Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (JM): Það er talin lögskylda hjá öllum siðuðum þjóðum, að aðstoða löggæslumenn við framkvæmd embættisstarfa þeirra, meira eða minna berlega lögmælt borgaraskylda. Tilfinningin um þessa borgaraskyldu er ekki jafnrík hjá þjóðunum. Það hefir jafnan verið talið svo, að hún væri einna ríkust hjá Bretum, Engilsöxum, en síður hjá Norðurlandabúum. En skylduna hygg jeg samt, að flestir viðurkenni. Á þessari almennu skyldu byggir þetta frumvarp. Er hjer gerð tilraun að koma því skipulagi á, að efla og styrkja löggæsluna í landinu, sem er og hefir verið alla daga næsta ónóg. Jeg skal að upphafi viðurkenna það, að það skipulag, er frumvarpið hefir fyrir augum, er ekki að öllu sanngjarnt. Það er nefnilega farið fram á það, að úr hópi margra manna megi kveðja tiltölulega fáa til þess að inna af hendi skyldu, endurgjaldslaust, sem í rauninni hvílir á öllum. Til skýringar því, hvernig ráðuneytið hefir hugsað sjer framkvæmdina eftir þessu frv., ef að lögum yrði, skal jeg taka fram það, sem hjer segir, og hefi jeg þá Reykjavík fyrir augum. Jeg geri ráð fyrir því, að kvaddir yrðu 100 eða innan við 100 manns til þess að ganga í liðið, og þeir æfðir í því, sem lögregluþjónar þurfa einkum að temja sjer, og kent það, sem þeim er ómissandi að vita. Það er auðvitað, að hjer getur ekki verið að tala um mikinn lærdóm, ekki um skólagang, eins og lögregluþjónar erlendis fá, í sjerstökum skólum fyrir þá. Forstöðumaðurinn þyrfti að kynna sjer þetta erlendis og kenna síðan frá sjer. Auðvitað tæki þetta nokkurn tíma frá þeim, sem til væru kvaddir í fyrstu, en síðan varla sem teljandi sje. Það er auðvitað, að ekki má búast við, að allir þeir, sem kvaddir verði, yrðu til taks í einu, er á þyrfti að halda. Það má búast við vanhöldum. Kostnaður yrði nokkur við þetta fyrir ríkissjóð. Varalögreglumenn þyrftu helst að vera, að minni hyggju, að öllu svo út búnir sem hinir föstu löggæslumenn bæjarins; þó má vera, að einkennisbúningur þyrfti ekki að vera alveg eins. Hvað sá útbúningur myndi kosta, get jeg ekki sagt, en til þess að segja ekki of litið, mætti nefna 20–25 þús. krónur. Húsrúm þyrfti, til þess, að varalögregluliðið kæmi saman í til æfinga. Árlegan kostnað vil jeg áætla 8–10 þús. kr., og tel vel í lagt. Þegar litið er á, að bæjarsjóður Reykjavíkur leggur fram undir 100 þús. kr. til löggæslunnar í bænum, þá ætti það ekki að vera of mikið til mælst, að ríkissjóður legði til svo sem jeg nú hefi sagt. Eins og jeg tók fram áðan, er sá hængur á þessu, að hin almenna skylda er lögð á fáa endurgjaldslaust, en jeg hefi þá trú, að auðið myndi að fá nógu marga hæfa menn til að ganga nauðungarlaust undir slíka lögskyldu. En þegar til þessa liðs þarf að taka, af því að lögreglustjóri telur hina föstu löggæslumenn ekki einhlíta, hvað þá? Því á ekki að verða örðugt að svara. Þar virðist mjer frumvarpið skera glögglega úr. Þegar lögreglustjóri telur sig þurfa aðstoðar varalögreglu við, þá fer hann til forstöðumanns liðsins og segir til, hvers hann óskar. Það er lögreglustjóri og hann einn, sem ræður því, hvort varalögregla verður notuð eða ekki, hvar og að hve miklu leyti. Með öðrum orðum, löggæslumönnum bæjarins fjölgar í bili, eftir því sem lögreglustjóra þykir við þurfa, innan takmarka tölu tilkvaddra varalögreglumanna. Lögreglumenn gætu þá orðið t. a. m. eftir því, sem jeg hefi hugsað mjer þetta, 70–90 manns í stað 12–15 venjulega. En hver ætti svo að stjórna þessu sameinaða lögregluliði ? Þar um segir frv. ekkert. Það mætti hafa það með ýmsu móti. Það gæti verið látið á vald lögreglustjóra, að ákveða þetta. Það mætti kveða á um þetta í lögunum sjálfum, eða í tilskipun. En það hygg jeg, að alt lögregluliðið ætti að vera undir einni yfirstjórn, og það eitt er fyllilega samræmilegt frumvarpinu, þar sem ætlast er til, að varalögregluliðið sje til vara, til aðstoðar hinu fasta lögregluliði, til viðbótar því. Það hefir mikið verið talað um ríkislögreglu út af þessu frumvarpi. Mjer er að vísu ekki vel ljóst, hvað meint er með ríkislögreglu í umræðunum um það mál hjer. Jeg gæti trúað því, að það væri eitthvað svipað ríkislögreglu Dana, sem um ræðir í lögum Dana nr. 364 frá 30. júní 1919, og lögum nr. 365 frá sama degi. Ríkislögreglan er skipuð föstum starfsmönnum einum saman, og hún er ekki bundin við ákveðið bæjarfjelag, hennar umdæmi er alt landið. Hún á sjerstaklega að rannsaka um framda glæpi og rekja feril lögbrjóta. Ennfremur á hún að gæta laga um aðkomumenn og ferðamenn, og loks aðstoða bæjar- og sveitar-lögreglumenn, ef með þarf, til þess að gæta öryggis, friðar og reglu. Hjer mundu bannlögin talin með. Ef sett væri á stofn slík ríkislögregla hjá oss, þá væri sneitt fyrir þann ágalla, sem jeg viðurkenni að sje á frv., en um það þýðir alls ekki að tala. Kostnaðurinn við það yrði alt of mikill. Jeg vona, að hv. þingdeildarmönnum hafi skilist það, að aðalatriðið í þessu máli er fyrir mjer það eitt, að lögreglumönnum verði fjölgað svo hjer í bænum, að friður og regla verði trygð sem best, og að það verði gert á þann hátt, að ríkissjóði verði ekki ofþyngt. Jeg hefi talað einungis um Reykjavík, því að auðvitað er aðstaðan hjer alt önnur en annarsstaðar, í höfuðstað landsins, með yfir 20.000 íbúa. Það má vel vera, að nauðsynin sje ekki mjög rík í öðrum kaupstöðum landsins. Þó hygg jeg, að einhverja varalögreglu eða aðstoðarlögreglu þurfi á Siglufirði. Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum um málið að sinni, en vil leyfa mjer að vísa til greinargerðar frumvarpsins og æskja þess, að því, að lokinni umræðu, verði vísað til hv. allsherjarnefndar.

Tryggvi Þórhallsson Undir þinglokin í fyrra munu ýmsir þingmenn hafa orðið varir við frv. áþekt þessu, sem nú er borið fram af hæstv. stjórn. Það voru þá ungir íhaldsmenn, sem þessa hugmynd báru fram. þeir áttu meðal annars tal við mig um hana, en jeg tók lítt mark á og gaf lítinn gaum. Jeg skoðaði þetta sem ungs manns gaman, sem engin alvara yrði úr. Reyndist og svo í það skiftið. Jeg bjóst við, að aldrei skyti því upp aftur. Jeg heyrði svo ekki af um hríð. En aftur fóru að berast sögur um mál þetta, og nú var sjálf landsstjórnin orðuð við. Mjer datt ekki í hug að trúa því. Það hefir legið það orð á hæstv.forsrh. (JM), að hann sje varfær maður. Jeg vildi ekki trúa því að hann - eins og nafnkendur þingmaður orðaði það einu sinni - færi í þá veiðistöð á gamals aldri. Fregnirnar urðu enn ákveðnari. Utan af landi bárust mjer brjef, og einnig hjeðan úr bænum bárust mjer áskoranir um að fara að skrifa á móti málinu í blað mitt. En mjer datt ekki í hug enn að festa trúnað á þennan orðróm. Jeg neitaði alveg að ræða þetta mál í blaði því, sem jeg stjórna. Jeg vildi ekki gefa þeim ungu og óvarfærnu mönnum byr í seglin, um óskynsamlegt mál, með því að ræða við þá opinberlega og taka þá alvarlega. Jeg vildi ekki taka þátt í því, að auka æsingar að óþörfu. Jeg ályktaði sem svo, að því fyr fjelli mál þetta og umtal alveg niður og ynni því minna tjón, því minni gaumur sem því yrði gefinn. Fullyrt var í eyru mín rjett fyrir þing, að sjálf landsstjórnin bæri slíkt frv. fram. Enn trúði jeg ekki og vildi ekki trúa. Jeg trúði því ekki fyr en jeg sá það svart á hvítu, er frv. var útbýtt hjer í deildinni. Þá varð jeg að játa, gagnvart þeim, sem jeg hafði þangað til mælt í gegn, að jeg hafði haft oftraust á varfærni hæstv.forsrh. Hann hafði látið leiðast til þess að fara í þessa veiðistöð á gamals aldri. Þeir munu aðrir, flestir eða allir, sem blöðum eiga að stjórna á landi hjer, hafa beitt annari aðferð en jeg. Flestöll önnur blöð landsins hafa þegar rætt þetta mál, og dagblöðin mjög mikið. Og það er þegar komið í ljós, sem fyrirsjáanlegt var. Málið er þegar orðið mikið æsingamál, og þó er aðeins um byrjun að ræða. Af henni verður það þegar ráðið, að úr getur orðið eitthvert mesta æsingamál, sem hafist hefir á landi hjer. Það getur orðið upphaf nýrrar Sturlungaaldar á Íslandi. Og það er sjálf landsstjórnin, sem viðinn ber á bálköstinn. Æsingaeldurinn logar þegar dátt í kaupstöðunum. Fundarsamþyktir um málið drífur að úr öllum áttum. Fyrir eru í kaupstöðunum harðandstæðir, pólitískir flokkar. Er síst bætandi á þann eld, sem er í milli. Mjer virðist ljóst, bæði af blöðum og viðtali við marga menn, að auk allra annara muni undantekningalítið allir sjómenn og verkamenn snúast einhuga gegn þessu frv. Þeir telja, að þessu liði sje sjerstaklega stefnt gegn sjer, og gegn fjelagsskap þeirra - en þó að sá stjettafjelagsskapur hafi sína galla, er hann þó alviðurkendur um öll lönd. Þeir telja, að þetta lið eigi að verða einskonar pólitískur lífvörður íhaldsins. Þykir mjer ekki ólíklegt, að þeir geti hengt hatt sinn á einhver ógætileg ummæli af íhaldsmanna hálfu í þá átt, því að slík ummæli hefi jeg einnig heyrt úr þeirri átt. Er ekki að undra, þótt blóðið hitni, er menn gera sjer slíkar hugmyndir. Á þessum grundvelli er málið rætt, og verður. Áfram mun stefna eins og nú horfir. Getur engum dulist, hvað er fram undan. Og það er landsstjórnin sjálf, sem viðinn ber á bálköstinn. Jeg mun nú víkja að kjarna málsins, fyrra meginatriði þess og langsamlega aðalatriðinu, sem því veldur, að jeg mun einhuga leggjast á móti því. En jeg tek það þegar fram, að þetta mál er svo yfirgripsmikið og getur orðið svo afleiðingaríkt, að í þetta sinn get jeg ekki víkið nema að fáu. Vil jeg þá fyrst að því víkja, hversu stórkostlegur eðlismunur er á almennri herskyldu, eins og hún er í flestum nágrannalöndum okkar, og á þessari varalögreglu eða ríkislögreglu, sem stofna á á landi hjer með þessu frv. Þar sem almenn herskylda er, verður herinn, og hlýtur að verða, spegilmynd sjálfrar þjóðarinnar. Sú pólitíska stjórn, sem með völdin fer í hvert skifti, hefir enga íhlutun um það, hverjir þangað veljast. Allir heilbrigðir menn á vissum aldri eru í herinn kvaddir, úr öllum stjettum og flokkum. Í vel upplýstum löndum verður slíkur her til hins mesta öryggis. Hann getur aldrei orðið handhægt verkfæri ákveðinnar stjórnar eða stjórnmálaflokks, til misbeitingar gegn borgurunum eða stjórnarskipun landsins. Alt öðru máli er að gegna um varalögreglu, eins og þá, sem gert er ráð fyrir með frv. þessu. Hjer er pólitískri stjórn gefið alveg ótakmarkað vald til að velja svo háa eða lága tölu manna sem henni gott þykir í þetta lið, og vopna það með þeim tækjum, sem henni gott þykir. Það liggur í augum uppi, að ekkert er því til fyrirstöðu, að slíku pólitísku, vopnuðu úrvalsliði getur hin pólitíska stjórn beitt eftir því sem henni gott þykir og öldungis eins og henni býður við að horfa. Allar dyr eru opnar fyrir landsstjórnina að misbeita þessu liði gegn borgurum og stjórnarskipun landsins. Þetta atriði hefir komið fram í umræðum þeim, sem þegar eru orðnar um málið. Þetta er sannleikurinn í mótmælum sjómanna og verkamanna, er þeir mótmæla þessu liði, sem til er stofnað af stjórn, sem þeim er andstæð í pólitískum efnum, að þetta getur orðið, að ekkert er því til fyrirstöðu, og að sumu leyti liggur beint við að ætla, að þessu liði eigi að stefna gegn þeim. Jeg geri nú ráð fyrir, að íhaldsmenn gefi þessum orðum lítinn gaum, er þau koma frá íslenskum andstæðingum þeirra í stjórnmálum - eins og þeir munu vera flestir sjómennirnir og verkamennirnir, sem varalögreglunni hafa mótmælt. Jeg vil benda á, að fleiri mæla hið sama um þetta höfuðatriði þessa máls, og það sá aðili, sem jeg hygg, að íslenskir íhaldsmenn muni taka fult tillit til, því að sumir þeirra a. m. k. eru vanir að taka allmikið tillit til þess aðila. En það dæmi er frá sambandsþjóð okkar, Dönum. Þar fara nú með stjórn jafnaðarmenn, studdir af verkamönnum. Meðal margra annara nýmæla ber sú stjórn fram frumvarp um það, að afnema almenna herskyldu í Danmörku og leggja niður herinn. Í stað hersins á að koma ríkislögregla, alveg samskonar og á að stofna hjer á landi með frv. þessu, en þar er talan ákveðin, að í henni eigi að vera 7000 menn. Mikið hefir verið rætt um stofnun þessarar varalögreglu dönsku, og vitanlega af öllum flokkum. Mun jeg aðeins eitt af því nefna, og með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa hjer upp þýðingu á grein, sem um þetta mál birtist í merkasta blaði íhaldsmannanna dönsku, Berlingske Tidende, 18. ágúst síðastl. Greinin er rituð af háttstandandi manni í danska hernum (oberstlöjtnant O. Bölck). Farast honum svo orð, þeim mikilsvirta danska íhaldsmanni: „Þá er Danmörk leggur niður vopnin, eiga 7000 lögregluhermenn, sem til þess eru kvaddir, að koma í stað hersins. Þeir eiga að taka að sjer þann hluta af verkefnum hersins, sem við kemur friði inn á við. Það á að kveðja þá til aðstoðar, er svo stóð á áður, að herinn var kvaddur til aðstoðar, til hjálpar, er óeirðir voru innanlands. Nánar er ókunnugt um nám þeirra, skipulag o. fl., en það mun mega telja vist, að þeir eigi að fá nokkra æfingu um vopnaburð, að nokkur hluti þeirra eigi að vera ávalt að starfi, en nokkur heimsendur, en reiðubúinn að bregða skjótt við til athafna. Sjeu þeir bornir saman við herinn, sem við höfum nú, er munurinn annnarsvegar sá, að nám þeirra er lítilfjörlegra og óbrotnara, og hinsvegar - og einkum - sá, hvernig þeir eru kvaddir í herinn. Þá er her hvílir á grundvelli almennrar herskyldu, er hann hluti þjóðarinnar. Hinar ýmsu stjettir og stjórnmálaflokkar eiga hlutfallslega rjetta tölu fulltrúa. Hin jafna skifting innan hersins er því óháð, hvaða stjórnmálaflokkur er við völdin í hvert sinn. Slíkur her er því trygging fyrir því, að skipulag þjóðfjelagsins haldist, hann veitir öryggi gegn byltingahneigð, en það mun reynast erfitt að hafa hann að verkfæri um að fremja stjórnarbyltingu. Gerum nú ráð fyrir, að Danmörk leggi niður vopnin, en jafnframt verði að því ráði horfið, að koma upp þessum 7000 lögregluhermönnum. Liggur nærri að ætla, að nálega eingöngu yrðu þeir fengnir úr hóp hinna miður vel stæðu í þjóðfjelaginu, einkum úr hópi hinna atvinnulausu. Naumast mun tjá að gera miklar kröfur til þekkingar fram yfir þá, er fæst í almennum barnaskólum. Eins og ástæður eru nú, er vart hægt að efa, að þessi her myndi að langsamlega mestu leyti fá „social-demokratiskan“ lit, verða „rauður“ lífvörður. Stofnun hans myndi verða upphaf einveldis „socialdemokrata“, eftir rússneskri fyrirmynd. Þessir rauðu „Prætorianar“, í höndum rauðrar stjórnar, er starfa í þjóðfjelagi, sem hefir lagt niður vopnin, munu geta troðið undir fótum sjerhverja tilraun til andstöðu og komið á því ástandi í landi, sem óþekt er og kviðvænlegt. Og væri einhver þröskuldur á framsóknarvegi flokksins (t. d. landsþing, konungur eða því um líkt), munu „Prætorianarnir“ vera hið hentugasta verkfæri um að ryðja úr vegi. Því að þessi „her“ er ágætlega fallinn til stjórnarbyltingar. Beri nú svo við, samkvæmt eðli stjórnskipulagsins, að stjórn „socialdemokrata“ færi frá völdum, og við tæki íhaldssamari stjórn, hvernig myndi þá fara um „Prætorianana“ Væri nú „socialdemokratar“ í andstöðu og stofnuðu til nýs fundar á Grænatorgi, með æsingaræðum og götuóeirðum á eftir, sem lögreglan rjeði ekki við - gæti það þá ekki dottið honum í hug, lífverðinum rauða, að fara sínar eigin leiðir með hinum æsta skríl, og stofna til aðgerða, sem okkur hinum væru óþægilegar? En sleppum nú alveg hinum pólitíska lit á þeim, sem og er á núverandi stjórn - ávalt mun vera ástæða til að vænta hættu og óróa frá „Prætoriönunum“. Áður langt liði, myndi þeim verða ljóst, hversu mikið vald þeim er í hendur selt. Sjerhver ný stjórn mun um það spyrja, hver sje afstaða „Prætoriananna“ - og leita eftir hylli þeirra, ef á þarf að halda. Þeir munu mynda fastan fjelagsskap, og þar sem þeir einir hafa í hendi sjer að beita valdi, munu þeir geta borið fram kröfur sínar og sett skilyrði með slíkum myndugleika, að erfitt verður að komast fram hjá. Verði kröfum þeirra hafnað, er ástæða til að óttast, að þeir stofni til hermenskueinveldis og lifi og láti eins og þeim býður við að horfa, á landsins kostnað, á meðan á einhverju er að lifa. Því að: hver getur komið í veg fyrir það? - „Prætorianamir“ í Róm afsettu (myrtu) keisara, og nefndu til nýja keisara. Og þar voru þó „legíónirnar“, sein beita mátti gegn þeim. Við höfum ekkert.“ - Þessi ummæli hins danska íhaldsmanns þykja mjer öll merkileg. Að meiningunni til heimfærast þau algerlega hjer hjá okkur. Aðstaðan er að vísu ólík að því leyti, að í Danmörku situr jafnaðarmannastjórn og hjer situr íhaldsstjórn, en báðar vilja þær koma upp samskonar varalögreglu. Og svo ber svo einkennilega við, að íhaldsmennirnir dönsku og verkamennirnir hjer eru sammála um að snúast á móti - en bændaflokkarnir í báðum löndunum munu samhuga um andstöðuna. Meginatriðið, sem öllum þessum andstæðu aðilum kemur saman um, er þetta: Það er stórhættulegt fyrir stjórnskipulag landsins að gefa pólitískri stjórn vald til (takmarkað í Danmörku, en ótakmarkað á Íslandi) að velja lið og vopna það. Ekkert er því til fyrirstöðu, að þessu liði verði beitt gegn borgurunum og stjórnarskipun landsins. Í Danmörku segja íhaldsmennirnir: Jafnaðarmannastjórnin velur í það atvinnulausa jafnaðarmenn. Hjer er ekkert því til fyrirstöðu, að í liðið verði valdir atvinnulausir eða litlir íhaldsmenn - því að nóg er af þeim - og að pólitískir kosningasmalar verði gerðir að launuðum yfirmönnum. Tryggingin er engin, á hvorugum staðnum, að ekki verið þannig að farið. Hvað getur af hlotist? Það er með öllu ófyrirsjáanlegt. En íhaldsmaðurinn danski lýsir því alveg rjettilega, hvað getur af hlotist. Alveg óþolandi ástand getur af hlotist. Lýðfrelsi, sjálfsákvörðunarrjetti þjóðarinnar er stofnað í hættu. Það getur blasað við annað tveggja: Ítalskur fascismi eða rússneskur bolsivismi!

Er hann ekki góður?

Það má vel vera, að hv. þingmanni Akureyrar þyki það, en mjer þykir hvortveggja kosturinn jafnafleitur. Þetta á alment við um öll lönd, og þetta á einnig við hjá okkur. Og þegar annar hinna harðandstæðu pólitísku flokka í bæjunum - hvor sem er - vill skapa sjer sjerstaka aðstöðu gagnvart hinum, með því að koma sjer upp slíku liði, þá er það alveg fyrirsjáanlegt, hversu miklar æsingarnar verða. Þá er beinlínis kallað á mótstöðuna frá hinum flokknum. Hvað blasir þá við í þjóðfjelaginu? Því verður ekki lýst, og það verður ekki sjeð fyrir. En æsingarnar, sem þegar eru hafnar hjer, benda í áttina, hvað getur orðið. Það er jafnófyrirsjáanlegt, hvað úr þessu getur orðið, eins og hvað kann úr að verða, ef snjór losnar efst í hárri, snarbrattri, snjóþungri fjallshlíð. Það getur orðið úr því ægilegt snjóflóð, sem eyðir bygðina. - Í þessu tilfelli er það ekki lítið, sem um er losað. það er sjerstaklega alvarlegt spor á allar lundir, þetta, sem nú á að stíga hjer. Við höfum verið vopnlaus þjóð, Íslendingar, öldum saman. Nú á að leggja það á landsstjórnarinnar vald, hversu hún vopnar útvalinn flokk. Ef nú verður vopnast á móti? Hvernig mun það reynast? Við kunnum ekki með vopn að fara, Íslendingar. Hún er nógu heit, barátta flokkanna í kaupstöðunum, þó að landsstjórnin fái þeim ekki vopn í hendur. Jeg vil að síðustu í þessu sambandi beina nokkrum mjög alvarlegum orðum til stuðningsmanna hæstv. stjórnar. - Jeg sje, að þeir brosa sumir, en jeg verð að segja, að mjer er síst hlátur í hug. Jeg vil beina þessari áskorun til ykkar: Hlustið á hin rökstuddu andmæli skoðanabróður ykkar í Danmörku! Því að jeg vil með engu móti trúa því, að þetta varalögreglumál sje orðið flokksmál hjá ykkur. Jeg er að vísu ekki skoðanabróðir ykkar og get aldrei orðið íhaldsmaður. En jeg viðurkenni, að hjá íhaldinu er oft og á að vera gætni og varfærni. Íhaldsflokkurinn á að slá skjaldborg um það stjórnskipulag, sem ríkir ílandinu. En vilji hann gera það, þá má hann allra síst gefa þeim öflum byr undir báða vængi, sem kunna að vera til í þjóðfjelaginu og að því vilja vinna, að koma öllu í bál og brand og umturna skipulagi þjóðfjelagsins. Jeg vil mjög alvarlega mælast til þess af ykkur, að þið hjálpið til að fella þetta frumvarp nú þegar, til þess að stemma þegar á að ósi. Því fyr sem þetta mál er kveðið niður, því betra. Því minna tjón hlýst af því, að stofnað var til þessa óviturlega ráðs. Því minni æsingar og beiskja mun af þessu hljótast. En tjónið er þegar orðið nokkuð og það þarf tíma til, að yfir sljettist. Sú hlið þessa máls, sem jeg nú hefi rætt um, er aðalhlið málsins. En jeg verð og að víkja að annari, því að þó hún sje ekki eins ískyggileg, þá er hún engu að síður svo alvarleg, að fram hjá henni má með engu móti ganga. Það er kostnaðarhliðin. Vjek hæstv. forsætisráðherra nokkuð að þeirri hlið, en mjög lauslega, og þegar litið er á frumv., sem vitanlega fyrst og fremst ber á að líta, þá verður ekki bygt á ummælum hans. Landsstjórnin hefir haft það við orð, að hún vildi spara fje ríkisins. Það var samhuga vilji flokkanna á síðasta þingi, að láta fjárlögin í hvert sinn sýna sem rjettasta mynd af afkomunni. Og enn hefir landsstjórnin haft við orð, að greiða ætti lausaskuldir ríkisins á fáum árum. Hinsvegar ber þessi sama landsstjórn fram þetta frv. Og frá þessu frumvarpi er þannig gengið, að jeg hika ekki við að fullyrða, að aldrei fyr hefir nokkur stjórn á Íslandi beðið Alþingi um eins rúmt og alveg ótakmarkað vald til að nota fje ríkisins, án þess að Alþingi geti, a. m. k. í fyrstu, haft um það nokkurt íhlutunarvald. Svo ótakmarkað vald biður stjórnin Alþingi um, bæði til þess að mega nota fje og til þess að mega leggja kvaðir á einstaka borgara, að hvern mann, sem um hugsar með athygli, hlýtur að reka í rogastans. Í fyrsta lagi biður stjórnin um vald til þess, að mega kalla í þjónustu sína hvern mann, í öllum kaupstöðum landsins, sem hún vill til þess velja, á aldrinum frá 20–50 ára. Engin takmörk setur frumvarpið fyrir því, hversu oft eða hversu lengi hún má halda þeim í þessari þjónustu. Alt er þetta undir geðþótta stjórnarinnar komið. Í öðru lagi biður hún um vald til að mega stofna 7 ný, launuð embætti, forstöðumanna eða yfirvaralögreglumanna, og engin takmörk eru fyrir hinum öðrum nýju, launuðu embættum, sem hún má stofna, undirforingjanna. Engin ákvæði eru um, hversu hálaunaðir þessir menn eiga að vera. Alt er það komið undir geðþótta stjórnarinnar. Í þriðja lagi biður hún um ótakmarkaða heimild um allan útbúnað þessa hers, eða liðs: vopn, „tæki“ allskonar, einkennisbúninga, æfingar og æfingaskóla. Kostnaður við þetta alt er algerlega kominn undir geðþótta stjórnarinnar. Um alla fjármálahliðina gildir það eitt, sem segir í 5. gr. frumvarpsins: Allan kostnaðinn greiðir ríkissjóður. Sömu dagana sem við ræðum þetta frumvarp stjórnarinnar sitjum við sumir á fundum í fjárveitinganefndinni. Ótal erindi og fjárbeiðnir berast til okkar. Atvinnuvegirnir kalla á margháttaðan stuðning. Nú þurfa bændurnir mikinn stuðning um að koma nýju skipulagi á útflutning aðalframleiðsluvörunnar. Sjómennirnir þurfa aukna gæslu hinna dýrmætu fiskimiða. Vegi og brýr er beðið um, lífæðar fyrir hjeruðin. Vita er beðið um, til þess að tryggja líf sjómannanna á hafinu. Óteljandi fjárbeiðnir berast til okkar úr öllum áttum. Með blóðugu hjarta verðum við að neita um margt - alt of margt - vegna hins þrönga hags ríkissjóðs. Sömu dagana biður landsstjórnin um svona altakmarkalausa heimild til þess að nota fje ríkissjóðsins, - hún vill koma á nýju skipulagi, sem enginn veit, hvort kostar tugi eða hundruð þúsunda króna. Hversu ógurlega stingur þetta í stúf? Jeg tel það tvímælalausa skyldu okkar þingmannanna, gagnvart þeim kjósendum landsins, sem hafa trúað okkur fyrir umboði sínu, að reyna að gera okkur grein fyrir, hver kostnaður muni af þessu verða. Og við megum ekki með neinu móti miða við ummæli hæstv. forsætisráðherra um það, því að enginn veit, hver verður forsætisráðherra eða í stjórn, þá er þetta á að framkvæma. Við höfum ekki leyfi til að miða við annað en frumvarpið, eins og það liggur fyrir. Jeg hefi reynt að gera mjer grein fyrir þessu, en jeg játa afdráttarlaust, að það er ekki hægt að fá neinn fastan grundvöll að standa á. Það, sem fyrst verður þá að reyna að gera sjer grein fyrir, er það, hversu margir liðsmenn muni verða í þessari varalögreglu. Það er erfitt. Hæstv. forsætisráðherra gerði ráð fyrir 100 mönnum í Reykjavík einni, en jeg verð að segja, að jeg get alls ekki bundið mig við orð hans, eins og áður er sagt, jeg verð að miða við frumvarpið og það ástand, sem þetta skipulag leiðir af sjer. Nú er það vitanlegt, að stofnun varalögreglunnar leiðir af sjer æsingar. Hún kallar á mótstöðuna. Sjómenn og verkamenn telja henni stefnt gegn sjer. Eigi varalögreglan að reynast örugg, verður því að gera ráð fyrir miklu meiri styrkleik hennar en nú þyrfti að gera. Jeg þykist fara lágt út frá þessum forsendum, er jeg áætla tölu liðsmanna alls 1000, 500 í Reykjavík og 500 í öllum hinum kaupstöðunum 6 til samans. Jeg gæti alveg eins gert ráð fyrir hærri tölu eins og lægri - því miður. Því að ef á annað borð er farin þessi leið, þá má þetta lið með engu móti verða yfirbugað. Þá er um útbúnað mannanna og hann einan, því að ekki dettur mjer í hug að fara út fyrir ramma frumv. og gera ráð fyrir launum handa þessum mönnum. En útbúnaðurinn kostar mikið fje, eins og hæstv. forsætisráðherra sagði. Næst liggur að bera saman við útbúnað lögregluþjónanna í Reykjavík. Jeg hefi aflað mjer, að jeg hygg ábyggilegra upplýsinga um, hvað hann kostar: Lögreglumenn fá þennan fatnað: Frakka fyrir c ........ 285 kr. Kápu c .................... 125 - Einkennisbúning c...... 255 - Húfu c .......................... 35 - Samtals c. 700 kr. Ef slept væri annari yfirhöfninni, kápunni, kostaði fatnaður c. kr. 575, og virðist mega gera ráð fyrir, að slíkan fatnað legði ríkið varalögreglunni til. Þá eru „tækin“. Jeg geri ekki ráð fyrir nema tveim. Kylfu, sem mun kosta um 15 kr., og byssu, sem vart getur kostað minna en 300 kr. Þetta eru samtals 890 kr. Þetta er á mann. Og eftir er að jafna launum yfirmanna á mann, æfingakostnaði, skotfærum til æfinga o. fl., o. fl. Mjer þykir það engin fjarstæða að áætla það 110 kr. á mann. Þá er kostnaðurinn orðinn 1000 kr. á mann. Og ef liðsmenn eru 1000, þá verður allur kostnaður fyrsta árið ein miljón króna. Jeg nefni aðeins þessa tölu. Mjer dettur ekki í hug að halda fram ákveðinni upphæð. Hún getur verið bæði of há og of lág. En jeg legg áherslu á, að þetta er alt á svo ruggandi grunni, að með öllu er ómögulegt að fá fast undir fætur. En jeg spyr: Er það leyfilegt af landsstjórninni að bera fram slíkt frumvarp - jafnvel fjárhagshliðarinnar einnar vegna? Og vera að tala um að spara í sömu andránni og borga lausaskuldir! Jeg segi þetta alveg óverjandi. Jeg kalla það ofdirfsku af landsstjórninni að fara fram á það, að Alþingi afhendi henni svo gersamlega valdið til að fara með fje landsins. Jeg beini aftur orðum mínum mjög alvarlega til stuðningsmanna stjórnarinnar, því að jeg veit, að a. m. k. sumir þeirra vilja sýna fulla gætni í fjármálum: Virðist ykkur ekki blasa við hjer ískyggilegt útsýni um fjárhagsafkomu ríkissjóðsins? Jeg segi fyrir mig, að verði úr framkvæmd þessara laga, þá virðist mjer blasa við kollvörpun allra vona um fjárhagslega viðreisn þjóðarinnar. Fjárhagshlið þessa máls er ein nægileg til að dæma það til dauða. Og þó er hin hliðin, sem áður getur, enn ægilegri. Jeg fer nú senn að ljúka máli mínu. En þó vil jeg enn víkja að fáum atriðum. Það er á allra vitorði, hvert er tilefni þessa frumvarps. Með stækkun kaupstaðanna og hinum gríðarmikla vexti sjávarútvegarins hefir aðstaða manna hvers til annars, í bæjunum, breyst stórkostlega frá því, sem áður var hjer á landi. Hjer dregur til sömu stjettaskiftingar sem orðin er erlendis. Vinnuveitendur og vinnuþiggjendur standa í tveim harðandstæðum flokkum, sem hafa við næsta ólík kjör að búa og eiga gagnstæðra hagsmuna að gæta. Aðrar þjóðir eru farnar að læra að finna ráð til að sjá við þeim vandræðum, sem af þessu geta hlotist, en við Íslendingar kunnum ekki að taka á þessum málum enn. Jeg játa hiklaust, að í beinu og óbeinu sambandi við þetta ástand hafa komið fyrir þeir viðburðir á landi hjer, sem ekki áttu að koma fyrir og með engu móti mega koma fyrir, og það er skylda okkar, þjóðfjelagsins vegna, að finna ráð til að koma í veg fyrir þá. Mjer þykir sjálfsagt að víkja að því máli, sem sjerstaklega vakti umtal af þessu tæi, málinu rússneska drengsins, sem stendur í sambandi við þetta, af því að þáverandi aðalforingi verkamanna beitti þar aðstöðu sinni. Jeg hef fordæmt það tiltæki áður og fordæm enn, og ilt var til þess að vita, að fleiri flæktust í það mál. En jeg vil minna á það, sem var á vitorði allra í þessum bæ, að það var ekki skipulagið á lögreglu bæjarins, sem þá brást, heldur voru það mennirnir sem þá brugðust. Slíkt smámál sem þetta í rauninni var, átti fulltrúi lögreglustjóra vitanlega að annast. Ef sá maður hefði haft meðalkarlmanns hjarta, þá hefði ekkert úr orðið og alt gengið eins og í sögu. Það var samhuga álit alls Reykjavíkurbæjar. Lögreglan hefir nú vald til þess að fá aðstoð borgaranna, þá er sjerstakar ástæður ber að höndum. Um þau atvik sem komið hafa fyrir hingað til, og farið hafa miður úr hendi en skyldi, er það að segja, að ef lögreglustjórn hefði verið góð, hefði altaf verið nægilegt að hafi þá baktrygging. Að koma upp sjerstöku liði, sem pólitísk landsstjórn hefði vald til að velji ótakmarkað, eftir sínu höfði, til þess að hindra, að slíkt komi fyrir aftur, það er áreiðanlega ekki rjetta ráðið. Af því hlýst ekkert annað en það, að kveikja nýtt hatur og hrinda af stað öflugri mót stöðu. Ráðið er hitt: að efla og styrkja hina opinberu lögreglu landsins. Að setja yfir hana góða og örugga lögreglustjóra. Og ekki síst hitt: að setja viturleg lög, sen að því miða að semja sættir í deilumál unum milli vinnuveitenda og vinnu þiggjenda. Þá hefði landsstjórnin unnið þarfara verk, ef hún hefði hnigið að þessu ráði Við eigum að læra af reynslu annan mentaþjóða í þessu efni og feta í fót spor þeirra. Við eigum að reyna að finni skipulag um dómstól, sem skeri úr deilumálum verkamanna og vinnuveitenda. Við eigum að eignast opinberan sáttasemjara í slíkum málum, eins og aðrar þjóðir eiga. Við eigum yfirleitt að eignast alhliða löggjöf um þessi mál. Til slíks verks hefði landsstjórnin fengið einhuga stuðning mikils hluta Alþingis. Jeg hefi það fyrir satt, enda er það allra mál, að sjómennirnir íslensku sjeu bestu sjómenn í heimi. Jeg efa ekki, að þegar á alt er litið, muni verkamennirnir íslensku vera einna best mentaðir verkamanna í heiminum. Jeg tek ekki þátt í þeim leik, að vopna lið, sem þeir - með rjettu að nokkru leyti a. m. k. - gætu talið, að stefnt væri á sig. Jeg á ekki samleið með öllum þorra þeirra um stjórnmálaskoðanir. En með engu móti vil jeg varpa til þeirra þessum hanska. Jeg vil síst af öllu greiða veg þeirra manna og gefa þeim mönnum vopn í hendur, sem kunna að vera til á þessu landi og vilja leiða verkamannastjett Íslands inn á hinar hættulegustu brautir. En jeg hygg, að þetta frumvarp stefni skemstu leið í þá átt. Jeg vil ekki efa, að tilgangur hæstv. stjórnar, með því að flytja þetta frumv., sje sá, að vilja gera tilraun til að tryggja friðinn í landinu. En jeg er sannfærður um, að þessi leið stefnir til ófriðar, en ekki friðar, meiri ófriðar en verið hefir á landi hjer síðan á Sturlungaöld. Mjer er tamt að vitna til fornra rita. Sigurður Nordal prófessor hefir ritað merkilega um kvæði, sem hann hyggur, að hafi verið ort á Íslandi fyrir nálega 1000 árum. Það fer merkasta kvæði, sem ort var í germönskum heimi í fornöld, sem við þekkjum, og eitt hið merkasta kvæði, sem ort hefir verið. Á tímamótum heiðni og kristni er það ort, þá er enginn vissi, hvor yrði yfirsterkari, forn siður eða nýr, og hálfur heimurinn stóð á öndinni af hræðslu við heimsslit. Kringumstæðurnar áttu sinn þátt í að skapa hið stórfelda kvæði í huga skáldsins. Hann sá sýnir: tortíming veraldar og aðra nýja rísa upp. Jeg vil heimfæra eina vísuna til þessa tækifæris, því að í sambandi við rekstur þessa máls er mikil alvara fram undan. Sambúð Íslendinga á næstu tíð er mjög undir því komin, hvernig úr verður ráðið þessu vandamáli. Jeg ætla að ljúka máli mínu með ósk um, að ekki rætist sýnin Völu-Steins, er hann fór um þessum orðum: Bræðr munu berjask ok at bönum verðask, munu systrungar sifjum spilla; hart er í heimi hórdómur mikill, skeggöld, skálmöld, skildir klofnir, vindöld, vargöld, áðr veröld steypisk; - mun engi maðr öðrum þyrma.

Jón Baldvinsson Þegar Íslendingar fengu viðurkent sjálfstæði sitt 1918, og Ísland varð fullvalda ríki, var um það send tilkynning til flestra eða allra annara ríkja í heimi, og í þeirri tilkynningu var það tekið fram, að landið væri æfinlega hlutlaust í ófriði. Þetta þótti rjett að gefa til kynna, til að sýna, að Ísland væri herlaust land og hjer byggi friðsöm þjóð, sem aldrei myndi taka þátt í herbúnaðarósómanum, og fram á allra síðustu tíma veit jeg ekki til þess, að nokkrum manni hafi dottið í hug, að Íslendingar færu að búa til her til þess að fara með hernað, hvorki gegn öðrum þjóðum nje til þess að berjast innbyrðis. En Adam var ekki lengi í Paradís. Ekki eru liðin sex fullveldisárin, þegar íslenski „militarisminn“ skýtur fyrst upp kollinum á Alþingi Íslendinga. Það var á fyrsta ári innlendu Íhaldsstjórnarinnar, því herrans ári 1924, að stjórnin ljet fara þess á leit við eina eða fleiri þingnefndir, að þær tækju til fósturs og uppfæðingar þennan frumburð Íhaldsstjórnarinnar íslensku, frumvarp til laga um stofnun varalögregluliðs, mjög líkt að orðalagi og efni eða nákvæmlega eins og frv. það, sem hjer liggur fyrir. Þetta var rjett fyrir þinglokin í fyrra, og undirtektirnar munu hafa þótt svo daufar, að ekki hefir þótt líklegt, að það kæmist í gegn á þeim stutta tíma, sem þingið átti eftir að sitja. Stjórnin hirti því krógann aftur, og hefir hann nú í 9 mánuði, eða fullan meðgöngutíma, nærst við brjóst Íhaldsstjórnarinnar. Það er því ekki í neinu fljótræði, að málið er borið fram. Efni þess og orðalag er orðið þaulhugsað, og fyrir þá sök er ástæða til þess, að taka það alvarlega og gera sjer grein fyrir því, hvernig þetta myndi reynast í framkvæmdinni, og þar er ekki á öðru að byggja en orðalagi frumvarpsins og þeim skýringum, er á því eru gefnar í athugasemdunum við frv. En áður en jeg vík að því, vildi jeg fara nokkrum orðum um þá nýju braut, um þá nýju stefnu, sem þetta frv. markar í íslenskri löggjöf, með hliðsjón af því, sem fram fer hjá öðrum þjóðum. Her og herbúnaður þýðir það, að fara í stríð. Kapphlaup stórþjóðanna í vígbúnaði eftir síðustu aldamót leiddi til hinnar ægilegustu styrjaldar, sem sögur fara af. Þjóðirnar stundu undir kostnaðinum, en samt var haldið áfram að kasta meira og meira fje í þessa ógnar hít, og þær raddir, sem bentu á, að þetta myndi enda með skelfingu, voru kæfðar niður með illu eða góðu. En þegar mesta ófriðarvíman var af þjóðunum runnin, þá opnuðust augu fleiri og fleiri fyrir því, að svo búið mætti ekki lengur standa, og síðan hefir hver afvopnunarráðstefnan rekið aðra. Hitt er satt, að árangurinn af þessum ráðstefnum öllum er ekki eins mikill og vænta mætti, og veldur þar tortryggnin mestu um. Hernaðarsinnarnir blása að þeim kolunum, að ekki dugi að draga úr vígbúnaðinum, því að þessi eða hin þjóðin sitji á svikráðum o. s. frv. En þó að árangurinn sje lítill, þá er hann þó nokkur. Sumar smáþjóðirnar eru í þann veginn að varpa af sjer vígbúnaðar- og hermenskuokinu, og er þar skemst að taka dæmi af sambandsþjóð vorri, Dönum, sem nú hafa til meðferðar á löggjafarþingi sínu lagafrumvarp um að afnema herskyldu og ljetta af sjer að mestu þeim þunga útgjaldalið, sem árlega fer hjá þeim í herinn. Í Svíþjóð er hið sama uppi - algerð afvopnun - þótt það dragist sennilega lengur en í Danmörku, enda er þar af meiru að taka. Ástæðurnar fyrir afvopnuninni eru fyrst og fremst að sýna, að þessar þjóðir vilji ekki stuðla að ófriði, og svo í öðru lagi að ljetta af almenningi þeim ógnarútgjöldum, sem vígbúnaðurinn gleypir. Þar að auki má heita, að menn sjeu sammála um það, að þótt þessar smáþjóðir reyttu sig inn að skyrtunni um fjárframlög til herbúnaðar, þá væri þeim engin vörn í herbúnaði sínum, ef eitthvert stórveldanna rjetti út klóna eftir þeim. Þannig er þá stefnan í þeim löndum, sem við höfum langmest farið eftir í löggjöf vorri, fullkomin afvopnunarstefna, og við Íslendingar höfum verið svo lánsamir hingað til, að við höfum verið lausir við hernaðarósómann, bæði þá siðferðilegu spillingu, sem viða hefir af honum leitt, og það fjárhagsböl, sem vígbúnaðarbagginn hefir verið þjóðunum. Við erum svo lausir við það, að hvergi er með einum staf í allri okkar löggjöf ráð fyrir því gert, að hjer á landi verði lögleidd herskylda, en 71. gr. stjórnarskrárinnar leggur mönnum alment á herðar að verjast innrásarher. Hjer er því tekin upp algerlega ný stefna í íslenskri löggjöf, stefna, sem aðrar þjóðir keppast við að kveða niður, og hjer er engin hæverska höfð, heldur er hjer farið fram á að lögleiða víðtækari herskyldu en sennilega þekkist í nokkru öðru ríki, nema þá á ófriðartímum. Það er þessi stefna, sem íhaldsstjórnin íslenska beitir sjer fyrir. Hún verður sjálfsagt „fræg“ fyrir, líklega heimsfræg, en jeg öfunda hana ekki af þeirri frægð. Frumvarpið sjálft er takmarkalaust - fyrir utan það, sem það er takmarkalaust vitlaust. Orðalag þess opnar upp á gátt víðara valdsvið fyrir ríkisstjórnina yfir lifi og limum landsmanna en þekkist í nokkrum öðrum lögum. Landsstjórninni er heimilað að koma á fót sveit varalögregluliðs, svo fjölmennri, sem henni sýnist. Hún getur kvatt menn svo langan tíma til heræfinga, sem henni sýnist; hún getur látið skipa flokksstjóra og herforingja eftir þörfum. Hún getur ráðið eftir vild, hvaða „tæki“ eða hergögn eru notuð. Hún ræður því, hvort það eru hríðskotabyssur, sem nota á, handsprengjur, byssustingir, skammbyssur, fallbyssur, kylfur, rýtingar, sverð, korðar, axir eða blátt áfram axarsköft; með öðrum orðum: alt, sem nota þarf í bardaganum, og kostnaðurinn er líka ótakmarkaður og á vitanlega að greiðast af ríkissjóði. Í athugasemdunum og skýringunum, sem þessu frv. fylgja, er ekki að neinu leyti dregið úr hinum víðtæku ákvæðum. Þvert á móti er alt frv. skýrt í allra víðustu merkingu, sem framast er unt. Greinargerðin byrjar á því, að rekja ástæðurnar til þess, að þetta frv. er fram komið, og lýsa því sjálfsagða verkefni hvers þjóðfjelags, að halda uppi lögunum. Það sjeu „aðallega fastir, skipaðir lögreglumenn“, sem löggæslu hafa á hendi á hverjum stað. En svo kemur það í aths., að löggæsluliðið sje of fáment og ófullnægjandi „jafnvel til daglegra starfa“, og ekkert sjeð fyrir óvæntum atburðum, og að framkvæmdarvaldinu hafi frá upphafi sögu vorrar verið að þessu leyti mjög ábótavant og sje það enn. Jeg ætla nú ekki að fara út í það, hvort framkvæmdarvaldinu hefir í upphafi sögu landsins verið ábótavant eða ekki, en líklega mun það þó sönnu næst, að vopnaburður og hermenska forfeðra vorra hafi verið stærsta orsök þess, að landið misti sjálfstæði sitt. En ef löggæsluliðið er nú of fáment og ófullnægjandi til daglegra starfa, þá stafar það ekki af öðru en því, að kaupstaðirnir, sem eiga að hafa löggæsluna á hendi hver hjá sjer, leggja of lítið fje af mörkum til hennar, og sje tilfinnanleg vöntun í þessu efni - sem þó er alls ekki fullyrt í aths. frv. - þá er ekki nokkur minsti efi í því, að kaupstaðirnir myndu leggja fram meira fje til löggæslunnar og taka til hennar nægilega marga lögregluþjóna eða eftir því, sem þörfin heimtaði. Þá eru það þessir svo nefndu „óvæntu“ atburðir, sem mikið er talað um í aths. frv., en hæstv.forsrh. (JM) gleymdist að skýra, þegar hann fylgdi frv. úr hlaði. Það er vitanlega hægt að hugsa sjer atburði, þar sem hið fasta lögreglulið væri eigi einhlítt. En jeg get ekki sjeð, að það sje nein afsökun fyrir stjórnina eða ástæða til þess að bera fram frv. um almenna herskyldu. Það vill nú einmitt svo til, að löggjöfin hefir gert ráð fyrir þessum „óvæntu“ atburðum, því að auk varnarskyldunnar í 71. gr. stjórnarskrárinnar, sem jeg mintist á áðan, þá er í lögum nr. 1, 3. jan. 1890, um lögreglusamþyktir fyrir kaupstaðina, veitt heimild til að skipa lögreglulið, sem annaðhvort er sjerstaklega leigt til þess eftir ákvæðum bæjarstjórnarinnar eða á annan hátt, og kaupstaðirnir munu flestir, ef ekki allir, hafa notað sjer þessa heimild og sett ákvæði í lögreglusamþyktirnar, sem leggja borgurunum alment þá skyldu á herðar að aðstoða lögregluna, þegar hún þarf á mannhjálp að halda, eða m. ö. o. þegar óvæntir atburðir koma fyrir. Og til þess að sýna, að hjer sje enginn vafi, skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp 9. gr. í lögreglusamþykt fyrir Seyðisfjarðarkaupstað, frá 14. nóv. 1895, en samþykt þessi er sett samkvæmt áðurnefndum lögum frá 3. jan. 1890. Þessi grein í lögreglusamþyktinni hljóðar á þessa leið: „Lögregluvaldið getur krafið sjer til aðstoðar sjerhvern fulltíða karlmann, sem nærstaddur er, til að afstýra óspektum og annari óreglu á almannafæri, og hefta þá, er slíku valda, og eru allir skyldir til að hlýða því boði.“ Jeg geri ekki ráð fyrir, að neinn deili um, að Seyðisfjarðarkaupstaður hafi haft fulla lagaheimild til þess að setja þetta í lögreglusamþykt kaupstaðarins; eins og menn sjá, er hjer mjög víðtæk skylda lögð á borgarana til þess að aðstoða lögregluna. Það er Magnús Stephensen landshöfðingi, sem staðfestir lögreglusamþykt þessa, og það hefði hann tæplega gert, ef það væri ekki lögum samkvæmt. Í lögreglusamþykt Reykjavíkur, sem er að vísu miklu yngri, eða frá 19. apríl 1919, er samskonar ákvæði tekið upp og í Seyðisfjarðarsamþyktinni. 11. gr. í lögreglusamþykt fyrir Reykjavík hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Almenningi er skylt að hlýða öllum skipunum lögreglumanna. Ef nauðsyn ber til, geta lögreglumenn krafið sjer til aðstoðar hvern fulltíða karlmann, sem viðstaddur er, til að afstýra óreglu eða óspektum á almannafæri, en heimtingu eiga slíkir menn á fullum bótum fyrir tjón, er þeir kunna að bíða við það, á fatnaði eða limum, en bæjarsjóður á aðgang að hinum seka.“ Þarna er sama ákvæðið tekið upp og jeg las áðan. Báðar þessar greinar skylda borgarana til að veita lögreglunni aðstoð, hvenær sem kallað er. Auk þess hafa hinir kaupstaðirnir tekið upp í sínar lögreglusamþyktir samskonar eða samhljóða ákvæði. Í lögreglusamþykt fyrir Akureyrarkaupsstað er ákvæði þetta tekið upp í 11. gr. Sömuleiðis er samskonar ákvæði að finna í 11. gr. lögreglusamþyktar fyrir Ísafjörð og 11. gr. lögreglusamþyktar fyrir Siglufjörð, en báðar þessar reglugerðir eru frá 15. júní 1920, og loks er samhljóða ákvæði að finna í 10. gr. lögreglusamþyktar fyrir Hafnarfjörð rá 14. des. 1908. Þessvegna er svo fjarri því, að ekki sje sjeð fyrir þessum „óvæntu“ atburðum, sem hæstv. stjórn verður svo tíðrætt um í aths. frv. Í löggjöf allra kaupstaðanna hefir einmitt verið tekið fult tillit til þeirra, eins og jeg hefi nú þegar sýnt fram á með nægum rökum. Í aths. frv. er að því vikið, „að nokkur þörf sje vara- eða viðbótarlöggæslu í öðrum stöðum en í kaupstöðunum“, en eðlilegast að „byrja“ þar. Af þessu má fyllilega ráða það, að það sje ætlun stjórnarinnar að lögleiða herskyldu mjög bráðlega einnig utan kaupstaðanna, og verður þá ekki langt að bíða, að herskyldan nái til allra landsmanna. Hjer er heldur ekki sú afsökun fyrir hendi, að í löggjöfinni sjeu engin ákvæði, sem geri ráð fyrir aðstoð við löggæslu í sveitunum. Í reglugerð fyrir hreppstjóra frá 29. apríl 1880 - það er í 11. og 12. gr. - eru ákvæði, sem svara til þeirra, sem jeg hefi áður bent á í lögreglusamþyktum kaupstaðanna. Þetta er þar að auki staðfest í mjög langri og ítarlegri ritgerð eftir Einar háskólaprófessor Arnórsson, „Meðferð opinberra mála“, er kom út sem fylgirit Árbókar Háskóla Íslands árið 1919. Hann segir þar berum orðum, að það orki ekki tvímælis, að mönnum sje alment skylt að veita lögreglunni lið, hvenær sem þess sje krafist, og þessa skoðun styður háskólaprófessorinn með því að vitna í reglugerðina frá 1880, svo og lögreglusamþykt Reykjavíkur frá 1919, og nefnir einmitt þær sömu greinar, er jeg hefi vitnað í. Það er því hreinasta fjarstæða, að til þess að halda uppi góðri reglu í landinu þurfi á herskyldufrv. stjórnarinnar að halda. Það eru fyrir hendi nægilega skýr lagaákvæði til þess að sjá fyrir þeim „óvæntu“ atburðum, sem frv. talar um. Það hefir líka farið vel á þessu, og ekkert á því borið hingað til, að ekki væri unt að halda uppi lögum og reglu, að minsta kosti þar og á þeim sviðum, sem framkvæmdarvaldið hefir sýnt fullan vilja og einurð á því að halda uppi lögum og góðri reglu, enda er það mála sannast, að íslensk alþýða er svo löghlýðin og friðsöm, að ekki þarf að setja á stofn slíkt herbákn og hjer er um að ræða, til þess að halda henni í skefjum. Eftir frv. að dæma nær herskyldan til allra karlmanna á aldrinum frá tvítugu til fimtugs. Þ. e. m. ö. o. þrjátíu ára herskylda fyrir alla karlmenn á þessum aldri. Hjá mestu hervaldsþjóðum heimsins mun herskyldan ekki vera nema 3 ár, og þykir fulllöng, svo að allir kvarta. En íhaldsstjórnin íslenska vill tífalda hana og setur með því heimsmet í herskyldu. Mjer telst svo til, að eftir frv. nái herskyldan til um 7 þús. manna. Ef mannfjöldi kaupstaðanna er nálægt 34 þús., þá verður um það bil fimti hver maður í hernum. En nái herskyldan til allra landsmanna - eins og virðist að vera vilji stjórnarinnar samkvæmt aths. frv. - þá mundi herliðið íslenska verða um 20 þús. Til samanburðar mætti að eins nefna það, að í Danmörku varð fasti herinn aldrei yfir 60 þúsundir. Ef Danir hefðu viljað fylgja íhaldsstjórninni íslensku og taka hana til fyrirmyndar um hermál, þá gætu þeir haft 600 þús. manna her undir vopnum. En að herinn verði nú ekki nema tæp 7 þús. eftir mannfjölda kaupstaðanna, þá er þó ekki útilokað, að við töluna bætist drjúgur hluti þeirra manna, er dvelja í kaupstöðunum lengri eða skemri tíma. Það er sem sje gert ráð fyrir því í frv. og í aths. stjórnarinnar skýrt á þá leið, að það geti verið „hagkvæmt“ að „grípa til manna, er dvelja í kaupstaðnum“. Eins og kunnugt er, kemur t. d. hingað til Reykjavíkur á vetrarvertíðinni mesti fjöldi sveitamanna úr hjeruðum austan fjalls, ofan úr Borgarfirði, og víðar að af landinu, og flestir þessara manna eru í atvinnuleit og dvelja hjer stundum alt að því 3 mánuði; þessvegna þykir það „hagkvæmt“ að heimila að taka þá í herinn. Og þó að þeir þyrftu að vera í heræfingum svo sem einn eða tvo mánuði af tímanum, ætti það svo sem ekki að gera þeim mikið til. Hæstv. dómsmálaráðherra (JM), eða öllu heldur hermálaráðherra, tók það einmitt fram í ræðu sinni, að æfingamar, sem frv. talar um, gætu orðið miklar. Þetta gæti vitanlega orðið góður undirbúningur fyrir sveitapiltana, þegar herskyldan verður lögleidd um land alt. Þá hafa sveitirnar þegar vel æfðum mönnum á að skipa, er gætu orðið til mikillar hjálpar og sjálfsagðir foringjar í herliði sveitanna. Jafnvel gesti, sem eru aðeins á snöggri ferð í kaupstöðunum, getur herforingjaráðið tekið í herinn, ef því býður svo við að horfa, og það getur líka orðið drjúg viðbót við þá tölu, sem fyrir er. Og þó að gestunum yrði haldið við heræfingar í kaupstöðunum eitthvað lengur en þeir ætluðu sjer eða þyrftu annara hluta vegna að dvelja þar, þá dugar þeim lítið að mögla. Og ef þeir skyldu strjúka, þá verður þeim vitanlega stefnt fyrir herrjett, og geta menn þá farið nærri um, hvaða refsing muni bíða slíkra manna. Hæstv. dómsmálaráðherra (JM), sem hjer eftir má eins vel nefnast hermálaráðherra í þessu sambandi, skipar forstöðumann í hverjum kaupstað. það eru yfirhershöfðingjarnir eða „generalarnir“, og verða þeir 7 að tölu. Þeir ráða svo aftur flokksstjóra eða undirforingja, sem þó líklega verða mismunandi hátt settir, en ósennilegt að geta sjer til, að þeir geti orðið færri en hálft fjórða hundrað. Hefði hver þeirra þá 20 manna flokk til umsjónar og æfinga, og mun það verða nægilegt verkefni hverjum flokksstjóra. Loks mundi þurfa 1 sveitarforingja fyrir hverja 10 flokka, og yrðu þeir þá 35. Sveitarforingjarnir mundu að metorðum ganga næst yfirhershöfðingjunum og ættu sennilega sæti í herforingjaráðinu. Þá er í aths. frv. gert ráð fyrir umsjón með útbúnaði, og er þar vitanlega átt við hergögnin, vopnin o. fl. Slíkt bákn sem þetta mundi ekki komast hjá því að hafa sjerstaka skrifstofu, þar sem skráning hersins færi fram. Hæstv. forsrh. (JM) vjek nokkuð að þessu í ræðu sinni. Er því varla hugsanlegt að gera ráð fyrir færra en tveim skrifurum á skrifstofuna, bæði til að skrásetja þá, sem herskyldir eru, og sjá um reikningshaldið, því að ekki má ætlast til, að sjálfir „lautinantarnir“ hafi tíma frá sínum störfum til þess að annast um skriftirnar. Einnig mundi það vera óhjákvæmilegt, að reisa allmyndarlegan hermannaskála og ryðja svæði, þar sem æfingar herliðsins gætu farið fram. Í 3. gr. frv. er heimilað að greiða herforingjum þóknun, og í aths. við þessa grein er það sagt, að forstöðumanni verði að launa. Hjer er því um fast embætti að ræða, enda styðst það einnig við það, er hæstv.forsrh. (JM) sagði áðan. En flokksstjórum eða undirforingjum á að greiða þóknun, sem ráðherra ákveður, þ. e. hermálaráðherrann. það er því auðsætt, að hjer er ekki um neitt smáræðis bákn að ræða, er setja á á stofn, og, eins og hv.þm. Str. (TrÞ) benti rjettilega á í sinni ræðu, þá á allur kostnaður við þetta að greiðast af ríkinu. Hann benti einnig á, að kostnaður þessi gæti orðið allmyndarleg upphæð, er ríkissjóð munaði dálítið um að snara út á ári. Jeg hefi reiknað hann á dálítið annan veg og komist nokkuð hátt líka, enda er auðsætt, eftir frv. að dæma og skýringunum við það, að allur herkostnaðurinn getur orðið ærið mikill, og þó hefi jeg alls ekki gengið hóti framar en orðalag frv. gefur tilefni til. Eitt helsta stórvirki hæstv. stjórnar í fjármálunum hefir verið það, að hún hefir bætt nýrri grein inn í fjárlögin, þar sem hún segir, að talið sje saman það fje, sem gangi til almennrar styrktarstarfsemi í landinu. Öll útgjöld þessarar greinar - það er 17. gr. - nema 458.500 krónum samtals. En verði nú þetta frv. samþykt, sem hjer er nú til 1. umr., þá sje jeg ekki betur en að hæstv. fjármálaráðherra (JÞ) og hæstv. hermálaráðherra verði að setjast niður við að semja nýja grein, sem bætt verði svo inn í fjárlögin. Og í þessari nýju grein yrðu þá talin öll þau gjöld, sem fara eiga til hermálanna. Jeg er ekki í fjárveitinganefnd deildarinnar, en jeg hefi þó reynt að gera mjer nokkra grein fyrir því, hvað þetta herskyldufrv. myndi auka útgjöldin, ef það yrði að lögum. Og mjer finst þá, að þessi nýja grein fjárlaganna hljóti að verða eitthvað á þessa leið: Til hermála er veitt: 1. Laun 7 hershöfðingja 70.000 Jeg geri sem sje ráð fyrir, að úr því að þessir menn eiga að halda uppi lögum og reglu í landinu, þá komi ekki til mála að bjóða þeim lægri laun en hæstarjettardómendunum. Sveitarforingjum verður varla bjóðandi minna en 4 þús. kr. hverjum, og verður þá 2. Þóknun til 35 sveitarforingja 140.000 3. Þóknun handa 350 flokksstjórum 350.000 4. Skrifstofukostnað verður ekki unt að áætla minni en að miða hann við, að þar sjeu tveir menn, og svo fyrir húsnæði, og verður það þá 15.000 5. Húsgögn, allar byssurnar og það, sem þeim fylgir, .... 100.000 Jeg skal játa, að jeg hafði algerlega gleymt einkennisbúningi hermannanna, en hv.þm. Str. (TrÞ) hefir komist að þeirri niðurstöðu, að hann myndi kosta allálitlega upphæð, og get jeg fallist á það. Ætla jeg því að fylgja dæmi hans og áætla hann á þessa leið: 6. Búningar handa foringjum og merki handa liðinu .... 1.000.000 Það er ekki heldur ætlast til, að herforingjar gangi mörg ár í sömu fötunum. Liðsforingjar eru kunnir að því að vilja vera vel til fara, ganga stroknir og fágaðir; myndi því óhætt að ætla þeim búning á ári. Hæstv. forsrh. (JM) virtist og leggja talsvert upp úr þessu í ræðu sinni áðan, að foringjarnir þyrftu að fá búninga. - Þá hefi jeg gert ráð fyrir, að senda yrði utan nokkra menn, er stunduðu hernaðarnám við herskóla þar, svo að þeir gætu búið sig undir starf sitt. Þetta er líka í samræmi við það, sem hæstv.forsrh. (JM) benti á. Þennan utanfararstyrk get jeg ekki áætlað lægri en stúdentum er nú veitt til náms við erlenda háskóla: 7. Handa foringjum, til þess að sækja erlenda herskóla ... 20.000 8. Ýmisleg útgjöld alt að .... 15.000 Þetta verða þá samtals kr. 1.710.000 eða á átjánda hundrað þúsunda króna, og þó er þetta áætlunarupphæð, og ekki tekið tillit til hermannaskálans, sem óhjákvæmilegt yrði þó að byggja, og yrði eflaust ekkert smásmíði, ef hann ætti að rúma alla hermennina til æfinga, þegar Veður væru svo ill, að ekki væri hægt að halda uppi útiæfingum. Og ekki heldur er hjer gert ráð fyrir æfingasvæðinu, sem hlýtur þó að kosta mikið, því að bæði hlýtur það að verða víðáttumikið, og tæplega að gera ráð fyrir því, að það kosti ekki talsvert að ryðja það. Þessi útgjöld eru þá það há, að tekjur af tóbakseinkasölunni og tóbakstollurinn hrekkur ekki nándarnærri til þess að greiða hann. Það verður að grípa til vörutollsins líka. „Útbúinn í oddaklið ekki mátti standa við“, segir í gamalli vísu, og á það við hæstv. ráðh. (JM) í þessu máli, því að lögin eiga að öðlast gildi „þegar í stað“. Nei; það má svo sem engin töf verða á því, að frv. þetta verði að lögum. Það er sagt svo í aths. um frv., að vegna þess, hversu framkvæmd laganna muni þurfa langan undirbúning, þá sje um að gera, að frv. verði samþykt þegar í stað. Við verðum að flýta okkur að grípa hnoss þetta sem allra fyrst. Raunar er dálítill galli á gjöf Njarðar, sem mönnum má vera óblandið sorgarefni(!). Hæstv. forsrh. (JM) gat þess, að ekki væri víst, hvort lögin gætu komið jafnsnemma til framkvæmda í öllum kaupstöðum landsins. Auðvitað er þetta þó á valdi stjórnarinnar, eins og annað, sem frv. þessu við kemur, og er þá þess að vænta, að einstakir kaupstaðir verði ekki lengi afskiftir því dýrmæti(!), sem alt þetta hernaðarbrask hefir í för með sjer. En sleppum öllu gamni. Manni verður næst að spyrja: Til hvers á að stofna her þennan? Fyrir því hefir hæstv.forsrh. (JM) enga grein gert. Það eitt er vitanlegt, að fyrst stofna á her, þá á að fara í stríð. Það eru einu afleiðingar frv., sem menn vita nokkurnvegin fyrirfram. Það var yfirleitt lítið á upplýsingum hæstv.forsrh. að græða, en hvar sem frv. þetta er rætt manna á milli, og þegar þeir fáu menn, sem hafa getað fengið sig til að bera í bætifláka fyrir það eða a. m. k. talið sig fylgjandi því að lögleiða slíka herskyldu í einhverri mynd, hafa verið spurðir í þaula um, til hvers nota ætti herinn, þá hefir síðasta vígi þeirra jafnan verið að vitna í kaupgjaldsdeilur, sem orðið hafa hjer í Reykjavík á síðustu árum. Við slík tækifæri á að nota her þennan. Annað verkefni hafa formælendur málsins ekki fundið handa honum. Það er því sennilega rjett tilgáta hv.þm. Str. (TrÞ), að til þessa máls sje stofnað í þessu skyni. En eins og frv. liggur fyrir, er til þess ætlast, að allar framkvæmdir samkvæmt því fari eftir geðþótta hæstv. stjórnar, og þar sem hún hefir haft má) þetta til athugunar nú um alllangan tíma, og þar sem ætla má, að hún vilji fá þetta fyrirkomulag, úr því að hún her frv. fram, þá finst mjer næsta lítið á upplýsingum hæstv.forsrh. (JM) að græða. Þó er víst hægt að taka það trúanlegt, sem reyndar kom enganvegin ákveðið í ljós, að hann sjálfur ætlist ekki til, að fleiri menn verði teknir í ríkisher þenna hjer í Reykjavík en nálægt 100. En sannast að segja er slíkt fyrirkomulag öllu verra en hin almenna herskylda, sem í frv. felst, eins og það nú er orðað, því að það er gefið, að samkv. hinum víðtæku og takmarkalausu heimildum, sem landsstjórn eru gefnar í frv., þá er henni innan handar að tryggja pólitískum fylgifiskum sínum hvert einasta rúm í 100 manna sveit. Henni verður í lófa lagið að haga þessu alveg eins og henni þóknast. Og hverju geta menn ekki trúað um hæstv. landsstjórn ? Halda menn, að hún velji pólitíska andstæðinga sína í sveit þessa? Nei; það þarf enginn að halda. Þessvegna eru þær skýringar hæstv.forsrh. (JM),sem hann vildi láta draga úr hernaðarhættunni, sem af frv. stafar, jafnvel enn verri en þó að þetta ógeðslega frv. yrði samþykt eins og það nú er. Það yrði þokkalegt ástand í landinu, ef stjórnin fengi leyfi til að koma sjer upp sveit vopnaðra fylgismanna sinna, sem hún gæti síðan notað til þess að halda völdum svo lengi sem henni sýndist. Það er í rauninni ekkert annað en „fascismi“ eftir ítalskri fyrirmynd, sem stjórnin vill koma hjer á, eftir þessum skýringum hæstv.forsrh. (JM), þó að skýringin hafi sennilega verið gefin í því skyni að gera frv. aðgengilegra. Nei; þá er þó skárra að skömminni til, að öllum verði gert að skyldu að taka þátt í heræfingunum en að valin sveit flokksmanna landsstjórnarinnar verði látin ein um „löggæsluna“. Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að friði og reglu yrði betur borgið í landinu, ef her yrði stofnaður, svo sem í frv. segir. Jeg er alveg viss um, að hið gagnstæða verður uppi á teningnum. Jeg held líka, að hæstv.forsrh. hafi grun um, að svo muni verða, og hefi jeg stundum verið að velta því fyrir mjer, hvernig á því stæði, að hann skuli hafa tekið í mál að bera frv. þetta fram. Þykist jeg vita, að þar muni áhrifamiklir menn standa á bak við, sem vilja fá eitthvað fyrir sig gert. Vil jeg því vona, að frv. sje í þeim tilgangi einum fram borið, að það verði drepið tafarlaust; hæstv.forsrh. (JM) hafi hugsað sjer að gera það svo úr garði, að ómögulegt væri fyrir þingið að fallast á það, og er það honum mikil afsökun. Hæstv. forsrh. (JM) talaði nokkuð um hina brýnu þörf aukinnar lögreglu í Reykjavík og á Siglufirði, og tók það jafnframt fram, að í rauninni þyrfti hennar ekki við annarsstaðar sem stendur. Mjer er spurn: Hversvegna á þá að lögleiða þessa almennu herskyldu um alt land, úr því að það er þarflaust? Mjer þætti dálítið fróðlegt að heyra, hvernig hæstv.forsrh. (JM.) hugsaði sjer framkvæmd aukinnar lögregluverndar, t. d. á Siglufirði. Það er rjett, að þar gengur á ýmsu um síldveiðatímann, og getur oft komið fyrir, að lögreglan fái ekki við neitt ráðið, jafnfámenn og hún er þar nú. En jeg er viss um, að hæstv. landsstjórn hefir að öllu leyti á valdi sínu að afstýra því, að óspektir keyri úr hófi fram á Siglufirði, jafnvel þó að margir útlendir sjómenn sjeu þar í landgöngum í einu. Það er ekkert annað en að láta loka áfengisútsölunni, eins og hefði átt að gerast hjer í Reykjavík dagana, sem amerísku herskipin lágu hjer á höfninni í sumar er leið. Það er besta lögregluvernd, sem Siglufjörður getur fengið, að stjórnin fortaki með öllu, að þar sje selt áfengi, eins og íbúar kaupstaðarins hafa farið fram á. Þessa leið hefði hæstv. stjórn átt að reyna áður en hún lagði þessa frumvarpsómynd fyrir þingið og telur sig vilja bæta með því löggæslu í landinu. Nei, það er sýnilegt, að fyrir hæstv. stjórn vakir ekki eingöngu að bæta löggæsluna eða koma á friði í landinu. Það er stríð, sem hún vill hafa, því að annars vildi hún ekki stofna her.

Jón Kjartansson Jeg hafði ekki hugsað mjer að taka til máls við þessa umr., þar sem jeg býst við, að frv. verði vandlega athugað í nefnd þeirri, er jeg á sæti í, og að mjer gefist því síðar tækifæri til að ræða það nánar. En þar eð hv.þm. Str. (TrÞ) þurfti af gömlum vinskap að beina til mín nokkrum orðum, fann jeg mig knúðan til að segja nokkur orð. Hann ásakar mig fyrir framkomu mína sem fulltrúa lögreglustjórans hjer í Reykjavík, í hinu svonefnda Ólafsmáli, sem allir munu kannast við. Jeg ætla mjer ekki að afsaka mig hjer, og síst fyrir þessum hv.þm. (TrÞ), því að hann er allra manna síst bær að dæma um gerðir mínar eða annara, sem afskifti höfðu af því máli. Það mátti ef til vill skilja ummæli hans svo, að jeg hafi einn ráðið úrslitum þess máls. En þar er of mikið gert úr áhrifum mínum, sem þm. gerir víst óviljandi. Jeg vann að þessu máli undir stjórn lögreglustjóra sjálfs, sem hver annar liðsmaður lögreglunnar. Það er fjarri mjer, að jeg vilji ásaka nokkurn í sambandi við umrætt mál. Til þess er jeg því of kunnur, að jeg veit, að það er ekki hægt. En hitt ætti jafnvel hv.þm. Str. (TrÞ) að geta skilið, að hversu góðum vilja sem 12–14 menn eru gæddir, og hversu vel sem þeir gera skyldu sína, þá fá þeir engu áorkað, þegar á þá er ráðist af heilum hópi manna. Og þetta dæmi er satt að segja lærdómsríkt, til að sýna, hvernig þeir leiðtogar eru, sem tekið hafa stjórn alþýðu þessa lands í sínar hendur, og sem veigra sjer ekki við að gangast fyrir því, að jafnvel heill pólitískur flokkur geri árás á lögregluna. Annars er hjer hvorki staður nje stund til þess að deila um framkomu mína í þessu máli, enda kemur slíkt frv. ekkert við. En úr því að hv.þm. (TrÞ) beindi orðum sínum til mín, þá get jeg ekki stilt mig um að láta í ljós undrun mína yfir ræðu hans, þeirri, sem hann flutti hjer áðan. Mig undrar það stórlega, að hann, sem þykist víst vera fulltrúi bænda, skuli telja sjer samboðið að lepja upp ósóma þann, sem staðið hefir undanfarið í blaði Alþýðuflokksins um þetta mál. Þar hefir því verið haldið fram, að tilgangurinn með frv. þessu sje eingöngu sá, að berja á a1þýðu þessa lands og jafnvel myrða hana. Slík ummæli eru svo mikil ósvífni, að það er hneykslanlegt, að fulltrúi bænda skuli hafa þau eftir sorpblaði hjer í þingsalnum. Bæði þessi hv.þm. (TrÞ) og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) vildu halda því fram, að óþarft væri að setja þessi lög, vegna þess m. a., að lögreglan hefði þegar fulla heimild til að kveðja menn sjer til aðstoðar, þegar henni þurfa þykir. Þetta er að vísu rjett, en þó furðar mig á því, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) a. m. k. skuli bera fram þessi mótmæli gegn frv. Honum ætti þó að vera það vel kunnugt, að í þau fáu skifti, sem lögreglan í Reykjavík hefir kvatt sjer menn til aðstoðar, þá hafa þeir verið svívirtir úr hófi fram, og það einmitt af flokksmönnum hv.þm. (JBald), fyrir það eitt, að gegna skyldu sinni. Hefir þetta jafnvel gengið svo langt, að menn, sem hafa verið fjelagar í verklýðsfjelagi hjer í bænum, hafa umsvifalaust verið reknir úr því, vegna þess, að þeir neituðu ekki að gera skyldu sína í þessu efni. Það hefir því mjög mikla þýðingu fyrir borgarana sjálfa, að til sje fast lið, sem lögreglan geti kvatt sjer til aðstoðar, þegar þörf krefur, í stað þess að verða að kveðja hina og þessa menn í hvert skifti, sem eitthvað kemur fyrir. Störf lögreglunnar eru margvísleg og mörg þeirra eru mjög óþakklát, og því erfitt að kveðja menn til þeirra, hvenær sem vera kynni. Menn vilja t. d. ekki ráðast á vin sinn eða vini sína af fúsum vilja, og er því slík aðstoð oft látin í tje með hálfum huga. Og ekki bætir það úr skák, að reynslan hefir sýnt, að ekki hefir tekist að koma fram ábyrgð á hendur þeim, sem óhlýðnast hafa kvaðningu lögreglunnar. Þessu verður ekki kipt í lag, nema stofnað verði fast lið, sem lögreglan gæti gripið til, þegar hún fær ekki við ráðið - lið, sem starfar samkvæmt embættisskyldu. Þessu frv. hefir einnig verið blandað saman við kaupgjaldsdeilur. Jeg get strax lýst yfir því, að jeg fyrir mitt leyti skal vera fús til að vinna að því, að sporna við þeim í framtíðinni. Það er nógu mikið tjón, sem hefir þegar af þeim hlotist, þó að reynt verði að koma í veg fyrir þær framvegis. En jeg veit ekki betur en að sú einasta tilraun, sem gerð hefir verið hjer á Alþingi, til að sporna við deilum þessum, hafi einmitt mætt einna snarpastri mótspyrnu af hendi hv. 2. þm. Reykv. (JBald), sem þó mun vilja telja sig fulltrúa verkamanna hjer í þinginu. Hv. þm. Str. (TrÞ) mintist á gerðardóm í þessu sambandi. Jeg skal ekkert um það segja, að svo stöddu, hversu heppileg sú aðferð kunni að vera, en rjett er, að það mál verði athugað. Hinsvegar skal jeg skjóta því til hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að eins og jeg í fyrra bauð honum að flytja með honum till. um stofnun fasts milligöngumanns í kaupgjaldsþrætum, eins er jeg enn reiðubúinn til að fylgja honum eftir megni, ef hann vill beita sjer fyrir því máli.

Bernharð Stefánsson Jeg vildi aðeins leyfa mjer að gera örlitla fyrirspurn til hæstv.forsrh. (JM). Eins og eðlilegt var, stakk hann upp á því, að frv. þessu yrði vísað til nefndar, og það er einmitt nefnd, sem jeg á sæti í. Nú hefir mjer skilist, eftir því sem jeg hefi getað kynt mjer mál þetta, að kaupstöðum landsins sje með lögum heimilað að setja sjer lögreglusamþyktir, og ennfremur, að lögreglunni sje lögheimilt að kveðja borgarana sjer til aðstoðar, til þess að halda uppi lögum og rjetti. Nú vil jeg spyrja, hvort hæstv.forsrh. (JM) álítur ekki, að kaupstöðum landsins sje fullheimilt að taka upp í lögreglusamþyktir sínar ákvæði um stofnun varalögreglu, ef þeir telja þess þörf. Mjer skildist á hæstv.forsrh. (JM), að meiningin með frv. þessu væri ekki sú, að koma upp almennri ríkislögreglu um land alt, heldur miklu fremur, að stofnuð verði varalögregla í einstöku bæjum, er skuli, þegar þörf krefur, hjálpa hinni reglulegu lögreglu til þess að halda uppi lögum og velsæmi. Verkefni þessarar varalögreglu verður því ekki það, að vera almenna ríkisvaldinu til styrktar, að því er mjer skilst. Mjer hefir því fundist, að það lægi óneitanlega næst bæjunum að sjá sjer fyrir varalögreglu, hver fyrir sig, ef þeir þykjast þurfa hennar við, eða þá að auka lögregluna á annan hátt. Það, sem einkum mætti ef til vill hafa á móti þessu, er, að þeim væri það ekki kleift, kostnaðarins vegna. En mjer virtist kostnaðaráætlun hæstv.forsrh. (JM) vera svo lág, að jeg gat ekki sjeð, að bæ eins og t. d. Reykjavík væri ókleift að standa straum af þeirri varalögreglu, sem hann kynni að óska að fá, ef treysta má áætlun hæstv.forsrh. En þó að svo væri nú, að Reykjavík og aðrir bæir landsins gætu ekki kostað nægilegt lögreglueftirlit, þá er til annar vegur en sá, að ríkið stofni og kosti að öllu leyti fasta varalögreglu, en sá vegur er, að bæirnir fái einhvern styrk úr ríkissjóði til þessara hluta, ef þeir þurfa og kæra sig um. Það er töluverður munur á því, að bæirnir auki lögreglustyrk sinn, eða að ríkið geri það á þann hátt, sem í frv. segir. Bæði er það, að síður er ástæða til að láta sjer detta í hug, að lögreglusveitir bæjanna verði pólitískar, og í öðru lagi má gera ráð fyrir, að gætilegar verði farið í sakirnar, að leggja út í þann kostnað, sem af aukinni lögreglu leiðir, ef bæja- og sveitafjelögin eiga sjálf að taka ákvarðanir um þessi mál og bera kostnaðinn að miklu eða öllu leyti. Það hefir verið svo, síðan lögregla var fyrst stofnuð hjer á landi og síðan bæir urðu fyrst til, að þeir hafa sjálfir borið allan kostnað við lögreglueftirlit sitt, að því undanskildu, að ríkið hefir lagt til valdsmanninn, lögreglustjórann, sem hefir þá jafnframt haft önnur og margskonar störf með höndum. Finst mjer því, að töluvert ríkar ástæður verði að vera fyrir höndum, ef breyta á þessu gamla skipulagi, sem hefir óneitanlega gefist vel, yfirleitt. Þær ástæður verða að vera veigameiri en sú ein, þó viðurkent væri, að lögreglan væri of fámenn í einstaka kaupstað og að þar þyrfti að auka hana. Það var svo að skilja á hæstv.forsrh. (JM), að tæplega væri þörf aukinnar lögreglu annarsstaðar en í Reykjavík, og svo í kaupstað, sem er innan kjördæmis míns, Siglufirði, um síldveiðatímann. Jeg tel líklegt, að þar sje þörf aukinnar lögreglu þennan tíma ársins, en jeg býst við, að komast mætti af með örfáa menn í viðbót við þá, sem nú eru. En það þyrftu sennilega að vera fastir starfsmenn. Fæ jeg ekki betur sjeð en að ríkinu væri miklu nær að veita Siglufirði einhvern styrk til aukinna lögregluvarna en að verja ærnu fje til þess að koma upp slíkri varalögreglu sem í frv. felst. Ef uppþot verða, eða ef útlendingar vaða uppi með einhvern ósóma, t. d. fullir, tekur það tíma að smala saman þessum varalögreglumönnum út um allan bæ. Það er sennilegt, að á þeim stað muni ekki veita af sterkari fastri lögreglu en þar er nú, yfir allan síldveiðatímann að minsta kosti. En ólaunuð varalögregla býst jeg ekki við að komi þar að notum. Þetta var nú ekki nema fyrirspurn til hæstv. stjórnar, og ætla jeg ekki að fara frekar inn á þetta mál. En þó verð jeg að segja það, að yfirleitt líst mjer illa á þetta fyrirkomulag, sem stungið er upp á í frv., og get alls ekki fallist á það, þó að jeg á hinn bóginn viðurkenni fúslega, að það gæti átt sjer stað, að lögreglulið bæjanna þurfi að auka.

Forsætisráðherra (JM): Það er dálítið örðugt að tala við hv.þm. Str. (TrÞ) og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) um þetta mál. Þeir hafa skapað inn í frv. alt annað en í því felst. Báðir tala þeir um her, sem vitanlega hvergi nokkursstaðar kemur nærri þessu frv., og ekki er heldur talað um vopnaða lögreglu í frv. Jeg verð að segja, að það hafa orðið mjer dálítil vonbrigði, hvernig aðstaða þessara hv.þm. er, sem jeg þó vissi, að voru móti málinu. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) talaði þó mjög hógværlega og ekki með neinum ósköpum, þar sem hv.þm. Str. hefir látið mjög óðslega. Get jeg því rætt rólega við hv. 2. þm. Reykv., en jeg er í hreinustu vandræðum, hvernig jeg á að svara bændafulltrúanum. Hann var að tala um barnaskapinn í því, að fara á stað með þetta mál; en jeg ætla ekki á þessu stigi málsins að deila um einstök atriði frv. sjálfs, tel ekki ástæðu til þess við 1. umr. Má vera, að breyta megi því á einhvern hátt, og má semja um það við hv. nefnd. Það, sem er aðalatriðið í þessu máli - og það vil jeg segja skýrt - er ekkert annað en að gera tilraun til þess að gera lögregluna öflugri í kaupstöðunum, sjerstaklega Reykjavík. Jeg skal ekki segja, hvort tilraunin á þennan hátt er hönduleg eða ekki; þar um má auðvitað deila. Ekki skal jeg heldur um segja, hvort þessi heimild, sem stjórnin fengi, væri of víð eða ekki. Ef þinginu sýndist svo, má takmarka hana. Það er þessvegna ekki svo mjög frv., sem um er að ræða, heldur það atriði, hvort löggæslan er nógu sterk, eða hvort þurfi að auka hana. Hv. þm. Str. hefir sjálfur sannað, í vel skrifaðri grein, að lögreglan sje ónóg. Að vísu var greinin líka árás á stjórnina, en greinin var svo skynsamlega rituð, að þessu leyti, og árásin heldur ekki eins óskapleg og annars er vant. Hann sagði meðal annars, að ótækt væri, að láta lögregluna bíða eftir því, að safnað sje liði meðal borgaranna, ef eitthvað ber snögglega að höndum. Þetta er rjett. Þetta vildum við komast fyrir, með því að stofna reglulega lögregluþjónasveit, til þess að vera til vara, og ekkert annað. Þetta er aðalatriði frv. Hv. þm. sagði, að reyna ætti að fyrirbyggja, að þetta yrði álitið pólitískt. Nú er vitanlegt, að þetta er ekki strax komið í framkvæmd, og þessi stjórn getur alls ekki vitað, hvort hún er að búa í hendur á sjálfri sjer eða einhverri annari stjórn. Svo það væri óviturlegt af stjórninni, ef hún hjeldi, að hún gerði þetta til að hlúa að sjálfri sjer. Vitanlega er óvíst, hvernig núverandi stjórn fer með þetta mál, þegar til framkvæmda kemur. Jeg vil minna á það, að notkun liðsins er ekki lögð undir stjórnina; stjórnin kemur ekkert þar nærri og hefir ekkert að segja í því, hvort liðið er notað eða ekki. Það er lögreglustjóri, sem ákveður það á embættisábyrgð. Jeg veit ekki, hversvegna hv.þm. Str. (TrÞ) var svo æstur í málinu; ef til vill vegna þess, að hann var því talsvert fylgjandi í fyrra; og í slíkum kringumstæðum þurfa menn að æpa hátt, til þess að menn taki ekki eftir því, sem á undan er komið. Er það svipað og sagt er um suma presta - jeg á ekki við hv.þm. Str. - að ef þeir að einhverju leyti gangi af sínum trúarsetningum, sjeu þeir allra manna háværastir móti því, sem þeir fylgdu áður. Hv. þm. talaði mikið um, hvað sjer hafi verið erfitt að trúa, að slíkt kæmi frá stjórninni, þar sem hann nefndi þann einn kost við mig - sem honum hefir þó ekki orðið fjölyrt um á síðari árum - að vera gætinn. Frv. þetta er fram komið einmitt af því, að jeg vildi vera gætinn, með því að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í. Hv. þm. hafði skrifað upp ræðu sína áður en jeg talaði þessi fáu orð; þessvegna talaði hann um alt annað. Jeg tel ekki þurfa að leggja áherslu á það við aðra, að það er alls ekki farið fram á neitt herlið, ekki farið fram á neitt, nema viðbótarlögreglu. Verkamenn og sjómenn hafa mótmælt varalögreglu, og finst mjer það ekki óeðlilegt, eins og málið er túlkað fyrir þeim. Það er eðlilegt, að þeir og aðrir mótmæli, að farið væri að stofna herlið. Hv. þm. sagði, að blað sitt hefði ekki rætt um þetta frv. Jeg hefi einmitt heyrt, að þar hafi verið kveðið upp úr með það, að hjer væri verið að stofna herlið. Þó ekkert hefði verið minst á þetta annað, er það nóg til að koma af stað mótmælum. Nú skal athuga þessa mótbáru frá hálfu bænda. Því það er víst fyrir þeirra hönd, sem hv.þm. (TrÞ) talaði. Getur verið, þótt ólíklegt sje, að ýmsir þeirra verði eins og „konservativir“ í Danmörku, sem gerast æfir út af varalögreglunni, eins og „socialista“-stjórnin vill hafa hana. En jeg get ímyndað mjer, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hafi rjettilega sjeð, að það er nákvæmlega sama stefna hjá okkur eins og flokksbræðrum hans í Danmörku. En við höfum ekki farið eins langt. Jeg gat þess, að hjer væri auðvitað ekki að ræða um neinar heræfingar, heldur yrðu þeir menn, sem, ef á þyrfti að halda, yrði bætt við bæjarlögregluna, æfðir í því, sem lögregluþjónar alsstaðar um heim eru látnir læra. Jeg hefi altaf talað um lögregluþjóna, en hvergi um her. Því er óleyfilegt að fara að tala um fallbyssur eða vjelbyssur, þegar verið er að tala um lögreglu. Efast jeg ekkert um, að hv.þm. viti, hvernig lögregluþjónar á Norðurlöndum alment eru útbúnir, svo jeg þarf ekki að svara honum um það atriði. Hv. þm. Str. vitnaði í danskt blað, „Berlingske Tidende“. En jeg veit ekki, hvort það er full sönnun, þótt eitthvað sje sagt í andstæðingablaði um stjórn, sem menn vilja burtu sem allra fyrst, þótt gott blað sje. Jeg á ekkert útistandandi við hið núverandi danska ráðuneyti, og þótt það sje jafnaðarmannastjórn, virðist mjer það ráðuneyti hafa farið gætilega yfirleitt - engar umbyltingar - og verið fremur íhaldsamt, eftir atvikum. Jeg er ekkert hræddur við það, þótt það komi fyrir, að frv., er jeg ber fram, hafi nokkra líking við frv. nefnds ráðuneytis. Það kemur ekki til mála, að fara að stofna herlið, en að styrkja lögregluna getur ekki skaðað aðra en þá, sem ætla sjer að brjóta lögin. Það getur ekki hjá löghlýðnum mönnum kallað á neina rjettmæta mótstöðu, og yrði það til að kalla á mótstöðu, vil jeg segja, að þá er best að fá hana sem fyrst. Jeg er ekki hræddur við þann skaða, sem hv.þm. (TrÞ) sagði þegar orðinn af þessu máli. Fjárhagslega hlið málsins sagði hv.þm. lítilsverða hjá ýmsu öðru, sem hann útmálaði. Hv. þm. Str. telur þá heimild, sem veitt er stjórninni í frv., of ótakmarkaða. En það get jeg sagt hv.þm., að þó hann ætti að taka við stjórn, væri jeg ekkert hræddur við að gefa honum þessa heimild. Hún er ekkert ótakmarkaðri en stjórninni er veitt oft og einatt. Þegar um svona heimildir er að ræða, er ekki gert ráð fyrir, að þær sjeu veittar beint vitskertum mönnum. Því það væru vitskertir menn, sem skipuðu þá stjórn, sem verði einni milj. kr. til að klæða lögregluþjóna landsins. Jeg held, að kostnaðaráætlunin sje fulllífleg, og að núverandi stjórn myndi ekki fara lengra en nú hefi jeg sagt, bæði um tölu varaliðsins og kostnað. En væri þingið hrætt um að stjórnin misbrúkaði heimildina, þá er hægurinn hjá að setja varnagla, m. a. með því að binda það, að ekki yrði notað meira fje en veitt væri á fjárlögum. Hv. þm. (TrÞ) mintist á, viðvíkjandi búningnum, að lögregluþjónar ríkisins þyrftu að hafa tvær dýrar kápur. Ætli ekki mætti sleppa annari? Jú, jeg held, að það megi sleppa annari kápunni - og öllum kápum. Einkennisbúningurinn mætti vera einfaldur og ódýr, þyrfti ekki að kosta nema tæpar 100 kr. Annars vil jeg sleppa að ræða um kostnaðaráætlun hv.þm., því hún var gerð út í loftið og fjarri öllu lagi. Skal þó minnast á hana, þegar jeg sný mjer að hv. 2. þm Reykv. Jeg skildi ekki í fyrstu, hversvegna hv.þm. Str. (TrÞ) rjeðst svo geist að lögreglutjórafulltrúanum, sem var 1921; jeg mundi ekki í bili, að það var hv.þm. V.-Sk. (JK); en jeg skil nú, til hvers þeir refar voru skornir. Ekki var á hann ráðist af hv.þm. eftir viðburðina 1921, en sýnt sanngjarnlega fram á, að lögreglan var ekki nógu sterk. Nú talar hv.þm. (TrÞ) aðeins um skort á einbeitni. Það var ekki skipulagið, sem brást, heldur var lögreglan alt of fáliðuð, eins og hv.þm. (TrÞ) benti þá á. Alt tal hv.þm. um, hvað hættulegt væri að leggja svona pólitískt vopn í hendur nokkurrar stjórnar, væri svaravert, ef hjer væri að tala um að leggja nokkurt vald í hendur nokkurrar stjórnar. Valdið er látið í hendur lögreglustjóra, með því að gefa honum kost á að bæta við í lögregluna. Hv. þm. (TrÞ) var að tala um, að rjetta ráðið í þessu efni væri gerðardómur, og væri það ágætt, ef hægt væri að koma því fram. Skyldi jeg verða mjög fús til að taka höndum saman við hv.þm., jafnvel þó hann bæri fram málið, ef skynsamlega væri að því farið. En sá galli er á, að annar aðilinn, sem hefir mikið að segja - verkamannastjórnin - vill ekki hafa nein lög í þessum efnum, eftir því sem sýnst hefir. Verður því tvísýnt um gagn af lögum um gerðardóm, ef þessi aðili felst ekki á, að gerðardómur verði notaður. En ef samningamöguleikar kynnu að vera, held jeg nú, að jeg vildi heldur eiga að semja við hv. 2. þm. Reykv. (JBald) en hv.þm. Str. (TrÞ). Færi nú svo, að stjórnin bæri fram frv. í þessa átt, á jeg mjer engan hlut vísari en það, að hv.þm. Str., þótt hann hefði hvatt til þessa á þingi áður, mundi standa upp æfur og segja: Þetta skulum við drepa á augabragði. En sem sagt, væri hægt að koma á viturlegri löggjöf um þetta atriði, sem fyrirbygði verkföll, skærur og kaupdeilur milli verkamanna og verkkaupenda, væri það ákjósanlegt. Það hefir verið reynt að gera hjer á þingi áður, en skjótlega verið skorið niður; hv.þm. Dala. (BJ) flutti frv. um það fyrir nokkru. Hv. þm. (TrÞ) sagði, að sjómannastjett og verkamannastjett þessa lands væru efalaust bestu og best mentuðu stjettir í heimi og löghlýðnustu. Jeg geri ráð fyrir því, að hv.þm. (TrÞ) telji bændur einnig standa á nokkuð háu menningarstigi. En ef nú þessar stjettir standa öðrum framar að löghlýðni og öðrum borgaralegum dygðum með þjóð vorri, þá ættu eftir því þeir, sem ganga gegnum mentaskóla, og t. d. skipstjórar, að vera feykilega ólöghlýðnir, því jeg þekki ekkert tímabil í sögu þessa lands, sem sýni, að Íslendingar hafi yfirleitt verið eða sjeu löghlýðnari en aðrar þjóðir. Það hefir nýlega verið sagt í „Degi“, að Íslendingar væru fjarskalega ólöghlýðnir. Nú er náið nef auga, og tekur hv.þm. (TrÞ) þessi ummæli líklega trúanleg. Hitt er eflaust rjett, að sjómenn og verkamenn, sem Íslendingar yfirleitt, sjeu allvel að sjer, kynið gott o. s. frv., en löghlýðnir eru þeir ekki umfram aðrar þjóðir. Það er ekki vanþörf á varalögreglu af þeim ástæðum. Jeg veit vel, að það hefir verið haft á orði, af útlendum ferðamönnum, að Íslendingar væru svo löghlýðnir, að hegningarhúsið, þetta eina, sem til væri, stæði tómt. En jeg get sagt hv.þm. Str. það, að nú a. m. k. er langt frá því, að þetta sje svo. Það er auk heldur svo fult, að ómögulegt er að koma þar fyrir þeim mönnum, sem þar eiga að vera.

Búa þeir ekki á hótelum bæjarins?

Það hefir stundum orðið að koma þeim fyrir á „Hernum“ og víðar. Annars þýðir ekkert að tala um stjettir manna í þessu sambandi. Menn fæðast með sömu eiginleikunum, svona upp og ofan, hvort sem þeir eru í heiminn bornir í verkamannastjett eða hverri stjett annari. Það skyldi þá vera, að þessir ungu kommúnistar væru búnir að prjedika verkamannastjettinni löghlýðni. Hv. þm. Str. þurfti ekki að hafa eins langan formála og hann hafði fyrir vísunni: Bræðr munu berjask -. Það var heill fyrirlestur. Þá vísu þekkir hvert mannsbarn, enda minnir mig, að jeg hafi nýlega sjeð hana í „Alþýðublaðinu“. Að svo stöddu mun jeg ekki tala meira við hv.þm. Str. (TrÞ). En hvað snertir hv. 2. þm. Reykv. (JBald) get jeg verið stuttorður. Hann var altaf að tala um her og herskyldu. Jeg er búinn að svara þessu og get ómögulega verið að endurtaka það. Hjer er vitanlega ekki verið að fara fram á neina herskyldu, heldur aðeins sjerstakt skipulag, sem á að losa fjöldann frá þeirri skyldu, að aðstoða lögregluna, og leggja hana á fáa menn. Jeg mintist lítillega á það áður, að skoðanabræður hv. 2. þm. Reykv. (JBald) í Danmörku litu nokkuð öðruvísi á þetta en hann. Þeir eru ekki hræddir við að hafa vopnaða lögreglu þar, og álíta það ekki neitt hættulegt, enda býst jeg við því, að stjórn þeirra muni t. d. fara skynsamlega með þá lögreglu, ef hún þarf til hennar að taka. Þá sagði hv.þm. (JBald), að Íslendingar hefðu jafnan verið lausir við hernaðarósómann. Það er nú svona og svona. Hjer hafa verið farnar herferðir, og er síst ástæða til þess að æskja eftir slíku ástandi. Enda er alls ekki um slíkt að ræða hjer. Hjer á ekki að stofna neinn her og ekki að hafa neinar heræfingar, heldur eingöngu æfingar og kenslu eins og venja er um lögreglulið. Um „vopnin“ er það að segja, að skraf hv.þm. (JBald) um þau á líklega að skoðast sem gaman, og skal jeg því ekki fara frekar út í það. Þá minnir mig hv.þm. (JBald) segði, að ef bæjarstjórn þætti löggæslan of fámenn, þá mundi hún auka hana. Jeg býst við, að svo verði í þessu tilfelli, eins og stundum fyrri, að þá þykist bæjarstjórn hafa takmarkað fje til slíks. Jeg get látið þess getið, að bæjarsjóður hjer í Reykjavík leggur til lögreglunnar um 90 þús. kr. á ári, og mun það vera hjer um bil eins mikið og bærinn þykist geta lagt fram til þeirra hluta; að minsta kosti komu til mín menn frá bæjarstjórn, til þess að vita, hvort ekki væru tiltök, að ríkið styrkti bæinn til þess að auka lögregluna. Að vísu mun ekki þurfa mikið lið til daglegrar löggæslu, en þó mun koma fyrir, að það hafi reynst heldur lítið, þótt ekki sje hægt að segja, að neinir sjerlegir atburðir valdi. Þá skildist mjer hv.þm. (JBald) efast um það, að framkvæmdarvaldið hefði nokkru sinni reynst of veikt hjer á landi. Jeg hjelt, að enginn gæti efast um slíkt, því það er alkunna, að um langan tíma mátti kalla, að hjer væri ekki til neitt framkvæmdarvald, sem heitið gæti. Þá talaði hv.þm. um það, að safna mætti liði, ef á þyrfti að halda í einstökum tilfellum. En hjer er hann í andstöðu við hv.þm. Str. (TrÞ). Jeg verð að fallast á það, sem sagt var vel og skynsamlega í Tímanum 1921, að það væri ilt, þegar æsing væri vöknuð milli stjetta, að safna þá liði úr annari stjettinni. Það er mjög hætt við, að á slíkt yrði litið sem stjettabaráttu. Þá talaði hv.þm. (JBald) um það, að hjer væri engin þörf á löggæslu, því íslensk alþýða væri svo löghlýðin og friðsöm. Jeg verð nú að segja, að jeg þekki, enn sem komið er, lítinn greinarmun á íslenskri alþýðu og öðrum mönnum í þessu landi. Jeg neita því ekki að vísu, að bólað hafi á nokkurri stjettagreiningu meðal þjóðarinnar á síðustu tímum, en sú greining hefir enn ekki sett mark sitt á þjóðina, sem betur fer. Hjer er alþýðumannssonurinn embættismaður, kaupmaður, stórútgerðarmaður, og sonur embættismannsins verkamaður o. s. frv. Mjög lítill hefir stjettamunurinn verið hjer til þessa, og er það sagt þjóð vorri til hróss. Hv. þm. (JBald) talaði um, að hjer væri gert ráð fyrir 30 ára herskyldu í frv., en í þeim löndum, sem hafa almenna herskyldu, væri herskyldan aldrei lengri en 3 ár. Þessi samanburður er eins mikil fjarstæða og hugsast getur. Þetta væri þá fyrst samanberandi, ef þessir menn í varalögreglunni hefðu æfingar í þrjú ár, og væru síðan skuldbundnir til þess að gegna kalli, hvenær sem til þyrfti að taka. Því hv.þm. ímyndar sjer líklega ekki, að þegar hermenn hafa æft sig í þrjú ár við vopnaburð, þá verði þeir ekki kvaddir framar til vopna, þó stríð komi. Slíkt er fjarstæða, sem hv.þm. hefði getað látið vera að koma með. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði talað um það, að æfingar þær, sem frv. gerir ráð fyrir, mundu taka mjög mikinn tíma. Jeg sagði ekkert um það, hve langan tíma þær mundu taka. En jeg býst við, að þær taki dálítinn tíma, stund úr degi einu sinni til tvisvar í mánuði. Svo kom kostnaðaráætlunin. Jeg skal ekki fara að mótmæla tölum hv.þm., svo sem 70 þús. kr. fyrir húfur o. s. frv. Jeg geri ráð fyrir því, að þm. skilji, að þó forstöðumaður liðsins í Rvík fái nokkur laun, þá verður ekki um full laun að ræða, heldur aðeins nokkra þóknun. Annars var þessi útreikningur hv.þm. dálítið undarlegur, því að jeg fann ekki betur en að hann blandaði saman árlegum kostnaði og stofnkostnaði, legði stofnkostnaðinn, sem hann setti svo háan, að ekki er einu sinni svara vert, við árlega kostnað, og teldi síðan hina samlögðu tölu árlegan kostnað. Jeg geri fastlega ráð fyrir því, að hv.þm.(JBald) sje betur að sjer í reikningi en svo, að hann láti sig slíkt henda við sín daglegu störf. En þetta, með 2 miljónir o. s. frv., getur ekki verið alvarlega meint. Þeim kom og saman, hv.þm. Str. (TrÞ) og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) um það, að óþarfi væri að auka við lögregluna hjer í Rvík. - Skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa klausu úr blaðinu „Tímanum“ frá 26. nóv. 1921: „Óhætt er að fullyrða, að slíkir atburðir sem þessir hefðu hvergi getað borið við á Íslandi annarsstaðar en í Reykjavík. Það er nú öllum ljóst orðið, að það er mikil nauðsyn á því, að hafa öfluga lögreglu í bænum, sem nýtur bæði virðingar og trausts bæjarbúa. Það er ljóst nú, að lögreglan var ekki nógu öflug og einbeitt .... Það er nauðsyn að búa svo um hnútana, að slíkt komi ekki fyrir oftar. Og það á að gera með nægilega öflugu lögregluliði.“ Það er einmitt þetta, sem blaðið talar um, sem stjórnin vill reyna að gera með þessu frv., án þess að leggja of mikil gjöld á ríkissjóð til þessa. Og sje hv.þm. Str. alvara að fylgja því, sem hann hefir sjálfur sett fram, þá er stjórnin fús til þess að athuga þær tillögur, sem hann kynni að koma með í sama augnamiði. En ef hann vill fella frv., án þess að setja eitthvað líkt í staðinn, þá verður hann að játa, að hann sje horfinn frá því, sem hann hlýtur þá að kalla sína fyrri villu. Mjer hefir helst skilist á hv.þm. (TrÞ), að hann vilji nú neita því, að hjer hafi komið fyrir þeir atburðir, sem sýni, að lögreglan hafi ekki verið nógu öflug. Þó vildi hann ekki beint neita því, að henni hefði eitthvað verið ábótavant 1921, en hann vildi kenna hv.þm. V.-Sk. (JK) um það. Það er gott fyrir hv.þm. (TrÞ) að geta náð til Jóns Kjartanssonar á þennan hátt. - En jeg verð að líta svo á, að þeir atburðir, sem hjer hafa orðið, sýni, að þörf er fyrir öflugri lögreglu en kostur hefir verið á að undanförnu. Skal jeg nú skýra frá þessum atburðum, eins og þeir hafa verið skjalfestir, með fullu hlutleysi til beggja hliða. Sumarið 1923 kom upp kaupdeila milli sjómannafjelagsins hjer og útgerðarmanna. Atti þá að gera út eða senda á fiskiveiðar botnvörpung, er hjer lá við hafnarbakkann, með ráðnum hásetum fyrir lægra kaup en sjómannafjelagið krafðist Ef jeg man rjett, taldi sjómannafjelagið útgerðarmenn hafa einhliða sett niður kaupið og sig beitta rangindum. Áður en skipið lagði út, þurfti að setja vatn í það. - Það var orðið vitanlegt, að sjómannafjelagið ætlaði að hindra það með valdi, svo að útgerðarmaður skipsins beiddist aðstoðar lögregluliðsins til þess að fyrirbyggja, að vatnstakan og ferð skipsins yrði hindruð. Lögreglustjóri varð við þessari beiðni og fór til með lögregluþjónana og nokkra tilkvadda menn að auki, til þess að varna því, að vatnstakan yrði hindruð. Er vatnstakan byrjaði, gerði mannfjöldi, undir forustu stjórnar sjómannafjelagsins, árás á skipið og lögregluna, og varð nokkurt handalögmál og barsmið milli þeirra og lögregluliðsins og aðstoðarmanna þess, en það litur svo út sem formaður sjómannafjelagsins hafi þá þegar sjeð missmíði á því, að beita lögregluna valdi, því að hann leitar að fyrra bragði samtals við lögreglustjóra, og verður það að samkomulagi, að ekki skuli það hindrað, að vatni sje dælt í skipið. Svo var farið til þess. En það hafa verið ýmsir þeirra manna, er safnast höfðu þangað að og tekið þátt í árásinni, er ekki voru ánægðir með þetta samkomulag, því eftir litla stund byrjaði önnur árás, og var þá beitt enn meira ofbeldi en áður, og lögregluþjónarnir barðir, en þó enn meira aðstoðarmenn lögreglunnar, og varð að hætta við vatnstökuna. Einn aðstoðarmaðurinn meiddist talsvert á höfði, en annars held jeg, að ekki hafi orðið veruleg meiðsli. Það kemur í raun og veru ekki við þessu máli, hvorir hafi haft rjettara í kaupdeilunni. Jeg ímynda mjer, að hvorirtveggja hafi þóst hafa rjett; sjómenn hafa þóst rangindum beittir, en útgerðarmenn, er þá áttu þröngt í búi, þóst bjóða þau kjör, er þeir frekast gætu. Og þótt það sje vel skiljanlegt, að sjómenn, og aðrir, sem líkt stendur á fyrir, verði gramir, er kaupkröfur, sem þeir álíta sanngjarnar og hinar lægstu, er þeir geta unað við, ná ekki fram að ganga, vegna þess, að aðrir undirbjóða þá, má þeim ekki leyfast að rjúfa friðinn, þann fríð, sem er ríkisvaldsins fyrsta og fremsta skylda að vernda. Jeg hefi minst á þennan atburð til þess að sýna, hve löggæslan, eins og hún nú er, er ónóg og vanmegna, ef uppþot kemur fyrir. Í fyrravetur eða vor kom fyrir uppþot, sem dálítið var líkt þessu, og enn sýnir vanmátt lögreglunnar, og skal jeg ekki lýsa því frekara. Það er hv.þm., sem hjer voru saman komnir þá, vel kunnugt. En því nefni jeg það, að jeg tel þar miklu síður verið hafa afsökun en í hitt skiftið. Þá settu verkamenn upp kaupið og hindruðu með valdi að aðrir ynnu, ekki aðeins þá, sem vildu vinna fyrir lægra kaup, heldur hindruðu þeir jafnvel fasta starfsmenn frá því að vinna, eða menn, sem ekki komu til greina um undirboð í kaupi. Þá skal jeg enn minnast á eitt landskunnugt uppþot. En í því faldist að minni hyggju ekkert það, er mildað geti dóm löghlýðinna manna um slíkt atferli. Hingað flyst erlendur drengur, 15 ára, frá Rússlandi. Læknir telur hann haldinn af augnsjúkdómi, er hætta geti verið á að smiti, og landlæknir telur, að það þurfi að vísa dreng þessum úr landi. Eftir tillögum læknanna lagði jeg svo fyrir, að drenginn skuli flytja úr landi, eins og jeg var skyldur til. Ráðamaður drengsins var Ólafur Friðriksson, einn aðalforingi jafnaðarmanna hjer þá; kom hann til mín, er honum hafði verið gert kunnugt um úrskurð þennan, og sagði, að drengurinn yrði ekki látinn fara, nema greitt yrði úr ríkissjóði sem svaraði 3 ára framfæri hans. Jeg má segja, að nefndar voru 1200 kr. á ári, eða 3000 kr. í einu lagi. Jeg svaraði, að jeg teldi ekki heimilt að greiða þetta fje úr ríkissjóði, en kvaðst ekki efast um, að samskot fengjust handa drengnum, og kvaðst jeg fús að styðja að því. Ólafur Friðriksson neitaði því, og sagði, að jeg skyldi sjá, hvernig þetta mál stæði, er hann hefði skrifað um það 2–3 blaðagreinar. Jeg sagði, að það yrði þá að skeika að sköpuðu. Síðan gerði Ólafur samtök um að koma í veg fyrir, að drengurinn færi, og þegar lögreglan kom til þess að sækja hann, var hann tekinn af henni og hún barin. Það heyrðust háværar raddir þá um það, að þetta væri að kenna klaufaskap og ónytjungshætti lögreglustjóra og lögregluþjóna. Slíkir dómar heyrast oft víðar en hjer um lögreglumenn. En jeg held, að ef lögreglan hefði gengið lengra í þetta skifti, þá hefði hlotist verra af. Það sýndi sig greinilega í þessu ástæðulausa uppþoti, að lögreglan var of fámenn. Þegar drengurinn var tekinn, var engin veruleg mótstaða veitt. Að vísu voru fyrir í húsi því, er drengurinn var í, nokkrir menn, svo sem til varnar. Það var reyndar búið að segja, að þeir væru vopnaðir - ja, þeir höfðu einhver prik, en þeir notuðu þau ekki. Þeir sáu sitt óvænna, af því að lögregluliðið - að viðbættu aukalögregluliði - var nógu sterkt. Skynsemin fjekk nú yfirhöndina hjá flestum, og menn sáu, að uppþot var óskynsamlegt. En þessi atburður virðist mjer sýna ljóslega, að lögreglan er allsendis ófullnægjandi, og mjer finst það skylda hv. deildar að athuga, hvernig best verður úr þessu bætt, hvað sem einstakir menn segja. Jeg vona a. m. k. um hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að hann sannfærist af orðum hv.þm. Str. (TrÞ) um, að vert væri að tala um málið á þeim grundvelli, sem hann hefir bent á, úr því að skoðanabræður hans í Danmörku hallast á þá sveif. Jeg endurtek það, hvað sem gert verður við þetta frv., að jeg álít mjög óvíst, að hægt verði að fá aðstoð, þó á liggi, með því að safna liði, sem ekki er lögskipað. Þetta er fremur óvinsælt starf, og það hefir líka sýnt sig, að aðstoðarmenn verða jafnaðarlega fyrir meira hnjaski en lögregluþjónarnir sjálfir, og er það kanske eðlilegt, þegar þess er gætt, að af öllum almenningi a. m. k. mun litið svo á, að lögregluþjónarnir sjeu aðeins að gera skyldu sína. Það er einhvernvegin í meðvitund manna, að þessir menn eigi ekki að verða fyrir ofbeldisverkum, og er þá hinum síður hlíft, sem aðkomnir eru og ekki hafa embættisskyldu þar til. Fáir menn, vel æfðir, hafa miklu meira að segja en miklu fleiri óæfðir. Það verður að brýna fyrir lögregluþjónunum, að þeir fari ekki lengra en alveg nauðsynlegt er. Þess er vandlega gætt annarsstaðar, og eru aðeins sumir þeirra látnir hafa kylfur, en aðrir gæta þess, að þær sjeu ekki misbrúkaðar. Æfðir menn eru venjulega rólegri, og svo kynni einkennisbúningurinn að hafa nokkur áhrif. Það er ilt og ófært, að safna stjett á móti stjett. Aðalatriðið í þessu máli er, að þing og stjórn geri einhverjar þær ráðstafanir, sem tryggja frið í landinu. Það var talað um, að það væri verra að hafa fáa lögreglumenn í þessu liði en marga hermenn. Það skil jeg ekki. Hjer er um ekkert annað að ræða en töluviðbót við þá lögreglu, sem er fyrir. Hvað snertir þörf á viðbótarlögreglu á Siglufirði, þá minnist jeg þess, að í öðru höfuðmálgagni Framsóknarflokk síns stóð í haust, að þar væri þörf á öflugri lögreglu. En það mætti kanske skipa þeim málum öðruvísi þar en hjer. Jeg skal nú hlífa hv. deild við lengri tölu að sinni. Jeg verð þó að svara hv. 2. þm. Eyf. fáum orðum. Hann spurði, hvort bæjarstjórnir hefðu heimild til að setja á stofn varalögreglu. Til þess hafa þær ekki heimild meiri en þá, að kalla á viðstadda menn. Heimild hafa þær ekki, að minni hyggju, til þess, sem farið er fram á í þessu frv., svo ekki er hægt að fara þá leið, nema slík heimild sje getin með lögum. Annars hefi jeg góða von um, að hv.þm. (BSt) geti verið með málinu, eins og hann hefir tekið í það, þó að hann ef til vill geti ekki fallist á frv. óbreytt. - Skal jeg svo ekki fara frekar út í þetta að sinni.