Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er búið að ræða þetta frv. mjög mikið bæði við 1. og 2. umr. í þessari hv. d., enda er frv. mjög víðtækt, þar sem mjög mörg atriði koma til greina, og er því ekki óeðlilegt, að menn hafi margt við það að athuga. Að meginefni er þetta frv. miðað við það að draga nokkuð úr útgjöldum ríkisins á árinu 1968 á þann hátt að lækka á því ári greiðslur, sem ákveðnar hafa verið í fjárl. þessa árs. Það getur verið álitamál, þegar í þetta er ráðizt, hvaða leiðir eigi að koma þar til greina, og ætla ég mér ekki að fjölyrða um það eða gera sérstakar aths. við 1. gr. frv., sem er víðtækust að þessu leyti. Það hefur verið vitnað til þess, að fordæmi séu í löggjöf um lagasmíð með þessu sniði, og hefur þá verið vitnað til l. frá 1940.r g vil leyfa mér að ítreka það, sem kom fram við 2. umr. hjá hv. 3. þm. Norðurl. v., að þau l., sem sett voru með þessu sniði og gengu undir nafninu bandormur undir árslok 1939 og voru staðfest sem l. nr. 5 1940, fjölluðu eingöngu um vissar ráðstafanir eða frestun á vissum framkvæmdum á árinu 1940. Þau voru svo takmörkuð við það eina ár, að það þótti nauðsynlegt að setja samsvarandi l. aftur síðar á árinu 1940, þar sem hliðstæðar ráðstafanir voru ákveðnar fyrir árið 1941, en þá eingöngu bundnar við fjárlagaár. Það sem gerir þetta mál sérkennilegt að þessu leyti, er, að smeygt er inn í þetta mál ákvæðum, sem ekki eru bundin við árið 1968 og leiða ekki af sér sparnað á því ári, þó að meginefni þess sé um lækkun á gjöldum á árinu 1968. Á þetta hafa aðrir ræðumenn rækilega bent, og þarf ég ekki í sjálfu sér að geta um þetta. Þessa verður vart á nokkrum stöðum í þessu frv., en það er þó sérstaklega 7. gr. þess, sem virðist alls ekki eiga heima í þessu frv. á þann hátt, sem nú er frá henni gengið. Í 7, gr. þessa frv. segir ótvírætt, að fræðslumálaskrifstofan skuli vera deild í menntmrn. og jafnframt skuli falla úr gildi l. nr. 35/1930 um fræðslumálastjórn og önnur ákvæði, sem brjóta kunna í bága við þetta. Það er tekið fram að ákvæði þessarar gr. komi raunar til framkvæmda, þegar ráðh. ákveður, en eftir að búið er að samþykkja, að l. um fræðslumálastjórn falli úr gildi, eru þau ekki grundvöllur fyrir ákvörðunum ráðh. eða fyrir starfi fræðslumálastjóra. Nú kveða þessi l., sem á að fella úr gildi, á um embættisstöðu fræðslumálastjóra, og samkv. þeim l. hefur verið sett reglugerð, þár sem þetta er útfært nokkru nánar en í l. sjálfum. Nú liggur það í augum uppi, að reglugerð, sem sett er samkv. l., getur ekki haft gildi, eftir að búið er að fella l. sjálf niður, sem reglugerðin er grundvölluð á. Ég held, að það sé ótvírætt, að með niðurfellingu l. falli reglugerðin, sem sett er samkv. þeim, úr gildi sjálfkrafa. Ég vildi leyfa mér að benda hv. þd. á nokkur ákvæði, sem eru í reglugerðinni, um störf, sem fræðslumálastjórinn á að annast. Þar segir m.a., að fræðslumálastjóri stýri framkvæmdum í kennslu- og skólamálum undir yfirstjórn menntmrn. og hann hafi í hendi fullnaðarafgreiðslu þeirra mála, sem rn. felur honum sérstaklega. Fræðslumálastjóri skal í umboði rn. auglýsa með hæfilegum umsóknarfresti kennarastöður þær, sem lausar eru og ráðstafa á. Skulu umsóknirnar stílaðar til rn., en sendar skólanefnd og fræðslumálastjóra. Er fræðslumálastjóra skylt samkv. þeim l. og reglugerð, sem ég vitna hér til, að láta fylgja umsögn sína til rn. um þær umsóknir, sem hann kallar eftir. Fræðslumálastjóri á að gera till. til menntmrn. um ráðningu farkennara, þar sem til þeirrar ráðstöfunar er gripið. Fræðslumálastjóri á að gera till. til menntmrn. um skipan prófdómenda við framhaldsskóla, sem undir menntmrn. heyra, nema Háskóla Íslands. Fræðslumálastjóri gerir till. til rn. um skipun skólanefndarformanna, bæði er aðalskipanir fara fram og eins, ef sæti verður laust milli aðalskipana. Fræðslumálastjóri skal árlega gera till. til menntmrn. um byggingu skólahúsa og skólastjórabústaða og fjárframlög úr ríkissjóði til þeirra bygginga. Þetta eru aðeins nokkur verkefni, sem fræðslumálastjóra eru falin samkv. þeim l., sem nú á að fella niður, og þeirri reglugerð, sem samkv. þeim l. hefur verið sett. Og ég endurtek það, að ég tel, að reglugerð hafi ekki gildi, eftir að l., sem hún er grundvölluð á og sett samkvæmt, eru felld niður af hv. Alþ. Það er því alveg augljóst mál, að með þeim lagaákvæðum, sem nú eru í gildi, er fræðslumálastjóra og skrifstofu hans mörkuð nokkuð sjálfstæð staða gagnvart menntmrn., þó að hún starfi vitanlega undir yfirstjórn rn., og fræðslumálastjóra er beinlínis lögð sú skylda á herðar að afgreiða sjálfstætt ýmis erindi til rn. En í þessari stuttu lagagrein er gengið svo langt, að ég tef það ekki viðunandi, þar sem greinin alls ekki á heima í þessu frv., sem hér er fjallað um, og það mundi í engu raska þeim sparnaðartill., sem hæstv. fjmrh. beitir sér fyrir, þó að þessi 7. gr. yrði felld niður eða henni breytt. Ég vil leyfa mér við þessa síðustu umr. í þessari hv. deild að bera fram brtt. við 7, gr. frv. Brtt. er of seint fram borin og er skrifleg, og vil ég biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir henni, en till, er á þá leið, að 7. gr. frv. orðist þannig: „ Ríkisstj. undirbýr fyrir næsta reglulegt Alþ. frv. um hagkvæma skipan á yfirstjórn fræðslumála.“ Verði þessi till. samþ., er málið tekið upp á þann hátt, að ríkisstj. fær fyrirmæli um að láta vinna að þeirri skipulagsbreytingu, sem hér er stefnt að, og undirbúa hana, en þá mundi málið koma til kasta Alþ. í eðlilegri mynd næsta haust, og þá yrði fjallað um það í báðum d. og menntmn., svo sem sjálfsagt má telja um málefni eins og þetta.



Herra forseti. Við umr. um þetta mál á síðdegisfundi í gær mælti ég nokkur orð og þóttist þar sýna fram á það með rökum, að 4. gr. í þessu frv. væri ekki viðkomandi sparnaði á útgjöldum ríkisins, heldur væri hún eingöngu áminning til menntmrh. um það, hvernig hann ætti að haga störfum sínum. Þó að það standi máske einhverjum nær en mér að halda því fram, að menntmrh. sé vel hæfur í starfi, tók ég það fram þá og tek það fram enn, að þrátt fyrir stjórnarandstöðu mína sé ég ekki ástæðu til þess að samþykkja með þessum hætti sérstaklega vantraust á menntmrh., og lýsti ég þá yfir, að ég mundi greiða atkv. gegn þessari 4. gr. Nú hagaði hins vegar málum svo til í gær, að ég gat ekki verið viðstaddur atkvgr., og kom engin till. fram um 4, gr. Þess vegna leyfi ég mér að bera nú fram brtt. við frv. þess efnis, að 4. gr. þess falli niður, og bið ég forseta hér með um að leita afbrigða fyrir till., sem er skrifleg og of seint fram komin, þannig að hún geti komið hér til umr. og atkvgr.



Herra forseti. Rétt fyrir jólin voru samþ. fjárl. Síðan eru liðnir þrír mánuðir, sem er venjulegur lánatími víxla nú á dögum. Það er engu líkara en hæstv. fjmrh. finnist hann vera enn þá bankastjóri, sem láni út peninga til skamms tíma, því að það er orðin föst venja að láta fjárl. ekki gilda að öllu leyti nema í nokkra mánuði. Hæstv. fjmrh. hefur af sínum alkunna stórhug og hyggjuviti tekizt að gefa sömu gjöfina á jólum og páskum! Hann hefur samþ. fjárveitingar fyrir jól til ýmissa aðila, og tekið þær aftur eftir skamman tíma og veitt þær öðrum. Fjárlagaárið hefur stytzt frá því, sem áður var, og að því, er sumt varðar innan fjárl. Tvennt vil ég minna á, um leið og frv. þetta er til umr. Í fyrsta lagi vil ég minna á það, að menntmrn. hefur nokkrum sinnum sent skólastjórum, skólanefndum og fræðsluráðum bréf þess efnis, að ákvæðum l. um hámark skólaskyldu skyldi fullnægt, og rn. hefur látið það fylgja með, að ekki mundi standa á ríkisvaldinu að gera sitt til þess að sjá um, að þetta mætti takast. Í fjármálaráðherratíð hæstv. fjmrh. er búið að skerða fjárveitingar til skólabygginga um 30%, fyrst um 20% og siðan um 10%, og nú er búið að skerða, að mér skilst, fjárframlög til skólamannvirkja um sem næst 20 millj. kr. samkv. því frv., sem hér liggur fyrir. Enn fremur var á s.l. ári Jöfnunarsjóður sveitarfélaga skertur um 10%. Allt hefur þetta orðið til þess að torvelda framkvæmdir hjá sveitarfélögum til þess að geta fullnægt skólaskyldunni. Mér finnst þetta vítavert af ráðamönnum þjóðarinnar, hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh., að leyfa sér slíka hegðun, eins og átt hefur sér stað ár eftir ár í þessum efnum, þ.e. að veita fé af skornum skammti til menningarmála, naga síðan af öllum fjárveitingum, sem fengizt hafa í þessu skyni, eftir skamman tíma og eyðileggja þar með allar áætlanir, sem búið er að gera. Þetta er vítaverð framkoma gagnvart æskunni og hennar framtíð í landinu auk þess sem þetta skapar stórkostlegt misræmi í landinu. Það er ekki nóg með að hafa ríkisstarfsmenn í framboðum til Alþ. og útvega þeim menn á ríkiskaupi til starfa, á meðan þeir eru í þeim störfum og líka, ef þeir eru svo lánsamir að ná í stóla innan Alþ., þótt ekki sé nema skamman tíma. Þetta kostar líka sitt fé fyrir ríkið, og mætti hæstv, fjmrh. gjarnan hugleiða það, hvort hann gæti ekki sparað með þessu frv. á þessu sviði frekar en á ýmsum öðrum sviðum. Mér finnst það ekki bera vott um menningu að lofa og standa ekki við gefin fyrirheit, enda þótt háskólalærðir frambjóðendur, ráðh. og alþm., eigi þar í hlut. Hæstv. fjmrh. má gjarnan hugleiða þessi mál betur, ef hann meinar eitthvað með sparnaði. Þá er víðar hægt að bera niður en þar, sem nú er gert, og færa betri rök fyrir því heldur en hér er gert. Ég vil minna á það, að í þessu frv. er gert ráð fyrir að fella niður framlög til Landnáms ríkisins. Þótt færa megi rök fyrir því, að ekki sé þörf á stofnun nýbýla í landinu eins og sakir standa, þá er hitt vitað mál og ætti einnig að vera hæstv. fjmrh. ljóst, að sé litið á aðstöðu landbúnaðarins nú, þarf landbúnaðurinn á þessu fjármagni að halda og það, þótt meira væri. Auk þess, sem árferði er með lakara móti, hefur stjórnarstefnan leitt til margvíslegra örðugleika hjá bændastéttinni. Margir bændur eiga í erfiðleikum með að fá fjármagn til fóðurkaupa á þessum vetri og næsta vori og ekki sýnilegt, að þeir geti komizt yfir fjármagn til þess að kaupa áburð á næsta vori. Bankapólitíkin er og hefur verið harðsvíruð gegn grundvallaratvinnuvegum þjóðarinnar. Undirstaða landbúnaðarins er ræktun og gras, meiri ræktun og meira gras. Hæstv. landbrh. er þekktur fyrir loforð og stórhug í garð landbúnaðarins. Anzi hefur hann lagzt lágt að liggja undir hæstv. fjmrh. í þessum efnum á sama tíma og ísar og harðindi veðráttunnar herja á bændur og stjórnvöld landsins synja bændum um allt, sem þeir og þeirra samtök fara fram á til bjargar öðrum grundvallaratvinnuvegi þjóðarinnar, sem bjargað hefur þjóðinni oft og mörgum sinnum frá hungri og dauða. Ferill þessara þriggja ráðh., sem ég hef hér nefnt, er einstæður vegna loforða, mikilla vanefnda og úrræðaleysis gagnvart vandamálum bænda og þess fólks, sem stendur í fremstu víglínu atvinnulífsins. Þetta vil ég, að komi fram og vil ekki láta ómótmælt þeim vinnubrögðum, sem eru að skapa sér hefð hjá hæstv. fjmrh., þ.e. að láta samþykkja fjárveitingar og skerða þær eftir nokkra mánuði - sem sé að leika það ár eftir ár að gefa jólagjafir, taka þær aftur og gefa síðan í páskagjafir.



Herra forseti. Ég er í sjálfu sér ekkert andvígur þessari till., en hún á bara ekki heima í þessu frv. Ef hún kemur fram þinglega sem sjálfstæð till., er ég alveg til viðtals um að greiða henni atkv. En ég segi nei við henni á þessum stað.



Herra forseti. Fjhn. hefur komið saman og fjallað um frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að ábyrgjast lán til byggingar dráttarbrauta og skipasmíðastöðva. Eins og fram kemur á þskj. 445, var n. sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir á þskj. 397, þ.e. að standi sérstaklega á, sé unnt að dómi ráðh. að auka ríkisábyrgðina allt að 80%, enda séu fyrir hendi fullnægjandi tryggingar. Hin almenna regla er, að lánsupphæð sé miðuð við 60% af kostnaðarverði framkvæmda á hverjum stað. Ég vil rétt drepa á, að í dráttarbrautum eru nú bundnar fast að 200 millj. kr., og talið er, að nauðsynlegar viðbætur hjá þremur dráttarbrautum og tveimur skipasmíðastöðvum muni kosta fast að 100 millj. kr. Í dráttarbrautum og skipasmíðastöðvum verður því, þegar þessum áfanga er náð, bundið fjármagn fast að 300 millj. kr. Það er engum vafa undirorpið, að mikil nauðsyn er á, að lánsfjárfyrirgreiðsla verði eins mikil og mögulegt er. Ef miðað er við 12 ára lánsfjártíma og 9% vexti, er árlegur fjármagnskostnaður við 300 millj. kr. fjármagnsbindingu um 41 millj. kr. á ári. Til þess að dráttarbrautir hér og skipasmíðastöðvar geti búið við góðan rekstur og verið samkeppnishæfar við nágranna okkar, sem hafa tvímælalaust meiri möguleika til að fjármagna sínar framkvæmdir en við, er nauðsynlegt, að þeim sé gefinn kostur á sem hagkvæmustum lánum, og ber að þakka þann vilja, sem hæstv. ríkisstj. sýnir í þessu efni með því að gefa kost á því, að unnt sé að lána allt að 80% heildarkostnaðarverðs.



Herra forseti. Ég er að efni til sammála þeirri till., sem hér er fram borin af n., enda á ég sennilega meiri þátt en nokkur þeirra nm., sem skrifuðu undir nál., í því að breyta nál. í skynsamlegra horf í meðförum Nd. En ég vil gera fsp. um það, hvað svona orðalag eigi að þýða eins og það, sem er í nál.; „Fjarstaddir voru Pétur Benediktsson og Björn Jónsson. Sveinn Guðmundsson var forfallaður.“ Var Sveinn Guðmundsson þá á nefndarfundi, en þannig á sig kominn, að hann gæti ekki sinnt málinu? Samkv. mínum kunnugleika af hv. 7. landsk. þm. gæti þetta ekki komið fyrir hann. Ég skal vera góðviljaður í garð þeirra fjögurra manna, sem undir þetta skrifa, og ætla, að þeir meini, að hann hafi boðað forföll, Ef þeir meina það, ættu þeir að segja það, en þeir geta ekki kveðið upp þann dóm, að hann hafi verið forfallaður og að við hinir tveir höfum skrópað á nefndarfundi án lögmætra ástæðna, hvernig sem á því stóð að öðru leyti, að við komum ekki þarna, og ég vil, herra forseti, að þér vitið, að svona fjölmæli kann ég ekki við í þskj.



Herra forseti. Ég skal taka á mig minn þátt í þessu. Þegar fundur var settur, lá fyrir, að Sveinn Guðmundsson hafði boðað forföll vegna veikinda, en mér bárust ekki til eyrna neinar aðrar tilkynningar. Það gat auðvitað legið ljóst fyrir, að aðrir nm. gætu ekki komið vegna einhverra anna eða veikinda, en segja má, að svona orðalag sé kannske klaufalegt og verði þá að skrifast á minn reikning sem viðvanings í þessum stíl á þskj., en forföll boðaði Sveinn vegna veikinda, og það á ekkert skylt við það, að verið sé að sneiða að hinum á niðrandi hátt, þó að þeir hafi verið fjarstaddir. Ég held, að hv. þm. hafi ekki þurft að skilja þetta þannig. Það var ekki ætlun, held ég, neins okkar nm. að sneiða að þeim á einn eða annan hátt.



Þetta mál, sem hér er til umr., frv. til l. um bókhald, er mjög sérfræðilegs eðlis og því varð þn., er fékk mál þetta til athugunar, að treysta mjög á skýringar og röksemdir þeirra sérfræðinga, sem hafa samið þetta frv. Þeir eru allir mjög færir menn í bókhaldsfræðum. Gildandi lög um bókhald eru nú 30 ára gömul og talin úrelt á ýmsan hátt. Á síðustu þremur áratugum hafa atvinnu- og viðskiptahættir hér tekið allmiklum breytingum. Skattalöggjöfin hefur gerbreytzt. Nýjar bókhaldsaðferðir og ný bókhaldstækni hefur rutt sér til rúms. Af öllu þessu leiðir, að það er brýn þörf á setningu nýrrar bókhaldslöggjafar, sem fullnægir kröfum tímans. Grundvallarstefnan í því frv. til bókhaldslaga, sem hér liggur fyrir til umr., kemur fram í 5. gr. frv., en þar segir, að bókhaldið skuli veita svo sundurliðaðar upplýsingar um rekstur og efnahag eins og þarfir eigenda, lánardrottna og hins opinbera krefjist. Með frv. er lagt til, að bókhaldsskyldir séu allir þeir, sem sjálfstæðan atvinnurekstur stunda, að undanskildum bændum, svo og þeir, sem hafa undir höndum eða fara með annarra manna fé. Með þessu frv. eru gerðar meiri kröfur en áður til þeirra, sem bókhaldsskyldir eru. Hins vegar er vægilega farið í það í frv. að láta bókhaldsskyldu ná til fleiri aðila en samkv. gildandi l., en þá verður líka að hafa hugfast, að lagaákvæði um bókhald er víðar að finna en í bókhaldsl. frá 1938, því að í l. um söluskatt frá 1960, 27. gr. 2. mgr., segir: „Fjmrh. getur með reglugerð sett nánari fyrirmæli um framkvæmd þessara laga, þar á meðal fyrirskipað sérstakt bókhald, þar með talið birgðabókhald, fyrir alla söluskattsskylda aðila, svo og um löggildingu þess, færslu og geymslu,“ en í reglugerð nr. 15 frá 1960 eru svo settar ýtarlegar reglur um bókhald söluskattsskyldra aðila. Þessu frv. var vísað til allshn. N. kvaddi á sinn fund höfunda þessa frv. og ræddi við þá um málið og fékk skýringar. Enn fremur aflaði n. sér umsagna um frv. frá Verzlunarráði Íslands, Sambandi ísl. sveitarfélaga, Félagi löggiltra endurskoðenda og ríkisskattstjóra. Umsagnir þessara aðila voru yfirleitt jákvæðar, en því komu þar fram ýmsar ábendingar um sitt hvað, sem betur mætti fara. Niðurstaðan af þessari athugun n. varð svo sú að mæla með því, að frv. verði samþ., en þó með tilteknum breytingum, sem koma fram á þskj. 442, sama skjali og nál. 1. brtt. er við 11. gr. 1. málsgr. hljóði svo: Sjóðbók, sjóðdagbók og dagbók sé lokað eigi sjaldnar en ársfjórðungslega. Niðurstöður hinna einstöku reikninga skulu þá færast í aðalbók. Þarna er á ferðinni breyting frá ákvæðum frv., sem segja, að þessum bókum skuli lokað mánaðarlega og niðurstöður mánaðarlega færðar inn í aðalbók. Það komu fram um það ábendingar bæði frá Félagi löggiltra endurskoðenda og svo ríkisskattstjóra, að það væri heldur strangt að krefjast þess, að þetta væri fært mánaðarlega og varð n. við þeim ábendingum og breytti þessu, gerði till. um, að þarna ýrði miðað við ársfjórðung í staðinn fyrir mánuð. 2. brtt. á þessu þskj. er við 12. gr., en í 12. gr. segir, að þau útgjöld, sem færð eru í bækurnar, skuli vera samkv. áreiðanlegum og fullnægjandi skjölum. Það sama gildir um tekjur eftir því, sem við verður komið. Ríkisskattstjóri lagði til, að þessi gr. yrði miklu lengri og ýtarlegri, en í till. hans fólust ærið flóknar forskriftir um það, hvernig ætti sérstaklega að hafa eftirlit með, að tekjurnar kæmu fram hjá fyrirtækjunum, hvaða fskj. og sannanir þar ættu að liggja fyrir. Og n. vildi koma til móts við sjónarmið ríkisskattstjóra í þessum efnum með því að undirstrika, að um þessi atriði skyldi sérstaklega kveðið á nánar í reglugerð. 3. brtt.,sem er einna veigamest, er á þá leið, að 23. gr. frv. falli niður. Það var einnig gert eftir till. ríkisskattstjóra að fella þessa gr. úr frv., en hann segir í sinni umsögn, að rétt þyki að fella þessa gr. niður í heild og segir enn fremur, að varhugavert sé að hvetja menn með þessu ákvæði til að framkvæma e.t.v. árlega endurmat eigna sinna og skulda. Hætt er við, að erfitt reynist að setja um þetta reglur, sem reynast raunhæfar, þar sem raunvirði eigna í atvinnurekstri þarf ekki að fylgja almennum verðbreytingum. Enn fremur vísar ríkisskattstjóri til þess, að það eigi að vera nægilegar heimildir til endurmats í 25. gr. frv. og þurfi ekki lengra að fara. En í þessari 23. gr., sem n. leggur til, að sé felld niður, segir m.a., að hafi orðið almenn og veruleg verðbreyting fasteigna, skipa, véla, áhalda og annarra eigna, sem ætlaðar eru til stöðugrar notkunar í rekstrinum frá því að þeirra var aflað, sé heimilt að endurmeta þær til samræmis við verðbreytingu slíkra eigna, metna á almennan og viðurkenndan mælikvarða. En það var skoðun okkar nm., að það væri ærið erfitt að finna nokkurn almennan og viðurkenndan mælikvarða í þessu efni. Auk þess væri það mjög á reiki með þessar breytingar, ef mönnum væri þetta alveg í sjálfsvald sett, hvort þeir endurmeta eignir sínar jafnvel árlega eftir þessu ákvæði. Að vísu getur það verið alveg rétt, að þegar verðlag breytist og verðbólga ríkir, geti, þegar frá líður, mat á eignum orðið nokkuð ranglátt og þá væri eðlilegra að setja sérstök lagaákvæði, t.d. á 10 ára fresti, um almenna heimild til þess að leiðrétta þetta heldur en það sé á valdi hvers og eins að gera það eiginlega hvenær sem honum sýnist, þannig að þetta væri allt of reikult til þess að hægt væri á þessu að byggja eða treysta á það, að þessari gr. yrði framfylgt í reynd, ef hún yrði samþ. Að öllu þessu athuguðu og sérstaklega með tilvísun til umsagnar ríkisskattstjóra, lagði n. til, að þessi gr. yrði felld niður. Síðasta brtt. er á þá lund, að lagt er til, að l. öðlist ekki gildi fyrr en 1. jan. 1969, og er þar farið eftir ábendingum frá Verzlunarráði Íslands, enda verður það að teljast eðlilegt, að bókhaldslög taki yfirleitt gildi um áramót, þar sem reikningsárið miðast yfirleitt við áramót og það væri óeðlilegt að krefjast breytinga á bókhaldsskipan fyrirtækja og bókhaldsskyldra aðila á miðju ári, og þess vegna leggur n. til, að l. öðlist ekki gildi fyrr en 1. jan. 1969. Að lokum vil ég svo undirstrika, að við afgreiðslu þessa máls í n. áskildu einstakir nm. sér rétt til þess að flytja nýjar brtt. við þetta frv. eða fylgja öðrum brtt., er fram kynnu að koma, og kemur þessi fyrirvari fram á nál. á þskj. 442.



Herra forseti. Undir afgreiðslu þessa frv. í hv. Nd. leitaði landbn. þeirrar hv. d. umsagnar um málið hjá búnaðarþingi. Það var álit búnaðarþings, að frv. þetta væri spor í rétta átt og mælti það með samþykkt þess. Lög um ættaróðul munu vera frá 1943 eða 25 ára gömul, þó með breytingum, sem gerðar voru á l. 1962. Þessi löggjöf um ættaróðul, ættarjarðir og erfðaábúð mun m. a. hafa átt að koma í veg fyrir, að góðar bújarðir gengju kaupum og sölum og lentu þá einnig í höndum aðila, sem ágirntust jarðirnar í öðrum tilgangi en nytja þær til búreksturs. Flm. þessa frv. telja, að þrátt fyrir þá nauðsynlegu vernd, sem l. veita í þessum efnum, sé nauðsynlegt að gera á þeim þá breytingu, sem fram kemur í 2. gr. þessa frv., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar óðalsbóndi verður að bregða búi vegna elli, vanheilsu eða af öðrum þeim ástæðum, sem valda því, að honum er ókleift að halda áfram búskap, er landbrh. heimilt að leysa óðalið frá óðalsákvæðum, ef engir þeirra ættingja, sem rétt hafa til óðalsins, vilja taka við því til ábúðar, enda mæli sýslunefnd og Búnaðarfélag Íslands með þeirri ráðstöfun. Samþykki landbrh. lausn óðals frá óðalsákvæðum, er óðalsréttarhafa heimilt að selja það við því verði og þeim kaupanda, er hann kýs, enda hafi þeir, sem forkaupsrétt eiga að lögum, hafnað honum.“ Því hefur verið haldið fram, að gildandi lagaákvæði hafi í vissum tilfellum komið í veg fyrir, að jarðir héldust í byggð. Með þeirri breytingu, sem hér er lagt til, að gerð verði á l., opnast möguleikar fyrir því, að ráðh. geti að fullnægðum vissum skilyrðum leyst jarðir úr óðalsviðjum og þannig greitt fyrir ábúendaskiptum. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 455, mælir landbn. einróma með því, að frv. verði samþ. Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að leggja til, að frv. verði samþ. og því verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Það verður að játast, að þetta er nú eitt af höfðinglegri frv., sem lögð hafa verið fyrir Alþ., - að halda mönnum 50 millj. kr. veizlu í allmarga mánuði. Það minnir á og fer jafnvel fram úr höfðingsskap forfeðra vorra, svo sem hann var mestur í fornum sögum. En með tilliti til þess bága ástands, sem nú er í fjármálum þjóðarinnar, hefur meiri hl. sjútvn. ekki treyst sér til að eiga hlut að þessu veizluhaldi að þessu sinni og hefur því lagt til, að frv. verði fellt. - Einn nm. var fjarstaddur, þegar frv. var afgr. í n., hefur hann að sjálfsögðu óbundnar hendur, og annar nm. hefur skilað séráliti.



Herra forseti. Ég hef skilað séráliti um þetta frv., og það er að finna á þskj. 439 og skal ég í aðalatriðum vísa til þess, sem þar segir. Hv. frsm. meiri hl. talaði um það, að hér væri í þessu frv. lagt til að halda eina mikils háttar veizlu, og átti þar við það, að hér er farið fram á tiltekinn stuðning við hlutarsjómenn. Ég hygg, að það fari ekki á milli mála, að þetta frv. hafi verið flutt með sérstöku tilliti til þess, að þegar gengisbreyting var gerð, þá var m.a. ákveðið, að hið opinbera - ríkið - tæki verulegan hluta af þeim gengishagnaði, sem yrði bæði af sjávarútvegi, sérstaklega sjávarútvegi, og öðrum útflutningsatvinnuvegum á tilteknu tímabili og ráðstafaði því síðan á ýmsan hátt. Og ég verð nú að halda því fram, að það hafi ekki verið nein goðgá, þó að mönnum dytti í hug, að sjómannastéttin, þeir sem standa þó undir verðmætasköpuninni ekki síður en aðrir menn, fengi eitthvað af þessum gengismismun, sem ríkið hefði verið að ráðstafa. En þar að auki er hér tvímælalaust um að ræða spurningu um það, hvað eigi að gera til þess að tryggja sjómenn á skipaflotann. Ég hygg, að það liggi alveg ljóst fyrir nú í dag, að það standi þannig, að því er varðar aðildarútgerð á komandi vertíð, að öllu óbreyttu og án alveg sérstakra ráðstafana, að þá fæst hvorki mannskapur á skipin né útgerðarmenn treysti sér til þess að gera þau út. Það mun liggja nokkuð ljóst fyrir, að talið er, að bræðslusíldarverð verði þrátt fyrir gengisbreytinguna til muna lægra en það var í fyrra, og það mun vera alveg víst, að ef ekki verða gerðar einhverjar sératakar ráðstafanir í sambandi víð þau mál, þá verður hvorki um það að ræða, að útgerðarmenn treysti sér til þess að gera út á síldveiðar við óbreyttar aðstæður né að sjómenn treysti sér til þess að fara til að mynda út á reginhaf og vera þar meira en hálft árið og eiga von á því að fá til muna minna fyrir hvert síldarmál heldur en þeir fengu í fyrra. Það gæti verið liður í því að liðka til um þetta mál, ef þetta frv. fengist samþykkt.

Frsm. meiri hl. (Pétur Benediktsson) : Herra forseti. Það þarf ekki langa framsögu fyrir till. meiri hl. sjútvn. í þessu máli. Við höfum athugað frv. á fundum okkar. Í sjálfu sér erum við hlynntir allri þeirri hugsun, sem þar kemur fram um stuðning við togaraútgerðina, og að athuga beri allar nýjar leiðir í því efni. En á hinn bóginn er þetta mál þegar að áliti okkar í meiri hl. í viðunandi horfi, þar sem ríkisstj. hefur skipað í það n. hinna ágætustu manna undir forustu Davíðs Ólafssonar fyrrv. fiskimálastjóra, nú seðlabankastjóra, aðrir í n. eru Jón Axel Pétursson landsbankastjóri, Loftur Bjarnason útgerðarmaður, Loftur Júlíusson skipstjóri, Pétur Sigurðsson sjómaður og alþm. og Vilhelm Þorsteinsson framkvstj. á Akureyri. Þessi n. hefur haldið fjölda funda og starfað mjög ötullega að þessum málum. Mér er kunnugt um, að þegar liggja fyrir frumteikningar að stórum skuttogara og verið er að vinna að nákvæmlega sama hlutnum og í frv. öðrum togara minni, sem jafnframt mætti nota sem síldveiðiskip. Ég held, að hér sé verið að vinna að nákvæmlega sama hlutnum og í frv. greinir og að við getum í rauninni allir verið sammála um málið. Út frá þessu sjónarmiði hefur meiri hl. n. lagt til, að málinu verði vísað til ríkisstj. Þess skal getið, að einn nm., sem er meðal flm. frv., hefur skilað séráliti og annar nm. var fjarstaddur, þegar málið var afgreitt.

Frsm. minni hl. (Gils Guðmundsson) : Herra forseti. Þetta mál um endurnýjun íslenzka togaraflotans eða togarakaup er ekki nýtt hér í sölum Alþ. og hugmyndin um það, að togaraflotinn þurfi endurnýjunar við, er síður en svo ný eða nýleg. Það er vitað, að íslenzki togaraflotinn er nú yfirleitt 20 ára gamall og þaðan af eldri, þau skip, sem við eigum nú, og það hefur lengi verið ljóst, að ef togaraútgerð á ekki hreinlega að leggjast hér niður, er og hefur nauðsynin á endurnýjun flotans verið fyrir hendi nú um nokkurt skeið og þó stöðugt í vaxandi mæli. Á það hefur verið bent af ýmsum, sem þekkja vel til þessara mála, að það er í sjálfu sér afar óheppilegt að láta endurnýjun skipaflota, í þessu tilfelli togaraflota, ganga í of miklum bylgjum, ef svo mætti segja, þ.e.a.s. það er mjög óheppilegt, að fjöldi skipa sé keyptur á tiltölulega skömmum tíma og þau síðan öll orðin úrelt á sama tíma, þegar nokkuð líða fram stundir. Þetta hefur gerzt hjá okkur hvað eftir annað í sambandi við togaraútgerð okkar, og þetta eru víti, sem ber að varast. Að vísu hafa tvær heimsstyrjaldir átt nokkurn þátt í því, að þannig hefur verið talin þörf á því að endurnýja svo að segja allan togaraflotann á skömmum tíma. En á þeim tímum, þegar ekkert slíkt rask er til þess að hafa áhrif á gang mála, er það mjög óeðlilegt og óheppilegt, að þannig skuli takast til, að svo mikilvægur atvinnurekstur eins og togararnir hafa reynzt verði úreltur svo að segja allur á sama tíma. Þetta hefðum við þurft að forðast. En því miður verður það að segjast, að skilningur á þessu hefur ekki verið nægilega mikill á hærri stöðum, hvorki vil ég segja meðal meiri hl. hér í sölum Alþ. né hjá hæstv. ríkisstj. eða ríkisstjórnum nú um nokkuð langt skeið. Ég þarf ekki að rifja það upp, að það var skömmu eftir stríðið, sem togarafloti okkar var endurnýjaður í síðari heimsstyrjöld, enda var orðin mikil þörf á því. Það voru keyptir milli 40 og 50 togarar, sem þá voru taldir henta vel við íslenzkar aðstæður, enda þótt það væri sannast mála, að þeir togarar, sem byggðir voru skömmu eftir styrjöldina, væru að megingerð líkastir því, sem þótti bezt henta og var talin einhver bezta togaragerð á áratugnum fyrir heimsstyrjöldina, þannig að það mátti í rauninni segja, að þetta væru nýtízkutogarar miðað við tímabilið 1935–1939, þegar þeir komu hér 1947–1949, því að á styrjaldarárunum urðu ekki miklar framfarir eða breytingar að því er togara varðar. En tiltölulega fljótlega eftir að þessi nýi togarafloti kom hingað urðu mjög verulegar breytingar að því er snerti gerð togara með ýmsum fiskveiðiþjóðum, og þá var m.a. byggt á sumum þeim nýjungum, sem fram höfðu komið að því er snerti skip og siglingar á styrjaldarárunum. En aðalbreytingin var þó e. t, v. sú, að togararnir hinir nýtízkulegustu voru af svonefndri skuttogaragerð, en sú breyting hafði mjög veruleg áhrif á gerð og rekstur þessara skipa. Það hafa verið töluverðar umr. um það nú um allmörg ár, að ef togaraútgerð hér ætti einhverja framtíð fyrir sér, sem margir telja, að hún hljóti að eiga, væri nauðsynlegt að fara að hyggja af alvöru að endurnýjun flotans og taka þá fyllsta tillit til þeirrar reynslu, sem hefur fengizt með öðrum fiskveiðiþjóðum á undanförnum árum og áratugum. Ég hef verið flm. eða meðflm. að þingmálum, þáltill, eða frv., varðandi endurnýjun togaraflotans nú á fimm þingum í röð, og ég verð að segja það, að mér hefur því miður virzt svo sem áhugi í röðum hæstv. ríkisstj. hafi ekki verið sá, sem ég vænti varðandi þetta stóra mál. Sá skortur á áhuga hygg ég, að hafi átt sinn þátt í því, að þingmeirihl. hér hefur lítt viljað sinna þessum málum. Og það er skemmst af að segja, að þetta mun vera í fyrsta sinn í þessi fimm skipti nú í röð, sem ég hef verið flm. að þáltill. eða frv. varðandi endurnýjun togaraflotans, sem slíkt mál kemur yfirleitt úr n. Þetta ber að meta, og þetta er þó framför frá því, sem áður var, að sjútvn. Ed. hefur þó sýnt þessu máli þann sóma að afgreiða það, þannig að það kemur hér til 2. umr. En það hefur hins vegar farið svo, að hv. meiri hl. n. leggur til, að þessu máli verði vísað til ríkisstj. með tilliti til þess, sem hún hefur þegar afrekað í þessu efni. Ég ætla ekki að rekja þá sögu í löngu máli, en vil aðeins segja það, að mér finnst, að enn sem komið er séu þau afrek heldur í minna lagi. Eins og ég áður sagði, var á þrem þeim þingum, þegar ég stóð að flutningi þessa máls, ekki á neinn hátt, svo að ég muni, undir það tekið af hálfu hæstv. ríkisstj. eða stjórnarmeirihl. að gera eitthvað tiltekið í þessum málum. Þá kunna að hafa fallið einhver orð um það, að það væri ástæða til þess að líta á það, hvað hægt væri að gera í sambandi við togarana, hins vegar mjög borið við, að þeirra rekstur væri erfiður, sem rétt var, og lítið jákvætt, sem kom frá hæstv. ríkisstj. eða stjórnarmeirihl. í sambandi við þessi mál. En í hittiðfyrra, þegar nýr sjútvmrh., hæstv. núv. sjútvmrh., hafði fyrir skömmu tekið við því embætti, virtist mér - og það gladdi mig - þá virtist mér, að hjá honum væri ríkjandi skilningur og áhugi á því að gera eitthvað raunhæft í þessum málum. Að vísu var ég heldur óánægður með þær hugmyndir, sem hann sagði þá, að uppi væru hjá ríkisstj., - mér þóttu þær nokkuð smáar í sniðum. Þá var helzt um það rætt að fá hingað einn skuttogara á leigu um takmarkaðan tíma til reynslu. En þetta var þó spor, lítið spor að vísu, en spor í áttina, og vissulega var æskilegt að fá þó þessa reynslu, þó að ekki væri hærra risið á þessu en það að ræða um að fá einn togara á leigu til reynslu. En mér vitanlega varð ekkert úr þessari ágætu fyrirætlun hæstv. ríkisstj. Þessi skuttogari var aldrei tekinn á leigu, hann kom aldrei, og reynsla af honum fékkst þar af leiðandi engin. Í fyrra lá þetta sama frv. og við nú fjöllum hér um enn fyrir þinginu, og þá var það nokkru fyrir þinglok eða fyrir réttu ári, í marzmánuði í fyrra, sem hæstv. sjútvmrh. skýrði frá því, að hann hefði skipað n., svonefnda togaranefnd, til þess að gera till. um endurnýjun togaraflotans. Og það er með tilliti til þessarar ákvörðunar og starfa þessarar n., sem hv. meiri hl. sjútvn. leggur nú til, að þessu frv. verði vísað til ríkisstj., og hv. frsm. meiri hl. n. fór um það nokkrum orðum hér, að hann hefði upplýsingar um það, að þessi n. hefði starfað með miklum ágætum og í henni væru hinir prýðilegustu menn. Ég skal ekki á neinn hátt draga úr því, að góðir menn hafi valizt í þessa n. Hins vegar verð ég að segja það, að jafnvel þó að n. hafi haldið nokkuð marga fundi, hygg ég, að sá árangur, sem orðinn er af hennar störfum, mótist kannske nokkuð mikið af því, að áhuginn og skilningurinn hjá hæstv. ríkisstj. á nauðsyn þessa máls er enn í takmarkaðasta lagi. Þessi n. hefur ekki enn þá mér vitanlega skilað neinu áliti, eftir því sem ég hef fengið upplýst, hefur það stærst gerzt varðandi hennar störf, að hún hefur falið íslenzkum skipaverkfræðingi að gera teikningar af ca. 1100 tonna togara, skuttogara af nokkuð stórri gerð, og þessi skipaverkfræðingur mun hafa unnið að því nú nokkuð lengi og lokið a.m.k. frumteikningum af slíkum togara, en þá skilst mér, að þegar því verki hafi verið að verða lokið, hafi n. falið honum að gera uppdrætti af öðrum togara allmiklu minni og við það starf sé þessi skipaverkfræðingur nú, og þetta séu í rauninni meginatriðin, sem enn hafa komið í dagsins ljós sem árangur af störfum n. En ég vænti þess, að þetta verði leiðrétt, ef hún hefur gert meira, því að ég vil ekki á neinn hátt draga niður af henni skóinn, ef hún hefur afrekað meira í þessum efnum. En þar sem sérstaklega er í áliti meiri hl. skírskotað til þessarar n. og það talið fullnægjandi eða viðunandi lausn á þessum málum, verð ég að segja það, að mér finnst þetta allt saman ganga óeðlilega seint, og ég vil draga í efa, að það hafi endilega verið sjálfsagðar leiðir að fela íslenzkum skipaverkfræðingi í þessu tilfelli að gera frá grunni teikningar af skuttogara, þar sem reynsla erlendra manna í þessum efnum er vitanlega miklu meiri en okkar, og ég hefði a.m.k. talið fulla ástæðu til þess annaðhvort að taka á leigu eða kaupa nýjan eða nýlegan togara frá einhverri þeirri fiskveiðiþjóð, sem er komin lengst á þessu sviði, m.a. til þess að fá sem allra fyrst einhverja reynslu af þessum skipum miðað við aðstæður hér við land, - reynslu, sem síðan væri hægt að byggja á og íslenzkir skipaverkfræðingar og aðrir, sem þekkingu hafa á þessum málum, gætu síðan byggt á sínar till. um framtíðarskipin á þessu sviði. Ég verð sem sagt að lýsa því áliti mínu, að áhugi hæstv. ríkisstj. hefur ekki enn sem komið er sýnt sig það mikið í verki, að það sé ástæða til þess að vísa þessu máli til hennar með þeirri röksemd, að hún hafi þegar gert það mikið í þessum efnum, að þess vegna eigi frv. ekki rétt á sér. Ég vil hins vegar miklu fremur segja, að sé nú veruleg alvara hjá hæstv. ríkisstj., og ég vænti þess, að a.m.k. sé hæstv. sjútvmrh. sama sinnis og hann virtist vera hér í hittiðfyrra, að hér væri um mikilvægt mál að ræða, - sé veruleg alvara um það, að nú eigi að vinna að endurnýjun togaraflotans með því að fá hingað keypt eða smíðuð skip af skuttogaragerð, þá sé ekkert eðlilegra en að samþykkja heimildarlög um þetta efni, og annað en heimildarlöggjöf er þetta ekki, sem við flytjum hér þrír þm. Alþb. Og hvað er þá því til fyrirstöðu að samþykkja slík heimildarlög? Þar er m.a. heimild til lántöku í því skyni að framkvæma það, sem mér skilst, að allir séu nú sammála um, að þurfi að gera, að láta smíða eða kaupa nokkra togara af nýtízkugerð, sem sagt sé hæstv. ríkisstj. og stuðningsmönnum hennar einhver alvara með að láta gera eitthvað raunhæft í þessum efnum, láta gera eitthvað annað en halda áfram að teikna skip, sé ekkert eðlilegra en samþykkja þetta frv., annaðhvort óbreytt eða þá með þeim breytingum, sem æskilegar þættu, til þess að fá heimildina, bæði til að kaupa skipin og til lántökunnar. Allt annað virðist mér heldur benda til þess, að enn sé ríkjandi sama tregðan og hefur orðið mjög vart við hjá hv. stjórnarmeirihl. varðandi endurnýjun togaraflotans.

Félmrh. (Eggert G. Þorsteinsson) : Herra forseti. Við umr. um þetta frv. hér fyrr gafst mér kostur á að skýra ýmislegt af því, sem ríkisstj. hefði haft á prjónunum um þessi mál, hefði þess vegna haldið, að óþarfi væri að endurtaka ýmislegt af því hér aftur, sem virðist þó vera nauðsynlegt, þegar hliðsjón er höfð af ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. 5. þm. Reykn. Ég skýrði þá frá tilraunum rn. til þess að fá hingað leigðan togara, eins og hann minntist réttilega á, að haft hefði verið í huga að koma hingað til landsins, en þess reyndist þá ekki kostur nema á einum stað og það á þeim árstíma, sem íslenzkir togaramenn töldu, að gæti ekki gefið okkur neina nýja reynslu, þ.e.a.s. mánuðunum júlí og ágúst. Það var ástæðan til þess eftir mjög ýtarlega leit að slíku skipi, að ekkert varð úr þessari tilraun. Hv. þm. lagði sérstaka áherzlu á það og vildi nánast láta skilja orð sín svo, að hinn takmarkaði skilningur, sem hann taldi vera innan ríkisstj. um þessi mál, hefði dregið málið á langinn og tafið jafnvel fyrir nefndarstörfum. Ég vil nota þetta tækifæri hér til þess að mótmæla þessu eindregið. Ríkisstj. hefur lagt á það áherzlu, að n. hraðaði svo störfum sínum sem kostur væri, og heimildir til lántöku í þessu efni verða aldrei nein fyrirstaða til framkvæmda í þessu máli. Þeirra væri hægt að afla með stuttum fyrirvara, enda hefur aldrei staðið á því, að alþm. samþykktu slíkar heimildir, og frv. hv. þm. er að því leyti algerlega óþarft og kemur ekki til með að flýta neitt fyrir framgangi þessa máls. Það er, að því er ég bezt veit og hef fylgzt með, mjög skynsamlega að málum staðið í þeirri n., sem að undirbúningi málsins vinnur, og hún er, eins og þm. viðurkenndi, skipuð valinkunnum mönnum, sem hafa góða reynslu í þessum efnum, bæði hvað útgerðina sjálfa snertir og byggingu skipanna. Ég efast þess vegna ekki um, að þeir, sem n. skipa, leggja í senn áherzlu á það að hraða störfum sínum og þó umfram allt að gera svo vel úr garði sínar till., að í þeim verði það hald, sem nauðsynlegt er til úrbóta í þessum málum. Ég skal, af því að þm. minntist á það, ítreka bæði persónulegan áhuga minn á því, að málið fái sem skjótastan endi, af því að ég tel þetta mjög mikilsvert þjóðfélagslegt vandamál, sem við þurfum að leysa, og mjög mikilvægt fyrir íslenzka atvinnuvegi, að hæfileg endurnýjun eigi sér stað í þessari mikilvægu atvinnugrein, - þá skal ég á ný undirstrika þennan áhuga minn og ríkisstj. allrar um þessi mál, og það er alveg út í bláinn sagt, þegar látið er að því liggja, að ríkisstj. hafi á einn eða annan hátt dregið úr störfum þessarar nefndar.



Herra forseti. Eins og nál. ber með sér, var ég fjarstaddur, þegar þetta mál var afgreitt í sjútvn. Afstaða mín til þessa máls liggur því ekki fyrir í nál. Ég vil láta það koma hér fram, að ég mun greiða atkv. með frv. Að vísu má segja, að till. af hálfu meiri hl. n. um að vísa málinu til ríkisstj. feli í sér jákvæðar undirtektir við málið, og með tilliti til þess, að upplýst er, að n. er að athuga það, má segja, að það sé verjandi að afgreiða málið á þann hátt á þessu stigi að láta við það sitja að vísa því til stjórnarinnar. En ég tel nú fyrir mitt leyti ekki vanþörf á því að herða á ríkisstj. í þessu efni og mun því greiða atkv. með frv.