Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Fjárhagsnefnd hefir leyft sjer að bera fram brtt. á þgskj. 197, á þá leið, að fjögra króna tollur verði lagður á hvern lítra af ilmvötnum og hárlyfjum, sem vínandi er í. Jeg býst við, að háttv. deild geti fallist á, að hjer sje ekki um neina nauðsynjavöru að ræða og sje þetta að því leyti góður tollstofn. Einnig gæti þessi tollur numið álitlegri upphæð, þó að ekki sje unt að koma með áætlun um það. Jeg hygg því, að ekki þurfi að mæla mikið með þessari brtt. Engum mun koma til hugar, að þessi tollur kæmi hart niður á fátæklingum, því að þeir munu síst nota þessar vörur, en annars hafa þeir viljað flækjast fyrir mönnum nokkuð sitt á hvað, þá er um tollhækkanir hefir verið að ræða. Þá hafa þrír háttv.þm. flutt þá brtt. á þgskj 195, að tollur af tóbaki sje lækkaður niður í 3 kr., úr 4 kr. Jeg gat þess við 2. umr., að fjárhagsnefnd væri því fremur hlynt, að tóbakstollurinn yrði ekki hækkaður frá því, sem nú er. En nefndin flutti ekki brtt. um þetta af þeirri ástæðu, að hún hugði það árangurslaust. Hækkunin á tóbakstollinum var samþykt með svo yfirgnæfandi meiri hluta í háttv Nd., 18 atkv. gegn 8, að þessi háttv. deild getur litlu um þokað, nema hún sje öll á einu máli. Það væri því leikur einn, að samþ. þessa brtt., þar sem háttv.Nd. stendur svo fast á móti og mundi eflaust fella hana. Annars hefir nefndin ekki tekið afstöðu til þessarar brtt., svo að atkvæði nefndarmanna eru frjáls í þessu efni. Þá vil jeg minnast á brtt. á þgskj. 199, frá háttv.þm. Ak. (M. K.). Þar er lagt til, að tollur á vínanda, sem notaður er til eldsneytis eða iðnaðar, sje 2 kr., í stað 4 kr. í frv. Mjer er óhætt að fullyrða að meiri hluti nefndarinnar leggur eindregið á móti því, að þessi tillaga sje samþ. Þó að tollurinn væri ef til vill ákveðinn í hærra lagi af nefndinni, þá mætti minna gagn gera en að lækka hann um helming. Annars skal jeg ekki ræða um þessa vöru sem tollstofn. Það var gert svo rækilega við síðustu umr., að jeg hefi þar engu við að bæta. En ef tollurinn fær að standa óhaggaður, myndi hann nema allmiklu, alt að 50 þús. kr. Á það ber einnig að líta, því að við verðum að gera alt, sem unt er, til þess að auka tekjur ríkissjóðs.

Kristinn Daníelsson Vjer höfum leyft okkur, þrír deildarmenn, að flytja brtt. á þgskj 195, um að tóbakstollurinn verði ekki hækkaður frá því, sem nú er. Vjer gerðum það fyrst og fremst af því, að vjer töldum ekki rjett að hækka tollinn svona mikið, og í öðru lagi vegna þess, að vjer þóttumst heyra á ummælum háttv.frsm. (G. Ó.), og enda fleiri háttv.þm., að fjárhagsnefnd og mikill hluti háttv. deildar væri mótfallinn hækkun á tollinum. Jeg skal eigi mótmæla hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), að hjer er ekki um eiginlega nauðsynjavöru að ræða og það væri sjálfsagt vel farið, ef enginn notaði tóbak. En vjer verðum að taka tillit til þess, sem er, en ekki þess, sem ætti að vera. Tóbak er allmikið notað af alþýðu manna, og það tóbak, er brtt. ræðir um, nota jafnt fátækir sem ríkir. Tollhækkun þessi mundi draga talsvert þann fátækling, er ekki væri nema meðaltóbaksmaður. Jeg þekki marga, sem þetta gæti numið um 12 kr. á ári. Með þessari tollhækkun er alls ekki til þess ætlast, að hún dragi úr tóbaksnautn fólks. Það er einmitt ætlast til þess, að tóbak sje jafnt keypt eftir sem áður, og því að eins gæti tollhækkunin náð tilgangi sínum, sem er að auka ríkissjóði tekjur. Annars skal jeg ekki lengja umræðurnar frekar, en legg brtt. á vald háttv. deildar.

Magnús Kristjánsson Jeg hefi leyft mjer að flytja brtt. á þgskj. 199, við 1. gr., 2. tölulið, um vínanda, sem notaður er til eldsneytis og iðnaðar. Gerði jeg grein fyrir skoðun minni á þessu atriði við 2. umr. Háttv. frsm. (G. Ó.) lýsti því yfir, að meiri hluti fjárhagsnefndar væri eindregið mótfallinn þessari brtt. Það þykir mjer allundarlegt, þar sem hann þó í öðru orðinu viðurkennir, að nefndin hafi farið gönuskeið og ákveðið tollinn of háan. Það er og hverju orði sannara, því þetta mundi verða 50 kr. árlegur skattur á fjölda heimila í landinu. Jeg tel þetta mjög miklar öfgar og fer eins langt og jeg get, með því að leggja til, að 2 kr. tollur verði lagður á hvern lítra. Á það var minst um daginn að þessi vörutegund væri mjög misnotuð. Háttv. þm. Snæf. (H. St) hjelt því mjög fram, að tollurinn ætti að vera hár af þeirri ástæðu. Jeg hygg, að erfitt muni vera að sanna þetta, og væri vert að athuga hvort aðrar tegundir sjeu ekki miklu meir misnotaðar. Auk þess er þetta algerlega óframbærileg ástæða. Ef vissa væri fyrir því, að menn drykkju þessar tegundir eitthvað að ráði, þá er það skylda lögreglunnar að sjá svo um, að þær væru í raun og veru gerðar óhæfar til drykkjar, svo sem lög mæla fyrir. Það er vegurinn til þess að koma í veg fyrir misnotun, en ekki að leggja háan toll á vöruna.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Háttv. þm. Ak. (M. K.) sagði mig hafa viðurkent, að nefndin hefði farið gönuskeið og að tollurinn væri óhæfilega hár. Jeg hefi ekki sagt þetta, en jeg býst við, að hann hafi hengt hatt sinn á þau ummæli mín, að tollurinn væri ef til vill fullhár. Um það er ekki gott að segja, þar sem nú er verið að leggja á þennan tollstofn í fyrsta sinn. Meiri hluti nefndarinnar er þess fullviss, að 4 kr. tollur á lítranum sje nær sanni en 2 kr. Auðvitað má um það deila, en við deilum einnig um, hvað sje hæfilegt að leggja á aðra tollstofna, svo sem tóbakið og fleira.

Magnús Kristjánsson Brtt. á þgskj. 197 og 199 hafa verið gerðar áður en frv. var útbýtt endurprentuðu eftir 2. umr. og geta því ekki fallið inn í það, eins og það er orðað. Ef brtt. á þgsk. 199 yrði samþ., mundi lækkunin einnig ná til þeirrar vöru, sem um ræðir á þgskj. 197, en það var aldrei tilætlun mín. Jeg álít heppilegra, að brtt. á þgskj. 197 kæmi á eftir orðunum „af hverjum lítra“. Þetta vona jeg að háttv. þingdm. athugi.

Fjármálaráðherra (S. E): Jeg sje ekki ástæðu til að ræða frekar um nauðsyn tóbaksins. Jeg vil að eins benda á það, að tekjur þær, sem um er að ræða af hækkuninni á tóbakstollinum, eru hjer um bil 80 þús. kr. á ári. Það dregur ríkissjóð allmikið, og mun ef til vill nema meiru. Enn fremur má búast við því, að allmikið tóbak muni flutt inn það sem eftir er ársins, og veitti ekki af því, að tollhækkunin minkaði eitthvað tekjuhallann, sem fyrirsjáanlegur er 1919. Jeg vona því, að háttv. deild fari varlega í að lækka tóbakstollinn aftur. Jeg fellst á brtt. fjárhagsnefndar á þgskj. 197. Virðist mjer 4 kr. tollur sæmilegur og ekki ástæða til að hafa hann lægri. En í samræmi við ummæli mín við síðustu umr. aðhyllist jeg brtt.hv.þm. Ak. (M. K.), um að tollurinn á vínanda til eldsneytis og iðnaðar sje ekki hærri en 2 kr. á lítra. Eins og háttv.þm. Ak. (M. K.) tók fram, þyrfti að breyta brtt. á þgskj. 197 þannig, ef brtt. á þgskj. 199 verður samþ: „svo og af ilmvötnum og hárlyfjum, sem vínandi er í, kr. 4.00 af hverjum lítra“, og láta þessa setningu koma aftan við greinina. Jeg vona, að hæstv. forseti fallist á, að þessu sje hægt að breyta með skriflegri brtt. nú á fundinum, svo að ekki þurfi að taka málið út af dagskrá. Ef báðar tillögurnar verða samþ., yrði líka 2 kr. tollur á ilmvötnum. en það er hvorki tilætlun háttv. flutnm. (M. K.) nje mín.

Magnús Torfason Jeg vil geta þess, að fjárhagsnefnd gerði það af ásettu ráði að orða brtt. á þgskj 197 svo, að sama gengi yfir ilmvötn og suðuspiritus. Nú verða menn að velja um það, hvort þeir vilji heldur leggja 2 kr. toll en 4 kr. á suðuspritt og ilmvötn. Hjer er ekki að ræða um neina villu hjá nefndinni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það var ekki skoðun mín, að um villu frá nefndarinnar hálfu væri að ræða. En vilji hv.þm. Ak. (M. K.) kemur ekki rjettilega fram eins og brtt. eru orðaðar. Hann ætlast til, að tollurinn sje 2 kr. af suðuspritti, en af ilmvötnum 4 kr. Það er ekkert við brtt. að athuga frá sjónarmiði hv. nefndar, heldur frá mínu sjónarmiði og hv.þm. Ak. (M. K.).

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það er ekki svo á liðið þingtímann, að eigi megi taka málið út af dagskrá og lagfæra brtt., svo að atkvgr. geti orðið greinileg.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er að vísu rjett, að nú er ekki mjög áliðið. En það varðar allmiklu að þetta frv. sje afgr. fljótt. Innan skamms er von á skipi með allmiklu af tollvörum, og væri æskilegt, ef þetta frv. væri þá orðið að lögum. Vil jeg því mælast til þess, að málið sje eigi dregið óþarflega á langinn.

Halldór Steinsson Fjárhagsnefnd var þess fyllilega meðvitandi, hvað hún var að gera, þegar hún samdi brtt. á þgskj. 197. Það varð að ráði að leggja það til, að tollurinn af ilmvötnum skyldi vera 4 kr. á lítra, einmitt af þeirri ástæðu, að þá þótti heldur von til, að tollurinn á suðuspíritus yrði ekki lækkaður. Hv. þm. Ak. (M. K.) berst fyrir því, að fá tollinn lækkaðan, og gerir mikið úr því, að suðusprittinun sje varið til iðnaðar; taldi hann, að hjer væri um 50 kr. eyðslu að ræða á hvert heimili. Mjer hygg jeg, að hann hafi farið upp í maximum. Það geta verið til heimili, sem svo mikið nota, en að meðaltali hygg jeg að eyðsla þessa efnis fari ekki fram úr 10–20 kr. á hvert heimili. Það mun láta nærri, að allur þorri heimila brúki að eins 2–4 flöskur um árið: það er að eins í hinum stærri kaupstöðum sem suðuspritt er brúkað til allskonar hitunar, en annarsstaðar ekki. Sami hv.þm. (M. K.) dró það í efa, að suðusprittið væri misbrúkað. Jeg held að háttv.þm. hljóti þó að vera það kunnugt, eins og mjer að einmitt svo er, og af því að hjer er um eitur að ræða, og það mjög skaðlegt eitur, þá virðist rjett að reyna að fyrirbyggja þessa misbrúkun með því að greiða háan toll af þessari vöru. Misbrúkunin verður ekki útilokuð með auknu eftirliti, enda er og þegar eftirlit með þessu, þar sem suðuspritt er gert óhæft til drykkjar: það yrði aldrei gert svo óhæft til drykkjar, að ekki yrði það drukkið samt. Það er svo, að þegar menn hafa vanið sig á eitur, þá veitir mönnum erfitt að venja sig af því aftur. Jeg tel sjálfsagt fyrir deildina að ganga að till. fjárhagsnefndar.

Forseti: Háttv. þm. Ak (M. K.) hefir lýst yfir því, að till. hans taki að eins til áfengis, sem gert er óhæft til drykkjar, en nái ekki til ilmvatna og hárlyfja. En þótt segja mætti, að þörf væri á því að taka frv. út af dagskrá, þá hefir þó hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) mælst til þess, að það yrði afgreitt nú, og formaður nefndarinnar hefir tjáð mjer, að hann sje ekki á móti því. Fyrir því úrskurða jeg, að frv. og brtt. skuli bornar til atkv.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Eins og kunnugt er, hafa allsherjarnefndir beggja deilda unnið saman að þessu frv., og brtt. þær, sem fram eru komnar, eru frá báðum nefndunum. Það hefir ekki valdið ágreiningi meðal Íslendinga, að æðsta dómsvaldið beri að flytja inn í landið sjálft. Og fleiri en Íslendingar einir líta svo á. Jeg skal í því sambandi leyfa mjer að geta þess, sem segir í brjefi dómstjórans í hæstarjetti Danmerkur, dr. juris R. Gram, frá 20 júní þ. á., til hins danska hluta dansk-íslensku nefndarinnar, og hinn danski hluti nefndarinnar í brjefi til íslenska hlutans frá 4. þ. m. hefir fallist á. „Ísland á, eftir 10. gr. sambandslaganna, rjett á að stofna íslenskan hæstarjett, og að því er mjer virðist, er í 17. gr. þeirra gengið út frá því, að til sje sjerstakur íslenskur hæstirjettur. Jeg fæ heldur ekki betur sjeð en að stofnun íslensks hæstarjettar sje eðlileg, já, nærri nauðsynleg afleiðing af ríkjafyrirkomulagi því, sem fram er komið við sambandslögin.“ En um önnur atriði, t. d. um það, hve mörg dómstigin skuli vera, getur verið álitamál. Stjórnin hefir talið tvö dómstig, hjeraðsdóm og hæstarjett, nægilegt, og á það hafa nefndirnar getað fallist. Annað atriði er það, hvort málfærslan skuli vera skrifleg eða munnleg fyrir hæstarjetti. Eftir frv. stjórnarinnar er ætlast til þess, að málfærslan skuli vera munnleg, og hafa nefndirnar í aðalatriðunum getað fallist á það. En bent hefir verið á það, að ef málfærslan fyrir hæstarjetti væri, að minsta kosti til að byrja með, bæði skrifleg og munnleg, mundi með því móti fást meiri trygging fyrir, að dómsástæðurnar yrðu ítarlegri og nákvæmari, en ef málfærslan væri eingöngu munnleg, og ynnu þannig dómum rjettarins meira traust og álit í augum almennings. Á þetta hafa nefndirnar ekki getað fallist í öllum atriðum, en telja, að sporna megi við óhagræði, sem fylgja kunni munnlegri málfærslu í þessu efni, með því að lögð sje áhersla á það við lagadeild háskólans, að æfa lögfræðinema í munnlegri málfærslu. Aftur á móti hallast nefndirnar að því, að taka fram komnar bendingar til greina, þannig að málfærslan geti verið að meira eða minna leyti skrifleg þrjú fyrstu árin. Í nál. eru færðar fram ástæður fyrir þeim breytingum, er nefndin hefir lagt til að gerðar verði á frv. og máli skifta. Þarf jeg þar engu verulegu við að bæta. Eftir því, sem nefndin leggur til að 53. gr. verði orðuð, er hæstarjetti, fyrstu þrjú starfsár sín, heimilt að ákveða, í samráði við málflytjendur, skriflega meðferð mála fram yfir það, sem segir í 38. gr., þó þannig, að fyrsta árið verði eigi meira en þriðjungur, annað árið eigi meira en fjórðungur og þriðja árið eigi meira en fimtungur mála fluttur skriflegur, og hefi jeg ástæðu til að ætla, að yfirrjetturinn telji þetta bót á frv. Háttv. þm. geta fengið að kynna sjer erindi yfirrjettarins til nefndarinnar, dags. 23. júlí, með áritun prófessors Lárusar H. Bjarnasonar um skoðun hans og Ólafs prófessors Lárussonar á málinu. Einar prófessor Arnórsson situr í nefndinni, og er óhætt að segja, að hann hefir hjer margt lagt til mála. Nefndin hefir stungið upp á allmörgum breytingum, en margar þeirra eru að eins orðabreytingar eða til að taka enn skýrar fram það, sem felst í frv. Efnisbreytingarnar eru skýrðar nákvæmlega í nál., og sje jeg ekki ástæðu til að fara frekar út í þær, þar sem jeg býst við, að allir hv.þm. eigi hægt með að átta sig á þeim, en jeg hás og á erfitt með að tala.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg er ánægður með meðferð nefndarinnar á frv. þessu. Að vísu hefir hún gert nokkrar brtt. við það, en fæstar þeirra eru þýðingarmiklar. Jeg get auðvitað heldur ekki verið annað en ánægður með það, að nefndin skuli hafa fallist á þá reglu, að hafa munnlega málafærslu. Það atriði var nákvæmlega athugað af okkur prófessor Einari Arnórssyni, og komumst við að þeirri niðurstöðu, að munnleg málafærsla væri heppilegri. Eins og frsm. (Jóh. Jóh.) gat um, hefir yfirdómurinn gert tillögu um skriflega málafærslu og fært ástæður fyrir henni. Tel jeg heppilegt, að þm. gefist kostur á að kynnast áliti hans, og tel sjálfsagt, að það verði lagt fram á lestrarsal. Tveir af prófesorum lagadeildar háskólans munu hafa lagt til, að leyfð væri skrifleg málafærsla við hæstarjett um fimm ára skeið. Nefndin hefir að nokkru leyti tekið tillögu þessa til greina, og er álitamál, hvort hún hefði ekki getað gengið lengra. En einhvern tíma verður að byrja á munnlegri málafærslu. Menn hyggja, að munnleg málafærsla sje örðugri fyrir dómara en hún er í raun og veru; en eðlilegt er, að gamlir dómarar kvíði fyrir að breyta til, eftir langt dómarastarf. Jeg hygg, að málin verði ekki svo flókin yfirleitt, að erfitt verði að semja dómsástæður í fljótu bragði, og þó það auðvitað geti orðið nokkuð örðugt fyrst í stað, komi það fljótt upp í vana. Það, sem jeg legg mesta áherslu á við munnlegan málaflutning, er það, að jeg hygg, að málafærslumennirnir vandi sig betur en við skriflegan. Þeir málafærslumenn, sem mest hafa að gera, láta einatt við skriflegan málaflutning aðstoðarmenn sína vinna það, sem þeir við munnlegan málaflutning verða knúðir til að gera sjálfir. Eins og jeg gat um áðan, getur verið álitamál um það, hvort nefndin hefði ekki getað gengið lengra í því, að fara eftir till. tveggja lagadeildarprófessoranna, en það skiftir engu verulegu máli. Hitt gæti verið spurning um, hvort ekki væri rjettara að láta dómarana greiða fyrsta dómsatkvæði til skiftis. Jeg hefi átt tal um þetta við háyfirdómara, og telur hann, að sjerstaklega í fyrstu muni koma of mikið starf á einn mann, ef þetta ákvæði er látið haldast. Væri ástæða til að athuga þetta. Annað finn jeg ekki ástæðu til að taka fram, og efast ekki um, að málið fái góðan framgang í hv. deild.

Kristinn Daníelsson Jeg geng að því vísu, að allir taki undir með frsm. (Jóh. Jóh.), að sjálfsagt sje, að æðsta dómsvald verði flutt inn í landið, eins og nú er komið málum vorum. En jeg álít, að hjer skifti svo miklu máli, að vel sje frá gengið, að betra væri að gefa sjer tíma til að athuga öll atriði sem vandlegast. með því t. d. að fresta málinu til næsta þings, því ýmislegt í frv. þessu er mjög þýðingarmikið, t. d. það, hvort hafa skuli 2 dómstig eða fleiri. Það er auðvitað, að við leikmenn í þessum efnum höfum harla lítið vit á einstökum atriðum þessa máls. En eigi að síður er ætlast til þess, að við greiðum atkv. um þau, svo æskilegast væri, að allir þingmenn gætu sett sig inn í málið. Jeg hefi reynt að kynna mjer málið, en hefi ekki haft tíma til að athuga það eins vel og jeg hefði viljað. Jeg get hugsað mjer, að þeir, sem sitja á næsta þingi, væru betur undir það búnir að ráða málinu til lykta. Enginn skilji orð mín svo, að jeg vilji leggja stein í götu þessa máls, en því neita jeg ekki, að betra hefði verið að átta sig á máli þessu, ef þess hefði verið kostur, að kynnast öllum skjölum þess, áður en það gekk til þessarar umr. Að vísu má sjá á nál., að mismunandi skoðanir hafa komið fram, en þar sjest eigi, hverjar þær eru. Nú hafa menn heyrt, að þær eru frá yfirdóminum, og skoðanamismunurinn er um það, hvort heppilegra sje að hafa skriflega eða munnlega málfærslu. Jeg vil leiða minn hest frá að fella úrskurð um það, hvort sje heppilegra, en alment skoðað blandast mjer ekki hugur um, að skriflegur frágangur verði vandaðri en munnlegur. Þarf ekki annað en benda á hjer á þingi. Hver maður, sem vill halda vandaða ræðu, myndi heldur skrifa hana niður en flytja bana ,,blaðalaust“. Hv. frsm. (Jóh. Jóh.) benti á undanþáguna í brtt. við 53. gr. og kallaði það málamiðlun; en satt að segja sje jeg ekki að svo sje. Að vísu hefir undantekningin verið framlengd um 1 ár, en tala málanna, sem hún á að ná til, aftur einskorðuð. Eftir 53. gr. frv. gat jafnvel meiri hluti málanna sætt skriflegri meðferð. Skal jeg ekki fjölyrða meira um mál þetta, en þætti vænt um að vera gefinn kostur á að kynnast skjölum þess, áður en það gengur til 3. umr.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal ekki vera langorður. Frv. þetta hefir alstaðar mætt mikilli ánægju. Um langt skeið hefir það verið ósk og þrá íslensku þjóðarinnar að fá æðsta dómstólinn fluttan inn í landið, og þessari ósk er fullnægt með frv. þessu, sem víst er um að gengur gegnum þingið. Hv. 2. þm. G.-K. (K. D.), sem sjálfsagt er frv. fylgjandi - um það þarf enginn að efast, sem þekkir fortíð hans hjer á þingi - talaði þó um, að mál þetta myndi ef til vill verða betur undirbúið, ef því væri frestað til næsta þings. Jeg verð þó að efast um þetta. Um frv. hafa fjallað þeir menn, sem mesta sjerþekkingu hafa til að bera í þessu efni, og undirbúningurinn er mjög góður. Auðvitað má altaf deila um það, hversu mörg dómstigin eigi að vera. Sumir álíta tryggara að hafa 3 dómstig, en ef dómurinn er vel skipaður, álít jeg fulltrygt að hafa dómstigin 2. Frá mínu sjónarmiði er enginn vafi á, að málaflutningurinn á að vera munnlegur. Í því liggur opinber trygging, að alþjóð geti fylgst með aðgerðum dómsins. Hitt get jeg skilið, að þeim, sem nú skipa yfirdóminn, muni þykja mikið að starfa í upphafi, en í brtt. við 53. gr. er tekið tillit til óska þeirra. Mjer virðist allur frágangur á málinu frá stjórn og nefnd vera þannig úr garði gerður, að mjög mikill vafi sje á því, hvort nokkuð græðist á að fresta málinu. Í öðrum löndum mun málaflutningur nálega alstaðar vera munnlegur við hina æðstu dómstóla. Jeg vona, að hv. deild fallist á frv., og tel það skifta mjög miklu máli, að hæstirjettur komi sem allra fyrst inn í landið, því fáir munu óska þess, að önnur þjóð haldi áfram að dæma í málum vorum.

Kristinn Daníelsson Jeg vil þakka hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) fyrir það traust, sem hann bar til einlægni minnar, að jeg væri málinu hlyntur, þótt jeg vildi fresta því. Jeg get eigi horfið frá því, að til vandaðs undirbúnings þurfi altaf langan tíma. Þó að hæfir menn hafi fjallað um málið - og jeg læt þess getið, að jeg ber fult traust bæði til hv. nefndar og höf. frv., sem jeg hygg að sje hjer nálægur - þá hefi jeg þó ekki þá oftrú á þeim, að þeir sjeu svo óskeikulir, að þeir þurfi engan undirbúningstíma við jafnmikilsvert mál og hjer er um að ræða.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Út af ræðu hæstv. forsætisráðherra (J. M.) skal jeg taka það fram, að yfirdómurinn hefir ekki í erindi sínu til nefndarinnar minst á það atriði, að yngsti dómarinn myndi um of hlaðinn störfum, ef honum væri gert að skyldu að greiða fyrsta dómsatkvæðið. Hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) leit svo á, að heppilegra myndi hafa verið, að mál þetta hefði verið látið bíða til næsta þings. En jeg er fullviss um, að fleiri hv.þm. eru á gagnstæðri skoðun. Og ef stjórnin hefði ekki borið frv. þetta fram, myndi það alt að einu hafa verið lagt fyrir þingið sem þingmannafrumvarp, og býst jeg þá við, að undirbúningur þess hefði verið lakari en nú á sjer stað. Þá fanst mjer hv.þm. þykja tekið of lítið tillit til brtt. yfirdómsins við 53. gr. frv. En jeg vil benda honum á, að samkvæmt 53.gr. frv. gat dómurinn því að eins ákveðið skriflega málsmeðferð, að málaflutningsmenn beggja aðilja æsktu skriflegrar málsmeðferðar, í stað þess, sem hæstirjettur hefir, samkvæmt brtt. nefndarinnar, frumkvæðið að því, að málafærslan verði skrifleg, auk þess sem tíminn er lengdur um eitt ár. Auk þessa stendur 38. gr. óhögguð. en þar stendur, að mál skuli flytja skriflega: 1) ef stefndur sækir eigi þing, og 2) ef báðir aðiljar, eða umboðsmenn þeirra, óska þess, enda telji dómurinn sjerstaka ástæðu til þess, sakir þess að mál er svo margbrotið. Enginn vafi er á því, að dómararnir búa sig undir málin áður en málafærslan fer fram. Munu þeir kynna sjer útdrættina, sem eiga að liggja frammi í viku áður en mál kemur fyrir, og get jeg hugsað mjer, að brtt. komi fram í þá átt, að sá frestur verði lengdur. Geri jeg ráð fyrir, að heimtaðir verði jafnmargir útdrættir og dómararnir eru, svo að hver hafi sinn útdrátt, og verði þannig búnir að búa sig undir að greiða atkvæði, er þeir koma í dóminn. Eins og bent er á í nál., er varla hægt að gera ráð fyrir, að fleiri en 70–80 mál komi fyrir dóminn ár hvert. Jeg býst ekki við, að málsskotum fjölgi til hæstarjettar frá því, sem verið hefir við yfirdóminn. Kemur það bæði til af því, að umma appellabilis er færð úr 4 kr. upp í 25 kr., og eins af hinu, að dýrara verður að skjóta málum til hæstarjettar en verið hefir til yfirdómsins. Er því frekar hægt að gera ráð fyrir, að málsskotum fækki, og er jeg ekki í vafa um, að vel er hægt að komast yfir að dæma þau mál svo trygt sje, ef forsvaranlega er frá dóminum gengið. Geng jeg út frá því sem gefnu, að þingið sjái svo sóma sinn, hvað launum hæstarjettardómara viðvíkur, að þangað veljist bestu lögfræðingar landsins. Jeg vil enda með því að taka það fram, að jeg veit ekki betur en yfirdómurinn sje ánægður með frv. í þeim búningi, sem það nú hefir fengið.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg leyfi mjer að leggja það til, að frv. þessu verði vísað til fjárhagsnefndar.

Frsm. (Magnús Torfason) Eins og allir vita, eru ellistyrktarsjóðirnir eftirlaunasjóðir smælingjanna í þessu landi. Er þetta hið eina, sem gert hefir verið hjer, er miðar að því, að bæta kjör þeirra í ellinni og ljetta af þeim elliáhyggjunum. Jeg þykist vita það, að hv. deild liti svo á, sem styrkja beri þessa sjóði, og það því fremur, sem fullyrða má, að þessi skattur, tillagið til sjóðsins, er orðinn svo vinsæll, að enginn sæmilegur maður telur nú eftir sjer að greiða þetta gjald. Menn eru jafnvel nú teknir að minnast þessa sjóðs með gjöfum, dánargjöfum eða fúlgum í erfðaskrá, og með því að ákveða, að sektir skuli þangað renna. En alt um það hefir það gengið grátlega seint, að sjóðurinn stækkaði og kæmist í það horf, að hann yrði að verulegum notum. Eins og menn vita, var sjóðurinn stofnaður með lögum 1890, og þá ákveðið 30 aura gjald í hann af kvenmönnum, en 1 kr. af karlmönnum. Árið 1909 var gjaldið fært upp í 75 aura af kvenmönnum og kr. 1,50 af karlmönnum. Árið 1917 var gjaldið ákveðið 1 kr. af kvenmönnum og 2 kr. af karlmönnum. Þetta, að gjaldið var hækkað 1909, þótt peningar hefðu þá ekki fallið í verði, sýnir það, að löggjafinn hefir verið þeirrar skoðimar, að styrkja þyrfti sjóðinn. En efling sjóðsins hefir ekki gengið betur en svo, að meðaleign hvers hrepps er heldur undir en yfir 2000 kr., og eru renturnar af því að eins um 80 kr., og þar af kemur að eins helmingur, 40 kr., til útbýtingar. Jeg vænti, að menn sjái af þessu, að ef sjóðurinn á að ná tilgangi sínum, og ef ekki á að svíkja af honum það, sem honum ber, þá er ráðið það, að laga verðlækkun þá, sem orðið hefir á gjaldinu eftir gamla taxtanum, á þann hátt, sem þetta frv. fer fram á. Mestur hluti gjaldsins er greiddur af mönnum, sem betur eru staddir, og er það sú góða og fallega hugmynd, sem felst í þessum skattlögum. Verðgildi gjaldsins er ekki sett jafnhátt því, sem rjett hefði verið að fara fram á, ef miðað er við kaup fólks og hve afurðir landsins hafa stigið í verði. Í sambandi við þetta leggur nefndin til, að lágmark styrksins sje sett 40 kr., í stað 20 kr., sem áður var, og hámarkið 400 kr., í stað 200 kr., enda er notagildið síst meira, heldur öllu minna, en eftir þessu hlutfalli, borið saman við það, sem var fyrir stríðið. Vænti jeg, að frv. og till. nefndarinnar fái góðan byr, og þykir mjer ekki ástæða til þess að fara fleiri orðum um málið að svo stöddu.

Guðjón Guðlaugsson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, sem þýðir það, að jeg er ekki alls kostar ánægður með frv., eins og það liggur fyrir; einkum þykir mjer gjaldið helst til hátt. Ástæður mínar eru þær, að jeg lit alveg eins mikið á hag gjaldendanna og þeirra, sem njóta eiga styrksins. Háttv. frsm. (M. T.) sagði, að hjer væri að ræða um eftirlaunasjóð smælingjanna, en það hefði líka mátt kalla hann útgjaldasjóð smælingjanna. Sannleikurinn er sá, að í sjóðinn gjalda fjöldamargir fátæklingar, sem þó geta aldrei átt von á því, að njóta nokkurs úr honum. Það er ekki svo lítill skattur á fátækan bónda að þurfa að gjalda 6 kr. á ári, þótt hann lafi við búhokur, án þess að vera beint öreigi, og fá svo ekkert í elli sinni. Því að þess ber að gæta, að styrk þessum er ekki altaf rjettlátlega úthlutað; jeg þekki þess mörg dæmi. Og í sveitum mun það ganga sem rauður þráður í gegnum útbýtingu úr þessum sjóði, að þeir sjeu hafðir út undan, sem ekki eiga sveitfesti í þeim hreppi, þar sem styrkurinn er veittur. Þetta er auðvitað rangt, en það á sjer því miður alt of víða stað. Þetta er meinið, að þessi eftirlaunasjóður smælingjanna er oft ekki annað en tryggingarsjóður fyrir sveitarfjelögin til þess að afstýra því, að sveitarbyrðarnar verði of miklar. En við það að ljetta undir með sveitarsjóðunum er í rauninni að eins ljett á stærstu gjaldendum þeirra; það er auðvitað mikill kostur, ef hægt væri að ljetta sveitarútsvörunum, eða helst útrýma þeim með öllu, en það er bert, að þessi eftirlaunasjóður smælingjanna er þá ekki einungis það, heldur og til þess að ljetta byrðum af hreppunum. Ef hjer væri um virkilegan eftirlaunasjóð að ræða, þá mundi styrknum verða jafnað niður á menn, jafnvel þótt þeir sjeu ekki alveg blásnauðir, ef verið hafa gjaldendur til sjóðsins, en ekki eingöngu veittur óverkfærum mönnum, til þess að forða þeim frá sveit. Jeg hygg því, að beita þurfi öðrum meðulum til þess að stækka þennan sjóð. Jeg mundi ekki hafa haft á móti því, ef legið hefði fyrir till. um, að gjaldið skyldi vera kr. 1,50 á kvenmönnum og kr. 3 á karlmönnum, en vildi þó ekki koma fram með brtt., til þess að kljúfa ekki nefndina. Að minni hyggju er og einn gjaldstofn, sem alt of slælega er gengið eftir; jeg á við lausamenskugjaldið. Ef lögunum um leysing vistarbandsins væri fylgt, þá mundi sjóðurinn stækka stórkostlega. En eins og nú er, gera þessi lög ekkert gagn. Mjer hefir komið til hugar, hvort ekki mætti ráða bót á þessu með því að leggja í eitt skifti fyrir öll ákveðið gjald á alla menn 18 ára gamla, er rynni í þennan sjóð. Um það aldursbil eru menn jafnaðarlegast í fullu fjöri og ekki orðnir svo sýtnir, að þeir sjái eftir peningum, og munar ekki svo mikið um þá; hins vegar yrðu menn þá eftir það alfrjálsir til atvinnurekstrar, hvort heldur þeir vildu vera lausamenn eða hvað annað. Ef slík uppástunga um breyting laga 1895, um leysing sóknarbandsins, og auðvitað þessara laga líka, kæmi fram, þá myndi jeg verða mjög fús á að styðja hana. En sú hækkun, sem hjer er farið fram á á tillaginu, finst mjer alt of mikil, meðan engin trygging er fyrir því, að gjaldendurnir fái nokkurn tíma að njóta styrksins. Jeg lái ekki hv.frsm. (M. T.), þótt hann hafi komið með frv.; hann byggir að sjálfsögðu á þeirri reynslu, sem hann hefir fengið í sínu lögsagnarumdæmi. En það verður líka að gá að því, hvaðan tillögin eru tekin; þau eru ekki tekin upp úr steinunum, þau eru ekki síður tekin af fátæklingum en fátæklingar njóta þeirra. Og það eru fleiri fátæklingar, sem skilið eigi verðlaun fyrir dugnað og elju, en þeir einir, sem styrk fá úr þessum sjóði.

Frsm. (Magnús Torfason) Þegar verið er að ræða um ellistyrktarsjóðsgjaldið, verðum við að gæta þess, að fátæklingar eru undanþegnir gjaldinu; þetta er beinlínis tekið fram um þá, sem eiga fyrir ómögum að sjá og sveitarstjórnir leggja ekki útsvar á. Þetta gerir það að verkum, að skattur þessi verður aldrei illa ræmdur, heldur þvert á móti. Hins vegar greiðir enginn í þennan sjóð lengur en til 60 ára aldurs. Gjöldin til þess sjóðs standa víðar fótum en til venjulegra tryggingarsjóða; í þá leggja þeir einir, sem eiga kost á að fá styrk úr þeim. En hjer er öðru máli að gegna, því að hjer leggur fjöldi manna til sjóðsins, sem aldrei fær neinn styrk úr honum. Má vel vera, að úthlutuninni sje ábótavant sumstaðar í sveitum, en það mun smátt og smátt færast í lag, og eftir því, sem sjóðirnir stækka, fer úthlutunin betur úr hendi, er menn venjast við og gæta betur að, hverjir einkum og sjer í lagi hafi styrksins þörf. Aftur á móti er engin ástæða til að vera á móti því að hækka styrkinn, þótt einstöku sveitarfjelög haldi fast við sveitfestina; það má lagfæra á annan hátt, ef þörf gerist. Það er ekki rjett, að sjóður þessi sje stofnaður til að taka byrðina af sveitarfjelögunum. Hann er fyrst og fremst stofnaður í mannúðarskyni, hjer eins og í öðrum löndum, til þess að tryggja ellimóðum áhyggjulausa æfidaga. En auðvitað ljettir hann undir með sveitarsjóðunum með tíð og tíma, en það getur auðvitað ekki verið nema gott. Á þingi hefir komið fram till. um það, að veita sveitarskuldugum kosningarrjett, og það er vitanlega hróplegt ranglæti að svifta menn kosningarrjetti, þótt þeir neyðist til að þiggja af sveit. Þetta frv. um að hækka ellistyrktarsjóðsgjaldið er spor í áttina til þess að draga úr þessu ranglæti og styður að því, að ekki sje lagst á ellihrumt fólk, sem ekki hefir safnað auði þessa heims. Jeg ætla hjer ekki að ræða lausamannaleyfisgjaldið, en í því efni fer margt aflaga og þarf að lagfærast, og mun jeg á sínum tíma verða fylgjandi umbótum á því fyrirkomulagi. Jeg lýk máli mínu með því, að jeg vænti, að menn greiði atkv. með frv. til 3. umr.

Kristinn Daníelsson Jeg get tekið undir með háttv.þm. Ísaf. (M. T.) um það, að nauðsyn sje á að hækka gjöldin til sjóðsins. En það er rjett hjá hv. 4. landsk.þm. (G. G.), að gjaldið má ekki hækka að miklum mun, þar sem það er nefskattur, er kemur jafnt niður á ríka og fátæka; jeg hallast því að því, að takmarka beri upphæðina. Vil þó ekki hefta framgang málsins og greiði því þess vegna atkv. mitt við þessa umr.; vildi þó ekki hækka upphæðina svo mikið, veit, að það fellur fátækum almenningi erfitt nú eftir stríðið, meðan dýrtíðin helst. En það, sem aðallega kom mjer til að biðja um orðið, er brtt. á þgskj. 168. Jeg tel ekki rjett að hafa lágmarkið svona hátt; sjerstaklega tel jeg 40 kr. lágmarkið of hátt sett. Kýs jeg helst, að úthlutunarnefndin sje látin að mestu sjálfráð og henni gefnar óbundnar hendur, frekar en kostur er, ef lágmarkið er lögbundið Mjer er vel kunnugt um verkun 20 kr. lágmarksins; það var ekki hægt að veita þeim öllum styrk, sem áttu hann skilið, og var það okkur þannig til baga, því að við urðum altaf að útiloka 3–5 á ári, sem sótt höfðu um styrkinn og áttu hann skilið. Og þeir, sem ekkert fengu, voru sárhryggir út af því að koma ekki til greina. Jeg tel þennan 20 kr. styrk, sem hver átti að fá, engan verulegan styrk, heldur nokkurskonar glaðning. Jeg vona því, að lágmarkið verði fært niður. Verði brtt.samþ. nú, áskil jeg mjer að koma með brtt. til 3. umr. um að færa lágmarkið niður, og jeg byggi á minni eigin reynslu.

Guðjón Guðlaugsson Það er kunnugt, að samkvæmt ellistyrktarsjóðslögum geta öreigar verið gjaldfrjálsir, og það hefir ekki valdið ágreiningi, að suma menn beri að skoða sem öreiga, og ávalt hefir verið litið svo á að væru öreigar, til dæmis ógift kona eignalaus, sem á fyrir barni að sjá. En gjaldið kemur niður á reglulegum fátæklingum í venjulegum skilningi, mönnum, sem hafa lítinn bústofn og að eins geta dregið fram lífið. Mjer þykir vænt um, að hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) er mjer samdóma í þessu, en jeg er honum ekki alveg samþykkur um 40 kr. lágmarkið. 20 kr. er alt of lágt. Jeg veit vel, að margir taka með þökkum við 10 kr. og eru jafnvel glaðir við að fá 5 kr. En þegar alt er eins dýrt og nú á sjer stað, er það vel skiljanlegt, að lægri upphæð en 40 kr. getur ekki komið að neinum verulegum notum. Nakinn maður getur t. d. ekki keypt sjer flík fyrir minna en 40 kr., og því síður er hægt að kaupa nokkra skepnu fyrir minni upphæð, og ef þurrabúðarmaður, sem þarfnast mjólkur, á í hlut, eru 44 kr. ekki of ríflega í lagt. Jeg veit, að umsækjendur eru margir, og margir þeirra lítilþægir og þakklátir fyrir lítinn glaðning, en þegar þeir vita, að lögin leyfa lágmarkið ekki minna en 40 kr., vita þeir líka, að ekki er hægt að gera öllum úrlausn, og sætta sig við það. Sveitarfjelögin gætu t. d. tekið menn á víxil, án þess að það væri skoðaður sem beinn sveitarstyrkur, og mætti með því nokkuð bæta úr þeim annmörkum, sem nú eru samfara venjulegum sveitarstyrk. Það er leiðinlegt, þegar veita þarf sama manninum sveitarstyrk ár eftir ár, en þetta fyrirkomulag gæti ef til vill bætt að einhverju leyti úr því, því að það er kunnugt, að þeir, sem einu sinni hafa þegið af sveit, verða kæruminni, þó það komi fyrir oftar.

Kristinn Daníelsson Jeg vil að eins bæta því við, að þegar á að tvöfalda lágmarkið, þá er það ekki í samræmi við hinn hluta frv., því að þótt tillagið sje tvöfaldað, eykst sjóðurinn ekki strax um helming, svo að hægt sje strax að úthluta jafnmörgum skerfum. 40 kr. nema því ekki hlutfallslega eins miklu og 20 kr. áður, eða með 40 kr. lágmarkinu geta ekki eins margir fengið styrk eins og áður með 20 kr. lágmarkinu. Þetta mundi víða koma sjer mjög óþægilega. Um annað úrræði væri ekki að tala en að gera upp á milli, hverja ætti að setja hjá af þeim, sem áður hefðu notið styrksins, en af því mundu stafa mikil vonbrigði, ef taka verður styrkinn af 2–3, sem áður hafa notið hans og eru hans verðir. Jeg vil sjerstaklega vekja athygli á því, að fjármagnið tvöfaldast ekki.

Frsm. (Magnús Torfason) Mjer virðast umr. alls ekki snúast um kjarna málsins. Aðalatriðið er, hvort verðlagið, borið saman við það, sem átti sjer stað 1909, er of hátt. Jeg segi nei. Svo framarlega, sem við viljum ekki svíkja sjóðinn, verðum við að hækka tillagið. Allar lífsnauðsynjar eru nú margfalt dýrari en þá, og vinnuaflið er að sama skapi dýrara. Það er kunnugt, að þá var dagsverkið ekki nema 2 kr., en er nú yfir 6 kr. Það verður að minsta kosti að hækka tillögin svo mikið, að samræmi verði í því. Það er auðvitað leiðinlegt að þurfa að útiloka nokkurn mann frá styrk, sem sækir um styrk úr sjóðnum, en það er enginn sá sjóður til, sem geti fullnægt öllum, sem til hans kunna að leita. Og það, sem við ættum að leggja mesta áherslu á, væri þá það, að styrkja og efla sjóðinn, svo hann geti hjálpað sem flestum. 20 kr. lágmarkið var í lögunum frá 1890 og hefir haldist óbreytt frá því fyrsta að farið var að veita styrk úr sjóðunum. 40 kr. lágmarkið er eingöngu miðað við verðlagið, sem nú er á öllum lífsnauðsynjum, og gerir síst betur en samsvara 20 kr. lágmarkinu, sem sett var í byrjun.

Flm. (Guðjón Guðlaugsson) Ástæðan til þess, að jeg hefi gerst flm. þessa frv., er sú, að síðasta búnaðarþing kom fram með þá ósk, að þessu ákvæði yrði bætt inn í lögin, og tók jeg að mjer að bera þetta mál fram á háttv. Alþingi. Eins og þeir vita, sem athugað hafa lögin, vantar ákvæði í þau um þetta atriði. Í lögunum frá 20. okt. 1905 er ákveðið, að hreppurinn hafi forgangsrjett, þegar um sölu þjóðjarða og kirkjujarða er að ræða, en það er eins og löggjafanum hafi gleymst, að hugsanlegt væri, að sjálfseignarbóndi vildi selja jörð sína. Í þessu frumvarpi er ætlast til, að hreppurinn hafi einnig forgangsrjett að þeim jörðum, þegar þær eru í sjálfsábúð. Frv. er því í fylsta samræmi við lögin. Frv. þetta er mjög stutt, því jeg sá ekki neina ástæðu til að fara að umskrifa öll lögin frá 20. okt. 1905, vegna þessa eina atriðis; fer eingöngu fram á, að þessari málsgrein sje bætt aftan við 4. gr. gildandi laga. - Mjer finst þetta svo skýrt og einfalt mál, að hverjum hljóti að vera það skiljanlegt. Það er hálfskrítið við þetta mál, að eftir að frv. þetta kom fram (þgskj. 171), hefir komið fram frv. í hv.Nd. (þgskj. 177), sem er uppsteypa úr öllum gömlu lögunum, eingöngu vegna þessa sama atriðis. Jeg ímynda mjer, að vakið hafi fyrir hv. flutnm., að betra væri að hafa lögin öll í einu lagi; en mjer finst það algerður óþarfi, þegar menn sakna að eins þessa eina ákvæðis. Í því frv. er farið fram á sömu breytingu og hjer, en orðalaginu er líka nokkuð breytt frá því, sem er í núgildandi lögum. Er mjer sagt, að til sje gamalt þgskj. með slíku frv., og hefir háttv. flutnm. ef til vill verið svo fornbýli, að eiga það í fórum sínum. Frv. þetta er til umr. í hv.Nd. í dag, og er óneitanlega undarlegt, að tvö frv. sama efnis skuli vera rædd í báðum deildum sama daginn. Eigi að síður óska jeg, að mitt frv. nái fram að ganga; það getur aldrei farið ver en að það verði skorið niður í hv.Nd. Annars finst mjer málið svo einfalt, að jeg sje ekki ástæðu til að vísa því í nefnd. Legg jeg til, að því verði vísað til 2. umr. nefndarlaust.