Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér er til umr. till. til þál. um kennslu í Íslandssögu. Í ályktuninni sjálfri er talað um aukna kennslu í sögu íslensku þjóðarinnar. Síðan kemur fram að kennslan á ekki aðeins að vera við það miðuð að nemendur öðlist þekkingu og skilning á sögu, heldur beri þeim að öðlast trú á landið og vilja til að varðveita ellefu hundruð ára menningarsamfélag. Áherslan virðist raunar vera á aukna Íslandssögukennslu til að menn öðlist trú á land og vilja til að varðveita menningu. Að þessum niðurstöðum fengnum hljóta menn að hafa einhverja ástæðu til að efast um að fólk almennt hafi næga trú á land og að það skorti vilja til að varðveita þetta samfélag. Væntanlega leitum við þá rökstuðnings fyrir því í grg. Í grg. er hins vegar einungis það að finna að könnun í aldursflokknum 16 til 20 ára hafi leitt í ljós, svo tekin séu dæmi, að einungis 13.1% viti hver var fyrsti forseti Íslands og einungis 50% viti hvenær kristni var lögtekin. Þetta eru niðurstöður sem geta vakið til umhugsunar um kennslu og þekkingu í Íslandssögu og þá geta vaknað spurningar eins og hver er eðlileg þekkingarprósenta í Íslandssögu, fer þessari þekkingu hnignandi og hvar eru hættumörkin, hvenær erum við komin niður á hættulegt þekkingarstig í Íslandssögu. Þetta er sem sagt könnun á þekkingu. Það er engin könnun á því hvað er trú á landið. Það er engin könnun á því hvort menn skorti vilja til að varðveita þetta samfélag. Það sé ég hvergi. Og mig langar til að spyrja: Hvað þarf að fá mikið á prófi í Íslandssögu til þess að vera gjaldgengur í hópinn sem hefur trú á land og vill varðveita menningu í þessu landi? Og menn geta þá líka spurt: Hvert er þá sambandið á milli þekkingar í Íslandssögu og ættjarðarástar? Það fólk sem ég þekki af öllum aldursflokkum hefur sýnt trú á þetta land og vilja til að varðveita þetta samfélag með búsetunni hérna. Hérna hefur fólk búið í ár og árhundruð. Það hefur oft búið við kröpp kjör. Nú eru laun hér með því lægsta sem gerist líklega í vestrænum samfélögum og kjör eru krappari en á Vesturtöndum. Við búum hérna við, að því er okkur finnst, ævintýralega lágan meðalhita og rigningarsöm sumur, en við búum hérna samt. Og ég held að með þrautseigju sinni og búsetu í þessu landi hafi fólk sýnt vilja sinn til að varðveita þetta samfélag og sýnt trú á þetta land. Mér finnst þáltill. mjög skrýtin vegna þeirrar undarlegu tvíhyggju sem þarna er, þar sem niðurstöður úr könnun á Íslandssöguþekkingu eru lagðar til grundvallar því, að manni virðist, að efast um nægilega trú á land og þjóð. Þessi ályktun hefði kannske verið eðlileg ef í grg. hafi verið talað um t.d. vaxandi landflótta frá þessu landi eða það gætti vaxandi vantrausts í landinu á getu Íslendinga til að ráða málum sínum sjálfir, til að ráða t.d. atvinnumálum sínum sjálfir, til að starfrækja sinn eigin atvinnurekstur, eða ef grg. hefði getað birt niðurstöður um að Íslendingar væru taglhnýtingar erlendra þjóða eða erlendra þjóðasamtaka í sambandi við skoðanamyndun. Þá hefði kannske verið ástæða til að flytja þessa þáltill. með þeim útlistunum sem þar eru. Ég vil að lokum segja að þær upplýsingar sem í grg. eru geta kannske gefið ákveðna vísbendingu um ásigkomulag Íslandssöguþekkingar og Íslandssögukennslu, en þær hafa ekkert með trú á land og vilja til að varðveita þetta samfélag að gera.



Herra forseti. Ég hlýt að lýsa ánægju minni með að hér skuli fará fram svo mikil umr. um menntamál og vona að það boði aðeins gott. Í þessari umr. hefur ýmislegt viturlegt verið sagt og. raunar margt ógreindarlegt einnig og meti nú hver eftir sínum smekk. Það er eitt atriði sem ég vildi víkja fáeinum orðum að með tilvitnun til orða 1. flm. - orða sem hann lét falla í fyrri hluta umr. fyrir viku. Hann tók svo til orða að hann teldi till. þessa mjög jákvæða og miða til umbóta. Þótt ég efist ekki um góðan tilgang flm. finnst mér till. ekki jákvæð, mér finnst hún neikvæð. Mér finnst hún neikvæð í garð kennara, nánast vantraust á kennara, og mér finnst þeir alls ekki eiga það skilið. Mér finnst þessi till. röng og rangt fram sett og ég kann ekki við umvöndunartóninn í henni. Hún er kannske dæmigerð fyrir viðhorf allt of margra, bæði stjórnvalda og foreldra, til kennarastéttarinnar. Þetta minnir mig svolítið á viðhorf strangs föður til uppeldis barna sinna. Hann gerir miklar kröfur til móðurinnar sem uppalanda, en er sjálfur of upptekinn við veraldlegt vafstur til að leggja þar hönd að verki. Við ætlumst til ákaflega mikils af kennurum þessa lands, en sjáum ekki sóma okkar í því að búa almennilega að skólastarfi í landinu. Börnin sendum við fram og aftur milli heimilis- og skóla, stundum oft á dag í misjöfnu veðri, og hrúgum þeim saman í allt of stórar bekkjardeildir án tillits til þess að þau eru á ákaflega misjöfnu þroskastigi svo að kennarinn hefur enga möguleika á einstaklingskennslu. Þannig er ástandið víðast hvar í þéttbýlinu og víða í dreifbýlinu skortir kennara með tilskilda menntun og börnin fá ekki þá kennstu sem þeim ber skv. námsskrá. Aðbúnaður kennara er fyrir neðan allar hellur. Þetta er láglaunastétt. Við virðum störf þeirra ekki meira en svo að þetta er láglaunastétt. Og við búum ekki sem skyldi að skólastarfi á annan hátt, t.d. varðandi námsgögn. Allt er þetta á sömu bókina lært. Þrátt fyrir þetta er ég af hjarta og af nokkurri reynslu sannfærð um að kennarar gegna störfum sínum yfirleitt af alúð og jafnvel í samræmi við þann vilja sem kemur fram í þeirri þáltill. sem hér er til umr. En það væri þeim mun auðveldara fyrir þá ef við byggjum betur að þeim og börnum okkar og öllu skólastarfi og sýndum í verki að við metum það þýðingarmilta hlutverk sem við höfum fatið þeim. Ég get ekki fatlist á að tilefni hafi gefist til þeirrar vantraustsyfirlýsingar sem mér finnst felast í till. og get því ekki stutt hana. Víst eru niðurstöður könnunarinnar, sem vísað er til í grg. með till., nokkurt íhugunarefni, en ég er ekki þeirrar skoðunar að þær séu neitt afskaplega uggvænlegar eða að þær gefi tilefni til ályktana af hálfu Alþingis um íhlutun í Íslandssögukennslu í grunnskólum. Það hefði verið fróðlegt að hafa til samanburðar svipaða skoðanakönnun svo sem eins og 20 ára gamla. Ég efast raunar ekki um að Sveinn Björnsson hefði farið betur út úr þeirri könnun, einfaldlega vegna þess að hann var nær í tíma og á þeim árum var aðeins forseti númer tvö á Bessastöðum. Ef til vill hefðu líka fleiri vitað fyrir 20 árum hvenær kristni var lögtekin og mjög líklega hefðu þá fleiri getað svarað rétt til um ýmis minnisatriði önnur af þessu tagi. En það er langt frá því að mér finnist skoðanakönnunin neitt stórkostlegt áhyggjuefni. Aðstæður nú eru aðrar en þá. Hvorki get ég talist sérlega aldurhnigin né úr hófi lífsreynd manneskja, en afskaplega er sá veruleiki sem ég ólst upp við ólíkur þeim veruleika sem börnin mín hafa búið við. Á það við um flesta þætti mannlegs lífs, skólahald, heimilislíf og tækifæri til frístundaiðkana. Þetta er alls ekki sambærilegt. Að mínu viti hefur kennslutilhögun breyst talsvert frá mínum skólaárum. Nú er lögð meiri áhersla á þekkingarleit og skilning á námsefninu en þann utanbókarlærdóm sem einkenndi nám áður fyrr. Hvað tómstundir varðar er svo ótrúlega margt, sem keppir um athygli og tíma fólks núna, sem ekki var til staðar fyrir 20 árum. Ég nefni bara tvennt sem mér finnst áhrifamest, sjónvarpið og tölvutæknina. Sjónvarpið er mikill tímaþjófur, ekki síst eftir að myndböndin komu til sögunnar, og því miður er það ekki nýtt sem skyldi til góðra hluta. Og nú er það tölvutæknin sem hvolfist yfir okkur með öllum sínum göllum og kostum. Mér finnst einhvern veginn, þegar á allt er litið, að viðhorf fólks, hvort sem það er ungt eða miðaldra, eins og við erum flest hérna á Alþingi, en þó sérstaklega ungs fólks, hafi breyst á þessum 20 árum á þann veg að það horfir meira til framtíðarinnar en áður. Það er ákaflega upptekið af þeirri framtíðarsýn sem við því blasir: ómanneskjulegum tækniheimi í skugga vígbúnaðarkapphlaups, heimi þar sem mengun, gróðureyðing og auðlindaþurrð ógnar mannlífinu, heimi þar sem vélmenni hafa yfirtekið störf hins almenna verkafólks. Það er ekki að undra þótt ýmsir séu áhugalitlir um tölur og nöfn úr fortíðinni við þær aðstæður sem nútíminn hefur fært okkur. Vonandi skiljast orð mín ekki svo að ég sé að gera lítið úr gildi þekkingar á sögu okkar og þá sérstaklega baráttu þjóðarinnar fyrir sjálfstæði og frelsi. Um það er ég sammála ýmsum sem talað hafa hér á undan mér. En ég tel enga ástæðu til að ætla að þessum þætti sé illa sinnt í grunnskólanámi miðað við þær aðstæður sem við höfum búið skólastarfi okkar. En hver sem afdrif þessarar þáltill. verða hefur sú umr. sem hér hefur farið fram svo og sú umr. sem átt hefur sér stað í fjölmiðlum og manna á meðal verið athyglisverð og vonandi bæði til gagns og góðs. Það er væntanlega orðið öllum ljóst að í gangi er gagnger endurskoðun á námsefni í samfélagsfræði, sem Íslandssagan er hluti af, og ég trúi að þeir sem þar um fjalla hafi gagn af þessari umr. Og vonandi lesa þeir gaumgæfilega ræður þeirra Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur og Guðrúnar Agnarsdóttur sem þær fluttu hér s.l. þriðjudag.



Herra forseti. Ég verð að segja að mér koma viðbrögð þm. gagnvart þessari till., einkanlega þó þm. SK og þm. Alþb., sem hafa haft sig töluvert í frammi í þessari umr., verulega mikið á óvart. Viðbrögð þessara hv. þm. eru mér veruleg vonbrigði vegna þess að að mörgu leyti hefur málflutningur þeirra byggst á útúrsnúningum og því að gera þeim upp skoðanir sem standa að flutningi þessarar till. Ég skal taka sem dæmi síðasta ræðumann, hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur. Hún sagði: Það er ekkert jákvætt í þessari till. Hún er vantraust á kennara. - Það er hvergi minnst á kennara í þessari till. - Hún er í umvöndunartón, sagði hv. þm. Ég kannast ekki við að þetta sé rétt. Það verður auðvitað hver að meta það fyrir sig. Ég kannast ekki við að það sé vantraust á kennarastéttina þó talað sé um að efla kennslu í sögu þjóðarinnar. Það er ekkert vantraust á kennarastéttina og fjarri sé það mér að halda því fram að kennarastéttin upp til hópa sé ekki starfi sínu vaxin. Mér dettur það ekki í hug og það er ekkert í þessari till. um það, ekki nokkur skapaður hlutur. Ég kannast ekki heldur við að það sé einhver sérstakur umvöndunartónn í þessari till. Ég tel hins vegar að till. sé jákvæð. Þarna eru þrjú meginatriði eða svo. Hvað er neikvætt við að efla kennslu í sögu íslensku þjóðarinnar? Og hvað er neikvætt við að glæða þekkingu og skilning nemenda á sögu þjóðarinnar? Hvað er neikvætt við að halda þannig á málum að það efli trú á landið og vilja til að varðveita það menningarsamfélag sem við höfum byggt upp? Og hvar er sá umvöndunartónn sem síðasti ræðumaður gerði svo mikið úr hér? Hv. síðasti ræðumaður talaði líka um þekkingarleit og skilning andstætt því sem hún nefndi utanbókarlærdóm. Ég held að við séum kannske í þessum efnum, Íslendingar, töluverðir öfgamenn. Þegar koma einhverjar nýjungar fram á sviði kennslumála er slíkt sett upp jafnan sem annaðhvort eða. Þegar mengjafræðin átti að leysa öll vandamál í sambandi við reikningskennslu var það annaðhvort eða og þá var kúvent og öllu hinu gamla kastað fyrir róða. Hvað hefur gerst síðan? Pendúllinn hefur sveiflast til baka. Það er aftur byrjað að kenna reikningsbækur Elíasar Bjarnasonar í grunnskólanum, sem ég hygg að margir hv. þm. hafi kynnst af eigin raun á sínum skólaárum. Pendúllinn hefur sveiflast til baka. Það er gott og blessað að auka skilning og þekkingu og auðvitað verður það að vera með, en við komumst aldrei hjá því, ef við ætlum að kenna Íslandssögu, ætlum að kenna mannkynssögu, ef við ætlum að kenna landafræði og samfélagsfræðigreinar, að menn verða líka að læra staðreyndir. Það er ekki hægt undan því að sleppa, kannske má draga úr staðreyndalærdómi og auðvitað get ég fallist á að það hafi verið of mikið af slíku hér áður fyrr, en við eigum ekki að fara alveg í hina áttina og segja: Nú sleppum við öllum staðreyndum og tölum bara um skilning og þekkingu. - Það er bara ekki hægt. Og kannske hefur þessi samþætting greinanna - sem sumir hafa nú nefnt samþvætting - gengið allt of langt. Ég er þeirrar skoðunar að þar hafi verið gengið of langt. Það er ekki svo galið allt það gamla í skólakerfinu og við eigum ekki að kasta því fyrir róða umhugsunarlaust fyrir nýja hluti sem eru óreyndir. Við eigum auðvitað að vera opin fyrir nýjungum, en við eigum líka að halda í það sem gefist hefur vel. Ég held að þarna höfum við farið í íslensku skólakerfi vill vegar og verið heldur ginnkeypt fyrir óreyndum nýjungum. Pendúllinn hefur sveiflast heldur langt og heldur mikið og kannske heldur oft. Hv. þm. Guðmundur Einarsson sagði hér áðan: Það segir ekkert í grg. um trú á landið. Það segir ekkert í grg. um að varðveita menningarsamfélagið sem við höfum komið hér upp. Þetta eru almenn atriði sem tillögumenn leggja til að Alþingi staðfesti með þeirri einföldu viljayfirlýsingu sinni sem hér er lagt til að þingið samþykki. Ég vísa því enn einu sinni á bug að þessi till. máli í sér einhvers konar vantraust á kennara. Það er bara skoðun flm. að kennslu í sögu þjóðarinnar skuli auka frá því sem er. Það er ekkert verið að segja að þeir sem annast hana vanræki sín störf. Það er hvergi sagt. Þá langar mig, herra forseti, til að víkja nokkrum orðum að ræðum sem voru fluttar síðast þegar þetta mál var til umr. Það er víst svo að þau orð sem ég mælti hér um það sem nokkrir hv. þm. kalla kvennamenningu og kvennasögu urðu hin litla þúfa sem velti þungu hlassi og komu margir hér og töluðu um það. Það kom hvergi fram í mínu máli, sem hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir gerði að umtalsefni, að karlar og konur væru eins. Ég hef ekki heyrt nokkurn mann halda því fram og satt að segja skil ég ekki hversu tíðrætt henni varð um þann mun sem er á körlum og konum. Það hefur engu verið haldið fram í þá veru úr þessum ræðustól, svo að ég viti, að karlar og konur væru eins. Það dettur ekki nokkrum manni í hug. Það eru engir tveir einstaklingar eins, hvort sem um er að ræða karla eða konur. En ég varaði hins vegar við því og vara við því enn að menn fari að skipta menningunni upp í skúffur, að við förum að kynskipta sögunni. Þetta er okkar sameiginlegi menningararfur. Öll erum við menn. Samkvæmt íslenskri málvenju eru konur menn. Sem betur fer hefur dottið upp fyrir það orðskrípi sem menn voru með tilburði til að koma inn í íslenska tungu á haustdögum, orðið „þingkona“. Sem betur fer hefur það ekki heyrst nefnt, enda á það ekki að vera til. Ég skal ekki draga úr því að það hafi lítið verið gert úr hlut kvenna í sögunni í gegnum aldirnar. En réttlætir það að við förum að tala um einhverja sérstaka kvennasögu? Við eigum að kappkosta að sagan sé þannig skrifuð að hver einstaklingur njóti þar sannmælis, eftir því sem við best getum skrifað og best getum dæmt. Það hefur líka komið mér á óvart að þeir hv. þm. sem oftast koma í þennan ræðustól til að tala um frið í veröldinni, frið milli manna, frið milli þjóða, skuli beinlínis, að mér finnst oft og tíðum, gera allt hvað þeir geta til að egna til ófriðar, magna illvilja milli karla og kvenna. Mér finnst þarna skjóta skökku við, að ekki sé fastar að orði kveðið. Við erum öll menn og við erum öll jafnréttháir einstaklingar í þessu þjóðfélagi og við eigum að láta hvern einstakling njóta sannmælis alveg burtséð frá því hvers kyns hann er. Nóg um það. Hér var vikið líka, og það gerði hv. þm. Sigríður Dúna, að stofnun Háskóla Íslands og spurði hún mig hvert væri tilefnið að stofnun Háskóla Íslands. Nú er ég ekki sérstaklega sögufróður, en svo mikið veit ég að það var ekkert eitt tilefni að stofnun Háskóla Íslands. Þau voru mörg og það var löng þróun. Það mun hafa verið 1881 sem fyrst var flutt frv. til l. um stofnun Háskóla Íslands hér á Alþingi, þó að háskólinn væri ekki stofnaður fyrr en 1911. Það var þjóðarmetnaður og þjóðarstolt að stofna hér háskóla. Menn geta auðvitað búið sér til og leitað að einhverri einni ástæðu og sagt: Þetta er ástæðan fyrir því að Háskóli Íslands var settur á stofn. Málið er bara ekki þannig. Það var þjóðfélagsþróun, aðild margra manna, sem varð til þess -  (Gripíð fram í: Og kvenna.)  Já, að sjálfsögðu kvenna líka - að Háskóli Íslands var stofnaður. Og ef menn ætta að búa sér til einhverja einfalda söguskýringu á því að það hafi verið einn atburður, einn einstaklingur sem réði úrslitum um að Háskóli Íslands var stofnaður, eins og mér heyrðist hv. þm. vera að halda fram hér í ræðustól þegar hún tók mig upp í sögu, er það mikill misskilningur á eðli þeirra atburða sem leiddu til stofnunar Háskóla Íslands. Það hafa ýmis stór orð verið látin falla um þessa till. hér og satt best að segja kemur mér það gersamlega í opna skjöldu hvað till. virðist koma miklu róti á hugi ákveðinna manna hér á hinu háa Alþingi. Hræsnisfull, sagði hv. þm. Guðrún Helgadóttir úr þessum ræðustól. Ber keim af galdraofsóknum, sagði hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Hann nefndi aldraofsóknir í sömu andránni og efni þessarar till. Ég skil ekki hvað mönnum gengur til með slíkum málflutningi, mér er það gersamlega óskiljanlegt. Á hv. þm. við að það séu galdraofsóknir þegar talað er um að efla kennslu í sögu íslensku þjóðarinnar? Það er ekki heldur verið að tala um neina endurskoðun sögunnar, eins og hv. þm. var að dylgja um líka, fjarri því. Það er hvergi minnst á slíkt. Hins vegar veit ég að í ýmsum þeim löndum sem hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni eru býsna hjartfólgin og þar sem hann kannske hlaut sitt pólitíska uppeldi að einhverju leyti á sér stað sífelld endurskoðun sögunnar. Menn hverfa þar út af síðum sögunnar eins og þeir hafi aldrei verið til og verða það sem Orwell kallaði í sinni ágætu skáldsögu „1984“ á ensku að menn yrðu „unperson“ þegar búið væri að fara um þá höndum endurskoðendanna. Það er líka í þessum löndum, þar sem þessi sérstaka tegund af skoðanafrelsi viðgengst, að menn þurfa jafnvel leyfi stjórnvalda til að eiga ritvél. Ég verð að segja alveg eins og er að mér ofbýður málflutningur þeirra Alþb.-manna um þetta efni. Það er engu líkara - og hlýtur raunar að vera - en að það hafi verið gerð flokkssamþykkt í þeim ágæta flokki um að vera á móti þessari till. Öðruvísi er ekki hægt að túlka málflutning þeirra um þetta mál. Það er sem sagt barist gegn því með oddi og egg að aukin verði kennsla í sögu íslensku þjóðarinnar og barist gegn því að menn öðlist trú á landið. Þessu eru þeir Alþb.-menn andvígir ef dæma má eftir þeirra málflutningi hér. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson talaði um að þessi till. væri byggð á einhverjum leiðara Morgunblaðsins. Þetta er atger misskilningur. Það greindu held ég öll blöðin frá þeirri skoðanakönnun sem vitnað er í í grg. með till. Meira að segja Þjóðviljinn greindi mjög ítarlega frá henni líka. Kannske voru það mín mistök að vitna ekki í Þjóðviljann í grg. Kannske hefði þá afstaða sumra hv. þm. orðið eitthvað önnur, hver veit. Ég er líka ósammála hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni þegar hann talaði hér í þá veru að hann gæfi ekki mikið fyrir það hvort menn vissu hvenær kristni var lögtekin á Íslandi. Mér finnst að það eigi Íslendingar að vita. Og mér finnst það mjög skrýtið ef fólk kemst í gegnum skólakerfið hér án þess að þessi staðreynd sitji þar eftir þegar námi er lokið. Ég get sagt hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni það að kveikjan að þessari till. var enginn leiðari í Morgunblaðinu. Kveikjan að henni var m.a. samtöl við 14 og 15 ára gamla nemendur í grunnskóla hér. Þeir hafa farið í gegnum alla bekki grunnskólans og lært það í Ístandssögu að þeir hafa fengið nasasjón af landnáminu, nasasjón með nokkurra vikna umfjöllun, hafa lært um Jón Steingrímsson og Jón Sigurðsson og þar með var draumurinn búinn. Þess eru dæmi að unglingar hafa farið í gegnum grunnskótann og lítið lært annað en þessa sundurlausu þætti. Þetta tel ég vera rangt. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að kenna meira í grunnskótanum en það sem ég hef rakið. Það kann að vera að þetta sé undantekning. Mér er líka kunnugt um að fólki tekst að fara hér í gegnum grunnskólann og læra mjög lítið um landafræði Íslands, en kannske þeim mun meira um landafræði ýmissa landa sem liggja okkur fjær og sum býsna langt í burtu. Nú er ég ekki að segja að ekki eigi að kenna eða miðla fróðleik um þau. Vissulega á að gera það, en ég held að það eigi hver einstaklingur að kunna sæmileg skil á landafræði síns eigin lands og sögu síns eigin lands. Ætli við gætum ekki verið sammála um það, og þó efast ég um að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson geti verið mér sammála um það, að sú þjóð sem glatar eða gleymir sögu sinni týnir sjálfstæði sínu kannske fyrr en varir? Það er m.a. þess vegna sem ég held að sé mikilsvert að við leggjum meiri rækt við kennslu í sögu íslensku þjóðarinnar en við höfum gert til þessa. Og enn einu sinni vísa ég því á bug að í þessari till. felist umvöndun eða vantraust á íslenska kennarastétt. Það er alrangt. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa þessi orð fleiri, en ég mælist eindregið til þess að þessi till. verði samþykkt vegna þess að ég tel það skipta miklu fyrir virðingu Alþingis að það láti eitthvað frá sér fara í þessa veru.



Herra forseti. Ég vil fagna fram kominni þáltill. um kennslu í Íslandssögu. Það er undarlegur boðskapur sem kom fram í ræðu hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur þar sem hún fór marga hringi í kringum sjálfa sig í málflutningi sínum, boðskapur sem hafði hvorki upphaf né endi, boðskapur sem ver ekki hagsmuni íslenskra kvenna né karla, boðskapur sem ver sjónarmið alþjóðaflatlendishyggju. Það er ekki í fyrsta skipti á hinu háa Alþingi sem svo berlega kemur í ljós að talsmenn Kvennalista eru hallir undir sjónarmið Alþb. Þetta kom fyrst í ljós í atkvgr. í haust hér á Alþingi um fjárlög. Þá var eftirtektarvert að fulltrúar Kvennalista greiddu ekki alltaf atkv. með till. sem þeirra fulltrúi í fjvn. hafði samþykkt en ef þm. Alþb. greiddu atkv. greiddu fulltrúar Kvennalista einnig atkv.

Þetta er alveg öfugt.

Ég vil taka undir orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Eiðs Guðnasonar, um þann útúrsnúning sem kom fram í ræðu Kristínar Halldórsdóttur um kennarastéttina á Íslandi. Hér er verið að ræða um eitt af grundvallaratriðum íslenskrar menningar, íslenskrar þjóðar í fortíð og framtíð. Það er furðulegt þegar þm. gera slík mál að leiksoppi. Yfir landið flæðir alls kyns menning, tæknivædd og ótæknivædd, alls kyns innflutningur af ýmsu bergi brotinn sem hefur áhrif á okkar menningu. Með þessum sívaxandi þrýstingi frá alþjóðaflatlendishyggjunni er enn meiri ástæða til þess fyrir íslenska þjóð að gæta hagsmuna sinna, halda reisn sinni og standa upp úr þeirri moðsuðu sem hefur komið fram hér í ræðum ýmissa þm. Ef maður ætti að taka mark á málflutningi hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur byggi íslensk þjóð við dauða og djöful í aðbúnaði í kennslu og menningarmálum þjóðarinnar. Ég mótmæli harðlega slíkri moðsuðu. Þetta ber vott um taugaveiklun sem við skulum varast og láta flæða hjá. Við skulum gera okkur grein fyrir því að það er margt sem okkur ber að gæta að og huga að í íslensku skólakerfi. Númer eitt eins og kom fram í máli síðasta ræðumanns er íslensk tunga. Ef við höldum ekki okkar tungu hreinni töpum við okkar sjálfstæði. Þáttur í þeirri þjóðrækt sem þarf að fylgja íslenskri tungu er íslensku- og sögukennsla samhliða í skólum landsins. Við gagnrýnum oft aðrar þjóðir fyrir að skipta sér af einu og öðru hjá grönnum og öðrum þjóðum. En við skulum gera okkur grein fyrir því að við sitjum uppi með skótakerfi sem nýtist okkur á margan hátt en gerir samt sem áður ekki ráð fyrir höfuðatvinnuvegum íslensks þjóðfélags um langa hríð. Við sitjum uppi með skótakerfi sem byggir á dönsku kerfi, sænsku og ensku, skótakerfi sem er byggt upp fyrir iðnaðarsamfélög. Það er kannske þess vegna sem við búum við það að bæði sjávarútvegur og landbúnaður eru hornrekur í íslensku þjóðfélagi. Við erum með þessu skólakerfi að rækta okkar unga fólk frá þessum atvinnuvegum, rækta það inn á aðrar brautir sem við munum kannske byggja meira á í framtíðinni en við höfum gert. En engu að síður vanrækjum við þessar tvær greinar í okkar íslenska skólakerfi þar sem þeir skólar sem eiga að sinna sjávarútvegi og landbúnaði eru sannanlega hornrekur í skólakerfinu. Þetta er einn liður í þjóðræktinni sem við eigum að taka upp og leggja meiri áherslu á með aukinni kennslu í Íslandssögu. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir harmaði fornar hefðir í kennslu. Ég er sammála þm. í þeim efnum að ástæða er til að þeir unglingar sem nú eru í skólum landsins eigi sama kost og var í kennslu áður fyrr þar sem lögð var mikil rækt við sögukennslu í skólum landsins. Það er því miður liðin tíð um sinn að því sé sinnt sem skyldi. Þess vegna ber að fagna till. sem vill stuðla að því að Íslendingar eigi þess kost að halda reisn sinni sem þjóð í hafi hinna stóru þjóða allt um kring. Ef það hefur nokkurn tíma verið nauðsynlegt að leggja áherslu á að skerpa persónueinkenni íslenskrar þjóðar er það í dag. Þetta ætti því ekki að vera deilumál á hinu háa Alþingi Íslendinga.



Herra forseti. Eins og eðlilegt má telja er umr. um þetta mál komin nokkuð út um víðan völl enda er hér verið að vekja máls á meiru en kennslu í Íslandssögu. Þessi till. gefur að sjálfsögðu tilefni til þess að rætt verði um skólamál almennt og stefnu í mennta- og skólamálum. Samt vil ég vekja athygli þm. á því að tillgr. fjallar ekki um stefnu í skólamálum almennt, hún fjallar aðeins um tvö atriði: Í fyrsta lagi að Alþingi æski þess að aukin verði kennsla í sögu íslensku þjóðarinnar á grunnskólastigi og í öðru lagi að þar komi fram ekki aðeins aukin þekking og skilningur fólks á sögu þjóðarinnar heldur einnig aukin trú á landið og vilji til þess að varðveita það. Ég held að það sé alveg bráðnauðsynlegt, herra forseti, að þessi tillgr. fái að ganga til atkv. því að ég sé satt að segja ekki þann þm. á þjóðþingi Íslendinga sem gæti greitt svona till. mótatkvæði. Menn geta varla verið andvígir því að aukin sé kennsla í sögu íslensku þjóðarinnar þegar menn hafa fengið upplýsingar um hvers eðlis sú kennsla er, m.ö.o. hvað stórt tímabil í þjóðarsögunni ekki vinnst tími til að kenna í íslenskum grunnskólum. Ekki geta alþm. á þjóðþingi Íslendinga verið andvígir þessu. Ekki geta heldur alþm. á þjóðþingi Íslendinga verið andvígir því að í kennslu í Íslandssögu og í íslenskri þjóðtungu sé reynt að auka fólki trú á landið og vilja til að varðveita það menningarsamfélag sem hér hefur þróast. Þess vegna held ég, herra forseti, að bráðnauðsynlegt sé að þessi tillgr. fái að ganga til atkv. til að menn fái að sannreyna hvort hér sé fólk sem sé andvígt því að Alþingi geri slíka ályktun. Ekki fer á milli mála að mikil breyting hefur orðið á námsefni og kennsluháttum íslenskra skóla sem m.a. er reist á grunnskólalögum sem Alþingi hefur sett. Mikið tilraunastarf hefur átt sér stað í þessum skólum og miklar breytingar hafa verið gerðar, ekki bara á námsefni heldur á námsháttum. Ég átti að vísu ekki sæti á Alþingi þegar grunnskólalögin voru lögfest en öðlaðist sæti á Alþingi nokkru síðar og ég held að ég sé ekki einn þm. um að vita næsta lítið um þessar breytingar sem þó hafa verið reistar á lögum sem Alþingi hefur sett. Sú þekking og reynsla sem ég hef af þessum málum er í miklu meira mæli þekking sem ég hef öðlast sem foreldri barna á grunnskólaaldri heldur en fræðsla sem ég hef fengið sem alþm. Ég held að ég hafi ekkert minni áhuga á skólamálum almennt en flestir þm. M.ö.o., það er ákaflega lítið sem þm. vita um þær breytingar sem reistar hafa verið á lögum sem Alþingi hefur samþykkt. Ég held að þetta hljóti að styðja mjög það álit margra manna, þ. á m. þm., að Alþingi eigi að gera sér meira far um en það hefur gert að fylgjast með framkvæmd laga svo að menn standi ekki hér uppi og þurfi meira og minna að byggja á umsögn annarra um hluti sem væri nær að þm. vissu sjálfir. Um framkvæmd jafnmikils lagabálks og grunnskólalögin eru væri mjög eðlilegt og ákjósanlegt að t.d. menntamálanefndir Alþingis, sem eiga að fjalla um grunnskólalögin, fengju að fylgjast með öllum þeim breytingum á ríkjandi kennsluháttum sem á þessum grunnskólalögum eru reistar og öllu því reglugerðaflóði sem út hefur verið gefið með tilvísan til grunnskólalaganna. Mér skilst m.a. að þessar reglugerðir - þó að ég geti ekki staðreynt það sjálfur - breyti í mjög verulegum atriðum þeim anda sem hefði verið í grunnskólalögunum að mati ýmissa þeirra sem áttu hlut í að samþykkja þau. Með þessu taka auðvitað ráðuneytin, handhafar framkvæmdavaldsins - og þetta er ekkert einsdæmi um grunnskólalögin, þetta á við um fjölda annarra laga - sér fyrir hendur að túlka lóg sem Alþingi setur og gera jafnvel mjög veigamiklar breytingar á framkvæmdum með vísun í lagagreinar sem ég held að óhætt sé að fullyrða að alþm., þeir sem lögin settu, höfðu ekki hugmynd um og aldrei vakti fyrir þeim. Það er alveg fráleitt frá sjónarmiði Alþingis sem löggjafarstofnunar að setja lög og fylgjast síðan ekki með framkvæmd þessara sömu laga þegar þau eru komin til framkvæmdavaldsins. Menn hljóta að viðurkenna að í þeim breytingum sem gerðar hafa verið í skólakerfinu, m.a. með framkvæmd grunnskólalaganna, hefur fjölmargt gott verið gert. En það er alveg fráleitt að halda því fram að þar hafi ekki líka verið gerð talsverð stór og mikil mistök. Ég vil aðeins minna menn á það að þau mistök eiga ekki öll upptök sín í menntmrn. eða hjá starfsmönnum þess. Ég minni t.d. á þegar hrint var af stað að lítt athuguðu máli breytingum á námsefni grunnskólastigsins í stærðfræði og mengjakennslan var upp tekin. Það var ekki að tilhlutan menntmrn., skólarannsókna eða starfsmanna þess rn. Sú ákvörðun var tekin af fræðsluyfirvöldum í Reykjavík. Það voru þau sem hrintu að lítt athuguðu máli af stað nýju námsefni á grunnskólastigi í stærðfræði sem aðrir skólar eltu síðan uppi. Þetta var gert á svipuðum tíma og sams konar námstilhögun var verið að leggja niður í nágrannalöndunum eins og Danmörku vegna þess að hún var talin hafa gefið svo slæma raun. Ég get skýrt frá því sem foreldri á þessum tíma að mér hreint ofbauð hvernig þau trippi voru rekin. Börnin komu varla svo í skóla að hausti til að ekki væri búið að gerbreyta því námsefni í stærðfræði sem þau höfðu verið að nema veturinn áður. Ég var eitt þeirra foreldra sem lenti í því að fá barn eitt haust sem hafði tekið þátt í eða átt hlutdeild í allri þessari sögu mengjakennslunnar frá fyrstu bókum í gegnum aðrar bækur, í gegnum lausblaðaverkefni, í gegnum verkefni samin af viðkomandi kennurum. Svo gerðist það eitt haustið að barnið kom heim og sagði þau tíðindi sem ekki voru óvanaleg á þessum árstíma að nú væri komin ný bók í stærðfræði. Að vísu gætu börnin ekki fengið hana strax vegna þess að hún væri ekki til enn þá hjá Námsgagnastofnun, það ætti eftir að ljúka við prentun en hún mundi koma síðar og þetta væri bók sem að áliti kennarans væri ákaflega góð. Þegar dóttir mín kom með bókina heim til sín í nóvembermánuði kom í ljós að þetta var reikningsbók Elíasar H. Bjarnasonar sem ég hafði lært sem drengur. Þá varð það niðurstaðan eftir allt saman. Ég vil líka vekja athygli á því að að mínu áliti voru líka gerð mistök þegar tekin var sú ákvörðun af hálfu fræðsluyfirvalda að fara með dönskunám niður í 10 ára bekk. Sú ákvörðun var tekin af hálfu fræðsluyfirvalda með skírskotun til laga um grunnskólanám. Það kunna að vera einhverjir hér inni sem áttu hlut að samningu þeirra laga og ég leyfi mér að spyrja þá: Þegar þeir greiddu lögunum atkvæði voru þeir þá að greiða því atkv. að farið yrði með dönskunám niður í 10 ára bekk? Hver var reynslan af því? Reynslan af þessu varð sú að skólarnir sjálfir settu sig öndverða upp á móti þessum fyrirætlunum. Nú er víðast hvar þar sem ég þekki búið að hörfa til baka með þessa ákvörðun þannig að í flestum skólum landsins er danska ekki lengur kennd í 10 ára bekk. Og ef menn eru að tala um vísindalegar aðferðir og vísindaleg vinnubrögð við nýjungar á borð við þetta þarf auðvitað saman að fara að fyrir liggi vísindalegar og kennslufræðilegar niðurstöður á því hvernig svona tilraunir hafa gefist. En mér vitanlega hafa slíkar skýrslur aldrei verið samdar. Ef hæstv. menntmrh. væri viðstaddur þennan fund, sem hann ekki er, mundi ég biðja hæstv. ráðh. að beita sér fyrir því að úttekt yrði gerð t.d. á reynslunni sem af því hlaust að færa dönskunám niður í 10 ára bekk. En ég vil taka mjög skýrt fram að þó ég nefni þarna tvö dæmi er ég engu að síður sannfærður um að stór hluti, jafnvel meginhlutinn, af þeim nýjungum sem hefur verið brotið upp á hafi verið þarfur, eðlilegur og réttur. En það þýðir ekki að allar tilraunir sem gerðar hafa verið séu af hinu góða. Ekki er æskilegt í skólamálum einnar þjóðar að það geti gerst að skólarnir séu svo gjörsamlega undirlagðir tilraunastarfsemi að það sem kennt er í einum skólanum sé ekki kennt í þeim næsta og menn upplifi það jafnvel að námsefnið breytist eftir kennurum. Ég kem t.d. úr hverfi þar sem eru mjög tíð skipti á kennurum. Getur verið að eitt og sama barnið njóti kennslu tveggja eða þriggja kennara yfir veturinn. Fyrir nokkrum árum fékk ég sem foreldri bréf frá kennara í einum þessara skóla. Bréfið kvað á um að álit viðkomandi kennara væri að þær námsbækur í ensku sem gefnar eru út af Námsgagnastofnun væru ekki nothæfar. Mér skilst að þetta hafi verið tveir bókaflokkar sem gefnir voru út af Námsgagnastofnun og samdir af þeim aðilum sem sömdu námsskrá í ensku. Þess var óskað við mig sem foreldri að ég samþykkti að kaupa erlenda bókaröð, kennslubókaröð í ensku þar sem báðar þær bókaraðir sem Námsgagnastofnun gæfi út væru ónothæfar. Eins og menn vita eru fjölmörg útgáfufyrirtæki, t.d. í Bretlandi, sem gefa út til sölu námsbækur í ensku og reyna síðan með auglýsingum og öðru sambandi við fólk að koma þessum námsbókum sínum á framfæri og setja þær. Ég reikna með því að þarna hafi verið um slíkt frumkvæði að ræða. Ég hafði samband við skólastjórann í þessum skóla og spurði hann hvort þetta bréf væri sent með hans vitund, hvort niðurstaða skólans væri að þær námsbækur sem Námsgagnastofnun gæfi út væru ekki nothæfar. Skólastjórinn kom af fjötlum. Hann vissi ekkert um þetta. Ég hafði samband við fræðslustjórann í Reykjavík og spurði hann. Hann vissi ekki neitt, hafði ekki hugmynd um þetta. Og það þarf ekki að orðlengja það að þessi bók var keypt og kennd þennan vetur. Síðan kom nýr kennari næsta vetur og þá var hætt að kenna þennan bókaflokk. Þetta kalla ég ekki vera æskilegt. Ég tel æskilegt að vera opinn fyrir nýjungum og opinn fyrir tilraunum í skólastarfi en ég tel nauðsynlegt að þær tilraunir séu undir einhverri ábyrgri stjórn þannig að einn sé ekki að reyna þetta á meðan annar sé að reyna hitt. Auðvitað getur svona lagað gengið út í hreinar öfgar eins og gerðist hér um árið þegar börn við barnaskóla í Reykjavík voru mestallan veturinn að búa til pappírsmódel af hluta Rínardalsins og það var öll sú fræðsla sem menn fengu í þeim bekk í landafræði þann vetur. Ég reikna með því að fólk hafi verið talsvert vel að sér í þessum hluta Rínardalsins eftir þann vetur. En ég á ekki von á því að nemendur hafi vitað mikið annað a.m.k. eftir veturinn þann. Og það er annað sem við þurfum að gera okkur grein fyrir. Þegar tekið er upp nýtt námsefni miðað við þær kennslustundir sem til ráðstöfunar eru í hverjum skóla er hætt við því að annað efni þurfi að víkja. Það nýja námsefni sem tekið hefur verið upp er allt saman þarft og gott og blessað. En menn gleyma alltaf að spyrja sig að því: Ef þetta efni er tekið upp er þá eitthvað sem þarf að víkja í staðinn úr námsskránni og hvaða námsefni er það? Því verður t.d. ekki á móti mælt að ýmislegt af því nýja námsefni sem tekið hefur verið inn í grunnskólakennsluna hlýtur að hafa rutt öðru námsefni út. Menn hljóta að verða að meta það og vega hvort er þarfara, þó að hvort tveggja sé gott og þarft út af fyrir sig, nýja námsefnið sem kom eða það námsefni sem látið var víkja. Auðvitað verður alltaf tíska í öllu skólastarfi. Það er með skólastarf eins og flest annað í sambandi við mannlegt líf að þar verður fátt sannað svo óyggjandi sé, menn þurfa að byggja viðhorfin á sinni afstöðu, m.a. pólitískri afstöðu, og menn gera það óhikað. Fátt af þessu verður sannað með sömu aðferðum og menn beita í raunvísindum. Þegar við flest sem hér sitjum inni vorum á grunnskólaaldri var sú tíska í grunnskólakennslunni að nota vinnubækur meira en í hófi. Þá átti að leysa öll vandamál í skólanámi með vinnubókargerð. Þá var kennurum uppálagt að framleiða vinnubækur ofan á vinnubækur sem áttu að vera það sem öllu bjargaði í sambandi við nám. Nú er þessi vinnubókatíska ekki lengur í skólakerfinu. Auðvitað kemur þá önnur tíska í staðinn. Og hver er hún? Hún er m.a. sú að menn segja: Ekki á lengur að fjalla um staðreyndanám heldur um þekkingarleit. Þetta er bara skoðun sem er alveg fullgild, alveg jafngild eins og hver önnur skoðun, en þetta er ekki eitthvað sem er vísindalega sannað. Því að svona hlutir verða aldrei vísindalega sannaðir. Aldrei verður vísindalega sannað að betra sé og líklegra til árangurs að kenna t.d. mannkynssögu án þess að nefna nöfn frekar en vísindalega er sannað að best sé til árangurs að kenna mannkynssögu með því að nefna nöfn. Þetta verður bara að byggjast á viðhorfi manna, á afstöðu, á tísku. Tískan er sú í dag og hefur verið að réttara sé að kenna slík fög án þess að nefna nöfn. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson ræddi um þetta i sinni ræðu. Út af fyrir sig getur sú afstaða hans verið góð og gild að hann vilji láta skrifa Íslandssögu án þess að Hjörleifur Guttormsson sé nefndur þar á nafn. Sjálfsagt að verða við því. Án efa mundi það stytta Íslandssöguna allverulega ef Hjörleifs Guttormssonar væri þar hvergi getið. En það er hans afstaða sem ekki er hægt að byggja á neinum sérstökum vísindalegum rökum frekar en ég get byggt þá skoðun mína á vísindalegum rökum að það væri mjög æskilegt, þegar menn horfðu til baka t.d. til síðustu 5–6 ára og færu að skrásetja það sem þá hefði gerst, að þá væri Hjörleifs Guttormssonar að einhverju getið. Ég held að auðveldara verði fyrir menn að læra sögu s.l. 5–6 ára með því að Hjörleifs Guttormssonar yrði þar getið en með því að hans yrði þar ekki getið jafnvel þó, herra forseti, að það mundi lengja söguna eitthvað, einkum og sér í lagi ef oft þyrfti að vitna í hv. þm. Síðan vil ég aðeins benda mönnum á annað. Mikið er talað um að námið eigi að byggjast á því að kenna börnum að vinna vísindalega, kenna börnum að leita sér heimilda. Heimildirnar eigi ekki að vera í kennslubókunum, heldur eigi börnin, 7, 8 og 9 ára gömul börn, að beita sér þannig í námi að leggja á sig vísindaleg vinnubrögð til að leita uppi heimildirnar í skólabókasöfnum og annars staðar. Ekki er ætlast til þess að kennararnir vinni þannig við kennsluna vegna þess að þess er krafist að í öllum slíkum fögum séu gefnar út sérstakar vinnubækur fyrir kennarana sem segi þeim nákvæmlega fyrir um frá A til Z hvernig þeir eigi að kenna námsefnið. Í þessum vinnubókum stendur m.a.s. hvað kennararnir eigi að segja varðandi hverja námseiningu, næstum því varðandi hvern einasta kennslutíma. En börnin fá engar slíkar leiðbeiningar. Þeirra nám á.að felast í því að fara í skólabókasöfnin og leita sér heimilda til að öðlast vísindaleg vinnubrögð. Kennslubækur sem þannig eru skrifaðar eru að sjálfsögðu ekki fullkomin kennslugögn. Í þessu tilviki er það bara kennarinn sjálfur sem fær fullkomið kennslugagn í hendurnar. Ég man ekki betur en að á flestum samkomum kennara sé ályktað oftar en einu sinni og oftar en tvisvar um nauðsyn þess að gefa út meiri og fyllri kennsluleiðbeiningar fyrir kennarana með námsefninu sem börnunum er ætlað að nema. En börnin fá þessi kennslugögn ekki fullkomin í hendurnar, þau verða að láta sér nægja nokkrar síður, tiltölulega fáar efnissíður sem i mörgum tilvikum eru mikið lagðar undir fallegar myndir. Þeim er síðan ætlað að leita það uppi í gögnum sem kennurunum er sagt frá í handbókum. Ég skora á alþm. að kynna sér þetta. Þegar ég var í skóla fyrir að vísu nokkuð mörgum árum var tískan þveröfug. Þá voru bestu bækurnar taldar þær þar sem allt stóð sem nemandinn þurfti á að halda. Jafnvel orðasafnið fylgdi með þannig að nemandinn þyrfti ekki svo mikið sem að taka orðabók ofan úr hillu, t.d. í erlendu máli og fletta þar upp. Jafnvel orðasafnið var með í kennslubókinni. Kennslubókin þótti þeim mun betri þeim mun meiri upplýsingar sem hún gat gefið nemandanum um námsefnið. Nú er talið æskilegt að hafa þetta þveröfugt, m.ö.o. að hafa sem fæstar staðreyndir í námsbókinni fyrir nemandann en sem flestar fyrir kennarann og ætlast síðan til þess að nemandinn leiti þetta uppi á skólabókasöfnum og annars staðar. Hvort tveggja er þetta tíska, það er ekkert vísindalegt við þessar niðurstöður. Þetta eru bara ákvarðanir sem teknar eru vegna viðhorfs þeirra sem bækurnar semja. Mitt viðhorf er það að ég tel að auðveldara sé og einfaldara fyrir nemendur á grunnskólastigi á meðan námið er ekki orðið þeim mun flóknara að geta haft allar upplýsingar við hendina. Þeir sem bækur þessar semja eru hins vegar á þveröfugri skoðun. Þeir hafa fullt leyfi til þess. Þeirra skoðun er alveg jafngild eins og mín skoðun en þeir geta ekki sannað að hún sé rétt fremur en ég get sannað að mín sé rétt. Allt tal um vísindalega niðurstöðu í þessu sambandi er hreint rugl út í loftið. Því miður bera menn oft fyrir sig í slíkum umræðum alls konar kynngiyrðasmíð sem er verið að búa til til þess að gefa gömlum hugtökum einhvers konar mystískt yfirbragð þannig að venjulegt alþýðufólk skilji ekki hvað átt er við, þannig að fólk haldi að þetta séu einhver ógurleg vísindi sem þarna séu á ferðinni. Því miður held ég að það sé reynsla allt of margra unglinga að þegar þeir koma á framhaldsskólastig þar sem gerðar eru miklar kröfur í námi vanti þá ekki bara undirstöðuþekkinguna í ýmsum námsgreinum heldur bresti því miður oft líka á að fólkið kunni að læra, að það kunni að leggja á sig þá vinnu og leggja fram þá vinnu sem raunverulegt nám á framhaldsskólastigi krefst. Ég þekki marga unglinga á aldrinum 15–19 ára og því miður er það þetta sem margir þeirra upplifa sem koma í framhaldsskóla þar sem farið er að gera kröfur til þess að fólk kunni að læra. Herra forseti. Í lokin aðeins örfá orð. Auðvitað hlýtur Íslandssaga sem skrifuð er af Íslendingi að vera hlutdræg. Hún hlýtur að vera hlutdræg fyrir Íslendinga sjálfa. Hún hlýtur að vera allt öðruvísi en t.d., svo eitt dæmi sé nefnt, ef Tansaníubúi væri að skrifa Íslandssögu. Þetta er ekki óæskilegt. Ég þekki ekkert þjóðríki þar sem kennsla fer þannig fram að það sé eins og útlendingar séu að kenna þjóðfélagsþegnunum um sitt eigið land. Jafnvel í stærstu löndum heims eins og Bandaríkjunum er sú skólastefna meðvituð rekin að fólki er þar innrætt virðing og ást á þjóð sinni og landi með meðvitaðri hlutdrægri kennslu Bandaríkjunum í vil. Bandarísk skólabörn byrja t.d. sinn dag með því að syngja hyllingarsöng til bandaríska fánans. Okkur finnst þetta ákaflega ómerkilegt. Við mundum aldrei byrja okkar skóladag á því að syngja hyllingarsöng til bandaríska fánans. Það mundi enginn Íslendingur gera, hvað svo sem Alþb. kann að segja um það. En Bandaríkjamönnum finnst þetta eðlilegt. Þeim finnst það eðlilegt, þegnum þessa stóra og volduga ríkis, að ala sín börn upp í ást á landi sínu og þjóð, stolti á menningu sinni, og það gera menn vísvitandi með því að halda hlut sinnar þjóðar fram í skólum. Hvað halda menn að verði um 240 þúsund manna þjóð ef hún í hópi allra þjóða heims telur sig hafa efni á því að láta einhverja náttúrulausa óhlutdrægni ríkja í uppeldi barna og unglinga og kennslu barna og unglinga í þjóðtungu og þjóðarsögu? Herra forseti. Ef íslensku þjóðinni, þ. á m. okkur sem hér sitjum, hefði ekki verið kennd saga íslensku þjóðarinnar með þeim hætti sem þessi till. til þál. gerir ráð fyrir væri hér ekkert Alþingi.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að hafa mörg orð nú, ég hef þegar sagt það sem ég vildi koma á framfæri við umr. um þessa þáltill. Hv. 1. flm. till., 5. landsk. þm., er sár yfir útúrsnúningi þm. á máli hans og finnst mér nú eiginlega að þá sé útúrsnúningurinn farinn að dansa polka um alla þingsali því að ekki er ljóst lengur hver er að snúa út úr fyrir hverjum. Það er ekkert neikvætt við að efla kennslu í Íslandssögu, sagði hv. þm. Ég kannast ekki við að neinn þm., sem hefur talað hér úr ræðustól, hafi haft það á orði. Menn hafa hins vegar haft mismunandi hugmyndir um hvernig Íslandssögu ætti að kenna. Ég gerði að umtalsefni hér í Sþ. á þriðjudaginn var ákveðið atriði í sögukennslu og talaði um að ég lýsti fyllsta stuðningi við aukna kennslu í Ístandssögu svo lengi sem það væri kennsla í sögu allrar þjóðarinnar en ekki aðeins hluta hennar. Öll erum við menn, segir hv. þm., og það er einmitt mergurinn málsins, líka með Íslandssöguna. Og þá spyr ég enn eins og ég spurði hér áðan: Hvar eru þeir menn í Íslandssögunni sem að kynferði eru konur? Eins og ég hef áður sagt þegir Íslandssagan um alla þessa kvenkyns menn, öðru nafni konur. Ég nefndi tildrögin að Háskóla Íslands sem dæmi um hvernig þagað væri yfir hlut kvenna í sögunni. Vitaskuld er engin ein ástæða fyrir stofnun Háskóla Íslands. Það er yfirleitt engin ein ástæða fyrir einum einasta hlut, eins og við vitum öll. Hv. þm. minntist á að frv. hefði verið flutt hér í þinginu árið 1881 um stofnun þeirrar merku stofnunar, háskólans, en síðan var ekkert.um framkvæmdir. Ég vil upplýsa hv. þm. um að 26. janúar 1894 boðuðu átta konur til fundar í Reykjavík til að stofna sjóð sem mætti verða til þess að hægt væri að hefja byggingu Háskóla Íslands. Þessi samskot, sem konurnar stóðu fyrir, urðu síðan til að ýta því máli áfram. Þetta er hvergi að finna í Íslandssögunni. Það er líka einkar fróðlegt að rifja upp hvaða ástæður þessar ágætu konur höfðu fyrir því að vilja reisa þessa merku stofnun hér á landi. Hún var sú að þær vildu ekki sjá eftir sonum sínum, ungum og óhörðnuðum, í sollinn í Kaupmannahöfn. Ekkert af þessu finnum við á spjöldum hinnar opinberu sögu Íslendinga. - Það er kannske rétt að ég taki það fram að ekkert af þessu finnum við í Íslandssögukennslubókum. Hv. þm. var svolítið sár yfir því að ég hefði sagt að hann hefði sagt að karlar og konur væru ekki eins. Hann sagði þetta ekki, ég sagði þetta, og leiðréttist það hér með. Konur eru menn skv. íslenskum málskilningi - maður þýðir kona. Ef það væri svo einhlítt, hvernig litist okkur þá á að hið fræga skáldverk Jóns Thoroddsens, Maður og kona, héti Karl og maður. Það gæti heitið það ef orðið maður þýddi jöfnum höndum karl og maður. Við gætum líka sagt í staðinn fyrir „kona er manni gefin“: maður er karli gefinn.



Herra forseti. Ýmsum kann að finnast að þessi umr. um ekki orðfleiri till. en hér er til umræðu dragist nokkuð á langinn. En ég tel að hún sé á marga lund gagnleg. Margt af því sem hér er sagt er a.m.k. upplýsandi fyrir okkur sem leggjum þar við eyra. Og ég geri ráð fyrir að ýmsir sem fara yfir þetta efni í þingtíðindum muni undir það taka. Ég hefði vissulega kosið að skóla- og fræðslumál væru til umr. á hv. Alþingi af öðru tilefni en þessari þáltill., að hér lægju fyrir til umr. veigameiri mál og betur rökstudd en er að finna í þessari till. varðandi skóla- og fræðslumál. Ég hefði kosið að við hefðum hér á Alþingi nú til meðferðar t.d. svo brýnt málefni sem frv. til l. um framhaldsskóla, sem staðið hefur í mönnum að taka afstöðu til á löggjafarsamkomunni árum saman, og það er harmsefni að enn skuli það frv. ekki sjá hér dagsins ljós. Hins vegar eru umr. um þennan þátt skólamála og það sem á bak við liggur, þær deilur sem hér koma fram, gagnlegar því að þær varpa vissulega ljósi á allólík viðhorf manna til viðfangsefna og aðferða í sambandi við skóla- og uppeldismál. Ég ætla að víkja að fáeinum atriðum í máli manna og þá ekki síst í síðustu ræðu hv. 1. flm., Eiðs Guðnasonar, þó að hann svaraði ekki því sem ég hafði vænst að hann svaraði nema að litlu leyti. Ég beindi til hans í fyrri ræðu minni ákveðnum spurningum sem ég taldi að svara þyrfti. Það væri þá fyrst og fremst skylda 1. flm. að veita svör í sambandi við efni þáltill., þar sem gert er ráð fyrir að auka kennslu í sögu íslensku þjóðarinnar. Hvar á að draga úr kennslu á móti, eða er þm. að gera ráð fyrir að lengdur verði sá tími sem nemendum er ætlað að sitja í skólum?  En þó að hv. þm. gæfi ekki skýr svör við þessu atriði, sem ég hér nefndi, kom þó ljóst fram í máli hans nú, sem ekki kom fram í framsögu, að hann virðist vera allandsnúinn þeirri endurskoðun kennsluefnis undir merkjum samfélagsfræði sem unnið hefur verið að frá árinu 1974 að telja. Hann kallaði samþættinguna öðru nafni samþvætting, taldi að það væri heiti sem sumir notuðu og mætti það teljast réttnefni, a.m.k. hefði verið gengið allt of langt í þeim efnum, sagði hv. þm. Þetta er út af fyrir sig athyglisvert, en hins vegar kemur ekki skýrt fram hjá hv. þm. með hvaða hætti hann vill þá láta matreiða Íslandssöguna, nema ef það væri að halda sig áfram við þær bækur sem lengi hafa verið notaðar og enn er heimild til að nota við Íslandssögukennslu í skólum landsins, kennslubækur Jónasar Jónssonar frá Hriflu, Íslandssögu Þórleifs Bjarnasonar og Þorsteins M. Jónssonar. Það er kannske það sem hann vill að við höldum fast við og annað efni verði ekki á boðstólum. Annar hv. Alþfl.-þm. kvartaði yfir því að skótarnir og kennarar hefðu nokkurt sjálfræði í sambandi við val á kennsluefni. Það mátti skilja að honum þætti miður að menn væru að fjalla um t.d. Ístandssöguþætti.með öðrum hætti frá einum skóla til annars. En þetta endurspeglar þá staðreynd, sem fyrir liggur, að kennurum og skólum er heimilt að velja og hafna varðandi tiltækt námsefni og það hefur ekkert eitt námsefni verið löggilt þó að ljóst sé að hið endurskoðaða efni og samfélagsfræðikennslan sækja á, enda er þar verið að gefa út nýtt og aðgengilegt efni, þó að eflaust megi að einhverju finna, enda er það frumraun. Þó hefur vakið athygli, ekki bara hér hjá þeim sem um það fjalla heldur alþjóðlega athygli, hvernig þar er staðið að málum. Svo vék hv. þm. að því sem varðaði trú á landið og varðveislu menningarinnar og hann sagði: Ja, það eru bara almenn atriði sem lagt er til að Alþingi staðfesti. - Hann viðurkennir þar með í rauninni að þau segi sáralítið, þau veiti sáralitla leiðsögn. Eitt af því sem hér hefur verið gagnrýnt er hversu almenn og þokukennd þessi till. er í rauninni miðað við að hér sé verið að veita framkvæmdavaldinu einhverja forsögn um nýjar starfsaðferðir sem hlýtur þó að vera tilgangur flm. Svo vék hann að hlut kvenna í sambandi við Íslandssöguna og bætti nánast um betur frá fyrstu ræðu sinni. Auðvitað ber að virða viðhorf þeirra manna sem líta svo til að frásagnir og efni í Íslandssögu og mörgum fleiri greinum eins og það hefur legið fyrir til skamms tíma og liggur fyrir enn megi teljast fullnægjandi að því er varðar hlut kvenna. Þetta er viðhorf, en þetta er í mínum huga fráleitt viðhorf og undarlegt að það skuli vera fram borið hér af mönnum sem stundum vilja telja sig bera fram jafnaðarstefnu og sjá ekkert athugavert við það þegar helmingi Íslendinga eru sáralítil skil gerð og hlut þeirra í sögu þjóðar okkar. Það var hárrétt sem hér var bent á að þegar verið er að tína til réttlætingar, að þeim sé nú ekki alveg gleymt, eru það einmitt dæmin þar sem konurnar hafa gengið inn í hlutverk karla - Ólöf ríka sem ætlaði að fullnægja hefndarskyldunni og annað af því tagi. Hv. þm. segir að þeir sem hér tali mest um frið vilji efna til ófriðar og illvilja milli karla og kvenna. Erfitt væri nú að berjast fyrir úrbótum í þessu þjóðfélagi ef menn ekki tækju á því þar sem hallar á. Þá væri til lítils barist, þá færi lítið fyrir jafnaðarmennskunni, þá færi lítið fyrir því að rétta lítilmagnanum hjálparhönd. Ég fullyrði að sú Íslandssaga sem við höfum haft sem námsefni til skamms tíma er með öllu óviðunandi að þessu leyti enda ber hún merki tíðaranda þegar hún er rituð um 1915–1916 ef við miðum við texta Jónasar frá Hriflu. Kannske er ekki nein sérstök ástæða til að vera að veitast að honum en hart er að verða vitni að ummælum eins og þessum 70 árum síðar á Alþingi Íslendinga í sambandi við eitt brýnasta jafnréttismál í okkar landi, spurninguna um jafnrétti milli kynja. Þegar hv. flm. vék að mínu máli sá hann ástæðu til að fara rangt með, rangtúlka mín ummæli og láta líta svo út að ég hafi talað um að þessi till. bæri vott um galdraofsóknir. Það voru ekki mín orð. Ég sé ástæðu til þess að leiða hv. þm. í sannleika um þetta fyrst hann hefur ekki hlýtt betur á mitt mál. Ég rakti hér þá umr. sem þessi till. er sprottin upp úr að mínu mati. Þótt hv. flm. segði að það hefði verið spjall við 14–15 ára unglinga sem vakti hana kemur till. fram á hv. Alþingi 19. des., eftir að fram höfðu farið allsnarpar umr. um meira en mánaðar skeið í fjölmiðlum í landinu. Það þarf dálítið hugmyndaflug til þess að halda að till. af því tagi með því almenna orðalagi sem hér er sé ekki tilkomin vegna þeirrar umr. Það var sú umr. sem ég vék að að minnti um sumt á galdraofsóknir. Ég skal vitna beint í það sem ég sagði um þetta efni. Ég sagði hér í fyrradag, að mig minnir: „Ég vara mjög eindregið að lokum, herra forseti, við umr. eins og hún hefur að hluta til gengið fyrir sig um endurskoðun á Íslandssögunni og þörfinni á að bæta þar um. Það er nánast ekki hægt að líkja því við annað en upphaf að eins konar galdraofsóknum eins og þar hefur verið gengið fram. Ég er ekki að mæla það til flm. till. Ég er ekki að því. Ég vitnaði hér til blaðaskrifa, þ. á m. fjöllesnasta blaðs landsins, Morgunblaðsins, sem vakti upp þessa umr. í nóv. s.l. og hefur gengið þar fram með þeim hætti í sínum skrifum um það að síst er til þess fallið að tekið verði á þessum málum þannig að til heilla horfi og unnt sé að stilla menn saman um að bæta úr varðandi þennan þátt í starfi skólanna, söguna og samfélagsfræðina, eins og hlýtur að vera áhugamál sem flestra.“ Þetta er tilvitnun í ræðu mína hér um daginn. Svo lætur flm. svo lítið að fullyrða að ég hafi líkt þessari till. við galdraofsóknir. Þetta er ekki heiðarlegur málflutningur og það er ekki friður innra með þeim manni sem sér ástæðu til að ganga þannig fram. En það er dálítið sérkennileg ástúð þeirra manna sem hér tala fyrir hinum gömlu viðhorfum, símaskrárstílnum forna í sambandi við sögukennsluna, staðreyndamiðluninni, sem á að vera inntak sögukennslu ef marka má ummæli þeirra eða a.m.k. leyfir maður sér að draga þær ályktanir að þeir telji að þar þurfi að halda fram svipað og gert var og gert er sumpart. Ég held að ástæða sé til að minna aðeins á það sem Erla Kristjánsdóttir segir um þetta í grein sinni í Morgunblaðinu 24. nóv. því hún túlkar viðhorf sem er hollt að hafa í huga um þetta efni. Hún segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í hefðbundinni sögukennslu hefur megináhersla verið lögð á að læra ákveðið inntak og leggja fjölmarga atburði frá liðinni tíð á minnið. Nú sýna niðurstöður rannsókna að nemendur gleyma 3/4 af því námsefni sem þeir læra á þennan hátt innan tveggja ára. Og ef við berum þessar niðurstöður saman við eigin reynslu þá segir mér svo hugur um að margur lesandi, sem lítur af hreinskilni í eigin barm, komist að þeirri niðurstöðu að hann hefur ekki ýkja margt á takteinum úr sögunámi sínu úr barnaskóla. Manst þú t.d. lesandi góður eftir Hörmöngurum, Staðamálum, Stefánungum eða Stöðulögunum? Hér má einnig minna á hve fátt varð um svör í útvarpsþætti á þjóðhátíðardegi fyrir fáum árum er vegfarendur voru spurðir: Hver var Jón Sigurðsson?“ Ég held að hér sé nefnilega komið að þýðingarmiklu atriði sem varðar ekki sögulærdóm einan sér heldur fræðslu í skólum almennt og spurninguna um viðhorf til þess starfs sem þar er unnið. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson talaði hér áðan, og ég verð að segja að hann bætti um betur eftir þau ósköp sem fram gengu af hans penna í Dagblaðinu og Vísi þann 18. nóv. s.l. Það var vissulega þörf á. Ég sé að hv. þm. hefur tekið sig nokkuð á frá því að hann henti sér í fang Morgunblaðsins í skrifum sínum í Dagblaðinu og Vísi með nokkuð sérkennilegu orðbragði á köflum. En hann var að finna að því áðan að ekki væri nóg matreitt ofan í börnin, þau hefðu ekki allt við höndina. Kennurunum væri ætlað að hafa allt við höndina til uppfyllingar en ekki börnunum. Þau ættu að læra vinnubrögð og hvernig ætti að afla sér heimilda en kennararnir fengju bara matreitt og nokkurn veginn forskrifað hvað þeir ættu að segja við blessuð börnin. Hann sagði, held ég, orðrétt: „Það er auðveldara að láta nemendur hafa allar upplýsingar við höndina.“ Það er ekki fram á lítið farið. Það er nú skilningur á eðli skólastarfs og vanda skólastarfs sem felst í þessu! Ég vil líka bæta því við til þeirra sem mesta dálætið hafa á staðreyndatuggunni sem ég leyfi mér að nefna svo, þ.e. ártalalærdómi og öðru af því tagi, að sum þeirra eru nú nokkuð á reiki. Saga er ekkert sem er 100% þó að svo sé reynt að láta líta út í útgáfum í einræðislöndum - sem hv. þm. Eiður Guðnason vék hér að og taldi mér sérstaklega kær-þar sem menn sjá ástæðu til að endurskoða sögu ráðandi flokks á 18 mánaða fresti nú síðast og endurskrifa textann. En það er ekki einu sinni svo í sagnfræði í okkar landi að allt sé gullslegið eins og látið er líta út þar sem menn gefa út löggilta texta. Meira að segja hef ég séð að menn deila um árið 1000, hvort það sé nákvæmlega á Alþingi árið 1000 sem kristni hafi verið lögtekin á Íslandi. Hér skiptir auðvitað eitt ár til eða frá ekki máli. En það er margt sem er á rannsóknarstigi og það þarf líka að gera nemendunum ljóst að sagnfræði er ekkert sem er óskeikult. Ég held að skammt verði komist í sambandi við fræðslu í þessu landi ef ítroðsluaðferðinni eftir formúlu Helgakvers á að beita í sambandi við þekkingarmiðlun í stað þess að veita nemendum lykla að þeim síflóknari veruleik sem ungmenni og reyndar fullorðnir líka búa við í nútímasamfélögum. Vissulega getur sögukennsla ekki verið hluttaus í þeim skilningi og það á ekki að gera kröfu til hennar um að hún sé það. Auðvitað verjum við meiri tíma til að miðla fróðleiksmolum um sögu eigin þjóðar en annarra þjóða, slíkt er okkar skylda. En þegar rætt er um söguþekkingu og þjóðerniskennd skulum við varast að líta svo á að skólinn hafi þar úrslitaáhrif einn sér. Áreiðanlega er mjög margt fleira í okkar samfélagi sem þar kemur til og margir aðrir sem bera þar ábyrgð, þ. á m. heimilin í landinu en ekki síður fjölmiðlarnir í landinu. Og vegna þess að hv. 1. flm. þessarar till. er starfandi í útvarpsráði vænti ég þess að hann íhugi einnig hlut ríkisfjölmiðlanna í sambandi við miðlun á fróðleik um sögu landsins og tunguna því að þeir mættu vissulega taka á þeim þáttum með skilmerkilegri hætti en gert hefur verið til þessa. Oft er verið að skrifa á reikning skólanna margt sem ætti heima hjá öðrum í reynd. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson kvartaði yfir því að verið væri að taka stórar ákvarðanir, m.a. í fræðslumálum, án þess að þm. vissu í rauninni nokkuð um hvað væri að gerast. Með þessu er í rauninni hv. þm. að kveða nokkurn dóm yfir alþm., að þeir fylgist heldur illa með því sem verið er að gera hjá framkvæmdavaldinu. Vissulega er vandi okkar alþm. á sinn hátt hinn sami og kennaranna í skólum landsins og nemendanna í skólum landsins, að það er margt sem á borð okkar berst og að mörgu að hyggja. En hins vegar liggur fyrir að endurskoðun á sögufræðsluefni og öðru sem hefur verið tekið upp undir nafni samfélagsfræði hefur verið kynnt mjög rækilega á undanförnum árum með grg. eftir grg. og fréttatilkynningum. Sumt af þessu efni hefur verið sent beint til alþm. þannig að það er mjög einkennilegt að menn skuli vakna upp 13. nóv. eða 15. nóv. eins og Morgunblaðið og fara að láta líta svo út sem Íslandssagan hafi verið tekin af dagskrá í skólum landsins í einu vetfangi. Þetta er óheiðarlegur málflutningur í hæsta máta og ekki hægt annað en mótmæla honum. Þó að við hljótum að halda þannig á sögufræðslu að það hlúi að rótum íslenskrar menningar og auki sjálfstraust með Íslendingum skulum við varast að sagan sé matreidd undir merkjum þjóðrembu. Það getur verið skammt á milli, þarna er vandratað. Ég sé ástæðu til að minna á að við erum í heimi sem er að verða æ nátengdari og hlýtur að gera kröfu til þess að reynt sé að varpa ljósi á kjör og aðstæður fólks um víða veröld sem best á þeim takmarkaða tíma sem menn hafa til umráða innan veggja skólanna. Í grein dr. Wolfgangs Edelsteins, sem ég vitnaði til um daginn, er gerð skilmerkileg grein fyrir því hvernig þetta endurskoðaða námsefni í samfélagsfræðum er fyrirhugað í heild sinni. Þar geta menn kynnt sér það. Hann dregur það mjög skilmerkilega fram. Ég vil svo aðeins í lokin vitna til þess sem nýr námsstjóri í Íslandssögu, Erla Kristjánsdóttir, segir í niðurlagi greinar sinnar í Morgunblaðinu 24. nóvember, með leyfi hæstv. forseta. Það eru lokaorð hennar, ég get gert þau að mínum: „Ekki vil ég efast um að þeir sem hafa geyst fram á ritvöllinn undanfarna daga beri hag Íslandssögunnar fyrir brjósti. Því vekur það furðu mína hversu illa þeir reka málstað sinn og hirða ekki um að kynna sér málavöxtu eða reyna að fara með rétt mál. Ekki er hægt að sjá að þeir velti fyrir sér á hvern hátt sé farsælast að standa að sögukennslu til að nemendur fái áhuga á sögu þjóðar sinnar og nýti sér hana til þroska og aukins skilnings. Ekki er heldur hægt að segja að þessir „málsvarsmenn“ Íslandssögukennslu hafi lært að skoða heimildir, afla sér upplýsinga, vega þær og meta og draga skynsamlegar ályktanir.“ Þetta er ritað í Morgunblaðinu 24. nóv. Síðan hefur margt verið ritað um þessi efni og orð Erlu Kristjánsdóttur eiga því miður við um sitthvað af því sem þar hefur verið sagt.



Herra forseti. Ég er ekki lengur viss um hvaða ræðu ég flutti áðan. Ég þekkti hana ekki í umfjöllun manna, einkanlega ekki þegar Árni Johnsen fór um hana listamannshöndum. Ég held að ég sleppi því að víkja frekari orðum að ræðu hv. félaga míns í fjvn. Sú moðsuða lýsti honum sjálfum miklu betur en þeirri ræðu sem ég hélt að ég hefði flutt. 1. flm. þessarar till. var óhress með orð mín og er lítið við því að segja. Ég var að reyna að skilja og skýra út hvers vegna þessi till. væri komin fram að mínu viti. Mér virtist tilefnið vera áhyggjur flm. yfir því að ekki væri nægilega vel að sögukennslu staðið og ég var að reyna að útskýra hvers vegna ég gæti ekki stutt till. Því miður virðist það ekki hafa tekist nógu vel hjá mér, hvort sem það er mér að kenna eða móttökuskilyrðin eru svona afleit t.d. hjá Sighvati Björgvinssyni sem virðist telja að ég og fleiri sem talað hafa hér séum andvíg því að nemendur öðlist skilning á sögu þjóðarinnar og trú á landið og vilja til að varðveita menningarsamfélag okkar. Þetta er ósvífinn útúrsnúningur sem ég vísa beint heim í föðurgarð. Annað atriði fannst mér þeir félagar í Alþfl. hafa misskilið illilega í máli mínu, teldu að ég væri algerlega andvíg staðreyndaþekkingu. Það voru ekki mín orð. Ég sagði það mitt álit að kennslutilhögun hefði breyst talsvert frá mínum skólaárum, þannig að nú væri lögð meiri áhersla á þekkingarleit og skilning á námsefninu en þann utanbókarlærdóm sem einkenndi nám áður fyrr. Þessi breyting á kennsluháttum ásamt öllu því sem keppir um athygli manna nú á dögum er að minni hyggju ástæðan fyrir útkomunni í skoðanakönnuninni sem vitnað er til í grg. Að lokum, fyrst ég er nú hingað komin, held ég að ég verði að halda uppi vörnum fyrir orðskrípið „þingkona“, eins og Eiður Guðnason orðaði það. Líklega hefðum við átt að halda fastar um það orð. Þá fengi ég kannske færri bréf með utanáskriftinni: Herra alþm., frú Kristín Halldórsdóttir.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að halda langa ræðu um þetta mál þó að vel mætti gera það um svo mikilvægt efni. Það getur þó verið að ég geri það ef þessar umr. dragast á langinn enn um stund. En mér finnst rétt að láta nokkur orð falla. Ég fagna því að þessi till. er fram komin og styð hana af heilum hug. Ég fagna því einnig að hún hefur vakið svo mikinn áhuga hjá mörgum hv. alþm. En ég er þó nokkuð undrandi á því að hv. alþm. skuli ekki geta verið nokkuð sammála um að styðja þessa till. og fylgja henni fram. Ég held að menn geti ekki haft á móti því að Íslandssögukennslu sé þannig hagað og hún sé við það miðuð að nemendur öðlist ekki aðeins þekkingu og skilning á sögu þjóðarinnar, heldur og trú á landið. Hins vegar geta menn haft ýmislegt að athuga við það menningarsamfélag sem við búum hér við og hefur þróast hér í ellefu aldir. Sumir okkar eru óánægðir með þetta menningarsamfélag, vilja breyta því eða jafnvel umbylta því. Þar verður hver að fylgja sinni trú og er frjáls að því að stunda sína iðju eins og verið hefur og verða mun. Mér finnst einnig full ástæða til þess að svona till. sé borin fram. Ýmis tíðindi, sem manni hafa borist til eyrna á undanförnum mánuðum og vikum, benda nefnilega eindregið í þá átt að söguþekkingu okkar Íslendinga og þá einkum hinna yngri sé áfátt í ýmsum efnum. Ég held að sérhver þjóð sem vill treysta sjálfstæði sitt og efla hljóti að leggja áherslu á sögukennslu, að menn viti einhver deili á forfeðrum sínum í landinu og sögu þeirra frá því að landnám hófst til vorra daga. Fallið hafa hér ýmis orð, sem þekkt eru frá gamalli tíð, um tilgangsleysi og fánýti þess að kunna mikið af ártölum og annað slíkt. Nú síðast lét hv. 5. þm. Austurl. orð falla í þá átt. Hann ræddi um staðreyndatuggu, ítroðsluaðferð o.s.frv. Þeir sem fengist hafa við kennslu í Íslandssögu munu þó nokkuð sammála um að það sé að öðru jöfnu ekki verra að kenna ártöl en hvað annað. Að vísu eru menn misjafnlega lagnir á að muna slíka hluti, en ég sé ekki að það sé nokkur leið að kenna sögu svo að vel fari nema leggja áherslu á nokkrar staðreyndir og nokkur ártöl. Ég ætla fáa Íslendinga svo illa búna að heiman að þeir geti t.d. ekki munað árið 1000, jafnvel þó að það væri árið 999, og þá tengt m.a. því að þá var kristni lögtekin hér á landi. En svo er alltaf spurning: Eiga alþm. að eyða tíma sínum í að ræða um svona mál? Eiga þeir að láta sig svona málefni nokkru skipta? Ég tel alveg tvímælalaust að við eigum að taka okkur smástund öðru hverju til að fjalla um þessi mál og láta þar skoðanir okkar í ljós. Ég kæri mig ekki um að fá yfir mig að óathuguðu máli nýjar reglur í stafsetningu eða einhverja nýskipan í þeim málum án þess að geta borið hönd fyrir höfuð mér. Við skulum segja ef mönnum dytti nú í hug að skipa svo fyrir að hætt skuli að rita y í íslensku. Það mundu vafalaust ýmsir fagna því, en varla mundu allir hv. alþm. verða sammála um að svo ætti að fara.  Jóhannes skáld úr Kötlum orðaði það í einu kvæða sinna á þann veg: „Fundu ey og urðu þjóð úti í gullnum sænum.“ Við höfum stært okkur af því að við höfum komið að landi okkar hér, það hafi beðið nánast eftir okkur og við höfum ekki þurft við neinn að deila um það. Við áttum rétt á að nema það og við eigum rétt á því enn í dag. Íslandssögukennslu tel ég að þurfi að haga þannig að hún hvetji til sjálfsnáms og áhuga. Það er yfirleitt svo í skólum, bæði hér á landi og annars staðar, að menn gleyma mörgu af því sem þeir læra eða þykjast læra. En þá er það mest um vert að eftir sé einhver neisti sem hvetur menn til sjálfsnáms. Það mun drýgst. Menn gleyma því sem þeir hafa lært ef þeir hafa alls engan áhuga á að nema meira. Sjálfsnám er drýgst þegar til lengdar lætur. Og hvað sem um Íslandssögu Jónasar Jónssonar má segja og þó að hún hafi verið gagnrýnd allharkalega, sérstaklega nú á tímum, varð hún þó til þess að vekja áhuga margra manna á sjálfsnámi í Íslandssögu. Heill og heiður sé henni fyrir það. Hún hvatti margan ungan nemandann fyrr á árum til að afla sér frekari þekkingar á sögu lands og þjóðar. Það tel ég nokkurs virði. Ég hef lagt hér áherslu á að nemendum þyrfti sem fyrst að gefa nokkurt yfirlit yfir söguna. Það er ekki hægt að ætlast til þess að troða skuli mjög mörgum staðreyndum eða ártölum í venjulegan nemanda allt frá landnámstíð til vorra daga, en það er þó skylt að benda á hæstu tindana og helstu kennileitin. Vafalaust kannast allir hv. alþm. við hina frægu ritgerð Sigurðar Nordals um samhengið í íslenskum bókmenntum, þar sem hann vakti athygli fyrir mörgum áratugum á því samhengi sem býr í bókmenntum okkar allt frá því að þær hófust og fram á þennan dag. Ég veit ekki annað en sú ritsmíð sé í fullu gildi og mikils metin enn í dag. Á sama hátt þurfum við að átta okkur á samhengi sögunnar til að gera okkur að betri mönnum til að fást við vanda nútíðar og horfa til framtíðar. Við eigum að nota söguþekkinguna til að gera okkur sterkari í því starfi. Ef menn hafa áhuga á sjálfsnámi geta þeir auðvitað flett upp í bók sem ég held að hafi ekki verið nefnd í þessum umr. Það er Íslandssaga Jóns Jóhannessonar prófessors. Menn geta kannske litið í árbækur Espólíns, sem hafa æðimikinn fróðleik að geyma, ef þeir vilja heyja sér fróðleik frá fyrri tíð. Og menn geta lesið annála og öðlast af þeim ýmsan fróðleik og skilning á lífi og starfi þjóðarinnar frá alda öðli. En fyrst og fremst álít ég alveg skilyrðislaust að við eigum að leggja ríka áherslu á að kenna ungu fólki Íslandssögu til þess að það öðlist skilning á vanda þess og vegsemd að vera Íslendingur, eins og Nordal orðaði það svo snilldarlega á einum stað, og verði hæfara til þess að takast á við vandamál þau sem við er að glíma bæði í nútíð og framtíð.



Herra forseti. Nokkur friðsamleg orð um þetta mál. Hv. þm. Eiður Guðnason vék að vísu ekki orðum sínum að mér beinlínis, en hann vék að þeim sem tala fyrir friði og því tók ég orð hans til mín. Mig langar að minnast á örfá atriði í máli hv. þm. Enn afneitar hann sérstöðu þeirri sem lífsreynsla kvenna færir þeim í menningarlegu og sögulegu tilliti. Ekki trúi ég því að hv. þm. geti afneitað því að það sem við köllum siðmenningu og tileinkum heimsbyggðinni allri er samtvinnað úr fjölmörgum frábrugðnum menningarbrotum sem spegla ólíka lífsreynslu og veraldarskynjun þeirra sem leggja fram menningarskerf sinn. Þessi margslungna fjölbreytni eykur menningarauðgi okkar allra og til að tryggja henni aðgang að heimsmenningunni verðum við að viðurkenna, virða og varðveita menningarbrotin og gæta réttar þeirra. Réttur kvenna til að skila sérstakri lífssýn sinni og menningararfi inn í þá menningarheild sem við búum við hlýtur að vera óskoraður. Getur hv. þm. haft nokkuð á móti því? Hv. þm. minntist á þá sem oft koma í ræðustól og tala máli friðarins. Það var einmitt þá sem ég tók við mér. Nú erum við svo heppin, hv. þm. Eiður Guðnason og ég, að eiga samleið. Þetta segi ég okkur báðum til lofs en ekki til hnjóðs. Við eigum samleið í því að trúa á að efla þurfi frið á milli manna og að því þurfi að standa á virkan og jákvæðan hátt. Í samræmi við þá skoðun hljótum við að þurfa að leggja áherslu á það m.a. að glæða virðingu og ábyrgðartilfinningu einstaklinga fyrir menningarlegum fjölbreytileika, fyrir því að viðurkenna rétt annarra og sýna skilning og umburðarlyndi. Hv. þm. fullyrti að við værum öll jafnrétthá og að við ættum að virða réttindi annarra til jafnræðis. Ég virði og er sammála síðari fullyrðingu hv. þm., en ég veit að sú fyrri er því miður röng. Við sætum ekki hér á Alþingi og hefðum áhyggjur af síversnandi kjörum láglaunahópa ef með okkur væri jafnrétti. Það væru ekki fyrst og fremst konur sem skipuðu slíka hópa ef með okkur væri jafnræði til atvinnutækifæra og menntunar. Ég held ekki að neinn alþm. geti haft á móti því að auka kennstu í sögu þjóðarinnar, heldur er hér fyrst og fremst ágreiningur um nálgun og aðferð, jafnvel viðhorf. Ég hef t.d. ekki verulegar áhyggjur af því hve margir muni hvenær kristni var lögtekin á Íslandi. Hitt þætti mér skipta meiru að margir myndu og skildu orð Þorgeirs Ljósvetningagoða og tilraun hans til sátta á þeirri stundu. Enn fremur finnst mér líka skipta mun meira máli að menn lifi samkvæmt þeirri siðfræði sem kristin trú boðar en að þetta ártal geymist í minni. Hv. þm. minntist á menntunarskort og mismunandi áherslur. En er ekki sá menntunarskortur, sem hann minnist á, fyrst og fremst að kenna þeim orsökum, sem fram komu skýrt í máli hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur og eru atvarlegur ljóður á ráði okkar Íslendinga, að vanrækja það sem einna mestu máli skiptir fyrir áframhaldandi sögu þessa lands, þ.e. að búa börnum okkar viðunandi veganesti til lífsgöngunnar. Það er miklu fremur sú skammsýni og glámskyggni sem við alþm. þurfum að ná samstöðu um að reka á brott við ákvarðanatöku og fjárlagagerð þessa þjóðfélags.



Herra forseti. Undir öllum þessum umr. um sögukennslu rifjaðist upp fyrir mér sögutími. Ég kom í fyrsta sinn í hópi tólf nemenda í tíma í hagsögu í erlendum háskóla og kennarinn, írskur hagfræðingur, spurði: Hver ykkar hafið lært sögu áður en þið komuð hingað? U.þ.b. helmingur rétti upp höndina og síðan spurði hann: Og hvaða sögu hafið þið lært? Einn hafði lært sögu breska heimsveldisins, annar hafði lært nútímasögu Indlands, þriðji hafði lært nýlendusögu latnesku Ameríku og þeir sem höfðu notið klassískrar menntunar í klassískum breskum skólum höfðu numið sögu Grikklands og Rómar. Þegar kom að mörlandanum svaraði ég því til sannleikanum samkvæmt, hugsandi á íslensku en þýðandi á ensku, að ég hefði lært allsherjarsögu mannkynsins auk Ístandssögu. Viðbrögð kennarans voru þau að hann stóð upp úr sæti sínu, hneigði sig djúpt og sagði: Lengi hef ég beðið eftir þessum manni. Gerðu svo vei. Þarna er sætið. Fljótlega kom það nú á daginn með þennan alvitring af Íslandi að hann kunni að vísu að nefna nöfn grískra heimspekinga, kunni að nefna Platon og Aristóteles, en hafði ekki lesið rit þeirra. Ég kunni að nefna nöfn frægra leikskálda í grískri menningu, en ég hafði hvorki lesið né séð á sviði verk þeirra. Ég kunni að segja frá því að það fræga skáld Balsac hafði dáið af þeim fimmtíu þúsund kaffibollum sem í mannkynssögunni minni stóð að hann hefði lifað á, en ég hafði ekkert af verkum hans lesið. - Ég varð því að játa fyrir sjálfum mér að þetta afsprengi hefðbundinnar íslenskrar sögukennslu gat nefnt nöfn, sem þykir kannske ekki mikil dyggð, taldist hafa farið yfir geysivítt tímasvið, en söguþekkingin var að sjálfsögðu mjög í molum.  Einhver vék að símaskrárfræðum. Það er ekkert efamál að þeir nemendur sem þarna voru saman komnir og höfðu enga sögu tært gátu áreiðanlega ekki nefnt til jafnfræg nöfn og undirritaður. En ef við færum að bera saman þekkingu á vöggu vestrænnar menningar í Grikklandi annars vegar af þessari sögufræðslu en hins vegar af hefðbundnum klassískum breskum menntaskóla, þá er ég hræddur um að lítið hefði farið fyrir söguþekkingu undirritaðs. Ég nefni þessa gamansögu fyrst og fremst vegna þess að hér hefur mikið verið talað um hefð íslenskrar sögukennslu. Nú er það svo að till. sem hér liggur fyrir er ósk um þrennt: Í fyrsta lagi að kennsla í sögu íslensku þjóðarinnar verði aukin. - Ef ég er spurður þessarar spurningar: Telur þú rétt að sögukennslan verði aukin? færi svar mitt mjög eftir því hvernig ætti að koma til skila aukinni kennslu í Íslandssögu og hvaða þætti í Íslandssögu ætti að taka upp sem áður hafa verið vanræktir. Ef ég er spurður: Viltu láta auka trú á landið? Jú, ætli ég svaraði því ekki játandi. En ef ég væri spurður: Hefurðu trú á því að trú á landið verði aukin með sögukennslu í skólum? léti ég uppi efasemdir. Og ef ég er spurður: Viltu láta varðveita það menningarsamfélag sem hér hefur þróast um aldir? þá er svarið að vísu já, en um leið kemur upp í hugann að það menningarsamfélag sem hér þróaðist um aldir er mestan part liðið undir lok. Það bændasamfélag sem hér var ríkjandi í Íslands þúsund ár er nú óþekkjanlegt. Sá þjóðfélagsveruleiki sem mín börn munu lifa í er óþekkjanlegur frá þeim þjóðfélagsveruleika og því hugmyndaumhverfi sem móðir mín ólst upp við. - Þannig er þá eiginlega fátt um svör. - Auka, varðveita og efla trú á landið? Já, já. - En hvernig? Þá er komið að hefð Íslandssögukennslunnar. Hefð sögukennslu í íslenskum barnaskólum var kennsla af einni bók. Og það er mín bjargföst sannfæring, bæði af bóklestri og kennslureynslu, að hvorki Íslandssaga né önnur saga, né yfirleitt nokkur fræði, verði kennd af einni bók. Skal ég þó taka það fram af því að ég er alinn upp við Íslandssögu Jónasar frá Hriflu að hún ber sem gull af eiri af flestum þeim bókum sem síðar hafa verið samdar í þessari grein fyrir þær sakir að þar var listamaður sem hélt á penna og kunni að skrifa sögu sem var áhugaverð og skemmtileg. En flest af því sem síðan hefur verið skrifað stenst þar yfirleitt því miður lítinn samanburð. En hver var hefðin í framhaldsskólanum? Jú, ég vék að henni í gamansögunni sem ég sagði frá áðan. Það var farið hratt yfir sögu. Þetta voru yfirleitt bækur sem voru meira eða minna þýddar, stældar og stolnar af erlendum kennslubókum. En munurinn var einn: Víðast hvar í erlendum skólum, þar sem fengist er við kennslu af þessu tagi, þótt stuðst sé við eina textabók, þá er nemendum vísað á bókasöfn. Það hörmulegasta í íslensku skólastarfi lengst af hefur verið að íslenskir skólar hafa verið algerlega vanbúnir að öllum hjálpargögnum til kennslu. Bókasöfn voru fyrir fáum árum óþekkt í framhaldsskólum. Ég get sagt frá því, og kannske ekki alveg kinnroðalaust, að á mínum starfsferli sem skólameistari við ungan menntaskóla, þar sem ég lagði mig allan fram um að byggja upp slíkt bókasafn, - og áður en ég kvaddi skólann get ég játað að það bókasafn var kannske orðið óvenjuöflugt um það er lauk - var u.þ.b. þriðjungur af því gjafabækur frá erlendum sendiráðum eða erlendum stofnunum, þ.e. í þeim raunvísindum eða hugvísindum sem kennd voru. Að því er varðaði viðleitni til að koma upp bókakosti sem snerti íslenska sögu, íslensk þjóðfélagsfræði, var það fyrsta vandamálið hversu fábreytilegur og lélegur sá bókakostur var. Ég held ég hafi sagt nóg. Ég held að hefð okkar, sem við viljum vegsama í kennslu á sögu íslensku þjóðarinnar, sé ekkert sérstakt til að vegsama. Ég held við höfum lagt henni allt of lítið lið. Ég held hún hafi verið of fábreytileg og af vanefnum gerð. Á seinasta hálfum öðrum áratug voru gerðar tilraunir til breytinga á róttækan hátt á kennsluháttum á framhaldsskólastigi. Því kynnist ég nokkuð vel og af því má kannske draga nokkra lærdóma. Menn spyrja um menntastefnu, sjálfræði skólastofnana eða hlutverk ríkisvaldsins, menntmrn., yfirvalda skólanna. Það er kannske ómaksins vert að nefna í þessari umr. tilraunina sem þá var gerð um kennslu í ýmsum greinum sem tengjast þjóðfélagsfræðum. Hefð þess skóla sem ég er alinn upp í, sem er Reykjavíkur lærði skóli, elsti menntaskóli í heimi, eins og við segjum stundum MR-ingar, stofnaður 1056 svona nokkurn veginn, var sú, að orðið „þjóðfélagið“ var aldrei nefnt þar á nafn frekar en snara í hengds manns húsi.  Það voru ákveðin rök fyrir því að ekki var verið að kenna um þjóðfélagið. Sá skilningur ríkti að það væri ekki á valdi skóla og það væri ekki verkefni fræðara sem vildu kenna vísindi og nálgast sín viðfangsefni af hlutlægni að vera að fara með fræði þar sem enginn fastur punktur væri í tilverunni, þar sem viðleitni til hlutlægni væri yfirleitt mjög vandmeðfarin. Þennan fróðleik ættu nemendur að læra annars staðar en í skólum. - Þetta sjónarmið var mikið gagnrýnt á sinni tíð og tilraunir voru gerðar til að innleiða fræðslu um þjóðfélagið inn í skólana. Nú er hægt að líta til baka yfir þessa tilraun og það er margt um hana að segja. Hvað er þjóðfélagsfræði, hagfræði, félagsfræðin og stjórnmálafræði, svo nefndar séu nokkrar slíkar greinar? Það fyrsta sem við rákum okkur á var að þessar greinar voru óíslenskar að mestu í hugsun og bókakostur, tímaritagreinar eða annað slíkt um þessi fræði var ýmist ákaflega fátæklegt eða jafnvel gersamlega ófullnægjandi. Tilraunirnar fóru síðan af stað í einstökum skólum og þær voru mjög misjafnlega framkvæmdar. Ég skal nefna nokkur dæmi. Í einum menntaskóla á Íslandi var kennd heimspeki. Samkvæmt námsskrá skólans var aðalkennslubókin eftir Maurice nokkurn Comforth og hét Dialectical materialism. Um þessa bók er það að segja að hún er frumstætt áróðursrit eftir breskan stalínistakomma. Nú hefði engin goðgá verið að kenna þetta rit í námskeiði í heimspeki eða kenna einhverju marxíska heimspeki, ef það hefði verið þannig um hnútana búið að þetta hefði verið einn liður í víðtækara námsefni og tekið til gagnrýninnar skoðunar. - Í einum menntaskóla var gerð tilraun til að kenna hagfræði. Námsefninu var skipt þannig, að fyrir jól var kennt eitthvað sem hét „marxísk“ hagfræði og eftir jól var kennt eitthvað sem hét „borgaraleg“ hagfræði. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi um að við getum spurt spurninga á borð við þessa: Hvert á að vera hlutverk skólanna, kennaranna, og hvert á að vera hlutverk fræðsluyfirvalda þegar tekin er ákvörðun um að innleiða kennslu í greinum af þessu tagi í skólunum? Á það að vera niðurnjörvað samkvæmt námsskrá og á því að vera skýrt af menntmrn. eða eiga skólarnir að vera sjálfráðir um þetta? Hver er tilgangurinn með þessari kennslu? Er hún tilraun til að færa fræði um þjóðfélagið inn í skólana, er hún tilraun til að gera það í anda og með viðleitni hlutlægrar gagnrýninnar umfjöllunar eða er hér með verið að efna til kennslu sem raunverulega er meira eða minna viðrun á hleypidómum kennara? Hverjir mennta kennarana til þess arna o.s.frv.? Má ég nefna annað dæmi sem snertir sögukennslu. Mér var úthlutað því verkefni fyrir tveimur árum að rita kafla úr sögu Alþfl. Þegar ég hafði eytt mörgum mánuðum í að kynna mér hvaða gögn lægju til grundvallar urðu á mínum vegi m.a. nokkrar ritgerðir sem voru að efni til ritgerðir um sögu stjórnmála eftir nemendur við Háskóla Íslands. Það kom mér nokkuð á óvart, þegar ég fór að kanna innihald þessara ritgerða, að þarna var fjallað um sögu Alþfl. út frá heimildavali sem mér þótti með ólíkindum. Ég á einfaldlega við það, að þegar kannaðar voru heimildirnar kom það á daginn að þær voru flestar áróðursrit eftir menn sem voru yfirlýstir andstæðingar flokksins, gallharðir. Jafnvel þegar rætt var við stjórnmálamenn sem enn voru lífs og mundu þessa tíma, þá var einkum og sér í lagi rætt við andstæðinga flokksins. Í sumum tilvikum fannst mér þetta vera eins og endurframleiðsla á áróðri liðinnar tíðar. Þetta var gefið út af pólitísku forlagi og ekkert um það að segja, en var þó að stofni til ritgerðir eftir nemendur í sögu við Háskóla Íslands. Út frá mínum hugmyndum um tilraunir til hlutlægni og út frá mínum hugmyndum um það hlutverk háskólakennslu að reyna að kenna mönnum gagnrýna umfjöllun heimilda voru þetta vondar ritsmíðar. En það er ekki hægt að segja annað en að þessar ritsmíðar berast síðan um allt framhaldsskólakerfið, þar sem mikið er gert að því að skrifa einhverjar ritgerðir um stjórnmálaflokka eða stjórnmálastefnur. Grunur minn er sá, að þegar lítið er á þær heimildir sem tiltækar eru í fátæklegum bókasöfnum skólanna séu þær mjög í þessum anda, þ.e. ákaflega gallaðar heimildir, oft og tíðum lítið annað en áróður, klæddur í búnað sagnfræði. Ég nefni þessi dæmi einungis til að sýna fram á að það er mikill vandi á ferðum þegar þessi fræði eru kennd. Ég hef sjálfur tilhneigingu til að segja: Látið hina dauðu hönd menntmrn. sem mest fjarri skólunum vera, aukið sjálfræði þeirra. Samt er niðurstaða mín sú, þegar ég lít á þessa tilraun, að tilraunagerð af þessu tagi sé vafasöm, þegar við spyrjum einföldustu spurninga sem varða menntastefnu - hvað á að kenna í skólum, hverjum á að kenna og hvernig á að kenna? - eigi að reyna að hafa einhverja fyrirframgerða áætlun um hvernig þetta námsefni eigi að tilreiðast. Það verður að auðvelda skólunum að geta boðið upp á fjölbreytileika í námsefni. Því aðeins er þetta gerlegt að tilraunirnar séu ekki bara á valdi hvers einstaks kennara. Og það er alveg fyrir fram vonlaust að halda uppi slíkri kennstu ef ekki er þannig að skólunum búið að þeir hafi íslenskan bókakost, fjölbreytilegan bókakost þar sem koma fram andstæð sjónarmið og hægt er að vísa nemendum á heimildir og þjálfa þá í gagnrýninni umfjöllun, m.a. á pólitískum áróðri. Það verður að mega treysta því að kennarar nálgist þetta viðfangsefni sitt út frá þeirri skoðun að hlutverk skólans sé að kenna gagnrýna umfjöllun en ekki að boða skoðanir, boða trú eða innræta nemendum í skjóli þekkingarleysis þeirra. Ég hef leyft mér að nefna þessi dæmi í almennri umr. um sögukennslu, en skal nú víkja aftur að tillögunni. Hún er áskorun á menntmrn. um að auka kennstu í sögu þjóðarinnar og látin er í ljós sú ósk að aukin kennsla geti leitt til þess að nemendum, sem þessarar kennslu verði aðnjótandi, eflist trú á landið og vilji til að varðveita menningarsamfélag okkar. Auðvitað er hér enginn inni sem segir nei við því að auka kennslu. spurningin er hins vegar önnur, sem máli skiptir. Hún er spurningin um hvernig á að gera þetta. Hvaða menntastefna er það sem birtist okkur í starfi æðstu yfirvalda menntamála? Hvernig vilja þau fyrir sitt leyti standa að stjórn þessara mála? Hvert er þeirra hlutverk? Hvert er hlutverk skólanna? Ég hef látið í ljós efasemdir um að tillögugerð af þessu tagi skipti nokkrum sköpum og læt það liggja á milti hluta. En um þessa umr. vildi ég aðeins að lokum segja örfá orð. sumum finnst vafalaust sem þessi umr. sé með öllu fánýt. Hún er á víð og dreif, hún lýsir ólíkum viðhorfum sem oft valda misskilningi - greinilega eftir því sem menn hafa hér talað - og sennilega leiðir hún ekki til neinnar niðurstöðu. En einhvern veginn er það samt sem áður hlutverk löggjafans að setja viðamikla lagabálka, lagabálka um grunnskóla - nafn sem ég helst ekki tek mér í munn - lagabálka um samræmdan framhaldsskóla. Það tekur langan tíma að koma slíkum lagabálkum í gegn og síðan ekki söguna meir. Umr. á Alþingi um skólamál, um menntastefnu, hafa yfirleitt verið ákaflega litlar og þá yfirleitt í því formi að fólk hefur lýst háleitum og göfugum markmiðum. En því sem máli skiptir í þessum umr., sem eru tækin til þess að framkvæmda aðferðirnar, það hvernig á að koma þessum háleitu markmiðum til skila, er látið ósvarað, er látið eftir í höndum annarra. Við höfum oft vikið að því, Alþfl.-menn og Bandalagsmenn líka, að efla þurfi nefndastarfið á Alþingi og eftirlitshlutverk nefnda. Ég held að þessi mál séu einmitt dæmi um það. Það ætti ekki aðeins að vera hlutverk menntmn. að taka til umfjöllunar viðamikla lagabálka sem koma frá kansellíinu og koma þeim í gegnum þing, heldur ekki hvað síst að leitast við að fylgjast með því ár frá ári hvernig markmiðum þeirra lagabálka er fylgt eftir í framkvæmd og hvað er að gerast í skólakerfinu í raun og veru. En fyrst og síðast vil ég segja það af minni reynslu að við skulum ekki gera of miklar kröfur til skólakerfisins. Við skulum ekki ætla skólunum allt of mikið. Við skulum fyrst og síðast reyna að viðurkenna að því eru takmörk sett sem hægt er að gera í skóla. Það er ekki hlutverk kennara að boða nemendum sínum með prédikun einhverjar skoðanir og einhver gildi. Hinu neita ég ekki að snjall og hugmyndaríkur kennari getur með fordæmi sínu haft mjög góð áhrif á nemendur. Ég held að hæstv. fyrrv. dómsmrh., sem flutti ágæfa hugvekju áðan, hafi nefnt lykilorð að öllu námi í ræðu sinni. Það er orðið „sjálfsnám“. Skóli getur raunverulega ekkert gert nema í besta falli að hvetja nemendur til sjálfsnáms. Því það er ekkert nám til annað en sjálfsnám. Skóli sem er afþreyingarstofnun, letigarður þar sem dekrað er við nemendur út frá einhverri sérstakri tískustefnu í uppeldis- eða skólamálum, er oft og tíðum ákaflega vondur skóli, þó að allir þar hafi mjög í munni háleit orð um göfug markmið og ákaflega húmanísk viðhorf til fólks. Í þeim skilningi getur gamall skóli og íhaldssamur, sem í einhverjum skilningi væri vondur skóli en harður skóli, verið nemendum sínum, þegar upp verður staðið, miklu þarfari skóli. Ég held því að kjörorðið sem ég rakst einhvern tíma á í gönguferð niður við höfn í Boston gæti verið mottó í skólastarfi: „Gefirðu hungruðum manni fisk, þá seðurðu hungur hans í einn dag. Kennirðu honum að veiða, þá hefurðu kennt honum til að sjá sér og sínum farborða ævina á enda.“ Góður skóli er skóli sem kennir nemendum sínum að veiða: að afla sér þekkingar, sem endist honum ævina á enda, ekki í eitt skipti fyrir öll, heldur jafnt og þétt í lífi og starfi.



Herra forseti. Ég vil taka undir orð síðasta ræðumanns um skóla unglinganna, hinn skipulagða skóla og skóla lífsins sem auðvitað er þegar allt kemur til alls hinn eini sanni skóli. En það skólakerfi sem hér hefur verið rætt um með íslenskukennslu, Ístandssögukennslu og öðrum greinum er undirbúningur að hinum æðri skóla, háskóla lífsins. Það þarf að vanda þennan undirbúning mikið. Blandað hefur verið inn í umr. friðarhjall sem nú er mjög í tísku. En ástæða er til að minna á að friður byggist á því að ekki sé gengið á rétt næsta manns. Það þýðir að sýna þarf ákveðna tillitssemi til að ögra ekki þeim sannleik sem er í næstu persónu. Það er ótrúlegt hvað hægt hefur verið að flækja þetta mál í þessum umr., einfalt mál. Með leyfi forseta langar mig að segja eina stutta sögu af því hvað hægt er að tala skýrt og skorinort. Ég hlustaði á umr. fyrir nokkrum árum þar sem sérfræðimenntaðir menn voru að fjalla um það hvernig hús ættu að vera. Þetta urðu langar umr., stóðu í tvær klst. Loks tók til máls maður, Halldór Kristjánsson, bóndi frá Kirkjubóli. Hann sagði: „Ég veit hvernig hús á að vera. Það á að vera bjart, hlýtt og rúmgott. Þannig á hús að vera“. Við höfum fjallað hér um Íslandssögukennslu og það er hægt að segja þetta í stuttu máli. Mergurinn málsins snýst um það að ein þjóð þarf að byggja á menningu og þar er tungan grundvallarþátturinn, sagan. Hún þarf að hafa land og hún þarf að hafa sjálfstæði.



Herra forseti. Ég skal ekki tala langt mál. Það voru aðeins örfá orð vegna þess að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson taldi að ég hefði ekki svarað þeim spurningum sem hann kvaðst hafa til mín beint. Aukakennslu í sögu þjóðarinnar á kostnað hvers? spurði hann. Ég sagði m.a. í minni ræðu að gengið væri næsta langt og nokkuð snemma í því að kenna börnum í grunnskóla ýmiss konar ítarlegan fróðleik um önnur lönd býsna fjarlæg önnur trúarbrögð eins og Íslam, Múhameðstrú, þykkar bækur um það sem lagðar eru fyrir 13 ára börn t.d. Ég held að ýmislegt af þessu mætti bíða. Ég er ekki að segja að það ætti að víkja en það mætti bíða og saga þjóðarinnar sitja í fyrirrúmi meira en gert hefur verið í grunnskólum. Mér fannst líka koma fram í máli hans misskilningur á því sem ég sagði áðan. Við höfum talað hér um mismunandi stefnur í kennslumálum og mismunandi hætti. Það er þetta annað hvort eða sem ég vísa á bug. Við eigum að geta blandað saman því gamla og nýja og notað það besta úr hvoru tveggja. Við eigum ekki að kasta öllu hinu gamla fyrir róða bara af því að það er gamalt og taka upp hið nýja bara af því að það er nýtt. Það verða að liggja önnur og veigameiri rök þar að baki. Ég varaði sérstaklega við því í framsöguræðu minni fyrir þessari till. að við ættum ekki að stefna að eins konar eða neins konar þjóðrembu. Ég notaði nákvæmlega það orð. Hins vegar eigum við að efla heilbrigðan þjóðarmetnað og þjóðernisvitund. Ég hygg að hv. þm. geti lesið framsöguræðu mína og gengið úr skugga um að hér er rétt til vitnað þannig að hann rangfærir þegar hann talar um þjóðrembu í sambandi við það sem hér hefur verið rætt. Það er alls ekki hugsun eða ætlun okkar sem stöndum að flutningi þessarar till., fjarri sé því. Ég andmæli því enn einu sinni að ég hafi talað hér gegn jafnréttishugsjón. Það hef ég aldrei gert. Ég hef sagt og segi aftur og enn: Hver einstaklingur á að fá að njóta sannmælis og þar á kyn ekki að skipta neinu máli.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um viðhald og endurbætur á skipastólnum. Þessi till. er á þskj. 127 og hv. flm. auk mín eru eftirtaldir: Stefán Guðmundsson hv. þm., Þórarinn Sigurjónsson, Ólafur Jóhannesson og Stefán Valgeirsson. Tillögugreinin er orðuð þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því að viðhald og endurbætur á íslenska skipastólnum fari í ríkari mæli fram innanlands.“ Eins og fram kemur er í till. aðeins vikið að viðhaldi og endurbótum á skipastólnum. Enda þótt svo sé má ekki líta svo á að ekki ríki áhugi meðal okkar flm. fyrir nýsmíði skipa hér innanlands. Hana þarf að sjálfsögðu að efla þótt ekki verði um það fjallað hér enda liggja í mörgu tilliti sömu forsendur að baki því að innlendur skipasmíðaiðnaður sé samkeppnishæfur við erlendan hvort heldur um er að ræða nýsmíði eða endurbætur. Hin ytri almennu skilyrði hafa áhrif á hvort tveggja. Í mörgum tilvikum má halda því fram að mjótt sé á munum í þeirri skilgreiningu. Svo gagngerar geta endurbætur verið eins og dæmin sanna. Með tilliti til stærðar skipaflota okkar, þeirra gífurlegu verðmæta sem í honum eru fólgin og þess umfangs og undirstöðu sem leiðir af rekstri hans í okkar þjóðarbúskap er ekki sama hvernig til tekst um viðhald og endurnýjun skipastólsins. Um þetta hljóta flestir að vera sammála. Hitt kann að vera að menn greini á um það hvaða leiðir eru heppilegastar að settu marki, m.a. að hve miklu leyti stjórnvöld eigi að koma þar nærri og/eða með hvaða hætti þegar að flestra dómi augljósu hlutverki stjórnvalda sleppir stuðla eigi að sem eðlilegustum almennum ytri skilyrðum sem nýtast allri atvinnustarfsemi. Sem betur fer er okkar skipasmíðaiðnaður allmikill að vöxtum nú þegar og hefur þrátt fyrir að mörgu leyti erfiðar aðstæður á undanförnum árum, m.a. þráláta öfugþróun á sumum sviðum efnahagsmála, spjarað sig furðu vel. Á þeim vettvangi vinnur töluvert á annað þúsund manns þannig að hér er um mikilvægan málaflokk að ræða í atvinnulegu tilliti. Ef rétt er að staðið má ætla að hér leynist töluverðir vaxtarmöguleikar. Ef við lítum aðeins til fiskiskipaflotans er augljóst að um gífurleg viðhaldsverkefni verður að ræða á næstu árum. Miðað við ástand fiskstofna virðist ljóst að stærð flotans er í hámarki þótt ekki verði fastar að orði kveðið. Má því ætla að viðhaldsverkefni og endurbætur aukist að tiltölu samanborið við fyrri ár. Hér er síður en svo verið að ýja að því að nýsmíði verði stöðvuð með öllu heldur hitt að endurnýjunin verður að vera jafnari til lengri tíma litið en verið hefur til þessa. Með tilliti til fjárhagslegrar stöðu útgerðar er viss hætta á því að bolmagn sé ekki fyrir hendi til eðlilegrar og nauðsynlegrar endurnýjunar um sinn. En hitt er þó sýnu verra ef ekki eru einu sinni fjárhagslegar aðstæður til að halda flotanum við og hann grotnar niður sem gæti leitt af sér nýja og e.t.v. óhjákvæmilega kollsteypu í innflutningi skipa. Við þessar aðstæður getur innlendur skipasmíðaiðnaður átt í vændum enn harðari samkeppni við erlendan, að útgerðin freistist enn frekar til viðskipta erlendis þar sem fyrir hendi er bolmagn til þess að bjóða betur. E.t.v. er hér um óþarfa svartsýni að ræða en ég tel óhjákvæmilegt að menn geri sér grein fyrir þeim hættum sem þarna kunna að leynast. Auk þess hlýtur þegar allt kemur til alls að vera auðveldara að stuðla að jafnara viðhaldi þegar við höfum þau verk í eigin hendi hér innanlands. En til þess að innlendar skipasmíðastöðvar, viðgerðarstöðvar anni þeim verkefnum þarf til að koma skipulag í ríkari mæli en verið hefur. Hér þarf til að koma nánara samstarf og fyrirhyggja útgerða, smiðja og skipasmíðastöðva, lánastofnana, tryggingafélaga og opinberra aðila. Það liggur í augum uppi að á miklu veltur að gott samstarf sé á milli þessara aðila og að þeir leggi sig fram um að vanda svo til verka að þessi mikilvægi þáttur, mér liggur við að segja útgerðar, sé ávallt rekinn sem hagkvæmast og ekki síst eins og ég gat um fyrr með tilliti til þeirrar stöðu sem er í sjávarútvegi um þessar mundir. Ég mun ekki í minni framsögu leitast við að færa fram töluleg rök fyrir því hagræði að viðhald og endurbætur á sem stærstum hluta okkar skipastóls fari fram innanlands og á ég þá ekki eingöngu við fiskiskip. Ég hef fremur kosið að fara almennum orðum um efnið. Svo sem fram kemur með flutningi þessarar till. blundar enginn efi í hugskoti okkar flm. um jákvæð áhrif þess sem till. felur í sér á þjóðarhag enda verði sú þjónusta sem hér er verið að fjalla um að mestu leyti samkeppnisfær við erlenda aðila, bæði hvað varðar verð og gæði. Í mörgum tilvikum hefur því verið haldið fram að hagkvæmara sé að kaupa þessa þjónustu erlendis eins og ég hef vikið að áður. M.a. hefur verið bent á að viðgerðarstöðvar séu þar mun betur í stakk búnar. Ennfremur hafa menn staðið frammi fyrir því að ýmiss konar fyrirgreiðsla hefur verið meiri, m.a. fjármögnun, og til muna auðveldari. Opinberir aðilar og bankar í viðkomandi löndum hafa svo ekki verður um villst séð sér hag í því að greiða fyrir í þessum efnum. Oft hafa heyrst háværar raddir sem bent hafa á að okkar aðstæður þoli atts ekki samanburð í því tilliti. Með markvissum aðgerðum og samstilltu átaki þeirra sem málið varðar er ég sannfærður um að hægt er að ná betri árangri hér innanlands. Útgerðir og skipafélög verða að undirbúa betur áætlanir um viðhald og stefna í auknum mæli að fyrirbyggjandi viðhaldi, smiðjur og skipasmíðastöðvar að efla verk- og rekstrartækni og auka þar með framleiðni og veita betri þjónustu. Að undanförnu hefur sem betur fer komið fram viðleitni af hálfu samtaka skipasmíðastöðva, smiðja og útgerða til aukins samstarfs þessara aðila um betra og jafnara viðhald íslenska skipastólsins. Þar er vonandi verið að stíga heilladrjúg skref. Svo sem þessi till. til þál. felur í sér er nauðsynlegt að opinberir aðilar leggi sitt af mörkum á grundvelli samstarfs, ekki síst yfirvöld iðnaðar og sjávarútvegs en einnig bankar og opinberir sjóðir, m.a. með því móti að auðvelda og auka fjármögnun. Með betra skipulagi á útvegur og iðnaður að geta eflst af gagnkvæmum, eðlilegum viðskiptum. Herra forseti. Með samþykkt þessarar till. sem vonandi verður kæmi fram að mínum dómi mjög mikilvæg viljayfirlýsing Alþingis í þessum efnum. Ég ætta ekki að hafa þessi orð fleiri en legg til að að loknum þessum hluta umr. verði till. vísað til atvmn.



Herra forseti. Með flutningi þessarar þáltill. er hreyft mikilsverðu máli sem vissulega hefur verið á dagskrá um langt skeið. Hér er till. um að Alþingi skori á ríkisstj. að beita sér fyrir því að viðhald og endurbætur á íslenska skipastólnum fari í ríkari mæli fram innanlands. Ég hafði nú jafnvel leyft mér að skilja texta þessarar till. með þeim orðum sem fram koma í grg. að undir hugtakinu viðhald í till. væri einnig átt við nýsmíði en svo mun þó ekki vera ef marka má orð hv. 1. flm. sem hér talaði áðan. Ég held í rauninni að Alþingi þurfi að taka mun dýpra í árinni en gert er í þessari till. varðandi skipasmíðaiðnaðinn, ef á annað borð er farið út í það að álykta um þau efni, svo sem mjög eðlilegt hlýtur að teljast að gert sé. Ég get hins vegar ekki látið hjá liða að minna hér á nokkur atriði frá liðinni tíð án þess að fara langt til baka vegna þess að það hlýtur að tengjast bæði umr. um þessi mál og athugun þeirra og skipulag varðandi framtíðina. Það er ekki nema góðra gjalda vert að hv. fimm þm. úr Framsfl. flytji till. um þetta efni og vissulega hefði verið ánægjulegt að sjá slíka till. frá þeim svo sem 2–3 árum fyrr varðandi skipasmíðaiðnaðinn. Ég hefði a.m.k. glaðst yfir að fá stuðning af því tagi sem fram kemur í efni þessarar till. frá þm. Framsfl. á fyrri stigum á meðan ég bar nokkra ábyrgð á þessum málum sem ráðh. iðnaðarmála. Þá fór fram talsverð togstreita um þessi efni innan ríkisstj. sem ég hef raunar gert nokkra grein fyrir áður, þegar rætt var hér um breytingu á lögum um fiskveiðilandhelgi Íslands og aflamark í tengslum við það í umr. í desembermánuði á Alþingi. Sannleikurinn er sá að um langt skeið höfum við ekki borið gæfu til þess, Íslendingar, að stilla saman þá þætti í atvinnumálum okkar sem varða sjávarútveginn og öflun og smíði tækja í hans þágu eins og æskilegt hefði verið og þá ekki síst varðandi fiskiskip. Við erum hér í sjávarútveginum með umtalsverðan heimamarkað, ekki bara miðað við okkar litla samfélag heldur jafnvel á alþjóðamælikvarða varðandi fiskiskip eins og ekki þarf að fjölyrða um. Minnt er á í upphafi grg. að um síðustu áramót hafi flotinn verið 947 skip. Það eru líklega áramótin 1982–1983 sem þar er um að ræða. Þetta er heildartala skráðra skipa Íslendinga. Þessa flota hefur að miklum meiri hluta verið aflað erlendis á löngu tímabiti. Meðalaldur skipa er hér allhár þannig að ekki er eingöngu um að ræða síðustu 10 ár. Það er langt frá því. Hefðu menn borið gæfu til að stilla saman hagsmuni útgerðar og iðnaðar í landinu fyrr og betur en tekist hefur væri innlendur skipaiðnaður með allt öðrum hætti og betur í stakk búinn til að leysa sín verkefni af hendi fyrir íslenskan sjávarútveg, ef við leyfum okkur að tala þannig um hagsmuni atvinnugreina, sem ekki er óeðlilegt. En þessi hefur því miður ekki orðið raunin á. Fiskiskipafloti okkar hefur verið endurnýjaður í stórum stökkum. Liðið hafa ár, jafnvel tugur ára, þannig að tiltölulega lítið hefur verið um nýsmíði og kaup og öflun nýrra skipa. Flotinn hefur úrelst tæknilega og varðandi aðbúnað að þeim sem á skipunum vinna. Þessar sveiflur endurspegla pólitísk viðhorf í landinu. Ég hef stundum orðað það svo eftir að hafa virt fyrir mér línurit eða súlurit af þessari endurnýjun að þetta endurspegli með vissum hætti tímabil vinstri og hægri stjórna á Íslandi á dögum lýðveldisins. Það kemur nefnilega í ljós lengst af þessu tímabili, frá 1944, að það hafa verið vinstri stjórnir, stjórnir með aðild flokka sem kalla sig verkalýðsflokka, ásamt fleirum í samsteypustjórnum, sem hafa gert átak í endurnýjun flotans, lagt drög að öflun nýrra tækja sem sum hver hafa svo ekki komið til og skilað sér fyrr en aðrir eru teknir við og ber að sjálfsögðu að lesa úr slíkum línuritum með það í huga að það tekur tíma að smíða skip eins og önnur atvinnutæki.  Hv. þm. Ólafur Þórðarson spurði hvort nýsköpunarstjórnin hafi verið vinstri stjórn. Hún var stjórn með aðild verkalýðsflokka sem ásamt framsýnni hluta borgarastéttarinnar, aðalflokks borgarastéttarinnar hér, Sjálfstfl., tók höndum saman við þá, m.a. og ekki síst um það brýna verkefni að treysta undirstöður lífskjara á Íslandi með endurnýjun á fiskiskipastólnum, sérstaklega togaraflotanum. Þar bar Framsfl. því miður ekki gæfu til að leggjast með á árar og hluti af Sjálfstfl. stóð þar utan við, sá hluti sem endurspeglar kannske að nokkru viðhorf sem komu fram eða voru býsna áhrifamikil í stjórnarandstöðu flokksins gagnvart síðustu ríkisstj. En ég ætla nú ekki að fara lengra út í þessa sögulegu upprifjun. Ég minnti á að það væri fagnaðarefni að fimm þm. Framsfl. flytja slíka till. Ég segi það vegna þess að innan síðustu ríkisstj. var verulega um það deilt hver skyldi vera stefnan í þessum efnum. Þar fóru ráðh. Framsfl. með málefni sjávarútvegs og viðskipta og höfðu í hendi sér ákvarðanir og vald varðandi innflutning fiskiskipa. Það liggur fyrir hvað var aðhafst á þessum tíma þar að lútandi. Á sama tíma og reynt var að skjóta traustari fótum undir innlendan skipaiðnað og teknar þýðingarmiklar ákvarðanir með aðild allrar ríkisstj. að lokum til þess að bæta aðstæður hans, ekki síst með fjármögnun til nýsmíði skipa en einnig varðandi meiri háttar breytingar og viðhald, var loks tekin um það ákvörðun í ágústmánuði 1982 að stöðva innflutning fiskiskipa a.m.k. um tveggja ára skeið. Þessi ákvörðun var tekin að till. Alþb. sem hafði áður ítrekað flutt till. um að fiskiskip yrðu tekin af frílista og ráðstafanir gerðar af hálfu Íslands til að bregðast við óeðlilegri samkeppni vegna ríkisstyrkja til skipaiðnaðar í viðskiptalöndum okkar. Æskilegt hefði verið að samstaða hefði orðið um stefnumörkun af svipuðu tagi löngu fyrr og að bæta aðstæður innlends skipaiðnaðar þannig að hann yrði samkeppnisfær a.m.k. miðað við þá mælikvarða sem lagðir eru þegar rætt er um samkeppni og samanburð í þeim efnum. Auðvitað er erfitt fyrir Ísland, ekki öflugra ríki en við erum, að taka upp samkeppni við lönd sem greiða niður með beinum ríkisstyrkjum nýsmíði fiskiskipa eða fjármagn til slíkrar nýsmíði eins og Norðmenn hafa gert um langt skeið og Bretar einnig. Ég tel það vera óeðlilegt langlundargeð sem ríkt hefur í þeim viðskiptum af okkar hálfu að reisa ekki skorður við þeirri samkeppni sem stangast auðvitað algjörlega á við þau yfirlýstu fríverslunarmarkmið sem hafa verið leiðarstjarna í viðskiptum hér undanfarin mörg ár. Enn eru ókomin til landsins nokkur af þeim skipum sem heimildir voru veittar til að flytja inn í tíð fyrrv. ríkisstj., þ. á m. einhver af þeim pólsku togskipum sem Tómas Árnason hæstv. þáv. viðskrh. heimilaði innflutning á í október 1981 og í mars 1982 og sem hæstv. forsrh. var raunar búinn að gleyma þegar um þau spurðist í júní s.l. Verð þessara skipa eins og það var borið saman við nýsmíði hérlendis á síðasta sumri.í dollurum talið var hins vegar aðeins innan við 10% hagstæðara en þeirra íslensku raðsmíðabáta sem ákvarðanir höfðu verið teknar um að smíða og greiðslukjörin á þessum innfluttu skipum lakari því þessi kjör breyttust stórlega frá því að fyrstu samningar voru gerðir við Pólverja. Þetta eru upplýsingar sem ég tel að séu nokkuð traustar og fengnar eru frá aðilum sem standa fyrir íslenskri nýsmíði á vegum Slippstöðvarinnar á Akureyri sem eðlilega báru þessi mál saman og þennan kostnað. Ég tel að í rauninni vanti ekki mikið á það, ef nokkuð, að innlendar stöðvar séu samkeppnisfærar varðandi nýsmíði. Þá á ég við öflugustu skipasmíðastöðvarnar, Slippstöðina á Akureyri fremsta í flokki, en þá ekki að teknu tilliti til niðurgreiðslu og ríkisstyrkja í löndum eins og Bretlandi og Noregi. Ég ætla hér ekki að fjölyrða um stöðuna varðandi stærð fiskiskipaflotans. Sú umr. hefur farið hér fram. Það er líka alveg ljóst að við getum ekki aukið þar við með hröðum hætti á næstunni en það á ekki að hrekja okkur frá því markmiði að búa íslenskar stöðvar undir það verkefni að leysa endurnýjun íslenska fiskiskipaflotans hér innanlands á samkeppnisfæran hátt miðað við eðlilegar viðskiptareglur. Það kemur að því áður en langt um líður að veruleg verkefni skapast á þessu sviði því að flotinn eldist, hann er þegar að meðaltali 17.5 ár, bátaflotinn um 20 ár og reyndar í sumum stærðarflokkum bátaflotans til muna hærri. Það er því stórt verkefni sem búa þarf íslenskan skipaiðnað undir að leysa, að fylla í skörðin eftir því sem nauðsynlegt og skynsamlegt getur talist því auðvitað þurfum við að fara þar fram miðað við hagkvæmni og eðlilegan afrakstur okkar fiskistofna. Sé litið til togaraflotans eru 27 togarar nú orðnir 10 ára eða eldri, þ.e. um fjórðungur af okkar togaraflota. En í þessari þáltill. er megináhersla lögð á viðhald og endurbætur og augljóst er að á því verður að byggja öðru fremur í verkefnum fyrir skipasmíðaiðnaðinn hérlendis. Þá er skylt og þjóðhagslega skynsamlegt að sem allra mest af þeim verkefnum verði leyst í landinu, ekki aðeins í ríkari mæli, ég tel að þar þurfi að ná mun lengra þannig að til hreinna undantekninga heyri að leita þurfi til útlanda í sambandi við endurbætur og viðgerðir á skipaflotanum. Þarna skipta hinar fjárhagslegu aðstæður geysimiklu máli eins og hv. frummælandi benti hér á. Það eru þær aðstæður sem þarf að tryggja að séu viðunandi fyrir stöðvarnar þannig að á viðskiptaaðila þeirra sé ekki hlaðið óeðlilegum pinklum því að skiljanleg er sú krafa útgerðaraðila að reyna að komast yfir sem ódýrust tæki miðað við sambærileg gæði. Enginn getur andmælt slíkum sjónarmiðum. En hér þarf að líta á hinar þjóðhagslegu stærðir og þess hefur verið gætt allt of lítið hér á undanförnum áratugum að líta á atvinnulífið í landinu sem eina heild, gera ráðstafanir og áætla út frá því sjónarmiði hvað er þjóðhagslegt, að hverju ber að keppa, að lausn hvaða verkefna ber að keppa innanlands og horfa þá yfir hagsmuni einstakra atvinnugreina en reyna að leggja saman þá hagsmuni miðað við þjóðhagsleg markmið, skoða möguleikana og gera ráðstafanir í samræmi við það. Það eru ekki fá störf sem við höfum flutt úr landi eða ekki náð inn í landið á undanförnum áratugum varðandi þjónustu við fiskiskipastól okkar og nýsmíði fiskiskipa, störf sem hafa orðið til t.d. og ekki síst hjá nágrönnum okkar í Noregi sem hafa nýtt íslenska markaðinn sér til hagsbóta og til að byggja upp sinn skipaiðnað og í tengslum við hann málm- og rafiðnað. Varðandi viðgerðaþáttinn var vissulega að honum hugað í síðustu ríkisstj. ekki síður en varðandi nýsmíði. Þann 29. júní 1982 flutti ég svofellda till. í ríkisstj. um skipaviðgerðir innanlands, með leyfi hæstv. forseta: „Lagt er til að ríkisstj. stuðli að því að sem allra flest viðgerðarverkefni vegna fiskiskipa verði unnin innanlands. 1. Lagt er til að viðskrn. birti hjálögð drög að auglýsingu um meðferð lánsumsókna til langlánanefndar vegna breytinga, endurbóta, véla- og tækjakaupa í fiskiskip. 2. Þeim tilmælum verði beint til bankakerfisins að bankaábyrgðir séu veittar vegna viðgerða á fiskiskipum innanlands. Það er viðtekin regla þegar skip fer til viðgerða erlendis að veitt er bankaábyrgð til tryggingar greiðslu til hinnar erlendu stöðvar. Innlendar stöðvar hafa aldrei notið slíkrar fyrirgreiðslu. 3. Leitað verði skýringa á tilboði Danmarks Skibkreditfond varðandi hagstæðari kjör á lánum en atmennt gilda.“ Þessari till. fylgdi grg. þar sem m.a. er vikið að ólíkum fjármagnskjörum vegna viðgerða og viðhalds og till. um auglýsingu var svofelld: „Auglýsing um meðferð lánsumsókna til langlánanefndar. Lánsumsóknir vegna breytinga, endurbóta, véla- og tækjakaupa í fiskiskip. Áður en lánsumsóknir verða teknar til afgreiðslu skal eftirfarandi staðfesting liggja fyrir: 1. Yfirlýsing frá Sambandi málm- og skipasmiðja um að verkið hafi verið boðið út skv. ákveðinni útboðslýsingu innanlands, a.m.k. tveim mánuðum áður en verkframkvæmd á að hefjast og skilafrestur tilboða hafi verið þrjár vikur sem komi til viðbótar fyrrgreindum tveggja mánaða fyrirvara. Verði ákvæðum skv. 1. lið hér að framan ekki við komið vegna ófyrirséðra orsaka, svo sem að aðalvél brotni, skip strandi eða þess háttar, skulu Samband málm- og skipasmiðja og Landssamband ísi. útvegsmanna leggja sig fram um að kanna viðgerðarmöguleika og tilboðsgerð innanlands innan viðráðanlegra tímamarka.“ Þessi till. var samþykkt í ríkisstj. á fundi hennar 29. júní 1982, þó með fyrirvara um að hæstv. viðskrh., sem ekki var viðstaddur á þeim fundi, tæki undir efni hennar. Það varð allnokkur dráttur á því að hæstv. þáv. viðskrh. gerði upp hug sinn í þessu efni og það er ekki fyrr en 5. nóvember 1982 sem svofelld auglýsing var birt frá viðskrn. sem niðurstaða af meðferð og athugun þessarar till. sem ég hafði flutt 29. júní sama ár. Ég tel rétt að þessi auglýsing liggi hér fyrir hv. þm. til athugunar sem fjallar um þetta mál: „Að marggefnu tilefni vill viðskrn. vekja athygli á að eftirfarandi reglur gilda um heimildir til vélaskipta, breytinga og endurbóta á fiskiskipum erlendis: 1. Allar viðgerðir eða endurbætur á skipum eru háðar gjaldeyrisleyfi og ber að sækja um það til gjaldeyrisvið skiptabanka áður en gengið er frá samningi. 2. Erlendar lántökur til þessara aðila eru háðar leyfi viðskrn. Ef um erlend lán er að ræða er ekki heimilt að láta hefja framkvæmdir við endurbætur á fiskiskipum erlendis nema slíkra heimilda hafi verið aflað áður. 3. Lántökur verða ekki heimilaðar nema aflað hafi verið tilboða innan hæfilegra tímamarka um framkvæmdina hjá innlendum skipasmíðastöðvum. Enn fremur verður leitað umsagnar Sambands málm- og skipasmiðja áður en leyfi er veitt.“ Þó að í þessari auglýsingu sé ekki tekið á öllum þeim þáttum sem mín till. hafði um fjallað tel ég að hún hafi verið áherðing af hálfu viðskrn. um þetta atriði og því til bóta. Allt of mikil brögð hafa verið að því að útgerðaraðilar hér hafi stefnt utan með skip sín án þess að afla fyrir fram eðlilegra og nauðsynlegra leyfa, þ. á m. gjaldeyrisleyfa. Fyrst þegar skip er komið í slipp erlendis og viðgerð jafnvel langt komin hafa menn farið að skoða sinn gang og óska eftir gjaldeyrisfyrirgreiðslu í gegnum sína viðskiptabanka. Þarna er auðvitað mjög aftan að hlutunum farið og eðlilegt að tekið sé fyrir slíkt og aðilum gert ljóst að ekki er viðunandi að þannig sé gengið fram hjá innlendum iðnaði og ekki látið reyna á samkeppnistilboð varðandi meiri háttar breytingar sem oft og tíðum er hægt að skipuleggja og sjá fyrir með löngum fyrirvara. Það er slík endurskipun mála sem er knýjandi að mínu mati. Nú er það svo að margt getur ýtt á útgerðaraðila að leita til útlanda með viðgerðir, jafnvel fleiri en beinir fjárhagslegir eða viðskiptalegir þættir, og ætla ég ekki að fara að rekja það hér. Þeim mun nauðsynlegra er að menn séu á verði um þessi atriði og auðvitað skiptir mestu að reyna að fá skilning aðila, útgerðaraðilans sem iðnaðar, á viðhórfum hvors annars þannig að menn stilli þarna saman sjónarmið sín og taki saman á þessu þýðingarmikla máli. Ég tel sem sagt, herra forseti, að þessi till. sé góðra gjalda verð svo langt sem hún nær en vil ganga talsvert lengra í sambandi við þetta efni með það að markmiði að aðeins í undantekningartilvikum þurfi að koma til þess að leitað sé til útlanda með viðgerðir og viðhald á okkar skipastóli. Það á þá ekki síst við um fiskiskipastólinn en einnig þarf auðvitað að stefna að því að hið sama gerist varðandi kaupskipastólinn því einnig þar eru stórverkefni sem ganga innlendum höndum og fyrirtækjum úr greipum í allt of ríkum mæli. Nýsmíðin er svo mál út af fyrir sig. Þar eigum við að setja markið hátt, hafa jafnt í huga hagsmuni íslenskrar útgerðar og þeirra fyrirtækja sem þar standa að málum og þjóðhagslega nauðsyn þess að halda sem flestum störfum hér í landinu og verkefnum og leysa þau hér á hagkvæman hátt.



Herra forseti. Það verður að segjast eins og er að umr. um þessa ágætu till. til þál. hafa þróast með dálítið undarlegum hætti. Hér liggur fyrir till. til þál. þar sem kveðið er skýrt á um að hún fjallar um viðhald og endurbætur á skipastólnum. Það er enn endurtekið og talað hér um viðhald og endurbætur á íslenska skipastólnum. En hv. 5. þm. Austurl. ræddi hins vegar í löngu máli ekki um viðhald heldur endurnýjun og smíði á nýjum fiskiskipum. Hér er auðvitað um tvo aðgreinda þætti að ræða sem hvor um sig verðskuldar ríkulega umfjöllun hér á hinu háa Alþingi. Þess vegna verð ég að segja að það er ákaflega undarleg málsmeðferð að rugla saman reytum þessara tveggja mála, svo mikilvæg og stór sem þau eru bæði og hvort um sig í sniðum. Út af fyrir sig er ég ekki að varpa rýrð á það að þetta mikilvæga mál sé leitt hér og nú inn á Alþingi. En ég hefði talið það betra verklag og dæmi um skipulagðari vinnubrögð ef menn hefðu reynt að halda sig við það mikilvæga þingmál sem hér liggur fyrir. Ég tel að sú till. til þál. sem fyrir liggur um viðhald og endurbætur á skipastólnum sé í eðli sínu jákvætt og þarft mál. Vakin er athygli á því að það sé þjóðhagslega hagkvæmt að hér séu öflugar skipaviðgerðarstöðvar og vissulega er það rétt. Það má leiða mörg rök að því að það sé mjög mikilvægt fyrir þjóð eins og Íslendinga að eiga sterkar og öflugar skipaviðgerðarstöðvar. Það er mikilvægt fyrir siglingaþjóð og það er mikilvægt fyrir fiskveiðiþjóð, auk þess sem það er vitaskuld þjóðhagslega hagkvæmt að geta framkvæmt skipaviðgerðirnar innanlands. Ég vil vekja athygli á því að langstærstur hluti þeirra viðgerða sem fram fara á fiskiskipastólnum árlega fer fram innanlands. Mér liggur við að segja að það heyri frekar til undantekninga að útvegsmenn, a.m.k. þeir sem gera út fiskiskipin, sendi skip sín til útlanda í viðgerð. Það eru auðvitað dæmi um þetta árlega og eru í flestum tilfellum á því tilteknar skýringar, en í langflestum tilvikum kjósa íslenskir útvegsmenn að senda skip sín til viðgerðar og viðhalds árlega í íslenskar skipasmíðastöðvar. Þetta er auðskiljanlegt. Íslenskar skipasmíðastöðvar hafa vitaskuld mikinn aðstöðumun fram yfir erlenda keppinauta sína hvað þetta snertir. Það er kostnaðarsamt fyrir íslenska útvegsmenn að senda skip sín til útlanda til viðgerðar og viðhalds. Það tekur dýrmætan tíma frá veiðum og það kostar peninga að sigla skipunum til útlanda og það er líka dýrt og vefur utan á sig að halda uppi mannskap erlendis meðan unnið er að viðhaldsverkefnum. Einnig má nefna það, sem er augljóst, að oft og tíðum þykir mönnum örðugra að eiga viðskipti við ókunna aðila í framandi landi. Þess vegna kjósa þeir fremur að eiga viðskipti sín hér innanlands. Það er nefnt í grg. þáltill., sem er því miður alveg rétt, að í mörgum tilvikum er auðveldara að fá fjármagnsfyrirgreiðslu Garðar Sigurðsson: Herra forseti. Ekki er að sjá að mjög margir alþm. hafi áhuga á dagskrármálum dagsins í hv. Sþ. Þegar svo fáir hlusta má maður segja að þetta er líkast þokkalegum kunningjaklúbbi þar sem menn ræða í bróðerni um hlutina en verst er þó ef menn stinga af áður en þeir hafa heyrt mismunandi röksemdir í málunum. Herra forseti. Ég hef hvorki hugsað mér að eyða í þetta löngum tíma né heldur að fjalla um þetta lið fyrir lið ítarlega. Till. felur í sér í raun og veru að óskað er eftir því að menn láti frekar gera við skipin sín innanlands en erlendis og ef það kostar eitthvað meira hér heima en í útlöndum eigi ríkið að borga mismuninn. Þetta er út af fyrir sig göfug hugsun, ekki síst þegar maður hefur það í huga að nú um allmargra ára skeið hefur útgerðin verið pínd til þess að kaupa miklu dýrari vöru hér innanlands en erlendis. Þessi vandi skipasmíðaiðnaðarins og skipasmíðastöðva í landinu hefur bara fengið að leggjast ofan á annan vanda í útgerðinni og var hann þó ærinn fyrir. Satt best að segja hefur verið haldið þannig á hagsmunamálum útgerðarinnar nú til langs tíma að ég teldi rétt að þegja sem lengst yfir því hefði ég verið ráðamaður í síðustu ríkisstj. Og ekki virðist það ætla að verða betra, ekki a.m.k. eru fyrstu skrefin á þá leið. En sem betur fer á þessi till. ekki eins mikið erindi nú eins og oft áður vegna þess að menn hafa valið þann kostinn miklu fleiri að láta gera við skip sín, breyta þeim og lagfæra þau á ýmsan hátt hér innanlands en áður var. Ég held að ekki sé nema ein ástæða til þess og hún er sú að orðin er talsverð samkeppni milli þessara skipasmíðastöðva nú. Þær eru að bítast um verkefnin, bjóða í þetta, bjóða miklu betri kjör en áður var. Ég á von á því að það batni enn meira en áður af ýmsum ástæðum, t.d. varðandi fjármagnskostnað og annað, vexti, að menn beini viðskiptum sínum yfir til innlendra stöðva jafnvel án hvatningar. Hitt er svo annað mál að þetta er eitt af þessum atvinnuspursmálum í landinu, að reyna að halda sem mestum verkefnum af þessu tagi innanlands til þess að íslenskar hendur fái vinnu við það. Þessi till. er sjálfsagt flutt aðallega með þær staðreyndir bak við eyrað að nú smíða menn ekki ný skip hér innan lands, við höfum alveg nóg af skipum, og þá eru mörg hundruð manna sem þurfa að fá önnur verkefni í staðinn. Ég held að þetta sé í raun og veru kjarni þessa máls og aðalástæðan til þess að þessir ágætu fimm framsóknarmenn flytja þessa till., bæði menn af Norðurl. e. og austan úr Flóa og ofan úr Borgarfirði. Víðtækur áhugi til sjós og lands í raun og veru. Það gleður eiginlega mitt hjarta að framsóknarmenn skuli nú fara að leiða hugann að hlutum sem snerta sjávarsíðuna. Í allmörg ár hef ég verið formaður í sjútvn. og það voru ágætir menn í þeirri nefnd og ekki voru framsóknarmennirnir lakastir, það er nú eitthvað annað. Hitt er annað mál að þeir máttu ekki alltaf missa tíma til að koma á fund. En þeir hafa sjálfsagt hugsað þeim mun meira um það heima. Þrátt fyrir þetta atmenna áhugaleysi framsóknarmanna á sjávarútvegi og skipasmíði og öllu því sem því tengdist hafa þeir jafnan haft ráðherra í þessum málum að undanförnu með misjöfnum árangri. Satt að segja rennur manni það svolítið til rifja að hugsa til þessara tíma á undanförnum árum hvernig farið var með þessa hluti, ekki síst öll þessi skipakaup og skipasmíðar sem hv. 5. þm. Austurl. var svo hrifinn af. sannleikurinn er sá að þó að menn hafi þá hugað að viðgerðarþættinum ekki síður en nýsmíðinni, eins og hv. þm. orðaði það, áttu sér þar stað skelfileg mistök eins og sorglegt væri að rifja upp og ég hefði nú þagað yfir ef ekki hefði gefist tilefni. Ég er að sjálfsögðu ekki að saka þann hv. þm. um það allt saman. Hitt er annað mál að menn gerðu hér eitt asnastrik undir lokin sem átti að bjarga þessu öllu saman og það var að fara í þessa svokölluðu raðsmíði, ef menn hafa heyrt það. Þau eru einkennileg orðin mörg og þýða kannske oft allt annað en í þeim sjálfum felst. En raðsmíði þýðir að mörg skip eru smíðuð í röð á sama stað og alveg nákvæmlega eins, þ.e. fjöldaframleiðsla á skipum. Í hverju var þessi raðsmíði fólgin? Tvö á Akranesi og tvö á Akureyri og eitt fyrir vestan o.s.frv. Auðvitað engin raðsmíði, allt annað en raðsmíði. Þau skip voru náttúrlega óskaplega dýr. Þau eru smíðuð án þess að nokkur kaupandi sé til, kannske í þeirri von að einhverjir vilji fórna sér og kaupa allt of dýrt skip sem getur alls ekki unnið fyrir sér, báta sem kosta talsvert á annað hundrað milljónir og enginn vill kaupa vegna þess að þeir vita að tekjur þeirra verða aldrei nægilegar til að greiða þessa raðsmíðabáta. Auðvitað geta menn keypt skipin með því hugarfari bara að þeim komi peningamálin ekkert við. Menn hafa allt of mikið gert að því að undanförnu að ráðast í slíkt vitandi það að þeir geta ekki borgað og ákveðnir í því að borga ekki. Þetta er ákaflega slæmt og slíkt hugarfar er í raun og veru alveg óleyfilegt. Ég tel að útgerð eigi að bera ábyrgð á sínum rekstri, og þeir sem vilja bera ábyrgð á sínum rekstri kaupa ekki slíka báta, enda er ekki nema einn þeirra kominn á sjó og er enn á réttum kili eftir því sem ég frétti síðan. En til þess að hann sneri nú efri endanum upp þurfti að steypa í hann a.m.k. 70–80 tonn í kjölinn, býsna þungur. Þetta var um raðsmíðina. Ef rétt er að verri greiðslukjör séu á pólsku skipunum sem eiga nú að fara til Vestmannaeyja og eru rétt ókomin en eru á þessum raðsmíðaskipum hlýtur það að þýða að ríkið hefur ættað sér að borga eitthvað af fjármagnskostnaði fyrir hin skipin jafnvel þó að þau séu þannig að enginn geti keypt þau né vilji þau. Þau standa bara og bíða þar sem verið er að smíða þau og þau verða auðvitað sett á flot. En þau fara ekki til veiða ef enginn kaupandi fæst. Ég held að það sé ekki rétt leið, sem var drepið á í síðustu ræðu, að „hvetja“ menn til að kaupa fremur íslenskt af þessu tagi en erlent og nota til þess alls kyns leyfi, bönn og fyrirskipanir, að menn skuli kaupa sér íslenskt skip en alls kyns takmarkanir settar á útgerðina um að kaupa ódýrara og erlent. Þetta þýðir að verið er að neyða menn með slíkum aðferðum til að kaupa dýrt, m.a. með því að fyrir skuli liggja umsögn Sambands málm- og skipasmiðja. Allir vita fyrir fram hvernig hún hlýtur að vera.  Ég tel að sem betur fer sé ekki eins mikil þörf fyrir þessa till. og áður. En ég tel út af fyrir sig ekkert athugavert við það að hún fái jákvæða afgreiðslu. Í þessu felst í raun og veru það að við ætlum að taka upp niðurgreiðsluaðferðina eins og útlendingarnir. Við bara viðurkennum það eins og það er ef þarna er mismunur á. Kannske er það rétt en þetta þýðir það. Þá fara menn síður að leita til útlanda með þessi verkefni og raunar hefur það dregist mjög mikið saman. Þá þurfa menn ekki að sækja um leyfi, eins og var sagt í ræðu áðan, tveim mánuðum áður en verkframkvæmd á að hefjast, hvað sem það þýðir. Herra forseti. Þetta er eitt dæmi um það að duglegir og áhugasamir þm. leggja á sig að setja saman svona till. með óvenjulegri og skemmtilegri grg. til að sýna þjóðinni að þeir séu enn vakandi í málunum og beita sér fyrir því að vekja athygli annarra þm. og sinna kjósenda á þeim áhuga.



Herra forseti. Ekki er að sjá að mjög margir alþm. hafi áhuga á dagskrármálum dagsins í hv. Sþ. Þegar svo fáir hlusta má maður segja að þetta er líkast þokkalegum kunningjaklúbbi þar sem menn ræða í bróðerni um hlutina en verst er þó ef menn stinga af áður en þeir hafa heyrt mismunandi röksemdir í málunum. Herra forseti. Ég hef hvorki hugsað mér að eyða í þetta löngum tíma né heldur að fjalla um þetta lið fyrir lið ítarlega. Till. felur í sér í raun og veru að óskað er eftir því að menn láti frekar gera við skipin sín innanlands en erlendis og ef það kostar eitthvað meira hér heima en í útlöndum eigi ríkið að borga mismuninn. Þetta er út af fyrir sig göfug hugsun, ekki síst þegar maður hefur það í huga að nú um allmargra ára skeið hefur útgerðin verið pínd til þess að kaupa miklu dýrari vöru hér innanlands en erlendis. Þessi vandi skipasmíðaiðnaðarins og skipasmíðastöðva í landinu hefur bara fengið að leggjast ofan á annan vanda í útgerðinni og var hann þó ærinn fyrir. Satt best að segja hefur verið haldið þannig á hagsmunamálum útgerðarinnar nú til langs tíma að ég teldi rétt að þegja sem lengst yfir því hefði ég verið ráðamaður í síðustu ríkisstj. Og ekki virðist það ætla að verða betra, ekki a.m.k. eru fyrstu skrefin á þá leið. En sem betur fer á þessi till. ekki eins mikið erindi nú eins og oft áður vegna þess að menn hafa valið þann kostinn miklu fleiri að láta gera við skip sín, breyta þeim og lagfæra þau á ýmsan hátt hér innanlands en áður var. Ég held að ekki sé nema ein ástæða til þess og hún er sú að orðin er talsverð samkeppni milli þessara skipasmíðastöðva nú. Þær eru að bítast um verkefnin, bjóða í þetta, bjóða miklu betri kjör en áður var. Ég á von á því að það batni enn meira en áður af ýmsum ástæðum, t.d. varðandi fjármagnskostnað og annað, vexti, að menn beini viðskiptum sínum yfir til innlendra stöðva jafnvel án hvatningar. Hitt er svo annað mál að þetta er eitt af þessum atvinnuspursmálum í landinu, að reyna að halda sem mestum verkefnum af þessu tagi innanlands til þess að íslenskar hendur fái vinnu við það. Þessi till. er sjálfsagt flutt aðallega með þær staðreyndir bak við eyrað að nú smíða menn ekki ný skip hér innan lands, við höfum alveg nóg af skipum, og þá eru mörg hundruð manna sem þurfa að fá önnur verkefni í staðinn. Ég held að þetta sé í raun og veru kjarni þessa máls og aðalástæðan til þess að þessir ágætu fimm framsóknarmenn flytja þessa till., bæði menn af Norðurl. e. og austan úr Flóa og ofan úr Borgarfirði. Víðtækur áhugi til sjós og lands í raun og veru. Það gleður eiginlega mitt hjarta að framsóknarmenn skuli nú fara að leiða hugann að hlutum sem snerta sjávarsíðuna. Í allmörg ár hef ég verið formaður í sjútvn. og það voru ágætir menn í þeirri nefnd og ekki voru framsóknarmennirnir lakastir, það er nú eitthvað annað. Hitt er annað mál að þeir máttu ekki alltaf missa tíma til að koma á fund. En þeir hafa sjálfsagt hugsað þeim mun meira um það heima. Þrátt fyrir þetta atmenna áhugaleysi framsóknarmanna á sjávarútvegi og skipasmíði og öllu því sem því tengdist hafa þeir jafnan haft ráðherra í þessum málum að undanförnu með misjöfnum árangri. Satt að segja rennur manni það svolítið til rifja að hugsa til þessara tíma á undanförnum árum hvernig farið var með þessa hluti, ekki síst öll þessi skipakaup og skipasmíðar sem hv. 5. þm. Austurl. var svo hrifinn af. sannleikurinn er sá að þó að menn hafi þá hugað að viðgerðarþættinum ekki síður en nýsmíðinni, eins og hv. þm. orðaði það, áttu sér þar stað skelfileg mistök eins og sorglegt væri að rifja upp og ég hefði nú þagað yfir ef ekki hefði gefist tilefni. Ég er að sjálfsögðu ekki að saka þann hv. þm. um það allt saman. Hitt er annað mál að menn gerðu hér eitt asnastrik undir lokin sem átti að bjarga þessu öllu saman og það var að fara í þessa svokölluðu raðsmíði, ef menn hafa heyrt það. Þau eru einkennileg orðin mörg og þýða kannske oft allt annað en í þeim sjálfum felst. En raðsmíði þýðir að mörg skip eru smíðuð í röð á sama stað og alveg nákvæmlega eins, þ.e. fjöldaframleiðsla á skipum. Í hverju var þessi raðsmíði fólgin? Tvö á Akranesi og tvö á Akureyri og eitt fyrir vestan o.s.frv. Auðvitað engin raðsmíði, allt annað en raðsmíði. Þau skip voru náttúrlega óskaplega dýr. Þau eru smíðuð án þess að nokkur kaupandi sé til, kannske í þeirri von að einhverjir vilji fórna sér og kaupa allt of dýrt skip sem getur alls ekki unnið fyrir sér, báta sem kosta talsvert á annað hundrað milljónir og enginn vill kaupa vegna þess að þeir vita að tekjur þeirra verða aldrei nægilegar til að greiða þessa raðsmíðabáta. Auðvitað geta menn keypt skipin með því hugarfari bara að þeim komi peningamálin ekkert við. Menn hafa allt of mikið gert að því að undanförnu að ráðast í slíkt vitandi það að þeir geta ekki borgað og ákveðnir í því að borga ekki. Þetta er ákaflega slæmt og slíkt hugarfar er í raun og veru alveg óleyfilegt. Ég tel að útgerð eigi að bera ábyrgð á sínum rekstri, og þeir sem vilja bera ábyrgð á sínum rekstri kaupa ekki slíka báta, enda er ekki nema einn þeirra kominn á sjó og er enn á réttum kili eftir því sem ég frétti síðan. En til þess að hann sneri nú efri endanum upp þurfti að steypa í hann a.m.k. 70–80 tonn í kjölinn, býsna þungur. Þetta var um raðsmíðina. Ef rétt er að verri greiðslukjör séu á pólsku skipunum sem eiga nú að fara til Vestmannaeyja og eru rétt ókomin en eru á þessum raðsmíðaskipum hlýtur það að þýða að ríkið hefur ættað sér að borga eitthvað af fjármagnskostnaði fyrir hin skipin jafnvel þó að þau séu þannig að enginn geti keypt þau né vilji þau. Þau standa bara og bíða þar sem verið er að smíða þau og þau verða auðvitað sett á flot. En þau fara ekki til veiða ef enginn kaupandi fæst. Ég held að það sé ekki rétt leið, sem var drepið á í síðustu ræðu, að „hvetja“ menn til að kaupa fremur íslenskt af þessu tagi en erlent og nota til þess alls kyns leyfi, bönn og fyrirskipanir, að menn skuli kaupa sér íslenskt skip en alls kyns takmarkanir settar á útgerðina um að kaupa ódýrara og erlent. Þetta þýðir að verið er að neyða menn með slíkum aðferðum til að kaupa dýrt, m.a. með því að fyrir skuli liggja umsögn Sambands málm- og skipasmiðja. Allir vita fyrir fram hvernig hún hlýtur að vera.  Ég tel að sem betur fer sé ekki eins mikil þörf fyrir þessa till. og áður. En ég tel út af fyrir sig ekkert athugavert við það að hún fái jákvæða afgreiðslu. Í þessu felst í raun og veru það að við ætlum að taka upp niðurgreiðsluaðferðina eins og útlendingarnir. Við bara viðurkennum það eins og það er ef þarna er mismunur á. Kannske er það rétt en þetta þýðir það. Þá fara menn síður að leita til útlanda með þessi verkefni og raunar hefur það dregist mjög mikið saman. Þá þurfa menn ekki að sækja um leyfi, eins og var sagt í ræðu áðan, tveim mánuðum áður en verkframkvæmd á að hefjast, hvað sem það þýðir. Herra forseti. Þetta er eitt dæmi um það að duglegir og áhugasamir þm. leggja á sig að setja saman svona till. með óvenjulegri og skemmtilegri grg. til að sýna þjóðinni að þeir séu enn vakandi í málunum og beita sér fyrir því að vekja athygli annarra þm. og sinna kjósenda á þeim áhuga.



Herra forseti. Aðeins örfá orð, enda ekki margir hér í salnum. Ég vildi aðeins lýsa stuðningi mínum við þessa þáltill. Þó að hún sé flutt af eintómum framsóknarmönnum, eins og síðasti ræðumaður sagði, þá getur hún verið góð fyrir það. Auðvitað reynum við eftir mætti að stuðla að því að íslensk skipasmíði fái sem flest verkefni í þeirri grein. Þar eigum við sérstaklega hæfa starfsmenn sem vinna verk sín vel. Það sem stendur þeirri starfsemi fyrir þrifum er ekki mannskapurinn heldur hvernig hefur verið farið með þessar stofnanir í sambandi við fjármögnun. Það hefur ekki verið hægt að kaupa af þeim þjónustu í flestum tilvikum vegna þess hvað þær hafa orðið að selja hana dýrt miðað við erlenda aðila. Það er vandinn sem við er að glíma. Því miður er hæstv. fyrrv. iðnrh. ekki hér í salnum, en það hefði verið fróðlegt að ræða við hann um það sem hv. síðasti ræðumaður gat um í sambandi við nýjustu innlendu smíðarnar síðustu árin. Þar má finna hrikaleg dæmi sem allir forðast enn þá að ræða um, hvað skuli taka til bragðs þegar kostnaður við smíði skipanna er kominn langt fram yfir það matsverð sem á þeim er. Samt er haldið áfram. Hver á að borga mismuninn? Það kemur hvergi fram. Það er þetta sem er vandamálið. Og þetta er iðnaðarvandamál sem veltur beint yfir í sjávarútveginn en menn hafa aldrei viljað viðurkenna. Forráðamenn iðnaðarins geta ekki haldið áfram að velta því beint á útgerðina. Hins vegar hefur hún tekið við þessu undanfarin ár. Sem betur fer getum við ætlað að þetta sé að lagast núna vegna minnkandi verðbólgu, en hamingjan hjálpi þessum skipum sem hafa verið í smíðum innanlands síðustu árin. Hver skal borga? Á kannske að setja fleiri manns ómaklega á hausinn í útgerðarrekstri fyrir starfsemi eins og þar hefur verið framkvæmd? Og fyrrv. ráðh. sagði hér áðan að það hefði ekki verið gert nóg að slíkri smíði. Ég skildi hann a.m.k. þannig. Og ég skil ekki þann reikning að þessi pólsku skip, þó að þau hafi dottið hér óvart inn í kerfið, séu orðin eins dýr og íslensk skip sem hafa verið smíðuð hér undanfarið. Það stenst ekki. Ætli þá hafi ekki gleymst verðbólgustigið sem komið var á annað hundrað prósent í millitíðinni? Það kæmi mér ekki á óvart. Svona má ekki fara að. Auðvitað þarf að vinna að því að íslenskar skipasmíðastöðvar fái sem mest verkefni. Það er ekki enn þá tímabært að stunda nýsmíði þó að það sé stutt í það. Við skulum ekki gleyma því að bátaflotinn er orðinn 20 ára gamall að meðaltali. Hann þarf á verulegri endurnýjun að halda og það hlýtur að vera spurning hvað á að liggja lengi yfir því að klastra í hann, endurnýja svo og svo mikið af honum fremur en hreinlega að úrelda hann og smíða nýtt í staðinn. Þetta hlýtur að verða það sem takast verður á við núna á næstunni. Því miður er hæstv. iðnrh. ekki hér staddur. Ég hef grun um að á borðum hans séu tillögur í þá átt að innlendar skipasmíðastöðvar fái möguleika til að taka að sér viðhaldsverkefni núna á næstunni, fyrst og fremst til þess að geta haldið sínum starfsmönnum í þjálfun, haldið sínu góða starfsliði og haldið því í þjálfun. Þetta verður að ske. Annars vöknum við upp við vondan draum þegar við þurfum að fara að endurnýja og enginn maður er til í landinu sem kann til verka. En ég ætla ekki að orðlengja þetta. Ég er samþykkur þessari till., að þessum verkefnum sé beint hingað heim eins og mögulegt er til þess að halda uppi skipasmíðastöðvunum og iðnaðarmönnum sem þar eru, svo að þeir hafi verkefni og séu í þjálfun í þeim verkum sem hljóta að bíða þeirra innan skamms tíma.



Herra forseti. Íslenskur sjávarútvegur á í mjög harðri samkeppni erlendis. Þær þjóðir sem við m.a. erum að keppa við, Norðmenn og Kanadamenn, hafa tekið ákvarðanir um að beina miklum fjárhæðum frá öðrum atvinnuvegum yfir til sjávarútvegsins. Íslenskir sjómenn og fiskverkendur keppa við þessa aðila á þeim grunni. Ef við til viðbótar þyngjum samkeppnisaðstöðuna sem því nemur að taka yfir á sjávarútveginn erfiðleika í íslenskum skipasmíðaiðnaði hljóta menn að gera sér grein fyrir því að með slíkri ákvarðanatöku værum við að slá því föstu að lífskjör hér skuli verða lakari en hjá þessum þjóðum. Ég vil ekki skilja till. á þann veg að það sé vilji flm. að þannig sé að málum staðið. Ég vil skilja hana í ljósi setningar sem hér stendur: „Með þáltill. þessari er gengið út frá því að það sé þjóðhagslega hagkvæmt að sem mest af viðgerðum og viðhaldi skipaflotans fari fram innanlands, enda verði sú þjónusta samkeppnisfær við erlenda aðila bæði hvað varðar verð og gæði.“ - Með þeirri forsendu er ég stuðningsmaður þáltill. Að henni brostinni treysti ég mér ekki til að styðja hana, þannig að ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram, að mér fannst hv. 5. þm. Austurl. fara allmikið út um víðan völl í sínum málflutningi. Þau atriði aftur á móti sem ráða þá mestu um hvort íslenskur skipasmíðaiðnaður sé samkeppnisfær og sá þáttur sem íslensk stjórnvöld þurfa að gefa gætur eru: Í fyrsta lagi gengisskráning íslensku krónunnar. Röng gengisskráning, of há, drepur að sjálfsögðu íslenskan iðnað jafnt á þessu sviði sem öðrum. Viðskiptakjör, þ.e. hvernig er staðið að fjármögnun hjá innlendum skipasmíðaiðnaði, hlýtur að vera það sem stjórnvöld þar næst þurfa að bera fulla ábyrgð á að sé hliðstætt þeim aðbúnaði sem er hjá erlendum skipasmíðastöðvum, sem við keppum við. Þriðja atriðið, sem hlýtur aftur á móti fyrst og fremst að vera verkefni eigenda stöðvanna og þeirra sem þar vinna - að sjálfsögðu geta innlend stjórnvöld haft þar áhrif á - er að tæknibúnaður og framleiðni, verkkunnátta, sé fullkomlega til jafns við það sem er í hinum erlendu stöðvum. En ég hygg að okkur sé öllum ljóst að hér á landi er um allmikinn markað að ræða á þessu sviði, sem æskilegt væri að yrði markaður hinna innlendu skipasmíðastöðva - æskilegt væri, segi ég, vegna þess að ég vildi að þannig yrði þróunin. En ég er sammála því, sem fram hefur komið, að ég tel fráleitt að með viðskiptafjötrum eða þvingunum sé hægt að leysa þessi mál til farsældar fyrir íslensku þjóðina.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um till. þá sem hér liggur fyrir, en þegar ég les hana og heyri þær umr. sem hér fara fram rifjast upp fyrir mér gamansaga sem sögð var um Ólaf heitinn Thors eitt skipti þegar hann var á fundaferðalagi og var á fundi á Álftanesi. Þá mun hann hafa gefið, eins og þá var tíðkað og reyndar síðar einnig, kosningaloforð. Eitt af loforðunum, sem hann gaf á fundinum, var að rafmagn skyldi koma í sveitina hið allra fyrsta. Þá mun Stefán á Eyvindarstöðum, bóndi þar, hafa kveikt ljós í salnum og nokkur hlátur orðið meðal fundarmanna, en Ólafur lét ekki slá sig út af laginu og sagði: „Þarna sjáið þið. Ég efni loforð mín strax.“ Þórarinn Þórarinsson fyrrv. þm., sem þá var í framboði fyrir Framsfl., hefur nú reyndar sagt mér að þetta sé þjóðsaga, þetta hafi ekki gerst nákvæmlega með þessum hætti, en sagan lifir og sagan er góð. Ég rifja þetta hér upp, herra forseti, vegna þess að mér er kunnugt um að nú þegar hefur hæstv. viðskrh. haft samband við bankana og gert ráðstafanir til þess að viðskiptabankarnir láti ekki erlenda aðila fá betri fyrirgreiðslu en innlenda þegar um er að ræða skipaviðgerðir. Það er alkunna að skuldir, sem hafa orðið til erlendis hjá fyrirtækjum sem gera við skip þar, hafa verið greiddar nánast umyrðalaust úr íslenska bankakerfinu, en hins vegar hafa erfiðleikar verið talsverðir þegar um hefur verið að ræða lánafyrirgreiðslu í innlenda skipasmíðaiðnaðinum, nema í gegnum Fiskveiðasjóð eins og það kerfi var þegar skipasmíðaiðnaðurinn var upp á sitt besta og það þótti framfaramál að byggja sem flest fiskiskip fyrir Íslendinga. Að auki er mér kunnugt um að hæstv. iðnrh. skipaði nefnd, sem ég held að hafi lokið störfum, og hún fjallaði nákvæmlega um sama verkefnið sem hér er verið að leggja til að unnið verði af hálfu hæstv. ríkisstj. Formaður nefndarinnar er hv. þm. Ólafur G. Einarsson. Þessi nefnd hefur, að ég best veit, skilað einni áfangaskýrslu. Það sem liggur fyrir er að ákveða með hvaða hætti hægt sé að afla þess fjármagns sem þarf, en það sem vantar er fyrst og fremst fjármagn sem innlendu skipasmíðastöðvarnar og þeir aðilar sem framkvæma skipaviðgerðir geti haft til afnota til að veita sams konar lánafyrirgreiðslu og erlendir aðilar geta veitt. Ég lít þess vegna svo á að allar þær yfirlýsingar sem hér hafa komið um stuðning við þessa þáltill. séu fyrst og fremst stuðningsyfirlýsingar við þær aðgerðir sem nú þegar hafa farið fram af hálfu hæstv. viðskrh. og hæstv. iðnrh. og vænti þess að fyllsti stuðningur verði sýndur í verki þegar afla þarf fjármagns til að gera þá draumsýn að veruleika sem kemur fram í efnisatriðum þessarar þáltill., sem auðvitað er góðra gjalda verð.



Herra forseti. Aðeins örfá orð til að lýsa stuðningi við efni þessarar till. Ég hygg að öllum sé ljóst að sá iðnaður sem hér hefur vaxið á þessu sviði, skipasmíðaiðnaður, er í nokkurri hættu staddur. Það væri mikið tjón ef sú mikla þekking og verkkunnátta sem er samsöfnuð í skipasmíðastöðvunum ryki út í veður og vind þannig að starfsfólkið dreifðist, missti vinnuna og hyrfi til annarra starfa. Ekki er auðvelt að safna slíkri þekkingu saman aftur. Það er satt best að segja ekki hægt, held ég, ef hún dreifist og fer út um hvippinn og hvappinn. Þess vegna er afar mikilvægt að hægt sé að tryggja íslenskum skipasmíðastöðvum verkefni þannig að þær geti haldið þeim starfsmannafjölda sem þar er núna. En aðeins örfá orð varðandi það sem hv. 2. þm. Reykv. Friðrik Sophusson sagði áðan og þá nefnd sem starfað hefur hér að undanförnu. Það mun rétt vera að þessi nefnd hefur lagt til að 150 millj. fari til þessa verkefnis. Það fé mun hún væntanlega taka að láni með einhverjum hætti. Þess sér hins vegar engin merki í lánsfjáráætlun hæstv. ríkisstj. svo að kannske er tæpt að frúa því að þetta eigi að koma til framkvæmda. Ég vona að þessi nefnd hafi ekki lokið störfum því að hún hefur ekki gefið sér tíma til að heimsækja allar stærstu skipasmíðastöðvar á landinu og kanna þar aðstæður. sumar hverjar hefur hún heimsótt en ég veit t.d. að hún hefur ekki látið svo lítið að heimsækja skipasmíðastöðina Skipavík í Stykkishólmi sem er ein af þeim stærri. Þar er mjög alvarlegt ástand fram undan einmitt vegna verkefnaskorts. Ég lýsi þeirri von minni að hv. þm. Friðrik Sophusson, varaformaður sjálfstfl., komi því til skila til sinna flokksbræðra í þeirri nefnd að æskilegt er að nefndin kanni og heimsæki öll meginfyrirtæki á þessu sviði og geri tillögur um hvernig þessum iðnaði verði best við haldið. Þessi orð ætla ég ekki að hafa fleiri að sinni, herra forseti.



Herra forseti. Ég stend hér upp öðru sinni fyrst og fremst til að þakka augljósan stuðning við þessa till. í meginatriðum. Það kom fram hjá hv. 5. þm. Austurl. að hann saknaði þess að nýsmíði skipa væri ekki tekin jöfnum höndum í meðferð þessarar till. Nú er ljóst að þessi ágæta till. verður til umfjöllunar í atvmn. og vel má vera að þar verði niðurstaða sú að gera till. víðtækari ef ég má svo að orði komast. Þó held ég fyrir mitt leyti að það sé, eins og raunar fram hefur komið í máli margra hv. ræðumanna, rík ástæða til að fjalla sérstaklega um viðhald skipastólsins. En málum er hreyft með ýmsum hætti. Þáltill. eru í sannleika sagt oft af þeim toga að hreyfa málum og vekja upp umr. um mát. Við flm. kusum að gera það með þessum hætti. Að mínum dómi hafa ekki komið fram atriði í máli hv. ræðumanna sem sérstök ástæða er til að fara orðum um. Þó fannst mér koma fram svolítill misskilningur í viðbrögðum hv. þm. Garðars Sigurðssonar við þessari till. Ég hélt að það væri alveg ljóst af minni framsögu og raunar grg. með till. að ekki er verið að stefna með tillöguflutningnum að einu eða neinu styrktarkerfi varðandi skipasmíðar eða viðgerðir, síður en svo. Við viljum að allir þeir aðilar sem um þessi mál fjalla leggist á eitt, stofni til samvinnu í þeim tilgangi að gera þennan mikilsverða iðnað samkeppnisfæran nú og framvegis. Ég vil fagna því sem fram kom - þeir reyna að fylgjast með, framsóknarmennirnir, eins og ég hafði nú raunar grun um - að þessi mál væru til meðferðar á vegum ríkisstj. og er ekkert nema gott um það að segja. Ég endurtek að ég fagna því. Hins vegar held ég að í svona málum geti oft verið þörf á því að fá ályktanir Alþingis. Eins og ég þykist hafa vikið að áður er oft betra að hafa breiðfylkingu þingsins að baki mjög mikilsverðum ráðagerðum. Að svo mæltu vil ég endurtaka þakklæti mitt til hv. þm. fyrir góðar undirtektir við þessa till. Það er auðvitað von okkar allra að hún fái greiðan gang í gegnum þingið og verði samþykkt.