Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við höfum leyft okkur að flytja hér frv. um breyt. á l. nr. 56 frá 1973, um heilbrigðisþjónustu. Efni frv. er það, að stofnað verði sjálfstætt læknishérað á Höfðakaupstað og í því læknishéraði yrðu þá Vindhælishreppur, Höfðahreppur og Skagahreppur. Þetta eru tveir sveitahreppar og eitt kauptún. Alls munu búa þar um 1000 einstaklingar. Við fluttum brtt. við heilbrigðislöggjöfina í fyrra um sama efni, og það var fellt hér í d. með eins atkv. mun. Við fengum almennar áskoranir frá íbúum Höfðakauptúns um, að þetta yrði sérstakt læknishérað. Það er fátt, sem fólkið úti í dreifbýlinu leggur meiri áherslu á heldur en öryggi í heilbrigðismálum. Það var búið að byggja þarna læknisbústað, svo að hann er fyrir hendi, en það gekk misjafnlega að fá lækna þar, áður en þessi breyting var gerð. Nú er ljóst, að það er ekki mikils virði fyrir fólkið að hafa sjálfstætt læknishérað, ef ekki fæst neinn læknir, en það virðist nú hafa orðið töluverð breyting á þessu. Læknanemum fjölgar mjög mikið, þannig að líklegt er, að læknunum í landinu fjölgi, og það hefur gengið betur að fá lækna út á landsbyggðina heldur en undanfarið. Vera má, að það sé því að þakka, að það hafi verið meiri dugnaður sýndur við að útvega læknana, en þó eru sennilega fleiri atriði, sem koma þar til greina. Fólkinu er nú að fjölga á vissum stöðum úti á landi, fólkið er bjartsýnt og duglegt. Nú er nóg atvinna og mikill hugur í að byggja íbúðir hjá þessu fólki. T.d. var verið að byggja um 20 íbúðir í Höfðakauptúni s.l. ár, og líklegt, að það haldi áfram og jafnvel aukist, þannig að það er mjög líklegt, að fólkinu fjölgi þarna. Það er ekki hægt að ganga fram hjá því, að það er allmikill kostnaður fyrir fólk að fara langar leiðir til að leita læknis. Milli Blönduóss og Skagastrandar eru 25 km. Vegurinn er raunar sæmilegur, en að vetrinum getur oft verið mjög vont veður, norðaustanhríðarnar eru mjög vondar, og það getur verið þannig dag eftir dag, að það sjáist varla á milli húsa. Nú er það þannig með okkur, sem heilbrigðir erum, að við finnum ekki svo mikið til þess, þó að það sé langt til læknisins, en þeir, sem eru heilsulitlir og þurfa á fárra daga fresti eða jafnvel daglega að hafa samband við lækni, finna ákaflega mikið til þess. Fæstir þessara einstaklinga geta ekið bíl sjálfir, þeir þurfa að fá bíl með sig og jafnvel að láta hann bíða, og þetta kostar ærið fé, þannig að það er ósköp eðlilegt, að fólkið leggi áherslu á að hafa öryggi í heilbrigðismálum. Ég vona, að þið takið þessu frv. vinsamlega. Ég sé ekki ástæðu til að halda langa ræðu um það. Við stöndum allir að þessu, þm. úr þessu kjördæmi, sem erum hér í Nd., og þetta er ekkert pólitískt mál, heldur er þetta gert fyrir íbúana í heild. Ég vil enn fremur mælast til þess.við þá n., sem fjallar um þetta frv., að það verði afgreitt fljótt, - málið er ekki flókið - svo að það fáist úr því skorið, hvort Alþ. getur fallist á þetta eða ekki. Við vitum, að ríkið á að sjá um þessi heilbrigðismál að öllu leyti, og það á ekki að hafa ákvæði í löggjöf, að það hindri, að þau mál séu í góðu lagi. Ég legg svo til. að frv. verði vísað til heilbr.og trn. að loknum umr.



Herra forseti. Frv. þetta fjallar um rýmkun á ákvæðum varðandi utankjörfundakosningar. Við 1. umr, þessa máls beindi hv. 4. þm. Austf. þeim tilmælum til n., að hún athugaði, hvort þörf væri á breytingum á kjörgögnum jafnframt. N. varð sammála um, að aths. þessa hv. þm. væru fyllilega réttmætar og ástæða til þess að athuga það mál. En með tilliti til þess, að frv. það, sem hér er til umr., hefur þegar hlotið afgreiðslu í hv. Ed. og nauðsyn ber til, að það verði að lögum á þessu þingi, urðu nm. ásáttir um, að þetta atriði yrði að bíða betri tíma. N. leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Á þskj. 492 og 519 er að finna frv. til jarðalaga, eins og hv. Ed. gekk frá frv. til þessarar hv. d. Forsaga þessa máls er sú, að búnaðarþing 1971 samþykkti ályktun að fela stjórn sinni og búnaðarmálastjóra að hlutast til um við landbrh., að hann skipaði n. til þess að endurskoða eftirtalin lög: 1. Lög um kauprétt á jörðum, nr. 40 frá 5, apríl 1948. 2. Ábúðarlög, nr. 36 29. mars 1961. 3. Lög um ættaróðul, ættarjarðir, erfðaábúð og sölu þjóð- og kirkjujarða, nr. 102 21, des. 1961. 4. Lög um jarðeignasjóð ríkisins nr. 54 27. apríl 1967. Hlutverk n. var að semja frv. til nýrra l. um framangreint efni eða með brtt. að breyta gildandi l. Tilgangurinn var að aðstoða sveitarfélög eða einstaklinga til búsetu innan þeirra sveitarfélaga, sem jörðin er i, og yrði það tryggt með löggjöf, að bændur hefðu forgangsrétt að jörðum til búskapar. Hinn 18. ágúst 1971 skipaði landbrh. n. til að endurskoða þessi lög, sem ég áður greindi. Nm. voru Ásgeir Bjarnason, formaður Búnaðarfélags Íslands, Árni Jónasson, sem var tilnefndur af Stéttarsambandi bænda, en er erindreki sambandsins, og Sveinbjörn Dagfinnsson, núv. ráðuneytisstjóri í landbrn., sem var tilnefndur af ráðh. án tilnefningar frá öðrum. Ásgeir Bjarnason var skipaður formaður. N. hefur samið tvö lagafrv., sem bæði eru nú til meðferðar hér í hv. d. Auk jarðalagafrv. er frv. til ábúðarlaga, sem einnig er hér til meðferðar. Frv. voru lögð fram á síðasta búnaðarþingi, og mælti búnaðarþing með samþykkt þeirra beggja og gerði minni háttar breytingar á þeim, sem hafa verið teknar að mestu til greina í þeim frv., sem lögð hafa verið fyrir Alþingi það, sem nú situr. Þá hefur Stéttarsamband bænda mælt eindregið með samþykkt frv., en frv. höfðu áður verið kynnt á kjörmannafundum víðs vegar um landið. Í frv. að jarðal. er tekið saman efni, sem nú er að finna í fernum lögum, auk nýmæla, sem hafa ekki áður verið í íslenskri löggjöf. Á undanförnum árum hefur eftirspurn eftir landi til annarra nota en landbúnaðar farið stórvaxandi. Einkum hafa jarðir veríð keyptar háu verði, þar sem góð aðstaða er til að setja niður sumarbústaði eða eftirsóknarverð hlunnindi fylgja jörðunum, svo sem veiði. Verð slíkra jarða er þegar orðið svo hátt, að sjaldan er viðráðanlegt fyrir bændur að kaupa þær, og reynist oft fullerfitt fyrir viðkomandi sveitarfélög, þrátt fyrir það að þau eigi lögboðinn forkaupsrétt. Afleiðingin er því sú, að margar vildisbújarðir hafa verið skákaðar niður, og það hefur torveldað eðlilegan búrekstur á mörgum þeirra, vegna þess að ekki voru möguleikar til þess að ná kaupum á jörðinni til búskapar. Ég vil taka það fram, að ég tel, að nauðsyn beri til að gefa þéttbýlisbúum og öðrum, sem sækja eftir, kost á landspildum til ræktunar og útivistar og til að reisa sumardvalarhús, Reynslan sýnir hins vegar nú þegar, að brýn þörf er á að fylgjast með slíkum ráðstöfunum lands og hafa áhrif á, hvar og hvernig landi er ráðstafað á þennan hátt. Að öðrum kosti vofir yfir stórfelld röskun á búsetuaðstöðu fólks á dreifbýlissvæðum umfram það, sem þegar er orðið, og óeðlileg verðhækkun lands. Frv. þessu, ef að l. verður, er ætlað að veita byggðarlögum meira áhrifavald í þessu efni, styrkja aðstöðu bænda, bændaefna og sveitarfélaga til jarðakaupa, skapa aðstöðu til að fylgjast með öllum ráðstöfunum fasteigna og fasteignaréttinda utan skipulagðra þéttbýlissvæða og hafa áhrif á verðlag þeirra. Í ákvæðum, sem eru í þessu lagafrv., eru viss hamlandi áhrif á ráðstöfun jarða umfram það, sem verið hefur, og eiga sér hliðstæðu í löggjöf nágrannaþjóða okkar, sem hafa sett lög og reglur um þetta efni. Í því sambandi vil ég leyfa mér að vitna til Norðurlandanna. Noregur hefur allt frá árinu 1909 samkv. 1. visst eftirlit og aðhald varðandi eigendaskipti á jörðum og landi utan skipulagðra svæða. M.a. þarf leyfi landbrh. hverju sinni, þegar kaup eru áformuð. Tilgangurinn með slíkum lögum er að hafa hamlandi áhrif á verðhækkanir lands. Norska landbrn. hefur margsinnis neitað um leyfi til sölu, þykir söluverð lands of hátt eða ætla megi, að land eigi að kaupa í hagnaðarskyni, t.d. að ávaxta fjármagn á þann hátt eða skáka landið niður og selja lóðir. Í Svíþjóð gilda að sumu leyti svipaðar reglur og í Noregi að því leyti, að óheimilt er að selja bújarðir og lönd án heimildar frá landbrn., og lögð er áhersla á, að eigendaskipti eigi sér fyrst og fremst stað þannig, að kaupendur jarðar muni stunda landbúnað sem aðalstarf. Um leyfi til sölu á landi er að jafnaði neitað, ef ástæða þykir til að ætla, að hún sé einkum áformuð til þess að hafa af því fjárhagslegan ávinning. Danir hafa á síðustu tveimur árum endurskoðað löggjöf um bújarðir og land utan þéttbýlissvæða. Samkv. l. frá þessu ári um bújarðir og skilyrði fyrir því að geta fengið jörð til eignar eða umráða samkv. leigusamningi án leyfis landbrn. þarf m.a. viðkomandi að vera minnst 20 ára gamall, taka sér fasta búsetu á eigninni og hafa búrekstur að aðalatvinnu. Að öðrum kosti þarf sérstakt leyfi landbrn. Í l. er tekið fram, að slíkt leyfi skuli ekki veita, ef ástæða er til að ætla, að stefnt sé að því að ná umráðum yfir eign til þess að ávaxta á þann hátt fé, ef mikið ósamræmi er á milli kaupverðs eigna og raunverðs, ef eign telst óheppileg til sjálfstæðs búrekstrar og jörðinni yrði betur ráðstafað til að bæta rekstur, sem þegar er fyrir á svæðinu. Félagssamtök, stofnanir, jafnt opinberar sem einkastofnanir, geta ekki fengið ráð á jörðum eða jarðahlutum nema að fengnu samþykki landbrn. Þau nýmæli, sem fyrst og fremst eru í þessu frv., eru í Il. kafla þess, og er tilgangurinn með þeim að koma fastari skipan á heldur en verið hefur um eigendaskipti og aðra ráðstöfun bújarða og lands utan þéttbýlissvæða í því skyni, að hagsmuna bænda og annarra dreifbýlisbúa sé betur gætt en verið hefur, auk þess sem með lagafrv. þessu er stigið skref í þá átt að halda landverði niðri og hindra brask með land. En til þess að slíkt verði sem mest hindrað, þarf að auki að setja ákvæði í skattalög, ákvæði um, hvernig gróði, annar en sá, sem stafar af eðlilegum verðlagsbreytingum, skuli skattlagður. Með frv. þessu er verið að færa út í byggðarlögin visst vald, sem þau hafa alls ekki haft til þessa, þ.e. að hafa áhrif á, hvernig land er notað, og hafa áhrif á verðlag, eignar- og umráðarétt þess. Til þess að framkvæma þetta vald úti í byggðarlögunum var gert ráð fyrir skipun byggðaráða í hverri sýslu. í þeim mega aðeins starfa menn, sem búsettir eru í viðkomandi sýslu. Þyki einhverjum mörg ráð sett á fót samkv. frv. þessu, er rétt að benda á, að jafnmargar n. eru samtímis lagðar niður, því að samkv. 27. gr. l. nr. 45 1971, um Landnám ríkisins, skal landnámsnefnd skipuð 3 mönnum og starfa í hverri sýslu. Verði frv. þetta að l., eru dagar þessara n. þar með taldir. Auk þess að fylgjast með og hafa áhrif á eigendaskipti lands og verð þess, verði frv. að l., verði meiri aðgát höfð en verið hefur um skiptingu jarða, sem mörg dæmi eru um, að hafi verið gerð án nægilegrar forsjár. Þá er gert ráð fyrir í frv., að hægt sé að sameina að nýju jarðahluta, sem skiptir hafa verið út úr jörðum, sé bú ekki rekið á þeim. Dæmi eru þess, að sameign að jörðum, þar sem einn sameignareigenda situr jörðina, hafi skapað erfiðleika fyrir hann við rekstur bús og framkvæmdir á jörð. Í frv. þessu er opnuð leið út úr slíkum vandræðum og ráðherra unnt að heimila, að hann leysi til sín eignarhluta. III. kafli frv. fjallar um forkaupsrétt á jörðum og jarðarhlutum. Um það gilda l. nr. 40 frá 1948. Var upphaflega gert ráð fyrir því, að til þess að ábúandi fengi forkaupsrétt á jörð, yrði bann að hafa setið hana í 10 ár, en með breytingu, sem var gerð í hv. Ed., var tíminn lækkaður í 8 ár, en hafði áður verið 3 ár. Þá er einnig í þessu frv., - og var það atriði einnig tekið til meðferðar í hv. Ed., - ákvæði um það, að ef sveitarstjórn þyki verð hátt, þá megi kveðja menn til þess að meta, hvort um raunverulegt tilboð sé að ræða, sem eigandi eignarinnar telur sig hafa, og samkv. því, sem samþ. var í hv. Ed., ber við það mat ekki að taka tillit til þeirrar hækkunar á landinu, sem stafar af þeim framkvæmdum, sem ríkið hefur gert, eða stafa af nálægð þéttbýlis, eins og það er orðað í frv. nú. Þá er í þessu frv. rýmkuð heimild ríkisins eða stjórnvalda til ákvörðunar í sambandi við jarðasölu, svo að um hana þurfi ekki að vera sérstök lög, enda eru önnur takmörk, sem þrengja hana svo mjög, þar sem byggðaráðin eru, að ekki þykir ástæða til að hafa þetta ákvæði í l. lengur. Þá er í 30. gr. frv. nýmæli, sem stafar af því, að um áratugaskeið hefur ven,ja verið fyrir því, að ríkið leigði jarðir, lóðir og lendur án sérstakra lagaheimilda, og af þeirri ástæðu hefur tímalengd samninga og ýmis kjör verið mjög mismunandi. Ákvæðin í 2, mgr. 30. gr. eru um hámark þess tíma, sem leigusamningar mega gilda hverju sinni. Samkv. núgildandi l. eiga ábúendur rétt á að fá ábúðarjörð sína keypta að uppfylltum vissum skilyrðum. En eins og ég gat um áðan, hefur þessi réttur nú verið þrengdur frá því, sem er í gildandi lögum. V. kafli frv. er um jarðasjóð. Í frv. er að finna verulegar breytingar frá því, sem nú er í l. nr. 54 1967, um Jarðeignasjóð ríkisins. Sumar af þeim breytingum hafa verið í gildi, frá því að sett voru l. nr. 11 1972, um breyt, á l. nr. 54 1967, og Jarðeignasjóður hefur nú rýmri heimildir til að kaupa jarðir heldur en áður. M.a. hefur sjóðurinn samkv. lagaheimild frá 1972 keypt um 20 jarðir af bændum, sem ekkert annað blasti við en yfirgefa jarðir sínar vegna fjárhagserfiðleika þrátt fyrir vilja þeirra að halda áfram búskap. Í kaflanum um Jarðasjóð er veitt sérheimild til að lána sveitarfélögum til þess að neyta forkaupsréttar á jörð. Gert er ráð fyrir að hækka árlega fjárveitingu til sjóðsins úr 6 millj. í 12 millj., til þess að hann verði betur fær um að gegna hlutverki sínu, einkum með lánum til sveitarfélaganna. VI. kafli frv. fjallar um óðalsjarðir. Um það efni gilda í dag 1. nr. 102 frá 1962 með breyt. frá 1968. Ekki er um neinar meiri háttar efnisbreytingar að ræða frá gildandi l. í þessum kafla. Hv. Ed., sem fékk þetta mál til meðferðar, sendi það til umsagnar til allra búnaðarsambanda landsins, Sambands ísl. sveitarfélaga og landshlutasamtaka sveitarfélaga. Að fenginni umsögn þessara og fleiri aðila voru í Ed. samþ. nokkrar breyt. á frv., þannig, að nú er sveitarstjórn viðkomandi byggðarlags ásamt Búnaðarfélagi Íslands og byggðaráði aðili að allri ákvörðunartöku um jarðir, svo sem um stofnun nýrra býla, sameiningu jarða, skiptingu jarða og innlausn á eignarhlutum, þar sem jörð er í sameign. Þá eiga að vera felld úr frv. ákvæði um afskipti byggðaráðs af skipulagsmálum dreifbýlis. Byggða ráðum hafði verið ætlað að gera till. um skipulagsmál dreifbýlis til viðkomandi sveitarstjórna. Þetta var af sumum, sem umsagnir gáfu um frv., túlkað á þann veg, að verið væri að seilast inn á valdsvið sveitarstjórna og skipulagsyfirvalda. Svo var alls ekki, eins og ráða má af því, að byggðaráðum var aðeins ætlað að gera till. um skipulagsmál. en samkv. l. nr. 45 1971 skal landnámsstjóri gera till. um skipulag í sveitum, leita umsagna sveitarstjórna, landnámsnefnda Búnaðarfélags Íslands og Byggingastofnunar landbúnaðarins. Þannig hefur Landnám ríkisins nú samkv. gildandi l. haft miklu meiri áhrif á skipulagsmál dreifbýlisins, þar sem viðkomandi hreppsnefndir höfðu aðeins umsagnarheimild, heldur en gert var ráð fyrir, að byggðaráðin hefðu. Það má segja, að nokkur ástæða sé til þess, að skipulagsmál séu að verulegu leyti á einni hendi. Þó tel ég, að brýna nauðsyn beri til þess, að viðkomandi aðilar heima fyrir, bæði sveitarstjórnir og byggðaráðin, hafi þar mikið um að segja, þó að ég hins vegar geti fallist á þær breytingar, sem hafa verið gerðar í hv. Ed., til þess að hitt yrði ekki til að tefja framgang þessa máls. Þá hafa verið gerðar breytingar á 10. gr. og 27. gr., sem fjalla um matsgerðir, sem mælt er fyrir um. Möt, eins og ég vék að áðan, skulu framkvæmd samkv. reglum IX. kafla l. nr. 36 1971, um ábúð jarða, þannig að sömu aðilar meta samkv. sömu reglum, þegar metnar eru eignir leiguliða, sem stendur upp af jörð. Auk þess hefur verið samþ. það viðbótarákvæði, sem ég gat um áðan, að við mat á fasteignum, sem sveitarstjórn hyggst neyta forkaupsréttar á og óskað er mats á eigninni, þar sem kaupverð sé hátt, skuli ekki taka tillit til verðhækkana landsins, sem stafa af nálægð þéttbýlis. Þetta atriði kom inn í frv. í meðferð hv. Ed. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að kynna þetta mál fyrir þessari hv. d. öllu meira en þegar er orðið, enda tel ég mig hafa drepið hér á helstu atriði málsins. Auk þess fylgir frv. löng grg., og það hefur verið til meðferðar, eins og ég gat um áðan, á búnaðarþingi, á aðalfundi Stéttarsambands bænda, á kjörmannafundum og víðs vegar um landið og hefur auk þess nú fengið umsagnir búnaðarsambanda. Ég legg svo til. að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. hefur nokkuð rakið sögu þessa frv. Hún er þegar orðin alllöng. Frv. var lagt fram á síðasta Alþingi, en varð þá ekki útrætt. Það var lagt fram snemma á þessu þingi og er nú komið frá Ed. En hugmyndin að þessu frv. mun hafa vaknað á búnaðarþingi 1971, að ég ætla. Það er ofureðlilegt, að menn velti þessum málum fyrir sér og reyni að ná góðri niðurstöðu. Það hefur verið mörgum áhyggjuefni, að ýmsar góðjarðir í sveitum landsins hafa lent í höndum braskara, eins og það er kallað, á undanförnum árum, en slíkt er vitanlega tilræði við byggðina, enda var ætlunin með því að láta endurskoða þessi l. og lögð á það áhersla, að það væri nauðsynlegt að fyrirbyggja, að jarðeignum væri ráðstafað með óeðlilegum hætti miðað við viðskiptavenjur og reynt að koma í veg fyrir brask með jarðeignir í hagnaðarskyni. Þetta held ég, að flestir geti orðið sammála um, - það var því eðlilegt, að lagaákvæði um þessi efni væru tekin til endurskoðunar. Þetta frv. hefur verið sent ýmsum aðilum til umsagnar, m.a. búnaðarsamböndum, landshlutasamtökum, Sambandi ísl. sveitarfélaga o.fl. En það er dálitið einkennilegt við umsagnir þær, sem borist hafa, og vekur óneitanlega athygli, að þar eru margir þættir þessa frv. gagnrýndir og komið fram með ýmsar aths. Þeir aðilar, sem m.a. gera ákveðnar aths. við frv., svo að ég nefni dæmi, eru t.d. landnámsstjóri, skipulagsstjóri ríkisins, Samband ísl. sveitarfélaga. Fjórðungssamband Norðlendinga vekur sérstaka athygli á því, að ekki hafi verið haft nægilegt samráð við samtök sveitarfélaga í einstökum landshlutum né heldur við sýslunefndir í sambandi við undirbúning þessa frv. Og sannleikurinn er sá, að búnaðarsamböndin mörg hver hafa sent ýmsar athugasemdir við frv. Vil ég nefna í því sambandi Búnaðarsamband V.- Húnvetninga og Búnaðarsamband S.-Þingeyinga. Þess vegna hefur komið upp sú hugmynd, að það væri ekki ástæða til þess að flýta málinu mjög á þessu þingi, heldur væri með hliðsjón af þessum umsögnum rétt að flýta sér ekki of mikið í þessu máli og leita nokkru nánara samráðs við þá aðila, sem þetta mál varðar. Vissulega er þetta stórmál. Það er mjög mikilvægt mál, sem snertir hagsmuni margra aðila, og er því viðkvæmt mál. Ég mun ekki rekja frv. mjög efnislega og ekki hafa mjög mörg orð um það á þessu stigi, þó að full ástæða væri til þess. En samkv. II. kafla á að setja á fót byggðaráð. Í hverri sýslu skal starfa byggðaráð skipað 3 mönnum og jafnmörgum til vara. Sýslunefnd og búnaðarsamband hlutaðeigandi sýslu tilnefna hvort sinn mann í byggðaráð, og skulu þeir kunna góð skil á byggð og búháttum í sýslunni, en ráðherra skipar byggðaráð og formann þess án tilnefningar. Eins og ég sagði og öllum má ljóst vera, hefur frv. þetta verið sent til umsagnar búnaðarsamböndum landsins. En hvers vegna þá ekki sýslunefndum, sem samkv. 5. gr. frv. eiga að hafa svipaðan rétt í þessu máli og búnaðarsamböndin, þ.e.a.s. tilnefna einn fulltrúa í ráðið? Það er svo annað mál, að byggðaráði eru falin hin stærstu og viðkvæmustu mál til umsagnar og mikið vald í þeim málum. Ég vek athygli á þessu, að frv. er sent til umsagnar búnaðarsamböndum, en ekki sýslunefndum. Nú er það svo, að samkv. sveitarstjórnarlögum, 92. gr. þeirra, er beinlínis tekið fram, að sýslunefndir eigi að fjalla um mál, er varða einstaka hreppa eða sýsluna, enda skal engu slíku máli til lykta ráðið, fyrr en álitsgerð sýslunefndar hefur verið leitað. Og í sömu gr. segir einnig, eins og ég hef nýlega rætt um á þingi, að sýslunefndir skulu fjalla um till. um hvað eina, sem verða má sýslunni til gagns. Nú spyr ég: Hvaða málefni varðar eða á að varða sýslunefndir, ef það er ekki einmitt mál af þessu tagi, sem getur varðað byggð eða auðn að mér liggur við að segja, í sveitum landsins? Ekki nóg með það, heldur tel ég með hliðsjón af þeim tilvitnunum úr l., sem ég vitnaði til, að það sé beinlínis ólöglegt að ráða þessu máli til lykta hér á hv. Alþingi án þess að leita umsagna sýslunefnda. Ég vil vekja athygli á því, að fram undan eru sýslufundir á þessu vori í öllum sýslum landsins. Það er því kjörið tækifæri fyrir þá hv. þn., sem fær þetta mál til meðferðar, að senda það nú þegar út um landið til umsagna sýslunefnda. Þetta er stórmál, þó er það þess eðlis, að það varðar ekki öllu, að því sé ráðið til hlunns á þessu vori. Það er miklu betra að mínum dómi að undirbúa þessa lagasetningu enn betur, leita umsagna sýslunefnda, sem algjörlega hefur verið vanrækt á löglausan hátt, og leggja það síðan fyrir Alþingi á hausti komanda, eftir að þessara umsagna hefur verið leitað og eftir að þær athugasemdir, sem gerðar hafa verið við frv. af ýmsum aðilum, hafa verið krufnar til mergjar. Að þessu mæltu ætla ég mér ekki að ræða málið efnislega í einstökum atriðum, en ítreka þá skoðun mína og vil koma henni skýrt og greinilega á framfæri við þá þn., sem fær málið til að fjalla um það, að hún veiti þessari aths. minni athygli, taki frv. til athugunar og afli um það umsagna allra sýslunefnda á landinu, eins og skylt er samkv. lögum.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. rakti í upphafi sinnar ræðu aðdraganda þessa frv., sem hér liggur fyrir. Hann rakti einnig, hvernig það er samið, og ræddi meðferð þess til þessa dags, t.d. á búnaðarþingi, og hvernig því hefur verið breytt í hv. Ed. Hér skal því ekki haldið fram, að hæstv. ráðherra hafi farið með rangt mál í því, er hann sagði um þessi efni, en ástæða hefði verið til, að hann hefði fjallað nokkru ítarlegar um þennan undirbúningsþátt málsins heldur en fram kom í hans ræðu. Það er rétt, eins og fram kom hjá honum, að samþykktir voru gerðar á búnaðarþingi um að endurskoða þau l., sem hér er fjallað um. Þar var lögð áhersla á, eftir því sem kom fram í framsöguerindum við setningu búnaðarþings nú í vetur, að það skyldi vandlega'að því hyggja, að haft yrði náið samráð við sveitarfélögin í landinu um meðferð þessa máls og það skyldi tryggt svo sem verða mætti að styrkja tök sveitarfélaganna í sambandi við ábúð og eignarráð á landi til landbúnaðar. Ég hygg, að það sé ekki ofmælt, að þessi þáttur í sambandi við samningu þessa frv. hafi verið nokkuð vanræktur og það svo mjög, að verulegri gagnrýni hefur valdið, eins og fram kom í ræðu hv. 4. þm. Vesturl. hér áðan. Það er reyndar svo, að enda þótt hv. Ed. hafi í sumum greinum eflt nokkuð afskipti sveitarfélaga af þeim málum, er hér er um fjallað, miðað við það, sem frv. gerði ráð fyrir, er það upphaflega kom fram, þá gengur það að verulegu leyti á svig við sveitarfélögin, og settar eru upp nýjar stofnanir til þess að taka við verkefnum, sem með eðlilegum hætti ættu að vera í höndum sveitarstjórna. Um afskipti búnaðarþings af þessu máli er það að segja, að það er rétt, að það hefur að mestu einróma mælt með þessu frv., og starfaði sérstök n. á búnaðarþingi 1973 til þess að fjalla um þetta mál. Eftir þá athugun var, eins og ég hef þegar sagt, samþykkt með meginþorra atkvæða gegn einu að mæla með samþykkt frv. með nokkrum breytingum. Meðal þeirra búnaðarþingsfulltrúa, sem áttu sæti í þeirri n., er um málið fjallaði á búnaðarþingi árið 1973, var, ef ég man rétt, Teitur Björnsson bóndi á Brún í Reykjadal. Nú virðist hins vegar svo, að eftir að menn hafa gefið sér betri tíma til þess að hugleiða þetta mál, hafi þeir áttað sig á því, að æskilegt sé að fara sér hægar en nú virðist stefnt að við afgreiðslu þessa frv. og taka ýmis ákvæði þess til nánari skoðunar. Til þess að sanna þetta vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp úr umsögn frá Búnaðarsambandi S.Þingeyinga, en undir það skrifa Hermóður Guðmundsson, Baldvin Baldursson og Teitur Björnsson, sem átti sæti í þeirri n., er um málið fjallaði á búnaðarþingi 1973. Í þessari umsögn segir svo, með leyfi forseta: „Stjórn Búnaðarsambands S.-Þingeyinga hefur tekið til meðferðar frv. það til jarðalaga, er henni var sent til umsagnar. Stjórnin hefur orðið sammála um að styðja þá meginstefnu, er í frv. felst, og torvelda með löggjöf óæskilegt jarðabrask í hagnaðarskyni, án þess að frelsi bænda til eðlilegs raunverðs á fasteignum þeirra verði skert óeðlilega með löggjöf umfram eignir annarra þjóðfélagsborgara í landinu. Af þessu tilefni leggur stjórn sambandsins áherslu á, að öll eignarskerðingarákvæði frv. verði endurskoðuð enn frekar með hliðsjón af gildandi ákvæðum stjórnarskrárinnar, svo að tryggt sé, að endanleg afgreiðsla frv. verði í fullu samræmi við hana. Þá telur stjórnin hæpin þau ákvæði frv. að leggja Landnám ríkisins niður að svo komnu máli, þar sem það hefur á jákvæðan hátt stuðlað að raunhæfu viðnámi gegn byggðareyðingu í sveitum landsins og auk þess sinnt veigamiklu hlutverki í uppbyggingu og rekstri fóðurvinnslu úr íslensku grasi, sem ber að efla sem mest á næstu árum. Stjórn Búnaðarsambandsins telur valdsvið byggðaráðs í frv. svo mikið og margþætt, að mjög þurfi til þessarar löggjafar að vanda. Við teljum því rétt að fresta afgreiðslu jarðalagafrv. á yfirstandandi Alþingi til þess að tryggja sem besta samstöðu um meginstefnu þess, bæði hjá búnaðarsamböndum, búnaðarfélögum og sýslunefndum. Það skiptir að okkar dómi minna máli, hvort löggjöf þessi verður afgreidd árinu fyrr eða síðar, nái frv. fram að ganga með einhuga stuðningi bænda í landinu, sem er forsenda fyrir því, að löggjöfin nái tilgangi sínum.“ Í lok umsagnar Búnaðarsambands S: Þingeyinga segir: „Af þessu tilefni sendir stjórn Búnaðarsambandsins engar till. til breytinga á frv. að svo komnu máli.“ Það er því ljóst, svo sem verða má, að enda þótt hæstv. ráðherra hafi bæði nú og áður hér á hv. Alþingi, sem og hvarvetna annars staðar, hampað því mjög, að þetta mál hafi fengið vandlegan undirbúning og því sé tryggð samstaða bændasamtakanna og meðmæli þeirra til þess, að það verði afgreitt, þá sést, að hér er mjög málum blandað. Þegar jafnvel sumir þeirra manna, sem um þetta hafa fjallað á búnaðarþingi og mælt með frv. þar, hafa við nánari umhugsun og frekari skoðun málsins lýst því yfir, að þeir telji nauðsyn að fresta afgreiðslu frv. vegna margra mjög veigamikilla atriða, þá er augljóst, að undirbúningur þess er ekki jafngóður og alls ekki slíkur sem vera skyldi. Ég ætla ekki í þessari ræðu að tala mjög ítarlega um þetta efni, því að frv. verður væntanlega vísað til þeirra n., sem ég á sæti i, og gefst þá væntanlega tækifæri til þess að taka það til nánari athugunar. En nokkur atriði vil ég þó nú þegar við 1. umr. þessa máls taka til nokkurrar athugunar og leggja áherslu á. Í fyrsta lagi vil ég leggja áherslu á það, að sá vandi, sem virðist tilgangur frv. að leysa, er til staðar. Í öðru lagi er vert að reyna að átta sig á því, hvort vandinn verður leystur með því að afgreiða þetta frv. Í þriðja lagi, hvort lausnin sé þannig, að unnt sé að sætta sig við hana fyrir þá, sem henni eiga að hlíta? Í framsöguræðu hæstv. ráðherra var þess getið, að tilgangurinn með þessu frv. væri m.a. sá að koma í veg fyrir óeðlilegt brask með jarðir og hindra það, að eignarráð á landbúnaðarlandinu tapaðist til þeirra, sem ekki væru taldir æskilegir með að fara, og hyrfi úr höndum þeirra, sem landbúnað stunda. Þennan tilgang, sem ég skal ekki bera brigður á, að hafi verið ætlunin að hafa í heiðri við samningu þessa frv., er allt gott um að seg,ja. Það er augljóst, að það þarf að finna lausn á því vandamáli, sem víða er við að etja í sveitum landsins, að hætta er á því, að blómlegar landbúnaðarbyggðir rýrni við það, að hluti þeirra komist í hendur þeirra manna, sem hafa önnur sjónarmið í huga en að stunda landbúnaðarframleiðslu. Þetta vandamál er til staðar, og ég tek undir það, að á þessu vandamáli þurfi að taka. Það þarf að leysa með þeim hætti, að allir megi vel við una. Ég vil þó gera þær athugasemdir við það atriði í framsöguræðu hæstv. ráðh., að sums staðar, að hann taldi, væri þessi vandi mestur vegna þess, að jarðir væru brytjaðar niður til þess að fara undir sumarhústaðalönd. Þá vil ég leyfa mér að henda hæstv. ráðh. á það, að í gildandi náttúruverndarlögum eru ákvæði þess efnis, að hvergi má reisa sumarbústað án samþykkis hlutaðeigandi sveitarstjórnar. Sveitarstjórn í hverju sveitarfélagi hefur það því algerlega í sínum höndum að ráða því, hvort sumarbústaðir verða reistir í hennar umdæmi eða ekki. Þar þurfa ekki önnur ákvæði að koma til, og þau ákvæði, sem þetta frv. felur í sér, um að fela valdið öðrum aðilum tel ég vera síst til bóta. Auðvitað þarf að gæta þess, að þéttbýlisfólkið fái trygga leið til þess að njóta óspilltrar náttúru, að það fái aðgang að landinu til útivistar, bæði til þess að reisa sumarbústaði og til að njóta útilífs í almenningsgörðum, þjóðgörðum eða á öðrum svæðum. En það hygg ég, að væri best leyst með því, að héraðsstjórnir í hverju héraði, sveitarstjórnir og sýslunefndir skipulegðu þau mál og hlutuðust til um það, að komið væri upp svæðum til útilífsnota í hverju byggðarlagi og þau svæði væru í eigu heimamanna. Ég skal þá víkja nokkrum orðum að frv. sjálfu og því, hvort svo virðist sem sá vandi, sem frv. er ætlað að leysa, verði leystur með samþykkt þess. Í frv. eru þau meginákvæði til breytinga frá gildandi lögum, að sett verði upp svokölluð byggðaráð í hverri sýslu, sem yrðu væntanlega 23 talsins. Þessi byggðaráð fá ærin völd. Þau fá í sínar hendur nokkuð af þeim verkefnum, sem á gildandi lögum eru hjá Landnámi ríkisins. Það eru völd til þess að hafa áhrif á þróun byggða í sveitum. Þau hafa með höndum ákvörðunarvald í sambandi við allar framkvæmdir í sveitum landsins, og svo er að sjá, að ekki megi girða girðingarspotta eða reisa nokkurt annað mannvirki, án þess að samþykki og afskipti byggðaráðs komi til. Það er því augljóst, að íhlutun og valdsvið byggðaráða verða mikil eftir þessu frv. Í ræðu sinni hér áðan gat hæstv. ráðh. þess, að skipulagsþátturinn úr verkefnum byggðaráða hefði verið felldur niður í hv. Ed. En enda þótt svo sé, eru þeim þó fengin í hendur þau áhrif, sem Landnám ríkisins hefur haft og hefur nú í gildandi lögum til áhrifa á þróun byggðar í landinu, t.d. í sambandi við stofnun nýrra býla, sameiningu jarða og aðrar þess háttar hreyfingar í byggðaþróun sveita landsins. Þrátt fyrir það, að þessar nýju valdstofnanir eru settar á fót, þarf til að koma endanlegt ákvörðunarvald landbrn. með umsögn Búnaðarfélags Íslands. Allt er þetta mál því næsta flókið og sett upp nýtt kerfi, sem kallar á stórkostlega aukinn kostnað frá því, sem er í gildandi lögum. Hæstv. ráðherra sagði hér áðan, að enda þótt byggðaráðin væru sett á laggir, hyrfu úr stjórnkerfinu jafnmargar nefndir og átti þar við landnámsnefndirnar. Landnámsnefndirnar eru, eins og kunnugt er, í gildandi lögum til ráðgjafar fyrir Landnám ríkisins í sambandi við þau mál, er snerta áhrif á þróun byggða í sveitum, og eru þannig settar á fót, að búnaðarsambönd hlutaðeigandi sýslu kjósa tvo menn en landnámsstjórn skipar þann þriðja, sem er formaður, og hann á að vera jarðræktarráðunautur í hlutaðeigandi héraði. Þarna er því væntanlega um þá menn að ræða, sem ætla má, að besta þekkingu hafi á búnaðarháttum og æskilegri þróun byggðar í viðkomandi héraði. Þessar landnámsnefndir eru ólaunaðar ráðgjafarnefndir og hafa þannig engan kostnað í för með sér. Byggðaráðin eru skipuð af landbrh. til sex ára í senn, og það er ljóst miðað við þau verkefni, sem þau eiga að taka að sér, að þau þurfa á skrifstofu að halda, og fer það mjög eftir því, hvaða menn veljast til þessara starfa, hvað sú skrifstofa verður umfangsmikil og hvað ætla má, að mikill kostnaður fylgi starfsemi þeirra. En með hliðsjón af því, að svo margt er sinnið sem skinnið, þá má vænta þess, að a.m.k. sum slíkra ráða hafi m.a. það takmark að hlaða utan um sig allmiklu skriffinnskubákni, sem mundi stórlega auka kostnað þeirra, enda er þegar í þessu frv. gert ráð fyrir því, hvernig sá kostnaður, er af starfi byggðaráðanna hlýst, skuli borinn uppi. Ég tel, að það þurfi ekki fremur vitna við um það, að af þessari skipulagsbreytingu muni hljótast mjög mikill kostnaðarauki. Byggðaráðin eiga m.a. að hafa áhrif á verðþróun á landbúnaðarlandi og fasteignum til sveita. Ég skal hér ekki um það segja með neinni vissu, hvort þau tök, sem byggðaráðunum eru ætluð í þessu skyni, komi til með að hafa þau áhrif, að með þeim yrði hafður algjör hemill á þeirri verðþróun sem víð blasir í sambandi við fasteignir á þessum svæðum. Tilgangurinn er þó sá að halda niðri verði á fasteignum bænda með þeim hætti, að hverju sinni sem bændur vilja selja sínar fasteignir, þá skuli þeir verða að hlíta því að gangast undir mat tilkvaddra manna og jafnvel í sumum tilvikum sæta því, að landbrn. samþykki eða synji um kaup og sölu, eftir að mat hefur farið fram. Það er því augljóst, að með þessum lögum á að færa í lög ákvæði, er skerða ráðstöfunarrétt einnar stéttar yfir eignum sínum fram yfir það, sem aðrar stéttir þjóðfélagsins verða við að búa. Og hér er komið að einu því ákvæði þessa frv., sem ég tel fjarlægast því, sem unnt sé að samþykkja. Ég vil lýsa því strax hér við 1. umr., að það má vera mikill vandi við að fást, ef það er sannsýnilegt að hlíta því, að lausnin verði með þeim hætti að setja sérstök skerðingarlög yfir eina stétt þjóðfélagsins, - skerðingarlög, sem kveða á um, að hún skuli ekki njóta sannvirðis fyrir eignir sínar, á meðan aðrar stéttir þjóðfélagsins búa við full réttindi hvað þetta snertir. Þessi ákvæði eru óþolandi fyrir bændastéttina, og þau lýsa einkennilegu hugarfari þeirra manna, sem þetta frv. bera fram. Þau minna á það að á þeim tíma, þegar hin fyrri vinstri stjórn ríkti hér á Íslandi, þá þurftu bændur og annað sveitafólk að sæta því að vera taldir til 2. flokks í þjóðfélaginu miðað við hina þjóðfélagsþegnana, sem vorn þá í 1. flokki, að því er snertir greiðslur frá almannatryggingunum. Þá var það svo, að sveitafólk naut minni og að ýmsu leyti skertra greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins, ef það átti rétt á greiðslum þaðan vegna vanheilsu, elli eða slysa og annarra ástæðna, heldur en aðrir þegnar þjóðfélagsins, sem bjuggu í þéttbýli. Þetta var á þeim árum, sem hin fyrri vinstri stjórn ríkti, og var eitt fyrsta verk viðreisnarstjórnarinnar að afnema þetta ranglæti. Það verður varla talið annað en ranglæti að setja lög, sem kveða svo á, að ein stétt þjóðfélagsins eigi að hafa allt önnur og minni réttindi heldur en aðrar stéttir. Þetta atriði tel ég, að þurfi a.m.k. vandlega að skoða, hvort ekki finnast önnur skárri, áður en Alþingi Íslendinga gengur í það að samþ. slík lög. Hæstv. ráðherra minnti á í sinni ræðu, að með þessu frv. væri ætlað að efla nokkuð Jarðakaupasjóð, sem í frv. er nefndur Jarðasjóður. Þetta er rétt, að um nokkra eflingu hans er að ræða, en þó fjarri því, að jafngildi þeirri verðlagsþróun, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum hér á landi. Þau ákvæði, sem um Jarðasjóð fjalla í frv., eru því alls ekki með þeim hætti, að hann fái valdið því hlutverki, sem er góðra gjalda vert, að fært sé yfir á hans herðar að tryggja það, að sveitarfélögin í landinu geti nýtt forkaupsrétt á jörðum. Og ég verð að segja það, að þar er einnig stórkostlegur galli á þessu frv. Til þess að hindra það, að jarðeignir lendi í braski eða í höndum aðila, sem viðkomandi sveitarstjórn telur ekki henta hagsmunum byggðarinnar, að fái eignarráð á þeim, er nauðsynlegt að búa svo um hnúta, að sveitarfélögin geti nýtt löglegan kauprétt sinn, og það gerist ekki með öðrum hætti en þeim, að þau eigi kost á fjármagni það ríflegu, að þessi kaupréttur geti orðið að veruleika. Um kauprétt á fasteignum vil ég aðeins segja það til viðbótar, að æskilegt væri að tryggja miklu betur en gildandi lög ákveða og miklu betur en þetta frv. sýnist bera með sér, að sveitarfélög í landinu í strjálbýli og þéttbýli, geti nýtt kauprétt í sambandi við sölu fasteigna. B`'g skal ekki fara út í það hér, hvaða ráðum sýnist eðlilegt að beita í þessu efni, en þau ráð eru sannarlega til. Ég lít sem sagt svo á miðað við það, sem ég hef hér að framan sagt, að það sé a.m.k. hæpið og að sumu leyti sýnilega fjarri lagi, að enda þótt frv. þetta verði að l., þá verði sá vandi leystur, sem við er að etja í sambandi við það að halda landbúnaðarlandinu og fasteignum í sveitum í höndum þeirra, sem þar búa. Það er einnig svo, að sú lausn, sem frv. þetta sýnist byggja á til þess að ná þessu takmarki, er að mínu mati óviðunandi og felur í sér stórlega skert réttindi til einnar stéttar þjóðfélagsins. Þetta eru meginorsakirnar til þess, að ég get þegar við 1. umr. lýst andstöðu við þetta frv., eins og það liggur fyrir. Í þeim málatilbúnaði hæstv. ríkisstj., sem þetta frv. er einn þáttur í og e.t.v. lykillinn að, er það einn megintilgangurinn að leggja niður Landnám ríkisins. Landnám ríkisins hefur starfað um áratugaskeið, ef ég man rétt allt frá árinu 1936, en áður hafði þó starfað um nokkurra ára skeið svokallaður Landnámssjóður, sem sinnti að nokkru því hlutverki, sem Landnámi ríkisins var síðar fengið. Landnám ríkisins hefur frá upphafi haft það hlutverk með höndum að hafa áhrif á þróun byggðar í landinu. þ.e.a.s. þróun byggðar í sveitum landsins, í þá átt, sem talið hefur verið hagkvæmt á hverjum tíma. Upphaflega var það meginmarkmið Landnámsins að stofna sem flest ný býli, og það var gert í þeim tilgangi að fjölga því fólki, sem í sveitum byggi, og auka landbúnaðarframleiðslu, auka ræktun og bæta landið. Með breyttum tíma, nýrri tækni, breyttum búskaparháttum kom það í ljós, að þessi stefna hafði gengið sér til húðar, og hlutverk Landnáms ríkisins breyttist í samræmi við það. Það gerðist fyrst og fremst, þegar lög um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum voru afgreidd hér á hv. Alþingi í apríl 1971. Þá var horfið frá þeirri stefnu, að það væri eitthvert aðalatriði í þessum efnum að fjölga býlum í sveitum landsins en hitt var gert að höfuðatriði, að treysta byggðina og stuðla að sem hagkvæmastri þróun byggðar í hverju byggðarlagi og þá í sumum tilvikum með því að aðstoða við sameiningu jarða, félagsræktun o.fl. Starfi Landnáms ríkisins að þessum málum hefur frá öndverðu verið háttað þannig, að það hefur haft náið samráð við sveitarstjórnir og síðar landnámsnefndir, eftir að þær komu til sögu, og engar ákvarðanir hafa verið teknar um þau atriði, sem hafa valdið neinu um þróun byggðar í hverju byggðarlagi, sem hafa farið í bága við vilja þessara aðila, sveitarstjórnanna og landnámsnefndanna. Landnám ríkisins hefur þannig byggt upp starf sitt í nánu samráði og sem frekast hefur verið kostur eftir vilja heimamanna, þeirra sem færastir eru til þess að fjalla um þau mál, sem þetta hefur snert. Með þessu frv. er ætlað að taka þennan þátt mála í hendur hinna svokölluðu byggðaráða, gera hlut sveitarstjórnanna léttvægan, fella niður landnámsnefndirnar, sem í eiga sæti þeir menn, sem búnaðarsamtök á hlutaðeigandi svæði hafa treyst best, og færa lokavaldið í ýmsum atriðum til hæstv. landbrh. Til viðbótar á að vísu að æskja umsagnar Búnaðarfélags Íslands. Landnám ríkisins er eina landbúnaðarstofnunin sem hefur þingkjörna stjórn, þar sem allir flokkar á Alþingi hafa aðstöðu til þess að koma að sínum mönnum og koma að í gegnum þá sínum sjónarmiðum, og Landnámíð hefur innan sinna vébanda á að skipa starfskröftum, sem hafa nána þekkingu á landbúnaðarmálum. Ég gat þess hér á Alþingi fyrir nokkrum dögum, að ég teldi, að skipulag strjálbýlis, þ.e. sveitanna, ætti að skilja frá skipulagsstjórn ríkisins, það ætti að skilja að skipulag í strjálbýli og halda skipulagsmálum sveitanna í höndum þeirra aðila, sem nú fara með þessi mál, það er í fyrsta lagi sveitarstjórnanna í landinu og landnámsnefndanna, og síðan fari hin þingkjörna landnámsstjórn með yfirumsjón þessara mála, lokaafgreiðslu, og njóti þar sérþekkingar og þjálfunar sérfróðra manna um landbúnaðarmálefni. Þetta er sú skipan, sem nú gildir, og þessa skipan þarf að auka og færa út þá starfsemi, sem skipulagsmál í strjálbýli snertir. Það virðist svo, ef litið er til hæstv. ríkisstj., að margt sé skrýtið í kýrhausnum. Hæstv. ráðherra lýsti því hér áðan, að hv. Ed., eða sá meiri hl., sem þar ræður ríkjum, hafi fellt út úr þessu frv. skipulagsþáttinn. Hæstv. landbrh. hefur flutt frv. hér á Alþingi um að fella niður Landnám ríkisins, og þétta frv. og ýmis fleiri hafa einn þann megintilgang að koma þeirri landbúnaðarstofnun fyrir kattarnef. Á sama tíma gerist það, að allir þm. eins kjördæmis landsins, þ. á m. 4. sem maður hefur talið stuðningsmenn hæstv. ríkisstj., flytja þáltill. um að fela Landnámi ríkisins aukin verkefni, framkvæmd fyrstu byggðaáætlunar í sveitum landsins, Inn-Djúpsáætlunar, sem Landnámið hafði áður haft yfirumsjón með, að gerð yrði. Nú í gær kom nál. frá þeirri þn., sem um þetta mál fjallaði, hv. allshn. Sþ., þar sem á þskj. 535 er mælt einróma með samþykkt þeirrar till. um framkvæmd Inn-Djúpsáætlunar, sem hv. þm. Vestf. hafa flutt. Undir það nál. skrifa hv. þm., sem sæti eiga í allshn. Sþ., jafnt stjórnarstuðningsmenn sem stjórnarandstæðingar. Það fer því að verða kominn tími til að spyrja hæstv. landbrh., hvað hann er að fara eða hvert sá stjórnarmeirihl., sem ræður ríkjum hér á hv. Alþ., er að fara í sambandi við þessi mál öll. Er hér verið að setja á svið einhvern leikaraskap til þess að fylgja á eftir ótímabærum og vanhugsuðum orðum hæstv. ráðh. frá fyrri árum um að leggja niður Landnám ríkisins, setja á svið með flutningi frumvarpa um alls kyns mál, sem sýnast eiga að hafa þann tilgang að leggja þessa stofnun niður, en á sama tíma flytja hinir ýmsu stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. um það till. og heilar þn. lýsa yfir stuðningi við það, að þessi landbúnaðarstofnun fái aukin verkefni í sínar hendur og framkvæmi viðfangsefni, sem eru ný af nálinni? Þessi málatilbúnaður allur er með þeim hætti, að hlýtur að vekja undrun þingheims og landfólksins alls. Ég sagði hér áðan, að ég skyldi ekki ræða þetta frv. mjög ítarlega hér að þessu sinni. Til þess gefst væntanlega tækifæri síðar. En hv. 4. þm. Vesturl. gat þess hér áðan, að það hefði verið leitað umsagnar fjölmargra aðila um þetta mál og þ. á m. sveitarfélagasamtaka, Landnáms ríkisins, skipulagsstjórnar ríkisins, búnaðarsambandanna og fleiri aðila, og í þeim umsögnum, sem þegar hafa borist, er margháttaða gagnrýni að finna. Ég hef þegar getið hér um eina af þessum umsögnum, vegna þess með hve sérstæðum hætti hún afsannar þá fullyrðingu hæstv. ráðh., að þetta frv. sé jafnvel undirbúið og hann hefur látið í veðri vaka, þannig að jafnvel þeir menn, sem um þetta mál fjölluðu í sérstakri þn. búnaðarþings og lögðu þá til, að það yrði samþ., þeir skulu nú með sterkum aths. leggja til, að því verði vísað frá eða a.m.k. ekki afgreitt á þessu þingi. Ég ætla aðeins hér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa eina af þeim umsögnum, sem borist hafa um þetta frv., en sú umsögn er frá stjórn Landeigendafélags A: Húnavatnssýslu, dags. 8. febr. s.l. Undir þá umsögn ritar stjórnin í heild, sem skipuð er 5 bændum, og mér þykir sýnt, að það megi ætla, að þeir séu úr mismunandi stjórnmálaflokkum, enda hygg ég, að þetta mál verði ekki skoðað sem flokksmál. heldur verði að skoðast í því ljósi, hvort það þrengir eða tryggir hagsmuni bændastéttarinnar og sveitanna í heild. Umsögn stjórnar Landeigendafélags A: Húnavatnssýslu um frv. til jarðalaga er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Landeigendafélags A: Húnavatnssýslu hefur haft til athugunar frv. til jarðalaga, er liggur fyrir Alþingi því, er nú situr. Telur stjórnin ýmis ákvæði þess í veigamiklum atriðum svo gölluð eða orka svo tvímælis, að ekki sé viðunandi að óbreyttu. Segja má, að eignar- og umráðaréttur landeigenda sé svo stórkostlega skertur, að stappi næst því, að þeir séu sviptir sjálfsforræði til að ráðstafa jörðum sínum til sölu á frjálsan hátt, næstum hvernig sem á stendur, og verða að sæta mati á þeim við sölu, sem þýðir í flestum tilfellum miklu lægra verð en fáanlegt væri fyrir þær á frjálsum markaði. Til að benda á nokkur atriði lítur stjórnin svo á, að byggðaráði sé ætlað allt of mikið og óeðlilega mikið vald til hvers konar afskipta og íhlutunar í sambandi við kaup og sölu jarðeigna, og álítur, að í stað byggðaráðs væri eðlilegra, að sýslunefnd og búnaðarsamband kysu sinn manninn hvort til fjögurra ára í senn til að vera sveitarstjórnum og öðrum forkaupsréttarhöfum til aðstoðar og ráðgjafar, ef með þyrfti. Þess vegna vill stjórnin fella niður öll ákvæði um íhlutun Búnaðarfélags Íslands og landbrh. í frv. þessu, nema um ríkisjarðir sé að ræða. Álítur stjórnin, að allt það vald, sem þessum aðilum er ætlað í frv., eigi að vera í höndum heimaaðila, þ.e. sveitarstjórna með aðstoð búnaðarsambands og sýslunefndar, ekki meira vald til opinberra aðila í Reykjavík. Það viðist ganga sem rauður þráður í gegnum frv., að náist ekki samkomulag um söluverð jarðar, þá skuli mat dómkvaddra manna ráða. Meðan sams konar ákvæði um sölu fasteignar í kaupstöðum eru ekki áformuð eða í lög leidd, getur stjórnin ekki fallist á þetta og mótmælir því, enda vafasamt, að slík skerðing á eignarrétti stæðist samkv. stjórnarskrá - friðhelgi eignarréttarins. Eftir atvikum getur stjórnin fallist á kaflann um jarðasjóð ríkisins, nema 39. gr. Þar er bersýnilega verið að draga allt vald úr höndum bænda til embættismanna utan bændastéttarinnar, og vísast til þess, sem áður er fram tekið, að það verði í höndum heimamanna. Þá virðist sjóðnum ætlað of lítið fjármagn til að valda hlutverki sínu. Um óðalsjarðir. Vafasamt er, að þessi kafli eigi nokkurn rétt á sér, a.m.k. í því formi, sem frv. gerir ráð fyrir. Vist má telja, að fáir bændur verði fúsir að binda jarði sínar í þær viðjar og verði að afhenda þær jafnvel til fjarskyldra ættingja fyrir hálft fasteignamat eða jafnvel ekki neitt, ef á þeim hvíla skuldir. Gert er ráð fyrir í frv., að l. um ættarjarðir falli úr gildi, og er það vel.“ Svo hljóðar ályktun stjórnar Landeigendafélags A.-Húnavatnssýslu um það frv., sem hér liggur fyrir. Ég skal ekki fara út í það að rekja að þessu sinni fleiri umsagnir, sem borist hafa um þetta frv., en í umsögnum ýmissa þeirra aðila, sem þó vilja samþykkja frv., eru sterkar aths. um fjölmörg atriði, sem þeir telja nauðsyn bera til. að lagfærð séu. Hv. Ed. hefur ekki, svo að neinu nemi, séð ástæðu til þess að verða við þeim ábendingum, sem yfirleitt koma fram í umsögnum búnaðarsambanda, sveitarfélaga og annarra aðila. Ég lít svo á, að frv. þetta sé svo gallað, að það verði ekki við unað að afgreiða það með þeim hætti, sem það liggur fyrir. Ég mun geyma mér alla frekari umsögn um það til þess tíma, er hv. landbn. þessarar d. fjallar um það, en ég taldi nauðsynlegt þegar við 1. umr. þessa máls að láta koma fram þær aths., sem ég hef hér flutt.



Herra forseti. Ég kippi mér ekkert upp við það, þó að hv. 5. þm. Norðurl. v. eða aðrir hv. stjórnarandstæðingar flytji hér langar og stóryrtar ræðum á hv. Alþ. um það, að mál séu illa undirbúin og það þurfi að koma í veg fyrir, að þau verði samþ. á þessu þingi. Um þetta efni í ræðu þeirra hv. stjórnarandstæðinga mætti segja það sama og sagt var um Friðfinn heitinn Guðjónsson, þegar hann var á leiksviði hér í Reykjavík á síðustu árum sínum, þegar hann var orðinn gamall maður og gleyminn. Þá henti það hann, að hann endurtók sömu setninguna aftur og aftur. Haraldur Á. Sigurðsson, sem lék á móti honum og beið þess að fá hina réttu setningu, gekk þá til hans, klappandi á herðarnar á honum og sagði: „Þetta sagðirðu nú áðan, Friðfinnur minn.“ Og þó hló enginn maður. Þannig hefur það verið með flestar ræður þeirra hv. stjórnarandstæðinga hér í vetur, sérstaklega sjálfstæðismanna, að efnið í ræðum þeirra hefur allt verið á einn veg, svona álíka og efnið í ræðu hv. 5. þm. Norðl. v. Það er endurtekning um illa undirbúin mál, fullyrðingar og aðdróttanir um það, að ekki hafi verið rétt frá skýrt um meðferð málsins, þó að skjallegar sannanir liggi fyrir, og það er ekki á valdi mínu eða annarra manna, þó að einhverjir menn kunni að hafa vinnubrögð á annan veg en venja er til. Þetta frv. var lagt hér fyrir á hv. Alþ. í fyrra. Það var gert til þess að þeir aðilar, sem málið varðaði, gætu notað tímann á milli þinga til þess að kynna sér það, m.a. sýslunefndirnar. Þær höfðu alla möguleika á að kynna sér þetta mál, ef það var frá þeirra bæjardyrum séð svo stórt mál, að þær vildu hafa áhrif á það. Það var ekki að ástæðulausu, að málið var lagt fyrir á síðasta Alþ., heldur til þess að tími gæfist til að kynna þetta mál og fá umsagnir um það. Og það bar brýna nauðsyn til þess að mínum dómi og þeirra, sem að málinu unnu, að fá til þess góðan tíma að leita umsagna um málið. Þetta mál var svo síðan tekið fyrir á kjörmannafundum, sem voru~ í fyrrasumar um allt land. Það hafði áður verið tekið fyrir á búnaðarþingi, sem upphaflega hafði verið upphafsaðili að málinu, og það var síðast tekið fyrir á stéttarsambandsfundi, þar sem t.d. Hermóður Guðmundsson var, og ég hef ekki heyrt getið andmæla hans þar. Allir þessir aðilar hafa mælt með samþykkt þessa frv. Þetta eru aðilarnir, sem eru forystusveit íslenskrar bændastéttar. Nú er ekkert, þó að hv. þm. Pálmi Jónsson haldi því fram, að mönnum eins og mér geti yfirsést í þessu máli og hafi einhver annarleg sjónarmið, en að halda því fram, að forustumenn íslenskrar bændastéttar á Íslandi, búnaðarþingi og stéttarsambandsfundi, beri ekki skynbragð á þessi mál, svo að þeir sjái veilur eins stórtækar og hann lýsti, það vil ég ekki taka undir. Og ég mótmæli því harðlega, að þessir fulltrúar, sem íslenska bændastéttin treystir öðrum betur til þess að fara með sín sérmál, séu þannig gerðir. Ég verð að segja það hins vegar, að ég hef látið alveg afskiptalaust umsagnir um þetta mál. Ég hef ekki haldið uppi áróðri, hvorki á búnaðarþingi, stéttarsambandsfundi, kjörmannafundum né neinum slíkum stöðum, vegna þess að frá mínu sjónarmiði var það ekki það, sem ég óskaði eftir, að frv. væri gallalaust, þó að það væri samið af hinum bestu mönnum, gat þeim yfirsést, heldur að þessir aðilar færu um það þeim höndum, sem eðlilegast var, án áhrifa frá öðrum. Það má vel vera, að þær samþykktir, sem nú eru að berast, séu líka til orðnar án þess að nokkrum áróðri hafi verið uppi haldið. En ég verð að segja það, að ég felli mig ekki alls kostar við það eða á bágt með að átta mig á því, að þeir menn, sem setu hafa á búnaðarþingi og setu eiga á stéttarsambandsfundi og hafa samþykkt þar meðmæli með þessu frv., séu nú komnir á það, að hér sé um að ræða mál, sem þurfi að gjalda varhuga við. Ég held líka, að það sé ljóst af þessu frv., að það, sem er mergur málsins, er að tryggja áhrif byggðarlaganna og tryggja, að landið nýtist fyrst og fremst til landbúnaðar. Ég vil út af því, sem hv. 4. þm. Vesturl. sagði hér um sýslunefndirnar, segja það, að þær hefðu getað haft alla möguleika til þess að segja álit sitt á þessu máli, þar sem það var fram komið, áður en þær héldu sína aðalfundi á s.l. vori, og þeim er líka tryggður sá réttur, sem þær þurfa að hafa vegna byggðarlagsins. Ég dreg í efa, að það mundi bæta málið nokkuð frekar, þó að enn á ný yrði farið að senda það beint til þeirra, enda eru margir sýslunm. búnir að fjalla um þetta mál á kjörmannafundunum úti um landsbyggðina, vegna þess að það eru svo margir sömu fulltrúarnir, sem eru bæði í sýslunefnd og á búnaðarsambandsfundum. Ég verð líka að segja það, að eins og þróunin hefur verið á s.l. ári um jarðaverð, þá held ég, t.d. í kjördæmi okkar hv. 4. þm. Vesturl., að ef jarðasölur eiga sér stað á þessu ári og fram til þess, að þessi lög yrðu sett, með þeim hætti, sem hefur átt sér stað nú á s.l. ári, þá verði þungt fyrir dyrum hjá mörgum sveitarfélögum í okkar kjördæmi. Við vitum það báðir ósköp vel, að þar hafa farið fram jarðasölur, sem eru búnar að setja þau byggðarlög í stórfellda hættu, þó að hafi verið reynt að bjarga áhrifum þeirra tímabundið með afarkaupum, þar sem eyðikot að hálfu hafa verið seld fyrir 6 millj., eins og átti sér stað í Álftaneshreppi fyrir jólin. Þessi jörð var þannig sett, að hún lokaði afréttarlandinu fyrir sveitarfélaginu. Með slíkri þróun getur allmikið skeð. Ekki síst þegar mál eins og þetta er til meðferðar hér á hv. Alþ. og þeir, sem fjármunina eiga, gera ráð fyrir því, að það verði að l. fyrr eða seinna, þá munu þeir verða margir, sem bjarga sér frá því, að höfð verði hamlandi áhrif á sölu jarða, einmitt áður en slík löggjöf yrði að veruleika, en það mundi kosta byggðarlögin meiri fjármuni en við gerum okkur grein fyrir í dag. Ég held út af því, sem hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði um að geyma meðferð þessa máls hér á hv. Alþ., þangað til allir væru orðnir sammála um það, að þá muni það seint verða afgreitt. Ég held, að þetta mál sé stærra mál en svo, að það verði nokkurn tíma afgreitt þannig, að allir Íslenskir bændur verði sammála um afgreiðslu þess. Slík málsmeðferð er algerlega óhugsandi. Ég held hins vegar, að það sé búið að vinna mikið að þessu máli og einmitt á þeim vettvangi, þar sem þeir aðilar eru, sem best þekkja hagsmuni bænda og bera fyrir brjósti, og ég held líka, að það verði eins með þessa löggjöf og aðra, að hún hljóti að verða endurskoðuð hér á hv. Alþ., þegar reynsla hefur fengist af henni, svo að það sé ekki veruleg áhætta tekin, þó að hún yrði samþ. til þess að koma í veg fyrir óeðlilegt og hættulegt brask. Hv. 5. þm. Norðurl. v. sagðist viðurkenna, að vandinn, sem ég lagði áherslu á með þessu frv., væri til staðar, þ.e. sala á jörðum fyrir óeðlilega hátt verð. Ég held, að það orki ekki tvímælis, að hann er til staðar og fer vaxandi og hefur farið mjög vaxandi nú á síðustu árum. Hv. 5. þm. Norðurl. v. taldi, - ég skal nú ekki fara út í öll atriði, sem hann tók hér til meðferðar, vegna þess að hv. 4. þm. Vesturl. vék hér m.a. að sumum þeirra og ég hef þegar vikið að þeim, - en það er nú svo, að hann taldi, að þetta minnti sig á skerðingarákvæði tryggingal., og sagði, að viðreisnarstjórnin hefði breytt þeim ákvæðum. Nú skal ég viðurkenna það, að ég hef ekki nema takmarkað minni, en ef ég man rétt, þá tel ég, að því ákvæði tryggingal. hafi verið breytt undir forustu Steingríms Steinþórssonar sem félmrh. og hafi verið ákvæði í l. um gildistökuna og það hafi verið eitthvað seinna en l. sjálf tóku gildi. Ég hef því miður ekki haft tíma ti1 þess að skoða þetta, en ég hygg, að þetta muni láta nærri. En það má líka minna á það, að ástæðan fyrir því, að þetta ákvæði var í tryggingalöggjöfinni, var m.a. vegna framlagsins, sem þegnarnir í landinu urðu að greiða þá til trygginganna, og vegna framlagsins, sem sveitarfélögin urðu þá að greiða. Mörg sveitarfélögin úti um landsbyggðina treystu sér ekki til að greiða eða sveitafólk almennt, treysti sér ekki til að greiða persónuskattana, sem núv. ríkisstj. hefur afnumið. Þetta má hv. þm. líka gjarnan muna. Hitt mun ég svo athuga betur, hvort mitt minni sé rétt eða ekki. Út af kaflanum í ræðu hv. þm. um Landnám ríkisins vil ég taka það fram, að ég ætla mér ekki að fara að hnýta í Landnám ríkisins eða störf þess. Það er fjarri mér að gera það, og er sama, hvort átt er við fyrrv. eða núv. landnámsstjóra, ég hef ekkert út á störf þessara manna að setja. Og það væri mjög fjarri mér, ef það félli í minn hlut að gera þá skipulagsbreytingu, að búa þannig að því, að núv. landnámsstjóri haldi ekki sínu starfi, sem er honum fullkomlega samboðið og hæfir hans hæfileikum. Og líka út af því, sem hann sagði um þáltill. um framkvæmd á Vestfjarðaáætlun, þá er það mjög fjarri mér að gera nokkurn hlut, sem getur orðið til þess að tefja framkvæmd á því máli, enda hefði ég ekki beitt mér fyrir fjárveitingum til málsins á núgildandi fjárl., ef það hefði verið ætlunin. Hins vegar fellur þetta verkefni að sjálfsögðu til þeirra aðila, sem fara með slík mál, ef breyt. verður samþ. hér á hv. Alþ. En meðan hún er ekki samþykkt, er sjálfsagt að láta vinna að málinu á þann hátt, sem best er, til þess að tryggja framgang þess. Og ég hef þá reynslu hér á hv. Alþ., að það geti dregist, að mál séu afgreidd, og meðan svo er, þarf að tryggja, að framgangur á Vestfjarða- eða Inn-Djúpsáætluninni tefjist ekki þess vegna. Ég vil taka það skýrt fram, að ég vil á engan hátt eiga þátt í því. Hitt er svo annað mál, að ef ég stæði hér og væri að tala fyrir Landnáminu og ríkisafskiptum þar, eins og hv. 5. þm. Norðurl. v., þá veit ég, hvernig kaflinn væri í ræðu hv. þm. Þá væri hann á þessa leið: Svona er ríkisstj., reynir að koma öllu undir ríkið, gera félagsleg afskipti bændastéttarinnar í landinu sem allra minnst og belgja ríkisbáknið út. - Þetta væri langur kafli í ræðu þessa hv. þm., ef dæminu væri snúið við. En af því að það liggur nú á hinn veginn verður að finna eitthvað að því, það hljóti að vera einhver annarleg sjónarmið, sem ráði þessu, ráðh. hafi sem þm. haft aðra skoðun og sé að reyna að koma henni í framkvæmd. Stundum er nú sagt, að hann hafi haft aðra skoðun sem þm. en sem ráðh., og við því er ekkert að segja. Eins og hv. 5. þm. Norðurl. v. benti réttilega á, var eitt af aðalverkefnum Landnámsins fjölgun jarða í landinu. Benti hv. 5. þm. Norðurl. v. á, að nú væri þessu snúið víð, þetta væri ekki lengur aðalverkefni þess, vegna þess að nú væri miklu frekar stefnt að því að sameina jarðir en að fjölga þeim, m.a. vegna þess, að reynslan hafi sýnt það varðandi jarðir, sem skipt var niður hér áður fyrr, að það hafi ekki verið rétt stefna, og það er því verið að breyta til um það. Þess vegna er hér ekki um neitt annað að ræða en eðlilega framkvæmd á breyttri verkaskiptingu og breyttu skipulagi, og það, sem á að gerast hér, er fyrst og fremst að færa þessi störf heim í byggðarlögin og til Búnaðarfélags Íslands. Bændur í Austur-Húnavatnssýslu, ég veit ekki, hvaðan þeir eru ættaðir, ef þeir muna ekki eftir búnaðarmálastjóranum. Ég held, að þeir hafi verið eitthvað annars hugar, þegar þeir voru að gera þessa samþykkt. En að halda það, að það sé hægt að finna betri framkvæmdaaðila fyrir bændastéttina í landinu en félagslega uppbyggð samtök eins og Búnaðarfélag Íslands og Stéttarsamband bænda, það er mér alveg óskiljanlegt. Ég er líka alveg sannfærður um það, að þó að hv. 5. þm. Norðurl. v. segi, að þetta mál eigi ekki að verða pólitískt, þá hefur hann sett einhver gleraugu á nefið, þó að hann þurfi ekki að nota þau venjulega vegna þess, hve hann er ungur, áður en hann leit á málið, og mundi líta á það með öðrum hætti, ef það væru ekki pínulítið pólitísk gleraugu, sem hann hefði notað. Ég var rétt búinn að gleyma, en það var stórt atriði í ræðu hv. þm, um kvöðina, sem væri sett á jarðasöluna, og bænda.stéttin væri meðhöndluð öðruvísi en aðrar stéttir. Af hverju halda hv. alþm., að nágrannar okkar á Norðurlöndin virði og meti land öðruvísi en aðrar eignir? Það er vegna þess, að landið er undirstaðan undir byggð og afkomu þjóðar og getur verið undirstaða undir sjálfstæði þjóðar. Ef erlendu valdi, erlendu fjármagni tekst að ná tökum á landinu, þá fer fleira á eftir. Grímsey var okkur ekki lítils virði á sínum tíma, þegar erlendu valdi tókst ekki að ná henni. Og það er það, sem um er að ræða, að það er ekki litið jafnt á land sem eign og hús eða húsgögn. Hér er mikill munur á. Þess vegna ríður á því að vernda landið umfram allt annað, og þess vegna er þetta frv. afleiðing af því, að það er séð fyrir, hver þróunin er að verða um ásókn fjármagnsins í landið. Og við þurfum ekki að fara langt hér út fyrir borgarmörkin til þess að sjá, hvernig þessi þróun er að verða. Og það er meira en það. Það er víðs vegar um landið, sem þannig er að verða ástatt, að fjársterkir menn hér - og síðan gætu útlendingar siglt í kjölfarið - eru að eignast landið og ná yfirráðaréttinum þar um. Og það er ekki að ástæðulausu, að Danir settu sérstök lög til að vernda sína landareign, einmitt þegar þeir voru að ganga í Efnahagsbandalagið. Það var af þeirri ástæðu, að þeir óttuðust, að í gegnum það mundi geta stafað sú hætta, að erlendir nágrannar þeirra, eins og Þjóðverjar og aðrir slíkir, gætu náð tökum á landinu. Þess vegna getum við aldrei virt og metið land á sama hátt og hús, stól eða borðstofuhúsgögn. Það er fjarri lagi. Þess vegna ríður mest á því, að landið sjálft eigi bændurnir, sem búa á jörðunum, og að öðrum kosti sveitarfélögin eða ríkið, því að ef ekki tekst að hafa þannig vald á landinu sjálfu, þá er okkar íslenska þjóðfélagi hætt. Veit ég, að hv. 5. þm. Norðurl. v. gerir sér fullkomlega grein fyrir þessu, þegar hann sest niður og hugsar málið rólega og tekur af sér pólitísk gleraugu. Ég sé ekki ástæðu til að segja fleira að sinni, því að það verða víst framhaldsumr, um þetta síðar meir, og þá koma fleiri og taka þátt í þeim umr., fleiri en við tveir.



Herra forseti. Á þskj. 521 er frv. til I. um byggingu staðlaðs húsnæðis til eflingar iðnaði á landsbyggðinni. Frv. er flutt af mþn. í byggðamálum, en í henni eiga sæti ásamt mér hv. þm. Steingrímur Hermannsson, Matthías Bjarnason, Ingvar Gíslason, Karvel Pálmason, Helgi F. Seljan og Pétur Pétursson. Í þál., sem samþ. var á Alþ. 13. apríl 1973 og mþn. starfar eftir, segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Auk þess skal n. athuga till. til þál. á þskj. 383 og leggja fram þau frv. til breyt. á I. þegar í byrjun næsta þings, sem n. telur, að ekki þoli bið.“ Hér er átt við þáltill. um byggðamál, sem þm. sjálfstæðismanna úr öllum kjördæmum landsins lögðu fram á síðasta þingi. Þetta frv. er unnið og lagt fram í samræmi við framangreinda málsgr. þál. Frv. felur í sér, að tekin yrði upp alger nýbreytni hér á landi að því er varðar aðgerðir ríkisvaldsins til eflingar iðnþróun á landsbyggðinni og um leið aðgerðir til þess að hafa áhrif á byggðaþróun í landinu. Meginefni frv. eru reglur um samstarf heimamanna í hinum ýmsu byggðarlögum á landsbyggðinni, byggðasjóðs og annarra fjárfestingarlánasjóða um byggingu staðlaðs iðnaðarhúsnæðis, sem selt yrði eða leigt sjálfstæðum iðnrekendum með góðum kjörum. Gert er ráð fyrir, að Byggðasjóður og Iðnlánasjóður veiti 80% lán til slíkra bygginga, en 20% verði eigið framlag. Þessi aðferð til þess að hvetja til iðnþróunar í þeim landshlutum, sem búa við byggðavanda vegna brottflutnings fólks og fábreytt atvinnulíf, hefur víða verið reynt í nágrannalöndum okkar, þótt í mismunandi formi sé. Má þar m.a. til nefna Breta, sem hafa reist Industrial Estates í þessu skyni um marga áratugi, og Norðmenn, sem tóku slík vinnubrögð upp eftir ítarlega könnun á þessu kerfi í Bretlandi. Í Noregi eru slíkar byggingar nefndar industri vekstanlegg, og ákvað Stórþingið að stofna ríkishlutafélag með lögum hinn 1, jan. 1968 til þess að hafa á hendi frumkvæði um að byggja og reka staðlað iðnaðarhúsnæði á þeim stöðum, sem frekast voru taldir koma til greina í því skyni. Þetta félag er nefnt Selskapet for industri vekstanlegg, skammstafað SIVA. Þá tíðkast í Noregi eins og öðrum nágrannalöndum, að sveitarfélögin komi sér upp iðnaðarhúsnæði í sama skyni með stuðningi byggðasjóða eða viðkomandi ríkisstj. Árið 1971 hafði 171 sveitarfélag í Noregi komið sér upp stöðluðu iðnaðarhúsnæði og fengið til þess tæplega 100 millj. norskra kr. úr byggðasjóði Noregs. Munurinn á starfsemi SIVA í Noregi og á viðleitni sveitarfélaganna þar í landi í þessu efni er sá, að stefnt er að miklu stærri endanlegum byggingum hjá SIVA. Þar er gert ráð fyrir, að markið sé að fá 500 manns atvinnu í viðkomandi byggðarlagi með þessum hætti. Með þessu frv. er ekki lagt til að koma á fót sérstöku ríkishlutafélagi eða sérstofnun til þess að koma við þessari aðferð að byggja staðlað iðnaðarhúsnæði til eflingar iðnaði á landsbyggðinni, eins og gert var í Noregi. Vegna sérstöðu okkar, m.a. vegna fámennis þeirra staða, sem til greina koma við slíkar byggingar, er með frv. lagt til, að stofnuð verði byggingarfélög iðnaðarhúsnæðis í einstökum sveitarfélögum, sem reyna vilja og hafa aðstöðu til þess að hagnýta þessa aðferð til eflingar iðnaði. Gert er ráð fyrir, að sveitarstjórnirnar hafi frumkvæði í þessu efni og leggi fram hlutafé, sem yrði fyrst og fremst í því formi, að viðkomandi sveitarfélag legði á skatta og gjöld, sem bæri að greiða til þeirra af slíkum byggingum, fram sem hlutafé og jafnframt geti aðrir áhugaaðilar gerst hluthafar. Á hinn bóginn er gert ráð fyrir, að stjórn Byggðasjóðs láti teikna og hanna staðlað iðnaðarhúsnæði og láti byggingarfélögunum í té þau gögn. Þá er lagt til, að stjórn Byggðasjóðs leggi fram verulegt lánsfé til þessara bygginga og að ríkisvaldið beiti sér fyrir samningum við aðra stofnlánasjóði, svo sem Iðnlánasjóð, um lán til bygginganna, þannig að heildarstofnlán til þeirra verði 80% af byggingarkostnaði, eins og ég minntist á áðan. Til þess að takmarka fjölda þeirra, sem byggja slíkt iðnaðarhúsnæði samtímis, og til þess að ekki verði farið út í byggingar, fyrr en fjármagn er tryggt, er sett það ákvæði í frv., að byggingarfélögunum sé ekki heimilt að hefja framkvæmdir, fyrr en fjáröflun er tryggð. Meginkostur hugmyndarinnar um byggingu staðlaðs íbúðarhúsnæðis til eflingar iðnþróunar á landsbyggðinni er, að með þeirri aðferð getur hið opinbera haft áhrif á eflingu iðnaðar á þeim stöðum, sem hafa vaxtarskilyrði sem miðstöðvar iðnaðar í viðkomandi héruðum. Þá er einnig um ávinning að ræða fyrir iðnrekendur, sem kaupa eða leigja slíkt húsnæði. Sé þeim gefinn kostur á sæmilegum kjörum, liggur í augum uppi hagræði þeirra af því að fá slíka fyrirgreiðslu, miðað við að þurfa að koma sér upp húsnæði af eigin rammleik. Oftast eru þessir aðilar hver um sig með lítil fyrirtæki, sem eiga í erfiðleikum vegna þess, hve örðugt er oft um vik um allan iðnrekstur á landsbyggðinni. Í stöðluðu iðnaðarhúsnæði, þar sem smáir iðnrekendur hafa aðstöðu, er hægt að koma við margvíslegri samvinnu, t.d. um bókhald, skrifstofuaðstöðu o.fl. Þessir kostir, sem eru því samfara að reka iðnað í stöðluðu einingahúsnæði, sem byggt yrði í samræmi við ákvæði frv., ráða í mörgum tilvikum úrslitum um atvinnurekstur einstakra iðnrekenda. Fyrir sveitarfélögin yrði einnig um stórkostlegt hagsmunamál að tefla. Margir smáiðnrekendur verða að reka fyrirtæki sín í smáhýsum eða skúrum, sem ekki samræmast viðkomandi skipulagi byggðarlagsins. Með því að stuðla að byggingu staðlaðs iðnaðarhúsnæðis er unnt að koma slíkum smáiðnaði fyrir í skipulegum iðnaðarhverfum og í myndarlegum og hagkvæmum byggingum. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að víðast erlendis er fyrst og fremst leitast við að byggja staðlað iðnaðarhúsnæði fyrir framleiðsluiðngreinar, sem selja framleiðsluvörur sínar utan viðkomandi byggðarlaga. Ástæðan er sú, að slíkur atvinnurekstur stuðlar að því að flytja tekjur inn í viðkomandi byggðarlag, sem hafa síðan keðjuörvunaráhrif á aðra atvinnustarfsemi. Hér á landi skortir víða aðstöðu fyrir frumstæðustu þjónustugreinar, þannig að í frv. er gert ráð fyrir, að ákvæði þessi gildi bæði um húsnæði fyrir framleiðslu og þjónustuiðnaðinn, en í samræmi við gildi framleiðsluiðnaðarins fyrir byggðaþróun í heild er gert ráð fyrir, að hann njóti nokkurs forgangs í fyrirgreiðslu. Þetta frv. felur í sér, eins og áður segir, ef að lögum verður, að tekin verður upp nýbreytni um aðgerðir ríkisvaldsins til þess að stuðla að eflingu iðnþróunar á landsbyggðinni. Hér er að sjálfsögðu aðeins um eitt úrræði að ræða af mörgum, sem ríkisvaldið getur beitt í þessu efni. M.a. mætti nefna, að ríkisvaldið getur yfirleitt haft úrslitaáhrif um staðarval stóriðju og stórfyrirtækja í landinu. Það úrræði, sem í þessu frv. felst, hefur þann meginkost, að unnt er með því að dreifa örvunaráhrifunum hæfilega mikið í hverjum landsfjórðungi, og er það því beinlínis nauðsynlegt jafnhliða því að taka upp raunhæfa stefnu á því sviði að velja stórfyrirtækjum stað utan mesta þéttbýlissvæðis landsins. Sú hugmynd, sem er hreyft með þessu frv., er ekki alveg ný af nálinni hér á landi. Í skýrslu Norðurlandsáætlunar: Atvinnumál á Norðurlandi, sem gefin var út af Efnahagsstofnuninni í ágúst 1969, var lagt til, að hafin yrði hér á landi bygging staðlaðs iðnaðarhúsnæðis til útleigu eða endursölu á landsbyggðinni í því skyni að stuðla þar að aukinni iðnþróun. Lagt var til. að byrjað yrði á þessari starfsemi til reynslu á Akureyri. Í framhaldi af því voru teknar upp viðræður milli Atvinnujöfnunarsjóðs þáv. og atvinnumálanefndar Akureyrar. Viðræður þessar náðu því stigi, að atvinnumálanefnd Akureyrar gerði till. til stjórnar Atvinnujöfnunarsjóðs um, hvernig standa ætti að þessum framkvæmdum, en síðan hefur því miður ekkert gerst í því máli af einhverjum ástæðum. Vífill Oddsson verkfræðingur hefur gert áætlun um slíkt staðlað iðnaðarhúsnæði, sem þetta frv. fjallar um, og gerir hann þar ráð fyrir því að skipta húsnæðinu niður í misstórar einingar, sbr., fskj. II. og þskj. III með frv. Helstu niðurstöður þessarar áætlunar eru í stórum dráttum sem hér segir. Hver eining yrði 6x26 metrar eða 120 fermetrar í vinnusal og 36 fermetrar í kaffistofu, snyrtingum og skrifstofu. Hver eigandi gæti tekið 2, 3, 4 eða fleiri einingar. Iðnrekendum gæfist þá kostur á eftirfarandi húsrými: Í fyrsta lagi 312 fermetrum, í öðru lagi 468 fer metrum o.s.frv. Talið er, að 5 einingar séu lágmarksbyrjunaráfangi, þ.e.a.s. 1090 fermetrar að flatarmáll, en 5250 rúmmetrar að rými. Byggingarkostnaður slíks húsnæðis er nú áætlaður 4030 kr. á rúmmetra miðað við byggingarvísitölu 913 og leiga á fermetra 165 kr. á mánuði miðað við að 10% á ári fáist í vexti og afborganir. Um aths. við einstakar gr. vísa ég til grg. með því og meðfylgjandi fskj. Ég vil að lokum fara nokkrum almennum orðum um nauðsyn þess að gera verulegt átak í byggðamálum á næstu árum, en það er sannfæring mín, að hugmyndin um byggingu staðlaðs iðnaðarhúsnæðis á landsbyggðinni gæti orðið, ef rétt er á haldið, verulegur þáttur í þeirri viðleitni. Allir þekkja, hver þróun hefur orðið í byggð landsins síðustu áratugi. Nú býr rúmlega helmingur þjóðarinnar á höfuðborgarsvæðinu, þ.e.a.s. Reykjavík og nágrannasveitarfélögum, að meðtöldum Hafnarfirði og Kópavogi, sem nú mynda í raun eitt borgarsvæði, en 60% þjóðarinnar á svonefndu Reykjanessvæði, sem verður í vaxandi mæli ein samfelld byggðarheild. Fyrir nokkrum áratugum bjó á þessu svæði aðeins brot þjóðarinnar. Fram til þessa má til sanns vegar færa, að sá kostur hafi fylgt misþróun byggðarinnar, að vegna hennar eignuðumst við fyrr öfluga höfuðborg, miðstöð athafna og þjóðlífs. Án slíkrar höfuðborgar fær ekkert nátímaþjóðfélag staðist. Engum blandast hins vegar hugur um, að nú höfum við eignast slíka höfuðborg, sem gegnir prýðilega því hlutverki. Þau þáttaskil eru því í byggðaþróun landsins, að nú fylgja því einungis verulegir ókostir, að fólk flytjist frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins, en engir kostir. Þessir ókostir koma ekki síst fram í kostnaðarsömum vandamálum á höfuðborgarsvæðinu. Því hefur verið spáð, að Íslendingar verði milli 310–330 þús. um aldamót. Miðað við reynslu á sviði fólksflutninga milli landshluta hefur það verið reiknað út, að þá muni a.m.k. 200 þús. manns búa á höfuðborgarsvæðinu, en rúmlega 100 þús. manns á öllum öðrum byggðasvæðum landsins og þar af bróðurparturinn í næsta nágrenni við höfuðborgina. Hvað hefði þessi þróun í för með sér? Á höfuðborgarsvæðinu hefði hún í för með sér, að þar þendist byggð út, svo að fullbyggt yrði frá Hafnarfirði að hlíðum Esju, eins og Valdimar Kristinsson fulltrúi í Seðlabankanum komst að orði í grein í 2. hefti Fjármálatíðinda á s.l. ári. Auðvitað kostar þessi útþensla byggðarinnar stórfé. Mengunarvandamál aukast. Nú er rætt um hundruð þús. millj. kr. í framkvæmdir til þess að forðast mengun vegna frárennsla út í Faxaflóa. Sú upphæð dygði skammt, ef framangreind þróun yrði. Bílastæðum færi að fækka ískyggilega í miðbænum, og byggja yrði yfir helstu umferðarhnútana. Allt er þetta leysanlegt, en kostar mikla fjármuni, og svo er um fleiri vandamál, sem koma upp við slíka þróun á höfuðborgarsvæðinu, sem verða ekki rakin hér. Á landsbyggðinni mundi þessi þróun til aldamóta hafa í för með sér hægfara framþróun á öllum sviðum, verri búsetuskilyrði og örðugri - aðstöðu til þess að nýta auðlindir og mannvirki þjóðarinnar. Þegar þetta er skoðað, er alveg ljóst, að við lifum þau tímamót, að áframhaldandi misþróun byggðar í landinu hefur í för með sér vaxandi og dýran þjóðfélagsvanda, en fáa eða enga kosti. Því er ekki úr vegi að staldra við og spyrja: Hvernig eru horfurnar í raun og veru í þessu efni? Hvaða þjóðfélagsleg öfl eru að verki, sem viðhalda slíkri þróun? Hversu sterk eru þau, og hvernig er hægt að sveigja þau inn á hagkvæmari brautir? Horfurnar eru því miður ekki góðar, ef ekki er haldið áfram aðgerðum til eflingar byggðar úti um land og framkvæmd samræmdari byggðastefna en tíðkast hefur. Ástæðan fyrir þessu er sú, að margvísleg þjóðfélagsleg lögmál eru að baki misþróun byggðar og aðgerðir stjórnvalda auka oft og tíðum á styrkleika þessara lögmála einmitt á þeim sviðum, sem mestu máli skipta fyrir heildarmannfjöldaþróun í hinum ýmsu landshlutum. Fyrsta þjóðfélagslega fyrirbrigðið, sem ég vil nefna, sem hefur í för með sér vaxandi hættu á aukinni byggðaröskun frá því, sem nú er, er sérstök aldursskipting þjóðarinnar. Um 40 þús. Íslendingar verða tvítugir áratuginn 1970–1984. Þetta eru fjölmennari árgangar ungs fólks en áður hafa komið fram á vinnumarkað og einnig fólk með fjölþættari menntun og starfsþjálfun en nokkru sinni fyrr í sögu landsins. Þetta fólk velur sér að sjálfsögðu búsetu þar, sem það getur notið fjölbreyttrar menntunar sinnar, og jafnframt í umhverfi, sem er félagslega vel á veg komið, þ.e.a.s. í þéttbýlinu. Annar þáttur, sem ég vil nefna, er sá, að frumframleiðslugreinar eru stundaðar á landsbyggðinni. Í þeim atvinnugreinum, sjávarútvegi og landbúnaði, tekur vélvæðingin að sér í sívaxandi mæli framleiðslustörfin, ef svo mætti að orði komast. Þessar atvinnugreinar taka ekki við miklum mannafla í viðbót af þeim 40 þús. manna hópi, sem bætist á vinnumarkað á yfirstandandi áratug. Því er það svo, að efla verður iðnað og þjónustu atvinnugreina á landsbyggðinni samtímis fiskveiðum og landbúnaði, ef stefna á að jafnari byggðaþróun. Þriðji þátturinn, sem ég vil nefna og hefur stórfelld áhrif á aðflutninga fólks og fjármagns til höfuðborgarsvæðisins, er útþensla ríkisbáknsins hér í Reykjavík. Opinberar stofnanir hvers konar eru orðnar snar þáttur í atvinnurekstri á höfuðborgarsvæðinu. Allir landsmenn eru skattlagðir til þess að greiða þessu fólki laun. Það notar svo laun sín til þess að kaupa sér ýmsa persónulega þjónustu og stendur þannig undir orðum þjónustustofnunum á höfuðborgarsvæðinu, rótt í einkaeign séu. Með þessum hætti flyst fjármagn í stórum stíl frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins og á miklu ríkari þátt í að efla þar viðskipta- og atvinnulíf en margan grunar, enda kemur þetta skýrt í ljós, þegar að kreppir í frumframleiðslugreinum. Þá siglir almennur samdráttur í kjölfarið á höfuðborgarsvæðinu. Þegar ríkisbáknið þenst út, eykur það auðvitað á þetta fjármagnsstreymi. En það hefur einnig í för með sér, að menn flytjast til höfuðborgarinnar og ganga í þjónustu hins opinbera, oftast þeir, sem hafa einhverja verulega menntun. Miðstjórnarkerfi hins opinbera og ýmsar sérstofnanir þess draga til sín bæði fjármagn og ekki síst atgervi frá landsbyggðinni og þeim mun meir sem þetta kerfi þenst út. Miklu fleira mætti nefna, sem ýtir undir misþróun byggðar í landinu. Þar mætti t.d. tala langt mál um húsnæðismál, almenna aðstöðu til heilbrigðisþjónustu, verslunaraðstöðu, samgöngur o.s.frv., o.s.frv. Einn er þó sá þáttur, sem er ónefndur. Það eru stórvirkjanir og stórfyrirtæki. Tilhneigingin hefur verið sú að velja slíkum fyrirtækjum stað nálægt höfuðborgarsvæðinu, og er svo enn. Ég hef gert lauslegar athuganir á, hvaða áhrif mismunandi staðarval slíkra stórfyrirtækja hefði á þróun byggðar í landinu. Útkoman varð sú, að ráða mætti búsetuvali nokkurra þúsunda manna með staðarvali eins slíks fyrirtækis. Horfurnar eru því allt annað en glæsilegar um þróun byggðar í landinu. Ég er hiklaust þeirrar skoðunar, að byggðaröskun fari fremur vaxandi en hitt frá því, sem nú er, ef ekki er að gert. A.m.k. er á því veruleg bætta vegna sérstöðu í aldursskiptingu þjóðarinnar, einhæfra atvinnuhátta á landsbyggðinni, tilhneigingar til útþenslu ríkiskerfisins í Reykjavík og staðarvals stórvirkjana og stóriðju þar í grennd, þótt önnur mikilvæg og alkunn atriði komi þar einnig til. Menn mega ekki láta villa sér sýn, þótt manntalstölur á árinu 1973 bendi á yfirborðinu til þess, að horfur séu batnandi í þessum efnum. Í fyrsta lagi er fráleitt að taka mark á þróun eins árs á þessu sviði, en auðvitað alveg sérstaklega ársins 1973, þegar eldgos kom upp í Vestmannaeyjum og allir mannabústaðir á höfuðborgarsvæðinu fylltust af aðkomufólki þaðan, þannig að hvergi var hægt að fá inni fyrir fólk, sem vildi flytjast af landsbyggðinni. Því miður er það því af þessum og fleiri sökum alger tálsýn, sem sum blöð hafa verið að birta lesendum sínum um þetta efni, en ég ætla ekki að ræða nánar að sinni. Herra forseti. Með þessu frv., sem hér er til umr., er hreyft nýmæli í íslenskri löggjöf. Tilgangur þess er sá að stuðla með sérstökum hætti að eflingu iðnaðar á landsbyggðinni og þar með hagkvæmari byggðaþróun en á horfist. Ég vænti þess, að þingheimur geri sér ljóst, hvað hér er mikið nauðsynjamál á ferðinni, og skoði það sem einn þátt nýrra átaka þjóðarinnar til þess að berjast við þann byggðavanda, sem ég hef hér lýst að nokkru. Ég vil því vænta þess, að frv. fá góðar viðtökur. Ég legg svo til. herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.