Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn minni um stofnun framhaldsskóla á Snæfellsnesi til hæstv. menntmrh. Eins og þingheimi er kunnugt hafa sveitarstjórnir Snæfellsbæjar, Grundarfjarðar, Helgafellssveitar og Stykkishólms á undanförnum árum unnið að hugmyndum um stofnun framhaldsskóla á Snæfellsnesi í samvinnu við menntmrn. Einhugur hefur verið meðal sveitarfélaganna um málið. Við afgreiðslu fjárlaga á Alþingi í haust fluttum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs tillögur um að stofnun skólans yrði ákveðin í fjárlögum og veitt til þess skilgreind fjárveiting. Við þá umræðu gaf hæstv. menntmrh. svohljóðandi yfirlýsingu, með leyfi forseta: ,,Herra forseti. Ég hef ákveðið að leggja til fjármuni af ráðstöfunarfé menntmrn. til undirbúnings framhaldsskóla á Snæfellsnesi og ég hygg að heimamenn séu sáttir við þá lausn mála.`` Herra forseti. Sú fyrirspurn sem ég ber fram kom fram fyrir um þrem vikum en hún hljóðaði svo: 1. Hversu miklu fé hyggst ráðherra verja á þessu ári til stofnunar framhaldsskóla á Snæfellsnesi í samræmi við yfirlýsingu sem ráðherrann gaf á Alþingi við 2. umræðu fjárlaga í nóvember sl.? 2. Mun ráðherra tryggja að framhaldsskóli Snæfellinga á Snæfellsnesi taki til starfa haustið 2003 eins og að hefur verið stefnt? Í byrjun febrúar var gefin út fréttatilkynning sem greindi frá því að samkomulag hefði tekist á milli menntmrh. og fulltrúa sveitarfélaganna á Snæfellsnesi um að hafinn verði undirbúningur að stofnun framhaldsskóla á norðanverðu nesinu. Eða eins og stendur í tilkynningunni, með leyfi forseta: ,,Gert er ráð fyrir að skólinn verði staðsettur í Grundarfirði. Lögð verður áhersla á að þessi nýi framhaldsskóli verði leiðandi í notkun upplýsingatækni og nýti sér m.a. kosti dreifnáms. Sérstaða hans verði að námið fari fram bæði staðbundið og í fjarnámi.`` Og áfram stendur í þessari fréttatilkynningu, með leyfi forseta: ,,... samkomulagið fela í sér að starfsmaður verði ráðinn á þessu ári til undirbúnings og stefnumótunar fyrir skólann.`` ,,... ráðuneytið muni beita sér fyrir því að það fáist framlög til skólans á fjárlögum næsta árs.`` Virðulegi forseti. Ég fagna þessari yfirlýsingu en leyfi mér þó áfram að spyrja og ítreka: Hvenær verður þá gengið til formlegs undirritaðs samkomulags um stofnun skólans og ferill þess alls tímasettur þannig að tryggt verði að vinnan skili þeim árangri sem að er stefnt? Í öðru lagi til viðbótar þeim spurningum sem hérna liggja fyrir: Hyggst ráðherrann nú þegar í ár, á næsta hausti, efla framhaldsdeildirnar í Stykkishólmi og í Ólafsvík til þess að undirbúa enn betur stofnun skólans?

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessar fyrirspurnir og jafnframt fyrir að hafa bætt við einni í máli sínu. Eins og komið hefur fram í fjölmiðlum hefur tekist samkomulag milli menntmrn. og sveitarfélaga á Snæfellsnesi um að hafinn verði undirbúningur að stofnun framhaldsskóla á norðanverðu Snæfellsnesi. Það verður fljótlega farið að vinna að þessu verkefni og verður þá ráðinn starfsmaður til að annast undirbúninginn. Ráðuneytið mun, eins og ég hef lýst yfir hér á Alþingi, leggja fram það fjármagn á þessu ári sem þarf til þess að standa straum af undirbúningsvinnunni. Það liggur ekki alveg ljóst fyrir hversu mikið fjármagn þetta verður, hversu mikið fjármagn er nauðsynlegt að leggja í þetta, en ég get fullvissað hv. fyrirspyrjanda um að það mun ekki há verkefninu. Í öðru lagi er spurt hér hvort ráðherra muni tryggja að framhaldsskóli Snæfellinga á Snæfellsnesi taki til starfa haustið 2003 eins og að hefur verið stefnt. Svarið við þessu hefur raunar komið fram opinberlega nú þegar. Samkvæmt samkomulagi við Snæfellinga mun nýr framhaldsskóli taka formlega til starfa í Grundarfirði haustið 2004. Það er einnig ljóst að hluti af nauðsynlegum aðdraganda stofnunar þessa skóla er að framhaldsdeildirnar starfi áfram og verði aðdragandi að stofnun hans. Það verður tryggt að þær muni gera það.

Herra forseti. Í tilefni þessarar fyrirspurnar hv. þm. þakka ég hæstv. menntmrh. mjög vel fyrir hvernig hann hefur tekið á þessu máli. Það er ástæða til að það komi fram hér vegna þess að það hefur verið mikill áhugi á því hjá Snæfellingum að bæta úr framhaldsskólamálum á þessu svæði. Þess vegna skipti afskaplega miklu máli að þetta væri vel undirbúið. Það liggur alveg fyrir og Snæfellingum er ljóst að menntmrn. hefur unnið mjög vel að undirbúningi málsins og ég tel að það samkomulag sem síðan hefur náðst muni verða mikilvægur vegvísir til þess sem þarf svo skólinn verði strax í upphafi sú lyftistöng sem 

Ég minni hæstv. ráðherra á að þessi andsvaratími er einungis ein mínúta.

Hæstv. forseti. Það er rétt að nota þetta tækifæri til að fagna því að hæstv. ráðherra er búinn að taka þessa ákvörðun og ná samkomulagi við sveitarstjórnirnar um framhald málsins. Sú yfirlýsing hans að fjárskortur muni ekki há verkefninu er líka mjög mikils virði. Hæstv. samgrh. nefndi það áðan að vel hefði verið unnið að undirbúningnum. Mér er kunnugt um það og veit að allur undirbúningur var til staðar þegar verið var að fjalla hér um fjárlög. Það hefði verið hægt að taka á þessu máli þá en þá virtist vanta eitthvað upp á pólitískan vilja til að gera það. Sem betur fer er þessi pólitíski vilji núna fyrir hendi og það er ekki nema allt gott um það að segja að menn skuli vera búnir að taka ákvörðunina um að hrinda þessum málum í framkvæmd. Það er mikil samstaða um að fara eigi í þetta verkefni þarna fyrir vestan og það er grunur minn 

Herra forseti. Ég kem í ræðustól til að fagna niðurstöðu ráðherra í þessu máli í ljósi þess sem kom fram við umræðu um fjárlög sl. haust. Ég held að þetta sé mjög mikilvægur áfangi fyrir þetta svæði. Það er nefnilega ekki eins sjálfsagt og það var fyrir nokkrum árum að senda börn og unglinga í burtu til náms. Ég tel að sú ráðstöfun sem nú hefur verið ákveðin muni leiða til þess að fleiri ungmenni muni treysta sér til þess að fara áfram í nám heldur en áður var. Ég tel líka að þetta sé ein af leiðunum til þess að styrkja frekar áframhaldandi byggð í landinu og ég fagna sérstaklega þessari niðurstöðu.

Herra forseti. Ég fagna því að búið sé að taka þessa ákvörðun sem vissulega er mjög gott. Ég minni á að fyrir sjö árum tóku sveitarfélögin við rekstri grunnskóla en ríkið við framhaldsskólanum og þær breytingar hafa orðið á undanförnum árum að framhaldsskóli er ekki lengur eitthvað sem er fjarlægt fyrir hvern og einn að taka heldur er þetta orðið hluti af almennri grunnmenntun. Ég fagna því sérstaklega að ríkið kemur til móts við þróunina með þeim hætti að koma framhaldsskólum upp sem víðast. Það er auðvitað grundvallarkrafa að menn geti sótt þessa nauðsynlegu menntun hvar sem er á landsbyggðinni. Jafnvel þó að fjarkennsla sé orðin verulegur liður í þessu dugar hún ekki ein sér til. Hún er góð með en það þarf að efla miðstöðvar fyrir fjarkennslu og skóla af þessu tagi sem verða kjarni og aðsetur þeirra sem stunda þetta nám.

Virðulegi forseti. Ég byrja á því að fagna þessari viljayfirlýsingu um að koma á fót framhaldsskóla. Það er hornsteinn í stefnu okkar að ungmenni eigi þess kost að stunda nám í heimabyggð. Það er mjög mikilvægt. En ég hefði kannski viljað sjá klárari línur á blaði um það hvernig menn ætla að ganga til verks og skipuleggja áframhaldið. Ég bendi á það í þessu samhengi að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð var eini flokkurinn sem lagði við gerð fjárlaga til að fjárlögum yrði breytt þannig að það yrði hægt að gera þetta í haust, að hefja þessa kennslu og þetta nám, en allir aðrir lögðu til undirbúningsferil. Það er þess vegna mjög mikilvægt að hann sé klár, hvernig menn ætla að standa að verkum. Það voru allir aðrir flokkar hér sem lögðu til lægri upphæðir sem miðuðu að undirbúningi. 

Herra forseti. Ég tek undir þær árnaðaróskir sem fram hafa komið í máli þingmanna til ráðherra fyrir þá ákvörðun sem tekin hefur verið um að setja á fót framhaldsskóla á Seltjarnarnesi.  Það fer ekki á milli mála að uppbygging framhaldsmenntunar skiptir ákaflega miklu máli við styrkingu byggða og á það hefur verið bent, m.a. í byggðaáætlunum frá 1997 og síðar, að stjórnvöld eiga að beita sér mjög á þessu sviði. Ég vil hins vegar láta koma fram að ég legg áherslu á að uppbygging framhaldsskóla á Nesinu verði ekki til þess að draga úr þrótti Fjölbrautaskólans á Akranesi og möguleikum hans í því að halda uppi námsbrautum sem eru á sérhæfðara sviði.

Herra forseti. Ég sé sérstaka ástæðu til að blanda mér í þessa umræðu þar sem ég bjó forðum á Snæfellsnesi, var þá í þeirri aðstöðu að þurfa að senda börn mín til náms í framhaldsskóla. Ég ætla að nota tækifærið til að óska Snæfellingum til hamingju og ég tel að það sem hefur komið þessu máli í þennan góða farveg sé auðvitað órjúfandi samstaða þeirra. Og það finnst mér að skipti mestu máli í þessu sambandi.

Herra forseti. Ég þakka þessar umræður hér. Það er stefna okkar í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að unglingar geti sótt nám heiman að frá sér, a.m.k. til 18 ára aldurs, og eitt meginafl til þess að færa heim í byggðirnar er að styrkja menntunina. Ég óska sveitarfélögunum á Snæfellsnesi til hamingju með þennan áfanga. Það er á grundvelli vinnu þeirra sem þessi yfirlýsing hæstv. menntmrh. var gefin og er náttúrlega gott að hann skuli hafa gengist inn á þetta með þeim og sjálfsagt að fagna því. Ég vil áfram hvetja til þess að nú verði lagt kapp á að endurvekja og styrkja bæði framhaldsdeildina í Stykkishólmi og framhaldsdeildina í Ólafsvík sem starfar ekki á yfirstandandi vetri, og kanna hvort ekki megi koma á, nú þegar í haust, öðru námsári við framhaldsdeildina í Stykkishólmi eins og hugur þeirra hefur gjarnan staðið til og farið hefur verið fram á. Allt slíkt mun styrkja undirbúning og stofnun þessa skóla þannig að hann geti farið í gang með sem mestu afli þegar haustið 2004, eins og hérna hefur verið gefin yfirlýsing um. Þá vil ég og hvetja til þess að gengið verði frá skriflegu samkomulagi um ferilinn í stofnun skólans og lýsingu á starfi þess manns sem á að ráða nú til þess að koma starfinu á legg. Herra forseti. Ég óska Snæfellingum til hamingju með þennan áfanga og vonast til að þetta reynist þeim mikið gæfuspor. Ég fagna undirtektum og ákvörðun menntmrh. og reyndar treysti honum til að fylgja þessu máli af fullu afli eftir þannig að allar áætlanir um þetta hagsmunamál standist.

Herra forseti. Ég þakka þessar umræður. Það er alveg ástæða til þess hér að árétta þann málflutning samgrh. og hv. þm. Sigríðar Önnu Þórðardóttur að það er góður undirbúningur heimamanna sem er í raun og veru grundvöllurinn að þessari ákvörðun. Þar sem hér er um að ræða landsvæði þar sem við vitum að bakland skólans verður á mörkunum er um að gera að vanda sem best allan undirbúninginn og standa vel að því þegar skólinn verður stofnaður. Ég mun því snúa mér fyrst og fremst til heimamanna með hugmyndir um það hvernig að þessu verður staðið og við munum nýta alla þá tækni sem þarf til þess að reyna að gera þennan skóla eins öflugan og hægt er. Það er reyndar ekki rétt sem hér kom fram að það hefði skort pólitískan vilja til að taka á þessu máli. Það er hins vegar ljóst að ég taldi það forgangsverkefni við fjárlagagerð ársins í ár að tryggja stöðu verkmenntaskólanna betur en gert var og þess vegna var aðaláherslan lögð á þann þáttinn. Ég gaf hins vegar í skyn við heimamenn á Snæfellsnesi að ég mundi beita mér í þessu máli til að þoka því áfram og eins og menn hafa séð hef ég staðið við þau fyrirheit og málinu verður komið í höfn.

Herra forseti. Við höldum áfram við menntamálin og höldum áfram við framhaldsskólana.

Og færum okkur nær Seltjarnarnesi.

Já og færum okkur nær Seltjarnarnesi. Því það er mat okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að einmitt við að efla menntun sé fólgin sókn í atvinnulífi, menningarlífi og hverju einu sem samfélag okkar byggir á. Ég vil því, herra forseti, leyfa mér að spyrja hæstv. menntmrh. um hvað líði hugmyndum um stofnun framhaldsskóla í Mosfellsbæ og hvort hann muni vilja beita sér fyrir því í samráði við heimamenn að leggja fram tímasetta áætlun þar að lútandi. Mosfellsbær er nú með um 6.500 íbúa og bæjarfélagið er ungt en vaxandi og með tiltölulega háu hlutfalli af ungu fólki. Á framhaldsskólaaldri eru nú um 110--120 unglingar í hverjum árgangi og stefnir í að á næstu árum verði þeir komnir yfir 130 í hverjum árgangi. Fulltrúar Mosfellsbæjar greindu frá því á fundi með fjárln. í haust að þeir hefðu hug á að taka upp viðræður við stjórnvöld um stofnun framhaldsskóla í bænum. Eins og nú er eiga þeir um 12% hlut í Borgarholtsskóla. Mikil umræða hefur verið undanfarið um aukna þörf á framhaldsskólahúsnæði á Reykjavíkursvæðinu en ljóst er að auka þarf þar verulega við í takt við fjölgun nemenda og aukna menntunarþörf. Það er mitt mat, herra forseti, að taka þurfi á framhaldsskólamálunum heildstætt fyrir Stór-Reykjavíkursvæðið. Við vitum að þörf er á átaki en það er líka mikilvægt að það sé tekið heildstætt fyrir þau bæjarfélög sem mynda Stór-Reykjavíkursvæðið. Sú alvarlega staðreynd að nærri helmingur fólks á framhaldsskólaaldri lýkur ekki framhaldsskóla þó svo að þeir hefji þar nám segir okkur að eitthvað er að í skipulagi þessa skólastigs og eitt brýnasta mál í skólamálum og menntamálum er að taka á stöðu þessa skólastigs, framhaldsskólastigsins. Hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár og það stefnumarkmið sem sett hefur verið að allt ungt fólk skuli eiga kost á að stunda samfellt nám í heimabyggð til 18 ára aldurs hvetur til endurskoðunar á þessu skólastigi. Nám foreldra og unglinga og samfélagsins alls skiptir miklu máli á þessum aldri, félags- og tómstundastarf byggist upp í kringum skólana og Mosfellsbær er orðinn að þeirri stærð að þar í samfélaginu ætti að vera framhaldsskóli. Mosfellingar gera ráð fyrir framhaldsskóla á aðalskipulagi sínu. Mosfellsbær er mikill heilsuræktar- og útivistarbær og með öfluga íþróttastarfsemi sem allir vita. Heilsuræktar- og endurhæfingarstöðin Reykjalundur er vaxandi þar í samfélaginu. Það er því í hæsta máta eðlilegt að Mosfellingar horfi til þess að tengja og nýta alla þessa þætti sína í að styrkja innviði samfélagsins þar og liður í því er að mínu mati stofnun framhaldsskóla. Því leyfi ég mér að leggja þessa spurningu fyrir hæstv. menntmrh.

Herra forseti. Fyrirspurnin hljóðar svo: ,,Mun ráðherra beita sér fyrir stofnun framhaldsskóla í Mosfellsbæ í samráði við heimamenn og leggja fram tímasetta áætlun þar að lútandi?`` Svarið er á þessa leið: Mosfellsbær tók á sínum tíma þátt í stofnkostnaði við byggingu Borgarholtsskóla ásamt Reykjavíkurborg og ríkinu. Jafnframt var gert samkomulag um að nemendur úr Mosfellsbæ ættu aðgang að öðrum skólum í Reykjavík til jafns við Reykvíkinga. Engin ósk hefur komið frá Mosfellsbæ um að þar verði byggður framhaldsskóli og er það mál af þessum sökum ekki á dagskrá. Hins vegar er ljóst að gera þarf átak í uppbyggingu framhaldsskóla á höfuðborgarsvæðinu og að því leyti hefur hv. fyrirspyrjandi rétt fyrir sér. Það mál hefur verið í viðræðum við Reykjavíkurborg nú um nokkurn tíma að frumkvæði menntmrh. Það hefur einnig verið rætt við sveitarfélög sem tengjast þessu máli þar sem Reykjavíkurborg hefur óskað eftir því að önnur sveitarfélög kæmu inn í þá mynd og þeim viðræðum er ekki lokið þó að þeim hafi miðað mjög vel áfram nú á síðustu vikum.

Virðulegi forseti. Ég vil koma hér til að taka undir áhyggjur fyrirspyrjandans, hv. þm. Jóns Bjarnasonar, af því að það er óeðlilega hátt brottfall úr framhaldsskóla og það er mjög mikið áhyggjuefni hve mörg ungmenni flosna upp og ljúka ekki námi og það hlýtur að hringja bjöllum um að eitthvað mjög alvarlegt sé að. Það er algjör grundvallarkrafa að mínu mati og við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum margsett það fram að nauðsynlegt sé að ungmenni geti lokið námi við 18 ára aldur í heimabyggð. Það er margt sem bendir til þess að það að senda börnin eða unglingana í burtu verði til þess að við náum ekki þeim árangri sem efni standa til og brottfall verður mikið. Ég vil undirstrika þetta. Við þurfum endurskipulagningar við með það að markmiði að sem flest ungmenni og helst öll geti lokið námi sínu farsællega.

Virðulegi forseti. Ég vil minna á það sama og ég sagði áðan að almennar kröfur gera ráð fyrir því að framhaldsskólanám sé öllum tækt innan seilingar. Og ég vænti þess að þátttaka Mosfellsbæjar í Borgarholtsskóla sé frekar áfangi heldur en útilokun frá því að geta með vaxandi stærð bæjarins tekið þátt í því sem þar á að fara fram. Ég tók eftir að hæstv. forseti hnaut um orðið Mosfellsbær og sagði Mosfellssveit. Það er e.t.v. vegna þess að við unnum saman þar fyrir rúmum 20 árum, hét þá Mosfellssveit og það segir nokkuð um málið. Nú heitir þetta Mosfellsbær og af þeim nemendatölum sem nefndar voru áðan má sjá að nemendur hafa tvöfaldast á þessum 20 árum. Sú þróun heldur áfram og hlýtur að styðja það að þessi mál verði til athugunar og endurskoðunar á þessum tíma, svoleiðis að mér sýnist allt benda til þess að heldur fyrr en síðar muni það verða að veruleika að framhaldsskóli, sá sjálfsagði áfangi í menntun, komi í Mosfellsbæ.

Herra forseti. Eins og menntmrh. greindi frá er Mosfellsbær þátttakandi í Borgarholtsskóla. Ef við lítum hins vegar á framtíðina er gert ráð fyrir mjög mikilli fjölgun fólks í Mosfellsbæ á næstu sex, átta árum allt upp í 4.000 manns, þá er auðvitað augljóst að menn eru að huga að þeim málum þar, og í þeirri uppbyggingu sem hlýtur að verða á höfuðborgarsvæðinu í næstu framtíð er þetta einn af þeim kostum sem hlýtur að koma til greina varðandi þá uppbyggingu, og auðvitað hlýtur þá frumkvæðið að koma frá Mosfellsbæ sjálfum.

Herra forseti. Ég þakka þessar ágætu umræður um skólamál, um framhaldsskólamálin. Ég ítreka það að við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði leggjum þunga áherslu á menntamálin og ekki síst á menntun ungs fólks á þessum aldri, vegna þess að það skiptir gríðarlega miklu máli. Þar virðist í framkvæmdinni vera pottur brotinn þegar nærri helmingur af nemendum sem fara í framhaldsskóla ljúka honum ekki með eðlilegum hætti. En það er ekkert bundið við þessi landsvæði, ég vil taka það skýrt fram. Ég vil líka vekja athygli á því hversu mikilvægt er einmitt á þessu svæði, Stór-Reykjavíkursvæðinu, að horft sé á þetta mál heildstætt, uppbyggingu skólamála, uppbyggingu framhaldsskólakerfisins, að horft sé á það heildstætt fyrir allt svæðið. Ég lít einnig svo á og það er stefna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, að fólk a.m.k. upp að 18 ára aldri eigi að geta sótt nám heiman að frá sér og geti jafnframt verið hluti af því nærsamfélagi sem það býr í, og ég held að bæði Mosfellingar og önnur bæjarfélög og samfélög muni líka huga að því að geta verið sem lengst í nánum tengslum við börnin og unglingana og byggt upp félags- og menningarlíf þannig. Mosfellingar eiga líka dýrmætar auðlindir og sérstöðu, ég nefndi Reykjalund áðan, og náttúru og útivist. Herra forseti. Þessi fyrirspurn var fyrst og fremst lögð fram til að árétta þessi sjónarmið um mikilvægi uppbyggingu framhaldsskólanna og að skipuleggja hlutina hér í stærra samhengi og einnig að hvetja til þess að aukið átak sé gert á því sviði á þessu svæði sem og öðrum í landinu.

Herra forseti. Rétt er að árétta það að þegar hér er tekið fram að ekki hafi komið ósk frá Mosfellsbæ um að þar verði byggður framhaldsskóli þá þýðir það ekki að Mosfellsbær sé með einhverjum hætti útilokaður frá umræðunni um þetta, því fer víðs fjarri. Við munum að sjálfsögðu taka því mjög vel ef sveitarstjórnin vill ræða við menntmrn. um framkvæmdir í framhaldsskólamálum, þá verður því tekið ljúfmannlega og það verður skoðað enda er það sjálfsagður hlutur. Eftir því sem byggðarlögin stækka þá vex þörfin fyrir framkvæmdir á sviði framhaldsskóla. Það er líka rétt að endurtaka það sem ég sagði í fyrra máli mínu að það er horft heildstætt á þetta mál á höfuðborgarsvæðinu. Að frumkvæði menntmrn. hafa farið fram viðræður einmitt til þess að taka heildstætt á þessu máli þar sem hér eru mörg sveitarfélög sem eiga hlut að máli. Ég vil hins vegar gjalda nokkurn varhuga við því að tala um það hér í þessu sambandi að brottfall úr framhaldsskólum byggist að einhverju leyti á því að aðgangur að framhaldsnámi sé lélegri hér á landi en annars staðar. Þetta stenst ekki skoðun, þetta stenst engan veginn athugun, því að Íslendingar hafa gengið lengra í því en nokkur önnur þjóð í Evrópu að bjóða sínu unga fólki upp á framhaldsnám. Við höfum gengið lengra en nokkur önnur þjóð í Evrópu að bjóða upp á aðgang að námi í fámennum sveitarfélögum og dreifðri byggð. Og þetta hefur verið viðurkennt í umræðum í þessum sal að við höfum gengið lengra í þá veru en aðrar þjóðir og m.a. með fjarnámi og með því að halda uppi starfsemi lítilla framhaldsskóla. Við skulum því ekki tengja þetta tvennt saman, þá erum við að skekkja umræðuna og náum ekki árangri. Það er bottfall í íslenskum skólum og það er alvarlegt viðfangsefni sem við eigum að glíma við. Við eigum ekki að glíma við það á þessum forsendum því að þær eru ekki réttar.

Herra forseti. Ég beini þeirri spurningu til hæstv. menntmrh. hvort áætlanir séu uppi um að byggja upp sérhæfðar deildir starfs- og iðnnáms við fjölbrautaskóla landsins sem tengjast sérstaklega atvinnuháttum viðkomandi svæða, svo sem matvælaiðnaði við Fjölbrautaskóla Suðurlands, sérhæfðum sjávarútvegsiðnaði við fjölbrautaskólann í Austur-Skaftafellssýslu og svona mætti lengi telja um aðra fjölbrautaskóla víða um land. Besta byggðastefnan hefur sýnt sig vera öflugt nám í heimabyggð sem gerir hvort tveggja í senn að efla menntun og atgervi og hleypa nýju lífi í atvinnulífið. Fjölbrautaskólar á borð við þá sem byggðir hafa verið upp á Höfn í Hornafirði, Selfossi og Sauðárkróki, svo dæmi séu tekin, hafa gjörbreytt viðkomandi byggðum til hins betra. Unga fólkið er lengur heima og líklegra til að koma aftur að framhaldsnámi loknu og ílengjast í heimabyggð sinni og slá þar niður tjöldum sínum til frambúðar. Í þessu samhengi má nefna, herra forseti, að á fundi Samfylkingarinnar með sveitarstjórnarmönnum á Höfn í Hornafiðri fyrir tveimur árum, kom í ljós og þeir lögðu fast að við okkur að mikilvægasta byggðamálið hvað varðaði uppbyggingu og það að halda íbúunum í heimabyggð væru ekki auknar veiðiheimildir, svo dæmi væri tekið, að þeirra mati, heldur fyrst og fremst öflug menntun þar sem byggt væri á sérhæfingu og sérstöðu byggðanna og þeim atvinnuháttum sem þar væru stundaðir. Það væri skólunum og byggðum landsins mjög til framdráttar að byggja upp öflugar starfsnámsdeildir við skólana sem tengdust sérstaklega atvinnuháttum þeirra byggða sem skólinn er staðsettur í, enda er þar að finna ómetanlega sérþekkingu sem auðvelt er að virkja við uppbygginguna og kennsluna á síðari stigum í náminu við deildir skólans. Um leið er verið að skjóta traustum stoðum undir atvinnulífið í héraði, auka þar þekkingu, sérhæfingu og hæfni hvers konar til að byggja upp þróttmikið atvinnulíf til framtíðar. Því er það áríðandi að frumkvæði og fjármunir komi frá ríkisvaldinu að mínu mati, herra forseti, og spyr ég því hæstv. ráðherra þeirrar spurningar sem ég nefndi hér áðan, hvort áætlanir séu uppi um að byggja upp sérhæfðar deildir starfs- og iðnnáms við fjölbrautaskóla landsins, sem tengjast atvinnuháttum viðkomandi byggða sem áður eru nefndar.

Herra forseti. Með lögum um framhaldsskóla var gerð umtalsverð breyting á stjórnsýslulegri umgjörð starfsnáms í landinu. Sett var á laggirnar samstarfsnefnd fulltrúa atvinnulífsins um starfsnám á framhaldsskólastigi og skipuð voru 14 starfsgreinaráð sem skulu vinna að tillögugerð um námskrár í starfsnámi hvert á sínu sviði. Þá gera lögin ráð fyrir því að skólanefndir einstakra framhaldsskóla geti sett á fót ráðgjafanefndir með fulltrúum atvinnulífsins í viðkomandi byggðarlagi. Allt var þetta gert, allar voru þessar ráðstafanir til þess að efla samstarf atvinnulífs og skóla til að auka veg starfsmenntunar. Lögin opna þannig fyrir möguleika skólanna til að bjóða upp á menntun sem tengist atvinnulífi næsta nágrennis. Þannig hefur Fjölbrautaskóli Vesturlands á Akranesi nýlega skipulagt nám á stóriðjubraut í samstarfi við fyrirtækin á Grundartanga og undirbúningur er að svipuðu námi á Asuturlandi í tengslum við þau uppbyggingaráform sem þar eru og bind ég miklar vonir við að það mál muni fá farsælan framgang. Nám í fiskeldi var um skeið kennt við Fjölbrautaskóla Suðurlands í tengslum við fiskeldi á Kirkjubæjarklaustri. Grunnstig vélstjórnar eru víða í boði, svo og grunndeildir verknámsdeilda í löggiltum iðngreinum. Þá er á vegum einstakra starfsgreinaráða unnið að tillögugerð um nýtt námsframboð í starfsnámi og væntanlega munu skólarnir reyna að nýta sér þetta námsframboð í starfi sínu og það tengjast atvinnulífi viðkomandi svæðis. En því er ekki að leyna að stundum fást ekki þær undirtektir hjá nemendum sem vonir standa til þegar nýtt nám er annars vegar eins og dæmin hafa sýnt. Má nefna að sjávarútvegsbraut hefur verið í boði við sex framhaldsskóla utan Reykjavíkur undanfarin ár, en ekki hefur reynst unnt að reka hana nema á einum stað á landinu, þ.e. við Stýrimannaskólann í Reykjavík. Ástæðan er sú að lítil aðsókn hefur verið að þessu námi. Eins og áður var rakið styður löggjöf um framhaldsskóla eflingu starfsmenntunar sérstaklega. Ef óskir berast, ég tek það fram að ef óskir berast frá framhaldsskólum um að bjóða fram sérhæft starfsnám þá skoðar ráðuneytið það með jákvæðum huga. Þróun námsframboðsins er að talsverðu leyti undir frumkvæði og áhuga heimamanna komið og það er mjög brýnt mál að mínu mati að standa fast við það að búast við og ætlast til frumkvæðis af hálfu heimamanna í þessum efnum og það dæmi sem ég nefndi hér sérstaklega um stóriðjumenntun á Austurlandi er í nánum tengslum við það frumkvæði sem heimamenn hafa haft í þeim efnum. Skólarnir verða því að leggja fram áætlanir sem sýna að líklegt megi teljast að hægt verði að reka viðkomandi braut og að væntanlega verði svo mikil aðsókn að henni að skólinn geti rekið hana fyrir það fjárframlag sem honum er til þess ætlað. Það hefur því miður stundum reynst erfitt að byggja upp starfsnámsbrautir sem eru sérhæfðar með tilliti til atvinnuhátta viðkomandi byggðar. Ástæðurnar hafa fyrst og fremst verið þær að ekki hefur verið nægilega mikil eftirspurn eftir náminu. Þá hefur einnig stundum skort á að stuðningur frá atvinnulífi svæðisins við námstilboðið hafi verið nægilegur. Það er hins vegar mikilvægt að hvetja skóla og atvinnulíf til þess að vera stöðugt vakandi fyrir þeim möguleikum sem löggjöf um framhaldsskóla heldur opnum, að móta í sameiningu skóla- og fyrirtækjanám sem tengist atvinnulífi á viðkomandi stöðum. Ég vil geta þess sérstaklega, vegna þess sem fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda, Björgvins Sigurðssonar, að besta byggðastefnan væri uppbygging menntunarinnar, að ég tek heils hugar undir það, m.a. vegna þess að fram hafa komið veikleikar í löggiltum iðngreinum úti á landi í smæstu skólunum. Þá hefur ráðuneytið verið að móta hugmyndir um hvernig væri hægt að styðja þessa skóla til þess að halda uppi lögbundnum iðngreinum þegar svo vill til að eftirspurn minnkar verulega. Það er oft mjög brýnt að geta haldið þessu við þannig að menn komist yfir erfiðleikatímabilin sem standa oft ekki nema eitt eða tvö ár og að þá sé hægt að halda náminu við í þeirri von að aðsókn að því aukist síðar. Ég vil geta þess sérstaklega að námi í löggiltum iðngreinum tengist að sjálfsögðu slagkraftur byggðarlaganna til þess að fást við sinn byggðavanda. Verknámið skiptir því mjög miklu máli fyrir byggðastefnuna og ég hygg að einhugur sé um það á hinu háa Alþingi að framhaldsmenntunin og menntunin almennt sé beinlínis grundvöllur byggðastefnu.

Hæstv. forseti. Ég fagna ummælum hæstv. ráðherra hér rétt áðan um að ráðuneytið vilji styðja við skóla á landsbyggðinni eða í dreifbýlinu til þess að halda uppi námi í löggiltum iðngreinum þó að á bjáti um tíma. Það hefur nefnilega skort ansi mikið upp á það að menn gerðu slíka hluti hér á undanförnum árum. Hér hafa skólayfirvöld á ýmsum stöðum þurft að hrökklast frá því að halda uppi námi í löggiltum iðngreinum á undanförnum árum. Reyndar hefur ekki verið nægilegur skilningur á því að það nám sem um er verið að tala þarna er miklu dýrara en bóklega námið. Þess vegna er full ástæða til þess að taka grannt eftir því sem hæstv. menntmrh. var að segja og fagna því. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn. Ég tel fulla ástæðu til að ræða þessi mál hér. Vitanlega skiptir frumkvæði heimamanna miklu máli og það kom fram í ræðu hæstv. ráðherra að árangur varð af slíku á Akranesi núna fyrir stuttu.

Herra forseti. Ég tek undir það sem fram kom hjá hæstv. ráðherra um að það er ekkert í lögunum sem í rauninni kemur í veg fyrir ýmiss konar starfsnám eða bara nám í framhaldsskólum landsins. Lykilatriðið er að frumkvæði komi frá einstökum skólum og ekki síst því atvinnulífi sem þeir þjóna hverju sinni. Þaðan þarf frumkvæðið að koma. En í þessu geta verið ákveðnar mótsagnir. Það er eðlilegt og tengist auðvitað byggðastefnu eins og hér hefur komið fram að skólar bjóði nemendum sínum upp á sem fjölbreyttast nám. En þegar aðsókn er hins vegar mjög lítil er sú hætta fyrir hendi að gæðum kennslunnar fari hrakandi. Það þarf auðvitað alltaf að vera útgangspunkturinn í allri kennslu að gæðin séu höfð að leiðarljósi því annars er verið að bjóða nemendum í rauninni falskt nám, þ.e. ef gæðin eru ekki tryggð. Ég árétta að gæðin þurfa að vera til staðar og að frumkvæði heimamanna, atvinnulífs og skóla er lykillinn að vel heppnuðum starfsmenntaskóla.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og þeim hv. þingmönnum sem í umræðunni tóku þátt málefnalega og greinargóða umræðu þar sem fram kom samstaða um mikilvægi þess að undirstaða alvörubyggðastefnu til framtíðar og einkum þess sem getur stöðvað fólksflóttann og byggðahrunið sem átt hefur sér stað í tíð núverandi ríkisstjórnar er öflug menntun og uppbygging kraftmikilla menntastofnana heima í héraði. Vil ég nota þetta tækifæri, herra forseti, til að skora á heimamenn, atvinnulíf byggðanna, svo og menntamálayfirvöld að taka höndum saman og standa að uppbyggingu sérhæfðra starfs- og iðnbrauta í héraði sem ríma við það atvinnulíf sem þar er rekið. En til að svo megi verða og til að þannig til takist að árangur náist, sem skiptir verulegu máli í uppbyggingu og viðgangi byggðanna, þarf að koma til pólitískt frumkvæði og vilji af hálfu ráðuneytisins til að virkja þann kraft sem víða liggur heima í byggðunum og er til staðar ef menn hafa það á tilfinningunni að fjármagn og skilningur fáist hjá menntamálayfirvöldum nái menn höndum saman við atvinnulíf byggðanna og þá sérhæfðu atvinnu sem þar er víða rekin og mundi nýtast skólunum sérstaklega vel til að byggja upp til lengri tíma kraftmikið og gott nám sem eykur bæði vöxt og viðgang byggðanna svo og skólanna sjálfra.

Herra forseti. Byggðavandinn sem Íslendingar hafa glímt við er mun flóknara vandamál en svo að hann verði leystur með því að efla til muna aðgang fólksins í landinu að menntun. Eins og ég hef sagt áður þá skortir það ekki hér á Íslandi. Við höfum gengið lengra en aðrar þjóðir í þessum efnum og það er það sem hefur styrkt byggðirnar í þessari baráttu. Byggðavandinn er mjög flókið samspil þátta sem tengist menningarlífi, tengist atvinnuháttum og tengist breytingum í þjóðfélaginu sem hafa leitt til meiri sérhæfingar og það er alveg ástæðulaust að ætla sér að reyna að glíma við þennan vanda með því að einfalda málið um of. Það er hárrétt sem hefur komið fram í þessari umræðu að menntamálin eru undirstaða í byggðamálum og við höfum gengið mjög langt í þessum efnum og við erum nú --- það hefur komið fram í þessari umræðu hér í dag --- að stíga enn frekari skref í þessa veru. Við höfum líka gengið mjög langt í því að flytja háskólamenntun til hinna dreifðu byggða og það hefur líka styrkt hinar dreifðu byggðir. Í þessum efnum erum við því á réttri braut. Ég vil taka fram að ég er ánægður með að finna þann skilning sem ríkir á Alþingi á því hversu mikilvæg undirstaða byggðastefnu menntamálin eru. Ég held að við eigum að vinna á þeim grundvelli að tengja saman betur en verið hefur menntamálin og byggðamálin. Ég hef átt mjög gagnlegar viðræður við ráðherra byggðamála um þessi mál og við höfum náð saman um sameiginlegan skilning á þessu og munum starfa saman í þeim anda nú í framtíðinni fram að kosningum og hugsanlega jafnvel eftir kosningar.

Herra forseti. Ákveðið hefur verið að skylda íslenska framhaldsskólanema til þess að taka svokölluð samræmd stúdentspróf. Óhætt er að fullyrða að sú ákvörðun er umdeild og hefur sætt talsverðri gagnrýni í skólasamfélaginu á undangengnum vikum og mánuðum. Megintilgangur þessara prófa er sagður vera sá að jafna aðstöðu nemenda og gera þeim og viðtökuskólunum kleift að bera frammistöðu nemenda saman á jafnréttisgrundvelli þannig að háskólar geti tekið mið af einkunum þegar teknir eru inn nýir nemendur að hausti eða um áramót. Það er hins vegar ljóst að í háskólum fer fram sérhæft nám sem t.d. ekki er kennt á framhaldsskólastigi og í því ljósi orkar þessi gjörningur tvímælis í augum margra. Sterk rök eru fyrir því, herra forseti, að mínu mati að fresta samræmdum prófum um óákveðinn tíma, endurskoða framkvæmd þeirra og gera skólunum kleift að undirbúa þau betur. Ekki var ljóst fyrr en seinni partinn í desember í hvaða námsgreinum yrði prófað og með hvaða hætti. Því var vonlaust að hefja kynningu á samræmdu prófunum innan skólasamfélagsins fyrr en nú í janúar. Það er til að mynda óréttlátt að nemendur sem nú þegar hafa lokið öllum náms\-áföngum í íslensku, hófu t.d. nám haustið 2000 og luku síðasta áfanga haustið 2002 og stefna að því að ljúka stúdentsprófi vorið 2004, þurfi að þreyta samræmt stúdentspróf löngu seinna, þ.e. í janúar 2004. Við það að fresta upptöku samræmdra prófa væri hægt að lagfæra margt í framkvæmd þeirra sem ætti að verða til þess að sátt náist um samræmdu prófin, t.d. að taka falleinkunn út þannig að um viðbótarupplýsingar sé að ræða sem raskar ekki brautskráningu nemenda, sem eitt dæmi. Þá má nefna að bekkjaskólar þurfa svigrúm til að aðlaga kennslu sína að því að einingafjölda í viðkomandi greinum sé náð þegar prófið á að fara fram í janúar 2004, eins og er tilfellið varðandi íslenskukennslu í Menntaskólanum í Reykjavík. Herra forseti. Í þessu ljósi spyr ég hæstv. menntmrh.: Mun ráðherra endurskoða eða afturkalla ákvörðun sína um boðuð samræmd stúdentspróf á vorönn 2004 í kjölfar eindreginna mótmæla nemendafélaga, skólastjóra og kennara gegn framkvæmdinni og fresta samræmdum stúdentsprófum um óákveðinn tíma?

Herra forseti. Í 24. gr. laga um framhaldsskóla frá árinu 1996, með síðari breytingum, er kveðið á um að stúdentspróf skuli vera samræmd í tilteknum greinum. Það er því langt síðan þessi ákvörðun var tekin. Í bráðabirgðaákvæði sömu laga segir að samræmd lokapróf skuli komin til framkvæmda á skólaárinu 2003--2004. Reglugerðin um samræmd stúdentspróf í framhaldsskólum er því sett á grundvelli laga um framhaldsskóla, nr. 80/1996. Reglugerðin gerir ráð fyrir að samræmd stúdentspróf verði haldin í þremur námsgreinum, íslensku, ensku og stærðfræði. Um er að ræða lykilgreinar til undirbúnings námi á háskólastigi. Í bráðabirgðaákvæði er þó kveðið á um að einungis verði haldið samræmt stúdentspróf í íslensku í janúar 2004. Samræmd stúdentspróf koma því ekki til fullra framkvæmda fyrr en í upphafi ársins 2005 þar sem prófið í íslensku er valkvætt og nemendur þurfa ekki að taka það. Með því að hafa einungis próf í íslensku á árinu 2004 er farið hægt af stað með framkvæmd reglugerðarinnar. Skólum og nemendum er þannig veittur aðlögunartími, auk þess sem reynslu er aflað. Ég legg áherslu á að það er mikils virði að fá reynslu af þessu fyrirkomulagi. Þegar reglugerðin verður komin til fullra framkvæmda þurfa nemendur að þreyta samræmd próf í tveimur námsgreinum sem þeir ákveða sjálfir, en mega taka öll þrjú prófin. Má gera ráð fyrir að nemendur kjósi almennt að þreyta þau tvö próf sem eru í kjarna þeirrar námsbrautar sem þeir stunda nám á. Lengi hefur verið gagnrýnt að einkunnir á stúdentsprófum í framhaldsskólum séu ekki sambærilegar og því er það í raun réttlætismál fyrir nemendur að fá að þreyta samræmd próf. Á þann hátt er mögulegt að leggja hlutlægt mat á frammistöðu þeirra, auk þess sem prófin gefa fræðsluyfirvöldum mikilvægar upplýsingar um skólakerfið og almennan námsárangur nemenda. Prófin geta einnig verið tæki fyrir kennara og skóla til að meta kennslu sína og skipuleggja starf sitt. Auk þess auðvelda prófin viðtökuskólum réttláta inntöku nemenda. Við undirbúning reglugerðarinnar hafði menntmrn. samráð við helstu hagsmunaaðila, málþing og kynningarfundir voru haldnir, auk þess sem reglugerðardrögin voru send helstu hagsmunaaðilum til umsagnar sl. vor. Það voru m.a. Kennarasamband Íslands, Félag framhaldsskóla, skólameistarar og aðrir stjórnendur, starfsnefnd háskólastigsins, Félag framhaldsskólanema og Námsgagnastofnun. Umsagnir bárust frá öllum nema Félagi framhaldsskólanema og var tekið tillit til ýmissa athugasemda sem fram komu. Bréf frá ráðuneytinu var sent öllum framhaldsskólum ásamt reglugerðinni í byrjun janúar 2003. Þar kom m.a. fram að prófdagur í íslensku árið 2004 yrði 8. janúar. Jafnframt var óskað eftir því að reglugerðin yrði kynnt nemendum og kennurum. Námsmatsstofnun mun halda kynningarfundi um samræmdu prófin með öllum framhaldsskólum á landinu og hefjast þessir fundir strax nú á vormissiri. Menntmrn. hefur ákveðið að gera þá breytingu á reglugerðinni að ákvæði um lágmarkseinkunn á samræmdu stúdentsprófi verði fellt burt. Einnig mun koma skýrar fram en áður í reglugerðinni að nemendum sem útskrifast með stúdentspróf vorið 2004 og haustið 2004 sé ekki skylt að þreyta samræmt stúdentspróf í íslensku í janúar 2004. Ég held að það sé líka gott fyrir þingmenn að huga að því hvernig þjóðir í Evrópu haga þessum málum, þ.e. hvort þær styðjast við próf í framhaldsskólum sem eru samin í skólunum sjálfum og eiga þar uppruna, eða hvort þessar þjóðir styðjast við utanaðkomandi mat á skólastarfinu. Og þegar það er skoðað kemur í ljós að það fyrirkomulag sem hér tíðkast á Íslandi, um að prófin séu yfirleitt samin innan skólanna, flokkast til undantekninga. Flestar þjóðir í Evrópu notast við utanaðkomandi mat á skólunum til þess að gera sér betur grein fyrir því hvernig til tekst með skólastarfið. Þetta er atriði sem ég held að sé rétt að hafa í huga við þessa umræðu.

Virðulegur forseti. Auðvitað má gagnrýna menntmrn. fyrir eitt og annað í framkvæmd þessari við að koma á samræmdum stúdentsprófum. Það má t.d. nefna hversu langan tíma það hefur tekið frá stefnumörkuninni sem gerð var snemma á síðasta áratug og reyndar frá 1996 er nú liðinn dágóður tími frá því að þetta var lögfest. Gagnrýna má ráðuneytið fyrir það að málþingin sem hafa verið haldin um þetta mál, annað 1997 og hitt árið 2001, voru bæði lokuð. Og svo má gagnrýna ráðuneytið fyrir að reglugerðin var ekki send út fyrr en í lok maí eða byrjun júní eða við lok starfstíma skólanna. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji í alvöru að miðstýring af þessu tagi sé ekki hættuleg auknu sjálfstæði skólanna, sem manni hefur nú fundist vera og er yfirlýst stefna ríkisstjórnarinnar að eigi að auka, og hvort hann haldi að stöðluð próf af þessu tagi séu hluti af þeim framtíðarskóla sem mikið er talað um nú um stundir.

Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. menntmrh. að nokkuð er um liðið síðan sú ákvörðun lá fyrir að taka ætti upp samræmd stúdentspróf í framhaldsskólum. Það hins vegar eitt og sér réttlætir ekki þá ákvörðun. Hún hlýtur að vera jafnumdeild nú eins og hún var þegar hún var tekin. Og það er auðvitað eðlilegt að menn velti því fyrir sér hvort það sé forgangsmál nú um stundir að taka upp samræmd stúdentspróf í framhaldsskólum. Þess vegna, herra forseti, er óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. ráðherra hver sé áætlaður kostnaður við framkvæmdina af samræmdum stúdentsprófum. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort þeim fjármunum sé ekki betur varið í skólakerfinu, sérstaklega í framhaldsskólunum. Því eins og þingheimur veit hefur verið mikil umræða um það undanfarin ár að þar sé verulegur fjárskortur. Einnig er spurning hvort eðlilegt sé að það sé endilega afgreitt í framhaldsskólunum að koma á réttlátari inntöku í háskóla í landinu, hvort ekki sé eðlilegt að háskólarnir annist sjálfir það mat sem þeir vilja hafa á því sem nemendur þurfa að hafa lokið áður en þeir fá inngöngu í háskóla.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir umræður um þetta umdeilda og að mörgu leyti merkilega mál og tek undir ýmislegt sem hér hefur komið fram. Ég bendi á að það sem kallar kannski hvað helst á frestun upptöku samræmdu prófanna er að þó að ákvörðun hafi verið tekin um þau fyrir mörgum árum, þá var ekki ljóst fyrr en í lok desember á síðasta ári hvernig framkvæmdinni yrði háttað og í hvaða grein yrði prófað. Þess vegna tel ég brýnt að fresta upptöku á samræmdum prófum um óákveðinn tíma og endurskoða alla framkvæmdina frá grunni í samráði við þá aðila sem að henni koma og ná þannig víðtækri sátt um framtíðarskipan samræmdra prófa, þannig að þau megi vera til að bæta og efla framhaldsskólastigið en verði ekki til þess, eins og fram kom í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur, að draga úr fjölbreytileika og sjálfstæði skólanna, sem er einn helsti aðall íslenskra framhaldsskóla hve þeir eru fjölbreytilegir að gerð og uppbyggingu. Það má alls ekki verða svo, herra forseti, að upptaka samræmdra prófa verði til þess að yfir á þær greinar sem prófað er í samræmt færist meginþungi kennslunnar og sá metnaður sem til staðar er heldur á þær greinar sem skólarnir hafa möguleika á að kenna. Því skora ég aftur á hæstv. menntmrh. að fresta upptöku samræmdra prófa um óákveðinn tíma og ná þannig víðtækri sátt og samstöðu um málið.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli mínu er það svo að í raun er tveggja ára aðdragandi að þessari breytingu þannig að hún komi til fullra framkvæmda. Og prófið sem haldið verður í janúar 2004 er valkvætt. Ég vil hins vegar að það komi mjög skýrt fram í þessari umræðu að athugasemd hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur um miðstýringu og hættu á að vegið yrði að sjálfstæði skólanna er byggð á fullkomnum misskilningi. Það er einmitt tenging á milli þessa tveggja sem ég vona að hv. þm. geri sér grein fyrir. Eftir því sem sjálfstæði grunnskólanna hefur verið aukið og eftir því sem sjálfstæði framhaldsskólanna er aukið vex þörfin á því að hafa mat á skólastarfinu og enginn hefur látið sér detta í hug að mæla gegn því. Þess vegna hefur mat og eftirlit skólanna sjálfra með eigin starfi og eftirlit ráðuneytisins með starfi skólanna verið aukið. Og hluti af þessu mati er að sjálfsögðu að búa til próf, samræmd próf utan skólanna, sem er sameiginlegur mælikvarði á starfsemi skólanna. Þessu gera sér allir grein fyrir og á þessu byggist það, hv. þm., að meiri hluti Evrópuþjóða notast við slíkt mat, notast við slíkt samræmt mat. Meiri hluti Evrópuþjóða er með sambland af skólaprófum og samræmdum prófum til þess að hægt sé að framkvæma þetta mat. Raunar er svo að þrjú Evrópulönd eru eingöngu með utanaðkomandi próf, þó ég sé ekki að mæla með því hér. Ég held að það sama gildi um grunnskólann eins og framhaldsskólann að hér er verið að búa til í samræmi við vaxandi sjálfstæði skólanna matskerfi til þess að sjá hvernig skólastarfinu reiðir fram. Einnig er mikilvægt að taka það fram vegna þeirrar umræðu sem var áðan að þessi samræmdu próf í framhaldsskólunum verða í þremur undirstöðugreinum og það eru allir sammála um að það sé mjög mikils virði að skólarnir setji sér sameiginleg markmið í þessum þremur undirstöðugreinum.

Virðulegi forseti. Ég beini spurningu til hæstv. iðnrh. varðandi málefni Sementsverksmiðjunnar hf. á Akranesi. Eins og kunnugt er hafa málefni verksmiðjunnar verið mjög í brennidepli undanfarna marga mánuði vegna samkeppnismála og undirboða frá fyrirtækinu Aalborg Portland hf. sem hefur hafið innflutning fyrir nokkru á sementi til Íslands og er nú með u.þ.b. 20% hlutdeild í sementssölu hér innan lands. Mjög mikilvægt er að fá umræðu um málefni Sementsverksmiðjunnar í framhaldi af þeim umræðum sem voru um hana á síðustu mánuðum og við gerð síðustu fjárlaga. Í fyrsta lagi langar mig til að spyrja hæstv. iðnrh. um hver niðurstaða Eftirlitsstofnunar EFTA varðandi samkeppnisstöðu Sementsverksmiðjunnar hf. hafi orðið. Í öðru lagi langar mig að fá svör hæstv. iðnrh. við því hvernig fjárreiður verksmiðjunnar standa í augnablikinu. Eins og kunnugt er lagði Vinstri hreyfingin -- grænt framboð til við gerð síðustu fjárlaga að vandi Sementsverksmiðjunnar yrði leystur tímabundið með því að auka hlutafé ríkisins í verksmiðjunni, en hæstv. ríkisstjórn fór aðrar leiðir og þess vegna spyr ég: Hvað líður kaupum ríkisins á lóð Sementsverksmiðjunnar hf. að Sævarhöfða 31 í Reykjavík ásamt tilheyrandi mannvirkjum, samanber heimild í 7. gr. fjárlaga fyrir árið 2003? Hæstv. ríkisstjórn ákvað að fara þá leið að selja þá eign til að losa um peninga fyrir verksmiðjuna í stað þess að auka hlutafé eins og Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hafði lagt til. Það er mikilvægt að fá svör við því hvar þessi mál standa. Í þriðja lagi er nauðsynlegt að fá svör við því hver verða næstu skref iðnrn. varðandi málefni Sementsverksmiðjunnar hf. en eins og kunnugt er liggur fyrir þáltill. hér í þinginu, í hæstv. iðnn., þar sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð leggur áherslu á að gerð verði róttæk úttekt á því hver hlutur Sementsverksmiðjunnar hf. geti orðið í förgun orkuríkra úrgangsefna í framtíðinni og er það stórmál eitt og sér. Virðulegi forseti. Það eru þessar þrjár spurningar sem mig langar til að fá svör við frá hæstv. iðnrh. varðandi málefni Sementsverksmiðjunnar hf. á Akranesi.

Hæstv. forseti. Sementsverksmiðjan sendi Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, bréf dagsett 30. okt. 2001, þar sem kvartað var yfir meintu broti Aalborg Portland á 54. gr. EES-samningsins. Svarbréf frá ESA barst fyrirtækinu skömmu fyrir síðustu jól. Þá voru liðnir rúmlega 13 mánuðir frá því að Sementsverksmiðjan hf. hafði sent inn kvörtun til stofnunarinnar. Samkvæmt bréfinu er það mat ESA að Aalborg Portland Ísland sé ekki með markaðsráðandi stöðu á Íslandi. Það er niðurstaða ESA að Aalborg Portland sé ekki að selja sement til Íslands undir breytilegum kostnaði fyrirtækisins, en það væri ólöglegt. Út frá því sjónarhorni er komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé verið að brjóta 54. gr. EES-samningsins. Taka skal fram að hér er ekki um endanlegan úrskurð að ræða heldur er um að ræða fyrsta fasa af þremur í úrvinnslu Eftirlitsstofnunarinnar á málinu. Forráðamenn Sementsverksmiðjunnar hf. eru ósáttir við þennan úrskurð og telja að ESA hafi ekki svarað þeirri spurningu sem lögð var fyrir hana af hálfu fyrirtækisins um það hvort verðlagning á sementi hjá Aalborg Portland Ísland sé eðlileg eða ekki. Því er fyrirtækið nú að senda svarbréf til ESA þar sem farið er fram á að stofnunin vinni áfram í málinu og fylgir með bréfinu ítarlegur rökstuðningur. Á fjárlögum þessa árs er heimild skv. 7. gr. laganna að ríkið kaupi eignir Sementsverksmiðjunnar hf. að Sævarhöfða 31. Eignirnar eru verðmetnar á 250--300 millj. kr. Um er að ræða fasteignir og lóðarsamning. Sementsverksmiðjan hf. hefur óskað eftir viðræðum við fjmrn. um sölu eignanna og eru þær viðræður í gangi. Gera má ráð fyrir að niðurstaða fáist í málinu á næstu vikum og að gengið verði frá kaupum ríkisins á eignunum á Sævarhöfða mjög fljótlega. Eins og komið hefur fram í fjölmiðlum hefur rekstur Sementsverksmiðjunnar hf. verið afar þungur á síðustu tveimur árum, bæði vegna þeirrar hörðu samkeppni sem ríkir á markaði en einnig vegna þess að verulegur samdráttur hefur verið í notkun á sementi á síðasta ári eða allt að 35%. Af þeirri ástæðu er framleiðslustöðvun hjá fyrirtækinu nú sem stendur og verður ekki gangsett fyrr en seinni hluta febrúarmánaðar. Stjórnendur fyrirtækisins hafa lagt áherslu á að hagræða í rekstri og hefur umtalsverður árangur náðst. Haldið verður áfram á þeirri braut. Ljóst er að engar töfralausnir eru til í stöðunni. Mikilvægt er að niðurstaða fáist sem allra fyrst hjá ESA í málefnum Sementsverksmiðjunnar. Þá er þess að geta að verið er að skoða ýmsa möguleika í sambandi við framtíð verksmiðjunnar sem ekki er ástæða til að tíunda núna en þegar mótaðar hafa verið tillögur um lausn mála munu þær eflaust koma til umfjöllunar á hv. Alþingi.

Hæstv. forseti. Tíminn er nú að renna mjög hratt úr stundaglasi Sementsverksmiðjunnar og mér finnst vanta dálítið upp á það að stjórnvöld tali skýrt í málinu. Ég held að það hefði verið betra ef það hefði legið fyrir fyrr að það væri meining stjórnvalda að sjá til þess að áframhaldandi rekstur eða, til vara, áframhaldandi framboð á sementi kæmi frá þessu fyrirtæki inn í framtíðina þannig að þeir sem eru komnir inn í þessa samkeppni, inn á markaðinn vissu að þeir gætu ekki bolað þessum keppinauti út af markaðnum heldur yrðu þeir að horfast í augu við framtíð þar sem þeir væru að keppa við hann, hvort sem framleiðsla sements heldur áfram eður ekki. Það skortir fleira á heldur en þetta vegna þess að það er alveg ljóst að ríkið mun ekki geta átt þetta fyrirtæki í framtíðinni. Það þarf að fá aðra eignaraðila að fyrirtækinu því að ríkið getur ekki staðið í samkeppnisrekstri á þeim markaði sem hér er um að ræða. Þetta er verkefni ríkisvaldsins og því hefur ekki verið sinnt.

Herra forseti. Ég hefði viljað fá snarpari undirtektir hjá hæstv. iðnrh. og að það væri vilji og stefna ríkisvaldsins að styrkja stöðu Sementsverksmiðjunnar og standa að henni með þeim hætti að hún stæði örugglega af sér þessa samkeppni sem kemur nú erlendis frá með undirboðum, hvort sem þau eru lögleg eða ekki. Það er ljóst að líði sementsframleiðsla hér á landi undir lok þá verðum við ofurseld innfluttri einokun því að í raun er hér ekki pláss fyrri marga aðila á sementsmarkaðnum og ég tala nú ekki um erlenda aðila. Þess vegna skiptir staða Sementsverksmiðjunnar gríðarlegu máli bæði fyrir þjóðina alla og einnig líka störfin og verkefnið á Akranesi. Ég vil og benda á að við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, við hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson, eigum þingmál í iðnn. og ég skora á hv. nefnd að ljúka meðferð þess sem allra fyrst þannig að málið komi aftur inn í þingið.

Virðulegi forseti. Svör hæstv. iðnrh. voru ánægjuleg að því leyti til hvað varðar fyrsta liðinn um samkeppnisstöðu verksmiðjunnar að hún er ekki talin einokandi eða einráð á markaði. En svör við öðrum liðnum valda vonbrigðum um hvað gengur hægt að ganga frá sölu eigna og styrkja stöðu verksmiðjunnar með þeim peningum sem út úr því koma. Það hlýtur að vera forgangsverkefni að ganga í þau mál og koma þeim í gegn. Einnig vekja vonbrigði svörin við þriðja lið, þ.e. hver verði næstu skref iðnrn. í málefnum verksmiðjunnar. Hæstv. ráðherra segir að engar töfralausnir séu til. En í raun er hugmyndin um að gera verksmiðjuna að stórum þátttakanda í eyðingu orkuríkra úrgangsefna gríðarlega spennandi lausn fyrir verksmiðjuna. Aðrar verksmiðjur hafa styrkt sinn rekstur, verksmiðjur sem þessi verksmiðja er að keppa við, einmitt á þeim grunni. Til þess að verksmiðjunni gagnist þessi vinna sem er verið að fara í þá þarf að fara í þessi mál núna. Engan tíma má missa. Sú grunnhugmynd með að verksmiðjan e.t.v. breyti um form að einhverju leyti og verði liður í spilliefnaförgun okkar er gríðarlega stórt mál fyrir landið allt vegna þess að ef við gerum þetta ekki á þessum nótum, með þátttöku verksmiðjunnar í þessu dæmi, þá þurfum við að reisa aðrar förgunarverksmiðjur sem munu verða ríkisvaldinu ákaflega dýr lausn. Þannig standa málin í dag. Þess vegna eru það vonbrigði að hæstv. iðnrh. skuli ekki treysta sér til þess að koma með einhverjar hugmyndir um hvernig ráðuneytið mun vinna að styrkingu stöðu þessarar verksmiðju sem er gríðarlega mikilvæg fyrir Akranes. Hún er hundrað manna vinnustaður.

Hæstv. forseti. Já, það eru vonbrigði að ég skuli ekki geta talað skýrar í þessu máli. Ég get raunar skilið að hv. þm. hefðu gjarnan viljað það. Ég vil þó halda því fram og endurtaka það sem ég sagði áðan, að við erum að vinna að málefnum verksmiðjunnar og í rauninni er það forgangsverkefni. Ég er alveg sammála því sem hefur komið hér fram að við höfum ekkert mikinn tíma og þess vegna er þetta mjög brýnt mál. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni, að áframhaldandi framboð á sementi er höfuðatriði. Það er grundvallaratriði að þarna verði áfram boðið upp á sement og að ekki verði einokun á markaðnum. Hvort fleiri aðilar komi að þessari verksmiðju, þá er það mál sem vissulega kemur til greina. Samkvæmt lögum er heimilt að selja 25%. Einnig mætti hugsa sér að auka þarna hlutafé. Ég ætla ekki að útiloka það heldur. Ég vil bara fullvissa hv. þingmenn um það að þó að svör mín séu kannski rýr þá lít ég þetta mál mjög alvarlegum augum. Við erum að vinna að því í ráðuneytinu að leysa það.

Herra forseti. Neytendavernd er á meðal brýnustu hagsmunamála almennings. Neytendavernd á Íslandi er tiltölulega lítil þó að samkeppnislög, Neytendasamtökin og ýmislegt fleira bæti þar svo sannarlega úr. Það er mikilvægt að til komi róttækar lagalegar úrbætur á réttarstöðu neytenda og að brotið verði í blað hvað varðar réttindi almennings gagnvart verslun og þjónustu hvers konar. Sterk hefð er fyrir góðri neytendavernd á Norðurlöndunum og til dæmis um það eru þar starfandi sérstakir embættismenn, umboðsmenn neytenda, auk neytendastofnana á vegum hins opinbera og frjálsra félagasamtaka. Neytendasamtökin íslensku hafa lengi óskað eftir því að stofnað verði sérstakt embætti umboðsmanns neytenda hér á landi. Stjórnvöld hafa fram að þessu hafnað því og telja að Samkeppnisstofnun gegni þessu hlutverki. Áherslur sem varða samkeppni og neytendavernd fara hins vegar ekki alltaf saman eins og blasir við í því fyrirkomulagi sem við búum við og getur það farið eftir áherslum embættismanna hvort skuli setja í fyrsta sæti atriði er lúta að samkeppni eða atriði er lúta að neytendavernd. Ég tel, herra forseti, mjög mikilvægt að embætti umboðsmanns neytenda verði sett á laggirnar. Er það stór þáttur í að efla neytendavernd á Íslandi sem er eina norræna ríkið þar sem ekki er starfrækt sérstakt embætti umboðsmanns neytenda. Skora ég á hæstv. viðskrh. að beita sér fyrir því að slíku embætti verði komið á fót. Þing Neytendasamtakanna hafa ítrekað lýst því yfir að þau telji ófullnægjandi að Samkeppnisstofnun fari með framkvæmd laga um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd og undir það tek ég heils hugar. Neytendaverndin hefur liðið fyrir of nána sambúð við samkeppnismálin. Þessu þarf að breyta og til þess er stofnsetning embættis umboðsmanns neytenda langbesta leiðin. Því beini ég þeirri fyrirspurn til hæstv. viðskrh. hvort til standi að koma á fót embætti umboðsmanns neytenda.

Hæstv. forseti. Ég hef margoft lýst yfir mikilvægi þess að neytendavernd sé í hvívetna tryggð. Í þessu sambandi er rétt að nefna að oft hefur komið upp umræða um nauðsyn þess að sett verði á stofn sérstakt embætti umboðsmanns neytenda hér á landi. Svo sem kunnugt er hefur Samkeppnisstofnun haft eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og í því sambandi hefur verið starfrækt sérstakt svið hjá stofnuninni sem fer með þessi mál. Það fyrirkomulag að hafa samkeppnisrétt og þann hluta neytendaverndar sem lýtur að óréttmætum viðskiptaháttum í einni og sömu stofnun er ekki óþekkt í viðskiptalöndum okkar. Þannig er þessum málaflokkum komið fyrir, svo dæmi sé nefnt, á Englandi og í Frakklandi. Í umræðu um það hvort setja beri á stofn embætti umboðsmanns neytenda hefur gjarnan verið vísað til þess fyrirkomulags á Norðurlöndum að þar starfi sérstakur umboðsmaður neytenda auk opinberra neytendastofnana og frjálsra neytendasamtaka. VI. kafli samkeppnislaga fjallar um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og inniheldur hann í öllum aðalatriðum sömu ákvæði og markaðsfærslulög annarra Norðurlanda gera, þar með talið eftirlit með viðskiptaháttum og notkun staðlaðra samningsskilmála. Dæmin hafa einnig sýnt að afgreiðsla mála hjá Samkeppnisstofnun hefur verið í samræmi við afgreiðslur neytendastofnana Norðurlandanna. Samkeppnisstofnun framfylgir á sama hátt og neytendastofnanir Norðurlandanna einnig ýmsum sérlögum sem taka til verndar neytenda og sett hafa verið í samræmi við skuldbindingar á grundvelli EES-samningsins. Auk þess tekur Samkeppnisstofnun þátt í samstarfi neytendastofnana Norðurlanda og er að hluta til aðili að samstarfi umboðsmanna neytenda. Í lögunum er gert ráð fyrir því að stofnunin geti haft frumkvæði að viðræðum við fulltrúa hinna ýmsu aðila í viðskiptalífinu í þeim tilgangi að hafa almenn áhrif á notkun staðlaðra viðskiptamála, t.d. hjá greiðslukortafyrirtækjum eða flugfélögum svo aðeins tvö dæmi séu nefnd. En á hinum Norðurlöndunum er þetta einmitt eitt meginhlutverk umboðsmanna neytenda, þ.e. að veita fyrirtækjum aðhald gegn óheftri markaðsfærslu. Hins vegar hefur skortur á fjárframlögum til stofnunarinnar orðið til þess að hún hefur ekki getað sinnt slíkum málum með þeim hætti sem hún hefði helst kosið. Hingað til hefur Samkeppnisstofnun þó, eins og áður segir, tekið á þessum málum sem komið hafa þar til meðferðar með þeim hætti sem samkeppnislögin mæla fyrir um. Ég tel ljóst að neytendur eða viðskiptavinurinn muni leika sífellt stærra hlutverk og stjórnmál munu snúast æ meira um að styðja við aðgerðir fyrirtækja og stjórnvalda í þágu neytenda. Það er því ljóst að allt viðskiptaumhverfi hefur tekið stakkaskiptum á Íslandi á liðnum árum, bæði fyrir fyrirtækin og neytendur. Auðvitað verða stjórnvöld eins og aðrir í samfélaginu að huga að því þegar miklar breytingar verða í því umhverfi sem þau starfa. Ég tel að það eigi við um neytendamál eins og aðra málaflokka á sviði stjórnsýslunnar. Varðandi spurningu hv. 3. þm. Suðurl. hvort standi til að koma á fót embætti umboðsmanns neytenda vil ég því segja að það hefur ekki í reynd verið á dagskrá hingað til, ef svo má að orði komast. Vegna allra þeirra breytinga sem hafa þó átt sér stað á undanförnum árum og eru enn þá í þróun á sviði neytendaverndar hér á landi og í nágrannaríkjum okkar þá getur vel verið rétt að fara út í nánari athugun á kostum þess og göllum að stofnsetja slíkt embætti á Íslandi. Auk þess yrði hugað að því hvort þörf sé á öðrum umbótum á sviði neytendaverndar, hvort þær rúmist innan núverandi skipulags eða hvort þær krefjist skipulagsbreytinga að einhverju leyti. Aðeins eftir slíka nánari yfirferð og skoðun er því hægt að svara spurningu hv. 3. þm. Suðurl. með afgerandi hætti. Ég vil þó þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir áhuga hans á málefnum neytenda, en innan þess málaflokks veit ég að fer fram mikið og gott starf af hálfu fjölmargra aðila sem því miður hefur ekki tekist að gera nægilega sýnilegt, hvorki almenningi né þingmönnum hér á landi. Úr því þarf að bæta. Að lokum er rétt að vekja sérstaka athygli á því að hvað sem líður fyrirkomulagi sem haft er á eftirliti með neytendavernd þá ræður að lokum neytandinn sjálfur mestu um hvernig til tekst. Opinbert eftirlit getur aldrei komið í staðinn fyrir vökul augu og dómgreind hins almenna kaupanda.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft brýnu máli er varðar hagsmuni neytenda. Árið 1999 var skilað skýrslu um stefnumörkun í málefnum neytenda sem þáv. viðskrh. hafði sett á laggirnar. Þar er einmitt fjallað um umboðsmann neytenda og kemur fram að Samkeppnisstofnun geti ekki tekið afstöðu til hagsmunagæslu fyrir einn aðila markaðarins gegn öðrum. Bent er á að það séu fyrst og fremst hagkvæmnisrök að baki því að neytendamáladeild sé undir Samkeppnisstofnun. Við höfum staðið okkur illa í þessum málum, virðulegi forseti. Neytendasamtök á Norðurlöndunum fá 85% af sínu rekstrarfé frá ríki. Hér fá þau 15%. Það þarf að taka á í þessu máli. Fyrsta skrefið gæti verið að fara yfir þessa skýrslu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvini Sigurðssyni fyrir að vekja máls á þessu málefni. Ég minni á að hv. varaþingmaður, Drífa Sigfúsdóttir, á Reykjanesi, flutti einmitt þáltill. í þessa veru á síðasta kjörtímabili. Mér finnst full ástæða til að skoða hvort ekki sé ástæða til að neytendur fái sérstakan umboðsmann. Það er líka áhyggjuefni hve Neytendasamtökin eru í raun veik á Íslandi og hve slök meðvitund neytenda er. Ég hef oft vakið máls á því að þar sem fákeppni ríkir, t.d. á markaði hér á Íslandi á matvörumarkaði og víðar, vil ég að verðmyndun vöru sjáist, hvað lendir í vasa hverra, þ.e. söluaðila, framleiðenda, ríkis og milliliða. Þetta tel ég mjög brýnt. Þetta væri létt og rétt að gera á tölvuöld. Ég fagna þessari fyrirpurn og tel að hún eigi fullan rétt á sér.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og þeim hv. þm. sem tóku þátt í umræðunni og fagna þeim stuðningi sem fram kom við málið, sérstaklega yfirlýsingu hæstv. viðskrh. um vilja hennar til að skoða kosti og galla þess að koma hér á fót embætti umboðsmanns neytenda. Ég tek undir að það er brýnt að kanna vel bæði kosti þess og galla og ég skora á hana að fylgja þessari yfirlýsingu sinni fast eftir og fara nú þegar í þá vinnu. Þannig mætti þetta embætti líta dagsins ljós innan tíðar, íslenskri neytendavernd til mikilla framfara. Neytendavernd verður best tryggð með slíku embætti sem eingöngu fjallar um einstök mál út frá sjónarmiði neytenda. Með stofnun embættis neytenda væri stigið stórt skref í átt til aukinnar neytendaverndar hér á landi og íslenskir neytendur fengju þar með að búa við svipaðar aðstæður og bjóðast neytendum í öðrum löndum og þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ég vil að síðustu minna á að í ályktun síðasta þings Neytendasamtakanna segir: ,,Umboðsmaður neytenda tryggir þannig að eðlilegar og sanngjarnar leikreglur ríki á markaðnum og að farið sé að þeim leikreglum sem í gildi eru og að fullt tillit sé tekið til sjónarmiða neytenda og að hagsmuna þeirra sé gætt.`` Þessi orð vil ég að lokum gera að mínum og skora aftur á ráðherra að fylgja yfirlýsingu sinni fast eftir þannig að við megum innan tíðar sjá embætti umboðsmanns neytenda líta dagsins ljós.

Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áðan finnst mér full ástæða til að skoða þetta mál frekar. En mér finnst samt varhugavert að hengja sig í nafngiftina umboðsmaður neytenda. Þetta er í raun dýpra mál en svo að þetta snúist bara um skipulag. Ég tel þó ástæðu til að fara yfir skipulag þessara mála hér á landi. Samkeppnisstofnun hefur þarna haft miklu hlutverki að gegna og ég tel að hún hafi í sjálfu sér, miðað við tiltölulega þröngan fjárhag, staðið sig vel hvað þetta varðar. Ég veit að Danir hafa t.d. verið að breyta sínu fyrirkomulagi. Þeir eru komnir með nokkuð sem þeir kalla ,,Forbrugernes hus``. Þar er allt á einum stað. Það hlýtur að vera hagstætt neytendum og þægilegt að geta gengið að mikilvægum málum sem þá snertir á einum stað. Þeir eru með markaðsgæslu, verðmerkingar, upplýsingar til neytenda, kvörtunarþjónustu o.s.frv., allt í ,,Forbrugernes hus``. En af því að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir talaði um hvernig við stöndum að þessu hér á Íslandi að aðeins 15% komi frá ríkinu í sambandi við þennan málaflokk, 

Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til þess að setja fram fyrirspurn til hæstv. sjútvrh. varðandi skelfiskveiðar og ástand lífríkis í Breiðafirði. Fyrirspurnin er í tveimur liðum. Í fyrsta lagi: Hvað hefur ráðherra gert eða hyggst gera varðandi rannsóknir á lífríki Breiðafjarðar í ljósi þess að mjög hefur dregið úr skelfiskveiðum á svæðinu? Það eru allir sammála um það heima fyrir, sem ég hef rætt við, að auknar rannsóknir séu nauðsyn, menn viti allt of lítið um lífríkið. Það hefur t.d. vantað neðansjávarmyndavélar hjá Hafrannsóknastofnun til að hægt væri að fylgjast nægilega vel með. Það er nauðsynlegt að fram komi hjá hæstv. ráðherra hvað hann hyggist gera til að auka rannsóknir þannig að þekking manna á ástandi svæðisins aukist. Í öðru lagi, sem er ekki síður mikilvægt, er spurningin: Hefur ráðherra áform um að bregðast við vanda þeirra fiskvinnslufyrirtækja á svæðinu sem hafa reitt sig á skelfiskvinnslu? Þetta er gríðarlegt hagsmunamál, sérstaklega fyrir Stykkishólm, sem hefur veitt og unnið u.þ.b. 80% skelinni úr Breiðafirði, en líka Grundarfjörð sem hefur reitt sig gríðarlega á þessa afurð, sá afli nemur um 20%. Nú er verið að veiða u.þ.b. helming af því sem áður veiddist. Að jafnaði hafa verið veidd um 8.000--8.500 tonn á ári en veiðin er nú komið niður í 4.000 tonn. Menn eru efins um að sá afli náist. Menn hafa jafnvel talað um nauðsyn á því, út frá þeirri vísindalegu þekkingu sem nú er til staðar, að setja á veiðistopp sem gæti varað allt frá tveimur og upp í fjögur ár. Þetta er gríðarlegt högg fyrir þau fyrirtæki sem hafa stundað skelfiskvinnslu og reitt sig á hana, sérstaklega í Stykkishólmi. Hvað verðmæti varðar er þetta fyrir annað fyrirtækið þar rétt um 1.700 þorskígildistonn. Það er mjög mikilvægt fyrir landið, ef við sjáum fram á bata hvað varðar vöxt og viðgang þessarar afurðar, að við höldum við þeirri kunnáttu sem er til staðar í Stykkishólmi og Grundarfirði varðandi veiði og vinnslu á þessari afurð. Þess vegna er mikilvægt að hæstv. sjútvrh. greini þinginu frá því hvernig hann sjái fyrir sér að hægt verði að brúa það bil fyrir þessi fyrirtæki, 2--4 ár þó menn viti ekki hve lengi það kann að vara, þannig að þau geti starfað áfram og viðhaldið kunnáttu sinni í von um að úr rætist innan fjögurra ára hvað varðar veiðar á þessari afurð. Þarna eru gríðarleg útflutningsverðmæti. Við megum ekki tapa niður kunnáttunni. Þess vegna eru svör hæstv. ráðherra afar mikilvæg fyrir landið allt og þá náttúrlega sérstaklega fyrir þessi byggðarlög, Stykkishólm og Grundarfjörð, sem hafa reitt sig mjög á þessa vinnslu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir fyrirspurnina. Um ástand stofnsins er það að segja að meðalafli skelbáta var að jafnaði 1.600 kg á veiðistund árin 1996--1999 en hefur síðan farið ört minnkandi niður í aðeins um 885 kg síðari hluta ársins 2002, sem er samdráttur um 45%. Hefur afli á sóknareiningu á öllu veiðisvæðinu dregist saman á þessu tímabili. Vísitala veiðistofns í Breiðafirði mældist einnig 43% minni í apríl 2002 en að jafnaði á sama tíma árin 1996--2000, eða sú lægsta frá upphafi sambærilegra stofnmælinga. Af ofangreindum ástæðum lagði Hafrannsóknastofnun til verulegan samdrátt í leyfilegum hámarksafla af hörpudiski fyrir fiskveiðiárið 2002/2003, þ.e. að leyfðar yrðu veiðar á allt að 4.000 tonnum miðað við 6.500 og 8.000 tonn á fiskveiðiárunum 2001/2002 og 2000/2001. Vegna lélegs ástands miðanna og dræmra aflabragða í upphafi þessa fiskveiðiárs, var farið í stofnmælingu í Breiðafirði dagana 19.--21. október sl. Niðurstöður voru þær að stofninn mældist um 40% minni í þyngd en sex mánuðum áður, í apríl 2002. Stofnstærðin nú er því aðeins 35% af meðaltali áranna 1996--2000 þegar stofninn virtist í nokkurri jafnstöðu. Magn hörpudisks hefur því farið jafnt og þétt minnkandi fram til október 2002 miðað við meðaltal áranna 1996--2000. Athuganir á nýlegum, dauðum skeljum samhangandi á hjör, sýna fram á hæstu dauðsföllin hjá stærstu einstaklingunum, enda fækkaði skeljum í 90--95 millimetra stærðarflokkum um 75--100%. Í stærðarflokkum 60--85 millimetrum hefur skeljum í stofninum einnig fækkað í auknum mæli miðað við stærð, eða um 20--50%. Í heild hefur skeljum í veiðistofninum því fækkað um 35% á aðeins sex mánuðum sem samsvarar um 40% miðað við þyngd. Engin áberandi dauðsföll voru hins vegar sjáanleg hjá yngri skel og vöxtur og nýliðun hjá yngri árgöngum virðist í meðallagi. Því er ljóst að hrun stofnsins síðan árið 2000 á einkum rætur að rekja til aukinna dauðsfalla hjá stærri og eldri skeljum. Hörpudiskur er kaldsjávartegund og takmarkast útbreiðsla hennar við um eða rúmlega 10 gráður á Celsíus hámarkshita. Sjávarhiti við landið er hærri um þessar mundir en um langt árabil og þarf að fara allt aftur til áranna fyrir 1965 til að finna sambærilegt árferði í sjó, þ.e. til þess tímabils sem hörpudiskveiðar voru enn ekki ekki stundaðar við landið og lítið var vitað um útbreiðslu og magn tegundarinnar. Hugsanlega hafa skilyrði því farið batnandi fyrir hörpudisk þegar sjór fór kólnandi á sjöunda áratugnum en versnað aftur við hlýnun síðustu árin. Með þetta í huga setti Hafrannsóknastofnunin á laggirnar árið 2001 nýtt vöktunarverkefni við útibúið í Ólafsvík þar sem tekin eru reglubundið sýni til að fylgjast með fisknýtingu, kynkirtlaþroska o.fl., auk þess sem settir voru niður síritandi botnhitamælar á tveimur stöðum í firðinum. Á árinu 2002 hóf einnig nemandi við Háskóla Íslands meistaranámsverkefni sem m.a. er fólgið í því að kanna hitaþol hörpudisks eftir stærð. Fyrstu niðurstöður benda til þess að tegundin sé viðkvæm fyrir sjávarhita yfir u.þ.b. 11 gráðum á Celsíus. Talsverðar líkur eru því taldar á því að hækkandi sjávarhiti kunni að vera meginástæðan fyrir stórauknum dauðsföllum og þar af leiðandi minnkun stofnsins síðan árið 2000, enda eru undanfarin ár talin þau hlýjustu á þessum slóðum frá upphafi skelveiða 1970. Áhrif aukins sjávarhita kunna þó að vera óbein þannig að aukinn hiti hafi orsakað uppgang í einhverjum lífverum sem herja á eldri einstaklinga hörpudisksstofnsins en dæmi eru um slíkt meðal skeldýrastofna erlendis. Með þetta í huga voru send sýni af lifandi hörpudiski til tilraunastöðvarinnar á Keldum í árslok 2002. Niðurstaða þeirrar rannsóknar sem unnin hefur verið í samráði við kanadíska skeldýrasjúkdómafræðinga mun liggja fyrir á næstunni. Að lokum skal þess getið að samkvæmt skipaáætlun Hafrannsóknastofnunarinnar er áætlað að fara í tvo hörpudisksleiðangra á Dröfn á þessu ári, þ.e. í apríl og september. Með þessu móti fæst samanburður á ástandi stofnsins fyrir og eftir helsta vaxtar- og nýliðunartímabil ársins. Varðandi vanda fiskvinnslufyrirtækja má minna á að gripið hefur verið til heimildar í 9. gr. laga um stjórn fiskveiða og skelbátum bætt að hluta sú skerðing sem þeir hafa orðið fyrir í skelveiðum með botnfiski. Hefur þar verið miðað við að þeir bæru óbætta 30% skerðingu í skelfisksheimildum en skerðing umfram það væri bætt með botnfisksheimildum. Hefur þannig skelbátum verið úthlutað 400 þorskígildistonnum á yfirstandandi fiskveiðiári. Er þetta í samræmi við það hvernig innfjarðarrækjubátum hefur verið bættur niðurskurður í innfjarðarrækju. Þá má bæta við, herra forseti, að við úthlutun byggðakvóta lágu fyrir þær tölur um kvóta í skelfiski sem vitnað var til fyrr og þannig var tekið tillit til þess ástands í þeirri úthlutun. Ef hins vegar þarf að koma til frekari niðurskurðar þá verður tekið tillit til þess í úthlutun skv. 9. gr. á þessu ári.

Herra forseti. Ég þakka þessa fróðlegu umræðu. Ég var með fyrirspurn hér fyrir réttu ári síðan til hæstv. sjútvrh. um hafsbotninn við Ísland og hann svaraði því til að kortlagning sjávarbotns við Ísland sem Hafrannsóknastofnun hafði nýlega hafið með svonefndum fjölgeislamæli mundi gefa nákvæmari mynd af landslagi sjávarbotnsins. Það mátti heyra á máli ráðherrans að nú þegar hefur verið gripið til ráðstafana hvað varðar stöðu mála í Breiðafirði og fagna ég því. En mig langar að vita hvað hann telur sjálfur vera líklegt að maðurinn hafi lagt þarna til, þ.e. hvort hækkandi hitastig í sjónum stafi af mengun frá landi eða mengun frá mannfólkinu.

Virðulegi forseti. Þetta er vissulega mjög alvarlegt mál fyrir Breiðfirðinga og fyrir greinina í heild. Ekki er langt síðan fréttir bárust af kadmíummengun í hörpudiski í Arnarfirði. Svo sannarlega vona ég að lausn finnist á þessu máli þó að þröngt sé að breyta um vegna ýmissa hafta. Ég hef frétt að vinnsluaðili hafi keypt kvóta, þ.e. útgerðaraðili, fyrir hundruð milljóna og þrátt fyrir þær upplýsingar sem komu fram áðan vakna spurningar: Hvar standa yfir höfuð handhafar kvóta sem keyptur er dýru verði ef svona breytingar verða? Hvar standa lánastofnanir sem taka veð í þessum verðmætum? Hvar stendur löggjafinn sem setur þessi lög? Og er kvótaeign e.t.v. jafnframt ávísun á bætur frá löggjafanum ef umhverfi veiðanna sem kvótinn byggist á breytist mjög skyndilega og ófyrirséð? Þetta eru spurningar sem hljóta að vakan og væri fróðlegt að fá svör við.

Herra forseti. Vinstri grænir á Snæfellsnesi efndu til almenns borgarafundar í Stykkishólmi um málefni skelfisksvinnslunnar í fyrradag. Þar fluttu sérfræðingar Hafrannsóknastofnunar og Náttúrustofunnar í Stykkishólmi fyrir Vesturland fyrirlestra um stöðu mála. Þar kom fram að þörf er á verulega auknum rannsóknum á lífríki Breiðafjarðar og því sem lýtur að hörpudisknum og einnig að lífríki honum tengdu. Fram kom að auka þarf þarna verulega fjármagn, vinnu og kannski líka bara pólitískan vilja til að taka á. Staðan er svo alvarleg, herra forseti, að hér þarf að bregðast enn fastar við en mér fannst hæstv. sjútvrh. gefa tilefni til, þó svo að ég efist ekki um hans sterka vilja í þeim efnum. Nú þegar þarf að liggja fyrir til hvaða aðgerða verður gripið til þess að tryggja rekstur fyrirtækjanna og atvinnu sjómanna, báta- og landvinnslufólks til þess að brúa bil sem hugsanlega getur skapast þarna.

Hæstv. forseti. Núna liggur fyrir að skelfiskstofninn er hruninn og það mun valda atvinnuleysi á þessu svæði. Það er umhugsunarefni vegna þess að menn hafa verið að útdeila miklum peningum til þess að draga úr atvinnuleysi og mætti spyrja hvort menn hafa haft þar eitthvað í huga í þessu sambandi. Ég skrifaði hæstv. sjútvrh. bréf 2. september í haust, ef ég man rétt, út af þessu máli og spurði til hvaða aðgerða stæði til að grípa. Ég fékk fljótlega þau svör að hæstv. ráðherra ætlaði að láta Hafrannsóknastofnun fara yfir málið og það hefur verið gert. En ég spurði líka um áætlun um bætur og hvernig menn mundu standa að því sem kæmi í kjölfarið. Við því hafa auðvitað verið að koma svör frá hæstv. ráðherra. En ég er hræddur um það að ef ekki kemur meira til en hér hefur komið fram þá verði atvinnuleysið mjög alvarlegt í Stykkishólmi. Menn þurfa að vinna áætlun með heimamönnum um það að komast í gegnum þennan tíma.

Virðulegi forseti. Það kemur fram í svörum hæstv. ráðherra að nokkuð hefur verið gefið í varðandi rannsóknarþáttinn. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki að þörf sé á því að gera meira, styrkja meira starfsemina í Ólafsvík og fjármagna nauðsynlegan búnað sem fram hefur komið á fundum að ekki hefur fengist til verksins. En þá staldrar maður við aðra spurninguna aftur og ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki, ef horfurnar eru eins slæmar og menn álíta að þær séu, tilefni til þess að taka þetta mál upp á breiðum grunni og grípa til viðeigandi aðgerða, því hvað Stykkishólm varðar þá er hér um heilt byggðarlag að ræða þar sem tilverugrunnurinn er raunar mjög valtur eða í uppnámi. Þetta varðar útgerðina. Þetta varðar vinnsluna og þetta varðar náttúrlega sjómenn og landverkafólk og þetta varðar sveitarfélagið allt. Þegar svona kemur upp á þá tel ég að að beita eigi víðtækum lausnum, kannski með auknum aflaheimildum skv. 9. gr. En þá verða menn líka að horfast í augu við það hvaða magn menn telja að muni verða fáanlegt úr firðinum í næstu framtíð. Ég held að þetta sé svo mikið mál fyrir þessi samfélög að þetta þoli ekki mikla bið, það verði að taka heildstætt á þessum málum fyrir fyrirtækin og fyrir fólkið á bara allra næstu vikum. Við megum ekki haga okkur þannig að horfa bara fram á erfiðleika sem leiða til flótta og hruns ef við höfum tæki til þess að taka á málunum, og auðvitað höfum við þau tæki. Til margra lausna er hægt að grípa. Við megum ekki sofa á verðinum varðandi þetta mál. Þess vegna lýsi ég eftir tillögum eða því hvað hæstv. sjútvrh. hyggst gera í þessum málum til þess að lina erfiðleika samfélaganna.

Herra forseti. Ég held að það sem fram kom í svari mínu staðfesti að enginn hefur sofið á verðinum. Við verðum hins vegar að hafa í huga að nú er skelvertíðinni um það bil að ljúka og næsta skelvertíð mun ekki hefjast aftur fyrr en næsta haust. Við reyndar vitum ekki í dag hvort ástand stofnsins mun geta staðið undir henni og það munum við væntanlega ekki vita fyrr en við fáum ástandsskýrslu Hafrannsóknastofnunar næsta vor. Það sem fram hefur komið er að tekið hefur verið tillit til þessa ástands í þeim úthlutunum sem fram hafa farið og ef það verður breyting á mun auðvitað verða tekið tillit til þeirra breytinga þegar næst verður úthlutað. Hvort til einhverra frekari ráðstafana þurfi að grípa er erfitt að segja til um á þessari stundu, en þau tæki og tól í þessum efnum sem sjútvrn. hefur snúa nú eingöngu að fiskveiðiheimildum. Varðandi spurningu hv. þm. Katrínar Fjeldsted um hvort ég telji að þetta sé mengun eða hitastig þá hefur ekkert enn þá komið fram um að þarna geti verið um mengun af mannavöldum að ræða. En það mun væntanlega skýrast þegar niðurstöður kanadíska skelsjúkdómafræðingsins og sjúkdómafræðinga á Keldum liggja fyrir. Þær niðurstöður munu einnig gefa okkur bendingar um það hvert eigi að halda frekar í þessum rannsóknum. Þess vegna er erfitt að segja til um það nú í bili hvað frekar verður gert í þessum efnum. Ég hef ekki vitneskju um að vantað hafi neinn búnað til rannsókna en ég mun að sjálfsögðu athuga það. Þetta verðum við auðvitað að skoða í samhengi við það sem við höfum verið að gera annars staðar undir svipuðum kringumstæðum, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég ber fram fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um upplýsingamiðstöð fyrir aðstandendur ungra fíkniefnaneytenda. Tilefnið er að fyrir sex árum ákvað ríkisstjórnin að verja 12 millj. kr. á því ári til barna- og unglingageðdeildar Ríkisspítalanna til að koma á fót upplýsingamiðstöð fyrir aðstandendur ungra fíkniefnaneytenda í samvinnu við aðra sem vinna að málaflokknum. Þetta var gífurlega mikilvægt mál og mikið í umræðunni á þeim tíma vegna þess að ráðgjöf er ómetanleg öllum foreldrum þegar ógæfan ríður yfir og ekki var aðgangur að neinni ráðgjöf á þeim tíma um hvað ætti að gera og hvernig ætti að bregðast við. Síðar kom fram í svari við fyrirspurn minni að ráðinn hefði verið geðlæknir, félagsráðgjafi og sálfræðingur með sérhæfingu í meðferð ofvirkra barna og barna með hegðunartruflanir í kjölfar þessarar samþykktar, og að sérhæfðum hjúkrunarfræðingi hefði verið falið að veita fyrstu ráðgjöf þegar um vímuefnavanda unglinga er að ræða. Þessi fjölgun ætti að gera barna- og unglingageðdeild kleift að auka þjónustu við foreldra, m.a. að veita frumráðgjöf, og auka getu barna- og unglingageðdeildar til að taka á móti og greina börn með hegðunartruflanir, ofvirk börn, en þetta eru börn í áhættuhópi hvað varðar vímuefnanotkun. Það er engin launung á því, virðulegi forseti, að á þeim tíma sem þessi umræða fór fram höfðu mjög margir efasemdir um að barna- og unglingageðdeild réði við það verkefni sem upplýsingaþjónustan var. Deildin var á þeim tíma aðþrengd. Hún var í nokkru fjársvelti og gífurlegar kröfur voru gerðar til starfsemi hennar sem hún átti fullt í fangi með að sinna. Ótti okkar margra var að þrátt fyrir að bætt væri þarna við starfsfólki þá veitti ekki af því bara til að sinna hefðbundinni þjónustu sem fyrir væri hjá deildinni. En ráðuneytið lýsti því yfir í umræddu svari að hefja þyrfti forvarnavinnu fyrr með því að styrkja greiningu og meðferð og að eftirfylgd barna væri mjög mikilvæg, og ég tek undir það. Nú vill svo til, virðulegi forseti, að ég er að koma af fundi í Foreldrahúsinu. Fram kom að ástandið hefur versnað mjög mikið. Yngri krakkar eru í neyslu og það er algengt núna að hringt sé út af 13 ára börnum --- að stærstum hluta eru það stúlkur þegar þau eru svona ung --- sem hverfa að heiman, jafnvel fleiri nætur í viku. Ástandið er slæmt og Foreldrahúsið á fullt í fangi með að sinna sínum þætti. En hvað hefur gerst í upplýsingaþjónustunni margumræddu?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur beint til mín fyrirspurn um þjónustu við aðstandendur ungra fíkniefnaneytenda. Fyrri spurningin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Hefur upplýsingamiðstöð fyrir aðstandendur ungra fíkniefnaneytenda verið komið á laggir við barna- og unglingageðdeild Landspítala -- háskólasjúkrahúss?`` Svarið við því er neitandi. Barna- og unglingageðdeildin hefur hins vegar einbeitt sér að unglingum með geðraskanir og sinnir fíkniefnaneytendum og aðstandendum þeirra fyrst og fremst með ráðgjöf við Stuðla og við unglingadeild SÁÁ á Vogi, en á þessum stöðum er veitt þjónusta við þá sem eiga við fíkniefnavanda að glíma. Á barna- og unglingageðdeildinni er þó aðstandendum sjúklinga veitt margs konar ráðgjafaþjónusta þó ekki sé áform um að stofna þar upplýsingamiðstöð. Það er einnig spurt, með leyfi forseta: ,,Hvernig er þjónustu háttað við foreldra barna og unglinga í vímuefnavanda?`` Þjónusta við þennan hóp er margvísleg. Þegar börn og unglingar lenda í vímuefnavanda er samband haft við foreldra eða forráðamenn. Á meðan á meðferð stendur eru foreldrar og forráðamenn oftast hafðir með í ráðum, en að sjálfsögðu ræðst sú samvinna af mörgu, m.a. aldri ungmennis og eins félagslegum aðstæðum. Á Vogi er eins og kunnugt er rekin mikil þjónusta við þennan hóp barna og unglinga. Þar er haldið saman upplýsingum um eðli og umfang þjónustunnar og er gerð ítarleg grein fyrir þessu á heimasíðu SÁÁ. Þá standa aðstandendum neytenda sem ekki eru í meðferð ýmis ráð til boða. Fjölskyldumiðstöð veitir fjölskyldum í ýmsum vanda ráðgjöf. Hér getur verið um að ræða samskiptavanda, skilnaðar- og forsjármál, vímuefnaneyslu, hegðunar- og þroskavanda barna, vanda vegna þverrandi áhuga barna á námi og vegna barna sem sýna andfélagslega hegðun af einhverju tagi, svo nokkur dæmi séu tekin. Þessi ráðgjöf er endurgjaldslaus. Fjölskyldumiðstöðin er samstarfsverkefni Reykjavíkurdeildar Rauða krossins, félagsmálaráðuneytisins, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins og Félagsþjónustunnar í Reykjavík. Árið 2002 komu 209 fjölskyldur á Fjölskyldumiðstöð. Það er um 4% fjölgun mála frá árinu 2001. Ráðgjafar Fjölskyldumiðstöðvar veittu 791 viðtal, en þau voru 457 árið 2001. Það er aukning um 73%. Samkvæmt upplýsingum frá foreldrasamtökum Vímulausrar æsku voru foreldrum barna og unglinga í vímuefnavanda veitt um 1.300 viðtöl árið 2002. Þar sem foreldrar hvers barns koma yfirleitt tvisvar til þrisvar í viðtal má áætla að foreldrar 500 barna hafi notið þar aðstoðar. Hjá Vímulausri æsku starfar einn sálfræðingur í fullu starfi við ráðgjöf og félagsráðgjafi og tveir foreldrar sem starfa hjá samtökunum veita einnig viðtöl. Viðtal hjá sálfræðingi kostar 500 kr. fyrir hvert skipti, en þjónusta hinna er endurgjaldslaus. Tekjur Vímulausrar æsku árið 2001 voru 13,6 millj. kr. Af þeim komu 7,8 milljónir úr ríkissjóði. Fyrir utan þá þjónustu sem Fjölskyldumiðstöð og Vímulaus æska veita standa eftirtalin ráðgjafarúrræði öllum til boða, og hjá þeim er þekking fyrir hendi um hvar hægt er að fá nánari þjónustu: Fjölskylduþjónusta þjóðkirkjunnar, Hitt húsið í Reykjavík, SÁÁ, Stígamót, Rauðakrosshúsið, trúnaðarsími þess, Félagsþjónusta sveitarfélaga, hverfaskrifstofur í Reykjavík, heilsugæslustöðvar um allt land, námsráðgjafar, skólahjúkrunarfræðingar, prestar og lögregla. Virðulegi forseti. Það er ljóst að margvísleg þjónusta stendur aðstandendum ungra fíkniefnaneytenda til boða þó vissulega mætti gera betur í því efni. Þessi þjónusta er án endurgjalds fyrir þá sem notfæra sér hana og er það val aðstandenda þeirra hvort þeir færa sér í nyt þau tilboð um þjónustu sem ég hef hér lýst.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir þetta svar og fyrir yfirlitið sem hann gaf um þá starfsemi sem er í gangi og sem á ýmsan hátt snertir fjölskyldur þeirra sem lenda í fíkniefnaneyslu. En það sem er athyglisvert, og kemur mér þó ekki á óvart, er að upplýsingamiðstöðin sem var svo mikilvæg komst aldrei á laggirnar. Það var alveg ljóst að barna- og unglingageðdeild gæti ekki ráðið við þetta verkefni til viðbótar við það mikilvæga starf sem barna- og unglingageðdeildin sinnir. Þetta er allt gott og blessað og Fjölskyldumiðstöðin er gott mál og það samstarf sem ráðuneytin hafa með sér. En við erum að tala um síma og miðstöð þar sem fólk í örvæntingu getur hringt og spurt: ,,Hvað á ég að gera?`` Og þá hlýt ég að nefna það sem kemur fram hjá foreldraráðgjöf og foreldrahúsi Vímulausrar æsku, að á meðan Fjölskyldumiðstöðin, sem er samstarf ráðuneyta, hefur aðstoðað 209 fjölskyldur og tekið 791 viðtal þá hefur foreldrasíminn sem er opinn allan sólarhringinn í Foreldrahúsinu tekið á móti 2.600 símtölum á árinu. Viðtöl sem ekki eru í síma eru 1.350 og foreldrahópar ná til 70 foreldra þar sem eru námskeið og starfsemi. Þrátt fyrir að það sé mjög gott að þarna hefur ríkissjóður farið þá leið að styðja þessa starfsemi með framlögum, og það er mikilvægt í stöðunni, þá býr Foreldrahúsið við mjög óstöðuga fjármögnun og brýnt er að heilbrrh. skoði það með öðrum ráðuneytum hvort ekki eigi að koma á þjónustusamningi við Foreldrahúsið.

Herra forseti. Fyrst vil ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu mikla vandamáli sem hér er um að ræða og ekki er auðvelt viðfangs. Það er rétt að barna- og unglingageðdeildin sinnir risavöxnum verkefnum og þarf að styðja hana til þess að hún geti sinnt þeim sem allra best. Einnig er nauðsynlegt að koma vel á framfæri þeim úrræðum sem fyrir hendi eru og m.a. hefur áfengis- og vímuvarnaráð gefið út aðgengilega auglýsingu um öll þau úrræði sem eru fyrir hendi, þ.e. hvar ráðgjafarúrræði er hægt að finna. Ég tek undir það að nauðsynlegt er að Fjölskyldumiðstöðin hafi traustan starfsgrundvöll og einboðið er að þeir sem að henni standa athugi það að sjá henni fyrir þeim grundvelli til starfa, því hún hefur, eins og fram kemur í þessum tölum sem ég hef farið með, unnið ákaflega gott starf. Framlög ráðuneytanna til Fjölskyldumiðstöðvar eru sótt í forvarnasjóð. Þar starfar einn félagsráðgjafi í fullu starfi. Aðrir fagmenntaðir ráðgjafar frá Landspítala starfa einnig í tengslum við hana. Hún hefur einnig aðgang að ráðgjöf fagfólks vegna samnings við Félagsþjónustuna í Reykjavík. Einnig hefur Vímulaus æska unnið mikilvægt starf. Ég tel farsælt að renna stoðum undir starfsemi þessara stofnana, auk þess sem barna- og unglingageðdeildin þarf vissulega að hafa góðan starfsgrundvöll.

Virðulegi forseti. Ég ber fram svohljóðandi fyrirspurn til hæstv. dómsmrh., með leyfi forseta: ,,Hefur ráðherra beitt sér fyrir kynningu á réttarstöðu fólks í hjúskap og óvígðri sambúð, samanber ályktun Alþingis um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar frá 13. maí 1997? Ef svo er, hvernig hefur kynningarstarfsemi verið háttað?`` Í þál. um fjölskyldustefnu sem Alþingi samþykkti segir, með leyfi forseta: ,,5. Að réttindi og skyldur sambúðarfólks verði kynnt og skilgreind í lögum.`` Í nál. félmn. eftir að nefndin afgreiddi tillöguna frá sér segir að hún vilji leggja áherslu á að upplýsingar og fræðsluefni um samanburð á réttarstöðu fólks í hjúskap og óvígðri sambúð þurfi að liggja fyrir og bendir á nauðsyn þess að slíkt efni verði kynnt almenningi. Einnig er lagt til að það verði eitt af almennum markmiðum stjórnvalda að fjölskyldur sjúkra og annarra hópa eftir því sem við á skuli, eins og fjölskyldur fatlaðra, njóta nauðsynlegs stuðnings í ljósi aðstæðna hverju sinni. Enn fremur verði að efla skilning á eðli fjölskyldunnar, hlutverki, myndun og upplausn. Því nefni ég þessi síðari atriði að þau eru auðvitað nátengd fólki í hjúskap. Alkunna er að almenningur er óupplýstur um réttindi og skyldur í svo veigamiklum málum sem stofnun hjúskapar er og það er allt of útbreidd lögvilla að fólk heldur að allt aðrar reglur gildi um óvígða sambúð en raun ber vitni. Lögmenn segja að það sé allt of algengt að fólk haldi að það ávinni sér einhver lagaleg réttindi við óvígða sambúð, ýmist eftir einhvern tíma, eða eftir að sambúðarfólk hefur eignast börn saman. Þegar síðan allt er komið í óefni í sambúðinni eða við andlát annars sambúðaraðila, kemur í ljós að hitt er algjörlega réttlaust varðandi eignaskiptingu, rétt til setu í óskiptu búi eða erfðarétt. Virðulegi forseti. Ég hef hreyft þessu máli áður við fyrirrennara hæstv. dómsmrh. Þá var því svarað til að drög að upplýsingaritum lægju fyrir og yrðu gefin út fljótlega. Mér fannst því mikilvægt að fá leitt í ljós hvort þeim hefur verið komið út, hvar þau er að finna og að það sé þá upplýst hér á hæstv. Alþingi.

Herra forseti. Fyrirspurn þessi lýtur að því hvort ráðherra hafi beitt sér fyrir kynningu á réttarstöðu fólks í hjúskap og óvígðri sambúð í samræmi við ályktun Alþingis um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar frá 13. maí 1997. Í tilefni af fyrirspurninni vil ég benda á að ályktun Alþingis tók einungis til sambúðarfólks en ekki til hjóna eins og fram kemur í 5. lið II. kafla ályktunarinnar. Svar mitt mun engu að síður einnig taka til hjóna. Það er líka ástæða til að rifja það upp að það atriði sem hér er tilefni fyrirspurnar var aðeins lítill hluti af stærra máli sem m.a. fólst í ályktun um að ráðast í tilteknar aðgerðir, þar á meðal breytingar á reglum um fæðingarorlof feðra, en einnig stofnun fjölskylduráðs, sem fer með fjölskyldumálefni og heyrir undir félmrn. Engu að síður er þetta góð fyrirspurn hjá hv. þm. til þess að vekja athygli á þessu máli. Það er auðvitað ákaflega mikilvægt að fólki sé kunnugt um réttarstöðu sína á þessu sviði. Ríkisstjórnin hefur einmitt lagt áherslu á bætta stöðu fjölskyldunnar á margvíslegan hátt, t.d. með nýrri veglegri löggjöf um fæðingarorlof. Í upphafi er rétt að benda á að krafa um sérstakar lagareglur um réttarstöðu sambúðarfólks hefur fyrst og fremst tengst þeim einstaklingum sem velja sér að búa í því sem kölluð hefur verið óvígð sambúð og hefur löggjafinn mætt kröfunum með ýmsum hætti. Þessi sjónarmið tengjast breyttum viðhorfum til hjúskapar á síðustu öld, fjölgun þeirra sem kjósa að búa í nánu lífsambandi án þess að stofna til hjúskapar og tilhneigingu til að draga úr mun á réttarstöðu fólks sem býr við sambærilegar aðstæður. Vissar lágmarkskröfur verður að gera til sambúðar til þess að hún falli undir hugtakið óvígð sambúð. Í þeim laga\-ákvæðum sem binda réttaráhrif við óvígða sambúð hefur verið miðað við sameiginlegan bústað, fjárhagslega samstöðu, tímalengd sambúðar, sameiginleg börn og tilkynningu eða skráningu sambúðar. Í stuttu máli má ganga út frá því að með hugtakinu óvígð sambúð hafi almennt verið átt við sambúð karls og konu sem ættu sameiginlegt heimili án þess að vera í hjúskap og vissa fjárhagslega samstöðu. Segja má að stefnan hafi verið að setja ekki heildarlög um óvígða sambúð heldur sérstök lagaákvæði á afmörkuðum sviðum þar sem sett eru tiltekin skilyrði fyrir því að aðilar njóti ákveðinna réttinda eða beri vissar skyldur. Stefnumið síðustu ára hafa ótvírætt verið í þá átt að leggja sambúð án vígslu í auknum mæli til jafns við hjúskap í einstökum lagasamböndum, einkum ef aðilar eiga barn saman. Rökin fyrir því að ganga ekki lengra í þessum efnum en gert hefur verið eru fyrst og fremst tvenns konar. Annars vegar hefur þótt ástæða til þess að marka hjúskap skýra sérstöðu í lagalegu tilliti og að nokkru hvetja til hjúskaparstofnunar en hjúskapur hefur þótt æskilegt og eftirsóknarvert lífsform. Hins vegar hefur verið lögð áhersla á að munur á réttarstöðu fólks í hjúskap og óvígðri sambúð sé eðlilegur með tilliti til þess að fólk eigi að hafa raunverulega valkosti um hvernig það vilji haga nánu lífsambandi sínu. Þróunin hefur auk þess verið sú að ýmis réttindi hafa verið tengd skráningu sambúðar. Skráningin hefur því verið nokkuð mikil og stöðug síðasta áratuginn, en var áður minni. Má það rekja til breyttra reglna og að almenningur er nokkuð meðvitaðri um þá réttarstöðu sem fylgir skráningu í sambúð. Svo að ég víki aftur beint að efni fyrirspurnarinnar er því til að svara að sérstök kynning á þeim lagabálkum sem heyra undir dómsmrn. og varða réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð hafði enn ekki farið fram þegar beiðni var borin fram hér á Alþingi á 126. löggjafarþingi um að dómsmrh. flytti Alþingi skýrslu um réttarstöðu sambúðarfólks. Beiðnin var samþykkt þann 11. okt. 2000 og í framhaldi af því lagði ég fram ítarlega skýrslu um þetta efni á sama þingi. Eðli málsins samkvæmt er gerður samanburður í skýrslunni á fjölmörgum sviðum sem varða réttarstöðu sambúðarfólks annars vegar og réttarstöðu hjóna hins vegar. Þannig er fjallað um helstu réttarsvið þar sem sérreglur gilda um fólk í hjúskap og gerð grein fyrir því hvort á þeim sviðum hafi verið settar sérstakar reglur sem veiti sambúðarfólki sama rétt eða leggi á sömu skyldur. Í skýrslunni er bæði fjallað um reglur sem eru einkaréttarlegs eðlis en einnig um réttarstöðu sambúðarfólks gagnvart hinu opinbera. Skýrslan er öllum aðgengileg á heimasíðu Alþingis og heimasíðu ráðuneytisins. Starfsmenn ráðuneytisins senda einnig skýrsluna til þeirra sem þess óska og hafa ekki aðgang að vefsíðum. Þess ber einnig að geta að lögfræðingar í ráðuneytinu veita upplýsingar um réttarstöðu fólks í hjúskap og óvígðri sambúð þegar eftir því er leitað og er sérstakur símaviðtalstími á hverjum degi til að unnt sé að veita slíkar upplýsingar. Einnig er rétt að benda á að sýslumenn og löglærðir fulltrúar þeirra munu annast þess háttar upplýsingagjöf. Ég sé að tími minn er búinn en mun bæta við upplýsingum í seinni ræðu minni. En ég þakka hv. þm. fyrir þessa fyrirspurn.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar yfirgripsmiklu upplýsingar. Það var mikilvægt að skýrslan var unnin fyrir Alþingi. Það er hárrétt sem hæstv. dómsmrh. bendir á, að opinber fjölskyldustefna var mjög alhliða samþykkt á Alþingi. En ég er einungis að spyrja um afmarkaðan þátt þeirrar samþykktar. Ég hef spurt um aðra þætti áður og mun halda því áfram því að það gengur mjög seint að hrinda þeirri samþykkt í framkvæmd. Í nál. félmn. segir að nefndin vilji leggja áherslu á að upplýsingar og fræðsluefni um samanburð á réttarstöðu fólks í hjúskap og óvígðri sambúð þurfi að liggja fyrir --- ekki skýrsla, heldur upplýsingaefni. Þegar ég spurði hæstv. þáv. dómsmrh. Þorstein Pálsson að því á sínum tíma, árið 1999, svaraði hann því til að unnið væri að samningu sérstakra upplýsingarita um réttaráhrif hjúskapar annars vegar og réttarstöðu karls og konu í óvígðri sambúð hins vegar. Hann sagði að í ritinu um réttarstöðu karls og konu í óvígðri sambúð yrði auk ítarlegrar umfjöllunar um réttarstöðu þeirra meðan sambúðin varir fjallað um réttarstöðu þeirra við slit á sambúð og við andlát sambúðarmaka. Í því svari sagði, með leyfi forseti --- ég er að lesa útdrátt úr munnlegu svari hæstv. ráðherra: ,,Drög að þessum ritum liggja nú fyrir og verða þau gefin út þegar þau hafa verið fullunnin.`` Ég verð að segja, virðulegi forseti, að þó yfirlitið sé ágætt hjá hæstv. dómsmrh. og það sé til sé skýrsla á neti Alþingis og víðar þá eru þessi upplýsingarit afar mikilvæg fyrir fólk, að upplýsingar liggi fyrir um stöðu þeirra.

Herra forseti. Það atriði úr þál. sem hv. þm. tiltekur sérstaklega er meðal þess sem þar er nefnt meðal almennra markmiða stjórnvalda. Þessum markmiðum er framfylgt með ýmsum hætti. Ég nefndi hér áðan mjög ítarlega skýrslu sem ráðuneytið vann og kynnt er á heimasíðu ráðuneytisins. Ég veit ekki hvernig undirbúningi að þessum bæklingi sem hv. þm. nefndi var háttað. Hún vitnaði í svar fyrirrennara míns en ég geri alveg eins ráð fyrir því að þessi skýrsla hafi þótt fela í sér það miklar og aðgengilegar upplýsingar að hún hafi verið talin nægileg kynning. Þá má nefna aftur upplýsingagjöf stjórnvalda svo sem sýslumanna, skattstjóra og annarra sem eiga samskipti við borgarana. Einnig ber að geta þess að í ráðuneytinu er unnið að gerð upplýsinga og leiðbeininga fyrir fólk um efni sem frv. til nýrra barnalaga tekur til. Það frumvarp er nú til meðferðar í hv. allshn. eins og kunnugt er. En stefnt er að því að þessar upplýsingar og leiðbeiningar verði komnar á heimasíðu ráðuneytisins á hausti komanda. Ég vil að lokum þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þál. og ég tek undir þau sjónarmið að mikilvægt sé að kynna réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð á aðgengilegan og einfaldan hátt. Þetta er málefni sem krefst töluverðs undirbúnings og heyrir undir flest ráðuneytin. Ég ítreka að ég tel þess konar kynningu mjög mikilvæga. Ég tel hins vegar að sú skýrsla sem ég benti á að er almenningi mjög aðgengileg feli jafnframt í sér mikilvæga kynningu.