og byrja á hinum endanum, ef svo má að orði komast, skilgreina hinn umhverfislega þátt og rétt almennings til eignar á vatni og síðan eigi að feta sig út í nýtingarákvæðin. Í umsögn frá minni hlutanum sem er undirrituð af þeim hv. þm. Jóhanni Ársælssyni og Helga Hjörvar en með samþykki hv. þm. Hlyns Hallssonar, sem er áheyrnarfulltrúi af hálfu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í nefndinni, er vakin athygli á því mikla hlutverki sem Orkustofnun er ætlað við framkvæmd og eftirlit sem sprettur af þessari lagasmíð. Í lok álitsgerðarinnar er sett fram tillaga um að þessu máli verði vísað frá með svofelldri rökstuddri dagskrá, sem ég ætla að lesa, með leyfi forseta: „Þar sem færð hafa verið gild rök fyrir því að: a. með þeirri lagasetningu sem felst í frumvarpinu sé hróflað með óábyrgum og óvarlegum hætti við farsælli niðurstöðu Alþingis um nýtingarrétt á vatni frá 1923, sem fólst í setningu vatnalaga, b. þessi lagasetning, og þar með afnám gildandi vatnalaga, sé ekki tímabær á meðan ekki liggja fyrir frumvarp um jarðrænar auðlindir og frumvarp á grundvelli vatnatilskipunar Evrópusambandsins, og c. grundvöll skorti til allrar þessarar lagasetningar þar til pólitísk sátt er fundin um það hvernig ráðstafa beri auðlindum í þjóðareign, hvort og hvernig þeim verði fundinn staður í stjórnarskránni og hvernig valið verði milli þeirra sem sækjast eftir nýtingu þeirra, leggur minni hlutinn til að málinu verði vísað frá og tekið verði fyrir næsta mál á dagskrá.“ Sem áður segir undirrita þetta hv. þingmenn Helgi Hjörvar og Jóhann Ársælsson, sem var framsögumaður í þessu máli, en hv. þm. Hlynur Hallsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur þessari málsmeðferð. Áður en ég lýk máli mínu langar mig til að vísa aðeins í umræðu sem var hér á þinginu í tengslum við lögin um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu árið 1998. Þetta er að mörgu leyti mjög fróðleg umræða sem kemur inn á efnisþætti þessa frumvarps og þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram. Þá gerðist það, líkt og gerðist í þessari umræðu, að þáv. iðnaðarráðherra, Finnur Ingólfsson, hafði framsögu með svipuðum hætti og hv. þm. Birkir Jón Jónsson gerði núna, lagði áherslu á eignarréttarákvæðin í lögunum, þá í lögum um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu, nú í vatnalögunum. Hæstv. þáv. iðnaðarráðherra, Finnur Ingólfsson, sagði m.a., með leyfi forseta: „Grundvallarforsenda þess að koma megi á samræmdu skipulagi í nýtingu auðlinda er að kveða skýrt á um eignarrétt á þeim.“ Þetta sagði hæstv. þáv. iðnaðarráðherra, Finnur Ingólfsson, og þetta var grunntónninn í ræðu hv. formanns iðnaðarnefndar, Birkis Jóns Jónssonar, í sinni framsöguræðu. Finnur Ingólfsson, hæstv. þáv. ráðherra, sagði reyndar að rétt væri að geta þess að umræða og meðferð þessara mála á fyrri hluta og fram á miðja þessa öld hefði farið fram við allt aðrar kringumstæður en nú, m.a. með tilliti til réttarframkvæmda, nýtingarmöguleika og tækni til nýtingar. Þetta er allt saman mikið rétt. En sem sagt, þetta er áherslan sem hann leggur í upphafi síns máls, að treysta eignarrétt á í þessu tilviki auðlindum í jörðu, sem var þá vatn neðan jarðar. Hann segir að þetta hafi reyndar verið svo um aldir en með lögum um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu sé nauðsynlegt að kveða skýrar á um þessi ákvæði. Nú taka aðrir menn til máls í þessari umræðu, þarna í febrúar fyrst, 1998, og fara að efast um þessar fullyrðingar hæstv. þáv. iðnaðarráðherra, Finns Ingólfssonar, um að eignarrétturinn hafi verið eins skýr og hann vilji vera láta og m.a. er vísað í greinargerðir eftir Bjarna Benediktsson frá 1945 og í greinargerð eftir prófessor Ólaf Jóhannesson frá 1956 en þar hafi komið fram að hægt væri að setja nýtingu í jarðhita, þótt á eignarlandi væri, almenn takmörk án þess að það varðaði bótarétt eða rækist á við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, hin sömu og eru í gildi í dag. Þetta kemur fram aftur og ítrekað í þessari umræðu og hér segir hv. þm., sem þá var, Hjörleifur Guttormsson: „Frumvarp þetta er borið fram af stjórnmálaflokkum sem fyrir nokkrum áratugum lutu forustu manna eins og Ólafs Jóhannessonar og Bjarna Benediktssonar, virtra fræðimanna í lögum. Þeir stóðu fyrir og vörðu allt önnur sjónarmið í þessum málum, þau sjónarmið að eðlilegt gæti talist að slíkar auðlindir væru lýstar almannaeign, þ.e. sameign þjóðarinnar eða takmörk væru sett varðandi nýtingu þeirra með tilliti til bótaréttar. Þeir hefðu ekki talið að lögfesting slíkra viðhorfa þyrfti að stangast á við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar.“ Þetta kemur fram í máli hvers stjórnarandstæðingsins á fætur öðrum í þessari umræðu. Hæstv. þáv. iðnaðarráðherra, Finnur Ingólfsson, hamrar hins vegar á eignarréttinum og mikilvægi hans og segir hér, með leyfi forseta, á einum stað: „Eins og komið hefur fram við umræðuna er hér um að ræða mikilvægt mál sem snýst um eignarhald og eignarréttindi og þarf því ekki að koma á óvart þó pólitískur ágreiningur sé um það mál. Í raun ætti stjórnmálaumræðan að snúast um þessi atriði.“ Í raun ætti stjórnmálaumræðan að snúast um þessi atriði, um eignarhald og eignarréttindi. Það er þungamiðjan í umræðunni núna. Þess vegna eru menn þess mjög meðvitaðir að hér er um að ræða mjög mikilvægt mál sem kemur til með að hafa áhrif langt inn í framtíðina. Hæstv. forseti. Ég tel að ein merkasta ræðan sem flutt var við þessar umræður árið 1998, sem fram fóru fyrst í febrúarmánuði og síðan undir vorið í maí, hafi verið flutt af hv. þm. Ragnari Arnalds því að hann fór mjög gaumgæfilega og rækilega yfir sögu þessara mála. Hann segir í upphafi síns máls, með leyfi forseta: „Ég vil taka það skýrt fram í öndverðu að ég er alls ekki að reyna að hafa rétt af landeigendum. Ég tel að bændum veiti ekkert af því að halda þeim rétti sem þeir hafa haft á liðnum öldum og fram á þennan dag, m.a. í netlögum. En það á ekki að gefa mönnum eitthvað sem þeir hafa ekki átt og það á ekki að láta menn fá miklu meiri rétt en þeir hafa nokkru sinni haft en það er verið að gera með þessum lögum. Í dag er bændum heimilt að leggja net til fiskiveiða, t.d. silungsveiða eða grásleppuveiða í sínum netlögum en hún er ekki í dag nema niður á tæplega þriggja metra dýpi. Þessum rétti eiga bændur að sjálfsögðu að halda og ég hef t.d. lagt mig í líma við það á Alþingi að koma í veg fyrir að verið sé að þrengja kost bænda því að eins og menn vita, þá hefur það verið gert hvað eftir annað með hagsmuni laxveiðibænda inn til dala og fjær sjó í huga, að réttur bænda sem eiga land að sjó hefur verið rýrður og þeim gerðir þrengri kostir en áður fyrr var. Þetta tel ég vera réttarskerðingu og hef oft á Alþingi einmitt tekið hagsmuni þeirra upp.“ Hér er ég að vitna í hv. þm. Ragnar Arnalds þar sem hann var að ræða um lög um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þar sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson, formaður iðnaðarnefndar, er nýgenginn í salinn vil ég rifja það upp að ég er að vísa í umræðuna sem þarna átti sér stað um önnur lög en tengd, um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu, þar sem menn voru að takast á um sömu atriði og við erum að ræða núna, um eignarhald á auðlindum, við erum að ræða núna eignarhald á vatni. Þáv. hæstv. ráðherra, sem hafði framsögu fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, hamrar ítrekað á því í fyrsta lagi að grundvallarforsenda þess að koma megi á samræmdu skipulagi á viðkomandi sviði sé að kveða skýrt á um eignarrétt á þeim. Síðan segir hann, og það kemur honum ekkert á óvart að það skuli vera mikil umræða um þetta, að við séum að ræða mikilvægt mál sem snúist um eignarhald og eignarréttindi og það þurfi ekki að koma neinum á óvart þó pólitískur ágreiningur sé um það mál og í raun ætti stjórnmálaumræðan fyrst og fremst að snúast um þessi atriði. Mikið rétt, ég tek undir þetta. Síðan eru menn að vefengja að þessi skilningur ráðherrans hafi að öllu leyti verið réttur þegar vísað er til fortíðarinnar. Reyndar segir hæstv. ráðherra að tímarnir séu að breytast og aðstæður taki breytingum en hann er engu að síður að vísa aftur í aldir. Þá eru menn að færa rök fyrir því við þessa umræðu, hver á fætur öðrum, að forverar eða forveri hæstv. iðnaðarráðherra, Ólafur Jóhannesson prófessor, hafi í raun talað fyrir öðrum sjónarmiðum og einnig Bjarni Benediktsson, sem gegndi ráðherrastöðu og var formaður Sjálfstæðisflokksins um langan tíma, en þeir hafi talað fyrir almannaeignarsjónarmiðinu og það ætti ekki að stangast á við stjórnarskrá að setja almennar reglur sem tryggðu almenningi rétt, að auðlindir væru lýstar almannaeign. Síðan er ég kominn að ræðu sem var grundvallandi við þessa umræðu, það var ræða hv. þm. Ragnars Arnalds, og ég var þar kominn, hv. þingmaður, að ég vísaði í upphafsorð hans þar sem hann segir að hann hafi ekki viljað á nokkurn hátt taka réttindi af bændum. Síðan segir hann, með leyfi forseta: „Ég tel það aftur á móti jafnmikla nauðsyn að tryggja að réttur landeigenda sem eiga land að sjó verði ekki miklu meiri en hann hefur verið í gegnum aldirnar og fram á þennan dag eins og felst í þessum lögum. Svo ég víki fyrst að netlögunum áframhaldandi sem ég hef nokkuð minnst á, þá er það svo að réttarheimildir um netlög er fyrst og fremst í dag að finna í hinni fornu og ágætu Jónsbók sem enn er í gildi á Íslandi hvað þetta varðar þó að kannski hafi ekki margir gert sér grein fyrir því. Í 2. kapítula rekabálks Jónsbókar segir, með leyfi hæstv. forseta …“ Ég ætla ekki að fara að lesa það neitt nánar en inntakið er það að þessi réttindi séu réttindi sem ekki séu bundin í eignarrétt. Hann vísar í margvísleg önnur réttindi, rétt til beititekju, en að allt séu þetta óbein eigarréttindi. Ég vitna áfram í hv. þm. Ragnar Arnalds: „Þetta eru réttindi ábúanda jarðar sem á ekki svæðið sem er innan netlaga heldur á hann einungis óbeinan eignarrétt. Hann á nytjarétt, hann á afnotarétt, rétt til þess að nýta tiltekin hlunnindi á þessu svæði án þess að eiga sjóinn innan þessara marka eða eiga hafsbotninn sem þarna er undir.“ Þetta eru rökin og þetta er ástæðan fyrir því að hann vitnar þarna í Jónsbók, hann er að tala um þessi réttindi, óbeinan eignarrétt. Síðan rekur hann sig í gegnum aldirnar og ég ætla að vísa aftur í ræðu hv. þingmanns, með leyfi forseta: „Nú ætla ég að koma nánar að vatninu sem líka er verið að einkavæða í þessari löggjöf. Ég vil minna á það hér að vatnsnot eru frá fornu fari almannaréttur á Íslandi, almenningseign. Kalt vatn var aldrei eign nokkurs manns, hvort sem það var rennandi vatn eða stöðuvatn. Kalt vatn var einungis undirorpið eignarrétti á þann hátt að það mátti veiða á vatninu eða í vatninu en vatnið sjálft var aldrei undirorpið einkaeignarrétti. Það er eftirtektarvert, ef skoðuð eru gögn frá fyrri tíð, að heitt vatn og jarðgufa var ævinlega talin almenningseign á Íslandi. Að vísu eru ekki bein lagafyrirmæli um þetta atriði, hvorki í Grágás né Jónsbók. Hins vegar er auðvelt að sjá það af fornum heimildum að svo hafi verið litið á að það væri svo sjálfsagður réttur almennings að eiga frjálsan aðgang að jarðhita á Íslandi að ekki hefur verið talin þörf á því að taka það fram.“ Þarna er sem sagt verið að leggja áherslu á að frá fornu fari hafi hér verið um að ræða almannarétt. Síðan segir, með leyfi forseta: „Það er til að mynda ljóst af fjöldamörgum heimildum í Sturlungu að heitar laugar voru almenningsbaðstaðir og raunar meira en það, þær voru samkomustaðir landsmanna. Ef litið er á þá kafla þar sem laugar koma fyrir, sem eru fjöldamargir staðir í Sturlungu, þá rekur maður t.d. augun í Vallalaug í Skagafirði. Hún er nokkuð oft nefnd og gæti ég vissulega farið í að lesa þær tilvitnanir allar en tímans vegna mun ég þó sleppa því.“ - Segir Ragnar Arnalds á sínum tíma. Hann vísar síðan í Sælingsdalslaug, Reykjalaug í Miðfirði, Laug í Reykjadal í Dölum, Skíðastaðalaug og fleiri og fleiri laugar sem hafi verið samkomustaðir almennings og alveg ótvírætt í almenningseign. Síðan segir, með leyfi forseta: „Ef við færum okkur nær nútímanum og komum yfir á 18. öldina, þegar Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson ferðuðust um landið, þá lýsa þeir jarðgufuböðum sem heilsulind almennings og það er yfirleitt alltaf tengt því að ferðamenn máttu staldra þar við og laugast. Þannig er t.d. greint frá því í ferðabók þeirra að ferðamenn á leið til Alþingis notuðu Reykjalaug, sem er skammt frá Lundarreykjadal, og ekki þarf að segja mönnum af lauginni í Laugardal, þar sem kristnir menn voru skírðir eftir að kristni var lögtekin á Íslandi. Kristnir menn á Íslandi höfðu það fram yfir trúbræður sína í öllum öðrum löndum að þeim þóknaðist að lauga sig í heitu vatni, en annars staðar var mönnum dýft í kalt vatn.“ Síðar segir í þessari ræðu hv. þm. Ragnars Arnalds, með leyfi forseta: „Það er líka eftirtektarvert að í hinu mikla verki Árna Magnússonar og Páls Vídalíns, Jarðabókinni, sem var samin 1702–1712, og fjallar um eignarréttindi, fjallar um eignarrétt á landi. Það er verið að gera grein fyrir dýrleika jarða, það er verið að gera grein fyrir því hvaða rétt bændurnir eiga. Þar er hvergi minnst á lauga- eða heitavatnsréttindi, hvergi í allri bókinni er minnst á slík réttindi vegna þess að það var auðvitað ekki litið á það sem réttindi viðkomandi jarða eða bænda. Einkaeignarréttindi yfir þessum gæðum höfðu alls ekki verið stofnuð á þessum tíma “ Og síðar, með leyfi forseta: „En jarðhitaréttindi, þ.e. réttur almennings til vatns og lands fyrir sundlaugar, þ.e. þessi klassíski yfirborðshiti eða lághiti, var gerður undirorpinn einkaeignarrétti árið 1923.“ Hann nefnir það reyndar annars staðar að þá hafi vissulega verið farið að herða á þessum einkaeignarréttindum í lögum, og aftur minni ég á að verkefni okkar á þá að vera að reyna að losa um þau bönd en ekki herða á þeim eins og gert er í frumvarpi ríkisstjórnarinnar. Hér segir enn, með leyfi forseta: „… í Íslandslýsingu Odds Einarssonar, sem rituð er 1593, er á athyglisverðan hátt fjallað um almannaréttinn hvað varðar heita vatnið, og vil ég leyfa mér að lesa örstuttan kafla eftir Odd í þýðingu Jakobs Benediktssonar því að þetta var ritað á latínu, með leyfi herra forseta:“ - Og hér hefst lestur úr því: „Fjölmargir á þessum slóðum fullyrða það nefnilega sem sannreynt, að þetta svitabað hafi allt frá fornu fari ekki aðeins læknað kláða og útbrot, heldur líka eytt mörgum öðrum sjúkdómum eða a.m.k. linað þá tíma og tíma. Menn álíta reyndar einnig, að önnur böð og heitar laugar á Íslandi hafi þessa náttúru að leggja fjölmargt til viðhalds heilsunni. Að vísu segja kerlingabækur, að þetta stafi frá einhverjum guðum og vissum mönnum, sem einhvern tíma hafi blessað hina og þessa staði. En vér látum slíkt bull lönd og leið og vitum, að oss bera að játa með tilhlýðilegri þakklátssemi, að hin óeigingjarna náttúra hefur með þessum hætti lagt oss til einstök hlunnindi og mikið djásn.“ Ég endurtek: „… hin óeigingjarna náttúra hefur með þessum hætti lagt oss til einstök hlunnindi og mikið djásn.“ Hv. þm. Ragnar Arnalds les áfram og vekur sérstaklega athygli á eftirfarandi lokasetningu, sem ég ætla að vitna í, með leyfi forseta: ,,Því fullvel veit ég, að ef afnot slíkra heilsulinda væru á valdi einhverra fjárplógsmanna, væru þeir ekki lengi að auka við inntektir sínar.“ Þegar á þessum tíma, 1593, hafa þeir verið til sem vildu auðgast og bæta hag sinn og það er greinilegt á þessari ívitnun að biskupinn, Oddur Einarsson, telur það jafnast á við fjárplógsstarfsemi að fara að selja afnot af jarðhita á Íslandi. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að vitna nánar í ræðu fyrrverandi hv. þm. Ragnars Arnalds við umræðuna 1998, um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu, en mér finnst hún um margt vera afar fróðleg. Mér finnst hún tengjast þeirri umræðu sem fram hefur farið hér í dag um eignarréttinn því að annars vegar - eins og ég skil þetta og er tilbúinn að taka rökum ef menn vilja sannfæra mig um annað - erum við með þessi gömlu lög frá 1923 sem enginn deilir um að voru heldur að herða á eignarréttarákvæðum frá því sem áður hafði verið, menn höfðu verið að smíða löggjöf, fyrst fossalögin 1907 og síðan þessa löggjöf, fossalögin til að sporna gegn ásælni erlendra manna í íslenskar orkulindir og hins vegar að skjóta lagastoð undir vatnsréttindi almennt. Það deilir enginn um að menn voru heldur að herða á þessum réttindum frá því sem tíðkast hafði frá fornu fari en í þessum lagabálki er vísað til réttarins, nýtingarréttarins fremur en til eignarhaldsins, og þar sem kveðið er á um þetta er það gert á jákvæðan hátt þannig að tilgreind eru þau réttindi sem viðkomandi á að njóta. Í frumvarpinu sem núna liggur fyrir er hins vegar vísað í eignarréttinn og það er gert á neikvæðan hátt sem kallað er, eignarrétturinn skal vera altækur nema með vissum undantekningum og skilyrðum, og þau eru þá tilgreind í lögunum. Það er þarna sem við höldum fram að verið sé að herða á þessum eignarréttarákvæðum í lögum. Það er líka fróðlegt að hafa til viðmiðunar umræðuna sem fram fór 1998 því að líka þá sögðust menn ekki vera að breyta neinu frá fyrri tíð, menn sögðust í rauninni ekki vera að breyta neinu frá fyrri tíð. En þegar farið er að gaumgæfa málin, rýna í þessi mál og skoða þau ofan í kjölinn kemur einfaldlega annað í ljós. Hæstv. forseti. Það er komið vel fram yfir miðnætti og enn eru margir á mælendaskrá í þessu máli. Ég á þess enn kost að taka til máls í annarri ræðu við 2. umr. málsins og síðan er 3. umr. eftir. Ég hef ákveðið að ljúka máli mínu með þessum orðum, vitandi að enn á ég eftir að komast að til að fjalla um þetta mjög svo mikilvæga mál.