Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klukkan hálftvö, að loknu hádegishléi, fer fram utandagskrárumræða um rekstrarvanda sjúkrahúsanna og sumarlokanir. Atkvæðagreiðslur fara fram kl. tvö að lokinni utandagskrárumræðu. Þá má enn fremur reikna með nýjum fundi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum, frá meiri hluta stjórnarskrárnefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til fundar við sig Kristján Andra Stefánsson og Helga Bernódusson sem unnu með nefnd þeirri sem undirbjó málið. Frumvarpið er samhljóða frumvarpi sem samþykkt var á seinasta þingi en er nú flutt að nýju, sbr. 79. gr. stjórnarskrárinnar. Frumvarpið er byggt á tillögum nefndar sem forsætisráðherra skipaði 8. september 1997 til að endurskoða kjördæmaskipan og tilhögun kosninga til Alþingis. Nefndin var skipuð samkvæmt tilnefningum allra þingflokka er þá voru á Alþingi. Nefndin skilaði forsætisráðherra skýrslu 6. október 1998 sem hann lagði fyrir Alþingi. Fyrirmæli stjórnarskrárinnar um kjördæmaskipan og kosningafyrirkomulag voru almenns eðlis fram til 1934 er tekin voru upp í hana ítarlegri ákvæði. Af þeim sökum hefur þurft að breyta stjórnarskránni í hvert sinn sem tilefni hefur þótt til að breyta kosningareglum að einhverju marki. Í frumvarpinu er lagt til að í stað rækilegra ákvæða um kjördæmamörk og úthlutun þingsæta geymi stjórnarskráin aðeins fá og almenn ákvæði um megindrætti í kjördæmaskipan landsins og tilhögun kosninga til Alþingis. Nánari útfærsla verður svo ákveðin með almennum lögum, stundum með tilstyrk aukins meiri hluta á Alþingi. Frumvarpið leggur því grunninn að breytingum sem þarf að gera á lögum um kosningar til Alþingis. Í stjórnarskipunarlagafrumvarpinu felst að fjöldi þingsæta verður stjórnarskrárbundinn, svo og kjörtími, fjöldi kjördæma og tilhögun kosninga í megindráttum, þ.e. að þær skuli vera leynilegar og hlutbundnar. Almenna löggjafanum er hins vegar falið að ákveða fjölda þingsæta í hverju kjördæmi, þó þannig að minnst sex kjördæmissæti séu í hverju þeirra. Þá verða sett í kosningalög nánari fyrirmæli um kjördæmaskipan og fyrirkomulag kosninga, þar á meðal verða reglur um kjördæmamörk og reglur um úthlutun þingsæta. Breyting á kjördæmamörkum og tilhögun á úthlutun þingsæta verður þó aðeins gerð með tilstyrk 2 / 3 atkvæða á Alþingi eftir að hún hefur verið ákveðin fyrsta sinni, sbr. 2. gr. frumvarpsins. Þá felst í stjórnarskipunarlagafrumvarpinu það nýmæli að stjórnmálasamtök þurfa að fá minnst fimm af hundraði atkvæða á landsvísu til að eiga rétt á jöfnunarsætum. Að lokum er gert ráð fyrir að misvægi atkvæða á milli einstakra kjördæma verði aldrei meira en 1:2. Í fylgiskjali með frumvarpinu sem lagt var fram á síðasta þingi fylgdu drög að breytingum á kosningalögum. Meiri hlutinn telur mikilvægt að lögum um kosningar til Alþingis verði breytt þegar á næsta þingi til samræmis við framangreindar breytingar á stjórnarskrá. Meiri hlutinn mælir með samþykkt frumvarpsins. Undir meirihlutaálitið skrifa Sigríður Anna Þórðardóttir, Vilhjálmur Egilsson, Valgerður Sverrisdóttir, Guðmundur Hallvarðsson, Drífa Hjartardóttir, Jón Kristjánsson og Guðmundur Árni Stefánsson. Jóhann Ársælsson skrifar undir nefndarálitið með fyrirvara. Nokkrar umræður urðu í stjórnarskrárnefnd um samspil 3. og 5. mgr. 1. gr. frv. Af því tilefni skal áréttað að meiri hluti nefndarinnar telur fullljóst að í hverju kjördæmi skuli vera minnst sex kjördæmissæti. Því verður ekki breytt nema með breytingu á stjórnarskrá. Ákvæði 5. mgr. og það svigrúm sem þar er mælt fyrir um til breytinga nær því eingöngu til þeirra þingsæta í kjördæmi sem eru umfram stjórnarskrárbundið lágmark. Herra forseti. Það er ekki ástæða til að fjölyrða frekar um hið veigamikla mál sem hér er á dagskrá. Það hefur fengið mjög vandaða meðferð hér á Alþingi. Ég lýsi sérstakri ánægju með samstarf þingflokkanna við umfjöllun þess. Hér er um stórt framfaramál að ræða fyrir íslenska þjóð sem ánægjulegt er að sjá nú fyrir endann á.

Hæstv. forseti. Ég átti sæti í þeirri sérnefnd um stjórnarskrárbreytinguna sem kosin var fyrir fáeinum dögum en skrifa ekki undir nál. það sem hér er til umræðu. Ástæðan er sú að ég er andvígur þessum breytingum. Ég hef áður lýst sjónarmiðum mínum. Ég tel að núverandi kosningafyrirkomulag hafi ýmsa ótvíræða kosti. Það byggir á mörgum tiltölulega smáum kjördæmum á landsbyggðinni og stuðlar að tengslum viðkomandi þingmanna við eigið kjördæmi. Með þeim breytingum sem lagt er til að gerðar verði á stjórnarskrá og í kjölfarið á kosningalögum mun kjördæmunum fækka og þannig draga úr þeim kostum sem núverandi kerfi hefur. Á móti er bent á að með þessum breytingum muni draga úr misvægi atkvæða en það hefur verið gagnrýnt af sívaxandi þunga á undanförnum árum ef ekki áratugum, enda er misvægið talsvert, 1:4 þar sem mest er. Ég vil fara leið sem tryggir hvort tveggja í senn, dregur úr misvægi atkvæða en um leið og það er forsenda þess að ráðist yrði í slíkar breytingar, yrðu gerðar aðrar breytingar á stjórnsýslunni. Með nýju stjórnsýslustigi yrðu tryggð aukin völd í héraði og einstökum landshlutum. Þetta eru breytingar sem ég tel að gera ætti samtímis. Ég óttast að verði ráðist í þær breytingar sem hér er lagt til muni róttækari og skynsamlegri breytingar frestast. Einnig tel ég 5% þröskuldinn vera of háan. Það eru rúmlega 200 þúsund kjósendur í landinu, 5% þeirra eru 10 þúsund einstaklingar sem verða að vísu ekki sviptir kosningarrétti en atkvæði þeirra gætu fallið dauð niður ef þessar breytingar ná fram að ganga. Hæstv. forseti. Ég tel margt mæla gegn þessum breytingum og mun greiða atkvæði mitt gegn þeim. Nú er það svo að okkur sem þingmönnum ber að fara að samvisku okkar og bestu dómgreind í hverju máli. Það á að sjálfsögðu við um öll mál. Stundum skipa menn sér hins vegar í fylkingar og reyna að gera málamiðlanir í afstöðu sinni, það gera menn í ýmsum málum. Mér finnst að í þessu máli eigi hver og einn að vera á sínum báti. Það er alvarlegur hlutur að ráðast í breytingar á stjórnarskrá landsins, enda er búið svo um hnúta að tvö þing skuli skuli koma til sögunnar til að ákveða stjórnarskrárbreytingar. Það er til að koma í veg fyrir að flokkamyndanir, skammtímalausnir eða skammtímahagsmunir ráði för. Þannig finnst mér að þingmenn eigi að hugsa í þessu máli. Enginn þingmanna er bundinn af fyrra samkomulagi. Við eigum að beita samvisku okkar og dómgreind í þessu máli. Mér segir svo hugur að flestir í þessum sal eða alla vega mjög margir í þessum sal, það er kannski heldur djúpt í árinni tekið að segja flestir, séu óánægðir með þær breytingar sem hér er lagt til að gera. Ég tel að menn eigi að láta þá afstöðu ráða við atkvæðagreiðsluna.

Hæstv. forseti. Hv. þm. talaði gegn stórum kjördæmum. Mig langar hins vegar að spyrja hann að því hvernig hann vill minnka þetta misvægi innan núverandi kjördæmaskipunar eða með litlum kjördæmum.

Hæstv. forseti. Ég er ekki einn af hvatamönnum þessara breytinga, síður en svo. Ég hef oft bent á það í umræðu um þessi mál að ég vil skoða málin heildstætt og meta misvægi ekki aðeins í atkvæðum heldur einnig í aðstöðu einstaklinga og byggðarlaga. Þau byggðarlög sem eru fjærst stjórnsýslunni eiga á marga lund erfiðar uppdráttar en þeir sem eru mjög nærri henni, eins og hér á suðvesturhorninu. Þetta misvægi atkvæða hefur því ekki angrað mig mjög. Ég hefði viljað skoða þetta heildstætt. Verði hins vegar ráðist í breytingu þá vil ég jafnframt eins og ég gat um áðan gera tvennt í senn: Að gera landið að einu kjördæmi samtímis því að ráðist yrði í breytingar á stjórnsýslunni og til sögunnar kæmi nýtt stjórnsýslustig með eins konar fylkjafyrirkomulagi.

Herra forseti. Ég dáist að íhaldssömum viðhorfum hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Ég er með tvær spurningar til hans. Er hv. þm. hlynntur núverandi misvægi sem minnkað er verulega í þessum breytingum? Hv. þm. kom í andsvari áðan inn á að hann teldi að atkvæðamagn ætti að vera háð aðstæðum fólks. Telur hann þá að fátækt fólk, öryrkjar og fatlaðir ættu að hafa meira atkvæðavægi en aðrir?

Hæstv. forseti. Ég hef oft sagt að fátækt fólk og öryrkjar mættu gjarnan hafa fleiri fulltrúa í þessum sal en raun ber vitni. Þeir hópar eiga allt of fáa málsvara hér á Alþingi. Því miður koma fáir málsvarar þeirra úr flokki hv. þm. Péturs Blöndals. Ég er ekki hlynntur misvægi atkvæða. Ég bendi hins vegar á að þetta beri að skoða heildstætt, aðstöðu þjóðfélagsþegnanna, bæði hvað varðar kosningarréttinn og allt annað. Byggðarlögin eru í mismunandi aðstöðu. Það er engum blöðum um það að fletta að kjördæmi á landsbyggðinni eiga að mörgu leyti erfiðar uppdráttar gagnvart stjórnsýslunni en þau sem eru hér á suðvesturhorninu. Ég hef verið talsmaður þess að þessi mál verði skoðuð heildstætt og hef lagt til tiltekna lausn í því efni.

Herra forseti. Sú breyting sem við ræðum hér um er greinilega mikil minnkun á því atkvæðamisvægi sem verið hefur, þ.e. það lagast margt í hugum þeirra sem vilja fá jafnan atkvæðisrétt fyrir alla. Ég er einn af þeim. Ég tel að það eigi ekki að blanda neinu öðru saman við mannréttindi eins og atkvæðisrétt. Ég tel að hver maður eigi að hafa fullt og óskorað atkvæði hvar sem hann býr, án tillits til aðstæðna. Ég spyr enn hv. þm.: Telur hann eðlilegt að blanda saman t.d. efnahagslegum aðstæðum og mannréttindum?

Hæstv. forseti. Ég hef verið að gera tillögu um það á hvern hátt hægt er að tryggja mannréttindi og stuðla að efnahagslegum og lýðræðislegum jöfnuði, hvoru tveggja í senn. Út á það ganga tillögur mínar. Ég hef lýst áhyggjum yfir því að allt að 10 þúsund atkvæði skuli falla dauð við þær breytingar sem hér er verið að gera. Mönnum er umhugað að draga úr misvægi atkvæða, sem mér finnst vera æskilegt. Að sjálfsögðu finnst mér æskilegt að draga úr misvægi atkvæða. En ég vil horfa til annarra þátta. Ef mönnum er umhugað að gera þetta, hvers vegna ekki að stíga skrefið til fulls? Samkvæmt þessum breytingum er gert ráð fyrir að misvægið gæti orðið 1:2. Hvers vegna ekki að stíga skrefið til fulls og gera róttækar breytingar á öllu kosningafyrirkomulaginu og stjórnskipan og gera landið að einu kjördæmi? Forsenda þess að ráðist yrði í slíkar breytingar er að mínum dómi að annað fylgdi með í þeirri spyrðu. Þess vegna legg ég til að skapað verði nýtt stjórnsýslustig í eins konar fylkjafyrirkomulagi. Margt sem er að gerast í heiminum í dag styður í reynd þá hugsun. Það er verið að færa ýmis verkefni til sveitarfélaga. Hér á landi eru sveitarfélögin of fámenn til að rísa undir slíkum byrðum. Þá væri æskilegt að finna nýtt stjórnsýslustig sem væri einhvers staðar á milli fámennra sveitarfélaga og ríkisins.

Hæstv. forseti. Ég ákvað að skrifa undir nefndarálit það sem hér er til umræðu ásamt frv., með fyrirvara. Ég get engan veginn sagt að ég sé fullkomlega sammála málinu eins og það liggur fyrir. En eðli máls eins og þessa, þ.e. breytinga á stjórnarskránni, er að þeir sem koma að því í seinna skiptið sem það er tekið fyrir eiga ekki um neitt að velja. Annaðhvort verða þeir að styðja málið óbreytt eða taka afstöðu gegn því með því að sitja hjá eða greiða atkvæði á móti því. Við sem ekki höfum komið að málinu eigum því úr vöndu að ráða og erum á valdi nauðhyggjunnar þegar við erum að velta því fyrir okkur hvernig taka skuli afstöðu. Ég hef sagt það áður og endurtek það að meiri hlutinn á að ráða. Þegar kemur að grundvallarmáli eins og þessu þá getur maður ekki barist gegn þeim vilja sem sannanlega liggur fyrir. Ég held að það fari ekki fram hjá neinum að mikill meiri hluti landsmanna er á þeirri skoðun að jafna eigi atkvæðisrétt. Alþingi hefur komist að þeirri niðurstöðu sem hér liggur fyrir, að þetta sé úrræðið í þetta skiptið til að jafna atkvæðisréttinn. Atkvæðavægið er hins vegar langt frá því að vera jafnað með frv. sem hér er til umræðu. Það er eitt af því sem ég tel vera mikinn galla á þessu máli, að ekki skuli hafa verið hægt að komast lengra, og helst alla leið, til að jafna atkvæðisréttinn. Ég endurtek að ég tel að sá möguleiki að breyta landinu í eitt kjördæmi hefði átt að vera til skoðunar og umræðu. Það hefði átt að fara vel yfir það mál. Svo var ekki gert. Að einhverju leyti var það skoðað en sú umræða fór alla vega lítið út í þjóðfélagsumræðuna. Málið var ekki til umræðu að neinu marki í þeim kosningum sem nýliðnar eru en að mínu viti hefði átt að taka þann möguleika til skoðunar. Það eru miklir gallar á þeim stóru kjördæmum sem hér er verið að koma á og það verður ekki auðvelt fyrir þingmenn þeirra að sinna fólkinu, fyrirtækjunum og þeim svæðum sem þarna eru lögð undir. Ég tek ekki undir það að koma þurfi á einhvers konar fylkjafyrirkomulagi með því að gera landið að einu kjördæmi. Það er ekki endilega ástæða til að gera aðrar breytingar í tengslum við það að gera landið að einu kjördæmi en bara það. Það að búa til nýtt fylkjafyrirkomulag getur verið skoðun manna en mér finnst það ekki þurfa að tengjast þessu máli. Eitt er þó sem ég get ekki sætt mig við og vil gera grein fyrir. Það er að þetta mál skuli vera slitið í sundur. Þegar það var til umræðu á þinginu í vetur voru menn að ræða um kosningalögin samhliða. Nú er hins vegar talað um að breyta stjórnarskránni og láta hitt bíða. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé ekki boðlegt. Það er ekki boðlegt að Alþingi Íslendinga fari heim og skilji hið lýðræðislega kosningakerfi eftir óvirkt. Það er ekki boðlegt. Ég held að við förum ekki rétt að málinu. Ég er ekki aðili að því samkomulagi sem varð milli flokkanna um þetta mál í vetur. Mér finnst að það sé margt sem maður þarf að velta fyrir sér þegar maður tekur afstöðu en þetta mál er svo einkennilegt að maður hefur ekki neina möguleika. Þess vegna ákvað ég að skrifa undir nefndarálitið en ég hef verið að velta því fyrir mér hvernig maður á að taka afstöðu. Mín skoðun er hins vegar að meiri hlutinn eigi að fá að ráða. Hann hefur ákveðið að taka, að mér finnst, afskaplega óheppileg skref í þá átt að jafna kosningarréttinn. Það er þó skref í þá átt og ég veit að það er þjóðarvilji fyrir því. Þess vegna hef ég ákveðið að styðja þetta mál þrátt fyrir allt. Það er ekki um marga kosti að velja, hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að ég var á valdi nauðhyggjunnar þegar ég tók þessa afstöðu. Ég vil samt taka fram að við framhald málsins tel ég mig ekki á nokkurn hátt bundinn því samkomulagi sem menn tala um að hafi verið gert um þetta mál í heild sinni. Málið hefur einfaldlega verið slitið í sundur og ég lít þannig á að hv. þm. séu ekki bara óbundnir heldur hljóti þeir að vera óbundnir af öðru en samvisku sinni við framhaldið. Það er margt sem eftir á að taka afstöðu til. Ég tel að við eigum að koma að því með opnum hug og reyna að lagfæra þá ágalla sem fram hafa komið í máli hv. þm., bæði í sambandi við kjördæmamörk og önnur atriði sem um hefur verið rætt. Ég mun taka þátt í þeirri umræðu og tel mig þar óbundinn af því hvort menn hafi rætt um þetta mál í ákveðnu samhengi í vetur. Hæstv. forsrh. lýsti því í ræðu sinni að fjölmörg atriði væru ófrágengin. Hann taldi ýmis af þeim upp. Hann hefur kannski ekki talið upp öll þau mál upp sem eru ófrágengin en það er greinilegt að ýmislegt er eftir sem hv. alþm. eiga eftir að takast á við í þessu máli. Ég endurtek að ég ætla að ganga að því með óbundnar hendur. Ég lýsi því yfir að mér finnst að vanda hefði átt undirbúning þessa máls mun betur en hér hefur verið gert. Ég býst við að þeir sem vilja að sú umræða sem þarf að fara fram um að gera landið að einu kjördæmi fari fram, muni í framhaldinu taka það mál upp með einhverjum hætti. Hvort það er raunhæft að gera sér vonir um að sú umræða geti skilað einhverju á næstunni er erfitt að sjá. Þetta er nú einu sinni afar stór ákvörðun að breyta kosningalögum, kosningafyrirkomulagi og stjórnarskrá með þeim hætti sem hér er fyrirhugað að gera. Ýmsir spá því nú og hafa gert að það verði ekki hlaupið í að gera aðra breytingu alveg á næstunni. Þess vegna harma ég að menn skyldu ekki ganga betur að þessu máli, taka það allt saman til umræðu og að sú umræða skyldi ekki skila sér betur út í þjóðfélagið en hún gerði.

Herra forseti. Ég ætla ekki að draga í efa orð frsm. um að mál þetta hafi fengið hina vönduðust meðferð á hinu háa Alþingi en sú meðferð kemur ekki öðrum til góða en þeim sem þá áttu sæti á hinu háa Alþingi, svo að við hinir sem aðeins höfðum þekkingu á málinu af afspurn þurfum þess vegna meiri tíma til þess að átta okkur á því. Ég tók það fram við 1. umr. að ég hygðist ekki taka gagngera afstöðu til þess þar sem hér hefði málið verið ráðið til lykta og engum sérstökum vörnum við komið. En ég kemst ekki hjá að endurskoða þessa afstöðu mína vegna þess að ég tel þetta afskaplega misráðið. Nú í upphafi nýrrar aldar er hið háa Alþingi enn á ný að lögfesta misvægi atkvæða á Íslandi. Menn þekkja söguna. Þetta var eitt hið mesta átakamál í íslenskri stjórnmálasögu allar götur frá því sem Framsfl. a.m.k. var stofnaður. Menn þekkja af sögunni að hér henti það árið 1933 að Framsfl. hlaut meiri hluta á Alþingi með aðeins rúman þriðjung atkvæða. Árið 1956 settust menn niður. Þar hafði forustu fyrrv. forsrh. Ólafur Jóhannesson lagaprófessor. Þeir settust niður, hann og Gylfi Þ. Gíslason, að reikna út hvernig hægt væri að ná meiri hluta á hinu háa Alþingi, tveggja flokka, Framsfl. og Alþfl., enda þótt fyrir lægi að þeir hefðu aðeins rúman þriðjung atkvæða kjósenda á bak við sig. Það var reiknað út með hvaða hætti það mætti gera með því að stunda sérstök framboð í hinum einstöku kjördæmum. Þessi atlaga að lýðræðinu mistókst að vísu en það munaði ekki miklu. Fylgifiskur þessa stjórnarskipunarlagafrv. er ný kjördæmaskipan sem ég verð að segja að er hið mesta óbermi. Það er að vísu ekki mál sem hér er til umræðu beinlínis en mönnum er ljóst að það fylgir í kjölfarið. Sex þingmenn eiga að sjá um samband, samráð og félagsmálalega forustu fyrir kjördæmi sem nær frá og með Siglufirði, austur um og suður á Lónsheiði. Aðrir sex um kjördæmi sem byrjar í Fljótum norður, vestur um suður í Hvalfjarðarbotn. Nú er enginn vafi á því að hið persónulega samband við kjósendur í okkar litla þjóðríki er mjög mikilvægt mál. Tækni nútímans, fjölmiðlatæknin, kemur ekki í staðinn fyrir það. Átján þingmenn skilst mér, eftir því sem ég hef fregnað meira en af kunnugleika beinum, eiga að sjá fyrir öllu landinu utan Stór-Reykjavíkursvæðisins að kalla má, 45 sitja hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Á sínum tíma var það viðhorf ýmissa félaga minna, landsbyggðarþingmanna, að sporna yrði við því að þéttbýlið næði meiri hluta á hinu háa Alþingi. Auðvitað var það rakin skammsýni og ekkert annað. Og það er með öllu óþolandi að enn á ný standi til að lögfesta misvægi atkvæðanna í stað þess að gera landið að einu kjördæmi þar sem allir 63 þingmennirnir ættu erindi við alla þjóðfélagsþegnana og bæru jafna ábyrgð á, en vísuðu ekki ábyrgðinni á velferð heilu kjördæmanna á örfáa menn, eins og við höfum dæmi um. Ég nefndi það hér um daginn að það hefði að sínu leyti áreiðanlega komið sér vel fyrir Vestfirði í þeim byggðavanda sem þeir eiga að allir 63 þingmennirnir hv. fyndu til sín að bera þar ábyrgð á. Þeir gera það ekki í dag. Það rann allt í einu upp fyrir mér hver er undirrót þessa óskapnaðar og hún er ekki merkileg. Ég hálfpartinn veigra mér við því að drepa á afstöðu míns gamla flokks til þess arna því að hún er nýleg. Afstaða Framsfl. er löngu kunn. Hann hefur lifað og nærst í valdaaðstöðu sinni á þessu ójafnvægi. Það þekkja menn og var hin harðasta glíma að ná fram eða þoka fram í réttlætisátt vægi atkvæðanna. En ég komst að því við hina langvinnu umræðu um nýja kjördæmaskipan og hina fáránlegu útreikninga á þingsætum 1986 og 1987, minnir mig það hafi verið, hvaða fiskur lá undir steini hjá mínum gamla flokki og forustu hans. Þegar ég var með öllu uppgefinn á allri vitleysunni í útreikningunum sem hinn færasti stærðfræðingur hafði með höndum, d`Hondt-vitleysunni, þá kom ég að máli við þáv. þingflokksformann Sjálfstfl. og sagði: ,,Nú hættum við þessu, þetta getur ekki gengið. Þið fáið mig aldrei til að fylgja þessu, svo hræmulegt sem þetta er úr garði gert eins og þið áformið. Nú skulum við vinda bráðan bug að því að jafna misvægi atkvæðanna og þú, þingmaður Reyknesinga, hlýtur að verða fyrstur til þess að fylgja mér í því, landsbyggðaþingmanninum.`` Nei, því var aldeilis ekki að heilsa. Og þá kom það upp úr dúrnum að forusta Sjálfstfl. jafnar misvægi atkvæðanna með því að hirða öll embætti framkvæmdarvaldsins, ráðherrana svo til með tölu, og hafa einn og einn svona til að sýna lit á því að eitthvað annað en Stór-Reykjavíkursvæðið gangi þarna fyrir. Þetta mundi vafalaust breytast með því að allt landið yrði eitt kjördæmi. Ég vil þó ekkert um það dæma, miðstjórnarveldið er í Reykjavík og ræður úrslitum í þessu efni. En þetta er beinlínis ástæðan fyrir því að þeir sem voru fulltrúar þéttbýlisins og hafa jafnan kvartað undan því að kjósendur þeirra liðu fyrir þetta óréttlæti sem það er, að hafa ekki jafnan lýðræðislegan atkvæðisrétt á borð við alla aðra í þjóðfélaginu. Atkvæðisrétturinn er grunnur lýðræðisins. Og menn eru árið 1999 að versla með að lögfesta misvægið. Ég sé ekkert gott við þessa breytingu nema það að hún er svo vitlaus að ég held að menn taki strax til við að finna nýja úrlausn. Og á það hlýt ég að treysta en gegn þessu hlýt ég að snúast með atkvæði mínu.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara út í rökræður við hv. þm. en mér fannst koma fram misskilningur í máli hans, ekki síst þegar hann talaði um Framsfl. Eins og þetta er í dag þá er ekki misvægi á milli flokka og það verður heldur ekki eftir þessar breytingar. Það er því enginn flokkur sem hagnast á fyrirkomulaginu eins og það er í dag, og heldur enginn flokkur sem hagnast á því eins og það verður eftir þessa breytingu. Misvægið er á milli kjördæma. Þegar hv. þm. segir að ekkert gott sé við þessa breytingu þá finnst mér það ekki vera alveg í samræmi við málflutning hans almennt áðan vegna þess að hann talaði um mikilvægi þess að ekkert misvægi væri í atkvæðavægi hvar sem menn byggju. Það er þó þannig að við breytinguna verður misvægið aldrei meira en 1:2. Það er því tekið mjög stórt skref í rétta átt miðað við málflutning hans og flestra hér. Annað kom fram í máli hans sem mér fannst heldur ekki vera rétt og ekki í samræmi við staðreyndir þegar hann talar um að sex þingmenn eigi að þjóna svæðinu frá Siglufirði að Lónsheiði. Samkvæmt lögunum eru aldrei færri en sex kjördæmakjörnir í hverju kjördæmi, en hins vegar er reiknað með tíu þingmönnum í þessu kjördæmi, frá Siglufirði að Skeiðarársandi. Í dag eru þeir ellefu. Reyndar er þá Siglufjörður ekki talinn með. Breytingin í því kjördæmi sem hv. þm. nefndi sérstaklega er þó ekki meiri en svo að það nemur einum þingmanni.

Herra forseti. Þegar ég gat um afstöðu Framsfl. til vægis atkvæða til kosningalaga á Íslandi á umliðnum áratugum þá hefur það blasað við öllum mönnum. Nú er það rétt að misvægi milli flokka hefur ekki ríkt en þetta er gamall kækur Framsóknar sem hún getur ekki vanið sig af að reyna til hins ýtrasta, að reyna að misnota þetta atriði um vægi atkvæðanna, gamall kækur sem hún þarf að venja sig af.

Herra forseti. Mér finnst það sem kom fram hjá hv. þm. varla vera svara vert. Ég er reyndar fulltrúi Framsfl. í þeirri nefnd sem vann þetta mál og tala fyrir hönd flokksins og við stöndum að þessari breytingu. Ég tel að það fyrirkomulag sem ríkir í dag sé Framsfl. mjög óhagstætt og þess vegna tel ég rétt að gera breytingar. Það er alveg ástæða til að nefna það, af því að hv. þm. talar digurbarkalega, að hann situr á hv. Alþingi vegna þess fyrirkomulags sem er í dag. Flokksbróðir hans, hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson, kemur inn á Alþingi á nokkrum hundruðum atkvæða. Þessi örfáu hundruð atkvæða á Vestfjörðum gera það að verkum að hv. þm. Sverrir Hermannsson situr á Alþingi í dag.

Herra forseti. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir ætlar að sanna með orðum sínum að þar sem ég á sæti hér á hinu háa Alþingi sé eitthvert vit í þeim útreikningi sem gilt hefur um úthlutun sæta á Alþingi undanfarinn áratug. Ég vil aðeins minna á, af því að Framsfl. á svo erfitt með að hugsa rökrétt í þessu sambandi, að bak við mig er 900 atkvæðum fleira en á bak við hvern þingmann Framsfl. Það er ekki langt að sækja réttlætið að þessu leyti. En ég endurtek að eini kosturinn við þessa lagasmíð er að hér er einvörðungu tjaldað til einnar nætur. Það verður ekki á þetta sæst til neinnar frambúðar.

Herra forseti. Ég hef ekki tekið þátt í undirbúningi þess lagafrv. sem hér er til umræðu. Ég hef aðeins kynnst því, annars vegar eins og það var kynnt á sl. vetri og vori og svo núna í umræðunum. Ég verð að segja að af því sem ég hef getað sett mig inn í, þá er ég andvígur frv. í veigamiklum atriðum og tel að þau séu ekki til bóta hvað mörg atriði varðar til breytinga á stjórnarskrá Íslands. Í mínum huga á einingin ,,kjördæmi`` að eiga sér bæði félagslegar og landfræðilegar forsendur þar sem fólk innbyrðis á meira sameiginlegt en með íbúum annarra hluta landsins. Fækkun kjördæmanna og kjördæmaskipanin sem gert er ráð fyrir að fylgi í kjölfar þessarar lagasetningar er ekki í þeim anda. Þá vil ég líka draga hér fram að umræðan um fækkun þingmanna á landsbyggðinni og stækkun kjördæmanna þar og niðurbrot þeirra félagslegu eininga sem kjördæmin hafa verið og byggð upp sem slík, er ekki til þess að styrkja landsbyggðina og er ekki til þess að auka trúnað milli landsbyggðarinnar og þéttbýlisins á suðvesturhorninu. Ég tel reyndar að mörg af þeim rökum sem hér hafa verið dregin fram og eru að baki þessu tilheyri nokkrum áratugum, enda virðast menn gjarnan vitna í það sem þeir sögðu fyrir mörgum árum. Mér finnst að það sé tími til kominn að við lítum á þetta mál frá sjónarhóli nýrrar aldar en ekki frá árunum milli 1950--60. Það er vissulega spor í lýðræðisátt að flokkur eða framboð sem fær ákveðinn hundraðshluta atkvæða fái kjörna þingmenn þó að enginn þeirra sé kjördæmakosinn. En þau mörk sem gerð er tillaga um, 5% atkvæða á landsvísu til að eiga þar rétt á þingmanni, finnst mér allt of há. Þau eru reyndar í ósamræmi við meginmarkmið þessara laga, þ.e. jöfnuð á milli þjóðfélagsþegnanna til að eiga fulltrúa á hinu háa Alþingi. Frumvarpið leggur ríka áherslu á þennan rétt og þar hefðu þessi mörk --- ef frv. ætti að vera sjálfu sér samkvæmt og ekki aðeins ganga erinda flokkanna heldur einstaklinganna í þjóðfélaginu --- átt að vera miklu lægri og miklu nær því sem er að baki hvers þingmanns sem kosinn er. Þessi tillaga, eins og hér hefur komið fram, gerir t.d. ráð fyrir því að þó að framboð fái 10 þúsund atkvæði, miðað núverandi fjölda kjósenda, mundi það ekki duga til fá mann kjörinn á þing. Þegar við erum að þræta um 100--300 manns á milli kjördæma virkar þetta ekki sannfærandi. Hér hefði vissulega gefist tækifæri fyrir okkur til að stilla okkur í fremstu röð annarra lýðræðisþjóða og gefa hverjum stjórnmálahóp og hverjum atkvæðisbærum manni jafnan rétt. Frumvarpið felur líka í sér skerðingarákvæði frá því sem nú er þannig að framboð sem fær kjördæmakosinn þingmann þarf jafnframt að fá 5% atkvæða til að eiga rétt á jöfnunarsæti. Þetta finnst mér rangt. Þetta er lýðræðisleg afturför sem ég get ekki stutt. Ég vil vekja athygli á að í umræðunni um síðustu alþingiskosningar var ekki kosið um þessar breytingar. Það var ekki kosið um þessar breytingar á stjórnskipan landsins þó að vissulega væri vitað um hvað stæði til. Að mínu viti er í þeim tillögum sem fyrir liggja í allt of mörgu ábótavant og margt þar sem alls ekki samræmist nútímalýðræðisvitund fólksins í landinu. Ég tel því að semja ætti nýtt frv. um málið og gefa þá jafnvel raunverulega valkosti, gefa þjóðinni kost á lýðræðislegu vali því vissulega eru þar margar leiðir til. Þessi sem hér er lögð fram er bara ein þeirra. Virðulegi forseti. Ég tel að þetta frv. og sjónarmið þess tilheyri að mörgu leyti fortíðinni. Ég tel að sú kjördæmaskipan sem væntanlega mun fylgja í kjölfarið muni leiða til aukinnar tortryggni á milli dreifbýlis og þéttbýlis.

Virðulegi forseti. Um leið og ég stíg í fyrsta skipti í þennan ágæta ræðustól hv. Alþingis vil ég láta í ljós óskir mínar til allra forseta um að samstarf við þingmenn megi verða gott, og sérstaklega kannski til aðalforsetans. Jafnframt vil ég í upphafi, þó fáir ráðherrar séu nú í salnum, óska nýjum ráðherrum velfarnaðar í starfi og hæstv. forsrh. til hamingju með þriðju ríkisstjórn sína. Ég vona að hún vinni góð verk fyrir land og þjóð. Alveg sérstaklega vil ég brýna fyrir hæstv. forsrh. að Ísland er stórt land og það býr fullt af fólki úti á landi sem mér finnst að hafi gleymst mjög oft undanfarin kjörtímabil. Ég vænti þess að hæstv. forsrh. muni fylgja eftir af miklum krafti þáltill. sem samþykkt var á síðasta þingi um ráðstafanir í byggðamálum. Fyrir því skal ég lofa honum stuðningi mínum en ég mun líka minna vel á það ef ekkert verður gert. Frv. sem hér liggur fyrir fjallar um misvægi atkvæða og það að leiðrétta hið mikla misvægi atkvæða sem svo mikið hefur verið talað um. Þetta er hálfgert tískuyrði, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil taka skýrt fram að sem jafnaðarmaður er ég innilega sammála því að allir hafi sama atkvæðisrétt. Ég er með öðrum orðum samþykkur því að ganga skrefið til fulls og gera Ísland að einu kjördæmi, eins og mörg þing Alþfl. hafa samþykkt. Ég er fylgjandi fullri jöfnun atkvæða. En ég vil líka horfa á önnur mannréttindi sem eru misvægi lífsskilyrða. Hver er ástæða þess að hið virðulega Alþingi þurfi með reglulegu millibili að taka upp stjórnarskrána og gera breytingar á þessu öllu saman? Ástæðan er m.a. sá þjóðarvandi sem er í landinu, ég segi ekki landsbyggðarvandi heldur þjóðarvandi, sem sést t.d. á því að sl. fjögur ár hafa rúmlega sjö þúsund manns flutt af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðis. Undanfarin átta ár hafa tíu þúsund manns flutt af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Það er ástæðan fyrir því að hér þarf að gera breytingar í stjórnarskrá og lagfæra þetta misvægi. Reyndin er sú að margir hafa þurft að flytja af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðis út af ýmsu misvægi og misrétti sem landsbyggðarfólk er beitt. Eins og ég sagði áðan eru þeir búferlaflutninga sem átt hafa sér stað ekki landsbyggðarvandi heldur þjóðarvandi. Það er þjóðarvandi að sl. átta ár hafi tíu þúsund manns flutt af landsbyggðinni og suður. Á Hofsósi fyrir norðan er rekið mikið og myndarlegt safn, svokallað Vesturfarasafn, reist til að minnast allra þeirra fjölmörgu Íslendinga sem gáfust upp í ýmsum harðindum og fluttu til Kanada, til Vesturheims. Ég ætla rétt að vona að enginn fái það hlutverk einhvers staðar úti á landi eftir 10--20 ár að koma upp landsbyggðarsafni, safni um hvers konar líf var á hinum ýmsu stöðum á landinu hér áður en það leið undir lok. Ástæður þessara búferlaflutninga eru margar. Mjög margar af þeim eru vegna ákvarðana ríkisstjórnar hvers tíma. Það er sannarlega misvægi í ýmsum framkvæmdum og öðru slíku á landinu. Við höfum t.d. séð að allar stórframkvæmdir eru hér á höfuðborgarsvæðinu. Þetta sogar til sín fólk. Það skyldi þó ekki vera að hluti af þessum tíu þúsundum sem flutt hafa síðustu átta ár hafi einmitt fengið störf við þær stóru og miklu verksmiðjur sem hér er verið að byggja? Ég sagði áðan að ég væri hlynntur því að jafna misvægi atkvæða. Ég hef hins vegar þann fyrirvara á að það sé gert samhliða því að misvægi lífskjara og búsetuskilyrða verði jafnað. Ég skil íbúa höfuðborgarsvæðisins mjög vel og þá hv. þingmenn sem beita sér hvað mest fyrir því að jafna misvægi atkvæða. Ég bið þá hins vegar líka að setja sig í spor okkar sem viljum að lífskjör og búsetuskilyrði á landinu verði jöfnuð. Ég er t.d. mjög ósáttur við misvægi námskostnaðar, misvægið á kostnaði við að senda unglinginn sinn í skóla. Ég er ekki sammála því að foreldri á Raufarhöfn þurfi að borga 350--400 þúsund fyrir að senda ungling í framhaldsskóla sem ríkið rekur, byggir og borgar kennurum laun. Á meðan þarf íbúi Reykjavíkursvæðisins nánast ekkert nema ganga yfir götuna. Þetta er misvægi lífsskilyrða. Það eru sannarlega misvægi í lífsskilyrðum þegar íbúar í dreifðum byggðum úti á landi þurfa að borga 120--140 þús. kr. á ári fyrir þær grunnþarfir að hita húsin sín meðan íbúar hér á höfuðborgarsvæðinu eru kannski að borga 40 þúsund. Hér er meira heitt vatn og hér var þetta gert fyrr. Sumir hafa meira að segja haldið því fram að Hitaveita Reykjavíkur hafi að einhverjum hluta verið byggð fyrir einhverja Marshall-peninga. Ég ætla ekki að fullyrða um en það geta þá aðrir frætt mig um, sé það rétt. Margar hitaveitur úti á landi voru byggðar eftir að verðtryggingin komst á og þess vegna eru þær svo dýrar. Þar á meðal gera m.a. aðgerðir stjórnvalda það að verkum að húshitunarkostnaður er svona hár. Það er sannarlega misvægi í að leita sér læknishjálpar. Menn búa ekki við sama í að sækja sér læknishjálp úti á landi borið saman við höfuðborgarsvæðið. Sjúkrahús eru rekin af ríkinu sem borgar læknum laun en það getur kostað íbúa úti á landi tugi ef ekki hundruð þúsunda að leita sér læknishjálpar. Það er sannarlega misvægi í rekstrarskilyrðum fyrirtækja. Því er ekki saman að jafna að reka fyrirtæki úti á landi eða á höfuðborgarsvæðinu. Tökum eitt dæmi um tvær stóriðjur. Í gær var ágæt umræða um rekstrarvanda fiskvinnsluhúsa. Það eru stóriðjur í landinu. Stóriðjur höfuðborgarsvæðisins getum við kallað álverin sem hér eru. Þau njóta mikilla kjarabóta með lágu orkuverði meðan stóriðja landsbyggðarinnar, fiskvinnslan, borgar margfalt hærra verð. Ég get ímyndað mér að við stóriðju landsbyggðarinnar, fiskvinnsluna, vinni margfalt fleiri og fleiri hafi lífsafkomu sína af því að vinna við það en í þessum tveimur álverksmiðjum á höfuðborgarsvæðinu. Þannig búum við líka við misvægi rekstrarskilyrða. Það væri kannski ekki á vandi vestur á fjörðum eða úti um land að reka fiskvinnslu ef sú stóriðja byggi við sama orkukostnað og álverin, þegar við heimsækjum álfursta úti um heim og gyllum fyrir þeim möguleikana á að koma og byggja álverksmiðjur hér á landi sem eru svo sem ágæt atvinnutækifæri líka. Alþingi hefur einnig stuðlað að misvægi milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðisins. Tökum nýlegt dæmi, hækkun á þungskatti, sem átti sér stað á síðasta þingi. Það er sannarlega íþyngjandi aðgerð fyrir landsbyggðina. Ég þekki persónuleg dæmi af því úr eigin rekstri þar sem flutningskostnaður hækkaði um 16--60% í kjölfar breytinganna. Að vísu fylgdu með EES-breytingar um að bílstjórar mættu ekki vaka svo og svo lengi. Eitthvað þess háttar fylgdi með. Þetta er sannarlega misvægi. Margt af því misrétti sem var í landinu hefur verið jafnað og ber að þakka fyrir. Eitt af því var er Ísland var gert að einu gjaldsvæði hvað símann varðar sem hæstv. forseti þingsins, þáv. samgrh., stuðlaði að og má eiga þakkir fyrir. Sama verð er einnig haft á bensíni, olíu og mjólkurverði að mestu leyti. Afnotagjald sjónvarps og útvarps t.d. er það sama um allt land án tillits til búsetu. Það sitja allir við sama borð. Mönnum finnst það kannski skrýtið að ég skuli blanda þessum tveimur þáttum saman. Það er hins vegar ekki svo undarlegt vegna þess að í tillögum nefndarinnar sem vann þessar tillögur segir, með leyfi forseta, á bls. 39 í skýrslu hæstv. forsrh. til þingsins, um hliðarráðstafanir: ,,Tillögur nefndarinnar, sem byggjast á því að draga úr misvægi atkvæða milli kjördæma, munu leiða til þess að nokkur þingsæti færast frá landsbyggðarkjördæmum til þéttbýliskjördæma á suðvesturhorni landsins. Það er eðlilegt að slík breyting leiði til umræðna um vanda landsbyggðarinnar.`` Takið þið eftir: vanda landsbyggðarinnar. Það hefði nú verið huggulegra ef þarna hefði staðið ,,vanda þjóðarinnar``. ,,Hér er lagt til að samhliða þeim breytingum, sem verða á skipan kjördæma og úthlutun þingsæta, verði rætt um ýmis önnur atriði sem varða hagsmuni þeirra kjördæma og landshluta þar sem þingsætum fækkar.`` Áfram held ég, í kafla 15.1 um byggða- og félagsmál: ,,Breytingar þær, sem lagt er til að gerðar verði á skipun kjördæma og úthlutun þingsæta, gefa tilefni til að fjallað verði um hvort ástæða sé að grípa til aðgerða til að styðja og styrkja búsetu á landsbyggðinni. Í því efni má nefna samgöngu- og vegamál, til að mynda örari endurbætur á vegtengingum einstakra byggða við aðalvegakerfi landsins, fjarskiptamál, húshitunarkostnað á hinum svonefndu köldu svæðum, námskostnað vegna framhaldsnáms o.fl. Að höfðu samráði við forsætisráðherra leggur nefndin til að fjallað verði um framangreind atriði í sérstakri nefnd um atvinnu- og efnahagsmál sem skipuð verði samkvæmt tilnefningum allra þingflokka.`` Ég var skipaður í þessa nefnd, sem kölluð var byggðanefnd, af þingflokki jafnaðarmanna. Þessi byggðanefnd hélt marga fundi, kallaði til sín fjölda sérfræðinga og ég held að eftir fimm fundi hafi ég setið uppi með 8 kg af skýrslum. Ég var ekki kominn í yfirvigt þegar ég flaug norður en það nálgaðist óðfluga. Það vantar því ekki skýrslurnar. Mér varð að orði einhvern tíma að við á landsbyggðinni lifum ekki á skýrslum einum saman. En það var gott starfslag í þessari nefnd hæstv. forsrh. Hún var skipuð fulltrúum allra flokka sem þá áttu fulltrúa á Alþingi. Við skiluðum frá okkur tillögum sem við nefndum Bráðaaðgerðir, fyrstu tillögur. Þar var m.a. talað um húshitunarkostnaðinn, að taka nú hæsta og dýrasta flokkinn og færa niður í meðaltal. Lagt var til að fulljafna aðgang að framhaldsskólum með námskostnað. Lagt var til að endurgreiðslur námslána yrðu lægri hjá því fólki sem stundar framhaldsnám og þiggur lán frá lánasjóði, að endurgreiðsluhlutfall þeirra yrði lægra ef það byggi svo og svo lengi úti á landi. Þar voru tillögur í samgöngumálum. Síðasta hæstv. ríkisstjórn spilaði því út, tíu dögum fyrir kosningar eða svo, 2 milljörðum til samgöngubóta. Það virkaði á mig svipað og maður tímdi ekki að kaupa nema bland í poka fyrir fimmtíukall og henda í krakkana í aftursætinu væru þau mjög óþekk. Það var ekki stærri pakki en það. Kjördæmin skiptu þessu niður, þingmenn síðustu skiptu þessu niður og t.d. komu 140 millj. í hlut míns kjördæmis, Norðurl. v. Einn fulltrúi stjórnarflokkanna í kosningabaráttunni kallaði þetta gulrótarnefndina. Ég áttaði mig ekki á því í byrjun að þetta væri hugsað sem einhver gulrótarnefnd og starfaði ekki í henni þannig. Ég tek hins vegar skýrt fram að verklag í þessari nefnd, sem var undir stjórn hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar, var mjög gott. Tillögurnar sem við lögðum frá okkur voru aðeins dropi í haf þess sem þarf til aukins jafnréttis í þessu landi svo eyða megi því misvægi sem er í lífskjörum og búsetuskilyrðum. Mig langar að spyrja hæstv. forsrh. hvað verði um þessar tillögur. Ég leit svo á að þær mundu strax koma til umfjöllunar, mundu strax taka gildi og þess yrði freistað að byrja á því núna. Ég beið reyndar alltaf eftir því fyrir kosningar, um leið og ég opnaði tækið fyrir fréttir í hádeginu, að eitthvað kæmi um jöfnun námskostnaðar, húshitunar eða álíka, að þessu yrði spilað hraðar út en svo varð ekki. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. út í þessar tillögur: Hvenær megum við vænta þess að þær taki gildi og komi að fullu til framkvæmda? Jafnframt vil ég hvetja hæstv. forsrh. til þess að skipa aftur slíka nefnd fulltrúa allra stjórnmálaafla á Alþingi til að halda áfram að vinna þetta starf. Virðulegi forseti. Í tillögunum er einnig að finna hugmyndir um persónukjör. Því miður eru engar tillögur um það í frv. Þegar maður les yfir þessi gögn virðast allir hafa horfið frá því að leggja eitthvað slíkt til þrátt fyrir að æðstu valdastofnanir hvers stjórnmálaflokks sem í framboði var fyrir síðustu kosningar, hafi allar ályktað um aukið persónukjör. Framsóknarmenn, sjálfstæðismenn, alþýðuflokksmenn, alþýðubandalagsmenn og ég held líka Samtök um kvennalista. Í þessum tillögum er ekki gert ráð fyrir því. Það er horfið frá því. Ég er hlynntur persónukjöri og hefði talið æskilegt að menn tækju þetta skref. Hins vegar sannast hér að það er ekkert verið að taka á öllum þessum þáttum, meginvandanum, aðeins því sem snýr að misvægi atkvæða. Að gefa hv. kjósendum kost á því að raða --- að listar væru óraðaðir til kosninga og það væri svo vald hvers kjósanda hvort hann raðaði eða raðaði ekki --- er það sem ég hefði viljað sjá í þessu efni. Að lokum, hvað varðar landafræðina í þessum tillögum, er sannarlega rétt að það eru búin til rosalega stór landsbyggðarkjördæmi. Ég er ekki viss um að margir hv. þm. mundu vilja sinna þeim kjördæmum sem verða til fyrir næstu kosningar þar sem Norðausturkjördæmið spannar nánast hálft landið. Þetta verða geysimiklar vegalengdir. Ég er að velta fyrir mér upp á Norðausturkjördæmið hvar kjördæmaþing flokkanna yrðu haldin, hvort það verður á Möðruvöllum, á Fjöllum eða hvað það nú heitir. Hvar sem það verður verður alla vega um langan veg að fara og eins gott að ekki þurfi að kalla oft saman fundi nema menn ætli bara að sinna þeim málum um fjarfundabúnað, internetið eða eitthvað slíkt. Við mundum þá kannski bara sendir myndir af okkur á jólakortum til að minna á hvernig við lítum út. Með því að búa til þessi rosalega stóru kjördæmi minnka tengsl þingmanna og kjósenda eða rofna jafnvel. Það er mjög slæmt. Við sem störfum úti á landi vitum að fólk vill vera í nánu sambandi við okkur. Fólk vill fá að hitta okkur, fá fréttir og ræða málin við okkur. Ég óttast að þessi tengsl minnki mjög verulega. Ég minni á að fjölmörg sveitarfélög, sveitarstjórnarmenn og samtök á þeirra vegum hafa ályktað gegn hugmyndum um svo stór kjördæmi. Ég verð þó að segja að ég hefði viljað sjá --- þó svo að það yrði kannski töluvert stórt, t.d. Norðurlandi slegið í eitt kjördæmi, Norðurl. v. og Norðurl. e. Ég hefði viljað sjá það vegna þess að með þeirri landafræði hefðum við getað séð mesta og besta mótvægið við höfuðborgarsvæðið, stærsta kjördæmið. Ég á mér þann draum að sjá þar innan þess kjördæmis, ef það yrði að veruleika, fjögur sveitarfélög, Húnavatnssýslurnar, Skagafjörð, Eyjafjörð og Þingeyjarsýslur. Þau væru mjög sterkt afl með Akureyri sem miðsvæði í þessu kjördæmi sem hefði þá nokkuð sterka stöðu. Ég er mjög andvígur þessum risastóru kjördæmum og tel þau skref aftur á bak. Ég vil enda á því að fjalla um starfsaðstöðu þingmanna og, með leyfi forseta, lesa upp úr sama kveri og ég las úr áðan, þar sem fjallað er um starfsaðstöðu þingmanna: ,,Verði tillögur nefndarinnar að lögum er ljóst að aðstaða þingmanna til að sinna kjósendum í hinum landfræðilega stærri kjördæmum verður önnur en áður. Með hliðsjón af því hvetur nefndin til að aðstoð við þingmenn úr þessum kjördæmum verði aukin, t.d. þannig að þingmenn fái styrk til að njóta liðsinnis starfsmanns eða til annars konar aðstoðar.`` Í byggðanefndinni sem ég vitnaði til áður var fjallað um þetta á tveimur síðustu fundunum. Við skiluðum frá okkur tillögum í þessu efni. Mig minnir að lagt hafi verið til að þetta ætti að taka gildi strax árið 2000. Tillögurnar voru um að hver þingmaður fengi aðstoðarmann. Tillögurnar voru um það að tveir þingmenn frá sama framboði í einu kjördæmi, í þessum landsbyggðarkjördæmum, fengju einn og hálfan aðstoðarmann. Þrír færu þá upp í tvo o.s.frv. Ég tók eftir því að fulltrúar höfuðborgarsvæðisins töluðu stundum um að þetta mundi vera styrkur til þessara þingmanna. Við, nokkrir landsbyggðarmanna sem þarna vorum, andmæltum því og sögðum að þarna væri aðeins talað um aðstoðarmenn sem að sjálfsögðu ættu að vera á launaskrá Alþingis og njóta allra þeirra kjara sem því fylgir, þar á meðal, sem ekki veitir nú af, aksturskostnaðargreiðslum þegar farið verður að ferðast um þessi stóru kjördæmi. Þetta hefur mikinn kostnað í för með sér en er jafnframt nauðsynlegt verði frv. samþykkt eins og allt bendir til. Ég vil aðeins geta þess hér í lokin að þetta verður að ganga fram samhliða. Síðasta spurning mín til hæstv. forsrh. í þessu, sem hann getur kannski svarað þegar hann kemur hér á eftir og ræðir um frv.: Mun hæstv. ríkisstjórn beita sér fyrir því á fjárlögum næsta árs að tekin verði inn fjárupphæð til að undirbúa og fara að vinna að því máli sem þarna er getið um, sem hlýtur að vera algert frumskilyrði að samþykkja um leið og stjórnarskipunarlögin verða samþykkt með þessum risastóru kjördæmum? Þetta vildi ég segja um stjórnskipunarlögin, virðulegi forseti, og ég verð að segja að mér er mikill vandi á höndum við atkvæðagreiðsluna á eftir, hvernig fara skuli að. Ég ber fulla virðingu fyrir samkomulagi forustumanna flokkanna í þessum efnum. Ég heyri það að margir þingmenn eru hundóánægðir með það sem hér liggur fyrir en ætla samt að samþykkja þetta. Hér hefur komið fram, m.a. á síðasta þingi þegar maður les yfir öll þessi gögn, að menn líta á þetta sem skref í þá átt að gera Ísland að einu kjördæmi. Það kann vel að vera að eftir 10 ár verðum við e.t.v. með það mikið misvægi að ekki verði hægt að leiðrétta það í gegnum kosningalögin og við verðum að fara aðrar leiðir og gera landið að einu kjödæmi. Það getur vel verið. Ég óttast hins vegar að það sé ekkert á dagskrá vegna þess að í upphafsræðu hæstv. forsrh., þegar hann fylgdi þessu máli fram, gat hann þess að Sjálfstfl. og Framsfl. minnir mig, væru andvígir því að gera Ísland að einu kjördæmi. Mér þykir líklegt, þegar stærsti flokkur þjóðarinnar er andvígur því og þriðji minnsti flokkur þjóðarinnar, Framsfl. er líka á móti því, að þá sé kannski ekki víst að það nái fram alveg á næstunni.

Herra forseti. Ég vil óska hv. þm. til hamingju með jómfrúrræðu sína og þeim öðrum þingmönnum nýjum sem hafa flutt slíkar ágætar ræður hér. Ég þakka góð orð í upphafi, í garð nýrra ráðherra og ríkisstjórnar. Ég geri mér hins vegar fulla grein fyrir því að það þýðir ekki að ekki standi til að veita okkur harða stjórnarandstöðu þó kurteislega sé við okkur talað í upphafi. Það er lognið á undan storminum býst ég við og mun ég ekki kvarta yfir storminum þegar þar að kemur. Vegna þessara fyrirspurna, sérstaklega sem hv. 3. þm. Norðurl. v. bar fram, er framkvæmdaröðin hugsuð þannig, eftir nefndastarfinu sem hv. þm. tók þátt í, að fara eftir tillögu nefndarinnar í þeim efnum og framkvæma í áföngum á þremur árum. Það voru tillögur nefndarinnar. Því var lýst yfir í þinginu áður en þingið fór heim að þessar tímasetningar mundu gilda og þá til viðbótar að því yrði flýtt sem þá lá á, þ.e. samgöngumálum. Það var gert á þessu ári. Varðandi fjárveitingu til aðstoðar við þingmenn, þá býst ég á hinn bóginn við ekki við að af því muni verða fyrr en þau kjördæmi eru orðin virk. Það tengist þeirri gjörð. Þetta geta menn svo rætt við fjárlagagerð, kjósi menn að hafa það með öðrum hætti. Ég tel ekki óeðlilegt að líta þannig á að það gerist þá fyrst að þau kjördæmi verði raunverulega virk en ég vil þó ekki útiloka neitt í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þau svör sem hann veitti mér en vil ítreka það sem ég sagði áðan. Við sem sátum í byggðanefnd litum á þetta sem bráðaaðgerðir, fyrstu tillögur. Ég held að ég hafi komið því til skila áðan en vil ítreka að þetta er aðeins lítill hluti af því sem vinna þarf til að jafna misvægi landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis í lífskjörum og búsetuskilyrðum. Ég held að margt fleira hafi þurft að taka. Við unnum í nokkurri tímaþröng í þessari nefnd þannig að við slepptum mörgum málum þó við færum í gegnum mörg. Því er margt eftir. Varðandi samgöngurnar vil ég endurtaka að þessir 2 milljarðar sem spilað var út rétt fyrir kosningar eru aðeins lítið brot í þetta málefni. Ég get t.d. minnt á að ef Siglufjörður, heimabær minn, á að lenda inni í Norðausturkjördæmi þá er alveg óhætt, hæstv. forsrh., að skrifa eitt stykki jarðgöng. Ég vil reyndar nota tækifærið og þakka hæstv. forsrh. fyrir fögur orð um jarðgöng til Siglufjarðar í kosningabaráttunni. Varðandi aðstoð til þingmanna, þá litum við svo að hún þyrfti að koma miklu miklu fyrr fram en þegar kjördæmin verða til, eftir fjögur ár. Það kom fram þegar við vorum að ræða við starfsmenn þingsins og þeir voru að fræða okkur nýgræðingana um það sem hér fer fram, að kostnaðarhlutdeild mundi virka líkt og við færum að heimsækja önnur kjördæmi. Ég held að það sé mikilvægt, hæstv. forsrh., að fjárveitingar komi fyrr til þannig að þetta hefjist ekki síðar en eftir tvö ár þegar þetta kjörtímabil verður hálfnað. Þetta þarf að koma til svo að nauðsynlegt samstarf geti farið að þróast.

Herra forseti. Ég vil eins og hæstv. forsrh. óska hv. 3. þm. Norðurl. v., ágætum flokksbróður, til hamingju með jómfrúrræðu sína en þó eru nokkrar athugasemdir. Ég vil í fyrsta lagi taka undir með honum þar sem hann lýsir yfir vonbrigðum sínum með að ekki skuli hafa tekist í þessu nefndarstarfi og undirbúningi að ganga hraðar og betur fram hvað persónukjörið varðar. Þetta var eitt þeirra atriða sem var rætt mjög í nefndinni sem lagði drög að því frv. sem við erum að afgreiða. En lengra varð ekki komist. Að vísu voru tekin hænufet í þessa veruna, raunar í þá veru að útstrikanir og endurröðun á röðuðum listum hefðu meira vægi í væntanlegu fyrirkomulagi en nú er. Ég deili með honum vonbrigðum vegna þess, en þetta er eitt af þeim atriðum sem ekki tókst að komast lengra með. Kjarni málsins er hins vegar sá sem fram kom í ræðu hv. þm. og lýtur að stærð kjördæma. Mér finnst margir þingmenn gera allt of lítið úr því sem áunnist hefur í þessu. Í fyrsta lagi er kjarni málsins sá að allir eru sammála um að draga þurfi úr misvæginu. Ég heyri engan í þessum sal mótmæla því að það misvægi er komið úr hömlu og að þar þurfi að draga úr. Menn hafa ekki farið alla leið. Menn hafa nálgast viðfangsefnið þannig að það sé eitt atkvæði á móti tveimur og menn geta deilt lengi um hvað sé viðunandi í þeim efnum. Í þessu fyrirkomulagi er það hins vegar niðurnjörvað. Og ég segi varðandi þessa ógnarstærð kjördæma sem menn hafa áhyggjur af að hugsunin er sú að kjördæmin búi við 10--11 þingmenn hvert um sig. Menn horfa til þess að þingmenn flokka sem þar verða kjörnir geti þá skipt með sér verkum að vissu marki eins og raunar er þekkt í þeim kjördæmum sem við búum við í dag. Ég vil enn og aftur árétta hvaða gagnrýni var háværust í þingsölum árið 1959 þegar við tókum upp núgildandi kerfi. Hún var að kjördæmin yrðu allt of stór fyrir þá þingmenn sem yrðu að sinna þeim.

Hæstv. forseti. Með frv. sem hér liggur fyrir er stigið skref í rétta átt til að jafna atkvæðisrétt á Íslandi. Eins og komið hefur fram fyrr í dag hefur misvægi atkvæða verið umræðuefni á Alþingi í áratugi en misvægið hefur aðallega bitnað á íbúum þéttbýlisins á Suðvesturlandi og ekki er hægt að fallast á að slíkt standi lengur óbreytt. Það er sannkallað óbermi eins og hv. þm. Sverrir Hermannsson nefndi það hér áðan. En misvægi atkvæða hefur heldur ekki stuðlað að jafnvægi í byggð landsins eins og ýmsum sýnist. Ég tel að bættar samgöngur og menntamál séu miklu líklegri til þess. Sagan hefur a.m.k. sýnt að núverandi misvægi atkvæða hefur ekki stuðlað að því að menn haldist í hinum dreifðu byggðum landsins. Ég tel mjög skynsamlegt að stíga það skref að hægt sé að breyta kjördæmamörkum án þess að hrófla við stjórnarskránni. Það hefur verið bent á að með breytingunni nú verði kjördæmin afar stór og það má satt vera að þau eru landfræðilega stór. En þau eru þó vægast sagt afar fámenn alls staðar á landinu ef það er metið á heimsins hátt. Ég er hlynnt því að í þessu landi hafi hver maður eitt atkvæði og að þau séu jöfn. Ég er þó ekki á sama máli og ýmsir þeir sem talað hafa á undan mér sem gera vilja landið að einu kjördæmi. Mér þætti nær að draga úr áhrifum flokka og flokksræðis og auka þess í stað ábyrgð þingmanna gagnvart kjósendum sínum með einmenningskjördæmaskipan. Báðar þessar leiðir hafa þó sína kosti og sína galla. Það er önnur saga og ekki til umræðu hér. Hv. þm. Ögmundur Jónasson talaði snemma í umræðunni. Hann er fulltrúi fyrir þó nokkurn fjölda Reykvíkinga en hann er andvígur því að jafna atkvæðisréttinn eins og hér er lagt til. Hann verður að eiga það við kjósendur sína. En fráleit þóttu mér þau ummæli þingmannsins að fáir fulltrúar fátækra og öryrkja sitji á þingi fyrir hönd flokks hv. þm. Péturs Blöndals. Ég vil benda þingmanninum á að þingmenn Sjálfstfl., allir 26 að tölu, eru fulltrúar þeirra á Alþingi og að margfalt fleiri fátækir og öryrkjar styðja sjálfstæðisstefnuna en flokk Ögmundar Jónassonar.

Herra forseti. Ég átti sæti á þingi þegar mál þetta var til umræðu í fyrra sinnið á vorþinginu síðasta og greiddi atkvæði gegn því af þeim ástæðum að mér fannst það ekki vera skref í þá átt sem færði íslenska þjóð fram á við heldur einvörðungu togstreita um völd þar sem menn færðu til úr höndum þeirra sem eru fámennir og standa heldur veikt til hinna sem eru fjölmennir og standa vel. Það samrýmist ekki skoðunum mínum að þannig eigi menn að standa að máli. Ég vil þó fyrst segja um málið í ljósi þeirrar reynslu sem við höfum upplifað núna að ég hef orðið verulegar efasemdir um það ákvæði stjórnarskrárinnar hvernig standa eigi að því að breyta stjórnarskránni. Eins og menn þekkja verður stjórnarskrárbreyting að fá samþykki á tveimur þingum og kosningar ganga í milli. Hugsunin var sú að að afloknu samþykki málsins á fyrra þingi yrði því skotið til þjóðarinnar þar sem það yrði rætt í aðdraganda kosninga og síðan greidd atkvæði út frá málinu. Reynslan af þessu máli færir mér heim sanninn um að þetta ákvæði er algerlega orðið óvirkt og ekki við það búandi áfram. Stjórnmálaflokkarnir hafa í raun séð við þjóðinni í þessu máli ef svo má að orði komast. Þeir hafa allir bundist samtökum um að standa að flutningi þess. Flutningsmenn málsins voru forustumenn allra stjórnmálaflokkanna þannig að hvað áttu kjósendur að velja þegar kom til kosninga? Allir stóðu að málinu og allir flokkar sammæltust um það eða a.m.k., skulum við segja, höfðu allir flokkar önnur mál en þetta í fyrirrúmi í kosningabaráttu sinni. Ég minnist þess varla að hafa heyrt minnst á þetta mál í kosningabaráttunni. Þegar svona gerist er ákvæði stjórnarskrárinnar algerlega óvirkt. Alþingiskosningarnar snerust ekkert um þetta mál sem átti að vera samkvæmt gömlum skilningi málsins aðalumfjöllunarefni kosninganna. Þetta þýðir að við getum ekki búið við þetta kerfi áfram. Ég tel að við þurfum að breyta þessu. Ýmsir kostir koma til álita í þeim efnum. Ég vil nefna tvo. Fyrri kosturinn er einfaldlega sá að stjórnarskrárbreyting sé ekki borin undir í almennum alþingiskosningum heldur skotið til kjósenda í beinum kosningum þannig að kosið verði um breytinguna sjálfa. Það finnst mér koma vel til álita. Það hefur a.m.k. þann kost að tiltekið mál er borið undir kjósendur og menn fá svar þeirra við því hvað þeim finnst um þessa breytingu. Hinn kosturinn er einfaldlega að hverfa frá gildandi fyrirkomulagi og láta Alþingi halda áfram að sjá um breytingar á stjórnarskránni ef menn vilja ekki hafa beinar kosningar um breytingarnar en vera ekki að flækja málið með alþingiskosningum á milli heldur einfaldlega veita Alþingi heimild til að afgreiða stjórnarskrárbreytingar með auknum meiri hluta atkvæða eins og stundum tíðkast á erlendum þingum þar sem 2 / 3 hlutar atkvæða á þingi duga til að breyta stjórnarskránni. Þá þarf ekki að bera málið undir annað þing að afloknum kosningum. Ég held að það sé miklu hreinlegra að velja aðra hvora af þessum leiðum en viðhalda gildandi fyrirkomulagi því það er ekki boðlegt þegar menn ætla sér augljóslega ekki að gera málið að kosningamáli. Ég fullyrði að við vitum raunar ekkert voðalega mikið um afstöðu kjósenda í þessu máli. Ég fullyrði það og það er mjög eðlilegt því að kjósendur fengu enga umræðu um málið. Þeir fengu ekki rökin. Þeir fengu ekki mótrökin. Það var einfaldlega þagað í hel. Ég hef ekki hitt nokkurn einasta mann í kjördæmi mínu sem styður þetta mál, ekki nokkurn einasta mann. En menn yppta bara öxlum og segja: ,,Það er búið að ákveða þetta og við fáum engu um þetta ráðið.`` Fyrirkomulag sem er svona er ekki nógu gott. Við verðum að breyta því. Þessi ákvörðun stjórnmálaforingjanna að sammælast um breytingu gerir því gildandi fyrirkomulag um stjórnarskrárbreytinguna óvirkt. Þess vegna verðum við að gera breytingar að þessu leyti að mínu viti. Ég hef a.m.k. misst alla trú á því að stjórnarskráin virki eins og hún á að gera hvað þetta varðar. Í öðru lagi. Grundvöllur málsins, það sem drífur málið áfram, hvað er það? Það stendur hér upp úr hverjum manninum á fætur öðrum: ,,Það eru mannréttindi.`` Hér var að ganga úr ræðustól á undan mér þingmaður sem sagði: ,,Ég vil að hver maður fái eitt atkvæði.`` Og ég hugsaði með sjálfum mér: Veit þingmaðurinn nokkurt dæmi þess að nokkur kjósandi hafi fengið nokkuð annað en eitt atkvæði? Við búum í lýðræðisríki við almennar leynilegar kosningar þar sem hver maður er á kjörskrá og fær eitt atkvæði og getur kosið. Um það snýst nákvæmlega kosningarrétturinn og það er algerlega uppfyllt. Ég er algerlega ósammála því að svokallað vægi atkvæða sé eitthvert mannréttindamál. Ég bið menn að hugsa sig um tvisvar og þrisvar áður en þeir slá fram slíkri firru að það sé eitthvert mannréttindamál, hvort útreiknað vægi atkvæða er meira eða minna. Við skulum aðeins fara í gegnum þá röksemdafærslu. Byrjum á því að bera okkur saman við erlend ríki sem við köllum lýðræðisríki, 

Er þingmaðurinn að tala fyrir hönd þingflokksins?

Hvernig er kosningakerfið í Bretlandi? Þar eru einmenningskjördæmi. Það leiðir af sér að þar er ekki jafnt vægi atkvæða. Það er heldur ekki jafnt vægi atkvæða milli flokka. Það er algerlega misjafnt vægi atkvæða hvort heldur er litið til búsetu eða stjórnmálaskoðunar. Síðustu þingkosningar í Bretlandi fóru þannig að Verkamannaflokkurinn sigraði með liðlega 40% atkvæða en fékk yfir 60% þingsæta. Vægi atkvæða í einmenningskjördæmi er þannig að þeir sem kjósa þann sem sigrar hafa allt vægið en allir hinir kjósendurnir hafa ekkert vægi. Við köllum Bretland lýðræðisríki og ég vænti þess að menn væni ekki breska Verkamannaflokkinn um að vera ekki lýðræðislegur flokkur. Kjördæmin í Bretlandi hafa misjafnt vægi atkvæða. Það er einn þingmaður í hverju kjördæmi en fjöldi kjósenda er mjög breytilegur eftir kjördæmum. Hlutföllin eru allt niður í að vera 1:4. Í dreifbýlum kjördæmum í Skotlandi eru kjósendur fjórðungur af kjósendum í kjördæmi í London. Þetta finnst þeim sjálfsagt og eðlilegt. Ég vænti þess að menn álíti ekki, þó að Bretar hafi þetta kerfi og vilji hafa það áfram, að það skorti eitthvað upp á að þar sé um lýðræðislegt ríki að ræða. Við getum líka nefnt Bandaríkin. Þar er nú aldeilis ekki jafnt vægi atkvæða þegar kosið er til Bandaríkjaþings. Þegar kosið er í efri deild Bandaríkjaþings þá hefur hvert fylki tvo þingmenn sem kosnir eru óháð íbúafjölda í fylkjunum. Fámennasta fylkið kýs tvo öldungardeildarþingmenn, jafnmarga og fjölmennasta fylkið kýs í öldungadeildina. Þeir eru því ekkert að hugsa um vægi atkvæða. Þeir líta ekki á það sem mannréttindabrot þó að þetta sé svona. Við lítum heldur ekki svo á að þetta séu mannréttindabrot hjá Bandaríkjamönnum. Við lítum heldur ekki á það sem mannréttindabrot að Washington, höfuðborg Bandaríkjanna, hafi engan þingmann. Þeir hafa ákveðið það í sínum lögum og stjórnarskrá, Bandaríkjamenn, að höfuðborgin skuli ekki hafa neinn þingmann. Engum dettur í hug að halda því fram að eitthvað skorti upp á mannréttindaákvæði í Bandaríkjunum af þeim ástæðum. Svona getum við tekið fyrir hvert ríkið á fætur öðru og komist að þeirri niðurstöðu að þeir sem halda því fram að misjafnt vægi atkvæða sé mannréttindabrot eru að vaða reyk. Það eru ekki rökin í málinu. Á meðan menn uppfylla það að hafa almennar kosningar þar sem hver maður getur neytt síns atkvæðisréttar og haft áhrif á niðurstöðuna þá er það nægjanlegt til þess að menn séu með almennilegt, lýðræðislegt ríki. Þegar menn tala um vægi atkvæða þá hafna menn því að skipta megi ríkjum í kjördæmi. Hins vegar er meginreglan í heiminum að búa við lýðræðisskipulag með kjördæmaskiptingu, þar sem löndum er skipt í kjördæmi. Þegar menn skipta landi í kjördæmi þá leiðir það óhjákvæmilega til þess að misjafnt vægi verður milli kjördæma. Örfá ríki í heiminum búa við það kerfi að allt landið er eitt kjördæmi. Nánast öll önnur ríki í heiminum búa við það fyrirkomulag að skipta landi sínu í kjördæmi. Ég vil segja við þá sem hafa haft þennan málflutning uppi sem drifkraftinn á bak við breytinguna, að þetta eru engin rök. Þessi mannréttindarök eru tóm vitleysa og mönnum ekki til sóma að reka þetta mál á þeim forsendum. Ég hafna þessum rökum sem ástæðu fyrir því að nauðynlegt sé að gera þá breytingu sem menn hafa hugsað sér að framkvæma núna. Þar með er ekki sagt að ég telji að kerfið eigi að vera óbreytt. Það þýðir ekkert endilega að ég telji að kerfið sé fullkomið eins og það er eða gallalaust. Svo er ekki. Ég er á þeirri skoðun að það þurfi að breyta kerfinu og á því séu gallar, en ég fellst ekki á þessi mannréttindarök. Ég tel þau fráleit. Meðan menn eru í umræðunni á þeim forsendum þá miðar okkur ekkert áfram. Þá erum við bara í byggðaátökum. Þá eru menn að reka þetta mál sem byggðamál, pólitískt byggðamál, þar sem menn eru að draga þingsæti af landsbyggðinni inn á höfuðborgarsvæðið, draga völd og áhrif af landsbyggðinni inn á höfuðborgarsvæðið. Þá eiga menn að segja að þetta sé byggðamál, að þetta sé byggðastefna. Menn eiga ekki að tala um þetta sem mannréttindamál. Það má alveg skilja þau rök að menn telji sig þurfa meiri áhrif, að tiltekinn fjöldi landsmanna telji sig þurfa að hafa meiri völd og áhrif. Það eru rök sem vel má skilja og eru að mörgu leyti eðlileg. En mannréttindarökin eru fullkomlega út í loftið. Menn rugla umræðuna með því að vera að nota mannréttindarökin sem dulargervi fyrir hitt. Ég tel að menn eigi að leggja það til hliðar og tala fyrir málinu á réttum forsendum. Áður en við víkjum frá mannréttindarökunum vil ég taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Kristjáni Möller að það er fleira mannréttindi en atkvæðavægi, séu það mannréttindi. Ég vona að allir geti verið sammála um að það séu mannréttindi að eiga kost á læknisþjónustu eða menntun og að búa við svipaðan framfærslukostnað, án tillits til búsetu. En allir þingmenn í þessum sal þekkja að þar skortir nokkuð á. Það er stundum harðsótt að sækja á um úrbætur í þessum efnum, m.a. frá þeim þingmönnum sem ákafast tala fyrir nauðsyn breytinga í þessu máli. Ég lít því þannig á rök hv. þm. Kristjáns Möllers að þau hafi verið á réttum stað í þessari umræðu. Í þriðja lagi vil ég nefna að gallinn á þeirri niðurstöðu sem menn hafa lagt hér fram er að henni er ekki ætlað að vera varanleg. Hún er í mótsögn við þann rökstuðning sem borinn er fram fyrir málinu. Þegar svo háttar til er hætt við að menn séu ekki að setja niður deilur heldur að stíga skref til viðvarandi ófriðar um málið áfram. Hver er þá ávinningurinn af breytingunni? Lítum á þetta átriði nánar. Menn segja: Það er óréttlátt að vægi atkvæða sé misjafnt. Þeir leggja af stað með þann málflutning. Síðan komast menn að niðurstöðu og segja: Ja, við ætlum nú að hafa hvergi meira misvægi en 1:2. Með öðrum orðum er ætlunin að hafa misvægið áfram. Hvernig geta menn lokið málinu með þessari niðurstöðu þegar gengið var út frá því að misvægið væri óviðunandi og ekki væri við það búandi enda væri það mannréttindabrot? Það er ekki heil brú í þessu. Enda munu þeir sem tala fyrir málinu á mannréttindaforsendum ekki una þessari niðurstöðu. Það hefur m.a. komið fram hjá formanni Alþfl., sem er einn af flutningsmönnum málsins, að hann lítur ekki á þessa niðurstöðu sem frið heldur skref sem færi hann í átt að því sem hann vill. Þegar menn hafa stigið það skref er ætlunin að halda ófriðnum áfram því hann vill ganga lengra. Þannig eru menn að gera ,,komprómís`` án þess að tryggja sér frið um niðurstöðuna. Fleiri þingmenn hafa lýst því yfir að þeir muni ekki sætta sig við þessa niðurstöðu heldur líta á hana sem áfanga á leið og þeir muni þegar halda áfram að berjast fyrir því að ganga lengra, þangað sem þeir vilja. Þannig er galli á niðurstöðu málsins. Það leiðir ekki til þess að sátt sé um málið í bráð og lengd. Í fjórða lagi vil ég nefna að lausnin felur í sér mótsögn. Hún felur í sér misvægi. Í fyrsta lagi felur hún í sér það að menn ætla að búa við misvægi. Í öðru lagi hefur hún innbyggðar ákvarðanir sem líka leiða af sér nýtt misvægi. Þar er í fyrsta lagi 5% atkvæðaþröskuldurinn, sem þýðir að kjósendur þess framboðs sem eru rétt neðan við þröskuldinn munu búa við verulegt atkvæðamisvægi. Ég spyr: Er það ekkert mannréttindabrot? Þurfa menn þá ekkert að hafa áhyggjur af mannréttindaákvæðum málsins, þegar það lýtur að jöfnunarþingsætum? Er allt í lagi að setja 5% þröskuld? Er það ekki brot á neinum mannréttindum? Þar á ofan búa menn til ákvæði í kosningalögum, eins og það hefur verið kynnt þó að það sé ekki til afgreiðslu hér, um að menn geti breytt lista með 20% atkvæða. Að 20% þeirra sem kjósa lista geti breytt lista, breytt röð manna á listanum. Hvað eru menn að segja með því? Menn eru að segja: Þessi 20% sem gera tiltekna breytingu á lista, hafa meira atkvæðavægi en hin 80% sem gera það ekki. Menn eru að búa til misvægi upp á 4:1. Hvað varð þá um mannréttindin, herra forseti? Ég bara spyr. Hvað varð þá um mannréttindin? Hugsuðu þeir sem sömdu þetta mál ekkert um þetta? Fannst þeim allt í lagi að hafa fjórfalt atkvæðamisvægi að þessu leyti? Að lokum vil ég svo segja, herra forseti, að slík vinnubrögð eru ekki heppileg í máli sem þessu. Málið er stórpólitískt og lýtur að því að skapa í þjóðfélaginu leikreglur sem eiga að sætta menn við að búa við þær, óháð búsetu, af því að þeir telja hagsmunum sínum bærilega sinnt með því að fara eftir þeim. Það er vandasamt að setja svoleiðis reglur að allir uni þeim. Það er ekki góð niðurstaða þegar menn gefast upp við að búa til reglur sem allir geta unað við og ákveða að hafa að engu vilja hluta kjósenda. Það sem gerst hefur í þessu máli er að ekki verið tekið tillit til sjónarmiða og vilja manna á norðvesturhluta landsins. Það er stóra villan í þessu máli, að þeir sem standa að málinu ákváðu að semja ekki við þennan hóp þingmanna. Breytingin sem gerð er felst í að færa sex þingsæti af landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið. Fimm af þessum sex þingsætum eru tekin af Vesturl., Vestf. og Norðurl. v. og færð á höfuðborgarsvæðið. Eitt þingsæti er tekið af Austurl. og fært suður. Suðurl., Suðurnes og Norðurl. e. eru á pari. Þau geta alveg búið við þessa breytingu því hún breytir engu fyrir þau. Meira að segja er Norðurl. e. betur sett að því leyti að áhrifasvæði þess er orðið stærstur hluti Austurl. Í því nýja kjördæmi hefur Norðurl. e. yfirburðastöðu og mun auðvitað ráða miklu um uppröðun þingsæta þar. Þannig má segja að Norðurl. e. hafi styrkt stöðu sína. Þetta endurspeglar dálítið það hverjir sátu í nefndinni sem samdi frv. Það voru sex þingmenn sem sátu í nefndinni sem samdi frv. Fimm þeirra voru þingmenn af höfuðborgarsvæðinu, frá Reykjavík og Reykjanesi og einn var þingmaður á Norðurl. e. Þar var enginn þingmaður af Austurl., Suðurl. eða Norðvesturlandi. Enda kom upp mikil óánægja á Austurl. með þessar tillögur. Þá var samið við Austfirðingana og þeir standa að málinu. En það var ekki gengið til móts við sjónarmið Vestf., þingmanna Norðurl. v. eða Vesturl. Það endurspeglast í umræðunum hér í dag, herra forseti. Það eru þingmenn af þessu landsvæði sem eru ósáttir við breytingarnar en hinir una þeim að mestu leyti. Þetta er óheppileg niðurstaða í svona stóru máli að skilja eftir fulltrúa svo stórs hluta landsins. Ég stóð ekki að þessu máli á síðasta þingi og sú afstaða mín hefur ekki breyst. Ég mun ekki styðja þetta þingmál eins og það er lagt fram en vil þó láta í ljósi þær óskir eða vonir í lokin að menn beri gæfu til þess á komandi árum að muna eftir því að heppilegra er í stóru máli sem þessu að sætta alla við niðurstöðuna.

Herra forseti. Við ræðum nú um frv. til laga um breytingu á stjórnarskipunarlögum og verið er að fjalla um að breyta kjördæmunum í landinu og þingmannatölunni en ég verð að segja að ég er ekki sammála því sem kemur fram í þessu frv. Ég er ósammála því að þingmönnum Vestfjarða, Vesturlands og Norðurl. v. muni fækka svo mikið sem fram hefur komið. Í umræðunni hefur verið sagt, svo að ég vitni í ræðu hæstv. forsrh. beint: ,,Þegar slíkar breytingar eru í deiglunni er eðlilegt að umræða skapist um byggðamál og byggðastefnu í víðara samhengi.`` Þetta kom fram í ræðu hans og ber þetta keim af því að við séum að versla í raun og veru um þingmannssæti og aðstöðu og skilyrði sem landsbyggðin býr við. Í máli hæstv. forsrh. kom fram að m.a. kæmi til álita og væri um talað að taka þátt í kostnaði fólks sem þarf að sækja sér þjónustu til sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu. Hægt er að velta þessu öllu fyrir sér á marga vegu og spyrja t.d.: Hvað er margra þingmanna ígildi að fá malbikað frá, við skulum segja Barðaströnd að Reykhólum? Hvað er það margra þingmanna ígildi að sjávarpláss, sem hefur misst allan kvóta sinn, fái svo sem 500 tonna kvóta? Hvað er það margra þingmanna ígildi að foreldrar sem fara með barn sitt veikt og þurfa að vera með það margar vikur og jafnvel mánuði til að njóta þjónustu barnadeildarinnar á Landspítala Íslands, ef það fólk fengi greiddan húsnæðiskostnað og vinnutap vegna þess að það þarf að vera með börnum sínum þegar þau eru til lækninga? Það er eðlilegt að við landsbyggðarþingmenn tölum svona því að málið er sett þannig upp. Við ættum kannski fyrst að spyrja hvert hlutverk Alþingis sé? Í stjórnarskránni segir í 2. gr.: ,,Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið.`` Það er hlutverkið. Hlutverk Alþingis er að setja lög í landinu, og hvernig lög á Alþingi að setja? Lög um réttlæti, Alþingi á að setja lög um að þegnunum sé ekki mismunað og þegar ranglæti fer að eiga sér stað þarf að leiðrétta það. Nú er verið að tala um að það þurfi að afnema ranglæti, koma á réttlæti með því að breyta misvægi atkvæða, að hver kjósandi í landinu eigi jafnmörg prósent í þingmanninum sínum. Ekki að t.d. Vestfirðingar eigi 20% í þingmanni sínum eða 0,7% og einhverjir aðrir eigi mun færri prósentur. En fyrst við erum að tala um þetta er nauðsynlegt að líta vel á umræðuna alla í sambandi við landsbyggðina. Hvað kostar einn lítri af 90° heitu vatni á Bíldudal? Og hvað kostar einn lítri af 90° heitu vatni á Akureyri, Blönduósi eða í Hafnarfirði eða Reykjavík? Ef svarið er það að einn lítri af 90° gráðu heitu vatni í Reykjavík kosti einn eyri en 10 aura á Vestfjörðum þá er ákveðið misvægi þar. Hvað kostar fyrir einn nemanda í Háskóla Íslands, Menntaskólanum í Reykjavík, Fjölbraut í Breiðholti eða hvar sem er að stunda nám sitt ef hann býr hér á þessu svæði eða ef hann býr úti á landi? Við sjáum að í flestum tilvikunum hallast á landsbyggðina. Á þessari stundu má segja að einhvers staðar á landsbyggðinni er ein fjölskylda að pakka saman eigum sínum í gám og flytja suður vegna þess að á hverjum degi flytja þrjár manneskjur utan af landi til höfuðborgarsvæðisins. Þess vegna er ekki nema von að margir vilji taka það ákvæði úr stjórnarskránni þar sem kveðið er á um kjördæmaskipan og setja það inn í venjulegan lagabálk sem hægt er að breyta á Alþingi eftir hendinni eftir því hvað fólk flytur hratt til höfuðborgarsvæðisins. Fyrir fjórum árum voru 800 fleiri kjósendur á Vestfjörðum en eru nú. Það er meira en það sem er á bak við einn þingmann. Kannski áttu þeir bara að flytja hann með sér í bæinn, í Breiðholtið eða Grafarvoginn  Nei. Þegar landsbyggðarþingmenn eru orðnir söluvara fyrir brýr og ýmislegt annað vilja þeir náttúrlega vera miklu dýrari en boðið er upp á nú. Kannski væri hægt að fara að tala um þessi mál, svo við tökum aftur dæmið af Vestur-Barðastrandarsýslu ef það landsvæði væri í heils árs samgöngumöguleikum á landi allt árið en fleiri mánuði ársins er ekki nokkur vegur að aka landleiðina til Patreksfjarðar, Bíldudals eða Tálknafjarðar. Það er bundið ferju sem á stundum hefur ekki farið alla daga vikunnar. Hv. þm. Kristján Möller nefndi áðan að verið væri að auka skattbyrði landsbyggðarinnar á sama tíma og þetta mál væri til umræðu eins og t.d. með þungaskattinn sem hefur verulega slæm áhrif fyrir líf landsbyggðarinnar. Kannski er best að við spyrjum okkur að þeirri grundvallarspurningu: Viljum við Íslendingar að það sé búið úti á landi? Viljum við að byggð sé á Húsavík? Viljum við að byggð sé á Raufarhöfn, Suðureyri, Reyðarfirði? Ef svarið er já, þá verðum við að vera sjálfum okkur samkvæm. Hvað ætlum við að segja við fólkið sem ætlar að flytja út á land, sem við viljum hvetja til að flytja út á land vegna þess að við teljum óæskilegt að svo margt fólk komi utan af landi? Eigum við að kalla það flóttamenn? Það eru engar móttökunefndir þegar það fólk kemur suður. Hvað viljum við segja við það fólk sem við hvetjum til að flytja út á land? Segjum við: Börnin þín munu fá réttindakennara. Það er öruggt að heilsugæslulæknir er í þinni byggð. Samgöngur eru góðar. Er þetta sagt? Hæstv. forsrh. segir að stefnt sé að því að bæta ýmislegt úti á landi en það er eins og hv. þm. Kristján Möller sagði. Þetta er bara eins og bland í poka sem verið er að útdeila og það meira að segja mjög illa blandað, beiskt og rammt og gamalt og dýrt. Það er náttúrlega ekkert einsdæmi að fólk vilji flytja af landsbyggðinni á þéttbýlisstaðina vegna öryggis, heilsugæslunnar og menntakerfisins. Til þess að fólk búi úti á landi verður að vera þar atvinnuöryggi. Ég man að árið 1974 voru menn að slást um lóðir í Ólafsvík. Hver slæst um þær núna? Af hverju var slegist um að fá lóðir þar og víðar um land, alls staðar? Gífurleg uppbygging var á landsbyggðinni fyrir rúmum 20 árum. Núna er það þannig að ef einhvern mann langar til að kaupa sér trillu á dýru verði, sem kostar margar milljónir, en þarf að fá lán til þess og viðkomandi á stórt og fínt hús til að veðsetja, þá er bara sagt við þennan mann í bankanum: Því miður, elsku karlinn minn. Þú færð ekki lán vegna þess að húsið þitt, allt sem þú hefur verið að vinna og setja þína peninga í er einskis virði. Þetta er staðan í dag. Er það rétt að fasteignagjöld á landsbyggðinni verði lækkuð? Er það rétt? Ég heyrði þetta sagt í kosningabaráttunni að jafnvel hæstv. forsrh. hefði ýjað að því einhvers staðar. En lítið heyrist um það nú.

Það er í stjórnarsáttmálanum.

Það er í stjórnarsáttmálanum, segir hv. 3. þm. Vestf. En það væri miklu betra að í stjórnarsáttmálanum væri að barist yrði fyrir því að verð fasteigna á landinu hækkaði en ekki að fasteignaskatturinn lækkaði. Það væri miklu raunhæfara.

Á að hafa hærri fasteignaskatta á landsbyggðinni en í Reykjavík?

Ég vil hafa sömu fasteignaskatta bæði í Reykjavík og á landsbyggðinni en ég vil líka hafa sama verðgildi á fasteignum í Reykjavík og á landsbyggðinni. Það er það sem ég vil og það er það sem ég berst fyrir og mun gera sem þingmaður Vestf. Það hefur hallað gífurlega mikið á landsbyggðina undanfarin ár og það er því miður þannig að margir úti á landi hugsa með sér: Ég vildi að ég kæmist suður þangað sem tækifærin eru, þar sem uppbyggingin er, þar sem álverin eru reist og atvinnutækifæri eru. Eitt mál sem skiptir miklu fyrir landsbyggðina hefur farið illa, þ.e. málefni hennar í sambandi við kvótann. Það væri mjög þarft að lögin væru þannig og reglugerðirnar að einn einstaklingur geti ekki siglt í burtu með fleiri hundruð tonna fiskveiðiheimildir og skilið fólkið eftir. Þetta er að verða eins og sums staðar í Suður-Ameríku. Fólk upplifir það þar sem ávaxtaauðhringirnir stjórna því hver fær vinnu og hver ekki. Og þegar fólk sem er að vinna á ekrunum er orðið veikt er því hent út fyrir girðinguna sem United Fruit eða einhver fleiri fyrirtæki eru að reka þarna. Nei, herra forseti. Það verður að huga að því áður en farið er að fækka þingmönnum landsbyggðarinnar hvað hægt sé að gera raunverulega til þess að snúa þessu við. Sumir hafa talað um að þetta frv. sé liður eða skref í því að gera landið að einu kjördæmi. Svo segja aðrir annað. En það stefnir náttúrlega í það að landið verði bara eitt kjördæmi þegar allt fólkið er flutt á þetta svæði hér og þá þarf ekkert að hafa neinar áhyggjur af því, herra forseti. Þá má líka spyrja sig hvort ekki sé þá bara nóg að hafa borgarstjórn á þessu svæði og ekkert þing ef öll þjóðin er komið hingað og þá er þessu bara stjórnað af borgarráði. Hvar er mesta ranglætið í landinu í dag? Felst það í því að íbúarnir á Njálsgötu eða Hringbrautinni eða í Lækjargötunni í Hafnarfirði hafi ekki jafnmikið að segja þegar þeir greiða atkvæði í alþingiskosningum? Felst mesta ranglætið í því í landinu? Er það hið brýnasta mál sem fyrir þessu þingi liggur og Alþingi almennt að jafna misvægi atkvæða? Ég segi nei. Það eru mörg önnur mál sem brýnna er að taka til umfjöllunar eins og t.d. staða fiskverkafólks sem var til umræðu í gær, hver kjör það býr við, og margs verslunarfólks sem er alveg á svívirðilega lágum launum. Þar er mikið ranglæti og gaman hefði verið að komið hefði fram tillaga um að leiðrétta kaup þessa fólks. Það er líka ranglæti fólgið í því að ein fjölskylda ákveður það fyrir nokkrum árum að flytja út á land í sjávarpláss vegna þess að svo myndarleg útgerð var þar og framtíðarsýnin svo björt, nóg að gera, næg atvinna og nægur fiskur og jafnvel sagt: lífið er saltfiskur. En einn daginn þegar aðstæður eru þannig að útgerðarmanninum þóknast að fara í burtu með alla útgerðina, hvað verður þá um fólkið? Þetta er ranglæti. Þetta er algert ranglæti, miklu meira ranglæti en það sem felst í misvægi atkvæða vegna þess að sá maður sem flutti út á land getur ekki í dag sagt með sjálfum sér: Jæja, skítt og lagó. Útgerðarmaðurinn er farinn, ég ætla þá bara sjálfur að stofna mína útgerð og róa á mínum báti til fiskjar og veiða kannski 1--3 tonn í viku og fara með þau í skúrinn sem ég leigi hjá honum Gunna og fletja og stofna til nýrrar útgerðar. Þetta er ekki hægt í dag. Þetta er bannað. Þetta er alger skerðing á frelsi einstaklingsins og það er hörmulegt að það skuli vera Sjálfstfl. sjálfur sem stendur fyrir þessu og Framsfl. Það er dapurlegt. Því miður er þetta svona. En nú er lag. Til þess erum við kjörin að berjast á móti ranglætinu og setja lög sem eyða ranglæti. Það er tækifæri til þess að gera það. En í staðinn erum við að ræða um að breyta ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins þannig að hægt sé að afgreiða eins og hver önnur lög að breyta kjördæmum eftir því hvar fólk flyst á milli þeirra og þá aðallega hingað á það svæði sem við erum nú stödd á. Hæstv. forseti. Ástandið í byggðamálum á Íslandi er ekki það glæsilegt að tilefni sé til að fækka þingmönnunum enn frekar því að þau fyrirheit sem hafa verið gefin í tengslum við þetta mál eru eins og sagt hefur verið bland í poka og það frekar beiskt, slæmt og dýrt. Ég treysti mér ekki til að greiða atkvæði með þessu frv. á þeim forsendum sem ég hef rakið hér fyrir utan það að ég hef ekki heyrt, eins og aðrir þm. Vestf., nokkurn mann á Vestfjörðum vera hlynntan þessu máli.  Það sem brýnt er að gera er að efla landsbyggðina, styrkja hana mun meira en boðað hefur verið eins og t.d. í því að gera öll landsvæðin þannig samgöngulega að akfært sé til þeirra allt árið. Margt annað má nefna sem ég mun kannski koma að síðar.

Herra forseti. Um stjórnarskrárbreytinguna og nýja kjördæmaskipun var ekki kosið 8. maí sl. Því er ekki hægt að vísa til úrslita kosninganna með vilja þjóðarinnar í þessu máli. Misvægi atkvæða er til staðar og þykir mörgum það misvægi vera orðið fullmikið og þær raddir heyrast þá helst héðan af höfuðborgarsvæðinu. Markmiðið með stjórnarskrárbreytingunni er það eitt að jafna atkvæði og nálgast má það markmið á mismunandi hátt. Tillögur og hugmyndir manna mótast frekar út frá búsetu en pólitík. Ég er ekki viðkvæm fyrir misvægi atkvæða. Ég hef alla tíð frekar litið á það sem byggðasjónarmið heldur en viðkvæm réttindi einstaklinganna því misvægi kemur einnig fram í þjónustu hins opinbera og stjórnsýslu ríkisins. Því þarf að hafa hvort tveggja í huga þegar breytingar eru gerðar á stjórnarskránni og lögum um kosningar. Ef jafna á algerlega vægi atkvæða er hægt að ganga miklu lengra en kemur fram í þessum tillögum til stjórnarskipunarlaga og ætti þá að gera landið að einu kjördæmi. Þar með og einungis með því móti er algerlega búið að jafna vægi atkvæða. Ég get talað fyrir því að sú leið verði farin, sérstaklega ef kjördæmin verða eins stór og tillögur hafa komið fram um að varla sé vinnandi fyrir þingmenn innan þessara kjördæma, hvað þá fyrir sveitirnar og þau kjördæmi að vera sem ein heild. En ef farið verður út í þá breytingu að gera landið að einu kjördæmi verður jafnframt að setja á millistjórnarstig, þ.e. fylkja- eða héraðsstjórnir, eftir því hvað menn vilja kalla það, og jafna með því aðgengi fólks að stjórnsýslunni og opinberri þjónustu. Með auknum verkefnum sveitarfélaga er enn frekar þörf á styrkingu þeirra félagslegu eininga sem myndast hafa í núverandi kjördæmum. Samkvæmt þeim hugmyndum sem komið hafa fram um væntanlega kjördæmabreytingu lýsi ég andstöðu við stærð sumra kjördæma og þá sérstaklega við svokallað Norðausturkjördæmi sem á að ná allt frá Skagafirði og í Skaftafellssýslu. Að mínu mati væri betra að halda núverandi kjördæmum á Norðausturlandi og Austurlandi og ef menn vilja nálgast og jafna frekar vægi atkvæða en er í dag og sé ekki sátt um annað hefði ég talið heppilegra að fækka frekar þingmönnum í þessum kjördæmum en að slá þeim saman og stækka. Ég get þess vegna ekki fallist á þá setningu eða þá tölu sem er í frv. um að þingmenn skuli eigi vera færri en sex því að þetta er leið sem ég hefði frekar viljað fara. Þá felst í stjórnarskipunarfrv. það nýmæli að stjórnmálasamtök þurfi að fá minnst fimm af hundraði atkvæða á landsvísu til að eiga rétt á jöfnunarsætum. Þessi prósenta er of há til að standa ein og því er hætt við að of mörg atkvæði geti fallið niður ónýtt ef hún ræður ein. Með 5% reglunni þyrfti að vera sama ákvæði og er í dag, þ.e. að stjórnmálaflokkur þurfi að ná a.m.k. að einum kjördæmakjörnum manni til að fá inn þingmann, til að atkvæði nýtist --- jöfnunarsæti. Mér sýnist að með því að hafa prósentuna svona háa og láta hana standa eina sér sé hætta á ferðum. Þetta er það há tala og margir einstaklingar sem eru þarna að baki, og séu menn að tala um að jafna atkvæði þá finnst mér þetta nokkuð vogað að hafa prósentutöluna svona háa ef hún á að standa ein sér. Ég geri ráð fyrir að hún verði látin standa en þarna hefði ég viljað hafa einn kjördæmakjörinn mann. Það er jákvætt að hafa ákvæði stjórnarskrárinnar um kosningar það opið að ekki þurfi að breyta stjórnarskránni í hvert skipti sem lögum um kosningar er breytt. En í Austurlandskjördæmi hef ég ekki hitt einn einasta mann sem hefur lýst sig ánægðan með þessar væntanlegu breytingar. Menn eru mjög óánægðir, ekki bara hvað stærðina snertir, heldur er verið að brjóta upp margs konar samstarf sem skapast hefur á undanförnum árum og þá kannski sérstaklega allra síðustu ár því að með auknum verkefnum sveitarstjórna hefur samstarfið aukist og styrkst og ýmislegt í uppbyggingu yrði brotið niður og skorið á ef þessi breyting verður. Þegar við horfum svo til þess að fá Akureyri sem helsta þjónustukjarna byggðarlagsins í þessu landfræðilega ójafnvægi lýsi ég mig mjög andsnúna fyrirhuguðum kjördæmabreytingum. Þótt það sé ekki hluti af því sem við erum að afgreiða núna fylgir þetta í kjölfarið. Því treysti ég mér ekki til að greiða þessu frv. atkvæði mitt.

Virðulegi forseti. Ég fagna því frv. til stjórnarskipunarlaga sem hér er til umræðu. Í því felast mikilvægar breytingar í rétta átt. Ég verð þó að lýsa yfir ákveðnum vonbrigðum mínum með að enn frekara jafnvægi skuli ekki hafa náðst með atkvæðisréttinn. Réttur hvers manns til að kjósa sér fulltrúa á löggjafarþing landsins, Alþingi, er einn mikilvægasti hlekkurinn í lýðræðiskeðju okkar Íslendinga. Slíkur réttur er ekki og á ekki að vera verslunarvara í pólitísku dægurþrasi. Vissulega þarf að gæta að byggð í landinu og reyna að jafna aðstöðumun hinna dreifðu byggða landsins. En það verður ekki gert með því að meta kosningarrétt einstaklinganna á mismunandi hátt. Hann verður verður ekki metinn í krónum, vöttum eða kílóriðum. Kosningarrétturinn á að vera fyrirvaralaus. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að Róm var ekki reist á einum degi. Frumvarpið er hvað atkvæðavægi varðar skref í rétta átt, minnug þess að fyrir fáeinum árum þurfti nær fjögur atkvæði Reyknesinga á móti einu atkvæði Vestfirðinga. Ég styð þetta frv. sem virðist vera vel unnið og þaulhugsað af heilum hug, með von um að enn frekara jafnvægi atkvæðisréttar verði komið á fyrr en síðar.

Hæstv. forseti. Hugtakaruglingurinn og rökleysan sem fram hefur komið í máli hv. þingmanna í morgun rekur mig í rogastans. Fyrir síðustu kosningar var gert heiðursmannasamkomulag, samkomulag sem allir flokkarnir stóðu að um að breyta stjórnarskipunarlögum. Nú segjast menn ekki vera bundnir því samkomulagi. Eru þetta þau vinnubrögð sem tíðkast á hinu háa Alþingi? Ég spyr. Ég tek undir hvert einasta orð sem hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir sagði hér áðan. Frv. er mikið framfaraskref. Vissulega væri betra ef misvægi atkvæða yrði útrýmt. Það hefur ekki tekist en það er m.a. vegna þess að hér er um málamiðlun að ræða og aðeins með henni getum við komist fram á veginn í þessu máli. Það er arfleifð þessara mála í íslenskum stjórnmálum að um þau hefur alltaf verið fjallað, um misvægi atkvæða, um kjördæmaskipan, um kosningalög, út frá forsendum flokkanna. Við erum enn þá að einhverju leyti föst í þeim viðjum þó búið sé að útrýma misvægi flokka sem var mikið áður fyrr. Annað atriði í arfleifðinni er byggðatengingin, sú er hv. þingmenn hafa talað hvað mest um í morgun. Þetta mál fjallar ekki um kjör landsmanna, þetta mál fjallar um mannréttindi, um kosningarrétt, hinn helga rétt og í hann verður ekki deilt með neinu. Ekki þýðir að fjalla um kjördæmabreytingu út frá kjörum byggðanna, hvort heldur er þau kjör sem fólk býr við í þéttbýli eða í dreifbýli. Ég verð að láta þess getið hér, herra forseti, að sá málflutningur manna er nokkuð furðulegur að á suðvesturhorninu sé lífið eintómur dans á rósum. Hafa menn aldrei labbað hér um byggðir, hafa menn aldrei komið hér út í hverfi, út í hin ýmsu bæjarfélög? Hafa menn aldrei gert sér grein fyrir því að lífsbaraáttan á höfuðborgarsvæðinu getur verið erfið? Ég verð að minnast á þetta eftir að hafa hlustað á hv. þingmenn í morgun þó svo að þetta sé í raun og veru ekki það efni sem er til umræðu.

Herra forseti. Ég held að við náum nú ekki saman í þessu máli, ég og hv. þm., það er nokkuð ljóst. Ég fór yfir það í máli mínu og óþarfi að endurtaka í andsvari rökin sem ég hafði fram að færa gegn rökum hennar. Vegna þess að þingmaðurinn fullyrti úr ræðustól á Alþingi að þingmenn sem hefðu komið upp í morgun hefðu gengist inn á heiðursmannasamkomulag á þinginu í vor og lýstu sig nú óbundna af því vil ég spyrja hv. þm.: Við hvaða þingmenn á þingmaðurinn? Þingmaðurinn er að drótta því hér að ræðumönnum að þeir standi ekki við orð sín, sem þeir gáfu fyrir kosningar, og ég vil fá að vita, herra forseti, við hverja þingmaðurinn á sem hún vænir um óheilindi í þessu máli. Ég get sagt fyrir mitt leyti að ég kann ekki við svona trakteringar. Ég talaði fyrir skoðun minni á þinginu í mars og greiddi atkvæði samkvæmt þeirri skoðun, eins og þingmaðurinn getur flett upp í þingtíðindum og ég hef ekki skipt um skoðun og ræða mín var nákvæmlega eins að efni til og ræðan í mars. Ég vænti þess að hv. þm. dragi til baka þessar ómaklegu árásir sínar og ásakanir í garð okkar í morgun.

Herra forseti. Í máli mínu vísaði ég til þess að stjórnmálaflokkarnir á Alþingi lögðu allir fram þær breytingar sem lagðar voru fram á síðasta þingi og ég stóð í þeirri trú, herra forseti, að hér hefði náðst samkomulag um að ná málinu í gegn og til þess var ég að vísa í máli mínu.

Herra forseti. Þingmaðurinn gerir sig seka um alvarlega villu í þessu máli. Hún hefur ekki gætt að því að kynna sér hvernig menn greiddu atkvæði. Í öðru lagi virðist þingmaðurinn ganga út frá því að forustumenn flokkanna eigi þingmenn. Þó að forustumenn stjórnmálaflokkanna nái saman um niðurstöðu í tilteknu máli bindur það ekki þingmenn. Málið var flutt af forustumönnum flokkanna en ekki af stjórnmálaflokkunum eða af ríkisstjórn. Hver þingmaður greiðir atkvæði eftir sannfæringu sinni í málinu og verður ekki bundinn af forustumönnum flokkanna, hvorki í þessu máli né öðrum. Flokksræði er liðið undir lok, herra forseti. Ég vænti þess að hv. þm. geri sér grein fyrir því.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. þm. Kristni H. Gunnarssyni leiðbeiningarnar um störf hins háa Alþingis. Nú hefur hv. þm. í sinni nýju stöðu sem formaður þingflokks Framsfl. lýst andstöðu sinni við téð frv. Hyggst hann beita sér fyrir því að framsóknarmenn leggist gegn frv.?

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins í sambandi við ræðu hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur koma inn á það sem hún talar um, helgan rétt, jöfnun á vægi atkvæða. Það er nú svo að menn vinna út um allan heim og ekki bara út frá atkvæðavægi. Ég nefni sem dæmi að við, þessar 270 þúsund sálir, eigum fullgilt sæti hjá Sameinuðu þjóðunum alveg eins og allir aðrir. Ég nefni sem dæmi vinnuna í Evrópusambandinu þar sem lítil þjóðfélög eða litlar þjóðir eins og Lúxemborg hafa mjög aukið vægi miðað við fólksfjölda. Þeir eru ekki nema að því er ég best veit kringum 300 þúsund. Ég vil gjarnan að hún svari því hvort þessi helgi réttur sem talað er um sé e.t.v. svo helgur þegar menn eru að tala í svona samhengi. Það er mikil ábyrgð að hafa yfirráð og umsýslu yfir stórum landsvæðum og það er viðurkennt í margs konar alþjóðlegu samstarfi og það er viðurkennt víða um lönd. Það er ekki jafnt vægi atkvæða nándar nærri alls staðar. Það er mismunandi vægi og ég vil að hún svari því hvort henni finnist þessi helgi réttur vera mjög brýnn hvað varðar stjórnsýsluna á Íslandi og þá í því samhengi að við höfum víða mjög aukið vægi miðað við fólksfjölda okkar.

Herra forseti. Kosningarrétturinn er bundinn við einstaklinga, við menn. Það er annað mál hvernig þjóðir koma sér saman í alþjóðlegu samstarfi að skipta valdi á milli sín, hvort heldur er í Sameinuðu þjóðunum eða annars staðar.

Hæstv. forseti. Ég vil benda hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur á að þetta er bundið við menn eins og í störfum Evrópusambandsins. Þar er aukið vægi smáþjóðanna inn í nefndir og ráð og Evrópuþingið.

Herra forseti. Í stjórn Evrópusambandsins eru vissulega framkvæmdastjórarnir fulltrúar þjóða sinna og sérstaklega skipaðir þar til. En grundvallaratriðið er eitt og hið sama og það breytist ekki. Atkvæðið fylgir manneskjunni og það er það sem við erum að fjalla um í dag, um þann grundvallarrétt sem verður ekki gefinn afsláttur á. Hitt er svo annað mál, enn og aftur, herra forseti, hvernig lífskjörum er háttað í þjóðfélagi eða út um heim.

Hæstv. forseti. Við teljum ástæðu til þess að hefja umræðu um rekstrarvanda sjúkrahúsa landsins og sumarlokanir sjúkrahúsa. Ég vil beina því til hæstv. heilbrrh. hvort við séum orðin föst í þeim fasa að mörgum deildum sjúkrahúsa landsins sé lokað hvert einasta sumar. Ég hef fengið þær upplýsingar að nú standi yfir sumarlokanir sem eru í svipuðum dúr og undanfarin ár. Svo virðist því sem þetta sé orðið verklag að loka deildum yfir sumartímann. Annar þáttur er rekstrarvandi sjúkrahúsanna. Upplýsingar hafa komið fram um að hann geti verið allt að því 1,5 milljarðar þegar litið er á allt landið og mér skilst eftir þeim upplýsingum sem ég hef fengið að rekstrarvandinn á höfuðborgarsvæðinu sé um 1,3 milljarðar. Varðandi rekstur sjúkrahúsanna eru sum sjúkrahúsin þannig stödd að rekstraráætlun þeirra var samþykkt með halla og nefni ég t.d. Sjúkrahúsið á Ísafirði en þar var samþykkt áætlun sem er með 10 millj. kr. halla. Launahækkanir hafa átt sér stað hjá starfsfólki sjúkrahúsanna, aðallega hjá læknum og hjúkrunarfólki og sá vandi sem hlýst af launahækkunum, sem sagt aukinn rekstrarkostnaður, hefur ekki verið leystur. Fyrir um einum og hálfum mánuði lágu allar þær upplýsingar fyrir sem þurftu að liggja fyrir en ekkert hefur verið gert í málunum. Nauðsynlegt er fyrir starfsfólk sjúkrahúsanna, ég tala nú ekki um neytendur í landinu, að þessi mál séu afgreidd. Ég tel því mjög mikilvægt að þau séu rædd og svör komi frá hæstv. heilbrrh. um hvar þau eru stödd og hvað hún hyggst gera til þess að leysa þann rekstrarvanda sem þessar stofnanir standa frammi fyrir. Að svo mæltu óska ég eftir svörum hæstv. heilbrrh. aðallega um sumarlokanirnar en síðan um lausn á þeim rekstrarvanda sem stofnanirnar standa frammi fyrir.

Virðulegi forseti. Fyrst almennt um lokanir vegna sumarleyfa. Mig langar að benda á að bara á Landspítalanum eru 1.200 sem sinna hjúkrun og umönnun og þá eru ekki taldir með læknar eða ýmist annað starfsfólk. Samkvæmt kjarasamningum ber Ríkisspítölum að veita starfsmönnum sumarleyfi og það yfirleitt á 3--4 mánaða tímabili yfir hásumarið. Þetta reyna menn að gera eftir fremsta megni en hvað þýðir þetta í raun og veru? Þetta þýðir að Landspítalinn þyrfti að ráða 400--500 manns í hjúkrun og umönnun til að geta veitt öllu þessu fólki sumarleyfi ef ætti að vera hægt að reka spítalann með óbreyttum hætti. Þetta vita allir að er ekki hægt. Hjúkrunarforstjóri Landspítalans sem þekkir vandamálið út og inn orðaði þetta vel þegar hún sagði og ég vitna beint til hennar: ,,Við erum bara ekki það mannmörg þjóð að við eigum ekki fagmenntað fólk til, við eigum það ekki til, og ég held að við munum lifa við þetta í framtíðinni og ég veit ekki hvort það er neitt athugavert við það.`` Þetta eru orð Önnu Stefánsdóttur hjúkrunarforstjóra sem þekkir vandamálið flestum betur eins og ég sagði. Hún hefur mikla reynslu og ber mikla faglega ábyrgð eins og aðrir stjórnendur spítalanna. Hún bætti við að í Noregi væri til að mynda sama vandamálið uppi og hér einfaldlega vegna þess að þar vilja líka allir fara í sumarfrí á sama tíma. Þetta er ekkert öðruvísi úti á landi. Fjármálastjórinn á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri segir í samtali við fjölmiðla 2. júní sl. að skortur á starfsfólki sé mesti vandinn og að lokunartíminn fyrir norðan sé frá 15. maí til septemberloka á hverju ári. Þetta tímabil heitir í kjarasamningum sumarorlofstímabil. Þetta er vandinn en ekki fjárskortur eða niðurskurður eins og vinsælt er að kasta fram í þingsölum. Ef menn vilja breyta þessu ástandi yfir sumartímann verður það ekki gert nema í samráði við stéttarfélögin og þá í næstu kjarasamningum, sem er í rauninni ekki á forræði heilbrrn. eins og menn vita. Menn spyrja: Eru sumarlokanir í ár meiri en undanfarin ár? Í stórum dráttum má segja að lokanir séu mjög svipaðar og verið hefur undanfarin ár eins og fram kom í viðtali við hjúkrunarforstjóra Landspítalans 1. júní sl. Þessu er verið að mæta eins og undanfarin ár með sama hætti, þ.e. minna er tekið af biðlistum en öllum bráðatilvikum er sinnt eins og venjulega. Þá hljóta menn að spyrja: Munu biðlistar ekki lengjast? Það er gaman að segja frá því að sem betur fer hafa biðlistar t.d. í hjartaaðgerðir aldrei verið styttri frá upphafi hjartaaðgerða á Íslandi en einmitt nú og sem betur fer er styttri biðlisti í bæklunaraðgerðir nú en við höfum séð um langt árabil. Til hvaða aðgerða verður gripið? er að sjálfsögðu spurt. Það sem vekur athygli við hefðbundnar umræður um sumarlokanir nú er að nú hefur framkvæmdastjórn sjúkrahúsanna sett saman starfshóp sem fær víðtækt umboð til að grípa til aðgerða sem draga eiga úr lokunum sem mest hann má í framtíðinni og hafa þegar verið ræddir möguleikar á samstarfi spítalanna og heilsugæslunnar í Reykjavík til að reyna að gera hugsanleg óþægindi fólks vegna lokana sem minnst. En e.t.v. er alvarlegust sú staðreynd þegar rætt er um starfsmannahald sjúkrahúsanna í landinu og heilbrigðisstofnana í heild að okkur vantar fleira fagfólk. Það er ein hlið á vanda sjúkrahúsanna. Virðulegi forseti. Ég er alveg að ljúka máli mínu. Ég þarf að koma aðeins að fjármálunum. Virðulegi forseti. Eins og kom fram í umræðum í gær, þá er það rétt að kjarasamningar urðu dýrari en gert var ráð fyrir. Sjúkrahúsin fara um 5--7% umfram á fjárlögum þessa árs, en eins og menn vita eru laun um 70% af heildarveltu sjúkrahúsanna. Áður en menn gagnrýna kjarasamninga verður að svara því hvort þeir telji að þeir sem í hlut eiga hafi fengið of ríflegar launahækkanir. Ég vil taka fram að gefnu tilefni að það gildir einu um hvort heilbrigðisstarfsmenn hafa fengið launahækkanir sem ákvarðaðar voru af kjaradómi eða kjaranefnd eða hvort samninganefnd ríkisins eða stjórnir heilbrigðisstofnana kom þar að máli. Þetta verða menn að hafa í huga.

Virðulegi forseti. Það er mér bæði ljúft og skylt að taka þátt í umræðu á hinu háa Alþingi um fjárhagsvanda sjúkrahúsanna en umræða um hann er orðin árviss atburður hér í þinginu. Heilbrigðis- og tryggingamálin eru stór og fjárfrekur málaflokkur. Hann er engan veginn undanskilinn fjárhagslegu aðhaldi fremur en önnur samfélagsleg starfsemi sem fjármögnuð er af opinberu fé. Ég vil þó benda á að útgjöld Íslendinga til heilbrigðismála sem hluti af vergri þjóðarframleiðslu eru í meðallagi í samanburði við OECD-lönd og af Norðurlandaþjóðum verja einungis Danir minna til heilbrigðismála en við. Þá langar mig að benda á það mat Þjóðhagsstofnunar sem birtist í skýrslu stofnunarinnar frá október 1998 um fjármögnunarleiðir í heilbrigðisþjónustu að ástæða fjárskorts í íslenska heilbrigðiskerfinu felist fremur í lágum fjárframlögum ríkisins en óeðlilega háum útgjöldum. Vandi sjúkrahúsanna í Reykjavík á yfirstandandi fjárhagsári er í meginatriðum af fernum toga, þ.e. vegna 2000-vanda, vegna vinnutímatilskipunar ESB, í þriðja lagi vegna þess að 15% þátttaka Reykjavíkurborgar til viðhalds stofnkostnaðar og tækjakaupa féll niður við flutning Sjúkrahúss Reykjavíkur yfir til ríkisins um síðustu áramót og í fjórða lagi vegna hækkunar á launum heilbrigðisstarfsmanna á síðasta ári í kjölfar upptöku nýs launakerfis á sjúkrahúsunum. Ýmis þessara atriða eiga einnig við um aðrar heilbrigðisstofnanir hér á landi. Á undanförnum árum hefur atgervisflótti heilbrigðisstarfsmanna frá heilbrigðisstofnunum af völdum lágra launa verið talið eitt meginvandamál heilbrigðiskerfisins. Á síðasta ári var gerð nokkur bragarbót þar á og hafa launakjör ýmissa heilbrigðishópa, ekki síst kvennahópa, batnað nokkuð þannig að þær eru sáttar við þó að seint verði nóg að gert. Þessar launahækkanir eru skref í átt til aukins launajafnréttis kynjanna og var hárrétt ákvörðun að taka á þeim málum. Niðurstaða mín er því sú að veita þarf meira fé til heilbrigðismála en um leið þarf að halda áfram endurskoðun og endurskilgreiningu á hlutverki einstakra heilbrigðisstofnana og að lögð verði áhersla á að skoða möguleika á breyttu rekstrarformi einstakra heilbrigðisstofnana eða eininga innan stofnana.

Herra forseti. Í gær bar ég fram fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um rekstrarstöðu heilbrigðisstofnana á Íslandi. Svörin sem ég fékk í gær voru engin, það voru engin svör í gær. Það hefur legið í loftinu að alvarlegur rekstrarvandi blasi við hjá nánast öllum heilbrigðisstofnunum í landinu. Ég má til með að rifja það upp, herra forseti, að í fjárlagafrv. fyrir þetta ár var gert ráð fyrir sérstökum sjóðum sem átti að deila fjármunum úr til að mæta launa- og rekstrarkostnaði. Ég spurði við fjárlagagerðina um ráðstöfunaráform úr þessum sjóðum en fékk því miður engin svör. Því spyr ég enn hæstv. heilbrrh.: Hver er áætlaður rekstrarhalli heilbrigðisstofnana í landinu? Er hallinn meiri en 2 milljarðar? Hve miklu hefur verið ráðstafað úr þessum svokölluðu pottum eða sjóðum? Herra forseti. Það liggur reyndar fyrir að engar launahækkanir hafa orðið frá því að síðasta fjárlagagerð var unnin. Þá lágu fyrir allar þær hækkanir sem hafa orðið. Ég heyrði núna bara rétt áðan að talað var um 7% halla. Gæti verið að það væri nálægt 3,5 milljörðum? Er verið að tala um 3,5 milljarða í halla? Herra forseti. Ef þetta er staðreyndin þá krefst ég þess að fjárln. verði nú þegar gerð grein fyrir þessari stöðu og gripið verði til sérstakra ráðstafana vegna þessa mikla vanda. Við þurfum að fá svör við því hvernig á því stendur að slíkur vandi verður til þegar búið var að gera ráð fyrir öllum þeim hækkunum sem urðu vegna launa og rekstrar.

Hæstv. forseti. Fyrir flest okkar er sumartíminn gleðilegur tími. Fólk reynir að slaka á eins og kostur er og það slaknar á þöndum taugum þjóðarlíkamans. En til eru þeir sem kvíða sumrinu. Það eru þeir sem eiga allt sitt undir sjúkrastofnunum og velferðarþjónustunni komið því að þar sem annars staðar fer fólk í sumarleyfi með tilheyrandi lokunum. En það er ekki einvörðungu vegna sumarleyfa sem dregið er úr starfseminni heldur einnig og ekki síður vegna fjárskorts. Manneklan er af völdum peningaleysis, eins og fram kom í máli hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar. Við verjum ekki nægilegum fjármunum til heilbrigðisþjónustunnar til að manna hana og mennta fólk til hennar. Það sem ég vil leggja áherslu á á þeim stutta tíma sem ég hef er að á vissum sviðum heilbrigðisþjónustunnar verður að manna og skipuleggja hana þannig að hún starfi allan ársins hring og þá vísa ég sérstaklega til geðheilbrigðisgeirans. Á undanförnum fimm árum hefur sjúkrarúmum fyrir geðsjúka verið fækkað á sjúkrahúsum landsins. Fólki sem þyrfti á sambýlum að halda eða vera í sólarhringsvistun er gert að leita aðstoðar á göngudeildum sem í sumum tilvikum er ófullnægjandi. Þegar nú í ár bætist ofan á þessa fækkun rúma á geðheilbrigðissviði á liðnum árum meiri sumarlokanir en dæmi er um áður, þá er illa komið. Fyrir viðkomandi einstaklinga veldur það óvissu og sálarkvölum að eiga ekki í hús að venda hjá heilbrigðisstofnunum yfir sumartímann og hjá fjölskyldum og aðstandendum veldur þetta að sama skapi óvissu og miklu álagi. Þótt varlega þurfi að fara í slíkar fullyrðingar þá getur það valdið hættuástandi í öllu umhverfinu þegar geðveikt fólk, einstaklingar sem ekki hafa stjórn á gerðum sínum fá ekki þá aðhlynningu á sjúkrahúsum sem þeir þyrftu á að halda. Ég vil hvetja heilbrigðisyfirvöld og fjárveitingavaldið til að taka á þessum málum af festu og alvöru og til slíkra verka hafa þau minn stuðning.

Herra forseti. Málefni sjúkrahúsanna eru komin á dagskrá í hv. Alþingi og það er ekki í fyrsta sinn. Það er regla að þau eru rædd utan dagskrár enda þurfa þessi mál auðvitað að vera í stöðugri skoðun og þau eru það. Mikil útgjaldaþörf er í sjúkrahúsunum. Margt hefur verið gert til þess að reyna að stemma stigu við henni og nýta þá fjármuni betur sem settir eru í heilbrigðismálin. Þeirri vinnu þarf að halda áfram. Í því eru engar töfralausnir. Við höfum sérstök verkefni að vinna núna sem er launaþróunin. Verulega miklir fjármunir hafa farið í að bæta kjör heilbrigðisstarfsmanna. Það er rétt og lagðir voru til þess peningar á fjárlögum að hluta en það er ekki alveg rétt að öll kurl séu komin þar til grafar. Við þetta þarf að vinna í tengslum við fjárlagagerð og í tengslum við gerð fjáraukalaga og það verður gert eins og áður. Ég geri ekki lítið úr þeim vandræðum sem stafa af lokunum deilda yfir sumarið, það er fjarri mér að gera lítið úr því. En ég held að bjartsýni sé að áætla að peningar muni laga allt í því efni og lokanir heyri sögunni til eða truflanir á starfsemi. Ég get alveg tekið undir með síðasta ræðumanni að auðvitað er ekki sama hvaða deildum er lokað án þess að ég vilji fara nánar út í þá hluti. Ég held að þessi mál verði ekki leyst í umræðum utan dagskrár þó að ég sé ekki að hafa á móti því að vakin sé athygli á þessum vanda, síður en svo. En þessi mál eru í stöðugri skoðun og verða það áfram og ég mun beita mér fyrir því sem formaður fjárln. að þau verði tekin til rækilegrar skoðunar enda hafa þau alltaf verið það. En ég er ekki bjartsýnn á að þessi vandi leysist í eitt skipti fyrir öll einn góðan veðurdag.

Herra forseti. Það er staðreynd að mörg hundruð milljónir ef ekki milljarða vantar inn í rekstur sjúkrahúsanna. Einnig er staðreynd að sumarlokanir á sjúkrahúsum skila ekki sparnaði þegar upp er staðið og allur kostnaður hins opinbera er tekinn saman. Ég geri að umtalsefni hóp sjúklinga sem hefur ekki notið boðlegrar heilbrigðisþjónustu, þ.e. geðsjúk börn. Fyrir kosningar vakti Félag foreldra geðsjúkra barna athygli á alvarlegri stöðu þeirra. Barna- og unglingageðdeildin getur hvergi annað þörfinni. Bráðainnlagnir eru engar um helgar, börn lögð inn með fullorðnum geðsjúkum, börn sem reynt hafa sjálfsvíg lögð inn á almennar deildir og 90 börn á biðlista. Ástandið hjá þessu fólki er hræðilegt og það þegar barna- og unglingageðdeildin er í fullum rekstri. Bæði hæstv. heilbrrh. og iðnrh. lofuðu bættu ástandi og öllu fögru fyrir kosningar. Hvað blasir nú við í byrjun sumars hjá þeim fjölskyldum sem ákölluðu stjórnvöld fyrir nokkrum vikum? Barna- og unglingageðdeildinni er gert að draga saman ekki síður en öðrum deildum. Helmingur rúma á barnadeild lokar í átta vikur. Þar verða þrjú rými fyrir geðveik börn. Unglingadeildin lokar í sex vikur, þar verða fjögur rými og framhaldsmeðferðardeildin lokar alveg í mánuð. Bráðainnlagnir eru engar eins og gefur að skilja, aðeins allra veikustu einstaklingarnir sem er ekki hægt að útskrifa verða á deildinni. Í bráðatilvikum verður að leggja börnin inn á fullorðinsgeðdeildir sem verður reyndar einnig lokað um helming. Ástandið var hræðilegt fyrir lokanir en hvað er verið að kalla yfir þessi börn og fjölskyldur þeirra með þessu ástandi? Ætla hæstv. ráðherrar að svíkja kosningaloforðin gagnvart þessum sjúku börnum og fjölskyldum þeirra eða verður þessu alvarlega ástandi afstýrt?

Herra forseti. Um mjög langan aldur hefur tíðkast að breyttar forsendur fjárlaga hafa alltaf verið teknar inn í aukafjárlög. Engin ástæða er til að ætla annað en að á næsta hausti verði það sama gert, breyttar forsendur eru náttúrlega fyrst og fremst laun og verðlagsbreytingar. Engin ástæða er til að ætla annað. Fullyrðingar sem hér hafa komið fram um að Íslendingar eyði minna af opinberu fé til heilbrigðismála en aðrar þjóðir eða séu rétt í meðaltali eru rangar. Samkvæmt tölum frá OECD 1997 var Ísland í öðru sæti Norðurlandaþjóðanna, eyddi 6,5% af vergri þjóðarframleiðslu. Norðmenn einir voru hærri með 6,6%. Bandaríkjamenn voru hæstir 1997 með 6,7% vergrar þjóðarframleiðslu. Samkvæmt þjóðhagsútreikningum fyrir árið 1998 námu opinber útgjöld til heilbrigðismála á síðasta ári 6,92%, þ.e. hækkuðu um 0,42% milli ára. Þetta er gríðarleg hækkun. OECD-tölurnar liggja ekki fyrir en flest bendir til þess að Ísland sé með mestu eyðslu allra OECD-þjóðanna í opinber framlög til heilbrigðismála. Við verðum að átta okkur á því að á síðustu átta árum hafa framlög til heilbrigðismála vaxið um 11% á föstu verðlagi. Ef við tökum tillit til fólksfjölgunar hafa framlög til heilbrigðismála á föstu verðlagi aukist á milli 3,5 og 4% á mann sem þýðir 0,5% hækkun á mann á hverju ári. Ég fullyrði að ekki nokkurs staðar finnst sambærileg hækkun hjá nokkru öðru ríki OECD. Það er ekkert upp á löggjafarvaldið að klaga varðandi þessa peninga. Hér leggjum við mest til af öllum. Ef það eru vandamál þá eru það skipulagsmál og stjórnunarmál.

Herra forseti. Mikið held ég að sjúklingunum sem hent verður út af spítölunum í sumar líði betur eftir að hafa heyrt þessa tölfræði frá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni. Ég þakka hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni fyrir að taka þetta mál fyrir en ég verð jafnframt að lýsa nokkrum vonbrigðum með svör eða svarleysur hæstv. heilbrrh. Ég varð afar litlu nær. Mér finnst fátt benda til þess að hrakningasögu sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana frá undanförnum árum sé að linna. Satt best að segja er með öllu óþolandi við hvaða aðstæður þessi starfsemi hefur búið, óvissu og erfiðleika sem fara afar illa með allan starfsanda á þessum vinnustöðum og eiga t.d. sinn þátt í vandamáli eins og mönnunarvandamálinu sem hér var nefnt. Sumarlokanirnar eru löngu úrelt fyrirbæri, a.m.k. í sparnaðarlegu tilliti. Það liggja fyrir óhrekjandi upplýsingar um að þær eru dýrar. Til viðbótar við það að kosta peninga valda þær miklum vanda, safna upp biðlistum o.s.frv. Staðreyndin er auðvitað sú, herra forseti, að fjárlögunum hefur verið logið saman undanfarin ár með vöntun upp á 500--1.000 millj. kr. í þennan málaflokk. Upp í það hafa menn síðan búið til einhverja potta og úr þeim hefur síðan verið hyglað einhverjum dúsum upp í stofnanirnar sem ýta á undan sér skuldahala og búa við mikla erfiðleika. Mér fannst sú fílósófía afar merkileg sem hæstv. heilbrrh. gerði að sinni og hafði eftir einhverjum hjúkrunarforstjóra að þjóðin væri svo fámenn að heilbrigðisstofnanirnar hlytu alltaf að verða undirmannaðar af þeim sökum. Þetta er auðvitað furðulegur málflutningur. Hér þarf að gera átak í að auka námsframboð og gera þessi störf eftirsóknarverð þannig að þeim fjölgi sem afla sér menntunar sem sjúkraliðar, hjúkrunarfræðingar, læknar o.s.frv. Mönnunarvandamál heilbrigðisstofnananna eru heldur ekki bundin bara við sumarið. Ég get t.d. tekið það dæmi að gjörgæsla Landspítalans var svo undirmönnuð sl. vetur að það gerðist trekk í trekk að hætta varð við hjartaaðgerðir að morgni dags, ekki vegna þess að nokkrir af færustu hjartaskurðlæknum Norðurlanda stæðu ekki tilbúnir með hnífinn. Nei, vegna þess að ekki var starfsfólk á gjörgæslunni til að taka við sjúklingunum eftir aðgerðirnar og þar af leiðandi varð að hætta við þær, jafnvel stundum eftir að búið var að deyfa sjúklingana.

Hæstv. forseti. Varla eru horfur á öðru en sumarleyfi starfsfólks setji svip sinn á starf sjúkrahúsanna yfir sumarmánuðina og auk þess hefur að undanförnu þurft að glíma við nokkurn vanda vegna manneklu. Af þeim sökum hefur ekki verið hægt að halda fullum afköstum á sumum deildum. Þetta eru staðreyndir sem liggja fyrir. Þrátt fyrir þetta hefur náðst góður árangur í að stytta biðlista eftir aðgerðum eins og kom fram hjá hæstv. heilbrrh. og ég ítreka það sem hún sagði að t.d. hafa ekki áður verið jafnstuttir biðlistar hvað varðar hjartaaðgerðir. Í máli hennar kom einnig fram að á Landspítalanum einum og sér eru um 1.200 starfsmenn í hjúkrun, umönnun og ræstingu og samkvæmt orlofslögum er skylt að gefa öllum samfellt fjögurra vikna leyfi yfir sumarmánuðina. Það þyrfti því að ráða mörg hundruð starfsmenn til að mæta þörfum vegna afleysinga. Þetta fólk er hvergi að finna, m.a. vegna þess að við erum fámenn þjóð og hv. síðasti ræðumaður, hv. 3. þm. Norðurl. e., vitnaði í einhvern hjúkrunarforstjóra sem hefði látið þessi orð falla. Honum til glöggvunar er það er hjúkrunarforstjóri Landspítalans sem heitir Anna Stefánsdóttir.

Er þetta náttúrulögmál að fámennar þjóðir séu undirmannaðar ...?


             
             Málshefjandi hóf mál sitt á því að tala um eða spyrja nánast hvort við værum föst í þessum fasa. Ég segi já, við erum nokkuð föst í þessum fasa vegna þess að við höfum ekki starfsmenn þó svo við vildum. Ekki er hægt að tala um þetta sem úrelt fyrirbæri eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni. Ég vil ljúka máli mínu með því að taka undir margt af því sem kom fram í máli hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar og segja að heilbrigðiskerfið er í öllum aðalatriðum til fyrirmyndar í landinu og þess er of sjaldan getið og ekki er ástæða til að tala um hrakningasögu í því sambandi. Sem nýr formaður í heilbr.- og trn. vil ég óska heilbr.- og trmrh. til hamingju með það að vera að hefja sitt annað kjörtímabil sem heilbrrh.

Hæstv. forseti. Nú er enn á ný að ríða yfir okkur þessi árvissa landplága sem við þurfum við að glíma hér á landi og kannski víða annars staðar sem eru sumarlokanir sjúkrahúsa. Ég skal taka undir að eðlilegt sé að reyna að draga úr starfsemi vissra deilda yfir sumarmánuðina þar sem það er hægt. En því miður hafa lokanirnar gengið út yfir deildir þar sem ég tel að ekki sé hægt að draga úr starfsemi. Ég tel að ekki sé forsvaranlegt t.d. eins og ég þekki dæmi um að geðsjúklingar séu sendir heim á aðstandendur vegna sumarlokana sjúkrahúsa. Það tel ég ekki forsvaranlega aðgerð og ég tel að þarna hljóti fyrst og fremst að þurfa skipulagsbreytingar til þess að reyna að koma í veg fyrir svona nokkuð. En ég skal ekki mæla á móti því að dregið sé úr starfsemi deilda þar sem það er hægt og þar sem það er forsvaranlegt. Þessi fjárhagsvandi sjúkrahúsanna hefur verið nokkuð til umræðu og mér finnst eins og sumum sé að koma nokkuð á óvart núna að það sé mikill fjárhagsvandi vegna kjarasamninga sem voru gerðir á liðnu ári. Ég er nokkuð hissa á því hve fólk rekur upp stór augu yfir þessu því að þetta lá allt saman fyrir þegar við vorum að afgreiða fjárlög í vetur og þetta var mikill höfuðverkur fyrir fjárln. Því miður var ekki unnt að koma til móts við þessar hækkanir og það var vitað mál að það mundi auðvitað ríða yfir sem hver önnur óvænt holskefla síðar á árinu eins og það er að gera núna. Auðvitað er þetta mikill vandi en hann var fyrirséður og það átti að gera ráð fyrir honum í fjárlögum. Það þarf ekki að gera ráðstafanir á aukafjárlögum út af svona nokkru.

Herra forseti. Það kom fram í máli hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar að mikil aukning hefði verið í framlögum til heilbrigðismála á Íslandi og miklu meiri aukning en í öðrum OECD-löndum. Ég held að við gerum okkur öll grein fyrir því að það stafar náttúrlega fyrst og fremst af því að núna á allra síðustu missirum hafa menn verið að leiðrétta t.d. kjör lækna og hjúkrunarfólks til þess að freista þess að fá það til að koma heim til landsins o.s.frv. þannig að uppsafnaður vandi hefur valdið aukakostnaði á undanförnum 1--2 árum. Það held ég að sé ljóst. Ég lýsi óánægju minni með svör hæstv. heilbrrh. varðandi sumarleyfi og rekstrarvanda. Mér fannst ekki koma fram neitt bitastætt í svörum hennar. Ég bað um svör við því hvenær tekið yrði á þeim rekstrarvanda sem augljóslega liggur fyrir og þau liggja greinilega ekki fyrir. Varðandi sumarleyfi þá held ég að þjóðin sé mjög óánægð með það fyrirkomulag að deildum sé lokað í svo ríkum mæli sem raun ber vitni ár eftir ár. Það hlýtur að vera hægt að leysa rekstrarmál sjúkrahúsanna öðruvísi og ég held að menn eigi að freista þess að fara í þá vinnu. Í mörgum starfsgreinum hagar þannig til að menn geta hreinlega ekki farið í sumarfrí og það verður að gera kröfu um að samfella sé í rekstri þarna eins og á svo mörgum öðrum sviðum. Auðvitað er þetta spurning um samninga við viðkomandi starfsstéttir, lækna og hjúkrunarfólk, heilbrigðisstarfsmenn. Ég lýsi eftir því að farið verði í þá vinnu. Það er ekki endilega verið að tala um að ráða fleiri hundruð manns að kerfinu. Þetta er spurning um að fara í kerfisbreytingar og semja um breytt fyrirkomulag. Ég lýsi eftir svörum við því hvort hæstv. heilbrrh. hyggist fara í slíka vinnu með það að leiðarljósi að fá samfellu í starfsemina.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. málshefjanda fyrir mjög málefnalega umræðu. Í fyrsta skipti sem málshefjandi ræðir um lokanir sjúkrahúsa þá er það gert á raunhæfan hátt og það þurfum við að gera. Hér er verið að viðurkenna að sumarlokanir eru vegna sumarleyfa starfsfólks og það þarf að semja við starfsfólk ef breyta á því sérstaklega. Hér erum við ekki að tala um fjárskort. Við erum að tala um lögbundin sumarleyfi. Hv. málshefjandi spyr hvort ekki eigi að gera einhverjar breytingar til að við stöndum ekki frammi fyrir þessari staðreynd ár eftir ár og það er það sem við höfum verið að gera. Merkasta breytingin sem við höfum verið að vinna að er sú að einn forstjóri verði yfir báðum sjúkrahúsunum. Það gerir það að verkum að við getum samhæft störf þessara tveggja sjúkrahúsa og einnig að í ár er auðveldara að vinna að þessu en verið hefur undanfarin ár. Að ýmsu öðru er verið að vinna einmitt til þess að við þurfum ekki að loka viðkvæmri starfsemi því að stjórnendur sjúkrahúsanna standa frammi fyrir því á hverju sumri að velja og hafna og í ár hefur þessi viðkvæma starfsemi sem hér hefur verið rædd verið varin. Fólk á biðlistum er fremur látið bíða en viðkvæmri starfsemi hlíft. 
             Vegna þess að hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir grípur fram í fyrir mér vil ég einmitt minnast á að verið er að undirbúa það að opna bráðadeild fyrir geðsjúk börn og það er verið að fjölga sérhæfðu starfsfólki þar. 
             Varðandi annað sem verið er að gera einmitt til þess að fjölga starfsfólki og þá sérstaklega hjúkrunarfræðingum sem okkur vantar tilfinnanlega, þá höfum við verið að hækka laun og ég hélt að samkomulag væri um það í þessum sal að hækka laun heilbrigðisstarfsmanna til að halda 

Hann er búinn.

Það er nú verst því að ég átti eftir að ræða hér miklu meira. En við stöndum frammi fyrir því nú að sem betur fer