Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það hefur verið venja undanfarið, þegar stjórnir hafa verið myndaðar og Alþingi hefur setið, að það hefur verið tilkynnt Alþingi formlega á fundi í sameinuðu þingi, og hafa þá a.m.k. oftast nær komið fram yfirlýsingar af hálfu þeirra flokka, sem ekki hafa átt þátt að stjórnarmynduninni. Nú sé ég á því, hvernig til er hagað, að ætlunin er að hafa á þessu annan hátt. Ég tel, að þessari venju hefði átt að halda. En þar sem það hefur ekki verið gert, vil ég koma hér á framfæri nokkrum orðum af hálfu Framsóknarflokksins út af stjórnarmynduninni, með leyfi hæstv. forseta. Af hálfu framsóknarmanna hefur ekki verið farið dult með það, að þeir hefðu viljað halda áfram stjórnarsamstarfi því, sem til var efnt eftir kosningarnar 1956. Þess reyndist þó enginn kostur vegna ágreinings um efnahagsmálin. Forseti sameinaðs Alþingis, núverandi hæstv. forsrh., átti viðræður við okkur þm. Str., eftir að honum hafði verið falið að gera tilraun til stjórnarmyndunar. Við fluttum honum þá skoðun þingflokks framsóknarmanna, að eðlilegast væri, eins og þá var komið, að gera tilraun til að koma á þjóðstjórnarsamtökum allra flokka, fyrst ókleift hefði reynzt, að fyrrv. ríkisstj. héldi áfram að starfa. Væri það okkar skoðun, að slíka tilraun bæri að gera til þess að ganga úr skugga um, hvort ekki væri mögulegt með því að eyða tortryggni þeirri og yfirboðum, sem mjög ættu sök á því, að eigi hefðu náðst nægilega sterk samtök um efnahagsmálin. Enn fremur væri slík stjórnarmyndun augljóst tákn þjóðareiningar gegn ofbeldi Breta í landhelgismálinu. Þá yrði einnig leitað samkomulags um kjördæmamálið, en átökum um það mál frestað, ef til þeirra þyrfti að koma, þangað til í lok kjörtímabilsins. Eigi var þessi leið reynd, en eftir því gengið, hvort Framsfl. vildi ljá flokksstjórn Alþfl. stuðning. Með tilliti til bandalags þess og nána samstarfs, sem verið hefur á milli flokkanna, taldi Framsfl. rétt að ljá máls á því að styðja stjórn, sem form. Alþfl. myndaði, en þó því aðeins, að samstaða næðist um efnahagsmálin og þingstyrkur yrði til þess að leysa þau á viðunandi hátt og að leitað yrði samkomulags um kjördæmamálið og afgreiðslu þess frestað til loka kjörtímabilsins. Framsfl. telur, að nú hafi verið tækifæri til þess að gera þýðingarmiklar ráðstafanir í efnahagsmálum og byggja á þeim grunni, sem lagður var með löggjöfinni um þau í vor. Jafnframt hefur flokkurinn verið þess fullviss, að yrði þjóðinni þess í stað nú kastað út í deilur um stjórnskipun landsins og tvennar kosningar, mundi hljótast af því ófyrirsjáanlegt tjón. Þessum sjónarmiðum og samstarfstilboðum Framsfl. hefur í engu verið sinnt, en þess í stað nú mynduð ríkisstj., sem samkvæmt þegar gerðum yfirlýsingum ætlar að haga störfum sínum þveröfugt við það, sem Framsfl. telur hyggilegt. Ríkisstj. hefur ekki meiri hluta á Alþingi til þess að koma fram annarri löggjöf en fjárlögum. Kjördæmamálið er sett á oddinn og kosningar ákveðnar í vor, hvað sem öðru líður. Ríkisstj. er sem sé ekki mynduð fyrst og fremst til þess að leysa vandamál framleiðslu- og efnahagslífs, heldur til þess að efna til stórfelldra átaka um stjórnarskipunina og tvennra kosninga. Ríkisstjórnarsamtök þau, sem nú hafa orðið, geta því að okkar dómi tæpast nokkurn vanda leyst, en skapað mörg ný vandamál. Flestum mönnum munu hulin þau rök, sem knýja til þessara tiltekta. Það er svo kafli út af fyrir sig, að þegar litið er til þess, hvernig síðustu kosningar fóru fram, hljóta þessar ráðstafanir, stjórnarmyndunin og yfirlýsingin um það, hvað stjórnin hefur í huga, að koma mönnum vægast sagt undarlega fyrir sjónir. Skal ekki meira um það rætt að sinni. Það leiðir af þeim orðum, sem ég hef sagt, að Framsfl. er andvígur þessari ríkisstj., hvorki styður hana né veitir henni hlutleysi. Ef stjórnin á hinn bóginn ber fram einhver mál, sem Framsfl. telur að verða megi að gagni fyrir þjóðina, mun hann að sjálfsögðu veita þeim lið.



Herra forseti. Þegar samstarf þeirra flokka, sem að fyrrverandi ríkisstj. stóðu, rofnaði um mánaðamótin nóv. og des., þá var það, að ég ætla, fyrst og fremst vegna mismunandi afstöðu þessara flokka til efnahagsmálanna. Ég hygg þó, að sá ágreiningur, sem þar kom fram, hafi ekki fyrst og fremst verið milli Framsfl. og Alþfl., heldur fyrst og fremst milli Framsfl. og fulltrúa Alþb. í ríkisstjórn. Ég tel þess vegna, að út af fyrir sig hefði vel verið hægt að hugsa sér samstarf með Framsfl. um lausn þessara mála. Þegar Sjálfstæðisfl. tók að sér að reyna að mynda stjórn eftir ósk forseta Íslands, komst hann fljótlega að þeirri niðurstöðu, að hann teldi sér það ekki fært, bæði vegna ágreinings um efnahagsmál við einn af þingflokkunum og vegna ágreinings um kjördæmamálið við annan. Hinn 18. des. s.l. fól forseti Íslands mér að reyna að mynda þingræðisstjórn. Ég leitaði til allra flokka um þetta og komst að þeirri niðurstöðu, að ágreiningurinn um lausn efnahagsmálanna væri því til fyrirstöðu, að tekizt gæti það samstarf, sem verið hafði á milli Alþb., Alþfl. og Framsfl. Ég taldi hins vegar, að form. Sjálfstfl. hefði komizt að þeirri niðurstöðu við sínar tilraunir, að meirihlutastjórn yrði ekki sett upp af hans hálfu á þann veg, sem hann hugsaði sér. Möguleikarnir, sem eftir voru að mínu áliti, voru þess vegna fyrst og fremst tveir: að minnihlutastjórn yrði sett á laggirnar eða utanþingsstjórn yrði komið á. Þjóðstjórnarsamstarf allra flokka var útilokað að mínu viti vegna þess, að Sjálfstfl. gerði það að skilyrði fyrir öllu stjórnarsamstarfi, að kosningar yrðu hafðar í vor og freistað að leysa kjördæmamálið áður, en Framsfl. gerði það að skilyrði fyrir sinni þátttöku, að bæði lausn kjördæmamálsins og kosningum yrði frestað til ársins 1960 eða í 11/2 ár. Það má sjálfsagt um það deila, hvort hyggilega hafi verið farið að, eins og gert var. En þó tel ég, ef það er rétt hjá mér, að ekki hafi verið nema um þessa tvo kosti að ræða, annars vegar minnihlutastjórn einhvers flokks og hins vegar utanþingsstjórn, þá séu þó frekar líkur til þess, að minnihlutastjórn, sem hefur að baki sér meiri hluta Alþingis, geti þokað málum áfram í rétta átt heldur en utanþingsstjórn, sem enga slíka tryggingu hefur. Ég þarf svo ekki raunar að þessu frekar orðum að eyða. Mér er það alveg ljóst, að þessi stjórn er eingöngu bráðabirgðastjórn til þess fyrst og fremst að freista að leysa vanda efnahagsmálanna núna um áramótin og í öðru lagi til þess að freista að leysa kjördæmamálið, því að mér virðist svo, og það kom raunar mjög greinilega fram í þeim umr., sem fóru fram fyrir þessa stjórnarmyndun, að kjördæmamálið stendur eins og fleinn í holdi stærstu þingflokkanna og raunar hinna tveggja líka. Við þurfum allir að fá lausn á þessu máli, einhverja þá lausn, sem geti kallazt varanleg lausn, a.m.k. um nokkurt árabil, svo að þetta mál verði ekki því til fyrirstöðu, að eðlilegt samstarf geti tekizt um lausn annarra bráðaðkallandi vandamála.



Ég skal ekki efna til langra umræðna um þetta, því að meiningin var að koma á framfæri þeirri grg., sem ég hef þegar flutt. En út af því, sem hæstv. forsrh. segir, vil ég aðeins taka fram eftirfarandi: Í fyrsta lagi er mér ekki kunnugt um, að hann hafi nokkurn tíma gert tilraun til að koma á fót því allra flokka samstarfi, sem við stungum upp á, og mun það ekki hafa verið reynt. Ef það hefði verið reynt, eins og við stungum upp á, þá hefði komið í ljós, hverjir það voru, sem slíkt strandaði á, hverjir það voru t.d., sem lögðu svo mikla áherzlu á að kasta þjóðinni út í deilur um kjördæmamálið, að þeir vildu ekki ljá máls á slíku. En ég veit, að það var ekki reynt. Varðandi þessa stjórn, sem nú hefur komizt á laggirnar, að hún sé líkleg til þess að koma einhverju fram, vil ég aðeins segja, að það er varla hægt að hugsa sér óhægari aðstöðu, en nú er orðin við þetta fyrirkomulag, þar sem nú eru fram undan kosningar. Það má svo sem nærri geta, hverju þessi stjórn, jafnvel þótt hún hafi stuðning Sjálfstfl., muni geta áorkað í efnahagsmálunum með kosningar alveg fram undan og það tvennar kosningar, ef hún kemur fram vilja sinum. Eins og ég sagði áðan, er venjulegum mönnum algerlega hulið, hvernig þeir menn hugsa, sem töldu kjördæmamálinu liggja svo mikið á, að það þyrfti að kasta þjóðinni út í deilur um það nú í stað þess að reyna í eitt ár að ná samkomulagi um málið. Það er vandséð, af hverju menn gátu misst með því að hafa slíkan hátt á, en hins vegar augljóst, hvað menn geta kallað yfir sig með því að þjóta nú í þetta á þann hátt, sem gert er. - Aðeins þetta sé ég ástæðu til að taka fram núna.



Herra forseti. Um þessi tvö atriði, sem hv. 1. þm. S-M. ræddi hér, skal ég aðelns segja þetta: Hv. þm. sagði, að ekki hefði verið reynt að mynda allra flokka stjórn. Út af fyrir sig má kannske segja, að það hafi ekki verið gert formlega. En fyrir lágu í þessum samtölum alveg ákveðin ummæli frá talsmönnum Sjálfstfl., hv. þm. G-K. og hv. 1. þm. Reykv., um, að þeirra samstarf um nokkra stjórn væri bundið því skilyrði, að kjördæmamálið yrði afgreitt nú í vor og kosningar færu fram í vor. Og af hálfu fulltrúa Framsfl., þeirra hv. þm. Str. og hv. 1. þm. S–M., lá fyrir jafnákveðið, að þeir gætu ekki hugsað sér neitt stjórnarsamstarf, nema því aðeins að afgreiðslu kjördæmamálsins og kosningum yrði frestað til ársins 1960. Þegar af þessari ástæðu virtist mér alveg ljóst, að um þjóðstjórn eða samstjórn allra flokka gæti ekki verið að ræða, þar sem þessi tvö sjónarmið voru alls ósamrýmanleg. Um afgreiðslu vandasamra mála með kosningar yfirvofandi skal ég ekki fjölyrða mikið. Hv. þm. vildi telja líklegt, að afgreiðsla þessara mála undir slíkum kringumstæðum mundi bera nokkurn keim af þeim kosningum, sem yfirvofandi væru. En ég vil í lengstu lög ekki trúa því, að menn vilji ekki, eða svo að ég segi það hreint út: þori ekki að taka ábyrga og eðlilega afstöðu til máls, þó að kosningar séu fram undan.