Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. fól mér að hafa framsögu í sambandi við nál. hennar á þskj. 469, sem er um frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1952. Ég tel óþarft að hafa þessa framsögu langa. Samkvæmt 41. og 42. gr. stjórnarskrárinnar eru fjáraukalög samin og lögð fyrir Sþ. Hins vegar eru ríkisreikningarnir lagðir fyrir deildir Alþ. til samþykktar. Augljóst er, að þegar ákvæðin um fjáraukalög urðu til, hefur verið gengið út frá því, að hægt væri að afgreiða þau með þeim hætti, að fjárveitingar yrðu að mestu samhliða eða áður en l. væru afgreidd. Nú er hraði framkvæmda orðinn svo mikill, að þetta er ekki hægt og fjáraukalög eru ekki til umr. á Alþ. fyrr en árum eftir að greiðslur fjáraukalaganna eru um garð gengnar og fár minnist þeirra lengur frekar en étins matar eða slitinna klæða. Hins vegar liggur þá ríkisreikningurinn fyrir deildum Alþ., sundurliðaður og þannig upp settur, að skýrt kemur þar fram við hvern lið, hvað hann hefur átt að vera hár samkvæmt fjárlögum. Með athugun reikningsins fæst bæði greinilegt yfirlit um umframeyðslu og einnig sést þar, ef sparnaður hefur orðið á einhverjum lið. Aukafjárlaga virðist því í raun og veru ekki þörf eins og nú er komið nema til þess að fullnægja gömlu formi, sem stjórnarskráin fyrirskipar. Komast mætti af með afgreiðslu ríkisreikningsins, eins og hann er upp settur og út gefinn. Kemur það til athugunar, ef stjórnarskráin verður einhvern tíma endurskoðuð og henni breytt, að athuga ákvæði hennar um fjáraukalögin, en meðan ákvæðin standa, ber auðvitað að fylgja þeim. Aftur á móti verður af framangreindum ástæðum spursmál, hve fjáraukalögin eiga að vera ýtarlega sundurliðuð, hve mikið verk á að leggja í að taka upp í þau smærri atriði til skilgreiningar. Um það frv. til fjáraukalaga, sem hér er til umræðu, er það að segja, að eins og oftast mun hafa verið í seinni tíð, þá er útgjaldahækkunin, sem orðið hefur frá fjárlögunum á hverri aðalgrein fjárlaganna, færð inn á fjáraukalögin samkvæmt frv. í heildarniðurstöðum hverrar greinar. Og því er með fjáraukalögunum leitað útgjaldaheimildar fyrir heildarhækkun greinanna í einni tölu, en ekki sundurliðað fyrir hvern lið innan greinar, eða sýnt, á hverjum kann að hafa orðið lækkun frá fjárlögum og sú lækkun þá dregin frá heildarhækkun greinarinnar. Ríkisreikningurinn 1952 sýnir þetta hins vegar, og þar geta hv. þm. og aðrir athugað það, ef þeir vilja. Hann er nú staddur hjá fjárhagsnefnd Ed. Fjvn. flytur enga brtt. við frv. út af þessu, en ég nefni það af því, að frv. hefði getað verið nákvæmara að þessu leyti, en með því móti hefði það orðið meira fyrirferðar og kostað meiri vinnu af hendi þeirra, er sömdu það. Má líka líta svo á, að það sé nógu nákvæmt eins og nú er komið, sbr. það, sem ég hef áður sagt um þýðingu þess. Brtt. frá fjvn. við frv. eru á þskj. 469. Um þær hef ég þetta helzt að segja: 1. brtt. er afleiðing síðustu brtt. Þar kemur fram samtala viðbótargjalda fjáraukalagafrv., eftir að fjvn. hefur leiðrétt það með tillögum sínum. 2. brtt., a-liður, stafar af því, að samkvæmt ríkisreikningi 1952 voru brúttótekjur skólabúsins á Hólum kr. 10872.87 minni en tekið er upp í frv. - Brtt. b og e eru í sambandi við 20. gr. fjárlaganna, bæði út og inn. Þegar meta skal, hvað koma skuli á fjáraukalög af því, sem fært er á 20. gr., þá er það umdeilanlegt nokkuð, því að þessari grein tilheyra upphæðir, svo sem lán, sem tekin eru til þess að endurlána, geymslufé milli ára og því um líkt. Brtt. n. eru fram komnar eftir nákvæma athugun, sem n. gerði og fjmrn. féllst á að gerðar yrðu. Verði þær samþykktar, er 20. gr. gerð upp í sambandi við þetta frv. eftir sömu reglum og lagðar voru til grundvallar í fyrra á Alþingi eftir till. fjvn. við afgreiðslu fjáraukalaga fyrir 1951. Síðasta brtt., 2.d, er afleiðing hinna, það er breytt samtala vegna breyttra upphæða innan samlagningarinnar. Um hækkun þá, sem orðið hefur á einstökum greinum frá fjárlögum, sé ég ekki ástæðu til þess að ræða, enda of langt um liðið til þess, að áhugaefni sé, borið saman við það, sem líðandi stund leggur til af umræðuefni. Samgöngumál á sjó og vegamál og kennslumál, stjórn ríkisins og dýrtíðarráðstafanir eru með hæsta umframtölu á frv. Símann tel ég ekki með, af því að hann meira en bar sig vegna umframtekna. Af því að útgjöld samkv. 22., 23. og 24. gr. fjárlaganna eru færð inn á hinar ýmsu greinar og hækka þær á frv., þá má síður en svo líta þannig á, að greitt hafi verið í heimildarleysi frá Alþingi allt, sem fjáraukalagafrv. hljóðar um. Sjálfsagt má deila um einhverjar umframgreiðslur og réttmæti þeirra, en það er komið sem komið er, og við að rýna í ríkisreikninginn 1952 hefur mér fundizt, að eftir atvikum væri ekki um að fást það, sem setja hefur þurft á frv. þetta til fjáraukalaga. Og eins og hið prentaða álit fjvn. á þskj. 469 ber með sér, leggur n. ágreiningslaust til, að frv. verði samþ. með þeim leiðréttingum, sem þar eru skráðar og ég hef nú gert grein fyrir.

Flm,. (Bernharð Stefánsson): Herra forseti. Þá þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 480, hef ég leyft mér að flytja ásamt hv. þm. A-Sk. (PÞ), hv. 2. þm. N-M. (HÁ) og hv. þm. Mýr. (AE). Með þessari till. er farið fram á það, að Alþingi skori á ríkisstj. að hlutast til um, að á næsta skólaári starfi einn eða fleiri æskulýðsskólar með svipuðu sniði og fylgt var áður í héraðsskólum, meðan þeir störfuðu án sambands við menntaskóla og sérskóla, enda verði landspróf ekki haldið í þeim skólum. Eins og kunnugt er, þá er flestum skólum landsins nú skipað í fast kerfi samkv. lögum, sem þar um gilda, þannig að hver skóli tekur við af öðrum allt frá barnaskólanum og til háskólans. Geta því unglingar nú, jafnvel með meðalnámsgáfur eða minna, komizt mjög fyrirhafnarlítið í háskólann og jafnvel náð þar prófi. Að sjálfsögðu hefur þetta fyrirkomulag ýmsa kosti, enda hefur það verið upp tekið í nágrannalöndum okkar að meira eða minna leyti. Það greiðir án efa fyrir unglingum að geta stundað langskólanám og komizt í háskóla, og er því síður hætta á því, að efnilegir unglingar, sem þrá að nema, geti það ekki, eins og oft var áður. En þess er ekki að dyljast, að þetta samband skólanna og það fyrirkomulag, sem því fylgir, hefur líka nokkrar skuggahliðar. Mörgum virðist, að námið í skólunum miðist allt of mikið við próf, við undirbúning undir það að ganga undir próf og geta staðizt það, m. ö. o., að þetta leiði til þess, að reynt sé að troða sem mestum forða af þekkingu inn í nemendurna, en þá verður minni tími fyrir skólana til að sinna hinni eiginlegu uppeldishlið skólaverunnar og skólastarfið allt verður síður vekjandi og glæðandi áhuga nemendanna á ýmsum viðfangsefnum öðrum en ella mundi. Það er m. ö. o., að með þessu fyrirkomulagi verður að hugsa meira í skólunum um undirbúning undir næsta próf og næsta skóla, sem við tekur, heldur en undirbúning undir lífið sjálft. Og skólarnir eru hreint og beint neyddir til þess, vegna þess m. a. að foreldrarnir og jafnvel nemendurnir sjálfir óska þess umfram allt, að hver skóli útskrifi nemendur sína þannig. að þeir geti setzt í næsta skóla fyrir ofan. Í öðru lagi er þegar farið að bera á þeirri skuggahlið, sem þessu fyrirkomulagi fylgir, að það eru fleiri lærðir menn í landinu en þörf er á fyrir þjóðina, og þessir menn eru oft losnaðir úr tengslum við atvinnulífið og þar af leiðandi ekki vel hæfir til lífsbaráttunnar þar og verða því atvinnulausir. Enginn skilji orð mín svo, að ég telji í sjálfu sér óheppilegt fyrir nokkurn mann að vera vel lærður, en þegar lærdómurinn hefur þau áhrif, að hann kemst síður áfram í lífinu, er atvinnulaus á því sviði. sem hann hefur valið sér, og lítt hæfur til að sinna öðru, þá verður það frekar böl heldur en til heilla. Nú er þessi till., sem hér liggur fyrir, alls ekki um það, þrátt fyrir þetta, sem ég hef sagt, að gerbylta þessu skólakerfi eða jafnvel að breyta því í neinum verulegum atriðum, heldur er till. aðeins um það, að ríkisstj. losi einn eða fleiri æskulýðsskóla úr þessu kerfi næsta vetur, og þá væntanlega framvegis. ef það gefur góða raun. Í þeim skóla eða skólum verði kennslan ekki miðuð við undirbúning undir annan skóla, heldur undirbúning undir lífið, eins og var í héraðsskólunum, áður en þeir voru settir í þetta kerfi, og eins og var og er f lýðháskólum nágrannalanda okkar. Vegna laganna yrði sá skóli, sem þessi tilraun yrði gerð í, eða þeir skólar, ef fleiri væru, að sjálfsögðu að teljast til gagnfræðastigsins, en þar yrði þá ekki endað með landsprófi og öll tilhögun kennslunnar frjálsari en verið hefur og nú er. Það má benda á það í þessu sambandi, að þrátt fyrir alla þessa skóla, sem nú eru til í landinu, er enn þá nokkuð margt af ungu fólki, sem hefur farið á mis við alla skólagöngu aðra en barnafræðslu, og mundi slíku fólki, jafnvel þó að það væri eitthvað yfir tvítugt, henta vel að komast í slíkan frjálsan skóla. Með þessari till. er alls ekki ætlunin að koma upp nýjum skóla eða nýjum skólum, heldur er ætlunin sú, eins og till. ber með sér, að samið verði við einn eða fleiri skóla, sem nú eru til, um að starfa á þeim grundvelli, sem till. segir til um. Þar af leiðandi er ekki ástæða til að gera ráð fyrir auknum kostnaði fyrir ríkissjóð, þó að þessi till. verði samþ. og framkvæmd. Sýnist því af þeirri ástæðu ekki þörf að vísa till. til hv. fjvn. Mér finnst fyrir mitt leyti, að það sé ekki heldur bein þörf á því að vísa till. til nefndar. Þetta er svo einfalt mál, að hv. alþm. ættu að geta áttað sig á því, hvort þeir vilja fallast á þessa till. eða ekki, án þess að þeir hafi um það ráð nefndar. En ef hæstv. forseta og þinginu finnst ástæða til, að till. fari til nefndar, þá virðist mér, að það væri þá helzt hv. allshn. þingsins, sem ætti að vísa till. til. Geri ég það þó ekki að till. minni.  Ég hafði litið svo á, að það væri ekki ástæða til að hafa nema eina umr. um málið, en úr því að það eru tvær umr., þá mundi vera rétt, að málinu yrði vísað til n. En eins og ég sagði, þá er ekki ætlunin, að till. hafi útgjöld í för með sér, a. m. k. ekki svo að neinu nemi, og þar af leiðandi sé ég ekki, að hún þurfi til hv. fjvn., og legg þá til, að henni verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram fyrirspurn í þrennu lagi til hæstv. ríkisstj. um landshöfn í Rifi. Fyrirspurnin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: 1. Hve miklu fé hefur verið varið samtals til byggingar landshafnar í Rifi til síðustu áramóta? 2. Hve mikið fé er talið að þurfi til að fullgera umrædda landshöfn? 3. Hafa nokkur mistök átt sér stað í sambandi við byggingu þessarar hafnar, þannig að um tvíverknað hafi verið að ræða, og ef svo er, hve miklum aukakostnaði hafa þá slík mistök valdið eða er áætlað að þau muni valda? Ástæðurnar til þess, að ég ber þessa fyrirspurn fram, eru að sjálfsögðu margþættar og lítil von til, að takast megi að gera grein fyrir þeim á þeim 5 mín., sem ég fæ hér til umráða. Fyrir nokkrum dögum var útbýtt hér á þingi frv. á þskj. 452 um landshöfn í Rifi, og er meginmál þess frv. og tilgangur þess að hækka fjárveitingu til þessarar hafnar úr 3 millj. kr. í 12 millj. Er í þessu frv. gerð grein fyrir þeim ástæðum, sem þar eru taldar liggja til þessarar hækkunar. Það hefur líka að undanförnu verið margt ritað og rætt um þessa landshöfn, sem full ástæða væri til að þm. gerðu sér grein fyrir, áður en Alþ. afgr. það frv., sem ég minntist hér á. Ég get verið sammála þeim mönnum, sem hafa borið fram þetta frv., um það atriði, að landshöfn í Rifi geti verið ágætismál í sjálfu sér og mikið þarfaverk að byggja hana sem slíka. Þarna úti fyrir eru ágæt fiskimið, og er vafalaust, að mikill fiskur mundi berast upp á þennan stað í framtíðinni, væri þarna komin góð höfn. En hitt verða þm. líka að gera sér ljóst, hvort þjóðarbúið hefur jafnmikinn hag af því að byggja þessa höfn, miðað við tilkostnað, eins og það gæti haft af því að gera einhverjar aðrar ráðstafannir til þess, að sá fiskur gæti borizt á land, sem í þessa höfn mundi berast. Af því, sem ég nefndi áðan úr frv., þar sem ráðgert er að hækka fjárveitinguna úr 3 millj. í 12 millj., virðist ljóst, að þær áætlanir, sem menn byggðu upphaflega á í sambandi við þessa höfn, þær upplýsingar, sem þá voru fyrir hendi og réðu því, að Alþ. ákvað, að þessa höfn skyldi byggja, hafa verið mjög hæpnar, svo að ekki sé meira sagt. Það er líka full ástæða fyrir þm. að velta því fyrir sér, hvort þjóðarbúið, sem sagt er nú að stynji undan mjög mikilli og allt of mikilli fjárfestingu, hafi raunverulega efni á því að byggja höfn á þessum stað fyrir 12 millj. kr., höfnina eina. Allir hljóta að skilja það, að þegar komin er þarna höfn fyrir 12 millj., þá er eftir margfalt meiri fjárfesting, sem þarf til þess að nota þessa höfn. Það þarf að byggja á þessum stað verbúðir. Það þarf að byggja verzlanir fyrir fólk, sem þarna liggur við, það þarf að byggja fiskiðjuver, fiskvinnslustöðvar o. s. frv., o. s. frv., því að það er ekki nóg að hrúga aflanum upp á bryggju, eins og allir vita. Og spurningin er: Er þetta þjóðhagslega hagkvæmt? Var rétt að ráðast í þessa framkvæmd á sinum tíma? Og er rétt að halda áfram með þetta eins og það nú liggur fyrir? Við vitum, að þarna rétt við þessa höfn er önnur höfn, einhver bezta verstöð landsins, Ólafsvík, sem sækir á sömu mið. Þar eru fyrir hendi ýmsar byggingar, sem höfn eru nauðsynlegar. Þar eru t. d. verzlanir, þar eru fiskiðjuver, þar eru bryggjur. Þar hefði með tiltölulega litlum tilkostnaði, miðað við það, sem hér er um að ræða, mátt búa þannig í haginn, að mun fleiri hefðu getað stundað þessi mið en nú er frá Ólafsvík. Og þess vegna finnst mér ástæða til, að hið háa Alþ. velti því fyrir sér, áður en það samþykkir þetta frv., sem hér um ræðir, hvort þjóðfélagið sem slíkt hafi efni á því, jafnvel þótt það væri æskilegt að byggja þessa höfn í Rifi, að setja í það jafnmikla peninga og hvort það sé þjóðfélaginu hagkvæmt eins og nú standa sakir.



Herra forseti. Ég skal nú ekki fara að gera að umræðuefni hér það, sem fyrirspurnin, sem hér liggur fyrir, gefur ekki beint tilefni til, enda þótt hv. fyrirspyrjandi með sinni stuttu ræðu gæfi tilefni til að athuga þetta, en það er sú hlið málsins, hvort rétt sé að byggja höfn í Rifl, höfnin kosti margar milljónir, og ef sé búið að byggja höfn, þá þurfi að byggja hús, jafnvel fiskiðjuver. Ja, það er þetta, sem við höfum verið að gera á Íslandi undanfarna áratugi. Við höfum verið að byggja höfn, vitandi, að höfnin kallaði á hús, fyrir utan að hún kallaði á bryggjur og báta, sem hefðu gott af höfninni, svo og hús og fiskiðjuver. Við höfum nefnilega verið að glíma við þá fáránlegu vitleysu að láta fólkið í landinu lifa. Þetta skoða ég höfuðverkefni okkar, sem erum hér inni í þingsölunum, að reyna að greiða fyrir því. Það getur vel verið, að við förum of hratt í fjárfestinguna. Það er alltaf álitamál. Gagnrýni í þeim efnum verð ég að þola eins og aðrir, sem hafa átt þátt í þessari fjárfestingu. Það má vera, að framtíðin dæmi okkur í þeim efnum, en það verður aldrei tekið af okkur, að þetta hefur verið stórhuga kynslóð, sem nú lifir í landinu, og hefur gert sitt til að búa í haginn fyrir komandi kynslóðir með meiri árangri en þeir, sem áður hafa byggt þetta land. Út af sjálfri fsp. leyfði rn. sér að skrifa hv. vita- og hafnarmálastjóra, sem er form. landshafnarinnar. Og ég skal leyfa mér hér að lesa upp það svar, sem ég hef frá honum fengið og ég tel tæmandi, með leyfi hæstv. forseta: „Með bréfi, dags. 17. þ. m., hefur hið háa ráðuneyti óskað umsagnar minnar um fyrirspurnir til ríkisstjórnarinnar um landshöfn í Rifi, sem bornar hafa verið fram á þskj. 467 af Bergi Sigurbjörnssyni. Fyrsta fyrirspurnin er þannig: Hve miklu fé hefur verið varið samtals til byggingar landshafnar í Rifi til síðustu áramóta ? Svar: 4.9 milljónir króna. Það, sem unnið hefur verið fyrir þessa upphæð, er eftirfarandi: Byggður hefur verið hafnargarður, sem nú er orðinn 550 m langur. Rifsós hefur verið stíflaður, og byrjað er að fylla lónið fyrir innan fyrirstöðuvegginn. Byggð hefur verið bátabryggja, 12 m breið og 50 m löng, og bryggjan tengd við land með ca. 50 m langri uppfyllingu jafnbreiðri. Dýpið við bryggjuna er nú um 2 m á fjöru, en er ætlað að verði 3 metrar. Þá hefur verið grafin renna inn með öllum hafnargarðinum inn að bryggju, og er sú renna að mestu leyti um 2 m á dýpt á fjöru. Ljósduflum hefur verið lagt út til að merkja innsiglingarleiðina, og verið er að raflýsa bryggjuna. Vélkrani er á bryggju. Tvö stór hús hafa verið byggð, annað fyrir verkamenn, en hitt fyrir áhöld. Loks hefur allt land, er liggur að höfninni, verið keypt. Önnur spurning er svo hljóðandi: Hve mikið fé er talið að þurfi til að fullgera umrædda landshöfn? Þessari spurningu er ekki hægt að svara, einfaldlega vegna þess að enginn getur sagt á þessari stundu, hvernig höfnin verður fullgerð. Í bréfi til formanns sjútvn. neðri deildar, dags. 4. þ. m., sem prentað er á þskj. 452, hef ég hins vegar talið upp það, sem ég tel aðkallandi að gera, og nefnt sem kostnað við þau verk 8–12 millj. kr. Í þriðja lagi er spurt: Hafa nokkur mistök átt sér stað í sambandi við byggingu þessarar hafnar, þannig að um tvíverknað hafi verið að ræða, og ef svo er, hve miklum aukakostnaði hafa þá slík mistök valdið eða er áætlað að þau muni valda? Mér er ekki kunnugt um önnur mistök, sem því nafni mætti nefna, í sambandi við þessa hafnargerð en þau, að í norðaustan stórviðri í október í haust bar nokkurn sand í rennu þá, sem áður getur og verið var að grafa. Þessi sandur hefur nú verið hreinsaður í burtu. Nákvæmlega er ekki hægt að segja, hversu mikið það kostaði, en ætla má, að það hafi verið um 60–70 þús. kr. Í þessu sambandi verður að taka fram, að dýpkunarframkvæmdir í haust og vetur hafa verið sóttar með öllu meira kappi en eðlilegt má teljast á þessum árstíma. En ástæðan er sú, að reynt var til hins ýtrasta að gera höfnina nothæfa í byrjun vertíðar til bjargar hafnarlausu og atvinnulausu plássi. Emil Jónsson.“ Ég tel, að þessi umsögn formanns hafnarstjórnarinnar og hv. vita- og hafnarmálastjórans svari til fullnustu því, sem um er spurt, og vænti ég, að hv. fyrirspyrjandi hafi þar með fengið því fullnægt, sem fyrir honum vakti, þegar hann bar fram fyrirspurnirnar.



Herra forseti. Um leið og ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þau svör, sem hann hefur hér gefið, vildi ég mega taka það fram, að ég er honum náttúrlega ekki alveg sammála um það, að ég telji þau fullnægjandi, eins og hann lagði mikla áherzlu á. Og ég veit ekki, hvernig hann getur ætlazt til þess, þegar maður spyr hér um þrjú atriði og um eitt atriðið er tekið fram, að því sé ekki hægt að svara, að maður geti talið það fullnægjandi svar. En 2. liðnum, hve mikið fé væri talið að þyrfti til að fullgera umrædda landshöfn á Rifi, sagði hæstv. forsrh. að væri ekki hægt að svara eins og sakir stæðu. Nú er það í sjálfu sér lítið atriði, þó að einn ráðh. hér svari ekki spurningu á Alþ. ýtarlega eða nógu ýtarlega. En hitt er mjög alvarlegt atriði, sérstaklega ef það væri algengt, að ráðizt væri í framkvæmdir fyrir það opinbera og fyrir fé almennings, þannig að þeir, sem um þetta eiga að sjá og fyrir þessu eiga að standa, séu almennt þannig við því búnir og standi almennt þannig að málum, að þeir hafi ekki hugmynd um, hvað það kostar, sem á að gera og ætlað er að gert verði. Það tel ég mjög alvarlegt og mjög ískyggilegt mál. Og ég er satt að segja eiginlega stórforviða á því, að hæstv. forsrh. skuli koma með svona svar frá sínum undirmönnum og telja það fullnægjandi, þegar hann er spurður hér alvarlegra spurninga inni á þingi þjóðarinnar. Um hitt atriðið, að þarna hefðu átt sér stað mistök, þannig að það hefði borið sand inn í höfnina aftur, sem hefði kostað 60–70 þús. kr. að dæla í burtu, vildi ég mega segja það, að þannig hlutir hafa gerzt ekki aðeins þarna, heldur og víðar, og einmitt þess vegna spurði ég um þetta. Ég vildi fá tækifæri til að ræða þessi mál nokkrum orðum. Við höfum heyrt getið um brimbrjóta, sem hafa farið og brotnað í vetrarveðrum, um hafnargarða, sem hafa farið og brotnað, og um fleiri og fleiri þannig hluti, um sand, sem hefur borið inn í hafnir, eftir að búið var að dæla honum burt, þannig að þetta er engin nýlunda. Nú ætla ég ekki að hefja neinar stórárásir á þá, sem fyrir þessum verkum standa og fyrir þessum óhöppum verða. En hitt vildi ég mega spyrja um: Hefur þetta ekki verið tekið neinum alvarlegum tökum? Hefur það aldrei verið rannsakað, hvernig á þessu standi og hvort ekki sé til nokkur hugsanleg leið að koma í veg fyrir, að þetta endurtaki sig? Við erum að byggja hér hafnir víðs vegar um landið, hafnargarða, brimbrjóta og grafa upp sand og búa til rennur og dýpka hafnir. Og við eigum eftir að gera þetta mörg, mörg ár enn. Eigum við sífellt að búa við það ástand, að þessi verk, sem varið er til stórfé af almannafé, verði að engu? Eða hafa verið gerðar einhverjar ráðstafanir til þess að rannsaka það, hvort ekki megi koma í veg fyrir það? Og ef þær hafa ekki verið gerðar nú þegar, hefur þá hæstv. ríkisstj. og hafnarmálastjórninni ekki til hugar komið að reyna að hefja einhverjar rannsóknir og aðgerðir í þessu efni? Ég óska mjög eindregið eftir að fá upplýsingar um þessi mál. Þá var hæstv. forsrh., að manni skildist, með nokkur svigurmæli í minn garð í upphafi máls síns. Ég skal taka það fram, að það stóð ekki í bréfinu frá vitamalastjóra; það var frá eigin brjósti. Ég held, að hann hefði átt að spara sér þessi svigurmæli. Hann var að tala um það, að hæstv. ríkisstj. hefði verið að glíma við þá „fáránlegu vitleysu að láta fólkið í landinu lifa á undanförnum árum“. Þetta orðbragð er ákaflega líkt hæstv. forsrh. og kannske ekki rétt að taka allt of alvarlega, þar sem hann á í hlut, og maður veit, við hverju má búast af þeim manni. En ef hann hefur talið tilefni til svona orða í sambandi við það, sem ég sagði áðan, þá vildi ég spyrja hann, hvers konar orð hann vildi hafa í sambandi við það, sem hans eigið blað, Morgunblaðið, hefur um þessi mál að segja. 17. febr. s. l. segir Morgunblaðið svo um landshöfnina í Rifi, með leyfi hæstv. forseta. Segir hér í fyrirsögn: „Enn sami mokaflinn á bátum frá Ólafsvík. Bætt hafnarskilyrði þar meira aðkallandi en Rifshafnarævintýrið.“ Svo segir enn: „Samfelldar gæftir hafa nú verið hér hjá okkur um hálfs mánaðar skeið. Bátarnir fara í eins marga róðra og þeim er mögulegt. Er nú svo komið, að hæstu bátar eru með 270 lesta afla frá áramótum, enda hefur dagafli verið 12–20 lestir. Ef hafnarskilyrðin væru betri hér í Ólafsvík mundi afli bátanna verða talsvert meiri, en vegna þess, hve þau eru slæm, hafa bátarnir iðulega tapað róðrum. Væri öllu því fé, sem fer í hreina Bakkabræðravinnu í Rifshöfn, betur varið, ef höfnin hér yrði lagfærð. Með því að lengja bryggjuna upp í 45 m gætu farmskipin komið í þetta athafnasama pláss, þar sem fjöldi fólks vinnur dag hvern langt fram a nótt við framleiðslustörfin.“ Ég held, að ég verði að lána hæstv. forsrh. þessa úrklippu úr blaðinu, svo að hann geti svarað því með nokkrum svigurmælum. Það, sem ég nefndi, var ekki annað en það, að það gæti skeð, að það væri unnt að skapa fólkinu í þessu landi betra líf og láta það lifa með því að verja fé almennings, ekki peningum forsrh., heldur fé almennings á skynsamlegri og raunhæfari hátt en nú er gert. En ég gæti trúað því, að það væri nokkur sannleikur í því, sem hæstv. forsrh. sagði áðan, að ríkisstj. væri að glíma við vitleysu í sambandi við það að láta fólkið í landinu lifa. Það mætti segja mér, að þar hefðu ýmsar vitleysur verið gerðar af núverandi stjórnarvöldum og þess vegna hefði hæstv. forsrh. verið þetta orð alveg sérstaklega munntamt, þegar hann kom hér í ræðustólinn.



Herra forseti. Ég hefði haft gaman af því, meðan ég var ungur og orrustuglaður, að hitta svona kóna eins og þennan, sem var að fara héðan, og mega tukta hann dálítið. Nú er ég orðinn svo latur, alvörugefinn og málefnalegur, að ég nenni lítið við hann að tala. Það voru þrjú aðalatriði í þessari viðleitni hans til að halda hér ræðu, sem hann bar fram og áttu að vera ógurlegir burðarásar í árásunum á ríkisstjórnina eða mig persónulega, sem hann taldi sér þó tæplega sæmandi að tala við. Í fyrsta lagi eða síðasta var það, að í Morgunblaðinu stæði, í frétt frá Ólafsvík, að það væri skynsamlegra að bæta höfnina í Ólafsvík en í Rifi. Ja, mikil er nú spekin hjá þessum ágæta þm., ef honum þykir það nú tíðindum sæta, að sá, sem býr í Ólafsvík, vilji heldur láta byggja höfn í Ólafsvík en t. d. Herdísarvík eða jafnvel í Keflavík. Það er nú svona, að það eru fleiri eigingjarnir náungar í landinu en þessi. Þeir eru margir, og þykir öllum skynsamlegt eða mörgum að byggja höfn þar, sem þeir sjálfir búa. Hitt atriðið, sem hann með mikilli speki spurði um, var það, hvort hafnaryfirvöldin, og þá bæði ríkisstjórn og vitamálastjórnin, hefðu aldrei reynt að gera sér grein fyrir því, að það væri nauðsynlegt, þegar búið væri að moka upp og fylltist aftur, að hindra, að slíkt endurtæki sig. Við erum nefnilega hérna að fást við íslenzk náttúruskilyrði og ráðum ekki alveg við þau. Það er rétt, að menn hafa heyrt brimbrjóta nefnda, og það eru til sterkari brimbrjótar en þessi, sem þarna situr, og brotna þó, t. d. brimbrjóturinn í Bolungavík. En það er nú forsjónin, sem hefur sett okkur niður á þetta land, og við unum því, sem okkur mætir þar, blíðu og stríðu. Við búum um margt við betra en aðrir, en við eigum um sumt við erfiðleika að stríða. Það eru aftur aðrir okkur miklu fróðari menn, sem áratugum saman, svo að ég segi ekki meira, hafa verið að glíma við þetta, hvernig hægt er að búa mannvirkin þannig úr garði, að þær hættur, sem jafnan sækja á, verði sem minnstar. Það afstýrir þeim enginn með öllu. Þriðja meginárásarefnið, ef svo mætti segja, vax svo það, hvernig menn leyfðu sér, og það átti að bera vott um óskaplegt ábyrgðarleysi, að ráðast í mannvirki sem hafnargerð án þess að hafa gert sér fulla grein fyrir, hvað það kostaði. Ja, sér eru nú hver ósköpin! En hver skyldi hafa vitað það, - við skulum bara líta beint af augum, það þarf kannske að taka 2–3 hús í burtu, til þess að hv. þm. sjái út á Reykjavíkurhöfn, - hver skyldi t. d. hafa getað gert sér grein fyrir því í öndverðu, hvað hún mundi kosta? Það er ekki hægt að gera sér grein fyrir, hvað mannvirkin kosta, fyrr en maður sér fyrir, hvernig þau eigi að verða. Við ætlum að stíga áfanga og annan áfanga og þriðja áfanga. Reyndin sker svo úr, hve margir þeir verða. En því fleiri áfangarnir, því meiri framkvæmdirnar, því kostnaðarmeira. Ég hygg, að hér með sé þessum þremur aðalárásarefnum hrundið, og ég held, að ég geti lofað hv. þm. því, að honum sé óhætt að vera talsvert gleiðgosalegur í sínu svari upp á það, að hann þurfi ekki að eiga á hættu, að ég fari neitt að skipta mér af honum meira í þessu máli.



Herra forseti. Ég vil aðeins mega leggja fyrir ríkisstj. eina fsp. í sambandi við verkföllin, sem nú standa yfir. Ég sé í dagblöðunum í dag, að frá því er sagt, að það standi jafnvel til, að þeir olíufarmar, sem hér liggja nú óafgreiddir, verði ef til vill seldir til annarra landa. Það er alveg augljóst, að ef svo yrði farið að, mundi t. d. togaraflotinn stöðvast nokkrum dögum eftir að verkfallinu lyki. Mér er einnig sagt, að á leiðinni til landsins sé olíufarmur, sem væntanlegur er hingað eftir 5–6 daga, og að það séu uppi ráðagerðir um að selja þennan olíufarm líka til annarra landa. Það er alveg fullvíst, að ef svo verður gert, þá stöðvast allur bátafloti landsmanna líka nokkrum dögum eftir að verkfallinu væntanlega lýkur, sem maður skal nú vona að verði eftir tiltölulega fáa daga. Ég tel því, að ef hér er rétt frá skýrt, eins og blöðin hafa skýrt frá þessum málum og eins og sögur ganga um, þá sé hér um alvarlega hluti að ræða. Það er ekki aðeins nóg með það, að þessi vinnustöðvun veldur auðvitað miklu tjóni á marga vegu, heldur kann svo að fara, að þegar vinnudeilan hefur verið leyst, ætti til þess að draga, að togarafloti landsmanna og síðan allur bátaflotinn yrði óstarfhæfur, vegna þess að þá væri búið að ráðstafa til annarra landa þessum olíuförmum, sem hér liggja nú eða eru á leiðinni til landsins. Tel ég, að þetta sé svo alvarlegt mál, að ekki geti farið hjá, að ríkisstj. reyni að hafa þarna áhrif á og komi í veg fyrir þessi miklu vandræði. Ég vildi því spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ríkisstj., hvort henni sé kunnugt um þessi vandamál og hvort hún telji ekki sjálfsagt að reyna að skerast þarna í leikinn og fá ráðið fram úr þessu á einn eða annan hátt, annaðhvort þannig, að hún beiti sér fyrir því, að þessi skip verði látin bíða um sinn, ef tök eru á því, til þess að þessum olíuförmum verði ekki ráðstafað annað, eða þá að hún gangi í það af enn meiri krafti að fá lausn á vinnudeilunni og koma þannig í veg fyrir það gífurlega tjón, sem af þessu mundi verða fyrir alla landsmenn.



Herra forseti. Ég var ekki kominn, þegar hv. fyrirspyrjandi utan dagskrár kvaddi sér hljóðs, en mér skilst, að hann hafi spurzt fyrir um það, hvort ríkisstj. vildi fyrir sitt leyti eiga hlut að því, að hindrað yrði, að þau olíuskip, sem hér liggja og ekki hafa getað losað farm sinn vegna vinnudeilunnar, fengju að flytja farminn úr landi. Ég hef ekki haft tíma til að lesa blöðin í morgun, en þó sá ég það, að olíufélögin hefðu snúið sér til Alþýðusambandsins eða til verkfallsstjórnarinnar, - það er nú ný stjórn í þessu landi, sjálfsagt mjög voldug, - og mælzt til þess, að þessi skip fengjust affermd, og mér sýndist, að það hefði verið neikvæður árangur af þessum tilmælum. Nú veit ég ekki fyrir mitt leyti á þessu stigi málsins, hvaða afleiðingar það kynni að hafa, ef þessi skip héldu leiðar sinnar, án þess að þau fengju að losa þessa olíufarma. Ef rök hníga að því, að landið kynni að verða olíulaust af þessum ástæðum, er hér náttúrlega um ákaflega veigamikið mál að ræða, og ég er alveg reiðubúinn utan dagskrár og utan þingsalanna að ræða málið við þennan ágæta þingmann, sem áreiðanlega hefur, ef ekki lykla, þá a. m. k. þjófalykla að Alþýðusambandsstjórninni og verkfallsstjórninni. Mér er ljúft að reyna að eiga þátt í því, að þessum voveiflegu viðburðum, sem hann telur vera yfirvofandi, verði afstýrt. Mér skal verða mjög ljúft að vinna að því, að slík ógæfa hendi ekki, að landið yrði olíulaust. Nóg mun þó um að sakast og við að glíma út af þeirri örlagaríku deilu, sem nú stendur yfir. Annað eða meira get ég ekki, herra forseti, sagt á þessu stigi málsins.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér út af því, sem hæstv. forsrh. upplýsti hér áðan, að benda honum á, að hann þarf ekki einu sinni neinn þjófalykil til þess að leysa þetta vandamál með olíuna. Það vill svo vel til, að þessi olíufélög, sem hafa sem stendur eignarhald á þessari olíu, eru þannig að því eignarhaldi komin, að hæstv. ríkisstj. keypti alla þessa olíu sjálf og kaupir alla olíuna til landsins, og enginn annar aðili fær að kaupa olíuna til landsins, þannig að ríkisstj. þarf ekki annað en ráðstafa sinni eigin eign, þessari olíu, á þann hátt, að tryggt sé, að þetta geti komið landsmönnum til góða. Ríkisstj. getur bara sagt við olíufélögin: Ja, ég tek að mér að sjá sjálf um þessa olíu - og ríkisstj. getur samið við verkalýðsfélögin nú þegar. Þar með er málið leyst. Þetta er ákaflega einfalt. Þessi þrjú olíufélög, sem samkvæmt hinni heilögu helmingaskiptareglu hafa fengið olíuna í sínar hendur, þurfa svo sannarlega ekki að hafa hana. Ríkisstj. hefur raunverulega einkasölu á olíunni til Íslands. Hún kaupir alla olíuna, og það fær enginn annar að kaupa olíuna. Hún hefur kosið að hafa þennan hátt á, að ráðstafa þessu til þriggja olíufélaga. Það er engin þörf á því. Ríkisstj. hefur meira að segja eldgamla lagaheimild. Fyrir utan það, að hún getur tekið sér þetta vald í krafti milliríkjasamninganna, sem eðlilegt er, hefur hún meira að segja vald til þess að kaupa það, sem þarf, af þessum olíum til landsins. Ég vildi þess vegna benda hæstv. ríkisstj. á að nota sér þetta vald. Ef þessi olíufélög, sem ríkisstj. hefur selt alla olíuna, eru í einhverjum vandræðum með þessa olíu í dag út af sinni eigin þvermóðsku, þá er það hægastur vandinn fyrir ríkisstj. að eiga áfram alla þessa olíu, sem þeim var seld, semja við verkamenn og byrja á að láta fólk fá olíu hér á Íslandi. Það er engin þörf á að skapa þarna milliliði milli ríkisstj. og landsfólksins, sem gera okkur ómögulegt að fá olíu. Það er þess vegna um svo veigamikið mál að ræða hér, eins og hv. 11. landsk. þm. með sinni fyrirspurn sýndi fram á, að þarna hvílir ábyrgðin algerlega á ríkisstj. sjálfri. Það er hún, sem hefur gert þær ráðstafanir, að það er enginn annar aðili á Íslandi en ríkisstj., sem kaupir alla olíu til landsins. Það er hún, sem hefur tekið á sig þá siðferðislegu ábyrgð að sjá öllum þeim mönnum á Íslandi, sem þurfa olíu, fyrir henni. Og það er þar með hún, sem líka tekur á sig þá siðferðislegu ábyrgð að semja við verkafólkið í landinu, þegar þeir milliliðir, sem hún hefur skapað þarna, eru svo þvermóðskufullir, að það reynist ekki mögulegt að fá þá til þess að vinna nauðsynleg þjóðþrifastörf. Ég vil þess vegna mjög taka undir þau tilmæli, sem komu fram í fsp. hv. 11. landsk. þm., að ríkisstj. vindi nú bráðan bug að því að leysa þessi máli Hún hefur valdið til þess áreiðanlega í sínum höndum, og ef hringarnir t. d. skyldu vera það þvermóðskufullir, að þeir vildu ekki lána sín tæki til þess að úthluta þessari olíu ríkisstj., þá vil ég benda henni á, að 1943, ef ég man rétt, í desember, voru samþykkt lög hér, sem heimiluðu að taka leigunámi alla tanka olíufélaganna. Mig minnir, að það væri þáverandi atvmrh. og utanrrh., Vilhjálmur Þór, sem legði það frv. fyrir þingið og fengi þá heimild samþykkta. Að vísu var því bætt við í þeirri heimild, að hún gilti þá aðeins eitt ár, en við værum nú ekki lengi að því að afgreiða hérna frv., sem gæfi ríkisstj. heimild til þess að nota þessa gömlu lagaheimild Vilhjálms Þórs gagnvart olíuhringunum, ef hæstv. ríkisstj. færi fram á það. Ég held þess vegna, að ríkisstj. hafi alla möguleika til þess að leysa þennan mikla og erfiða þátt í vinnudeilunum nú þegar.



Herra forseti. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan, að olíufélögin þrjú, Olíuverzlun Íslands h/f, Shell á Íslandi og Olíufélagið h/f, skrifuðu Alþýðusambandinu bréf í gær um það, að í tankskipinu Smeralda, sem nú liggi í Hvalfirði og lagt hafi verið á losunarbann, séu 8000 tonn af brennsluolíu og að þetta magn samsvari um það bil eins mánaðar þörfum alls landsins fyrir þessa olíutegund, en aðalnotendur hennar séu togarar og stærri verksmiðjur. Í þessu bréfi skýra olíufélögin enn fremur frá því, að nú liggi fyrir tilboð hjá þeim um kaup á þessari olíu í einhverri Evrópuhöfn, en áður en tekin sé ákvörðun um það, hvort þeir selji þessa olíu úr landi, vilja þau fá að vita um það, hvort Alþýðusambandið sjái sér fært að heimila, að þessari olíu sé skipað upp í tanka í Hvalfirði gegn skuldbindingu um, að hún verði ekki snert, meðan á verkfallinu standi. Í niðurlagi bréfsins skýra olíufélögin enn fremur frá því, að ef þau taki þá ákvörðun að selja þessi 8000 tonn af olíu, þá sé, eins og þau segja orðrétt, fyrirsjáanlegt, að landið muni verða brennsluolíulaust í heilan mánuð eftir lok verkfallsins. Nú er það sýnilegt, að olíuhringunum er beitt hér á landi gegn verkalýðssamtökunum. Það er fylkingarbrjóstið. Og þessi 8000 tonna olíufarmur er hér bundinn og ekki kominn í tanka í Hvalfirði fyrir sjálfskaparvíti algert. Þetta skip hafði verið leigt þannig, að það mátti leggja á land olíu í Reykjavík og Hvalfirði, og hefði farið allra sinna ferða frjálst, þangað til það var tæmt til síðasta olíudropa, ef það hefði ekki talið sér henta að leika það hlutverk í deilumálunum hér á landi að smygla olíu í land hér að næturlagi í myrkri, eftir að gefin höfðu verið loforð um að hætta kl. 12, þegar verkfallið hófst. En kl. 12, þegar verkfallið hófst, gat það farið með alla þá olíu, sem það var með innanborðs, upp í Hvalfjörð og losað alfrjálst, en það kaus ekki að gera það, heldur braut verkfallið þessa nótt og setti þess vegna þessi 8000 tonn af olíu föst. Þeir eiga því við engan að sakast nema sjálfa sig, að þeir létu nota sig í fjandskaparskyni við verkalýðssamtökin og festu þessi 8000 tonn og ætla svo að selja þau úr landi og tilkynna, að svo verði landið olíulaust í heilan mánuð. Það er því engin ástæða til þess að ætlast til þess, að verkalýðssamtökin eftir svona frammistöðu komi og svari bréfi þessara herra játandi. Þeir verða sjálfir að bera ábyrgðina. Þeir voru ekki tilneyddir. Auk þess er nú svo komið, að hvert þorpið á fætur öðru úti um land er olíulaust. Það er olíulaust í Höfn í Hornafirði, og fólkið þar getur ekki hitað upp sín hús. Það eru veikindi í þorpinu, hettusótt og inflúenza og báglegt ástand af þessum sökum. Sama ástand er á Patreksfirði. Þar er rafstöðin að stöðvast og fólkið olíulaust til húsahitunar. En hvað hafa olíufélögin gert til þess að sjá þessu fólki fyrir olíum? Þau áttu þess kost eins og Skipaútgerð ríkisins að hafa sín olíuflutningaskip með ströndum fram frjáls og óheft af verkfallinu. En Ríkisskip hefur eitt séð um það, að Þyrill er frjáls sinna ferða, með því að blanda honum ekki inn í verkfallsátökin. En það var hér rússneskt skip, sem varð að stöðva með ofbeldi í Laugarnesi fyrsta verkfallskvöldið. Það lá hér inni á Kollafirði. Olíuskipin bæði, Skeljungur og Litlafell, voru látin leika þann þátt í verkfallinu núna í fyrradag að fara inn í Kollafjörð og láta dæla þar í sig olíu úr þessu skipi, sem var í banni, til þess að þau gætu ekki sinnt því hlutverki, sem þeim bar skylda til að inna af hendi, að flytja olíu til Hornafjarðar og Patreksfjarðar og annarra þeirra þorpa, sem voru olíulaus og olíufélögin vissu vel að voru olíulaus. Og þau áttu nógar birgðir uppi í Hvalfirði og annars staðar til þess að taka olíuna og fara frjáls ferða sinna á þann hátt og leysa úr þörfum landslýðsins. En þau voru sett föst af þessum sökum, og er það annað sjálfskaparvítið til. Olíufélögin haga sér þannig, að þau komist fyrst og fremst í árekstra við verkalýðssamtökin, og svo á að kveina og kvarta á eftir og segja, að neyðarástandið sé öðrum að kenna en þeim. En það er þeim að kenna og engum öðrum. Þessi þrjú olíuflutningaskip gátu öll farið sinna ferða frjáls, eins og Þyrill gerir nú, en Þyrill annar bara ekki þeim olíuflutningum, sem hér þarf að leysa af hendi frá degi til dags. Það er ástæða til þess að biðja ríkisstj. að hlutast til um, að þessi skip verði tekin af olíufélögunum og í hendur ríkisins, á meðan svona standa sakir, svo að hægt sé að flytja olíu til þeirra þorpa, sem nú eru ljóslaus og hafa ekki möguleika til þess að hita upp hús sín, þrátt fyrir það að sjúkdómsplágur herji þau þar í ofanálag. Olíufélögunum má ekki líðast að gera slíkar ráðstafanir og svíkjast þannig frá þeirri þjónustu, sem þau áttu fyrst og fremst að inna af hendi og var alfrjálst að inna af hendi, ef þau hefðu ekki metið meira að grípa inn í átökin milli verkalýðssamtakanna og atvinnurekenda í landinu, sem þeim bar engin skylda til.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt. Með fyrirspurn minni vildi ég fyrst og fremst vekja athygli á því hættumáli, sem hér er á ferðinni. Mér er ljóst, að það verður án efa leikinn sá leikur af þeim aðilum, sem nú stríða jafnhart og raun ber vitni um, að þessi kennir hinum um og hinn kennir þessum um, og blöðin koma eflaust til með að taka þátt í þeirri deilu. En fari svo, að ofan á viku eða hálfsmánaðar verkfall verði að koma til allsherjarstöðvunar á öllum bátaflota landsmanna, vegna þess að sá olíufarmur, sem nú er á leiðinni til landsins, verði seldur til annarra landa, og stöðvunar á öllum togaraflota landsins, vegna þess að þeim 8000 tonnum af brennsluolíu, sem togaraflotanum eru ætluð, verði ráðstafað annað, þá er vitanlega um margfalt tjón af verkfallinu að ræða fyrir landsmenn sem heild. Því álít ég, að það sé heilög skylda hjá ríkisstj. að kynna sér þetta mál til hins ýtrasta og reyna að hafa þau áhrif, sem ríkisstj. getur, til þess að koma í veg fyrir þetta mikla tjón. Hitt er svo annað mál, sem ég skal ekki blanda mér inn í að þessu sinni, að gera tillögur um það, hvernig er hægt að leysa málið, og ég vil ætlast til þess, að ríkisstj. hafi þar ýmsa möguleika, jafnvel aðra möguleika en þá að leita uppi einhverja þjófalykla til þess að komast í skrár annarra, eins og hér hefur verið stungið upp á. En ég held, að það ættu að vera leiðir til að koma í veg fyrir þetta, og væntanlega tekst svo líka að leysa þetta verkfall, áður en langt um liður. Mér þótti það að nokkru leyti einkennilegt, að fram kom hjá hæstv. forsrh., að hann hefði ekki gert sér grein fyrir þessu að öllu leyti. Ég hef það m. a. beint frá þeim, sem eiga nú að sjá um flutning á þessari olíu, að það sé ekki aðeins togaraflotinn, sem er hætt við því að stöðvast, heldur einnig allur bátaflotinn. Ég hygg, að olíufélögin muni hafa tilkynnt það, eftir því sem þau láta uppi, að þau muni einnig selja þann olíufarm, sem er á leiðinni til landsins og er ætlaður öllum bátaflotanum. Ég held því, að það sé aðkallandi nauðsyn, að ríkisstj. kynni sér þetta mál og reyni að fá á því eðlilega lausn.



Ég er nú bílstjóri með kennsluréttindum, gamall vélstjóri á mótorbátum, en ég er farinn að ryðga í þessu, en eitthvað minnti mig, að ef olía kæmist í eitthvað, sem héti glóðarhaus, þá færi allt út um þúfur. Og mér fannst nú ræða hv. 2. þm. Reykv. (EOl) benda til þess, að eitthvað hefði komizt í glóðarhausinn á honum. Ég skildi a. m. k. ekki, hvað hann var að fara, en að svo miklu leyti sem ég skildi það, var helzt um það að ræða, að ríkisstj. ætti að taka olíuskipin í sínar hendur, fallast á allar kaupkröfur, sem frammi væru, og svo fá að losa þau. Það er mikið snjallræði, en ég veit nú ekki, hvort hann hefur gert sér grein fyrir þeim afleiðingum, sem af því mundu hljótast. Það, sem fyrir liggur, skilst mér, er það, að fari sú olía, sem nú er í þessum tveimur umræddu skipum, til annarra en Íslendinga, verði þessi skip send með farm sinn og hann verði seldur öðrum, þá geti af því hlotizt geigvænlegt tjón fyrir bátaflotann og togaraflotann. Þetta er mjög alvarlegt; það hljóta allir að skilja. Mér skilst hins vegar, eftir því sem formaður Alþýðusambandsins segir, að vegna þess, að einhverjir, sem verkfallið snertir, hafi brotið eitthvað af sér, muni Alþýðusambandsstjórnin, þótt henni sé þetta allt ljóst, ekki fyrirgefa þessar syndir, sem þeir kunna að hafa framið og mér er ókunnugt um, heldur muni hún láta arka að auðnu um, hvað verður af þessari olíu. Ég segi: Ef Alþýðusambandsstjórninni er það ljóst, að hún færir langvarandi vinnustöðvun yfir skipaflota landsins vegna þess, að einhverjir þrír aðilar af þeim hundruðum, sem hún er nú að deila við, hafa framið yfirsjón, ásetningssynd eða breyskleikasynd eða hvað það nú er, - þó að Alþýðusambandinu sé það ljóst, að þessar geigvænlegu afleiðingar hljótast af því, að skipin fari, þá skuli samt það, að þrír aðilar hafa brotið eitthvað af sér að forminu eða efninu til, geta valdið því, að þessi ógæfa skelli yfir saklausa aðila. Ég segi: Ef Alþýðusambandsstjórnin er ekki alveg önnum kafin við að mynda ríkisstj. á Íslandi, sem mér skilst nú að hún hafi tekið að sér, þá finnst mér, að hún ætti að hugsa sig dálítið betur um. Hún verður sannarlega um það spurð seinna, hvort það, að einhverjir þrír, sem mér heyrðist þar að auki á formanni Alþýðusambandsins að væru sízt beztir í hópnum, heldur jafnvel öðrum verri, hefðu framið yfirsjón, fái valdið því, að Alþýðusambandsstjórnin vitandi vits leiði voða yfir þann atvinnuveginn, sem meginþorri þjóðarinnar lifir á eins og nú standa sakir. Ég segi svo hins vegar, að ég er reiðubúinn til allra viðræðna um þetta mál. Ég er fús til þess að ganga þar á milli og liðka til, eins og ég mögulega get, því að ég vil engan þátt eiga í því að þetta slys hendi, en allan þátt, sem ég get átt, og mæli þar áreiðanlega fyrir hönd ríkisstj. allrar, í því að afstýra voðanum. Og ef þessi fyrirspurn hv. 11. landsk. gæti orðið til þess að bægja frá dyrum þjóðarinnar því böli, sem af því gæti leitt, að rás viðburðanna leiddi til þess, að þessi skip héldu héðan burt, og af því leiddi þann olíuskort, sem um er að ræða, þá teldi ég mjög farsælt, að hún hefur hér fram komið.



Herra forseti. Mér virtist hæstv. forsrh. ekki hafa skilið rétt vel það, sem ég sagði áðan, svo að ég verð kannske að árétta það og reyna að tala skilmerkilegar. Mér virtist eiginlega af ræðu hans, að hann gerði ráð fyrir því, að ríkisstj. stjórnaði ekki landinn lengur, heldur væri sú vinstri stjórn, sem Alþýðusambandið væri að beita sér fyrir, raunverulega annaðhvort að komast á eða hann gerði ráð fyrir því, að þessi gamla ríkisstj. væri nú alveg að fara. Það væri náttúrlega betur, að svo væri. En meðan hann enn þá situr hérna í stólunum, þá vil ég minna hann á það, sem hæstv. forsrh. virtist hafa gleymt, að það er núverandi hæstv. ríkisstj., sem kaupir alla olíu til landsins eins og hún leggur sig, tekur þar með á sig líka þá siðferðislegu ábyrgð að sjá um, að landsmenn fái þessa olíu, þar sem hún, með því að kaupa sjálf alla olíuna, raunverulega hindrar alla aðra einstaklinga eða samtök í að kaupa nema þau, sem ríkisstj. kýs að selja. Nú hefur ríkisstj. haft það svo, að alla olíuna, sem hún kaupir til landsins, og það er öll olía, sem landið þarf, selur hún þrem olíufélögum. Þessi þrjú olíufélög virðast allt í einu ætla að hætta því að láta landsmenn fé olíu. Ríkisstj. hins vegar er kaupandi að allri þessari olíu, sem til Íslands á að fara. Hvað liggur nú nær fyrir hæstv. ríkisstj., þegar hún uppgötvar þetta allt í einu, að þessi olíufélög gera verkfall á landsmenn og neita að láta landsmenn fá olíuna, heldur en að segja við þessi olíufélög: Þið ótrúu þjónar, burt með ykkur. Þið hafið ekkert að gera hér á milli þessarar ástsælu ríkisstj. og okkar kæra landsfólks. Þið góðu olíuhringar, nú farið þið? - Nú segir ríkisstj. við sitt kæra landsfólk: Ég sé um, að þið fáið olíu. - Og ríkisstj., sem er nú í þann veginn, skulum við segja, að víkja fyrir vinstri ríkisstj., hugsar sér: Ja, það skal þó a. m. k. verða mitt síðasta verk að sýna, að ég hef alltaf viljað vera góð við verkalýðssamtökin og eins og einn hæstv. ráðh. ríkisstj. sagði hér nýlega: borga verkalýðnum allt það kaup, sem mögulegt er. Ég sem þess vegna við verkalýðssamtökin um að borga þeim kaupið, sem ég er alveg viss í að olíuafhendingin á Íslandi stendur undir, það kaup, sem verkalýðsfélögin fara fram á. Ég get fullvissað hæstv. ríkisstj. um það, að þó að hún haldi áfram að eiga alla sína olíu og láti olíufélögin ekkert af henni fá og semji við verkalýðsfélögin um það kaup, sem þau hafa nú farið fram á, þá stendur áreiðanlega olíuafhendingin og kostnaðurinn, sem lagður er á hana, undir því verði. Hins vegar minntist ég á það, að það væri hugsanlegt, að olíufélögin, sem eiga tankana hér á Íslandi, vildu máske ekki leyfa ríkisstj. að ncta þessa tanka, og var þá að rifja upp gamla lagaheimild, að nokkru leyti að vísu fallna úr gildi, sem Vilhjálmur Þór sem þáverandi utanríkis- og atvinnumálaráðherra hafði fengið hér í gegn á tímum utanþingsstjórnarinnar, þar sem heimilað var ríkisstj. að taka leigunámi alla tanka olíufélaganna, ef ríkisstj. tækist ekki að komast að samningum við þau. Að vísu var sú heimild þá tímatakmörkuð hvað gildi snertir, en ég var að minna hæstv. forsrh. á, að það mundi nú ganga fljótlega hérna í þinginu, ef ríkisstj. óskaði þess að fá hana setta aftur í fullt gildi. Ríkisstj. hefur til þess fulla möguleika. Hún er í fyrsta lagi eigandi allrar þeirrar olíu, sem til Íslands er keypt. Hún getur látið olíuhringana hætta þeirri þjónustu, sem þeir nú ekki rækja. Hún getur samið við verkalýðsfélögin, og olíuafhendingin stendur áreiðanlega undir því að ganga að samningunum við verkalýðsfélögin. En svo minntist hæstv. forsrh. á, að þetta hefði einhverjar ægilegar afleiðingar. Hvaða ægilegar afleiðingar? Jú, þær ægilegu afleiðingar, að landsfólkið fengi olíu. Mér finnst það satt að segja ekki ægilegar afleiðingar. Mér finnst þvert á móti hitt ægilegar afleiðingar, ef landsfólkið fær ekki þessa olíu. Það eru kannske þessar ægilegu afleiðingar, að það væri fallizt á kaupkröfu verkamanna. Eru það einhverjar ægilegar afleiðingar! Ég sé ekki betur en a. m. k. ef þessi hæstv. ríkisstj. héldi nú áfram að vera við völd, að hún mundi nokkurn veginn sjá um að reyna að ná þessu aftur af fólkinu, a. m. k. hefur hún alltaf gert það. Ef verkafólkið ætlaði að halda þeim aurum, sem það næði með þessu, þá yrði það áreiðanlega að láta ríkisstj. fara frá, eftir að hún væri búin að setja olíuhringana frá. Ég held þess vegna, að hæstv. forsrh. ætti nú að skilja, hvaða möguleikar þarna eru, og þó að það hafi nú blandazt nokkurt glens inn í þessar umr. hjá okkur, þá vil ég minna hann á, að þarna er um mjög alvarlegan hlut að ræða, hlut, sem ríkisstj. ber siðferðislega ábyrgð á, vegna þess, að hún hefur gert olíuhringana að millilið milli sín og þjóðarinnar um öll olíukaup og olíuflutninga til landsins. Það er enginn annar, sem hefur gert það en hún. Þess vegna mun siðferðislega ábyrgðin á þessu hvíla á henni.



Herra forseti. Þetta er örstutt athugasemd. Þetta var nú önnur útgáfa af ræðu hv. þm., dálítið betri en fyrsta útgáfa. Það getur vel verið, ef hv. þm. vill halda hana tíu sinnum, að þá verði hún skýr. En ef mér skilst rétt, að meiningin sé sú, að hér þurfi að gefa út lagaákvæði, rifta gerðum samningum ríkisstj. við innflytjendur á olíu, og þá muni ríkisstj. öðlast þann heiður og þau fríðindi að mega semja við verkalýðsfélögin um þær hækkanir, sem þau nú hafa farið fram á, þá tel ég þetta vera mikil kostakjör! En ef hv. þm. spyr, hvers vegna ég sé ekki svo mjög ginnkeyptur fyrir að fá þessi fríðindi, þá er það alveg rétt til getið hjá honum, hvers vegna það er. Það er vegna þess, að þá mundi þessi ríkisstj. neyðast til að taka það af fólkinu aftur, sem það fengi með þessum kjarabótum, og þar með mundu kjarabæturnar verða gerðar að engu, en krónan felld. Varðandi stjórnarskiptin hef ég engan áhuga fyrir þeim, í fyrsta lagi af því, að þetta er prýðileg stjórn, sem nú er, og í öðru lagi vegna þess, að ég veit, að þegar búið er að gaufa við vinstri stjórn í fjóra mánuði og ekkert gengur saman, þá verður reynt að fá mig til að vera forsrh. í henni, og það verður miklu verri stjórn.



Ég fagna því, að stjórnin, ekki aðeins verkfallsstjórnin, heldur líka ríkisstj., hefur fengið vitneskju um það, hvernig þessi mál standa, því að þetta eru alvarleg mál. Ríkisstjórnin hefur fengið vitneskju um það, að olíufélögin þrjú, sem hafa umráð yfir allri olíu, sem hæstv. ríkisstj. hefur keypt af Rússum, ætla að selja olíufarm úr landi, og hæstv. ríkisstj. hefur líka fengið að vita það frá þessum aðilum, að ef þau selja þessa olíu úr landi, þá verður olíulaust hér um mánaðartíma, eftir að verkfallinu lýkur. Þetta tel ég vera alveg nauðsynlega vitneskju, ekki aðeins fyrir verkfallsstjórnina, heldur líka fyrir ríkisstj., þessa ágætu ríkisstj., sem við höfum núna. Og það fer ekkert á milll mála, að þessa vitneskju er hæstv. ríkisstj. búin að fá. Framhald málsins er svo aðeins það, að nú fær að sýna sig, hvort hæstv. ríkisstj. ætlar að kalla olíufélögin til ábyrgðar fyrir að hafa selt olíuna, og það teldi ég nú sanni nær eftir venjulegu réttlætismati, eða hún ætlar að kalla verkalýðssamtökin til ábyrgðar fyrir það, að olíufélögin selji olíuna úr landi. Mig langar til að vita, hvernig ríkisstj. lítur á það mál.