Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjárveitinganefndar Ed. (Eggert Pálsson) Eins og háttv.þm. sjá, hefir till. þessi tekið breytingum í Ed. hvað orðalag snertir, en efni hennar hefir ekki verið breytt. Upphæðin er látin vera sú sama sem hv.Nd. samþykti, en síðustu málsgr.till. er að eins vikið við. Það er gert ráð fyrir því, að dýrtíðaruppbót þeirra starfsmanna símans, sem lægst eru launaðir, hækki ef til vill að einhverju leyti. Og þá liggur í hlutarins eðli, að til þess að þeir fái þá uppbót, sem háttv.Nd. ætlaðist til, þarf að lækka þessa bráðabirgðalaunaviðbót að sama skapi sem dýrtíðaruppbótin kann að hækka. Samkvæmt þessu og með þetta fyrir augum gerði Ed. þessa breytingu á till. Nú er ekki víst um örlög frv. þess um hækkun á dýrtíðaruppbót embættis- og sýslunarmanna landssjóðs, er afgr. var frá Ed, svo að ekki er hægt að segja um það, hvort þessi breyting á við. Ef háttv.Nd. hefði þegar sálgað frv., hefði átt við að bera fram brtt. við þessa till. og gera ekki ráð fyrir neinni hækkun á dýrtíðaruppbótinni. En nú hefir háttv.Nd. ekki enn þá felt frv., og ekki er gott að vita, nema uppbótin verði hækkuð. Er því sjálfsagt að láta þetta ákvæði standa. Auðvitað væri hægt að taka till. út af dagskrá, þangað til sjeð væri fyrir um örlög hins frv., en það mundi valda óþarfa snúningum, og er ekki víst, að tími vinnist til þess að taka till. aftur fyrir. Það gerir heldur hvorki til eða frá, þótt till. sje svona orðuð. Ef ekkert verður út hækkuninni á dýrtíðaruppbótinni, gerir þetta orðalag ekkert til, en verði hækkunin samþykt, er sjálfsagt að láta þetta orðalag halda sjer. Jeg vil því mælast til þess, að till. verði samþykt. Það bindur ekki atkv. manna í dýrtíðaruppbótarmálinu, þó að þeir samþykki þetta. Í till. stendur einungis, ef „dýrtíðarupphæðin kann að hækka“, ekki að hún hækki. Menn geta því óhræddir greitt till.atkv., þó að hitt málið sje ekki útkljáð.

Flm. (Magnús Torfason) Eins og hv.þm. er kunnugt, hefir þessi till., sem jeg ásamt 11 öðrum hv.þm. hefi leyft mjer að bera fram, sætt allmiklum mótmælum, ekki að eins hjeðan úr bæ, heldur og utan af landi. Það hafa sem sje borist hingað pöntuð mótmæli utan af landi. Jeg get ekki annað sagt en að þetta hafi farið að vonum því að þingsályktunartill., ef hún nær fram að ganga og hæstv. stjórn framkvæmir hana, myndi koma talsvert við hagsmuni einstakra manna. Slíkt er óhjákvæmilegt. Þess vegna verð jeg að fara fleiri orðum en jeg hafði hugsað mjer um tildrög till. og tilgang hennar. Till. er um þurftarvörur, vörur, sem menn þurfa til almennra lífsþæginda, án þess að þær sje bráðnauðsynlegar til þess að draga fram lífið. Nú hefir verið alltilfinnanlegur skortur á þessum vörum, meðan kaupmenn hafa getað ráðið yfir skiprúmi í skipum Eimskipafjelags Íslands. Geta menn ráðið það af verðinu, þegar t. d. kg. af sóda kostar á aðra krónu, eða munntóbak 25 kr. kg. þetta okurverð sýnir, að skorturinn er tilfinnanlegur. Þó finna menn minst til hans hjer í bæ. Skorturinn er og hefir verið enn tilfinnanlegri úti um land. Á Ísafirði er mjer t. d. kunnugt um, að skortur hefir verið á hverri vörutegundinni á fætur annari. Það hefir ekki verið unt að fá steinolíuofna, lampa, diska, bolla, skálar, og mætti lengi halda áfram að telja þær vörur upp, sem ófáanlegar hafa verið. Búðirnar hafa verið snauðar og tómar. Og enn verra hefir ástandið verið annarsstaðar í útkjálkahjeruðum. Allar siglingar landsins eru til Reykjavíkur. Reykvíkingar gleypa alt, og það, sem við úti um landið fáum, eru að eins örfáir molar af borðum þeirra. Eins og jeg tók fram, hafa skip Eimskipafjelagsins verið notuð til þess að flytja vörur þessar. Heildsalarnir hafa ekki þurft að gera annað en að eins panta vörurnar, eða í mesta lagi að skreppa utan um leið, sjer til skemtunar og gamans. En nú hefi jeg fengið upplýsingar hjá landsversluninni um það, að framvegis muni skip þau ekki flytja nema örlítið af slíkum vörum; farmrýmið er ekki nema rúmlega fyrir nauðsynjavörur. Það er því skiljanlegt, að úr því nú er skortur á vörum þessum, meðan þær fást fluttar á skipum Eimskipafjelagsins, þá hlýtur sá skortur að aukast að miklum mun, þegar heildsalarnir verða sjálfir að fara að útvega sjer skipakost. Þá má líka benda á það, að tilfinnanlegur skortur hefir verið á ýmsum nauðsynjavörum, sem landsverslunin hefir ekki skift sjer af. Nægir þar að benda á timbur, sem skort hefir mjög um land alt. Enda hefir hjer á þingi verið samþ. þingsál. um, að landsverslunin sjái um útvegun á timbri til bátagerða o. fl. Jeg er því ekki í neinum efa um það, að ef landsverslunin lætur ekki til sín taka mál þetta, þá lendir í blávandræðum úti um land alt. Fyrsti og aðaltilgangur till. er því sá, að landsverslunin drepi í skörðin; bæti við þar, sem skortur er á vörunum, og þar stendur hún vel að vígi. Innflutningsnefndin fær skýrslur um allar þær vörur, sem pantaðar eru og líkindi eru til að fáist til landsins, og er þá hægurinn á að sjá, á hvaða vörum muni verða skortur, og haga innkaupum þar eftir. Það er sýnilegt, að fylsta þörf er á að dreifa vörunum sem best út um landið, en sú þörf vex vitanlega með skortinum. Hins vegar ekkert líklegra en heildsalarnir láti vini sína og kunningja sitja fyrir vörukaupum. Það verða því að eins stöku kaupmenn, sem vörurnar fá, aðrir fá ekkert. Af því sjest, að brýn nauðsyn ber til þess, að vörunum sje betur dreift, en það getur ekki orðið nema því að eins, að landsverslunin hafi eitthvað í pokahorninu til þess að drepa í skörðin. Hjer er því um nauðsyn að ræða, sem skylt er að bæta úr. Þá yrði ein afleiðingin af till. sú, að verðlagi yrði haldið niðri. Það hafa að vísu verið samþ. hjer á þingi lög um álag á vörum, og ættu þau að verka, að minsta kosti meðan sár skortur er ekki orðinn á vöru. En þegar svo er komið, hætta menn oftast að spyrja hvað varan kosti, en kaupa hana við hvaða verði sem er, ef hún að eins fæst. Og það er nú ekki síður hjer að kæra menn fyrir lagabrot, og margur mun líta svo á, ef einhver gerir honum þann greiða að selja honum lítt fáanlega vöru, þótt við okurverði sje, þá beri hann drengskaparskylda til að þegja yfir því, þótt á honum sje níðst með ólöglegu okurverði. Menn vilja heldur láta níðast á sjer en gera sig seka í neinu, sem getur orkað tvímælis um drengskapinn. Till. miðar því beint til þess að fyrirbyggja slíkt okur og að almenningur yrði þannig soginn út. Eins og við vitum, er landsverslunin ekki annað en landskaupfjelag; en nú er reynsla kaupfjelaganna sú, að þau gátu ekki staðist meðan þau versluðu ekki með annað en nauðsynjavörur. Það er líka eðlilegt, því að þá stóðu kaupmennirnir betur að vígi í samkepninni; þeir höfðu hinar vörurnar, arðvænlegustu vörurnar, til að leggja á, og þurftu því ekki að taka gróðann af nauðsynjavörunum. Nú er það gefinn hlutur, að eigi landsverslunin að geta staðist, þá verður hún í þessu að haga sjer eins og kaupmennirnir. Hún verður því að taka að sjer sölu á öðru en nauðsynjavörum. Nú hefir gróði kaupmanna verið afsakaður með því, að þeir verði að búa sig undir verðfall, sem verða muni að stríðslokum. Þetta er að vísu aldrei nema rjett og sanngjarnt, en þá verður landsverslunin líka að fara eins að og safna í sarpinn, og henni er þess miklu frekari þörf en kaupmönnum, því að þeir geta altaf hætt verslun er þeir vilja, ef þeir sjá sitt óvænna, og hlaupið frá öllu, en landsverslunin er skyld til að sjá landinu fyrir vörubirgðum, og getur því ekki hætt. Eins og nú er, hlýtur landsverslunin að tapa fje, hjá því verður ekki komist. En þessi stefna, að hún taki að sjer heildsölu á þurftarvörum, ætti að vera vegur til að græða fje. Því hefir verið skotið fram, að landsverslunin hafi aldrei gert annað en spenna upp vöruverðið. En slíkt er á engum rökum bygt, það er blátt áfram full ósannindi. Kaupmenn hafa ekki, að öðru jöfnu, selt ódýrar, nema þá af gömlum vörum, og það hefir komið fyrir að eins. En þótt eitthvað hafi gengið skrykkjótt fyrir landsversluninni í fyrstu, stendur nú öðruvísi á. Síðan núverandi forstjórar tóku við landsversluninni hefir hún engar ákúrur fengið. Menn hafa ekki einu sinni dirfst að vega að þeim mönnum. Það er því öðru máli að gegna nú, en áður. Og jeg fyrir mitt leyti ber svo fult traust til landsverslunarinnar, að jeg hefi örugga von um, að hún geti haldið vel á spilum sínum. Eins og menn vita, var gengið svo frá lögunum um almennu dýrtíðarhjálpina, að þau eru einkis virði, ef ekki verri en ekkert. Jeg fyrir mitt leyti hefði heldur kosið, að þau hefðu aldrei verið samin. En nú ætti það, sem till. fer fram á, að gera landsversluninni það mögulegt að leggja minna á nauðsynjavörur þær, sem fátæklingarnir geta ekki án verið. Því hefur verið haldið fram, að landsverslunin hafi lagt óþarflega mikið á vörur sínar, þar sem hún hafi grætt 800.000 kr. síðastliðið ár. Jeg lít nú samt svo á, að gróðinn hafi alls ekki mátt minni vera. En með því að taka að sjer sölu á þurftarvörum getur landsverslunin tekið þennan gróða af þeim vörutegundum, sem fátæklingar þarfnast síður, og þá um leið lækkað álagið á nauðsynjavörunum og grætt nokkuð samt. Þá má benda á það, að með þessu móti verður eftirlitið með vöruverði miklu ljettara, því þótt sett hafi verið lög um takmarkað álag, þá býst jeg við, að eftirlitið verði mjög erfitt. En sje verslunin í höndum þeirra, sem sjá eiga um eftirlitið, þá eiga þeir auðvitað miklu hægra með að setja sig inn í viðskiftin erlendis. Enda hefir vel fróður maður í þeim sökum sagt mjer, að ómögulegt sje að fylgjast með markaðsverði, nema maður versli sjálfur. Það er því enginn vafi, að eftirlitið mundi verða miklu ljettara með þessu móti. Mótspyrna sú, sem till. hefir fengið, styrkir mig líka í þeirri skoðun. Það er bersýnilegt, að menn hafa geig, og hann ekki alllítinn, af eftirlitinu, og það er eðlilegt, því hjer er um eftirlit í framkvæmdinni að ræða. Það hefir verið hrópað út um land, að hjer ætti að koma á einokun á þessum vörum. Það hefir mjer aldrei dottið í hug og ekki heldur neinum flm. Slíku er heldur ekki hægt að koma á með þingsályktun. Til þess hefði þurft lög. Við höfum lög, sem taka fram skilyrðin fyrir því, að einokun verði komið á. Í lögum nr. 5, 1. febr. 1917, í 4. lið 2. gr., stendur svo hljóðandi ákvæði: „Landsstjórninni heimilast, ef þörf gerist ....“ „Loks að taka í sínar hendur alla verslun á útlendum vörutegundum eða innlendum, ef þörf gerist.“ En það er einmitt hvergi nefnt á nafn í till., að landsverslunin eigi að taka að sjer alla verslun á neinni vörutegund. En orðin „ef þörf gerist“ þýða það, að landsverslunin getur þá fyrst tekið að sjer alla verslun á vörum, þegar hún fæst ekki, eða sama sem ekki, með öðru móti. Þannig hafa lögin líka verið framkvæmd. Má þar benda á einkasölu landsstjórnarinnar á korni, kolum, steinolíu og salti o. s. frv. En hins ber líka að gæta, að orðin „ef þörf gerist“ eru svo rík, að stjórnina ber skylda til að láta þetta ekki undir höfuð leggjast, og sú skylda er svo alvarleg, að sú stjórn, sem ekki fullnægir henni, hún á sjer engan tilverurjett. Það hefir verið talað um, að tóbak mundi vera góð verslunarvara fyrir landsverslunina, og einstöku þm. hafa talað um, að rjett mundi að veita stjórninni lagaheimild fyrir einokun á tóbaki. En það komst aldrei nema til orða, sökum þess, að þeir menn höfðu ekki næga verslunarþekkingu til að dæma um, hvort skilyrði væru fyrir hendi til þess, því þau eru mörg, þótt auðvelt sýnist að versla með slíka vöru. Jeg hefi heyrt, að menn hafa hneykslast stórum á orðunum: „Alþingi skorar á stjórnina að taka í sínar hendur ....“ En þessi orð eru tekin upp úr lögunum frá 1. febr. 1907, sem jeg hefi áður minst á, að eins er slept orðinu: „allri“, svo að hjer er ekki eins langt farið. Í till. er talað um, að stjórnin taki að sjer heildsölu á almennum þurftarvörum, og í greinargerðinni er enn þá linara að orði komist. Þar er talað um, að stjórnin taki einnig að sjer innkaup á vörum o. s. frv. Þetta sýnir ljóslega, að hjer er ekki um neina einokun að ræða. Og jeg er sannfærður um, að engum óvitlausum lögfræðingi getur komið til hugar að skilja það svo. Með öðrum orðum, mótstaðan úti um land, er bygð á helberum misskilningi. Hún er blátt áfram sjóðandi vitleysa! Orðin „að taka í sínar hendur“ eru hins vegar með vilja viðhöfð, til þess að stjórnin geti ekki tekið það svo, sem verið sje að draga úr henni að taka til einokunar, ef þörf gerist. - Annars þýðir orðatiltækið „að taka í sínar hendur“ ekki annað en byrja. Og einmitt þess vegna er þingsál.till. komin fram. Hjer mótar fyrir alveg nýrri stefnu, og jeg áleit sjálfsagt, að stjórnin fengi að vita vilja þingsins um hana. Eins og allir vita, hefir mótstaðan gegn landsversluninni verið mikil; hún hefir verið talin goðgá, og yfirleitt hafa kaupmenn, einkum þeir stærri, hatað hana og hata enn þann dag í dag. Og þessi mótstaða hefir orðið til stórtjóns fyrir land og lýð. Af sömu rótum er allur sá ofsi runninn, sem nú er hlaupinn í kaupmenn út af till. þessari. Heildsalarnir eiga hjer að missa spón úr askinum sínum, og ærast við. Það er ekki svo að skilja, að heildsalarnir eigi hjer allir óskilið mál; sumir þeirra eru ágætismenn, og meðal þeirra á jeg vini, sem mjer eru kærir og jeg ber fylstu virðingu fyrir. Enda sagði einn þeirra við mig fyrir skömmu, er till. þessi barst í tal milli okkar: „Þetta átti að vera gert fyrir löngu!“ En því miður eru fæstir svona hreinskilnir. Mjer þykir leitt að þurfa að stiga á nokkurs manns tá, og vildi gjarnan, að hægt væri að komast hjá því, en því miður er það ekki hægt. En huggunin er sú, að heildsalarnir eru orðnir allbólgnir af stríðsgróðanum. Þess vegna læt jeg það líka ekki á mig fá, þó að þeir missi einhvers í. Vjer hljótum alt af að taka landsins gagn fram yfir nauðsyn fárra manna. Loks skal jeg víkja fám orðum að áskorunum kaupmanna úti um land. Vitaskuld eru þær áskoranir út í loftið, því kaupmenn úti um land gátu ekkert vitað um tilganginn með tillögunni. Enginn einasti heildsali hefir látið svo lítið að tala við mig um málið, heldur hefir verið gasprað um það á kaupmannafundum hjer í bænum, og þaðan munu svo frjettirnar hafa borist út um landið. Má geta nærri, hve nærri því rjetta þær hafa verið, eins og líka áskoranirnar bera með sjer. Sannleikurinn er sá, að þessi tillaga er kaupmönnum úti um land til stórkostlegs hagnaðar. Með henni er girt fyrir óforsvaranlega álagningu á vöruna og um leið trygt, að vörur dreifist víðar og berist fljótar til kaupmanna en áður, og milliliðalaust. Mjer er ekki ókunnugt um, að heildsalarnir vilja nú helst kúga bæði þing og stjórn og hafa gert tilraunir til að fá þingmenn til að bregðast skyldum sínum gegn landinu, sakir hagsmuna einstakra manna. 

Sigurður Stefánsson Jeg verð í fám orðum að gera grein fyrir, hvers vegna jeg skrifaði undir tillöguna. Jeg skal játa það, að jeg leit fljótlega á hana, en jeg hjelt hana geta orðið til þess, að stjórnin gæti fremur „regulerað“ vöruverðið í landinu, því jeg er alveg samdóma hv. aðalflm. (M. T.) um það, að alt of mikið sje gert að því, hjá einstökum heildsölum, að setja verðið fram úr hófi. Svo var líka önnur ástæða, sem fyrir mjer vakti. Jeg hefi heyrt, að hjer í Reykjavík væri byrjuð sú verslunaraðferð, sem á dönsku er kölluð „Kædehandel“, og er þannig, að varan gengur frá einum kaupmanni til annars, og altaf er lagt á hana við hver skifti, svo að hjá smásalanum er álagningin orðin 100% eða meira. Í Danmörku eru afarháar sektir við þesskonar verslunaraðferð, ef upp kemst. Jeg áleit, að það gæti verið gott, ef stjórnin fengi einhverjar bendingar um þetta, og að till. gæti orðið þörf þeim heildsölum, sem hafa notað sjer dýrtíðina til þess að leggja óhæfilega hátt verð á vörur sínar. En ef þingið samþykti nú till. og skoraði á stjórnina að taka heildsöluna í sínar hendur, þá þarf þingið líka að vita, að landsstjórnin þarf miklu meira fje en nú er í hennar höndum. Þingið veit, að það hefir reynst landsstjórninni fullerfitt að fá það fje, sem þarf til þess að versla með þá vöru, sem hún þegar hefir í sínum höndum. Þess vegna þarf að heimila henni meira fje. Vona jeg, að þetta atriði verði dregið nægilega skýrt fram í umræðunum. Hv. aðalflm. till. (M. T.), benti á það í ræðu sinni, að samkv. lögum nr. 5, 1. febr. 1917, hefði stjórnin heimildina til þess að taka verslun landsins í sínar hendur. Þetta er rjett hjá hv.þm. (M. T.), og við nánari athugun virðist mjer því ekki ástæða fyrir þingið til þess að grípa fram í með áskorun, því það er ætíð vandasamt fyrir þingið og stjórnina að grípa fram í frjálsa verslun landsins. Til þess þurfa að vera mjög knýjandi ástæður. Jeg álít því, að ekki þurfi þessarar áskorunar með nú, því auk laganna frá 1. febr. 1917 eru nú nýlega samþykt af þinginu lög um, að landsstjórnin hafi vald til að leggja lag á útlendar vörur. Jeg verð að segja það með hv.þm. Ísaf. (M. T.), að jeg hjelt, að tillagan ætti ekki að geta orðið kaupmönnum úti um land til miska. Því þeir ættu eins fúslega að sæta því, að fá vöruna frá landsversluninni, eins og frá heildsölum, sem leggja fram úr hófi á vörumar. En landsverslunin er ekki alveg saklaus af að hafa gefið kaupm.stjettinni undir fótinn með að leggja heldur freklega á vörur sínar. Það gerði hún einkum fyrst framan af, en nú, síðan nýir menn með meiri verslunarþekkingu tóku við forstjórn hennar, hefir þetta mikið batnað. Og þótt menn beri ef til vill ekki mikið traust til stjórnarinnar í þessu efni, þá má maður þó treysta því, að hún stígi ekki mikilvæg spor í þessu máli nema í samráði við stjórn landsversluninnar. Við nánari athugun hefi jeg því sannfærst um, að það sje nokkuð fljótfærnislegt að bera till. þessa hjer upp, í sameinuðu þingi; það hefði, þegar betur er að gáð, ekki veitt af tveim umr. Í hvorri deild, sjerstaklega þar sem hjer getur verið að ræða um talsvert aukin útgjöld fyrir landssjóðinn. Það er rjett hjá hv. aðalflm. (M. T.), að Reykjavík hafi hingað til, svo að segja, gleypt vörurnar, svo hart hafi komið niður á mönnum úti um land. En nú hefir heyrst, að tekin verði upp önnur aðferð en áður, vörunum verði dreift á aðrar hafnir, án þess að flytja þær fyrst til Reykjavíkur. Þetta má telja til stórbóta. Að þessu athuguðu ber mjer ekki annað á milli við hv. aðalflm. (M. T.) en það, að jeg vil láta gefa stjórninni skýra bendingu um það, hvernig hún á að fylgja þeirri heimild, sem veitt er í lögum nr. 5, 1. febr. 1917, og hinum nýsamþyktu lögum frá þinginu, í stað skilyrðislausrar áskorunar, eins og tillagan fer fram á. Jeg skal ekki lá kaupmönnum það, þótt þeir hafi í fyrstu haft beig af landsversluninni. Það er svo eðlilegt, þar sem landsverslunin gat bakað þeim töluverðan atvinnuhnekki, og jeg lít svo á, að stjórnin hafi stundum ekki tekið nægilegt tillit til hags kaupmanna, meðan hún var einráð um verslunina. Hitt hygg jeg komið á daginn, að óvild kaupmanna til landsverslunarinnar sje að miklu leyti horfin síðan núverandi verslunarstjórar tóku við stjórn hennar, og það tel jeg ofmælt hjá þm. Ísaf. (M. T.), að kaupmenn hati landsverslunina. Menn verða að gæta þess að gera ekkert til þess að spilla hinni góðu samvinnu, sem nauðsynleg er milli kaupmanna og landsverslunarinnar á þessum vandræðatímum. Þess vegna eiga menn ekki að gera þar nokkuð að fyrra bragði, sem geti orsakað óvild þessarar stjettar landsins. Jeg álít að vísu kaupmannastjettina hafa gert of mikið veður út af till., en hvað um það, við verðum að reyna að halda við samvinnunni. Jeg hygg ekki verða sagt um kaupmannastjettina, að hún ætli sjer að kúga þing og stjórn, og dettur ekki heldur í hug, að þing og stjórn láti kúgast í neinu. En tillagan er þegar orðin til þess, að kaupmenn sjá nú miklu fleiri drauga í dagsbirtunni en nokkur minsta ástæða er til. Að öllu athuguðu held jeg því, að hinu sama mætti ná, að því tilskildu, að stjórnin hafi fje, án þess að fara áskorunarleiðina. En fjeð verður hún að hafa til þess, því það er ekki sanngjarnt af þinginu að fara þess á leit við stjórnina, sem hún sjer ekki neina leið til að framkvæma, sökum fjárskorts þó að hún hafi alla þá heimild, sem hún þarf, bæði í gildandi lögum og þeim, sem bráðlega verða staðfest. Af þessum ástæðum hefir okkur, nokkrum þingmönnum, komið saman um að leggja fram svo felda rökstudda dagskrá: „Alþingi væntir þess, að landsstjórnin taki í sínar hendur heildsölu á þurftarvörum, ef nauðsyn krefur og fje er fyrir hendi, svo sem heimild er fyrir í lögum nr. 5, 1. febr. 1917, 2. gr. 4. staflið, og hlutist hins vegar til um, að innflutningsnefnd hafi nú eftirlit með dreifingu þeirra um landið og útsöluverði kaupmanna á þeim, en leyfi eigi ótilhlýðilega mikinn innflutning á öðrum vörum, og tekur svo fyrir næsta mál á dagskrá.“ Undir dagskrána hafa skrifað: Sigurður Stefánsson, Sveinn Ólafsson, Stefán Stefánsson, Einar Árnason, Guðjón Guðlaugsson og Sigurjón Friðjónsson. Vil jeg svo leyfa mjer að afhenda hana hæstv. forseta, með ósk um, að hún verði borin upp til atkvæða.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg vil taka það fram, sem að vísu þarf ekki að skýra, að nú þegar sjeu í gildi lög, og að enn fremur sjeu lög í vændum, sem fela í sjer fulla heimild fyrir landsstjórnina til þess að framkvæma það, sem í tillögunni stendur og reynslan bendir til, að nauðsynlegt verði, eftir því sem tímarnir líða og aðstaðan breytist við útlönd, bæði með að fá vörur og flytja þær til landsins. Það er nú nærri ár síðan það kom til tals (að vísu ekki beint í þingsölunum, heldur utan þings), að landsverslunin tæki að sjer einkasölu á ýmsum matvörutegundum. Það var þá ekki undinn neinn bráður bugur að þessu, enda var þá ekki það, sem við gátum fengið af matvörum, svo skorðað sem nú, og svo var þá eigi sjeð, að landsverslunin hefði næga peninga til þess að taka upp svo stórfeld kaup. Nú hafa atvikin sjálf fært að því, að horfið var að þessu ráði, og sjerstaklega var undinn bráður bugur að þessu, er mönnum urðu kunnir samningamir við bandamenn. Þetta fjekk framgang, þegar nauðsynin lá svo að segja hverjum manni í augum uppi, og hefi jeg ekki orðið var við neina verulega óánægju út af þessum ráðstöfunum. Jeg hefi því hugsað mjer, að svona muni fara framvegis, er veruleg nauðsyn er fyrir hendi, og þá mun það ganga fram, sem ætlast er til með tillögunni, mótspyrnu- og hljóðalaust. Það er að vísu annað, sem vakað hefir fyrir hv.flm. þessarar tillögu (M. T.), t. d. að úthlutunin á þessum vörum yrði látin koma sem jafnast niður á hin ýmsu hjeruð landsins, og svo annað það, að hafður yrði einhver hemill á verðinu. Nú er það kunnugt, að skipuð hefir verið svokölluð „innflutningsnefnd“, og er þetta tvent sjerstaklega verkefni þeirrar nefndar. Hún hefir nú þegar safnað að sjer skýrslum um það, sem flutt hefir verið inn af öllum þeim vörutegundum, sem nefndar eru í samningnum við bandamenn, og þó hún geti ekki enn sagt um það með vissu, hversu mikið er til af hverri sjerstakri vörutegund, þá mun þó vera óhætt að fela henni, í samráði við stjórnina, að hafa hemil á þessu og komast að fullkominni raun um vörubirgðirnar. Það er nokkuð síðan þessi tillaga, sem hjer liggur fyrir, var lögð fram, og eðlilega hefir stjórnin athugað hana og óskað eftir yfirlýsingu frá forstjórum landsverslunarinnar um hana. Jeg hefi því miður ekki skriflega yfirlýsingu frá þeim við höndina, en jeg hygg, ef hv.þm. Ak. (M. K.) væri hjer viðstaddur, þá mundi hann votta, að jeg færi rjett með, er jeg segi, að allir forstjórarnir voru því mótfallnir, að svona löguð till. yrði samþ. af þinginu. Og jeg verð að segja fyrir mitt leyti, að jeg sje ekki brýna þörf á, að svo feld áskorun verði samþ., því það er lakara að þurfa að ganga á bug við áskorun frá sameinuðu þingi heldur en ósk, er kæmi fram frá annari hvorri deildinni, svo að jeg verð að álíta, að ef þessi áskorun verður samþ. hjer, þá bindi hún um of hendurnar bæði á landsstjórn og landsverslun. Þar að auki er hægt að ná þessu takmarki eftir þeim lögum, sem í gildi eru, og ef nauðsyn er brýn fyrir hendi. Einn háttv. þingm. sagði, að þetta ætti að vera brýning til stjórnarinnar, og það er aldrei nema gott að brýna landsstjórnina. En mjer finst, að þessar umræður, og þá ekki síður ef rökstudda dagskráin verður samþykt, sje nægileg brýning. Hjer er einnig á eitt að líta, og það er, hvernig þetta horfir við einni fjölmennri stjett landsins - verslunarstjettinni. Eins og stendur, er útlit fyrir, að þeirri stjett þyki ekki þörf á meiri einkasölu en þegar á sjer stað. En jeg vil og verð að búast við því, að ef tíminn leiðir í ljós, að þörf er á að taka einkasölu á fleiri vörutegundum en þegar er gert, þá muni þessi stjett ekki rísa öndverð gegn því eða vera því mótfallin. Jeg hefi heyrt það nokkrum sinnum, að stjórnin hafi verið kaupmönnum andvíg frá öndverðu, en jeg hefi aldrei heyrt, að færðar hafi verið nokkrar sönnur á slíkar staðhæfingar. Þvert á móti hefir stjórnin reynt að koma svo fram við kaupmenn, að með meiri sanni mætti segja, að hún hafi ekki viljað brjóta í bág við hagsmuni og óskir kaupmanna. Því að í raun og veru hefir verið mikil samvinna milli verslunarstjettarinnar og landsstjórnarinnar, og jeg tel það nauðsynlegt, að sú samvinna haldist áfram. Fyrir mjer hefir það vakað, að þó landsstjórnin eða landsverslunin neyddist til þess að taka einkasölu á fleiri vörutegundum, þá verði það ekki til þess að útiloka verslunarstjettina, því að jeg býst við, að hún mundi eftir sem áður taka á móti vörunni í geymsluhús sín, og noti sína starfsmenn við afhendingu og sölu vörunnar, gegn því, að fá nægilega þóknun fyrir unnið verk. Með því móti, og svo með því, að verslunarstjettin hafi sumar vörurnar frjálsar, þá er ekki verið að kippa fótunum undan þeirri stjett, heldur er miklu fremur verið að aðstoða hana, að svo miklu leyti, sem það brýtur ekki í bág við almenningsheill og þörf. Jeg þykist ekki þurfa að færa frekari rök fyrir máli mínu, en vil að eins að endingu lýsa yfir því, fyrir landsstjórnarinnar hönd, og sem starfandi maður í atvinnumálaráðuneytinu, að jeg sje ekki brýna þörf fyrir þessari áskorun nú, en ef þörf krefur, mun henni verða gaumur gefinn.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er aðallega formhlið málsins, sem jeg vil vekja athygli á. Ef þessi áskorun ætti að þýða það, sem beinast liggur við að ætla eftir orðunum, þá virðist mjer tæplega rjett að láta hana fyrst koma fram í sameinuðu þingi. Það hefði verið miklu rjettara, að till. hefði fyrst komið fram í annari hvorri deildinni, og að hún hefði þar verið athuguð í nefnd. Þetta er svo þýðingarmikið mál, að ástæða hefði verið til að athuga það gaumgæfilega, í nefnd, en það er ekki hægt að gera, úr því tillagan kom fram í sameinuðu þingi. Svo er enn annað, sem sýnist athugavert, og það er hvernig þessi áskorun er fram borin, að hún er fram borin í tillöguformi. Það þarf ekki að benda hv.flm. á, að það er ómögulegt að fara fram á það við stjórnina, að hún fari fram yfir þá heimild, sem gefin er í lögunum um þetta efni, en í þeim stendur, að það, sem meðal annars er farið fram á í tillögunni, skuli að eins gert ef brýn þörf krefur og „ef á þarf að halda“. En ef tillöguna ætti að skilja eftir orðunum, þá ætti að gera það án þess, að þessi skilyrði sjeu fyrir hendi. Þrátt fyrir það, þó að þessi tillaga yrði samþykt, stæði samt ákvæðið í lögunum, því það er ekki hægt að breyta lögum með þingsályktun. Mjer heyrðist á ræðu hv. aðalflm. (M. T.), að það væri ekki beint tilætlunin að skipa stjórninni að taka einkasölu á þessum vörutegundum, en þá veit jeg ekki, hvaða þýðingu tillagan hefir. Það gæti verið hugsanlegt, að aðalflm. (M. T.) hafi viljað með tillögunni samþyktri svo sem ákveða það, að þörfin væri fyrir hendi. En það er þýðingarlaust, því stjórnin yrði þrátt fyrir það á eigin ábyrgð að skera úr því, hvort þörfin er fyrir hendi, í skilningi laganna. Hvernig sem á tillöguna er litið, þá er hún gersamlega þýðingarlaus. Lögin eru fyrir hendi, þeim verður að fylgja, og þrátt fyrir tillöguna má stjórnin ekki taka verslunina í sínar hendur, nema þörfin sje fyrir dyrum. þess vegna getur stjórnin ekki stuðst við neitt annað en lögin, sem til eru um þetta efni.

Gísli Sveinsson Þegar vjer þm., aðrir en þeir tólf, sem eru eða voru flm. tillögunnar, sáum hana, þótti oss hún allkynleg, eins og hún er orðuð og hana verður að skilja. Og sömuleiðis fanst oss það furðulegt, að allir þessir menn skyldu hafa skrifað undir tillöguna. það hefir þá og komið í ljós, að þessir menn hafa skrifað nöfn sín undir hana meira eða minna í hugsunarleysi; þeir hafa ekki áttað sig á því þegar, sem tillagan fór fram á, og enn fremur hafa þeir vafalaust ekki áttað sig á því, að tillagan var alt of mikilfeng, til þess að hægt væri að bera hana svona fram. Þessir hv.þm. hafa þá líka hugsað sig um nú; hafa nokkrir þeirra komið fram með rökstudda dagskrá, sem fer að sjálfsögðu ekki nærri eins langt og tillagan, og er það vel farið. Jeg býst auðvitað við, að hv. aðalflm. (M. T.), sem orðað hefir tillöguna, sigli sinn sjó, hvort sem þeir, sem ráðið hafa sig á skútuna með honum, segja nú slitið fylgdinni eða ekki. Annað höfuðatriði var það, sem vakti athygli mína, og það var að flm. hafa alls ekki, eftir því sem brátt varð kunnugt, leitað ráða, hvorki til forstjóra landsverslunarinnar, landsstjórnarinnar eða innflutningsnefndarinnar. Það hefir þá líka komið fram frá hv. landsstjórn, og styðst hún við álit verslunarforstjóranna, að hún sje andvíg tillögunni og telji hana að minsta kosti gersamlega þýðingarlausa, ef ekki blátt áfram skaðlega, væri eftir henni farið út í æsar. Eftir ræðu hv. aðalflm. (M. T.) fyrir tillögunni er komið svo, að hún er orðin að engu, já, blátt áfram „húmbúg“, og hefir það verið staðfest af orðum hæstv. forsætisráðherra. Því að ef nokkur skynsamleg meining á að leggjast í orðalag þessarar till., þá yrði það að vera það, að landsstjórnin taki svo fljótt sem auðið er alla heildsöluverslun landsins í sínar hendur, og að hún innleiði blábera einokun á vöruflutningum hingað. Það er kunnugt, að landsverslunin hefir, svo sem nú, einokun á nauðsynjavörum, og hún hefir heimild til að taka, samkvæmt gildandi lögum, þegar þörf krefur, verslunina í sínar hendur. Þegar nú þess er gætt, að landsverslunin hefir þessa heimild með lögum, þá skyldi maður ætla, að ekki væri þörf á þessari till., nema ef það ætti að vera ætlun hennar að knýja stjórnina nú þegar til þess að innleiða einokun á þessum vörutegundum, sem till. kallar þurftarvörur, eða með öðrum orðum, að till. væri fram komin til þess að herða á lagaákvæðunum. Svo er það auðvitað athugavert við þessa till., eins og hæstv. forsætisráðh. tók fram, að hún er borin hjer fram sem einföld áskorun frá sameinuðu þingi, og í ályktunarformi, í staðinn fyrir í lagaformi, ef henni væri ætlað að komast í framkvæmd. En nú hefir hv. aðalflm. (M. T.) með skýringum sínum „reducerað“ till. „in absurdum“, sem kallað er, það er að segja gert hana að bláberu „húmbúgi“. Og er því síst að furða, þó að augu meðflm. hafi opnast, svo að þeir nú koma fram með dagskrá, til þess að eyða málinu. Og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefði ekki þurft að reifa þessa aðferð þeirra með svona mörgum orðum, því að það lá í augum uppi, að þetta urðu þeir að gera, til þess að komast hjá því að greiða atkv. móti till. Það voru nokkur ummæli, sem hv. aðalflm. (M. T.) ljet falla, sem eru þannig vaxin, að þau geta ekki staðist. Jeg nenni ekki að tína þau öll til, því yfirleitt var ræða hans að meiru eða minnu leyti samtíningur af fullyrðingum, sem hvorki hann eða aðrir gætu staðið við. Hann gat þess, að þau mótmæli, sem kæmu fram frá kaupmönnum utan af landi, hafi verið pöntuð, og vildi hann telja það stórkostlega goðgá. Jeg skal að vísu ekkert um þetta segja, en jeg get hugsað mjer, að gangur málsins hafi verið sá, að þegar till. kom fram, hafi kaupmenn, sem aðra, rekið í rogastans, út af þeirri bíræfni, sem kom fram í henni. Og jeg sje ekki neitt ósæmilegt í því, að þeir hafi látið stjettarbræður sína, sem þeir standa í sambandi við úti um land, vita af þessu, og beðið þá um að láta álit sitt uppi um það, hvernig þeim litist á þetta. Nú hafa kaupmenn hjer í bænum og verslunarráð haldið fundi með sjer og mótmælt till., og mótmæli hafa líka komið frá mönnum utan af landi, og jeg sje ekki annað en að þetta hafi verið sjálfsagt af þeim. Jeg get ekki heldur rekið augun í það, að þetta hafi verið nein ósvinna gagnvart þinginu, því að jeg tel það ekki nema heppilegt fyrir það að fá þessar eða aðrar upplýsingar hjá mönnum, sem vit hafa á. En auðvitað er þetta ekki sem ákjósanlegast fyrir þá menn, sem vilja „tromma“ gegnum þingið viti firtum till. í einum fleng. Auk þess bjóst jeg ekki við, að þessi hv.þm. (M. T.) mundi fara svo hörðum orðum um þetta athæfi, sem hann nefndi svo, því að það er kunnugt, að í fyrra safnaði hann mótmælum úti um land, er það kom til mála að hækka tekjuskattinn hjer á þingi. Og þótt hann kæmist nú svo að orði, að hagsmunir einstakra manna mundu hafa legið á bak við þessar „pantanir“ og að þær væru þaðan sprottnar, þá var það líka svo, að bæði hann og aðrir, sem pöntuðu mótmælin á síðasa þingi, voru einmitt grunaðir um þetta sama. Hv. aðalflm. (M. T.) taldi það ekki felast í till., að til þess væri ætlast, að landsverslunin tæki í sínar hendur alla heildsölu á þessum umræddu vörutegundum. Hún færi ekki fram á annað en það, að landsverslunin hefði þær á boðstólum, til þess að fylla í skörðin, þar sem þess þyrfti og þegar þess þyrfti. Það væri ætlunin að láta heildsalana vinna að því, eins og áður, að útvega þessar vörur og líklega dreifa þeim út um landið. Ef þetta hefði verið tilgangurinn með till., þá er alveg óskiljanlegt, að hún skuli vera orðuð eins og hún er. Þá hefði hún ekki átt að vera til annars en að skora á landsstjórn eða landsverslunina að birgja landið upp að þessum vörum. Jeg hygg, að þessi skýring, sem alls ekki fær staðist eftir orðalagi till., hafi ekki komið upp fyr en eftir samningu hennar. Eitt var það, sem kom fram í ræðu hv. aðalflm. (M. T.), að landsverslunin sje ekkert annað en landskaupfjelag, sem takist á hendur að útvega landsbúum þær vörur, sem þeir þurfa að brúka, fyrir þeirra eigin reikning, og víst líka til þess að draga úr þeim gróða, sem einstakir kaupmenn hafa af því að versla með þessar vörur. Ef hugsunin er hugsuð til enda, þá ætti landsverslunin að vinna að því að útrýma kaupmönnunum að lokum. En þetta er alls ekki rjett. Þessi misskilningur byggist á röngum ályktunum eða rangri athugun á fyrirkomulagi verslunarinnar, ef þessari staðhæfingu er ekki beinlínis slegið fram gegn betri vitund. Landsverslunin er að eins kaupmaður, - hefir aldrei verið annað og getur aldrei orðið annað. Þeir, sem segja, að landsverslunin hljóti að vera eitthvað annað en kaupmaður, þeir eru furðu fáfróðir um það, hvað einkennir kaupfjelög og kaupmannaverslun. Þetta sýnir, að þeir, sem samið hafa þessa till. og ráðast í að koma fram með hana, kunna ekki að gera greinarmun á þessu tvennu. Enda sýnir till. það sjálf, að hún byggist ekki á neinni þekkingu á verslunarmálum. Þá sagði hv. aðalflm. (M. T.), að landsverslunin þurfi að safna í sarpinn. Það er ekkert móti vegi, að landsverslunin græði, ef kostur er, því að hún getur hæglega tapað síðar meir. Hún hefir meira að segja tapað svo stórkostlega, sem ekki eru dæmi til um nokkra verslun í þessu landi. Þó reikningar hennar hafi verið þannig upp gerðir við síðustu áramót, að svo teljist, sem hún hafi grætt nálega 800.000 kr., þá þurfti sá gróði ekki að vera nema á tveimur vörutegundum, - kolum og salti. Verslunin græddi fyllilega þessa upphæð á þessu tvennu, svo að allur gróðinn á öðrum vörutegundum var enginn, eða minni en enginn. Því er ekki ástæða til að ætla, að verslunin græði fremur, þótt hún hafi fleiri vörutegundir í takinu. En það, að ekki hefir orðið gróði yfirleitt á öðrum vörutegundum en þessum tveimur, sýnir hve mikil skakkaföllin hafa verið. Því að þrátt fyrir alt hefir verslunin oft og einatt verið með verðlag ofar en kaupmenn. Að vísu hafa vörur verið seldar tiltölulega líku verði úti um land, en vöruverðið hefir frá upphafi verið svo hátt, að kaupmenn hjer hafa getað hækkað verð á sínum vörum í skjóli þess. En hverjir hafa grætt á þessu fyrirkomulagi? Hv. aðalflm. (M. T.) sagði, að þessi till. ætti að verða til þess, að landsverslunin gæti lagt minna á vörur sínar. Ef hún ætti að leggja minna á en hún hefir gert, þá ætti hún alls ekkert að græða.  Nú er eftir ein aðalhliðin á þessu máli, sem jeg ætla að koma að að lokum. Hv. aðalflm. (M. T.) áleit, að með þessari till. væri það unnið, að hægra væri að hafa eftirlit með verðlagi á ýmsum varningi, ef landsverslunin verslaði sjálf með þær vörutegundir. Jeg get ekki sjeð, að þetta eftirlit sje á neinn hátt hægara, ef landsverslunin á ekki að taka að sjer verslun með þessar vörutegundir nema að nokkru leyti, þegar hún hefir ekki alla verslunina í sinni hendi, eins og helst virtist vera meining í, frá sjónarmiði hv. aðalflm. (M. T.). Svo er enn nokkuð, sem útilokar, að ástæða hefði verið til að semja þingsályktunartill., til þess að herða á eða styðja að fullkomnara eftirliti með verðlagi eða innflutningi. Það eru til ákvæði í lögum frá 1. febr. 1917, sem heimila landsstjórninni að taka í sínar hendur alla verslun landsins, ef þörf gerist, og í lögum frá þessu þingi eru ákvæði um það, að landsstjórnin megi ákveða, hve mikið skuli lagt á útlenda vöru. Um dreifingu á innfluttum vörum um landið er það að segja, að landsverslunin hefir algerlega eða eingöngu í höndum innflutning á öllum nauðsynjavörum, hlýtur að hafa hann, samkvæmt samningunum við Breta. Innflutningsnefnd er enn fremur fengið í hendur að annast um dreifingu á öðrum vörutegundum um landið. Hvað á þá að segja um það, að svona till. sje komin fram til þess að ljetta eftirlit með verðlagi á vörum og „regulera“ dreifingu þeirra um landið? Þar sem skýr lagaákvæði eru til, þá þarf enga till. til þess, enda væri hún í því efni gagnslaus. Sú heimild, sem landsstjórninni var gefin í lögunum í fyrra, til þess að taka í sínar hendur alla verslun landsins, var miðuð við það, að hún gerði það þegar þörf gerðist. Landsverslunin er til orðin af þörf. Hún varð til í upphafi af þörf, hún hefir haldið áfram og fært út kvíarnar af þörf, og það dettur engum í hug að halda því fram, að hún eigi vera til af öðru en þörf, eða halda áfram lengur en þörf gerist. Á þá nú að fara að samþykkja till. um það, að landsverslunin taki í sínar hendur verslun á vörutegundum, án þess að brýn þörf sje til? Jeg fyrir mitt leyti segi nei. Og jeg veit ekki til þess, að ein einasta rödd hafi heyrst, sem fer fram á þetta, fyr en þessi till. kemur. Eins og margsinnis hefir verið tekið fram hjer í þessum umr., hefir landsstjórnin heimildina svo fulla, sem ástæða er til að hún hafi hana, - svo fulla, sem nokkurt vit er í að láta hana hafa hana. Að lokum vil jeg leyfa mjer að benda á það, að ef landið á að taka upp einokun á öllum vörum, sem hlýtur að hafa verið ætlun tillögumanna, ef nokkurt vit eða meining á að geta verið í tillögunni, eins og hún er orðuð, þá verður að gera ráð fyrir því fyrst og fremst, að landssjóður hafi allmikið veltufje handbært. Til þess þarf hann að hafa, - ekki nokkur hundruð þúsund, heldur tugi miljóna á reiðum höndum, og mjer er ekki kunnugt um það, að þessar miljónir sjeu til taks. Jeg er hræddur um, að háttv. aðalflm. (M. T.) hafi ekki leitað upplýsinga um það hjá landsstjórninni eða landsversluninni, hvort hægt væri að ná í fje. Svo er í öðru lagi meginreglan þessi í verslunarmálum um heim allan, nú á þessum tímum: Vörurnar verður að fá, þegar mögulegt er og þar sem mögulegt er. Og það verður að neyta allra meðala, til að koma þeim heim. Það hefir hvergi veitt af því, að hafðar væru úti allar klær, til þess að náívörur í öðrum löndum og flytja þær heim. Það hefir ekki veitt af því í neinu landi, að heildsalarnir beittu allri sinni orku, öllu sínu fjármagni og öllum sínum verslunarhyggindum til þessa. Hvaða vit eða trygging er þá í því fyrir oss Íslendinga að ætlast til þess, að landsstjórnin ein fái orkað þessu? Það er engin trygging fyrir því, að henni takist að birgja landið upp af því, sem það þarf. Meira að segja bendir margt til þess, að landsstjórnin geti ekki fljótlega gert sjer það kleift, og mjög vafasamt, að hún geti það nokkurn tíma. Jeg verð nú að álíta, að ekki geti komið til mála, að þessi þingsályktunartillaga geti náð samþykki þingsins. Það sýnir líka það, að fram komin er rökstudd dagskrá, frá sumum þeirra manna, sem með tillögunni voru í upphafi. Að vísu verð jeg að líta svo á, að þessi rökstudda dagskrá sje allsendis óþörf, og engin ástæða til að aðhyllast hana, heldur hreint og beint að fella tillöguna. En jeg hefi hlerað, að fleiri dagskrártillögur muni vera á leiðinni, sem ef til vill má greiða atkvæði; læt jeg hjer við sitja að sinni.

Magnús Pjetursson Jeg skal ekki lengja mikið umr., en út af þessu, sem fram hefir komið, vildi jeg gera ofurlitla athugasemd. Það er þá fyrst út af ræðu hv. aðalflm. (M. T.). Mjer finst það vaka fyrir honum, eftir því sem honum fórust orð, að þessi tólf manna till. væri aðallega fram komin til þess að varna því, að heildsalarnir græddu mjög mikið í framtíðinni, því að þeir væru „bólgnir af stríðsgróða frá undanförnum árum“. Jeg get nú ekki skilið þetta, eftir þeim hugsunargangi, sem fram kom hjá hv. aðalflm. (M. T.), því að hann var að tala um, að landsverslunin þyrfti að taka þessa vöru í sínar hendur, til þess að fá ágóðann sjálf, svo að hún gæti verið við því búin að tapa þegar stríðið hætti. Mjer finst, að það mætti snúa þessu dálítið við, í fullu samræmi við hugsanagang hv.flm. (M. T.), sem sje þannig, að hann væri hjer að bera þetta fram fyrir heildsalana til þess, að þeir töpuðu ekki, eða að þeir þyrftu ekki að eiga það á hættu að tapa neinu, þegar varan fjelli í verði, svo að þeir mistu ekkert af þeim gróða, sem þeir þegar hefðu fengið. Annars er það nú komið í ljós í umr. um þessa till., að hún er bæði hvatvíslega og ranglega fram komin; hæstv. forsætisráðherra benti á, að það er algerlega rangt að bera slíka till. sem þessa fram í sameinuðu þingi, þegar ekki er hægt að athuga hana í nefnd, en sjerstaklega stendur það þó ómótmælt, að það er ekki hægt að koma með þetta í þingsályktunarformi, því eins og hæstv. forsætisráðherra tók svo greinilega fram, er ekki hægt að breyta lögum með þingsályktun. Jeg býst þess vegna við, að hv.flm. hafi ekki athugað, hvað var innifalið í lögum nr. 5,1. febr. 1917, þegar þeir báru fram þessa till. Jeg verð líka að taka undir með hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að jeg get heldur ekki felt mig við þessa rökstuddu dagskrá, sem fram er komin, því að hún er of skyld till., og þar sem það er nú upplýst, að bæði landsstjórnin og forstjórar landsverslunarinnar hafa haft á móti þessari till., og landsstjórnin meira að segja sagt, að þótt till. yrði samþykt, þá yrði ekki hægt að framfylgja henni, og þegar það hefir líka sannast, að það þarf ekki neina nýja heimild til þess að geta framkvæmt alt þetta, þá mun vera nóg að vísa að eins til þessara laga, sem áður voru nefnd, en á hinn bóginn er ekki rjett að fella till., því að það mætti kann ske skilja svo, að þingið væri á móti því, að landsstjórnin gerði eitthvað í þessa átt, ef til þyrfti að taka. Því hefi jeg leyft mjer að koma fram með svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Með því að landsstjórnin hefir þegar, samkvæmt lögum nr. 5, 1. febr. 1917, og nýlega samþyktum lögum, nægilega heimild til þeirra framkvæmda, sem till. fer fram á, þá álítur Alþingi hana óþarfa og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.

Björn Kristjánsson Það er ekki af því, að jeg búist við, að þessi till. verði samþykt, að mig langar til að segja nokkur orð, heldur er það af því, að það liggur meira í þessari till. heldur en í fljótu bragði virðist. Jeg býst við, að bak við hana liggi sú hugsun, að landið eigi að taka að sjer alla verslun landsmanna framvegis, og að þessi till. eigi að verða brú að því takmarki síðarmeir. - Það er þess vegna, að jeg vildi segja nokkur orð. Það er ekki hægt að sjá annað af till. en að hún ætlist til þess, að landið taki að sjer alla verslunina upp til hópa, eins og hún nú er orðuð, og jeg get ekki skilið, að hv.flm. (M. T.) hafi hugsað sjer annað, þó að hann segi nú, að það eigi að eins að vera til þess að „drepa í skörðin“, enda örðugt fyrir landsverslunina að kaupa slíkar vörur að eins í því skyni að drepa í skörðin. Það er þá þessi litla viðbót, sem verið er að gera, að taka að sjer alla verslun á „þurftarvörum“ í landinu, eftir að þingið hefir tekjð að sjer að kaupa skip fyrir 3 miljónir, alla nauðsynjavöruverslun landsins, og svo nýbúið að taka að sjer að kaupa síld fyrir 6 miljónir króna, og þetta alt upp á fengin og ófengin lán, með stuttum gjaldfresti, svo að það er engin smáræðisviðbót, sem hjer er ætlast til að landið taki á sig, þegar á það er litið, að enginn maður getur sagt um það, með nokkurri vissu, hve hátt þessi verslun með þurftarvörur kann að hlaupa. Jeg tek þetta fram af því, að mjer virðist sá andi vera hjer ofan á í þinginu, að eftir því sem við skuldum meira, því áræðnari sjeu menn að ráðast í fyrirtæki, sem mikið fje heimta; sem sagt, að okkur vaxi hugrekki að sama skapi við það, sem við skuldum fleiri miljónirnar. Það hefir komið hjer fram í umr., að það væri aðallega stefnt að heildsölunum, en það er ekki rjett, því að hjer er einnig stefnt að öllum sjálfstæðum kaupmönnum, því að það eru venjulega ekki nema þeir fátækari, sem kaupa af heildsölunum; hinir kaupa nær alt inn sjálfir í útlöndum. Vitaskuld er það, að ef hægt væri að stefna þessu að heildsölunum einum, þá horfði málið nokkuð öðruvísi við; ekki þó svo að skilja, að jeg skoði það rjettmætt fyrir því, vegna þess, að þegar við athugum það, að þessi heildsöluverslun, sem hjer er fram komin, er alveg nýsköpuð, það er leið, sem við höfum nú nýlega getað komist út á, það er leið, sem hingað til hefir algerlega verið í útlendinga höndum; áður en heildsöluverslunin myndaðist hjer voru það heildsalar í Kaupmannahöfn, sem drógu til sín allan arðinn af heildsölunni, og það var ekki til neins fyrir Íslendinga, sem komu til Kaupmannahafnar, að fara beint til þeirra, sem framleiddu vöruna, og þó að þeir að nafninu til keyptu beint, þá varð það þó svo, að heildsalinn fjekk sinn arð óskiftan. Nú er mynduð hjer heildsölustjett. Fyrir milligöngu þessara manna kaupa nú margir, sem ekki kaupa beint, og það má líka fullyrða, að landsverslunin hefir keypt fyrir milligöngu þessara manna, eða þó að hún hafi keypt beint, þá hafa þó heildsalarnir notið hagnaðarins. Ef menn nú vildu hætta að kaupa af heildsölunum, þá myndu þeir sitja heima í legubekknum sínum og hirða hagnaðinn eins og áður, en landið yrði aftur að borga fyrir þau störf, sem þeir hafa unnið áður, - með öðrum orðum, borga tvöföld ómakslaunin. Þetta er nefnilega sú meginregla, sem gildir um allan heim og við erum ekki menn til að brjóta á bak aftur. Engin stórverslun eða stórframleiðandi selur vöruna með öðru verði en því, að hún hafi lagt á þennan stórsöluhagnað, og fái millimaðurinn hann ekki, þá rennur hann í stórverslunarinnar eigin vasa. - Jeg geri ráð fyrir því, að hv.flm. (M. T.) hafi ekki þekt þetta. Það hljómar auðvitað mjög vel í eyrum, að menn kaupi beint frá framleiðendunum, og það getur haft, undir vissum kringumstæðum, pólitíska þýðingu, að halda því á lofti, að menn gangi fram hjá milliliðunum, sem svo mikið er talað um nú á tímum, en það er samt ekkert nema blekking. Og er ríkin fara að versla, þá er enginn sem verður harðara úti en þau hjá framleiðendunum; ríkin kaupa venjulega altaf dýrara en einstakir menn, það er altaf reynslan. Og við þetta bætist svo, að opinber verslun er ávalt ver rekin en verslun hins einstaka. Það er reynsla, að hjá opinberri verslun verður alt dýrara og varan verri. Þá er ekki sparað að taka milliliðahaginn ríflegan, því að allir vilja draga upp hið opinbera. Þar við bætist, að það er ekki verslunarstefna annara landa, að landið reki verslunina. par að auki er það reynslan, að engu landi dettur í hug að versla með vöru í frjálsri samkepni. Opinberu versluninni verður alt dýrara, bæði innkaup, fólkshald o. fl. Það er viðurkent, að varan sje bæði dýrari og verri. Og mjer liggur við að segja, að við sjáum nú dæmin til þess. Eins og menn þekkja, felst aðalstórkaupahagur í því, að kunna að kaupa og selja á rjettum tíma. Þetta geta ekki aðrir en ötulustu menn og menn með óþreytandi viljaþreki og þekkingu. En fráleitt mundi stjórninni takast að velja einmitt þessa menn til verslunarrekstrarins. Hún mundi ekki geta fengið svo góða menn, því að hún mundi heldur ekki geta goldið þeim nógu hátt kaup. Og þar að auki mundu þeir verða sljórri og ekki leggja annað eins á sig, er þeir væru komnir á landssjóðinn, eins og ef þeir ynnu fyrir sjálfa sig. Þetta er óhrekjandi reynsla alstaðar og alstaðar viðurkent. Jeg geri ráð fyrir, að till. þessi sje fram komin vegna þess, að mönnum ægi, hve stórkaupmenn hafa borið mikinn hag úr býtum. Mjer er ekki kunnugt um þennan hagnað. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) benti á, að þetta gæti ef til vill komið í veg fyrir þá verslun, sem nefnd er á dönsku „Kædehandel“ og kölluð hefir verið á íslensku hringverslun. Ef flm. gætu komið í veg fyrir þessa verslun með till., þá væri það gott og blessað. En jeg fæ ekki sjeð, að þeim takist það. Til þess þyrfti sjerstök lög og meira eftirlit en hjer gerist. Hver maður, sem keypt hefir borgarabrjef, getur komið til landsverslunarinnar og beðið hana að selja sjer vörur. Þessar vörur getur hann síðan selt einhverjum braskara með 10-20% arði, sá braskari selt það öðrum braskara með álíka hag, sem svo loksins seldi það smásalanum. þannig getur stórkaupaálagið margfaldast. En með till. verður ekki komið í veg fyrir þess háttar brask, en á því væri þó full þörf. Það er óhugsandi, að landið geti kept við frjálsa verslun. Slíkt er einu sinni ekki kleift á friðartímum, hvað þá nú, þegar jafnörðugt er um aðflutninga. En svo er eitt enn ótalið, og það er þetta: Fær landssjóður vörurnar? Þeirri spurningu verður líka að svara. Allir vita, að framleiðsla á klæðnaði, skófatnaði, ljósfærum, hitunartækjum, tóbaki o. fl. er takmörkuð og takmarkast æ meir og meir. Þar við bætist, að öll heiðarleg „firma“ leggja áherslu á að láta gamla viðskiftamenn fá vörur eftir þörfum eða getu. En setjum nú svo, að fyrir þetta yrði girt með því, að landið bannaði kaupmönnum að versla, eða gerði verslunina óframkvæmanlega, þá mundu þessi „firma“ alls ekki selja landssjóði, því að nógar yrðu þá þarfirnar annarsstaðar, til að uppfylla þarfir annara gamalla viðskiftamanna. Þetta gæti orðið til þess, að landið fengi alls ekki þessar vörutegundir. Það gladdi mig, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) tók það rjettilega fram, sem jeg hefi sjaldan heyrt áður, að það þyrfti annað og meira til að versla en segja: Jeg ætla að kaupa vörur. Hann mundi eftir því, að það þarf peninga til þess að versla. Það hefir komið fram hjer áður á þinginu, að ef landsverslunin yrði rekin þetta ár í álíka stórum stíl og árið 1917, yrði landssjóður að borga um annað nýár um 14 miljónir króna. Upp í þessa skuld höfum við ekkert, nema skipin og landsverslunina. En hvað höfum við til þess að borga með, ef skipin verða ekki seld og landsverslunin verður rekin áfram í enn stærra mæli en 1917, eins og líkindi eru til? Á undanförnum þingum, sem jeg hefi setið á, hafa þingmenn borið mikinn kvíðboga, ef fjárlögin enduðu með 4- 500.000 kr. tekjuhalla, þrátt fyrir það, að tekjur hafa verið gætilega áætlaðar. En nú er sem þm. sje sama um, hvort landssjóður getur staðið í skilum eða ekki. Það er eins og einstaklingsaugnablikshagsmunir og geðþótti sitji alveg í fyrirrúmi fyrir alþjóðarhagnum. Menn minnast nú ekki á landssjóðinn, heldur en hann sje ekki til. Í hinni löngu ræðu hv.þm. Ísaf. (M. T.) kom ekki neitt fram, sem benti til þess, með hverju landssjóður ætti að greiða þetta fje. Hann ympraði ekki á því. Loks vil jeg benda á það, að sjerþekkingu á öllum sviðum þarf til þess að kaupa þessar svo kölluðu þurftarvörur, sem till. ræðir um. Það er ekki öllum hent að kaupa t. d. garfað leður, skófatnað, vefnaðarvörur o. fl. Til þess þarf sjerþekkingu í hverri grein. Ef landið tæki að sjer kaup og sölu á slíkum vörum, yrði það að hafa 10--12 manna nefnd, með sjerþekkingu á jafnmörgum sviðum, sjer til aðstoðar. Þessi nefnd yrði síðan að leita nýrra verslunarsambanda. Og hvert ætti hún að snúa sjer, ef gömlu „firmun“ hættu að skifta við landið? Þetta tæki ef til vill 1-2 ár, og á meðan mundi landið verða vörulaust. Um þetta mætti segja langt mál. En það, sem jeg nú hefi sagt, nægir til að greiða dálítið úr málinu, svo að það komi ekki alveg undirbúningslaust á dagskrá næst. Því jeg þykist vita, að svo muni til ætlast, að landið versli með þessar vörur í framtíðinni.

Flm. (Magnús Torfason) Hæstv. forseti fann ástæðu til að vita það, að jeg sagði eitthvað á þá leið, að heildsalar hafi gert tilraun til þess að fá þm. til að bregðast skyldu sinni við þjóðina. Jeg hygg, að forseti hefði ekki gert þetta, ef hann hefði vitað, að jeg hefi orðið fyrir móðgun, eigi að eins í orði, heldur og líkamlegri móðgun. Og ef jeg segði frá öllu því, sem jeg veit um, að unnið hefir verið móti þessu máli hjer í þinginu, mundi forseta ekki finnast ástæða til að vita jafnvæg orð. Annars mun hæstv. forseti ekki hafa heyrt það, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að till. væri „bíræfnisleg“. Jeg þarf ekki að svara hv.þm. Snæf. (H. St.), fremur en öðrum fulltrúum kaupmanna á þingi; alt, sem þeir segja, er margþvælt og rekið ofan í þá hvað eftir annað. Hann talaði um pöntun mótmæla. Jeg hefi ekki borið neinum þm. það á brýn; jeg talaði að eins um heildsala og ekki aðra. Hv. sami þm. (H. St.) var að tala um, að lög um álagningu á vörum nægðu til þess að gera verðjöfnuð. En jeg get fullyrt það, eftir verslunarfróðum manni, að besti og eini ábyggilegi verðjöfnuðurinn sje, að nægar vörubirgðir sjeu til í landinu. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að aðalástæðan til þess, að hann hvarf frá till., hafi verið sú, að fje vantaði til vörukaupa. En hann gleymir, að till. endar á orðunum: „eins fljótt og við verður komið“. Með þessum orðum er sleginn fullur varnagli, að því er snertir fjárskort og aðrar tálmanir. Hæstv. forsætisráðherra og fleiri hafa talað um það, að fljótráðið hefði verið að senda till. í sameinað þing. Til þess er að svara, að gert var ráð fyrir, að till. kæmi ekki til umr. fyr en löngu eftir að hún kom fram, til þess að þm. gætu borið sig saman. Við höfum líka bjargráðanefndir hjer í þinginu. Ef þær litu svo á, að till. væri athugaverð, var skylda þeirra að athuga hana. Annars get jeg ekki kannast við, að till. hafi verið fljótráðin. Það er langt síðan mjer datt í hug að flytja hana. Og ástæðan til þess var sú, að jeg er ekki í neinum vafa um, að eftir því sem lengra líður, verður æ meiri skortur á þessum vörum og því meiri nauðsyn á að landsstjórnin afli þeirra, áður en þær verða svo dýrar, að úr öllu hófi keyri. Þá hefir verið talað um, að verið væri að spilla samvinnu milli kaupmana og landsverslunarinnar. Jeg hefi aldrei gert neina tilraun til að spilla þeirri samvinnu, og jeg get ekki skilið, að nokkur geti borið mjer slíkt á brýn. Landsstjórnin hefir líka girt sig kínverskum kaupmannamúr. Þeir eru nú „8 í kringum kónginn“. Þess vegna er engin ástæða til að ætla, að ekki yrði altaf tekið nægilegt tillit til verslunarstjettarinnar. Jeg get ekki ljeð dagskrá hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) fylgi mitt. Hún fer að nokkru leyti lengra en þingsál., en líka skemra að sumu leyti. Hún gerir ráð fyrir, að landsstjórnin taki í sínar hendur kaup á öllum þurftarvörum.  (S. St.: „Öllum“ er strikað út)  . Það var þó mikið! Flm. hafa þá athugað það, að þetta var vitleysa. En svo er annað. Í dagskrá þessari stendur: „ef nauðsyn krefur“, en lögunum: „ef á þarf að halda“. Það er mun linara, svo að verið er að draga úr stjórninni að nota lögin frá 1. febrúar 1917. Mjer kom það kynlega fyrir sjónir, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), þm. V.-Sk. (G. Sv.) og þm. Stranda. (M. P.) skuli bera svo ákaflega mikið traust til röggsemdar stjórnarinnar; því að eitt, sem henni hefir verið fundið til foráttu meðal annars, er, að hún hafi farið heldur á seinagangi. Og þessi till. er sjerstaklega fram komin til þess að hotta svolítið á hana. Það hefir verið sagt, að landsverslunin hafi ákveðið að versla ekki með annað en nauðsynjavöru. Jeg veit, að þetta er rjett. En þess ber að gæta, að bresku samningarnir voru ekki komnir, þegar þetta var ákveðið. Jeg verð að vísa því tali frá mjer, að hjer sje verið að ofsækja verslunarstjettina. Því fer fjarri, að þetta sje gert, enda kom það skýrt fram í ræðu minni, að jeg óska ekki að taka fje af henni, fremur en nauðsyn krefur. Hæstv. forsætisráðherra gat þess, að till. væri óþörf, því að með lögum frá 1. febr. 1917 væri stjórninni gefin fullkomin heimild til að gera hið sama og till. heimilar. Þetta er rjett þegar um er að ræða einokun, en ekki þegar á að byrja þessa nýju stefnu. Þá átti við að sæist, hver þingviljinn væri. Jeg vildi, að ekki yrði beðið með þetta þangað til stjórnin neyddist til þess. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) talaði um það, að þetta hefði ekki verið borið undir landsverslunina. En svo vill vel til, að jeg hefi margtalað um þetta við verslunarfróða menn og menn í landsversluninni, og gat jeg ekki skilið á orðum þeirra, að þeir væru móti till. í þessa átt. Þar að auki talaði jeg við einn mann í innflutningsnefndinni. Annars er ilt fyrir mig að skýra nánar frá viðtali mínu við þessa menn. þetta voru „privat“samtöl og ekki leyfilegt að skýra frá samtali okkar. Háttv. sami þm. (G. Sv.) sagði, að landsverslunin ætti að haga sjer sem kaupmaður, og að það yrði að skoða hana sem slíka. Jeg verð að mótmæla þessu sem stórhættulegri villu. Kaupmaður setur upp sína verslun til þess að græða. Aðaltakmark hans er að græða. Eftir staðhæfingu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) ætti þetta að vera aðaltakmark landsverslunarinnar, og ef hallaðist hjá henni, ætti hún að kasta öllu frá sjer, eins og sumir kaupmenn gerðu í stríðsbyrjun, er þeir seldu skipakost sinn. En það er svo langt frá því, að landsverslunin geti hlaupið af hólminum undir eins og tvísýnt verður um gróðann, að hún er einmitt skyld til að halda versluninni áfram. Jeg get borið um það af eigin reynslu, að landsverslunin selur ekki dýrar en aðrar verslanir. Á Ísafirði hefir verið bæjarverslun með landsverslunarvörur, og mjer er kunnugt um, að fólk hefir sælst til að versla fremur við landsverslunina, af því að hún hefir selt vörur sína lægra verði en kaupmenn. Þá hefir verið talað um það, að mikið fje þyrfti til þess að reka verslunina. Jeg skal ekki dæma um það. En þess ber að gæta, að talsvert fje sparast við það, að ýmsar vörur fást alls ekki, og þess vegna hafa bankarnir meira fje undir höndum en ella. Þeir gætu því fremur hjálpað. Mjer þykir hátt farið, ef landsverslunin hefði miljón í veltu, því vörur þær, sem hún selur, ættu að ganga út nær því strax, og því þarf hún ekki eins mikið veltufje. En ef til vill líta aðrir svo á, sem rjettast væri,að hún seldi ekki strax vörubirgðir sínar, en það er fyrirkomulagsatriði. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) og hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) litu svo á, sem landsverslunina vantaði þekkingu til að annast innkaup á hinum ýmsu þurftarvörum landsmanna. Jeg ætlaðist aldrei til, að stjórnarráðið sjálft annaðist þetta, heldur landsverslunin, og jeg hjelt, að landsverslunin, með þeim kaupmannahring, sem myndar hana, forstöðumönnum verslunarinnar sjálfrar og innflutningsnefndinni, hefði fullkomið verslunarvit, svo að þeir væru fullfærir til að kaupa skinn eða húðir, alveg eins og hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) var að tala um, og auk þess hafa þeir þeim kröftum á að skipa, sem kunnugastir eru versluninni í Ameríku, en þar er verslunin sennilega mest nú orðið. Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði, að þetta væri gert til að koma á landsheildsöluverslun eftir stríðið, en það er fjarri öllu lagi. Þetta er að eins stríðsráðstöfun. Sami hv.þm. (B. K.), var líka að tala um það, að með þessu væri verið að ráðast á kaupmannastjettina. Það eru mjög órjettmæt ummæli. Jeg veit, að á Ísafirði t. d. hafa einn eða tveir kaupmenn haft örlítil bein viðskifti við Ameríku, hinir kaupmennirnir hafa orðið að kaupa vörur sínar hjer í Reykjavík, stundum hjá útsölum. Þessi sami hv.þm. (B. K.), talaði einnig mjög fagurlega um það, að til þess að kaupmenn gætu kept við aðra, þá yrðu þeir fyrst og fremst að kunna að kaupa á rjettum tíma. En síðan stríðið skall á þá er þessi „rjetti“ tími að kaupa sem fyrst - kaupa strax, og tap á öllum drætti, og það, sem landsversluninni hefir mest verið álasað fyrir, er það, hversu hún hefir dregið kaup sín. Þannig voru skipakaupin ekki gerð nógu fljótt, og átti hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sinn fulla þátt í því, að það var dregið á langinn og landssjóður beið af stórtjón. Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði enn fremur, að það væri aðaltilgangur till. að minka gróða stórkaupmannanna.  (B. K.: Jeg sagði það ekki!)  Jú, - en það eru getsakir og fjarstæða, sem ekki nær nokkurri átt. Tillagan er komin fram af því, að kaupmenn hafa ekki birgt landið nægum þurftarvörum, og hafa þeir þó selt varning sinn við okurverði.  (B. K.: Vörurnar fást ekki.)  Það er ósannað, að svo sje, og það hefir enn fremur komið fram, að landsverslunin hefir getað fengið vöru, þótt einstakir kaupmenn hafi ekki getað það. Ljóst dæmi þess er sykurinn frá Danmörku; ekki gátu kaupmenn fengið hann. Aðaltilgangur tillögunnar er sá, að landsstjórnin og landsverslunin dragi ekki að birgja landið upp af nauðsynlegum þurftarvörum, og það verður að gerast áður en verð þeirra er komið upp úr öllu hófi. Og ástæðan til að jeg ber fram till. er sú, að jeg vil taka af mínum herðum alla ábyrgð á því, ef svo verður ekki gert. Verði till. feld, þá er ábyrgðin komin yfir á þá hv.þm., er það gera, og jeg öfunda þá ekki af því verki þeirra. Fleiru þarf jeg ekki að svara að sinni, en jeg hygg, að það sje ekki ofsögum sagt af því, hvað heildsalamir halda vel utan að sínu í þessu máli. Þegar hjer var komið, kom fram ósk um, að slitið yrði umræðum, þá er talað hefðu þeir, er nú hefðu beðið sjer hljóðs, frá þessum þm.: E. Árna., P. O., J. J., G. Ó., M. P., M. G., B. St., M. Ó., S. S., St. St.

Bjarni Jónsson Jeg mótmæli því, að slík till. sem þessi, um að reyna að hefta málfrelsi þm. á Alþingi, verði borin undir atkvæði. Slík till. er ósæmileg, og jeg skora á hæstv. forseta að bera hana ekki undir atkvæði, og hv.þm. að fella till., ef hún verður borin undir atkvæði.

Forseti: Í 37. gr. þingskapanna er gert ráð fyrir till. sem þessari, og í sameinuðu þingi geta 9 þingm. heimtað, að till. sje borin undir atkvæði, og því ber jeg till. undir atkvæði samkvæmt skyldu minni.

Sigurjón Friðjónsson Jeg skal ekki tefja hv.þm. með langri ræðu. Jeg vil geta þess, að þegar jeg skrifaði nafn mitt við till. þessa, þá gat jeg þess strax, að mjer lítist till. svo, að hún hefði ekki mikla þýðingu. Jeg sagðist ekki sjá, að landsstjórnin hefði fje til að taka verslun landsins meir í sínar hendur en þegar hefir verið gert, og af þessu leit jeg svo á, strax í upphafi, að till. væri gagnslítil og meinlaus. Mig hefir því furðað mótblástur sá, sem fram hefir komið gegn till., og jeg hjelt, að hann væri sprottinn af misskilningi. Sumir líta og svo á till., þó stór orð sjeu, að hún sje „húmbúg“, og ef svo væri, er mótblásturinn enn þá kynlegri, og jeg fer því að halda, að meira sje spunnið í till. en mjer leist í öndverðu. Gagn það, sem mjer sýndist vera af till., er tvent. Í fyrsta lagi, að með henni sýndi þingið lit eða vilja sinn í málinu, og þetta var aðalatriðið fyrir mjer, og hitt annað, að till. brýndi stjórnina til að taka meira af versluninni í sínar hendur en verið hefir; en jeg get ekki verið samþykkur því, að brýna stjórnina til að taka meiri lán til að reka verslunina en þegar er orðið nauðsynlegt. Jeg var því ráðinn í því að greiða ekki till.atkv., áður en nokkur mótblástur var hafinn gegn henni. Hitt finst mjer ekki óviðeigandi, að þingið sýni lit í málinu, og það gerir það með dagskrá þeirri, er hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) las upp. Jeg býst við því, að óróleikinn móti till. stafi af því, að Reykvíkingar haldi, að á bak við till. liggi það, að flutningsmennirnir vilji koma allri versluninni á eina hönd, landsins hönd, og útrýma öllum kaupmönnum með ofbeldi. En það hefir aldrei verið ætlun mín, hvað sem öðrum líður. Jeg tel nauðsynlegt, að þessar tvær stefnur, sem um er deilt, kaupfjelagsskapur og kaupmenska, haldi báðar áfram fyrst um sinn. Því reynslan hefir alls ekki sýnt enn þá til fulls, hvor stefnan er rjettari. Þær þurfa að keppa saman í lengri tíma til þess en enn þá er orðið. Jeg lít því svo á, sem það geti ekki komið til greina, að landsverslunin að svo stöddu taki alla verslunina í sínar hendur, þó má ske væri gott meðan á stríðinu stendur, ef hún hefði fje til þess. Og jeg ætla, að flutningsmennirnir sjeu því ekki fylgjandi, nema þá mjög fáir.

Sveinn Ólafsson Líklega er ekki þörf á því að lengja umræðurnar nje tala frekar um málið en orðið er, en vegna þess, að jeg er einn af flm.till., þá vil jeg athuga ofurlítið sumt af mótmælum þeim, sem hafa komið fram. Sumt af því, sem fram hefir komið í umræðunum, eru hnjaskyrði, sem ekkert erindi eiga inníumræðurnar, annað en fjarlægja hugann efninu. Svo var það um lestur hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um landsverslunina. Þessu öllu er óþarft að svara, og mörgu af því, sem fram hefir komið gegn till., hefir hv.þm. Ísaf. (M. T.) o. fl. svarað, svo óþarft er að taka það upp af nýju. Eitt atriði var þó í ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sem hann lagði áherslu á og jeg get ekki stilt mig um að mótmæla. Það voru ummæli hans um, að till. væri borin fram í hugsunarleysi, án þarfa og að ástæðulausu. Ef til vill sjer hann hjer öðrum betur, en efast verð jeg um, að hann hafi hugsað þetta mál eða grenslast eftir hvötum flutningsmanna. Ástæðurnar eru margar og mismunandi hjá hinum ýmsu þm., en hv.þm. er kunnugt, hvernig öllum viðskiftum hefir hagað kringum land síðustu árin. Nær daglega berast hingað skeyti í hópatali um að útvega ýmsar vörur, og á stórum svæðum í landinu eru margar vörur með öllu ófáanlegar. En þar sem þær svo loks fást, eru þær seldar feiknarverði. Vjer vitum, að gangráður eða „regulator“ viðskiftanna, samkepnin, starfar eigi sem áður í viðskiftalífinu. Samkepni öll má heita þrotin, og með því móti verða viðskiftin ófrjáls, einokuð af þeim fáu, sem þessa eða hina vörutegund hafa. Ástandið er í sumum efnum engu betra en á dögum hinnar illræmdu ríkiseinokunar Dana á 17. og 18. öld. Nefna má hjer til dæmis munntóbak. Jeg veit ekki með vissu hvað það kostar nú í innkaupi, en það mun þó ekki vera orðið svo dýrt, að ástæða sje til að selja 1 kíló á 25 krónur, svo sem hjer er nú gert. En eins og það er með þá vöru mun því og farið með fleiri. Það er því ástæðulaust að vera að deila um það, að það sje ekki nauðsyn á þessu, vegna þess, að viðskiftin sjeu og eigi að vera frjáls. Viðskiftin eru ekki frjáls lengur, og þess vegna eiga ekki við kenningar hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) um frjálsu viðskiftin. Hjer þarf, eins og með öðrum þjóðum, verðlag að setja af ríkisvaldinu eða viðskiftin að vera í höndum þess. Reynslan hefir margsannað, að einstaklingunum má eigi treysta til þess, þar sem samkepni vantar. Fleiri hv.þm. hafa blandað saman tveim ólíkum orðum í þessu sambandi. Það eru orðin einkasala og einokun. Að nota þau jöfnum höndum til að tákna sama hugtak er með öllu fráleitt, svo gerólík er þýðing þeirra. En reyndar nefnir till. hvorugt. Þar er að eins talað um heildsölu, og þá auðvitað jafnhliða öðrum heildsöluverslunum. Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) gaf það berlega í skyn, að tilgangurinn með þessari till. væri sá, að koma á einokun nú eða framvegis. Þetta er ekki vingjarnleg tilgáta, enda hefir þetta aldrei verið ætlun flutnm. Nær hæfi hefði verið að benda á einkasölu, sem bæði er tíðkuð og viðurkend rjettmæt af stjórnum ríkjanna á þessum tímum; hitt er að villa mönnum sýn, að kalla þetta einokunartill., till., sem einmitt stefnir að því að ljetta af einokun. Við vitum allir, hve orðið „einokun“ lætur illa í eyrum og hversu dómur sögunnar um hana er. Þótt jeg hafi horfið frá till. í hinni upphaflegu mynd, þá kemur það ekki af því, að jeg telji ekki fulla þörf á henni, en jeg tel að eins megi ná tilganginum með þeirri rökstuddu dagskrá, sem jeg og fleiri hv.þm. hafi borið fram, og að við berum hana fram er af því, að við væntum, að fleiri hv.þm. greiði henni atkvæði en þingsál., af því að búningur hennar er mildari. Hnjóðs- og köpuryrðum hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hirði jeg ekki að svara. Hann var að tala um bíræfni og miður heiðarlegar hvatir, sem leitt hefði flm.till.; jeg fæst ekki um þessi orð hans og kljáist ekki við hann um þau. Hann vildi sýnilega leggja eitthvað inn fyrir sig hjá kaupmannastjettinni, og má vera, að hann á sínum tíma uppskeri eitthvað hjá henni fyrir hugulsemina. En óþarft var af honum að óvirða tillögumenn í orðum, og ólíklegt er, að kjósendur hans kunni honum þakkir fyrir frammistöðuna. Þeirra er eigi síður þörfin en annara, að tilraunir sjeu gerðar til að draga úr óvitaverði því, sem nú er á ýmsum vörum. Eina fullyrðing kom hv. 1. þm. G.-K. (B.K.) með, sem jeg get ekki fallist á, en verð að líta svo á, sem óþarft hafi verið að koma fram með. Það var sú fullyrðing hans, að eigi sjeu til menn með nægilega þekkingu til að kaupa þurftarvörur handa landsversluninni, eða að til þess þyrfti heilan her sjerfræðinga. Jeg er viss um, að forstjórar landsverslunarinnar eru færir til þessa verks, og gætu líka fengið nauðsynlega aðstoð til innkaupa, ef þeir teldu þess þörf. En þótt till. væri samþykt, þá bindur hún ekki landsverslunina við einkasölu á þurftarvörum, en ætlar henni að starfa jafnhliða öðrum heildsölum að innflutningi vörunnar og dreifingu hennar um landið. Og þótt heildsala þessi væri eigi í stórum stíl, þá verður hún að álítast álíka nauðsynleg og heildsala landsins á matvöru. Það er alþekt viðskiftalögmál, að þegar vörutegund er að eins til hjá fáum mönnum eða einum einstökum, þá hækkar hún í verði, og það langt fram úr hófi, oftast. Svo hefir orðið hjer, og munu síðar koma í ljós afleiðingar þeirra ókjaraviðskifta, í hnignun efnalegs sjálfstæðis alþýðu manna. Þetta segi jeg ekki til ámælis kaupmönnum. þetta gildir á öllum sviðum viðskiftanna og meðan svo stendur á, að hver er sjálfum sjer næstur. Jeg vænti því, að hv.þm. greiði atkv. með þeirri rökstuddu dagskrá, sem jeg og fleiri hafa borið fram, því að með henni er tilgangi till. náð. Og þótt framkvæmdir um heildsölu landsverslunarinnar á fleiri vörum en hún hefir nú verði litlar að sinni, þá sýnir dagskrártill. stefnuna og brýnir fyrir stjórninni að hafa nánara eftirlit með útsöluverði á þurftarvöru og dreifingu hennar um landið.

Magnús Kristjánsson Jeg vil að eins gera stutta athugasemd, einkum vegna þess, að jeg hefi ekki haft tækifæri til að hlusta á umræðurnar, og því síður til að taka þátt í þeim. Hv. flm. (M. T.) gat þess, að hann hefði átt tal við fleiri eða færri úr landsversluninni um till., og vil jeg í tilefni af því lýsa því yfir, að jeg minnist þess ekki, að við höfum borið saman ráð okkar um þetta mál, eða jeg hafi nokkurn dóm á það lagt. Það er fjarri því, að jeg telji mál þeirra, sem telja till. þessa illa og óviðeigandi, vera rjett, en álit mitt liggur skriflega fyrir, annaðhvort hjá bjargráðanefnd hv.Nd. eða hjá landsstjórninni, svo jeg þarf ekki að fara að útskýra það nánar. Þegar forstjórar landsverslunarinnar voru spurðir að því, hvernig þeir teldu haganlegast fyrirkomulag á aðflutningi og sölu nauðsynjavöru, þá var það samhljóða álit þeirra, að heppilegast myndi, að landsstjórnin hefði ein sölu og aðflutning á kornvöru og sykri, en ljetu jafnframt í ljós, að heppilegast myndi, að kaupmenn sæju um aðrar vörur, að svo miklu leyti, sem þeir væru færir um það. Þetta er stefna forstjórnar landsverslunarinnar, það er auðgert að sanna. En þetta gerir ekki það að verkum, að jeg telji nokkra fjarstæðu, þótt þessi till. hafi komið fram, því nú vantar margar vörutegundir, þótt engar hindranir hafi verið lagðar í veginn, frá hálfu þings eða stjórnar, fyrir frjálsa verslun, hvað þær snertir. Þetta bendir til þess, að kaupmenn hafi ekki getað birgt landið nægilega, og tilgangur till. hlýtur að vera sá, að hvetja landsstjórnina til að bæta úr þessari vöruvöntun, að meira eða minna leyti. Jeg sje því ekki á bak við till. neina alvarlega tilraun til verulegrar stefnubreytingar á verslunarfyrirkomulaginu. Þetta er um málið alment, en jeg verð að minnast stuttlega á einstök atriði. Jeg get ekki komist hjá því að beina orðum mínum til einstakra þm. út af smáglepsum, sem voru ekki á sem bestum rökum bygðar. En jeg skal fara fljótt yfir sögu. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) hjelt því fram, að landsverslunin hafi gert mikið ógagn með því að setja svo hátt verð á vörur, að kaupmenn hefðu leiðst til að selja enn dýrar en ella. En það má sanna það, að þetta er sagt út í loftið. Landsverslunin hefir átt við miklu hærra flutningsgjald að búa en kaupmenn, sem flutt hafa með skipum Eimskipafjelagsins, og þó má segja, að henni hafi tekist að selja með svo hagfeldum kjörum, að kaupmenn hafi ekki fengið tækifæri til að selja vörur sínar með hærra verði en þeir hafa gert. Landsverslunin hefir því haldið niðri vöruverði í landinu. Þetta er sannleikurinn í málinu, og er, sem vænta mátti, þveröfugur við ummæli hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Þá skal jeg koma að hv. 1. þm. G.-K. (B. K.). Það yrði of langt mál að fara að eltast við allar hans fullyrðingar. Hjelt hann á lofti ýmsum furðulegum skoðunum. Jeg tel það tæpast viðeigandi að auglýsa það öllum heiminum, að fjárhagur landsins sje svo bágborinn, að það sje ekki hægt að gera nauðsynlegar bjargráðaráðstafanir. Þetta er varhugaverð yfirlýsing. Jeg verð að halda því fram, að allur vöruforði og skipastóll, sem landið á, sje fullkomlega þess virði, sem hann var keyptur. Það nær því engri átt, að það sje rjett, sem hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) var að fara með.  (B. K.: Jeg get ekki svarað)  . Jeg man það og skal fara vægt í sakirnar, fyrst ekki er tækifæri til andsvara. Það var ekki nóg með þessa fullyrðingu. Þingmaðurinn (B. K.) hjelt því líka fram, að landið kæmist venjulega að verri kaupum en einstaklingar, að það fengi venjulega verri vörur, að það hefði ekki tök á að kaupa og selja á rjettum tíma, að þeir menn, sem gegndu kaupstörfum fyrir landið, yrðu sljórri og óduglegri en þeir, sem starfa fyrir sjálfa sig, og að útlendir kaupmenn og stórsalar myndu neita að selja landinu vörur. Fleira en þetta þarf jeg ekki að telja. Jeg vil að eins geta þess, að fullyrðingar þessar voru gersamlega órökstuddar og sanna ekkert af því, sem þær áttu að sanna. Jeg hefi ekki ætlað mjer að greiða atkv. með þingsál.till., þó jeg líti svona á málið. Nýlega voru samþ. af þinginu heimildarlög til að banna innflutning á sumum vörutegundum og ákveða vöruverð; jeg var á móti þessum lögum, af því jeg áleit þau óþörf; landsstjórnin hefði þessa heimild í gildandi lögum. Sömu afstöðu hefi jeg gagnvart þessari till. Jeg álít hana óþarfa, en hins vegar meinlausa. Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) taldi það eitt meðal annars, sem gerði ókleift að samþykkja till., að landssjóður yrði að verja 6 miljónum kr. til síldarkaupa. Þetta er spádómur, og ekki líklegt að hann rætist. Það þarf ekki spámann til að sjá, að langlíklegast er, að landssjóður þurfi ekki að verja einum eyri til síldarkaupa; hver eyrir verði að líkindum innborgaður, þegar þarf að greiða andvirði síldarinnar.

Gísli Sveinsson Jeg vil að eins bera af mjer það, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði um mig, sýnilega í því trausti, að jeg fengi ekki orðið til andsvara; það eru þau ummæli, að jeg hafi með fyrri ræðu minni ætlað mjer og verið að „leggja inn“ hjá kaupmönnum, og muni síðar fá eitthvað út á þau orð. Jeg skal geta þess, að jeg hefi hvorki fyr nje síðar, eftir að þessi till. kom fram, talað um þetta mál við nokkurn kaupmann. Sami hv.þm. (Sv. Ó.) kvartaði undan „köpuryrðum“, sem hann taldi að jeg hefði látið falla í hans garð, og vil jeg því enn fremur láta þess getið, að slík orð viðhafði jeg ekki, þótt jeg væri þungorður um till.; jeg beindi ræðu minni nær eingöngu til hv. aðalflm. till. (M. T.), sem augsýnilega hefir fengið hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) til að skrifa undir með sjer að óhugsuðu máli, enda hann og fleiri horfið frá till. síðar.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg hefi ekki ástæðu til að segja margt; umræðurnar hafa upp á síðkastið allar verið till. í vil. Jeg get verið ánægður yfir því, að till. hefir komið fram. Umr. þær, sem hafa orðið, munu annars vegar herða á heildsölunum að birgja landið, svo þeir þurfi ekki að bera kinnroða fyrir að láta verða vöruskort; hins vegar munu umr. verða til þess, að stjórnin fær hjeðan af ekki að sofa í ró. Almenningur mun áreiðanlega fylgja framkvæmdum hennar í þessu efni með athygli. Mjer er því nóg, að till. hefir komið fram, hvernig sem atkvæði kunna að falla.

Halldór Steinsson Mig furðar mjög á, að þessi till. er fram komin. Jeg skil ekki, hver tilgangurinn með henni er, nema ef vera skyldi sá, að þrýsta enn fastar einokunarstimplinum að enni þjóðarinnar. Jeg hefi áður hjer í þinginu talið afskifti landsins af versluninni fremur til að auka dýrtíðina en hitt. En þó að nú svo væri, að landsverslunin væri til bóta fyrir þjóðina, þá væri tillagan jafnóþörf og óhæf fyrir því, vegna þess, að þingið er nýbúið að samþykkja lög um, að landsstjórnin geti bannað innflutning á sumum vörutegundum og ákveðið verðið á vörunni, sem til landsins flyst. Enn fremur er til í landinu verðlagsnefnd, sem hefir sama starf með höndum. Það verður því ekki annað um till. sagt en að hún sje fram kornin annaðhvort af barnaskap eða þá til þess að vekja óánægju meðal einnar aðalstjettar landsins, kaupmannastjettarinnar. Hv. þm. Ísaf. (M. T.) sagði, að gerð hefði verið pöntun á mótmælum út um land. Jeg álít það alveg óviðurkvæmilegt að slá fram slíkum rakalausum orðum, eins og jeg líka vildi vita síðustu orðin, sem hann sagði, en það gerði hæstv. forseti, svo að jeg skal ekki neinu þar við bæta.