Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í framkvæmd hefur 1. maí mörg s.l. ár verið viðurkenndur sem almennur frídagur. Opinber viðurkenning eða lagaleg staðfesting hefur hins vegar ekki fengizt til þessa þrátt fyrir áratuga baráttu íslenzkrar verkalýðshreyfingar fyrir því að fá í samningum sínum viðurkenningu fyrir löggildingu dagsins. Í virðingar- og viðurkenningarskyni fyrir starf samtakanna á liðnum árum er þetta mál fram komið. Hv. heilbr.- og félmn. hefur fjallað um málið og mælir einróma með því, að það verði samþ.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá hv. Ed., og fjhn. þessarar d. hefur haft það til athugunar og mælir með, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá hv. Ed., og fjhn. þessarar hv. d. hefur nú haft það til meðferðar og orðið sammála um að leggja til, að það verði samþ., en þó hafa sumir nm. skrifað undir með fyrirvara og áskilja sér rétt til þess að fylgja eða flytja brtt.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, er flutt í fullu samráði við Samband íslenzkra sveitarfélaga, og meginbreytingarnar, sem þar um ræðir frá gildandi lögum, eru í fyrsta lagi að heimila að leggja aðstöðugjöld á þær stofnanir, sem nánar eru tilgreindar í 17. gr. b-lið, þ.e. Síldarverksmiðjur ríkisins, Viðtækjaverzlun ríkisins, Landsmiðjuna og Ríkisprentsmiðjuna Gutenberg, og í öðru lagi að greiða 0.5% af árlegum tekjum jöfnunarsjóðs til Sambands íslenzkra sveitarfélaga vegna starfsemi sambandsins, og er þetta gert vegna eindreginna óska Sambands íslenzkra sveitarfélaga. Í þriðja lagi er síðan breyting á ákvæðum um ákvörðun landsútsvars, eins og um getur í 3. og 4. gr. á þskj. 544. Að öðru leyti vitna ég svo til grg. frv. og framsöguræðu hæstv. fjmrh., er hann fylgdi málinu úr hlaði í þessari hv. þd. Eins og fram kemur á þskj. 573, mælir heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. einróma með samþykkt frv.



Herra forseti. Þar eð frv. á þskj. 587 (sbr. 325), sem hér er til afgreiðslu, kveður svo á, eftir að brtt. meiri hl. sjútvn. Nd. voru samþ. í gærkvöldi, að stjórn Fiskveiðasjóðs skuli í samráði við sjútvmrh. og stjórn Seðlabankans ákveða lánstíma allra lána sjóðsins, svo og upphæð vaxta og önnur lánskjör, tel ég, að heildarsamtök útvegsmanna hafi góða aðstöðu til þess að koma sinum sjónarmiðum að varðandi þessi mál. Ég tel því brtt. þá, sem hér er til afgreiðslu, ótímabæra og segi því nei.



Herra forseti. Ég tel það móðgun við íslenzka útvegsmenn að gera þessa lánastofnun að nokkurs konar undirlægju hjá þremur bönkum í landinu og ég tel, að það hafi verið gengið fram hjá vilja L.Í.Ú. og framkvæmdastjóra Fiskveiðasjóðs með flest af því, sem þeir lögðu til, að breytt yrði í þessu frv., og ég tel það enn fremur ósæmandi fyrir Alþ. Íslendinga að treysta sér ekki til að taka ákvörðun um vexti eða lánskjör í þessari lánastofnun og segi því nei við frv.



Herra forseti. Sjútvn. hefur fjallað um frv. á þskj. 421, um breyt. á I. um rétt til fiskveiða í landhelgi. Frv. þetta hefur farið í gegnum Ed. og kom þaðan óbreytt. Sjútvn. er sammála um, að frv. þetta sé tilkomið af brýnni nauðsyn vissra sjávarplássa, einkanlega á Norðurlandi, til þess að ná til sín öllu því hráefni til fiskvinnslu, sem mögulegt er að fá, án þess að tefla í aukna hættu hagsmunum okkar á fiskimiðum. Hún telur því rétt, að Alþ. leyfi þessa tilraun, sem hér er stefnt að og er aðeins bundin við eitt ár. Hins vegar telur n., að þýðingarmikið sé, að ekkert það sé gert, sem geti auðveldað frá því sem nú er erlendum togveiðiskipum að sækja á íslenzk mið, og gerir því brtt. við frv., sem tekur af öll tvímæli í því efni. Enn fremur gerir n. till. um orðalagsbreytingu á frv., sem kveður fastar að orði um það, að heimildin sé eingöngu við það miðuð, að unnt sé að aðstoða þá staði, sem búa við hráefnisskort til fiskvinnslu. Brtt. n. við frv. er þá á þessa leið: Við 1. gr. í fyrsta lagi. Á eftir orðinu „veiðiskipum“ komi, „þó ekki afla botnvörpuskipa“. Og í öðru lagi. Í stað orðanna „eftir því, sem hagkvæmt þykir komi, „þar sem brýn þörf er á atvinnuaukningu“. Herra forseti. Sjútvn. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem ég hef gert grein fyrir.



Herra forseti. Mér þykir nú miður, að hæstv. sjútvmrh. skuli ekki vera hér viðstaddur, þegar mál þetta er afgreitt, og ef hann væri nú staddur hér í húsinu, þætti mér miklu betur, að hann væri beðinn um að vera hér við þessar umr. Með þessu frv. er stefnt að því að veita sjútvmrh. allmikilvægar heimildir frá því, sem hann hefur haft. Það er mjög greinilegt, að þrýstingur ýmissa innlendra aðila á það að veita erlendum skipum veiðirétt í íslenzkri landhelgi hefur farið vaxandi nú á síðustu árum. Það er mjög ljóst, að eigendur fiskvinnslustöðva víða um land hugsa gott til þess að geta fengið aukinn afla til vinnslu af erlendum fiskiskipum, og kröfur þeirra hafa því hvað eftir annað nú í seinni tíð komið upp um það, að heimildir yrðu veittar til löndunar á fiski úr erlendum skipum. Og svo hefur það komið upp hjá ýmsum aðilum á Norðurlandi, einkum nú í seinni tíð, að ráðstafanir í þessa átt gætu eitthvað greitt úr atvinnuvandamálum þar, og nú á þessu þingi hafa komið hér fram tvær till., önnur í frv.-formi því, sem hér liggur fyrir, um það að veita hæstv. sjútvmrh. heimild til þess að leyfa erlendum skipum að landa afla sínum hér til vinnslu í landinu. Og einnig hefur verið flutt þáltill. hér um sama efni, þar sem það er lagt til, að það skuli verða látin fara fram rannsókn á því eða athugun á því, hvernig rétt sé að standa að lagabreytingum almennt séð í þessa átt. Ég held því, að um leið og þessi heimild er veitt, sem gert er ráð fyrir samkv. þessu frv., sé rétt og nauðsynlegt, að það komi greinilega fram hér á hv. Alþ., hverjar skoðanir eru uppi hjá mönnum í sambandi við þetta mál. Það kom mér þannig fyrir sjónir, að þeir, sem eru í sjútvn. þessarar hv. d., væru mjög sammála um það, hvernig að þessum málum ætti að standa. Það virtist vera mjög einróma skoðun þeirra, að það bæri að fara með mikilli varúð í því að veita slíkar heimildir, sem þetta frv. fjallar um. En hins vegar var það skoðun n., að eftir atvikum væri þó rétt, að sjútvmrh. fengi heimild um eins árs skeið, sem væri í rauninni aðallega bundin við þau svæði á landinu, þar sem greinilega er ríkjandi atvinnuleysi eða erfiðleikar eru í atvinnumálum eins og t.d. á Norðurlandi, ef framkvæmd á þessu leyfi gæti orðið til þess að greiða þar eitthvað úr mestu vandræðum. Þegar um það hefur verið rætt á undanförnum árum að lina á þeim reglum, sem í gildi hafa verið, hefur það greinilega komið í ljós, að það hefur verið frá Íslendinga hálfu einkum tvennt, sem gert hefur það, að við höfum haldið okkur við þau ströngu ákvæði, sem við höfum búið við núna um langan tíma í þessum efnum. Í fyrsta lagi var það svo um nokkurn tíma, að við vildum ekki heimila erlendum aðilum að landa afla sínum hér, þó að Íslendingar fengju að vinna við verkun aflans, vegna þess að við áttum í nokkrum erfiðleikum með að selja aflann á erlendum mörkuðum. En það er alllangt síðan þessi ástæða breyttist, og nú viðurkenna allir það, að það er engin ástæða til þess að neita útlendingum um að landa afla sínum hér og vinna hann hér í landinu vegna erfiðleika um að selja aflann. En hin meginástæðan og sú, sem er enn í fullu gildi fyrir því, að við höfum neitað útlendingum um alla aðstöðu til útgerðarreksturs frá okkar landi, er sú, að við höfum ekki viljað greiða á einn eða neinn hátt fyrir því, að erlend fiskiskip fengju samkeppnisaðstöðu við okkar skip á okkar fiskimiðum við landið, og alltaf þegar þessi mál hafa verið rædd, hefur það komið upp í samtökum sjómanna og útgerðarmanna og alveg sérstaklega í samtökum íslenzkra fiskiskipstjóra, að þeir hafi verið mjög mikið á móti því, að nokkrar tilslakanir yrðu gerðar í sambandi við löndunarrétt erlendra fiskiskipa á Íslandi eða á nokkurn hátt til þess að greiða götu þeirra til þess að taka þátt í því að keppa við Íslendinga á fiskimiðunum við landið. Og því hefur það alltaf farið svo á undanförnum árum, þegar þessi mál hafa verið rædd, að þeir, sem hafa haft með framkvæmd málanna að gera, hafa horfið frá því að veita slíkar heimildir sem þessar. Ég fyrir mitt leyti vil líka láta það koma skýrt fram í sambandi við afgreiðslu á þessu frv., að það er enginn vafi á því, að í mjög mörgum tilfellum gæti veiting á svona leyfi orðið til þess, að það kæmu upp alvarlegir árekstrar við íslenzka fiskimenn og þá ekki sízt skipstjórana á íslenzka fiskiskipaflotanum. Sannleikurinn er sá, að miðin við Ísland eru nokkuð fast sótt, og það þykir þröngt á þeim í mörgum tilfellum, og menn eru ekki hrifnir af því, þegar er verið að gera ráðstafanir af okkar hálfu til þess að veita erlendum skipum samkeppnisaðstöðu, þar sem þröngt er fyrir á miðunum. Þetta mál verður einnig að skoðast út frá hagsmunasjónarmiði sjómannanna og fiskimannanna almennt, en það má ekki skoða það frá þrengstu hagsmunasjónarmiðum fiskkaupenda í landi eða þeirra, sem gjarnan vilja fá sem mest af hráefni. En það er ekki hægt að segja það, að þetta eigi við í öllum tilfellum. Það er enginn vafi á því, að það hefur verið þannig nú um alllangan tíma, að það hefur engin örtröð verið á miðunum fyrir Norðurlandi, og ég býst við því, að íslenzkir fiskimenn segðu út af fyrir sig velflestir ekki mjög mikið, þó að nokkur erlend skip fengju aðstöðu til fiskveiða fyrir Norðurlandi með það fyrir augum, að þau lönduðu afla til vinnslu þar. Þó á ég fyllilega von á því, að ýmsir þeir, sem þar stunda sjó, tækju þessu ekki með fögnuði. Þær breyt., sem sjútvn. taldi alveg nauðsynlegt að gera á þessu frv. og frsm. n. hefur nú gert hér grein fyrir, voru í fyrsta lagi sú breyting að banna með öllu alla fyrirgreiðslu í sambandi við hin erlendu togveiðiskip, að það yrði haldið hér alveg skýrt við þá reglu að veita ekki heimild til þess að taka afla af erlendum togveiðiskipum. Það er ekkert um það að villast, að erlend togveiðiskip mundu mjög gjarnan vilja landa hér afla sinum í ýmsum tilfellum, alveg sérstaklega held ég, að það mundi eiga við um hafnir á Vestfjörðum og Austfjörðum, en þar kemur það æði oft fyrir, að erlend togveiðiskip eru með aðeins slatta úr veiðitúr, sem þeim þætti gott að geta losnað við og byrjað síðan á nýjum túr. Eitthvað mundi þetta geta átt sér stað fyrir Norðurlandi, en það held ég, að sé lítið. Hin breytingin, sem sjútvn. leggur áherzlu á, er sú, að slík heimild, sem í þessu frv. felst, verði aðeins veitt þar sem brýn þörf er á slíku af atvinnulegum ástæðum, og þar á n. alveg greinilega við það, að það komi fyrst og fremst og svo til eingöngu til greina staðir á Norðurlandi og á Húnaflóahöfnum í Strandasýslu. En það er hins vegar, hygg ég, almenn skoðun n. og a.m.k. mín skoðun, að aðrir staðir á landinu eigi ekki að koma til að óbreyttu atvinnuástandi, sem verið hefur nú um skeið. Það er svo mál út af fyrir sig, hversu mikið gagn Norðlendingum kann að verða af því að fá ákvæði sem þetta í lög. Ég dreg það mjög mikið í efa, og ég er ósköp hræddur um það, að þeir menn, sem berjast fyrir þessu, hafi ekki gert sér ýkjamikla grein fyrir því, hvað væntanlegt er út úr þessu að hafa. Það er að vísu hugsanlegt, að það gæti orðið um nokkra löndun á síldarafla að ræða fyrir Norðurlandi, en fremur finnst mér það ólíklegt, að erlend skip mundu landa þar teljandi afla, nema þá að veiði kæmi upp fyrir Norðurlandi, svo að eitthvað munaði um. En þá er ég líka hræddur um, að það yrði ekki mikill friður um það frá íslenzkum síldveiðisjómönnum, að slíkar heimildir væru í gildi. En ég skil sem sagt mjög vel þær ástæður, sem til þess liggja af hálfu umbjóðenda Norðlendinga að leggja þetta til. Það er enginn vafi á því, að það er mikil þörf á því að reyna að ráða fram úr atvinnuerfiðleikum þar, en þó að ég fyrir mitt leyti hafi fallizt á að samþykkja þetta frv. í þeim búningi, sem það yrði eftir breyt. frá sjútvn. þessarar d., vil ég fyrir mitt leyti undirstrika það, að það ber að fara mjög varlega af hálfu sjútvmrn. í því að opna fyrir aðstöðu útlendinga til þess að veiða á íslenzkum fiskimiðum, jafnvel þó að þau fiskimið liggi fyrir utan 12 mílna mörkin, og fara varlega í það að efna ekki til samkeppni um veiðarnar á landgrunni við Ísland við íslenzka sjómenn nema þá að stórkostlega mikil rök liggi fyrir slíku og meiri en þau, sem ég kem auga á nú. Þetta vildi ég láta koma fram af minni hálfu í sambandi við afgreiðslu þessa máls.



Herra forseti. Ég get tekið undir margt af því, sem hv. 5. þm. Austf. sagði um þetta mál, og þó sérstaklega það, sem hann lagði mikla áherzlu á, að fara bæri með fullri gát í framkvæmd þessara undanþáguheimilda, sem þarna væru veittar samkv. þessu frv., ef það verður að l. Þetta er mikið vandamál, sem þarna er um að ræða, sem er búið að þvælast fyrir mörgum um langa hríð. Menn hafa lengi séð þörfina á því að hægt væri að opna þann möguleika að afla hráefnis til fiskvinnslustöðva umfram það, sem okkar skip gætu afkastað, einkum hefur þetta átt við á vissum stöðum í sambandi við síldveiðarnar, en það hefur þó alllaf orðið yfirsterkara eða þau rök hafa alltaf orðið yfirsterkari, sem hafa mæli á móti því. Eins og hv. 5. þm. Austf. sagði, var fyrst og fremst á það litið að halda burtu erlendum veiðiskipum frá fiskimiðunum við Ísland, sem við höfðum ekki talið vera það rúm, að æskilegt væri að efla þar samkeppni við okkar eiginn fiskiflota. Þetta hefur verið, eins og hann réttilega sagði, meginástæðan fyrir því, að menn hafa ekki hingað til viljað fara þessa leið. Nú hefur breytzt nokkuð viðhorfið á seinni árum. Mér er óhætt að segja, að eftir að búið var að færa fiskveiðitakmörkin út í 12 mílur með þeim breytingum, sem gerðar hafa verið á því einnig með grunnlínubreytingum, þá hefur viðhorfið breytzt nokkuð að því leyti, að við erum að minnsta kosti búnir að losna við öli erlend veiðiskip af öllu því svæði, og það er alinokkuð atriði. Það hefur líka komið til, að afkastageta vinnslustöðvanna, bæði síldarverksmiðjanna og frystihúsanna, hefur aukizt mjög mikið á seinni árum, þannig að þörfin fyrir hráefni hefur aukizt meira heldur en okkar fiskifloti hefur getað afkastað, jafnvel þrátt fyrir það að hann hafi fengið mjög myndarlega stækkun á seinni árum, þannig að þetta er líka nokkuð breytt viðhorf. Nú er hins vegar rétt að benda á það, að það er fleira, sem kemur þarna til, sem breytir viðhorfum okkar. Til skamms tíma mátti gera ráð fyrir því, að hér við land væru eingöngu fiskiskip, ekki mjög stór, þó allt upp í allstóra logara. En um vinnslu á aflanum í fiskiskipunum sjálfum eða öllu heldur þó í móðurskipum eða verksmiðjuskipum hefur ekki verið að ræða fyrr en nú á allra síðustu árum á þessu hafsvæði hér í kringum okkur. En nú er svo komið, að hjá stórum fiskveiðiþjóðum, sem stunda veiðar hér um Norður-Atlantshaf, gætir þess æ meira, að þær senda ekki aðeins fiskiskipin til veiða, heldur einnig skip til þess að vinna aflann. Þetta á við sérstaklega um Sovétríkin, sem hafa komið upp mjög stórum flota veiði- og verksmiðjuskipa og líka verksmiðjuskipa, sem ekki veiða, heldur taka við aflanum úr veiðiskipunum. Þetta mun vafalaust einnig koma í vaxandi mæli hjá öðrum fiskveiðiþjóðum, þó að þær hafi ekki orðið eins fljótar til að breyta sínum útgerðarháttum og raunin varð með Sovétríkin. Nú mun t.d. á síðastliðnu ári hafa verið, að því er ég held, breytt stóru hvalveiðiskipi norsku í síldarvinnsluskip. Það mun ekki hafa verið sett í rekstur enn þá, en mér er nær að halda, að breytingin sé þegar gerð, og gert er ráð fyrir því, að það skip verði notað til þess að taka síld af norska flotanum við Noreg, í Norðursjónum og jafnvel við Ísland, ef svo ber undir. Það má vafalaust gera ráð fyrir því, ef sú tilraun tekst vel, og það er engin ástæða til þess að ætla annað en að sú tilraun takist vel, og það getum við sennilega dæmt betur um heldur en þeir jafnvel eftir okkar reynslu, sem við höfum fengið af því að flytja síldina á milli veiðiskipa og flutningaskipa nú sérstaklega á síðastliðnu ári. En það hefur verið eitt af þeim vandamálum, sem er við að glíma í sambandi við þetta mál. þannig að við hljótum að gera ráð fyrir því, að áður en langt um líður verði hér í kringum okkur ekki aðeins veiðiflotar, heldur líka vinnslustöðvar fljótandi, sem taka við aflanum af þessum skipum. Þá er að minnsta kosti að nokkru leyti horfin burtu ein aðalástæðan fyrir því, að við höfum verið svona íhaldssamir um breytingar á þessu fyrirkomulagi, sú ástæða að reyna að halda veiðiskipunum erlendu burtu, þannig að það komi ekki til óeðlilegrar samkeppni við okkar skip á miðunum. Þá getum við ekki ráðið neinu um það lengur, hvort þessi skip koma til veiða á þessu svæði, þá er aðeins spurning um það, hvort við eigum að reyna að notfæra okkur þann möguleika, sem er í því að fá aflann hjá þessum skipum, eða hvort við eigum að láta þá um að vinna sjálfa aflann um borð í sínum verksmiðjumóðurskipum. Það er líka rétt, sem hv. 5. þm. Austf. benti á, að markaðsvandamálið er ekki til lengur að því er þetta snertir. Það er enginn vandi fyrir okkur að taka við allmiklu magni af fiski hér til vinnslu og eiga þó trygga sölu á afurðunum. Þetta vildi ég láta koma fram núna, svo að menn geri sér það ljóst, að það hafa hér orðið breytingar, sem einnig hefur verið bent á áður. Og ég vildi sérstaklega benda á það í sambandi við þá athugun, sem ákveðið er að fari fram á þessu máli nú á næstunni. Ég hefði getað fylgt frv. óbreyttu eins og það kom upphaflega fram. Hv. sjútvn. þessarar d. hefur séð ástæðu til þess að gera á því nokkra breytingu, frekari lakmarkanir. Ég tel það nú ekki út af fyrir sig skipta miklu máli fyrir þetta eina ár, sem um er að ræða. Málið þarf allt miklu nákvæmari athugunar við, áður en við stígum sporið til fulls, áður en við ákveðum til fulls. hvað við gerum í málinu. Ég vil bara aðeins benda á það, að þetta, sem segir hér í brtt., „þar sem brýn þörf er á atvinnuaukningu“, það getur náttúrlega verið mjög erfitt að meta það. Þarna mun Norðurland aðallega haft í huga, og það er sjálfsagt rétt, en það má benda á það, að það getur veríð þörf á því víðar, því að vinnslustöðvarnar, frystihúsin sérstaklega, sem ég er að hugsa um í þessu sambandi, þau eru ekki bara á Norðurlandi, heldur svo að segja alls staðar á landinu, svo langt frá því að vera nýtt að því marki sem æskilegt væri. Það er svo langt frá því, að það mun ekki vera nema kannske milli 20 og 30% af afkastagetunni, sem er notuð víðast hvar á landinu. Þetta gerir það að verkum, að það fjármagn, sem er bundið í þessum iðjuverum, nýtist illa, og það er erfitt að fá verkafólk til þess að stunda stopula vinnu í frystihúsunum, vegna þess að þau skortir svo oft hráefni, og þetta kemur þannig niður, að frystihúsin verða að borga lægra verð vegna þessara ástæðna, sem ég gat um, lægra fiskverð en æskilegt væri. Eins og ég segi, þá er þetta bráðabirgðalausn, sem þarna er. Ég er alveg sammála því, sem kemur fram hjá n. og gert var grein hér fyrir, að við skulum fara mjög varlega í þessu, og ég mun geta fellt mig við þessa brtt., sem hér hefur verið flutt, þó að ég hefði líka getað samþ. frv. óbreytt, en ég legg mikla áherzlu á það, að þetta mál verði nú athugað mjög gaumgæfilega og áður en sá tími er útrunninn, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, að undanþáguheimild verði notuð eða verði veitt, sá tími verði vel notaður til þess að fá einhverja skynsamlega framtíðarlausn á þessu máli.



Herra forseti. Í framhaldi af þeim umr., sem þegar hafa átt sér stað um þetta mál, þá tel ég rétt að leggja nokkur orð í belg. Ég vil taka það skýrt fram strax, að mér er fullljós nauðsyn þess, að varlega sé farið með þær heimildir, sem frv. þetta veitir, ekki aðeins vegna forsögu okkar og baráttu í sambandi við okkar fiskveiðiréttindi hér við strendur landsins á undanförnum árum og áratugum, heldur einnig vegna þess, að hér er, eins og fram hefur komið í umr., töluverð hætta á því, að um árekstra gæti verið að ræða við innlenda aðila og þá sér í lagi fiskimennina sjálfa. Það er ljóst af grg. þessa frv., að tilbúnaður þessa máls er fyrst og fremst á því byggður allur, að gera tilraun til að bæta úr erfiðleikum í atvinnuástandi ákveðinna landshluta, og væri rangt að framkvæma þær heimildir, sem frv. veitir, á öðrum forsendum en grundvöllurinn undir þessu frv. er, þ.e.a.s. eins og ástandið hefur verið undanfarin ár, þá mundu fyrst og fremst koma hér til greina löndunarstöðvarnar á Norðurlandi, en þær hafa nú um langt skeið eða það landssvæði hefur nú um langt skeið verið áhyggjuefni stjórnvalda vegna takmarkaðs vinnuframboðs þar og eins og ég áðan sagði, mun það fyrst og fremst vera grundvöllurinn að flutningi þessa frv., og málið í heild rökstutt sem liður til úrbóta á því ástandi. Mér er það einnig fullljóst, að málið í heild er miklu stærra en svo, þ.e.a.s. þær almennu heimildir, sem frv. veitir, það er miklu stærra mál en svo, að það sé endanlega leyst með samþykki þessa frv., enda gerir frv. ráð fyrir því, að hér sé einungis um heimildir um takmarkaðan tíma að ræða. Mér er því það fullvel ljóst, að málið í heild þarf mikið meiri og nánari athugunar við, en ég held einmitt, að í sambandi við þá athugun gæti sú reynsla, sem af þeim heimildum kynni að fást, sem hér er gert ráð fyrir í frv., orðið nytsöm og lærdómsrík og vil undirstrika það, að meðan ég vinn við þessi mál, þá tel ég nauðsynlegt, og reyndar hver sem að þeim kæmi, að fullrar varúðar sé í þessum efnum gætt og varlega at stað farið.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. sjútvn. fyrir þá samstöðu, sem hefur tekizt í n. og þá viljayfirlýsingu, sem kemur fram í nál. á þskj. 574. Ég verð að segja það, að það er ekkert óeðlilegt, þó að svona breytingar komi fram við endurskoðun á frv„ og tel ég, að þær muni ekki draga neitt úr gildi frv. Við 1. umr. frv. þessa rakti ég nokkuð ástand og horfur í atvinnumálum á Norðurlandi á svæðinu frá Raufarhöfn að Skagaströnd og benti þar á hversu geysilega miklir möguleikar væru þar hvað snerti verksmiðjukost og síldarsöltunarstöðvar. Verksmiðjukostur væri slíkur, að unnt væri að vinna úr 45 þús. málum síldar á sólarhring og mala gull, sem skipti tugum millj., ef hráefni og vinnukraftur væri fyrir hendi. Ég tók það þá fram í þeim umr., að Norðlendingar, sem hvöttu til þess, að frv., efnislega líkt þessu, sem hér er á dagskrá, yrði fram borið, litu ekki svo á, að allur vandi væri leystur í atvinnumálum með því að fá samþ. slíkt frv. sem þetta. Hins vegar telur almenningur á Norðurl. og þeir, sem hafa fjallað um þetta mikla vandamál, að hér sé heiðarleg tilraun gerð til þess að bæta nokkuð úr þessum vandræðum í atvinnumálum nyrðra. Ég minnist þess, að ég sagði í minni ræðu, að ég teldi, að kálið væri ekki sopið þótt í ausuna væri komið, og ég er þeirrar skoðunar enn, og það getur farið svo, að þó að þetta frv. verði að lögum, sem ég vona fastlega að verði, verði það ekki til neins ávinnings fyrir verkamenn, atvinnurekendur og sveitarsjóðina fyrir norðan, en það er þá ekki hægt að saka Alþ. um það að hafa ekki gert tilraun til úrbóta í þessum efnum. Ég vil ekki orðlengja þetta frekar, en sem einn fulltr. Norðlendinga á Alþ. vil ég þakka hv. sjútvn. fyrir undirtektir við málið og vænti þess fastlega, að hv. þdm. samþ. frumvarpið og það verði að lögum sem fyrst.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. sjútvn. fyrir þær breyt. sem hún hefur gert á þessu frv., en ég tel þær tvímælalaust mjög til bóta. Það hefði orðið erfitt fyrir mig að fylgja frv. eins og það var, en ég tel mig geta gert það, eftir að það er komið í það horf, sem það verður með þeim breyt., sem hv. n. leggur til að gerðar verði á því. Ég skil þær ástæður, sem til þess liggja, að þetta frv. er fram komið, en ég vil hins vegar láta það koma fram, sem aðrir ræðumenn hafa einnig tekið fram hér áður, að ég tel. að það geti verið vafasamur ávinningur fyrir viðkomandi staði að treysta mjög mikið á það úrræði, sem felst í þessu frv. Það gæti orðið til að draga úr öðrum varanlegum framkvæmdum og uppbyggingu, sem þarf að koma á þessum stöðum. Við höfum reynslu fyrir því, að það hefur verið reynt að hjálpa ákveðnum útgerðarstöðum með því að gefa útlendingum aðstöðu til þess að hafa bækistöðvar þar. Það hefur tvívegis verið reynt að hjálpa Hafnarfirði á þann veg og í bæði skiptin endað þannig, að útlendingarnir hafa dregið sig til baka. Hafnarfjörður hefur staðið uppi með stórfellt atvinnuleysi og þurft að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess að byggja upp atvinnu þar í staðinn. Það var einmitt upphaf þess, að bæjarútgerð var komið á í Hafnarfirði á sínum tíma, að útlendingar, sem þar höfðu haft bækistöð, fóru í burtu og skildu staðinn eftir atvinnutækjalausan. Ég álít, að það væri mjög illa farið, ef á þessum stöðum, sem nú eiga við erfiðleika að búa norðanlands, gerðist svipuð saga, þannig að menn treystu um stundarsakir á það, að útlendingar yrðu til hjálpar eða löndun úr útlendum fiskiskipum. Svo kynni þetta að bregðast, tíminn hefði ekki verið notaður til þess að byggja upp atvinnuskilyrði á þessum stöðum, og þess vegna væri eiginlega verr af stað farið en heima setið í þessum efnum. Þess vegna legg ég alveg sérstaka áherzlu á það, að þetta mál megi ekki verða til þess, að það sé dregið úr atvinnuuppbyggingunni á þessum stöðum, þeirri sem varanleg getur orðið. Á það ber svo að líta í þessum efnum, og um það eru allir sammála, að við þurfum að hefjast handa um það að fá aukna friðun á fiskimiðunum. Við þurfum að vinna að því af eins miklu kappi og eins fljótt og mögulegt er, að við fáum landgrunnið allt til umráða, en mér finnst, að það geti verið æðimikil mótsögn í því að sækja á um það annars vegar að fá allt landgrunnið undir okkar yfirráð og telja, að það sé nauðsynlegt vegna friðunar á fiskimiðunum, en svo í hinn stað opna landið fyrir útlendinga til fisklöndunar. Þess vegna held ég a.m.k. að á meðan við erum að keppa að því að ná yfirráðum yfir landgrunninu öllu, þá verðum við að fara að með mikilli gát í þessum efnum, svo það verði ekki beinlínis til þess að spilla fyrir okkur á því sviði. Ég held, að það eigi að vera keppikefli Íslendinga og jafnvel meira heldur en nokkuð annað, að það séu Íslendingar sjálfir, sem stundi veiðar á þeim fiski, sem lagður er hér á land, en við látum ekki útlendinga gera það fyrir okkur. Ég held, að ef við tækjum upp þau vinnubrögð að fara að stunda álbræðslu og ýmsa slíka atvinnuvegi, en létum aðra fiska fyrir okkur, væri það ekki leiðin til að skapa okkur öryggi í framtíðinni. Mér skilst, að það sé nú líka þannig ástatt hjá okkur, að okkur skorti ekki báta og skip til að stunda fiskveiðar, sem gætu orðið til þess að lyfta þessum stöðum. Mér er sagt, að víða um landið hafi ekki tekizt að manna þau skip og báta, sem við eigum, og það mun nú sérstök n. vera að athuga það mál, hvernig eigi að koma þessum skipum af stað. Mér finnst, að það ætti að vera alveg lekið sérstaklega til athugunar, hvort það mætti ekki vinna að viðreisn þessara staða á þann hátt, að við nýttum betur okkar fiskiflota heldur en við gerum núna, áður en við förum að treysta á útlendinga í þessum efnum. En hins vegar með því að þrengja þetta eins og gert er í till. sjútvn. og með því að binda þetta aðeins til reynslu til eins árs, þá mun ég treysta mér til þess að fylgja þessu frv., en ég legg hins vegar áherzlu á það, að það sé farið að með mjög mikilli gát í þessum efnum og vil alveg sérstaklega taka undir þau ummæli, sem hv. 2. landsk. þm. lét hér falla við I. umr., og hv. 5. þm. Austf. nú hér áðan.



Herra forseti. Af þeim stuttu ræðum, sem haldnar hafa verið um þetta mál, má sjá, að hér er um margþætt vandamál að ræða, en vegna þess að ég varð þess ekki var, að það kæmi fram í ræðum þeirra hv. þm., sem sæti eiga í sjútvn. d., vil ég geta þess, að flm. þessa frv. í Ed. eru jafnframt meðflm. að þáltill. um endurskoðun lagaákvæða um löndun erlendra fiskiskipa í íslenzkum höfnum, og einnig það, að við tökum undir það, að slík endurskoðun þurfi að fara fram. Við vorum einmitt sammála um þetta atriði í sjútvn. d., og ég held, að mér sé óhætt að segja það, að við höfum verið það allir. Og kannske meðfram vegna þess, að við teljum málið, eins og hér hefur komið fram, vera miklu víðtækara en kannske hefur komið fram hér og kemur fram í þessu frv. og þurfi miklu nánari skoðunar við, eins og við höfum þegar heyrt, þá höfum við þrengt frv. eins og það kom frá Ed. meðfram vegna þess ótta, sem sumir okkar hafa af vissum afleiðingum, sem geta orðið af því að gefa þetta frjálsara en við þó ætlumst til með frv. - eins og það væntanlega verður eftir þær brtt., sem við höfum lagt fram. Ég get tekið í flestu undir það, sem hv. 5. þm. Austf. sagði um þetta mál, en ég get líka tekið undir orð hv. 6. landsk. þm., sem mér finnst þó einmitt sýna bezt, að hér er um þannig vandamál að ræða, að full ástæða er til að fela Sþ. eða ríkisstj., þinginu eða ríkisstj., að láta fara fram mjög nána rannsókn á þessu viðkvæma vandamáli, á meðan þau l. eru í gildi, sem við væntanlega samþ. með samþ. þessa frv. Ég tek undir það líka með síðasta ræðumanni, að ég er ekki sammála því, að landanir erlendra fiskiskipa hér á Íslandi geti eða verði sú lausn atvinnuvandamálsins á Norðurlandi, sem margir halda. Auðvitað getur verið um tímabundna lausn að ræða, en við skulum hafa það í huga, að þessi skip koma ekki til með að landa á þessum stöðum nema á meðan það er þeirra hagur, og ég er mjög vantrúaður á það, að slíkar landanir erlendra veiðiskipa veiti nema ákaflega takmarkað atvinnuöryggi á þessum stöðum. Hitt er annað mál eins og hv. 6. landsk. þm. benti á, að það er sama vandamálið, sem við blasir í sambandi við nýtingu þeirra framleiðslutækja, sem eru á þessum stöðum, og einnig alvinnuleysisvandamálið, sem er fyrir fólk á þessum stöðum, en ég held einmitt að hafandi það vandamál í huga, þá sé tímabært fyrir hv. alþm. að taka þessi mál til mjög nákvæmrar endurskoðunar eins og þegar hefur verið lögð fram till. um í Sþ., og ég vil enn undirstrika, að allir nm. í sjútvn. þessarar hv. d. eru samþykkir, að verði framkvæmd.



Herra forseti. Ég tel það mjög vel farið, að frv. þetta nái samþykki Alþ. Þörfin fyrir þá atvinnu, sem af því kann að leiða, er ákaflega mikil hjá vissum héruðum, en ég vil þó vekja athygli á því, að hér nefna menn aðeins Norðurland og meira að segja heyrði ég einhvern nefna landssvæðið frá Skagaströnd norður til Þórshafnar, sem þessar ráðstafanir ættu að miðast við. Ég held, að þetta sé ekki með neinni nákvæmni sagt, því að ástandið við Húnaflóa er ekki betra en norðar, og fiskibæirnir Hólmavík og Drangsnes í Strandasýslu eru sannarlega ekki á Norðurlandi, en þeir búa sízt við betra ástand í þessum efnum en bæirnir norðanlands. Ég vil vekja athygli á þessu vegna þess, að þar hefur atvinnuástandið verið ákaflega alvarlegt nú að undanförnu, jafnvel svo alvarlegt í atvinnumálum, að fjölskyldufeður hafa ekki getað sent unglinga sína í framhaldsskóla vegna þess, hvernig komið er tekjum þessa fólks, og þetta er fyrst og fremst fyrir fiskleysi í Húnaflóa. Ég sé ástæðu til að vekja athygli á þessu, en vil mæla með frv. og mun styðja það. Hitt tek ég einnig undir, að hér þarf að gæta mikillar varúðar um notkun þeirra heimilda, sem í frv. felast, og mér sýnist, að hv. sjútvn. hafi undirstrikað þá nauðsyn mjög vel m.a. með brtt. sinum, sem ég tel mjög réttmætar, og hún flytur nú.



Herra forseti. Við höfum leyft okkur, hv. 3. landsk. þm. og 5. þm. Austf. ásamt mér, að flytja hér frv. til l. um breyt. á l. um verðlagsmál. Innihald þessa frv. er það í fyrsta lagi að breyta verðlagsnefndinni, sem nú er skipuð 5 mönnum, þannig, að það verði 7 manna n., sem sé kosin hlutfallskosningu í Sþ. Í öðru lagi, að þessi verðlagsnefnd skuli ákveða hámarksverð á vöru og verðmæti og það skuli yfirleitt vera hennar skylda að gera slíkt og það þurfi samkomulag allra aðila til þess að hætta því að ákveða slíkt hámarksverð, m.ö.o.: til þess að gefa verðlag frjálst þurfi samþykki raunverulega allra verðlagsnefndarmanna. Nú er það svo, að það er máske í þeim stóru málum ekki oft, sem við erum sammála hér á Alþingi. En ég býst við, að við séum allir sammála um eitt, og það er það, að sú óðaverðbólga, sem átt hefur sér stað hjá okkur, meira eða minna hjá öllum ríkisstj., undanfarna tvo áratugi, sé þjóðinni stórskaðleg og við verðum, ef þess er nokkur kostur, að gera tilraun til þess að reyna að stöðva hana, a.m.k. að minnka hana þannig, að hún yrði ekki meiri en í okkar næstu nágrannalöndum. Hæstv. ríkisstj. hefur líka viðurkennt það eins og raunar aðrar ríkisstj., að hún hafi haft fullan vilja á því að reyna að stöðva þessa verðbólgu eða draga úr henni, en henni hafi mistekizt það eins og öðrum ríkisstj. Nú viljum við með þessu frv. í raun og veru rétta fram hjálparhönd í þessum efnum og segja: Eigum við ekki að reyna að taka saman höndum allir hér á Alþingi án tillits til þess, hvort við erum i stjórnarandstöðu eða ríkisstj., og vita, hvort ekki er hægt að gera eitthvað alvarlegt í því að stöðva verðbólguna eða draga þannig úr henni, að hún yrði ekki nema kannske 2-3% eða þar í kring? Verkalýðshreyfingin hefur áður gert tillögu um þetta. Alþýðusamband Íslands samþ. fyrir tveim árum mjög ýtarlega ályktun, sögulega ályktun, sem öllum er kunn og varð grundvöllur júnísamkomulagsins svokallaða þá, að Alþýðusambandið vildi einmitt fyrir hönd verkalýðshreyfingarinnar reyna að vinna að því, að það yrði auðið að stöðva verðbólguna. Við höfum hins vegar slegið því föstu líka, að þetta hafi mistekizt hjá okkur. Ég ætla hér ekki að fara að deila neitt um sökina á því eða slíkt, heldur aðeins segja eitt í sambandi við þetta frv.: Ef við ætlum að reyna að stöðva verðbólguna eða draga verulega úr henni, þá verðum við að reyna að stemma á að ósi, þá verðum við meira eða minna að afnema það kerfl, að verðlagshækkanir gerist sjálfkrafa. Svo lengi sem við höldum því kerfi, að verðlagshækkanir geti orðið sjálfkrafa, þá er það einu sinni svo, að hagsmunir þeirra aðila, ekki sízt atvinnurekenda og kaupmanna og slíkra, sem þarna eiga hlut að máli, valda því, að jafnóðum t.d. sem kaup hækkar, þá hækkar einnig verðlagið, og ef við ætlum að reyna að stöðva verðbólguna, verðum við að byrja þarna. Ég man líka eftir, að þegar hæstv. ríkisstj. tók við völdum, þá gaf hún einmitt yfirlýsingu um slíkt, að þetta væri hennar meining, og ég held, að við verðum að reyna að taka upp þann þráð og skapa þarna það aðhald að atvinnurekendum og þeim, sem með verzlun hafa að gera, að þeir geri sér ljóst, að þeir verða sjálfir að standa undir þeim kauphækkunum, sem þeir samþykkja, en geta ekki velt þeim yfir á almenning. Það þýðir, að þeir verði að gera slíkar umbreytingar á sínum rekstri, að í krafti slíkra endurbóta standi þeir undir hækkuðu kaupgjaldi. Það var um tíma trú manna, - ég veit ekki, hvort það er enn þá, - sérstaklega hv. stjórnarliða, að frjáls samkeppni mundi leysa úr þessum vanda, og það hefur jafnvel verið trú samvinnumanna, sem við ýmsir teljum okkur til, að sjálf samvinnuhreyfingin gæti leyst þessi mál. Sannleikurinn er, að frjáls samkeppni hefur ekki leyst þetta. Við vitum það svo fullvel, að hækkanirnar hafa gengið fyrir sig af fullum krafti, jafnt skipafélögin sem kaupmenn hafa hækkað sínar vörur, og það mun ekki vera fjarri, að svo sé, að það séu bein samtök hjá kaupmönnum um slíka vöruhækkun, hvenær t.d. sem kaup hækkar og slíkt. Hins vegar vitum við það líka, sem fylgjum samvinnustefnunni, að kaupfélögin hafa ekki heldur getað haldið þessu verðlagi í skefjum. Allir flokkar hér á þingi hafa meira eða minna með það að gera að stjórna samvinnufélögum, þó að Framsfl. náttúrlega skari þar fram úr öllum, og allir þekkja, hvernig aðstæðurnar eru í þessum efnum. Við vitum það ósköp vel, sem stöndum hér að ýmsu leyti að Kaupfélagi Reykjavikur og nágrennis, að það er erfitt að eiga að keppa hér í Reykjavík með litlum fjármunum gagnvart því gífurlega ríka verzlunarauðvaldi, sem hér er á hinn veginn. Og við skulum þess vegna ekki gera okkur neinar tálvonir í þessum efnum. Hvorki sú frjálsa samkeppni né okkar samvinnuhreyfing lagar þessi mál. Það, sem þarna verður að gerast, svo að kannske sé eitthvað hægt að gera við þessu hvoru tveggja, það er, að sá sjálfsagi, sem þjóðin skapar sér, komi þarna til, og þessi sjálfsagi getur ekki komið fram í öðru en að ríkið beinlínis, t.d. í gegnum sterka verðlagsnefnd, segi við aðilann: Það er ekkert sem heitir, að nú fáið þið sjálfkrafa að hækka verðlagið að sama skapi t.d. og kaupgjald og annað slíkt hækkar. Þið verðið knúðir til þess að reyna að gera slíkar breytingar í þessum efnum, að þið getið staðið undir þessum kauphækkunum með því að bæta ykkar eigin rekstur. - Hins vegar vitum við, að á þessu eru mjög mikil vandkvæði. Við skulum ekkert fara í grafgötur um það. Við vitum, hvað það er, sem gerist erlendis, þegar þessir hlutir eiga sér stað. Það, sem gerist erlendis og það í mjög harðvítugri samkeppni, það er, að mjög stórar verzlanir rísa upp, sem eru í senn heildsölu- og smásöluverzlanir, þar sem menn kaupa inn í heildsölu í mjög stórum stíl og hafa jafnvel eigin verksmiðjur til þess að framleiða meira eða minna og selja út í smásölu, og þessi stóru „magasín“, við skulum bara taka London sem dæmi, þau steindrepa hvern smákaupmanninn á fætur öðrum, þannig að þeir hrynja niður. Þetta er það, sem er að gerast bæði í Kaupmannahöfn, London og víðar í okkar nágrannalöndum, og við vitum hins vegar ósköp vel, að sviðið, sem hér er verið að keppa á, það er svo lítið, að það er erfitt að koma svona aðstöðu við. Ég veit ekki, hvernig menn tækju því, ef það ætti að heimila útlendum kaupmönnum jafnt verzlun hér sem öðrum, þá væri kannske hægt að koma svona við,en ég býst við,að það yrði sungið og kveðið, áður en við yrðum sammála um að fara inn á þess háttar aðfarir. Við verðum því að taka tillit til þess, að einmitt vegna þess, hve þeir kostir t.d., sem frjáls samkeppni jafnt og samvinnustefnan hefur, eiga erfitt með að fá að njóta sín í okkar fámenni, þá duga ekki þessi ráð, sem menn hafa trúað á. Það verður að koma þarna til allstrangt eftirlit af hálfu ríkisins. Það hefur líka verið á það bent hér áður í ræðum, ekki sízt af hv. 5. þm. Austf., að okkar hagfræðingar, sem mesta trú hafa haft einmitt á þessum aðferðum, bæði peningalegum ráðstöfunum, frjálsri samkeppni og öðru slíku, þeir eru farnir að átta sig á þessu. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri segir í seinustu útgáfu seðlabankaskýrslunnar: „Ástæðurnar fyrir þessu (hve gengur erfiðlega að vinna við verðbólguna hér) liggja tvímælalaust að verulegu leyti í því, hve lokaður mikill hluti íslenzka hagkerfisins er fyrir utanaðkomandi samkeppni.“ Ég held þess vegna og við flm., að það ætti að gera alvarlega tilraun til að breyta þarna til, taka upp verðlagsákvarðanir og framfylgja þeim mjög stíft. Og ég vildi alveg sérstaklega beina því til hæstv. ríkisstj., hvort hún gæti ekki hugsað sér að vera með í því að gera slíka tilraun, –verkalýðshreyfingin er áður búin að lýsa samþykki við að fara inn á þessa leið, - ég skora á hana að gera slíkt og taka upp vissa samvinnu við hana í þessu sambandi. Það hefur mistekizt fram að þessu, vegna þess að þær aðferðir, sem beitt hefur verið, hafa ekki dugað. Ef við nú reynum þessa aðferð, sem að vísu hefur oft mistekizt líka áður vissulega, þá erum við þó að gera eina tilraunina til þess að vinna bug á þessu ægilega vandamáli. Nú hef ég áður minnzt á það hér í sambandi við þetta, að Framsfl. hafi verið mjög andvígur þessu upp á síðkastið. Ég vil þó einnig beina þeirri fsp. til hans, af því að áður fyrr var hann í raun og veru kannske allra flokka mest inni á þessu kerfi, en upp á síðkastið virðist hann hafa mjög harðvítuglega haldið fram, að það ætti að gefa þetta allt saman sem allra frjálsast, ég vil einnig beina þeirri fsp. til hans, hvort hann geti ekki hugsað sér að gera þessa tilraun. Ég held, að þetta væri fyrsta og stærsta tilraunin til þess að reyna að stemma stigu við verðbólgunni. Hin hugmyndin, sem hæstv. viðskmrh. raunar hefur sett fram hér áður, að stækka n. upp í 7, það er bara með það fyrir augum að reyna að skapa þarna samstarf allra þingflokka að því að vinna að þessu máli. Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að að þessari umr. lokinni verði þessu máli vísað til hv. fjhn.