Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fram. (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Merkilegustu nýmælin, sem fólgin eru í frv. til l. um Þjóðleikhús, sem menntmn. hefur haft til athugunar, eru tvímælalaust þau, að breytt er verulega skipan þjóðleikhúsráðs. Starfstímabil þess, sem áður var ótímabundið og raunverulega miðað við æviskipan manna í ráðið, er nú gert tímabundið, og fulltrúum er jafnframt fjölgað í ráðinu. Í öðru lagi er reiknað með því, að þjóðleikhússtjóri verði ráðinn til fjögurra ára í senn hverju sinni, það megi endurráða hann einu sinni, en enginn geti gegnt því starfi lengur samfellt en átta ár. Önnur nýmæli, sem er að finna í þessu frv., eru þau, að það á að ráða að Þjóðleikhúsinu sér stakan bókmennta- og leiklistarráðunaut, listdansstjóra og tónlistarráðunaut. Það er lögfest, að blandaður kór starfi við leikhúsið, og það er lögfest, að Þjóðleikhúsið taki þátt í að koma upp leikmunasafni í samvinnu við leikfélög víðs vegar um land. Og loks er gert ráð fyrir því á meðal margra nýmæla, sem í þessu frv. eru, að komið verði á fót sérstökum leiklistar, sönglistar og listdansskóla ríkisins, án þess að ákvæðin um slíkan skóla séu að vísu mjög ítarleg. Því er aðeins slegið föstu, að slíkum skóla skuli koma upp. Án þess að orðlengja frekar um efni þessa frv., þá er það kjarni málsins, að menntmn. telur frv. almennt horfa til framfara og mælir eindregið með því, að frv. verði samþ. Nefndin gerir þrjár till. um breytingar á frv., eins og kemur fram á þskj. 603. Ein af þessum till. er fram komin eftir ábendingu frá Bandalagi ísl. leikfélaga, 1. a-liður, önnur er fram komin eftir ábendingu sjónvarpsdeildar Ríkisútvarpsins, 1. b-liður, og ég tel mig ekki þurfa að rökstyðja þær neitt nánar. Þar er um lítilfjörleg fyrirkomulagsatriði að ræða, sem þó skipta máli fyrir viðkomandi stofnanir. Nefndin var sem sagt algerlega sammála um það að mæla með frv. með þessum breytingum, og hefur gefið út nál. á þskj. 603. Hitt er, svo annað mál, að í n. var ágreiningur um ýmis atriði málsins, sem birtist í því, að fimm nm. flytja brtt. við frv. á sérstöku þskj., 604. Þar er fyrst til að taka ákvæðin um stjórnskipunarmál Þjóðleikhússins. Í því frv., sem lagt var fyrir d., er gert ráð fyrir tvenns konar stjórnum, sem settar yrðu yfir Þjóðleikhúsið, fyrir utan framkvæmdastjórann sjálfan, þ. e. þjóðleikhússtjóra. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir fimm manna framkvæmdaráði, sem á að koma saman hálfsmánaðarlega. Í öðru lagi er gert ráð fyrir 16 manna þjóðleikhúsráði og þar af er miðað við, að átta fulltrúar í þjóðleikhúsráði séu kjörnir beint af þingflokkunum, þannig að eftir núverandi skipan Alþingis fengi Sjálfstfl. þrjá fulltrúa í þjóðleikhúsráði, Framsfl. tvo og aðrir flokkar einn fulltrúa hver flokkur. Þetta skipulag þykir okkur tillögumönnum vera heldur óeðlileg yfirbygging á ekki stærri stofnun en Þjóðleikhúsið er. Við leggjum því til, að framkvæmdaráðið svo kallaða sé ekki starfandi og því ekki til, en þjóðleikhúsráð sé skipað 11 fulltrúum, sem komi saman til fundar mánaðarlega í stað þess, að gert var ráð fyrir því, að þjóðleikhúsráðið kæmi saman tvisvar á ári. Hins vegar er gert ráð fyrir því í till. okkar á þskj. 604, að þjóðleikhússtjóri undirbúi fundi ráðsins í samráði við fjármálafulltrúa Þjóðleikhússins og formann þjóðleikhúsráðs, og má því segja, að með því ákvæði sé um að ræða eins konar vísi að framkvæmdaráði, ráði til stuðnings sjálfum framkvæmdastjóranum, þjóðleikhússtjóra. Menn kunna að spyrja í þessu sambandi, hvort yfirleitt sé ástæða til þess, að fulltrúar kjörnir af Alþ. komi nærri stjórnun Þjóðleikhússins, og hvort ekki væri eðlilegt að ganga enn lengra og fella algerlega niður aðild Alþ., eða stjórnmálaflokka að þjóðleikhúsráði. Ég vil taka það fram hins vegar, að það er persónuleg skoðun mín og væntanlega þeirra, sem standa að þeirri till., sem er hér á þskj. 604, að það sé eðlilegt, að fleiri eigi sæti í þjóðleikhúsráði en leikarar og listamenn þjóðarinnar, þó að að sjálfsögðu sé eðlilegt, að þeir séu þar einnig. Starfsemi Þjóðleikhússins er málefni, sem snertir þjóðina alla og þá ekki sízt hina mörgu áhorfendur og aðdáendur Þjóðleikhússins, og það er því eðlilegt, að í þjóðleikhúsráði eigi sæti fulltrúar, sem kjörnir séu af Alþ. Við gerum því ráð fyrir því, að í þjóðleikhúsráði séu 11 menn: fimm, sem tilnefndir séu af listamönnunum, þar af þrír leikarar og tveir tilnefndir af öðrum listamannahópum, en fimm fulltrúar séu kjörnir í þjóðleikhúsráð af Alþ., og þar sé einnig einn fulltrúi ríkisvaldsins eða ríkisstj. skipaður án tilnefningar af menntmrh. og hann sé formaður ráðsins. Það er hægt að fara fljótt yfir sögu og bæta því við, að allar aðrar brtt. á þskj. 604 eru afleiðing af þessari meginbreytingu, þessari einföldun á skipun þjóðleikhúsráðsins, allar nema ein, þ. e. 6. brtt. á þskj. 604. En þar segir: „Við 12. gr. bætist ný mgr., svo hljóðandi: Með samþykkt þjóðleikhúsráðs er þjóðleikhússtjóra heimilt að ráða rithöfund til að semja leikverk, og skal hann ráðinn með kjörum leikara í hæsta launaflokki, meðan hann vinnur að ritun þess. Eftir sem áður á höfundurinn fullan höfundarrétt að verki sínu, og ber honum sérstök þóknun, ef ákveðið er að taka verkið til sýningar.“ Ég held, að þessi till. þarfnist ekki mikils rökstuðnings. Við, sem flytjum þessa till., teljum, að meira þurfi að gera til þess að örva íslenzka leikritun. Við Þjóðleikhúsið starfa allmargir tugir manna við túlkun leikrita og við fjöldamörg önnur störf, og við teljum æskilegt, að a. m. k. einn starfsmaður við Þjóðleikhúsið vinni við það á hverjum tíma að semja leikverk. Rétt er að taka það fram að lokum, að leikhúsið er að sjálfsögðu ekki skyldað með þessu til þess að ráða slíkan mann í sina þjónustu. Það er aðeins gert ráð fyrir því, að þjóðleikhússtjóra sé heimilt að ráða menn til slíkra starfa með samþykki þjóðleikhúsráðs, og í till. segir ekkert um það, hve lengi höfundur skuli vera við slík störf. Því verður þjóðleikhúsráð að sjálfsögðu að ráða eftir atvikum hverju sinni.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. gat um, þá var menntmn. sammála um það að mæla með þessu frv. Ég sé því ekki ástæðu til þess að bæta neinu við um hin almennu rök, sem frsm. færði fyrir því, að þetta frv. nái fram að ganga. Hins vegar vil ég víkja að því, sem var ágreiningur í n. og hv. frsm. gerði einnig grein fyrir. En mér þykir ástæða til þess að ræða það mál nokkru nánar, vegna þess að ég lít svo á, að það sé ágreiningur um höfuðatriði. Það er ágreiningur um það, hvernig skul háttað stjórn Þjóðleikhússins. Í undirbúningi þessa frv. var þetta eitt af aðalmálunum, sem til athugunar var. Undirbúningur undir frv. var mjög ítarlegur. Það var skipuð sérstök nefnd til þess að annast þennan undirbúning 6. febr. 1970. Í þessari nefnd áttu sæti Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, formaður, Baldvin Tryggvason framkvæmdastjóri og dr. Þórður Eyjólfsson fyrrv. hæstaréttardómari. Formaður þessarar nefndar kom á fund menntmn. og skýrði þar, hvernig háttað hefði verið störfum þessarar nefndar. Það kom í ljós, að þessi nefnd hafði unnið mjög ítarlegt starf við undirbúning málsins. Nefndin hafði kallað á sinn fund fjölda aðila og málin voru þaulrædd, ekki sízt það atriði, hvernig skyldi háttað yfirstjórn Þjóðleikhússins. Þetta var gert til þess að leita eftir sem víðtækastri samstöðu listamanna og sérstaklega leikara um þetta atriði. Það var gengið út frá því, að eftir því sem víðtækara samkomulag væri fyrir hendi um þetta efni, eftir því mætti gera ráð fyrir, að stjórn stofnunarinnar yrði styrkari. Og mér þykir rétt, með leyfi hæstv. forseta, að vitna hér í grg. með frv. En þar segir um störf þessarar undirbúningsnefndar á þessa leið: „Nefndin hefur leitazt við að kynna sér viðhorf sem flestra, sem gerst eiga að þekkja til leikhúsmála hér á landi. Í því skyni átti nefndin m. a. viðræðufundi, áður en hún samdi frv., með þjóðleikhúsráði, þjóðleikhússtjóra, stjórn Félags ísl. leikara og sérstakri nefnd á vegum þess, stjórn Bandalags ísl. listamanna, stjórn Félags ísl. listdansara, framkvæmdastjóra Bandalags ísl. leikfélaga (stjórnin gat ekki komið til viðræðna), stjórn Þjóðleikhúskórsins og stjórn Leikfélags Reykjavíkur. Eftir að hugmyndir nefndarinnar höfðu verið felldar í frv.-form., ræddi hún á ný við þá aðila, sem að framan eru nefndir, og leitaðist við að sameina í frv. þær hugmyndir, sem hún og aðrir töldu vænlegastar til þess að verða grundvöllur fyrir starfsemi Þjóðleikhússins með það fyrir augum, að stofnunin mætti sjálf vaxa og eflast og verða um leið öðrum aðilum, sem við sömu listgreinar fást í landinu, til stuðnings. Þess ber að geta, að samstarf við þá aðila, sem við höfum leitað til, hefur verið mjög ánægjulegt og hvergi gætt annarra sjónarmiða en þeirra, sem verða mættu til eflingar þeirri menningarstarfsemi, sem Þjóðleikhúsið sinnir og er ætlað að sinna.“ Þetta segir í grg. með frv. Ég held, að þetta beri þess vott, að það er rétt, sem ég sagði í upphafi, að þetta frv hefur hlotið sérlega vandaðan undirbúning. Árangurinn af þessum undirbúningi er að finna í frv. sjálfu. Og þar er í 5. gr. ákveðið, hvernig þjóðleikhúsráð skuli skipað. Þar segir: „Í upphafi fyrsta þings eftir hverjar reglulegar alþingiskosningar nefnir hver þingflokkur einn fulltrúa fyrir hverja tíu þm. í flokknum eða brot úr þeirri tölu. Bandalag ísl. listamanna kýs þrjá fulltrúa (einn tónlistarmann, einn listdansara, einn rithöfund). Félag ísl. leikara kýs þrjá fulltrúa. Leikarafélag Þjóðleikhússins kýs einn fulltrúa. Menntmrh. skipar einn fulltrúa. Þjóðleikhúsráð kýs sér sjálft formann.“ Eftir hinar ítarlegu viðræður, sem undir búningsnefndin átti við fulltrúa hinna ýmsu listgreina í landinu og aðra aðila, þá varð þetta niðurstaðan og þetta varð samkomulag milli þessara aðila. Að sjálfsögðu er það ekki bindandi fyrir aðgerðir Alþ. En það er augljóst, að í slíku máli sem þessu er það afar áríðandi, að samstaða sé um þessi efni, og vegna þess hve það var áríðandi, þá lagði undirbúningsnefndin svo mjög upp úr þessu atriði. Þetta er gert til þess að efla Þjóðleikhúsið og starfsemi þess. Ég tel, að það sé mjög varhugavert að breyta út frá þessu, sem frv. gerir ráð fyrir. Með því að gera það í einu eða öðru formi, þá er brostinn grundvöllur fyrir þessari samstöðu og ánægju meðal listamanna, sem fyrir hendi er og fékkst með undirbúningi nefndarinnar. Og ég hef hvorki heyrt í menntmn. né af munni hv. frsm. n. nokkur þau rök, sem réttlæti það að hverfa frá þeirri skipan, sem 5. gr. frv. gerir ráð fyrir. Þess vegna lýsi ég algerri andstöðu við brtt. á þskj. 604, sem hv. frsm. n. gerði grein fyrir. Það er rétt, eins og hann sagði, að þær brtt. varða yfirstjórnina, og ég lýsi andstöðu við þær allar. Það er ein till., sem ekki varðar yfir stjórnina, en ég skal víkja að henni nánar síðar. Eins og frv. er úr garði gert, þá eiga að fá sæti í þjóðleikhúsráði átta menn tilnefndir af stjórnmálaflokkunum og sjö af félögum listamanna, en einn þeirra skipaður af menntmrh. eða samtals 16. Hv. frsm. sagði, eða það mátti skilja það af orðum hans, að þetta væri of fjölmennt ráð til þess að fara með stjórn stofnunarinnar. Ég er honum ósammála um þetta. Til þess að ná hinn víðtæka samkomulagi og til þess að samstilla kraftana um rekstur og viðgang Þjóðleikhússins, þá held ég, að það hafi ekki mátt vera fámennara, þetta ráð, en frv. gerir ráð fyrir. En þegar við tölum um það, hvort eitt ráð er of fámennt eða of fjölmennt, þá verðum við að líta á það, hvaða hlutverk því er ætlað. Samkv. frv. er þessu ráði ekki ætlað að fara með hina daglegu framkvæmdastjórn, heldur er þessu ráði ætlað að marka hinar stærri línur í stefnu og störfum leikhússins. Og það er gert ráð fyrir, að þetta ráð komi til fundar einungis tvísvar á ári, nema sérstakar ástæður séu til. Þetta ráð er augljóslega ekki of stórt til þess að þjóna þessum tilgangi. Það sjá allir. En í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir, að við Þjóðleikhúsið skuli starfa fimm manna framkvæmdaráð og í því eigi sæti formaður þjóðleikhúsráðs, sem er jafnframt formaður framkvæmdaráðs, þjóðleikhússtjóri fjármálafulltrúi Þjóðleikhússins, sá fulltrúi Félags ísl. leikara í þjóðleikhúsráði, sem félagið ákveður, og fulltrúi Leikarafélags Þjóðleikhússins í þjóðleikhúsráði. Þetta er fimm manna framkvæmdaráð, og það er augljóst, að það er ekki of fjölmennt til þess að annast það hlutverk, sem því er ætlað. En till. sú, sem hv. 4. þm. Norðurl. v. mælti fyrir, brtt., er að mínu viti hvorki fugl né fiskur. Samkv. þeirri till. er þjóðleikhúsráð of lítið til þess að gegna því hlutverki, sem því er ætlað samkv. frv. sjálfu, en það er of stórt til þess að gegna því hlutverki, sem framkvæmdastjórninni er ætlað. Ég tel þess vegna, að þessi till. sé óraunhæf og ekki til bóta. Þvert á móti sé mjög varhugavert að samþykkja þessa till. Hv. þm. sagði í ræðu sinni hér áðan, að í brtt. hans og félaga hans á þskj. 604 væri að finna eins konar vísi að framkvæmdaráði, eins konar vísi. Ef vel er gáð í þessar till., þá finnst þetta. Þjóðleikhússtjóri undirbýr fundi ráðsins ásamt formanni ráðsins og fjármálafulltrúa leikhússins. Þetta er nú vísirinn að framkvæmdaráði. Öllu má nú nafn gefa, ef það á að kalla vísi að framkvæmdaráði að undirbúa fund eða ef starfsmenn Þjóðleikhússins skipta kannske með sér verkum að tilkynna þjóðleikhúsráði um fund, dagskrá og fundarstað. Það er gjörsamlega fásinna að halda því fram, að þetta komi að nokkru leyti í staðinn fyrir þá skipan, sem frv. gerir ráð fyrir. Þá sagði hv. þm., hann lét orð liggja að því, að það hefði kannske mátt ganga enn lengra en gengið er í brtt. og fella algerlega niður kjörna fulltrúa Alþ. Þetta væri ekki hans skoðun, að það hefði átt að ganga lengra. Í þessum orðum má skilja, að 3 brtt. felist, að það sé verið að efla hlut listamannanna frá því sem frv. gerir ráð fyrir. Þetta er algjör misskilningur. Hér kem ég að einu aðalatriði málsins. Lítum nánar á 8. gr. frv., sem fjallar um framkvæmdaráðið. Það er fimm manna ráð. Í þessu fimm manna ráði eiga sæti tveir leikarar. Formaður þjóðleikhúsráðs er sjálfkjörinn í framkvæmdastjórnina og samkv. frv. á þjóðleikhúsráð að kjósa hann. Hann getur líka verið leikari, þannig að það er vel til í því, að það séu þrír af fimm mönnum í framkvæmdastjórn starfandi leikarar. Það sjá allir hvílík fásinna er, að till., sem hv. 4. þm. Norðurl. v. var að mæla fyrir, efli hlut listamanna, frá því sem þarna er gert ráð fyrir. Nei. Ég held, að það mæli allt með því, að það sé mjög varhugavert að breyta þeirri skipan, sem gert er ráð fyrir í frv. sjálfu um yfir.stjórn Þjóðleikhússins. Og það sé ekki Þjóðleikhúsinu eða starfsemi þess til framdráttar. Þvert á móti er hætta á því, að það stofni til ófriðar og úlfúðar og vonbrigða með, að ekki skuli komast í framkvæmd það samkomulag, sem búið var að ná og undirbúningsnefndin lagði svo mikið kapp á. Þetta er um yfirstjórn Þjóðleikhússins. Ég sagði áðan, eins og raunar hv. frsm. n. tók fram, að það væri ein brtt. á þskj. 604, sem varðar ekki yfirstjórnina. Það er till. í 6. tölulið. En hún er um það, að við 12. gr. frv. bætist ný málsgr. svo hljóðandi: „Með samþykkt þjóðleikhúsráðs er þjóðleikhússtjóra heimilt að ráða rithöfund til að semja leikverk, og skal hann ráðinn með kjörum leikara í hæsta launaflokki meðan hann vinnur að ritun þess. Eftir sem áður á höfundurinn fullan höfundarrétt að verki sínu, og ber honum sérstök þóknun, ef ákveðið er að taka verkið til sýningar.“ Ég er sammála því, að það sé ástæða til þess að vinna að því að efla íslenzka leikritagerð. En ég er algjörlega ósammála því, að það verði leitazt við að gera það með þeim hætti, sem þessi till. gerir ráð fyrir, vegna þess að ég hef enga trú á því, að nokkur trygging sé fyrir því, að þetta verði til nokkurs framdráttar fyrir íslenzka leikritagerð. Ég tel, að það sé mjög varhugavert fyrir Alþ. að fara út á þá braut að ráða sem starfsmenn ríkisins einstaka menn til þess að skapa hugverk á borð við leikrit. Ég veit ekki til, að það séu dæmi þess, að slíkt sé gert eða hafi verið gert með löggjöf hér á landi. Þetta þykir góð latína á öðrum stöðum, þar sem listamenn, rithöfundar og aðrir andans menn eru ríkislaunaðir starfsmenn. Við þekkjum, hvar það tíðkast, og við vitum líka ofurvel, að þar fylgir böggull skammrifi. Þar verða þessir menn að skapa sín hugverk í samræmi við fyrirmæli og reglur yfir valdanna. Ég er ekki að gera því skóna, að það mundi verða í þessu tilfelli, þó að þessi till. yrði samþykkt, en það gæti kannske orðið einhver smávísir að slíku. Hv. frsm. n. var að tala um vísi í öðru sambandi, hann var anzi smár. Ég hygg, að það mætti með sama rétti telja, að þetta gæti verið vísir að því, sem tíðkast í löndum austan við járntjaldið. En aðalástæða mín fyrir því að vera á móti þessari till., er sú, að ég tel hana ekki til þess fallna að efla íslenzka leikritagerð. Þó að einhver maður sé ráðinn á föst laun til þess að semja leikrit, held ég, að það sé ekki nokkur vissa fyrir því, að út úr því komi nokkuð, sem máli skiptir til þess að efla leikritagerð í landinu. Það kann að vera, að svo geti viljað til. Ég hygg, að það verði líka nokkur vandi að velja þennan mann, sem á að vera fastur starfsmaður til þessara verka. Nei, hvernig sem við veltum þessu fyrir okkur, er augljóst, að það eru aðrar leiðir mun líklegri til þess að þjóna þeim tilgangi að efla íslenzka leikritagerð. Það mætti t. d. hugsa sér, að það geti eflt íslenzka leikritagerð, ef þjóðleikhúsráð hefði heimild til þess að verðlauna bezta íslenzka leikritið á hverju ári. Það mætti líka hugsa sér, að það væri ein leið, að þjóðleikhúsráð hefði heimild til þess að efna til samkeppni um leikritagerð og veitti verðlaun. Þetta eru leiðir, sem við þekkjum vel í okkar þjóðfélagi, en ég er ekki að mæla með þessum leiðum. Ég held, að það geti verið enn betri leið, og í samræmi við það höfum við hv. 6. þm. Reykv. borið fram brtt. við þessa brtt. á þskj. 625, og hún er, með leyfi forseta, á þessa leið: „Við 12. gr. bætist ný málsgr. svo hljóðandi: Heimilt er þjóðleikhúsráði að greiða laun sem svarar hæsta launaflokki leikara til höfunda nýrra íslenzkra leikrita, meðan verið er að vinna að æfingum og uppfærslu leikrita þeirra. Skulu laun þessi greidd auk höfundalauna. Á vegum Þjóðleikhússins skulu flutt að minnsta kosti þrjú ný íslenzk leikrit á hverju leikári.“ Hér er farið inn á nýja braut. En það er ekki að ófyrirsynju. Öllum er ljóst, að það er annað að skrifa leikrit en að skrifa skáldsögur eða annað þess háttar ritverk. Það skiptir ákaflega miklu máli fyrir leikritahöfund að þekkja starfsemi leikhússins sjálfs, hafa aðstöðu til þess að vinna með leikurunum og skilja þannig og nema þau atriði, sem varða svo miklu í sambandi við leikritagerðina sjálfa. Ég hef ástæðu til þess að ætla, að það sé einmitt þetta, sem íslenzkir leikritahöfundar telji, að þá vanhagi mest um nú. Með till. okkar hv. 6. þm. Reykv. viljum við bæta úr þessu og teljum þetta heppilegustu leiðina til þess að efla íslenzka leikritagerð. Till. gerir ráð fyrir, að höfundar nýrra íslenzkra leikrita hafi álitleg laun meðan þeir eru að vinna að æfingum og uppfærslu á leikritum sínum. En auk þess skulu þeim greidd höfundalaun. En í till. er einnig gert ráð fyrir, að á vegum Þjóðleikhússins skuli flutt a. m. k. þrjú ný íslenzk leikrit á hverju leikári. Það kann kannske einhverjum að finnast, að hér sé of í lagt og það sé ekki rétt eða eðlilegt að binda þetta í löggjöf. En við teljum, að þessu sé ekki svo háttað. Þrátt fyrir allt er mikil gróska í íslenzkri leikritagerð. Það er af ýmsu að taka og verður væntanlega. En það er ekki þar með sagt, að það þurfi að sýna þessi leikrit öll á aðalsviði leikhússins, í Þjóðleikhúsinu sjálfu. Það segir í till. okkar, að á vegum Þjóðleikhússins skuli a. m. k. flutt þrjú ný íslenzk leikrit á hverju ári. Við höfum í huga, að á vegum Þjóðleikhússins er annað leiksvið, leiksviðið í Lindarbæ, nokkurs konar tilraunaleikhús, og það kemur náttúrlega ekki siður til greina, að á því sviði séu sýnd þessi leikrit, sem um er að ræða í till. okkar 6. þm. Reykv. Ég leyfi mér að vona, að brtt. þessi, brtt. okkar við brtt. í 6. tölulið á þskj. 604, verði samþ. Ég vil láta það verða mín síðustu orð að ítreka aðvaranir mínar um það, að ekki verði horfið frá þeirri skipan um æðstu stjórn Þjóðleikhússins, sem frv. sjálft gerir ráð fyrir. Ég óttast, að slíkt verði ekki til þess að efla starfsemi Þjóðleikhússins. Það yrði til þess að gera óvinafagnað og veikja starfsemi Þjóðleikhússins.

Frsm. (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Það er nú ekki ástæða til að orðlengja mjög um þetta mál, en ég vildi bæta hér fáeinum orðum við í tilefni af ræðu hv. 5. þm. Vestf., Þorv. Garðars Kristjánssonar. Það er laukrétt hjá þm., að í nefndinni, sem undirbjó þetta frv., var um það fullt samkomulag að haga skipan þjóðleikhúsráðs á þann veg, sem þar var lagt til, og að þjóðleikhúsráð yrði svo fjölmennt sem þar var reiknað með. En hitt er allt annað mál, að það voru ekki allir jafnánægðir með þessa skipan. Ég held, að það sé ekkert launungarmál, að leikarar voru almennt mjög óánægðir með þetta fyrirkomulag, mjög lítið hrifnir af þessu stóra og mikla ráði, og þó að þeir létu gott heita að hafa þessa skipan málanna eins og samkomulag náðist um, þá fóru þeir ekki dult með óánægju sína í einkasamtölum. Þetta kemur reyndar glöggt fram í umsögn frá öðru leikarafélaginu, sem gefur það fyllilega til kynna, að leikarar séu ekki mjög ánægðir með þessa skipan, þó að þeir hafi sem sagt látið kyrrt liggja. Ég er sannfærður um það, að listamennirnir sjálfir yrðu dauðfegnir, ef þessum furðulega pýramída, sem settur hefur verið eða fyrirhugað er að setja ofan á Þjóðleikhúsið, ef honum yrði velt um koll. En það er þó ekki fyrst og fremst vegna leikaranna og listamannanna, sem við flm. till. höfum haft frumkvæðið að því að breyta þessari skipan. Við gerum það fyrst og fremst til þess að varðveita virðingu Alþingis og stjórnmálaflokkanna á Alþingi. Þetta skipulag, að hafa 16 manna ráð yfir Þjóðleikhúsinu með einum fulltrúa fyrir hverja tíu þingmenn í hverjum þingflokki, skipulag, sem á sér bókstaflega talað ekkert fordæmi í íslenzkri löggjöf, það er svo fáránlegt, að ég er sannfærður um það, að Alþingi og stjórnmálaflokkarnir yrðu beinlínis að athlægi með þjóðinni, ef þessir aðilar samþykktu slíka skipan. Til viðbótar kemur svo hitt, að með þessu skipulagi, með þessu fjölmenni, neyðast aðstandendur þessa frv. til að útbúa nýtt og fámennara ráð, vegna þess að þeir gera sér grein fyrir því, að stóra ráðið er óstarfhæft. Þeir verða að búa til annað ráð og minna til þess að hafa eitthvert starfrækjanlegt ráð yfir stofnuninni. Það er einmitt það, sem okkar till. miðar að, hún miðar að því að fækka það mikið í þjóðleikhúsráði, að það verði raunverulega starfhæft, að það verði eitthvað meira en bara puntstofnun, sem eigi að koma saman tvisvar á ári, að það geti m. ö. o. raunverulega rækt sitt starf, og þá um leið verður þetta fimm manna framkvæmdaráð algjörlega óþarft. Framkvæmdaráðið verður óþarft, vegna þess að það er síður en svo hægt að segja það, að Þjóðleikhúsið sé stjórnlaust án þess, það hefur sinn framkvæmdastjóra, þjóðleikhússtjóra, það hefur fjármálafulltrúa, bókmenntafulltrúa og fjöldamarga aðra til að stjórna þessari stofnun. Ef litið er yfir frv. um Þjóðleikhúsið, kemur skýrt fram, að aðalverkefni þessa fimm manna framkvæmdaráðs átti að vera það að undirbúa fundi þjóðleikhúsráðsins, undirbúa till., sem væru lagðar fyrir þjóðleikhúsráðið, og ég held, að það mál sé leyst einfaldlega með því, að sú setning er sett inn í brtt. okkar, að þjóðleikhússtjóri undirbúi fundi þjóðleikhúsráðs í samráði við tvo aðila, fjármálafulltrúa leikhússins og formann ráðsins. Ég tók þannig til orða áðan, að það mætti kannske segja, að þarna væri um að ræða einhvers konar vísi að framkvæmdaráði, það hefur kannske verið nokkuð ónákvæmt til orða tekið, því að þarna er náttúrlega ekki um neitt framkvæmdaráð í þess orðs eiginlegri merkingu að ræða, auðvitað hlýtur framkvæmdahliðin að lenda á herðum þjóðleikhússtjóra fyrst og fremst og það hlýtur að nægja, en ég átti við það, að að svo miklu leyti sem þessu fyrra framkvæmdaráði var ætlað að undirbúa fundi þjóðleikhúsráðs, sem var aðalverkefni þess, þá hlýtur þetta að duga. Hvað hina till. snertir, - þá, að heimilt verði að ráða rithöfund til nokkurra mánaða í senn, eftir atvikum, til að semja leikverk fyrir leikhúsið, - kom það glöggt fram hjá seinasta ræðumanni, hv. 5. þm. Vestf., Þorv. Garðari Kristjánssyni, að það væri varhugavert að ráða einstaka menn á vegum ríkisins til þess að skapa listaverk, eins og hann sjálfur komst að orði, og það var nú einna helzt á honum að skilja, að slíkt skipulag væri eiginlega hálfgerður „bolsévismi“ af versta tagi eða a. m. k. vísir að „bolsévisma“, eins og hann komst að orði, er hann ræddi um þetta atriði, og ég verð nú að leyfa mér að benda hv. þm. á, að þarna er um varla mikinn misskilning að ræða. Ég veit ekki betur en að í vaxandi mæli hafi verið horfið að því ráði hvað snertir styrkveitingar til listamanna að veita þeim starfsstyrki, og mér hefur heyrzt, að starfsstyrkir yfirleitt ættu mjög vaxandi fylgi að fagna, bæði meðal alþm., meðal listamanna og annarra, sem láta sig varða þessi mál. Það má eiginlega segja, að þarna sé um nákvæmlega sams konar skipulag að ræða, nema bara að þetta er tengt því að skrifa leikverk fyrir Þjóðleikhúsið. Ég vil spyrja hv. þm. um það, ef um þetta er að ræða, hvort ekki megi þá kalla það fáránlegt, að ríkið skuli ráða leikara til starfa við Þjóðleikhúsið, hvort það sé þá ekki jafnfáránlegt skipulag og í ætt við „bolsévisma“ eins og hann var að gefa í skyn hér áðan um till. okkar. Ég er anzi hræddur um, að það hljóti að mega leiða nákvæmlega sams konar rök að því, að það sé eitthvað óeðlilegt við það, að ríkið hafi leikara í sinni þjónustu, eins og það að ríkið hafi í þjónustu sinni einn mann hverju sinni til þess að skrifa leikverk. Ég vil undirstrika það, að ég fæ ekki séð, að það verði á nokkurn hátt erfiðara að velja rithöfunda til þess að vinna nokkra mánuði í senn að slíku verkefni en yfirleitt að ráða leikara að leikhúsinu eða hverja aðra menn. Það er rétt, sem þm. sagði, að út af fyrir sig kæmi til greina að örva íslenzka leikritun með mörgum öðrum hætti, - hann nefndi samkeppni meðal rithöfunda og hann nefndi það fyrirkomulag að verðlauna bezta leikritið, þetta er alveg laukrétt. Þetta eru auðvitað leiðir, sem vissulega koma til greina. Vandamálið er hins vegar það, eins og við allir þekkjum, að til þess að menn geti setzt niður og unnið í marga mánuði að einu leikverki, verða menn helzt að hafa efni á því að vera kauplausir þann tíma, þeir verða sem sagt að geta fórnað tíma sínum til þess að vinna upp á von og óvon að slíku verkefni. Till. okkar stefnir einmitt í þá átt að gera mönnum þetta kleift. Ég er sannfærður um það, að hvað snertir íslenzka leikritun er auðvitað flöskuhálsinn hvað mest þarna, að menn raunverulega hafa sig ekki í það að setjast niður til að vinna að þessu mikla verkefni, vegna þess að þeir bókstaflega hafa ekki fjárráð til þess. Þess vegna dugar sjaldnast það, að menn hafi von um að vinna í samkeppni einhvern tímann síðar meir eða hljóta verðlaun fyrir það að hafa skrifað bezta leikritið. Þeir hafa bara aldrei gefið sér tíma til þess að setjast niður og vinna verkið. Hér liggur fyrir till. frá hv. þm. Þorv. Garðari Kristjánssyni og Auði Auðuns, þess efnis, að þessari till. verði breytt á þá leið, að um verði að ræða, að rithöfundi verði greidd laun meðan á því stendur, að verið er að æfa verk eftir hann og verið er að færa upp verk eftir hann. Ég vil taka það fram, að slíkt skipulag er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt og kæmi vel til greina, en það tekur ákaflega stuttan tíma að setja upp leikverk, það tekur venjulega ekki meiri tíma en 1½ til 2 mánuði í mesta lagi, og þar af leiðir, að þetta út af fyrir sig er kannske ekki nægileg örvun til þess, að menn setjist niður og skrifi leikverk. Þess vegna tel ég, að till. eins og hún er af okkar hendi gerð sé æskilegri og heppilegri. Hvað snertir þá hugmynd, sem hann nefndi hér áðan, að það væri gæfulegra að skylda Þjóðleikhúsið til þess að flytja a. m. k. þrjú íslenzk leikverk á hverju ári, - hann hefur reyndar komið þessari hugmynd á framfæri í tillöguformi, - vildi ég segja það, að ég tel slíka skipan mála afskaplega óeðlilega og óheppilega og ég get ekki stutt þá till. Ég álít, að þjóðleikhúsráð verði hverju sinni að hafa algjörlega óbundnar hendur um það, hversu mörg leikverk það flytur, af hverju tagi á hverju ári og það sé ekki nokkur leið fyrir Alþingi Íslendinga að fara að segja þjóðleikhúsráði fyrir um það, hvort það eigi að flytja eitt eða þrjú eða fimm íslenzk leikverk á hverju ári. Um það verður þjóðleikhúsráð að hafa algjörlega frjálsar hendur.



Herra forseti Ég á sæti í menntmn., en var fjarverandi, þegar þetta frv. var afgr. úr n., og stend því ekki að nál. á þskj. 603, en ég vil taka það fram, að ég styð frv., eins og það er fram lagt, og er samþykk þeim brtt., sem n. flytur. Ég skal líka taka það fram, að á fyrri fundum n. hafði ég lýst mig andvíga brtt. á þskj. 604. Ég vil taka það fram, eins og reyndar kom fram hjá hv. 5. þm. Vestf., að ég er þar alveg sérstaklega andvíg þeim breytingum, sem þar er lagt til, að gerðar verði á yfir stjórn Þjóðleikhússins. Hv. frsm. n. og frsm. fyrir brtt. færði eiginlega þau einn rök fyrir þessum brtt., að þetta væri of mikil yfirbygging á ekki stærri stofnun en Þjóðleikhúsið væri. Það er auðvitað ekki hægt að afgreiða þetta mál með slíkum röksemdum, því að ef vel er að gáð er þarna um að ræða verkaskiptingu milli annars vegar þjóðleikhúsráðs og hins vegar framkvæmdaráðs, sem er fyllilega eðlileg. Eins og áður kom fram hér við umr., er hinu fjölmenna þjóðleikhúsráði ætlað að taka ákvarðanir eða marka aðalstefnu í málefnum leikhússins, þar sem framkvæmdaráðið skal aftur hafa það, sem nálgast að vera frekar eftirlit og afskipti af daglegri stjórn leikhússins, daglegum rekstri leikhússins. Eins og frv. liggur fyrir, er gert ráð fyrir góðum tengslum milli framkvæmdaráðsins og þjóðleikhúsráðs, þar sem í framkvæmdaráði eiga sæti formaður þjóðleikhúsráðs og enn fremur tveir leikarar. Hv. 4. þm. Norðurl. v. talaði um, að Alþ. gerði sig hlægilegt, ef það samþykkti þá skipan þjóðleikhúsráðsins og hvernig til þess skuli vera valið, sem í frv. er lagt til. Ég veit ekki, hversu hlátursgjarnt þeim manni kann að vera, en ég sé satt að segja ekkert hlægilegt við það, og þess skal geta, að skapa þarf nokkurt jafnvægi annars vegar milli Alþingis eða þingflokkanna og þeirra, sem þeir velja, og svo aftur fulltrúa listamannanna. Og það er alveg ákveðið markmið, sem þar er haft í huga, að styrkja leikhúsið með slíkum tengslum við Alþ. og þá fyrst og fremst við fjárveitingavaldið á hverjum tíma, því að það er vitað mál, en ekki alltaf auðvelt kannske að gera mönnum það almennt skiljanlegt, hve dýrt það er að reka leikhús, svo að með nokkrum myndarbrag sé og kannske sitthvað vefengt eða tortryggt, þegar um fjárútlát sem einhverju nema er að ræða. Það er einnig gert ráð fyrir því, og einmitt í þessu sama skyni, að allir þingflokkarnir geti: átt fulltrúa í ráðinu. Í brtt., sem flutt hefur verið, er svo sem ekki verið að þurrka út áhrif Alþingis, en hins vegar er þar till. um að kosnir verði fimm, og þá með hlutfallskosningu, og auðvitað vitum við öll, að það koma ekki allir þingflokkar að fulltrúum í ráðið. Þegar talað er um hið fjölmenna þjóðleikhúsráð, eða 16 manns, finnst mér kannske ástæða til að leiða athygli að því, vegna þess að það er ekki óeðlilegt, að þm. hugsi um kostnað af þeim frv., sem þeir eru að samþykkja, að það er ekki gert ráð fyrir, að um mikla þóknun verði að ræða, heldur yrði þarna fundarþóknun greidd meðlimum þjóðleikhúsráðs, sem gert er ráð fyrir, að komi saman tvisvar á ári; oftar, ef þörf þykir. Það hefur verið rakið, að mikil vinna var lögð í þetta frv. og að nefndin, sem það samdi, lagði sig mjög fram um að ná samstöðu við listamannasamtökin um frv., sem þau teldu sig geta unað við. Þótt hv. 4. þm. Norðurl. v. hafi áðan sagt, að það mundi ríkja óánægja með frv. meðal listamanna eða leikara, ef ég tók rétt eftir, þá held ég, að óhætt sé að fullyrða, að að því séu lítil brögð. Nú kann ég ekki utanað umsagnir, sem nefndinni bárust, en ekki man ég betur en að umsögn, - þá vona ég, að ég muni það rétt, - frá Leikarafélagi Þjóðleikhússins, undirrituð af Guðbjörgu Þorbjarnardóttur leikkonu, formanni þess félags, hafi lýst yfir eindreginni ánægju með frv. Ég tel mikils virði, að það hefur náðst gott samkomulag við listamannasamtökin um gerð frv. Það má vera, að það séu til einstaka óánægjuraddir, en sáralítið held ég að kveði að því, satt að segja. Og þegar formaður nefndarinnar, sem frv. samdi, ráðuneytisstjórinn í menntmrn., mætti á okkar fundi, þá heyrði maður á hans afstöðu, að hann væri ragur við, að vikið yrði frá því, sem þeir, listamannasamtökin og listamennirnir, litu á, a. m. k. á því stigi, sem samkomulag. Svo vil ég koma að því, hve heppilegt það yrði fyrir Þjóðleikhúsið, þetta skipulag, sem hér er lagt til. Halda menn virkilega, að 11 manna þjóðleikhúsráð, sem á að taka við störfum framkvæmdaráðsins, sé heppilegt fyrir eina stofnun, og hvernig verður fyrir þann þjóðleikhússtjóra, sem starfar á hverjum tíma, að búa við slíkt skipulag? Ég efast um, að menn hafi athugað þetta. Ég vil taka það fram, að ég dreg ekki í efa góðan vilja allra í garð Þjóðleikhússins, enda vart annað sæmandi sem einnar okkar helztu menningarstofnunar. Og mér dettur ekki í hug að gera því skóna, að annað en góður hugur í garð leikhússins búi á bak við tillögugerðina, en hitt er annað mál, að mér sýnist hún vera ákaflega vanhugsuð. Svo vil ég minnast á eitt atriði í þessu sambandi. Ef ég tala um atvinnulýðræði, sem a. m. k. sumir flm. þessarar brtt. taka sér stundum í munn, hvað er nú orðið af blessuðu atvinnulýðræðinu, sem að er stefnt með þessu frv. og framkvæmdaráðinu? Ef samþykkja á brtt. þeirra fimmmenninganna, þá er leikhúsinu stjórnað af ráði, þar sem á sæti einn leikari úr Þjóðleikhúsinu. Framkvæmdaráðið er þannig skipað, að þar á starfslið leikhússins meiri ítök, og af því að ég er nú farin að tala um framkvæmdaráðið, hv. frsm. fyrir brtt. er ekki hér inni, en ég vil leiðrétta samt það, sem bann sagði, að framkvæmdaráðinu væri samkv. frv. eiginlega ekki ætlað annað en að undirbúa fundi og gera till. að fjárhagsáætlun fyrir þjóðleikhúsráð. - Ég vil leyfa mér að lesa hér seinasta málslið 1. mgr. 9. gr. frv., þar sem segir af verkefnum framkvæmdaráðsins: „Framkvæmdaráðið sér um, að staðfestri áætlun sé framfylgt, og fjallar auk þess um þau mál, er leikhúsið varða og upp eru borin á fundum þess.“ Og þar má hver maður vitaskuld sjá, að það verður aðalverkefni framkvæmdaráðsins. Þessu verkefni er svo 11 manna ráði ætlað að taka við og skipað á þann hátt, sem í brtt. segir. Ég á nú eftir að sjá það, að Bandalag ísl. listamanna sé ánægt með það, að það er fækkað um fulltrúa í hópi þeirra, sem þeir mega tilnefna, sem beinlínis er tekið fram í frv., frá hvaða listgreinum skuli vera, sem sé tónlistarmann, listdansara og rithöfund, en samkv. frv. verður bersýnilega einhver þeirra úti í kuldanum. Þá sagði frsm. fyrir brtt., að með því væri búið, eins og hann orðaði það, að koma þessu niður í starfrækjanlegt ráð 11 manna. Ég sé nú satt að segja ekki mikinn mun á því, ef þetta á að vera framkvæmdanefnd, sem má segja, að hafi undir smásjá daglegan rekstur leikhússins, hvort þar eru 11 eða 16 menn, því að alla vega er þetta orðið allt of stórt ráð og mun áreiðanlega torvelda störf leikhússins, að ég tali nú ekki um þjóðleikhússtjórans. Þá skal ég víkja örlítið að þeirri brtt., sem ekki snertir yfirstjórn Þjóðleikhússins. Það er sem sé brtt. í tölul. 6 á þskj. 604, sem við hv. 5. þm. Vestf. flytjum brtt. við. Þessi brtt. er gamall kunningi okkar, sem eldri erum í deildinni alla vega. Ég man nú ekki, hvað mörg ár eru síðan, að hér kom inn afkastamikill varaþm., og ég skal ekkert um það segja, hvort svo mikil afköst koma niður á gæðum afreka manns, en mér leizt nú aldrei á þá till. Hún fór til n., en afgreiðslu hlaut hún ekki hér og líklega hefur ekki verið gefið út um hana neitt nál. Þar var lagt til á sama hátt, að það væri heimilt að ráða rithöfund til þess að semja ritverk, í eitt ár í senn, ef ég man rétt. Alla vega var það takmarkað við eitt ár. Hér er lagt til, að hann verði ráðinn til að semja leikverk á þeim kjörum, sem þarna greinir, meðan hann vinnur að ritun þess. Frsm. fyrir brtt. sagði reyndar áðan: í nokkra mánuði, en hér stendur skýrum stöfum: „meðan hann vinnur að ritun þess“. Ja, það er nú það. Ég hef einhvern tíma heyrt, að Goethe hafi veríð í 16 ár að fullgera sinn Faust, en það er nú kannske engin hætta á, að þau ósköp dynji á Þjóðleikhúsinu, að það fái annan Goethe til að rita leikverk. Það ber að vísu að harma, en þá væri kröfum stefnt nokkuð hátt, ef ætlazt væri til þess. Þá sagði hv. frsm. brtt., að þetta væri gert með hliðsjón af því, að rithöfundar hefðu ekki ráð á að verja löngum tíma kauplaust til að semja leikrit. Ég vil taka undir það, sem hér vefur komið fram, að það er ótrúlega mikið, sem kemur fram af íslenzkum leikritum. Ég efast um, miðað við fámennið hér, að annars staðar sé betur gert í þeim efnum. En einmitt eins og hv. 5. þm. Vestf. sagði : Það, sem leikritahöfundar þurfa fyrst og fremst að fá tækifæri til, er að kynnast leikhúsinu innan frá, vegna þess hvílík sérgrein það er að skrifa fyrir leiksvið, og þetta, sem við leggjum til í okkar brtt., að menn séu við skulum segja verðlaunaðir með því að vera á launum þann tíma, sem verið er að setja upp eftir þá leikrit, tel ég, að ætti vissulega að örva menn til leikritagerðar, og það er líklegra til þess að gefa meiri breidd í viðleitni manna til að skrifa íslenzk leikrit. Þetta er atriði, sem mér hefur satt að segja oft komið til hugar, ekki beinlínis í þessu formi, en hve mikil brögð væru að því, að leikhúsin hleyptu rithöfundum inn fyrir sína veggi til að kynnast leikhúsinu innan frá. Ég held, að um það þurfi ekki út af fyrir sig lagafyrirmæli, því að segja má, að það sé frekar framkvæmdaatriði, en vissulega er æskilegt, eftir því sem unnt er, að gera slíkt. En mér er það ljóst, að það er vissulega ekki á allan hátt auðvelt. Ég þarf út af fyrir sig ekki að hafa fleiri arð um frv. eða brtt., vildi þó gera grein fyrir minni afstöðu, þar sem ég á sæti í menntmn. Ég endurtek það, að mér finnst þessar brtt. vera vanhugsaðar og ég óttast, hvaða afleiðingar þær geti haft fyrir Þjóðleikhúsið. Ég veit auðvitað ekki um afstöðu hv. þm. í d. til þessara till., utan þeirra, sem þær flytja, en ég mætti kannske ljúka þessum orðum mínum með því að segja, að mikil forvitni léki mér satt að segja á því að vita um hug menntmrh. til þeirra.



Herra forseti Hv. 4. þm. Norðurl. v. lýsti því hér yfir, að leikarar væru almennt óánægðir með þann hátt, sem gert er ráð fyrir um skipun æðstu stjórnar Þjóðleikhússins í frv. sjálfu. Þetta er ekki rétt. leikarar eru ekki óánægðir með þetta. Höfuðágreiningurinn var um annað. Höfuðágreiningurinn, sem um var að ræða, var um, að leikararnir og listamennirnir töldu ekki rétt, að það væru fulltrúar stjórnmálaflokkanna í þjóðleikhúsráði. Þeir vildu, að þjóðleikhúsráð væri skipað einvörðungu, eða svo til, fulltrúum samtaka listamanna. En árangurinn af öllum þeim viðræðum, sem fóru fram við þessa aðila, varð samkomulag. Þegar byrjað er að tala saman, þar sem skoðanir eru mjög skiptar, þá fer það auðvitað þannig, að það ná ekki allir sínu, og gildi samkomulags er einmitt fólgið í því, að það er leitazt við að samræma ólík sjónarmið, og þess vegna hefur samkomulag gildi, að þetta tekst. Það er algjörlega rangt af hv. 4. þm. Norðurl. v. að segja, að leikarar séu óánægðir með niðurstöður málsins eins og kemur fram í frv. Og hv. þm. sagði, að listamennirnir yrðu dauðfegnir, ef brtt. hans og hans félaga yrðu samþykktar. Þeir yrðu dauðfegnir. Ég undrast stórlega, að hv. þm. skuli bera þetta á borð, þegar það liggur fyrir, að einmitt með hans till. er verið að afnema framkvæmdaráðið, eins og gert er ráð fyrir því í frv., þar sem listamennirnir koma til með að hafa tökin og þar sem þýðingarmest er að hafa tökin. Það var svo að skilja á honum, að þetta væru upplýsingar. sem menntmn. hefði fengið í málinu. Það er ekki rétt. Ég sé ástæðu til þess að upplýsa hv. d. um það, sem n. hefur verið upplýst um um afstöðu listamannanna. Þá vil ég, með leyfi hæstv. forseta, fyrst víkja að umsögn Leikarafélags Þjóðleikhússins. Það er stutt bréf og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Við þökkum hv. Alþingi fyrir tilsent frv. til l. um Þjóðleikhús til umsagnar. Frv. þetta virðist mjög vandlega unnið og undirbúið, og þar sem leikarar úr Leikarafélagi Þjóðleikhússins sátu í þeirri sérstöku nefnd á vegum Félags ísl. leikara, sem skýrði sjónarmið leikaranna, sjáum við ekki ástæðu til annars en að óska frv. góðs gengis.“ Ég vík að umsögn Bandalags ísl. listamanna. Þar segir m. a. í bréfinu: „Stjórnin vill taka fram, að hún fagnar frv. og mælir með samþykkt þess. Tekið skal fram, að við óskum þeirra breytinga við 14. gr., 1. mgr., að þar sé fram tekið, að þjóðleikhússtjóri semji starfs- og fjárhagsáætlun leikhússins með aðstoð fjármálafulltrúa og allra þeirra ráðunauta, sem tilgreindir eru í 13. gr. Þannig breytt væri 1. mgr. svo hljóðandi: Þjóðleikhússtjóri er stjórnandi Þjóðleikhússins og hefur forustu um að móta listmæna stefnu þess. Þjóðleikhússtjóri semur starfs- og fjárhagsáætlun leikhússins með aðstoð fulltrúa, bókmennta- og leiklistarráðunautar, tónlistarráðunautar og listdansstjóra (ballettmeistara) og leggur hana fyrir framkvæmdaráð. Um rökstuðning fyrir þessari breytingu vísast til aths. við 14. gr. í grg. frv. Að endingu viljum vér beina þeirri áskorun til hv. Alþingis, að það samþykki frv. þannig breytt.“ Þetta er eina breytingin og það varðar ekki það mál, sem við erum að ræða um. Þá er það umsögn Félags ísl. leikara. Hvað skyldu þeir nú segja um óánægju sína?  „Stjórn Félags ísl. leikara þakkar heiðrað bréf yðar, dags. 2. febrúar s. l. Enn fremur þakkar Félag ísl. leikara menntmn. Ed. þá vinsemd að fá tækifæri til þess að fylgjast með þessu máli, sem fullyrða má, að hefur verið eitt af aðalbaráttumálum félagsins um margra ára skeið. Seint á árinu 1969 var kjörin sex manna nefnd á félagsfundi FÍL til þess að vinna að endurskoðun og gera tillögur um breytingar á lögum um Þjóðleikhús. Einnig var nefndinni falið að ræða við menntmrh. og eindregið mælzt til þess, að nýtt frv. til l. um Þjóðleikhús yrði samið og lagt fyrir hæstv: Alþingi. Nefnd FÍL lagði mikla vinnu í undirbúning þessa máls og hélt samtals 24 fundi, þar sem málin voru rædd og gerðar voru margar tillögur um breytingar á gömlu lögunum. Enn fremur var margoft rætt við menntmrh. um málið. Á árinu 1970 skipaði þáverandi menntmrh. þriggja manna nefnd til að semja nýtt frv. til l. um Þjóðleikhús. Stjórn FÍL telur, að nefnd þessi hafi unnið starf sitt af mikilli nákvæmni og lagt mikla vinnu í að safna heimildum og öðrum gögnum, til þess að þjóðleikhúsfrv. yrði í heild sem bezt úr garði gert. Þriggja manna nefndin hafði marga fundi með fulltrúum leikara, og margar af tillögum leikara eru felldar inn í frv., t. d. 10. gr., um ráðningu þjóðleikhússtjóra, en hún er í fullu samræmi við það, sem nú tíðkast hjá leikhúsum í nærliggjandi löndum. Það skal að vísu játað, að leikarar voru ekki samþykkir öllum greinum frv., t. d. 5. gr., um skipan þjóðleikhúsráðs. Stjórn FÍL telur, að í öllum aðalatriðum sé frv. þetta mjög vel unnið og flestar breytingar frá gömlu lögunum séu til mikilla bóta. Það eru því eindregin tilmæli Félags ísl. leikara, að frv. þetta verði á þessu þingi samþykkt sem lög frá Alþingi. Rétt er að benda á það, að í byrjun næsta árs mun núverandi þjóðleikhússtjóri láta af embætti fyrir aldurs sakir. Mikil nauðsyn er á því, að nýr maður í hið virðulega embætti verði ráðinn í samræmi við ný og endurbætt lög um Þjóðleikhús.“ Ég hef lokið upplestri þessa bréfs. Það er ein setning, sem ég vil koma að. Í bréfinu stendur: „Það skal að vísu játað, að leikarar voru ekki samþykkir öllum greinum frv., t. d. 5. gr., um skipan þjóðleikhúsráðs.“ Það, sem hér er um að ræða, er það, eins og ég gat um áðan, að leikararnir töldu ekki rétt, að þingflokkarnir tilhefndu menn í þjóðleikhúsráðið. Um það var ágreiningurinn. Samkv. frv. á þessi aðili, sem gefur þessa umsögn, að fá þrjá menn í þjóðleikhúsráðið, en samkv. brtt., sem er hér til umr., þá á þessi aðili að fá tvo og geta menn þá dæmt um,. hvort í þessu felast meðmæli með brtt. Ég verð að lýsa undrun minni og ég átel það, að hv. frsm. þessarar n. skuli hafa gefið hv. d. villandi upplýsingar um svo þýðingarmikið mál. Mér kemur ekki til hugar að ætla, að hann hafi gert þetta vísvitandi. En mér þykir þetta benda til þess, sem ég hafði nokkurn grun um áður, að hann hafi ekki kynnt sér þessi mál nægilega mikið og þess vegna séu líka till. þær, sem hann ber hér fram og mælir fyrir, svo vanhugsaðar sem raun ber vitni um. Það voru nokkur fleiri atriði, sem ég skal víkja að, í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. v. Hann hélt, að ef frv. væri samþ., þá mundi það vera stórkostlegur hnekkir fyrir virðingu þingflokkanna og Alþ., að þingflokkarnir ættu að tilnefna menn í þjóðleikhúsráð. Það var lítið um rök fyrir þessari fullyrðingu. En það mætti kannske minna á það, að frá því að Þjóðleikhúsið var stofnað hafa gilt þau lög og gilda enn í dag, að þingflokkarnir tilnefna mann í þjóðleikhúsráð, fjóra af fimm. Og er það þá að skerða virðingu þingflokkanna, ef sú eina breyting, sem felst í þessu frv., að þessu leyti, er fólgin í því, að það er komið við meira lýðræði í þessu efni en áður var? Samkv. núgildandi lögum tilnefna flokkarnir einn fulltrúa hver flokkur, hvort sem hann er stór eða lítill. Nei, ég held, að það sé litíð mark takandi á fullyrðingum sem þessum. Hv. 6. þm. Reykv. hefur tekið af mér ómakið að svara ýmsum öðrum atriðum varðandi þetta mál, og ég skal ekki lengja umr. með því að fara að endurtaka það, sem þessi ágæti þm. sagði varðandi æðstu stjórn Þjóðleikhússins. Ég vík þá aftur að brtt. minni og hv. 6. þm. Reykv. varðandi aðstoð til að efla leikritagerð í landinu: Hv. 4. þm. Norðurl. v. sagði, að ég sæi ekkert nema „bolsévisma“ í þessu. Ég tók nú einmitt fram, að ég teldi það ekkert aðalatriði í þessu efni. Tók ég það beint fram, þótt það mætti kannske finna einhvern vísi þess með sömu fundvísi eins og hann hafði viðhaft um annað atriði í ræðu sinni hér áðan. Það fór enginn hrollur um mig út af þessu máli í sambandi við þetta, og ef út í það er farið, þá er maður ýmsu vanur í þessu efni. Og ég vil alls ekki gera mikið úr þessu atriði. Það sem er aðalatriðið, eins og ég raunar sagði áður, er að finna þá leið, sem er raunhæfust til þess að efla leikritagerð í landinu. Ég hef fært rök að því, hvers vegna við hv. 6. þm. Reykv. berum fram okkar till. En hv. 4. þm. Norðurl. v. sagði, að það væri ákaflega eðlilegt að ráða rithöfund til þess að skrifa leikrit með þeim hætti, sem brtt. hans gerir ráð fyrir, vegna þess að það sé oft svo, að listamenn séu fengnir til þess að vinna ákveðin verk, og það séu starfsstyrkir og hvað eina. Hér er hv. þm. að rugla saman tvennu ólíku, þó að segja megi, að það sé skylt. Það er allt annað að ráða þekktan, viðurkenndan höfund, einhvern af fremstu leikritahöfundum þjóðarinnar, til þess að semja leikrit eða ráða tiltölulega óþekkta menn. En það þarf ekki aðstoð við þá, sem fremst standa í leikritagerð. Það þarf einmitt aðstoð við hina, sem eru að ryðja sér braut. Í þessu liggur munurinn, Þá sagði hv. þm., að það væri ákaflega óeðlilegt og óhæfa að taka það fram í löggjöfinni, að á vegum Þjóðleikhússins skuli flutt a. m. k. þrjú ný íslenzk leikrit á hverju ári. Nei, því gat hann ekki verið með. En hann getur verið með því og hann getur mælt með því, að það sé ákveðið í löggjöfinni, að flutt skuli í Þjóðleikhúsinu ópera, barnaleikrit o. s. frv., eins og tekið er fram í 3. gr. Hér er enn ósamræmi í málflutningi hv. þm. Og mig furðar ekki á því, því að ég held, að það hafi komið fram í þessum umr., að því miður hefur hv. 4. þm. Norðurl. v. ekki kynnt sér þessi mál sem skyldi, og till. hans um breytingar bera þess líka augljós merki.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð, sem ég ætla að leggja hér inn í þessar umr. Ég ætla nú ekki að hætta mér mikið út í það að deila um það, sem hér hefur mest verið til umr., þ. e. um þjóðleikhúsráðið sjálft, þó að ég verði að játa það, að í upphafi, þegar ég sá þetta frv., sá þetta fjölmenna þjóðleikhúsráð, þá datt mér það nú þegar í hug, að þetta væri frekar til skrauts heldur en að það ætti raunverulega að starfa mikið. Og það má vel vera, að meira að segja það þjóðleikhúsráð, sem meiningin er, að starfi samkv. brtt. meiri hl. menntmn., sé einnig of fjölmennt til þess, að það verði reglulega virkt, eins og það þyrfti að vera. Ég sem sagt get fyllilega tekið undir þær brtt., sem hafa komið fram hjá meiri hl. n. um þetta atriði. Ég vildi aðeins vekja athygli hér á tvennu, sem ég hafði þegar gert við 1. umr. málsins, og ég vildi reyndar þakka n. fyrir það að hafa tekið inn í sínar brtt., sem öll n. stendur að, þá breytingu, sem lýtur að 18. gr., þar sem öll ákvæði um leikmunasafnið eru gerð ákveðnari og Þjóðleikhúsinu er gert það að skyldu að koma þessu leikmunasafni á, en síðan er öðrum aðilum gefinn kostur á því að eignast aðild að safninu. Þá er annað atriði, sem ég minntist á hér við 1. umr., sem er vafalaust ekki von, að hafi verið hægt fyllilega að taka til athugunar, enda benti ég þá þegar á það, að um það væru allskýr ákvæði. Það er í sambandi við það, hvað Þjóðleikhúsið getur gert fyrir hina almennu leikstarfsemi í landinu, hvað Þjóðleikhúsið getur gert til þess að efla hana og glæða, hvað það getur gert til þess að gefa mönnum kost á að kynnast sinni starfsemi og læra af henni. Hér er að vísu í 19. gr. afskaplega fallegt mál um það. Það, sem ég dreg aðeins í efa er það, að þetta fallega mál, sem þar stendur, komist nokkurn tíma til framkvæmda. Við skulum vona, að svo verði. Hins vegar hefði ég talið, að sú ábending, sem var vísað til menntmn. og ég vissi, að var vísað til hennar frá Bandalagi ísl. leikfélaga, um einhvers konar samstarfsnefnd á vegum hinna ýmsu aðila, sem við leikhúsmál eða leiklistar mál fást, yrði til þess, að slík samstarfsnefnd yrði sett á laggirnar. Það hefur n. ekki séð sér fært að taka upp, og skal ég út af fyrir sig ekki sakast við hana varðandi það. En rétt er að benda á, að slíkar samstarfsnefndir munu vera til á Norðurlöndum og hafa gefið þar mjög góða raun, t. d. í Svíþjóð, og alveg sér staklega hefur það gefið góða raun, veit ég fyrir starfsemi áhugaleikfélaganna þar í landi, sem er mjög öflug og til fyrirmyndar. Þetta var nú á þá leið, að það var óskað eftir því, ég átti þar lítillega hlut að, - að Þjóðleikhúsið tæki á einhvern hátt þátt í samstarfsnefndum um leikhúsmálefni, þar sem Þjóðleikhúsið. tilnefndi einn fulltrúa, Leikfélag Reykjavíkur tilnefndi annan og Bandalag ísl. leikfélaga einn, Félag ísl. leikara einn og svo aftur tilnefndi menntmrn. einn fulltrúa. Ég hygg, að það hefði vel g'tað verið, - þó að ég ætli ekki að fara að flytja um það neina sérstaka brtt., þá vildi ég aðeins vekja athygli á því, - að slík samstarfsnefnd hefði getað komið 19. gr. á einhvern hátt betur í framkvæmd en ég óttast, að hún verði. Ég skal ekki vera með neinar getsakir í garð þess, þjóðleikhúsráðsins, hvernig skipað verður eftir hinum nýju lögum, en hitt veit ég, að ef þessi grein um það að hafa samstarf við leikfélög áhugamanna, láta þeim í té leikstjóra til leiðbeiningar, gera leikfélögum áhugamanna kleift að fylgjast með starfi Þjóðleikhússins og annað eftir því, ef hún á að verða meira heldur en bara bókstafur í lögum, þá þarf þjóðleikhúsráðið og þjóðleikhússtjóri að vinna að þessu, og ég vil leggja alveg sérstaka áherzlu á það, að ég mun áreiðanlega gera mitt til' þess að fylgjast með því, að þessi grein verði dálítið virt.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. hefur í þessum umr. lýst eftir afstöðu minni til þess máls, sem hér liggur fyrir, og þá fyrst og fremst aðaldeiluatriðisins við þessa 2. umr. í hv. deild, sem sé um stjórnun Þjóðleikhússins. Ég vil þá fyrst taka það fram, að í mínum augum, og ég held einnig listamannanna, sem svo mjög hefur verið tíðrætt um hér, er ekki aðalatriðið í þeim breytingum á stjórn Þjóðleikhússins, sem ráðgerðar eru í frv., hvort þar skal starfa 16 manna þjóðleikhúsráð og fimm manna framkvæmdaráð með mismunandi fundartíðni eða 11 manna þjóðleikhúsráð, eins og gert er ráð fyrir í brtt. á þskj. 604. Aðalatriðið er að breyta því fyrirkomulagi, sem ríkt hefur frá upphafi Þjóðleikhússins, að þjóðleikhúsráð sé skipað til ótakmarkaðs tíma og þjóðleikhússtjóri sé ráðinn ævilangt. Það eru þessi fyrir komulagsatriði, sem listamennirnir og margir aðrir telja, að ekki eigi að halda lengur, að við slíka stofnun sé óeðlilegt, að stjórnarnefndin sé skipuð til ótakmarkaðs tíma, svo að svo geti farið, að þeir, sem þar eru einu sinni komnir inn, sitji lon og don meðan starfsgeta endist. Og einnig þyki varhugavert, að yfirmaður slíkrar listastofnunar sé ráðinn, máske á ungum aldri, til þess að veita henni forstöðu starfsævina út, ef svo vill verkast. Og það vekur reyndar furðu mína, að þetta skuli nokkurn tíma hafa verið gert, því að slíkt er þvert á móti öllum starfsreglum, sem ég þekki um slíkar stofnanir í öðrum löndum. En hins vegar höfðum við auðvitað ekki mikla reynslu af þjóðleikhúsrekstri, áður en okkar Þjóðleikhús kom til starfa. Þá tókst svo óheppilega til, að upp var tekið fyrirkomulag, sem er mjög varhugavert við slíka listastofnun. Það, sem er meginatriði og meginnýmæli þessa máls frá mínu sjónarmiði, er, að hér er ákveðið að brjóta í blað, að stjórnarnefnd stofnunarinnar og forstöðumaður skuli ráðnir til takmarkaðs tíma, en ekki ótakmarkaðs. Hvað varðar stjórnunartillögurnar tvær, sem fyrir liggja, annars vegar í frv. um 16 manna þjóðleikhúsráð og fimm manna framkvæmdaráð, hins vegar í brtt. um 11 manna þjóðleikhúsráð með meiri fundatíðni en gert er ráð fyrir í frv., þá hefur frá mínu sjónarmiði hvort tveggja fyrir komulagið sína agnúa. 16 manna þjóðleikhúsráð og fimm manna framkvæmdaráð er að mínu áliti of margbrotið fyrirkomulag. En hins vegar 11 manna þjóðleikhúsráð, það fer eftir mannavali í þetta ráð, hversu virkt og starfhæft það reynist. Hvort tveggja getur haft ókosti að mínu áliti, en af þessu tvennu mun ég þó heldur kjósa það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir í brtt. á þskj. 604, m. a. vegna þess að meginatriðið frá mínu sjónarmiði er ekki fjöldinn í stjórnunar stofnuninni, heldur það, að stjórnunarstofnunin sé endurnýjanleg með eðlilegum hætti, hún geti ekki setið óbreytt von úr viti, eftir að hún er einu sinni komin á. En úr því að ég kom í ræðustól, langar mig aðeins að víkja einnig að því, sem sagt hefur verið um aðrar brtt., annars vegar brtt. í tölul. 6 á þskj. 604, hins vegar brtt. á þskj. 625. Markmiðið með þessum brtt. báðum er lofsvert og æskilegt að ýta undir leikritun íslenzkra leikritahöfunda, en ég tel, að það væri mjög varhugavert að lögfesta, eins og gert væri með samþykkt brtt. á þskj. 625, að hvað sem tautar og raular skuli a. m. k. þrjú ný íslenzk leikrit frumflutt á leikári. Það gætum við ekki séð fyrir, þó að margir skrifi hér leikrit, að á hverju ári, sem líður, berist fortakslaust a. m. k. þrjú ný, íslenzk, sýningarhæf leikrit.



Herra forseti. Ég þarf ekki að gera nema örstutta aths., og það voru aðeins síðustu orð hæstv. menntmrh., sem gáfu mér tilefni til þess að gera aths. Hann segir, að það sé ofrausn að tiltaka í lögum, að sýna skuli þrjú íslenzk leikrit árlega, því að það -  Ég vil aðeins segja nokkur orð út af því, sem hæstv. ráðh. sagði, að það hefði verið aðalatriði hjá leikurum, að stjórn Þjóðleikhússins sé ekki skipuð ótakmarkaðan tíma og þjóðleikhússtjóri verði ekki ráðinn alla starfsævina út. Þetta eru stór atriði. En eftir því sem ég veit, þá held ég, að það hafi ekki verið neinn ágreiningur um þessi atriði við endurskoðun laganna, það hafi öllum þótt þetta sjálfsagt mál. Ágreiningurinn var um önnur atriði og fyrst og fremst um yfirstjórnina.