Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sveinn Ólafsson Ég hefi verið þögull áhorfandi að þessum leik, sem hér hefir farið fram nú næstum í 5 daga, og ég hefi ekki viljað leggja neitt til málanna við þessar merku eldhúsdagsumr., því að ég hefi sannast að segja varla talið það ómaksins vert. Hv. stjórnarandstæðingar hafa strokkað rjómann frá Morgunblaðinu og Stormi, og strokkhljóðið hefir ávallt verið hið sama. Að vísu hafa tveir hv.þm. leitazt við að vera dálítið frumlegir. Þar á ég þið þá hv.þm. Vestm. og hv.þm.N.-Ísf., og með þeim mætti kannske telja hv.þm. Borgf., en þó gegnir nokkuð öðru máli með hann. Ég minnist þess ekki, að ég hafi heyrt umr. með líku móti og nú á nokkru öðru þingi, enda er það undravert úthald hjá hv. stjórnarandstæðingum að geta tönnlast á því sama og tuggið hver eftir öðrum sömu tugguna dag eftir dag. Mér er spurn, hver sé eiginlega tilgangurinn með þessu, því að ég fæ ekki séð, að þetta hafi nokkra þýðingu. Það er auðvitað sjálfsagt að taka fullt tillit til þess, sem þeir hafa að segja, og svara þeim atriðum, sem þeir vilja fá upplýsingar um, og stj. hefir þegar gert hreint fyrir sínum dyrum, þannig, að nú ætti að vera mál til komið að hætta. Ég vona því, að jafnhégómlegar umr. og þessar verði látnar hætta, svo að þær tefji ekki lengur framgang nauðsynlegra mála og lengi ekki þann tíma, sem þingið stendur yfir, svo mjög úr hófi fram. Ég ætla ekki að blanda mér mikið inn í þessar umr., né kasta sprekum á glóðina, til þess að þyrla upp meiri reyk, en þó verð ég að víkja nokkrum orðum að hv.þm. Borgf. Hæstv. forsrh. sagði um hann, að honum væri sérstaklega lagið að tína upp smælkið og gera sér mat úr því, og þau ummæli ætla ég sérstaklega að undirstrika, því að honum tekst vel að tína upp þau lambaspörð, sem engum öðrum hugkvæmist að snúa sér að.

Strompurinn var nú nokkuð stór. - MJ: Þau eru stór, spörðin í Firði

. Mér finnst það nokkuð vafasamt, hvort það borgar sig fyrir hv.þm. að vera að þessum sparðatíningi, t. d. eins og þegar hann fór tvisvar að tala um strompinn í Firði og sagði, að Ægir hefði verið sendur austur til að fella hann. Þetta er auðvitað haugalýgi, eins og það, að ég hafi beðið þá um að fella strompinn. Þetta er algerlega ósatt, enda var ekki einusinni einu rjúpuhagli eytt á strompinn.

Notuðu þeir baunir á Ægi, er þeir skutu á strompinn?

. Ég vissi það raunar, að hv.þm. Borgf. er í ætt við hagyrðinga, en að hann væri sjálfur svona skáldmæltur, það datt mér aldrei í hug. Ég var búinn að skýra hv.þm. frá sögunni í einkasamtali, en verð nú að endurtaka hana, til þess að hann fari ekki í 3. sinn að rugla með hana.

Var þá skotið á stromp. inn?

. Ægir hefir oft farið austur fyrir land og falið sig inni á víkum, til þess að grípa togarana glóðvolga, þegar þeir kæmu í landhelgina til að veiða, og í þetta sinn kom hann þarna inn í sömu erindum. Þessa merkilegu sögu hefir svo hv.þm. Borgf. tekið upp úr Speglinum, eins og Ísafold og Morgunblaðið, en þessi blekkingatilraun hv.þm. misheppnaðist, því að nú skal ég skýra frá, af hvaða ástæðum strompurinn var felldur.

Á, var þá skotið á strompinn?

. Skipsmennirnir á Ægi báðu um leyfi til að mega skjóta á strompinn til að æfa sig, og auðvitað leyfði ég þeim það.

Nú fer það að verða dálítið sögulegt

. Þegar þeir voru. svo búnir að skjóta á strompinn og lama hann þannig, að skepnum, sem leituðu skjóls undir honum, gat verið hætta búin, þá skipaði ég þeim að fella hann með einhverju móti, og settu þeir þá bönd á hann og felldu hann þannig. Þetta varð auðvitað matur fyrir hv.þm. Borgf., en þegar á að fara heyja eldhúsdag með slíku efni, þá held ég, að tími sé kominn til að láta af þeim störfum. Nú vildi ég segja hv. stjórnarandstæðingum það; svona í góðsemi allri, að þessar umr. þeirra auka ekki fylgi þeirra né álit, heldur öllu frekar hitt, og þeir verða því að finna betri leiðir til að spilla fyrir stj. Fjöldinn, sem hlýðir á, eða fær að heyra um þessar umr., hann er ekki svo skyni skroppinn, að hann sjái ekki, að þetta er hégómamál, sem enga þýðingu hefir. Það er því heilræði mitt til þessara hv.þm., ef þeir hafa í hyggju að halda áfram umr., að þá verða þeir að finna eitthvað nýtt til að tala um, því að þetta mál verður ekki frekar skýrt.

Með öðrum orðum: það á ekki að skjóta á strompinn, heldur leggja bönd á hann

. Vitanlega þarf ekki að skjóta á hann þegar hann er fallinn. Það er eitt atriði í ræðu hv.þm. Vestm., sem ég vildi leiðrétta, því að ummæli hans voru byggð á misskilningi. Hv. þm. fór að tala um Síldareinkasöluna og fyrirkomulag hennar, en hæstv. fjmrh. hefir nú raunar svarað honum, svo ég hefi í rauninni ekki miklu við að bæta, en þar sem hann sagði, að síld af Austfjörðum væri ekki í miklu áliti og stæðist ekki síldina fyrir norðan og vestan, þá er því til að svara, að það fer allt eftir því, á hvaða tíma hún er veidd. En að einu leyti er austfirzk síld betri en síld, sem annarsstaðar er veidd, og það orsakast af því, að þar eru töluvert notaðar landnætur, en sú síld, sem í þær er veidd, þykir betri og útgengilegri. Ég get þessa til þess að leiðrétta þá villu, að ólík síld veiðist við strendur landsins, því að það er vitanlega heimska. Annars skal ég nú ekki tefja tímann öllu frekar. Ég gat þess í byrjun, að mér þætti þetta frekar ógeðslegt stagl, og þótt ýmsu sé ósvarað af því, sem flokksmenn mínir hafa fengið að heyra, ætla ég ekki að hlaupa í skarðið fyrir þá.

Haraldur Guðmundsson Í aðalblaði stj. birtist á síðastliðnu vori dálítill greinarstúfur, sem var alleftirtektarverður; því að þar var kveðið svo að orði, að nú hefði Framsókn komið sínum aðaláhugamálum fram, og gæti því tekið því með rósemi, þótt Íhaldið tæki aftur við stj. í landinu.

Hver sagði þetta?

Fyrv. ritstjóri Tímans. Og síðan hefir þetta aldrei verði borið til baka, hvorki af flokkstj. né ríkistj., og verður því að líta svo á, að þessi yfirlýsing hafi verið gefin fyrir hönd stj. og flokks. Ég þarf ekki að fjölyrða um, hvað slík yfirlýsing sem þessi þýðir fyrir flokkinn. Greinilegri þrotabúsyfirlýsingu hefi ég aldrei séð. Þeir, sem minnast þessarar yfirlýsingar stjórnarbl., munu ekki undrast, þótt eldhúsumr. séu með nokkuð einkennilegum blæ. Þegar að völdum situr slík stjórn, sem á engin stefnumál, sem er búin með aðaláhugamálin, hljóta eldhúsumr. að verða með undarlegum hætti. Enda hafa þær umr., sem til þessa hafa farið fram, einungis verið karp um smámuni. Stj. hefir verið vítt fyrir að veita Páli, en ekki Pétri bankastjórastöðuna og Pálma, en ekki Jóni, rektorsembættið, o. s. frv. Hún hefir verið vítt fyrir að veita þessum, en ekki hinum, og fyrir að eyða 500 krónum í þetta, en eigi hitt.

Stj. er vítt fyrir það, að hafa verið ranglát, en ekki réttlát

. Réttlæti og réttdæmi þessa hv.þm. orkar áreiðanlega engu síður tvímælis en hæstv. stj., að hvorumtveggjum ólofuðum. Þetta karp um smámuni er eðlilegt. Þegar þrotin eru áhugamál stj. og stefnumálin búin, þá er ekki von, að umr. snúist um stefnur. Þá hljóta þær að snúast um smámunina. Það er því alveg eðlilegt, að hv.þm. Borgf. flytji margra tíma ræðu til þess að telja upp smástyrki til einstakra manna, laun fyrir nefndarstörf og þessháttar smælki. Um þessa hluti greinir Íhald og Framsókn á, um það, hver á að fá þessa bita. Um stefnumál ræddi hv.þm. ekki. Sennilega af því, að hann hefir ekki orðið var við slíkt í fari hæstv. stj. eða ráðabreytni hennar. Það má segja, að hér á landi séu aðeins tveir flokkar, sem hafa stefnumál að berjast fyrir, það er Alþýðuflokkurinn; stefnuskrá hans hefir verið prentuð og er öllum landsmönnum fyrir löngu kunn orðin, og svo Íhaldið; það hefir sína stefnuskrá líka, en þar eð hún er ekki líkleg til þess að auka fylgi flokksins, er henni leynt. Stefnuskrá þess er í skemmstu máli sú, að hamla eðlilegri þróun, halda í sérréttindi yfirstéttarinnar, tryggja völd hennar í stjórnmálum og atvinnumálum. Framsókn, sem er stjórnarflokkurinn, hefir aftur á móti engin stefnumál, eins og sjá má á blöðum þess flokks, þingstarfsemi og gerðum stj. Ég hefi undanfarið verið á allmörgum stjórnmálafundum víða um land. Og ég verð að segja það, að öllu ósmekklegri og óheilli framkomu hefi ég ekki séð en framkomu Íhaldsins og Framsóknar á þessum fundum. Báðir þessir flokkar hafa þar sífellt verið að reyna að veiða bændurna og lokka þá til fylgis við sig. Málsvarar þessara flokka hafa þar helzt líkzt ölvuðum mönnum á uppboðsþingi. Þeir hafa boðið í bændurna hver í kapp við annan, lofað þeim gulli og grænum skógum, ef þeir fylgdu þeirra flokk að málum. Þegar annar flokkurinn hefir komið og sagt: „Þetta veiti ég yður“, þá hefir hinn óðara hlaupið til og sagt: „Þetta er ekkert á við það, sem ég hefi að bjóða“. Síðan hafa báðir flokkarnir keppst við yfirborðið, keppst við að bjóða bændum sérstök fríðindi, án þess að um ólík stefnumál væri að ræða. Báðir flokkarnir vilja svo eftir á eigna sér allt, sem þeir segja að gert hafi verið fyrir bændurna, eins og t. d. jarðræktarlögin, kæliskip, íshússbyggingar og landnámssjóðinn. Skemmtilegasta dæmið er þó, þegar þessir tveir flokkar rifust um áburðinn forðum. Framsókn kom og sagði: „Sjáið þið, bændur góðir, nú ætlum við að flytja til ykkar áburð alla leið frá útlandinu fyrir ekki neitt. Kjósið mig!“ En þá hleypur Íhaldið til og segir: „Við skulum gera meira. Við skulum flytja hann alla leið heim í hlað til ykkar fyrir ekkert. Það er nær að kjósa mig“. Þá kom Framsókn með Búnaðarbankann, en Íhaldið var ekki alveg af baki dottið, Það bauð bændum að sjá landinu fyrir rafmagni til ljósa, suðu og hita út um alar sveitir landsins. En auðvitað gleymdi það að geta um, hvað rafmagnið myndi kosta. Og nú er á döfinni hér á þessu þingi styrkur til heyhlöðubygginga frá öðrum flokknum, og til kaupa og reksturs á skurðgröfum fyrir bændur frá hinum. Báðir eiga þessir flokkar sammerkt í því að halda, að þeir geti lokkað bændur til fylgis við sig með því að lofa þeim styrkjum og fríðindum á kostnað annara stétta. Og alltaf eru boðin hækkuð, alltaf hugsað um það eitt, að bjóða yfir. Um hitt, þótt styrkurinn verði aðeins persónuleg hagsbót einstakra manna, er létti þeim líðandi stund, en eigi til gagnsemda fyrir landbúnaðinn í heild og fólkið, sem framvegis ræki hann, er ekkert hugsað. Það liggur nú í hlutarins eðli, að ef sú lýsing, sem fyrrv. ritstjóri Tímans gaf í fyrravor af Framsóknarflokknum er rétt, að hann væri þegar búinn að koma aðaláhugamálum sínum fram, þá er það ekki að furða, þótt stj. sé reikul í ráði og hrekist fram og aftur milli hinna flokkanna, Alþýðuflokksins, sem vill halda fram, og Íhaldsflokksins, sem vill halda aftur á bak. Þá má líkja flokknum við skip, sem velkist á öldunum, án stýris og áttavita, og hendingin ein ræður því, hvert það berst með straumi og vindi. Þetta er ofur skiljanlegt. Stjórnarliðið á engin sameiginleg áhugamál, ekkert, sem fengir flokkinn saman. Þess vegna hlýtur oft að fara svo, að, hver höndin verði þar upp á móti annari. Sumir tala oft um klofning í Framsóknarflokknum. Ég álít, að það sé eigi réttmæli. Flokkurinn er of laus í sér til þess að geta klofnað. Hann er eins og grjóthrúga, eða malarbingur. Sementið vantar; áhugamálin sameiginlegu, stefnumálin, vantar. Því fer sem fer, að Íhaldið gengur í hrúguna þegar því liggur á. Það á í Framsóknarflokknum varalið, sem hleypur undir bagga með því, þegar mest ríður á. Þessi skortur sameiginlegra áhugamála veldur fálmi og stefnuleysi stj., veldur því, að flokksmenn hennar hlaupa undir Íhaldið þegar verst gegnir, veldur því, að stjórnarsaga Framsóknar er raunasaga. Ég neita því ekki, að góðir menn og gegnir séu til í flokknum, og að núv. stj. hafi gert ýmislegt mun skár en fyrrv.ríkisstj. En sökum þessa skorts á áhugamálum og skilnings á eðli flokka og flokksstarfsemi, hefir hendingin ein ráðið því, hvað sneri upp og hvað niður í það og það skiptið, hvað gert var og hvað ógert látið. Það er ekki óalgengt, að hæstv.forsrh. standi hér upp og segi með miklum áherzlum og fjálgleik : „Ég skoða mig sem fulltrúa bændanna í þessu landi“. Ég álít það miður vel til fallið, að forsrh. landsins skuli hvað eftir annað lýsa yfir því, að hann skoði sig fulltrúa einnar stéttar. Hann á auðvitað ekki að vera fremur fulltrúi bænda en hverrar annarar stéttar í landinu. Og ég tel þetta því lakara, þar sem ég þykist þess fullvís, að nokkur hugur fylgi máli hjá hæstv. ráðh. Þessháttar yfirlýsingar eru háskalegar, bæði fyrir bændur og aðrar stéttir. Í fyrsta lagi gefa þær undir fótinn þeirri stefnu, sem allmjög hefir borið á hjá Framsóknar- og Íhaldsflokknum; að ala á ríg milli sveita og sjávarbyggða. Það er hið mesta skemmdar- og óhappaverk, að telja bændum trú um, að þeir hafi sérstakra hagsmuna að gæta, sem andstæðir séu hagsmunum þeirra, er við sjóinn búa. Hagsmunir bænda og alþýðumanna við sjóinn fara saman. Hagsmunir manna fara ekki eftir því, hvort þeir búa í sveit eða við sjó, heldur hinu, hvort þeir tilheyra eignastéttinni, sem á framleiðslutækin og kaupir vinnuafl verkalýðsins til að græða á því, eða hvort þeir heyra til þeim stéttum, er lifa á launum eða handafla sínum einum. Allflestir bændur, sjómenn og iðnaðarmenn teljast til verkalýðsins að réttu lagi, því að þeir lifa á handafla sínum, en eigi eignatekjum. Aðeins fáeinir stórbændur geta talizt til eignastéttarinnar. Þeir hafa sömu hagsmuna að gæta og stóratvinnurekendur kaupstaðanna. Ég sagði áðan, að því miður væri svo að sjá sem hæstv. forsrh mælti af heilum hug, er hann kallar sig fulltrúa bænda. Þetta verður enn ljósara, ef litið er á mismuninn á fjárframlögum þeim; er hið opinbera ætlast til að lagt verði til sjávar og sveita. Búnaðarfélag Íslands fær 250 þús. kr. styrk, en Fiskifélagið ekki nema 80 þús. Ef litið er á ýmsa styrki til einstakra athafna, verður hlutfallið enn hagstæðara sveitunum. Aðeins örlítið brot af því fé, sem varið er til verklegra framkvæmda, gengur til umbóta við sjávarsíðuna.  Ég sagði, að ekki væri hættulaust að ala á þeirri kenningu, að hagsmunir sveitanna væri andstæðir hagsmunum kaupstaðanna. Slíkt er líka hin mesta fjarstæða. Því betri sem afkoma fólks er í kaupstöðunum, því hærra verð fá bændur fyrir afurðir sínar. Með vexti kaupstaðanna hefir skapazt markaður fyrir bændur. Heil héruð eiga hagsæld sína að þakka því, að geta komið afurðum sínum á þennan markað. Enda sýnir reynslan, að héruðin keppast um að fá samgöngur við kaupstaðina. Það má lesa úr þau héruðin, sem lakastar samgöngur hafa við kaupstaðina. Og enn má bæta einu við. Með vexti kaupstaðanna hefir tekið fyrir útflutning manna til Ameríku. Slíkt ætti að vera öllum stéttum gleðiefni. Hið sama gildir um verkalýðinn í kaupstöðunum. Hans hag er því betur borgið sem hagur sveitanna er betri. Aðalmein verkalýðsins er atvinnuleysi og dýrtíð. Þegar illa árar í sveitunum, streymir umkomulaust fólk þaðan til kaupstaðanna, lækkar kaupgjald með auknu framboði á vinnu og hækkar húsaleigu með aukinni eftirspurn eftir húsnæði. Hv. 2. þm. Reykv. hefir bent á, hve geysiháar fjárhæðir ganga til sveitanna, ýmist sem beinn styrkur eða óbeinn. Þær fjárhæðir nema næsta ár allt að 1½ millj. kr. auk þess, sem varið er til samgöngubóta á landi, en það mun vera um 1 - ein - miljón kr. Að vísu er ekki rétt að kalla þá fjárhæð alla styrk til landbúnaðarins, en þó er sveitunum mestur hagur í auknum vegabótum. Ég tel ekki þetta fé eftir, og það hefir sýnt sig, að þjóðin hefir verið þess megnug að leggja það fram hingað til. En sökum uppboðskapps Framsóknar við Íhaldið, hefir þessu fé verið varið miklu ver en skyldi. Ég fullyrði, að þetta fé kemur ekki landbúnaðinum að hálfu liði á við það, sem verið gæti, sökum skammsýni hæstv. stj. og uppboðskappsins við Íhaldsflokkinn. Það er látið heita svo, að fé þessu sé varið til að bæta atvinnuskilyrði sveitamanna, svo að meira verði afgangs af tekjum þeirra til nýrra framkvæmda og lífsskilyrði þeirra geti orðið betri og fjölbreyttari. En eins og þeim er varið, verður þetta að litlu eða engu leyti. Það fé, sem lagt hefir verið fram til samgöngubóta og jarðabóta í sveitum, hefir komið fram í verðhækkun á jarðeignum. Við næstu eigandaskipti tekur hinn nýi eigandi við dýru landi, sem hefir hækkað í verði, venjulega nákvæmlega sem svarar aukningu á afrakstrarmöguleikunum. Ef hækkunin yrði nú ekki meiri en það, mætti segja, að þetta væri ekki skaðlegt. En vegna brasks og spákaupmennsku, nemur hækkunin oft mikla meiru. Og þá eru þessir styrkir orðnir að hefndargjöf. Í staðinn fyrir að þessi fjárframlög eiga að tryggja framtíð þeirra manna, sem á jörðunum munu búa, verða þau oft beinar peningagjafir til þeirra, sem eiga jarðirnar þegar styrkurinn er veittur, eða ódýru lánin eða samgöngubæturnar gerðar. Verðaukinn verður þeirra eign, sem þeir geta braskað með eftir geðþótta. Ég sagði, að skammsýni stj. ylli því, að eigi hefði verið séð við þessum leka. Flokkur stj. hefir ekki gert sér ljóst, að meðan braskað er með jarðirnar, eru þessi fjárframlög oft og tíðum til ills eins. Ég veit að vísu, að sumir menn í Framsóknarflokknum sjá nauðsynina á því, að fyrirbyggja braskið með jarðirnar. En þá kemur uppboðskappið við Íhaldsflokkinn til greina. Þeir framsóknarmenn sem betur sjá, þora ekkert að segja, því að þeir óttast, að þá verði þeir óvinsælir hjá bændum, og að Íhaldsflokkurinn græði á því atkvæði. En það er áreiðanlega rangt og auk þess bein móðgun við bændur að ætla þá svo eigingjarna og þröngsýna, að Íhaldið fái atkv. þeirra, ef Framsókn heldur fram réttu máli, því, að styrkurinn til landbúnaðarins eigi að verða til framtíðarhagsbóta fyrir fólkið, sem býr á jörðunum; en ekki gjafir til einstakra manna. Megingallinn á gerðum stj. í landbúnaðarmálum er einmitt þessi. Hún hefir lagt alla stund á að kaupa sér hylli einstakra skammsýnna jarðeigenda með styrkjum og fríðindum, sem þeir geta hagnast á og braskað með. Hún hefir hugsað aðeins um líðandi stund, en ekkert gert til að tryggja framtíð landbúnaðarins. Bændurnir, sem selja jarðirnar, græða. En jafnframt er lagður skattur á framleiðslu landsmanna um ókomnar aldir. Framsóknarflokkurinn gengur undir mörgum fallegum nöfnum. Hann nefnist ýmist Framsóknarflokkur, Bændaflokkur eða Samvinnuflokkur. Þegar þetta er athugað, koma mér nokkuð undarlega fyrir ummæli hæstv.forsrh., sem ég veit að muni telja sig vera einlægan samvinnumann. Hann lýsir yfir því hér í eldhúsinu, að hann sé á móti sameign og þjóðnýtingu. Ég þykist nú vita dálítið um samvinnustefnuna líka. Engin samvinna er möguleg í fjárhagslegum efnum nema samfara henni sé sameign fjárhagslegra verðmæta. Öll samvinna í fjárhagsefnum hlýtur að byggjast á þessu. Samvinnuhreyfingin hér, sem ennþá er nær eingöngu kaupfélagshreyfing, veit þetta líka. Kaupfélögin auka sameignarsjóði sína ár frá ári. Samkv. samvinnul. eru samvinnufélögin skyldug til að leggja vissan hluta af veltu sinni í sameiginlegan sjóð.

Er það þjóðnýting?

. Hæstv. forsrh. þykir þjóðnýtingin háskagripur. Ég veit nú ekki betur, en að það hafi verið takmark samvinnumanna hér á landi, að allir landsmenn séu í kaupfélögum, er síðar myndi með sér eitt landssamband. M. ö. o., að hér sé eitt samband samvinnufélaga, sem reki alla verzlun við útlönd. Kaupfélögin verði svo öflug, að þau ein annist söfnun og dreifingu nauðsynja og afurða innanlands, en allsherjarsamband þeirra annist öll viðskipti við útlönd. Hvað er það nú, sem gerist, ef kaupfélögunum tekst að koma þessarri hugsjón í framkvæmd? Þá er verzlunin orðin þjóðnýtt í raun og veru. Og því takmarki hafa samvinnumenn hér látist vilja keppa að til þessa, og í því skyni keppa félögin að því að auka sameignarsjóði sína sem mest. Ég þykist nú vita, að hæstv.forsrh. muni hreyfa andmælum gegn þessarri skoðun minni, og til þess að stytta ræðu hans, ætla ég að svara þeim mótmælum, sem ég veit að hann kemur strax með. Ég þykist vita, að hæstv.forsrh. fari að tala um muninn á frjálsum samtökum neðan að og lagaboðum ofan að. Allar þær breyt., sem til gagns hafa orðið í þjóðfélagsmálum, hafa fyrst byrjað með frjálsum samtökum neðan frá, og síðan tekið löggjafarvaldið sér til styrktar. Það hafa kaupfélögin hér þegar gert. Þegar þeim fór að vaxa fiskur um hrygg og þeim hafði tekizt að breyta almenningsálitinu sér í vil, þá komu þau á samvinnul., sem veittu þeim ýmiskonar hlunnindi, fram yfir annan félagsskap. Nú vil ég spyrja hæstv.forsrh. Ef svo væri komið, að kaupfélögin hefðu náð t. d. 4/5 af verzluninni í landinu undir sig, og sýnt væri að spara mætti algerlega tilkostnaðinn við þann 1/5, sem eftir er, með því að taka löggjafarvaldið í sína þjónustu og lögbjóða sameiginlega verzlun fyrir alla landsmenn, á þá að gera það? Og ef nú svo væri, að verzlunin með þennan 1/5 spillti fyrir verzluninni yfirleitt, eins og Tíminn segir að kjötverzlun einstakra kaupmanna hafi oft spillt fyrir kjötverðinu og lækkað það, telur hæstv. ráðh. þá ekki rétt að neyta löggjafarvaldsins til þess að hefta það, að verzlun sambandsins sé spillt? Ég vil vona, að hæstv.forsrh. svari þessu játandi. Ég hefi farið út í þessa sálma vegna þess, hve sannfærður hæstv.forsrh. þóttist vera um skaðsemi þjóðnýtingarinnar, og hve fjarri hann kvað hana standa Framsóknarflokknum. Hæstv. ráðh. sér ekki, að lokatakmark samvinnufélaganna er þjóðnýting. Jafnvel Bolsevíkarnir í þeirri rauðu Rússíá segja sjálfir, að um 70% af þjóðnýtingunni hjá, þeim sé í höndum samvinnufélaganna. Enda játa það allir og viðurkenna, að samvinnustarfsemi á réttum grundvelli er einn þáttur þjóðnýtingarinnar. Nú er það svo náttúrlega, að ef menn fara að tala um þjóðnýtingu, þá getum við hæglega spjallað um hana alla nóttina. Hæstv. ráðh. virðist ganga með þá kórvillu í höfðinu, að ekkert sé þjóðnýting nema ríkisrekstur. Annars fer því fjarri, að hæstv. ráðh., og Íhaldsmenn, séu svo hræddir við þjóðnýtingu, jafnvel ríkisrekstur, sem þeir vilja láta líta út fyrir. Hafnir, póstur og sími, allt er þetta þjóðnýtt. Ég geri ekki ráð fyrir, að hæstv. ráðh. vildi breyta þessu í samvinnufyrirtæki. Sama er um skóla, sjúkrahús o. s. frv. Yfirleitt er það svo, að sú þjóðnýting, sem komin er á og náð hefir að festast, sýnir svo yfirburðina yfir samskonar starfsemi, sem einstaklingar reka í frjálsri samkeppni svokallaðri, að engum, jafnvel ekki íhaldsmönnum, dettur í hug að hrófla við henni. Um ræktun landsins og viðhorf stj. og flokks hennar til jarðabóta og ræktunarstarfsemi má að vísu segja, að þar sé byggt á samvinnu, meira að segja lögþvingaðri samvinnu allra landsmanna. Að því leyti má segja, að Samvinnuflokkurinn beri nafnið með nokkrum rétti. - Allir landsmenn, hvort sem þeir eiga nokkurn jarðarblett eða engan, eru með 1. skyldaðir til að leggja fé til ræktunar landsins, til Búnaðarfélagsins, Búnaðarbankans og til jarðabóta. Lætur því skraf hæstv. ráðh. um, að flokkurinn vilji aðeins frjálsa samvinnu, undarlega í eyrum, þegar samtímis er verið að lögfesta skatta, er verja skal til ræktunar. Þessir skattar, sem þannig eru lagðir á landsmenn, eru nú um 1½ millj. kr. á ári, og þeir fara til jarðræktar og húsabóta og ódýrra lána fyrir bændur. Og þar við mætti bæta miklum hluta þess fjár, sem varið er til samgöngubóta, en það er yfir 1 milj. kr. á ári hverju. Þannig eru landsmenn beinlínis skyldaðir til þess að rækta landið, þrátt fyrir skraf ráðh. um frjálsa samvinnu, land, sem allur þorri þeirra á engan skika af. Ég tel þetta fé ekki eftir, ef það aðeins væri rétt notað. En árangurinn af þessari lögboðnu samvinnu þjóðarinnar allrar, verðmætið, sem hún skapar, kemur fram sem verðhækkun landsins. Jarðirnar hækka í verði þegar þær eru bættar. Og þessi verðmunur rennur allur í vasa þeirra einstaklinga, sem jarðirnar eiga. Ríkið, samfélag landsmanna, leggur fé í jarðirnar. Einstaklingarnir hirða verðhækkunina. Notendur jarðanna greiða þeim verðhækkunarskatt síhækkandi, þ. e. vexti og afborganir eða leigur af jörðunum, af fénu, sem þjóðin öll hefir lagt fram. Þetta er rangt. Hæstv. stj. og flokkur hennar sér ekki, eða vill ekki sjá, að hið raunverulega eðli samvinnunnar er sameign. Ég þarf ekki að taka það fram, að auk hinnar eðlilegu verðhækkunar, sem verður á jörðunum, þegar þær eru bættar, kemur stundum önnur verðhækkun. Það er verðhækkun sú, sem braskararnir valda, þegar jarðarverðið hækkar meira en afrakstursmöguleikar jarðarinnar aukast. Þessi verðhækkun er skaðleg og til niðurdreps fyrir landbúnaðinn. Samvinnustefna stj. í ræktunarmálum er því sú ein, að hafa lögþvingaða samvinnu um að bera kostnaðinn við ræktunina, en láta svo fáa einstaklinga spila með verðaukann, sem hún skapar. Þar sem hæstv.ríkisstj. og flokkur hennar virðist telja samvinnuna holla og nauðsynlega, ætti hún að vera sjálfri sér samkvæm og vinna að því að auka samvinnu og sameign meðal þeirra, sem stunda landbúnað. En það er nú eitthvað annað en hæstv. stj. og flokkur hennar geri það. Það er þvert á móti eitt af hennar mestu áhugamálum, að því er hún sjálf segir, að styðja að því, að sem allraflestir sjálfseignarbændur verði í landinu, og þar af leiðandi sem allra smæstir sjálfstæðir atvinnurekendur. Það hefir sýnt sig hér á landi sem annarsstaðar, að öll þróunin hnígur í þá átt að gera atvinnureksturinn sem stórvirkastan, atvinnufyrirtækin sem stærst og öflugust. Þróunin stefnir til stóratvinnurekstrar í öllum atvinnugreinum, vegna þess að það hefir sýnt sig, að stóriðjan hefir mikla yfirburði yfir smáiðjuna. Fyrirtæki með miklu fjármagni gefast betur en mörg smá og félítil. Með stórrekstri er hægt að kaupa og koma við dýrum vélum og nýjustu aðferðum. En slík tæki og vinnuaðferðir eru smárekstrinum um megn, þótt þau margborgi sig. En hæstv. stj. virðist ekki vita af þessari þróun, hún sér ekki lengra en það, að hún vill reka sveitabúskapinn með gamla laginu, sem víðast er komið á fallanda fót, og haldið er uppi með styrkjum og fjárframlögum. Ég veit það líka, að þó að hæstv. stj. og flokkur hennar beiti öllum sínum áhrifum til þess að flestir þeir, sem stunda landbúnaðinn, verði svokallaðir sjálfseignarbændur, þá mun það ekki takast. Hæstv. stjórn er þess ekki megnug. Þróun atvinnulífsins verður yfirsterkari. En þrátt fyrir það getur hæstv. stj. með stuðningi flokks síns miklu um það ráðið, hvernig þróunin verður á þessu landi. Búnaðarbankinn er stofnaður til að veita ódýr lán til landbúnaðarins. Til hans leggja landsmenn árlega 400 þús. kr. af tekjum sínum með lögþvingaðri samvinnu. Auk þess hefir ríkissjóður lagt til hans viðlagasjóðinn að mestu leyti. Stofnfé svo milljónum skiptir hefir verið lagt til hans af sameignarfé landsmanna. Ef svo fer, sem til er ætlazt, verður það mikla fé, sem bankinn veitir út um sveitir landsins, til að auka ræktun og byggingu sveitanna að miklum mun, og er það vel. En ekki verður séð, að hæstv. stj. hafi gert sér grein fyrir því, hverjar aðrar afleiðingar hljóta að verða þessum samfara, ef ekki er að gert í tíma. Hún ætti þó að hafa séð, hvað gerzt hefir í hinum aðalatvinnuvegi okkar Íslendinga, sjávarútveginum, við það, að hann fékk aukið rekstrarfé. Afleiðingar þess, að sjávarútvegurinn fékk aukið fjármagn, urðu þær, að útgerðin óx að miklum mun, en jafnframt færðust eignarumráð útgerðartækjanna, hinna stærstu, í hendur fárra manna. Þeir, sem höfðu framfæri sitt af útgerðinni, greindust í tvær meginstéttir, annarsvegar fámenn stétt atvinnurekenda, sem hafði allt fjármagnið í sínum höndum, og hinsvegar eignalaus vinnulýður, sem varð að lifa á því, að selja atvinnurekendunum vinnu sína. Verði ekki að gert, skeður það sama í sveitunum, sem orðið er við sjóinn. Þegar nú verður veitt svona miklu fé út til sveitanna, án þess að gera nokkrar sérstakar ráðstafanir til að fyrirbyggja gróðabrask einstakra manna þar, þá mun rísa þar upp búskapur með stóriðjusniði. Þar verða rekin stórvirki af efnuðum mönnum, en eignalausum vinnulýð, sem skortir bæði jarðnæði og fjármagn, hlýtur að fjölga að sama skapi. Þar fá svo stórbændurnir „vinnukraftinn“, hjú og húsmenn. Það er barnaskapur að ætla sér að stöðva eðlilega þróun atvinnulífsins, og þar sem stórreksturinn sýnir betri afkomu, á að hallast að honum. En það sem stj. átti að gera, var það, að láta haga þannig lánum til landbúnaðarins, að stuðlað yrði að því, að stórbúin verði ekki einstaklinga eign, heldur samvinnubú, sameign allra þeirra, sem að þeim starfa. En þar sem ekki eru skilyrði fyrir stórreksturinn, myndi smábúskapurinn. halda áfram. Þessar ráðstafanir hefir alveg verið vanrækt að gera. Ég álít, að stórrekstur við landbúnað muni rísa upp víða um land. En það, sem hæstv. stj. á að gera, er að beina honum inn á þá braut, að stórbúin verði sameignar- og samvinnubú, eða ríkisbú, þar sem það þykir henta, t. d. við bændaskóla, fyrirmyndarbú o. s. frv. Það er óþarfi að nefna mörg dæmi til að sýna, hvert stefnir í landbúnaðinum. Þau eru deginum ljósari. Þannig er t. d. á Korpúlfstöðum. Það er auðséð, hver afleiðingin verður, ef mörg slík bú koma upp. Því meir sem slíkum búum fjölgar, því meira verður í sveitunum af jarðnæðislausu fólki, sem verður að lifa á því að selja vinnu sína þeim, sem búin og jarðirnar eiga. Ég drap á það í upphafi ræðu minnar, að þau orð hefðu verið látin falla í aðalblaði núv. hæstv. stj., að núv. ríkisstj. og flokkur hennar mundi geta vel sætt sig við, að Íhaldið tæki aftur við völdum, þar sem hún væri búin að koma í framkvæmd aðaláhugamálum Framsóknarflokksins. Ég hefi ennfremur bent á, að stj. og flokkur hennar hefir ekki neina sérstöðu í landbúnaðarmálum, enga ákveðna stefnu, nema ef hægt er að kalla það stefnu að yfirbjóða Íhaldsflokkinn í styrkveitingum til bænda, án þess að tryggja gagn af slíkum styrkjum í framtíðinni. Stefnuleysi hæstv. stj. og áhugaleysi sést og greinilega á háttsemi hennar á þessu og undanförnum þingum. Bendir sú háttsemi til þess, að blaðið hafi sagt satt er það sagði, að flokkurinn gæti vel unað því, að íhaldið tæki við. Á síðasta þingi flutti hæstv.ríkisstj. 31 frv., eða þau voru flutt að tilhlutun hennar. 8 af þeim lágu í valnum þegar þingi lauk, Þessi var áhugi stj. fyrir málunum, sem hún sjálf bar fram, og þó voru ýms þeirra frá næsta þingi á undan. Á þessu þingi eru 28 frv. flutt af stj. og auk þess 8 frv., þar sem tekið er fram í grg., að þau séu flutt að tilmælum hæstv. stj., og vitað er, að enn eru fleiri frv., sem eru flutt fyrir tilmæli hæstv. stj. Nú er þingið búið að standa í 10 vikur, og af þeim frv., sem flutt hafa verið fyrir atbeina hæstv. stj., hafa aðeins 8 verið samþ. Mér hefir skilizt svo, að þegar búið er að afgreiða fjárl., eigi að slíta þingi hið bráðasta, en þá hlýtur líka að fara svo, að mestur hluti þeirra frv., sem stj. hefir borið fram, hlýtur að daga uppi, a. m. k. um stundarsakir, ef þau þá ekki verða beinlínis drepin. Hæstv. ríkisstj. flytur margt af frv., en henni virðist ekki vera það neitt sérstakt kappsmál, hvort þau ná fram að ganga eða ekki. Ég skal nefna eitt dæmi, sem sýnir þetta glöggt. Nú hefir verið flutt þrjú þing í röð sama frv. að tilhlutun hæstv.dómsmrh. Það er um eftirlit með loftskeytum botnvörpuskipa. Það dagaði uppi á þingi 1928. Það var aftur tekið fyrir á þingi 1929, en fékk þá ekki afgreiðslu. Það var enn tekið fyrir á þessu þingi, og svo snemma, að það gæti haft nógan tíma til að komast gegnum þingið. En hvað skeður? Flokksmenn hæstv. stj. greiða ýmsir atkv. á móti frv. og fella það. Hæstv. ráðh. lætur líta svo út, sem hann telji þetta frv. mikilsvert, með því að flytja það á þremur þingum í röð. Samt er það fellt þegar það kemur til fullnaðarúrslita á þriðja þinginu, fellt af flokksmönnum hæstv. ráðh. Og hann tekur því ofboð rólega, og verður ekki annað séð, en hann uni því vel. Þessi málflutningur hæstv. ráðh. er orðinn hreinasti skrípaleikur. Auðvitað átti ráðh. að byrja á því að tryggja frv. fylgi hjá flokki sínum, ef hann þá meinti nokkuð með því að flytja það. Nú sér hver maður, að ráðh. hefir ekki verið þetta neitt áhugamál. Tilgangurinn hefir verið sá einn að skreyta sig með frv., í þeirri von að ganga fremur í augun á kjósendunum. Þá er það alltítt, að stj. vill ekki flytja frv. um þau mál, sem hún þó segist vera eindregið fylgjandi. Hæstv. forsrh. segist vilja láta leggja skatta á krossa. En hann flytur ekki frv. um það sjálfur, heldur segir hann: „Komið þið með frv., ekki skal standa á mér að greiða atkv.“ En ef hæstv.forsrh. er því eindregið fylgjandi, að gjald af þessum heiðursmerkjum verði leitt í lög, þá á hann auðvitað sjálfur að bera frv. fram. Hann hefir bezta aðstöðu til að koma því gegnum þingið. Ég hefi þá í þessum inngangi drepið á þau mál, sem ætla mætti, að væru aðaláhugamál hæstv. stj., en það eru landbúnaðarmálin yfirleitt og þau frv., sem lögð hafa verið fyrir þingið af stj., eða að hennar tilhlutun. Ég hefi sýnt fram á, að stj. hefir ekki einu sinni styrk hjá flokki sínum í fjölda þessara mála, og að engin meginstefna einkennir störf hennar eða tengir flokkinn saman. En þá vaknar þessi spurning: Hvernig stendur á því, að hæstv. núv. ríkisstj. hefir getað setið að völdum á þriðja ár með fylgi minni hl. kjósenda og minni hl. þingsins?

Það gerir varaliðið!

. Varaliðið, segir hv. sessunautur minn. Nei, það, sem stj. lifir á, er andstöðuflokkur hæstv. stj. Honum á hún það að þakka, hvað lífdagar hennar hafa orðið langir. Hæstv. stj. lifir ekki á eigin verkum. Hún lifir á syndum annara, syndum Íhaldsins. Svo lengi sem þær endast og eru landsbúum í fersku minni, er ekki óhugsandi, að líftóran haldist í hæstv. stj. Sú stj., sem þjóðin átti við að búa, áður en þessi stj. tók við völdum, hagaði sér þannig, að þjóðinni hrýs hugur við því að láta hana komast að völdum aftur. Þjóðin vill heldur stefnulausa stj. en stj., sem hefir þá stefnu, er til beinna óheilla horfir. Þess vegna tórir hæstv. núv. stj. Sagt er, að hefðarkonur í París hafi þann sið að hafa jafnan í fylgd með sér, við hlið sér á mannamótum og götum úti, frámunalega ljótar og herfilegar kvenpersónur. Þetta gera þær til þess að þær sjálfar sýnist fegurri en þær eru, vegna samanburðarins við ófríðleika hinna. Með þessu móti geta réttar og sléttar miðlungskonur, og jafnvel tæplega það, að fríðleik, látið karlmennina halda, að þær séu töfrandi fagrar. Veldur því samanburðurinn. Greiða hefðarkonurnar oft þessum herfum, sem vel mætti nefna fylgikonur, ef orðið hefði ekki sérstaka merkingu, stórfé fyrir þeirra þjónustu. Nokkuð svipað er um hæstv. stj. og þessar hefðarkonur Parísarborgar. Hæstv. ríkisstj. hefir fengið einskonar „fylgikonu“, og það alveg ókeypis. Á ég þar við fyrirrennara hennar í ráðherrasæti. Það er ætíð svo, að dómar manna byggjast að meira eða minna leyti á samanburði, og það er því ekki mikill vandi fyrir hæstv. stj. að vinna sér sæmilegt orð, þegar að því er gætt, í hverra sæti hún sezt. Það er ekki mikill vandi, segi ég, að fylla sæti þeirrar landsstj., sem lét viðgangast önnur eins hneyksli eins og sjóðþurð sýslumannsins í Barðastrandarsýslu, vaxtatöku bæjarfógetans í Reykjavík, sjóðþurðina í Brunabótafélaginu og kosningasvikin í Hnífsdal, svo að fátt eitt sé nefnt. En um þetta og annað eins lézt hv.fyrrv. stj. alls ekki vita, þótt það gerðist rétt undir handarjaðrinum á henni. Núv. hæstv. stj. þarf ekki að gera nema lítið brot af skyldu sinni til að standast samanburð við þessa menn, og sýnast vaxa og fríkka við samanburðinn. Og það er þessi samanburður, sem heldur líftórunni í hæstv. stj. Hún hefir átt því láni að fagna að fá þennan samanburð gerðan, fá þetta afskræmi svo að segja við hlið sér, sér að kostnaðarlausu, og það væri synd að segja, að hún hefði ekki reynt að notfæra sér hann eftir föngum. Hv. stjórnarandstæðingar hafa og gert sitt til að auka hróður hæstv. stj. hjá þeim, sem eru á móti íhaldinu. En það er alkunna, að last íhaldsblaðanna lætur í margra eyrum sem lofsöngur um stj., því að last illra manna - og á ég þar aðeins við illa menn í stjórnmálum -gengur næst lofi góðra manna. Hæstv. stj. hefir nú átt því láni að fagna, að á hana hefir verið ráðizt, og þó einkum á hæstv.dómsmrh., með hinum óvenjulegustu og ósæmilegustu aðferðum. Háttv. íhaldsmenn hafa með látlausum svívirðingum forgyllt þennan hæstv. ráðh. framan og aftan í augum meiri hl. af frjálslyndum mönnum í landinu, og þeir hafa, alveg ómaklega, gert hann að einskonar tákni íhaldsandstöðunnar. Þannig hefir þessi hæstv. - ráðh. stækkað og fríkkað í augum ýmsra frjálslyndra manna langt um fram það, sem hann hefir sýnt verðleika eða viðleitni til. Blöð hæstv. stj. og flokkur hennar hafa líka kunnað að nota sér þetta. Þau hafa gert hæstv.dómsmrh. að einskonar agni fyrir kjósendur, notað hann til þess að reyna að fá frjálslynda menn og umbótasinnaða til að kjósa svo kallaða framsóknarmenn. Hann hefir haft lag á því að tengja nafn sitt við ýms umbótamál, sem hreyft hefir verið á Alþingi. Þessi mál hafa aftur verið drepin, bæði af andstæðingum hans og flokksbræðrum, eða þá breytt svo, að þau hafa ekki verið nema svipur hjá sjón, ef þau hafa komizt fram. Hæstv. ráðh. skrifar fyrst um þessi mál í blaði sínu og ræðir síðan um þau á Alþingi. En þar kemur Íhaldið fyrst og síðan „varaliðið“ og „varavaraliðið“ og klípur af þessum till. að framan og aftan, þar til lítið er eftir, og ekki verður annars vart, en að hæstv.dómsmrh. láti sér þessa meðferð vel lynda. En á þennan hátt hefir honum og flokki hans tekizt að tengja nafn hans svo við þessi mál, að mönnum kemur það oft í hug þegar minnzt er á málin. Ég skal nú segja hér nokkuð af sögu þessa hæstv. ráðh., máli mínu til sönnunar. Vil ég þar fyrst minnast á Byggingar- og landnámssjóðinn, og áður en ég vík að málinu skjóta því til bændavinarins mikla, hæstv.forsrh., að þessi sjóður á nú að fá úr ríkissj. 200 þús. kr. árl. styrk, en styrkur veittur í sama skyni, til efnalausra manna til að koma upp húsakynnum í kaupstöðum. og kauptúnum, er samkv. fjárlfrv. áætlaðar einar 33 þús. kr., og er þó íbúafjöldinn þar engu minni en í sveitunum öllum. Hæstv. dómsmrh. flutti frv. um Byggingar- og landnámssjóð fyrst með þeim hætti, að teknanna til að standast útgjöld eftir því skyldi afla með því að leggja sérstakan skatt á hátekju- og stóreignamenn. Þessu fé skyldi varið til að hjálpa hinum efnaminni bændum til að byggja yfir sig. Mikill meiri hl. þjóðarinnar var málinu fylgjandi, einmitt í þessari mynd. Og hæstv., dómsmrh. lánaðist með þessu að tengja nafn sitt við viturlega og vinsæla hugmynd. Frv. varð um síðir að lögum, eftir mikla hrakninga, en var þá orðið með allt öðrum svip en upphaflega. Í stað þess að láta þá leggja fram féð, sem fengið höfðu óeðlilegan gróða fyrir það, að þjóðfélagið gaf þeim betri aðstöðu en öðrum, var kostnaðurinn lagður á almenning, tekinn sem tollur af nauðsynjum fátæklinganna. Í stað þess að taka þetta fé af hinum ríku og nota það til þess að jafna efnahagsafstöðuna í þjóðfélaginu, var ákveðið að taka það eins og aðrar tekjur ríkissjóðs, sem tolla af nauðsynjum fátæklinganna, jafnvel líka þeirra, sem fátækrastyrk verða að þiggja. Þetta er ágætt dæmi um það, hvernig hæstv.dómsmrh. starfar að þjóðmálum, gott sýnishorn af stjórnmálastarfsemi hans. Hann flytur á Alþingi gott mál og fær nafn sitt tengt við hugmyndina. Flokkur hans sjálfs hjálpar síðan andstæðingunum til að sníða af frv. meginkostina, og þannig nær það loks fram að ganga. Þetta lætur hæstv.dómsmrh. sér vel lynda. Hann skoðar það ekki sitt hlutverk að koma fram góðum málum, heldur að kókettera svo við þau, að flokkurinn geti notað hann sem agn handa kjósendum. Flest umbótamál hæstv. dóms.málaráðh. hafa farið á þessa lund. Sjálfsagt heldur Framsóknarflokkurinn því áfram lengi enn að nota hæstv. ráðh. á þennan hátt, og Íhaldsflokkurinn að stækka hann í augum landsmanna með hóflausum og vitlausum árásum, eins og nú síðast með geðveikismálinu svonefnda. Ég skal nefna eitt mál enn, sem ýmsir hafa minnzt á og sýnir vel, hversu hæstv. ráðh. rækir hlutverk sitt. Áfengisverzlunin hefir á síðasta ári skilað í ríkissjóð í hreinan ágóða um 1 milj. kr., og er það mikið fé. En fyrir hverja krónu, sem þessi verzlun græðir, borga landsmenn margar krónur út úr landinu. Í skjóli þessarar verzlunar flýtur einnig annað áfengi í stríðum straumum um landið, og það er ómögulegt að hafa hemil á því, meðan ríkið verzlar sjálft með Spánarvín. Er þó ótalið það, sem mest er um vert, en það eru hinar ægilegu afleiðingar drykkjuskaparins, mannskemmdir og gæfuspjöll. Áður en hæstv. dómsmálaráðh. komst í þá stöðu, var hann einn ötulasti maðurinn í bindindis- og bannhreyfingunni, og enn er nafn hans í hugum margra tengt við þessi mál og störf í þeirra þágu. En rétt eftir að hann settist í ráðherrastólinn skrifaði hann í Tímann leiðarvísi til manna um það, hvernig þeir ættu að drekka. Grein þessi var ágætlega skrifuð og eindregin hvöt til allra þeirra, sem vilja koma vel fram í mannfagnaði, vera samkvæmishæfir, um að neyta ótæpt spánarvínanna, drekka þau eins og te eða kaffi. Þótt sleppt sé öllu gamni um „kaffibolladrykkju“, sem margir hafa minnzt á, þá er það enginn vafi, að grein þessi varð einskonar útbreiðsluritgerð fyrir drykkjuskap, og hún hefir orðið til að auka mikið drykkjuskap í landinu. Er nú svo komið í mörgum héruðum, að mönnum stendur beinlínis stuggur af áfengisnautn og óreglu. Þekki ég þess dæmi úr mínu kjördæmi, að ungir menn, sem á skömmum tíma fengu yfir 2.000 kr. hlut við fiskiveiðar, eyddu miklum hluta af þessum peningum beinlínis til áfengiskaupa, en afgangurinn fór í sektir vegna óspekta, er þeir gerðu í ölæði. Ég játa, að þetta er ekki hæstv. ráðh. einum að kenna, en þó á hann hér töluverða sök á. Hann verður að minnast þess, að margir leggja töluvert mikið upp úr orðum hans, og því hefir drykkjuskaparhvöt hans borið ekki lítinn árangur. Hann verður að muna, að ýmsir leggja meira upp úr ritum hans en skrifum Morgunblaðsmannanna um sama efni. Er þetta vegna fortíðar hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. krafðist þess meðan hann var óbreyttur þm. og Íhaldið fór með völd, að leitað yrði nýrra samninga við Spán. Ég undrast það mjög, eftir því sem hæstv. ráðh. talaði, meðan hann var óbreyttur þm., að hann skuli ekkert hafa gert í þessu máli eftir að hann varð ráðh. Hvers vegna hefir hann ekki gert það? Er honum snúinn hugur? Eða fylgdi ekki hugur máli áður? Til dæmis um það, hvernig ástandið er orðið sumstaðar, skal ég geta þess, að í mínu kjördæmi hafa ýmsir haft við orð að taka áfengissendingar, þegar þær koma, henda þeim beina leið í sjóinn, og láta svo skeika að sköpuðu um refsingarnar. Því verður ekki neitað; að þegar hæstv. stj. tók við, var eftirlitið með framkvæmd áfengislaganna skerpt töluvert í bili, en ég er hræddur um, að það sé nú tekið mjög að dofna aftur. Það er núna ekkert óvenjulegt, að sjá marga drukkna menn í einu á opinberum stöðum, án þess að nokkrum detti í hug að stugga við þeim. Þá vil ég segja nokkur orð til hæstv.forsrh. út af alþýðutryggingunum. Hæstv. stj. hefir látið svo sem hún sæi vel, hversu ótrygg er afkoma alþýðu manna undir núv. skipulagi atvinnufyrirtækjanna. Í öllum löndum hefir verið reynt að bæta nokkuð úr þessu með ýmiskonar alþýðutryggingum. Hér er hinsvegar aðeins komin upp ein tegund trygginga, slysatryggingin, og vantar þó mikið á, að hún sé svo víðtæk og bætur svo háar sem skyldi. Þær ellitryggingar, sem kallað er að séu til hér, eru ekkert annað en smánarlegt kák. Á Alþingi 1928 var samþ.þáltill. um að skora á ríkisstj. að undirbúa fyrir næsta þing, 1929, frv. um almennar ellitryggingar. Ekkert frv. um þetta efni kom frá stj. á Alþingi 1929. Þá var borin fram till. um að skipa n. til að undirbúa löggjöf um alþýðutryggingar, er tæki til sjúkra-, elli-, slysa-, örorku-, mæðra-, framfærslu- og atvinnuleysistrygginga. Till. náði að vísu ekki að verða afgr., en var vel tekið af hæstv. landsstj. og hv. d. Ég má segja, að hæstv.forsrh. hafi þá lofað, að láta a. m. k. frv. um fullkomnar ellitryggingar koma fyrir þetta þing. Nú er komið á 11. viku Alþingis, og er enn ekki farið að bóla á frv. Ég fæ ekki neitað því, að mér finnst býsna mikils tómlætis kenna hjá hæstv. stj. í þessu mikilsverða þjóðþrifamáli: Á Alþingi í fyrra flutti hæstv. stj. frv. um búfjártryggingar, og gekk það fram með miklum meiri hl. Var það óneitanlega nauðsynjamál að koma upp tryggingum á búpeningseign landsmanna. En hversu miklu nauðsynlegra er það þó ekki öllum almenningi að tryggja hið eina verðmæti, sem hann á, heilsuna og starfsþrekið? Ég verð að víta tómlæti hæstv.forsrh. í þessu máli. Þá er enn eitt atriði, sem mig langar til að minnast á. Hér á Alþingi hafa nú verið fluttar till. um að taka upp einkasölur á tóbaki og steinolíu. Þessi tvö mál voru með helztu áhugamálum Tímans og Framsóknarflokksins, áður en þeir góðu menn komust til valda. Ég minnist þess að hafa á þeim árum lesið í Tímanum margar harðar ádeilugreinar á Íhaldsflokkinn, fyrir að afnema þessar einkasölur. Nú er þessi ádeila farin að snúast harðlega á núv. hæstv. stj. sjálfa. Ummælin, sem hæstv.forsrh. hafði meðan hann var ritstjóri Tímans um íhaldsráðherrana, eiga nú svo ágætlega við hann sjálfan, að það er engu líkara en þau væru um hann skrifuð. Í fyrra var því borið við af hæstv. stj. um einkasöluna á tóbaki, að málið væri til athugunar hjá mþn. í skattamálum, og þess vegna mátti ekki samþ. frv. þá. Þetta vissi þó hæstv. stj. að var alrangt. Magnús Kristjánsson hafði tilkynnt n., að hann ætlaði að flytja frv. um tóbakseinkasölu. Nú í nóvember afgreiddi meiri hl. þessarar n. frv. til 1. um einkasölu á tóbaki til hæstv. fjmrh., og fékk það svar loks, er mjög var liðið á þing, að stj. mundi ekki flytja frv., því höfum við, ég og hv. 1. þm.N.-M., sem báðir erum í skattamálan., flutt frv. hér á Alþingi. En enn er afstaða hæstv. stj. til þessa máls með öllu óþekkt. Um olíuna er það að segja, að í fyrra var flutt till. um að skora á ríkisstj. að nota heimild þá, sem hún hefir í lögum, til að taka upp ríkiseinkasölu á steinolíu. Þá lét hæstv.forsrh. þau orð falla, að hann vildi hafa einkasölu heimildina eins og reitt sverð yfir höfðum steinolíufélaganna, sem, ef svo má að orði komast, hafa „þríokun“ á allri olíuverzlun landsins. Hæstv. ráðh. sagðist þá ætla að láta fram fara rannsókn á verðlagi á olíu hér og í nálægum löndum. Engin slík rannsókn hefir farið fram, svo að mér sé kunnugt.

En mér er kunnugt um það!

. Almenningur hefir a. m. k. ekkert fengið af þeirri rannsókn að frétta, en þó veit ég ekki, hvern hún varðar meira en einmitt almenning, sem olíuna notar. Hann getur þá dæmt um, hvort ástæða sé til að nota heimildina eða ekki. Til þess að tefja ekki tímann, skal ég annars ekki fjölyrða um þessi atriði nú. Ég get um þau vísað til þess, sem ég sagði um þau í fyrra. Það á allt við enn. Ekki er kyn þótt áhugamálin gangi fljótt til þurðar hjá hæstv. stj., þegar hún snýr svona greinilega bakinu við þessum málum, sem voru aðaláhugamálin fyrir síðustu kosningar. Þá vil ég minnast á launamálið. Hér hafa nú verið samþ. í hv. d. duldar launabætur til nokkurra embættismanna, t. d. til vitamálastjóra, landssímastjóra o. fl. Þessir menn hafa fengið uppbætur og eru þó í hæstu launaflokkum. En allur þorri embættis- og. sýslunarmanna situr við óbreytt sultarlaun, þrátt fyrir margítrekuð loforð um endurskoðun launalaganna. Stj. hefir brotið öll loforð um að gera till. um lagfæringar á launal. Laun presta, barna- og alþýðukennara, símafólks, póstmanna o. fl. o. fl. eru þó úr öllu hófi lág, svo að lagfæringin þolir enga bið. Ég veit, að hæstv. stj. mun reyna að afsaka sig með því, að endurskoðun launalaganna verði að bíða eftir úrlausn gengismálsins. En þetta er fjarstæða. Gengisbreytingin er ekki nema örlítill hluti af verðlagsbreytingunni. Sé miðað við 1914, er verðlagsbreyt. 120%. Vísitalan er nú 220 á móti 100 1914. Af þessu er ekki nema 20%, sem stafar af lækkun gjaldeyrisins. Það er verðfall peninganna almennt gagnvart vörum, sem mestu veldur hér um. Ég álít því, að hæstv. stj. sé í lófa lagið að láta endurskoða launalögin, án minnsta tillits til lausnar gengismálsins, enda væri hægt að setja ákvæði í sjálf launalögin þar að lútandi ef þurfa þætti, t. d. miða við gullgengi. Hæstv. stj. er sparnaðarstj., að því er hún sjálf og hv. flokksmenn hennar segja. En ýmsir líta öðrum augum á það mál. Hv. 2. þm. Reykv. benti á fasteignarkaup, sem hæstv. stj., hefir gert. Hún hefir sem sé keypt lóð undir hina fyrirhuguðu símstöð af Scheving Thorsteinsson lyfsala, 150 kr. hvern fermetra, eða alls um 120 þús. kr. Þetta er mjög illa ráðið, enda alger óþarfi af hæstv. stj. að kaupa yfirleitt nokkra lóð. Það var vel hægt að reisa símstöðina á einhverri af lóðum þeim, sem ríkið á. En látum svo vera, að hæstv. stj. hafi endilega viljað kaupa þessa lóð. Henni hefir samt yfirsézt. Ég býst við að ein ástæða hæstv. stj. til að kaupa lóðina sé sú, að opinberar byggingar muni fara vel við þessa hlið Austurvallar. Mér er ekki grunlaust um, að a. m. k. sumir í hæstv. stj. hafi þá hugmynd að reisa fleiri opinberar byggingar við Thorvaldsensstræti. En þá var líka alveg sjálfsagt að taka eignarnámi nú þegar hinar aðrar lóðir við Thorvaldsensstræti. Við það, að símstöðin er reist þarna, hljóta hornlóðirnar báðumegin að hækka í verði og verða ennþá dýrari þegar þær eru teknar. Ég veit að vísu, að lóðaspekulationir hér í Reykjavík eru orðnar gegndarlausar, en ég verð samt að segja, að mér virðast lóðakaup hæstv. stj. vera alveg sérstaklega athugunarverð ráðstöfun. Hæstv. stj. hefir mjög rækilega ýtt undir lóðaspekulationirnar með þessu tiltæki sínu. Lóðirnar milli Austurvallar og Austurstrætis, sem eru einna bezt fallnar til verzlunarrekstrar af öllum lóðum í bænum, hafa verið seldar nýlega á 230 kr. pr. m.2, eða um 80 kr. dýrari pr. m.2 en stj. hefir keypt þessa lóð. Ég get skotið því inn í, í þessu sambandi, að lóðirnar einar hér í Reykjavík eru metnar til verðs hér um bil jafnt og allar bújarðir á öllu landinu, eða nálægt 25 millj. kr. Ég vil enn gera annan samanburð, sem er býsna fróðlegur fyrir hæstv.forsrh.Hæstv. forsrh. er jafnframt þm. Strandasýslu. Í 4 af 6 hreppum þeirrar sýslu er mat allra fasteigna, lóða húsa og umbóta síðustu 10 ára, miklu minna en lóðarskikinn við Austurvöll hefir kostað. Í Kaldrananeshreppi er fasteignamat 115.400 kr., í Kirkjubólshreppi 91.500 kr., í Fellshreppi 69.300 kr., fast að helmingi minna en lóðin undir símstöðina kostar, og í Óspakseyrarhreppi 49.800 kr., eða meira en helmingi minna en hæstv. ráðh. hefir borgað fyrir lóð undir eitt hús í Reykjavík. Ég tek þetta dæmi til þess að benda hæstv. ráðh. á, hversu gífurlega dýru verði hann hefir keypt þessa lóð, og með því beinlínis ýtt undir lóðabrask. Ég bendi á þetta til þess að sýna hæstv. stj., hversu gífurleg verðhækkunin verður, þar sem einstaklingum er leyft að braska með lönd og lóðir. - Sama sagan gerist annarstaðar þótt í smærri stíl sé. Ég hefi mikla tilhneigingu til að ræða um skattamál við hæstv. stj., en ég verð að draga töluvert mikið úr því, sem ég vildi segja þar um. Þó get ég ekki neitað mér um að minna hv. d. á, að í skattamálunum, eins og í öðrum málum, kemur ljóslega fram stefnuleysi hæstv.ríkisstj. Alþýðuflokkurinn fylgir ákveðinni stefnu í skattamálum, Íhaldsflokkurinn líka. En hæstv. stj. virðist helzt ætla sér að synda einhversstaðar á milli þeirra. Á fyrsta þinginu eftir að stj. tók við völdum, féllst hún á að lækka tolla á kaffi og sykri, og jafnframt tók hún á móti heimild til að innheimta tekju og eignarskatt með 25% viðauka. Hæstv. forsrh., sem líka var fjármrh., lét ógert að nota heimildina, og hefir það af öllum verið tengt við samninga um sjómannakaup, sem fram fóru í fyrra. Ég hefi alltaf verið á móti þeirri ráðstöfun. Og í ár fetar fjármrh. í fótspor fyrirrennara síns. Hann ætlar ekki heldur að nota þessa heimild. Síðastliðið ár hefði viðaukinn numið 400 þús. kr. Ég minnist þess, að hv. 2. þm. G.-K. flutti lofræðustúf til hæstv. stj. í tilefni af þessu, og mig undrar það ekki. Ýmsum hv.þm. hefir orðið tíðrætt um bitlingaaustur stj. til einstakra manna, og því verður ekki neitað, að með þeirri ráðstöfun að gefa eftir 25% skattaukann, hefir stj. gefið ýmsum mönnum stóra bitlinga. Ég hefi leyft mér að taka upp úr skattskrám fyrir 1929 nöfn nokkurra manna, sem hafa fengið hlut af þessum 400 þús. kr. Félagið Alliance fékk lækkun á skatti, sem nam tæpum 6.000 kr.; hv. 3. þm. Reykv. fékk ívilnun, sem nam 1.500 kr.; félagið Kveldúlfur fékk 3.000 kr. ívilnun; hv. 2. þm. G.-K. tæplega 1.000 kr. ívilnun, og hv. 3. landsk. 557 kr. ívilnun. Er nú ástæða til að ætla, að þessum mönnum og félögum veitist erfiðara að greiða þessa upphæð en öllum almenningi að greiða tolla af nauðsynjavörum? Ég segi nei! Hagur þessara manna er nákvæmlega sá sami, hvort þeir borga 1.000 kr. meira eða minna í skatt, en hagur almennings versnar stórkostlega við að borga tolla af nauðsynjavörum. Nei, stefna hæstv. stj. virðist nú vera farin að ganga í þá átt, að taka frá þeim, sem ekkert eiga, og gefa hinum, sem eiga mikið. Enn vil ég minnast á eitt mál. Hugsar hæstv. stj. sér að láta þetta kjörtímabil líða svo, að ekkert verði gert til að leiðrétta það ranglæti, sem kemur fram í kjördæmaskiptingunni? Stj. ætti að vera það metnaðarmál að lagfæra kjördæmaskipunina, þar sem það er öllum vitanlegt, að hún og hennar flokkur er sterkari á þingi en vera ætti, þegar tekið er tillit til þess kjósendafjölda, sem hún hefir að haki sér. Hæstv. stj. þykist fylgja lýðræði. En það er brot á lýðræði, ef atkv. eins manns gildir meira á einum stað en öðrum. Það ætti að vera stj. metnaðarmál, þar sem hún nýtur góðs af ranglætinu, að reyna að bæta úr því, svo að ekki sé ástæða til að segja, að hún ætli sér að lafa á ranglæti og því að þverbrjóta anda lýðræðisins. Þá vil ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stj., hvort hún hugsar sér að láta bankaeftirlitsmanninn, sem nú er, Jakob Möller, sitja áfram í því sæti? Hann hefir gegnt embættinu í nokkur ár, og á allt annan veg en ég tel, að skylda hans hafi verið. Árið 1926 metur hann hag Íslandsbanka og gefur yfirlýsingar um, að bankinn eigi helminginn af hlutafénu óeytt. Nú hefir það hvað eftir annað verið fullyrt af formælendum bankans, að bankinn hafi ekki orðið fyrir verulegum töpum síðan, heldur bætt hag sinn. Samt er mat bankaeftirlitsmannsins 31. jan. þ á. á þá leið, að a. m. k. allt hlutaféð sé tapað. Svo kemur endurmat á bankanum nokkrum dögum síðar, á þá leið, að bankinn hafi tapað 3½ milljón meira en mat bankaeftirlitsmannsins þ. 31. jan. '30 sagði. Og ekkert orð heyrist frá bankaeftirlitsmanninum um vandræði Íslandsbanka fyrr en búið er að loka honum. Stórfelld afglöp hafa verið framin við útbú bankans á Seyðisfirði, en eftirlitsmaðurinn hefir enga hugmynd um það. Hann metur útbúið þar 1926 í sambandi við heildarmatið á bankanum. Það verður ekki séð, að hann hafi talið skyldu sína að fylgjast með því, sem þar var að gerast, þótt hann hljóti að hafa vitað, að bankinn myndi tapa stórfé á bróður útbússtjórans, og að skuld hans fór stöðugt hækkandi. Allt þetta bendir til þess, að annaðhvort sé maðurinn ekki starfi sínu vaxinn, eða hann hafi vanrækt það stórkostlega. Ætlar stjórnin að láta hann sitja framvegis? Ég get ekki látið hjá líða að minna hæstv. stj. á það mál, sem tekið hefir næstan tíma hér í þinginu, en það er Íslandsbankamálið. Ég játa, að sú úrlausn, sem á því fékkst og hæstv. stj. studdi að, er nokkru viðunanlegri en sú, sem Íhaldsflokkurinn krafðist í byrjun þingsins. Ég álít samt, að hæstv. stj. hafi í þessu máli gengið fullu feti lengra til hins verra vegar en sæmilegt megi teljast. Þegar á leið, snérist megindeilan um það, hver ætti að taka við töpum bankans. Íhaldsmenn vildu koma þeim öllum á ríkissjóðinn, en við jafnaðarmenn vildum, að ríkissjóður tæki ekki á sig önnur töp en þau, sem óhjákvæmilega hlutu að lenda á honum og Landsbankanum sem lánardrottnum bankans, og lögðum til, að komið yrði á stofn nú þegar sérstakri lánsstofnun í stað Íslandsbanka. Ég hélt lengi vel, að hæstv. stj. væri á okkar bandi, en endirinn varð, að töpunum var jafnað niður á ríkissjóð og nokkra lánardrottna bankans í hlutfallinu 2 á móti 1. ríkissjóður tók á sig 2/3.Ég tel, að á þessu hafi engin þörf verið, og að stjórnin hafi með þessu litið meira á hag einstakra manna en þjóðarheildarinnar. Hæstv. stj. hefir hlotið ámæli nokkurt fyrir embættaveitingar sínar og beina- og bitlingaaustur til einstakra manna. Margt af þeim ámælum álít ég hreinustu hótfyndni, en sumt hefir við rök að styðjast. Ég vil því bæta dálitlu við upptalningu hv.þm. Borgf. Ég man ekki betur, en hæstv. stj. hafi falið hv. 3. landsk. að framkvæma undirbúningsrannsókn að stofnun síldarverksmiðju á Siglufirði. Það kom í ljós, að rannsókninni lokinni, að rekstraráætluninni skeikaði um 100%, vegna einfaldrar reikningsskekkju hv. 3. landsk. Þetta var nokkuð óheppilegt, eins og menn sjá. En hv. 3. landsk. mun hafa fengið á 3. þús. kr. fyrir þessa rammvitlausu útreikninga sína. Haustið 1928 sýndi hæstv. stj. hv. 1. þm. Skagf. til Akureyrar. Hann átti að ná samkomulagi við eiganda Uffe um skaðabótakröfu fyrir einhver samningsspjöll. Það mál var þannig vaxið, að hv. 1. þm. Skagf. bar bein skylda til að gera þetta, og það fyrir alls ekkert. Þeir samningar, sem hann sem atvinnumrh. gerði við eigendur skipsins, voru alveg óverjandi. En þessi för hans kosaði hátt á 2. þús. kr. Ég drap á það áðan, að ég teldi, að margt af því, sem fundið væri hæstv. stj. til foráttu, væri ekki á rökum reist. En ég verð að segja, að svör hæstv.forsrh. hafa verið með mjög undarlegum hætti. Þegar rætt hefir verið um umframgreiðslur stj., eru svör hæstv. ráðh. til hv. 1. þm. Skagf. o. fl. á þessa leið: Þér ferst flekkur að gelta. Slíkt svar er kannske hæfilegt handa hv. 1. þm. Skagf., en það er ekki sæmilegt gagnvart hv. d. í heild sinni. Umframgreiðslur hæstv. stj. eru jafnvítaverðar, þótt hv. 1. þm. Skagf. hafi greitt ennþá meira umfram fjárl. Hæstv. ráðh. má ekki flýja í það skálkaskjól að telja allt gott eða sæmilegt, sem ekki er jafnbölvað eða verra en hjá fyrirrennurum hans, íhaldsráðherrunum. Hv. þm. Borgf. flutti langt mál um bein og bitlinga hæstv. stj. Hann kom víða við, og ég heyrði margs getið, sem ég vissi ekki um áður. Af ræðu hv.þm. mátti ætla, að honum væri sérstaklega hugað um, að vel og sparlega væri haldið á fé ríkissjóðs. Hann virðist telja það rangt og vítavert, þegar mönnum eru fengin í hendur erfið og vandasöm störf, og greidd fyrir það laun úr ríkissjóði, án þess nokkur trygging sé fyrir því, að störfin verði leyst sæmilega af hendi. Ég felst alveg á þetta. En mér þykir undarlegt, hversu seint hv.þm. upp lýkur sinni röddu. Hann hefir þó sannarlega haft ærið tilefni til umkvörtunar áður, í tíð fyrrv. stj. Hún hrúgaði hálaunuðum og umfangsmiklum aukastörfum á fjölmarga hæstlaunuðu embættismenn sína, einmitt þá menn, sem bezt eru launaðir allra íslenzkra embættismanna og hafa þeim embættisstörfum að gegna, að þau hljóta að taka alla starfskrafta þeirra, ef þau eru rækt eins og vera ber. Ef þessir menn hafa rækt aukastörfin samvizkusamlega, hljóta þeir að hafa tekið tíma frá embættisstörfunum, en hafi þeir rækt embættisstörfin eins og vera ber, hafa þeir hlotið að vanrækja aukastörfin. Hvorttveggja er jafnskaðlegt og siðspillandi. Á embættismenn í vandasömustu trúnaðarstöðunum með um 10 þús. kr. embættislaunum hefir verið hlaðið þýðingarmiklum aukastörfum og þeim greitt fyrir þau stundum meira en öll embættislaunin námu. Þetta eru bitlingar. Já, sem ekki hefir verið unnið fyrir. Og ég efa eigi, að með þessu hefir íhaldsstj. haft það í huga að tryggja sér fylgi þessara áhrifamiklu manna. Ég hefi til fróðleiks gert lauslegt yfirlit yfir föst laun og aukatekjur 10 af hæst launuðu embættis- og sýslunarmönnum ríkisins árin 1925–1927. Það sýnir sig, að bitlingar þessara 10 manna hafa numið yfir 260 þús. kr. þessi 3 ár, eða nokkru meira en öll hin föstu laun þeirra samanlögð. Og þetta eru einmitt hæst launuðu embættismennirnir. En allur þorri embættis- og starfsmanna ríkisins dregur fram lífið á sultarlaunum. Skal ég svo víkja að upptalningunni. Einn af prófessorunum við Háskóla Íslands er meðal þessara manna. Prófessorar eru með allra hæstlaunuðu embættismönnum ríkisins. Þeim er ætlað mikið starf og vandasamt, og laun þeirra voru upphaflega miðuð við, að þeir beittu til þess öllum kröftum og allri orku sinni, er þyrftu ekki líka að leita snapa annarsstaðar. Ég ætla þá að lesa upp greiðslur til hans af opinberu fé árin 1925-27. 1925: Aukavinna í stjórnarráði kr. 421,00 Lagafrv. fyrir sama - 356,00 Laun í sambandslaganefnd - 500,00 Setu- og varadómarastörf - 1.154,40 Skattstjóralaun - 3.560,00 Prófessorslaun - 9.500,00 Skjalaheimt - 500,00 15.991,40 Ferðakostnaður í sambandslaganefnd Kr.- 3.500,00 3.500,00 19.491,40 Af þessum 19.491,40 kr. eru aðeins 9.500 kr. em- bættislaun. Hitt allt er fyrir aukastörf, sem á hann hefir verið hlaðið. Reikningurinn verður mjög svipaður tvö næstu árin, eða 1926:. Aukavinna í stjórnarráði kr. 2.575,00 Málfærsla - 66,93 Laun í sambandslaganefnd - 500,00 Setu- og vardómarastörf - 803,16 Skattstjóralaun - 4.183,25 Prófessorslaun - 9.030 Lög Íslands - 2.000,00 18.658,34 1927: Aukavinna í stjórnarráði - 150,00 Lagafrv. fyrir stj. - 1400,00 Sambandslagan. (laun og ferðakostnaður 500 +2000) - 2.500,00 Setu- og varadómarastörf - 115,20 Skattstjóralaun - 3.600,00 Prófessorslaun - 7.980,00 Lög Íslands - 2.000,00 - 17.745,20 Auk þess laun í matsnefnd Landsb. kr. 6.000,00 6.000,00 23.745,20 Samtaldar greiðslur af ríkisfé á 3 árum kr. 61.894,94 Skattstofan leigði í húsi hans, og eru það það þægindi. Auk þess hefir sami maður verið formaður niðurjöfnunarnefndar Reykjavíkur öll árin og fengið fyrir það hér um bil 7 þús. kr. þessi ár. Ég held, að hv.þm. Borgf. hefði orðið fjölrætt um þetta, ef það hefði verið greitt af annari stj. en þeirri, sem hann studdi. Þess þarf varla að geta, að þessi háskólakennari er sanntrúaður íhaldsmaður. Annað veglegasta embætti á landinu verður að telja stöðu skrifstofustjóra í stjórnarráðinu. Launin eiga að miðast við það, að sá maður, sem í því situr, geti lifað sómasamlega af þeim án hjáverka. Þó sést, að einn þeirra hefir haft aukavinnu í sömu stjórnardeild og hann stýrir og vinnur í sitt aðalstarf. En hjáverkin eru þó miklu fleiri. Greiðslur til hans hafa numið árið. 1925: Laun kr. 9.500,00 Aukavinna í stjórnarráðinu - 2.100,00 Áfengisverzlun, endurskoðun - 2.400,00 Kirkjujarðarsjóður, reikningshald - 3.000,00 Landhelgissjóður, reikningshald - 4.000,00 - 21.000,00 1926: Laun kr. 9.030,00 Aukavinna í stjórnarráði - 2.100,00 Áfengisverzlun - 2.400,00 Kirkjujarðarsjóður - 3.000,00 Landhelgissjóður - 4.000,00 - - - 20.530,00 1927: Laun kr. 7.980,00 Aukavinna í stjórnarráðinu - 2.100,00 Áfengisverzlun - 2.100,00 Kirkjujarðasjóður - 3.000,00 Landhelgissjóður - 4.000,00 - - 19.480,00 Samtals á 3 árum. 1925–27 kr . - - 61.010,00 Föstu launin eru ekki svipað því helmingurinn af þessari upphæð. Aukastörfin gefa 345.000 kr. eða kr. 11.500 Bæjarfógetaembættið í Reykjavík var vissulega eitt af allra þýðingarmestu embættum. Greiðslur til bæjarfógetans voru þessar: 1925: Embættislaun kr. 9.500,00 Ýmsar embættistekjur - 5.564,46 Innheimtulaun stimpilgjalds - 985,96 Laun í sambandslaganefnd - 500,00 Þingmannskaup - 2.114,64 -18.765,00 Ferðakostnaður í sambandslaganefnd kr. 4.265,00 4.265,00 - 22.930,06 1926 : Embættislaun kr. 9.300,00 Ýmsar embættistekjur (áætl. Þar í innheimtulaun stimpilgjalds) - 6.000,00 Laun í sambandslaganefnd - 500,00 Þingmannskaup - 1.987,92 - 17.787,92 1927: Embættislaun - 7.980,00 Ýmsar embættistekjur - 4.830,00 Laun í sambandslaganefnd og ferða- kostnaður (500+2.380) - 2.880.00 Þingmannskaup - 1.728,00 - - 18.503,50 Samtals kr. 59.221,48 En þó eru ótaldar vaxtatekjurnar. Næst tek ég lögreglustjóraembættið í Reykjavík. Tekjur þess voru árið 1925: Laun kr. 5.600,00 Innheimtulaun stimpilgjalds - 31.086,28 - slysatryggingargjalds - 1.824,18 38.510,46 1926 : Laun kr. 5.750,00 Innheimtulaun etc. (áætl. ) - 30.000,00 - 35.750,00 1927: Laun kr. 5.800,00 Innheimtulaun stimpilgjalds - 16.224,87 - slysatryggingargjalds - 2.662,46 - - 2.424.687,33 Samtals kr. 98.947,80 Þó eru ótalin innheimtulaun sóknargjalda og skipagjalda og fleira þessháttar. Þessi maður hafði engin aukstörf á hendi, en bæjarfógetinn hafði tíma til þess, auk þess að rækja embætti sitt, að sitja á þingi og dvelja erlendis langdvölum sem sambandslaganefndarmaður. Til dæmis um það, hversu síðasta stj. kepptist við að hlaða aukastörfum á starfsmenn hins opinbera, má nefna einn mann, sem var eftirlitsmaður með skipum. Honum hafa verið greidd á árinu 1926: Laun kr. 6.000,00 Vélstjóraskólinn (kennslukaup) - 250,00 Varðskip (reikningshald 1/2 ár) - 5.000,00 _ __ 11.250,00 Ferðakostnaður - 794,87 (til Kaupmh.) - 1.500,00 Ferðafé (til útlanda) - 5.165,00 - 7.459,88 18.709.88 1927: Laun fyrir eftirlit - 6.000,00 Vélstjóraskólinn - 400,00 Varðskip (reikningshald ) - 10.000,00 - - 16.400,00 Ferðakostnaður - 1.537,50 1.537,50 - 17.937,50 Samtals í 2 ár kr. 36.647,38 Auk þess fékk sami maður drjúgar tekjur fyrir skipaskoðunina, sem borguð var af eigendum skipanna. Ég ætla, að sungið hefði í tálknunum á hv.þm. Borgf., ef einhver annar en flokksmaður hans (MG) hefði verið svona ör á bitlingunum. Þá er það fulltrúi einn í stjórnarráðinu. Það verður að teljast mjög ábyrgðarmikil staða, sem búast mætti við að tæki alla starfskrafta fulltrúans. En launagreiðslur hans sýna, að honum hafa verið falin ófá aukastörf. Einkennilegt er, að hann hefir, eins og reyndar skrifstofustjórinn líka, aukavinnu í sömu stjórnarskrifstofu og hann á að vinna í sitt fulla starf. Hann hafði á hendi endurskoðun hjá Brunabótafélagi Íslands, og mönnum er í minni, hvernig eftirlitið var þar, enda er skiljanlegt, að maðurinn hafi haft æði mikið að gera. Árið 1925 voru laun hans kr. 7.298,00 Aukavinna í stjórnarráðinu - 1.200,00 - hjá lögreglustjóra - 2.136,00 Endurskoðun hjá Brunabótafélaginu - 500,00 - slysatryggingar - 250,00 - ríkissjóðsskipa - 1.200,00 - Eimskipafélags - 1.200,00 Fiskiveiðasjóður (reikningshald) - 1.200,00 Bjargráðasjóður (reikningshald) - 400,00 Setudómarastörf - 400,00 15.784,00 Árið 1926: Laun - 6.860,00 Aukavinna í stjórnarráði - 1.200,00 - hjá lögreglustjóra - 2.008,00 Stjórnarlaun í Búnaðarfél. Íslands - 500,00 Endurskoðun Brunabótafél. Íslands - 500,00 - slysatryggingar - 350,00 - ríkissjóðsskipa - 1.200,00 - Eimskipafélags - 1.200,00 Fiskiveiðasjóður - 1.200,00 Bjargráðasjóður - 400,00 15.418,00 Árið 1927 varð hann skrifstofustjóri, þá hækka launin upp í. - 8.504,42 Aukavinna í stjórnarráði - 1.200,00 - hjá lögreglustjóra - 1.728,00 Stjórnarlaun í Búnaðarfél. Íslands - 416,67 - slysatryggingar - 1.500,00 Endurskoðun ríkissjóðsskipa - 1.200,00 - Eimskipafélags - 1.200,00 Fiskiveiðasjóður -1.200,00 Bjargráðasjóður - 400,00 Gæzlustjóri samábyrgðar - 864,00 Síldarmatsnefnd - 300,00 Bátaútvegslánsstofnun - 166,67 Rannsókn á fjárhag á Eyrarbakka - 300,00 18.979,76 Samtals kr. 50.181,76 Af þessu eru föstu launin aðeins 22.662,00 kr. en launin fyrir aukastörfin um 27.500,00 kr. Þá má nefna einn starfsmann hins opinbera, bankaeftirlitsmann. Fjárlög 1931 (3. umr. í Nd.). Árið 1925 voru embættislaun hans kr.17.800,00 Þingmannskaup - 2.114,64 Ferðafé - 1.239,00 21.153,64 Árið 1926: Laun -16.733,00 Þingmannskaup - 1.987,92 Á Selfossi - 122,00 Ferðafé - 2.119,00 - 20.961,92 Árið 1927: Laun -14.400,00 Þingmannskaup - 1.728,00 Ferðafé - 2.500,00 - 18.628,00 Samtals kr. 60.743,56 Hér er ekki um aukastörf að ræða nema þingmannskaupið. En kunnugir fullyrða og reynsla bendir til, að embættið hafi verið veitt manninum sem eitt meiri háttar „aukastarf“. Þá mætti nefna einn af smærri launamönnum í þessum hóp, hv. 1. þm. Reykv. Hann var þá dócent við háskólann. Auk embættisins og þingstarfanna hafði hann tíma til að endurskoða landsreikningana og sýsla við býsna margt fyrir sjálfan sig. Og þrátt fyrir öll þessi umfangs miklu störf hafði hann ennfremur tíma til að sitja í bankanefnd og síðar bankaráði og hirða drjúg laun fyrir. Árið 1925 voru dócentslaun hans kr. 8.010,00 Þingmannskaup - 2.114,64 Endurskoðun landsreikninga - 1.780,00 Laun í bankanefnd - 4.000,00 - 15.904,64 Árið 1926: Dócentslaun - 7.530,00 Þingmannskaup - 1.987,92 Endurskoðun landsreikninga - 1.673,33 11.191,25 Árið 1927: Dócentslaun - 6.480,00 Þingmannskaup - 1.728,00 Laun í bankaráði - 1.106,67 9.314.67 Samtals kr. 36.410,56 Þá er vegamálastjóri. Árið 1925: Laun - 9.500,00 Skipulagsnefnd - 500,00 Vatnamálanefnd - 10.00,00 11.000,00 Ferðafé - 2.811,43 - - 2.279,30 Fæðispeningar - 840,00 5.930,73 - 16.930,73 Fjárlög 1931 (3. umr. í Nd.). Árið 1926: Laun -9.030,00 Skipulagsnefnd -500,00 Vatnamálanefnd -1.000,00 __ __ 10.530,00 Ferðafé - 4.856.95 Fæðispeningar - 1.092,00 5.948,95 16.478,95 Árið 1927: Laun - 7.980,00 Skipulagsnefnd - 1.000,00 Vatnamálanefnd - 1000,00 9.780,00 Ferðafé - 2.131,45 Fæðispeningar - 744,00 2.875,45 12.855,45 Samtals kr. 46.265,13 Aukastörf þessa manns virðast svo lítil, að hann er nánast tekinn hér með til samanburðar. Þá má loks nefna eitthvert allra umfangsmesta starf, sem hér á landi finnst; það er starf aðalpóstmeistara. Það heimtar að sjálfsögðu alla starfskrafta mannsins, enda er það með allra hæst launuðu embættum á landinu. Þó hefir póstmeistari haft tíma til að sitja í gengisnefnd og bankaráði. Árið 1925 voru embættislaun hans kr. 9.000,00 Uppbót - 4.500,00 Laun í gengisnefnd - 900,00 - 14.400,00 Árið 1926: Laun - 9.000,00 Uppbót - 4.500,00 Laun í gengisnefnd - 1.000,00 Málskostnaður (tekið með til fróðleiks) - 495,00 Ferðakostnaður - 1.780,50 17.575,50 Árið 1927: Laun - 12.980,00 Laun í gengisnefnd - 1.120,00 14.105,00 Samtals kr. 46.080,50 Um bankaráðslaun er mér ókunnugt. Þarna hefi ég talið tíu af þeim embættismönnum þjóðarinnar, sem settir eru í allramestu trúnaðarstöður þjóðfélagsins. Það eru menn í hæsta launaflokki, menn, sem verða að beita allri orku sinni, ef þeir eiga að rækja embættin til hlítar. Þessum mönnum hefir verið greitt alls á þessum þremur árum 556908,11 kr. Föstu launin nema aðeins um 255 þús. kr. af þessari upphæð, en aukatekjurnar um 260 þús. kr., auk „ferðakostnaðar“ og dagpeninga, um 42 þús. kr. Skal hér gefið yfirlit yfir þessar greiðslur: Laun Aukatekjur Ferðafé Samtals kr. kr kr.. kr 1 Prófessor 26.510,00+30.384,94+ (3.000+2.000=)5.000,00=61.894,94+7.000 2 Skrifstofustjóri 26.510,00+34.500,00 =61.010,00 3 Bæjarfógeti 26.780,00+27.053,48+ (3.000+2.380=)5.380,00=5.9221,48 4 Lögreglustjóri 17.150,00+81.797,80 =98.947,80 5 Eftirlitsmaður skipa (1926–27) 12.000,00+15.650,00+ 8.997,38=36.647,38 6 Fulltrúi, síðan skrifstofustjóri 22.662,42+27.519,34 =50.181,76 7 Bankaeftirlitsmaður 48.933,00+ 5.952,56+ 5.858,00=60.0743,56 8. Prófessor 22.020,00+14.395,56 =36.410,56 9 Vegamálastjóri 26.500,00+ 5.000,00+ 14.754,13=46.254,13 10. Póstmeistari 26.480,00+17.325,00+ 1.758,50=45.585,50 Þess má geta, að ferðakostnaður nr. 1. og nr. 3. í sambandslaganefnd er áætlaður hluti af nefndarsetukaupi þeirra, og þykir ekki fært að setja hann hærri en 2000–3000 kr. fyrir eina ferð til Kaupmh. Ég hefi rætt nokkuð á öðrum stað um þessa háttsemi í launagreiðslum. Ég tel hana afar fordæmanlega. Ef launakjörin eru slík, að það þurfi að bæta laun þessara embættismanna, þá á að hækka föstu launin. Hitt, að hrúga svona á þá aukastörfum, hlýtur að leiða til þess, að þeir vanræki aukastörfin og embættisstörfin líka. Það er augljóst mál, að hversu ágætur maður sem er, hversu mikill starfsmaður og fjölhæfur, þá er það ómögulegt, að hann geti annað svona mörgum tímafrekum störfum. Og það er háskalegt, að embættismenn eigi það undir stj., sem í það og það sinn situr, hvort þeir geta fengið aukatekjur fyrir einhver hjáverk, svo að þeir telji sér og sínum nokkurn veginn borgið. Ef litið er á þessa menn, sést það fljótt, að þeir eru einlit hjörð. Ég held, að hver einasti af þessum tíu mönnum hafi verið íhaldsmaður, flokksmaður fyrrv. stj. Nú verð ég að víkja að núv. hæstv. stj. Ég hygg, að mikið af þessum ósóma þróist enn undir verndarvæng hennar. Hvort einhverjir af þessum mönnum hafa snúizt og tekið framsóknartrú, skal ég láta ósagt, en enn sem fyrr hygg ég, að mönnum í hæstu launaflokkum sé goldið stórfé fyrir störf, sem þeir ekki geta innt af hendi án þess að vanrækja embættisstörfin. Hv. þm. Borgf. hefði átt að kynna sér þetta. Til viðbótar hefi ég tekið upp greiðslur til annara 10 manna, sem launaðir voru af opinberu fé, þessi sömu ár. Eru þeir úr allrahæsta launaflokki. Það eru bankastjórar Íslandsbanka og Landsbankans, tveir fyrrv. ráðh., hv. 1. þm. Skagf. og hv. 3. landsk., forstjóri áfengisverzlunarinnar og loks einn læknir, sem er forstjóri 1jóslækningastofunnar. Ég get lesið þennan lista upp fyrir hv. d., sérstaklega til hugarhægðar hv.þm. Borgf., sem hlýtur að vera orðinn leiður á sínum smáu tölum. Þessar eru hressilegri. Þær tala sínu máli. Efst á blaði er: Laun Aukatekjur Ferðafé Samtals kr kr. kr. kr. 1. Bankastjóri Íslandsbanka 120.000,00 + 1.500,00 = 121.500,00 2. Bankastjóri Íslandsbanka 72.000,00 + 8.304,56 = 80.304,56 3. Bankastjóri Íslandsbanka 72.000,00 = 72.000,00 4. Bankastjóri Landsbankans 72.000,00 + 1.300,00 = 73.300,00 5. Bankastjóri Landsbankans 72.000,00 + 10.201,04 +407,00 = 82.608,04 6. Bankastjóri Landsbankans 72.000,00 ? = 72.000,00 7. 3. landsk. (ráðh. 22/3 ár) 32.986,64 + 13.047,20 = 46.033,84 8. 1. þm. Skagf. (ráðh. 22/3 ár) 32.986,64 + 14.595,59 + 1.192,50 = 48.774,73 9. Forstjóri Áfengisverzlunar 56.500,00 = 56.500,00 10. Forstjóri ljóslækningastofu . 60.200,00 = 60.200,00 Sundurliðaðar greiðslur til ráðh. hafa numið: Jón Þorláksson, núv. hv. 3. landsk. Árið 1925: Þingmannskaup kr. 2.114,64 Ráðherralaun - 12.500,00 Eimskipafélag - 500,00 - 15.114,64 Árið 1926: Þingmannskaup - 1.987,92 Ráðherralaun - 12.500,00 Ókeypis húsnæði 3 mán.) - ? Risnufé 1/2 ár) - 2.000,00 Húsaleiga greidd - 1.050,00 Eimskipafélag - 500,00 Árið 1927: - 18.037,92 Þingmannskaup - 1.728,00 Ráðherralaun (2/3 árs) - 7.986,64 Risnufé - 266,64 Eimskipafélag. - 500,00 12.881,28 Samtals kr. 46.033,84 Auk þess sat hann í bankaráði Íslandsbanka sem form., og segir Morgunblaðið, að fyrir það starf sé greitt 6.000 kr. á ári. Magnús Guðmundsson, hv. 1. þm. Skagf. Árið 1925 Þingmannskaup kr. 2.114 64 Ráðherralaun - 12.500,00 Eftirlit emb. - 437,00 - - - - 15.051,64 Árið 1926: Þingmannskaup - 1.987,72 Ráðherralaun - 1.2500,00 - (hálf í 6 mán.) - 3.125,00 Eftirlit emb. - 752,50 - - - 18.396,42 Árið 1927: Þingmannskaup - 1.728,00 Ráðherralaun (11/2 emb. 9 mán.) - 11.979,92 13.707,92 Fyrir ferð til Akureyrar e.s. Uffe 1.645,75 15.353,67 Samtals kr. 48.774,73 Samtals nema launagreiðslur til þessara síðari 10 manna 713.221,17 krónum a. m. k. á þessum þremur árum, eða yfir 710 þús. auk ferðakostnaðar. En hinir fyrrnefndu 10 opinberu starfsmenn hafa fengið um 320 þús. í starfslaun, auk ferðakostnaðar, á sama tíma af opinberu fé. Samanlögð starfslaun þessara 20 manna af opinberu fé í þessi 3 ár hafa því numið liðlega 1 millj. 23 þús. kr. Ýmsir þeirra hafa haft tekjur þar fyrir utan, en það er mér ókunnugt um, enda kemur það þessu máli minna við. Þó hafa þeir að sjálfsögðu orðið að leggja einhverja vinnu fram til þess að afla þeirra tekna. En opinberu greiðslurnar nema 61.500 kr. á mann, þó að ferðakostnaður sé frátalinn, eða 20.500 kr. árlega á mann, eins og auðreiknað er af heildartölunum. Það er því nær helmingi hærra en laun þessara manna eru ákveðin í lögum. Þetta er ekki annað en að auka laun hæst launuðu mannanna í landinu, sem þannig eru hlaðnir viðbótarstörfum, sem þeim er ómögulegt að inna af hendi. Þetta er sú allra hættulegasta bitlingapólitík, beinhákallapólitík, sem hægt er að hugsa sér. Hæstv. núv. stj. segir til, hvort hún heldur þessari háttsemi áfram. Ég gæti haldið áfram lengi að telja upp greiðslur svipaðar þessum. Sendiherra vor í Kaupmannahöfn hefir fengið yfir 100 þús. kr. fyrir 1½–2 ár og erindreka landsins í Miðjarðarhafslöndunum hafa verið greiddar 104.900 kr. á þremur árum. En ég skal ekki lengja þetta meira að sinni. Ég tók eftir, að hv.þm. Borgf. drap í ræðu sinni, sem mér annars þótti fróðleg á marga lund, meðal annars á tvær nefndir. Mér er málið skylt, því að ég hefi átt sæti í þeim báðum. Hann sagði, að sparnaðarnefndin eða ríkisgjaldanefndin mundi hafa kostað um 18 þús. kr. Mér er ekki kunnugt um, hver kostnaðurinn hefir orðið. En af því að hann sagði, að eftirtekjan hefði engin orðið, þykir mér rétt að skýra frá, hvað af starfi n. hefir leitt. N. hefir samið og gefið út ítarlega og fróðlega skýrslu um útgjöld þriggja ára úr ríkissjóði. Hafa þær skýrslur leitt í ljós hið gífurlega fjárbruðl og bitlingaaustur fyrrv. stj., t. d. aukatekjur þeirra manna, sem ég hefi talið hér upp. Um þetta var þjóðinni alveg ókunnugt, því að landsreikningurinn leynir meiru en hann segir frá um þessa hluti, eins og hann nú er saminn. Eftir að þær upplýsingar fengust, hefir verið tekin upp ýmis nýbreytni svo sem það, að ríkið eignaðist sína eigin prentsmiðju, tekin upp sameiginleg innkaup fyrir varðskip ríkisins og spítalana. Nú er farið að reisa hús fyrir opinberar skrifstofur í stað þess að leigja fyrir þær dýrt og óhentugt húsnæði hjá einstökum mönnum o. s. frv. Það var ómögulegt að taka ákvarðanir um þessa hluti, nema upplýsingar væru fyrir hendi um árlegan kostnað í sambandi við þá, t. d. prentun, húsaleigu, ræstingu, kostnað við varðskipin, kostnað við spítalana o. fl. Í skýrslunni, sem ég drap á áðan, sést, að bæjarfógetinn í Reykjavík hefir haft í innheimtulaun stimpilgjalds margar þúsundir króna ár hvert, lögreglustjórinn hvorki meira né minna en 30 þús. kr. af sama tekjustofni. Ég er viss um að hv.þm. hefir ekki verið kunnugt um, hve stórfelldar tekjur hér var um að ræða, áður en skýrsla ríkisgjaldanefndar kom út. Síðan hefir þessum embættum verið breytt. Ennfremur hafa nefndir þær, sem fjallað hafa um póst- og símamál og kirkjumál, að miklu leyti stuðzt við skýrslur ríkisgjaldanefndar. Og almenningur hefir þar í fyrsta sinn fengið glöggt yfirlit yfir, hvernig fé ríkissjóðs er notað. Ég get gjarnan skýrt frá því, úr því að farið var að minnast á þetta á annað borð, að ég hefi unnið í ríkisgjaldanefndinni í fjóra mánuði og fengið fyrir það eitthvað í kringum 2.000 kr. Og verð ég að álíta, að ég hafi verið vel að þeim kominn fyrir starf mitt. Annars verð ég að játa það, að það liggur við að ég roðni, þegar ég ber þessa greiðslu til mín saman við ýmsar greiðslur fyrrv. stj. Samanburðurinn gefur í skyn, að ég sé heldur lítill afkastamaður, samanborið við ýmsa gæðinga íhaldsstj., enda fæ ég oft að heyra það, að ég fari seint á fætur. Þá hefi ég á þessu ári fengið 1.125 kr. fyrir störf á síðasta ári í mþm. í skattamálum, og læt ég hv.þdm. um það að dæma um, hvort ég hefi fyrir því fé unnið eða ekki. Ég hefi nú þegar lagt fyrir þessa hv. d. fimm frv. og till. um skattamál. Hv. 1. þm. Skagf. á nú sæti í þessari n. með mér, nagar sama beinið. Hann hefir áreiðanlega ekki fengið minna en ég á árinu. Ekki heyrði ég hv.þm. Borgf. telja það eftir. Þessi eru nú þau „bein“, sem ég hefi fengið. Annað þeirra, skattamálanefndin, er frá þinginu. Þessi hv. d. kaus mig í n. Hv. íhaldsmenn mega teljast, margir hverjir, hreinustu sérfræðingar í bitlingaaustri og beinaáti, en þeir vilja sannarlega hafa kjöt á beinum sínum. Þegar þeir því dylgja með það, að núv. stj. kaupi sér stuðning með bitlingum, sýnir það bara, hvernig þeir hafa notað bitlingana og þegið þá. Slíkur hugsunarháttur, sem þar kemur fram, er vitni þess, að hægt er að kaupa þessa menn sjálfa, enda væri hægt að sýna, að svo er, ef athuguð væri saga íhaldsstj. og flokks hennar. Hér sannast gamla máltækið: Margur heldur mann af sér, eða á dönsku, svo að hv. íhaldsmenn skilji: Tyv tror hver Mand stjæler. Hv. þm. Vestm. veik að okkur jafnaðarmönnum nokkrum orðum út af Síldareinkasölunni. Við jafnaðarmenn töldum þá lausn á síldarmálunum ófullkomna, en þó til bóta frá því, sem áður var. Við bentum strax á galla einkasölulaganna, og reynslan hefir sannað mál okkar. T. d. veldur skortur á rekstrarfé því, að sjómenn og útgerðarmenn fá ekki andvirði síldarinnar fyrr en seint og um síðir. Mistökin, sem urðu á rekstri einkasölunnar síðastliðið ár, stöfuðu af því, að stj. hennar notaði ekki heimildina frá síðasta þingi um að taka söltunin í sínar hendur. Af þessu leiddi misræmi milli veiðileyfa og söltunarleyfa, þannig, að sumar stöðvar vantaði tunnur, þótt aðrar hefðu yfrið nóg. Morgunblaðið flutti eilífar rógsögur út af þessum mistökum, og virðist hv.þm. Vestm. byggja á þeim, og hefði hann þó heldur átt að gera Alþýðublaðið að heimild sinni í þessu máli, því að það birti skýrslu framkvæmdastjóra Síldareinkasölunnar um tunnubirgðir og tunnuinnflutning á hverjum tíma. Hv. 2. þm. G.-K. virtist ætla að gera eldhúsdag að ritstjóra Alþýðublaðsins og skoðanabræðrum hans í þessari hv. d. Mér varð nú að orði, að hann ætlaði að fara að lauga sig í skolpinu af hv.þm. Mýr. Kjass þessara hv.þm. og blíðmæli hvors til annars læt ég þá um, og vel get ég unnað þeim þess báðum að hreinsa sig hvor í annars skólpi. Þar hæfir skel . . . . . . Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að sér kæmi það undarlega fyrir sjónir, að við jafnaðarmenn skyldum ekki bera fram vantraust á stj., úr því að við værum með aðfinnslur við hana. Þessi hv.þm. hefir drepið á þetta sama áður, og ég þá svarað honum, svo að ég þarf ekki að gera það nú. Aðeins get ég endurtekið það, að það er ekki vegna okkar jafnaðarmanna, sem framsóknarstj. situr, heldur vegna synda íhaldsmanna og þar með synda hv. 2. þm. G.-K., eins og ég skal sýna með nokkrum dæmum. Hv. 2. þm. G.-K. mun mega teljast með hinum áhrifamestu mönnum í flokki sínum. Þegar hér á Alþingi var borið fram frv. um að lögvernda heilsu sjómannanna á togurum, var engin hatrammari á móti því en einmitt hv. 2. þm. G.-K. og hefði hann þó átt að vera fylgjandi þessu frv., þar sem það tryggði heilsu og starfsorku þeirra manna, sem þessi hv.þm. á allan sinn gróða undir. Ég þarf auðvitað ekki að taka það fram, að Íhaldið snérist óskipt á sveif með hv. 2. þm. G.-K. í þessu máli, en Framsóknarflokkurinn reyndist þá miklu skárri, hann viðurkenndi nauðsynina, sem á því var, að lögfesta 8 stunda hvíld á togurum, og svo lauk, að samþ. var að lögfesta 8 tíma hvíldartíma á togurunum, þrátt fyrir megna andstöðu hv. 2. þm. G.-K. og flokksbræðra hans. Sjómenn og verkamenn muna afstöðu hv. 2. þm. G.-K. og flokks hans til þessa máls og óska ekki að auka áhrif slíkra manna á Alþingi. Dæmi eins og þetta veldur því, að samanburður á Framsóknar- og Íhaldsflokknum verður til þess að prýða Framsóknarflokkinn í augum þjóðarinnar og það jafnvel langtum meira en góðu hófi gegnir, eimitt vegna þess, hve ósvífni íhaldsmanna er áberandi. Í fyrra lá hér fyrir þinginu frv. til laga um verkamannabústaði, þar sem gert var ráð fyrir 2 kr. framlagi frá ríkinu á hvern íbúa þess bæjar, sem notfærði sér þessi lög, gegn jafnmiklu tillagi frá bæjarsjóði. Á móti þessari tilraun til að hjálpa verkamönnum, sem vinna að því að skapa arð fyrir fyrirtæki hv. 2. þm G.-K., barðist hann með hnúum og hnefum. Og ekki nóg með það, heldur tók hann sér far út um land, til þess að predika það fyrir bændum, að ekki ætti að hjálpa verkamönnunum á mölinni til þess að byggja yfir sig, heldur ætti að einbeina getu ríkissjóðsins til sveitanna. Þannig reyndi hv. 2. þm. G.-K. að afla sér fylgis hjá bændum með þeim ógeðslegustu smjaðurslátum, sem ég minnist að hafa séð eða heyrt. Maðurinn, sem á allt sitt gengi undir verkalýð kaupstaðanna, sem hefir skapað fyrirtæki hans stórfeldan arð með vinnu sinni, hælir sér af því við bændur, að hann vilji engan eyri láta leggja úr ríkissjóði til þess að hjálpa þessu fólki til að losna við húsaleigu og óholl húsakynni, heldur einbeina allri getu ríkissjóðsins til bændanna, sem hann er að tala atkvæði hjá. Í Íslandsbankamálinu lét stj. þó nægja að flytja 2/3 af tapinu yfir á Útvegsbankann og ríkið, í stað þess sem hv. 2. þm. G.-K. og hans flokksbræður vildu demba allri skuldasúpunni á ríkissjóðinn og það alveg að órannsökuðu máli.

Hvernig fær hv.þm. þetta hlutfall?

. Ég hefi svo oft útskýrt það áður, að hv. 2. þm. G.-K. ætti að vera farinn að skilja, en ég get samt gert það í eitt skipti enn. Ég á við það, að framlag ríkisins til Útvegsbankans og Íslandsbanka nemur 4½ millj. kr., móti 2–2½ millj. frá einstökum mönnum. Það hverfur allt að því sama, sem ég áður sagði, að það eru verknaðrar- vanrækslu- og ásetningssyndir Íhaldsins, sem valda því, að Framsóknarstj. fer með völdin í landinu. Þjóðinni hrýs hugur við því, að fá Íhaldinu aftur völdin í hendur. Það eru ekki jafnaðarmenn, sem valda því, að Framsóknarstj. fer með völd. Það var um tvennt að velja: Íhalds- eða Framsóknarstj. Hvortveggja kosturinn var illur, en af tvennu illu ber fremur að velja hið skárra. Þess vegna er það, að við jafnaðarmenn erum enn hlutlausir gagnvart hæstv. stj. Sjálfir höfum við ekki þann styrk að líkur séu til, að við gætum tekið við völdum þótt nýjar kosningar færu fram. Eftir sem áður yrði um að velja litla Íhaldið eða stóra Íhaldið, og stóra Íhaldið hefir til þessa reynst enn þá verra en það litla. Ég vil að lokum minna hv. 2. þm. G.-K. á orð Snorra goða við Flosa. Flosi var á undanhaldi, og vildi komast með mönnum sínum til vígis í Almannagjá. Er ekki ósvipað ástatt nú um Íhaldsflokkinn. Hann er á undanhaldi, en vill þó feginn reyna að ná vígi í stjórnarstólunum. En gefum Njálu orðið: “Þeir Flosi höfðu hörfað neðan milli Virkisbúðar ok Hlaðbúðar, en Snorri goði fylkt þar liði sínu svo þykkt, að þeim gekk ekki að fara. Kallaði Snorri þá á Flosa: „Hví farið þér svo geystir eða hverir elta yður?“ Flosi svarar: „Eigi spyrr þú þessa af því, er eigi vitir þú það áður. En hvort veldur þú því, er vér megum eigi sækja til vígis í Almannagjá?“ „Eigi veld ek því“, segir Snorri, „en hitt er satt, at ek veit, hverir valda - ok mun ek segja þér, ef þú vill, að þeir valda því, Þorvaldur kroppinskeggi og Kolur“. Þeir voru þá báðir dauðir ok höfðu verið hin mestu illmenni í liði Flosa“. Þeir sem valda því, að Íhaldsmenn ná ekki vígi í stjórnarstólunum, eru þeir Þorvaldur kroppinskeggi og Kolur verknaðar- og vanrækslusyndir Íhaldsstj., ásamt minningunni um tilraunir þær, sem flokkurinn síðan hefir gert til þess að koma alþýðunni í fullkomna fjötra atvinnukúgunar og örbirgðar með ríkislögreglu, þrælalögunum og drápsklyfjum nauðsynjatolla.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Síðan ég talaði hér í gær hafa tveir hv.þm. yrt á mig, og mun ég svara þeim báðum að nokkru, þótt þar sé allmikill baggamunur. Hv. þm. Borgf. fór svo hógværlegum orðum um athafnir stj. í þetta sinn, að ég sé ekki ástæðu til að fara mikið út í ræðu hans, enda er hann nú búinn að tala tvisvar, en allt öðru máli er að gegn um hv.þm. Ísaf., er gaf mér tilefni til langrar ræðu. Af þeim atriðum, sem ég ætla að drepa á í ræðu hv.þm. Borgf. skal ég nefna þessi. Hv. þm. furðaði sig á, að ég skyldi hafa talað um töluna 10 í sambandi við ræðu hans, en ég ritaði hjá mér þau atriði í fyrri ræðu hans, sem mér þóttu verð að svara, og þau voru hvorki fleiri né færri en 10, og tók ég þau öll fyrir og sýndi fram á villurnar, þannig, að ekki stóð steinn yfir steini. Hv. þm. vildi halda því fram, að ég hefði farið í gegnum sjálfan mig er ég svaraði honum en það er auðvitað alger misskilningur, að öðru leyti en því, sem ég tók fram sem ellefta atriði ræðu minnar, að ég hefði breytt um skoðun að því er snertir álit á honum sem fjármálamanni. Hv. þm. spurði með fjálgleik, hver hefði ákveðið laun útvarpsstjóra. Það gerði ég, en fór þar eftir vilja og till.mþn., sem þingið hafði ekki haft neitt að athuga við, svo að ég var bundinn við það. Þá talaði hv.þm. um gengismálið og sagði, að stj. hefði ekki tekið í þá hendi, sem henni hefði verið rétt til að koma vilja sínum fram. Hv. þm. á þar máske við framkomu sumra flokksmanna hans hér í hv.Nd. í því máli, en þá vil ég láta hann vita það, að við þá hönd þurfti ég ekki að styðjast, því að árið 1926 hafði ég komið frv. um verðfesting gjaldeyrisins í gegn í Nd. Í Ed. eru íhaldsmenn allir aftur á móti ákveðnir á móti verðfestingu, en það er líka af því, að þar hafa þeir ákveðinn foringja, sem alltaf hefir verið henni mótfallinn, og jafnaðarmennirnir eru báðir ákveðnir andstæðingar verðfestingar. Sú útrétta hönd, sem hv.þm. er að tala um, hefði því að engum notum komið, því að verðfesting hefði aldrei komizt í gegnum Ed. Þá spurði hv.þm., hvort stj. hefði greitt manni einum allmikið fé fyrir að þýða lög á franska tungu, og þýðingin hefði reynzt léleg. Um það atriði er það að segja, að þessi maður hefir ekki þýtt ein lög, heldur mörg, og mér er kunnugt um það, að þetta er menntaður maður og auk þess hefir hann verið dómtúlkur, þannig, að ég geri ekki ráð fyrir, að hann hafi leyst þýðingarnar illa af hendi. Annars vil ég geta þess, að ég geri ekki ráð fyrir, að þessi maður þurfi að hlaupa frekar undir bagga með lagaþýðingar, sökum þess að hinn nýi fulltrúi í utanríkisráðuneytinu mun annast það starf, og þótt það kunni að fara vaxandi, vona ég, að hann geti komizt yfir það. Þá spurði hv.þm. um það, hvort ekki væri illa gengið frá ákvæðum þeirrar reglugerðar, sem gefin hefir verið út um skoðun bifreiða, og hvort allt féð ætti að renna til skoðunarmannanna. Ég skal játa, að upphaf 9. gr. virðist í fljótu bragði benda á þetta, en 7. gr. segir allt annað ,og tekur af allan efa í því efni. Féð rennur beint í ríkissjóð, en skoðunarmennirnir fá síðan laun sín greidd úr honum, og þannig hefir það þegar verið nú í tvö ár. Þá kem ég að síðasta atriðinu í ræðu hv.þm. Borgf., sem ég þarf að svara, en það var sú spurning, hvort það væri satt, að greiddar hefðu verið 500 kr. fyrir að semja reglugerð, sem var 7 gr. Þetta er ekki rétt, en þeim manni, sem samdi þessa reglugerð, og ítarlega grg. með og aths., hafa verið greiddar 500 kr. fyrir það og marga aðra aðstoð, sem hann hefir veitt, og ef hv.þm. vissi, hversu mikil hún er, myndi hann varla telja þá þóknun of háa. Annars get ég upplýst það, að þessi aukastörf, sem unnin hafa verið í stjórnarráðinu, orsakast að nokkru af því, að skrifstofustjórinn í atvmrn. hefir átt við mikla vanheilsu að búa, og þá er það ekki undarlegt, einkanlega þar sem hann er afkastamaður mikill, þótt einhverja aðstoð þurfi að fá til að fylla skarðið. Þá get ég nú snúið mér að minni löngu og skemmtilegu ræðu hv.þm. Ísaf., sem hann hóf um nónbil og endaði er klukkan var farin að ganga átta. Þessi ræða var dálítið sérkennileg og með öðrum hætti en aðrar þær ræður, sem fluttar hafa verið á þessum eldhúsdegi, enda var hún ekki ólík þeim ræðum, er við fluttum á þingi 1927, það er að segja, hún var eiginlega kosningaræða, eins og bæði ég og aðrir hafa haldið. Það er nú alkunnugt, að á þeim lista, sem Alþýðuflokkurinn mun bera fram, verður hv.þm. Ísaf. efstur, og út frá því sjónarmiði vil ég dæma ræðu hans. Það var einkanlega ljóst á fyrri hluta ræðunnar, að hún var til þess ætluð að vera kosningarbeita og birtast í Alþýðublaðinu næstu daga til að hafa áhrif á kjósendurna. Ræða hv.þm. Ísaf. sýndi það, að hann óttaðist ekki Íhaldið, heldur Framsóknarflokkinn, enda var meginárás hans beint að honum, því að sú hætta vofir yfir hv.þm., að Framsókn verði honum nokkuð skeinuhætt við næstu kosningar. Það er því ekkert undarlegt, þótt hv.þm. harmi það, að frambjóðandi Framsóknarflokksins stækkar við hverja árás, sem íhaldið gerir á hann, en sú er trú mín, að hann haldi áfram að stækka, og það því frekar, sem þessi hv.þm. gerir harðari sókn á hendur honum. Allur fyrri hluti ræðu hv.þm. var um Framsókn og Íhald og stefnumál þeirra, en eins og góður ræðumaður valdi hann sér grundvöll til að ganga út frá og byggja á. Hv. þm. vitnaði í grein eftir ritstjóra Tímans, þar sem hann hefði sagt, að Framsókn væri nú búin að koma fram öllum sínum áhugamálum, og af því dró hann svo þá ályktun, að flokkurinn ætti engin áhugamál og enga stefnu, og að þetta væri hrein þrotabúsyfirlýsing. Ég verð nú að segja, að það hefði verið svo, ef hv.þm. hefði haldið rétt á málunum, en svo var það ekki. Hv. þm. sleit setningu út úr samhengi úr grein, sem eitt sinn stóð í Tímanum, og þar var sagt, að Framsókn hefði nú komið ýmsum áhugamálum sínum fram. Ég skal nú í þessu sambandi minna á eitt frægt dæmi, sem bar við á þeim tímum, þegar dýrtíðin var sem mest í landinu. Þá var það, að einum merkum verkfræðingi var falið að gera áætlun um mótöku fyrir Reykjavíkurbæ. Þessum merka manni, sem nú er einn af leiðandi mönnum Íhaldsins, varð sú skyssa á, eftir því sem sagan hermir, að áætla rangt um það, hversu mikið væri í einu móhripi, og það varð aftur til þess, að útreikningurinn varð allur vitlaus, af því að grundvöllurinn var vitlaus. Það er því ekki leiðum að líkjast fyrir hv.þm. Ísaf., er hann lætur sig henda hina sömu skyssu. Grundvöllurinn undir ræðunni var ótraustur. En ég skal aðeins benda hv.þm. á það, að slíkt er honum til einskis sóma, og gjalda ætti hann varhuga við því, að byggja ræður sínar á svo ótraustum grundvelli, þegar hann leggur á stað í landskjörið í sumar. Þá vil ég víkja að þeim meginkafla ræðu hv.þm., þar sem hann staðhæfði, að við Framsóknarmenn hefðum engin stefnumál. Ég vil hér með, í mínu nafni og flokksins, neita þessu algerlega. Slík fullyrðing er flutt gegn betri vitund og gegn öllum skynsamlegum rökum. Við Framsóknarmenn höfum meiri og víðtækari stefnumál en allir aðrir flokkar hér á landi. Við höfum stefnumál á öllum sviðum atvinnumála, menningarmála og þjóðmála yfirleitt. Við höfum þegar látið okkur skipta ýms þrifamál, bæði til lands og sjávar. Í landbúnaðarmálum erum við þegar farnir að hrinda stefnumálum okkar í framkvæmd með sívaxandi krafti, í samvinnumálum sömuleiðis, enda þótt við séum komnir stutt áleiðis að tiltölu við þau ótæmandi verkefni, sem fyrir hendi eru. Í iðnaði, verzlun og fiskiveiðum erum við aðeins að byrja og eigum mjög langt í land. Í menningar-, mannréttinda- og mannúðarmálum höfum við þegar látið allverulega til okkar taka og munum halda því áfram. Allstaðar eru verkefnin og við munum ekki láta neitt það mál afskiptalaust, er til nytsemdar horfir landi og lýð. Framsóknarflokkurinn hefir ekki legið á liði sínu þennan stutta tíma, sem hann hefir haft völdin, og hann mun ekki gera það framvegis. Hv. þm. veit þetta ósköp vel og þarf því eigi að tala á þennan veg. Hann veit, að við viljum vinna að alhliða þróun þjóðarinnar á grundvelli frjálsra samtaka og aukinnar menntunar. Það má segja um verkefni framtíðarinnar líkt og sagt var um orminn í Lermuvatni, að ef eitt höfuð var höggvið af honum, þá spruttu jafnharðan tvö í staðinn. Jafnskjótt sem eitt verkefnið er leyst, spretta mörg í staðinn. Þetta er lögmál allrar framþróunar og framsóknar. Hv. þm. talaði um baráttu okkar í landbúnaðarmálum. Hann sagði, að fundir okkar út um land væru leiðinlegir fundir. Þar væri ekki um annað talað en jarðræktarlög, frystihús, búfjárrækt, áburðarhús, Búnaðarbanka og því líkt. Já, það má vel vera, að hv.þm. leiðist að hlusta á svona hégóma, en ef svo er, þá er ekki annað fyrir hann en hætta að fara á þessa leiðinlegu fundi og halda sér í þess stað við kaupstaðina einvörðungu. Það væri mörgum kært, ef hv.þm. vildi taka upp það hátterni í framtíðinni. Hv. þm. hélt nú áfram „kritik“ sinni á flokknum. Hann útmálaði klofninginn í flokknum, bæði um einstök mál og innbyrðis. Það er nú svo með menn, að þeir eru sjaldnast steyptir í sama mót, og allra sízt þegar um er að ræða sjálfstætt hugsandi menn. Svo ber og á það að líta, að núv. stj. er ekki meirihlutastj. og á því örðugt með að halda strikinu beinu, þar sem á báðar hliðar eru flokkar, sem toga til hinna ítrustu öfga í þjóðmálum. Það er því með öllu ómögulegt fyrir minni hluta stj. að stýra beint milli öfganna fremur en milli skers og báru. En hv.þm. vil ég segja það, að hann ætti sízt að tala digurbarkalega um slíka hluti. Hann veit það, hv.þm., að þó að einhver klofningur kunni að vera í flokki okkar, þá er hann þó meiri í Íhaldsflokknum, en langsamlega mestur í flokki hv., þm. sjálfs. Í engum flokki hér á landi eru þvílíkir þverbrestir, sem í Alþýðuflokknum. Þar er nú ástandið svo bágborið, að minni hl. hefir þau orð um, að hann vilji gera meiri hl. allt til bölvunar, sem hann geti. Er þessa svo skammt að minnast, að hv.þm. ætti varla að vera búinn að gleyma því. Við höfum fylgzt með löngum skrifum frá Vestmannaeyjum, þar sem er einhver hinn hatrammasti bræðrabardagi, sem við höfum sögur af í íslenzkum þjóðmálum. Í sambandi við þetta berast svo yfirlýsingar víða utan af landi, og allar bera þær vitni hinum mikla klofningi innan þessa flokks. Annars þýðir ekki um slíkt að sakast, því þetta á sér stað í öllum flokkum, sérstaklega þegar þeir eru orðnir stórir. Hv. þm. hélt enn áfram krítik sinni á Framsóknarflokknum, og veittist nú sérstaklega að mér, sem form. stj. Tilefnið var það, að ég teldi mig vera fulltrúa bændanna í landstj. Hv. þm. fer hér að vísu ekki með rétt mál, því að hann getur þess ekki, að ég hefi ávallt talið mig sérstaklega sem fulltrúa bændanna. Þetta er töluvert ólíkt. Hitt er vitanlega alveg rétt, að ég er ráðh. allrar þjóðarinnar, en þó dettur mér ekki í hug að afneita svo minni fortíð og mínu eðli, að ég þori ekki að kannast hreinskilnislega við það, að ég hefi til þessa helgað mig málefnum bændanna, vegna þess, hversu þau hafa verið vanrækt til þessa, og vegna þess að framtíð þjóðarinnar krefst þess, að gert sé eitthvað til þess að forða landbúnaðinum íslenzka frá því að hrynja í rústir. Það væri því rangt af mér að vilja ekki kannast við, að ég er kominn inn í þingið og í ráðherrasæti sem fulltrúi bændanna sérstaklega. Ég er viss um það, að flokksmenn hv.þm., t. d. ráðh. í Danmörku og á Englandi, munu fyrst og fremst telja sig fulltrúa verkamanna, enda þótt þeir séu um leið almennir embættismenn. En þó að við framsóknarmenn teljum okkur fyrst og fremst fulltrúa bændanna, þá held ég að við höfum ekki vanrækt að beita okkur fyrir ýmsum framfara- og menningarmálum annara stétta. Vil ég þar nefna nokkur dæmi þess, hve alhliða við beitum okkur fyrir nytsemdarmálum til lands og sjávar. Þingið í fyrra samþ. lög um verkamannabústaði. Hv. 2. þm. Reykv. bar fram frv. um þetta efni, en það var svo úr garði gert, að engin leið var að samþ. það. En hver var það svo, sem bjó málið í færan búning og beitti sér fyrir framgangi þess? Það var nú enginn annar en atvmrh. Framsóknarflokksins og bændanna, sem það gerði. Á þinginu 1928 bar hv.þm. Ísaf. fram till. um styrk til sjómanna á Ísaf. til sumvinnufélags þeirra. Sú till. var felld. Hver var það svo, sem tók málið upp að nýju, aflaði því fylgis og fékk það samþ.? Það var atvmrh. bændanna, sem gerði það. Þessu ætti hv.þm. Ísaf. ekki að gleyma, því að með þessu hefir Framsókn sýnt fullan skilning á þörfum kjördæmis hans, sem þó er alls ekki sveitakjördæmi. Þá má og nefna rýmkun kosningaréttarins. Það var enginn annar en atvmrh. Framsóknar, sem bar það mál fram í fyrra og leiddi til sigurs. Enn má nefna umbætur þær á kjörum sjómanna, sem nú eru að fara í gegn um þingið, og eru fluttar af núv. stj. Svona má lengi telja áfram. Við höfum t. d. með atkv. okkar stuðlað að því að bæta kjör togaraháseta. Við höfum yfirleitt sýnt fulla samúð og fullan skilning á þörfum og nauðsynjum annara stétta þjóðfélagsins. Við höfum í ríkum mæli notað aðstöðu okkar til þess að koma fram margvíslegum mannúðar- og mannréttindamálum þeirra, sem minni máttar eru. Ég er því í mínum fulla rétti, þótt ég telji mig sérstaklega sem fulllrúa bændanna, vegna þess að ekki verður með rökum sýnt, að ég hafi látið áhuga minn á málum landbúnaðarins verða til þess að draga úr framkvæmdum stj. á öðrum sviðum. Hv. þm. Ísaf. hélt áfram hinni ítarlegu gagnrýni á Framsóknarflokknum og kom nú inn á það, hversu misskipt væri fjárstyrkjum af hálfu hins opinbera til landbúnaðar og til sjávarútvegs. Þessu til sönnunar benti hann á það, að Búnaðarfélag Íslands fengi miklu meiri fjárstyrk heldur en Fiskifélagið. Jú, það er að vísu rétt, að Búnaðarfélagsstyrkurinn er meiri, en hv.þm. mælir af ókunnugleik, ef hann vill gera þessi tvö félög hliðstæð, og hann má alls ekki draga af krónutölu styrksins nokkra ályktun um aðbúnað ríkisins að þessum stofnunum. Búnaðarfélagið hefir svo umfangsmikil störf með höndum og svo fjölháttaðar framkvæmdir á sviði landbúnaðarins, að það er ekki berandi saman við Fiskifélagið. Og þegar hv.þm. er að tala um styrki til landbúnaðarins, þá gætir hann þess alls ekki, að verulegur hluti þeirra rennur til kaupstaða og kauptúna landsins. Ég skal aðeins geta þess, að hæsta búnaðarfélag landsins að dagsverkatölu mun vera Jarðræktarfélag Reykjavíkur. Líkt má segja um búnaðarfélög t. d. í Vestmannaeyjum, á Ísafirði og víðar. Hvað Ísafjörð snertir, þá er nú verið að gera breyt. á jarðræktarlögunum, til þess að Ísfirðingar geti notið góðs af jarðræktarstyrknum. Þegar Búnaðarbankinn verður kominn á fót, þá mun verða stofnuð sérstök lánadeild fyrir smábýli við kaupstaði og kauptún. Þegar þess vegna þessir tveir hv.þm., hv.þm. Ísaf. og hv. 2. þm. Reykv., eru að gera samanburð milli sveita og kaupstaða í þessum efnum, þá fara þeir mjög villir vegar, því að það er í mjög vaxandi mæti, sem Búnaðarfélagið leggur til aukinnar ræktunar í kaupstöðum og kauptúnum, og er það vel farið. Þá kastaði hv.þm. þeim hanzka að okkur Framsóknarmönnum, að við afflyttum aðrar stéttir landsins, og okkar barátta gengi út á að rífa frá kaupstöðunum og efla sveitirnar á kostnað þeirra. Ég neita því, að nokkur sérstakur svipur sé yfir baráttu okkar, sem bendi til slíks, sem hér er borið á okkur. Það er með öllu rakalaust. En hitt er satt, að barátta okkar hefir mest gengið út á að fylla skarðið í vör Skíða, þ. e. a. s. rétta hag landbúnaðarins, sem hingað til hefir orðið harðast úti. En hver sú króna, sem tekin er úr þeim sameiginlega sjóði til framfara landbúnaðinum, er að vísu óbeint tekin frá öðrum stéttum jafnframt, en slíkt má segja um öll útgjöld hins opinbera. Annars finnst mér nú, sem sízt sæti á sumum flokkum að núa öðrum slíku um nasir, að minnsta kosti mun mörgum þykja þá skörin færast upp í bekkinn, er jafnaðarmenn fara að áfellast aðra flokka fyrir að ala á ríg milli stétta í landinu. Þeir hafa sízt sterka aðstöðu til þess að kasta steini að öðrum fyrir þær sakir. Þá hélt hv.þm. áfram krítik sinni á Framsóknarflokknum. Hann vildi halda því fram, að þessar fjárhæðir, sem veittar væru til landbúnaðarins, kæmu ekki nema að mjög litlu liði, eða jafnvel verra en það. Hann sagði, að tilætlunin með þessum styrkveitingum væri sú, að hjálpa bændum til þess að eiga meiri tekjuafgang um árslokin. Þetta er algerlega byggt á misskilningi og vanþekkingu á þessum málum. Ef hv.þm. athugar þetta til hlítar, þá mun hann komast að raun um, að þetta er ekki gert til þess að létta undir með árlegum rekstrarkostnaði bændanna, heldur, ef svo mætti að orði kveða, með stofnkostnaði þeirra. Það er verið að hjálpa til þess að auka ræktaða landið, koma upp rjómabúum og frystihúsum, auka og bæta búfjárstofninn, bæta húsakynnin og allan aðbúnað og hjálpar mönnum til þess að eignast jarðyrkjuvélar og nýtízkuáhöld. Það er ekki verið að hjálpa mönnum til þess, að rekstrarafkoman verði betri beinlínis það árið, heldur til þess að hjálpa þeim að koma upp betri og öflugri stofni í húsum, vélum, gripum og ræktuðu landi. Það er í rauninni verið að leggja þetta í sparisjóð, sem ríkið nýtur vaxta af í framtíðinni. Þessar styrkveitingar verða því öldungis réttmætar, enda skapa þær og skilja eftir sig tilsvarandi aukið verðmæti í landinu. Enn hélt hv.þm. áfram gagnrýni sinni á flokknum, og kom nú með ýmsar persónulegar játningar, sem sýndu það greinilega, að hér var um kosningaræðu að ræða. Það er sá partur ræðu hans, sem á að heyrast út til kjósendanna í landinu og afla hv.þm.atkv. Hann sagðist ekki vera á móti þessum styrkjum til bændanna. En svo kemst hv.þm. þó að þeirri niðurstöðu, að þeir séu oft og einatt hefndargjafir og beinlínis skaðlegir. Það er dálítið undarlegt, að hann skuli eigi að síður vera með slíkum ráðstöfunum, sem miða til óheilla og skaðsemdar, þeim er hljóta. Það væri nú skynsamlegra og hreinlegra af hv.þm., að vera beinlínis á móti þessum styrkveitingum, og játa það opinberlega fyrir landslýðnum. Þá sagði hv.þm., að við hefðum vanrækt að leggja á verðhækkunarskatt af löndum og lóðum í tilefni af því fé, sem við hefðum fleygt í vasa einstakra manna, eins og hann orðaði það. Ef það er rétt að við höfum vanrækt að gera nauðsynlegar umbætur á skattalöggjöfinni hingað til, þá er því ekki til að dreifa framvegis. Mþn. hefir verið sett í þessi mál, og í henni á sæti meðal annara hv.þm. Ísaf., svo hann getur væntanlega beitt áhrifum sínum í þá átt, sem hann var að tala um. Hv. þm. sagði að landbúnaðarpólitík okkar hefði að vísu bætt nokkuð aðstöðu bændanna um líðandi stund, en ekki um alla framtíð. Við höfum nú ekki verið við völd nema í rúm tvö ár, svo tæplega er að vænta allra umbóta á svo skömmum tíma, en ég verð að telja það mjög mikið lof, ef hægt er að segja, að við höfum bætt lífskjör manna um líðandi stund. En við höfum gert meira en að búa í haginn fyrir hina líðandi stund. Við höfum einnig unnið fyrir framtíðina. Við höfum vakið bændastéttina til dáða og framkvæmda, enda er nú risin sú alda meðal þeirra, sem á komandi árum mun rísa hærra og hærra og leiða til viðreisnar landbúnaðarins á Íslandi. Hitt skal ég játa, að það vantar mikið á, að við séum búnir að gera allt, sem við höfum ætlað okkur að gera. Það er fjöldi verkefna enn óleystur, og fjöldi mála, sem þarf að hrinda í framkvæmd. Framsóknarflokkurinn er hugsjóna- og umbótaflokkur, sem aldrei mun þrjóta verkefni.

Þær koma bara nokkuð seint þessar umbætur

. Þær koma þó fyrr en ef íhaldsmenn héldu um stjórnartaumana. Næsti kafli hjá hv.þm. snérist einkum um samvinnumálin. Hann sagði, að við gætum talað um þau í alla nótt, sem vitanlega er alveg rétt. Sérstaklega talaði hv.þm. um samvinnu annars vegar og þjóðnýting hinsvegar: Ég mun nú ekki stofna til deilu um hv.þm. um þessi mál að sinni, enda mun hann standa nær okkur í þeim efnum en margir aðrir flokksmenn hans. Hann á líka til þeirra að telja, sem jafnan hafa staðið framarlega í fylkingum samvinnumanna hér á landi. Ætt hans er ein merkasta samvinnumannaætt á Norðurlandi. Það er ekki takmarkið, sem skilur samvinnumenn og þjóðnýtingarmenn, heldur miklu frekar þær aðferðir, sem nota eigi. En það, sem hv.þm. vitnaði í úr ræðu minni, var það, að ég sagðist ekki vera með þjóðnýtingu af því að ég væri samvinnumaður. Hann sagði, að samvinna væri ómöguleg nema með sameign. Ég skal játa það, að á þröngu sviði hefir hv.þm. rétt fyrir sér, enda hafa samvinnufélögin þá lögbundnu reglu, að leggja árlega til hliðar í sjóð, og þann sjóð viljum við nota til ýmissa nytsamra hluta. Annars hvílir okkar samvinnubygging á því einkum, að einstaklingarnir eru frjálsir og sjálfstæðir atvinnurekendur eftir sem áður, en taka af frjálsum vilja höndum saman um hagsmuna- og menningarmál sín. Samvinnafélögin eru reist á grundvelli frjálsra samtaka en ekki á valdboði eða þvingun ofan frá. Þau byggjast á félagsþroska og skilningi einstaklinganna. Takmarkið er skipulag. Og við hyggjum, að það þjóðfélag verði styrkara, sem hvílir á þessum grundvelli, en á valdboðum og þvingun. Ég hygg, að það muni aldrei takast vel og eiga æði langt í land, þangað til mannkynið verði komið á það stig, að allt skipast við valdboð ofan að. Í þessu sambandi spurði hv.þm. mig um það, þegar svo væri komið fyrir samvinnumönnum, að við værum búnir að ná undir okkur 4/5 af verzlun landsmanna, og við sæjum, að það stafaði bagi af því, að ekki væru allir komnir inn í félagsskapinn, hvort við vildum ekki þvinga hina til inngöngu. Almenna svarið er hiklaust nei. Almenna reglan er sú, að menn eigi að ganga inn í samvinnufélagsskapinn af frjálsum vilja, af því að þeir séu sannfærðir um það af „ökonomiskum“, menningarlegum og mannúðarlegum ástæðum, en við ætlum aldrei að ná marki okkar með þvingun. En hinsvegar geta komið fyrir þær kringumstæður í einstökum atriðum, að við álítum, að eigi að fá löggjafarvaldið til þess að koma fram ýmsri löggjöf á þessu sviði. Þennan kafla um samvinnufélögin endaði hv.þm. mjög einkennilega. Hann tók eitt dæmi frá einstöku landi og sagðist vilja minna á hið stóra land Rússland, og mér virtist hann gera það til þess að sannfæra okkur um, að við ættum heldur að fara þjóðnýtingarleiðina heldur en samvinnuleiðina. Mér þótti þetta mjög óheppilegt dæmi, því að ég held nú að þeir sem ráða lögum og lofum í Rússlandi, séu alls ekki flokksbræður hv.þm., heldur sé það einmitt sá partur af hans flokki, sem þeir algerlega afneita, og að margar aðfarir þeirra þar séu jafnaðarmönnum hér á móti skapi. Að öðru leyti finnst mér og dæmið einkennilega valið. Ég hefi að vísu ekki getað síðustu árin fylgzt eins vel með í samvinnufélagshreyfingunni og áður, en ég hefi heyrt, að ráðandi menn í Rússlandi hafi byrjað á því að ráðast á samvinnufélögin. Þótt þeim hafi snúizt hugur síðan, þá hófu þeir starfsemi sína með því að ofsækja samvinnufélagsleiðtogana og senda þá til Síberíu. Yfirleitt held ég, að það hafi verið mjög svipað og í því ríki, sem er lengst til hægri, Ítalíu, því að Lenin og Mussolini munu hafa haft sömu aðstöðu gagnvart samvinnufélögunum, nefnilega að rífa þau niður. Við höfum sömu aðstöðu hér. Íhaldsmenn hægra megin og sócíalistar vinstra megin reyna að rífa okkur í sig. Það víðasta, sem hv.þm. kom að, í sambandi við þessa „krítik“ viðvíkjandi landbúnaðinum, var fremur skattamálefni. Hann sagði, að við framkvæmdir okkar væru það jarðeigendur einir, sem græddu. Hann segir, að við knýjum landsmenn til að rækta upp landið, leggja vegi og byggja brýr, en allt þetta sé til þess að jarðeigendur græði. Þetta er ekki rétt. Hinar miklu framkvæmdir víðsvegar um land efla almenna velmegun. Þær hækka kaupið og bæta afkomumöguleika fólksins yfirleitt og lífskjör þess. En þegar hv.þm. ber okkur á brýn, að við gerum ekkert annað en þetta, þá er það rangt, því að við erum þegar búnir að stíga spor til þess að koma í veg fyrir þær slæmu afleiðingar, sem hv.þm. er hræddur við. Við höfum með Byggingar- og landnámssjóðnum gert ráðstafanir til þess að hindra, að fjárstyrkur ríkisins breytist í óeðlilega verðhækkun, sem braskarar geti stungið í sinn vasa. Í ábúðarlaga frv., sem liggur fyrir þessu þingi, er líku stigið spor til þess að hindra þetta. Ég játa að vísu, að þarna eru viðfangsefni, sem við erum ekki búnir að vera nóg til þess að leysa, en sem við vitum, að við eigum eftir að leysa og munum leysa. Þeim ásökunum, sem hv.þm. hefir borið á okkur, vil ég því algerlega vísa á bug. Þá sagði hv.þm. enn, að okkar aðalstefna í landbúnaðarmálunum væri að fjölga býlunum úti um land. Þetta er alveg rétt. Bæði Byggingar- og landnámssjóðurinn, ábúðarlögin og fleira stefnir að því að fjölga sjálfstæðum býlum í landinu. Hv. þm. kvað þetta vera á móti þróuninni, það ættu að rísa upp risavaxin fyrirtæki, sem notuðu fullkomnustu vélar, og þetta eitt borgaði sig. Ég skal viðurkenna, að á ýmsum sviðum í þjóðfélaginu eru það stór fyrirtæki, sem framtíðin tilheyrir. En ég vil mótmæla því, að þetta eigi að heimfæra á öllum sviðum. Það á ekki við í landbúnaðinum og sízt í landbúnaðinum á Íslandi. Þróunin hér er einmitt sú, að það eru smábýlin, sem eiga framtíðina fyrir sér, en stóru býlin standast ekki samkeppnina. Við vitum líka, hvernig farið hefir í einu mesta landbúnaðarlandi heimsins, Danmörku. Þar var mikið af stórum herragörðum, en smábýlin fá. Hefir stefnan verið sú að herragörðunum sé að fjölga? Nei, hún hefir einmitt gengið þvert á móti. Herragarðarnir hrynja hver af öðrum. Þeir eru teknir og stykkjaðir niður. En eru það nú aðeins vinstrimennirnir, sem eru á þessari vitlausu braut? Ónei, þeir, sem hafa stutt þá til þess, eru einmitt flokksbræður hv.þm. Ísaf., jafnaðarmennirnir, sem hafa þarna starfað þvert á móti skoðun hv.þm. Ég álít, að eins og þetta á við í Danmörku, eigi það enn frekar við hér á Íslandi. Sú stefna, sem nú ríkir, að fjölga smábýlunum, er einmitt sú rétta. Þó að gott geti verið að hafa þennan mikla rekstur og hafa fólkið eins og ósjálfráð verkfæri, er það ekki nema að litlu leyti af því góða, og það á ekki við í landbúnaðinum. Það, sem þar á bezt við, er að bóndinn sé sjálfstæður maður, svo að hann finni, að hann starfar að sjálfstæðri vinnu, sem ber arð í hans skaut. Þess vegna get ég ekki fallizt á það, þegar hv.þm. segir, að við höfum vanrækt að stofna þessi stórbú, sem rekin séu með vélum. Við höfum ekki vanrækt það, fremur en bændafrömuðirnir suður í Danmörku. Þeir hafa einmitt stuðlað að því að rifa niður herragarðana. Hitt er annað mál, að eins og frv., sem liggur fyrir hv.Ed., fer fram á, þá viljum við ríkisrekstur við bændaskólana, til þess að geta gert þar ýmsar gagnlegar tilraunir. Nú held ég, að ég muni búinn að fara orðum um velflest af því, sem hv.þm. talaði um og snerti landbúnaðinn. Og þó að ég hefði getað gert það miklu betur, með því að búa mig undir, býst ég við að hafa sýnt fram á, að við Framsóknarmenn séum algerlega í samræmi við kröfur tímans. Við erum búnir að stíga mörg spor í þessa átt, en þó er langt um meira framundan. Það er einmitt þetta, sem ég vil undirstrika, að 90% af framkvæmdamálum okkar eigum við eftir að framkvæma. Það, sem fram kom í síðari hluta ræðu hv.þm., var meira smælki, einstök atriði og tíningur, sem ég skal reyna að verða fljótari með. Hv. þm. kom inn á aðstöðu landsstj. hér á Alþingi og gerði mikið úr því, hvað landsstj. hefði getað komið litlu fram. Hann sagði, að tiltölulega lítið væri samþ. af frv. stj., sumpart vegna þess að hún hefði ekki bolmagn til þess, og sumpart ekki áhuga. Það er eins og hv.þm. gangi út frá því, að fyrst við erum í stjórn, þá getum við gert allt. Slíka kröfu er ósanngjarnt og ranglátt að gera til þessarar stj., þar sem hún hefir meiri hluta í hvorugri þingdeild, og þessvegna verðum við, til þess að koma fram okkar málum, að fá styrk frá nábúum okkar, annaðhvort til hægri eða vinstri. Stundum fáum við stuðning frá þeim til hægri handar. Um landbúnaðarmálin fáum við oftar og betur stuðning frá jafnaðarmönnum. En í mjög mörgum stórum málum vill hvorugur flokkanna hjálpa okkur, sumpart af því, að þeir eru á móti þeim, en sumpart af því, að þeir vilja ekki að okkur verði of mikið ágengt. Ég býst við, að dómur sögunnar muni verða sá, að sú stj., sem nú hefir setið 2½ ár, hafi á stuttum tíma komið fram tiltölulega mörgum málum. En þetta er ekki eingöngu stj. að þakka. Við höfum fengið yfir okkur alveg sérstakt góðæri, sem hefir gert okkur fært að framkvæma meira af góðum verkum en nokkurntíma hefir verið, síðan þetta land var byggt. Hv. þm. sagði ennfremur, að við tækjum því með jafnaðargeði, þó að okkar frv. fengi ekki framl. Við verðum að sætta okkur við það, vegna þess að við höfum ekki meiri hluta í þinginu. Ég þakka auðvitað fyrir þau „kompliment“, að við tökum því alltaf með jafnaðargeði. Ég held reyndar, að það sé ofmælt, því að þótt ég sé ekki skapverri maður en aðrir, þá er það þó oft, að ég tek því ekki með jafnaðargeði, þegar mál eru drepin fyrir mér. En ég vona, að ekki beri mikið á því, fyrst hv., þm. segir þetta. Við erum sem sé ekki nógu sterkir, en ég vona, að spá hv.þm. sé sönn, að við sé um alltaf að stækka, þannig að eftir næstu kosningar getum við komið öllum okkar málum fram. Annars höfum við dálítið svipaða aðstöðu eins og Magnús Stephensen sagðist hafa sem landshöfðingi: Hann væri eins og viss skepna milli tveggja nagla. Hann átti við Alþingi annarsvegar og dönsku stj. hinsvegar. Við höfum annan nábúann til hægri og hinn til vinstri, og þeir gætu mulið okkur á milli sín, ef þeir væru nógu samtaka. Hvort þeir gera það, verða þeir sjálfir að gera út um Í þessu sambandi sagði hv þm. það, sem honum þótti svo gaman að segja, að hann sagði það 3–4 sinnum og hafði þó áður endurtekið það 3–4 sinnum, sem sé, að stj. lifði ekki á eigin verkum, heldur á syndum Íhaldsflokksins. Það er vitanlega satt, að allir stjórnmálaflokkar lifa ekki einungis á sínum eigin verðleikum, heldur líka á syndum annara. Menn eru ekki alltaf með stjórnmálaflokkum, vegna þess að þeir fallist á allt, sem þeir gera, heldur af því að hinir hrinda þeim ennþá meira frá sér. Það er satt, að Íhaldsfl. hefir framið miklar vanrækslur, og ég efast ekki um, að það hefir hjálpað okkur mikið, sérstaklega meðan við vorum andstöðuflokkur. En ég vil halda því fram hiklaust, að síðar meir muni mest hjálpa okkur, hvað við höfum komið mörgum góðum málum í framkvæmd, bæði fyrir sveitirnar og smælingjana í kauptúnum, á sviði mannréttindamálanna, menntamálanna og mannúðarmálanna. Þá eru einstök atriði eftir, sem ég gæti kallað eldhúsdagskaflann í ræðu hv.þm. Hann vék að tryggingarmálunum og gat þess, að 1928 hefði verið Samþ. þáltill., þar sem var skorað á stj. að láta undirbúa alþýðutryggingar. Hún hefði sýnt of mikið tómlæti í þessu, og kvaðst hann harma það mjög. Ég harma það líka, að þetta mál er ekki komið í framkvæmd ennþá. Ég er hv.þm. sammála um, að þessi löggjöf er meðal þýðingarmestu löggjafar, sem við þurfum að koma á. En það, sem veldur drættinum, er ekki tómlæti stj., heldur það, að hún hefir ekki haft á að skipa nógum starfskröftum. Fyrst eftir að þáltill. var samþ., var ekki hægt að snúa sér til annars en manns, sem mjög var hlaðinn öðrum störfum. Og það var ekki fyrr en í haust, að maður fékkst til að taka þetta mál að sér, en hann starfar nú að því með óskertum starfskröftum. Ég vona því, að við getum fengið þetta mál vel undirbúið fyrir næsta þing. Hv. þm. vék að endurskoðun launalaganna og hélt því fram, að ekki væri rétt að fresta endurskoðun þeirra, þangað til búið væri að verðfesta peningana. Ég er honum mjög ósammála um þetta. Ég álít ekkert vit í því að gefa út ný launalög nú, og svo gæti komið fyrir, að t. d. hv. 3. landsk. yrði aftur fjmrh. og vildi hækka krónuna aftur og stofna til þess glundroða, sem það hefði í för með sér. Mér er það svo mikið kappsmál að verðfesta peningana, að ég tel einmitt gott að hafa þennan písk á þá, sem vilja endurskoða launalögin, að það verði ekki gert fyrr en búið er að verðfesta peningana. Hv. þm. kom inn á það, að landstj. hefði aukið lóðabrask hér í Reykjavík, og átti hann þar við, að grunnur hefði verið keyptur undir landssímahús. Ef hv.þm. álítur, að stj. hafi sérstaklega stutt að lóðabraski í bænum með því að kaupa þessa lóð við Austurvöll, þá hafa nú fleiri orðið til þess að auka það. Því nokkrum vikum áður en ríkisstj. keypti þessa lóð, þá keyptu flokksbræður hv.þm. Ísaf. stóra húseign og stóra lóð við Tjörnina, fyrir á annað hundrað þús. kr., eins og hin lóðin var keypt á. Svo að við erum þá undir sömu fordæminguna seldir, og fá nú Íhaldsmenn einhverja átyllu til þess að skamma okkur fyrir að vera samtaka í óknyttunum. Síðan bar hv.þm. fram tvær fyrirspurnir. Önnur var sú, hvort stj. ætlaði að láta þetta kjörtímabil líða án þess að endurskoða kjördæmaskipunina. Ég hefi ekki haft tækifæri til að bera mig saman við samverkamenn mína og flokksbræður. En ég get látið hv.þm. vita, hver er mín skoðun í þessu máli. Kjördæmaskipun sú, sem nú er hér á landi, er orðin mjög gömul. Það hafa verið gerðar nokkrar breyt. á henni með því að bæta við nýjum þm. Á þeim áratugum, sem liðið hafa síðan hún var sett, hefir orðið töluvert mikil breyt. á okkar þjóðlífi, þannig að mikill hluti fólksins hefir flutzt í kauptúnin. Ástæðan til þess er fyrst og fremst sú, að þeir, sem áttu að stjórna peningamálum okkar, beindu peningastraumnum til kauptúnanna. Því það er nú svo, að fólksstraumurinn fer þá sömu leið, sem peningum er beint. Og síðustu 30–40 árin hefir mannfjölgunin verið langmest í kauptúnum landsins. Nú er ný stefna að ryðja sér til rúms í þessu máli. Fyrir atbeina Framsóknarflokksins og með stuðningi annara flokka er nú reynt að stöðva þennan fólksstraum úr sveitunum til kaupstaðanna. Lánsstofnunum hefir verið komið á fót, sem eiga að beina peningastraumnum út í sveitirnar, til þess að gera mönnum mögulegt að lifa þar góðu lífi. Við stöndum á tímamótum. Ráðstafanir þess opinbera eru að gera breytingu á þessum sviðum. Þeir fá nú réttinn, sem áður hafa orðið að þola órétt. Sveitirnar fá nú aftur það, sem ranglega var frá þeim tekið. Þá hefir verið talað um að breyta kjördæmaskipuninni, til þess að lagfæra þetta ranglæti. Ég ætla að segja það fyrir mitt leyti, að mér finnst það væri óheppileg ráðstöfun að hafa eingöngu fyrir augum höfðatöluna í kaupstöðunum og sveitum eins og hún er nú. Landbúnaðurinn á kröfu til þess að fá að sýna það, hver árangur verður af því, að hann er að fá nokkuð af því, sem hann á að fá. Ég vil láta það sýna sig, að eftir 20–30 ár verði komið það jafnvægi á, að færri leiti þá til kaupstaðanna en fleiri til sveitanna en nú er. Þegar það jafnvægi er komið á, er kominn tími til að breyta kjördæmaskipuninni. En ég vil lýsa hér yfir því, að ég álít það ekki tímabært nú að gera ráðstafanir til þess að breyta kjördæmaskipuninni. Fyrirspurninni um bankaeftirlitsmanninn mun hæstv. fjmrh. svara. Það heyrir ekki undir mig. Hv. þm. minntist á Íslandsbankamálið. Ég mun ekki frekar en áður fara út í það. Hv. þm. sagði að deilan hefði staðið um það, hver hefði átt að borga töp Íslandsbanka. Eins og ég hefi vikið að áður, álít ég dæmið hafi verið rétt sett upp hjá stj. Stj. afgreiddi málið þannig, að þátttaka fékkst frá öðrum en ríkinu til þess að standa undir töpum bankans. Það hefði orðið meira tjón fyrir ríkið ef ekkert hefði verið gert í þessu máli. Stj. reyndi að afgreiða málið á fjárhagslegum grundvelli með það fyrir aug um að láta hrunið fyrir ríkið og aðra verða sem allra minnst. Eru það ólík afdrif málsins eða láta allt lenda á ríkinu svo sem til var ætlazt í upphafi af íhaldsmönnum. Þá eru aðeins tvö atriði eftir. Hv. þm. talaði um bitlinga stj. og nefndi viðvíkjandi því þau tvö dæmi, að hv. 3. landsk. var falið að athuga skilyrði fyrir því að setja á stofn síldarverksmiðju og hv. 1. þm. Skagf. var sendur til Akureyrar í sérstökum erindum fyrir stjórnina. Þessi dæmi, sem hv.þm. nefndi, eru bæði frá árinu 1927, rétt frá fyrstu mánuðum, sem núv. stj. sat að völdum. Árin 1928, 1929 og það, sem liðið er af árinu 1930, nefnir hv.þm. engin dæmi þessa. Í þessu efni get ég því verið mjög ánægður með aðfinnslur hv.þm. Ísaf. Síðasta atriðið, sem hv.þm. beindi til stj. var um umframgreiðslur í fjárl. og að stj. vanrækti að skýra þinginu frá, hvernig á því stæði. Ég vil benda hv.þm. á það, að í byrjun hvers þings hefir fjmrh. þessarar stj., flutt ræðu um afkomu síðasta árs, og þá um leið gert grein fyrir umframgreiðslum og hvernig þeim hafi verið varið hverri fyrir sig. Það er því ekki rétt hjá hv.þm., að stj. hafi vanrækt þetta. Fjmrh. hefir skýrt frá þessu á hverju þingi og hefir því aðallega verið varið til þess að framkvæma nauðsynlegar samgöngubætur, svo sem brýr og vegi. Ég vona, að hv.þm. Ísaf. sé mjög ánægður með það. Þá er ég loks búinn að svara hv.þm. Ísaf. Ég skal játa, að ræða hans var að mörgu leyti skemmtileg, fróðleg og eftirtektarverð. Þetta er líka hans fyrsta landskjörsræða. Ég efast ekki um, að það, sem hv.þm. sagði um stefnu okkar framsóknarmanna í landbúnaðarmálum, var vel meint. Hann vildi gerast kennari okkar í landbúnaðarmálunum. Við framsóknarmenn munum ekki sækja neina fræðslu til hans um þetta efni. Ég veit, að hann getur veitt betri fræðslu á öðrum sviðum. Hv. þm. sagði í þessari fyrstu landskjörsræðu sinni, að við framsóknarmenn lifðum á syndum íhaldsins. Ég vona, að flokkur hans eigi líka eftir að græða mikið á syndum þess, og ég vona líka, að þó að flokkur okkar eigi áfram eftir að stækka og stækka, þá þurfi ekki jafnframt af því að leiða, að flokkur hans stækki ekki nóg líka - t. d. við landskjörið næsta.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég var ekki viðstaddur hér í deildinni í gær, þegar hv.þm.N.-Ísf. mælti til mín nokkrum orðum. Ég held samt, að mér hafi tekizt að fá aðalatriðin úr ræðu hans, svo að ég get vikið að henni fyllilega. Hv. þm. minntist á það, að vinsældir mínar væru litlar hjá vissum mönnum í vissum stéttum. Þetta ætti að gleðja hv.þm., því það er í pólitík, eins og svo víða annarsstaðar, að eins dauði er annars líf. Ef þetta væri rétt hjá hv.þm., get ég ekki skilið í því, að hann og aðrir skuli þurfa að eyða eins miklum tíma til þess að vinna móti mér, sem raun ber vitni um. Ég ætla að nota tækifærið og færa hér fram ýms rök, sem benda alveg í gagnstæða átt við ræðu þessa hv.þm. Það eru nú nýlega afstaðnar bæjar stjórnarkosningar hér í Reykjavík. Er það í fyrsta skipti, sem Framsóknarflokkurinn hefir boðið fram lista við þær kosningar. Það var ekki spáð vel fyrir flokki okkar. Andstæðingar hans sögðu, að hann hefði ekkert fylgi. Hv. þm. Dal. reiknaðist það til, að listinn mundi fá 200 atkv. og því engum fulltrúa koma að. Aðalmálgagn Íhaldsins, Morgunblaðið, var svo hlálegt, að það gerði þessa kosningabaráttu alveg ranglega að baráttu Íhaldsins við mig, í stað þess að hún var við Framsóknarflokkinn og fulltrúa hans. Ef þetta væri rétt hjá hv.þm.N.-Ísf., að ég væri illa liðinn í bænum, þá hefði spádómur hv.þm. Dal. átt að rætast, ef sú skoðun Mbl. var rétt, sem ég vil þó ekki halda fram, að kosningin snerist um fylgi mitt. En hvernig fór? Menn furðaði ekki á því, hvað Sjálfstæðisflokkurinn eða Jafnaðarmenn fengu - það vissu menn fyrir -, heldur hvað Framsóknarflokkurinn fékk mörg atkv. Framsóknarflokkurinn fékk sjöfalt meiri atkv.fjölda en flokksbræður hv.þm. Dal. höfðu búizt við. Þetta er í rauninni lítilfjörlegt atriði. Mér dettur ekki í hug, að það hafi verið mín vegna, að Framsóknarflokkurinn hafði svo mikið fylgi. Ég verð aðeins að geta þessa, fyrst hv.þm. vék að þessu og aðalmálgagn flokks hv.þm. túlkaði málið svo, að ef Framsóknarflokkurinn tapaði, væri það minn ósigur. En þá er það líka minn sigur, að flokkurinn sigraði. En held því, að hv.þm. hafi reiknað rangt í þessu efni. Þá vil ég líka minna á annan voða, sem líka snertir hv.þm. og hans bardagaaðferð. Hv. þm. var ekki ákaflega orðavandur. Orðalagið var eins og þegar ómenntaðir eða drukknir menn eru að tala. Svo vonskuþrungin var ræða hans. Ég get ekki skilið, hvernig hv.þm., sem ekki er talinn ógreindari en sumir aðrir félagar hans í íhaldinu, gat látið sér slíkt orðbragð um munn fara. Ég vil segja honum það, að svona framkoma gagnvart mér og mínum samherjum hefir ótvírætt orðið okkur til mikils gagns. Ég veit ekki, hvort hv.þm. veit það, að það er einskonar gagnkvæmt leynisamband milli mín og Morgunblaðsins, hefi einu sinni heyrt sagt, það var víst Jakob Möller sem hélt því fram, að ég borgaði fyrir að skrifa vitlausar greinar í því blaði og skriði svo á heimsku Morgunblaðsins. Þetta var vitanlega gamanyrði. En sambandið, sem er milli mín og Morgunblaðsins, er þannig, að Morgunblaðið flytur um mig 1–3 skammargreinar á dag allan ársins hring. Þetta lítur á yfirborðinu út eins og það muni skaða mig, og þannig er til þessara árása stofnað. Þar sem Mbl. er dagblað og kemur í flest hús í bænum, en Tíminn, sem leiðréttir villur Mbl., aðeins vikublað og kemur í miklu færri hús í bænum, mætti búast við, að hér væri ójafn leikur, íhaldinu í vil. En raunin er samt sú, að af þessum skömmum Morgunblaðsins hefi ég fengið mitt aðalfylgi, því ekkert hefir sannfært fólk betur um að ég sé á réttri leið, en að það málgagn, sem þjóðin veit að vinnur jafnan það ógagn, sem það framast getur hverju góðu máli, og er að máli og formi til eitt göfumæli, skuli vera mér fjandsamlegt. Um aðalmálgögn íhaldsins má segja, að þau leggi jafnan til mála það heimskulegasta og illgirnislegasta, og það á hinn ódrengilegasta hátt. Það er ekki lítils virði að hafa slíkt blað á móti sér. En hvað græðir svo Mbl. á mér? Það græðir það, að sorinn úr fólkinu hér í Reykjavík, sérstaklega fólk, sem styður Storm og Framtíðina auk hinna viðurkenndu flokksblaða, þjappar sér ennþá fastar utan um Morgunblaðið, eins og t. d. Páll, sem ekki lokar. Slíkir menn verða ennþá meiri vinir Morgunblaðsins en áður. Slíkir menn heimta daglega ákveðið magn af ósannindum, rógi og níði um mig og nokkra aðra af andstæðingum kyrrstöðuflokksins. Aukið fylgi þessa fólks er gróði Morgunblaðsins. Það vill heldur hafa illa með sér en enga. Og til þess að ná í þessa menn notar það mig sem agn. Þegar ég er til lengdar burtu úr bænum, verður Mbl. dauft og bragðlaust, en við heimkomuna verður Mbl. eins og hálfskrælnaður eyðimerkurgróður, þegar regnið kemur og færir nýtt líf í hálfdauða leggi og blöð. Þannig útvega ég Mbl. sterkt og öruggt fylgi hjá dreggjum þjóðfélagsins, en það eykur aftur fylgi mitt hjá þeim hluta þjóðarinnar, sem er sæmd að þiggja frá stuðning í almennum málum. Þá kom hv.þm. að máli, sem nú er fyrir Ed., frv. um fimmtardóm. Það mál kemur væntanlega hingað áður langt um líður, og er því ekki þörf að eyða miklum tíma í það, sem hv.þm. sagði. Hv. þm. vildi ekki breyta nafninu á aðaldómstól okkar. Hann vildi ekki nafn frá þjóðveldistímanum. Hann vildi ekki leggja niður nafn, sem er sett á okkar kúgunartíma, nafn, sem er útlent og málfræðilega rangt. Það er eins og hann óttist hið fagra nafn aðaldóms Íslendinga frá þjóðveldistímanum, frá frelsisöld þjóðarinnar. Þessi lítilsigldi hugsunarháttur er til hjá gömlum innlimunarmönnum, sem aldrei hafa trúað því, að Ísland gæti verið annað en útkjálki af Danmörku. Þegar hæstaréttarlöginn voru gerð árið 1919, voru þeir, sem að þeim stóðu að sumu leyti á líku stigi og hv.þm.N.-Ísf. Þeir fóru sem sé til Danmerkur og ekkert nema til Danmerkur, og fengu þar lánaða fyrirmynd og nafn að úrslitadómstóli fyrir Íslendinga. Engum þessara leiðtoga datt í hug Noregur, Svíþjóð, Sviss eða Þýzkaland og reynsla þeirra þjóða. Þeir voru þessum löndum ókunnugir. Þeir, sem það frv. sömdu, þekktu t. d. ekki opinbera atkvgr. í dómstól. Þetta var kannske afsakanlegt á þeim tíma. Það liðu ekki nema 2 ár frá því að hæstaréttarlagafrv. var samþ. og þangað til pólitískir vinir hv.þm. höfðu forystuna í því að enska lánið var tekið. Og það voru sömu menn, samherjar hv.þm., sem gerðu hvorttveggja. Það liggur nú fyrir fjárhagsnefnd Nd. skjal, sem sýnir tildrög enska lánsins og menningarástand þeirra manna, sem að því stóðu fyrir Íslands hönd, og þetta skjal er ritað af einum þeim manni, sem stóð að þessu verki. Eftir að fjármálaráðh., hv. 1. þm. Skagf., hafði veitt viðnám í þinginu og lagt fast á móti, að tekið yrði stórlán, var hann kúgaður til þess af fjárglæframönnum flokksins. Menn skyldu nú ætla, að fyrst fjármálaráðh. vildi ekki taka lánið, þá hefði forsrh. farið utan til þess. Nei, hvorugur þeirra fór til að taka lánið, en annarhvor eða báðar útveguðu landinu hæfilega umboðsmenn! til lántökunnar. Þeir leituðu til aumustu braskara Kaupmannahafnar og fundu þar menn til þess að vera hjálparhellur og forverðir þess manns, sem endanlega fékk umboð til að undirrita veðsetningu tollteknanna árið 1921. Í ýmsum skjölum þessa máls, sem hv.þm. hlýtur að hafa séð, er lýsi mjög átakanlega þeim ræfilsskap, sem kom fram hjá forráðamönnum íslenzku þjóðarinnar í þessu máli. Jón heitinn Magnússon sagði, að sér fyndist engir hafa áhuga fyrir þessari lántöku, nema þeir, sem að því ynnu og vildu fá milliliðsgróða. Hin umrædda skýrsla ber þetta nokkuð með sér. Ein aðalsöguhetjan í þessum sorgarleik var danskur maður, oftast nefndur Kúlu-Andersen. Átti hann og annar maður til, sem virðist hafa lagt til samböndin viðskiptaþekkinguna í London, að fá lánað á bónbjörgum, og helzt hjá okrurum, fé til Lundúnaferðar. Gekk þeim erfiðlega að slá sér aura. Eitt sinn urðu þeir félagar að aflýsa farmiðum hjá Bennett, vegna peningaleysis. Loks var ferðin afráðin, og segir ein af söguhetjunum þannig frá í skýrslu sinni til þingsins á bls. 6: „Fór ég svo til kunningja míns - kl. var þá orðin 12 - og bað hann um 8000 kr. strax. Hann átti aðeins 4000 kr. heima, en lofaði hinu fyrir kl. 4 heim til mín. Stóð það heima. Allir vita, hvað slíkt kostar“. (Auðséð að peningarnir hafa verið fengnir hjá okrara). „Fór ég svo til Bennetts að fá farseðla. Var þá búið að sækja farseðla sendiherra og Andersens. Leitað var að Andersen á öllum vínstofum og hótelum og fannst hann loksins kl. 1 um nóttina, að því er sýndist dauðadrukkinn, í Gautagötu. Hann vissi ekkert um, hver hefði borgað farseðlana. Hann færi ekki fet nema hann fengi lánuð 100 sterlingspund til ferðarinnar. Lét ég hann eiga sig. Vissi að nr. á farseðlum okkar voru í röð, þannig að við yrðum að sitja saman. Hefi ég aldrei séð skemmtilegra „diplomat“-andlit en á sendiherra, þegar ég rétt eftir að Esbjerglestin lagði af stað, settist milli hans og Andersens, sem svaf í horninu á klefa okkar“. Áframhald ferðarinnar og vinnubrögðin í London voru eins og byrjunin. Eitt hundrað þús. kr. átti hv. 1. þm. Skagf. að borga milliliðum eins, og Kúlu-Andersen. Koma enn harðar kröfur á ríkissjóð til að bæta ofan á milliliðseyðsluna við enska lánið. Það var flokkur hv.þm.N.-Ísf., sem tók enska lánið 1921. Þessi sami flokkur gerði hæstaréttarlögin 1919. Ég veit ekki, hve langt verður þangað til dómstólunum verður breytt. Hitt veit ég, að þjóðin er á allt öðru menningarstigi nú en fyrir 10 árum. Menn gera sig nú ekki ánægða með Kúlu-Andersen sem leiðtoga til fjármálaráðstafana fyrir Ísland, og menn gera sig heldur ekki lengur ánægða með útibússtjóra eins og hv.þm.N.-Ísf. Kem ég kannske að því síðar, hverja sögu hann á í íslenzkum fjármálum. Ég hefi minnzt á enska lánið 1921, og þann manndóm, sem nánustu flokksbræður og yfirmenn hv.þm.N.-Ísf. sýndu þá. Sömu menn undirbjuggu hæstaréttarlögin 1919, og sömu menn fjandskapast sem mest þeir mega gegn því, að formi og vinnubrögðum úrslitadómstólsins sé breytt í samræmi við niðurstöðu og reynslu samtíðarinnar í hinum ágætustu menningarlöndum. En ef hv.þm. vill vita, hver Íslendingur hefir talað með mestri hörku um ófullkomleika núveranda aðaldómstóls landsins, þá er það Lárus Jóhannesson. Hann sagði fyrir undirrétti í Hafnarfirði, að ef nokkurt réttlæti væri til í landinu (í þessu tilfelli hjá þeim tveim dómstigum, sem um málið áttu að fjalla), þá yrði Tervani-skipstjórinn sýknaður. Hæstiréttur sakfelldi skipstjórann. Eftir orðum þessa íhaldsforkólfs og höfuðeiganda Mbl. hefir hæstiréttur mjög undarlega afstöðu til réttlætisins í landinu. En hvorki þessi hv.þm. né aðrir hafa nokkurntíma áfellt L. J. fyrir þessi orð. Líklega eru þeir honum sammála. Þá var hv.þm. eitthvað að dylgja um framkomu mína í sambandi við héraðsskóla Sunnlendinga að Laugarvatni. Það mun hafa verið áframhald af rógi íhaldsblaðanna undanfarna daga, sem hefir gengið í þá átt, að ég hafi ætlað að taka með óleyfilegu móti vörur og peninga til þessarar húsbyggingar. Er því rétt að kryfja sögur þessar til mergjar. Það er sagt, að ég hafi stolið gólfplötum frá landsspítalanum. Það er sagt, að ég hafi stolið sementi frá skrifstofubyggingunni Arnarhvoli. Og peninga í Laugarvatnsskólann á ég að hafa tekið frá gjaldkera alþingishátíðarnefndarinnnar. Og hver er svo sannleikurinn? Að húsameistari selur byggingarnefnd skólans eitthvað af vegghellum frá landsspítalanum, sem af gengu og þurfti að koma í verð. Að verzl. Jóns Þorl. varð sementslaus í haust, og ekki varð lokið við fjölda hús hér í Rvík í tæka tíð af þessari orsök. Þá fékk húsameistari lánaðar nokkrar tunnur af steinlími handa Laugarvatnsskóla, frá þeim manni, sem hafði Arnarhvol í samningsvinnu og lagði til allt efnið sjálfur. Þetta eru hinar drengilegu aðfarir íhaldsmanna og blaða þeirra. Þeir segja ekkert við því, þó að einn af þeirra samherjum eyði heilli milljón af fé Landsbankans handa óreiðumönnum í átthögum sínum, en þeir reyna að ófrægja mig með algerlega ósönnum sögum um eyðslu af almannafé, sem hvergi hefir átt sér stað. Hugsið ykkur, hvað hefði mátt gera fyrir alla þá peninga, sem ríkið tapaði á fjármálavesöld þessa hv.þm. þegar hann var útibússtjóri Landsbankans á Ísafirði. Fyrir það hefði mátt byggja t. d. fimm sinnum slíka byggingu sem Arnarhvol, og þeir hefðu nægt í mestan hluta kostnaðarins við landsspítalann. En þeir eru nú farnir fyrir bókstaflega ekki neitt. Það eina, sem hægt væri að færa hv.þm. til málsbóta, er það, að hann hafi ekki ætlað sér að tapa þessu fé. En þá er ekki eflir önnur skýring en sú, að hann hafi alls ekki verið fær um að gegna starfi sínu sem útibússtjóri, sökum gáfnasljóleika; að hann hafi ekki séð það, að þessum mönnum var ekki óhætt að lána. En hvað gefur manni með slíka fortíð hug til þess, að ætla að koma fram á Alþingi sem fjármálamaður eftir slíka ósigra ? Þá sný ég mér að hv. 1. þm. Skagf. Hann byrjaði að tala um áfengisverzlunina; get ég svarað honum og hv.þm. Borgf. í einu því sem að henni laut. Það kemur illa við hv. 1. þm. Skagf. hvað áfengisverzlunin er miklu betur rekin nú en í hans stjórnartíð. Að þar er hætt að lána vínin, og þannig fyrirbyggt að nokkuð tapist af fé verzlunarinnar. Nú vildi hann halda því fram, að rekstrarkostnaður áfengisverzlunarinnar hefði aukizt síðan núverandi forstjóri hennar tók við, og að hann hefði orðið meiri við áfengisverzlunina 1928 síðara missirið heldur en var hið fyrra missiri meðan Mogensen stýrði. Til að fá fulla vissu um þetta efni hafa þeir Jón Guðmundsson og Börn Steffensen endurskoðendur áfengisverzlunarinnar verið beðnir um skýrslu, og hafa þeir svarað sem hér segir: „Að gefnu tilefni vottum við undirritaðir, að þegar nákvæmur samanburður er gerður á rekstrarkostnaði Áfengisverzlunar ríkisins fyrra og síðara missirið 1928, þá verður raunin sú, að rekstrarkostnaðurinn er 15519,04 kr. lægri síðara missirið en hið fyrra. Í skilagrein þeirri, sem endurskoðendur landsreikninganna fengu frá Áfengisverzluninni, mátti sjá, að síðara missirið höfðu verið greiddir skattar og fleira, sem ekki gerðu niðurstöðutölurnar einar sambærilegar“. Bréf þetta sýnir það, að hv. 1. þm. Skagf. er ekki nógu varfærinn í fullyrðingum sínum, og að hann byggir á hálfum röksemdum. Benda endurskoðendurnir á, af hverju misskilningur hans á landsreikningunum stafar. Það er hvorki meira né minna en 15519,04 kr., sem sparazt hafa á rekstri áfengisverzlunarinnar einungis á fyrsta missirinu eftir forstjóraskiptin. Hv. þm. Borgf. og hv.þm. Ísaf. hafa báðir komið ofurlítið inn á afkomu áfengisverzl. í ræðum sínum. Þeir töldu mig hafa auglýst vínin svo vel og hvatt menn til að neyta þeirra ósleitilega, að ekki væri furða þó vínverzlunin blómgaðist. Þó skrif mín hafi nú mikil áhrif, þá skil ég ekki í því, að þau hefðu margt til að reisa við vínverzlunina, ef sama sleifarlagið hefði verið á henni og í stjórnartíð íhaldsins. Ef haldið hefði verið áfram að lána ótakmarkað, að hafa fleira starfsfólk en nauðsynlegt er og að hrúga saman miklu meiri birgðum en þörf er á, myndi hafa orðið önnur útkoma. Þá kem ég að þeirri blaðagrein minni, sem íhaldsmenn hafa gert svo mjög fræga, er ég skrifaði stuttu eftir stjórnarskiptin um áfengismálið. Ég vildi sýna fram á í henni, hvers vegna ekki var leggjandi í það fyrir minnihlutastjórn, eins og þá, sem nú starfar í landinu, að koma banninu á aftur, eða stofna til þess, með stjórnarframkvæmdum einum, þar sem ekki væri nægur stuðningur hjá þjóðinni til að standa að baki slíkri ákvörðun, og þar sem jafnstór stjórnmálaflokkur og íhaldið vildi ekkert annað en halda víninu í landinu. Flestallir þingmenn greiddu að síðustu atkv. með Spánarsamningnum. En samt var mikill munur á afstöðu flokkanna til þess máls. Nægir því til sönnunar að benda á aðalflokksblöðin frá þeim tíma. Morgunblaðið tók kröfum Spánverja með gleði, en Tíminn reyndi aftur á móti í lengstu lög að halda upp kjarki þjóðarinnar til andstöðu. Íhaldsflokkurinn sem heild gekk glaður að leik, þegar samþykkja átti nauðungarsamninginn við Spánverja, en Framsóknarmenn greiddu atkvæði með honum nauðugir. Þó segi ég ekki, að Íhaldsmenn hafi tekið kúgun Spánverja undantekningarlaust með gleði, því hv.þm. Borgf. er óneitanlega í hjarta sínu fylgjandi útrýmingu áfengis í landinu, þó að hann sýni það ekki í vali flokksvína, því að megnið af öllum drykkjulýð landsins eru nú pólitískir samherjar hans. Hv. þm. Borgf. er bannmaður þangað til komið er nærri verðinu á þurkuðum saltfiski. Svo var það aftur 1927, að átök urðu milli flokkanna um það, hvort reyna skyldi að spyrjast fyrir um fiskmarkað á Spáni í sambandi við íslenzk bannlög. Þá neitaði allur Íhaldsflokkurinn að láta hreyfa fyrirspurn um málið á Spáni. Ég hafði í þessu máli þá sérstöðu, að ég var annar af tveimur þm., sem greiddu atkvæði á móti Spánarsamningnum, en ég lýsti yfir í nefndri grein, að þótt ég hefði sérstöðu í málinu, þá vildi ég ekki sem ráðherra gera neitt í málinu, sem væri í andstöðu við hinn yfirlýsta vilja þings og þjóðar. Vegna fiskmarkaðar á Spáni vilja Íhaldsmenn með engu móti halda til streitu bannmálinu. Þeir bera þess vegna að sjálfsögðu ábyrgðina á því að Spánarsamningurinn heldur áfram óbreyttur. Það verður ekki komið á banni, sem gagn er að, nema það sé vilji þjóðarinnar, og hún treysti sér að leggja eitthvað í sölurnar. Þegar nú séð var, að við urðum að hafa vínið, þá lá næst að athuga, hvernig ætti að fara með það, svo að sem minnstur skaði væri að í landinu. Ef leiðir mínar hefðu ekki legið víðar en hv.þm. Borgf., þá hefði ég líklega ekki séð fleiri hliðar á meðferð léttra vína en hann. Þó skoðun hans á vínnautn sé að miklu leyti rétt, eins og Íslendingar hafa farið með vín, þá er hún mjög einhæf. Ég er ekki að ásaka hann fyrir það, en hann má ekki ætla sér þá dul, þó að hann þekki drykkjuskap flokksbræðra sinna, að hann þekki ofan í kjölinn meðferð þeirra þjóða á vínum, þar sem vínyrkja hefir verið stunduð frá fornöld. Í hinni margumtöluðu grein minni gerði ég nokkurn samanburð á vínnautn norðurlandaþjóða og suðlægari þjóða. Ég sýndi fram á, að ef menn hefðu vín um hönd, þá ættu menn að gera það eins og siðaðir menn. Ég sagði, að gegnum aldaraðir hefðu margar hinar suðlægari þjóðir, t. d. þær, sem búa kringum Miðjarðarhafið, notað hin léttu borðvín sem hressingu með hverri máltíð, og þó þekktist varla ölvun í þessum löndum. Í norðlægum löndum nota menn á sama hátt öl, te og kaffi: Við Íslendingar höfum um langa stund notað kaffi sem hressingardrykk með mat, í stað þess að Ítalir, Frakkar og Spánverjar nota létt vín. Það er dálítið eitur í kaffi, te og öli, eins og í léttu víni, og við erum sjálfsagt heldur verr farnir Íslendingar að drekka jafnmikið kaffi og við gerum. Og fullvíst er það, að vínið, sem margar suðurlandaþjóðir nota, hefir ekki meiri heilsuspilli í för með sér fyrir almenning en kaffidrykkja Íslendinga. Ég benti í þessari sömu grein á þann leiða galla á Íslendingum og fleiri af Norðurlandaþjóðunum, að þeir, sem nota vín á annað borð, vilja hafa það sterkt og drekka mikið. Þeir vilja drekka til þess að verða fullir. Hv. þm. Borgf. hefir ekki séð, að t. d. Frakkar og Rínardalsbúar nota borðvín með mat og verða ekki fremur kenndir en hv.þm. Borgf. verður af kaffisopanum, sem kjósendur hans gefa honum þegar hann er að laumast á tánum um kjördæmið og telja bændum trú um að hinir pólitísku samherjar hans, vörukaupmenn, togaraeigendur og steingerðir embættismenn í Reykjavík, séu brennandi af áhuga fyrir því að létta lífsbaráttu sveitafólksins. Suðurlandabúar liggja ekki í spýju sinni eða brjóta allt og bramla á opinberum samkomustöðum eins og háskríllinn íslenzki, sem smyglar inn whisky, og lágskríllinn, sem svalar áfengisnautn sinni í farðavínanda. Ég játa, að vínnautn, eins og hún birtist oftast hér á landi, er andstyggileg, og móti henni hefi ég barizt og með meiri árangri en margir landar mínir. Hv. þm. veit, að meðan stjórnin, sem hann studdi, sat að völdum, var drykkjuskapur á almannafæri sama sem óheftur, að þá voru skipin, sem fluttu fólk með ströndum fram, eins og fljótandi vínbúðir og barsmíðar og áflog ölvaðra manna voru daglegt brauð. Þegar útlend skip komu, fóru Íslendingar alltof oft fram í þau og þömbuðu vín, þangað til þeir urðu ölvaðir og orðnir sér og landi sínu til minnkunar. Hv. þm. veit líka, að tekizt hefir að vinna bug á þessum ósóma að nokkru leyti. Að miklu minna er drukkið af sterkum vínum en áður. Hv. þm. Borgf. hefði eflaust viljað þurrka út drykkjuskapinn í stjórnartíð bandamanna hans. En hann hefir nú á stjórnmálasviðinu lagt lag sitt við þannig menn, að hans góði vilji á þessu sviði hefir komið að litlum eða jafnvel engum notum fyrir þjóðfélagið. Það er vitaskuld ekki mér einum að þakka, að drykkjuskapur á almannafæri, bæði á sjó og landi, hefir minnkað stórkostlega síðan haustið 1927. Eftir stjórnarskiptin komu nokkrir af leiðtogum templara til mín og spurðu, hvað ég gæti gert til að draga úr vínnautninni. Ég sagðist ekki geta breytt löggjöfinni gagnvart Spánverjum, nema sæmilegur meiri hluti þjóðarinnar vildi taka afleiðingunum, og ekki komið fram umbótum viðvíkjandi vanbrúkun á víni í landinu nema með þeirra aðstoð. Stjórn templara og landsstjórnin unnu síðan saman að umbótum á áfengislöggjöfinni. Löggæzlan hefir verið styrkt, mest í Reykjavík, en nokkuð úti um landið. Farþegaskipin við strendurnar eru nú þurr og þar er aldrei neinn drykkjuskapur. Smyglun er heft eftir því, sem fjárhagur landsins leyfir. Á varðskipum landsins, þar sem vín var þráfaldlega haft um hönd, er nú fyrirskipað að hafa enga tegund víns um borð nema í lyfjakistu. Og ef maður á varðskipum landsins er staðinn að vínnautn á skipunum, eða er ölvaður á almannafæri í landi, þá er slíkum manni tafarlaust vísað úr vistinni. Hefir þessi fyrirskipun orðið til að koma æskilegu lagi á þessa hlið starfsins á varðskipunum. Ásakanir íhaldsmanna í minn garð í sambandi við áfengismálið eru þá fyrir það, að úr því vín er í landinu, þá sé það fremur góð en léleg vara, að vínið, meðan það er til á Íslandi, sé notað í hófi, en ekki í óhófi, að hafa komið fram löggjöf, sem gerir drykkjuskap á almannafæri vítaverðan, og nokkru eftirliti í því efni. Að farþegaskipin með ströndum fram eru ekki lengur fljótandi knæpur og að áfengisnautn á varðskipum landsins varðar nú stöðumissi, í stað þess að íhaldið hafði komið því lagi á, að vín þótti sjálfsagt til risnu á varðbátunum. Þá skal ég drepa á þann hvalablástur, sem orðið hefir út af því, að blandað var saman einhverjum gömlum víntegundum, sem íhaldið hafði keypt, en gengið erfiðlega að losna við í tíð fyrrverandi forstjóra. Það var ekki nema um tvennt að velja, annaðhvort að hella þessum gömlu birgðum niður eða að reyna að selja þær. Ef því hefði verið hellt niður, hefði þurft að kaupa vín í staðinn, úr því skylt er að hafa vín á boðstólum. Það hefði því verið fjárhagslegt tjón fyrir þjóðina og hófseminni til engra bóta. Og ætli það sé ekki nokkuð sama, hvort víninu er hellt saman hér eða suður á Englandi eða Spám? Ég er viss um, að hv.þm. Borgf. hefði haldið klukkutíma ræðu út af því, ef víninu hefði verið heilt niður.

Það hefði þá verið lofræða

. Nei, þá hefði nú vaknað sparnaðarhugurinn í hv.þm. Hann er nógu skynsamur til að sjá, að það var ekkert verra að láta þetta vín renna um kverkarnar á íhaldsmönnum heldur en að panta annað sunnan af Spáni til þess. Árásirnar út af þessu eru því ekki annað en hótfyndni, og byggðar á vísvitandi rangsleitni í garð þess manns, sem tók við áfengisverzluninni í vesöld og niðurlægingu og hefir nú gert hana að vel starfræktu fyrirtæki. Hvernig sem annars er reynt að ófrægja núverandi stjórn fyrir áfengismálin, þá mun óhlutdræg rannsókn jafnan sýna, að í stað þess að íhaldið lét líðast opinbert ölæði, hvar sem var á sjó eða landi, hlynnti, ef nokkuð var, að misbrúkun lækna á áfengi, keypti mikið af lélegri vöru í áfengisverzluninni, lét stundum, að því er virðist, undan frekju flokksmanna, eins og Garðars Gíslasonar, sem heimtaði að vera milliliður, lánaði læknum og ýmsum öðrum áfengi, og tapaði á því stórum upphæðum, og hálffyllti áfengisverzlunina með pólitískum skjólstæðingum íhaldsins, þó að margir þeirra væru lítt til vinnu færir, og gerðu þannig starfræksluna miklu dýrari en þörf var á, eins og framangreint vottorð frá núverandi endurskoðendum sýnir, þá hefir núverandi stjórn gert það, sem hægt var að gera til að halda áfengisbölinu í skefjum. Og það, að benda þjóðinni á að nota hin suðrænu vín að fordæmi siðaðra þjóða, meðan sú sala er annars lögleyfð, getur varla talizt veruleg höfuðsynd. Hv. 1. þm. Skagf. var að spyrja eftir „bláu bókinni“, hvers vegna hún færi ekki að koma. Það er nú vegna þess, hvað æðsti dómstóllinn okkar er seinvirkur. Það vantar nefnilega ennþá bæjarfógetadóminn, og vona ég, að hann fari nú að koma, og þá verður farið að ljúka við þessa merku bók. Ég vona annars fastlega, að dómurinn fari að koma. Annars gæti farið um vaxtatökumálið og dóminn í því eins og sagt er um sýslumann nokkurn, sem var oft í lengra lagi með suma dóma sína. Einu sinni var kært til hans út af stuldi á lambi. Fimmtán ár liðu, og þá kom sýslumaður með dóminn, en maðurinn sem afbrotið hafði framið, var löngu dauður. Hv. 1. þm. Skagf. þótti það undarlegt, að núverandi stjórn skyldi finna hús það við Menntaskólann, sem átti að vera lestrarsalur fyrir nemendur, en hefir verið lokað í 70 ár og var að litlu meira gagni fyrir nemendur heldur en þótt það hefði staðið í fjarlægu landi. Ég veit eins vel og hann, að fólk hefir séð bókasafnshúsið. En ég hefi sannað, að þeir; sem átta um það að hirða, létu það liggja eins og grafinn fjársjóð mannsöldrum saman. Þegar hv.þm. segir, að hann hafi daglega komið á þetta safn í 6 ár, er auðséð, að hann veit ekki hvað hann er að tala um. Hann blandar saman lestrarfélagi pilta, „Íþöku“, og þessu gleymda bókasafni, staðnum, sem ég hefi reynt að gera nothæfan fyrir nemendur, og tekizt að leysa það mál. Hv. þm. var að tala um, hversu yndisleg sambúðin hefði verið í skólanum á sinni tíð. Ég ætla ekki að fara frekar út í þá sálma en ég hefi gert. Það þýðir ekkert fyrir hv.þm. að vera að reyna að falsa sögu skólans. Ég hefi bent á „pereatið“ og lýsingar Einars Kvarans og Gests Pálssonar á skólanum í kringum 1890, lýsing Guðmundar Hannessonar litlu seinna og loks púðursprengingarnar og eldspýtnadreifingarnar skömmu eftir aldamótin, þegar litið var á pilta eins og glæpamenn og þjófa, eins og bækur skólans bera með sér. Hv. þm. sagði, að lítið hefði borið á slíku á seinni árum, en ég tók dæmi frá vorinu sem leið um það, hvernig formið er enn í skólanum; og hversu litla lipurð stjórn skólans hefir sýnt gagnvart sanngjörnum kröfum og þörfum ungra manna. Sá skóli, sem er svona, þarf að lagast vegna þarfa þjóðarinnar. Hv. 1. þm. Skagf. lét eins og það væri einhver óttalegur glæpur, sem ég hefði framið með því að reyna að hindra, að bekkir skólans í gagnfræðadeild væru tvískiptir. Heilaga einfeldni! Veit ekki hv.þm., að bekkirnir eiga ekki að vera tvískiptir, voru það ekki fyrr en til skamms tíma og að húsrúm leyfir það ekki. Þegar hv.þm. var kennslumálaráðherra; framdi hann lagabrot með því að hafa bekkina tví- og þrískipta og bæta við kennurum, sem var borgað eins og þeir væru fastir kennarar, þótt engin lög væru til um það. Það er hægt að ásaka fyrrverandi stjórn fyrir það, hvað ört hún lét skólann vaxa, og hirti lítt um heilsu og líf nemenda. Skólinn hefir verið argasta berklabæli, og ekki veit ég, hvað hörð orð ég má hafa um yfirmenn hans, fyrrv. kennslumálaráðherra, og þá ekki sízt hv. 1. þm. Skagf. fyrir að hafa hreint ekkert gert í því máli. Sum árin veiktust 20–30 nemendur af brjóstveiki, enda var það engin furða, þegar skólinn var yfirfylltur eins og sjóbúð og vanhirtur um viðhald og aðgerðir að sama skapi. Það var ekki hægt að uppfylla frumlegustu hreinlætiskröfur. Ég veit, að til eru foreldrar, sem ásaka mig fyrir að takmarka inngöngu í skólann, en ég tek mér það ekki nærri. Meðan ég hefi yfirumsjón skólans með höndum, verð ég að hafa vit fyrir þeim fáráðu foreldrum, sem keppast við að koma börnum sínum í yfirfylltan skóla, þar sem heilsa og líf unglinganna er í voða. Ég veit, að það gleður hv. d., að þótt berklahættu sé ekki útrýmt í skólanum, hefir borið miklu minna á henni í vetur en um mörg undanfarin ár, og þakka ég það því, að nú eru minni þrengsli í skólanum og hægt að koma við meira hreinlæti. Það er búið að mála og dúkleggja, koma loftræsting fyrir á viðeiganda hátt, fá meira „sport“ inn í skólann og útbúa sérstakt fatageymsluherbergi handa nemendunum auk margra annara umbóta. Ég held að hv. 1. þm. Skagf. megi vera viss um það, að ég hefi ekki skorið sundur lífsþráð nemenda. Það er hæðni örlaganna, að þessi hv.þm. skuli segja þetta, þar sem ég hefi einmitt átt þátt í að minnka til stórra muna sýkingar- og berklahættu við þennan stærsta skóla landsins. Hv. þm. endaði mál sitt á því, að við Framsóknarmenn værum ófáanlegir til að nefna flokk hans því nafni, sem honum bæri, og mundum við gera það af hræðslu við Dani. Ég býst nú við, að Dönum sé sama bæði hvað flokkurinn heitir og hvað við köllum hann. Annars hefi ég aldrei áfellt Íhaldsmenn fyrir það, hvað þeir kalla sig. En ég hefi bent þeim á, hvað það er hlægilegt, að þeir skuli kalla sig Sjálfstæðismenn, þeir, sem eru linastir allra flokka um menningarlegt, pólitískt og fjárhagslegt sjálfstæði okkar. Ég hefi enga trú á, að þegar við förum að byggja upp okkar raunverulega sjálfstæði, verði nokkur verulegur veigur í Íhaldsmönnum, að örfáum undanteknum. Það sem ég hefi áfellt þá fyrir, er sú firra, að þeir, skuli ætla sér þá dul, að byggja sína flokksframtíð innanlands á því að skrökva upp á erlenda þjóð, að hún beri illan hug til okkar og sé að gera okkur rangt til og hafi sýnt sig í innlimunartilraunum, þótt engin rök verði leidd að því, að svo sé. Það getur enginn flokkur byggt sitt líf á því að skrökva upp sakargiftum á einstaklinga eða þjóðir. Okkar sjálfstæðisbarátta er í því fólgin. að gera einstaklingana frjálsa og sterka, svo að þeir geti staðið örugglega gagnvart allri útlendri áleitni. En aðalmaðurinn í Sjálfstæðisflokknum, hv. 1. þm. Skagf., hefir hjálpað Shellfélaginu inn í landið á þann hátt, sem alþjóð er kunnugt og greitt götu þess á allan hátt. Allir, vita, að Shell á Íslandi er ekki íslenzkt félag. Íslendingar eru ekkert nema jeppar, meira að segja hv. 1. þm. Skagf. sjálfur. Hann hefir misbeitt sinni stöðu sem ráðherra til að opna þessu gróðafélagi leið inn í landið. Ef við fáum mikið af slíkri pólitík, þýðir ekki, þó prentað væri „sjálfstæðismaður“ á bak og brjóst á hverjum einasta manni í flokknum. Enginn maður með heilbrigða skynsemi mundi trúa því, að þar sem borgararnir væru þesskonar „sjálfstæðismenn“ geti verið til lengdar um nokkurt þjóðarsjálfstæði að ræða. Hv. þm. Borgf. álasar mér fyrir það, að ég væri að lasta Jón Magnússon dáinn. Ég hugsa, að ef Jón Magnússon hlustaði á okkur núna, sem vel getur verið, mundi hann bera mér það, að ég hefði verið hreinskilinn við hann, meðan hann lifði. Meðan við áttum saman sæti á þingi sagði ég honum óspart mitt álit á framkomu hans. Hv. þm. Borgf. má vera meira en lítið undarlega innréttaður, ef hann heldur, að ég álíti stefnu Jóns Magnússonar betri, þó að hann sé dáinn, heldur en meðan hann lifði. Ég get gjarnan sagt, að Jón Magnússon var miklu klókari að snúa snældu sinni en þeir, sem komu á eftir honum til mannaforráða í Íhaldsflokknum, og að mörgu leyti vel viti borinn maður, en þó mjög óheppilegur foringi fyrir vöntun á frelsi og kjarki. T. d. var hann forsætisráðherra þegar enska lánið var tekið. Var sú framkvæmd góð eða vænleg til þjóðheilla? Eigum við að vera að falsa söguna? Nei, hv.þm. Borgf. Það er ekki hægt. Við eigum að segja rétt um þá dauðu eins og þá lifandi. Það kom mjög illa við hv.þm. Borgf., þegar ég benti honum á hvað það væri, sem hann var að telja eftir t. d. smávægileg útgjöld við það að koma í lag stórum ríkisstofnunum. Á Vífilsstöðum var svo sem kunnugt er hörmulegt óstand á matreiðslunni og öllum þeim málum í 8 ár. Sjúklingarnir voru sáróánægðir með matinn og ráðskonuna. Þeir kvöldust og kvörtuðu, en ráðskonan var í náðinni hjá Íhaldinu og Sigurði lækni Magnússyni. Ég vissi um þetta óstand og ákvað að hafa ráðskonuskipti og gerði það. Eftir það hefir sannarlega kveðið við annan tón á meðal sjúklinganna. Ég valdi til starfans myndarstúlku, sem ég hafði sérstaka trú á að mundi búa vel um sjúklingana. Hér var ekkert hæli, sem hægt var að taka til fyrirmyndar í þessu efni, og nú kemur hv.þm. með sína syndaskrá og skammar mig fyrir að hafa veitt þessari konu 4–500 króna utanfararstyrk, þegar hún var að búa sig undir forstöðu fyrir ríkisstofnun, þar sem óþörf eyðsla á einni viku getur kostað landið miklu meira en það, sem eytt var til að koma starfrækslu þessari í lag. Væntanlega veit hv.þm., að það hefir skipt svo um á Vífilsstöðum, að nú er eins og dagur hjá nótt hjá því sem áður var. Hverjum einasta sjúklingi mundi þykja miður, ef þessi ráðskona færi frá þeim, í stað þess að þeir glöddust mjög, þegar hin fór. Hlutum eins og þessum er hv.þm. sí og æ að amast við. Hv. þm. sér svo mikið eftir þessum 4–500 krónum, að hann vill vinna til að hafa það ástand, sem áður var þar um aðbúnað sjúklinganna. En er það nú ekki merkilegt, að hv.þm. Borgf. skyldi aldrei með einu orði amast við því, að Eggert Claessen fékk 40 þús. kr. laun samhliða því sem hann var að setja bankann á hausinn? Hvers vegna er hv.þm. alltaf að telja eftir 12–18 þús. kr. til Páls Eggerts Ólasonar, en gleymir samherja sínum Claessen? Hv. þm. Borgf. og hv. 1. þm. Skagf. segja: Það er ekki landssjóður, sem borgar Eggert Claessen! Heyr á endemi! Hver var það, sem tók enska lánið, ef ekki ríkið? Og hver fékk meiri hluta lánsins nema Íslandsbanki? Hver var það, sem tók milljónalán í National City Bank, ef ekki ríkið til að koma einni milljón af því í Íslandsbanka? Hver fær skellinn af Íslandsbanka, ef ekki ríkið? Þeir, sem hafa lesið skrif fyrrverandi ritstj. „Íslands“ í Vísi, vita, að hans höfuðröksemd er sú, að ríkið beri ábyrgð á Íslandsbanka; það sé svívirðilegt, ef sparifjáreigendur tapi, og svívirðilegt ef útlendingar tapi. Bæði af blöðum Íhaldsmanna og framkomu þeirra í þinginu sést, að þeir telja öll skakkaföll Íslandsbanka vera á ábyrgð ríkisins, og þá er ekki orðið langt yfir í 40 þúsundir Eggerts Claessens. Nei, hv.þm. verður að játa það, að hann er ekki jafnréttlátur og glöggskyggn eins og hann er natinn við smámuni. Hann á að sjá að það var svívirðilegt að borga þeim óhappamönnum, sem tóku enska lánið, 100 þúsund krónur. Ég býst við, að það hefði kannske borgað sig að greiða Jóni Sigurðssyni forseta eða einhverjum slíkum manni 40 þúsund kr. í árskaup. En Eggert Claessen, sem hefir alltaf verið að hjálpa bankanum niður á við, átti sannarlega ekki skilið að fá 40 þús. kr. á ári fyrir sitt starf. Það er ekki það sem setur landið á hausinn, þó að matreiðslukona fái 400 króna styrk, eða landið eigi 2 bíla. Hv. þm. sér nokkur hundruð, en hann sér ekki 40 þúsundir greiddar af almannafé fyrir að stýra fjárhagsfyrirtæki út í milljónagjaldþrot, og hann sér ekki milljón á Ísafirði eða 2 milljónir á Seyðisfirði. Hann sér ekki Loft í Sandgerði eða Copland með 1200 þúsund krónur gefnar eftir af Eggert Claessen úr fátæklegum sjóði Íslandsbanka, sem þar að auki mun hafa lánað sama erlenda fiskspekulantinum a. m. k. 3/4 úr milljón veðlaust, til að halda áfram möguleikanum til að tapa. Það er þessi eyðsla, sem framkvæmd er af leiðandi mönnum í flokki hv.þm., sem setur okkur í skuldir og gerir það að verkum, að vextirnir eru 8%. Fátækir iðjumenn og dugnaðarmenn eru með háum vöxtum að borga milljónina, sem þm.N.-Ísf. og Claessen hafa lánað út í eintóma vitleysu. Hv. þm. var að tala um, að ég hefði farið oft austur að Laugarvatni, og húsameistari hefði líka farið þangað vegna skólabyggingarinnar. Í fyrra fóru nokkrir þm. þangað austur, meðal annars nokkrir flokksmenn hv.þm. Á reikning hv.þm. yfir þessa ferð voru fáeinar brauðsneiðar, sem þessir menn fengu í nesti! Þetta sá hv.þm., rétt eins og það væri milljónin á Ísafirði! Annars gaf hv.þm. mér tækifæri til að sýna og sanna, hvernig allur þessi taumlausi Laugarvatnsskólarógur er til kominn. Morgunblaðið neitaði að taka við yfirlýsingu í þessu efni frá húsameistara og ríkisbókara. Hv. þm. segir, að það séu orðin svo mikil brögð að skammarlegri eyðslu minni í sambandi við Laugarvatnsskólann, að ef einhver fari þangað austur, þori hann ekki annað en lýsa því yfir í Morgunblaðinu, að ferðin sé ekki farin á ríkisins kostnað. Mér er sagt, að skólastjórinn við Kennaraskólann hafi nýlega farið með nemendum sínum skemmtiferð austur að Laugarvatni. Ég var ekki beðinn að lána bil í þessa ferð, en ég hefði eflaust gert það, ef til hefði komið. Ég lánaði til dæmis Vélstjóraskólapiltunum bíla austur að mjólkurbúinu í Ölfusi, og einnig hefi ég lánað Menntaskólapiltum bíla við og við, og nú seinast útvegað þeim brúkaðan bíl frá einum af spítölum landsins, til að leikfimikennarinn geti fljótlega flutt hópa af piltum inn í Laugar eða til róðra suður að Skerjafirði. Nú komu Kennaraskólapiltarnir austur, voru þar allan daginn og skemmtu sér vel á margan hátt, dönsuðu, syntu í lauginni og fóru á skautum á vatninu. Daginn eftir verða skólapiltar varir við, að bærinn er fullur af kviksögum um ferð þeirra. Stjórnin átti að hafa sent piltana austur með ærnum kostnaði. Skólastjórinn bað þá Morgunblaðið fyrir yfirlýsingu, sem byrjar svo: „Að gefnu tilefni“. En blaðinu þóknaðist nú að skilja þessi orð framan af og snýr þessu þannig við, að það verður engin leiðrétting. Það mátti ekki móðga slúðurberana. Athugasemdin í Mbl. var einmitt orðuð þannig af moðhausum blaðsins, að fólk með samskonar innræti og hv.þm. Borgf. ætti sem auðveldast með að trúa, að stjórnin hefði beðið piltana að fara þessa skemmtiferð. En úr því að minnzt er óbeinlínis á Laugarvatn, þá ætla ég að segja það við hv.þm. Borgf., sem fulltrúa þess flokks, sem barðist mest á móti framkvæmd þess skólamáls, að það er litið svo á af mörgum, sem standa utan við - ég segi það ekki sem mína skoðun - að bygging þess skóla sé einhver glæsilegasti sigur af mörgum og miklum sigrum, sem stjórnin hafi unnið í nokkru máli, að hafa stutt fólkið austanfjalls í að koma upp þessum héraðsskóla eins og hann er og á þeim stað sem hann er. Ég ætla ekki að nefna nein nöfn, en það vita allir, að eftir að búið var að veita fé til skólans og safna fé í Árnessýslu, þá eyðilögðu íhaldsmenn málið 1926, af því að þeir vildu ekki koma upp skóla fyrir bændabörnin austanfjalls. Þeir vöktu upp svo mikinn fjandskap, að nær einstætt mun vera í sveitum á Íslandi. Þeir settu sveit á móti sveit, mann á móti manni, svo að ekki mætti koma upp þjóðleg menntastofnun austanfjalls, þar sem unga fólkið úr héraðinu gæti verið vetrarlangt fyrir 400 kr. undir betri kringumstæðum en í Reykjavík fyrir 1200 kr. Síðan komu kosningar og stjórnarskipti. Þá verða til 5 hreppar í Árnesþingi, sem vilja leysa málið. Ég hjálpaði þeim eftir því sem ég gat til þess, í trássi við íhaldið, í trássi við „Moggann“ og alla hans aðstandendur. Það var reynt að ófrægja okkur fyrir þetta eins og hægt var. En nú er svo komið að hinir öflugustu Íhaldsmenn í Reykjavík, svo sem þeir Knútur Zimsen og Eggert Claessen, til að nefna menn, sem litið hafa átt samleið með mér í almennum málum, hafa sagt um Laugarvatnsskólann: Við erum á móti öllu því, sem Jónas hefir gert, nema þessu. Þarna hefir hann séð rétt. - Og út af þessum látlausa rógi og mótstöðu gegn þessum skóla hefir bygging þessa skóla meir verið tengd við mitt nafn heldur en ástæða er til og miklu meira en vera myndi, ef íhaldið hefði ekki eyðilagt málið 1926. En ég finn, að margir skoða þetta sem merkilegan sigur á heimsku og sundrung og illvilja fáráðra manna. Þá eru það varðskipin. Hv. þm. hélt enn fram, að landhelgisgæzlan væri í ólagi, af því að skipin tækju einstöku sinnum farþega milli hafna. Hann varð nú samt sem áður að játa, að landhelgisgæzlan væri betri, af því að skipin væru orðin betri. Og líka hitt, að sá maður, sem ég hefi valið sem skipstjóra á „Ægi“, hafi unnið gott starf. Ég held hann sé fyrsti íhaldsmaðurinn, sem ég hefi heyrt unna þessum manni sannmælis. Ægir er búinn að taka eitthvað 10–12 togara á hálfu ári, og sektir þeirra eru orðnar um 150 þús. kr., ef ég man rétt. En leiðinlegt fannst mér, að hv.þm. skyldi þurfa að dylgja um það, að þessi skipstjóri hafi ekki alltaf gætt verks síns. En hann gætir starfa síns áreiðanlega með allt öðrum hætti en margur íhaldsembættismaður, sem sefur hálfan sólarhringinn, og vinnur eins lítið og hann getur þann tíma, sem hann er við verkið að nafni til. Því að áreiðanlega eru þeir dagarnir margir, þegar Einar Einarsson skipstjóri sefur ekki nema 3–4 stundir á sólarhring, en stendur dyggilega á verði uppi á stjórnpalli við sitt karlmannlega starf. Nei, Ægir var ekki sendur austur í fljótaferð eins og hv.þm. sagði, heldur blátt áfram í eftirlitsferð. Hefðu hv.þm. því vel getað sparað sér það mikla erfiði, sem þeir hafa lagt fram til þess að gera það hlægilegt. Og ef íhaldið vill bera saman landlegudaga Ægis við það, sem gerðist með varðskipin í tíð íhaldsins, þá mun ekki halla á Einar Einarsson. Ég ætla þá að minnast á aðra hluti í sambandi við „Ægi“. Það vita allir, að „Þór“ var við Vestmannaeyjar til þess að bjarga bátum þar, ef á lá. Og maður skyldi því halda, að þeir, sem stóðu fyrir þessum málum í Vestmannaeyjum, hefðu útbúið „Þór“ með þeim helztu tækjum, sem að liði gætu komið við björgun. Maður skyldi ennfremur halda, að þegar „Óðinn“ var smíðaður, hefði verið um þetta hugsað. En það var síður en svo. En þegar „Ægir“ var smíðaður í tíð núverandi stjórnar, þá lét ég tilvonandi skipstjóra kynna sér björgunarmál í Noregi, Þýzkalandi, Englandi og Danmörku. Hann er fyrsti Íslendingurinn, sem þekkir af eigin reynd öll björgunartæki, sem notuð eru í næstu löndum. Ennfremur bað ég skipstjórann að velja öll björgunartæki, línubyssu, „rakettur“, og þesskonar, sem gætu átt við hjá okkur. Þegar „Ægir“ kom var hann fyrsta skipið hér við land, sem hafði öll venjuleg tæki til björgunar, sem unnt var að koma við á slíku skipi. Síðan lét ég kaupa samskonar tæki á „Óðin“ og nokkru minni tæki á „Hermóð“, sem eiga þar við. Þegar ég tók við; var jafnvel ekki til almennileg línubyssa á „Þór“. En slíkar byssur, sem draga vel 250 metra, eru alþekktar í næstu löndum. Lenti oft í mestu vandræðum fyrir varðskipunum áður fyrr að ná sambandi við báta, sem átti að draga, af því að slíka línubyssu vantaði. Hættan var sú, að bátur og skip rækjust á, þegar verið var að kasta köðlum á milli. Svona var vankunnáttan fáránleg frá hálfu íhaldsforkólfanna, sem höfðu yfirumsjón með skipum þessum, að okkar menn þekktu ekki einföldustu áhöld. Á „Óðni“ og „Ægi“ eru nú björgunarstólar, sem hægt er að draga eftir köðlum á milli skipa, allt að ½ kílómetra. Ef ekki er hægt að komast nær strönduðu skipi en í 500 m. fjarlægð, þá reynir björgunarskipið að skjóta „rakettu“ yfir í hið strandaða skip eða bát. Fyrst er skotið grönnum þræði og þá dregin sterkari lína og loks kaðall. Síðast er þessi björgunarstóll settur á kaðalinn og gengur eftir honum milli skipanna. Í hann binda menn sig fasta, og stóllinn gengur fram og aftur meðan nokkur maður er eftir, sem þarf að bjarga. Ég hefði nú ekki farið að minnast á þessa hluti, ef ekki væri alltaf verið að núa mér því um nasir, að ég hirti ekkert um strandgæzlu- og björgunarmálin. En vegna þess leyfi ég mér að benda á, að á svona einföldu máli var næsta lítil þekking og lítil viðleitni sýnd til umbóta meðan íhaldið átti að sjá um þessi mál. En ég vona, að stjórnir þær, sem koma hér á eftir, haldi áfram í sömu átt, og alltaf verði á okkar björgunarskipum þau skárstu tæki, sem hægt er að koma við. Nóg er samt áhætta sjómanna. Þá gerðist hv.þm. Borgf. svo djarfur að fara að tala um loftskeytafrv. Og hann reyndi að afsaka sig, en ásaka mig. Hann sagði hvorki minna né mjórra en það, að stjórnin hefði þegar heimild til alls þess, sem farið er fram á í frv. Ég hefði gaman af að sjá framan í forstjórana í Kveldúlfi, þegar þeim væri skipað að gefa drengskaparvottorð um skeytin, og þegar farið væri að segja yfirleitt við þau skip og félög, sem mest brjóta: Þið fáið ekki að ráða orðalagi á skeytunum, sem þið sendið. Fróðlegt yrði ennfremur að sjá, hvað íhaldsmenn segðu, þegar farið væri að dæma togaraeigendur þá, sem ekki vildu hlýða reglum stjórnarinnar, eftir lögum, sem íhaldið hefir fellt á Alþingi Það eru einhver mestu ósannindi, sem hafa sögð verið á Alþingi, þegar þessi hv.þm. segir, að þetta frv. hafi verið borið fram án tilefnis. Enda vita allir, að það er Kveldúlfur, sem vill ekki hafa þetta eftirlit, og önnur félög, sem standa undir yfirumsjón formanns Félags íslenzkra botnvörpuskipaeigenda. Og hv.þm. Borgf. hefir viljandi látið ginna sig eins og þurs í þessu efni. Hann hefir með atkvæðagreiðslu sinni um loftskeytafrv. sannanlega gengið í félag með eigendum veiðiskipa, sem eru að svíkjast inn í landhelgina. Sá blettur verður aldrei af honum þveginn; höndin er svört orðin og hv.þm. sér það, og þjóðin sér það líka. Hann getur verið viss um, að einhverjir sjómenn á Akranesi muni þakka á viðeigandi hátt stuðninginn við eigendur Belgaum, Egils Skallagrímssonar og annara brotlegra togara. Íhaldsmönnum tókst meðan ég var veikur að drepa frv. Landhelgis- þjófarnir hrósa nú sigri, en brosa í laumi í kampinn að hv.þm. Borgf., sem á að vera málsvari sjómannanna á Akranesi, en er í raun og veru viljalaust verkfæri í höndum togarafélaganna í Rvík, eins og atkvæðagreiðsla hans sýnir. En slíkar aðfarir mættu gjarnan koma þeim í koll, sem eru að hjálpa togurum að ræna björginni frá fátækum fiskimönnum á friðuðu svæði. Áður en Einar Einarsson tók Belgaum við Snæfellsnes nýlega, þá sögðu sjómennirnir vestra: Þessi stóri, grái togari er nú búinn að vera hér 4 daga og rífa netin okkar og eyðileggja aflann. Vestur á Snæfellsnesi verður það metið, að Belgaum var hremmdur í landhelgi: Og þar líta sjómennirnir allt öðrum augum á það, hver munur sé á landhelgisgæzlunni eins og hún var hjá íhaldinu og eins og hún er nú heldur en hv.þm. Borgf. Ég skal ekki segja, hvað langt líður þangað til hið ísl. þjóðfélag hefir komið lögum yfir landhelgissvikin. En ég veit það, að við þetta mál skilur þjóðin ekki fyrr en búið er að beygja íslenzku landhelgisþjófana undir íslenzk lög og réttarframkvæmd. Það getur svo farið, að minna bros verði á vörum hv.þm. Borgf. og eigenda Kveldúlfs, þegar sjómenn eru búnir að greiða atkvæði, um þetta mál við næstu kosningar. Því að það vita allir, sem eitthvað þekkja til þessa máls, að á hverjum degi fara þessi leyniskeyti út frá íslenzkum togarafélögum til skipa þeirra, einungis í því skyni að gefa fregnir um varðskipin, til að hægt sé að laumast í landhelgina, þegar skipin er fjarri. Þetta er ástæðan til þess, að togarafélögin hata allar hömlur á þessu sviði. Að endingu vil ég nefna það, að það hefir nú varla neitt íhaldsblað komið svo út um langan tíma, að ekki sé ég ófrægður fyrir það, ef einhver maður fær að fara milli hafna með varðskipi um leið og það fer í eftirlitsferð. En ég býst nú naumast við, þó að íhaldið komi aftur til skjalanna, að þetta muni hætta. Hv. þm. Borgf. gat ekki neitað því, að það var vel byrjað í tíð íhaldsins, þegar „Óðinn“ var sendur í Borgarnes til þess að sækja þáverandi forsætisráðherra, hv. 3. landskjörinn, þegar hann kom úr pólitískum leiðangri vestan úr Dölum. Ég veit ekki annað en Þórarinn á Hjaltabakka hafi unað því ágætlega að ferðast með varðskipi tvisvar eða þrisvar, er hann var að fara til og frá nefndarstörfum í Reykjavík. Hvernig mundi þetta verða eftir stjórnarskiptin? Ætli íhaldsmenn yrðu harðari af sér en ég, þegar hv.þm. Barð. þarf að fara heim. Ég var einmitt svo eftirlátssamur, að ég leyfði þessum hv.þm. að fara í kvöld áleiðis heim til sín, um leið og skipið fór í eftirlitsferð til Vesturlands. Hann veit, að ég tel þetta ekki eftir, hvorki flokksmönnum né andstæðingum. Mín hjálp nær til allra þeirra, sem ég álít, að maðurgeti meinfangalaust greitt götu fyrir, hvort sem það nú heldur eru Framsóknarmenn eða Íhaldsmenn.

Forseti (BSv): Sjútvn. hefir haft þetta frv. til meðferðar og leggur til, að það verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Eins og hæstv. forseti hefir skýrt frá, leggur n. til, að þetta frv. verði samþ. Ég vil aðeins bæta því við, að þetta frv. er afleiðing af því frv., sem hér er næst á dagskrá (frv. til sjómannalaga). Eins og skýrt er frá í grg. þess frv., er sá kafli, um réttarfarslega aðstöðu skipshafnar, tekinn út úr siglingalögunum. Við þessa röskun þurfti að kerfa siglingalögin, og er það, sem þá verður eftir af gömlu siglingalögunum, allstór bálkur. Þetta frv. er gert í samræmi við það. Ef annað frv. nær fram að ganga, verður hitt líka að gera það.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Þetta frv. er samið af sömu mönnum og ráðuneytið skipaði til þess að gera till. um breyt. á siglingalögunum. N. hefir haft hina sömu aðferð og tíðkazt hefir hér á landi um siglingalöggjöf, að taka til fyrirmyndar nýjustu löggjöf Norðurlanda og víkja í fáu þar frá. Það vill svo vel til, að Norðurlandalöggjöfin hefir nýlega verið endurskoðuð með tilliti til siglingalöggjafar annara þjóða, svo þetta má telja traustan grundvöll - enda ávallt nauðsynlegt að siglinga- og sjómannalög séu áþekk í nálægum löndum og höfum. Þessi hv. d. samþ. 1928 að skora á stj. að breyta íslenzku siglingalögunum í samræmi við þessa nýju norðurlandalöggjöf. Nefndin hefir haft þá aðferð að skipta lögunum í tvo bálka, sjómannalög og siglingalög. Eru því tekin út úr siglingalögunum öll ákvæði, sem varða stöðu sjómanna á skipi. Þetta frv., sem hér er borið fram, er um ráðningarsamning skipstjóra og skipverja, um rétt skipstjóra yfir öðrum skipsmönnum o. s. frv. Aftur eru önnur ákvæði um skipverja, sem helzt kunna að valda ágreiningi, ekki tekin upp í þessi lög, t. d. um hvíldartíma þeirra. Sjútvn. hefir farið rækilega yfir frv. og borið það saman við núgildandi siglingalöggjöf á Íslandi og Norðurlöndum og hvernig breytt hefir verið til með tilliti til íslenzkra staðhátta. Skoðun sjútvn. er sú, að frv. sé vel og sanngjarnlega samið, og leggur til, að það verði samþ. með tveimur smábreyt., og er hvorug efnisbreyting. Brtt. n. eru á þskj. 298. Auk þess hefir hv. 2. þm. G.-K. borið fram nokkrar sértill., sem ekki komu fram fyrr en n. hafði skilað áliti sínu. N. hefir farið yfir þessar till. og tekið afstöðu til þeirra, og mun ég lýsa henni, þegar þm. hefir gert grein fyrir máli sínu.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Eins og kom fram í ræðu hv. 2. þm. G.-K., er n. sammála um till. á þskj. 322, að undanteknum 2, sem hv.þm. hefir tekið aftur, og 2. brtt. b, sem stendur í nánu sambandi við aðaltill. hv.þm., sem sé 13. till. c-lið. Sú till. er hin eina verulega till.hv.þm. Ég vil nú fyrir hönd n. bera fram þær skriflegu brtt., sem hv. 2. þm. G.-K. gat um. Önnur er við 6. gr., en hin við 9. gr. Þær hafa báðar lítilvægar breyt. inni að halda, og a. m. k. þá síðari má samþykkja án atkvgr. Ég skal víkja nokkru nánar að 13. till. c. Hv. þm. sagði, að gamalt deilumál væri falið í frv., og gaf í skyn, að það mundi hafa leynzt fyrir hinum starfsömu nefndarmönnum, sem sátu úttaugaðir nótt og dag við afgreiðslu frv. En ég hygg ekki, að þetta ákvæði hafi farið framhjá nefndarmönnnm. Ég hefi t. d. alltaf verið því fylgjandi, að útgerðarmenn bæru ábyrgð á farangri sjómanna. Starf n. var einkum í því fólgið að bera réttarbætur íslenzkra sjómanna í þessum lögum saman við réttarstöðu sjómanna annarsstaðar á Norðurlöndum. Í konunglegri sænskri tilskipun, útgefinni 22. des. 1922 samkv. 6., 41. og 70. grein sænsku sjómannalaganna, segir svo: „För förlust av effekter vid fartygs förolyckande skola de å fartyget anställda personer, vilka äro antagna av redaren eller befälhavaren, av redaren erhälla ersättning, som, där ej överenskommelse träffats om högre ersättning eller nyanskaffningsvärdet av förlorade effekter visas vara mindre, skall utgå med följande belopp“ .... o. s. frv. Sama er að segja um norsku og dönsku lögin, og þessar Norðurlandareglur eigum við að taka okkur til fyrirmyndar. Hér þýðir ekki til lengdar að spyrna á móti þeim réttindum, sem aðrir sjómenn á Norðurlöndum hafa þegar aflað sér. Hér er ekki um að ræða að „smeygja“ einhverju ákvæði inn í lögin, sem ekki á þar að vera, heldur er farið beinlínis eftir Norðurlandalöggjöfinni. Við þetta bætist, að sú n., sem skipuð var samkv. þál. á þingi 1928, fékk það verkefni, að gera till. um breyt. á siglingalögunum með tilliti til gildandi laga á Norðurlöndum, svo að í raun og veru liggur þegar fyrir þál. um þetta atriði. Ég skal ekki segja margt um hinar almennu hugleiðingar hv.þm. um frv. Hann er mér ekki sammála um, að það sé til bóta, og færði fyrir því 2 ástæður. Önnur var sú, að rétt væri að hafa einn lagabálk um þessi mál, en mér finnst rétt að hafa í þessu efni sömu skipting og annarsstaðar á Norðurlöndum. Það, sem aðrar Norðurlandaþjóðir hafa komið sér saman um, er á engan hátt minnkun fyrir okkur að taka upp. Það er bara leitt, að við skulum vera heilum 10 árum á eftir þeim. Við hefðum sannarlega átt að eiga okkar mann í þeirri nefnd, sem að þessum málum starfaði á árunum 1918 –21. Hv. þm. gat um, að sérstaða okkar Íslendinga væri meiri en hinna þjóðanna. En þeir, sem athuga frv. gaumgæfilega, munu sjá, að það er einmitt tekið sérstakt tillit til okkar sérstöðu. Hv. þm. hefði átt að bera fram brtt., fyrst hann er svona óánægður. En einmitt brtt. hans sanna, að frv. er til bóta, því að þó að leitað sé með logandi ljósi, eru þær allar mjög smávægilegar, nema þessi eina, við 41. gr. Meðan hv.þm. ber ekki fram sterkari rök eða veigameiri brtt., leyfi ég mér að endurtaka, að frv. sé vel samið og til bóta.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég ætla bara að láta í ljós ánægju mína yfir afgreiðslu þessa máls og taka undir það með hv.frsm., að það er ljóst af afgreiðslu þess frá n., að frv. er myndarlega undirbúið. Ég ætla ekki að fara út í einstakar brtt. Það hefir hv.frsm. gert vel og rækilega. Ég vil aðeins minna á, að það er almennt viðurkennt, að okkar sjómenn sómi sér sérstaklega prýðilega í samanburði við sjómenn annara þjóða. Af því má það vera ljóst, að löggjöf okkar má ekki gefa þeim minni rétt en stéttarbræður þeirra njóta í öðrum löndum. Og er það aðalsvipurinn yfir þessum lagabálki.

Forseti (BSv): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá sjútvn. við brtt. á þskj. 322. Til þess að brtt. þessi geti komið til umr. og atkvgr., verður að leita afbrigða frá þingsköpum.

Ólafur Thors Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, sem leggur til, að þetta frv. verði samþ. Ég veit ekki, hvort orð mín hafa fallið óskýrt í fyrri ræðu minni, en mér finnst bæði hv.frsm. og hv. 4. þm. Reykv. hafa dálitið misskilið mig. Ég sagði nefnilega ekki, að það hefði ekki verið tekið tillit til ísl. staðhátta, heldur, að það hefði ekki verði tekið nægilegt tillit til ísl. staðhátta. Ég hefði kosið, að þessi lög væru afgr. í nokkuð öðru formi - með öðrum svip - heldur en liggur fyrir. En fyrir því get ég samþ. þau að vísu, að ég álít þau til bóta frá því, sem er. Í tilefni af því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, þá er í sjálfu sér nóg að vísa til fyrri ræðu minnar. Ég skal aðeins geta þess út af þeirri fyrirspurn, sem hv.þm. varpaði fram, og ég svaraði þá samstundis, að skyldur útgerðarmanna ná alveg jafnt til að standast útfararkostnað manna, sem drukkna af skipum, ef líkið næst, eins og ef þeir deyja á sóttarsæng. Mér þykir ekki rétt að játa alveg óandmælt þeirri fullyrðingu hv. 4. þm. Reykv. - sem mér skildist einnig koma fram hjá hv.frsm., - að við Íslendingar höfum enga sérstöðu í þessu máli. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að hér væru togaraveiðar eins og á Bretlandi, og yfirleitt aðrar veiðar eins og þar og með öðrum nágrannaþjóðum. Það er nú svo, að þessi sjómannalöggjöf er - eins og hann sjálfur sagði - stæling af Norðurlandalöggjöfinni, en ekki löggjöf Breta, en þar skilur einmitt nokkuð á milli. Það er af því, að það hagar að ýmsu leyti öðruvísi til hjá þeim en hjá okkur. Og ég leyfi mér að benda einnig á það, að Norðurlandalög gjöfin er alls ekki eins í öllum löndunum, af því að löggjafarnir hafa fundið, að ekki dygði að stæla um of löggjöf annars lands í þessu efni, heldur yrði að hafa hugfast, hvað ætti sérstaklega við það land, sem lögin áttu að gilda fyrir. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að svara ummælum hv. 4. þm. Reykv. Um það, sem hv.frsm. sagði, get ég verið stuttorður, enda hefi ég sumpart svarað honum með því, sem ég beindi til hv. 4. þm. Reykv. Hv. þm. vildi telja mig hafa afsakað þau ummæli mín, að ég áliti, að lögin tækju ekki nægilega tillit til ísl. staðhátta með því að hafa borið fram brtt. við frv., en þó ekki borið fram fleiri brtt. Þetta gæti náttúrlega verið rétt, en það þarf ekki að vera rétt. Ég vil segja hv.þm. það, að eftir því sem ég hefi kynnt mér lög um þetta efni og eftir upplýsingum frá fróðum mönnum, þá hefði talsvert víðtækar breyt. orðið að gera, hefði verið farið eindregið inn á þá braut, og ég treysti mér ekki til að láta vinna það verk. Það væri starf milliþinganefndar, sem fengi talsverða greiðslu fyrir sitt starf. Og þá er þess ekki að vænta, að einstakir þm. megi við að leggja þann tíma og þá vinnu í málið, sem þyrfti til þess að koma með gagngerðar breyt., sem vel eiga við. Ég hefi þess vegna reynt að leiðrétta einstök atriði, þar sem gott var að koma leiðréttingu við. Um 41. gr. vil ég segja, að það eru náttúrlega engin rök, sem hv.frsm. hefir fært fram og hæstv.atvmrh. tekið undir með nokkrum fögrum og lofsamlegum orðum um sjómannastéttina -, að við séum skyldir til að fara eftir öðrum þjóðum í því efni. Til þess þurfum við að athuga, hvernig afstaða þessara tveggja stétta, sjómanna og útgerðarmanna, er hvorrar til annarar, hvaða hlunnindi og skyldur þær hafa hvor gagnvart annari. Ef það væri svo, að ísl. sjómenn byggju við lík kjör og sjómenn nágrannaþjóða, nema í þessu eina atriði, þar sem ísl. sjómenn eru verr settir, þá væri þetta vitaskuld alveg sjálfsagt. En það hefir ekki verið framkvæmd nein rannsókn í þessu efni, og það þarf ekki, því að okkar sjómenn eiga yfirleitt við betri launakjör að búa, miklu meiri en sjómenn margra nágrannaþjóða. Og reyndar verðskulda þeir það, því að þeir hafa meira erfiði, þeir eru miklu duglegri en allir aðrir sjómenn, sem Íslendingar hafa sögur af. Ég verð að segja alveg eins og er, að þetta deilumál er ekki frá mínu sjónarmiði til þess fallið að vera kappsmál, því að þetta er lítilfjörlegt atriði. Þessar brtt. hefi ég borið fram fyrst og fremst af því, að ég hefi viljað gera þá skyldu mína að vekja athygli hv.þm. á því, að þetta gamla deilumál er innifalið í þessari löggjöf. Ég skal taka það fram, að ég hefi talað við þá af mínum flokksmönnum, sem eru fulltrúar fyrir sjávarútveginn, og teljum við þetta raunar til hagsbóta að því er snertir togaraútgerðina, enda hygg ég, að fáir togaraútgerðarmenn borgi sínum sjómönnum ekki skaða, sem þeir bíða við það, að togari ferst. En ef þeim er lögð þessi skylda á herðar, verður það til þess, að þeir vátryggja eignir sjómanna. Ef til vill mætti búast við, að útgerðarmenn smábáta gleymdu því að vátryggja, og yrðu því hart úti, ef þeir þyrftu að greiða skaðabætur. En ég hefi nú talað við þá úr mínum flokki, sem eru umboðsmenn þessara manna, - og það er ég líka að því er snertir smábátaútgerð á Suðurnesjum -, og okkur kom saman um það, að það megi gera ráðstafanir til að afstýra því, að þetta valdi nokkru stórtjóni, enda er farangur á þessum smábátum tiltölulega minni. Ég held þess vegna, með samþykki þessara manna, að ég taki aftur þessa till. til samkomulags, og get ég með því gefið hv. 1. þm. S.-M. tilefni til að halda fast við sína aðstöðu og taka hana upp.

Þetta nær ekki til báta undir 12 smálestum

. Nei, en það eru ákaflega margir bátar yfir þessari stærð, sem þetta gæti komið fremur illa niður á. En ég býst samt við, að þeir útgerðarmenn, sem ég er fulltrúi fyrir, muni ekki taka þessu þunglega. Nú vona ég, að hv. formaður (SvÓ) álíti ekki, að ég sé að svíkja sig, þó að ég taki till. aftur, því að raunar hefi ég ekki borið mig saman við hann. Mér er þetta ekki meira kappsmál en það, að ég tek aftur till. nr. 13. c, við 41. gr., og þar af leiðandi b-lið 2. till. við 6. gr.

Sveinn Ólafsson Ég vil ekki tefja umr. að óþörfu, en verð að víkja örfáum orðum að hv. 2. þm. G.-K. Mér fannst honum ekki farast karlmannlega, þegar hann í ræðulok gafst upp við sitt áhuga- og stefnumál. Mér fannst það, ófyrirsynju gert af honum að gefa þessa yfirlýsingu, því að ekki datt mér í hug að hvarfla frá þeirri skoðun, sem ég áður hafði lýst um þessa hluti, né heldur, að hann mundi gera það. Hinsvegar ætla ég ekki í trássi við hann - þegar svona stendur á - að taka upp till. af nýju. Ég skal kannast við það, að þegar ég lagði fram brtt. á þskj. 298 og óskaði þegar nál. var samið, að þær yrðu teknar upp, þá sást mér yfir þetta ákvæði um ábyrgð útgerðarmanns á farangri skipverja, sem í sjálfu sér er mjög óeðlileg; - ella hefði ég lagt til breyting á því. Ég er ekki óhræddur um, að þetta ákvæði, að skylda útgerðarmenn fortakslaust til að vátryggja eða greiða bætur fyrir muni sjómanna, sem glatast, megi misnota. Og þess vegna hefi ég á undanförnum tveimur þingum verið á móti að lögbjóða slíka tryggingu. Ég held, að það sé ekki rétt hjá hv.þm., að þetta frv., um tryggingu á fatnaði sjómanna, hafi verið fellt.

Því var vísað til stj.

. - Það getur verið; en ég hygg þó helzt, að það hafi dagað uppi. Þetta tryggingarákvæði fyrir skipverja má misnota á þann hátt, að skjóta undir það þeim verðmætum, sem aldrei hafa verið til, þegar skipreika ber að höndum og krefjast bóta fyrir þau. Að öðru leyti er ekki ástæða til að deila um þetta. Ég get unað við frv. með þeim brtt., sem eru á þskj. 298 og 322, þótt ekki sé mér grunlaust um misnotkun þessa tryggingarákvæðis.

Ólafur Thors Ég verð að segja það við okkar gamla og góða form. sjútvn., að ég sé ekki ástæðu til að fara að rjúka upp og taka á móti hanzkanum, þó hann segi, að ég gefist upp. En ég vil spyrja, hvers vegna hann hefir ekki viljað taka upp till. Er það ekki af því, að hann telur þetta skipta svo litlu máli? Ég hefi áður haldið því fram, að réttast væri að tryggja þessa muni á kostnað sjómannanna sjálfra.

Ég hefi viljað það líka

. En þess er nú enginn kostur, og það liggur hér ekkert fyrir um það. Ef á að leggja kapp á þetta atriði, verður að taka upp till. um það. Annars vil ég benda næstv. atvmrh. á, að samkv. reglugerð hinna norsku sjómannalaga er þess krafizt, að menn geti sannað, að þeir munir, sem vátryggðir eru og tapast, hafi verið til. Vil ég nú skora á hæstv. ráðh. að hafa þá reglugerð til fyrirmyndar í þessum efnum hjá okkur. Ennfremur vænti ég, að hann gæti þess, að beitt verði fyllstu sanngirni gagnvart bátaútveginum að því er snertir vátryggingarskyldu á munum og gjaldtaxta.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af ummælum hv. 2. þm. G.-K. vil ég taka fram, að þessi lög eru samin með hliðsjón af samskonar löggjöf á Norðurlöndum, og tel ég því sjálfsagt, að þau verði framkvæmd á sama hátt og reglugerðir sniðnar eftir hliðstæðum fyrirmyndum hjá Norðurlandaþjóðunum. Það liggur í augum uppi, að meiri muni er um að ræða á stórum togurum til langrar útivistar, sem þörf er á að vátryggja, heldur en á smáskipum og mótorbátum, og verður að sjálfsögðu að taka tillit til þess.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. er komið aftur frá Nd., og hefir verið samþ. þar óbreytt að efni til, aðeins hefir verið bætt inn 2 orðum í 3. gr. frv., þannig að þar skuli standa: „verkinu eða verkshluta“. Þetta er aðeins til skýringarauka, en engin efnisbreyt., og hv. d. mun því vafalaust samþ. frv., eins og þegar það lá hér fyrir áður.

Frsm. (Jón Baldvinsson) * Frv. þetta hefir nú gengið í gegnum hv.Nd., og var því svolítið breytt frá því frv., sem upphaflega var lagt fyrir þingið. Það varð að samkomulagi þar, að biðtími þeirra, sem fyrir slysum verða, skuli vera framvegis 10 dagar, en eftir núgildandi lögum er hann 3 vikur. Það verður að teljast óhæfilega langur biðtími, því verkamenn geta orðið fyrir allmiklu tjóni, ef þeir liggja fast að 3 vikum, en fá þó enga dagpeninga. Á þessu er ráðin talsverð bót, ef þetta frv. er samþ., og ætti þó að ganga lengra í því að stytta biðtímann, eftir því sem slysatryggingunni vex fiskur um hrygg. Þetta mál hefir verið borið undir forstjóra slysatryggingarinnar, og telur hann fært að stytta biðtímann það, sem frv. gerir nú ráð fyrir. Leggur því allshn. til, að það verði samþ. óbreytt. Ég hefi nú talað um aðalbreyt. frá núgildandi lögum, sem felst í þessu frv. Auk þess er bætt inn í lögin ákvæði um það, að slysatryggingin geti óskað eftir rannsókn á, hvernig slys atvikast, ef henni finnst ástæða til. Aðrar breyt. felast ekki í þessu frv.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Við þetta frv., sem fyrir liggur, eru fram komnar brtt., sem sjútvn. hefir ekki átt kost á að kynna sér. Ég verð að segja, að mér hefir ekki gefizt tækifæri til að kynna mér þær né meðflm. mínum. Þessum brtt. hefir ekki verið útbýtt enn hér í deildinni, og þó eru þær komnar í prentun fyrir nokkru. Þess vegna vildi ég helzt, að þessar brtt. yrðu ekki ræddar fyrri en við 3. umr. málsins. Ég óska því, að umr. verði litlar og að málinu verði vísað til 3. umr.

Ólafur Thors Ég hefi borið fram brtt. við frv., og var þeim skilað til prentunar fyrir viku síðan. Af vangá hefir þeim þó ekki verið útbýtt í deildinni, og óska ég því eftir, að umr. verði frestað þar til þeim hefir verið útbýtt.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ef það verður tryggt, að hæstv. forseti taki þetta mál fyrst á dagskrá á morgun, þá get ég gengið inn á það, að umr. verði frestað nú, því að þá fær sjútvn. líka nægilegt tóm til að athuga brtt.

Forseti (JörB): Það mætti að líkindum setja þetta mál fyrst á dagskrá á morgun.

Ólafur Thors Út af þeirri ósk hv.frsm., að málið verði tekið fyrst á dagskrá á morgun, vil ég geta þess, að sjútvn. verður að gefast tóm til að athuga brtt. Ef eldhúsumr. hefjast nú og standa fram á rauðan morgun, þá er ekki líklegt, að n. geti haldið fund til að athuga málið. Þess vegna vil ég skjóta því til hæstv. forseta, að hann taki málið því aðeins á dagskrá á morgun, að nefndinni hafi unnizt tími til að athuga það.