Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að gera hér fyrirspurn til hæstv. heilbrmrh. og vænti þess, að hann sjái sér fært að svara fyrirspurn minni, þó að hún sé flutt utan dagskrár. Eins og kunnugt er, hafa fréttir borizt um það, að allmikið af fastráðnum læknum í þjónustu ríkisins og annarra sjúkrahúsa muni ganga frá störfum sínum í dag og að þýðingarmestu sjúkrahús landsins verði þar með svo að segja læknislaus eða mjög fáskipuð læknum og þau geti þá ekki þar á eftir annað þeirri þjónustu, sem þeim er ætlað. Mér sýnist, að í sambandi við þetta sé komið í mikið óefni, og hvað sem líður þeim deilum, sem upp hafa risið á milli ríkisstj. annars vegar, eða heilbrigðisyfirvaldanna, og þeirra lækna, sem hét eiga hlut að máli, þá er augljóst, að mikinn vanda getur af þessu leitt, og ég býst við því, að þessi vandi geti færzt út, það geti orðið hér fljótlega um fleiri sjúkrahús að ræða, sem standa uppi að miklu leyti læknislaus, heldur en landsspítalann og spítala hér í Reykjavík. Nú vildi ég spyrja hæstv. heilbrmrh. um það, hvað hæstv. ríkisstj. hugsar sér að gera í þessu vandamáli, hvort hún telur líkur vera á því, að samkomulag geti tekizt, a.m.k. til bráðabirgða, á milli ríkisins og læknanna, þannig að þeir haldi áfram störfum sínum við sjúkrahúsin, eða hvaða aðrar leiðir ríkisstj. sér til þess að leysa þennan vanda. En það þykir mér alveg auðsýnt, að það sé ekki hægt að víkja sér undan þessu máli eins og sumum öðrum þannig, að lítið eða ekkert sé gert, því að þetta mál er þannig vaxið, að það verður að leysa. - Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. sjái sér fært, þó að þessi fyrirspurn komi hér utan dagskrár, að svara henni.



Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, er þessi fyrirspurn borin fram utan dagskrár og án þess að hann hirti um að láta mig vita um það fyrir fram, að hann ætlaði að bera hana fram. Hefði þó verið auðvelt að hafa samband við mig á skrifstofu minni í morgun til þess að láta mig vita, að hann hygðist hreyfa þessu máli. Það er í raun og veru sjálfsagt kurteisisatriði, að þannig sé farið að. En segja má hins vegar, að það skipti ekki ýkjamiklu máli í þessu sambandi, vegna þess að heilbrigðisstjórnin hafi hugleitt, hvernig að eigi að fara, ef læknarnir hverfi frá störfum. Því vil ég í fyrsta lagi svara svo, að enn hefur heilbrigðisstjórnin ekki fengið neina örugga vissu fyrir því, að læknarnir muni hverfa frá störfum. Heilbrigðisstj. hefur síðast í gær snúið sér til læknanna og óskað þess, að þeir gegni áfram störfum, þangað til félagsdómur hefur kveðið upp dóm í því ágreiningsefni, sem fyrir liggur. Jafnframt hefur ríkisstj. látið uppi sinn eindreginn vilja til þess að hraða því af sinni hálfu, að þessi dómur geti gengið. Og ég hygg, að það sé öllum ljóst, að þetta mál er svo vaxið, að fyrst verður réttarstaðan að vera ljósari en hún er nú, einkum eftir svar BSRB, til þess að málinu verði ráðið til lykta. Hitt er svo annað mál, að ef algert neyðarástand skapast á spítölunum, vegna þess að læknarnir hverfa þaðan, sem ég vil ekki enn trúa að þeir geri, þá verður að sjálfsögðu að reyna af ríkisvaldsins hálfu að gera þær ráðstafanir, sem þarf til þess að forða frá algeru neyðarástandi.



Herra forseti. Mér sýnist á því, sem hæstv. heilbrmrh. hefur upplýst hér, að mikil óvissa sé enn ríkjandi um það, hvernig fer í þessu máli. Hæstv. ráðh. segir, að ríkisstj. viti ekki um það enn með fullri vissu, hvort læknarnir hverfi frá störfum, og mun þó þetta vera síðasti dagurinn í dag skv. þeirra uppsagnarfresti. Eftir því sem birzt hefur frá hálfu sumra læknanna a.m.k., sem hér eiga hlut að máli, virðist ekki vera um það að villast, að læknarnir hafi sagt upp sínum störfum, fyrst með 3 mánaða fyrirvara og síðan skv. kröfu ríkisstj. hafi því verið breytt í 6 mánaða fyrirvara, svo að uppsögnin hefur þegar staðið sinn tíma. Og nú þegar við stöndum á síðasta degi í sambandi við jafnalvarlegt mál og þetta, þá veit ríkisstj. ekki um það, hvað muni verða á morgun. Hún veit aðeins, að hún óskar mjög eftir því, að felldur verði dómur í félagsdómi um málið. En það verð ég að segja fyrir mitt leyti, að mér sýnist ekki vænlegt til lausnar slíkri deilu sem þessari að ætla á síðustu stundu málsins að knýja fram málsókn og dóma, án þess að aðilar hafi komið sér saman um að fá þannig skorið úr málinu. Ég verð því að segja, að mér sýnist, að þetta mál stefni í hreint öngþveiti. Hitt hlýtur svo hæstv. ríkisstj. að vera fullkunnugt um, að hér er auðvitað á ferðinnt aðeins einn anginn af því stóra og mikla máli, sem snertir kaupgjaldsmálin í landinu almennt og þann óróa, sem er hjá launastéttunum, sem auðvitað kemur þarna fram hjá læknunum í landinu eins og öðrum. Og vegna þess að hér er eðli málsins samkvæmt að mörgu leyti um viðkvæmara og erfiðara mál að ræða, þar sem eru störf læknanna á sjúkrahúsunum í landinu, heldur en ýmis önnur störf, þú þurfti auðvitað að nota allan tímann til þess að reyna að leysa málið, en það sýnist mér að ekki hafi verið gert eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, og því, sem hæstv. ráðh. hefur hér látið koma fram í málinu. Ég vil svo aðeins segja það sem mína skoðun, að ég legg á það áherzlu, að ríkisstj. noti alla möguleika til þess að fá málið leyst, þó að ekki verði nema til bráðabirgða til þess að firra vandræðum, því að það er augljóst, að mikil vandræði verða bæði hér og annars staðar, ef svo fer, að læknarnir, sem starfa á sjúkrahúsunum,taka upp það að segja upp störfum sínum og ganga út, eins og nú bendir allt til.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Ég verð að segja það, að ég varð fyrir vonbrigðum við að hlusta á hæstv. ráðh. svara þeirri fyrirspurn, sem hér var borin fram varðandi þessa alvarlegu deilu. Hæstv. ráðh. kvaðst ekki hafa neina örugga vissu fyrir því, að læknar hverfi frá störfum á morgun. Ég veit auðvitað ekki, hve mikla vissu hann hefur til eða frá, en ég held, eftir því sem ég þekki til, að það hefði hentað betur að segja, að hann hefði ekki örugga vissu fyrir öðru en að læknar hætti störfum á morgun. Þannig held ég, að málið líti út í dag. Það kom fram hjá hæstv. ráðh., að hæstv. ríkisstj. mun ekki enn hafa gert neinar ráðstafanir til að mæta örðugleikum spítalanna í Reykjavík, þeim örðugleikum, sem dynja yfir á morgun, ef ekki næst samkomulag við læknana í dag. Það á að láta það bíða, þangað til vandræðin eru skollin á. Þetta hlýt ég sem alþm. að átelja hæstv. ríkisstj. fyrir. Hér er um að ræða störf á þeim spítölum landsins, sem kannske hvað mikilvægastir eru í heilbrigðisþjónustunni. Á þessum spítölum fara fram yfirleitt vandasömustu læknisstörfin bæði hvað snertir rannsóknir og meðferð. Hér má því ekki kasta til höndum af hálfu heilbrigðisstjórnarinnar, hvorki nú né endranær. Þess vegna bar hæstv. ríkisstj. fyrir löngu að hafa hugsað sitt ráð og gert sínar ráðstafanir, ef til þess kæmi, að læknarnir yfirgæfu störfin þar. Á þessum stofnunum ríkisins starfa um 60 læknar. Rúmur helmingur þeirra hefur sagt upp störfum. Þeir hafa sagt upp störfum sem einstaklingar, af því að þeir eru óánægðir með kjör sín þar. Þeir hafa sagt upp með löglegum fyrirvara, en eru síðan þvingaðir með lagakrókum til þess að vinna 3 mánuðum lengur en þeir höfðu hugsað sér. Það er eins og einn af þessum læknum segir í blöðunum í dag, flokksbróðir hæstv. ráðh., dr. Friðrik Einarsson, - hann segir, að sér hafi verið haldið í nauðungarvinnu í 3 mánuði. Það er ekki nóg með það, að löglegar uppsagnir eru ekki teknar til greina, heldur er reynt að þvinga menn til þess að vinna sem lengst við kjör, sem þeir telja algerlega ófullnægjandi. Síðan fer hæstv. ríkisstj. inn á þá braut, sem er enn þá vafasamari lagalega, að setja þetta mál þessara einstaklinga fyrir félagsdóm. Ég er að vísu ekki lögfróður maður og treysti mér ekki til að ræða þetta mál, en ég er persónulega sannfærður um, að hér er of langt gengið í viðleitninni til að þvinga vissa einstaklinga til að vinna gegn vilja sínum. Hæstv. ríkisstj. bar að gera sínar ráðstafanir, leysa þessa menn frá störfum og gera síðan sínar ráðstafanir til að bæta úr. Mér er spurn: Nú eru 6 mánuðir síðan uppsagnir bárust. Hvers vegna hafa þessar stöður ekki verið auglýstar enn þá? Var það ætlun og er það ætlun hæstv. ríkisstj. að svínbeygja þá einstaklinga, sem nú sinna þessum störfum, til þess að vinna þarna áfram? Auðvitað, hvað sem í skærist, bar heilbrigðisstjórninni að auglýsa stöðurnar. Þetta hefur ekki verið gert. Hver er meiningin? Sjúkrahúsalæknar hafa lengi unað sínum kjörum illa. Þeirra barátta fyrir bættum kjörum hefur staðið í mörg ár. Árið 1957 létu þeir hagfræðinga reikna út, að þeirra kjör svöruðu til þess, að ævitekjur þeirra væru nálægt 60% af ævitekjum íslenzkra barnakennara, þegar fullt tillit var tekið til námskostnaðar, námstíma, starfsævi og annarra þátta, sem áhrif hafa á ævitekjur. Í apríl 1958 fengu þeir lítils háttar úrbætur. Síðan hafa þeirra kjör staðið í stað og vitanlega þar með farið versnandi með aukinni dýrtíð og aukinni verðbólgu. Það, sem um er deilt nú sérstaklega, eru ekki svo mjög fastalaun þessara sjúkrahúsalækna, heldur laun fyrir aukavinnu. Það eru laun fyrir kvöldvinnu, næturvinnu, sunnudagavinnu og aðra aukavinnu, sem þeir eru mjög óánægðir með. Vitanlega gildir það sama um Landsspítalann og aðrar stofnanir ríkisins og sjúkrahús alls staðar, að þar verður að vinna allan sólarhringinn. Þetta virðist okkar ágæta heilbrigðisstjórn illa skilja. Og hún vill ekki sætta sig við, að það þurfi að launa læknum fyrir slíka aukaþjónustu. Þetta er aðaldeilumálið, eins og nú standa sakir, og það verður ekki annað sagt en hæstv. ríkisstj. hafi tekið á þessu máli alveg óvenjulega stirðbusalega. Strax í ársbyrjun 1961 hófu læknasamtökin baráttu fyrir því að fá þetta leiðrétt. Bréfum frá læknasamtökunum var ekki svarað af hálfu heilbrigðisyfirvaldanna mánuðum saman. Umræður fóru fram að vísu síðari hluta árs 1961 og eitthvað síðar á milli þessara aðila, en ekkert samkomulag náðist. Þá gáfu læknasamtökin þetta frá sér.  Ég vænti þess nú, að hæstv. ríkisstj. athugi Þetta mál þegar í dag, athugi hvað skal gera, ef viðkomandi læknar hætta störfum á morgun. Ég fullyrði, að hér þurfa engin vandræði að skapast. Það er hægt að fá lækna til þess að starfa þegar á morgun. Og það er hægt að gera það í samræmi við samninga, sem gilda, bæði við Sjúkrasamlag Reykjavíkur, við Heilsuverndarstöð Reykjavíkur og samkvæmt viðurkenndum töxtum Læknafélags Reykjavíkur. Það er hægt að fá nóga menn og vel hæfa til að starfa í Landsspítalanum og öðrum stofnunum ríkisins þegar á morgun. Ef vinna leggst niður til tjóns fyrir sjúklingana, þá er það óþarfi og þá er það eingöngu sök hæstv. ríkisstjórnar.



Herra forseti. Ég verð að biðja þingheim velvirðingar á því, að ég hef ekki skjöl málsins með mér, vegna þess að ég hafði ekki vitneskju um, að þessi fsp. yrði borin hér fram né að svo undirbúinn málflutningsmaður af hálfu læknanna sem síðasti ræðumaður mundi taka hér til máls. Eins og ég sagði áðan, þá kemur þetta ekki að sök, einnig af því, að ég tel engum til góðs sannast að segja, að harðar deilur séu teknar upp á þessu stigi um málstað læknanna. Út af fyrir sig veit ég, að við höfum allir samúð með þeirra erfiða og vandasama starfi og engan okkar fýsir til þess að halla á þá eða gera þeim rangt til að einu eða öðru leyti, alveg eins og ég veit, að allir þm. vilja leggja lið sitt að því, eins og ríkisstj., að nauðsynlegri sjúkrahjálp og þjónustu sé haldið uppi, ekki aðeins í spítölum landsins, heldur við alla landsmenn. En málið er ekki svo einfalt, að það verði leyst með þessum tilhneigingum einum, því að það er alveg rétt, sem hv. fyrirspyrjandi, þótt óformlega væri, hv. 4. þm. Austf., sagði, að þetta mál er aðeins einn hluti, einn angi af almennum kaupkröfum í landinu. Nú er það að vísu svo, eð hv. síðasti ræðumaður vildi halda allt öðru fram og studdist þar við m.a. grein eftir ágætan lækni, Friðrik Einarsson, sem birzt hefur í blöðunum í morgun, því að læknarnir halda því einmitt fram, að þeirra kröfur séu alveg óskyldar og annars eðlis en almennar kaupkröfur í landinu. Ríkisstj. kemst ekki hjá því að skoða málið í því ljósi, sem hv. 4. þm. Austf. varpaði á það. Það er ekki einungis um að ræða hugmyndir eða vilja læknanna sjálfra, jafnvel ekki heldur samanlagðar hugmyndir læknanna og ríkisstjórnar og Alþingis, heldur hvernig þetta mál verður skoðað af öðrum launþegum og þá sérstaklega og ekki sízt af þeim samtökum, sem læknarnir eru þátttakendur í, af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, - hvort þeir telja, að þarna sé um að ræða mál, sem hafi algera sérstöðu og sé hægt að leysa í því ljósi, eða mál, sem eins og hv. 4. þm. Austf. sagði sé aðeins einn angi af almennum kaupkröfum í landinu og þar með af kjarabaráttu starfsmanna ríkis og bæja. Það er ákaflega erfitt að tala við jafnágætan mann og hv. síðasta ræðumann, 9. þm. Reykv., sem lýsti því yfir í öðru orðinu, að hann hefði ekki þekkingu á umræðuefninu og væri ekki dómbær um það, en bar hins vegar, eftir að hann hafði gefið þá yfirlýsinga, fram skilyrðislausar fullyrðingar um meginvandamálin, sem hér er við að etja. Hv. 9. þm. Reykv. sagði, að læknarnir hefðu sagt löglega upp og þeir hefðu gert það sem einstaklingar. Og mér skildist báðir hv. ræðumenn halda því fram, að nú væri löglegur uppsagnartími liðinn og þess vegna hefði ríkisstj. orðið að vera við því búin, að læknarnir hættu störfum. En meginvandinn er sá, að af hálfu ríkisstj. er litið þannig á, - a.m.k. með nokkrum rökum, ríkisstj. getur sjálf ekki endanlega dæmt um það, en það er litið þannig á, - að uppsagnirnar séu ekki löglegar, og til þess hníga ýmis rök, og þessu var haldið fram gagnvart læknunum strax við fyrsta tækifæri í apríl í vor, þegar málið fyrst kom undir úrskurð ríkisstj. eftir þeirra uppsögn. Ástæðan til þess, að þá var litið þannig á, að uppsagnirnar væru ekki löglegar, er sú, að enn eru í gildi lögin, sem banna verkfall opinberra starfsmanna, lög, sem hafa verið í gildi frá 1915, lög, sem gerð hefur verið tilraun til að fá felld úr gildi, en engin ríkisstj. hefur viljað beita sér fyrir að fella úr gildi og Alþingi aldrei viljað samþykkja að fella skyldi úr gildi. Eftir þessum lögum eru verkföll opinberra starfsmanna óheimil, og eftir þeim skýringum, sem fræðimenn, bæði íslenzkir og erlendir, hafa gefið á hugtakinu „verkfall“, þá er það a.m.k. skoðun margra, sem þetta mál hafa athugað, að hér sé um að ræða verkfall af hálfu læknanna. Ég veit, að þeir halda því fram, að þetta sé ekki verkfall, þetta séu einstaklingsuppsagnir. En ég þori að fullyrða, að eftir skýringum eins og ég segi - fremstu fræðimanna verður trauðla hjá því komizt að líta á uppsagnirnar sem verkfall. Þess vegna hafa þær að mínu viti frá fyrstu tíð verið ákaflega hæpnar. Um þetta var gerður fyrirvari af hálfu ríkisstj. strax í upphafi og læknunum á þetta bent. Hins vegar vil ég nota þetta tækifæri til þess að lýsa yfir því, að þó að lögin um verkfall opinberra starfsmanna að mínu viti gildi í þessu tilfelli, þá hef ég ekki talið rétt að viðhafa þá aðferð gagnvart læknunum að kæra þá fyrir þær sakir. Og það er einfaldlega vegna þess, að ég hef litið þannig á, að sjúkrahús landsins yrðu ekki rekin með því að knýja lækna til þess að starfa þar að viðlagðri refsingu, hvort sem það væru sektir eða fangelsi. Hér er um slíkt trúnaðarstarf að ræða, trúnaðarsamband milli lækna og þeirra sjúklinga, að ég tel, að það mundi verulega skerðast og lenda í hættu, ef læknarnir fengjust ekki til þess að gegna sínu starfi með öðru móti en því, að ella yrði beitt við þá refsingu. En málið er ekki leyst með því, þó að við ákveðum, - sem segja má að sé kannske hæpið af ríkisstj., að taka þá ákvörðun, - að kæra ekki læknana, ef hún telur að þeir hafi framið brot á landsins lögum. En málið er sem sagt ekki leyst með því, þótt ríkisstj. taki þá ákvörðun að kæra læknana ekki, vegna þess að einmitt á síðasta vori setti Alþingi ný lög um kaup og kjör opinberra starfsmanna, lög, sem allur þingheimur var sammála um í meginatriðum, og lög, sem sett voru í samkomulagi við heildarsamtök starfsmanna ríkis og bæja. Og í þessum lögum eru alveg skýr ákvæði um það, hvernig eigi að fara um ágreining, bæði um sjálft kaupið og eins kjör hinna opinberu starfsmanna, ef ágreiningur kemur upp um það. Og ég tel það af minni hálfu ljóst, að uppsögn læknanna og brotthvarf frá starfi sé einnig samkv. þessum lögum óheimilt, þ.e. eftir lögum, sem sett voru af Alþingi á s.l. vori og með samþykki Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Vegna þess að ríkisstj. taldi, að deilan hlyti að komast undir þessi lög, eða a. m, k. væru svo miklar líkur til þess, að hún gæti komizt undir þau lög, þá leitaði ríkisstj. álits Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um þetta mál. En bandalagið svaraði aftur með því að segja, að það vildi ekki taka afstöðu til þess, hvort málið heyrði undir sig eða ekki, vegna þess að öðrum aðila en því sjálfu væri fengið fullnaðarúrskurðarvald um þetta efni. Ég bið menn að afsaka, að ég hef ekki bréfið fyrir mér, af því að mér hafði ekki verið skýrt frá því, að von væri á þessum umr., en ég hygg, að ég reki efni bréfsins rétt. Ég verð þá leiðréttur, ef mér hefur skotizt eitthvað í því. En á þennan veg vísaði bandalagið málinu til úrskurðar félagsdóms á þann veg, því að í umsögn þess felst, að það sé enginn annar en félagsdómur, sem geti kveðið á um það, hvort þessi deila sé þess eðlis, að ríkinu beri að hafa um hana samninga við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og eftir atvikum einstök félög þess, eða hvort þarna sé um að ræða mál, sem varði einstaklingana eina. Þannig lítur bandalagið sjálft á þetta efni. Og ef ríkisstj. hefði að fenginni þessari yfirlýsingu tekið upp samninga við þá einstaklinga, sem hér er um að ræða, lá ríkisstj. varnarlaus fyrir þeirri ásökun af hálfu bandalagsins eða einstakra meðlima þess, að hún væri að rjúfa við það gerða samninga á s.l. vori. Svona horfir þetta mál við. Og þess vegna er það alveg nauðsynleg forsenda fyrir lausn málsins, að úrskurður félagsdóms fáist. Persónulega tel ég, að málið heyri undir félagsdóm, og ég segi það einnig sem mína persónulegu skoðun, að ég tel, að uppsögn læknanna og þar með brotthvarf þeirra - frá starfi fái ekki staðizt eftir lögunum, sem sett voru í vor um kaup og kjör starfsmanna ríkisins. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að það þurfi endilega að vera rétt, sem ég held fram í þessu. Ég veit, að ýmsir góðir lögfræðingar telja, að málið heyri ekki undir félagsdóm, og jafnvel er því haldið fram, sem er þó enn þá hæpnara, að uppsögnin sé heimil, bæði samkv. lögunum frá því í vor og samkv. lögunum frá 1915. En eins og málið horfir, þá er alveg nauðsynlegt að fá úr þessu skorið, og það er engin kúgunarráðstöfun gagnvart læknunum að fá úr þessum réttarágreiningi skorið. Ég lýsi því þvert á móti yfir, að ef sú verður niðurstaðan, að málinu verði vísað frá félagsdómi og það verði staðfest af hæstarétti, að málið heyri þar ekki undir, eða ef félagsdómur dæmir þannig í málinu, að uppsögnin sé samkv. þeim lagaboðum, sem félagsdómur er bær að dæma um, lögleg, þá mun ég ekki leggja til, að málið verði sótt samkv. lögunum frá 1915, vegna þess að ég vil ekki, að málið sé sótt af offorsi eða á þann veg, að læknarnir hafi nokkra ástæðu til þess að segja, að þá eigi að beita kúgun. Þeir eiga ekki skilið neina kúgun. Þeir vinna slíkt starf, að við eigum öll að kunna að meta það og þakka. En þeir verða einnig, eins og aðrir landsmenn, að una því, að skorið sé úr, hvort alveg nýlegir samningar milli þess bandalags, sem þeir eru aðilar að, og nýleg lög, sem sett voru um þessi efni, gildi um þá eða þeir séu lausir við þau lög. Og ég vil í lengstu lög treysta því, að læknarnir fáist til þess að bíða með brottför sína af spítalanum þann tíma, sem þarf til þess, að úr þessu fáist skorið. Okkur er það öllum ljóst, að ef þeir vinna það mál, þá verður þeirra aðstaða - réttaraðstaða - miklu sterkari en ella, siðferðisleg aðstaða þeirra einnig miklu sterkari en ella, ef þeir vilja bíða með sínar aðgerðir, þangað til þessi dómur er fallinn og réttarástandið er ljóst. En málið aftur á móti gengur á móti þeim, þá verða þeir að sætta sig við það eins og aðrir að una landsins lögum, að una því, að þeirra mál verði afgreitt, annaðhvort í samræmi við þær reglur, sem þingheimur samþykkti með yfirgnæfandi meiri hluta eða shlj. hér á s.l. vori og þeirra samtök þá voru aðili að, - annaðhvort að þeirra mál verði afgreitt á sama veg, eins og aðrir starfsmenn hafa sætt sig við, að þeirra mál verði afgreidd eftir, eða þá að samningar verði teknir upp við þá á þeim réttargrundvelli, sem þá er úrskurðað að liggi fyrir, en þá vitanlega í samráði við og eftir atvikum með milligöngu réttra aðila innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir vinsamleg og viðurkennandi orð í garð þeirra lækna, sem hér er um að ræða og gegna mikilvægum störfum í þjónustu heilbrigðismála. Ég vil einnig þakka honum fyrir hógværð í málflutningi, einkum af því að eins og ég sagði áðan, þá treysti ég mér lítt til þess að rökræða við hann um lögfræðileg efni. En þar fyrir hef ég náttúrlega sem leikmaður leyfi til að sannfærast um eitt og annað í lögfræðilegum efnum, og ég skammast mín ekkert fyrir það. Mig langar nú til að minnast á eitt atriði, og það snertir 15. gr. l. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í þeirri grein er tekið fram, að einstaklingar megi segja upp störfum sínum, en það er áskilið, að þeir skuli segja upp störfum sínum með 3 mánaða fyrirvara. Þó er ákveðið, að undir vissum kringumstæðum þurfi ráðh. ekki að taka svo stuttan uppsagnarfrest gildan og að lengja megi hann upp í 6 mánuði. Hvenær er þetta hægt? Það er hægt, þegar svo margir starfsmenn ríkisins segja upp störfum samtímis í sömu stofnun, að til auðnar horfi. Þannig er þetta orðað í lagagreininni. Löggjafinn gerir ráð fyrir því og telur það leyfilegt, að svo margir starfsmenn ríkisins segi samtímis upp störfum, að til auðnar horfi. Við þessu rekur löggjafinn varnagla, og hann er sá, að uppsagnarfresturinn megi þá lengjast um 3 mánuði til viðbótar í því skyni, að ráðh. hafi þeim mun betri tíma til að ráða bót á vandanum. Mér sýnist, að samkv. þessum lögum, þessari grein laganna, þá sé það heimilað, að svona margir segi upp samtímis, án þess að menn verði sakaðir um, að hér sé um verkfall að ræða, félagsbundið verkfall. Hæstv. ríkisstj. eða stjórn ríkisspítalanna fór fram á það eða krafðist þess, að þessari laga. grein yrði beitt í þessu tilfelli, til þess að vinna tíma til að ná samkomulagi við læknana. Hvað felst í því, að hæstv. ríkisstj. grípur til þessarar heimildar í 15. gr. laganna um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins? Það felst í því viðurkenning hæstv. ríkisstj. á því, að aðgerðir læknanna um uppsagnir séu lögmætar. Ég veit, að heilbrigðisstjórnin notaði sér þessa heimild með þeim fyrirvara í orði, að þetta væri ekki viðurkennt, í því fælist ekki viðurkenning. En ég vil segja, á borði felst sú viðurkenning í þessu. Í verkinu hefur hæstv. ríkisstj. fallizt á lögmæti uppsagnanna með því að óska eftir að nota þessa heimild í 15. gr. l., hvað sem hún svo segir.



Herra forseti. Hv. 9. þm. Reykv. hélt hér ágætan hluta úr væntanlegri varnarræðu málflutningsmanna læknanna fyrir félagsdómi, og ég veit, að málflutningsmaður mætti vera vel sæmdur af þeim málflutningi, sem þarna kemur fram. En málið er ekki eins einfalt og hv. þm. vildi vera láta, þegar af þeirri ástæðu, sem hann einnig gat um að vísu, að ríkisstj. hafði þann fyrirvara, þegar hún krafðist þess, að fresturinn yrði lengdur, að með því væri engin afstaða tekin til þess, hvort uppsagnirnar sjálfar væru löglegar eða ekki, svo að þegar læknarnir hlýddu þessari ákvörðun ríkisstj., þá vissu þeir ofur vel, undir hvaða forsendum hún var gerð, og vissu þá þegar í stað um, að ríkisstj. leit öðruvísi á gildi uppsagnanna en læknarnir sjálfir. Það er svo einnig atriði, sem skjóta má hér fram, að á þeim tíma, þegar ríkisstj. gerði þennan fyrirvara um gildi uppsagnarinnar, - og hún gerði hann alveg skýrt og ótvírætt, - þá voru lögin frá því í vor, sem sköpuðu enn nýtt réttarástand, ekki komin í gildi. En það er einmitt á þeim lögum og afleiðingum þeirra, sem ríkisstj. telur nauðsynina um að bera málið undir félagsdóm hvíla, svo að hv. þm. var þarna í raun og veru að tala um réttarástand, sem segja má að sé orðið úrelt miðað við það, sem nú er orðið: En ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að fræðimenn telja, að ákvæðið um beitingu til þess að framlengja uppsagnarfrestinn stangist engan veginn á við fyrirmælin, sem banna verkfall, að þau fyrirmæli eigi engu að síður tilverurétt og tilveru, þrátt fyrir þessi ákvæði í l. um réttarstöðu opinberra starfsmanna. Þau séu milliákvæði, sem hægt er að beita, jafnvel þótt ekki sé um verkfall að ræða, ef engu að síður svo margir segja upp í einu, að til auðnar horfi um starfræksluna. En ef öll atvik málsins sýna, að um verkfall er að ræða, þá eigi bæði við gömlu lögin frá 1915 og það efnisbann við verkfalli opinberra starfsmanna, sem felst í hinni nýsettu löggjöf um kaup og kjör opinberra starfsmanna frá 28. apríl í vor.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja að ráði þau orðaskipti, sem hér hafa átt sér stað, en vildi þó láta nokkur sjónarmið koma hér fram. Ég viðurkenni það fullkomlega, sem kom fram hjá hæstv. heilbrmrh., að ríkisstj. standi hér frammi fyrir nokkrum vanda. En þegar er staðið frammi fyrir vandamáli eins og því, sem hér um ræðir, má bregðast við á tvennan hátt. Það má bregðast við á þann hátt að reyna að sýna skilning og samkomulagsvilja til lausnar þeirri deilu, sem upp hefur risið, eða mæta henni með þrjózku og stífni. Og því miður hefur allt of mikið á því borið í slíkum deilum sem þessum, sem upp hafa risið á undanförnum árum, að í stað þess, að af opinberri hálfu hafi verið unnið að því að leysa deiluna með skilningi og samkomulagsvilja, þá hefur hin leiðin veríð farin. Og mér sýnist á því, sem hér hefur komið fram, að þó að hæstv. ríkisstj. hafi kannske að einhverju leyti haft, lög að mæla, þá sé sú aðferð, sem hún hefur valið, tæpast hin líklegasta eða vænlegasta til að leysa þetta deilumál. En það er að sjálfsögðu það, sem mestu máli skiptir, að reynt sé að finna sem fyrst viðunarlega lausn á málinu, en til þess held ég að sú aðferð, sem ríkisstj. hefur valið, leiði ekki, heldur verði hún miklu frekar til þess að auka stífni og þrjózku í deilunni og gera hana enn verr leysanlega en ella. Þess vegna vildi ég mega vænta þess, að ríkisstj. tæki upp nokkur önnur vinnubrögð í þessari deilu en hún hefur fylgt hingað til og færði hana á þá braut að reyna að leysa þetta mál með skilningi og velvilja. Um málið sjálft vil ég annars segja það, að það er í mínum augum miklu stærra en sú deila milli sjúkrahúsalækna og ríkisstj., sem hér stendur yfir. Þetta mál snýst raunverulega um það, hvort landið á að vera læknalaust eða læknalítið innan skamms tíma. Nú er þannig ástatt víða úti um land, að þar eru mörg héruð læknislaus. Og það ber alltaf á því í vaxandi mæli í þéttbýlinu, að þar sé skortur á læknum. Og við vitum þess mörg dæmi, ég held svo að segja hver og einn einasti þm., að ungir læknar hafa fallið fyrir aldur fram vegna þess, að þeir hafa unnið allt of mikla vinnu. Þeir hafa orðið að leggja það mikið á sig til þess að hafa þau laun, sem eðlilegt er að slíkir menn hafi. Og þetta ástand er ekki æskilegt fyrir þá, sem á læknum þurfa að halda, því að að sjálfsögðu þurfa læknar að hafa ekki meiri störf en það, að þeir geti vel undir þeim risið og þeir sinnt sjúklingum sínum sómasamlega. Vegna þess, hvernig launakjörum lækna er komið núna, fara alltaf fleiri og fleiri læknar til útlanda og setjast þar að, og ef þessu heldur áfram eins og verið hefur að undanförnu, þá kemur ekki aðeins að því, að héruðin úti á landi verði læknislaus, þá verður einnig mikill læknisskortur í þéttbýlinu. Það er frá þessu sjónarmiði, sem mér finnst, að valdhafarnir verði að líta á þetta mál, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Og það er frá þessu sjónarmiði, sem verður að líta á þá deilu, sem hér stendur yfir, og reyna að leysa hana samkv. því.



Herra forseti. Því fer auðvitað fjarri, að ég hafi getað rakið allt þetta mál í þeim fáu orðum, sem ég sagði hér áðan. Ég einungis reyndi að svara þeim fsp. og aðfinningum, sem komu fram. En ég hef af ásettu ráði alveg haldið mig frá því að ræða um kröfur læknanna sjálfra og viðbrögð ríkisstj, til þess að reyna að friða þá, ef svo má segja, Í þeim efnum er vegna réttarstöðunnar ríkisstj. mikill vandi á höndum, eins og mér skildist hv. síðasti ræðumaður í raun og veru játa. En það er rétt, að það komi fram hér, að landlæknir hefur lengi með vitund ríkisstj. reynt að finna á þessu vandamáli lausn. En milli hugmynda þeirra, sem landlæknir setti fram, og læknanna var svo mikið bil, að ríkisstj. virtist augljóst, að ekki væri hægt að brúa það nema með samkomulagi við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, vegna þess að ef verða ætti við kröfum læknanna, að við skulum segja verulegu eða verulegustu leyti, þá væri hætta á, að slíkt fordæmi yrði skapað, sem aðrir starfsmenn mundu mjög illa una við og telja, að gengið væri á móti því samkomulagi, sem við þá var gert á s.l. sumri. En eins og ég segi, þá held ég, að það bæti ekki á nokkurn hátt samkomulagshorfur í þessu máli að fara að rekja einstök stig deilunnar á þessu stigi. Mér er t.d. ljóst, að frásögn hins ágæta læknis Friðriks Einarssonar í morgun er, eins og vera hlýtur, einhliða sett fram af læknanna hálfu. Ég athugaði í morgun, hvort ástæða væri til þess að gera aths. þar við. Ég komst að þeirri niðurstöðu, að það væri betra að láta allar slíkar deilur bíða, á meðan málið þróaðist og betur sæist, hvað í því gerðist. En ég tek alveg undir það með hv. síðasta ræðumanni, að hér er fyrir utan lagahlið málsins mjög mikið vandamál á ferðum. Og vissulega ber okkur að búa þannig að læknunum, að þeir treysti sér til að starfa í okkar landi. En eins og ég vil einnig segja, þá verða læknarnir að muna, að þeir eru aldir upp af íslendingum, meðal Íslendinga, og íslenzka þjóðin og íslenzka ríkið hefur kostað miklu fé og margir mikilli fyrirhöfn til þess, að þeir gætu aflað sér þeirrar ágætu menntunar, sem þeir nú hafa. Og þess vegna verða þeir einnig í kröfum sínum að muna og vita, í hvaða þjóðfélagi þeir eru staddir. Við vitum, að launakjör og sérstaklega launamismunur er allt annar á Íslandi en ég vil segja í öllum öðrum löndum, sem við þekkjum. En minn skilningur var sá, að með því samkomulagi, sem var gert milli ríkisins og bandalagsins á s.l. vori og staðfest með l. frá 28. apríl í vor, hefðu annars vegar fulltrúar ríkisins og hins vegar starfsmennirnir orðið ásáttir um í fyrsta lagi Að leysa úr þessum vanda, ef þeir gætu með allsherjarsamningum og ef það tækist ekki að leggja þá úrskurð um það mál undir kjaradóm. Og það er vitanlega undir þeirri úrlausn að lokum komið, hvernig tekst að halda læknum hér til frambúðar í landinu, hvort þeir í verki vilja sætta sig við þá úrlausn, sem þá fæst.



Herra forseti. Till. sú um raforkumál, sem hér liggur fyrir á þskj. 14, er borin fram af þm. Framsfl. Till. samhljóða þessari var flutt á síðasta þingi, en hlaut þá ekki fullnaðarafgreiðslu. Með leyfi hæstv. forseta, ætla ég að lesa till., hún er á þessa leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta hraða áætlunum um áframhaldandi framkvæmdir við rafvæðingu landsins, er miðist við það, að öll heimili hafi fengið rafmagn í síðasta lagi fyrir árslok 1968. Séu gerðar áætlanir um ný orkuver, aðalorkuveitur og dreifilínur um sveitir ásamt áætlunum um aðstoð við að koma upp einkastöðvum fyrir einstök heimili, sem eru svo mjög afskekkt, að ekki þykir fært að leggja raflínur til þeirra frá samveitum, og sé aðstoðin ákveðin með hliðsjón af þeim stuðningi, sem veittur er íbúum samveitusvæðanna. Áætlunum þessum verði lokið fyrir 1. janúar 1963.“ Þannig er þessi till. okkar. Árið 1954 hófst framkvæmd svonefndrar 10 ára áætlunar um rafvæðingu landsins, sem síðan hefur verið unnið að. Var áætlunin gerð samkv. viðauka við raforkulögin, sem Alþ. hafði samþykkt. Í grg., sem till. fylgir, er birt yfirlit um fjárveitingar úr ríkissjóði til raforkuframkvæmdanna síðan 1954. Tölurnar eru teknar úr ríkisreikningunum. Yfirlitið sýnir, að á árunum 1954–1961, að báðum meðtöldum, hefur ríkissjóður lagt fram til nýrra raforkuframkvæmda alls rúmlega 65.5 millj. kr. og til raforkusjóðs samtals 89.9 millj. Hæst voru ríkisframlögin árin 1957 og 1958, eins og skýrslurnar í grg. bera með sér. Kostnaður við þessar framkvæmdir sem aðrar hefur aukizt mjög síðustu árin. Hefði því verið full þörf fyrir aukin framlög frá ríkinu, en í þess stað hafa þau verið lægri árin 1959 –62 en 2 næstu árin þar á undan. Samkv. framansögðu hafa framlög úr ríkissjóði til nýrra raforkuframkvæmda og raforkusjóðs numið samtals rúmlega 155 millj. kr. á næstliðnum 8 árum, 19541. En á þessum 8 árum voru lagðar í stofnkostnað hjá rafmagnsveitum ríkisins og héraðsrafmagnsveitum ríkisins samtals 514.5 millj. kr. Lætur því nærri, að á þessu tímabili hafi ríkissjóður lagt fram um 30a/o af stofnkostnaði framkvæmdanna, en 70% verið fengið að láni. Áður en þetta tímabil hófst, þ.e.a.s. í árslok 1953, var stofnkostnaður hjá rafmagnsveitum ríkisins og héraðsrafmagnsveitunum orðinn um 57.5 millj. kr. Samkv. reikningum raforkumálaskrifstofunnar var því heildarstofnkostnaður þessara fyrirtækja um síðustu áramót orðinn rúmlega 572 millj. kr. Þetta er samtala þeirra upphæða, sem í árslok 1961 var búið að leggja í virkjanir, orkuveitur, dísil- og hjálparstöðvar, landareignir, hús og áhöld hjá rafveitunum, þ.e.a.s. bæði hjá rafmagnsveitum ríkisins og héraðsrafmagnsveitum ríkisins. Við þessa tölu er þó það að athuga, að hér er ekki meðtalinn sá gengishalli, sem rafmagnsveiturnar hafa orðið fyrir í sambandi við gengislækkanir síðustu ára vegna erlendra lána, sem á þeim hvíla. Gengismunurinn er færður sem sérstakur liður á eignahlið efnahagsreiknings hjá rafmagnsveitum ríkisins, og var hann um síðustu áramót 130.6 millj. Sé þeirri upphæð bætt við bókfærðan stofnkostnað, koma út rúmlega 702 millj. kr. Hjá rafmagnsveitum ríkisins voru framkvæmdir langmestar árið 1958. Þá var varið til þeirra rösklega 93 millj., en hjá héraðsrafmagnsveitunum hafa framkvæmdirnar verið nokkuð svipaðar flest árin að undanförnu. Um síðustu áramót höfðu 2429 sveitabýli fengið rafmagn frá samveftum, eftir því sem raforkumálaskrifstofan hefur upplýst, og þá höfðu tæplega 600 heimili rafmagn frá sérstökum vatnsaflsstöðvum. Af þessu sést, að allmikið er óunnið til þess að koma rafmagninu á öll heimili. Þegar birtar eru fréttir um það, hve margir landsmenn hafi fengið rafmagn, munu þeir oft taldir með, sem komið hafa upp mótorstöðvum. Margar þessar stöðvar eru litlar, oft aðeins til ljósa, og margir hafa sett upp slíkar smástöðvar á heimilum sínum í bili, meðan þeir bíða eftir rafmagni frá samveitum. Slík úrlausn er vitanlega alveg ófullnægjandi, og það gefur ekki rétta mynd af ástandinu, ef þau heimili, sem hafa aðeins sett upp slíkar mótorstöðvar, eru talin með þeim, sem hafa fengið raforkuþörf sinni fullnægt með línum frá samveitum eða sérstökum einkastöðvum, sem reknar eru með vatnsafli. Ég sá í blaði fyrir fáum dögum haft eftir hæstv. ráðh., að ætla mætti, að í árslok 1964 hefðu um 180 þús. landsmanna fengið rafmagnið. Ég er hræddur um, að þetta sé tekið eftir skýrslum, sem þannig eru gerðar, að þar séu talin með þau heimili, sem hafa fengið mótorstöðvar mismunandi stórar, en eins og ég sagði, þá tel ég, að þetta gefi ekki rétta mynd, ef slíkar stöðvar eru taldar með eða þau heimili eru talin með hinum, sem hafa fengið fullnægt sinni raforkuþörf. Þetta er í mörgum tilfellum aðeins ófullkomin bráðabirgðalausn, og mörg af þeim heimilum þurfa því - ég vil segja flest - að fá rafmagn, sem fullnægir betur þeirra þörfum en þessar mótorstöðvar. Þau sveitaheimili, sem enn eiga eftir að fá rafmagn frá samveitum samkv. 10 ára áætluninni, munu skipta allmörgum hundruðum. Ekki verður talið, að framkvæmdum samkv. þeirri áætlun sé lokið, fyrr en rafmagn er komið frá samveitum um allar þær sveitir eða sveitahluta, þar sem meðallínulengd milli býla er ekki nema einn eða rúmlega einn km. Á sumum stöðum vantar orkuver og aðalorkuveitur, til þess að hægt sé að ljúka orkudreifingu um þessi svæði. Að því þarf að vinna að ljúka framkvæmd 10 ára áætlunarinnar með þeim hraða, sem mögulegt er. Til greiðslu kostnaðarins þarf lánsfé eins og áður, og mikil þörf er að auka beinu fjárframlögin úr ríkissjóði, m.a. vegna þess að framkvæmdakostnaðurinn hefur aukizt mikið síðustu árin. Þó að þannig sé töluvert enn óunnið við framkvæmd 10 ára áætlunarinnar, ætti að mega ljúka því á skömmum tíma. Það er því sjálfsagt að láta ekki lengur dragast að ganga frá nýrri áætlun um framhald rafvæðingarinnar. Og til þess að herða á því, að sú nýja áætlun verði gerð, er till. þessi flutt. Þar þarf að ganga miklu lengra en áður við dreifingu rafmagnsins, þannig að það verði lagt um byggðir, þó að meðallínulengd milli heimila sé miklu meiri en einn km. t till. okkar er ekki fram tekið, hve langt eigi að ganga Í því að leggja raflínur um sveitir. En sjálfsagt er að fullnægja rafmagnsþörfinni með línum frá samveitum, að svo miklu leyti sem mögulegt er. Þegar búið er að gera uppdrætti að þeim byggðum, sem enn vantar rafmagnið, er hægt að sjá vegalengdir milli bæja á þeim svæðum, gera áætlanir um kostnað við raflínurnar og taka ákvarðanir um þær. Þó að sú verði aðalreglan, sem ég tel að eigi að vera, að leggja raflínur frá orkuverum og aðalorkuveitum um sveitirnar, eru einstök býli svo mjög afskekkt, að ekki eru tök á að veita þangað rafmagni frá samveitum kostnaðarins vegna, meðan ekki verða fundnar ódýrari aðferðir við orkuflutninginn, og þau heimili þurfa að fá rafmagn með öðrum hætti. Réttmætt er, að hið opinbera veiti til þess verulegan stuðning. Má í því sambandi benda á þá miklu aðstoð, sem ríkið hefur veitt með beinum fjárframlögum og á annan hátt til að fullnægja raforkuþörf þeirra, sem þegar hafa fengið rafmagnið. Í till. er farið fram á, að áætlunum um áframhaldandi framkvæmdir við rafvæðinguna verði lokið á þessu ári og verði þær við það miðaðar, að öll heimili hafi fengið rafmagn í síðasta lagi fyrir árslok 1968. Þetta er takmarkið, sem sett er fram í till. Þeir menn, sem ekki hafa enn fengið rafmagnið, bíða óþolinmóðir, sem eðlilegt er, eftir því að fá vitneskju um, hvað gert verður í þessu máli, sem er þeim svo ákaflega þýðingarmikið. Við flm. till. leggjum áherzlu á, að þeir fái þá vitneskju um næstu áramót. Þegar rætt er um það, hvort leggja eigi rafmagn um héruðin, er í raun og veru rætt um það, hvort byggð eigi að haldast þar eða ekki, svo mikilvægt er málið. Segja má, að þessari till. væri fremur vinsamlega tekið á síðasta þingi, þó að hún hlyti þá ekki fullnaðarafgreiðslu. Hæstv. ráðh., sem fer með raforkumál, sagði m.a. í þingræðu um málið 11. apríl s.l., að það væri æskilegt fyrir bændur, sem ekki hafa enn fengið rafmagn, að vita um það, hvenær þess sé von eða hvort þess sé von. Og hann sagði enn fremur, að áður en framkvæmd 10 ára áætlunarinnar verði lokið, sé nauðsynlegt, að framhaldsáætlun liggi fyrir, og æskilegt, að hún liggi fyrir sem fyrst. Þess væntum við flm. till., að hún fái ekki síður góðar undirtektir nú. Það verður að teljast eðlilegt, að raforkumálastjóri og raforkuráð geri hina nýju áætlun. Þeim aðilum var falið að gera 10 ára áætlunina á sínum tíma, og á raforkumálaskrifstofunni hefur verið unnið undirbúningsstarf, sem þurfti að vinna, til þess að unnt sé að gera nýju áætlunina. Til þess að nýju áætluninni verði lokið á þessu ári, eins og farið er fram á í till., þarf að hafa hraðan á, og má því ekki dragast að taka ákvörðun um, að þannig skuli unnið að málinu. Rétt mun vera samkv. venju, að málið fái athugun í þingnefnd, og legg ég því til, að umr. verði frestað og till. vísað til allshn. til athugunar. Og ég vil fastlega vænta þess, að hv. n. hraði meðferð málsins og skili áliti um það hið allra fyrsta.



Herra forseti. Tvær síðustu vikur hafa dagblöðin í Reykjavík birt upplýsingar, sem gefa rökstudda ástæðu til að ætla, að misnotkun ýmiss konar deyfilyfja hafi farið mjög í vöxt hér á landi og sé að verða ískyggilegt vandamál. Yfirlæknir Slysavarðstofunnar hér í borginni hefur sagt opinberlega, að óhugnanlega margir neyti deyfilyfja. Ráðamaður Bláa bandsins hefur upplýst, að eiturlyfjasjúklingar séu erfiðara vandamál en áfengissjúklingar fyrir þá stofnun. Lögreglan skýrir svo frá, að allmargt fólk undir áhrifum deyfilyfja hafi verið tekið við akstur. Slökkviliðið bjargaði skaðbrenndri konu, sem var undir annarlegum áhrifum, að því er sagt er opinberlega. Lögreglan skýrir frá því, að maður hafi fundizt látinn með 2 deyfilyfjaglös í vasanum. Þannig hafa fréttirnar hlaðizt upp dag eftir dag. Það verður ekki um villzt, að eitt erfiðasta þjóðfélagsvandamál nútímans hefur borizt eða er að berast hingað til Íslands, enda þótt enn hafi ekki komið í ljós teljandi notkun á verstu eiturlyfjum, sem notuð eru erlendis, t.d. marihuana eða heróín. Þó hafa pillurnar, sem hér virðast tíðkast, víðast hvar reynzt undanfari þess, sem verra er. Í nágrannatöndum okkar hefur vaxandi útbreiðsta eiturlyfja reynzt örugg braut til glæpa og afbrota. Þessi plága virðist leggjast hvað þyngst á ungt fólk, oft og tíðum á unglinga, og hafa sölumenn lyfjanna þar sérstaklega lagzt á skólaæskuna til að skapa sér fasta viðskiptamenn. Ein svartasta hlið þessa máls virðist vera tilhneiging til að gefa ungum stúlkum eiturlyfin, og má þegar sjá þess nokkur merki hér á landi. Eftir að ungir menn eða konur hafa vanizt á þessi lyf og geta ekki án þeirra verið,leiðast þau oft út á braut þjófnaðar og afbrota til að komast yfir lyfin. Reynsla annarra þjóða ætti að vera rík aðvörun til Íslendinga um að leitast við að taka þetta vandamál föstum tökum þegar í byrjun og fyrirbyggja frekari útbreiðslu eitur- og nautnalyfja, ef þess er nokkur kostur. Hér í Reykjavík hefur það gerzt, að blöðin hafa bent lögreglunni á tiltekna aðila, sem ástæða var til að gruna um sölu eða dreifingu deyfilyfja. Blöðin hafa fylgzt með þessu máli, og er á þeim að sjá, að þau undrist, hversu lausum tökum lögreglan virðist taka það. Verður það í fljótu bragði ekki skýrt á annan hátt en að hér hljóti að vanta strangari lagafyrirmæli, sem gera lögreglunni kleift að vinna gegn þessari plágu og kæfa hana í fæðingu. Jafnvel eftir að óeðlilega mikið magn deyfilyfja hefur fundizt á heimili manns, gerist ekkert annað dögum saman en lögreglan segist vera að teita að honum til yfirheyrslu. Ýmsum virðist vera orðið nokkuð ósamræmi í réttarfari, þar sem hægt em að setja menn á sakaskrá fyrir lítil umferðarbrot og gengið er hart fram í því að refsa unglingum fyrir smáþjófnaði og óknytti, ef ekkert er raunverulega hægt að gera varðandi svo stórfellt mál eins og dreifingu eiturlyfja. Ég hygg, að ég geti mælt það fyrir hönd flestra landsmanna, að þetta mál verði að kæfa í fæðingu með hverjum þeim aðgerðum, sem til þess þarf. Ég hef talið rétt að hreyfa þessu máli á, Alþingi í spurningarformi. Dómsmrh. er að því spurðum, hvort hin vaxandi misnotkun deyfilyfja gefi að áliti dómsmálastjórnarinnar ekki tilefni til sérstakra gagnráðstafana af hálfu ríkisins, og ef dómsmálastjórnin reynist vera þeirrar skoðunar, er enn fremur spurt, hvort gildandi lagafyrirmæli séu nógu ströng til þess, að slíkar gagnráðstafanir geti náð tilgangi sínum. Ef ráðh. svarar þessum spurningum neitandi, hefur Alþingi raunar þvegið hendur sínar af málinu, og mun þá verða vænzt árvekni og aðgerða af hálfu framkvæmdavaldsins. Ef ráðh. hins vegar svarar játandi, verður Alþingi hið fyrsta að taka málið til athugunar og samþ. lagaákvæði, nægilega ströng til þess að hægt verði að halda uppi þeirri löggæzlu á þessu sviði, sem dugir.



Herra forseti. Það gefur auga leið, að á svo stuttum tíma sem liður, frá því að fyrirspurnir eru barnar fram og þeim skal svara, er ekki hægt að kanna ofan í kjölinn slíkt vandamál, svo viðurhlutamikið sem hér um ræðir. En ég hef fengið skýrslur um málið frá nokkrum embættismönnum, sem varpa 1 jósi yfir það, og hygg ég, að ég svari fyrirspurnunum bezt með því að lesa aðalefni þeirra upp, með leyfi hæstv. forseta. Það er fyrst bréf frá landlækni, daga. 30. okt. 1982: „Með bréfi ráðuneytisins, dags. 26. þ. m., er óskað umsagnar minnar við fyrirspurn til dómsmrh. varðandi misnotkun deyfilyfja hér á landi, er borin hefur verið fram á Alþingi. Til svars bréfinu skal eftirfarandi tekið fram: 1) Í blaðaskrifum þeim, sem að undanförnu hafa orðið hér í bænum vegna misnotkunar „deyfilyfja“, hefur það orð verið notað í miklu víðtækari merkingu en venjulegt er og rétt þykir. Fræðilega er með deyfilyfjum átt við sérstakan flokk lyfja, sem eru verkja- og sársaukastillandi, en koma neytendum auk þess í annarlegt sæluástand. Til slíkra lyfja teljast t.d. morfín, ópíum, kókaín, heróín og petidín. Við langa notkun þeirra er jafnan hætt við, að neytendur verði smám saman alteknir af ástríðufullri ílöngun í þau, og má því nefna þau ástríðulyf (addiction producing drugs). Einkenni lyfjaástríðu eru: a) óviðráðanleg þörf til að halda áfram notkun lyfsins, b) tilhneiging til að auka skammtinn, c) sálræn og líkamleg undirokun af áhrifum lyfsins, d) óbærilegar þjáningar, þegar sjúklingur er sviptur lyfinu, svo að hann svífst einskis til að afla sér þess og verður því beinlínis hættulegur samfélaginu. Um langan tíma hefur notkun þessara lyfja verið háð ströngu eftírliti í flestum menningarlöndum. og svo hefur verið hér um áratugi. Ávísanir á lyfin gilda aðeins í eitt skipti, og lyfjabúðum er skylt að færa afgreiðslu þeirra í sérstakar bækur, svonefndar eftirritunarbækur. Misnotkun þessara lyfja hefur aldrei orðið þjóðfélagslegt vandamál hér á landi, þó að einhver misnotkun þeirra sé óhjákvæmileg, svo fremi að þau séu yfirleitt notuð. Auk hinna eiginlegu deyfilyfja er svo mikill fjöldi nýtilkominna efnasmiðjulyfja, sem einnig eru almennt nefnd deyfilyf, þó að ekkert eigi þau skylt við áðurnefnd lyf. Þessi lyf má einu nafni nefna ávanalyf (habituation producing drugs). Sum þeirra eru örvandi, t.d. amfetamín, dexamfetamín, rítalín, prelúdfn, fenmetrazín o.fl., önnur ráandi (tranquillizers), svo sem ýmiss konar barbftúrsýrulyf og fleiri lyf. Lyf þessi, notuð á viðeigandi hátt, eru mjög mikilvæg við meðferð ýmiss konar sálrænna truflana. Með þeim er fjölda einstaklinga, sem án þeirra mundu verða óvinnufærir að meira eða minna leyti eða valda vandamönnum sínum ómældum erfiðleikum, haldið vinnufærum og sambúðarhæfum á heimili. Óhófleg notkun slíkra lyfja veldur hins vegax ávana, og annarlegum viðbrögðum neytenda. Einkenni lyfjaávana eru: a) ílöngun í lyfin vegna þægilegra verkana þeirra, en yfirleitt ekki óviðráðanleg þörf til að neyta þeirra, b) litil eða engin tilhneiging til að auka skammtinn, c) nokkur sálræn, en ekki líkamleg undirokun af áhrifum lyfjanna, og ekki líkamlegar þjáningar, þótt sjúklingur sé sviptur þeim. Slíkur sjúklingur er því ekki nándar nærri eins hættulegur samfélaginu og ástríðulyfjaneytandi. Fram til þessa hefur óvíða verið fyrirskipuð skráning á þessum lyfjum, en hér á landi eru þó skráð í eftirritunarbækur amfetamín, dexamfetamín og rítalín. Ég sumum nágrannalöndum okkar (Bretlandi, Þýzkalandi) hefur verið leyfilegt að láta sum þessara lyfja út án lyfseðils fram á síðustu ár. Ýmislegt virðist nú benda til þess, að misnotkun ávanalyfja fari vaxandi hér á landi, og er notkun sumra þeirra algeng í sambandi við áfengisneyzlu. Þess vegna hef ég tvívegis gert notkun þeirra að umræðuefni á erlendum læknaþingum (á fundi landlækna frá öllum Norðurlöndum í Stokkhólmi í aprílmánuði s.l. og í framkvæmdanefnd Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar í Genf í maí s.l.). Ekki var talið þar, að þetta vandamál væri svo almennt, að taka bæri til þess afstöðu á slíkum vettvangi. Þó er vitað, að á fyrstu árunum eftir síðustu heimsstyrjöld var ofnautn þessara lyfja algeng í Japan. Er það skv. skýrslum eina dæmið um, að stofnað hafi verið til sérstaks eftirlits með þessum lyfjum. Erfitt er að gera sér grein fyrir því, hve mikið vandamál er hér um að ræða, á meðan ekki er vitað með vissu, hve mikið af ávanalyfjum er látið út úr lyfjabúðum né hve mikil brögð kunna að vera að ólöglegum innflutningi þeirra til landsins og dreifingu innanlands. Að því er varðar hið fyrra, hef ég þegar ritað öllum lyfjabúðum og lyfjainnflytjendum í landinu og óskað eftir greinargerð þeirra um innflutning lyfjanna s.l. 5 ár. Með þessum hætti ætti að vera hægt að fá rétta hugmynd um löglegan innflutning og notkun þessara lyfja og þá einnig um aukningu, ef um hana er að ræða. Þau erindi, sem varða ólöglegan innflutning og dreifingu og skrifstofa mín hefur fengið til meðferðar, hafa verið send réttum aðilum til frekari aðgerða. Enn fremur hafa fyrri blaðaskrif orðið til þess, að ég hef farið fram á rannsókn á grunsamlegri meðferð þessara lyfja. Um aðrar gagnráðstafanir skal tekið fram, að ég hef þegar ritað öllum læknum landsins og áminnt þá um að gæta fyllstu varkárni í útgáfu lyfseðla á hvers konar ástríðu- og ávanalyf. Enn Fremur tel ég rétt að taka nú þegar upp skráningu fenmetrazins, enda þótt sumar lyfjabúðir hafi skráð það lyf undanfarið, og jafnframt að takmarka magn það, sem mest má láta úti hverju sinnt af því lyfi og nokkrum öðrum lyfjum. Hefur dómsmrn. þess vegna verið ritað og farið fram á breytingu á reglugerð um sölu lyfja (reglugerð nr. 273 frá 1950, 15. gr.). Ef í ljós kemur við áðurnefnda athugun á innflutningi, að sala á þessum lyfjum hafi aukizt óeðlilega undanfarin 5 ár, ber vitanlega að herða á eftirliti með henni, og kemur þá m.a. til álita, hvort framkvæmanlegt þyki að skrá öll þessi lyf í eftir ritunarbækur lyfjabúða, þótt það mundi kosta óhemju vinnu og ég viti þess hvergi dæmi í öðrum löndum. 2) Ef frv. það til lyfsölulaga, sem nú hefur verið lagt fyrir Alþingi, nær fram að ganga, tel ég, að fullnægjandi séu lagaákvæði um eftirlit með löglega innfluttum lyfjum, ávísunum á þau og notkun þeirra. Ég læt hins vegar öðrum eftir að dæma um, hvort fullnægjandi séu ákvæði annarra laga, sem koma eiga í veg fyrir ótöglegan innflutning, dreifingu og sölu, svo og refsiákvæði gegn slíku athæfi. Sigurður Sigurðsson.“ Ég vil taka það fram, að ég hef þegar gert ráðstöfun til þess, að gerð verði sú reglugerðarbreyting, sem landlæknir hefur gert till. um. Þá er hér bréf frá lögreglustjóranum í Reykjavík, dags. 29. okt. 1962: „Hið háa ráðnuneyti hefur með bréfi, dags. 26. þ. m., óskað umsagnar minnar um fyrirspurn þá um misnotkun deyfilyfja hér á landi; sem lögð hefur verið fram á Alþingi. Í tilefni þessa vil ég leyfa mér að taka fram eftirfarandi: Eigi liggur fyrir heildarskýrsla um tölu þeirra mála, er snerta ofneyzlu deyfi- eða örvunarlyfja og lögreglan hefur haft afskipti af. Umsögn mín byggist því á einstökum lögregluskýrslum og dagbókarfærstum, svo og upplýsingum frá þeim varðstjórum hér við embættið, er yfirheyra aðila þá, sem hlut eiga að máli. Á síðastliðnum árum hefur það greinilega færzt í vöxt, að lögreglan þurfi að hafa afskipti af fólki, sem er miður sín vegna ofneyzlu deyfi- eða örvunarlyfja af ýmsum tegundum. Ekki er þó um að ræða neytendur morfíns, ópíums, kókaíns, heróíns né annarra eiturlyfja á borð við þau, heldur vægari deyfi- eða örvunarlyfja. Hefur lögreglan ekki orðið vör við áberandi ofneyzlu hinna sterkari lyfja. Eins og áður segir, liggja ekki fyrir heildartölur um mál þau, sem hér um ræðir, enda erfitt að vinna slíkar tölur á fullnægjandi hátt úr gögnum þessa embættis. Málin fara yfirleitt til framhaldsrannsóknar til embættis yfirsakadómara, en auk þess er lyfjanotkunin aðeins eitt af fleiri atriðum, sem fram koma við rannsókn brots. Skv. upplýsingum frá starfsmönnum mínum tel ég þó óhætt að fullyrða, að lögreglan þurfi að lafnaði oftar en einu sinni á viku að hafa afskipti af mönnum, sem eru undir áhrifum framangreindra lyfja. Afskipti lögreglunnar eru ýmist vegna þess, að viðkomandi aðili er hjálpar þurfi eða grunaður um að hafa framið refsiverðan verknað. Oftast verður lögreglan vör við neyzlu umræddra lyfja hjá ofdrykkjumönnum, sem af sjúkleika sínum hafa leiðzt til ofnotkunar þeirra. Er ekki ótítt, að ofdrykkjumenn, sem færðir eru í fangageymslu, hafi í fórum sínum notaða lyfseðla eða tóm glös undan ýmiss konar deyfi- eða örvunarlyfjum. Bendir þetta til þess, að vandamál í sambandi við neyzlu umræddra lyfja sé að verulegu leyti í sambandi við óhóflega notkun áfengis. t nokkrum tilfellum hafa lögreglumenn grunað ökumenn um að vera undir áhrifum áfengis við akstur bifreiða, en nánari athugun hefur leitt í ljós, að um ofneyzlu deyfi- eða örvunarlyfja hefur verið að ræða. Í því sambandi er rétt að benda á, að það er vandi vandamál fyrir lögreglu og dómstóla, hversu erfitt er að fá fullnægjandi læknisfræðilega rannsókn á þeim, sem grunaðir eru um akstur undir áhrifum deyfi- eða örvunarlyfja. Er mér tjáð af borgarlækni, að til slíkrar rannsóknar þurfi bæði sérmenntun, sem læknar hér hafi yfirleitt ekki, og sérstök rannsóknartæki. Alloft kemur fyrir, að lögreglan er kvödd á heimili hér í borginni vegna erfiðleika í sambandi við ofneyzlu deyfi- eða örvunarlyfja. Verður stundum að láta í té lögregluvörð um stundarsakir til þess að koma í veg fyrir, að viðkomandi aðili fari sjálfum sér eða öðrum að voða eða haldi áfram neyzlu lyfjanna. Einnig eru þess nokkur dæmi, að lögreglan hafi fundið fólk ósjálfbjarga eða sofandi á almannafæri vegna ofneyzlu deyfilyfja. í ýmsum tilfellum hefur lögreglan flutt deyfilyfjaneytendur á Slysavarðstofuna til skjótrar læknismeðferðar. Skylt er að geta þess, að nokkrir borgarar hafa komið til mín til viðræðna um vandamál aðstandenda sinna, sem hneigjast að ofneyzlu umræddra lyfja. Framangreindir varðstjórar hér við embættið telja, að meginhluti þeirra lyfja, sem misnotuð hafa verið á þann hátt, að til kasta lögreglunnar komi, séu keypt í lyfjabúðum hér í borginni. Styðst sú skoðun þeirra við það, að mjög margir af þeim, sem lögreglan hefur afskipti af vegna ofneyzlu umræddra lyfja, eru með lyfseðla eða pilluglös merkt lyfjabúðunum hér. Hafa varðstjórarnir tjáð mér, að tiltölulega lítill hópur lækna gefi út áberandi marga af þeim lyfseðlum, sem hér um ræðir. Enn Fremur telja þeir, að einhverju magni deyfi- eða örvunarlyfla sé smyglað inn í landið frá þeim stöðum í útlöndum, þar sem ekki þarf lyfseðil til innkaupa. Loks eru dæmi þess, að menn hafi falsað lyfseðla til þess að svíkja út umrædd lyf, brotizt inn í lyfjabúð til þess að stela þeim, og jafnvel hefur komið fram við yfirheyrslur, að lyfin hafi fengizt í egnum kunningsskap við starfsfólk lyfjabúða. Telja verður með hliðsjón af framanrituðum upplýsingum, að vaxandi noktun deyfi- og örvunarlyfja sé vandamál, sem þarfnist athugunar sérfróðra manna. Er eigi ólíklegt, að endurskoðun gamalla lagaákvæða og aukið eftirlit gæti dregið úr ofneyzlu umræddra lyfja. Sigurjón Sigurðsson.“ Þá er það bréf frá yfirsakadómaranum í Reykjavík, dags. 29. okt. 1962: „Eftir móttöku bréfs hins háa ráðuneytis, dags. 26. þ. m., þar sem óskað er umsagnar minnar um tvær fyrirspurnir varðandi misnotkun deyfilyfja hér á landi, sem lagðar hafa verið fram á Alþingi, vil ég taka eftirfarandi fram: 1) Rannsóknarlögreglan hefur haft það sem af er þessu ári allmikil afskipti af mónnum, sem í óhófi hafa virzt neyta róandi eða örvandi lyfja, og er ekki annað að sjá en málum þessum hafi fjölgað talsvert frá fyrra ári og þá einnig frá næstu árum þar á undan. Yfirlit (statistik) um fjölda mála og manna, þar sem þessi lyf hafa komið við sögu, er ekki til hér við embættið, og mjög erfitt mun að gera slíkt yfirlit, enda kemur alloft fram í rannsókn mála, sem varða hin óskyldustu efni, um notkun manna á greindum lyfjum, t.d. í rannsókn mála um ætlaðan ölvunarakstur, um þjófnað, um skjalafals, um dauðsföll o.fl. Einnig ber við, að menn, sem handteknir hafa verið á, almannafæri, hafa reynzt vera undir áhrifum lyfja, en ekki áfengis. Vegna notkunar örvandi eða deyfandi lyfja, án þess að um önnur atriði hafi verið að ræða, hefur rannsóknarlögreglan þurft á þessu ári að taka skýrslur í um 20 tilvikum. Tveir menn hafa verið látnir sæta sektum fyrir ólöglegan innflutning og sölu á örvandi lyfi, amphetamine. Ákæru hefur verið frestað að því er varðar fölsun konu nokkurrar á lyfseðli fyrir róandi lyfi. Í rannsókn er sams konar mál tveggja manna. Nú er hér til rannsóknar mál manns nokkurs, sem grunur hefur leikið á að selji slík lyf. Við húsleit hjá honum fannst talsvert magn lyfja þessara. Þá kemur fyrir, að fólk snúi sér til embættisins hér vegna óhóflegrar notkunar ættingja og venzlamanna á lyfjum þessum, og af þessum sökum hefur orðið að vista menn í hegningarhúsinu. Í langflestum tilvikum hata neytendur lyfjanna fengið þau úr lyfjabúðum eftir lyfseðlum útgefnum af læknum, sbr. að framan að því er varðar falsaða lyfseðla og ólöglegan innflutning, en því er ekki að leyna, að þeir rannsóknarlögreglumenn, sem um mál þessi hafa mest fjallað og eru þeim kunnugastir, telja frá leikmannssjónarmiði séð marga lækna allósínka á útgáfu lyfseðla fyrir lyfjum þessum. Má ætla, að rannsókn sérfróðra manna á máli þessu mundi varpa skýrara ljósi á, hvernig háttað er með neyzlu þeirra. Ég læt fylgja hér með lista yfir þær lyfjategundir, sem teknar hafa verið af mönnum og eru í vörzlu rannsóknarlögreglunnar. 2) Mér er ekki kunnugt um nein lagaákvæði, sem leggja refsingu við neyzlu manna á örvandi eða deyfandi lyfjum. Séu þau ólöglega flutt inn til landsins, varðar slík háttsemi við ákvæði laga um tollheimtu og tolleftirlit, nr. 68 1956, 1. mgr. 38. gr., sbr. 4. mgr. að því er upptöku varningsins snertir. Um óheimila sölu lyfja virðast gilda ákvæði í tilskipun um tækna og lyfsala frá 4. des. 1672, 30, og kansellíbréf (til stiftamtmanns) um lyfjasölu frá 16. sept. 1798. Ákvæði þessi eru að sjálfsögðu orðin allúrelt og refsingar eftir þeim vægar. Þá er og ástæða til að neina lög nr. 14 1923, um tilbúning og verzlun með ópíum o.fl. Í III. kafla (um skottulækningar) laga nr. 47 1932, um lækningaleyfi, um réttindi og skyldur lækna og annarra, sem lækningaleyfi hafa, og um skottulækningar, eru ákvæði um ýmsum á lyf og sölu þeirra í 4. og 5. tölulið 15. gr., sbr. 1. tölulið, en refsiákvæði eru í 18. gr. laganna, sbr. við 268. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19 1940. Logi Einarsson.“ Loks er bréf frá saksóknara ríkisins, einnig dags. 29. okt. 1962. Þar eru fyrst rakin nokkur, ekki mjög mörg mál, þar sem komið hefur til ákvörðunar saksóknara um málshöfðun og slík lyf að einhverju leyti skipta máli. Þar er um einstök mál að ræða, og ég tel ekki hlýða og engan að bættari, þó að sá kafli bréfsins sé lesinn hér upp. En niðurlag bréfsins hljóðar svo, og það er niðurstaðan, sem skiptir öllu máli, en hitt er, eins og ég segi, frekar sakaskrá, sem óþarft er að kynna Alþingi, en menn geta fengið að lesa hver og einn, ef þeir vilja og hafa löngun til: „Eins og sjá má af því, sem nú hefur verið rakið, fjalla þessi mál um hin svonefndu „deyfilyf“ og misnotkun þeirra. mál út af smygli raunverulegra eiturlyfja eða misferli með slík lyf hafa eigi komið hingað, og er mér eigi kunnugt um, að neitt slíkt mál sé nú til meðferðar fyrir dómstólum eða lögreglu. Rannsóknir deyfilyfjamálanna fara eftir venjulegum réttarfarsreglum, og virðist eigi vera ástæða til breytinga í því efni. Þar sem lyf þessi eru fyrirferðarlitil, er án efa vandkvæðum bundið fyrir tollgæzluna að finna þau, sé reynt að smygla þeim inn í landið, en erfitt er að koma auga á, hvernig við slíku verði séð öðruvísi en nú er, svo að komið verði í veg fyrir, að viðleitni til slíks smygls beri árangur. Verður í því efni að treysta árvekni og glöggskyggni tollgæzlunnar. Refsimörk laga nr. 68/1956, um tollheimtu og tolleftirlit, eru svo rúm, að fullnægjandi hljóta að teljast í þessu tilliti. Meginatriði úrbóta í málum þessum virðist að minni hyggju vera það, að læknar gæti framvegis mun meiri varúðar en nú um skeið undanfarið við útgáfu ávísanaseðla á lyf þessi. Fyrirspurnin endursendist hér með. Valdimar Stefánsson.“ Ég hygg, að þessi gögn sýni, að máli þessu sé ekki hreyft að ófyrirsynju. Hitt er Ljóst, að það þarf frekari rannsóknar við, áður en menn geta til fulls gert sér grein fyrir, hversu vandamálið er víðtækt og hvort þörf er á sérstakri löggjöf af þeim sökum. Ég vil taka það fram, að ég hef þegar óskað eftir skýrslu um þá lækna, sem lögregluvarðstjórar eiga við með þeim ummælum, sem ég las hér upp áðan, og hefur mér borizt hún frá embætti lögreglustjóra. Ég mun tafarlaust láta hana fara til landlæknis, og hann mun þá rannsaka, að hve miklu leyti þar er hægt að festa hönd á og um raunverulega misnotkun eða tortryggilega ofveitingu lyfseðla er að ræða. En ég hygg, að það komi fram af þessum gögnum, að málið er nú þegar í fullkominni rannsókn, og að svo miklu leyti sem í mínu valdi stendur, þá mun ég gera allt, sem ég get, til þess að þessi ófögnuður verði stöðvaður, því að ég er sammála öllum öðrum, - þarf raunar ekki að taka það fram, - að hér er um ófagnað að ræða, sem við verðum að gera allt, sem við getum, til að forða okkar þjóð frá.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir hjá ýtarlega svar og fyrir að hafa leitað þeirra upplýsinga frá viðkomandi embættismönnum, sem hann flutti þinginu. Með svari hans er, eins og hann sagði sjálfur, fyrirspurnin að víssu leyti réttlætt. Ég vil lýsa þeirri von minni, að þær upplýsingar, sem hér hafa komið fram í framhaldi af því, sem alþjóð hefur fengið að vita á öðrum vettvangi, verði til þess, að það verði haldið áfram þeirri athugun og þeirri umhugsun, sem sýnilega er þegar hafin hjá hæstv. ráðh. og embættismönnum hans, og það verði gert allt, sem hægt er, til þess að fyrirbyggja frekari misnotkun deyfilyfja hér á landi. Alveg sérstaklega óttast ég, að aukningin á minni háttar deyfilyfjum, sem landlæknir lýsti, kunni að leiða til hinna atærri og verri deyfilyfja, en þau hafa í öðrum löndum dregið með sér dilk, ekki aðeins varðandi þá ógæfusömu einstaklinga, sem nota þau, heldur hefur þróazt hvers konar glæpa- og afbrotastarfsemi í kringum þau. Það er aðeins eitt atriði í þessum skýrslum, sem kom mér á óvart. Það eru þær upplýsingar hjá fleirum en einum af embættismönnunum, að langmest af þeim lyfjum, sem um er að ræða, virðist vera komið úr lyfjabúðum í okkar eigin landi, og mun þá vera um það að ræða, að ef til vill sé gefið W of mikið af lyfseðlum. Á einhvern hátt komast þessi lyf út. Ég hafði haldið, að það mundi vera miklu meira af smygluðum lyfjum hér en þeim, sem voru frá innlendum aðilum komin, og getur raunar vel verið, að svo sé, vegna, þess að okkar aðstaða er öll þannig, að það er ákaflega erfitt að fylgjast með smygli inn í landið, ekki sízt af vöru, sem er eins fyrirferðarlítil og þessi. Ég vil sem sagt þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingar hans og vona, að þeirri athugun og þeirri íhugun, sem þegar er hafin, verði haldið áfram og málið staðnæmist ekki hér með.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. landbrh., og er þessi fsp. undir II. lið á þskj. 51. Ástæðurnar fyrir því, að þessi fsp. er fram komin, eru þær, að bankalán út á birgðir landbúnaðarafurða hafa að krónutölu staðið í stað síðan 1959, þrátt fyrir verðhækkanir þær, sem orðið hafa síðan, annars vegar og framleiðsluaukningu hins vegar. Þetta hefur komið sér mjög illa fyrir bændur, þar sem útborgunarverð til þeirra hefur orðið lægra, en eila hefði verið og þar af leiðandi vaxtagreiðslur meiri. Fjöldamargar tillögur hafa borizt frá bændum um það að fá lagfæringu á þessu, fá lánin hækkuð upp í 70%, eins og þau eru nú yfirleitt hjá sjávarútveginum. M.a. kom fram eftirfarandi till. á aðalfundi Stéttarsambands bænda, er haldinn var í Bifröst í Borgarfirði fyrstu dagana í sept., en till. þessi hljóðaði þannig, með leyfi forseta.: „Þar sem sölu og framleiðslu landbúnaðarvara er þannig háttað, að löng bið hlýtur ávallt að vera frá því að varan er afhent til sölumeðferðar og þar til endanlegt uppgjör fer fram, skorar fundurinn á stjórn Stéttarsambandsins að beita sér fyrir því við hlutaðeigendur, að tryggt sé, að veitt verði 70% lán út á verðmæti a1ira landbúnaðarvara.“ Þessar óskir komu fram á aðalfundi Stéttarsambands bænda, og þessi till. var samþykkt shlj. af öllum fundarmönnum. Hæstv. landbrh. var staddur á þessum fundi, og lofaði hann fundarmönnum mjög góðu um það, að þetta mundi lagfært, þar sem um væri að ræða bæði þarft og nauðsynlegt mál fyrir bændastétt landsins. Sláturtíð mun nú senn á enda víðast hvar í landinu. Og fróðir menn telja, að alls muni hafa verið slátrað á þessu hausti nálægt 900 þús. fjár og að kjötmagn af þessu fé muni nema ca. 12–13 þús. tonnum og að verðmæti nálægt 340–350 millj. kr. Fyrir utan það verðmæti, sem liggur í kjötinu, koma, undir afurðalánin aðrar afurðir, svo sem um, gærur, smjör, ostar o.fl. Ótaldar eru þó allar garðjurtir, sem óskir manna hafa komið fram um að nytu hliðstæðra lána við þau, er ég hef hér að framan getið. Fari svo, sem ég trúi ekki, að bankalán út á birgðir landbúnaðarafurða standi í stað að krónutölu nú að þessu sinni, eru miklar líkur til þess, að þau nemi ekki meira en 48% af heildsöluverði landbúnaðarafurða, sem lán þessi ná til. Og eru þá frá dregin þau 2 þús. tonn af kjötmagni, sem út er flutt á þessu hausti. Fsp. mín hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Hvað líður ráðstöfunum af hálfu landbrh. til að koma því til leiðar og tryggja það, að út á birgðir landbúnaðarafurða fáist bankalán, sem nemi a.m.k. 70% af heildsöluverði birgðanna?“ Ég vænti þess, að hæstv. landbrh, svari þessari fsp. og skýri frá, hvað áunnizt hefur í þessum efnum nú upp á síðkastið.



Herra forseti. Það hefur verið rætt um það fyrr í haust, að bændur hafi verið afskiptir með afurðalán undanfarið. Menn eru ekki sammála um þetta og ekki einu sinni bankastjórarnir, þegar þessi mál koma til tals á þeirra fundum. Hitt er rétt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði hér áðan, að aðalfundur Stéttarsambands bænda skoraði á stjórn Stéttarsambandsins að beita sér fyrir því, að lánað yrði allt að 70% út á landbúnaðarafurðir á þessu hausti. Till. þessi var eðlileg. Það er ekki nema eðlilegt, að bændur beri fram óskir um að fá aukin lán, hærri útborgun og örari útborgun. Í sjálfu sér hefði ekkert verið við það að athuga, þótt prósentan hefði verið hærri, sem bændur miðuðu við. Hitt er svo annað mál, hvort takast má að verða við óskum þeirra í þessu efni. Það er rétt, sem hv. þm. sagði hér, að ég hafði talið þessa till. eðlilega á fundinum og réttmætari en margar aðrar till., sem þar voru samþykktar. Í tilefni af því hef ég ásamt bankamálaráðh. átt viðræður við ýmsa bankastjóra um þessi mál og kynnt mér rækilega, hvernig þetta hefur verið undanfarin ár, og látið þá skoðun mína í ljós, fyrir hönd ríkisstj. einnig, að það sé eðlilegt, að landbúnaðurinn beri ekki skarðan hlut í lánsfjármálunum og búi a.m.k. ekki við lakari hlut en aðrir atvinnuvegir, t.d. eins og sjávarútvegurinn. Þetta er bankastjórunum ljóst. Þeir vita vilja ríkisstj, í þessu efni, og í viðræðum við bankastjórana hef ég komizt að raun um, að þeir eru þessu máli velviljaðir og vilja ekki á landbúnaðinum níðast. Og í tilefni af því, að það hefur verið sagt áður, að landbúnaðurinn hafi búið við skarðan hlut og ekki fengið sambærileg lán og sjávarútvegurinn, þá er eðlilegt að athuga nákvæmlega og í skýru ljósi, hvernig þetta hefur verið. Er þá fyrst að aðgæta það, hvað Seðlabankinn segir um seðlabankalánin, en hér hef ég bréf eða skýrslu frá Seðlabankanum um það efni. Á árunum 1956–1359, að báðum meðtöldum, var lánað 67% úr Seðlabankanum út á landbúnaðarvörur og einnig sama prósenta út á sjávarafurðir. Árið 1960 var lánaður Seðlabankanum 60.8% út á landbúnaðarafurðir, en 58% út á sjávarafurðir. Árið 1961 var lánað úr Seðlabankanum 55.3% út á landbúnaðarafurðir, en 55% út á sjávarafurðir. Þetta er það, sem að Seðlabankanum snýr. Nú er það vitað, að bæði landbúnaður og sjávarútvegur hafa fengið viðbótarlán úr viðskiptabönkunum með hærri vöxtum en afurðavíxlarnir eru bundnir við. Og það má vel vera, að þar sé einhver mismunur á. Hins vegar er það víst og hefur komið upp í viðræðum við bankastjóra, að ýmis landbúnaðarfyrirtæki hafa fengið viðbótarlán, og það segir í þessari skýrslu, sem ég hef hér fyrir framan mig um afurðalán viðskiptabankanna.: „Engar fastar reglur gilda um afurðalán viðskiptabankanna, viðbótarlán.“ Viðbótarlán út á sjávarafurðir munu þó yfirleitt ekki fara yfir 15%, þannig að samanlögð lán út á sjávarafurðir fari yfirleitt ekki yfir 70%. En það hefur nú jafnvel heyrzt stundum, að það vanti á, að öll fyrirtæki, sem með sjávarafurðir eru, komist upp í þessa prósentu, viðbótarlán viðskiptabankanna út á landbúnaðarafurðir fari eftir mati þeirra hverju sinni, þannig að hvert fyrirtæki, hvort sem það stundar sjávarútveg eða landbúnað, verður að semja við viðskiptabankana um viðbótarlánin. Ég hygg að fenginni þessari skýrslu frá Seðlabankanum um seðlabankalánin, að þá verði ekki lengur um það deilt, að þar hafi verið jafnrétti fram til þessa og að prósenta landbúnaðarins á árinu 1960 og 1961 er þó aðeins hærri. Um hitt geta menn e.t.v. frekar deilt, af því að það liggur ekki eins Ljóst fyrir. Ég er innilega sammála hv. fyrirspyrjanda um það, að ég tei alveg nauðsynlegt, að bændunum verði borgað út allt að 70% eða a.m.k. a, eins og verið hefur þar, sem ég hef þekkt til nú um áratugi. Þar hefur það verið venjan að borga 2/3. Nú hef ég verið að leitast við að kynna mér, hvernig þetta hefur verið í framkvæmdinni síðustu árin. Og þá er spurningin þessi: Hafa fyrirtæki, sláturfélög og kaupfélög, sláturleyfishafar, kaupmenn, sem verzla með landbúnaðarafurðir, hafa þau dregið útborgunina lengur til bænda síðustu árin en áður var eða hefur verið borguð út lægri prósenta síðustu ári,n en áður hefur verið? Ég hef leitað með logandi ljósi hringinn í kringum landið, og svarið er: Útborgunin hefur ekki verið lækkuð að prósentutölu, og hún hefur ekki farið seinna fram en venjulega. Ég hygg, að þetta sé út af fyrir sig nokkurt svar við því, hvort dregið hefur verið úr útlánum út á landbúnaðarafurðir frá því, sem verið hefur. Einhvers staðar frá hafa fyrirtækin fengið peningana til þess að geta borgað sömu prósentu og áður, ekki lægri prósentu og ekki seinna en áður. Og um stórt fyrirtæki hef ég heyrt, að það hafi snemma í haust ákveðið að greiða 27 kr. út á hvert kg af kjöti strax, áður en það fékk nokkurt afurðalán. Er það vitanlega gleðilegt, að við skulum þó eiga svo stöndugt fyrirtæki í landinu, sem hefur getað þetta, og viðskiptamenn þess fyrirtækis njóta nú góðs af því. Og það er áreiðanlegt, að það væri æskilegast, að þannig sé hægt að borga sem mest strax að haustinu út á afurðirnar, því að ég er því innilega hlynntur. Og ég held, að þessir bankastjórar, sem hafa með þessi mál að gera, viti alveg minn vilja í þessu og ríkisstj. hvað þetta snertir. Ég hygg því, að á þessu hausti verði veitt fyrirgreiðsla úr bönkunum ekki lakari en verið hefur, þannig að kaupmenn, kaupfélög, verzlunarfélög og þau fyrirtæki, sem verða með þessar afurðir, þurfi ekki að lækka útborgunina eða draga hana lengur en verið hefur, ekki í krónum, heldur hlutfallslega miðað við aukið magn og hækkun á verðinu. Það er þetta, sem hlýtur að koma í ljós núna næstu daga, því að nú er 1. nóv. á morgun og lán út á haustafurðirnar eru miðuð við birgðir 1. nóv. þessa árs. Og bændum er venjulega borgað út í nóvember og stundum ekki fyrr en í desember. Það er þess vegna eðlilegur tími, má segja, að spyrja um þetta nú. Að svo miklu leyti sem það snertir landbrh. beint, er mér mjög ljúft að svara þessu. Ég hef kynnt mér þetta einmitt í tilefni af samþykkt stéttarsambandsfundarins, en lánin verða veitt núna næstu daga úr bönkunum. Ég hef það eftir viðtölum við bankastjóra Seðlabankans, að þeir reikna með að lána 55% úr Seðlabankanum, eins og lánað er út á sjávarafurðir, og ég veit um góðan vilja bankastjóra viðskiptabankanna að greiða úr þessu máli. Ég hef í rauninni ekki meira um þetta að segja að sinni. En ef eitthvað kæmi nýtt fram frekar í umr., þá er vitanlega sjálfsagt að taka til athugunar, hvort þörf er fleiri skýringa, en ég ætla, að þetta sé nægilegt svar við fsp.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann gaf hér. En sú breyting, sem mér skilst að sé orðin á þessum hlutum frá því, sem verið hefur, er sú, að viðbótarlánin frá Seðlabankanum eigi að nema það miklu, að prósentan haldist frá því, sem var í fyrra, þannig að það eigi að lána út á verðhækkunina og framleiðsluaukninguna, að það sé þegar ákveðið, að prósentan haldi sér, þessi 55%. Þá skilst mér enn fremur, að ósamið sé um viðbótina. Vera má, og ég efast ekkert um það, að hæstv. ráðh. hefur farið rétt með það, að ýmis fyrirtæki, sláturfélög og jafnvel sum kaupfélög og fleiri aðilar, hafi átt þess kost sums staðar að fá viðbótarlán án milligöngu nokkurra sérstakra aðila. En almennt, þegar litið er á þessa félagsstarfsemi bændanna í landinu, hygg ég, að flest fyrirtækin hafi ekki greiðan aðgang að viðskiptabönkum eða sparisjóðum, sem geti innt þetta hlutverk af hendi, þótt frá því séu að vísu undantekningar. Þá skilst mér, að til þess að fullnægt sé því, sem bændur telja lágmarkskröfu sína um 70%, vanti 80–100 millj., til þess að þessum lánum sé fullnægt út á framleiðsluna nú eftir mánaðamótin, miðað við þær horfur, sem eru með framleiðslumagnið um þessi mánaðamót. Og ég vænti þess fastlega, að hæstv. ráðh. haldi sínum viðtölum áfram við viðskiptabankana og þá aðila, sem ráða þeim málum, og að þetta mál leysist á rausnarlegri hátt en verið hefur á undanförnum árum.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi taldi, að það vantaði allt að 100 millj. kr., til þess að það væri hægt að lána allt að 70% út á verðmæti landbúnaðarafurða að þessu sinni. Það hef ég ekki reiknað út og taldi mig ekki heldur hafa nefnt hjá þeim bankastjórum, sem ég hef talað við. Eins og ég sagði áðan, þá hef ég ekki talið það neitt eftir mér að ræða við bankastjórana, og bankamálaráðherra var einu sinni með mér á þeim fundi. Við gerðum það til þess að láta bankastjórana vita um vilja ríkisstj. í þessu efni, en höfum vitanlega ekki enn sem komið er tekið að okkur að semja fyrir hvert fyrirtæki um lán. Það er nú þannig með sjávarútveginn, að það verður hvert fyrirtæki, sem við sjávarútveg fæst, að semja fyrir sig við viðskiptabanka um viðbótarlán, og eins og ég sagði áðan, þó að flest þessi fyrirtæki muni hafa komizt upp í 15% viðbótarlán, þá eru það ekki öll. Það er eins og segir í skýrslu bankans, sem ég las upp áðan, það eru engar fastar reglur um þetta. En ég vænti þess, að bankastjórarnir hafi góðan skilning á þörfum landbúnaðarins og séu honum hlynntir. En ég býst við, að þeir ætlist til, að hvert fyrirtæki komi til þeirra og semji um sín mál, en ekki að landbrh, hafi þar milligöngu. Ég endurtek það, sem ég sagði áðan, að ég vænti þess, að útborgun til bænda verði a.m.k. ekki lægri en hún var í fyrra, og þá mun hún hafa verið frá 67% og jafnvel upp í 80%, og að þetta geti haldizt þrátt fyrir aukningu á magni og hækkun á verðinu.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð í tilefni af aví, sem kom fram frá hæstv. landbrh. Eins og menn vita, var sú regla sett af ríkisstj. 1960, að Seðlabankinn skyldi ekki endurkaupa hærri heildarfjárhæð af afurðavíxlum landbúnaðarins en áður hafði verið gert 1959. Og þetta var náttúrlega mjög hættulegt ákvæði fyrir landbúnaðinn, og menn hafa verið afar óánsegðir með það, vegna þess að verðið hefur farið hækkandi, eins og önnur dýrtíð hefur vaxið í landinu, og framleiðslan hefur aukizt. Og þá hlaut náttúrlega þessi regla að verða til þess, að tiltölulega minna yrði lánað ár frá ári úr sjálfum Seðlabankanum, endurkaupin á afurðavíxlum landbúnaðarins yrðu raunverulega minni ár frá ári. Horfði mjög geigvænlega í þessu efni, eins og hefur nú komið fram af því, sem hv. fyrirspyrjandi upplýsti, þar sem þeir, sem kunnugastir eru tölum í þessu tilliti, gerðu ráð fyrir, að endurkaupin færu niður fyrir 50%, ef þessari reglu væri haldið í gildi. Það má þess vegna telja nokkurn árangur af því, sem unnið hefur verið í þessu máli, að nú hefur komið fram yfirlýsing frá hæstv. landbrh. um það, að endurkaupin á afurðavíxlunum verði sem svarar 55% á þessu hausti út á birgðir landbúnaðarafurða, og hlýtur það að þýða, að þetta hámarksákvæði hafi verið fellt úr gildi. En þá er það þetta, sem hér hefur nokkuð borizt í tal á milli hæstv. ráðh. og hv. fyrirspyrjanda, að málið er ekki komið í höfn með þessu, vegna þess að ríkisstj. hefur látið Seðlabankann minnka endurkaup á afurðavíxlum yfirleitt, þannig að í staðinn fyrir að áður voru endurkeypt 67%, bæði í sjávarútvegi og landbúnaði, þá er nú í haust fyrirhugað, að því er manni skilst, að endurkaupa 55% í landbúnaði og þá sennilega svipað í sjávarútvegi, eins og líka var í fyrra. En þessi minnkuðu endurkaup og minnkuðu afurðalán úr Seðlabankanum hafa orðið framleiðslunni dýr, og skal ég ekki fara út í það hér, en sjávarútvegurinn hefur þó fengið þá úrlausn, og þó að hæstv. ráðh. vilji ekki segja, að það hafi verið alveg föst regla, þá er það næst því rétta, að segja, að það hafi verið nær undantekningarlaust bætt við lánin 15% til sjávarútvegsins af viðskiptabönkunum, þannig að alts hafi verið lánað út á afurðirnar um 70%. Það er þetta, sem landbúnaðurinn hefur farið fram á, en mér skilst hæstv. ráðh. hafi ekki enn þá gert svo mikla gangskör að, að upp hafi verið tekin nokkur regla um það í bönkunum. Hann segir, að því er mér skilst, að stjórnin vilji láta gera þetta. Ég skil hæstv. ráðh. svo, að stjórnin vilji láta gera þetta og hún hafi lýst þessu yfir við viðskiptabankana, og verður þá að búast við því, að það hafi úrslitaáhrif á viðskiptabankana. Verður því að vænta þess, að viðskiptabankarnir fari nú inn á þá, braut að afgreiða þessi viðbótarafurðalán frá sér til landbúnaðarins yfirleitt eftir sömu reglu og gert hefur verið til sjávarútvegsins. Ég vil í lengstu lög álíta, að þar sem hæstv. ráðh. hefur þrýst á viðskiptabankana í þessu efni, dugi það til þess, að þetta verði gert. Hæstv. ráðh. segir, að kannske sé ekki þörf á því að gera þetta alls staðar, vegna þess að bændur hafi fengið álíka mikla útborgun undanfarið og áður, þó að minna hafi verið lánað út á afurðirnar. En hæstv. ráðh. getur auðvitað ekki notað þetta sem mælikvarða á ástandið, það veit ég, að honum er ákaflega vel ljóst. Það er vegna þess, - að mörg af þeim fyrirtækjum, sem hér eiga hlut að máli og fjalla um afurðir bændanna, verða, eins og nú er ástatt, að taka sér til stórbaga af öðru rekstrarfé til að borga út á afurðirnar, vegna þess, hve afurðalánin hafa verið klipin við nögl frá því, sem áður var. Þetta veit ég, að hæstv. ráðh. er vel ljóst, þannig að þetta rekur allt í strand. Það hlýtur að reka í strand með þessi mál, nema því aðeins að nú rætist verulega úr í þessum lánamálum. Ég vil sem sagt vona, að þetta, sem hæstv. ráðh. upplýsir, að ríkisstj. hafi þrýst líka á viðskiptabankana, verði til þess, að það fáist í framkvæmdinni hliðstæð úrlausn fyrir landbúnaðinn og fyrir sjávarútveginn.