Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Hér við 3. umr. þessa máls eru örfá atriði sem ég vildi koma inn á til frekari skýringar. Ég ætla að láta nægja það sem áður hefur verið sagt um málsmeðferðina og aðrar þær breytingar sem við erum að fjalla um, en þau atriði sem ég vildi sérstaklega nefna eru einkum þrjú, við getum sagt að gefnu tilefni vegna fyrirspurna og umræðu sem hefur átt sér stað eftir að málið komst í þennan farveg. Í fyrsta lagi hefur nokkuð borið á því að áhugamenn um útivist og ferðalög hafi áhyggjur af því að verið sé að þrengja að almannarétti með þeim lagabreytingum sem hér eru að fara í gegn. Um það vil ég segja að í meginatriðum er gert ráð fyrir því að óbreytt réttarástand gildi hvað almannaréttinn varðar. Í efnisumfjöllun nefndarinnar kom fram að umhverfið að þessu leyti hefur gerbreyst á undanförnum árum með auknum fjölda ferðamanna. Það gerir að verkum að þegar verið er að leita jafnvægis ef svo má segja milli sjónarmiða landeigenda, útivistarfólks og annarra ferðamanna, þá gerum við það í breyttu umhverfi. Niðurstaða nefndarinnar í þessari umfjöllun var að þarna væri um að ræða sérstakt viðfangsefni sem nauðsynlegt væri að fengi sérstaka athygli og þess vegna komum við okkur niður á þá niðurstöðu að réttarástandið ætti í meginatriðum að vera óbreytt. En hins vegar beinum við því með skýrum hætti til umhverfisráðherra og ráðherra ferðamála að koma með tillögur fyrir þingið í síðasta lagi haustið 2017 þar sem lagaumhverfi að þessu leyti verði endurskoðað þannig að þetta sé skýrt. Þetta kemur skýrt fram í nefndaráliti og breytingartillögum, en ég taldi rétt í ljósi umræðunnar að árétta þetta. Annað atriði sem ég vildi geta um sérstaklega eru þær breytingar sem við gerum á efnisatriðum frumvarpsins varðandi varúðarregluna. Tekin var sú ákvörðun af hálfu nefndarinnar að afmarka skýrar getum við sagt eða með öðrum hætti gildissvið varúðarreglunnar, en jafnframt var ætlunin að setja hana með skýrum hætti þar sem við töldum að hún væri mikilvægust, annars vegar á gildissviði náttúruverndarlaganna sjálfra og síðan leggjum við að auki til breytingu varðandi ákvæði mannvirkja- og skipulagslaga. Það er skýrt af hálfu okkar í nefndinni að ætlunin er sú að við ákvarðanatöku um leyfisveitingar á grundvelli mannvirkja- og skipulagslaga verði varúðarreglan, samanber 9. gr. náttúruverndarlaga, gildandi. Það er mikilvægt að þetta sé ljóst enda er um að ræða leyfisveitingar á mannvirkja- og skipulagssviðinu sem eru verulega mikilvægar og að okkar mati er eðlilegt og nauðsynlegt að tekið sé fram að varúðarreglan gildi þegar slíkar ákvarðanir eru teknar, en auðvitað eru ákvarðanir af því tagi líka kæranlegar til kærunefndar umhverfis- og auðlindamála og geta fengið sína málsmeðferð þar. Að lokum, hæstv. forseti, vildi ég nefna að varðandi varúðarregluna leggjum við vissulega til nýja leið við innleiðingu varúðarreglu í löggjöf með þeim breytingum sem við stöndum hér að og auðvitað er eðlilegt að fylgst verði með því bæði af hálfu þingsins og ráðuneyta hvernig sú innleiðing gengur. Um leið þarf að huga að því sem títt hefur rætt í okkar nefndarstarfi að það þurfi að fara yfir og bæta varúðarreglu inn annars staðar í löggjöfinni þar sem hún á við. Þetta er vinna sem við erum að hefja með málsmeðferðinni hér og mikilvægt að henni verði fylgt eftir.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að gera örstutt grein fyrir þeirri breytingartillögu sem minni hlutinn flytur í þessu máli til að það sé alveg á hreinu hvað er hér á ferðinni. Við sem vorum þátttakendur í aðdraganda lagasetningar laga nr. 60 frá 2013 minnumst þess að það var mikill kurr í samfélaginu vegna fyrirhugaðrar lagasetningar, en hann var að mörgu leyti byggður á misskilningi og rangtúlkunum á því sem raunverulega var á ferðinni í lagafrumvarpinu. Til þess að reyna að mæta þeim ranga skilningi sem var uppi var sest niður í umhverfisnefnd á síðasta kjörtímabili og reynt að finna einhvern milliveg. Sá millivegur hefur síðan fylgt þessu máli áfram og er hluti af frumvarpinu sem til stendur að samþykkja síðar í dag. Hins vegar má segja um sumar aðrar greinar í frumvarpinu að okkur hefur tekist ágætlega að skýra og laga til þau ákvæði sem voru kannski á lokametrunum 2013 afgreidd í nokkrum flýti. Utanvegaakstursákvæðið er eitt af þeim sem þyrfti meiri yfirlegu og meiri lagfæringar við en okkur hefur tekist að gera í nefndinni. Engu að síður leggjum við í minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar til breytingu á ákvæðinu um utanvegaakstur sem að okkar mati er mun skýrara en það sem finna má í frumvarpinu. Þá vil ég sérstaklega taka til að í 2. mgr. ákvæðisins er talað um að þrátt fyrir ákvæði um að utanvegaakstur sé bannaður þá sé vegna starfa við landbúnað heimilt ef nauðsyn krefur að aka utan vegar á landi sem sérstaklega er nýtt til landbúnaðar ef ekki hljótast af því náttúruspjöll. Í fyrri lagatextanum var gert ráð fyrir því að þetta ætti við um landsvæði utan miðhálendisins en í frumvarpinu eins og það lítur út í dag hafa þessi orð fallið út og hafa fjölmargir umsagnaraðilar bent á það að þarna hljóti að vera um mistök að ræða og eðlilegt væri að bæta þeim orðum inn. Í tillögu okkar gerum við einmitt ráð fyrir því að þessum tveimur orðum, „utan miðhálendisins“, sé bætt inn í málsgreinina. Meiri hlutanum til málsvarnar svo maður setji sig nú í stellingar fyrir hann þá er næsta setning þannig orðuð, með leyfi forseta: „Við eftirleitir er bændum heimilt að sækja sauðfé inn á miðhálendið á léttum vélknúnum ökutækjum, svo sem fjórhjólum, enda verði þeim gripum ekki náð með öðru móti og ekki talin hætta á náttúruspjöllum.“ Með því að gagnálykta út frá þessari setningum má færa fyrir því rök að í fyrri setningunni sé bann við það að aka innan miðhálendisins, þannig að þeirri röksemd sé haldið til haga. Það er auðvitað sameiginlegur skilningur nefndarinnar að þannig sé það en við töldum öruggara að kveða fastar að orði í textanum og flytjum þess vegna breytingartillögu. Á það má svo auðvitað benda eins og gert var í umræðunni í gær að í þessari síðari setningu sem ég las upp er setningin „enda verði þeim gripum ekki náð með öðru móti“ og í henni felst að sjálfsögðu nokkuð mikil vörn, því að í 1100 ár hefur gripum einmitt verið náð með öðru móti en léttum ökutækjum á miðhálendinu. Þannig að þetta er nauðsynlegt. Þar að auki er einn af fylgihlutum vinnunnar við síðustu umferð þessa lagabálks í þinginu mikil upptalning á aðilum sem njóta undantekninga vegna utanvegaaksturs og eru þá t.d. talin upp störf við vegalagnir, línulagnir, alls konar veitur, sandfok og landgræðslu og þar fram eftir götunum. Við gerum í okkar tillögu ráð fyrir því að Umhverfisstofnun veiti þessum aðilum sérstakt leyfi, tímabundið eða ótímabundið, enda sé ekki hægt að vinna þessi viðkomandi störf á annan hátt. Við teldum eðlilegt að veitt væri sérstakt leyfi í þeim tilfellum frekar en þessir aðilar væru taldir sérstaklega upp í lögunum. Þetta er að ég held grein sem allir eru efnislega sammála um í hvorri útgáfunni sem hún er en ég held að sú breytingartillaga sem við flytjum hér sé mun skýrari. Hún hefur það með sér umfram hina að hún er ekki tilbúningur úr einhverju löngu samningaferli þar sem fjölmargir aðilar hafa komið að með ólík sjónarmið heldur er hún skrifuð í einu lagi og er þess vegna eðlilegri. Ég vildi í þessu stutta erindi gera grein fyrir því hvers vegna við flytjum þessa breytingartillögu. Ég tel að ef við hefðum kannski farið aðeins brattar í þessa vinnu fyrr í haust þá hefðum við náð utan um þetta. Það tókst því miður ekki, en þannig er það stundum, við það verður þá bara að una og við verðum að taka ákvörðun um það í atkvæðagreiðslu hér í salnum.

Virðulegi forseti. Mig langar að koma hérna upp og fjalla aðeins um utanvegaaksturinn. Ég get sagt að um leið og hann kom til umræðu í nefndinni, á lokametrunum, var ég sjálfur og allir nefndarmenn viljugir til að skoða nýja útfærslu og gerðum við atlögu að því. Þá kom líka í ljós að sá texti sem við erum með fyrir framan okkur er niðurstaða frá því á síðasta kjörtímabili, undir vissum kringumstæðum. Þetta er ákveðin málamiðlun sem kom fram og þannig náðist að sjatla málin þá. Þarna er verið að færa inn í lagatextann orðalag úr reglugerð og svo hnykkjum við líka á því, enn úr reglugerðinni, við bætum við „ef ekki hljótast af því náttúruspjöll“. Náttúruspjöllin eru skilgreind í þessari reglugerð. Við komum inn á þetta í nefndarálitinu. Við erum að reyna að byggja varúðarregluna sem mest inn í alla greinina. Hún er bara einhvern veginn í lagatextanum, hvernig henni verður fylgt. Þetta er lagagrein sem hefur verið túlkuð mjög þröngt. Þegar við fórum að vinna með breytt ákvæði um auknar leyfisveitingar og annað þá fengum við strax ábendingu um að þær undanþágur sem við erum að tala um hér hafa verið við lýði lengi og þarna eru fleiri þúsund aðilar sem þyrfti að fara að vísa inn í einhvers konar leyfisferli. Á þeim tíma töldum við ekki að við fyndum réttu útfærsluna þannig að við værum ekki að þyngja stjórnsýsluna eða stíga inn í eitthvað sem nú þegar hefur gengið upp. Ég vil samt benda á í þessu að mikilvægt er að þeir aðilar sem hafa einhverjar heimildir hér nýti þær rétt. Ef þeir fara að misnota þær heimildir á einhvern hátt þá vita þeir að við getum breytt lögunum aftur ef á þarf að halda. Ég er á þeirri skoðun að við eigum ekki að þurfa lagasetningu til þess að taka á öllum málum. Þetta snýst um menninguna. Ég vil taka dæmi eins og félagi minn úr lögreglunni, það er eðlilegt þótt þeir hafi ríka heimild til að aka utan vegar að það fari fram fræðsla innan lögreglunnar um það hvernig það er gert til þess að vernda náttúruna. Þannig er það ekki aðeins heimildin heldur hvernig við getum tryggt náttúruna þó að við þurfum að aka utan vegar og nýta þessa heimild. Svona hvet ég alla, hvort sem það eru bændur, björgunaraðilar eða aðrir, að huga að þessu áður en þeir nýta sér heimildirnar, svo að það megi myndast sátt um þær og friður. Ég tel það mjög mikilvægt. Ég vil segja að þar sem við fórum að ræða þetta svona seint þá er þetta er viss málamiðlun. Við erum að færa orðalag úr reglugerð inn í lögin og hnykkja á því í nefndarálitinu hvað náttúruspjöll eru, hvað sérstök landnotkun við landbúnaðarstörf eru, þau eru ekki almennt stunduð á miðhálendinu. Við reynum að taka á öllum þáttum. Við erum að bæta inn refsingum við utanvegaakstri. Það er verið að hnykkja á því. Varúðarreglan er komin inn í lagagreinina sjálfa og svo er líka fjallað um það í greininni að hún gengur ekki fram fyrir ákvæði í friðlýsingarákvæðum og annað slíkt. En talandi um það þá kom upp við 2. umr. umræða um skilgreiningu á óbyggðum víðernum. Ég vil benda aftur á að það er skilgreining á óbyggðum víðernum og óbyggð víðerni verða ekki skilgreind fyrr en það hefur farið í gegnum visst ferli og friðlýsingar með aðkomu ýmissa aðila og annað slíkt. Þar er ekki verið að banna flug. Það eru sérreglur sem gilda um flug og þær munu gilda áfram á þessum svæðum. Þetta er þannig. Varðandi utanvegaakstur er þetta grein sem er túlkuð þröngt. Það er verið að halda núverandi réttarástandi og verið að setja það í aðeins fastari skorður og tryggari stoðir. Að öðru leyti þakka ég fyrir.

Virðulegur forseti. Þar sem við erum komin að lokum máls taldi ég rétt að nefna nokkur atriði. Þau hafa flest þegar verið nefnd í þessari stuttu 3. umr. um þetta stóra mál. Í fyrsta lagi, af því að hv. þm. Birgir Ármannsson nefndi stöðu varúðarreglunnar og hvernig við komum henni fyrir í löggjöfinni, er mikilvægt að halda því til haga að um er að ræða aðferð sem á sér ekki beina fyrirmynd þar sem við gerum beinlínis eins og er gert annars staðar, eins og við gerum oft í löggjöf, heldur höfum við eftir töluverða yfirlegu og miklar vangaveltur komist að þeirri niðurstöðu með lögfræðilegum ráðgjöfum okkar að þetta sé leið sem sé vænleg til árangurs, þ.e. að tilgreina varúðarregluna sérstaklega þar sem hún á við í náttúruverndarlögunum sjálfum en ekki síður að geta hennar sérstaklega í bæði skipulagslögum og mannvirkjalögum. Þar er mikilvægt að halda þeim skilningi til haga að varúðarregluna, þ.e. 9. gr. náttúruverndarlaga, ber að hafa í huga eða byggja á henni þegar verið er að gefa út leyfi á grundvelli mannvirkjalaga eða skipulagslaga. Ég vil líka taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni varðandi þann sameiginlega skilning nefndarinnar að í framhaldi af því sem hér er lagt til leggjum við áherslu á að mikilvægt sé að bæta varúðarreglunni inn í aðra löggjöf þar sem hún á við og gæta að því að hún fái í raun og veru stoð í öllum öðrum lagabálkum þar sem um samspil framkvæmda og náttúru er að ræða. Þetta þurfum við að gera. Það má segja að það séu næstu skref. Það er ekki síður mikilvægt, eins og kemur raunar fram í nefndarálitinu, að gæta sérstaklega að því í samstarfi Alþingis, þingnefndarinnar og ráðuneytisins að vakta og fylgjast vel með því hvernig framkvæmd þessara laga reiðir af og hvernig henni vindur áfram, sérstaklega að því er varðar framkvæmd varúðarreglunnar, svo að við getum metið það jafnharðan hvernig þessi útfærsla gefst nákvæmlega og hvort ástæða sé til þess að bregðast við með einhverju móti og lagfæra annaðhvort lagabókstafinn eða styrkja framkvæmdina. Þetta er afar mikilvægt að gera því að það er sameiginlegur skilningur okkar í nefndinni að nauðsynlegt sé að vel takist til. Aðeins varðandi það sem hér hefur verið rætt líka og snýst um breytingartillöguna sem hv. þm. Róbert Marshall mælti fyrir og við erum meðflutningsmenn að í minni hluta nefndarinnar og lýtur að utanvegaakstri. Hv. þingmaður gerði ágæta grein fyrir breytingartillögunni að því er varðar störf við landbúnað utan miðhálendisins, sem eru orð sem við söknum í lagatextanum. Þingmenn hv. meiri hluta hafa áréttað það og telja það koma skýrt fram í nefndaráliti að sá skilningur á lagatextanum sé fyrir hendi og að þar sé verið að tala um störf í landbúnaði utan miðhálendis. Í síðari liðnum, þ.e. b-liðnum, freistum við þess að ná betur utan um þá staðreynd í lögum að við viljum að utanvegaakstur sé bannaður nema með undanþágum, þ.e. ef við tökum landbúnaðinn út fyrir sviga. Þá erum við að reyna að ná utan um það og orða það með þeim hætti að sómi sé að þannig að lögin séu gagnsæ og aðgengileg þeim sem þurfa að fara eftir þeim. Ég bendi hv. þingmönnum á að það gæti jafnvel verið samkvæmisleikur einhvern tíma ef botninn væri að detta úr góðri veislu að lesa ákvæðið upp eins og það er núna og eins og nefndin leggur til að það verði klárað vegna þess að það er ógurlegur langhundur og erfitt að halda þræði. Á þriðju línu eða svo er þráðurinn trosnaður og maður verður að byrja að lesa aftur. Þannig viljum við ekki hafa löggjöf. Það var það sem við vorum að freista þess að gera með þessari breytingu. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason fór yfir það og ég er sammála honum að ef við hefðum haft meiri tíma til þess að rýna þessa tilteknu grein þá hefðum við komist að sameiginlegri niðurstöðu um hana. Hins vegar vil ég aðeins leiðrétta það sem kom fram í máli hans þegar hann taldi að sú afurð sem við værum með hér væri niðurstaða frumvarpsins frá 2013 því að svo er ekki. Við erum í raun með eina útgáfu í lögunum frá 1999 með reglugerðinni, svo erum við með frumvarp ráðherra frá 2013 og síðan erum við með niðurstöðu nefndarinnar undir tímapressu með alls konar breytingum þar sem stendur meðal annars hin óborganlega setning að bændur og búalið megi aka utan vega, þ.e. ekkert endilega í þágu landbúnaðar heldur geta þau bara gert það svona almennt. Það var niðurstaða nefndarinnar og niðurstaða þingsins 2013. Síðan fær ráðuneytið þennan kafla ásamt öðrum til sérstakrar skoðunar, eftir leiðsögn hv. umhverfis- og samgöngunefndar, með nefndarálitinu 2014. Það sem við erum að vinna með núna er afurðin af því. Það er ekki eins og niðurstaðan sem við erum hér með sé afurðin af vinnunni frá árinu 2013 heldur erum við í raun og veru enn þá, eða ég vil líta þannig á, í því ferli að ná góðri niðurstöðu með þennan kafla. Eitt vil ég taka fram sem hefur ekki verið rætt enn þá varðandi þessa tilteknu breytingu og þá erum við komin í dálítið tæknilegt mál, en efnislega skiptir það mjög miklu máli að varúðarreglan skuli vera hér inni. Varúðarreglan er nefnd með utanvegaaksturskaflanum, þ.e. það á að beita varúðarreglunni þar. Við getum bara beitt henni þegar þarf að fara í undanþáguferli og taka ákvarðanir um undanþágu. Hún á bara við þar. Þegar undanþágan er skrifuð inn í lagatextann og þarf ekki að sækja hana sérstaklega þá gildir hún ekki. Þannig að vegna starfa við landgræðslu, heftingu landbrots, vegalagnir, línulagnir og lagningu annarra veitukerfa, björgunarstörf, lögreglustörf, sjúkraflutninga, rannsóknir, landmælingar og landbúnað, enda sé ekki unnt að vinna viðkomandi störf á annan hátt - við öll þessi tilvik gildir að þau falla utan varúðarreglunnar með þessari útfærslu. Með þeirri nálgun sem við leggjum til falla allir þessir þættir innan varúðarreglu utan björgunarstarfa, lögreglustarfa, slökkviliðsstarfa og sjúkraflutninga sem falla undir nokkurs konar neyðarleyfi. Ég veit að það er ekki til þess fallið að vekja mikla spennu í þingsal en varúðarreglan er ákveðinn varnagli þegar um er að ræða svo mikilvægan þátt. Margir náttúruverndarar hafa sagt að utanvegaakstur sé kannski sá þáttur sem náttúrunni stafi mest ógn af. Þar er eiginlega mesta hættan á ferð og mikilvægast að hnýta hnútana vel og skrúfa skrúfurnar fast. Það er hinn kjarninn í tillögu okkar sem hv. þm. Róbert Marshall mælti hér fyrir. Að öðru leyti held ég að ég hafi gert grein fyrir málinu hér fyrir mína parta í 2. umr.

Virðulegi forseti. Bara örstutt. Hér hefur verið rakið það ferli sem við höfum farið í varðandi ákvæði um utanvegaakstur og ég held að þær lýsingar sem hafa komið fram hjá bæði þingmönnum úr meiri og minni hluta séu réttar. Það er líka rétt sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir sagði hér áðan að þegar við erum ekki með undanþágurnar skýrar í lögum heldur höfum það í lögunum að leita þurfi til Umhverfisstofnunar um undanþágur gildir varúðarreglan ekki. Ég vil bara segja eitt. Jafnvel þótt það sé staðreynd erum við að tala um undanþáguákvæði í lögum. Ég er þeirrar skoðunar að þegar við erum með skýrt ákvæði um undanþágur beri að túlka það þröngt. Það verði líka að skoða í því samhengi að við erum komin með í nefndarálitið hvað teljast vera náttúruspjöll og hvað ekki. Við höfum líka sett í lögin viðurlagaákvæði fyrir alla þá sem misnota sér þennan rétt sinn. Ég held þannig að jafnvel þótt varúðarreglan eigi ekki við gildi þessi ströngu varúðarsjónarmið. Ég tel og hef alltaf talið að þegar við erum að tala um undanþágur á einhverju sem við viljum banna sé þeim betur fyrir komið í lögum en með ákvörðun Umhverfisstofnunar. - Fleira var það nú ekki.

Herra forseti. Við göngum nú til atkvæða eftir 3. umr. um frumvarp til laga um náttúruvernd sem hefur átt sér langan aðdraganda eins og rakið hefur verið í þessum umræðum. Á síðasta kjörtímabili og við getum sagt í upphafi þessa kjörtímabils voru hörð átök um þetta mál og margvísleg sjónarmið komu upp. Skiptar skoðanir voru um mörg ákvæði laganna sem voru samþykkt hér vorið 2013 og hart deilt. Ég tel að sú niðurstaða sem við höfum komist að í málsmeðferðinni í þinginu sé mjög góð. Ég held að hér sé um að ræða framfaraskref og það er mjög mikils virði að við höfum náð að lenda þeim helstu ágreiningsmálum sem uppi hafa verið í þessum efnum. Við höfum fundið lausnir sem eru kannski ekki eins og hver og einn í nefndinni hefði viljað hafa það en í sameiningu höfum við fundið lausnir sem menn eru tilbúnir að lifa við. Það er mjög gott og þó að umræðum og jafnvel ágreiningi um einstök mál sem snerta náttúruvernd og nýtingu náttúrunnar sé auðvitað ekki lokið með þessu 

Virðulegi forseti. Við göngum nú til atkvæða eftir 3. umr. frumvarps til laga um náttúruvernd. Við horfum á gríðarlega mikilvæga niðurstöðu. Við erum að tala um betri og sterkari náttúruverndarlög en eru samkvæmt núgildandi rétti, verulega réttarbót fyrir íslenska náttúru. Tíminn hefur unnið með náttúrunni og hefur unnið með náttúruvernd í þessu efni eins og svo ótal mörgum öðrum. Ég vil því nota þetta sérstaka tækifæri hér til að brýna okkur öll í því að taka saman höndum í næsta verkefni í þróun náttúruverndar á Íslandi sem er að stofna þjóðgarð á miðhálendinu en nú í mars síðastliðnum studdu ríflega 60% Íslendinga þá hugmynd. Það er vaxandi stuðningur við það, 5% fleiri en var árið 2011. Það er mikill stuðningur við þetta hér í þinginu. Nú er tillaga þess efnis hjá umhverfis- og samgöngunefnd og ég tel að það sé næsta skref sem við eigum að einhenda okkur í að setja saman myndarlegan þjóðgarð á miðhálendinu á Íslandi sem eftir verður tekið um allan heim.

Virðulegi forseti. Ég vil örstutt ítreka það að sú breytingartillaga sem greidd verða atkvæði um hér á eftir í þessu máli um utanvegaakstur er til að hnykkja á og skýra það, sem ég veit að er afstaða allra nefndarmanna í umhverfisnefnd, að með orðalagi ákvæðis um utanvegaakstur er ekki verið að veita þeim sem starfa við landbúnað heimild til að aka utan vega inni á miðhálendinu, þannig að það sé alveg á hreinu. Það er skilningur allra sem í nefndinni eru og okkur greinir kannski fyrst og fremst á um hversu fast þurfi að kveða að orði í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Þetta er mikilvæg atkvæðagreiðsla sem við erum í, hún mun skýra og skerpa löggjöf um náttúruvernd allverulega frá því sem nú er. Það er mikið framfaraskref sem við stígum hér. Við erum loksins að lögfesta löggjöf sem deilt var um og sett var fram á vordögum 2013. Eins og margir hafa sagt hefur tíminn unnið með því máli og líka þær grundvallarbreytingar sem við sjáum hér á landi með komu þess fjölda ferðamanna sem raun ber vitni. Það er jákvætt vandamál en veldur því engu að síður að við þurfum að taka öðruvísi á málum en áður. Ég ætla að segja um þetta mál að þó að við séum fylgjandi þessu og fylgjum þeirri sátt sem við höfum náð þá eru alltaf atriði sem við hefðum viljað sjá öðruvísi. Það breytir því ekki að við erum nú komin með sterkan grunn til að takast á við náttúruvernd vonandi inn í langa framtíð.

Virðulegi forseti. Þetta eru tímamót, þetta eru góð tímamót. Við erum nú að samþykkja lög um náttúruvernd sem munu vonandi standa til margra ára. Þessi niðurstaða náðist fyrst og fremst með góðri samvinnu og þegar fólk hugsar til baka þá vona ég að það hugsi fyrst og fremst um að með samvinnu er hægt að ná góðri niðurstöðu. Við í meiri hlutanum munum ekki geta staðið að þeirri breytingartillögu sem kemur frá minni hlutanum. Það er kannski fyrst og fremst að ég tel að það sé skýrara og betra að hafa skýr ákvæði í lagatextanum sjálfum í stað þess að útdeila verkefnum til Umhverfisstofnunar. Ég hef verið þeirrar skoðunar að lagatextar eigi að vera skýrir. Þessi lög finnst mér einkennast af því að lagatextinn er skýr og það sé búið að fara í gegnum hann. Að öðru leyti segi ég enn á ný: Til hamingju þingheimur og til hamingju Íslendingar allir.

Virðulegi forseti. Ég fagna og gleðst mjög yfir því að ný náttúruverndarlög eru að verða að veruleika. Þetta eru lög sem skýra leikreglur og þetta er stórt skref í að vernda náttúru Íslands. Þetta eru lög sem setja auknar kröfur á ráðuneyti og stofnanir þess en við erum tilbúin í það verk. Góð mál þurfa stundum nokkuð langan tíma til að ná fullum þroska eða góðum þroska og þetta er eitt af þeim. Ég tel að við höfum þurft þennan tíma til að vera betur undir það búin, einnig vegna þess sem hér hefur komið fram í orðum manna að veruleiki okkar hefur breyst talsvert mikið á tveimur árum, ekki síst varðandi gríðarlegan fjölda ferðamanna. Þess vegna höfum við þurft þessi ár til að geta farið yfir málin. Ég óska okkur öllum til hamingju.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnu- og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára. Framlagning þessa máls er í samræmi við þingsályktun nr. 8/143 þar sem heilbrigðisráðherra var falið að vinna að stefnu- og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum í samvinnu við félags- og húsnæðismálaráðherra og leggja fyrir Alþingi. Í þingsályktunartillögunni er skilgreint eitt meginmarkmið og þrjú undirmarkmið. Einnig er sett fram aðgerðaáætlun til að nálgast markmiðin og tilgreind eru markmið fyrir hverja aðgerð ásamt tímasetningu á framkvæmd þeirra. Þingsályktunartillagan sjálf skiptist í þrjá kafla sem bera heitin „Samþætt og samfelld þjónusta við fólk með geðraskanir og fjölskyldur þeirra“, „Geðrækt og forvarnir“ og í þriðja lagi „Fordómar og mismunun“. Í fyrsta kaflanum er sett fram markmið um að þjónusta við einstaklinga með geðraskanir sé samþætt og samfelld. Það er ekki tilviljun að það er fyrsti kaflinn því að skortur á samhæfingu þjónustukerfa og þjónustustiga er nokkuð sem almennt er kvartað mjög yfir varðandi langvinna sjúkdóma almennt og var þetta atriði flestum ofarlega í huga við undirbúning þessarar þingsályktunartillögu. Í kaflanum er meðal annars lagt til að leiða í lög að sveitarfélög og ríki geri með sér samstarfssamninga um útfærslu samþættrar þjónustu við einstaklinga sem glíma við geðraskanir á viðkomandi þjónustusvæðum. Einnig er lagt til að auka framboð á sálfræðiþjónustu í heilsugæslunni með því að ráða sálfræðinga í auknum mæli á heilsugæslustöðvar. Lagt er til að þverfaglegum geðheilsuteymum heilbrigðis- og félagsþjónustu verði komið á fót til að fólk sem glímir við geðraskanir geti sótt þjónustu í nærumhverfi en jafnframt er gerð tillaga um að efla þekkingu í félags- og heilbrigðisþjónustu á geðheilsu og geðröskunum svo að þar sé betur hægt að takast á við vægar geðraskanir. Þá er lagt til að barna- og unglingageðdeildin, BUGL, verði styrkt á næstu árum til að útrýma óhæfilega löngum biðlistum þar. Gert er ráð fyrir að innleiða sérstakt verkefni í heilsugæslu til að auka stuðning vegna barna foreldra með geðraskanir. Þá er einnig lagt til að byggja upp þekkingu á hjúkrunarheimilum til að þau séu betur í stakk búin til að þjóna fólki með geðraskanir sem þar dvelur. Í öðrum kaflanum, um geðrækt og forvarnir, er sett fram markmið um að uppeldisskilyrði barna stuðli að vellíðan þeirra, góðri geðheilsu og félagsfærni. Því er sjónum þar með mest beint að börnum þar sem forvarnir til að draga úr hættu á að börn þrói með sér geðvanda skili mestum árangri og mestri aukningu á lífsgæðum þegar til lengri tíma er litið. Vissulega eru forvarnir líka mikilvægar fyrir fullorðna en það þurfti að forgangsraða í verkinu og við forgangsröðuðum börnum við gerð þessarar stefnu. Aðgerðirnar sem lagðar eru til eru meðal annars að setja á fót þverfagleg teymi í nærumhverfi sem sinna fræðslu, þjálfun, ráðgjöf og stuðningi við foreldra og að fundnar og leitað verði að áhrifaríkum aðgerðum til geðræktar í skólum. Lagt er til að skimað verði fyrir kvíða og þunglyndi meðal grunnskólabarna og veitt viðeigandi meðferð í kjölfarið og einnig að settur verði á fót starfshópur til að finna árangursríkar aðferðir til að draga úr sjálfsvígum meðal ungmenna ásamt því að áætla kostnað við innleiðingu og að gera innleiðingaráætlun. Í þriðja kaflanum er horft til fordóma og mismununar. Það er þekkt að fólk með geðraskanir verði því miður enn fyrir fordómum af hálfu samfélagsins. Markmið þessa kafla er að fólki verði ekki mismunað á grundvelli geðheilsu. Aðgerðirnar sem settar eru fram í þessu skyni eru meðal annars að fundnar verði gagnrýnar aðferðir til að draga úr fordómum í garð fólks með geðraskanir og að settar verði fram leiðbeiningar fyrir fjölmiðla um það hvernig unnt verði að fjalla um geðheilbrigðismál án þess að alið sé á fordómum. Ein aðgerð miðar að því að ráða fólk með geðraskanir til starfa og kanna hvort vera þess á vinnustað hafi áhrif á afstöðu samstarfsfólks til fólks með geðraskanir. Einnig er lagt til að hluti af almennri heilsufarsskoðun hælisleitenda við komuna til landsins verði að leggja mat á geðheilsu þeirra. Reynt hefur verið eftir bestu getu að meta kostnað við framkvæmd aðgerðanna. Fáeinar aðgerðir eru taldar innan almennra verkefna hins opinbera en heildarkostnaður við tillögurnar á þessum fjórum árum er um 562 milljónir kr. Þar vega þyngst kostnaður við geðheilsuteymi, kostnaður vegna ráðningar sálfræðinga á heilsugæslustöðvar og kostnaður við að efla þjónustu barna- og unglingageðdeildar Landspítala – háskólasjúkrahúss. Við undirbúning og vinnu þessarar þingsályktunartillögu var tvennt aðallega haft að leiðarljósi. Annars vegar að hafa sem víðtækast samráð eftir því sem hinn naumi tími og tímarammi leyfði og hins vegar var verkefnið að vinna að því að setja fram stefnu sem væri skýr, aðgerðamiðuð og framkvæmanleg á fjórum árum. Í upphafi verkefnisins var haldinn opinn kynningarfundur um það og verklagið sem ætlunin var að vinna eftir. Á þeim fundi voru haldnar eins konar örvinnustofur þar sem fundarmenn höfðu tækifæri til að koma með ábendingar og tillögur til fulltrúa í stýrihópi verkefnisins sem hafði verið skipaður. Í kjölfarið á þessu uppleggi störfuðu fimm undirhópar og fjallaði hver hópur um einn afmarkaðan þátt geðheilbrigðismála og skilaði tillögum að aðgerðum til stýrihópsins. Í þessari vinnu komu fram fjölmargar tillögur sem allflestar áttu fullt erindi í þá tillögu sem hér er lögð fram. En til að setja fram tillögu sem er framkvæmanleg á næstu fjórum árum varð, eins og áður hefur komið fram, að velja úr og forgangsraða. Það hefur verið gert og er niðurstaða þeirrar forgangsröðunar hér lögð fram í þeirri þingsályktun sem hér er til umræðu. Drög að þingsályktunartillögunni voru sett á vef velferðarráðuneytisins til umsagnar. Öllum sem tekið höfðu þátt í starfi hópanna eða komið á kynningarfundinn var send ábending um að tillagan væri komin á vef ráðuneytisins og alls bárust í því ferli 28 umsagnir. Ég vil við þetta tækifæri þakka öllum þeim sem hafa komið að þessu verki, báðum stýrihópnum og ekki síður því ágæta fólki öllu öðru sem kom að verkum. Ég vil nefna það líka hér, undir lok míns máls, að ástæða er til að fagna þeirri vitundarvakningu sem hefur átt sér stað í þessum málaflokki, geðheilbrigðismálunum, og má nefna hér að ég átti þess kost í gær að funda með Heilabrotum sem er ungmennaráð UNICEF sem hefur mikinn áhuga á þessu verki og hefur í raun sett fram skýra og mjög markvissa kröfu um aðgerðaáætlun. Virðulegi forseti. Ég hef í þessu máli mínu gert grein fyrir meginatriðum þeirrar tillögu sem hér liggur fyrir. Það er von mín að hún geti orðið til þess að styrkja stöðu fólks sem glímir við geðvanda eða geðsjúkdóma en geti jafnframt stuðlað að því að styðja fjölskyldur í uppeldishlutverkum sínum og draga úr hættu á að geðvandi meðal barna og ungmenna þróist á verri veg. Ég vil svo að lokum leggja til að tillögunni verði, að lokinni þeirri umræðu sem hér á sér stað, vísað til hv. velferðarnefndar og síðari umræðu.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir vel unna aðgerðaáætlun. Það fór um ár í vinnslu þessarar áætlunar og síðan hefur hún verið í eftirvinnslu þangað til hún kemur inn til okkar núna. Ég vil sérstaklega fagna því að í tillögunni er áætlun um fjármagn, sem er á fjórum árum um 562 millj. kr. Svo mun koma í ljós í meðförum nefndarinnar hvað vantar og hvað mætti betur fara, en ég er sannarlega ánægð með þessa vinnu og vil þakka hæstv. ráðherra fyrir hana. Það er tvennt sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í. Annars vegar er það liður A.6, um að þjónusta á göngudeild BUGL verði efld. Þar er gert ráð fyrir 29 millj. kr. á ári frá og með árinu 2017. Þar ríkir auðvitað alvarlegt ástand. Ég vil spyrja af hverju það hafi ekki verið strax á næsta ári áætlaðir fjármunir þarna inn. Síðan er það liður A.9, um að mæta uppsafnaðri þörf geðfatlaðs fólks fyrir húsnæði og þjónustu. Þar er eingöngu fjárveiting á árinu 2016 upp á 33,1 millj. kr. Manni virðist sem það sé alls ófullnægjandi og ég ætlaði að fá betri útskýringu á þeirri fjárveitingu hjá ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið og ánægjuleg og góð viðbrögð, kærar þakkir fyrir það. Heiðurinn af þessari vinnu á það fólk sem stýrði verkum og vann mjög vel á knöppum tíma, undir takmörkuðum tímafresti. Það er alveg rétt að í stefnunni og aðgerðaáætluninni eru tímasett, ábyrgðarsett og kostnaðargreind markmið. Á árinu 2016 minnir mig að kostnaðurinn sé um 111 millj. kr. en í heildina 562 millj. kr. Við eigum síðan eftir að vinna úr því þegar fram líða stundir hvernig okkur gengur að fjármagna 2017, 2018 og 2019. Hv. þingmaður spyr annars vegar um tillögu A.6, um þjónustuna á BUGL. Hún kom inn eftir athugasemdafrest og þegar við höfðum gengið frá ramma og tillögu inn í fjárlagagerðina og við fundum þar af leiðandi ekki stað fyrir hana. Við tókum sem sagt inn athugasemd sem við fengum í umsagnarferlinu og settum inn í tillögugerðina til þingsins. Ég tek undir það með hv. þingmanni að ekki veitir af í ljósi umræðunnar og stöðunnar. Ég skal fyrstur manna fagna því ef okkur gengur í meðförum þingsins að hraða þeirri áherslu sem þarna þarf að eiga sér stað. Varðandi spurningu hv. þingmanns um tillögu A.9, um uppsafnaða þörf fyrir búsetuúrræði, vil ég nefna sérstaklega að þar hefur verið tekið aðeins á í þessum efnum, sérstaklega hjá Reykjavíkurborg. Við vorum um tíma með mjög mörg rými á Kleppsspítala upptekin af fólki sem komst ekki þaðan út vegna þess að það vantaði búsetuúrræði. Sem betur fer hefur verið gerð bragarbót á því, sérstaklega hjá Reykjavíkurborg, og því ber að fagna og þakka fyrir það. En engu að síður töldum við ástæðu til að halda 

Hæstv. forseti. Ég þakka svörin. Það var ágæt skýring við A.6 og svo væri ánægjulegt ef okkur tækist að ná fram breytingu núna við 2. umr. fjárlaga og fengjum inn fjármuni fyrir barna- og unglingageðdeildina. En varðandi A.9 vil ég spyrja aðeins nánar. Í hvað eiga þessar 33,1 millj. kr. að fara, hvernig er það framlag hugsað? Þetta er einskiptisframlag, er þetta einhvers konar stofnframlag til aðstoðar sveitarfélögunum eða hvað er inni í þessari fjárhæð? Hvernig er hún hugsuð?

Virðulegi forseti. Varðandi búsetutillöguna í A.9 er hún hugsuð sem einskiptisaðgerð til sveitarfélaga til þess að losa spítalann sérstaklega undan því að vista fólk innan vébanda spítalans sem hefur í rauninni engan tilgang með því að búa þar. Það á miklu betra líf og betri tækifæri með frjálsri búsetu úti í samfélaginu. Þannig er þessi tillaga hugsuð.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa áætlun og er sammála því sem komið hefur fram, að þetta er afskaplega tímabært. Fram undan eru spennandi verkefni sem við munum glíma við þegar við framfylgjum áætluninni. Ég hef einmitt verið að velta fyrir mér búsetuúrræðum. Mér finnst þetta skammur tími ef við erum að hugsa um allt landið í því sambandi, ekki bara höfuðborgarsvæðið. Hér segir, með leyfi forseta: „Mælanlegt markmið: Sá hópur sem nú bíður útskriftar af geðdeild hafi flust í viðeigandi húsnæði fyrir árslok 2016.“ Á þetta við bara um Reykjavík eða er þetta til dæmis líka á Akureyri eða annars staðar þar sem fólk er hjá opinberum stofnunum sem þar ætti ekki að vera miðað við ástand sitt? Síðan langar mig að spyrja út í B. 3, þar sem talað er um að skimað verði fyrir kvíða, þunglyndi og áhrifum áfalla meðal barna í efstu bekkjum grunnskóla. Þar er minnst á Breiðholt þar sem skimað hefur verið fyrir þessum þáttum í samstarfi Þjónustumiðstöðvar Breiðholts og grunnskólanna í Breiðholti frá 2009. Svo er talað um verkefnið Hug og heilsu, sem sögð er vera gagnreynd aðferð (e. evidence based) sem byggist m.a. á hugrænni atferlismeðferð. Síðan kemur í beinu framhaldi að skimað sé fyrir einkennum alvarlegrar geðlægðar í 9. bekk grunnskóla. Er verkefnið Hugur og heilsa alls staðar á landinu eða bara í Breiðholti? Þetta var það sem mig langaði að spyrja um í fyrstu atrennu.

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Varðandi spurningu hv. þingmanns um skimunina sem fjallað er um í tillögu B.3, þau tvö módel sem koma til greina og verið er að horfa til, þá er allt landið undir ef og þegar við förum til skimunarinnar, það er einfaldlega þannig. Síðan varðandi búsetuúrræðin sem hv. þingmaður spurði út í þá er engu slíku til að dreifa nema hjá Kleppsspítala þar sem við erum í raun með fólk bundið inni sem ekki er lengur til beinna lækninga á sjúkrahúsi. Kleppsspítali er eina þjónustuúrræðið í geðheilbrigðismálum þar sem fólk læsist inni á spítala vegna þess að það kemst ekki aftur út. Við erum ekki með nein viðlíka vandamál annars staðar á landinu. Ég er sammála hv. þingmanni í því að það eru mörg spennandi verkefni þarna og verður fróðlegt að sjá hvaða ávöxt þau bera og ánægjulegt að hafa möguleika á því að leggja fram þessa þingsályktunartillögu. Ég stend í þeirri meiningu að tillagan sé mjög vel unnin að því leyti að hún reynir að beina í ákveðinn farveg ýmsum sjónarmiðum sem verið hafa uppi í geðheilbrigðismálum í langan tíma en eru töluvert tvístruð í kerfinu og meðal fólks. Ég bind vonir við að það eitt að beina þeim öllum í sama stefnuskjal muni skila okkur til muna meiri og betri árangri en við höfum hingað til náð í þessum málaflokki heilbrigðisþjónustunnar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég geri ráð fyrir að farið verði í alla 9. bekki. En hefur þetta einungis verið reynt í Breiðholti? Það var það sem ég var að leita eftir, hvort það hafi verið gert einhvers staðar annars staðar fram til þessa. Síðan langar mig til að spyrja varðandi Geðheilsustöð Breiðholts. Hún var í fréttunum í sumar varðandi þetta tilraunaverkefni sem skilað hefur góðum árangri eins og raun ber vitni. Fram kom að innlögnum hefði fækkað um 25% og legudögum um 198 á ári. Þar var talað um að fjármuni vantaði til að halda áfram af því að þetta væri jú tilraunaverkefni. Hefur það verið tryggt? Mér skilst að ríkisstjórnin ætli að koma með tillögu sína til 2. umr. fjárlaga 20. nóvember. Megum við þá eiga von á einhverju varðandi þetta plagg sérstaklega?

Virðulegi forseti. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns um hvort hún geti átt von á einhverju meira frá ríkisstjórninni fyrir 2. umr. fjárlaga er ánægjulegt að heyra hvaða vonir eru bundnar við ríkisstjórnina og fjárlagagerðina. Við höfðum gert ráð fyrir því í vinnu okkar við fjárlögin og útdeilingu á því útgjaldasvigrúmi sem við höfum, að geta brúað þá þætti sem snúa að heilbrigðisráðuneytinu við framkvæmd þessarar stefnu, þó svo að við værum ekki búin að leggja hana fram í þinginu. En það kann að vera að sá þáttur sem hér kom til umræðu í andsvari varðandi barna- og unglingageðdeildina, BUGL, að það væri fullkomlega eðlilegt að við skoðuðum það í samstarfi ráðuneytisins og þingsins vegna fjárlagagerðarinnar að flýta því verkefni í stað þess að keyra það inn á árið 2017. Varðandi fyrirspurn um Hug og heilsu og skimun hefur það verkefni verið keyrt áður víða um land, m.a. á Akureyri, sem er, eins og við vitum, ég og hv. þingmaður, sveitarfélag í okkar ágæta Norðausturkjördæmi.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þessi þingsályktunartillaga sé komin fram. Það var þannig að þegar ég var saklaus borgari, áður en ég fór á þing, þá hélt ég einfaldlega að stjórnvöld væru alltaf að vinna eftir stefnu í öllum mikilvægum málum, ekki síst í málefnum sem þessum. Það kom mér því mjög á óvart þegar ég settist á þing að sjá í hversu mörgum málaflokkum er lítil stefna og verið að taka tilviljanakenndar ákvarðanir út og suður. Þetta finnst mér þess vegna algerlega skref í rétta átt. Ég skil í rauninni að menn takmarki umfangið og setji niður tillögur og ákveði að vinna að þeim þótt ég hefði auðvitað viljað sjá meira þarna inni, en ég skil markmiðið með því. Það sem veldur mér áhyggjum þegar ég skoða kostnaðarmatið er að þótt gott sé að fá þetta yfirlit og tilraun til kostnaðarmats finnst mér margir þættir vera inni sem rúmast innan ramma fjárlaga og ég er hrædd um að við séum alltaf að auka á álagið og bæta við verkefnum án þess að gera ráð fyrir því að það þurfi fólk til að vinna þau. Mér finnst of margir liðir og mér finnst þetta vel sloppið með 562 milljónir. Ég hefði haldið að svona átak mundi kosta kannski 2 milljarða, ef vel ætti að vera. Ég hugsa að þessi upphæð hérna, 500 milljónir, sé varla umsýslukostnaðurinn út af skuldaniðurfellingunni, bara til að setja þetta í samhengi við eitthvað annað. Ég vil spyrja hvort hæstv. ráðherra telji þetta raunhæft, hvort hann mundi ekki vilja sjá meira fé, því að eins og kemur fram í greinargerð sparast kostnaður til lengri tíma ef vel tekst til. Við erum sú þjóð sem notum hvað mest til dæmis af þunglyndislyfjum, það er mikill fjöldi í greiningum og við notum mikið af lyfjum við ofvirkni, athyglisbresti og öðru slíku. Maður hefði haldið að ef þetta væri gert af fullum krafti og almennilega mundu sparast töluverðar upphæðir til lengri tíma. Mér finnst þetta lág upphæð, ég verð að segja það, og kannski ekki alveg raunhæf.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og get upplýst enn einu sinni að það er minnsta málið að ráðstafa meiri fjármunum inn í heilbrigðisþjónustuna en við höfum til ráðstöfunar. Svör við hugrenningum hv. þingmanns um kostnaðargreininguna á þessu eru einfaldlega þau að þetta er unnið af fjárlagaskrifstofunni í ráðuneytinu og er unnið eftir bestu þekkingu þar. Það má í sjálfu sér segja sem svo að þetta séu vissulega ekki stórar fjárhæðir, 560 milljónir á fjórum árum, í stóra samhenginu. En það sýnir okkur kannski líka ágætlega hversu miklu er hægt að áorka með tiltölulega litlum fjárveitingum í þessum málaflokki. Mitt mat er að þetta sé vel unnið plagg og kostnaðargreiningin það besta sem við höfum völ á í þessari greiningu. Þarna eru þættir inni sem hugsanlega kunna að rúmast innan ramma viðkomandi stofnana eða þá að þarna er verið að setja á fót starfshópa og almenna reglan hjá ríkinu er sú að það er ekki greitt fyrir setu eða störf í starfshópum. Ég tek alveg undir það með hv. þingmanni að þetta hefur verið heldur stefnulaus málaflokkur. Við erum að taka okkur á í því. Við erum núna að leggja fram þessa stefnu í geðheilbrigðismálum, sem er sú fyrsta sem við komum fram með. Við erum að vinna að gerð stefnu í öldrunarmálum og ég vonast eftir því að geta kynnt hana í upphafi næsta árs. Við erum sömuleiðis að vinna að stefnu í krabbameinsmálum. Svo erum við að leggja drög að heilbrigðisáætlun til lengri tíma sem umfaðmar eða umvefur í rauninni allt kerfið. Hún kemur þá í lokin.

Virðulegur forseti. Ég held að við séum öll sammála um að þetta sé gott skref í rétta átt. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að það sé oft hægt að gera mikið fyrir lítið, sérstaklega í þessum málaflokki, og vel hægt að nýta þekkingu og krafta sem fyrir eru í kerfinu. En mér finnst of mikið af því að það eigi allt að rúmast innan ramma fjárlaga. Þetta kemur bara í ljós og við höldum hæstv. ráðherra við efnið. Mig langar að spyrja aðeins út í C.4 á bls. 6 þar sem talað er um að í reglubundinni heilsufarsskoðun hælisleitenda verði lagt mat á geðheilsu þeirra. Ég held að þetta sé mjög gott mál. Það vakna hjá mér spurningar varðandi málaflokk sem eru fangar sem eiga við geðheilbrigðisvandamál að stríða - við höfum haft eitt dæmi sem hæstv. ráðherra þekkir örugglega mætavel - hvort það rúmist einhvers staðar í þessari áætlun. Það er þannig að þeir sem eiga í þessum vanda leiðast kannski frekar út í glæpi og þurfa sérstaka aðstoð og þjónustu. Er það einhvern veginn skrifað inn í áætlunina?

Virðulegi forseti. Já, ég þakka fyrir það ef hv. þingmenn ætla að veita aðhald að framkvæmd þessarar stefnu. Ég mun að sjálfsögðu þiggja það með þökkum og reyna að stunda það sjálfur líka gagnvart þeim sem eiga að framfylgja því sem kemur sem afurð Alþingis út úr þeirri vinnu sem fram undan er. Ég held að við deilum öll þeirri hugsun sameiginlega í því að reyna að bæta þjónustu ríkisins í þessum málaflokki. Það eru held ég allir á einu máli um að ekki sé vanþörf á. Varðandi það sem hv. þingmaður spyr um fanga sérstaklega þá er, eftir því sem ég best veit, að fara í gang starfshópur sem fer yfir geðheilbrigðismál fanga. Það er gert ráð fyrir því í þeirri vinnu sem hér er til umræðu að sett verði á fót þverfaglegt teymi, geðheilbrigðisteymi, sem muni vinna með Fangelsismálastofnun og viðkomandi heilbrigðisstofnun 

Hæstv. forseti. Ég gleðst svo sannarlega yfir því að tillaga til þingsályktunar um stefnu og aðgerðaáætlun í heilbrigðismálum til fjögurra ára hafi nú verið lögð fram. Ég er mjög stolt í dag yfir því að hafa flutt þá tillögu sem var grundvöllurinn fyrir þessa aðgerðaáætlunargerð. Haustið 2013 flutti ég þingsályktunartillögu um að slík aðgerðaáætlun yrði samin. Með mér á tillögunni voru hv. þingmenn Katrín Jakobsdóttir, Björt Ólafsdóttir, Birgitta Jónsdóttir, Guðbjartur Hannesson, Helgi Hjörvar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Oddný G. Harðardóttir og Þorsteinn Magnússon. Mig langar að fara nokkrum orðum um þessa tillögu. Nú kemur hún inn í velferðarnefnd og við munum senda hana út til umsagnar. Við eigum eflaust eftir að fá ýmsar athugasemdir þó að þetta sé ekki í fyrsta skipti sem tillagan verður send út til umsagnar. Þetta var vel unnið og tekið tillit til sumra eins og fram kom í andsvari ráðherra áðan. Ég veit til þess að sumir hafa áhyggjur af því að ekki sé fjallað þarna nægilega skilmerkilega um ADHD. Eins hafa menn áhyggjur af geðheilbrigði í tengslum við fæðingar barna, sem sagt að betur þurfi að passa upp á tengsl foreldra og ungbarna í þessari áætlun. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að þetta er ekki hin fullkomna áætlun en ég held að hún sé vel unnin. Hún miðast við ákveðinn ramma og þetta er mjög jákvætt og gott fyrsta skref. Ég þakka starfshópnum sem vann þetta. Hann var leiddur af Guðrúnu Sigurjónsdóttur sem vann mjög gott starf. Ég fylgdist aðeins með starfi hópsins og allt var til fyrirmyndar. Í hópnum sátu náttúrlega fleiri auk þeirra fjölmörgu sem lesa má um í fylgiskjali III að komu á fund starfshópa eða á kynningarfundi. Frá því að þessi tillaga var lögð fram hefur orðið enn meiri vakning varðandi umræðu um geðheilbrigðismál, mikilvægi þess að við búum við gott geðheilbrigði og að við séum með skilvirka og aðgengilega þjónustu fyrir þá sem eru veikir, hvort heldur sem fólk er alvarlega veikt eða lífsgæði þess hafi minnkað vegna minni háttar geðrænna kvilla. Það er mikilvægt að mæta fólki sem fyrst svo að hægt sé að koma í veg fyrir alvarlegri sjúkleika. Við skulum hafa í huga að þessi áætlun, ef vel gengur, er mikilvæg fyrir einstaklingana sem njóta þjónustunnar, en hún er ekki síður mikilvæg þegar við lítum til þess að stærsta orsök í nýgengi örorku eru geðrænir kvillar. Meginmarkmið geðheilbrigðisstefnunnar eru, með leyfi forseta: „Aukin vellíðan og betri geðheilsa landsmanna og virkari samfélagsþátttaka einstaklinga sem glíma við geðraskanir til skemmri eða lengri tíma óháð búsetu þeirra.“ Þetta eru falleg markmið. Svo eru undirmarkmið um að þjónusta við einstaklinga með geðraskanir sé samþætt og samfelld, að uppeldisskilyrði barna stuðli að vellíðan þeirra og að fólki verði ekki mismunað á grundvelli geðheilsu. Það eru nokkrar aðgerðir sem mig langar að tala aðeins um hérna. Ég var búin að fara yfir það í andsvari að tillögunni fylgir fjárhagsáætlun. Við hefðum auðvitað öll viljað sjá meiri peninga fara þarna inn en við sjáum þó fram á að á næstu fjórum árum koma 562 nýjar milljónir í geðheilbrigðismál. Svo verðum við að sjá hvort ástæða sé til þess að við í þinginu þrýstum saman á um frekari fjárveitingar. Það er markmið að fólk upplifi þjónustuna samþættari, að unnið verði að því að samþætta hana og að árið 2020 telji 70% af notendunum hana vera samþætta og samfellda. Það kemur ekki fram í tillögunni, ekki svo ég hafi séð, hvernig staðan er núna. Það væri mikilvægt að vita það svo að við vitum hvort þetta séu nógu metnaðarfull markmið. Svo erum við hér með verkefnið Tölum um börnin. Þar er ekki síst markmiðið að koma í veg fyrir að geðheilsuvandi flytjist milli kynslóða. Í ræðu minni þegar við vorum að samþykkja þessa tillögu á þinginu þá fór ég nokkuð ítarlega yfir þennan þátt. Það er mjög mikilvægt að huga að börnum og fjölskyldum þeirra sem eiga við geðrænan vanda að stríða. Ein glæsilegasta tillagan hér er þjónusta sálfræðinga á heilsugæslustöðvum, að hún verði efld. Strax á næsta ári sjáum við þess merki í fjárlögum að verið er að fjölga sálfræðingum í heilsugæslunni. Sú fjölgun á að halda áfram á komandi árum þannig að á 90% heilsugæslustöðva verði aðgengi að gagnreyndri meðferð sálfræðinga við algengustu geðröskunum svo sem þunglyndi, kvíðaröskun og áfallastreitu. Markmiðið er 50% fyrir árslok 2017, þannig að það er aldeilis þörf á átaki þarna, og að það fari upp í 90% í lok árs 2019. Það er sannarlega ánægjulegt að þetta sé nú þegar komið inn í fjárlagafrumvarpið. Það verður mikil bót í þjónustu og lyftistöng fyrir heilsugæsluna. Varðandi þjónustu á göngudeild BUGL er mjög mikilvægt að hún verði efld. Mér finnst koma til greina að við könnum hvort við reynum ekki núna í fjárlögum fyrir árið 2016 að hefja það átak þegar í stað. Síðan á að mæta uppsafnaðri þörf geðfatlaðs fólks fyrir húsnæði og þjónustu. Ég held að nefndin muni skoða það nokkuð vel og hvort fjárveiting í það sé nægjanleg. Hér eru metnaðarfull og góð markmið um geðrækt og forvarnir. Þar er meðal annars komið inn á þverfagleg teymi í nærumhverfi sem sinni fræðslu, þjálfun, ráðgjöf og stuðningi við foreldra og fjölskyldur. Þá er mikilvægt að við lítum til þess að fólki sé hjálpað þegar það er að hefja hlutverk sitt sem foreldrar og að fólki sé komið til aðstoðar eins fljótt og verða má svo að hægt sé að koma í veg fyrir að vandinn aukist með árunum. Það þarf að grípa strax inn í. Líka er lagt til að skimað verði fyrir kvíða, þunglyndi og áhrifum áfalla meðal barna í efstu bekkjum grunnskóla og veittur viðeigandi stuðningur með meðferð ef viðkomandi telst í áhættuhópi. Þetta verkefni verður hafið strax á næsta ári. Ég held að allir séu sammála um að það verði mikil bót í því. Hér er kafli um fordóma og mismunun. Þar langar mig sérstaklega að tala um verkefni í lið C.3 um að ríki og sveitarfélög ráði fólk sem hefur lent utan vinnumarkaðar vegna langvinnra geðraskana til starfa í stofnunum sínum. Þetta er fyrirmyndarverkefni og á að gera með myndarbrag. Það skiptir auðvitað máli að fólk sé ekki útilokað frá samfélaginu vegna veikinda heldur gefið tækifæri til fullrar þátttöku sem ýtir undir, ef vel er gert, bata eða betri líðan. Eins og ég sagði þá hefur frá því að tillagan var lög fram haustið 2013 og síðan samþykkt í janúar 2014 aukist mjög umræða og meðvitund um geðheilbrigðismál. Sjúklingahópar hafa gert sig gildandi í umræðunni sem er vaxandi. Það er ánægjulegt að nú þegar eru komnar fjárveitingar til heilsugæslunnar út af sálfræðiþjónustu og til Þroska- og hegðunarstöðvar út af greiningum á ADHD. Það er kannski stærsti veikleiki tillögunnar að ADHD-vandinn er ekki reifaður almennilega en í meðförum nefndarinnar munum við sjá hvort það þurfi ekki að koma honum aðeins hér inn, enda er ógreint ADHD mikið mein fyrir einstaklinga í samfélaginu, sem fá ekki notið hæfileika sinna vegna slíkra taugasjúkdóma eða 

Virðulegur forseti. Ég vil lýsa yfir ánægju minni með þessa þingsályktunartillögu og vil þakka öllum þeim sem hafa átt hlut að máli. Það er alltaf gaman að sjá að þingsályktunartillögur sem þingmenn bera fram beri ávöxt eins og hér er. Mér finnst líka gott í þessu plaggi að fá yfirlit yfir þá þjónustu sem er til staðar úti um land og það sést hvað hún er í raun fjölbreytileg og mismunandi eftir landshlutum. Í þingsályktunartillögunni er reyndar tekið fram að kannski sé ekki allt nefnt, en mig langar aðeins til að vekja athygli á einu úrræði á Akureyri sem er Hlíðaskóli; kannski deila ráðuneytin um það hvort það sé skóli eða meðferðarúrræði, en eins og ég þekki Hlíðaskóla þá er hann í raun mjög mikilvægt meðferðarúrræði sem hefur lent á milli skips og bryggju að einhverju leyti. Það sýnir kannski hve fjölbreytt meðferðarúrræðin geta verið og farið fram á mismunandi stöðum. Mig langar líka að benda á að á bls. 17 er liður A.7 þar sem talað er um að settur verði á fót starfshópur sem kanni hvort fjarþjónusta um internet gæti nýst til að veita fólki meðferð vegna geðraskana. Þá vil ég minna hæstv. heilbrigðisráðherra á að þingsályktunartillaga Bjartrar framtíðar var samþykkt í vor um fjarheilbrigðisþjónustu. Það hlýtur einhvern veginn að vinnast saman.  Þetta virkar vel unnið. Ég segi kannski eins og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, sem átti þingsályktunartillöguna, að ég hefði kannski viljað sjá meiri áherslu á börn og unglinga, en ég geri samt ráð fyrir að það sé fléttað inn í eftir ýmsum leiðum. Ég ætla því ekki að vera með neikvæðni hér. Ef þessi áætlun nær fram að ganga næstu fjögur árin þá erum við strax búin að stíga risastórt skref. Það eina sem ég hef áhyggjur af er að fjárveitingarnar séu of tæpar. Það snýr þá, eins og hæstv. ráðherra bendir á, kannski að okkur hér í þinginu, að reyna að eiga við það. En ég hefði kannski viljað sjá aðeins meiri metnað hvað það varðar þó að ég ætli ekki að fara að deila við starfsmenn í fjármálaráðuneytinu sem eflaust vinna þetta eftir bestu getu. Ég kom aðeins inn á fangana í andsvari mínu sem mér þykir mikilvægt að gleymist ekki, og hæstv. ráðherra sagði að starfshópur væri að störfum um málefni fanga. Ég held að ég sé ekkert að lengja þetta. Ég er spennt að sjá umsagnir sem berast og hvort þessi tillaga taki breytingum í meðförum nefndarinnar. Ég mundi vilja sjá að við reyndum að flýta þeim verkefnum sem ekki er gert ráð fyrir strax á næsta ári ef við gætum. Mér finnst verið að setja hér á fót mjög mörg brýn og þörf verkefni sem við hefðum átt að vera byrjuð á fyrir 20 árum, sum þeirra munu ekki að byrja fyrr en 2017 eða 2018, jafnvel 2019. Að við ýtum þessu úr vör eins fljótt og við getum, ég mundi vilja sjá fjárveitingar í það að byrja fyrr og vera komin lengra á veg 2019. Ég þakka fyrir þetta góða mál og fylgist með því þó að ég sitji ekki í velferðarnefnd.

Hæstv. forseti. Eins og komið hefur fram þá ræðum við hér tillögu til þingsályktunar um stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára. Um er að ræða afar mikilvæga tillögu sem hefur að meginmarkmiði að auka vellíðan og stuðla að betri geðheilsu landsmanna og virkari samfélagsþátttöku einstaklinga sem glíma við geðraskanir til skemmri eða lengri tíma óháð búsetu þeirra. Mig langaði aðallega að fara í nokkur atriði er varða tillöguna. Ég fagna því verulega að þessi þingsályktunartillaga sé komin fram og þeim markmiðum og þeirri aðgerðaáætlun sem hún inniheldur. Undirmarkmið tillögunnar er, eins og fram kom í ræðu hæstv. heilbrigðisráðherra, að þjónusta við einstaklinga með geðraskanir sé samþætt og samfelld, að uppeldisskilyrði barna stuðli að vellíðan þeirra og að fólki verði ekki mismunað á grundvelli geðheilsu. Ef við skoðum aðeins undirmarkmið 1, að þjónusta við einstaklinga með geðraskanir sé samþætt og samfelld, kemur meðal annars fram að bundið verði í lög að ríki og sveitarfélög geri með sér samstarfssamninga um útfærslu samþættrar þjónustu við einstaklinga með geðraskanir. Þetta er sett fram með það að markmiði að auka samstarf milli þjónustuaðila á vegum ríkis og sveitarfélaga. Þarna eru ýmsir aðilar taldir til eins og félags-, heilbrigðis- og menntakerfið og samstarfsaðilar, landlæknir, heilbrigðisstofnanir, mennta- og menningarmálaráðuneyti og sveitarfélög og þjónustusvæði í málefnum fatlaðra. Önnur áætlun, undir lið A.3, er meðal annars að þjónusta sálfræðinga standi til boða á heilsugæslustöðvum og heilbrigðisstofnunum sem sinna heilsugæslu í samræmi við samsetningu og stærð þjónustusvæða. Þetta er sett fram með það að markmiði að fólk geti fengið meðferð og stuðning sálfræðinga á heilsugæslustöðvum vegna algengustu geðraskana, svo sem þunglyndis og kvíðaraskana. Ég fagna því verulega að skref séu stigin í þessum efnum í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2015 en þar kemur meðal annars fram að fjölga eigi sálfræðingum á heilbrigðisstofnunum og heilsugæslustöðvum um átta á árinu 2016. Þar er unnið samkvæmt bresku módeli sem hefur það að markmiði að hafa einn sálfræðing á hverja 9.000 íbúa og unnið er samkvæmt þeirri áætlun fram til 2020, til að ná því markmiði, en afar mikilvægt er að fjölga sálfræðingum til að bæta aðgengi almennings að þeim. Auk þess er nauðsynlegt að niðurgreiða þann kostnað sem einstaklingar þurfa að greiða fyrir sálfræðiþjónustu í dag, en sá kostnaður er, að ég held, um 13.000 krónur hver stakur tími. Önnur áætlun, undir lið A.6, er að þjónusta á göngudeild BUGL verði efld með það að markmiði að stytta biðlista þannig að börn þurfi ekki að bíða eftir þjónustu. Því miður er það staðreynd í dag að börn og ungmenni þurfa að bíða í of langan tíma eftir þjónustu deildarinnar. Ég fagna því að í tímamarkmiði komi fram að árið 2019 eigi að vera búið að útrýma þeim biðlistum sem eru á göngudeild BUGL. Ég verð þó að viðurkenna að fyrir einstaklinga sem eiga í vanda, og fjölskyldur þeirra, er tíminn svolítið langur, en vert er að fagna því að skref séu stigin í þá átt að stytta og útrýma biðlistum. Það er líklegt að einstaklingur sem fær aðstoð þegar á þarf að halda, þegar hægt er að bregðast við vanda eins fljótt og mögulegt er og eins vel og mögulegt er, nái betri líðan, geti stundað nám sitt, að fjölskyldan geti sinnt sínum daglegu hlutum og að allir þessir einstaklingar geti fyrr lagt sitt til samfélagsins í formi menntunar eða vinnu o.s.frv. En það sem skiptir mestu máli er að þessum einstaklingum líði betur. Ég ætla að vinda mér í nokkur atriði sem falla undir undirmarkmið 2, sem er það að uppeldisskilyrði barna stuðli að vellíðan þeirra, góðri geðheilsu og félagsfærni. Þá er sett í áætlun að sett verði á fót þverfaglegt teymi í nærumhverfi sem sinni fræðslu, þjálfun, ráðgjöf og stuðningi við foreldra og fjölskyldur. Markmiðið er að styðja foreldra í uppeldis- og umönnunarhlutverki sínu og áætlað er að framkvæmd fari þannig fram að þverfaglegt teymi fagfólks verði sett á fót í samstarfi ríkis og sveitarfélaga sem veitir þjónustu í náinni samvinnu við heilsugæslu, félagsþjónustu og skóla. Þessu ákvæði vil ég fagna sérstaklega. Ég veit af eigin reynslu hve mikilvægur þessi þáttur er. Ég hef gengið í gegnum greiningarferli með barn sem hefur fengið fötlunargreiningu. Í þeim þáttum sem ég þekkti til og kom að var þverfaglegt teymi sem tók við fræðslu, þjálfun, ráðgjöf og stuðningi eftir að greiningu lauk. Það voru foreldrar, aðstandendur, starfsfólkið sem vann með einstaklinginn og fleiri sem komu þar að. Afar jákvætt er að yfirfæra eigi þessa þjónustu yfir á geðheilbrigðismál því að sú reynsla sem ég þekki til á þessari vinnu hefur gefið góða raun, meðal annars með ákveðnum stöðufundum með aðstandendum og öllum aðilum þar í kring, um það hvernig gengið hefur með einstaklinginn og hvaða markmið eru sett í framhaldi og hvernig eigi að halda áfram til að stuðla að eins góðri líðan og mögulegt er. Þessu fagna ég verulega. Þetta mun án efa styrkja einstaklinga og aðstandendur þeirra sem standa í þessum sporum. Næsta áætlun, sem fer undir undirmarkmið 2, liður B.3, er að skimað verði fyrir kvíða, þunglyndi og áhrifum áfalla meðal barna í efstu deildum grunnskóla og veittur verði viðeigandi stuðningur eða meðferð ef viðkomandi telst í áhættuhópi. Markmiðið er að grípa snemma inn í og veita börnum sem glíma við kvíða og afleiðingar áfalla stuðning til að draga úr hættu á að mál þróist á verri veg. Vert er að geta þess, eins og fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni, að unnið hefur verið að þessum málum í Breiðholti frá árinu 2009. Þar hefur verið skimað fyrir depurð, eða meðal annars er það eitt af þeim verkefnum, og kvíða meðal unglinga. Um er að ræða samstarfsverkefni Þjónustumiðstöðvar Breiðholts og grunnskólanna í Breiðholti. Í framhaldi af fyrirlögn skimunarlista hefur verið hringt í alla foreldra barna sem mælast yfir hættuviðmiðum, þau boðuð í viðtal og námskeið og bent á leiðir. Þetta hefur gefið góða raun. Ef ákveðin alvarleg merki koma í ljós er hringt til foreldra samdægurs, upplýst um stöðuna og boðað í viðtal. Þau námskeið sem boðið er upp á varðandi þessa þætti byggjast á hugrænni atferlismeðferð sem hefur gefið mjög góða raun. Ég vil minnast á markmið sem er byggt upp á þingsályktunartillögu hv. þm. Karls Garðarssonar sem hann lagði fram á þingi síðasta þingvetur. Mál hans hlaut afgreiðslu hér í þingsal og gekk þar næst til hv. velferðarnefndar þar sem það var tekið til afgreiðslu og vísað til ráðuneytis inn í þá vinnu sem var í gangi um að móta þá aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum sem við ræðum hér og nú. Annað atriði, sem fellur undir undirmarkmið 2, liður B.4, er að sett verði fram áætlun um innleiðingu gagnreyndra aðferða til að draga úr sjálfsvígum ungmenna. Hér er mikilvægt að málið gangi hratt og vel og að einstaklingar sem þurfa aðstoð fái hana þegar á þarf að halda. Því ber að fagna að í fjárlögum fyrir árið 2016 er verið að fjölga sálfræðingum eins og kom fram áðan til að auka aðgengi að þeim. Ef við skoðum undirmarkmið 3 þá er þar fjallað um fordóma og mismunun og að unnið sé að því að fólki sé ekki mismunað á grundvelli geðheilsu. Því miður hefur það verið ákveðið tabú hér á landi, ef maður leyfir sér, með leyfi forseta, að segja það. Því miður hafa of margir ekki treyst sér til að segja hvað er að ef um andleg veikindi er að ræða. Of oft hefur það verið falið undir einhverju öðru eins og að fólk komist ekki af því að það sé með magapest eða höfuðverk, ég held að við þekkjum öll einhver dæmi um það. Ég tel að það ákvæði sem kemur fram í undirmarkmiði 3 sé mjög mikilvægt, að vinna á fordómum og mismunun sem ég tel að hafi farið mjög svo minnkandi í okkar samfélagi á undanförnum árum. Ég fagna því átaki eða vitundarvakningu sem varðar þennan málaflokk sem heitir „Ég er ekki tabú“, þar sem fólk er farið að stíga fram og segja frá sínum veikindum. Virðulegur forseti. Ég er afar stolt af þeirri vitundarvakningu sem orðið hefur. Ég tel að hún hjálpi mörgum og geti dregið úr fordómum. Auk þess sem við erum að fá fram þessa aðgerðaáætlun og fá meðal annars opinbera aðila, ýmsar stofnanir og aðila í samfélaginu með í verkefnið þá tel ég að fordómar minnki og þjónustan muni aukast. En við þurfum fjármagn inn í þetta til að geta fylgt þeirri áætlun sem fram kemur í þessari aðgerðaáætlun. Hv. velferðarnefnd mun taka þessa mikilvægu þingsályktunartillögu til efnislegrar umræðu og afgreiðslu. Ég hlakka til þeirrar vinnu. Það er mikilvægt að málið hljóti góða afgreiðslu því að þetta varðar hagsmuni fjölda fólks.

Herra forseti. Ég ætla að taka til máls um þingsályktunartillögu um stefnu- og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára. Það er gott að leggja fram slíkar áætlanir og orð eru til alls fyrst. Það er gott að reyna að horfa yfir verkefnin sem fyrir liggja í nánustu framtíð í þessum málaflokki sem og svo mörgum öðrum. Auðvitað eru þetta mjög brýn mál sem um ræðir, um það held ég að við deilum ekki. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lagt áherslu á það við komandi fjárlagagerð að sálfræðingar standi til boða á heilsugæslustöðvum og heilbrigðisstofnunum um allt land þannig að fólk geti leitað í þá þjónustu fyrr í ferlinu en verið hefur. Ég hef helst áhyggjur af því að illa geti gengið að manna stöður en ég vona svo sannarlega að svo verði ekki og að við getum veitt íbúum landsins þjónustu hvar sem er, alla vega í allra stærstu byggðakjörnunum svo fólk þurfi ekki að fara um mjög langan veg til að sækja sér slíka þjónustu. Hér er málinu skipt niður í nokkra kafla, A, B og C, og undirmarkmið og þess háttar. Áætlunin er til fjögurra ára og mér finnst nokkur bjartsýni vera ríkjandi þar. Ég tek undir það sem fram kom í andsvörum við ráðherra áðan, ég hef áhyggjur af því að fjármagnið reynist ekki nægjanlegt. En vissulega kemur fram í lokin að yfirfara beri áætlunina í tengslum við undirbúning fjárlaga ár hvert og gera ráð fyrir þeim kostnaði sem af henni kann að hljótast. Ég lít svo sem ekki á þessar tölur sem endanlegar, enda getur margt breyst á næstu árum. Mér finnst margt áhugavert sem hér er sett fram, til dæmis sá starfshópur sem setja á á fót sem á að kanna hvort hægt verði að sinna einhverri fjarþjónustu sem nýst gæti fólki með geðraskanir í meðferð. Mér finnst það áhugavert vegna þess að það eru auðvitað breyttir tímar og þótt maður vilji gjarnan sitja með hinn aðilann fyrir framan sig í raunheimum í svona viðkvæmum málum, getur þetta verið lausn til dæmis fyrir þann sem á erfitt með að fara út úr húsi vegna geðröskunar sinnar eða getur hreinlega ekki komist til meðferðaraðila. Þess vegna væri gott ef hægt væri að leysa svona mál með fjarþjónustu. Mér finnst það áhugavert. Þessi starfshópur á reyndar ekki að skila af sér fyrr en í janúar 2018. Ég veit ekki alveg hvers vegna hann á að taka sér svona langan tíma. Það má vera að það sé í samræmi við annað í þessari þingsályktunartillögu. Ég er ekki búin að lesa hana í gegn, þ.e. ég er búin að hraðlesa en ekki fara nákvæmlega ofan í hana. Setja á nokkra starfshópa á fót, meðal annars til að gera tillögur um geðræktarstarf í skólum. Einhvern veginn hélt ég að búið væri að gera slíkt, en það má vera að ekki sé lengur hægt að byggja á því. Það er ef til vill þar sem nauðsynlegast er að starfið komist á hreyfingu sem allra fyrst því að þar eru vandamálin oft hvað mest, þ.e. þegar kemur að börnum og ungu fólki með einhvers konar raskanir, sem þurfa mikla aðstoð. Það getur skipt miklu máli fyrir framtíð þeirra að gripið sé inn í mjög snemma. Tillögur starfshópsins eiga ekki að liggja fyrir fyrr en í lok árs 2017, þ.e. eftir rúm tvö ár. Mér finnst það of seint og mundi vilja sjá velferðarnefnd huga aðeins betur að því hvort hægt væri að flýta þeirri vinnu. Það er eitt og annað hér sem hægt er að velta fyrir sér. Meðal annars eru verkefni sem verið hafa í gangi víða um land og hafa tekist vel, meðal annars á Suðurlandi. Þar má nefna ART-verkefnið sem kallar á áframhaldandi stuðning af hálfu ríkisins og væri áhugavert að sjá hvort það kemur þarna inn. Það er ekki tekið sérstaklega fram þegar talið er upp í heilbrigðisumdæmunum hvað gert hefur verið og hvaða úrræði hafa verið nýtt. Það er alla vega ekki tiltekið sérstaklega. En ég vona að þar sem þetta verkefni hefur gefið afskaplega góða raun, eins og margoft hefur komið fram, eins og fleiri sem nýtt hafa verið, sparar samfélaginu stórar fjárhæðir til lengri tíma og leiðir til þess að fólk á unglingsárum og jafnvel eldra verður síður utanveltu í samfélaginu, fólk sem annars hefði ekki getað tekið þátt í samfélaginu vegna þess að það fékk ekki viðhlítandi aðstoð eða úrræði fyrr á ævinni. Við höfum töluvert rætt um stöðu geðheilbrigðismála fyrir Norðurland, meðal annars vegna þess að eini starfandi barna- og unglingageðlæknirinn hefur formlega hætt störfum, að minnsta kosti á Akureyri, en hann sinnti áður mjög stóru svæði. Nú hefur verið sett á laggirnar af hálfu ráðherra faglegt teymi í tengslum við barna- og unglingageðdeildina á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Það leysir tiltekinn vanda en alls ekki allan. Það þarf ekki endilega að fara í teymisvinnu. Það getur verið nauðsyn að komast til almenns barna- og unglingageðlæknis. Það er auðvitað líka áhyggjuefni að það eru enn þá mjög fáir að læra þá sérgrein í háskólanum. Við þurfum vissulega að reyna að hvetja til þess að fleiri taki það að sér því að það er mikil þörf. Hér kemur einmitt fram að 120 börn bíða eftir þjónustu á barna- og unglingageðdeild en það er bara brot af þeim börnum sem bíða. Fram kom um daginn að í kringum 1000 fjölskyldur á hinum ýmsu stöðum í samfélaginu bíða eftir einhvers konar aðstoð vegna geðrænna vandamála. Hér er líka rætt um það sem ég spurði hæstv. ráðherra út í áðan, þ.e. þá skimun sem lagt er til að fari fram í 9. bekk um land allt. Er meðal annars vitnað til reynslunnar í Breiðholti, þar hefur verið reynt að bæta alvarlega stöðu og hefur það gengið mjög vel. Það er reyndar borgin sem sér að mestu um geðteymið sem ég talaði um áðan og ég held að þegar við sjáum fram á fækkun innlagna upp á 200 manns á ári, eða 25–28%, hljóti það að hafa áhrif og eitthvað sem við viljum leggja áherslu á. Slík úrræði kosta samfélagið minna og dregur úr vanlíðan þeirra sem í hlut eiga. Virðulegi forseti. Tíminn er fljótur að líða, eins og gjarnan er þegar stór mál eru rædd. Hér er margt undir. Verið er að tala um viðhorf gagnvart einstaklingum sem eiga við geðrænan vanda að stríða. Hér er lagt til bæði gagnvart fjölmiðlum og vinnuveitendum og öðrum að fólk hugsi út fyrir kassann og setji til hliðar fordóma sem oft hafa verið uppi. Þegar fjallað er um ofbeldismál í fjölmiðlum er gjarnan talað um einhverjar raskanir eða geðræn vandamál sem sett eru í sama kassa, sem er auðvitað ekki rétt að gera. Varðandi lið C.5, þar sem hvatt er til þess að ríki og sveitarfélög ráði fólk sem lent hefur utan vinnumarkaðar vegna langvinnra geðraskana vona ég svo sannarlega að atvinnurekendur taki við sér og ég hvet þá til þess að gefa því fólki tækifæri. Við þurfum að opna á það í gegnum allt kerfið að öryrkjar, fólk sem orðið hefur öryrkjar vegna geðrænna vanda gefist tækifæri til að komast í hlutastörf með stuðningi frá ríkinu eða sveitarfélögunum hjá hinum almenna atvinnurekanda og fái tækifæri til að tengjast aftur út í samfélagið þannig að fólki líði eins og það sé að gera gagn. Ég hvet því ekki bara ríki og sveitarfélög heldur líka almenn fyrirtæki til að taka fólk í vinnu sem átt hefur við þennan vanda að etja.

Virðulegur forseti. Ég tek undir með öðrum hér sem hafa talað um að þetta plagg og þessi stefna sé mikið fagnaðarefni. Ég meina það í fullri alvöru vegna þess að oft kemur maður hérna upp og byrjar kannski að fagna einhverju bara af því að það fagna allir einhverju, en þetta gleður mig virkilega vegna þess að fátt varð ég meira tilfinnanlega vör við í vinnu minni sem varaformaður velferðarráðs Reykjavíkurborgar í tíð síðasta meiri hluta en að það vantaði upp á stefnumörkun í málefnum geðfatlaðra og fólks með ýmiss konar geðraskanir. Það vantaði mjög mikið upp á heildstæða stefnumótun í þeim málaflokki og það hefur orðið honum til mikilla trafala í langan tíma. Mörg af þeim vandamálum sem komu upp voru oft einhvers konar bitbein á milli ríkis og sveitarfélaga um hver átti að gera hvað og hvernig átti að gera það. Sem betur fer er tekið á mörgum af þeim þáttum í þessu plaggi hérna. Það er eitt sem mig langaði að lyfta svolítið upp og tala um hér og finnst mjög mikilvægt að rati inn í þessa stefnu með einhverjum hætti, en það eru málefni tvígreindra eða þeirra sem glíma við geðraskanir og fíknisjúkdóma. Það er sá hópur sem er hvað erfiðast að greina vegna þess að fíknin tekur svolítið yfir ýmislegt annað og þá er erfitt að greina fólk með undirliggjandi geðsjúkdóma. Þar af leiðandi fær þetta fólk ekki viðeigandi þjónustu. Þetta er einmitt sá hópur sem er hvað mest áberandi í þeim hópi sem telst til heimilislausra. Reykjavíkurborg hefur reynt að sinna honum vel að mínu mati þótt auðvitað megi alltaf gera betur, en hún hefur um langa hríð verið ein að sinna því þótt útigangsmenn komi ekki bara úr Hlíðunum eða Grafarvogi, þeir koma alls staðar að af landinu. Mig mundi langa til þess að sjá kveðið á um þetta með skýrari hætti af því að geðraskanir og geðsjúkdómar leiða oft af sér fíknisjúkdóma eða fíknisjúkdómar leiða af sér geðræn vandamál. Þannig að þetta er náskylt og þessi hópur þarf oft mikla þjónustu. Ég vil nefna í tengslum við það að í þessari stefnu er sérstök áhersla lögð á unglinga og börn, að það er hópur framheilaskaðaðra, oftast ungra manna af einhverjum sökum sem ég kann ekki að skýra, sem fær í dag undir engum kringumstæðum nægilega góða þjónustu. Þessu fylgja oft miklar geðraskanir og mikil geðræn vandamál og ofan í það koma fíknisjúkdómar. Ég hvet til þess að þetta verði tekið inn í vinnu nefndarinnar með skýrari hætti. Mig langaði að öðru leyti að lyfta svolítið upp því sem ég tel vera gott hérna og það er áherslan á börn og fjölskyldur. Geðsjúkdómar eru í eðli sínu þannig að þeir hafa lamandi áhrif á fjölskylduna alla. Það er ekki síst börn og skyldmenni þeirra sem glíma við geðsjúkdóma sem þurfa líka mikla hjálp. Þar langaði mig einmitt að benda á Geðheilsustöð Breiðholts sem er getið í þessu plaggi sem er mjög mikilvægt og gott verkefni. Breiðholtið var það hverfi í Reykjavík þar sem flestar bráðainnlagnir á geðdeild áttu sér stað en eins og fram hefur komið hér í umræðunni hefur þeim fækkað um 28% eftir að þetta verkefni fór af stað í Breiðholti. Ef við lítum bara á kostnaðinn þá sparast þarna gríðarlegur kostnaður, svo ekki sé talað um aukin lífsgæði þeirra sem eiga í hlut því það er verið að hjálpa fólki til sjálfshjálpar og hjálpa fjölskyldum við að takast á við afleiðingar sjúkdómsins og áskoranir daglegs lífs sem fylgja því að lifa við geðsjúkdóm í lengri eða skemmri tíma. Annað sem mér finnst mjög mikilvægt er að mér finnst hér skýrt að orði kveðið um að það eigi að eyða biðlistum á BUGL. Ég vona bara að því fylgi sú fjárveiting sem þarf og þar vil ég taka undir orð hv. þm. Brynhildar Pétursdóttur um fjárveitinguna sem þessu fylgir. Erum við að biðja starfsfólk um að hlaupa hraðar? Ef svo er þá er ég ekki hrifin af því vegna þess að þar held ég að sé mikið álag á starfsfólk og mikið um útbrunna starfsmenn, eðlilega. Þar er oft verið að glíma við mjög erfið mál þar sem þarf að taka alla fjölskylduna inn í vegna þess að þar er verið að eiga við börn. Í því samhengi langaði mig líka að lyfta upp málefnum barna með alvarlegar geðraskanir og þroskaraskanir. Ég spurði hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra um þjónustu við alvarlega þroskaskert og geðröskuð börn og unglinga. Í svarinu kemur fram að þessi málaflokkur hafi ekki verið fjármagnaður með yfirfærslu málaflokks fatlaðra til sveitarfélaga og að það standi til bóta í komandi fjárlagafrumvarpi. Ég held það standi ekki á fjárveitingavaldinu að bæta það upp, vegna þess að komið hefur í ljós eftir flutninginn að þessi þjónusta var fullkomlega vanfjármögnuð. Það þarf að bæta þar í. Svo vil ég líka nefna skimun eftir þunglyndi og kvíða í 9. bekk sem hefur verið gerð í Breiðholti og skilað miklum árangri og dregið mjög úr greiningum. Ég heyrði einhvers staðar fleygt tölum um að það væri í kringum 50% sem er auðvitað ekki bara afleiðing þessarar skimunar heldur fleiri þátta líka. En í þessu kemur vel fram að mannlegu hlutirnir sem gerðir eru í kerfinu okkar eins og að þjónusta fólk þar sem það er statt hverju sinni skipta gríðarlega miklu máli. Þótt þeir kunni kannski að kosta mikið til að byrja með þá draga þeir úr kostnaði annars staðar. Þessi heildræna hugsun í því að hjálpa fólki til sjálfshjálpar hvar sem það er statt hverju sinni er gríðarlega mikilvæg. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að við gleymum ekki fíknihliðinni á geðsjúkdómum, hvort sem fíknisjúkdómar koma í kjölfar geðsjúkdóma eða öfugt. Annað sem ég vildi nefna er örorka og geðsjúkdómar. Ég greini það ekki alveg í þessu plani hvernig hugað er að því að laga örorkukerfi okkar þannig að fólk festist ekki á örorku, þ.e. ef það glímir við geðsjúkdóma í einhvern ákveðinn tíma. Ég hef ósjaldan heyrt frá fólki sem glímir við þessa sjúkdóma að það er tilhneiging til að fara á örorku og þora ekki út úr því kerfi aftur því þá missi það bætur og þar af leiðandi lífsviðurværi sitt. Það er vont kerfi vegna þess að það hvetur fólk ekki til sjálfshjálpar og hvetur það ekki til þess að standa á eigin fótum. Þessir sjúkdómar eru oft þannig að þeir koma í einhvers konar bylgjum og fara, svo koma þeir aftur. Kerfið okkar þarf að laga sig að því en ekki fólkið að því kerfi sem við erum búin að setja upp. Annars ítreka ég að ég vænti þess að gerðar verði enn þá betri viðbætur við þetta plagg í vinnu velferðarnefndar, en ég þakka kærlega fyrir og þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur sérstaklega fyrir að hafa lagt málið fram á sínum tíma og það gleður mig mjög að þessi stefna sé að líta dagsins ljós.

Herra forseti. Ég vil líkt og aðrir sem hér hafa tekið til máls í dag fagna því að þessi tillaga til þingsályktunar um stefnu- og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára sé komin fram. Mér finnst sérlega jákvætt að með tillögunni, þar sem fram kemur að meginmarkmið geðheilbrigðisstefnunnar sé aukin vellíðan og betri geðheilsa landsmanna og virkari samfélagsþátttaka einstaklinga sem glíma við geðraskanir til lengri eða skemmri eða lengri tíma óháð búsetu þeirra, fylgir kostnaðarmat eða kostnaðaráætlun. Það segir hreinlega í tillögutextanum, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að unnið verði samkvæmt eftirfarandi stefnu og aðgerðaáætlun til fjögurra ára í geðheilbrigðismálum og að gert verði ráð fyrir framkvæmd hennar við gerð fjárlaga.“ Mér finnst þetta gríðarlega jákvætt og mikill kostur að gert sé ráð fyrir því að þetta muni kosta peninga í framkvæmd, en svo verður tíminn að leiða í ljós hvort þetta séu nægilegir fjármunir sem hér er verið að setja í málin. Mér finnst það alla vega góð og jákvæð byrjun að verkefninu fylgi tæpar 563 millj. kr. Það eru nokkur atriði í þessu sem mig langar að draga út og gera að umræðuefni af því sem ég tel alveg sérstaklega jákvæð. Það ber þá fyrst að nefna liðinn A.3 sem fjallar um það að þjónusta sálfræðinga standi til boða á heilsugæslustöðvum og heilbrigðisstofnunum sem sinna heilsugæslu. Það held ég að sé gríðarlega mikilvægt og mikið jöfnunartæki því kostnaður við það að fara til sjálfstætt starfandi sálfræðinga er mjög mikill og er sennilega ofviða mörgu fólki sem þarf svo sannarlega á sálfræðiþjónustu að halda. Ég held að það að færa sálfræðiþjónustuna út í nærumhverfið á fyrstu viðkomustaðina muni einnig gagnast öllum líkt og er tekið fram í greinargerð. Annað sem ég er sérstaklega ánægð með er markmiðið sem sett er fram í A.6 sem fjallar um að þjónusta á göngudeild BUGL verði efld. Markmiðið er að stytta biðlista þannig að börn þurfi ekki að bíða lengi eftir þjónustu. Eins og hér hefur verið rætt þá er biðtíminn núna allt of langur, meðalbiðtími er níu mánuðir en getur verið allt að 18 mánuðir. Það er gríðarlega mikilvægt að börnum og ungmennum sé sinnt þannig að þau komist að sem allra fyrst. Svo langar mig líka að nefna að í A.8 er talað um að byggð verði upp þekking á hjúkrunarheimilum til að veita öldruðu fólki þjónustu ef það á við geðræna erfiðleika að etja. Ég held að þetta sé mál sem þjóðin sé að vakna til vitundar um, um að eldra fólk geti einnig átt við geðræna erfiðleika að stríða. Í samfélagi þar sem meðalaldur fólks fer hækkandi og öldruðu fólki fjölgar er náttúrlega gríðarlega mikilvægt að á þessu sé tekið og þetta sé partur af geðheilbrigðisstefnunni. Svo langar mig að eyða megninu af tíma mínum í að ræða aðgerðir í C-hluta áætlunarinnar sem ber yfirskriftina Fordómar og mismunun. Undirmarkmiðið sem þar er sett, undirmarkmið 3, er að fólki verði ekki mismunað á grundvelli geðheilsu. Í skýrslu sem heitir Fatlað fólk og öryrkjar sem íbúar sveitarfélaga og kom út árið 2013 var gerð könnun á viðhorfi almennings til fatlaðs fólks. Þar kemur fram að svarendur, sem er sem sagt almenningur, eru ósáttir við að fólk með þroskahömlun eða geðsjúkdóm sitji á Alþingi fyrir þeirra kjördæmi, sinni umönnun barna, afgreiði í verslunum eða starfi með þeim að félagsmálum. Fólk er almennt ósáttara við að fólk með þroskahömlun eða geðsjúkdóma sinni slíkum verkefnum en eru hins vegar jákvæðara gagnvart því að hreyfihamlað fólk, heyrnarlaust eða blint fólk sinni þeim. Að auki kom meira að segja í ljós að svarendur voru ósáttari við það að karlmaður með geðsjúkdóm starfaði að umönnun barna en kona með geðsjúkdóm. Mér finnst gríðarlega mikilvægt að hafa þetta atriði í huga þegar við tölum um fordóma og mismunun og ég held að því miður sé hér mikið verk að vinna til að útrýma fordómum svo fólki sé ekki mismunað á grundvelli geðheilsu. Af því að þetta atriði tengist vinnumálum þá langar mig til að hoppa næst yfir í lið C.3 þar sem fjallað er um að ríki og sveitarfélög ráði fólk sem hefur lent utan vinnumarkaðar til starfa í stofnunum sínum. Þar segir að markmiðið sé að draga úr fordómum og mismunun. Framkvæmdin er, með leyfi forseta: „Sett verði á fót tilraunaverkefni á ákveðnum opinberum vinnustöðum þar sem hlutastörfum verður fjölgað til að gera þau aðgengilegri fyrir fólk sem hefur verið án vinnu vegna geðraskana.“ Mig langar að vísa í skýrslu sem heitir Fordómar og félagsleg útskúfun og er frá árinu 2014 en þar er gerð samantekt á stöðu fatlaðs fólks eins og hún birtist í íslenskum rannsóknum frá árunum 2000–2013. Þar segir, með leyfi forseta: „Fatlað fólk óttast að fá ekki starf á almennum vinnumarkaði og festast í aðgreinandi úrræðum eða einhæfum störfum.“ Þar segir jafnframt: „Fatlað fólk vill fremur vinna á almennum vinnumarkaði en í aðgreindum úrræðum, svo sem vernduðum vinnustöðum.“ Mér finnst mjög mikilvægt að þessu sé veitt athygli því það er svo mikilvægt að gefa atvinnumálum mikinn gaum því þátttaka á vinnumarkaði er mikilvægur partur af lífi fullorðinna einstaklinga og stór liður í því að vera virkur þátttakandi í samfélaginu. Þar gildir auðvitað það sama um fólk sem glímir við geðræna erfiðleika og alla aðra. Það er ýmislegt í þessu sem þarf að hafa í huga. Um leið og verið er að beina því til ríkis og sveitarfélaga að ráða fatlað fólk til starfa og í því tilfelli sem við ræðum sérstaklega um hérna, fólk með langvinnar geðraskanir, verður að muna og hafa þessa þætti í huga. Mér finnst líka mjög jákvætt sem kemur fram í lið C.2 um að setja eigi fram leiðbeiningar fyrir fjölmiðla um það hvernig unnt sé að fjalla um geðheilbrigðismál án þess að ala á fordómum. Við höfum náttúrlega nýlegt dæmi um það úr fjölmiðlum þar sem efnistökin hefðu að mínu mati verið öðruvísi ef einhverjar leiðbeiningar hefðu legið fyrir eða starfsfólk fjölmiðlanna hefði haft betri upplýsingar og verið betur frætt um það hvernig best væri að fjalla um málefni fólks með geðræna erfiðleika án þess að ala á fordómum um leið. Nú þegar tíminn er að renna frá mér þá langar mig að nefna lið C.4, um að fram eigi að fara reglubundin heilsufarsskoðun á hælisleitendum. Þá er gríðarlega mikilvægt að slík skoðun verði gerð í þeim tilgangi að aðstoða fólk en ekki notuð til að vísa fólki frá, sem sagt notuð í neikvæðum tilgangi. Það er ekki það sem er hægt að lesa út úr þessu en mér finnst mikilvægt að nefna að það má ekki vinna með það þannig. 
             Tími minn er búinn. Ég er sem sagt frekar jákvæð gagnvart þessu máli og hlakka til að sjá það þegar það kemur aftur til okkar til síðari umr.

Hæstv. forseti. Eins og aðrir sem hafa tekið til máls í þessari umræðu held ég að hér sé um góða tillögu að ræða og ég held að ég geti tekið undir með öllum þeim hv. ræðumönnum sem hafa talað á undan mér. Verið er að ræða aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum fyrir fjölskyldur og geðrækt, forvarnir og er sjónum sérstaklega beint að börnum og ungmennum. Þetta má reyna að leysa eða bæta með ýmsum leiðum, með geðheilsuteymi, þjónustu sálfræðinga, þjónustu á göngudeild BUGL o.s.frv. En ég ætla ekki að tala mikið um efni þessa frumvarps af því að mér finnst vanta gríðarlega stóran þátt inn í það. Ég ætlaði að vera vonsvikinn yfir því en ég held að það sé ekki hægt eftir að hafa lesið fylgiskjölin með frumvarpinu þar sem maður sér að gríðarlega margir umsagnaraðilar og þátttakendur, stofnanir og aðrir sem þetta mál varða, hafa komið að því. Líklega er það ekki almenn vitneskja hvað mataræði getur haft góð og mikil áhrif á geðheilbrigði fólks og þá sérstaklega barna. Ég held að það sé ekki almenn vitneskja en núna nýlega, á síðustu fimm til sjö árum, hafa verið gerðar rannsóknir í bæði Bretlandi og Ameríku sem sýna að mikið af þeim sjúkdómum og vandamálum sem við glímum við er hægt að draga úr, ég segi kannski ekki alveg fullleysa en í sumum tilvikum draga úr með góðu mataræði. Ég hef sjálfur lesið bók eftir breskan höfund sem heitir Natasha Campell-McBride. Bókin var þýdd á íslensku árið 2008 og heitir Meltingarvegurinn og geðheilsa. Hún fjallar um náttúrulega meðferð við einhverfu, þunglyndi, ofvirkni, geðklofa, lesblindu, athyglisbresti og verkstoli. Bókinni er einnig ætlað að hjálpa börnum og fullorðnum að forðast eyrnabólgu, astma, ofnæmi og exem. Allt þetta tengir höfundur við betra mataræði og vitnar í margar rannsóknir sér til stuðnings. Þetta er mjög ítarleg bók og fræðileg, svolítið torlesin en mjög gagnleg. Ástæðan fyrir bókinni er sú að höfundurinn á sjálf einhverft barn og nær gríðarlega góðum árangri með náttúrulegu mataræði en bókin byggir líka á rannsóknum á meðferð skjólstæðinga hennar. Ég las við undirbúning minn að þessari þingsályktunartillögu að hvað varðar ADHD, sem er athyglisbrestur með ofvirkni, er hægt að draga úr eða nánast lækna 63% þeirra sem greinast með ADHD með breyttu mataræði. Ég tel að hægt sé að fullyrða að þetta sé gríðarlega hátt hlutfall. Mér hefur fundist talsvert mikið um að leysa eigi vandamál með lyfjum, sérstaklega í þessum málaflokki. Ég hef í huga mínum gagnrýnt, og ekki farið með það neitt út á við fyrr en hér og nú, að fræðasamfélagið og læknasamfélagið hafi ekki nægilega þekkingu á næringu og á þeim áhrifum sem næring getur haft á líkamann. Því til stuðnings vil ég segja að sú sem þýddi fyrrnefnda bók á íslensku og skrifaði lokaritgerð um áhrif mataræðis á börn með ADHD segir, með leyfi forseta: „Ég vona að smám saman verði meiri vakning innan heilbrigðiskerfisins um hvað rétt mataræði hefur mikið að segja fyrir fólk með einhverfu, ofvirkni, athyglisbrest, þunglyndi og geðklofa.“ Þá vil ég einnig fjalla um skaðleg efni sem eru í matvælum en fyrir 1997 voru svokölluð E-efni eða litarefni bönnuð í matvælum. Nú þekki ég það ekki hvort tengsl geti verið á milli aukinna geðrænna vandamála og þessi að þau efni hafi verið leyfð að nýju. Mig langar að fjalla um tvennt úr bókinni í restinni af ræðu minni. Annað varðar tvær gerðir af próteini sem heita glúten og casein. Þau brotna niður í tveimur stigum í meltingarveginum og leggur höfundurinn áherslu á að hægt sé að hvíla meltinguna, en glúten og casein finnst í kornvörum, hveiti og mjólk, og tekur höfundur m.a. dæmi um ástæður þess að fólk geti verið með mjólkuróþol. Ef meltingarvegurinn er orðinn mjög óheilbrigður geta þessi tvö prótein haft sömu áhrif á heilastarfsemina og ópíum hefur. Ég veit að þetta eru stór orð en þetta er það sem hún hefur komist að í rannsóknum sínum. Svo vil ég koma að öðru sem snýr að mataræði okkar Íslendinga en það er nýtt að maður verði að sleppa fitu og fita sé slæm í mataræði. Campell-McBride færir mörg rök fyrir því að kólesteról sé það versta og segir að 70% af öllu kólesteróli í blóði sé framleitt í lifrinni úr einföldum kolvetnum. Ég les út úr því að verið sé að styðja það að egg séu ekki óholl, eins og áður var talið. Kólesteról í eggjum hefur ekki bein áhrif á kólesteról í blóði en hins vegar hækka einföld kolvetni, sem eru t.d. í gosdrykkjum, sætindum og í sykri almennt, sem er því miður orðinn allt of stór hluti af fæðu okkar, kólesteról í blóði og valda þar af leiðandi miklu fleiri sjúkdómum en við erum að fjalla um hér og tengjast geðheilsu, en þetta tengist allt. Ég vildi koma inn á þennan mikilvæga þátt og vona að hv. velferðarnefnd, þar sem hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir er formaður, taki athugasemdir mínar til greina og fjalli um þær og skoði hvernig megi bæta mataræði inn í þessa ályktun. Að öðru leyti vil ég fagna þessu.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um stefnu- og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára þar sem Alþingi ályktar að unnið verði samkvæmt þeirri stefnu sem birtist í þessari tillögu og að gert verði ráð fyrir framkvæmd hennar við gerð fjárlaga. Fyrst vil ég segja að það er alltaf ánægjulegt þegar stefnumótandi áætlanir, og vandaðar eins og sú sem við ræðum hér er, eru settar fram og byggja á faglegum grunni, fela í sér markmið sem eru sundurgreind í meginmarkmið, undirmarkmið, langtímamarkmið, skammtímamarkmið og tímasettar og ábyrgðarvæddar áætlanir. Sett eru viðmið og ætlast er til að þeim sé fylgt eftir og greint frá því með hvaða hætti það verði gert. Mér finnst mikilvægt að draga það fram, en það er auðvitað ekki síður efni tillögunnar og innihald þeirrar áætlunar sem vert er að ræða. Áður en ég kem að efni og innihaldi tillögunnar finnst mér full ástæða til að hrósa fólki fyrir vinnuna, framsetninguna og hrósa öllum þeim sem komið hafa að vinnunni og taka þar með undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls. Fram hefur komið að tillagan byggir á þingsályktun sem samþykkt var á vorþingi 2014. Þá þegar var skipaður stýrihópur með erindisbréfi ráðherra. Ég leyfi mér jafnframt að fullyrða að allir í þessum hópi og aðrir sem komið hafa að þessari vinnu og greint er frá í tillögunni hafa ekki setið auðum höndum því að tíminn er ekki mjög mikill. Þetta er frekar skammur tími miðað við gæðin í tillögunni. Það er gjarnan þannig þegar umfangið er mikið að víða er hægt að bera niður og þá um leið hægt að bæta við hlutum og gagnrýna eitthvað. En í heild lítur þetta mjög vel út. Ég er ekki í vafa um að þetta á eftir að nýtast okkur mjög vel á komandi missirum. Ég ætla að ræða helstu atriði tillögunnar út frá framsetningunni. Þegar stefnumótandi áætlun liggur fyrir er uppröðunin á tillögunni með þeim hætti að þægilegt er að ræða hana út frá framsetningu. Og af því að þetta er stefnumótandi áætlun ætla ég að koma inn á markmiðin. Fram kemur þegar í upphafi tillögunnar að meginmarkmið geðheilbrigðisstefnunnar sem unnið er eftir er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Aukin vellíðan og betri geðheilsa landsmanna og virkari samfélagsþátttaka einstaklinga sem glíma við geðraskanir til skemmri eða lengri tíma óháð búsetu þeirra.“ Þessu meginmarkmiði fylgja þrjú undirmarkmið. Það fyrsta er að þjónusta við einstaklinga með geðraskanir sé samþætt og samfelld. Það er eitt af stóru verkefnunum og raunar rauði þráðurinn í tillögunni, sem er vel, vegna þess að þessir sjúkdómar, allt eftir því hvernig þeir eru skilgreindir, skarast á við fjölmarga aðila og stofnanir og er mikilvægt að ná fram samvinnu og samþættingu í þeim efnum. Annað undirmarkmið tillögunnar snýr að uppeldisskilyrðum barna og því að stuðla að vellíðan þeirra. Þriðja markmiðið er að fólki verði ekki mismunað á grundvelli geðheilsu. Þetta eru allt verðug markmið og þau eru vel uppsett. Ég ætla að skoða þessi markmið eilítið, aðallega undirmarkmið 2 sem snýr að uppeldisskilyrðum barna og unglinga og að stuðla að vellíðan þeirra. Mikilvægt er að hlúa að forvörnum í þessu máli eins og mörgum öðrum á heilbrigðissviði og það eru mjög margir jákvæðir þættir og verkefni sett fram í þessum forvarnaþætti. Ég sakna þó eilítið meiri áherslu á hreyfingu og þátttöku barna og unglinga í skipulögðu íþrótta- og tómstundastarfi. Reyndar er komið inn á það í lið B.2. Þar er sagt að settur verði á fót starfshópur til að gera tillögur um geðræktarstarf í skólum, sem er vel. Þar eru nefnd dæmi um samstarfsaðila. Meðal annars er íþróttahreyfingin nefnd þar. Ég vil koma því á framfæri í þessari ræðu og vísa til hv. velferðarnefndar að skoða aðkomu mismunandi aðila, eins og samstarfsaðila að öllum þeim þáttum sem heyra undir markmiðið um geðrækt og forvarnir. Það er hins vegar tekið fram í greinargerð með tillögunni og er mikilvægt að draga fram að það eru svo margir aðilar sem þessi málaflokkur snertir að oft er sagt í tillögunni að um sé að ræða stofnanir eða félagasamtök. Ég held að varðandi flokkinn undirmarkmið 2 sé mjög mikilvægt að huga að hreyfingu og skipulögðu íþrótta-, félags- og tómstundastarfi. Ákveðin þróun hefur átt sér stað undanfarið, við munum sjá hana á næstu árum og er gerð er ágætisgrein fyrir henni í greinargerð með tillögunni. Hún er að geðheilsuvandi verður æ minna feimnismál og er það vel. Því verður sá vandi sýnilegri. Þannig mun verkefnum og viðfangsefnum á þessu sviði fjölga og þau munu jafnvel verða flóknari. Þá reynir enn frekar á þann þátt sem er raunar eitt af meginmarkmiðunum með tillögunni og áætlunarinnar, sem er að samþætta aðgerðir hinna ýmsu aðila, sérfræðinga, fagaðila, stofnana, skóla - skólar eru auðvitað mjög mikilvægur þáttur í uppeldi barnanna okkar - og sveitarfélaga, félagasamtaka, vinnumarkaðar, íþróttafélaga og félagasamtaka allra sem standa að skipulögðu félags- og tómstundastarfi. Við getum nefnt alla þessa hagsmunaaðila í þessari vegferð sem er að stuðla að bættri líðan, vellíðan almennt og þátttöku í leik og starfi eins og meginmarkmið tillögunnar segir til um. Það er vel að hér er lögð áhersla á samþættingu þjónustu bæði fyrir einstaklinga og fjölskyldur og með áherslu á geðrækt og forvarnir og sjónum beint sérstaklega að börnum og unglingum. Ég ætla að leyfa mér að ítreka hrós og þakkir til hæstv. ráðherra sem fór vel yfir málið í framsögu. Ég fagna þessari tillögu og hef mikla trú á að hún eigi eftir að færa okkur framar á þessu sviði á komandi árum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um fullnustu refsinga. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun á gildandi fullnustulögum, nr. 49/2005, og er liður í að bæta fullnustukerfið. Það er margt sem betur má fara sem ekki er unnt að taka á í þessu frumvarpi. Í því sambandi má nefna geðheilbrigðismál fanga sem hafa verið mikið í umræðunni undanfarin missiri. Það er þungt og erfitt mál og vandasamt og staðan er vissulega alvarleg. Vinnuhópur um geðsjúka sakhæfa fanga mun taka til starfa á næstu dögum og er sú vinna í samvinnu við velferðarráðuneytið. Honum er ætlað að vinna að lausnum svo geðsjúkir fangar fái viðeigandi meðferð. Þá vil ég taka fram líka í tengslum við þetta mál að ég er þeirrar skoðunar að rétt sé að huga að því hvort ekki megi auka vægi annarra tegunda refsinga en fangelsisrefsinga. Þá hef ég einkum í huga rafrænt eftirlit og samfélagsþjónustu. Ég hef nú falið refsiréttarnefnd að kanna það með það í huga að gera breytingar á hegningarlögum. Þá mun ég, virðulegi forseti, víkja að efni frumvarpsins. Á þeim tæpu tíu árum sem núverandi fullnustulöggjöf hefur verið í gildi hefur reynt á ýmis atriði varðandi túlkun laganna fyrir dómstólum hjá umboðsmanni Alþingis og við úrlausn ráðuneytisins á stjórnsýslukærum á málefnasviðinu. Þá hefur tækni fleygt fram og nýir möguleikar skapast við fullnustu refsinga, svo sem með rafrænum ökklaböndum. Þá hafa úrlausnarefni fullnustukerfisins breyst, m.a. samhliða aukinni alþjóðavæðingu í glæpastarfsemi. Með bréfi hinn 30. júní 2010 skipaði þáverandi dómsmálaráðherra nefnd til þess að endurskoða lög um fullnustu refsinga, nr. 49/2005, og skilaði nefndin frumvarpi til innanríkisráðuneytisins árið 2012. Frumvarpið sem hér er lagt fram er byggt á störfum nefndarinnar en hefur þó tekið nokkrum breytingum í meðförum ráðuneytisins sem og eftir athugasemdir í umsagnarferli. Frumvarpið er ítarlegra en gildandi löggjöf og miðar að því að gera löggjöfina skýrari og framkvæmd hennar skilvirkari. Í I. kafla frumvarpsins er gerð grein fyrir markmiðum laganna, skilgreiningum og gildissviði. Markmið laganna er að fullnusta refsinga fari fram með öruggum en skilvirkum hætti og að sérstök og almenn varnaðaráhrif refsinga séu virk. Jafnframt er það markmið laganna að draga úr líkum á ítrekun brota og stuðla að farsælli aðlögun dómþola að samfélaginu að fullnustu lokinni. Eins og við vitum er ítrekun brota mjög há á Íslandi. Hér er um að ræða nýtt ákvæði í markmiðssetningu laga, en nauðsynlegt er að skýrt sé kveðið á um hver stefnan sé í málefnum er varða fullnustu refsinga, enda ljóst að refsingar hafa lítinn tilgang ef þær eru ekki fullnustaðar með fullnægjandi hætti svo stofnanir réttarvörslukerfisins njóti trausts. Þá er til dæmis hægt að draga úr ítrekun brota með því að betra dómþola á ýmsum sviðum og gefa þeim kost á menntun, hvetja þá til vímulauss lífernis og hjálpa þeim þannig inn á nýrri og farsælli brautir. Með frumvarpinu er kveðið á um gildissvið laganna og það afmarkað. Munu lögin gilda um fullnustu refsinga, eftirlit með skilorðsbundnum refsingum, náðun og frestun ákæru og innheimtu sakarkostnaðar. Þá er gert ráð fyrir að lögin gildi um gæsluvarðhald eftir því sem við á og einnig stjórnsýslu fangelsismála. Í II. kafla frumvarpsins eru reglur er varða einmitt stjórnsýslu fangelsismála. Þar er gerð grein fyrir yfirstjórn fangelsismála, starfsmönnum fangelsiskerfisins, réttindum þeirra og skyldum og skipan og verkefnum náðunarnefndar. Með lögum nr. 145/2013 var gildandi lögum um fullnustu refsinga breytt í þá veru að forstöðumenn fangelsa verði skipaðir af forstjóra Fangelsismálastofnunar í stað ráðherra og er ekki haggað við þeirri skipan í þessu frumvarpi. Þau nýmæli ber hér helst að nefna að í kaflanum er að finna ákvæði um bakgrunnsskoðanir þeirra sem starfa í fangelsum ríkisins. Um er að ræða nýmæli sem á meðal annars að sporna við því að skipulögð brotasamtök nái að koma aðilum til starfa í fangelsiskerfinu en færst hefur í vöxt erlendis að erlend brotasamtök komi mönnum sínum fyrir í stofnunum með það fyrir augum að hafa áhrif og fá aðgang að upplýsingum. Hvort tveggja er ógn við öryggi fangelsa og getur dregið úr því að markmið fullnustunnar nái fram að ganga. Loks er kveðið á um fangavarðanám. Ákvæðið er almennt orðað sem gefur svigrúm til að útfæra námið frekar, en verið er að endurskoða fangavarðanámið í tengslum við vinnu við gerð fullnustuáætlunar og einnig í framhaldi af því að lokið verði endurskoðun á lögregluskólanum og lögreglunámi en hún er á lokastigum. Í III. kafla frumvarpsins eru reglur um fullnustu óskilorðsbundinna fangelsisrefsinga og fleiri slík atriði. Í kaflanum er gerð grein fyrir því hvernig standa skuli að því að tilkynna hvenær mæta skuli til afplánunar, útreikning afplánunartíma, frestun afplánunar, vinnu fanga, nám og starfsþjálfun og fleira í þeim dúr. Í kaflanum er þó að finna nokkur nýmæli, auk þess sem eldri ákvæði eru lagfærð. Af nýmælum ber helst að nefna að kveðið er á um að stofnunin taki við dómum til skráningar þar sem dómþoli er dæmdur ósakhæfur, en samkvæmt gildandi lögum er engri stofnun utan dómstólanna skylt að halda utan um skráningu þeirra í dag. Þá er að finna ákvæði um útreikning afplánunartíma samkvæmt danskri fyrirmynd og ákvæði um útreikning samanlagðs refsitíma gerð skýrari. Þá er gerð grein fyrir skiptingu fangelsa í opin og lokuð fangelsi, en svo er ekki í gildandi löggjöf. Talið er nauðsynlegt að gera greinarmun á opnu og lokuðu fangelsi í lögum þar sem gerður er greinarmunur á réttindum fanga sem vistast í mismunandi fangelsum, t.d. vegna réttar til heimsókna. Með þessu er verið að styrkja lagastoð ýmissa ákvæða sem er afar brýnt í málaflokki sem þessum. Ákvæði um heilbrigðisþjónustu fanga var enn fremur skert. Ákvæði um skyldu fangelsisyfirvalda til að tryggja velferð barna fanga sem þar dvelja er nýmæli. Þá er heimild Fangelsismálastofnunar ríkisins til að leyfa fanga að afplána refsingu utan fangelsis jafnframt rýmkuð. Þess ber einnig að geta hér að skyldur Fangelsismálastofnunar hafa verið skýrðar og afmarkaðar er varða gerð meðferðaráætlana. Samkvæmt gildandi rétti er skylt að gera meðferðaráætlun fyrir hvern fanga. Það er hins vegar ekki nauðsynlegt að gera meðferðaráætlanir fyrir alla fanga og er það lagt í hendur sérfræðinga Fangelsismálastofnunar að meta hvort nauðsynlegt sé að gera meðferðaráætlun fyrir fanga. Í IV. kafla frumvarpsins eru reglur um réttindi og skyldur fanga. Í kaflanum er að finna ný ákvæði um bókasafn, búnað í klefa o.fl. Þær breytingar sem gerðar eru í frumvarpinu frá gildandi lögum eru flestar gerðar í þeim tilgangi að uppfylla kröfur evrópsku fangelsisreglnanna frá árinu 2006 sem gefnar eru út af Evrópuráðinu og eru byggðar á mannréttindasáttmála Evrópu, þeim málum sem lögð hafa verið fyrir Mannréttindadómstól Evrópu og með hliðsjón af skýrslum nefndar Evrópuráðsins. Þannig eru flest nýmælin til þess fallin að bæta stöðu fanga. Þó eru breytingar í þessum kafla frumvarpsins sem geta þrengt að föngum og má þar nefna að ákvæði um heimsóknir hefur verið breytt til að styrkja baráttu fangelsisyfirvalda gegn smygli á fíkniefnum og lyfjum inn í fangelsi sem og baráttunni gegn vændi og annarri misnotkun í fangelsum. Þau nýmæli eru einnig lögð til að búnaður, svo sem sjónvörp, tölvur og hljómflutningstæki, sem fangar geta sótt um leyfi til að hafa í klefum sínum verði eign fangelsisins og leigður til fanga gegn vægu gjaldi. Ljóst er að fyrirkomulag þetta, sem þekkist víða erlendis, mun takmarka getu fanga til að misnota þessi tæki, t.d. til að fela fíkniefni inni í þeim og komast heimildarlaust á netið. Í V. kafla eru reglur um leyfi úr fangelsi. Þar eru skýr ákvæði um reglubundin dags- og fjölskylduleyfi, en það síðarnefnda er nýmæli, skammtímaleyfi og leyfi til að vinna utan fangelsis. Lagt til að fangi fái fjölskylduleyfi úr fangelsi ef hann uppfyllir tiltekin skilyrði, svo sem að hann hafi nýtt sér dagsleyfi reglubundið samfellt í tvö ár og að leyfi teljist gagnlegt sem þáttur í refsifullnustunni. Ljóst er að þetta úrræði mun eingöngu nýtast föngum með þyngri refsingar. Þessar breytingar eru ekki síst til komnar vegna gagnlegra athugasemda Afstöðu, félags fanga, en auk þess er þetta að norrænni fyrirmynd en þar eru þessi leyfi kölluð helgarleyfi. Talið var heppilegra að kalla þessi leyfi fjölskylduleyfi í stað helgarleyfis, enda ekki skilyrði að taka þau um helgar, heldur allt eins á virkum dögum. Í VI. og VII. kafla eru reglur um leit, líkamsleit og líkamsrannsókn annars vegar og agabrot, agaviðurlög o.fl. hins vegar. Ekki eru lagðar til miklar breytingar á þessum reglum samkvæmt gildandi rétti, en þó er nauðsynlegt að leggja til að banna fanga að vera viðstaddur leit í klefa. Það tíðkast til dæmis í Danmörku að fangar séu að jafnaði ekki viðstaddir leit í klefa, enda getur það haft mjög truflandi áhrif og skaðað leit. Þá hefur reynslan af þessu fyrirkomulagi hér á landi ekki verið góð. Fleiri fangaverði þarf til að framkvæma hverja leit og eru nokkur dæmi um að leit hafi farið úr böndum. Fangi sem viðstaddur er leit sér hvar leitað er og lærir þannig hvar heppilegast er að koma fyrir óleyfilegum hlutum. Því er afar mikilvægt að þetta ákvæði nái fram að ganga. Þá eru lagðar til tvær nýjar tegundir agaviðurlaga, annars vegar flutningur úr opnu fangelsi yfir í lokað fangelsi og hins vegar takmarkanir á útivist og aðstöðu til íþróttaiðkunar í ákveðinn tíma. Í framkvæmd hefur það verið svo að gerist fangi sem vistast í opnu fangelsi uppvís að agabroti hefur hann verið fluttur í lokað fangelsi. Honum hafa ekki verið gerð agaviðurlög heldur litið svo á að flutningur í lokað fangelsi væri nógu íþyngjandi. Það þykir hins vegar rétt að smávægilegar yfirsjónir fanga í opnum fangelsum geti varðað agaviðurlögum án þess að til flutnings í lokað fangelsi komi, t.d. með áminningu. Þegar um alvarlegt brot er að ræða, svo sem neyslu ávana- og fíkniefna, verður að vera hægt að beita flutningi í lokað fangelsi sem agaviðurlögum. Takmörkun á útivist og íþróttaaðstöðu er einkum til komin vegna steraneyslu í fangelsum, en meginmarkmið með steraneyslu er að byggja upp vöðva og því getur verið nauðsynlegt að takmarka aðgengi að lyftingabúnaði fangelsa þegar fangi hefur orðið uppvís að steraneyslu. Í VIII. kafla frumvarpsins er að finna reglur um reynslulausn. Helstu breytingar sem lagðar eru til felast í að ákvæði varðandi skilgreiningu á alvarleika brota er fært inn í lögin úr reglugerð eins og nú er. Það hversu alvarlegt brot dómþoli afplánar dóm fyrir hefur þýðingu við mat á því hvenær hann getur sótt um reynslulausn. Samkvæmt frumvarpinu teljast manndráp, ofbeldis- og kynferðisbrot, frelsissviptingarbrot, meiri háttar fíkniefnabrot, brenna eða önnur almenn hættubrot og rán til alvarlegra brota. Þá er lagt til að fangar sem brutu af sér þegar þeir voru á aldrinum 15–21 árs geti fengið, óháð broti, reynslulausn þegar liðinn er einn þriðji af refsitímanum. Ljóst er að strangar kröfur verða gerðar til hegðunar fanga í afplánuninni svo reglan geti átt við. Þá getur reglan verið hvetjandi fyrir mjög unga fanga til að standa sig í afplánun, fara til dæmis í meðferð og þess háttar, svo þeir nái að fóta sig í samfélaginu á ný. Í IX. kafla er að finna reglur um skilorðsbundnar refsingar og náðun. Í X. og XI. kafla eru reglur um fullnustu fésekta, innheimtu sakarkostnaðar og framkvæmd upptöku auk ákvæða um innheimtuúrræði. Þær breytingar sem lagðar eru til með þessum köflum eru byggðar á tillögum frá sýslumanninum á Blönduósi, nú sýslumanninum á Norðurlandi vestra, en sýslumanni var falið af hálfu þáverandi dómsmála- og mannréttindaráðuneytis að gera tillögur að úrbótum á innheimtulöggjöfinni á árinu 2010 í samræmi við skýrslu Ríkisendurskoðunar, Eftirlit með innheimtu sekta og sakarkostnaðar, frá júní 2009. Það liggur fyrir að árangur við innheimtu sekta og sakarkostnaðar hér á landi er afleitur, sérstaklega þegar litið er til Noregs, en samkvæmt tölum frá sýslumanninum á Blönduósi er munurinn sláandi. Innheimtuárangur sekta í Noregi miðað við þriggja ára innheimtu er 94% en sambærilegar tölur hér á landi eru 25–35%. Rétt er að benda á að útistandandi sektir eru tæpir 6 milljarðar kr. Hið sama gildir um sakarkostnað, en tugprósentamunur er á innheimtuárangri í Noregi og á Íslandi. Vegna þessa eru í kaflanum lagðar fram tillögur um að rýmka heimildir innheimtuaðila sekta og sakarkostnaðar. Þá eru í XII. kafla reglur um málsmeðferð og kæruheimildir samkvæmt lögunum sem óþarfi er að rekja hér. Í XIII. kafla frumvarpsins vil ég segja að séu ýmsar reglur. Helst ber að vekja athygli á refsiákvæði laganna, en dómstólar hafa ítrekað sýknað menn af smygli óleyfilegra muna eða efna í fangelsi landsins þrátt fyrir að búið væri að birta fangelsisreglur í Stjórnartíðindum. Í ljósi þessa var nauðsynlegt að betrumbæta refsiákvæði laganna. Í ákvæði til bráðabirgða er lagt til að krafa 2. málsliðar 1. mgr. 7. gr. frumvarpsins þar sem áskilið er að forstöðumenn fangelsa ríkisins skuli hafa háskólamenntun sem nýtist í starfi eigi ekki við um þá forstöðumenn sem nú eru að störfum, heldur muni taka gildi þegar þeir hætta störfum og nýir forstöðumenn verða skipaðir. Ég vil árétta það sem ég sagði áðan um þau verkefni sem verið er að vinna í ráðuneytinu, virðulegi forseti, til viðbótar við það frumvarp sem hér er lagt fram og eiga það sameiginlegt með þessu frumvarpi að bæta stöðu fullnustumála hér á landi. Þetta er viðvarandi verkefni en ég hygg að á þessu stigi sé nauðsynlegt að við tökum ákveðin skref fram á við í þessu. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis til þóknanlegrar meðferðar og 2. umr.

Forseti. Ég verð að vera pínulítið neikvæð því að við fyrstu sýn lítur ekki út fyrir að frumvarpið sé byggt á mjög djúpri stefnumótunarvinnu um framtíð þessa kerfis og framtíðarsýn varðandi betrun. Ég hef lesið umsögnina frá Afstöðu, félagi fanga, um frumvarpið, en hún er frá því það var á kynningarstigi í ráðuneytinu. Þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Frumvarpið er að mestu byggt á núgildandi lögum sem skortir alla stefnumótun í samræmi við þau ríki sem Ísland ber sig að jafnaði við, sem hafa tekið upp betrunarstefnu í fangelsismálum. Danskar rannsóknir hafa sýnt að betrunarvist skilar miklum samfélagslegum ávinningi, ekki bara fyrir fangana sjálfa heldur fyrir þjóðina alla. Skoðanakannanir í Noregi sýna að almenningur telur að fangelsisvist eigi að vera úrræði til betrunar, fremur en hefnd samfélagsins. Þá hefur danski dómsmálaráðherrann sagt að markmiðið með dómum sé að fækka brotaþolum og það sé að gerast með betrunarstefnunni. Ekki er að sjá slíka nálgun í þeim drögum að frumvarpi um fullnustu refsinga sem nú liggur fyrir.“ Því langar mig að spyrja hvort tekið hafi verið tillit til þessara athugasemda frá Afstöðu. Ég óska jafnframt eftir því að ráðherra fari aðeins yfir það hvaða stefnumótunarvinna fór fram áður en frumvarpið var lagt fram. Mig langar að spyrja hvort það sé rétt sem Afstaða, félag fanga, heldur fram að frumvarp þetta sé að mestu byggt á gildandi lögum um fullnustu refsinga og að engin alvörustefnumótun til framtíðar hafi farið fram um þennan málaflokk. Þetta er fullkominn málaflokkur fyrir stefnumótunarferli eins og útlendingalögin hafa verið í og það er miður að þetta skuli ekki hafa farið í sambærilegt ferli.

Hæstvirtur forseti. Ég vil líta svo á að við séum að taka ákveðin skref fram á við og er ástæðan fyrir því að ég vildi geta þess sérstaklega í ræðu minni í upphafinu, þetta frumvarp er liður í stærra máli. Ég geri mér fulla grein fyrir að það þarf að gera ýmislegt fleira en þetta, en mín skoðun er sú að hér sé verið að stíga ákveðin skref fram á við frá gildandi rétti. Ég held að það sé vel. Hins vegar vitum við að þetta er áframhaldandi þróun sem við munum verða í á næstu árum og verðum alltaf í þegar kemur að fullnustu refsinga. Frumvarpið hefur verið mjög lengi í smíðum og er byggt eins og ég gat um á niðurstöðu vinnuhóps frá árinu 2010 og unnið hefur verið að þessu jafnt og þétt alveg síðan þá. Þegar það kom í ráðuneytið 2012 hófst vinna með það þar. Það fór í víðtækt umsagnarferli. Ég hygg að tekið hafi verið tillit til fjöldamargra umsagnaraðila. Tekið var tillit til tiltekinna þátta í umsögn Afstöðu og ég veit að Afstaða, félag fanga, telur það þurfa ganga mun lengra. Ráðuneytið taldi ekki hægt á þessu stigi að ganga lengra með þetta tiltekna mál. Málið fer núna í þinglega meðferð. Ég vil hins vegar taka fram og finnst skipta máli að það eru svo margir kubbar undir þegar við tölum um fullnustu refsinga og fangelsismál. Hér erum við að tala um afmarkaðan þátt málsins. Það eru aðrir þættir eins og ég nefndi áðan. Þá nefni ég til dæmis samfélagsþjónustu og aðra þætti. Vissulega þarf líka að líta til betrunarþróunar þeirra hluta. Þetta þarf allt að skoðast í samhengi. Ég held að mikilvægt sé fyrir nefndina þegar hún fer að fjalla um málið að líta á þetta dálítið heildstætt og ég held að ráðuneytið muni svo sannarlega koma með þá vinnu sem nú er hafin í ráðuneytinu og leggja fyrir nefndina svo menn sjái hvað 

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir svörin og held að það sé einmitt mjög gott að fá skýra afstöðu um að þetta sé fyrsta skrefið. Að sjálfsögðu hefði ég viljað að gengið hefði verið lengra og það hefði verið aðeins opnara ferli í kringum málið. Þetta snertir svo marga fleti og það á eftir að taka inn svo mikið. Ég skora á hv. allsherjarnefnd að tryggja víðtækt samráð og skoða þetta stóra kerfi á þann hátt að við viljum betrun í staðinn fyrir refsingu. Við höfum séð það alls staðar þar sem tekið er á þessum málefnum að betrunin er meira í þeim anda sem á við hérlendis sem og ætti auðvitað að vera erlendis. Við höfum séð hvernig þetta kerfi hefur virkað í Bandaríkjunum til dæmis. Ég hvet allsherjarnefnd til að hlusta vel á til dæmis Afstöðu, félags fanga, um hvernig best sé að tryggja að þetta skili 

Virðulegi forseti. Ég vil líka geta þess, eins og ég kom stuttlega inn á í ræðunni, að í ráðuneytinu er verið að vinna að fullnustuáætlun þar sem birtist langtímastefnumörkun í málaflokknum í heild sinni, það sem ég vísaði til í mínu fyrra andsvari. Ég held að í þeirri stefnumörkun sjáum við betur hvernig menn líta lengra fram í tímann. Ég á von á því að styttast fari í það að hún birtist. Hún er hluti af stærri áætlunargerð þegar kemur að öllum löggæslumálum, ákærumálum og slíkum þáttum. Það er séráætlun sem varðar fullnustu. Í frumvarpinu eru einnig tækifæri og möguleikar fyrir fangelsisyfirvöld að setja menn í meðferðarúrræði eða meta stöðu manna þegar þeir fara inn í fullnustu til þess einmitt að geta ýtt mönnum í ákveðnar áttir. Það er auðvitað liður í því að ýta undir betrun í fangelsum.

Virðulegi forseti. Við erum sorglega illa stödd í fangelsismálum og þær hljóta að vera okkur til mikillar umhugsunar nýlegar lýsingar fangelsismálastjóra á stöðu málaflokksins. En við eigum ýmis tækifæri til úrbóta og er full ástæða til að þakka ráðherranum fyrir að opna þessa löggjöf hér í þinginu og þetta mikilvæga tækifæri fyrir nefndina til að taka málið lengra og leggja, eins og hér kom fram áðan, ríkari áherslu á betrunarþáttinn en gert hefur verið. Ekki síður að rjúfa þann vítahring sem verður til þess að hér er endurkomutíðni manna í refsivist hærri en bæði við verður unað og er í nágrannalöndunum. Í tengslum við það vil ég spyrja ráðherrann út í ummæli hennar í framsögu sinni um að hún hafi í tengslum við rafrænt eftirlit og samfélagsþjónustu falið refsiréttarnefnd ákveðin efni til að vinna með til þess að auka þann þátt í okkar kerfi. Ég vil biðja hana um að lýsa því ögn betur hvað þar er á ferðinni. Auk þess vil ég spyrja ráðherrann um það litla mál sem hér er næst á dagskrá, sem er flutt af mér og nokkrum öðrum þingmönnum og lýtur að því að veita dómurum rétt til þess að dæma unga afbrotamenn til samfélagsþjónustu þannig að þeir geti farið í samfélagsþjónustu án þess að þurfa að fara í fangelsi fyrst. Í greinargerðinni segir að þetta hafi verið rætt við undirbúning málsins en ekki talin þörf, án þess að það sé rökstutt frekar. Ég fæ ekki betur séð en að það sé bæði mikilvægt og jákvætt að dómarar hafi val um þennan kost þegar þeir fá til meðhöndlunar mál afbrotamanna á aldrinum 15–21 árs. Þá vil ég spyrja ráðherrann hvaða rök standa að baki þessum texta í greinargerðinni.

Hæstv. forseti. Ég tek svo sannarlega undir það með hv. þingmanni að það ætti að vera meginverkefni okkar að draga úr endurkomutíðni í fangelsi. Það hlýtur að vera markmiðið sem við stefnum að og við þurfum að finna þær leiðir sem bestar eru til að tryggja að fólk komist af þeirri braut og við lendum ekki í því að fólk brjóti ítrekað af sér. Varðandi atriðið sem hv. þingmaður spyr að. Þegar maður fer að sökkva sér ofan í þessa málaflokka og í tengslum við þetta tiltekna frumvarp fannst mér ástæða til að biðja refsiréttarnefnd um að skoða samfélagsþjónustu sem refsingarúrræði í lögum, þ.e. að það yrði sett sem eitt af úrræðunum í hegningarlögunum. Hegningarlögum yrði breytt á þann veg að til viðbótar við fangelsisvist væri hægt að dæma fólk til samfélagsþjónustu, að skoða slíka þætti, bæta þar með við einu úrræði til viðbótar. Það nálgast dálítið þá hugsun í því frumvarpi sem þingmaðurinn nefnir, og ég verð að viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér í þaula, en rímar við þá hugsun að dómari hafi tækifæri þegar hann er að dæma fólk til fangelsisvistar, og í erindi mínu til refsiréttarnefndar gat ég ekkert sérstaklega um að líta þyrfti til tiltekins aldurs heldur eingöngu til þessa úrræðis, hvort nú sé kominn tími til að endurskoða hegningarlögin að þessu leyti og gefa dómurum tækifæri í hvaða tilviki sem það væri til að dæma menn til annars konar refsingar en þeirra sem hafa staðið í okkar ágætu hegningarlögum frá 1940. Ég held að þarna sé um mikilvægt mál að tefla. Það er aldrei að vita nema refsiréttarnefnd komist í athugun sinni að fleiri atriðum sem vert er að skoða. Þá munum við að sjálfsögðu taka það til athugunar í framhaldi.

Virðulegur forseti. Ég fagna þeim orðum ráðherrans að þetta sé til skoðunar hjá hv. nefnd. Það hefur auðvitað áður verið rætt í nefndum á vegum dómsmálaráðuneytisins og síðar innanríkisráðuneytisins, en því miður ekki orðið að tillögum inn í þingið. Ég held að full ástæða sé til þess að skoða þetta sem úrræði fyrir dómara fyrir alla aldurshópa en ég tel að það sé ekkert að vanbúnaði að taka þetta skref strax hvað varðar afbrot fólks á aldrinum 15–21, vegna þess að staðreyndin er sú að dómari sem fær ungan afbrotamann fyrir sig á í dag engan kost annan en að dæma viðkomandi á skilorð. Það þýðir að það er engin íhlutun í málefni ungmennisins. Það fær enga örvun til þess að breyta hátterni sínu, endurskoða það á hvaða braut það er, horfa í aðrar áttir, sem samfélagsþjónusta gæti þó augljóslega stuðlað að, sannarlega verið betrunarúrræði og fengið fólk eftir sitt fyrsta brot á unga aldri til þess að 

Virðulegi forseti. Það er einmitt af þessum ástæðum sem ég legg sérstaklega áherslu á þetta tiltekna mál við refsiréttarnefnd. Ég held að mikilvægt sé að henni sé falið sérstaklega að líta til þessa atriðis. Varðandi unga fólkið, sem ætti kannski að valda okkur mestum áhyggjum þegar kemur að afbrotum, að við getum bjargað unga fólkinu út úr því, þá skulum við samt muna í tengslum við það að í frumvarpinu eru mun ríkari möguleikar til þess fyrir fangelsisyfirvöld að setja menn til samfélagsþjónustu. Mér þykir hins vegar rétt að það sé ekki aðeins á stjórnsýslustigi heldur sé það gert með dómi og þar deilum við skoðun, ég og hv. þingmaður. Ég hygg að það verði fróðlegt fyrir þingið að taka þessi sjónarmið öll til umræðu í nefndinni. Ég geri fastlega ráð fyrir því að allsherjarnefnd muni gera það. Ég held að þetta sé eitt af þeim framfaramálum sem gæti orðið hvað mikilvægast fyrir okkur í fangelsismálum á næstu árum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hennar. Í þessu andsvari staldra ég við það sem hún sagði í ræðu sinni um að það væru 6 milljarðar útistandandi í innheimtu eftir að dómar hafa fallið til fésektar. Því vil ég fagna þeim innheimtuúrræðum sem hún kemur með í XI. kafla. Ég held að það sé til bóta að við gefum ekki þau skilaboð að slíkar fésektir fyrnist eða eitthvað í áttina. Mig langar að spyrja. Hæstv. ráðherra bar saman Ísland og annað ríki á Norðurlöndum, Noreg, sem hefur náð góðum árangri í að innheimta þessar sektir, og ég velti fyrir mér: Erum við að fara sömu leið og Norðmenn eða erum við að gera eitthvað annað? Ég velti líka fyrir mér hvort það hafi eitthvað verið rætt í meðferð þessa frumvarps að innheimta fésektir af launum. Ég veit að það er mjög grimmt að spyrja svona en ég vænti þess þó að ef gripið yrði til slíkra aðgerða, sem eru þekktar annars staðar, væru þær vægar en samt notaðar til þess að ráðast í það að létta á svona skuldum, sem standa á Íslandi í 6 milljörðum.

Hæstv. forseti. Það liggur fyrir að þegar litið er til allra Norðurlandanna er staða okkar veikburða þegar kemur að innheimtu sekta. Noregur er áberandi hæstur í innheimtuhlutfalli. Við höfðum að sjálfsögðu hliðsjón af löggjöf Norðurlandanna eins og gjarnan er þegar við fórum yfir málasviðið. Það var til umræðu við vinnslu þessa frumvarps að fara leið Norðmanna að fullu og vera með launaafdrátt. Það skýrir auðvitað þann mikla árangur hjá þeim að það sé gert þannig þar. Það var hins vegar niðurstaðan að á þessu stigi væri þetta það viðurhlutamikil breyting að hleypa kerfinu inn í laun manna, ef svo má segja, að mér þótti ekki hægt á þessu stigi að ganga svo langt. Það er gert í tengslum við meðlag. Þetta er mjög vandmeðfarið úrræði og mér finnst að skoða þurfi að það mjög heildstætt hvenær þetta á að gerast og hvenær ekki, en þetta er sannarlega úrræði sem er fyrir hendi. Það er sjálfsagt að menn velti því fyrir sér. Það getur verið að nefndin vilji gera það, en niðurstaða mín var sú að á þessu stigi væri það býsna langt gengið, að minnsta kosti að sinni. Það er aldrei að vita hvað menn gera til lengri tíma, en við verðum hins vegar að horfast í augu við að hin slælega niðurstaða í innheimtu sekta er ekki til fyrirmyndar og setur líka mikinn þrýsting á vararefsingu þar sem vandinn er ærinn fyrir með þann mikla fjölda sem bíður afplánunar. En það verður samt að horfa á prinsippið en ekki vararefsinguna, menn eiga þá bara að laga hana. Menn verða að horfa á prinsippið um það hvort rétt er að fara inn í laun manna. Það er bara mat og það var metið svo á þessu stigi að gera það ekki.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Sjálfur hef ég ekki myndað mér skoðun á því hvort það sé rétt eða rangt að fara í að innheimta þetta. Mig langaði bara að opna á þá umræðu og fá að vita hvað rætt hefði verið í meðförum þessa frumvarps. Ef hv. allsherjar- og menntamálanefnd telur að taka eigi það til skoðunar mun ég styðja það, ef hún telur að ekki eigi að taka það til skoðunar held ég að sjónarmið ráðherrans, sem hún rakti hér áðan, séu góð og gild. Nefndin fer bara vel yfir þetta mál.

Hæstv. forseti. Þetta frumvarp hefur verið í vinnslu í mörg ár, eins og komið hefur fram. Ég efast nú um að allsherjar- og menntamálanefnd ætli að fjalla um málið í mörg ár, en það krefst hins vegar þess að menn fari mjög rækilega yfir ýmis atriði sem til álita koma í tengslum við málið. Það er svo margslungið. Menn hafa á því miklar skoðanir. Við eigum líka eftir að finna það í þessari umræðu, sem betur fer, að svo er. Ég held og ég veit að nefndin mun fara yfir þessi atriði öll sömul. En ég held að menn ættu að huga að því þegar litið er til þessa hluta varðandi innheimtuna að stíga ekki allt of stór skref í einu og átta sig frekar á því hvernig þetta gengur. Við höfum alltaf þann möguleika að gera þessa tilteknu breytingu. Búið er fara nokkuð rækilega yfir það og töluvert mikið er til af gögnum sem styðja það að hægt sé að gera þetta. En ég held hins vegar að svona breyting verði að vera gerð með þeim hætti að maður líti yfir allt kerfið í heild sinni, þá ekki bara fullnustukerfið heldur líka önnur atriði sem gætu hugsanlega orðið þyngra fordæmi fyrir því að menn fari inn í laun manna. Það verður að hafa það í huga þegar svona ákvarðanir eru teknar.

Virðulegi forseti. Það fyrsta og síðasta sem ég vil segja um þetta frumvarp er að það nálgast viðfangsefnið ekki að mínu mati frá réttu sjónarhorni. Ég á eftir að fara í ítarlegri greiningu á frumvarpinu, enda er þetta viðamikið frumvarp, 101 grein á 71 blaðsíðu, ef maður telur greinargerðina með. En ég verð að segja að ég sé ekki þarna áherslu á betrun. Hugtakið betrun kemur þrisvar sinnum fyrir í þessu ítarlega frumvarpi, í öllum tilvikum í skýringum þess en aldrei í frumvarpstextanum sjálfum. Þó fagna ég því sem hæstv. innanríkisráðherra sagði hér fyrr í dag, að þetta væri enginn lokapunktur heldur stæði enn þá yfir vinna við mótun á heildarsýn, sem ég tel gott og reyndar nauðsynlegt vegna þess að þetta dugir ekki til. Höfum eitt alveg á hreinu varðandi betrunina. Engin betrunarstefna mun vera raunhæf í þessum málaflokki á meðan hann er fjársveltur umfram þolmörk. Í fyrra þurfti 170 sinnum að sleppa úrræðum eins og vinnu eða afþreyingu fanga á Litla-Hrauni vegna þess að það þurfti að manna stöðu fangavarða með öðru starfsfólki. Það er fyrsta viðfangsefnið. Algerlega burt séð frá allri stefnumótun er ekki hægt að tala um betrun á meðan ástandið er svona. Og nú á enn að skera niður, aðhaldskrafan heldur áfram. Ég veit að það er ekki á könnu hæstv. ráðherra heldur er það verkefni okkar á Alþingi og við verðum að auka fjárútlát í þennan málaflokk, sér í lagi til Litla-Hrauns og Sogns. Í einhverjum tilvikum lítur út fyrir að beinlínis sé um að ræða afturför í frumvarpinu hvað varðar betrun. Sem dæmi get ég nefnt að í gildandi lögum er ákvæði um meðferðaráætlun fyrir fanga þar sem skylt er að vinna með meðferðar- og vinnuvistunaráætlun. Það sem kemur í staðinn í frumvarpinu er ákvæði í 24. gr. sem er miklu skemmra og hvergi nálægt því að vera jafn ítarlegt og það sem er í gildandi lögum. Þar er það skilyrt við að talið sé nauðsynlegt að mati sérfræðinga Fangelsismálastofnunar. Útskýringin á þessu er afskaplega áhugaverð og í raun segir hún að mínu mati mikið um vandamálið sjálft, hvernig við nálgumst það mál. Í greinargerð stendur, með leyfi forseta: „Þess ber einnig að geta hér að lagt er til að dregið verði úr kröfum til Fangelsismálastofnunar um að gera meðferðaráætlanir. Samkvæmt gildandi rétti er skylt að gera meðferðaráætlun fyrir hvern fanga. Það hefur hins vegar ekki gengið eftir vegna forgangsröðunar þar sem Fangelsismálastofnun hefur ekki fengið fjármagn til að sinna verkefninu. Ákvæðið um gerð meðferðaráætlana í gildandi lögum var með öðrum orðum ekki kostnaðarmetið þegar það var samþykkt. Ekki hefur fengist fjármagn til að sinna þessu að fullu. Miðað við niðurskurðarkröfur síðustu ára og fyrirliggjandi niðurskurðarkröfur er ekki líklegt að fjármagn fáist í verkefnið. Því er lagt til að gerð sé meðferðaráætlun fyrir fanga sé það talið nauðsynlegt að mati sérfræðinga Fangelsismálastofnunar.“ Þarna nákvæmlega stendur hnífurinn í kúnni. Við erum farin að breyta stefnunni til samræmis við fjársvelti málaflokksins, sem mér þykir mjög alvarlegt. Á móti kemur að það er ágætt að það sé bara sagt berum orðum í greinargerð frumvarpsins. Það er mjög nauðsynlegt og undirstrikar vandamálið. Í sérstakri umræðu á þinginu ekki fyrir löngu virtist vera alger samhljómur um að fangelsisrefsing eigi að vera til betrunar. Ef við á Alþingi erum sammála um það verðum við líka að viðurkenna að það kostar peninga. Við sem förum með fjárveitingavaldið þurfum að setja fjármagn í það. Það er ekki valkvætt. Við getum ekki þóst ætla að vera hér með betrunarstefnu á meðan við fjársveltum málaflokkinn. Það er bein mótsögn í því, þannig að við verðum að auka fjárútlát. Það er það fyrsta sem við þurfum að gera áður en við breytum nokkru öðru, að mínu mati. Núna er staðan á Litla-Hrauni þannig að húsnæði er ekki fokhelt eða vatnshelt. Ég gæti haldið allt of langa ræðu um hvernig ástandið er á Litla-Hrauni en ég hef hreinlega ekki tíma til að fara yfir það. Það er svo ægilega margt sem er að. Flest ef ekki öll þessi vandamál eru til komin út af fjárskorti. Við gætum vel farið í ýmsar mjög góðar stefnubreytingar, auðvitað, en fjársvelti einkennir allt sem er verulega athugavert við starfsemi Litla-Hrauns eins og er. Hér eru margir hlutir og ég þarf að fara sparlega með tímann og velja úr. Þegar kemur að betrun er mikilvægt að þar sé atvinna í boði. Margir telja, og ég er í meginatriðum sammála því, að atvinna í fangelsum sé ein veigamesta aðferðin til betrunar. Þá langar mig að minnast á annað sem ég tel einnig skipta miklu máli fyrir betrun fanga, það er aðstaða til vinnu í fangelsum. Því hefur verið haldið fram að fangelsið sem fyrirhugað er að byggja á Hólmsheiði geri ekki nægilega vel ráð fyrir vinnuaðstöðu fyrir fanga. Annar þáttur sem okkur hefur verið bent á, og það er stefnuatriði, er að atvinnustarfsemi í fangelsum hafi valdið vandræðum vegna samkeppnissjónarmiða. Við því þarf einhvern veginn að bregðast vegna þess eins og ég sagði áðan er vinna fyrir fanga mikilvægasta betrunarþjónustan sem við getum veitt. Því varpa ég fram þeirri hugmynd að fangelsi með atvinnustarfsemi verði skilgreind sem verndaðir vinnustaðir og njóti þannig svipaðra réttinda og atvinnustarfsemi fyrir fatlað fólk sem nýtur sérstakrar verndar. Sem dæmi um það get ég nefnt bónstöðina á Litla-Hrauni en þar er hægt að láta þrífa bílinn sinn og bóna. Það er hins vegar verulegum vandkvæðum bundið að auglýsa þá starfsemi vegna fyrirtækja í þessum geira í nágrenni fangelsisins. Úr því þarf nauðsynlega að bæta, Litla-Hraun getur ekki auglýst starfsemi sína eins og er. Þar af leiðandi er erfitt að viðhalda vinnuúrræðum. Fyrir utan það að ekki tekst að manna vinnuúrræðin með viðunandi hætti eða fjármagna málaflokkinn yfirhöfuð. Hér er annað sem stingur mjög í augu og er mjög sambærilegt við vandann sem ég nefndi áðan. Meðal nýmæla í kafla um réttindi og skyldur fanga eru til dæmis breytingar á ákvæðum laganna um heimsóknir. Markmiðin þar eru, með leyfi forseta: „að styrkja baráttu fangelsisyfirvalda gegn smygli á fíkniefnum og lyfjum sem og baráttunni gegn vændi og annarri misnotkun.“ Hér þurfum við í fyrsta lagi að hafa í huga að samneyti fanga við fjölskyldu og vini er einn allra sterkasti þátturinn í betruninni og það er mjög varasamt að gera þar breytingar á til hins verra. Það sem þarf að gerast til að berjast gegn vímuefnaneyslu á Litla-Hrauni í það minnsta er að fjármagna starfsemina í samræmi við þörf þannig að viðvarandi skortur á fangavörðum auðveldi ekki vímuefnasmygl eins og raun ber vitni. Viðvarandi niðurskurðarkrafa á Litla-Hrauni hefur beinlínis leitt af sér aukna vímuefnanotkun. Þá er húsnæðið svo illa búið að það er leikur einn að fela vímuefnin mjög víða, sér í lagi í húsnæði sem er hvorki fok- né vatnshelt. Að mínu mati jaðrar það við einhvers konar vitfirru þegar ástandið er eins og það er á Litla-Hrauni núna að menn ætli að fjármagna vímuefnaeftirlit með því að ganga á réttindi fanga og mikilvægan þátt í betrun þeirra en láta húsnæðið, starfsemina og alla möguleika á betrun grotna niður á meðan, í stað þess að fjármagna málaflokkinn eins og þörf er á. Við erum ekki að tala um neinar stjarnfræðilegar upphæðir, 50 millj. kr. mundu skipta sköpum. Það er ekki há tala í samhengi við fjárlög og sér í lagi við mikilvægi málaflokksins. Búnaður. Önnur nýmæli í lögunum eru að búnaður, svo sem sjónvörp, tölvur, hljómflutningstæki sem fangar geta sótt um leyfi til að hafa í klefa sínum, verði eign fangelsisins og leigður til fanga gegn vægu gjaldi. Í greinargerð er þetta skýrt svona, með leyfi forseta: „Ljóst er að fyrirkomulag þetta, sem þekkist víða erlendis, mun takmarka getu fanga til að misnota þessi tæki t.d. við að fela fíkniefni inni í þeim og komast heimildarlaust á netið.“ Með fullri virðingu held ég að tæki eins og sérstaklega tölvur geti stuðlað mjög að betrun og ég tel orðið tímabært að endurskoða reglur um aðgang fanga að internetinu. Það má setja aðgangsstýringar á þær með einhverjum hætti og jafnvel verulegum hætti. Hins vegar fer nánast öll þjóðfélagsumræða fram á internetinu og á meðan fangar hafa kosningarrétt þurfum við að fara varlega í að takmarka aðgang þeirra að upplýsingum, ekki síst nú á þessum tímum þar sem útkoma frjálsra og óháðra dagblaða á prenti er mjög af skornum skammti. Eftir fyrstu yfirferð á þessu frumvarpi sýnist mér skorta mjög á markvissa stefnumótun til framtíðar og sýnist að hér sé aðallega verið að stoppa í göt. Það er miður því að við þurfum að taka okkur vel á í fangelsismálum og hugsa þau upp á nýtt. Því fagna ég því aftur að orð hæstv. innanríkisráðherra hafi verið á þá leið, ef ég skildi hana rétt fyrr í dag, enda er það mjög nauðsynlegt. Það er ýmislegt sem ég býst fastlega við að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki til athugunar. Ný heildarlög eru náttúrulega mjög stórt mál. Eitt af því eru agaviðurlög í fangelsi, 73. gr. og 74. gr. Starfsmönnum fangelsis er heimilt að beita agaviðurlögum sem geta verið mjög íþyngjandi, svo sem svipting hluta þóknunar fyrir unnin störf, takmörkun heimsókna, flutningur úr opnu fangelsi í lokað, takmarkanir á útivist og hreyfingu, einangrun og fleira. Ég tel mikilvægt að fangi hafi möguleika á að fá óháða endurskoðun á þessum ákvörðunum til að það sé öruggt að agaviðurlögum sé ávallt beitt af sanngirni og að fullu og öllu leyti í samræmi við lög. Hvað varðar flutning milli fangelsa er ekki nógu skýrar reglur um hann. Það þarf að huga að því á svipaðan hátt og með agaviðurlögin. Fangelsismálastofnun getur í dag flutt menn milli fangelsa án ástæðu og án tillits til búsetu manna, fjölskylduaðstæðna eða annarra aðstæðna. Til eru mörg dæmi um öryggisleysi sem það getur valdið föngum auk áhyggja aðstandenda. Þá getur flutningur fanga einnig haft alvarleg áhrif fyrir aðra fanga. Ég hef til að mynda heyrt dæmi, mjög ítarleg og alvarleg dæmi, um að flutningur erfiðra einstaklinga í rólegri fangelsi hafi valdið mikilli röskun á því sem þar var fyrir, hjá föngum sem gekk vel að taka á sínum málum, fíkniefnamálum og öðru slíku. Það fór svo sem ekki alveg út um þúfur á endanum en það varð veruleg röskun á því og var mjög alvarlegt. Það gerðist vegna þess að erfiður fangi var fluttur yfir í rólegt fangelsi. Nú á ég tæpar fjórar mínútur eftir af ræðutíma mínum og er ágætt að eyða þeim í að nefna vistun geðsjúkra og geðheilbrigðisþjónustu innan fangelsis. Ég held að flestir landsmenn viti nú að vistun geðsjúkra í fangelsum er alvarlegt vandamál og við verðum að leysa það. Aftur kemur fjármagnið inn. Ég reikna ekki með því að frumvarpið taki á þeim vanda enda þarf fjárveitingavaldið að koma hér að. Þetta er samt málaflokkur þar sem vandamálin eru orðin svo djúpstæð að verulegra úrbóta er þörf. Fangaverðir eru á engan hátt í stakk búnir til að takast á við alvarlega geðsjúkt fólk sem ætti með réttu að vista á heilbrigðisstofnun en ekki í fangelsum, fyrir utan það að heilbrigðisþjónustan sjálf hefur líka verið í molum. Ég hef hitt fangaverði sem hafa beinlínis áhyggjur af því hvernig söguskýringar framtíðarinnar muni vera varðandi þá sjálfa miðað við það hversu vanbúin fangelsin eru til að takast á við fanga með geðræn vandamál. Á Litla-Hrauni eru fangar sem eiga við veruleg geðræn vandamál að stríða og er ekki mannúðlegt að vista þá í fangelsi þar sem er hvorki aðstaða né þekking til að takast á við téða geðsjúkdóma. Ég undirstrika sérstaklega að þessar áhyggjur koma ekki síst frá fangavörðum sjálfum. Fangaverðir sjálfir almenn telja ástandið ekki bjóðandi í kerfi sem á að heita mannúðlegt. Þeir hafa sjálfir áhyggjur af því hvernig við munum líta á störf þeirra í framtíðinni. Það er vegna þess að við fjármögnum ekki málaflokkinn. Við endum alltaf þar. Síðast en ekki síst vil ég sérstaklega nefna eitt sem við í Pírötum höfum ítrekað vakið máls á og það er nokkuð sem við höfum ekki rætt nærri því nógu vel. Það er hvernig við ætlum að koma föngum aftur út í samfélagið að lokinni afplánun. Sá þáttur sérstaklega þarfnast ítarlegrar endurskoðunar og fangelsismálayfirvöld eiga eftir að þurfa að ræða við félagslega kerfið og sveitarfélögin því að það skiptir öllu máli fyrir samfélagið og varðandi það að fækka endurkomum í fangelsin að fólk geti átt farsæla endurkomu út í samfélagið. Ekki er nægilega vel hugað að því í dag, mönnum er eiginlega bara hent út úr fangelsi. Þar með lýkur öllu aðhaldi og þeir fara bara aftur út í það sem þeir þekkja. Margir fangar koma út og hafa ekkert til að hverfa að, hvorki húsaskjól né lífsviðurværi, og auðvitað er allur gangur á því hverjar félagslegar aðstæður eða fjölskyldutengsl eru fyrir hendi og þeir eru algerlega upp á sjálfa sig komnir. Það þarf engan sérfræðing til að sjá hvað gerist ef maður losnar úr fangelsi sem hefur lengi verið í félagsskap sem snýst í meginatriðum um vímuefnaneyslu og glæpastarfsemi, ef það verður öryggisnet manns þegar hann kemst loksins út úr fangelsi. Hvert heldur fólk að hann fari? Auðvitað í sama farið, að sjálfsögðu. Það er eflaust ein af meginástæðum þess að hér er endurkoma í fangelsum óviðunandi há. Það er sennilega einn erfiðasti þátturinn í þessu sambandi vegna þess að í sambland við þetta eru almenn húsnæðisvandamál á Íslandi svo erfitt er að forgangsraða, það er bara skortur á húsnæði og skortur á félagslegum úrræðum. En við getum ekki leyft okkur að henda manni út úr fangelsi og ætlast til að hann sé bættur maður, sér í lagi þegar hann hefur verið í fangelsi í fjársveltu umhverfi um árabil þar sem er skortur á menntun, skortur á vinnu, jafnvel þótt forstöðumenn fangelsisins vilji mjög vel og vilja allt fyrir mann gera. Það eru einfaldlega eru ekki til peningar. Það er þungamiðjan í umræðunni: það vantar peninga í málaflokkinn. Við verðum að bæta úr því. Á síðustu sekúndunum ætla ég bara að nefna það og fullyrða að þótt nýtt fangelsi Hólmsheiði komi næsta vor, er manni sagt núna, mun það ekki leysa þessi vandamál. Það getur hjálpað eitthvað pínulítið til en það verður pínulítið. Það mun ekki uppræta vandann.

Hæstv. forseti. Aðeins út af nokkrum atriðum, sér í lagi stöðu fangelsismála þegar litið er til fjármagns. Ég vil taka það fram, og það er mönnum kunnugt og þingheimi ljóst, að fangelsismál hafa í mjög langan tíma búið við þröngan kost fjárhagslega. Það hefur verið, að ég hygg, viðvarandi vandamál áratugum saman að það hefur verið töluvert átak að fá nægilegt fé inn í þennan málaflokk. Byggingaráformin eru angi af því, en það er ákveðin birtingarmynd þess hversu fjárveitingavaldið og kannski kerfið er fljótt að ýta til hliðar þeim nauðsynlegu fjárfestingum sem þarf þegar að þessum málaflokki kemur. Mér finnst við eigum að taka það alvarlega. Það á að sjálfsögðu líka við um rekstur málanna, af því að auðvitað skiptir mestu máli að kerfið sjálft virki og að við náum því takmarki okkar að draga úr endurkomu og að koma mönnum út í þjóðfélagið aftur sem gegnum þjóðfélagsþegnum. Ég vil þó taka fram að ég vinn að því hörðum höndum að ná inn 80 milljónum til viðbótar til að tryggja mönnunina á Litla-Hrauni. Það skiptir máli, það eru fjármunir sem ég vonast til að fá til viðbótar. En ég tek eftir orðum hv. þingmanns, sem hann beinir til Alþingis sjálfs, að það taki líka utan um þetta mál. Ég gat ekki farið í mörg atriði í þessu andsvari, en þetta eru atriði sem verða unnin í nefndinni. Þegar litið er til geðheilbrigðismála fanga þá stendur það fyrir utan þetta frumvarp og ekki hægt að taka á því þarna inni. Það er hins vegar mjög brýnt að sú vinna komist vel á legg sem við erum að setja af stað núna. Það er auðvitað gríðarlega mikið áhyggjuefni hve illa gengur að fá sérhæft starfsfólk inn í þennan málaflokk. Við sjáum hvernig þetta hefur verið með lækna. Við getum ekki einu sinni nýtt fjármagnið. Þótt við hefðum endalaust fjármagn þá er það vandamál sem er alveg sjálfstætt og er líka 

Virðulegi forseti. Mér líkar það sérstaklega vel þegar hæstv. innanríkisráðherra kallar það fjárfestingar, á ákveðinn hátt eru það fjárfestingar þegar við fjármögnum þennan málaflokk almennilega. Það kostar mikla peninga að klúðra þessum málum, það getur kostað gríðarlega mikla peninga og það getur gengið á réttindi og jafnvel líf fólks eðli málsins samkvæmt. Hvað varðar fjármagnið þá fagna ég því mjög að hæstv. innanríkisráðherra reyni hvað best hann getur að ná 80 milljónum til viðbótar, hann fær vitaskuld minn stuðning við það. Í því sambandi þykir mér óhætt að nefna að þá finnst mér líka mikilvægt að það sé eyrnamerkt í þá starfsemi þar sem fjárþörfin er beinlínis farin að valda óöryggi. Staðan á Litla-Hrauni er þannig núna, þegar þar er undirmannað og gríðarlegt álag þá þýðir það að það er miklu færra sem þarf að bresta til þess að alvarleg atvik komi upp, sem starfsmenn í þokkabót hafa ekki næga ástæðu til að eiga við ef út í það er farið. Þegar fangar eru farnir að skynja að ekki sé nægur mannafli til að fylgjast með vímuefnum þá nýta þeir sér það að sjálfsögðu. Þess vegna er aukin vímuefnaneysla núna á Litla-Hrauni. Það kemur niður á öryggi fangavarða, sem aftur veldur þessum vítahring sem við þurfum að rjúfa. Við höfum eina mjög einfalda og sjálfsagða leið til þess að rjúfa hann, það er að fjármagna málaflokkinn eftir þörfum sem maður hefði haldið að væri heldur sjálfsagt. Þetta er tifandi tímasprengja, að mínu viti, sér í lagi ástandið á Litla-Hrauni. Við verðum að grípa inn í. Ég fagna því að allir sem skoða þennan málaflokk virðast algjörlega sammála um það. Hvað varðar geðheilbrigði þá held ég að það sé tvíþætt. Það er annars vegar þau vandamál sem hæstv. ráðherra nefndi, sem eru öll sönn og rétt, eftir því sem ég best veit, en það er líka það hverja við erum að senda í fangelsi í staðinn fyrir að veita þeim önnur úrræði. Það er annar hluti af þeirri jöfnu sem við höfum ekki rætt nógu ítarlega að mínu mati.

Hæstv. forseti. Það eru fjöldamargir fletir á þessu máli sem við eigum ábyggilega eftir að ræða um alla framtíð í tengslum við þetta frumvarp og frekari tillögur sem vonandi líta dagsins ljós ekki innan of langs tíma. Ég nota þetta orð sem hv. þingmaður nefndi vegna þess að mér finnst að í þessu efni séum við að fjárfesta í því að reyna að koma fólki aftur út í samfélagið. Það hlýtur að vera tilgangurinn með þessu öllu saman að draga úr þessari endurkomu, líta til unga fólksins og allra þeirra sem þurfa til fangelsis að koma þannig að þeir geti bætt sitt ráð. Í vissum tilvikum er það mjög erfitt, við vitum það alveg, en höfum það samt að markmiði, að það sé það sem við erum að gera og reynum þá að beina fjármunum í það. Það verður ekki gert með því að setja peninga í að byggja rými, það þarf að gera það með því að reksturinn og það sem er verið að gera í kerfinu öllu, að þeir fjármunir sem þar eru nýtist sem best. Alltaf er verið að reyna að finna leiðir í því og nú er verið að reyna að koma því til leiðar að félagsþjónusta sveitarfélaganna komi til dæmis fyrr inn í fangelsin til að styðja við fanga, líka þegar þeir eru á leiðinni út úr fangelsunum, til að hjálpa fólki að stíga sín fyrstu skref. Það eru gríðarlega viðkvæmir tímar, hæstv. forseti, þegar fangar stíga út úr fangelsunum og eru að reyna að komast aftur inn í samfélagið og aðrar freistingar eða aðrir hópar toga menn hugsanlega til baka aftur. Það er viðkvæmur tími og það þarf líka að gæta að því þegar við lítum til fangelsismála. Það er bæði aðdragandinn þegar verið að ákveða hvers konar refsing er heppileg og hvernig eigi að fara í aðra þætti, meðferðaráætlanir, það er vistunin sjálf og síðan það að koma mönnum aftur út í samfélagið og vonast til þess að geta bætt líf þeirra.

Virðulegi forseti. Ég fagna viðleitni hæstv. ráðherra. Ég verð þó að minnast á tvennt sem ég tók eftir í frumvarpinu, sem mér þykir mjög miður þegar kemur að fjármögnuninni. Í greinargerð frumvarpsins segir berum orðum að fjárskortur sé farinn að hafa áhrif á það hvernig lögin taka á málum eins og vímuefnafíkn og vímuefnasmygli í heimsóknum. Við ætlum að fara að breyta reglum um heimsóknirnar þegar við vitum mætavel, eða ættum alla vega að vita, að fjárskorturinn veldur aukinni vímuefnaneyslu. Í stað þess að takast á við það vandamál þá eru yfirvöld oft gjörn á að ganga frekar á óþægileg réttindi, réttindi og kvaðir sem kosta peninga og geta verið svolítið vesen. Á meðan staðan er svona þá finnst mér ekki að við eigum að fara í þá átt að breyta einhverju jafn veigamiklu og mikilvægu fyrir fanga eins og heimsóknum og sér í lagi hvað varðar áfengismeðferð, að ætla að fara að slaka á kröfum um það og skyldum yfirvalda til þess að takast skynsamlega á við fíknivanda fanga, beinlínis vegna þess að ekki eru peningar til þess. Ég gæti gagnrýnt það harðar en ég geri hér nú en ég ætla í bili að taka þessu sem aðvörunarorðum til Alþingis, að það sé algjörlega nauðsynlegt að Alþingi bregðist við brýnni þörf til þess að fjármagna málaflokkinn, þannig að hægt sé að veita sjálfsagða aðstoð við að reyna að losa fanga við fíknivanda. Fíkniefni og afbrot, það eru mikil tengsl þarna á milli og sér í lagi í fangelsum og það er eitt af stóru atriðunum sem við þurfum að geta tekist á við. Við getum ekki tekist á við þau almennilega núna og enn síður samkvæmt þessu frumvarpi. Allt sökum fjárskorts. Þegar við erum búin að leysa það vandamál sem ég vænti að við gerum nú einhvern tímann þá getum við vonandi tekið alvöruskref í átt til betrunar 

Virðulegi forseti. Mig langar í fyrstu að benda hv. formanni allsherjarnefndar á eftirfarandi, sem hefur komið í ljós á síðustu klukkustundum, og jafnframt ráðherra, en það er eitt atriði til viðbótar við það sem ég nefndi áðan. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á fyrirkomulagi við leit í klefa. Þar segir: „Fangi skal ekki vera viðstaddur leit í klefa. Heimilt er þó að víkja frá þessu skilyrði samkvæmt ákvörðun forstöðumanns fangelsis. Gera skal skýrslu um leitina og þá muni eða efni sem kunna að hafa fundist og fanga er óheimilt að hafa í klefa.“ Þetta er, virðulegi forseti, í andstöðu við evrópsku fangelsisreglurnar sem ráðherra vísaði til í ræðu sinni. Þegar frumvarp til laga sem nú eru í gildi var til umræðu hér á þinginu var upphaflega lagt til að fangi skyldi ekki vera viðstaddur leit í klefa. Í nefndaráliti allsherjarnefndar var vísað til evrópsku fangelsisreglunnar og Bjarni Benediktsson, þáverandi þingmaður og núverandi hæstv. fjármálaráðherra, sem var framsögumaður á málinu, lýsti með svohljóðandi hætti umræðum um málið í þingsal: „Nefndin leggur til þá breytingu á 52. gr. frumvarpsins að í stað þess að meginreglan verði að fangi skuli ekki vera viðstaddur leit í klefa sínum skuli hann að jafnaði viðstaddur slíka leit. Fyrirhugað er að nýjar evrópskar fangelsisreglur verði samþykktar í desember 2005 og fyrirséð að í þeim verði meginreglan í þessum efnum sú að fangi skuli að jafnaði viðstaddur leit í klefa sínum. Því telur nefndin rétt að stíga skrefið strax til fulls við setningu heildarlaga um fullnustu refsinga.“ Því verð ég að biðja hæstv. innanríkisráðherra um að hafa þetta í huga sem og hv. allsherjarnefnd. Það hafa greinilega orðið einhver mistök við gerð þessa frumvarps. Mig langar aðeins að taka upp þráðinn þar sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson skildi við hann. Ég er mjög hugsi gagnvart fyrirbærinu sakaskrá. Af hverju sakaskrá? Það er nú þannig að þeir sem eru á sakaskrá eru þar út af mjög ólíkum sakargiftum. Margir hafa lent í því að vera staðnir að verki við það til dæmis að vera með neysluskammta eða smávægileg brot og eru á sakaskrá. Það er nú þannig að þegar þú ert að koma þér inn í samfélagið aftur og ert með þennan stimpil er oft býsna erfitt að vera tekinn sem fullgildur aðili í samfélagi manna. Það er erfitt að fá vinnu, erfitt að fá hús á leigu, erfitt að hafa klárað að afplána og vera orðinn betri maður. Þarna er enn einn þröskuldurinn fyrir fólk sem hefur afplánað að geta tekið þátt í samfélaginu og meðal annars þess vegna er endurkoma svona algeng. Mér finnst að við ættum að hugsa þetta. Það er mjög margt í lögum okkar og kerfi sem er „af því bara“ og það hefur ekkert verið skoðað eða endurmetið. Mér finnst að við þurfum aðeins að skoða þetta fyrirbæri betur út frá betrun. Ég hef fylgst mjög náið með unga fólkinu okkar sem fer í fangelsi, fólki sem á ekki að fara í fangelsi, fólki undir lögaldri. Þeir sem þekkja þann heim sem verður til í svona samfélögum vita að því yngri sem þú ert þeim mun meira þarftu að sanna þig í samfélaginu. Þar hefst oft löng ganga sem endar ekki alltaf vel fyrir marga. Ég hef hitt stráka úti á Austurvelli, á göngu minni þar á milli skrifstofu minnar og þingsins, sem hafa lent í því að vera skyndilega kallaðir í fangelsi. Það er enginn fyrirvari þegar fólk fer í fangelsi, það er ekki eins og þú hafir fasta dagsetningu. Því er hægt að breyta, án þess að það sé mikill fyrirvari. Þá er undirbúningurinn og aðlögunin að samfélaginu enginn áður en fólk fer út. Fólk lendir hreinlega á götunni. Það er kannski byrjað í námi á Litla-Hrauni, byrjað á einhverri braut betrunar og því er kippt út úr því. Ég skil ekki af hverju ekki hefur verið búin til brú. Brúin er ekki til. Það er ekki einu sinni kominn vísir eða undirstöður að henni enn miðað við það sem ég hef heyrt mjög nýlega frá fólki sem var að koma út af Litla-Hrauni. Ég hef oft rekið mig á það í umræðunni að margir landar mínir, Íslendingar, virðast halda að Litla-Hraun sé lúxushótel. Það leit kannski ágætlega út hér á árum áður en guð minn góður, þetta er ekki einu sinni einnar stjörnu hótel. Ég skil heldur ekki þá hugmyndafræði að þegar þú ferð í betrunarvist eigi aðbúnaðurinn að vera hluti af refsingu. Auðvitað á það ekki að vera þannig. Aðbúnaður á að vera þannig að hann sé mannsæmandi og að fólk fái að halda sjálfsvirðingu. Við megum ekki taka hana af fólki þó svo að það hafi brotið af sér. Það er auðvitað þannig að fólk sem brýtur af sér er alls konar fólk. Í merkilegri ræðu Obama þegar hann fyrstur forseta Bandaríkjanna fór í heimsókn í fangelsi segir: Langflestir sem eru í fangelsi í Bandaríkjunum - sem er reyndar alveg rosalega hátt hlutfall ungra manna - eru ungir menn sem hafa gert eitthvað smávægilegt af sér, oft eitthvað sem fylgir því að vera á ákveðnum aldri og mjög margir komast upp með en sumir lenda í svokölluðu betrunarkerfi eða refsikerfi sem gerir að verkum að smáaxarsköft verða til þess að þeir komast aldrei aftur út. Þarna er hreinlega verið að taka möguleikann á lífi frá fólki. Eitt það ljótasta sem ég veit í íslensku réttarkerfi er biðin eftir því að fá að afplána. Hún er alveg skammarleg. Þegar þannig er komið að þessir ungu strákar - þeir eru yfirleitt eitthvað að bralla þegar þeir eru á ákveðnu aldursskeiði, eru gripnir, eiga að afplána, bíða kannski í tvö ár og eru kannski búnir að umbylta lífi sínu. Er þá ekki tilganginum náð? Er það ekki þannig? Allan þennan tíma eru þeir með fangelsisvistina yfirvofandi, kannski búnir að eignast börn. Það líður oft svo langur tími þar til þú færð að klára þína refsivist, því að það er refsivist og ómannúðleg refsing að láta fólk bíða svona lengi eftir því að fá að afplána. Ég er mjög hrifin af því - og það er það sem ég óttast þegar á að fara út í ökkla-stöffið, sem sagt heimafangelsunina, að einvörðungu verði litið á það sem leið til að spara. Það má ekki vera þannig. Það verður að vera þannig, ef fara á út í þá leið, að það sé prógramm, einhver leið fyrir ungt fólk sem vill fá tækifæri til að fara í betrun með líf sitt, að það sé ekki bara látið hanga heima og horfa á sjónvarpið og fara í tölvuleiki og bíða eftir að þessum kafla lífs þess sé lokið. Þá er mikil hætta á að hlutirnir endurtaki sig. Það er líka þannig með þá sem misstíga sig í lífinu að það er ekki að ástæðulausu. Það er búið að vera langt ferli, t.d. í neyslu. Það að refsa fólki fyrir að vera veikt er líka eitt það ljótasta sem ég veit í okkar samfélagi. Það er mjög slæmt að við séum núna komin á þann stað að ekki séu til nægileg úrræði fyrir ungt fólk í neyslu til að fara í langtímautanumhald. Það er mjög slæmt að ekki sé til neitt kerfi sem tekur á móti fólki sem er að koma úr fangelsi og það kallar bara á vítahringinn. Hversu dýrt er það fyrir samfélag okkar? Þá er ég ekki bara að tala um peninga. Það er bara mjög dýrt. Það vill svo til að mjög margir þeir sem ég hef kynnst sem hafa misstigið sig, og líka þeir sem hafa gert það viljandi, eru mjög klárt fólk, hefði það fengið tækifæri til að fá að blómstra í lífinu gætu þetta orðið manneskjur sem yrðu mjög dýrmætar fyrir samfélagið allt. Einhvern veginn þurfum við líka að horfa á það þannig. Það er auðvitað misjafn sauður í mörgu fé en megnið af fénu, sem er látið bíða mjög lengi áður en það fær að fara í afplánun, er frábært fólk sem á fjölskyldur, mömmur sínar og pabba eða syni og dætur, bræður og systur. Við megum ekki gleyma því. Það sem ég tel brýnast er að tryggja að þeir sem eiga að fara í einhver úrræði - að það sé haldið utan um þá sem vilja að það sé tryggt að fólki sé ekki refsað viðstöðulaust fyrir að hafa brotið af sér, kannski fyrir langalöngu. Þá ertu alltaf á sakaskrá. Þú þarft alltaf að segja að þú hafir framið afbrot og afbrotin eru ansi rýr sum hver. Þetta þarf að skoða þegar farið verður í að endurskoða málaskrána. Það þarf að endurhugsa aðeins þessa leið til að merkja fólk því að þú ert merktur um lífstíð og það er ekki sanngjarnt.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kom inn á fjöldamörg atriði í ræðu sinni og ég hygg að þau verði tekin til meðferðar við vinnslu málsins í þinginu sem og mörg álitamál sem eru líka annars eðlis og kannski grundvallarspurningar um það hvernig við ætlum að haga hlutum. Varðandi það atriði sem hv. þingmaður vakti athygli á geri ég ráð fyrir að þetta verði skoðað í allsherjarnefnd. Ég hygg að þetta sé svona í Danmörku, það þarf bara að kanna hvernig stendur á því að þessu er svona fyrir komið í frumvarpinu. Ekki ætlum við að fara gegn því sem við höfum skuldbundið okkur til þannig að það þarf að skoða það og ég veit að nefndin mun gera það. Það eru tvö eða þrjú atriði sem ég vildi nefna. Í fyrsta lagi hygg ég að það sé betra að þetta bráðunga fólk afpláni á meðferðarheimilum en í fangelsum. Auðvitað viljum við samt helst að unga fólkið komi sér ekki í þær aðstæður að vera dæmt til refsinga. Einnig þarf að kanna það betur en ég held að dómþolum sé við upphaf refsingar gerð grein fyrir því hvaða dag viðkomandi losnar.  Hv. þingmaður nefndi fjöldann. 500 dómþolar bíða þess að koma í afplánun sem er 140% aukning frá efnahagshruninu. Það eru 144 rými í landinu þannig að við sjáum 

Forseti. Ég fagna því að það eigi að skoða þetta. Það er ekkert svo langt síðan ég var að vinna hjá Götusmiðjunni og þá fengum við til okkar fanga til meðferðar sem var inni á Litla-Hrauni og átti svo sannarlega ekki að vera þar út af aldri. Það er allur gangur á því og ég vona svo sannarlega að það sé orðið þannig að enginn undir aldri fari inn á Litla-Hraun. Þar til bærar alþjóðastofnanir sem fylgjast með hér hafa gert alvarlegar athugasemdir við það. Ég rakst á strák úti í Austurstræti sem sagði að það væri greinilega verið að búa til pláss fyrir einhvern annan og þannig hafi hann farið út eitthvað aðeins fyrr. Ég er ekki að tala um langan tíma en einn dagur til eða frá eða vika eða mánuður getur skipt miklu máli upp á að búa sig undir það að fara út. Það væri mjög gagnlegt ef hæstv. ráðherra kannaði hvort það væru einhver tilfelli um að fólk fengi ekki nægilegan undirbúningstíma til að geta lagað sig aftur að samfélaginu. Ef það er eitt tilfelli er það einu of mikið. Ég er samt ekkert á móti því að fólk fái að fara fyrr en það verður að passa þetta. Núna finnst mér líka mjög mikilvægt þegar við erum með þessa löngu biðlista að það verði brugðið á önnur ráð. Sá sem hefur beðið í einhvern tíma á að fá það reiknað inn í og refsivistin ætti hreinlega að vera metin út frá aðstæðum viðkomandi. Ef viðkomandi er búinn að ná tökum á lífi sínu og til dæmis búinn að stofna fjölskyldu og snúa blaðinu við finnst mér fullt tilefni til að ríkið axli líka ábyrgð á að geta ekki framfylgt sínum skyldum.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt þegar við lítum til stefnumörkunar, og kannski birtist það í fullnustuáætluninni líka, að þær ákvarðanir sem við tökum séu fyrst og fremst teknar út frá því sem við ætlum að ná fram. Auðvitað skiptir máli að við höfum alltaf úr takmörkuðum fjármunum að spila í öllum okkar málaflokkum og þannig er það í öllu sem við gerum, en það á samt ekki að verða meginröksemd fyrir einhverri tiltekinni leið að við séum í þröng eða með langa biðlista. Við gerum þetta vegna þess að við teljum að það sé betra fyrir kerfið í heild sinni, fyrir þá sem þurfa að nota það og síðan okkur sem höldum utan um það á öllum stigum. Mér finnst það skipta máli og þess vegna finnst mér mikilvægt fyrir okkur núna að velta fyrir okkur samfélagsþjónustunni. Ég held að það sé mjög mikilvægt og þótt mér þyki nauðsynlegt að draga fram þann mikla fjölda sem bíður er það fyrst og fremst til þess að vekja athygli á því hvað vandinn er umfangsmikill en ekki til þess að fara fram hjá vandanum. Við verðum töluvert langan tíma að leysa úr honum. Það að leggja til samfélagsþjónustu er ekki af því að röðin sé svona mikil heldur af því að hún er til góðs. Það er punkturinn. Vandinn er hins vegar orðinn af þeirri stærðargráðu að það er mikið áhyggjuefni fyrir yfirvöld þessara mála að horfast í augu við það að 500 einstaklingar bíði. Þessi mikli fjöldi hefur orðið frá efnahagshruninu og ég er ekki undrandi á því að fangelsismálastjóri sé oft þungbúinn þegar hann ræðir þessi mál. Þegar menn bera ábyrgð á þessu er auðvitað þungt að horfa framan í þessa stöðu en við þurfum öll að horfast í augu við hana, hún fer ekkert frá okkur, a.m.k. ekki til skemmri tíma.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Ég virði það og það er mjög gott að fá að eiga andsvör við ráðherrann. Mér finnst mjög mikilvægt að það verði fundin einhver leið til að meta stöðuna, mér finnst ómögulegt þegar fólk er sett í fangelsi þegar það er í raun búið að afplána með því að bíða svo lengi. Mér finnst brýnt að skoða það, jafnvel bjóða upp á samfélagsþjónustu í staðinn fyrir að fólk fari inn, jafnvel frá fjölskyldu sinni eða úr námi eða einhverju slíku, þegar fólk er búið að ná tökum á lífi sínu. Það er annað sem mér finnst ekki síður mikilvægt, við þurfum að finna leið til að skýra lögin betur um svo margt. Þau eru oft loðin og flókin. Eitt af því sem ég hef hoggið eftir undanfarið er mjög mismunandi mat á gæsluvarðhaldi. Mér finnst til dæmis stórkostlega skrýtið að manni sem er með þroskagreiningu á við 12 ára barn sé haldið lengi í gæsluvarðhaldi án þess að aðstandendur fái að tala við viðkomandi. Mér finnst það mjög alvarlegt og hrein og klár mannréttindabrot. Á sama tíma er þeim oft sleppt sem hafa brotið á börnum kynferðislega eða verið ákærðir fyrir nauðgun eða eitthvað slíkt. Þarna er greinilega eitthvað skakkt varðandi rannsóknarhagsmuni, ég verð bara að segja það. Það er mjög mikilvægt og brýnt að lögin séu fullkomlega skýr sem og reglurnar svo lögreglan viti nákvæmlega í hvorn fótinn hún á að stíga.

Virðulegi forseti. Hér er verið að ræða mjög stórt og mikilvægt mál sem varðar það fyrirkomulag sem við höfum þegar einstaklingur hefur með einhverjum hætti slitið það net sem við getum hugsað okkur að allir séu með einhverjum hætti í. Samfélagssáttmálinn eða það sem bindur einstaklinginn við fjölskyldu, skóla, vini, samfélag, hefur þá farið úrskeiðis; netið eða samfélagssáttmálinn er rofinn, hvort sem einstaklingurinn hefur beinlínis valdið sér því sjálfur, af því að hann hefur ekki fótað sig í lífinu, eða að netið hefur brugðist honum á einhvern hátt. Ég heyri það á máli þeirra sem hér hafa rætt þetta mál að þetta er rætt vítt og breitt sem er mjög gott. Að sjálfsögðu er það ósk okkar allra að enginn þurfi að lenda þarna. Það er markmiðið að þau úrræði sem þessi lög fjalla um og þetta form á samfélagsstofnun eigi sem sjaldnast við. Það er afar vont að hlusta á þá tölfræði að við skulum sífellt hafa meiri og meiri þörf fyrir þetta. Ég vil byrja á að taka undir það sem sagt er um að núverandi úrræði séu mjög vanfjármögnuð. Það hefur verið mjög sérstök upplifun að hlusta á fangaverði með áratugareynslu í þeim störfum tala um að ástandið sé núna verra á öllum sviðum fangelsismála en þeir muna, og hef ég enga ástæðu til að rengja þá með það. Það er afar óheppilegt og Alþingi verður að taka það til sín og tryggja fjármagn í það. Þau úrræði og sú meðferð og sú mannrækt sem á að vera við lýði á þessu sviði mannlífsins nær þá til einstaklinga sem við sjáum fyrir okkur að séu hugsanlega að feta sig inn á þá braut sem endar með því að lög um fullnustu refsinga munu eiga við þá, að þeir lendi sem sagt í afplánun. Við erum að tala um stofnanir sem eru að vinna þar og svo þær stofnanir sem vinna með einstaklinginn eftir að fullnustu lýkur. Við höfum verið í vanda á þessu sviði samfélagsins fyrir ýmissa hluta sakir. Margar stofnanir eða heimili sem störfuðu á þessu sviði hafa lent í áföllum. Upp hafa komið óheppileg mál þar sem skjólstæðingar á slíkum stofnunum hafa verið beittir órétti, misrétti eða ofbeldi. Það hefur leitt til þess að stofnunin hefur hreinlega flosnað upp og starfsemin átt erfitt uppdráttar. Það má alls ekki fela það í sér að við hlaupum frá málinu eða hættum starfsemi eða missum trú á öllu því góða fólki sem hefur haslað sér völl á þessu sviði. Það er kannski svolítið erfitt að koma þessu öllu í orð á nákvæmlega þessum vettvangi en margir þeirra sem hafa starfað á þessu sviði eru miklir frumkvöðlar, brenna mjög fyrir málefninu. Þeir vilja vinna við mannrækt, finna mikla samlíðan með skjólstæðingum sínum en eiga ekki endilega alltaf samleið með stjórnsýslu og reglufestu, aga í fjármálum og hafa ekki þolinmæði fyrir alls konar regluverki sem verður til í kringum málaflokk sem þennan. Þar af leiðandi höfum við orðið fyrir áföllum í þessu og kannski ekki gengið nógu vel að þróa þetta áfram. Þess vegna hefur orðið rof í starfsemi sem lengi lofaði góðu og hefur átt erfitt uppdráttar og deilur verið uppi um alls konar meðferðarúrræði á þessu sviði. Það er mjög miður vegna þess að hjá þessum frumkvöðlum og þeim sem brenna fyrir þessu er oft mesta sköpunin í gangi. Þeir þurfa fyrst og fremst stuðning og umburðarlyndi til þess að þróa sína starfsemi þannig að úr verði öflug stofnun sem nær árangri til lengri tíma. Fjárfesting á þessu sviði, í meðferð eða úrræðum fyrir þá sem sýnilega eru að feta sig inn á þessa braut, eða hafa hlotið sína fyrst dóma, er þörf. Reynsla mín úr lögreglunni, lestur dóma og reynsla af dómstólum segir mér að það er ekki þannig að dómstólar á Íslandi séu að dæma unga fanga, þ.e. að ekki sé verið að nýta heimildir í almennum hegningarlögum til að fara aðrar leiðir en að dæma til fangelsisrefsingar of snemma. Það er ekki mín reynsla að það sé þannig. Mér finnst allir í þessu kerfi af vilja gerðir til að fresta því eins og kostur er og reyna að leita allra annarra leiða. En það gengur samt illa af því að netið í kringum einstaklinga á aldrinum 13–14 til 22–25 ára er einhvern veginn ekki nógu þétt. Það eru vaxandi viðfangsefni, sérstaklega meðal ungra drengja sem finna sig ekki á þeim brautum lífsins sem við höfum á einhvern hátt markað þeim, það gengur hreinlega ekki nógu vel. Við höfum náð frábærum árangri í mæðravernd, í ungbarnaeftirliti á fyrstu árum æviskeiðsins en við eigum enn töluvert í land á unglingastiginu. Sá sem hefur fengið dóm, sá sem hefur verið dæmdur til afplánunar, sá sem vistast á stofnunum sem slíkum - hvað getum við gert fyrir hann svo að það heiti betrun, svo að hann finnir sína rás í lífinu og fari ekki aftur til fyrri iðju? Hér eru ýmis ákvæði og ýmsar greinar sem fjalla einmitt um þetta, um samfélagsþjónustu, um meðferðaráætlun; afar mikilvæg atriði. Þetta eru ákvæði sem hægt er að beita til að aðstoða einstaklinginn við að finna sína fjöl aftur í samfélaginu og koma honum af braut afbrota yfir á þær brautir sem við teljum æskilegar í lífinu. Í þessu verðum við að þora og hafa vilja til að fjárfesta. Starfsemi á þessu sviði verður að einkennast af mannrækt og að þeir sem vinna þarna brenni fyrir því sem þeir eru að gera, finni samlíðan og samvitund með viðfangsefninu og upp úr því þróist síðan fagmennska og langtímastarf. Norðurlöndin eiga að vera okkar helsta fyrirmynd á þessu sviði. Við þurfum að færa starfið þannig að það eigi sér líka stað fyrr. Það á sjálfsagt við aðra umræðu og önnur lög, hvernig við getum unnið betur í áhættuhópum. Hvar merkjum við fyrst að einstaklingur sé hugsanlega að fara inn á þá braut sem endar með því að hann sé til viðfangs í þeim stofnunum og í þeim úrræðum, sem hér er verið að fjalla um; að það eigi allt í einu við hann eitthvað sem heitir réttindi og skyldur fanga? Auðvitað viljum við fyrst og fremst koma í veg fyrir að til verði fangar. Ég vil fyrst og fremst undirstrika mikilvægi málaflokksins, að rýmkað verði um fjárheimildir til núverandi starfsemi þannig að hún megi þrífast og eflast og hvetja til þess að sem flestir hlutaðeigandi aðilar verði kallaðir fyrir á meðan þetta mál er til umfjöllunar í nefnd.