Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í júnímánuði 1944 var haldinn merkur og örlagaríkur fundur í Bretton Woods í Bandaríkjunum. Þar gerðu ýmsar þjóðir, sem fulltrúa áttu á fundinum og þar á meðal Ísland, samþykkt um að koma á fót alþjóðagjaldeyrissjóði til þess að stuðla að jafnvægi og öryggi í gjaldeyris- og peningamálum aðildarríkjanna og enn fremur koma á fót alþjóðabanka. Í desember 1945 var íslenzku ríkisstj. heimilað af Alþ. að staðfesta, að Ísland gerðist stofnaðili að sjóðnum og hefur það verið aðili að honum síðan ásamt Alþjóðabankanum. Samkv. l. um Seðlabanka Íslands, sem sett voru 1961, er Seðlabanki Íslands nú fjárhagslegur aðili að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum fyrir Íslands hönd, og fjallar Seðlabankinn nú um öll viðskipti Íslands og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hlutverk Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er m.a. að stuðla að alþjóðasamvinnu á sviði peninga- og gjaldeyrismála, að stuðla að vexti frjálsra alþjóðaviðskipta og stöðugu gengi gjaldeyris. Í þessu skyni getur sjóðurinn veitt aðildarríkjum fjárhagsaðstoð, en þau ríki, sem eiga aðild að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, leggja fram í sameiginlegan sjóð hluta af gulleign sinni, hinn svo nefnda gullkvóta, og einnig þrefalda fjárhæð hans í eigin gjaldeyri, og er sú fjárhæð geymd í seðlabanka aðildarríkisins. Ef aðildarríki á í gjaldeyriserfiðleikum, getur það fengið yfirdráttarlán hjá sjóðnum, og er venjan sú, að þau endurgreiðast á 3–5 árum. Framlag Íslands til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er nú 15 millj. dollara, þar af 3.75 millj. dollara í gulli og 11.25 millj. dollara framlag í krónum. Auk þessa eiga aðildarríkin rétt á sérstökum jöfnunarlánum hjá gjaldeyrissjóðnum, allt að hálfu heildarframlaginu, ef miklar sveiflur verða á útflutningstekjum. Á ársfundi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem haldinn var í Rio de Janeiro í septembermánuði 1967, voru samþykktar till., sem lengi höfðu verið í undirbúningi, um að koma á fót kerfi sérstakra yfirdráttarréttinda hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum milli seðlabanka eða hliðstæðra stofnana aðildarríkja hans. Og jafnframt var ákveðið að gera endurbætur á reglum og starfsháttum sjóðsins á grundvelli þeirrar þróunar í efnahagsmálum heimsins, sem orðið hafði, svo og reynslu sjóðsins síðan stofnskrá hans var sett árið 1945. Þetta nýja kerfi yfirdráttarréttinda, sem mjög hefur verið rætt í hinum alþjóðlega fjármálaheimi undanfarin ár og nú er lagt til, að komið verði á fót, er ætlað að vera í megindráttum í beinu framhaldi af núverandi starfsemi sjóðsins, en er samt ólíkt því kerfi, sem nú gildir í ýmsum mikilvægum atriðum. Til viðbótar heimildinni til þeirra almennu yfirdráttarlána, sem nú eru í gildi og beitt hefur verið í allríkum mæli, er nú lagt til, að aðildarríkin fái svo nefnd sérstök yfirdráttarréttindi hjá sjóðnum. Reglur um notkun þessara nýju sérstöku yfirdráttarréttinda eru talsvert rýmri en hinna almennu yfirdráttarlána, sem nú eru í gildi, og endurgreiðsluskilmálar hagstæðari. Má því með sanni segja, að óhætt sé að líta á hin nýju fyrirhuguðu sérstöku yfirdráttarréttindi sem hluta af gjaldeyrisvarasjóði þeirra ríkja, sem eiga aðild að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Þátttaka í kerfi hinna sérstöku yfirdráttarréttinda leggur jafnframt þá kvöð á aðildarríkin, að aðildarríki með hagstæða gjaldeyrisstöðu eru skyldug til þess að láta af hendi gjaldeyri gegn sérstökum yfirdráttarréttindum, sem svarar til allt að tvöfaldri fjárhæð þeirra yfirdráttarréttinda, sem því hefur verið úthlutað frá upphafi. Gert er ráð fyrir því, að hinum nýju sérstöku yfirdráttarréttindum verði því aðeins úthlutað til aðildarríkja, að yfirgnæfandi meiri hl. þeirra telji, að þörf sé aukins framboðs alþjóðlegs gjaldmiðils til þess að tryggja eðlilega efnahagsþróun. En það hefur einmitt verið höfuðáhyggjuefni alþjóðlegra fjármálafræðinga og bankamanna, að það mundi á næstu árum og áratugum standa þróun alþjóðaviðskipta fyrir þrifum, að ekki sé tryggt aukið framboð alþjóðlegs gjaldmiðils til þess að greiða fyrir alþjóðlegum viðskiptum, þar eð aukning á gullforða heimsins, sem hingað til hefur verið aðalgjaldmiðillinn í alþjóðaviðskiptum, sé mun minni en fyrirsjáanlegt sé að þróun alþjóðaviðskipta verði. Náist samkomulag um úthlutun hinna nýju og sérstöku yfirdráttarréttinda, verður yfirdráttarheimildunum úthlutað með jöfnum fjárhæðum á 5 ára tímabili og munu skiptast milli aðildarríkja í hlutfalli við framlag þeirra til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, eins og það er nú. Fróðir menn telja ólíklegt, að aukning gjaldeyrisvarasjóða yrði nokkurn tíma meiri frá ári til árs af þessum sökum en 1–2% að meðaltali. Slík fjárhæð mundi ekki skipta miklu máli fyrir ríki, sem væri í sérstökum gjaldeyriserfiðleikum, enda er tilgangur kerfisins ekki sá að leysa úr gjaldeyrisvandræðum einstakra ríkja, heldur að skapa almenn skilyrði til efnahagslegra framfara og heilbrigðra utanríkisviðskipta í veröldinni og draga þannig úr hættu á því, að til alþjóðlegrar viðskiptakreppu geti komið. Gera má ráð fyrir því, að enn taki nokkurn tíma, kannske 1–2 ár, þar til öll aðildarríki Alþjóðagjaldeyrissjóðsins samþykki þessar nýju reglur, en þau eru nokkuð á annað hundrað, en við þetta nýja kerfi eru miklar vonir bundnar og það var samþykkt á fundinum í Rio de Janeiro samhljóða, þó að enn hafi þó verið ágreiningur um víss framkvæmdaatriði, sem stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins var falið að greiða fram úr og reyna að stuðla að samkomulagi um. Við þetta nýja kerfi eru þannig miklar vonir bundnar, og telur ríkisstj. rétt, að tími sé til þess kominn fyrir Íslendinga að staðfesta aðild sína að þessari nýju skipan, enda getur hún aldrei orðið til annars en hagræðis fyrir Íslendinga að því er gjaldeyrisviðskipti þeirra og þátttöku þeirra í alþjóðaviðskiptum snertir. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Aðdragandi þessa frv. er orðinn langur. Í desembermánuði 1958 skipaði þáv. landbrh. nefnd þriggja manna til að endurskoða ákvæði laga um notkun afrétta, upprekstrarrétt, fjallskil, ágang búfjár o.fl. Var n. þessi skipuð samkv. tilmælum Búnaðarþings 1957. Í n. voru skipaðir Ólafur Jóhannesson prófessor, er var formaður hennar, Jón Gauti Pétursson oddviti, Gautlöndum, og Sveinbjörn Jónsson hrl. Samdi sú n. ítarlegt frv., sem síðar var sent Búnaðarþingi til athugunar. Að frumkvæði þess Búnaðarþings, er fékk málið til athugunar, var frv. síðan sent sýslunefndum og bæjarstjórnum til athugunar. Á Búnaðarþingi árið 1966 var málið tekið fyrir aftur, og gerði þá Búnaðarþing ályktun um að fela stjórn Búnaðarfélags Íslands að skipa þrjá menn í n. til þess að endurskoða frv. og sérstaklega með tilliti til þeirra umsagna og aths., er borizt höfðu heiman úr héruðum. Skyldi n. hafa lokið störfum það snemma, að leggja mætti frv. fyrir næsta Búnaðarþing. Samkv. þessari ályktun skipaði stjórn Búnaðarfélags Íslands þrjá menn í n. til þess að endurskoða frv., þá Árna G. Pétursson sauðfjárræktarráðunaut, Reykjavík, Jón Egilsson, bónda á Selalæk, og Gísla Magnússon, bónda í Eyhildarholti, sem var formaður n. N. lauk störfum á tilsettum tíma, og er þetta frv. efnislega eins og síðari n. gekk frá því, en felldar eru inn í það brtt., sem samþykktar voru á Búnaðarþingi 1967 og prentaðar eru aftan við frv. sem fskj. I. Ef frv. þetta verður að lögum, er það fyrsta heildarlöggjöf, sem sett yrði um þessi málefni á síðari tímum, en allt frá fornu fari hefur stjórn afréttarmálefna og fjallskila að langmestu leyti verið í höndum héraðsstjórna, sem oftast hafa gert um þessi mál sérstakar samþykktir, og helzt sú skipan samkv. frv. Til nýmæla í þessu frv. má telja, að sett eru skýr ákvæði um prentun og útkomu markabóka, og samkv. 67. gr. skulu þær prentaðar samtímis um allt land, en áður hefur engin föst regla gilt um útkomu þeirra, en hver sýsla fyrir sig séð um útkomu og prentun án þess að samræma það útkomu markaskráa í nágrannasýslum, og mjög hefur verið á reiki, hversu oft skrárnar hafa verið prentaðar, en samkv. frv. skulu þær prentaðar eigi sjaldnar en 8. hvert ár. Þá eru lög um ítölu nr. 39 1959 tekin upp í þetta frv., en allmargar breytingar hefur n. gert á þeim og allar þær, sem máli skipta, í samráði við fulltrúa landgræðslustjóra og sérfræðing Rannsóknastofnunar landbúnaðarins í beitarrannsókn. Í fjallskilareglugerðum hafa ætíð verið skýr ákvæði um göngur og fjallskil að haustinu, en meir hefur verið á reiki um smölun til rúnings á vorin. Í þessu frv. er lögð áherzla á, að fjallskilasamþykktir setji ákveðin fyrirmæli um vorsmalanir. Þá má nefna, að í þessu frv., 40. gr., er ákvæði um, hvernig fara skuli, ef sveitarfélag eða verulegur hluti þess fellur úr byggð. Skal þá viðkomandi sýslunefnd sjá um, að fjallskil séu framkvæmd á eyðilöndum. Kostnaður við þau skiptist þannig, að eigendur bera helming, hreppar þeir, sem fjárvon eiga í löndunum, 1/4, og ríkissjóður 1/4. Búnaðarfélag Íslands skal úrskurða kostnaðarreikninga. Til viðbótar því, sem nú hefur verið sagt um þetta frv., skal það fram tekið, að það er í 10 köflum, í fyrsta lagi um stjórn fjallskilamála, um afrétti og notkun þeirra, um ítölu, um ágang afréttarpenings o.fl., um göngur og réttir, um hreinsun heimalands eftir réttir, um meðferð ómerkinga og óskilafjár, um mörk og markaskrár, og ýmis ákvæði, m.a. um sektir vegna brota á l. þessum, og upptalning á því, hvaða lagaákvæði falla úr gildi við gildistöku frv. Frv. er allítarlegt, eins og hv. alþm. hafa sennilega kynnt sér. Grg. er prentuð með frv. ásamt brtt. Búnaðarþings, sem teknar voru inn í frv. Enn fremur er prentuð með frv. ítarleg grg. frá stjórnskipuðu n., sem samdi frv. upphaflega. Í grg. þessum ásamt skýringum, sem frv. fylgja, má glöggt sjá, hvað í frv. felst. Athyglisvert er, að heildarlöggjöf um afréttarmál er ekki fyrir hendi og að ýmis ákvæði Jónsbókar og réttarbót Eiríks konungs frá 1294 eru einu lagaákvæðin, sem stuðzt hefur verið við í meðferð afréttarmála. Sýslu- og héraðssamþykktir hafa verið gerðar til þess að fylgja fram framkvæmd um afréttarmál. Þótt svo hafi verið um aldaraðir og á ýmsan hátt gefizt vel, þykir nauðsynlegt að gera heildarlöggjöf um þessi mál til þess að auðvelda og kveða skýrt á um smölun og notkun afrétta. Eins og áður hefur verið að vikið, hefur frv. verið alllengi í smíðum. Upphaflega var það samið af stjórnskipaðri nefnd og sent Búnaðarþingi til umsagnar. Búnaðarþing skipaði sérstaka nefnd til þess að endurskoða frv., og gerði sú nefnd margar brtt. við það, sem felldar voru inn í frv. Það verður því að álíta, að flest hafi verið tekið til greina, sem eðlilegt er að hafa í lögum um afréttarmál. Það er von mín, að frv. verði að lögum á þessu þingi. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið að svo stöddu, en legg til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.