Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta mál hefur verið í n. hér í hv. deild nær allan þingtímann. Eins og allir sjá, er hér um mikinn lagabálk að ræða. Nd. hefur þó afgr. hann á hálfri dagstund. Samt hefur d. gert eitt skemmdarverk á frv. Það er varðandi 8. gr. frv. Þar hefur verið sett inn, að skipaskoðunarstjóri mætti vera siglingafræðingur. Ég vil leyfa mér að vísa til minna fyrri orða um þetta mál við síðustu umr. Skal ég því ekki deila um málið nú. Það hefur verið rætt hér, að þegar maður er settur í þetta embætti með lakari þekkingu, er öryggið skert. Ég vil leyfa mér að bera fram skriflega brtt. við 8. gr., um, að orðin „eða siglingafræðingur“ falli niður. Ég skal svo ekki þreyta hæstv. forseta með því að halda uppi málþófi um þetta.

Forseti (ÞÞ) : Mér hefur borizt skrifleg brtt. við 8. gr. frá hv. þm. Barð. Hún er þannig: Orðin „eða siglingafræðingur“ falli niður. - Hér þarf afbrigða við, og mun ég nú leita þeirra.

Frsm. (Kristinn Guðmundsson) : Herra forseti. Menntmn. hefur haft frv. þetta til athugunar á mörgum fundum. og hefur verið nokkuð erfitt að fá samkomulag um frv., og hefur einn nm. samþ. það með fyrirvara, eins og það er með brtt. þeim, sem gerðar hafa verið. Eftir að þjóðleikhúsið er upp komið, þá er það skiljanlegt, að gera verði einhverja áætlun um rekstur þess. Um leiðir þær, á hvern hátt það skuli rekið, eru skiptar skoðanir. Tvær hinar helztu eru: Í fyrsta lagi, að þjóðleikhúsið skuli vera einkafyrirtæki, styrkt af ríkinu, og í öðru lagi, að ríkið reki það á eigin ábyrgð. Í frv. um skemmtanaskatt, sem nýlega var samþ. hér, hefur þjóðleikhúsinu verið séð fyrir tekjum á þann hátt, að 40% af skemmtanaskattinum skuli renna til þess, og nemur það um það bil 700 þús. kr. yfir árið. Menntmn. hefur gert nokkrar breyt. við frv., og miða þær aðallega að því, að menn þeir, sem sjá um rekstur leikhússins, hafi nokkurt aðhald um rekstur þess, leggi ekki í þær framkvæmdir né annað slíkt, sem hefur kostnað í för með sér. Ég vil nú leyfa mér að fara nokkrum orðum um þessar brtt. 1. gr. frv. var orðuð þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Þjóðleikhúsið skal vera ríkisstofnun og lúta yfirstjórn menntmrh.“ Þessari gr. höfum við breytt á þessa leið: „Þjóðleikhúsið skal rekið í samræmi við ákvæði laga þessara.“ Í 1. málsgr. 3. gr. stóð í frv.: „Menntmrh. skipar þjóðleikhússtjóra og skrifstofustjóra.“ Þar höfum við aðeins breytt einu orði, og komi þá „ræður“ í stað „skipar“. Aftur á móti er ekki tekið fram, til hve langs tíma þeir skuli ráðnir. Breyt. sú, sem við viljum gera láta við 7. gr., er einnig aðeins það. að þar verði orðinu „skipun“ breytt í „ráðning“. Aðalbreyt. er við 12. gr. frv. Í frv. endar hún svo: „Verði rekstrarhalli, skal hann greiddur úr rekstrarsjóði þjóðleikhússins.“ Það, sem við viljum, að bætist hér við, er á þessa leið: „Með rekstrarkostnaði leikhússins telst allur kostnaður við þjóðleikhúsbygginguna, eftir að hún er fullgerð. Ríkissjóður ber ekki ábyrgð á skuldbindingum þjóðleikhússins, og þjóðleikhúsbyggingin stendur ekki til tryggingar skuldbindingum þess.“ Það er að skilja, að viðhald og minni endurbætur skuli kostaðar af rekstrarfé hússins. - Hvað viðvíkur síðara ákvæðinu í breytingu þessari: „Ríkissjóður ber ekki ábyrgð“ o. s. frv., þá er það varnagli fyrir því að mjög ógætilega verði farið með fjármál stofnunarinnar. Ef húsið ber sig ekki, skapast nýtt vandamál, sem leysa verður á annan hátt. Ég vil svo ekki fjölyrða þetta frekar, en vænti þess, að hv. þd. fallist á þær brtt., sem n. hefur gert við frv. þetta.



Herra forseti. Ég vildi aðeins gera stuttlega grein fyrir því, hvers vegna ég skrifaði með fyrirvara undir nál. og þær breyt., sem hv. frsm. hefur nú gert grein fyrir. Um 1. brtt. er það að segja, að ég álít að hún í sjálfu sér hafi ekki mikið að segja. Ég hygg, að eðlilegast sé, að þjóðleikhúsið sé ríkisstofnun og eigi að vera það. Þess vegna hefði ekki þurft að taka það fram. 2. brtt., við 3. gr., um það, að menntmrh. skuli ráða þjóðleikhússtjóra og skrifstofustjóra, get ég fallizt á og sömuleiðis 3. brtt., við 7. gr. frv. En ég er andvígur 4. brtt., við 12. gr. frv., þar sem bæta á ákvæðum aftan við greinina. Það eru skiptar skoðanir um. hvort ekki muni um of lagt á þann tekjustofn, sem þjóðleikhúsið hefur, með því að láta það greiða þann rekstrarhalla, sem á því kann að verða. Það mun vera almenn skoðun, að viðhald á byggingunni verði allmikið. og verður með því höggvið æði mikið skarð í tekjur þess. Þá finnst mér einnig. að ríkissjóður eigi að bera nokkra ábyrgð á rekstrinum. þar sem ætlazt er til, að það sé ríkisstofnun. og virðist mér því, að ákvæði þau. sem n. vill láta bæta aftan við 12. gr., eigi ekki heima í frumvarpinu.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hv. menntmn. fyrir skjóta afgreiðslu og ég get að flestu leyti fallizt á brtt. þær, sem hún hefur gert við frv. Ég sé að einn nm. hefur fyrirvara um brtt., en hygg, að ekki sé mikill ágreiningur um þær innan n. Ég hygg að ekki komi til mála annað en þjóðleikhúsið verði ríkisstofnun, og hafi ríkið hönd í bagga með rekstri þess. Annars er eins og sakir standa, fullerfitt að sjá, hvernig fer um rekstur þess, en ég hygg þó, að sómasamlega sé frá tekjum þess gengið, a. m. k. að einu leyti, þar sem því eru tryggð 40%, af skemmtanaskattinum. Ég sé þá ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, en vona, að hv. þd. sjái sér fært að samþykkja frv., eins og frá því er gengið af n.

Forseti (ÞÞ) : Nál. liggur hér prentað fyrir, en það er ekki undirskrifað af nm., því að nöfnin hafa fallið burt í prentuninni.



Ég veit ekki betur en að þjóðleikhúsið sé eign ríkisins og segi því nei við þessum lið. 2. gr. samþ. með 13 shlj. atkv. Brtt. 962,2 samþ. með 13 shlj. atkv. 3. gr., svo breytt. og 4.–6. gr. samþ. með 13 shlj. atkv. Brtt. 962,3 samþ. með 12 shlj. atkv. 7. gr., svo breytt, og 8.–11. gr. samþ. með 13 shlj. atkv. Brtt. 962,4 samþ. með 11:3 atkv. 12. gr., svo breytt, og 13.–14. gr. samþ. með 13 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 13 shlj. atkv.

Frsm. (Lárus Jóhannesson) : Eins og kunnugt er, hefur Ísland ekki séð sér fært hingað til að gerast þátttakandi í Bernarsambandinu, en það er samband milli þjóða um gagnkvæma vernd á rétti yfir bókmennta- og listaverkum. Ástæðan til þess, að þetta hefur ekki verið gert, var náttúrlega áður fyrr aðallega sú, að landið taldi sér það ekki fært vegna fátæktar. Það kaus þess vegna að standa fyrir utan þetta og taka nokkurs konar traustataki erlendar bókmenntir til þýðingar, því að aðallega skiptir þetta máli um þær. En aftur á móti kemur svo það, að af þessu leiðir, að bókmenntir íslenzkra rithöfunda eru réttlausar gagnvart þeim erlendu útgefendum, sem gefa vildu þær út. Vernd á eignarrétti eða réttindum yfir andlegum verðmætum, eins og rithöfundaritum og þess háttar, kemur miklu seinna til í löggjöfinni en vernd yfir áþreifanlegum hlutum. Og það eru aðeins síðustu tímar, sem veita nokkra víðtæka vernd á nokkru sviði fyrir þeim verðmætum, sem erfitt er eða ómögulegt að meta til fjár. Þessi afstaða Íslendinga til erlendra mennta hefur sætt nokkuð mikilli gagnrýni, sérstaklega á Norðurlöndum, og einkum eftir að farið var að fréttast, að útgáfa bóka væri hér gróðafyrirtæki. Hefur þetta orðið til þess, að erlendis hefur verið skrifað um, að það væri ekki sæmandi menningarþjóð að veita ekki erlendum höfundum vernd fyrir þeirra andlegu verðmæti. Og það munu hafa borizt ýmsar kvartanir út af þessu. Ég er þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt sé að veita þessa vernd, en ekki að nauðsynlegt sé að ganga í Bernarsambandið. Það er vitað, að stórar þjóðir, eins og Rússland og Ameríka, hafa haldið sér þarna fyrir utan. Þau hafa tekið upp það fyrirkomulag að semja um gagnkvæma vernd andlegra verðmæta við hvert land. Ég hefði helzt kosið, að þessi leið hefði verið farin. En það mun vera þingmeirihl. tryggður fyrir því, að þetta frv. nái fram að ganga, og það er náttúrlega ekki hægt að halda fram því ástandi, sem nú ríkir og er engum til góðs, hvorki útgefendum né rithöfundum. Það hefur því orðið að samkomulagi, að n. stendur óskipt með frv. Í sambandi við þetta kemur millibilsástand. sem verður eftir getu að reyna að koma lögum yfir. Ástand þetta er, þegar menn hafa án leyfis látið þýða bækur eftir erlenda höfunda og lagt í það starf, en síðan ganga Íslendingar í Bernarsambandið og hafa þar með engan rétt til að gefa út þessar bækur. Þess vegna hefur n. orðið sammála um, að eftir 2. gr. frv. komi ný gr., að þeir útgefendur, sem hafa látið þýða erlend verk, hafi forgangsrétt til útgáfu þeirra gegn sanngjarnri þóknun. Ég geri ráð fyrir, að mönnum þyki þetta sanngjörn aðferð. Orsök til þess, að leyfi erlendra höfunda hefur ekki fengizt, er í flestum tilfellum sú, að ekki hefur náðst til þeirra. Prentsmiðja, sem ég er við riðinn, hefur fengið svör við færri fyrirspurnum til erlendra rithöfunda um útgáfuleyfi en þær eru, sem ósvarað var. En allir hafa verið spurðir eða til þeirra leitað. Það mætti mikið segja um þetta mál, ef tími væri til. En ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, enda forlög frv. ákveðin. Legg ég til. að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem felast í brtt. í nái. á þskj. 954.

Frsm. (Lárus Jóhannesson) : Herra forseti. Frv. það, sem liggur fyrir til umr. nú, er þannig til komið, að í l. um almannatryggingar er gert ráð fyrir því, að þessi l. um framfærslu og fleiri l. yrðu samræmd tryggingal. Út af þessu skipaði þáv. félmrh. n. til þess að endurskoða l. og þau l. önnur, sem þyrftu samræmingar við. Lauk sú n. störfum þannig, að hún samdi þetta frv. og frv. til l. um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna. Málið hefur verið mjög vel undirbúið, og ekki hafa verið gerðar aðrar breyt. en þær, sem leiddi beint af setningu l. um almannatryggingar. Málið fór breytingalítið gegnum hv. Nd. Hér hefur málið verið hjá heilbr.- og félmn. og verið rætt á nokkrum fundum. Sumir nm. munu vilja gera nokkuð viðtækar breyt. á því. En þar sem kapp var lagt á, að málið kæmist í gegn á þessu þingi, en það hefði ekki tekizt, ef málið hefði farið aftur til hv. Nd., þá var n. sammála um að leggja til, að frv. yrði samþ. óbreytt, eins og það kom frá Nd. Ég vildi fyrir hönd n. óska þess, að málið yrði afgr. eins og heilbr.- og félmn. leggur til í nál.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir nál. með fyrirvara. Eins og hv. frsm. tók fram, hefði ég kosið að gera mjög víðtækar breyt. á frv., sérstaklega við 62. gr., þar sem rætt er um viðurlög, ef sveitarstjórn er uppvís að því að flytja mann milli sveitarfélaga og halda honum þar uppi á sinn kostnað, til þess að hann geti orðið þar sveitlægur. Ég tel þessi ákvæði óþörf, síðan almannatryggingalögin voru sett. Sama gildir um 7. gr., um jöfnun framfærslukostnaðar. Ég tel, að allur kaflinn eigi að falla niður úr l. Hins vegar vil ég ekki tefja málið, því að það þarf að ná fram að ganga á þessu þingi. Ég treysti því líka, að hæstv. félmrh. láti athuga l. fyrir næsta Alþ. og felli úr þeim þau ákvæði, sem eru orðin úrelt og svo gömul, að þau heyra ekki lengur til nútímanum.

Frsm. (Guðmundur Í. Guðmundsson) : Herra forseti. Fjhn. hefur haft þetta frv. til athugunar og leggur til, að frv. nái fram að ganga. Einn nm., hv. 4. landsk., hefur skrifað undir nál. með fyrirvara, og mun ég síðar gera grein fyrir honum. Frv. þetta er borið fram að beiðni hæstv. sjútvmrh., en fjhn. Nd. flutti það. Tilgangur frv. er sá að leitast við að draga saman í eitt öll lagafyrirmæli og reglugerðir um greiðslu og innheimtu útflutningsgjalda af sjávarafurðum, en þau eru nú í mörgum l. og reglugerðum. Þessi dreifðu ákvæði voru til mikilla erfiðleika, bæði fyrir þá, sem eiga að framkvæma þetta, og eins fyrir þá sem eiga við það að búa, og því er rétt og sjálfsagt að taka þetta saman í eina heild, en það er aðaltilgangur frv., og þær breyt., sem gerðar eru á gildandi l. og reglugerðum, eru hverfandi litlar. Gjaldið er það sama eða svipað og framkvæmdarákvæðin svipuð. Eina efnisbreyt. er sú, að útflutningsgjaldinu er að mjög óverulegu leyti breytt. En breyt. er sú, að fjhn. lagði til, að Landssamband íslenzkra útvegsmanna fengi 1/8% af útflutningsgjaldinu. Meiri hl. fjhn. telur þetta eðlilegt og sjálfsagt, þar sem L. Í. Ú. er í forsvari fyrir útvegsmenn, það hefur unnið mikið þjónustustarf og því sjálfsagt, að það fái stuðning úr ríkissjóði. Ég vil einnig benda á það, að ekki er gengið á sjóðina, sem ekki mega við tekjumissi. Fiskveiðasjóður hefur allar sínar tekjur, en nokkuð er tekið frá fiskimálasjóði, en honum eru aftur á móti tryggðar áfram það miklar tekjur, að hann getur vel af þessu misst. Á þessum forsendum getur meiri hl. n. fallizt á þetta, en hv. 4. landsk. vill ekki fallast á þessa breyt., og lýtur fyrirvari hans að þessu atriði einu. Hann telur það óeðlilegt, að fénu sé varið þannig til stéttarsamtaka útvegsmanna. En meiri hl. vill samþykkja frv. óbreytt.



Ég vildi aðeins leyfa mér að leiðrétta það, sem hv. frsm. sagði, að fiskimálasjóður missti nokkuð við þetta, það er misskilningur. Hann hefur haft 1/2% og hann heldur því, og auk þess fær hann af öllum síldarafurðum nema saltsíld, sem ekki var áður. Gjaldið er því tekið af annarri stofnun, sem fékk það áður.

Frsm. (Guðmundur Í. Guðmundsson) : Það er rétt hjá hv. þm. Barð., að fiskimálasjóði eru tryggðar með annarri löggjöf sömu tekjur, en það er misskilningur, að með þessu sé ekki farið inn á þann hluta, sem honum var ætlaður, og vil ég í því sambandi benda á ummæli hæstv. sjútvmrh. í grg. frv., þar sem segir, að tekjur sjóðsins séu lítillega skertar.



Herra forseti. Það er aðeins til þess að lýsa ánægju minni yfir því, að þeir menn, sem að þessu frv. standa, sjá nú, að það er rétt að taka gjöldin til stéttarfélags sjómanna - þ. e. Landssambands íslenzkra útvegsmanna - og láta það sjálft ráða, hvernig það ver þeim. Það var sú tíð, að augu hv. þm. voru ekki opin fyrir þessu. Það var sú tíð í sambandi við búnaðarmálasjóðinn, að þá vildi Alþ. líka skipa fyrir, hvernig fénu skyldi varið. Nú hafa þeir séð, að bezt er, að þeir ráði sjálfir, hvað þeir gera við það, því að ekki er ymprað á að setja neinar slíkar fyrirskipanir gagnvart útvegsmönnum sem með búnaðarmálasjóðinn. Það er eftirtektarvert, hversu mikil breyt. hefur orðið á þessu á um það bil 2 árum, og ég vona, að þessir menn beiti nú áhrifum sínum við Nd. varðandi búnaðarmálasjóðinn, þegar þar að kemur. En þessi breyt. er mjög gleðileg, og vonandi stendur hún lengur en í kvöld.

Frsm. (Guðmundur Í. Guðmundsson) : Ég get auðvitað ekki lofað neinu um framgang búnaðarmálasjóðsins í Nd., en ég vil taka það fram, að ekki er um neina hugarfarsbreyt. hjá mér að ræða varðandi gjöld til félagasamtaka, því að ég greiddi atkv. með búnaðarmálasjóðnum, svo að það var óþarft fyrir hv. 1. þm. N-M. að beina þessu til mín, ef það hefur verið þannig hugsað.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Mál þetta hefur verið til athugunar í sjútvn. Fjórir nm. hafa lagt til, að málið yrði afgr. með nokkrum breyt., en einn nm., hv. 6. landsk., hefur viljað láta undirbúa málið nánar, og mun hann gera grein fyrir sínum fyrirvara. Þetta frv. kemur í staðinn fyrir l. um fiskimálan., og falla úr gildi m. a. ýmis ákv. önnur í sambandi við fiskframleiðsluna. Bú breyt., sem sjútvn. þessarar hv. d. vill gera á frv., er við 2. gr. 3. tölulið. Þar stendur, að árlegt framlag ár ríkissjóði skuli þó eigi vera undir 500 þús. kr. á næstu 10 árum eftir gildistöku þessara l. Fiskimálasjóður mun með þessum l. töluvert auka tekjur sínar. Hann mun fá útflutningsgjald af sjávarafurðum, öðrum en saltsíld, er nemi ½% af verðmæti þeirra, miðað við fob.-verð. Munar þetta töluvert miklu fyrir sjóðinn. Hins vegar eru verkefni sjóðsins mikil, eins og sjá má á 4. gr. Þess vegna þykir rétt að heimila ríkisstj. að veita til sjóðsins, eftir því sem veitt er á fjárl., allt að einni millj. kr. á ári. Hv. þm. N-Þ. hefur skrifað undir nál. með fyrirvara, og mun hann gera grein fyrir því. Ég mun svo ekki ræða nánar um þetta. Ég vil geta þess, að raunverulega hefur verið um þetta samkomulag við Nd., svo að málinu er tryggður framgangur, þótt þessi breyt. verði samþ. Vænti ég svo, að hv. d. samþykki frv. með þeirri breyt., sem n. leggur til.

Björn Kristjánsson : Eins og frsm. n. gat um og nál. ber með sér, skrifaði ég undir nál. með fyrirvara. Og eins og hann gat um, er þessi fyrirvari viðvíkjandi brtt. á þskj. 976 um það, að í staðinn fyrir, að í frv. er ákveðið lágmarksframlag ríkissjóðs til fiskimálasjóðs 500 þús. kr., leggur meiri hl. til, að það verði allt að einni milljón. Hér er um heimild að ræða, en ekki skyldu. Mér finnst aftur á móti, að það þurfi að tryggja sjóðnum árlegar tekjur, og fellst á, að 500 þús. kr. séu hæfileg upphæð. Mér er að vísu ljóst, að samkv. breyt., sem gerð er á útflutningsgjaldi sjávarafurða, fær hann auknar tekjur, því að síld er gjaldskyld til sjóðsins. En þar sem þessi sjóður hefur svo feikilega mörg og stór verkefni, held ég honum veiti ekki af því, þó að honum væri líka tryggð þessi hálfa milljón úr ríkissjóði, og er þess vegna á móti brtt. n. Hins vegar mun ég, þó að sú brtt. verði samþ., greiða atkv. með frv. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta og læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja afgreiðslu þessa frv. með löngu máli, en aðeins gera grein fyrir, hvers vegna ég hef þá afstöðu til málsins, sem nál. á þskj. 976 ber með sér, að óska eftir, að afgreiðslu málsins verði frestað og það látið fá frekari undirbúning. Er það fyrst og fremst af því, að mér er kunnugt, að núverandi sjútvmrh. hefur fyrir nokkru skipað n. manna til þess að athuga alveg sérstaklega og gera till. um, á hvern hátt yrði haganlegast fyrir komið stjórn þeirra mála, sem frv. þetta fjallar um. Og þar sem þessi n. hefur enn ekki lokið störfum, tel ég æskilegt að bíða með afgreiðslu málsins, þar til till. n. lægju fyrir. Nú var upplýst í sjútvn., að vera mundi nokkur ágreiningur meðal nm. um það, á hvern hátt ætti að skipa þessum málum. Einmitt vegna þessa ágreinings meðal þeirra, sem eru kunnugir málinu, tel ég enn frekari ástæðu til að hraða málinu ekki svo mjög sem hér á að gera. Ég sé ekki heldur neina hættu fyrir þann atvinnuveg, sem þetta varðar sérstaklega, þótt skipulagsbreyt. yrði frestað til næsta þings, en stjórninni falið að halda í sama horfi og verið hefur. En ekki hefur orðið neitt samkomulag um þetta, heldur er því haldið fast fram af stuðningsflokkum stjórnarinnar, að málið fengi þegar afgreiðslu á þann hátt, sem hér er lagt til. Ég vil einnig taka fram, að ég er sömu skoðunar og hv. þm. N-Þ., að sú breyt., sem lagt er til að gera á 2. gr. frv., sé til hins lakara. Ég hefði talið miklu ákjósanlegra, að þeirri starfsemi, sem hér um ræðir, að fiskimálasjóður standi straum af, væri algerlega tryggð lágmarksupphæð sú, sem í frv. stendur. Ég tel lakara að eiga undir geðþótta fjárveitingavaldsins hverju sinni, að hve miklu leyti heimildin fyrir einni milljón, sem nefnd er; sé notuð. Ef þetta ákvæði er sett í frv., er kannske engin skylda að leggja neitt fé, a. m. k. getur það verið svo lítið sem verkast vill. Ég mun því greiða atkv. móti þessari brtt., þó að ég hafi ekki séð ástæðu til að vera að flytja frávísunartill. um málið í heild sinni, eins og því er komið.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Út af ummælum hv. 6. landsk. og hv. þm. N-Þ. í sambandi við fyrri brtt. á þskj. 976 get ég ekki fallizt á þau rök, sem hafa verið borin fram frá þeirra hendi, bæði í d. og eins í n. Það er alveg jafnmikið undir fjárveitingavaldinu komið á hverjum tíma, hvort orðalagið sem viðhaft er. Ef fjárhagurinn er þannig, að ekki er hægt að láta þessar 500 þús. kr., sem á að gera samkv. 3. tölul. 2. gr. á þskj. 865, þá hefur fjárveitingavaldið nákvæmlega sama vald til að breyta sjálfum l. Ég hef alltaf talið það mjög hæpið að binda í lögum stórar upphæðir, hvort sem fé er fyrir hendi eða ekki í ríkisféhirzlunni, nema því aðeins, að séð sé fyrir því samtímis, hvernig féð eigi að koma, eins og gert er í 2. lið. Það er alveg ákveðinn tekjustofn, og gjaldið skal renna inn, hvernig sem fjárhagur ríkisins er að öðru leyti. Hitt er bara dauður bókstafur að ákveða, að ríkið geri eitthvað, hvort sem það getur það eða ekki. Valdið liggur hjá þinginu að gera þetta, ef nauðsyn krefur, áður en fjárlög eru gefin út. Enda kom fram hjá hv. þm., að alltaf mætti setja „bandorma“ aftan í, ef nauðsyn krefði. Ég legg því til, að breyt. þessi verði gerð. Það er bezt, að vilji þingsins sjáist fyrir því, að leggja skuli fram ekki aðeins 500 þúsundir, heldur eina milljón, ef möguleikar eru fyrir á hverjum tíma í ríkisféhirzlunni. Ég gleymdi að geta þess, að 2. brtt. er bráðabirgðaákvæði. Er þar gert ráð fyrir, að kosning gildi til ársloka 1950. Er þetta gert samkv. leiðbeiningu skrifstofustjóra Alþingis.

Björn Kristjánsson Hv. frsm. sagði, að hægt væri að breyta þessum l. og fella niður þetta tillag, þó að það sé sett inn í lögin nú. Rétt er það, að Alþ. hefur á hverjum tíma rétt til að breyta hvaða l. sem er. En hinu verður ekki neitað, að það liggur ekki eins laust fyrir að lækka tillagið, ef upphæðin stendur í l. Meðan hún stendur í l., er það skylda að leggja hana fram. Hv. frsm. sagði, að ég hefði haldið því mjög fram í n., að alltaf væri hægt að setja „bandorm“. Ég vil ekki kannast við, að ég hafi haldið því mjög fram. Þá sagði hann, að ekkert vit væri að binda ríkissjóði þennan bagga án þess að sjá fyrir tekjum á móti. Ég viðurkenni það sjónarmið. En ég vil halda fram, að það sé búið að gera þetta svo oft, að það muni minnstu um þessar 500 þús. kr. til svo þýðingarmikils málefnis. Út frá þessu var það, að ég skaut því fram í n., að ef eitthvert neyðarárferði væri fjárhagslega séð, væri alltaf möguleiki til að gera þetta. En ekki hélt ég þessu mjög fram. Þegar hin mikla fjárhagskreppa gekk yfir eftir 1930, voru sett ákvæði í sérstökum l. um að fella niður skyldu ríkissjóðs til ýmissa framkvæmda, til byggingar- og landnámssjóðs o. fl. Það geta alltaf komið þeir tímar, að þetta sé óhjákvæmilegt, engin ráð til að fullnægja kröfum um greiðslur ríkissjóðs samkv. l. En það verður ekki gert nema á mjög alvarlegum tímum.

Frsm. (Pétur Magnússon) : Fjhn. hefur haft þetta mál til meðferðar, og eins og sjá má á nál. á þskj. 961, hefur hún ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. Einn nm., hv. 4. landsk. þm., vill, að frv. verði fellt, og mun hann gera grein fyrir afstöðu sinni til málsins. Hinir 4 eru sammála um að leggja til, að frv. nái fram að ganga, en með þeirri breyt., að síðari málsgr. 1. gr. frv. falli niður. Frv. er þannig til komið, að síðan 1928 hefur Eimskipafélag Íslands notið skattaívilnana, en frá 1933 var félagið undanþegið tekju- og eignaskatti vg hefur ekki greitt útsvar eftir efnum og ástæðum, heldur aðeins 5% af nettótekjum. L. þessi voru upphaflega til tveggja ára, og síðan hafa þau ætíð verið framlengd og ávallt til tveggja ára. Þau runnu út um s. l. áramót, og er þetta frv. til að framlengja þessa ívilnun um næstu 2 ár. Eins og öllum þingheimi er kunnugt, hefur Eimskipafélag Íslands á s. l. ári gert samning um smíði 6 flutningaskipa og nú fyrir skemmstu fest kaup á flutningaskipi frá Ameríku. Þess vegna er því nú, þó að fjárhagur þess megi teljast góður, þörf á miklu fé, því að öll þessi skip eru nú á tímum mjög dýr, og er hætt við, að sjóðir félagsins tæmist, áður en öll þessi skip hafa verið greidd að fullu. Nokkrar kvaðir eru svo á félaginu í sambandi við þessar skattaívilnanir, og er þá fyrst, að það skal veita árlega 60 mönnum ókeypis far til útlanda, og má nú vissulega segja, að það sé ekki þung kvöð, en hitt er aftur þyngra, að það skal halda uppi siglingum á hafnir víðsvegar um landið, sem að öðrum kosti fengju ekki vöruflutninga nema með miklum fjárveitingum úr ríkissjóði.

Hefur Eimskipafélagið sinnt þessu nú undanfarið?

Já, hv. þm. veit, að það hefur annast vöruflutninga til fjölda hafna og ekki hlíft sér í samgöngumálum innanlands. Þá er einnig á það að líta, að fjöldi manna á hlut í því, og var það þó enn meira í öndverðu, og félagið því fyrst og fremst rekið með hagsmuni almennings fyrir augum, en ekki sem gróðafyrirtæki, enda væri rekstri félagsins þá hagað á annan hátt. Ég býst því við, að flestir muni fallast á það, að ástæða sé til skattaívilnana, ekki síður nú en undanfarin 20 ár. Um brtt. er það að segja, að n. vill að svo stöddu ekki taka afstöðu til þess, hvort rétt sé að veita öðrum aðilum svipuð hlunnindi, ef þeir halda uppi samgöngum milli landa eða á hafnir innanlands, en meiri hl. er sammála um það, að ekki sé rétt að blanda því saman við skattfrelsi Eimskipafélags Íslands. Ef sú skoðun verður ofan á, að veita beri útgerð samvinnufélaganna skattfrelsi, þá er eðlilegt, að það sé gert með sérstökum l., en ef almenn l. yrðu um þetta samin, er eðlilegt, að Eimskipafélag Íslands félli þá undir þau ákvæði. Ég þarf svo ekki að hafa þessi orð fleiri. Þetta er mál, sem hv. þm. kannast vel við, þar sem það hefur verið til umr. annað hvert ár nú síðustu 20 árin, vil aðeins endurtaka það, að meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, að því er snertir Eimskipafélag Íslands.



Herra forseti. Ég varð fyrir vonbrigðum, þegar ég sá þetta nál., því að fjhn. leggur til, að till. sú, sem samþ. var í Nd., yrði felld niður. Eins og kunnugt er, er skipaútgerð samvinnufélaganna nýstofnuð og á því við ýmsa byrjunarörðugleika að stríða. Hún hefur keypt dýrt skip, og nú á tímum er allur kostnaður við skipakaupin miklu hærri en áður. Þess vegna hlýtur þetta félag að eiga við mikla byrjunarörðugleika að etja og því nauðsynlegt að fá ívilnanir frá skatt- og útsvarsgreiðslu. Hér er því um sanngirniskröfu að ræða, ekki síður en með Eimskipafélag Íslands, og þær ástæður, sem færðar eru fram fyrir Eimskipafélag Íslands, að rétt sé að láta það njóta ívilnana, eru ekki síður fyrir hendi um þetta félag. Eimskipafélag Íslands var stofnað með óvenjulegri þátttöku og áhuga almennings, og landsmenn lögðu fram til þess ríflegt fé miðað við þá tíma. En þetta sama gildir um þetta nýja félag samvinnufélaganna. Í samvinnufélögunum er mikill hluti þjóðarinnar, og þeir, sem skipta við kaupfélögin, skipta tugum þúsunda, þeir eru í öllum héruðum, kauptúnum og kaupstöðum landsins, og allt þetta fólk hefur tekið þátt í þeirri áhættu, sem þessum skipakaupum var samfara. Þar sem um svona mikið fjölmenni er að ræða, má segja um þetta félag eins og Eimskipafélag Íslands, að það sé félag landsmanna. Það er ekki félag neinna stétta eða manna, heldur eign manna úr flestum stéttum víðs vegar á landinu. Þetta liti allt öðruvísi út, ef félagið væri stofnað í gróðaskyni, en því fer svo fjarri, þetta félag er eingöngu stofnað til þess að greiða fyrir flutningum til hinna dreifðu byggða á landinu. En á því er mikill misbrestur, að Eimskipafélag Íslands sjái fyrir því sem skyldi eða sjái á nokkurn hátt svo fyrir flutningaþörf landsmanna, sem nauðsyn er til. Er það varla ofmæli, að mjög strjál sigling sé á margar hafnir hinar smærri, og má kalla gott, ef komið er á hinar beztu hafnir einu sinni í mánuði. Þegar komið var til Reykjavíkur á stríðsárunum, mátti sjá skip Eimskipafélags Íslands, bæði leiguskipin og Fossana, liggja hér í höfninni, jafnvel vikum saman, vegna þess, hve herinn tók mikið pláss í höfninni. Þá hefði óneitanlega verið hagur að því að láta a. m. k. Fossana sigla til annarra hafna úti á landi, þar sem þeir hefðu fengið fljóta afgreiðslu. Því þótti öðrum landshlutum það ekki gera nægilega mikið til þess að greiða fyrir flutningum út á landið, og ekki hvað sízt af því, að Eimskipafélag Íslands var nú einmitt stofnað til þess að greiða fyrir flutningum út um landið. En ég neita því ekki, að Eimskipafélag Íslands hefur margar afsakanir, og ég er mjög vinveittur því og átti hlut í því, þó að lítill væri, og veit vel, hversu mikla þýðingu það hefur haft fyrir landið, að þetta félag var til í báðum styrjöldunum, og þó að ég sé óánægður með till. n., mun ég greiða frv. atkvæði, þó að till. n. verði samþ., svo að það er ekki af óvild í garð Eimskipafélags Íslands, að ég felli mig ekki við þessa till. n. í máli skipaútgerðar samvinnufélaganna.



Herra forseti. Ég hef ekki getað orðið sammála meðnm. mínum í þessu máli, því að ég tel enga þörf á að veita Eimskipafélaginu styrk. Auk þess tel ég, ef farið verður inn á þá braut, þá sé engu síður ástæða til að veita hinu nýja félagi S. Í. S. sams konar styrk. Ég mun því greiða atkv. á móti till. meiri hl.



Herra forseti. Það mun flestum kunnugt, sem sæti eiga í þessari d., að ég hef alltaf verið á móti sérréttindum fyrir Eimskipafélagið og tel í hæsta máta frekju að fara fram á slíkt nú. Því er borið við, að félagið hafi svo mikinn kostnað í sambandi við strandferðir hér, en þó munu börn 6 til 7 ára, sem eiga heima meðfram ströndum eða á fjörðunum fyrir austan, alls ekki hafa séð skip frá Eimskipafélaginu. Og hafi það komið fyrir, að það hefur látið flytja eitthvað að austan, þá hefur flutningskostnaðurinn verið svo mikill, að t. d. kartöflur hafa étið upp verðið sitt í flutningsgjald. Sömuleiðis flutti það kjöt að austan, og flutningsgjaldið á því var 40 aurar á kg. Svona er nú starfsemi þessa góðgerðarfélags, sem sumir kalla. Nei, það eru til margs konar öfugmæli. Eimskipafélagið er fyrst og fremst gróðafélag, sem lætur sér litlu skipta hag þjóðarinnar. Það sást bezt, þegar það notaði aðstöðu sína eftir mætti til þess að auka dýrtíðina bæði með leyfilegum og óleyfilegum ráðum. Nei, það er svo fjarlægt, sem það getur verið, að þetta félag beri hag þjóðarinnar fyrir brjósti. Ég mun því greiða atkv. á móti þessu frv. Það geta aðrir en ég kropið að gullkálfinum, en það gera þeir, sem vilja Eimskipafélagið ríkara en það nú er.



Herra forseti. Ræða síðasta, ræðumanns rak mig til þess að biðja um orðið. Það er margt, sem hægt er að bera á borð fyrir þm., en þegar maður heyrir aðrar eins fjarstæður eins og þær, sem síðasti ræðumaður bar fram, þá verður maður að kveðja sér hljóðs. Það er svo í þessu máli sem öðru, að bezt er að segja sannleikann. Síðasti ræðumaður sagði, að börn, sem ættu heima á fjörðunum fyrir austan og orðin væru 6 til ? ára, hefðu ekki séð skip Eimskipafélagsins. Það, sem hann á við, er auðvitað það, að á styrjaldarárunum sigldu skip Eimskipafélagsins til Ameríku og Bretlands og gátu þess vegna ekki haldið uppi siglingum með ströndum fram, en þau fluttu vörur bæði til okkar hér í Reykjavík og til þeirra, sem búa úti á landi, þó að það yrði að fá smærri skip til þess að koma þeim á hinar ýmsu hafnir. Þá varð félagið líka fyrir því óláni að missa tvö af sínum beztu skipum. Það er því ómaklegt að kasta því fram, þó að ekki hafi sézt skip í strandferðum á þessum tíma. En varðandi flutningsgjaldið, þá veit ég ekki betur en að það hafi verið alveg eins og hjá Skipaútgerð ríkisins, en öllum er kunnugt um, að hún hefur tapað, enda er það vitað mál, þó að flutningsgjöld séu há meðfram ströndunum, þá er tap á slíkum flutningum. Það hefur mikið verið hamrað á því, bæði fyrr og síðar af sumum mönnum, að Eimskipafélagið sé gróðafélag, en hvernig hefur þeim gróða verið varið. Honum hefur verið varið í ný skip, og það á að verja honum í ný skip, en það eru einmitt ný skip, sem við þurfum, bæði til fólks- og vöruflutninga. Ég tel mig því ekki krjúpa að neinum gullkálfi, þó að ég greiði atkv. með skattfrelsi fyrir Eimskipafélagið.

Frsm. (Pétur Magnússon) : Herra forseti. Það eru aðeins fá orð út af ræðu þm. N-M. Hann sagði, að S. Í. S. hefði stofnað útgerðarfélag og ætti í erfiðleikum vegna þess, en hann gætti þess að geta þess ekki, að útgerð af þessu tagi væri ekki arðvænleg nú. En varðandi skipakaup S. Í. S. og skattfrelsi þess þá tel ég að það hafi enga sérstaka þýðingu nú, því að eftir núgildandi l. er heimilt að draga 20% af skipsverðinu frá tekjunum, áður en þær koma til skatts, og má hagurinn verða góður á árinu, ef nettótekjur verða meiri en því nemur. Þetta er aftur á móti allt öðru máli að gegna með Eimskipafélagið. Það er að kaupa skip og það skip, sem enginn neitar, að séu nauðsynleg, en til þessara kaupa þarf það á öllum sínum tekjum að halda. Það ætti að vera og er raunar okkar metnaðarmál að geta í framtíðinni flutt allar okkar vörur og þær vörur, sem við þurfum að fá erlendis, með eigin skipum, en því marki náum við fyrst með því að tryggja hag Eimskipafélags Íslands. Annað í ræðu þm. N-M. er ekki svaravert. Hann er stundum að stilla sér upp og vera sérstaklega „original“, en vegur hans vex ekki með því að ráðast að þessari þörfu stofnun, sem hefur verið landi og lýð til farsældar.



Herra forseti. Ef 1. landsk. þm. heldur, að hann fái hagkvæmari samninga hjá Eimskipafélaginu með því að styðja að því, að það fái skattfrelsi, þá má kannske afsaka málflutning hans. Hann sagði, að það væri svo dýrt að sigla með ströndum fram. En hvað hafa þeir gert til þess að bæta úr því. Var ekki frv. um að byggja flóabát drepið bæði 1944 og 1945? Stjórnin vildi byggja fyrir fólkið til að leika sér - en fyrir hag alþjóðar? Það var ekki verið að hugsa um stór skip þá. Nei, það var eitthvað annað. Og það var á Skúla Guðmundssyni, sem það strandaði, að ekki var farið að byggja þetta stóra skip. Nei, það er svo fjarlægt því, að stjórn Eimskipafélagsins hafi nokkurn tíma, a. m. k. nú á síðari árum, starfað með hag almennings fyrir augum. Það hefur haft sinn eigin hag fyrir augum og þeirra manna, sem hafa dansað kringum gullkálfinn. Ef hugsað væri um almenning, mundu skipin koma inn á hafnir úti um land og fólk þar ekki vera látið greiða tvöföld farmgjöld. Þetta stendur líka í sambandi við hitt, að það sé Reykjavík, sem Eimskipafélagið fyrst og fremst starfi fyrir, og Reykvíkingar taki sínar prósentur af hverju „kollí“, sem kemur hér í land. Félagið er rekið með hag þessara manna fyrir augum, en úti um landsbyggðina sjást skip þess ekki. Og svo á að fara að styrkja þetta.



Herra forseti. Ég skal fyllilega játa, að Eimskipafélagið hefur innt af hendi gagnlegt hlutverk fyrir þessa þjóð, síðan það fyrst var stofnað, en hins vegar má benda á, að því hlutverki hefur nú á síðari árum verið þannig fyrir komið milli þess og ríkisins, að raunverulega hefur það aðeins annazt þann hluta samgangnanna, sem arðbærastar hafa verið, þ. e. a. s. milli útlanda og Íslands og á stóru hafnirnar. Hins vegar hefur Skipaútgerð ríkisins tekið að sér hitt, sem ekki er eins arðvænlegt, og annazt vörudreifinguna til hinna smærri hafna. Skipaútgerðin er svo rekin með tapi, en Eimskip græðir. Ríkið hefur þrátt fyrir þetta litið til með Eimskipafélaginu og veitt því skattfrelsi frá 1928. En ríkið hefur gert meira. Á þeim árum, sem Eimskip græddi mest, útvegaði ríkið með sinni milligöngu stór leiguskip, sem önnuðust að miklu leyti flutningana milli Íslands og Ameríku, og hefði verið miklu eðlilegra, að ríkið hefði sjálft tekið að sér reksturinn á stóru leiguskipunum og notað gróðann af þeim til þess að standa undir tapinu á skipaútgerðinni, sem heldur uppi samgöngum við smáhafnirnar. Raunverulega hefur ríkið veitt Eimskip stórkostlega hjálp með þessu og hefur félagið grætt milljónir kr. á þessari aðstoð. Þetta nemur meiru en þeirri skattaupphæð, sem hér er um að ræða. Ég taldi rétt, að þetta kæmi fram, því að ekki þarf Eimskip að kvarta um, að það sé olnbogabarn íslenzka ríkisins. En ég hefði talið réttast, að ríkið hefði sjálft haft rekstur leiguskipanna, því að þau eru útveguð fyrir milligöngu íslenzka ríkisins, og ætti ríkið enn að hafa þennan rekstur. Ég gæti þó fallizt á, að Eimskip væri veitt skattfrelsi, ef það tæki á sig að annast flutninga á smærri hafnirnar, en hitt skil ég ekki, þegar þörf Eimskip er rökstudd með því, að það sé búið að leggja í kostnað með rándýr skip, þó að það séu á sama tíma aðilar, sem hafa tekið upp þann hátt að láta skip sín sigla - ekki aðeins á stóru hafnirnar heldur einnig á smáu hafnirnar. Það mun vera ætlun Sambands íslenzkra samvinnufélaga með sitt stóra skip. Ég held, að við verðum að unna þessum tveim aðilum sams konar aðstoðar fyrir sams konar þjónustu. Kannske væri ríkisvaldið til með að hjálpa sambandinu um leiguskip og sýna þannig, að það bæri sama hug til þessara aðila. Ég tel víst, að þetta verði gert, og tel þess vegna rétt, að fríðindin gangi til beggja aðila eða til hvorugs. Ég vil taka það fram, að þó ég greiði kannske í þetta sinn atkv. með því, að Eimskip verði leyst undan skattgreiðslu, þá geri ég það í því trausti, að sambandið fái þau sömu fríðindi, því þótt Eimskip kaupi skip, þá gerir Samband íslenzkra samvinnufélaga það líka. Ég sé ekki, að í þessu verði samræmi, nema hið sama verði veitt fyrir sams konar þjónustu, og þannig haga ég atkvæði mínu.



Ég skal ekki lengja þessar umr. Hvað viðvíkur ræðu hv. 1. þm. N-M., fannst mér hann ganga fram hjá aðalatriðinu. Eimskip rekur enga aðra starfsemi. Sambandið rekur aðra starfsemi líka. Það selur t. d. bíla og er skattskylt á þeim rekstri. Félagið, sem á þetta nýja skip, er skattskylt fyrir aðra starfsemi. Þetta getur ekki átt sér stað hjá Eimskip. Við skulum hugsa okkur, að þetta félag, sem á þetta nýja skip, þéni ekki á því nema 100 þúsund, en þá getur það bara þénað á annarri starfsemi, svo að það verði ein milljón. Þetta er atriði, sem miklu varðar um það, hvort þetta félag á að fá sama skattfrelsi og Eimskip. Ég vil benda á, að þetta félag hefur skattfrelsi um 33% í nýbyggingarsjóði, og er það meira en önnur félög hafa. Hvað viðkemur siglingum Eimskips, vil ég segja það, að mþn. í strandferðamálum ræddi þetta mál, og kom þá fram ósk forstjóra Skipaútgerðar ríkisins um það, að skipaútgerðin hefði þetta hlutverk í framtíðinni, og það er fyrir þetta, að Eimskip hefur nú ekki tekið að sér þetta hlutverk. Það ætti því ekki að vera hægt að ófrægja Eimskip áfram, eins og gert hefur verið, því að það er fyrir aðgerðir stjórnarinnar eða skipaútgerðarinnar, að félagið hefur ekki gert þetta. Það má ekki blanda saman verkefni Eimskip og strandferðaskipanna, því að það þurfti að koma vörum milli landa, og án þess hefði hin íslenzka þjóð ekki lifað neinu menningarlífi. Þess vegna undrar mig sá hugsanagangur, sem kom fram í ræðu hv. þm. N-M., því að hér er um að ræða eitt af aðalatriðunum til þess að íslenzka þjóðin geti verið sjálfstæð. Það var öllum kunnugt, að það var hægara að flytja vörur milli hafna landsins en að ná þeim til landsins. Hv. þm. N-M. hélt því fram, að Eimskip hefði átt sök á því, að kostnaður við að flytja vörur utan af landi til Reykjavíkur var 40 aurar á kg., og síðan nær 400 þús. kr. í Reykjavík. En samkv. upplýsingum frá búnaðarráði til landbrh. var allur kostnaður við flutning, geymslu og annað, alls kr. 348.868.16, og hygg ég, að þessar upplýsingar hafi við meiri rök að styðjast en þau orð, sem féllu um þetta áðan.



Ég get ekki gert að því, þótt hv. þm. Barð. skilji ekki tölur. Ég nefndi þessa 40 aura sem dæmi um það, hvað dýr væri flutningskostnaður til Reykjavíkur á framleiðsluvörum utan af landi, þegar hann væri 40 aurar á kg. Þetta veit hann. Honum finnst ekki rétt að láta Samband ísl. samvinnufélaga fá sams konar skattfrelsi fyrir sitt skip og Eimskip fær, af því að það reki margháttaða starfsemi. Nú ætla ég ekki að mæla með því. Ég er alveg á móti öllum slíkum undanþágum. En ég vil benda á það, að Alþ. hefur samþ. l. um það, að Eimskip byggi hótel hér í Reykjavík og reki það. Ég geri ráð fyrir, að farið verði að vinna að því, að byggt verði hótel fyrir 15 millj. kr. og að Eimskip geri það að 1/3. Það er talað um að Eimskip leggi sig eftir flugferðum. Það er búið að samþykkja það á aðalfundi. Á ekki að vera skattfrelsi af því líka? Eimskip er komið inn á ýmislegt fleira en siglingar.



Herra forseti. Ég flutti þetta mál í janúar hér í hv. d. og gerði það - eins og segir í grg. frv. - eftir ósk bæjarráðs Reykjavíkur, sem var allt sammála um nauðsyn þess að fá þessar breyt. gerðar á l. Afgreiðsla málsins dróst í n., og kom sú skýring frá n. aðspurðri, að óþarft mundi vera að afgreiða málið, eftir að frv. um styrk til vatnsveitna hefði verið samþ. Eins og það lá fyrir, var það ef til vill vafasamt, en þetta virtist þó fullnægjandi með öllu, ef frv. um styrk til vatnsveitna næði fram að ganga, en jafnframt því, sem ég lýsti mig þá ásáttan um þessa afgreiðslu málsins, tók ég það fram - og var þá tekið undir það og því lofað -, að greitt yrði fyrir mínu frv., ef hitt frv. virtist vera í hættu. - Nú eru ef til vill ekki eftir nema 2–3 dagar af þinghaldi - í mesta lagi 4–5 dagar - og samkvæmt þeim fregnum, sem ég hef haft, er með öllu óvíst um afdrif frv. um styrk til vatnsveitna, og mér er kunnugt um það, að mjög skiptar skoðanir eru um, hvort það mál verði tekið á dagskrá í hv. Nd., og er því óvíst, hvort það nær fram að ganga, auk þess sem óvíst er, nema það þurfi að ganga milli d. Ég stend við það, að ef frv. um styrk til vatnsveitna nær fram að ganga, er mitt frv. óþarft, en ég hygg, að því frv. sé stefnt í hættu, ef það er áfram látið liggja hér í d. og ekki þokað fram í þinginu og það látið dragast fram á síðustu stundu, og ekki sést enn, hver afdrif hins málsins verða. Efni frv. míns var eingöngu um það að láta Reykjavíkurbæ um þessi atriði, njóta jafnréttis. við kaupstaði úti um land, sem honum er mjög nauðsynlegt vegna hinnar miklu vatnsveituviðbótar„ sem vonandi verður fulllokið, áður en langt um, líður. Fulltrúar allra flokka í bæjarráði eru sammála um nauðsyn á afgreiðslu þessa máls, og verður sú nauðsyn stöðugt meiri, eftir því sem nær dregur, að vatnsveitunni lýkur, því að það er beint fyrirheit til þeirra lánsstofnana, sem hafa lánað bæjarsjóði fé til þess að ráðast í þessa vatnsveituframkvæmd, að jafnskjótt og henni verði lokið, verði vatnsskatturinn hækkaður til þess að standa undir tilkostnaðinum. Er því beinlínis efnt til vandræða og vanskila af hálfu bæjarsjóðs, ef þessi hækkun á vatnsskattinum nær ekki fram að ganga, er frv. mitt gerir ráð fyrir. - Nú veit ég, að sumum sýnist, að hækkunin á vatnsskattinum samkv. mínu frv. sé óþarflega mikil, en hún er þó enn rýmri samkv. hinu frv., og er því enn meiri ástæða til að ætla, að menn verði móti því frv. en mínu. Sú heimild, sem gert er ráð fyrir í mínu frv., er sú sama, sem er í l. fyrir alla aðra staði utan Reykjavíkurbæjar. Ég held því, að það geti ekki verið nein skynsamleg ástæða til þess fyrir hv. d. að standa á móti afgreiðslu þessa máls, og vil eindregið skora á menn að veita málinu brautargengi. Ef hitt frv. nær hins vegar fram að ganga, er hægur vandi að stöðva þetta litla mál, jafnskjótt og framgangur hins málsins er öruggur. Get ég heitið hv. dm. því, að ég skal fylgjast með því og hlutast til um það við hæstv. forseta Nd., að þetta mál verði stöðvað þar, jafnskjótt og augljóst er, að hitt málið nái samþykki, sem er meira en vafasamt, eins og nú standa sakir.



Herra forseti. Ég vil aðeins benda á það, að hv. Ed. var búin að ganga frá því máli, sem hér var rætt, þ.e. styrk til hinna ýmsu sveitarfélaga til þess að koma upp hjá sér vatnsveitum. Hygg ég, að málið hafi verið lagt fram á Alþ. að tilhlutan hæstv. ríkisstj. og var þá talið mjög aðkallandi, enda er þetta ákaflega mikils: vert mál fyrir hin ýmsu þorp úti um land. Nú hefur ekki önnur breyt. verið gerð á þessu frv. hér í hv. d. en sú, að í stað þess, að ríkissjóður skyldi veita óendurkræfan styrk, þá skyldi veita lán, ef nauðsyn bæri til, að jafnstórum hluta, og skyldi það vera vaxtalaust í 10 ár. Ég veit, að ríkissjóði er á engan hátt íþyngt, þótt þessi, breyt. verði á frv. gerð, og þess vegna kemur mér það á óvart, að verið sé að stöðva þetta þýðingarmikla heilbrigðismál. Er mér tjáð, að það sé gert eingöngu vegna afskipta hæstv. ríkisstj. og að hæstv. dómsmrh. eigi einn sökina á því, að málið sé ekki komið lengra. Vildi ég gjarnan heyra álit hæstv. ráðh. á þessu og vil vænta þess, að hann beiti sér fyrir því við hæstv, samgmrh., að þetta mál verði látið koma fram og samþ., eins og meiri hl. þessarar d óskaði eftir. Ég fyrir mitt leyti sé ekki ástæðu til að af greiða þetta mál, sem hér liggur fyrir, frá n., sem samkomulag var um, að ekki þyrfti að afgreiða, fyrr en séð yrði um það í hv. Nd., hvaða afgreiðslu hitt málið fær þar.



Herra forseti. - Ég vil aðeins upplýsa það, vegna þess að manni skildist það af ummælum hv. þm. Barð., að málið hefði stöðvazt af mínum völdum, að hér er rangt með farið. Málið var eingöngu stöðvað af afskiptum hæstv. samgmrh. Ég held hins vegar, að hann sé ekki á móti málinu, heldur hlynntur því, en þar komu önnur atvik til greina. Annars verð ég að segja það, að mér finnst framferði n. og hv. þm. Barð. vera það, sem á útlendu máli nefnist „blackmail“, þ.e. þorparabragð, þar sem hann vill nú hafa annan hátt um afgreiðslu málsins en hann hafði áður gefið loforð um.



Herra forseti. - Ég vil leyfa mér að mótmæla ummælum hæstv. dómsmrh. og tel ósæmilegt, að hann noti slík orð, sem hann viðhafði. Vil ég upplýsa, að ég hafði beðið um samtal við borgarstjóra og hæstv. ráðh. í gær, en þá var áhugi hans ekki meiri en það, að hann vildi ekki ræða málið, þótt hann nú í kvöld hafi fengið svona ákafan áhuga á málinu.



Herra forseti. - Ég tók eftir því, að hæstv. dómsmrh, lagði á það mikla áherslu, að það væri mikið nauðsynjamál fyrir Reykjavíkurbæ að koma frv. um breyt. á l. um vatnsveitu fyrir Reykjavík gegnum þingið. Hins vegar tók ég ekki eftir því, að hæstv. ráðh. legði eins mikla áherzlu á það, að það væri eins mikið nauðsynjamál fyrir sveitarfélögin og bæjarfélögin úti um land, að frv. um styrk til vatnsveitna fengist gegnum þingið. Nú var búið að afgreiða það frv. þannig, að þessi mál væru leyst, bæði hvað snertir Reykjavíkurbæ og allt landið. Þess vegna lýsti n. því yfir, að hún legði fyrst og fremst áherzlu á að fá það frv. gegnum þingið, en ekki tvenns konar löggjöf um sama efni. Samgmn. lagði mikið kapp á að leysa málið í einu lagi í því trausti, að ríkisstj. mundi knýja það fram fyrir Reykjavíkurbæ og landið allt, því að Alþ. er ekki fyrir Reykjavík eina, heldur fyrir gervallt landið, og það vona ég, að hæstv. ríkisstj. líði ekki úr minni, þó að hæstv. dómsmrh. sé fyrrv. borgarstjóri Reykjavíkur. Vil ég mega treysta því, að hæstv. ráðh. leggi alefli sitt til þess, að þetta mál verði leyst og verði samþ. - ekki aðeins fyrir vatnsveitu Reykjavíkurbæjar, heldur fyrir allt landið.



Herra forseti. - Það gætti nokkurs misskilnings í ræðu hv. 3. landsk. þm. (HV). Sannleikurinn er sá, að um efnisatriði. þessa frv., sem hér er til umr., er enginn ágreiningur, en hitt málið er aftur í móti deilumál, og þar er um að ræða að innleiða nýja meginreglu í íslenzka löggjöf, sem sannast að segja er nokkur ágreiningur um, m.a. innan ríkisstj., ekki þó þannig, að um andstöðu til málsins sé að sæða, heldur að það þurfi frekari athugunar við. Í þessu litla frv., sem hér um ræðir, er um enga slíka nýja meginreglu að ræða, heldur aðeins um það að láta Reykjavíkurbæ nú öðlast sama rétt og allir aðrir staðir á landinu, sem komið hafa upp vatnsveitum, hlutu, annars vegar með vatnsveitul. frá 1923 og hins vegar með breyt. á þeim l. árið 1941. En ákvæði Reykjavíkur varðandi þessi atriði eru frá 1907 og eru því nær mannsaldur á eftir tímanum. Hér er því aðeins um jafnréttismál fyrir Reykjavík að ræða með því að koma á sömu eða hliðstæðum ákvæðum eins og aðrir staðir njóta nú um þessi efni. Hitt frv. fjallar um það að taka upp stórkostlega stefnubreytingu í þessu landi, þannig að ríkið eigi raunverulega með beinum fjárframlögum að fara að standa undir vatnsveitum víðs vegar úti um land. Ég greiddi þessu máli atkv. mitt hér í þessari hv. d., en menn verða að átta sig á því, að þar er um stórkostlega stefnubreytingu að ræða, sem mikill ágreiningur er um og ég ræ engu um, hvernig fer að lokum, ekki sízt vegna þess að hv. þm. Barð. hefur nú farið um það sínum læknishöndum hér í hv. d. og breytt því, þannig að aðstandendur þess í hv. Nd. eru stóróánægðir. Til viðbótar þessu er svo ágreiningur um sjálft meginmál frv: Ég vil því vænta þess, að hv. dm. geti séð, að það kunni að vera erfitt að finna lausn á þessu stóra deilumáli í öllu því annríki, sem nú er hér á þingi, og er þetta ekki sagt af því, að ég vilji gerast meinsmaður þess máls. Vegna minnar miklu þekkingar á þessu máli get ég fullvissað hv. þm. um, að Reykjavíkurbæ er brýn nauðsyn á, að þetta frv., sem er til umr., nái fram að ganga, hvað sem hinu frv. líður. Ég hef boðizt til. þess, ef þetta mál nær hér fram að ganga, að ég skuli sjá um, að það verði stöðvað í hv. Nd., ef hitt frv. verður afgr., en ef ég hefði ekki treyst loforðum hv. þm. Barð. um, að hann skyldi sjá um, að það næði fram að ganga, hefði ég fyrr gert aðrar ráðstafanir og farið aðrar leiðir. Svo kemur þessi hv. þm. og segir, að staðið hafi á mér, og hefur í hótunum og segir, að ef við. viljum ekki tala við sig þá á stundinni, þá skuli málið verða stöðvað. Ég vona, að. hv. d. meti slíka framkomu að verðleikum.



Ég held, að það gangi eitthvað, að ráðh. Ég sat í forsetastól, þegar hann gerði þessa fyrirspurn, og hafði engin þau orð, sem hann talaði um. Það hlýtur að vera taugaáfall, sem ráðh. hefur fengið. Í fyrsta lagi get ég upplýst, að ég er ekki form. n., svo að þessi ábyrgð hvílir ekki á mér, svo að ég hefði engu getað lofað um afgreiðslu máleins. Ég hef tvívegis rætt um það í n. fyrir ráðh. og fengið aths., sem ég vildi ræða við hann, en hann hafði þá ekki áhuga fyrir því. - Enn fremur get ég upplýst, að mikill ágreiningur var í n. um málið, og eru sumir í henni, þar á meðal nokkrir búsettir í Reykjavík, á móti því, að málið gangi fram óbreytt, þannig að ræða hv. þm. er út í bláinn. Ef hann hefði kynnt sér þetta mál eða haft áhuga fyrir því fyrr en í kvöld, hefði hann ekki talað svona.



Herra forseti. - Ég skal ekki draga dul á þann beyg, sem ég ber í brjósti um áhuga dómsmrh. fyrir því að knýja hitt málið fram, sem leysir bæði vatnsveituþörf Reykjavíkur og landsins alls, ef Ed. hlypi til og greiddi götu vatnsveitufrv. Reykjavíkur. Þá væri hann búinn að fá það mál, sem Reykjavík snerti, og ég er sem sagt hræddur um, að þá yrði erfitt að knýja hitt málið fram. Ég tel því heppilegast að leggja höfuðáherzlu á, að málið, sem leysir vatnsveituþörf landsins alls, komist gegnum þingið. Ég veit ekki betur en ráðh. hefi undanfarna daga gengið milli manna og lempað ágreining um stór mál, sem ríkisstj. hefur barizt fyrir breyt. á, og hafi í mörgum tilfellum haft lag á að sníða agnúana af, og ég skil ekki, að þetta mál gæti orðið honum ofvaxið, ef hann legði sig fram um það. Ég vil, því skora á ríkisstj. að beita sér fyrir hinni nauðsynlegu lausn á þörfum Reykjavíkur og landsins alls með því að sníða. agnúana af hinu frv. Reykjavík er engu meiri nauðsyn að fá þessi l. en þorpunum úti á landi. Það geta ekki verið þau ósamkomulagsatriði, að ríkisstj. geti ekki, ef hún vill, numið burtu þann ágreining með einhverjum breyt., án þess þó að misþyrma málinu um of. Ég held því, að það sé rétt leið, að ríkisstj. beiti sér fyrir því að knýja hitt málið fram, og er þá ekki þörf á lausn þessa máls.



Ég vil segja, að á þeim degi urðu þeir Heródes og Pílatus vinir, og á ég þar við þá hv. 3. landsk. og hv. þm. Barð. Nú geta þeir barist saman móti góðu máli, d. til lítillar uppbyggingar og sjálfum sér til enn minni sóma. - Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum. Ég vil aðeins geta þess, að því beindi ég orðum mínum til hv. þm. Barð., að hann hljóp fyrir skjöldu, eins og stundum áður,. en hafði auk þess haft orð fyrir n. í fyrri umr. um þetta mál og var með umboð hv. n. Hvort hann hefur þarna sagt meira en hann hafði ástæðu til að segja, skal ég ekki um segja. Það verður hann að gera út um við meðnm. sína, en hann lofaði, að þetta mál skyldi ná fram að ganga, ef hinu málinu yrði stefnt í hættu. Hvort hann vill rjúfa það heit, um það skal ég ekki segja. Hitt, að ég hafi fyrst fengið áhuga fyrir málinu í kvöld, er rangt. Ég hef ýtt undir það dag eftir dag, að það kæmist fram.



Ég vildi benda hæstv. utanrrh. á, að ágreiningur er um þetta mál, eins og tekið hefur verið fram. Og ég vil eindregið ráðleggja honum að knýja ekki fram atkvgr., því að þá gæti svo farið á þessu stigi málsins, að frv. yrði fellt. Hitt málið er komið lengra. Það er í n., og mér er sagt, að málið hafi verið stöðvað af hæstv. ríkisstj. eða mönnum innan hæstv. ríkisstj. Þess vegna finnst mér, ef ráðh. hefur áhuga fyrir, að þetta mál verði leyst á þann hátt, sem við í raun og veru erum sammála um, að heppilegastur sé, þ.e. að frv. nái fram að ganga, þá ætti hann að beina allri sinni miklu orku að því innan ríkisstj., að málið yrði tekið fyrir í Nd. og afgr. einhvern veginn, þannig að í ljós kæmi, hvort þingfylgi er fyrir því eða ekki. Nái það fram að ganga á Alþ., er málið, þegar leyst, en verði það fellt, mun ekki verða nein andstaða á móti því, a.m.k. ekki frá n., að þetta mál nái fram að ganga. Það er ekki nema ein umr. eftir í Nd. Ég álít því langheppilegast fyrir ráðh. að fara að ráðum meiri hl. n. og að málið verði nú tekið af dagskrá. Ráðh. hefur sjálfsagt í fullu tré við meðráðh. sína, að ekki verði komið í veg fyrir, að hitt málið verði tekið fyrir í Nd. á morgun og úr því skorið, hvort það hefur nægilegt fylgi þar.



Maður hefur nú oft heyrt talað um hrossakaup á Alþ., en sennilega hefur verið talað um þau í hliðarherbergjunum. Ég hef aldrei heyrt á ævi minni, að þrír þm. stæðu upp hver á fætur öðrum og byðu upp á hrossakaup.. Annað er í raun og veru ekki verið að gera hér, þar sem verið er að reyna að knýja fram mál með hótunum um að fella annað, sem allir menn hljóta að sjá, að hefur fullkominn rétt á sér. Það er vitað, að verið er að koma upp vatnsveitu í Reykjavík, og vitað líka, að þörf er fyrir þessa vatnsveitu, og er þá ekki nema skylt að gera Reykjavík kleift að standa undir henni. Reykjavík er ekki komin upp á styrk, en vill aðeins fá að leggja gjöld á eigin borgara. Ég veit ekkert, hvaða útlit er fyrir, að hitt frv. nái fram að ganga, hef ekki heyrt um það, fyrr en nú við þessa umr. En ef nokkur hætta getur verið á því, að það frv, nái ekki afgreiðslu á þingi, væri ósæmilegt fyrir þessa d. að verða þess valdandi, að þetta mál nær ekki fram að ganga og knýja Reykjavík til þess að standa straum af kostnaðinum af vatnsveitunni, sem verið er að gera núna, með útsvörunum. Ég get ekki hugsað mér annað en hver maður, sem vill hugsa þetta mál með sanngirni, ljái því fylgi sitt.



Ég segi já til 3. umr. í trausti þess, að ríkisstj. sjái um, að frv. um styrk til vatnsveitna verði afgr. á morgun.



Frv., sem hefur valdið miklum deilum, um vatnsveitur fyrir ýmis þorp, var borið fram af hæstv. ríkisstj. í byrjun þings. Því var breytt hér í þessari d. til stórkostlegs hagnaðar fyrir ríkissjóð, og þurfti þá eina umr. um málið í Nd. Dómsmrh. féllst á, að mál þetta mætti geyma í n., þar til séð yrði, hvort hitt málið fengi fylgi. Sá dómur hefur ekki fallið. Má láta hann falla, hvenær sem er, og þegar hann er fallinn, mun ég velja á milli. Ég greiði því ekki atkv.



Með tilvísun til grg. hv. 4. landsk. get ég sagt já til 3. umr.



Herra forseti. - Því hefur verið haldið fram hér í þessum umr., að frv. um styrk til almennra vatnsveitna væri stöðvað í n. Um sönnur á því veit ég ekki, en hins vegar veit ég, að það er orðið allalgengt, að bæði n. og forsetar standi á þingviljanum með því að lofa málum ekki að fá afgreiðslu á Alþ. Ég get því vel trúað, að þessum brögðum sé beitt í n., og segi því nei.



Í trausti þess, að það frv., sem vantar ekki nema eina umr., verði að l., segi ég nei.