Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl., Ingi Björn Albertsson, 5. þm. Reykv., Kristín Einarsdóttir, 10. þm. Reykv. Aðalmaður tekur sæti á ný: Jóhann Ársælsson, 3. þm. Vesturl.

Umræðan fer þannig fram að hver þingflokkur fær 15 mínútur til umráða og Jóhanna Sigurðardóttir, 12. þm. Reykv., utan flokka, sjö og hálfa mínútu. Röð flokkanna verður þessi: Samtök um kvennalista, Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl. og Alþb. Ræðumenn verða fyrir Samtök um kvennalista Kristín Ástgeirsdóttir, 15. þm. Reykv., og Anna Ólafsdóttir Björnsson, 9. þm. Reykn.; fyrir Sjálfstfl. Davíð Oddsson forsrh., af hálfu Framsfl. tala Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl., og Finnur Ingólfsson, 11. þm. Reykv. Ræðumaður Alþfl. verður Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. og fyrir Alþb. tala Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v., og Svavar Gestsson, 9. þm. Reykv.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um vantraust á ráðherra í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar. Hér er farin sú óvenjulega leið að kalla ráðherrana hvern og einn til ábyrgðar á þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur framfylgt þau þrjú og hálft ár sem hún hefur starfað og á þeim starfsháttum sem tíðkaðir hafa verið á ríkisstjórnarheimilinu. Ráðherrarnir eru hér með líka kallaðir til ábyrgðar á því að sitja sem fastast á ráðherrastólunum þegar ljóst má vera að ríkisstjórnin er óstarfhæf vegna sundurlyndis, óróa og átaka sem einkennt hafa samskipti ráðherra frá því að deilur hófust um landbúnaðarmál fyrir tæpum tveimur árum, að ekki sé minnst á þá harmsögu Alþfl. sem við höfum orðið vitni að undanfarna mánuði og lamað hafa ríkisstjórnina. Enn fremur eru ráðherrarnir, allir sem einn, kallaðir til ábyrgðar fyrir að hafa slegið skjaldborg um ráðherra sem augljóslega hefur farið út fyrir velsæmismörk í embættisfærslu sinni og dregur á eftir sér slóða fjármálaóstjórnar sem vart á sér líka í íslenskri stjórnmálasögu. Þar með hefur ríkisstjórnin skorast undan því verki að bæta siðferði íslenskra stjórnmála. Hún lokar báðum augum og kastar öllum syndum bak við sig. Ég lýsi hér með yfir vantrausti á ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og tel löngu tímabært að Alþingi ákveði í atkvæðagreiðslu að segja henni upp vistinni og sýni þar með í verki að það er Alþingi sem endanlega ber hina pólitísku ábyrgð á stjórnkerfinu og stjórnarháttum öllum. Vorið 1991 mynduðu Sjálfstfl. og Alþfl. ríkisstjórn sem ætlað var það hlutverk ,,að rjúfa kyrrstöðu og auka verðmætasköpun í atvinnulífinu sem skili sér í bættum lífskjörum``, eins og sagði í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar sem samþykkt var 31. apríl 1991. Jafnframt sagði þar að ,,ríkisstjórnin vildi tryggja stöðugleika í efnahagslífinu og sáttargjörð um sanngjörn kjör, m.a. með aðgerðum í skatta- og félagsmálum``. Fljótlega varð ljóst að þessi nýja ríkisstjórn boðaði váleg tíðindi í íslenskum stjórnmálum. Gatslitinn frjálshyggjufáni þeirra Reagans, Bush og Thatcher var dreginn að húni og tilkynnt að nú skyldi hafinn niðurskurður ríkisútgjalda, velferðarkerfið yrði stokkað upp og þeir látnir greiða þjónustugjöld sem nýttu sér þjónustuna. Nemendur ættu að borga skólagjöld, kjörum á námslánum yrði breytt til íþyngingar og einkavæðing ríkisfyrirtækja átti að færa ríkissjóði björg í bú. Hallarekstri ríkissjóðs skyldi komið upp í núllið á tveimur árum. Hver er árangurinn þegar horft er yfir þriggja og hálfs árs störf ráðherranna? Þar er skemmst frá að segja að markmið ríkisstjórnarinnar eru flest hver runnin út í sandinn, en þjóðin situr eftir í sárum. Hallareksturinn á ríkissjóði hefur aldrei verið meiri og nemur hátt í 30 milljörðum kr. það sem af er ráðherratíð Friðriks Sophussonar. Sköttum hefur verið velt af fyrirtækjum yfir á herðar almennings svo nemur milljörðum kr. Skattar á einstaklinga voru hækkaðir, persónuafsláttur lækkaður, barnabætur skornar niður og vaxtabætur skertar. Atvinnuleysi hefur haldið innreið sína og þjakar þúsundir einstaklinga. Skuldir heimilanna eru ógnvekjandi og vanskil í húsnæðiskerfinu valda þungum áhyggjum. Þúsundir fjölskyldna eiga ekki fyrir nauðþurftum og verða að leita á náðir félagsmálastofnana. Áttunda hver fjölskylda í Reykjavík þarfnast aðstoðar og útgjöld Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar hafa aukist um 100 millj. kr. það sem af er árinu umfram áætlanir. Tíunda hvern dag greiðir Reykjavíkurborg útför einstaklinga sem eiga ekki fyrir jarðarförinni sinni. Fátækt er orðin staðreynd í íslensku samfélagi og það eru konur og börn sem einkum eru fórnarlömb hennar. Efnahagsbatinn sem ríkisstjórnin boðar og hinn rómaði stöðugleiki hafa hvorki náð inn fyrir dyr heimilanna né sveitarfélaganna, þar er kreppan enn við völd. Í stað þess að stuðla að sáttargjörð um sanngjörn kjör, eins og ríkisstjórnin boðaði, hefur misskipting lífsins gæða vaxið, launabilið eykst og það jafnrétti í launamálum sem konur hafa barist fyrir um áratuga skeið er víðs fjarri. Þjónusta við almenning hefur versnað án þess að ríkið hafi náð neinum varanlegum árangri í sparnaði og niðurskurði. Skólakerfið er sársvelt og heyrast nú áhyggjuraddir frá nemendum og kennurum á háskólastigi sem óttast gengisfall íslenskrar menntunar. Sparnaðaráform í heilbrigðiskerfinu hafa flestöll mistekist og nú þarf að biðja um 800 millj. kr. aukafjárveitingu á árinu 1994 vegna þeirra mistaka. Einkavæðingin skilaði litlu sem engu og hefur að mestu verið hætt við hana, sem betur fer. Virðulegi forseti. Í ríkisstjórnartíð Davíðs Oddssonar höfum við séð furðuleg og sorgleg dæmi um það hvernig menn umgangast það vald sem þeim hefur verið falið. Stöðuveitingar hafa verið með eindæmum, en þar hafa ráðherrar Alþfl. verið fremstir í flokki í því að raða flokksmönnum sínum á ríkisjötuna. Hrafnsmálið er annað dæmi um valdníðslu sem furðu sætir og verður lengi í minnum haft. Virðingin fyrir löggjafarvaldinu er afar takmörkuð, lög eru keyrð í gegn og þeim breytt án þess að nokkur úttekt hafi farið fram á áhrifum breytinganna. Við höfum jafnvel upplifað það hér að ráðherrar komi nánast daglega með nýjar tillögur til sparnaðar eftir að sýnt hafi verið fram á að þær fyrri voru óframkvæmanlegar. Fyrir nokkrum dögum dró ég fram dæmi hér í þingsölum um vanvirðu við dómstóla landsins og þann rétt almennings að ná fram réttlæti fyrir dómstólum. Þar átti í hlut fjmrn., sem lét kröfur hlaða á sig dráttarvöxtum mánuðum saman þrátt fyrir dóm Hæstaréttar. Er nema von að við spyrjum á hvaða leið við erum? Er nema von að við lýsum yfir vantrausti á ráðherra sem þannig starfa? Virðulegi forseti. Ég gæti haldið áfram lengi enn að tíunda dæmi um stefnu, stjórnarhætti og vinnubrögð ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Ég gæti rifjað hér upp þær endalausu deilur sem ráðherrar hafa átt í sín á milli, einkum um landbúnaðarmál og Evrópusambandið, deilur sem vekja upp spurningar um færni þeirra til að gæta hagsmuna landsins út á við. En það er annað sem mér liggur þyngra á hjarta. Það þarf engum að blandast hugur um það að sá dropi sem fyllti mælinn og varð til þess að stjórnarandstaðan ákvað að bera fram vantraust á alla ráðherrana í ríkisstjórninni var sú ákvörðun hæstv. forsrh. að láta Alþfl. einan um að bera ábyrgð á embættisfærslum hæstv. félmrh., Guðmundar Árna Stefánssonar, og að forsrh. og allt hans ráðherralið ákvað að sitja þegjandi undir þeim kattarþvotti og mjóróma siðbótarboðskap sem formaður Alþfl. hafði upp á að bjóða. Ríkisendurskoðun var falið að skoða gerðir félmrh. og utanrrh. og ég efast ekki um að þeir fá vottorð um að hafa hvorki brotið lög né reglur. Málið snýst nefnilega ekki um það. Málið snýst um það hvernig menn fara með það vald sem þeim er falið og hvort þeir halda sig innan velsæmismarka. Ég ætla ekki að fella dóm yfir hæstv. félmrh., en ég leyni ekki þeirri skoðun minni að honum hafi orðið stórlega á og nefni þar sem dæmi að hann skuli hafa horft upp á það að aðstoðarmaður hans í fullu starfi sinni jafnframt tólf launuðum stjórnum, nefndum og ráðum. Það getur ekki nokkur maður sinnt slíkum störfum af neinu viti, enda er þetta auðvitað ekkert annað en spilling af versta tagi. Þá verður ekki hjá því komist að víkja að þeim fregnum sem borist hafa af fjármálum Hafnarfjarðarbæjar og eiga rætur að rekja til þess tíma er hæstv. félmrh. var bæjarstjóri þar. Þar hafa komið í ljós fjármálaóreiða og vinnubrögð sem eru með þeim hætti að menn eru orðlausir. Fjármunum bæjarins var ausið út, án eftirlits, í milljónatali, bókhald í molum og framkvæmdastjórinn hafði heimild til að ganga í sjóði bæjarins eftir óskilgreindum þörfum. Bæjaryfirvöld þess tíma bera auðvitað ábyrgð á því hvernig fór og þar þýðir ekki að vísa á embættismenn eins og ráðherrann gerði í Morgunblaðinu í gær. Ef embættismenn Hafnarfjarðarbæjar hafa skrifað upp á reikninga og úttektir svo nemur milljónum, án þess að hafa borið það undir yfirmann sinn, hljóta þeir að verða reknir þegar í stað fyrir embættisafglöp. En þó svo væri eru það hinir kjörnu fulltrúar sem endanlega bera ábyrgð og í hópi þeirra er hæstv. félmrh., sveitarstjórinn fyrrv., ráðherra sveitarstjórnarmála í landinu. Í hvaða lýðræðisríki sem er mundi ráðherra sem flæktur er í mál af þessu tagi, sekur eða saklaus, segja af sér þegar í stað. Það er ekki við hæfi að hæstv. félmrh., Guðmundur Árni Stefánsson, sitji áfram í embætti með allar þær ávirðingar á bakinu sem á hann hafa verið bornar. Ég skora á hann að sýna þann manndóm að segja af sér strax og verða þannig til að gera íslensk stjórnmál ábyrgari og lýðræðislegri. Við sem sitjum á hinu háa Alþingi berum pólitíska og siðferðilega ábyrgð og við eigum að sýna að við séum fólk til að axla hana. Það er ekki stórmannlegt, hvorki af Guðmundi Árna Stefánssyni, öðrum ráðherrum ríkisstjórnarinnar né þingmönnum stjórnarflokkanna, að skýla sér á bak við frávísunartillögu hér í kvöld á þeim forsendum að málsmeðferð stjórnarandstöðunnar brjóti þinghefðir. Málið er miklu alvarlegra en svo og það kemur úr hörðustu átt þegar núverandi stjórnarflokkar bera fyrir sig þingræði og hefðir eftir allt það sem á undan er gengið á kjörtímabilinu. Virðulegi forseti. Í kvöld að lokinni þessari umræðu gefst okkur kostur á að sýna þjóðinni að við viljum taka á þeirri spillingu sem því miður þrífst innan stjórnkerfisins. Við höfum tækifæri til að snúa við blaðinu, lýsa vantrausti á ráðherrana, alla sem einn, losa okkur við ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og hefja þar með sókn til nýrra tíma sem vonandi færir okkur jöfnuð, réttlæti, kvenfrelsi og aukið lýðræði í samfélagi friðar og jafnvægis manns og náttúru. --- Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Sá kvittur gengur hér um húsið, vonandi rangur, að stjórnarflokkarnir treysti sér ekki í atkvæðagreiðslu um vantrauststillögu þá sem hér er til umfjöllunar af ótta við að einhverjir stjórnarþingmenn muni nota tækifærið til þess að ítreka vantraust sitt á einstökum ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Það liggur í loftinu að ríkisstjórnin muni flytja frávísunartillögu við vantraustið í kvöld. Það hlýtur að merkja, ef satt er, að þeir óttist að einhverjir ráðherrar ríkisstjórnarinnar njóti ekki trausts meiri hluta þingheims. Það er því grundvallaratriði að fá úr því skorið hér í kvöld hvort allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa fullt umboð til starfa, ekki síst er það brýnt í ljósi nýjustu fregna. Engin keðja er sterkari en veikasti hlekkur hennar. Ríkisstjórnin er slík keðja, ráðherrarnir hlekkirnir. Í kvöld var ætlunin að kanna styrk hennar. Komi menn í veg fyrir að hann verði kannaður þá hlýtur það að merkja að ástandi keðjunnar sé alvarlega áfátt. Kannski hafa hlekkirnir ryðgað í takt við það að sumir ráðherrar eru farnir að ryðga í siðferðinu. Kannski hefur keðjan einfaldlega slitnað í takt við það tengslaleysi sem er á milli oddvita ríkisstjórnarinnar í stærstu sem smæstu málum. Það væri e.t.v. í lagi ef við værum að tala um eitthvert brotajárn á öskuhaugunum. En það er þessi ríkisstjórn ekki orðin á haugum gleymskunnar, ekki enn a.m.k. Við erum að tala um það hvort við getum treyst þeirri keðju sem á að halda þjóðarskútunni við akkeri á meðan óveður atvinnuleysis og versnandi lífskjara næðir um hana. Ef við gerum það ekki getur hana rekið í strand og þá þýðir ekkert að segja að menn hafi haldið að keðjan héldi. Ryðgað siðferði ráðherra hefur birst okkur í ótal myndum. Við heyrum daglega ný dæmi af vafasömum embættisverkum þeirra, augljósum eða lítt duldum, nýjum eða gömlum. Flokksbræðrum er skipað á jöturnar svo tugum skiptir. Ekki hefur verið auglýst staða í utanrrn. síðan 1991, þ.e. fyrsta ár þessarar ríkisstjórnar, utan ein sérfræðingsstaða. En á sama tíma hefur hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, raðað alþýðuflokksmönnum í helstu störf þar, stundum við lítinn fögnuð ýmissa þingmanna samstarfsflokksins. Ég efast um að utanrrh. njóti trausts þingmeirihluta eftir embættisfærslur liðins sumars. Væri ekki rétt að fá að láta reyna á það? Ryðgað siðferði hefur einnig birst í því að stöðuveitingar hafa byggst á geðþótta einstakra ráðherra. Eru þar hæstv. menntmrh., Ólafur G. Einarsson, og núv. félmrh., Guðmundur Árni Stefánsson, kræfastir. Í einu tilviki a.m.k. var það aðeins spurning um klukkustundir hvort embættisfærsla stæðist stjórnsýslulög. Á sama tíma og erlendir ráðherrar víkja þegar minnsti vafi leikur á hæfni þeirra í starfi þá sitja íslenskir starfsbræður þeirra sem fastast. Starfshæfni ríkisstjórnarinnar hefur á rökstuddan hátt verið dregin í efa. Hæstv. forsrh. lét orð falla sem ekki var hægt að skilja á annan hátt en að hann treysti ekki hæstv. utanrrh. fyrir utanríkismálunum. Það er skynsamlegt út af fyrir sig. Hann dró í land í orði en ég spyr: Treystir hann í raun hæstv. ráðherra eitthvað frekar í Evrópumálunum nú heldur en fyrr í haust? Karp og klögumál ganga á víxl milli ráðherra í stórum málum sem smáum, m.a. í mikilvægum vaxtamálum. Loks hlýt ég að nema staðar við hæfni þessarar ríkisstjórnar til að stjórna landinu. Hún er engin enda erum við ekki hér að ræða hvort verið sé að sigla þjóðarskútunni á fengsæl mið heldur hvort unnt verði að koma í veg fyrir að hún strandi er akkerisfestarnar bresta. Ríkisstjórnin skilur við þjóðina í óvissu atvinnuleysis, geigvænlegra skulda heimilanna og stóraukinna álagna á lágtekjufólk í formi skatta og annarra gjalda, jafnvel fyrir lífsnauðsynlega læknishjálp og lyf. Við getum ekki sætt okkur við nema eina niðurstöðu hér í kvöld og hún er sú að ríkisstjórnin fari frá. Ráði heilbrigð skynsemi og umhyggja fyrir þjóðinni atkvæðum manna hér í kvöld þá kvíði ég ekki niðurstöðunni, þá mun stjórnin falla. Muni ríkisstjórnin hins vegar halda í sér líftórunni með því að fá vantrauststillögunni vísað frá er það enn ein sönnun þess að hún er vanhæf og margir brestir eru í þeim einingum sem halda henni saman. Væri ríkisstjórnin flugvél og ráðherrarnir vélarpartar fengi hún ekki skoðun vegna skemmdra vélarhluta. Þá yrði henni ekki hleypt á loft. Eigum við að halda áfram í vetur vegna þess að ríkisstjórnin neitar að fara í skoðun? Ég segi nei. --- Góða nótt.

Hæstv. forseti. Málatilbúnaður sá sem hér er hafður í frammi af hv. stjórnarandstöðu er einstakur í þingsögunni og reyndar fordæmislaus í þeim þingum sem við þekkjum best til og lúta sömu lögmálum og Alþingi Íslendinga. Tæpum mánuði eftir að Kvennalistinn boðar vantrauststillögu er tillagan loksins flutt af stjórnarandstöðunni allri, nokkrum dögum eftir að stjórnarandstaðan hafði óskað eftir vantraustsumræðu án vantrauststillögu. Eftir þennan langa meðgöngutíma, undirbúning og aðdraganda tekst svo illa til að tillöguflutningurinn er allur í skötulíki og ekki í neinu samræmi við venjuhelgaðar formreglur þingsins og reyndar stórkostlega á skjön við allt sem þekkist í þeim efnum. Hér á landi eru tveir kostir fyrir hendi telji menn sig knúna til að flytja vantrauststillögu á þinginu. Annars vegar að flytja vantraust á ríkisstjórnina í heild ellegar vantraust á einstaka ráðherra. Með vantrausti á ríkisstjórnina í heild er leitast við að ganga úr skugga um hvort viðkomandi ríkisstjórn hafi starfhæfan meiri hluta að baki sér og um leið að koma til skila pólitískum sjónarmiðum stjórnarandstöðunnar. Mjög varlega og sparlega er farið í flutning á vantrauststillögum á þinginu eins og kunnugt er. Tillaga um vantraust á einstaka ráðherra er allt annað mál og sýnu alvarlegra. Samkvæmt ótvíræðri þingvenju, bæði hér á landi og annars staðar þar sem menn byggja á sams konar stjórnskipun og hér er gert, er slíkt vantraust ekki flutt nema flm. telji að viðkomandi ráðherra hafi gerst sekur um stórkostlega og óverjandi framgöngu, annaðhvort viljandi eða af gáleysi í embættisfærslu sinni. Svo miklir annmarkar séu á tiltekinni embættisfærslu hans að hann teljist af þeim sökum óhæfur til að gegna ráðherrastarfi. Vantrauststillaga á einstakan ráðherra verður því aldrei flutt af pólitískri léttúð eða leikaraskap einum eins og virðist mega lesa úr skýringum flm. sjálfra á þeim tillöguflutningi sem þeir standa fyrir hér. Í vantrauststillögu á einstakan ráðherra felst þungur persónulegur áfellisdómur um viðkomandi ráðherra og er því um að ræða slíkt alvörumál að fátítt er að stjórnarandstaða standi fyrir slíku. Þannig hefur vantrauststillaga á einstakan ráðherra aldrei verið flutt í Danmörku sem býr við sömu þinghefðir og við búum við og aðeins einu sinni hér á landi á lýðveldistímanum. Þá var flutt vantrauststillaga á ráðherra en þó eingöngu á starfssviði ráðherrans sem hinar umdeildu embættisathafnir féllu undir. Eins og ég hef hér gert grein fyrir þá er reginmunur á tillögum vantrausts á tiltekinn ráðherra vegna málsmeðferðar hans í tilteknu ráðuneyti og á tillögu um vantraust á ríkisstjórnina. Af þessu leiðir að það er fráleitt að flytja í einu lagi vantraust á ríkisstjórn og vantraust á einstaka ráðherra. En það er ekki nóg með að slíkt sé gert heldur stendur stjórnarandstaðan fyrir tillögum um vantraust á ríkisstjórnina, að hennar eigin sögn, og tillögum um vantraust á níu einstaka ráðherra vegna starfa þeirra í öllum ráðuneytum ríkisstjórnarinnar nema einu, ráðuneyti Hagstofu Íslands. Með því er gefið til kynna að hver einasti ráðherra sé persónulega vanhæfur til að gegna starfi í öllum þeim ráðuneytum sem tilnefnd eru og þar með gefið í skyn að þeir hafi gerst sekir um svívirðilega háttsemi eða embættisafglöp sem brjóti gegn lögum eða skráðum eða óskráðum siðferðisreglum í öllum þessum ráðuneytum. Ef nokkurt vit væri í þessum tillöguflutningi eða nokkur minnsti grundvöllur væri fyrir honum hlytu menn að halda að nú væri komið upp hneyksli aldarinnar, jafnvel allra alda, í stjórnmálalífi landsins og reyndar þess heimshluta sem við byggjum. Þess væri að vænta að nú biðu menn í óttablendnum spenningi eftir því að þau miklu voðaverk sem leiddu til slíks málatilbúnaðar eins og hér hefur verið hafður í frammi yrðu afhjúpuð en slíkt hefur ekki gerst. Öðru nær. Tillöguflutningurinn hefur breyst í algjört viðundur. 1. flm. tillögunnar segir opinberlega að stjórnarandstaðan sé ekki í raun að flytja vantrauststillögu heldur að búa til einhvers konar vinsældakosningu í þinginu og gefur meira að segja í skyn að hugsanlegt sé að stjórnarandstaðan muni ekki greiða atkvæði með sinni eigin vantrauststillögu í tilfelli einstakra ráðherra. Ég hlýt að vekja athygli áheyrenda á öllu þessu furðuverki. Með öðrum orðum, í einhverju alvarlegasta atriði sem snertir starfshætti hvers þings þá er því atriði breytt í vinsældakosningu að sögn flm. sjálfs sem bætir því við að jafnvel sé ekki ljóst að flm. sjálfir styðji í öllum atriðum þá tillögu sem þeir flytja. Í raun tók ekki betra við þegar 2. flm. tillögunnar, nýkjörinn þingflokksformaður Framsfl., tók að reyna að skýra þennan ótrúlega málatilbúnað. Hann var að vonum spurður af fjölmiðlafólki hvað einstakir ráðherrar hefðu til saka unnið að nú væri gripið til þess einstaka ráðs að flytja vantraust á þá, ekki einn heldur hvern þeirra fyrir sig, að reyndar hagstofuráðherranum af einhverjum ástæðum undanskildum. Svar þingflokksformannsins nýja var í fullu samræmi við þennan ömurlega málatilbúnað. Svarið var efnislega þetta: Með því að þessir ráðherrar sitja í ríkisstjórn sem stjórnarandstaðan er ósátt við hafa þeir unnið til þess að flutt sé vantrauststillaga á þá hvern fyrir sig. Þetta eru mikil eindæmi. Ég tel að þessi tillöguflutningur og málatilbúnaðurinn sé einn samfelldur áfellisdómur um þá sem að honum standa og þeim öllum til stórfelldrar minnkunar. Ef slíkur málatilbúnaður verður liðinn þá hafi virðing og traust Alþingis beðið mikinn hnekki. Hæstv. forseti. Það er hreint ótrúlegt hve stjórnarandstöðunni hafa verið mislagðar hendur í vinnubrögðum sínum í þinginu. Dæmi þess eru orðin mörg og æðiáberandi. Ríkisstjórnin og þingmeirihlutinn hafa á undanförnum árum þurft að takast á við mikla efnahagsörðugleika og nú vita allir sem vilja að mikill árangur hefur orðið af starfi hennar. En hver hefur afstaða stjórnarandstöðunnar verið til allra þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin hefur gripið til? Hafa þeir lagt eitthvað jákvætt til mála? Nefna mætti til sögunnar þrjá áfanga á þessari leið. Í tvígang var gripið til umfangsmikilla efnahagsaðgerða og í þriðja áfanga var gerð sérstök atlaga að hávöxtunum sem um langt árabil hafa ætlað að sliga þjóðina. Í bæði skiptin sem gripið var til þessara efnahagsráðstafana sem svo miklum árangri hafa skilað lagðist stjórnarandstaðan þver gegn öllum þessum ráðagerðum. Hún hafði reyndar uppi spádóma, sem fróðlegt væri að lesa yfir þingheimi, um hvað gerast mundi ef efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar gengju fram. Hér átti allt um koll að keyra. Vinnufriði væri stofnað í stórkostlega hættu, fram undan væri óðaverðbólga, víxlgangur verðlags og kauplags sem aldrei fyrr, atvinnuleysið yrði stórkostlegt og ekkert yrði við neitt ráðið. Kröfur voru uppi frá forustumönnum stjórnarandstöðunnar um að nú þegar yrði sett á laggirnar þjóðstjórn eins og gert er þegar neyðar- eða styrjaldarástand blasir við. Jafnvel gæti sú þjóðstjórn haft sér það markmið að sitja í full tvö kjörtímabil til þess að ráða niðurlögum vandans. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar voru gerðar tortryggilegar og reynt var að efna til óánægju og vantrúar á þeim. Einn stjórnarandstöðuflokkurinn, Framsfl., lagðist t.d. alfarið gegn því að skattur á matarkaup almennings yrði lækkaður. Allt fór á hinn betri veg, allar spár stjórnarandstöðunnar urðu hrakspár og hégilja. Árangurinn hefur skilað sér hvar sem litið er. Raungengið er hagstæðara íslenskum útflutningsatvinnuvegi en um langan, langan tíma áður. Atvinnulífið er að taka við sér, vaxtarbroddarnir finna að jarðvegurinn hefur verið undirbúinn og framtíðin gefur mikla möguleika. Verðbólgan er með því minnsta sem þekkist í Evrópu. Við greiðum niður erlendar skuldir okkar þrjú ár í röð, eitt af fáum ríkjum vesturheims sem nær slíkum árangri um þessar mundir. Tekist hefur að koma í veg fyrir að fjárlagahalli færi út yfir öll mörk og stöndum við þar betur en aðrar þjóðir í nágrenni okkar. Stjórnarandstaðan hefur vissulega fundið að því að fjárlagahalli væri of mikill en samt hefur hún hamast gegn öllum sparnaðarhugmyndum okkar. Við heyrðum í 1. flm. þessarar tillögu rétt áðan sem fann öllum sparnaðartillögum allt til foráttu. Þessari ríkisstjórn hefur tekist þrátt fyrir andstöðu stjórnarandstöðunnar að hefta aukningu ríkisútgjalda og skatttekjur ríkisins hafa ekki verið auknar. Atvinnuleysi hefur nú farið lækkandi sem betur fer á undanförnum mánuðum og ljóst er að tekist hefur að koma í veg fyrir að atvinnuleysisvofan æddi hér um landið með svipuðum hætti og hún hefur því miður gert í Evrópulöndunum öllum eða flestum. Ríkisstjórnin hefur séð til þess að horfið hefur verið af þeirri Færeyjaleið sem síðasta ríkisstjórn stefndi þjóðinni á og hefur sýnt sig að vera leið til efnahagslegs hruns og glötunar. Þegar ríkisstjórnin greip til aðgerða í framhaldi af umbreytingum á efnahagsmarkaðnum til að stuðla að vaxtalækkun voru einnig hafðar uppi hrakspár. Hin mikla vaxtalækkun væri haldlaus, aðeins væri tjaldað til fárra vikna. Við sáum það á dögunum að formaður Alþb. sem þó vill væntanlega teljast til ábyrgra stjórnmálamanna gerði sitt til þess að reyna að gera vaxtapólitíkina tortryggilega og skapa vaxtaóróleika á mörkuðum. Enginn vafi er á því að vaxtagrundvöllurinn er traustur. Allar efnahagsforsendur leiða til þess að ekki þarf að spá um að breytingar verða á vöxtum til hækkunar almennt séð á næstu missirum. Þvert á móti sjáum við fram á að vextir í bankakerfi eiga að geta farið lækkandi. Vaxtamunur, sem hefur þurft að vera hár á meðan bankarnir hafa verið að komast í gegnum óreiðu fyrri ára, mun fara minnkandi sem er ómetanlegt bæði fyrir almenning og fyrirtæki. Fullyrt var hér í þinginu þegar snarlækkun varð á vöxtum að lækkunin væri ekki raunveruleg. Nú er senn liðið ár frá því að þessi mikli árangur náðist og engin merki um það enn að þar verði breyting á. Í öllum framangreindum efnum voru stjórnarandstöðunni mislagðar hendur svo vægt sé til orða tekið. Hún brást þeim skyldum sem hún hafði við kjósendur sína og landsmenn því stjórnarandstaða á auðvitað að sýna ábyrgðartilfinningu en ekki léttúð og ábyrgðarleysi. Hæstv. forseti. Nú nýverið var tilkynnt um það að veitt hefðu verið friðarverðlaun Nóbels vegna friðarþróunarinnar í Mið-Austurlöndum. Ég býst ekki við því að margir séu búnir að gleyma því hve stjórnarandstaðan varð sér hrikalega til skammar þegar utanríkisráðherra Ísraels kom hér í opinbera heimsókn. Stjórnarandstaðan sýndi utanríkisráðherra, nú friðarverðlaunahafa Nóbels, fádæma ókureisti og þurftu íslensk yfirvöld í viðræðum við ráðherrann að reyna að gefa skýringar á því hvernig í ósköpunum stæði á þessari framgöngu stjórnarandstöðunnar. Það var ekki létt verk né ánægjulegt. Ég veit að þetta er atburður sem stjórnarandstaðan vill gleyma. En vandinn er sá að með framgöngu sinni varð stjórnarandstaðan ekki eingöngu sjálfri sér til minnkunar heldur varpaði hún einnig skugga á Ísland og Íslendinga. Stjórnarandstaða í öllum löndum veit að hún verður að sýna ábygðartilfinningu. Það eru gerðar kröfur til hennar ekki síður en til annarra. Þegar litið er yfir allan þennan ólánsferil stjórnarandstöðunnar, sem ég hef aðeins nefnt fáein dæmi um, hinn dæmalausa tillöguflutning hér í kvöld, meðferð þeirra í efnahagsmálum, ég tala ekki um framgöngu þeirra í utanríkismálum og það atriði sem ég nefndi sérstaklega, þá þarf ykkur ekki, áhorfendur góðir, að koma á óvart að mér þykir lítið til koma hins sérkennilega tillöguflutnings stjórnarandstöðunnar um vantraust á einstaka ráðherra. Þess vegna flyt ég, hæstv. forseti, eftirfarandi tillögu um rökstudda dagskrá: ,,Tillaga til rökstuddrar dagskrár í málinu: Till. til þál. um vantraust á ríkisstjórn Davíðs Oddssonar. Frá forsrh. Þar sem fram komin tillaga brýtur í bága við starfshætti Alþingis og rótgróna þingvenju samþykkir Alþingi að vísa málinu frá og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.``

Virðulegur forseti. Góðir áheyrendur. Það var verið að dreifa hér í þinginu tillögu um rökstudda dagskrá út af vantrauststillögu sem stjórnarandstaðan flutti með þinglegum hætti og var tekið á móti í þinginu sem hverju öðru skjali. Þetta skjal hefur greinilega komið illa við hæstv. ríkisstjórn því nú vill hún vísa því frá og koma í veg fyrir lýðræðisleg vinnubrögð á Alþingi undir þeim formerkjum að tillagan sé óvenjuleg. Það er alveg rétt þetta er óvenjuleg tillaga. En þetta er líka óvenjuleg ríkisstjórn sem við höfum hér í húsinu í dag. Hvenær hefur það gerst áður að einstakir stjórnarþingmenn, stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar, lýsa því yfir út og suður að það geti verið að þeir treysti ekki einstökum ráðherrum í ríkisstjórninni? Hefur það komið fyrir áður að hæstv. forsrh. lýsi í reynd vantrausti á utanrrh. í ríkisstjórninni og taki það síðan til baka? Hefur það komið fyrir áður að einstakir ráðherrar hafi talið sig knúna til þess að senda embættisverk sín til sérstakrar skoðunar Ríkisendurskoðunar? Nei, það hefur aldrei komið fyrir áður, það hefur aldrei setið jafnóvenjuleg ríkisstjórn í landinu og slík ríkisstjórn kallar á óvenjulegar tillögur. Hæstv. forsrh. manaði stjórnarandstöðuna hér fyrr í haust að koma með vantrauststillögu og taldi að hún þyrði ekki að koma með vantraust. Þetta væri svo aumingjaleg stjórnarandstaða að hún þyrði ekki að gera slíkt. Hann hélt að vísu áfram sambærilegum málflutningi og gerir lítið úr stjórnarandstöðunni eins og hann er vanur en það var komið annað hljóð í hæstv. forsrh. núna. Núna hafði verið flutt vitlaus tillaga, röng tillaga, sem hann vill láta vísa frá með ólýðræðislegum hætti. Hæstv. forsrh. sagði það í umræðum um daginn að þessi ríkisstjórn hefði náð þeim mesta og besta árangri sem nokkur ríkisstjórn hefur náð síðan lýðveldið var stofnað, ef ég man rétt, trúlega á þessari öld. En hvernig í ósköpunum stendur þá á því, fyrst þetta er allt saman svona gott, að hæstv. ríkisstjórn lýsir því ekki yfir að hún ætli sér að starfa áfram að loknum kosningum? Ef ríkisstjórn er á svona góðri leið og hefur svona góða ráðherra innan borðs, sem allt geta, gera allt rétt, allt best og mest sem aðrir hafa gert, getur það verið að stjórnarflokkarnir ætli sér ekki að starfa áfram að loknum kosningum? Það væri fróðlegt að heyra í hæstv. utanrrh. hér á eftir hvort það sé ekki nánast öruggt að svo verði. Því ef það á að vera eitthvert samræmi í málflutningnum þá hlýtur svo að vera en ef svo er ekki þá er ríkisstjórnin náttúrlega búin að viðurkenna að hún er sundurlynd og þar er mikið rifist innan dyra og hún er ósamstæð á allan hátt. Þeir segja að þeir hafi gert allt rétt. En hvernig er ástandið í okkar samfélagi? Er ekkert að í þjóðfélagi þar sem 6--7 þús. manns eru atvinnulausir? Gæti ekki verið að það væri eitthvað að í slíku samfélagi? Er ekki eitthvað að í samfélagi þar sem fjárfestingin er komin niður í 15% af þjóðartekjum og ljóst að með sama áframhaldi mun atvinnuleysi vaxa? Ríkisstjórnin segir að þetta sé nokkuð gott því aðilar vinnumarkaðarins hafi spáð 15--20% atvinnuleysi. Það er rétt en ég minni á að ríkisstjórnin var þvinguð til aðgerða af aðilum vinnumarkaðarins, m.a. að beita handafli til að lækka vextina. Og ef ríkisstjórnin hefði þá ekki skipt um stefnu þá hefði atvinnuleysið orðið mun meira. Gæti ekki verið að það væri eitthvað að í þjóðfélagi þar sem skattsvik eru yfir 11 milljarðar kr.? Hvað hefur ríkisstjórnin gert í því? Hún hefur verið að flækja skattalögin. Hún hefur verið að gera þau óframkvæmanlegri en nokkru sinni fyrr. Svo leyfir hæstv. forsrh. sér að koma hér upp og segja að Framsfl. hafi viljað leggja sérstakar byrðar á láglaunafólk, þegar vitað er að það mátti ná mun meiri árangri í jöfnun tekna og kjara með öðrum hætti. En hæstv. forsrh. minntist ekki á það að Sjálfstfl. hefur verið að stórhækka skatta á þessu kjörtímabili. Gæti ekki verið að það væri eitthvað að í því þjóðfélagi þar sem vanskil í hinu fræga húsbréfakerfi eru komin upp í 15 milljarða? Ætli það sé ekki þess vegna sem hæstv. fyrrv. félmrh. hljóp frá borði? Hæstv. fyrrv. félmrh. bar að sjálfsögðu ábyrgð á þessum ósköpum og vildi ekki sitja lengur í ríkisstjórn þar sem vanskil í húsbréfakerfinu voru komin upp í 15 milljarða. Hvað eiga allar þær fjölskyldur að gera sem þannig standa? Ætli ástæðan sé ekki fyrst og fremst sú hvað tekjur hafa dregist saman. Er ekki eitthvað að í þjóðfélagi þar sem hagvöxtur er helmingi minni en gengur og gerist hér í kringum okkur og ríkisstjórnin segir að sé nokkuð gott? Ætli það geti ekki verið að það sé eitthvað að í samfélagi þar sem gjaldþrot hafa aldrei verið fleiri en nú og bankar og sjóðir hafa tapað 10 milljörðum á hverju einasta ári meðan þessi ríkisstjórn hefur setið að völdum? Ég skil það vel að hæstv. núv. ríkisstjórn vilji breiða yfir þetta allt saman. Reyna að blekkja, koma umræðunni yfir á aðrar brautir og vísa lýðræðislegum, réttmætum tillögum frá hér á Alþingi. Það sýnir hvað ríkisstjórnin er veik, það sýnir hvað hún er sundurleit og það sýnir að hér er ekki sterk ríkisstjórn heldur veik sem deilir innbyrðis og vill ekki taka ábyrgð á sínum ráðherrum. Það er verið að sýna á fjölum Þjóðleikhússins um þessar mundir ágætt leikrit sem heitir Sannar sögur af sálarlífi systra. Ein persónan segir í lokin: ,,Við höfum þó alltaf blekkinguna, það bjargar okkur, venjulegu fólki.`` Gæti verið að ríkisstjórnin ætli að treysta á þetta. Ætli að treysta á það að breiða yfir og vera með blekkingar, segja að þetta sé allt saman í lagi, segja að þeir vinni vel saman og ráðherrarnir séu allir sem einn. Þessi tillaga hér sýnir annað og þess vegna á að samþykkja vantraust á þessa ríkisstjórn og ráðherra hennar.

Virðulegur forseti. Góðir tilheyrendur. Ræða og tillöguflutningur hæstv. forsrh. hér áðan markar tímamót í sögu þings og þjóðar. Það að forsrh. skuli leyfa sér að flytja frávísunartillögu á vantraust á eigin ríkisstjórn og um leið vantraust á eigin verk lýsir auðvitað óskaplegum valdhroka og skorti á siðferðiskennd. En það er meira en það því þessi tillöguflutningur er brot á þingræðinu. Eftir stendur ríkisstjórn sem ekki er vitað hvort hefur þingmeirihluta eða ekki. Og forsrh. hæstv. mun það sem eftir lifir þessa kjörtímabils sitja í þeirri stöðu að það er ekki ljóst hvort hans ríkisstjórn hér á hv. Alþingi hafi meiri hluta eða ekki. Nokkrir hv. þm. stjórnarandstöðunnar hafa lýst því yfir í fjölmiðlum að þeir vantreysti einstökum ráðherrum og geti ekki forsvarað þeirra verk. En þeir þingmenn sem þessu hafa lýst og ætla nú hér í atkvæðagreiðslu á eftir að greiða atkvæði með því að vísa þessari tillögu stjórnarandstöðunnar frá, þeir þingmenn Sjálfstfl. sem það gera eru að leggja blessun sína yfir verk ráðherra Alþfl. Og þeir þingmenn Alþfl. sem það munu gera eru að leggja blessun sína yfir verk ráðherra Sjálfstfl. Gífuryrði hæstv. forsrh. hér áðan um tillögu stjórnarandstöðunnar dæma sig sjálf. En það að halda því fram að hún brjóti í bága við hefðir þingsins er alvörudómur og mikill áfellisdómur yfir virðulegum forseta Alþingis, forseta Alþingis sem kemur úr sama stjórnmálaflokki og hæstv. forsrh., Davíð Oddsson. Að halda því fram að slík tillaga hafi verið tekin hér til umræðu sem brjóti í bága við starfshætti og þinghefðir Alþingis er þungur áfellisdómur. En það er gleðilegt til þess að vita að hæstv. forsrh. hafi orðið áhyggjur af virðingu Alþingis. Sá maður sem fyrir fáum missirum síðan líkti þessari virðulegu stofnun við gagnfræðaskóla. Hæstv. forsrh. segir að þessi tillaga stjórnarandstöðunnar sé leikaraskapur en það er ekki, hæstv. forsrh., leikaraskapur þegar ráðherrar í þinni ríkisstjórn, hæstv. forsrh., bera hver annan mjög þungum sökum, ásaka hver annan um lögbrot. Þá er það ekki leikaraskapur þó hér sé flutt till. til þál. um vantraust á slíka menn. Það er hins vegar leikaraskapur, hæstv. forsrh., að skora á stjórnarandstöðuna á Alþingi að koma fram með vantraust á ríkisstjórn. Síðan þegar vantraustið kemur fram bregst hæstv. forsrh. við, reiður og fúll, og segir að þetta sé allt saman óþinglegt. Forsrh. sagði það áðan að 2. flm., sá sem hér stendur, hefði talið það meginástæðu fyrir því að flytja mætti vantraust á alla ráðherra í ríkisstjórninni að þeir sætu í ríkisstjórn og það óvinsælli ríkisstjórn. Hæstv. forsrh. gerði lítið úr þessu. Það er hins vegar svo að einn okkar besti stjórnlagaprófessor, Ólafur heitinn Jóhannesson, segir í bók sinni ,,Stjórnskipun Íslands``, með leyfi forseta: ,,Ráðherrar geta glatað trausti Alþingis þó þeir hafi ekki framið nein lögbrot. Þeir bera auðvitað siðferðilega ábyrgð á verkum sínum eins og aðrir menn og njóta trausts og virðingar eftir því og þeir bera pólitíska ábyrgð athafna sinna og athafnaleysis gagnvart Alþingi.`` --- Það er athafnaleysið, hæstv. forsrh., sem hér er um að ræða. Það að sitja í ríkisstjórn sem hefur skapað hér það atvinnuleysi að þúsundir manna ganga atvinnulausir. Að sitja í ríkisstjórn og ætla að skera niður um 850 millj. kr. á næsta ári ellilífeyri og örorkulífeyri en afnema á sama tíma hátekjuskatt. Að hafa lagt milljarða króna skattálögur á ellilífeyrisþega, á öryrkja og þá sem minnst mega sín í þjóðfélaginu en skunda á sama tíma til Þingvalla og halda þar veislur fyrir Donovan og Hrafn. Slík framkoma og slík vinnubrögð á að fordæma og það er á þeim forsendum sem hér er flutt vantraust á ríkisstjórnina. Það er athafnaleysið sem fyrrv. forsrh. þjóðarinnar, Ólafur heitinn Jóhannesson, gerir að megininntaki í sínu riti. Hæstv. forsrh., sem segir oft í umræðu að hann sé lögfræðingur, að hann sé nú lögfræðingur og hæstv. forsrh. gerir sig breiðan fyrir framan þjóðina því hann einn viti og hann einn hafi á réttu að standa. En hæstv. forsrh. væri nær að hafa lesið stjórnskipunarrétt Ólafs heitins Jóhannessonar áður en slíku er haldið fram. Það er alvarlegt ástand í þjóðfélagi þar sem 60% aukning hefur orðið á þeim hópi sem þarf að leita fjárhagslegrar aðstoðar félagsmálastofnunar og það er fjöldi fólks í þessu þjóðfélagi sem þarf á þeirri aðstoð að halda. Það eru fjölmargar fjölskyldur sem ekki eiga fyrir brýnustum nauðþurftum. Þetta fólk spyr í dag: Hvar eru skattalækkanirnar sem Sjálfstfl. með forsrh., Davíð Oddsson, í broddi fylkingar lofaði þjóðinni fyrir síðustu alþingiskosningar? Hvar eru 80.000 kr. skattleysismörkin sem Alþfl. lofaði þjóðinni, sem Alþfl. lofaði þessu fólki fyrir síðustu kosningar? En þetta fólk horfir nú upp á einkavinavæðinguna þar sem fjármununum er rótað út úr ráðuneytunum til einkavinanna, þar sem ríkisfyrirtækin eru gefin flokksgæðingunum. Ríkisstjórn sem hagar sér með þessum hætti á vantraust skilið og á að fara frá. --- Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Hafi það hvarflað að einhverjum sem heyrði málflutning þingmanna Kvennalistans áðan að hér væri settur fundur í bæjarstjórn Hafnarfjarðar þá er það misskilningur. Við erum á Alþingi Íslendinga. Forustumenn stjórnarandstöðunnar eru að burðast við að ná samstöðu um flutning vantrauststillögu á ríkisstjórn Íslands en ekki á fyrrverandi bæjarstjórnarmeirihluta í Hafnarfirði. Satt að segja verð ég að segja það alveg eins og er að málflutningur kvennalistaþingmannanna er ekki öfundsverður. Hvers vegna geta hv. stjórnarandstæðingar ekki komið sér að efninu? Vilja þeir flytja vantraust á núv. ríkisstjórn fyrir þær sparnaðaraðgerðir í ríkisrekstri sem stjórnarandstaðan hefur hvort eð er í þrjú ár farið hamförum gegn, en hafa þó skilað atvinnulífinu og almenningi afkomubata --- sem lýsir sér m.a. í hverju? Að framfærslukostnaður heimila hefur í fyrsta sinn í lýðveldissögunni ekki hækkað um eina einustu krónu í 12 mánuði. Að erlend skuldasöfnun sem stefndi í hættumörk hefur verið stöðvuð. Að viðskiptajöfnuður þjóðarbúsins við útlönd hefur verið hagstæður þrjú ár í röð upp á 23 milljarða kr. Að skuldir fyrirtækja fara minnkandi. Að afkoma fyrirtækja fer batnandi sem þýðir að við erum að reyna að bægja burt hættu á vaxandi atvinnuleysi og skapa innstæður fyrir bættum kaupmætti. Að hagvöxtur er að glæðast. Og sem betur fer að nýjustu tölur staðfesta að atvinnuleysið er í rénum, 3,2% samkvæmt nýjustu tölum í septembermánuði. Varla treysta þeir sér til þess að bera vantraust á okkur fyrir það að hafa lækkað lánsfjárþörf ríkissjóðs, þar með talið húsbréfakerfið, úr 45 milljörðum sem það stóð í 1991 í fjármálaráðherratíð hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, og gerði þá meira en að gleypa allan uppsafnaðan sparnað þjóðarinnar og er kominn niður í 14,5 milljarða þótt nýsparnaður sé um 35 milljarðar. Eða fyrir að lækka ríkisútgjöld að raungildi um 9 milljarða, eða 7%, frá árinu 1991. Eða vilja þeir bera fram vantraust á okkur fyrir að hafa staðið að sparnaðaraðgerðum í heilbrigðismálum sem munu, ef forsendur fjárlagafrv. standast, lækka útgjöld í þeim málaflokki um 10%? Eða ætla þeir að halda því fram enn að þar með hafi kostnaðinum verið velt yfir á almenning í formi þjónustugjalda þegar það er staðfest af Þjóðhagsstofnun að samanlögð útgjöld einstaklinga og hins opinbera til heilbrigðismála hafa lækkað á árunum 1991 til 1993 um 8.000 kr. á hvert mannsbarn í landinu. Já. En er það ekki staðreynd að atvinnuleysi hefur verið verulegt í tíð þessarar ríkisstjórnar eins og hv. þm. Framsfl. nefndu? Jú, vissulega. En verður því haldið fram með nokkurri sanngirni af þeim hv. þm. eða öðrum að ríkisstjórnin hafi ekki gripið til fyrirbyggjandi ráðstafana og hafi ekki náð árangri? Nefnum nokkur dæmi: Samkeppnisstaða útflutnings og samkeppnisgreina hefur ekki verið jafngóð í áratugi á grundvelli stöðugs verðlags. Sköttum og gjöldum var létt af fyrirtækjum. Já, beinlínis til þess að koma í veg fyrir fjöldauppsagnir og til þess að gera hrakspárnar um 15% til 20% atvinnuleysi að hrakspám. Minni lánsfjárþörf hins opinbera og sparnaður í ríkisútgjöldum hefur leitt til vaxtalækkunar sem skilar skuldugum fyrirtækjum og heimilum í landinu 8 milljarða auknu ráðstöfunarfé á ári. EES-samningurinn hefur verið sjávarútveginum og þar með landsbyggðinni lyftistöng til nýrrar markaðssóknar í Evrópu og aukið bæði vinnu og vinnsluvirði í útflutningi. M.a. þess vegna er hagvöxtur að glæðast, m.a. þess vegna sjáum við nú verulega veltuaukningu í almennum iðnaði og í matvælaiðnaði í landinu. Á árinu 1991 gerði Þjóðhagsstofnun mat á áhrifum aðildar Íslands að EES-samningnum. Meginniðurstaðan varð sú að aðildin hefði hagstæð áhrif á þjóðarbúskapinn. Áhrifin voru talin samsvara 0,6--1,4% bata í landsframleiðslu sem jafngildir á núverandi verðlagi 2,5--6 milljörðum kr. á ári. Þessi áhrif voru talin koma fram á nokkurra ára bili. Þjóðhagsstofnun metur það nú svo að ekkert hafi enn komið fram sem bendir til að athugun hennar frá árinu 1991 gefi ranga mynd af efnahagslegum áhrifum EES-samningsins þegar við lítum fram á veg. En hver var hlutur stjórnarandstöðunnar varðandi þennan mikilvægasta viðskiptasamning þjóðarinnar? Fyrst fór hún hamförum árum saman gegn þessum samningi. Nú er þessi sami samningur hennar helsta haldreipi í samningum og samskiptum við Evrópusambandið. Ég hugsa að þetta sé ekki til álitsauka fyrir stjórnarandstöðuna en ég þakka traustið sem í þessu birtist til utanrrh. Já, en þá segja þeir: Er ekki eitthvað hæft í því hjá stjórnarandstöðunni að stefna stjórnarinnar sé, eins og þeir hafa tönnlast á í þrjú ár, landsbyggðarfjandsamleg? Getur nokkur maður haldið því fram að lág verðbólga, traust gengi, bætt samkeppnisstaða sjávarútvegs, lækkun vaxta, afnám og lækkun tolla og bættur markaðsaðgangur fyrir unnar sjávarafurðir, þ.e. atvinnustefna ríkisstjórnarinnar, hafi ekki komið sjávarútveginum og landsbyggðinni til góða jafnt sem öðrum? Vita menn ekki af því að skuldastaða í fyrirtækjum í sjávarútvegi hefur batnað? Þróunarsjóðurinn er þegar farinn að láta til sín taka við fjárhagslega endurskipulagningu og úreldingu í greininni sem mun auka arðsemi og bæta afkomu þeirra fyrirtækja sem hafa staðið af sér áföllin. Smuguveiðar hafa fært mörgum sjávarbyggðum björg í bú. Hlutur krókaveiðimanna hefur verið lagfærður myndarlega og heldur uppi atvinnu í mörgum byggðarlögum. Stærsta átak í samgöngumálum landsbyggðarinnar hefur orðið á þessu kjörtímabili. Sameining sveitarfélaga og stækkun atvinnusvæða hefur styrkt undirstöður atvinnulífsins víða. Já, en hvað með hátekjuskattinn, er spurt. Já, hvað með hann? Honum var jú komið á í tíð þessarar ríkisstjórnar en t.d. ekki í tíð svokallaðrar vinstri stjórnar á fyrra kjörtímabili. 

Það var af því að Alþfl. neitaði því í öll skiptin.

Virðulegi forseti. Hvers vegna eru hugmyndir sem eru birtar í stefnuyfirlýsingu þessarar ríkisstjórnar um fjármagnstekjuskatt ekki komnar fram eða tillögur ekki komnar fram? Það er best að svara því alveg ærlega. Annars vegar er það að menn hafa óttast vaxtahækkunaráhrif skattsins. En það hefur verið meginmarkmið þessarar ríkisstjórnar að skapa forsendur fyrir lækkun vaxta sem reynst hefur besta kjarabót skuldugra heimila og fyrirtækja. Hins vegar hafa menn óttast að skatturinn gæti haft neikvæð áhrif á sparnaðarvilja og sparifjármyndun en aukinn sparnaður er undirstaða þeirrar auknu fjárfestingar sem hv. þm., formaður Framsfl., var að lýsa eftir réttilega til að skapa ný störf og eyða atvinnuleysinu. Ég minni á að hæstv. fyrrv. félmrh. kvað upp úr um það á sínum tíma, þá verandi í þessari ríkisstjórn, að ekki kæmi til álita að samþykkja tillögur verkalýðshreyfingarinnar um 10% nafnvaxtaskatt ef ekki væri um að ræða frítekjumark til þess að hlífa almennum sparnaði. Umfjöllun um þetta mál er alls ekki lokið í ríkisstjórn og þingi er ekki lokið og það er ekki búið að samþykkja vantraust á þessa ríkisstjórn. Menn eru sammála um það við ríkisstjórnarborðið að við skiljumst ekki við þetta mál með þessum hætti heldur freistum þess að láta á það reyna að það verði leitt til lykta á þessu þingi. En þá segja þeir: En hefur ekki ríkisstjórnin vegið að velferðinni eins og t.d. hv. 12. þm. Reykv. endurtekur í síbylju um þá ríkisstjórn sem hún átti sjálf sæti í sl. sjö ár? Ég spyr: Ætlar hv. þm. að halda því fram að hún hafi setið sjö ár í fjórum ríkisstjórnum og haft það helst fyrir stafni að vega að velferðarkerfinu? Við sem með henni unnum í ríkisstjórn vitum betur. Við vitum að hv. þm. lét margt gott af sér leiða. Hitt er jafnsatt og rétt að hv. þm. kom því ekki í verk ein og sér og óstudd, til þess þurfti hún stuðning félaga sinna í þingflokki Alþfl. og þingmanna samstarfsflokksins og stundum frumkvæði okkar hinna að tillögusmíð og samningum til þess að greiða fyrir framgangi mála. Eða ætlar hv. þm. að halda því fram að sameiginleg verk okkar í fjórum ríkisstjórnum, ekki síst þau sem voru í verkahring félmrh., hafi ekki orðið til þess að treysta stöðu þeirra sem njóta þjónustu velferðarkerfisins? Skipta 3.826 nýjar félagslegar íbúðir á árabilinu 1987 til 1994 engu máli? Er húsbréfakerfið ekki framför í samanburði við gamla biðraðakerfið sem komið var fjárhagslega í þrot þótt það hafi vissulega aukið skuldir heimilanna? Skipta húsaleigubætur handa láglaunafólki allt í einu engu máli? Skiptir þreföldun fjárframlaga til málefna fatlaðra á árabilinu 1987 til 1995 allt í einu engu máli? Virðulegi forseti. Nú beini ég máli mínu til þeirra sem kenna sig við jafnaðarstefnu á Íslandi. Halda menn að rétta leiðin til þess að auka veg og áhrif jafnaðarstefnu á Íslandi sé að freista þess að kljúfa hreyfingu íslenskra jafnaðarmanna sífellt í smærra og smærra? Tveir hv. þingmenn á Alþingi Íslendinga, hv. 8. þm. Reykn. og hinn nýi liðsmaður stjórnarandstöðunnar, hv. 12. þm. Reykv., hafa alveg sérstaklega tamið sér að upphefja sjálf sig á kostnað annarra, þ.e. að kalla sjálf sig hina einu sönnu jafnaðarmenn. Aðrir eru þar óheilir. Sérstaklega virðist þeim umhugað um að afflytja og ófrægja verk Alþfl. á undanförnum árum. Alþfl. er gjarnan uppnefndur frjálshyggjuflokkur með hægri slagsíðu eða annað þaðan af verra. Sjálf telja þau sig hins vegar andlega skyld jafnaðarmönnum á Norðurlöndum sem eru jafnvel þeirrar náðar aðnjótandi að teljast sannir jafnaðarmenn. Nú vill svo til að sænski jafnaðarmannaflokkurinn er mjög í hávegum hafður og var mikið fagnaðarefni þegar hann vann mikinn kosningasigur fyrir fáeinum vikum og tók við völdum á ný í Svíþjóð. Í ljósi þessa er athyglisvert að heyra hvað leiðtogi sænskra jafnaðarmanna og hinn nýi forsætisráðherra Svía, Ingvar Carlsson, hefur að segja í viðtali við flokksmálgagn sitt um stefnu ríkisstjórnar sinnar. Hann segir á þessa leið: Við vorum kosin til þess að útrýma atvinnuleysi og tryggja velferð. Hvernig útrýmum við atvinnuleysi? spyr sænski krataforinginn. Með því að lækka skatta á fyrirtæki og hvetja þau til nýfjárfestinga með skattaívilnunum. Það mun skapa ný störf og auknar tekjur til að standa undir velferðinni. Dugar þetta til að standa undir velferðinni að öðru óbreyttu? Nei. Við þurfum að ganga í Evrópusambandið til þess að skapa okkur ný sóknarfæri, segir sá ágæti mikli janaðarmannaleiðtogi og sanni jafnaðarmaður. En til þess að geta nýtt þessi færi verðum við að vera samkeppnisfærir. Til þess þurfum við að lækka tilkostnaðinn, lækka skattana og lækka launategnd gjöld af atvinnulífinu. Aðeins þannig getum við til langs tíma tryggt næga verðmætasköpun til þess að standa undir velferðinni. Við getum ekki slegið endalaust lán til að standa undir velferðinni, við verðum að vinna fyrir velferðinni, segir leiðtogi sænskra jafnaðarmanna. Nú er von að menn spyrji: Er þetta ekki bara gömul ræða eftir Jón Baldvin? Nei, þetta er alveg splunkuný ræða eftir Ingvar Carlsson, hinn sanna jafnaðarmann og formann sænskra jafnaðarmanna. Þessi ræða gæti líka verið tekin út úr stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstjórnar sem farið er að kenna við hægri slagsíðu og frjálshyggju. Þannig tala menn sem hafa lært þá lexíu að til þess að standa undir verðmætasköpuninni þurfum við að hafa öflugt markaðskerfi vegna þess að aðeins með því að standa þannig að verðmætasköpuninni geta menn borgað þá reikninga sem við þurfum að gera fyrir velferð og samhjálp, svo að ég vitni í annan sannan jafnaðarmann, leiðtoga norska jafnaðarmanna, Gro Harlem Brundtland. Ef þetta, virðulegi forseti, þykir góð latína fyrir jafnaðarmenn í Svíþjóð, hvers vegna þá ekki á Íslandi? Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson er þekktur fyrir að skipta litum eftir umhverfinu. Hann getur sagt eitt í Svíþjóð og annað á Íslandi en hingað til höfum við íslenskir jafnaðarmenn þekkt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að öðru. Það hefur aldrei kunnað góðri lukku að stýra þegar einstakir forustumenn hafa ofmetnast af eigin ágæti og metið það meira en trúnaðinn við sjálft fjöreggið sem er samstaða hreyfingar jafnaðarmanna. Það getum við lært af sárri reynslu úr eigin sögu. Sundrung jafnaðarmanna, skammvinn skyndikynni óánægðra forustumanna á uppboðsmarkaði stundarvinsælda hafa ævinlega endað í brotlendingu og orðið víti til varnaðar. Miklu fleira sameinar okkur en sundrar ef sanngirni og umburðarlyndi gagnvart samstarfsfólkinu nær að ráða ferðinni. Og það er lexía sem við getum lært af sænskum jafnaðarmönnum. --- Takk fyrir.

Virðulegi forseti. Góðir hlustendur. Hæstv. ráðherrum líður ekki vel, við heyrðum það áðan. Þeim líður ekki vel vegna þess að þeir óttast að atkvæðagreiðsla um vantraust á hvern þeirra fyrir sig muni afhjúpa það sem flesta grunar, að ríkisstjórnin er óstarfhæf vegna innbyrðis átaka. Henni hefur gersamlega mistekist að ná ýmsum helstu markmiðum sínum. Hún stefndi í upphafi að því að tryggja hallalausan ríkisbúskap og viðunandi atvinnuástand en hvort tveggja hefur mistekist hrapallega. Það er þjóðarnauðsyn að gengið verði til kosninga þegar í desember og ný ríkisstjórn taki við um hæstu áramót. Þess vegna er vantraust flutt á hæstv. forsrh. Vantraust á hann er vantraust á ríkisstjórnina alla. Undir venjulegum kringumstæðum hefði sú atkvæðagreiðsla nægt en svo er ekki að þessu sinni. Ákveðnir ráðherrar hafa legið undir þungu ámæli fyrir afglöp í störfum sínum, ekki aðeins frá stjórnarandstöðu heldur og frá stjórnarsinnum. Því er lýðræðisleg nauðsyn að staða þeirra gagnvart þinginu sé könnuð sérstaklega í atkvæðagreiðslu og því verður ekki trúað að ríkisstjórnin þori ekki að láta atkvæðagreiðsluna fara fram í kvöld. Embættisferill hæstv. félmrh. hefur mjög verið til umræðu í fjölmiðlum. Hann hefur ekki verið sakaður um lögbrot en störf hans bera vott um dómgreindarleysi. Umræður um hugsanlega afsögn hans risu svo hátt í flokk hans sjálfs að formaður flokksins, hæstv. utanrrh., varð að vanrækja þá starfsskyldu sína að ávarpa allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna til þess að geta helgað sig þessu vandræðamáli. Raunar hefur formaðurinn sjálfur legið undir þungu ámæli þótt með öðrum hætti sé. Sem ráðherra starfar hann í umboði Alþingis og ríkisstjórnar en hann hefur þó hvað eftir annað gengið þvert á ályktanir Alþingis í ummælum sínum á erlendum vettvangi. Hinn 7. maí 1993 fól Alþingi honum að undirbúa gerð tvíhliða samnings við Evrópusambandið með hliðsjón af hugsanlegri inngöngu Noregs, Svíþjóðar og Finnlands í sambandið. Þessu verkefni hefur ráðherrann í engu sinnt. Þvert á móti hefur hann aftur og aftur lýst því yfir við forustumenn sambandsins að von gæti verið á umsókn frá Íslendingum um fulla aðild. Vissulega má til sanns vegar færa að allir séu frjálsir orða sinna. En það gildir þó ekki um ráðherra sem talar fyrir hönd þjóðar sinnar á erlendri grund. Villandi yfirlýsingar, sem gefa ranga mynd af vilja Alþingis og ríkisstjórnar, geta skaðað hagsmuni þjóðarinnar og gerðu það vafalaust í þessu tilviki. Að sjálfsögðu er lítið mark tekið á óskum Alþingis og ríkisstjórnar um nýjan tvíhliða samning Íslands við Evrópusambandið meðan utanrrh. flytur allt annan boðskap í einkaviðræðum við forustumenn sambandsins. Einleikur ráðherra þvert á vilja Alþingis og ríkisstjórnar er meira en næg ástæða til að honum sé vikið frá störfum. Hæstv. forsrh. lét sér þó lengi vel nægja að svara ráðherranum með niðrandi orðavali um ,,einkaskoðanir utanrrh.`` og nefndi yfirlýsingagleði hans sumarbólu. Hann virtist gera sér vonir um að bólusótt ráðherrans hjaðnaði bráðlega. En því var ekki að heilsa. Hæstv. utanrrh. hóf að gylla fyrir þjóðinni í krafti hálfrar stöðu sinnar hvað Norðmenn hefðu gert hagstæðan sjávarútvegssamning við Evrópusambandið. Þessu mótmæltu hagsmunaaðilar í sjávarútvegi sem kynntu sér samninginn, þar á meðal hæstv. sjútvrh., enda blasir við að Norðmenn eiga á hættu að missa yfirráð sín yfir fiskimiðum sínum að nokkrum árum liðnum þegar aðlögunartímanum lýkur. Loksins kom að því að hæstv. forsrh. glataði þolinmæði sinni og lýsti því yfir 25. sept. sl. að slíkum mönnum væri, svo að notuð séu hans óbreyttu orð, ekki treystandi fyrir því að semja um okkar fiskveiðimál ef þeir héldu að þessi samningur væri góður. Við stjórnarandstæðingar tökum sterklega undir með hæstv. forsrh. að slíkum mönnum er ekki treystandi og nú fær hann tækifæri til að standa við orð sín. Bæði í Noregi og Svíþjóð hefur meiri hluti fólks verið andvígur aðild að Evrópusambandinu. Nú er hins vegar reynt að knýja fram jákvæð úrslit í Svíþjóð með þeim rökum að Finnar hafi þegar samþykkt. Síðan verður reynt að fá Norðmenn til að skipta um skoðun því að Svíar hafi samþykkt. En í öllum löndunum þremur gildir að í norðurhéruðum þeirra er yfirgnæfandi meiri hluti á móti. Aðstæður á Íslandi eru einmitt miklu skyldari þessum héruðum. Munurinn er hins vegar sá að þar kunna þéttbýl héruð í suðri að draga norðurhéruðin með sér gegn vilja þeirra en við Íslendingar höfum sjálfstæði til að segja nei. Upplausn Evrópsks efnahagssvæðis, sem nú blasir við og veldur margháttuðum flækjum, er sönnunin fyrir því að EES-samningurinn var mistök. Við áttum frekar eftir að leita eftir tvíhliða samningi við Evrópusambandið. Fjöldamargt í EES-samningnum á að vísu heima í tvíhliða samningi. Það höfum við alltaf sagt. En munurinn á tvíhliða samningi og EES-samningnum felst m.a. í því sem við gagnrýndum hvað mest við gerð hans, þ.e. í yfirþjóðlegum stofnunum, skerðingu dómsvalds og árekstri við stjórnarskrá. Ferill ríkisstjórnarinnar er senn á enda. Hennar verður helst minnst í sögunni fyrir að í tíð hennar magnaðist upp stórfellt atvinnuleysi, margfalt á við það sem verið hafði í áratugi á undan. Þegar hæstv. ráðherrar tala um atvinnuleysið er eins og þeir séu að ræða um óvænt norðanáhlaup sem senn gangi yfir og þeir beri enga ábyrgð á. En er það svo? Atvinnuleysi er alvarlegur þjóðfélagssjúkdómur sem breiðir úr sér eins og drep í þjóðarlíkamanum ef ekki er snúist til varnar. Efnahagslífið lendir í vítahring, minnkandi tekjur fólksins leiða til gjaldþrots fyrirtækja, enn meiri samdráttar, aukins atvinnuleysis, enn meiri neyðar. Enginn heldur því fram að atvinnuleysi sé viljaverk hæstv. ríkisstjórnar. En sök hennar felst í afskiptaleysi, forustuleysi. Hún hefur enga stefnu haft í atvinnumálum aðra en þá að láta reka á reiðanum. Hún byrjaði feril sinn á því að hækka vextina verulega og hélt þeim háum fyrstu tvö árin. Þegar hún loksins skildi að þeim varð að ná aftur niður var skaðinn skeður. Ríkisstjórnin hefur engar áætlanir gert til að snúa vörn í sókn og ekkert frumkvæði haft til að styðja við nýjungar í atvinnulífinu. Allt átti að koma af sjálfu sér. Skýringin er sú að hún treysti á kreddukenningar frjálshyggjunnar og trúði því að lögmál peninganna leysti allan vanda. Nú að þremur árum liðnum sjáum við afleiðingar þessarar stefnu ef stefnu skyldi kalla. Atvinnuleysið hefur magnast ár frá ári með ógnvænlegum hraða. Það var rúmt 1% þegar stjórnin tók við og er nú um 5%. Vonir hafa staðið til að botninum væri náð og betri tíð væri í vændum en fyrirætlun stjórnvalda samkvæmt fjárlagafrv. næsta árs, um 25% niðurskurð verklegra framkvæmda, gerir þá von að engu. Atvinnuleysið hefur skapað mikla neyð. Á sama tíma hafa kjör launafólks rýrnað mjög verulega. Játa verður hreinskilningslega að atvinnuleysið hefur lamað baráttu verkalýðshreyfingarinnar fyrir bættum kjörum. Fjölskyldufólk sem vinnur myrkranna á milli nær ekki endum saman hvað sem það reynir. Skuldir heimilanna hafa vaxið hröðum skrefum seinustu þrjú árin og vanskil hjá húsbyggjendum hafa aukist gríðarlega. Upplýst er að um 10 þúsund hjón og einstaklingar skuldi 3 milljónir eða meira umfram eignir sínar. Gjaldþrot hjá venjulegu fjölskyldufólki, sem hefur ekki stundað áhætturekstur af neinu tagi, er daglegur viðburður. Að sjálfsögðu ber sérhverri ríkisstjórn að stuðla að því með skattastefnu sinni að draga úr neyðinni eftir því sem nokkur kostur er en því hefur ríkisstjórnin ekki sinnt. Þvert á móti hefur hún stráð salti í sárin. Tekjuskattar hafa stórhækkað og mest eru viðbrögðin fyrir fólkið með lægstu tekjurnar þar sem skattleysismörkin hafa lækkað mjög verulega. Síðan bæta þeir gráu ofan á svart og storka láglaunafólkinu með því að afnema þann litla hátekjuskatt sem kominn var á. Jafnframt er tekjuskattur fyrirtækja lækkaður um hálfan milljarð. Og enn ætla stjórnarherrarnir að koma sér hjá því að leggja skatt á tekjurnar af 160 milljarða skuldabréfaeign. Vegna orða formanns Alþfl. rétt áðan verður að minna á þá ömurlegu staðreynd að Alþfl. hefur nú í tveimur ríkisstjórnum heykst að leggja á hátekjuskatt og fjármagnstekjuskatt. Virðulegi forseti. Góðir hlustendur. Ég er þess fullviss að mikil meiri hluti fólks, þar á meðal tugþúsundir manna sem kusu Sjálfstfl. og Alþfl. í seinustu kosningum, áttar sig á því að þannig verður ekki áfram haldið. Réttlætiskennd almennings er herfilega misboðið. Við verðum að rífa okkur út úr vítahringnum með nýrri stjórnarstefnu og allt öðrum áherslum í efnahags- og skattamálum en nú er fylgt. Það ástand sem hér hefur skapast, einstætt atvinnuleysi og sívaxandi neyð, er meira en næg ástæða fyrir sérhvern ráðherra þessarar stjórnar til að segja af sér. Einn þeirra hefur þegar gert það og aðrir hafa enn meiri ástæðu til þess. Þess vegna er þessi tillaga flutt. --- Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.

Virðulegi forseti. Góðir tilheyrendur. Fátæktin er fastagestur á þúsundum heimila um þessar mundir. Samt töluðu ráðherrarnir af þvílíkum hroka og þvílíkri sjálfumgleði hér áðan og þvílíkri lítilsvirðingu fyrir þessum fjölskyldum að aldrei hefur heyrst annað eins. Aldrei heyrst annað eins. Nauðungaruppboð hafa aldrei verið fleiri en núna. Atvinnuleysi aldrei verið meira. Spilling í stjórnarfari aldrei hrikalegri en nú þar sem fréttir berast mánaðarlega a.m.k. um spillingu í embættisfærslu og í meðferð fjármuna. Þessi ríkisstjórn hefði auðvitað fyrir löngu átt að vera búin að segja af sér. Það viðurkenndi Davíð Oddsson í raun og veru sl. sumar er hann hugðist efna til kosninga í haust á þessu ári. Það eru hinar almennu stjórnmálaforsendur sem ráða úrslitum, fyrir utan allt annað sem hefur verið nefnt hér í kvöld. Það er það hvernig þessi ríkisstjórn hefur með stefnu sinni fært framtíðina í fjötra, framtíð íslensku þjóðarinnar í fjötra. Í fyrsta lagi með því að skuldir ríkissjóðs hafa vaxið um 40 milljarða kr. í hennar tíð og verða í lok þessa kjörtímabils, ef svo heldur fram sem horfir, 160--170 milljarðar kr. Þrátt fyrir allan bægslaganginn, svokallaðan niðurskurð á sumum sviðum, hefur komið í ljós að það er aukning á kostnaði ríkisins, t.d. að því er varðar kaup á lyfjum. En hið alvarlegasta er þó kannski það að þessi ríkisstjórn hefur skorið niður framlög til menntamála um 2,1 milljarð frá árinu 1991 til ársins 1995. Það er hætt við að þessi hrikalegi niðurskurður komi niður á lífskjörum á Íslandi á komandi árum af því að menntamál eru undirstaða efnahagsmála í landinu sem jafnvel forstjóri Vinnuveitendasambandsins er farinn að skilja. Þessi veruleiki blasir við. Háskóli Íslands er nú kominn á það stig að það er talið vafasamt að erlendir háskólar geti tekið við okkar stúdentum. Ríkisstjórn sem þannig fórnar framtíðinni og eykur skuldir ríkissjóðs og sker niður skólakerfið á að víkja þannig að unnt verði að kjósa um ný fjárlög og nýja framtíð strax í haust eins og Davíð Oddsson vildi reyndar gera fyrir nokkrum mánuðum.

Hæstv. forsrh.

Hæstv. forsrh. vildi gera fyrir nokkrum mánuðum. --- Þessa athugasemd forseta kann ég ekki að meta en mun ræða það við annað tækifæri. --- Ráðherrarnir þora ekki að horfast í augu við veruleikann af því að einstakir þingmenn eru með klígjuna í hálsinum af tilhugsuninni einni um að styðja ýmsa ráðherra. Allir þekkja viðhorf hv. þm. Egils og Eggerts. Allir vita að forsrh. hæstv. sjálfur vantreystir hæstv. utanrrh. Ríkisstjórnin hæstv. er öll maðketin að innan af vantrausti hvers ráðherra á öðrum. Sú frávísunartillaga sem hér hefur verið flutt af hæstv. forsrh. er fráleit. Hún er í fyrsta lagi, hæstv. forseti, alvarlegt vantraust á forseta Alþingis, till. um vantraust á forseta Alþingis, sem hafði metið vantrauststillöguna gilda. Þessi tillaga er tillaga um vantraust á forsn., sem hafði engar athugasemdir gert við vantrauststillöguna. Ég tel, hæstv. forseti, að sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar að vísa þessari tillögu frá sé til marks um þá hrikalega veiku stöðu sem núv. ríkisstjórn stendur frammi fyrir. Það er ekkert sem sameinar þessa ríkisstjórn nema eitt. Það er óttinn, það er óttinn, og svo þessi tillaga sem hér liggur fyrir, þessi litla tillaga. En það verður lítið skjól í henni á þeim kosningavetri sem fram undan er, þessu fíkjublaði sem hæstv. forsrh. fleygði inn á borð þingmanna núna áðan.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Við þessa umræðu vil ég láta í ljós þá skoðun mína að öll rök mæla með því að ríkisstjórnin fari frá og boðað verði sem fyrst til kosninga. Séu hagsmunir þjóðarheildarinnar, atvinnulífsins og heimilanna hafðir að leiðarljósi þá er þetta rökrétt niðurstaða. Rökin eru margvísleg. Ríkisstjórnin hefur lagt fram sitt síðasta fjárlagafrv. á þessu kjörtímabili. Þar kemur fram að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar ekki aðeins fyrir árið 1995 heldur efnahagsstefna fram til ársins 1998 fengju þessir flokkar áframhaldandi umboð að loknum næstu kosningum. Um þessa efnahagsstefnu verður aldrei friður í þjóðfélaginu því hún bíður heim áframhaldandi misrétti og hefur m.a. verkalýðshreyfingin hafnað þeirri stefnu sem birtist í fjárlagafrv. Þessi efnahagsstefna misbýður þjóðinni því í henni felst engin réttsýni. Það telst hvorki stjórnlist né réttsýni að viðhalda stöðugleika í efnahagslífinu með því að halda hálfri þjóðinni undir hungurmörkum í launakjörum, þrengja sífellt að velferðarkerfinu, viðhalda auðsöfnun á fárra manna hendur og misrétti í tekjuskiptingunni. Ég skorast ekki undan ábyrgð á gjörðum þessarar ríkisstjórnar á meðan ég var ráðherra. En mörg stóðum við í þeirri trú að fyrsta verk ríkisstjórnarinnar þegar betur áraði yrði að skila batanum til að bæta stöðu láglaunaheimilanna. Það er öðru nær og ekkert sannar betur að afsögn mín sem ráðherra í sumar var réttmæt. Áfram er haldið þó uppsveifla og bati séu boðuð í efnahagslífinu að skerða þjónustu, kjör, bótagreiðslur og aðbúnað aldraðra, fatlaðra og atvinnulausra og annarra sem höllum fæti standa. Skattastefna ríkisstjórnarinnar sem endurspeglar skattaparadís fyrirtækja og fjármagnseigenda skal áfram standa þrátt fyrir efnahagsbatann en skattaklyfjarnar áfram lagðar af fullum þunga á þá sem síst skyldi. Skattaparadís fyrirtækjanna og láglaunasvæðið Ísland er síðan kynnt erlendum fjárfestum eins og Singapore norðursins því vinnuaflskostnaðurinn sé svo lítill hér á landi samanborið við önnur lönd. Í vaxandi samkeppni við aðrar þjóðir er fjárfesting í menntun lykilatriði en batinn er ekki nýttur til þeirrar nýsköpunar í atvinnulífinu sem fjárfesting í menntun felur í sér. Þvert á móti er enn þrengt að menntakerfinu, aðgang námsmanna á að takmarka að háskólanum enda svo komið að háskólaráð spyr hvort það sé stefna stjórnvalda að gera Háskóla Íslands að annars flokks háskóla og flytja æðri menntun Íslendinga úr landi. Svo er líka þrengt að heilbrigðiskerfinu og sjúkrahúsunum að því er m.a. lýst yfir af Borgarspítalanum að verði ekki breyting á stefnu stjórnvalda þá blasi við stórfelldur niðurskurður á þjónustu. Stefnt sé í fjöldauppsagnir og að óbreyttu sé búið að lama hlutverk spítalans sem helsta slysa- og bráðasjúkrahús landsins. Á sama tíma og þessi stefna stjórnvalda í heilbrigðis- og menntamálum og aðbúnaður þeirra verst settu birtist okkur í fjárlögum eru þeir sem peningana eiga í þjóðfélaginu áfram undir verndarvæng stjórnvalda. Það er bannorð á stjórnarheimilinu að skattleggja 160 milljarða peningalegar eignir hátekjufólksins sem margt er með 40--50 millj. í skattfrjálsum peningalegum eignum. Á sama tíma skulu þúsundir fjölskyldna í landinu sem lifa á sultarlaunum áfram bera byrðarnar, heimilin sem eru með skuldir langt umfram eignir og hafa enga möguleika til að draga taprekstur heimilanna frá skattgreiðslum sínum eða fá skuldir sínar afskrifaðar eins og fyrirtækin. Enda er svo komið að einstaklingar sem tóku á sig 5--6 milljarða af sköttum fyrirtækja juku skuldir sínar í bankakerfinu á sl. 12 mánuðum um 4 milljarða kr. á sama tíma og fyrirtækin minnka skuldir sínar við bankakerfið um 9 milljarða kr. Það eru þjóðarhagsmunir í húfi að ríkisstjórn sem hefur ekkert annað markmið en að sitja í stólunum út kjörtímabilið og knýja í gegn óraunhæf fjárlög sem að auki þrengja að heimilunum og auka á misskiptinguna í þjóðfélaginu fari frá sem fyrst. Við þetta bætist að í stefnir að atvinnuleysi muni aukast verulega umfram það sem ríkisstjórnin áætlar á næsta ári, m.a. vegna 25% samdráttar í fjárfestingum hjá hinu opinbera, óraunhæfra áforma um fjárfestingar einkaaðila og áfram er byggt á átaksverkefnum ríkis- og sveitarfélaga og veiðum í Smugunni en um báða þessa þætti ríkir algjör óvissa. Vaxtastefna ríkisstjórnarinnar er auk þess að fara úr böndum, sem m.a. lýsir sér í misvísandi afstöðu einstakra ráðherra um hvort vextir séu að hækka eða lækka. Síaukinn flótti er með fjármagn úr landi, m.a. stærstu fjárfestarnir, lífeyrissjóðirnir, sem auk þess höfðu í lok annars ársfjórðungs þessa árs fjárfest nær sjö milljarða á óbundnum reikningum í bankakerfinu með 5% vöxtum auk verðtryggingar í stað ríkispappíra. Það sýnir einnig að vaxtastefna ríkisstjórnarinnar er hrunin og að öngþveiti getur skapast hér á peninga- og vaxtamarkaðnum á næstunni. Góðir Íslendingar. Þegar slíkar blikur eru á lofti og kjarasamningar fram undan þarf þjóðin fyrst og fremst á að halda sterkri og samhentri ríkisstjórn sem eyðir þeirri óvissu sem hvarvetna ríkir í efnahags- og atvinnulífinu. Þjóðin þarf ríkisstjórn sem setur ábyrgð og bætt siðferði í atvinnu, viðskiptalífi og stjórnmálum í öndvegi. Ríkisstjórn sem hefur sem forgangsverkefni jöfnuð í lífskjörum fólksins. Ríkisstjórn sem breytir skipan skattamála láglaunafólki í hag. Ríkisstjórn sem mótar markvissa fjölskyldustefnu og leggur nýjar áherslur í velferðarmálum. Ríkisstjórn sem hefur traust aðila vinnumarkaðarins í erfiðum kjarasamningum sem fram undan eru. Þá traustu leiðsögn sem þjóðin þarf á að halda er þessi ríkisstjórn ófær um að veita vegna innbyrðis sundurlyndis og stefnuleysis við stjórn landsmálanna. Hér er ekki flutt af stjórnarandstöðunni hefðbundið vantraust á ríkisstjórnina í heild sem ég hefði stutt á þeirri forsendu sem ég hef lýst. Eins og stjórnarandstaðan hefur kosið að leggja upp með þennan málatilbúnað finnst mér hann heldur hæpinn og mun því sitja hjá við afgreiðslu á þeirri tillögu sem hér er til umræðu. Ég tel engu að síður að tillagan eigi að fá lýðræðislega afgreiðslu á Alþingi og mun því greiða atkvæði gegn frávísunartillögu hæstv. forsrh.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé lítill vafi á því að hæstv. forsrh. Davíð Oddsson komist á spjöld þingsögunnar sem fyrsti forsætisráðherra Íslands sem ekki þorir að láta vantraustillögu um eigin ríkisstjórn ganga til atkvæða. Venjan er sú í þingbundnum ríkisstjórnum að forsætisráðherrum er það keppikefli að fá vantrauststillögur teknar fyrir sem fyrst og felldar og sýna með því að þeir hafi þingræðislegan meiri hluta á bak við sig. Hæstv. forsrh. Davíð Oddsson er ábyggilega eini vestræni forsætisráðherrann sem stýrir þingbundinni ríkisstjórn sem grípur til þess óvenjulega úrræðis að afstýra atkvæðagreiðslu um vantrauststillögu á eigin stjórn með frávísunartillögu. Fátt og eiginlega ekkert undirstrikar betur veika stöðu þessarar stundurtættu ríkisstjórnar sem öll þjóðin veit auðvitað að þarf að fara frá hið fyrsta, en ætlar nú að reyna að bjarga sér á þingtæknilegum brellum af þessu tagi. Þetta er auðvitað hneyksli og óþingræðislegt, hæstv. forseti. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Við þessa atkvæðagreiðslu vil ég undirstrika eftirfarandi: Þegar skrípaleikur Alþfl. stóð sem hæst á síðsumri varpaði ég fram þeirri tillögu að Sjálfstfl. einn fengi hlutleysi stjórnarandstöðu fram að kosningum og við létum kratana róa. Að þessu ráði var því miður ekki horfið, enda mikil siðvæðing boðuð. Þá vil ég láta það koma fram að hefði verið borin hér upp tillaga um vantraust á utanrrh. hefði ég samþykkt hana. Þar hefði ég tekið hæstv. utanrrh. einn út úr. Í þessu sambandi er rétt að leggja áherslu á að á sjö ára valdaferli hans hafa flestir flokkar komið við sögu og bera á honum ábyrgð, þar á meðal heilög Jóhanna. Þá ber að harma í dag hversu margir íslenskir stjórnmálamenn hafa látið utanrrh. teyma sig upp í hraðlestina til Brussel. Fagna ber hins vegar einarðri afstöðu forsrh. til Evrópumála. Virðulegi forseti. Varðandi þá tillögu sem hér er borin upp er það að segja að formaður Sjálfstfl. leiðir þessa ríkisstjórn. Ég hef traust á hæstv. forsrh. Þess vegna segi ég já.

Hæstv. forseti. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur náð mjög góðum árangri á mörgum sviðum. Stjórnin tók við erfiðu búi. Fyrrv. ríkisstjórn hafði safnað gríðarlegum erlendum skuldum í góðærinu, útgjöld ríkisins hækkuðu stjórnlaust og allt stefndi í þjóðargjaldþrot á örfáum árum. Ríkisstjórnin hefur náð að snúa þessu við þrátt fyrir mikla erfiðleika vegna þorskbrests, lækkandi afurðaverðs og kreppu sem hrjáð hefur okkar heimshluta. Verðbólgan er í lágmarki, vextir hafa lækkað, atvinnulífið er að taka við sér og útgjöld ríkisins hafa verið lækkuð svo milljörðum nemur. Stjórnarandstaðan hefur brugðist við með lýðskrumi og ábyrgðarleysi, lagst gegn flestum sparnaðaraðgerðum ríkisstjórnarinnar og þvert á móti flutt hér á Alþingi mýgrút af tillögum um aukin ríkisútgjöld á þessu kjörtímabili. Vantraust á ráðherra ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar er út í hött. Ef einhver er vantrausts verður hér á Alþingi þá er það stjórnarandstaðan sem hefur sýnt fullkomið ábyrgðarleysi við úrlausn erfiðustu mála. Ég segi já.

Virðulegur forseti. Ljóst er á þessari tillögu hæstv. forsrh. að hann treystir ekki á stuðning einstakra þingmanna stjórnarliðsins við ráðherra í ríkisstjórn sinni. Hann þorir ekki að láta fara fram atkvæðagreiðslu um stuðning við einstaka ráðherra. Hann þorir ekki að láta á það reyna hvort ríkisstjórnin og einstakir ráðherrar hennar njóti stuðnings. Og hann, hæstv. forsrh., skýtur sér á bak við þann lélega rökstuðning að ekki hafi áður komið fram vantrauststillaga með þeim hætti sem hér er til umræðu. Þetta er fyrirsláttur. Ástæðan er ótti við að ríkisstjórnin og einstakir ráðherrar hennar njóti ekki lengur stuðnings stjórnarþingmanna. Og það er að vonum því að hæstv. utanrrh. notaði að mestu ræðutíma sinn hér áðan til að undirstrika þann ágreining sem ríkir í viðhorfum til Evrópusambandsins milli hans og hæstv. forsrh. Virðulegi forseti. Það er þessi tillaga hæstv. forsrh. sem er óþingleg. Ég segi því nei.

Hæstv. forseti. Athafnaleysi og ýmsar athafnir hæstv. ráðherra knýja mig til að styðja vantraust á ríkisstjórn og ráðherra. Lögbrot og siðlausar mannaráðningar þar sem ráðherrar hafa verið staðnir að því að hygla gæðingum og einkavinum sínum. Ráðherrar sem kæra sjálfa sig fyrir Ríkisendurskoðun og kóróna svo umræðu og gagnrýni með því að segjast skulu sjálfir setjast niður til þess að semja siðbót fyrir íslenska stjórnmálamenn, þeir fara á sömu stundu úr ráðherrafötum yfir í föt grínleikarans. Þeim ber að víkja. Misréttið er þó stærsta ástæðan fyrir vantraustinu, hæstv. forseti. Fjárlagafrv. boðar nú skattalækkun á hátekjueignamenn upp á 1,1 milljarð meðan bætur til öryrkja og atvinnulausra skulu skertar upp á 850 millj. Vont er ranglæti ríkisstjórnarinnar, verra er þó réttlæti hennar. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Með þessari tillögu er ríkisstjórnin að koma í veg fyrir að gengið verði til atkvæða um vantraust á ráðherra ríkisstjórnarinnar. Hæstv. forsrh. gat þess í ræðu sinni að tillaga stjórnarandstöðunnar yrði þingræðinu til skaða. Sú tillaga sem hér er borin upp til atkvæða stríðir gegn lýðræðislegum hefðum. Ríkisstjórnin vill ekki gefa einstökum þingmönnum stjórnarliðsins kost á að standa við orð sín. Hún treystir því ekki að hún hafi stjórn á sínu liði. Hún virðir ekki leikreglur lýðræðisins. Það er áfall fyrir þingræðið og lýðræðið í landinu að ríkisstjórnin skuli ætla að beita meiri hluta sínum með þeim hætti sem hér er að verða til að koma í veg fyrir að vantrauststillaga stjórnarandstöðunnar verði borin upp. Ég spyr enn: Á hvaða leið eru íslensk stjórnmál? Ég mótmæli þessum yfirgangi. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Tillaga stjórnarandstöðunnar um vantraust á ráðherra í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar kom fram fyrir tæpum hálfum mánuði síðan. Í samræmi við venjur þingsins hefur forseti Alþingis ekki gert athugasemd við þessa tillögu. Starfsmenn Alþingis hafa líka talið hana vera í samræmi við þingvenjur. Engu að síður gerist það hér í kvöld að forsrh. Davíð Oddsson flytur tillögu um það að tillagan um vantraustið brjóti gegn starfsháttum Alþingis. Það verður fróðlegt að vita hvort forseti Alþingis ætlar að greiða hér á eftir atkvæði með vantrausti á hennar eigin dómgreind. Hitt er svo alvarlegra, hæstv. forsrh., að með þessum tillöguflutningi hæstv. forsrh. er verið að skapa það fordæmi að Alþingi fái hugsanlega aldrei að greiða atkvæði um vantraust á ríkisstjórn eða einstaka ráðherra heldur verði því ávallt vísað frá. Skref hæstv. forsrh. hér í kvöld er þess vegna atlaga að þingræðinu og lýðræðinu. Og ríkisstjórn Davíðs Oddssonar mun sitja áfram án þess að það komi í ljóst hvort hún hafi stuðning á Alþingi. Ég segi nei við einstæðri atlögu hæstv. forsrh. að þingræðisvenjum hér á Alþingi.

Frú forseti. Það hefur lækkað risið á hæstv. forsrh. Fyrir þrem vikum síðan stóð hann hér í þessum ræðustól og belgdi sig út og manaði stjórnarandstöðuna til að flytja vantraust á ríkisstjórn sína. Hann fékk að vísu ekki að ráða tillögutextanum og nú grípur hann til þess ráðs í örvæntingu sinni, til þess óyndisúrræðis að reyna að koma í veg fyrir að vantrauststillagan verði samþykkt og grípur til þeirra einstæðu bolabragða að flytja frávísunartillögu. Hæstv. ráðherrar hafa hver um sig og allir sem einn orðið uppvísir að dugleysi, spillingu og mislukkuðum stjórnarháttum, óhyggilegum ávörðunum. Hver einasti þingmaður sem hefur greitt eða mun greiða þessari einstæðu frávísunartillögu atkvæði sitt er þar með að taka persónulega ábyrgð á þessari ríkisstjórn og hverjum ráðherra fyrir sig. Ég ætla ekki að gera það. Ég segi nei.