Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Haraldur Guðmundsson Hv. Ed. hefir gert þá breyt. á frv. frá því þessi hv. deild samþ. það, að 2. gr. hefir verið felld burt og Fyrirsögn breytt í samræmi við það. Efni 2. gr. var að veita nokkrum erlendum veiðiskipum heimild til að landsetja og verka síld á Seyðisfirði í sumar. Var þetta samþ. hér með nokkrum atkvæðamun, en hv.Ed. felldi þetta úr frv. með yfirgnæfandi meiri hl. atkv. Mér þykir því sýnt, þó að frv. væri breytt í sama horf og það var, er það fór héðan til hv.Ed., að hún muni ekki fallast á það, og kannske fella það alveg. Ég mun því sætta mig við, að frv. gangi fram eins og það er. Þó tel ég frv. lakara en það var flutt af mér í upphafi, og jafnvel enn lakara en það var þegar það fór héðan úr deildinni.

Jón Þorláksson Hæstv. fjmrh. gat þess fyrr við þessa umr., að ef brtt. mín á þskj. 770 ætti að ná samþykki, þá væri æskilegt, að lánsupphæðin væri hækkuð eitthvað dálítið upp úr 500 þús. sterlingspundum, og ætlaðist hann til, að ég bæri fram brtt. í þá átt. En það vantaði í ummæli hans, að hann léti þess getið, hvort hann vildi þá ganga inn á brtt. mína, ef hún kæmi fram þannig breytt, að í stað 500 þús. sterlingspunda kæmi t. d. allt að 540 þús. sterlingspund. Vilji hann það, er ég tilbúinn að bera fram till. um þá breyt., en að öðrum kosti sé ég ekki ástæðu til þess.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég gat um það við fyrri hl. þessarar umr., að ég mundi ekki sjálfur bera fram brtt. við brtt.hv. 1. landsk. og ætlaðist ekki til þess af þeim, sem frv. geta fylgt óbreyttu. Því jafnvel þó upphæðin í brtt.hv. 1. landsk. væri hækkuð, get ég ekki fallizt á hana. Það er af því, eins og ég hefi áður getið um, að við höfum rekið okkur á það áður, að skilyrðisbundin lánsheimild hefir verið gerð afturreka. Tel ég líkur til, að svo gæti farið aftur. Það er af þeirri ástæðu einni, sem ég hefi amazt við brtt.hv. 1. landsk. Böndum þeim, sem hún setur um meðferð lánsfjárins, amast ég alls ekki við, en tel þau fyrir hendi eigi að síður, þó brtt. yrði felld.

Jón Þorláksson Ég skil það á orðum hæstv. fjmrh., að fjármálastj. þessa lands er nú komin til London.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég veit ekki, hvaðan hv. 1. landsk. hefir það, að fjármálastj. þessa lands sé komin til London. En hitt má vel vera, að það sé lítil fjármálastj. í landinu nú á þessu augnabliki.

Jón Baldvinsson Við fyrri hl. 3. umr. tók ég mér frest til þess að athuga brtt.hv. 1. landsk. um að setja það inn í frv. sjálft, að láninu skuli varið til þess að greiða upp önnur tiltekin lán. Eftir að hafa athugað þetta nokkuð skilst mér, að lánsheimildin sé alveg ófullnægjandi, ef þessi brtt. er samþ., vegna þess að fram hefir komið áður, að ekki hefir fengizt lán samkv. lánsheimild, sem skilyrði hafa verið sett inn í um það, til hvers láninu skuli varið. Hinsvegar hefir nú hæstv. fjmrh. lýst því yfir, sem líka stendur í grg. frv., að því láni, sem hér er verið að veita heimild til að taka, eigi að verja til þess að greiða upp tiltekin lán. Þó í frv. sé farið fram á nokkuð hærri upphæð heldur en þau lán nema samtals, þá er mismunurinn ekki það mikill, að búast má við, að meginhluti hans fari í afföll og kostnað við lántökuna. Mun því sú ríkisstj., sem lánið tekur, ekki fá neitt, sem dregur, af því til annarar ráðstöfunar. Hinu, að nokkur stj. mundi voga sér að taka lán til eyðslu samkv. þessari lánsheimild, þó ekki sé tekið fram í frv. sjálfu, til hvers á að nota hana, því hefi ég enga trú á. Eftir þær yfirlýsingar, sem fram hafa komið frá hæstv. fjmrh. og þeirri n., sem um frv. hefir fjallað, auk þess sem um þetta atriði stendur í grg. frv., held ég, að engin stj. mundi þora að nota þessa lánsheimild til þess að taka lán til almennrar eyðslu, í stað þess að greiða upp þær skuldir, sem lánsheimildin er miðuð við, jafnvel hvað miklir vandræðamenn sem í henni væru. Álít ég því óhætt að samþ. frv. óbreytt. Ef það skyldi koma fyrir, að möguleiki yrði til þess á milli þinga að breyta þeim skuldum, sem greindar eru í grg. frv., í hagkvæmara horf, þá vil ég ekki, að neitt sé því til fyrirstöðu, að landsmenn njóti þess hagnaðar, sem af því gæti leitt. þess vegna mun ég greiða atkv. með frv. eins og það liggur fyrir, og mundi gera það undir svipuðum kringumstæðum fyrir hvaða stj. sem væri, - enda er ég, eins og menn vita, í andstöðu við núverandi stj., ef nokkur stj. er annars til í landinu í dag. - Ég tel útilokað, að nokkur stj. geti misnotað þessa heimild, en tel hinsvegar, að hún gæti orðið þjóðinni að nokkru gagni.

Forseti (GÓ): Ég vil taka það fram, að það er mjög spaklega ályktað hjá hv. 2. landsk., að það sé e. t. v. engin stj. í landinu nú, af því hann hefir heyrt, að það mundi vera á leiðinni skeyti um það, að hæstv. stj. beiðist lausnar!

Getur hæstv. forseti sannað, að konungur sé ekki búinn að fá skeytið?

.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Það skiptir ekki miklu máli í sambandi við það mál, sem hér liggur fyrir, sú fyndni, sem mér skilst hv. 2. landsk. vera með hér. Ég vildi segja nokkur orð um till.hv. 1. landsk., af því ég er eitt af þeim fáu vitnum, sem sáu og heyrðu á staðnum þá erfiðleika, sem það leiddi af sér, að lánsheimild var orðuð eins og hér er farið fram á. Mér finnst í sjálfu sér eðlilegt. þegar gerð er lánsheimild eins og sú, sem hér er um að ræða, að í henni standi ákvæði eins og þau, sem felast í brtt.hv. 1. landsk., og fyrst þegar ég sá hana, áður en ég fór að rifja upp eldri tilfelli, fannst mér ekki nema rétt að samþ. hana. Ég er alveg samdóma hv. 1. landsk. um það, að það væri algerlega óhafandi af stj. að taka lánið með fölskum forsendum og gera það að eyðsluláni. En ég held, að þau rök, sem hv. 2. landsk. bar hér fram fyrir því, að við slíku þurfi ekki að búast, séu tæmandi. Það gæti e. t. v. komið fyrir einu sinni á heilli öld, að menn í ráðherrastöðu misnotuðu þannig aðstoðu sína.

Og það hefir svo nýlega komið fyrir hér, að ekki er von á því strax aftur!

. Ég veit ekki til, að hv. tillögumaður, sem helzt mundi freistast til slíkra hluta, hafi neitt brotið af sér á þann hatt. En það, sem ég vildi sérstaklega benda á, er það, að einmitt sá banki í London, sem bráðabirgðalánið er hjá, Barclay's Bank, hafði nokkurn undirbúning með það árið 1930 að standa fyrir því láni, sem Hambro's Bank síðan tók fvrir íslendinga. Þeir, sem fyrir þeim banka standa, eru á meðal þeirra fjármálamanna í London, sem mest traust hafa. Og þeir töldu, að það mundi alltaf orka tvímælis um sölu skuldabréfanna, ef í lánsheimildinni væru skilyði, sem handhafar bréfanna hafa í raun og veru enga tryggingu fyrir, að yrðu uppfyllt. Lögunum um lánsheimildina var svo breytt, ekki af því, eins og hv. tillm. sagði, að fjármálastj. Íslands væri komin til London, heldur af því, að íslendingar urðu, eins og allir, sem viðskipti hafa við aðrar þjóðir, að taka sanngjarnt tillit til hins aðiljans. Í þessu tilfelli hafði hinn aðilinn enga ástæðu til þess að tortryggja það, að farið yrði með lánið eins og tilskilið var. Það er aðeins af formlegum ástæðum, að þeir stórbankar, sem venjulega annast slíkar lántökur, vilja ekki taka ábyrgð á skilyrðum, sem þá skortir kunnugleika og aðstöðu til þess að líta eftir, hvernig eru uppfyllt. Sem sagt er ég öllu efni og innihaldi till.hv. 1. landsk, samþykkur, en tel samkv. þeirri reynslu, sem fengin er af slíkum hlutum, að það yrði til skaða að gera lánsheimildina úr garði eins og þar er gert ráð fyrir.

það yrði kannske ekki samþ. í London!

.

Nú er liðinn nokkur tími síðan fyrri hl. umr. fór fram, hann tíma hefir landbn. notað til að afla sér nánari upplýsinga um þetta mál frá kunnugum mönnum, og hafa þeir m. a. bent okkur á það, að meiri líkur væru fyrir því en við höfðum ráðgert, að frv. þetta, ef að l. verður, mundi verða mikið notað. Svo hefir viljað til, að landbn. hefir átt viðtal við alla bankastjórana hér við aðalbankana og setið með þeim sameiginlegan fund. Var það einróma álit þeirra, að l. yrðu mikið notuð af bátaútgerðarmönnum. Þannig var það upplýst, að megnið af útgerðinni í Vestmannaeyjum mundi falla undir ákvæði þessara laga, og lögin verða notuð af henni. f því sambandi vil ég benda á það, sem reyndar er vel kunnugt, að veltufjárþörf bátaútgerðarinnar er margfalt meiri en landbúnaðarins. Ef því frv. þetta yrði lögfest, þá mundi verða um miklu víðtækari notkun að ræða og stærri fjárhæðir en við höfðum búizt við. Landbn. tók því það ráð að bera fram brtt. við 1. gr. frv. Er hún á þskj. 805 og gerir þá höfuðbreyt. á 1. gr., ef samþ. verður, að hún tekur bátaútveginn út úr gr. og þar með frv. Nær þá frv. aðeins til landbúnaðarins. Ástæðan fyrir þessari brtt. er sú, sem ég þegar hefi lýst: nánari athugun og álit bankastjóranna. Mega þeir gleggst um þetta vita. Ég geri ráð fyrir því, að um þetta verði skiptar skoðanir, en fyrr en það kemur í ljós mun ég eigi ræða meira um þetta atriði. Í öðru lagi hefir n. gert brtt. við 15. gr. Í þeirri gr. er talað um tvennskonar ákvæði í sambandi við þá menn, sem komizt hafa undir íhlutun skilanefndar um viðskipti sín. Þar er talað um, að ef þeir samkv. Í þessum rýri tryggingar skuldheimtumanna sinna, þá komist þeir undir ákvæði ákveðins kafla hegningarlaganna. Þetta þótti n. óþarfi að taka fram, þar sem það er sjálfsagt. En hinsvegar telur n. rétt að setja ákvæði um það, ef veð er rýrt án þess að það heyri undir hegningarlögin. Þá er brtt. við síðari málsgr. 16. gr. Áður hafði n. borið fram till. um, að þessi málsl. félli burt, en jafnframt lýst því, að sú brtt. væri tekin aftur til 3. umr. Nú hefir n. getað hugsað sér, að þessi málsl. gæti haldið sér með því að bæta inn í hann eins og 3. brtt. leggur til, þannig, að atvmrh. geti úrskurðað að undanþiggja þær lánsstofnanir, er í gr. getur, frá því að verða teknar til gjaldþrotameðferðar, enda fullnægi þær þeim skilyrðum, er gr. getur um. 4. brtt. fer fram á, að sett verði ný gr., sem mæli svo fyrir, að tímabilið frá afhendingu gjaldfrestsbeiðninnar til loka hins úrskurðaða frests skuli ekki talið með fyrningartíma skuldar né víxilréttar. Síðasta brtt.n., um fyrirsögn frv., er eðlileg afleiðing, ef hinar brtt.n. verða samþ.

Jón Baldvinsson. Ég varð að stöðvast í miðri ræðu, er frv. þetta var á dagskrá síðast. Ég var þá að tala um 16. gr. Ég get haldið áfram að tala um þau atriði, er ég vildi þá gera að umtalsefni, enda þótt málið horfi nokkuð öðruvísi við nú, eftir þær brtt., sem hv. landbn. hefir borið fram, þar sem hún m. a. leggur til, að ákvæði 16. gr. verði þrengt. En þar sem óvíst er um, hvort þær brtt. verða samþ., þá get ég haldið áfram mínum aths. við frv. Þar sem 16. gr. heimilar fjmrh. að greiða 200 þús. kr. til þeirra stofnana, sem verða fyrir erfiðleikum vegna innlausnar vaxtabréfa, er þær hafa gefið út, mun vera átt við veðdeildir Landsbankans og Búnaðarbankans, og sennilega hin gömlu vaxtabréf Íslandsbanka og vaxtabréf Ræktunarsjóðs. En hér getur fleira komið til greina, sem valdið getur óþægindum. Skal ég nefna það, að oft hafa mótorbátar verið keyptir frá útlöndum á þann hátt, að fenginn hefir verið gjaldfrestur á andvirði þeirra til 1, 2 eða 3 ára. Hafa þá bankarnir oft tekið ábyrgð á greiðslunni. Er því hér um skuldir að ræða hjá bátaeigendum, sem falla mundu undir ákvæði frv., en bankarnir þó verða að standa skil á. Sýnir þetta, að fleira getur komið til álita í sambandi við þetta ákvæði en hin innlendu vaxtabréf. Um þetta þyrfti að bæta ákvæði í frv. Ég var búinn að geta þess, að mér þætti frv. þetta vera hlutdrægt, þar sem það tekur aðeins yfir tvær stéttir í þjóðfélaginu. Ég álít, að það ætti einnig að ná til verkamanna- og sjómannastéttanna. Það liggur þó í hlutarins eðli, að hægt er af þeim að taka nauðsynlega búshluti og annað, sem þeim er nauðsynlegt að hafa vegna sinnar atvinnu. hjá þeim getur einnig verið um skuldir að ræða, svo sem ógreidda húsaleigu og annað, sem réttmætt væri að veita greiðslufrest á, ekki síður en á því, sem frv. nú nær yfir. Þess ber einnig að gæta, að verkamenn og sjómenn geta komizt undir það ákvæði frv. að greiðsla á eftirstöðvum kaups þeirra og hluta þeirra af afla verði stöðvuð. Að þessu athuguðu hefi ég borið fram brtt. við 16. gr. um það, að ákvæði þessa frv., ef það verður lögfest, nái eigi að því er gjaldfrest snertir til skulda, er stafa af ógreiddu verkakaupi eða ógreiddum aflahlut. Það er alveg víst, að ekki alllítið af slíkum skuldum er stofnað fyrir árslok 1931, er teljast myndi til höfuðstóls skulda samkv. 1. gr. Er því sjálfsagt að samþ. þessa brtt. Einnig álít ég, að sjálfsagt væri að breyta svo 1. gr. frv., að ákvæði hennar verði einnig látin ná til hinna fjölmennu stétta, er ég hefi nefnt, verkamanna og sjómanna. Vil ég beina því til hv. landbn., hvort hún vill ekki koma fram með slíka brtt. fyrir 3. umr. Treysti hún sér ekki til þess, mun ég gera það. Ég er ekki alveg viss um, að brtt.hv. landbn. séu í samræmi við álit og till. þeirra manna, er hún leitaði ráða hjá. Ég var ekki viðlátinn og heyrði því ekki alla ræðu hv.frsm. Ég hygg, að brtt.n. fullnægi ekki því viðtali og till., er n. bárust. Að þessu sinni skal ég þó ekki fara lengra út í það, en æski aðeins, að brtt. mín við 16. gr. verði samþ. Mun ég svo taka frv. til nánari athugunar fyrir 3. umr. og gera þá við það þær brtt., sem mér þykir ástæða til vera, eftir því, hvaða afgreiðslu það fær við þessa umr.

Jón Þorláksson Hv. 2. landsk. gerði sérstaklega að umtalsefni eitt atriði, sem ekki hefir verið drepið á áður í þessari hv. deild. Það var, hvernig færi um ábyrgðarmenn þeirra skulda, sem gjaldfrestslögin stöðva greiðslur a. Hv. 2. landsk. setti þetta nú samt ekki fram almennt, heldur tók dæmi af einstöku tilfelli, þar sem banki stæði í ábyrgð gagnvart erlendum kröfuhafa vegna mótorbátakaupa. En þetta álít ég, að sé aðeins eitt dæmi af því, hvernig farið getur almennt. Ég skil ekki, að máli skipti í því sambandi, hvort kröfuhafi er útlendur eða innlendur, ef svo er ástatt með ábyrgð og greiðslu skulda sem hv. 2. landsk. nefndi. Þegar kröfuhafi færi að leita réttar síns og dóm ætti að dæma eftir þessum lögum, þá er það ekki ljóst, hvort ekki muni mega ganga að þeim, sem í ábyrgð er fyrir kröfunni. Fyrir höf. frv. mun þó hafa vakað, að svo væri ekki. En þetta mun varla vera tekið nógu skýrt fram í frv. Ég er afaróánægður við n. um það, hvernig hún hefir tekið í aths. mínar við 16. gr. Að vísu hefir hún nú borið fram brtt. við 2. málsgr., er hún áður vildi fella burt. Ég skil þetta svo, að hún ætlist nú til, að málsgr. standi, með því að bætt sé inn í hana 3. brtt. á þskj. 805. En þessi brtt. fullnægir ekki þeim aths., sem ég gerði við þessa málsgr., þar sem hún gengur alveg í öfuga átt við þær. Hún dregur sem sé úr því öryggi, er lánsstofnanir hafa vegna þeirra erfiðleika, er þær geta komizt í sökum þessa gjaldfrests, sem frv. veitir skuldunautum þeirra. Nú er það víst, að slíkar skuldir verða ekki teknar nauðungartaki meðan 1. eru í gildi. En nú vill hv. landbn. breyta þessum málsl. svo, að atvmrh. úrskurði, hvenær tekin skuli til gjaldþrotameðferðar bú þeirra lánardrottna, sem lenda í erfiðleikum vegna framkvæmdar þessara laga. En hinu er alveg gengið framhjá, að hver kröfuhafi fyrir sig geti gert fjárnám hjá þeim mönnum, sem komnir eru undir ákvæði frv. Það getur gerzt, en til gjaldþrotaskipta má ekki taka búið eftir gr. eins og hún er nú í frv., og að fengnu samþ.atvmrh. eftir brtt.n. Þetta getur orðið til þess, að einn og einn kröfuhafi nær öllu sínu, þótt hinir nái því ekki, þegar búið verður tekið til gjaldþrotameðferðar, þegar þessi lög eru fallin úr gildi. Þetta tel ég óhafandi. Ég get ekki skilið, hvers vegna n. hefir ekki viljað breyta þessu, nema ef það væri meiningin að gera þessar öryggisráðstafanir fyrir lánsstofnanir að engu, eins og verið er að gera þær að engu fyrir verzlunarfyrirtæki. Við brtt.hv.n. um það að leggja á vald atvmrh. að úrskurða, hvort taka megi bú til gjaldþrotaskipta, er það að athuga, að eftir þeirri víðtæku reynslu, sem fengizt hefir um hlutdrægni þeirra stjórnarvalda, sem verið hafa síðustu ár, þá álít ég alveg óhæfilegt af löggjöfinni að leggja það undir úrskurð ráðh., hvaða fyrirtæki megi taka til gjaldþrotaskipta, þegar þau komast í greiðsluþrot. Þá er hverri hlutdrægri stj. Það í lófa lagið að nota þessa sérstöku lagaheimild til að þurrka út alla kaupmannaverzlun, en láta kaupfélögin ein sitja eftir, með því að neita kaupmönnum um þennan frest, eða þá undanþágu frá gjaldþrotaskiptum, sem gr. gerir ráð fyrir, en veita kaupfélögum hana. Ég get því ennþá síður greitt atkv. með þessari 16. gr., ef brtt.n. kæmi inn, heldur en þó eins og gr. er nú, og álít ég hana þó óviðunandi. Þegar svona óvenjulegar ráðstafanir eru gerðar, verður að taka afleiðingunum af þeim og láta þá njóta hæfilegrar verndar, sem ekki geta fengið sínar kröfur innheimtar vegna þessa greiðslufrests. Ef menn vilja ekki gera það, þá er þeim ekki alvara, að þessi löggjöf verði þjóðinni að gagni.

Frsm. (Páll Hermannsson) Mér hefir skilizt á þeim hv.þdm., sem hér hafa tekið til máls, að þeir tali um frv. í þeirri mynd, sem það hefir nú, og virði hlutina fyrir sér í sambandi við frv. óbreytt, en taki það ekki eins og n. hefir með brtt. sínum lagt til, að það yrði. Það hefir t. d. verið talað um það, að mótorbátar væru keyptir og þyrfti að veita greiðslufrest á andvirði þeirra, en nú leggur n. til, að heimild til greiðslufrests fyrir bátaútveginn verði numin burt úr frv. N. leggur þannig til, að þrengd verði ákvæði frv. Höfuðtilgangur frv. er sá, að koma í veg fyrir, að svo hart verði gengið að framleiðendum, að þeir geti ekki lengur stundað atvinnurekstur sinn og lendi því í hópi þeirra manna, sem enga atvinnu hafa. Það eru atvinnurekendur, sem fyrst og fremst þurfa á þessari vernd að halda, því að þeir verða að hafa undir höndum talsverð verðmæti, sem ekki má af þeim taka, ef þeir eiga að geta rekið atvinnu sína áfram. Sama held ég að megi segja um þá brtt.hv. 2. landsk., að frv. skuli ekki ná til ógreidds verkakaups. Það mætti segja, að sú brtt. gæti verið réttmæt, ef frv. yrði samþ. þannig, að gjaldfresturinn næði til bátaútvegsins, en ef till.n. yrði samþ., að hann nái aðeins til landbúnaðarins, þá get ég ekki séð, að þessi brtt.hv. 2. landsk. hafi neitt að þýða, því að yfirleitt mun vera mjög lítið um það, að bændur eigi ógreitt kaup til verkafólks. Þá var hv. 2. landsk. að spyrjast fyrir um það, hvort till.n. væru í samræmi við uppástungur bankastjóranna. Ég skal upplýsa það, að n. hefir að sumu leyti farið eftir till. þeirra, en að sumu leyti ekki. T. d. eru það eindregin tilmæli bankastjóranna, að bátaútvegurinn sé ekki tekinn með í þessu frv., af því að þeir álíta, að í framkvæmdinni mundi það reynast svo, að ómögulegt væri að veita bátaútveginum þessa vernd, viðskipti þeirra væru svo víðtæk, að ómögulegt væri að koma þessum reglum þar að. Bankastjórarnir komu líka með þær uppástungur, sem n. hefir ekki viljað bera fram, t. d. að ein n. yrði skipuð fyrir allt landið til þess að hafa þessi málefni með höndum. Þetta vildi n. ekki fallast á. Hún áleit, að ein n. fyrir allt landið yrði svo seinvirk, að hún kæmi ekki að nokkru haldi. Þetta, sem ég hefi nú sagt, gildir að nokkru leyti líka um það, sem hv. 1. landsk. sagði. Ef frv. yrði breytt eins og n. leggur til, ættu sumar af hans aths. ekki við. Öðru máli er að gegna um það, sem hann sagði um 16. gr. Í upphafi þessarar umr. hafði landbn. lagt til, að síðari málsl. 16. gr. felli niður, því að eins og hv. 1. landsk. orðaði það, þá er engin vernd veitt þeim lánsstofnunum og öðrum lánardrottnum, sem kynnu að verða fyrir barðinu á þessu frv., ef það yrði að lögum. N. sá ekki fært að veita t. d. kaupmönnum og kaupfélögum og öðrum, sem kynnu að hafa einhver óþægindi af þessu, þá vernd, sem ef til vill mætti segja, að þeir hefðu rétt til. Hv. þm. sagði, að sú brtt., sem n. ber nú fram, gengi í öfuga átt við bendingar sínar. Það er líka eðlilegt, af því að n. hugsaði sér upphaflega að fella þetta ákvæði alveg niður, en hv. 1. landsk. hefir litið svo á, að í rauninni þyrfti að gera þessi ákvæði víðtækari. Nú hefir n. slegið af sínum fyrri kröfum, að fella þessa málsgr. alveg niður, svo að eftir því, sem n. leggur til nú þá getur atvmrh. úrskurðað, að bú þeirra verði ekki tekið til gjaldþrotaskipta, ef hægt er að sýna fram á, að þeim hafi stafað veruleg óþægindi eða örðugleikar af framkvæmd þessara laga. Með þessari brtt. er sleginn varnagli við því, að þetta sé gert, nema ástæða þyki til, því að atvmrh. á í hvert skipti að meta, hvort ástæða sé til að veita lánsstofnunum þessa vernd, sem felst í síðari málsl. 16. gr. Hv. 1. landsk. sagði, að sú stj., sem setið hefði að völdum að undanförnu, hefði verið svo hlutdræg, að það mætti ekki eiga sér stað, að slíkt vald væri lagt upp í hendurnar á henni. Það er nú að verða opinbert leyndarmal, að þessi stj., sem hv.þm. talaði um, verður að líkindum ekki við völd nú framvegis. Þetta veit hv. 1. landsk. eins og aðrir, og þarf hann því ekki að óttast, að þessi stj. fremji nú framvegis neitt ranglæti í sambandi við þetta. Er því þessi ótti hv.þm. að þessu leyti ástæðulaus og ekki vel viðeigandi.

Jón Baldvinsson Hv. 1. landsk. hreyfði því nokkuð, sem ég minnist lauslega á viðvíkjandi ábyrgðum stofnana gagnvart erlendum lánardrottnum fyrir framleiðslutækjum, sem keypt væru til landsins. Hann minnist í því sambandi á ábyrgðarmenn almennt, og er það rétt, sem hann sagði, að það er ekki minnzt á það í frv., hvernig fara eigi að gagnvart þessum ábyrgðarmönnum.

Það er gert í niðurlagi 4. gr.

. Já, það er frestur gagnvart þeim, en eins og menn vita, þá er það í mjög mörgum tilfellum svo, að kunningjar, vinir eða vandamenn þeirra manna, sem atvinnurekstur hafa með höndum, hjálpa heim með því að ganga í ábyrgð fyrir þá, svo að þeir geti fengið fé til rekstrarins. Þessir menn eru margir svo vel stæðir, að þeir eiga auðvelt með að greiða þessa ábyrgð, og því er ekki rétt að láta þá alla fá slíkan greiðslufrest, sem frv. gerir ráð fyrir. Atvinnurekandinn treystir því kannske, að ábyrgðarmennirnir greiði þetta fé, og ábyrgðarmennirnir hafa kannske lofað því, og lánveitandinn veit það með vissu, að ábyrgðarmennirnir geta greitt þessar skuldir og hefir aðeins lánað féð vegna loforða þeirra um greiðslu. Í svona tilfelli væri það nokkuð hart, ef ekki mætti ganga eftir greiðslu á skuldinni. Þetta atriði þarf að taka til athugunar og breyta þá frv. þannig, að lánardrottinn geti fengið skuld sína greidda, ef ábyrgðarmenn eru svo vel stæðir, að þeir geta vel greitt hana. Ef maðurinn getur sýnt fram á, að hann eigi fyrir skuldum samkv. því mati, sem lagt verður á eign hans, þá verður lánardrottinn að bíða eftir greiðslu á skuldinni, hver veit hvað lengi, jafnvel þótt ábyrgðarmennnirnir séu ríkismenn. Hv. frsm. vill ekki fallast á að taka verkamenn með í þessu frv. Það er ómögulegt að segja annað en að með því að leggjast á móti því er n. að beita hinni megnustu hlutdrægni, þar sem hún vill útiloka fjölmennustu stéttina frá því að njóta þeirra hlunninda, sem ætlað er að veita með þessu frv. N. er alveg einsýn fyrir sína stétt. Aðrir mega ekki njóta þar góðs af. Þá vil ég koma að því, sem hv.frsm. minnist á í niðurlagi ræðu sinnar, um skilanefndirnar. Samkv. 2. gr. frv. á að skipa 3 manna n. í hverju sýslufélagi og kaupstað og jafnmarga til vara. Þessi n. á síðan að starfa eftir því, sem lög þessi ákveða. Mér virðist það mjög orka tvímælis, hvort rétt sé að hafa slíka n. í hverri sýslu. Þessar n. eiga vitanlega að gera till. um öll gjaldþrotaskipti. Nú er það kunnugt, að svo stendur á, að jafnvel heil sýslufélög eru í vandræðum, af því að sumar sveitir sýslufélagsins eru því sem næst gjaldþrota. Mér er kunnugt um heila hreppa á landinu, þar sem aðeins fáir eiga fyrir skuldum og hafa reynt að komast að samningum við lánardrottna sína um greiðslu á einhverju af þessum skuldum. Allt svona lagað hlýtur að koma undir skilanefndirnar. Þá hlýtur svo að fara, að þær beiti ósjálfrátt hlutdrægni. Hver skilanefnd hlýtur að halda með sínu sýslufélagi. Þess vegna er sá uppástunga, að hafa nefndina aðeins eina og láta hana úrskurða öll slík mal, miklu skynsamlegri. Þá mundi fást meira samræmi, því að ein n. mundi hafa miklu meira heildaryfirlit yfir öll þessi mál heldur en margar n., sem hver vinnur í sínu sýslufélagi. Danir, sem hafa komið á hjá sér lögum um gjaldfrest, leggja þetta á vald yfirvaldanna, sýslumanna og bæjarfógeta. þeir rannsaka málið og úrskurða frestinn. Þarna er talsvert meiri trygging fyrir því, að málið verði rannsakað. En það er ýmislegt, sem bendir til þess, en ég fer ekki inn á nú, að sérstök sýslu- eða bæjarfélög kunni að dæma vilhallt um aðför að íbúum þess héraðs og úrskurðir þeirra ef til vill mótist af því. Þess vegna er fyrirkomulagið hjá Dönum betra en það, sem hér er stungið upp á, ef þessir úrskurðir eiga að leggjast á á fleiri en einum stað. Annars sýnist mér einna skynsamlegast að hafa eina skilanefnd fyrir allt landið. Ég get ekki stillt mig um að skjóta því til hv.frsm., sem einn bóndi, er var nýlega á ferð hér í Rvík, sagði út af þessu frv. Hann heyrði að bændur ættu að fá frest á afborgun af höfuðstóli skulda, en yrðu að greiða vextina. Þá sagði hann: „Það er ekkert gagn í þessum fjanda, fyrst við verður að greiða vextina. Það gæti komið að gagni, ef við þyrftum hvorki að greiða vexti né afborgun“. Það er ekki gengið svo hart að mönnum með afborganir, að þörf sé á að setja þessi lög. En vextina verða þeir að greiða, því að annars velta lánin upp á sig og aðrir verða að taka við þeim, ef ábyrgðarmenn eru, ella verða veðin seld. Þetta frv. getur orðið til hins mesta ógagns og aukið á vandræði í landinu, margir ef til vill nota þetta, sem sízt þyrftu þess með, og þeir, sem reyna að standa í skilum og pína sig til að greiða sínar skuldir, mundu neyðast til að fara að dæmi hinna. Um hitt get ég vel verið sammála hv. landbn., að full ástæða gæti verið til að vernda bændur og þá líka aðrar fátækar stéttir þjóðfélagsins fyrir því, að mjög hart væri gengið að þeim með greiðslur á verzlunarskuldum. Hv. frsm. er það sjálfsagt kunnugt af Austurlandi, að þar eiga verzlanir bæði innlendar og útlendar, hundruð þúsunda kr. útistandandi hjá bændum, verkamönnum og sjómönnum. Þessar skuldir eru ógreiddar enn, og mest af þeim hefir verið keypt af einhverjum innheimtumönnum í Rvík og kannske víðar, og þeir hafa gengið mjög hart að mönnum, a. m. k. sumir þeirra. Það gæti verið ástæða til að vernda menn fyrir slíku, en þá þarf frv. ekki að vera nálægt því eins víðtækt og nú. Þá ætti að vera nægilegt að samþ. frv. um það, að á þeim tímum, sem nú standa yfir, mætti ekki innheimta kaupstaðarskuldir, og að menn skyldu fá gjaldfrest á þeim.

Jón Jónsson Þetta frv. er eiginlega eina málið, sem verið hefir til meðferðar á þessu þingi, sem getur talizt veruleg kreppuráðstöfun og miðar í þá átt að hjálpa nokkrum hluta þjóðarinnar alveg sérstaklega í þessum örðugleikum. Væri því æskilegt, að það næði fram að ganga sem bezt úr garði gert. Hv. 2. landsk. hélt því fram, að þetta frv. væri ekki nógu víðtækt, þannig, að það tæki ekki til eins margra stétta og vera bæri. Það kann vel að vera, að hv.þm. hafi hér nokkuð til síns máls, en það er þó ólíku saman að jafna um bændur og verkamenn, vegna þess að þegar verið er að veita bændum gjaldfrest, þá er það gert í því augnamiði, að þeir geti haldið atvinnurekstri sínum áfram, og það er það, sem okkur ríður mest á af öllu, svo að sem flestir af þeim, sem vinnufærir eru, geti haft eitthvað við að vinna. þessu veltur allt fyrir okkur.

Gott, að hv.þm. er nú farinn að tala eins og landsfaðir

. Vitanlega eigum við allir að tala eins og landsfeður og hugsa um gagn landsins eins og við höfum vit og orku til. Með verkamanninn er nokkuð öðru máli að gegna en með bændur. Jafnvel þótt húsgögnin í stofunni hans væru af honum tekin, þá er hann þó ekki ófær til atvinnu sinnar framvegis eins og óbundinn, ef bústofn hans er tekinn af honum. En svo vil ég líka benda á það, að með þeirri breyt., sem á þessu þingi var gerð á lögum um aðför, þá var nokkuð hækkuð sú upphæð, sem er lögtaksfrjáls. Með því eru ástæður verkafólks mikið bættar frá því, sem nú er. Það má segja, að það sé neyðarúrræði að taka smábátaútveginn út úr þessu frv., en það er gert samkv. eindregnum kröfum frá öllum bönkum landsins, sem telja það svo vandasamt mál að veita þeim þennan frest, og jafnvel stórhættulegt fyrir bankana, að ekki sé fært að ganga þá leið. Nú vil ég benda hv. 2. landsk. á það, að þar sem brtt. hans að miklu leyti við bátaútveginn, þá getur hún ekki átt við, ef sú brtt.n. verður samþ., að bátaútvegurinn verði tekinn út úr frv. Ég vildi því helzt, að hv.þm. vildi taka brtt. aftur til 3. umr. og bera þá heldur fram brtt., sem á fullkomlega við frv. eins og það verður þá. Annars held ég, að ekki sé mikil þörf á að samþ. þessa till.hv.þm., ef frv. á aðeins að ná til bænda. Till. fellur því í raun og veru um sjálfa sig, ef bátaútvegurinn verður tekinn út úr frv. Það er sem betur fer, að þess eru ekki mörg dæmi, að það standi upp á bændur með kaupgreiðslur. Þeir klífa þrítugan hamarinn til að standa þar í skilum. Ég vona því. að hv.þm. taki brtt. sína aftur, ef brtt.n. verður samþ., því að þá á hans brtt. ekki lengur við, og er þar að auki óþörf. Hv. þm. vill ekki hafa skilanefnd í hverri sýslu. Þetta getur auðvitað orkað tvímælis, en það, sem vakti fyrir n. með því að vilja hafa skilanefnd í hverri sýslu, var það, að þá hafa skilanefndirnar miklu meiri kunnugleika á öllum högum bænda heldur en ef skilanefndin væri aðeins ein og hefði aðsetur í Rvík. Hún gæti ekki farið eftir neinu nema opinberum plöggum, skattskýrslum og öðru slíku, en ef skilanefnd er í hverri sýslu, þá gætu þær, auk þess sem þær fengju þessi skjöl í sínar hendur, aflað sér miklu nákvæmari upplýsinga en hægt er að fá úr opinberunt skýrslum. Þess vegna komst n. að þeirri niðurstöðu, að heppilegra væri að hafa skilanefndirnar þetta margar. Þá vildi ég víkja lítilsháttar að því, sem hv.l.landsk. sagði. Hann virtist lita hornauga til brtt. frá landbn. við síðari málsgr. 16. gr., um það að fella úr gr. orðin „verða bú þeirra þá “, og setja í staðinn þessa setningu: Getur atvmrh. þá úrskurðað, að bú þeirra verði o. s. frv. Ég held það sé rétt hjá hv. 4. landsk., að það séu traustsspjöll fyrir verzlunarfyrirtæki út á við, að gjaldfrestsákvæðin verði látin ná til þeirra. Auk þess álít ég, að það sé lítils virði fyrir verzlunarfyrirtæki að fá slíkan gjaldfrest, nema bú þeirra séu svo vel stæð, að þau eigi fyrir skuldum. Enda yrði ekki gengið að stærri verzlunarfyrirtækjum, ef þau eiga fyrir skuldum. Ég held, að n. hafi einmitt komizt að heppilegri niðurstöðu í till. sinni um að heimila ráðh. að veita þessum fyrirtækjum gjaldfrest, ef ástæða er til. Hv. 1. landsk. virðist sjá ógurleg ljón á veginum í þessari brtt.n. Hann virðist ganga út frá því, að stj. hljóti að sýna hlutdrægni í meðferð þessarar heimildar og mundi aðeins veita kaupfélögum gjaldfrest, en ekki kaupmönnum. Ef það er sjálfsagt að ganga út frá því, að atvmrh. sýni hlutdrægni í þessu efni, þá hygg ég, að það geti farið eftir því, hver skipar það sæti, hverjir fyrir hlutdrægninni verða. Ég tek t. d., ef hv. 1. landsk. yrði atvmrh., þá megi treysta því, að kaupmennirnir verði ekki hafðir útundan. Annars skal ég taka það fram, að ég hefi ekki trú á því, að atvmrh., hver sem hann verður, sýni hlutdrægni í þessu máli.

„Mikil er trú þín“

. Já hún er það mikil, að mér finnst ekki ástæða til að vantreysta stjórn landsins í þessu efni. Ég lít svo á, að þessi brtt.n. sé til bóta og því sé réttast að samþ. hana, þó að ég viðurkenni, að hún er ekkert stórt atriði. Þegar á það er litið, að þetta mal, sem hér er til umr., er eiginlega eina málið á þessu þingi, sem telja má, að sé fram komið sem kreppuráðstöfun til hjálpar bændum landsins, þá vil ég vona, að hv.þd. láti ekki það ólán henda sig að drepa þessa viðleitni til aðstoðar bændum gegn kreppunni, en sjái sér fært að greiða götu frv. með því að samþ. það. Má varla minni árangur vera af 100 daga starfi þessa þings.

Jón Þorláksson Út af afstöðu ábyrgðarmanna vil ég taka það fram, að í 4. gr. frv. er ákveðið, að ekki megi ganga að ábyrgðarmönnum skuldunauts á tímabilinu frá því að skilanefnd hefir borizt beiðni um gjaldfrest á skuldum, sem lög þessi ná til, og þar til úrskurður skilanefndar um, að frestur verði ekki veittur, er fallinn. Það er auðvitað meiningin, að ekki megi ganga að ábyrgðarmönnum eftir að skilanefnd hefir ákveðið gjaldfrest, en það stendur hvergi í frv., og ætti ákvæði um það að vera í 11. gr. Ég vil leyfa mér að leggja fram brtt. við 16. gr., þar sem farið er fram á, að á eftir orðunum „og verða bú þeirra þá ekki tekin til gjaldþrotaskipta að þeim nauðugum“ verði bætt við: og eigi gert fjárnám í eignum þeirra. Málsliðurinn mundi þá orðast svo: og verður bú þeirra þá ekki tekið til gjaldþrotaskipta að þeim nauðugum og eigi gert fjárnám í eignum þeirra, meðan lög þessi eru í gildi. Mér finnst þetta vera svo öldungis sjálfsögð afleiðing af þeim skuldagreiðslufresti, sem frv. er ætlað að veita skuldunautum fyrirtækjanna. Og það er ekkert svar við þessu hjá hv. 3. landsk., þó að hann haldi því fram, að það verði ekki gengið að verzlunarfyrirtækjum meðan þau eiga fyrir skuldum. Því að það getur vel verið, að mikill hluti af eignum kaupmanna og kaupfélaga sé í útistandandi skuldum, sem veittur hefir verið gjaldfrestur á. Og hvar er þá verndin gegn því, að ekki verði gengið að þessum fyrirtækjum, þegar víxlar falla á þau, þannig að handhafar víxlanna geti ekki látið þau leggja sér út þær eignir, sem aðfararhæfar eru? Mér finnst sjálfsagt, að þessi vernd nái eins til þeirra stofnana, sem ekki geta innheimt útistandandi kröfur sínar, eins og til einstaklinga þeirra, sem ekki geta svarað út þessum kröfum. Hið fyrra er eðlileg afleiðing af því síðara. Verði síðari brtt.n.samþ., á þskj. 754, við 16. gr., en ekki brtt. mín, þá greiði ég atkv. á móti 16. gr. í heild, því að ég álít, að hún eigi þá ekki heima í frv.

Forseti (GÓ): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv. 1. landsk., svo hljóðandi: „Við 16. gr. Á eftir orðunum „að þeim nauðugum“ komi: og eigi gert fjárnám í eignum þeirra“. Til þess að till. þessi megi koma til umr. og atkv., verður að veita tvenn afbrigði frá þingsköpum.

Jón Baldvinsson Það, sem við hv. 1. landsk. höfum talað um ákvæði þessa frv. gagnvart ábyrgðarmönnum skuldunauta, fer sitt á hvað. Hv. 1. landsk. vill tryggja það enn betur, að ekki verði gengið að ábyrgðarmönnum, en mér finnst ekki ástæða til að hlífa ríkum manni, sem getur greitt ábyrgðarskuld fyrir fátækan mann, er fátæklingurinn rís ekki undir henni. Ég sé ekki ástæðu til, að það sé verið með lögum að þrengja greiðslufresti upp á slíka menn, sem áður höfðu ætlað sér samkv. ábyrgðaryfirlýsingu að greiða skuldina. Ég sé ekki ástæðu til að veita ábyrgðarmönnum jafnlangan greiðslufrest og þeim, sem skuldina hefir stofnað, en það á að gera samkv. 4. gr. frv. Þá sagði hv. 3. landsk., að það væri tvennt ólíkt, hvort innanhúsmunir væru teknir af verkamönnum eða bitin af bændunum, því að í síðara tilfellinu væri atvinnurekstur stöðvaður, en þó að gengið yrði að verkamanni, þá gæti hann haldið áfram vinnu sinni. En útkoman verður ákaflega svipuð hjá báðum; hv.þm. hefir bara ekki víðsýni til þess að sjá það, að heimili verkamannsins hlýtur að leysast upp og tvístrast, ef húsmunir eru teknir af honum, og það gerir hann ófæran til að fleyta áfram sínu heimili. Verði á sama hatt gengið að bóndanum, þá varðar það líka upplausn á heimili hans. Að vísu veit ég, að það er rétt, sem hv.þm. sagði, að einstaklingum er nú heimilt að taka frá nokkru ríflegri fjárupphæð en áður var, þegar bú þeirra eru tekin til gjaldþrotaskipta, en þrátt fyrir það er hægt að selja t. d. húsgögn þeirra, þannig að samkv. aðfararlögunum njóta menn lítillar verndar móts við það, sem þessi lög eiga að veita bændum. Hv. 3. landsk. sagði, að ef skipuð væri ein skilanefnd í Rvík fyrir allt landið, þá myndi hún vera ókunnug högum einstakra manna í fjarlægum landshlutum, og ég skal játa, að skilanefnd, sem starfar í hverju héraði fyrir sig, hefir þar meiri kunnugleik, en það er hætt við, að þær gætu orðið vilhallari í málum sinna héraðsbúa heldur en nefnd, sem stendur þeim fjær. Það getur vel verið, að kunnugir skilanefndarmenn geti betur skorið úr því, hvaða einstaklingum er trúandi til að bjarga sér, og hverjum ekki. En það er mjög hætt við því, að skilanefndir í héruðunum vilji lofa sem flestum að njóta góðs af þessum lögum, ef þau annars geta orðið nokkrum að góðu.

Jón Jónsson Ég skil ekki, hvað hv. 1. landsk. getur býsnazt yfir niðurlagi 16. gr. Ég held, að það geti orðið talsvert hættulegt fyrir verzlunarfyrirtæki, þannig að það veiki lánstraust þeirra erlendis, ef þau geta skotið sér undir lögin. En ég held, að það sé lítil hætta á, að verzlunarfyrirtæki stöðvist vegna þess, að gjaldfrestsákvæðin verði misnotuð af bændum, sem skulda þeim. Og ég vona, að bændur noti þau ekki nema brýna nauðsyn beri til. - Annars vill það nú svo vel til, að það eru ekki mikil brögð að því, að önnur verzlunarfyrirtæki en kaupfélögin eigi stórar fjárhæðir útistandandi hjá bændum. Ég held, að það sé ekki hættulegt að samþ.brtt.n., en með henni er verzlunarfyrirtækjum gerður mikill greiði. Hv. 2. landsk. sagði, að gjaldþrotaskipti hefðu sömu afleiðingar í fór með sér fyrir verkamenn eins og bændur, þannig að heimili þeirra mundu leysast upp, en það skil ég nú satt að segja ekki. Ég vil benda honum á, að margur bóndinn verður að baslast áfram með minna verðmæti í húsmunum en það, sem gjaldþrota einstaklingum er frjálst að halda eftir samkv. lögum um aðför. Og í flestum tilfellum gætu verkamenn fengið beina eða óbeina aðstoð, t. d. frá bæjar- eða sveitarfélögum, til þess að halda uppi heimili sínu, en hitt er erfiðara, að fá bændum bústofn í hendur til þess að halda áfram atvinnurekstri sínum.

Hv. þm. gefur verkamönnum ávísun á framfærslusveit sína

. Að vissu leyti, sveitar-og bæjarfélög geta greitt fyrir þeim með því að veita atvinnu, og eins og löggjöf okkar er nú háttað, þá þurfa verkamenn ekki að leysa upp heimili sín, þó þeir leiti stuðnings frá sinni sveit. Þá talaði hv. 2. landsk. um, að ef skilanefnd væri í hverju héraði, væri hætt við, að þær reyndust hlutdrægar. En þar sem atvmrh. á að skipa formenn nefndanna, þá er ekki sérstök hætta á, að þeir verði hlutdrægir. En hinsvegar er það ekki útilokað, þó að ein n. verði skipuð fyrir allt landið, að hún geti orðið hlutdræg, en vera má, að hv.þm. búist til, að hún beiti hlutdrægni lánsstofnunum í vil. - Mismunurinn á því að hafa eina skilanefnd fyrir allt landið eða nefnd í hverju héraði er sá, að héraðsnefndir hafa miklu betri skilyrði til þess að dæma af kunnugleik um hag skuldamannanna.

Halldór Steinsson Ég verð að segja, að lengi getur vont versnað, þegar miðað er við þær brtt., sem hv.n. flytur við frv. Ég benti á það við 1. umr. málsins, að það væri engin knýjandi ástæða til að setja þessi lög, enda kæmu þau ekki að notum þeim mönnum, sem hafa mesta þörf fyrir gjaldfrest og ekki eiga fyrir skuldum. Ég álít, að þessi lög muni leiða til truflunar og tregðu í viðskiptalífinu, og ég tel enn meiri ástæðu til að mótmæla þeim nú, þar sem það kemur greinilega í ljós eftir brtt.n., að bátaútvegsmenn eiga að vera útilokaðir frá þeim hlunnindum, sem l. er ætlað að veita, og að þau eiga að einskorðast við bændur, sem stunda landbúnað aðallega. Þetta er ójöfnuður og misrétti, að taka örfáa bændur út úr, þá, sem bezt eru stæðir og eiga fyrir skuldum, og veita þeim þessi fríðindi, en útiloka hina. Og ég trúi því ekki fyrr en ég má til, að þeir bændur, sem eiga sæti hér á Alþingi, neyti aflsmunar til að koma þessum lögum fram, jafnranglát og þau verða eftir að brtt.n. verða samþ. Þegar brtt. koma til atkv., mun ég fylgja till.hv. 2. landsk. Mér finnst það sanngjarnt, að gjaldfresturinn nái til ógreidds verkakaups eða aflahlutar. Hv. 3. landsk. lét svo um mælt, að þetta frv. væri mikilsverð kreppuráðstöfun. Ég hefi nú áður sýnt fram á, að það mundi koma að litlum notum, þótt að lögum yrði. Hv. þm. sagði, að þessi ráðstöfun væri til styrktar atvinnurekstrinum í landinu, en eftir brtt.n. er hér aðeins um landbúnaðinn að ræða, og það er eins og hv.þm. viti ekki af öðrum atvinnurekstri hér á landi. En ég vil út af því benda honum á, að ef litið er á útflutningsskýrslur frá síðastl. ári, þá nemur allur útflutningurinn ca. 45 millj. kr., og af því eru landbúnaðarafurðir aðeins 4–5 millj. kr. Ég vil því biðja hv.þm., þegar hann minnist næst á atvinnureksturinn í landinu; að gleyma þá ekki alveg öðrum aðalatvinnuveginum. Hv. þm. endaði ræðu sína mjög hátíðlega og kvað þannig að orði, að þegar þingið væri nú búið að sitja í 100 daga, þá mætti varla minni árangur af því verða en að það afgreiddi í lagaformi þetta frv., sem ætti að hjálpa bændum út úr kreppunni. Sér er nú hver hjálpin. Ég held einmitt, að ef frv. verður að lögum, mundi sá dómur verða staðfestur, að þetta langa þing sé eitt hið ómerkilegasta á síðari árum, enda fannst mér hv. 3. landsk. komast í hálfgerða mótsögn við sjálfan sig, þar sem hann taldi, að ef kaupmenn kæmust undir þennan greiðslufrest, þá mundi það stórspilla lánstrausti þeirra erlendis. En ég vil spyrja hv.þm.: Ef greiðslufresturinn spillir svo mjög lánstrausti kaupmanna, getur hann þá ekki spillt lánstrausti bænda? ég hefi áður lyst því yfir, að ég mundi greiða atkv. gegn þessu frv., en þó verð ég að segja, að ég álít það enn lítilfjörlegra og minna um það vert, ef brtt.n. verða samþ.

Jón Jónsson Hv. þm. Snæf. endaði ræðu sína á því, að ég hefði haft hátíðleg orð um það, að ekki mætti slita þessu þingi an þess að samþ. þetta frv., sem sérstaklega ætti að hjálpa landsbúum nú í kreppunni. En ég komst ekki þannig að orði; ég sagði, að þetta væri eina tilraunin, sem þingið ætlaði að gera fyrir bændur til aðstoðar í kreppunni. Annað sagði ég nú ekki. En ég játa, að þetta er og lítilfjörlegt, og að það hefði verið æskilegt að gera meira í því efni, ef hægt væri. Hv. þm. hélt því fram, að ég sæi ekki nema landbúnaðinn og talaði aðeins um hann eina atvinnuveg. En ég vil benda honum á, að 40% af þjóðinni lifa nú á landbúnaði, og það er ekki svo lítið. Hinsvegar vil ég ekki ganga inn á það, að þetta þing hafi lokað augunum fyrir þörfum hins aðalatvinnuvegarins í landinu; ég hygg, að það hafi einmitt gengið miklu lengra í því að greiða fyrir sjávarútveginum, þar sem það nýskeð veitti heimild til þess, að ríkið tæki ábyrgð á 2 millj. kr. lán fyrir Útvegsbankann til rekstrar útveginum. Það væri sannarlega til að kóróna aðgerðaleysi þingsins í málum bændanna og landbúnaðarins, ef þetta litla frv. verður drepið, sem á að hjálpa heim. Hv. þm. sagði, að það væri ósamræmi í því hjá mér að vilja ekki veita kaupmönnum gjaldfrest eins og bændum, af því að það mundi spilla lánstrausti þeirra út á við. Ég sé ekkert ósamræmi í því, þó að gjaldfresturinn rýri lánstraust kaupmanna fremur en bænda. Skuldaskipti bænda eru öll hér innanlands, þar sem viðskiptamennirnir þekkja hver annan, en verzlunarfyrirtæki hafa viðskipti við útlönd og þurfa á lánstrausti að halda þar, sem erfitt er að varðveita og að því leyti getur frv. haft hættu í för með sér fyrir þá. Greiðslufresturinn á fyrst og fremst aðeins að ná til þeirra skulda, sem bændur höfðu stofnað til fyrir áramót 1931 og '32, en engin slík takmörk eru ákveðin í 16. gr. frv. að því er snertir skuldir verzlunarfyrirtækja.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Nokkuð snemma á þingi var vísað til sjútvn. þessarar d. frv. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að veita nokkrum tilteknum mönnum skírteini til að mega stunda vélgæzlu á gufuskipum. Seinna var einnig vísað til hennar frv. frá hv.Nd. um að veita einum manni slíkt skírteini, og svo loks því frv., sem hér liggur fyrir og einnig er komið frá hv.Nd., um að veita þeim mönnum almennt, sem gegnt hafa vélstjórastörfum með undanþágum, réttindi til að stunda þá atvinnu áfram, ef þeir uppfylla viss skilyrði. Undanþágurnar hafa verið veittar til tiltekins tíma, frá ári til árs, en frv. fer fram á, að þessum mönnum verði veitt óskoruð þau réttindi til vélstjórnar, sem þeir áður hafa fengið með undanþágum. Nú hefir n. ekki getað fallizt á að samþ. þetta frv., né heldur hitt, að veita tilteknum mönnum vélstjóraréttindi með sérstökum logum. Telur hún varhugavert að fara út á þá braut, jafnvel þó hún hafi ekki ástæðu til að efast um hæfileika þeirra manna, sem hér hefir sérstaklega verið farið fram á að veita skírteini. Fyrst og fremst eru bæði frv. um það flutt með skokkum forsendum. Flutningur þeirra er, eins og fram hefir komið í framsögu og grg., byggður á því, að á vetrarþinginu í fyrra hafi verið afgr. lög um að veita tilteknum manni vélstjóraréttindi. En sá maður hafði áður tvímælalaust löglegan rétt til vélstjórnar, því hann hafði vélstjóraskírteini frá öðru landi. Það hafa ekki þeir menn, sem farið hefir verið fram á á þessu þingi að veita vélstjóraréttindi, og er hér því ólíku saman að jafna. Að þingið hinsvegar afgreiði lög um að svo að segja hver, sem eitthvað hefir fengizt við vélgæzlu, geti fengið vélstjóraskírteini, telur n. einnig mjög varhugavert. Álítur hún, að þá verði ekki haft það eftirlit, sem nauðsynlegt er, með því, að allir þeir, sem skírteini fá, séu færir um að gegna vélstjórastarfinu. Auðvitað er það aldrei nema ófullkomin sönnun fyrir því, að maður sé vel hæfur vélstjóri, þó þeir skipstjórar og vélstjórar, sem hann hefir starfað með, gefi honum meðmæli. Auk þess hafa n. borizt eindregin mótmæli gegn því frv., sem hér liggur fyrir, ekki einungis frá vélstjórastéttinni, sem náttúrlega má segja, að ekki sé óhlutdrægur aðili í þessu máli, heldur einnig frá Sjóvá tryggingarfélaginu og frá eftirlitsmanni með gufuvélum. Hinsvegar er beinlínis gert ráð fyrir í logum frá 1915, að komið verði á fót námskeiði við vélstjóraskólann fyrir þá menn, sem frv. fjallar um, þar sem þeir geta lokið prófi á tiltölulega skömmum tíma og með litlum tilkostnaði og fengið þar með rétt til þess að mega hafa á hendi stjórn smærri gufuvéla, allt að 200 ha. Telur n. nauðsynlegt, að komið verði á sem fyrst slíku námskeiði með minna prófi fyrir vélstjóra, því það hefir verið og mun verða örðugleikum bundið að fá fulllærða vélstjóra á minnstu gufuskipin. sé það gert, telur n., að þeir menn, sem stundað hafa vélstjórn með undanþágum, fái tækifæri til þess að afla sér þeirra réttinda, sem með frv. er farið fram á að veita þeim með sérstakri lagasetningu, án þess að fullkomið eftirlit sé með því, að þeir séu færir um að gegna starfinu. Þess vegna leggur n. til, að frv. verði vísað til stj. með þeim forsendum, að þessu umrædda námskeiði verði komið á fót hið bráðasta. Þannig er þessum mönnum, sem varið hafa tíma og fyrirhöfn til að koma sér inn í starfið, gefið tækifæri til að halda þessari atvinnu áfram an þess að nokkur hætta stafi af því fyrir siglingarnar. Ég get bætt því við, að það hafa verið hafin afarsterk mótmæli gegn því, að almenn undanþága væri veitt. Það hefir verið bent á, að vélstjóraskólinn væri vel sóttur og innan skamms mundi verða nógur fjöldi lærðra manna handa öllum íslenzkum skipum, og hefir verið talið, að það mundi ef til vill hnekkja þroska vélstjórastéttarinnar, ef þar væru festir svo margir menn lítt lærðir, sem hér er farið fram á.

Bjarni Snæbjörnsson Eins og hv.frsm. gat um, komu fram í byrjun þingsins frumvörp frá mér í Ed. og frá hv.þm. Ak. í Nd., þar sem farið var fram á að veita takmörkuð vélstjóraréttindi nokkrum mönnum, sem áður hafa haft vélstjóraréttindi með undanþágu. Þegar þessi frv. komu fram, var töluvert reynt til þess af utanþingsmönnum að aftra framgangi þeirra í þinginu, og hefir þeim orðið það ágengt, að hvorugt þessara frv. hefir komið úr n. í þessari hv. d. þegar sást fram á það, að þau mundu ekki ná fram að ganga, bar sjútvn. Nd. þetta frv. fram, og hefir það nú verið samþ. í Nd. Gagnvart þessu frv. hefir líka komið upp öflug mótstaða hinna sömu manna, og virðist nú hv. sjútvn. Ed. hafa um of látið blindast af fortölum þeirra, en tekið minna tillit til þeirra manna, sem réttindanna áttu að njóta og ekki hafa haft neinn öflugan félagsskap að baki sér til að koma sínum málum fram. Þessum mönnum á að hrinda út úr atvinnu sinni þrátt fyrir það, þótt þeir hafi verið hjálp gegn því, að útlendir vélstjórar ílentust hér. Þessir menn hafa engan aðila átt til að tala sínu máli her, nema þá fáu þm., er gerðust til þess í Nd. Því verður ekki á móti mælt, að þeir menn, sem um er að ræða í frv. því, er hér liggur fyrir, hafa innt mikið og gott starf af hendi. Og ég get ekki skilið, hvernig svo sem ég velti því fyrir mér, að hættan sé meiri í framtíðinni en hingað til hefir verið við það að láta þá gegna vélstjórn. Því hefir verið borið við, að svo margir nemendur væru nú í skólanum, að nægja mundi handa ölum flotanum. Það er það að vísu, ef allir eru taldir með, sem á skólann hafa gengið, en þar af hafa nokkrir horfið að öðrum störfum, og svo er það vitanlegt, að alltaf er misjafn sauður í mörgu fé, og þegar notast verður við hvern, sem til fæst, þá er alltaf hætta á, að menn verði ekki eins sómakærir og ella. Ég hefi oft heyrt um og orðið var við sorgleg dæmi þess arna. Það er aftur á móti gefinn hlutur, að enginn útgerðarmaður tekur próflausan mann fram yfir útlærðan vélstjóra, að öðru jöfnu. Það hefir mikið verið talað um, hve bókleg fræðsla væri nauðsynleg í þessari atvinnugrein. Ég skal síztur manna lasta bóklega fræðslu í þessu efni frekar en í öðrum greinum, en álit mitt hefir verið, að leikni í vélstjórn væri meir komin undir hagleik mannsins og praktískri þekkingu heldur en bóklegri. Ég sé því ekki, að frv. þetta verði til þess að gera farmennsku ótryggari. Ég hygg, að undir ákvæði þess komist ekki aðrir en þeir, sem eru vel til þessa starfs fallnir. Þeir verða að hafa meðmæli skipstjóra og vélstjóra úr stéttarfélagi þeirra, er próf hafa í vélstjórn, og ætlast ég ekki til þess af slíkum mönnum, að þeir myndu gefa slík vottorð öðrum en þeim, sem stæðu mörgum prófmanninum fyllilega á sporði. Mér virðist sjútvn. heldur hefði átt að koma með brtt. við frv. heldur en að afgr. það eins og hún hefir gert, auka t. d. kröfurnar, sem gerðar voru að skilyrði, m. a. með því að krefjast þess, að þeir hefðu verið lengur við vélstjórn heldur en frv. fer fram a. Það er gert ráð fyrir 5 árum í frv. En það er vitanlegt, að margir hafa unnið lengur við vélgæzlu, 10 ár eða meira. Þessir menn eru orðnir það fullorðnir og eiga margir fyrir allstórri fjölskyldu að sjá, eru því orðnir stirðir til náms og hafa ekki efni á að afla sér þeirrar bókl. þekkingar, sem krafizt er til prófs. Þótt þeir fengju einhverja nasasjón af bóklegu námi, eins og hv. sjútvn. virðist helzt aðhyllast, þá yrði það helbert kák, en yrði til þess að auka mönnunum vandræði, erfiðleika og kostnað og jafnframt baka ríkissjóði útgjöld. Enn er það, að þótt þeir gengju á þetta námskeið, þá fengju þeir einungis réttindi til vélstjórnar á smærri skipum, línuskipum og þesskonar. En það er vitanlegt, að rosknir menn þola verr slík skip en t. d. bonvörpunga, þar sem betri er aðbúð manna og loftræsting, og sé ég ekki, að meiri hætta sé á því að láta slíka menn hafa 5 höndum vélgæzlu á togurum undir umsjón prófaðra vélstjóra heldur en að hafa á hendi yfirumsjón véla á smærri skipum. Ég vil því mælast til þess, að hv.þd. eins og Nd.samþ. frv. en láti það eiga sig að gera nokkra ályktun um þetta námskeið. Eftir þeim anda, sem fram kom hjá hv.frsm., má ætla, að það verði að litlum notum, sé þarflaust og baki ríkinu aukin útgjöld. en verði mönnunum til lítils þekkingarauka.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Það má segja um alla skóla, að þeir séu til að auka erfiðleika manna og baka þeim útgjöld. En það má þá líka fylgja með, að þeir veiti þekkingu. Það er vitanlegt, að áður urðu menn skipstjórar an þess að ganga á, en þó þótti rétt að setja á stofn stýrimannaskólann og heimta af þeim þekkingu. Þar voru í byrjun mismunandi próf, er gerðu mismunandi kröfur til þekkingar manna og veittu mismunandi réttindi. Í lögunum um vélstjóraskólann frá 1915 er líka gert ráð fyrir, að þar verði tvennskonar próf, líkt og á sjómannaskólanum. Mér skilst, að hv.þm. telji helzt ekki þurfa neina skóla fyrir vélstjóra, og þótt þeir hafi á engan skóla gengið, telur hann þá jafnhæfa til að starfa á stórum skipum sem smáum. Hann gerir sér ekki að góðu, að þeir fái réttindi á smærri skipum, heldur líka þeim stærstu. mér finnst hv.þm. vera nokkuð langt á eftir tímanum með þessa skoðun sína. Ég ætla ekki að deila um það, hversu hæfir þessir menn eru til að gegna þessum störfum. Ég er sannfærður um, að sumir þeirra eru vel hæfir, en ekki allir. Hv. þm. fullyrti, að ekki mundu aðrir fá meðmæli en þeir, sem hæfir eru. Ég vona, að hann þekki samt lífið svo vel, að hann viti, að ýmsum tekst að hafa sér út vottorð, þótt skilyrði þeirra séu vafasöm. Þar kemur kunningsskapur og vensl til greina. Sannleikurinn er sá, að við nm. lítum svo á, að þannig mundi kannske að einhverju leyti verða farið einmitt um þá menn, sem hv.þm. flutti frv. sitt um. Hinsvegar hafði n. fyrir sér eindregin mótmæli gegn slíkri afgreiðslu málsins. í bréfi frá vátryggingarfélögunum er svo tekið til orða: „Sérstaklega viljum vér taka það fram með tilliti til þeirrar ábyrgðar, sem vér tökum á oss, að oss þykir mikið á því ríða, að þeir menn, sem vélum skipanna stjórna, hafi svo fullkomna bóklega og verklega menntun sem auðið er. Teljum ver það með öllu óhafandi, að menn, sem engrar menntunar hafa notið í þessari grein, fái heimild til vélstjórnar, meðan aðrir vinnast til. - - Vér getum þess, að ver þorum ekki að ábyrgjast nema samþykkt slíkra frv. kunni að hafa óheppileg áhrif á vátryggingariðgjöld íslenzkra skipa“. Skipaskoðunarstjórinn segir: „Alstaðar í heiminum er unnið að því að auka þekkingu þeirra manna á starfi sínu, er stunda siglingar, en hér virðizt eiga að stiga stórt spor aftur á bak. Nýlega hafa verið haldnar alþjóðaráðstefnur í Lundúnum um öryggi mannslífa á sjónum, og einn þátturinn í ákvæðum Lundúnasamþykktarinnar er sá, að gæta þess, að skipin séu vel mönnum skipuð“. Loks hefir eftirlitsmaður með gufuvélum, Gísli Jónsson, eindregið mælt á móti þessari lagasetningu. (Gegn slíkum mótmælum hefir n. ekki treyst sér að ganga. Þar sem n. leggur til, að komið verði á fót námskeiði samkv. 2. gr. 1. 1915, þá er þar með ekki farið fram á annað en það, sem ætlazt var til í upphafi, að gert yrði. N. leggur því ekki neinn nýjan kostnað á ríkissjóðinn, en hún hefir komizt að raun um, að hjá þessum kostnaði yrði ekki komizt. Hvernig þessu yrði hagað, skal ég ekkert segja um. Um það hefir engin reglugerð verið sett, svo ég viti. En jafnvel þótt ekki yrðu miklar kröfur geðar um námið, þá fengist þó dómur hæfra manna um þessa vélstjóra, í stað vottorða einhverra og einhverra, e. t. v. venzlamanna, samkv. frv. Í því liggur geysimunur. N. heldur því fast við þá afstöðu sína, að ekki beri að flaustra þessu máli af á þennan hátt, heldur fara eftir því, sem gert var ráð fyrir í upphafi, og þessum mönnum gefinn kostur á að ganga undir minni háttar próf.