Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur athugað og rætt þá till., sem er á þskj. 23 og hér er til umr. En till. er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að koma á stofn félaga– og firmaskrá fyrir landið í heild.“ Lög þau, sem nú gilda um verzlunarskrár, eru frá árinu 1903. Samkv. þeim lögum eru félaga- og firmaskrár haldnar í hverju lögsagnarumdæmi, en þessi löggjöf hefur enn fremur að geyma ákvæði um ýmis önnur efni, firmu og svo réttindi og skyldur, sem fylgja skráningarmálum af þessu tagi, og svo ákvæði um prókúru svo kallaða. Á tímum hraðfara og vaxandi umsvifa í viðskiptamálum og fjárhagsmálefnum yfirleitt verður að telja nauðsynlegt, að löggjöf í því efni, sem hér um ræðir, úreldist ekki, en fylgi þörfinni til einföldunar og skjótvirkrar fyrirgreiðslu og síðast en ekki sízt til aukins öryggis. Þessi löggjöf er komin svo til ára sinna, að ekki þarf að undrast, þó að hún kunni að vera um ýmislegt á eftir hinni almennu viðskiptaþróun í landinu og þurfi því nokkurrar endurskoðunar við og jafnvel úrbóta. T.d. mætti ætla, að ekki væri aðeins unnt að auðvelda framkvæmd félagaskráningar fram yfir það, sem verið hefur og nú er, heldur og einnig að kveða skýrar á um ýmiss konar réttarverkanir, sem fylgja skráningu og öðrum þeim málefnum. sem þessi löggjöf fjallar um. Og þá eru það síðast, en ekki sízt, ýmis tæknileg atriði varðandi þessi mál, sem ber að minnast á. En í þeirri till., sem hér liggur fyrir til umr., er aðeins drepið á eitt atriði af mörgum í þessari löggjöf, þ.e. skráningaryfirvaldið og þó skráningarstaðinn öllu fremur. Í grg. fyrir till. segir m.a. á þá leið, að það hafi oft leitt til margvíslegra vandræða og til málaferla, að eigi hefur verið til heildarskrá um félög og fyrirtæki í landinu og í þessu efni þurfi því að búa svo um hnútana, að festa og samræmi sé í reglum um þessar skráningar. Allshn. leitaði umsagnar hjá Dómarafélagi Íslands og Hagstofu Íslands um till. og málið í heild, og þessir aðilar báðir hafa mælt með aðgerðum til ýmiss konar úrbóta á þeim reglum, sem gilda um þessi skráningarmál, og m.a. í þá átt, sem þáltill. gengur. Hagstofan leggur auk þess sérstaka áherzlu á, að málið verði allt tekið til gagngerðrar endurskoðunar, og það er talið, að skráningarmálin séu ekki í því ásigkomulagi, sem þörf er á, og tekur Hagstofan alveg sérstaklega fram um það, að þessi mál séu raunar í miklu ófremdarástandi, eins og þar er orðað. Vafalaust er því m.a. um að kenna, að svo er komið máli, að sjálfur réttargrundvöllurinn, sem skráningin hvílir á, er ærið veikur og nokkuð óskýr og einnig að þeim reglum hefur ekki verið nægilega fylgt, sem hér um gilda, og félög hafa flækzt á milli embætta víðs vegar um landið, og hefur það skapað mikið öryggisleysi og margt, sem að því lýtur. Og alveg sérstaklega er talinn mikill misbrestur á því, að ýmiss konar breytingar, sem orðið hafa á högum fyrirtækja, verzlana og annarra fyrirtækja, sem skráningarskyld eru, eftir að ný skráning hefur átt sér stað, hafi verið gefnar til skráningaryfirvalda. Svo er líka að því látið liggja, að sjálf skráningaryfirvöldin hér og þar úti um landið hafi gert sér minna far en skyldi um það að fylgja nauðsynlegum reglum um framkvæmdir, þannig að auðsætt er, að hér er lagfæringa þörf án nokkurs vafa, og um það vita þeir að sjálfsögðu gerst, sem hafa umsvif á hendi um þessi efni. Hins vegar er það ekki talið sjálfgefið, hvernig eigi að breyta í þessu efni, svo að til verulegra bóta verði. Hagstofan hefur í ítarlegri álitsgerð drepið á ýmis atriði, sem ég vil leyfa mér rétt að geta um. Hún telur t.d. ekki fara á milli mála, að starfræksla heildarskrár í þessum efnum stuðli að mun hald betri framkvæmd en staðbundnar skrár, eins og nú eru haldnar. En þrátt fyrir það kunni svo að fara, að staðbundin skráning kunni að vera heppilegri, ef ekki reynist hagkvæmt að koma á nútíma skýrslutækni við heildarskráningu félaganna. Hvort þeirri tækni verður við komið, hljóti að koma í ljós við nánari athugun þessara mála. Enn fremur vekur Hagstofan athygli á því, að úr því þurfi að sjálfsögðu fyrst að fá skorið, hverjar séu þær þarfir raunverulega, sem fullnægja beri. Það liggur alls ekki ljóst fyrir, og það er mála sannast, að það er út af fyrir sig alveg rétt, ýmiss konar viðskiptaaðilar í landi okkar hljóta að sjálfsögðu að geta gefið upplýsingar um það, þegar til þeirra verður leitað. Bent er á það enn fremur, að kannað verði, hvort ekki sé rétt að fækka þeim atriðum, sem tekin eru til skráningar nú, þannig að framkvæmdir verði mun léttari í vöfum. og að íhuga þurfi mjög nákvæmlega skilgreiningu á því, hverjar réttarverkanir eða réttaráhrif eigi að fylgja skráningunni og tilvikum þeim, þegar út af er brugðið. En það er hald þeirra manna, sem mest og gerst þekkja til í þessu efni, að hér skorti allmjög á. Eins og kunnugt er, hefur Hagstofa Íslands á hendi skráningu allra atvinnufyrirtækja, stofnana og félagssamtaka, og það hlutverk var henni fengið með lögum frá 1969. Þessi fyrirtækjaskráning Hagstofunnar er unnin á mun breiðari grunni eða starfssviði en félaga- og firmaskráningin, en hins vegar er efniviðurinn að sjálfsögðu hinn sami, það eru félögin og firmur. Og Hagstofan bendir á það, að skráningarstarf hennar hljóti að hafa veruleg áhrif á allt skipulag og verkbrögð í félaga- og firmaskráningu og vel þurfi að gæta þess, að eigi komi til tvíverknaðar við öflun gagna á hvoru sviði fyrir sig og samræma verði starfsemina eins og mögulegur kostur er á. Að sjálfsögðu er það höfuðatriði í þessu máli og skiptir mestu, að fundið verði hagkvæmt og sem kostnaðarminnst form á þessari skráningu eða skráningarmálum. Ef hallazt yrði að því að koma á fót einni félaga- og firmaskráningu fyrir landið allt í heild, þá er ekki talið úr vegi að ætla það, að Hagstofu Íslands yrði fengið það meginverkefni, og eins og ég gat um áður, hefur Hagstofan um skráningarmál að fjalla, sem eru þessu efni mjög skyld. Hér hef ég leyft mér að rekja í örstuttu máli það efni, sem þáltill., sem ég gat um í upphafi og hér er til umr., hefur hreyft við. En hún fjallar aðeins um eitt atriði af mörgum í þessu efni. Og allshn. hefur einróma fallizt á það, að heildarendurskoðun verði látin fara fram á þessum málum og þá sé m.a. haft í huga, að komið verði á heildarskrá um félög og firmur í landinu og hún verði á einni hendi framvegis. En auk þess verði önnur atriði, sem ég hef lítillega drepið á og málið varðar mjög, tekin til yfirvegunar og færð til þess horfs, að samræmis gæti við breytta þjóðfélagshætti og nútíma skráningartækni. Með hliðsjón af því, sem ég hef sagt hér, þá hefur n. leyft sér að leggja til, að till. á þskj. 23 verði samþ. í nokkuð breyttu horfi, eins og fram kemur í nál. á þskj. 330 og ég ætla að lokum að leyfa mér að lesa upp. En breytingarnar, sem n. leggur til, að gerðar verði, eru á þessa leið: „1. Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að taka til heildarendurskoðunar lagaákvæði um skráningarmál félaga og firma í því skyni, að skráning fari fram á einum stað fyrir landið allt og að öðru leyti gerðar þær breytingar, sem hæfa nútíma þjóðfélagsháttum. Að endurskoðun lokinni skal ríkisstj. láta semja frv. til nýrrar löggjafar um þessi efni og leggja fyrir næsta þing. 2. Fyrirsögnin orðist svo: Till. til þál. um skráningu félaga og firma.



Herra forseti. Á þskj. 310 er till. til þál. um námsbækur framhaldsskólanemenda, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að nauðsynlegar kennslubækur, innlendar og erlendar, sem notaðar eru á hverjum tíma vegna náms í framhaldsskólum, séu jafnan á boðstólum í verzlunum, en talsvert skortir á, að svo hafi verið, svo að fullnægjandi geti talizt. Enn fremur verði athugað, hvort unnt sé að auka útgáfu íslenzkra kennslubóka og á þann hátt draga úr notkun erlendra bóka, einkum í menntaskólum og Háskóla Íslands. Í þessu sambandi kemur til álita, hvort nauðsynlegt sé að fela Ríkisútgáfu námsbóka forgöngu í þessum efnum. Þá verði kannað, hvernig háttað er verðlagningu erlendra kennslubóka í verzlunum með það fyrir augum að tryggja, að þær séu á boðstólum á hóflegu verði.“ Þannig hljóðar till. Þessi þáltill. fjallar þannig um þrennt: I. Um aðgerðir til að tryggja nauðsynlegt framboð af kennslubókum fyrir framhaldsskólanemendur. 2. Um athugun á möguleikum til aukinnar útgáfu íslenzkra kennslubóka fyrir framhaldsskólanemendur til að draga þannig úr notkun erlendra námsbóka. 3. Um verðlagningu erlendra kennslubóka í verzlunum og um nauðsyn ráðstafana til að tryggja, að þær séu á boðstólum á hóflegu verði. Varðandi fyrsta atriðið skal þetta tekið fram: Svo sem fram kemur í grg. með till., hafa nemendur átt í erfiðleikum með að afla nauðsynlegra, erlendra kennslubóka, sem notaðar eru við nám í framhaldsskólum. Af þeim sökum hafa fjölmargir þeirra orðið að stunda skólanám sitt um lengri tíma án kennslubóka. Það þarf ekki að fara um það mörgum orðum, hversu slíkt er óviðunandi fyrir þá, sem hlut eiga að máli, nemendur og kennara fyrst og fremst. Það er því nauðsynlegt að kanna, hvaða orsakir liggja hér að baki, og gera síðan ráðstafanir til úrbóta. Í fljótu bragði mætti ætla, að orsakanna sé að leita í því, að bókainnflytjendur hafi ekki sýnt næga fyrirhyggju við námsbókainnkaup erlendis frá nógu tímanlega á haustin, en ég vil taka það skýrt fram í þessu sambandi, að alls ekki er víst, að það sé aðalorsökin fyrir þessu ófremdarástandi, eftir þeim upplýsingum, sem mér hefur tekizt að afla. Það er nefnilega hugsanlegt, að þeir aðilar, sem ákveða notkun kennslubóka í framhaldsskólum, eigi hér hlut að máli að einhverju leyti. Hjá þeim þurfa bóksalar að fá upplýsingar á sumrin um þær bækur, sem framhaldsskólarnir hyggjast leggja til grundvallar við kennslu á næsta skólaári. Og þess vegna er ástæða til að spyrja: Hafa slíkar upplýsingar legið fyrir það tímanlega, að bóksalar hafi þess vegna getað haft erlendar námsbækur á boðstólum tímanlega á haustin? Það er þess vegna vissulega atriði, sem þarf að rannsaka, og gera síðan þær ráðstafanir í þessum efnum. sem gagn er að og duga til úrbóta. Á það er bent í þáltill., að til álita komi að fela Ríkisútgáfu námsbóka afskipti af þessu máli. En þar er einungis um að ræða ábendingu til þeirra aðila, sem ríkisstj. fæli að athuga þetta mál, ef till. nær fram að ganga, því að aðalatriðið er að sjálfsögðu, að gerðar verði fullnægjandi ráðstafanir, sem tryggja framhaldsskólanemendum nauðsynlegan námsbókakost á hverjum tíma. Um annað atriði till. vildi ég segja það fyrst, að þær skoðanir hafa verið uppi meðal framhaldsskólanemenda, einkum hjá stúdentum við nám í Háskóla Íslands, að erlendar námsbækur séu notaðar þar og í ýmsum öðrum framhaldsskólum miklum mun meira en eðlilegt geti talizt. Vel sé kleift að þeirra dómi að auka útgáfu íslenzkra námsbóka í mörgum greinum og draga úr notkun erlendra frá því, sem nú er, ef vilji og áhugi sé fyrir hendi hjá þeim, sem því eigi að sinna. Að sjálfsögðu er það augljóst mál, að ekki verður komizt hjá því að nota erlendar kennslubækur í þessum skólum að einhverju leyti. En vissir hérlendir aðilar hafa þær skyldur á herðum að sjá um og annast samningu íslenzkra kennslubóka fyrir framhaldsskóla, eins og t.d. kennarar í Háskóla Íslands. Hvort þeir hafa gert það að því marki, sem eðlilegt má teljast, skal ég ekki fullyrða um. Til þess skortir mig kunnugleika. Hitt er staðreynd, að margir stúdentar við nám í Háskóla Íslands eru þeirrar skoðunar, að töluvert skorti á í ýmsum greinum, að svo sé. Í þessari þáltill. er einnig lagt til, að athugað verði, hvort unnt sé að auka útgáfu íslenzkra kennslubóka og á þann hátt draga úr notkun erlendra, einkum í menntaskólum og Háskóla Íslands, eins og ég hef hér nokkuð drepið á, og í því efni einnig bent á Ríkisútgáfu námsbóka sem hugsanlegan aðila, sem gæti haft einhvers konar forgöngu að þessu leyti. Það kann að vera, að mönnum finnist óeðlilegt, að sú stofnun hafi afskipti eða forustu hlutverk í námsbóka útgáfu vegna Háskóla Íslands, og það má vel vera, að svo sé. En það, sem mestu máli skiptir, eins og málum er nú háttað, er það til að byrja með, að látin verði fara fram könnun á því, hvort eðlilegt og sanngjarnt sé að ætlast til að meira sé að gert en hingað til í því að semja og gefa út á íslenzku námsbækur til notkunar í framhaldsskólum. Leiði slík könnun í ljós, að svo sé, þarf að sjálfsögðu að gera tafarlausar ráðstafanir til nauðsynlegra framkvæmda í þeim efnum. Varðandi það atriði í þáltill., sem hér er til umr. og snýr að verðlagi á erlendum kennslubókum í verzlunum, þá liggur það í hlutarins eðli, að kaupverð erlendra kennslubóka hlýtur að vera hátt miðað við verð annarra bóka, sem eru á boðstólum í verzlunum. Því veldur takmarkað upplag og sérfræðikunnátta, sem þarf til þess að semja þess háttar bækur. En það hefur vakið furðu margra, hversu þær hafa verið seldar hérlendis á misjafnlega háu verði eftir útsölustöðum. Þessi mál hafa verið til umr. og ofarlega á dagskrá á þingum menntaskólanema undanfarið. Þeir hafa haft á sínum vegum starfandi bóksölunefndir svo kallaðar í menntaskólunum hér í Reykjavík, sem reyna að sinna því verkefni að útvega nemendum kennslubækur á sem lægstu verði. Þá hafa stúdentar við Háskóla Íslands rekið eigin bókasölu þar, og samkv. upplýsingum, sem fram komu á þingi Landssambands menntaskólanema s.l. haust, hefur sú bókasala boðið menntaskólanemum námsbækur til kaups á 30% lægra verði en aðrar bókaverzlanir. Bókasölustarfsemi menntaskólanema mun þó hafa átt við ýmsa erfiðleika að etja í þessum efnum, þar sem erlend bókaforlög, sem sækja þarf til, og Innkaupasamband bóksala hér virðast hafa þess konar sambönd sín á milli, að ekki er auðvelt fyrir samtök nemenda að komast milliliðalaust inn í slík viðskipti við hin erlendu bókaforlög. Af því, sem ég hef hér drepið á, er fyllsta ástæða til, að það verði kannað, hvernig verðlagningu umræddra bóka er háttað. Raunverulegt verðlagseftirlit af hálfu hins opinbera á sér ekki stað varðandi þessar vörur, og er að mínum dómi fyllsta ástæða til þess, að það verði tekið upp með það fyrir augum að tryggja, að erlendar kennslubækur séu á boðstólum á hóflegu verði. Allir vita, að fjárráð framhaldsskólanemenda eru yfirleitt mjög af skornum skammti. Fjárútlát þeirra í sambandi við bókakaup eru tilfinnanleg, eins og menn vita, en sá kostnaður getur numið nærri 10 þús. kr. á vetri samkv. upplýsingum, sem fram komu um það efni á þingi menntaskólanemenda á s.l. hausti. Herra forseti. Það er ótvíræð skylda ríkisvaldsins að mínum dómi að stuðla að því, eftir því sem frekast er unnt, að nemendur geti tileinkað sér sem allra helzt þá fræðslu, sem boðið er upp á í skólum landsins. Kennslubókaskortur í framhaldsskólum hefur vissuleg torveldað, að þeir hafi getað haft fyllstu not af þeirri kennslu, sem kostuð er af almannafé. Þetta þarf að lagfæra. Það verður vart gert, nema forusta ríkisvaldsins komi til. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta að svo stöddu, en legg til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til allshn. til athugunar.



Herra forseti. Mig langar til þess að fara nokkrum orðum um þessa þáltill., því að skipulagning á námsbókaútgáfu framhaldsskólanema er brýnt nauðsynjamál. Þar ríkir nú það ástand, að nemendur þurfa að vera vellríkir á haustin til þess að geta staðið straum af námsbókakostnaði vetrarins. Ýmist er, að ekki nema hluti af hverri námsbók nýtist, ef sífellt er verið að skipta um bækur, án þess að þær fullnýtist, eða það, sem er nú enn þá verra, að sama kennslubókin er kennd ár eftir ár, þar til hún er orðin eins og draugur í stofnuninni eða lík í lestinni og hemill á allt skólaverkið. Það eru dæmi til þess, að 20-30 ára gamlar kennslubækur séu í umferð, vegna þess að annað er ekki til. Þegar þessu er mótmælt og bent á úrelt og villandi atriði í tiltekinni kennslubók, þá er svarið venjulega það, að það sé svo dýrt að gefa út nýja bók, að þessi verði að duga örlítið lengur. Enginn opinber aðili hefur mér vitanlega með það að gera að gefa út kennslubækur fyrir framhaldsskólastigið, og sýnist mér óhjákvæmilegt, að þar verði breyting á hið fyrsta. Ríkisútgáfa námsbóka hefur með það að gera að gefa út námshækur fyrir skyldunámsstigið, og mér sýnist það vera ærið nóg verkefni fyrir þá stofnun. Almenu bóka útgáfufyrirtæki verða skiljanlega að hafa ágóða af því að gefa út bók, en ríkisforlag er allt öðruvísi sett hvað það snertir. Og ég tel eðlilegast, að ríkið sjái um útgáfu allra íslenzkra kennslubóka, því að nám er starf í þágu þjóðarinnar, en ekki neyzla auglýstrar vöru. Menningarsjóður hefur áður gefið út doktorsritgerðir og fræðirit fyrir Háskóla Íslands, og er hugsanlegt í framhaldi af því að fela Menntamálaráði að skipuleggja kennslubóka útgáfu. Hins vegar líst mér ekki síður á þá hugmynd, að í fyrirhugaðri þjóðarbókhlöðu verði gert ráð fyrir forlagi. Ég efast ekki um fulla þörf á slíku forlagi og vona, að það hafi verið tekið með í reikninginn í undirbúningi að byggingu hennar. Vegna þess hve framhaldsskólastigið er sérhæft og greinist eftir vísindum og tækni og atvinnu þjóðarinnar, á kennslubóka útgáfa í sambandi við það fremur samstöðu með útgáfu fyrir Háskólann en útgáfu skyldunámsins, þ.e. Ríkisútgáfu námsbóka. Þetta er nokkuð, sem þarf að skipuleggja frá rótum, og ég bið nm., sem væntanlega fá þessa till. til athugunar, að skoða þessar hugmyndir jafnhliða öðrum. Hinn þáttur þáltill. er ekki síður mikilvægur, því að þegar nemendur kvarta undan því, hvað erlendar bækur, sem þeir kaupa, séu dýrar, skólabækur eða kennslubækur, þá liggur beinast við, eins og flm. nefndi hér áðan, að benda þeim á bóksölu stúdenta sem dæmi um það, hvernig lítið nemendasamfélag getur sparað mikið fé með dálítilli hagsýni og viðskiptaviti. Þetta hefur verið reynt í framhaldsskólunum. Hann nefndi menntaskólana sem dæmi, en það hefur ekki gefizt of vel. Þar er tímaseta löng og heimanám mikið og félagslíf. Það er því ólíklegt, að framhaldsskólanemendur á menntaskólastiginu eða sambærilegum stigum hafi tíma til að sinna rekstri bóksölu. Ég tel nauðsynlegt, að sett sé á laggirnar einhvers konar bóksölumiðstöð framhaldsskólanna, sem annist innlend og erlend viðskipti, eins og bóksala stúdenta í Háskóla Íslands gerir með mjög góðum árangri. Í slíkri bóksölumiðstöð gætu nemendur einnig verzlað með notaðar bækur, og það má hugsa sér að fá t.d. skólabók leigða, rétt eins og á safni. Slík verzlun þarf að vera rekin á þeim grundvelli, að hagnaður verði sem minnstur og tap ekkert. Ég vona, að þessar hugmyndir komist til skila, ef málið verður skoðað ofan í kjölinn út frá þessari þáltill., sem hér liggur frammi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af till. þessari. Ég vil eindregið taka undir hana og tel hana hina þörfustu. Það er ábyggilega vægt til orða tekið, að námsbókamál framhaldsskólanema sé í ólestri og þar reki sig hvað á annars horn. Einn þáttur þessa máls er, eins og áður hefur verið drepið á, hinar erlendu kennslubækur, sem áreiðanlega fá sinn verðuga skammt af tollum og álagningu, og þó er skortur innlendra kennslubóka, góðra kennslubóka, kannske tilfinnanlegastur. Án þess að ég ætli að fara að ræða málið hér almennt vildi ég mega víkja að því atriði till., sem snertir mögulegan hlut Ríkisútgáfu námsbóka í að leysa þennan vanda. Það fer víst ekki á milli mála, að sú stofnun er all um deild. Margir telja hvað eina, sem þar er gert, frekar til ills en hitt, og margar óréttmætar ásakanir hafa komið fram í hennar garð. Ég vil ekki kveða upp neinn allsherjardóm yfir Ríkisútgáfu námsbóka, þó að ég sé vel kunnugur hennar starfsemi og útgáfu. En þrátt fyrir ýmis mistök frá hendi útgáfunnar hygg ég, að þar hafi margt verið vel gert. Það megi segja það, einkum hin síðustu ár. Það hefur líka komið glögglega í ljós, að mikill meirihluti íslenzkra skólamanna, sem kenna við skyldunámsstig, vill efla og bæta útgáfustarfsemina hjá stofnuninni, en ekki leggja hana niður, eins og stundum hafa komið fram raddir um. Ég held, að fjármagnsþörf Ríkisútgáfunnar hafi verið allt of þröngur stakkur skorinn til þess, að hún geti rækt sitt hlutverk af fullri reisn. Til marks um þetta má nefna það, að ýmsar bækur útgáfunnar hafa hin síðustu ár, ég vil segja ýmsar þær heztu, ekki verið látnar skólunum í té endurgjaldslaust, skyldunámsskólunum, þó að kjörin hafi að vísu verið sanngjörn, og fjárvana skólar hafa þess vegna alls ekki notið þessara bóka. Ég held nú líka, að útgáfuna skorti um margt nauðsynlegt aðhald. Slíkt aðhald ætti t.d. að útiloka kennslubóka útgáfu, sem væri í einhverju misheppnuð. Þetta aðhald hlýtur menntmrn. sjálft að hafa í sínum höndum. Samning kennslubóka hefur oft verið hrein ígripavinna og þar held ég, að þyrftu að koma til skipulögð vinnubrögð, þar sem jafnframt væri tryggt, að höfundum væri tryggt sómasamlegt gjald fyrir vel unnið verk. Á þetta held ég, að hafi einnig skort og ástæðan verið sögð ónóg fjárhagsgeta, og ég hygg, að í því sé töluverður sannleikur. Samkeppni um gerð kennslubóka í ákveðinni grein kæmi mjög vel til álita, og ef vel væri þar að staðið, léti árangurinn ekki á sér standa, auk þess sem möguleikar á fjölbreytni í kennslubókavali yrðu þá meiri, en það hefur mjög skort á, á skyldunámsstiginu. Sú gagnrýni, sem ég hef komið hér fram með, eða þær ábendingar í garð Ríkisútgáfu námsbóka, má ekki skoðast sem andstaða við aukið starf eða verksvið hennar. Þvert á móti. Með vissum lagfæringum í rekstri hennar og útgáfu og auknu fjármagni teldi ég það fyllilega eiga rétt á sér að fela henni kennslubóka útgáfu, a.m.k. til gagnfræðaprófs og landsprófs með núgildandi skipulagi, enda yrðu þær kennslubækur þá látnar nemendum í té án endurgjalds alveg til þess prófs. Á hitt vildi ég leggja áherzlu, og það var raunar aðalerindið hér í ræðustól, að áður en Ríkisútgáfan tæki eitthvert aukið hlutverk að sér, þá yrði til þess séð, að námsbóka útgáfunni á skyldunámsstiginu yrði komið í eins gott horf og mögulegt væri. Ég sagði það áður, að ótvíræð framför hefði orðið í námsbóka útgáfu síðari ár, einkum hvað snertir lestrar- og móðurmálskennslu í barnaskólunum og margt hvað unglingastigið áhrærir varðandi tungumálin. Þar þarf að halda áfram og gera enn betur, að því tryggðu, að vel væri séð fyrir útgáfunni við skyldunámsstigið. Vildi ég láta fara fram gaumgæfilega athugun á því, sem á er minnzt í till., hvort ekki væri tiltækt að fela Ríkisútgáfunni aukin verkefni, a.m.k. til landsprófs og gagnfræðaprófs. En annar aðili tæki þá við, eins og hér hefur verið bent á, og sinnti þörfum þeirra nemenda, sem fást við langskólanám, þar sem tryggt væri, að hvorki handahóf eða óhóflegur kostnaður yrði nemendum til baga. Ég skal ekki lengja þessar umr. frekar, en ég er ekki frá því að endurskoða þyrfti í heild lögin um Ríkisútgáfu námsbóka, ef á þann hátt mætti gera hana að bæði öflugra og virkara tæki til aukinnar og bættrar kennslubóka útgáfu og eins til útgáfu eða útvegunar annarra þeirra kennslugagna, sem talin eru nauðsyn í skólum nútímans.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 7. landsk. og hv. 5. þm. Austf. að flytja till. til þál. á þskj. 328, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því í samráði við Styrktarfélag vangefinna, að komið verði upp vistheimilum fyrir vangefna í þeim landshlutum, þar sem slík heimili eru ekki til nú.“ Í grg. með till. er nokkuð rakið, hver staða þessara mála er í dag og hverjar ástæður liggja að baki tillöguflutningnum. Við tillögumenn gerum okkur fullljóst, að hér eru ýmis ljón á veginum og að sumu af því er vikið sérstaklega í grg. Það má líka með nokkrum rétti spyrja, hvers vegna vangefnir eru teknir og stofnunar óskað fyrir þá út í landsfjórðungana, en ekki fyrir einhverja þá aðra, sem hart verða úti í samfélaginu, ef ekki er öllum tiltækum ráðum beitt. Ég vil undirstrika það, sem stendur í grg., að tvennt veldur þessum tillöguflutningi öðru fremur. Annars vegar mundu fleiri njóta umönnunar, því að foreldrar sendu börn sín hiklaust frekar á slíkt heimili í fjórðungnum, en alla leið hingað suður og þá jafnvel austur í Grímsnes, svo að nefnt sé dæmi. Hin ástæðan er sú fullvissa okkar, að hin nauðsynlegu og eðlilegu tengsl milli vistfólks og aðstandenda þeirra verði betur tryggð með vistheimilum úti í fjórðungunum og vitnum þar hiklaust til reynslu Norðlendinga af sínu ágæta heimili, Sólborg á Akureyri, sem er að vísu að miklu leyti þeirra eigin framtaki að þakka. Smám saman hefur skilningur verið að aukast á því, að ekki mætti láta skeika að sköpuðu um framtíð þeirra allt of mörgu einstaklinga, sem ekki eiga með öðru fólki fulla samleið sakir andlegra vankanta. Lengi var það svo, að þetta fólk var hinn ákjósanlegasti skotspónn háðs og skemmtunar eða þá að öllu leyti vanhirt, hvað þá að reynt væri að koma því til hjálpar eða á nokkurn veg auka þroska þess. Á þessu hefur góðu heilli orðið mikil og giftusamleg breyting, ekki sízt fyrir tilstuðlan þess fólks, sem hefur átt um sárt að binda af þessum sökum. Það er þó ljóst, að hér er enn mikið starf óunnið. Enn eru mörg börn, sem ekki njóta þeirra möguleika, sem þó er hægt að veita þeim, ef rétt aðhlynning og þjálfun er látin þeim í té. Í grg. er nokkuð að því vikið, á hvern veg þessum málum er nú í dag háttað, og skal það gert nánar hér í framsögu. Það væri þó kannske réttara að víkja stuttlega að því starfi, sem unnið hefur verið á undanförnum áratugum til hjálpar hinum vangefnu og þá aðeins getið um stærstu áfangana. Í leiðinni er svo minnt á vistmannafjölda einstakra hæla og heimila. Fyrsta stofnunin, sem veitti vangefnum börnum viðtöku, var Sólheimahælið, sem Sesselja Sigmundsdóttir stofnaði 1931 og rekur enn. Vistmenn þar eru nú nær 50. Áður höfðu að vísu nokkur vangefin börn verið í Málleysingjaskólanum og voru það raunar fram yfir 1940. Árið 1936 voru lög samþ. á Alþ. um fávitastofnanir. Samkv. þeim skyldu stofnuð skólaheimili, hjúkrunarhæli og vinnuhæli jafnóðum og fé yrði til þess veitt á fjárlögum. Þeirrar fjárveitingar þurfti þó lengi að bíða. Fræðslulögin frá 1946 kváðu m.a. á um það, að börnum skyldi séð fyrir stofnunum við sitt hæfi, ef þau skorti hæfileika til að stunda nám í almennum barnaskólum. Þessi ákvæði hafa því miður aldrei komið fyllilega til framkvæmda. Einkanlega á þetta þó við um landsbyggðina. Hér var þó stofnuð sérdeild við Miðbæjarbarnaskólann í Reykjavík, sem varð svo vísirinn að Höfðaskólanum. Það er ein merkasta stofnun og forustumaður þess skóla viðurkenndur sérstakur í þessari grein. En auðvitað eru svo hjálpar bekkir svokallaðir við flesta hina stærri skóla. Þá er að geta fyrsta ríkishælisins fyrir vangefna, að Kleppjárnsreykjum í Borgarfirði, stofnun, sem var rekin á árunum 1944-1958. Það voru um 20 vistmenn, sem þar dvöldust árlega, 1952 tók svo ríkishælið í Kópavogi til starfa. Allt frá þeim tíma hefur verið unnið að frekari uppbyggingu þess hælis. Þar munu nú vera um 150 vistmenn, sem eru nokkru fleiri, en byggt hefur verið fyrir. Þetta er eina stofnunin hér á landi, sem tekur við algerum örvitum, en oft hefur hælið orðið að taka við fávitum, þegar aðstandendur þeirra hafa fallið frá eða af öðrum knýjandi ástæðum. Þar er nú verið að vinna að byggingu barnadeildar, sem mun að því komið að taka í notkun. Áiið 1954 stofnaði Góðtemplarareglan, umdæmisstúka nr. 1, heimili fyrir vangefin börn að Skálatúni í Mosfellssveit. Árið 1960 gerðist Styrktarfélag vangefinna meðaðili að rekstrinum og eru þar nú um 50 vistmenn. Það var 1958, sem Styrktarfélag vangefinna var stofnað og rekur það margháttaða starfsemi í þágu vangefinna. Fyrir atbeina félagsins fékkst samþykkt á Alþ. fyrir föstum tekjustofni til Styrktarsjóðs vangefinna. Tekjur sínar hlýtur sjóðurinn af gjaldi, sem lagt er á öl og gosdrykki. Þessi sjóður er í vörzlu félmrn. og ræður ráðh. styrkveitingum, en Styrktarfélagið gerir till. til ráðh. þar um. Samkv. fjárlögum þessa árs nemur framlag til sjóðsins um 24 millj. kr. Styrktarfélag vangefinna rekur nú tvö dagheimili hér í borg, í Lyngási fyrir minni börn og eru þar 40-50 börn og í Bjarkarási, sem er nýtt dagheimili, ætlað fyrir eldri börn og munu þar verða um 50 dagvistarbörn. Ég vík ekki nánar að starfsemi þessa félags, hún er hv. alþm. það kunn og þessu félagi ber sérstaklega að þakka þann mikla árangur, sem unnizt hefur nú hin síðustu ár. Árið 1962 tók til starfa gæzlu systraskóli við Kópavogshæli, sem sér um menntun stúlkna til að annast vangefna. Frá þeim skóla hafa margir góðir kraftar komið. Árið 1965 er svo reist hælið að Tjaldanesi í Mosfellssveit. Þar rúmast 15 piltar, en heimilið er stofnað af aðstandendum vangefinna drengja. Árið 1967 voru samþ. á Alþ. lög um fávitastofnanir. Þar er Kópavogshælið gert að miðstöð og því um leið falin yfirumsjón með öðrum fávitastofnunum. Mörg nýmæli í lögum þessum eru til ótvíræðra bóta, m.a. um greiðslur ríkis og sveitarfélaga á kostnaði af dvöl vangefinna á hælum og dagheimilum. 1969-1970 var svo hafinn rekstur dag- og vistheimilisins Sólborgar á Akureyri, sem Styrktarfélag vangefinna þar rekur. Vistmenn þar munu nú rúmlega 50. Hér hefur verið rakið nokkuð, hverjir stærstu áfangarnir hafa verið í baráttunni fyrir því að hlynna að hinum vangefnu. Ég hef í þessu stuðzt við ágætar upplýsingar frú Sigríðar Thorlacius, sem er mikil forustukona um þessi málefni. Ég vil aðeins varðandi hin einstöku heimili, án þess að þar sé á nokkurn aðila hallað, lýsa því sem minni skoðun, að ríkið eigi hér að hafa sterka yfir umsjón og ásamt Styrktarfélagi vangefinna að móta starfsemi allra vistheimilanna, svo að tryggt sé, að þau séu sem jöfnust hvað alla aðstöðu og aðbúnað snertir. Þó að hér geti einkaframtak komið að liði, þurfa heilbrigðis– og menntamálayfirvöld að vera hér hinn ráðandi aðili. Allt það, sem hér er nefnt að framan, styður hiklaust að þeirri till., sem við flm. höfum leyft okkur að leggja fram. Það er sérstaklega heimilið Sólborg á Akureyri, sem hefur opnað augu manna í öðrum landshlutum, þar sem engin slík heimili eru, opnað augu þeirra fyrir þeirri nauðsyn og réttmæti þess að reisa þessi heimili einnig þar. Sólborgarheimilið hefur ætíð haft ágætum starfskröftum á að skipa. Það hefur stöðugt verið fullskipað vistfólki úr fjórðungnum og reynt eftir megni að leysa annarra vandkvæði einnig. Þær helztu mótbárur, sem koma fram gegn þeirri hugmynd, sem hér er hreyft, eru einmitt tengdar þessu tvennu, annars vegar að nægilega gott starfslið fengist ekki, hins vegar að tæplega væri um nægilegan fjölda að ræða í þessum fjórðungum til þess, að hægt væri af fullri reisn að reka slík heimili þar. Sólborgarheimilið hefur afsannað hvort tveggja að miklu leyti. Fyrri mótbáran glymur reyndar sífellt um hverja þá stofnun, sem ekki er á Stór-Reykjavíkursvæðinu og þessi sónn kemur því miður hvarvetna að. Því virðist blátt áfram vera vísvitandi og óafvitandi haldið að fólki, að sem allra fæst starfsemi af nokkru tagi eigi rétt á sér úti á landsbyggðinni og nægir þar að benda á blessaða embættismennina okkar suma, sem ekki geta unað þar lífinu sakir skorts á andlegu samneyti við sitt hæfi. Því miður er það svo, að fólkið, sem hérna á hlut að úti í hinum dreifðu byggðum, er sjálft farið að trúa því allt of margt, að þetta sé í raun og veru svo, allt eigi að reisa og reka í Stór-Reykjavík. Á móti þessu ber að hamla hiklaust. Þetta er að okkar viti, flm. þessarar till., hættuleg öfugþróun og dreifing valds, dreifing stofnana á að vera eins sjálfsögð og sú dreifing verðmætasköpunarinnar, sem öll þjóðfélagsbyggingin hvílir á og landsbyggðarfólk leggur til sinn ríflega hlut. Þetta kann nú að þykja út úr dúr, en þó hygg ég, að einmitt vantrúin á, að slík heimili geti risið og verið rekin af myndarbrag bæði á Austurlandi og Vestfjörðum, verði hér mestur þröskuldur í vegi, jafnvel að einhverju leyti vantrú þess sama fólks, sem hér er verið að ganga til móts við. Það er rétt að víkja hér í framsögu stuttlega að vandamálum hinna vangefnu yfirleitt, þ.e. hve umfangsmikil þau eru og hversu margir það eru, sem áætla má að séu þurfandi fyrir samfélagslega aðstoð í einhverju formi. Um það eru all skiptar skoðanir, hve mörg prósent það séu, sem þurfi á aðstoð samfélagsins að halda sakir andlegra ágalla af þessu tagi. Svo að vitnað sé til Kristins Björnssonar sálfræðings, þá segir hann orðrétt: „Af hverju þúsundi landsmanna eru að jafnaði 30 vangefnir. Af þeim eru 25 vanvitar, 4 eru fávitar og 1 er örviti.“ Um þessar tölur dæmi ég ekki, en heyrt hef ég frá áreiðanlegum heimildum, að a.m.k. 1% af þjóðinni megi teljast vangefið fólk í þröngri merkingu. Af þeim fjölda er talið, að um helmingur þurfi aldrei á verulegri séraðstoð að halda, aðeins sérstakri hjálp við t.d. allt nám. Hinn helmingurinn er svo talinn þurfa á ýmiss konar félagslegri aðstoð að halda og þar af þurfi helmingur þess fólks, þ.e. 1/4%, að dveljast á hælum einhvers konar. Þetta eru háar tölur, háar tölur miðað við þær, sem áður hafa verið nefndar um vistmannafjölda allra slíkra stofnana í dag. Þessar mjög svo vægt áætluðu tölur eru sem næst 1.500, 1.000 sem þurfa verulega aðstoð og 500 sem beinlínis þurfa hælisvist. Fullskipuð hæli í dag rúma eitthvað um 320 vistmenn, svo að mismunurinn er augljós og ekki ættu þessar tölur að vera til hindrunar í því, að till. okkar yrði rækilega athuguð og fullkönnuð þörfin á þessum heimilum. Ég ætla ekki að ræða hér ítarlega um það, hver nauðsyn er talin á eðlilegum tengslum aðstandenda við vistfólk, einkanlega fyrstu mánuðina. Af samtölum mínum við ýmsa þá, sem að barnaverndarmálum hafa starfað, þykist ég vera fullviss þess, að hér sé um afar þýðingarmikið atriði að ræða og þeir, sem fengizt hafa við þessi mál eystra af einhverri alvöru, vilja einmitt gera mikið úr því, hve hin mikla fjarlægð geri foreldrum erfitt fyrir og þungbært að senda börn sín hingað suður, þótt brýn nauðsyn kalli á. Nú er það spurning, sem margir þeir, er um þessi mál fjalla, hafa reynt að svara, hvort hin vangefnu börn eigi að vera heima eða ekki. Við þessu virðast engin algild svör, en ljóst er þó, að mikill fjöldi þeirra þarf af ýmsum ástæðum á séraðstoð að halda, sérstaklega í námi, sem ekki er alls staðar hægt að veita. Mér er t.d. kunnugt um það, að í hinum smærri skólum eru enn lakari og erfiðari aðstæður til séraðstoðar við þau börn, sem litla námsgetu hafa, en þær eru þó í hinum fjölmennari skólum. Það er án efa misjafnt, hvað einstakir skólamenn leggja á sig til hjálpar þessu fólki, en þrátt fyrir það veit ég fjölmörg dæmi þess, að mikið hefur á það vantað, að þessum börnum væri nægilega sinnt og mögulegt reyndist að koma þeim til þess þroska, sem þó hefði verið kleift með skipulegu sérnámi og þjálfun. Það er því ekki sízt úti í hinum dreifðu byggðum, sem þeirrar séraðstoðar og umönnunar er þörf, sem þessi heimili eiga að veita, ef vel tekst til. Misjafna dóma fá þessi heimili, satt er það og sitt sýnist hverjum um gagnsemi þeirra, hversu mikil hún er, en um gildi þeirra almennt er ekki deilt nú orðið. Og sem skólamaður um nær tveggja áratuga skeið hef ég oft fundið sárt til þess, hve vanmegnug við í skólunum höfum reynzt að hjálpa því fólki, sem erfiðast hefur átt og hversu oft við höfum átt þá ósk heitasta, að þetta fólk ætti kost betri umönnunar og aukinnar þjálfunar, í stuttu máli sagt, þeirrar hælisvistar, sem hér er fram á farið, að veitt verði í landsfjórðungunum, eða þá sérstakrar aðstoðar annarrar. Allt hnígur þetta mjög í þá átt að renna stoðum undir tillöguflutning okkar. Ég þykist þess líka fullviss, að ekki muni standa á samtökum fólksins heima fyrir að vinna ötullega að þessum málum, ef á þau kæmist hreyfing frá hendi yfirvalda heilbrigðis- og félagsmála. En á stuðning beggja þeirra aðila treysti ég fullkomlega. Ég vil að lokum aðeins benda á það, að hér er skorað á ríkisstj. að beita sér fyrir byggingu slíkra vistheimila. Auðvitað hlýtur það að verða rækilega kannað fyrst, hverjir möguleikar eru á rekstri þessara heimila og hver þörfin er. Ég þykist hins vegar þess fullviss og það erum við flm. allir, að einmitt rækileg könnun þessara mála leiði bezt í ljós réttmæti þessa tillöguflutnings og því skal treysta, að framkvæmdin verði í fullu samræmi við þær niðurstöður. Herra forseti. Ég legg til, að, að lokinni þessari umr. verði þessu máli vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Mig langar aðeins til þess að lýsa stuðningi mínum við þessa till. og ég vildi í því sambandi vekja athygli á því geysilega starfi, sem Styrktarfélag vangefinna hefur unnið í þágu þessa fólks nú á undanförnum árum. Það má segja, að alger bylting hafi orðið í aðbúð vangefinna hér á landi frá því að þetta félag tók til starfa, frá því að tappagjaldið var samþ. á Alþ. Það er ekki nóg með það, að plássum hafi mikið fjölgað, heldur hefur einnig öll aðbúð verið stórbætt og þau dagheimili, sem Styrktarfélagið rekur nú hér í Reykjavík, Lyngás og Bjarkarás, eru rekin með nýtízku sniði í ágætu húsnæði og við þau beztu skilyrði, sem hægt er að skapa hér á landi. Þetta átak held ég, að standi í mjög nánu sambandi við einmitt þetta atriði, að hér var farin sérstök tekjuöflunarleið fyrir þennan hóp fólks. Og mér er líka kunnugt um það, að Styrktarfélag vangefinna hafði einmitt hug á því í upphafi að byggja heimili úti á landi fyrir vangefna unglinga. En til þess nú að vera vissir í sinni sök um, hvernig haga ætti málum, þá fengu þeir erlendan sérfræðing til að kanna þessi mál hér á landi og á hvern hátt yrði bezt að þessu staðið. Þessi ágæti maður lagði það hins vegar til, að heimili yrðu ekki byggð úti um landið, heldur eingöngu í Reykjavík og þetta álit hans var byggt á þeim sömu forsendum og svo margt annað hjá okkur, að hér væri bezt aðstaða til þess að geta veitt þá fullkomnustu þjónustu, sem hægt væri að fá, hér væri bezt nýting á starfsfólkinu, meðan við yfirleitt hefðum of fátt starfsfólk í þeirri grein. Þetta voru hans meginrök. Hins vegar er það ekki bara á þessu sviði, heldur svo mörgum öðrum, sem við höfum orðið að taka tillit til okkar sérstöku aðstæðna og ég held einmitt, eins og sagt var hér áðan, að Sólborg á Akureyri sýni það, að það er full ástæða til þess að koma á fót heimilum fyrir vangefna í þeim landsfjórðungum, sem enn ekki hafa slík, þ.e. á Austfjörðum og Vestfjörðum. Og enda þótt það kunni að verða einhverjum örðugleikum háð í upphafi að afla sér kennslukrafta og góðs starfsfólks í þessu skyni, þá er vonandi, ef þessi heimili yrðu reist í sambandi við heilsugæzlustöðvar eða sjúkrahús, að þetta mál mundi allt verða auðveldara. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að nú á síðustu árum hefur mikil breyting orðið á afstöðu til þessa hóps. Það er nú orðin viðurkennd staðreynd, að stórum fjölda þeirra má kenna miklu meira, en áður var talið, stóran fjölda má hæfa til vinnu af þeim, sem áður voru taldir gersamlega óvinnuhæfir. En allt þetta krefst sérmenntaðs starfsfólks. Og það er það sama í þessu efni hjá okkur eins og er í öðrum þáttum heilbrigðisþjónustunnar. Okkur vantar yfirleitt alls staðar sérhæft starfsfólk. Engu að síður er tvennt, sem skeður með því að hafa þessi hæli dreifð út um landið. Í fyrsta lagi, eins og komið hefur fram, að ættingjar eiga hægara með að fylgjast með líðan sinna afkvæma og í öðru lagi er það í raun og veru styrkur fyrir heilsugæzlustöðvar og sjúkrahús úti á landi að fá sem flestar tegundir af stofnunum til sín. Ég held þess vegna, að það gæti einmitt verið stuðningur fyrir heilsugæzlu og þróun þeirra mála í þessum fjórðungum að staðsetja þetta heimili í sambandi við heilsugæzlustöð eða sjúkrahús þar og ég er ekki í nokkrum vafa um, að svo sterkur aðili sem Styrktarfélag vangefinna mun sannarlega verða fúst til aðstoðar.



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 354 svo hljóðandi till. til þál., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta framkvæma sem allra fyrst í samráði við samtök sveitarfélaga á Vesturlandi ítarlega rannsókn á hagkvæmustu lausn raforkumála á Vesturlandi í heild, sem miðast við að tryggja þessum landshluta nægjanlega raforku, þar með talið til atvinnuuppbyggingar, svo sem í iðnaði og til upphitunar húsa. Verði í þessari rannsókn leitazt við að finna leiðir til lækkunar á verði raforku, svo að það verði sambærilegt við það, sem lægst er á öðrum veitusvæðum í landinu.“ Ein aðal undirstaða framfara í nútímaþjóðfélagi er rafvæðing. Landið okkar er stórt og erfitt land, en meðal mestu kosta þess eru hinir miklu og margvíslegu möguleikar til raforkuframleiðslu. Okkar litla þjóð hefur þegar framkvæmt stórvirki á þessu sviði og stefna verður markvisst að því, að áður en mörg ár líða ráðum við yfir nægjanlegri ódýrri raforku til alhliða framfara og lífsþæginda og er rafmagn til húsahitunar þar stórt mál sem bíður úrlausnar. Raforkumálin, stórvirkjanir og orkufrekur stóriðnaður hafa verið og eru efst á baugi með þjóðinni í dag, enda gera allir sér grein fyrir því, að hér er um grundvallaratriði að ræða fyrir framtíð þjóðarinnar. Hver landshluti, hvert byggðarlag hefur því eðlilega tekið þessi mál til meðferðar með það fyrir augum að tryggja byggðarlaginu nægjanlega og ódýra raforku. Hins vegar verður það ljósara fyrir mönnum, þegar farið verður að skoða þessi mál vandlega. að athuga þarf þetta mál í stærri einingum í dag, en gert var fyrir nokkrum árum. Aðalatriðið er að fá nægjanlega örugga raforku á hagstæðu verði, en ekki hvar virkjun er staðsett. Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi tóku þessi mál til meðferðar á ársfundi sínum 1971. Eru sveitarstjórnarmenn á Vesturlandi sammála um nauðsyn þess, að fram fari ítarleg rannsókn á hagkvæmustu lausn raforkumála Vesturlands í heild, í fyrsta lagi til að tryggja öllum íbúum Vesturlands næga raforku, þar með talið til upphitunar húsa og til atvinnuuppbyggingar, þar með talið til ýmissa iðngreina. Í öðru lagi, að þessi rannsókn beinist ekki síður að því, að raforkuverð í þessum landshluta verði sambærilegt við það, sem lægst er á öðrum veitusvæðum í landinu. Á þetta atriði verður að leggja sérstaka áherzlu. Það verður að teljast í alla staði réttlætismál að rafmagnsverð verði það sama um land allt. Treysti ég því, að orkumálaráðherra og ríkisstj. í heild beiti sér fyrir lausn þessa réttlætismáls. En eins og flestum er kunnugt, er verð á raforku mjög mishátt í landinu. Hæst er verðið hjá Rafmagnsveitum ríkisins, sem er samkv. gjaldskrá 1. nóv. 1971 til heimilisnota, til lýsingar, 2.85 kr. á kwst. auk fastagjalds. Hjá ýmsum öðrum rafveitum er sambærilegt verð á sama tíma frá 1.70 til 2.00 kr. á kwst. Sést á þessu, að hér er um stórt mál að ræða. Þörfin fyrir samræmdar aðgerðir til að tryggja raforkuþörf Vesturlands er aðkallandi. Orkuþörf á þessu landssvæði er mikil og fer vaxandi. Þótt fólksfjölgun á Vesturlandi hafi ekki verið ör hin síðari ár, hefur atvinnuuppbygging verið mikil. Er óhætt að fullyrða, að skilyrði til búsetu og fólksfjölgunar á Vesturlandi séu að mörgu leyti betri en í mörgum öðrum landshlutum. Þéttbýliskjarnar eru margir og vaxandi. Akranes hefur öll skilyrði til að eflast sem iðnaðarbær. Þar er Sementsverksmiðja ríkisins og vísir að öðrum fjölbreyttum iðnaði, sem brýn þörf er á að efla. Þar stendur fiskiðnaður traustum fótum og kemur þar til greina niðursuðuiðnaður í stórum stíl. Akranes á að geta tekið við stærra þjónustuhlutverki fyrir Vesturland, en nú er, með bættu samgöngukerfi, ekki sízt á sviði skólamála og heilbrigðismála. Stóriðja við Hvalfjörð Vesturlandsmegin er mál sem þarf að athuga vandlega. Borgarnes er vaxandi þjónustumiðstöð í verzlun og samgöngum. Liggja þræðir verzlunarinnar gegnum Borgarnes, um Borgarfjarðarhérað, Mýrar og vestur á Snæfellsnes. Á þessu svæði eru ein beztu landbúnaðarhéruð með margvíslegum búgreinum. Á norðanverðu Snæfellsnesi eru fjórir útgerðarbæir, sem allir hafa lífvænlega aðstöðu. Útgerð og fiskiðnaður eru aðalatvinnugreinar á þessu svæði, og er framtíðarverkefnið að efla þessar atvinnugreinar sem mest á svæðinu á margvíslegan hátt. Kemur þar til greina niðursuðuiðnaður ásamt öðrum léttum iðngreinum. Í Búðardal er þegar risinn byggðarkjarni í Dalasýslu og er í örum vexti. Þar eru þjónustugreinar í verzlun og samgöngum og vísir að iðnaði. Þetta stutta yfirlit sýnir ljóslega þörfina á öryggi í raforkumálum á þessu svæði. Raforku er nú dreift um Vesturlandskjördæmi af Rafmagnsveitum ríkisins og Andakílsárvirkjun, sem er héraðsveita. Sölusvæði hennar er Akranes, Borgarnes og Hvanneyri. Auk þess fær Andakílsárvirkjun um streng yfir Hvalfjörð rafmagn frá Rafmagnsveitum ríkisins, sem er að mestu selt til Sementsverksmiðju ríkisins gegnum Rafveitu Akraness. En Rafveitur ríkisins fá aftur rafmagn frá Andakilsárvirkjun til dreifingar í sveitum á sama svæði. Andakílsárvirkjun hefur haft stórkostlega þýðingu fyrir íbúa svæðisins, sem ávallt hafa fengið raforku á mjög hagstæðu verði. Þessi virkjun er nú allt of lítil og stækkunarmöguleikar takmarkaðir. Virkjunin keypti rafmagn frá Rafmagnsveitum ríkisins gegnum Hvalfjarðarstreng á árinu 1970, 11.1 millj. kwst., en orkusala virkjunarinnar árið 1970 var 34.9 millj. kwst. Notkun Sementsverksmiðjunnar einnar 1970 var 10.3 millj. kwst. og s.l. ár, 1971, 12.2 millj. kwst. Láta mun því nærri, að Andakílsárvirkjun kaupi af Rafmagnsveitum ríkisins 1/3-1/4 hluta raforku gegnum strenginn yfir Hvalfjörð, en verð þessa rafmagns er óhagstætt miðað við framleiðsluverð virkjunarinnar sjálfrar og er sterkur áhugi fyrir því í héraði að fá keyptan þennan Hvalfjarðarstreng og möguleikanum á að kaupa raforku í heildsölu við stöðvarvegg í Elliðaárstöð. Telur virkjunarstjórn sig hafa haft loforð fyrir kaupum á þessum streng fyrir ca. 19 millj. kr. með greiðslu á 15 árum með 8% vöxtum. Þetta mál þarf að skoða nánar. Á öllu vestursvæði kjördæmisins, þ.e. Snæfellsnes og Dalasýslu, er aðeins ein vatnsaflsstöð, Rjúkandavirkjun í Fossá við Ólafsvík, sem er aðeins 840 kw. Hins vegar eru þrjár dísilstöðvar á svæðinu, samtals 2.470 kw., í Ólafsvík 1.200 kw, í Stykkishólmi 690 kw og í Búðardal 495 kw. Orkuframleiðslan á þessu svæði 1971 var samtals 12.5 millj. kwst., þar af 5.2 millj. kwst. frá dísilstöðvunum. Er mikill raforkuskortur á þessu svæði. Auk þess vantar enn rafmagn frá samveitu til um 140 sveitarbýla á Vesturlandi. Þar af eru 35 býli algerlega án rafmagns. Það er augljóst mál að ekki getur verið hagkvæmt né lausn til frambúðar að framleiða rafmagn með rekstri dísilstöðva. Er það og ein veigamikil ástæða hins háa raforkuverðs, sem er það hæsta á landinu, eins og áður getur. Af framansögðu má ljóst vera, að brýn þörf er á því að finna hagkvæma lausn í raforkumálum Vesturlands. Margar hugmyndir og ráðagerðir eru uppi um þessi mál eins og hér hafa þegar komið fram, t.d. virkjun við Kljáfoss í Hvítá í Borgarfirði, sem gæti orðið 10-12 megawött að stærð. Hefur farið fram nokkur athugun á þeim virkjunarmöguleikum. Liggur fyrir áætlun um ca. 160-170 millj. kr. virkjun. Sú virkjun gæti verið rekin í nánum tengslum við Andakílsárvirkjun með fjarstýringu og er af mörgum talin hagstæð virkjun. Þá hafa menn talað um virkjun við Hraunsfjarðarvatn á Snæfellsnesi, sbr. þáltill. 4. þm. Vesturl. á þskj. 341, sem hér hefur verið höfð framsaga um. Frumathugun á þessari virkjunarhugmynd hefur farið fram, án þess þó að upplýst sé um niðurstöður hennar. Nú þegar hafa komið fram hörð mótmæli gegn þessari virkjunar hugmynd frá aðalfundi Veiðifélags Straumfjarðarár, en Straumfjarðará á Snæfellsnesi er mjög góð laxveiðiá. Hafa bændur 12 lögbýla, sem land eiga að ánni, haft allgóðar tekjur af leigu árinnar. Straumfjarðará hefur vatnsmagn sitt að mestu úr Hraunsfjarðar- og Baulárvallavötnum. Ekkert afrennsli svo að afgerandi sé er úr nefndum vötnum annað en í Straumfjarðará, sem rennur til suðurs. En ef virkjun við Hraunsfjarðarvatn á að verða möguleg, þarf að veita þessum vötnum norður af fjallgarðinum. Er þá nokkuð ljóst, að þá er Straumfjarðará úr sögunni sem laxveiðiá. Hér þarf að veita þessu atriði mjög mikinn gaum. Þá kemur sterklega til greina sem lausn þessara mála samtenging alls orkusvæðisins, þ.e. Vesturlands, með línu frá Landsvirkjun. Eins og ég hef rakið hér að framan og fram kemur í þáltill., þ.e. .grg., eru raforkumál Vesturlands hin mikilvægustu mál fyrir íbúa og framtíð Vesturlands. Þar bíða mörg óleyst verkefni, sem nauðsyn ber til að leysa á sem hagstæðastan hátt fyrir kjördæmið í heild með það fyrir augum að tryggja nægjanlega raforku á hagstæðu verði. Herra forseti. Ég taldi nauðsyn á að leiða þetta mál hér inn á hv. Alþ. með það fyrir augum, að unnið verði að málinu með heildarlausn þessa mikilvæga máls fyrir Vesturland í heild í huga. Ég treysti því, að málið fái framgang á yfirstandandi þingi. Ég legg til, að umr. verði frestað og þáltill. verði send til allshn.



Herra forseti. Ég leyfi mér að taka fyllilega undir þá till., sem hv. 1. þm. Vesturl. ræddi hér um. Ég álít hana hina merkustu og ágæta í alla staði. Einnig vil ég þakka hæstv. orkumálaráðherra upplýsingar frá hans hendi í þessu máli. Að gefnu tilefni vil ég þó leyfa mér að skýra viss atriði þessa máls í örfáum orðum. Þessir hv. ræðumenn viku báðir að því, að þegar hefðu komið fram hörð mótmæli gegn hugmyndinni um að athuga aðstæður til virkjunar við Hraunsfjarðarvatn og vitnuðu þar í fundarsamþykkt Veiðifélags Straumfjarðarár frá 27. f.m. Ég skal taka það strax fram, að það er ekki neitt aðalatriði af minni hálfu að virkja á þessum stað. Hins vegar vil ég láta ganga sem fyrst úr skugga um, hvort þar séu öll skilyrði fyrir hendi, bæði hvað snertir veiðiréttareigendur og annað. En hvað fundarsamþykktina snertir, þá er náttúrlega ekkert við hana að athuga. Þeir, sem undir hana rita, skýra mál sitt mjög greinilega og leggja spilin á borðið. En í grg. þeirri, sem fylgdi minni till., tek ég upp samþykkt, sem gerð var á aðalfundi sýslunefndar Snæfellinga s.l. ár. Þar er einmitt vikið að því, að þetta sama mál hafi verið til umr. á sýslufundum Snæfellinga a.m.k. 2-3 s.l. ár. Það er sannast mála, að þar hefur verið um þessi mál fjallað í raforkunefnd. Formaður þeirrar nefndar er einmitt sýslunefndarmaður Miklhreppinga, en þeir, sem hér eiga hlut að máli, eru ábúendur 12 lögbýla við Straumfjarðará í Miklaholtshreppi. Menn geta því skilið, að mér er nokkur vorkunn að hreyfa þessu máli hér á hv. Alþ., þar sem þessi mæti maður hefur orðað þessa till. og barizt fyrir henni á sýslufundum undanfarin ár. Hitt er annað mál, að hér virðist liggja fyrir hrein afstaða veiðieigenda við Straumfjarðará, eins og hæstv. ráðh. gat um og það þykir mér ágætt, því að þessi till. var ekki sízt flutt til þess að fá alveg úr skorið um afstöðu heimamanna í þessu efni. Hitt er svo rétt, að ég tek fyllilega undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að aðalatriðið fyrir okkur, sem búum á þessum slóðum, er vissulega það, að Vesturland hafi aðgang að nægri og ódýrri orku á komandi árum. Hitt skiptir minna máli, hvar virkjað verður.



Herra forseti. Ég fylgi hér úr hlaði svo hljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa fimm manna nefnd samkv. tilnefningu eftirtalinna aðila: Safnvarðafélags Íslands, Félags háskólakennara, Félags kennaraskólakennara, Arkitektafélags Íslands og Menningar- og fræðslusambands alþýðu. Auk þess skipi menntmrh. formann nefndarinnar. Skal þessi nefnd rannsaka ástand safnamála á Íslandi og gera tillögur um úrbætur í þeim málum.“ Einu sinni höfðu Íslendingar ekki efni á því að varðveita skinnbækur sínar. Þær voru fluttar úr landi og vistaðar í erlendum borgum, enda eins gott, því að annars hefðu þær trúlega glatazt. Það var áður, en þeir áttu safn, þegar þeirra aðaláhyggja var sú að eiga ekki snæri, eins og frægt er orðið. Þeir tímar eru sem betur fer liðnir. Handritin koma heim og við höfum þegar reist veglegt stórhýsi yfir þau, sem heitir Árnagarður. Árið 1928 komu heim handrit og skjöl. sem geymd eru í Þjóðskjalasafninu við Hverfisgötu. Í dag, tæpri hálfri öld seinna, eru þau enn í sömu pökkum og þau komu í. Utan um þau er snæri, sem með tímanum sker þau í sundur. Svo illa hefur verið búið að þessari stofnun, að hvorki hefur fengizt starfslið né húsrými til þess að varðveita sómasamlega, hvað þá að vinna úr þeim efnivið, sem þar liggur. Á þessum uppgangs- og velgengnistímum, þegar við heimtum heim handrit í stað þess að vista þau í erlendum borgum. liggja þau undir skemmdum. Heyrzt hefur, að safnahúsið við Hverfisgölu verði lagt undir Þjóðskjalasafn. Um það hafa heyrzt margar óánægjuraddir, m.a. vegna þess, að Landsbókasafn og Þjóðskjalasafn séu svo nátengdar stofnanir, að þær séu bezt komnar í nágrenni hvor við aðra. Á 1.100 ára afmæli Íslandsbyggðar ætlum við að reisa veglegan minnisvarða, Þjóðarbókhlöðu. Fimm manna nefnd hefur unnið að undirbúningi þeirrar byggingar, sérstök byggingarnefnd, sem nýlega hefur skilað áliti til menntmrn. Fyrir skömmu hlustaði ég á umræður um þetta mál á fundi hjá Arkitektafélagi Íslands, þar sem í ljós kom, að ekki hefur verið leitað álits starfsmanna Háskólans, sem á þó að eiga sitt safn í bókhlöðunni. Ekki hafði verið leitað álits safnvarðanna við Hverfisgötu, sem eiga þó að starfa í bókhlöðunni og ekki hafði verið lagt fyrir arkitekta almennt að hugsa út svona stórt og dýrt hús, sem verður að nýtast eins fullkomlega og frekast er unnt og það um ókomna áratugi, en ekki næstu 10 ár eða svo. Við undirbúning þessa byggingarnefndarálits hafa verið höfð vinnubrögð hins litla samfélags, sem á ekki nema einn gáfaðan mann á hverju sviði og felur honum allt sitt traust og vit. Þess vegna er beðið um athugun á undirbúningi að byggingu þjóðarbókhlöðu að okkur þykja þetta úrelt vinnubrögð og alls óviðunandi. Mér skilst, að nefndarálit byggingarnefndarinnar sé trúnaðarmál af þeirra hálfu eða m.ö.o. leyndarmál. Það sögðu a.m.k. Háskólans menn á arkitektafundinum. og fundargerðin liggur frammi. Hvernig má slíkt vera? Afkoma þjóðar er háð atvinnuvegum hennar og þá ekki sízt því, hvort þeir eru samkv. kröfum tímans eða hvort þeir úreldast. Hin ýmsu félög atvinnuveganna, svo sem Fiskifélagið, Búnaðarfélagið og Iðnþróunarsjóður, svo að eitthvað sé nefnt, verða að fylgjast með gangi tímans til þess að vera ályktunarhæf í uppbyggingu atvinnuveganna. Til þess að svo megi vera, hljóta slíkar stofnanir að verða að fylgjast með því, sem gerist víðs vegar um heim í atvinnumálum. Tímarit og bækur, sem upplýsa um atvinnuvegi og hagfræði þeirra, eru á víð og dreif í hinum ýmsu stofnunum. þar sem unnið er að uppbyggingu atvinnuveganna. Einn doktor í hagfræði hefur upplýst mig um. að öll slík söfn væru betur komin á einum stað. Í raungreinum. t.d. í verkfræði, er einnig mjög mikilvægt, að nýjustu upplýsingar séu ávallt fyrir hendi. Það er hins vegar spurning, hvort slíkt safn á heima með atvinnubókasafni eða því hinu akademíska, sem verður í bókhlöðunni. Eitt stærsta spurningarmerkið, sem ég veit um í safnamálum, er fræðslumyndasafnið. Nafnið sjálft á auðvitað að fela í sér svarið við því, til hvers það eigi að vera. Fræðslumyndir hljóta að eiga að notast í skólakerfinu. Í lögum um Fræðslumyndasafn ríkisins, sem mig langar til að vitna í, með leyfi hæstv. forseta, stendur: „Hlutverk Fræðslumyndasafns ríkisins er, eftir því sem við verður komið: e) Að lána skólum og öðrum fræðslustofnunum myndir og tæki til notkunar við kennslu. Enn fremur að lána eða leigja þessum aðilum svo og félögum, er hafa menningarmál á stefnuskrá sinni og standa öllum opin án tillits til stjórnmálaskoðana, myndir og tæki til afnota í sambandi við félags- og skemmtanalíf. e) Að verja hluta af tekjum safnsins til útvegunar á hljómplötum og tónböndum til notkunar við fræðslu og félagslíf í skólum. Skal um þetta höfð samvinna við Ríkisútvarpið.“ Raunveikleikinn er hins vegar sá, að kennslumyndir í safninu eru fáar, gamlar og fæstar í samræmi við námsefni í íslenzkum skólum. Mjög fátítt er, að um fleira en eitt eintak af hverri mynd sé að ræða, en viss fjöldi eintaka er nauðsynlegur, til þess að um eðlilega dreifingu geti verið að ræða. Strax þarf að gera ráðstafanir til að fá sérfræðinga til að gera áætlun um uppbyggingu safnsins með tilliti til eðlilegra þarfa skólanna fyrir myndkennsluefni. Eðlilegt væri að sameina safnið almennu kennslutækja- og skólabókasafni, sem á hefði að skipa sérfræðingum í kennslutækni og safnfræði, sem gæti komið rekstrinum í æskilegt horf. T.d. er mikil þörf fyrir slíkt fræðslumyndasafn við Kennaraháskóla Íslands ásamt vinnuaðstöðu við framleiðslu á kennsluefni. Það liggur í hlutarins eðli, að Kennaraháskóli Íslands verði aðalmiðstöð hvers kyns kennslugagna. Eins og er, er Fræðslumyndasafn ríkisins í eins litlum tengslum við skólakerfið og hugsazt getur og maður spyr: Til hvers er þetta safn eiginlega? Listasafn ríkisins liggur undir skemmdum rétt eins og skinnblöðin forðum, sem vistuð voru í erlendum borgum. Ef ekkert verður að hafzt hið bráðasta, borgar sig betur fyrir okkur að senda myndir meistaranna úr landi, en geyma þær hér. Ekki höfum við fátæktina sem afsökun nú. Héraðsbókasöfn eru sum góð, sum léleg. Heyrt hef ég um eitt slíkt safn, sem er geymt í appelsínukössum í innsta afdal á afskekktum bæ. Bókasafnsnefndin kemur aldrei saman, það þykir ekki þurfa, því að sá, sem safnið varðveitir, sér ávallt um að panta þær skáldsögur, sem efstar eru á vinsældalistanum fyrir hver jól. Ég er hrædd um, að bændamenningin megi fara að vara sig. Varðveizla menningar verðmæta hefur ekki alltaf verið sterkasta hlið þjóðarinnar. En nú finnst mér við enga afsökun hafa fyrir því að láta við svo búið standa. Fyrsta skrefið er að athuga þessi mál á eins víðum og opnum grundvelli og unnt er, svo að einhver yfirsýn fáist. Ef við á annað borð byggjum þjóðarbókhlöðu, má hún ekki verða eitthvert rándýrt minnismerki, heldur á hún að hafa það mesta notagildi, sem hugsazt getur. Hún á að soga að sér hugmyndir, nemendur, handrit og spýta út bókum og lærðum mönnum, sem láta bókvitið í aska annarra. Það, hvort bókhlaðan rís ári fyrr eða seinna vegna slíkrar athugunar, gerir minna til en það, að undirbúningur hennar sé ekki nógu yfirgripsmikill. Við höfum farið fram á það, að Safnvarðafélag Íslands tilnefni einn mann í þessa athugun. Þeir vita auðvitað, hvernig safn á að vera. Félag háskólakennara er beðið að tilnefna einn mann. Það er af því, að háskólamenn eiga að hafa sitt safn í Þjóðarbókhlöðunni og hafa ýmislegt fram að færa í þeim efnum. Félag kennaraskólakennara á ýmsa meðlimi, sem þekkja kennslutækni og notkun fræðslumynda betur en þorri manna. Arkitektafélag Íslands hefur sýnt þjóðarbókhlöðumálinu mikinn áhuga og kann að geta leyst vandann hvað Listasafn ríkisins áhrærir. Menningar og fræðslusamband alþýðu er fulltrúi alþýðumenningarinnar í landinu. Ástæða væri til að útnefna enn fleiri félög og stofnanir, sem gætu lagt þessu máli lið. Er það ósk flytjenda, að samband verði haft við sem flesta ábyrga aðila við undirbúning álits- og tillögugerðar. Ég bind miklar vonir við, að vinnubrögð sem þessi verði til þess að opna sýn inn í störf þeirra manna, sem fjalla um opinber mál. Það hefur oft og tíðum verið hulið móðu, hvernig unnið er að undirbúningi stórframkvæmda og loks þegar allt er klappað og klárt, er of seint að segja nokkuð eða gera nokkuð. Hafi þetta gamla kansellíkerfi einhvern tíma þótt brúklegt og gott á sinn hátt, þá er það fyrir löngu gengið sér til húðar. Í stað þess að grípa einhvers staðar inn í, þar sem öngþveitið er mest og finna bráðabirgðalausnir hér og hvar, er nauðsynlegt að skoða vandlega, hvernig ástandið er og gera svo till. til úrbóta. Þá fyrst er hægt að bæta úr og breyta, svo að gagn sé að og því er þessi till. lögð hér fram. Ég legg til, að till. verði vísað til síðari umr. og allshn.