Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg hefi í rauninni ekkert að segja fyrir hönd nefndarinnar nú. Að vísu komu í lok 2. umræðu fram upplýsingar frá hæstv. ráðherra um það, að tilboð, sem komið er fram frá Monberg, fari 45 þús. kr. fram úr áætlun hafnarverkfræðingsina, þeirri sem þetta frumv. er bygt á. Þótt þetta sé óþægilegt, þá telur nefndin ekki útilokað, að lægra tilboð geti komið fram og nefndin telur að minsta koati líklegt, að höfn megi gera fyrir ið áætlaða verð. Því hefir nefndinni ekki þótt ástæða til að koma með brtill. um hækkun upphæðarinnar, hvorki styrksins né lánsins. Nefndinni hefir nú að vísu ekki verið sýnt fram á það, að tekjur innar fyrirhuguðu hafnar muni geta borið þau auknu útgjöld, sem þetta háa tilboð Monbergs mundi hafa í för með sér, ef því yrði tekið. Meiri hluti nefndarinnar telur samt ekki ástæðu til að fella frumv. Samkvæmt 5. gr. frumv. hefir stjórnarráðið yfirumsjón verksins. Er því engin hætta á, að ráðist verði í fyrirtækið, nema útlit sé til að það beri sig. Leggur því meiri hl. nefndarinnar til að samþykkja frumv. óbreytt.

Lárus H. Bjarnason : Þótt mér væri það ljóst, að ráðgerð höfn í Vestmannaeyjum yrði aðallega ef ekki eingöngu fyrir eyjarnar sjálfar, þá lagðist eg þó ekki móti frumvarpinu í nefndinni, meðan sat við inar upprunalegu ráðgerðu upphæðir framlags og ábyrgðar, enda þótt engar sannanir lægju fyrir um það, að höfnin mundi bera sig. Nú hefir hæstv. ráðherra upplýst, að tilboðið, sem fram er komið, sé 45 þús. kr. hærra en áætlunin gerir ráð fyrir. Þessi upplýsing eykur enn vafa minn og það tvöfaldlega: 1. Verður þar með óvíst, að Vestmanneyingar megni að koma höfninni upp, og sérstaklega 2. Hvort þeir geti staðið straum af vöxtum, afborgunum og rekstrarkostnaði. Til stuðnings því, að þetta fyrirtæki mundi bera sig , hefi eg að eins heyrt órökstudda yfirlýsing frá háttv. flutnm. (J. M.). Ekki get eg heldur gert ráð fyrir því, að lægri tilboð muni koma fram en komið hefir frá Monberg; hann stendur allra manna bezt að vígi að því að gera tilboð, þar sem. hann hefir öll tæki við hendina við hafnargerðina hér og þarf ekki annað en að fleyta þeim stuttan spöl. Þegar þetta er athugað, þá er fallin burt ástæðan fyrir því, að amast ekki við því að landssjóður leggi fram styrk og ábyrgð á láni til fyrirtækis, sem líklega eingöngu kemur Vestmanneyingum að haldi. Eg get því ekki greitt frumvarpinu atkvæði á þessu stigi málsins; verð líklega hlutlaus.



Út af orðum hv. 1. þingm. Rvk. ( L. H. B.) skal eg taka það fram, að ef fé það sem veitt er, er ekki nægilegt til þess að fyrirtækið komist á, þá er ekki hættan stór, því að þá verður fjárveitingin ekki notuð. Annars þarf hvorugu þessu að kvíða. Fjárveitingin verður notuð, af því að hún er nægileg til þess að fyrirtækið komist á fót. Fyrst er nú það, að hafnarsjóður Eyjanna á talsvert fé í sjóði - mér skilst ein 20 þúsund krónur - sem má hafa til viðbótar við það fé, sem farið er fram á að Alþingi veiti og ábyrgist, og svo fær sjóðurinn árlega talsverðar tekjur, um 5000 kr. á ári, eins og nú til háttar. Auk þess skýrir sýslumaður Eyjanna mér frá því, að draga megi úr kostnaðinum, þótt ið umrædda tilboð Monbergs verði tekið og höfnin þó jafn trygg. Eg hygg því að háttv. 1. þm. Rvk. þurfi engan kvíðbeyg að bera fyrir því, að féð sé of lítið, og og fyrir mitt leyti sé enga ástæðu til að fara fram á hærri fjárveitingu fyrir þessa upplýsingu um tilboðið. Að þetta sé gert fyrir Eyjarnar; látum svo vera, það er ekkert annað en bein skylda landssjóðs; þær eru landsins eign. Landssjóður hefir aldrei gert neitt annað, að kalla má, fyrir Eyjarnar, en að hirða af þeim tekjurnar, og þær tiltölulega afarmiklar. Atvinnuvegur þeirra sem þar búa, er í stöðugri hættu meðan höfnin er ekki bætt. Auk þess er það ekki rétt, að fyrirtækið sé eingöngu fyrir Eyjarnar. Eg hefi tekið það fram áður, að höfnin hefir mikla þýðing fyrir aðra jafnframt, t.d. fyrir flutninga til Rangárvallasýslu, Skaftafellssýslu og jafnvel Árnessýslu, og auk þess fyrir ýmis skip, sem þangað kunna að hleypa. Eg skal ekki fara lengra út í þetta mál; það hefir enga þýðing. Það er ekki svo margbrotið, að hv. þingdeildarmenn geti ekki fljótt áttað sig á því. Eg vona að frumvarpið nái fram að ganga, þótt háttv. formaður fjárlaganefndar leggist nú á móti því, af misskilningi og þekkingarleysi á því, hvað málið er áríðandi.



Mér þótti einkennilegt að heyra háttv. þm. Vestm. (J. M.) taka sérstaklega fram þá ástæðu, sem eg lagði minsta áherzlu á. Hann sagði, að Vestmanneyingar gætu komið upp höfninni á eigin spýtur; en eg lagði ekki aðaláherzluna á það, heldur hitt, hvort þeir gætu staðið straum af henni. Sami háttv. þingmaður sagði, að enginn skaði væri skeður, þótt lögin yrðu samþykt; ef ekki þætti ráðlegt að leggja út í fyrirtækið, mundi það ekki verða gert. Eg er nú hræddur um það, að eyjabúar klífi þrítugan hamarinn til þess að fá höfnina, ef frumvarpið verður að lögum, án þess að líta jafnmikið á það, hvort þeir mundu geta staðið straum af höfninni hjálparlaust, og þeim væri það fulkomin vorkunn. Sami háttv. þingm. tók það fram, að eyjarnar ættu um l0 þús. kr. í hafnarsjóði, auk þess sem safnast á næstu árum, og mundi eign hafnarajóðs nm það leyti sem byrjað yrði á verkinu, nema jafnmikilli upphæð og framkomið tilboð færi fram úr áætlun. Má vera, en hræddur er eg um að hér sé vel í lagt, enda skildist mér á manni í fjárlaganefnd, að það fé væri ætlað til annars: Og hvað sem því líður, þá létti það að eins undir um byggingarkostnað, en ekki um viðhaldskostnaðinn, sem er aðalatriðið fyrir landssjóð, af því að hann mundi verða að hlaupa þar undir bagga vegna ábyrgðarinnar. Að öðru leyti efast eg ekki um, að eitthvað megi klípa úr upphæðinni - t. d. með því að minka þetta stóra upplagspláss. En því meira sem skorið er af upphæðinni, því óaðgengilegra verður frumvarpið fyrir þingið, sem veitir féð í því trausti, að höfnin geti komið fleirum að notum en Vestmanneyingum einum, kaupstöðunum á suðurströndinni, Vík, Eyrarbakka og Stokkseyri. Eigi höfnin að eins að vera fyrir mótorbáta og til skjóls botnvörpungum, þá fellur sú ástæða til að styrkja höfnina - von um almenningsnot hennar - burtu. Háttv. þm. Vestm. hefir ekki tekist að tala svo, að hann hafi getað haft áhrif á mína skoðun, sérstaklega þar sem hann hrakti ekki aðalatriði ræðu minnar - vafann um það, að héraðið geti staðið straum af hafnargerðinni. Aftur á móti hefir hann styrkt þá skoðun mína, að komast megi af með minna en undir 300 þús. kr. til þess að ná aðaltilgangi frumvarpsins, að höfnin verði til skjóls mótorbátum. Eg get því ekki léð frumvarpinu atkvæði mitt, enda mun það ekki þurfa þess með.



Það er satt, að eg talaði ekki nú um það, hvort áætlun sýslunefndar um væntanlegar tekjur af höfninni væri ábyggileg. Eg gat þess við 1. umr., að eg teldi það víst að hún færi ekki of hátt í áætlun sinni, sýslunefndin hefir lagt áætlunina fyrir fjárlaganefndina, er tók hana gilda og bygði á henni. Það er sjálfgefið, að það er ekki hægt að færa lagasönnur fyrir því, að áætlun sýslunefndarinnar sé rétt, en eg staðhæfi það, og þykist af kunnugleika mínum geta betur um það borið en inn háttv. þm., að ekki sé hægt annað að segja en að áætlunin sé mjög varleg. Auðvitað væri æskilegt að höfnin væri stærri, en eins og fyrirætlunin er að hafa hana, þá kemur hún að notum, ekki einungis fyrir mótorbáta, heldur geta komist þar inn flest þau flutningagufuskip, sem eru í förum hingað til lands, fyrir utan hin stærri millilandapóstskip, og auðvitað geta botnvörpungar farið þar inn. En það er mikilsvert atriði að höfnin geti orðið fyrir botnvörpung. Bæði mundu erlendir botnvörpungar koma þangað oft inn til að kola, en hitt er þó aðalatriðið, að mikil líkindi eru til að Eyjabúar fari að snúa sér að botnvörpungaútgerð sjálfir. En það er rangt hjá háttv. þm., að þurfi að dýpka alla höfnina fyrir það. Eyjabúar hugsa sér víst ekki að hafa mjög marga botnvörpunga í byrjun, svo að höfnin ætti fyrst um sinn að verá nógu stór fyrir þá. En þótt svo verði, sem líklegt er, að botnvörpuveiðaútgerð komi í Eyjum, þá er líklegt að mótorbátaútvegur haldist þar enn lengi og þá er lífsskilyrði að fá eitthvað skjól fyrir þá, Eg skal ekki segja beint nema hægt væri ef til vill að komast af með minn:v fé til þessa eina, en það er ekkert vit í öðru en að gera höfnina þannig úr garði, að hún geti auk þess komið botnvörpungum að haldi. Líka ber þess að gæta, sem áður hefir verið tekið fram, að höfn í Eyjunum kemur nálægum héruðum að mjög miklu gagni.



Eg hefi verið að skoða uppdráttinn að þessu mannvirki. Þegar eg leit á hann, var ég í byrjun hikandi og efinn um, hve miklu. værikostandi til þessa. Það litur svo út, sem talsvert mikið þurfi til að leggja til þess að gera höfnina nógu djúpa fyrir hafskip sem þau, er nú eru í förum milli Íslands og annara landa. En við nánari athugun komst eg að þeirri niðurstöðu, að sjálfsagt væri að samþykkja frumvarpið, þótt slík skip gætu ekki hafnað sig þar að staðaldri. Ástæður, þær sem móti frumvarpinu hafa verið færðar, hafa ekki verið rökstuddar með öðru en því, að sýslunefndin hefði ekki rökstutt áætlun sína. En af tveimur órökstuddum setningum; þá vil eg heldur trúa urðum þeirra manna, sem þekkja til málanna, en hinna, sem ekki þekkja til. Og það er sýslunefndin í Vestmannaeyjum, sem veit, hve mikið er hægt að leggja á Eyjamenn til þess að fyrirtækið blessist. Mishepnist það, þá eiga þeir mest í húfi sjálfir. Það er mála sannast, að útvegur Eyjamanna er í inni mestu hættu, með an þeir þurfa að leggja bátum sínum fyrir opnu hafi, þannig að atormur geti á hvaða átt sem hann er, skelt þeim upp í klettana. Mest allar eignir þeirra liggja í bátunum og þeir vilja leggja á sig mikið gjald til þess að geta varðveitt þá. Eg sé því ekki þessa hættu, sem háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) sá, að þeir gætu ekki staðið straum af fyrirtækinu, þar sem hann líka kannaðist við, að þeir mundu klífa þrítugan hamarinn til þess að halda þessu við. Þá þótti háttv. þm. varhugavert, að leggja fé til þessa fyrirtækis. þar sem það væri eingöngu ætlað til skjóls vélarbátum, en þann útveg kvað hann mundu detta úr sögunni von bráðar. Það er nú einkennilegt, ef hætta ætti við vélarbátaútveg í Vestmannaeyjum, sem er víst eini staðurinn á landinu, þar sem það er beinlínis sannað, að vélarbátar borga sig vei. En enn þá undarlegri verður rökfærsIa háttv. þm., þegar hann vill gera höfnina eingöngu að vélarbátahöfn. Til hvers er að vera að búa til höfn fyrir þau skip, sem hann segir, að séu að detta úr sögunni? Væri ekki nær að gera hana hæfa fyrir botnvörpunga, sem hann segir að von bráðar verði farið að gera þar út. Annars hygg eg að aldrei - verði of stórt hugsað til hafnargerða og samgöngubóta á sjó. Við, sem árin eru farin að færast yfir, þurfum ekki annað en lita til uppvaxtarára okkar, þegar ekki þektust nema opnir fiskibátar -. þá sjáum við, hve fljótt og hve stórt spor hefir verið stigið fram á leið. Eg sé það á dýptarmælingum á hafnarstæðinu, að þetta verður efálaust góð höfn fyrir þá botnvörpunna, sem Vestmannaeyingar afla sér. En höfnin kemur mikið fleirum að gagni. Eg skal nefna botnvörpunga Reykvíkinga. Hversu mikið sparast við það, að þeir- þurfa ekki að fara 12–15 tíma siglingu til Reykjavíkur til þess að kaupa kol o.s.frv: Þeir geta verið að v eiðum á þeim tíma og skroppið inn á höfnina í Vestmannaeyjum og sparað við það bæði tíma og kol. Og það gerir mikið meira en vega á móti hafnargjaldinu, þótt það verði sett mjög hátt. Þá er það ekki lítill hagnaður fyrir landið alt, ef íslenzkir menn gætu sett upp stóra kolaverzlun Vestmannaeyjum. Það getur okkur ekki staðið á sama um. Þn hefir eigi alllítið tjón orðið að hafnleysinu á allri suðurströnd landsins. Þar er nú enginn griðastaður, sem skip gætu leitað til í lífsháska Þau hafa ekki annað að ráð en að hleypa til skipbrots, þar sem skárst er. Það væri ekki lítill hagur að því, að eiga eitthvert athvarf bæði fyrir fiskiskipin og bátana til að að leita til úr tvísýnu. Það er nokkur munur á því og þurfa að fara yfir Reykjanesröst, sem hefir kollvætt margan góðan dreng. Það er auðsætt á mælingunum, að 16 feta dýpi er á nokkuð stærra svæði en afmarkað er á kortinu. Auk þess er það ekki rannsakað, hvers konar botn er í norðvesturhluta hafnarinnar. Það má vel vera að það sé leirlag eða móhella, sem lítið mundi kosta að sprengja upp og dýpka. Ef botninn er hraun, verður það auðvitað talsvert dýrara. Þó mætti kosta þar nokkru til að dýpka þar lítið eitt og Væri það ekki frágangssök, þótt skip þyrftu að sæa sjávarföllum. Það er ekki meira en menn verða að sætta sig við víða í útlöndum. T. d. er því svo farið með höfnina í Leith - þar verður skip að bíða fyrir utan ef þau eru ekki svo heppin að koma að hæfilega útföllnum eða aðföllnum sjó. Eg legg ekki mikið upp úr því, að áætlunin sé of hjá vegna þess að Monberg vill vinna verkið fyrir hærra fé. Verkið hefir ekki verið boðið öðrum, og þótt hann standi betur að vígi vegna þess, að hann hefir verkfærin hér heima, þá er ekki sagt, enda ósennilegt, að hann kæri sig um að láta Vestmanneyinga græða á því. Við höfum séð dæmi þess úr sama landi og hann er, að stofnanir þar hafa gert sitt til að knýja Íslendinga til að leggja sér fé. Símskeytið, sem ráðherra barst fyrir skömmu, ber þess ljósastan vottinn. Það er því alls ekki óhugsanlegt, að einhverjir aðrir kunni að vilja taka að sér verkið fyrir minna verð en Monberg þessi. Þessi fjárveiting er ekki svo mikil, að hún sé eftirtöluverð til þessarar landssjóðseignar, sem er stór fiskibær og margfaldast áreiðanlega á nokkrum árum. EI farið væri gegn um manntalsskýrslurnar, þá mundi það sjást, hve margar slysfarir orsakast af ótryggum lendingum. Og þegar við leggjum of fjár til vegabóta á landi, sem auðvitað er sjálfsagt, þá á ekki að tel,ja svona fjárveitingar eftir. Hér er um lífið að tefla, en það kemur sjaldnar fyrir á landi. Auk þessa verður höfnin til mikils hags landssjóði, þegar landið tekur að sér samgöngurnar, Þá mun það sýna sig, að það borgar eig betur að leggja fé út til hafnar en að láta skipin sveima svo og svo lengi kringum Heimaklett og kannske þurfa að fara framhjá og flytja vörurnar til þessara staða fyrst til útlanda, svo til Reykjavíkur og kannske enn þá fleiri krókaleiðir, þangað til þær loksins eftir mánaðat eða tveggja mánaða tíma koma til ákvörðunarstaðarins.



Út af ræðu háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) skal eg geta þess, að eg er honum samdóma í því að sé þessi höfn ekki ætluð fyrir önnur skip en mótorbáta og þau skip, sem, eins og nú stendur, geta komist inn á innri höfnina, að vegur sé til að komast af með minna fé en ráð er gert fyrir í frumv. Til þess að menn geti glöggvað sig á málinu, þá setja eg að gefa háttv. þm. stutt yfirlit yfir kostnaðinn eins og ráð er gert fyrir í áætluninni. Það eru þá fyrst tveir hafnararmar, sem gera það að verkumi að kyrt er á höfninni, og kosta 130 þús. kr. Ennfremur bryggja úr landi, sem ætlast er til að botnvörpungar geti lagst við. Hún kostar með uppfyllingu 42 þús. kr. Af þessu fé ganga að eins 18 þús. kr. til bryggjunnar sjálfrar, en hitt til ugpfyllingar. Þá er uppgröftur hafnarinnar, fjögra metra dýpi alstaðar með fjöru og 5 metra á dálitlu svæði. Þetta er áætlað alt að 52.000 krónum. Þetta álít eg tæpasta liðinn í áætluninni. Það er gert ráð fyrir, að hver teningsmeter koati jafnmikið og Monberg tekur fyrir hvern teningsmeter hér í hafnaruppgreftrinum, umfram það sem í inu fasta tilboði er til tekið. Eg álít rétt að gefa þessar upplýsingar. Til þess að tryggja mótorbáta og skip alt upp að 100 tons, er hægt að komast af með hafnargarðana, 130 þús. kr., og bryggjur innan við 20 þús. kr. Eigi aftur á móti að grafa höfnina upp, þá hleypir það kostnaðinum mikið fram. En talsvert væri máske hægt að greiða fyrir með minni háttar uppgrefti á vissum stöðum. Nefndin var öll sammála um það, að varhugavert væri að leggja út í fyrirtækið, ef það kæmi til að kasta fast að 300 þús. kr., en það virðast allmiklar líkur til, að komist verði af með minna og hægt verði að halda áætlun.