Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn sem varamaður minn, Árni Steinar Jóhannsson, lagði fyrir hæstv. menntmrh. á dögunum. Hann hefur nú horfið af þingi og á þar af leiðandi ekki kost á að mæla fyrir henni sjálfur. Spurt er: ,,Hvaða breytingar hafa orðið á starfsmannahaldi í menntamálaráðuneytinu sem rekja má til þess að rekstur grunnskóla hefur verið færður til sveitarfélaga?`` Það er kunnara en frá þurfi að segja að hugsunin með flutningi verkefna til sveitarfélaganna er ekki síst sú að færa völd, áhrif og störf út um byggðir landsins til viðbótar því að færa þjónustuna nær því fólki sem hennar á að njóta. Það væri fróðlegt, samtímis því að sveitarfélögin hafa byggt upp þjónustu sína og umsýslu á þessu sviði, að fá upplýsingar um þær breytingar sem orðið hafa í kjölfarið á mannahaldi í hinu háa ráðuneyti. Ég geri ráð fyrir að mörgum leiki hugur á að heyra þær upplýsingar sem hæstv. menntmrh. kemur með og sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um það.

Herra forseti. Á aðalskrifstofu menntmrn. hefur fækkað um 3,7 stöðugildi og má rekja þá fækkun til flutnings grunnskólans til sveitarfélaganna. Þá er þess einnig að geta að í kjölfar flutnings grunnskólans til sveitarfélaga voru fræðsluskrifstofur lagðar niður en við þær voru 71,55 stöðugildi. Fræðsluskrifstofurnar sinntu stjórnsýsluverkefnum á vegum menntmrn. þannig að segja má að alls hafi stöðugildunum fækkað um 75 eða þar um bil hjá ríkinu við að flytja grunnskólann til sveitarfélaganna, þ.e. ef litið er á aðalskrifstofu menntmrn. og fræðsluskrifstofurnar. Starfsmannahaldið í ráðuneytinu hefur einnig tekið öðrum breytingum en þeim sem hér hefur verið lýst. Skipan ráðuneytisins hefur verið breytt. Sett hefur verið upp mats- og eftirlitsdeild sem tekið hefur að sér eftirlits- og matshlutverk varðandi grunnskólastigið og einnig hafa verkefni verið flutt frá ráðuneytinu til Sambands ísl. sveitarfélaga að því er varðar svokallaðar kennaraskrár og eftirlit með þeim. En stöðugildin sem fækkað hefur í ráðuneytinu og á vegum þess eru um 75.

Herra forseti. Hér komu fram athyglisverðar upplýsingar. Það er náttúrlega augljóst mál að það er einungis bókhaldsleg fækkun þegar öll stöðugildi sem tilheyrðu fræðslustofunum í umdæmum landsins eru talin til eins og hér er gert. Það er alveg ljóst að þar hafa engar forsendur verið fyrir fækkunum nema síður sé þegar sveitarfélögin fara að reyna að byggja upp í sínu nafni þjónustu sem áður var kostuð af ríkinu. Það sem er áhugavert eru fyrst og fremst stöðugildin í ráðuneytinu. Það er upplýst hér að fækkað hefur um heil 3,7 stöðugildi í ráðuneytinu við allan flutning grunnskólans á milli stjórnsýslustiga. Nú hef ég ekki á reiðum höndum upplýsingar um stafsmannafjölda ráðuneytisins í heild. Fróðlegt væri ef hæstv. ráðherra upplýsti einnig um fækkunina í því samhengi. Ég hef grun um að þetta séu ekki stór tíðindi hvað varðar mannabreytingar í hinu háa ráðuneyti og ástæða sé til að ætla að raunveruleg hagræðing á þeim vígstöðvum hafi orðið minni en búast mátti við í kjölfar þessarar breytingar. Reyndar fannst mér það hálfpartinn koma fram í útskýringum hæstv. ráðherra þegar hann fór að tala um að mannahaldið í ráðuneytinu hefði síðan breyst af ýmsum öðrum orsökum. Í loftinu lá að eitthvað af því fólki sem áður vann við grunnskólann hefði farið að sinna öðru. Ég hafði ímyndað mér að þarna væri á ferðinni umtalsverður hluti af starfsemi ráðuneytisins, hinn viðamikli málaflokkur, grunnskólinn, og meiri breytingar hefðu orðið við flutning hans. Ég hef ekki trú á því að sveitarfélögin í landinu gætu tekið við allri umsýslu grunnskólans og sloppið með bara 3,7 stöðugildi í það verkefni. Ég hef ekki trú á því.

Herra forseti. Hér fer fram áhugaverð umræða um fjölgun eða fækkun starfa vegna yfirfærslu grunnskólans en fróðlegt væri ef hæstv. menntmrh. gæti í þessu samhengi reitt fram tölur um það hve mikið störfum hafi fjölgað við grunnskólana síðan grunnskólinn var fluttur yfir til sveitarfélaganna. Á landsþingi Sambands sveitarfélaga nú í haust kom fram að sú fjölgun er langt umfram lagaskyldu. Sveitarfélögin hafa tekið á sig mun meira en lagaskyldan býður og aukið þjónustuna. Er hæstv. menntmrh. með tölur um þessa aukningu og getur hann reitt þær fram, þó ekki væri nema þannig að hlypi á tugum.

Herra forseti. Mér finnst viðbrögð hv. fyrirspyrjanda benda til þess að hann hafi ekki áttað sig á því hvernig grunnskólahaldinu var háttað í höndum ríkisvaldsins. Yfirstjórn stjórnsýslu grunnskólanna hafði þegar verið flutt að verulegu leyti úr menntmrn. til fræðsluskrifstofanna þannig að það var aldrei við því að búast að veruleg mannafækkun yrði í menntmrn. sjálfu við flutning grunnskólans frá ríki til sveitarfélaga, enda var aldrei lagt upp með að fækka ætti verulega starfsfólki ráðuneytisins. Því hefur á hinn bóginn fækkað og það að stofnuð var mats- og eftirlitsdeild er ekki til marks um að fjölgað hafi verið í öðrum störfum. Þar var um tilflutning á fólki innan ráðuneytisins að ræða. Menn verða að meta stöðuna fyrir og eftir flutning grunnskólans og kynna sér verkefni ráðuneytisins til þess að hafa uppi þá gagnrýni sem hv. þm. var með. Hann vænti þess að meiri fækkun yrði í starfsliði ráðuneytisins við flutning grunnskólans til sveitarfélaganna. Verkefnin höfðu þegar verið flutt úr ráðuneytinu til fræðsluskrifstofanna. Sveitarfélögin hafa síðan tekið á þessu hvert með sínum hætti og skipulagt skólaskrifstofur öðruvísi en var þegar ríkisvaldið eða menntmrn. stóð að rekstri fræðsluskrifstofanna. Því miður hef ég ekki þær tölur enda er það ekki skylda sveitarfélaga að gera ráðuneytinu grein fyrir því hvernig þau haga mannaráðningum sínum fyrir grunnskólann að þessu leyti. Þess vegna hef ég ekki tölurnar en að sjálfsögðu væri hægt að afla þeirra. Ef þess væri óskað og fyrirspurn lögð fram um það þá yrði að sjálfsögðu hægt að afla slíkra upplýsinga frá sveitarfélögunum. Starfslið á skólaskrifstofum hlýtur að liggja fyrir í hverju sveitarfélagi fyrir sig og ekki um nein leyndarmál að ræða af hálfu sveitarfélaganna. Herra forseti. Ég vil aðeins árétta það að mér þótti hv. fyrirspyrjandi gefa allt annað til kynna en er í raun og veru með starfsemina og hvernig henni var háttað í menntmrn. áður en grunnskólinn fluttist frá ríkinu til sveitarfélaganna. Hann var að dylgja um að illa væri að starfsmannahaldi staðið af hálfu ráðuneytisins og lét í það skína að um óeðlilega hluti væri að ræða. Hann hefur engar forsendur til að komast að þeirri niðurstöðu. Mér virtist hann alls ekki vita hvernig þessum málum hefði verið háttað.

Herra forseti. Ég hlýt að bera af mér þessi algerlega tilhæfulausu orð hæstv. menntmrh. í minn garð. Það fólust engar dylgjur í máli mínu. Ég reyndi ekki að gera málið tortryggilegt eins og hæstv. ráðherra lét hér að liggja. Ég held að hæstv. ráðherra hljóti að hafa farið öfugu megin fram úr í morgun. Ég sagði þessar upplýsingar hins vegar áhugaverðar. Ég tel að þær séu athyglisverðar og það séu fullkomlega rök fyrir því sem ég sagði. Það hlýtur fleirum en mér að þykja fróðlegt að skoða hvernig mannahaldið hefur breyst, annars vegar hjá ráðuneytinu og hins vegar hjá sveitarfélögunum. Ef það kemur á daginn sem þegar virðist liggja fyrir, samanber það sem kom fram hjá hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur, þá hefur hæstv. menntmrh. síst allra tilefni til aðdróttana af þessu tagi í minn garð. Að ég hafi farið með dylgjur og verið að reyna að gera þetta tortryggilegt með einhverjum hætti, að ég viti ekkert um hvað málið fjalli, að mér hafi greinilega verið alls ókunnugt um hvernig stjórnsýslu grunnskólans var háttað áður en til flutningsins kom, það eru dylgjur. Þetta eru algerlega órökstuddir sleggjudómar hæstv. ráðherra en ekki orð mín áðan. Ég vísa þessu til föðurhúsanna og hvet hæstv. ráðherra til að huga betur að því á morgnana hvorum megin hann fer fram úr rúminu.

Herra forseti. Enn mæli ég fyrir fyrirspurn til hæstv. menntmrh. og vona nú að við megum báðir taka gleði okkar því að hér er vísast á ferðinni ánægjulegra málefni, þ.e. spurning um uppbyggingu Háskólans á Akureyri. Menn lengir þó mjög eftir því, herra forseti, að niðurstaða fáist í hvenær unnt verði að hefjast handa við uppbyggingu rannsóknaraðstöðu eða rannsóknarhúss fyrir starfsemi háskólans og tengda starfsemi á lóð háskólans á Sólborgarsvæðinu. Þannig er, herra forseti, að mikill velvilji og hugur heimamanna hefur fylgt því að byggja háskólann upp eins og margendurtekið hefur komið í ljós, m.a. í framlagi bæjarfélaga, Akureyrarbæjar og fleiri sveitarfélaga, í framlagi og stuðningi fyrirtækja á svæðinu, jafnvel einkaaðila sem þegar eru farnir að færa þessari stofnun, þessu óskabarni, miklar gjafir. Eitt af því sem þarna hefur verið boðið fram er fjármögnun á uppbyggingu rannsóknarhúss svo þegar megi hefjast handa við byggingu þess þó fjárveitingar frá ríkisvaldinu komi síðan á einhverju árabili þar á eftir. Akureyrarbær hefur boðist til að sjá um þessa fjármögnun og það tilboð hefur nú legið fyrir um alllangt skeið. Ég hygg að það hafi legið fyrir í um eitt til tvö ár a.m.k. Hins vegar hefur leyfi til framkvæmda ekki fengist hjá stjórnvöldum. Hugsunin er sú að sérstök fjárveiting komi í þetta verkefni til hliðar við þær fjárveitingar á fjárlögum sem eru í uppbyggingu háskólans að öðru leyti. Þær fjárveitingar eru því miður allt of litlar, herra forseti. Þó hæstv. menntmrh. hafi fyrir nokkrum dögum, með miklum glæsibrag og ágætum, tekið skóflustungu að nýbyggingaráfanga fyrir norðan þá eru fjárveitingarnar skv. fjárlagafrv. auðvitað sorglega lágar. Burt séð frá því hefur hugsunin verið sú að hrinda þessum mikilvæga áfanga í framkvæmd með því að annar aðili sjái fyrir fjármögnuninni tímabundið. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh.: Hvað líður byggingu rannsóknarhúss við Háskólann á Akureyri og er þess að vænta að stjórnvöld muni nú innan tíðar veita samþykki sitt fyrir því að framkvæmdir hefjist?

Herra forseti. Í júlí 1995 skipaði ég starfshóp til að fjalla um framkvæmdir Háskólans á Akureyri að Sólborg. Síðan hefur verið unnið í samræmi við það og farið fram samkeppni um það hvernig húsið verði best nýtt til að háskólinn geti flutt þangað og hvernig eigi að standa að nýframkvæmdum á Sólborgarsvæðinu. Hinn 23. október sl. var fyrsta skóflustungan tekin að fyrstu nýbyggingunni á svæðinu og verður nú ráðist í að reisa þar kennsluhús, vinnuaðstöðu fyrir kennara og skrifstofur. Í fjárlagafrv. er fé ætlað til þess verks fyrir næsta ár en ég tel nauðsynlegt að samið verði um framkvæmdahraða og fjárveitingar í samræmi við hann. Nefnd sem gerði úttekt á húsnæðisþörf á háskólastiginu og skilaði áliti í maí 1997 lagði til að ráðist yrði í framkvæmdir að Sólborg í áföngum. Samdóma álit þeirrar nefndar og einnig annarra sem komið hafa að því að skipuleggja uppbyggingu á Sólborg var að í fjórða og síðasta áfanga framkvæmdanna yrði ráðist í smíði rannsóknarhúss. Þetta er samdóma álit allra þeirra sem um þetta mál hafa fjallað. Akureyrarbær bauðst á sínum tíma til að fjármagna rannsóknarhúsið. Í desember á síðasta ári var skipuð nefnd til þess að ræða það mál sérstaklega. Málið hefur og verið rætt milli fulltrúa ráðuneytisins og bæjaryfirvalda með aðild Háskólans á Akureyri. Afstaða mín í þessu máli er skýr. Ég tel að menntmrn. eigi ekki að taka á sig allar skuldbindingar fyrir hönd ríkisins vegna rannsóknarhússins heldur eigi að skilgreina þörf háskólans á rými í húsinu og síðan eigi skólinn að greiða fyrir þá aðstöðu en rannsóknastofnanir og aðrir sem fá aðstöðu í húsinu verði að standa undir sínum hlut af kostnaði við byggingu rannsóknarhússins. Ég hef einnig látið þá skoðun í ljós að af hálfu menntmrn. beri að leggja höfuðáherslu á að ljúka öðrum og þriðja áfanga framkvæmdanna að Sólborg. Ég tel að við séum nú að hefja annan áfangann með þeirri nýbyggingu sem verið er að ráðast í nú. Vilji menn taka sérstakar ákvarðanir um rannsóknarhúsið og flytja það fram miðað við fyrri tillögur um áfangaskiptingu við byggingu Háskólans á Akureyri þá tel ég að menntmrn. og háskólinn eigi að koma að málinu með því að skilgreina þörf háskólans á rými í húsinu og greiða fyrir þann hluta hússins en aðrir aðilar verði að standa að öðrum kostnaði sem vegna hússins verður.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin en hlýt um leið að lýsa vissum vonbrigðum yfir því að í raun og veru virðist þetta mál vera í algerlega óbreyttri stöðu, þ.e. það situr fast í einhverri nefnd sem búin er að fjalla um það í hartnær ár. Í raun komu engin góð tíðindi fram í máli hæstv. ráðherra. Annað sem kom fram um nýbyggingaráformin, skóflu\-stung\-una og fjárveitingar í fjárlagafrv. liggur fyrir. Ástæða þess að menn leggja mikið kapp á að flýta rannsóknarhúsinu er einmitt sú sem hæstv. ráðherra nefndi en í allt öðru samhengi, að Háskólinn á Akureyri og samstarf hans við rannsóknastofnanirnar er kjölfestan í því tilraunamódeli eða verkefni sem verið er að reyna að byggja upp, þ.e. að samþætta þessa rannsókn á fræðslustarfsemi. Til þess að sú þróun geti haldið áfram og megi eflast þurfa menn að fá þarna aðstöðu og það helst á einum stað. Þó svo út frá hreinum kennslufræðilegum forsendum séu kennslustofurnar og skólahúsnæðið mikilvægast er vegna annarra hagsmuna og samstarfsins við rannsóknastofnanirnar og áforma um að byggja upp þetta rannsóknaumhverfi á Akureyri mjög brýnt að þessi áfangi í rannsóknarhúsinu náist í gang. Að mínu mati er ekki við það búandi að málið sé strand. Er það t.d. vegna þess að þessir aðilar eru að ýta þessu eitthvað á milli sín eins og mér finnst hálfpartinn mega ráða af máli hæstv. menntmrh.? Enginn er að fara fram á að menntmrn. eða ríkið í þeim skilningi borgi meira en sinn hlut í þessu. Ekki er verið að fara fram á neitt slíkt og ég skil ekki að það þurfi að stranda á því að ekki megi hafa það á hreinu hver leggur hvað af mörkum í þessu samstarfi. Það er ákaflega mikilvægt. Það er ljóst að það er til góðs fyrir alla að samstarfið gangi milli skólans og rannsóknastofnananna og ég óttast að ekki verði sú framþróun í því sem menn vilja sjá og sú styrking í tengslum við uppbyggingu skólans sem þarna þarf að koma til ef ekki verður unnt að þiggja þetta boð frá Akureyrarbæ sem liggur fyrir um fjármögnun. Ég hvet hæstv. menntmrh. eindregið til þess að reka á eftir þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda, Steingrími J. Sigfússyni, og þeim félögum fyrir að vekja máls á þessu. Fyrirsvarsmenn Háskólans á Akureyri voru hjá okkur í fjárln. í morgun og voru að skýra þetta mál fyrir okkur og lýstu einmitt áhuga bæjarins á því að koma þarna sterklega inn í málið. Það er fullur skilningur á því í hv. fjárln. en það mundi engu spilla þó að bæjarstjórinn eða einhverjir af hálfu Akureyrarbæjar mundi láta svo lítið að koma til okkar í hv. fjárln. og ræða málin.

Herra forseti. Ég held að ekki sé hægt að draga þær ályktanir af orðum mínum að þetta mál sé í einhverju stoppi eða strandi. Þvert á móti er verið að fjalla um málið. Ég lýsti þeim áherslum sem ég hef í þessu máli, þeirri forgangsröðun sem ég hef við uppbyggingu að Sólborg. Síðan hefur komið fram hugmynd um að ráðast sérstaklega í byggingu á þessu rannsóknarhúsi og auðvitað verður að komast að niðurstöðu um það eins og önnur mál. Ég lít þannig á að sem menntmrh. beri mér fyrst og fremst skylda til þess að nýta það húsnæði sem skólinn hefur þegar til umráða og byggja það þannig upp að það nýtist sem allra best fyrir skólann og að kennslan geti flust sem fyrst á einn stað. Það er verið að gera með þeim nýbyggingum og áformum sem við höfum lagt áherslu á. Allir þeir sem hafa komið að málinu og skoðað það í heild hafa lagt til að rannsóknarhúsið yrði lokaáfanginn í uppbyggingunni að Sólborg þannig að málið stendur svona. Ef menn vilja flýta þessu sérstaklega og ef Akureyrarbær vill leggja fram fé og semja við ríkið um það hvernig það greiðir það fé til baka á einhverju löngu árabili eða hvaða hugmyndir sem menn hafa um það þá er það viðfangsefni sem við erum ekki enn þá búnir að leysa úr. En tillagan liggur fyrir og ég hef lýst því að ég tel að menntmrn. eigi að koma að því að því er varðar húsnæðisþörfina fyrir háskólann sjálfan en ekki fyrir aðrar stofnanir sem falla ekki undir verksvið þess. Við höfum heldur ekkert umboð til að semja fyrir slíkar stofnanir.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fyrir hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrirspurn sem ég veit að hæstv. ráðherra er án efa mjög kærkomið að fá tækifæri til að svara og það er að fá nánari skýringar á ummælum sem hæstv. ráðherra lét falla á ársfundi Tryggingastofnunar ríkisins. Það voru auðvitað stórfréttir sem þar komu fram þegar hæstv. ráðherra lýsti því sem sérstöku forgangsverkefni eða áhugamáli sínu, með orðum sem ég man nú ekki nákvæmlega utan að en er auðvitað hægt að fletta upp, að afnema eða draga a.m.k. úr skerðingu bóta til öryrkja vegna tekna maka. Ég vísa þar sem sagt í yfirlýsingu hæstv. ráðherra á nefndum fundi. Þetta er stórt hagsmunamál og hefur farið ákaflega fyrir brjóstið á mönnum af eðlilegum ástæðum því að þessi hópur er í rauninni í niðurlægjandi stöðu þegar fjölskyldur þar sem önnur fyrirvinnan er öryrki, geta ekki bætt stöðu sína með aukinni vinnuþátttöku hins aðilans eins og aðrar fjölskyldur í landinu heldur verða tekjur makans sjálfkrafa til þess að skerða bætur bótaþegans. Ég spyr því í fyrsta lagi, herra forseti: Hvenær er áætlað að afnám skerðingar bóta til öryrkja vegna tekna maka komi til framkvæmda? Í öðru lagi: Hvað kosta þessar breytingar og er gert ráð fyrir fjárveitingum í þessu skyni til að mynda í fjárlagafrv. næsta árs þannig að við megum vænta þess að ekki verði löng bið á því að þetta komi til framkvæmda, a.m.k. að framkvæmdin hefjist? Á mannamáli þýðir þetta auðvitað, herra forseti: Koma þessar breytingar til framkvæmda fyrir kosningar eða á að vísa því inn í framtíðina?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur beint til mín fyrirspurn sem mér er ljúft að svara. Þingmaðurinn spyr í fyrsta lagi hvenær áætlað sé að afnám skerðingar bóta til öryrkja vegna tekna maka, samanber yfirlýsingu mína á ársfundi Tryggingastofnunar ríkisins, komi til framkvæmda. Á aðalfundi Tryggingastofnunar ríkisins og reyndar einn\-ig í byrjun september gaf ég þá yfirlýsingu að nú í haust mundi ég stíga fyrstu skref til að afnema skerðingu bóta öryrkja vegna tekna maka. Ég stend við það og nú er verið að ljúka útfærslu þessara breytinga og ég vonast til að þær geti tekið gildi um áramót. Virðulegi forseti. Þingmaðurinn spyr í öðru lagi hvað þessar breytingar kosti og hvort gert sé ráð fyrir fjárveitingum í þessu skyni á fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Kostnaður liggur ekki endanlega fyrir en mér virðist vera að um sé að ræða fjárhæð á bilinu 200--250 millj. kr. Eins og áður hefur komið fram er ekki gert ráð fyrir fjárveitingum til þessara breytinga í frv. til fjárlaga eins og það liggur fyrir hv. Alþingi enda var ekki ljóst við frágang frv. hvað breytingin mundi kosta eða hvernig unnt væri að útfæra hana til þess að tryggja að hún kæmi þeim til góða sem mest þurfa á að halda og að enginn yrði fyrir skerðingu bóta vegna þessara breytinga. Virðulegi forseti. Ég mun hins vegar beita mér fyrir því að við afgreiðslu fjárlaga verði nauðsynlegt fjármagn ætlað til verkefnisins.

Hæstv. forseti. Mannréttindabrot á ekki að afnema í mörgum skrefum heldur í einu skrefi. Ég veit sannast sagna ekki hvaða orð á að nota yfir þá aðför sem gerð er að öryrkjum, þá kjaraskerðingu sem þeir eru látnir sæta við það að ganga í hjónaband. Í Suður-Afríku var talað um apartheid þegar kynþáttum var haldið aðskildum og í apartheid-kerfinu voru blönduð hjónabönd bönnuð. Hér á landi eru öryrkjum reistar efnahagslegar skorður við að búa í hjónabandi og ég spyr hvort ekki væri hreinlegra að banna blönduð hjónabönd, að banna með lögum að fatlað fólk og ófatlað eigist. Það væri alla vega hreinlegra en að búa þessu fólki sömu örlög með fjárkúgun. Ég veit að þetta eru þung orð en það á að nota þung orð um mannréttindabrot og staðreyndir málsins eru einfaldar. Öryrki getur fengið 63--64 þús. kr. á mánuði. Við það að ganga í hjónaband eru tekjur hans skertar um þriðjung og fara niður í 43 þús. kr. Og ef hann er giftur maka sem er með um meðaltekjur í ASÍ eða BSRB þá fara tekjur öryrkjans niður í 15 þús. kr. Þetta ber að leiðrétta, ekki í mörgum skrefum heldur einu.

Herra forseti. Ég hygg að öryrkjar séu eini þjóðfélagshópurinn sem með lögum er refsað fyrir það að ganga í hjónaband. Þess vegna er mikilvægt að afnema þessa skerðingu að fullu. Ég tók eftir að hæstv. ráðherra sagði að þetta yrði afnumið í skrefum og fyrsta skrefið tekið á þessum vetri. Ég spyr: Verður ákvæði í frv. um hvenær skerðingin verður að fullu afnumin? Eða verða öryrkjar áfram í óvissu eftir frv. ráðherrans þar sem eitthvert skref er tekið, eða mun ráðherrann setja það markmið að þessu verði lokið og skerðingin afnumin að fullu t.d. á næsta ári? Ég spyr líka hvort þetta ákvæði muni ná til allra lífeyrisþega, líka aldraðra. Eða er bara verið að tala um öryrkja í þessu sambandi? Vegna þess að sú skerðing gildir líka að því er varðar aldraða og við getum ekki staðið frammi fyrir lagasetningu sem mismunar öldruðum og öryrkjum. Ég spyr um þetta og legg áherslu á að ráðherra svari. Ég vil minna á í þessu sambandi þegar við erum að tala um kjör öryrkja, að á sl. fimm árum hafa lágmarkslaun hækkað um 52%, launavísitala um 30%, en örorkulífeyrir einungis um 17,4%. Þess vegna verðum við að stíga það skref núna, herra forseti, og afnema að fullu þessa skerðingu til að bæta kjör öryrkja. Þetta er eitt af stóru hagsmunamálunum sem öryrkjar hafa barist fyrir og ég skora á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að skerðingin verði afnumin að fullu.

Herra forseti. Ég verð því miður að lýsa yfir vonbrigðum með svör ráðherrans við þessari fsp. Auðvitað ber að afnema þetta óréttlæti strax. Og ég minni á að þetta á ekki aðeins við um það þegar öryrkjar og aldraðir ganga í hjónaband eða eru í hjónabandi heldur á þetta líka við um sambúð þó svo að fólk sé ekki með sameiginlegan fjárhag. Þetta er miklu meira óréttlæti en að þetta gildi aðeins um hjónaband. Hæstv. ráðherra talar um áfanga. Auðvitað á ekki að gera þetta í áföngum. Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um hvernig þessir áfangar ráðherrans verða. Hvað felst í þeirri tillögu? Ég minni líka á það, vegna þess að hér komu aldraðir til umræðu, að öryrkjar verða líka aldraðir. Eiga þeir þá að búa við skerðingarnar eftir að þeir eru orðnir gamlir, eftir að þeir eru orðnir 67 ára? Á þá að fara að skerða vegna tekna maka? Auðvitað verður þetta að ganga yfir alla lífeyrisþega. Ég minni á að í þinginu er til umræðu frv. sem afnemur þessa tengingu. Og ef hæstv. ráðherra hefði áhuga á að afnema þetta þá getur hann lýst yfir stuðningi við það frv. sem hér er til umræðu um breytingu á almannatryggingalögunum, þar sem þessi tenging við tekjur maka eða sambýlings er afnumin að fullu með lögum.

Herra forseti. Yfirlýsing hæstv. heilbrrh. fannst mér ekki vera neitt annað en ómerkilegt kosningabragð. Hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir gagnvart öryrkjum að þessu umdeilda ákvæði verði breytt. En hvenær á að breyta því? Hún ætlar að breyta því eftir kosningar, það kom skýrt fram í fjárlagafrv. Nú segir hún: Því miður var ekki hægt að setja neitt inn í fjárlagafrv. vegna þess að ekki var vitað um heildarupphæðina, en hún lýsir því sjálf yfir að heildarupphæðin skipti ekki máli vegna þess að hún ætli aðeins að stíga eitt skref. Það er nauðsynlegt að hæstv. ráðherra lýsi því yfir hversu stórt skref hún ætlar að stíga og hvenær á að afnema ákvæðið að fullu samkvæmt stefnu ráðuneytisins. Herra forseti. Ég held að kominn sé tími til að hæstv. ráðherra upplýsi þetta. Hún hefur í rauninni lýst því yfir á aðalfundi Tryggingastofnunar að þetta ákvæði feli í sér mannréttindabrot. Hún ætlar að breyta því, en hún ætlar ekki að gera það fyrr en eftir kosningar. Hún verður að segja okkur hvað þetta skref á að vera stórt og hvenær á að ljúka verkinu.

Herra forseti. Ég þakka talsmönnum jafnaðarmanna fyrir þær undirtektir og stuðning sem ég hef fengið frá þeim við málflutning minn og þakka sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir svörin samkvæmt venju, þó að ég verði auðvitað að segja eins og aðrir að þau hryggja mig mjög. Ég fylltist bjartsýni fyrir hönd þessa hóps þegar ég frétti af yfirlýsingu hæstv. ráðherra á ársfundi Tryggingastofnunar og náði mér í þá yfirlýsingu og sá ástæðu til að reyna að skýra það betur hvenær þetta mikla réttlætismál næði nú fram að ganga. Nú er það að vísu svo, herra forseti, að hin illræmdu jaðaráhrif eða tekjutengingar í almannatryggingakerfinu eru miklu víðar á ferðinni en þarna. Þar er á ferðinni heill frumskógur og að mínu mati er það eitt allra brýnasta réttlætismál í velferðarkerfi okkar að taka það til endurskoðunar. Ég veit ekki hvort allir þingmenn hafa farið yfir það nýlega og rifjað upp hvernig þessar tekjutengingar og skerðingar eru. En þær eru allhrikalegar eða 30% af tekjum á ellilífeyri umfram viss mörk, 25% á örorkulífeyri umfram viss mörk, 45% af tekjutryggingunni umfram viss mörk og 65% af vasapeningunum, umfram hvað? Umfram skitinn þrjú þúsund kall, rúman.

Og 100% heimilisuppbót.

Og svo auðvitað þar sem tekin er króna á móti krónu, eins og heimilisuppbótin o.fl. Talandi um jaðaráhrif þá eru þetta náttúrlega einhver illræmdustu jaðaráhrif sem fyrirfinnast. Ég harma að taka eigi þetta aðeins í skrefum. Hér eru ekki á ferðinni upphæðir af því tagi að það ætti að standa í mönnum að taka þetta í gegn í einni lotu. Ég held að menn viðurkenni hvað varðar öryrkja, fjölskyldufólk á miðjum aldri, að þetta óréttlæti er alveg svakalegt. Þessi staða er kannski sú versta og mest niðurlægjandi af öllu sem hér er boðið upp á, og er þá mikið sagt, fyrir þetta fólk sem fjölskyldufólk og sú staða sem það er sett í gagnvart maka sínum. Ég skora á hæstv. ráðherra að berjast fyrir því hér og hafa til þess stuðning okkar að þetta komi í fjárlagafrv. nú í desember, verði afgreitt fyrir jólin og taki gildi um næstu áramót þannig að það verði ekki í einhverri útideyfu í næstu kosningum og sé vísað inn í framtíðina. Það er ekki það mikið fyrirtæki að kippa þessu í liðinn og taka restina af þessu til endurskoðunar og úrlausnar á næstu mánuðum.

Herra forseti. Í Prédikaranum segir að það sé tími til að tala og það sé tími til að þegja. Nú hefur verið varpað ágætu ljósi á þetta mál. Það er misrétti á ferðinni og á þeim málum þarf að taka, ég held að það sé öllum ljóst. Og hinn velmeinandi og ágæti hæstv. heilbrrh. hefur lýst vilja til þess. Það þarf hins vegar að gera innan stjórnarinnar allrar og stjórnarflokkanna. Það er ekki hægt að hlaupa upp í fyrirspurnatíma til að taka svo stórar ákvarðanir sem hér um ræðir. Þannig að það verður að gera svo vel að ... 
             Nú ætlar hv. þingheimur að tala hérna ofan í mig. 

Virðulegi forseti. Þau lög sem hér er um að ræða hafa verið í gildi síðan 1936.

Það breytir engu.

Þess vegna langar mig að segja það --- þegar mönnum finnst það langur tími að taka sér nokkra mánuði til endurskoðunar þar sem við erum að vinna með Öryrkjabandalaginu til að gera þetta eins vel úr garði og mögulegt er --- að mér finnst það nú dálítið skrýtið, sérstaklega þegar fyrrv. félmrh. talaði hér áðan. Hún var í sjö ár í félmrn. og ég man aldrei eftir að hún hafi tekið þetta mál upp, aldrei. Og tekjutengingarnar urðu mestar í ríkisstjórnartíð hennar. 
             Af hverju tók þáv. hæstv. félmrh. þetta ekki upp þá? Það var ég sem tók þetta upp vegna þess að ég tel þetta vera réttlætismál. Þetta er ekki lögbrot, þetta er réttlætismál. Og þess vegna tók ég það upp. Og mig langar að segja þingheimi það að ef við mundum samþykkja á morgun frv. sem hér liggur fyrir frá Ástu R. Jóhannesdóttur, þá mundu 70 öryrkjar missa frítekjumark sitt. Það er þess vegna sem fulltrúar Öryrkjabandalagsins eru að vinna með heilbrrn. að því að engir skerðist við þessa breytingu.

Hversu margir skerðast núna?

Þetta er sannleikur málsins. Við erum að vinna að því að breyta áralöngu óréttlæti.  En af því að hv. þm. tala um að þetta sé eitthvað í langri framtíð og eftir kosningar þá sagði ég áðan í ræðu minni og endurtek að þetta málefni verður afgreitt í kringum áramót.

Í áföngum, hvað er það?

Herra forseti. Mikil umræða fer nú fram um fólksflutninga úr dreifbýli í þéttbýli, af landsbyggðinni og til höfuðborgarsvæðisins. Þessi umræða fer ekki einungis fram á Alþingi, það vita flestir hv. alþingismenn að þessi umræða er mikil og vaxandi úti um allt land. Rannsóknir hafa sýnt fram á að ein meginástæða þessara miklu fólksflutninga er einhæfni þeirra starfa sem víða er boðið upp á. Fólk telur sig einfaldlega ekki eiga nógu margra kosta völ í atvinnumálum þó aðrar þarfir séu vel uppfylltar. Það er m.a. talinn liður í árangursríkri byggðastefnu að fjölga opinberum störfum úti á landi, en fjölgun þeirra hefur á undanförnum árum fyrst og fremst orðið á höfuðborgarsvæðinu. Og í ljósi þessa sýnist það hljóta að vera forgangsmál, herra forseti, að stjórnvöld reyndu með tiltækum ráðum að viðhalda þeim störfum sem þegar eru unnin úti á landi, ég tala nú ekki um ef um er að ræða þjónustustörf. Til að leggja slík störf niður eða flytja af landsbyggðinni þá þurfi býsna þung rök. Vegna þess að niðurlagning loftskeytastöðvarinnar á Ísafirði virðist algerlega andstæð þeim sjónarmiðum sem liggja til grundvallar eðlilegri byggðapólitík, eða a.m.k. byggðapólitík í anda þeirra tillagna sem fram hafa verið settar og nú um stundir eru taldar árangursríkastar, þá hef ég lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. samgrh. á þskj. 128: 1. Hvert voru þau störf færð sem unnin voru í loftskeytastöðinni á Ísafirði þegar stöðin var lögð niður nú í sumar? 2. Var þeim starfsmönnum sem unnu við loftskeytastöðina á Ísafirði boðin áframhaldandi vinna hjá Landssíma Íslands hf.? Ef svo var, við hvað og hvar? 3. Er eitthvað í nýrri tækni sem kallar á að þessi störf séu unnin annars staðar en á Ísafirði?

Herra forseti. Spurt er í fyrsta lagi. Hvert voru þau störf færð sem unnin voru í loftskeytastöðinni á Ísafirði þegar stöðin var lögð niður nú í sumar? Vegna langtímaþróunar í skipafjarskiptum er svo komið að vinnan á loftskeytastöðvunum er aðeins brot af því sem áður var. Raunar hefur það lengst af verið svo að starfsfólkið hefur mikinn hluta vinnutímans verið að hlusta eftir uppköllum. Fyrir tveim árum unnu 49 afgreiðslumenn á strandstöðvunum í kringum landið. Á þeim tíma dagsins sem mest var að gera voru samtals ellefu menn á vakt. Nú hefur þessum störfum fækkað í 21 og nú eru mest sex menn á vakt í einu. Þessar fækkanir komu þannig fram að þeir tveir starfsmenn sem unnu við loftskeytastöðina á Ísafirði hættu en störfum þeirra var bætt á loftskeytamennina á Siglufirði. Raunar fækkaði um einn starfsmann á Siglufirði um svipað leyti. Í öðru lagi. Var þeim starfsmönnum sem unnu við loftskeytastöðina á Ísafirði boðin áframhaldandi vinna hjá Landssíma Íslands hf.? Ef svo var, við hvað og hvar? Starfsmönnum var báðum boðið starf við starfsstöð upplýsingaþjónustunnar 118 sem rekin er á Ísafirði. Annar starfsmaðurinn þái það en hinn kaus að hætta störfum hjá Landssíma Íslands. Í þriðja lagi. Er eitthvað í nýrri tækni sem kallar á að þessi störf séu unnin annars staðar en á Ísafirði? Sameining starfanna á Ísafirði og Siglufirði í sumar var fyrst og fremst vegna hagræðingar í mannahaldi. Þá þegar stýrðu afgreiðslumennirnir á Siglufirði vestfirsku tækjunum að næturlagi og um helgar. Nú á þessu ári eru ekki tæknilegar forsendur til að yfirtaka störf Ísfirðinganna annars staðar en á Siglufirði án verulegs aukakostnaðar. Á næsta ári eða þar næsta verður hins vegar hægt að stýra allri fjarskiptaþjónustu strandstöðvanna frá Reykjavík. Ég vil svo aðeins bæta því við vegna þess sem hv. þm. sagði um einhæf störf úti á landsbyggðinni, þá er það auðvitað alveg laukrétt að nauðsynlegt er að reyna að að fjölga þeim. Á hinn bóginn hygg ég að fæstir tali í alvöru fyrir því að halda fólki á launum, hvort sem það er úti á landi eða hér í Reykjavík, við störf sem ekki eru lengur nauðsynleg vegna tækniþróunar og tæknibreytinga. Við erum ekki að færa störf utan af landi til þess að jafnmargir vinni að störfunum í Reykjavík, það er misskilningur hjá hv. þm. að svo sé. Þvert á móti er um það að ræða að tæknibreytingar valda því að ekki er þörf fyrir jafnmarga einstaklinga og áður. Þetta hefur áður komið fyrir í fjarskiptum. Sú var tíðin að það voru símakonur í Reykjavík. Ég hygg að hv. þm. muni eftir að það voru líka símstöðvar frammi í Svarfaðardal eða frammi í Eyjafirði. Nú eru símarnir orðnir sjálfvirkir og þar með hefur auðvitað þeim símstúlkum eða símamönnum fækkað sem við slík störf unnu. Hér er einungis um slíkt að ræða. Tækninni fleygir fram og sjálfvirkir símar eru komnir í staðinn fyrir handstýringu.

Virðulegi forseti. Það geta vel verið tæknileg rök fyrir því að fækka störfum við strandstöðvarnar. Ef það er svo þá verðum við auðvitað að una því þó aldrei megi ganga svo langt að það komi niður á öryggi sæfarenda við landið. En hitt er ljóst að alveg er hægt að sinna þeim störfum úti á landi sem eru nú unnin í Gufunesi. Þess vegna hefði ég talið eðlilegra af hálfu Landssíma Íslands hf. að leggja niður starfsemina í Gufunesi og flytja þau störf sem þar eru unnin annaðhvort norður á Siglufjörð eða vestur á Ísafjörð. Fyrir því voru margs konar rök, m.a. þau að Landssími Íslands á að vera í sem bestu samstarfi við fólkið úti um landið og það hefði verið þáttur í því að skapa meiri sátt um þetta góða fyrirtæki en ella verður. Þess vegna held ég að það hafi verið skammsýni af hálfu Landssíma Íslands hf. að grípa ekki frekar til þess ráðs að færa störfin úr Gufunesi og annaðhvort norður eða vestur en að gera það á þann veg sem og hér hefur verið lýst.

Herra forseti. Það komu fram hjá hæstv. samgrh. ýmsar upplýsingar sem margar hverjar lágu í augum uppi. Spurningin var í rauninni sú, sem mér fannst hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, sem hér talaði á undan mér, orða ágætlega, sem sé þessi: Ef tæknibreytingar verða þannig að störfum fækkar, þarf þeim þá alltaf að fækka úti á landi? Hefur ekki tæknin líka leitt til þess að störfum hefur fækkað í Reykjavík og mátti ekki hugsa þessi mál upp að nýju? Það þarf fólk til ákveðinna verka, hlusta eftir uppköllum, nefndi hæstv. ráðherrann. Þessar strandstöðvar hafa líka sinnt tilkynningarskyldunni. Það er þannig að þó svo farsímaþjónusta hafi leyst stóran hluta þessara starfa af hólmi, eru ekki öll mið innan þjónustusvæða. Það er því nauðsynlegt að viðhalda ákveðinni þjónustu sem þarf a.m.k. í fyrirsjáanlegri framtíð að hafa fólk til. Þar er e.t.v. ekki síst um að ræða ýmiss konar öryggisþjónustu og það væri fróðlegt að heyra það frá hæstv. ráðherra hvort hann telur að nægjanlegs öryggis sé gætt með því að vera með alla þessa þjónustu á einum stað og það hér suður í Reykjavík.

Herra forseti. Ég vek athygli á því að ræður hv. þingmanna snerust um fsp. sem er næst á dagskrá. Ég mun því svara hv. þm. Vestf. undir réttum dagskrárlið í næstu fsp. En vegna þess sem ...  Ég hygg að eðlilegt sé ef við viljum flytja störf út á land að reyna þá að snúa okkur að einhverjum þeim sviðum þar sem þörf er fyrir störfin. Að öðru leyti verða þau aldrei til frambúðar og menn una ekki til lengdar í störfum sem þeir vita að hafa ekki þýðingu.

Nú stendur svo á að 5. og 6. dagskrármálið eru fyrirspurnir um sama málið, þ.e. loftskeytastöð á Siglufirði. Annars vegar er um að ræða fsp. frá hv. 6. þm. Norðurl. e., Svanfríði Jónasdóttur, það er 129. mál, þskj. 129. Hins vegar er um að ræða fsp. frá hv. 2. þm. Norðurl. v., Hjálmari Jónssyni, það er 137. mál, þskj. 137. Báðar fyrirspurnir eru til hæstv. samgrh. Forseti vill leggja til að umræður um 5. og 6. dagskrármálið verði sameinaðar og verður það gert ef enginn hreyfir andmælum. Að sjálfsögðu verður tekið tillit til þess í tímavörslu að um tvö mál er að ræða. Ég hef gert ráð fyrir því að fyrirspyrjendur báðir taki til máls áður en ráðherra svarar.

Herra forseti. Það kom vel fram í umræðunum áðan hve fjölbreytni í atvinnulífinu er mikilvæg fyrir eðlilega byggðaþróun í landinu. Það var ekki verið að gefa það í skyn, eins og hæstv. ráðherra sagði, að verið væri að flytja störf til þess að fjölga þeim í Reykjavík. Það var miklu frekar talað um að þó svo samdráttur sé er ekki nauðsynlegt að hann komi allur fram úti á landi, eða af fullum þunga. Það er líka hægt að hugsa sér að hann komi fram af fullum þunga í Reykjavík en að þau störf sem eftir verða verði annars staðar. Það er sú hugsun sem ég held að væri mjög gott ef hæstv. ráðherrann vildi taka undir með okkur. Stöðin á Siglufirði er mikilvæg. Eins og ég sagði áðan, herra forseti, eru skip ekki alltaf í farsímasambandi, stöðin sinnir öryggishlustun, sem er e.t.v. mikilvægust, og tilkynningarskyldan er einnig mikilvægur hluti störfum stöðvarinnar. Fróðlegt væri að heyra frá hæstv. ráðherra, af því að við erum að ræða þetta mál, hvort vænta megi einhverra breytinga varðandi form á tilkynningarskyldu. Hvort sú ákvörðun um að gera tilkynningarskylduna sjálfvirka, hvort þau áform eru eitthvað að breytast og það gæti síðan aftur haft breytingar í för með sér fyrir strandstöðvarnar. Þetta er aukaspurning ef ráðherrann væri með upplýsingar um þessa hluti því mér barst það til eyrna að eitthvað væri að breytast í sambandi við sjálfvirku tilkynningarskylduna. Herra forseti. Af því að við erum að tala um flutning á störfum, og það er nú mikið gert þessa dagana, og af því að menn virðast oft skilja samhengi hlutanna og mikilvægi svo miklu betur þegar horft er héðan úr kvosinni þá jafngildir þessi flutningur á störfum frá Siglufirði ekki því að fimm heldur 500 störf væru flutt á einu bretti frá höfuðborgarsvæðinu. Við erum að tala um fimm störf frá Siglufirði og þau jafngilda því að á einu bretti væru flutt fimm hundruð störf héðan af höfuðborgarsvæðinu. Ég býst nú við, herra forseti, að ýmsum þætti slíkur flutningur mikil tíðindi og þau ill. Svona miklu munar um þessi störf fyrir norðan og jafnvel enn þá meira, herra forseti, þar sem einhæfni atvinnulífsins er mikil og þess vegna eykst mikilvægi hvers starfs í þjónustu. Ég vil því endurtaka að það þarf að vera mjög ríkur rökstuðningur fyrir flutningi af þessu tagi, rökstuðningur í þá veru að störfin séu þá beinlínis ekki lengur framkvæmanleg á staðnum eða enginn vilji vinna þau lengur. Ég hef þess vegna lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. samgrh. á þskj. 129: 1. Hver er ástæða þess að Landssími Íslands hf. ákvað að leggja niður loftskeytastöðina á Siglufirði? 2. Verða þau störf sem unnin eru við stöðina færð annað og þá hvert? 3. Hefur þeim starfsmönnum sem starfað hafa við loftskeytastöðina á Siglufirði verið boðin áframhaldandi vinna hjá Landssímanum? Ef svo er, við hvað eiga þeir þá að starfa og hvar? 4. Er eitthvað í nýrri tækni sem kallar á að þessi störf séu unnin annars staðar en á Siglufirði?

Herra forseti. Stjórnarsáttmálinn kveður á um að störfum skuli fjölga úti á landsbyggðinni, störf skulu færð út á land. Þessi þróun er vissulega að hefjast. Ég nefni sem dæmi þróunarsvið Byggðastofnunar sem starfrækt er nú á Sauðárkróki og fer vel af stað og engin sérstök vandamál hafa komið upp út af. Ég nefni einnig innheimtudeild Íbúðalánasjóðs sem verður með nýju hlutverki sínu einnig starfrækt á Sauðárkróki. Með nýrri tækni hefur þessi aðgerð orðið mun auðveldari, að færa störf og deildir út á land. Fjarkennsla, nám í framhaldsskóla eða háskóla í heilum landshlutum getur farið fram gegnum internetið og með gagnvirkri sjónvarpstækni. Búið er að gjörbreyta möguleikum til náms einnig þótt fjarlægðir séu til skóla. Þannig er verið að hefja háskólanám á Austurlandi, það er hafið á Vestfjörðum og að hefjast á Austurlandi og fleiri landshlutar munu vafalaust fylgja í kjölfarið, þ.e. að háskólarnir þurfa ekki nýjar byggingar í landshlutunum heldur er einfaldlega verið að breiða þá út, færa þá út til fólksins gegnum þessa nýju tækni. Það er rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, Svanfríði Jónasdóttur, að þegar þessi þróun er nú hafin berast fréttir af að fyrirhugað sé að færa fimm störf frá Siglufirði og leggja þar niður loftskeytastöðina, en þau fimm störf jafngilda mörg hundruð störfum hér. Hún nefndi háa tölu. Það er jafngild tala í Reykjavík að færa héðan fimm hundruð manns eða svo til starfa einhvers staðar annars staðar. Svo mikil blóðtaka er þetta fyrir lítið byggðarlag. Því spyr ég hæstv. samgrh.: Hvers vegna þarf að loka loftskeytastöðinni á Siglufirði ef um leið er hægt að veita starfsmönnunum, sem þar starfa nú, sambærilega vinnu í Gufunesi? Hvers vegna er ekki hægt á þessu sviði eins og mörgum öðrum að færa hluta starfseminnar út á land og nota til þess tæknina? Þeir sem stjórna loftskeytastöðvum hljóta að hafa áttað sig á þeirri nýju tækni sem felst í símatækninni og ljósleiðaranum og breiðbandinu og þessari gagnvirku sjónvarpstækni. Allt hefur þetta náð til Siglufjarðar eins og annarra staða. Getur því Landssíminn ekki aukið einhverja aðra starfsemi sína á Siglufirði, haft þar deild starfsemi sinnar þannig að loftskeytastöðin muni haldast þar og staðþekking og öryggi minnki ekki, strandþjónusta stöðvarinnar verði þar áfram eins og hún er núna að viðbættum öðrum verkefnum?

Herra forseti. Spurt er hver sé ástæða þess að Landssíminn ætlar að leggja niður loftskeytastöðina á Siglufirði og önnur fsp. sama efnis. Áður fyrr voru fjarskiptastöðvar eini tengiliður sjómanna við þá sem voru á landi. Að sama skapi voru strandstöðvarnar eini tengiliðurinn frá landi til sjófarenda. Á undanförnum árum hafa orðið stórstígar framfarir í fjarskiptamálum með þeim afleiðingum að verulega hefur dregið úr þörf fyrir starfsemi strandstöðva. Fyrsta stórbyltingin var tengd NMT-farsímakerfi Landssímans. Með uppsetningu þess, sem nú er að fullu afstaðin, varð sjófarendum á öllum helstu miðum Íslands kleift að hringja í land og unnt var að ná til þeirra með síma. Vegna minni kostnaðar og aukinna þæginda sem þessu fylgdu fyrir sjómenn og fjölskyldur þeirra hættu menn að nota strandstöðvarnar til persónulegra fjarskipta þar sem því varð við komið. Utan við 50 sjómílur hafa skipin notað strandstöðvarnar. Af þessu leiðir að samtöl frá skipi til lands í gegnum strandstöðvar Landssímans eru nú mun færri en áður. Fyrirsjáanlegar eru breytingar á fjarskiptatækni við skip sem munu draga enn frekar úr notkun strandstöðva en nú er orðið. Sjálfvirk tilkynningarskylda verður að raunveruleika innan tíðar en allt að helmingur vinnutímans hjá starfsmönnum loftskeytastöðvanna hefur verið vegna handvirku tilkynningarskyldunnar og mér er ekki kunnugt um, vegna þeirrar fyrirspurnar sem hér kom fram, neinar breytingar í þeim efnum. Nýtt alþjóðlegt fyrirkomulag í neyðar- og öryggisfjarskiptum skipa kemur til framkvæmda. Neyðarköllin verða að mestu send út með því að ýta á neyðarhnapp og ræsa þá sjálfvirkt sérstakan búnað bæði í landi og um borð í öðrum skipum. Þessum sjálfvirku neyðarköllum fylgir oftast aflestur af staðsetningartækjum skipanna. Þetta nýja fyrirkomulag hefur það í för með sér að færri menn geta sinnt neyðarvaktinni af öryggi. Sjómenn munu í vaxandi mæli fara að hringja um gervihnattafarsímakerfi. Mörg stærri skip í flota Íslendinga eru nú þegar búin Inmarsat-gervihnattabúnaði sem notaður er til skeytasendinga í land þegar skipin fara út fyrir þjónustusvæði NMT-farsímakerfisins. Enn frekari bylting er nú að eiga sér stað á þessu sviði sem mun draga úr eða eyða þörfinni fyrir strandstöðvar á næstu árum. Iridium og Global Star alheimsfarsímakerfi eru nú að sjá dagsins ljós en miðað við fullyrðingar forsvarsmanna þeirra fyrirtækja munu þau verða samkeppnisfær í verði, en hafa ber í huga að símtalaverð í gegnum strandstöðvar á Íslandi eru miklu lægri en í gegnum strandstöðvar í nágrannalöndum okkar. Auk þess gefur Inmarsat-gervihnattakerfið sem nú er í mörgum skipum sem fara út fyrir þjónustusvæði farsímakerfis Landssímans, möguleika á talfjarskiptum. Framfarir í fjarskiptamálum sjómanna hafa valdið því að notkun strandstöðva Landssímans hefur verulega dregist saman á undanförnum árum. Þrátt fyrir mikinn niðurskurð í Reykjavík, Vestmannaeyjum, Ísafirði og Siglufirði hefur verið mikið tap á rekstri strandstöðvanna. Þar sem líklegt er að sjófarendur muni nýta sér nýjungar í fjarskiptamálum er nauðsynlegt að draga eins mikið úr allri starfsemi og kostur er svo draga megi úr rekstrarkostnaði stöðvanna. Rætt hefur verið um að leggja afgreiðsluna á Siglufirði niður á miðju næsta ári. Að sögn forstjóra Landssímans er nú hins vegar ljóst að af lokun hennar verður ekki á næsta ári. Fyrri áform miðuðust við að þróunin í fjarskiptum yrði afar hröð, en henni mun seinka einkum af þrem ástæðum. Global Star gervihnattakerfinu seinkar um u.þ.b. hálft ár vegna óhapps við uppskot tíu gervihnatta af rúmlega 50. GMDSS-neyðarfjarskiptabúnaður í skip fæst ekki afgreiddur á réttum tíma. Þetta er alþjóðlegur vandi og skapast af því að framleiðendur hafa ekki undan þegar öll stærri skip heimsins þurfa búnað á skömmum tíma. Vandamál í flugfjarskiptakerfum sem tengjast árinu 2000 munu taka mikinn tíma í fjarskiptastöðinni í Gufunesi á fyrri hluta næsta árs. Þess vegna mun tengingu radíóbúnaðarins sem tengist Siglufirði inn á afgreiðsluhnútinn í Gufunesi seinka eitthvað. Strandstöðinni á Siglufirði verður því ekki lokað á næsta ári eins og gert hafði verið ráð fyrir og mun dragast fram eftir árinu 2000 að það verði gert, og mér þykir sjálfsagt og einhlítt að nota tímann þangað til til þess að Landssíminn geti í samráði við heimaaðila athugað hvort ekki megi koma upp annarri starfsemi í stað þessarar. Spurt er: Verða þau störf sem unnin eru við stöðina færð annað og þá hvert? Eins og áður er fram komið hefur störfum við strandþjónustuna fækkað vegna tækniþróunar og tækninýjunga sem leiddi til þess að ekki var lengur þörf fyrir þau. Þetta er sama þróun og orðið hefur á öðrum sviðum fjarskiptatækninnar. Þó munu starfsmenn í Gufunesi og í Vestmannaeyjum yfirtaka neyðar- og öryggishlutverk strandstöðvanna. Tveir til þrír menn verða á vakt samtímis eða samtals 13 starfsmenn. Spurt er: Hefur þeim starfsmönnum sem starfað hafa við loftskeytastöðina á Siglufirði verið boðin áframhaldandi vinna hjá Landssímanum? Ef svo er, við hvað eiga þeir þá að starfa og hvar? Starfsmönnum hefur verið sagt að Landssíminn vilji gera sitt besta til að hjálpa þeim að finna ný störf. Ef þeir sækist eftir starfi sem er á lausu hjá Landssímanum hvar sem er á landinu verði það skoðað með jákvæðu hugarfari. Þeir voru upplýstir um að aðrir starfsmenn strandstöðva sem hafa misst vinnu sína hefðu farið í eftirtalin störf hjá Landssímanum: Upplýsingaþjónustan 118, þrír á Ísafirði. Flugfjarskipti, fimm í Reykjavík. Þjónustumiðstöð, tveir í Reykjavík. Viðhald og uppsetningar, einn í Reykjavík. Það kom fram að verulegar líkur væru á að hægt verði að útvega önnur störf fljótt við upplýsingaþjónustuna 118 á Akureyri, við þjónustumiðstöðina í Reykjavík og við flugfjarskipti í Reykjavík. Einn starfsmannanna á Siglufirði hefur talið hag sínum best borgið með því að hætta án uppsagnarfrests þar sem hinir starfsmennirnir féllust á að lengja vinnutíma sinn til að sinna hans vöktum og var orðið við þeirri beiðni. En eins og ég sagði áðan þá eru nú aðstæður breyttar þar sem sýnilegt er að ekki kemur til þessarar uppsagnar fyrr en ári síðar en ætlað var og ég tel rétt að nota tímann til þess að athuga hvort hægt sé að finna önnur störf fyrir þessa starfsmenn. Að síðustu er spurt: Er eitthvað í nýrri tækni sem kallar á að þessi störf séu unnin annars staðar en á Siglufirði? Þessi mikla fækkun starfsmanna og sameining starfa krefst þess að tæknilegur frágangur sé öruggari en áður. Í Gufunesi þar sem Landssíminn rekur fjarskiptaþjónustu fyrir flugið yfir Norður-Atlantshafið í samvinnu við Alþjóðaflugmálastofnunina er mikið öryggi í öllum frágangi. Þar eru tvær varavélar fyrir rafmagn, símalínurnar koma úr tveimur áttum og tæknimenn á vakt eða bakvakt. Í Gufunesi er nú þegar tæknihnútur fyrir skipaþjónustuna sem verður nógu stór til að þjóna öllum radíóbúnaði á landinu eftir að áðurnefndar breytingar verða komnar til framkvæmda. Uppbygging annars tæknihnúts kostar um 80--100 milljónir í fjárfestingu auk rekstrarkostnaðar. Ef við viljum á annað borð koma til móts við landsbyggðina til að skapa þar störf þá tel ég að svo mikilli fjárhæð yrði betur varið með öðrum hætti en að reyna að verja fjögur störf með þvílíkum fjármunum. Mesta öryggi fæst með að vera með a.m.k. einn afgreiðslumann í skipaþjónustunni á vakt í Gufunesi sem næst tækjabúnaði tæknihnútsins og annan starfsmann á álagstímum. Ákveðið var að hafa einn starfsmann á vakt utan Reykjavíkur. Valið stóð á milli Vestmannaeyja og Siglufjarðar. Ástæða þess að Vestmannaeyjar urðu fyrir valinu er samnýting starfsmannanna og tekjur fyrir loftskeytastöðina þar sem starfsmennirnir vinna einnig fyrir Cantat 3 sæsímastrenginn. Verulegur kostnaður fylgir því að láta þriðja mann\-inn, sem bætist á vaktina hluta dags á virkum dögum, vera á þriðja vinnustaðnum. Ég vil, herra forseti, taka fram að þær tæknilegu upplýsingar sem koma fram í þessu svari eru frá Landssímanum hf.

Herra forseti. Ég veit að hæstv. samgrh. er önnum kafinn maður. En mér þykir það með ólíkindum hversu illa hann fylgist með þróun í nútímatækni á þessu sviði. Það eru ekki nema nokkrar vikur eða a.m.k. ekki meira en tveir mánuðir, hygg ég, frá því að þessi ákvörðun var tekin um að loka stöðinni á Siglufirði, en nú kemur hæstv. ráðherra og segir okkur að sem betur fer hafi verið hætt við það vegna þess að komið hafi í ljós að ekki voru tæknilegar forsendur fyrir því. Þetta þykir mér bera vitni um handarbakavinnubrögð í þessu ráðuneyti. Hæstv. ráðherra segir hérna sjálfur: ,,Er ekki rétt að nota 80--100 milljónir, sem ella færu í að verja störf fjögurra manna á Siglufirði, í eitthvað annað?`` Það er bara alveg hárrétt, herra forseti. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra: Er hann reiðubúinn til að lýsa því hér yfir að þessum peningum sem á að spara með þessum hætti verði varið til þess að efla atvinnulíf á Siglufirði?

Herra forseti. Ég ætla að endurtaka það einu sinni enn, vegna þess að mér finnst ástæða til þess og það hefur margoft komið fram í umræðu um störf ýmist hér eða úti á landi, að spurningin um að flytja störf er kannski ekki númer eitt heldur hitt að viðhalda þeim störfum sem fyrir eru, þ.e. að reyna að valda sem minnstri röskun. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra þá er bara umræðan um lokun stöðvarinnar á Siglufirði þegar búin að hafa það í för með sér að einn starfsmaður er hættur og farinn. Það er auðvitað mjög slæmt þegar umræðan ein og sér hefur þau áhrif að menn hugsa sér til hreyfings. Þetta er einmitt hættan við það að fara að tala um hlutina, ég tala nú ekki um þegar það er eins ótímabært og hér hefur komið í ljós, því að þegar farið er að skoða málið nánar þá kemur í ljós að tæknin leyfir ekki þann flutning sem menn ætluðu sér að fara í á næsta ári, leyfir hann ekki fyrr en hugsanlega einhvern tíma á árinu 2000. Ég ætla að taka hæstv. ráðherra á orðinu hvað það varðar að þessu fólki verði fundin önnur störf og að tíminn verði þá notaður til þess að efla aðra atvinnustarfsemi. Ég er alveg viss um að ef hæstv. ráðherra kannaði það í sínu ráðuneyti þá væri hægur vandi fyrir hann að finna þar verkefni sem mætti hæglega vinna annars staðar en innan þeirra stofnana eða í þeim húsum eða kössum þar sem þau eru unnin nú í dag og koma þeim störfum fyrir annars staðar með því að nýta nútímatækni. Þessum 80 milljónum sem ráðherra ræddi um áðan væri þá væntanlega betur varið við uppbyggingu annars atvinnulífs sem hefði meiri möguleika til framhaldslífs en mér heyrist að búið sé að ákveða fyrir strandstöðvarnar.

Herra forseti. Ég fagna orðum og yfirlýsingu hæstv. samgrh. þess efnis að nota tímann --- sem er reyndar lengri en menn bjuggust við --- þangað til stöðinni verður lokað á Siglufirði til þess að finna verkefni sem eðlilegt væri að færa til Siglufjarðar þannig að þar haldist í það minnsta sambærileg og jafnmörg störf eða fleiri. Einnig tek ég undir orð hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar sem sagði að auðvitað væri eðlilegt að nýta eitthvað af þeim sparnaði sem felst í því að ný tækni þjappar þessu saman, þ.e. að nota þá fjármuni til þess að huga að atvinnuuppbyggingu á Siglufirði. Það leist mér afar vel á og tek undir það. Þessi nýja tækni sem hefur komið til sögunnar og hér hefur verið gerð að umtalsefni gerir okkur auðveldara að byggja allt landið. Fjarlægðir verða afstæðar með nýjum búnaði, nýr tími og ný hugsun þarf líka að fylgja í kjölfarið. Það er auðvelt að hafa hluta af stofnunum, deildir stofnana, fjarri aðalstöðvunum eða miðstöðinni, í jafngóðum tengslum við allt þjónustusvæðið. Þetta þekkja þeir líka á Landssímanum, mér er kunnugt um það. Verkefnum er einfaldlega skipt á milli landsvæða. Margt fleira getur verið á döfinni þegar menn hafa varpað af sér fjötrum gamla hugsunarháttarins. Tillögurnar í stefnumótandi byggðaáætlun hæstv. forsrh. bera vott um að stjórnvöld séu tilbúin að nýta hina nýju tækni til að forða landsmönnum frá því að hrúgast allir á sama landsvæðið og þess þarf auðvitað að sjá stað í ákvörðunum. Hindranirnar sem eru á því að við nýtum þessa þróun til að efla landsbyggðina eru fyrst og fremst huglægar. Þetta er eins og gamla sagan um að styttra sé frá Siglufirði til Reykjavíkur heldur en frá Reykjavík til Siglufjarðar, en ýmsir telja svo vera. Þannig hafa menn ekki fyllilega áttað sig á því að merkið eftir ljósleiðaranum á alveg jafnauðvelda leið hvora áttina sem farið er. Herra forseti. Tækninni á að beita með landsbyggðinni en ekki gegn henni. Tæknin dregur ekki úr gildi Siglufjarðar og stöðvarinnar þar fyrir Landssímann.

Herra forseti. Það er alltaf gaman að heyra hinn ópólitíska ritstjóra taka til máls í þingsalnum. Auðvitað kom það fram í máli hv. þm. að hann var mjög óánægður yfir því að ekki skuli koma til þess að strandstöðinni á Siglufirði skuli lokað nú á næsta sumri heldur muni það dragast um eitt ár a.m.k., og gat hann ekki leynt ólund sinni af þeim sökum sem er í raun og veru í samræmi við málflutning hans hér fyrr og síðar. Ég vil aðeins ítreka það sem ég sagði áður að hér er einungis um það að ræða að tækniþróun veldur því að störf breytast hjá Landssímanum, færast til. Sums staðar bætast við ný störf, annars staðar fækkar þeim og það er, eins og ég sagði áður, óhugsandi að hægt sé að hafa nákvæmlega jafnmörg störf við handvirka símaþjónustu og áður. Á hinn bóginn mun ég, eins og ég sagði, ræða það við Landssímann hvort hann ásamt heimamönnum geti unnið að því að koma því svo við að þeir starfsmenn sem hér eiga í hlut geti komið að öðrum störfum á Siglufirði þegar að því kemur á árinu 2000 að strandstöðinni verði lokað.

Hæstv. forseti. Í sumar varð nokkur umræða um hvernig erlendir ferðamenn sem hingað koma eru upplýstir um þau lög og reglur sem hér gilda eða þær hættur sem kunna að leynast í íslenskri náttúru. Þessi umræða varð í kjölfar hörmulegs umferðarslyss þegar frönsk kona lét lífið í bílslysi eftir að bíllinn sem hún var í ók á sauðkind. Þá gerðist það einnig að bíll með erlendum ferðamönnum valt af sömu ástæðu, vegna lausagöngu búfjár meðfram vegum landsins. Og í þriðja lagi gerðist það að þýskir ferðamenn festu bíl sinn í leir utan vega uppi á hálendinu, en einnig varð umræða um það vegna þess að sýslumaður viðkomandi sýslu ákvað að láta ferðamennina sleppa við sektir og fresta því að taka á málinu um eitt ár þegar yrði komið í ljós hvort verulegar skemmdir hefðu orðið á náttúrunni. Þessu mótmælti umhvrn. Allt þetta olli því að hér urðu töluverðar umræður um hvernig ferðamenn sem hingað kæmu væru upplýstir. Það vekur spurningar um hvort ekki þurfi að taka verulega á í þeim efnum. Það kom fram að Umferðarráð hefur unnið að því að koma upplýsingum til erlendra ferðamanna um ástand vega og umhverfi þeirra á Íslandi. Ráðið hefur látið gera myndbönd og bækling á fimm tungumálum sem dreift hefur verið á bílaleigur. En í blaðaviðtölum við fulltrúa Umferðarráðs kom fram að þeir hefðu miklar efasemdir um að þær upplýsingar kæmust til skila. Það koma auðvitað ýmsir fleiri að þessum málum, eins og Ferðamálaráð og fleiri aðilar. En það er hræðilegt að horfa upp á fólk láta lífið, slasast og bíla eyðileggjast, m.a. vegna lausagöngu búfjár, og ekki síst að menn vinni tjón á íslenskri náttúru vegna þess að þeir telja sig ekki vita hvaða lög og reglur gilda hér. Vegna alls þessa beini ég þremur spurningum til hæstv. samgrh. Í fyrsta lagi: Hvaða reglur gilda um fræðslu fyrir erlenda ferðamenn sem koma hingað til lands? Í öðru lagi: Hvaða kynningarefni fá erlendir ferðamenn í hendur við komu til landsins og hvert er inntak þess? Í þriðja lagi: Hvaða áform eru uppi um að bæta fræðslu fyrir erlenda ferðamenn í ljósi nýlegra slysa á ferðamönnum og gáleysislegrar umgengni þeirra við landið?

Herra forseti. Spurt er: Hvaða reglur gilda um fræðslu fyrir erlenda ferðamenn sem koma hingað til lands? Ekki eru neinar reglur um fræðslu fyrir erlenda ferðamenn sem koma til Íslands. Þrátt fyrir það hefur verið lögð mikil áhersla á að auka kynningar- og upplýsingaþáttinn á undanförnum árum. Árið 1987 var opnuð Upplýsingamiðstöð ferðamála í Reykjavík þar sem erlendir ferðamenn leita sér upplýsinga um allt sem varðar ferð þeirra um Ísland. Nú koma um 90 þúsund gestir árlega í þessa upplýsingamiðstöð. Í framhaldi af opnun hennar hafa síðan alls 42 upplýsingamiðstöðvar verið opnaðar á landinu og gegna þær lykilhlutverki í að koma réttum upplýsingum beint til ferðamanna og auka þannig öryggi ferðafólks á ferð um Ísland. Á þessu ári var opnuð upplýsingamiðstöð í Leifsstöð. Í bæklingi Ferðamálaráðs sem dreift er í 300 þúsund eintökum á níu tungumálum eru ýmsar leiðbeiningar um akstur á Íslandi og umgengni við landið. Árið 1994 hóf Veðurstofan að gefa út veðurspá á ensku til ferðamanna og er sú spá nú á símsvara eins og aðrar spár. Á sama hátt gefur Vegagerðin einnig upplýsingar um færð á ensku. Viðkomandi símanúmer eru í kynningarefni Ferðamálaráðs. Fyrir örfáum árum var unnið samstarfsverkefni samgrn., dómsmrn., umhvrn., Ferðamálaráðs, Náttúruverndarráðs, Vegagerðar, Slysavarnafélags og lögreglu, þar sem allar aðkomuleiðir að hálendinu voru merktar með varúðarmerkjum svo og gefinn út sérstakur bæklingur um akstur á hálendi og reglur um umgengni við landið. Spurt er í öðru lagi: Hvaða kynningarefni fá erlendir ferðamenn í hendur við komu til landsins og hvert er inntak þess? Erlendir ferðamenn koma til landsins aðallega á fjórum stöðum: Í Leifsstöð, á Reykjavíkurflugvöll, til Seyðisfjarðar og einnig til Akureyrar. Ekkert samræmt efni er afhent hverjum og einum ferðamanni sem kemur til Íslands. Alls konar upplýsinga- og fræðsluefni liggur frammi á upplýsingamiðstöðinni í Leifsstöð svo og við komu til Seyðisfjarðar. Þá liggur upplýsinga- og fræðsluefni frammi hjá bílaleigum auk áðurnefndum upplýsingamiðstöðvum. Hvað varðar inntak þessa efnis þá er það mjög breytilegt en áhersla hefur verið lögð á, sérstaklega á Seyðisfirði og á bílaleigum, að þar væri áðurnefndur bæklingur og einnig bæklingur Umferðarráðs þar sem farið er yfir helstu reglur um akstur hér á landi. Spurt er í þriðja lagi: Hvaða áform eru uppi um að bæta fræðslu fyrir erlenda ferðamenn í ljósi nýlegra slysa á ferðamönnum og gáleysislegrar umgengni þeirra við landið? Eins og fram hefur komið í svörum hér að framan hefur stöðugt verið unnið að því að bæta og auka upplýsingaefni fyrir erlenda og innlenda ferðamenn og bæta aðgengi að því. Nú er unnið að endurbótum á vefsíðu Ferðamálaráðs þar sem enn frekari áhersla verður lögð á öryggis- og umgengnisþáttinn en fyrr. Kannanir sýna að stöðugt hærra hlutfall erlendra gesta okkar leitar sér upplýsinga á vefnum áður en ferð hefst. Í stefnumótun samgrn. í ferðamálum og framkvæmdaáætlun hennar frá 1997 er lögð áhersla á að nýta nýjustu tækni til að reyna að tryggja að upplýsingar nái til ferðamanna. Í samræmi við þetta er nú unnið að frekari þróun rafrænnar upplýsingamiðlunar auk þess sem áhersla verður lögð á að kynna betur þá möguleika sem fyrir hendi eru nú þegar með upplýsingum til erlendra ferðamanna á símsvörum Vegagerðar og Veðurstofu. Þá er einnig í samræmi við niðurstöður áðurnefndrar stefnumótunar að hefjast aukið samstarf á milli stofnana samgrn. og umhvrn. þar sem m.a. verður unnið að aukinni fræðslu varðandi umgengni ferðafólks við landið og einnig varðandi útbætur á ferðamannastöðum, þar með taldar merkingar t.d. við hveri og heitar laugar. Þannig er stöðugt verið að leita leiða til að koma upplýsingum til erlendra og innlendra ferðamanna og auk byltingarinnar, sem orðið hefur með tilkomu rafrænna upplýsingaleiða. Segir aukningin úr einni upplýsingamiðstöð á landinu 1987 í 42 ellefu árum síðar sína sögu um þær áherslur. Ég vil síðan bæta því við að Vegagerð ríkisins hefur unnið mjög skipulega og vel að því að bæta merkingar úti á þjóðvegum landsins, bæði þar sem eru einbreiðar brýr og þar sem vænta má að búpeningur sé rekinn yfir hringveginn eða fjölfarna vegi og á hverju ári er unnið að því að loka hólfum eða girða meðfram vegum til þess að reyna að draga úr því að hætta sé á að kindur eða búpeningur hlaupi fyrirvaralaust út á þjóðvegi landsins.

Hæstv. forseti. Ég tek undir þessa fyrirspurn hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur. Í sambandi við fræðslu til erlendra ferðamanna má minna á nýlega grein þar sem kom fram að fjöldi erlendra ferðamanna kemur að Reykholti í Biskupstungum og er þá að leita að Reykholti í Borgarfirði. Þá má minna á kostnaðarsama leit að fólki, t.d. á Drangjökli fyrir nokkrum árum þar sem fólk hafði enga vitneskju um að þarna væri það á hættuslóðum. Þarna var um hreina vanþekkingu að ræða og engar upplýsingar. Sérstaklega þarf að brýna fyrir fólki að láta vita ef farið er út fyrir hefðbundnar leiðir og láta vita af áætlunum sínum, t.d. þegar farið er á fjöll og jökla. Upplýsingapoki má vera til með lágmarksupplýsingum til ferðamanna. Þetta mundi draga úr slysum og ýmsum vandræðum auk þess að kynna betur perlur landsins. Málið er því brýnt með tilliti til þeirrar aukningar ferðamanna sem hér hefur orðið.

Herra forseti. Það er nauðsynlegt að setja reglur um kynningu á hættum í íslenskri náttúru og það kemur á óvart að engar reglur skuli vera til. Í öðrum löndum, þar sem ferðaþjónusta er þróuð, eru slíkar kynningar í gangi fyrir hvern ferðamann sem kemur inn í landið. Í Afríku er t.d. varað við því að ekki sé óhætt að vera á gangi úti þar sem villt rándýr gætu verið og einnig varað við vatni sem ekki er drykkjarhæft o.s.frv. Sérstaklega vil ég minna á slys þar sem ungur ferðamaður varð úti hér á landi þegar hann var á leið yfir úfið hraun. Það þarf því að vara við úfnum hraunum, hálendinu og jöklunum, landsvæðum sem geta verið viðsjárverð í slæmum veðrum. Annað vil ég minna á varðandi lausagöngu búfjár og bílslys af hennar völdum, að nauðsynlegt er að setja upp skilti til að benda ferðamönnum á að þarna geti verið á ferðinni kvikfénaður sem hleypur óforvarandis yfir vegi. Í Ástralíu eru þeir með skilti um allt meðfram vegum þar sem kengúrur hlaupa gjarnan yfir og einnig í Evrópu eru víða slík skilti með myndum af villtum dýrum, t.d. elg, þar sem hætta er á að þeir hlaupi yfir vegi. Það er auðvitað nauðsynlegt að gera slíkt hér meðan búfé er hlaupandi yfir þjóðvegi landsins.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það kemur mér á óvart að engar reglur skuli vera í gildi hér um fræðslu til erlendra ferðamanna og má nú undarlegt heita miðað við þau fjölmörgu slys sem hafa orðið á undanförnum árum og áratugum. Fyrir utan þau dæmi sem hafa verið nefnd í umræðunni þá minnist ég þess að hörmuleg slys hafa orðið í jökulám, ísköldum jökulám, þar sem fólk áttar sig ekki á hversu hættulegar íslenskar ár geta verið. Það hafa orðið mjög alvarleg brunaslys í laugum og hverum. Fólk hreinlega áttar sig ekki á því hvað íslensk náttúra getur verið hættuleg um leið og hún er ægifögur. Og hingað koma flestir til að skoða íslenska náttúru. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra til að setja reglur um þetta til að reyna að tryggja að þessi mjög svo nauðsynlega fræðsla berist hverjum einasta ferðamanni sem hingað kemur. Það er ekki þar með sagt að fólk lesi þær upplýsingar sem það fær, það þarf ekki endilega að vera lesefni, og hægt er með ýmsu móti að koma upplýsingum til fólks. Við eigum að gera það sem við getum til að efla hér ferðaþjónustu. En við þurfum líka að gera allt sem við getum til að koma í veg fyrir hörmuleg slys og einnig auðvitað til að verja íslenska náttúru því að hún er eitt það dýrmætasta sem við eigum.

Herra forseti. Það má vera að það sé rétt að reyna að setja einhverjar ákveðnar reglur um hvaða upplýsingum nauðsynlegt sé að koma til ferðamanna og er sjálfsagt að athuga það. Á hinn bóginn skulum við ekki gera of lítið úr því að mjög örðugt er að koma í veg fyrir slys og margir menn sem eru mjög kunnugir íslenskri náttúru hafa því miður brennt sig á því, látið lífið eða slasast stórkostlega. Náttúra Íslands getur verið mjög grimm og veður óvægin, svo ekki sé meira sagt. Ég vil minna á að nú er völ á fullkominni miðunartækni í gegnum Flugbjörgunarsveitina þar sem ferðamenn sem fara inn á óbyggðir geta gert ferðaáætlun fyrir fram og eru síðan með búnað á sér sem veldur því að hægt er að fylgjast með ferðamanninum og ferðum hans hvar sem hann fer, sem veldur því að auðvelt er að átta sig á ef eitthvað óhapp hefur hent eða ferðamaðurinn er kominn í ógöngur. Þannig er stöðugt verið að reyna að vinna að öryggi ferðamanna, hvort sem þeir eru íslenskir eða erlendir. En auðvitað er það rétt hjá hv. þingmönnum að lengi er hægt að gera betur í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég tel rétt að rifja aðeins upp hver helstu markmið aukinnar Evrópusamvinnu eru. Í fyrsta lagi eru það pólitísk markmið um aukna samvinnu milli þjóðanna til að draga úr hættunni á átökum þeirra í millum. Hins vegar býr að baki sú fullvissa að aukin samvinna þjóðanna og það að draga úr eftirliti á landamærum muni leiða til aukinnar efnahagslegrar velmegunar. Það er talið draga úr kostnaði atvinnulífsins og gera það að verkum að meira sé þá til skiptanna og það muni auka þjóðarframleiðsluna í viðkomandi ríkjum. Hin svokallaða Cecchini-skýrsla, sem mig minnir að hafi heitið svo, leitaðist við að sýna fram á að með því að gera Evrópu að einum markaði þá mætti draga svo úr kostnaði að þjóðarframleiðslan í Evrópu ykist um tiltekin prósent á ári hverju, vegna þess að kostnaðurinn minnkaði og eftirlit minnkaði sömuleiðis. Þetta þurfum við að hafa í huga þegar við ræðum um hugsanlega Schengen-aðild. Hluti af þessu dæmi öllu saman er spurningin um hvort aðildin að Schengen muni í raun og veru draga úr tilkostnaði í atvinnulífinu og þá alveg sérstaklega ferðaþjónustuna. Eins og málin standa nú varðandi Schengen þá eru markmiðin óskýr og ávinningurinn líka óljós. Þess vegna er það mjög mikilvægt áður en gengið er til þessa samstarfs að slíkar upplýsingar liggi fyrir. Hvað áhrif mundi hugsanleg aðild okkar að Schengen hafa á efnahagslífið í landinu og samkeppnisstöðu einstakra atvinnugreina. Mun þetta draga úr kostnaði? Mun þetta bæta stöðu t.d. ferðþjónustunnar eða mun þetta hafa þveröfug áhrif? Þetta eru enn þá áleitnari spurningar í ljósi þess að Schengen-málið er komið í allt annan farveg en fyrir örfáum árum síðan. Með Amsterdam-samkomulaginu svonefnda var Schengen fært undir fyrstu stoð Evrópusambandsins og varð þar með hluti af hinu yfirþjóðlega valdi Evrópusambandsins líkt og aðrir þættir í því samstarfi, hvort sem við erum að tala um landbúnaðarstefnuna eða annað. Þess vegna þurfa hinar efnahagslegu hliðar þessa máls að vera okkur betur ljósar. Það yrði mjög afdrifarík ákvörðun sem við tækjum með að samþykkja aðild að Schengen. Þess vegna hef ég leyft mér, á þskj. 155, að leggja eftirfarandi fsp. fyrir hæstv. samgrh.: ,,Hefur farið fram úttekt á áhrifum þess á ferðaþjónustuna í landinu að Íslendingar gerist aðilar að svonefndu Schengen-samkomulagi?``

Herra forseti. Það hefur ekki verið gerð úttekt á áhrifum þess á ferðaþjónustuna að Íslendingar gerist aðilar að svonefndu Schengen-samkomulagi. Í umræðum um sama mál fyrir nokkru í norska Stórþinginu kemur fram að samband veitinga- og gistihúsa í Noregi telji aðild nauðsynlega til að ferðaþjónustan þar í landi skaðist ekki, enda sé líklegt að erlendir ferðaskipuleggjendur muni sneiða hjá löndum sem verða með hindranir af einhverju tagi við landamæri. Hugmyndin að baki Schengen-samkomulagi er sú að auðvelda fólki ferðalög og helst hún í hendur við eitt helsta baráttumál ferðaþjónustunnar sem er að auðvelda ferðalög og draga úr takmörkunum. Á móti kemur að ekki hefur verið metinn til fulls sá kostnaður sem af samkomulaginu hlýst. Þann kostnað er ferðaþjónustan ekki reiðubúin til að taka á sig.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu þarfa máli. Satt best að segja vekur undrun að það skuli ekki fyrir löngu hafa verið gert að umfjöllunarefni hér á þinginu. Enn dæmalausari eru náttúrlega svörin, að engin úttekt hafi farið fram á áhrifum Schengen-aðildar á þá íslensku atvinnugrein sem væntanlega verður fyrir langmestum áhrifum til góðs eða ills af Schengen-aðild, ferðaþjónustuna. Það þýðir náttúrlega lítið að vitna í kannanir í Noregi í þeim efnum. Aðstæður Íslands eru að mörgu leyti algjörlega sérstakar hér þar sem umferðin hingað fer ekki yfir landamæri á landi. Allir vita hvað veldur mestum þrýstingi á þetta í Noregi, það eru hin löngu, sameiginlegu landamæri í Skandinavíu með Svíþjóð. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að við Íslendingar eigum ekkert erindi inn í Schengen nema við ætlum að gerast aðilar að Evrópusambandinu. Þá er eins gott að segja það. En hægfara innlimun í Evrópusambandið eins og sú sem ríkisstjórnin beitir sér fyrir, m.a. með aðild að Schengen, er fremur ógeðfelld. Menn koma ekki hreint til dyranna. Ég held að það vanti allt of miklar upplýsingar um það, t.d. hvaða áhrif Schengen-fyrirkomulagið kemur til með að hafa í Keflavík og í flugstöðinni þar og getur valdið miklum erfiðleikum, ekki síst Flugleiðum. Að lokum er það misskilningur hjá hæstv. samgrh. að hægt sé að afgreiða málin með því að segja: Ferðaþjónustan ætlar ekki að borga þennan kostnað. Hún mun verða látin borga hann í formi aukinna gjalda og kostnaðar sem á hana leggst, hvað sem samgrh. segir.

Hæstv. forseti. Svar hæstv. samgrh. er dæmigert fyrir íslensk stjórnvöld. Hér hefur þetta stóra mál, aðildin að Schengen-samkomulaginu, verið til umræðu ár eftir ár. Samt hefur ekki verið gerð nein úttekt á áhrifum aðildarinnar á ferðaþjónustuna. Það er auðvitað alveg ljóst að ferðaþjónustan mun a.m.k. að hluta til þurfa að greiða töluverðan kostnað. Mér er það minnisstætt að ég hitti einn af forráðamönnum Flugleiða fyrir svona tveimur árum. Hann hafði gríðarlegar áhyggjur af þessu. Fyrst og fremst þyrftu Flugleiðir hugsanlega að endurskipuleggja allt sitt ferðaprógramm vegna aukinnar tollgæslu í Keflavík og hvort þeir næðu að senda sína farþega áfram vegna þessarar tollgæslu. Það er alveg ljóst að þetta samkomulag mun hafa víðtæk áhrif fyrir utan aðrar hliðar á því og hvort við eigum eitthvert erindi þangað inn þegar allt kemur til alls. Einnig varðandi eiturlyfjamálin og lögreglusamvinnu og hitt og þetta. Þetta er mál sem kallar á mikla umræðu en það er auðvitað dæmigert að íslensk stjórnvöld reyna ekkert til þess að átta sig á afleiðingum samningsins.

Herra forseti. Það er ekki nokkur vafi á að hv. 1. þm. Vestf. hreyfir hér mjög athyglisverðu máli. Ég tel engum vafa undirorpið að ferðaþjónustuaðilar og þá fyrst og fyrst og fremst Flugleiðir, munu hafa verulegan kostnað og óþægindi af því að við gerumst aðilar að Schengen. Það mun þýða verulega töf á afgreiðslu farþega frá Bandaríkjunum á leið til Evrópu, sem þurfa þá að ganga í gegnum vegabréfaskoðun hér á Keflavíkurflugvelli áður en þeir geta haldið för sinni áfram. Töfin sem þarna er um að ræða getur orðið félaginu mjög kostnaðarsöm og óþægileg. Þess vegna er þetta mál sem þarf að gera úttekt á og rannsaka nánar.

Virðulegi forseti. Auðvitað er alveg ljóst að aðild okkar að Schengen yrði ákaflega stór ákvörðun. Mér hefur lengi verið ljóst að á þessu máli eru margar hliðar. Menn þurfa að vanda sig gríðarlega áður en þeir taka ákvörðun í þessu sambandi. Meðal þess sem þarf að liggja fyrir er hvaða áhrif þessi þátttaka okkar í Evrópusamstarfinu hafi á stöðu atvinnulífsins í landinu. Eitt af meginmarkmiðunum með með aukinni Evrópusamvinnu, eins og ég nefndi hérna áðan, er að draga úr tilkostnaði og auka samkeppnisfærni atvinnulífsins. Ef niðurstaðan að Schengen-aðild er sú að svo dragi úr kostnaði að það bæti stöðu atvinnulífsins hér þá eru það auðvitað mikil rök með því að gerast aðilar að Schengen. Ef þessi athugun leiddi hins vegar í ljós að þetta yki tilkostnað ásamt því að skapa alls konar óvissu um aðra þætti er ólíklegt að við kysum að gerast aðilar að Schengen. Það er alveg rétt sem hæstv. samgrh. sagði hérna áðan. Hann sagði ýmislegt benda til þess að einhver tilkostnaður gæti lækkað með aðild að Schengen. Hitt er þó einnig ljóst, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra, að kostnaður ferðaþjónustunnar mun á margan hátt aukast. M.a. yrði breyting í þeirri verslunarstarfsemi sem fram fer í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Þar yrði hver einasta verslun að vera með tvö útibú, eitt fyrir Schengen-farþega og eitt fyrir þá sem ferðast utan Schengen-svæðisins. Við sjáum að það gefur auga leið að margs konar kostnaður er þessu samfara. Þetta þarf allt að vega og meta og gera á því athugun. Ég hef heyrt aðila í ferðaþjónustu, bæði hérlendis og erlendis, lýsa yfir miklum áhyggjum yfir hugsanlegri Schengen-aðild. Forustumenn í ferðaþjónustu í Danmörku hafa t.d. haft um þetta mjög stór orð. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála mér um að skynsamlegt sé að athugun fari fram á áhrifum þess á ferðaþjónustuna að Íslendingar gerist aðilar að Schengen.

Herra forseti. Ég vil minna á, ég hélt raunar að það tengdist ekki í þessari spurningu, að heilmiklar athuganir og rannsóknir hafa átt sér stað á því hvernig best verði fyrir komið í flugstöðinni í Keflavík að hafa þar skipt salarkynni, annars vegar innan og hins vegar utan Schengen. Miklar viðræður fóru fram um hvernig því yrði fyrir komið milli Flugleiða og utanrrn. en flugstöðin í Keflavík heyrir undir utanrrn. Samgrn. fylgdist með gangi mála og hefur auðvitað haft möguleika á að koma fram með athugasemdir. Miklar athuganir og rannsóknir fóru fram og farið í strangan undirbúning áður en niðurstaða var fundin. Hún var á þá leið að Flugleiðir féllust að lokum á Schengen-aðild okkar Íslendinga og gerðu ekki athugasemdir við undirbúninginn sem þar hefur verið ákveðinn varðandi byggingarframkvæmdir og fyrirkomulag í Leifsstöð. Ég er alveg sammála þeirri ábendingu hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar að rétt sé að úttekt eins og hann talaði um hér fari fram og vil við þetta tækifæri lýsa því yfir að ég mun sjá til að hún fari fram.