Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson Jeg á hjer 2 brtt., sem mjer þykir ekki þörf að orðlengja um, því að efni þeirra var rætt hjer við 2. umr. Jeg vona, að hæstv. forseti lofi fyrri brtt. að koma til atkvæða, þó að hún sje lík till., sem feld var hjer við 2. umr., er enda orðalagið talsvert annað, því að eftir brtt. minni þarf fjelagsstjórninni að vera vitanlegt, að skírteinið eða hlutabrjefið hafi eyðilagst. Hin brtt. er miðlunartillaga, sem fer fram á það, að hverju hlutafjelagi sje heimilt, ef því þykir ástæða til, að takmarka í samþyktum sínum, hvað menn megi fara með mikinn hluta samanlagðra atkvæða. Brtt. háttv.þm. Str. (M. P.) fer nokkuð lengra en mín till., og er því til bóta.

Magnús Pjetursson Jeg þykist ekki þurfa að mæla fram með till. minni, því að háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir fært gild rök að sinni till., sem lýtur að sama efni. En þótt tillaga hans ráði mikla bót á þessu atriði, þá virðist mjer samt of skamt farið, og því gengur mín till. út á, að ekki sje farið lengra niður en í 1/3 hluta. Er því betra, sem hverjum hluthafa er gefinn rjettur til að fara með sem flest atkvæði.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Jeg þarf ekki að hafa langa ræðu fyrir hönd allsherjarnefndar, heldur get skírskotað til ummæla minna við 2. umr. Um 1. brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) er það að segja, að hún er í samræmi við álit allshn. og till. hennar við 2. umr. Get jeg því lýst því yfir, að nefndin er henni samþykk. Aftur á móti er 2. brtt. þessa háttvirts þm. (J. Þ.) á sama þskj. þess eðlis, að nefndin getur ekki fallist á hana. Rýrir hún og gerir að engu ákvæði 31. gr. frv., sem nefndin lagði og leggur mikla áherslu á, að enginn hluthafi geti haft svo mikið atkvæðamagn, að hann geti með því svift aðra hluthafa fjelagsins persónulegum rjetti sínum. Sýnist mjer, að ætti þá betur við að snúa orðunum alveg við, svo að stæði: í samþyktum má leyfa hluthafa að fara með meira en einn fimta hluta atkvæða. Setjum nú svo, að hlutafjelag eitthvert væri þannig saman sett, að einn maður ætti þrjá fjórðu eða fjóra fimtu hluta hlutafjárins. Hvenær mundi þá vera hægt að koma því í samþyktir fjelagsins, að hann t. d. færi aðeins með einn fimta hluta atkvæða. - Aldrei. Till. ríður alveg í bága við álit allshn. og ákvæði frv. Því síður getur nefndin fallist á brtt.hv.þm. Str. (M. P.) á þskj. 589, þar sem segir, að í samþyktum megi ákveða, að enginn megi fara með meira en einn þriðja hluta atkvæða í fjelagi. Er hún svo óeðlileg, að naumast getur komið til mála, að hún verði nokkru hlutafjelagi til bóta.

Jón Þorláksson Mjer fanst hv.frsm. (E. Þ.) misskilja orðið „samþykt“. Samkvæmt málvenjunni í því frv., sem hjer ræðir um, þýðir orðið „samþykt“ fjelagslög hinna einstöku fjelaga, sem þau ákveða sjálf um hvernig vera skuli. Annars kom hv.frsm. (E. Þ.) sjálfur með ágætt dæmi um það, hvað frv. er ósanngjarnt. Hluthafi, sem á 4/5 hluta í fjelaginu, má ekki fara nema með 1/5 hluta atkvæða, en hinir sem eiga aðeins 1/5 í hlutafjenu, hafa 4/5 hluta umráðarjettarins. Er auðsætt, hversu ósanngjarnt það er, að þeir, sem eiga meiri hluta hlutafjárins, skuli fara með mikinn minni hluta umráðarjettarins. Vona jeg að deildin sýni það frjálslyndi, að hún treysti stofnendum hlutafjelaga til þess að taka sanngjörn ákvæði um þetta í samþyktir sínar, en bindi þau ekki með lögum.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) taldi það óviðeigandi, að hluthafi, sem ætti t. d. 4/5 í hlutafjelagi, mætti ekki fara með nema 1/5 hluta atkvæða. Honum bæri ríkari rjettur til atkvæðaumráða. En það var einmitt þetta, sem ákvæði frv. átti að fyrirbyggja. Einum manni er ekki bannað að eiga meira en 1/5 hluta í fjelaginu, en honum er bannað að ráða yfir meiru. Lögin vilja ekki að einn maður öðlist það ríki, að hann geti bolað öðrum burtu með atkvæðaofríki. Var þetta einnig álit allshn., og er hún sama sinnis enn.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg sje ekki, að vafi leiki á því, að orðið samþyktir þýði lög fjelagsins. Er orðið notað svo í frv., og má ekki nota það í annari merkingu.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal taka það fram, að jeg ætlaði að koma fram með brtt. við frv., að því leyti, sem það ríður í bága við staðháttu hjer, en mjer hefir ekki unnist tími til þess. Sakar það heldur eigi, þó gallarnir komi í ljós, er farið verður að nota lögin, því að þá er því ljettara að koma með brtt. á næsta þingi.

1510Magnús Pjetursson: Örstutt athugasemd út af ummælum háttvirts frsm. (E. Þ). Hann sagði, að brtt. mín væri óeðlileg. En það er einmitt hið gagnstæða. Það er óeðlilegt af nefndinni að vilja takmarka umráðarjett hluthafa á því fjármagni, sem þeir eiga í fjelaginu. Mennirnir eiga að hafa fullan umráðarjett yfir því að rjettum lögum, og slíkar staðleysur sem þessar skapa aðeins lögbrjóta.

Jakob Möller Jeg gerði fyrirspum hjer við 2. umr. málsins, um hvernig bæri að skilja orðin „enginn má eiga eða fara með“. Er það nú upplýst, að þetta þýði aðeins að fara með. Hver einstakur hluthafi má því eiga ótakmarkað mikið. Bætir þetta mikið úr, en þá sje jeg ekki annað en að ákvæðið verði eintómur hjegómi. Munu menn ætíð finna ráð til þess, ef þeir eiga mikið í fjelagi, að fá einhverja til þess að fara með atkvæði sín eftir vild sinni. Sýnist því ástæðulaust að hafa slíkt ákvæði í lögum.

Forsætisráðherra (J. M.) Eins og hv.þm. vita, þá átti þetta frv. í háttv.Ed. heima í lyfjasölunefnd, og var athugað í sambandi við það mál. Nú áleit háttv.Ed. ekki heppilegt, að ríkið tæki að sjer lyfjasöluna, en hinsvegar var það álit háttv. deildar, að nauðsynlegt væri að fá sjerstakt eftirlit með lyfjabúðum. Þær væru nú orðnar svo margar, að margfalt meira eftirlit þyrfti með þeim nú en áður. Og deildin áleit, að til þessa eftirlits þyrfti mann, sem væri sjerfræðingur í þessari fræðigrein. Það er ekki hægt að ætlast til þess af landlækni, að hann geti haft þetta umsvifamikla starf með höndum, að minsta kosti þyrfti hann þá beinlínis að vera lyfjafræðingur. Um hitt var aftur á móti ágreiningur, hvað mikla þýðingu þetta hefði fyrir eftirlitið með bannlögunum. Og jeg álít það geta haft mikla þýðingu, ekki síst í þá átt, að koma því svo fyrir, að iðnaðaráfengið verði ekki eins misbrúkað og verið hefir. Og sá kostur er við þessa ráðstöfun, að hún er ríkissjóði með öllu að kostnaðarlausu. Það er engin áhersla á það lögð, hvort ríkissjóður hafi nokkurn hag af þessu fyrirkomulagi, þótt svo kunni að verða eitthvað, en tryggilegt er það, að læknaáfengið verður ekki dýrara en það er nú, nema síður væri. Jeg vona svo, að háttv. deild taki þessu máli vel, og leyfi því að ganga fram.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg þarf ekki að hafa langa framsögu í máli þessu, þar sem hæstv.forsrh. (J. M.) hefir þegar reifað það fyrir háttv. deild. Allshn. hefir fallist á frv., en þó hafa 2 ritað undir nál. með fyrirvara, en jeg held jeg megi fullyrða, að það standi eingöngu í sambandi við það, að þeir hafi eitthvað að athuga við einstakar greinar frv., en sjeu hinsvegar ekki á móti frv. í sjálfu sjer. Jeg finn ástæðu til að láta í ljós þakklæti mitt til háttv.Ed. fyrir að hafa skilið tóbakið frá áfenginu. En jeg hefði þó helst óskað, að sú háttv. deild hefði sjeð sjer fært að láta lyfjasölufrv. stjórnarinnar ná fram að ganga, að viðbættu áfenginu, þar sem þar gat verið um svo mikinn tekjuauka að ræða fyrir ríkissjóð, án þess þó, að lyfin þyrftu að vera dýrari en ella. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál. Hæstv. forsrh. (J. M.) hefir þegar minst á aðalatriði þess. Aðeins vildi jeg skjóta því til hæstv. stjórnar, að hún hafi sjerstakar gætur á því, að í þeirri reglugerð, sem hún á að setja samkvæmt 2. gr. frv., verði svo um hnútana búið, að girt sje fyrir það, að læknar og iðnaðarmenn geti misbrúkað rjettindi þau, er þeir hafa samkvæmt bannlögunum, svo sem orð leikur á, að þeir hafi gert og geri. Frá því sjónarmiði getur frv. þetta verið mjög þýðingarmikið.

Magnús Jónsson Jeg vildi aðeins með nokkrum orðum gera grein fyrir atkvæði mínu. Jeg mun ljá frv. þessu fylgi mitt, vegna þess, að mjer skilst, að til þessa frv. sje stofnað, ekki sem tekjuauka fyrir ríkissjóð, heldur beri að skilja það sem tryggingarráðstöfun. Hins vegar dylst mjer það ekki, að erfitt muni reynast fyrir hæstv. stjórn að beita þeim takmörkunum, sem hjer mega að gagni koma, þar sem hjer er aðeins um heildsölu að ræða, en aðrir hafa á hendi smásöluna, svo sem verið hefir hingað til. En þó sje jeg í 2. gr. möguleika fyrir stjórnina til að setja heilbrigðar og haldkvæmar takmarkanir. Jeg vil nú ekki gera hæstv. stjórn upp neinar getsakir um það, hvernig framkvæmd málsins fari henni úr hendi á ókomnum tíma, en mjög mun það eftirleiðis ráða í dómum mínum um hana og afstöðu til hennar, hvernig henni ferst þetta úr hendi.

Magnús Pjetursson Jeg hafði búist við því, að þeir háttv. nefndarmenn, sem ritað hafa undir nál. með fyrirvara, mundu taka til máls, en fyrst þeir ekki hafa kvatt sjer hljóðs, ætla jeg að segja nokkur orð. Jeg vil þá strax lýsa því yfir, að jeg mun greiða atkvæði með þessu frv., þótt mjer finnist því hafa verið spilt til muna í hv.Ed. Því að feginn hefði jeg verið, ef stjórnarfrv. hefði gengið fram, þótt jeg annars sje á móti allri ríkiseinkasölu. En með þessu frv. er jeg þó, af því, að hjer eru engin nýmæli á ferðinni, þar sem á þessum vörum hefir verið einkasala frá ómunatíð; læknar hafa ekki haft leyfi til að panta sjer lyf, heldur hefir alt slíkt verið í höndum lyfjabúða. En eins og háttv.frsm. (P. O.) og hæstv.forsrh. (J. M.) tóku fram, þá átti þetta frv. að tryggja læknum það, að þeir fengju góðar vörur. Nú er það ekki eins gott, þótt mikil bót sje að því, að þarna er maður með nægum tíma og sjerþekkingu, og það ríkissjóði alveg að kostnaðarlausu. Jeg geri líka ráð fyrir því, að þetta sje mjög til bóta þeirri eftirlitsvöntun, sem verið hefir með áfengissölu. Inn í frv. hefir svo verið bætt grein (2. gr.), sem landlæknir hafði ætlað að láta koma fram sem sjerstakt frv., um það, hve mikið áfengi megi láta til lækna. Jeg heyrði ekki umr. um þessa gr. í hv.Ed., og vildi því spyrja hæstv.forsrh. (J. M.), hvort ekki sje til þess ætlast, að þessar reglur verði settar eftir tillögum landlæknis, en ekki ríkisstjórnar. Jeg spyr af því, að jeg hefi gert mjer þá hugmynd, að þessar reglur yrðu samdar á þann hátt, að landlæknir spyrðist fyrir um það meðal lækna, hversu mikið áfengi þeir hefðu notað á ári hverju, og úr því yrði svo búið til einskonar „normal kvantum“ (i. e. meðalsnaps!), sem þeim skyldi úthluta á ári hverju. Svo hafði að minsta kosti landlæknir hugsað sjer þetta. Jeg hefi ekki komið fram með neinar brtt. við 2. gr., en þó er þar eitt atriði, sem jeg tel óhugsandi, að komið geti til framkvæmda. Jeg tel það sem sje óhugsandi, að með nokkurri sanngirni verði ákveðið, hve mikið áfengi lyfjabúðir megi fá. Það er ekki hægt að fara eftir þeirri notkun vínanda, sem verið hefir þar, þar sem allir hjeraðlæknar eiga eftirleiðis að fá öll sín lyf úr lyfjabúðum. Eina ráðið, sem að haldi gæti komið, væri að fyrirskipa, að þeir hjeldu svonefndan „laboratoriumjournal“, sem svo eftirlitsmaðurinn fengi að sjá og rannsaka. Enn er eitt atriði í þessu frv., sem gleður mig, sem bæði jeg og læknafjelagið höfum óskað, að væri fyrir löngu komið á, en það er ákvæðið, sem losar hjeraðslækna úti um land alveg við iðnaðaráfengið. Mjer hefir ávalt fundist, að ekki væri nema rjett, að lögreglustjórar hefðu þetta mál alveg með höndum, enda hefir það ávalt verið hjá þeim, að því leyti, að þeir hafa gefið út áfengisbækurnar. Og þá gæti komið í ljós, hversu mikið er hrúkað af læknum til lækninga og lyfja, og hversu mikið af iðnaðarmönnum; þá fyrst er hægt að tala um það, hversu læknar fari með sitt umboð.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er út af fyrirspurn háttv.þm. Str. (M. P.) um það. hverjar framkvæmdir stjórnin hefði hugsað sjer á 2. gr. Jeg man nú ekki, hvernig orð fjellu í háttv.Ed., en jeg geri ráð fyrir, að meiningin hafi verið, að stjórnin ráðgaðist við læknastjettina, og þá sjerstaklega landlækni. Og jeg verð að taka undir það með hv.þm. (M. P.), að jeg hefði kosið, að frv. hefði náð fram að ganga eins og það kom frá landlækni, en get þó fyllilega gert mig ánægðan með þetta sem stendur; það getur þá verið góður undirbúningur fyrir seinni tíma.

Jón Þorláksson Jeg vil aðeins lýsa því yfir, að jeg er frv. þessu mótfallinn, þar sem jeg hefi ekki getað sjeð neina gilda ástæðu fyrir því. Allar áfengispantanir og innflutningur er nú undir eftirliti starfsmanns, sem ríkið skipar, og jeg hygg, að hann veiti öllu áfengi móttöku, sem til landsins flyst. Jeg get því ekki sjeð, að eftirlitið aukist nokkuð við það, þótt sú breyting verði á, að ríkissjóður kaupi vöruna. Það er hins vegar upplýst og viðurkent, að ríkissjóður eigi ekki að hafa neinar tekjur af þessari starfrækslu, en hitt er líka augljóst, að hjá útgjöldum kemst hann ekki, þar sem hann verður að leggja fyrirtækinu til rekstrarfje. Ennfremur er fyrirtækið þess eðlis, að þegar því er komið á laggirnar, vaknar ósjálfrátt tilhneiging til að draga meira og meira inn undir það, t.d. að útvega tilteknum mönnum atvinnu, eins og er aðalástæðan fyrir þessu frv. Jeg álít það hættulega braut að komast inn á að lögleiða opinbera starfrækslu í því skyni. Jeg gæti annars beygt mig undir þetta frv., ef nokkrar ástæður væru færðar fyrir nauðsyn þess, en jeg fæ ekki sjeð, að neinar slíkar sjeu fyrir hendi.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal ekki lengja umræður um þetta mál, enda býst jeg við, að háttv.þm. sjeu þegar ráðnir í afstöðu sinni til þess. Jeg skal ekkert um það segja, hvort lyfjasölufrv. er fram komið til að útvega einstaka mönnum atvinnu.  (J. P.: Jeg sagði einstaka manni)  . Jæja, þá einstaka manni; mjer er alveg ókunnugt um það, og jeg hefi ekki heyrt það fyr en í dag, enda ætti það ekkert að gera til, því að það er sjálft málið, sem á ber að líta. Jeg held, að óhætt sje að mæla með frv. eins og það er nú. Jeg fæ ekki sjeð, að nein ástæða sje til að óttast það, að það muni draga meira undir sig, nema þá ef það væri heildsölu á lyfjum.

Magnús Pjetursson Jeg vildi aðeins leyfa mjer með nokkrum orðum, ákveðnari en orð hæstv.forsrh. (J. M.), að mótmæla þeim ummælum háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að þetta frv. sje fram komið til þess að útvega einstaka manni atvinnu. Jeg veit, að það, sem kom frv. af stað, voru tryggingarnar. Það hefir oft komið upp kurr meðal lækna út af því, að lyfjabúðirnar hefðu ekki eins vandaðar vörur sem skyldi. En lyfjasölufrv. var einmitt til þess að tryggja vörugæðin. Þess vegna er það alveg áreiðanlegt, að það var ekki fyr en þetta frv. var til orðið, að farið var að athuga, hvort fær maður væri fyrir hendi. Háttv. þm. (J. Þ.) getur vel hrist höfuðið, og við getum staðið andspænis hvor öðrum og sagt: „klipt var það, skorið var það“, en jeg þykist vera þessu máli öllu talsvert kunnugri en háttv.þm. (J. Þ.). Jeg vildi benda hv. deildarmönnum á, hvernig málið lítur út frá sjónarmiði lækna. Noti þeir lyf til lækninga, sem á að hafa ákveðnar verkanir, þá er mjög áríðandi, að þeir megi treysta því, að lyfið hafi þessar verkanir og sje algerlega ósvikið. En á því hefir einmitt borið erlendis nú í seinni tíð, að lyfin hafa ekki reynst vel. Er hjer með frv. þessu nokkur trygging fengin, enda þó að hún sje ekki jafnmikil og stjórnarfrv. veitti.

Jón Þorláksson Jeg stend við það, sem jeg hefi áður sagt, að forstaða þessa fyrirtækis væri fyrirfram ætluð ákveðnum manni, og það mundi eiga mikinn þátt í framkomu frv. Háttv. þm. Str. (M. P.) taldi, að frv. veitti tryggingu fyrir lyfjagæðum, og að undanfarið hefðu lyf lyfjabúðanna ekki verið nægilega góð. Má vel vera, að þetta sje rjett, en svo hefir verið um margar aðrar vörur á stríðsárunum; þær hafa verið lakari, og er ekki unt með löggjöf að koma í veg fyrir slíkt. Um fyrra atriðið er það að segja, að þetta frv. veitir enga tryggingu fyrir því, að lyfin verði góð, framar en núgildandi löggjöf gerir, og kemur þetta til af því, að sömu lyfjabúðunum er ætlað framvegis að flytja lyf inn. Sje jeg ekki neina ástæðu til þess, að ríkið gæti fremur inn lyf banda læknum en lyfjabúðum, og þar sem læknar hafa ekki lyfjasölu á hendi, eins og t. d. hjer í Reykjavík, þá mega notendur lyfjanna sæta sömu lyfjum og áður, þrátt fyrir frv. Er frv. því í raun og veru búið að missa sinn upphaflega tilgang, og fæ jeg ekki sjeð, að ástæður háttv.þm. Str. (M. P.) sjeu nokkurs virði.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er ekki rjett hjá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að kenna stríðinu um, að lyfin hafa verið verri upp á síðkastið; það hefir eingöngu verið því að kenna, að þau hafa verið meira svikin en þau voru áður. Hefir jafnvel borið á þessu þar, sem eftirlit er þó mikið.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það mun ekki vanþörf fyrir mig að biðja háttv. deild velvirðingar á því, að jeg ber fram fyrir hana frv. um fjármál, því að sumir hafa haldið því allmjög á lofti, að jeg beri lítið skynbragð á þá hluti. Jeg skal gjarnan viðurkenna, að jeg hefi lítið vit á fjármálum, enda hefi jeg lítið fengist við fjárreiður um dagana. Þó er ein tegund fjárreiðna, sem jeg hefi talsvert fengist við - skuldir. Af þeim hefi jeg allmikla reynslu. Og við þá reynslu hefi jeg komist að þeirri niðurstöðu, að ekki sje hægt að borga skuld, nema eitthvað sje til að borga hana með. Þegar greiðslufjeð vantar, verður að taka nýtt lán, til þess að losna við gömlu skuldina. Þetta er sú eina aðferð, sem mjer er kunn. Ef til vill hafa aðrir fundið aðra leið, og væri jeg þeim mönnum þakklátur, ef þeir vildu benda mjer á hana, því að þá gæti jeg kannske losnað við það lítilræði, sem jeg á eftir af þessari vöru. En á meðan enginn gerir það, verð jeg að halda mjer við mína aðferð. Jeg býst við, að þessu sje líkt háttað með þjóðina og einstaklinginn, svo að ef hún ekki hefir fje til þess að greiða skuldir sínar, þá verði hún að taka lán til þess að standa í skilum. Jeg hefi verið svo heimskur að halda því fram, að lántaka sje nauðsynleg til þess að bjarga Íslandi úr fjárkreppu þeirri, sem það nú er komið í og hefir verið í um hríð. Aðrir hafa sagt þetta óþarfa. En þar geta þeir aðeins hafa átt við ríkissjóðslán eða lántöku stjórnarinnar fyrir ríkisins hönd, því að landið er altaf að taka lán, og það jafnvel á hverjum degi. Það er aðallega sjerstök lánategund, sem jeg kalla rningjalán. Þau eru þannig, að maður hjer fær peninga, eða peningavirði, að láni hjá manni í útlöndum. Peningarnir eru borgaðir hjer í banka. Lántakinn fer til bankans og spyr um peningana. „Jú, hjer eru þeir“, segir bankinn, „en þú færð þá ekki, því að jeg ætla mjer að taka þá til láns, hvort sem þú vilt eða ekki.“ Að því er jeg best veit, hafa safnast hjer um 3 milj. slíkra lána, en eigendur eru ýmsir menn og stofnanir víðsvegar um lönd. Þá heyri jeg sagt, að nefnd manna hafi bannað póststjórninni hjer að borga fje í útlöndum, þó hún vel geti gert það í öðrum löndum en Danmörku, með því að hún hefir póstávísanir til þess, og þarf aðeins leyfi til þess að nota þær Þetta sagði mjer maður, sem veit áreiðanlega um það og óhætt er að treysta. Þó aðeins sje litið á virðingu landsmanna og tiltrú, þá virðist það heppilegast að taka eitt stórt lán á einum stað, og greiða á þann hátt hinar fleiri skuldir. Yrði slíkt lán tekið með fúsum vilja veitanda til ákveðins tíma. Vitanlega yrði að taka það til nokkurra ára, því að skuldin yrði ekki greidd upp á fyrstu árunum, meðan framleiðslan er að ná sjer upp aftur. Það er margt, sem hefir stuðlað að því að koma okkur í þessar skuldir. Ill sala á afurðum landsins erlendis, skemd á fiski og umboðssala og verðleysi landbúnaðarafurðanna. Á sama tíma hefir verið keyptur fjöldi skipa og veiðarfæra dýru verði. Hefir þetta alt hjálpast að við að auka skuldirnar og rýra gjaldþol landsins. Þá veit jeg ekki betur en að Íslandsbanki sje í slíkri fjárkreppu, að hann getur ekki af eigin ramleik útvegað sjer lánsfje. Virðist þá rjett, að ríkið taki lán, bæði fyrir hann og Landsbankann. Jeg þykist því geta fært fullar sönnur á þörfina á lántökuheimild fyrir stjórnina. Jeg ber þetta frv. ekki fram fyrir beiðni stjórnarinnar eða þingmanna eða annara manna, heldur eingöngu af því, að mjer þótti þessu seinka um of. Jeg álít svona heimildar þörf, hvað sem hinu háa Alþingi þóknast að gera í bankamálunum. Þó horfið yrði að því ráði að kaupa hluti í Íslandsbanka, þá verður það ekki gert þegjandi eða undirbúningslaust. Fyrst þyrfti að fara fram gagngerð rannsókn á öllu ástandi bankans og ákveða verðmæti hlutanna, að henni lokinni, en þá þyrfti að lána bankanum fjeð á meðan. Þó að sú stefna yrði ekki ofan á að kaupa hluti í Íslandsbanka, þá er engu að síður þörf á lántöku, til þess að geta gegnt þörfum landsmanna. Landsbankinn þarf líka á lánum að halda. Hann hefir hingað til flutt fje til útlanda eftir megni og orðið að taka lán í útlöndum, sem jeg hygg, að stjórnin hafi tekið ábyrgð á. En það lán er aðeins til bráðabirgða - á að endurgreiðast á þessu ári. Hann þarf því lán til nokkurra ára, til þess að geta staðið í skilum og haldið áfram starfsemi sinni. Auk þess hefir Landsbankinn flutt yfir peninga, síðan Íslandsbanki hætti því, með þeim hætti, að honum er borgað inn með Íslandsbanka-seðlum og borgar sjálfur fyrir þá fult verð með dönskum seðlum erlendis. Þessu þarf að ljetta af honum, svo að hann skaðist ekki, ef alt í einu skyldi koma sjerstakt gengi á íslenska krónu. Íslandsbankaseðlana þarf því stjórnin að kaupa af honum fyrir erlendan gjaldeyri, og nota þá síðan til að borga landsómögum, embættismönnum og slíku fólki. Jeg hjelt, að hæstv. stjórn vildi gjarnan fá svona heimild, þó að enginn mundi átelja hana fyrir að taka lán án þess að hafa hana. Lánsupphæðina hefi jeg sett alt að 15 milj. Ekki er það vegna þess, að jeg sje viss um, að það muni nægja, en jeg bjóst við því, að háttv. deildarmönnum mundi hrjósa hugur við því, ef jeg nefndi hærri upphæð. Jeg held, að þetta muni ekki nægja nema til bankanna, en ef þess væri ekki alls þörf, þá er engin hætta á, að hæstv. stjórn kunni ekki að takmarka sig. Jeg leit svo á, að hæstv. stjórn mundi vilja fá þessa heimild, áður en bankamálunum er til lykta ráðið, til þess að geta hafið nauðsynlegan undirbúning lántöku, t. d. gæti hún símað til sendiherrans í Kaupmannahöfn og látið hann búa í haginn fyrir sig. Ef til vill hefir hæstvirt stjórn þegar gert þennan undirbúning, eða einhvern annan, þá er það vitanlega frjálst fyrir mjer, því þetta er aðeins getgáta manns, sem ekkert þekkir til. Það getur varla liðið langt áður farið verður að selja íslenska seðla erlendis, jafnvel fyrir hvaða verð sem fæst. Getur þá ekki hjá því farið, að gengið verði lágt, en jeg vil sporna við því, að svo verði. Jeg veit um eitt stórt fyrirtæki hjer, sem er mjög illa statt, þó að það eigi mikla peninga, vegna þess, að það vantar gjaldeyri til þess að borga efni þau, sem það þarf til framleiðslu sinnar. Þetta fyrirtæki er smjörlíkisgerð Reykjavíkur. Hún hefir gert mikið gagn, því hún framleiðir góða vöru, sem bæði er betri en hin útlenda og sparar hana. Hún sparar landinu allan muninn á því, að kaupa tilbúið eða efnið tómt, auk þess, sem hún bætir vörugæðin. Mætti nefna mörg dæmi þessu lík, sem jeg þó ekki hirði um að sinni. Hæstv. stjórn svarar náttúrlega fyrir sig, hvort hún óskar eftir heimild þessa frv. Jeg geri það að engu kappsmáli, ef hún kærir sig ekki um það. Jeg vildi aðeins gera mína skyldu, úr því að þeir, sem nær hæstv. stjórn standa, urðu ekki til þess. Hjer voru um tíma nokkrar viðsjár með mönnum, svo ekki var á víst að róa fyrir stjórnina. En nú hefir hún fengið yfirlýst fylgi svo margra háttv. þingmanna, að hún getur óhrædd starfað að því, sem henni virðist nauðsynlegt og gott.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil þakka háttv.þm. Dala. (B. J.) fyrir hugulsemina, því það er langt frá því, að jeg taki það illa upp fyrir honum að bera fram þetta frv., eða ætli að leggjast á móti því. Jeg sje þó ekki ástæðu til að taka endanlega afstöðu til frv., fyr en sjeð verður um gerðir þingsius í bankamálunum. Sumir álíta rjettara að setja ákvæði þessa frv. inn í hin fyrirhuguðu lög um bankamálin. Stjórnin er líka með þessu sett í nokkurn vanda. Vildi jeg t. d. gjarnan fá að vita, hve mikið er ætlast til, að þetta fjelag fái að láni, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) talaði sjerstaklega um. Jeg vil stinga upp á, að frv. verði hleypt til 2. umræðu, því þá verður væntanlega betra að taka afstöðu til þess. Jeg veit ekki um það enn, hvort háttv. deild vill láta ríkið veita Íslandsbanka lán. Fyr en það er afgert, er ekki rjett að gera út um þetta frv. Því er rjett að láta það heldur vera samferða Íslandsbankafrv. Jeg veit ekki, hvað háttv.þm. Dala. (B. J.) meinti með sumu af því, sem hann sagði. En jeg get tekið það aftur fram, að jeg tek flutning þessa frumvarps alls ekki sem neina óvináttu frá hans hálfu.

Bjarni Jónsson Jeg furða mig ekkert á því að heyra svör hæstv. fjrh. (M. G.). Jeg bar þetta frv. ekki fram sem stjórnarandstæðingur, heldur vegna þess, að jeg áleit það nauðsyn. Jeg hefi aldrei verið stjórnarandstæðingur á þann hátt, að jeg vildi svala mjer á stjórninni til óhags fyrir landsmenn. Í Íslandsbankafrv. verður það tekið fram, hvað mikið og hvernig stjórnin má veita Íslandsbanka lán. En það er á valdi hæstv. stjórnar, hvað hún lánar Landsbankanum. Frv. mitt skyldar ekki stjórnina til að taka alt lánið. Ef hún álítur það betra, getur hún látið bankana taka lán sjálfa, en tekið ábyrgð fyrir þá. Jeg sagði í fyrri ræðu minni, að þó það yrði heimilað með lögum, að ríkið kaupi hluti í Íslandsbanka, þá yrði það ekki gert fyr en reiknað hefði verið út, hvers virði hlutirnir væru. Þetta gæti tekið alllangan tíma, svo bankinn þyrfti að fá fje áður, annaðhvort út á eigið lánstraust eða frá stjórninni. Það fer vitanlega alt eftir viðburðanna rás, og þingið á ekki að binda stjórnina svo, að hún geti ekki gert það, sem henni þykir hyggilegast. Og auðvitað liggur mjer ekki á, ef hæstv. stjórn liggur ekkert á.

Fjármálaráðherra (M. G.) Þegar jeg talaði um heimild til þess að lána Íslandsbanka, þá gekk jeg út frá bankalögunum. Um heimild þeirra verður ekki vitað, fyr en þau eru til lykta leidd. Þess vegna vil jeg, að það frv. og þetta verði samferða. En stjórnin hefir vitanlega heimild til þess að taka eða ábyrgjast lán fyrir Landsbankann, og sjálfur getur hann tekið lán eins og hann vill og álítur sjer kleift. Annars má vel bíða með að tala um þetta til 2. umræðu.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Eins og jeg gat um við 2. umr., þótti okkur nefndarmönnunum rjettara að gera brtt. við 7. gr., svo ekki gæti neinn misskilningur orðið um það, hverjir þeir menn væru, sem ætlast væri til að fengju launabætur. Við höfum nú gert þetta, eins og sjá má af þskj. 593, svo nú ætti ekki lengur að geta orkað tvímælis um það. Jeg sje svo enga ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál.

Flm. (Magnús Kristjánsson) Þetta mál, sem hjer liggur fyrir, um seðlaútgáfurjett o. fl., má óhætt telja með þýðingarmestu málum, sem fyrir þinginu hafa legið bæði fyr og nú. Þjóðin bíður þess með mikilli eftirvæntingu að fá vitneskju um, að því sje til lykta ráðið á heillavænlegan hátt, ekki einungis í nútíð, heldur einnig fyrir framtíðina. Þess vegna er það heilög skylda þingmanna að aðhyllast það, sem mestar líkur eru til, að til verulegra þjóðþrifa geti orðið í framtíðinni, og jeg fullyrði, að til þess hafi þetta frv. mest skilyrði af því, sem enn er fram komið í þessu máli. Við erum hjer saman komnir til að ráða til lykta mörgum stórvandamálum, og þó einkum þessu. Menn eru stöðugt að leita að orsökum fjárkreppunnar og greinir mjög á um, hverjar þær sjeu. Að minni hyggju eru þær margar, svo sem dýrtíðin, sem stafar af afleiðingum ófriðarins mikla, óhag stætt tíðarfar undanfarin ár, vandræðalega óheppileg sala á afurðum landsins, sem leitt hefir af sjer tjón, sem nemur tugum miljóna. Ennfremur hóflaus fjárbrallsgræðgi ýmsra manna, tilhneiging almennings til þess að lifa um efni fram. Þetta eru orsakir, sem erfitt er að ráða bót á, en því meiri ástæða er til að vera á verði um það, sem oss ætti að vera nokkurn veginn sjálfrátt um. Skal jeg þá lítillega minnast á það atriði, sem næst liggur, og sem að mínu áliti hefir valdið mjög miklu um fjárkreppuna. Það er skipulagsleysi seðlaútgáfurjettarins, eða hið óheppilega fyrirkomulag hans, en sem nú er tækifæri til að ráða bót á með því að samþ. frv. þetta. Vanmáttur Íslandsbanka til að standa straum af seðlum sínum hefir svo berlega komið í ljós, að við svo búið má ekki standa. Þess vegna verður ríkið þegar í stað að taka að sjer nokkurn hluta seðlaútgáfunnar, og að fullu svo fljótt sem ástæður leyfa. Það væri að vísu æskilegt, ef viðeigandi þætti að minnast nokkrum orðum á önnur frv., sem hjer eru á ferðinni um sama efni, en með því að þau eru ekki til umr. nú, skal það ekki gert. En væntanlega verður tími til þess síðar. Með þessu frv. okkar má segja, að sú stefna sje tekin upp að fresta því ekki til morguns, sem hægt er að gera í dag. Og það er borið fram vegna þess, að enda þótt við flm. viðurkennum, að mörg nýtileg ákvæði sjeu í hinum frv., þá álítum við þau ekki fær um að ráða bót á vandræðum þeim, sem stafa af vanmætti bankans. Eins og hv.þm. munu hafa veitt eftirtekt, höfum við farið eins langt og við höfum sjeð okkur fært í því að sameina aðalefni þessara frv. í eina heild, en sneitt hins vegar hjá hinu, er okkur þótti lakara eða miður fara í þeim. En ef einhver hv.þm. kynni að halda, að í þessu frv. kæmi fram einhver vottur af hlutdrægni, eða að hagur einnar stofnunar væri borinn meira fyrir bjósti en annarar, þá verð jeg að mótmæla slíkum grun, ef honum verður haldið fram. Við athugun þessa frv. er það öllum augljóst, að aðalstefna þess er sú, að Landsbankinn verði í framtíðinni aðalpeningastofnun landsins og jafnframt seðlabanki. Þetta ætti öllum að vera ljúft að styðja. En þótt þetta sje nú aðalstefnan, þá höfum við flm. engu að síður haft hag Íslandsbanka fyrir augum. Það verður ekki hjá því komist fyrir ríkið að greiða úr vandræðaástandi hans, sem nú er orðið mjög tilfinnanlegt. Það sjest best, ef starfsemi hans er borin saman við það, sem honum var ætlað að gera, sem kemur í ljós í 1. gr. laga nr. 66 frá 1905, að starf hans er komið nokkuð langt frá þeim tilgangi, sem honum var ætlaður í upphafi. En þó svo sje, þá dugar ekki að sakast um orðinn hlut, heldur reyna að ráða bót á honum. Jeg er sannfærður um það, að það er vilji þjóðarinnar, vilji allra alvarlega hugsandi manna, að aðhyllast stefnu þessa frv.; að þessu þingi slíti ekki svo, að Landsbankinn verði ekki gerður að aðalseðlabanka landsins. Ef þessu tækifæri er slept, er óvíst, að annað jafngott gefist. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að aðstandendur Landsbankans hafa tjáð sig samþykka því, að slíkt fyrirkomulag verði tekið upp í framtíðinni, sem gert er ráð fyrir í frv. þessu. En það kemur berlega í ljós í frv., að tilætlunin er sú að styrkja einnig Íslandsbanka. Ríkið styrkir hann á þann hátt að veita honum ábyrgð fyrir láni. Ef svo yrði litið á, að trygging væri fullnægjandi, þá er ríkisstjórninni heimilað að lána honum alt að 5 miljónum króna. Og í þriðja lagi er gert ráð fyrir, að ríkissjóður geti tekið hlut í bankanum, jafnvel meiri hl. hlutafjárins. Ef sú hefir verið ætlun manna, að hjer væri haft í hyggju að þröngva kosti bankans, þá vona jeg, að menn sjái nú, bæði af frv. sjálfu og orðum mínum, að slíkt er misskilningur. Stefna og tilætlun okkar er sú, að Landsbankinn verði aðalpeningastofnun landsins. En jafnframt beri þinginu skylda til að greiða svo fyrir Íslandsbanka, að hann geti haldið áfram starfi sínu sem verslunarbanki og annast venjuleg viðskifti, sem þar að lúta. Það er þetta, sem fram kemur í frv., og þetta er framtíðarskipulag, sem allir ættu að geta fallist á. Jeg skal nú ekki orðlengja þetta meira; jeg vænti, að hv.þdm. hafi kynt sjer alt, sem að þessu máli lýtur, og sjeu einráðnir í að láta það ná fram að ganga og leggja fullnaðarsamþykki á það í þessari hv. deild. Annað mál er það, að vel má búast við því, að hv.Ed. líti öðrum augum á það, með því að þar hefir komið fram annað frv. um þetta efni. Þótt það hafi mörg góð ákvæði að geyma og sje að sumu leyti svipað þessu, þá álítum við, að það sje ekki svo fullkomið sem þetta, og nái ekki því marki sem þetta frv. stefnir að. Jeg vona og, að hv.þm. sjeu einráðnir í því að skilja ekki áður en þeir hafa lagt fullnaðarúrslit á þetta mál. Jeg get lýst því yfir fyrir hönd flm., að við álitum heppilegast, að Ed.frv. verði tekið út af dagskrá, þar til sjeð verður, hvernig þessu frv. reiðir af. Því ef það nær ekki fram að ganga hjer, eða ef hv.Ed.samþ. það ekki, þá erum við flm. einráðnir í því að koma fram með brtt. við Ed.frv. á þann veg, að það nálgist sem mest þetta frv. Við álitum engan veg til þess, að þessu máli verði ráðið til lykta á annan heppilegri hátt en hjer er farið fram á. Jeg skal ekki fara nánar nú út í einstök atriði frv. Það á betur við síðar, ef andmæli koma fram.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það var út af síðustu orðum hv.flm. (M. K.), að jeg vildi skjóta því til hans, hvort hann gæti ekki felt sig við það að koma nú þegar með brtt. við Ed.frv., en falla frá sínu frv. Með því mundi sparast tími þingsins. Það er búið að samþ. hitt frv. í hv.Ed., og mundi því ekki kosta nema eina umr. þar, ef það væri sent þangað aftur með breytingum. En ef hitt nær fram að ganga hjer, kostar það 3 umr. í Ed. Mjer finst eðlilegra að afgr. á þennan hátt það frv., sem lengra er komið, en að bera fram nýtt frv. Og tíminn er dýrmætur, er komið er að þinglokum.

Flm. (Magnús Kristjánsson) Jeg get ekki sætt mig við þá aðferð, sem hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) stakk upp á. Þessi hv. deild á fullkomlega rjett á því að gera ákvarðanir í þessu máli, og mjer finst það sanngjarnt, að þetta frv. fái að sigla svo langt, sem byr leyfir. Töfin við það verður lítil. Það er svo sem auðvitað, að ef gerðar verða hjer breytingar á Ed.frv., þá verður því illa tekið í Ed. Kemur það þá aftur hingað. Vinst þá enginn tími, hvor aðferðin sem tekin er, og er þá ekkert við þetta unnið. Jeg verð að endurtaka ósk mína um það, að hinu málinu verði frestað, þar til útsjeð er um forlög þessa frv.

Eiríkur Einarsson Jeg hefi altaf verið þeirrar skoðunar, að heppilegast væri að koma bráðabirgðaskipulagi á peningamálin, eins og þau eru nú á sig komin. Jeg vil nú samt geta þess, að jeg get vel unað við þetta frv. og aðhylst það, þótt það fari fram á annað og meira en bráðabirgðaskipun. En það verður jafnt að koma á bráðabirgðaskipulagi um seðlaútgáfuna, þótt þetta frv. verði samþ., því að þar eru engin ákvæði um fyrirkomulagið fyrst um sinn, ef og að svo miklu leyti sem frv. kemur ekki til greina eða framkvæmda. Er því bráðabirgðaskipulagið samhl. því frv., sem nú er til umr., nauðsynlegt, og geri jeg síðar frekari grein fyrir því. En að öðru leyti vil jeg alls ekki raska frv. eins og það liggur fyrir frá hv.flm. Mjer hefir verið borið á brýn, að jeg vildi Íslandsbanka ekki vel. Jeg hefi nú, með því að lýsa fylgi! mínu við þetta frv., sýnt það berlega, að jeg vil ekki koma bankanum fyrir kattarnef, því að í þessu frv. er ýmislegt, sem styður hag hans. Hann fær trygðan seðlaútgáfurjett um langt áraskeið, hann fær vonarbrjef um hlutafjáraukningu frá ríkinu og aðra hjálp þess, ívilnun um greiðslur til landssjóðs, vægari tryggingarskilyrði o. s. frv. Má sjá, að það er mjög fjarri því, að gengið sje á rjett Íslandsbanka. Hann er mjög studdur með því öllu saman. Það má vera, að einhverjir kunni að spyrja, hverju það sæti, að jeg, sem var á móti stj.frv., sje þessu frv. hlyntur, sem þó svipar mikið til stj.frv. Til þess liggja góðar ástæður og gildar. Eru fyrst og fremst í þessu frv. ýms ákvæði, sem ekki eru í hinu, og öll til bóta. Eftir þessu frv. kemst stjórn Íslandsbanka undir innlend yfirráð; eftir því á fram að fara rannsókn á hag bankans, og fleira mætti telja. Svo er og annað, sem mjer þykir mikils um vert, en það er, að mjer er kunnugt um það, að stjórn Landsbankans er hlynt þessu frv. Telur hún það hafa þá kosti fram yfir stj.frv., að hún álítur það aðgengilegra. Þótt ekki væri annað en þetta, að Landsbankinn telur þetta frv. viðunandi umfram annað, sem fram er komið í málinu, eykur því vitanlega mikið gildi í mínum augum. Hvert er fremur að leita til umsagnar og leiðbeiningar um slíkt málefni, og það því fremur, sem landsstjórnin sjálf er svo á reiki um málið, sem raun er á orðin? Þessu gefa hv.þm. ekki nægilega mikinn gaum. Þótt sitthvað megi að frv. finna, mun jeg greiða því atkv. mitt, en áskil mjer rjett til að koma með brtt. til síðari umr., er mundi þá einkum lúta að bráðabirgðaskipulaginu, eins og jeg hefi getið um. Jeg hefi ekki skilið fyllilega aðstöðu manna til hv.Ed. og ótta þann og undirgefni, sem kemur fram í því. Jeg held, að þessi deild geti látið það liggja á milli hluta, hvernig hv.Ed. tekur í frv. Það kemur í ljós á sínum tíma. Og fanst mjer hv.frsm. (M. K.) gefa þeim herrum óþarflega undir fótinn eða hálfgert vonarbrjef um afslátt, ef á þyrfti að halda. Jeg held þess vegna, að flestir hv. deildarmenn geti snúið sjer að þessu frv., rætt það og íhugað; það liggur fyrir nú, en ekki Ed.frv.

Jakob Möller Jeg bjóst við, að stjórnin hefði eitthvað meira að segja um þetta frv. en raun er á orðin. Jeg gekk út frá því sem gefnu, að það væri fram komið í samráði við hana, þar sem flm. eru stuðningsmenn stjórnarinnar. En svo var að heyra á ræðu hæstv. fjrh. (M. G.), að hann kysi heldur, að þetta frv. næði ekki fram að ganga, en lagði alt kapp á Ed.frv. Jeg býst þó við því, að stjórninni hafi verið þetta frv. kunnugt og vænti þess vegna, að hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) segði eitthvað um, hvort samkomulag gæti um það náðst eða ekki. Allir vita, að hjer er um mál að ræða, sem löggjafarvaldið er ekki einrátt um. Það er ekki hægt að ráðstafa því, án þess að spyrja hinn aðiljann; það verður að vera samkomulagsmál. Þegar í 1. gr. þessa frv. er ákvæði, sem jeg veit ekki betur en valda muni ágreiningi, eftir því sem Íslandsbanki hefir látið uppi við peningamálanefndina. Hann leggur aðaláhersluna á það að fá að halda toppi seðlaútgáfunnar, en eftir þessu frv. er svo að skilja, að toppurinn eigi að vera hjá Landsbankanum. En ef Íslandsbanki vill ganga að þessu nú, þá er öðru máli að gegna, og mjer þætti vænt um, ef stjórnin gæti upplýst um það. Yfirleitt væri fróðlegt að vita, hver afstaða Íslandsbanka er til þessa frv., og hvað stjórnin býst við, að taki við 30. sept. ef frv. verður samþ., en hluthafar Íslandsbanka vilja ekki ganga að því. Þá sje jeg aðeins eitt ráð, bráðabirgðalög. Jeg sje ekki að svo stöddu ástæðu til að snúast á móti frv., því að jeg álít það aðeins til bráðabirgða. Það er ekki gengið svo frá skipun seðlaútgáfunnar, að til frambúðar eða endanlegra úrslita megi verða. Það er alveg óvíst, hver á að taka við af Íslandsbanka. Það er órannsakað mál, hvort heppilegt sje að láta Landsbankann gera það. Hann hefir t. d. mikið sparifje, en slíkt er ekki talið heppilegt um seðlabanka, og almennur viðskiftabanki, eða það, sem oft hefir verið kallað „spekulations“-banki, er hann í raun og veru engu síður en Íslandsbanki. Jeg held, að best sje að slá engu föstu, því að vafi getur á því leikið, hvort ekki sje rjett að stofna sjerstakan seðlabanka, því að gagngerð breyting verður að ske á Landsbankanum, áður en hann er gerður að seðlabanka. Það er viða talið eins tryggilegt, eða tryggilegra, að láta fasteignir standa bak við seðlana, heldur en gull, og gæti því komið til mála að gera fasteignabankann að seðlabanka. En alt þetta þarf að rannsaka, áður en endanleg ákvörðun er tekin. Jeg hefi ekkert á móti því, að þetta frv. fái að ganga til 3. umr. til athugunar, því þó að Landsbankanum væri falin seðlaútgáfan, þá er altaf hægt að breyta því, þegar rannsókn hefir sýnt, að annað er heppilegra.

Fjármálaráðherra (M. G.) Viðvíkjandi afstöðu minni til þessa frv. og Ed.frv. er það að segja, að jeg vildi, að þingið sneri sjer aðall. að öðruhvoru, vegna starfanna hjer og tímans, sem er naumur. Jeg hefi skotið þessu að hv.flm. (M. K.) og mælst til þess, að áhersla yrði fremur lögð á Ed.frv. vegna þess, að það hefir mikið fylgi þeirrar deildar og væri því líklegri samkomulagsgrundvöllur. Jeg hefi fengið neitandi svar, og við því er ekkert að segja. Jeg vildi reyna að spara tvær umr. í Ed., en það virðist ekki hægt úr þessu. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) spurði stjórnina, hvort hún hefði talað við bankastjóra Íslandsbanka um þetta frv. Það hefir stjórnin ekki gert, því að satt að segja bjóst jeg ekki við, að málið yrði tekið á dagskrá nú. Jeg hafði að vísu sjeð frv. hjá flm. áður en það fór í prentun, en við fórum ekkert nánara út í það mál. Háttv. þm. (Jak. M.) hjelt, að hægt væri að skilja 1. gr. á tvo vegu, en ef hann lítur svo á það mál, þá er auðvelt fyrir hann að koma með brtt., sem geri greinina ótvíræða. Þá spurði hv.þm. (Jak. M.), hvað stjórnin mundi gera 30. sept., ef frv. yrði samþ., en hluthafar Íslandsbanka vildu ekki ganga að því. Jeg lít eins á þetta og hann, að það er ekki annað fyrir hendi en að gefa út bráðabirgðalög. Þetta frv. er að mörgu leyti líkt stj.- frv., og ræður að líkindum, að stjórnin sje ekki á móti þeim ákvæðum, sem þau frv. eiga sameiginleg. En það er ekki nóg, að menn telji einhverja skipun í þessu máli heppilega; það verða að vera líkindi fyrir því, að samkomulag náist um hana innan þings og við bankann, sem hlut á að máli. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) upplýsti það, að Landsbankinn væri frv. hlyntur. En hann hefir áður lýst því yfir við nefndina, að hann vildi ekki taka við seðlaútgáfunni. Ber að skilja þetta svo, að bankinn hafi aldrei lýst þessu yfir, það hafi verið misskilningur, eða hefir hann breytt skoðun? Það væri fróðlegt að vita. Annars undrar mig það dálítið, að hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) skuli geta fallist á þetta frv. Hann hefir marglýst því yfir, að hann vilji enga frambúðarráðstöfun á seðlaútgáfunni, en hjer er farið fram á slíkt. En Ed.frv., sem þm. (Jak. M.) getur ekki fallist á, ákveður aðeins að taka seðlaútgáfuna af Íslandsbanka smátt og smátt, en lætur það alveg opið, hvað um hana verður. Það lítur svo út, sem þetta frv. ætti að falla hv.þm. (Jak. M.) vel í geð, og skil jeg ekki, hvers vegna svo er ekki. Það er rjett hjá hv.þm. (Jak. M.), að það er verulegt atriði, hvernig bankarnir líta á þetta mál. Ní er komin yfirlýsing frá Landsbankanum, og hefi jeg ekki ástæðu til að rengja hana, en álit Íslandsbanka er ókunnugt, en það er hægt að fá það síðar. Jeg held þó, án þess að geta um það sagt með vissu, að bankanum sje betur við frv. Ed.; og þegar þess er gætt, að það var samþ. með öllum atkv. í Ed., er varhugavert að ganga alveg framhjá því. Jeg verð að telja það illa farið, ef samkomulag næst ekki í þessu máli, en um það er ómögulegt að segja fyr en afstaða Ed. til frv. kemur í ljós.

Gunnar Sigurðsson Mjer þykir vænt um, að sú stefna er orðin ofan á í báðum deildum, að sjálfsagt sje að hjálpa Íslandsbanka með lánum til hlutafjárauka. Jeg hefi haldið þessu fram frá byrjun og gleðst því yfir því, að það skuli verða orðið viðurkent af þinginu. það er í raun og veru ekki neinn grundvallarmunur á frv. þessu og Ed.- frv., bæði ganga út frá því, að hlaupa undir bagga með bankanum, og jeg sje ekki, að lakara sje að leggja frv. þetta til grundvallar, og það er betra að því leyti, að það tryggir landið betur gagnvart Íslandsbanka og hluthöfum hans. Jeg er þeirrar skoðunar, að ekki beri að gera endanlega skipun á seðlaútgáfunni nú, og það er í raun og veru ekki gert með þessu frv., því málið er áfram í höndum þingsins, þó að Landsbankinn sje tilnefndur til að taka við af Íslandsbanka. En það er rjett stefna að láta hlutafjárbanka, verslunar- og „spekulations“-banka ekki hafa seðlaútgáfuna á hendi, enda hefir það hvergi reynst affarasælt. Þá get jeg fallist á tilgátu hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), að líklega væri heppilegt í framtíðinni að gera fasteignabankann að seðlabanka, því að fasteignir eru í vissu tilliti betri trygging en gull, og væru ágætur tryggingargrundvöllur, að minsta kosti með gulli, sem einkum væri þörf á út á við fyrir tryggingu seðlanna. Það hefir sjerstaklega komið í ljós nú á ófriðarárunum, að gullið er ekki einhlítt, enda er það alkunna, að á byltingartímum er gullið ekki einhlít trygging. Það var eins og allir vita hugmyndin í fyrstu, er Íslandsbanki var stofnaður, að ein af aðaltryggingum hans fyrir seðlaútgáfunni væri fasteignatrygging. - En frá því var horfið, og var það óheillaráð, því að það mundi hafa reynst, að betur hefði málum hans verið skipað nú, ef hann hefði aðallega bygt á fasteignatryggingum með því gulli, sem hann hafði til umráða. Mjer datt nú í hug, er jeg sá frv. þetta, að 5 milj. kr. lán væri of lítið fyrir bankann, nema þá að stjórnin eða Landsbankinn gæfi eftir þann hluta, sem Landsbankanum er ætlaður samkvæmt frv., en Íslandsbanki borgaði vexti af þeirri upphæð.

Eiríkur Einarsson Jeg tók svo eftir, að hæstv. fjrh. (M. G.) beindi þeirri spurningu til mín, hvort stjórn Landsbankans hefði snúist hugur um málið, þar sem hún væri hlynt þessu frv., en hafi ekki getað sætt sig við stj.frv. Jeg geri ráð fyrir, að Landsbankastjórnin hafi alls ekki snúist. Það sem olli því, að hún gat ekki mælt með frv. stjórnarinnar, eins og því var komið að lokum, er nú á einn eða annan veg fært til leiðrjettingar í þessu frv. Má þar til nefna hina svo nefndu toppseðlaútgáfu, sem nú er tvímælalaust komið fyrir í þessu frv. Ennfremur þau ákvæði í þessu frv., er lúta að stjórn og skipulagi Landsbankans sjálfs í framtíðinni og gera má ráð fyrir, að stjórn hans telji mikilsvert atriði. Mörg önnur ákvæði eru í frv., er vel geta gert herslumun, svo að nú sje ástæða fyrir Landsbankastjórnina að vera því hlynt umfram stj.frv., þótt ekki vilji jeg fullyrða þar með, að bankastjórnin fallist á öll ákvæði þess. Annars þykir mjer það næsta undarlegt, að hæstv. stjórn fyrir munn hæstv. fjrh. (M. G.) skuli beina þeirri spurningu út til manna á þingbekkjunum, hvaða skoðun Landsbankastjórnin hafi á þessu máli. Hví er hæstv. stjórn ekki í fullu samræmi við bankastjórnina um slíkt mál sem þetta? Þær eiga þó að vinna saman að því að sjá banka þjóðarinnar sem best borgið, og veitti þar síst af fullri samvinnu og einlægni. Jeg vil aðeins drepa á það, er jeg sagði í fyrri ræðu minni, að það er óviðeigandi, að ræður manna snúist um það, að þetta mál verði að afgreiða á þann hátt, að þingið tefjist sem minst. Það á eingöngu að fara eftir efni frv., en ekki því, að annað frv. hefir náð samþ.Ed., og tæki ef til vill styttri tíma að umbreyta því. Þingmenn sjá, þegar búið er að slíta þingi og komið er heim til kjósendanna, að þá verður ekki spurt um, hvort Alþingi hafi staðið 1 eða 2 dögum lengur, heldur verður spurt um úrslit málanna, og svo dæmir þjóðin, hvort þau eru góð eða ill. Þetta mun ekki hvað síst sannast um bankamálin. Jeg orðlengi svo ekki frekar um þetta mál, en skal þó benda á, auk þess sem jeg hefi áður getið um, að eitt af því, sem þetta frv. hefir fram yfir Ed.frv., eru öryggisráðstafanirnar, t. d. viðvíkjandi hlutafjáraukningunni, og það hlýtur þó hverjum að þykja miklu máli skifta. Tryggingin, þó í fljótu bragði sýnist góð, getur í reyndinni orðið gagnstæð, og verður ekki of vel um það búið. Jeg mintist á það fyrir nokkrum dögum, að þá hefði jeg í merku norsku riti lesið grein, þar sem bent var á það, að stofnanir, þó sjóði ættu og sýndust tryggar í dag, gætu oltið um á morgun. Fjármál landsins væru á því hverfanda hveli, og því væri um að gera að fara varlega. Þetta hefir ekki verið sagt ófyrirsynju, eftir þeim fregnum sem borist hafa austan yfir hafið núna síðustu dagana. Þær segja, að 2 norskir bankar, sem álitnir voru stæltir, hafi farið um, og vel má vera að öðrum sje hætt. þetta ætti að vera okkur umhugsunarefni, þegar við erum að leita að bjargráðum okkar fjármála vegna. Við eigum ekki umhugsunarlaust eða umhugsunarlítið að flaustra slíku af, heldur eigum við að kosta kapps um að tryggja alt sem best og búa um alla hnúta svo að ekki losni.

Jón Þorláksson Þetta frv. er hjer til 2. umr. og því tilhlýðilegt að ræða einstök atriði þess, þó jeg hins vegar búist ekki við, að það verði til neinnar fullnustu. Upp í þetta frv. eru tekin ýms ákvæði úr stj.frv., og verður þá fyrst fyrir mjer að minnast á það ákvæðið, er jeg taldi einna varhugaverðast í stj.frv., að auka fúlgu ógulltrygðra seðla úr 3/4 milj. upp í 3 miljónir. Jeg tel það mjög varhugavert að gripa til þess óyndisúrræðis, þegar landið hefir tapað nokkru af trausti sínu erlendis, að bæta þar á ofan því að auka ógulltrygða seðla í landinu. Önnur hlið á þessu ákvæði er sú, að mjer finst að valda muni óþægindum, að svo mikil seðlafúlga sje flutt í einu frá öðrum bankanum til hins. Velta annars bankans vex um 2% milj. en minkar að sama skapi hjá hinum. Þetta hlýtur að valda óþægindum fyrir viðskiftamenn bankanna, nema því aðeins að mjög góð samvinna sje á milli stjórna bankanna. Þá er gætilegar farið í Ed.frv., þar sem gert er ráð fyrir, að seðlaútgáfa Íslandsbanka hverfi smátt og smátt með hverju ári. Annað atriði, sem jeg hefi tilhneigingu til að leggja áherlsu á í þessu sambandi, er það, að svo verði frá gengið, að trygt sje, að seðlamergðin í landinu verði ekki of mikil. Takmörkun seðlamergðarinnar er skilyrði fyrir því, að okkar gjaldmiðill standi jafnfætis dönsku krónunni, en það er í mínum augum afaræskilegt, að svo geti verið. Þetta frv. gerir ekki ráð fyrir neinni takmörkun, svo að með því fæst engin trygging fyrir því, að seðlarnir verði ekki of margir. Fyrir utan ákvæðið um seðlaútgáfuna er vitanlega annað aðalefni þessa frv., og það er um hjálp ríkisins Íslandsbanka til handa, svo að hann geti int af hendi skuldbingingar sínar og viðskiftamanna, gagnvart útlöndum. Stj.frv. fór fram á að heimila Íslandsbanka sjálfum að auka hlutafje sitt, en taka af honum seðlaútgáfurjettinn. Ef það næði fram að ganga, myndi Íslandsbanki að loknum leyfistímanum standa sem öflugur einkabanki við hliðina á ríkisbankanum íslenska. Þetta áleit jeg og fleiri góða úrlausn málsins um það leyti sem stj.frv. var samið. En síðan hafa tímarnir breyst svo, að þessi leið er ekki fær. Íslandsbanki getur ekki útvegað sjer þá hlutafjáraukning svo bráðlega, sem nauðsyn er til. Þá er næsta till. í málinu, sem kemur fram í Ed.frv. og hefir fylgi meiri hl. peningamálanefndarinnar, en hún er sú, að ríkissjóður leggi Íslandsbanka til hlutafje með því að taka lán erlendis, og þar sem þetta virðist eina færa leiðin, held jeg, að menn verði að fara hana. Það eru að vísu ákvæði í þessu frv., sem gera það mögulegt, ef næsta þing vill, að taka hluti í Íslandsbanka, en þó eru þetta miklu óákveðnari fyrirmæli heldur en í Ed.frv., og tilgangur þessa frv. virðist einmitt vera sá að komast hjá því, að hlutafje Íslandsbanka verði aukið. Jeg lít því svo á þetta frv., að tilgangur þess sje sá að afstýra því, að ríkið láti hlutafje í Íslandsbanka. Hins vegar hefir þetta frv. ekkert ákvæði, eins og stj.frv., að leyfa bankanum að auka hlutafjeð, ef ríkið ekki kaupir hluti. Annars er jeg á sama máli og hv.þm. Dala. (B. J.) um það, að ekkert þessara frv. hafi öll þau ákvæði að innihalda, sem þörf er á til styrktar Íslandsbanka. Hlutafjárkaup af hálfu ríkissjóðs hljóta að taka nokkurn tíma og myndu ekki komast í kring fyr en á hausti komandi. En nauðsynlegt er að greiða úr fjárhagsvandræðunum fyrir þann tíma, því að landsmenn þola ekki, að það dragist svo lengi. Það var rjettilega fram tekið hjá hv.þm. Dala. (B. J.), að fyrst verður að greiða erlendu skuldimar. Þess vegna þarf viðbótarlánsheimild fyrir stjórnina í þá átt, sem farið er fram á í frv. hv.þm. Dala. (B. J.) og gert er ráð fyrir að nokkru leyti í frv. því, sem hjer er til umr. Viðvíkjandi umr. þeim, sem fallið hafa hjer, ætla jeg ekki að henda á lofti nema lítið eitt. Þó vil jeg leiðrjetta eitt atriði, sem hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) sagði og að líkindum hefir verið mismæli hans, að Íslandsbanki væri verslunar- og „spekúlations“-banki. - Slíkt hlýtur að vera sagt í ógáti, því vitanlega er bankinn verslunar- og útvegsbanki.  (Gunn. S.: Er útvegurinn ekki „spekúlation“?)  . Útgerðin er framleiðslufyrirtæki og annar aðalatvinnuvegur landsmanna, en jeg mun ekki þurfa að skýra fyrir hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), hvað „spekulation“ er. Nú liggja hjer fyrir 4 lagafrv. um þetta sama mál. Viðvíkjandi þessari frv.mergð, er það að segja, að þau eru í mínum augum alt of mörg. Þau eru svo mörg, að það verður að fækka þeim nú, svo að hv.þm. geti komið sjer saman um, að eitthvert þeirra skuli ganga fram. Jeg felst á það með hæstv. fjrh. (M. G.), að fyrir þingstörfin væri það heppilegast að taka Ed.frv. og breyta því þá, ef mönnum svo sýndist. Og mjer fyrir mitt leyti finst, að nauðsynlegt sje að breyta dálítið einstökum ákvæðum þess. Og ef það frv. gengur hjer fram með litlum breytingum, þá þyrfti að auki annaðhvort að samþ. frv. hv.þm. Dala. (B. J.), eða þá að taka efni þess frv. inn í Ed.frv., sem jeg þó tel vafasamt, að hægt sje að gera svo vel fari. Þessi frv. eru nú hjer til 2. umr. í dag, og til þess að gera brtt. við þau, er þá ekki nema tíminn á milli 2. og 3. umr. Sýnist mjer því nauðsynlegt, að menn geti vitað eftir þessa umr., hvort frv. eigi að takast til meðferðar. Þess vegna sýnast mjer nú aðeins tvær leiðir fyrir hendi. Önnur er sú að fella annaðhvort frv. og þá sýnist mjer ekki vafamál, að það eigi að vera það frv., sem nú er til umr. Hin er sú, að ef þetta frv. verður látið ganga fram, þá verður að láta Ed.-frv. biða, þar til útsjeð er um örlög hins frv. í hv.Ed., eins og hv.flm. (M. K.) líka benti á. Jeg fæ ekki betur sjeð en að hin mestu vandræði geti af því stafað, ef hv. deild vísar báðum þessum hliðstæðu frv. til 3. umr. Þá geta háttv.þm. ekkert um það vitað, að hvoru frv. þeir eigi að snúa sjer með brtt. sínar, og því alt málið í hinni mestu óreiðu. Því er það, að jeg tek það ráð að greiða nú atkv. á móti frv. á þskj. 520 í trausti þess, að ef sú fækkun getur komist í kring nú, þá muni allir hv.þdm. hverfa að því ráði að taka Ed.-frv. til meðferðar og gera á því nauðsynlegar breytingar í sambandi við frv. hv.þm. Dala. (B. J.).

Sveinn Ólafsson Jeg verð að segja það, að jeg er dálítið óþreyjufullur eftir því að sjá, hvernig menn skipa sjer um þetta mál og frv. Að sjálfsögðu er það svo um þetta mál sem önnur, að á því eru tvær hliðar og ekki sama, hvorri hliðinni er haldið fram. Annars vegar eru hjer hagsmunir þjóðfjelagsins, en hins vegar hagsmunir Íslandsbanka. Blandast mjer ekki hugur um, að hjer eru skiftar skoðanir um það, að hvorri þessara hliða eigi að halla sjer. Geta margvísleg atvik til þess legið, að einn lítur fremur á aðra hlið en hina. Jeg finn ástæðu til að vera þeim hv.þm. þakklátur, sem tekið hafa undir með því frv., sem nú liggur fyrir til umr., og vil jeg þar til nefna hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) og hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). En þessi þakklátssemi mín nær heldur ekki lengra, að því er snertir þessa umr. Margt hefir nú fram komið við umr., er gæti gefið tilefni til nokkurra breytinga á frv., en þó er jeg ekki í vafa um, að það besta og hollasta, sem hægt er að gera í þessu mikla vandamáli, er að samþ. frv. án allra efnisbreytinga. Að því hefir verið mikið gert hjer við umræðurnar að bera saman þetta frv. og Ed.frv. Það frv. liggur að vísu ekki fyrir hjer nú, en úr því það hefir verið dregið inn í umræðurnar, þá er ekki gott fyrir mig að sneiða algerlega hjá því. Þó jeg hafi nú raunar óbeinlínis tekið það fram, að jeg telji ekki Ed.frv. eins fullkomna lausn á þessu máli eins og þetta frv., þá er þó ekki með því sagt, að ekki sé margt brúklegt og vel hugsað í því frv., og því fjarri mjer að telja frv. óalandi, ef sæmilegar breytingar yrðu á því gerðar. Jeg veit, að ástæður voru knýjandi og erfiðar, þegar þetta frv. var fram borið í hv.Ed., og því hafa hv.þm. þar ekki sjeð sjer fært að ganga eins langt og þeir gjarna hefðu viljað. Má því vel segja, að það frv. sje eins konar málamiðlun. Því hefir verið haldið hjer fram af hæstv. fjármálaráðherra, að hyggilegast væri að hverfa nú þegar að Ed.frv. með einhverjum smábreytingum. Á þetta get jeg ekki fallist, því ef það frv., sem nú liggur fyrir, er betri lausn á málinu og hyggilegri, - og eitthvað í þá átt hefir hæstv. ráðh. kannast við í mín eyru, - þá er ekki hyggilegt að hverfa að hinu frv., sem lakara er. Það mætti miklu fremur telja það neyðarkost að fella þetta frv. og taka Ed.frv., og fráleit er sú kenning, að hjer eigi að taka því lakara, af því það er auðsóttara. Skal jeg svo ekki að öðru leyti fara frekar út í orð hæstv. fjrh., en mjer kom það þó nokkuð á óvart, hvernig hann snerist við þessu máli. Hv. 1. þm. Reykv. tók fremur vingjarnlega á frv. og hjet því að nokkru leyti fylgi sínu. Virtist mjer hann þó leggja allmikla áherslu á það, að í frv. væri ekki eins vel fyrir komið seðlaútgáfunni og æskilegt væri. Sagði hann best að slá úrlausn þess máls á frest, og er það samkvæmt því, sem hann hefir áður haldið fram. Jeg get nú raunar ekki skilið til fulls, hvers vegna hv.þm. vill fresta þessum ráðstöfunum. Hann sagði, að þingið væri ekki bært að setja lög um þessi efni. Og er það svo að skilja, að lögin nái ekki fullu gildi fyr en samþykki hlutaðeigenda Íslandsbanka kemur til. En þessi sama hindrun verður einnig næsta ár og ekki hægt eftir því að bíða, að hún falli burt. Auk þess er óvíst, að afhending seðlaútgáfurjettarins liggi þá á lausu. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) lýsti afstöðu sinni til þessa máls svo, að hann væri algerlega á móti frv. þessu og óskaði að það yrði felt. Með þessu hefir hann átakanlegast allra þeirra, sem í þessu máli hafa talað, lýst fylgi sínu við Íslandsbanka. Þessi sami hv.þm. hafði það að athuga við flutning seðlaútgáfunnar í hendur Landsbankans, að hann óttaðist, að sú fúlga ógulltrygðra seðla í Landsbankanum myndi spilla áliti okkar út á við. - Um þessa hættu mætti skýrskota til stjórnarfrv., þar stendur þetta ákvæði, og líklega ekki að óyfirveguðu máli. Og það er vist, að nú eru seðlar Landsbankans í langt um meira áliti erlendis, þótt engin sje gulltrygging þeirra, en hinir gulltrygðu seðlar Íslandsbanka. Ekki er þetta heldur afarmikið fje, því samkv. frv. er ekki um að ræða nema 21/4 miljón kr., er flytjist í hendur Landsbankans, auk þeirra 3/4 milj., sem bankinn nú hefir í umferð. Þá þótti hv. 3. þm. Reykv. of mikið veltufje tekið í einu af Íslandsbanka, - taldi hann slíkan áhalla milli bankanna óhollan og varasaman Jeg get ekki skilið, ef trygg eru viðsikfti bankanna á annað borð, að þá komi það að neinni sök, þótt sá bankinn, sem áður var minni, eflist við seðlaflutninginn, enda vænta allar þess og hafa vænst, að seðlarnir flyttust frá Íslandsbanka til Landsbankans, eins og Ed.frv. líka gerir ráð fyrir; munum við og allir búast við því, að Landsbankinn fái þetta í hendur, en bara ögn seinna eftir hinu frumvarpinu. Skal jeg svo ekki tefja umræður lengur, en vil láta það í ljós, að ef horfið verður frá þessu frv., þá vakir ekki annað fyrir mjer en að koma fram með mjög róttækar breytingar við Ed.frv. En til þess vona jeg að ekki þurfi að koma, því hjer er vissulega tækifæri til þess að skipa vel málinu, með því að samþykkja það frv., sem hjer liggur fyrir.

Flm. (Magnús Kristjánsson) Jeg talaði nokkuð alment um þetta mál fyrir stundu síðan og læt það nægja. En nú hafa nokkrir hv.þm. tekið til máls síðan, og lætur þá að líkindum, að ekki sje ástæðulaust að svara þeim nokkrum orðum. En það vill nú svo vel til, að sumir þessara manna hafa verið frv. hlyntir, og þeim þarf jeg því ekki að svara. Það var einkum hv. 3. þm. Reykv., sem lýsti því yfir, að hann væri á móti frv., og skal jeg koma að ræðu hans seinna. Jeg ætla þá að víkja fáum orðum að ræðum hv.þm. í þeirri röð, sem þær hafa komið fram. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) sagði á þann veg, að honum fyndist þetta frv. betra en hin frv., og þakka jeg honum fyrir það. En hann lagði algerlega rangan skilning í ummæli mín um gang þessara mála hjer á þinginu. Komst hann svo að orði, að jeg hefði verið að gefa hv.Ed. „vonarbrjef“ um það; að þessi hv. deild mundi ekki taka hart á því, þótt Ed. legðist á móti frv. Þetta er algerður misskilningur. Jeg sagði, að hvernig sem hv.Ed. tæki í þetta mál, þá mundum við flm. þessa frv. haga meðferð málsins á þann hátt, að allar leiðir væru opnar til þess að breyta Ed.frv. í svipað horf og okkar frv. Færði jeg rök að því, að ekki þyrfti þingið að tefjast til muna, þó sú aðferð yrði höfð, sem jeg mintist á. Skal jeg víkja nánar að þessu síðar. Hv. 1. þm. Reykv. tók fremur liðlega í málið, en hreyfði þó athugasemdum og var ekki í alla staði ánægður með frv. Aðalmótbára hans gegn frv. skildist mjer vera sú, að hann taldi það misráðið, að Landsbankinn fengi að gefa út síðustu seðlana fram yfir 8 miljónir.  (Jak. M.: Þetta er tómur misskilningur.)  Það er ekki misskilningur. Hv. þm. lagði einmitt mikið upp úr „seðlatoppinum“, og held jeg, að enginn, sem á hlýddi, hafi getað lagt annan skilning í orð hans. Verð jeg að taka þau hjer eins og þau voru hjer töluð, en ekki eins og hv.þm. nú vill hafa þau. En jeg geri ráð fyrir því, að ef Íslandsbanki gefur út 5 milj. kr. í seðlum og Landsbankinn 3 miljónir, þá muni eigi þurfa meiri seðla og þessir „toppseðlar“ því ekki þurfa að valda miklum ágreiningi. Vegna verðfalls á mörgum vörum má og gera ráð fyrir því, að seðlaþörfin framvegis verði ekki eins mikil og að undanförnu, Það er og almenn skoðun hjer í þinginu og víðar, að ekki sje heppilegt að gefa út mjög mikið af seðlum. Og þar sem nú stjórnin hefir þetta á valdi sínu, þá býst jeg við, að ekki verði of mikið gefið út. Önnur ástæða hv.þm. var sú, að það væri í sjálfu sjer varhugavert að auka seðlaútgáfu Landsbankans, og vafasamt hvort seðlaútgáfurjetturinn ætti nokkurn tíma að hverfa til hans, því veltufje hans væri svo lítið. Skil jeg það svo, að þessi hv.þm. vilji, að Íslandsbanki hafi rjettinn áfram, af því hann hafi veltufeð. Jeg held nú, að þetta sje nokkuð fljótfærnisleg ástæða og lítils virði. Þá var enn eitt atriði, sem sami hv. þingm. mintist á, að það væri líklega heppilegra, að þessi tilvonandi veðbanki hefði seðlaútgáfurjettinn eingöngu. En jeg vil ekki ræða það mál nú, því jeg býst við, að þessi hugsjón eigi langt í land, og finn því ekki ástæðu til að svara þessum hv.þm. frekar. Hæstv. fjrh. (M. G.) var öðruhvoru að drepa á, að það væri óheppilegt, að þetta frv. hefði fram komið, því að það mundi bara tefja tímann. En jeg hjelt, að jeg hefði svarað því áður, og mjer finst það alveg óverjandi í slíku máli að vera að tala um það, hvort þingið stendur einum degi lengur eða skemur. Hæstv. fjrh. gerði mikið úr því, að hv.Ed. hefði samþykt frv. með öllum atkvæðum, en það var aðeins við síðustu umræðu. En jeg veit ekki betur en að skoðanirnar hafi verið mjög skiftar fram að síðustu stundu, hvernig svo sem það atvikaðist, að svona giftusamlega tókst til. Það getur heldur engan veginn verið þess valdandi, að þessi hv. deild megi ekki víkja frá þeirri skoðun, því að hún hefir fullkominn rjett til að ræða málið eins ýtarlega og hv.Ed. Það er ekki sanngjarnt að krefjast þess, að við víkjum frá þessu ágreiningsmáli, eins og hann komst að orði. Þá kem jeg að fyrirspurn hv. 3. þm. Reykv. til hæstv. fjrh., hvort hann hefði lýst yfir afstöðu stjórnarinnar í þessu máli, og hvort honum væri kunnugt um afstöðu Landsbankastjórnarinnar í málinu. Hæstv. fjrh. svaraði þessu á viðeigandi hátt, þó hann hefði getað farið nokkuð ákveðnari orðum um afstöðu stjórnar Landsbankans, því hann veit, hvort hún muni sætta sig við það. Ennfremur hefir verið minst á það, að ekki verði fullrætt um þetta fyr en vitneskja fáist um það, að hve miklu leyti stjórn Íslandsbanka sje þessu fylgjandi. Jeg legg nú ekki mikið upp úr slíku, en jeg tel þetta heppilegra, og hún ætti að vera svo viti borin að álíta þetta hyggilegt, því það mun ekki hafa áhrif á atkvæði mitt, og jeg geri ráð fyrir, að það muni heldur ekki hafa áhrif á atkv. margra þm., hvað stjórn Íslandsbanka álítur. Jeg álít, að með frv. okkar sje Íslandsbanka gerðir sæmilegir kostir, því ef lengra væri farið, þá gæti litið svo út eins og verið væri að verðlauna bankann fyrir það ástand, sem hann hefir skapað að nokkru leyti. Það ætti að vera öllum hv.þm. ljóst, að við eigum ekki að sækja ráð okkar til bankans. Hv. þingm. lagði mikið upp úr því, að Ed.frv. hefði verið viðurkent hjer sem líklegasti og besti grundvöllurinn, er hjer væri um að ræða. Jeg skal játa það, að það er margt í því frv., sem er gott. En jeg býst við, að enginn, sem vill líta það með sanngirni, mótmæli því, að þetta sje heillavænlegasta skipulagið til frambúðar. Hv. þm. gaf það í skyn, að það væri skylda deildarinnar að sýna samningalipurð á þann veg að viðurkenna, að eina bjargráðið út úr ógöngunum væri þegar í stað að leggja hlutafje í Íslandsbanka. Jeg verð að álita þetta mjög mikið efamál, og mjer er ómögulegt að sannfærast um, að það sje besta úrlausnin. Það er varhugavert að afráða nú þegar að kaupa hlutabrjef í bankanum fyrir miljónir króna, eða jafnvel fyrir hærri upphæð en hlutafje hans nemur nú. Þetta er varhugavert, og verður því að fara fram skoðun á hag bankans áður en ríkið leggur fje í hann. En það væri glapræði, ef þessi hlutakaup færu fram nú þegar. Jeg vil taka þetta skýrt fram, því að þetta er meiningamunurinn. Enn fremur gat sami hv.þm. (J. Þ.) þess, að það liti svo út sem við flm. værum staðráðnir í því að afstýra því, að ríkið keypti hluti í Íslandsbanka. Þetta er algerlega órökstudd fullyrðing, og er alls ekki hægt að draga það út úr frv. En hitt er annað mál, að við flm. álítum þetta misráðið, að gera það nú þegar, og jeg hygg, að það fyrirkomulag, sem frv. okkar gerir ráð fyrir, verði best. Ennfremur gat hann þess, að hann vænti þess, að Ed.frv. gengi fram, og vildi ráða deildinni til að taka hreina afstöðu til þessa frv. Þetta er bein aðferð og virðingarverð, en hvort hún er eins heillavænleg, læt jeg ósagt. Að mínu áliti eru það ekki eingöngu vísdómsorð, sem frá þessum háttv.þm. koma, þótt hann hafi góða hæfileika á ýmsum sviðum. Jeg vildi aðeins taka það fram til árjettingar og eg vænti þess, að hv. 3. þm. Reyky. sje ekki svo miklu ráðandi hjer í deildinni, að hann geti ráðið því, að þetta frv. verði felt við þessa umr., því að það væri hið mesta glapræði.

Magnús Jónsson Það gæti virst svo, að glundroðinn í bankamálunum færi æ vaxandi hjer á hinu háa Alþingi, ef dæma mætti eftir fjölda frv., sem snjóað hefir í seinni tíð, og hefir þó heyrst, að á fleirum sje von, hvort sem satt er eða ekki, og er vonandi skrök. En þó svona líti út í fljótu bragði, sýnist mjer þó, að nú sje einmitt að færast í ákveðnara mót vilji þingsins í þessu efni og dæmi jeg þar eftir því, hve mikið ættarmót er með þeim tveim bankafrv., sem hjer eru á dagskrá, frv. því, sem hv.Ed. hefir gengið frá, og svo því frv., sem hjer eru á dagskrá, frv. því, er höfuðstefnan í líka átt, þótt út af bregði í einstökum hlykkjum. Bæði gera ráð fyrir því, að ríkið verði að taka í taumana um getuleysi Íslandsbanka að hamla móti straumnum. Bæði vilja láta móti koma ívilnun af hendi þessa banka um hindrunarrjett hans í útgáfu seðla. Bæði snúast þau um þessa tvo tappa, og sýnir það, að dýpra og dýpra hjólfar er að myndast, sem allir vagnar renna eftir meira og minna. Hv. frsm. (M. K.) gat þess líka, að frv. þeirra vildi samrýma þau frv., sem áður hefðu komið fram, og játaði með því samrýmanleik þeirra. En jeg get ekki fallist á það, að þetta hafi tekist giftusamlega að öllu leyti með þessu frv., heldur finst mjer það stefna eins einhliða í aðra áttina eins og hægt er, og það er sú áttin, sem að Landsbankanum veit, svo að ef semja ætti frv., sem drægi taum þeirrar stofnunar gegn Íslandsbanka, þá hygg jeg, að fara mundi í líka átt og þetta frv. Nú veit jeg vel, að það er og á að vera vinsælt, að svo stefni. Landsbankinn verður að vera okkur hjartfólgnari en hinn útlendi hlutabanki. En þó má ekki fara hjer lengra en góðu hófi gegnir, og rekist á hagur Landsbankans og þjóðarinnar, þá er ekki vafi á hvort ráða skal. Bankinn er til vegna þjóðarinnar, en ekki þjóðin vegna bankans. Það er heldur ekki nema sjálfsagt, að forstjórar Landsbankans sjeu ráðunautar um slík mál sem þessi og þeirra orð sjeu meira metin en flestra eða allra annara. En þó verður einnig að líta hjer á afstöðu þeirra í þessu máli, og þá er því ekki að neita, enda hefir heyrst, jafnvel hjer í þessari hv. deild, í umr. um skyld mál, að samkomulag og samvinna bankanna tveggja hafi ekki ávalt verið hin ákjósanlegasta. Og þeir gætu því ef til vill skoðast að nokkru leyti sem partar í málinu. Þeir eru líka umboðsmenn bankans, en við umboðsmenn þjóðarinnar. Það hefir nú heyrst, að Landsbankastjórnin sje ánægð með þetta frv. En aftur á móti hefir ekki heyrst, að forstjórar Íslandsbanka hafi sagt sína skoðun á þessu. Jeg er nú kann ske ekki mjög spámannlega vaxinn í þessu efni, en þó ætla jeg að leyfa mjer að efast um, að Íslandsbanki geti sætt sig við þetta frv. - Já, það mun óhætt að segja, að Íslandsbanki hljóti að vera fullkomlega andvígur því, t. d. ákvæðum 1. gr. Ef bankinn gat ekki sætt sig við bráðabirgðaskipulag seðlaútgáfunnar, þá getur hann ekki sætt sig við slíkt skipulag, sem hjer er ákveðið En þarf nú nokkuð að skifta sjer af vilja Íslandsbanka? Við skulum nú ekki í þessu efni tala neitt um hag bankans sjálfs. En þá er á það að líta, hvaða afleiðingar gætu orðið fyrir þjóðina sjálfa af fullkominni óánægju bankans með ákvæði frv. Eins og kunnugt er, er hjer um einskonar skilyrðisbundin lög að ræða. Alþingi er hjer í raun og sannleika ekki nema annar aðili um samning, sem ekki tekst, nema hinn aðilinn fallist á. Íslandsbanki getur því, samkvæmt þessum lögum sjálfum, felt þau úr gildi á hluthafafundi, og hann gerir það, ef honum þykir kosti sínum þrengt of mjög. Ef lögin hafa í sjer slík óánægjuatriði, þá hafa þau í sjer banatilræði við sjálf sig. En hvernig fer þá? Hver verður afleiðing þess, ef hluthafafundur Íslandsbanka fellir lögin úr gildi með því að neita um skilyrði 16. gr.? Það má auðvitað svara því, að stjórnin geti þá gefið út bráðabirgðalög um framlenging seðlaútgáfurjettarins. En til hvers er þá alt okkar skraf hér orðið? því að þá er fallið niður ekki aðeins skipulag seðlanna, heldur og heimildin um lán til bankans eða hlutakaup ríkisins. Hafi stjórnin þá fengið lántökuheimild, eins og hjer var til umr. í dag, og ráðstöfunarheimild til bankanna, þá kann ske gæfi þetta dankast, en vandræðalegt er það. - En svo er annað. Setjum nú svo, að Íslandsbanki óskaði alls ekki eftir slíku, en tæki þann kost að hætta starfsemi sinni. Þá myndi, hygg jeg, koma ónotalega fram, hve þessi stofnun, sem ýmsum er ekki neitt sjerlega hjartfólgin, er margtvinnuð saman við hag þjóðarinnar, svo að hvorki við nje nokkur annar getur þar við ráðið, eða slitið það lífssamband, sem er milli bankans og atvinnuvega landsins og fjármála allra. Háttv. flm. (M. K.) talaði um það tækifæri, sem nú væri og nota ætti, en hvernig færi það tækifæri, ef Íslandsbanki væri gerður svo óánægður með það skipulag, að hann hafnaði að ganga að því? Þá tapaðist þetta tvent: 1. Tækifærið að ráða fram úr peningakreppunni og 2. Tækifærið að ná íslenskum tökum á bankanum. Jeg hygg, að hæstv. stjórn mundi ekki standa fallega að vígi undir slíkum kringumstæðum. Mjer þykir því ekki kynlegt, þótt hæstv. fjármálaráðherra tæki nokkuð dræmt í þetta frv. Hann hlýtur að hafa sjeð, í hverskonar klípu framkvæmd slíkra laga gæti sett stjórnina. Mjer finst sannast að segja stórfurðulegt, að þetta frv. skuli vera upprunnið í herbúðum stjórnarinnar. Væri miklu líkara því, að reynt væri að fleyta því gegnum þingið í þeim tilgangi að koma stjórninni í þær kringumstæður, er væru nokkurn veginn vissar um að verða henni til falls síðar. Jeg hygg nú, að mjer verði tæplega brugðið um óhæfilegt fylgi við núverandi stjórn, og það gæti náttúrlega verið freisting að ýta heldur undir það en hitt fyrir andstæðinga stjórnarinnar. En hvað mjer viðvíkur, þá skal jeg fúslega kannast við það, að mjer þykir sá sigur of dýrkeyptur, þegar hann snýst upp í tjón fyrir þjóðina, eins og jeg efast ekki um, að af því mundi hlotnast, ef í harðbakka slæi í þessu efni. Þegar jeg ber saman þessi tvö bankafrumvörp, sem áður hafa nefnd verið, þá hika jeg ekki við að taka frv. háttv.Ed. fram yfir, og yfirleitt get jeg felt mig við það skipulag í flestum greinum, sem þar er farið fram á. Skal jeg nefna að eins tvö atriði, sem jeg finn að ber hjer á milli, og gerir það að verkum, að jeg hallast meira að Ed. frv. Annað er um seðlaútgáfuna. Samkvæmt frv. háttv.Ed. er seðlaútgáfurjettinum ekki ráðstafað til ákveðins banka. Tækifærið er þar aðeins tekið til þess að fá Íslandsbanka til að ganga inn á nýtt samkomulag um seðlaútgáfu hans meðan leyfistími hans stendur og láta af hendi heimildarrjett sinn smátt og smátt. En á hinn bóginn er látið með öllu ósagt að svo komnu, hvernig seðlaútgáfunni verði ráðstafað jafnóðum og hún losnar. Og það tel jeg alveg hárrjett. Á hinn bóginn er í hinu frv. slegið föstu, að Landsbankinn skuli verða seðlabankinn í framtíðinni. Persónulega er jeg á móti því, því til þess þyrfti að breyta skipulagi hans allmjög. Hann yrði þá að hætta að mestu að vera viðskiftabanki og sparisjóður, ef trygt á að vera. En það tel jeg óheppilegt, að ekki sje nema ein stofnun í landinu, sem þau störf hafi með höndum. Lægi því nær að fela seðlaútgáfurjettinn sjerstakri stofnun. En alt þetta þarf að íhuga í næði, og meðan á ekki að ráðstafa seðlaútgáfunni, og ekki nema tvíverknaður að vera nú að ákveða, að seðlaútgáfan skuli komast í hendur Landsbankans og breyta því svo ef til vill bráðlega aftur. Hitt atriðið, sem á milli ber, er það, sem jeg hefi nú áður talað um, að sennilegast er, að þetta frv. beri í sjer sitt eigið banamein með þeim hörðu skilyrðum, sem hinum aðiljanum, Íslandsbanka, eru sett, bæði í 1. gr. og viðar. Þessu er ekki til að dreifa í frv. háttv.Ed., ef sanngirni má vænta frá bankans hálfu. Þar sýnist fulltryggilega frá öllu gengið frá landsins hönd, en á hinn bóginn ekkert, sem á að þurfa að vera óaðgengilegt fyrir Íslandsbanka, og því má sennilega vænta þess, að með þessu fengist sú lausn á málinu, sem stofnað er í voða með hinu. Ýmislegt fleira gæti jeg nefnt þessu máli mínu til staðfestingar, en læt það kyrt liggja til þess að standa við þau orð mín, að eyða ekki úr hófi fram tíma þingsins. En jeg mun greiða atkv. móti þessu frv. til 3. umr.

Jón Auðunn Jónsson Jeg hefi ekki miklu við það að bæta, sem hv. meðflm. mínir hafa tekið fram. Þeir hafa einnig haft tækifæri til þess að svara flestum þeim aðfinslum, sem fram hafa komið í garð frv. Þó vil jeg benda á það, að mjer þykja andmælendur þessa frv. gera of mikið úr mismun 9. gr. þessa frv. og 5. gr.Ed.frv. Þeir líta svo á, að nauðsyn beri til að ákveða nú þegar um hlutafjárkaup í Íslandsbanka. En við aftur á móti teljum ekki bráða nauðsyn fyrir bankann að fá ákveðin svör um hlutafjárkaup straks. Allur er varinn góður og því rjett að bíða með ákvörðun um það, þar til stjórnin hefir fengið það álit nefndarinnar, sem rannsókn á bankanum leiðir í ljós. Og þó þessi hlutafjárkaup verði ákveðin nú, þá geta þau þó ekki komið til framkvæmda fyr en rannsókn bankans er lokið, sem aldrei getur orðið löngu fyrir næsta þing. Fyrst er þá það, að þessi rannsókn yrði ekki hafin fyr en hluthafafundir Íslandsbanka eru búnir að samþ. það. Þessi lög áskilja og, að það getur ekki orðið fyr en seint í ágústmánuði. Svo mundi rannsóknin sjálf standa yfir 3–4 mánuði og er þó komið að áramótum. Loks þyrfti svo stjórnin að átta sig á skjölunum, og mundi þá langt liðið að þingi, er hlutafjárkaupin gætu farið fram. Mjer sýnist því langforsvaranlegast í svona stóru máli eins og þessu, að þinginu sjálfu gefist kostur á að athuga málið, eftir að það fyrir rannsókn bankans hefir fengið nauðsynleg skjöl í hendur. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg vantreysti stjórninni í þessu máli, en mjer finst rjettast, að Alþingi hafi síðasta orðið um þessi hlutafjárkaup. Þá hafa ýmsir hv.þdm. haft ýmislegt að athuga við ákvæði frv. okkar um seðlaútgáfurjettinn. Skal jeg játa, að í því efni er frv. okkar allfrábrugðið Ed.-frv. En það víkur lítið frá stj.frv. í þessu atriði, og jeg veit ekki betur en einmitt það atriði stj.frv. hafi verið samþ. af forráðamönnum Íslandsbanka, sem sje það, að bankinn afhendi nú þegar 21/4 milj. kr. í seðlum til ríkissjóðs. Þá hefir verið nokkuð deilt um ákvæðið í frv. okkar um toppseðlana, eða að Landsbankinn skuli gefa út þá seðla, sem þarf umfram 8 miljónir. Jeg er nú þeirrar skoðunar, að mikil seðlaútgáfa leiði ýmislegt misjafnt af sjer. Fólki finst það efnaðra en áður, þegar það hefir seðlana á milli handanna, og því er meira eytt en skyldi. Held jeg því langt um hollara fyrir þjóðina að hafa gjaldeyrinn allmikið takmarkaðan. Einnig má geta þess, að nú eru vörur að falla í verði og því minni þörf fyrir mikinn gjaldeyri. Jeg held því, að varla geti til þess komið, að við þurfum meiri gjaldeyri en það, að gefnar verði út 7–8 miljónir í seðlum alls. Jeg geri því sáralítið úr þessum toppseðlum og held, að rjetturinn til þeirra muni verða hvorugum bankanum til búbóta. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gat um, að Íslandsbanki mundi eiga erfitt með að skila nú 21/4 miljón kr. Til þess er því að svara, að bankinn hefir áður undirgengist þetta, og ef honum veitir það örðugt nú, þá gæti ríkissjóður lánað honum eitthvað í bili gegn tryggingu. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) sagði, að þetta frv. virtist sveigja til hagsmuna Landsbankans, en til óhags Íslandsbanka. Það má nú vera, að þetta frv. sje ekki eins ákjósanlegt fyrir Íslandsbanka eins og Ed.frv. En þó get jeg bent hv.þm. (M. J.) á eitt ákvæði í þessu frv., sem ekki er í Ed.frv., en það er um lán til handa Íslandsbanka nú þegar frá ríkisins hálfu, og held jeg, að það væri nokkurs virði fyrir bankann. Hjá okkur er engin tilhneiging til þess að ráðast á hagsmuni Íslandsbanka eða láta frv. verða óaðgengilegt fyrir hann. Okkur er það kunnugt, ekki síður en öðrum að bankann þarf að styrkja, og það álítum við einmitt að þetta frv. geri, enda hefir enginn andmælt því. Jeg skal ekki bera brigður á það, að hv.þm. (M. J.) sje „fylgjandi þjóðinni“, eins og hann komst að orði. Jeg veit af fyrri viðkynningu, að hann vill líta rjett á málin. En hann má þá heldur ekki ætla öðrum aðrar hvatir.  (M. J.: Það hefi jeg heldur ekki gert)  . Ýmsir hv.þdm. hafa talað um það, að ekki væri rjett að afhenda Landsbankanum seðlaútgáfuna nú, þar sem ekki væri á honum það skipulag, að hann gæti verið seðlabanki. Jeg viðurkenni það, að nú er ekki slíkt skipulag á bankanum. En hins vegar er löggjafarvaldinu á hverjum tíma sem er innan handar að breyta því skipulagi. En á þessu þingi er það ekki hægt, og því verður það að bíða. En fyrirkomulag Íslandsbanka er síst betra til þess að hafa seðlaútgáfu. Annars má benda á það, að fyrirkomulagið, sem verið hefir á Íslandsbanka sem seðlabanka, á ekki minstu sök á því, hversu erfið afkoman er nú hjá þessum banka. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) beindi þeirri spurningu til flm., hvort samþ. Íslandsbanka hefði verið leitað um þetta frv. Jeg get svarað þessu fyrir nefndarmennina, að svo er ekki. En við álítum, eftir að hafa farið yfir stj.frv. og athugað þá smáagnúa, sem á því voru að áliti stjórnar bankans eða bankastjóranna, að bankastjórnin mundi ekki vera þessu frv. mótfallin, samanborið við það, sem hún hefir áður látið í ljós. Jeg get ekki trúað því, að hv. deild geti ekkert samþ. í þessu máli nema það, sem víst er um, að bankastjórn Íslandsbanka vilji ganga að fyrirfram eða mæla með til aðalfundar. Hins vegar höfum við flm. alls ekki þvertekið fyrir það, að við gætum ekki hugsað til einhverra breytinga, þó að við mundum ekki ganga inn á efnisbreytingar í aðalatriðum. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði, að varhugavert væri að gefa út meira af ógulltrygðum seðlum, einkum þegar við þyrftum að taka lán erlendis. Jeg get viðurkent þetta að nokkru leyti. Vissulega er það varlegra að hafa sem mesta gulltryggingu, þó hins vegar sje hættulaust að slaka dálítið á henni, þegar vissa er fyrir því, að draga megi seðlana inn með stuttum fyrirvara. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) gat þess, að athuga bæri, hvort ekki væri tiltækilegt, að veðbankinn hefði seðlaútgáfuna. Auðvitað má athuga þetta. En enginn efi er þó á því, að þó veðbankinn gefi út seðlana, þarf líka gulltryggingu. Þó heyrst hafi, að jarðeignir hafi á stríðsárunum sumstaðar verið hugsaðar sem seðlatryggingar að einhverju leyti, geta þær ekki verið það einvörðungu til frambúðar. Það verður altaf nauðsynlegt að hafa gullið, einkum í „krísum“; það er fljóttekin trygging, en seinlegt oft að „realisera“ fasteignir. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta að sinni.

Jakob Möller Mig furðar að ýmsu leyti á þessum umr., bæði á ummælum hæstv. stjórnar, ekki síður en orðum ýmsra hv.þm.Hæstv. fjrh. (M. G.) kvaðst ekki skilja vel mína afstöðu í þessu máli. Það er heldur ekki nýtt, að okkur gangi treglega að skilja hvor annan, og jeg fyrir mitt leyti kippi mjer ekki upp við það. Það er fullkomlega rjett, sem hæstv. ráðherra (M. G.) sagði, að þessu frv. svipar allmjög til stj.frv. En því verra á jeg með að skilja það, að hæstv. stjórn skuli vera því eins andstæð og hún virðist vera, og við samanburð frv. sjest, að þetta frv. hefir ýmsar breytingar til bóta, t. d. og fyrst og fremst alveg ótvíræð ákvæði um skipun seðlaútgáfu Íslandsbanka, og auk þess bæði lánsheimild og heimild til að leggja fram hlutafje úr ríkissjóði, þar sem í stj.frv. var aðeins heimild til hlutafjáraukningar, sem vitanlegt var að ekki mundi verða notuð. Jeg hefði þó getað skilið afstöðu hæstv. stjórnar, ef hún hefði upplýst það, að samkomulag gæti ekki náðst um frv. við Íslandsbanka, t. d. ákvæði 1. gr. En það hefir hún ekki gert. Að því er til þess kemur, sem sagt hefir verið hjer um seðlatoppinn, eða aukaseðlana, þá lít jeg svo á, að hann eigi ótvírætt að vera hjá Landsbankanum eða ríkissjóði. En það er misskilningur, að þessi toppur sje enginn. þessa reikulu seðla verður altaf að gefa út, og á þá auðvitað að vera ótvírætt ákveðið, hver skuli gefa þá út. Og það þarf ekki til, að fúlgan sje yfir 8 miljónir, eins og einhver var að tala um; toppurinn svo nefndi er alveg jafnt fyrir hendi, hvort sem seðlaútgáfan nemur yfir eða undir 8 miljónum. Annars mintist hv.þm. Ak. (M. K.) nokkuð á það, að hann legði ekki mikið upp úr því, hvernig Íslandsbanki tæki í þetta alt. Áður en jeg fer lengra út í það vil jeg geta þess alment, að þessi hv.þm. (M. K.) virtist hafa misskilið ræðu mína svo grandgæfilega, að engin tök eru á því að leiðrjetta þar alt. - En þar sem hjer er um það að ræða að taka rjettindi af Íslandsbanka, sem hann hefir, sje jeg ekki, að hjá því verði komist að taka eitthvert tillit til hans. Því hefir að vísu verið slegið fram, að bankinn hafi brotið svo af sjer, að svifta mætti hann öllum rjetti. En jeg veit ekki til þess, að það hafi verið staðfest, og ekki hefir stjórnin litið svo á, eftir því, hvernig hún semur við bankann. Hitt er svo auðvitað sjer á parti, hvernig þeir samningar ganga, eða hve langt bankinn getur eða vill fara vegna tilveru sinnar. En um alt þetta þarf að fá upplýsingar, sem enn þá vantar. Og meðfram þess vegna er það, sem jeg og fleiri viljum láta fresta endanlegum samningum um seðlaútgáfuna, sem stjórnin leggur svo mikið upp úr nú, og ráðstafa þessu aðeins til bráðabirgða. Engin hætta ætti að vera á því, að samningar spiltust við þetta seinna. Má þar benda á það, að bankinn varfús til samninga 1919, og krepti þá ekkert að honum. Svo sje jeg heldur ekki, hvað unnið væri við það að samþ. þetta um seðlaútgáfuna nú, fyrst henni er ekki ráðstafað áfram um leið. Það er einnig athugavert við frv. hv.Ed., að ekkert er ákveðið um það, hvort afhendingin eigi að fara fram ofan frá eða neðan. - Ef hún á að fara fram frá rótunum, er breytingin engin í raun og veru. Jeg geri ráð fyrir, að jeg hagi atkv. mínu eftir því, hvað orðið getur úr samkomulagi um þetta mál. Jeg mun greiða frv. atkv. til 3. umr. en vænti þess þá að fá þær upplýsingar hjá hæstv. stjórn, sem jeg hefi minst á. En eins og jeg tók fram áðan, þá hefi jeg þær sjerkreddur, sem virðast ekki hafa mikinn byr í hv. deild, að seðlaútgáfan eigi hjá hvorugum bankanum að vera, en auðvitað má síðar meir fela hana sjerstakri stofnun, þótt öðruvísi verði ákveðið nú fyrst um sinn. Á hinn bóginn verð jeg alveg að mótmæla hv.þm. Ísaf. (J. A. J.), að ekki geti komið til mála að hafa seðla ógulltrygða, þótt um slíkt hafi verið talað á stríðsárunum. Það var nú víst ekki talað svo mjög mikið um það á þeim árum einmitt. En hitt er alveg víst, að ekki er talað minna um það nú. Vitanlega hefir álitið á gulltryggingu minkað einmitt við það, hvernig hún reyndist á stríðsárunum. Hún reyndist sem sje þá svo, að gullið var fyrst „lokað niðri“, en svo þegar átti að fara að nota það, þá vildi enginn líta við því. Og jeg skil ekki það samræmi, sem hv.þm. (J. A. J.) getur fundið í því, að ekki sje óhætt að tryggja seðla með jarðarveði, úr því að hann flytur frv. um að hafa seðlana ótrygða, nema með einfaldri ríkisábyrgð. Auðvitað er hægt að hugsa sjer, að jarðarveðin rými, en þá er hitt ekki síður, að ríkisábyrgð getur orðið meira en vafasöm. Að minsta kosti ef allar jarðir landsins fara forgörðum, svo þær verða ekki lengur veðhæfar, þá býst jeg ekki við, að ríkisábyrgðin verði talin mikils virði. Jeg hefi nú þó ekki gert ráð fyrir, að allir seðlar yrðu trygðir með jarðarveðum eingöngu. Auðvitað er nauðsynlegt að hafa gulltryggingu með, að minsta kosti fyrir „toppseðlunum“, sem kallaðir hafa verið, þ. e. þeim seðlum, sem aðeins er þörf fyrir nokkurn tíma ársins. En það, sem þarf til fastra, daglegra viðskifta, er óhætt að tryggja með jarðarveði eingöngu. Hv. þm. (J. A. J.) kvað gullið nauðsynlegt til kaupa á útlendum vörum. Það gæti auðvitað komið fyrir, að handhægt væri að grípa til gulls í því skyni, og hefir í öðrum löndum oft verið til þess gripið. En þegar um okkar land er að ræða, verður það tæplega gert svo nokkru nemi; gullforði sá, sem við höfum yfir að ráða, verður svo lítill, að hann getur aldrei hrokkið langt til þeirra nota. En á hinn bóginn ber þess að gæta, að við yrðum þá gulllausir á eftir, og þá hefðum við hvorki gull nje jarðarveð fyrir seðlunum. Að öllu athuguðu, sem fram hefir komið í þessum umr., virðist mjer þetta mál ekki standa skýrara fyrir hv.þm. og hæstv. stjórn en svo, að rjettast væri að taka upp það ráð, sem meiri hl. peningamálanefndar benti á, að fresta úrslitum þess til næsta þings og fela það sjerfræðingum til athugunar milli þinga. Það, sem hjer verður gert, verður aldrei annað en fálm út í óvissu. - Jeg sje, að hv.þm. Ak. (M. K.) hugsar sjer til hreyfings, og hann er vist farinn að efast um, að jeg sje eins hlyntur frv. hans og hann gerði ráð fyrir í fyrstu, en það, sem jeg nú sagði, er mín sanna skoðun á málinu, sem jeg hefi aldrei gengið frá, þótt jeg ekki vilji bregða fæti fyrir þetta frv. að svo komnu.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Það varð að samkomulagi milli okkar ráðherranna, að fjrh. (M. G.) hefði orð fyrir stjórninni í þessu máli, og þess vegna er ekki svo nauðsynlegt, að jeg taki til máls, en þó vildi jeg segja nokkur orð út af ummælum háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.). Hann sagði eitthvað á þá leið, að þetta frv. væri óþægilegt fyrir stjórnina og mundi koma henni í hálfgert klandur. Jeg vil taka það fram, að þetta frv. er alls ekkert klandur fyrir stjórnina. Henni skilst glögglega, hvílíkt vandamál hjer er á ferðum, og það er víst hjá öllum þm. sú ábyrgðartilfinning vöknuð, að þeir láti ekki afstöðu til stjórnarinnar ráða miklu, þegar um þetta mál er að ræða. Þetta mál hefir verið miklu meira alvörumál fyrir stjórnina heldur en hitt, hvert fylgi hún hefði meðal þm. Og hvað þetta frv. snertir, þá hefi jeg tekið það eins upp og frv. Ed., að þar kemur fram einlæg viðleitni til að styðja þann tilgang stjórnarinnar, sem var í hennar eigin frv., að koma Íslandsbanka á flot aftur. Þess vegna hefir stjórnin ekki haft ástæðu til annars en að taka þessi frv. bæði vel upp, hvort fyrir sig. Það er því ekki stjórnin, sem veltur á, heldur veltur á því, hvað þm. geta komið sjer best saman um í þessu máli, svo fram gangi sá sameiginlegur grundvöllur málsins, sem hjer er til umræðu, og þess, er næst er á dagskránni. En leitt þykir mjer það, að það skyldi ekki vera frv. Ed., sem fyrst væri til umr. hjer, því að eins og hæstv. fjrh. (M. G.) tók fram, þá er það komið alveg í gegnum deildina þar, fyrir talsvert mikla málamiðlun til samkomulags. Aftur á móti er hvorugt búið að fá reynslu í þessari deild; menn vita enn þá ekkert um fylgi hjer, og því hefði verið rjettara að prófa fyrst það frv. sem óskorað fylgi hafði á undan fengið í Ed. Jeg skal nú ekki fara út í neinn samanburð á þessum tveim frv., að eins geta þess, að jeg er nokkuð á sama máli og hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) um það, að afstaða Íslandsbanka til þessa frv. sje sú, að hann telji sjer miklu minni tryggingu í þessu frv. en í frv. Ed. fyrir því að geta starfað áfram. Og jeg geri ráð fyrir, að þetta sje í tvennu tilliti. Í fyrsta lagi viðvíkjandi takmörkunum á seðlaútgáfunni í 1. gr., í stuttu máli, að hún sje helst til nærgöngul við hann til þess, að hann geti starfað; og í öðru lagi, að honum þykir óvissan um hlutafjáraukann of mikil í þessu frv. Á þetta vildi jeg benda, og mjer þykir mjög leitt að þurfa að greiða atkvæði um þetta frv. áður en hitt hefir verið prófað í deildinni.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagðist undra það, að stjórnin skyldi ekki vilja þetta frv., þar sem það væri svo líkt hennar frv. Jeg skal viðurkenna, að nokkuð er til í því, en vil þó benda á það, að einhvern mun finnur hv. 1. þm. Árn. (E. E.), þar sem hann getur fylgt þessu frv., en ekki stjórnarinnar. En ástæða mín til andstöðu gegn þessu frv. er sú, að jeg tel heppilegra til úrslita að leggja Ed. frv. til grundvallar, því það var afgreitt þaðan í einu hljóði. Enn fremur er það, að síðan stjórnarfrv. var búið til, eru liðnir 6 mánuðir, og þeir hafa fært manni heim sanninn um margt, sem maður vissi ekki fyrir 6 mánuðum. Jeg hefi ekkert borið undir Íslandsbankastjórnina, en hjelt, að háttv.þm. (Jak. M.), sem er í peningamálanefnd, þekti hug bankastjórnarinnar svo, að hann vissi, hvernig hún mundi taka í þetta mál. Er undarlegt af háttv.þm. (Jak. M.) að spyrja stjórnina um það, sem honum ber sem nefndarmanni að vita. Annars er það verk, sem hjer á að vinna, að finna þá úrlausn, sem getur gert bankann færan um að starfa áfram; svo langt verður að fara í rjettindaveitingum til hans, að hann verði þess megnugur; en svo heldur ekki lengra. Það má vera rjett, sem háttv.þm. sagði, að það væri ekki svo stórt atriði, hvort seðlaútgáfunni væri ráðstafað nú eða síðar. Það er sem stendur ekki gert nema til hálfs, og mjer skilst háttv.þm. eigi gera þetta að kappsmáli. Það er ekki verra að hafa seðlaútgáfuna óbundna á næsta þingi. Það er ekkert á móti því að athuga næsta ár, hvað við hana skuli gert. Allflestir eru þeirrar skoðunar, að hún eigi að fara til Landsbankans, en auðvitað er ekkert á móti því að athuga það nánar. Háttv. þm. (Jak. M.) sagði, að hans till. rjeðu nú ekki miklu. Hann ræður nú alveg eins miklu og hver annar hv.þm., ekki síst þar sem hann er í peningamálanefnd. Hann sagðist ekki vita, hvort ætti að draga inn seðlana ofan frá eða neðan frá. Það er nú alveg auðsætt, að það á að draga inn ofan frá. Það leiðir af fyrirkomulaginu. Þegar bankinn á að draga inn seðlanna árlega, getur toppurinn ekki verið hjá honum, nema seðlaútgáfan minki árlega meira en svarar þessum tíunda hluta. Það eru margir háttv.þm., sem hafa tekið það fram, að margt sje gott í frv. Ed. og að margt sje sameiginlegt með þessu frv. og því, sem næst er á dagskránni. Þetta er rjett, og því væri líka rjett að leggja það frv. til grundvallar, sem útrætt er og afgreitt með shlj. 14 atkv. Í Ed. En játa skal jeg það, að einn eða tveir dagar hafa ekki svo mikla þýðingu í þessu máli, ef um veruleg atriði er að ræða, þótt jeg hins vegar geti ekki horfið frá því, að hverjum þm. ber skylda til þess að stuðla að því, að þingið standi sem styst. Jeg tel ekki ástæðu til að ræða meira um uppástungu mína til háttv.þm. Ak. (M. K.). Úr því hann vill ekkert sinna henni, þá nær það ekki lengra, en frá því hverf jeg ekki, að betra væri að taka fyrst Ed. frv. Hann sagði, að ekki bólaði á neinu ósamkomulagi milli deildanna í þessu máli. Það gerir það nú samt, þar sem Ed. hefir með samhlj. atkv.samþ. frv., sem hv.þm. Ak. (M. K.) o. fl. alls ekki virðast vilja sinna. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði í ræðu, að hjer væru annars vegar hagsmunir almennings og hins vegar hagsmunir Íslandsbanka. Þetta er ekki rjett. Hjer er aðeins um hagsmuni almennings að ræða. Hagsmunir Íslandsbanka hafa alls ekkert að segja, nema að því leyti sem þeir fara saman við hagsmuni almennings. En eins og hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) sagði, þá liggja svo margar taugar frá þessum banka út um alt land, að varlega verður að fara, ef losa á um þær allar. Það er alveg rjett að fylgja ráðum hv.þm. Ak. (M. K.), að taka hitt frv. af dagskrá, ef þetta frv. verður samþ. Jeg veit ekki, hvort ástæða er til að svara hv. 1. þm. Árn. (E. E.) miklu. Hann fylgir nú þessu frv., en ekki stj.frv. Það hlýtur að vera vegna lánsins, Íslandsbanka, hlutafjárkaupanna og bankaráðs Landsbankans, því að þetta eru þau nýju ákvæði, sem mestu máli skifta. Nú hjelt jeg, að hv.þm. (E. E.) væri ekki fylgjandi því að kaupa hluti í bankanum, og held, að Landsbankinn óski þess ekki heldur. Lána bankanum vill hann ekki heldur, og þá ætti það einkum að vera þetta bankaráð, sem heillaði þm., og er það ekki nema eðlilegt, eftir allan hrærigraut hans, hártoganir og munnskálp í þessu máli. Hv. þm. (E. E.) furðaði sig á því, að jeg skyldi spyrja um, hverja skoðun stjórn Landsbankans mundi hafa um ákveðið atriði. Vissi háttv.þm. þó, að ekki var jeg í nefndinni og gat því eigi vitað, hvaða álit stjórn bankans hefði látið uppi við hann. Hins vegar vissi jeg vel, hverjar skoðanir hún hafði látið uppi við stjórnina, því að þær liggja fyrir brjeflega Annars ætla jeg ekki að fara í kappræður við hv.þm. (E. E.), þó að hann sýndist hafa tilhneigingu til þess. En ekki er jeg honum sammála um það, að ekki þurfi að flýta málinu. Held jeg, að full þörf sje á því að fá enda á málið á þessu þingi, og hefir nefndin haft málið svo lengi til meðferðar, að vel mætti fara að draga til úrslita. Það er raunar satt, að enn er ókomið frv. frá þessum hv.þm. (E. E.), sem hann boðaði að mundi koma. En það er nú orðið svo langt síðan, að flestir munu orðnir úrkula vonar um, að það komi.  (E. E.: Kem fram með það sem brtt.)  . Nú jæja, það er líklega það heppilegasta, að sem minst fari fyrir þessum væntanlega óburði þm. (E. E.), sem sjálfsagt fæðist andvana, eins og flest hin andlegu fóstur hans.