Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Sem formaður fánanefndarinnar stend jeg upp til þess að skýra frá, að framsögumaður var enginn kosinn af nefndinni, enda ætlaðist hún til, að engar umræður verði um málið. Jeg vil geta þess líka, að í nefndarálitinu stendur villa: „fána á bláum grunni“, í stað: „fálka á bláum grunni“. Þetta hefur þó verið leiðrjett í skjalaparti þingtíðindanna.

Ráðherra: Jeg skal ekki tefja umræðurnar lengi, en vil einungis skýra frá því, að jeg álit ekki heppilegt, að frumvarp þetta fari, frá þinginu í lagaformi. Til þess vantar undirhúning bæði inn á við og út á við. Inn á við vantar vitneskju um vilja þjóðarinnar í þessu máli. Það geta verið skiftar skoðanir um gerð fánans, og er eigi fjarri að kynna sjer frekara vilja landsmanna í þessu efni. Út á við er eftir að talfæra þetta við konung, þar eð þetta er fremur valdamerki en þjóðernismerki. Hygg jeg betra, að gæta allrar hógværðar og kurteisi, gefa konungi tækifæri til að láta skoðun sína í ljósi, bæði um gerð fánans og mál þetta í heild sinni, áður en útgert er um þetta af þingsins hálfu. Málið er ekki svo í garðinn búið, að gott sje nú þegar að setja konungi stólinn fyrir dyrnar til að samþykkja þetta frv. óbreytt, eða beita lagasynjun gegn málinu. Jeg skal ekkert um það segja, hvort hann staðfestir frv.; það má vel vera; en jeg þykist viss um, að hvort sem hann samþykkir það eða synjar um staðfestingu, þá muni það fremur standa í vegi en greiða götu fyrir framgangi mikilsverðari mála, sem ættu að vera meiri áhugamál, ef borið er svo ört á. Hygg jeg t. d., að það gæti orðið til þess, að flýta ekki fyrir úrslitum sambandsmálsins, og þætti því æskilegast og ráðlegra, að málið væri afgreitt frá þinginu á einhvern annan hátt en í þessu formi.



Jeg var einn í fánanefndinni og hef skrifað undir með fyrirvara, þar eð jeg var ekki samþykkur, hvorki meiri nje minni hluta nefndarinnar. Að efni til þykist jeg vita, að hugir manna fari talsvert saman, en að formi til mun meiningamunur. Þannig gat jeg t. d. ekki skrifað undir brtill., sem háttv. tveir meðnefndarmenn mínir bera fram, og get eigi álitið það óverulegt atriði, þar sem því er þannig varið, að ef þessi breyting er gerð, má leggja meiri meining í atkvæðin en er, þegar atkvæðagreiðsla fer fram, og eftir orð háttv. ráðherra er jeg fremur orðinn fylgjandi þeirri skoðun, að láta þetta mál ekki ganga fram á þessu þingi og vil því leyfa mjer að bera fram rökstudda dagskrá, er jeg afhendi háttv. forseta. Dagskráin hljóðaði svo: „Þar eð þingdeildinni þykir ekki hentugur tími til að ræða frekar um þetta mál, tekur hún fyrir næsta mál á dagskránni“.



Jeg gat eigi orðið samferða meðnefndarmönnum mínum í þessu máli, og hef jeg gert grein fyrir áliti minu á þgskj. 716. Það mun vera vilji manna, að umræður verði ekki langar og vísa jeg því að eins til umsagnar minnar. Jeg ætlaði að koma fram með rökstudda dagskrá, en þar eð hún nú þegar er komin fram úr annari átt, þá mun jeg ekki bera mína fram við þessa umræðu, en greiða atkvæði með hinni rökstuddu dagskrá. Hin rökstudda dagskrá var svo borin upp til atkvæða, og var hún feld með 7 atkvæðum gegn 6.



Eins og sýndi sig við atkvæðagreiðsluna, vildi jeg láta hina rökstuddu dagskrá ná fram að ganga, þar eð jeg er ekki samþykkur frv. þessu og get ekki greitt atkvæði með því. Er það fyrst og fremst af því, að jeg álít málið ekki svo undirbúið sem skyldi, í öðru lagi eigi bráðnauðsynlegt að það fái framgang, og meira tilfinningamál en praktískt mál, í þriðja lagi, að ef brtill. kemst að, muni framgangur málsins fremur verða til ógagns en gagns, og loks mun jeg aldrei greiða atkvæði mitt með fána af þeirri gerð, sem hjer er ákveðin. En jeg mun reiðubúinn að greiða atkvæði með þessu máli, þegar það hefur fengið nægilegan undirbúning, þótt jeg geti það ekki. þegar þannig hefur verið flasað að og hjer á sjer stað.



Jeg verð ekki langorður. Ætlaði einungis að gera grein fyrir atkvæði mínu. Háttv. þm, Strand. (G, G.) hefur tekið af mjer ómakið, því jeg er honum fyllilega samdóma, og mun jeg enga brtill. koma með að sinni, en get ekki greitt atkvæði með málinu, eins og það er undirbúið.

Björn Þorláksson, framsögumaður: Jeg vil skýra frá, hvernig stendur á frv. þessu, sem komið er frá háttv. Nd. Það hefur komið fram ósk frá sendiræðismanni Frakka hjer um undanþágu frá bannlögunum, og sú beiðni hefur verið árjettuð með brjefi frá utanríkisráðherra Dana. Og er þetta önnur ástæðan til að frv. þetta hefur orðið til, en hin er landsyfirrjettardómur í máli, sem höfðað var gegn manni á Austfjörðum fyrir að hafa flutt vín á land úr skipi. Brjefið frá sendiræðismanni Frakka er dagsett 30. júní í sumar og er til stjórnarráðsins. Ber hann sig þar upp undan því, að vínföng sín sjeu þrotin; hann hafi þann sið að neyta víns daglega, og hafi gert svo frá blautu barnsbeini hjer geti hann ekki birgt sig upp með vín, þar eð hann sje vanur að neyta ljettra vína, sem hjer sje nú enginn kostur á að fá, svo að hann verður að breyta mataræði, ef honum verði eigi leyft að flytja inn þær tegundir víns, sem hann er vanur að neyta. Jeg skal með leyfi háttv. forseta leyfa mjer að lesa upp kafla úr þessu brjefi konsúlsins. Þar segir svo: „Jeg neyðist því til alt í einu að láta af matarhæfi, sem jeg hef alla tíð vanizt, og það, sem er en sárara, að sjá konu mína og börn svift því, sem jeg er sannfærður um að þeim er gott og gagnlegt“. Jeg býst við, að mörgum þyki þetta skrítið, og að þeir eigi erfitt með að skilja þetta, og að ýmsir muni leggja út af þessu, að ekki sje ástæða til að veita þessum mönnum undanþágu um innflutning áfengis fremur en öðrum innlendum mönnum. Út af þessu vil jeg geta þess, að Frakkar eru aldir upp við daglega nautn ljettra vína með mat, og að þau eru tiltölulega óskaðleg, eða ekki eins skaðleg og þau vín, sem við Íslendingar höfum vanizt. Þó að þessi undanþága væri veitt og orðuð eins og hún er í brtill. nefndarinnar við 1. gr., þarf enginn, sem þykir vænt um bannlögin og mótfallinn er vínflutningi til landsins að óttast, að af því leiddi sjerlega áfengisnautn eða misbrúkun. Það er og ákveðið, að áfengið er eingöngu ætlað til heimilisþarfa, og það er tiltekið eftir samráði við sendiræðismanninn, hve mikið megi flytja. Samkvæmt bannlögunum er eftir 1915 bannaðar allar vínveitingar í veizlum og samkomum. Hann mætti því ekki veita neinum vín eftir þann tíma. Og þetta áfengi yrði að vera tiltölulega ljett, ekki að hafa meira en 15 % af vínanda; öll sterkari vín er bannað að flytja inn, og það er engin hætta á, að sendiræðismaðurinn reyni að fara kringum lögin, enda yrði þessi innflutningur að heyra undir umsjón umsjónarmanns áfengiskaupa. Ef reyna ætti að fara kringum þau, mundi brátt kvikna grunur um það, og þessi grunur mundi nægja til þess, að maðurinn yrði kvaddur heim. Í brtill. stendur, að hann megi flytja inn 800 lítra. Það er miðað við, að ca. tveggja lítra sje neytt daglega. Jeg veit, að ýmsir hafa það að mótbáru gegn þessari undanþágu, að með henni sje princip bannlaganna brotið. En þetta er ekki rjett, því að í 2. gr. bann laganna eru taldar 4 eða jafnvel fleiri heimildir til að flytja vín inn í landið. Ef frv. verður samþykt, verður þetta 5. eða 6. heimildin. Og jeg vil bæta því. við, að jeg er ekki í miklum vafa um, að ef þessarar heimildar hefði verið leitað 1909, þegar verið var að semja bannlögin, að henni hefði verið bætt við með. þeim takmörkunum, sem hjer eru tilteknar. Ef einhver efast um þetta, þá bið jeg að gæta þess, að jeg hafði þá nokkur afskifti af málinu og ætti því að geta dæmt fyllilega eins vel um þetta og hver annar. Jeg veit, að sumir templarar hafa hneykslazt á þessu frumvarpi; Templurum hefur oft verið borið á brýn ofstæki. Mjer kemur ekki til hugar að bera það af þeim og að neita því, að ákafi þeirra hafi stundum gengið úr hófi. En jeg vil minna á, að til er ofstæki og ófrelsisandi líka á hina hliðina. Jeg er sjálfur templari, hef verið það meir en aldarfjórðung og ætla mjer að vera það, sem eftir er. Og jeg fæ ekki sjeð, að bannlögunum stafi nein hætta af þessu máli. Hjer er ekki um neina breyting að ræða, að eins. einni heimildinni bætt við þær, sem fyrir eru, og mjög svipaðri þeim. Þó að þessi heimild yrði veitt, tel jeg ekki hættu á, að fleiri heimildir yrðu veittar, og þó að þær yrðu veittar með líkum takmörkunum og þessi, tel jeg engan skaða að því. Jeg segi þetta ekki eingöngu vegna háttv. þingdeildarmanna, er greiða eiga atkvæði um málið. Jeg segi það fremur vegna manna út um land, er láta bannlögin skifta sig miklu, og jeg get búizt við að lesi og heyri um málið. Jeg veit, að þessi orð mín verða lesin af mörgum. Mjer þykir það leiðinlegt, hve mikill úlfaþytur hefur verið gerður út af þessu máli á báðar hliðar, bæði hjer í Reykjavík og annarsstaðar. Mjer þykir það leiðinlegt vegna templara, en jeg skal geta þess, að margir þeirra líta á málið eins og jeg. Í raun og veru legg jeg ekki mikla áherzlu á, hvort málið gengur fram eða ekki. Jeg tel það fremur lítilsvert, álít það óskaðlegt, eins og jeg hef tekið fram. En í einu tilliti tel jeg það all athugavert, og það skal jeg nú taka fram. Jeg gat þess, að þau skjól, sem komið hefðn fram í máli þessu, væru ekki eingöngu brjef sendiræðismannsins frakkneska, heldur og brjef frá utanríkisráðaneytinu danska. Í brjefinu er farið fram á þessa undanþágu. Þar er tekið fram, að frönsku stjórninni sje Ijóst, að hjer geti ekki verið um neinn rjett að ræða af hálfu Frakka til að fá undanþágu frá lögunum. Við vitum gegnum utanríkisráðaneytið, að þetta er skoðun Frakka. Þeir kannast við, að lögin sjeu góð og gild. Þeir fara bónarveg að okkur, að þeim sje sýnd sú kurteisi, að þeim verði veitt sú undanþága - og er þetta mjög eftirtektavert. Jeg vil leyfa mjer að lesa upp kafla úr brjefinu, og bið skrifarana að færa hann inn í ræðu mína. „Om dette Æmne havde jeg en Samtale med Hans Excellence Islands Minister í Oktober Maaned f. A., í hvilken denne udtalte. at der næppe var Haab om, at nógen Undtagelseslov paa det paagældende Omraade kunde blive vedtaget, men at den franske Konsularembedsmand í övrigt indtil den 1. Januar 1915 paa Island vilde kunde forsyne sig med den Vin, han maatte have behov. Dette er gentagne Gange blevet meddelt det herværende franske Gesandtskab. Til Trods herfor har Gesandtskabet efter sin Regerings Ordre paa ny rejst Spörgsmaalet overfor Udenrigsministerist. I den Note, hvori dette sker, udtaler Gesandtskabet udtrykkelig, at den franske Regering er klar over, at den for en Undtagelse til Fordel for den franske udsendte Konsularembedsmand ikke kan paaberaabe sig nogen Lov, folkeretlig Bestemmelse eller Sædvane, men udtaler samtidig Haabet om, at den Kgl. Regering af Höflighedshensyn (raisons de courtoisie) vil undtage den í Reykjavík stationerede udsendte franske Konsularembedsmand fra omtalte Lovs Bestemmelser“. Það er eftirtektavert, að hjer höfum við viðurkenning fyrir gildi bannlaganna frá þeirri þjóð, er óvinveittust hefur verið í garð bannlaga. Og það er líka eftirtektavert, að hjer er að ræða um kurteisisbeiðni frá fjölmennri og ríkri þjóð til okkar smælingjanna og fátæklinganna. Jeg vil skjóta því til manna, hvort það sje hyggilegt að neita þessari kurteisisbeiðni, er hún kostar ekkert og ekki verður sjeð, að hún skaði okkur. „Kurteisi kostar ekki fje“, mælir orðtakið; en skortur á kurteisi getur kostað fje. Og jeg hygg, að okkur komi bezt, að sýna öðrum þjóðum kurteisi og liðleika. Við erum og verðum mjög upp á aðra komnir. Því er það afar óhyggilegt að brjóta af sjer að ástæðulausu velvild annara þjóða. Jeg segi þetta af því, að hjer er farið fram á, að við sýnum sendiræðismönnum erlendra þjóða kurteisi, verðum við kurteisislegum tilmælum þeirra. Því hefur mjer orðið margrætt um þetta. Þá sný jeg mjer að hinni orsökinni til þess að frumvarpið kemur fram. Margir urðu ókvæða við, er þeir heyrðu um landsyfirrjettardóminn, og templarar og bannvinir líta svo á, að ef honum yrði ekki breytt, yrðu bannlögin ljeleg í framkvæmdinni til 1915. Margir hafa dæmt þennan dóm hart og kveðið hann rangan. Mjer dettur ekki í hug að dæma um það efni. Jeg er ekki hæfur til þess, jeg vil aðeins benda á, að þessum dóm verður ekki breytt, og það þó að honum yrði áfrýjað fyrir 1. jan. 1915. og jeg veit ekki til, að stjórnin hafi gert neina ráðstöfun til að skjóta honum til hæztarjettar. En nú eru eftir 16 mánuðir, þar til lögin ganga að fullu og öllu í gildi og til þess tíma má í skjóli og skugga ljelegrar lögreglu skjóta miklu áfengi inn í landið. Eftir 1. jan. 1915 hefur dómurinn ekkert að þýða. Tilgangur þessa frumvarps er meðfram að sjá við þessum leka: að varna því tjóni, er af því gæti hlotizt. að mikið af áfengi yrði flutt inn á þennan hátt. Ef menn bera saman, hvað lagt er í sölurnar með frv. af hálfu okkar bannvina, og hvað unnið er með ákvæðinu, sem jeg nefndi, þá held jeg, að hver maður, sem tala vill af sanngirni, hljóti að játa, að gróði bannlaganna sje meiri en tapið. Tapið er í raun og veru ekki neitt, að því er jeg fæ sjeð, og hef jeg þó velt málinu talsvert fyrir mjer. En gróðinn er nokkur, þó að jeg geri ekki mikið úr honum, og jeg ímynda mjer, að sumir geri meira úr honum en jeg. Eitt ár líður fljótt, og þó að einstöku menn kynnu að birgja sig upp með áfengi, mundu þær birgðir fljótt þrjóta, því áfengi er vara, sem mönnum tekst ekki að geyma lengi. En töluvert tjón gæti þó stafað af slíkum innflutningi. Í sambandi við þetta vil jeg minnast á eitt atriði og það er það, hvernig menn hafa dæmt og dæma um bannlögin. Margir bannmenn skoða þau sem dýrgrip, er ekki megi snerta, telja þau svo fullkomin, að ekki geti komið til mála að breyta þeim að neinu leyti. Bannfjendur telja þau aftur á móti óhafandi og handaskömm. Sannleikurinn er hjer mitt á milli. Jeg skal játa, að bannlögin eru ófulikomin sem Iög, og það ófullkomnari en mörg önnur lög, og það er eðlilegt, því hjer var á engri reynslu að byggja. Þá er þau voru samin, var höfð hliðsjónar lögum, er samþykt höfðu verið í Finnlandi, en aldrei komizt til framkvæmda. Og Finnar voru eins staddir og vjer, er þeir sómdu lögin. Hjer var verið að semja lög um nýtt efni. Þau voru nýmæli - svo eru raunar öll lög kölluð, en bannlögin voru nýmæli í rjettasta og fylsta skilningi orðsins. því má búazt við, að reynslan leiði ýmsa galla á lögunum í ljós, þó að jeg voni, að þeir verði ekki mjög mikilvægir. Það var líka okkar ólán, að lögin gátu ekki gengið í fult gildi í einu. Jeg segi þetta og tek fram skoðun míns á þessu efni vegna bannvina út um land, þeirra, er kunna að álíta bannlögin fullkomnari en þau eru, og líta svo á, sem ekki megi snerta við þeim. Og jeg er þeirrar skoðunar, að við eigum og þurfum að bæta bannlögin, og vjer eigum að grípa tækifærið til þess, hvenær sem það gefst, og það þarf engan að furða, þótt þessu sje svo háttað um þessi lög, eins og öll önnur lög. Og hjer gefst nú eitt tækifærið. Ef einhver, sem þykist velviljaður bannlögunum, greiðir ekki þessu frv. atkvæði og með breytingartillögunni, þá er eitt af tvennu: að hann skilur ekki málið eða er því ekki velviljaður. En því er miður, að málið fer fyrir ofan og neðan garð hjá fjölda manna. Það er full vissa fyrir því, að Nd. mun samþykkja þetta frv., ef 1. gr. verður orðuð eins og nefndin leggur til, og þá mega allir góðir bannlagavinir vel við, una. En það er líka meir en litlar líkur til, að Nd. mundi líka samþykkja frumvarpið með nýju greninni, sem á að koma aftan við það. Jeg álít það alveg nauðsynlegt, að gefa öll lögin út í einu lagi, því að þau ná til allra og verða að vera öllum mönnum kunn. Auðvitað þyrfti líka að þýða þau á mál þeirra þjóða, sem við helzt skiftum við. Það er mín skoðun, að það sje ávinningur, að bannlögin sjeu staðfest að nýju, þótt sumir bannvinir ef til vill ekki skilji það. Hæstv. ráðherra hefur altaf verið andvígur bannlögunum, og oft hefur mjer og öðrum bannvinum sviðið, hvernig hann hefur talað um það mál. Þegar þetta frv. var til umræðu í Nd., talaði hann með ómaklegri hæðni um lögin, nefndi þau „hin frægu lög“ og var auðheyrt á tónfallinu, að hann lagði háðslega merkingu í orðin. Hann lagði og á móti því, að öll lögin í heild sinni yrðu staðfest í annað sinn og vildi, að þau yrðu kend við 1909 en ekki 1913. Það er sannarlega hörmulegt, að svo mætur maður sem hæstv. ráðh. er, skuli vera svona rangsýnn í þessu máli. Oft hefur hann haldið því fram, þegar rætt hefur verið um fjármál hjer á þingi, að bezt væri að afnema bannlögin, þá mundi ekki fje skorta. Mig furðar altaf á þessari skoðun, að það mundi rjetta fjárhaginn við, ef brennivínsstraumum yrði veitt yfir landið. Þegar jeg hef heyrt þá kenningu, hefur mjer venjulega dottið í hug: „sjáandi sjá þeir eigi og heyrandi heyra þeir eigi nje skilja“ ! - Jeg býst því við, að hæstv. ráðh. sje óljúft að bera lögin upp fyrir konung til staðfestingarað nýju. En þrátt fyrir það, hvað hann hefur verið oss bannvinum andvígur, ann jeg honum þeirrar sæmdar, að nafn hans sjáist undir þessum frægu lögum, sem hafa vakið svo mikla athygli á oss Íslendingum og aukið svo álit vort, og munu þó gjöra það meir í framtíðinni. Skilyrði fyrir því, að háttv. Nd. samþykki frv. er, eins og allir hljóta að vita, að ekki verði felt burt úr því heimildin fyrir ræðismenn til þess að flytja inn áfengi. Jeg skal ekki orðlengja frekar um það ákvæði; jeg hygg það alveg skaðlaust, og væri því mjög illa farið, ef frv. væri teflt í voða þess vegna. - Síðari liður í 1. gr. hljóðar svo: „Öðrum en þeim, sem hjer hafa verið taldir, má ekki leyfa innflutning áfengis, flutning úr skipi í annað skip eða úr skipi í land“. Það getur vel verið. að mörgum finnist þetta ákvæði óþarft og jafnvel dálítið meinlokukent. En það mun vera sprottið af því, hvernig núverandi stjórn hefur fylgt fram bannlögunum. Nýlega hefur stjórnin veitt dönskum hermönnum leyfi - bessa leyfi - til þess að flytja áfengi í land. Mjer er einnig kunnugt, að kæra hefur verið send til stjórnarráðsins um það, að áfengt öl hafi verið flutt í land á Akureyri og þaðan um borð í danska varðskipið. En þeirri kæru hefur stjórnarráðið ekki sint. Þessvegna er þetta ákvæði nauðsynlegt til þess að minna stjórnina á, að hún eigi að fara að lögum. Jeg ætla mjer ekki að fara að að telja upp syndir stjórnarinnar, hvorki í þessu máli nje öðrum, en jeg gat ekki látið hjá líða, að minnast á þetta. Svo mun jeg ekki fara fleiri orðum um þetta mál. Jeg hef verið nokkuð langorður, ekki vegna háttv. þingmanna, heldur vegna skoðunarbræðra minna meðal þjóðarinnar. Jeg vildi gera þeim ítarlega grein fyrir, hvernig afstaða mín er til þessa frumvarps.

Ráðherra: Það er ekki eingöngu stjórn Frakka, sem hefur beðið um undanþágu frá bannlögunum fyrir ræðismann sinn; norski ræðismaðurinn hefur einnig margsinnis farið hins sama á leit. Að vísu er svo álitið, að konsúlar framandi ríkja hafi ekki exterritorialitetsrjett á sama hátt og sendiherrar, en alstaðar eru þeir þó látnir njóta meiri eða minni undanþágu í þá átt. Hjer er nú spurningin: á að láta aðflutningsbannið ná til útlendra ræðismanna? Fyrv. ráðh. Kristján Jónsson áleit, að ekki væri unt fyrir stjórnina að ákveða, að þeir skyldu undanþegnir banninu, en hvort sú skoðun er óyggjandi, skal jeg ekkert fullyrða um. En eftir að hann hafði svarað málaleitun konsúlanna í þessa átt, var þess fyrst farið á leit, í gegnum utanríkisstjórnina, að veitt væri undanþága frá lögunum í þessu efni. 1912 var gerð tilraun til þess að fá alþingi til þess að leyfa, að flutt væri vín inn í landið til þess að fagna tignum gestum, sem menn þá bjuggust við að von væri á hingað, og var jafnframt leitað fyrir um horfurnar viðvíkjandi undanþágu fyrir konsúlana. En alþingi fjekst ekki til að veita einu sinni hið fyrnefnda leyfi, og með þá synjun fyrir augum svaraði jeg utanríkisráðherranum í fyrra haust, að lítil líkindi væru til, að unt væri að svo stöddu að fá samþykt á þinginu, til að veita hinum útlendu ræðismönnum undanþágu frá lögunum. En eftir að stjórn Frakka enn á ný hefur farið þess kurteislega á leit, gegnum sendiherra sinn í Danmörk, að undanþágan væri veitt „fyrir sakir alþjóðlegrar kurteisi“, hafa augu háttv. Nd. opnazt, og hún hefur samþykt þetta frv. Nefndin, sem háttv. Ed. hefur skipað í málið, hefur nú að vísu ekki synjað um undanþágu, en hún hefur gjörbreytt frv. Hún hefur fyrir það fyrsta fært út kvíarnar, þar sem hún vill heimila „ræðismönnum framandi ríkja, sem þar hafa fæðingarrjett, að flytja inn áfengi“.  (Björn Þorláksson: ræðismenskan er prentvilla fyrir sendiræðismenskan)  . Samkvæmt frv. átti þessi heimild aðeins að veitast sendiræðismönnum. Ef þessi brtill. nefndarinnar verður samþykt, þá gæti norskur eða franskur eða enskur maður, sem lengi hefði átt hjer heima, en haldið fæðingarrjetti sínum erlendis, alt í einu fengið rjett til þess að flytja inn áfengi, með því að taka við útnefningu sem vicekonsúll. En nefndin hefur gert fleiri breytingar á frv. Hún hefur farið að hugsa um, hvað ræðismönnunum mundi vera holt að drekka og hvað ekki og hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að þeir mundu ekki hafa ilt af rauðvíni og öðrum viðlíka sterkum drykkjum. Það getur verið, að þetta sje fulllnægjandi og holt fyrir sendiræðismann Frakka, en það geta komið sendiræðismenn frá öðrum ríkjum, sem eru öðrum drykkjum vanari, og telji sjer þá hollari, sumir kynnu að vilja öl og „snaps“, aðrir whisky, o. s. frv. Líka gæti komið til mála, að franskur ræðismaður vildi hafa leyfi til þess, að fá sjer glas af koníaki, og ef spanskur ræðismaður yrði sendur hingað, mundi hann tæpast láta sjer nægja að mega ekki fá glas af sherry eða portvini. Nei, jeg held, að það sje tæpur grundvöllur, að byggja þessa lagasetning á, hvað holt muni vera fyrir maga einstakra manna, og gæti það leitt út á þá braut, að einnig yrði að taka tillit til magaheilsu innlendra manna. Jeg hef t. d. orðið var við það í sumar, að hjeraðslæknir utan af landi hefur kvartað undan því við stjórnarráðið, að það sje bannað að láta lyfjabúðir flytja ávalt nýtt bajerskt öl, sem hann telji alveg nauðsynlegt að geta ráðlagt sjúklingum sínum. Ef Iöggjöfin á að byggjast á því, hvað holt sje fyrir heilsuna, þá er engin ástæða til að binda undanþágu frá aðflutningsbanni við útlenda ræðismenn. - Ef hin háttv. deild vill sýna frönsku stjórninni og öðrum útlendum ríkjum kurteisi í þessu efni, álít jeg rjettast að halda því stryki, sem Nd. tók, að leyfa undanþáguna án tillits til smekks og venju einstakra manna, og samþykkja frv., eins og það kom frá Neðri deild. Háttv. frms. fór dálítinn útúrdúr í ræðu sinni til þess að vita stjórnina fyrir það, hvernig hún framfylgdi bannlögunum, og nefndi hann tvö dæmi, sem áttu að sýna, að stjórnin hefði ekki gætt skyldu sinnar í því efni. Jeg verð að játa, að jeg hef ekki fyr en í morgun heyrt ávæning af því, að dönsku mælingadeildinni hafi verið leyft að flytja áfengi á land. Jeg hef nú fengið að vita, að á meðan jeg og landritari vorum utanlands í vor, hefur hinn setti landritari úrskurðað, að landmælingarmennirnir dönsku mættu flytja nokkrar flöskur í land, og gerði hann það eftir þeim skilningi á alþjóðareglum, að útlendar hersveitir undir kommandó, sem eru sínum sjerstöku lögum háðar, hefðu að sjálfsögðu undanþágurjett í þessu efni. Jeg hygg, að stjórnarráðið hafi haft rjett fyrir sjer, þó að jeg vilji ekki fullyrða það. Það er dómstólanna ef til kemur. Um hitt tilfellið, sem hann minntist á, að áfengt öl hafi verið flutt í land á Akureyri og þaðan út á varðskipið danska, er mjer allsendis ókunnugt, en jeg skal láta athuga, hvort nokkuð þar að lútandi hefur komið til stjórnarráðsins. En það er víst, að útlend herskip hafa allstaðar exterritorialitetsrjett ekki síður en útlendir sendiherrar. Mjer finst það vera h. frms. fullkominn óþarfi að liggja mjer á hálsi fyrir þetta. H. frsm. var það mjög hugleikið, að frv. þetta yrði felt inn í texta bannlaganna frá 1909, ef það yrði að lögum, og taldi mikla nauðsyn á, að síðan væri gerð sjerstök útgáfa af öllum lögunum í heild sinni. En væri ekki hægt að prenta upp lögin frá 1909 í sjerstakri útgáfu, þó að þetta væri sem viðbót aftan við ? Jeg skil ekki, að það geti verið of flókið fyrir menn. Aðalástæða hins h. frsm. er víst sú, að hann heldur, að mjer sje stríð í því, að bera bannlögin upp til staðfestingar fyrir konunginn. Mjer finst sú ástæða fremur ljettvæg, enda getur vel verið, að það falli ekki mjer í skaut að bera lögin upp, heldur einhverjum öðrum, sem hann ef til vill ekki þykist hafa neina ástæðu til að stríða á þennan hátt. Þegar ekki er um stærri breytingu eða umfangsmeiri að ræða, álit jeg innfærrlu í tekstann og endurstaðfesting hálfgert hjegómamál. Hann furðaði sig ennfremur á því, að jeg hefði látið í ljós, að afnám bannlaganna mundi bæta fjárhag landssjóðs. Skyldi þá nokkur geta efast um, að landssjóð muni um ca. 750,000 kr. á ári, sem áfengistollurinn mundi gefa af sjer með núverandi tollgjaldaupphæð? H. þm. veit það vel, að jeg hef ávalt verið lögunum andstæður, ekki af því, að jeg vildi ekki styðja að því, að misbrúkun víns í landinu minkaði, heldur af því, að jeg er fullkomlega sann færður um, að bannlögin ná ekki tilgangi sínum, heldur er miklu fremur hætta á, að þau verði til skaða einnig í því tilliti, og á þeirri sannfæringu minni er kærleiksleysi mitt á lögunum bygt. Menn munu halda áfram að drekka eftir sem áður, en menn munu gera það í lagaleysi, og landssjóður fer á mis við þær tekjur, sem hann hefði af tollinum. Jeg vil sannarlega ekki veita nýjum brennivínsstraum inn í landið, en jeg er hræddur um, að þessi lög verði til þess, því þegar þau verða upphafin, er jeg hræddur um, að drukkið verði miklu meira en nokkru sinni áður.



Persónulega er jeg því ekki mótfallinn, að konsúlum sje leyft að flytja inn til sín áfengi, en jeg er það ekki af sömu ástæðu og h. 5. kgk., að það sje nauðsynlegt, vegna þess að þeir sjeu vanir við það, því það eru svo margir hjer, sem eru vanir að neyta áfengis. En það er af annari ástæðu, að jeg er þessu meðmæltur, og það er af því, að þessir menn, sem hjer er um að ræða, hafa nokkurskonar „exterritorialitetsrjett“, og af því að jeg vil sýna löndum þeim, sem þeir eru frá, alla kurteisi. En það er 2. grein frumvarpsins, sem jeg ætla að snúast á móti. Þessi grein á að vera bót á lögunum um áfengisaðflutningsbannið, en ef það á að fara að setja þessa bót á lögin, þá þarf margar aðrar bætur á þau að setja, því lögin eru full af vitleysum. Það þarf ekki annað en að benda á 2. gr. laganna, sbr. 8. gr. í 2. gr. eru taldir þeir menn, sem mega flytja inn áfengi, og eru á meðal þeirra prestar og smáskamtalæknar, en í 8. gr. er sagt, að þeir megi ekki láta það af hendi, nema það sje fyrst gert óhæft til drykkjar. Þetta eru alveg óhæfileg lög. 5. gr. er sagt, að skipstjóri skuli segja eftir sjálfum sjer, ef hann hefur vín meðferðis fram yfir það, sem lög leyfa, en hvernig getur maður heimtað, að nokkur maður segi eftir sjálfum sjer. Og svo er gerður þessi undarlegi munur milli manna alment annars vegar, og vínveitingamanna og vínsala hins vegar. Eftir Iögunum mega menn alment, sem eiga eitthvað til af áfengi, þegar 1. jan. 1915 rennur upp, neyta þess þangað til það er búið, en víuveitingamenn og vínsalar, sem sviftir eru atvinnu sinni, eiga innan árs frá nefndum degi að vera búnir að flytja alt vín, sem þeir eina eftir, burt af landinu. Annars verður alt tekið af þeim. Jeg skal svo ekki þreyta menn með fleiri dæmum af þessu tagi, en vil aðeins nefna 12. og 13. gr. Í 13. gr. er sagt, að sjáist maður ölfaður, skuli leiða hann fyrir dómara, og á haun þá að segja til, hvar hann hafi fengið vínið. Í 12. gr. er leyft að gera húsrannsókn hjá manni, ef grunur fellur á hann um að hafa veitt áfengi. Nú segir fyllirafturinn, sem leiddur var fyrir dómara, að þessi eða þessi maður hafi veitt sjer vinið, og það má þegar gera húsrannsókn hjá þessum manni. Til hvers er svo verið að setja þessa bót á lögin? Það er þá rjettara að taka lögin alveg til endurskoðunar, en allra helzt ætti að afnema þau sem allra fyrst. Jeg skal að lokum geta þess, að jeg mun koma fram með brtill. við 3. umr., snertandi 2. gr. frv.



Eins og sjest á þgskj. 679, þá hef jeg skrifað undir álit nefndarinnar með fyrirvara. Jeg var ekki vel frískur, og nenti því ekki að skrifa sjerstakt nefndarálit. Minn fyrirvari þýðir það, að jeg get ekki fallizt á brtill. nefndarinnar, allra sízt á breytinguna við 1. gr., og líku máli er að gegna um breytinguna á 2. gr. Jeg get ekki sannfærzt um, að þessar málaleitanir frá frönsku stjórninni sjeu þess eðlis, að þær knýi löggjafarvaldið til þess að breyta gildandi lögum. Þegar þeir menn, sem hjer er um að ræða, komu hingað til lands, þá þektu þeir þessi lög, og það virðist því varla knýjandi ástæða til þess að veita þeim undanþágu frá þeim, enda þótt jeg viti, að þeir njóta jafnan mikilla sjerrjettinda. Það er og eðlilegast, að þeir lifi undir lögum þess lands, sem þeir búa í. Jeg get því ekki álitið, að það sje nein ókurteisi, þótt við finnum ekki ástæðu til að breyta lögunum til þess, að þeir og þeirra familíur geti drukkið vín, sem þeim þykja góð. Það eru svo margir, sem verða að breyta heimilisvenjum sínum vegna laganna, að það er varla ástæða til að gera hjer undanþágu. Auk þess, sem jeg nú hef sagt, má einnig geta þess, að þessir heiðruðu herrar eru ekki hjer í okkar þágu, heldur sinnar þjóðar, og þótt það komi ekki beint þessu máli við, má geta þess, að sendiræðismaður þeirrar þjóðar, sem málaleitanirnar eru komnar frá, er hjer ekki til hagsmuna fyrir okkur, heldur til að styðja að samkepni við okkur í öðrum aðalatvinnuvegi okkar, sjávarútveginum. Ef veita á þessa undanþágu, þá get jeg ekki sjeð, hvað það á að þýða að fyrirskrifa ræðismönnunum hvað mikið þeir mega drekka, eða hvaða víns þeir megi neyta. Það vantar reyndar ekki hjer, að það sje nokkuð, sem þeir mega drekka af þessu rauðvínsgutli, á 3. pott á dag. Það getur nú samt verið, að sumir vilji heldur snaps eða bjór heldur en þetta rauðvínsgutl, þótt okkar góða franska konsúl þyki það gott. Jeg get ekki sjeð betur, en ef þessir menn geta ekki haldið heilsu hjer, þá verði þeir að biðja stjórn sína að kalla sig heim til þess að bjarga sjer og heimili sínu frá heilsuleysi og uppveslun. Jeg get vel hugsað mjer, að aðrar þjóðir færu að nota sjer þetta og gera alla vísikonsúla að sendikonsúlum,og þá gætu það orðið nokkrir pottar, sem þyrftu að fá undanþágu frá lögunum. Jeg get hugsað mjer um suma vísikonsúlanna, að þeim þyki hart að búa við lögin, en þeir þurfa þá eigi annað en biðja sína stjórn að gera sig að sendikonsúlum, og þá þarf kanske nýja undanþágu um að mega flytja inn sterkara vin, en hjer er heimilað. Ekki skal jeg mótmæla því, að við eigum að sýna þeirri þjóð, sem hjer á hlut að máli, alla kurteisi. En kurteisin getur líka gengið of langt, því hún getur borið vott um kotungshátt og of mikla auðmýkt og lítillækkun. Að því er 2. brtill. snertir, þá finst mjer nokkuð mikið viðhaft, að bæta þessu inn í texta laganna, því svo gæti þá farið, að 10–12 konungar komi til að standa undir lögunum, ef svo færi, að oft þyrfti að breyta lögunum, eins og h. framsm. gerði ráð fyrir. Mjer finst því rjett að fara með þessa breytingu á venjulegan hátt. Jeg álit rjett að lofa lögunum að sýna sig, og vera ekki að káka við að breyta þeim fyr en eftir 1915, er það fer að koma í Ijós, hvernig þau reynast. Það gæti verið ástæða til að samþykkja 2. brtill., sem sprottin er af dómi, sem var kveðinn upp í sumar. Það er reyndar ekki hætta við slíkum dæmum eftir 1915, og er því minni ástæða til þess að gera þessa breytingu en ella mundi. Jeg er sannfærður um, að vínið streymir nú í stórum straumum inn í landið, sem það hefði ekki gert, ef sölubann og aðflutningsbann hefðu orðið samferða, eins og lagt var til á þinginu 1911, en þá þótti óhafandi. Þessi tími milli aðflutnings- og sölubannsins er þegar orðinn sannkallaður siðspillingartími fyrir þjóðina. Minn fyrirvari þýddi þá það, að jeg er á móti báðum brtill. nefndarinnar og á móti 1. gr frv., og þótt frv. falli fyrir það í Nd., þá harma jeg það lítt. Till. minni hlutans er í samræmi við mína skoðun,. og mun jeg því ekki tala frekar um hana. Jeg hef og fengið skýra áskorun frá mínum kjósendum um, að lögunum verði ekki breytt á þessu þingi.



Eg ætla aðeins að segja nokkur orð til þess að lýsa afstöðu minni til þessa máls. Jeg hef skrifað undir álit nefndarinnar með fyrirvara, og er hann að nokkru leyti hinn sami og hjá h. þm.Ísaf., en snertir þó mest 1. gr. frv. en einnig brtill. við þá gr. frá meiri hluta nefndarinnar. Að þessu sinni mun jeg hvorki greiða atkv. með eða móti 1. gr. Mjer væri reyndar skapi næst að greiða atkv. á móti þessari undanþágu, en jeg álít það dálítið varhugavert, því jeg er hræddur um, að hún verði hvort sem er veitt í framkvæmdinni, og þá er betra að hún sje veitt í lagaleyfi en í lagabanni. Það er viðfeldnara, að lög heimili undanþáguna en að það þurfi að gera hana í bága við lögin. Þetta er ástæðan til þess, að jeg greiði ekki atkvæði á móti 1. gr. frv., en jeg mun greiða atkv, á móti brtill., og mjer finnast ástæður þær, sem h. ráðherra bar fram á móti henni, á rökum bygðar. 2. gr. fer fram á að gera umbót á lögunum. út af landsyfirrjettardómi þeim, sem nýlega var feldur og kunnur er orðinn, og þó jeg geti sagt, að mjer finst varla taka því, ef þessi galli getur ekki komið til greina lengur en til 1915, þá mun jeg samt greiða atkv. með greininni. Mjer þykir rjett að reyna að bæta þá galla, sem eru á lögunum, því þó jeg sje ekki trúaður á gagnsemi þeirra, þá vil jeg þó, að lögin fái, þá reynslu, sem menn vilja, að þau. fái, þannig að lögin sjeu viðunanlega úr garði gerð og sæmilega framfylgt, með því móti verður reynsluna mest að marka, og er þá rjett, að bæta úr þessum galla, sem þegar er augljós orðinn.



Jeg vil leyfa mjer að taka aftur brtill. mína á þgskj. 699. Jeg skal játa, að það er dálítið fjárlagaryk í mjer eftir umræðurnar í nótt, og jeg mundi ekki hafa staðið upp, ef jeg væri ekki í minni hluta í nefndinni. Jeg skal viðurkenna, að ræðismaðurinn, sem fer fram á undanþáguna, er alls góðs maklegur, en jeg verð að taka í sama streng og h. þm. Ísaf., og það er varla ástæða til, að löggjafarvaldið fari að setja sig í hreyfingu fyrir þetta. Jeg skildi h. ráðherra svo, að hann teldi vafasamt, hvort exterritorialitetsrjetturinn næði fullkomlega til þessara manna, og það, að þingið er að búa til þessi lög, sýnir, að það álítur þann rjett ekki vera hjer til staðar. Það getur ekki komið til mála, að það sje ókurteisi, þótt við viljum hafa okkar lög fyrir okkur, og viljum, að sendiræðismenn beygi sig undir þessi lög, og það verður því ekki talin kurteisisskylda, að veita þessa undanþágu. Jeg verð að leggja meiri áherzlu á það en frsm. meiri hlutans, að þessi undantekning þýðir alt annað en undantekningin í 2. gr. bannlaganna. Það er auðsjeð, að þær undantekningar, sem þar er um að ræða, fara engar í þá átt, að veita mönnum leyfi til vínbrúkunar í eiginlegum skilningi. Innflutningur sá, sem þar er um að ræða, er til iðnaðarfyrirtækja, lækninga, til altarisgöngu o. s. frv. En á hinn bóginn er þessi undanþága beint brot á principi bannlaganna, því ef hún næði fram að ganga, þá væri mönnum leyft að flytja inn áfengi til drykkjar, en það er einmitt meining laganna að banna áfengi til drykkjar. Og þó að sendiræðismenn sjeu nú hjer aðeins tveir að tölu, þá má ganga út frá því sem vísu, að þeim muni fjölga, og því fleiri sem þeir eru, þeim mun meira yrði drukkið í landinu. Það vil jeg biðja menn að athuga, að þegar menn hvergi fá áfengi,. þá gleyma menn drykkjarlönguninni, en þessir menn gætu hjálpað mönnunum til að halda lönguninni við, og hætt yrði við, að það græfi um sig. Því: „hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sjer leyfist það“. Þetta yrði því til dráps bannlögunum. Hjer er verið að búa til gröfina, því ef þessi undanþága yrði samþykt, þá mundu fleiri á eftir koma, enda báru flutningsmennirnir upp fleiri undanþágur í Nd. Og strax get jeg orðið við þeim tilmælum, að nefna eina slíka undanþágu. Ef konungurinn heimsækti oss, þá mundu ýmsir rísa upp og telja oss. tilneydda af kurteisi að veita undanþágu frá bannlögunum. Og eins færi líklega, ef einhverjir kæmu hingað, sem eru hærri í metorðastiganum en sendiræðismennirnir, þá vildu menn veita þeim undanþágur. Jeg vona, að jeg hafi nú sannfært háttv. meiri hluta nefndarinnar og aðra þingmenn um, að ekki sje rjett að samþykkja þessa undanþágu. Og jeg held líka, að menn út um land líti svo á sem jeg, að þetta veiki bannlögin. Það er sannfæring mín, og því er jeg á móti undanþágu þessari.



Jeg ætla mjer ekki að svara ummælum þeim, er hjer hafa fallið, enda talaði jeg meira vegna. þjóðarinnar en vegna háttv. þingdeildar. Hæstv. ráðherra furðaði sig á því, að. við vildum ekki láta þetta ná til sterkra vina, er norski sendiræðismaðurinn kynni að vilja hafa  Um styrkleikann er það að segja, að við höfðum í höndum lista yfir áfengisstyrkleika ýmsra áfengra drykkja, og samkvæmt honum eru yfir þessu marki 15% cognak, romm, brennivín, whisky, portvin, sherry, en á meðal þess, sem er undir 15% eru öll rauðvin og borðvín. Hjer er ekki farið fram á annað, en það, er franska stjórnin bað um, og sendiræðimaðurinn er ánægður með. Við templarar förum ekki að bjóðast til þess að útvega vín - alls ekki. Hæstv. ráðherra gat þess, út af því að jeg lauslega mintist á, að hann hefði leyft að flytja inn vín nú í sumar og eins í fyrra til Akureyrar til „Fálkans“, að hann hefði ekki vitað um það. Á það legg jeg enga áherzlu, því það á hann að vita, enda ber hann fulla ábyrgð á því. En svo hefur því verið skotið að mjer, að hann hafi verið hjer á landi í vor, er undanþágan var gefin, en um sönnun. þess veit jeg ekki. Um tillögu vora um að færa breytingu þessa inn í meginmál laganna, sagði hæstv. ráðherra, að hún mundi vera gerð af stríði við sig, en jeg sagði það í fullri alvöru, að jeg gæti unt honum þeirrar sæmdar, að undirrita lögin. Og jeg held ekki, að jeg hafi lagt stein í götu hans eða strítt honum á nokkurn hátt, svo að hann hafi ástæðu til slíkra ummæla. Hæstv. ráðherra taldi bannlögin til spillingar, en jeg spái, að þau verði til hins mótsetta, en að fara að deila um það við hann ætla jeg mjer ekki. Það er bezt að láta reynsluna leiða það í ljós, hvor okkar hefur rjettara að mæla. Háttv. 1. kgk. þm. (J. H.) var að finna að lögunum, hann batt sig við bókstaf þeirra, en gleymdi með öllu anda þeirra. Jeg hygg nú, að hver dómari, sem,er, gæti hæglega dæmt eftir lögunum og framkvæmt þau, en það efa jeg ekki, að þeir, er vilja snúa út úr lögunum og rangfæra þau, geti það á einhvern hátt. Það væri líka annaðhvort, þó að lærðir lögfræðingar gætu komið þar að venjulegum lögkrókum og lagaskýringum. Hvaða lög eru það, sem þeir ekki geta hártogað? Háttv. þm. Ísaf. (Sig. St.), þm. V.-Sk. (Sig. Egg.) og 2. þm. Arn. (J. J.) sje jeg ekki ástæðu til að svara. Það ræður hver sínu atkvæði, og jeg sætti mig vel við það, hver sem niðurstaðan verður.



Jeg skal ekki blanda mjer í umræðnr þær, er fallið hafa hjer um bannlögin í heild sinni, en halda mjer við frumv. það, er hjer liggur fyrir. Þó get jeg ekki stillt mig um, að taka það fram, að um það leyti, sem þingið var að samþykkja bannlögin, þá voru andbanningar að gera sjer vonir um, að aðrar þjóðir mundu rísa á móti þeim og með valdi koma því til vegar, að hans hátign konungur vor synjaði þeim staðfestingar. Jeg hygg, að fleiri kunnugir menn muni muna það. En það reyndist nú svo, að konungurinn undirritaði þau, og hann sagðist, ef jeg man rjett, gera það með mikilli ánægju. Og jeg get vel skilið það, að Frakkar sjeu ekki á móti því, að við hjer á enda veraldar fáum bannlög. Mjer er kunnugt um það, að engin þjóð er eins þungt haldin af áfengisnauð og Frakkar, svo að allir merkir læknar og þjóðmegunarfræðingar sjá, að svo búið má ekki standa. Jeg veit, að jeg get aldrei gleymt því, sem jeg sá þá sjálfur þegar jeg gekk um sjúkrahúsin í París, þessa mikla og merka bæjar, í hverju sjúkrahúsi sá jeg alstaðar festar upp feiknstórar auglýsingar með afarstóru og greinilegu letri, þar sem lýst var skaðsemi áfengis með svo stórum orðum, að templarar hafa aldrei difið dýpra árinni. En þær voru ekki gefnar út af góðtemplurum, þessar auglýsingar, heldur af stjórninni. Því skil jeg ósköp vel, að ekki var beitt valdi þessarar miklu þjóðar, eða stjórnar hennar, til þess að bannlög kæmust hjer ekki á. En nú verður hún aftur fyrir okkur þessi merka þjóð, því nú hefur hún beðið um undanþágu frá bannlögunum fyrir sendiræðismann sinn, og það er sagt, að norski sendiræðismaðurnn hafi líka beðið um hið sama fyrir sig. Jeg hef ekki sjeð beiðni norska ræðismannsins, en jeg veit fyrir víst, að norska stjórnin hefur ekki beðið um það, og jeg er sannfærður um, að við fáum aldrei tilmæli um það úr því landi. Viðvíkjandi því, er háttv. þm. Ísafj. (S. St.) var að tala um, að ef sendiræðismenn fengju þessa undanþágu, þá hlyti hún líka að ná til venjulegra ræðismanna, eða konsúla, sem þeir eru venjulega kallaðir og þeir eru hjer margir. Það er rjett, að hjer eru margir konsúlar. Þeir eru orðnir svo margir, að það er ekki hægt að þverfóta fyrir þeim. Og ef maður rekst á einhvern mann á götu hjer í Reykjavík og veit ekki hver hann er, en vill gæta allrar kurteisi, já, þá gerir maður rjettast í því að segja: „Með leyfi, hvað heitið þjer, herra konsúll?“ En þar sem háttv. þm. hjelt, að þeir gætu orðið sendiræðismenn þá er það hrein vitleysa.  (Júl. Havsteen: Þeir geta ekki orðið sendiræðismenn)  . Einmitt það, það vissi jeg, þótt jeg sje ekki lögmaður. Þeir verða að hafa borgararjett  Hjer er því spurningin um það, hvernig við eigum að svara málaleitun þessarar miklu þjóðar. Við vitum, að sendiherrar og sendiræðismenn hafa ýms sjerrjettindi og þau miklu. atkvæðameiri, en þessa undanþágu; þeir eru t. d. undanþegnir tollgreiðslu og sköttum. Þetta eru mikil sjerrjettindi. Vilja menn nú taka þetta af þeim  (Sig. Stefánsson: Það er alt annað!)  Já - það er annað - og miklu meira, en það, sem hjer er beðið um. Við verður líka að gæta að því, að þeir hafa meiri helgi á sjer en aðrir menn. Hver þjóð hugsar sem svo: Það sem þið gerið sendiræðismanni: mínum, það gerið þið mjer. Og þessvegna er það, að allar þjóðir heimsins sýna sendiræðismönnum ýtrustu kurteisi í allri umgengni. Og það hefur komið fyrir, að lítilfjörleg ókurteisi við þá hefur haft mjög alvarlegar afleiðingar. Og nú tek jeg mjer málhvíld, svo þið - h. þm. - getið hugsað um þetta, því þetta er alvarlegt umhugsunarefni fyrir fulltrúa okkar litlu þjóðar. Við Íslendingar erum því miður óvanir að umgangast sendiræðismenn annara þjóða. Allir mentaðir Íslendingar „kunna að vera með mönnum“, en íslenzka þjóðin kann því miður ekki ennþá að vera með sendiræðismönnum. Hjer er ekki um neinn yfirgang að ræða af Frakka hálfu. Hjer er um það að ræða, sem okkur er sómi að: Ein stærsta, voldugasta og merkasta þjóð heimsins sendir oss vinsamlega beiðni, og biður oss kurteislega að verða við tilmælum sendiræðismanns hennar. Við verðum að gæta að, hvað við gerum, hvað af því getur leitt, ef við segjum nei. Við verðum að gæta að því, að þetta eru kurteisistilmæli frá stórþjóð til smáþjóðar, frá Frökkum til Íslendinga. Jeg hef átt tal við sendiræðismann Frakka, og sagt honum, að jeg vilji fyrir hvern mun, að honum sje sýnd öll kurteisi. Hann biður um borðvín, sem hann segist ekki geta verið án. Jeg hef spurt hann að því, hvort hann væri ánægður, ef hann fengi þau og ekki annað, og kvað hann já við því. Jeg spurði hann, hversu mikið hann þyrfti um árið, og sagði hann að 600–700 lítrar væri nóg. Við settum svo 800 lítra. Það er því víst, að hann telur sjer og þjóð sinni sýnd full kurteisi, ef við samþykkjum þetta. Jeg get ekki stilt mig um, að vekja athygli á því, að það er sagt um okkur templara, að við sjeum öfgamenn, en nú er það komið á daginn, að við erum ekki mestu öfgamennirnir. Nulla regula sine exceptione, engin venja er afbrigðalaus, sögðu Rómverjar og þeir sögðu líka - sú vitra þjóð; Exceptio confirmat regulain. Undantekningin staðfestir regluna. Við templarar viljum vinna þjóðinni gagn, en viljum gæta þess um leið, að gera henni ekki mein, og þess á hver maður að gæta, að aldrei hljótist neitt mein af því. sem hann er að gera, heldur aðeins gagn. H. ráðherra tók það fram, að mjer skildist, að hjer væri til þess ætlazt, að sendiræðismenn, yrðu undanþegnir bannlögunum. En það er ekki rjett. Lögin banna, að flytja, selja, veita og gefa áfengi; jeg efast ekki um, að h. ráðherra hefur aldrei ætlazt til, að sendiræðismenn mættu selja áfengi. En þó að jeg megi ekki fara að tala um bannlögin í heild sinni, þá var það þó eitt í ræðu hæstv. ráðherra, sem jeg festi mjer í minni og mun ekki gleyma, hann sagði: að hann vildi af öllum huga styrkja þessi lög, ef þau gætu útrýmt drykkjuskap - en kveðst ekki hafa trú á því, að þau gerðu það. En jeg hef þá trú og vona, að h. ráðherra fái að lifa það, að bannlögin komi að fullum, tilætluðum notum. Við höfum oft óskað þess, að við kæmumst sem mest í bein viðskifti við aðrar þjóðir. Þá verðum við að læra að umgangast sendiræðismenn, og sýna þeim hina mestu kurteisi, og vera varkárir í allri framkomu vorri við þá. Og við megum ekki byrja á því, að móðga þá. Við megum ekkert eiga á hættu í því efni, allra sízt þar sem ein voldugasta og merkasta þjóð heimsins á hlut að máli. Menn verða að gera sjer ljóst, að þessi hlið málsins er miklu stærri og þýðingarmeiri en sú, sem veit að bannlögunum.



Jeg vildi fyrst taka það fram, að mjer varð mismæli áðan, 15 gráður fyrir 15%, og vona jeg, að jeg megi leiðrjetta það. Hvað ummælum mínum um sendiræðismennina viðvíkur, þá stöfuðu þau af því, að jeg er ekki löglærður maður. En það eru margar þjóðir, sem eru að hætta að hafa innlenda konsúla, en senda í þess stað sendiræðismenn, og má því búast við, að þeim fjölgi stórum og verði eins margir hjer eða fleiri, en nú eru hjer innlendir konsúlar, en mergð þeirra lýsti 6. kgk. þm. (G.Bj.). Það verður því nóg um áfengið. Og hver þeirra vill fá sína þjóðardrykki. Einn vill fá brennivín, annar whisky, þriðji bjór, fjórði banco, fimti absint o. s. frv. Og þegar svo er háttað, þá finst mjer, að Bakkus gamli fari að eiga hjer margar herbúðir, þar sem eru herbúðir allra sendiræðismannanna.



Mjer finst háttv. 6. kgk. leggja alt of mikla áherzlu á það, hvílík æra það sje fyrir oss, að franska þjóðin hafi snúið sjer til vor með kurleislega beiðni. Það er alkunnugt, að Frakkar eru kurteis og göfug þjóð, en hitt er líka kunnugt, að allar þjóðir bera kurteislega fram við aðrar þjóðir málaleitanir slíkar sem þessa. Það er auðvitað sjálfsagt að taka kurteisum málaleitunum á sama hátt, en þó getur kurteisin orðið of mikil, ef fyrir hennar sakir á að láta af rjettu og góðu máli. Það er næsta fróðlegt að fá að vita það, að vjer kunnum ekki að umgangast útlenda sendiræðismenn nje tala við þá, og jeg fyrir mitt leyti verð að játa, að jeg muni ekki kunna að beygja mig fyrir þeim samkvæmt siðabók háttv. 6. kgk. (G. Bj.) En hvað sem því líður, þá getur það ekki komið til mála, að mannhelgi sje rofin á þeim eða gerð árás á persónufrelsi þeirra, þó þeir verði að beygja sig undir sömu lög sem landsins börn, og fái ekki að flytja inn í landið áfengi fremur en þau. Ef ræðismennirnir - og þeir eru margir hjer í bæ - fá heimild til að flytja inn vín og veita það gestum sínum í boðum, þá er hætt við, að afleiðingarnar verði, að vínmennina dreymi hálfa daga og heilar nætur um vínboðin hjá ræðismönnunum, og að þeir fái blátt áfram fyrir vínið mikið vald yfir þessum mönnum. Jeg er samdóma hæztv. ráðherra um, að ef undanþágan er veitt á annað borð, þá hæfi ekki að fastsetja, hvað mikið vín ræðismennirnir megi flytja til Iandsins, og að annaðhvort eigi að veita leyfið skilyrðislaust eða neita um það. Fyrst það er svona vandasamt að umgangast þessa ræðismenn, eins og háttv. 6. kgk. fræðir oss um, að það sje, af því þeir kunni sig svo vel, þá muni ekki hætta á að þeir drekki sig fulla, því það væri dónaskapur. En þá á það ekki við af okkur, að vera að skipa fyrir, að enginn ræðismaður megi flytja inn meira á ári en 800 potta af mjög óáfengu rauðvíni, það væri vottur þess, að við treystum þeim ekki til að kunna sjer hóf í vínnautn. Háttv. 6. kgk. (G. B.) talaði um, að þeir bindindismennirnir hefðu verið taldir öfgamenn. Það er auðsjeð, að hann vill nú fara að losa þá undan því ámæli. Það var ánægja að heyra háttv. 6. kgk. fara að tala latínu, og eg held það eigi einmitt við hann og flokksbræður hans orðin, sem hann tók sjer í munn, að „exceptio confirmat regulam“. Jeg vona, að háttv. deild greiði atkvæði með br.till. og veiti enga undanþágu sendiræðismönnunum, en samþykki að öðru leyti frv. háttv. Nd. Um hana trúi jeg því ekki, fyr en jeg reyni, að hún sje svo illa sinnuð, að hún fari að fella frv.; jeg vona þvert á móti, að hún taki því vel, þótt konsúlabrennivínið hverfi úr því.

Ráðherra: Jeg held, að h. þm. V.Sk. (S. E.) hafi ekki athugað mál þetta nógu vandlega, ekki athugað, að það skiftir miklu, að sendiræðismönnum annara þjóða sje sýnd full kurteisi. Það gæti komið oss sjálfum í koll, ef vjer gættum þess eigi. Sjerstaklega er oss skylt að sýna Frökkum kurteisi og tilhliðrunarsemi, því að þeir hafa oft sýnt oss kurteisi og velvild. Skal jeg þar minna á spítala þeirra hjer í landi, þar sem þeir hafa tekið á móti Íslending um með vildarkjörum. Sendimenn erlendra ríkja eru hvervetna taldir staðgenglar þjóðar sinnar, og talið skylt að fara með þá ekki aðeins sem góða gesti, heldur jafnvel sem þátt af hinu útlenda ríki, er þeir eru fulltrúar fyrir. Þessu megum við ekki gleyma, þegar verið er að fjalla um þetta mál. Jeg vona því, að frv. verði samþykt eins og það kom frá h. Nd., en ekki með breytingum þeim, sem h. meiri hluti leggur til að á því sjeu gerðar, því að í brtl. er óheppilegt orðalag, er raska mundi meginreglu laganna. H. 6. kgk. (G. B.) mintist á, að sendiræðismenn væru undanþegnir sköttum og tollum. Þetta er satt og rjett um skattana; en efamál er um tollana; þó hefur þeirri venju verið fylgt hjer, að undanþiggja þá líka undan þeim, þó að engin bein laga ákvæði heimili slíka undanþágu. Þetta sýnir, að þeir hafa verið skoðaðir óháðir ákvæðum tolllaganna, og að svo hefur verið litið á, að afstaða þeirra gagnvart Iandslögunum væri önnur, en annara útlendinga, sem velja sjer bústað hjer. Frv. þetta er í fullu samræmi við þessa skoðun. Jeg skil ekki í, að þetta skuli vera skilið sem árás á bannlögin. Það er í augum uppi, að háskalegast fyrir þau lög er það, að þau sjeu svo einstrengingsleg og ómannúðleg, að þau fyrir þær sakir þyki óhafandi; því meir sem hægt er að forðast slíkt, þess meiri mögulegleikar eru fyrir því, að lögin haldist eitthvað áfram. En ef þau skapa oss óþægindi frá öðrum þjóðum, þá er hætt við, að það geti orðið eitt af því, sem þeim yrði til hnekkis í framtíð. Jeg held því, að það sje rjett hjá h. 5, kgk. (B. Þ.) að það sje misskilningur hjá bannvinum, ef þeir setja sig upp á móti frv. þessu, þeim ætti miklu fremur að vera það kærkomið.



Jeg bjóst ekki við, að tala í þessu máli, því að jeg gerði ekki ráð fyrir almennum umræðum um bannmálið, en hjelt, að menn mundu halda sjer við þetta frv., sem aðeins óbeinlínis snertir bannmálið; enda mundi það hafa verið hollast bæði fyrir frv. og bannlögin sjálf. Jeg leit svo á, að þetta frv., eins og það kom frá h. Nd., væri við það miðað, að vjer gætum lifað í vináttusambandi við aðrar þjóðir, og gætum skoðað hina erlendu sendiræðismenn eins og vant er að skoða sendiherra annarsstaðar, og hegðað oss við þá samkvæmt því. Þannig leit jeg á málið, og þannig lit jeg enn á það. Jeg hafði því hugsað mjer, að greiða atkvæði með frv., eins og það kom frá h. Nd., en mun greiða atkvæði móti brtl. Svo fer það eftir því, hvað af brtl. verður samþykt, hvort jeg sje mjer fært að greiða atkvæði með frv. sjálfu eða ekki. Það var h. 5. kgk. (B. Þ.), sem knúði mig til að taka til máls, Hann hjelt því fram, að inn í landið flyttist nú eftir að aðflutningsbannið er komið á, allmikið af vínföngum í skugga Ijelegrar lögreglustjórnar, sem viða væri hjer í landi. Það er óhæfa að koma fram með slíkar staðhæfingar á þingi, nema skjallegar sannanir sjeu til fyrir því, að þær sjeu á rökum bygðar, og mótmæli jeg þeim sterklega fyrir hönd íslenzkra lögreglustjóra sem staðlausu fleipri. Bannlögin geta ekki lagt þær kvaðir á lögreglusljórana, að ábyrgjast, að þau sjeu í engu brotin; þeim er hvorki lagt fram fje til að halda úti njósnum um það, nje heldur hafa þeir tíma til þess sjálfir. Hið eina, sem af þeim er heimtandi, er að þeir taki á móti kærum og rannsaki þær, og það er vitavert, ef þeir gera það ekki, og ef þeir skyldu ekki gera það, þá er sjálfsagt að kæra þá sjálfa. En það er nokkuð annað, sem hjer er að athuga; það vantar lögregluákvæði, er geri lögreglustjórunum mögulegt, að framfylgja þessum ströngu lögum; það litur út fyrir, að þau hafi gleymtz. Það þarf ekki að segja mjer það, að menn sjeu nú ekki farnir að sjá það og skilja, að bannlögin eru býsna gallafengin. Þau hafa t. d. drepið niður því nær alla bindindishreyfingu í landinu. Í öðru lagi hafa þau æzt drykkjuskaparfýsn og aukið drykkjuskap ungra manna til muna; og í þriðja lagi hafa þau haft skaðlegri áhrif á löghlýðni manna. og rjettarmeðvitund en nokkur önnur lög, jeg undantek ekki horfellislögin  (G. B.: En æðarfuglalögin?)  . Það skyldu þá vera þau. Þá þarf jeg að víkja nokkrum orðum að h. 6. kgk. (G. B.). Hann gat þess að ástæðan fyrir því, að frv. þetta hefði komið fram, væri málaleitun frá hinni merku frönsku þjóð, og til hennar yrðum vjer að taka tillit. Það getur verið meira en rjett. En svo bætti hann við, að hún styndi undir áfengisbölinu. Þetta kom dálítið undarlega fyrir, því að rjett á eftir sagði hann, að franska stjórnin hefði, snúið sjer hingað til að vernda franska mannhelgi. En fyrir hverju ? Er það fyrir því, að losast við það böl, sem hann sagði að Frakkar styndu undir ? Það lítur út fyrir, að hjer sje nokkur mótsögn. Og svo vil jeg spyrja: Gerir það ekkert til, þótt mannhelgi vor Íslendinga sje krenkt með þessum lögum.



Það er víst bezt að fara að stytta þessar umræður. Það er auðsjeð, að þær ætla að lenda í tómum stælum um bannlögin, og hverfa frá frv. Og mjer dettur ekki í hug að auka stælurnar með því að svara svo mikið sem einu orði útúrsnúningum h. 3. kgk. (Stgr. J.) og aðdróttunum í minn garð og móðgunum; þeim erum við svo vanir, bannmennirnir. Jeg tel það víst, að nefndin taki til athugunar allar bendingar h. ráðherra. Jeg skal geta þess, að þegar jeg talaði við franska sendiræðismanninn um þetta mál, tók hann það fram, að sjer væri það ljóst, að hvorki mætti hann selja vín nje veita gestum, þótt hann fengi leyfi til að flytja það hingað til heimilisþarfa sinna. Enda mundi hann hafa tekið til miklu meira en hann gerði, ef hann hefði ætlað gestum nokkuð af því. Jeg batt það ekki neinum takmörkum í viðræðu okkar; hann nefndi til sjálfur, hvað hann teldi sig þurfa um árið. Frá þessu vildi jeg segja. Að lokum vildi jeg bæta því við, að þótt þetta mál virðist fljótt á litið lítilsvert, og á sama megi standa, hvernig því lyktar, þá er ekki svo, þegar betur er skoðað. Jeg vil minna á, og það í fullri alvöru, að þetta mál getur haft miklar afleiðingar. Og jeg efast um, að í sumar hafi hjer í deild verið greitt atkvæði um nokkurt annað mál, er meir hafi riðið á, að hver einstakur þm. gerði sjer sem allra ljósastar, afleiðingarnar af atkvæði sínu. Þetta vildi jeg segja, áður en til atkvæða er gengið, svo enginn gangi að því gruflandi, hvað hjer getur verið í húfi og engin geti með rjettu afsakað sig með því, að hann hafi greitt atkvæði í gáleysi.

Björn Þorláksson, framsögumaður: Jeg verð að svara fám orðum ummælum h. 3. kgk. (Stgr. J.) út af orðum mínum um, að Iögreglustjórn hefði reynzt Ijeleg sumstaðar hjer í landi við að gæta þess, að bannlögin væru ekki brotin. H. þm. (Stgr. J.) taldi það óhæfu, að nefna slíkt. Það er ekki í fyrsta sinn, sem þessi h. þm. (Stgr. J.) kemur með stóryrði í ræðum sínum gagnvart mjer. Þegar það lá fyrir hjer í deildinni, að veita skáldinu Stgr. Thorsteinsson sjerstök eftirlaun, þá kallaði hann það, að við vildum gera þinginu hneisu, við sem heldur kusum að snúa því upp í heiðursgjöf handa honum. H. þm. (Stgr. J.) ætti að læra að stilla betur orðum sínum eftirleiðis; önnur eins stóryrði og þetta bæta ekki fyrir. Þegar jeg tala um ljelega lögreglu víða hjer á landi, þá þori jeg óhræddur að vitna til almenningsálitsins máli mínu til stuðnings. Jeg veit, að sá vitnisburður yrði mjer í vil. Jeg. skal ekkert segja um lögreglustjórn h. þm. (Stgr. J.), hann er svo fjarri mjer, að jeg er ekki kunnugur henni af eigin sjón og reynd. En það get jeg sagt honum, að væri hann nógu nálægt mjer, þá mundi jeg hafa fulla einurð til að segja honum sannleikann bæði um hana og annað. Þá sagði h. þm. (Strg. J.), að bannlögin hefðu leitt til drykkjuskapar. Jeg neita þessu blátt áfram, sem ósannri og ósannanlegri staðleysu.



Það hefur mikið verið um það talað í dag, að það væri sjálfsögð kurteisisskylda við Frakka, að veita þeim undanþágu undan bannlögunum fyrir sendiræðismann sinn hjer. Mjer sýnist verði að líta á það mál þetta frá báðum hliðum. Mjer fyndist það vera kurteisisskylda hinna kurteisu Frakka, að segja við sendiræðismann sinn hjer á landi, að hann verði að beygja sig undir þau lög, sem landsins börn verða að lifa undir, meðan hann dvelur hjer Jeg þekki dæmi þess, að bannlögin okkar hafa komið allóþægilega niður á sumum löndum okkar. Um það bil, sem þau vorn á leiðinni, sagði bóndi einn við mig: Ef þessi lög komast á, verður mjer ekki vært hjer í landi; jeg verð að flýja land, því án víns get jeg ekki lifað. Hvernig geta nú Frakkar ætlazt til þess, að vjer gerum sendiræðismanni þeirra hærra undir höfði en íslenzka bóndanum ? Og hvernig getum vjer sjálfur staðið oss við að gera það? Segja við bóndann okkar: Þú mátt fara af landi burt og þeir, sem þjer fylgja; fyrir ykkur gerum við enga undanþágu, en fyrir Frakka er það sjálfsagt.



Jeg svara h. 5. kgk. (B. Þ.) því, að jeg tek það ekki aftur, að það sje óhæfa, að drótta því að Iögreglustjórum landsins, að í skugga ljelegra lögreglustjóra muni vín verða flutt inn í landið á næstu 16 mánuðum. Þetta má hann ekki segja, nema hann geti stutt það við full rök. Lögreglustjórarnir hafa á sjer mannhelgi eigi síður en aðrir, og það er ósæmilegt, að gera þá að skotspæni órökstuddra ókvæðisorða. Það getur verið, að bannlögin hafi minna spillandi áhrif annarstaðar, en svona er það þar, sem jeg er kunnugastur, og er bindindishreyfingin þar nærri dauð. Þetta sagði jeg og stend við það, og sömuleiðis, að löghlýðni hafi minkað.

Eiríkur Briem framsögumaður: Á þingi 1907 voru samþ. lög um það, að Landsbankinn mætti taka 2. milj. kr. lán á ábyrgð landssjóðs, Fyrst þegar bankinn var stofnaður, voru honum lagðar til 500000 kr. í rekstursfje í seðlum. Þetta var þá talsvert mikil upphæð, en reyndist brátt ónóg, og rjett fyrir aldamótin var þetta tillag hækkað upp í 750000 kr. Atvinnuvegirnir tóku þá ýmsum breytingum og þarfir á lánum jukust mjög. Þetta sjest á ýmsu. t. d. verzlunarskýrslunum, hve mjög vörumagnið jókst og þá eðlilega lánsþörfin að sama skapi. Þá kom fram hugmyndin um að stofna Íslandsbanka og var hann stofnaður 1904, og sýnir það ljóslega, hver þörf var á meiri peningum þá inn í landið, hve stutt var, áður allur hans höfuðstóll var kominn í lán. En þörfin fór sívaxandi, og þá var það, að þessi lög voru gefin út 1907 um aukningu Landsbankans um þessar 2 milj. kr., með ábyrgð landssjóðs fyrir láninu. Nú vildi svo til, að þegar lögin komu út, var peningaekla mikil í heiminum, og nú leið og beið til vors 1909, að bankinn loks gat fengið lánið. Kjörin voru þau, að það skyldi afborgunarlaust í 5 ár, en síðan endurgreiðast á 20 árum með 100000 kr. ári. Nú eru á næsta ári liðin þessi 5 ár og á þá að greiða fyrstu afborgunina. Þetta getur bankinn ekki nema með því að minka rekstursfje sitt að sama skapi. Og er þetta þá gjört til að ráða bót á þessu og koma í veg fyrir, að bankinn þurfi að færa saman kvíarnar. Landsbankinn kemur því til, ef þetta frv. fær framgang, að skulda landssjóði þetta, en borga ekki ákveðna vexti, heldur hlut. deild í arðinum, í stað vaxtanna til hins útlenda lánardrottins. Nefndin var á einu máli um, að eitthvað þyrfti að gjöra til þess, að bankinn þyrfti ekki að draga inn rekstursfje sitt, til að greiða þetta fje, en dálítill meiningarmunur um, hvað gjöra skyldi. Háttvirtur 3. konungkj. vildi aðeins láta ákveða fyrir næsta fjárhagstímabil, en meiri hl. nefndarinnar vildi láta samþ. frv. eins og það er, og sá ekki neitt því til fyrirstöðu, enda áleit óumflýjanlegt, að koma þyrfti í veg fyrir, að bankinn neyddist til að minka rekstursfje sitt. - Mjer virðist ekki þurfa að tala meira um þetta mál að svo stöddu, því jeg held, að það liggi nú nægilega ljóst fyrir háttv. deild.



Að eins örfá orð. Ég þykist mega fullyrða það um lánið frá 1907, að hugsunin hafi verið, að bankinn borgaði lánið sjálfur. Aðstaða landssjóðs er ekki söm, hvort hann greiðir lánið sjálfur eða er í ábyrgð. Hjer er farið inn á alt aðra braut en ætlazt var til 1907. Það er satt, að við getum tekið skipulag bankans til athugunar á næsta þingi. En því er ekki nóg að hjálpa bankanum næstu tvö árin og halda svo áfram, ef þörf gerist?

Eiríkur Briem, frsm.: Háttv. 3. kgk. þm. (Stgr. J.) spurði, hvaða áhrif þetta frv. hefði á lánstraust landsbankans. Jeg sje ekki, að það hafi veruleg áhrif á það, því að lánið er fengið á ábyrgð landssjóðs. Og að því, er snertir lánstraust landsbankans, sje jeg ekki annað en að það hljóti að aukast, er landssjóður leggur þetta inn sem nokkurskonar hlutafje. Háttv. þm. (Stgr. J.) vill veita fje til tveggja afborgana, en þá yrði að . gera nýjar ráðstafanir í þessu efni 1915, og sagði, að það þyrfti að gera ýmsar ráðstafanir um að tryggja áhrif landstjórnarinnar á hag bankans. Þar til er að svara, að það er hægurinn hjá að gera það, því að bankinn er að öllu leyti eign landsins. Þingið getur því sett lög um það efni, eins og því hentast þykir. Ef landssjóður hleypur ekki undir bagga, er er ekki annað fyrir hendi, en Landsbankinn verður að minka rekstursfje sitt um 100 þús. kr., og því minka útlánin og þessi skerðing á þeim veg allt af á hverju ári í 20 ár. Að þessu leyti kemur það hart niður á almenningi, ef frv. yrði samþykt, og útlánin yrðu minkuð. Jeg sje ekki neina ástæðu til að snúast gegn frumvarpinu.



Að eins örstutta athugasemd. Mjer er ekki liðin úr minni nóttin, sem leið. Það var borið upp til atkvæða hjer í deildinni hvort veita skyldi einni sýslu 14 þús. kr. lán til að kaupa jörð fyrir læknissetri, sjúkrahúsi og jafnvel unglingaskóla síðar meir, en háttv. deild sá sjer ekki fært að veita þetta lán til þessa nauðsynja fyrirtækis. Nóttin er liðin. Dagurinn er kominn. Nú er talað um að veita 100 þús. kr. lán á ári í 20 ár? Hverjum á að lána? Landsbankanum ! Og hvernig ætlar Landsbankinn að verja því ? Það vitum við ekki, hvort hann ætlar að verja því til víxillána, fasteignalána eða ábyrgðarlána, til þarfra eða óþarfra lána. Um þetta vitum við ekkert. Jeg skil ekki í þessu, botna hreint ekkert í þessu. Ef einhver háttv. þingdeildarmaður gæti skýrt mjer þetta, væri jeg honum þakklátur. Nú er það, vitum við, ein brýnasta þjóðarnauðsynin, að landssjóður leggi fram 400 þús. kr. til Eimskipafjelags Íslands. Landssjóður á þetta ekki í handbæru fje. Við vitum ekki, hvort hann getur fengið það að láni, það leikur mikill efi á því. Ef lánið fæst ekki, strandar þetta mikla þarfa fyrirtæki. Mjer þykir það því kynlegt, er landssjóður á nú að leggja 100 þús. kr. til Landsbankans; en fje vantar til brýnustu þjóðþarfa og óvíst, að lán fáist til þeirra.



Að eins örfá orð. Ég þykist mega fullyrða það um lánið frá 1907, að hugsunin hafi verið, að bankinn borgaði lánið sjálfur. Aðstaða landssjóðs er ekki söm, hvort hann greiðir lánið sjálfur eða er í ábyrgð. Hjer er farið inn á alt aðra braut en ætlazt var til 1907. Það er satt, að við getum tekið skipulag bankans til athugunar á næsta þingi. En því er ekki nóg að hjálpa bankanum næstu tvö árin og halda svo áfram, ef þörf gerist?

Eiríkur Briem, framsm.: Mjer heyrðist háttv. 6. kgk. þm. (G. Bj.). sárna atkvæðagreiðslan um lánsheimild úr landssjóði til að kaupa jörð fyrir læknissetur. En það kemur ekki þessu máli við, hvort það er nauðsynlegt að kaupa 14 þús. kr. jörð fyrir læknissetur. Þar kemur margt til álita, t. d. hvort læknirinn gæti ekki látið sjer nægja minna jarðnæði. Og þá er það að athuga, hvort það þyrfti ekki meira lán, t. d. til að koma upp húsi handa lækninum. Ef það er sjerstaklega nauðsynlegt, að fá þessar 14 þús. kr., þá ber jeg ekki kvíðboga fyrir, að þær fáist ekki. En um lánið til Eimskipafjelagsins er það að segja, að varla er mikið erfiðara að fá lán. þótt það sje nokkru hærra. Hjer er ekki að ræða um nema 200 þús. kr. á fjárhagstímabilinu. Eimskipafjelagið þarf 400 þús. kr. Þessar 200 þús. kr. eru því ekki nema helmingur af þeirri upphæð, og ef annað fæst, imynda jeg mjer, að hitt fáist líka. Háttv. 3. kgk. þm. (Stgr. d.) hermdi vafalaust alveg rjett frá tilætlun þingsins 1907. Það hefur verið gert ráð fyrir því, að bankinn borgaði lánið sjálfur. Og það. hefur komið til af því, að menn hafa fremur vonazt eftir, að finnast mundu nýir útvegir, er fram liðu stundir, heldur en hitt, að menn hafi haldið, að bankinn þyrfti ekki á veltufje sínu að halda. Þá spurði háttv. 3. kgk. þm. (Stgr. J.), hvort það mætti ekki dragast til 1915, er rætt væri um skipulag Landsbankans, að taka ályktun um, hvort landssjóður legði allt það til, er hjer er farið fram á. En: þar til er að svara, að það er mjög mikils vert fyrir lánstraust bankans og styrkir það, að hann leggi fram 2 milj. kr. til hans sem „Interessent~. Það eykur í mínum augum lánstraust hans að miklum mun nú þegar og gerir honum ljettarai að bæta við rekstursfje það, er hann nú hefur.

Forseti: Jeg sting upp á einni umræðu, og ef enginn hefur neitt á móti því, álít jeg það samþykt. Var það þannig samþykt án atkvæða.

Forseti: Jeg sting upp á einni umræðu, og ef enginn mótmælir því, skoða jeg það samþykt. Ein umræða þannig samþykt án atkvæðagreiðslu.

Jón Jónatansson framsögumaður: Hátlv. neðri deild hefur gert nokkrar smávægilegar breytingar á frv.; enda þótt þær sjeu lítilfjörlegar og mestmegnis orðabreytingar, hefur nefndinni samt þótt rjettast að víkja þeim dálítið við. Nokkur hætta er á, að misskilja megi orðalagið í 1. gr. vegna þess, hvernig orðið landamerki er notað. Það orð táknar ytri ummerki jarða, er aðgreina land þeirra frá landi annara jarða, en greinina mætti skilja þannig, að ef jarðirnar hafa viðurkend landamerki. þá geti óskift land þeirra ekki komið til skifta samkvæmt þessum lögum, en til þess er einmitt ætlazt. Til þess að girða fyrir misskilning ber nefndin upp breytingartillögur við 1. gr., sem fer fram á, að í staðinn fyrir, „nje heldur hafa viðurkend landamerki“, komi: „eða viðurkend merki eru til um“. Þá hefur neðri deild fellt burtu ákvæðið um, að aðilar megi ekki tefja matstörf eða skifti, nema nauðsyn beri til. Þetta var upphaflega tekið upp í frumvarpið til þess að koma ákvæðum þessara laga í samræmi við frumv. til Iaga um vatnsveitingar. Það virðist betur fara á þessu samræmi, og því leggur nefndin til, að þetta ákvæði, sem ójer ræðir um, verði tekið upp aftur í frv. Aðalefnisbreytingin er við 8. gr. Þegar frv. fór hjeðan úr deildinni, var svo til ætlazt, að ákvæðin um meðferð á ræktuðu landi, sem einhver hefur ræktað úr óskiftu sameignarlandi, kæmu því aðeins til greina, að landið væri ræktað án samþykkis hinna sameigandanna; en ef svo væri samið, að þessi ræktaði hluti skyldi vera eign þess, sem ræktaði, þá kæmi þetta land ekki til skifta. Nú er lagt til að breyta greininni þannig, að þessi upprunalegi tilgangur komi skýrt í ljós. Að öðru leyti vísa jeg til nefndarálitsins. Þá komum við með brtill. um að breyta orðalagi 11. gr. Við viljum ekki skylda menn til að setja regluleg landamerki, fyr en yfirmat hefur farið fram, ef þess verður krafizt. Þó er nauðsynlegt að setja merki við fyrri skiftin, og þarf það að koma skýrt fram í lögunum, og höfum við komið fram með brtl. í því skyni. Breyting sú, er neðri deild hefur gert á 13. gr., stafar víst af misskilningi. Það var ætlazt til, að sýslumaður gæti breytt skattskyldu jarðæða jarðarparta samkvæmt skiftunum, en til þess var ekki ætlazt, að breyta skyldi matinu, nje heldur til hins, að skattskyldan væri óbreytt, þar til nýtt jarðamat færi fram. Þá hefur neðri deild gert breyting á 15. gr., í þá átt, að ítölu skuli meta eftir jarðardýrleika eingöngu, en í frumv. stóð, er það fór hjeðan, að meta skyldi eftir jarðarmagni, og var með því ekki eingöngu átt við stærð jarðanna að hundraðatali, heldur raunverulega stærð, eða með öðrum orðum það, hve jörðin getur framfleytt miklum fjenaði. Það verður að taka tillit til hvorstveggja, stærðar og hlunninda. - Það þarf ekki að fara saman. Jörð getur átt eða hafa átt varphólma, laxveiði eða önnur dýrmæt hlunnindi, og verið þessvegna hátt metin; getur líka verið, að matið hafi verið bygt á hlunnindum, sem nú eru ekki lengur til, og þessvegna ekki rjett að einskorða mat á ítölu í haga, eftir hundraðatali, þar sem það alloft er þannig vaxið, að það með engu móti getur talizt einhlítur mælikvarði fyrir beitarrjetti í óskiftu landi. Jörð getur verið hátt metin, en þó land lítið í samanburði við aðra, sem lægra er metin, og á beitarrjett saman við hana í óskiftu landi. Er því rjett, að líta á fleira við slíkt mat en hundraðatalið eitt. Samkvæmt brtill. okkar á bæði að fara eftir jarðardýrleika og jarðarstærð. - Þetta voru nú brtill. okkar. Það, sem ennfremur sjerstaklega þarf leiðrjettingar við, er 6. gr. frv. eins og Nd. hefur gengið frá henni. Síðari málsgrein þeirrar greinar verður ekkert annað en óþörf endurtekning, enda mun það aðeins vera af vangá, að hún var ekki feld burt í Nd. Jeg skal geta þess, að jeg hef borið mig saman við framsm. landbúnaðarnefndarinnar í Nd., og hann hefur talið líklegt, að breytingar okkar mundu ekki stofna málinu í neina hættu þar í deildinni, enda vildi nefndin alls ekki eiga það á hættu fyrir þessar breytingar, að frv. fjelli, því nauðsyn er á því, að þetta mál nái fram að ganga. En jeg treysti því, að málinu sje borgið, þó það fari aftur til neðri deildar, og vona jeg því, að háttv. deild samþykki frv. í þessu formi.



Hjer er um stórt fjárspursmál fyrir Iandssjóð að ræða, þar sem bæði er farið fram á, að landssjóður leggi fram fje og gangi í stóra ábyrgð, og álit jeg því sjálfsagt að skipa nefnd í málið. Þó að nú sje mjög áliðið þingtímans, þá ætti nefndin að geta hraðað störfum sínum svo, að málið þrátt fyrir það, komist í gegnum þingið. Málinu vísað til 2. umr. Samþ. í e. hlj. að skipa 3 manna nefnd og voru þessir kosnir í e. hlj. Guðm. Björnsson, Jón Jónatansson, Júlíus Havsteen. Í nefndinni var Júlíus Havsteen kosinn formaður og Jón Jónatansson skrifari.