Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er fylgihnöttur málsins, sem nú var verið að afgreiða, sem var frv. til l. um landsbókasafn. Það er samið af sömu nefnd og undirbjó frv. um landsbókasafn, og menntmn. hefur fjallað samtímis og á sama hátt um bæði þessi mál. Leggur menntmn. því eindregið til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Þetta er ekki stórt mál, sem hér er um að ræða, frv. um sölu tiltekinnar lóðar í bænum, sem virðist standa þannig á um, eftir því sem n. hefur kynnt sér málið, að ekkert sé þessu til fyrirstöðu. Þessi lóð mun hafa verið gerð að byggingarlóð 1926 og þá gerð að eign ríkissjóðs. En eins og fram er komið í aths. við frv. hæstv. ríkisstjórnar, var búið að lofa þeim, sem hafði farið fram á að fá þessa lóð, að honum yrði seld þessi lóð, með bréfi dómsmrn., dags. 20. sept. 1944. - N. leit svo á, að þegar þetta skriflega loforð lá fyrir frá ráðh., þá eftir atvikum vildi hún ekki setja sig á móti því, að þetta frv. næði fram að ganga, og er samþykk því eftir atvikum, eins og segir í nál.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir þetta nál. með fyrirvara, vegna þess að ég tel ákaflega vafasamt, að það geti verið helmild fyrir því, að einstakir ráðherrar geti ráðstafað fasteignum ríkisins án lagaheimildar, og það því fremur sem hér var um utanþingsstjórn að ræða. Hins vegar hefur núverandi hæstv. dómsmrh. borið fram þetta frv. til staðfestingar á því sem fyrrverandi ráðh. hefur gert, og vil ég því ekki eftir atvikum leggjast á móti þessu frv., þó að ég telji, að heimildir til slíks, að selja fasteignir ríkissjóðs án þess að leita til þess lagaheimildar, séu að öllu leyti mjög vafasamar.

Sigfús Sigurhjartarson. Herra forseti. Ég vildi í sambandi við þetta mál vekja athygli á þeirri staðreynd, að bæjaryfirvöldin hér í Reykjavík hafa á sínum tíma vaknað upp við þann vonda draum, að meginparturinn af því landi, sem bærinn var þá byggður á, var eign einstaklinga. Og ég segi vondan draum, því að þetta fannst bæjaryfirvöldunum vondur draumur. Þeim var ljóst, að þetta stóð í vegi fyrir öllum eðlilegum skipulagsframkvæmdum í bænum, og bæjaryfirvöldin drógu af þessu rétta ályktun, þá ályktun, að þau hættu með öllu að selja lóðir. Og nú er svo komið að heita má, að Reykjavíkurbær eigi meginhlutann af lóðum og lendum í sínu lögsagnarumdæmi utan Hringbrautar. Og bæjarstjórn Reykjavíkur skal það sagt til lofs, að hún hefur haldið fast við þá stefnu, að svo miklu leyti sem ég þekki til, að selja ekkert af þessum lóðum og lendum. Hér í þessu frv. skýtur hins vegar nokkuð skökku við í þessu efni. Ríkið á þarna nokkurn lóðarskika, og er ekkert við því að segja. Hvort ríkið á þessa lóð eða Reykjavíkurbær, gerir ekki svo mikinn mismun frá mínu sjónarmiði, því að aðalatriðið er, að lóðin er í opinberri eign. En hér skýtur nokkuð skökku við frá stefnu bæjarstjórnar Reykjavíkur, þar sem nú er lagt til af einni þingnefnd, að ríkið taki upp aðra stefnu að þessu leyti, en bæjarstjórn Reykjavíkur hefur fylgt, n. hefur tekið upp þá stefnu að selja þennan lóðarskika. Það er athyglisvert, að þeir hv. þm., sem talað hafa í þessu máli, hafa báðir sagt, að „eftir atvikum“ vilji þeir fylgja þessu. Og atvikin eru þau, að dómsmrh. hæstv. á sínum tíma hefur gefið loforð um þessa sölu. - Ég vil nú segja, að einmitt þetta atvik ætti að verða til þess, að hæstv. Alþ. gæfi hér „statúerað exemplar“ og léti sjást, að það vildi ekki leyfa, að einstakir ráðherrar gæfu slík fyrirheit um sölu á fasteignum ríkisins, því að til þess hafa þeir ekkert vald og enga heimild. Ég vildi því skora á hv. alþm. að fella nú þetta frv., af þeirri ástæðu í fyrsta lagi, að það fylgir þeirri stefnu, að opinberir aðilar afsali lóðum í hendur einstaklinga, sem ég tel óheillastefnu, og í öðru lagi af þeirri ástæðu, að rétt er, að því verði lýst yfir af hæstv. Alþ., að einstakir ráðh. geti ekki gefið slík loforð sem hér hefur verið gefið og þau loforð séu markleysa og verði ekki staðið við þau.



Úr því að farið er að ræða þetta mál hér og jafnvel farið fram á að fella þetta litla frv., þykir mér ástæða til að gefa í þessu máli dálitlar upplýsingar, sem sýna, hvernig farið hefur verið með sum mál af hálfu þess opinbera. Mér er skýrt svo frá, að 1925 eða 1926 hafi þáverandi ríkisstj. keypt þarna stóra lóðarspildu af Reykjavíkurbæ fyrir atbeina Margrétar Rasmus, fyrrverandi forstöðukonu málleysingjaskólans, á 25 eða 26 þús. kr., síðan sé búið að selja um 30 lóðir úr þessari upphaflegu spildu, án þess að leitað hafi verið heimildar Alþ. til sölunnar. En þessi kona, sem á langan starfsferil að baki, var búin að fá loforð fyrir þessu lóðarhorni, og þá fyrst kemur til kasta Alþ. að samþykkja söluna. Ég tel sjálfsagt, að þegar þannig stendur á, verði þetta frv. samþ. og það fljótt. Það væri undarlegt og kaldhæðni örlaganna, ef sá aðilinn, sem hér á hlut að máli og gekkst fyrir því, að ríkið fengi alla þessa lóðarspildu, yrði nú svikinn um það, sem fyrrverandi ráðherra lofaði henni, að fá keypta þessa lóð.



Ég vildi mæla með því, að þetta frv. verði samþ. Ég gerði grein fyrir því við 1. umr. málsins, hvernig í málinu liggur, að skrifstofustjórinn í menntmrn. vakti athygli mína á því, að í ráðuneytinu lægi loforð um þessa sölu frá fyrrverandi ráðh., og óskaði frú Margrét Rasmus eftir lagaheimild til staðfestingar þessu loforði. Ég spurði hana nú ekki, hvort fleiri lóðir hefðu verið seldar úr þessari lóðarspildu, en það mun verða athugað. En það kemur ekki þessu máli við, það er út af fyrir sig, og þótti rétt að afla þingheimildar í því. Nú hefur hv. þm. A-Húnv. upplýst, að seldar hafi verið 30 lóðir úr þessari spildu, um það var mér sem sagt ekki kunnugt, enda hefði það engu breytt um þetta mál hér. Frú Margrét Rasmus á mjög langan og mjög þýðingarmikinn starfsferil að baki. Hún starfaði fyrir ríkið, og starf hennar var illa launað. Nú hefur hún loforð fyrrverandi ráðh. fyrir þessari lóð, og ég vil eindregið mæla með því, að þetta frv. verði samþ. Hitt er rétt að taka skýrt fram, að samþykkt þessa frv. á engan veginn að tákna það, að með henni sé verið að gefa ráðherrum yfirleitt undir fótinn með því að lofa hinu og þessu í sinni ráðherratíð, áður en samþykki Alþ. kemur til, ef samþykki þess á annað borð þarf að koma til. Það er princip-atriði, sem ekki má blanda inn í þetta sérstaka mál



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er undirbúið af sérstakri nefnd, sem menntmrh. skipaði til þess haustið 1947. Í nefnd þessari áttu sæti: Landsbókavörður, háskólabókavörður, tveir prófessorar við norrænudeild háskólans, þeir Sigurður Nordal og Þorkell Jóhannesson, og fimmti maðurinn í nefndinni var Jakob Benediktsson ritstjóri. Menntmn. hefur nú fjallað um þetta mál og rætt það við landsbókavörð, háskólabókavörð og varaformann nefndar þeirrar, er samdi frumvarpið. Enn fremur sat fulltrúi frá Tónskáldafélagi Íslands fund nefndarinnar og túlkaði sjónarmið tónlistarmanna. Eftir þessa athugun leggur menntmn. til, að frv. verði samþ. með tveimur smábreytingum, sem prentaðar eru á þskj. 155. Fyrri breytingin er við 4. gr., að orðin „sem erlendis eru“ í 2. málsl. falli burt. Í greininni segir, að landsbókasafnið skuli vinna að öflun eftirrita eða mynda af íslenzkum handritum, sem erlendis séu, ef frumritin eru eigi fáanleg. Það virðist of takmarkað að binda þessa skyldu safnsins við handrit erlendis eingöngu og réttara að leggja safninu þessa skyldu á herðar, ef frumritin eru eigi fáanleg, jafnt hvort sem frumritin eru erlendis eða innanlands í eigu einstakra manna. Þó þótti rétt að verða við ósk Tónskáldafélagsins um það að taka í lögunum af öll tvímæli um það, að tónverk heyrðu undir ákvæði þeirra, eins og fram kemur í 2. brtt. n. á þskj. 155. Menntmn. telur nú raunar, að þetta felist í frv. eins og það er, en til þess að taka af öll tvímæli um það, varð hún við þeirri ósk Tónskáldafélagsins að leggja til að bæta nýrri grein inn í frv., þar sem þetta er beint tekið fram. - Ég hef svo ekki fleira fram að færa fyrir hönd nefndarinnar að svo stöddu, en vænti, að þetta frv. verði samþ.



Herra forseti. Ég saknaði þess í ræðu hv. frsm. menntmn., að ekkert var þar á það minnzt, að hve miklu leyti á að breyta hlutverki landsbókasafnsins með þessu frv. frá því, sem nú er. Þetta kemur ekki fram í frv. sjálfu, en ég sé, að í grg. þess stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Starfssvið safnsins og notkun verður eingöngu miðuð við fræðimenn. Það getur ekki gegnt hlutverki almannabókasafns.“ Nú hefur það verið svo, hygg ég, að landsbókasafnið hefur verið notað nokkuð jöfnum höndum sem almannabókasafn og bókasafn fyrir fræðimenn. Og þó að svo kynni að vera, að e.t.v. væri æskilegast, að safnið væri eingöngu fyrir fræðimenn, þá langar mig til að fá að vita hjá nefndinni, hverja hún telur þá fræðimenn og hverja ekki. Er aðeins átt við viðurkennda fræðimenn, eða er ekki greint á milli þeirra og fróðleiksfúsra manna? Ef þar á að greina á milli, þarf að breyta fyrirkomulagi safnsins mjög frá því, sem nú er, t.d. koma í veg fyrir, að menn, sem eiga lítinn kost húsnæðis, fari inn á safnið til að lesa þar sér til skemmtunar eða fróðleiks, nema hvort tveggja sé, og slíkt væri afleitt og mjög illa farið, meðan önnur söfn eru ekki fyrir hendi til að taka við því hlutverki, þ.e. taka við þessu fróðleiksfúsa fólki. Háskólabókasafnið er einnig sérstaklega ætlað fræðimönnum, og ég bendi á, að það er mikið í lagt að hafa bæði þessi söfn nokkurn veginn lokuð öðrum en fræðimönnum eða þeim, sem hafa þann stimpil, á meðan ekki er neinn kostur nægilegra safna í bænum fyrir almenning. Það eru því eindregin tilmæli mín, að hv. frsm. upplýsi, hverjar breytingar eiga að verða á starfssviði landsbókasafnsins.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af athugasemd hv. þm. Ísaf. Það er rétt, sem hann segir, að í grg. þessa frv. er komizt svo að orði, að starfssvið landsbókasafnsins og notkun verði eingöngu miðuð við fræðimenn. En um þetta segir ekkert í frv. sjálfu. Nefndin veitti þessu atriði athygli, og talaði um það við þá, sem við hana ræddu á fundi og ég hef áður nefnt, meðal þeirra landsbókavörð. Og eftir að hafa fengið skýringar þeirra, var hún í engum vafa um það, að ekkert slíkt lægi að baki frv., það verður engin skipulagsbreyting gerð á safninu, þótt þetta frv. verði að lögum. Landsbókasafnið er í dag aðalsafn fyrir fræðimenn eða þá, sem afla sér fróðleiks með bókakosti þess. Hins vegar gegnir það ekki hlutverki almannabókasafns að öllu leyti, hefur t.d. ekki íslenzkar bækur til útlána, það hlutverk er ætlað bæjarbókasafninu. Nú hefur landsbókavörður skýrt frá því á fundi menntmn., að ekki komi til greina að loka lestrarsal safnsins fyrir nokkrum, sem vill fræðast þar af bókakosti safnsins sjálfs. En hann sagði, að það færi mjög í vöxt, að fólk leitaði inn á safnið með eigin bækur, t.d. skólafólk, til þess að njóta þar kyrrðar, og það væru stundum svo mikil brögð að þessu, að lestrarsalurinn væri undirlagður af slíku fólki, svo að fræðimenn fengju þar ekki rúm. Hann taldi, að nokkurn hemil þyrfti að hafa á þessu, og það væri það eina, sem kæmi til greina um skipulagsbreytingu, að settar yrðu strangari reglur um, að menn kæmu ekki þangað með eigin bækur. Ég vænti þess, að þetta sé alveg skýrt fyrir hv. þm. Ísaf. og öðrum hv. þm., og legg sérstaka áherzlu á það, að frv. sjálft gefur ekkert tilefni til þess að ætla, að skipulagsbreyting verði gerð á landsbókasafninu.



Ég hef nú við þessa fyrirspurn til hv. frsm. fengið að nokkru upplýst það, sem ég óttaðist, sem sé að landsbókavörður gæti, ef honum sýndist, takmarkað verulega afnot safnsins, þannig að það kæmi ekki til almennra afnota eins og hingað til hefur verið. Frsm. komst svo að orði, að eins og safnið væri, gegndi það ekki að öllu leyti hlutverki almannabókasafns. Það er rétt. En að nokkru leyti gerir það það, og með því hefur safnið eflaust haft meiri menningaráhrif og þýðingu fyrir bókmenntirnar í landinu en ella. - Þá gat hv. frsm. þess, að nokkuð bæri á því, að menn kæmu með eigin bækur á safnið, svo að þar væri stundum jafnvel ekki rúm fyrir fræðimenn. Ég verð nú að segja, að ég teldi rúmi safnsins vel varið, þótt menn kæmu þangað með eigin bækur, á meðan þeir eru ekki verulega fyrir öðrum, og yfirleitt held ég, að það væri örðugt að „sortera“ þá, sem ættu að fá aðgang, og hina, sem ættu ekki að fá aðgang. Frsm. sagði, að frv. bæri ekki með sér neina breytingu á skipulagi safnsins, en ég tel, að grg. frv. beri það með sér ótvírætt. - Ég hef því miður ekki haft tækifæri eða tíma til að bera saman þetta frv. og þau lög, sem ætlazt er til, að felld verði úr gildi með því, og vil ég því mælast til, að hv. frsm. upplýsi, hvaða breytingar eru fyrirhugaðar á starfssviði safnsins frá því, sem er í gildandi lögum, ella verði málinu frestað.



Herra forseti. Ég held, að þessi ótti hv. þm. Ísaf. sé ástæðulaus, enda getur hann hvergi fundið honum stað í frv. sjálfu, heldur vísar hann eingöngu til orðalags grg., sem samin var af nefnd þeirri, sem undirbjó frv. Nú er það svo, að samkvæmt gildandi ákvæðum er hægt að setja reglur um starfssvið safnsins, og er það á valdi ráðh. að nokkru leyti, og í þeim yrði væntanlega kveðið nánar á um notkun safnsins. Ef menn hefðu hug á að þrengja aðgang að safninu, væri það því hægt samkvæmt gildandi löggjöf, og þyrfti ekki að bera fram og samþykkja lagabreytingu til þess. Þá kemur sú spurning, hvort ekki ætti beint að setja ákvæði í þetta frv. um það, að ekki mætti takmarka aðgang að safninu, en það er ekki rétt, því að sá tími gæti komið og þannig staðið á, að slíkt þyrfti að gera að einhverju leyti af illri nauðsyn. En ég lýsi yfir því hér, að það er engin tilhneiging hjá þeim, sem fara með framkvæmd þessara mála, til að breyta nokkuð til um notkun safnsins frá því, sem verið hefur, í þá átt að takmarka aðgang að því, og það verður ekki gert fyrr, en í fulla hnefana. En það gæti reynzt óumflýjanlegt að einhverju leyti er tímar líða, þótt ekki væri það ánægjulegt. Þannig hef ég hugsað þetta, annað hefur ekki fyrir mér vakað né öðrum, sem um þetta mál hafa fjallað. Hér er ekki um neina stefnubreytingu að ræða, enda gefur þetta frv. enga ástæðu til að ætla það. Valdið til breytinga í þessu efni og möguleikar á þeim er fyrir hendi samkvæmt gildandi lögum. Ég held, að það sé ekki ástæða til að óttast neitt í sambandi við þetta frv.



Ég er þakklátur hæstv. menntmrh. fyrir hans ágætu upplýsingar. En ég hefði óskað eftir að frsm. gerði grein fyrir þeim höfuðbreytingum, sem gerðar yrðu á notkun safnsins frá því, sem verið hefur, og skýrði fyrir hv. d., hvernig þetta mál er vaxið. Ef frsm. getur ekki gefið þessar upplýsingar, vil ég ítreka þau tilmæli, að málinu verði frestað, þar eð ég hef ekki haft tækifæri á að slá upp eldri lagaákvæðum, sem gilt hafa og gilda enn í þessu efni.



Að gefnu tilefni vil ég enn segja nokkur orð. - Hæstv. menntmrh. hefur nú gefið upplýsingar til viðbótar því, sem ég sagði áðan, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka neitt af því, sem hann sagði, eða bæta miklu við. Hv. þm. leitar enn eftir því hjá mér sem frsm. þessa máls, að ég geri grein fyrir þeim breytingum á notkun landsbókasafnsins, sem fyrirhugaðar séu með þessu frv. Mér hefur skilizt og það hefur fyrr verið tekið fram í þessum umræðum, að frv. geri í raun og veru ekki ráð fyrir neinum breytingum á notkun safnsins. Ráðuneytinu er heimilað að setja reglugerð um stjórn og starfshætti safnsins, og er þeirri heimild haldið frá gildandi lögum, svo að í því er engin breyting fólgin. Og það mun álit allra, sem hlut eiga að máli, að með reglugerðarákvæði sé ekki gerlegt að takmarka aðgang að safninu, nema fullkomin ástæða sé fyrir hendi, þ.e. safnið njóti sín ekki án slíkrar takmörkunar. En slík ástæða er ekki fyrir hendi í dag, enda stendur ekki til að breyta þessu. En úr því að hv. þm. Ísaf. hefur ekki haft tíma til að kynna sér þetta mál og fylgiskjöl þess, vil ég vísa til fylgiskjala varðandi fyrirspurn hans. Frv. þetta var borið fram í fyrra, og fylgdu því þá sömu fylgiskjöl og nú. Auk þess er það 8. mál þessa þings, svo að nægur tími hefði nú átt að vera til að kynna sér málið, og satt að segja þykir menntmn. hafa orðið allmikill dráttur á afgreiðslu þess af hennar hálfu. En allan þann tíma, frá því er frv. var prentað í fyrra, hefur hv. þm. Ísaf. ekki getað notað til þess að líta yfir þessi fylgiskjöl. Þar sem svona er ástatt, vil ég með örfáum orðum gera grein fyrir því, að þetta frv. er undirbúið ekki sízt vegna þeirrar verkaskiptingar, sem þarf að vera ákveðin í lögum og reglugerðum milli landsbókasafnsins annars vegar og háskólabókasafnsins hins vegar, sem er í örum vexti og er að móta starfsemi sína. Og ekki sízt með það fyrir augum mun hæstv. menntmrh. hafa falið þessum fræðimönnum að undirbúa málið, sem ég gat um, að hefðu samið frv. Um þetta fjölluðu af þessum ástæðum bæði landsbókavörður og menn frá Háskóla Íslands. Það er því meginatriði þessa máls að kveða á um réttindi, skyldur og störf landsbókasafnsins með hliðsjón af því, að háskólabókasafnið er í örum vexti og eðlilegt þykir, að bæði þessi söfn hafi skýrt afmörkuð starfssvið með lögum.



Herra forseti. Ég skal ekki misbjóða þolinmæði hæstv. forseta. Ég spurði í fyrsta lagi að því, hvaða breyt. þetta frv. gerði um það, hvernig yrði notkun þessa bókasafns í framtíðinni, í samanburði við það, sem það hefur verið notað til áður. Og ég vil undirstrika það, að ég hef raunverulega ekki fengið svör við þeim fyrirspurnum, sem ég beindi til hv. frsm. Ég sagði heldur ekki, að ég hefði ekki haft tíma til að lesa þau fylgiskjöl, sem fylgdu frv., heldur sagði ég, að ég hefði ekki haft tækifæri til að slá upp í þeim lögum, sem áður giltu um notkun safnsins. Þetta er allt annað, og mér þykir leitt, að ég skuli ekki geta gert mig skiljanlegan fyrir hv. frsm. n. í þessu máli. Ég veit annars ekki, hvort hann gerir það með vilja að svara út í hött fyrirspurnum, sem ég hef beint til hans, en enn þá hefur hann gert það. - Ég mun á milli umr. nota tækifærið, sem ég hef til þess að fletta upp í þessum lögum, en mun ekki elta ólar við þennan hv. þm. En það er ákaflega leiðinlegt að koma með fyrirspurnir og biðja um upplýsingar um þann mun, sem eftir þessu frv. á að verða á notkun þessa safns, miðað við það, sem áður var, og fá ekki svör nema út í hött af hálfu þessa hv. þm.



Herra forseti. Ég veit ekki, hvort það er sanngjarnt af hv. þm. Ísaf. að ætlast til, að hv. frsm. menntmn. hafi á reiðum höndum þessa löggjöf, sem áður var um þessi efni. En meðan þeir hv. þm. ræddu um þetta, notaði ég tækifærið, til þess að ná í þessi lög, sem eru frá 1907, þar sem stendur um stjórn safnsins, að stjórnarráðið hafi á hendi yfirstjórn landsbókasafnsins. Þannig er það nú, að menntmrn. hefur stjórn safnsins í sínum höndum. En í löggjöfinni - er hv. þm. Ísaf. farinn út úr salnum? - í löggjöf þessari, sem nú er í gildi, eru engin ákvæði um notkun safnsins. En ef maður lítur svo á þetta frv., sem hér liggur fyrir, þá er þar að vísu ekki svo að orði kveðið, að stjórnarráðið eða menntmrh. hafi með höndum stjórn safnsins, heldur að það setji reglugerð um stjórn og starfshætti safnsins. Þannig er ákvæðum um yfirráð og æðstu stjórn safnsins fyrir komið í þessari löggjöf, sem nú er í ráði að setja, eins og í gömlu löggjöfinni. Í gömlu löggjöfinni eru engin ákvæði um notkun safnsins, og í þessu frv., sem hér liggur fyrir, eru heldur engin ákvæði um notkun safnsins, þannig að frv. þetta breytir engu um það atriði, sem hv. þm. Ísaf. talaði um hér.



Herra forseti. Eins og nál. á þskj. 142 ber með sér, gat ég ekki fylgt hv. samnefndarmönnum mínum að málum, að því er snertir flutning og fylgi við þetta frv., sem hæstv. ríkisstj. eða félmrn. hefur óskað, að heilbr.- og félmn. flytti. Allir nefndarmenn, að mér undanskilinni, féllust á að flytja þetta frv. og mæla með samþykkt þess. Ég varð frv. andvíg sem heild, þ.e.a.s. fyrsta lið þess, sem er megintilgangur þess, eins og hv. frsm. meiri hl. n. gat um áðan, en það er frestun á III. kafla almannatryggingalaganna, um heilsugæzlu og heilsuvernd. Og það er það atriði, sem andstaða mín gegn frv. byggist á. - Um aðra liði þess er það að segja, að flest af því er til bóta, og mun ég, ef svo fer, að 1. liðurinn verður samþ., greiða öllum hinum liðunum atkv. mitt, að undanskildum 8. lið, sem ég mun greiða mótatkv., en 8. liður 1. gr. frv. er á þá leið, að iðgjöld skuli innheimt með hærri vísitölu, heldur en lög mæla fyrir, sem ég tel óviðfelldið og óeðlilegt.

Það er skylda að greiða elli- og örorkulífeyri með 315 stiga álagi.

Hækkunin er fest með dýrtíðarlögunum, þó að þessi liður yrði felldur niður. Þá er 4. tölul. 1. gr. frv., sem mælir svo fyrir, að tryggingastofnuninni skuli vera heimilt að greiða giftum konum sjúkrabætur, þótt þær vinni ekki utan heimilis. Að þessu er mikil réttarbót, því að oft er það svo, ef húsmóðirin veikist, þá neyðist maðurinn til þess að vinna heimilisstörf og annast barnagæzlu og hjúkrun, auk þess sem það er mjög ósanngjarnt að vanmeta svo störf húsmóðurinnar, að þau séu ekki bótaskyld í veikindum. En þessa réttarbót og margar aðrar, sem í frv. felast, er mjög auðvelt að lögfesta án þess að fresta um leið framkvæmd III. kaflans, og það alveg jafnt, þó að Tryggingastofnunin hafi ávallt mjög eindregið mælt gegn öllum breyt. á lögunum, þannig að gerðar yrðu breyt. á þeim áður en heildarendurskoðun færi fram Og sú afstaða Tryggingastofnunarinnar hefur vafalaust valdið mestu um það, hversu lítið hefur verið gert að því að flytja frv. um breyt. á lögunum og umbætur á þeim. Og þetta ógeð Tryggingastofnunarinnar á breyt. á l. hefur verið svo mikið, að þeim, sem ekki væri kunnugt um upptök að frestun III. kafla laganna og ekki vissi, að þetta er frá Tryggingastofnuninni og ríkisstj. komið, hefði getað dottið í hug, að 4. liður 1. gr. frv. væri þangað settur til þess að menn freistuðust frekar þess vegna til þess að fylgja því ákvæði, sem er megintilgangur með frv. að setja, frestun III. kafla laganna, um heilsugæzlu. Og þeirri hugsun verður varla varizt, að svo hafi verið. Og það er víst, að þessi heimild í 4. liðnum gerir frv. miklu aðgengilegra en ella. En ákvæði 4. tölul. 1. gr. er auðvelt að lögfesta, þótt ekki sé frestað framkvæmd heilsugæzlukaflans, en á því frestunarákvæði byggist einmitt, eins og ég sagði áðan, andstaða mín við þetta frv., og það jafnt fyrir því, þó að ég fyrir ári síðan hafi stutt umyrðalaust áþekkt frv., sem einmitt hafði að geyma þessa sömu frestun um eins árs skeið. En það var vegna þess, að ég bjóst þá við, að fyrirmælum laganna yrði sinnt og lögin endurskoðuð í heild og að það mundi leiða til endurbóta og breyt. á heilsugæzlukaflanum. Þeirri endurskoðun er, sem kunnugt er, ekki lokið enn, og óvíst, hvort hún er hafin.

Hún er hafin.

A.m.k. eins og frv. barst nefndinni var ekki einu orði að því vikið, hvenær þeirri endurskoðun yrði lokið. Það voru nefndarmenn í hv. heilbr.- og félmn., sem settu inn í frv. þetta ákvæði um, að endurskoðuninni skyldi verða lokið fyrir 1. okt. 1949.

Það var till. frá ríkisstj., að endurskoðuninni yrði lokið fyrir árslok 1949.

Ég bið afsökunar. - Nú fer því víðs fjarri, að ég sé ekki enn sem fyrr sannfærð um nauðsynina á endurskoðun og endurbótum á heilsugæzlulögunum. Hvort tveggja er óhjákvæmilegt, því að á þessu eru miklir annmarkar, og til þess að lögin komi að fullum notum, verður að endurbæta þennan kafla l. Auk þess verður að koma skipulagi á þau mál, sem sé meir í samræmi við bolmagn sveitarfélaga og ríkisheildar, heldur en gert er í löggjöfinni, eins og hún nú er. Þegar þau lög voru sett, var víst meira hugsað um að flaustra af lagasetningu, sem gæfi fyrirheit um heilsufarsleg hlunnindi, en minna hugsað um, hvernig fara ætti að því að standa við þau fyrirheit, þegar til efndanna kæmi. Og síðan hefur af ríkisstj. hálfu lítið orðið vart áhuga á endurskoðun heilsugæzlukaflans, að því undanteknu að skipa Sigurð Sigurðsson yfirlækni heilsugæzlustjóra, sem er hinn mesti ágætismaður, sem ég treysti manna bezt til að hafa þetta starf með höndum, svo framarlega þó, að eitthvað verði aðhafzt annað, en slá því máli á frest og taka ekki mark á till. Sigurðar Sigurðssonar. Ég er andvíg því að fresta frá ári til árs framkvæmdum þessa kafla, vegna þess að ég er yfirleitt á móti þeim vinnubrögðum að setja lög og framkvæma þau svo ekki, þegar frestunin er að ástæðulausu, því að ekki sé ég neitt, sem mælir með slíkum aðförum, en margt mælir því í gegn að rjúfa fyrirheit, sem fólki hefur verið gefið með lögum frá 1946 og almenningur hefur greitt fé fyrir. Og því síður er ástæða til að fresta framkvæmd þessa kafla laganna, ef áframhaldandi aukakostnaður er í sambandi við þetta, sem frestað er, sem er ekki mikill, en þó það, sem fólk munar nokkuð um, 210 kr. á ári fyrir hjón og nokkru minna fyrir einhleypt fólk, og sveitarfélög hafa kostað til vegna þessa kafla um 2 millj. kr. Og fjármagn Tryggingastofnunarinnar mun vera talsvert, eftir því sem stendur í grg. frv. En 8. lið er ætlað að jafna þann halla með vísitölu í 310 stigum. Þá tel ég og varhugavert að hika við framkvæmdir af ótta við erfiðleikana, sem hljóta að mildast, en þeir minnka bara ekkert við biðina. Hér vantar allt til að framkvæma l. Það vantar nægilega marga lækna og hjúkrunarkonur. Og væri fróðlegt að vita um hjúkrunarkvennaskólann varðandi heilsugæzlulögin. - Skattalöggjöfin er ósanngjörn í garð giftra kvenna. Þegar tekjur þeirra bætast við tekjur mannsins, verða úrslitin þau, að þau bera minna úr býtum. - Þá þurfa að koma heilsuverndarstöðvar og lækningastöðvar, og í l. frá 1946 er gert ráð fyrir því, að þeim sé komið upp fyrir árið 1951. Það er þó eigi skýrt tekið fram. Er ólíklegt, að þær framkvæmdir verði hafnar, ef framkvæmd III. kaflans verður enn frestað. Auk þess þarf líka að breyta l. um styrk til sjúkrahúsabygginga, ef sveitarfélögin eiga að geta færzt þetta í fang. Verður fróðlegt að heyra úrslitin um mál hv. þm. A-Húnv. Eini kaflinn, sem hægt er að hefja framkvæmdir á, er um sjálfa sjúkrahjálpina. Hitt er mikilsverðara, að heilsugæzlan taki sem fyrst til starfa. Nú er engan veginn lítið úr því gerandi að hjálpa sjúkum mönnum og draga úr þjáningum þeirra, en hitt ætti að telja mikilvægara, að menn haldi heilsunni. Lokatakmarkið ætti að vera að skapa þau skilyrði, að fólk geti verið heilbrigt, en því verður eigi til vegar komið að fullu nema í ríki sósíalismans. Hvað sjálfa heilsuverndina snertir, þá væri hægt að halda áfram á svipaðan hátt og hingað til, þó að l. kæmu til framkvæmda þegar þ. 1. jan., en heilsugæzlustarfsemin að öðru leyti gæti gert mikið gagn. Það er t.d. á allra vitorði, að berklavarnastarfið hefur komið miklu til leiðar. Allar líkur benda til, að ef III. kaflinn kæmi strax til framkvæmda, væri mjög hægt að draga úr berklasýkingarhættunni. Berklavarnastöðin mun eigi ná til allra fyrr en heilsugæzlulögin koma til framkvæmda, þó að hún geri nú gagn. Þá hefur ungbarnaverndin eigi síður gert mikið gagn í 20 ár. Á hún vafalaust mikinn þátt í, að Ísland hefur þrisvar sinnum haft lægstan ungbarnadauða í veröldinni. Það er þó mjög hætt við því, verði frv. þetta samþ., að svo fari, að sveitarfélögin hiki við að leggja út í þær byggingar, er um ræðir. - Ég er m.ö.o. á móti 1. liðnum og þeim 8., en er samþykk öllum hinum liðunum.



Herra forseti. Í sambandi við þetta mál vil ég vekja athygli á því, að þ. 23. marz s.l. var samþ. þingsályktun á Alþingi um lækkun áhættuiðgjalda til Tryggingastofnunar ríkisins, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að breyta reglugerð frá 21. des. 1946, um áhættuiðgjöld o.fl., samkv. 113. gr. laga nr. 50 1946, um almannatryggingar, þannig að iðgjöld lækki að mun í þeim áhættuflokkum, þar sem reynslan hefur þegar leitt í ljós, að þau eru óeðlilega há, og komi lækkun þessi til framkvæmda við innheimtu þessara gjalda á árinu 1949.“ Ég leyfi mér nú að beina þeirri fyrirspurn til hv. frsm. meiri hl. n., hvort búið sé að breyta þessari reglugerð. Mér skilst, þar eð hún á að gilda frá ársbyrjun 1949, að þá hljóti þetta að verða gert fyrir áramót. Nú er kominn desembermánuður. Ætti þá að vera búið að semja þessa reglugerð. Ég fékk þær upplýsingar í haust, að á árinu 1947 hafi samanlögð upphæð áhættuiðgjalda fyrir árið 1947 numið 5–6 millj. króna skv. 113. gr. l. 1946. En tekjuafgangur hjá deild þeirri, sem með þetta fer, mun um 4 millj. kr. Af þessu sést, sé þetta rétt, að þá hefði orðið töluverður ágóði, jafnvel þótt iðgjöldin hefðu verið helmingi lægri. Ég vil því óska, að hv. frsm. meiri hl. n. gefi upplýsingar um þetta, ef hann getur.



Herra forseti. Ég er sammála því, að æskilegt hefði verið að koma l. í framkvæmd um heilsugæzluna. En hlálegt þykir mér, að þessi hv. þm. (2. landsk.) skuli vera að tala um þetta. Það stóð í grg. frv., að eigi hefði náðst það samkomulag við hlutaðeigandi aðila, sem þörf væri á. Svo mikið bar á milli, að talið hefur verið því sem næst ókleift að tala við þá. En játa skal, að nú fari að verða hægt að ræða málin, þegar Sigurður Sigurðsson er orðinn aðili í málinu. Læknarnir eiga því sinn þátt í því, að erfiðlega hefur gengið um heilsugæzluna. Það hefur mjög verið rætt um það, að l. væru flausturslega úr garði gerð. Vil ég geta þess að gefnu tilefni, að ég benti á það árið 1946, hve l. væru hirðuleysislega samin, og yrði að bíða með framkvæmd þeirra og endurskoða þau nánar. Þetta er hv. þm. kunnugt, sessunaut mínum. Allt var fellt, er til úrbóta horfði, og eru l. því stórgölluð, þó að fari í rétta átt. Þau hafa og verið átalin. Það er ólíklegt, hversu mjög var reynt s.l. ár að sníða ágalla l. af og vinna sigur á misréttinu. En hlutur tryggingaráðs er þó eftir enn. Ég játa, að þetta hefði verið æskilegt, en langt er í frá, að það sé hægt, og heilsugæzluna skortir starfskrafta. Í gær var því og lýst yfir, að starfslið vantaði við fæðingardeildina. Þó að ríkissjóður gæti komið upp byggingum, þá er ekki hægt að starfrækja þær sökum skorts á hjúkrunarkonum og e.t.v. líka læknum, sem heilsugæzlan krefst. Það eitt er því næg ástæða til frestunar. Margt er það, sem athuga þarf. Og ég játa, að þetta hefði vissulega verið til bóta, en ástæður verða bara að vera fyrir hendi að koma stofnununum upp. Þá minntist hv. þm. á vísitölu í 310 stigum við útreikning iðgjalda, en skv. l. er gert að skyldu að greiða lífeyri með 315 stiga álagi. Veit hv. þm. þetta ekki? En raunar verður að heimta iðgjöldin inn með hærri vísitölu en 315, þó að hér sé aðeins farið fram á 310 stig. Það er því eigi hægt að greiða með fleiri vísitölustigum, og getur það svo til gengið í um það bil 1 ár. Ég man nú ekki eftir, hvort taka þarf fleira fram varðandi ræðu hv. 2. landsk. Þetta mun vera aðalinntakið. Skv. ræðu hv. þm. V-Húnv. um reglugerðina, þá er rétt, að verið er að undirbúa hana, en eigi er hún fullsmíðuð enn. Álögð iðgjöld árið 1947 voru 4,7 millj. króna, og búast má við, að eitthvað af þeirri fjárhæð komi ekki inn. En í dag er búið að greiða bætur, sem nema um 135 millj. króna. Tekjuafgangur verður því ca. 3.4 millj. króna - á pappírnum. En slíkar bætur eru lengi að berast, og skýrslur utan af landi geta verið lengi á leiðinni. Er t.d. ekkert afgr. fyrir árið 1948. Fjöldi manns veit heldur eigi fyrsta árið, hvernig á að haga sér til að biðja um bætur. Gera má því ráð fyrir, að stórar upphæðir eigi eftir að bætast við, og getum við áætlað eitthvað, t.d., að afgangurinn 1947 verði tæp milljón króna. Við verðum að gá að því, að eftir 1 ár er ekki unnt að gera áætlun til langs tíma. Lagt var fyrir Alþ. í fyrra frá hv. allshn. yfirlit um tekjur og gjöld um 20 ára skeið. Iðgjaldatölurnar eru þar mjög mismunandi, sum árin 70–80% af tekjum, en önnur árin lægri. En árið 1947 hafa iðgjaldavikurnar verið betur taldar fram. Áður var það svo, að atvinnurekendur gáfu upp viknafjöldann. Urðu ýmiss konar vanhöld á í því efni. En síðustu árin hefur verið farið eftir skattaframtölum, og það hefur reynzt betur. Í sambandi við það eru gjaldaákvæðin of há. Núna mun óhætt að segja, að ákveðið sé að lækka iðgjöld trygginganna. Eigi er hægt að segja til um, hversu miklu lækkunin komi til með að nema á hvern flokk, en heildarlækkunin verður um 25%. Um sjúkratrygginguna er það að segja, að hún hefur mjög staðið í járnum. Við vitum, að áraskipti eru að því, hversu tryggingunum vegnar. Og nauðsynlegt er að eiga gilda sjóði til að mæta erfiðleikunum, er að höndum ber, þótt á hinn bóginn sé vitað mál, að á meðan atvinna er næg í landinu og fólk fær ýmisleg störf á hendur í stað annarra, sem það missir eða getur eigi innt af hendi, þá mæðir ekki mjög á tryggingunum. En allt verður erfiðara, þegar að þrengir. Undanfarandi ár hefur verið hér mikið góðæri, næg vinna fyrir gott kaup. Hefur þá verið minna sótzt eftir smávægilegum bótum. En þetta getur breytzt, og verður því að gæta hófs um lækkun iðgjaldanna.