Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Út af því, sem hv. frsm. (BjB) sagði í lok ræðu sinnar, að hið eina, sem fjvn. gæti gert að sinni tillögu til að tryggja afkomu ríkissjóðs á árinu 1941, umfram þær niðurfærslur einstakra gjaldaliða, sem samkomulag er um, væri að hækka úr 20% í 35% lækkunarheimild ólögboðinna gjalda, þá vil ég taka það fram, að mér hafði skilizt, að hv. fjvn. hefði a.m.k. haft til athugunar möguleika til frekari lækkunar einnig á ýmsum lögboðnum gjöldum eða heimildir til lækkunar. Það liggur í augum uppi, að samkv. þeim till., sem n. hefir gert, mundi vera um allalvarlegan ágreining að ræða milli mín og hennar. Það er rétt hinsvegar, að hækkanir, sem n. hefir gert einmitt á þeim liðum fjárl., sem ég hafði lækkað, byggjast á því, að hún gat hugsað sér að taka tillit til þessarar varasemi, sem ég vildi sýna, á annan hátt. Ég lýsti yfir því, þegar ég lagði fram fjárlfrv., að ég væri fús að ræða alla möguleika í þessum efnum. En að sjálfsögðu var það því skilyrði bundið, að fjárl. yrðu þannig afgreidd, að ég gæti talið afgreiðsluna forsvaranlega. Ég hafði haft í huga, að í stað þess að hafa ýmsar fjárveitingar eins háar og n. leggur nú til, kæmi til mála, að ríkisstj. yrði heimiluð viss fjárhæð til þess að bæta upp þær lækkanir, ef afkoma ríkissjóðs reyndist betri en gert er ráð fyrir í frv., þannig að þá þurfti ekki að koma til niðurskurðarins. Í samtali, sem tveir af nm. áttu við hæstv. forsrh. (HermJ) og mig, var um þetta rætt. En fulltrúar n. gátu ekki sætt sig við það, og þó skildist mér samkomulag hafa náðst um, að n. lækkaði ekki aðeins ólögboðin gjöld, heldur að heimilaðar yrðu lækkanir fleiri gjalda, auk þess sem gert er ráð fyrir í frv., sem fyrir þinginu liggur, um bráðabirgðabreyting nokkurra laga, og yrðu þær lækkanir eða heimildir til lækkana ákveðnar í sérstökum lögum. Ég leit svo á, að það mætti einu gilda, hvort gjöldin yrðu áætluð ríflega, með þessa heimilt að baki, þannig að ef vissir erfiðleikar yrðu, hefði ríkisstj. heimild til þess að takmarka þessar greiðslur. Hinsvegar hefði ríkisstj. heimild til að hækka þær, ef fjármagn yrði fyrir hendi til þess. Hv. frsm. lýsti því, hve stutt hefði verið milli þinga, og þar sem fjvn. hefði að mestu verið skipuð sömu mönnum, hefði þess ekki verið að vænta, að hún liti mjög öðrum augum á ástandið nú heldur en í lok síðasta þings, þegar fjárl. yfirstandandi árs voru afgr. Þetta er náttúrlegl rétt, það sem það nær, því í rauninni var ekki um það að ræða, að ástandið í heiminum breyttist neitt verulega á þeim rúma mánuði, sem leið milli þinga, eða horfurnar fyrir afkomu ríkissjóðs yrðu betri. Eftir að hafa athugað gaumgæfilega, hvernig fjárreiðum ríkissjóðs var komið, verð ég hinsvegar að álíta, að ástandið hafi versnað. hað kann vel að vera, að hv. fjvn. hafi gert sér grein fyrir þessu, en ég verð að játa, að ég gerði mér ekki fulla grein fyrir því fyrr en á því tímabili, sem leið frá því, að síðasta þingi var slitið, og þangað til þetta kom saman. Þó hafði ég hugmynd um, að fjárhagurinn væri örðugur og að við ýmsa örðugleika myndi verða að stríða á næstunni. Ég gerði grein fyrir því í framsöguræðu fjárl., að lausaskuldir ríkisins, sem yrði nú þegar að ráðstafa, næmu 21/2 millj. kr. Ég benti einnig á það, að samkvæmt fjárlagafrv. mætti gera ráð fyrir 1 millj. kr. greiðsluhalla, sem hlyti að koma í sambandi við greiðslu á dýrtíðaruppbót til starfsmanna ríkisins. Það eru því alls 31/2 millj. kr., sem ríkissjóður verður að ráðstafa. Það hefir stundum verið talið forsvaranlegt, að afborganir af lánum væru greiddar með því að taka ný lán, en þótt svo hafi verið hingað til, þá er viðhorfið breytt hvað þetta snertir. Þegar um er að ræða 31/2 millj. kr., sem þyrfti að fá lán fyrir, og halda ætti áfram á sömu braut, að gera ráð fyrir, að afborganir yrðu greiddar með nýjum lánum, þá er ég hræddur um, að fari að þyngjast fyrir um að fá lán. Ég er hræddur um, að fullörðugt verði að fá lán til þess að standa skil á þeim greiðslum, sem þegar eru fallnar, þó að ekki verði bætt við nýjum lánum. Ég tel því af þessum ástæðum, að viðhorfið hafi mjög breytzt, þó að stutt væri um liðið. Þess vegna taldi ég ekki fært að afgr. fjárlagafrv. til þingsins með svipuðu móti og fjárl. síðasta árs voru afgr., jafnvel þó að það hefði mátt teljast forsvaranlegt, eins og þá horfði við. Það er annað að halda alltaf áfram á sömu braut, að hlaða þungum lausaskuldum hverri ofan á aðra, heldur en þó að hugsa sér, að hægt sé að fljóta áfram eitt ár með því að bæta við þær. En út frá því sjónarmiði, sem ég gerði grein fyrir í upphafi. hvernig mætti mæta því, ef afkoma ríkissjóðs yrði ekki eins góð og við getum gert okkur vonir um, þá gæti þó afgreiðsla fjárl. eins og hv. fjvn. leggur til talizt forstaranleg. Ég vænti þess því, að þessi lagaheimild, jafnframt fjárl., verði afgr., og þá þarf ekki frekar að deila um meðferðina á fjárl. Ég þarf ekki að ræða brtt. hv. fjvn. aðrar en þær, sem mestu valda um niðurstöður fjárl. Hv. n. hefir ýmist fellt niður eða gert till. um hækkun á ýmsum þeim liðum, sem ég hafði gert ráð fyrir, að yrðu lækkaðir. En til þess að vinna þetta upp hefir n. hækkað ýmsa tekjuliði, sem að vísu má deila um, hvað réttlátt sé. En það hefir vitanlega enga þýðingu fyrir afkomu ríkissjóðs að breyta tölunum á tekjuáætluninni, til þess að hún standist, og ég vil vænta þess, þegar n. heldur áfram meðferð sinni á frv. til næstu umr., að hún byggi ekki um of á þeim möguleikum, að auka megi tekjuliðina. Ég sé, að n. hefir hækkað tekju- og eignarskattinn um 100 þús. kr. Það kann að geta orkað tvímælis, hversu réttlátt það er, það þótti a.m.k. ekki fært á síðasta þingi, og ástæðurnar, sem ollu því, tel ég ekki mikið breyttar. Þá er þess að gæta, að útgerðin er mikið til skattfrjáls, og að gengistap kaupsýslustéttarinnar er úr sögunni á næsta ári, þegar kemur að því að reikna út skattinn. En að afkoma almennings gæti orðið þeim mun betri, að tekjuskatturinn yrði meiri en gert er ráð fyrir á þessu ári, er eitt af því, sem mjög varlegt er að áætla. Það getur eins vel átt sér stað, að afkoman verði miklu verri. Eins og nú horfir, getur vei farið svo að framleiðsla landsmanna stöðvist að meira eða minna leyti vegna flutningsörðugleika, og að mjög erfitt verði að fá ýmsa hluti, sem til framleiðslunnar þarf, við undirbúning fjárlagafrv. taldi ég rétt að áætla varlega, vegna þess að undir því er að hálfu leyti komið, hvernig tekst að tryggja það, að ekki verði greiðsluhalli. Hv. frsm. gat þess, að n. hefði breytt áætluninni um tekjur af landssimanum, þannig að ýmsir gjaldaliðir hefðu verið lækkaðir um ii0 þús. kr. N. heldur fast við það, að framkvæmdir, sem þurfi efniskaup til, geti fallið niður, og að þess vegna sé hægt að lækka þessa gjaldaliði. Hinsvegar er því haldið fram af póst- og símamálastjóra, að útgjöldin muni verða það, sem hann áætlar, hvað sem kunni að verða sett í fjárl. Ég held, að þetta muni reynast eins og póst- og símamálastjóri heldur fram; það hefir líka verið þannig á undanförnum árum, að þetta hefir orðið svipað því, sem hann hefir áætlað. Að öðru leyti get ég vísað þessum málum til hæstv. atvmrh., hann á mestu um þau að ráða. Um hækkunina á tekjum ríkisútvarpsins skal ég ekki segja, hv. frsm. sagði, að það væri gert í samráði við till. útvarpsins, og má vel vera, að svo sé. N. hefir hækkað verðtollinn um 260 þús. kr. Ég geri ekki ráð fyrir, að líkur séu fyrir því, að hann muni verða meiri en hingað til, að vísu hefir vöruverð hækkað og flutningsgjöld sömuleiðis en það verður ekki talið annað en eðlilegt, að eftir því, sem tímar líða, komi verðhækkunin meira fram. Ég skal geta þess, að það verður að telja vafasamt, að lengi verði fært að láta tollana ná til hækkandi farmgjalda. Það hefir alls ekki verið tekin nein endanleg ákvörðun um það, hvort eigi að láta tollana fylgja farmgjaldahækkuninni alveg til enda, eða að nema skuli staðar, en vitanlega hefir það nokkur áhrif á tekjur þær, sem um er að ræða í þessu sambandi. Ég sé, að n. hefir tekið upp aftur aths. um greiðslu til ríkisskattan., 10 kr. á mann fyrir hvern fundardag. Mér þykir þetta hálfleiðinlegt, og ég held, að þeir, sem eru í ríkisskattanefnd, ættu að vera sæmilega haldnir af því, sem þeim hefir verið úrskurðað fyrir sitt starf. Þess er að gæta, að þessir menn vinna ekki aðeins á fundum, heldur einnig utan funda, og ættu þess vegna ekki að fá sérstaka greiðslu fyrir. Till. n. til vegamála sé ég enga ástæðu til að fara út í sérstaklega, ég hefi áður gert grein fyrir því. Ég sé, að n. hefir hækkað þetta framlag aliverulega, jafnvel frá till. vegamálastjóra. en um það hefi ég ekkert sérstakt að segja, get að mestu vísað til þess, sem ég hefi áður sagt þar um. Hið sama er að segja um framlög til hafnarbóta og bryggjugerða. Ég ætla ekki að gera frekari aths. við einstakar till. hv. fjvn. að þessu sinni, þær byggjast að mestu á því, að halda í svipuðu horfi og verið hefir um verklegar framkvæmdir, en um það hefi ég rætt áður. Þó get ég ekki alveg gengið framhjá till. n. um dýrtíðaruppbót, vegna þess að það stendur í beinu sambandi við horfurnar á því. hvernig afkoman verður. Hér er yfirleitt um lækkanir að ræða, sem ég hefi ekki trú á, að geti staðizt. Laun opinberra starfsmanna munu nú vera um 51/2 millj. kr. Þess vegna er það, að ef dýrtíðaruppbótin er áætluð 350 þús. kr.þá er hún töluvert lægri heldur en ef farið væri eftir svipuðum mælikvarða og við útreikning dýrtíðaruppbótar til verkamanna samkvæmt i. frá síðasta þingi. Nú er það svo, að ástæða kynni að vera til þess að gera mun á almennum verkamönnum og starfsmönnum ríkisins. Þess er jafnframt að gæta, að 1. frá síðasta þingi fjalla ekki aðeins um þá verkamenn, sem eiga það svo að segja undir veðri og vindi, hvort þeir hafa atvinnu þennan daginn eða ekki, heldur er þar einnig um að ræða menn, sem hafa fasta atvinnu alveg eins örugga og fjöldi af starfsmönnum ríkisins. En þó að gert væri ráð fyrir, að dýrtíðaruppbótin yrði ekki hærri 1941 heldur en í fjárlagafrv. árið sem leið, þá eru engar líkur til þess, að þessi áætlun myndi geta staðizt. Það má ganga út frá því sem gefnu, að óhjákvæmilegar umframgreiðslur munu nema a.m.k. þeim mismun, sem áætluninni nemur í frv. Ég er mjög hræddur um, að það verði aldrei komizt hjá því, að verulegur greiðsluhalli verði á þessari áætlun. Ég sé ekki á þessu stigi málsins ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta frv. Þingm. munu mestu um það ráða, hvernig farið verður með einstakar till., sem hv. fjvn. hefir gert, og ég geri ráð fyrir, að þær séu gerðar með fyllstu sanngirni og með tilliti til hagsmuna og áhugamála einstakra þm.

Forseti (HG): Útbýtt er á fundinum brtt. á þskj. 135, og þarf að veita afbrigði til þess, að þær megi taka til meðferðar.



Fjárlög þessa árs voru samþ. af Alþ. síðustu daga ársins 1939. Fjvn. hafði þá leitað allra þeirra upplýsinga snertandi afgreiðslu fjárlaganna, sem unnt var að afla. Útlitið var þá næsta skuggalegt og erfitt að spá nokkru um framtíðina. Er fjvn. þessa þings kom saman til fundahalda fyrir tæpum 4 vikum, eða einum og hálfum mánuði eftir að síðasta Alþ- samþ. fjárl. fyrir árið 1940, var allt viðhorf óbreytt og að verulegu leyti sömu menn í n. og áður, var því tæplega um nýjar upplýsingar að ræða, sem gætu verið grundvöllur undir störf n. að því er snerti fjárl. fyrir árið 1941. Þótt tekjuliðir ríkissjóðs séu á venjulegum tímum nokkurnveginn í jafnvægi, eru þeir lítt útreiknanlegir á styrjaldartímum; svo mikið byggjast þeir á viðskiptum okkar við aðrar þjóðir. Gjöldin leita í hækkunaráttina, dýrtíðin eykst og verðlag á erlendu efni til verklegra framkvæmda fer síhækkandi. Þörf athafnalífsins er öllum augljós, en möguleikarnir til verklegra framkvæmda eru tengdir blótalegum atvinnuvegum og öruggum tekjustofnum. En er fjárlagafrv. er athugað. kemur í ljós, að það er á annan veg en fjárl. þessa árs. Daggjöldin eru áætluð 16952653.00 kr. á rekstrarreikningi, eða rúmum 900 þús. kr. lægri en í gildandi fjárl. Tekjur á 2. gr. voru í frv. áætlaðar í 17778173 kr., eða um 450000 kr. lægri en í fjárl. 1940. Lækkanirnar voru nær eingöngu á verklegum framkvæmdum, þ.e. 13. og 16. gr. þar sem ekki er nein vissa fyrir því, að tekjur ríkissjóðs bregðist árið 1941, e fjvn. er hinsvegar ófús að skera fyrst niður verklegar framkvæmdir, hefir n. orðið sammála um að gera hækkunartill. bæði tekju- og gjaldamegin. - Hæstv. fjmrh. (JakM) lýsti yfir því í útvarpsræðu við 1. umr. fjl., að hann bæri einn ábyrgð á frv. eins og það lá fyrir. Hann lýsti ennfremur yfir því, að hann væri fús til samkomulags um breytingar á fjárlagafrv. Þessar opinberu yfirlýsingar hæstv. ráðh. gerðu það að verkum, að n. var ekki bundin af sameiginlegum ákvörðunum allra ráðh. En um leið og ég vík að brtt. n. vil ég endurtaka það, sem sagt er í nál., að þær eru í öllum aðalatriðum gerðar með vitund hæstv. ríkisstjórnar. Um brtt. n. snertandi tekjuliðina er ekki hægt að segja, að þær séu óvarlega áætlaðar. Á síðasta þingi gafst n. tækifæri til þess að athuga álit milliþn. í tolla- og skattamálum, og voru till. fjvn. þá að miklu leyti byggðar á þeim athugunum. Frv. um tollskrá, sem lagt var fyrir síðasta þing og er nú orðið að l., kom í staðinn fyrir 1. brtt toll af tóbaki, sykurtoll, kaffitoll, verðtoll, vörutoll og önnur gjöld af innfluttum vörum. Tekjuáætlunin er byggð á þessu, að því athuguðu, að vörumagn af ýmsum innfluttum vörum minnki, svo sem af skömmtunarvörum og byggingarvörum. verðhækkun á vörum og hækkun farmgjalda hefir hinsvegar mikil áhrif á verðtollinn og vegur að miklu leyti eða öllu á móti minnkandi innflutningi. \efndin hefir þó ekki lokað augunum fyrir óvissri afkomu þjóðarinnar, eins og lýsir sér í till. n. við 22. gr. um lækkunarheimiid gjalda, er síðar verður vikið að. Ég læt svo nægja það, sem ég hefi sagt um brtt. n. snertandi tekjubálk fjlfrv., en vil með nokkrum orðum víkja að öðrum brtt., sem n. hefir flutt, en mun stytta mál mitt svo sem verða má. 8. brtt., um lækkun fjárveitingar til einkasíma í sveitum úr 15000 kr. í 10000 kr., stafar af því, að innflutningur á efni til símalagninga er takmarkaður, og verða þessar framkvæmdir því að bíða. 9. brtt., bæjarsíminn í Rvík og Hafnarfirði. Í fjárveitingunni, eins og hún er í fjárlagafrv., er innifalin stór upphæð til efniskaupa, og leggur n. til. að fjárveitingin lækki um 110000 kr., eða úr 630000 kr. í 520000 kr. - 10. till. aðrar símastöðvar og eftirlitsstöðvar. Fjárveitingin lækki úr 180000 kr. í 155000 kr. Í fjárveitingunni skv. fjárlfrv. var tekin upp nokkur upphæð til launabóta handa starfsmönnum, en n. lítur svo á, að launabætur eigi að felast í einni upphæð, sem skv. frv. er áætluð 500000 kr., en n. hefir lækkað í 350000 kr. – 11. till., póst- og símahús á Hvolsvelli, liðurinn fellur niður. Hér er um nýbyggingu að ræða, og getur sú framkvæmd beðið. 12. till., um hækkun afnotagjalda ríkisútvarpsins úr 450000 kr. í 500000 kr., er gerð skv. till. frá ríkisútvarpinu. - 13. till., lækkuð á húsaleigu útvarpsins um 10000 kr., er bundin samningi milli útvarpsins og landssímans. 14. till. - Fjárveitingin var ætluð til verzlunarfulltrúa í New York og var að upphæð 75000 kr., en n. leggur til, að upphæðin lækki um 25000 kr. og að liðurinn orðist: vegna verzlunarfulltrúa erlendis. Nokkur óvissa ríkir um það, hvernig þessum málum muni hagað, og er þessi upphæð umfram annað, sem ætlað er í svipuðu skyni. 15. till. - Í fjári. þessa árs er aths., að ríkisskattanefnd skuli fá greiddar 10 kr. á mann fyrir hvern fundardag. Þetta var fellt úr frv. stjórnarinnar, en n. hefir tekið það upp af nýju. 17. till., að skrifstofukostnaður vegamálastjóra lækki úr 31000 kr. í 23000 kr. vegamálastjóri hafði lagt á skrifstofukostnað gjöld, er tilheyrðu áttaldasjóði, og leggur n. til., að sá kostnaður teljist á áhaldasjóði svo sem verið hefir. Þá koma vegatill. Sé ég ekki ástæðu til þess að ræða um hverja einstaka till., en n. leggur til, að vegaféð hækki um ca. 150 þús. kr., og eru þær upphæðir algerlega í samræmi við till. vegamálastjóra. Þetta eru framkvæmdir, sem flestum þm. er mjög annt um, enda hafa óskir þm. um fjárframlög fyrst og fremst beinzt að samgöngubótum. Það skal játað, að hér er um allverulega hækkun að ræða, en ég hygg, að allir hv. þm. séu sammála um það, að nauðsynlegt sé að veita fé til þessara framkvæmda svo sem frekast er unnt. Um nýja vegi í till n. er ekki að ræða, og mun ég því ekki fara fleiri orðum um þessar till. 19. till. er smáviðbót til bókasafns verkamanna og þarfnast ekki skýringa. 20. till. - Tillög til akfærra sýsluvega eru í fjárlfrv. talin 34000 kr. og eru á einum lið. N. hefir aftur fært fjárveitinguna í 2 liði, eins og er í fjárl., og hækkað liðinn um 6000 kr. Ætlast n. til, að þar af fari 5000 kr. til Miðeyjarvegar í Rangárvallasýslu. 21.–22. till. eru hækkanir vegna launabóta. 23. till., lækkun ýmissa gjalda hjá vitamálastjóra, fyrir 25 þús. kr. komi i5 þús. kr., og hefir vitamálastjóri fallizt á þá lækkun. 24.–27. till., um hafnarbætur, þurfa ekki skýringa við. Má hið sama segja um þær og vegina, að þetta eru framkvæmdir, sem öllum er mjög annt um, að falli ekki niður þrátt fyrir fjárhagsörðugleika, enda eru allar hafnarbætur gerðar í þeim tilgangi, að styðja framleiðsluna. 28. till., til flugmála 20000 kr. Þetta er sama upphæð og er í fjárl., en var áður varið á dálítið annan hátt. Till. er nú í einum lið, en áður voru 10000 kr. veittar til Flugfélags Akureyrar, en það mun nú vera lagt niður. 29. till. - Til Akureyrarkirkju eru í fjl. þessa árs ætlaðar 30000 kr., og leggur n. til, að henni verði ætlaðar 5000 kr. í fjl. 1941. Má að vísu um það deila, hvort ríkinu beri skylda til að leggja þessa fjárhæð fram, en þörfin er áreiðanlega mikil. Þá er 311. till. n., til bókavörzlu í háskólanum. Ríkisstjórnin hafði ætlað 6000 kr. til bókavarðar háskólans, en n. hefir lækkað það í 1200 kr., eins og er í fjl. þessa árs. Þó hefir borið á því, að menn væru ósammála um, hve mikið fé væri nauðsynlegt að veita í þessu skyni. Ég hefi heyrt, að háskólinn ætti um 60000 bindi bóka, sé gjöf Benedikts Þórarinssonar talin með, og var hugmyndin að setja sérstakan mann til þess að hafa þar bókavörzlu. telur það ekki nauðsyn að svo stöddu. - 31 till., um lækkun á kostnaði við hita og ljós handa háskólanum, er gerð með tilliti til þáltill., er liggur fyrir þessu þingi frá hv. þm. S.- Þ. (JJ), um að ríkisstjórninni takist að semja við Reykjavíkurbæ um einhver fríðindi háskólanum til handa. 32. till., fjárveiting til þess að gera brjóstlíkan af Hirti Snorrasyni. N. leit svo á, að með fjárveitingu í fjl. yfirstandandi árs mætti koma þessu verki áleiðis, og leggur því til, að liðurinn falli niður. 33. till. a., fyrir 120000 kr. kemur 135000. Þessi hækkun stafar af því, að samkv. nýju héraðsskólalögunum er gert ráð fyrir því, að rekstrarstyrkur til skólanna hækki lítilsháttar. Lætur nærri samkv. þeim nemendafjölda, sem nú er, að hækkunin nemi um 15000 kr. - 33. till. b., stofnkostnaður héraðsskólanna. Hér er um hið mesta vandamál að ræða. Ýmsir skólanna hafa byggt nýlega, og á ríkissjóður ógreiddan lögboðinn styrk. Þannig er t.d. með Reykholtsskóla. Hinsvegar eru skólar, sem hafa algerlega ófullnægjandi húsnæði; sem dæmi má nefna héraðsskólann í Reykjanesi í Norður-Ísafjarðarsýslu. Það þarf nauðsynlega að rifa þar tvo svefnskála, sem fyrir eru, og byggja eitt hús. Kostnaður er áætlaður 20000 kr., og fullnægir fjárveitingin þannig ekki þörf þessara tveggja skóla. N. vill þó vænta þess, að Reykjanesskóli verði styrktur til að umbæta sín húsakynni og að fundin gerði lausn til nauðsynlegrar fyrirgreiðslu á byggingarskuld Reykholtsskóla. Með tilliti til hinna nýju héraðsskóla og með aðstoð ákvæða í þeim l. tel ég persónulega, að hæstv. ríkisstjórn sé það kleift. - Þá er till. um að veita 4000 kr. til Snorragarðs í Reykholti. 34. till., að hækka styrk til húsmæðraskóla Árnýjar Filippusdóttur í Hveragerði úr 1500 kr. í 2500 kr. Hún heldur þarna uppi húsmæðrafræðslu af eigin rammleik, og þar sem ekki er um annan slíkan skóla að ræða á Suðurlandsundirlendinu, telur n. ekki sanngjarnt, að þessi litil styrkur verði skertur. Þá er til húsmæðraskólans á Laugalandi, stofnkostnaður, 3000 kr. Skólanefnd telur, að ríkissjóður eigi enn eftir að greiða sitt lögboðna framlag til skólans, er nemi a.m.k. tvöfaldri þessari upphæð, en sættir sig við, að framlagið verði greitt í tvennu eða. þrennu lagi. 35. till., laun til Ólafs og Jóns Pálssona. Hér er aðeins um smávægilega breytingu að ræða. Sú breyting hefir orðið á, að n. tók út allar fjárveitingar til íþróttamála og steypti saman í einn lið, sem hér er 36. till., til íþróttasjóðs, 30000 kr., og er það gert samkvæmt íþróttalögunum. 37.–38. till. eru afleiðingar af þessu, og falla fjárveitingar til Í. S. Í. og íþróttakennslu niður. Þá er 39. brtt., nýr liður, um 1200 kr. styrk til héraðsbókasafns Suðurlands, gegn tvöföldu framlagi annarstaðar frá. Þessi fjárveiting hafði verið felld niður úr frv. að þessu sinni, en n. leit svo á, að safnið yrði að styrkja, þar sem hér væri um svo merkilega menningarstarfsemi að ræða, og héraðsbókasafn ekki til á Suðurlandsláglendinu. Þá er 40. brtt., um breyt. á 25. lið, þannig að veitt sé til fornritaútgáfunnar 4 þús. kr., og í öðru lagi til útgáfu Heimskringlu 4 þús. kr. Seinni liðurinn var tekinn upp á síðasta þingi, og samkv. þeim upplýsingum, sem fyrir lágu, mun þeirrar fjárveitingar þurfa við í 6 ár, eða alls 24 þús. kr. Þar sem einu sinni hefir verið gengið inn á þessa braut. geri ég ekki ráð fyrir. að talið verði rétt að leggja þessa fjárveitingu niður, með því að þarna er um merka útgáfu að ræða. Með 41–42. brtt. er lagt til að fella niður smástyrk til Blaðamannafélagsins, en veita styrk félagi vökumanna. Nýr liður eru 1000 kr., sem n. vill veita til viðgerðar á Grenjaðarstaðabæ í Suður-Þingeyjarsýslu. Fornminjavörður mun hafa í hyggju að varðveita gamla bæi víða á landinu. Þessi bær er einn af þeim reisulegustu, sem til eru í landinu af þessari gerð. Ungmennafélagið í sveitinni ætlar sér að leggja fram sjálfboðavinnu, ef þessi fjárveiting verður samþ. Þar með er lokið brtt. við 15. gr. við 16. gr. er fyrst 44. brtt., um að bæta við aths., á þann hátt, sem áður hefir verið gert, við liðinn um 500 þús. kr. framlagið til framleiðslubóta og atvinnuaukningar: „Þar af 100 þús. kr. til Suðurlandsbrautar, til atvinnuaukningar fyrir Hafnfirðinga og Reykvíkinga: Með þessu einu móti gátu ýmsir þeir hv. þm., sem bera fyrir brjósti atvinnuaukning á þessum stöðum, fallizt á, að fellt yrði niður að þessu sinni framlag til malbikunar vega, en sú ráðstöfun er nauðsynleg af gjaldeyrisástæðum. 1. leggur því eindregið til, að aths. þessi verði tekin upp. Þá er 45. brtt., um að hækka framlag til nýbýla og samvinnubyggða úr 50 þús. í155 þús. kr. Með þeirri fjárveiting, í viðbót við jafnháa upphæð, sem er á fjárl. þessa árs, ætti að vera hægt að uppfylla að mestu leyti gefin loforð um framlag til býla, sem þegar hafa verið reist, en til nýrra byla er ekki gert ráð fyrir an veita fé, eins og nú horfir. Það skiptir þá menn mjög miklu, sem reist hafa nýbýli í trausti á hinn lofaða styrk, að þessi upphæð á árinu 1941 verði ekki af þeim tekin. Í 46. brtt. er gert ráð fyrir að færa styrk til sandgræðslu úr 40 þús. niður í 31 þús., eins og hann er nú á fjárl. N. treystir sér ekki til að ganga lengra en það að leggja til, að framlög þessarar tegundar fái að standa óbreytt frá því, sem er í fjárl. Í 47. brtt. er lagt til að hækka jarðabótastyrk, sem í fjárl. er 580 þús. kr., úr 200 þús. í 350 þús., og má lækkunin teljast geysimikil samt. vitanlega er ekki hægt að fullyrða, að þessi upphæð nægi til að uppfylla ákvæði jarðræktarlaganna. Menn verða efalaust að draga úr jarðabótum, vegna skorts á erlendum áburði, efni til bygginga og fleira. Æskilegt hefði verið, að styrkurinn hefði staðið óskertur og því, sem fyrr hefir gengið til nýræktar og endurbóta á gömlum túnum og bygginga, yrði nú varið til að þurrka mýrar í stórum stíl. Þá er í 48. brtt. lagt til að hækka tillag til byggingar- og landnámssjóðs og endurbyggingastyrkja í 125 þús., og tillag til verkamannabústaða í 120 þús. Um þessa styrki er svipað að segja og um framlög til nýbýla, að þeir verða eingöngu notaðir til að viðhalda því, sem þegar er að mestu unnið, án þess að nokkuð verulegt sé gert að nýbyggingum. Til fyrirhleðslu á vatnasvæði Þverár og Markarfljóts leggur nefndin til að veita 50 þús. kr., en 2500 kr. til fyrirhleðslu við Kaldaklifsá undan Eyjafjöllum. Það er augljóst, að ekki er hægt að hætta fyrirhleðslu við jökulvatn í miðju kafi, án þess að stórhætta sé á, að það eyðileggist, sem þegar er gert. Fyrirhleðslan við Kaldaklifsá er minna mannvirki, en einkum gerð til varnar þjóðveginum frá skemmdum. Á liðnum um lax- og silungsveiði vill n. gera 700 kr. hækkun til þess að greiða fyrir því, að gerðir séu laxavegir. Það er 51. brtt., en 52. brtt. er um að lækka styrk til loðdýraræktar úr 20 þús. í 15 þús. og veita 6 þús. kr. til ræktunarvega í vestmannaeyjum og Flatey. Af styrknum til loðdýraræktar er ætlazt til, að 10 þús. fari til ráðunauts og ferðakostnaðar hans. En hitt hefir gengið til loðdýraræktardeildar Búnaðarbankans til rekstrarlána. Nú mun þurfa lagabreyting til þess að breyta megi hér um hið árlega framlag til lánastarfseminnar, en lægri upphæð virðist nægja, þar sem útlánum er hætt í bili. Styrkur til ræktunarvega hefir verið á fjárl., og virðist ekki sanngjarnt né rétt að kippa honum burt á stöðum, þar sem um enga aðra vegi er að ræða en ræktunarvegina. verkið skal unnið undir eftirliti vegamálastjóra. Í 53. brtt. er lagt til, að 47. liður 16. gr. orðist svo: „Til Kvenfélagasambands Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, enda haldi það uppi námskeiðum fyrir húsmæður og húsmæðraefni, 1000 kr.“ Það er 600 kr. hækkun. - Næsta brtt. er um 1000 kr. hækkun á styrk til Sambands sunnlenzkra kvenna til námskeiða, þetta er sama upphæð og verið hefir, og 1000 kr. til skóla fyrir húsmæðraefni í Hveragerði. Á Suðurlandi hefir enginn húsmæðraskóli verið nema þessi litil skóli Árnýjar Filippusdóttur, og þar sem ekki er hægt að reisa þar húsmæðraskóla að svo stöddu, væri mikilsvert að styrkja þessa viðleitni til skólahalds. 55. brtt. er nýr liður, 30 þús. kr. til frystihúsa, og eru það eingöngu áður byggð frystihús, eitt hjá Sláturfélagi Suðurlands, tvö á Norðurlandi. Í 56. brtt. er gert ráð fyrir, að kostnaður vegna mæðiveikivarnanna lækki um 110 þús. kr., niður í 140 þús., en hinsvegar hlýtur kostnaður af að styrkja bændur, sem misst hafa fé, að vaxa stórum. og er gert þar ráð fyrir 380 þús. kr., og til rannsókna og varna gegn útbreiðslu garnaveikinnar, nær liður, 130 þús., og er það þó 30 þús. lægra en á gildandi fjárl. Það er talið, að vörzlukostnað vegna mæðiveikinnar megi minnka nokkuð, og mun ekki lagt í nýjar girðingar hennar vegna. Kostnaður vegna garnaveiki fer nokkuð eftir því, hvort þau áhöld fást, sem pöntuð hafa verið til rannsókna, og því, hvaða lyf verða notuð. Vel má vera, að þessi 130 þús. reynist of lítið. Þá er lokið brtt. við 16. gr. við 17. gr. er engin brtt., en brtt. við 18. gr. sé ég ekki ástæðu til að tala um, þær skýra sig í raun og veru sjálfar. Þá kemur að 19. gr. Dýrtíðaruppbót opinberra starfsmanna hefir verið áætluð 500 þús í frv. En með því að það mun vera nokkuð óljóst. eftir hvaða reglum hún verður greidd, hefir n. lagt til að lækka upphæðina í 350 þús. Nú liggur fyrir þinginu frv. um þetta efni og óvíst, hvernig því reiðir af, en eftir því, sem ráðgert er, ætti þessi upphæð að sjá langt til dýrtíðaruppbótar fyrir starfsmenn ríkisins. Auðvitað veltur talsvert á því, hvort uppbótin er látin ná til allra eða takmörkuð við ákveðna launaupphæð. 65. brtt., við 20. gr., er um 30 þús. kr. til að gera nýja vita. N. lítur svo á, að það sé mjög illt að leggja alveg niður fjárveitingar í þessu skyni. Það er á valdi atvmrh., hvernig þessari fjárhæð verður varið, að fengnum tillögum vitamálastjóra. Þá er að lokum við 22. gr., XIII, breyting á lækkunarheimild ólögboðinna gjalda, að fyrir 20% komi 35%, - með það fyrir augum, sem um hefir verið rætt, að komast megi hjá að nota svo stórfellda lækkunarheimild, ef tekjur ríkissjóðs kynnu að reynast eitthvað nálægt því, sem áætlað er, eða betur, en hafa þar vaðið fyrir neðan sig, ef illa fer. Meðfram vegna hækkana þeirra á gjöldum, sem n. leggur nú til, þótti henni nauðsyn að rýmka lækkunarheimildina. Það má vera, að ekki þætti hyggilegt að gefa flokksstjórn slíka heimild. En þar sem stjórnin er skipuð fulltrúum þriggja stærstu þingflokkanna, sýnist hættan minni að fela stjórninni að afráða þetta eftir þörfum og ástandi ársins 1941. vitanlega er því treyst, að stjórnin gangi þá ekki lengra í lækkunum en nauðsyn krefur. Hin ólögboðnu gjöld, sem lækkunin getur náð til, nema um 5 millj. kr. og er að finna í ýmsum gr. frv., en þó sérstaklega í 13. og 16. gr. Þarna varð að ráðast á garðinn, þó að það komi að vísu hart niður á almenningi og öllu verkafólki að minnka verklegar framkvæmdir og framlög til almennra heilla. En n. telur, að þetta sé eina tryggingin, sem unnt er að gefa, eða hún getur lagt til, að stjórninni sé veitt, ef tekjustofnar bregðast, svo að nauðsyn sé að draga mjög úr gjöldum. Útgjöld ríkisins á rekstrarreikningi verða, ef brtt. n. verða samþ., eins og hér segir í nái. á þskj. 93, talin í heilum þúsundum, 17555 þús. kr., en tekjur 18328 þús. kr. Tekjuafgangur á rekstrarreikningi frv. er, eins og n. gengur frá því c-ið þessa umr., 772920 kr., eða 52600 kr. lægri en í frv. stjórnarinnar, og greiðsluhallinn nær 252553 kr., eða um 82 þús. kr. meiri en í frv. stjórnarinnar. Enn á n. eftir að athuga ýms erindi, sem henni hafa borizt, og margvísleg mál, er snert geta útgjöld og afkomu ríkissjóðs. Ekkert verður sagt um, hverjar brtt. hún kann að bera fram við 3. umr. En vitanlega mun hún gera það, sem í hennar valdi stendur, til þess að útkoman þá verði ekki til muna lakari en hún er nú.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Aðalatriðin í því, sem ég vildi segja, eru um fjárlfrv. yfirleitt og einstakar gr. þess, brtt. þær, sem fram hafa komið frá hv. fjvn., svo og það, hvernig farið hefir um eldhúsumr. eða þær umr. um fjárl., sem venjulega hefir verið útvarpað áður. Allt þetta vildi ég gera að umræðuefni almennt og einnig þá stefnu, sem fram hefir komið í frv. og viðurkennd hefir verið af fjmrh. og raunar líka af hv. fjvn. Það er, að það eina, sem þessir aðilar geta fundið til að spara á, eru verklegu framkvæmdirnar. Það má segja, að það eina, sem hv. fjmrh. og hv. fjvn. hefir greint á um, er, að hv. fjmrh. hefir viljað skera niður verklegu framkvæmdirnar með því að minnka framlagið á fjárl., sem til þeirra er ætlað, en hv. fjvn. hefir viljað hafa þá aðferð, til þess að það væri ekki alveg eins áberandi, að heimila ríkisstjórninni að lækka upphæð þá, sem áætluð er á fjárl. til verklegra framkvæmda, um allt að 35%. Hæstv. fjmrh. vildi ganga beint framan að fólkinu og segja því, að um þessa upphæð verði lækkað það fé, sem fáist til verklegra framkvæmda, en þá kemur hv. fjvn. með þá till., að ríkisstjórninni verði gefin heimild til að skera niður fjárl.-upphæðina um 35%, eða um 2 millj. kr., úr 7 millj. niður í 5. Þarna kemur ekki fram mikill stefnumunur, heldur aðeins mismunandi aðferðir við, hvernig á að segja fólkinu frá því, að það eigi að taka frá því brauðið, sem það á að lifa af. Hinsvegar er hæstv. fjmrh. og fjvn. sammála um það, að það eina, sem hægt sé að skera niður, séu verklegu framkvæmdirnar. Hinsvegar á það ekki að ná nokkurri átt að hreyfa við hálaunamönnunum í sambandi við fjárl., þeirri stétt þjóðfélagsins, sem hefir haldið við hálaununum og bitlingunum. Slíkt eru þó allir stjórnarflokkarnir svo innilega sammála um, að sé óþarfi, þegar þeir eru farnir að tala við kjósendurna. Þar að auki virðast báðir þessir aðilar, fjmrh. og fjvn., sammála um, að ekki sé hægt að leggja meiri skatta á landsmenn eða ná inn nýjum tekjum með þeim. Þótt upplýst sé, að nú þegar eru meiri vandræði með afkomu almennings en þekkzt hafa um langan aldur, þá eru samt stórgróðamennirnir, togaraeigendurnir, að mestu leyti skattfrjálsir. Það bólar ekki enn a.m.k. á neinum till. frá stjórnarfl. um að afnema þetta skattfrelsi eða breyta þeim i. að neinu leyti. Aðalstefnan, sem fram kemur í fjárl. og till. fjvn., er sú, að skera niður verklegar framkvæmdir, en hylja það allt fyrir almenningi, sem snertir hálaunamennina og stjórnmálamennina. Ég ætla að taka nokkur dæmi um það, hvernig breyta mætti frv., ef nokkur vilji væri fyrir hendi hjá þinginu til að gera þar nokkuð til úrbótar. Það, sem í fyrsta lagi hefði verið sjáifsagt að gera í sambandi við þetta þing, út af öllum þeim umkvörtunum, sem sífellt heyrast um það, hve erfitt sé að afla nýrra tekna, var það, að athuga, hvort ekki væri hægt að ná inn meira fé með því að leggja skatt á styrjaldargróðann. Hann er sannarlega fyrir hendi, þótt borgarablöðin reyni að hylja ham, eins og þau frekast geta. Á ísfisksveiðunum mun t.d. hafa orðið sá mesti gróði, sem þekkzt hefir á nokkrum stórrekstri á Íslandi. Einstakir togarar hafa grætt upphæðir, sem nema hundruðum þúsunda króna. Sá gróði, sem fengizt hefir á ísfiski frá því að stríðið hófst, mun þegar vera farinn að skipta milljónum króna, ég gæti hugsað mér. að ekki væri fjarri lagi að gizka á .1–3 milljónir. Ég þykist vita, að það sé ekki til neins að koma með fyrirspurnir um það hér á Alþingi, hve mikill þessi gróði er, svo hægt væri að sjá, hvaða tekjustofnar eru til fyrir þjóðina til að leggja á skatta á tímum eins og þessum, því ráðh. telja það alveg sérstaklega sína skyldu að hyima yfir þennan gróða, enda er annar ráðh. Sjálfstfl. eigandi að slíku stórgróðafyrirtæki, en hinn hefir margra ára reynslu í því að hylma yfir með fjársukki bankavaldsins. Þess vegna þýðir ekkert að spyrja ríkisstjórnina um þessa tekjustofna og hvað hægt væri á þá að leggja. því hún skoðar það sem sitt aðalhlutverk að hindra, að lagðir séu skattar á þá menn, sem geta borið þá, en pína þá út úr þeim, sem ekkert mega missa, og láta til þeirra, sem hafa fullar hendur fjár fyrir. Tollarnir eru þyngdir að sama skapi og skattur á stórgróðamennina er afnuminn. Fleira að segja, þegar síðasta Alþingi, sem þó var engan veginn gott þing, samþykkti heimild handa fjmrh. um það, að nýju tollarnir, sem reiknast eiga af cif-verði varanna, skyldu verða reiknaðir af flutningskostnaðinum eins og hann var fyrir stríð, en ekki með þeirri hækkun, sem á honum hefir orðið siðan stríðið hófst, - meira að segja þessi heimild er ekki notuð. Nei, hæstv. ráðh. notar tækifærið og hækkar tollana á nauðsynjavörum almennings fram yfir það, sem jafnvel síðasta Alþingi ætlaðist til. Þegar svo kemur fram fyrirspurn til ráðh. í þinginu um það, hvers vegna þessi heimild sé ekki notuð, þá feila þm. þeir, sem eru í vasa þjóðstjórnarinnar, að leyft skuli að bera fram slíka fyrirspurn. Það er því augljóst, að núv. ríkisstj. á að haldast það uppi óátalið að haga því eftir eigin geðþótta, hvort hún notar eða notar ekki, eða misnotar, þær heimildir, sem þingið veitir henni. Þar með eru engar hömlur lengur lagðar á það, hvað framkvæmdavaldið getur leyft sér. Það má í því sambandi minna á þær stefnuskrár, sem flokkarnir hafa, er nú fara með völd. Þeir munu allir hafa það á stefnuskrá sinni að hafa tolla á nauðsynjavörum sem lægsta, og sérstaklega leggur Alþfl. mikið upp úr því í kosningaræðum, að láta þá borga brúsann, sem efni hafa á því, en sleppa alþýðunni við tolla af nauðsynjavörum. En stefna ríkisstjórnarinnar er aftur á móti sú, að okra á almenningi, og ganga þar jafnvel skör framar en Alþingi hefir ætlazt til. Þá mætti benda á það í sambandi við, hvar tekjustofna er helzt að leita, að eignarskattur er ekki enn orðinn neitt tilfinnanlegur hér á landi. Ástandið er svo í landinu, að rúml. þúsund menn telja fram sjálfir í skuldlausa eign og skattskylda um 80 millj. kr., en af því er varla greitt meira í skatt en 200 þús. kr. Finnst manni það varlega álagt, a.m.k. á tímum eins og þessum, þegar fjöldi manna á við neyð að búa. Þar virðist nú hægt að finna tekjustofn í sambandi við fjárl., ef forráðamenn flokkanna og ríkisstj. hefðu áhuga fyrir slíku. Þá skal ég gera að umtalsefni nokkur helztu atriðin í sambandi við gjöldin á fjárl. vil ég taka fram í því sambandi þær upplýsingar, sem fram komu í framsöguræðu hæstv. fjmrh., um að ríkið hefði tapað á gengisfallinu fyrsta árið vegna hækkaðra vaxta nálægt 750 þús. kr. virðist þar ætla að koma bráðlega í ljós, að gengislækkunin hefir ekki reynzt sérstaklega hentug ráðstöfun til að bæta úr vandræðum sjávarútvegsins. Það virðist þegar á fyrsta ári ætla að verða ríkinu nokkuð dýrt. Þá ætla ég, af gömlum vana, að minnast ögn á 8. gr., borðfé konungs, sem hefir verið hækkað úr 60 þús. kr. í 75 þús. Þess má og geta, að hæstv. fjmrh. hefir á árinu 1939 hækkað þá upphæð upp í 67 þús. kr. utan fjárl. að Alþingi fornspurðu. Það er auðséð, að þjóðstjórnin er óvenju nákvæm með það, að sjá um, að konunginum sé greitt í dönskum krónum. Þá liggur beint við að spyrja, hvers vegna aðrir atvinnuleysisstyrkir í landinu hafa ekki líka verið hækkaðir um 10%? Það er hart, að hæst launaði embættismaður íslenzka ríkisins skuli fá slíka uppbót, en íslenzkir atvinnuleysingjar fá þá einu uppbót, að eiga á hættu, að það atvinnubótafé, sem á að veita þeim atvinnu, verði skorið niður um 35%. Þetta er gott dæmi um það, hvernig ríkisstj. hagar sér annarsvegar gagnvart þeim ríku og hinsvegar gagnvart þeim fátæku. Í 10. gr. eru útgjöldin við ríkisbáknið á Íslandi. Það er auðséð, að þar eru útgjöld, sem ekki má snerta við. Þm. Sósíalistafl. hafa hvað eftir annað borið fram till. um, að ríkisstjórnin athugi, hvað hægt er að spara í sambandi við ríkisbáknið, og hvað þar er hægt að skera niður, sérstaklega í sambandi við háu launin. Þessar till. okkar hafa aldrei einu sinni fengizt ræddar. Hinsvegar vildi það til á árunum 1933 og 1934, að Alþingi neyddist til að skipa nefnd til að rannsaka þessi mál. Sú n. komst að þeirri niðurstöðu, að án þess að skera niður laun við mikilmenni þjóðfélagsins, eins og bankastjóra og aðra slíka menn, væri hægt að spara 700 þús. kr. með því að lækka háu launin og skera niður bitlingana. Þessar till. launamálan. voru aðeins framkvæmdar að örlitlu leyti, en yfir 90% af þeim var stungið undir stól. Það er talið, að þau beinu útgjöld, sem ríkið hefir af launagreiðslum embættismanna, séu um 5 millj. kr., en þau laun, sem ríkið í raun og veru greiðir, eru miklu meiri. Ég gæti trúað, að þau væru á milli 10 og 12 millj. kr. Rannsókn á þessum efnum fæst engin, og það er ekki til neins að bera fram fyrirspurnir um það, - upplýsingar fást engar. Hitt mun sönnu nær, að ef einhver vill segja sannleikann um þetta, þá yrðu ráðstafanir gerðar til þess af valdhöfum þjóðarinnar, að slíkt kæmist ekki fram. Það þarf ekki langt að leita til þess að finna orsök þess að aðalmarkmið þjóðstjórnarinnar er að viðhalda þessu ríkisbákni eins og það er, viðhalda bitlingunum og háu laununum og sjá um, að engin rannsókn geti farið fram. Það er upplýst af einum hv. þm. á síðasta þingi, að eitthvað um 30 þm. hefðu sjálfir yfir 10 þús. kr. laun eða meira, og flestir þeirra taka meiri hl. þeirra launa frá ríkinu. Það er líklega lítilla endurbóta eða sparnaðar að vænta af hálfu Alþingis meðan ástandið er þannig, að meiri hl. þm. hefir eigin hagsmuna að gæta í því, að almenningur fái því ekki framgengt á sínu eigin þingi, að fluttar séu verulegar sparnaðartill. við rekstur ríkisbáknsins, sem þegar er orðið svo þungt, að þjóðin er að kikna undir því. Það er eftirtektarvert, að þm. þjóðstjórnarinnar, hv. fjvn. og hæstv. fjmrh. sjá engar aðrar frambærilegar till. til sparnaðar en að skera niður verklegar framkvæmdir á einn eða annan hátt. Það væri gaman, ef hægt væri að fá upplýsingar frá hæstv. fjmrh. í sambandi við ýmis einstök atriði viðvíkjandi ríkisbákninu, en ég býst ekki við, að til neins sé að spyrja að slíku. T.d. væri gaman að fá upplýsingar um verzlunarfulltrúann í Ameríku. Honum eru ætlaðar 75 þús. kr. í fjárl. Ég hefi komið áður með fyrirspurn um, hvort þetta væru einu launin, sem viðkomandi fulltrúi fengi, eða hvort skrifstofa hans ætti þar að auki að fá umboðslaun af viðskiptum sinum. Þeirri fyrirspurn var ekki svarað, enda býst ég við, að þetta sé eins og önnur viðskipti þjóðstjórnarinnar, þau eigi ekki að sjá dagsins ljós. Það á að nota þá þægilegu aðferð. að dylja allar viðskiptaaðferðirnar, og neita svo stjórnarandstæðingunum um upplýsingar þar að lútandi. Þá er líka fróðlegt að athuga 11. gr. fjárlfrv., 10. lið, þar sem ætlaðar eru 80 þús. kr. til lögreglunnar í Reykjavík af tekjum ríkissjóðs. væri gaman að fá upplýsingar frá dómsmrh., sem er yfirmaður lögreglumálanna, um það, hve mikill hluti af þessu fé á að fara til vopnakaupa, sérstaklega vegna þess, að sá sami hæstv. ráðh. neitaði með öllu, að slíkt kæmi til mála, en lét um leið breyta gildandi I. á síðasta þingi með það eitt fyrir augum að geta keypt vopn handa lögreglunni. Þá væri líka gott, ef almenningur gæti fengið að vita, hve miklu af erlendum gjaldeyri ætti að verja til þessa, á sama tíma og sjómenn fá ekki gjaldeyri til að kaupa fyrir ný skip eða efni til þeirra, svo hægt sé að smíða þau innanlands. En það mun vera sama máli að gegna um þetta og önnur viðskipti þjóðstjórnarinnar, það á að knýja það í gegn, án þess að alþjóð viti nokkuð um það. Þær till., sem nú hafa verið lagðar fram við fjárlfrv. hæstv. fjmrh., horfa sízt til bóta frá því, sem fjárl. voru fyrir árið 1939, og vil ég fyrir mitt leyti athuga, hvað hér gerist og taka eftir því afstöðu til till., sem fram koma. Þá vil ég að síðustu gera að umtalsefni 16. gr. fjárlfrv. og það, hvernig þar er hugsað fyrir hag fólksins af hálfu ríkisstjórnarinnar. Í 16. gr. eru aðalframlög til verklegra framkvæmda, að undanteknum samgöngumálum. Ég þarf ekki að brýna það fyrir hv. þm., hverskonar atvinnuútlit er nú í landinu. En í fjárlfrv. virðist fyrst og fremst hugsað um það að tryggja atvinnu hálaunamannanna og gróða togaraeigendanna, en ekki skeytt um það, þótt almenningur sjái ekkert annað framundan en vaxandi atvinnuleysi, því það er almennt viðurkennt, jafnvel af stjórnarflokkunum, að fyrirsjáanlegt er, að byggingarvinna mun að mestu leyti leggjast niður, og enn er vafasamt, hvort saltfisksvertíðin verður nokkur. Þar að auki fer atvinna við verzlun og iðnað eðlilega mjög minnkandi. Ástandið á fjölda mörgum heimilum verkamanna er þannig, að þar sverfur skorturinn meira og meira að, áður en þetta ástand hófst, leið meiri hl. verkamanna hér á landi skort, meira að segja miðað við það, sem hagstofa Íslands hefir reiknað út og viðurkennt, að sé nauðsynlegt fyrir menn að hafa til að geta dregið fram lífið á sæmilegan hátt. \fenn hefðu nú getað ætlazt til, að Alþingi hefði reynt að gera eitthvað til að draga úr þessum vandræðum, sem vofa yfir, en af því, sem hér er lagt til, er auðséð, að engar ráðstafanir hafa verið gerðar í þá átt. Hæstv. fjmrh. leggur til með þessu frv., að mikið af því, sem ætlað var til verklegra framkvæmda, sé beinlínis skorið niður, og hv. fjvn. gerir þá eina breytingu, að leggja til, að ríkisstjórninni verði gefin heimild til að skera þessi framlög niður. Það er allur munurinn. Það má minna á það nú, þegar þetta frv. er komið fram frá ráðh. Sjálfstfl., hvernig þessir sömu menn töluðu um þessi mái, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu fyrir tveimur árum. Þá talaði núverandi atvmrh., Ó. Th., um það, að sjálfsagt væri að auka fjárframlög til útgerðarinnar og annara verklegra framkvæmda í landinu, því við það, að atvinnulífið blómgaðist, myndi hagur landsmanna batna. Og hv. 2. þm. Reykv. (JakM) greiddi atkv. með till. okkar sóslalista um að hækka atvinnubótaféð úr 500 þús. kr. og upp í 100 þús. kr. En nú er hann orðinn fjmrh. og greiðir nú ekki aðeins atkv. á móti till. um það að hækka atvinnubótaféð, heldur leggur til, að sér verði gefin heimild til þess að skera það niður um 35%, ef honum finnist með þurfa og tekjurnar ætla ekki að streyma inn í ríkissjóðinn eins og hæstv. atvmrh. spáði, meðan hann var bara formaður Sjálfstfl. Það virðist því svo sem þessum hv. þm. og ráðh. Sjálfstfl. finnist tiltölulega lítið gagn að þeim till., sem þeir báru fram, meðan þeir voru í stjórnarandstöðu. Og þeir taka nú upp sömu aðferðir, sem sú stjórn hafði, sem þeir áður álösuðu mest. Af hálfu Framsfl. og þeirra ráðh., sem fyrir hans hönd sitja í ríkisstj., virðist það vera helzt eitt, sem þeir sífellt japla á, að fólkið eigi bara að fara út í sveit og rækta landið. En svo voru þeir á síðasta þingi með till. um að skera niður styrkina til jarðræktarinnar í landinu. Þarna er einkennilegt samræmið á milli. En nú leggur hv. fjvn. einróma til, að jarðræktarstyrkurinn verði hækkaður frá því, sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Það kom fyrir atvik nýlega, sem varpar skæru ljósi yfir það, hvernig þessi ráð koma fram í reyndinni, að lækka tillög til landbúnaðarins. Það mun hafa verið ungur framsóknarmaður, sem vildi rækta landið, sem skrifaði hv. 2. þm. Árn. (BjB), frsm. fjvn., og þm. birti þetta bréf í Tímanum og sagði frá því þar, að þennan unga mann, sem er nýgiftur, langaði til þess að komast í sveit með konu sína, til þess að geta skapað nýbýli í staðinn fyrir eitthvert af þeim býlum, sem eru að leggjast í eyði. Hann lýsti því, hvaða erfiðleikar eru á því fyrir fólk úr bæjum að komast upp í sveit til þess að byggja landið og rækta. Hann lýsti yfir, að með þeim niðurskurði á styrkjum til landbúnaðarins, sem nú eru á döfinni, væru engin skilyrði fyrir slíka menn sem hann að byggja og rækta landið. Og þm. Framsfl. svaraði honum. Og ráðið, sem hann gaf, var heldur kaldranalegt. Ráðið var það að fara í víst til einhvers stórbónda, og þessi setning stóð í greininni: „Stærri bændum gæti verið að slíku mjög mikið hagræði.“ Ég býst nú við, að þessi setning sé nokkuð táknræn fyrir stefnu þá, sem Framsfl. hefir tekið í þessu efni. Þá menn, sem þurfa að þiggja hjálp af sveit, á að flytja nauðuga upp í sveit til þess að vinna hjá stærri bændum. Og svo á að segja við hina, sem vilja flytja úr kaupstöðum upp í sveit til þess að byggja og rækta landið, en vilja ekki vinna hjá öðrum: „Þið fáið ekki nauðsynlegan styrk til að stofna heimili í sveit, og hungrið á svo að píska ykkur til að sleppa því að stofna sjálfstæð býli í sveit, heldur ráða ykkur í vist hjá stærri bændum, því að þeim getur verið hagræði að því. Þetta er það, sem blasir nú við framtíð æskunnar í landbúnaðarmálum á þessu landi. Það væri kannske ekki mikið, þó þessir stjórnmálafl. skæru niður alla styrki til þess að bjarga sér í landinu, ef skildir væru þá eftir möguleikar til þess að fá að bjarga sér í friði fyrir ríkisvaldinu og flokkunum, sem standa að ríkisstj. En það er nú ekki svo vel, því að þó að einhverjir menn vilji koma sér upp sjáifstæðri atvinnu á þann hátt að slá sér saman um fyrirtæki, þá fá þeir það ekki. Ef t.d. sjómenn vilja fá að kaupa bát í þessu skyni, þá kemur gjaldeyris- og innflutningsn. til skjalanna og Sjálfstfl. og neita um leyfi til þess að flytja slíka báta inn eða efni til þeirra. Ef menn vilja koma sér upp atvinnu við iðnað, þá er sama svarið: „Nei, góði, þú færð ekki þetta, því að það standa ákveðnir framsóknar- og sjáifstæðismenn nær því að fá þetta heldur en þið. Þið fáið þetta ekki.“ Og þó að það eigi að liggja verksmiðju, sem veitt gæti hundruðum manna atvinnu, og þó að búið sé að fá hagfellt lán til hennar, og þó að bygging hennar krefji engan erlendan gjaldeyri, þá fæst ekki að koma upp þessu atvinnufyrirtæki. Nei, atvinnufyrirtækin eiga aðeins að vera fyrir Kveldúlf og Alliance. Hér er hverjum manni í landinu bannað að bjarga sér, sem ekki tilheyrir vissum hópi manna. Og þegar á sama tíma er svo skorinn niður styrkurinn til landbúnaðarins, þá virðist nú valdaklíkan vera farin að færa sig nokkuð mikið upp á skaftið. Það er þess vegna auðséð í sambandi við þær till., sem fyrir liggja hér um verklegu framkvæmdirnar í landinu, að ríkisstj. og hennar fl. eru beinlínis að stefna að því með allri sinni pólitík að koma meginþorra þjóðarinnar á vonarvöl, til þess að atvinnurekendurnir geti pískað verkalýðinn til að vinna fyrir hvaða kaup sem þeim þóknast. Það er þannig verið að reyna að brjóta verkalýðssamtökin á bak aftur. Það á að skapa verkalýðnum þau sultarkjör, að hann verði að sækja helzt allt til stærstu svindlaranna í landinu, - til þeirra manna, sem sölsað hafa undir sig atvinnufyrirtækin og fjármagnið í landinu. við þm. Sósíalistafl. munum flytja till. um aukningu á framlaginu til atvinnubóta. Ég skal svo aðeins gera lítilsháttar að umtalsefni till. hv. fjvn. Það er auðséð, að fjvn. finnst, að þegar þeir gæðingar, sem hæstv. fjmrh. sérstaklega hefir haft í huga, væru búnir að fá sitt, þá væri ekki þörf á því að hugsa um alla þal, sem sitja eftir í bönnuðum kjallaraíbúðum, og þess vegna mætti skera meira niður framlagið til verkamannabústaða heldur en gert hefir verið áður. Svo er að síðustu till., sem er veigamest af þeim, sem hv. fjvn. flytur, till. um að heimila ríkisstj. að skera niður hin ólögbundnu útgjöld um allt að 35%. Hv. frsm. fjvn, skýrði frá því alveg réttilega, að þessar ólögbundnu greiðslur væru í 13. og 16. gr. fjárl. Þetta mundi þýða niðurskurð um 13/4 millj. kr. af verklegu framkvæmdunum í landinu. Með þessari heimild er verið að gefa ríkisstj. einræðisvald að því er snertir verklegu framkvæmdirnar í landinu. Og það er auðséð, hver er hugur hv. fjvn. og stjfl. til verklegu framkvæmdanna í landinu, þegar þeir vilja veita heimild til þess að láta skera þær niður um 35%, en snerta ekki við nokkrum sköpuðum hlut öðrum. Það hefði alveg eins mátt samþ. sérstök heimildari. fyrir ríkisstj. til þess að skera niður svo eða svo mikil hálaun í landinu eða leggja sérstakan skatt á hálaun, þannig að þegar þau komast upp yfir eitthvert ákveðið hámark, yrðu þau öll tekin. Það hefði líka mátt setja sérstakan skatt til þess að taka stríðsgróða, til þess að það megi nota hann til þess að bæta upp þá gjaldaliði, sem ella yrðu undir áætlun. En engu af þessu vill hv. fjvn. snerta við. Hv. frsm. fjvn. sagði, að það hefði verið nokkuð langt gengið að gefa ríkisstj., sem væri hrein flokksstjórn, svona heimild. Já, ég býst satt að segja við, að það sé nú sjaldgæft, að einstakir pólitískir fl. séu eins samábyrgir og standi eins vei saman um samskonar svívirðingar í garð alþýðunnar eins og þessir þjóðstjórnarfl., sem hér hafa myndað ríkisstj. Ég sé ekki betur heldur en það megi einmitt telja þessa ríkisstj., sem nú situr að völdum, einhverja hreinustu flokksstjórn þannig séð, sem lengi hefir setið við völd, nefnilega flokksstjórn Kveldúlfsflokksins, togaraeigendanna og bitlingamannanna í landinu. Því að ég sé ekki betur en að hvert einasta stefnumál, sem fl. áður stóðu að, sé algerlega gleymt, en heldur sé það aðeins eitt, sem vakir fyrir ríkisstjórninni, að vernda Kveldúlf og togaraeigendurna. Stríðsgróða manna má ekki skerða né hreyfa við bitlingunum, hvað sem það kostar þjóðina. Ég hefi nú rakið það, sem við þm. Sósíalislafl. höfum sérstaklega út á fjárlagafrv. að setja, og þær till., sem hér liggja fyrir. við munum við 3. umr. gera okkar brtt. við frv., þó að ég hinsvegar, að fenginni reynslu, gangi út frá því, að það muni lítil áhrif hafa á þjóðstjórnina eða afgreiðslu þessa fjárlagafrv. Það er þess vegna vitanlegt, að fjárl., eins og flest önnur mál, sem afgr. eru hér á þingi, eru ekki afgr. nema að nafninu til hér í hæstv. Alþ. sjálfu, heldur á flokksfundum og með baktjaldamakki, og þá einnig af öðrum valdhöfum en þm. Og þm. eru þess vegna í raun og veru næstum því eins og, að leggja niður sitt starf sem löggjafar og ekki orðnir nema eins og peð í höndunum á framkvæmdavaldinu í landinu. Og slíkt er vitanlega hjá einu þjóðþingi að stefna beint í áttina til sjálfsmorðs.



Herra forseti! Áður en ég sný mér að brtt. við fjárlfrv., sem er á þskj. nr. 135, langar mig til að henda á eina þrjá liði viðvíkjandi brtt. hv. fjvn. Þegar fjárl., sem nú gilda, voru til umr. nú fyrir áramótin, benti ég á það, að mér væri það ekki sársaukalaust að sjá, að einn vegur, sem alla tíð hefir verið inni á vegal. og fengið upp undir 2 þús. kr. á ári, væri alveg strikaður út. En ég benti þá á, að ég mundi sætta mig við það samt sem áður, að hann væri látinn eiga sig að sinni, en í þeirri ákveðnu von, að hann kæmi aftur inn í fjárl. eins og verið hafði. Fjvn. tekur þó ekki þennan veg upp. Ég hefi nú ekki komið með brtt. um að taka hann upp. En ég vænti þess fastlega, að hv. fjvn. taki hann upp og leggi til, að til hans verði veittar 2–4 þús. kr. Þetta er vopnafjarðarvegur, en hann tengir einn af stærstu hreppum landsins við vegakerfið. Það er kominn vegur á stuttum köflum, en sundurlaust og ekki nærri um alla sveitina. Og í ár verður ekkert unnið þar. Ég vonast til þess, að fjvn. sjái sér fært að taka upp, þó ekki sé nema 2 þús. kr. fjárveitingu til þessa vegar. og ef henni finnst ekki mögulegt að láta fjárl. hækka um þetta, þá álít ég, að það mætti vel lækka framlagið til Austfjarðavegarins um 2 þús. er, hafa það 20 þús. í stað 22 þús. kr. Heldur en að sleppa alveg þessum vegi, sem ég nefndi, álít ég þetta heppilegra. Þegar til þess kemur að greiða atkv. um jarðabótastyrkinn, þá mun ég geta greitt atkv. með 350 þús. kr. tillaginu, sem fjvn. ætlar til styrkja eftir jarðræktarl., en með þeirri ákveðna forsendu, að það verði ekki bundið við þessa upphæð sem hámark, því að um upphæðina, sem til framkvæmdar þeirra l. þarf, er ekki hægt að vita með neinni nákvæmni fyrr en vitað er, hvað hefir verið unnið. Jarðræktarl. eru nokkurskonar harmonikulög, sem ekki verður fyrirfram vitað, hve mikið framlag krefja úr ríkissjóði, það getur orðið meira eða minna, eftir því hve mikið er framkvæmt. Ég hefi ekki trú á að það verði ekki nema 350 þús. kr., en sætti mig við upphæðina sem áætlaða og treysti því, að hún verði ekki ákveðin sem hámark í bráðabirgðabreyting nokkurra laga. Þá vil ég benda á, að það hafa núna síðustu dagana komið til mín nokkrir menn, sem eru að hugsa um að flytja sig með sínar fjölskyldur út í sveit og setjast þar að. Allflestir af þessum mönnum eru þannig settir, að þeir hafa ekki tæki til þess, né heldur fjárhagsástæður til að kaupa þann lágmarksbústofn, sem þeir þurfa til þess að geta lifað af í sveit. Það eru nú ætlaðar hér 500 þús. kr. til atvinnuaukningar. Ég vil nú mjög beina því til hv. fjvn., hvort ekki væri möguleiki til þess að geta greitt fyrir þessum mönnum, sem vantar mjög mikið til þess að geta flutt í sveit, en vilja það. Einn þeirra er t.d. með 13 hálfuppkomin börn, svo að þeim ætti að vera mögulegt að bjarga sér í sveit. Og án efa verða nógu margir atvinnulitlir menn samt í kaupstöðunum, þó að það tækist að koma þessum mönnum til hjálpar með að flytja í sveit. Það hefir nú verið svo hin síðari ár, að hæstv. Alþingi hefir ekki séð sér fært að veita það mikið fé til brúargerða, að hægt hafi verið að brúa hin stærri fallvötn í landinu. Eftir því sem vegamálastjóri upplýsir, er eftir að brúa ár hér á landi, sem kostar mikið fé að brúa. Það mun sennilega láta nærri, að það mundi kosta 31/2 millj. kr. að brúa þær ár, sem nú er eftir að brúa í landinu og eru svo dýrar, að hver kostar yfir 30 þús. Síðustu stórárnar, sem brúaðar hafa verið, í Rangárvallasýslu, vesturskaftafellssýslu og Skjálfandafljót og víðar, hafa verið brúaðar fyrir lánsfé. Þannig hefir kostnaðinum af því verið dreift á fleiri ár, eða á framtíðina. Þetta er að vísu miður heppilegt og óskandi, að frá þessu væri breytt. Í tilefni af því höfum við nokkrir þm. í Ed. lagt fram frv. um eins eyris gjald af hverjum lítra af benzíni, sem lagt væri í sérstakan sjóð til þess að brúa þær ár, sem óbrúaðar eru og hver kostar yfir 30 þús. Þetta frv. var fellt í dag í Ed. með jöfnum atkv. Þeir hv. þm., sem stóðu að því að fella frv., voru svo fullir af velvilja til brúargerða, að það flóði út úr. Þeir töldu sig allri með því, að ríkið veitti fé til brúagerða í ríkum mæli, því að það væri geysiþarft verk. Hinsvegar voru þeir allir á móti því alveg ákveðið að leggja þennan skatt á benzínið til þess. Það vildu þeir ekki. Nú vil ég veita þessum hv. þm. tækifæri til þess að láta eitthvað af þeirra yfirfljótanlega velvilja í garð brúargerða í landinu flóa út við atkvgr. þessa fjárlagafrv. og yfir þessa brtt., sem við tveir þm. hv. 2. þm. S-M. og ég, höfum borið fram um brúargerðir á þskj. 135. Engum blandast hugur um það, að það liggur á þessari brú. Þessi á, Jökulsá á Fjöllum, skilur Norðurland frá Austurlandi. Til þess að komast þarna leiðar sinnar þarf nú að fara 82 km. krók fram yfir það, sem verður, þegar brúin er komin. Síðasta sumar var bifreiðaeftirliti ríkisins falið að rannsaka, hvað kostaði benzín, gúmmí, varahlutir o.þ.h. til þess að aka 5 manna bíl 1 km. Það komst að þeirri niðurstöðu, að það mundi kosta 25 aura. En í vetur hefir þessi rannsókn verið endurtekin, og niðurstaðan varð þá, að það kostaði 33 aura. Þessa vegalengd, sem fara þarf nú sem krók til þess að komast á milli Norður- og Austurlands, keyrðu 500 bílar, ekki 5 manna, heldur stærri, sem eyddu meiru í benzíni, gúmmí og varahlutum á hvern km heldur en bílarnir, sem bifreiðaeftirlitið hafði haft til hliðsjónar við sinar athuganir. Ef við samt sem áður tökum tölurnar eins og þær liggja fyrir og gerum enga áætlun um, hvað stórir bílar eyða meira benzíni heldur en litlu bílarnir, þá hefir á síðasta sumri, með því verði, sem nú er á þessum hlutum, eyðzt sem svarar fullum 13 þús. kr. í erlendum gjaldeyri við akstur þessara bíla bara þennan krók, sem ég gat um. Nú eru tvö brúarstæði á þessari á, annað undan Grímsstöðum á Fjöllum, þar sem mun kosta um 1/4 til 1/3 úr millj. að brúa ána, en hitt undan Möðrudal. Þar er hægt að brúa hana í tvennu lagi. Hún rennur þar á milli klappa; þar er hugsað að hafa járnbrú, sem mundi kosta 50 til 60 þús. kr. með núverandi verðlagi. Hinsvegar væru þá óbrúaðar kvíslar, sem, þegar áin væri mikil, geta verið ófærar, og þyrfti að sjálfsögðu að brúa þær seinna. Till., sem hér liggur fyrir á þskj. 135. gerir ráð fyrir, að nú verði greiddar 90 þús. kr. til þess að brúa þessa á, og talan sett með tilliti til þess, að þó að það þurfi að grípa til þess að skera af upphæðinni 35% eftir till. fjvn., þá verði nóg eftir til þess að brúa aðalána. við flm. brtt. gerum ekki ráð fyrir því, þó að hún verði samþ., að þá verði eytt meiru af því tillagi heldur en þarf til þess að áin verði brúuð á þessum eina stað, enda þótt afgangur kynni að verða af þessari 90 þús. kr. fjárveitingu, - ef ekki þarf að skera af fjári. yfirleitt. 35% af þessum 90000 ættu þá alitaf að sparast. Nú vænti ég, að hv. þm. sjái, að þó að þarna verði að eyða 50–60 þús. kr. til að brúa þessa á, sem ekki þarf til erlendan gjaldeyri nema til að kaupa 14 tonn af járni, þá muni sá kostnaður í erlendum gjaldeyri fljótt vinnast upp með sparnaði á benzíni, gúmmíi og varahlutum ásamt sliti á bílunum, sem þarna keyra, með því að þurfa ekki að fara þennan 82 km krók, heldur geta farið yfir ána á þessari brú. Þar að auki sparast í dagleið öllum, sem á milli landshlutanna fara. Ég á bágt með að skilja, að þeir menn séu til hér á hæstv. Alþ., sem ekki vilja fallast á þessa sanngjörnu og hagfelldu till., heldur vilja þeir spara eyrinn og fleygja krónunni með því að byggja ekki þessa brú sem fyrst. Ég vona því, að þessi brtt. fái góðan byr hér í hæstv. Alþ. og verði samþ., - jafnvel af þeim hv. þm., sem ekki vildu vera með því að leggja 1 eyris skatt á hvern lítra af benzíni til þess að safna fé til brúargerða á stórám landsins. Ég vænti, að sá margyfirlýsti velvilji hv. þm. Ed. í því efni, að brúa stórárnar, sjáist nú við þessa atkvgr.

*Sigurður E. Hlíðar: Það má segja, að óvanalegt sé, að maður úr fjvn. leyfi sér að koma með brtt. við fjárl. Ég hefi gert mig sekan í þessu, þar sem ég hefi ásamt öðrum góðum mönnum komið með brtt. á þskj. 127. Að ég hefi ekki farið með brtt. í fjvn. og fengið hana borna þar upp, liggur í því fyrst og fremst, að málið er sérstaks eðlis, og í öðru lagi að flm. till. að mér undanskildum hafa sérstöðu í þinginu, þar sem þeir eru formenn þeirra flokka, sem standa að þjóðstjórninni. Það þarf ekki að rekja tildrög þessa máls, því að það er hv. þm. kunnugt, hvernig það er til orðið, að fjársöfnun hófst hér til þess að rétta hjálparhönd skipbrotsmönnunum af vélbátnum Kristjáni, til þess að gefa þeim tækifæri til að halda áfram sínu framleiðslustarfi. Það, sem vakti sérstaklega „stemningu“ hjá mér og mörgum öðrum mönnum, var einmitt það, að þegar þessi skipshöfn náði landi eftir þá einstökustu hrakninga, þá var þeim það efst í hug, þegar þeir koma í land, að komast út á sjóinn aftur sem fyrst til þess að taka þátt í framleiðslustörfunum á ný-, eða m.ö.o. að fá skiprúm í öðrum bát. Ég þekki þessa menn ekki persónulega, en ég hygg, að þeir séu vei að því komnir, að þeim sé rétt hjálparhönd, enda hefir sú fjársöfnun, sem hafin hefir verið í þessu skyni utan þings, fengið ágætar undirtektir og sömuleiðis hér í þinginu, þar sem formenn þingflokkanna hafa nú gerzt flm. að þessari till. vil ég því fastlega vænta þess, að hún verði samþ. Ég vildi, að það kæmi sérstaklega fram á þessari virðulegu samkomu þjóðarinnar, að hún kynni að meta það afrek, sem þessi skipshöfn hefir unnið, og vilji verðlauna hana. Hér er ekki verið að skapa neitt fordæmi, því að þetta er alveg einstakt tilfelli. Þessi skipshöfn var talin af af öllum. Það var sagt, að þeir væru horfnir í hafið mikla og mundu ekki sjást framar. Þess vegna vakti það hrifningu og fögnuð hjá hverjum manni, þegar þeir komu fram heilir á húfi. Ég vil því leyfa mér að mæla með þessari till. og vona, að hv. þm. líti sömu augum á hana og ég og samþ. hana.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason): Með því að mjög fáar brtt. hafa komið fram frá einstökum hv. þm. og ekki er þörf að gera þær að umtalsefni, get ég verið mjög stuttorður, þar sem einnig hæstv. fjmrh. var mjög hógvær í aths. sínum við gerðir fjvn. En ég tel þó rétt að víkja nokkrum orðum að þeim atriðum, sem hann gerði að umtalsefni. Ég vil þá fyrst víkja að því, að hve miklu leyti þm. eru sammála um afgreiðslu fjárl. og að hvaða leyti skoðanir þeirra eru skiptar. Allir munu sammála um, að nauðsynlegt sé og æskilegt, að fjárl. séu gætilega afgr., og í raun og veru vildu allir sjáifsagt óska þess, að hægt væri að lækka verulega ýmsa útgjaldaliði ríkisins. Hitt eru aftur á móti ekki allir sammála um, hvaða liði skuli helzt lækka. Hæstv. fjmrh. hefir sérstaklega bent á ýmsa liði á 13. og 16. gr. Er það að sumu leyti eðlilegt, þar sem þar finnast margir allháir liðir, sem eru ekki lögbundnir, en aftur á móti eru ýmsir hv. þm. þeirrar skoðunar, og ég tel mig í flokki þeirra, að óeðlilegt sé og mjög varhugavert að lækka fjárframlög til verklegra framkvæmda, en taka aftur á móti upp hækkanir til launagreiðsina. Og þrátt fyrir þessa skoðun get ég viðurkennt, að launamenn eru margir hverjir ekki of sælir af því, sem þeir fá, þ.e.a.s. starfsmenn ríkisins. hað verður að viðurkenna, að hagur þeirra fer versnandi eftir því sem dýrtíð vex. En lágmarkskrafa frá minni hendi, og ég veit, að svo er um marga aðra hv. þm., er þó sú a.m.k., að ef ætti að lækka framlög til verklegra framkvæmda, og það mundi ganga út yfir fjölda manna, sem taka laun sín sem daglaunamenn, þá yrðu a.m.k. látin standa í stað laun þeirra manna, sem hafa föst laun eða árslaun. Þetta sjónarmið vildi ég að kæmi fram, því að ég veit, að um þetta verða vitanlega átök, ef til þess kemur að fá algert samkomulag um lausn þessara mála. Hæstv. fjmrh. gat um, að honum hefði skilizt svo, að fjvn. hefði ætlað sér að koma með frv. til um, að hægt væri að hreyfa einhverja útgjaldaliði, sem eru nú lögbundnir. Þegar við hv. form. fjvn. áttum tal við hæstv. forsrh. og fjmrh. um þetta efni, kom þetta til tals, en það kom aldrei til greina, að fjvn. flytti slíkt frv., heldur mundi hæstv. stj. leggja slíkar till. fram. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að fjvn. muni ekki leggja fram frv. til breyt. á útgjaldaliðum, sem eru nú lögbundnir. Hinsvegar mun n. eindregið óska eftir, að hæstv. stj. leggi fram till. um þessi efni, því að svo getur farið, ef tekjur ríkissjóðs bregðast, að lækka yrði þá ólögbundnu liði fjárl. svo mikið, að það yrði óviðunandi fyrir þá, sem þeirra greiðslna ættu að njóta, ef því væri að engu leyti einnig dreift yfir þá liði, sem eru nú lögbundnir. Þetta veit ég, að fjvn. óskar eindregið eftir, að hæstv. stj. athugi og geri till. sínar um. Ég vil ekki segja neitt um tekjuliði frv. umfram það, sem ég tók fram áðan, en aðeins undirstrika það, sem ég sagði þá og hæstv. fjmrh. viðurkenndi líka, að þrátt fyrir það, að innflutningur kunni að minnka allverulega, þá hlýtur bæði vörutollur og verðtollur að gefa miklar tekjur, einmitt vegna verðhækkunar á vörum og hækkuðum farmgjöldum, og einnig með hliðsjón af því, hvernig hin nýju l. um tollskrá ætlast til, að reiknaður verði verðtollur og vörumagnstollur. Ég skal ekki margt segja um það, sem hæstv. fjmrh. sagði um fjármálaástandið í landinu. Hann sagði, að viðhorf sitt til afgreiðslu fjárl. hefði breytzt nokkuð eftir að hann hefði kynnt sér ástandið eins og það væri. Ég geri ráð fyrir, og enda veit, að ástandið er að mörgu leyti erfitt. En ég hygg þó, að ekki sé óeðlilegt, þegar illa árar eins og nú og erfitt er um öflun tekna til allra þeirra þarfa, sem fullnægja verður í ríkisbúskapnum, þó að afborganir af skuldum geti ekki farið fram að öllu leyti eins og verða mundi í góðæri. Hitt er annað mái, að vei má vera, að erfitt verði að fá viðbótarlán til þess að mæta þeim samningsbundnu afborgunum. Hæstv. ráðh. minntist á einstaka liði, sem ég sé ekki ástæðu til að gera að umtalsefni, þar sem ekki er í raun og veru um ágreining að ræða. Þó vil ég nefna einn lið, en það er till. n. um lækkun á útgjöldum bæjarsíma Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Hann gat þess, að póst- og símamálastjóri hefði látið orð falla um það, að á sama stæði, hvaða tölur stæðu í þessum lið í fjárl., því að þetta yrði borgað samt sem áður. Mér þykir óviðkunnanlegt, að opinber starfsmaður skuli láta svona orð falla, og kann ekki heldur við, að slíkt sé samþ., hvorki af fjvn., Alþ. né heldur hæstv. fjmrh., því að vitanlega þurfa forstjórar ríkisstofnana að beygja sig fyrir því, sem Alþ. ákveður, hvort sem þeim líkar betur eða verr, ef ekki er um bersýnilegar villur að ræða, sem er ekki hægt að framkvæma. Ég hefi hér í höndum sundurliðun á rekstrarkostnaði bæjarsímans í Reykjavík og Hafnarfirði fyrir 1939. Þar eru 3 liðir, sem heita „efnivörur allskonar og kostnaður við þær“, þeir liðir eru sem hér segir: a. Keypt hérlendis .............. 24276.27 kr. b. Keypt erlendis, kostn. og tollar 176083.61 kr. c. Gengistap á efnisskuldum .... 25024.08 kr. Samtals 222383.96 kr. Um stærsta liðinn; 176 þús., vísast til undirliða, og er þar hinn svokallaði jarðsími. Ég kannast við það frá viðtölum við póst- og símamálastjóra, að hann ætlar sér að leggja símann í jörðina, og er það í sjálfu sér nauðsynlegt, en fjvn. hefir litið svo á, að vegna þeirra miklu innflutningsörðugleika, sem við höfum nú við að stríða, því verði þetta að bíða. Ég kannast við, að það geta verið einhverjir spottar, sem nauðsynlegt er að leggja í jörðina, en þó mun síminn víðast hvar vera í því lagi, þar sem hann er á staurum, að ekki sé aðkallandi að leggja hann í jörðina, og það er slíkt, sem fjvn. álítur, að verði að bíða eins og nú standa sakir, og hygg ég, að hægt sé að komast af með þá fjárveitingu, sem n. leggur til. þm till. um útvarpið er það að segja, að n. átti tal við útvarpsstjóra og 2 menn úr útvarpsráði, og eru till. gerðar í samráði við þá. Um dýrtíðaruppbótina vil ég segja það, að ég tel - og ég hygg, að meiri hl. fjvn. líti svo á, ég skal ekki segja hve margir - að ekki komi til mála að greiða dýrtíðaruppbót á öll laun, hversu há sem þau eru. Að þessu leyti hlýtur frv. um dýrtíðaruppbót að taka breyt. til lækkunar í meðferð þingsins. Það er mjög hæpið að byggja allt á gengislögunum. Ég tel allt öðru máli gegna um verkamenn. Þeir hafa óvissar tekjur og misbrestasama atvinnu. Þeir, sem hafa fast starf hjá einstökum atvinnufyrirtækjum, hafa einnig lakari aðstöðu en þeir, sem vinna hjá ríkinu, því að ef fyrirtækið gengur saman, þá kemur oft fyrir, að mönnunum er sagt upp, en starfsmenn hjá ríkinu aftur á móti halda stöðum sinum og launum í lengstu lög. Og þegar neyðarástand getur orðið, þá hlýtur svona hugsun að vakna hjá mönnum, sem eiga að ráða fram úr þessu, að haga því sem mest í samræmi við ástæður einstakra manna, en ekki að fylgja reglu, sem grípur eins til allra. Ég vil einnig bæta því við sem minni skoðun, að ég tel, að einhleypir menn, sem hafa föst laun, hafi allt aðra aðstöðu en fjölskyldumenn, og beri einnig að athuga, hvort eigi að hafa sömu regiur um dýrtíðaruppbót til þeirra og hinna, sem hafa fyrir fjölskyldu að sjá. Það er því á engan hátt hægt að ákveða neina fasta upphæð, t.d. að taka 5 millj. kr., sem mun láta nærri, að ríkið greiði starfsmönnum sínum, og reikna svo 7% af því eða 10%, og að þannig komi lausnin á því dæmi, að ekki þurfi minna en 500000 kr. Þetta þarf miklu nánari athugunar við. Ég hygg, að hægt muni verða að greiða nokkra dýrtíðaruppbót og viðhafa sanngirni, án þess að notuð verði hærri upphæð en fjvn. leggur til, og mér þykir frekar ótrúlegt, að þingið gangi svo frá málinu, að tekin verði hærri upphæð. Þá yrði manni að spyrja: Hvað verður þá um atvinnurekendurna, ef laun fastra starfsmanna eiga að hækka, en afurðir framleiðendanna að standa í stað? Ég vil svo að lokum benda á, að það er til ein tekjuöflunarleið, sem hefir áður verið bent á hér á alþ. Hér liggur fyrir frv. um vastaskatt. Ef það yrði að l., þá mundu þar áreiðanlega koma drjúgar tekjur, og það er dálítið einkennilegt, að þegar verið er að knepa á allan hátt framlög til verklegra nytjaframkvæmda og laun fjölskyldumanna, bæði þeirra, sem taka föst laun, eins og verkamanna, þá skuli vera hikað við að nota alla þá tekjustofna, sem hugsanlegt er að nota og réttlátir eru. Ég vil vænta þess, að um afgreiðslu fjárl. mætti verða gott samkomulag, ekki aðeins milli fjvn. og stj., heldur einnig í þinginu yfirleitt. Þeim tveimur hv. þm., sem hér hafa talað fyrir brtt. sínum, þarf ég ekki að svara, því að ég hefi ekki umboð til þess frá fjvn. að mæla með eða móti brtt. þeim, sem þar liggja fyrir. Um stærstu till., hækkun á fjárveitingu til brúargerða, vil ég þó segja, að ég hygg, að fjvn. muni ekki treysta sér til að mælt með henni, hversu gott sem málið er. Það skortir ekki, að menn stingi upp á góðum málum, það er síður en svo, en þetta er svo mikil upphæð, að ég get ekki búizt við, að fjn. sjái sér fært að mæla með henni. Öðru máli geymir um vopnafjarðarveg og styrk til þeirra manna, sem nýlega hafa tapað skipi sínu.

*Sigurður Kristjánsson: Herra forseti! Mér þykir rétt, áður en umr. lýkur og atkvgr. byrjar, að gera nokkra grein fyrir, en þó með örfáum orðum, að ég hefi mælt með, að fjárlagafrv. yrði afgr. eins og það hefir komið frá n. við nm. höfum að sjálfsögðu óbundu atkv. um einstaka liði, sem n. leggur til, að verði samþ., en ég get sagt það fyrir mig, að ég hefi litið svo á, að það væri ekki svo mikið, sem ég væri mótfallinn samþykktum n., að ég sæi ástæðu til að gera sérstakan fyrirvara fyrir minni undirskrift, en mun að sjálfsögðu neyta réttar míns til að greiða ekki atkv. með þeim till. n., sem ég álít, að muni vera hættulegar eða óréttar. Þegar þetta frv. kom til aðgerða n., leit ég satt að segja svo á, að þótt gerð væri virðingarverð tilraun til þess að viðurkenna þá alvörutíma, sem við lifum á, þá mundi þannig í pottinn búið fjárhagslega, að þurfa mundi ennþá meiri niðurskurð á fjári. Hitt er annað mál, hvort sá niðurskurður, sem gerður var á frv. frá því, sem var í fjárl., hefir komið niður í öllum atriðum á réttum stað. Ég vil þó fúslega viðurkenna það, að með því breytta verðlagi, sem orðið er í landinu, hefði það ekki verið neitt óeðlilegt, þó að fjárlögin hefðu hækkað talsvert mikið. En þar kemur aftur það til greina, að ástandið hefir mikið breytzt. Og það, sem olli því, að ég gat sætt mig við, að frv. væri afgr. með þeim heildarniðurstöðutölum, sem í því eru, byggist eingöngu á því, að menn frá fjvn. fóru á fund ríkisstjórnarinnar og áttu tal við 2 ráðh., hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. varð að samkomulagi á þessum fundi, að ef n. aðhylltist það, þá skyldi á móti þeim hækkunum, sem n. gerði, koma heimild til nokkuð frekari niðurskurðar en heimilaður var í fjárlögum, sem nú gilda. Ég álít það vera mjög forsvaranlegt að afgr. þetta frv. með þessum niðurstöðutölum nú vegna þessarar væntanlegu heimildar. Ef þessi heimild væri ekki veitt, verð ég að segja, að frv. væri að mínu áliti mjög ógætilegt. Ég ætla ekki að fara út í neina einstaka liði frv. Ég gæti talið upp ýmsa liði gjaldamegin, sem ég er sannfærður um, að myndi vel mega lækka mjög eða feila alveg burt, ef Alþ. vildi viðurkenna, að við þyrftum að afgr. veruleg kreppufjárlög. Nú skilst mér hinsvegar, að meiri hl. fjvn. hafi ekki viljað viðurkenna, að slíkt ástand væri skapað í landinu, að við ættum að afgr. kreppufjárlög, og ég vænti, að Alþ. verði þarna á sama milli. Þetta er að sönnu annað sjónarmið en ég hefi, því ég er þeirrar skoðunar, að ástandið sé þannig, að við hefðum gert skynsamlegast í að samþ. fjárlög þannig, að þau væru fullkomin kreppufjárlög. Viðvíkjandi brtt. n. við tekjuliðina vil ég taka það fram, að ég gat að sönnu ekki orðið sammála um, að það væri varlegt að taka þær hækkanir allar upp, sem þar er gert. Ég held, að það sé óskynsamlegt, ekki sízt þegar það liggur fyrir, að ef til vill verður að skera niður eitthvað af útgjöldunum, að vera að blekkja sjálfan sig með því að áætla tekjuliðina of hátt. Ég vil í þessu sambandi taka eitt dæmi. Hv. frsm., sem að sjálfsögðu vandaði mjög til sinnar framsögu, gat um hækkun á áætluðum tekjum útvarpsins. En þess er vert að geta í sambandi við þessa áætlun, að hún er frá hálfu okkar nm. byggð á því, að útvarpsnotendur verði jafnmargir og þeir nú eru, en slíkt er ekki varlega áætlað. Útvarpsstjóri hafði sjálfur gert sínar till. nokkru lægri til ríkisstjórnarinnar. Og þegar ekki er tryggt, að hægt sé að sjá fyrir nýjum útvarpstækjum, er ekki varlegt að gera ráð fyrir, að útvarpsnotendur verði jafnmargir og þeir eru nú. Það verður auðvitað að skeika að sköpuðu, hvort þessar áætlanir okkar standast, en ég hlýt að nota þetta tækifæri til að láta í ljós og endurtaka þá skoðun mína, að það hefði verið skynsamlegra fyrir Alþ. nú að viðurkenna það, að svo langt er komið í okkar fjárhagsvandræðum, að við getum vel forsvarað það gagnvart þeim mönnum, sem eiga von á ýmiskonar fjárhagslegu liðsinni frá ríkinu, að lofa engum slíkri liðveizlu að þessu sinni. Ég hefði kosið miklu frekar, að önnur leið hefði verið farin en sú, að heimila stjórninni þennan niðurskurð. Ég hefði heldur kosið, að farið hefði verið eftir till. hæstv. fjmrh., að hafa fjárlögin lægri, en heimila stj. að greiða vissan hundraðshluta fram yfir á ýmsum tilgreindum liðum fjárlaganna, ef tekjur ríkissjóðs leyfðu það. Þessi aðferð hefði verið betri að mínu áliti, vegna þess að það er fjöldi manna í landinu, sem hlýtur að gera ýmsar ráðstafanir með hliðsjón af þeim fjárhæðum, sem á fjárlögum standa. Þetta getur því leitt til ýmiskonar erfiðleika fyrir menn. Hitt hefði verið þægilegra, að á fjárlögum hefði staðið lægri fjárhæð, en þar með fylgt heimild til hækkunar, ef tekjur ríkissjóðs leyfðu það. Mér ber ekki að hafa þessi orð fleiri, þar eð ég hefi samþ., að fjárlfrv. væri lagt hér fyrir eins og það er nú úr garði gert. En þessi orð eru fyrst og fremst sögð til þess að gera grein fyrir því, að ég tel mér frjáist að greiða annaðhvort ekki atkv. eða greiða atkv. á móti einstökum liðum í till. n., sem ég tei, að séu ógætilega innsettir.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Það er í sjálfu sér lítið tilefni til þess fyrir mig að taka til máls aftur. Ég get í raun og veru þakkað hv. frsm. n. fyrir það, sem hann hefir fyrir n. hönd sagt hér, því að n. hefir í aðalatriðum a.m.k. viðurkennt mitt sjónarmið í sambandi við undirbúning frv. fyrir þingið. Og þó sú hafi orðið niðurstaðan. að afgr. frv. með nokkru öðru móti en ég hafði hugsað mér, þá skilst mér, að n. hafi í raun og veru orðið mér sammála um, að ekki hefði verið ástæðulaust, að viðhöfð var sú varúð, sem ég taldi nauðsynlegt, að viðhöfð væri, þegar frv. var samið. Það hefir orðið lítilsháttar misskilningur milli okkar í sambandi við heimild til lækkunar á útgjöldum, sem ekki eru í fjárlögum. Það var ekki mín meining, að ég hefði búizt við, að fjvn. kæmi með frv. um þá heimild. Það liggur í hlutarins eðli, þegar af þeirri ástæðu, að n. hefir sem slík ekki aðstöðu til að bera slíkt frv. fram, vegna þess að frv. þarf að berast fram í d. Ég saknaði þess aðeins bæði í nál. og ræðu frsm., að á þetta væri minnzt. En nú er fengin viðurkenning fyrir því, að n. hafi verið þetta kunnugt, og meira að segja, að mér skilst, að n. hafi beinlínis gert ráð fyrir, að slíkt frv. kæmi fram, og jafnvel að hún væri þess hvetjandi, að slík ráðstöfun yrði gerð. Annars geta umr. um það atriði að sjálfsögðu beðið þangað til það frv. kemur fram. Yfirleitt finnst mér, þegar allt er athugað, að okkur beri ekki svo mikið á milli um afgreiðslu málsins. Hv. frsm. sagði, að menn væru sammála um, að lækka þyrfti útgjöldin, en um það mætti deila, hvað af þeim ætti að lækka. Í því sambandi gat hann þess, að a.m.k. þyrfti að sjá um, að laun starfsmanna ríkisins héldust sem mest í því horfi, sem nú væri, en þau væru ekki hækkuð á sama tíma og lækka þyrfti framlög til nauðsynlegra framkvæmda. Fínar skoðanir á þessu fara í sjálfu sér mjög nálægt hans skoðunum á þessu atriði, en eins og ég tók fram í framsöguræðu minni við 1. umr. fjárlaganna, því treysti ég mér ekki að svo stöddu að byggja afgreiðslu fjárlaganna á slíkum sparnaði, og mér skilst, að n. sé mér sammála að þessu leyti, því hún hefir ekki komið með neinar till. í þessa átt, a.m.k. ekki almennt. Hvað snertir till. um dýrtíðaruppbót opinberra starfsmanna, þá vil ég minna á það, að frv. það, sem nú er fram komið, var samið beint eftir samþykktum síðasta þings, sem gerð var svo að segja einróma. Hvernig afstaða þessa þings verður til þessa máls, er ekki vitað, en þangað til afstaða verður til þess tekin, verður að gera ráð fyrir, að dýrtíðaruppbótin verði sú sama, sem gert var ráð fyrir í l. frá síðasta þingi. annars er ég ákaflega hræddur um, jafnvel þó dýrtíðaruppbótin yrði lækkuð, að ekki verði hægt að komast af með þá fjárhæð í þessu skyni, sem n. hefir lagt til. Áætlun einstakra liða er ekki ástæða til að fara nánar út í en þegar er orðið. Það hefir orðið talsverður meiningarmunur um áætlun á tekjum af landssímanum og útvarpi. Ég skal leiða þær umr. hjá mér að öðru leyti en því, að ég get sagt, að ég tel ákaflega hæpið, að áætlun n. að þessu leyti geti staðizt. Hvað snertir tekjurnar af útvarpinu get ég vísað til þess, er hv. 6. þm. Reykv. sagði. Áætlun n. mun vera byggð á því, að hver einasti útvarpsnotandi greiði sitt afnotagjald, en það tel ég óvarlegt að áætla. Viðvíkjandi því, sem hv. frsm. sagði um þá tekjustofna, sem ónotaðir væru, þá er ekki til neins að vera að ræða slíkt. Afeðan vaxtaskatturinn er ekki kominn á, er ekki hægt að gera ráð fyrir þeim tekjum, sem af honum leiðir, enda ekki um svo verulega upphæð að ræða, a.m.k. ef miðað er við frv. eins og það var, þegar það fór úr Nd. á síðasta þingi. Það gæti því ekki skipt verulegu máli í þessu sambandi.