Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég heyri að það er eðlilega nokkur spenningur í þingsal því að frumvarpið sem við ræðum nú snertir ekki hvað síst tilfinningar fólks, bæði gagnvart nútíðinni og gagnvart framtíðinni. Frumvarp það sem hér er til 3. umr. hefur yfirskriftina frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þessi frumvarpsbútur, kálfur eða kvíga sem hefur verið nefnt svo hér á Alþingi, er bútur úr stærra frumvarpi sem flutt var fyrir góðu ári síðan um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Tekinn var út úr því kafli og fluttur sérstaklega, kafli eða lagaheimildir sem lúta að því að rýmka heimildir iðnaðarráðherra til að veita rannsóknarleyfi til að undirbúa og undirbyggja orkuöflun fyrir frekari stóriðju hér á landi. Þetta frumvarp lýtur að því. Málið hefur farið í gegnum 1. umr. Þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir þessu frumvarpi talaði ráðherra tæpitungulaust og sagði að markmiðið með því væri að sá sem fengi rannsóknarleyfi fengi líka vilyrði fyrir nýtingarleyfi eða virkjunarleyfi.

Það er rangt.

Þannig mælti ráðherra fyrir frumvarpinu og ef hæstv. ráðherra vill þá er meira að segja hægt að lesa ræðu hennar. Síðan þegar ráðherra sá að málið kæmist ekki fram með þeim hætti sem hún hafði kynnt það fór hún fyrst í fjölmiðla og gaf yfirlýsingu um að sá skilningur sem lagður hefði verið í frumvarpið af hennar hálfu og fleiri hvað þetta varðaði hefði verið misskilningur. Þannig kepptist hver aðilinn á fætur öðrum við að reyna að skilja eða lýsa misskilningi ráðherrans í málinu. Þegar málið kom til 2. umr. byrjaði hæstv. ráðherra enn á að lýsa því yfir að málið hefði verið flutt á grunni misskilnings þannig að hún hefur afvegaleitt þingið í störfum þess. Þannig hefur þessi málatilbúnaður verið hér. Það er sama hvernig reynt er að teygja frumvarpið og toga, til hliðar eða á aðra kanta, meining þess er klár. Meiningin í þessu frumvarpi lýtur að því að rýmka heimildir ráðherra til að veita rannsóknarleyfi, sérstaklega til vatnsaflsvirkjana, og jafnframt að tryggja með lögum að viðkomandi sem fengið hefur rannsóknarleyfi geti í rauninni fénýtt sér það til framhalds, t.d. selt það eins og lögin um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu kveða á um en í 32. gr. þeirra laga stendur að með leyfi ráðherra sé hægt að veðsetja þau eða framselja þau. Þar með er opnað á að þessi rannsóknarleyfi sem eru aðfari nýtingarleyfa séu orðin markaðsvara. Frú forseti. Ég er ekki einn um að telja að nú sé rétt að staldra við í stóriðjuáformunum, staldra við í áformum um byggingu frekari og fleiri álverksmiðja, staldra við í að taka fleiri stór vatnsföll í landinu til að undirbúa þau undir virkjanir. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs teljum nóg að gert í bili a.m.k. og megi nú gera hlé. Eigum við ekki að ljúka einni umdeildustu virkjunarframkvæmd sem þjóðin hefur staðið frammi fyrir, Kárahnjúkavirkjun með byggingu Reyðaráls, eigum við ekki að ljúka þeirri virkjun áður en ráðist er á næstu jökulvötn eða fallvötn? Eigum við ekki að ljúka við þá álbræðslu sem nú er í byggingu áður en við förum að undirbúa fleiri? Það er skoðun okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að það sé mál að linni. Við skulum staldra við. Frumvarpið sem hér um ræðir snýst um að skapa nýjan og betri farveg til að taka næstu fljót til virkjunar fyrir stóriðju. Ég rakti í ræðu minni síðastliðinn fimmtudag ítarlega þau sjónarmið fólks að sumar náttúruperlur, sumar af dýrustu sívirku auðlindum landsins eins og fallvötnin eru, séu svo dýrmætar í því formi sem þær eru að ekkert geti réttlætt það að fela ráðherra ótakmarkaða heimild til að úthluta þar rannsóknarleyfum og undirbyggja virkjunarframkvæmdir. Sum fallvötn eru þannig. Er skemmst að minnast átakanna um Þjórsárver. Þar hefur verið gengið fram af slíkri grimmd og græðgi að eindæmi er. Sótt hefur verið að heimamönnum um að veita virkjunaraðilum heimildir til að ráðast inn í Þjórsárver til virkjana, en ekki síst hefur verið ráðist þar á náttúruna sjálfa sem ekki getur varið sig með orðum. Þjórsárver eru svo dýrmæt auðlind eins og þau eru í náttúrunni sjálfri, í sívirku afli hennar sem knýr hana áfram til næstu kynslóða að við höfum ekki einu sinni rétt til að úthluta rannsóknarleyfi til virkjana á slíkum náttúruperlum. Um þetta hefur verið tekist á Alþingi. En fyrir baráttu heimafólks í Skeiða- og Gnúpverjahreppi, baráttu þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, baráttu náttúruunnenda og velunnara Þjórsárvera, einstaklinga, hefur frekari innrás á Þjórsárver nú verið stöðvuð. Við vildum að það væri gert varanlega, að gefin væri yfirlýsing um að ekki yrði ráðist frekar á Þjórsárver. Sú yfirlýsing hefur ekki fengist en stjórnarformaður Landsvirkjunar viðurkenndi að þrýstingur í þjóðfélaginu væri orðinn með þeim hætti að Landsvirkjun treysti sér ekki til að halda áfram frekari innrás á Þjórsárver. Áhyggjur hæstv. iðnaðarráðherra í því máli sneru ekki að náttúru- eða verndargildi eða líffræðilegu gildi Þjórsárvera. Nei, frú forseti, áhyggjur iðnaðarráðherra sneru að hugsanlegum skaðabótakröfum Landsvirkjunar sem hefði virkjunarleyfið á Þjórsárverasvæðinu. Skaðabótakröfur Landsvirkjunar, sem er í 100% eigu opinberra aðila, voru mestu áhyggjuefni hæstv. iðnaðarráðherra, eins og vitnað er til í grein Atla Gíslasonar fimmtudaginn 12. janúar sl. í Morgunblaðinu þar sem hann vitnar í þau orð hæstv. iðnaðarráðherra sem hún lét falla 7. janúar á ráðstefnu, með leyfi forseta: „... en ég reikna alveg með ef að stjórnvöld tækju ákvörðun að hverfa frá þessu (Norðlingaölduveitu), að þá verði það ekki gert án skaðabóta gagnvart fyrirtækinu sem hefur leyfið í dag (Landsvirkjun).“ Þetta voru mestu áhyggjuefni iðnaðarráðherra, ekki Þjórsársverin,  Nú snúa átökin að næstu fallvötnum. Samkvæmt því blaði sem kynnt hefur verið og verið lögð áhersla á eru þær virkjanir sem nú er lögð áhersla á að koma inn í röðina um næstu virkjanir jökulvötnin í Skagafirði og Skjálfandafljót með Aldeyjarfossi svo nokkuð sé nefnt. Það er svo brýnt að koma frumvarpinu í gegn að það hefur notið sérstaks forgangs í öllum málum nótt og dag. Það er svo brýnt að hæstv. iðnaðarráðherra fái þessar heimildir sínar til að geta úthlutað rannsóknarleyfum sem síðan er hægt að breyta í virkjunarleyfi. Sá sem fær rannsóknarleyfi hefur slegið á vissan hátt eignarrétt sínum á þær auðlindir a.m.k. til nokkurs tíma, getur fénýtt sér það, selt og veðsett með leyfi ráðherra. Þetta er víst brýnast núna enda minnumst við orða hæstv. iðnaðarráðherra á þingi sem sagði sem rök fyrir málinu að virkjunaraðilar væru of tregir til að undirbúa næstu virkjanir í jökulvötnunum og þess vegna þyrfti að flytja þetta frumvarp til þess að lyfta undir þá og gefa þeim frekari ádrátt um að engin áhætta fylgdi því að fara út í rannsóknarleyfin. Ég vitnaði í ræðu minni sl. fimmtudag í það sem Skagfirðingar, fólk sem hefur búið og alist upp í nágrenni þessara náttúruvætta, hafa skrifað og látið heyra í sér varðandi jökulvötnin. Í lokaorðum greinar sem Þórarinn Magnússon á Frostastöðum skrifaði í Feyki 14. september 2005 segir um það sem við tökumst á um, þ.e. hvort hæstv. iðnaðarráðherra eigi að fá frjálsar hendur um úthlutun rannsóknarleyfa sem síðan geta leitt til virkjunarleyfa í Jökulsánum í Skagafirði. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Skagfirðingar. Stöndum vörð um jökulárnar. Leyfum þeim að renna óbeisluðum frá jökulrótum til sjávar. Það er sannfæring mín að þannig verði þær Skagfirðingum sem og þjóðinni allri til mestra heilla um ókomin ár.“ Þetta er áskorun. Fleiri hafa á undanförnum vikum og missirum tjáð afdráttarlausar skoðanir sínar gegn því að leggja jökulvötnin í Skagafirði undir virkjunarrannsóknir sem frumvarpið gengur út á. Eins er það hér og í baráttunni fyrir Þjórsárverum að í Skagafirði eru það heimamenn, bornir og barnfæddir, náttúruunnendur og vísindamenn sem berjast gegn því að verið sé að opna á möguleika til að fórna Jökulsánum í Skagafirði til stórvirkjana fyrir álbræðslur eins og áhugi iðnaðarráðherra stendur til. Við erum eina stjórnmálaaflið sem stendur með heimamönnum og leggst gegn því að Skagafjarðarvötnum sé fórnað fyrir stóriðju og stórframkvæmdir af þessu tagi. Ég vona svo sannarlega og treysti því að við munum líka hafa sigur þarna. Það er fróðlegt að lesa allra síðustu blaðaskrif sem lúta að álæði núverandi ríkisstjórnar og hæstv. iðnaðarráðherra sem speglast einmitt í kappinu við að koma frumvarpinu áfram til að fá ótakmarkaða heimild til að úthluta rannsóknarleyfum í vatnsföllum landsins sem ekki eru þegar lögð undir. Í Fréttablaðinu í dag, 31. janúar, er grein eftir Jónatan Þórmundsson prófessor. Það kom mörgum á óvart kannski að hann mundi snúast á sveif með sjónarmiðum og baráttumálum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Ég vil leyfa mér að lesa þessa stuttu grein sem ber yfirskriftina: ,,Er ekki nóg komið?“, með leyfi forseta: „Ég hef hingað til trúað því, að þjóð okkar búi yfir nægilegu frumkvæði, hugviti og sjálfstrausti til margs konar verkefna, svo hún þurfi ekki að festa sig í viðjum áliðnaðarins. Það var vissulega ónotaleg tilfinning að fylgjast með baráttu Austfirðinga fyrir Kárahnjúkavirkjun og álveri í Reyðarfirði án tillits til fyrirsjáanlegrar skaðsemi þessara framkvæmda. Þar blasa nú við stórfelldar umbreytingar á miklu landsvæði, sívaxandi sandfok yfir sveitir Austurlands og aukinn innflutningur ófaglærðra verkamanna frá útlöndum. Þar að auki er margt óljóst um endanlegan kostnað og fullkomin óvissa um efnahagslegan ávinning af framkvæmdunum fyrir Austfirði og landið allt. En mér varð verulega hverft við nýverið, þegar ég uppgötvaði, að álmeinið er að breiða úr sér um allt land og Austfjarðaslysið því ekki einangrað fyrirbæri. Forustumenn sveitarfélaga keppast við að dásama áliðnað og karpa um hver eigi næstur að fá álver í sinn fjörð. Kappsemi forustumanna okkar í áliðnaðarmálum hryggir mig ósegjanlega. Það kann að hafa verið nauðsynlegt fyrir 30–40 árum að stofna til áliðnaðar á Íslandi, þegar ekki var kostur annarra arðbærra atvinnutækifæra. Sömu gömlu lausnirnar duga ekki lengur. Á sama tíma bíða þjóðarinnar ótal tækifæri í hátækniiðnaði, upplýsingatækni og ferðamannaþjónustu. Allt eru þetta mikilvægar atvinnugreinar til framtíðar, án verulegrar mengunarhættu og mun arðvænlegri fyrir íslenskt samfélag en duttlungafullur áliðnaður. Mun fjármögnun nýsköpunarverkefna sitja á hakanum til 2020, þegar álver verða komin í flesta firði landsins? Ég hef hingað til trúað því, að þjóð okkar búi yfir nægilegu frumkvæði, hugviti og sjálfstrausti til margs konar verkefna, svo að hún þurfi ekki að festa sig í viðjum áliðnaðarins. Við hverja er að sakast? Enga nema okkur sjálf, þjóðina. Sofandaháttur okkar og dofin vitund í þægindakapphlaupi nútímans hafa sljóvgað stjórnmálamenn okkar. Þeir eru aðeins spegilmynd af þjóðinni. Hvenær taka þeir á sig rögg, sýna framsýni og raunverulega forustuhæfileika til að leiða þessa þjóð til annars en skammtímalausna? Meðan þjóðin hefur ekki öðlast meiri trú á sjálfa sig en álrisana, treysti ég ekki heldur stjórnmálamönnum til þess að breyta neinu í þessu efni, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Það dugir ekkert minna en vakning fólksins sjálfs og endurnýjuð trú á landið okkar og framkvæmdagleði þjóðarinnar með nýjum hugsunarhætti í atvinnu- og efnahagsmálum.“ Þetta segir Jónatan Þórmundsson. Ég vona að hann sé að hlusta á mig því að flokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefur einarðlega staðið að baki þeirra hugsana sem hann ber fram, hér á þingi og hvarvetna annars staðar. Frú forseti. Í glansbæklingi sem borinn var inn á hvert heimili á Norðurlandi, kostað af iðnaðarráðuneytinu segir: „Verið velkomin á opna kynningarfundi um álver á Norðurlandi.“ Sennilega mundi hæstv. ráðherra vilja vera kominn norður til að taka þátt í trúboðsferlinu. ,,Samráðsnefnd Fjárfestingarstofunnar,“ - hver á Fjárfestingarstofuna?  Þetta er dæmigert fyrir vinnubrögð af hálfu iðnaðarráðherra, að fara um landið, etja byggðarlögum saman, halda fram einum valkosti sem stjórnvöld eru reiðubúin að standa að, þeim einum og engum öðrum og verja til þess fjármagni, áróðri og blekkingum. Hvað ætli hafi kostað að senda þennan bækling inn á hvert heimili á Norðurlandi? Hefðu ekki sveitarfélög á Norðurlandi frekar viljað fá þennan pening til atvinnusköpunar?  Í bæklingnum er þeim stöðum á Norðurlandi sem til greina koma að leggja undir álver lýst. Það er fróðlegt að sjá. Þeir sem koma til greina eru, með leyfi forseta: „Unnið hefur verið að margvíslegum könnunum varðandi þrjá staði sem helst þykja koma til álita fyrir nýtt álver á Norðurlandi, á Bakka við Húsavík, við Dysnes í Eyjafirði og við Brimnes í Skagafirði.“ Brimnes er skaginn sem gengur um miðjan fjörðinn sem Kolkuós stendur við. Jafnframt stendur í kynningunni að verði valinn staður fyrir álver einmitt við Kolkuós við Brimnes muni það þýða að leggja verði af byggð á stórum hluta þess svæðis, leggja af byggð á tveimur bæjum, Brimnesi og Laufskálum. Auk þess verður þeirri menningarlegu uppbyggingu sem nú á sér stað á Kolkuósi og þeirri miklu náttúruperlu sem þar er fórnað á altari álbræðslunnar ef af þessum fyrirætlunum verður. Í blöðunum í dag er ein lítil frétt um hvað hafnir munu kosta í tengslum við þessar framkvæmdir. Það er talað um að ný höfn á Húsavík muni kosta á annan milljarð króna, sömuleiðis ný höfn á Akureyri. Það er ekki talað um hvað höfn í Skagafirði muni kosta. Ég hef hér áður spurt: Hvers vegna mega þessi byggðarlög ekki fá þessa fjármuni og ráðstafa þeim sjálf, þá milljarða sem ríkisstjórnin og hæstv. iðnaðarráðherra er reiðubúin að verja til undirbúnings stóriðjuframkvæmda? Þá eru peningarnir til. Hvers vegna eru þessir peningar ekki bara látnir í hendur heimamanna og þeim leyft að ráðstafa þeim? Kannski að Húsvíkingar mundu þá ekki hugsa sig um áður en þeir fórnuðu Skjálfandafljóti, áður en þeir fórnuðu Aldeyjarfossi? Ef þeir fengju þennan milljarð eða tvo eða þrjá ætli þeir mundu þá ekki frekar nota þá til uppbyggingar annarra atvinnugreina, uppbyggingar þekkingarseturs, uppbyggingar ferðaþjónustu, uppbyggingar annars sem betur hentar til starfsemi þar og á alla möguleika. Sama mætti segja um Eyfirðinga. Ef þeir fengju milljarðana sem ríkið virðist reiðubúið til að verja til undirbúnings álframkvæmda og stóriðjuframkvæmda, ef þeir fengju þessa peninga mundu þeir byggja upp aðrar atvinnugreinar, háskólann sinn sem hafður er í fjársvelti, sjúkrahúsið og aðra fjölþætta atvinnustarfsemi, þ.e. ef þeir fengju að ráða. Sama má segja um Skagfirðinga. Ráðherra er reiðubúin að leggja milljarða króna í byggingu nýrrar hafnar og til rannsókna og annars undirbúnings fyrir álver. Ef Skagfirðingar fengju þessa peninga beint og mættu ráðstafa þeim milliliðalaust mundu þeir ekki verja þeim til byggingar álvers, frú forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra leggur ofurkapp á að troða í gegn þessu frumvarpi sem veitir henni auknar heimildir til að úthluta rannsóknar- og virkjunarleyfum til að undirbúa stórvirkjanir í Jökulsánum og víðar og til að undirbúa ný álver. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi ekki að veita ráðherra þessa heimild nú. Það er nóg undir. Fyrir liggja nægir virkjunarkostir sem hægt er að vinna úr. Því á ekki að hleypa af stokkunum undirbúningsferli fyrir fleiri virkjanir í bili, fleiri stórvirkjanir. Gefum okkur andrúm. Sumar náttúruperlur eru svo mikilvægar að þeim á ekki að fórna. Það á ekki einu sinni á að veita leyfi til að hægt sé að rannsaka þær með það að augnamiði að virkja þær. Það mætti gefa út rannsóknarleyfi til þess að kanna mikilvægi líffræðilegs fjölbreytileika eða hvernig hægt sé að varðveita náttúruauðlindir sem best til framtíðar eða hvernig þær geta nýst við aðra atvinnuuppbyggingu, frú forseti. Vel mætti hugsa sér það, en þá af fullkominni virðingu fyrir því að þessar náttúruperlur, þessi náttúruvætti, eru undirstaða sívirks endurnýjunarferlis lífs. Stíflun Jökulsánna í Skagafirði mundi þýða að framburður þessara miklu jökulfljóta út í Skagafjörð, niður Eylendið og út í Skagafjörð, mundi stöðvast. Hvað vitum við hvaða áhrif það hefur? Það veit enginn. Hvers vegna erum við þá að hleypa af stað rannsóknum sem bjóða upp á ógn við þetta lífríki? Frú forseti. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur staðið með íbúunum í Skagafirði sem vilja stöðva hugmyndir um virkjanir í Jökulsánum í Skagafirði. Þann 29. janúar síðastliðinn samþykkti aðalfundur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í sveitarfélaginu Skagafirði ályktun sem lýtur að þessum málum og ég ætla, með leyfi forseta, að lesa hér upp: 
             „Aðalfundur VG í Sveitarfélaginu Skagafirði, haldinn 29. janúar 2006, fagnar þeirri fjölbreyttu uppbyggingu sem átt hefur sér stað í Skagafirði síðustu árin og áformum um miðstöð hátækniiðnaðar í héraðinu. Hins vegar hafnar fundurinn hugmyndum um álver við Kolkuós og stórvirkjanir í Skagafirði í tengslum við álbræðslu á Norðurlandi, sem eru andstæðar hagsmunum Skagfirðinga. Atvinnutækifærin felast í fjölbreytni og þekkingariðnaði en ekki einhæfum álbræðslum sem skaða möguleika annarra atvinnugreina ásamt því að ganga á náttúru landsins og aðra atvinnukosti til framtíðar. Enn fremur fagnar fundurinn ákvörðun um að þyrma Þjórsárverum og hvetur til þess að einnig verði komið í veg fyrir að Héraðsvötnunum og Jökulsánum í Skagafirði sem svo mjög móta ásýnd og ímynd héraðsins verði fórnað. Aðalfundur VG í Skagafirði leggst alfarið gegn öllum hugmyndum um virkjanir í Jökulsánum í Skagafirði og því að gert sé ráð fyrir slíkum framkvæmdum á aðalskipulagi Skagafjarðar.“ Það er rétt að rifja upp og minna á í þessu sambandi að nýlega var gerð skoðanakönnun meðal Skagfirðinga um hvernig þeir meta líf sitt og tilveru í Skagafirði. Fyrstu upplýsingarnar sem hafa komið fram um niðurstöðurnar benda á að yfirgnæfandi meiri hluti - mig minnir að það hafi verið 80–90% Skagfirðinga - var ánægður og stoltur yfir því að vera Skagfirðingar án  Frú forseti. Ég vil því við lok ræðu minnar um þetta mál leggja á það áherslu að frumvarpið sem hér er verið að þvinga í gegnum þingið, meira að segja svo að hæstv. iðnaðarráðherra verður að játa að 1. umr. hafi verið keyrð fram af misskilningi ...

Það var 2. umr.

Og, af því að hæstv. ráðherra bætir þessu við, 2. umr. líka af sama misskilningi, hálf 2. umr. Ekkert rekur á eftir því að veita ráðherra auknar heimildir til rannsókna og undirbúnings virkjana á vatnsföllum landsins. Fyrir liggja nægir valkostir nú þegar til að takast á við. Stóriðjuáformin sem nú eru uppi um auknar álbræðslur ganga þvert gegn hagsmunum atvinnulífsins, gegn fjölbreytni atvinnulífsins, gegn hagsmunum þjóðarinnar og gegn náttúrunni. Þess vegna á að stöðva þetta frumvarp. Frú forseti. Ég vil í lokin að rifja aftur upp tilfinningar og hug Skagfirðinga til Héraðsvatnanna sinna sem þessu frumvarpi er beint gegn. Ég vil þó áður spyrja hæstv. ráðherra: Ef sú ólukka dynur yfir að þetta frumvarp verður samþykkt hér hvernig ætlar þá ráðherrann að vinna frekar úr málinu? Á nú þegar að úthluta rannsóknarleyfum á jökulvötnunum í Skagafirði, á Skjálfandafljóti? Hver verða næstu skref hæstv. ráðherra ef Alcoa krefst þess að fá að taka veð í virkjunum í Jökulsánum, virkjunum í Skjálfandafljóti, til að samþykkja álver sem verið er að pína Alcoa til að reisa á Norðurlandi? Hvernig ætlar ráðherrann þá að stíga næstu skref gagnvart þessum náttúruperlum? Getur hún svarað því? Ég hef áður sagt hér á þingi, frú forseti, og segi enn að margar náttúruperlur sem nú á að ráðast á eru dýrmæt náttúruvætti fyrir þjóðina eins og þær nú eru og því á ekki einu sinni að leyfa útgáfu rannsóknarleyfa til virkjanaframkvæmda þar. Hvernig mundi ykkur líða að fara Vatnsskarðið, horfa yfir Skagafjörðinn þegar búið væri að stífla þar, búið væri að taka af flóðið, búið væri að taka af jökullitinn á vötnunum, og ætla svo að fara að syngja: „Skín við sólu Skagafjörður“? Ég held að enginn gæti hugsað þá hugsun. Þeir sem ekki hafa tilfinningu Skagfirðinga geta flippað eins og hæstv. ráðherra. En mér finnst það ...

Þetta er skemmtileg ræða ...

Ég vil í lokin fara með síðasta erindi kvæðis sem Stefán Vagnsson frá Hjaltastöðum orti og heitir Minni Skagafjarðar. Þar heitir hann á landvættina í gamla Tindastól að standa vörð um Skagafjörð og náttúruvætti Skagafjarðar og hann endar ljóð sitt þannig, með leyfi forseta Meðan „Vötnin“ ólgandi‘ að ósum sínum renna, iðgrænn breiðist gróður um sléttur, hæð og laut, geislar árdagssólar á bröttum tindum brenna, blessun Drottins ríkulega falli þér í skaut. Mun ég gera þessa bón skáldsins og bóndans Stefáns Vagnssonar á Hjaltastöðum að minni: Megi vötnin ólgandi að ósum sínum renna, Héraðsvötnin. Og gerist það mun blessun drottins ríkulega falla þér í skaut. Leyfi til rannsókna og leyfi til undirbúnings virkjunar Jökulsánna í Skagafirði á ekki að fela iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason hefur bæði nú við 3. umr. en þó sérstaklega við 2. umr. þessa máls farið mjög vel yfir sviðið og skýrt frá því hvers vegna Vinstri hreyfingin – grænt framboð leggur sitt af mörkum til að stöðva þetta frumvarp. Við höfum fært fram mörg og gild rök til að fá þingheim og þingmenn til að endurskoða afstöðu sína til frumvarpsins þrátt fyrir þær breytingartillögur sem hér hafa verið gerðar og lagðar fram. Við höfum farið yfir málið og skýrt frá því hvaða grunn við teljum að þarna vanti til að fara í frekari rannsóknir á auðlindum í jörðu á vatna- og háhitasvæðum til frekari uppbyggingar álvera hér á landi, þ.e. lagaumgjörðina, einhverja heildarsýn, vatnalögin og verndunarsjónarmiðin. Frumvarp sem hér var lagt fram um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum fékk falleinkunn eða það mikla gagnrýni að ekki var hægt að afgreiða það á síðasta þingi. En svo mikið hefur legið við að koma rannsóknum á laggirnar til frekari raforkuvinnslu fyrir áframhaldandi stóriðju hér á landi að taka varð ákveðna þætti út úr til að knýja vagninn áfram. Hæstv. forseti. Ég er alveg sannfærð um að til lengri tíma litið þá erum við að skjóta okkur í fótinn. Við höfum ekki heildarsýnina. Rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma hefur dagað uppi. Sá rammi er ekki til staðar til að veita okkur leiðbeiningu sem við þurfum inn í framtíðina um hvaða svæði við ættum að vernda sem ósnortin, hvaða vatnasvið við ættum að vernda sem ósnortin og hvaða háhitasvæði við ættum að vernda sem ósnortin. Við höfum ekki náð sátt um þetta og á meðan við látum vaða í bestu virkjunarkostina fyrir stóriðjuna - því að stóriðja sem slík krefst annars konar orkuöflunar en almennur iðnaður - þá tel ég að við séum að skjóta okkur í fótinn, að við séum að fórna meiru fyrir minna til framtíðar litið. Það verður ekki alls staðar aftur snúið. Vísað var til þess að við stundum sjálfbæra orkunýtingu. Það er ekki rétt. Hún er sjálfbær að vissu marki og ákveðnar orkuveitur eru það sannarlega. Háhitasvæðin gætu verið það, við vitum það ekki, það vantar rannsóknir til að byggja á til að fara í eins mikla uppbyggingu og á að gera. Við teljum að það sé í lagi en við vitum það ekki. Eitt vitum við þó með háhitasvæðin, að það er hægt að taka þau mannvirki niður sem munu skilja svæðin eftir lítið röskuð að við teljum. En hvaða áhrif þetta hefur á vatnsbúskapinn, á það sem er að gerast í jarðskorpunni vitum við ekki nægilega vel. En við vitum að það er hægt að fá mikla orku frá háhitasvæðunum og við vitum líka að það er hægt að nýta hana miklu betur en við gerum með núverandi áformum. Ég tel að við séum í ákveðnu gönuhlaupi, að við séum hugsanlega að fórna meiru fyrir minna. Hæstv. iðnaðarráðherra sagði rétt áðan að hún talaði hér sem iðnaðarráðherra en ekki umhverfisráðherra þegar var kallað var: Hvar er umhverfisráðherra eða hvar eru umhverfissjónarmiðin? Nýtingarsjónarmiðin til orkuöflunar eru gegnumgangandi í frumvarpinu. Verndunarsjónarmiðin eru ekki til staðar og sú hugsun er ekki inni að hugsanlega mundu bæði þau vatnasvið og háhitasvæði sem ráðast á í vera þjóðinni verðmætari til annarra nota, eins og hluti af ímynd landsins til að laða hér að ferðamenn, til þess að geta verið sú náttúruauðlind sem við teljum okkur byggja á. Það er mjög auðvelt að skaða ímynd landsins og þarf oft ekki mikið til. Danir upplifa það núna með einni myndbirtingu í dönsku blöðunum þar sem var teiknuð mynd af trúarleiðtoga múhameðstrúarmanna. Dönum fannst þetta ekki mikið mál en þetta særði trúarvitund milljóna manna um allan heim sem aðhyllast þessa trú og nú bitnar þessi eina myndbirting á Dönum. Ég er ekki að segja að eitthvað svipað muni koma fyrir Íslendinga með því að halda áfram í þessa veru, að halda áfram að uppfylla nýtingarsjónarmið til stóriðjunnar, en óvarlega stigið skref eins og með Kárahnjúkavirkjun getur sannarlega komið niður á ferðaþjónustunni, áframhaldi á uppbyggingu hennar og þeirri ímynd sem við erum að skapa. Hæstv. forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur brugðið sér frá en mér finnst mikilvægt miðað við þá breytingu sem samþykkt var í gær á frumvarpinu - hæstv. iðnaðarráðherra er komin í salinn og óska ég eftir því að hún svari nokkrum spurningum áður en lengra verður haldið, hugsanlega ekki í þingsal því það er augljóst að mikill meiri hluti er fyrir því að afgreiða frumvarpið með þeim breytingum sem voru gerðar á því í þessari viku, en eftir er ósvarað þeim áhyggjum sem við hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs berum í brjósti um hvaða rannsóknarleyfum hæstv. ráðherra muni úthluta á næstu dögum og mánuðum. Samkvæmt þeirri breytingartillögu sem búið er að samþykkja og er komin í frumvarpið um að setja eigi á laggirnar nefnd til að móta þær reglur sem ráðherra ber að fara eftir til að úthluta rannsóknarleyfum. Sú nefnd á að skila af sér í septembermánuði. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við hv. þingmenn höfum og lagðar voru fram í iðnaðarnefnd um fyrirliggjandi umsóknir um rannsóknar-, nýtinga- og virkjunarleyfi eru þær frá Landsvirkjun, Hitaveitu Suðurnesja, Orkuveitu Reykjavíkur, Rarik, Héraðsvötnum hf., Þeystareyki ehf. og Orkubúi Vestfjarða. Þetta er á mismunandi svæðum, m.a. vatnasviði Vestari- og Austari-Jökulsár í Skagafirði, leitar- og rannsóknarleyfi á Gjástykki og nágrenni og tveir aðilar hafa óskað eftir því að komast í vatnasvið Austari- og Vestari-Jökulsár í Skagafirði. Nú er ekkert sem hindrar það að hæstv. ráðherra fari að úthluta rannsóknarleyfum. Það eru engar reglur um það hvaða fyrirtæki hún velur til að úthluta leyfunum. Hæstv. ráðherra hefur frjálst val með það og nú er þeirri hindrun rutt úr vegi sem fyrir var hvað varðar rannsóknir til vatnsaflsvirkjana sem ekki var til staðar hjá hitaveitum, þ.e. að með frumvarpinu munu þeir aðilar sem fara í rannsóknir á vatnasviði fá kostnaðinn greiddan hvort sem þeir fá nýtingar- og virkjunarleyfi eður ei. Nú geta því þessi fyrirtæki farið í rannsóknir án þess að taka nokkra áhættu. Ég tel að þeirri hindrun sem fyrir var í kerfinu sé rutt úr vegi. Auglýsing er nú borin í hvert hús á Norðurlandi þar sem allir íbúar Norðurlands eru boðnir velkomnir á opna kynningarfundi um álver þar. Hv. þm. Jón Bjarnason las upp úr þessum kynningarbæklingi en fyrirhugaðir eru þrír fundir. Sá fyrsti er í kvöld og svo 1. og 2. febrúar á Akureyri, Húsavík og Skagafirði. Áætlað er að undirbúa og skoða fjóra staði upp á staðsetningu á nýju álveri á Norðurlandi. Rannsóknir hljóta því að þurfa að fara í gang úr því að verið er að kynna frekari hugmyndir um að setja niður álver á þessu svæði. Það er því ekki til setunnar boðið. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra og vonast til að hún svari því hér: Mun hæstv. ráðherra úthluta rannsóknarleyfum á næstu mánuðum eða á því tímabili þar til hæstv. ráðherra verða settar reglur um hvernig beri að velja aðila til að úthluta leyfum? Mér finnst mjög mikilvægt að þetta komi fram og öllum vafa rutt úr vegi. Ég tel mikilvægt að hæstv. ráðherra bíði með úthlutun leyfa þar til reglurnar liggja fyrir. Það verður ekki til að bæta gráu ofan á svart ef tímabilið sem ráðherra hefur frjálst verði notað til að úthluta leyfum til hægri og vinstri þannig að það verði lítið annað að gera en láta undan þeim þrýstingi sem orkufyrirtækin beita í dag sem eðlilegt er. Næsta tímabil er þeim mjög mikilvægt, að komast í rannsóknirnar sem nær gulltryggja áframhaldandi vinnslu á meðan við höfum einhvern kvóta eftir samkvæmt Kyoto-samkomulaginu. Hann er að verða uppurinn og er kominn fram úr þessum áætlunum ef villtustu draumórar um stóriðju á Íslandi ganga eftir. Fram að þessu hafa fyrirtækin ekki verið látin greiða fyrir þann kvóta sem þau þurfa, þá mengun sem þau valda. Íslenska ríkið hefur tekið alfarið á sig og það er auðvitað mjög mikilvægt fyrir öll ný fyrirtæki á þessum markaði sem vilja koma sér inn að komast undir þá regnhlíf sem er í dag, að þurfa ekki að borga neinn mengunarkvóta. Að sjálfsögðu er einnig mjög mikilvægt fyrir þau að komast að núna meðan núverandi ríkisstjórn situr sem hefur þá atvinnustefnu að halda áfram stóriðjuframkvæmdum og ekkert lát virðist vera á. Hæstv. forseti. Ég taldi að allar þær blikur væru á lofti sem vöruðu okkur, sama hvar í flokki við stæðum, við að halda áfram þessum gegndarlausu stóriðjuframkvæmdum sem hafa verið í gangi með tilliti til þeirra aðvarana sem blika í efnahagskerfinu vegna þess að það er svo óljóst hvernig Kárahnjúkavirkjun kemur út að lokum. Ég hefði talið skynsamlegt í alla staði að hinkra núna og leyfa efnahagskerfinu að kólna eins og flest fyrirtæki sem stunda hér útflutning bíða eftir. Ef það þarf að ná efnahagskerfinu niður í áföngum eru þeir áfangar til og þurfa að vera tilbúnir þegar Kárahnjúkavirkjun og framkvæmdunum fyrir austan lýkur. Setja á stóraukið fé í vegaframkvæmdir og það þarf sannarlega að auka og efla rannsóknir hvað varðar jarðgangagerð og þær framkvæmdir gætu tekið við til að ná efnahagskerfinu rólegar niður í það ástand að önnur atvinna geti blómstrað hér á landi. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa orð mín lengri. Ég gæti lesið upp og minnt á umsögn Orkuveitu Reykjavíkur sem staðfestir að við upphaf málsins á þingi var farið fram með allt aðrar hugmyndir en nú er gengist við. Þetta er búinn að vera eilífur misskilningur fram og til baka. Hæstv. iðnaðarráðherra ætlaði sér að ganga miklu lengra en hún komst upp með þannig að hæstv. ráðherra getur ekki veitt þeim aðilum sem eru hér og munu stunda vatnsaflsrannsóknir vilyrði fyrir virkjanaframkvæmdum eins og til stóð. Það er eingöngu til leitunar á heitu vatni fyrir sveitarfélögin á þeim svæðum sem eru köld svæði sem hægt er að veita fyrirheit um að halda áfram virkjunarframkvæmdum eftirleiðis. Hæstv. forseti. Fleiri þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs ætla að fara yfir sjónarmið okkar og ég læt þetta duga í bili.

Hæstv. forseti. Þó að ég hafi talsverðan skjalabunka með mér í pontu er það ekki vísbending um að ég ætli að hafa mjög langt mál þótt full ástæða væri til.

Ertu að gefa þig eitthvað?

Spyr hv. þm. Samfylkingarinnar hvort við séum eitthvað að gefa okkur? Nei, erum ekkert að gefa okkur, gagnstætt því sem hefur hent þingmenn Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins í þessu máli. Það er dapurlegur þáttur í þeirra sögu sem ástæða væri til að víkja að.

Gerðu það.

Ég skal fara yfir það, fyrst þess er sérstaklega óskað. Í nákvæmlega þessu máli er full ástæða til að gera það, enda kærkomið tækifæri fyrst áhugasamur áheyrandi er mættur í þingsalinn, hv. þm. Jóhann Ársælsson. Þetta mál snýst um grundvallaratriði, um að liðka lagarammann til að greiða fyrir hraðari uppbyggingu orkufreks iðnaðar á Íslandi. Fyrir því talar hæstv. iðnaðarráðherra og ríkisstjórnin. Gegn því berst hins vegar Vinstri hreyfingin – grænt framboð á Alþingi. Það er táknrænt að einvörðungu þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs taka þátt í 3. umr. þessa máls. Fyrir hálfu öðru ári lá fyrir þinginu viðamikill lagabálkur sem hét frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Það mætti mikilli andspyrnu í þjóðfélaginu. Ljóst var að það kæmist ekki í gengum þingið. Var þá ákveðið af hálfu ríkisstjórnarinnar að taka nokkrar greinar út úr frumvarpinu og reyna að fá þær samþykktar. Það er frumvarpið sem við höfum í höndunum núna, frumvarp til laga um breytingu á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Það er breyting á lögum sem sett voru 1998 og voru mjög umdeild á sínum tíma. Fyrir þessum lagabreytingum er gerð skilmerkileg grein í athugasemdum sem fylgja frumvarpinu. Þar segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt gildandi lögum hefur sá sem stundar rannsóknir á vatnsafli hins vegar ekki forgang til nýtingar, öfugt við það sem á við um jarðvarma, eða tryggingu fyrir því að fá rannsóknarkostnað sinn endurgreiddan komi til þess að annar aðili fái nýtingar- eða virkjunarleyfi á viðkomandi svæði. Samkvæmt upplýsingum frá iðnaðarráðuneytinu hefur komið í ljós að orkufyrirtækin eru tregari til að stunda rannsóknir á vatnsafli vegna þessa en heppilegt getur talist. Er því talið nauðsynlegt að tryggja að aðeins einn aðili fái rannsóknarleyfi á hverju svæði og jafnframt að hann geti fengið rannsóknarkostnað sinn endurgreiddan sé nýtingar- eða virkjunarleyfi veitt öðrum aðila.“ Hæstv. iðnaðarráðherra áréttar þetta í framsöguræðu á þinginu hinn 22. nóvember. Hæstv. ráðherra sagði þá, með leyfi forseta: „Eins og fram kemur í greinargerð frumvarpsins var samkeppni í vinnslu raforku innleidd hér á landi við gildistöku raforkulaga, nr. 65/2003. Var ráðherra jafnframt veitt vald til að veita virkjunarleyfi á grundvelli laganna en fyrir gildistöku þeirra var vald ráðherra bundið því skilyrði að Alþingi hefði áður með sérstökum heimildarlögum veitt honum heimild til slíks. Fyrir gildistöku raforkulaga hafði Landsvirkjun jafnframt forgang til virkjunar vatnsafls í samræmi við skyldu sína til að sjá öllum sem þess óskuðu fyrir raforku. Nú þegar þessi forgangur Landsvirkjunar er ekki lengur til staðar hafa fleiri orkufyrirtæki sýnt vatnsaflsvirkjunum áhuga. Samkvæmt gildandi lögum hefur sá sem stundar rannsóknir á vatnsafli hins vegar ekki forgang til nýtingar, öfugt við það sem á við um jarðvarma, eða tryggingu fyrir því að fá rannsóknarkostnað sinn endurgreiddan komi til þess að annar aðili fái nýtingar- eða virkjunarleyfi á viðkomandi svæði.“ Þarna er talað um hve slæmt sé að sá sem fær rannsóknarleyfi skuli ekki jafnframt fá virkjunarleyfi, að þar skuli ekki sjálfkrafa framhald á. Annars vegar er þetta áhyggjuefni hæstv. ráðherra og ríkisstjórnar og hins vegar að fyrirtækin séu treg til að ráðast í kostnaðarsamar rannsóknir ef þau verði hugsanlega af virkjunarleyfinu og sá tilkostnaður nýtist þeim ekki. Hún telur því ástæðu til að auðvelda og binda í lög að þau geti verslað með þá fjárfestingu sína í rannsóknum. Þetta tvennt telur ráðherra standa í vegi fyrir því að fyrirtækin ráðist í rannsóknir. Það liggur á þessu frumvarpi vegna þess að ráðherra vill örva orkufyrirtækin til dáða. Nú vitum við að þau bíða reyndar í röðum eftir því að komast í rannsóknir á Skjálfandafljóti, á vatnasviði Tungnaár ofan Sigöldu, vatnasviði Þjórsár neðan Búrfells, vatnasviði á efri hluta Skaftár, jökulárnar í Skagafirði vilja þau fá að rannsaka og virkja og þannig mætti áfram telja. Ég ætla ekki að telja upp allan þennan lista. Ég gerði það við fyrri umræðu málsins. Orkufyrirtækin standa í röðum, áköf í að komast í þessar rannsóknir en ráðherra telur ekki nóg að gert og þess vegna þurfi hann að fá þetta frumvarp. Við í stjórnarandstöðunni vorum sammála um að óeðlilegt væri að hafa þarna sjálfkrafa framhald á, að fyrirtæki sem fengi rannsóknarleyfi fengi jafnframt virkjunarleyfi. Breytingartillagan sem samþykkt var í iðnaðarnefnd á fimmtudag gekk einmitt út á að skera á þessi tengsl. Það var krafa Samfylkingarinnar. En ég man ekki eftir öðru en Samfylkingin hafi verið með tvær aðrar kröfur við fyrri umræðu málsins. Sú fyrri var líta ætti heildstætt á þessar lagabreytingar, til vatnalaga og boðaðs frumvarps um vatnsvernd og síðan frumvarps um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum, sem ég vék að áðan. Í máli talsmanna Samfylkingarinnar var hamrað á því við upphaf þessarar umræðu, við 1. umr. og ég man ekki betur en svo hafi einnig verið við upphaf 2. umr., á þeim skilyrðum þess fyrir að þeir mundu veita þessu máli brautargengi, a.m.k. var lögð á það mjög rík áhersla. Hitt atriðið var að ég stóð í þeirri trú að öll stjórnarandstaðan væri sammála um að gera þá kröfu að þessi lög kæmu því aðeins til framkvæmda að áður hefðu verið settar reglur fyrir ráðherra að hafa til hliðsjónar við veitingu rannsóknarleyfa. Nú kemur í ljós að skipa á í þessa nefnd, gott og vel, en samkvæmt lögunum er henni ekki ætlað að ganga frá reglunum fyrr en um miðjan september, þ.e. næsta haust. Þá spyr maður: Hvað gerist í millitíðinni? Hvað verður hæstv. ráðherra Valgerður Sverrisdóttir búin að gera af sér áður en reglurnar verða settar? Ég man ekki betur en að Samfylkingin talaði ákaft fyrir þessu við 1. umr. málsins og í upphafi 2. umr. um málið. Það er þetta sem ég á við, hv. þm. Jóhann Ársælsson, þegar ég furða mig á að Samfylkingin skyldi leka niður eins og hún gerði í umræðunni síðastliðinn fimmtudag, hlaupa frá málinu og styðja stjórnarmeirihlutann í að fá flýtimeðferð, greiddi fyrir afbrigðum þvert á réttmætar óskir og kröfur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að málinu yrði skotið fram yfir helgi. Ég hef furðað mig á þessari afstöðu Samfylkingarinnar. Annars vegar var hlaupið frá samkomulagi sem við höfðum gert okkar í milli um vinnubrögð í málinu. Hins vegar furða ég mig á afstöðu flokksins til þeirra málefna sem ég hef rakið, sem ég man ekki betur en hefðu verið uppistaðan eða a.m.k. að hluta til í gagnrýni Samfylkingarinnar á þetta frumvarp. Ég endurtek að ég ætla ekki að hafa langt mál um frumvarpið við 3. umr. Ég gerði ítarlega grein fyrir sjónarmiðum mínum við 2. umr. málsins og aðrir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gerðu það einnig, hv. þm. Jón Bjarnason í mjög löngu, mjög ítarlegu og mjög vönduðu máli. Hann flutti ræðu sem án efa er ein lengsta ræða sem flutt hefur verið í sögu þingsins. Ég hlustaði af athygli á þessa ræðu og ég vildi óska að sem flestir hefðu heyrt hana. Þar vitnaði hann í náttúruunnendur, fólk sem búsett er í Skagafirði og á öðrum þeim svæðum sem ríkisstjórnin með hæstv. iðnaðarráðherra í broddi fylkingar hótar nú að eyðileggja, fórna á altari stóriðjustefnunnar. Það voru mjög áhrifarík orð. Í þinginu erum við iðulega að tala um lagatæknileg málefni en þarna var komið að sjálfum kjarnanum. Hvað ætlum við að gera við landið okkar? Hvers konar efnahagslíf ætlum við að reisa hér í framtíðinni? Viljum við virkilega fylgja stefnu Framsóknarflokksins sem gengur út á að álframleiðsla verði þriðjungur af atvinnustarfseminni í landinu? Þetta er sagt beinum orðum. Viljum við að Ísland sjái heiminum fyrir 5% af allri álframleiðslu á jarðarkringlunni? Er það framtíðardraumurinn? Eða erum við að berjast fyrir fjölbreytni í atvinnulífinu? Stefna Framsóknarflokksins, sem ríkisstjórnin hefur öll skrifað upp á, er því miður að verða ofan á og er orðin ofan á. Við spyrjum: Er ekki kominn tími til að stöðva þessa þróun? Er ekki kominn tími til, alla vega að lágmarki, að við gerum sátt um að staldra við og íhuga hvers konar framtíð við viljum byggja okkur í landinu? Lágmarkskrafan er að sjálfsögðu sú að ekki verði ráðist í frekari virkjanir fyrr en rammaáætlun um nýtingu vatnsafls hefur fengið skynsamlega umfjöllun og verið samþykkt á Alþingi sem framtíðarstefna um nýtingu auðlindanna í landinu. Það er lágmarkskrafa. Ég hefði haldið, eftir fagurt tal á hátíðisdögum frá öðrum stjórnarandstöðuflokkum um áhuga þeirra á náttúruvernd, að þegar nú kæmi að því að reyna að stöðva þessa þróun þá ættum við samleið. Það er það sem mér fannst svo dapurlegt að Samfylkingin og Frjálslyndi flokkurinn skyldu þá hlaupa upp á ríkisstjórnarvagninn, upp á álvagninn, upp á stóriðjuvagninn, og greiða götu stjórnarstefnunnar með því að samþykkja sérstaka flýtimeðferð. Látum það vera að við séum ósammála um efnisatriði frumvarpsins. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því, og það vil ég leggja áherslu á, að Samfylkingin hafði fengið samþykki fyrir breytingu á lögunum - það lágu fyrir breytingartillögur í þá veru, í þeim anda sem hún hafði barist fyrir, það er alveg rétt. Breytingar í þá veru að skera á hin sjálfkrafa tengsl á milli rannsóknar- og virkjunarleyfis, það er rétt. Það er breyting sem skiptir máli, ég viðurkenni það fyllilega. Þessi barátta skilaði vissulega árangri. En það eru aðrir efnisþættir í frumvarpinu sem Samfylkingin gagnrýndi líka á sínum tíma, annars vegar skipun þeirrar nefndar sem á að sjá um reglugerðarverkið og reyna að koma einhverjum böndum á álóða ríkisstjórnina - það er hlaupið frá því - og hins vegar hitt að halda sig við það að hér verði ekki ráðist í þessa allsherjaruppstokkun á vatnalögunum frá 1923 sem við erum að fást við og höfum verið að gera, reyndar á undanförnum árum einnig, illu heilli, nema að forgangsröðin sé rétt, byrjað á náttúruverndinni, verndarsjónarmiðunum, og menn feti sig síðan út í aðra þætti. Þetta er nefnilega mjög örlagaríkt sem er að gerast. Í umræðu í haust um þessi málefni og í fyrra reyndar líka er talað um vatnalögin frá 1923 sem nánast heilaga ritningu, heilagt ártal, kemur hér upp aftur og aftur, hvers vegna? Það eru grundvallandi lög og síðan hafa komið mjög mótsagnakenndar yfirlýsingar frá ríkisstjórninni um hvað fyrir henni vaki. Einn daginn segir hún að hún sé ekki að gera neina eðlisbreytingu á þeim gamla lagabálki, hún sé að færa hann í nýtt form. Daginn eftir kemur síðan hæstv. iðnaðarráðherra og segir að við séum að fara inn í breytta tíma og það þurfi að breyta þessum lögum á ýmsa lund. Ég er sammála því. Ég held að það þurfi að breyta þessum lögum og þá er spurningin, í hvaða átt? Ætlum við að ganga í þá átt að styrkja eignarréttarákvæðin eða ætlum við að horfa til almannahags og mannréttinda? Þetta eru hin stóru átök og þetta er ekkert smámál. Þetta er ekkert smámál þegar við höfum í huga alþjóðavæðinguna sem við siglum hraðbyri inn í núna þar sem alþjóðafjármagn ásælist orkugeirann, vatnsbólin, þá þætti sem við erum að fjalla um hér. Þess vegna tek ég heils hugar undir að það eigi að breyta um áherslur frá lögunum 1923 en í gagnstæða átt við það sem ríkisstjórnin vill halda. Það er mergurinn málsins og það er að sjálfsögðu grundvallaratriði. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisþáttunum sem mér finnst eiga erindi inn í þessa umræðu núna. Ég hlakka mjög til, hæstv. forseti, að heyra hvað hv. þm. Jóhann Ársælsson ætlar að segja í andsvari sem hann hefur pantað hér með léttu banki í borðið. Ég vík úr pontu til að hann geti fengið orðið og tjáð sinn hug.

Hæstv. forseti. Við í Samfylkingunni höfum ekki breytt skoðun okkar á því að við teljum að það eigi að endurskoða þessi lög öll í samhengi og þá erum við að tala um þau sem eftir eru, þ.e. lögin um jarðrænar auðlindir, eða frumvarpið um þær, og vatnalögin sem liggja fyrir nefndinni. Vatnatilskipunin, sem umhverfisráðuneytið hefur nú lagafrumvarp í drögum vegna - eða okkur var gerð grein fyrir því í vetur leið að svo væri og ég reikna með að þannig sé það enn - allt þetta þarf að fylgjast að til að klára þetta mál. Og þegar við tókum þátt í að flytja það frumvarp sem hér er til umræðu í fyrravor þá var það á grundvelli þess að með því væri í raun og veru verið að opna leið og gefa svigrúm til þess að hægt yrði að klára endurskoðun þessara laga eða lagafrumvarpa sem ég taldi upp áðan - til að svo mætti verða gerðum við þetta samkomulag. Mér finnst ástæðulaust að hafa svona óskaplega miklar áhyggjur af því þó að mögulegt verði að veita rannsóknarleyfi á grundvelli þeirra laga sem hér er verið að leggja til að verði sett vegna þess að þangað til tillögurnar koma frá nefndinni sem gert er ráð fyrir getur ráðherra ekki úthlutað rannsóknarleyfum nema það sé einungis einn umsækjandi um þau. Ef menn lesa bráðabirgðaákvæðið er augljóst að þannig liggur í málinu. Ráðherra getur ekki veitt rannsóknarleyfið nema einn umsækjandi sé til staðar.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson segir að með samkomulagi sínu við ríkisstjórnina hafi Samfylkingin viljað opna leið á það að menn gæfu sér tíma til að endurskoða þá lagabálka sem ég vék að hér áður og þá sérstaklega lögin um rannsóknarnýtingu á jarðrænum auðlindum. Vandinn er sá að það er verið að opna aðra leið líka, að auðvelda hæstv. iðnaðarráðherra að framfylgja stefnu Framsóknarflokksins um frekari virkjanir í þágu stóriðju. Ég vil spyrja hv. þm. Jóhann Ársælsson: Hvers vegna telur hann að hæstv. ráðherra Valgerði Sverrisdóttur liggi svo lífið á sem raun ber vitni að fá þetta frumvarp samþykkt? Hvers vegna telur hv. þingmaður að lífið liggi á að fá þetta litla en mikilvæga frumvarp samþykkt? Ég tel að það sé vegna þess að þar með er liðkað fyrir frekari virkjunum í þágu stóriðju og nú bíða þau í röðum fyrirtækin sem vilja komast í jökulárnar í Skagafirði og Skjálfandafljót og fleiri ár, virkja meira og meira í þeim anda sem verið er að boða okkur. Við stöndum nefnilega frammi fyrir veruleika sem er mjög ágengur.

Hæstv. forseti. Ég tel að hér sé verið að mála skrattann á vegginn. Þetta snýst eingöngu um að það sé hægt að veita þessi rannsóknarleyfi og ég sé í sjálfu sér ekki nein sterk rök fyrir því að ekki megi rannsaka nýtingarmöguleika í vatnsafli á Íslandi. Hvað er það sem við höfum náð í gegn í sambandi við þetta mál? Við höfum náð því í gegn að það er ekki hægt heldur að veita rannsóknarleyfi með loforði um nýtingarleyfi hvað varðar jarðvarmann, sem var þó hægt áður en til þessa máls kom. Ég vil meina að við getum sæmilega við unað og í raun og veru sagt að við höfum fengið fullan sigur í málinu að því leyti til sem til stóð af okkar hendi. Við vorum að leita leiða til að hægt yrði að ljúka endurskoðun þessara mála og menn hefðu til þess svigrúm og hefðu ekki afsökun fyrir því að þrengja málum í gegn sem voru óunnin eða illa unnin eins og við töldum. Niðurstaðan sem fékkst er þessi bráðabirgðaaðgerð á lögunum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Nú er vatnalagafrumvarpið til umfjöllunar í iðnaðarnefnd. Það hefur ekki verið hreyft við lagafrumvarpinu um jarðrænar auðlindir, það er ekki komið fram frumvarp úr umhverfisráðuneytinu vegna vatnatilskipunarinnar og við teljum þess vegna að það sé ástæða til þess að binda vonir við að þessi frumvörp öll þrjú verði að lokum unnin í samhengi og þá verði komnar fram tillögur, sem við höfum margkallað eftir, um það hvernig eigi að velja á milli þeirra sem eiga að fá að nýta auðlindirnar í framtíðinni og hvaða reglur eigi að gilda um þá auðlindanýtingu.

Hæstv. forseti. Við fengum ekki fullnægjandi svör um það hvers vegna Samfylkingin tekur á málinu áður en inn í lögin voru negldir allir þeir varnaglar sem um var talað við 1. og 2. umr. málsins og þá er ég að vísa m.a. í þá nefnd sem hæstv. iðnaðarráðherra á að styðjast við þegar rannsóknarleyfi eru veitt. Ég hafði það löngum á tilfinningunni, þegar Kárahnjúkavirkjun var á teikniborðinu, að ríkisstjórnin og þá sérstaklega iðnaðarráðherra væru staðráðin í að keyra málið áfram hvað sem tautaði og raulaði. Þess vegna er þetta spurning um að reyna að spyrna við fótum, þetta er spurning um að stöðva, þetta er spurning um að reyna að stöðva málið. Og ríkisstjórnin hefur reynst mjög ósvífin í framkvæmd þessarar stóriðjustefnu. Nú er talað um að við séum að mála skrattann á vegginn í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Það voru margir sem sögðu það líka þegar við stóðum ein vaktina gegn Kárahnjúkum, þegar við stóðum ein vaktina um Þjórsárverin. Það var sagt að við værum að mála skrattann á vegginn. En við erum þó sá flokkur sem hefur haldið þessum umhverfisfána á lofti gegn stóriðjunni, gegn álstefnu ríkisstjórnarinnar. Og nú hef ég trú á því að árangurinn af þessari baráttu, ekki bara okkar hér á þingi heldur náttúruverndarsamtaka og fólks í Skagafirði í grennd við náttúruperlurnar í Þingeyjarsýslum, í Gnúpverja- og Skeiðahreppi sé farinn að skila sér. Ég held að það séu að verða vatnaskil í viðhorfum þjóðarinnar. Undiraldan er orðin önnur og sterkari. Ég skal ekki segja til um hlutföllin en það er að skapast annað andrúmsloft í þjóðfélaginu gegn stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Þeim fjölgar mjög sem segja að nú sé nóg komið.

Frú forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, og við erum komin í 3. umr. um það mál. Það hefur komið skýrt fram hér í seinni hluta 2. umr. - sem var fram haldið með mjög dramatískum hætti, samþykkt með afbrigðum og hvað eina eftir skyndifund í iðnaðarnefnd og breytingartillögur sem þaðan komu - að allt þetta mál er bara einn lítill hlekkur í stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar, þeirri stefnu að álvæða Ísland. Það kom skýrt fram í iðnaðarnefnd, og það er mat iðnaðarráðuneytis og hæstv. iðnaðarráðherra, að orkufyrirtækin í landinu séu alls ekki nógu æst í að hefja rannsóknir á öllum þeim vatnsföllum og jarðhitasvæðum sem til eru og nú sé tækifærið til að gefa í, setja á fullt gas og hotta á eftir þeim svo að hægt sé að rannsaka þau vatnsföll og háhitasvæði sem eftir eru. Til hvers? Jú, til að hægt sé að halda stóriðjustefnunni áfram. Hvað liggur svona rosalega á? Það lítur út fyrir að 3. umr. ljúki í dag. Sennilega verða ekki greidd atkvæði um frumvarpið en hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, verður að öllum líkindum kampakát á kynningarfundi um álver á Norðurlandi, sem haldinn verður á Akureyri í kvöld, að geta sagt frá því að nú sé hún komin með heimild til þess að veita virkjunarrannsóknarleyfi og nú geti orkufyrirtækin farið að gefa í - mikið liggur við því það á að reisa fleiri álver í landinu. Það er reyndar dálítið merkilegt að í þessu frumvarpi til laga er ákvæði til bráðabirgða, ég les það bara upp, með leyfi forseta: „Við gildistöku laga þessara skal iðnaðarráðherra skipa nefnd fulltrúa allra þingflokka sem sæti eiga á Alþingi. Í nefndinni skulu jafnframt eiga sæti þrír fulltrúar frá Samorku. Þá skal iðnaðarráðherra skipa tvo fulltrúa og skal annar þeirra vera formaður nefndarinnar. Hlutverk nefndarinnar er að gera tillögu um með hvaða hætti valið verði milli umsókna um rannsóknar- og nýtingarleyfi á grundvelli laga þessara og marka framtíðarstefnu um nýtingu þeirra auðlinda sem lögin ná til. Nefndin skal skila tillögum sínum í formi lagafrumvarps til iðnaðarráðherra eigi síðar en 15. september 2006.“ Maður spyr sig, er þetta rétt forgangsröð? Hefði ekki verið eðlilegt að búa fyrst til reglurnar og samþykkja síðar þessi lög? Hv. þm. Þuríður Backman beindi einmitt þeirri spurningu til hæstv. iðnaðarráðherra, sem var þá reyndar enn í salnum, hvort hún ætlaði að úthluta rannsóknarleyfinu á næsta hálfa árinu eða svo en fékk engin svör. Nú veit ég ekki hvert hæstv. iðnaðarráðherra er farin eða hvenær hún ætlar að gefa þessi svör. Sennilega kemur það bara í ljós þegar hún fer að veita leyfin. Hún getur gert það, þess vegna strax í næstu viku, reikna ég með. Síðustu daga og vikur hefur mikið verið rætt um áláform ríkisstjórnarinnar. Það er dálítið merkilegt að hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, viðurkennir í viðtali við Morgunblaðið þann 24. janúar, nánar tiltekið á bls. 10, að ekki verði hægt að byggja fleiri en eitt álver fyrir árið 2012 vegna skuldbindinga Íslands samkvæmt Kyoto-bókuninni. Á hinn bóginn virðist iðnaðarráðherra telja mögulegt að auka útstreymi gróðurhúsalofttegunda frá nýjum álverum eftir 2012. Hvernig ætli standi á því? Jú, það er vegna þess að hún gerir ráð fyrir því að Ísland fái frekari undanþáguheimildir frá ákvæðum Kyoto 2 um samdrátt í útstreymi gróðurhúsalofttegunda. Það verði sem sagt enginn samdráttur í útstreymi gróðurhúsalofttegunda á Íslandi, nei, þvert á móti aukning. Það er varla á þá vitleysu bætandi en nokkrum dögum síðar segir sami iðnaðarráðherra frá því að það sé kannski alveg möguleiki á því að byggja tvö álver á næstu árum, stækka álverið í Straumsvík og byggja annað álver á Norðurlandi. Ég fagna því að hæstv. iðnaðarráðherra er komin í salinn og ætlar þá kannski að svara spurningum sem hv. þm. Þuríður Backman beindi til hennar fyrr í dag. Maður getur auðvitað velt því fyrir sér hvort hæstv. iðnaðarráðherra sé tvísaga í málinu. Reyndar er umfjöllun fjölmiðla sama dag á Stöð 2 eða NFS, eins og það heitir núna, afar merkileg. Hæstv. ráðherra segir í einu orði að það sé ekki pólitísk ákvörðun, hún hafi ekkert haft með þá ákvörðun að gera að Landsvirkjun fari í viðræður við Alcan í Straumsvík um að stækka álverið, það sé ekki á hennar valdi þrátt fyrir að allir viti auðvitað að hún á marga fulltrúa í stjórn Landsvirkjunar. Í sama fréttatíma segir reyndar forstjóri Landsvirkjunar, Friðrik Sophusson, að auðvitað sé þetta pólitísk ákvörðun og auðvitað viti iðnaðarráðherra hvert málið stefni. Það er nú dálítið merkilegt þegar þau skötuhjú … 

Það verður náð í skjalið fyrir hv. þingmann.

Ég vil ekki fara með fleipur í ræðustól Alþingis. Þetta er frétt á NFS 24. janúar, sama dag og viðtalið birtist í Morgunblaðinu. Yfirskrift fréttarinnar er: „Landsvirkjun valdi Alcan fram yfir Norðurál.“ Og nú skal ég vitna beint í þessa frétt, með leyfi forseta: „Stjórn Landsvirkjunar tók stækkun álversins í Straumsvík fram yfir nýtt álver í Helguvík þar sem Alcan bauðst til að greiða hærra verð fyrir raforkuna. Valgerður Sverrisdóttir iðnaðarráðherra segir að þessi ákvörðun hafi verið tekin án samráðs við sig. Friðrik Sophusson, forstjóri Landsvirkjunar, segir þetta hins vegar hafa verið pólitíska ákvörðun. Með ákvörðun stjórnar Landsvirkjunar í gær um að ganga til viðræðna við Alcan er mörkuð sú stefna að næstu stóriðjuframkvæmdir skuli vera á suðvesturhorni landsins við stækkun í Straumsvík og smíði virkjana á Hellisheiði og Suðurlandsundirlendi. Þegar Valgerður Sverrisdóttir iðnaðarráðherra er spurð um þessa stefnumörkun vísar hún á stjórn Landsvirkjunar.“ Það er fréttamaðurinn Kristján Már Unnarsson sem spyr: „En stjórnarmeirihlutinn í Landsvirkjun hefur væntanlega ekki tekið þessa ákvörðun án samráðs við iðnaðarráðherra.“ Valgerður Sverrisdóttir iðnaðarráðherra svarar: „Jú, það er gert án samráðs við iðnaðarráðherra.“ „Forstjóri Landsvirkjunar sagði síðan þetta fyrr í dag“ - og hér er það Friðrik Sophusson, forstjóri Landsvirkjunar, sem talar: „Ríkið fylgist auðvitað mjög gaumgæfilega með öllum þessum undirbúningi, bæði viðræðum við Alcan á Íslandi og eins öðrum viðræðum sem við höfum staðið í þannig að ríkinu er auðvitað mjög vel ljóst í hvað stefnir.“ Kristján Már spyr: „Þetta er auðvitað pólitísk ákvörðun úr því að stjórn Landsvirkjunar samþykkir þetta?“ Friðrik Sophusson svarar: „Já, já, þetta er pólitísk ákvörðun, það er alveg rétt því að fyrirtækið er í eigu opinberra aðila og það eru fulltrúar þeirra sem sitja í stjórn Landsvirkjunar.“ Síðan spyr Kristján Már: „Hefur þetta heppileg áhrif á byggðaþróun í landinu að fara í stóriðjuuppbyggingu á suðvesturhorni landsins?“ Þá er það Valgerður Sverrisdóttir sem svarar: „Ja, það er nú þannig með byggðamálin að það er ýmislegt jákvætt að gerast í þeim og náttúrlega sérstaklega á Austurlandi vegna stóriðjuframkvæmda. En við getum í raun, stjórnvöld hafa ekki vald til að stoppa þetta fyrirtæki af vegna þess að þau vilji að eitthvert annað fyrirtæki byggi frekar einhvers staðar.“ Og Kristján Már enn með áhrifum í stjórn Landsvirkjunar og Valgerður Sverrisdóttir segir: „Ja, það er nú eins og ég segi. Við stjórnum ekki því fyrirtæki, það eru Reykjavíkurborg og Akureyri sem hafa jafnmarga fulltrúa en fulltrúar mínir í þessari stjórn, eins og ég fór yfir áðan, eru einn framsóknarmaður, einn sjálfstæðismaður og einn samfylkingarmaður.“ Það er best að ég klári þetta frétt alveg. Kristján Már spyr: „Nú hefur fulltrúi Akureyrarbæjar lýst sig andvígan þessum áformum“ og Valgerður Sverrisdóttir svarar: „Já, hann hefur stöðu til þess að gera það í rauninni. Hann er þarna sem fulltrúi Akureyrar en ef spurt er um mína afstöðu þá er ég náttúrlega ráðherra landsins alls og ég sé ekki að ég hefði stöðu til þess að stoppa af það sem stjórn telur rétt að gera með hagsmuni fyrirtækisins í huga.“ Samkvæmt upplýsingum fréttastofu stóð stjórn Landsvirkjunar frammi fyrir því vali hvort semja ætti um sölu raforkunnar til Straumsvíkur eða til nýs álvers sem eigendur Norðuráls áforma að reisa í Helguvík.“ Friðrik Sophusson botnar þessa frétt: „Ástæðan fyrir því að við völdum að eiga þessar einkaviðræður við Alcan á Íslandi er sú að við höfum átt í könnunarviðræðum við þessi fyrirtæki öll og niðurstaðan er sú að þeir hafa sýnt skilning á því að við þurfum hærra verð og við höfum í viðræðum við þá fundið það út að það eru mjög miklar líkur á því að til jákvæðrar niðurstöðu geti komið.“ - Þannig er það nú. Hæstv. iðnaðarráðherra og Friðrik Sophusson, forstjóra Landsvirkjunar, greinir greinilega á um pólitísk völd í landinu og hver það er sem hefur eitthvað að segja í þessum málum. Ég minntist aðeins á þessa álversfundi sem fyrirhugaðir eru, einn í kvöld á Akureyri, annar á Húsavík annað kvöld og á fimmtudaginn er síðan fundur í Skagafirði. Kynningarfundir um álver á Norðurlandi. Ég mætti á einn kynningarfund fyrir rúmu ári minnir mig á Akureyri þar sem verið var að kynna þessa kosti. Tilgangurinn er auðvitað að láta Norðlendinga ekki velta þeirri spurningu fyrir sér hvort þeir vilji yfir höfuð álver heldur hvar það eigi að vera. Það komu einmitt tillögur úr sal vegna þess að ekkert útlit var fyrir að menn mundu sættast á það á fundinum hvar álverið ætti að vera. Einhverjir Eyfirðingar vildu hafa það í Eyjafirði o.s.frv. Einn kom með tillögu um hvort ekki væri bara hægt að hafa þrjú lítil álver á Norðurlandi, eitt í hverjum firði. Þar kom fram óskadraumur ríkisstjórnarinnar og hæstv. iðnaðarráðherra, álver í hvern fjörð. Frumvarpið er aðeins einn liðurinn í að flýta fyrir þessum framkvæmdum svo hægt sé að fara að útdeila rannsóknarleyfum. Það er dálítið áhugavert að í seinni hluta 2. umr. minnir mig kom fram ein frábær setning frá hæstv. iðnaðarráðherra sem segir gjarnan að Vinstri hreyfingin – grænt framboð eða Vinstri græn - hún segir reyndar alltaf Vinstri grænir - séu á móti virkjunum. Við höfum náttúrlega margoft rökstutt það að við séum alls ekki á móti virkjunum. Hins vegar erum við á móti virkjunum þegar þær hafa í för með sér óafturkræf náttúruspjöll, eins og Kárahnjúkavirkjun. Einnig erum við á móti virkjunum ef tilgangurinn er að selja orkuna á hlægilega lágu verði til álbræðslna. En við erum mjög hlynnt rennslisvirkjunum. Ég get nefnt eitt dæmi um ágætisvirkjun sem var verið að taka í notkun í heimasveit minni, í Eyjafirði, þ.e. Djúpadalsvirkjun sem framleiðir ekki nein ósköp, ekki nóg fyrir heilt álver, en hún er dæmi um ágætisvirkjun sem væri sennilega eftir 50 ár hægt að pakka saman og fjarlægja öll vegsummerki um hana ef staðan verður þannig að við værum farin að vinna orku með einhverjum öðrum hætti. Virkjanir út af fyrir sig eru vissulega ljómandi góðar. En það þarf mikla orku til að hægt sé að knýja enn eina álbræðsluna, álbræðslu á Norðurlandi. Ég er hér með glærur sem Bjarni Bjarnason, framkvæmdastjóri orkusviðs, sýndi á ársfundi Íslenskra orkurannsókna á Akureyri 9. mars 2004. Hv. þm. Ögmundur Jónasson fór reyndar yfir það mjög vel í ræðu sinni áðan og enn betur í ræðunni við 2. umr. um alla virkjunarkostina sem eru uppi á borðinu, allar þær jökulár og háhitasvæði, bara að nefna það sem eru á teikniborðinu. Í fyrirlestri Bjarna Bjarnasonar kemur fram að staðan í dag á Norðausturlandi er sú að verið er að framleiða afl upp á 92 megavött. Hins vegar þyrfti álver sem fyrirhugað er að reisa í Eyjafirði eða á Húsavík hvorki meira né minna en 610 megavött. Hér er um sjöföldun að ræða. Virkjunarkostirnir eru Krafla, Bjarnarflag, Gjástykki, Þeistareykir, Hrafnabjörg, Villinganes og Skatastaðir. En ekki er búið að rannsaka þetta nóg þannig að nú þurfa menn að drífa sig af stað og rannsaka svo hægt verði að virkja allt þetta, svo hægt verði að byggja enn eitt álverið á Norðurlandi hvort sem það verður eftir 2012 eða bara sem fyrst. Af því að við erum komin í þessa álumræðu enn eina ferðina langar mig til að létta aðeins stemmninguna og lesa stutta en skemmtilega grein eftir Guðmund Steingrímsson sem hann birti í Bakþönkum Fréttablaðsins í síðustu viku og heitir einfaldlega: Um ál. Ég er sérstaklega ánægður með að hæstv. iðnaðarráðherra sitji nú í salnum og hlusti á þessa grein, það er ekki víst að hún hafi lesið hana í Fréttablaðinu.

Jú, ég hef lesið hana, svo sannarlega.

Já, frábært. Þó skal ég rifja hana upp fyrir hæstv. ráðherra, með leyfi forseta. Guðmundur Steingrímsson skrifar: „Ég er undrandi - þótt ekki missi ég svefn - á þeirri tilhneigingu vel lesinna Íslendinga á besta aldri að heimta í sífellu álver fyrir byggðarlag sitt. Því var spáð þegar Austfirðingar fengu stóriðju, og fögnuðu með Alcoafánum í kjölfarið, að þá mundu fleiri vilja fá álver líka og það virðist hafa gengið eftir. Fjórar álversframkvæmdir eru á teikniborðinu, hvorki meira né minna. Og færri fá en vilja, enn um sinn. Fyrir utan það að vera á móti óhóflegum álversframkvæmdum af umhverfisástæðum sé ég ekki alveg hvernig Íslendingum er sérstakur greiði gerður með meira áli. Það hljómar þversagnarkennt að ætla sér að auka fjölbreytni í íslensku atvinnulífi með því að byggja bara, með áherslu á bara, álver. Auk þess er álver klunnaleg leið, mörkuð gamaldags ríkisafskiptum til þess að auka hagvöxt. Og líklega skammvinn í þokkabót. Ég efast um að álverið á Reyðarfirði og tengdur rekstur eigi eftir að vera spennandi atvinnukostur fyrir unga, upprennandi Austfirðinga. Pólverjum og Kínverjum er flogið inn í tugatali til Egilsstaða til þess að byggja virkjunina og sjálfsagt verður haldið áfram að fljúga þeim inn til þess að vinna í álverinu. Mjög gott fyrir Pólverja og Kínverja svo sem en ég held að það sjónarmið hafi ekki verið rökin fyrir framkvæmdunum upphaflega. Út af þessu álveseni er sjávarútvegur að fara á höfuðið út af háu gengi. Smáfyrirtæki leggja upp laupana. Hátæknifyrirtæki með menntuðu innlendu vinnuafli flytja til útlanda. Og þetta gerist þrátt fyrir að tölur og rök sýni að stóriðja er miklu óheppilegri kostur en til dæmis hátækniiðnaður til þess að auka þjóðarframleiðslu og hagvöxt til lengri tíma. Enda er lítið vit í öðru fyrir hámenntaða þjóð en að leggja áherslu á hátækni. Álið er ofmetið. Akureyri fékk á sínum tíma háskóla. Ekki álver. Ekki einu sinni álskóla. Ég get ekki betur séð en að háskólinn hafi gert gríðarlega mikilvæga hluti fyrir byggðarlagið, hvað sem hver segir. Fólk fer til Akureyrar út af honum. Fólk dvelur þar. Jafnvel býr þar. Ég man eftir því hvernig sumir hlógu þegar bent var á það að háskólasetur einhvers konar á Egilsstöðum mundi gera miklu meira en álver fyrir svæðið. Kannski voru austanmenn of uppteknir við að hugsa hvernig þeir ætluðu að nota álfárið til þess að selja húsin sín og flytja burt til þess að nenna að íhuga svoleiðis skýjakljúfa að sunnan. Trúin á álið er dæmi um það hversu mikilvægt það er að þjóðir móti sér stefnu, stjórnmálaflokkar hafi stefnu og að fólkið kjósi um stefnu. Ekki minnist ég þess nefnilega að nokkurn tíma hafi íslenskur flokkur lýst því yfir að breyta ætti Íslandi í reykspúandi stóriðjukumbalda í stað þess að leggja áherslu á eitthvað annað. Þetta hefur aldrei verið rætt. Og þess vegna erum við núna á fleygiferð til álskotans.“ Þetta var bein tilvitnun í Fréttablaðið og Guðmund Steingrímsson.

Þetta er ömurlega vitlaust.

Ömurlega vitlaust, segir hæstv. ráðherra, og erum við ekki alveg sammála um það. Mér finnst þetta mjög skemmtileg grein og lýsa ástandinu vel. Staðreyndin er sú að fólk er að vakna til vitundar. Hér voru haldnir frábærir tónleikar fyrir fullu húsi sem ungt fólk skipulagði, Hætta-hópurinn. Hægt hefði verið að selja tvisvar sinnum inn á þá tónleika. Umræðan í kjölfarið er kannski líkleg til að bjarga Þjórsárverum eða það vona ég að minnsta kosti. En það þarf greinilega meira til til að stoppa þetta álbrjálæði ríkisstjórnarinnar því að hæstv. iðnaðarráðherra lætur ekki stoppa sig. Hún er á fleygiferð norður í land til að láta Eyfirðinga keppa við Húsvíkinga og Skagfirðinga - ekki um hvort það komi álver heldur hvert það eigi að fara. Það er sorglegt hlutskipti fyrir hæstv. ráðherra.

Frú forseti. Hér er komið til síðustu umræðu frumvarp hæstv. iðnaðarráðherra, þ.e. frumvarp til laga um breytingu á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Við hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs erum iðin við kolann eins og hæstv. forseti sér og veit. Við höfum farið ítarlega yfir ýmsa þá annmarka sem eru á frumvarpinu og ber þar allt að sama brunni. Frumvarpið er í sjálfu sér bastarður því hér er einungis um að ræða lítið brot af öðru frumvarpi, miklu stærra og viðameira sem hæstv. iðnaðarráðherra var gerð burtræk með héðan úr þingsölum á síðasta ári og þá leit dagsins ljós þessi bastarður. Þetta er farið að minna mig svolítið á líkinguna sem fólk segir gjarnan við mann núna tengt Þjórsárverum: Þegar við höldum að við séum búin að bjarga Þjórsárverum þá er þetta bara eins og skrímsli sem hefur verið hoggið en lifnar einhvers staðar annars staðar því að fólk niðri í sveit í Gnúpverjahreppi upplifir nú með skelfingu væntanlegt lón tengt Núpsvirkjun og það er akkúrat það sem kemur í minn hug að þegar ég skoða þessi frumvörp hæstv. iðnaðarráðherra. Þetta eru eins og skrímsli og þótt maður höggvi eitt og hafi á tilfinningunni að búið sé að ýta því út af borðinu þá dúkkar bara upp annað skrímsli, að vísu svolítið minna en alveg jafnhættulegt. Það er akkúrat það sem þetta frumvarp er. Það er stórhættulegt.

Vinstri grænir styðja útflutning.

Ég ætla ekki að fara í samtal við hæstv. iðnaðarráðherra meðan ég stend í ræðustóli en hæstv. iðnaðarráðherra er velkomin í andsvör við ræðu mína og ég mun svara hæstv. ráðherra í andsvörum þeim athugasemdum sem hún hefur fram að færa. Mál þetta snýst um grundvallaratriði. Þessu máli er ætlað að auðvelda uppbyggingu stóriðju og orkufreks iðnaðar og það ekki í neinum smáskömmtum heldur á að taka risaskref í þeim efnum. Þau skref stækka eftir því sem vikurnar líða og skammtarnir sem hæstv. ríkisstjórn ætlar að samþykkja að verði blásið út í loftið af eitruðum lofttegundum stækka að sama skapi. Fyrir örfáum mánuðum var alveg ljóst að hæstv. iðnaðarráðherra var þeirrar skoðunar að íslensku ákvæðin sem kreist voru undan blóðugum nöglunum á samningamönnunum í Kyoto á sínum tíma og var reyndar lengi til umfjöllunar á þeim vettvangi og á endanum minnir mig að það hafi verið í Marrakesh sem endanlega var settur stimpill á að þetta íslenska ákvæða kæmist í gegn sem bókun við Kyoto-samninginn - það eru bara örfáir mánuðir síðan hæstv. iðnaðarráðherra gaf til kynna í svari á þingskjali til mín í Alþingi að undanþáguákvæðið fæli einungis í sér, sem er náttúrlega gríðarlegt magn, 1 milljón og 600 þúsund tonn af losun gróðurhúsalofttegunda. Núna er hæstv. iðnaðarráðherra búin að hafa reiknimeistara sína á hnjánum í ráðuneytinu og þeir hafa reiknað út fram til þessa að það væri allt í lagi að fara yfir 2 milljónir tonna í losun samkvæmt íslenska undanþáguákvæðinu vegna þess að þetta sé allt hugsað í meðaltölum. Skrefin stækka því frá degi til dags, frá viku til viku, frá mánuði til mánaðar. Ég hugsa það stundum að þau séu jafnvel orðin stærri en villtustu áldraumar hæstv. iðnaðarráðherra nokkru sinni gátu fært henni fyrir ári síðan. Ég held því fram með fullum rökum að hlutirnir séu farnir úr böndunum. Hér ríkir gríðarlegt kapphlaup orkufyrirtækja um auðlindir þjóðarinnar, orkuauðlindirnar okkar sem mér finnst að menn tali alltaf um að séu ótakmarkaðar en það eru þær ekki. Við eigum sárafáa valkosti eftir í vatnsaflinu og þetta frumvarp hér er nú fyrst og fremst til þess ætlað að hæstv. iðnaðarráðherra geti gefið út rannsóknarleyfi á vatnsafli á sama hátt og hún hefur heimildir til að gefa út rannsóknarleyfi í jarðvarmanum. En sannleikurinn er sem sagt þessi og það sýnir rammaáætlunarvinnan okkur og bara heilbrigð skynsemi þegar litið er yfir þá virkjunarkosti sem eru til staðar ónýttir í landinu að þeir eru ekki ótakmarkaðir, sannarlega ekki. Og ég veit ekki, kannski er bara komið að því að hæstv. ríkisstjórn ætli sér að leggja það til að Gullfoss verði virkjaður, Hvítá verði virkjuð við Gullfoss.  Ævinlega hvín í hæstv. iðnaðarráðherra þegar Vinstri grænir herða málflutning sinn í þessu andófi gegn álstefnu ríkisstjórnarinnar og hún hefur upp raust sína og segir að við séum alltaf á móti öllu, við séum á móti virkjunum og við séum á móti rannsóknum. Við höfum oft þurft að bera það til baka í þessum ræðustóli og ég er alveg til í að gera það einu sinni enn að þetta með rannsóknirnar, því nú hefur Samfylkingin líka bæst í þennan hóp stuðningsmanna frumvarps ríkisstjórnarinnar eða iðnaðarráðherra í þessum efnum af því að það þurfi svo mikið að rannsaka þetta allt saman. Ég vil leyfa mér að halda því fram að það sér rangt að það þurfi eða liggi svo mikið á að rannsaka fallvötnin okkar á þeim nótum sem hér um ræðir, þ.e. sem virkjunarkosti fyrir stóriðju. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði tölum fyrir því að öflugar rannsóknir séu stundaðar á Íslandi, náttúrurannsóknir þar með taldar. Grunnrannsóknir eru af skornum skammti í landinu, gera þarf verulegt átak í grunnrannsóknum en þær rannsóknir eiga ekkert endilega að vera í þágu stóriðju eða reyndar alls ekki í þágu stóriðju. Þær grunnrannsóknir sem við viljum að séu stundaðar eiga að vera unnar í þágu náttúruverndar og þeirra atvinnuvega sem byggja á verndun náttúrunnar, t.d. í þágu ferðaþjónustunnar eða í þágu hvers konar vísindastarfsemi. Við getum nefnt atvinnutengda uppbyggingu í sambandi við vísindastarfsemi, rannsóknir á náttúru- og veðurfari, rannsóknir á jarðveginum okkar, þessum ótrúlega eldfjallajarðvegi sem er að koma upp úr kafinu að er auðlind í sjálfu sér þegar skoðaðar eru nýlegar rannsóknir sem sagt var frá í tímaritinu Geology fyrsta tölublaði þessa árs sem ég mun víkja að síðar í ræðu minni. Við sjáum líka fyrir okkur að hægt væri að nýta slíkar rannsóknir sem færu fram í þágu ýmissa umhverfisvænna atvinnuvega sem eru atvinnuskapandi og virkja hugvitið án þess að skerða svo mikið sem eitt strá í dýrmætri náttúru Íslands. Það er auðvitað þarna sem okkur greinir á við hæstv. ríkisstjórn og hæstv. iðnaðarráðherra. Atvinnuuppbyggingin sem við sjáum fyrir okkur er á allt öðrum nótum og atvinnuvegirnir, fjölþættir atvinnuvegir okkar, þurfa allir á því að halda að við hlúum að þeim og sinnum þeim en ekki að þessi hræðilegi yfirballans stóriðjunnar sé ævinlega í forgangi. Ruðningsáhrifin sem hefur verið fjallað hér um ítarlega úr þessum ræðustóli tala sínu máli í þeim efnum. Það er mat okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að náttúruverndin og rannsóknir í þágu náttúruverndar hafi allt of lengi orðið að lúta í lægra haldi fyrir álbrjálæðinu, fyrir stóriðjustefnunni og þeim rannsóknum sem stóriðjustefnan kallar á. Forstjóri Landsvirkjunar stærir sig iðulega af því að Landsvirkjun hafi lagt svo mikið til rannsókna á Íslandi. Það er auðvitað alveg rétt, það hefur Landsvirkjun gert og það hefur hún gert á öflugan hátt. En ef við hefðum ákveðið að setja upp annars konar rannsóknarstofnun en Landsvirkjun þá hefðu vatnsföllin og landafræði sem tengist þeim verið rannsökuð í annars konar augnamiði og með annars konar áherslum og um það snýst þetta mál að hluta. Þetta er barátta náttúruverndar sem við stöndum í hér. Það ber alla þætti ríkisstjórnarinnar að sama brunni. Það er ekki eitt heldur allt. Þessi ríkisstjórn hefur allt. Hún hefur lagt niður Náttúruverndarráð og lagði náttúruverndarþing af. Í staðinn kom umhverfisþing sem er allt annað þing og er á forsendum stjórnvalda en ekki á forsendum náttúruverndar. Þessi ríkisstjórn hefur gengið fram fyrir skjöldu og aflýst friðlýsingum í þágu stóriðju. Friðlýsingar samkvæmt náttúruverndarlögum fá ekkert gildi í augum ríkisstjórnarinnar og svona gæti ég haldið áfram að telja, frú forseti. Alls staðar þar sem borið er niður í stefnu þessarar ríkisstjórnar yfirskyggir stóriðjustefnan, álbrjálið allt annað, en náttúruverndin fýkur út í hafsauga og það er mjög miður að ríkisstjórn svona innréttuð skuli vera við völd svona mörg ár á Íslandi þegar tækifærin og möguleikarnir sem eru til staðar í náttúruverndinni, atvinnutækifæri. Atvinnumöguleikar í náttúruvernd eru til staðar en allt er það fótumtroðið og hunsað af þessari ríkisstjórn því álbrjálið yfirskyggir allt. Hæstv. iðnaðarráðherra Valgerður Sverrisdóttir hefur gert kröfu um það á Alþingi að fá til sín allt vald í þessum efnum, þ.e. allt vald til að rannsaka og stýra stjórnsýslu á vatnsauðlindum Íslands. Hún hefur lagt fram þrjú frumvörp sem staðfesta þessa fullyrðingu mína. Hún er ansi gróf þessi fullyrðing, ég viðurkenni það og það er eðlilegt að það sé kallað eftir rökstuðningi á henni. En hæstv. iðnaðarráðherra hefur lagt fram frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum, hún hefur lagt fram frumvarp til vatnalaga og hún hefur lagt fram þennan bastarð sem ég vil leyfa mér að kalla þetta frumvarp sem við nú fjöllum um og ef við skoðum málið í heild sinni eins og við þingmenn Vinstri grænna höfum verið að krefjast og óska eftir, þá sjáum við að hæstv. iðnaðarráðherra vill sölsa undir sig allt vald í þessum efnum af hræðilegu ofríki að mínu mati og mikilli græðgi, allt vegna áfergjunnar í álið. Í markmiðsgrein frumvarpsins um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er skynsamleg stjórn og hagkvæm nýting náttúruauðlinda frá samfélagslegu sjónarmiði, að teknu tilliti til eignarréttar fasteignareigenda.“ Í 2. gr. sem er beint áframhald er talað um gildissvið og þar segir, með leyfi forseta: „Lög þessi taka til allra jarðrænna auðlinda á landi og í jörðu og innan netlaga sjávar, að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki hér um.“ „Til allra jarðrænna auðlinda á landi og í jörðu“ og hvað skyldi það nú fela í sér? Það felur í sér, frú forseti, og hér styðst ég við greinargerð með þessu frumvarpi, grunnvatnið okkar og yfirborðsvatnið, þar á meðal auðlindir í vatnsföllum og stöðuvötnum, í botni vatnsfalla og stöðuvatna og í sjávarbotni innan netlaga. Það er hins vegar tekið fram í 2. gr. frumvarpsins að þau eigi ekki að taka til gróðurs og lífvera annarra en hveraörvera en sem sagt, af þessu leiðir að hagnýting allrar vatnsorku kemur til með að falla undir frumvarpið. Það er notað þetta hugtak jarðrænar auðlindir sem er nýlunda um þessar auðlindir og merkir samkvæmt greinargerð frumvarpsins hvers konar frumefni, lífræn og ólífræn efnasambönd og orkulindir sem vinna má úr landi og úr jörðu hvort heldur er í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi og án tillits til hitastigs sem þær kunna að finnast við. Yfir öllum þessum auðlindum á síðan stofnun hæstv. iðnaðarráðherra, Orkustofnun, að vaka. Það á að vera Orkustofnun sem getur heimilað aðilum leit jarðefnaauðlinda, jafnvel þó ekki hafi tekist að afla samþykkis fasteignareigenda. Það er ráðgert að það eigi að auðvelda mönnum að standa undir nauðsynlegri forathugun áður en eiginlegar rannsóknir koma til með útgáfu á tilheyrandi leyfi, þ.e. rannsóknarleyfi á borð við það sem við fjöllum um í frumvarpinu. Í greinargerð með stóra frumvarpinu er tekið fram að leitin geti farið fram á mjög stóru landsvæði og hún geti tekið áratugi og það hefur auðvitað komið fram nú í umræðunni að rannsóknir á þessum auðlindum okkar leiða sjálfar til náttúruspjalla. Í síðari ræðu minni við 2. umr. tók ég dæmi af Brennisteinsfjöllum og Reykjanesfólkvangi sem nú liggur allur undir þessari orkugræðgi orkufyrirtækjanna þar sem búið er að sækja um heimildir til að bora 13 rannsóknarholur í Reykjanesfólkvangi. En Reykjanesfólkvangur er í raun og veru framtíðarútivistarsvæði Reykvíkinga og höfuðborgarbúa þar sem búið er að sundurskera Hengilinn allan með uppbyggðum vegum og borholum og borplönum og verið er að reisa þar gríðarlega jarðvarmavirkjun. Á næsta leiti verður sem sagt önnur eins reist, í miðjum Reykjanesfólkvangi. Rannsóknarholur í jarðvarmanum útheimta borplön, vegalagnir og annað sem gerir það að verkum að verði rannsóknir heimilaðar á þeim viðkvæmu svæðum þá er landið þar með orðið ónýtt til útivistar, það er búið að raska því svoleiðis að óafturkræft er. Svo ég haldi áfram að gagnrýna hvernig hæstv. iðnaðarráðherra sér fyrir sér að öll stjórnsýsla vatnsauðlindanna eigi að heyra undir iðnaðarráðuneytið og Orkustofnun, þá minnist ég þess þegar umrædd frumvörp komu fram, þ.e. frumvarp til laga um rannsókn og nýtingu á jarðrænum auðlindum og frumvarpið til vatnalaga sem er einnig mjög umdeilt, þá ráku forstöðumenn stofnana Umhverfisráðuneytisins, forstjóri Umhverfisstofnunar og forstjóri Náttúrufræðistofnunar Íslands upp ramakvein og sendu hingað til Alþingis afar efnismiklar umsagnir um þessi mál þar sem þeir gagnrýndu það að verið væri að taka stjórnsýslu allra þessara mála undan umhverfisráðuneytinu og stofnunum þess og færa undir iðnaðarráðuneytið. Þeir voru snupraðir fyrir vikið af hæstv. umhverfisráðherra sem virðist ætla að láta sér þetta í léttu rúmi liggja og stærir sig nú af því einu að geta flaggað einhverri skýrslu, örugglega merkilegu plaggi, það skal viðurkennt, mjög merkilegu plaggi og ég ætla ekki að kasta neinni rýrð á það, rannsóknarskýrslu um Surtsey af því að hæstv. umhverfisráðherra telur að nú þurfi endilega að koma Surtsey inn á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna. Frú forseti. Surtsey er ekki í neinni yfirvofandi hættu. Það eru engir álfurstar að ásælast eitt eða neitt í Surtsey. Þangað er fólki ekki einu sinni leyft að stíga fæti, nema vísindamönnum með einhverjum sérstökum leyfum og þurfa nánast að ganga um á sauðskinnsskóm og mega ekkert leggja frá sér á eyjunni þannig að hún verndar sig sjálf. En það þarf að taka til hendinni á hálendi Íslands, í óbyggðum Íslands þar sem orkufrekjan er orðin þvílík að iðnaðarráðherra ætlar eins og ég segi að sölsa þar undir sig allt vald, alla stjórnsýslu. Frumvarpið til vatnalaga átti ekki að ná yfir minna en frumvarpið um jarðrænu auðlindirnar. Markmið þeirra þar var samkvæmt markmiðsgrein frumvarpsins að skýra eignarhald á vatni. Það átti að tryggja skynsamlega vatnsnýtingu og hagkvæma og sjálfbæra nýtingu vatns eins og í marksmiðsgreininni segir, með leyfi forseta: „Við hvers konar nýtingu vatnsréttinda samkvæmt lögum þessum skal þess gætt að raska ekki vatni, farvegi þess, lífríki þess, vistkerfum eða landslagi umfram það sem nauðsynlegt er.“ Nú vil ég taka það fram, hæstv. forseti, að hér gætir verulegs tvískinnungs af hálfu hæstv. iðnaðarráðherra og af hálfu ríkisstjórnarinnar allrar. Það er þegar þessi ríkisstjórn fer að tala um að ekki megi raska náttúrulegum farvegi vatnanna umfram það sem nauðsynlegt er og það þurfi að sjá til þess að lífríki, vistkerfi og landslag raskist ekki umfram það sem nauðsynlegt er, þá fer svolítið um mann hrollur og þá er maður minnugur bókarinnar Velferð til framtíðar, þ.e. skýrslunni sem hæstv. ríkisstjórn skilaði af sér til á Jóhannesarborgarfundi Sameinuðu þjóðanna á sínum tíma 2002 þegar stefna Íslands í málefnum sjálfbærrar þróunar var endurnýjuð. Og þar var sjálfbærri þróun snúið upp á þann í neðra vil ég nú meina, þar sem efnahagsvöxtur var í raun og veru grunnforsenda fyrir því að íslenska ríkisstjórnin var tilbúin til að setja sér stefnumörkun og sjálfbæra þróun því að hún átti að hámarka efnahagsvöxt á sama tíma og hún átti, ef ég man rétt, að hámarka líka félagslega velferð og svo í síðasta lagi að ganga ekki um of á umhverfisauðlindirnar. Þannig að tvískinnungs gætir svo sannarlega í málflutningi þessarar ríkisstjórnar þegar kemur að sjálfbærri þróun og sjálfbærri nýtingu auðlindanna. Í greinargerð með frumvarpi til vatnalaga kemur fram að unnið sé að lögleiðingu vatnatilskipunar Evrópusambandsins frá árinu 2000. Tilskipunin tekur til vatnafars og vatnabúskapar í víðasta skilningi þar sem lögð er áhersla á umhverfið og verndun þess. Í greinargerðinni segir jafnframt, með leyfi forseta: „Gangi kröfur EFTA-landanna þriggja eftir mun lögleiðing tilskipunarinnar taka til notkunar og meðhöndlunar á vatni sem kann að leiða til mengunar eða rýrt getur gæði vatns og umhverfi þess. Þarf þar að kveða á um stjórn vatnsnotkunar, rannsóknir og vöktun á vatnsgæðum og vatnafari til þess að stuðla að vernd vatns og sjálfbærri notkun.“ Ég ítreka það sem hér stendur, að þessi vatnatilskipun gerir ráð fyrir vöktun vatnsgæða og að kveðið sé á um stjórn vatnsnotkunarinnar og rannsóknir á því. Þessi orð sýna svart á hvítu að lagafrumvarp það sem við fjöllum um hér er fullkomlega ótímabært og slitið úr samhengi við grundvallaratriði þessa máls, þ.e. hina eiginlegu stjórnsýslu og stjórn vatnsnotkunar á landinu, rannsóknir á vatnsnotkun og alla umsýslu vatns, hvort sem það er í þágu virkjana til stóriðju eða annarra nota. Vatn er ein dýrmætasta auðlind jarðarinnar og kannski sú aldýrmætasta. Hvar værum við án vatns? Hæstv. iðnaðarráðherra hyggst sölsa undir sig alla þessa umsýslu þrátt fyrir að í greinargerð með hennar eigin frumvarpi komi fram að leiða þurfi í lög stjórn vatnsverndar. Í sömu greinargerð segir að fyrir liggi drög frumvarps þess efnis sem unnið hafi verið á vegum umhverfisráðuneytisins eða starfshóps sem umhverfisráðuneytið skipaði. Enn hefur vatnsverndarfrumvarp ekki litið dagsins ljós. Nú höfum við rætt málið fram og til baka, kallað eftir því að litið verði heildstætt á málin og að vatnsverndarlöggjöf, sem ætti að öllum líkindum að falla undir umhverfisráðuneytið og Umhverfisstofnun yrði lögð fram samhliða þeim málum sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur lagt fram. Með því væri hægt að taka ákvarðanir út frá þeim skyldum sem okkur hafa verið lagðar á herðar af alþjóðasamfélaginu. Þar hef ég í huga Ríó-yfirlýsinguna frá árinu 1992. Allar þær kröfur gerðar hafa verið til okkar og við höfum gert til okkar sjálfra varðandi umhverfisvernd, varfærnislega nýtingu auðlindanna og sjálfbæra þróun, eiga rætur sínar að rekja til heimsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun sem haldin var í júní 1992. Yfirlýsingin sem samþykkt var á þeirri ráðstefnu er ekki flókin. Hún er sáraeinföld en hún fjallar um grundvallaratriði, þau grundvallaratriði sem þetta mál sem við fjöllum um í lokaumræðu byggir á. Við þurfum að taka tillit til þeirra atriða. Fyrsta regla í Ríó-yfirlýsingunni er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Sú viðleitni að koma á sjálfbærri þróun varðar sjálft mannkynið. Því ber réttur til að lifa heilbrigðu og auðgandi lífi í sátt við náttúruna.“ Þessari reglu fylgir íslenska ríkisstjórnin ekki. Þessa reglu brýtur hún. Með stóriðjustefnunni er þessi regla þverbrotin, í bak og fyrir. Hér er bæði verið að innleiða stóriðnað, sem er afar heilsuspillandi, sérstaklega þegar horft er til þess að álverið sem verið er að reisa í Fjarðabyggð á að losa 12 kg af brennisteinsdíoxíði á hvert brætt áltonn á sama tíma og Alþjóðabankinn veitir ekki lán út á verkefni sem losa umfram 1 kg á hvert brætt áltonn. Við erum að tala um 12 kg losun. Í álverinu sem Norsk Hydro ætlaði að reisa á sínum tíma í Fjarðabyggð var styrkur brennisteinsdíoxíðs í bræddu áltonni talsvert innan við kíló. Hér er því þverbrotin regla nr. 1 í Ríó-yfirlýsingunni. Þetta gerir ríkisstjórn Íslands með galopin augun. Hið sama má segja um reglu nr. 2, sem er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt stofnskrá Sameinuðu þjóðanna og grundvallarreglum alþjóðalaga hafa ríki fullveldisrétt til að nýta auðlindir sínar í samræmi við eigin þróunar- og umhverfisstefnu og þeim ber skylda til að tryggja að starfsemi innan lögsögu þeirra eða á vegum þeirra valdi ekki tjóni á umhverfi annarra ríkja eða á svæðum utan lögsögu þeirra.“ Þau áform hæstv. ráðherra Valgerðar Sverrisdóttur sem við höfum fjallað um og gagnrýnt stangast á við þá þróunar- og umhverfisstefnu sem við höfum undirgengist og sett okkur. Tvískinnungurinn í þessum málum hjá ríkisstjórninni er óþolandi. Það er eins og þessar yfirlýsingar hafi aldrei verið samþykktar. En það er öðru nær. 3. reglan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Réttinn til þróunar ber að nýta með þeim hætti að komið sé af sanngirni til móts við umhverfis- og þróunarþarfir núlifandi og komandi kynslóða.“ Erum við að gera það hér? Kemur álbrjálæði ríkisstjórnarinnar af sanngirni til móts við umhverfis- og þróunarþarfir komandi kynslóða? Nei. Við brjótum líka gegn - og það verður síðasta reglan sem ég les - 4. reglunni í Ríó-yfirlýsingunni, með leyfi forseta. Hún er svohljóðandi: „Til þess að af sjálfbærri þróun geti orðið verður umhverfisvernd að vera óaðskiljanlegur liður í þróunarferlinu og því er ekki hægt að slíta hana úr samhengi við það.“ Nú hef ég lesið fjórar fyrstu reglurnar í Ríó-yfirlýsingunni, frú forseti. Allar eru þær þverbrotnar með þeirri stefnu sem hæstv. ríkisstjórn keyrir með tilliti til stóriðjunnar. Atvinnuuppbygging ríkisstjórnarinnar er dæmd úr leik þegar hún er mæld á mælikvarða alþjóðasamfélagsins sem undirritaði þessa yfirlýsingu í Rio de Janeiro árið 1992. Eins og komið hefur fram í máli mínu, frú forseti, tel ég að menn hafi skrumskælt þann anda sem unnið var eftir bæði í Ríó og í Kyoto. Til marks um það get ég bent á umræðuna sem fram fór í gær um loftslagsmál og álframleiðslu. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin ætlar sér að sprengja íslenska undanþáguákvæðið svo hraustlega að það fer út fyrir öll velsæmismörk, út fyrir öll mörk sem jafnvel ríkisstjórnin sjálf taldi ákvæðið setja okkur. Eins og ég hef vikið að með lestri mínum úr Ríó-yfirlýsingunni tel ég að ríkisstjórnin gangi með álversáformum á rétt komandi kynslóða til að ráða sömu auðlindum. Ég tel ekki þurfa að orðlengja neitt frekar um það. Einn angi þessa máls, eins og hér hefur verið vikið að, snertir losunarbókhaldið okkar og Kyoto-sáttmálann. Það er kunnara en frá þurfi að segja að gróðurhúsalofttegundir virðast eiga mjög stóran þátt í þeirri hlýnun sem á sér stað á jarðarkringlunni. Menn hafa náð áttum í þeim efnum. Kyoto-bókunin hefur verið undirrituð til að þjóðir heims geti sameinast um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Í tengslum við alla þá umræðu hefur farið af stað mikið rannsóknarferli þar sem aðrir þættir sem eiga þátt í þessum kolefnabúskap jarðarinnar koma við sögu. Þeir hafa verið rannsakaðir. Ég gat áðan um, frú forseti, rannsókn sem sagt er frá í tímaritinu Geology, 1. tölublaði þessa árs. Þetta er tímarit bandaríska jarðfræðifélagsins Geological Society of America. Rannsóknirnar sem blaðið segir frá hljóta að vekja verulega athygli því að þær varða kolefnisbúskapinn, þátt jökulánna og framburðar jökulánna í kolefnisbúskap jarðarinnar, þ.e. hvernig framburðurinn vinnur gegn hlýnunaráhrifum. Þetta er kannski fullflókið til að fara í það í smáatriðum. Það er hins vegar hægt er að segja frá því með miklu stolti að höfundar þessar greinar, þ.e. höfundar rannsóknarinnar, eru Sigurður R. Gíslason, frá Háskóla Íslands; Eric H. Oelkers, frá Toulouse-háskóla og Árni Snorrason, forstöðumaður vatnamælinga Orkustofnunar. Forsíða tímaritsins er íslensk. Hún skartar mynd af sjálfum Dettifossi. Í greininni segir í smáatriðum frá rannsóknum sem varða kalsíumflæði í framburði jökulánna, annars vegar upplausn þess í vatninu og hins vegar í aurburði sem árnar bera fram. Árnar sem rannsakaðar hafa verið eru einmitt Jökla sem nú á að fara að stífla við Kárahnjúka og Jökulsá í Fljótsdal. Það kemur í ljós, þegar maður les þessa grein, að kalsíum virðist hafa verulega þýðingu fyrir kolefnisbúskapinn með því að bindast koltvísýringi og draga úr gróðurhúsaáhrifum. Þar af leiðandi virðist manni, þar sem Jökla verður stöðvuð í farvegi sínum og allur aurinn með þetta háa kalsíuminnihald sem rannsóknir gefa til kynna verður settur í Hálslón, að framburðurinn virki ekki áfram sem kolefnissvelgur í hafinu líkt og verið hefur. Það er athyglisvert í þessum rannsóknum að eldfjallaeyjar, Ísland og aðrar eldfjallaeyjar, bera fram mikið af kalsíumefnum í sjóinn. Magnið er slíkt að í samanburði við Afríku skila íslenskar jökulár út í hafið einum fjórða hluta sams konar framburðar sem fer í hafið í kringum alla Afríku. Ég sé ekki annað, ef þessar rannsóknir eru rétt túlkaðar, en að við blasi að íslensku jökulárnar, með ótrufluðu rennsli um farveginn og ótruflaðan aurframburð, séu í eðli sínu mikilvæg auðlind sem geti haft verulega mikið að segja í baráttunni við gróðurhúsaáhrifin. Verði þessar jökulár virkjaðar þá verður þessi eiginleiki ekki lengur til staðar. Ég fæ ekki betur séð en að reikna verði áhrifin af virkjun þeirra inn í losunaruppgjörið sem við þurfum að undirgangast. Þar með eru virkjanir í jökulám, svo ekki verður lengur um villst, afskaplega óhagstæðar með tilliti til umhverfis, ekki bara af því að þær valdi verulegum náttúruspjöllum á landi heldur af því að þær koma til með að draga úr hæfileikum sjávarins til að svolgra í sig koltvísýring. Hitajöfnunaráhrifin sem af því leiða glatast þannig að ég held að okkur sé óhætt að stimpla hinar hræðilegu virkjanir í jökulám á Íslandi fyrir stóriðju sem ósjálfbær skrímsli sem auðvitað hefði aldrei átt að heimila, enda sagði úrskurður Skipulagsstofnunar á sínum tíma um Kárahnjúkavirkjun að umhverfisáhrifin af henni yrðu svo mikil að það ætti ekki að heimila hana. Ef þessi vitneskja hefði bæst við umhverfismatið er enn líklegra að vísindamenn og þeir sem að þeim úrskurði komu hefðu staðið fastar á því að ekki mætti fara í framkvæmdina. Ég sé ekki betur en að vísindamenn hafi enn fært okkur heim sanninn um á hvers konar arfavitlausu fylliríi íslensk stjórnvöld eru með náttúruauðlindir okkar. Verið er að eyðileggja möguleika komandi kynslóða þvert ofan í þær skuldbindingar sem við höfum gert og undirgengist með alþjóðasamfélaginu.

Er það ekki Reykjavíkurlistinn sem stóð að því?

Og hæstv. ráðherra á sér þann draum að það hafi verið Reykjavíkurlistinn sem hafi staðið í því að reisa Kárahnjúkavirkjun. En það er nú ekki svo, frú forseti.

… núna í gangi.

Ég held að hæstv. ráðherra sé með frammíköllum sínum í ræður mínar einungis að staðfesta hvernig henni er innanbrjósts. Auðvitað er henni ekki rótt. Hvaða iðnaðarráðherra getur verið rótt þegar birtast heilu opnurnar af blaðagreinum aftur og aftur árum saman sem fjalla um Ísland og náttúruvernd á Íslandi? Ein slík birtist þar sem höfundurinn er með tárin í augunum yfir eyðileggingunni sem blasir við á hálendinu núna miðað við framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun. Þessi opna tók alla athygli mína. Höfundur greinarinnar sem ber yfirskriftina Hugleiðingar um Ísland heitir Helena Stefánsdóttir og er leikstjóri. Við hliðina á grein Helenu birtist grein eftir hæstv. iðnaðarráðherra sem heitir Sólargeisli í skammdeginu. Og á sömu opnu er Morgunblaðið í leiðara sínum að fjalla um mengun. Mér finnst þessi opna í Morgunblaðinu vera alveg dæmigerð fyrir ástandið þar sem hæstv. iðnaðarráðherra reynir að klóra í bakkann og réttlæta þær aðgerðir sem farið hefur verið út í með áluppbyggingunni, réttlæta af hverju íslensk stjórnvöld hafi farið krjúpandi á hnjánum til útlanda til að reyna að draga hingað erlend fyrirtæki sem geta sett upp stórar álbræðslur á Íslandi og nú er svo komið að þær flæða um allt landið. Íslendingar eru farnir að skrifa opnugreinar í Morgunblaðið aftur og aftur þar sem beðið er um að hætt verði við. Það gerir Helena Stefánsdóttir í Morgunblaðinu þennan fimmtudag 8. desember sl. Mig langar til að fá að vitna í grein hennar í lok míns máls, frú forseti, því ég held að ekki fari hjá því að Helena og aðrir náttúruverndarar sem hafa verið að tjá sig á síðum blaðanna upp á síðkastið hræri streng í brjósti, jafnvel forhertustu virkjunarsinna. Helena Stefánsdóttir segir, með leyfi forseta: „Ég ligg í ósnortinni náttúru á hálendi Íslands og dunda mér við að telja plöntutegundirnar fyrir framan nefið á mér. Ég er komin upp í 13 þegar ég heyri í dínamítsprengingu og er óþægilega minnt á þær hryllilegu framkvæmdir og ofbeldi á náttúrunni sem fer fram örlítið neðar við Jöklu. Ég lít upp og við mér blasir tindur sem þriggja ára dóttir mín hefur nefnt „Tröllafjall“. Milli mín og Tröllafjalls er „Ævintýralækur“, einn af mörgum sem við dóttir mín höfum svalað þorsta okkar í undanfarna daga.“ Tröllafjallið, frú forseti, sem barnið kallar svo er Fremri-Kárahnjúkur. Helena skrifar áfram, með leyfi forseta: „Það er varla að ég geti skrifað þessi orð ógrátandi, meðvituð um það að hér fara fram mestu náttúruspjöll sem unnin hafa verið í einni aðgerð í sögu Íslands.“ Frú forseti. Það er meira í vændum. Það er miklu meira í vændum. Þeir sem fara svona með náttúru Íslands standa sig ekki í skuldbindingum sínum. Þeir bera ekki þá virðingu fyrir umhverfinu eða fyrir komandi kynslóðum sem þeir ættu að vera að gera. Sjálf fór ég með dóttur minni á Kárahnjúkasvæðið í sumar og gekk með henni um Kringilsárrana með tárin í augunum, í fjóra daga. Það skyldi enginn vanmeta þá uppsprettu auðs sem er á þessum svæðum þar sem þessi eyðilegging steðjar að. Hæstv. iðnaðarráðherra og hæstv. ráðherrar sem hafa gengið hér fram fyrir skjöldu í broddi fylkingar fyrir þessari álstefnu klifa á því að þetta sé nú ekki það verðmætt landsvæði, þetta séu nú mest melar og möl. Hvernig svarar Helena Stefánsdóttir þeim fullyrðingum ráðamanna? Á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: „Ég veit að það er ekki sandur og möl sem ætlunin er að drekkja. Það eru sjaldgæfar plöntur, lækningajurtir, varpland fugla, griðlendi hreindýra, kraftmiklir fossar, stórkostlegir árfarvegir og klettar, bústaðir álfa og huldufólks. Það á að drekkja landi sem kynngimagnaður kraftur Vatnajökuls hefur hingað til séð um að móta.“ Og Helena horfir á Vatnajökul og heldur áfram: „Mér líður eins og ég þurfi að biðjast afsökunar á því að geta ekki stöðvað þetta. Mér finnst jökullinn tala til mín. Hann er að segja mér að náttúran sé lifandi vera. Að hún geti ekki tekið við vægðarlausu ofbeldi og mengun mikið lengur - að hún muni sjálf mótmæla.“ Frú forseti. Ég held að það sé alveg við hæfi að enda á þessum tilfinningalegu nótum Helenu Stefánsdóttur í þeirri umræðu sem nú er komin að lokum. Því það er með miklum trega að ég yfirgef þennan ræðustól í þessu máli því mér finnst eins og þetta sé síðasta hálmstráið. Þetta er einn af síðustu nöglunum sem reknir eru í líkkistu íslenskrar náttúru, hef ég á tilfinningunni, þegar hæstv. iðnaðarráðherra fær hér þær heimildir sem hún þarf til að heimila frekari rannsóknir í vatnsafli. Rannsóknir sem eflaust færu fram þó svo hún fengi ekki þessa heimild. Ég tek undir orð sem hafa fallið varðandi Samfylkinguna. Ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með Samfylkinguna í málinu, að hún skyldi ekki getað staðið með okkur sem erum að reyna að vekja fólk til umhugsunar um hversu alvarleg stefna er á ferðinni og þetta er bara einn liður í heildarstefnunni, eins og ég segi, einn nagli í líkkistu íslenskrar náttúru. Þannig líður mér og það er ekki gott að burðast með slíka tilfinningu og hafa á tilfinningunni að maður megni það ekki að hér verði hætt við.

Frú forseti. Við tökum nú 3. umr. um frumvarp sem felur í sér að hæstv. iðnaðarráðherra fái nánast ótakmarkaðar heimildir til að úthluta rannsóknarleyfum til virkjunarframkvæmda í vatnsföllum landsins. Ég kom inn á þetta mál í fyrri ræðu minni í dag. Síðan þá hafa mér borist viðbótargögn, sem reyndar lúta að því sem er að gerast í dag, að verið er að boða til fundar um álver á Norðurlandi. Verið er að boða til blástursfundar um álversmöguleika á Norðurlandi. Það var með hryllingi sem mér og fleirum var boðið upp á það að iðnaðarráðuneytið knúði fram þann vilja sinn að sveitarfélög á Norðurlandi gengju til samstarfs við Alcoa um staðarval fyrir álver á Norðurlandi. Þeim var sagt að ríkisvaldið væri reiðubúið til að láta fjármagn til undirbúnings og uppbyggingar álvera og stórvirkjana á Norðurlandi, en ekki reiðubúið til að setja fjármagn í annað. Þannig var þeim stillt upp við vegg. Þegar sá samningur var undirritaður um þá vinnu á síðasta ári kvað hann á um skyldur sveitarfélaganna. Í þeim samningi stendur - sem var undir þessari sameiginlegu aðgerðaráætlun sem lögð var fram af Fjárfestingarstofunni fyrir hönd iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, Akureyrarbæ, Húsavíkurbæ, Sveitarfélaginu Skagafirði, Atvinnuþróunarfélagi Eyjafjarðar, Atvinnuþróunarfélagi Þingeyinga og Alcoa Inc. um byggingu álvers á Norðurlandi, með leyfi forseta: „Lóð undir verksmiðjuna verði látin í té af viðeigandi sveitarfélagi sem einnig mun taka að sér að ráðast í aðrar fjárfestingar í stoðveitum með aðstoð ríkissjóðs Íslands, ef þörf krefur. Gerð nýrrar hafnar, útvegun rafmagns, virkjun og orkuflutningur verður meðal þeirra atriða sem leggja þarf mat á sem lið í því verkefni sem áætlun þessi fjallar um.“ Hér er verið að tala um það sem ríkið ætlar að koma að og leggja til. Þá eru til fjármunir. Þá er til kraftur til að undirbúa álver og stórvirkjanir. Ekkert launungarmál er hvaða stórvirkjanir það eru sem liggja undir og liggja núna undir í frumvarpi því sem við erum að ræða. Það er vatnasvið Skjálfandafljóts. Í fylgiskjali með frumvarpinu stendur að hingað til hafi orðið að hafna rannsóknarleyfum til virkjana í Skjálfandafljóti vegna þess að lagaheimildir hefur skort. Með frumvarpinu fær hæstv. iðnaðarráðherra lagaheimild til að láta rannsóknir á Skjálfandafljóti, Aldeyjarfossi, fara á fullt til undirbúnings virkjanaframkvæmda. Hér stendur líka um Héraðsvötnin að leitað hafi verið eftir leyfi til virkjanarannsókna á vatnasviði Vestari- og Austari-Jökulsáa í Skagafirði. Hér eru taldar þær virkjanir sem hæstv. iðnaðarráðherra er að leita núna eftir brýnum heimildum á. Þetta er alveg ljóst. Hér er ég með bráðabirgðaskýrslu frá starfshópi sem iðnaðarráðherra þvingaði inn á sveitarfélög á Norðurlandi í krafti þess að til væri fjármagn ef þau vildu fara inn í ál og álbræðslur. En ef þau vildu fara inn í aðra atvinnuuppbyggingu, þarfaþjónustu, uppbyggingu háskóla, Háskólans á Akureyri, nei, þá væri ekki til fjármagn. Í þeirri skýrslu sem á að fara að kynna í kvöld um staðarvalsrannsóknir fyrir álver á Norðurlandi er þetta ferli rakið. Hverjir eru nú staðirnir? Staðirnir sem koma til greina eru á Dysnesi við Eyjafjörð sem þykir mjög ákjósanlegur staður, stendur hérna í skýrslunni, „vegna mikils aðdýpis og skjóls frá úthafsöldu.“ Þar þarf að gera hafnarkant og aðstöðusköpun en reyndar er ekki þörf á brimgarði. Kostnaðaráætlun við hafnargerð er 1,3 milljarðar kr. Ætli Eyfirðingar vildu ekki heldur fá 1,3 milljarða kr. til annarrar atvinnuuppbyggingar? Af hverju er fjármagn tilbúið ef á að fara að undirbúa álver? Á Bakka við Húsavík er til umræðu að reisa álver. Þar þarf líka að reisa höfn. Kostnaðaráætlunin er 2,6 milljarðar kr. fyrir álvershöfn við Húsavík. Ætli Húsvíkingar og Þingeyingar vildu ekki heldur fá þessa 2,6 milljarða kr. til annarrar atvinnuuppbyggingar ef þeir mættu velja? Til uppbyggingar ferðaþjónustu. Hvalasafnið á Húsavík er heimsþekkt. Mývatn, náttúruauðlindirnar allt í kring. Ef Húsvíkingar og Þingeyingar mættu ráða ætli þeir mundu þá verja 2,6 milljörðum kr. til að byggja höfn fyrir álver? Ætli þeir mundu ekki frekar verja fjármununum í annað? Sama er að segja um hugmyndir um álver í Skagafirði sem gert er ráð fyrir að rísi við Brimnes eða við Kolkuós í Skagafirði. Náttúruperluna og sögustaðinn Kolkuós. Þar þarf að byggja höfn fyrir 2,6 milljarða kr. í þessari áætlun ef á að reisa þar álver. Og athugið, þetta er bara pínulítill hluti af því sem gert er ráð fyrir að ríki og sveitarfélögin leggi til. Ætli Skagfirðingar vildu ekki heldur fá þessa 2,6 milljarða kr. til annarrar atvinnuuppbyggingar í Skagafirði en uppbyggingu álvers? Frú forseti. Í þessari bráðabirgðaskýrslu er einnig talað um ályktun um útblástur. Við Húsavík er gert ráð fyrir að föst búseta þurfi að leggjast af á Héðinshöfða og líklega fleiri svæðum þar í kring. Um Skagafjörð, ef álver yrði reist við Brimnes eða Kolkuós, segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Dreifing flúors kæmi einnig til með að ákvarða þynningarsvæði vegna álvers á Brimnesi. Svæðið næði um 2,5 km til suðausturs og kæmi föst búseta á Brimnesi og Laufhóli til með að leggjast af.“ Fleiri bæir þar í kring mundu sjálfsagt verða að leggjast af ef áform iðnaðarráðherra um álver við Kolkuós verður að veruleika, sem ég vona að aldrei verði. En þetta er áætlunin. Við Kolkuós er verið að endurvekja og laða fram sögu og forna menningu Kolkuóss, hins forna hafnarstæðis Hólastaðar, og náttúruperlu. Álver við Kolkuós mundi eyðileggja allar þær hugmyndir, frú forseti. Mér er nú nær að halda að þeir sem byggja Brimnes, Laufhól, bæina úti í Óslandshlíð, Bakka, Kýrholt og fleiri bæi þar yrðu þá næstu nágrannar við álverið. Ég held að þeir mundu ekki fagna því ef framsóknariðnaðarráðherrann kæmist upp með að troða álveri inn í Skagafjörð. Hér, eins og í annarri baráttu í þessu máli, eru það Vinstri hreyfingin – grænt framboð og íbúarnir sem berjast gegn þessu. Það er eitt helsta baráttumál Framsóknarflokksins að virkja og stífla jökulvötnin í Skagafirði og koma upp álveri við Kolkuós. Það er stutt af hópi sjálfstæðismanna og samfylkingarfólks í sveitarstjórn. En Vinstri hreyfingin – grænt framboð stendur þar vaktina og mun hafa sigur. Hér standa einmitt tveir ágætir Skagfirðingar, hæstv. heilbrigðisráðherra, Jón Kristjánsson, og hv. þm. Birkir Jón Jónsson. Hæstv. heilbrigðisráðherra, sá ágæti maður, lætur sér mjög annt um heilbrigði fólks, ekki síst Skagfirðinga. Hann yrði nú hugsi ef ályrjan frá álbræðslu við Kolkuós rynni og steðjaði yfir í Óslandshlíð, til hans fornu heimabyggðar. Svona er þetta nú náið, það sem við erum hér að ræða um. Frú forseti. Ég vildi nefna þetta hér vegna þess að þetta mál er keyrt áfram af svo miklu ofurkappi gagnvart Norðlendingum að með endemum er. Ég vona svo sannarlega að það komi ekki til að þessar framkvæmdir nái fram að ganga og vona að svo öflug samstaða heimamanna náist. Það má öllum vera ljóst að Vinstri hreyfingin – grænt framboð mun berjast gegn þessum náttúruspjöllum alveg til síðasta manns. Ég hef áður vitnað til ályktunar aðalfundar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Skagafirði sem haldinn var 29. janúar sl. Þar segir, með leyfi forseta, að aðalfundurinn fagni: „… þeirri fjölbreyttu uppbyggingu sem átt hefur sér stað í Skagafirði síðustu árin og áformum um miðstöð hátækniiðnaðar í héraðinu. Hins vegar hafnar fundurinn hugmyndum um álver við Kolkuós og stórvirkjanir í Skagafirði í tengslum við álbræðslu á Norðurlandi sem eru andstæðar hagsmunum Skagfirðinga. Atvinnutækifærin felast í fjölbreytni og þekkingariðnaði en ekki í einhæfum álbræðslum sem skaða möguleika annarra atvinnugreina ásamt því að ganga á náttúru landsins og aðra atvinnukosti til framtíðar.“ Ég vona svo sannarlega og trúi að okkur takist að halda þessari baráttu til streitu. Hæstv. iðnaðarráðherra flippaði í umræðum hér áðan þegar ég var að lesa upp vísur og ljóð eftir skagfirsk skáld, sem höfðu ort óð til Héraðsvatnanna og Jökulsánna, og vitna í orð ýmissa Skagfirðinga um hug sinn til Héraðsvatnanna. Ég vil í þessu sambandi minna á að Skagafjarðarvötnin eru miklu meira en það að hægt sé að sýna orðum þeirra sem fjalla um náttúru, menningu og sögulegt gildi þeirra lítilsvirðingu. Samtök ferðaþjónustunnar álykta t.d. 6. október 2004, með leyfi forseta: „Samtök ferðaþjónustunnar vara alvarlega við þeirri tillögu sem fram hefur komið og er til breytingar á þriðju tillögu að aðalskipulagi Skagafjarðar 2004–2016. Samtökin benda á að efling ferðaþjónustu hefur verið eitt meginmarkmið stjórnvalda á undanförnum árum. Áframhaldandi vöxtur er best tryggður með öflugri þjónustu og fjölbreyttri afþreyingu. Góð afþreying er lykilatriði í að laða ferðamenn til landsins. Jökulár Skagafjarðar eru afar vinsæl afþreying, bæði meðal erlendra og innlendra ferðamanna enda einhverjar þær bestu og fjölbreyttustu til fljótasiglinga í Evrópu.“ 
             Víða um heim fara kynningarbæklingar og myndir af gljúfrunum í Skagafirði, af fljótasiglingum, kynning á hreinu Íslandi - og nú er slík sýning einmitt í Lundúnum að mig minnir. Þar eru Skagafjarðarvötnin notuð til kynningar á hreinu Íslandi. Verði af álbræðslu, verði af virkjun Skagafjarðarvatnanna er það ekki lengur fyrir hendi. Til þess að minna á þann hug sem Skagfirðingar bera til Héraðsvatna, og hér er hafður í flimtingum, vil ég t.d. minna á grein sem Anna Dóra Antonsdóttir skrifaði um áform um Skatastaðavirkjun og virkjanir Jökulsánna. Greinin birtist þann 27. október 2004 í Morgunblaðinu, með leyfi forseta: „Hitti á dögunum ungan Skagfirðing á förnum vegi. Við tókum tal saman um lífið og tilveruna, staðinn, stundina, heimahagana og talið barst óhjákvæmilega að Vötnunum. Hvaða Skagfirðing hittir þú yfirleitt, á heimaslóð eða fjarri heimkynnum, sem ekki talar um Vötnin. Hvernig er veiðin? Er lágt eða hátt í? Eru vötnin komin á, eru þau komin af? Hvernig er liturinn? Syngur hátt í þeim í dag? Vötnin eru Skagafjörður. En ef þeir fíflast til að stífla, hvað verður þá um Eylendið? sagði ungi maðurinn og fannst hann komast vel að orði. Mér fannst það líka og varð hugsi, ef þeir fíflast til að stífla. Hvað gerist þá? Samkvæmt okkar lagabálkum ber að láta fara fram umhverfismat um þýðingu þess að spilla náttúrunni. Við vitum þess nýleg dæmi að einn ráðherra getur umsnúið mati Umhverfisstofnunar sér í hag. Og það er ekki endilega hagur náttúrunnar eða umhverfisins. Ekki endilega.“ Frú forseti. Þetta var stutt tilvitnun í orð Önnu Dóru Antonsdóttur sem lengi bjó í Skagafirði. Sigríður Sigurðardóttir, safnvörður í Glaumbæ, segir í grein í Feyki 10. nóvember 2004, með leyfi forseta: „Skagafjörður er fögur umgjörð um gott mannlíf. Það dró mig hingað aftur eftir að hafa hleypt heimdraganum í öðrum byggðum. Ekki vonin um að geta virkjað. Hér eru hvorki vírvirki né línuvegir, virkjanir né stórverksmiðjur sem trufla sýn til dala og fjalla, eyja og stranda. Þannig vil ég hafa Skagafjörð áfram. Ég get ekki hugsað mér þau eftirmæli að á mínu stutta skeiði í eilífðinni hafi ég þegjandi tekið þátt í óafturkræfum náttúruspjöllum og þannig misnotað umhverfi mitt vísvitandi. Þess vegna sting ég niður penna. Einnig af því að náttúran sjálf getur ekki varið sig. Hefur ekki annað tungumál en náttúruhamfarir. Ég vil biðja Jökulsánum og þar með Héraðsvötnunum vægðar. Þau hafa og eru enn að móta Skagafjörð og skagfirskt mannlíf.“ Og áfram segir í greininni: „Hvað stjórnar gerðum okkar þegar við viljum leggja heilu landsvæðin undir óafturkræfar aðgerðir og höndla og drottna eins og hverjum sýnist? Hagsmunir hverra eru í húfi, hvað rekur menn áfram, stolt, völd, hégómi, skammsýni? Eða skítt með náttúruna ef ég get grætt á henni, skítt með umhverfið ef það er ekki í alfaraleið, skítt með önnur sjónarmið ef það samræmist ekki mínum, skítt með framtíðina ef við getum skemmt okkur í dag.“ Þetta segir Sigríður Sigurðardóttir í grein sinni í Feyki, til varnar Héraðsvötnunum. Frú forseti. Ég leyfi mér að lokum að vitna í yfirlýsingu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Skagafirði frá 8. júní 2005, sem undir er mynd af Skagafjarðarjökulvötnunum, fljótasiglingunum heimsfrægu. Yfirlýsingin ber yfirskriftina: „Meðan vötnin ólgandi að ósum sínum renna,“ og hljómar svo, með leyfi forseta: „Héraðsvötnin og Jökulsárnar móta ásýnd og ímynd Skagafjarðar og eru undirstaða hins síkvika lífkerfis héraðsins, allt frá jöklum til hafs. Tækifæri framtíðarinnar felast í að nýta þau óspjölluð í tengslum við fjölþætta útivist, veiði, ferðaþjónustu, landbúnað, og aðra umhverfisvæna atvinnustarfsemi. Þýðing Vatnanna fyrir uppeldi fiskseiða, bæði ferskvatnsfiska og sjávarfiska, er einnig ómetanleg. Atvinnutækifærin felast í fjölbreytni og þekkingariðnaði en ekki einhæfum álbræðslum sem skaða möguleika annarra atvinnugreina eins og skýrt hefur komið í ljós að undanförnu. Félagsfundur Vinstri – grænna í Skagafirði leggst því alfarið gegn öllum hugmyndum um virkjanir í Jökulsánum í Skagafirði.“ Frú forseti. Það frumvarp sem við hér erum að fjalla um felur iðnaðarráðherra auknar og víðtækar heimildir til að úthluta rannsóknarleyfum til virkjana. Við Skagfirðingar lítum svo á að jökulvötnin í Skagafirði eigi ekki að rannsaka með tilliti til virkjana. Þau séu náttúruvættir og eigi að vera hafin yfir geðþóttaákvarðanir einstakra iðnaðarráðherra. Þau eiga að vera hafin yfir geðþóttaákvarðanir iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins sem sér ekkert nema ál. Við fórnum ekki jökulvötnunum í Skagafirði eða öðrum stórfallvötnum sem enn fá að ganga óbeisluð. Við fórnum þeim ekki á álaltari þessarar ríkisstjórnar í álæði iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins. Við segjum stopp, frú forseti.

Forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra tók hér til máls áðan, með svokölluðu frammíkalli, í ræðu, hygg ég, hv. þm. Jóns Bjarnasonar. Mig langar að hefja ræðu mína á því að leggja út af því frammíkalli. Hv. þingmaður spurði í ræðu sinni hvernig stæði á því að hæstv. ráðherra gerði eitt eða annað - sem kemur ekki málinu við - og ráðherra svaraði með því að hún væri jú iðnaðarráðherra. Ég er iðnaðarráðherra, sagði ráðherra. Ég held að það sé hollt fyrir okkur og gott að reyna sem frekast má verða að skilgreina hlutverk okkar hér á þessum vettvangi sem við erum kjörin til hvert með sínum atkvæðum - ég ætlaði að fara að segja hvert með sínum hætti en það er nú ekki, að minnsta kosti ekki með okkur þingmenn - og gera okkur grein fyrir því svona að jafnaði hvaða erindi við eigum inn á þann vettvang. Það er vissulega æskilegt að ráðherra þekki sitt svið vel. Ef hann gerir það ekki er gott að hann taki sér tíma til að kynnast því sem rækilegast. Ég tel það líka affarasælt að sá sem verður ráðherra hafi metnað fyrir hönd þess sviðs eða geira í samfélaginu sem hann hefur tekið að sér að stjórna. Mér finnst eðlilegt, eins og gerist með önnur störf, að ráðherra láti til sín taka á því sviði og freisti þess, jafnvel í nokkurs konar samkeppni við aðra ráðherra og önnur svið, að þar séu framfarir sem mestar og bestar. Það sem ráðherra má hins vegar aldrei gleyma, hversu vænt sem honum þykir um ráðuneyti sitt og málefni þess, er að hann hefur verið kjörinn af hálfu almennings til að fara með það vald sem hann hefur. Sviðið eða geirinn sem ráðherrann stjórnar hefur ekki kosningarrétt. Málefnin sem þar er fengist við hafa ekki atkvæðisrétt í almennum kosningum og það eru ekki þau sem stjórna því hvort ráðherra fær tiltekið ráðuneyti eða ekki. Þannig að ráðherra verður að líta á sig, jafnvel hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sem fulltrúa almannahagsmuna á því sviði sem hann velst til. Þess vegna er frammíkallið, ég er iðnaðarráðherra, kannski ekki nógu vel hugsað af hálfu hæstv. iðnaðarráðherra. Það er ekki þannig, og við getum ekki sætt okkur við að það sé þannig, að iðnaðarráðherra hæstv., sem hér er í salnum, eða aðrir ráðherrar, aðhafist á sínu málasviði vegna þess að þeir séu að sinna einhvers konar hagsmunum iðnaðarins í tilviki iðnaðarráðherra eða viðskiptanna í tilviki viðskiptaráðherra. Þeir eiga að sinna hagsmunum almennings, Íslendinga allra, á því sviði sem um ræðir. Það kann að felast nokkurt stærilæti í því af minni hálfu að predika um hlutverk og erindi ráðherra en ég tel að í þessu ákveðna tilviki eigi það vel við, vegna þess að iðnaðarráðherra hæstv., sem er auðvitað hinn besti maður, hefur svona sýnt þá hneigð að vera einmitt ekki ráðherra almannahagsmunanna á sínu sviði, í iðnaðarmálum sérstaklega, heldur í raun og veru ráðherra þeirra hagsmuna sem sérstaklega teljast vera iðnaðar- og orkuhagsmunir. Þau frumvörp og þau þingmál sem ráðherra hæstv. hefur flutt á þessum vettvangi og þær tiltektir sem hún hefur sýnt á þeim vettvangi sem hún ræður sjálf, í ráðuneytinu og á því valdsviði, bera keim af því að ráðherra sé ekki að hugsa um almannahagsmuni heldur láta undan eða gæla við ýmiss konar iðnaðar- og orkuhagsmuni. Það frumvarp sem við ræðum hér, um breytingu á lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, og saga þess sýna þetta, held ég, nokkuð glöggt. Þó verð ég að segja það, mitt í þessari ádrepu, að ráðherra hefur þó látið undan, og er lofsvert að hún skuli hafa gert það að því leyti sem henni var það sjálfrátt, því að þetta frumvarp, eins og það er núna, sýnir auðvitað fyrst og fremst að ráðherrann hefur þurft að bakka frá hinum ýtrustu hagsmunum, sem hún telur vera, iðnaðar og orku og undan almannahagsmunum sem hafa krafist annars en þess sem til stóð hjá hæstv. ráðherra í upphafi. Ég ætla að fara stuttlega yfir það á eftir en vil segja fyrst að ég harma auðvitað að hafa ekki getað verið við 2. umr. málsins og orðið vitni að þeim viðburðum sem urðu við þá umræðu. Ég hef heldur ekki átt kost á því að neinu ráði að kynna mér nákvæmlega hvað þar var rætt í einstökum ræðum. En ég verð var það nú við 3. umr. að þeir hv. þingmenn sem hér hafa talað hafa einkum notað tækifærið til að ræða hið almenna ástand og ásigkomulag í umhverfis,- orku- og virkjanamálum. Ég skil það vel og virði það fullkomlega í því óvissuástandi sem við eigum nú við að glíma, og upp kom alveg sérstaklega eftir atburðina hér í fyrri viku, þar sem ríkisstjórnin virtist ekki vera klár á því hvaða afstöðu hún ætti að taka gagnvart samningum sem hún hefur þó undirritað, þ.e. Kyoto-bókuninni, og því framhaldi sem þar af hefur orðið um eitt, tvö, þrjú, fjögur eða fimm álver. Á hinn bóginn ætla ég ekki að gera það, enda á ég hér sjálfur tvö þingmál sem hafa málanúmer einhvers staðar á sjöunda tugnum, hygg ég, bæði. Annað er um virkjunarleyfi, að færa þau til Alþingis, og í raun og veru fjallar tillagan um að útgáfu þeirra verði frestað um hríð. Hitt er um djúpboranir, um aukinn stuðning við þær. Ég vonast til að þau komist á dagskrá fyrir vorið. Ég tek eftir því að dagskránni nú eru þingmál nr. 53–55. Ég ætti kannski að hjálpa til við það með því að takmarka mig í ræðustóli og skal gera það. Ég tel í raun og veru að mikill árangur hafi náðst af hálfu stjórnarandstöðunnar og af hálfu almannahagsmuna í þessu máli. Þetta byrjaði í fyrra, forseti, með því að lagt var fram frumvarp til laga sem átti að taka við af lögunum sem nú stendur til að breyta, nr. 57/1998. Það frumvarp var þannig úr garði gert að það varð ekki afgreitt í fyrra. Hins vegar var borinn fram það sem kallað hefur verið „kálfur“ þar sem látið var undan stjórninni og ráðherranum í nokkrum atriðum. Hann var sem betur fer ekki hægt að afgreiða á því stigi. Þetta var töluverður árangur því það sem gerðist í vetur var að kálfurinn kom fram aftur, að vísu með nokkuð öðrum hætti en áður hafði verið og þannig að hann var nú stjórnarfrumvarp en ekki fluttur af meiri hlutanum í iðnaðarnefnd. Nú hefur það svo gerst að orðið hafa breytingar á þessu frumvarpi, á kálfinum. Þær breytingar eru þannig að í fyrsta lagi fann iðnaðarráðherra hæstv. það út - sem stjórnar iðnaðarráðuneytinu og hefur haft forráð í iðnaðar- og orkumálum, nú þori ég ekki að segja í hve mörg ár en þau eru orðin allmörg - en hún fann það út að frumvarpið sem hún flutti sjálf væri um annað en hún hefði haldið og haldið fram í þessum ræðustól. Urðu auðvitað úr því einhverjar skrýtnustu umræður, þegar litið er til baka, sem hér hafa farið fram, því að ráðherra tók það aftur í jólahléinu sem menn höfðu rætt hér í þaula, þar á meðal sá sem hér stendur, rétt fyrir jólin. Nú hefur sú breyting orðið á tillögum frumvarpsins um 5. gr. laganna að þar er í fyrsta lagi búið að falla frá þeirri ætlan að ákvæðið um vilyrði fyrir nýtingarleyfi jafnframt rannsóknarleyfinu gildi gagnvart vatnsorkunni sem í raun og veru er verið að setja í þessi lög með þessum litla kálfi, þessu frumvarpi. Í öðru lagi hefur sá árangur náðst að hið sama hefur gerst með jarðvarmann. Eftir því sem ég skil eru þessar breytingar þannig að ekki er lengur um það að ræða að ráðherra geti gefið einhvers konar vilyrði fyrir nýtingarleyfi með rannsóknarleyfi sínu. Þetta er ákaflega mikill árangur sem ég óska þeim sem voru hér í forustu í 2. umr. til hamingju með og kannski sérstaklega hv. þm. Jóhanni Ársælssyni, sem var talsmaður okkar samfylkingarmanna í þeirri umræðu og þessum umræðum og ég hygg að stjórnarandstaðan öll hafi lagt hér hönd að verki. Það sem eftir stendur er að ráðherra hæstv. getur gefið þetta vilyrði þegar um hitaveitur er að ræða, og ég hygg að við deilum ekki um það, a.m.k. ekki nú, að sé fullkomlega esðlilegt, enda er það þannig að hitaveitur eru ekki hafðar hér á prjónum nema um sveitarfélög sé að ræða og má þá telja að nokkurn veginn sé óhætt og eðlilegt að gefa vilyrði fyrir nýtingarleyfi þegar rannsóknarleyfi er gefið. Það má líka telja mikinn árangur, og er ástæða til að vekja sérstaka athygli á því vegna þess að ég er ekki viss um að allir hafi gert sér grein fyrir því en það hlýtur þó að vera í iðnaðarráðuneytinu, því merka og háa ráðuneyti, að þar séu menn klárir á því að með ákvæði til bráðabirgða er þetta auðvitað þannig að ef tvær beiðnir um rannsókn eða nýtingu berast, eða fleiri, þá verður að bíða með að gefa þau leyfi þangað til 15. september 2006, og raunar þangað til það frumvarp hefur verið afgreitt sem ráðherra leggur fram í framhaldi af þeirri vinnu sem tilskilin er í ákvæði til bráðabirgða. Ég endurtek: Það er skilningur minn og mér þykir það augljóst að ráðherra iðnaðarmála hæstv. geti ekki gefið út rannsóknarleyfi eða nýtingarleyfi í því tilviki að tveir eða fleiri sæki um það og lít á þann skilning staðfestan ef ekki koma hér einhverjar mótbárur, sem er mikilvægt fyrir framtíðina. Að lokum um þetta frumvarp sérstaklega er það auðvitað líka að í ákvæði til bráðabirgða er vinnuhópnum eða nefndinni - sem er að vísu furðulega skipuð en látum vera, þar eru a.m.k. fulltrúar allra þingflokka - ekki einungis ætlað að gera tillögur um með hvaða hætti valið verði milli umsókna um rannsóknar- og nýtingarleyfi heldur á hún líka að marka framtíðarstefnu um nýtingu þeirra auðlinda sem lögin ná til. Hún á að leggja þetta hvort tveggja fram í formi lagafrumvarps og því má ætla að iðnaðarráðherra flytji það frumvarp óbreytt eða breytt á næsta þingi því að hún hefur a.m.k. hálfan mánuð á milli skilanna 15. september og upphafs þings 1. október. Þessi ákvörðun, ef þetta frumvarp verður að lögum, bindur iðnaðarráðherra í raun og veru siðferðilega, þó að kannski sé ekki beinlínis hægt að halda því fram að það bindi hana lagalega eins og þegar tveir eða fleiri sækja um, til þess að gefa ekki út a.m.k. ekki nýtingarleyfi þar sem einn sækir um nema um það ríki svo breið samstaða að það verði ekki að almennu deilumáli, hvorki á þinginu né í samfélaginu. Ég hygg að menn hljóti að geta verið sammála um að þegar nefnd er að störfum með fulltrúum allra þingflokka, með þremur fulltrúum frá Samorku og tveimur fulltrúum iðnaðarráðherra, þegar iðnaðarhagsmunirnir og orkuhagsmunirnir, sem iðnaðarráðherra hæstv. skilgreindi áðan í frammíkalli sínu, eiga samtals fimm fulltrúa í þessari nefnd og almannahagsmunir fimm, ef ég má vera svo djarfur að túlka frammíkall ráðherrans nokkuð hraustlega, að meðan slík nefnd sé að störfum að tillögu ráðherra sjálfs, hljóti ráðherra að vera siðferðilega bundin því að taka ekki ákvarðanir um þessi efni nema með þeirri samstöðu í landinu og þinginu að þar sé greinilega ekki um deilumál að ræða. 
             Tillaga nefndarinnar, segir hv. þm. Jóhann Ársælsson. Tillaga nefndarinnar verður auðvitað einhver. Hún kemur fram í formi lagafrumvarps 15. september. Ég er að tala um tímann fram til 15. september. Ég er að tala um að iðnaðarráðherra sé siðferðilega bundin af þessu nefndarstarfi fram til 15. september 2006 og frá því að nefndin er skipuð, með þeim hætti að að iðnaðarráðherra geti ekki og hafi ekki pólitískt umboð til þess að gefa út nýtingarleyfi til þess tíma. Ég skal ekki segja um rannsóknarleyfin. Það er annað mál og öðruvísi þó að auðvitað geti rannsóknarleyfi, sérstaklega þegar um jarðvarma er að ræða, verið umdeild vegna þess að rannsóknir geta valdið miklu raski á jarðvarmasvæðum og meira en þegar um vatnsorku er að ræða. Ég verð að segja að ég skil auðvitað vel þá hv. ræðumenn sem á undan mér hafa komið og talað um að óeðlilegt sé að þingið gefi heimild til nokkurs leyfis sem ekki er enn vitað með hvaða hætti á að meta í ráðuneytinu. Ég er út af fyrir sig sammála því. En ég tel að hér hafi náðst verulegur árangur og ég óska öðrum stjórnarandstæðingum á Alþingi til hamingju með það og í raun og veru iðnaðarráðherra líka. Einkum held ég þó að það sé að þakka þeirri viðhorfsbreytingu sem gengur núna um samfélagið og er í þá átt, eins og við vitum, að náttúran eigi að njóta vafans og þar sé e.t.v. komið að einhvers konar endimörkum, að við séum komin út á jaðar í áformum okkar um að nýta náttúruauðlindir, þessi kynslóð og örfáar hinar næstu, með þeim óafturkræfa hætti að landið verði minna til framtíðar, að ég minnist ekki á alþjóðlegar skuldbindingar okkar, núverandi og verðandi, í baráttu gegn loftslagsbreytingum sem ég hygg að sé það mál sem okkar kynslóð af stjórnmálamönnum og kannski af Íslendingum verður metin fyrir þegar áratugir eru liðnir og við öll fallin.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 6/2002, um tóbaksvarnir. Með frumvarpi því sem hér er lagt fram er komið til móts við óskir og áskoranir fjölmargra aðila um reyklausa veitingastaði hér á landi. Hér er jafnframt á ferðinni frumvarp sem markar á sinn hátt tímamót á sviði lýðheilsu og forvarna á Íslandi. Á árinu 2004 óskaði ég eftir tillögum frá tóbaksvarnaráði og Lýðheilsustöð um endurskoðun tóbaksvarnalaga með það að leiðarljósi að endurskoða þau ákvæði sem heimiluðu reykingar á afmörkuðum svæðum veitinga- og skemmtistaða. Frumvarpið sem nú er mælt fyrir er afrakstur vinnu sérfræðinga og embættismanna sem fjallað hafa um málið undanfarin missiri. Í frumvarpinu er lagt til að reykingar í þjónusturými á veitinga- og skemmtistöðum verði bannaðar með öllu frá og með 1. júní 2007. Með því að setja gildistímann 1. júní 2007 er þeim sem reka veitinga- og skemmtistaði veittur aðlögunartími sem að margra mati er fulllangur en hann er nauðsynlegur og sanngjarn að mínum dómi. Meginmarkmið frumvarpsins er vinnuvernd starfsmanna á veitinga- og gistihúsum og vernd almennings með vísan til vaxandi vísindalegra sannana fyrir því að óbeinar reykingar valdi heilsutjóni og dauðsföllum. Miðað við núverandi undanþágu sem veitinga- og skemmtistaðir hafa frá 9. gr. tóbaksvarnalaga nýtur starfsfólk þessara staða ekki þeirra réttinda sem vinnuverndarlögum er ætlað að tryggja, jafnt og öðru vinnandi fólki. Frá sjónarhóli þessa starfsfólks eru núverandi aðstæður ekki þolandi. Alþingi hefur samþykkt heilbrigðisáætlun til ársins 2010 sem ætlað er að marka stefnu í heilbrigðismálum. Eitt af markmiðum áætlunarinnar er að draga úr reykingum og er frumvarpið því í fullu samræmi við þau markmið sem Alþingi hefur samþykkt í heilbrigðisáætlunum. Íslendingar undirrituðu á árinu 2003 rammasamning Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um tóbaksvarnir og voru þeir meðal fyrstu þjóða sem það gerðu. Í samningnum er staðfest að aðilar hans viðurkenni að vísindaleg gögn hafi með óyggjandi hætti sýnt að óbeinar reykingar valdi dauða, sjúkdómum og fötlun og þeir skuldbindi sig til að setja lög og grípa til annarra ráðstafana gegn alvarlegum afleiðingum óbeinna reykinga. Aðalfundur Samtaka ferðaþjónustunnar sem haldinn var í apríl 2005 samþykkti að ganga til viðræðna við stjórnvöld um að allir veitinga- og skemmtistaðir yrðu reyklausir frá og með 1. júní 2007. Með þeirri ályktun lýstu Samtök ferðaþjónustunnar yfir áhuga sínum og vilja til að stuðla að bættu vinnuumhverfi fyrir starfsfólk og áhuga fyrir samvinnu við stjórnvöld og ber að fagna því. Í áranna rás hefur smám saman verið hert á ákvæðum tóbaksvarnalaga í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að fólk þurfi að anda að sér tóbaksreyk frá öðrum. Afnám undanþágu til reykinga á veitinga- og skemmtistöðum er eðlileg framvinda þeirrar þróunar og hefur verið tekin upp í fjölmörgum löndum að undanförnu. Í ljósi vinnuverndarlaga tóbaksvarnalöggjafar heilbrigðisáætlunar til ársins 2010, þess að Ísland hefur fullgilt rammasamning Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um tóbaksvarnir og stuðnings veitingaiðnaðarins við lagasetningu um reyklausa veitinga- og skemmtistaði er mikilvægt að stjórnvöld haldi áfram á þeirri braut sem þau hafa markað og tryggi öllum reyklaust vinnuumhverfi, þar með talið starfsfólki á veitinga- og skemmtistöðum. Virðulegi forseti. Frumvarpi því sem hér er lagt fram er eins og áður hefur komið fram ætlað að auka vinnuvernd starfsmanna á veitinga- og skemmtistöðum og vernda almenning gegn þeim heilsufarsskaða sem óbeinar reykingar valda og þar með að stuðla að bættu almennu heilsufari þjóðarinnar. Ég leyfi mér því, virðulegur forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. heilbrigðis- og trygginganefndar og til 2. umr.

Hæstv. forseti. Nú er ljóst að það mál sem hér er til umræðu felur í sér töluverða þrengingu á þeim heimildum sem fyrir eru í núgildandi lögum og varða reykingar á veitinga- og skemmtistöðum. Í þessu máli takast á tvenns konar sjónarmið, annars vegar heilbrigðissjónarmið og hins vegar spurning um frelsi fullorðinna einstaklinga til að aðhafast það sem þeir kjósa. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. heilbrigðisráðherra hafi velt fyrir sér hvort hægt hefði verið að fara vægar í sakirnar en gert er í þessu frumvarp, t.d. með því að ganga frekar eftir því að núgildandi lögum sem vissulega eru mjög ströng sé betur framfylgt en er í dag. Hins vegar spyr ég hvort leitað hafi verið fyrirmynda eða kannað hvort þeirra mætti leita annars staðar en gert er í þessu frumvarpi 

Virðulegur forseti. Vissulega hef ég sem heilbrigðisráðherra velt þessu frumvarpi mikið fyrir mér. Eins og kom fram í framsöguræðu minni eru aðalrökin fyrir frumvarpinu þau að forðast óbeinar reykingar og stuðla að vinnuvernd á veitingastöðum. Það er það sem var fyrst og fremst ætlunin að ná fram með þessu frumvarpi, að gefa veitingahúsaeigendum hæfilegan aðlögunartíma í þessu sambandi og leggja fram þetta frumvarp í góðri samvinnu við þá að þessu leyti. Það voru aðalrökin fyrir utan hin venjulegu heilsufarsrök sem eru auðvitað undirstaða frumvarpsins.

Hæstv. forseti. Ég hlýt að endurtaka spurningarnar að því leyti að ég hef á tilfinningunni að í raun hafi ekki verið leitað eftir því hvort hægt væri að fylgja harðar eftir þeim reglum sem þegar eru í gildi áður en farið verður út í að leggja fram frumvarp um nýjar og strangari reglur. Í annan stað hlýt ég að benda á að í löndunum í kringum okkur eru farnar mismunandi leiðir í þessu skyni. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur farið þá leið að velja ströngustu fyrirmyndirnar og ég hlýt því að spyrja: Hefur heilbrigðisráðuneytið t.d. kannað hvernig reynsla Svía er af reglum þar sem gert er ráð fyrir því að heimilað sé að hafa tiltekin afmörkuð reykherbergi á veitingastöðum þar sem ekki eru framreiddar veitingar?

Virðulegi forseti. Jú, vissulega hef ég velt þessari spurningu fyrir mér og ég hef rætt við veitinga- og gistihúsaeigendur, þ.e. forustu þeirra, um þetta mál. Það eru mjög mikil vandkvæði á því að framfylgja núverandi löggjöf, m.a. þeim lið að stúka af reykingasvæði á veitingahúsum. Það var talið mismuna minni veitingahúsum og draga þau stærri fram fyrir, og þótti ekki aðgengilegt. Ég man að menn hafa þreifað sig áfram í þessum efnum. Einu sinni var bannað að reykja öðrum megin við ganginn í Fokkernum á leiðinni til Egilsstaða. Síðan var það bannað. Ekki nokkur maður minnist á það að kveikja sér í sígarettu á þessari leið núna. 

Frú forseti. Í ræðu sinni sagði hæstv. heilbrigðisráðherra að Íslendingar hefðu skrifað undir rammasamning Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, WHO, um tóbaksvarnir. Í 8. gr. samningsins er staðfest að aðilar viðurkenni að vísindaleg gögn hafi með óyggjandi hætti sýnt að óbeinar reykingar valdi dauða, sjúkdómum, fötlun o.s.frv. Nú er ég hér með rannsókn sem gerð var af hálfu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, WHO, en í henni segir að hún hafi ekki leitt í ljós vísbendingar um tengsl óbeinna reykinga og lungnakrabbameins. Fréttin kom fram í Daily Telegraph og síðan í Morgunblaðinu 12. mars 1998. Rannsóknin er frá 1998 og þess vegna langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra 

Virðulegur forseti. Fjölmargar rannsóknir hafa verið gerðar á áhrifum óbeinna reykinga á heilsufar fólks. Sú rannsókn sem vitnað er til er aðeins ein af mörgum, og rætt er um að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hafi stungið undir stól skýrslu sem gæti sannað að vísindaleg tengsl séu á milli óbeinna reykinga og lungnakrabbameins. Því er haldið fram að ekki hafi tekist að sanna það en sú fullyrðing er röng. Fjölmargar rannsóknir styðja þetta og af því hafa menn auðvitað tekið mið við samningu frumvarpsins.

Frú forseti. Það er rétt að margar rannsóknir hafa verið gerðar á tengslum lungnakrabbameins og óbeinna reykinga. Það er hins vegar ekki rétt sem hæstv. heilbrigðisráðherra segir hér, þ.e. hvernig hann fer með niðurstöðurnar. Ég bendi á það að hæstv. heilbrigðisráðherra vísar hér í rétta rannsókn, og hún er frá 1998. Þetta er týnda rannsóknin sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin einhverra hluta vegna reyndi að stinga undir stól en blaðamenn komust á snoðir um. Það sem er merkilegt við þessa rannsókn umfram aðrar er að þetta er viðamesta rannsóknin sem hefur verið gerð í þessum málum. Hún stóð í 10 ár og fór fram í sjö Evrópulöndum, náði til 650 sjúklinga og 1.500 manna í öllum aldursflokkum. 

Virðulegi forseti. Sú rannsókn um áhrif óbeinna reykinga og líkur á lungnakrabbameini sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni er rannsókn 12 rannsóknamiðstöðva í sjö Evrópulöndum sem unnið hefur verið að undanfarin sjö ár undir yfirstjórn Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Þess ber að geta að í fréttaflutningi hafa niðurstöður þessarar rannsóknar verið rangtúlkaðar. Þær sýna að óbeinar reykingar valda lungnakrabbameini hjá fólki sem ekki reykir og þar kemur fram að líkur aukast um 16% á lungnakrabbameini hjá reyklausum ef makar þeirra reykja.

Af hverju nær hún … skekkjumörk?


             Aukningin er 17% hjá þeim sem búa við óbeinar reykingar á vinnustað.

Virðulegi forseti. Enginn efast um skaðsemi reykinga og það þarf að hlífa þeim sem ekki reykja við reyk og óbeinum reykingum. Í þessu fortakslausa reykingabanni felst þó að mínu viti varhugavert stjórnlyndi og áköf forræðishyggja sem getur ekki verið rétta leiðin til að ná fram annars ágætu markmiði. Það hlýtur að vera skynsamlegra að skoða t.d. sænsku leiðina og þær leiðir þar sem tryggt er að þeir sem starfa á veitingastöðunum og þeir sem ekki vilja vera innan um reyk séu á reyklausu svæði. Í þessu ljósi spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra þeirrar spurningar hvort hann telji ekki að svo fortakslaust bann við reykingum á öllum stöðum brjóti gegn friðhelgi einkalífsins og eignarréttar- og atvinnufrelsinu í landinu. Svo hart er fram gengið og svo langt, og verða menn ekki að skoða og reyna að finna mildari leið að sama markmiði?

Virðulegi forseti. Ég met mikils friðhelgi einkalífsins en ég túlka hana ekki þannig að það sé friðhelgi einkalífs að hafa tækifæri til að menga andrúmsloftið fyrir öðrum svo að skaði hljótist af. Sú er afstaða mín.

Hæstv. forseti. Sá er kjarni málsins, virðulegi heilbrigðisráðherra, að hlífa þeim sem ekki reykja eða vilja vera innan um reyk við óbeinum reykingum og hvers konar reykingum. Það er samt hægt að ná því markmiði með öðrum og mildari hætti en þessum. Ég tel að hið fortakslausa bann sem hér er lagt til brjóti gegn eignar- og atvinnuréttarfrelsi og brjóti að mörgu leyti í bága við friðhelgi einkalífsins. Ef hópur manna vill t.d. halda fund eða snæða saman þar sem enginn viðstaddra gerir athugasemd við að sé reykt og allir eru upplýstir um skaðsemi óbeinna reykinga er það að mínu mati löggjafanum óviðkomandi. Það er einkamál þeirra sem í hlut eiga og á ekki að vera lögreglumál eins og gert er verði þetta frumvarp að lögum þar sem allt of hart er gengið fram að mínu mati.

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að því fari víðs fjarri að þetta frumvarp brjóti í bága við atvinnufrelsi. Margs konar hömlur eru lagðar á atvinnustarfsemi, alls konar hömlur varðandi heilbrigðismál, heilbrigðiseftirlit og þar fram eftir götunum. Þetta er aðeins einn þáttur í því. Ég endurtek það sem ég sagði áðan, það mætti hugsa sér að hafa eitthvert reykingapláss á veitingastöðum en veitingamenn eru yfirleitt ekkert hrifnir af því. Það hefur ekkert verið óskað sérstaklega eftir því. Ég held að jafnframt sé mjög vandasamt að framfylgja slíkri löggjöf, það hefur reynst þannig.

Virðulegi forseti. Ég fagna sérstaklega því frumvarpi sem hér er fram komið. Viðbrögð mín eru á allt öðrum nótum en fyrri ræðumanna sem hér hafa verið í andsvörum. Það er margbúið að sanna að óbeinar reykingar hafa mjög skaðleg áhrif og fráleitt að halda öðru fram, enda hefur ráðherrann verið ötull við að útskýra fyrir öðrum hvað þetta er mikil skaðsemi. Ég tek undir það. Ég vil hins vegar ræða aðlögunartímann sem ráðherrann kom inn á, aðlögunartímann til 1. júní 2007. Þegar sú er hér stendur og fleiri fluttu fram þetta mál vildum við hafa aðlögunartímann til 1. maí 2006. Nú er hann kominn ári lengra sem er svo sem eðlilegt af því að málið er eiginlega ári seinna fram komið. Þá voru Samtök ferðaþjónustunnar ekki hlynnt málinu en nú eru þau með því og þess vegna spyr ég: Telur ráðherra eðlilegt að stytta enn frekar þennan aðlögunartíma? Kæmi það til greina af því að svo góð samstaða er að skapast um málið?

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í framsöguræðu minni tel ég þennan aðlögunartíma vera sanngjarnan og eðlilegan þannig að þeim sem leyfa reykingar á veitingastöðum sínum núna gefist tími til að aðlagast nýjum reglum að þessu leyti. Margir veitingastaðir eru þegar orðnir reyklausir, þeim fjölgar óðum, og þá geta menn auglýst sig upp að þessu leyti ef forustumenn þeirra vilja, þ.e. framkvæmdastjórar og eigendur, og búið sig undir það að löggjöfin taki gildi. Ég tel eðlilegt að aðlögunartíminn sé þetta langur enda líður tíminn óðfluga.

Virðulegur forseti. Já, hæstv. heilbrigðisráðherra er sanngjarn maður. Það er þannig að Samtök ferðaþjónustunnar báðu í ályktun sinni einmitt um aðlögunartíma til 2007. Ráðherra hefur orðið við því og það er auðvitað mjög gott. Hinu má samt ekki gleyma, að þrýstingur kemur frá samtökum eins og Eflingu þar sem fjöldi starfsmanna á veitingastöðum er innan Eflingar og Matvíss, og bæði þessi félög hafa ályktað með frumvarpinu og vilja sjálfsagt fá það fram sem fyrst vegna hagsmuna þeirra sem vinna þar innan dyra. Maður þarf líka að vera sanngjarn gagnvart þeim. Ég geri svo sem engar athugasemdir við þennan aðlögunartíma en mér finnst samt koma til greina að stytta hann af því að ég tel málið svo gott. Ég vil nýta tækifærið í þessu seinna andsvari til að spyrja hvort það sé ekki rétt skilið, vegna orða sem fallið hafa hér um þessi reykherbergi sem einungis Svíar hafa notast við, ekki hinar þjóðirnar almennt sem hafa tekið upp reykbann, að Samtök ferðaþjónustunnar vilji ekki slík reykherbergi af því að þau telji þau samkeppnishamlandi.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi vonast ég auðvitað til að þetta frumvarp verði samþykkt á vorþinginu og þá er aðlögunartíminn rúmt ár. Tíminn líður svona hratt. Já, það er rétt að eftir þær viðræður sem ég hef átt við veitingamenn og forustu þeirra hafa ekki komið upp óskir um sérstök reykherbergi eða strompa á veitingastöðum. Ég hef ekki heldur lagt það til, m.a. vegna þess.

Frú forseti. Ég ætla á þessum góða degi, deginum þegar Íslendingar sigruðu Rússa á Evrópumótinu í handknattleik, að taka til máls um þetta frumvarp um breytingu á tóbaksvarnalögum. Þótt maður hafi verið ánægður með sigurinn í dag sljákkar í manni þegar maður les það frumvarp sem hér er til umfjöllunar. Ég vil taka fram og viðurkenna strax í upphafi að auðvitað sé ég það í frumvarpinu í sjálfu sér að ásetningurinn með framlagningu þess er góður. Ég tel þó að niðurstaðan sé slæm og að á henni séu miklir annmarkar. Ég hef af þeim ástæðum miklar efasemdir um það. Nú vil ég taka fram að rétt eins og „strákarnir okkar“ sem unnu þennan sigur í dag reyki ég ekki, hef aldrei gert og ætla mér ekki að hefja reykingar. Afstöðu mína til frumvarpsins má ekki túlka þannig að ég mæli reykingum bót. Á þeim hef ég hina mestu skömm. Það er bara þannig. En svo að ég komi að því hvers vegna mér finnst frumvarpið háð annmörkum eru einkum þrjár ástæður fyrir því að ég styð það ekki. Um þær ætla ég að fjalla í ræðu minni, og bið hv. þingmann að vera ekki með grettur framan í mig meðan ég held ræðu mína þótt hann sé ósammála mér. Ég tel í fyrsta lagi að frumvarpið og reglur þess eigi ekki að ná fram að ganga vegna þess að veitingamenn eiga sjálfir að fá að ákveða hvort slíkt reykingabann verði tekið. Í öðru lagi tel ég að vilji menn á annað borð að gripið verði til frekari aðgerða en núgildandi löggjöf gerir ráð fyrir gangi frumvarpið of langt. Í þriðja lagi tel ég að undirbúningur löggjafarinnar, þar með taldar forsendur hennar sem eru sagðar vísindalegar og ég dreg mjög í efa, sé ekki boðlegur. Ég tel að frumvarpið fullnægi engan veginn þeim kröfum sem eðlilegt er að gera um rökstuðning og faglega umfjöllun, sérstaklega þegar um er að ræða reglur sem ætlað er að skerða atvinnufrelsi og ganga að eignar- og umráðarétti manna. Eins og ég sagði áðan er fyrsta atriðið sem ég set út á í þessu frumvarpi það að ég tel að eigendur veitinga- og skemmtistaða eigi sjálfir að fá að ákveða hvort þar eigi að heimila reykingar eða ekki. Við sjáum á heimasíðu Lýðheilsustöðvar að í dag eru í kringum 100 veitinga- og skemmtistaðir reyklausir. Mér er fullkunnugt um að aðalfundur Samtaka ferðaþjónustunnar samþykkti að ganga til viðræðna við stjórnvöld um að allir veitinga- og skemmtistaðir yrðu reyklausir frá og með 1. júní 2007 en ég tel hins vegar að atbeina löggjafans þurfi ekki til að kveða upp úr um slíkt. Ég tel að aðilar að Samtökum ferðaþjónustunnar geti ákveðið það í sínum ranni og það sé miklu eðlilegra en að þetta bann verði tekið upp. Menn verða að finna hjá sjálfum sér ef þeir virkilega hafa áhuga á að grípa til slíkra aðgerða. Ég tel að öðru leyti að ég þurfi ekki að rökstyðja þessa skoðun mína frekar, ég hygg að rökin fyrir þessu atriði liggi í augum uppi og hafi margoft komið fram. Eins og ég sagði tel ég í annan stað að frumvarpið gangi of langt og ég vísa til 1. gr. í því sambandi. Þar er sagt, með leyfi forseta: „Með þjónusturými er í lögum þessum átt við öll húsakynni undir þaki, föstu eða hreyfanlegu, svo og samkomutjöld og sýningartjöld, sem almenningur hefur aðgang að vegna viðskipta og veittrar þjónustu og þátttöku í menningar- og félagsstarfsemi, þar með talin áhorfendasvæði, biðstofur, gestamóttaka, forstofur, gangar, snyrtiherbergi o.fl.“ - Gott og vel með áhorfendasvæðin og slíkt, ég mælist ekki til að menn stundi reykingar á íþróttakappleikjum eða á slíkum stöðum en ég hlýt að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort það sé nauðsynlegt að ganga eins langt og þarna kemur fram. Ég get ekki betur séð af gögnum frumvarpsins og fylgiskjölum en að með lögleiðingu þessa frumvarps göngum við Íslendingar lengra í þessa átt en allar aðrar þjóðir hafa gert. Ég sé ekki ástæðuna fyrir nauðsyn þess. Þegar menn tala um að frumvarpið gangi út á að banna reykingar á veitinga- og skemmtistöðum er það rangnefni. Það sem hér er lagt til er að reykingar verði bannaðar, ekki bara inni á stöðunum heldur jafnframt í öllu næsta nágrenni við þá. Það er nánast þannig að bannað sé að reykja ef veitingastaðurinn er í sjónlínu. Ef hugmyndin er sú að reyna að fá fólk til að hætta að reykja, sem að mínu mati er göfugt markmið, hygg ég að þær reglur sem hér eru lagðar til nái ekki fram því markmiði. Ég trúi ekki að hæstv. heilbrigðisráðherra telji að þetta leiði til þess að menn hætti að reykja. Ég er þvert á móti hræddur um að verði frumvarpið að lögum ýti þetta reykingamönnum miklu frekar inn á heimilin þar sem þeir geta stundað iðju sína. Er það heppilegra fyrirkomulag, hæstv. heilbrigðisráðherra, að reykingamenn reyki ofan í börnin sín frekar en að gera það á opinberum stöðum? Það held ég ekki. Ég hef áhyggjur af því að þessi regla feli í sér þróun sem við viljum ekki sjá. Frú forseti. Í þriðja lagi tel ég að undirbúningur og forsendur frumvarpsins, sem sagðar eru vísindalegar en eru það ekki, fullnægi ekki þeim kröfum sem gera verður um rökstuðning og faglega umfjöllun þegar lagt er til að reglur eins og þessar séu teknar upp í lög. Þetta eru tálmanir og takmarkanir á eignar- og umráðarétti eigenda veitinga- og skemmtistaða yfir eignum sínum, takmarkanir sem eru ekki einungis vafasamar með hliðsjón af eignarrétti og atvinnufrelsi, heldur einnig líklegar til að hafa veruleg áhrif á fjárhagslega afkomu, a.m.k. sumra. Ég verð að segja það svona til að byrja með, varðandi þennan þátt sem ég ætla að fjalla hér um, að það er svolítið sérstakt þegar maður les upphaf athugasemda við frumvarpið. Þar segir, með leyfi forseta: „Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, Jón Kristjánsson, óskaði á árinu 2004 eftir tillögum frá tóbaksvarnaráði og Lýðheilsustöð um endurskoðun þeirra ákvæða tóbaksvarnalaga sem heimila reykingar á afmörkuðum svæðum veitinga- og skemmtistaða.“ - Af hverju var bara leitað til tóbaksvarnaráðs og Lýðheilsustöðvar? Við hverju bjuggust menn þegar þeir leituðu til slíkra aðila um þessi mál, aðila sem hafa verið í fullri vinnu við það að ná þessum markmiðum? Auðvitað gat sú vinna og niðurstaða aldrei orðið hlutlaus. Það er álíka skynsamlegt og að fela vinstri grænum, með fullri virðingu fyrir þeim, að semja hér tillögur um stefnu ríkisstjórnarinnar í stóriðju- og virkjunarmálum. Það mundi leiða til þess að ekkert yrði virkjað, engri stóriðju yrði komið á. Menn í heilbrigðisráðuneytinu fá hér tóbaksvarnaráð og Lýðheilsustöð til að semja þessar tillögur. Það var alveg gefið fyrir fram hverjar niðurstöðurnar yrðu. Þetta frumvarp er, eins og örugglega á eftir að fjalla um á eftir, hið sama og lagt var fram á síðasta þingi af hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, Ástu R. Jóhannesdóttur, Jónínu Bjartmarz og Þuríði Backman með einni efnisbreytingu og hún varðar gildistökuákvæði laganna. Þær breytingar sem hins vegar hafa verið gerðar á frumvarpinu varða fyrst og fremst þá greinargerð sem liggur henni til grundvallar. Ég fór yfir greinargerð þess frumvarps þegar það var lagt fram. Það er heilmikið mál vegna þess að í henni eru 58 tilvísanir í hin ýmsu rit. Það tekur náttúrlega talsverðan tíma að kanna tilvísanir í greinargerðum eins og þessari, einkum þegar þær eru þetta margar. Sá sem ræðst í það verkefni fær fljótt á tilfinninguna að hann hlaupi apríl vegna þess að aftur og aftur er snúið út úr heimildum, orðalag er ónákvæmt, niðurstöður rannsókna oftúlkaðar og mikilvægum fyrirvörum sleppt. Þetta var gert í þingmannafrumvarpinu. Greinargerðin stafar frá Lýðheilsustöð. Ég get svo sem tekið dæmi um það hvernig rangt er farið með í þeirri greinargerð. Í henni er t.d. fullyrt að samkvæmt norskum rannsóknum séu efni úr tóbaksreyk jafnan langt yfir hættumörkum á reyklausum svæðum. Þetta er rangt því að í norsku heimildinni sem vísað er til er minnst á tvær rannsóknir; önnur þeirra sem var gerð var í Tromsö 1999 sýndi að reykefni á reyklausum svæðum fóru ekki yfir viðmiðunarmörk nema í 37% tilvika. Í greinargerðinni er fullyrt að í norskum rannsóknum hafi reykefnin á reyklausum svæðum mælst allt að 56-falt yfir viðmiðunarmörkum en hið rétta er - ég bið menn að taka eftir - að mælingin sem sýndi 56-falt var gerð á reyksvæði en ekki á reyklausu svæði. Þetta er dæmi um hvernig farið var með sannleikann í þessari greinargerð. Í henni segir einnig að sýnt hafi verið fram á að þeim sem verður fyrir tóbaksreyk heima eða í vinnunni sé 40–60% hættara við að fá astma en öðrum. Rannsóknin sem vitnað er til í þessu sambandi í hinu fyrra frumvarpi var um áhrif óbeinna reykinga á astmasjúklinga. Rannsóknin náði eingöngu til þeirra sem voru haldnir sjúkdómnum. Í samantekt er sagt frá helstu niðurstöðum en þar er hvergi minnst á að óbeinar reykingar geti valdið astma, enda var ekkert verið að rannsaka hvort svo væri heldur aðeins hver áhrif óbeinna reykinga væru á þá sem þegar væru haldnir astma. Kannski var ætlunin að vísa í einhverja allt aðra rannsókn, hver veit, en þá er þess að geta að hvorki Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, WHO, né bresku læknasamtökin nefna það einu orði að óbeinar reykingar geti valdið astma hjá fullorðnum. Samt er þessu haldið fram í greinargerð. Þá kem ég að hinu nýja frumvarpi. Sú breyting sem er athyglisverð og var gerð á því þegar það var lagt fram er að greinargerð Lýðheilsustöðvar var tekin út úr meginmáli greinargerðarinnar með frumvarpinu og gerð að fylgiskjali með því. Greinargerð Lýðheilsustöðvar er með öðrum orðum ekki lengur hluti af greinargerðinni. Þegar ég tók saman athugasemdir við fyrri greinargerðina komst ég að því að þar voru hvorki meira né minna en 16 rangfærslur varðandi niðurstöður úr þessum rannsóknum. Ég get ekki betur séð en að ekki hafi staðið steinn yfir steini í umfjöllun Lýðheilsustöðvar. Ég hlýt að túlka það svo að greinargerð Lýðheilsustöðvar hafi verið kippt út úr greinargerðinni þannig að hæstv. ráðherra hafi gripið til þess úrræðis vegna þess að hann hafi ekki lengur treyst sér til að skrifa upp á umfjöllun Lýðheilsustöðvar um heilsufarsleg áhrif frumvarpsins. Þetta eru náttúrlega merkileg viðbrögð vegna þess að heilsufarsleg nauðsyn er ekki einungis aðalréttlæting aðgerðanna, heldur eina réttlætingin. Þær róttæku aðgerðir sem frumvarpið felur í sér að gripið skuli til hljóta að þurfa að byggjast á því að fyrir liggi vönduð hlutlæg úttekt á heilsufarslegri nauðsyn þeirra, úttekt sem sé hafin yfir allan vafa um óvönduð vinnubrögð. Og þau mega alls ekki vera áróðurskennd. Ef við skoðum síðan greinargerð Lýðheilsustöðvar eins og hún er nú í frumvarpinu kemur í ljós að henni hefur bara verið töluvert breytt frá því að frumvarpið var lagt fram í upphaflegri mynd. Það er búið að kippa út ýmsum fullyrðingum, bæta við heimildum og aðrar hafa verið fjarlægðar. Þessa er hins vegar alls ekki getið í greinargerðinni sjálfri frá Lýðheilsustöð og ég hlýt að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvernig á þessu standi. Ég get tekið dæmi um þetta. Ég nefndi áðan norsku rannsóknina. Í fyrri greinargerðinni var fullyrt að mælingar á reyklausum svæðum á veitingastöðum í Noregi hefðu sýnt að reykefnin væru 56-falt yfir viðmiðunarmörkum og þess vegna væri óverjandi að leyfa reykingasvæði. Hið rétta er að mælingin sem um ræðir var gerð á reyksvæði en ekki reyklausu svæði. Núna hefur þessari fullyrðingu einfaldlega verið hent út úr greinargerðinni en þess ekki getið í henni, heldur hún bara lögð skammlaust fram án þess að menn blikni eða bláni. Það sama má segja um þá staðhæfingu að óbeinn tóbaksreykur auki líkur á að fá astma um 40–60% og ég vísaði til áðan. Hún var studd með tilvísun í rannsókn sem varðaði einungis áhrif reyks á astmasjúklinga en fjallaði ekkert um það hvort reykurinn gæti valdið astma. Nú hefur Lýðheilsustöð skipt um heimild án þess að geta þess sérstaklega hvers vegna í ósköpunum það var gert. Í þetta sinn er vísað í ritgerð sem styður fullyrðinguna. Hins vegar er ekki tekið fram að niðurstaðan um 40–60% auknar líkur er aðeins ágiskun sem byggð er á mjög ólíkum niðurstöðum þriggja rannsókna. Sjálfir höfundar þessarar ritgerðar - og takið nú eftir - sjá líka ástæðu til að gera fyrirvara við niðurstöðuna sem Lýðheilsustöð minnist heldur ekkert á. Hvers vegna ekki? Það er vegna þess að Lýðheilsustöð og tóbaksvarnaráð voru búin að ákveða fyrir fram hvaða tillögur þau ætluðu að leggja fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra og þeim var síðan alveg nákvæmlega sama hvernig þau rökstyddu þá niðurstöðu sína. Þau hafa farið rangt með niðurstöður einstakra rannsókna og dregið rangar ályktanir. Þetta eru svo margar rangfærslur sem fram koma í greinargerðinni að ég get ekki farið yfir þær allar í minni stuttu ræðu. Ég mun hins vegar gera það við 2. umr. þótt ég þurfi að standa hér tímunum saman til þess. Það sem er kannski það versta er að fyrir liggur rannsókn, viðamesta rannsóknin á tengslum óbeinna reykinga og lungnakrabbameins sem gerð hefur verið - hún var gerð árið 1998 af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni - og ekkert er vikið að henni í greinargerðinni. Ekki einu orði. Af hverju skyldi það nú vera? Vegna þess að rannsóknin á tengslum óbeinna reykinga og lungnakrabbameins hefur ekki leitt í ljós vísbendingar um að um tengsl sé að ræða. Um þetta birtist frétt í Morgunblaðinu 12. mars 1998 og einnig í The Guardian. Rannsóknin var gerð á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og segir að þetta sé ein umfangsmesta rannsókn sem gerð hefur verið á tengslum óbeinna reykinga og lungnakrabbameins og að sérfræðingar og baráttuhópar hafi beðið eftir henni með óþreyju. Af hverju er ekkert á þetta minnst? Við vitum náttúrlega að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin fór ekki út í þessa rannsókn til að komast að þessari niðurstöðu. Hún ætlaði sér að komast að allt annarri niðurstöðu. Kannski kom á óvart að rannsóknin leiddi í ljós að börn reykingamanna eru ekki í meiri hættu en börn þeirra sem ekki reykja. Það er önnur merkileg niðurstaða í þessari rannsókn. Niðurstöðunum er haldið leyndum vegna þess að þær eru óþægilegar fyrir málstaðinn. En hvers vegna í ósköpunum er ekkert vikið að þessu í greinargerð með frumvarpinu? Þetta er viðamesta rannsóknin sem gerð hefur verið á þessu efni. Ég er ekki að setja mig í eitthvert dómarasæti í þessu máli. Ég er ekki sérfræðingur á þessu sviði, ég vísa bara til þeirra vinnubragða sem ástunduð hafa verið við vinnslu þessa frumvarps og ég tel að séu ekki sæmandi hinu háa Alþingi. Ég tel, frú forseti, að þegar menn leggja í svona leiðangur verði menn að gæta sín á því að misnota ekki vísindin til að þjóna einhverjum pólitískum rétttrúnaði eða áhugamálum sínum. Við þekkjum það, Íslendingar, að ýmis samtök hafa reynt að gera það til að ná fram markmiðum sínum, eins og t.d. þeir sem vilja friða hvalinn. Ég geri þá kröfu þegar menn leggja fram frumvörp eins og þessi sem kveða á um skerðingu á athafnafrelsi og eignarrétti að svona vinnubrögð séu ekki viðhöfð, sérstaklega ekki af opinberum aðila.

Frú forseti. Sú ræða sem hv. þingmaður flutti hér var með ólíkindum. Vísindin eru að hjálpa okkur til að sjá og fá rétta mynd af náttúrunni. Vísindin eiga að gefa okkur rétta mynd af náttúrunni. Það er afskaplega mikilvægt að menn geti treyst þeim rannsóknum og því sem gert er þannig að við vitum hvernig náttúran lítur út og hvernig hlutirnir líta út. Hv. þingmaður sagði dæmi af einni af fjöldamörgum rannsóknum varðandi tengsl astma og reykinga sem hafa verið gerðar bara á astmasjúklingum. Ég hjó eftir því. Ef þetta er rétt sem hv. þingmaður segir stöndum við hér frammi fyrir óskaplega erfiðu vandamáli. Getum við yfirleitt treyst því sem kemur frá ráðuneytum eða vísindamönnum? Ég skora á hv. nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar að kalla til vísindamenn þessa lands þannig að við getum treyst því að það sem er lagt fram sé rétt. Annars erum við á afskaplega hálum ís. Nú hef ég enga ástæðu til að rengja hv. þingmann í þessu. En annaðhvort er það sem hann segir rétt eða það sem ráðuneytið segir. Ég vil bara fá úr því skorið áður en ég get tekið afstöðu til þessa máls, absalútt. Þetta er tilvísun í vísindi og vísindamenn og ég vil að þær upplýsingar séu réttar.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Við verðum að treysta því sem frá ráðuneytinu kemur og frá þeim vísindamönnum svokölluðu sem undirbjuggu þetta lagafrumvarp. Það er rétt sem hv. þingmaður segir. Ég tók það fram að í greinargerð með frumvarpi hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur og fleiri stendur að sýnt hafi verið fram á að þeir sem verða „fyrir tóbaksreyk heima eða í vinnunni séu í 40–60% meiri hættu á að fá astma“ en aðrir. En rannsóknin sem vitnað var til í þessu sambandi var um áhrif óbeinna reykinga á astmasjúklinga sem er allt annað en haldið er fram í greinargerðinni. Þessari athugasemd var síðan komið á framfæri við ráðuneytið áður en ráðherrann lagði málið fram á þingi. Hvað gerðist? Greinargerðin er gerð að fylgiskjali með frumvarpinu. Lýðheilsustöð, sem er höfundur að greinargerðinni, skiptir um heimild án þess að geta þess af hverju það var gert. Og það sem er jafnvel enn alvarlegra er að eftir lagfæringarnar svokölluðu er ekki tekið fram að niðurstaðan um 40–60% auknar líkur sé aðeins ágiskun. Það er heldur ekki tekið fram að höfundar þeirrar ritgerðar sem vísað er til gerðu fyrirvara um niðurstöðuna sem Lýðheilsustöð minnist ekkert á. Hún beitir fullyrðingum þrátt fyrir að höfundarnir sjálfir hafi gert fyrirvara. Það eru þessi vinnubrögð sem ég gagnrýni hér. Ég tel að þetta sé málefnaleg gagnrýni og ég hlýt að krefjast svara frá hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvers vegna var staðið svona að samningu þessa frumvarps og þessarar greinargerðar? Ég er hræddur um að 

Frú forseti. Það er kannski merkileg tilviljun að undanfarnar vikur hef ég lesið í fréttum um óskaplegan skandal hjá kóreskum vísindamanni sem falsaði niðurstöður og hjá norskum vísindamanni sem gerði hið sama. Af hverju eru menn hneykslaðir á þessu? Vegna þess að þessir menn fölsuðu mynd okkar af veröldinni. Þeir fölsuðu mynd okkar af raunveruleikanum og því sem við ætlumst til að vísindamenn geri. Þess vegna endurtek ég að ef minnsti vafi leikur á um þessar niðurstöður og það sem hv. þingmaður nefnir verður hv. heilbrigðis- og trygginganefnd sem ég nú sit í að fá þetta mál til umsagnar og hún verður að fá færustu vísindamenn innan lands og utan til að staðfesta það sem hér er rætt um, eða hafna því, þannig að við setjum ekki lög á grundvelli rangra upplýsinga.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að hv. heilbrigðis- og trygginganefnd taki þessi mál til alvarlegrar skoðunar. Þetta eru ekki einu rangfærslurnar í þessari greinargerð. Þetta er ekki í eina skiptið sem farið er mjög frjálslega með staðreyndir og niðurstöður rannsókna. Þetta eru náttúrlega atriði sem þeir sem semja þetta frumvarp verða að svara fyrir. Það er ábyrgðarhluti að halda fram röngum upplýsingum í greinargerð til að ná fram markmiðum sínum. Það er ekki síður athyglisvert og ámælisvert að víkja ekki að rannsóknum sem leiða til annarra niðurstaðna, eins og þessari niðurstöðu frá 1998, viðamestu rannsókninni á þessu sviði. Af hverju í ósköpunum er ekki vísað til hennar í þessari umfjöllun? Ég held að hv. þingmaður sem á sæti í heilbrigðis- og trygginganefnd ætti að spyrja þá sem til svara verða 

Frú forseti. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson notaði lungann af tíma sínum í þessum ræðustóli til að gagnrýna vinnubrögð ráðuneytisins við frumvarpið, eins og hann kallaði það, og greinargerð Lýðheilsustöðvar, m.a. að ekki hefði verið rétt vísað til heimilda eða að niðurstöður tiltekinna rannsókna hefðu ekki verið rétt greindar. Það sem mér leikur forvitni á að vita er hvort hv. þingmaður efist í sjálfu sér um skaðsemi reykinga, hvort sem er beinna eða óbeinna, minnug þess að meginefni frumvarpsins er jú vinnuverndarsjónarmið, með tilliti til þeirra sem þurfa að vinna við og þola afleiðingar óbeinna reykinga. Byggja athugasemdir hans líka og andstaða við frumvarpið á því að hann rengi, í bága við allar upplýsingar sem við höfum frá heilbrigðisstarfsmönnum og heilbrigðisvísindum almennt, að óbeinar reykingar geti haft skaðleg heilsufarsleg áhrif?

Frú forseti. Ég efast ekkert um skaðsemi reykinga. Það hvarflar ekki að mér að efast um að reykingar séu heilsuspillandi, og reyki sjálfur ekki. Ástæðan fyrir því að ég kem hingað upp og vek athygli á þeim vinnubrögðum sem viðhöfð hafa verið er að þau ganga gjörsamlega fram af mér. Hins vegar er það þannig að þeir vísindamenn sem stóðu að rannsókninni á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar setja ákveðna fyrirvara við tengsl lungnakrabbameins og óbeinna reykinga. Það kemur fram í þessari rannsókn sem ég er með hérna. Ég hlýt að furða mig á því hvers vegna í ósköpunum heilbrigðisráðuneytið og Lýðheilsustöð víkja ekki að þessari rannsókn í greinargerð. Hvorki í greinargerð Lýðheilsustöðvar né þeirri sem fylgir frumvarpinu er vikið að henni. Þó svo að menn hafi reynt að stinga þessari rannsókn undir stól er það engin afsökun og getur aldrei verið vegna þess að af henni hafa verið fluttar fréttir og ég veit ekki betur en að ráðuneytisstjórinn í heilbrigðisráðuneytinu sé einn af framkvæmdastjórum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Okkar helstu svokölluðu sérfræðingum á þessu sviði átti að vera vel kunnugt um að þessi rannsókn lægi fyrir. Þetta er bara svona. Ég endurspegla það sem kemur fram í rannsókn á þessu máli. Þetta varðar ekkert mína skoðun. Ég held því ekkert fram prívat og persónulega, enda hef ég enga þekkingu á því hvort afleiðingarnar séu þær sem segir í greinargerð Lýðheilsustöðvar. 

Frú forseti. Hv. þingmaður hefur kveðið upp úr með að hann dregur í rauninni ekki í efa niðurstöður stærsta hluta þeirra rannsókna sem gerðar hafa verið á skaðsemi óbeinna reykinga.  Þrátt fyrir að benda megi á eina tiltekna rannsókn, eina tiltekna heimild sem frumvarpið nefnir, tel ég ekki að ekki sé rétt greint frá niðurstöðum rannsókna. Úr því að bent er á eina rannsókn sem ekki er getið í frumvarpinu minni ég á að í greinargerð með þessu frumvarpi er fjöldinn allur af öðrum heimildum sem ekki hafa verið dregnar í efa og allar ber að sama brunni.

Frú forseti. Ég ætla að biðja hv. þingmann að draga ekki of víðtækar ályktanir af því sem ég segi. Ég var bara að undirstrika að niðurstaða viðamestu rannsóknar um tengsl lungnakrabbameins og óbeinna reykinga er í andstöðu við þær rannsóknir sem tilteknar eru í greinargerð með frumvarpinu. Það er ekki samhljómur með henni og ýmsum fullyrðingum sem fram koma í frumvarpinu. Ég hlýt að spyrja hv. þingmann að því - hún getur komið svarinu að í andsvari eða ræðu sinni - hvort hún sé sátt við þær fullyrðingar sem fram koma í bæði greinargerð Lýðheilsustöðvar og greinargerð með frumvarpinu. Kviknar ekki á einhverjum viðvörunarbjöllum af þeim dæmum sem ég hef hér nefnt og hvernig haldið hefur verið á málum 

Frú forseti. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hefur ítrekað rætt hér eina rannsókn frá 1998. Þá finnst mér merkilegt að hann hafi ekki dregið fram í umræðu um þá rannsókn fréttatilkynningu sem WHO, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, sá sig knúna til að senda út. Tóbaksiðnaðarfyrirtæki notaði ásamt andstæðingum tóbaksvarna þessa rannsókn ítrekað í þeirri viðleitni sinni að grafa undan tóbaksvörnum, sérstaklega aðgerðum tengdum reyklausum veitinga- og skemmtistöðum. Ég vil, með leyfi forseta, vitna hér í fréttatilkynninguna sem ég bið þingmanninn að kynna sér. Þar kemur fram að rannsóknirnar hefðu verið rangtúlkaðar og að þarna hefði einmitt komið fram að líkur á lungnakrabbameini ykjust um 16% hjá reyklausum ef makar þeirra reyktu og að ætla mætti að aukningin væri um 17% hjá þeim sem búa við óbeinar reykingar á vinnustað. Ef ég vitna hér síðar í fréttatilkynninguna er haft eftir forstjóra krabbameinsrannsóknastofnunar WHO að þau séu stolt af þeim vísindalegu rannsóknum sem þessi stofnun hafi staðið að og hafi miklar áhyggjur af röngum og villandi yfirlýsingum sem nýlega hafi komið fram í fjölmiðlum. Það var einmitt engin tilviljun að þessar röngu upplýsingar og ályktanir sem dregnar voru af rannsókninni voru dregnar fram í umræðum fyrir reyklausa daginn í Bretlandi og um það leyti sem áformað var að gefa út skýrslu bresku vísindanefndarinnar um tóbak og áhrif þess á heilbrigði. Mér finnst rétt, úr því að svo mikið er búið er að vitna í þessa rannsókn, að þetta sé þá dregið hér fram því að þvert á móti bar niðurstöður þessarar rannsóknar að sama brunni og allar aðrar rannsóknir sem vitnað hefur verið til í umræðunni og í greinargerðinni með frumvarpinu.

Frú forseti. Ég skora á hv. heilbrigðisnefnd að fá bara tölfræðing til fundar við nefndina til að fara yfir niðurstöður þessarar rannsóknar. Við vitum hvernig svona rannsóknir eru, tilteknir kvarðar eru lagðir til grundvallar um það hvort einhver tiltekin áhætta sé af afleiðingum við tilteknar aðstæður, í þessu tilviki óbeinar reykingar og lungnakrabbamein. Hver var niðurstaðan af þessari rannsókn? Hún var sú að áhættufaktorinn var 1,2 en öryggisbilið fór niður fyrir 1 sem þýðir að í einhverjum tilvikum var aukin áhætta en í einhverjum tilvikum voru áhrifin engin, eða þveröfug. Þetta stendur allt hérna í rannsókninni. Ég hef leitað til tölfræðinga til að fá þá til að skýra þetta út fyrir mér, og þetta er alveg kristaltært. Þetta er málið við þessa WHO-rannsókn. Þetta kemur reyndar fram í niðurstöðu á bls. 1. Ég hlýt að vekja athygli á því að hv. þingmaður, sem jafnframt er aðstoðarmaður heilbrigðisráðherra, nefnir að ég hafi dregið fram einhverja eina rannsókn. Við erum ekkert að tala um bara einhverja rannsókn sem gerð var úti í bæ. Við erum að tala um rannsókn sem er sú viðamesta sem gerð hefur verið á þessu sviði og er gerð af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Hins vegar var reynt að stinga henni undir stól vegna þess að niðurstöður hennar voru ekki í samræmi við væntingar þeirra sem að henni stóðu. Ef fjölmiðlamenn og blaðamenn hefðu ekki komist á snoðir um hana vissum við ekki um hana og værum ekki að ræða hana hér. Það er nú kannski í samræmi við þann málflutning sem 

Virðulegi forseti. Ég mundi sannarlega fagna því að heilbrigðis- og tryggingamálanefnd færi yfir þá greinargerð sem liggur fyrir, sem hún að sjálfsögðu mun gera, og vonandi fær þetta mál þinglega meðferð. Ég er viss um að fulltrúar allra heilbrigðisstétta, landlæknir, Lýðheilsustöð, helstu sérfræðingar okkar á þessu sviði og tölfræðingar ef með þarf, eru tilbúnir til að koma á fundinn og meta þær fjölmörgu rannsóknir sem fyrir liggja. Ég held að mönnum geti borið saman um það, þegar litið er á allar rannsóknir samanteknar, að öll rök hníga að því og niðurstöður benda til þess að óbeinar reykingar hafi skaðleg áhrif. Það er auðvitað meginmálið.

Frú forseti. Það er gott að hv. þingmaður ætlar að mælast til þess að fengnir verði sérfræðingar til nefndarinnar til að fara yfir málið. En ég minni aftur á að þetta er viðamesta rannsóknin sem gerð hefur verið á þessum hlutum. Það er ekki hægt að koma hér upp og segja: Já, en það er fullt af öðrum rannsóknum sem sýna allt annað. Þetta er viðamesta rannsóknin. Hún stóð í tíu ár og var gerð í sjö Evrópulöndum, Bretlandi, Frakklandi, Þýskalandi, Ítalíu, Portúgal, Spáni og Svíþjóð, og náði til 650 sjúklinga og 1.500 einstaklinga. Ég hlýt að spyrja: Það hlýtur að vekja athygli og tortryggni að í greinargerð Lýðheilsustöðvar eru 74 neðanmálsgreinar, vísað er í 74 skrif um þessi mál en af hverju í ósköpunum 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þetta þingmál, um breytingu á lögum nr. 6/2002, um tóbaksvarnir, er komið fram. Eins og fram hefur komið í umræðunni var ég einn af meðflutningsmönnum hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur þegar málið var lagt fram á síðasta þingi og er ég mikill fylgismaður þess að þessar lagabreytingar nái fram að ganga. Eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra eru markmiðin vinnuverndarsjónarmið, einnig að minnka reykingar og að sjálfsögðu að forðast óbeinar reykingar. Þó svo að endurbætt greinargerð komi með þessu frumvarpi finnst mér engin ástæða til að nota það sem einhver rök gegn málinu. Það sýnir bara að verið er að bæta vinnubrögðin og ég fagna því. Ástæðulaust er að gera málið eitthvað tortryggilegt hvað það varðar, sérstaklega af fólki sem er sannfært um og efast ekki um að reykingar séu skaðsamar, eins og hv. þingmaður sem talaði á undan mér sem reyndi að finna málinu allt til foráttu þrátt fyrir að vera sannfærður um að reykingar og óbeinar reykingar séu skaðlegar. Auðvitað vitum við, og það sýnir sig í öllum þeim 74 tilvísunum sem eru með frumvarpinu, að fjöldi rannsókna hefur sýnt fram á það og komið fram með mjög alvarlegar upplýsingar um það hve óbeinar reykingar eru skaðlegar heilsu þeirra sem fyrir þeim verða. Þær eru hættulegri heilsunni en reykingar eru reykingamanninum sjálfum. Í ljósi þess er óviðunandi að starfsmenn veitinga- og skemmtistaða líði vegna óbeinna reykinga því að þeir eru ein fárra stétta sem ekki fær vernd í tóbakslögunum og vinnuverndarlögunum eins og þau eru í dag. Þetta starfsfólk býr við það í vinnu sinni að anda að sér reykmenguðu lofti þótt það sé sannað að það valdi óþægindum, sjúkdómum og jafnvel dauðsföllum. Rannsóknir sýna að fólk sem vinnur á vínveitingabar en reykir ekki er með svipaða þéttni nikótíns í blóði og fólk sem reykir daglega. Ef skoðaðar eru rannsóknir þar sem könnuð hafa verið tengsl lungnakrabbameins og þess að vinna á veitinga- og skemmistað kemur í ljós að fólk sem vinnur á veitingahúsum er í allt að 50% meiri hættu á að fá lungnakrabbamein en aðrir. Ófædd börn verða fyrir óbeinum reykingum ef reykt er umhverfis þungaða móður og eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu og hefur reyndar komið mjög fram í umræðunni um þessi mál eru afleiðingarnar lítil fæðingarþyngd og fyrirburafæðing, sem er mun algengari ef móðir hefur orðið fyrir óbeinum reykingum á meðgöngu og hættan eykst eftir því sem óbeinu reykingarnar eru meiri. Einnig hefur verið bent á að vöggudauði sé algengari ef barn verður fyrir óbeinum reykingum. Þess vegna fagna ég því að við getum snúið hér vörn í sókn og barist gegn þessum afleiðingum, sem vitað er að eru af óbeinum reykingum, með því að samþykkja þetta þingmál. Í tóbaksreyk eru nokkur þúsund efni og efnasambönd. Uppruni þeirra er margvíslegur. Þetta eru efni úr tóbaksjurtinni sjálfri, efni notuð við ræktun hennar, t.d. skordýraeitursleifar, efni notuð við vinnslu plöntunnar, t.d. klórsambönd, og efni notuð til að auka fíknaráhrif nikótíns, t.d. ammoníak. Fjölmörg þessara efna eru hættuleg heilsu manna, þar á meðal eru tugir krabbameinsvaldandi efna. Þegar sígaretta eða annað tóbak brennur verða til tvær tegundir reyks, annars vegar reykurinn sem reykingamenn sjúga að sér, kallað meginreykur, og hins vegar reykurinn sem myndast þegar tóbakið brennur sjálft, hliðarreykur. Reykurinn sem reykingamenn sjúga að sér verður til við tiltölulega fullkominn bruna, eða yfir 600°C og inniheldur minna af skaðlegum efnum fyrir vikið. Reykurinn sem myndast þegar tóbakið brennur sjálft myndast hins vegar við ófullkominn bruna svokallaðan, eða u.þ.b. 350°C, og inniheldur því meira af skaðlegum efnum. Meiri hluti hverrar sígarettu brennur upp án sogs og myndar hættulegri reykinn. Reykmengun sem myndast þar sem reykt er innan húss, t.d. á veitinga- og skemmtistöðum, verður því til að meiri hluta úr hinum hættulegri hliðarreyk. Ég tel að við verðum að hafa þetta í huga og það er alls ekki viðunandi að við bjóðum fólki sem starfar á veitingahúsum upp á það að vinna við þessar aðstæður. Fyrir utan það tel ég persónulega ekki heldur boðlegt að gestir á veitingahúsum þurfi að búa við þessa loftmengun og þessi hættulegu efni inni á veitingastað ef menn ætla að fá sér veitingar þar. Við höfum verið í fararbroddi í heiminum í lagasetningu á forvörnum á sviði tóbaksvarna og höfum gott orð á okkur víða um lönd vegna þess og litið hefur verið til okkar hvað varðar tóbaksvarnir. Því tel ég tímabært, og það fyrir þó nokkru síðan, að við förum að dæmi þeirra þjóða sem þegar hafa bannað reykingar á veitingastöðum. Eins og kemur reyndar fram í þingskjalinu er talið upp hvaða þjóðir hafa þegar bannað reykingar á þennan hátt. Fyrstir voru Bandaríkjamenn eða Kaliforníuríki árið 1994, síðan kom New York-borg í kjölfarið og lögin þar tóku gildi í mars 2003. Kanadamenn hafa farið sömu leið og víða í Kanada hefur algerlega verið bannað að reykja á veitinga- og skemmtistöðum. Írar og Norðmenn hafa bannað reykingar á veitinga- og skemmtistöðum hjá sér. Sömuleiðis hafa menn einnig tekið á því að ekki sé reykt beint fyrir utan hús, t.d. í Noregi. Tel ég það vera til mikillar fyrirmyndar hvernig menn hafa staðið að þessum málum þar. Svíar hafa einnig bannað reykingar í öllum húsakynnum þar sem matur og drykkur er framreiddur. Þeir hafa reyndar komið á reykherbergjum þar sem menn geta staðið undir reykháfi og reykt upp í hann. Ég verð að segja að mér finnst það ömurleg sjón að sjá reykingafólk standa undir þessum reykháfum til að reykja, aflokað eins og dýr í búrum. Ég verð að segja eins og er að mér finnst þetta frumvarp löngu tímabært. Mig langar aðeins að nefna í sambandi við þessa umræðu að í þingskjalinu er umsögn um frumvarpið frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins þar sem segir að megintilgangur þess sé að afnema undanþágur sem nú eru í 2. mgr. 9. gr. laga um tóbaksvarnir. Síðan segir: „Ekki verður séð að frumvarpið hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs verði það óbreytt að lögum.“ Ég er alveg sannfærð um að ef þetta frumvarp verður að lögum muni það til langs tíma frekar hafa jákvæð áhrif á útgjöld ríkissjóðs heldur en hitt, því það mun án efa minnka útgjöld heilbrigðiskerfisins vegna hinna ýmsu sjúkdóma sem reykingar og óbeinar reykingar valda. Við vitum að það er ekki bara lungnakrabbamein eins og mikið var gert úr hér. Miklu fleiri sjúkdómar eru afleiðing óbeinna reykinga, t.d. hjarta- og æðasjúkdómar, ýmis einkenni hjartasjúkdóma verða verri. Hjá astmasjúklingum verða astmaköstin oftar, berkjubólga versnar, heilablóðfall getur verið afleiðing af óbeinum reykingum. Það eru áhrifin á meðgöngu barna, eins og ég benti á áðan, og ýmis áhrif á börn eins og eyrnabólgur, sýkingar í öndunarfærum, astmaköst hjá þeim börnum sem eru með astma o.s.frv. Síðan er náttúrlega eins og við vitum öndunarerfiðleikar, ógleði, óþægindi í öndunarfærum, höfuðverkur, hósti, sviði í augum o.s.frv. Ég starfaði í allmörg ár á skemmtistað þar sem var mikið reykt og það var mikil vanlíðan eftir þá vinnu þegar maður kom heim á kvöldin. Ég reykti ekki sjálf en þurfti að búa við óbeinar reykingar í vinnunni. Sama átti auðvitað við þegar reykingar voru leyfðar í flugvélum, í því lokaða rými. Það hafði veruleg áhrif á þá sem ferðuðust og þá sem unnu við það. Að maður tali nú ekki um reykingar í langferðabifreiðum sem urðu þess yfirleitt valdandi að fólk varð bílveikt, börn urðu veik o.s.frv. Sem betur fer er búið að banna allt slíkt. Þetta er bara gamaldags og á auðvitað alls ekki að líðast. Varðandi alla þá gagnrýni sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson var með áðan, þá furða ég mig á málflutningi hans og velti fyrir mér hvað honum gangi til með að gera þau rök sem koma fram í greinargerðinni tortryggileg vegna einhverra tilvísana sem ekki gangi upp. Langflestar rannsóknir sýna fram á skaðsemi reykinga, sem þingmaðurinn efaðist reyndar ekkert um sjálfur. Ég get því ekki séð annað en að þetta sé hið besta mál. Ég mun koma að vinnu þess í heilbrigðis- og trygginganefnd og auðvitað köllum við alla til sem þarf að kalla til. Ég ætla ekki að verja þá sem falsa niðurstöður, enda finnst mér þetta mál ekki snúast um það. Við sem höfum verið að kynna okkur þessi mál, um tóbaksreykingarnar og þessa lagasetningu til að minnka áhrif reykinga og koma í veg fyrir reykingar, vitum að tóbaksfyrirtækin hafa beitt öllum brögðum til að koma áróðri sínum á framfæri og eru með fjölda manns í vinnu við það. Maður hefur séð hvernig þeir hafa beitt sér t.d. í þriðja heiminum, núna þegar hinar upplýstari þjóðir eins og vestrænu löndin hafa gert sér grein fyrir hversu skaðsemi reykinga er mikil þá hafa þeir beint markaðssetningu sinni á önnur mið. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu mína lengri. Ég er mjög mikill fylgismaður þessarar lagabreytingar og mun auðvitað leggja mitt af mörkum til að hún nái fram að ganga, sem ég vona að verði. Ég vil að við Íslendingar verðum á sama róli og Norðurlandabúar hvað þetta varðar og treysti því að reykingabannið á veitingastöðum verði orðið að veruleika ekki seinna en 1. júní 2007 eins og getið í frumvarpinu en hefði gjarnan viljað sjá þessa lagabreytingu verða fyrr.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um tóbaksvarnir. Í frumvarpinu er lagt til að 2. mgr. 9. gr. laganna verði felld úr gildi eða felld úr lögunum. En 9. g. laganna tilheyrir III. kafla laganna um takmörkun á tóbaksreykingum. Í 1. mgr. 9. gr. er kveðið á um að tóbaksreykingar séu óheimilar í þjónusturými stofnana, fyrirtækja og félagasamtaka svo sem á veitinga- og skemmtistöðum og þar sem menningar- og félagsstarfsemi fer fram, þar með talið íþrótta- og tómstundastarf. 2. mgr. 9. gr. er undanþága frá hinni almennu reglu um bann við reykingum í almennu rými þar sem fólk er að störfum eða í frístundatilgangi. Undanþágan felur í sér að reykingar eru heimilaðar á veitinga- og skemmtistöðum að uppfylltum ákveðnum skilyrðum um afmörkun svæðis og loftræstingu. Í frumvarpinu er lagt til að þessi undanþága falli út og reykingar á veitinga- og skemmtistöðum verði óheimilaðar. Það verður að segjast eins og er að það hefur reynst afar erfitt að framfylgja þessu undanþáguákvæði um reykingar á veitinga- og skemmtistöðum. Frumvarp álíka efnis var lagt fram á síðasta löggjafarþingi en þá var fyrsti flutningsmaður hv. þingmaður Siv Friðleifsdóttir. Það var ekki afgreitt en fékk mikla umræðu í samfélaginu og sýndist sitt hverjum. Helsta gagnrýnin sneri að því að með því að fella þetta ákvæði út væri verið að skerða ákvörðunarrétt eigenda veitinga- og skemmtistaða varðandi nýtingu á húsnæði sínu. Mér var boðið að vera með á því frumvarpi sem hv. þingmaður Siv Friðleifsdóttir lagði fram á síðasta þingi, en ég þekktist það ekki þrátt fyrir að ég teldi fullgild heilbrigðisfræðileg rök fyrir því að ganga þetta skref. Ég taldi að veitingamenn, en það var mín afstaða, ættu að hafa ákveðið frumkvæði í þessum efnum og það hefur nú gerst. Nú liggur fyrir hver afstaða Samtaka ferðaþjónustunnar til málsins er en innan þeirra raða eru eigendur veitinga- og skemmtistaða. Í ályktun aðalfundar Samtaka ferðaþjónustunnar sem haldinn var 7. apríl 2005, um reykingabann á veitingastöðum, segir m.a. eftirfarandi, með leyfi forseta: „Aðalfundur Samtaka ferðaþjónustunnar haldinn 7. apríl 2005 samþykkir að ganga til viðræðna við stjórnvöld um að reykingar verði bannaðar á veitinga- og skemmtistöðum frá og með 1. júní 2007. Miklar breytingar hafa orðið síðustu árin á reykingavenjum fólks og tillitssemi aukist að mun. Hótel- og veitingamenn innan samtakanna hafa í fjölmörg ár unnið að því að reyklausum svæðum sé fjölgað og er svo komið að tugir veitingastaða eru alveg reyklausir og fjölmargir staðir til viðbótar leyfa ekki reykingar í matsölum. Miklar umræður hafa verið síðustu árin um starfsumhverfi þeirra sem vinna í reykmettuðu lofti og hafa nokkur lönd þess vegna bannað reykingar á veitingastöðum sem og öðrum vinnustöðum og önnur eru að íhuga það. Veitingamenn leggja ríka áherslu á að breytingar sem gerðar verða á lögum um tóbaksvarnir vegna þessa verði gerðar í samstarfi við greinina.“ Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér frá forsvarsmönnum samtakanna eru þau mjög fylgjandi því að þessi tillaga nái fram að ganga og þeir telja styrk í því að slíkt bann hafi stoð í lögum. Það er því ljóst að þessar breytingar á lögum um tóbaksvarnir eru gerðar í fullri þökk samtaka eigenda veitinga- og gistihúsa. Þessi afdráttarlausa afstaða veitingamanna sjálfra bendir ekki til að þeir hafi miklar áhyggjur af því að með samþykkt frumvarpsins sé vegið að eignarrétti þeirra eða umræðurétti yfir eigum þeirra, né að bann við reykingum á veitinga- og skemmtistöðum ógni afkomu þeirra. Á það má benda að reynsla annarra þjóða bendir til að ótti manna um að aðsókn að veitinga- og skemmtistöðum minnki í kjölfar slíks banns, virðist vera ástæðulaus. Virðulegi forseti. Markmið frumvarpsins er vinnuvernd starfsmanna með vísan til gildandi vinnuverndarlaga og tóbaksvarnarlaga og vernd almennings með vísan til hratt vaxandi fjölda vísindalegra sannana fyrir því að óbeinar reykingar valdi heilsuskaða og dauðsföllum. Ég get í raun orðað afstöðu mína til frumvarpsins með tilvísun í alkunna afstöðu frjálshyggjumanna sem er, að fólk hefur frelsi til athafna, að því marki að það skaði ekki aðra. Í bókstaflegri merkingu í þessu samhengi nær frelsi fólks til reykinga að nefi þeirra sem er í umhverfi þess sem reykir. Þessi afstaða byggist fyrst og fremst á því að ég tel vera óyggjandi sannanir fyrir því að óbeinar reykingar leiði til skaða hjá öðrum. Fyrir því liggja margar rannsóknir sem m.a. er gerð grein fyrir í fylgiskjali með frumvarpinu. Það liggur fyrir að sígarettur innihalda mörg eiturefni sem losuð eru við reykingar. Þessi eiturefni berast ekki einungis í reykingamanninn sjálfan, heldur einnig til þeirra sem eru í nánasta umhverfi hans. Á heimasíðu Krabbameinsfélags Íslands sem ég kíkti á í dag var fyrir helgina sett inn frétt þess efnis að Kaliforníufylki hefði nýlega skilgreint sígarettureyk sem eiturefni í umhverfi í flokki með dísilgufu. Og það segir nú nokkuð til um alvarleika þess sem þeir telja sígarettureyk vera. Allir sem hafa verið í umhverfi þar sem reykingar eru viðhafðar hafa upplifað ertingu í augum, höfuðverk, hósta, særindi í hálsi og í alvarlegri tilvikum, svima og ógleði. Ég hygg að allir geti tekið undir þessa lýsingu. Jafnframt benda rannsóknir til að fullorðnir einstaklingar með astma finni fyrir aukinni andnauð þegar þeir eru í reykumhverfi. Hjartveikir geta fundið fyrir einkennum súrefnisskorts sem lýsir sér í minnkaðri súrefnismettun í blóði. Þá hefur verið sýnt fram á langtímaáhrif af óbeinum reykingum á heilsu fólks sem ef til vill er óþarfi að fara nánar í, svo alkunn er skaðsemi óbeinna reykinga. Þó vil ég benda á að vísindanefnd um reykingar og heilsu sem skipuð var af bresku ríkisstjórninni og falið var að taka saman yfirlit yfir rannsóknarniðurstöðurs á þessu sviði, komst að þeirri niðurstöðu að fólk sem ekki reykir en lifir í reykumhverfi, er í 25% meiri hættu að fá lungnakrabba og hjartasjúkdóma, auk þess sem auknar líkur eru á vöggudauða, öndunarsjúkdómum, sýkingum í miðeyra og astmatilvikum hjá börnum. Þessar niðurstöður nefndar sem skipuð var af bresku ríkisstjórninni hafa verið staðfestar af öðrum rannsóknaraðilum eftir að skýrsla nefndarinnar var gefin út. Virðulegi forseti. Í fræðslupistli á vegum Krabbameinsfélags Reykjavíkur og tóbaksvarnarnefndar, segir t.d. eftirfarandi um skaðsemi reykinga, með leyfi forseta: „Fjölmargar rannsóknir sýna fram á að óbeinar reykingar eru þekkt orsök lungnaskemmda og lungnakrabba hjá þeim sem ekki reykja og eru að öðru leyti með heilbrigð og eðlileg lungu. Þetta gerist til dæmis ef maki reykir eða ef fólk neyðist atvinnu sinnar vegna til að starfa í reykmettuðu umhverfi. Hvað varðar lungnakrabba er áhætta þeirra sem þurfa að þola óbeinar reykingar 30% meiri en þeirra sem anda að sér reyklausu lofti. Í mörgum könnunum er staðfest að því fleiri sígarettur sem makinn reykir daglega þeim mun meiri líkur eru á því að sá sem ekki reykir fái lungnakrabbamein. Bandarísk könnun sýnir fram á að reyklausir starfsmenn veitingahúsa eiga um 50% meiri líkur á að fá lungnakrabbamein en þeir sem ekki reykja og vinna í reyklausu umhverfi. Óbeinar reykingar eru þriðja algengasta þekkta orsök lungnakrabbameins. Í skýrslu landlæknis Bandaríkjanna um óbeinar reykingar er einfaldlega komist að eftirfarandi niðurstöðu: Óbeinar reykingar eru orsök sjúkdóma, þar á meðal lungnakrabbameina, hjá heilbrigðum einstaklingum sem ekki reykja.“ Kristján Sigurðsson, yfirlæknir hjá Krabbameinsfélagi Íslands, segir m.a. í grein í Morgunblaðinu í mars á síðasta ári um reykingar á veitingastöðum, með leyfi forseta: „Umræðan hér á landi snýst nú um skaðsemi óbeinna reykinga á veitingastöðum. Í því sambandi má benda á að nýjar rannsóknir gefa til kynna að fjögurra klukkustunda dvöl á reykmettuðu veitingahúsi hefur svipuð áhrif og óbeinar reykingar í heimahúsi í heilan mánuð. Vekur þetta óhjákvæmilega upp spurningar um heilsu þeirra sem vinna að staðaldri við slíkar aðstæður og eru niðurstöðurnar í hrópandi mótsögn við þá aðila sem telja þessa áhættu óverulega.“ Til að setja þessar upplýsingar í samhengi við okkar umhverfi þá rifjaði ég upp í morgun að hinn vinsæli söngvari Haukur Morthens, benti á í viðtali stuttu fyrir andlát sitt að hann, maðurinn sem hafði aldrei reykt, var dauðvona af völdum lungnakrabbameins. Hann tengdi sjúkdóminn við það reykmettaða loft sem hann starfaði í árum saman við söngskemmtanir. Árið 1996 birtist minningargrein eftir Ómar Ragnarsson, fréttamann, um tónlistarmanninn Svavar Gests, þar sem hann benti á að á skömmum tíma hefðu fimm hljómlistarmenn látist af völdum þeirrar tegundar krabbameins sem í miklum meiri hluta tilfella er talið að megi rekja til reykinga, beinna eða óbeinna. Þetta voru hljómlistarmennirnir Stefán Jóhannsson, Haukur Morthens, Ingimar Eydal og hjónin Svavar Gests og Ellý Vilhjálms. Ekkert þeirra reykti en öll eiga það sammerkt að hafa unnið í reykjarsvælu skemmtistaða í áratugi. Ég hafði í síðustu viku samband við dr. Hólmfríði Gunnarsdóttur, sem stundar m.a. rannsóknir á atvinnutengdum sjúkdómum hjá Vinnueftirliti ríkisins, til að leita upplýsinga hjá henni varðandi tengsl óbeinna reykinga og krabbameins, sérstaklega hjá þeim sem vinna á veitinga- og skemmtistöðum. Í svari hennar kom fram að enginn minnsti vafi væri meðal vísindamanna á að sterk tengsl eru milli reykinga og ýmissa krabbameina, svo sem krabbameina í öndunarfærum og blöðru. Þetta hefði verið bent á í fjölmörgum rannsóknum. Óbeinar reykingar eru einnig gífurlega hættulegar að hennar mati. Með beinni tilvitnun í hana í tölvupósti til mín sagði hún m.a.: „Þarna er enginn minnsti vafi og varla unnt að trúa því að einhverjir haldi öðru fram.“ Hólmfríður sendi mér tilvísun í stóra rannsókn sem gerð var með þátttöku allra Norðurlandaþjóðanna nema Íslendinga og birtist á árinu 1999, sem staðfesta marktækt aukna hættu þjóna og barþjóna að fá krabbamein sem tengja má reykingum í atvinnuumhverfi þeirra. Eins og kemur fram í fylgiskjali með frumvarpinu hefur þróun í þá veru að banna reykingar á almannafæri og þar með á veitinga- og skemmtistöðum, verið hröð á síðustu árum. Mikil viðhorfsbreyting hefur verið meðal almennings víða um veröld gagnvart reykingum og umburðarlyndi gagnvart þeim minnkar, fyrst og fremst vegna aukinnar þekkingar fólks á skaðsemi óbeinna reykinga. Nú hafa jafnólíkar þjóðir sem Írar og Ítalir lögfest ákvæði um bann við reykingum á veitingastöðum og fregnir benda til að bannið hafi gengið eftir. Eitt af markmiðum með því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar er að hafa áhrif á reykingar Íslendinga. Það er ekki nokkur vafi á því að þeim sem reykja mun fækka eftir að þetta frumvarp verður að lögum. Það sýnir reynsla frá öðrum löndum. Það eitt og sér er ákjósanleg niðurstaða enda er heilbrigðiskostnaður ríkisins af völdum reykinga verulegur þó vissulega vegi tekjur hins opinbera af sölu á tóbaki að einhverju leyti á móti. Á það má benda að reykingamönnum hér á landi hefur fækkað á síðustu árum og nú er það svo að á árinu 1985 voru 31% kvenna sem reyktu. Árið 1995 er það komið niður í 27% og árið 2005 er það komið niður í 19%. Varðandi karla voru daglegar reykingar karla á árinu 1985 36%, rúmur þriðjungur, var komið niður í 27% árið 1995, og niður í 22% árið 2005. Ég held að það sé alveg ljóst að þessi vani er á undanhaldi og það er mikill minni hluti þjóðarinnar sem reykir að staðaldri. Það má ljóst vera af orðum mínum nú að ég fagna því að þetta frumvarp er komið fram og ég styð það. Þeim fyrirvörum sem ég hafði á frumvarpinu fyrir ári síðan varðandi afstöðu veitingamanna, hefur núna verið aflétt en ég taldi að það væri mjög mikilvægt að þeir væru samþykkir því að fara þessa leið þannig að ekki kæmi þungi í umræðuna yfir að verið væri að taka af þeim yfirráðarétt yfir eignum þeirra. Ég hafði reyndar einhverjar hugmyndir um að slík afstaða gæti legið fyrir, en fyrst svo er ekki þá hlýt ég að telja nú hafi verið stigið yfir síðasta þröskuldinum og ég tel að þetta frumvarp ætti að geta náð að ganga fram. Auðvitað mun ég, eins og aðrir í heilbrigðis- og trygginganefnd, fara yfir frumvarpið og skoða þær athugasemdir sem hv. þingmaður Sigurður Kári Kristjánsson hafði hér fram að færa. En ég tel hins vegar, og það er sannfæring mín, að það séu algerlega óyggjandi vísindalegar sannanir fyrir því hve mikilli hættu fólki stafar af óbeinum reykingum og okkur beri skylda til að vernda þá sem vinna á veitinga- og skemmtistöðum fyrir slíkri hættu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. ræðumanni Ástu Möller að vernda þarf þá fyrir tóbaksreyk sem vinna á veitingastöðum og þá sem þangað sækja sem reykja ekki og vilja ekki vera innan um tóbaksreyk. En að mínu mati felst í hinu fortakslausa banni sem hér er lagt fram mikið stjórnlyndi og áköf forsjárhyggja. Þar er of langt er gengið í einu skrefi þar sem ekki er lögð til leið sem nær sama marki, svo sem sænska leiðin þar sem áfram eru leyfð lokuð rými þar sem leyft er að reykja á skemmti- og veitingastöðum þar sem engin þjónusta er veitt o.s.frv. Það eru ýmsar leiðir að markmiðinu til að vernda þá sem ekki reykja fyrir tóbaksreyk, sem er sjálfsagt mál. Fyrir þessu eru vissulega heilsufræðileg rök. En þó eru líklega ekki til jafnsterk heilsufræðileg rök fyrir neinu banni á nokkru vímuefni og áfengi sem rústar hundruðum fjölskyldna á Íslandi á hverju ári og kemur hundruðum manna, ef allt væri saman tekið, í gröfina á ári hverju, bara á Íslandi. Þannig mætti seilast langt út frá heilsufræðilegum rökum, sem vissulega eru til staðar í þessu máli. Það er sjálfsagt að vernda þá sem ekki reykja fyrir tóbaksreyk, að sjálfsögðu. Það þarf ekki að fara á bólakaf í sentímentalisma og upptalningu á látnu fólki til að sannfæra fólk um það. En ég vildi spyrja hv. þingmann, sem kemur úr flokki hægri manna, hvort þetta sé ekki vandamál sem markaðurinn leysir sjálfur. Reyklausum veitingastöðum hefur fjölgað verulega upp á síðkastið. Þá sækir fjöldi fólks. Er það ekki markaðurinn sem leysir þetta sjálfur, hin ósýnlega hönd markaðarins sem leysir það ef veitingastaðir sem leyfa reykingar eða uppfylla ekki skilyrðin einfaldlega fá ekki kúnna?

Virðulegi forseti. Nú kallar hv. þingmaður þetta forsjárhyggju. Það mætti kannski með einhverjum rökum segja að í frumvarpinu sé keimur af því. Það var þess vegna að ég hikaði síðasta vor við að taka þátt í að samþykkja slíkt frumvarp. Mér fannst því skipta verulegu máli þegar veitingamenn sjálfir komu fram með þessa tillögu. Þeir eru samþykkir því að fara þessa leið. Og ekki nóg með það heldur telja þeir ákveðna festu í að lögleiða þetta. Þegar þeir sem málið varðar einna mest, sem hafa verið dregnir sterkast fram í rökstuðningi á móti slíkri tillögu, vilja fara þessa leið tel ég ekkert því til fyrirstöðu að fara að vilja þeirra. Þar liggur afstaða mín, eins og fram kom í ræðu minni áðan. Varðandi vínandann þá mundi ég ekki alveg leggja það að jöfnu. Þegar hv. þingmaður reykir í nálægð við mig fer reykurinn í lungu mín en þegar hann drekkur hefur það engin áhrif á mig.

Virðulegi forseti. Það má lengi teygja þennan lopa. Það brýtur enginn rúðu í tóbaksæði, eins og ritstjóri nokkur sagði um árið þegar menn rökræddu um skaðsemi einstakra vímuefna. Það má lengi deila um það. Að sjálfsögðu eru það engin rök gegn skaðsemi áfengis að það skaði ekki með sama hætti og tóbak. Auðvitað rústar það mörgum fjölskyldum og mörgum mannslífum. Allir vita ef hægt væri að færa heilsufræðileg rök fyrir einhverju fíkniefnabanni þá ætti það við um áfengið. Það vita allir. Þannig láta margir lífið á hverju ári og væri hægt að fara á bólakaf í bullandi sentímentalisma og nafnatalningar ef menn kærðu sig um það eða hefðu smekk fyrir því. En ég kalla eftir því að ekki verði farin svo stíf stjórnlyndis- og forsjárhyggjuleið þar sem fortakslaust bann er lagt til. Mér þætti betra að fara leið sem ná mundi sama markmiði, þ.e. að þeir sem ekki reykja og ekki vilja vera í tóbaksreyk séu verndaðir fyrir honum. En um leið mundu menn virða eigna- og atvinnufrelsi manna til að koma saman og bjóða upp á slíkt ef allir þar eru upplýstir um skaðsemi reykinga og enginn þjónusta á sér stað í rýminu. Af hverju má ekki veitingamaður sem á húsið bjóða gestum sem það kjósa upp á að koma þar saman og reykja og gera hvað sem er annað, ef það skaðar ekki nokkurn annan mann eða enginn þjónusta er veitt á svæðinu, svo dæmi sé tekið? Það er hægt að fara miklu mildari leiðir til að ná markmiðinu fullkomlega. Það er ég alveg sannfærður um. Auðvitað er sjálfsagt að banna reykingar í opnu rými þar t.d. tónlistarmenn spila, eins og vísað var mjög sterklega til áðan. Ég er undrandi að heyra hv. þm. Ástu Möller tala fyrir svo ákafri forsjárhyggju sem hér um ræðir. Trú hennar á markaðinn virðist engin í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við svar mitt áðan að bæta enda var seinni ræða hv. þingmanns nánast endurtekning á fyrri ræðu hans. Ég sagði það reyndar áðan að afstaða veitingahúsaeigenda lægi fyrir. Hins vegar fyndist mér í lagi að skoða það ef þeir kæmu með tillögur, kæmu með slík sjónarmið, um einhverja undantekningu varðandi slík svæði þar sem fólk væri sannarlega sammála því að tilgangurinn með samkundunni væri reykingar fyrst og fremst. Ég á reyndar ekki von á því frá veitingamönnum. En það væri sjálfsagt að skoða það ef það kæmi fram. Ég skil það svo að þeir hafi viljað fara þessa leið. Samþykkt á aðalfundi þeirra bendir til þess. Ég hef rekist á eina grein þar sem veitingamaður hefur komið fram með önnur sjónarmið. Hún birtist í síðustu viku. Ég get ekki skilið það öðruvísi en svo að veitingamenn séu almennt sammála um að fara þá leið sem lögð er til í þessu frumvarpi. Það skipti máli þegar ég tók afstöðu til frumvarpsins, þótt ég hafi, eins og ég sagði áðan, verið sannfærð um að heilsufarsleg rök væru gild til að fara þessa leið. Ef þessi hugmynd kemur upp er sjálfsagt að skoða hana. Hvort það er meiri hluti á þinginu fyrir því er hins vegar annað mál.

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að málið sem við ræðum um hér er afar mikilvægt. Það ber að fagna því sérstaklega að það skuli komið í umræðu á Alþingi. Að mínu mati er mikilvægt að það verði að lögum sem allra fyrst. Á síðasta þingi fluttum við, sú er hér stendur og þingmennirnir Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, Jónína Bjartmarz og Þuríður Backman, frumvarp til laga um bann við reykingum á veitinga- og skemmtistöðum. Það var sambærilegt við frumvarpið sem við ræðum hér í dag en átti að taka gildi ári fyrr en frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra. Það átti að taka gildi 1. maí 2006, í vor, en ekki 1. júní 2007, eftir rúmt ár. Núna færist allt aftur um eitt ár ef svo má segja. Frumvarp okkar vakti mikla umræðu þegar það var lagt fram á síðasta þingi. Að mínu mati hefur sú umræða fært okkur nær því takmarki að hafa reyklausa veitinga- og skemmtistaði. Umræðan varð því til góðs. Á þessum tíma hafa t.d. Samtök ferðaþjónustunnar tekið allt annan pól í hæðina en þau gerðu á fyrri stigum, sem ég fagna sérstaklega. Á sínum tíma töldu menn að reykingar væru hættulausar. Annað hefur aldeilis komið í ljós þótt sumir dragi enn í efa að bæði reykingar og óbeinar reykingar séu hættulegar. Það verður að segjast eins og er, að tóbaksfyrirtækin hafa verið dugleg við að halda uppi áróðri gegn öllum vísindalegum niðurstöðum um að reykingar séu hættulegar. Menn svífast einskis í þeim málatilbúnaði. Ljóst er að tóbaksfyrirtækin leggja mikla fjármuni í að hafa áhrif á þá sem móta almenningsálitið. Þau leggja mikið á sig til að halda því að fólki að reykingar séu flottar og nánast heilsusamlegar, sem er algjörlega fráleitt. Því miður einbeita tóbaksfyrirtækin sér nú að þróunarríkjunum þar sem menn eru fáfróðir og líklegri til að trúa ruglinu sem tóbaksfyrirtækin halda á lofti. Það er nú búið að sýna með fjölda rannsókna að tóbaksreykingar eru mjög hættulegar og óbeinar reykingar eru líka hættulegar. Það hefur komið fram í fyrri ræðum að það að vera í fjóra tíma á reykfullum skemmtistað jafngildir því að búa við óbeinar reykingar í heimahúsi í mánuð. Þetta er ótrúlegt. Það að vera í fjóra tíma á skemmtistað er nokkuð sem flest okkar höfum reynt. Það er mjög gaman og allt það en það er hættulegt. Þetta er eins og að búa við óbeinar reykingar í heimahúsi í mánuð. Það hefur mælst jafnhátt nikótínmagn í blóði fólks sem reykir ekki en vinnur á skemmtistöðum og í blóði fólks sem reykir. Það er ótrúlegt en svona er þetta. Hér hafa verið dregnar fram vísindarannsóknir sem segja að óbeinar reykingar séu ekki hættulegar. Ég vísa því á bug. Auðvitað er hægt að draga fram rannsóknir sem sýna hitt og þetta en flestar rannsóknir sýna að óbeinar reykingar eru hættulegar. Ég held að mjög fáir dragi það í efa. Þeir sem það gera eru á miklum villigötum. Virðulegi forseti. Frumvarp þetta byggist á vinnuvernd, þ.e. að vernda þá sem starfa á veitinga- og skemmtistöðum. Megininntakið er ekki að gæta að þeim sem þangað koma til að njóta matar eða skemmtunar heldur er verið að hugsa um starfsfólkið sjálft. Sumir spyrja: Af hverju getur þetta fólk ekki unnið annars staðar? Þá mætti alveg spyrja um aðra staði þar sem eru hættur, svo sem álver eða byggingarvinnu. Af hverju í ósköpunum að hafa einhverja vinnuvernd þar? Þetta fólk getur bara unnið annars staðar. Það á að vera skylda þeirra sem reka vinnustaði að búa eins vel að starfsfólki sínu og hægt er, án þess að í því felist einhver útópía. Þannig er einmitt 65. gr. vinnuverndarlaga. Þar kemur fram að atvinnurekanda beri að grípa til nauðsynlegra forvarna til að koma í veg fyrir mengun á vinnustað eða, sé þess ekki kostur, draga úr henni eins og frekast er unnt o.s.frv. Í dag búa nánast allir við reykleysi á vinnustað nema þeir sem vinna á veitinga- og skemmtistöðum. Þar er undanþágan sem við ætlum að fella úr gildi. Mér skilst að um 5000 manns vinni á þessum stöðum. Þeir starfsmenn njóta ekki eðlilegrar vinnuverndar í dag. Ég vil líka draga fram, virðulegur forseti, að Alþingi hefur samþykkt heilbrigðisáætlun. Frumvarp sem hér er flutt er í anda þeirrar áætlunar. Í þeirri áætlun er markmiðið að reyna að draga úr reykingum. Í dag reykja 20% Íslendinga. Það eru allt of margir. En gott og vel. Þetta eru 20%. Við viljum gjarna ná því niður fyrir 15% árið 2010. Tæplega 8% ungmenna 14–17 ára reykja í dag. Stefnan er að ná því niður fyrir 5% árið 2010. Þó þetta frumvarp sé vinnuverndarfrumvarp - við erum að hugsa um starfsfólkið - þá mun samþykkt þess samt hafa áhrif á reykingar almennt. Það hefur sýnt sig í öðrum ríkjum þar sem búið er að taka þetta skref að úr reykingum dregur almennt. Það hefur líka þau jákvæðu áhrif þó það sé ekki megininntak frumvarpsins. Þá hefur það þau jákvæðu óbeinu áhrif líka. Frumvarpið er því í anda heilbrigðisáætlunar. Tónninn hjá Samtökum ferðaþjónustunnar hefur breyst mjög verulega. Hv. þm. Ásta Möller dró það fram og notaði viðhorfsbreytingu þeirra sem rök fyrir því að styðja málið. Mér finnst mjög eðlilegt og gott að hv. þingmaður dregur það fram. Ég hefði reyndar stutt málið óháð því hvað Samtök ferðaþjónustunnar álykta og þegar frumvarpið kom fram hér frá mér og fleirum voru Samtök ferðaþjónustunnar ekki búin að álykta um þetta mál. Tónninn frá mörgum innan þeirra raða á sínum tíma þegar þetta frumvarp kom fyrst fram og fyrir þann tíma var eitthvað á þessa leið: „Þarf að stíga þetta skref? Það eru nú margir staðir reyklausir í dag. Fólk getur nú farið þangað. Það eru margir sem reykja. Eitthvert verða þeir að fara. Ef fólk hefði verið ákveðnara í að vilja ekki fara á reykfyllta staði hefði þetta nú gengið hraðar. Þá væri þetta nú allt reyklaust, er það ekki? Hingað koma margir túristar, ferðamenn, Japanir, Danir, Spánverjar og fleiri og þeir reykja mjög margir. Hvert á þetta fólk að fara? Af hverju má ekki bara auka eftirlit með núgildandi lögum? Er það ekki bara langeðlilegast?“ Þetta var tónninn. Þessi tónn hefur breyst. Ég tek ofan hattinn fyrir Samtökum ferðaþjónustunnar af því nú er tónninn þessi: „Jú, við teljum að þetta sé að koma. Þessi lög munu koma, þessi andi mun koma og hann er nú þegar kominn í mörgum öðrum ríkjum.“ Í Kaliforníu bönnuðu menn 1994. Það er mjög langt síðan, má segja. Þar bönnuðu menn reykingar á veitingastöðum. Svo útvíkkuðu þeir það til skemmtistaða líka 1998. Mörg fylki í Bandaríkjunum hafa stigið þetta skref. New York, skemmtiborgin New York tók þetta skref fyrir þremur árum og þar gengur glimrandi vel. Þar er að aukast stuðningur við bannið. Enginn tapaði, enginn í heildina. Einhverjir kannski töpuðu einhverju af sínum kúnnum. Aðrir fengu miklu fleiri kúnna o.s.frv. Í heildina var því ekkert tap í ferðaþjónustu og veitingaþjónustu. Samtök ferðaþjónustunnar sjá að þessi lög munu koma. Það er eðlilegt að starfsfólk búi við hreint loft á sínum vinnustað. Samtök ferðaþjónustunnar, ímynda ég mér, vilja vera með í að móta þessa löggjöf og taka þetta skref. Samtök ferðaþjónustunnar eru ekki að biðja um reykherbergin sem hafa verið nefnd hérna. Af hverju biðja þau ekki um þessi reykherbergi? Er ekki frábært að bjóða upp á reykherbergi? Þá geta þeir sem reykja farið þangað og allir eru sáttir, er það ekki? Nei, Samtök ferðaþjónustunnar biðja ekki um þessi reykherbergi. Rökin sem hafa verið færð fyrir því að ekki er beðið um þau eru að líklega verða þau líka bönnuð í framtíðinni, líklega. Við vitum það nú reyndar ekki. En það er mjög líklegt af því að andinn er sá að menn eru farnir að sjá að hvað reykingar eru hættulegar. Það er andinn og þróunin. Nei, sjónarmiðið er aðallega samkeppnissjónarmið, þ.e. sumir veitingastaðirnir og skemmtistaðirnir eiga auðvelt með að setja upp reykherbergi, aðrir ekki. Því finnst þeim væntanlega betra að allir séu settir undir sama hattinn, þ.e. að hvergi megi reykja, ekki heldur í reykherbergjum og þá þurfi ekki að koma þeim einu sinni upp, að þetta sé bara mjög einfalt og ekki reykt á þessum stöðum. Andinn hefur breyst mjög mikið hjá Samtökum ferðaþjónustunnar og mjög til góðs. Stéttarfélagið Efling ályktaði sérstaklega þegar frumvarpið kom fram í fyrra. Innan Eflingar eru margir sem vinna á veitingahúsum, skyndibitastöðum og hótelum. Stéttarfélagið Efling fagnaði frumvarpinu. Þeir segja, með leyfi forseta, í umsögn sinni: „Stjórn Eflingar lýsir yfir einróma stuðningi við frumvarpið þar sem mjög mikilvæg vinnuvernd felst í því gagnvart hópum starfsmanna á veitingastöðum sem í dag verða fyrir heilsutjóni vegna óbeinna reykinga.“ Ég ætla ekki að þreyta þingmenn með því að lesa þetta allt, en stéttarfélagið Efling styður þetta frumvarp mitt. Ég vil líka nefna það að MATVÍS, Samtök matreiðslu- og veitingamanna, styður frumvarpið líka. Þeir vilja að það verði samþykkt svo félagsmenn þar njóti eðlilegrar vinnuverndar. Hjartavernd ályktar um þetta frumvarp. Gunnar Sigurðsson prófessor, formaður stjórnar Hjartaverndar, skrifar undir stuðning við frumvarpið. Elsa B. Friðfinnsdóttir, formaður Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, skrifar undir ályktun frá félagi þeirra um stuðning við frumvarpið og það er dregið sérstaklega fram að virða beri rétt starfsmanna til þess að þurfa ekki að anda að sér lofti frá öðrum menguðu af tóbaksreyk. Læknafélag Íslands - Sigurbjörn Sveinsson formaður þess ritar undir - styður frumvarpið eindregið og telur engin málefnaleg rök fyrir því að þetta starfsfólk njóti lakari vinnuverndar en aðrir landsmenn. Það er búið að vitna í nokkrar greinar sem hafa verið skrifaðar og ég vil gera það hér einnig. Ómar Ragnarsson, fréttamaður og skemmtikraftur, skrifar grein sem hann kallar Heimild til að drepa. Hún birtist í Morgunblaðinu 7. mars 2005. Þetta er tilvísun í James Bond, „Licence to Kill“ og hann kemur inn á það. Þar dregur hann það fram að kollegar hans sem hér voru nefndir, Haukur Morthens, Ingimar Eydal, Svavar Gests og Stefán Jóhannsson unnu á reykfylltum vinnustöðum. Þeir fengu - það er mjög erfitt að sanna það en það er mjög líklegt - þeir féllu fyrir hendi óbeinna reykinga, fengu krabbamein vegna óbeinna reykinga. Hann vitnar í viðtöl við þá, m.a. Hauk Morthens og Ingimar Eydal þar sem þeir voru báðir mjög ósáttir við að hafa veikst, ekki reykjandi sjálfir heldur að öllum líkindum vegna reykinga annarra. Haukur Morthens segir í þessu viðtali, sem var reyndar sjónvarpsviðtal, skilst mér, miðað við upplýsingar Ómars, að í pásunni kunni hann ekki heldur við að biðja þá sem spiluðu með sér að reykja ekki. Þá voru þeir að reykja þegar þeir voru að slappa af í pásunni. Hann var því í reyknum allan tímann. Guðmundur Þorgeirsson skrifar ritstjórnargrein í 3. tölublað 91. árgangs Læknablaðsins árið 2005. Niðurstaða hans þar er mjög merkileg. Hann segir, með leyfi forseta: „Árangur af reykingabanni á veitingastöðum hefur verið rannsakaður og í ljós hefur komið að slík aðgerð skilar mikilli heilsubót fyrir starfsfólk bæði í bráð og lengd. Hér er því ekki verið að fjalla um eitthvað óljóst og óskilgreint. Tóbaksreykur í andrúmslofti veitingastaða vegur þyngra sem heilsuspillir viðkomandi starfsfólks en flest það sem vinnueftirlitsstofnanir beina sjónum sínum að og vegur þyngst allra krabbameinsvalda í vinnuumhverfi.“ Svo segir síðar í greininni, með leyfi forseta: „Ástandið eins og það er núna er hins vegar fullkomlega óverjandi og styðst ekki við nein haldbær rök eða raunverulega hagsmuni. Alþingi Íslendinga legði því þungt lóð á vogarskálarnar fyrir bættri heilsu landsmanna og réttlátri vinnuvernd með því að samþykkja það lagafrumvarp sem nú liggur fyrir þinginu um tóbaksvarnir.“ Þar er reyndar verið að vísa í lagafrumvarpið sem að sú sem hér stendur og fleiri lögðu fram hér á þingi á síðasta ári. Virðulegi forseti. Að mínu mati er löngu tímabært að stíga þetta skref. Ég fagna því sérstaklega að hv. þingmaður Ásta Möller sem er mjög öflugur talsmaður Sjálfstæðisflokksins í heilbrigðismálum að mínu mati skuli segja hér úr ræðustól að hún voni að frumvarpið nái fram að ganga. Mér finnst það mjög ánægjulegt. Þetta dreg ég sérstaklega fram af því að hér hafa þingmenn talað gegn málinu. Það er allt í lagi með það. Fólk hefur misjafnar skoðanir. Í útvarpsviðtali 19. febrúar á síðasta ári, í þættinum Í vikulokin var sú er hér stendur í þætti ásamt hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni og hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur. Þá var mikil umræða um þetta mál. Þá sagði hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson þegar við vorum að ræða um þetta vinnuverndarmál, með leyfi virðulegs forseta: „Nei, veistu það að ég held að enginn - og nú segi ég þetta ábyrgðarlaust - ég held að enginn úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins muni styðja þetta mál. Ég held að menn hafi almennt verið þeirrar skoðunar að þegar tóbaksvarnarlögum var breytt síðast og hömlur settar á reykingar mjög miklar, að þá held ég að menn hafi áttað sig á því að þeir hafi gert mistök.“ Virðulegi forseti. Við sjáum mikla breytingu núna frá því að þessi orð féllu. Ég er alveg sannfærð um að mjög margir þingmenn séu á þeirri skoðun að það eigi að stíga þetta skref.  Ég tel að þetta frumvarp sé ekki svokallað forræðismál. Það má kannski færa rök fyrir því að í því sé einhver forræðishyggja af því að þetta eru almennar reglur.  Hér fór fram umræða áðan um áfengi. Á að banna áfengi af því fólk undir áhrifum áfengis getur haft ýmisleg neikvæð áhrif o.s.frv.? Ég vil benda á að bannað er að keyra undir áhrifum áfengis. Er það forræðishyggja? Kannski. Af hverju er það bannað? Það er af því að það hefur skaðleg áhrif á aðra. Það er margsannað. Ég vil líka benda á að lög kveða á um að fólk skuli að nota bílbelti við akstur bíla. Af hverju í ósköpunum eigum við að fara eftir því? Er eðlilegt að setja slík lög? Er það ekki forræðishyggja? Kannski. En það bara sýnir sig að það er eðlilegt að borgararnir séu í bílbelti til að minnka þann samfélagsskaða sem verður ef þeir eru ekki í bílbeltum og lenda í slysi og auðvitað þann skaða sem hver einstaklingur verður fyrir. En þetta veldur líka miklum samfélagsskaða. Það sama á við í þessu máli. Það er mikill samfélagsskaði að kalla veikindi, jafnvel dauða, veikindi og dauða yfir fólk sem  Virðulegi forseti. Að lokum vil ég segja að þetta skref hefur verið stigið annars staðar. Það er nú ekki eins og við séum að finna upp hjólið. Við erum ekki fyrst því miður. Það hefði verið gaman að vera meðal þeirra fyrstu. Fyrsta Evrópuríkið sem bannaði reykingar á veitinga- og skemmtistöðum - það er nú alltaf leiðinlegt að nota orðið bannaði. Maður ætti kannski frekar að segja: tryggði, fólkinu heilbrigt loft á viðkomandi vinnustað - fyrsta Evrópuríkið sem gerði það var Írland. Það er stórmerkilegt af því Írar eru kráarþjóð. Maður tengir Írland við krár, reykingar á krám og annað slíkt. Þar hefur þetta gengið mjög vel, reykleysið, ef svo má segja. Það hefur gengið vel í Noregi. Þar eykst stuðningur við bannið. Það gengur vel í Svíþjóð. Það gengur vel alls staðar þar sem þetta hefur verið reynt. Ég tel því að hæstv. heilbrigðisráðherra sé hér að stíga mikið gæfuspor og ríkisstjórnin öll og ég vænti þess að þingmenn muni styðja þetta mál þegar það kemur vonandi til afgreiðslu hér í vor.

Virðulegi forseti. Ræða hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur var að mörgu leyti sérkennileg. Hún stillti því upp sem algerum andstæðum að ná fram því markmiði að vernda þá sem vinna á veitinga- og skemmtistöðum fyrir óbeinum tóbaksreykingum og því að allir séu í reyk alla daga og alls staðar. Það er að sjálfsögðu hægt að fara mildari leið að sama markmiði. Ég hef sagt það fyrr í dag að fortakslaust bann við reykingum á skemmti- og veitingastöðum hugnast mér alls ekki. Mér finnst felast í því dæmalaust stjórnlyndi og óásættanleg forsjárhyggja. Að sumu leyti er hægt að túlka þetta sem árás á eignarrétt og athafnafrelsi fólks, þegar kafað er ofan í málið. Jafnvel mætti túlka það sem árás á friðhelgi einkalífsins, svo ofboðslega langt nær þetta bann. Það er klárlega hægt að ná þessu markmiði með því að fara mildari leiðir. Á það hefur verið bent í umræðunni í dag, sérstaklega þar sem stigið er skref í átt að markmiði sem hægt væri að endurskoða síðar. Það eru til mildari leiðir, eins og ég sagði áðan, þar sem fólki er leyft að reykja í tilteknum rými þar sem ekki er veitt þjónusta eða að tilteknir veitingastaðir auglýsi sig sem reykveitingastaði, með reykrými, og þá sæki þangað sem vilja vera í slíku lofti en tryggt sé að þjónusta eða skemmtikraftar lendi ekki í reyk eða reykmettuðu lofti. Það er hægt að fara fjöldamargar leiðir að þessu markmiði. Ég vildi spyrja hv. þingmann sérstaklega hvort hún teldi ekki um að ræða árás á eignarrétt og athafnafrelsi. Er hægt að verja það þegar allt kemur til alls fyrst hægt er að ná markmiðum um vinnuvernd með allt öðrum hætti en hér er lagt til? Þetta er ekki bara frumvarp um vinnuvernd heldur um miklu fleira.

Virðulegur forseti. Jú, þetta er frumvarp um vinnuvernd. Það kemur skýrt fram í frumvarpinu að hugmyndafræðin á bak við frumvarpið er vinnuvernd. Það er verið að hugsa um starfsfólk á viðkomandi vinnustað, afnema undanþáguna gagnvart veitinga- og skemmtistöðum. Það er ekki verið að hugsa um gestina sem þangað koma. Hv. þingmaður er á villigötum ef hann heldur það. Hins vegar mun frumvarpið, verði það samþykkt sem ég býst við, líka hafa áhrif á gestina. Það sýnir sig annars staðar að gestirnir reykja minna af því að þeir þurfa að fara út o.s.frv. En frumvarpið er vinnuverndarfrumvarp. Jú, það væri hægt að fara aðrar leiðir, t.d. að hafa reykherbergi eins og Svíar gera. En flestar þjóðir sem hafa tekið þetta gæfuskref hafa valið að fara ekki þá leið, að hafa slík herbergi. Það er hægt en það er að mínu mati óskynsamleg leið. Ég er sammála Samtökum ferðaþjónustunnar. Þau hafi ekki beðið um þessi herbergi, væntanlega af því að þau telja óæskilegt að bjóða upp á slíkt, að kalla það yfir sig að þurfa að setja upp herbergi, þótt þau hafi kannski ekki ályktað beint um það. En ég hef rætt við forustu þeirra og slík herbergi bjóða upp á að þá gangi ekki hið sama yfir alla staðina, að sumir hafi reykherbergi og aðrir ekki. Það telur forusta þessara samtaka ekki rétt. Ég vil líka minna á, varðandi frelsi, friðhelgi einkalífsins og allt þetta, að frelsi eins má ekki ganga freklega á frelsi annarra. Fólki sem vinnur á þessum stöðum á að vera frjálst að anda að sér hreinu lofti. Punktur. Út á það gengur þetta mál.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu á að tryggja frelsi fólks til að vera í hreinu lofti. Um það held ég að flestir sem taka þátt í umræðunni í dag séu sammála. En það liggur fyrir að hægt er að ná fram vinnuverndarsjónarmiðum frumvarpsins með öðrum hætti og mildari. Hvað fulltrúar Samtaka verslunar og þjónustu eða forustumenn hafa sagt í samtölum við hv. þingmann skiptir nákvæmlega engu máli. Hv. þingmaður sagði í upphafi ræðu sinnar að hún hefði stutt þetta mál í fyrra, algjörlega burtséð frá viðhorfum eða ályktunum þeirra samtaka. Alþingi Íslendinga mundi setja þessi lög sem koma inn á margt annað en vinnuvernd þótt hún sé eitt af markmiðum frumvarpsins, markmiðum sem hægt er að ná fram með öðrum hætti. Málið vegur klárlega gróflega að friðhelgi einkalífsins og frelsi fólks til athafna, samskiptum frjálsra manna sín í millum. Það hlýtur að vera hægt að fara mildari leið án þess að ráðast að friðhelgi einkalífsins eins og hv. þingmaður mælir fyrir að gert verði.

Virðulegi forseti. Ég tel að þessi rök standist enga skoðun, að hér sé ráðist á friðhelgi einkalífsins. Er það, að leyfa fólki ekki að reykja á meðan það er inni á veitinga- og skemmtistað, að ráðast að friðhelgi einkalífsins? Þetta sama fólk má ekki reykja í flugvél. Það er meira hneykslið og bara ráðast á friðhelgi einkalífs þessa fólks. Það má ekki reykja í bíó. Það er meira hneykslið og ráðist á friðhelgi einkalífs þessa fólks, eða hvað? Þessi rök bara halda ekki. Það er rétt að ég sagði að ég hefði stutt þetta mál án þess að Samtök ferðaþjónustunnar hefðu komið fram með ályktun. Það er af því að ég hef djúpa sannfæringu fyrir því að mikilvægt sé að taka þetta skref. Fólk á veitinga- og skemmtistöðum á að búa við heilnæmt loft. Út á það gengur málið. Mér finnst það sjálfsögð krafa og sjálfsögð réttindi og tel að við eigum að afnema undanþáguna sem fyrst.

Frú forseti. Að því var vikið að einhverjir hefðu í fyrndinni talað fyrir því að reykingar væru flottar og jafnvel gefið það í skyn að þær væru heilsusamlegar. Ég held að það hafi ekki komið fram í þessari umræðu. Þeir sem hafa mælt gegn frumvarpinu eða haft athugasemdir við það hafa tekið það fram að þeir mæli reykingum alls ekki bót og ekki ætla ég að gera það. Ég hef skömm á þeim, reyki ekki sjálfur og hef aldrei gert. Síðan var sagt að tóbaksfyrirtækin hefðu veifað einhverjum rannsóknum framan í menn til að réttlæta tilveru sína og framleiðslu. Talað var um „einhverjar rannsóknir“ sem lagðar hefðu verið fram til að draga úr trúverðugleika þessa máls. Mér finnst dálítið ódýrt að tala um „einhverjar rannsóknir“ þegar fyrir liggur viðamesta rannsókn sem gerð hefur verið á tengslum óbeinna reykinga og lungnakrabbameins, sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin lét gera, tíu ára rannsókn sem fram fór í sjö Evrópulöndum. Hún leiddi tvennt í ljós. Hún leiddi í ljós að ekki væru vísbendingar um að tengsl milli óbeinna reykinga og lungnakrabbameins annars vegar og hins vegar að börn reykingamanna væru ekki í meiri hættu en börn þeirra sem ekki reykja á að fá lungnakrabbamein. Ég er ekki að lýsa skoðun minni heldur skoðun þeirra fjölmörgu sérfræðinga sem unnu þessa rannsókn. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Finnst hv. þingmanni ekki einkennilegt að frumvarpshöfundar og Lýðheilsustöð geti ekki þessarar rannsóknar í sinni miklu umfjöllun? Ég spyr einnig hv. þingmann: Hefði honum ekki þótt ástæða til þess að geta þessarar niðurstöðu? Ef niðurstaða vísindamannanna og rannsóknarinnar hefði verið allt önnur þá efast ég nú ekki um að hv. þingmaður hefði veifað henni í 

Virðulegur forseti. Það er einmitt svona málflutningur sem ég kom inn á áðan. Hér er dregin fram rannsókn sem sögð er viðamesta rannsóknin, hún nær yfir tíu ára tímabil o.s.frv., en sýndi engar vísbendingar um tengsl milli óbeinna reykinga og lungnakrabba. Með þessu tortryggja menn að óbeinar reykingar hafi neikvæð áhrif, með þessum málflutningi. Hér er greinilega verið að tortryggja það. Það má vel vera að þessi rannsókn hafi farið fram. Ég hef engar upplýsingar um það en ég bara veit að óbeinar reykingar eru mjög skaðlegar. Það er bara samdóma álit langflestra sem þau mál hafa skoðað og um þau fjallað. Það kemur líka fram í frumvarpinu að í rammasamningi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, WHO, um tóbaksvarnir er staðfest að aðilar hans, t.d. Ísland, viðurkenni að vísindaleg gögn hafi með óyggjandi hætti sýnt að óbeinar reykingar valdi dauða, sjúkdómum og fötlun og þau lönd skuldbindi sig til þess, hvert og eitt, að setja lög sem verndi fólk gegn óbeinum reykingum á vinnustöðum, innanhúss, í almenningsfarartækjum o.s.frv. Ég skil ekki af hverju við þurfum, árið 2006, að standa í svona þrasi. Það er ljóst að óbeinar reykingar eru mjög skaðlegar. Hvað á hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson við með þessum rökum, með þessu tali? Hvert er hv. þingmaður að fara? Er ekki ljóst, að mati hv. þingmanns, að óbeinar reykingar séu skaðlegar?

Forseti. Hvert er hv. þingmaður að fara? Hv. þingmaður heldur uppi málefnalegri umræðu. Hann bendir á að viðamesta rannsókn sem liggur fyrir til þessa hafi leitt í ljós að ekki séu tengsl milli óbeinna reykinga og lungnakrabbameins. Það er ekki mín skoðun. Ég dreg það fram í þessa umræðu að þessi rannsókn liggur fyrir. Einhverra hluta vegna sá hv. þm. Siv Friðleifsdóttir ekki tilefni til að vísa í þessa rannsókn þegar hún lagði fram frumvarp sitt. Þar var hún samt sem áður með 54 tilvísanir í aðrar rannsóknir. Hæstv. heilbrigðisráðherra gerir það ekki heldur í sínum 78 tilvísunum í frumvarpinu sem við ræðum hér. Málflutningur minn getur því varla talist furðulegur. Það vekur hins vegar furðu þegar sannkristnir aðilar eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, sem vill ganga lengst í að 

Forseti sér tilefni til að minna hv. þingmenn á að virða tímamörk í andsvörum.

Virðulegur forseti. Það liggur við að ég fari að vorkenna hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni. Hann veifar hér rannsókn og segir engar vísindalegar sannanir um tengsl á milli óbeinna reykinga og lungnakrabba, samkvæmt rannsókninni en ekki samkvæmt hans skoðun. Hann bendir á að svo sé samkvæmt rannsókninni. Þá ætla ég að veifa frumvarpinu og segja á móti að samkvæmt aðilum, þ.e. samkvæmt skoðun Íslendinga, sé viðurkennt að vísindaleg gögn hafi með óyggjandi hætti sýnt að óbeinar reykingar valdi dauða, sjúkdómum og fötlun o.s.frv., þar með talið lungnakrabba. 
             Ég held að hv. þingmaður verði að kynna sér málin betur ef hann heldur virkilega boðlegt að koma, veifa rannsókn og segja: 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir lagði í máli sínu höfuðáherslu á að frumvarpi þessu væri ætlað að ná fram vinnuverndarsjónarmiðum. Þess vegna leikur mér nokkur forvitni á að vita hvers vegna frumvarpið, og þar með stuðningur hv. þingmanns við frumvarpið, gengur lengra en nauðsynlegt er til þess að ná vinnuverndarsjónarmiðum. Samkvæmt frumvarpinu er t.d. bannað að bjóða upp á sérstök reykingarými þar sem ekki er veitt þjónusta á veitingastöðum. Það er meira að segja bannað, samkvæmt frumvarpinu eins og það lítur út í dag, að veitingamenn reisi sérstök tjöld í bakgarðinum hjá sér til þess að gefa fólki kost á að að fara út að reykja án þess að verða fyrir veðri og vindum, eins og menn þekkja níu mánuði ársins hér í Reykjavík. Aðstæður eru síst betri utan höfuðborgarsvæðisins hvað það varðar. Bannið gengur svona langt. Þess vegna spyr ég: Er ekki gengið miklu lengra en vinnuverndarsjónarmið krefjast, sem hv. þingmaður mælir svo mjög fyrir? Er ekki gengið miklu lengra en nauðsynlegt er til að ná þessum markmiðum?

Virðulegur forseti. Varðandi reykingar utan húss vil ég draga það sérstaklega fram að í 2. gr. stendur, með leyfi virðulegs forseta: „Sama er um þjónustusvæði utan húss séu þau undir föstu eða færanlegu þaki og meira en að hálfu leyti umlukin veggjum eða sambærilegum mannvirkjum.“ Það mega því ekki vera meira en tveir veggir utan húss, ef mætti orða það þannig. Varðandi vinnuverndina, jú, frumvarpið er vinnuverndarmál og það er hugsunin. Leiðin sem Svíarnir fóru með ákveðnum herbergjum var til að reyna að koma til móts við þau sjónarmið, sem ég heyri að hv. þingmaður hefur og reyndar fleiri hv. þingmenn, eins og Björgvin G. Sigurðsson hérna áðan. Af hverju ekki að hafa þessi herbergi til að leyfa fólki að reykja þar? Og við skulum þá tryggja að það sé engin þjónusta þar þannig að fáir starfsmenn þurfi að fara þar inn og lítil hætta sé því fyrir starfsmennina. Það er hugsunin. Þetta eru svo sem ágætisrök, alveg rétt, það eru ekki margir sem fara þar inn til þess að vinna, en einhverjir fara nú inn til að þrífa o.s.frv. Það má samt alveg færa rök fyrir því að það sé líka vinnuvernd að útiloka slík herbergi, það má alveg færa jafngóð rök fyrir því, það færu bara færri þar inn og í styttri tíma. Ég skil rökin sem mjög margir veitingamenn bera fram að það væri langeðlilegast að hafa ekki þessi reykherbergi af því að þá væri þetta eins á milli veitingastaða og þeir þyrftu ekki að búa við það að þeir sem endilega vildu reykja færu á staðina þar sem þessi reykherbergi eru. Þetta væri meira jafnræði.

Hæstv. forseti. Vegna síðustu orða hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur vil ég spyrja hana hvort við sjáum ekki fyrir okkur að við sem löggjafi getum þolað það að einhver fjölbreytni sé í veitingahúsaflórunni. Ég vil spyrja hvort það sé hlutverk okkar að hlutast til um mál sem eftir því sem hv. þingmaður lýsir er eitthvert samkeppnismál hjá viðkomandi fyrirtækjum. Nú eru veitingastaðir afskaplega mismunandi. Veitingastaðir eru stórir og litlir. Þeir hafa mismunandi vöruúrval, þeir eru misjafnlega staðsettir í bænum. Ekki teljum við það okkar skyldu að steypa alla í sama mót. Ég velti fyrir mér, er það hlutverk okkar sem löggjafa að takmarka það að veitingastaðir sem til þess hafa aðstöðu eða vilja leggja í fjárfestingar sem gera þeim kleift að bjóða upp á slík reykherbergi, er það hlutverk okkar að stoppa þá í því?

Virðulegur forseti. Ég gæti svo sem endurtekið fyrra svar mitt að það er að vissu leyti líka vinnuvernd sem felst í því að hafa ekki þessi reykherbergi þó að ég sé sammála því að hún er ekki eins sterk af því að mun minni starfsemi fer fram inni í slíkum herbergjum en á veitingastaðnum almennt. Það eru samt vinnuverndarsjónarmið sem gilda þar líka en þau eru mun veikari. Þar spila inn í önnur sjónarmið eins og samkeppnissjónarmið, þ.e. að það geta ekki allir staðir boðið upp á þetta. Ég skil alveg að veitingamennirnir vilji þá hafa þetta bara einsleitt fyrst að það er ekki þannig.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingar á lögum nr. 6/2002, um tóbaksvarnir. Ég vil byrja á að fagna fram komnu frumvarpi og þó fyrr hefði verið, eins og ég veit að margir munu taka undir. Ég er ein af þeim þingmönnum sem voru flutningsmenn að mjög svipuðu frumvarpi sem var lagt fram á síðasta þingi. Búið er að rekja þá sögu hér hvers vegna brugðið var á það ráð að hafa það frumvarp þingmannafrumvarp í stað frumvarps frá hæstv. heilbrigðisráðherra. Ástæðan var einföld og augljós, það náðist ekki samstaða meðal stjórnarflokkanna um að leggja það fram. Þar sem ég er ein af fjölmörgum bæði þingmönnum og íbúum þessa lands sem telja að okkur löggjafanum beri að gera það sem í okkar valdi stendur til að takmarka notkun tóbaks, reykingar sérstaklega, þá hafi verið tímabært fyrir ári að stíga það skref sem við erum að gera núna í framhaldi af samþykkt og undirskrift íslenska ríkisins á rammasamningi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um takmörkun á reykingum. Við erum sem sé búin, eins og aðrar þjóðir, að skuldbinda okkur til þess að standa að löggjöf sem takmarkar reykingar. Við vorum meðal fyrstu þjóða til að undirrita þennan samning og því ber okkur að fylgja honum eftir og standa að viðhlítandi löggjöf. Ég tel að ekki nokkur maður í landinu efist um skaðsemi reykinga og skaðsemi reykinga á heilsu þess sem reykir. Það tók mörg ár og áratugi að ná fram réttum upplýsingum og niðurstöðu rannsókna á því hvaða áhrif reykingar hafa á mannslíkamann. Það er í eðli sínu þannig að lifnaðarhættir, t.d. reykingar vinna á heilsu fólks á löngum tíma og skaðsemin er lengi að koma fram. Það var því ekki fyrr en reykingar urðu almennar upp úr síðari heimsstyrjöldinni eftir mjög markvissa markaðssetningu á sígarettunum að menn fóru, og þá sérstaklega læknar, að taka eftir því að með auknum reykingum fór að bera á sjúkdómum sem ekki höfðu verið algengir áður og mátti tengja reykingavenjum fólks. Það tekur síðan einhverja áratugi að fá þetta staðfest með vísindalegum hætti. Eitt er víst að þeir aðilar sem stóðu að sjálfstæðum og óháðum rannsóknum fengu flestir hverjir að finna fyrir svipu tóbaksframleiðenda og þeirra niðurstaðna sem tóbaksframleiðendur náðu fram í þeim rannsóknum sem þeir styrktu og stóðu að, sem bar þá ekki alltaf saman við þær niðurstöður sem óháðir vísindamenn komust að. Tóbaksiðnaðurinn er mjög sterkur, hefur verið það og miklir fjármunir eru því þar í húfi. Ef við ætlum að halda hér áfram að fara yfir þær rannsóknir sem vísað er til bæði í þessu frumvarpi og því sem var lagt fram fyrir ári, þá tel ég rétt að það verði skoðað samhliða hverjir hafa staðið að baki þeim niðurstöðum og rannsóknum sem verið er að vísa til þar sem efast er um skaðsemi óbeinna reykinga. Það er bara þannig, hæstv. forseti, að tóbaksiðnaðurinn kann sitt fag og hefur í gegnum árin haft á sínum snærum mjög hæfa vísindamenn sem hafa unnið í þeirra þágu. Ljóst er að tóbaksiðnaðurinn hefur verið að fikta með framleiðsluna og aukið skaðleg áhrif af tóbakinu, aukið áhrif t.d. nikótíns á heilann og ekki viljað viðurkenna það, neitað því að hafa vísvitandi verið að stjórna framleiðslunni þannig að nikótínáhrifin yrðu meiri til að binda hvern og einn einstakling fastari böndum við notkun tóbaks og gera hann háðari nikótíni. En þar sem þeir neituðu þessu um margra ára skeið ber ég, hæstv. forseti, ekki nokkra virðingu fyrir þeim niðurstöðum og trúverðugleika tóbaksiðnaðarins eins og hann hefur stundað markaðssetningu sína. Þetta var aðeins innskot hvað varðar niðurstöður rannsókna þó að í frumvarpi þessu sé eingöngu, ég segi eingöngu, vísað til 79 greina og rannsókna til stuðnings frumvarpinu. Það er eðlilegt að leita til Lýðheilsustöðvar og tóbaksvarnanefndar hvað varðar gögn til að undirbyggja frumvarp því þar eru sérfræðingarnir. Sérfræðingar slíkra stofnana eiga að vera liðsmenn okkar í þessu máli. Við eigum ekki að leita til tóbaksframleiðenda til að fá liðsstyrk heldur til þessara aðila, landlæknis og landlæknisembættisins. Við höfum góðan vegvísi sem er Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin. Þrátt fyrir þá umræðu sem hér hefur verið og tilvísun í rannsókn sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin stóð að og birt var 1998 erum við eftir sem áður búin að skrifa undir rammasamning sem ég vísaði til og við skrifuðum undir 16. júní 2003. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin væri ekki að setja fram rammasamning um takmörkun og bann á reykingum nema sú alþjóðastofnun telji sig geta gert það og með samningi byggðum á niðurstöðum þeirra rannsókna sem hún sjálf hefur staðið að eða hún gerir að sínum. Ég tel, hæstv. forseti, að enginn efist um skaðleg áhrif beinna reykinga. En það eru óbeinar reykingar sem menn eru enn að draga í efa að hafi skaðleg áhrif. Við erum hér að ræða um takmarkanir á reykingum út frá vinnuvernd. Það er mikil mengun sem kemur frá sígarettum eða reykfærum, loftmengun, við getum kallað það tóbaksmengun og hliðarreykurinn sem kemur frá hvort heldur er sígarettum eða vindlum eða öðrum reykfærum er mengaðri, hann er hættulegri, hann er mettaðri en sá reykur sem reykingamaðurinn sjálfur andar að sér og það kemur eingöngu til af því að hitastigið er lægra, hitastig eldsins er lægra þegar reykingamaðurinn er ekki að sjúga að sér reyknum og þar af leiðandi er bruninn minni og mengunin meiri. Þetta frumvarp er því í sjálfu sér ekki tóbaksvarnir í þeim skilningi að verið sé að draga beint úr áhrifum nikótíns og nikótínsnautnar og -fíknar á hvern einstakling heldur vinnuvernd og þá sérstaklega starfsmanna á veitinga- og kaffihúsum. Sú ánægjulega þróun hefur orðið að stöðugt hefur dregið úr reykingum fullorðinna hér á landi og á síðasta ári voru daglegar reykingar kvenna komnar niður í 19% og karla í 22%. Sem betur fer hefur dregið úr reykingum ár frá ári og ég ætla að vona að svo haldi áfram. En það þýðir ekkert að sofna á verðinum því að allt hefur þetta áhrif, líkt og það að draga úr heimildum fólks til þess að reykja hvar sem er. Núgildandi lög, þ.e. að ekki megi reykja á opinberum stöðum og í þjónusturýmum annarra en veitinga- og kaffihúsa og skemmtistaða, hafa haft þau áhrif að almennt hefur dregið úr reykingum. Þegar fólk getur ekki reykt eða dregið upp sígarettuna hvar sem er og reykt þegar því sýnist hjálpar það hverjum og einum reykingamanni til þess að draga úr reykingum og hjálpar honum til að hætta þannig að það er ákveðið forvarnastarf í þessu líka gagnvart reykingamanninum sjálfum. Ég tel að við eigum að halda áfram í forvarnastarfi og það er mín ósk að við höldum áfram að vera í forustusveit þeirra þjóða sem standa sig vel í reykinga- og tóbaksvörnum og höfum þar hag lýðheilsu í fyrirrúmi. Við vorum það en höfum því miður dregist aðeins aftur úr með því að einhenda okkur ekki í að takmarka reykingar samkvæmt því frumvarpi sem nú liggur fyrir. Auðvitað er mjög mikilvægt að hafa eigendur gisti- og veitingahúsa og aðila í ferðaþjónustunni með sér í þessari ferð. Ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að ég varð fyrir töluverðum vonbrigðum með að heyra í þeim tóninn þar til þeir núna á síðasta ári lýstu því yfir að þeir væru til í að ganga þennan veg. Þessi þróun er óhjákvæmileg því ef eitthvað er mun þrengja enn frekar að tóbaksframleiðslu í heiminum, það er alveg ljóst að þessi framleiðsla yrði aldrei leyfð í dag. Það að þetta skuli vera lögleg fíkniefnaneysla, því að nikótín flokkast með fíkniefnum og það mjög sterkum - hefur verið flokkað með heróíni og kókaíni hvað fíkniefnabindingu snertir - þá er alveg ljóst að slík framleiðsla yrði ekki leyfð í dag bæði vegna nikótínsins sem fíkniefnis en ekki síður vegna mengunarinnar sem kemur af reyknum og hefur sýnt sig að vera mikill skaðvaldur. Tóbaksreykur hefur áhrif á myndun krabbameins, aðallega lungnakrabbameins en einnig fjölmargra annarra krabbameina og eins annarra sjúkdóma, reykingatengdra lungnasjúkdóma, hjartasjúkdóma og ýmissa kvilla í börnum ef reykt er yfir þeim. Því fagna ég vissulega að ferðaþjónustan og Samtök veitinga- og gistihúsaeigenda skuli nú vera með í því að vernda starfsmenn sína og vera það framsýn að vera frekar fyrr á ferðinni en seinna, því þetta er það sem koma skal. Í sambandi við þá tregðu sem hefur verið hjá áðurnefndum starfsgreinum gagnvart frumvarpinu vil ég aðeins lýsa því að það eru margir sem hafa talið að það yrði tekjuskerðing í viðkomandi rekstri ef veitingahús, kaffihús og matsölustaðir yrðu gerð algjörlega reyklaus. Ég vil vísa til nýlegs dæmis sem er eitt af mörgum, en í minni heimabyggð á Egilsstöðum er veitingastaður, kaffihús og ölstofa, sem hefur verið rekinn þar um nokkurra ára skeið, mjög vinalegur og skemmtilegur staður, vel sóttur bæði af heimamönnum og ferðamönnum. Fyrir tæpu ári síðan urðu eigendaskipti á Kaffi Wilson. Fyrri eigandi hafði haldið svæðinu þar sem matur var framreiddur á neðri hæð hússins algjörlega reyklausu en leyfði reykingar svona til hliðar. Það fundu allir jafnt þar eins og á öðrum veitingahúsum að núgildandi lög duga ekki. Þau duga ekki vegna þess að þýðir ekkert að leyfa reykingar í einum stað í húsi, sal eða herbergi og ætla að halda öðrum reyklausum. Þetta er nákvæmlega eins og þegar átti að reyna að takmarka reykingar í flugvélunum á ákveðnu tímabili og þá mátti reykja í öðrum hluta flugvélarinnar en ekki hinum og auðvitað hélt þetta ekkert. Þetta eru engar mengunarvarnir því að reykurinn dreifir sér og þynnist bara um allt svæðið. Fyrir tæpu ári síðan urðu þarna eigendaskipti. Fyrri eigandi hafði ekki treyst sér til þess að gera ölstofuna, sem er uppi á efri hæðinni, reyklausa því að þangað komu þeir sem voru að fylgjast m.a. með íþróttunum og það var talið að þá mundi þeim fækka sem kæmu upp á ölstofuna. Núverandi eigandi gerir húsið allt reyklaust og viti menn, hann getur ekki annað en lýst mikilli ánægju með árangurinn því ef eitthvað er þá hefur gestum frekar fjölgað en hitt. Og það sem hefur komið í ljós er að heimamenn sem vildu fylgjast með íþróttaviðburðum og fótboltakappleikjum á breiðtjaldinu voru ekki einungis reykingamenn, þangað koma núna líka einstaklingar sem ekki treystu sér áður til þess að koma og sitja í reykjarmekkinum. Reykingamennirnir halda því áfram að koma, þeir hafa ekki kvartað, ekki einn einasti, eitthvað möglað svona til að byrja með en þeir halda áfram að koma. Þeir fara út fyrir ef þeir reykja en hinir sem ekki reykja sækja þennan stað, þannig að viðskiptin hafa frekar aukist en hitt. Ég held að þetta sé lítið dæmi um reynslu fjölmargra sem hafa farið þennan veg. Það er auðvitað gott þegar veitingahúsaeigendur gera þetta að eigin frumkvæði rétt eins og kvikmyndahúsaeigendur gerðu á sínum tíma. Það þurfti ekki lög, þetta var að þeirra frumkvæði með fullum stuðningi tóbaksvarnanefndar á þeim tíma og það bara svínvirkaði, það eru allir ánægðir. Það hefur ekki fækkað í kvikmyndahúsunum heldur fjölgað. Annað nýlegt dæmi vil ég nefna, það er þorrablót Egilsstaða sem er alltaf haldið á bóndadag. Í ár héldum við það í íþróttahúsinu sem var gert að veislusal. Þangað komu 550 manns og reykingar voru alfarið bannaðar bæði þegar veitingar voru fram reiddar og eins á eftir þegar dansinn var stiginn. Enginn kvartaði og fólk hefur lýst mikilli ánægju yfir því að geta nú loksins verið á þorrablóti án þess að koma heim angandi af tóbaksreyk og þurfa að byrja á því að viðra fötin, fyrir utan að fólk talaði um hvað því liði vel og að það vonaðist til að svona 

Virðulegur forseti. Loksins, loksins. Það held ég að margir segi þegar nú er komið fram það frumvarp sem er hér til umræðu í dag sem bannar reykingar á veitinga- og skemmtistöðum. Ég tek heils hugar undir með þessu fólki. Í áranna rás hafa íslensk stjórnvöld verið í fararbroddi í heiminum í lagasetningu og forvörnum á sviði tóbaksvarna og margar þjóðir hafa litið hingað þegar marka á stefnu í tóbaksvörnum. Eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins er meginmarkmið þess vinnuvernd starfsmanna með vísan til gildandi vinnuverndarlaga og vernd almennings, en fjöldi vísindalegra sannana fyrir því að óbeinar reykingar valdi heilsuskaða og dauðsföllum fer hratt vaxandi. Þegar þetta meginmarkmið frumvarpsins er uppfyllt má búast við ýmiss konar öðrum ávinningi af reykbanninu bæði fyrir einstaklinga og fyrir samfélagið. Frú forseti. Eins og hefur verið rifjað upp í umræðunum í dag er nokkur aðdragandi að málinu sem gerð hefur verið ágætlega grein fyrir. En það hefur ekki síst verið sú umræða sem hefur farið fram, ekki einungis hér heldur víða um heim, sem hreinlega hefur kallað á þessar breytingar. Við höfum fylgst með lagasetningu í öðrum löndum og hér hafa verið rakin dæmi, t.d. frá Írlandi og Noregi. Margt hefur haft áhrif, t.d. vinna í ráðuneytinu, innan Lýðheilsustöðvar og ekki síst innan tóbaksvarnanefndar, auk frumvarps sem lagt var hér fram á síðasta þingi og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir var flutningsmaður að, allt hefur þetta leitt til mikillar umræðu hér á landi sem ég held að sé grunnurinn að því frumvarpi sem liggur hér fyrir í dag. Í þessum efnum verður auðvitað að geta ályktunar Samtaka ferðaþjónustunnar frá í apríl á síðasta ári, en hennar hefur verið getið margoft í dag. Það má einnig taka það fram að í stjórnarfrumvarpinu sem nú liggur fyrir er einmitt tekið tilliti til óska Samtaka ferðaþjónustunnar, þ.e. í 4. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að veitinga- og skemmtistaðir hafi tíma til að undirbúa starfsemi sína og laga að áformuðum breytingum til 1. júní 2007 en þá eiga staðirnir að vera orðnir reyklausir. Lögin sem eru gildandi í dag, lög um tóbaksvarnir, hafa auðvitað breyst nokkuð frá þeim tíma sem þau voru sett, þ.e. 1. janúar 1965. Í 1. gr. þeirra er lögð áhersla á að draga úr heilsutjóni og dauðsföllum af völdum tóbaks með því að minnka tóbaksneyslu og hlífa fólki við áhrifum tóbaksreyks. Einnig segir þar að virða beri rétt hvers manns til að þurfa ekki að anda að sér lofti sem er mengað af tóbaksreyk af völdum annarra. Frá 1985 hefur þrisvar verið hert á ákvæðum tóbaksvarnalaga í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að fólk þurfi að anda að sér tóbaksreyk frá öðrum. Í ljósi nýrrar þekkingar um skaðsemi óbeinna reykinga væri því afnám undanþágu 9. gr. tóbaksvarnalaganna eðlileg framvinda. Markmið vinnuverndarlaganna er einnig að tryggja vinnuvernd starfsmanna. Miðað við núverandi undanþágu í 9. gr. tóbaksvarnalaganna nýtur starfsfólk veitinga- og skemmtistaða ekki þeirra réttinda sem vinnuverndarlögum er ætlað að tryggja því jafnt og öðru vinnandi fólki. Því tel ég mikilvægt að haldið verði áfram á þeirri braut sem stjórnvöld hafa markað og að öllum verði tryggt reyklaust vinnuumhverfi, þar með töldu starfsfólki á veitinga- og skemmtistöðum. Frú forseti. Þekking okkar á skaðsemi óbeinna reykinga hefur stóraukist á síðustu árum. Hálf öld er síðan fyrstu sannanir um heilsuskaðleg áhrif reykinga komu fram og hefur það margoft verið staðfest síðan. Áratugir eru liðnir síðan menn gerðu sér grein fyrir því að reykingar þungaðra kvenna hafa skaðleg áhrif á fóstur. Styttra er síðan vísbendingar koma fram um heilsuskaða hjá þeim sem ekki reykja sjálfir en búa við tóbaksreykmengað andrúmsloft á heimili eða í vinnu. Á undanförnum árum hefur komið fram fjöldi rannsókna sem sýnir að slíkar óbeinar reykingar eru skaðlegar heilsunni og geta auk óþæginda og vanlíðunar hjá mörgum valdið sömu sjúkdómum og hljótast af því að reykja. Þingmönnum hefur í ræðustól orðið tíðrætt um ýmsar rannsóknir og í sjálfu sér tel ég ekki nauðsynlegt að rifja upp öll þau heilsufarslegu áhrif sem óbeinar reykingar hafa, þ.e. skaðleg áhrif. Ég nefni sem dæmi lungnakrabbamein, hjartaáfall og líklegt er talið að þær geti valdið lungnaþembu og heilablóðfalli meðal fullorðinna. Mér finnst mikilvægt, vegna þess að umræðurnar hafa talsvert snúist um trúverðugleika gagna eða rannsóknanna að koma inn á það. Þegar fjallað er um rannsóknir í heilbrigðisvísindum er mikilvægt að horfa á heildarmyndina, draga saman rannsóknir á hverju sviði fyrir sig og meta áhættuna út frá því. Margar erlendar vísindastofnanir og samtök heilbrigðisstarfsmanna í Bandaríkjunum, Bretlandi og Ástralíu, hafa tekið saman allar þær rannsóknir sem gerðar hafa verið á áhrifum óbeinna reykinga og ýmissa sjúkdóma og flestar eru sammála um að nægar vísindalegar sannanir séu fyrir því að óbeinar reykingar geti orsakað lungnakrabbamein og hjartasjúkdóma, ásamt því að auka hættu á fleiri sjúkdómum og óþægindum, svo sem öndunarfærasjúkdómum, truflun í augum og öndunarfærum. Einnig hefur krabbameinsrannsóknastofnun WHO, þ.e. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, skoðað allar þær rannsóknir sem liggja að baki mati á krabbameinsvaldandi efnum í hliðarreyk, gögn úr faraldsfræðilegum rannsóknum og tilraunum, og komist að þeirri niðurstöðu að hliðarreykur sé krabbameinsvaldandi fyrir fólk, þ.e. óbeinar reykingar. Auk þess hafa íslenskir aðilar sagt sína skoðun, nefni ég þar til landlækni, Lýðheilsustöð, sérfræðinga á Landspítalanum, sérfræðinga í hjartasjúkdómum og lungnasjúkdómum og ýmis fagfélög. Þingmenn hafa t.d. áður lesið upp ályktanir frá Hjartavernd og Krabbameinsfélaginu og svo má áfram telja. Mér finnst að við getum ekki litið fram hjá málflutningi þeirra. Ég verð að viðurkenna að ég er hugsi yfir framferði eins þingmannsins í ræðupúlti, hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar, þar sem málið er mér einnig nokkuð skylt. Ég verulega hugsi yfir því og mér fannst hann fara með alvarlegar ásakanir í garð bæði heilbrigðisráðuneytisins og Lýðheilsustöðvar. Ég er viss um að þegar heilbrigðis- og trygginganefnd fær málið til umfjöllunar mun hún fara vandlega yfir þær ásakanir sem þar koma fram. Mér finnst mikilvægt að dregið sé fram að langflestar niðurstöður ber að sama brunni, þ.e. að óbeinar reykingar valdi heilsufarstjóni og þótt alltaf sé hægt að finna eina og eina rannsókn sem ekki er með afgerandi niðurstöðu. En mig langar líka að draga fram að meginaðferð tóbaksiðnaðarins í baráttu sinni gegn lagasetningu um reykingar á vinnustöðum er einmitt þessi, að vefengja vísindin sem liggja að baki, draga upp mynd af andstæðingum sínum sem öfgasinnum og halda því jafnvel fram að loftræsting sé næg vörn. Þau vara við áhrifum á rekstur og halda því fram að erfitt sé að framfylgja lagasetningum. Ég mun á eftir svara þeim atriðum. Í andsvari mínu við ræðu hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar minntist ég á að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin sá sig á sínum tíma, þ.e. 9. mars árið 1998, knúna til að svara þeim ávirðingum sem uppi voru hafðar gegn stofnuninni vegna þessarar tilteknu rannsóknar. Ef ég mætti lesa upp hluta af fréttatilkynningunni, með leyfi forseta, þá segir þar: „Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur opinberlega verið sökuð um að leyna upplýsingum. Andstæðingar stofnunarinnar halda því fram að hún hafi stungið undir stól skýrslu sem ætlað var að sanna vísindalega að tengsl væru milli óbeinna reykinga eða tóbaks í umhverfi og ýmissa sjúkdóma, einkum þó lungnakrabbameins. Er því haldið fram að ekki hafi tekist að sanna það. Báðar fullyrðingarnar eru rangar.“ Svo halda þeir áfram: „Í fréttaflutningi undanfarið hafa niðurstöður rannsóknanna verið algerlega rangtúlkaðar en þeim ber að mestu saman við niðurstöður úr sambærilegum rannsóknum bæði í Evrópu og víðar. Óbeinar reykingar valda núna krabbameini hjá fólki sem ekki reykir.“ Ég hvet þingmenn til að kynna sér þessa fréttatilkynningu ef þeir vilja. Virðulegur forseti. Ég tel öllum í hag að setja lög sem hægt er að framfylgja en nokkuð hefur borið á því að erfitt hafi verið að framfylgja núgildandi lögum auk þess sem þau vernda ekki starfsmenn veitinga- og skemmtistaða fyrir neikvæðum afleiðingum tóbaksreyksins. Eins og ég hef sagt áður er staðan sú að margir starfsmenn veitinga- og skemmtistaða verða fyrir miklum áhrifum af óbeinum reykingum. Þetta er ein fárra stétta sem nýtur ekki verndar samkvæmt 9. gr. tóbaksverndarlaga og 1. gr. vinnuverndarlaga. Tilgangur lagasetningar um reyklausa veitinga- og skemmtistaði er fyrst og fremst að bæta vinnuumhverfi þeirra sem þar vinna og draga úr áhættu starfsmanna. Mér finnst líka athyglisvert að rannsóknir á heilsu og vellíðan starfsmanna, fyrir og eftir að slík lög hafa tekið gildi, sýna að slíkar aðgerðir skila árangri. Í rannsókn sem gerð var í Kaliforníu kom fram að þjónustufólk kvartaði undan óþægindum í öndunarfærum, svo sem hósta, mæði, blístri í öndunarfærum og óþægindum í augum, nefi og hálsi, fyrir lagasetninguna. Einum mánuði eftir að lögin tóku gildi höfðu einkenni í öndunarfærum minnkað um 60%, óþægindi um 80%. Lungnavirkni hafði einnig aukist nokkuð. Sambærilega norska rannsókn ber að sama brunni. Frú forseti. Þrátt fyrir að megintilgangur frumvarpsins sé að tryggja rétt starfsmanna sem vinna á veitinga- og skemmtistöðum til að anda að sér reyklausu lofti má segja að lagasetningunni fylgi einnig annar ávinningur. Um leið tryggjum við vernd gesta á veitinga- og skemmtistöðum fyrir óbeinum reykingum. Reynslan hefur sýnt að lagasetning sem þessi dragi úr reykingum. Dæmi þess má finna í Kaliforníu. Þá má minna á að ýmis ávinningur fylgir því að veitinga- og skemmtistaðir séu reyklausir fyrir eigendur þeirra. Nægir að nefna minni eldhættu og minni viðhaldsþörf vegna skemmda á húsbúnaði og óþrifa. Einnig hafa óbeinar reykingar aðrar afleiðingar fyrir starfsfólk, vinnuveitendur og heilbrigðiskerfi. Óbeinar reykingar hafa verið tengdar við fjarvistir frá vinnu, fjölda heimsókna til lækna og notkun lyfja hjá körlum. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands mat framleiðslutap vegna óbeinna reykinga á Íslandi árið 2000 upp á 448 millj. kr. Þá er einungis tekið mið af hjartasjúkdómum og lungnakrabbameini en ekki fjarvistum frá vinnu. Það má ætla að kostnaðurinn sé hærri. Virðulegur forseti. Víða hefur svipuð löggjöf tekið gildi. Árið 2004 bönnuðu Írar, Norðmenn og Möltubúar reykingar á öllum veitinga- og skemmtistöðum í sínum löndum. Í janúar fylgdu Ítalir í kjölfarið. Í öllum þessum löndum hefur gengið mjög vel að framfylgja lögunum. Í ýmsum löndum stendur yfir umræða um slíka lagasetningu. Auðvitað hafa löndin að einhverju leyti farið mismunandi leiðir í útfærslu reykingabanns á veitinga- og skemmtistöðum en flest valið þá leið sem lagt er upp með í frumvarpinu. Í júlí í fyrra gengu í gildi lög í Svíþjóð um að banna reykingar í öllum húsakynnum þar sem matur og drykkur er framleiddur. Svíar völdu að fara aðra leið en Norðmenn og Írar og leyfa reykingar í sérstökum reykherbergjum, þar sem hvorki má framreiða né neyta matar og drykkjar. Þróunin er hröð í þessum efnum sem best má sjá á því að ekki hefðu margir spáð því að þjóð eins og Ítalir, Suður-Evrópuþjóð, mundi banna reykingar á veitinga- og skemmtistöðum. Í Bretlandi á þessi umræða sér stað og er þar rætt um að banna reykingar á árinu 2008. Reyndar heyrist mér umræðan þar snúast frekar um hve langt eigi að ganga. Veitingamenn hafa þar haldið á lofti þeim sjónarmiðum að best sé að banna reykingar alfarið og ekki hafa neinar undanþágur því ella muni ekki ríkja jafnræði milli staðanna. Mér þykir líka rétt að velta upp viðhorfi viðskiptavinanna. Heyrst hafa raddir um að veitingamenn hafi áhyggjur af áhrifum bannsins. Gallup hefur tvívegis gert viðhorfsrannsóknir, árin 2002 og 2004, þar sem skoðuð voru viðhorf fullorðinna til reykinga. Árið 2004 var spurt hvort fólk mundi fara sjaldnar, jafnoft eða oftar á þessa staði ef þeir væru alveg reyklausir. Í báðum rannsóknum kom fram að rúmlega 60% svarenda voru andvíg reykingum á veitinga- og kaffihúsum og í maí 2004 sögðust 85,8% svarenda mundu fara jafnoft eða oftar á veitingastaði eða kaffihús ef þeir staðir yrðu reyklausir. 14,1% töldu sig mundu fara sjaldnar. Það er athyglisvert að 52,8% fólks sem reykir sögðust mundu fara jafnoft eða oftar á kaffihús og veitingastaði ef þeir yrðu reyklausir. Virðulegur forseti. Mönnum verður tíðrætt um áhrif reykbanns á rekstur veitingahúsa og hafa áhyggjur vaknað meðal veitingamanna. Þeir hafa jafnan áhyggjur af að tap verði í rekstri, að þeir verði að segja upp fólki og jafnvel að fyrirtækin beri sig ekki ef staðurinn verði reyklaus. Fjárhagsleg áhrif reykingabanns á veitinga- og skemmtistaði hafa mikið verið könnuð. Ekki finnast nokkur áreiðanleg gögn sem styðja áhyggjur veitingamanna. Ef við skoðum reynslu einnar mestu ferðamannaborgar heims, New York, en þar tóku slík lög gildi í mars 2003 og höfðu þá reykingar reyndar verið bannaðar á matsölustöðum áður um átta ára skeið, kemur í ljós að þrátt fyrir hrakspár andstæðinga virðist hin víðtæka löggjöf yfirleitt ekki hafa bitnað á veitingarekstri eða ferðaþjónustu í New York. Fyrsta árið eftir að lögin tóku gildi fjölgaði störfum í greininni, velta veitinga- og skemmtistaða jókst og veitingaleyfum fjölgaði. Langflestir New York-búar studdu lagasetninguna og 97% veitinga- og skemmtistaða virða lögin. Við höfum heyrt ýmis sjónarmið við þessa umræðu. Það er gott að þau komi fram og nauðsynlegt að málið fái málefnalega umræðu og þinglega meðferð. Mig langar rétt að koma inn á vangaveltur um skerðingu á umráðarétti manna yfir eignum sínum. Ég get ekki séð að þau eigi rétt á sér. Atvinnustarfsemi eru almennt settar ýmsar takmarkanir í lögum og reglugerðum með vísan til öryggis- og heilbrigðissjónarmiða, samanber lög um aðbúnað, hollustu og öryggi á vinnustöðum og lög um hollustuhætti og mengunarvarnir. Ég velti því stundum fyrir mér sjálf eftir að ég kem heim eftir að hafa verið á skemmtistað eða veitingastað hver réttur minn sé yfir fötum mínum, sem ég get varla notað næstu daga vegna afleiðinga þess að hafa verið inni á slíkum stöðum.  Virðulegi forseti. Hér er um að ræða mikilvægt lýðheilsu- og forvarnarmál sem mikilvægt er að nái fram að ganga. Rannsóknir sýna að óbeinar reykingar eru skaðlegar heilsunni. Reynslan af svipaðri lagasetningu og við höfum hér til umfjöllunar hefur sýnt að heilsa og líðan starfsmanna veitinga- og skemmtistaða hefur batnað eftir að reykbann hefur tekið gildi á vinnustöðum þeirra. Íslendingar hafa verið leiðandi í lagasetningu og forvörnum á sviði tóbaksvarna. Nú er komið að því að stíga næstu skref og tryggja starfsmönnum veitinga- og skemmtistaða þau sjálfsögðu mannréttindi að starfa í reyklausu umhverfi.

Hæstv. forseti. Eitt atriði olli mér nokkurri umhugsun þegar ég hlýddi á mál hv. þm. Sæunnar Stefánsdóttur. Ég velti fyrir mér að hvaða leyti heilbrigðisyfirvöld hafa athugað reynsluna af þeirri breytingu sem varð á tóbaksvarnalögunum árið 2002. Þá var sú breyting var gerð varðandi veitinga- og skemmtistaði að gert var að skyldu að meiri hluti veitingarýmis væri reyklaus. Ég átta mig ekki á því eftir lestur frumvarpsins hvort slík athugun hafi átt sér stað. En þar sem ég veit að hv. þingmaður þekkir til í heilbrigðisráðuneytinu þá leikur mér forvitni á að vita hvaða upplýsingar liggja fyrir um þá reynslu. Ef reynslan er slæm þá hlýt ég að spyrja: Hefur heilbrigðisráðuneytið og þeir aðilar, þær stofnanir sem ábyrgð bera á framkvæmd laganna, leitast við að bæta framkvæmdina? Mér finnst mikilvægt að þetta komi fram. Það er ljóst að þegar aukið er við bannákvæði í lögum, reglur hertar og annað slíkt, þá hljóta menn að spyrja: Er hægt eða hugsanlegt að fara vægari leiðir? Í þessu tilviki er lögð fyrir þingið tillaga um fortakslaust bann. Ég velti því fyrir mér hvernig ráðuneytið hefur metið reynsluna af þeim lögum sem sett voru árið 2002 hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Framkvæmdin hefur einmitt verið mikið rædd og þeir aðilar sem ber að fylgja lögunum eftir hafa rætt mikið við ráðuneytið. Við höfum farið yfir framkvæmdina með þeim og reynt hefur verið að gera bragarbót á henni. Ég ætla að vísa hér t.d. til vettvangskönnunar sem gerð var á 40 veitingastöðum í Reykjavík. Þar kom í ljós að á öllum nema einum vantaði meira eða minna upp á að settum skilyrðum væri fullnægt. Á flestum stöðum var að einhverju leyti farið eftir lögunum en ekki að öllu leyti. Á þrem stöðum voru reykingar meira að segja leyfðar í öllu þjónusturýminu þó að lögin kveði á um annað. Eftirlitsaðilarnir, sem eru sveitarfélögin, hafa rætt mikið við ráðuneytið og velt því upp að þeir geti ekki fylgt þessum lögum eftir vegna þess að hlutaðeigandi aðilar, veitingahúsin, hafa borið því við að það sé of flókið. Sumir staðir bjóði verr upp á en aðrir að skipta rýmunum í reyk- og reyklaus rými, og þar fyrir utan bendi ég á að ég vel vanalega að sitja í reyklausu rými en það kemur ekki í veg fyrir að maður finni tóbaksreykinn. Og ef við eigum að fjalla um vernd starfsmanna, sem er megintilgangur frumvarpsins, þá þarf sú vernd auðvitað að þjóna fólki jafnt á reyksvæðum sem reyklausum svæðum.

Hæstv. forseti. Ég vil í sjálfu sér ekki gera lítið úr viðleitni ráðuneytisins og ábyrgðaraðila til að framfylgja lögunum. En ég verð hins vegar að vísa til þess að eina könnunin sem vísað er til í frumvarpinu og hv. þingmaður nefndi áðan er frá sumrinu 2002, skömmu eftir að sú breyting sem hér um ræðir var samþykkt á Alþingi. Ef ég man rétt voru lögin samþykkt í desember 2001 eða janúar 2002. Því má ætla að nokkuð meiri reynsla sé komin á framkvæmdina nú en var vorið 2002. Síðan eru liðin nærfellt fjögur ár. Tilfinning mín sem gests á veitingastöðum er sú að reyklausu svæðin hafi miklu meira vægi í dag en þau höfðu þá. Ég held því að það hefði verið málinu til framdráttar og þeim undirbúningi sem þarf að búa að baki svona frumvarpsgerð ef einhver nýrri gögn eða athuganir væru fyrir hendi sem segðu eitthvað til um stöðuna að þessu leyti. Nú dreg ég á engan hátt í efa að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna, sem ber að framfylgja slíkum lögum, hafi rekið sig á ýmis vandkvæði við að framfylgja þessum ákvæðum en þá er spurningin: Hefur eitthvað verið gert af hálfu heilbrigðisráðuneytisins til að reyna að tryggja betur framkvæmdina? Þetta hafa verið gildandi lög núna í nærfellt fjögur ár. Ég velti fyrir mér hvort þær leiðir hafi verið reyndar á einhvern hátt innan ramma gildandi laga áður en farið er út í að leggja hér til fortakslaust bann.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að sú könnun sem ég vísaði til er frá sumrinu 2002. Ég er ekki með nýrri tölur í kollinum en ég get fullvissað þingmanninn um það að eftir viðtölum okkar í ráðuneytinu að dæma hefur ástandið ekki batnað mikið. Það sem aftur á móti hefur breyst, og segja má að það sé í rauninni hluti af viðbrögðum ráðuneytisins við óskum heilbrigðiseftirlitsins, er annars vegar það að við höfum unnið að lagasetningu til að breyta því ástandi sem nú er, vegna þess að heilbrigðiseftirlitið og sveitarfélögin hafa mörg hreinlega kallað eftir mjög skýrum línum í þessu sambandi því þau hafa átt í erfiðleikum með að fylgja banninu eftir. Og hins vegar má geta þess líka að undirstofnun ráðuneytisins, Lýðheilsustöð, hefur farið þá jákvæðu leið á vissan hátt að auglýsa eða vera með lista á heimasíðu sinni yfir þá veitinga- og skemmtistaði sem kjósa að vera alfarið reyklausir og hefur í rauninni jafnframt farið út í kynningarátak til þess að reyna að hygla eða halda á lofti nöfnum þeirra veitinga- og skemmistaða sem kjósa að vera reyklausir. Hefur það átak skilað einhverju, held ég, og líka bara viðhorfsbreytingin sem átt hefur sér stað í þjóðfélaginu því að æ fleiri kjósa að fara á reyklausa skemmti- og veitingastaði. En eins og fram hefur komið í máli fyrri ræðumanna hefur það samt verið viðhorf Samtaka ferðaþjónustunnar að setja verði lög um þetta því þau vilja að það sama gildi um alla og þeim yrði stuðningur að því að lögin væru skýr. Við því erum við að bregðast með þessu frumvarpi.

Hæstv. forseti. Það er áhugaverð umræða sem átt hefur sér stað í dag um þetta frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra. Sú umræða endurspeglar að nokkru mismunandi viðhorf, bæði til þessa máls og kannski að einhverju leyti lífsviðhorf almennt, vegna þess að í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir, til þess að gera, afar ströngum reglum á tilteknu sviði sem skerða sjálfsákvörðunarrétt og frelsi einstakra manna undir einstökum kringumstæðum. Þarna togast á tvenns konar sjónarmið að meginstefnu til. Annars vegar sjónarmið um heilsuvernd og heilbrigði og hins vegar um einstaklingsfrelsi, bæði frelsi manna til að neyta tóbaks á almannafæri, ef svo má segja, og eins þeirra sem reka veitinga- og skemmtistaði til þess að ákveða sjálfir ráðstöfun þess húsnæðis sem er undir yfirráðum þeirra. Ég dreg ekki í efa, hæstv. forseti, að að baki þeim tillögum sem hér liggja fyrir búi góð og virðingarverð áform, þ.e. að auka heilbrigði og vernda þá starfsmenn sem þarna er um að ræða og stuðla að bættu heilsufari þjóðarinnar. Ég dreg ekki í efa að þessi góðu markmið búi að baki frumvarpsgerðinni og þeirri vinnu sem lögð hefur verið í það. Hins vegar er það svo að þótt tilgangurinn sé göfugur er ekki alveg sama hvernig staðið er að framkvæmdinni, góður tilgangur réttlætir ekki öll meðul. Það er viðhorf mitt að það frumvarp sem hér liggur fyrir gangi of langt til að ná þessum góða og virðingarverða tilgangi og að mögulegt sé að ná sömu sjónarmiðum, sömu markmiðum með öðrum og vægari hætti. Það verður auðvitað að horfa á það í því sambandi þótt ekki sé um það deilt að reykingar séu skaðlegar eða geti verið skaðlegar og afleiðingar óbeinna reykinga kunni einnig að vera skaðlegar, þó að hér hafi átt sér stað deila um einstakar vísindarannsóknir í því sambandi, þá getum við alla vega gefið okkur að vísbendingar eru í þá átt og umræðunnar vegna skulum við ganga úr frá því að það sé rétt. Ég verð hins vegar að koma til varnar félaga mínum, hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni, sem ég held að hafi fært fullkomlega málefnaleg rök í máli sínu varðandi heilsufarsrannsóknirnar, þ.e. að niðurstaðan sé ekki jafnóyggjandi og látið er í veðri vaka í frumvarpinu sjálfu. Ég tel mikilvægt að það sjónarmið komi fram og verði skoðað vandlega af hálfu hv. heilbrigðisnefndar þegar málið kemur til meðferðar þar. Hins vegar skulum við, umræðunnar vegna, ganga út frá því að frumvarpshöfundar hafi rétt fyrir sér í því að afleiðingar óbeinna reykinga geti verið afar alvarlegar. Þá veltum við hins vegar fyrir okkur, eða ég geri það í þessu sambandi, hvort hægt sé að ná fram þeim markmiðum sem sett eru um að vernda starfsfólk veitinga- og skemmtistaða fyrir óbeinum reykingum með einhverjum öðrum hætti en frumvarpið gerir ráð fyrir. Frumvarpið gerir ráð fyrir fortakslausu banni. Það er hins vegar alveg ljóst, og hefur í rauninni verið viðurkennt hér við umræðuna, að hægt er að fara aðrar leiðir. Ég vil líka biðja hv. þingmenn að hafa í huga í þessu sambandi að tóbaksneysla er lögleg í landinu, ekki hefur verið stigið það skref að gera tóbaksneyslu ólöglega. Það er töluverður minni hluti fullorðinna landsmanna sem reykir en þetta er samt umtalsverður hópur. Um það bil 20% fullorðinna reykja daglega, ef marka má kannanir. Reyndar má geta þess að á veitinga- og skemmtistöðum reykja töluvert fleiri. En það er önnur saga. Þessi minnihlutahópur er að jafnaði ekki hávær í opinberri umræðu um þessi mál en þessi hópur er fyrir hendi og spurningin er sú hvort ekki sé hægt að haga löggjöfinni þannig að á einhvern hátt sé tekið tillit til þessa hóps. Það er ekki gert í því frumvarpi sem hér liggur fyrir en ég tel afar mikilvægt að hv. heilbrigðis- og trygginganefnd hugi að því í vinnu sinni við málið hvort einhver slík leið sé fær. Það er sjónarmið, eins og ég nefndi í andsvari áðan, þegar verið er að setja reglur sem skerða með einhverjum hætti frelsi og sjálfsákvörðunarrétt fólks að ekki sé gengið lengra en nauðsynlegt er hverju sinni. Þetta er mikilvæg meginregla í stjórnskipun okkar og stjórnarfari og á að sjálfsögðu að taka tillit til hennar þegar lagasetning er ákveðin á hinu háa Alþingi. Hvað varðar þau sjónarmið sem togast á hér, annars vegar sjónarmiðið um heilsufar og heilsuvernd og hins vegar sjónarmiðið um frelsi einstaklingsins, þá finnst mér afar mikilvægt að leitað sé leiða til að samþætta þau með einhverjum hætti. Segja má að í núgildandi lögum felist ákveðin málamiðlun milli mismunandi sjónarmiða að þessu leyti. Eins og rakið var áðan gera lögin frá 2002 ráð fyrir því að meiri hluti rýmis á hverjum veitingastað sé reyklaus og jafnframt að veitingastaðir hafi yfir að ráða loftræstibúnaði eða aðstæðum að öðru leyti sem gera það að verkum að tóbaksreykur valdi sem minnstum óþægindum fyrir aðra en þá sem reykja. Ég verð að játa að eftir það sem fram hefur komið hér í umræðunni get ég ekki sagt annað en að mér finnst töluvert vanta upp á að færð hafi verið fyrir því sannfærandi rök að núverandi fyrirkomulag standist ekki. Vísað er til ótilgreindra erfiðleika við framkvæmd laganna en ekki er hægt að festa hönd á sérstökum aðgerðum til að bæta framkvæmdina. Mér er nær að halda að í stað þess að reyna að ná fram þeim markmiðum sem búa að baki varðandi heilsuvernd hafi í rauninni ekki verið gerð nein alvörutilraun til að tryggja þessi markmið á grundvelli núgildandi laga, heldur hafi þeim aðilum sem bera ábyrgð á þessum málum þótt einfaldara að fara út í fortakslaust bann frekar en að takast á við málin á grundvelli þeirra reglna sem við búum nú við. Að minnsta kosti liggja ekki fyrir gögn sem benda í aðra átt. Og þó að ég trúi alveg hv. þm. Sæunni Stefánsdóttur að sjónarmið í þessa veru hafi heyrst frá einstökum ábyrgðaraðilum í heilsuvernd þá höfum við ekki í höndunum nein gögn sem í sjálfu sér renna stoðum undir þær fullyrðingar. Í frumvarpinu er ekki reynt að samþætta þessi ólíku sjónarmið á grundvelli núgildandi laga, í því er heldur ekki valin leið sem felur í sér minni skerðingu á frelsi en fortakslaust bann felur í sér. Það hefur verið vísað töluvert til reynslunnar frá öðrum löndum í umræðunni og af máli margra stuðningsmanna frumvarpsins má ráða að sú leið sem valin er í því sé með einhverjum hætti sú sama og flestar þjóðir í kringum okkar séu að fara. Það er rétt að halda því til haga að sú leið sem hér er lögð til er sú strangasta. Hafðar eru að fyrirmynd þær reglur í löndunum í kringum okkur sem ganga lengst, þ.e. í Noregi, Írlandi og síðan í einstökum fylkjum í Norður-Ameríku. Það eru fyrirmyndirnar, það regluverk á þessu sviði sem gengur lengst í heiminum. Ekki er farin leið sem gengur skemur, og nokkuð hefur verið rædd hér, t.d. sú leið sem farin er á Írlandi eða á Ítalíu - af því að hv. þm. Sæunn Stefánsdóttir nefndi Ítalíu sérstaklega. Samkvæmt upplýsingum í frumvarpinu sjálfu er gert ráð fyrir sérstökum reykherbergjum á veitingastöðum þar. Sú leið er reyndar farin, þó að svoleiðis upptalning skipti kannski ekki höfuðmáli í þessari umræðu, alveg til jafns við þá leið sem farin er í frumvarpinu. Það er því pólitísk ákvörðun af hálfu hæstv. heilbrigðisráðherra að leggja til þá leið sem lengst gengur í þessu máli. Það er rétt að hafa það í huga. Varðandi umræður annars staðar þá hafa sjónarmið í þessa veru heyrst. Hv. þm. Sæunn Stefánsdóttir vísaði til Bretlands. Þar liggur fyrir frumvarp frá ríkisstjórninni sem gerir ráð fyrir því að reykingar verði bannaðar á veitingastöðum þar sem matur er framreiddur. Þar er hins vegar undanþága fyrir bari eða veitingastaði sem ekki framreiða mat auk þess sem heimilt er að leyfa reykingar í húsum klúbba sem ekki eru opnir almenningi en menn geta orðið aðilar að og mikil hefð er fyrir í Bretlandi. Það er hins vegar rétt að sú umræða hefur þróast þannig að ákveðinn hluti þingmanna Verkamannaflokksins hefur talið að of skammt væri gengið en það er alveg óljóst hvernig því vindur fram. Stjórnarfrumvarpið liggur hins vegar fyrir sem gerir ráð fyrir að gengið verði mun skemur en gert er í þeim tillögum sem við ræðum hér. Ef við skoðum frumvarpið virðist eiginlega sama hvaða hlið á málunum er horft á, svarið er alltaf bann. Vissulega er fortakslaust bann oft auðveldara í framkvæmd en aðrar leiðir. Línur eru skýrar, eitthvað er bannað og það er einfalt að framfylgja því banni. Í frumvarpinu er engin tilraun til neinna málamiðlana og engin tilraun til þess að sætta ólík sjónarmið eða koma til móts við ólíka hagsmuni, það er bara bann. Þó að algjört bann kunni að vera einfaldara í framkvæmd er ekki þar með sagt að löggjafinn eigi að láta stjórnast af því. Ég tel afar mikilvægt við meðferð þessa máls, og mín afstaða byggist á því, að kannað sé hvort með einhverjum hætti er hægt að koma til móts við þann hluta þjóðarinnar sem reykir, hvort með einhverjum hætti verði opnað á möguleika fyrir veitingamenn sem sumir hverjir vilja gjarnan leyfa einhverjar reykingar í húsakynnum sínum. Mér finnst afar mikilvægt að við náum einhverri slíkri niðurstöðu frekar en því fortakslausa banni sem hér er gert ráð fyrir. Fyrir utan það að frumvarpið gengur miklu lengra en nauðsynlegt er til þess að ná markmiðunum þá felur það vissulega líka í sér skerðingu á athafnafrelsi, einkarétti og sjálfsákvörðunarrétti fólks. Ég velti því upp í þessu sambandi hvort hv. þingmenn hafi góða samvisku gagnvart því að koma í veg fyrir það með löggjöf að segjum hópur vindlareykingamanna taki sig saman um að stofna klúbb þar sem reykingamenn einir koma, reykingamenn einir afgreiða og menn koma saman til þess að bera saman ólíkar tegundir vindla og skiptast á skoðunum um þetta. Það er ákveðinn kúltúr í kringum þetta. Sumum kann að þykja þetta mikill óþarfi og ósiður hjá þessum mönnum en það er nú samt sem áður svo að það er töluverður kúltúr í kringum þetta í heiminum. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmenn telji sig hafa rétt til þess að koma í veg fyrir að menn stofni klúbb í þessum tilgangi, koma í veg fyrir að þeir geti fengið sér kaffi eða eitthvað sterkara með vindlunum ef þeir svo kjósa. Þeir trufla ekki aðra. Þeir valda öðrum engum óþægindum. Þeir valda öðrum ekki heilsuskaða. Reglurnar, eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu, koma hins vegar í veg fyrir að menn geti stofnað félag í þessum löglega tilgangi - tóbak er, eins og ég minnti á hér í upphafi, lögleg vara í landinu og reykingar eru ekki bannaðar. Ég nefni þetta. Ég nefni annað. Ég átti orðaskipti við hv. þm. Siv Friðleifsdóttur hér áðan varðandi möguleika veitingamanna ef þeir vildu nú tjalda yfir bakgarðinn hjá sér og leyfa reykingamönnum að fara þar út til þess að reykja. Það kom fram hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur að það væri heimilt ef það væru ekki fleiri en tveir veggir, væntanlega tveir tjaldveggir, á slíku mannvirki. Af hverju mega þeir ekki vera þrír? Af hverju má ekki bara vera tjald úti í garði ef menn vilja leyfa reykingamönnunum að fara þar út? Á Íslandi er allra veðra von og eiginlega óveður meiri hluta ársins. Af hverju ætlar löggjafinn að koma í veg fyrir að menn geti gert þetta? Ég ber virðingu fyrir þeim sjónarmiðum sem búa að baki hjá frumvarpshöfundum að vernda starfsfólk á veitingastöðum fyrir tóbaksreyk. Ég ber virðingu fyrir því sjónarmiði að draga úr tóbaksreykingum. En ég segi: Er ekki aðeins of langt gengið? Er ekki verið að velja fortakslaust bann að óþörfu? Er ekki möguleiki að finna leið sem gengur ekki svona langt, sem felur í sér meiri málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða? Er ekki hægt að finna einhverja lausn á þessu? Er það ekki svo að - þó að við teljum reykingar skaðlegar og viljum beita okkur gegn þeim - einhvers staðar verða vondir að vera? Er ekki með einhverjum hætti hægt að velja vægari leið? Ég skora á hv. heilbrigðis- og trygginganefnd að skoða þessi sjónarmið þegar málið verður tekið þar til umræðu og ég skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að huga að þessu líka. Hér er vissulega stefnt að góðu og göfugu markmiði en allt of langt gengið.

Virðulegi forseti. Að baki þeirri umræðu sem fram fer hér í dag um tóbaksvarnir liggur nokkuð merkileg grundvallarumræða sem lýtur að frelsi fólks og sjálfsákvörðunarrétti yfir lífi sínu og framgöngu og hátterni á opinberum stöðum. Ég hefði talið það nokkuð sjálfsagt mál að ná fram sjónarmiðum vinnuverndar hvers konar og tryggja að ekki sé vaðið yfir fólk sem ekki reykir þannig að það verði fyrir skaða, fólk sem starfar á veitinga- og skemmtistöðum hvers konar. Ég hefði talið að þegar tryggt væri að óbeinar reykingar og reykingamenn yllu þessu fólki ekki skaða inni á stöðunum væri meginmarkmiðinu náð. Það hefur jú komið fram að vinnuverndarsjónarmið hafi drifið málið áfram í upphafi, þó svo að margt annað blandist þar inn í. Markmiðið er að mínu mati gott og ég styð það heils hugar. Það er sjálfsagt mál að fólk sem ekki reykir en starfar á veitinga- og skemmtistöðum þurfi ekki að vera innan um reykingamenn og draga að sér loft mettað reyk. En umræðan á meðal margra stuðningsmanna frumvarpsins hefur snúist upp í röksemdafærslu fyrir skaðsemi tóbaks og röksemdafærslu fyrir því af hverju eigi að vernda fólk fyrir óbeinum reykingum. Sú umræða er að mínu mati langt að baki. Það eru margir áratugir síðan sýnt var fram á gríðarlega skaðsemi af reykingum, það liggur fyrir. Ég efast ekkert um að reykingar eru að mörgu leyti andstyggilegt athæfi og valda þeim skaða sem reykja og anda að sér reyknum. Tóbaksreykingar eru eftir sem áður leyfðar á Íslandi og það er engin umræða í gangi um að banna þær, ekki frekar en að banna neyslu á áfengi þó að allir viti að áfengisneysla veldur ómældu tjóni, svo vægt sé til orða tekið, í samfélaginu á hverju ári. Það er einhvers konar samfélagssátt um það að leyfa neyslu á áfengi og leyfa neyslu á tóbaki. Þess vegna er sjálfsagt mál að finna leiðir til að tryggja að þeir sem ekki reykja og starfa á umræddum stöðum séu ekki neyddir til þess með einum eða öðrum hætti að draga að sér reyk. Að því markmiði eru margar mildari leiðir en sú sem hér er lögð fram. Hér hefur verið spurt að því hvers vegna ekki er lagt til að leyft verði að hafa ákveðin reykrými inni á stöðum ef veitingamenn kjósa að setja þau upp og vilji kosta fé til þess. Þá eru rökin þau að Samtök ferðaþjónustunnar, einhverjir forustumenn þar, hafi í einkasamtölum sagt að það vildu þeir ekki af því að það mundi mismuna stöðunum. Það er náttúrlega algjör þvættingur. Staðirnir eru og mega vera misjafnir að stærð og gerð. Vilji einhver veitingamaður bjóða upp á slíkan valkost í veitingaflórunni á honum að sjálfsögðu að vera það heimilt. Svo fortakslaust bann ber að mínu mati með sér árás á einkalíf fólks og verulega athafnafrelsisskerðingu og það gengur einfaldlega allt of langt. Að markmiðinu eru margar mildari leiðir, eins og fram hefur komið með skýrum hætti, t.d. í fínni ræðu hv. þm. Birgis Ármannssonar hér á undan mér. Í ræðu sinni nálgaðist hann viðfangsefnið málefnalega. Það blandast engum hugur um að markmiðinu þurfi að ná og tryggja beri að starfsfólk á veitinga- og skemmtistöðum þurfi ekki að verða fyrir óbeinum reykingum. En við erum að tala um fullorðið, sjálfráða fólk og hvað það tekur sér fyrir hendur. Þarf að hafa svo mikið vit fyrir fólki ef tryggt er að þjónustufólk á stöðunum verði ekki fyrir skaða og þurfi ekki að anda að sér reyk? Þarf að hafa svo mikið vit fyrir fullorðnu, sjálfráða fólki að það þurfi að banna þetta fortakslaust? Mitt svar við því er: Nei, að sjálfsögðu ekki. Ef það að einhver reykir er vandamálið þá hljóta menn bara að ganga alla leið og taka umræðuna um það hvort það eigi að leyfa eða banna tóbak. Vinnuverndarsjónarmiðunum er hægt að ná fram með öðrum hætti, það er alveg á hreinu og það hefur komið hér fram. Það er blásið út af borðinu, eiginlega án umhugsunar, að til greina komi að hafa einhvers konar tjald eða aðstöðu, t.d. úti í garði fyrir aftan veitingastað, kjósi eigandinn að bjóða upp á það. Þegar það er blásið út af borðinu eins og hverri annarri firru er það nánast meinfýsið, það er hálfgerð meinfýsni sem liggur undir slíku. Fólkið skal þá hírast úti í kuldanum og rokinu, sem er nú nánast viðvarandi veðurástand hér á Íslandi, ætli það að viðhafa þann sið að reykja. Þetta þykir mér meinfýsni sem ekki á heima í þessari umræðu. Það á að ræða þessi mál af yfirvegun og sanngirni, það er örugglega nánast órofa samstaða um að það þurfi að ná fram vinnuverndarsjónarmiðunum og þeim er hægt að ná. Við erum að tala um nokkuð grófa pólitíska íhlutun og pólitískt forræði stjórnvalda yfir lífi og sjálfsákvörðunarrétti borgaranna og þess vegna eiga menn að stíga varlega til jarðar. Við erum að tala um grundvallarmannréttindi, við erum að tala um frelsi einstaklinganna til orða og athafna. Við erum nokkuð sammála um það, eins og hefur nú legið undir í skrifum og orðræðu stjórn- og siðfræðinga á síðustu áratugum, að okkur sé heimilt að grípa inn í líf og hátterni einstaklinga þegar þeir valda öðrum og jafnvel sjálfum sér skaða. Við samþykkjum samt sem áður að fólk valdi sjálfu sér skaða með því að reykja, með því að drekka áfengi og með því að neyta þeirra vímuefna beggja. Við bönnum önnur fíkniefni en samfélagssátt er um það að leyfa áfengi og tóbak. Það má alveg ræða um það hvort það sé í sjálfu sér réttlætanlegt að banna öll önnur fíkniefni fyrst við leyfum eitt sterkasta fíkniefnið sem er áfengi, en það er önnur umræða. Þetta frumvarp er gróf pólitísk íhlutun í frelsi og sjálfsákvörðunarrétt borgaranna í landinu og þá umræðu á að taka á þeim forsendum. Þegar hv. stuðningsmenn frumvarpsins fullyrða að hér sé einungis verið að ræða um vinnuverndarsjónarmið er það að sjálfsögðu bara einn angi málsins. Þó það sé eitt helsta markmið málsins þá snýst það um svo margt annað. Það er enginn efi í mínum huga, og ég er baráttumaður fyrir því, að við eigum að tryggja að þeir sem ekki reykja og vilja ekki vera í reyk, t.d. fólk sem vinnur á veitinga- og skemmtistöðum, þurfi aldrei að verða fyrir því. Mér þótti koma fram nokkuð sérkennilegur sentímentalismi í ræðuhöldum þegar taldir voru upp skemmtikraftar sem höfðu látist vegna óbeinna reykinga og það notað sem réttlæting fyrir banninu. Ég efast ekkert um það, og er stuðningsmaður þess og baráttumaður fyrir því, að tryggja að skemmtikraftar og aðrir sem vinna á veitingastöðum þurfi ekki að draga að sér reykinn. Við erum komin miklu lengra í umræðunni en það. Nú erum við að tala um fortakslaust bann sem gengur mjög langt og þar vakna allar spurningarnar um hvort virkilega þurfi að ganga svona langt. Hér hafa verið tekin ágæt dæmi um að veitingamaður gæti kosið að reka til dæmis lítinn stað sem býður mönnum upp á einhvers konar vindla- eða reykingaklúbb eða gefur mönnum kost á að halda þar lítið einkasamkvæmi, matarboð þar sem allir viðstaddir eru fullkomlega upplýstir um skaðsemi reykinga en ákveða að reykja með máltíðinni eða eftir hana o.s.frv. Af hverju í ósköpunum á að banna fólki það fortakslaust og senda það út á gaddinn til að stunda þá iðju? Af hverju kemur ekki til greina að fara mildari leið sem nær fram sömu markmiðum eins og menn hafa gert í Svíþjóð og meta síðan árangurinn af því starfi eftir einhvern tiltekinn tíma? Hvað liggur svo á? Hvar er vandamálið og hver er að kalla eftir svo fortakslausu banni svo hratt? Enginn, að ég held, eða alla vega ekki mjög margir. Um er að ræða verulega forsjárhyggju, mikinn rétttrúnað og mjög gróft stjórnlyndi, að mínu mati, sem fer langt yfir eðlileg og heilbrigð mörk. Spurning vaknar: Er nauðsynlegt að setja fortakslaust bann eins og þetta? Svar mitt við því er nei. Það er ekki nauðsynlegt að ganga svona langt enda má pólitísk íhlutun að sjálfsögðu ekki og á ekki að snúast upp í einhvers konar yfirgang og nánast ofbeldi í garð sjálfsákvörðunarréttar og frelsis borgaranna. Hægt er að ná fram öryggis- og varúðarsjónarmiðum hvers konar með allt öðrum og miklu mildari og skynsamlegri hætti en hér er lagður til. Þetta hlýtur að verða skoðað mjög rækilega í meðförum heilbrigðis- og trygginganefndar. Við 2. umr. um málið hljóta fleiri sjónarmið að vakna. Ég treysti því að málið komi breytt út úr nefndinni þannig að farin verði mildari leið að þessu marki. Það er mjög auðvelt að reka blindan rétttrúnað fyrir máli eins og því að banna reykingar svo fortakslaust á veitinga- og skemmtistöðum með því að vísa í að 375 hafi, að því er talið er, látist vegna reykinga í fyrra á Íslandi, að þessi eða hinn hafi látist af völdum beinna og óbeinna reykinga. Það er mjög auðvelt að reka pólitík og stjórnmál á þessum forsendum. En að mínu mati er það líka mjög ómerkilegt. Það er verið að reyna að eyða þeirri sjálfsögðu umræðu sem við hljótum að taka. Þegar svo fortakslaust bann liggur fyrir þinginu hljótum við að taka almennari umræðu um hvað sé réttlætanlegt að banna fólki og hve stjórnvöldum leyfist að ganga langt í íhlutun sinni í líf fullorðinna og sjálfráða borgara í þessu landi. Um það á þessi umræða að snúast finnst mér af því að við erum sammála um að ná markmiðunum. Við erum sammála um að ná því markmiði að fullnægja vinnuverndinni skilyrðislaust, algjörlega skilyrðislaust að mínu mati. Um það er engin deila. Umræðan snýst ekki um hvort reykingar valdi skaða. Það er búið að sýna fram á það fyrir mörgum áratugum síðan, að mínu mati. Mér er alveg sama hvað öllum rannsóknum líður. Það gefur bara auga leið. Alveg eins er neysla á feitum mat og óhollum, sykri, áfengi og svo mörgum öðrum hlutum sem eru leyfðir, mjög óholl. Það er hægt að drepa sig á nokkrum árum með neyslu ýmiss slíks varnings eins og ég nefndi áðan. Alveg eins og það er hægt að reykja sig í hel, er hægt að drekka sig í hel og éta sig í hel.  Við erum hins vegar að tala um hve gróflega og hve langt stjórnvöldum leyfist að ganga í að íhlutast um athæfi fullorðinna sjálfráða einstaklinga og notkun þeirra á löglegum varningi í landinu. Nefnd voru hér dæmi áðan um vindlareykingarnar og vindlareykingaklúbbinn. Auðvitað hljómar það fáránlega að það sé lögbrot og lögreglumál að mennirnir hittist og reyki saman vindla sé það tryggt að enginn sem ekki reykir verði fyrir skaða í formi óbeinna reykinga. Auðvitað er það fáránlegt. Þetta fortakslausa bann er því að mínu mati óréttlætanleg skerðing á frelsi og athafnafrelsi borgaranna. Það gengur einfaldlega allt of langt. Það er ekki nauðsynlegt að ganga svona langt til að ná fram þeim góðu markmiðum um vinnuvernd sem liggja þessu máli sumpart til grundvallar. Vinnuverndarsjónarmiðið er eitt af markmiðunum frumvarpsins. Svo er önnur umræða um skaðsemi fíkniefna og eiturlyfja hvers konar, áfengis og tóbaks, kannabisefna og kókaínefna hvers konar. Það er önnur umræða þó að hún að sjálfsögðu tengist þessari mjög af því að við erum að tala um hve langt okkur leyfist að ganga við að banna fólki þetta og hitt til að vernda það fyrir skaðseminni sem hlýst af neyslu þessarar og hinnar vörunnar. Eigum við til dæmis almennt að leyfa veitingastöðum að framreiða mat sem allir vita að veldur fólki stórtjóni á jafnvel undraskömmum tíma? Allt snýst það hins vegar um það sem liggur undir þessari umræðu, þ.e. hve langt stjórnvöldum leyfist að ganga til að íhlutast um hegðun fólks, hvað fólki leyfist að gera þó að vitað sé að það valdi því sjálfu skaða, ef tryggt er að það valdi ekki öðrum skaða um leið, eins og með því að tryggja að enginn þurfi að vinna í reykmettuðu umhverfi. Þetta er 1. umr. og málið er frumstætt að sjá að þessu leyti. Það hlýtur að taka breytingum í meðförum nefndarinnar áður en það kemur aftur fyrir þingið, alla vega hafa komið fram mjög máttug rök að mínu mati í umræðunni í dag til að breyta málinu í þá veru.

Forseti. Ég heyri að hv. þingmaður er alveg sammála okkur sem höfum talað með þessu máli. Hann vill vinnuverndina. Hann er sammála því að aðrir eigi ekki að þurfa að anda að sér reyk frá öðrum. En honum finnst of langt gengið og spyr hver kalli eftir þessu fortakslausa banni. Mig langar að benda hv. þingmanni á að allur heilbrigðisgeirinn eins og hann leggur sig - hann er nú ekki alltaf sammála - kallar eftir þessu fortakslausa banni og sömuleiðis allir hagsmunaaðilar, t.d. veitingamenn og þeir sem reka ferðaþjónustu. Þeir hafa ályktað um að þeir vilji fara þessa leið sem lögð er til í þessu máli. Þar sem hv. þingmaður er alveg sammála í raun grundvallaratriðum þessa máls, vinnuverndinni og því að aðrir þurfi ekki að anda að sér reyknum, sé ég því ekki annað en að hann geti orðið sammála þessu máli þegar upp er staðið og samþykki það þegar það kemur frá heilbrigðis- og trygginganefnd.

Virðulegi forseti. Ég efast ekkert um góðan hug heilbrigðisstéttanna og þeirra prýðilegu og velmeinandi þingmanna sem hafa mælt fyrir þessu máli hérna í dag. En þar leggja menn til hliðar það sem mér þykir vera grundvallaratriði í málinu, þ.e. þá aðför stjórnvalda að hegðun og frelsi fólks til tiltekinna athafna með löglegan varning sem mér þykir liggja málinu til grundvallar. Það breytir minni afstöðu til þess máls ekki neitt þó að einhver alhæfi um mörg þúsund manns í nafni heilbrigðisgeirans og heilbrigðisstéttanna. Allir veitingamenn í landinu eru allt í einu orðnir sammála af því að forustumaður í Samtökum ferðaþjónustunnar lét eitthvað frá sér fara o.s.frv. Auðvitað eru ekki allir á eitt sáttir um það. Ég get talið upp með nafni fullt af veitingamönnum sem eru alveg ólmir á móti þessu banni. Svoleiðis málflutningur er bara fráleitur. Auðvitað ríkir sú tilhneiging innan ákveðinna geira eða stétta að fara kannski stystu og auðveldustu leiðina til að ná einhverju markmiði, eins og það sé engin samúð með því að leyfa reykingar í lokuðum rýmum, enda sjáum við að fyrir utan spítalana, því miður, hírist starfsfólk og stundum sjúklingar úti í kuldanum og trekknum reykjandi af því að það reykir enn og notar enn þá þennan löglega varning þó að hann sé skaðlegur, af því að engin rými eru til stunda iðjuna innan dyra. Mér finnst þessar öfgar einfaldlega óréttlætanlegar og ég styð þær einfaldlega alls ekki. Það breytir engu þó svo að einhver fullyrði að allur geirinn sé með málinu. Það er hægt að ná markmiðunum algjörlega, ekki að hluta heldur algjörlega, með miklu mildari leiðum. Ég styð markmiðið fullkomlega af því að það er hægt að fara að því miklu mildari leiðir. Það er engin nauðsyn á þessu fortakslausa banni.

Herra forseti. Í dag hefur farið hérna fram ágæt umræða um þetta stjórnarfrumvarp sem heilbrigðisráðherra hóf umræðuna á að mæla fyrir. Ég tel að umræðan sé mjög góð og málefnaleg og hún er góður undirbúningur undir vinnu heilbrigðisnefndar sem ég geri ráð fyrir að þessu máli verði vísað til að umræðunni hér lokinni. Það má segja að þegar hér er komið umræðunni dragi enginn í efa skaðsemi óbeinna reykinga. Það urðu einhver áhöld hér fyrri hluta umræðunnar í dag um tilteknar heimildir og tilteknar rannsóknir, hvort þær hefðu verið túlkaðar rétt eða rétt frá þeim sagt í greinargerð með frumvarpinu. En þegar upp er staðið dregur enginn í efa skaðsemi óbeinna reykinga. Í annan stað má segja að ákveðinn ágreiningur eða skoðanamunur hafi verið í þessari umræðu á milli þingmanna um það hvort löggjafinn sé að ganga of langt gagnvart sjálfsákvörðunarrétti þegnanna. Einhverjir hafa hent á lofti hvort bannið fortakslausa brjóti hugsanlega í bága við stjórnarskrárvarið atvinnufrelsi og eignarrétt. Ég ætla ekki að eyða orðum á hvorugt þessara. Þessi umræða um stjórnarskrárvarinn rétt, atvinnufrelsið og eignarréttinn, dregur dám af og minnir á umræðuna sem varð hér 2002 þegar ákveðið var með tóbaksvarnalögunum sem við settum þá að banna að auglýsa tóbak. Þá héldu því einhverjir fram að það færi í bága við stjórnarskrárvarið tjáningarfrelsi. Ég held að enginn haldi því fram nú eða leggi nokkuð upp úr því. En þar toguðust vissulega á hagsmunir forvarnanna og svo hagsmunir tóbaksframleiðenda og seljenda hins vegar. Ég tel að mikil sátt ríki nú um þetta auglýsingabann og menn séu sammála um að það hafi verið rétt að breyta lögunum í þá veru. Ég ætla heldur ekki að eyða orðum í það að færa rök fyrir því út frá vinnuverndarsjónarmiðum og út frá lýðheilsusjónarmiðum eða heilsuvernd, að það þurfi að takmarka reykingar á veitingastöðum. Ég held að enginn efist, eins og ég sagði, um skaðsemina og ég held að fyrir því hafi verið færð fullnægjandi rök, m.a. með rannsóknum sem menn hafa vísað til um það. Í mínum huga er meginmálið það sem var lögfest 2002 þar sem sagði að sérhver ætti rétt á því að þurfa ekki að anda að sér tóbaksreyk. Þetta var meginreglan sem við settum í lögin 2002 og eina undantekningin frá þeirri meginreglu laut að veitinga- og skemmtistöðum og starfsmönnum þar. Frumvarpið sem við ræðum núna gengur út á það að fella niður þessa undantekningu og frumvarpið skilgreinir þjónusturými m.a. í þeim tilgangi. Hugsunin er þá sú að starfsmenn sem vinna í þjónusturými njóti sömu verndar og aðrir og sama réttar til reyklauss umhverfis. Einnig hafa verið ræddar hérna í dag vægari leiðir, eins og sú sem við fórum 2002 því þá var vissulega uppi umræða um fortakslaust bann við reykingum á veitinga- og skemmtistöðum. Í greinargerð með frumvarpinu núna kemur fram, og er það byggt á vettvangskönnun sem gerð var, að lögin eins og við gengum frá þeim 2002, þar sem gert er ráð fyrir að meiri hluti veitingarýmis sé reyklaus og loftræsting sé fullnægjandi, hafa ekki skilað markmiði sínu. Vegna þess að lögunum hefur ekki verið fylgt. Það var eitt af því sem við veltum fyrir okkur við lagasetninguna 2002 hvernig ætti að fylgja þessu eftir því það lá alveg fyrir að sum veitingahús voru betur í stakk búin, eins og þau voru útbúin og hönnuð, til að fara að lögunum en önnur. Við veltum því fyrir okkur hversu heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna væru megnug. Þegar ég hlýddi á umræðuna áðan reyndi ég að rifja upp hvort við hefðum aldrei rætt um nein viðurlög á sínum tíma, sem er alveg það sama og ég velti fyrir mér núna, þ.e. hvort þetta frumvarp þyrfti ekki að geyma einhver viðurlög við brotum, sem er svo aðeins annar handleggur. Vægari leiðin hefur því verið reynd en kannski má segja sem svo að henni hafi ekki verið fylgt nægilega eftir. Ekki þá með viðeigandi ákvæðum um lokanir eða öðrum viðurlögum til þeirra sem höfðu ekki fullnægt lögunum eins og þau voru. Þá er spurningin sú: Hvað ætlum við að gera út frá þeim sjónarmiðum að starfsmenn á veitinga- og gistihúsum eigi sama rétt á reykleysi og aðrir? Það sem aðalágreiningurinn er um, því menn tala í þessu samhengi um fortakslaust bann sem menn vilji meina að 1. gr. feli í sér, er kannski hvort megi þá á vissan hátt ganga skemur en þetta án þess að verið sé að brjóta á rétti þeirra sem starfa á veitingastöðum, án þess að vinna gegn lýðheilsusjónarmiðum og viðurkenna að óbeinar reykingar hafa skaðleg áhrif, og þá hugsanlega með þeirri leið að heimilað verði einhvers konar afdrep eða reykherbergi. Hv. þingmenn hafa, og síðast hv. þm. Birgir Ármannsson, fært ágæt rök fyrir að sú leið verði farin án þess að verið sé að vinna gegn vinnuverndarsjónarmiðum. Vegna þessarar umræðu finnst mér rétt að rifja aðeins upp umræðuna sem fór hérna fram á sínum tíma þegar við settum lögin 2002 og ákváðum a.m.k. að prófa þá leið að leggja svo fyrir að meira en helmingur rýmis á veitingastöðum skyldi vera reyklaus og loftræstingin góð. Þá fór töluverð umræða fram um hvort ætti að vera skilyrðislaust bann, t.d. á opinberum stofnunum, við reykingum starfsmanna. Niðurstaða heilbrigðisnefndar á þeim tíma, og þá er ég að tala um 10. gr. núgildandi laga, varð sú að ekki væru rök til þess því það sem mundi þá fylgja var það sem við höfum víða séð erlendis, að starfsmenn stæðu utan dyra, húktu þar í hvers konar veðrum og það hefði a.m.k. ekki forvarnagildi. Á sama tíma og við vorum að banna að auglýsa reykingar fannst okkur óeðlilegt að bjóða upp á að starfsmenn stæðu utan dyra og væru í sjálfu sér auglýsing fyrir tóbak. Þó svo að frumvarpið, eins og það kom frá ráðuneytinu á sínum tíma, gerði ráð fyrir að heimild til forstöðumanna opinberra stofnana til að vera með einhvers konar afdrep yrði felld niður varð það niðurstaða heilbrigðisnefndar 2002 að halda þeirri heimild inni. En við vorum nú ekki svo flott á því að tala um sérstakt reykherbergi, heldur töluðum við um afdrep. Í 10. gr. laganna eins og þau eru núna er talað um að tóbaksreykingar séu með öllu óheimilaðar og síðan er talið upp sem eðlilegt er: grunnskólar, framhaldsskólar, heilsugæslustöðvar, sjúkrahús o.fl. En síðan segir, með leyfi forseta: „Forstöðumenn allra annarra opinberra stofnana en um getur í 1. mgr. skulu í samráði við starfsfólk gera áætlun um bann við reykingum innan viðkomandi stofnunar sem kemur til framkvæmda eigi síðar en fyrir lok ársins 2002.“ Og síðan segir orðrétt, með leyfi forseta: „Innan sérhverrar stofnunar skal þó heimilt að gera ráð fyrir afdrepi þar sem reykingar eru heimilaðar.“ Ég velti því fyrir mér þegar ég las frumvarpið sem við nú ræðum hvers vegna ekki væri lagt til í frumvarpinu frá ráðuneytinu út frá sömu sjónarmiðum, vinnuverndarsjónarmiðum, að fella niður þessa undantekningu og þessa heimild sem forstöðumenn stofnana hafa. Svona var umræðan á þeim tíma og þetta varð niðurstaðan í heilbrigðisnefnd út frá þeim sjónarmiðum sem ég hef nefnt að reynslan hefur sýnt að þar sem bannið er fortakslaust standa starfsmenn gjarnan utan dyra. Ekki eru nokkur rök til að stilla þessu máli upp þannig að það séu annars vegar þeir sem ekki reykja og eru á móti reykingum og hins vegar þeir sem séu á andstæðri skoðun með tilliti til þessa frumvarps. Ég held að segja megi að um það bil fimmtungur þjóðarinnar reyki enn þá þó að hlutfallið minnki stöðugt, þeim fækki stöðugt sem reykja. En það er alveg óþarfi að stilla þessu upp sem andstæðum hópum vegna þess að ég leyfi mér að fullyrða að margir þeir sem reykja kjósa eftir sem áður að geta notið matar og drykkjar á veitingastöðum í reyklausu umhverfi. Ég held að við ættum að halda því opnu út frá þeim sjónarmiðum sem hér hafa verið færð fram í dag - ég tek fram að ég styð frumvarpið og bannið við því að reykt sé á veitinga- og skemmtistöðum - að eðlilegt sé út frá þeim sjónarmiðum sem haldið hefur verið á lofti að huga að því innan heilbrigðisnefndar, líkt og menn hafa gert á Ítalíu og í Svíþjóð, að heimila þeim sem reka slíka staði að vera með einhvers konar afdrep þar sem engin þjónusta er veitt. Þar með er ekki verið að brjóta á rétti starfsmanna. Þetta var fyrirvari minn við þingmannafrumvarpið sem ég var meðflutningsmaður á og var lagt fram á síðasta þingi, ég vildi að þessi leið fengi a.m.k. umræðu í hv. heilbrigðis- og trygginganefnd. Vegna umræðu sem var fyrr í dag og vegna kostnaðarumsagnar fjármálaráðuneytisins þar sem segir að ekki verði séð að þetta frumvarp hafi nein áhrif á ríkissjóð finnst mér rétt að geta þess að auðvitað er fyrirsjáanlegur samdráttur ef frumvarpið nær öðrum markmiðum sínum, sem má skilja samkvæmt greinargerð að séu þau að draga úr reykingum, þá hljótum við að ganga út frá því að frumvarpið leiði til samdráttar á tekjum ríkissjóðs. En á sama hátt hljótum við líka, út frá því sem segir í greinargerð um skaðleg áhrif reykinga bæði beinna og óbeinna, að gera ráð fyrir að þetta frumvarp til lengri tíma litið geti valdið stórkostlegum samdrætti í útgjöldum til heilbrigðismála. Það hljótum við að styðja. Mér finnst það svolítið klént í umsögn fjármálaráðuneytisins að halda því á lofti að þetta hafi svo til engin áhrif. Því var haldið fram fyrr í umræðunni í dag að sú leið sem Svíar fóru, að leyfa tiltekin reykherbergi eða einhvers konar afdrep, að veitingamenn þar í landi hefðu verið í andstöðu við það og teldu ekki góða reynslu af þeirri heimild sem þeir höfðu í lögunum vegna þess að þeir töldu það skekkja samkeppnisstöðu sína. Þetta finnst mér gamalkunnug rök. Við heyrðum þetta líka þegar við breyttum lögunum 2002 að sumir veitingamenn ættu betra með en aðrir að breyta húsnæðinu þannig að þeir uppfylltu skilyrði laganna. Síðan gekk það eftir að menn virtu þau lög ekki sem skyldi. En það er kannski vert í þessu tilfelli líka að árétta að samkeppnisstaða veitinga- og skemmtistaða er náttúrlega mismunandi á mörgum öðrum forsendum en beinlínis þessari. Menn þurfa að kosta mörgu til í rekstri sínum að öðru leyti til að styrkja samkeppnisstöðu sína. Mér finnst þetta alls engin rök. Að lokum, herra forseti, það sem hér er vísað í, stuðning Samtaka ferðaþjónustunnar og stuðning allra heilbrigðisstétta við þetta frumvarp, þá vil ég árétta að ég er fullur stuðningsmaður þessa fortakslausa banns, en ef þetta sjónarmið, þ.e. að leyfa einhvers konar afdrep, að gættum vinnuverndarsjónarmiðum, væri borið undir heilbrigðisstéttirnar og þau títtnefndu samtök í umræðunni, efa ég fyrir fram að þeir aðilar mundu setja sig gegn því. Enda er það vinnuverndin og hættan á óbeinum reykingum sem ræður afstöðu þeirra meira og minna. Herra forseti. Ég geri ráð fyrir og eðlilega að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til hv. heilbrigðis- og trygginganefndar. Umræðan í dag gefur vissulega tilefni til að nefndin fari vel yfir málið og fái á sinn fund alla þá aðila sem munu skila umsögnum og þau hagsmunasamtök og forsvarsmenn heilbrigðisstétta sem vísað hefur verið til. Ég held að sú umræða sem verið hefur í dag sé góður grundvöllur undir þá vinnu sem fram undan er í heilbrigðisnefnd.

Hæstv. forseti. Frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 6/2002, um tóbaksvarnir. Ég styð frumvarpið heils hugar. Hvers vegna? Kjarni málsins er sá að þetta er heilbrigðismál. Það hefur margoft komið fram að óbeinar reykingar eru skaðlegar. Ef ég tek hér upp úr fylgiskjali, greinargerð Lýðheilsustöðvar, þá segir þar, virðulegi forseti: Þekktar afleiðingar óbeinna reykinga. Fullorðnir: Lungnakrabbamein. Hjarta- og æðasjúkdómar. Brjóstverkir og fleiri einkenni hjartasjúkdóma versna. Astmaköst hjá þeim sem hafa astma. Berkjubólga versnar. Heilablóðfall. Fósturvöxtur minni en ella (lítil fæðingarþyngd). Fæðing fyrir tímann. Börn: Vöggudauði. Eyrnabólgur. Sýkingar í öndunarfærum. Astmaköst hjá þeim sem hafa astma. Þróun astma hjá einkennalausum. Aðrar afleiðingar óbeinna reykinga: Öndunarerfiðleikar. Ógleði. Óþægindi í öndunarfærum. Höfuðverkur. Hósti. Óþægindi í augum. Virðulegi forseti. Fram hefur komið hjá þeim þjóðum sem hafa skert tóbaksheimildir að hjá veitingamönnum hafa tekjur ekki minnkað. Ég veit ekki hvort það er ákveðið þroskamerki, virðulegi forseti, að sá er hér stendur er eini þingmaðurinn af karlkyni sem hefur mælt með þessu frumvarpi fyrir utan hæstv. heilbrigðisráðherra. Virðulegri forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara að halda langa ræðu. Hér hafa verið fluttar margar ágætar ræður í dag, bæði með og á móti reykingum og svo sem litlu við það að bæta. Ég kem upp í ræðustól til að lýsa því yfir að þingflokkur Frjálslynda flokksins er einróma sammála um að lýsa yfir stuðningi við þetta frumvarp.

Hæstv. forseti. Það er eitt atriði sem ég vil gjarnan koma að í síðari ræðu minni við umræðuna sem snertir það bann sem hér er gert ráð fyrir í frumvarpinu. Það varðar stjórnarskrárþátt málsins. Ég er þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að hafa í huga að í frumvarpinu reynir á ákveðin ákvæði stjórnarskrárinnar. Ljóst er að með því banni sem hér um ræðir er verið að skerða réttindi sem gert er ráð fyrir í mikilvægum ákvæðum stjórnarskrárinnar. Eins og við vitum við túlkun stjórnarskrárákvæða getur slík skerðing verið réttlætanleg undir ákveðnum kringumstæðum, en þegar metið er hvort skerðingin er réttlætanleg þarf að fara yfir það sjónarmið, hvort beint samhengi er milli þeirrar reglu, þeirrar bannreglu í þessu tilviki sem gert er ráð fyrir og þeirra markmiða sem að er stefnt. Í þessu tilviki er hugsanlegt að fortakslaust bann yrði metið réttlætanlegt á grundvelli heilsufarssjónarmiða en það er ekki sjálfgefið, það er ekki nóg að segja að þetta sé á grundvelli heilbrigðissjónarmiða, það þarf að meta hvort bannið er til þess fallið að ná því markmiði sem að er stefnt og hvort gengið er lengra en nauðsynlegt er til að ná viðkomandi markmiði. Þetta er afar mikilvægt að skoða. Ég bið hv. þingmenn að velta því fyrir sér, af því að ég nefndi hér í fyrri ræðu minni dæmið um reykingaklúbb, að væri ég ekki í þeim sporum sjálfur að vera þingmaður hér á hinu háa Alþingi heldur vildi ég reyna fyrir mér í atvinnurekstri, mundi hugsanlega kaupa eða leigja húsnæði sem ég hefði fullan yfirráðarétt yfir lögum samkvæmt, vildi stofna þar stað eða klúbb þar sem reykingar væru heimilar, þá mundi reyna á það stjórnarskrárákvæði sem kveður á um yfirráðarétt minn yfir þessum stað, yfir hvort reglan, bannreglan væri réttlætanleg í því ljósi að það væri verið að skerða eignarrétt minn yfir viðkomandi eign. Það er alveg klárt að það mundi reyna á það. Ég ætla ekki að segja fyrir um hver niðurstaðan yrði en það mundi reyna á það og er nauðsynlegt að hafa í huga við þessa umræðu. Í annan stað gætum við í þessu ímyndaða dæmi hugsað okkur að ég ætlaði sjálfur að hafa af því atvinnu að reka þessa starfsemi, ætlaði að hafa af því tekjur og vinna við það frá morgni til kvölds, til að framfleyta mér og fjölskyldu minni. Bannið, eins og lagt er fram í frumvarpinu, mundi skerða þennan rétt minn, beinlínis koma í veg fyrir að ég gæti rekið atvinnustarfsemi í þessu tilviki og haft af því atvinnu. Ég er ekki að segja að stjórnarskráin kæmi í veg fyrir að þetta bann væri talið gilt en það mundi reyna á það. Í þriðja lagi gætum við ímyndað okkur að ég heimilaði klúbbi áhugamanna um vindlareykingar að hafa aðsetur í þessu húsi, koma þar saman í þeim löglega tilgangi að reykja, af því að eins og við höfum nefnt áður við þessa umræðu er ekki bannað að reykja í landinu. Þeir kæmu þarna saman í löglegum tilgangi, hefðu um þetta félag. Lögin, eins og þau eru sett fram hér, kæmu í veg fyrir þessa starfsemi þeirra þannig að það mundi reyna á félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar. Af því að ég nefni stjórnarskrána finnst mér rétt í tilefni af annars ágætri ræðu hv. þm. Jónínu Bjartmarz hér áðan, að geta þess að ákvæði tóbaksvarnalaga frá árinu 2002, sem takmarkar umfjöllun í fjölmiðlum um tóbak, gengur harla langt að mínu mati á tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar, en það er önnur saga. Bara til upprifjunar felur ákvæðið í sér miklu meira en auglýsingabann, miklu meira. Auglýsingabannið hefur verið hér í gildi í 20 ár, en núgildandi ákvæði sem er frá 2002 hefur ekki reynt á fyrir dómstólum. Það kveður á um að bönnuð sé hvers konar umfjöllun í fjölmiðlum um einstakar vörutegundir til annars en að vara sérstaklega við skaðsemi þeirra. Ég held að á engu sviði íslenskrar löggjafar sé gengið nær tjáningarfrelsinu en í þessu, en á þetta hefur ekki reynt fyrir dómstólum. Hæstv. forseti. Að lokum vil ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég tel að hún hafi verið ágæt og málefnaleg og leitt fram ýmis sjónarmið í málinu sem mikilvægt er að hv. heilbrigðis- og trygginganefnd taki mið af við umfjöllun sína um málið. Ég vil ekki síst þakka fyrir ræðu hv. þm. Jónínu Bjartmarz í málinu sem mér fannst nálgast málið yfirvegað og gefa vonir um að þegar fjallað verður um það í hv. heilbrigðis- og trygginganefnd verði umfjöllunin í jafnvægi og þau sjónarmið sem hér hafa komið fram verði öll skoðuð í þaula.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir 1. umr. um málið áður en það gengur til heilbrigðis- og trygginganefndar og taka undir að hún hefur verið málefnaleg og verður málinu vonandi til framdráttar. Það eru nokkur atriði sem hafa komið fram í umræðunni sem ég vil fara yfir. Í fyrsta lagi komu fram alvarlegar ásakanir á hendur ráðuneytinu og Lýðheilsustöð um að þar hafi ýmsu verið leynt og annað dregið fram. Ég vísa þessum ásökunum á bug. Í greinargerð frumvarpsins er frumvarpið rökstutt og það er eðlilegt að greinargerð Lýðheilsustöðvar sé fylgiskjal frumvarpsins af því að hún er ekki unnin í ráðuneytinu, hún er unnin í Lýðheilsustöð. Það er því eðlileg uppsetning. Þar eru einnig dregin fram rök fyrir málinu og lögð fram hér til vinnu í hv. Alþingi eins og venja er. Einnig hafa komið alvarlegar ásakanir á hendur vísindamönnum Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar, að þeir hafi stungið undan niðurstöðum rannsóknar af því að þeim líkuðu þær ekki. Ég vil taka það fram að Alþjóðaheilbrigðisstofnunin gaf út fréttatilkynningu um viðkomandi rannsókn. Rannsóknin bendir í sömu átt og aðrar rannsóknir í þessu efni en hún þótti ekki nógu marktæk tölfræðilega til þess að nota hana og það sýnir auðvitað að Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur mikinn metnað í þessu efni og lætur ekki frá sér niðurstöður nema það sé búið að fara yfir þær, hún var send til yfirferðar á venjulegan hátt hjá vísindatímariti og bendir í sömu átt og fjölmargar og flestar aðrar rannsóknir í þessu efni. Ég vil því einnig vísa þessum fullyrðingum á bug. Það hefur verið rætt um eftirfylgni laganna sem gilda núna. Það er alveg ljóst að það hafa verið vandkvæði á að fylgja þeim eftir eins og fram hefur komið. Það hafa verið vandkvæði vegna þess m.a. að litlir veitingastaðir eiga í vanda með að fylgja því eftir að hafa reyklaus svæði. Þeir eru í meiri vanda en stórir veitingastaðir og m.a. þess vegna hafa þessi vandkvæði komið upp. Þróunin hefur alls staðar verið sú að þó að það hafi verið byrjað að halda frá reyklausum svæðum þá hafa reykingar verið bannaðar á öllum svæðum síðar. Varðandi starf heilbrigðis- og trygginganefndar vinnur heilbrigðis- og trygginganefnd að sjálfsögðu að yfirferð á frumvarpinu á samviskusamlegan hátt eins og nefndin er vön að gera. Nefndin hefur sjálfsögðu algjörlega frjálsar hendur í því að fara yfir þær rannsóknir sem frumvarpið byggist m.a. á. Ég hef nú ekki trú á því að heilbrigðis- og trygginganefnd muni sanna með því skaðleysi óbeinna reykinga, en nóg um það. Hér var spurt: Hver var að kalla eftir fortakslausu banni? Í sambandi við það vil ég segja og undirstrika það sem reyndar kom fram í andsvari hv. 4. þm. Reykv. s., að innan heilbrigðisgeirans er algjör samstaða um þetta mál. Það er ekki samstaða um allt þar, það er alveg rétt, en menn hafa ekki deilt um skaðsemi reykinga þó að hér hafi komið fram mismunandi sjónarmið og mismunandi tilvitnanir í rannsóknir um skaðsemi óbeinna reykinga. Hér er spurt: Er málamiðlun möguleg? Málamiðlun var reynd síðast og tekin frá reyksvæði á veitingahúsum en það hefur ekki reynst vel, eins og hér hefur fram komið. Frumvarpið er byggt á vinnuvernd, ég hef rakið það áður, til að efla vinnuvernd, og auðvitað eru í frumvarpinu skilaboð um skaðsemi reykinga og skaðsemi óbeinna reykinga, ég ætla ekki að draga fjöður yfir það. Reykingar hafa farið minnkandi hér á landi og vonandi stuðla þau skilaboð sem felast í þessu frumvarpi að því að reykingar minnki enn. Reykingar eru bannaðar hér á fjölmörgum stöðum, m.a. á flestum stöðum eða öllum í þessu húsi og ég held að engar raddir heyrist um að taka þann sið upp aftur hér. Varðandi skert réttindi finnst mér 11. þm. Reykv., Birgir Ármannsson, sem hélt hér ágæta og málefnalega ræðu, vera kominn nokkuð langt í rökstuðningi ef hann telur að þetta frumvarp banni mönnum að safnast saman í einkahúsnæði til þess að prófa vindla. Ég sé ekki að þetta frumvarp taki nokkuð á því og menn geti gert það - ef það er ekki veitingastaður. Ef klúbburinn kemur saman á veitingastað þá tekur þetta frumvarp á því en  Frumvarpið fer nú til vinnslu hér og ég endurtek að ég á von á því að heilbrigðis- og trygginganefnd afli þeirra upplýsinga sem nefndarmönnum þykir þurfa í því sambandi. Frumvarpið liggur fyrir og ég veit að það verður unnið af mikilli samviskusemi hér í hv. Alþingi. Til þess eru frumvörp lögð fyrir þingið að fá þar yfirferð og vinnu og krítík og ég veit að svo verður einnig nú. En ég vona að málið verði afgreitt og komi fyrir þingið aftur áður en við skiljum í vor.