Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Bjarnason Þau fáu orð, sem ég ætla að segja í þessu máli, verða um brtt. þær, sem fram hafa verið bornar. Ég bjóst ekki við, að sumar af þessum brtt. myndu koma fram. Flestar þeirra eru þýðingarlausar, og engin hefir verulega þýðingu. Þykir mér undarlegt, hversu mikið kapp menn leggja á að breyta verðjöfnunargjaldi úr 10 aurum, eins og ákveðið er af Ed., niður í 8 aura. Ég lít á málið frá almennu sjónarmiði, frá sjónarmiði bænda yfirleitt. Þó að ég sé svo settur, að ég er þm. kjördæmis, sem nýtur að mestu innlends markaðs og hefir því hag af sem lægstu verðjöfnunargjaldi, þá ætla ég samt ekki í þessu að flytja mál minna kjósenda þannig, að þröngsýni gæti. Hins vegar mætti líta svo á, að þeim kæmi vel að verðjöfnunargjaldið væri lágt, þar sem þeir selja kjöt sitt í Rvík. Við erum alltaf í óvissu um það, hvernig kjötið selst í útlöndum, bæði fryst og saltað, og vil ég líta svo til með þeim bændum, er þurfa að nota erlenda markaðinn, að taka fullt tillit til þeirra. Ef útlit er fyrir, að kjöt seljist laklega á erlenda markaðinum, lít ég svo á, að full sanngirni mæli með því, að tekið sé ríflegt verðjöfnunargjald af því kjöti sem á innlenda markaðinum er selt. Ég vil ekki leita mér kjörfylgis í sambandi við þetta mál á öðrum grundvelli. Og þó að ég vilji ekki drótta því að hv.þm., að þeir vilji nota málið sér til framdráttar í kjördæmum, verð ég þó að segja, að afstaða sumra stappar nærri þröngsýni. Ég bjóst t. d. ekki við því af hv.þm. Borgf., að hann myndi bera fram þessa till. á þskj. 356. Get ég fremur skilið það um hv. meðflm. hans, hv. 11. landsk., að hann líti svo á, að hann dragi þarna sérstaklega taum síns kjördæmis. Að ég geri þannig upp á milli þessara tveggja hv.þm., stafar af því, að mér hefir fundizt á hv.þm. Borgf., að honum þætti sanngjarnt að verðjöfnunargjaldið væri nokkuð hátt. Á þskj. 355 er farið fram á alveg sömu lækkun verðjöfnunargjaldsins. Hefðu menn getað látið sér nægja eina till. um þetta. En að sama kemur þarna fram á tveim þskj., sýnir kapp það, sem lagt er á að lækka verðjöfnunargjaldið sem mest. Ég vil ekki sýna fjarstöddum bændum né ýmsum hv.þm. þá ósanngirni að fallast á þessar till. Menn reka ekki á réttan hátt erindi síns kjördæmis með því að sýna öðrum kjördæmum ríg. Vænti ég þess, að hv. d. gangi eins frá málinu og hv.Ed. Um hinar till. er ekki ástæða til að fara mörgum orðum. Þó vil ég minnast á brtt. á þskj. 355. Þar er talað um að selja sláturfjárafurðir beint til neytenda. Þetta hefir verið kappsmál ýmsra hv.þm. í báðum d. En ég vil benda á, að í 3. gr. er nægilega víðtæk heimild um þetta. Þá segir og í brtt. þessari: „Einnig er heimilt að veita slátrunarleyfi þeim einstaklingum, er vegna sérstakra staðhátta eiga svo örðugt um rekstur og flutning fjárins til sláturhúss, að illfært sé að dómi nefndarinnar“. Engin ástæða er til að gefa öðrum þessa heimild en þeim, sem örðugt eiga um að koma fé sínu til sláturhúsa. Þessi till. er aðeins til að ala á bændum, sem eru ófélagslyndir og vilja ekki taka þátt í samtökum yfirleitt. Þetta má hver, sem vill, hafa eftir mér. - Ég sé því ekki ástæðu til að samþ. neitt af þessum brtt. Þá er brtt. á þskj. 347, að heimilt sé „að veita slátrunarleyfi félögum neytenda á þeim stöðum, þar sem ekki eru sláturhús, en aðeins fyrir það fé, sem þau kynnu að kaupa til neyzlu meðlima sinna“. Þessi brtt. segir ekki mikið og er aðeins heimild. Sé ég ekkert á móti því, að þessi heimild verði samþ. En síðari liður brtt. er óþarfur, því að kjötverðlagsn. myndi að sjálfsögðu fela trúnaðarmanni sínum að sjá um þetta og taka verðjöfnunargjaldið. Brtt. á þskj. 344, frá hv. 5. þm. Reykv., segir, að kjötverðlagsn. skuli leitast við að haga svo verðlagi á kjöti, að kjötbirgðir í landinu aukist ekki frá ári til árs. Allir eru sammála um, að sjá verður til þessa, en ákvæðið er samt gersamlega óþarft. Er það sama og að segja við kaupmann, að hann skuli selja sem allra mest af vörum þeim, er hann verzlar með. Ég vænti þess, að málið verði hér afgr. eins og það kom frá Ed. Þó sakar ekki, þótt brtt. frá hv. 9. landsk. við 3. gr. frv. verði samþ.

Thor Thors Við hv. 6. þm. Reykv. berum fram nokkrar brtt. á þskj. 355. Ein brtt. er þess efnis, að leyfð skuli sala á sauðfé til útflutnings. Það kemur að vísu ekki mikið fyrir nú á dögum, en gera má ráð fyrir, að það geti farið í vöxt, og er ekki ástæða til að sporna á móti slíku leyfi. 2. brtt. er veigameiri. Hún fer fram á að leyfa milliliðalausa verzlun, að heimila sauðfjáreigendum að selja sláturfjárafurðir beint til neytenda. Hv. þm. vita, að mjög víða hagar svo til, að bændur hafa haft sérstök sambönd ár eftir ár fyrir þessar afurðir. Sé ég ekki, að það þurfi að skemma nytsemi þessa skipulags, sem frv. ákveður, þó að þessi sambönd fái að haldast. Þegar búið er að ákveða lágmarksverð á kjöti, er engin hætta á, að slík verzlun lækki verðlagið. Bændur færu ekki að selja án milliliða fyrir lægra verð en þeir geta fengið hjá hvaða millilið í landinu, sem er. Þetta ákvæði miðar aðeins að því að auka kjötsöluna í landinu, miðar að því, að hver hola sé fyllt í markaði þessarar vöru. Ég skil ekki þá andúð gegn þessari nauðsynlegu heimild, sem fram hefir komið í Ed. og blöðum stjórnarflokksins. Það er öllum vitanlegt, að mikill fjöldi bænda í landinu hefir sérstök einkasambönd bæði í Reykjavík og öðrum bæjum og kauptúnum. Væri það aðeins til að draga úr neyzlu og sölu sláturfjárafurða, ef slík sambönd væri bönnuð. 3. brtt. okkar er nánast orðalagsbreyting. Hún felur í sér, að öllum aðilum skuli leyft að verzla með sitt kjöt, að allir skuli settir í sama bekk. Nú er svo ákveðið í l., að samvinnufélögum skuli veitt þetta leyfi, en að öðrum megi þó veita það líka. En ég tel sjálfsagt, að sömu reglur séu látnar gilda fyrir alla. 4. brtt. er á þá leið, að verðjöfnunargjaldið skuli lækkað úr 10 aurum niður í 8 aura. Held ég, að nóg sé að binda þetta gjald við 8 aura, eins og upphaflega var til ætlazt. Hv. 2. þm. Árn. andmælti brtt. okkar, áður en við höfðum fengið tækifæri til að tala fyrir þeim. Er þetta óþingleg framkoma. Annars sagði hann ekkert mikilsvert í ræðu sinni. Skil ég ekki andúð hans gegn þessum till. okkar, sem hann sagði að væru alveg þýðingarlausar. Ef þær eru gersamlega þýðingarlausar, ætti hann og aðrir hv.þm. að geta greitt þeim atkv., þar sem þeir vita, að meiri hl. bænda óskar eftir þessu skipulagi.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! -Ég veitti því ekki athygli, hvort hv.frsm.n. mælti með till. minni eða ekki. En ég ætla að fara fáum orðum um þessa brtt. mína á þskj. 344. Ég held, að segja megi, að þetta frv. fái þá fyrst ákveðinn tilgang, ef brtt. verður samþ. Ég fæ ekki séð, að í frv. séu nokkur ákvæði þessu lík, svo að n. sú, sem vald hefir til að stjórna kjötsölunni í landinu, hefir ekkert til að styðjast við. Skil ég ekki, hvernig löggjöfin getur komizt hjá að taka fram í l. það, sem er aðalatriðið, sem sé það, til hvers þau eru fyrst og fremst ætluð. Ástæðan til þessa ákvæðis míns er sú, að skyndilega er orðin offramleiðsla á kjöti í landinu, þar sem markaðurinn er takmarkaður í öðrum löndum. Tilgangur frv. hlýtur að vera fyrst og fremst sá, að reyna að koma því til leiðar, að hægt sé að forðast afleiðingar þessarar offramleiðslu. Þessar afleiðingar koma fram í verðhruni kjötsins, eða þá, ef verðfall yrði ekki mjög mikið, í því, að birgðir aukast mjög og verða fyrir nýrri framleiðslu. Vara þessi er aðallega framleidd á vissum tíma ársins og er því ekki auðvelt að sjá svo um, að framboð mæti alltaf eftirspurn. Það er hvergi tekið fram í frv., hvað kjötverðlagsn. eigi að hafa fyrir augum, þó að fram komi um það sinn skilningurinn úr hverri áttinni. Ég heyrði einn hv.þm. segja við 1. umr., að hún ætti að tryggja bændum framleiðsluverð fyrir vöru sína. Ef framleiðsluverð er það, sem hver einstakur bóndi á að fá fyrir vöru sína, þá má segja, að þetta framleiðsluverð sé eins margskonar og bændur eru margir í landinu, eða því sem næst. Mætti því hugsa sér, að átt væri við einskonar meðalframleiðsluverð. En sá væri gallinn á því, að þá væri sumum bændum ekki fullnægt, en aðrir hlytu meira en góðu hófi gegndi, eða a. m. k. svo mikið, að þeir stæðu betur að vígi en hinir. En hvað sem um þetta er, þá væri samt engin trygging fyrir því, að kjötið seldist. Vantar því í frv. það, sem er aðalatriðið, hver tilgangurinn er fyrst og fremst og hvernig n. eigi að fá honum fullnægt. Og úr því leysir brtt. á þskj. 344. Hún leggur n. þá lífsreglu að haga svo verðlagi á kjötinu, að kjötbirgðir í landinu aukist ekki frá ári til árs. - Ég hefi orðið þess var, að ýmsir líta svo á, sem þetta felist í frv., en það er ekki rétt. Þar sem svona margar skoðanir eru nú á þessu máli, m. a. sú, að allir bændur landsins eigi að fá framleiðsluverð fyrir vöruna, er ekki ónauðsynlegt að kveða skýrt á um þetta. Þessi till. mín tekur jafnt tillit til beggja aðilja, framleiðenda og neytenda, og er því rétt, að löggjafarvaldið og ríkisvaldið hjálpist að til að koma þessu til vegar. Það er augljóst, að ef ekki eru gerðar slíkar ráðstafanir og verð á kjötinu fellur niður fyrir það, sem bændur geta framleitt það fyrir, þá hlýtur framleiðslan sjálf að minnka niður í magn, er samsvarar því verði, sem bændur geta framleitt kjötið fyrir. Þessum voða verður að afstýra. Til þess er slík löggjöf nauðsynleg. Með því yrði þeim höfuðtilgangi náð, að koma í veg fyrir, að verðlag væri spennt svo hátt, að salan minnkaði, en birgðir söfnuðust, sem ekki væri hægt að losna við, nema selja þær langt undir framleiðsluverði. Mér virðist, að n. sú, sem falið er að ákveða verðlag á kjöti, hafi engar forsendur til að fara eftir, ef ekkert er sett um það í lögin. Öll hennar ákvæði verða þá reist í lausu lofti og af handahófi, sem getur verið háð persónulegum hagsmunum nm. sjálfra, sem þeir bera enga persónulega ábyrgð á samkv. l., og engin víti liggja við, þó þeir verði umbjóðendum sínum til tjóns. Ef hún hefir þær reglur, sem hér er bent á, að fara eftir, hefir hún betri aðstöðu, meðan hún brýtur ekki í bága við þær. N. verður að hafa einhvern bakhjarl, einhverja stefnu, einhvern vilja til að fara eftir. Hér er farinn millivegur, sem má telja sanngjarnt, milli seljanda og kaupanda. Á þann hátt einan verður málið leyst með hag alþjóðar fyrir augum.

Bjarni Bjarnason Hv. þm. Snæf. vildi siða mig og sagði, að ég hefði hagað mér óþinglega, og má vel vera, að ég hafi gert það. En ég býst við, ef hv.þdm. ætla að fara að siða, þá gæti orðið vafamál, til hvers ætti að tala fyrst. - Ég vildi segja örlítið um brtt. Vitanlega geta allir þm. verið sammála um það, að verðjöfnunargjaldið sé nógu hátt fyrir þá, sem greiða það, þó það sé ekki nema 6 aur. pr. kg. Þó mun ég ekki óska vegna minna kjósenda, að það verði fært niður úr því, sem það er nú í frv., eða 10 aur. pr. kg. Er algerlega óséð enn, hvort það nægir til að gera þá bændur, sem þurfa að selja kjöt sitt á erlendum markaði, sæmilega ánægða. Þetta er alvörumál, sem þarf að leysa með hag allra bænda fyrir augum. Ég vildi óska, að útflutningskjötið seldist svo vel, að 6 aur. nægðu til að gera seljendur ánægða. En sýni hitt sig, að sjóðurinn með 6 aur. tillagi verði ekki nógur til að gera bændur sæmilega ánægða, hvort viljum við þá heldur vera dálítið örlátir að leggja í verðjöfnunarsjóð, og hafa bændur, er flytja út, ánægða, eða halda fast í að hafa verðjöfnunargjaldið sem lægst, eða ekki neitt, en fá þá, eða hafa svo sem verið hefir, samkeppni um innanlandsmarkaðinn? Ég geri ráð fyrir, að okkur hv.þm. Snæf. greini ekki á í þessu efni, að jafna beri þetta svo, að sem flestir séu ánægðir, og komast sem næst því að fullnægja öllum. Ég vil endurtaka það, að það muni ekki vera „praktískt“ fyrir mig gagnvart mínum kjósendum að tala fyrir hækkun verðjöfnunarskattsins, en ég lít á málið með hag allra bænda landsins fyrir augum. Hv. 5. þm. Reykv. taldi, að lögin væru óskýr að því, er snerti starfssvið kjötverðlagsnefndar. Ég geri ráð fyrir, að reglugerð bæti úr því, svo sem venja er. Ennfremur sagði hann, að ákveða yrði sannvirði kjötsins. Hið raunverulega sanna og rétta framleiðsluverð hefir ennþá reynzt ofurefli að finna. Eða hver vill gefa ákveðið svar um það? Það er vitanlega mjög breytilegt eftir héruðum, staðháttum og kröfum til lífsþæginda. Ég held, að við verðum að viðurkenna í allri hreinskilni, að það sé viðtekin regla, að hver skari eld að sinni köku, eftir því sem hægt er. Seljandinn haldi vörunni í svo háu verði sem hægt er, en kaupandinn gefi það minnsta, sem hann kemst af með. - Þetta er regla hinnar frjálsu samkeppni. Ef um samtök og skipulag er að ræða, verður að taka báðar þessar kröfur til greina og reyna að finna leið, sem báðir aðilar geta sætt sig við. Það, sem einnig verður að gera í þessu máli, er að fara sem næst hagsmunum beggja aðila. Það getur verið, að frjáls samkeppni geri þetta að nokkru leyti líka, en er þó hæpið. Því hver einstaklingur berst þó fyrst og fremst fyrir sínum persónulegu hagsmunum án frekari viðsýni. Ég vil ekki segja neitt um eða láta hafa eftir mér, hvað sé hæfilegt framleiðsluverð - sannvirði - samanborið við lífskröfur og framleiðslukostnað. 

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Mér þykir heldur fyrir því að þurfa að tala meðan ekki eru komnar allar brtt., sem von er á. Ég veit um brtt., sem eru á leiðinni, en ekki komnar úr prentun, hefir ekki tekið afstöðu til þeirra brtt., sem hér liggja fyrir, eru þær flestar að koma nú fram og n. því ekki haft tækifæri til að athuga þær. Ég tala því aðeins fyrir eigin persónu. Brtt. frá hv. 5. þm. Reykv. er meinlaus. Þó getur verið, að frá sjónarmiði sumra sé hún heldur til bóta. En ég vil benda á, að samkv. 3. gr. reglugerðar, sem gefin hefir verið út, á við ákvörðun verðsins að taka tillit til framleiðslukostnaðar og markaðsmöguleika. Meiningin því hin sama og í brtt., og því sama, hvort hún verður samþ. eða ekki. Þá er brtt. á þskj. 347, frá hv. 9. landsk. Eins og sú till. er orðuð, sé ég ekki, að hún skemmi. Ég veit um a. m. k. 2 staði vestanlands, sem ekki hafa sláturhús, sem fullnægja ákvæðum laga, og getur því verið erfitt um slátrun. Getur vel verið, að þessi till. bæti eitthvað úr því meðan ástandið breytist ekki. En vitanlega getur það ekki gengið lengi, að ekki séu til löggilt sláturhús alstaðar þar, sem þarf að slátra fé. Held ég að það skipti því ekki máli, þó þessi brtt. verði samþ. Þá er hér næst brtt. á þskj. 353, frá hv.þm. Snæf. og hv. 6. þm. Reykv., og að mestu samhlj. till. á þskj. 357 og 358, og að sumu leyti brtt. á þskj. 362; þó er hún dálítið frábrugðin. Með 1. brtt. á þskj. 355 ætlast flm. til, að hægt sé án leyfis verðlagsn. að selja og flytja lifandi fé úr landi. Þetta er e. t. v. til bóta, ef sá markaður opnaðist. Má vel vera, að þetta út af fyrir sig sé til bóta, en vitanlega sitja aldrei þeir menn í kjötverðlagsn., sem mundu neita um slíkt leyfi, ef farið væri fram á það. Þá er 2. liður brtt., að leyfa sölu beint til neytenda. Hann tel ég ekki til bóta. Það er gefinn hlutur, að því fleira fé, sem slátrað er á sama sláturhúsi, því minni verður kostnaður að tiltölu við fjárfjölda. En því minni kostnaður, sem kemur á hverja kind, því hærra verð fyrir afurðirnar. Því er ekki rétt að stefna að því að fjölga sláturstöðum. Ég veit ekki, hvernig menn hugsa sér t. d., að allir neytendur í Rvík fari að slátra hver fyrir sig. Ég skil ekki, að hv.flm. langi til að ganga í því gorsulli. Að heimila slíka slátrun nær ekki neinni átt. Það, sem þarf að stefna að, er að hafa sláturhúsin stór og slátra sem mestu á sama stað, og leggja áherzlu á, að gætt sé fyllsta hreinlætis. En það þýðir ekki að vera að byggja vönduð og dýr sláturhús til þess að láta þau standa tóm. Þá er 3. liður brtt. á þskj. 355. Er hann nokkuð sama efnis og brtt. á þskj. 358 og 362. Af þeim finnst mér þó brtt. á þskj. 362 langbezt. Er hún að nokkru leyti viðbót við lögin, og eins og nú er, mun hún heldur bæta en spilla. Eins og l. eru nú, er ekki ætlazt til, að ný samvinnufélög myndist á þeim svæðum, sem stór félög eru fyrir. Er það gert til þess, að félögin klofni síður - og sláturstöðum fjölgi ekki. Þó eru nú til á landinu 2 slík svæði, sem segja mætti um, að eðlilegt væri, að mynduðust á ný samvinnufélög. Því á þessi brtt.hv. 7. landsk. rétt á sér og mun ég verða með henni, því hún gefur heimild til að veita þetta leyfi., en gerir það ekki að skyldu. Hún fer því milliveg milli brtt.hv.þm. A.-Húnv. og hv.þm. Ak. á þskj. 357 og brtt.hv.þm. Snæf. á þskj. 355 og frv. Ég greiði því atkv. með þessari brtt. á þskj. 362, en á móti hinum. Þá er hér enn ein brtt. á þskj. 355, um að lækka aftur verðjöfnunargjaldið úr 10 aur. í 8. Þessari till. verð ég á móti af því kjötmarkaður erlendis er svo óviss, að ómögulegt er að segja, eða a. m. k. ekki fullyrða, að 8 aur. gjald af kjöti, sem selt er í landinu, nægi til þess að koma verðinu á útflutningskjötinu það upp, að viðunandi sé. - Ef gera má ráð fyrir, að út verði flutt 2200-2300 tn., sem allt þarf að bæta upp með verðjöfnunargjaldi, er hætt við, að 6-8 aur. pr. kg. verði of lítið til þess, að bændurnir fái það verð, sem sanngjarnt er, miðað við innlendu söluna. Er því sjálfsagt að gefa heimild til að fara með verðjöfnunargjaldið í 10 aur., en nota hana ekki nema verð sé lágt á erlendum markaði og kaupgeta innanlands góð. Það er ekki enn búið að mæla fyrir öllum till., en ég hefi nú sagt mitt álit um þær allar, en hefi látið brtt. á þskj. 344 og 347 liggja milli hluta.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það er a. m. k. eitt þýðingarmikið atriði í þessum brtt., þar sem farið er fram á að lækka verðjöfnunargjaldið úr 10 aur. í 8. Þegar um þetta er að ræða, verða hv.þdm. að gera sér ljóst, að þessi lög eru ekki sett fyrir 1-2 eða 3 héruð næst Rvík, heldur fyrir alla bændur landsins, sem ætlazt er til, að njóti góðs af þeim. Reykjavíkurmarkaðurinn er heldur engin einkaeign þeirra, sem búa í nágrenninu. Það hafa allir notað hann eftir getu, og með bættum samgöngum hefði vitanlega, ef l. hefðu ekki verið sett, þrengzt á þeim markaði, til tjóns fyrir alla, sem hann nota. Ef samvinna á að fást um, hvernig markaðurinn er notaður, má ekki gera verðjöfnunargjaldið að ásteytingarsteini, heldur þarf um það samvinnu allra héraða. Mér þótti vænt um að heyra, að hv. 2. þm. Árn. horfir ekki í að setja verðjöfnunargjaldið 10 aur. Það verður bændum áreiðanlega ekki til tjóns, því hér er aðeins verið að tryggja, að ekki verði dembt á innlenda markaðinn svo miklu, að verðið hrapi niður úr öllu valdi. Þetta er nokkurskonar líftrygging, sem þeir borga. Til þess að hv.þdm. sé þetta ljóst, vil ég benda á það, að með þessu lága verðjöfnunargjaldi, sem nú er 6 aurar, þar sem ekki hefir verið notuð 8 aura heimild laganna, verður niðurstaðan sú, að þeir, sem fá leyfi til þess að nota Rvíkur-markaðinn. fá, samkv. upplýsingum frá mönnum, sem ekki er ástæða til þess að rengja, 23 aur. hærra fyrir hvert kg. í ár heldur en í fyrra. En þeir, sem ekki fá að nota innlenda markaðinn, fá minna en í fyrra. Það verður ófrelsi, þegar mönnum er bannað að nota markað, sem gefur betri útkomu en útlendi markaðurinn. Mér þykir vænt um, að búið er að koma þessu máli í þetta horf hér á hv.Alþ., af því að ég var því fylgjandi, líklega sá eini í mþn., að verðjöfnunargjaldið yrði sett í 10 aur. Í þessu efni er ég sammála þeim mönnum, sem höfðu málið til meðferðar f. h. kaupfélaga landsins á kaupfélagafundi í vetur, og þeim, sem vit hafa á, hvað er bezt í þessu efni. Ég legg eindregið á móti því, að samþ. verði að lækka verðjöfnunargjaldið, og vil ég líka nota tækifærið til þess að skora á þá hv.n., sem fær málið til meðferðar, að hagnýta sér heimildina að öllu leyti, vil ég og ásaka hana fyrir það, að hún hefir ekki notað sér þá heimild, sem felst í l. um 8 aur. verðjöfnunargjald, því að það er þörf á að gera það til hins ýtrasta. Hvað brtt.hv. 5. landsk. snertir, álít ég algerlega hættulaust að samþ. hana, því að ég tel hana frekar til bóta. Mætti segja, að hún gangi fullskammt, því að hún fer aðeins fram á heimild handa stj. þessa skipulags til þess að ákveða sláturleyfi. Það mætti deila um, hvort það sé ekki skylda hennar að veita slík sláturleyfi. En það er víst prentvilla í till., því að þetta er sett við í. málsl., en ekki við 4. lið. Þá er brtt. á þskj. 347. Ég tel vafasamt, ef þessi sláturleyfi eru veitt á annað borð, hvort ekki væri heppilegra að heimila sláturleyfi handa neytendum sjálfum, án þess að stofna til félagsskapar í því skyni. Hvað snertir brtt. á þskj. 344, finnst mér vafasamt, hvort rétt sé að tala um, að verðlagningu kjötsins eigi að vera þannig háttað, að kjötbirgðirnar í landinu aukist ekki. Mér skilst, að samkv. þessu megi ekki auka kjötneyzluna í landinu, þó þess væri full þörf. Það er slátrað aðallega einu sinni á ári, og þá skapast ákveðið kjötmagn, sem verður að geymast fram á sumar, og ef birgðirnar mega ekki vaxa, þá má heldur ekki auka slátrun eða kjötneyzlu innanlands. Þetta gæti orðið gott fyrir framleiðendur, því að af þessu leiddi verðhækkun kjötsins, en það er einmitt það, sem framleiðendur vantar; þeir þurfa að fá fyrir framleiðslukostnaði. Og ef það fæst ekki á annan hátt en þann, verður að takmarka framleiðsluna og láta eftirspurnina knýja verðið upp. Ef þessi till. á hinsvegar - sem ég býst við - að stefna í þá átt, að fyrirbyggja, að verðið sé sett of hátt, svo að hætta verði á, að kjötið seljist ekki áður en nýja framleiðslan kemur á markaðinn, þá getur það leitt til þess, að verðið verði allt of hátt, og ég tel, eftir því sem þessum málum er skipað af Alþ. og stj., að þá eigi bændur heimtingu á að fá það verð fyrir vöruna, sem framleiðslan krefur, því að stjórn þessara mála er tekin úr höndum framleiðenda sjálfra. Þess vegna hafa bændur fulla heimild til þess að krefjast þess, að ríkisvaldið sjái þeim fyrir hæfilegu verði fyrir vöruna. Ef bændur sjálfir hefðu stjórn þessara mála í sínum höndum, þá gæti ef til vill verið eðlilegt, að fyrirbyggt væri, að það gæti komið fyrir, að ríkisvaldið yrði að bera ábyrgð á fjárframlögum til þeirra fyrir meðferð þessara mála. Þá væri tækifæri fyrir þennan hv.þm. og aðra hv.þm. að taka afstöðu til - eða réttara sagt, hefði verið, því að það er búið að gera það - brtt. okkar hv. 2. landsk. Og þá sé ég ekki betur en að bændur eigi fullan kröfurétt á þessu verði, fyrst málin voru tekin úr þeirra höndum, sem framleiðslukostnaður krefur fyrir þessa vöru; og þá má ekki miða útsöluverð við það eitt, hvort hægt sé að umsetja vöruna á innlendum markaði. Ég tel þetta veigamesta atriðið í þeim till., sem hér liggja fyrir. Ég vildi láta mína skoðun í ljós, af því að ég hefi tekið þátt í meðferð þessara mála áður en hv. stj. setti lögin um þetta, og ég er viss um, að miðað við það horf, sem verðjöfnunarskatturinn hefir færzt í, eigi það brátt eftir að sýna sig, að þingið verði að fá bændunum sjálfum stjórn þessara mála í þeirra eigin hendur.

Jón Pálmason Við hv.þm. Ak. höfum flutt brtt. á þskj. 358. Við 2. umr. málsins var felld brtt. frá okkur, sem hneig að nokkru leyti í svipaða átt. Mér þótti undarlegt, að hún skyldi vera felld af öllu stjórnarliðinu, eins og það lagði sig, því að ég get ekki enn fundið skynsamlega ástæðu fyrir því. Nú vildum við einskorða þessa till. við það eitt, hvort það sé ætlun þessarar hv. d. að banna með þessum l., að ný samvinnufélög, sem ekki hafa áður starfað, gætu fengið leyfi til slátrunar, ef svo ber undir. Þess vegna einskorðum við þessa till. við þetta atriði. Við lítum svo á, að heppilegast sé, að þessi samvinnufél. séu sem fæst og hafi sem mest á boðstólum; hinsvegar er það óeðlilegt og óréttmætt í okkar augum, að leggja undir kjötsölun. að einskorða, hve mörg samvinnufélög bændur stofna til þess að fara með þessi mál. Þetta vald á að vera hjá bændunum, en það á ekki að einskorða með þessum l., að kjötsölun. sé falið þetta vald. Í þessu sambandi vil ég minnast á mótsögn, sem mér virtist koma fram í ræðu hv.frsm. landbn. Hún fólst í því, að hann viðurkenndi það, sem auðvitað var alveg rétt, að til væri svæði á Vesturlandi, sem eðlilegt væri að stofna ný samvinnufélög á, til þess að fara með þessi mál. Hann vill ganga inn á það, að neytendum sé heimilað að stofna félög og fá sláturleyfi, en jafnframt er hann því mótfallinn, að framleiðendur, bændurnir, hafi heimild til þess að fá sláturleyfi, ef þeir stofna ný samvinnufélög á því svæði, sem hér um ræðir. Þetta er svo alvarleg mótsögn, að ég furða mig á því, að nokkur þm. skuli hafa gengið inn á þessa braut. Ég vona að þessi till. sé hv.þdm. það ljós, að ekki sé þörf að fara um hana fleiri orðum. Ég skal ekki fjölyrða um önnur atriði, sem fram hafa komið í öðrum brtt. Ég vil aðeins geta þess í sambandi við það deilumál, sem hér er rætt um, verðjöfnunargjaldið, að ég er sammála þeim mönnum, sem hafa sýnt fram á, að mikil líkindi séu til þess, að þótt verðjöfnunargjaldið verði jafnvel í hámarki, þá hrökkvi það hvergi nærri til þess að jafna þann verðmun, sem mun verða á kjötinu, sem selt er á innlendum markaði annarsvegar, og því, sem selt er á erlendum markaði hinsvegar, eins og nú horfir við. Ég held mér sé óhætt að segja, að öll hv. landbn. sé því mótfallin, að verðjöfnunargjaldinu sé breytt frá því, sem það er í frv. Önnur atriði, sem snerta þetta mál, skal ég ekki fara út í, því að það hafa aðrir gert.

Jón Sigurðsson Ég á brtt. á þskj. 362. Ég get í raun og veru að mestu leyti sleppt að mæla fyrir henni, því að ég gerði þetta atriði að umræðuefni við 2. umr., og þá benti ég á, hvílíkt óréttlæti fælist í þeim ákvæðum að útiloka samvinnufélög, sem kynnu að verða stofnuð eftir að lögin gengju í gildi. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja þetta frekar nú, því að þeir, sem vilja hlusta á rök í þessu máli, höfðu tækifæri til þess þá, og ég sé ekki heldur ástæðu til þess að lengja umr. um þetta. Þess þarf líka síður, þar sem hv.frsm. landbn. hefir gert grein fyrir því, hvað í þessari till. felst, því að ég bar mig saman um þetta atriði við frsm.n., og þessi till. er samin í samráði við hana. Er tillagan tilraun til þess að miðla milli andstæðra skoðana í þessu efni. Ég fyrir mitt leyti álít það bæði sanngjarnt og rétt, að þau samvinnufélög, sem rísa upp hér eftir, hafi jafnan rétt til þess að slátra fé og selja sláturafurðir samkv. l. eins og félög, sem stofnuð hafa verið áður en þessi l. öðlast gildi. Þar sem þetta hefir þegar verið fellt í hv. d. og mikil andstaða er gegn því, þá kýs ég heldur það minna, ef ekki er hægt að fá það meira. Hér er um heimild að ræða fyrir hv.n., en áður var það skilyrðislaust bann. Þetta er í sjálfu sér ekki stórt atriði, en það er þó réttlætismál, og það er á valdi n. í hvert skipti, hvort hún vill sýna þessum félögum þá sanngirni og réttlæti, sem þau eiga kröfu á. Ég ætla nú ekki að fjölyrða frekar um þetta, en ég vænti þess, að till. fái svo góðar undirtektir hjá hv. d., að hún verði samþ. Ég geri ekki aðrar till. að umræðuefni, en læt mér nægja að láta afstöðu mína til þeirra í ljós við atkvgr. Það hafa slæðzt 2 villur inn í brtt. af vangá. Í stað 4. málsl. á að koma 5. málsl., og í stað 3. málsl. komi 4. málsl. Vil ég biðja hæstv. forseta að taka þetta til athugunar. Ég hafði fyrir mér frv. eins og það var í Ed., en ekki eins og það var eftir það. Við þetta hefir málsliðatalan raskazt.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég skal fara nokkrum orðum um þessar brtt., sem hér liggja fyrir. Ég vil fyrst og fremst minna á brtt. á þskj. 344, frá hv. 5. þm. Reykv. Við þá till. er það sérstaklega athugavert, að þar er lagt til, að verðlagsnefnd sjái um það, að verðlaginu verði þannig hagað, að kjötneyslan aukist ekki ár frá ári. Ef leggja á þann skilning í þessa till., að hún verði tekin til greina af nefndinni, þá er það ekki hægt öðruvísi en að n. eigi að haga verðlagningunni þannig, að hún verði það lág, að hún sé viss um, að kjötið gangi út. Í raun og veru er ekki annað sjónarmið fyrir n. til þess að fara eftir en þetta. Till. hnígur því í þá átt, að það eigi, þrátt fyrir það, þótt tæplega sé markaður innanlands fyrir kjöt, sem er framleitt í landinu sjálfu, samt að haga sölunni þannig, að varan gangi út, m. ö. o., að verðlagið sé sett svo lágt, að trygging fáist fyrir þessu. Þetta er vitanlega þvert ofan í tilgang laganna, og einnig brýtur þetta í bág við þá reglugerð, sem sett hefir verið til þess að ákveða eftir hvaða mælikvarða n. á að verðleggja kjötið. Í þessari reglugerð, í 3. gr., er ákvæði um það, að kjötsölunefndin ákveði verðlag á sauðakjöti o. s. frv. með tilliti til framleiðslukostnaðar og markaðsmöguleika. Það er þetta tvennt, sem verður að reyna að taka tillit til. Þetta er sá grundvöllur, sem n. álítur, að þetta mál eigi að byggjast á, og sem hefir verið notaður á þessu hausti. Þessi till. brýtur því beinlínis í bága við tilgang þann, sem felst í lögunum, sem n. hefir lagt línur að. Ég legg til, að þessi till. verði felld. Næst er till. á þskj. 347, frá 9. landsk. Eins og þessi till. liggur fyrir, fæ ég ekki betur séð en að hún sé meinlaus fyrir framkvæmd kjötlaganna. En það er ekki hægt að neita því, að á einstaka stað getur það komið fyrir, og hefir komið fyrir, að nokkuð margir eru saman komnir, og þá er óþægilegt að þurfa að sækja kjöt og víða að sér sláturafurðum í næsta sláturhús, því að það getur verið hætta á, að varan skemmist á slíkum flutningum. Þessi till. hefir við sanngirni að styðjast, og vil ég mælast til þess, að hún verði samþ. eins og hún liggur fyrir. Nú hefir það komið hér fram í þessari hv. d., sem við aðrir erum mótfallnir, sem sé stofnun samvinnufélaga bænda til viðbótar, og að það sé fullkomin rangsleitni gagnvart samvinnufél. bænda að neita þeim um að stofna samvinnufélög, til þess að slátra og selja slátrið með sínu verði. Þessi röksemdaleiðsla er röng, vegna þess að sláturhús eða kaupfélag, sem hefir sláturleyfi, getur sett upp víðar á sínu svæði sláturhús samkv. fengnu leyfi, því að það er ekki bundið við, að ekki megi fjölga sláturhúsum, heldur er það bundið við það, að ekki megi fjölga samvinnufél. á því svæði, sem samvinnufélög eru fyrir á. Þess vegna er það ekki rétt röksemdafærsla, sem kom fram hjá hv.þm. A.-Húnv., að hér væri líku saman að jafna. Það þarf alls ekki að valda neinum óþægindum fyrir framleiðendur, þó þeir reki fé sitt í sláturhús þar, sem sláturhús er fyrir hendi, þó að það sé hinsvegar óþægilegt fyrir neytendur að þurfa að sækja sláturafurðir þangað. Þess vegna er þessi till., sem fer fram á það, að það sé skylda að veita samvinnufélögum sláturleyfi, engin mótsögn, hvort sem hún verður felld eða samþ. M. ö. o., í landinu hafa skapazt samvinnufélög, sem nægja til þess að taka við sláturafurðum og annast sölu þeirra; og það var þeim mönnum, sem sömdu þessi lög, vel kunnugt um. Þessi félög eru stofnuð af bændum sjálfum, og þeim hefir verið raðað niður, eftir því sem bezt hefir verið fyrir þá að reka fé til slátrunar. Þegar talað er um það ófrelsi, sem á að vera fólgið í því að ekki megi stofna fleiri samvinnufélög bænda, þá er það ekki mælt af heilum hug, vegna þess að reynslan hefir alltaf verið sú, að þar, sem slíkt hefir komið fyrir, að mörg samvinnufélög hafa verið á sama stað, hefir það alltaf leitt til hins verra fyrir samvinnufél. sjálf og bændur. Það hefir kostað samkeppni milli þeirra, sem ekki hefir alltaf verið sem bezt, vegna þess að félögin hafa stundum verið stofnuð til höfuðs öðrum af pólitískum andstæðingum, og þannig myndast oft slæm aðstaða, sem hægt væri að nefna dæmi um. Þess vegna er þessi till. ekki borin fram af heilum hug. Þeir, sem hafa því samþ. að setja þetta í l., vita mæta vel, að samvinnufél. sjá um slátrun fyrir bændur, og fyrirkomulagið, eins og það nú er í heild sinni, er betra, enda hefir reynslan sýnt það á undanförnum árum. Till. hv. 7. landsk. fer meðalveg. Hún gengur í þá átt, að kjötsölunefndin geti, undir einstöku kringumstæðum, leyft stofnun nýrra félaga á sama svæði, ef um leyfi hefir verið sótt til þess.

Það er ekki leyfi til þess að stofna samvinnufélög

. Það þarf leyfi n. til þess að stofna slík samvinnufélög. Það mætti því segja, að n. réði því, hvort 2 eða fleiri félög komu á sama stað, sem gæti orðið hvort öðru til haga. Að svo komnu vil ég ekki láta í ljós afstöðu mína til þessarar till. Ég hefi hugsað mér, vegna þess að því hefir verið lýst yfir hér, að till. sé borin fram í samráði við formann kjötverðlagsnefndarinnar  Viðvíkjandi því að lækka 10 aura gjaldið niður í 8 aura, þá hefir hv.þm. V.-Húnv. fært svo góð rök gegn því, að ég sé ekki ástæðu til þess að endurtaka þau. Þetta hefir sömuleiðis verið tekið mjög rækilega fram í Ed. og bent á það, að þetta 10 au. tillag er fyrst og fremst til hagsbóta fyrir þá, sem selja á Rvíkurmarkaðinum, til þess að koma í veg fyrir, að kjöt utan af landi komi og eyðileggi markaðinn fyrir þeim, sem hér selja. Það sýnist rangsleitni að halda þeim frá markaðinum, er búa fjær Rvík, en geta þó komið kjöti sínu á markaðinn, og láta þá þannig búa við verðlag, sem er 20-30 au. lægra á hvert kg. Með slíku móti er ekki hægt að halda skipulaginu uppi. Þetta 10 au. tillag er fyrst og fremst gert fyrir nágrenni Rvíkur. Það virðist því vera nokkur misskilningur hjá hv.þm., að beita sér gegn þessu, þvert ofan í hagsmuni þeirra manna, sem þeir hafa þegið umboð sitt af. Ég vil fastlega leggja til, að þetta 10 au. gjald haldist, því að það stefnir að því að halda uppi skipulaginu. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 355 er það að segja, að það hefir verið ákaflega mikið „agiterað“ með henni bæði á fundum og í blöðum andstæðinga okkar, og því bein ástæða til þess að minnast á hana. Ég mun þó eigi verða langorður um hana, vegna þess hve framorðið er. Menn tala um hagsbætur af beinu sölunni, og hvað mikill hagnaður hún sé neytendum. En hvað græðist á henni? Allur kostnaðurinn, sem nú leggst á kjötið við slátrunina. 5-6 au. á kg., helzt þrátt fyrir beina sölu. Hjá honum verður ekki komizt. Mér hefir verið bent á það, að í einum kaupstað hér á landi hafi verið stofnað neytendafélag, en reynslan hafi orðið sú, að kjötið hafi orðið 20% dýrara en í sláturhúsinu á sama stað. Þegur talað er um beina sölu, má það ekki gleymast, að neytendur geta farið í sláturhúsin og keypt þar kjöt án álagningar. Neytendur geta því sparað sér þá 15 au., sem það kostar að deila kjötinu út gegnum búðirnar í Reykjavík. En það er annað, sem er varhugavert við beinu söluna, og það er það, sem bent var á í Ed., að það er hætt við, að hún verði misnotuð, til þess að selja kjötið öðru verði en það er selt gegnum félögin. Þar sem markaðurinn er ,.blandaður“, eins og kallað er, t. d. á Akureyri, er helmingur kjötsins seldur til útlanda, en helmingurinn á innlendum markaði. Segjum, að verðið á erlendum markaði sé 60-70 aur. á kg. en innanlands 1.10 kr. kg. Meðalverð verður þá um 90 au. á kg. Afleiðingin er sú, að það borgar sig fyrir bændur, sem hafa ekki von um að koma kjötinu út á innlendum markaði, að selja kjöt sitt fyrir 1.00 kr. kg., þ. e. 10 au. hærra heldur en meðalverð á erlendum og innlendum markaði. Viðvíkjandi öðrum brtt., er hér liggja fyrir, sé ég ekki, að nein þeirra sé til bóta nema brtt.hv. 9. landsk. Ég legg því til, að þær verði allar felldar nema brtt.hv. 9. landsk. Um brtt.hv. 7. landsk. mun ég tala og taka afstöðu til hennar, er ég hefi talað við kjötverðlagsnefndina um það, hvort þörf sé að hafa heimild til þess að veita undanþágur fyrir sérstök samvinnufélög, sem kunna að verða stofnuð hér eftir.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Það er nú hvorttveggja, að fátt er um manninn hér í deildinni og ég þarf ekki að segja mikið. Ég vil taka það fram, að tvær samkynja brtt. hafa verið bornar hér fram, og leiðir af því, að hæstv. forseti ber fram aðeins aðra þeirra, hver sem örlög þeirra verða annars við atkvgr. Annars þarf ég ekki miklu að bæta við það, sem hv.þm. Snæf. hefir sagt um þetta efni, því síður, þar sem þegar hefir verið rætt mikið um verðjöfnunarskattinn, bæði hér og í hv.Ed. Ég vil aðeins taka það fram út af ummælum hæstv.forsrh. og fleiri hv.þm. hér í d., að þó að verðjöfnunarskattur sé að vísu nauðsynlegur til þess að jafna kjötverðið milli þeirra, sem selja kjöt sitt á innlendum markaði, þá er samt ekki hægt að gera kröfu til hans nema að vissu marki. Hlutverk skattsins á að vera það eitt að hindra, að of mikið berist af kjöti í einu á markaðinn í Reykjavík. Ég vil líka taka það fram, að n. sú, er hafði þetta mál til meðferðar, komst að þeirri niðurstöðu, að hið hæsta, sem mætti fara í þessu efni, væri 8 aurar á kg. Þetta mál var gaumgæfilega rannsakað í n., og þar sem ég býst ekki við, að hv.þdm. hafi á rækilegri athugasemdum að byggja en þessi n., þá vona ég, að þeir taki þetta til greina við atkvgr. Hvað einstaka kjötframleiðendur snertir verður þetta ljóst af 6. gr. frv., sem gerir ráð fyrir því, hvernig skipta eigi verðjöfnunargjaldinu milli framleiðenda, þar sem svo er ákveðið, að þeir, sem njóti gjaldsins, megi aldrei fá eins hátt verð fyrir sína vöru og hinir, sem selja á innlendum markaði. Mér finnst þetta benda skýrt til þess, að réttur þeirra, sem bezta aðstöðu hafa til þess að nota innlendan markað, sé settur nokkru hærra en réttur annara. Enda er þetta í sjálfu sér eðlilegt. Það er vitað um þá menn, sem fyrst og fremst njóta verðjöfnunarskattsins, að það eru ekki aðrir en þeir, sem ekki hafa aðstöðu til að njóta Reykjavíkurmarkaðsins, þeir, sem búa víðsvegar úti um landið, við þau skilyrði, að þeir verða að salta sitt kjöt og geta hvorki flutt það nýtt eða fryst til Rvíkur eða til útlanda. Það virðist sem sami skilningur gildi í mjólkursölulögunum, þar sem í 1. gr. er talað um, að nefndinni, sem ákveður verðjöfnunarsvæðin, sé óheimilt að skiptu þeim þannig, að mjólkurframleiðendur séu sviptir markaði í þeim kaupstöðum, þar sem þeir hafa áður selt. Með þessu er viðurkennt, að þeir, sem innlenda markaðsins njóta nú, hafi meiri rétt til hans en aðrir landsmenn, sem ekki hafa haft aðstöðu til að selja sínar afurðir í kaupstöðum og kauptúnum landsins. Ég held þess vegna, að því verði ekki móti mælt, að í l. felist fullkomin viðurkenning fyrir því, að þeir, sem hafa búið að þessum viðskiptum, hafi rétt fram yfir aðra til þess að njóta þeirra áfram, og þær ráðstafanir, sem með l. eru gerðar, eigi að tryggja þennan rétt þessara manna, en ekki skerða, enda er þeim þar í móti ætlað að borga nokkurn verðjöfnunarskatt. Ég vil benda á það, að þessi verðjöfnunarskattur er ekkert smáræði, því að ef hann yrði 10 au. pr. kg., eins og ákveðið er í frv., þá nemur hann um 60000 kr. á þá menn, sem eru í Sláturfélagi Suðurlands, miðað við slátrun á síðasta ári og þá slátrun, sem útlit er fyrir, að verði á þessu ári. Ég skal ekki fara langt út í það, sem hv. 2. þm. Árn. sagði um till. um að lækka verðjöfnunarskattinn. Hann var að tala um, að ef til vill mætti lesa út úr þeirri till., að þeir sem flytja hana, væru að afla sér með henni kjósendafylgis. Það má segja svo um þessa till. eins og allt annað, sem getur orðið að liði fyrir sérstök kjördæmi, að það séu tilraunir einstakra þm. til að styrkja sína aðstöðu í kjördæmunum, en ég get fullvissað hv. 2. þm. Árn. um það, að að því leyti, sem ég á þátt í flutningi þessarar till., þá er hún ekki byggð á slíkum ástæðum, heldur styð ég till. af því, að mér finnst athugavert að leysa þetta mál á annan hátt en eftir rannsókn þeirrar n., sem um málið hefir fjallað, og líka með tilliti til þess, hver skilyrði eru fyrir sauðfjárrækt hér í nágrenni Rvíkur. Ég hefi svo ekki ástæðu til að segja meira um þessa till. Það fer sem verða vill um afdrif hennar, og er ekki um annað að gera en taka þeim, hver sem þau verða. Ég skal þá víkja nokkrum orðum að till.hv. 9. landsk. um aðstöðu neytendafélaga. Tel ég rétt, að þau hefðu fengið rétt til þess að gerast aðilar í málinu. Þessi till. er gerbreytt frá því, sem hún var í upphafi, því nú er ekki gert ráð fyrir, að hún komi annarsstaðar til greina en í þeim stöðum, þar sem enginn hefir leyfi til að verzla með sláturfjárafurðir. Mér virðist helzt, að þessarar till., svo breytt sem hún er, sé helzt ekki þörf. Ég býst við, að þessi vandi sé leystur með þeirri breytingu, sem hv.Ed. gerði á 3. gr., þar sem heimilað er að veita einstaklingum slátrunarleyfi, sem eiga svo örðugt með að ná til sláturhúsa, að illfært sé að dómi kjötverðlagsnefndar. Mér finnst, að þetta geti rúmað heimild þá, sem á að veita með till.hv. 9. landsk. um að seljendur og neytendur megi verzla án milliliða á slíkum stöðum. Till. hv. 9. landsk. er því óþörf að mínu áliti eins og hún er nú orðin. Hinu skal ég ekki mótmæla, sem hæstv.forsrh. hélt fram, að eins og till. var upphaflega stefndi hún að því að kippa fótum undan fyrirkomulagi kjötsölunnar, en nú er till. ekki lengur til tjóns.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hæstv.forsrh. við brtt. á þskj. 362, svo hljóðandi [sjá þskj. 371]. Brtt. er skrifleg og of seint fram komin, og þarf því tvennskonar afbrigða, til þess að hana megi taka til meðferðar.

Sigurður Kristjánsson Út af þeirri brtt., sem við hv.þm. Snæf. flytjum, hefi ég lítið að segja, þar sem hann hefir tekið það allt fram, sem máli skiptir. En út af andmælum viðvíkjandi beinni sölu vil ég segja það, að alveg er bersýnilegt, að þau stafa af ókunnugleika, þegar því er haldið fram, að bein sala muni kippa fótum undan þessari löggjöf. Ég held, að þeir menn, sem halda slíku fram, séu alveg ókunnugir staðháttum. Ég veit ekki betur en að hingað til Rvíkur hafi talsvert af kjöti verið selt beint til neytenda, og ég veit ekki betur en að Sláturfélag Suðurlands og Kaupfélag Borgfirðinga hafi þrifizt prýðilega þrátt fyrir það. Margir af þeim bændum, sem þannig hafa selt beint, hafa haft fasta viðskiptamenn, sömu menn í áratugi, og er ekki hægt að sjá, að þessi viðskipti hafi orðið neinum til meins. Nei, þetta stafar ekki af öðru en hinum mikla einokunar- og bannanda, sem hér ríkir hjá stjórnarliðinu, sem álítur það aðeins til tjóns og niðurdreps fyrir þjóðina, að nokkur maður fái að vera frjáls gerða sinna í smáu eða stóru. Ég vil benda á það, að frjáls sala er ákaflega mikils virði fyrir bændur í því héraði, sem ég þekki bezt til. Þar selja bændur þannig a. m. k. helming af kjötframleiðslu sinni. Fjöldi bænda þar ýmist saltar eða reykir kjöt sitt heima og selur það síðan þannig. Ég veit ekki til, að sú sala hafi gert nokkrum ógagn, en þessum mönnum er mikið tjón gert með því að banna þeim að verzla þannig með sína vöru. Þar er víða afarerfitt með samgöngur á landi, og flutningar á sjó eru miklu óþægilegri með lifandi fé heldur en með sláturfjárafurðir. Enda get ég bent á það, að Ísafjarðarkaupstaður, sem kaupir mikið af kjöti, bæði handa sjúkrahúsi og gamalmennahæli, hefir keypt það mest hjá einum manni, sem fengið hefir orð fyrir að verka allra manna bezt kjöt þar um slóðir. Nú er lagt mest kapp á að banna þessa beinu sölu; það kapp getur ekki stafað af öðru en ástæðulausri tortryggni og ótta fyrir þeim málstað, sem barizt er fyrir. Það er eins og hv. stjórnarflokkum sé það mestur þyrnir í augum, að nokkur maður sé frjáls að nokkrum sköpuðum hlut, að því er virðist. Maður getur látið sér detta í hug, að tilgangurinn með því að banna þessa beinu sölu sé ef til vill sá, að sporna við því, að bændur geti fengið staðgreiðslu fyrir afurðir sínar, svo að þeir geti ekki gert innkaup á vörum til heimila sinna gegn staðgreiðslu þar sem þeir fá bezt kjör. Ég veit, að ákaflega mikill fjöldi bænda bíður þess með eftirvæntingu að vita, hvort þessi hv. samkoma ætlar að heimila frjáls viðskipti á þessu svæði eða ekki. Það er enginn vafi á því, ef þau verða heft, að það verður skilið svo, að það sé gert af tómri meinsemi, en ekki af neinni nauðsyn, því það er gefið, að ef takmarkið hefði verið það eitt, að gera verzlunina sem hagkvæmasta fyrir alla, þá hefðu þessir menn ekki farið að hengja hatt sinn á þessi aukaatriði. En ég er sannfærður um, að það er annað, sem vakir fyrir forsprökkunum. Hér er ekki hv.þm. A.-Húnv. viðstaddur, en mér þótti einkennilegt, þegar hæstv. landbrh. vék því að honum, að það gæti ekki verið af heilum hug til samvinnufélagsskaparins, að hann legði það til, að samvinnufélög, sem hér eftir yrðu stofnuð, fengju slátrunarleyfi og söluleyfi. Ég veit ekki, hvaðan hæstv. ráðh. kemur heimild til þess að drótta því að hv.þm. A.-Húnv., að hann beri óheilan hug til félagsskapar bænda, manns, sem verið hefir í kaupfélagi um áratugi og deildarstjóri þar einnig um áratugi. Mér þykir líklegt, ef slíkt er ekki sagt af gáleysi, að bak við sé ekki sem heilastur hugur, því hvaða ástæða getur verið til þess að banna þeim samvinnufélögum, sem stofnuð kunna að verða, að verzla með afurðir sinna eigin félaga? Ég fæ ekki séð, að það sé gert bændum til hjálpar. Ég mótmæli því harðlega þessum fjarstæðu sakargiftum hæstv. ráðh. á hendur hv.þm. A.-Húnv., sem við engin rök hafa að styðjast. Viðvíkjandi brtt.hv. 9. landsk. á þskj. 347 skal ég taka það fram, að hún er nú orðin aumasti kripplingur fyrir það, að hæstv. landbrh. misþyrmdi henni í fæðingunni, og er hún því minna virði en hún var áður, en ég skal lýsa því yfir, að ég hefi ekki geð á því að níðast á öðrum eins vesalings aumingja og mun því ljá henni atkv., þó mér dyljist ekki, að hún er nú lítils virði miðað við það, sem hún áður var, meðan hún fól í sér ákvæði um frjáls viðskipti milli seljenda og kaupenda. Það var ekki annað en það, sem hefir átt sér stað bæði hér og annarsstaðar, og hafa félög bænda þrifizt prýðilega við hliðina á þeirri verzlun. Það getur því ekki verið önnur ástæða en sú til að banna þessi frjálsu viðskipti, að hefta eigi sem mest umráð manna yfir eigin eign. En sú stefna er af illum toga spunnin og leiðir til ills eins.

Thor Thors Ég get raunar verið stuttorður, því hv.þm. Borgf. og hv. 6. þm. Reykv. hafa tekið af mér ómakið að mestu leyti. Hv. 2. þm. Árn. tók því illa, að ég fann að því við hann, að hann vildi ekki gefa okkur flm.brtt. færi á að mæla fyrir þeim áður en hann talaði á móti brtt. Ég hafði vanizt því, að svo væri gert, og þótti því leitt, að jafnprúður maður og þessi hv.þm. er skyldi beita slíku ofurkappi sem hann gerði. Um þau tvö atriði í brtt. okkar, lækkun verðjöfnunargjaldsins og beina sölu, skal ég til viðbótar við það, sem hv.þm. Borgf. hefir sagt, vísa til orða hv. 2. þm. Árn. um, að við eigum sameiginlega að vinna að því að gera sem flesta bændur ánægða með lögin. Nú er það svo, að 3/5 af kjötframleiðslu okkar er selt á innlendum markaði. Ef verðjöfnunargjaldið verður lækkað og gert eins og það var ákveðið í upphafi af afurðasölunefndinni og menn voru búnir að sætta sig við, þá má búast við því, að meiri hluti bænda verði ánægðari en ella. Ég held því, að ekki hafi verið ástæða til að hækka verðjöfnunargjaldið. Ég get ekki betur séð en að hv. 2. þm. Árn., sem er fulltrúi þeirra bænda, sem erfitt eiga með að nota útlendan markað fyrir sitt kjöt, hljóti að geta fallizt á það, að lækkunarstefnan hljóti að vera vinsælli hjá meiri hluta bænda. Það er mjög einkennilegur ótti hér í hv. d. við beina sölu milli framleiðenda og neytenda. Hún er þó vitanlega til hagræðis fyrir báða aðila. Þeir, sem þannig hafa selt, hafa vissan markað fyrir sína vöru, markað, sem þeir hafa margir notað lengi og þekkja ekki annan eins góðan. Ég get ekki séð, hvaða hætta af því stafar, að þau viðskipti haldi áfram. Ég hygg, að engir bændur séu svo aumir að fara að selja neytendum vöruna fyrir lægra verð heldur en þeir geta fengið fyrir hana í sláturhúsunum. Þegar búið er að ákveða lágmarksverð, getur ekki verið ástæða til að óttast, að kjötið verði selt undir því verði.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það er tiltölulega fá orð, sem ég hefi að segja að þessu sinni; þó vil ég víkja nokkrum orðum að hv.þm. Borgf. út af svari hans til mín um það, að kjötframleiðendur í nágrenni Rvíkur hefðu meiri rétt til markaðarins hér heldur en aðrir. Ég hélt því fram, að svo væri ekki, og ég stend við það. Hv. þm. vildi halda því fram, að það hefði verið skoðun mþn., að þeir, sem fjær byggju innlenda markaðinum, hefðu ekki eins mikinn rétt til hans og hinir, sem byggju í grennd við hann, af því að þeir, sem fjær byggju, ættu ekki að fá eins hátt verð, og það væri svo sönnun fyrir því, að þeir hefðu minni rétt. En þetta er alveg rangt ályktað hjá hv.þm. Verðmunurinn stafar af því, að þeir, sem fjarri búa, hljóta að kosta dýrari flutning á vörunni á markaðinn. Þegar verið er því að reikna út verðuppbótina, á að miða verðið við vöruna á þeirri höfn, sem hún er stödd á, þannig að það verður þeim mun lægra, sem það mundi kosta að flytja hana þaðan á markaðinn hér í Rvík. Í þessu liggur það, að þeir, sem fjær búa, eiga að fá lægra verð, en ekki í hinu, að þeir hafi minni rétt en aðrir. Það hlýtur að vera auðvelt að reikna það út, hver sá verðmunur á að vera. Þó vil ég taka það fram strax, að það er ekki réttur mælikvarði á verði á því kjöti, sem flutt er í september til Rvíkur á bílum lengra að, því með þeim flutningi hefir náðst annað, miklu hærra verð hér í Rvík heldur en það, sem gildir er líður á haustið. Það er ekki rétt að hafa verðmismuninn sem nemur flutningskostnaðinum á kjötinu. En vitanlega er það ekki nema nokkur hluti af því kjöti, sem þessi félög mundu flytja á markaðinn, ef hann væri opinn. Hv. þm. hélt því fram, að þeir, sem fjarri byggju, hefðu ekki möguleika til þess að koma kjötinu á markaðinn. Það er ekki rétt. Þeir hafa margir hverjir frystihús og geta flutt það hingað suður jafnóðum og þörf krefur  Hv. þm. sannaði einmitt, hvað þessi innlendi markaður er mikil almenningseign, að þeir, sem næstir búa og njóta markaðsins, eiga að borga fyrir það, að aðrir komi ekki með sína vöru og eyðileggja markaðinn fyrir þeim. Hefðu þeir ekki þurft að borga, þá ættu þeir rétt til markaðsins, en einmitt það, að þeir þurfa að kaupa hann, sannar, að þeir hafa ekki haft einir rétt til að nota þennan markað, enda er það svo í frjálsum viðskiptum, að það er opin leið fyrir hverja verzlun, hvar sem er, að bjóða sína vöru, alveg eins og Akurnesingar og Reykvíkingar koma norður fyrir land og fiska síld þar. Þá sagði hv. 6. þm. Reykv., þegar hann talaði fyrir sinni till., að það væru svo margir menn, sem hefðu slátrað heima sínu fé og selt sjálfir neytendunum, og að þeir myndu verða hart úti af völdum þessara laga, ef þeir fengu ekki að gera það áfram. Nú er komið ákvæði um þetta inn í 3. gr. frv. við meðferð þess í Ed., eins og hv.þm. Borgf. gat um, og ég sé ekki unnað en kjötverðlagsnefndin hafi heimild til þess að nota það ákvæði gagnvart þeim mönnum, sem erfiðasta aðstöðu hafa til þess að koma sinni vöru á markaðinn á annan hátt, og jafnvel þó að þeir hafi möguleika til þess og sæmilega aðstöðu, þá hefir n. vald til þess að veita þeim þetta leyfi áfram, og ég hygg, að n. hafi framkvæmt það svo á síðastl. hausti. Ég held, að formaður þeirrar n. hafi gert allt, sem hann gat, til þess að greiða úr þessu og láta sem minnstan árekstur verða út af þessu. En hitt játa ég, að geti verið, að n. hafi ekki gengið eins langt í þessu eins og einstaka manni hefði fundizt þörf á. Hv. þm. hélt því fram, að það væri þyrnir í augum þm., að menn væru ekki frjálsir með viðskipti, en þetta er alls ekki rétt, í það minnsta í því máli, sem hér er um að ræða, því að hér er um knýjandi nauðsyn að ræða, sem menn verða að ganga inn á, hversu mjög sem þeim er óljúft að ganga inn á truflun í viðskiptalífi manna. Hér er aðeins verið að gera ráðstafanir til þess að bjarga framleiðslu bændanna, og ég vil segja í sambandi við orð, sem hér hafa fallið á milli manna, að hér væri um vissa „agitation“ að ræða á bak við eina till. í þessu máli, að það á að leggja til hliðar alla pólitíska flokkadrætti, þegar um svona mikið nauðsynjamál bændanna er að ræða. Það er ekki leyfilegt að berjast fyrir hagsmunamálum eins héraðs á kostnað annars, þegar á að hjálpa bændum í heild. Það getur aldrei orðið til annars en ófarnaðar fyrir bændur, því að það kemur til leiðar óánægju með lögin, ef sumir fara betur út úr þessu á kostnað annara. Þess vegna verður að sneiða hjá allri slíkri hagsmunastreitu vissra héraða. Það verður að hugsa um allt landið í heild, og það er ekki hægt á annan hátt betur en að leggja rækilega niður fyrir sér t. d. um verðjöfnunargjaldið, hvað það þarf að vera hátt, til þess að halda skipulaginu uppi, án þess að hægt sé að sanna með fullum rökum, að misræmi sé á milli einstakra héraða. Það þýðir ekki að færa fram þær ástæður, að eitt hérað hafi rýrara fé en annað. Það verður að bíða eftir þeim tíma og tækifærum, þegar farið verður að skipuleggja framleiðsluna í landinu. Ef slíku heldur áfram sem nú er, þá er óhjákvæmilegt að gera eitthvað í þá átt. Þá þarf að taka sauðfjárræktina þeim tökum, að hún sé stunduð í þeim héruðum, sem bezt skilyrðin hafa til þess atvinnuvegar, og aftur á móti kúabú aukin þar, sem skilyrði til þess eru fyrir hendi. Því hefir verið slegið hér fram, að það hefði verið álit mþn., að verðjöfnunargjaldið mætti ekki vera hærra en 8 aurar. Ég hefi skýrt frá því hér áður, að því hefði verið haldið fram í n., að verðjöfnunargjaldið mætti ekki vera minna en 10 aurar. Að það varð undir í umr. og afgreiðslu málsins í n., kom til af því, að óheppilega mikið tillit var tekið til þröngsýnna manna í nærliggjandi sveitum, sem þótti það of þungur skattur á sér, og að sumu leyti af því, að of mikið tillit var tekið til þeirrar „agitationar“, að verðjöfnunargjaldið kæmi sem aukinn neyzluskattur á neytendur í Reykjavík. Ég vildi ekki taka tillit til neins þessa, heldur aðeins, að lögin næðu tilgangi sínum.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Þessar umr. snúast að mestu um sömu atriðin aftur og aftur. Ég skal ekki endurtaka mikið af því, sem ég hefi áður um þetta sagt, en verð þó að endurtaka nokkuð. Ég skal taka fram nokkur atriði viðvíkjandi verðjöfnunargjaldinu, og í því sambandi færa fram frekari rök fyrir því, að nauðsynlegt sé að hækka verðjöfnunargjaldið úr 8 aurum á kg. upp í 10 aura, heldur en ég hefi þegar gert. Ég gat um það áðan, að hækkun á verðjöfnunargjaldinu væri nauðsynleg fyrir þá sök, að þeir, sem hafa orðið að nota útlenda markaðinn og bolað er burt af innlenda markaðinum, fá svo miklu lægra verð fyrir sitt kjöt en þeir, sem selja það á innlendum markaði. Það hefir nú verið tekið til rannsóknar síðustu dagana, hvernig hægt er að jafna það ósamræmi, sem er á milli kjötverðs á útlendum og innlendum markaði. Það er svo fjarri því, að hægt sé að halda uppi þessu skipulagi nema að hafa verðjöfnunargjaldið svona hátt, og það er ekki hægt að varna því, að of mikið kjöt komi á innlenda markaðinn, nema með því, að verðjöfnunargjaldið sé svo hátt, að nokkurt samræmi verði á verðlaginu á útlendum og innlendum markaði. Þess vegna færi ég þau rök fram, að þessi hækkun sé ekki síður gerð fyrir þá, sem nota innlenda markaðinn, heldur en fyrir hina. Þetta er gert til þess, að hægt sé að halda skipulaginu uppi fyrir þá, sem nota innlenda markaðinn og eru í nágrenni kaupstaðanna. Frekari rök tel ég mig ekki þurfa að færa fram fyrir þessu atriði. Þá er hitt atriðið, sem nokkuð hefir verið minnzt á, og það er sú tilhneiging, sem ég og meiri hl. á þingi hafi til þess að banna fjölgun samvinnufélaga í þeim sveitum, þar sem þau eru fyrir. Ég sýndi fram á, að þar, sem samvinnufélög eru fyrir, er hafa lagað rekstur sinn eftir þeim þörfum, sem fyrir eru á því svæði, sem þau starfa á, þá hefir það ávallt verið frekar til hins verra, bæði fyrir félögin, sem fyrir eru, og neytendurna líka, að ný félög hafi verið stofnuð, því að það hefir einungis valdið því, að slátrunin hefir dreifzt og kostnaðurinn orðið meiri, bæði fyrir neytendur og framleiðendur. Sláturfélag Suðurlands er alveg miðað við það, sem tekið er á móti af kjöti hér í Reykjavík; en hugsum okkur t. d., að annað félag væri stofnað við hliðina á því. Afleiðingin af því yrði vitanlega sú, að minna yrði slátrað hjá Sláturfélagi Suðurlands og reksturinn því hlutfallslega dýrari, og þetta nýja félag yrði því aðeins til þess að auka kostnaðinn, bæði fyrir framleiðendum og neytendum. Hinsvegar hefi ég gengið inn á það, að þar, sem samvinnufélag er ekki fyrir í tilteknu héraði, sé leyfilegt að stofna samvinnufélag til þess að annast um slátrun og dreifingu kjötsins. Þess vegna hefi ég gert brtt. við brtt.hv. 7. landsk., sem hv. 6. þm. Reykv. minntist á og faldi skemmd á þessari till. En skemmdin gengur í þá átt, að ég vil ekki láta stofna samvinnufélag þar, sem samvinnufélag er fyrir og þess er ekki þörf, en yrði aðeins til hins verra. En þar, sem samvinnufél. eru ekki fyrir, geng ég inn á þann milliveg, að leyft sé að stofna samvinnufélag. En það er rétt, sem hv. 6. þm. Reykv. gat um, að þessi brtt. eins og hún er nú orðuð lítur heldur leiðinlega út. Það eru í henni nokkuð margar millisetningar, og þar sem kemur ein til viðbótar, gerir það að verkum, að till. verður á óþjálu máli. Þá er þriðja atriðið, sem minnzt hefir verið á í þessu sambandi, og það er beina salan. Það hefir verið minnzt á og því haldið fram, að sá andi ríki hér í þessari hv. d., og þá sérstaklega hjá meiri hl., að leyfa ekki beina sölu, sem sé til hagsbóta bæði fyrir neytendur og framleiðendur. Ég vil taka fram í þessu sambandi, að vöruskipti hafa verið leyfð á þessu hausti og verða vitanlega leyfð framvegis. Þau hafa m. a. tíðkazt mikið í því héraði, sem hv. 6. þm. Reykv. minntist á, Norður-Ísafjarðarsýslu. Í öðru lagi hefir verið leyft á þessu hausti - og nú tekinn af allur vafi með nýju ákvæði í frv. - að selja reykt kjöt beint, og var það sérstaklega gert eftir ósk þeirra manna, sem höfðu framleitt góða vöru; einkum voru það bændur, sem áttu sauði og höfðu orðið þekkta vöru. Þá vil ég í þriðja lagi taka fram, að í lögunum er heimilað að selja fé á fæti. Þetta er miðað við það, að ef einstakir menn vilja kaupa lifandi kindur og slátra sjálfir, þá geti þeir það samkv. lögunum. Hér er því orðið nokkuð mikið um beina sölu að ræða, en þó að þessu sé þannig fyrir komið, þá er hagnaðurinn af þessari beinu sölu fyrir framleiðendur og neytendur alls ekki mikill peningalega séð, því að, eins og ég hefi bent á, fellur ekki annar kostnaður á í sláturhúsunum en um 5 til 6 aurar á kg., en þaðan geta neytendur fengið kjötið beina leið, og á þann hátt fellur því enginn kostnaður á kjötið til neytendanna, nema smásölukostnaðurinn, sem þeir verða að greiða hvort sem er. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því, að búðagjaldið var 30%, en hefir nú fyrir tilstilli kjötverðlagsnefndarinnar verið lækkað niður í 15%, og þess vegna er það, að ef maður lítur á verðvísitöluna og athugar verð kjötsins í smásölu, þá sést, að breytingin er engin frá því í fyrra. Nú hefir hv. 6. þm. Reykv. ekki, svo ég viti til, fundið ástæðu til þess að finna að því, þó að þetta fyrirkomulag hafi ríkt, en þetta hefir kjötverðlagsnefndin lagfært, og þó væri sjálfsagt hægt að lagfæra það enn betur, ef búðunum væri fækkað meira. Til þess er vafasöm heimild í frv. eins og það nú liggur fyrir, og fékkst ekki í Ed., að gengið yrði lengra í þá átt en þegar er orðið. Svo það er ekki það, að við viljum halda uppi milliliðaverzlun, heldur að bændur viðurkenni sín félög sem milliliði, þar sem það er nauðsynlegt til þess að geta haldið uppi skipulaginu. Ef bændur hefðu ekki sölufélög, væri ómögulegt að halda skipulaginu uppi. Í þessu sambandi skal ég benda á, að ef um beina sölu er að ræða fram yfir það, sem þegar er leyft, verða menn vel að athuga það, að allt öðruvísi stendur nú á með beina sölu heldur en var fyrir nokkrum árum. Ef við lítum á verðlag kjötsins fyrir nokkrum árum, þá sjáum við, að það var stöðugt í 5 ár. En fyrir 3 árum, þegar útlendi markaðurinn lokaðist, þá jókst framboðið á innlenda markaðinum, svo verðið á kjötinu hrapaði niður. Vegna þrengsla á erlenda markaðinum og vegna þess, að verðið er hærra á innlenda markaðinum, þá er með meiri frjálsri sölu en þegar hefir verið leyfð hætt við, að of mikið framboð verði á kjötinu og að þeir, sem kjötið selja, neyðist til þess að selja það undir verði. Það er af þessum ástæðum, að ég vil ekki ganga inn á að leyfa meiri beina sölu, vegna þess að það gæti eyðilagt skipulagið. Það hefir verið bent á, að bændur mundu ekki hafa tilhneigingu til þess að selja kjötið undir því verði, sem kjötverðslagsnefndin setur á það. Í þessu sambandi er alltaf talað um markaðinn eins og hann er hér í Rvík, en því er alveg gleymt, sem ég tók fram áðan, að t. d. úti um land, þar sem sölufélög bænda selja nokkuð af sínu kjöti á erlendum markaði fyrir 60 til 70 aura kg., en hinn hlutann á innlendum markaði fyrir 1 kr. til 1,10 kr. kg., þá vita bændur ekkert, hvað mikið af þeirra kjöti selst á erlendum markaði og hvað mikið á innlendum markaði, og þar af leiðandi vita þeir ekkert, hvað meðalverðið kann að verða, og hugsa sem svo, að það geti borgað sig að selja það fyrir lægra verð á innlenda markaðinum en skráð er, og það verði þó hærra heldur en meðalverðið. Þess vegna mega menn alls ekki tala út frá markaðinum í Rvík, því að úti um land er verðlagið alls ekki fast, og meðalverðið vita menn ekkert um og geta því selt langt undir því verði, sem selst fyrir á innlendum markaði. Þetta stafar allt af því, að menn hugsa þetta einungis út frá markaðinum í Reykjavík. Ég held, að ég hafi nú svarað því, sem fram hefir komið við þessa umr. Það er um þetta mál eins og flest önnur nokkur ágreiningur, en þó í flestum atriðum ekki mjög stórvægilegur, og skal ég ekki þreyta menn með því að endurtaka það, sem ég hefi áður um þetta sagt, enda tel ég nægileg rök hafa verið færð fyrir því, að brtt. eigi að fella, vegna þess að þær eru til skemmda á frv., nema brtt. frá hv. 9. landsk. Eins og ég tók fram og hv.þm. Borgf. minntist einnig á getur hún kannske orðið til þæginda, en ekki til skemmda, þó að hún sé í sjálfu sér óþörf. Brtt. frá hv. 7. landsk. hefi ég ekki á móti, ef samþ. verður brtt. við hana, sem ég var að ræða um viðvíkjandi samvinnufélögunum; annars álít ég, að eigi að fella hana, verði mín brtt. ekki samþ.

Sigurður Kristjánsson Ég held, að það sé misskilningur hjá hæstv.forsrh., að það sé í frv. eins og það nú er leyfð sala á lifandi fé. Það stendur hér í 3. gr. frv., með leyfi hæstv. forseta : „Einnig er heimilt að veita slátrunarleyfi þeim einstaklingum, er vegna sérstakra staðhátta eiga svo örðugt með rekstur eða flutning fjárins til sláturhúss, að illfært sé að dómi nefndarinnar“. Ég held, að það komist ekki undir þetta ákvæði að menn megi selja einstökum mönnum í kaupstöðum kindur til slátrunar handa sér.

Með leyfi nefndarinnar; það er í upphafi 3. gr.

.

1)ÓTh: Með því að mér er ekki ljóst, hvaða áhrif þetta hefir á Barðastrandasýslu, greiði ég ekki atkv.

2) BJ: Af sömu ástæðum og hv.þm. G.-K. greiði ég ekki atkv.

3) ÓTh: Í trausti þess, að framkvæmd þessara l. fari sæmilega úr hendi, segi ég já.

4) SH: Sökum þess, að ég álít, að l. standi til bóta, þar sem reynslan hefir sýnt, að hér eru miklir gallar á, greiði ég ekki atkv. á móti frv., en af því að mér er líka kunnugt um, að það getur orðið gereyðileggjandi fyrir fjölda bænda, vil ég ekki heldur samþ. það, og greiði ég því ekki atkv.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Sjútvn. hefir haft þetta mál til meðferðar og kynnt sér álit vitamálastjóra um það. Eins og kunnugt er, þá hefir vitamálastjórinn nokkurskonar framkvæmdarvald f. h. ríkisstj. og er hennar höfuðráðunautur í hafnarmálum. N. er sammála um, að þessarar hafnarbótar er þörf, sem um ræðir í frv. Hún álítur, að Hornafjörður - fyrir margra hluta sakir, og þó kannske einkum vegna fiskiveiðanna - gæti orðið mjög byggilegur, ef höfnin yrði lagfærð. Hinsvegar getur n. ekki fallizt á, að þessi hafnargerð sé þess eðlis, að víkja beri frá þeirri reglu, sem nú hin síðari árin hefir verið viðtekin að því er snertir framlög ríkissjóðs til hafnargerða. Þó vill hún ganga eins langt eins og lengst hefir verið gengið áður í till. um styrkveitingar til hafnargerða, að undanskildum hafnarbótunum í Borgarnesi; til þeirra mun framlag ríkissjóðs hafa numið helmingi kostnaðar. Í þessu frv. er farið fram á, að ríkið leggi fram helming kostnaðar til hafnargerðar á Hornafirði, en n. vill leggja til, að þessi hafnargerð sé kostuð að 2/5 af ríkinu, og flytur brtt. í þá átt. Við þá breyt., að ríkissjóður leggi fram 2/5 kostnaðar í stað helmings, raskast hin ákvæði frv. um upphæð þeirrar ábyrgðar, sem ríkisstj. á að veitast heimild til að takast á hendur vegna þessarar hafnargerðar. Eftir frv. á ríkið að leggja fram helming áætlunarkostnaðar, eins og ég hefi áður tekið fram, eða 65 þús. kr., og ríkisstj. heimilað að ganga í ábyrgð fyrir öðrum 65 þús. kr. En samkv. brtt.n. er lagt til, að til hafnargerðarinnar sé lagður fram styrkur, er nemi 2/5 kostnaðar, sem eftir áætluninni verður 52 þús. kr. Hinsvegar sé heimiluð ábyrgð fyrir 78 þús. kr., í stað 65 þús. kr. Önnur breyt. leggur n. til, að gerð verði á frv., sem sé sú, að aftan við 6. gr. verði bætt ákvæði, sem venjulegt er að hafa í hafnarlögum slíkum sem þessum, um að hreppsnefnd sé heimilt að taka eignarnámi lönd, sem liggja að höfninni og nauðsynleg kunna að verða rekstri hennar, auðvitað að tilskildu samþykki atvmrh. Með þessum breyt. leggur n. til, að frv. verði samþ.

Þorbergur Þorleifsson Ég sé ekki ástæðu til að lengja umr. um þetta mál. Ég er sjútvn. þakklátur fyrir það, að hún hefir tekið þessu máli vel. Þó hún geri till. um talsverða breyt. á frv., þá eru það ekki breyt., sem ættu að verða framgangi málsins hættulegar. Aðalatriðið er vitanlega að fá hafnarlög sett. Hinsvegar vil ég benda á það, að öll sanngirni mælir með því, að ríkið leggi fram hlutfallslega meira til hafnargerðarinnar á Hornafirði heldur en lagt hefir verið fram til annara hafnargerða. Því þessi höfn er ekki aðeins fyrir Austur-Skaftafellssýslu, heldur fyrir Austurland allt. Eins og kunnugt er, fer allur bátafloti Austurlands þangað yfir vetrarvertíðina. Þetta vil ég biðja hv. dm. að athuga, þegar þeir greiða atkv. um brtt.n., hvort ekki er sanngjarnt að hafa framlag ríkisins eins og farið er fram á í frv. upphaflega. Við hinni brtt.n. er ekkert að segja. Eins og hv.frsm. tók fram, mun hafa verið venja að hafa slíkt ákvæði í hafnarlögum. Að vísu hagar svo til þarna, að lítil líkindi eru til, að á eignarnámi þurfi að halda, en það spillir engu að hafa heimildina til. Svo vil ég mælast til, að hæstv. forseti fresti atkvgr. um málið til morguns, vegna þess hvað fátt er af hv.þm. í deildinni.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það er ekki langt síðan - skiptir ekki tugum ára - ríkissjóður var ófáanlegur til að leggja meira fram til hafnarmannvirkja heldur en ¼ kostnaðar. Vitaskuld var það allt of lágt, enda kom fljótlega í ljós, að þetta framlag þurfti að hækka, og mörg hafnarlög hafa verið afgr. með ákvæði um, að ríkið legði fram 1/3 kostnaðar. Það hefir verið talsverður ágreiningur um það í sjútvn., t. d. á síðasta og næstsíðasta þingi, hvort ekki ætti að halda fast við þá reglu, að ríkið legði fram kostnaðar til hafnargerða, í stað þess að hækka framlagið upp í 2/5. Sú hækkun hefir komizt inn í eitthvað þrenn hafnarlög, Sauðárkróks, Skagastrandar og Dalvíkur, að ég hygg. Hér er því n. alveg í hámarki, og sé boginn spenntur það hátt að veita helming kostnaðar til þessarar hafnargerðar, þá er hætt við, að aðrir komi og geri kröfur um það sama, þeir, sem eftir eiga að koma fram með samskonar frv. Ég verð þess vegna að halda því fram sem ákveðinni skoðun sjútvn., að hún fari það lengsta, sem sanngjarnt er, með því að leggja til, að ríkissjóður leggi fram 2/5 kostnaðar til Hornafjarðarhafnar.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Ég þarf litlu að bæta við það, sem segir í nál. samgnm. N. hefir yfirleitt tekið þann kostinn, að fara eftir till. landssímastjóra um þær till., sem hér liggja fyrir. Enda má segja það í aðalatriðum, að bezt muni gefast jafnan að fara eftir till. forstjóra hinna opinberu stofnana. N. leggur á móti breyt. á línustöð að Dalatangavita, í samræmi við það, sem farið er fram á í brtt. 49. Hún telur, að fengnum upplýsingum, að lítið öryggi sé á að fá veðurskeyti svo, að í lagi sé, ef farin er þessi leið. Eftir uppástungunni er farið fram á, að lína liggi frá Brekku í Mjóafirði, en við það verður að fara gegnum a. m. k. tvær aukastöðvar til þess að ná sambandi við Seyðisfjörð. Hin leiðin er beint samband við Seyðisfjörð. Og þar sem þessi lína og stöðin á Dalatanga er alveg sérstaklega ætluð til þess að ná ábyggilegum veðurfregnum frá Austurlandi, sem talið er, að verði bezt náð frá Dalatanga, þá leggur n. á móti því að rýra þetta öryggi. Að vísu mundu 4 bæir við Mjóafjörð komast í talsímasamband með þeirri leið, sem stungið er upp á í brtt., en á landssímalínunni er ekki venjulegt að skipa stöðvum svo þétt, en jafnvel ein stöð á þessari leið mundi rýra öryggi fyrir veðurskeytum í tæka tíð. Álits veðurstofunnar hefir verið leitað og leggur hún einnig á móti þessari breyt., af þeim sömu ástæðum, sem ég hefi greint. Línan, sem nefnd er í 2. brtt., leggur n. til, að sett verði í ritsímalögin, og er það eftir till. landssímastjóra. Þessi staður er afskekktur, og auk þess er þar um slóðir beitutekja Austfjarða, líklega helzt Norðfjarðar, og er mönnum því símasamband nauðsynlegt, eins og líka fyrir byggðina, sem síminn á að liggja um. Um línuna frá Búðum til Hafnarness, sem 3. brtt. fjallar um, er það að segja, að hún hefir verið einkalína, en viðhaldið ákaflega mikið vanrækt, og not línunnar virðast hafa farið ákaflega mikið þverrandi. Sjö einkastöðvar eru á þessari línu, en talsímagjöld utan línunnar hafa verið sáralítil seinustu árin. Virðist því vera hér lítil þörf að taka upp þessa línu. Hér verður það líka þungt á metum, að verði sú regla upp tekin, að landssíminn yfirtaki einkalínur, þá mundi sá kostnaður innan skamms nema hundruðum þús. kr. Yrði þá sennilega að heimta gjald fyrir samtöl á þessum línum, en eins og nú er, eru þau gjaldfrí innan einkalínusvæðisins, ef ekki er farið gegnum neina símastöð. Landssímastjóri er mjög á móti þessu. Og meiri hl. n. er sömu skoðunar, að hvorki sé nauðsynlegt í þessu tilfelli né heppilegt að ganga inn á þá braut, að gera einkalínur að landssímalínum, allra sízt þegar þess er gætt, að mörg héruð, sem hafa mikla þörf fyrir síma, eru enn símasambandslaus. Þau ættu að sitja fyrir öðrum framkvæmdum í þessu máli. Þá er í 4. till. nefnd lína frá Geirólfsstöðum að Arnhólsstöðum. N. mælir eindregið með því, að hún verði samþ. Hér stendur svo á, að byggðin er klofin um lengri tíma árs, vegna þess að mjög illfær á rennur um hana, og þeir, sem austan árinnar búa, geta ekki notað stöðina að vestanverðu. Þessi lína er líka aðeins 4-5 km. Þá eru brtt. á þskj. 117. Landssímastjóri leggur á móti fyrri till., og meiri hl. n. er sammála um, að hér sé um fyrirkomulagsatriði að ræða, sem verður að athuga, þegar þessi símalína verður lögð, frá Hesteyri og að Sæbóli í Aðalvík, og telur ekki þörf á, að þetta verði sett í l. Um aðaltill. á sama þskj. leggur landssímastjóri til, að þessi nöfn verði tekin upp svo sem þar er orðað. Nú er það svo, að mikill hluti þessarar línu er í ritsímalögunum nú, frá Stað í Grunnavík að Höfða í sama hreppi. En eigi þeir Norðurstrandamenn að komast í símasamband, þá verður það ekki á annan hátt en þann, að leggja línu frá Höfða að Furufirði, enda mælir landssímastjóri með till.N. er sammála um að samþ.till. Till. á þskj. 126 er líka um skipulagsatriði. Er farið fram á að setja tvær stöðvar í sama hreppi. Nú er það svo í framkvæmdinni, að venjulega er ekki nema ein talstöð í hverjum hreppi, sem kostuð er af símanum. Þó eru dæmi um fleiri stöðvar í einum hreppi, en þá starfræktar fyrir ekki neitt, eða hreppurinn geldur eitthvað. Og vilji hreppsbúar í Öngulstaðahreppi hafa tvær stöðvar, þá er ekki nema eðlilegt, að þeir kosti aðra sjálfir. En ef tvær stöðvar yrðu teknar í ritsímalögin, mundi koma allur sá hópur hreppa, sem hafa sömu ástæður, og heimta það sama. Þá eru till. á þskj. 149. Landssímastjóri telur, að þessar línur komi ekki að notum nema á einum bæ, endastöð á hverjum stað, ef þær verða landssímalínur, en telur hinsvegar sjálfsagt, að þær verði einkalínur með samband á hverjum bæ, og fengjust þá hin fyllstu not línunnar. Landssímastjóri segir ennfremur í lok sinnar greinargerðar: „Kröfurnar og takmarkið er, að síminn komist heim á hvern bæ, og að bæir í sömu byggð, sem hafa mikið saman að sælda, þurfi ekki að bókfæra hvert einasta samtal“. Þá er till. á þskj. 266. N. mælir með því, að þessi lína verði tekin upp í ritsímalögin, og er landssímastjóri því samþ. Ekki má skilja það svo, að allt sé fengið með því að bæta nýjum línum inn í ritsímalögin. Það líða oftast ár og jafnvel áratugir svo, að ekki kemur til framkvæmda. Ég get í því sambandi bent á línur í Norður-Ísafjarðarsýslu, sem hafa staðið í ritsímalögunum frá 1913 og ekkert hefir verið unnið að. Og sama dæmi er um 1-2 aðrar línur frá 1913, að þær eru ekki enn lagðar. Eigi að síður er rétt að taka þær línur inn í ritsímalögin, sem álíta verður nauðsynlegar landssímalínur. En eins og ég gat um áðan, er engin vissa fyrir, að allar áætlaðar línur verði lagðar. Og það er alveg víst, að það mundu ekki hafa komið talsímalínur á marga þá staði þar sem búið er að leggja einkalínur, vegna þess, að ríkissjóður kostar þær aðeins að 2/3 hlutum, en héraðsbúar hitt. Og einkalínur í sveitum eru ákaflega þægilegar fyrir viðkomandi menn, að geta talað innan sveitar gjaldfrítt. Og í þeirri sveit, sem hér er um að ræða, eru mjög mikil sveitaviðskipti, og greiddi símasamband ekki lítið fyrir þeim. Það hefir fallið niður, sennilega í handriti hjá mér, ein brtt., þar sem n. var búin að ákveða að samþ.till. landssímastjóra. Þá vil ég geta þess, að fallið hefir niður úr handriti hjá mér „lína norðan Bala að Eyjum við Bjarnarfjörð“. Landssímastjóri hefir mælt með þessari línu, og mun n. flytja brtt. til leiðréttingar á þessu til 3. umr.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Ég get verið þakklátur hv. samgmn. fyrir að taka til greina till. mína á þskj. 266. Það er vitanlega alveg rétt hjá frsm., að það er ekki sama og framkvæmd, að fá línu tekna upp í símalögin, en það er þó alltaf byrjunin, enda þótt fjárhagur ríkissjóðs ráði mestu um það, hvenær til framkvæmda kemur um verkið. Þá vildi ég í sambandi við þetta gera þá aths., að mér virðast frv. þau, er hér liggja fyrir. miðuð við skökk lög. Á símalögunum frá 1913 hafa verið gerðar óteljandi breyt., sérstaklega þó með breyt. frá 1929. Ég held því, að miða verði nýjar aukningar á símalínunum við l. frá 1929, og það hefi ég gert að því er snertir frv. mitt á þskj. 266. En hin frv. eru miðuð við l. frá 1913, og fara þar eftir lögbókinni, sem hefir tekið upp 1. frá 1913, en fellt inn í þau breyt., er síðar hafa verið gerðar á þeim l., þó ekki allar. Þannig finnst t. d. ekki í þeim l. lína frá Skálanesi við Seyðisfjörð, sem er í l. frá 1926. Í lögbókinni er þess getið með tilvísun neðanmáls, hvar fellt sé inn í l., en flm. frv. hafa miðað við lögbókina án þess að líta á tilvitnanirnar. Ég vildi því leyfa mér að leggja það til, að hv.n. athugi þetta og leiðrétti, annaðhvort nú þegar eða fyrir næstu umr.

Þorsteinn Þorsteinsson Út af ræðu hv. 4. landsk. vil ég taka það fram, að það er ekki okkur að kenna, sem höfum flutt brtt. á þskj. 149, þótt orðalagið á fyrirsögn hennar sé á þann veg, sem hv.þm. taldi, að vera mundi rangt. Við urðum eðlilega að orða fyrirsögn hennar í samræmi við frv. það, sem hún er miðuð við. Annars vildi ég með örfáum orðum minnast á þessa brtt. okkar hv. 10. landsk., sem ekki hefir fundið náð hjá hv. samgmn. eða landssímastjóra. Mér finnst ekki nema eðlilegt, þó að hv.n. hafi snúizt gegn brtt. þessari, ef hún hefir eingöngu byggt á till. og umsögn landssímastjóra, þar sem hann segir, að landssímalínur á þessum stöðum komi ekki að notum nema einum bæ hvor. En þetta er bara algerlega rangt, því að hvor línan út af fyrir sig kemur u. m. k. 10 bæjum að notum, því að svo hagar til, að stöðvarnar yrðu settar í bæjarhvirfingu, og myndi því eðlilega verða notaður sími þar frá öllum nærliggjandi bæjum. Önnur línan er 10 km. löng, og er yfir vonda á að fara frá endastöðinni til næstu stöðvar, svo að oft er ekki hægt að komast þangað í leysingum á vetrum eða þegar miklar rigningar eru á haustin. Þeir, sem þarna eru kunnugir staðháttum, eru á einu máli um það, að mjög sé nauðsynlegt að hafa símastöð í Hörðudalnum þar, sem hér er farið fram á. Menn munar líka um minna en að fara 8-10 km. til þess að ná í síma. Ég skal játa, að það er ekki eins mikil nauðsyn á þessum línum eins og símalínunum, sem síðast voru lagðar í Dalasýslu, því að þær voru sem sagt óumflýjanlegar. Hafi hv. samgmn. aldrei athugað línur þessar í sambandi við kort af sveitinni og aðeins farið eftir hinni villandi frásögn landssímastjóra, þá er aðstaða hennar skiljanleg, en með öðru móti ekki.

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Ég býst við, að hv. samgmn. ætlist til þess, að ég sé henni þakklátur fyrir það, hvernig hún hefir tekið í brtt. þær, sem ég stend að. En ég get alls ekki verið það, þar sem henni hefir allmjög farið aftur síðan í fyrra. Þá gekk hún þó inn á, að báðar leiðirnar skyldu vera opnar um Dalatanga, en sakir þess, að hún var ókunnug þar eystra. vildi hún ekki ákveða sig fyrr en fyrir lægju betri upplýsingar. Þetta var skynsamlegt eins og þá stóð á. En nú liggja upplýsingar frá mér fyrir um þetta. En þá tekst svo illa til hjá hv.n., að hún lætur fara frá sér fullyrðingu um það, að með því að taka þessa leið frá Brekku að Dalatanga, þá myndi skapað fullkomið öryggisleysi um sendingu veðurfregna frá Dalatangavita. Ég skil ekkert í, hvernig hv.n. getur látið slík ummæli sem þessi frá sér fara. Það má kannske deila um það, hvor leiðin sé betri, en slík fullyrðing sem þessi hefir við lítil eða engin rök að styðjast, því ég veit ekki betur en að veðurfregnir verði víða að fara í gegnum eina og fleiri talsímastöðvar, og hefir ekki heyrzt að slíkt skapi algert öryggisleysi þeirra. Í þessu sambandi má gjarnan benda á það, að á Ísafirði var veðurathugunarstöð, en var flutt til Bolungavíkur. Þó ég sé ekki kunnugur staðháttum þar, þá veit ég samt, að símaleiðin á milli þessara staða er ekki með öllu örugg vegna snjóflóða o. fl. Eigi að síður álít ég, að þetta hafi verið skynsamlegt, því að það mun frá veðurfræðilegu sjónarmiði meira á veðurfregnum að græða frá Bolungavík en Ísafirði, og betra að taka þær þar. Ég vil nú leyfa mér að spyrja hv. samgmn., hvort hún í raun og veru haldi, að sambandið gegnum Seyðisfjörð verði öruggara við Dalatanga heldur en frá Brekku. Ég fyrir mitt leyti þori að fullyrða, að sambandið gegnum Seyðisfjörð er undirorpið miklu meiri hættu. Það er hugsað gegnum bæjarsímann á Seyðisfirði, og á þeirri línu eru margir notendur. Auk þess vita allir, sem til þekkja, að það eru ekkert ótíðari bilanir á honum en á landssímanum að Brekku. Þetta er þó einhver allra veigaminnsta ástæðan. Hitt er stærra atriði, hversu miklu það er kostnaðarsamara, að leggja línu frá Seyðisfirði að Dalatanga, heldur en frá Brekku. Þar sem það er nú fullvíst, að það er á engan hátt tryggara að hafa sambandið gegnum bæjarsímann á Seyðisfirði heldur en eftir landssímalínu, þá met ég að engu þá mótbáru, að veðurfregnir séu óábyggilegri, ef þær fara gegnum talsímastöðvar. Hvað myndum við Norðfirðingar t. d. mega segja, þar sem við förum með öll okkar samtöl í gegnum Fjörð í Mjóafirði, sem er 3. fl. talsímastöð. Það heyrast engar kvartanir um truflanir vegna þess. Það er því alveg víst, að það truflar ekkert skeytasendingar, þó að fara þurfi í gegnum tvær talstöðvar. Hv. n. mun því áreiðanlega hafa byggt álit sitt á umsögn veðurstofunnar, en ekki á upplýsingum kunnugra manna á þessum efnum. Hitt er rétt hjá hv.frsm., og ég skal viðurkenna það, að eins og frv. er orðað, mætti jafnvel álíta, að það ættu að koma 3 nýjar stöðvar á þessa línu. Það mun alveg rétt, að slíkt er ekki venja, að landssímalínur liggi inn á hverjum bæ, og er það ekki ætlun mín í frv. Ég hefði því vel getað fallizt á, ef skilja má upptalninguna á þennan veg, að sleppa henni, og einungis að taka það fram, að línan lægi um Rima, Hof, Eldleysu að Dalatanga. Ég er þess alveg fullviss, að það er misráðið að taka þvert fyrir þessa till. mína, því að það er öldungis víst, að sambandið við Dalatanga verður miklu öruggara gegnum Brekku heldur en um bæjarsímann á Seyðisfirði. Þá ber og þess að gæta, að símalínan að Dalatanga er ekki einungis hugsuð vegna veðurfregna, heldur og líka vegna vitans, því ef eitthvað bilar í honum er erfitt að ná í síma til þess að gera aðvart, og m. a. s. var það ekki fyrr en eftir það, að farið var að tala um að leggja línu að Dalatanga vegna vitans, að veðurstofan vildi fá veðurathugunarstöð þar. Hvað vitavörðinn snertir, þá er hagkvæmara fyrir hann að hafa sambandið við Brekku frekar en Seyðisfjörð, því að hann hefir öll sín viðskipti við Mjóafjörð og hjálpar, ef hann þarf einhvers með, er frekar að vænta þaðan en frá Seyðisfirði. Hitt get ég gengið inn á, að vegalengdin frá Brekku sé meiri, en þá ber þess að gæta, að með því að fara þá leið, myndu 3-4 bæir komast í símasamband og auka tekjur af línunni. Samkv. því, sem ég nú hefi tekið fram, get ég ekki sagt, að hv. samgmn. hafi tekið þessu máli betur en í fyrra. Ég gat sætt mig við það þá, að farið væri eftir úrskurði fagmanns, en að kasta því fram að órannsökuðu máli, að með því að fara þá leið, sem ég hefi haldið fram, að væri hentugri, myndi verða algert öryggisleysi um sendingu veðurfregnanna, er fjarstæða ein. Að því er snertir línuna frá Neskaupstað að Sandvík, þá gekk landssímastjóri inn á hana í fyrra, og þarf ég því ekki að tala um hana nú. Þá er línan frú Búðum að Hafranesi. Um það, hvort henni hefir verið illa viðhaldið eða ekki. get ég ekki dæmt. Sömuleiðis er ég ókunnugur því, hvort not hennar hafa minnkað undanfarið. Ég get búizt við, að það séu áraskipti að því eins og ýmsu öðru, hvað menn noti síma. Má því vel vera, að síðan 1930 hafi not þessarar línu við landssímann minnkað eitthvað, því að allmjög hefir verið erfitt um afkomu manna þarna, og er því ekkert ósennilegt, að þeir hafi sparað við sig þessi útgjöld eins og önnur. Annars hefði ég haldið, að lína þessi gæti orðið tekjuauki fyrir landssímann. Auk þessa vil ég gefa þær upplýsingar, að landssíminn liggur þessa leið, og ef hann yfirtæki línuna, þá væri tilvalið að selja sumarbústaði á Hafranesi og fá símasambandi bæði suður og norður. Annars segir brtt. mín ekkert um það, að einkalínu þessari skuli viðhaldið, heldur að hún verði landssímalína. Ég get svo látið útrætt um þetta, en vænti þess, að hv. dm. taki upplýsingar mínar um línuna út á Dalatanga til greina, a. m. k. ekki síður en umsögn þeirra manna, sem ekkert þekkja til þorna. Þá vildi ég minnast fáum orðum á atriði, sem kom fram í ræðu hv. 4. landsk. Hann vildi halda því fram, hv.þm., að ég hefði í brtt. mínum vitnað til skakkra laga. Ég held því þvert á móti fram, að ég hafi vitnað til réttra laga, því að það eru ekki til önnur allsherjar ritsíma- og talsímalög en l. frá 1913, en með breyt., sem á þeim hafa verið gerðar. Lög þau, sem hv.þm. vitnar i, eru breyt. á l. frá 1913. Ég skal játa, að ég er ekki svo lögfróður, að ég treysti mér til þess að þrátta um þetta tvímælalaust, en ég vil biðja hv. samgmn. að athuga það vel fyrir 3. umr., hvor okkar hefir hér á réttara að standa. Hafi ég misskilið, er sjálfsagt að leiðrétta það.

Þorsteinn Briem Það voru nokkrar aths. í till.n. viðvíkjandi brtt. á þskj. 149. - Hv. þm. Dal. hefir lýst þar rétt allri aðstöðu, og hefi ég þar engu við að bæta, nema því, að sveitir þessar, sem hér eiga hlut að máli, eru afskiptar um vegu og samgöngubætur, og virðist því öll sanngirni mæla með því, að þær fengju þessa hjálp af því opinbera til þess að bæta að dálitlu leyti úr því, sem þær hafa verið afskiptar á öðrum sviðum. Á þessum stöðum báðum er löng og erfið leið til læknis, og er það því mikils virði, að þarna komi sími. Viðvíkjandi því, sem n. ber landssímastjóra fyrir, að þarna geti ekki verið nema um eina stöð að ræða og komi þess vegna ekki að notum nema einum bæ hver lína, þá trúi ég varla, að landssímastjóri hafi komizt svo að orði. Og viðvíkjandi því, að ekki gæti komið til greina að hafa þarna stöð nema á einum bæ á þessum línuspotta, þá hygg ég það nokkuð ofmælt, miðað við það, sem þegar hefir komizt á í öðrum héruðum. Ég get t. d. nefnt Borgarfjörðinn, þar sem miklu skemmra er milli margra stöðva heldur en mun vera þarna, þó stöð væri á fleirum bæjum en einum. Ég nefni Borgarfjörðinn af því, að ég er þar kunnugastur, en það má nefna fleiri dæmi, t. d. Strandasýslu og nokkurn hluta Húnavatnssýslu o. fl. Hér er um að ræða öllu meiri vegalengdir og torsóttari en frá Hallbjarnareyri til næstu símastöðvar, og er þar þó gert ráð fyrir nýjum síma, sbr. þskj. 266. Ég hygg, að þörf sé á þeirri línu, en þó ekki síður nauðsyn á þessum tveim línum, þar sem bæði er um meiri vegalengdir að ræða og torfærur. Landssímastjóri er sagður líta svo á, að á þessum stöðum eiga að vera einkalínur. Það er náttúrlega ekki loku fyrir það skotið, að þó lögð verði landssímalína eftir þessum sveitum, þá geti það síðar orðið stofn að einkalínum. Ég skal ekki bera neitt á móti því, sem hv.frsm. var að mæla með einkalínum, hvað þær hefðu marga kosti til að bera fram yfir landssímalínurnar. En það er bara sá gallinn á þeirri gjöf, að hún getur ekki komið fátækum sveitum að notum eins og nú standa sakir; til þess eru einkalínurnar of dýrar. Það stendur svo á, að hvorugur hv.flm. að brtt. á þskj. 126 er hér viðstaddur í d. og af því ég er kunnugur á þeim stöðum, sem brtt. ræðir um, vildi ég aðeins lítillega minnast á hana. Mér skildist á hv.frsm.n., að hann teldi ekki þörf á, að þarna væri nema ein stöð. En þar sem þessi hreppur, Öngulsstaðahreppur, mun vera um 20-30 km. langur, þá hygg ég, að ekki sé um neina óhófstill. að ræða, þó farið sé fram á, að þarna séu 2 stöðvar. Eftir þeim kunnugleika, sem ég hefi þarna frá fornum tíma, þá hygg ég, að sú brtt. sé á allri sanngirni byggð.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Út af því, sem hv. 4. landsk. sagði, þá vil ég taka það fram, að ég athugaði einmitt áður en ég gerði mína brtt. fyrirsögn frv. á þskj. 49, og mér fannst, að það þyrfti að vísa til fleiri l.; en vegna þess að öll síðari l. eru breyt. á l. frá 1913, mætti láta fyrirsögnina halda sér með viðbætinum og breyt. á þeim l. Þá mundi það nást, sem fyrir hv. 4. landsk. vakir, og n. mun athuga þetta til 3. umr. Ég held, að það sé réttast, að ég lesi upp kafla úr áliti landssímastjóra til svars því, sem komið hefir fram hjá hv.flm. Það er þá fyrst út af þeirri brtt., sem hv. 2. þm. S.-M. flytur, um breyt. á línustæði að Dalatanga. Ég mun halda fast við það, að það sé á fullum rökum byggt, sem n. og landssímastjóri leggja til, að ekki verði breytt þessu línustæði. Hv. flm. segir, að það valdi engum erfiðleikum, þó farið sé í gegnum margar landssímastöðvar. En það er svo um stöðina í Mjóafirði, að hún verður að loka sig úti á þeim tíma, sem hún ekki á að vera inni til afnota, til þess að Suðurfirðirnir geti haft greiðan aðgang til Seyðisfjarðar, en þar er opið lengri tíma af deginum heldur en í Firði, og ef ættu að koma inn stöðvar eins og t. d. á Brekku, þá er ekkert ólíklegt, að þær loki skakkt fyrir eins og oft kemur fyrir með nýjar stöðvar. Hitt er hverjum manni auðsætt, að þegar Dalatangi er kominn í bæjarkerfið á Seyðisfirði, getur ekki verið um slíkt að ræða, að hægt sé að loka sig úti. Þar er gegnumgangandi samband og engin tæki til þess að loka úti neinn af þeim notendum, sem í bæjarkerfinu eru. Ég skil ekki, að það sé kappsmál fyrir hv.flm. að fá þessu línustæði breytt, nema til þess að koma 2-3 bæjum í betra talsímasamband, Rima, Hofi og Eldleysu. Af þessum bæjum á Eldleysa lengst í síma; það eru tæpir 6 km. þaðan inn að Brekku. En það bæri þá eitthvað nýrra við, ef farið væri að setja landssímastöð á bæi, sem ekki eiga lengra í síma en þessir bæir eiga að Brekku. Og þegar það er alveg víst og óhrekjanlegt, að Dalatangi fái öruggt samband með því að vera í talsímakerfi við Seyðisfjarðarkaupstað, þá tel ég alveg óforsvaranlegt að fara aðra leið. Landssímastjóri segir og, að betra væri að gefa þeim spottann út að Eldleysu og Hofi heldur en að taka upp breyt. á línustæðinu. Auk þess er nokkur munur á vegalengdinni, að leggja línu frá Seyðisfirði til Dalatanga, og m. a. mundi sparast mikill kostnaður við það, að það er þegar komin landssímalína mikið af þessari leið, alla leið út að Bæjarstæði, þar sem línan mundi liggja yfir til Dalatanga. Um línuna frá Búðum til Hafnarness er fljótlegast að lesa upp álit landssímastjóra, sem n. byggir á: „Frá Fáskrúðsfirði til Hafnarness hefir verið einkasímalína nú í tæp 20 ár. Á henni eru nú þessir 7 símar: Hafnarnesvík, Vík, Fagraeyri, Eyri (2 símar), Sævarendi og rafstöð Fáskrúðsfjarðar. Línan mun vera um 18 km. á lengd, hún liggur á stauraröð landssímans, sem liggur þessa sömu leið og eru aðeins örstuttar álmur heim á bæina. Eigendur línunnar hafa vanrækt viðhald hennar herfilega, og er hún nú orðin alveg úr sér gengin. Þörfin fyrir þessa línu virðist lítil og fara minnkandi, ef dæma má út frá notkun hennar, sem hefir farið hraðminnkandi, eins og sést á tölum þeim, sem hér fara á eftir: Samtalatekjur milli Búða og bæjanna árið 1928 .................... kr. 267.75 1929 .................... - 160.70 1930 .................... - 66.70 1931 .................... - 112.l0 1932 .................... - 65.25 1933 .................... - 26.20 Samtalagjaldið er 33 aur. fyrir viðtalstímabilið, og fellur það til eigenda línunnar. Sést af þessu, að síðastl. ár hefir ekki verið nema 1 samtal 5. hvern dag. Til þess að fullnægja þeirri þörf getur landssíminn ekki lagt 18 km. línu, meðan ekki er fullnægt miklu meiri símaþörf víða annarsstaðar á landinu. Árið 1930 gerði landssíminn við Hafnarneslínuna fyrir 245 kr., eftir ósk eigendanna, sem var hlutafélag, en þessa upphæð hefir landssíminn ekki ennþá fengið greidda. Sumir notendur á línunni hafa ekki einu sinni greitt tengigjald sitt til landssímans hin síðari ár, en það er kr. 2.50 ársfjórðungslega. Verður því ekki betur séð en að eigendur hafi hirt þær litlu tekjur, sem orðið hafa á línunni, en vanrækt viðhald, greiðslur og gjöld.“ Hv. þm. Dal. og hv. 10. landsk. hafa fært þær ástæður, sem þeir hafa fram að færa fyrir sínum till. Hvað viðvíkur línunni frá Tjaldanesi að Hvammsdal, þá álít ég það varla ná nokkurri átt að leggja símalínu alla leið inn að Hvammsdal, því ef símastöð er á Staðarhóli mundu allir bæir á þessu svæði sækja síma þangað, nema Hvammsdalskot og Hvammsdalur. Og það, að leggja 5-6 km. línu fyrir aðeins 2-3 bæi, er allt of mikill kostnaður, þegar maður þykist ekki hafa ráð á því að leggja línu að fjölbyggðum þorpum á þessu landi. En hitt skal ég játa, að línan frá Bugðustöðum að Vífilsdal er miklu nauðsynlegri, sérstaklega vegna þess, að á þeirri leið er á, sem oft er ill yfirferðar og gerir það að verkum, að erfitt er að ná til Bugðustaða. En þó hygg ég, að varla komi til mála, að nokkurntíma verði lögð lína alla leið fram að Fremri-Vífilsdal, heldur látið nægja að hafa hana fram að Tungu, því þá er stutt að símstöð frá þessum tveimur bæjum fyrir framan. En við þetta mundi sparast þriðjungur línunnar. Annars er það svo með símanot yfirleitt í sveitum, að þau eru svo lítil, að ég hygg varla, að menn vilji borga notagjald til landssímans, eins og aðrir gera í kaupstöðum og kauptúnum og víða í sveitum líka, til þess að fá símann heim til sín. En landssímastjóri telur, að þegar að því komi, að landssíminn taki að sér einkalínur, sem við skulum vona, að ekki verði mjög langt þangað til, þá verði fyrirkomulagið það, að þeir, sem eru á einkalínum, borgi afnotagjald. Það mætti náttúrlega setja það lægra heldur en í bæjum og kauptúnum, en þó varla svo lágt, að menn mundu ekki víða heldur vilja vera án síma. Hvað viðvíkur till. um að hafa 2 stöðvar í Öngulsstaðahreppi, sem hv. 10. landsk. minntist á, þá skal ég ekki neita því, að það geti verið full þörf á 2 stöðum í þessum hreppi, sérstaklega þar sem hv.þm. upplýsir, að vegalengdin sé 20-30 km. En ég álít, að það eigi ekki að komast inn á símal. fleiri en ein stöð í hreppi, vegna þess, að það er svo víða, þar sem fleiri en ein símastöð er í hreppi, að landssíminn kostar eina, en hreppurinn eða þeir, sem fengið hafa stöð heim til sín, starfrækja hinar endurgjaldslaust. En með því að setja 2 stöðvar í Öngulstaðahreppi inn á símal., er því slegið föstu, að landssíminn skuli kosta starfrækslu beggja.

Jón Baldvinsson Ég skil ekki, hvernig hv.flm. frv. á þskj. 49 getur haldið því fram, að þessi fyrirsögn geti staðizt, því sá maður, sem færi að lesa þetta frv., mundi vitanlega fara í l. frá 1913, til þess að sjá, hvaða breyt. væri á þeim gerðar. En þegar hann kæmi að 4. gr.l., þá stendur ekkert um þetta. Það kemur fyrst inn í l. frá 1926. Mér skilst því, að þetta sé ekki rétt tilvitnun, og að n. verði að breyta því. - En út af því, sem hv.frsm.n. sagði, að það mætti bæta við fyrirsögnina og vitna í seinni l., þá held ég, að það sé heldur ekki rétt. Ég sé, að í l. frá 1929 er aðeins vitnað í tvenn l., l. frá 1919 og l. frá 1926; l. frá 1913 eru þar ekki nefnd. Ég álít því, að rétt væri, að n. gerði þá breyt. á fyrirsögn frv., að það nefndist viðauki við l. frá 1929.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég skal nú ekki lengja mikið umr. Ég verð að biðja d. að virða mér það til vorkunnar, að ég er ekki þaullesinn í þingsköpum, en eftir því sem mér virðist, þá er hér verið að deila um frv., sem alls ekki er á dagskránni. Það er frv. hv. 4. landsk., á þskj. 266, sem er sjálfstætt frv., og ef á að ræða það með frv. á þskj. 19, þá ætti að taka það fram á dagskránni. - Ég vildi aðeins benda á þetta atriði, hvort rétt væri að greiða atkv. um mál, sem ekki stendur á dagskránni. Svo að ég snúi mér að því máli, sem ég ber mest fyrir brjósti, þá þakka ég góð orð hv.frsm. um síma í Hörðudal. Hv. frsm. hefir séð það, þegar hann fór að athuga málið, að þetta er í raun og veru mjög sanngjörn till. og á fullan rétt á sér. Svo virðist mér um hina till. okkar um Saurbæjarsímann, að það gæti orðið samkomulag um að stytta línuna og hafa hana bara að Staðarhóli. Þó línan verði stytt, þá er þetta til mikilla þæginda, og gæti maður þá horfið frá því að hafa línuna svona langa aðeins fyrir 2-3 bæi.

Ingvar Pálmason Ég get ekki látið hjá líða að svara hv.frsm.n. nokkrum orðum, mest vegna þess, að ég kann heldur illa þessum fullyrðingum hans og n.Hv. frsm. sagði í sinni seinni ræðu, að það væri óhrekjanlegt, að sambandið við Dalatanga yrði öruggara gegnum Seyðisfjörð heldur en gegnum Brekku. Ég tel, að þetta sé ofmælt, og byggi það á því, að fyrsta skilyrðið fyrir því, að símasambandið sé öruggt, er það, að síminn sé þó til. Ég hefði gaman af því, ef hv.frsm. gæti fært rök fyrir því, að símalínunni sé meiri hætta búin af völdum náttúrunnar á leiðinni frá Brekku að Dalatanga heldur en frá Seyðisfirði að Dalatanga. Ég er sjálfur ekki í neinum vafa um það, að hver og einn, sem heftir farið um strendur Seyðisfjarðar, hlýtur að sannfærast um, að þar er meiri snjóflóðahætta heldur en á leiðinni frá Brekku að Dalatanga. Það atriði, sem hv.frsm. leggur aðaláherzluna á, og veðurstofan virðist líka gera, er hættan á því, að stöðvarnar á leiðinni loki hinar stöðvarnar út. Ég tel þetta ekkert aðalatriði, því að þó að ekki sé hægt að segja, að slíkt komi ekki fyrir, þá mundu ekki verða nein brögð af því, eftir að viðkomandi stöðvar hefðu verið aðvaraðar um það, að slíkt mætti ekki koma fyrir. Það, sem fyrir mér vakir hvað öryggi snertir, er, að línan verði lögð þar, sem minnst hætta er á, að hún verði eyðilögð af völdum náttúrunnar, og ég álít, að það sé þetta, sem beri að líta á, en ekki það, hvort hún kunni að liggja um 2 til 3 stöðvar. Reynslan er sú, að víða liggja línurnar gegnum margar talstöðvar, og ég veit ekki til þess, að það komi að sök, nema þá mjög sjaldan, en hitt er aftur á móti alvanalegt, að stöðvarnar vanti vegna símabilana, og t. d. núna í veturnóttaveðrinu, sem menn muna eftir, voru 3 stöðvar útilokaðar vegna bilana á símanum, og ég tel tvímælalaust, að hvað þetta snertir, þá sé öruggara að leggja línuna frá Brekku að Dalatanga. Ég vil bæta því við, að ég hefi oftar en einu sinni átt tal við verkstjóra landssímans á Austurlandi, Brynjólf Eiríksson, um þetta, og mér er óhætt að fullyrða, að hann telur réttara að leggja línuna frá Brekku að Dalatanga heldur en frá Seyðisfirði að Dalatanga. Ég vil endurtaka það, að ég álít, að hættan á því, að stöðvarnar séu lokaðar út, sé hverfandi lítil. Það eru á Austurlandi fjöldamargar stöðvar, sem svona hagar til um, en aldrei hefir slíkt komið að sök þar. Ég get nefnt t. d. Hafnarnes, en þaðan liggur síminn í fjórar áttir. Þar er ekki opið nema 2 tíma á dag, en þrátt fyrir það hefir þetta ekki komið fyrir þar, og ekki heldur á Skorrastað, þar sem Suðurlandslínan liggur um. Hættan á því, að talstöðvar séu lokaðar út, er því sýnilega mjög lítil, og alls ekki hægt að leggja megináherzlu á það atriði. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að ræða um það aftur, sem ég minntist á áðan í sambandi við aths. hv. 4. landsk. við fyrirsögn frv. Ég mun ekki gera það að neinu kappsmáli, og n. athugar þetta sjálfsagt og lætur í ljós sitt álit um þetta. Ég hefi ekki sannfærzt um það ennþá, að fyrirsögnin sé ekki rétt, vegna þess að ég lít svo á, að l. frá 1913 séu þau l., sem gilda um þetta nú, með þeim viðaukum og breyt., sem þau hafa fengið síðan. Ég held, að tilvitnunin sé rétt, enda sér maður það, að ef þessi l. eru færð öll í eina heild, þá er tilvitnunin rétt, og t. d., þegar vitnað er í 4. gr.l., þá er ekki vitnað í hana eins og hún var 1913, heldur auðvitað eins og hún er nú orðin.

Jón Baldvinsson Út af því, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði, að það væri ekki vitnað í gr. eins og hún væri í l. frá 1913, heldur eins og hún væri nú, með þeim breyt., sem hún hefði tekið, þá er það við það að athuga, að í staðinn fyrir að vera í 4. gr. í l. frá 1913, þá er þetta í 1. gr.l. frá 1929, svo að gr. stemma þá ekki heldur. En n. hefir nú lofað að athuga þetta og kveður þá upp úr um það, hvor okkar hefir rétt fyrir sér í þessu, hv. 2. þm. S.-M. eða ég. Viðvíkjandi því, að hv.þm. Dal. var að tala um, að frv. á þskj. 266 væri ekki á dagskrá, þá er það að vísu rétt að forminu til, en n. hefir tekið efni þess upp hér sem brtt., og er talað um hana í nál, og frv. verður ekki tekið á dagskrá síðar, ef till. verður samþ. inn í þetta frv., sem hér er á dagskrá nú.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Það er aðeins örstutt mál, sem ég þarf að tala að þessu sinni, og ætla ég aðeins að svara hv. 2. þm. S.-M., og vil þá leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, það, sem landssímastjórinn segir um Dalatangalínuna: „Lína þessi hefir sérstaka þýðingu fyrir veðurathuganir, og því er mikilsvert, að hún standi allan sólarhringinn í beinu sambandi við ritsímastöðina á Seyðisfirði. Annars verða veðurskeytasendingar dýrari og ótryggari, þegar þær þurfa að ganga gegnum fleiri stöðvar. Fyrir þá 3 bæi, sem eru á leiðinni frá Brekku. hefir hún heldur ekki verulega þýðingu, því að vitanlega er ekki hægt að hafa landssímastöð á hverjum bæ.“ Fjarlægðirnar eru svo 9½ km. frá Skálum að Dalatanga, en frá Brekku að Dalatanga 13 km. En það, sem ég vildi svo benda hv.flm. á, er það, að Mjóifjörður er skyldugur til þess að loka Brekkulínuna út strax, þegar hennar starfstíma er lokið, vegna þess, að hún truflar sambandið frá suðlægari fjörðunum. Um það atriði, hvor leiðin sé öruggari, get ég ekki dæmt, nema eftir því, sem landssímastjóri segir. Hann segist telja tryggara línustæði yfir fjallgarðinn, frá Skálanesi. Þar þyrfti hinsvegar að leggja kabal á litlum spotta, en það mundi hleypa kostnaðinum lítið eitt fram. En svo er aftur á móti miklu hættara við snjóflóðum í hlíðinni frá Eldleysu til Dalatanga.

Þorbergur Þorleifsson Við umr. um kjötlögin hér í d. fyrir skemmstu komst hv. 6. þm. Reykv. svo að orði, að framsóknarmenn reyndu að gera öll mál að kosningabeitu. Þetta sagði hann í miklum umvöndunar- og heilræðistón. En það virðist fara svo fyrir þessum hv.þm. - eins og mörgum öðrum, bæði fyrr og síðar -, að honum gangi betur að kenna heilræðin en halda þau. Í fyrstu ræðu sinni, framsöguræðunni um þetta mál, sem hér liggur fyrir, reyndi hann þegar að túlka málið þannig, að nota það sem agitations“mál gegn stjórnarflokkunum. Allar þær ræður, sem sjálfstæðismenn hafa flutt um þetta mál hér í d. síðan, hafa meira og minna gengið út á það, að reyna að sverta þá menn, sem standa að hæstv.ríkisstj., og ætla þeim hinar verstu hvatir í þessu máli. Þetta er nú að vísu alls ekki ný bóla hvað okkur framsóknarmenn snertir, þó að það sé reynt að klína því á okkur, að við séum yfirleitt fjandsamlegir útgerðinni og sjávarútveginum yfir höfuð. Mun aðalorsök þess vera sú, að við höfum viljað stuðla að aukinni menningu sveitanna og því, að við landbúnaðinn sé beitt nútíma tækni, en ekki miðaldalaginu gamla, og svo af því, að við erum fyrst og fremst fulltrúar sveitanna hér á Alþingi. En ég minnist þess ekki, að jafnaðarmenn í heild hafi verið vændir um það fyrri, að bera kala til sjávarútvegsins. Og þótt það kunni að takast að fá einhverja til að trúa því, að við framsóknarmenn séum fjandsamlegir sjávarútveginum, þá trúir enginn því, að jafnaðarmenn vilji þann atvinnuveg feigan, svo að það er í raun og veru vel við unandi fyrir okkur þm. Framsfl. að vera undir sama númeri og hv.þm. jafnaðarmanna í þessu máli, sem margir eru þekktir að því að bera hag sjávarútvegsins mjög fyrir brjósti og hafa meira og minna starfað fyrir þann atvinnuveg og eru fulltrúar fyrir það fólk, sem að honum stendur og byggir sitt líf og tilveru á gæfu hans og gengi. En þrátt fyrir þetta ætla ég ekki að láta því ómótmælt hér á Alþingi, að ég sem framsóknarmaður beri nokkurn kala til sjávarútvegsins eða vilji leggja stein í götu hans eða nokkurs annars heiðarlegs atvinnuvegar, er þjóðin stundar. Ýms þau ummæli, sem hafa fallið hjá sjálfstæðismönnum undir umr. um þetta mál í garð okkar, sem stöndum að hæstv. ríkisstjórn, eru mjög svo óviðeigandi og dæma sig sjálf. Jafnvel hv.þm. Ak., sem gaf sjálfum sér þann vitnisburð - og ég held alveg með réttu -, að hann hefði bæði góða skapgerð og væri vel upp alinn. - jafnvel hann talaði í æsingu um þetta mál og lýsti yfir því, að sá flokkur, sem stendur að hæstv.ríkisstj., hafi aldrei nokkurn tíma tekið vel þeim málum, sem horfa sjávarútveginum til góða. Þegar svona lætur nú í hinu græna tré í þessu falli, þá er ekki að furða, þó að nokkuð ískri í greinum hinnar visnu. En hvað mikið sem þeir reyna til, hv. sjálfstæðismenn, þá mun þeim aldrei takast að fá menn almennt til að trúa því, að það séu nokkrir menn svo heimskir og illgjarnir á Alþingi, að þeir vilji láta falla í rústir annan aðalatvinnuveg landsmanna, og þá þann atvinnuveg, sem eins og nú er komið heldur mest uppi ríkisbúskapnum. Og ég fyrir mitt leyti geri engan mun á þessum tveimur aðalatvinnuvegum þjóðarinnar. Ég vil gengi þeirra beggja. Þjóðin getur ekki lifað í landinu, svo að nokkurt líf geti talizt, nema báðir þessir atvinnuvegir gangi vel. Og hvað sjávarútveginn snertir, þá vil ég fullyrða, að á Alþingi er enginn sá maður, sem ekki veit, að það er undir gengi þess atvinnuvegar komið, hvort við getum staðið við skuldbindingar okkar við útlönd. Það væri því mjög óviðeigandi og heimskulegt að vilja þann atvinnuveg feigan. Og svo standa hv. sjálfstæðismenn upp hver eftir annan hér í d. og tala allir um það, að stjórnarflokkarnir vilji ekkert gera fyrir þennan atvinnuveg. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að þeir geti framvegis sparað sér þá fyrirhöfn. Enginn trúir þeim. En svo að ég víki nú beinlínis að málinu sjálfu, sem hér liggur fyrir, þá er þar skemmst af að segja, að þessu máli verður að taka vel. Framsöguræða sú, sem hv. 6. þm. Reykv. flutti um málið, hvort sem hún nú var úr einhverri grg. um málið eða hugsuð af honum sjálfum, var ágæt allt þar til hann fór að tala um hvatir okkar stjórnarliða í málinu. Þá fór honum að vefjast tunga um tönn, sem sýnir, að þessi hv.þm. er þó ekki svo gerspilltur, að hann hikstar á ósannindunum. Vandræði útgerðarinnar verður að leysa, en það virðist svo, að málið sé ekki nægilega undirbúið til þess, að hægt sé að leysa það á þessu þingi, þar sem enn hefir ekki verið bent á neina tekjuöflunarleið, sem hægt er að fara til að standast þann kostnað, sem framkvæmd væntanlegrar löggjafar um þetta mundi hafa í för með sér. Að vísu hefir hv.þm. G.-K. látið í ljós, að hann mundi benda á leið til tekjuöflunar, og hæstv.atvmrh. lýsti því yfir í gær, að það mundi verða tekið til athugunar í stj., hvort takast mætti að leysa málið á þeim grundvelli nú þegar á þessu þingi. Mín skoðun er sú, að til Skuldaskilasjóðs útgerðarmanna ætti að stofna á svipaðan hátt og Kreppulánasjóðs, og ef sú leið væri farin, mætti leysa málið nú þegar á þessu þingi. Að fara þá leið þykir ýmsum ófært, vegna þess að það leiði til þess, að festist of mikið veltufé landsmanna í bönkunum um langan tíma. En því er þar til að svara, að þá er ekki annað en að taka lán, ef ýtrasta nauðsyn krefur, til þess að auka veltufé bunkanna, eða þá að auka seðlaútgáfuna. Að vísu má þá segja, að allt beri að sama brunni, ef einhverntíma verður að taka lán til þessa, og betra sé að taka lán strax til að standa undir væntanlegum Skuldaskilasjóði. En frestur á lántöku í lengstu lög getur aldrei verið skaði. Frestur er á illu beztur. Og oft er það svo í lífinu, að sá, sem vinnur tíma, vinnur allt. Ég held því að öllu athuguðu, að enginn geti bent á aðra heppilegri leið í þessu máli til að leysa það á þessu þingi heldur en að til þessa skuldaskilasjóð, verði stofnað á suma hátt og Kreppulánasjóðs.

Finnur Jónsson Ég þarf að svara nokkru síðustu ræðu hv.þm. Vestm. Hann fullyrðir það, að við Alþfl.menn höfum frá því fyrsta verið þessu núlli fjandsamlegir, og vitnaði þar til afstöðu minnar til málsins á fiskiþinginu. Ég hefi áður lýst því, hvernig þetta mál bar þar að, það var tekið fyrir í n., sem ég átti sæti í, en ég var ekki á fundi, þegar málið var tekið fyrir, eins og hv.þm. Vestm. líka veit, þar sem hann las upp nál. um málið, sem var samþ. á fiskiþinginu, þar sem ég var ekki undirskrifaður. Ég hefi áður lýst því, að þetta mál hafi komið fram á fiskiþinginu rétt í þingslitin, till. hafi komið fram órædd og ætlazt til, að menn greiddu undir eins atkv. um málið. Þannig hafa þessir hv.þm. hvað eftir annað gert sig seka um opinber ósannindi í þessu máli. Við atkvgr. í þessu máli greiddi ég og tveir aðrir atkv. á móti till., en eins og tekið er fram í grg. okkar þriggja fyrir atkvgr., þá bar ekki að skilja okkar mótatkv. þannig, að við vildum ekki greiða fyrir málinu, heldur þar að skilja atkvgr. okkar svo, að við mótmæltum þeirri meðferð, sem fiskiþingið hafði á þessu máli. Þetta var alveg sama aðferðin og þessir tveir hv.þm. leyfðu sér að viðhafa í sjútvn. Nd., að gengið yrði til atkv. um þetta mál algerlega órætt og óathugað. Ég svara sjálfur fyrir mína afstöðu í þessu máli, og ég veit, að hinir tveir fiskiþingsmennirnir, sem greiddu atkv. eins og ég á fiskiþinginu, munu svara fyrir sig eins og ég geri, en þeir láta ekki bjóða sér að greiða atkv. með máli, sem þeir þekkja ekki og hefir ekki verið rætt. Hv. þm. Vestm. hefir leyft sér að halda því fram, að Alþfl. hafi tekið þessu máli óvingjarnlega. Ég lýsi hann opinberan ósannindamann að þessu. Leyfi ég mér að staðhæfa, að hann beri það fram á móti betri vitund. Ég vitna þar til fundagerða sjútvn. um þetta mál og vil leyfa mér að lesa hér upp úr fundargerðabók sjútvn. þessu til sönnunar. Ég ætla að byrja á því að losa kafla úr bókun frá fundi sjútvn. hinn 27. okt. síðastl., þegar tekin var til umr.till. frá hv. sjálfstæðismönnum í n. um að sjútvn. skyldi flytja þetta frv. Bókunin er á þessa leið : „Allir á fundi. Mættur er á fundinum atvinnumálaráðherra ásamt Kristjáni Jónssyni nefndarmanni úr milliþinganefnd í sjávarútvegsmálum. Atvmrh. lagði fyrir nefndina eftirtalin frv.: 1) Frv. til laga um skuldaskilasjóð útgerðarmanna. 2) Frv. til laga um fiskiveiðasjóð Íslands. 3) Frv. til laga um vátryggingar opinna vélbáta. Ráðherrann óskaði þess getið, að frv. þessi væru öll samin af mþn. í sjútvm., sem hefði óskað eftir því, að sjútvn. Nd. fengi þau til athugunar nú þegar, þó að nál. og heildarskýrslur hennar væru eigi enn fullprentaður. Þar sem ríkisstj. hefði eigi borizt frv. þessi fyrr en nokkru eftir þingbyrjun, hefði ríkisstj. ekki getað haft hliðsjón af þeim við samningu frv. til fjárlaga og tekjuaukalaga og treystist því ekki til að óska eftir því, að frv. verði samþ. á þessu þingi, nema jafnframt séu gerðar ráðstafanir til þess að mæta þeim útgjöldum og tekjumissi fyrir ríkissjóð, sem leiða mundi af samþykkt tveggja hinna fyrrtöldu frv.“ Ég bið hv.þdm. að taka vel eftir því, að hæstv.atvmrh. lætur þá þegar bóka þetta, að hann geti ekki lagt til, að frv. um Skuldaskilasjóð útgerðarmanna verði samþ., nema jafnframt séu gerðar ráðstafanir til þess að mæta þeim útgjöldum og tekjumissi, sem frv. mundi baka ríkissjóði, ef það yrði samþ. Síðan lætur hæstv. ráðh. ennfremur bóka: „Hinsvegar óskar ríkisstj. þess, að sjútvn. taki frv. til athugunar og tekjumöguleika í sambandi við þau, og jafnframt að hún rannsaki sérstaklega, þegar fyrir liggur heildarskýrsla mþn., hvort eigi sé unnt að gera þegar á þessu þingi ráðstafanir til þess að hjálpa einhverjum hluta útgerðarinnar til að fái samninga um skuldaskil, þótt eigi þætti fært að gera slíkar ráðstafanir fyrir alla útgerðina, stærri sem smærri, að svo stöddu.“ Það er m. ö. o., að hv.þm. Vestm., sem með óþinglegum orðum hefir lýst afstöðu minni til þessa máls, hann stendur hér afhjúpaður sem vísvitandi opinber ósannindamaður að ummælum í minn garð og hæstv. ráðh. Ég verð að álíta, að hv.þm. Vestm. sé ekki svo skyni skroppinn, að hann viti ekki, hvað bókað er í gerðabók sjútvn. og lesið hefir verið yfir honum nú fyrir nokkrum dögum. Ég lýsti því yfir í upphafi þessarar umr., að afstaða mín í málinu væri hin sama og afstaða hæstv.atvmrh., sem hann lét bóka, sem sé sú, að þegar heildarskýrslur mþn. í sjávarútvegsmálum væru komnar, vildi hann láta athuga það, hvort ekki væri hægt að finna leið til þess að gera ráðstafanir um skuldaskil fyrir nokkurn hluta útgerðarinnar á þessu ári. Þessari afstöðu hefir hæstv. ráðh. lýst, og þessari afstöðu til málsins lýsti ég f. h. Alþfl. Allt annað, sem þessi hv.þm. og aðrir flokksmenn hans hafa sagt um afstöðu okkar til málsins, er blekking ein, og eingöngu flutt í því skyni, að þetta mál geti orðið þeirra flokki sú mesta kosningabeita, sem þeir nokkru sinni hafa haft. Hagandi atkvgr. og flutningi málsins á nefndum fundi sjútvn. eins og þeir gerðu, sáu þeir, sjálfstæðismenn í n., að það var ómögulegt fyrir aðra en þá að samþ. að flytja frv., meðan við hinir höfðum ekki fengið tækifæri til þess að kynna okkur það. Þetta leyfi ég mér að ákæra og dæma neðan við allar hellur. Hv. þm. þótti ég illa að mér í réttarfarslöggjöfinni, þar sem ég gerði mig bæði að ákæranda og dómara. Ég veit ekki betur en að fyrir undirrétti hafi dómarinn bæði ákæruvald og dómsvald. Í hæstarétti hafa dómararnir aðeins dómsvaldið. Ef hv.þm. meinar það, að ég sé einskonar hæstiréttur í þessu máli, þá má ég því náttúrlega vel una. Hv. þm. talaði um, að ég hefði hv.þm. Barð. og hv. 3. landsk. í taumi í sjútvn. Nú er það svo, að sjútvn. hefir ekki klofnað nema í tveimur málum af þrettán, sem fyrir n. hafa komið frá byrjun þessa þings. Ef því það er rétt, sem hv.þm. segir, að ég hafi hv.þm. Barð. og hv. 3. landsk. í taumi í sjútvn., þá lítur út fyrir, að ég hafi einnig nokkurt taumhald á hv. fulltrúum Sjálfstfl. í n. Annars verð ég að mótmæla þessum ummælum sem hv.þm. Vestm. hefir viðhaft, bæði um sjálfan sig og aðra hv.nm. Ég held, að þeir allir greiði þar atkv. eftir eigin sannfæringu, og að það sé ekkert óeðlilegt við það, þó að n. hafi orðið sammála um ellefu mál af þrettán. Hann var að tala um það, hv.þm. Vestm., að hann vildi ekki láta mig teyma sig á eyrunum. Ég get vel trúað því, að hann vilji það ekki, þó eyru hans séu vel sköpuð til taumhalds. Það er alveg sama, hvernig hv. sjálfstæðismenn reyna að verja þennan ranga málflutning sinn. Hann mun vera einsdæmi í þingsögunni sá málflutningur, sem hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm. hafa leyft sér að hafa í sjútvn. í sambandi við þetta mál. Það hefir nú komið í ljós, hvað meint var með þessum málflutningi. Hv. þm. Vestm. hefir skýrt frá því í þessari hv. d., með því að segja, að dómurinn verði ekki fellur af sér, heldur af þeim mikla fjölda manna, sem hjálparinnar eiga að njóta. Það er m. ö. m. ljóst og viðurkennt, að þeir hafa haft þessa óviðurkvæmilegu flausturslegu meðferð á málinu til þess að útiloka okkur jafnaðarmenn og hv.þm. Barð. frá því að geta verið flm. frv., til þess síðan að geta notað málið sem kosningabeitu. Fyrir þessu eru svo órækar sannanir, að ég hika ekki við að kveða upp yfir þessum hv.þm. verðskuldaðan dóm.

Páll Þorbjörnsson Í ræðum hv.þm. Vestm. og hv. 6. þm. Reykv. hefir það komið berlega í ljós, að það er af þeim talið algert aukaatriði, hvort sjávarútvegsnefndarmenn, eða þeir, sem urðu flm. þessa frv., höfðu lesið það áður en þeir gerðust flm. þess. Hv. sjálfstæðismenn, sem fluttu frv., máttu láta sér nægja það, að valinkunnir menn höfðu samið frv., og því var sjálfsagt, að þeir flyttu það. Þetta kemur berlega í ljós, þar sem hv.þm. Ak. flytur brtt. við annað frv. 30. okt. um að verja 1/3 af útflutningsgjaldinu til strandgæzluskipanna, en 31. okt. gerist hann svo meðflm. að frv. um skuldaskilasjóð, þar sem lagt er til, að allt útflutningsgjaldið renni í þann sjóð. Af þessu kemur greinilega í ljós, að það er talið aukaatriði í Sjálfstfl., hvort flm. lesa þetta frv. áður en þeir gerast flm. þess eða ekki. Út frá þessu verður það ekkert undarleg krafa, sem gerð var til mín og hv.þm. Barð., að við tækjum að okkur að flytja frv., þó við hefðum ekki haft tækifæri til að kynna okkur efni þess. Hv. þm. Vestm. hélt því fram um Alþfl., að hann hefði fyllilega tekið afstöðu gegn frv. (JJós: Hv. þm. Ísaf. var núna einmitt að lýsa þessari afstöðul. Það var engin afstað, til málsins, heldur til meðferðar á því. Hv. þm. Vestm. sagði, að ég sveiflaðist fram og aftur í málinu af ótta ýmist við ríkisstj. eða skulduga útvegsmenn. Það er skiljanlegt, að hv.þm. Vestm. talar um ótta og skoðunaskipti í sambandi við sjávarútvegsmál. Það munu vera fá dæmi þess, að nokkur þm. hafi á þingi leikið annan eins skollaleik í máli og þessi hv.þm. gerði í sambandi við norsku samningana, þar sem hann talaði alltaf á móti þeim, en greiddi svo atkv. með þeim að síðustu. Það er því ekki að undra, þó hann tali um skoðanasveiflur og ótta. Það hefir nú verið greinilega rakið, hvernig farið hefir verið með þetta frv., og lýst þeim ósanngjörnu kröfum, sem til okkar hafa verið gerðar. Ég sé þess vegna ekki ástæðu til að tala um það frekar að sinni, en eins og við höfum tekið fram. Alþfl.menn, erum við staðráðnir í því að fylgja frv. svo vel sem hægt er. Strax þegar heildarskýrslur koma fram í málinu frá mþ., munum við taka til athugunar, hvort ekki er hægt að taka út úr þann hluta útgerðarinnar, sem mesta þörf hefir fyrir hjálp, og hvernig hægt er að greiða götu hans.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) Það er nú orðið afarlangt síðan ég tók til máls um þetta mál, og hefir afarmargt verið sagt í minn garð í sambandi við málið síðan. A. m. k. þriðjungur af því öllu hafa verið persónulegar skammir til mín, út af starfi mínu í mþn., og er ekki að búast við því, að ég geti verið að elta það allt uppi. Ég skal byrja á því að bæta úr vanrækslu hjá mér síðast þegar ég svaraði hæstv.atvmrh. Hann spurði, hvort við í skuldaframtali því, sem n. gerði fyrir sjávarútveginn, hefðum tekið með svokallaðar biðskuldir, þ. e. a. s. þær skuldir, sem í raun og veru hvíla á útgerðinni, en hafa þó verið dregnar út úr, og sem eigendur þeirra ekki greiða vexti af, a. m. k. í sumum tilfellum. Hann sagði, að þetta mundi vera mikið fé, og það get ég hugsað, að sé rétt. Ég get svarað því, að við höfum talið allar skuldir, sem hvíla á þessum atvinnuvegi: annað var ekki hægt. En síðan um árslok 1932 - en við þann tíma er framtal skuldanna miðað - hafa allmiklar breytingar orðið á skuldunum, m. a. hafa verið strikaðar út sumar af þessum biðskuldum. Ég ætla ekki að nefna nöfn í því sambandi. Það hefir verið talað um að taka einstakar greinar sjávarútvegsins út úr og hjálpa þeim, en ég held, að það sé ekki rétt. Ég hefi haft spurnir af þeim skuldaskilum, sem bankar hafa verið að fást við, en ég get ekki séð, að þau séu til fyrirmyndar. Við höfum talað um þetta í n., og okkur hefir fundizt sjálfsagt, að sömu menn önnuðust uppgerð fyrir allan sjávarútveginn, til þess að það væri allt gert eftir sama mælikvarða. Við gerum ráð fyrir, að ekki sé hægt að gera upp á milli hinna ýmsu greina sjávarútvegsins, þannig að hjálpa sumum, en sumum ekki. Ég held, að það verði að fara eftir efnahag hvers einstaklings. Til þess að sýna, hvernig bönkunum fer úr hendi slík uppgerð sem þessi, vil ég nefna dæmi úr einni slíkri hreingerningu um útgerðarfyrirtæki, sem átti mjög örðugt og skuldaði mikið. Bankinn neitaði því ár eftir ár um nokkra hjálp. Síðast var gengið að fyrirtækinu og að lokum gengið af því dauðu. Bankinn selur síðan öðrum útgerðina, en þegar nýi eigandinn hefir haft hana í eitt ár, er honum gefinn eftir helmingur skuldanna. Ég skal sýna annað dæmi um hreingerningu, sem banki gerði allt í einu. Hann tók sig til og færði niður skuldir í einu byggðarlagi: 47000 kr. skuld færði hann niður í 10500 kr. 48250 - - -- - 12000 - 30784 - - - - - 6500 - 55600 - - - - - 7500 - 15300 - - - - - 3600 - 23433 - - - - - 8500 - Allar skuldirnar færði bankinn úr 214067 kr. í 48600 kr. Slíkar hreingerningar eru gerðar alveg af handahófi. Það er hlaupið í þetta, tekið fyrir eitt þorp eða einn fjörður. Við álítum slíkt ekki hæfilegt, við álítum, að sami mælikvarði eigi að gilda um alla. Þess vegna verð ég að telja það ekki forsvaranlegt að nota aðra aðferð en þá, sem við leggjum til að notuð verði. Það er enginn hér viðstaddur úr hæstv. stj., svo ég verð víst að gefa henni frí í svipinn, og er þá líklega bezt að byrja á byrjuninni, með að svara hv. ræðumönnum. Eins og tekið hefir verið fram, hefði verið heppilegra, að engar umr. hefðu orðið við þessa umr. aðrar en framsöguræða mín og ræða hæstv.atvmrh. Þetta mál er svo sjálfsagt og eðlilegt, og ég held, að ég hafi ekki í minni framsöguræðu gefið neitt tilefni til þeirrar deilu, sem risið hefir í sambandi við málið, því ég forðaðist alla áreitni í framsöguræðu minni, og hið sama má segja um hæstv.atvmrh. Ræða hans var líka blátt áfram og eingöngu um málið. En sá, sem leiddi asnann, eða öllu heldur sjálfan sig inn í herbúðirnar, var hv.þm. Barð. Ég sé nú ekki þessa hv. persónu hér í salnum og verð því líklega að gefa honum frí, þó illt sé að gefa það mörgum. En raunar ætlaði ég þó að gefa honum frí, hvort sem var. Ég geri ráð fyrir, að það sé þegjandi krafa flestallra hv.þm., að með þögninni sé lofað að fenna yfir það, sem hann sagði um þetta mál. Hann á bæði sök á þessum óþörfu umr. og eins því, að tvisvar hefir orðið að fresta umr. og hverfa frá málinu. Ég ætla því að lofa þögninni að hylja afrek hans í þessu máli. Þá skal ég snúa máli mínu til hv. 2. þm.N.M. Hann spurði um nokkur atriði viðvíkjandi málinu, og sýna spurningar hans, að málið er ekki sérlega ljóst fyrir honum. Hann spurði, hvort eignir giftra kvenna væru taldar við efnahagsuppgerð sjávarútvegsins, þeirra, sem hefðu aðskilinn fjárhag. Sannast að segja gekk ég ekki inn að hvílurúmi hjóna við rannsókn mína. Mér datt ekki í hug önnur regla en sú, að telja fram eignir einstaklinganna, sem atvinnuveginn stunda. Ég átti ekkert við að spyrja konurnar. hversu eftirlátar þær væru mönnum sínum í fjárhagsmálum. Þá spurði hv.þm., hvort hjá hlutafélögum aðeins væru taldar eignir hluthafanna í félögunum, en ekki þær eignir, sem þeir sjálfir ættu utan við hlutafélögin. Sagði hann, að sig grunaði, að þetta mundi svo vera. Ég held, að ekki þurfi nú mikla skarpskyggni til að sjá, að svo muni vera. Það er vitanlega svo, að mörg útgerðarfélög eru með takmarkaðri ábyrgð, og það segir sig sjálft, að hjá þeim félögum eru aðeins taldar eignir félaganna. Þá spurði hv.þm., hvernig á því stæði, að sumir skulduðu ekki nema 26% móti eignum, en aðrir skulduðu yfir 100%. Ja, það yrði nú langt mál að rannsaka og skýra það, en það gæti t. d. leitt af því, að efnahagurinn hafi verið mismunandi í upphafi.

Ég spurði ekki að því, heldur hvort ekki væri hægt að sjá einhverja sameiginlega ástæðu fyrir skuldum útgerðarmanna í sama flokki

. Jú, það er hægt að sjá þá sameiginlegu ástæðu fyrir því, að reksturinn hefir verið óhagstæður. Það má annars vera, að margt hafi farið framhjá mér, sem hv. 2. þm.N.-M. sagði. Mér gengur yfirleitt illa að heyra til hans og skilja það, sem hann segir, og vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann leggi honum til túlk næst þegar hann talar. Þá er hv. 6. landsk. næstur í röðinni. Hann talaði yfirleitt vingjarnlega um málið og þakkaði mþm. starf hennar, þó hvergi meira en vera ber. Hann vildi mótmæla því harðlega, að Alþfl. hefði beitt sér móti málinu. Ég hefi ekki sagt, að Alþfl. hafi snúizt gegn málinu, heldur einstakir menn í flokknum. Þess er ekki að dyljast um nokkra, eins og t. d. hv.þm. Ísaf. Hv. þm. sagði, að málið væri of fljótt fram komið, en þetta er mesta fjarstæða. Þetta mál hefir verið fyrir milliþinganefnd. Það var margsinnis farið fram á það við stj., að hún flytti málið. Eftir að þ. kom saman hefir þetta dregizt, svo að út var runninn sá frestur, sem einstökum þm. er heimilt að bera fram frv. án sérstaks leyfis þd. En þá kom málið loksins fram. Það er því hinn mesti misskilningur, að málið hafi komið of snemma fram. Nú eru sumir hv.þm. að reyna að hanga í því, að nál. vanti. En ég hygg, að það sé ekki venja, að frv. séu öllu betur undirbúin, þegar þau eru lögð fyrir hv.Alþ., en þetta mál. Þetta frv. er undirbúið í mþn., sem er sjaldgæft að mál fái, þvílíkan undirbúning; því fylgir grg., sem hefir að geyma meiri fróðleik og rökstuðning en venja er til, að frv. hafi. Slíkar mótbárur eru því firrur einar. En rétt er það, að þetta mál er stærra en flest þau mál, sem lögð hafa verið fyrir þ. En enginn getur hinsvegar með nokkurri skynsemi sagt, að svona mál megi ekki koma til 1. umr. fyrr en hver einasti þm., hversu þykkur haus, sem á honum kann að vera, hefir skilið það til hlítar. Það er því alrangt, að ótímabært sé, að mál með annan eins undirbúning fái að koma til l.umr. Ég er að hugsa um að gera að smáfiskinum fyrst, og ætla þá að víkja nokkrum orðum að hv.þm. A.-Sk. Hann talaði um þetta mál eins og hann væri því hlynntur, en guðspjallið, sem hann lagði út af, hljóðaði svo: Frestur er á illu beztur.

Byrjaði ég á því?

. Og ræðan var skrifuð, eins og presta er siður að hafa þær, og vil ég þá spyrja hv.þm., hvort hann hefir sjálfur skrifað þessa ræðu. Því að þau góðu orð, sem hann mælti, hafa miklu meira gildi, hafi hann skrifað þetta sjálfur. En hafi hann flutt hana í leyfi síns flokks, eða fyrir hann, gæti ve komið til mála, að flokkurinn skipti um skoðun og hv.þm. yrði þá að gera það líka. Ræðan hefir sem sagt mismunandi gildi, eftir því hver hana hefir samið. Hv. þm. sagði, að ég hefði í minni framsöguræðu gert málið að flokksmáli. Þetta er fjarstæða, enda viðurkennt af hæstv.atvmrh., að hann hafði ekkert út á mína framsöguræðu að setja, nema það eitt, að ég hefði vanrækt að koma með eða benda á tekjur til þess að vega á móti þeim tekjumissi, sem samþ. frv. myndi hafa fyrir ríkissjóð. Ég skal þá koma að því, sem ég ætlaði að segja viðvíkjandi ræðu hæstv. ráðh., því ég sé að hann er nú mættur. Hæstv. ráðh. sagði, eins og ég hefi þegar tekið fram, að hann hefði það eitt út á mína framsöguræðu að setja, að ég hefði ekki bent á neina tekjuöflunarleið. Honum er nú kunnugt um það, hæstv. ráðh., að oft eru á Alþ. borin fram frv., sem hafa í för með sér stórkostleg útgjöld, bein eða óbein, fyrir ríkissjóð, án þess að bent sé á tekjur í staðinn. Mér er ekki heldur kunnugt um, að þessi krafa væri gerð svo ákaflega strangt til n. þeirrar, sem um kreppumál landbúnaðarins fjallaði. Út af því máli var ekki gerður eins mikill hávaði, og þó til þess ætlazt, að meiru fé væri fórnað en þetta frv. fer fram á. Það er líka fjarstæða, að málið mætti ekki koma fyrir þ. nema þetta atriði væri tryggt fyrirfram. Það er nú svo, að undir meðferð málsins er líklegast, að til alvöru hefði komið með öflun teknanna. En ég vil einnig bendu á það, að hæstv. stj. hefir borið hér fram mörg tekjuaukafrv., og mörg frv. um einkasölur á afarverðmætum vörum, sem mikil álagning er á, móti engin skýrsla liggi fyrir um það, hvað þessi frv., ef að l. verða, muni við framkvæmd gefa í ríkissjóðinn. Ég vil um leið og ég geng um híbýli hæstv. stj. klappa á kollinn,á drengnum, og spyrja fjmrh., hvort hann hafi látið gera nokkra áætlun um það, hvað þessi tekjuaukafrv. og einkasölufrv. komi til með að gefa mikið fé í ríkissjóðinn. Ég get upplýst hann um það, að þær vörutegundir, sem ráðgert er að taka einkasölu á, hafa verið fluttar inn fyrir 4-5 millj. kr. árlega, og eftir álagningaraðferð ríkisstj. mætti búast við, ef innflutningur yrði svipaður eða e. t. v. meiri, að árlega fengjust milljónir króna í tekjur af þessum vörum. Og þegar þess er gætt, að innflutningshöftunum hefir verið beitt vægðarlaust gagnvart einstaklingunum, en verður ekki beitt svo gagnvart ríkisstj., má fastlega búast við geysimiklu fé úr þessari átt. Ég vil nú áður en fjmrh. fer að gera sig stóran yfir gerðum okkar nm. mælast til þess, að hann reyni að gera þ. grein fyrir því, hve mikils fjár er vænzt, ef þessi frv. verða að l., að ég krefst þess, að hann láti þá rannsókn fara fram af kunnáttumönnum. en framkvæmi hana ekki sjálfur, því að víst er um það, að kunnáttu hefir hann ekki til slíks. Það er ekki rétt að ganga framhjá því, sem hv.þm. Ísaf. sagði hér. Hann er sá hv. þingmanna, sem hefir látið sér farast herfilegast í þessu máli. Hann var að tyggja upp að hann ákærði mþn.mennina. Ég veit ekki, hvaðan þessum hv.þm. kemur vald til þess að nota slík orð. Ég hygg hann mest ákæruverðan allra manna í þessari hv. d. af framkomu sinni hér, og ég skal færa að því fullkomin rök. Hann segist vilja spyrja mig, hvað hafi orðið af því fé, sem fengizt hefði fyrir þann afla, sem á land hefði borizt, og segir, að í útgerðartækjum útgerðarmannanna liggi innan við 20 millj. kr., en meðalverðmæti aflans undanfarin 5 ár hafi verið 50-60 millj. króna. Hann spyr, hv.þm., hvað hafi orðið af þessu. Svona spyr enginn maður, mér liggur við að segja, með réttu ráði. Því að það er fyrir allra sjónum, hvað af þessu fé hefir orðið. Hv. þm. er kunnugt um það, að það, sem í fyrsta lagi hefir skapazt af þessum mikla afla, er útgerðin sjálf. Hún hefir vaxið upp úr því að vera sáralítil, og upp í það, að útgerðarmenn eiga nú um 32 millj. kr., þrátt fyrir tap undanfarinna 3 ára, um eða yfir 10 millj. kr. En þetta er sennilega minnst. Ég held, að ekki þurfi víða að líta til þess að sjá, hvað orðið hefir af þessu fé. Það þarf ekki annað en að líta á vegi, brýr, allar byggingarnar, skóla og símstöðvar og aðrar opinberar byggingar o. s. frv., það blasir alstaðar við, hvert það hefir farið verðmætið, sem úr sjónum hefir komið. Það blasir a. m. k. við hverjum heilskyggnum manni og heilvita, þar sem hægt hefir verið að byggja hér upp ríkisbúskap með 20 millj. kr. útgjöldum í stað þess, að fyrir þremur áratugum voru öll útgjöld ríkisins um 750 þús. kr. Allur þessi búskapur er, að heita má, byggður upp fyrir það, sem úr sjónum hefir komið. Þeir einir geta svo komið og spurt, hvað orðið hafi af þessu fé, sem hreint ekkert skyn bera á opinber mál. En þar að auki hefir orðið ýmislegt af þessu fé annað, sem ég vona, að hv.þm. sé ekki mjög leitt að heyra, nfl. það, að mikill hluti þjóðarinnar hefir haft lífsuppeldi sitt af sjávarútveginum, og þeir menn, sem af honum lifa, eru bezt launuðu mennirnir í landinu, hafa rýmstar ástæður og geta helzt lifað menningarlífi. En ég get trúað því, að þessi hv.þm. hafi ekki hugmynd um neitt af þessu, hann, form. sjútvn., sem ég verð að telja blett á hv. d., spyr svona álfalega, verr en hann væri kominn út úr hól, því að venjulegur þurs myndi koma auga á, hvað atriðið hefði af afrakstri sjávarútvegsins. Nú er þetta maður, sem sjálfur stjórnar fyrirtæki, sem allt hefir fengið lagt upp í hendurnar: Ríkisábyrgð, bæjarábyrgð, lán eftir þörfum, og getað vaðið í peningum og fengið þau útgerðartæki, sem á sínum tíma báru af öllum tækjum sinnar tegundar, er hér voru notuð. Aflinn óhemjumikill eftir stærð skipanna. En hvernig hefir þetta farið í hans höndum? Hver skildingur tapaður af frum-„kapitalinu“ og skuldir í hverju horni. Það virðast allir hafa borið skarðan hlut frá borði, sem nálægt því fyrirtæki hafa komið, nema framkvæmdastjórinn. Þetta fyrirtæki, sem ríki, bæjarfélag og bankar hafa staðið að og margir velviljaðir menn, er samt svona herfilega komið. Þrátt fyrir það, að eignir þess séu sjálfsagt bókfærðar stórum of hátt. Ég tel það því óþarft af hv.þm. Ísaf., framkv.stjóranum, að vera að kasta hnútum til annara framkvæmdastjóra. Hann hefir aldrei þurft að hafa neinar áhyggjur af atvinnurekstrinum, og hefir ávallt verið að reyna að hlaupa frá öllu saman yfir í einhverja feita stöðu, og kvað hann nú vera að undirbúa vel feitt embætti handa sér. Hann getur því ekki sett sig í spor þeirra manna, sem ár eftir ár berjast áfram, beygðir af áhyggjum og basli, í stöðugri baráttu við skilningsleysi og óvild frá því opinbera, þunglamalega og neikvæða starfsemi lánsstofnananna, og fjandskap manna eins og hv.þm. Ísaf. og ýmsra annara, og látlausan rógburð af hans vörum og hans nóta, sjáandi ekki annað en að lífsstríð þeirra og barátta fyrir áhugamálum sínum muni stranda þá og þegar, sumpart á skilningsleysi, sumpart á fjandskap og sumpart á eðlilegum örðugleikum. Þessi hv.þm. hefir tekið þessu máli þannig, að hann hefir látið sér mest til skammar verða af öllum, sem hlut hafa átt að máli. Til viðbótar því, sem hv.þm. Vestm. sagði og sannaði á hann hér, skal ég bæta þessu: Hann var sá maðurinn, sem allra manna mest, að undanskildum atvmrh., hafði skilyrði til þess að setja sig vel inn í þetta mál. Hann er flokksmaður ráðh., en hann hafði málið í 3 vikur til þess að kynna það flokksmönnum sínum. Hv. þm. sat fiskiþingið, og þar lá málið við nefið á honum í sjútvn., og að þessu öllu saman loknu hefir hann ekkert annað um málið að segja en það, að greiða atkv. gegn því, að fiskiþingið lýsti velvilja sínum til þess, og að því væri lýst á Alþ. Hv. þm. hefir borið fram, að hann hafi ekki að órannsökuðu máli getað greitt því atkv. á fiskiþinginu, en á móti því gat hann greitt atkv. rannsóknarlaust. Fjandskapur hans til málsins þurfti ekki rök. Hann gat ekkert nema sparkað á móti því. Maðurinn, sem hefir sett þennan smánarblett á sína framkomu, leyfir sér að komat fram sem ákærandi. Þetta er svo ósæmilegt, að hann ætti að hafa sig burtu úr þingsalnum. - Ég skal ekki fara mikið fleiri orðum um það, sem hv.þm. Ísaf. hefir orðið sér til minnkunar í þessu máli, en ég vil, án þess að ég hafi þar nokkru sérstöku að svara, fara örfáum orðum um þá till., að skipta fiskiflotanum niður til skuldaskila, og gera þau annaðhvort á fleiri árum, eða eins og ég gat um áður, að fela bönkunum að gera skuldaskil hjá einhverjum hluta útgerðarmanna. Í þessu sambandi vil ég taka það fram, að þar sem ætlazt er til, að gerð séu skuldaskil, er ekki um venjuleg útgjöld að ræða úr ríkissjóði. Það er meiningin, að fiskiflotinn rétti sig við sjálfur með þeim gjöldum, sem frá sjávarútveginum hafa runnið í ríkissjóð, og sem engri Norðurálfuþjóðanna dettur í hug að leyfa sér að krefja af sinni útgerð. Augu manna hljóta líka að opnast fyrir því smátt og smátt, að ekki er réttmætt að leggja ríkisskatt á framleiðslu til útflutnings. Og úr því að fiskiflotanum er ætlað að leggja þetta fé fram, ætti ekki vel við að undanskilja nokkurn hluta flotans frá því að njóta þeirra hlunninda, sem hinn sameiginlegi skattur myndi veita. Í annan stað er það helzt að heyra, að stórútgerðin ætti ekki að fá neina hjálp, en ætti að leggjast undir hnífinn. En ég vil upplýsa það, að langminnstur hluti þess, sem úr skuldaskilasjóði myndi ganga til skuldaskila, myndi fara til togaraútgerðarinnar, og ég efast um, að það dragi nokkuð verulega þótt sú útgerð yrði höfð útundan. Af því að ég vil aldrei hræsna í neinu máli, þá vil ég láta það skýlaust uppi, að það, sem ég tel vaka fyrir þeim mönnum sérstaklega, sem minna er annt um togaraútgerðina en aðra útgerð, en það eru sósíalistarnir, sem nú eru 17 í þessari hv. d., að koma henni á kné til þess að geta sjálfir byrjað útgerð á rústunum. Þetta vakir að vísu ekki fyrir öllum þeim hv.þm., sem hafa ymprað á þessu, en það vakir fyrir mörgum þeirra illur tilgangur. - Þá held ég, að rétt sé að minna hv.þm. á það, að þegar landbúnaðurinn kom með sín vandamál til þ., þá var ekki farið að tala um það, að hjálpa skyldi þeim, sem byggju á 10 hundraða jörðunum og þaðan af minni, en leggja hina undir hnífinn. Það var ekki heldur hreyft þeim óskapa andmælum gegn því máli og minnzt á, að n. hefði gleymt að sjá fyrir fé til að standast kostnaðinn, sem af því leiddi, en allir voru á einu máli um, að því þyrfti að flýta. Hv. þm., sem hafa áfellzt okkur flm., vita og skilja sjálfir, að svona hörð mótmæli og gagnrýni geta ekki átt rætur sínar að rekja til velvilja eins til málsins. Ég leyfi mér því að skjóta því til þeirra eigin meðvitundar, hvort þeir í raun og veru finna ekki, að allur þessi hávaði er ekki sprottinn af velvilja. Nú vil ég gefa þessum mönnum eitt ráð, úr því að þeir endilega vilja leggja sig undir járnburð til að hreinsa sig, að fylgja málinu tregðulaust það sem eftir er, því að óhætt er að segja, að fjárhagslegu hliðina þarf ekki að óttast. Við flm. munum koma með sómasamlega lausn á því, ef hæstv. stj. getur sýnt fram á, að einokunarfrv. hennar nái ekki fram að ganga, eða gefi ekki nægilegar tekjur til þess að standast kostnaðinn eða bæta ríkissjóði upp tekjutapið. - Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, en vitanlega er mörgu ósvarað af því, sem beint hefir verið til mín. En ég vil þó ekki lengja þetta þref meira með því að eltast við það. En ef það er satt, sem ég veit að vera muni hjá sumum, að þeir séu þessu máli velviljaðir, þá vænti ég, að frv. verði ekki limlest við 2. umr. og gangi greiðar gegnum þingið hér eftir en hingað til.

Forseti (JörB): Það hefir hlaupið mikið kapp í þessar umr., og meira en venja er til, og mér virtist svo snemma í umr., að ýmsir ættu högg í annars garði, og hefi ég því lítið hlutazt til um, hvernig sem ummæli hafa fallið og þó þau hafi verið allhörð. Ég mæli þetta ekki sérstaklega til hv. seinasta ræðumanns, því að ámóta ummæli hafa fallið hjá ýmsum öðrum hv.þm., en ég vil biðja hv.þm. að gæta þess, að stilla máli sínu í hóf, þótt sumum kunni að þykja miður, hvernig ummæli hafa fallið í þeirra garð.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. 6. þm. Reykv. vék að því áðan í ræðu sinni, og vék að því í sínum fyrri ræðum um þetta mál, að ekki fyndist honum neitt óeðlilegt eða óvanalegt, þótt borin væru fram frv., sem færu fram á tekjuskerðingu fyrir ríkissjóð eða útgjaldaauka, án þess að jafnhliða væru bornar fram till. um það, hversu vega skyldi upp á móti. Það kann að vera rétt hjá hv.þm., að þetta sé ekki svo óvenjulegt, en til fyrirmyndar er það samt sem áður ekki. Og ef á að hafa sæmilega afgreiðslu hér á fjárlögum og fjármálum yfirleitt, þá verður það að vera með þeim hætti, að jöfnuður sé milli tekjuöflunarfrv. annarsvegar og útgjaldafrv. hinsvegar. Síðar í ræðu sinni fór þessi hv.þm., að því er mér skildist, að reyna að færa líkur að því, að í þeim tekjuöflunarfrv., sem stj. hefir þegar lagt fyrir þ., sé nægilega séð fyrir þeirri tekjuskerðingu, sem frv. um skuldaskilasjóð hefir í för með sér. Hann var a. m. k. að benda til þessara frv. og kvarta undan skýrslnaskorti vegna þess, að ekki væri hægt að sjá, hverra tekna þarna væri að vænta. Það hefir verið tekið hér fram af minni hálfu, hvers er að vænta af þessum frv., sem fyrir liggja, að undanskildu einu þeirra. Það kom glöggt fram í fjárlagaræðu minni í þingbyrjun, og get ég ekki ásakað mig um það, þótt hv.þm. kunni að hafa troðið upp í eyrun við það tækifæri. Ég upplýsti þá, að búizt væri við, að þótt þau tekjuöflunarfrv., sem þá voru fram komin, yrðu samþ., yrði um 400 þús. kr. tekjuhalli á fjárlagafrv. M. ö. o. var gert ráð fyrir því, að frv. myndu gefa af sér nærfellt 1 millj. og 600 þús. kr. samtals. Þetta sundurliðaði ég þannig, að vænzt væri 850 þús. kr. í tekju- og eignarskatt, 400 þús. kr. af tveimur tolllagabreyt., um 100 þús. kr. tekjuauka af tveimur litlum einkasölufrv., og 250 þús. kr. af frv. til l. um hækkun á benzínskattinum. Og þó að öll þessi frv. næðu samþykki,mætti ætla, að 400 þús. kr. vantaði til þess, að fullur greiðslujöfnuður yrði á fjárl. Síðan hefir komið fram frv., sem ég geri ráð fyrir að gæti orðið ríkissjóði til nokkurra tekna, þó að ekki yrðu miklar á næsta ári, sem sé frv. um einkasölu á bifreiðum og fleiri vörum. Undirbúningur verður að vera svo mikill undir framkvæmd þessa frv., að næsta ár er ekki mikils tekjuauka að vænta. Þó vil ég reikna með því, að með þeim hætti fengjust 100 þús. kr. þegar á næsta ári. Það er því síður en svo, að frv. þau, sem nú hafa verið lögð fyrir þingið, geri meira en að vega á móti útgjöldum þeim, sem nú eru í fjárl. Er því ekki hægt að leggjast á móti þessu tekjuaukafrv. nema með því að flytja um leið till. um að fella niður einhver af útgjöldum fjárl. Það sýnir átakanlega hug hv. 6. þm. Reykv. gagnvart þessum málum, að hann vísar í frv., sem borin eru fram af stj., en hann og hans flokkar eru á móti, þegar um það er að ræða, að afla tekna. Hann vísar okkur á ágóðann af einkasölufrv., sem Sjálfstfl. er á móti. Þó að hæstv. forseti minnti menn á það áður að vera ekki stórorða, get ég ekki annað en kallað þetta skrípaleik, sem hv. 6. þm. Reykv. stendur fyrir, þar sem hann krefst útgjalda án þess að tekna sé aflað á móti. Fer vel á því, að hann standi fyrir slíku. Hitt er aftur enginn skrípaleikur, að vilja í alvöru leysa þetta vandamál útvegsins. Ef hv.þm. ætlar sér að standa fyrir slíkri lausn, ætti hann að fylgja fram þeim tekjuöflunarfrv., sent stj. ber nú fram, og beitu sér fyrir lækkuðum útgjöldum á fjárl. eða þá nýrri tekjuöflun. Þó að hv.þm. segi, að stj. fjandskapist við sjávarútveginn, hljóta allir að sjá, að staðhæfingar hans eru úr lausu lofti gripnar. Hver maður hlýtur að sjá, að við getum ekki leyst okkur úr skuldufjötrunum nema með því að taka með karlmennsku á tekjuöflunarmálunum. Þykir mér leitt um svo mikið mál og viðkvæmt, sem þetta er, að reynt skuli hafa verið af sumum hv.flm. að þyrla upp um það orðaskvaldri og ávítum til þeirra, sem ekki hafa síður en þeir hug á að leysa það eins og bezt má verða, en hafa þó ábyrgðartilfinningu til að líta á báðar hliðar málanna.