Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Héðinn Valdimarsson Ég ætla að gera stuttorða spurningu til dómsmrh. út af frímerkjaverzluninni. Dómsmrh. sagði hér, þegar spurt var um þetta, að engin heimild væri til að lána frímerki og kvaðst sjálfur hafa áminnt þann, er lánað hefði Gísla Sigurbjörnssyni umrædd frímerki. Loks sagði hann, að gangskör hefði verið gerð að því að innheimta andvirði frímerkja hjá Gísla Sigurbjörnssyni. Ég get nú ekki annað séð en að annaðhvort hafi dómsmrh. gefið rangar upplýsingar um þetta, eða þá Morgunblaðið, sem flutti grein um þetta mál í gær og mun hafa haft sínar upplýsingar frá póstmálastjóra. Greinin hljóðar svo: „Gísli Sigurbjörnsson keypti fyrir 10 þús. kr. hátíðarfrímerki, en greiddi þau ekki út í hönd, heldur setti tryggingu fyrir greiðslu (ábyrgðarmenn). Þegar G. Sig. var svo krafinn um greiðslu á frímerkjaandvirðinu, mun hann hafa neitað að greiða og borið því við, að frímerkin væru verðlaus, sakir þess hve mikið væri á markaðnum ytra. Þegar svo krefja skyldi ábyrgðarmennina, fyrirskipaði Tryggvi Þórhallsson, sem þá var ráðherra, að G. Sigurbj. mætti skila frímerkjunum aftur. Það mun hann svo hafa gert“. Annaðhvort er rangt, það sem ráðh. segir, eða hlaðið. Síðar í greininni er sagt, að heimilt sé að gefa frímerkjakaupmönnum gjaldfrest. Nú vildi ég vita, hvor rétt hefir fyrir sér. - Það er og sagt í Morgunblaðinu, að þessi frímerkjakaupmaður hafi gert stór innkaup á frímerkjum, vitanlega í gróðabrallsskyni. En að honum hafi verið leyft að skila þeim aftur, þegar of mikið reyndist af þeim á markaðnum. Mér finnst of langt með þessu gengið í að styðja spekulationir frímerkjakaupmanna. Það var að heyra á dómsmrh., að hann teldi ekki rétt að gera þetta. En þó hefir það verið gert.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég veit ekki, hvort hv.þm. trúir, þó ég segi honum það, að ekki er venja að lána frímerki frá pósthúsinu, heldur eru þau seld. Ég geng út frá, að þarna hafi verið um undantekningu að ræða, af því frímerkin voru ekki látin af hendi, fyrr en eftir að þau hættu að vera gild sem „porto“frímerki. Það, sem ég styðst við í þessu efni, er bréf til Guðmundar Ólafssonar hrm., sem hafði farið fram á fyrir hönd Gísla Sigurbjörnssonar, að hann mætti skila aftur 7000-8000 kr. í þessum frímerkjum, í býttum fyrir gild frímerki. En þessu var neitað. Þetta bréf er frá 29. des. 1932. Ég veit ekki, hvað gerðist löngu áður en ég tók við. Og þó ég vænti ekki mikillar sanngirni af hv.þm., þá ætti hann þó að viðurkenna það. En ég vil í þessu efni ekkert fara að ávíta mína fyrirrennara.

Héðinn Valdimarsson Ég var ekkert að ávíta dómsmrh. Ég vildi aðeins vita hið rétta í þessu máli. Og ég spurði nú vegna þess, að allt annað stóð í Morgunblaðinu en það, sem ráðh. var búinn að segja um þetta. Önnurhvor frásögnin er röng.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það stóð líka í Alþýðublaðinu, að ég hefði gefið 10000 kr. eftir. Hvers vegna skýrir það rangt frá þessu? - Er ekki nær fyrir hv.þm., sem er í útgáfustjórn þess, að athuga, hvað í því blaði stendur, heldur en að skipta sér af frásögn blaða, sem honum koma ekkert við.

Héðinn Valdimarsson Ég vil geta þess, að Morgunblaðið stendur ólíkt að vígi. Að því standa báðir aðilar þessa máls, póstmálastjórinn og ráðherrann.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég skil, að hv.þm. vill afsaka blað sitt með þekkingarleysi. Ég tek þá afsökun gilda.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. er nú komið hingað aftur frá hv.Nd., þar sem það var samþ. með öllum greiddum atkv. gegn 3. Breyt. þær, sem þar voru gerðar á frv., eru í raun og veru smávægilegar. Það hefir verið bætt inn í það á tveim stöðum: að fengnu leyfi sveitar- eða bæjarstjórnar. Ég tel það þýðingarlitla breyt., því áreiðanlega hefði aldrei komið til mála að neyða lögregluaukningu upp á nokkurt bæjarfélag án þess að spyrja það um. Þá hefir verið gerð lítilsháttar breyt. á 4. gr. og auk þess tvær aðrar gr. gerðar að einni gr. Samsteypan er nokkurnveginn hin sama að efni til og hinar gr. voru. Eitt hefir þó verið fellt niður úr þessum gr., en það er ákvæðið um borgaralega skyldu til þess að gegna lögreglustörfum, en sú breyt. er smávægileg, því vitanlega var það ekki hugmyndin að neyða nokkurn til lögreglustarfa. Vil ég svo óska, að hv. d. samþ. frv. eins og það liggur fyrir.

Jón Baldvinsson Það er auðséð, að stjórninni tókst illa með þetta frv. í upphafi, því það hefir ekki farið svo gegnum neina umr. í þinginu, að því hafi ekki verið eitthvað breytt.

Jú, l.umr. í báðum deildum

. Ekki þær umr., sem venja er að breyta frumvörpum; það sýnir, að illa hefir verið gengið frá frv. í upphafi, og ég ímynda mér, að það þurfi að ganga gegnum einhvern hreinsunareld til þess að það verði hæfilegt. Náttúrlega er mikið dregið úr frv. eins og það var upphaflega, þar sem ríkisstj. var gefin heimild til að skipa ótakmarkaða lögreglu, og einkum eftir að Ed.samþ.brtt.hv. 1. landsk. um borgaralega skyldu til þess að fara í lögregluna. Hv. Nd. hefir nú sniðið verstu vankantana af frv. þó það sé vitanlega alveg óhæft enn. Það er meinlaust, þó samþ. væri heimildin í 1. gr. til bæjarstjórna um að auka lögreglu bæjanna, því það er sennilegt, að sú heimild sé víða til í reglugerðum, en eins og þessu er fyrir komið í frv., hlýtur að lenda í deilum milli bæjarstjórna og ríkisstj. ef hún skipar bæjarfélögunum að kosta svo eða svo mikla lögreglu þvert á móti vilja sínum. Fyrirkomulagið hefði átt að vera þannig, að bæirnir fengju að ráða fjölda lögreglunnar. Bæirnir vita sjálfir bezt, hvað þörfinni líður innan sinna vébanda, þeir eiga ekki að þurfa að dansa eftir skipunum frá hlutdrægri ríkisstj., sem ætlar að nota lögregluna jafnvel til að verja vald sitt eða taka sér vald eða hindra löglega valdatöku. Í 5. gr. eru mjög skaðleg ákvæði um það, að skipshafnir varðskipanna teljist til lögreglunnar. Nú er það vitanlegt, að þetta frv. fjallar allt um, eins og hæstv.dómsmrh. mundi orða það, að halda uppi lögum og friði í landinu, en sem í rauninni þýðir að framfylgja vilja dómsmrh. á hverjum tíma. Þessir menn eiga að starfa á landi, og þegar þeir verða allir heimtaðir í land, þá er það enginn smáræðisfjöldi, sem bætist við ríkislögregluna. En það versta er, að vel getur verið, að þetta gangi út yfir strandgæzluna. Það getur vel verið, að dómsmrh., ef honum býður svo við að horfa, skikki varðskipin til að liggja hér á höfninni langa tíma, þó ekkert sé um að vera og afsaki sig með því, að hann búist við einhverju. Þá getur það komið sér vel fyrir þá, sem kannske standa ekki fjarri stjórninni, að landhelgisgæzlan sé felld niður. Ég þekki það, hvað hæstv.dómsmrh. segir um skipshafnir varðskipanna, hann segir, að þeir séu lögreglumenn, sem vinni á sjó, en eftir frv. er þeim ætlað að vinna á landi, og þá eru þeir algerlega fluttir út fyrir starfssvið sitt. Hæstv. dómsmrh. hefir því engin frambærileg rök fyrir þessu ákvæði, og ég er að spara honum að flytja aftur þær rökfærslur um þessi ákvæði, sem ég heyrði hann flytja í hv.Nd. í gær, með því að svara þeim eins og ég hefi nú gert. Ég ætla að afhenda hæstv. forseta brtt. við 3. málsgr. 5. gr. um það, að núverandi starfsmenn varðskipanna séu ekki skyldugir til að ganga undir þau ákvæði að verða lögreglumenn fremur en tollverðirnir. Ég veit, að það er gegn vilja meiri hl. skipshafna varðskipanna, þau ákvæði, er knýja þessa menn í ríkislögregluna, og ef þeir vildu svo ekki hlíta þessum ákvæðum þegar þau væru orðin að lögum, þá er auðvitað, hvert svarið verður, og það er, að þeir megi gera svo vel og taka poka sinn og fara í land. Það verður svar ráðh. Þess vegna vil ég, að frv. veiti undanþágu frá lögreglustarfinu þeim mönnum á varðskipunum, sem ekki vilja taka þátt í starfinu. M. ö. o., ég vil að af skipsmönnum varðskipanna og tollvörðum verði ekki teknir í lögregluna aðrir en sjálfboðaliðar. Þá er náttúrlega 6. gr. gersamlega óhæf líka, það að gefa ráðh. vald til að auka lögregluliðið óbundið að öðru en því, er snertir fjárframlag úr ríkissjóði. Ég álít því, að 6. gr. eigi að falla alveg niður og mun flytja brtt. um það. Ég vænti svo, að hv. d. taki vel þessum brtt. mínum og fylgi stefnu hv.Nd. með því að halda áfram að taka út úr frv. ýmsar mestu fjarstæðurnar. Í hv.Nd. var tekið út það ákvæði, að lögreglan ætti að skipta sér af vinnudeilum og ýmislegt fleira, m. a. ákvæðið um borgaralega skyldu til þess að gegna lögreglustörfum. Þó hæstv. ráðh. telji þetta ekki mikilvægar breyt., þá tel ég, að hann hafi beðið stóran ósigur í þessu máli. Ég legg svo till. mína í hendur hæstv. forseta og vænti að hann fái fyrir hana afbrigði, svo hún komist til atkv.

Forseti (GÓ): Mér hefir borizt svo hljóðandi skrifl. brtt. frá hv. 2. landsk.: „1. Þriðja málslið 5. gr. skal orða svo: Skipshöfnum varðskipanna og tollvörðum ríkisins verður þó ekki skipað að vinna störf lögreglumanna gegn vilja sínum. 2. 6. gr. skal falla niður“. Þar sem brtt. þessar eru fluttar skriflega, auk þess sem þær eru of seint fram komnar, verður að leita afbrigða frá þingsköpum til þess að þær megi taka til meðferðar.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Mér dettur ekki í hug að svara hv. 2. landsk. Það sem hann heldur fram, er orðið svo margendurtekið hér í hv. d. Ég vil bara út af þessum brtt. hans óska eftir því, að þær verði felldar og að hv. d. samþ. frv. eins og það liggur nú fyrir.

Jón Baldvinsson Ég vil aðeins benda á það, af því að deildin er nú fjölmennari en meðan ég flutti mína fyrri ræðu, að þessar brtt. eru í raun og veru framhald á þeim lagfæringum, sem hv.Nd. gerði á frv., og vænti ég því, að þeir hv.þdm.samþ. þær, sem vilja forðast þá ásteytingarsteina í lögunum, að menn séu neyddir til þess að ganga í lögregluna gegn vilja sínum. Það er augljóst, að ákvæðin um að gera skipshafnir varðskipanna að ríkislögreglu, eru stórhættuleg fyrir landhelgisgæzluna, þegar skipunum verður haldið inni vegna ímyndaðrar hættu í landi, og ég treysti því þess vegna, að þeir hv.þm., sem fastast halda fram landhelgisgæzlunni og eru fulltrúar þeirra héraða, sem mest eru útsett fyrir landhelgisbrotum, geri sitt til að kveða niður þessar skyldur á skipshöfnum varðskipanna. Þær hafa áreiðanlega nóg að starfa við gæzluna, þó að stj. geti ekki haldið þeim í landi undir röngu yfirskini til þess að forsóma landhelgisgæzluna.

1) Bst: Ég er efni till.samþ., en vil ekki blanda þessu máli saman við hitt og segi því nei.

2) BKr: Með sömu greinargerð og hv. 1. þm. Eyf. segi ég nei.

Frsm. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Hæstv. fors.- og fjmrh. gat þess í upphafi þessa þings, er hann lagði fram fjárlfrv. sitt, að hann hefði gert ráðstafanir til að láta hagstofuna semja skýrslur um starfsmannahald og launagreiðslur ríkissjóðs, og lagt svo fyrir, að fjvn. yrðu sendar þessar skýrslur. Beindi hann því til fjvn., að hún athugaði þessar skýrslur, eftir því sem tími ynnist til. Það var nú talsvert liðið á þing, er þessar skýrslur fóru að berast n. Um þær skýrslur, er fyrst bárust, er það að segja, að þær sýndu eingöngu launagreiðslur eins og þær eru ákveðnar í launal., með sérstökum l. eða þá eins og ríkisstj. hafði ákveðið þær. Auk þess húsnæðishlunnindi eða húsaleigustyrk. En slíkar skýrslur eru vitanlega ekki tæmandi. Fjvn. sá fram á það, að henni ynnist ekki tími til að koma fram með sjálfstæðar till. til breyt. á launakjörum embættis- og starfsmanna ríkisins. Til þess þurfti meiri tíma en þm. hafa yfir að ráða, og ekki sízt fjvn., sem segja má, að sé störfum hlaðin allan þingtímann. En fjvn. var það hinsvegar ljóst, að nauðsyn ber til, að þetta mál sé tekið til rækilegrar athugunar. Þess vegna voru 2 menn innan fjvn. kosnir til að taka þetta til nánari athugunar, eftir því sem föng væru á. Við athugun þeirra kom strax í ljós, að skýrslur þær, sem fjvn. hafði fengið, voru algerlega ófullnægjandi til að byggja á þeim rökstuddar till. Þeir létu því semja skrá yfir þá starfs- og embættismenn ríkisins, sem hafa, svo vitað sé, aukatekjur fram yfir föst laun. N. fékk slíkar skýrslur, en við athugun þeirra kom enn í ljós, að þær innihéldu ekki allar þær upplýsingar, sem nauðsynlegt var að fá. Eins og sjá má af þessu, kostar þetta allt mikla fyrirhöfn og tíma, og er því enn verið að afla þeirra skýrslna. Þótt ekki séu samkv. framansögðu öll kurl komin til grafar, hefir n. þó fengið allmiklar skýrslur og gögn. Við athugun þeirra kemur þegar í ljós, að geysilegt ósamræmi er í launagreiðslum ríkisins. Stofnlaun þeirra starfsmanna, er stjórnskipaðir eru, eru yfirleitt hærri en embættismenn ríkisins fá eftir launal. frá 1919, og það eins þótt dýrtíðaruppbótin sé tekin með. Þá kom og einnig í ljós, að launagreiðslur við hinar einstöku ríkisstofnanir eru mjög mismunandi. Skal ég taka nokkur dæmi, er sýna þetta ljóslega. Sýna þau, að forstöðumenn ríkisstofnana hafa margir meira og minna hærri laun en þeir embættismenn ríkisins, sem eru hæstlaunaðir nú samkv. launal., svo sem dómarar hæstaréttar. T. d. að taka hefir forstjóri skipaútgerðar ríkisins á fjórða þúsund kr. hærra en dómarar í hæstarétti og 2000 kr. hærra en dómstjóri hæstaréttar. Þá má benda á, að prófessorar við háskólann hafa, eftir því sem þeim hefir verið greitt síðastl. ár, frá 5190-6690 kr. sem hæstu laun samkv. launalögum, en í því sambandi má benda á, að forstjóri landssmiðjunnar hefir 9000 kr. laun og annar af forstjórum ríkisstofnana hefir sömu laun og hann, 9000 kr., en hinir allir mun hærri, og sumir miklu hærri laun. Forstjóri tóbakseinkasölunnar hefir t. d. 6000 kr. hærri laun en þeir af prófessorum háskólans, sem hæst eru launaðir. Ennfremur má benda á, að yfirkennarinn við menntaskólann hefir 5690 kr. laun, en skrifstofustjórinn hjá útvarpinu hefir 7000 kr. - Kennarar menntaskólans hafa 3921 kr. laun, en skrifstofumaður hjá skipaútgerð ríkisins 6000 kr., eða liðlega 2000 kr. hærri laun en menntaskólakennararnir. Póstfulltrúanum í Reykjavík eru greiddar 4692 kr., en fulltrúa landssmiðjunnar eru greiddar 7200 kr., eða rúml. 2500 kr. meira en póstfulltrúanum. Aðrar ríkisstofnanir greiða ýmsum starfsmönnum sínum yfir 6000 kr. föst árslaun, en laun presta í landinu eru frá 2500-4600 kr. hæst, eftir brauði og þjónustualdri. - Þá má einnig gera samanburð á þessum launagreiðslum við laun sýslumanna úti á landi, jafnvel þó að skrifstofufé þeirra sé að nokkru leyti talið með laununum, en allmikið af skrifstofufénu þurfa þeir að borga út, eins og kunnugt er, fyrir keypta vinnu. T. d. má benda á það, að verkstjóranum í áfengisverzluninni eru greidd nákvæmlega sömu laun og elzta sýslumanni landsins. Einnig má benda á það, að fjórir verkstjórar hjá landssmiðjunni hafa í árslaun hver um sig 5400 kr. og auk þess kr. 3,50 um hverja klst. fyrir eftirvinnu og helgidagavinnu, og sum árin hefir það hleypt laununum svo mikið upp, að árstekjur þeirra hafa stundum orðið allt að 8000 kr., en bókaverðir Landsbókasafnsins fá frá 3565-4693 kr. árslaun. - Ég skal svo ekki rekja þennan samanburð mikið lengur; þannig má telja í það endalausa. Forstjórar ríkisstofnana yfirleitt hafa nokkuð yfir 10 þús. kr. árslaun, að tveimur undanskildum, sem hafa um 9000 kr. En landsbókavörður hefir 6690 kr., eða eins og hæstu laun prófessora við háskólann. Beri maður saman hliðstætt starfsfólk hjá ýmsum ríkisstofnunum, verður útkoman hin sama og mismunurinn áberandi. T. d. hefir annar bókari hjá áfengisverzluninni, en þar eru þrír bókarar, í árslaun 5857 kr., en gjaldkeri og bókari hjá lögreglustjóra hefir í laun 4620 kr., eða 1200 kr. minna. Verkstjóri hjá áfengisverzluninni hefir líka 5857 kr., en verkstjóri hjá landssímanum 4382 kr.; þar er 1500 kr. munur. Annar verkstjóri hjá landssímanum, sem verið hefir þar lengi, hefir aðeins 3690 kr., eða liðugum 2000 kr. minna en verkstjóri áfengisverzlunarinnar. Afgreiðslumaður í sömu verzlun hefir 5325 kr., en starfsmaður í hagstofunni fær 2700 kr. fyrir starf sitt þar, eða um helmingi lægri laun. Tóbakseinkasalan greiðir þó ekki einum afgreiðslumanni meira en 4380 kr. eða um 1000 kr. minna en áfengisverzlunin. Birgðavörður tóbakseinkasölunnar hefir í laun 4920 kr., en tollvörður í Reykjavík fær 3885 kr., eða á annað þús. kr. minna en birgðavörðurinn. Vélritunarstúlku greiðir tóbakseinkasalan 2760 kr. laun, en í ýmsum öðrum ríkisstofnunum fá þær lægri laun. Svona er ósamræmið mikið bæði í hærri og lægri launaflokkum. Ég vil þó sérstaklega benda á tvennt. Það er mismunurinn á þeim launum, sem greidd eru samkv. launalögunum, og öðrum launum, sem greidd eru samkv. sérstökum lögum, og í öðru lagi hinn gífurlegi mismunur á launagreiðslum innan ríkisstofnana til hliðstæðra starfsmanna. Við nánari athugun þessara mála kemur það í ljós, að ósamræmið í launagreiðslum til ýmsra starfsmanna ríkisins stafar ekki einungis af því, hvort þeir fá laun samkv. launalögunum eða sérstökum lögum; ósamræmið stafar ekki síður af því, að ýmsum opinberum starfsmönnum eru greiddar upphæðir umfram föst laun, sem talið er fyrir aukastörf. Með þessum hætti verður ósamræmið í launagreiðslunum mest áberandi. Nú er svo komið, að laun þau, er ýmsir embættismenn fá samkv. launalögunum, eru ekki orðin nema hluti af því, sem ríkið greiðir þeim fyrir starfið. Fjöldamörg af þeim störfum, sem sérstök laun eru greidd fyrir, heyra beinlínis undir þá stofnun, sem hlutaðeigandi embættismaður starfar við, og eru ekki annað en hluti af þeim störfum, sem embættismennirnir eiga að vinna aðeins fyrir hin föstu laun. Þetta kemur svo ábærilega í ljós, þegar skýrslur og reikningar um starfsmannahald og rekstur ríkisins eru lesnar niður í kjölinn. Auk þess er það í sumum tilfellum alveg bersýnilegt, að ýms skyld verkefni eru þannig notuð sem átylla til þess að fá grundvöll undir viðbótarlaunagreiðslu til einstakra manna. Og það er oft gengið svo langt í þessum efnum, að aukagreiðslurnar til einstakra manna eru í mörgum tilfellum hærri en föstu launin, sem embættismaðurinn hefir. Og þetta á ekki síður við um þá embættismenn, sem teljast til hærri launaflokka, heldur en um hina, sem lægri laun hafa. Ég skal í þessu sambandi benda á nokkur atriði, er sýna það og sanna, að ég fer hér með rétt mál. Í stjórnarráðinu er þeim ýmsu opinberu sjóðum skipt upp á milli skrifstofustjóranna og þeim greitt sérstakt kaup fyrir að gæta þeirra. Og benda má á það t. d., að aðalendurskoðandi ríkisreikninganna, sem hefir föst laun, álíka há og skrifstofustjórar í stjórnarráðinu, fær sérstakar greiðslur fyrir endurskoðun á reikningum ríkisstofnana, - ein þeirra stofnana greiðir honum 500 kr. á ári fyrir starfið. Þetta er hér tekið samkv. skýrslum frá skrifstofustjóranum í fjmrn. Þessi endurskoðun á auðvitað að heyra undir endurskoðanda ríkisreikninganna án sérstaks endurgjalds. Eins er um mjög mörg önnur störf, er undir stjórnarráðið heyra, að búið er að gera þau að sérlaunuðum aukastörfum. Störfum við Lögbirtingablaðið er skipt á milli tveggja manna. Annar hefir ritstjórn blaðsins og útsendingu, en hinn er gjaldkeri fyrir blaðið. Gjaldkerastarfið er launað með 1200 kr., en ritstjórn og útsending með 1580 kr., samkv. því, sem skýrslur skrifstofustjórans í fjmrn. herma. Þá eru nokkrir starfsliðir, sem borgað er fyrir alveg sérstaklega, auk hinna föstu launa, svo sem skipaskráning, vörumerkjaskrásetning, afgreiðsla stjórnartíðinda, framkvæmdir á berklavarnalögum, ritstjórn stjórnartíðinda, skrásetning einkaleyfa og ótal margt fleira. Engum blandast hugur um, að allt þetta er aðeins hluti af skyldustörfum stjórnarráðsins, þó að búið sé nú að gera það að sérlaunuðum störfum. Hér er aðeins verið að kljúfa störf, sem á að vinna fyrir föstu launin, í marga parta, til þess að embættismennirnir fái hærri laun. Sem dæmi um aukatekjur embættismanna frá því opinbera skal þetta nefnt: Skrifstofustjórinn í dómsmrn. hefir í laun samkv. launalögum 6690 kr., en greiðslur til hans fyrir aukastörf í stjórnarráðinu nema 10 þús. kr. Alls fær hann því fyrir störf sín í stjórnarráðinu 16690 kr. Skrifstofustjórinn í atvmrn. hefir í laun samkv. launalögum 6290 kr. Fyrir aukastörf fær hann 3900 kr. Aðstoðarmaður einn í stjórnarráðinu hefir í laun 3500 kr. og fyrir aukastörf 5180 kr. Annars aðstoðarmaður hefir líka í laun 3500 kr., en fyrir aukastörf 5000 kr. Í báðum þessum tilfellum eru aukalaunin mun hærri en stofnlaununum nemur. Þó að ég nefni ekki fleiri dæmi, þá er það svo um alla fasta starfsmenn, er vinna í stjórnarráðinu, að aukatekjur þeirra eru hærri eða eins miklar og stofnlaunin. Lögreglustjórinn í Rvík hefir samkv. launalögum 8990 kr., en aukagreiðslur frá því opinbera eru 3600 kr., svo að launin verða samtals 12590 kr. Landssímastjórinn í Rvík hefir í laun 9590 kr., en 3600 kr. í aukatekjur frá því opinbera, svo að laun hans verða samtals 13190 kr. Stöðvarstjórinn í Rvík hefir í föst laun 4552 kr. og auk þess stóra fría íbúð, ljós og hita, sem óhætt er að meta á 3000 kr. Auk þess fær hann allt, sem inn kemur fyrir auglýsingar í símaskránni, og gaf það honum 4000 kr. síðastl. ár. Laun stöðvarstjórans eru því alls 11552 kr. þó að grunnlaunin séu aðeins 4552 kr., það sem greitt er í peningum. Vegamálastjóri hefir samkv. launalögum 6690 kr., en fyrir ýms opinber störf önnur er honum greitt kr. 4700, og verða laun hans því samtals 11390 kr. - Fulltrúi veðurstofunnar hefir föst laun samkv. launalögum 6190 kr., en fyrir önnur opinber störf fær hann greitt 2200 kr., og verður það samtals 8390 kr. Þá má ennfremur nefna, að samkv. skýrslu frá skattstjóra starfar fulltrúi í skattstofunni, og eru laun hans ákveðin 5610 kr., en fyrir aukavinnu í skattstofunni eru þessum fulltrúa greiddar 6070 kr. Laun hans á skrifstofunni eru því samtals 11682 kr. á ári. Fangavörður hegningarhússins í Rvík hefir föst laun, auk húsnæðis, ljóss og hita, 2265 kr., en fyrir eftirlit með gæzluföngum fær hann sérstaklega 2040 kr. Það er einkennilegt að kljúfa þessi laun í tvennt. Og auðvitað á það fyrst og fremst að vera starf fangavarðar að hafa eftirlit með gæzluföngum í húsinu. - Þá má nefna forstjóra ríkisútgerðarinnar, sem hefir í föst laun 9770 kr., auk þess er hann formaður í stjórn landssmiðjunnar og fær 1200 kr. fyrir það; eru þetta samtals 10970 kr. Ofan á þetta kaup, tæplega 11 þús. kr., eru honum greiddir fæðispeningar, 3 kr. á dag. Hann fær því alls hjá því opinbera yfir 12 þús. kr. - Þá má geta þess, að einn fréttaritarinn hjá útvarpinu hefir 4800 kr. á ári, og landssíminn greiðir þessum sama manni 2628 kr. fyrir einhverskonar teikningar. Árskaup hans verður því samtals 7428 kr. - Loks má nefna hæstaréttarritara. Laun hans eru ákveðin í fjárl. 3000 kr., en auk þess fær hann fyrir störf í hagstofunni 5190 kr. - þetta verða samtals 8190 kr. Og þó var það svo, að árið sem leið kom hann ekki í hagstofuna til neinna starfa, svo að þessi laun voru aðeins greidd fyrir hæstaréttarritarastarfið eitt síðastl. ár. Mér hefir ekki tekizt að fá upplýst, að ritarinn vinni annarsstaðar en í hæstarétti fyrir það opinbera. Ég hefi viljað benda á þessi dæmi til þess að sýna fram á mismuninn í launagreiðslum til opinberra starfsmanna, og sérstaklega á ósamræmið, sem aukagreiðslur umfram föst laun valda. Þá vil ég geta þess, eftir upplýsingum frá síðastl. ári, sem fylgdu fjárlfrv., að ríkisstj. hafði gert ráðstafanir til þess, að laun þeirra opinberu starfsmanna, sem taka laun utan launalaganna, yrðu lækkuð um 15% á árinu 1932, í samræmi við lækkun dýrtíðaruppbótar á launum þeirra starfsmanna, sem hafa laun samkv. launalögunum. En eftir upplýsingum, sem fólust í þessum skjölum, þá höfðu þessar lækkunarráðstafanir eigi komið til framkvæmda nema hjá sumum ríkisstofnunum og starfsmönnum hins opinbera. Þær ríkisstofnanir, sem ekki höfðu lækkað kaup við starfsfólk sitt um 15% árið 1932, eru þessar: Landssíminn, pósthúsið, landssmiðjan, öll sjúkrahúsin, ríkisprentsmiðjan, hagstofan, lögmaðurinn í Rvík, tollstjórinn í Rvík, lögreglustjórinn í Rvík, vegamálastjóri, skipaútgerð ríkisins, skipaskoðun ríkisins, bifreiðaeftirlit ríkisins, áfengisverzlunin. Tóbakseinkasalan byrjaði um það leyti, er þessi lækkun fór fram, og var kaup starfsmanna þar lækkað um 15% frá því, er það hafði áður verið hjá tóbaksverzlun Íslands h/f. Hjá eftirfarandi stofnunum hefir 15% lækkunin komið til framkvæmda 1932 (sumstaðar þó aðeins að nokkru leyti): Ríkisútvarpinu (að nokkru leyti, ríkisbókhaldinu, veðurstofunni, efnarannsóknarstofu ríkisins, skattstofunni, viðtækjaverzluninni, vitamálaskrifstofunni (hjá einum manni), ríkisféhirði. Þær skýrslur, sem við höfum fengið í hendur, bera það ekki með sér, að launalækkun hafi átt sér stað hjá þeim stofnunum, sem taldar eru í fyrri flokknum hér að framan. Í svörum frá þeim til ríkisstj. eru tilgreindar ýmsar ástæður fyrir því að launalækkunin geti ekki farið fram. Sumstaðar er því borið við, að sérstakir samningar hafi verið gerðir um launagreiðslur til einstakra manna og þess vegna þyki ekki tiltækilegt að lækka þau. Þá er það einn mikilsverður liður í þessu máli, að athugaðir verði möguleikarnir fyrir því að fækka ríkisstofnunum, og þó sérstaklega, að fækkað yrði starfsmönnum við þær stofnanir. Háværar raddir heyrðust um þessi atriði í fjvn., en n. taldi sig ekki hafa aðstöðu til þess að kveða upp úrskurði um það að lítt rannsökuðu máli. Hinsvegar vill hún benda stj. á að láta rannsaka þetta gaumgæfilega, og virðist sjálfsagt, að á þann hátt verði dregið úr útgjöldum ríkissjóðs eftir föngum. Niðurstaðan af öllum þessum athugunum n. er sú, sem fram kemur í þál.till., er n. ber fram. Og ég vil skjóta því til hv.flm. að annari þál.till. hér í d. um svipað efni, að ég vona, að tilgangi þeirra sé fullnægt með þessari till., sem við flytjum. Það er síður en svo, að fjvn. hafi viljað ganga á snið við þáltill. þeirra að efni til, en till. okkar er víðtækari. Fjvn. lítur svo á, að það sé ekki lengur hægt að skjóta því á frest að taka launagreiðslur ríkisins til embættismanna og starfsmanna þess opinbera til athugunar og koma þar á meira samræmi en verið hefir. Ennfremur telur fjvn. sjálfsagt, að þegar ákvarðanir verði teknar um launakjör starfsmanna ríkisins, þá verði að ákveða þau með hliðsjón af greiðslumöguleikum ríkisins og því, hvað atvinnuvegirnir í landinu geta staðið undir miklum starfrækslukostnaði við þjóðarbúið. Því að þangað verður vitanlega að sækja það fé, sem nota þarf til ríkisrekstrarins. Og má þá vitanlega ekki ganga nær atvinnurekstri einstakra borgara í landinu en svo, að þeir liði ekki hnekki við það, en geti fært út kvíarnar fyrir hann í landinu. Þegar svo langt er gengið, að þetta fer að verða til þess að draga úr möguleikum atvinnuvega landsmanna, þá er ríkisvaldið komið út fyrir þau takmörk, sem því er veitt, því þá virðist það vera farið að starfa gagnstætt því, sem til er ætlazt í hverju lýðfrjálsu landi. N. leit svo á, eins og ég sagði áðan, að þannig væri ástatt um þessar launagreiðslur, að það mætti ekki dragast lengur en orðið er að taka þetta til athugunar. N. gerir því ráð fyrir, að þetta mál verði rannsakað og athugað fyrir næsta þing og stj. leggi þá fyrir þingið frv. um nýja launalöggjöf. En hitt er vitanlega sjálfsagt, að stj. dragi úr embættum og færi til samræmis á þessu ári, eftir því sem hún hefir á valdi sínu. Ég skal svo ekki fara lengra út í þetta mál og ég vænti þess, að till.fjvn. fái góðar undirtektir í d. og hjá hæstv.ríkisstj.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég skal ekki tala langt mál í þinglokin um þetta efni. Stj. lagði fyrir fjvn. þessarar d. nákvæmar skýrslur um launagreiðslur, í þeim tilgangi, að hún athugaði þær og kæmi með þáltill. í samráði við stj. Og nú er orðin sú raunin á, að n. flytur þáltill., sem stj. mun vera fús að taka á móti og leggja vinnu í að undirbúa málið undir næsta þing. Launamálin eru viðkvæm, og margt af því, sem hv.þm. talar um sem óvenju, eru þó gamlar reglur, sem staðið hafa í tíð undanfarinna stj., og ég hygg, að sumt af því, sem kallað er bitlingar, sé í raun og veru launauppbætur handa þeim, sem hafa of lág laun. Það þarf að hækka föstu launin og auka þá um leið vinnuskyldu þeirra manna, sem þar um ræðir. En út í það skal ég ekki nánar fara. Stj. mun taka við þessari þál. og sjá um framkvæmd hennar fyrir næsta þing.

Bjarni Ásgeirsson Þó að launalögin séu ekki eldri en frá 1919, þá er það mála sannast, að það er fyrir löngu orðið tímabært að endurskoða þau. Þær miklu verðsveiflur, sem orðið hafa í landinu síðan þau voru sett, og það umrót, sem orðið hefir á gjaldeyrinum bæði hér á landi og annarsstaðar, hefir komið svo miklu ósamræmi á launamálin, bæði eldri og yngri, eins og rækilega hefir verið bent á af hv.frsm., að það er orðin hin mesta nauðsyn að koma á samræmi í þeim. Ég minnist þess, að á öllum þeim þingum, sem ég hefi setið, hafa komið fram raddir um það, að endurskoða þyrfti og samræma launalöggjöfina. En því hefir alltaf verið borið við, að ekki væri tímabært að ganga frá þessum málum, af því að ekki væri búið að verðfesta gjaldeyrinn og ómögulegt væri að vita, hvaða breyt. hann gæti tekið frá ári til árs, og meðan svo væri ástatt væri ekkert vit í að endurskoða löggjöfina og slá neinu föstu um launin, þar sem breyting á genginu gæti kollvarpað því innan skamms tíma. En ég held, að óhætt sé að segja, að þessar ástæður séu ennþá fyrir hendi. Ég held, að aldrei hafi verið meiri ruglingur á verðsveiflum en nú, og að því leyti má segja, að við séum í kviksyndi í þessu máli. En það er einn möguleiki til þess að samræma þetta hvorutveggja, og hann er sá, að byggja að nokkru leyti á svipuðu fyrirkomulagi og gert var í gamla daga, á landaurareikningi, sem að nokkru leyti, en þó á mjög ófullkominn hátt, var tekið upp 1919 með þeirri dýrtíðaruppbót, sem þá var samþ. og verið hefir í l. til þessa og er nú. Ég býst við, að langheppilegasta fyrirkomulagið um launalöggjöf væri það, að hafa stofnlaunin tiltölulega lág, en a. m. k. helmingur hinna venjulegu launa byggist á verðvísitölu, sem hækkaði og lækkaði eftir verðlaginu í landinu frá ári til árs. Það hefir réttilega verið á það minnzt, að dýrtíðaruppbótarreikningurinn er ekki að öllu leyti fullkominn. En ég hygg, að ef að þessu ráði væri hnigið, mundi mega finna einhverja verðvísitölu, sem tæki það marga af kostnaðarliðum, að hægt væri að finna nokkurnveginn rétta mynd af þessu verðlagi frá ári til árs. Ef sú regla væri upp tekin, þá væri ekki ástæða til að bíða eftir því, sem sennilega gæti orðið langt þangað til, að nokkuð fast fengist undir fótinn um verðlag í landinu á vörum, sem menn verða að nota sér til lífsframfæris. Enda er þetta bæði réttlátt og hagkvæmt, því að þegar verðlagið er hátt og atvinnuvegirnir þar af leiðandi reknir með sæmilega góðum arði, er hægara að greiða starfsmönnum ríkisins sæmilega vel, og þá er þess meiri þörf, því þá er dýrara að lifa í landinu en þegar verðlagið er lágt; fer saman örðug geta þjóðarinnar að greiða há laun og minni þörf á, að launin séu há, því þá er venjulega ódýrara að lifa. Ég býst við, að til fullnaðar verði ekki hægt að leysa málið réttlátlega nema með því að taka upp þá reglu að hafa nokkuð mikinn hluta launanna hreyfanlegan frá ári til árs eftir því, sem verðlag er í landinu. Ég vil því leggja áherzlu á það, að stj. taki rækilega til athugunar, hvort ekki sé rétt að taka nú upp hinn gamla landaurareikning með nákvæmri verðvísitölu og koma launamálunum þannig fyrir, að hennar gæti mikið meira og réttlátar en verið hefir að undanförnu samkv. þeirri dýrtíðaruppbót, sem ákveðin er í launalögunum frá 1919.

Flm. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Ég skal ekki fara mörgum orðum um þessa till. að sinni. Hún byggist á nauðsyn þeirri, sem krefur, að atvinnulíf þjóðarinnar sé eflt og létt undir með framleiðendum á þann hátt, að vextir séu lækkaðir og útvegun starfsfjár þar með gerð ódýrari að þeim mun. Á þessu þingi hefir verið samþ. frv. um lækkun innlánsvaxta, og það felur einnig í sér, að Landsbankinn ráði, hverjir sparisjóðsvextir gildi hér á landi, og ætla mætti, að hann hefði betri tök á því en aðrir að lækka vextina eitthvað. Á síðastl. hausti voru útlánsvextir lækkaðir um 1/2%, án þess þó að innlánsvextir lækkuðu að því skapi, og er því eigi ólíklegt, að enn megi lækka þá, gegn því að innlánsvextir sæti sömu meðferð. Með lögunum frá 1928 er forstjórum þjóðbankans falið að ákveða vaxtagreiðslur, og þess vegna hefir verið farin þessi leiðin, að þess er æskt, að hæstv. ríkisstjórn beiti sér fyrir því við forstjóra bankans, að athuguð verði skilyrði fyrir þessu máli og hafizt handa.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Að fengnum þessum nýju lögum um völd Landsbankans í þessum efnum, mun stj. leggja ríka áherzlu á, að innlánsvextir verði sem fyrst lækkaðir eins mikið og hægt er.

1) HG: Enda þótt ég álíti þessa till. þýðingarlausa um slíkar ráðstafanir, vil ég ekki, að unnt sé að segja, að ég bregði fæti fyrir málið, og segi því já.

2) HV: Ég álít þessa till. bæði óþarfa og tilgangslausa og sé því ekki ástæðu til þess að greiða atkv. í málinu.

Flm. (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Tilefnið til þess, að við nokkrir þm. höfum flutt þessa till. til þál., er það, að ókláruð viðskipti eru milli templara og Alþ. út af lóðinni hér sunnan við alþingishúsið, sem templarahúsið stendur á. Saga þessa máls er sú, að er templarar vildu byggja fundarhús, þá er þeim á árinu 1887 útmæld þessi lóð, en það skilyrði þó sett, að þeir, eða síðari eigendur, séu skyldir að flytja burt á aðra lóð, er þeim verði vísað á og sé á þeim stað, sem þeim verði kostnaðarminnst að flytja á. Þessi skilyrði eru dags. 21. jan. 1887. Templarar vildu ekki sætta sig við þessi skilyrði. Er þá ný útmæling gerð 10. febr. 1887. Er það ný lóð og engin skilyrði sett. Er hafinn undirbúningur til að byggja á henni. En síðar á árinu, þegar á að fara að byggja, leyfir byggingarn. templurum að byggja þar, sem fyrst var mælt út, og vissu þeir ekki annað en að það leyfi væri skilyrðislaust. En hvernig sem á því hefir staðið, þá fór það þó svo, að þegar þetta var bókað, þá var hin upphaflega kvöð sett á aftur, án þess, að því er vitað verður, að templarar hefðu hugmynd um það. Kvöð þessi var miðuð við það, að þinghúsið hefði þörf fyrir þessa lóð. Þegar svo, 1893, girt var í kringum Alþ.húsið, héldu allir, að lóð Alþ.hússins væri ákveðin með þeirri girðingu, og mundi því ekki verða gengið eftir þessari kvöð meira. Hið næsta, sem gerist, er það, að í ágústmánuði 1923 hugsa templarar sér að reisa viðbótarhús á þessari lóð. En forsetar Alþ. mótmæla vegna þessarar kvaðar og stöðva bygginguna. Er svo mál hafið og það dæmt í gestarétti Reykjavíkur 7. nóv. 1927. Sá dómur staðfestir það, að kvöðin sé enn í gildi. Hæstiréttur staðfestir svo þennan dóm. Er því ekki efi á, að kvöðin er enn í gildi. En þá er eftir að vita, hvort Alþ. óskar eftir að njóta þessa réttar, hvenær eða hvernig. Einnig hvort ekki er hægt að komast að einhverjum öðrum samningum um þetta mál. Þeir, sem umráðaréttinn hafa nú á lóð þessari, þurfa að vita þetta, vegna mannvirkja, sem þeir hafa hugsað sér að reisa. Er því heppilegt, að endir sé bundinn á þetta og forsetum falin framkvæmd. þess. Ekki er að vísu hægt að búast við því, að þessu máli geti orðið lokið áður en þingi slítur nú. En heppilegt er fyrir báða aðilja, að sá endir sé bundinn á þetta, sem báðir geti sætt sig við. Við, sem till. flytjum, teljum heppilegt, að forsetum sé falið þetta mál. Gæti það þó verið á valdi þeirra, að ekki væri endanlega að samningum gengið, fyrr en Alþ. kemur saman næst. Það er óbundið í till. Á þennan hátt mætti fljótlega ljúka því máli, sem segja má, að beðið hafi óafgr. síðan 1887. En báðum aðiljum er nauðsyn á, að því sé lokið.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Eins og hv. 1. flm.till. gat um, þá er orðalag hennar allóákveðið. Hið eina, sem sagt er, er það, að milliþingaforsetum er falið að gera samning við templara um lóðina. Ég hefi nú ekki á móti því, að slík till. sé samþ. En mér þykir þetta þó allt of vítt umboð, þar sem engin ummæli fylgja um það, hver vilji þingsins er. Hv. 1. flm. forðaðist sem heitan eldinn að minnast einu orði á það, til hvers till.menn ætluðust í þessu efni. Ég vil því í fám orðum lýsa minni skoðun um þetta mál. Þegar Alþ.húsið var reist, urðu um byggingu þess stór mistök. Húsið var í sparnaðarskyni lækkað um 1 metra frá því, sem það hafði verið teiknað. Við það missti það svip, þótt það sé fallegt að vísu. Einnig var það sett á skakkan stað. Hefði það verið sett nokkru sunnar, þá hefði það notið sín betur í sambandi við dómkirkjuna. Þá hefði líka orðið autt pláss framundan því, sem hefði verið vel fallið fyrir samkomur. En þetta stafar af því, að tjörnin var miklu stærri þá en nú, og hér sunnan við voru þá fen og foræði. Menn voru þá ekki svo stórhuga, að þeim kæmi til hugar að fylla þau upp. Úr þessum mistökum er nú ekki hægt að bæta. Húsið verður hvorki hækkað né flutt. En þó væri til stórra bóta að taka templarahúsið burt, stækka garðinn og fá þar með frjálst útsýni yfir tjörnina. Þá mundi og Alþ.húsið njóta sín frá þeirri hlið. Ég hefi ávallt hugsað mér, að templarahúsið yrði látið víkja. Ég vil því láta þá skoðun mína fylgja till., að ég vil undir öllum kringumstæðum, að forsetar semji á þeim grundvelli, að Alþ.húsið fái lóðina. Það er þó ekki meining mín, að þrengt sé að templurum. Ekki sízt fyrir þá sök, ef aftan að þeim hefir verið farið með þessa skilmála. Ég hygg, að ekki komi til mála að flytja hús þeirra, eins og sagt er í skilmálunum. Húsið er orðið hrörlegt og lóðir í nágrenni þess dýrar. En ég er sammála þeim forsetum Alþ., er töldu, að Alþ.húsið hefði þörf fyrir lóðina, og vil því heldur, að templurum sé bættur skaðinn á annan hátt. Ég var nýkominn á þing, er templarar vildu stækka húsið, og var alveg sammála forsetum, er komu í veg fyrir, að það væri gert. Ég vil því ekki, að neitt það sé gert, er orðið geti til þess, að Alþ. missi þessa lóð, og óska þess, að forsetar geri ekkert í þá átt.

Flm. (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Mér þótti vænt um að heyra, hvernig hv. 3. þm. Reykv. taldi, að bæri að leysa þetta mál. Ég vildi ekki koma að þessu í minni ræðu. En ég er sammála hv.þm. í öllum aðalatriðum. Ég tel, að æskilegast væri, að þessi lóð öll væri kvaðarlaus eign Alþingis. Og ég er sannfærður um, að frá hálfu hins aðilans er hægt að fá þá samninga, er allir mega vel við una. Ég get hugsað mér, að bæjarstj. Rvíkur hugsi á sama hátt, að heppilegra væri fyrir útlit bæjarins að leysa málið eins og hv. samþm. minn nefndi. Ég mundi undir þeim kringumstæðum vilja mæla með því, að forsetarnir teygðu sig mjög langt til samkomulags við templara um lausn málsins. Mér þykir þessi lausn æskilegust fyrir mitt leyti og held, að hún sé sú bezta. Og þá þarf Alþingi og ríkissjóður að gera templurum fært að koma sér upp húsi á öðrum stað, sem þeir gætu verið ánægðir með. Ég tel, að Alþingi eigi að fórna því, sem þarf, til þess að þessi lausn geti fengizt.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég hnaut um nokkur orð hjá hv. 1. flm. Hann sagði, að hann vonaðist eftir, að forsetarnir teygðu sig sem lengst til samkomulags um þetta atriði, að fá þessa lóð til umráða fyrir Alþingi. Nú skilst mér, að það ákvæði fylgi lóðinni, að ríkið fái umráðarétt yfir henni, þegar það þykist þurfa á henni að halda. Hér þarf því ekkert að teygja sig til samkomulags um að láta þessi ákvæði vera í gildi, sem er búið að dæma bæði fyrir undirrétti og yfirrétti. Hitt verð ég að játa, að ég er dálítið hræddur við að fela forsetum að gera út um þetta mál við templara í Rvík, af því að ég hygg, að þeir séu óþarflega mikið á þeirra bandi, og finnst það kannske ekki minni prýði fyrir Alþingishúsið og umhverfið að hafa þar eitthvert templarahús „trónandi“, eins og þar væri fallegur garður til viðbótar við þann, sem nú er. Mér sýnist sem sagt ekki vera mikil nauðsyn að afgr. málið á þennan hátt. Það hefir kannske farið framhjá mér, ef upplýst hefir verið, að templarar hafi gert einhverja sérstaka tilraun við ríkisstj. eða Alþingi um samninga um alla lóðina fyrir þetta hús eða annað, sem kynni að verða byggt. Ég verð að taka undir með hv. 3. þm. Reykv., og tel mjög varhugavert að gefa forsetum nokkurt vald í þessu efni, nema því aðeins, að það sé undirskilið, að ekkert sé gert bindandi fyrr en á næsta þingi, að þeir legðu þá fyrir þingið þann samning, sem þeir fyrir hönd Alþingis og stúkunnar í Reykjavík gætu sætt sig við.

Flm. (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Ég játa, að ég hefi ekki getið um nokkuð stórt atriði í málinu, og á því byggjast sennilega orð hv.þm. V.-Húnv. Ég sagði „teygja sig langt til samkomulags við templara“. Það kemur til af því, að það er aðeins nokkur hluti lóðar templara fyrir sunnan garðinn, sem kvöðin hvílir á, hér um bil 1/3; hinn parturinn er kvaðalaus, þannig að það þarf samkomulag um lóðina alla. Þessi kvöð hefir skilyrði í för með sér fyrir ríkissjóðinn, að vísa á lóð á þeim stað, þar sem yrði sem kostnaðarminnst að flytja þetta hús á. Svo að Alþingi hefir líka skyldu við hinn aðilann um þann hluta lóðarinnar, sem kvöðin hvílir á. En þeir 2/3 hlutar templaralóðarinnar, sem engin kvöð hvílir á, verða að sjálfsögðu að fylgja með í þeim samningi, sem gerður verður. Og það var þess hlutans vegna, sem ég talaði um, að forsetar teygðu sig til samkomulags við templara um alla lóðina.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hér er talað um að ljúka deilumáli og gera samninga. Ég tel, að það sé búið að ljúka deilumáli um umráðarétt yfir þessari lóð, að því leyti sem um hana var deilt. Ég tel mjög óráðlegt að fela forsetum að gera bindandi samning, enda skilst mér, að ekki liggi neitt fyrir, sem sanni nauðsyn hins aðilans til að fá þetta afgert með bindandi samningi áður en næsta þing kemur saman. Vildi ég því óska eftir að fá yfirlýsingu frá hv. 1. flm. um það, að hann teldi, að slíkan bindandi samning ætti ekki að gera fyrr en næsta þing kemur saman.

Flm. (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Út af þessu vildi ég bara segja það, að mér virðist það eiga að vera á valdi forseta sjálfra, hvort þeir telji samninginn þess eðlis, sem þeir hafa náð við mótsemjanda, að þeir óski, að Alþingi taki ákvörðun um samninginn eða ekki. Ég vil ekki, að þeim sé gert að skyldu að leggja samninginn undir alþingisnefndir, heldur sé þeim í sjálfsvald sett, hvort þeir beri samninginn undir Alþingi. Þó að það, að ljúka deilum um lóðina, eigi ekki við nema nokkurn hluta hennar, þá liggur í augum uppi, að samning verður að gera um alla lóðina. Því að ef samningur væri gerður aðeins um þann partinn, sem kvöðin hvílir á, þá myndu templarar ekki geta notað hinn hlutann án þess að til vandræða yrði fyrir þinghúseignina, og heldur til skemmda fyrir þennan hluta bæjarins.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Mér skildist hv.flm. leggja áðan áherzlu á, að forsetar teygðu sig langt til samkomulags við templara, til þess að fá þessa lóð handa Alþingi. En nú heyrist mér komið annað hljóð í strokkinn. Nú er það vegna þess, að templarar geta ekki notað sér þá lóð, sem er kvaðalaus. Það er þá ekki um hagsmuni annars aðilans að ræða, heldur beggja. Alþingi þarf að fá lóðina, templarar geta ekki notað hana. Ég sé því ekki annað en að það sé aðeins að gera þetta upp sanngjarnlega, og það án þess að neitt dekstur eða ofteygjur eigi sér stað.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Mér hefði þótt, eins og hv.þm. V.-Húnv., vænt um að fá yfirlýsingu hv. 1. flm. um það, að hann teldi réttara, að forsetarnir bæru þetta undir Alþingi. Þó að þetta mál sé ekki stórt í hópi þjóðmálanna, þá er það ekki lítilsvert atriði, hvernig útlits er kringum Alþingishúsið. Og ég verð að segja, að það er nokkur geigur í mér að fela svona vítt umboð þeim mönnum, sem ég veit ekki einu sinni, hverjir eru, ef þeir eiga að binda endahnút á málið. Ég vil undirstrika orð hv.þm. V.-Húnv., að forsetarnir, sem kosnir verða, bindi ekki samninginn fyrr en Alþingi kemur saman. Það er ekki útlit fyrir, að templarar byggi í sumar, svo að þessi bið ætti að verða þeim að meinfangalausu. Forsetar geta hinsvegar undirbúið samning, svo að fyrirhöfn þingsins verði lítil. Og þar sem ég skoða goodtemplararegluna svona hálfopinbera stofnun, þá hneykslast ég alls ekki á þeim ummælum hv. 1. flm., að forsetar teygi sig til samkomulags og reyni að gera rímilega samninga við þá.

Flm. (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Ég vil spyrja þá hv.þm., sem halda fram, að nauðsynlegt sé að leggja samninginn fyrir næsta Alþingi, hvort ekki nægi að leita samþykkis ríkisstj. Það er millivegur, sem mér finnst, að mætti sætta sig við. En þótt það sé nú lagt í vald forsetanna, hvort þeir geri samninginn bindandi eða leggi hann fyrir næsta Alþingi, þá þykir mér líklegt, að þeir muni taka tillit til þessara mótmæla hv.þm. og leggi samninginn fyrir Alþingi, þannig að óhætt sé að samþ. þessa þáltill. eins og hún er nú.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég fyrir mitt leyti mun óhræddur samþ.till., þó að heldur hefði ég óskað eftir nefndri yfirlýsingu af hálfu hv. 1. flm., ef stj. - sem vonandi verður stj., sem maður getur borið fyllsta traust til, - á að leggja samþ. sitt á samninginn. Með því fororði get ég samþ. þessa till.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég ætla ekki að taka upp neinar deilur um þetta mál, sem afgr. var frá þinginu í vetur. En þó það væri samþ., þá mátti segja, að um hreina nauðungarsamninga væri að ræða, enda komu fram megn andmæli gegn þeim. Og margir þeir þm., er greiddu þeim atkv., lýstu sig mótfallna þeim, þó þeir af einni og annari ástæðu greiddu atkv. með þeim í þetta sinn. Ein ástæða var endurgreiðsla á tolli á kjöti því, er flutt var til Noregs síðastl. haust, sem annars hefði ekki fengizt. Nú er ekki slíku til að dreifa, og geta því þeir, sem þá greiddu atkv. með, en voru þó andvígir samningunum, verið með í því að samþ. þetta. Ríkisstj. á að geta verið búin að undirbúa kjötsölu fyrir bændur, sem a. m. k. verður ekki meira á kostnað sjávarútvegsins en þessir norsku samningar. Við alþfl.mennirnir höfum því ákveðið að flytja þessa till. um að ríkisstj. segi samningunum við Norðmenn upp.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Þetta þing hefir samþ. þennan samning milli Íslands og Noregs. Einkennilegt væri, ef sama þing gerði samþykkt um að segja honum upp nú þegar, áður en reynsla er komin um það, hversu hann gefst. Ég held, að rétt sé að bíða þeirrar reynslu og láta svo stj. mynda sér skoðun um, hvort segja bæri samningnum upp. Það færi þá eftir þeirri reynslu og svo útflutningshorfum á kjötinu.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Mér fannst á orðum forsrh., að hann hefði breytt um skoðun, á þann veg, að hann treysti sér nú til að segja upp þessum samningum án þess að leita til þingsins með það. Um þetta vildi ég gjarnan heyra ákveðið.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég lít svo á, að stj. hafi rétt til að segja þessum samningi upp án sérstaks samþykkis Alþ. - Hér er heldur ekki um að ræða nema þáltill. sem gefur hvorki lagaheimild né er á annan hátt bindandi fyrir stjórnina. Það er viðurkenndur réttur stjórnar, að geta gert og sagt upp slíkum samningum sem þessum. Að þessi samningur var lagður fyrir þingið, var til þess gert að fá öruggan þingvilja fyrir honum, en ekki af því, að skylda bæri til þess. Ég tel, að ef stj. álítur þennan samning óheppilegan, þá hafi hún fullt leyfi til að segja honum upp án þess að leita samþykkis þingsins.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Hæstv. forsrh. sagði, að það væri einkennilegt að segja þessum samningi upp á sama þinginu og hann væri gerður. En ef litið er á allar aðstæður, er svo ekki. Aðstaða sú, sem Norðmenn hafa fengið nú, er meira en full endurgreiðsla fyrir þá tollívilnun, er þeir hafa af hendi látið. Ef þing kemur ekki saman fyrr en eftir áramót, er of seint að taka ákvörðun um uppsögn samningsins. Norðmenn mundu þá njóta sömu aðstöðu hér sumarið 1934. Ef svo á ekki að vera, þarf að segja samningnum upp í desember. Eftir því, sem afstaða stj. hefir verið til þessa máls, hefi ég ekki trú á því, að hún segi samningnum upp, nema yfirlýstur þingvilji sé fyrir því. Að slá því á frest að lýsa yfir þeim vilja, verður sama sem að Norðmenn njóti þessara hlunninda í 2 ár.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Hv. þm. er kunnugt um, hvaða tilefni er til þessarar till., og þarf ég ekki að ræða það mjög lengi. Það er tilkomið út af beiðni, sem ég sendi til hæstv.dómsmrh. um að fá sundurliðaðan kostnað við ríkislögregluna, ásamt nöfnum mannanna, sem í henni eru, og hve mikið hverjum hafi verið greitt, og annan kostnað nákvæmlega sundurliðaðan. Mér skilst, að það muni vera í fyrsta sinn, sem þingmanni er neitað um slíkt, og þær ástæður, sem hæstv.dómsmrh. hefir borið fyrir sig, hafa ekki við nein rök að styðjast. Ég hefi því borið fram þessa till. um rétt alþingismanna til að hafa aðgang að fylgiskjölum með greiðslum úr ríkissjóði. En þessi réttur er þó takmarkaður við þingtímann, og er það í rauninni of vægt í farið. Ég vænti þess, að þingmenn meti þó einhvers rétt þeirra manna, sem þetta þing sitja, og sjái, að það er nokkurs virði að geta frá fyrstu hönd kynnt sér það, sem gert er, með því að athuga fylgiskjölin, og samþykki því þessa till.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég skal ekki vera margorður um þessa till. Það er búið að ræða hana svo mikið áður. En ég vil geta þess, að ástæðan til, að ég vildi ekki játa hv. 2. þm. Reykv. fá sundurliðaða skýrslu um kostnað við ríkislögregluna með nöfnum þeirra, sem í henni eru, var eingöngu sú, að eins og kunnugt er, þá hefir verið reynt af hálfu hv. 2. þm. Reykv. að sjá um, að þeir menn, sem eru í ríkislögreglunni, fengju ekki vinnu. Ég spurði hv. 2. þm. Reykv., hvort það væri meiningin að meina þeim að vinna, og ef hann vildi gefa yfirlýsingu um það, að svo væri ekki, þá skyldi honum vera frjálst að fá þetta. Annars hefir hann alltaf fengið að vita um heildarkostnaðinn, hvenær sem hann hefir spurt að því.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég hefi látið það í ljós áður, að mér er ekki nægilegt að fá að vita, hvaða upphæð hefir verið greidd alls, því að af því einu get ég ekki dæmt um, hvernig fénu er varið. Til þess þarf sundurliðaðan kostnað, en hann hefir hæstv. ráðh. ekki viljað láta í té. Það er því ekki eingöngu, að hann hafi viljað dylja nöfn þessara manna, heldur líka, hve mikið hver maður hefir fengið. Hann hefði getað það án þess að gefa upp nokkur nöfn. En ég held því fram, að þm. eigi að hafa rétt til að afla sér upplýsinga sem þessara. Viðvíkjandi nöfnum varalögreglumannanna, þá er það ekki svo nauðsynlegt fyrir mig að fá þau, því að þau hafa svo að segja öll verið birt í Alþýðublaðinu, en ég sé ekki ástæðu til að vera að dylja það, hverjir hafi fengið fjárhæðir úr ríkissjóði, Hinsvegar gat ég ekki gengið inn á það skilyrði ríkisstj., að gefa yfirlýsingu um að ofsækja ekki þessa menn. Ég hefi ekki ofsótt þá á neinn hátt og því er slík yfirlýsing ástæðulaus, en það er hinsvegar samþ. í félögum skipulagsbundinna verkamanna að vinna ekki með þeim, og ég, sem er formaður slíks félags, fylgi því auðvitað fram, en að öðru leyti hefi ég ekki haft afskipti af þessum mönnum, nema að láta í ljósi skoðun mína á þeirra athæfi, sem mér hlýtur að vera frjálst. Það má nokkuð dæma vilja þingmanna af þessu, því að ef svo skyldi fara, að þingið neitaði þessu, þá mundi almennt litið svo á, að þm. ættu alls ekki aðgang að fylgiskjölum með reikningum ríkisins, en það kann að vera, að hæstv.dómsmrh. vilji gefa einhverja yfirlýsingu fyrir sitt leyti um að gefa slíkar upplýsingar með ákveðnum skilyrðum, er binda hlutaðeigandi þingmann, en það álít ég alls ekki fullnægjandi fyrir þingið.

Vilmundur Jónsson Ég vildi mega bera fram brtt. við þessa till., með því að mér þykir hún ekki ganga nógu langt. Ég hygg, að almennt hafi verið litið svo á, að þm. eigi jafnan aðgang að fylgiskjölum við reikninga ríkisins, hvort sem er um þingtímann eða endranær. Með samþykkt till. óbreyttrar mætti líta svo á, að þm. afsöluðu sér þeim rétti. Ég vil því mælast til þess við hæstv. forseta, að hann leyfi mér að bera fram skrifl. brtt., svo hljóðandi: Í stað orðanna „meðan á þingi stendur“ komi: jafnan.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er í fyrsta skiptið, sem ég heyri það frá hv. 2. þm. Reykv., að hann kæri sig ekkert um að fá að vita nöfn lögreglumannanna. Hann segir, að engin ofsókn hafi verið gerð gegn þessum mönnum. Það er nú eftir því, hvað álitið er ofsókn. Þeim hefir verið meinað að vinna, og það má hver sem vill leggja sinn skilning í það, hvort eigi að telja það ofsókn eða ekki. Ég tel það ofsókn. Það hefir ekki verið mín meining að halda því fram, að þingmönnum væri bannað að sjá reikninga yfirleitt, en ég held því fram, að það geti verið undir sumum kringumstæðum rétt að neita um það. Það er vitanlegt, að það verður að borga lögreglumönnunum miklu meira úr ríkissjóði af því, að þeim hefir verið bægt frá vinnu flestum þeirra. Nú er spurningin, hvort á að leggja hv. 2. þm. Reykv. gögn upp í hendur, til þess að gera skaða ríkissjóðs enn meiri. Ég geri það ekki, nema þingið skipi svo fyrir. Um brtt.hv.þm. Ísaf. þarf ég ekki að ræða neitt.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Mér finnst ástæða sú, sem hæstv.dómsmrh. færir fyrir því að vilja ekki sýna hv. 2. þm. Reykv. nöfn þeirra manna, sem þegið höfðu kaup fyrir starf sitt við varalögregluna, alveg fullnægjandi. Það er á allra vitorði, að fyrir forgöngu hv. 2. þm. Reykv. varð til hin harðsnúna starfsemi, sem síðan lögreglan var stofnuð hefir verið haldið til streitu, að hindra það, að starfsmenn hennar fái atvinnu eða haldi henni. Oft hefir verið farin sú leiðin, að reka þessa menn úr verkalýðsfélögunum, og þó hafa þeir ekkert gert af sér, heldur haldið bæði lög og kauptaxta félaganna. Þetta var gert með atkvæðagreiðslum, og þó engan veginn ágreiningslaust, því að mikill hluti verkamanna var því mótfallinn, að menn væru ofsóttir fyrir engar sakir og með harðræði bolað frá vinnu. Ég tel alveg sjálfsagt að neita um þá vitneskju, sem í því felst, að geta séð nöfn þeirra manna, sem hér eiga í hlut. Af því að ég hefi nú séð, að rök hæstv. ráðh. eru alveg fullnægjandi, ber ég fram till. til afgreiðslu þessa máls, og legg fyrir hæstv. forseta rökst. dagskrá, sem svo hljóðar: „Með því að eigi þykir hafa komið fram nægilegt tilefni til þessarar ályktunar, tekur Alþingi fyrir næsta mál á dagskrá“.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Hv. l.landsk., sem var nú að bera fram þessa dagskrártill., veit ekki mikið, hvað gerist í verkamannafélögunum hér í bænum. Hann taldi, að það hefði engan veginn verið ágreiningslaust, að þeim fáu varalögreglumönnum, sem í félögunum voru, var vikið þaðan. En það er vitað og hefir líka komið fram í blöðunum, að það var samþ. á fjölmennum fundum í einu hljóði, ekki eitt einasta atkv. var greitt á móti. Það er heldur ekki rétt, að þeir hafi haldið lög félagsins, því að þeir hafa iðulega reynt að brjóta kauptaxta og aðrar samþykktir félagsins, og það þykir ríkisstj. víst svo veglegt verk, að sjálfsagt sé að veita því vernd. En annars væri það mjög æskilegt að fá það skýrar fram tekið hjá hæstv.dómsmrh. og hv. 1. landsk., sem er form. Sjálfstfl., hvort þessar reglur gildi aðeins um mig, eða hvort þær gildi um allan Alþfl., eða alla flokka eftir því, sem hæstv. ráðh. sýnist. Það er hættulegt að vísa máli eins og þessu frá, að afleiðingum óyfirveguðum. Eftir því þarf þá ekki annað en að ráðh. segi: „Ja, þessum manni gengur ekki gott til, hann vill ekki fá að sjá þetta vegna almenningsheilla“, og í þessum málum er hann þá sjálfur dómari um það. Í hvert skipti, sem honum kynni að koma það illa að þurfa að sýna fylgiskjölin, þá getur hann neitað. Það er svo dæmalaust að ætla sér að vísa þessu máli frá, að ég get ekki annað en lýst yfir fyrirlitningu minni á þeim hugsunarhætti, sem liggur bak við það.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég vil taka það fram út af síðustu ummælum hv. 2. þm. Reykv., að mér er kunnugt um, að menn hafa verið reknir úr verkalýðsfélögunum og tilraunir gerðar til þess að hindra þá í að fá vinnu, án þess að þeir hefðu nokkuð aðhafzt, sem kom í bága við samþykktir félaganna eða lög, heldur fyrir það eitt, að þeir gengu í varalögregluna. 

Haraldur Guðmundsson Þar sem Alþ. hefir ekki þótt ástæða til þess að samþ. þessa ályktun, þá vil ég beina því til hæstv.dómsmrh., hvort ég geti ekki fengið að sjá skjölin.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég get sagt hv.þm. Seyðf., að hann getur fengið skjölin, auðvitað með sömu skilyrðum og hv. 2. þm. Reykv.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég kem með málið aftur á næsta þingi og hætti ekki við fyrr en það er útkljáð. En nú spyr ég hæstv.dómsmrh., hvort hann vilji gefa mér upp sundurliðaðan kostnaðinn, þó án þess að nöfn mannanna séu tilgreind.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Á næsta þingi býst ég ekki við, að ástæða verði til þess að fitja upp á þessu, því að þá verður burt fallin hvötin til að ofsækja þessa menn. Já, hv. 2. þm. Reykv. getur fengið skjölin hvenær sem hann uppfyllir sett skilyrði. Þingsályktunartillögur, vísað til ríkisstjórnarinnar.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Menntmn. var sammála um, að tími væri til kominn að endurskoða alþýðufræðslulöggjöf landsins. Það er vitað, að á síðustu árum hefir orðið ör vöxtur og margar breyt. á alþýðufræðslustarfi í landinu. En það hefir engin heildarskipun verið gerð um þau mál síðan 1907, sem fræðslulögin eru frá, með nokkurri bót frá 1926. 1930 voru sett 1. um héraðsskóla í sveitum og gagnfræðaskóla í kaupstöðum, og þá myndaðist nýr liður í alþýðufræðslustarfseminni hér á landi. En þegar þessi liður í alþýðufræðslunni hefir bætzt við, kemur hann ekki eins og eðlilegur liður í heildarstarfsemina, heldur er þvert á móti æðimikið misræmi um þennan lið sjálfan út af fyrir sig, t. d. gagnfræðaskólarnir. Þar er samræmið ekki meira en það, að sumstaðar eru gagnfræðaskólarnir 3 og jafnvel 4, og samstarfið hjá þeim er ekki betra en það, að sumir hafa sérréttindi til þess að útskrifa menn sem gagnfræðinga og láta þá ganga upp í æðri skóla án frekara prófs, en fjöldinn allur er útilokaður frá því. Á Akureyri hefir annar gagnfræðaskólinn þessi sérréttindi, án þess að hægt sé að sjá í raun og veru nokkra ástæðu til þess. Í Reykjavík hafa 2 gagnfræðaskólar þessi réttindi, en 1 ekki. Um starfsvið virðist ekki vera sérstaklega ákveðið innan þeirra. Um barnafræðsluna í landinu gilda nú 3 eða 4 fyrirkomulög, þar sem er eftirlitsfræðsla, farkennsla, fastir skólar og heimavistarskólar. En það fer eftir staðháttum, hvað framkvæmt er á hverjum stað, en þó alls ekki alltaf eftir því, sem aðstæður mundu helzt kalla að. Auk þess er þannig komið, að skólaskyldan er mismunandi. Í kaupstöðum allvíða er tekin upp skólaskylda til 8 ára, sem vel getur verið, að þörf sé á eftir breyttum aðstæðum heimilanna, en í l. frá 1907 er skólaskyldan ákveðin til 10 ára, sem virðist gilda úti um sveitir landsins. Það má vel vera, að það sé einhver nauðsyn fyrir slíkri skólaskyldu og að það opinbera hafi eitthvert eftirlit með fræðslu barna fyrir innan 10 ára aldurs úti um sveitirnar. Það var svo, að prestarnir litu eftir þessari undirbúningskennslu áður en skólaskyldan kom út um sveitir landsins, en þetta hefir verið fellt niður, svo þeim er ekki lengur gert að skyldu að gera það. En mér er kunnugt um, að sumir þeirra gera það engu að síður, og ég er sannfærður um, að þeir gera mikið gagn með því fyrir sína sveit, því það mun vera algengt, að börn komi ólæs í skólann og fákunnandi í reikningi 10 ára að aldri. Mér virðist ekki vera óviðeigandi, að sú athugun fari fram, hvort ekki væri rétt að veita prestunum rétt til þess að hafa þetta eftirlit með höndum, sem vildu það af fúsum vilja og án endurgjalds, aðeins fyrir sinn áhuga á þessu starfi. Það skal að vísu frá minni hendi ekki vera fullyrt neitt um það, hvað sá árangur er mikill frá hinum mörgu skólum til þess að auka alþýðufræðsluna í landinu, en ég tel víst, að þeir komi að meira og minna liði. En það þori ég öruggt að fullyrða, að með betri skipun og samstarfi milli skólanna en verið hefir megi ná ennþá betri árangri fyrir það fé og stofnanir, sem upp hafa verið settar. Það, sem ætlazt er til, er eins og till. ber með sér, að reynt verði að koma á heilsteyptu skipulagi um þessa hluti og samstarfi milli hinna einstöku stofnana, og að reynt verði, eftir því sem kostur er á, að takmarka tilkostnaðinn, án þess að kennslustarfsemin biði nokkuð tjón af, með því að hagnýta betur þá krafta, sem fyrir eru, heldur en hingað til hefir átt sér stað. Ennfremur vakir fyrir okkur, að meira tillit þurfi að taka til staðhátta. Það hæfir ekki það sama fyrir margbýlið í kaupstöðunum og strjálbýlið úti um sveitirnar. Það þarf vissulega að vera sveigjanleiki í því, hvernig þetta er framkvæmt, og ekki einskorðað við það, sem gert er í fjölmennum löndum og þar, sem bezt hagar til í kaupstöðunum, sem eru að vaxa hér upp. Í þessu tilliti er ég sannfærður um, að hægt er að nota starfskrafta prestanna meira en gert hefir verið. Á síðustu árum hefir löggjöfin stefnt að því að útrýma prestum og áhrifum þeirra. Það er ekki hægt á móti því að bera. Það hefir meira að segja verið reynt að bægja þeim frá því að vera prófdómarar. En ég er viss um, að slík stefna er í óþökk mikils fjölda alþýðumanna úti um sveitirnar. Ég tel víst, að prestar geti víða á landinu framkvæmt þetta eftirlit á ferðum sínum og styrkt mjög skólastarfið og að ekki sé vert að slá hendinni á móti þessari hjálp, því í mörgum tilfellum eru þessir menn mjög vel menntaðir og vel til þess hæfir að leiðbeina um þessi efni, og engu síður en fjöldinn af kennurum, án þess að þeir séu nokkuð lastaðir. Auk þess höfum við sett í till., að athugað yrði með skólaskyldualdurinn, hvort ekki mundi heppilegast að hafa hann mismunandi. Eftir að þessir nýju liðir komu inn, gagnfræðaskólarnir og héraðsskólarnir, þá er ég sannfærður um, eftir þeirri reynslu, sem ég hefi haft í þessum málum, að 1 ár í unglingaskóla eða alþýðuskóla er alveg eins mikið og 2-3 ár á aldrinum 9-12 ára hvað þekkingu og þroska snertir. Ég get hugsað mér, að heppilegra væri að láta börnin ekki byrja mjög ung í skólanum, heldur láta skólaskylduna ná nokkuð fram á unglingsaldurinn. En það er sannarlega full þörf þess, að þetta sé athugað og reynt að koma einhverri heildarskipun á það. C-liðurinn er um takmörkun námsgreinafjölda. Ég held, að það sé ekki ofmælt, að kennslan er skemmd nú fyrir börnum með því að láta þau strax í byrjun fara að grauta í mörgum námsgreinum. Afleiðingin verður sú, að undirstöðuatriðin lærast illa, og sá grautur, sem þau hafa fengið í sig úr þessum mörgu námsgreinum, gleymist fljótt. Á fyrstu árunum þarf að leggja alla áherzlu á það að kunna vel fáar námsgreinar. Í 3. lagi fer till. fram á, að það sé athugað, hvort ekki sé hægt að leggja meiri stund á hagnýt námsefni en verið hefir. Þessa er mikil þörf, og í þessu efni hefir víðast hvar átt sér vanræksla stað. Síðan þessi þáltill. okkar kom fram hafa menntmn. Nd. borizt mótmæli gegn henni frá settum fræðslumálastjóra og Kennarasambandi Íslands. Mótmæli gegn því, að alþýðufræðslul. landsins væru endurskoðuð! Ég verð að segja, að ég er mjög undrandi yfir því, að nokkur stétt, sem lætur sér annt um sitt starf og tekur við öllum fáanlegum styrkjum úr ríkissjóði til þess að geta rækt starf sitt, skuli mótmæla því, að löggjöf landsins viðvíkjandi starfssviði hennar sé endurskoðuð. Í bréfi fræðslumálastjóra er það tekið fram, að óheppilegt sé að setja ströng 1. um þetta efni, því að betra sé að fara eftir reglugerðum! Ég held, að þetta sé ekki viturlegt fyrirkomulag og að það sé mjög illa farið, að yfirmenn kennarastéttarinnar séu að vekja tortryggni til þeirra manna, sem vilja gera sitt til þess, að alþýðufræðslan geti komizt í sem bezt horf. - Í bréfinu frá stj. kennarasambandsins segir m. a., að þetta sé „dulbúin tilraun til að koma fram niðurskurði á alþýðufræðslu landsins. Afleiðing þeirra yrði hnignandi alþýðumenntun, einkum meðal hinna fátækari stétta, laklegri undirbúningur undir framhaldsnám, framkvæmd þeirra mundi verða til þess að draga allt skólakerfi landsins skör lægra en nú er“. Og þó er samræmið ekki meira en svo, að í upphafi bréfsins stendur, að þetta séu viturlegar till. og ágætar. Ég vil segja þessum góðu mönnum, að það sé nógur tími til þess að fara að mótmæla og gera okkur tortryggilega, þegar búið er að leggja fram þær till., sem yrðu afleiðing þeirrar rannsóknar, sem hér er ætlazt til, að fari fram. Og ég skal taka það fram, að ég mun halda áfram að vinna að bættri alþýðufræðslu af öllum mínum kröftum, þrátt fyrir öll mótmæli þeirra.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég þarf að tala langt mál um þetta efni, en þar sem svo er orðið áliðið fundartímann, vil ég aðeins mótmæla þeim ómaklegu orðum, sem hv. síðasti ræðumaður lét falla um kennarastéttina og samtök hennar. Og ég mun sýna fram á, að það ósamræmi, sem hv.þm. þóttist finna í bréfinu frá stj. kennarasambandsins, er þar alls ekki til. Um 1. og 3. tölulið till. er það sagt, að þeir séu góðir og viturlegir, en hinir hlutar till. eru kritiseraðir, og er það afbökun á bréfinu að fara eins með það og hv.þm. gerði. Ég vil benda á það, að í ræðu hv.þm. bar nokkuð á óeðlilegum eljuríg milli prestastéttarinnar og kennarastéttarinnar, og ég tel þau orð hv.þm., að slegið hafi verið á framrétta hönd prestanna til uppfræðslustarfs, algerlega ástæðulaus. Hv. þm. taldi, að prestarnir gætu endurgjaldslaust gert mikið að barnafræðslu. Ég hefi aldrei orðið var við, að þeim hafi verið meinað slíkt. En prestunum hefir aldrei verið ætluð barnafræðslan hér á landi, heldur aðeins eftirlit með henni fram til viss aldurs. Og í flestum prestaköllum mun það vera ógerningur fyrir prestana að annast barnafræðsluna ásamt starfi sínu. Og þess vegna er algerlega óþörf þessi afbrýðissemi prestanna við kennarana, og allt skrafið um það, að verið sé að slá á framrétta hönd prestanna og því um líkt. Þá gat ég ekki fundið, að ádeila hv.þm. á núverandi skipulag barnafræðslunnar væri á miklum rökum byggð. Þó að sé fernskonar háttur á barnafræðslunni, þá sýnir það ekkert ósamræmi, heldur tilraun til þess að laga sig eftir staðháttum. Bæjum og sveitarfélögum hefir verið fengin heimastjórn í þessum efnum, og ekki er hægt að grípa þar inn í fyrirvaralaust. Í þessu skipulagi á ýmiskonar smávegis ósamræmi í uppfræðslunni, sem hv.þm. talaði um, orsök sína. Ég sé, að hæstv. forseti er orðinn óþolinmóður. En ég á sennilega eftir að tala í klukkutíma a. m. k., svo líklega er bezt að fresta umr. nú.

Fyrirspyrjandi (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Herra forseti! Ég þarf ekki að bæta mörgum orðum við þessa fyrirspurn til skýringar. Hún skýrir sig að mestu leyti sjálf. En það er að sjálfsögðu, að þeir skattþegnar, sem búa í eigin húsum, verði að telja sér tekjur af því húsnæði, sem þeir nota sjálfir, og er þetta einn liðurinn í þeirra skattskyldu tekjum. Nú er það svo, að því er mér hefir skilizt, að venjan hefir verið hér í Rvík síðustu árin að meta þennan lið í tekjum manna á þann hátt að miða við brunabótavirðingu húsanna, m. a. vegna hverri hundraðstölu bætt á þessa virðingu, til þess að fá út þá upphæð, sem talin er til tekna fyrir húsnæði. Það mætti e. t. v. í sjálfu sér telja það aukaatriði, hvernig þetta er reiknað, ef það er gert á sama hátt á öllum stöðum á landinu, en þó þykir mér óviðkunnanlegt að meta þetta með hundraðshluta af brunabótavirðingu húsanna, og ein þess, að þá kemur ekki til greina í matinu, hvar húsið stendur, hvort það er á dýrri eða ódýrri lóð, stórri eða lítilli, og það er þó að sjálfsögðu atriði, sem alltaf verður að taka tillit til í þessu sambandi. En aðalatriðið er það fyrst og fremst, að framkvæmd á þessu atriði skattalöggjafarinnar sé lík á öllum stöðum á landinu, og efni fyrirspurnarinnar er það, að fá upplýst, hvernig þessu sé varið hér í Rvík, og þá til samanburðar um þær reglur, sem fylgt er annarsstaðar á landinu. Ég tel ekki rétt, áður en hæstv. ráðh., sem góðfúslega hefir viljað svara þessu, hefir gefið sitt svar, að fara lengra út í málið. En ef svar hans gefur að einhverju leyti tilefni til þess, þá vil ég eiga kost á því að segja nokkur orð á eftir.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Eins og kunnugt er, þá er svo til ætlazt í tekju- og eignarskattslögum, að leiga sé metin fyrir eigin íbúð, og mun vera svo ákveðið í hinni almennu reglugerð, að hún skuli metin eftir samanburði við leigu á sama stað. Hér í Rvík mun þetta hafa verið framkvæmt þannig, að þar, sem hægt var að fá samanburð við aðra leigu, þá er sú regla höfð; að meta húsnæðið til tekna eftir því, hvað fást myndi fyrir það, ef það væri leigt út. Hinsvegar mun það vera svo, að það er æðimikið af íbúðum, og þá einkum hinar svonefndu „villur“, sem hafa stórar lóðir og stóra íbúð, sem erfitt eða ókleift er að fá samanburð um, vegna þess, að hliðstætt húsnæði er ekki leigt út. Hér er því gripið til þess að miða leiguna við hundraðshluta af brunabótavirðingu hússins, og hefir það venjulega reynzt 8-10% - oftast 10% af brunabótamati. Þessi hundraðstala er og miðuð við það, að flest hús, sem á annað borð eru leigð út í bænum, eru leigð fyrir töluvert hærra verð. Nú mun í ár hafa verið miðað við 9% af brunabótavirðingu, og hefir það lækkað úr 10% í 9%, vegna þess að almennt mun húsaleiga hafa lækkað á árinu 1932. Þetta mat á „villum“ er að nokkru leyti gert með tilliti til þess, að slíkir bústaðir eru ekki eins og annað fé. Þessar reglur munu gilda hér í Rvík, en hvort hinar sömu eða hvaða reglur gilda annarsstaðar, er mér ekki fullkunnugt um. Skattanefndinni hér í Reykjavík og skattstjóranum er það ljóst, að vart muni vera samræmi um framkvæmd tekju- og eignarskattslaganna að þessu leyti í Rvík og annarsstaðar á landinu. Þessum lögum er hvergi strangar eða öllu heldur réttar framfylgt en hér í Rvík, og sumstaðar mun vera nokkurt sleifarlag á framkvæmd þeirra. Stafar það sumpart af ókunnugleika og sumpart af því, að engin allsherjarregla er til að fara eftir, því reglugerðir og lög ná ekki út yfir öll atriði, sem til greina koma. Þess vegna voru á síðasta þingi samþ. lög um samræmingu á framkvæmd skattalaganna, en það eru lögin um ríkisskattanefnd. Höfuðatriði þeirra laga var að setja ríkisskattanefnd, til þess að úrskurða og samræma skattana í hinum ýmsu héruðum. Þessi nefnd var skipuð í fyrra, en starfi hennar er ekki lokið allt í einu. Hinar almennu reglur, sem nefndin hefir sent til yfirskattanefnda, eru í bréfi til þeirra, sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisskattanefndin veit, að í mati á húsaleigu eftir íbúðir til eigin afnota ríkir hið mesta ósamræmi, og henni er ljóst, að víðast er leiga metin of lágt. Kveður svo rammt að vanrækslu skattanefnda og yfirskattanefnda í því að hafa eftirlit með þessum tekjulið manna, að sumstaðar er engin leiga metin til tekna eftir eigin íbúðir og sumstaðar svo lág, að mikið tap kemur fram á rekstri húsa, sem að öllu eða verulegu leyti eru notuð af eigendum. Nær slíkt vitanlega engri átt. Samkv. skattalögum ber að meta leigu eftir eigin íbúðir eins og samskonar íbúðir eru leigðar á hverjum stað. Skattanefndum ætti að vera svo kunnugt um húsaleigu í umdæmunum, að auðvelt ætti að vera fyrir þær að færa húsaleigumatið til leiðréttingar hjá gjaldendum. Til hliðsjónar við mat á húsaleigu, einkum þar, sem lítið er leigt af húsnæði, ber að hafa raunverulega kostnaðarleigu gjaldandans og reikna þá með eðlilegum vöxtum af stofnkostnaði íbúðarinnar“. Þá segir ríkisskattanefnd, að yfirskattanefndum beri að hafa eftirlit með því, að skattanefndir gangi vel fram í því að koma þessu í lag: „Að svo stöddu sér ríkisskattanefndin sér eigi fært að gefa alveg fastar reglur um mat á húsaleigu á eigin íbúðum, en hún leggur hér með fyrir yfirskattanefndirnar að gera á næsta vori till. um þetta atriði til ríkisskattanefndar“. Upp úr þessu eiga að spretta ráðstafanir um betra samræmi en áður, og á það að vera komið í kring áður en næsta árs skattur verður lagður á. Það er því þegar kominn skriður á það mál að koma á því samræmi, sem lögin ætlast til. Og á því samræmi eiga vitanlega allir skattgreiðendur heimtingu.

Forseti (JörB): Þess hefir verið óskað, að fundarhlé yrði veitt um stund, og verður því fundi frestað til klukkan 10. - [Fundarhlé).

Fyrirspyrjandi (Pétur Halldórsson) Ég get þakkað hæstv.forsrh. fyrir svör hans við fyrirspurn minni, sem felast í því, að hann gerir ráð fyrir, að ríkisskattan. myndi láta sér annt um, að samræmi komist á í þessu efni um allt land. Aðalatriðið er, að skattal. verði framkvæmd eins alstaðar á landinu. Hingað til hafa þau verið framkvæmd í Rvík harðar en annarsstaðar. Því er það ekki annað en það, sem vissa er fyrir, þegar slík fyrirspurn kemur fram, að hæstv. ráðh. tjái sig fúsan til að koma því til vegar, að einn landshlutinn sé ekki órétti beittur öðrum fremur. Í svari hæstv. ráðh. kom fram, að honum er það ljóst, að landshlutum hefir verið mismunað nokkuð í þessu efni. En eitt þótti mér undarlegt í ræðu hæstv. ráðh. Hann sagði, að hér í Rvík hefði jafnan verið miðað við brunabótamat, þegar reiknaðar hafa verið tekjur manna af eignum. Hér í Rvík er það mat ósanngjarnast af þeim matsgerðum, sem um gæti verið að ræða. Fasteignamat er til þess að miða við það skatta og gjöld af fasteignum. En brunabótamat er hér í Rvík óheppilegt að leggja til grundvallar, því að mjög er mislangt síðan það mat fór fram á hinum einstöku húseignum hér í bæ. Fyrir nokkru var reyndar látið fara fram skyldumat, því að þá hafði verðlag breytzt mjög, en einstakir húseigendur ekki haft framtak til að láta meta húseignir sínar. Síðan hefir ekki farið fram almennt brunabótamat, og er því meiri munur en svo á mati þeirra húsa, sem ekki hafa verið metin síðan 1922-23 og þeirra, sem nýmetin eru, að hægt sé að byggja á því skatta. T. d. myndi brunabótamat, sem fram færi í ár, verða miðað við núv. kostnaðarverð. Því er það óhentugur grundvöllur. En þá kemur hitt, hvernig fara skuli að því að viðhafa sama fasteignamat um allt land og framkvæmt á sama tíma. Er þá að finna þá hundraðstölu, sem sanngjarnt sé að leggja til grundvallar við það mat. Ef það er ætlun hæstv. ráðh. að breyta þessu í það horf, að miðað verði við fasteignamat, þá vil ég leyfa mér að spyrja, hvaða hundraðstölu megi telja líklegt, að ráðuneytið samþykki, sem notuð yrði við þetta skattmat. Aðalatriðið er að sjálfsögðu, að samræmi fáist og að rétt hundraðstala verði fundin. Og það er mikils virði, að hæstv. ráðh. hefir gert d. grein fyrir því, að fasteignamat muni framvegis verða lagt til grundvallar.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Það var ekki minn tilgangur að skýra frá því, hvernig þessu mati myndi verða hagað í framtíðinni. Hafi ég sagt, að fasteignamat myndi verða lagt til grundvallar, þá hefir það verið mismæli. Ég hefi ekki hugsað mér að gera við þessa umr. neinar skuldbindingar í þessu efni. Um samræmingu matsins er nú allt í fullum gangi. Hitt er annað mál, að ég get engar skuldbindingar gefið um það, hvaða breyt. gerðar kunni að verða á gildandi reglum. Er ekki gott að kveða á um það, fyrr en ríkisskattan. hefir fengið nauðsynlegar upplýsingar. En fyrirspurnin verður til þess, að málinu verður meiri gaumur gefinn en ella. Það má hafa tvær reglur um það, hvað lagt skuli til grundvallar um mat í húseignum. Reglan er nú sú, að ekki er gerður munur á leigjendum og eigendum húsa, þegar um tekjuskatt er að ræða. Þessi regla á ekki að íþyngja neinum, ef leigan er sanngjörn. En ef það kemur fyrir, sem oft hefir viljað við bera í Rvík, að leigan sé of há, þá kann þessi regla að orka tvímælis. Nú er þó leigan yfirleitt að lækka, og ef hún kemst í samræmi við kostnaðarverðið, þá má við þetta una. Hin reglan er sú, að áætla mönnum sömu tekjur af eigin húsnæði og þær, sem þeir myndu hafa af því, ef þeir notuðu það ekki sjálfir. En ókosturinn við þessa reglu er sá, að ef maður vill heldur eiga peninga og ávaxta þá, sleppur hann betur en ef hann setti þá í húsnæði, nema hann þurfi að leigja alldýrt hjá öðrum. Samræming fæst ekki nema með réttlátari húsaleigu. Ég hygg, að brunabótamatið sé í beztu samræmi við kostnaðarverðið. Aftur hefir fasteignamati verið haldið hér niðri nokkuð lengi, sumpart af því, að það liða tíu ár milli þess að metið er. Mér er kunnugt um, að í vissum löndum hefir verið beitt enn annari reglu, sem sé þeirri, að láta eiganda sjálfan meta þau verðmæti, sem hann hefir undir höndum. En svo hvíli sú kvöð á honum, að ríki eða bær hafi jafnan rétt til að kaupa eignirnar við því verði, sem eigandinn hefir metið þær til skatts. Þetta er fullt réttlæti. Menn myndu gefa upp það verð, sem þeir væru fúsir til að selja eignina fyrir, og er þetta nokkurskonar Salómonsdómur um skattskyldu. Ef ósamræmi er í brunabótamati, þá getur annarhvor aðili óskað endurmats, svo að samræmi komist á. Mun ég svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en allt þetta skal verða vandlega athugað í sambandi við samræmingarreglur þær, sem fyrir ríkisskattan. 1iggja og ég gat um.

Jón Auðunn Jónsson Ég held, að það sé ekki í samræmi við það, sem annarsstaðar gerist, að leggja brunabótamat til grundvallar. Er alstaðar þar, sem ég þekki til, fasteignamat lagt til grundvallar, enda meira ósamræmi í brunabótamati að öllum jafnaði. Eignir í kaupstöðum voru árið 1909 metnar til brunabóta. Síðan voru þær ekki metnar fyrr en 1919, og var þá allt í miklu hærra verði. Mitt hús á Ísafirði var þá metið á 42000 kr. Í fyrra fór ég fram á endurmat, og var það þá fært niður í 23000 kr. Flestir sátu við sama mat þangað til í fyrra, er breyting varð á brunabótal., enda hefði ekkert brunabótafélag fengizt til að greiða mönnum hina fyrrmetnu upphæð, því að nú var verðlag aftur orðið svo miklu lægra. Það er svo, að þó að matið sé á einum tíma neðan við sannvirði, þá er það á öðrum tímum aftur þar fyrir ofan. En fasteignamat mun að jafnaði vera nálægt jafnaðarverði, meðan það stendur. Það geta komið smásveiflur, upp eða niður, en það munar aldrei miklu. Sumum þykir gott, að hús þeirra séu metin hátt, einkum ef þeir þurfa að taka stór lán út á þau, en gæta þess þá síður, að þegar þeir eiga að borga skatt af þessum húseignum, þá geta þeir orðið illa úti. Ég veit, að allar húseignir hafa verið færðar mikið niður í mati síðan árið 1919.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Það mun rétt, að oft líður langt á milli, að allsherjarbrunabótamat fari fram. En þá má breyta þeirri hundraðstölu, sem notuð er til að finna leigutekjur manns, sem notar eigin eign til íbúðar. Henni hefir nú verið breytt úr 10% í 9% hér í Rvík, með tilliti til þeirrar verðlækkunar, sem orðið hefir. Ef miðað er við leigu almennt, verður útkoman sæmileg, þó að um brunabótamat sé að ræða, því að í leigunni kemur fram sú verðbreyting, sem hv. síðasti ræðumaður taldi með réttu nauðsynlegt, að til greina kæmi.

Fyrirspyrjandi (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Mér mislíkar, að hæstv. ráðh. virðist nú aftur hneigjast að þessari aðferð til þess að reikna tekjur manna af húseignum. Hann sagði, að brunabótamat væri líklega næst kostnaðarverði húsanna. Það á við, þegar hús eru nýmetin. En á verðbreytingatímum þarf ekki lengi að bíða, þangað til þetta er orðið öðruvísi. Hús hafa hér í Rvík oft verið metin 30-40% hærra en kostnaðarverði næmi. Annað, sem taka ber tillit til, er það, hvar húsið stendur. Ef maður á lítið hús á dýrri lóð hérna í miðbænum, er ekki rétt að telja honum sömu tekjur af því og samskonar húsi á Grímsstaðaholti. Af þessari ástæðu er líka óhæft að miða við brunabótamat. Þá er líka annað. Segjum, að brunabótamatið sé hið sama, hvar sem húsið stendur, hvort sem það er t. d. hér í Rvík eða á Hvammstanga. En fasteignamatið er e. t. v. ekki það sama. Sé svo, þá er ekki sanngjarnt að telja eigendum sömu tekjur af þessum húsum. Verður þá að taka tillit til þessa mismunandi fasteignamats. Hæstv. ráðh. varðist þess að segja, hvar hann vildi láta festa hundraðstöluna, sem beita ætti í þessu efni um allt land. Ég skil vel, að hann er ekki reiðubúinn að svara því og vill fyrst eiga kost á að heyra, hvað ríkisskattan. og yfirskattan. í Rvík segir um það. Hann lofaði að veita þessu atriði sérstaka athygli, og er þá mínum tilgangi náð: að stuðla að því, að landsmönnum sé ekki vísvitandi mismunað í þessu efni, eftir því, hvar þeir búa.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) N. hefir ekki haft langan tíma til að athuga málið, en meiri hl. hefir þó komizt að þeirri niðurstöðu, að ef frv. ætti að ná framgangi á þessu þingi, þá dygði ekki að gera á því breytingar, og leggur því til, að það verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Jón Þorláksson Ég er þessu frv. mótfallinn og vísa um það til nál. og þeirra ástæðna, er ég flutti fram við 1. umr. málsins. Finn ég ekki ástæðu til að endurtaka neitt af þeim, nema tilefni gefist.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég vil endurtaka það, sem ég sagði við 1. umr., að útreikningar hv. 1. landsk. eru miðaðir við, að tvisvar sé dreginn frá tekjuskattur og útsvar. Til viðbótar vil ég nefna nokkur dæmi: Maður hefir t. d. 19 þús. kr. tekjur. Samkv. þessum l. myndi viðbótin með útsvari og öllu, sem er áður í gildi, valda því, að skatturinn yrði 48%. Annað dæmi: Maður hefir 81 þús. kr. tekjur. Hann greiðir í skatt og útsvar 61% af tekjum sínum. Hvorugt rekur sig upp undir 100%-línuna. Þetta er reyndar nokkuð há hundraðstala, en þegar hækkanir verða hjá bæjarfélaginu, er ekki að undra, þótt svo verði einnig hjá ríkinu. Ráðstafanir þessa þings um kreppumál valda því, að svo verður að líta á sem hér er gert. Ég vil endurtaka það, að skatturinn rekur sig ekki upp undir tekjurnar á sama hátt og haldið hefir verið fram.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Það er misskilningur hjá hæstv.forsrh., ef ekki annað verra, að útreikningar mínir séu miðaðir við það, að tvisvar séu dregin frá tekjunum útsvör og tekjuskattur. Getur hann lesið um þetta í þar að lútandi 1. Við ákvörðun skattskyldra tekna er eins árs tekju- og eignarskattur og útsvar dregið frá tekjunum. Síðan er skatturinn lagður á eftir skattstiganum, eins og l. tilgreina, og hefi ég dregið upp réttar myndir af þessu. Misskilningur hæstv. ráðh. stafar e. t. v. af því, að hann hefir ekki gert sér grein fyrir því, hvernig álagðir skattar eftir stiganum nema vissri hundraðstölu af öllum tekjunum, eða, eins og ég hefi minnzt á, að skattstiginn verður á vissum punkti svo hár, að sá skattauki, sem stafar af tekjuöflun þar umfram, verður meiri en tekjuaukinn, svo að gjaldandi tapar á því að afla sér þessa tekjuauka. Hinu hefi ég ekki haldið fram, að skatturinn taki allar brúttótekjurnar. Ég hefi bent á það, þeim til fróðleiks, sem þetta vilja athuga, að flatarmálið milli stigans og 100%-línunnar á línuritinu sýnir, hverju gjaldandi heldur eftir af tekjum sínum, en flatarmálið milli stigans og 0-línunnar sýnir, hve , mikið hann hefir goldið í skatt. En það stendur jafnfast, að þegar skattstiginn er kominn upp í 100%, þá hættir að borga sig fyrir gjaldanda að afla meiri tekna. Sá flötur, sem verður milli 100%-línunnar og þess hluta stigans, sem upp úr henni stendur, sýnir, hverju skatturinn nemur umfram tekjurnar. Ég held því fram, að sérhver skattamálastj. verði að reikna með því, að gjaldendur séu svo skynsamir, að þeir láti tekjuaukningu sína hætta, þegar ekki er lengur vinningur, heldur tap að henni, en það verður, þegar skattstiginn er kominn upp í 100%-línuna. Annars skil ég ekki, hvernig hæstv. ráðh. hefir fengið þann misskilning inn í sig, að tveggja ára skattur og útsvör séu dregin frá tekjunum í mínum útreikningi.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég átti við það, að þegar búið er að draga skatta undanfarinna ára frá tekjum manns, þá má ekki miða hundraðstöluna við það, sem þá er eftir. Ef það er gert, þá kemur fram tvöfaldur frádráttur. Því verður að miða við brúttótekjur. Ég neita því, að frv. geti valdið því, að menn tapi á því að auka tekjur sínar. Öll dæmi um þetta sýna, að því meiri sem tekjurnar verða, því meiri verður og afgangurinn, þegar skattur hefir verið greiddur.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Mér þykir undarlegt að heyra það af vörum hæstv. ráðh., sem búinn er að vera fjmrh. þó nokkuð lengi, að skattaprósentan miðist við brúttótekjur, en ekki skattskyldar tekjur. Hér á landi hefir það alltaf verið svo, að miðað hefir verið við skattskyldar tekjur, en ekki brúttótekjur. Þetta verður og að gera. Ef hæstv. ráðh. heldur, að skattaprósentuna eigi að miða við brúttótekjur, þá verður hann að búa út nýjar reglur fyrir þessa grein skattalöggjafarinnar, og mun ég ekki taka þessi ummæli hans gild, fyrr en búið er að fá slík l.samþ. En ég er þó hræddur um, að hann mundi reka sig einhversstaðar upp undir, ef hann ætlar sér það. Þá sagði hæstv. ráðh., að öll dæmi sýndu það, að framhaldandi tekjuöflun gæfi alltaf nokkurn afgang. Ég hefi ekki haft fyrir því að taka nein slík dæmi, en ég held, að treysta megi því, að þegar skattstiginn er kominn það hátt, að fyrir hverja 1000 kr. tekjuaukningu vex skatturinn um meira en 1000 kr., þá muni líka útreiknuð dæmi sýna þetta. En það fer svo, ef rétt er reiknað, þegar skattstiginn er kominn upp í 100%. Held ég því, að hæstv. ráðh. þurfi að athuga þetta mál betur, ef það hefir ekki verið meining hans að lögleiða hér þá aukningu á sköttum, sem á vissum punkti valdi stöðvun á tekjuöflun þeirra manna, sem reikna kunna og bera saman tekjur og skatta.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Þegar ég miða skattþungann við brúttótekjur, þá á ég ekki við, að skatturinn sé reiknaður af brúttótekjum. Hann er vitanlega reiknaður af skattskyldum tekjum. En þegar á að gera sér grein fyrir afkomu manns, þá verður að miða við brúttótekjur, og það er aðalatriðið. Ég gæti nefnt fjölda dæma því til sönnunar, að skattþegnar yrðu ekki eins hart úti og sagt hefir verið; en ég skal að þessu sinni aðeins nefna tvö: Tökum mann, sem hefir 27 þús. kr. í tekjur og 340 þús. kr. eign. Þetta er sæmilega efnaður maður. Hann greiðir í skatt samanlagt 5000 kr. og útsvar til bæjarins 9300 kr. Þetta eru samtals 14300 kr., eða um 53% af tekjunum, en þess ber að gæta, að þessi maður hefir sterkan bakhjarl í eigninni. Tökum annan mann, sem hefir 81 þús. kr. í tekjur og yfir ½ millj. kr. eign. Hann greiðir alls í skatt 20 þús. kr. og í útsvar tæp 30 þús. Þetta gerir samtals tæp 50 þús. kr., eða um 62% af tekjunum. Þessi og önnur dæmi hrekja það, að skattur fari yfir 100% af tekjunum, og bera þess jafnframt vott, að það er rétt að leggja brúttótekjur til grundvallar, ef leitað er eftir afkomu manna. Hitt er mjög villandi, að draga fyrst skatt undanfarinna ára frá tekjunum, áður en hundraðstalan er útreiknuð.

Jón Auðunn Jónsson N. lítur líkt á þetta mál og á seinasta þingi, þegar það var til umr. hér, afgr. frá n. - Það er í fyrsta lagi það, að n. þykir ekki rétt að fella niður það öryggi, sem eftirlitið á að veita með bönkum og sparisjóðum, og eins og menn sjá, er gert ráð fyrir því, að eftirlitið með sparisjóðum sé falið Landsbankanum. N. leitaði umsagnar Landsbankastj. um þetta atriði. Reyndar hefir ekki ákveðið svar fengizt, vegna þess, að form. bankaráðsins er erlendis, en hinsvegar hafa þeir bankastjórar, sem við eru, tjáð nm., að þeir myndu ekki geta fallizt á, að bankinn tæki á sig slíkt eftirlit, enda myndi það verða óvinsælt, ef Landsb. ætti að hafa yfirumsjón með öðrum bankastofnunum í landinu á þennan hátt. Hinsvegar var það svo í n., að menn höfðu óbundnar hendur um að koma fram með breyt. á frv., en eins og séð verður, þá hefir það ekki verið ætlun neinna nm. Því er það, að fjhn. leggur einróma til, að frv. verði vísað til stj. Það eru nokkuð skiptar skoðanir innan n. um það, hversu starfið hafi verið rækt. En það má ekki, vegna þess sérstaklega, að maðurinn, sem því hefir gegnt, hefir verið mjög lengi veikur - eitt árið svo að segja algerlega -, dæma það hart. En hins má geta, að bankarnir telja sér ekki nauðsyn á, að þetta eftirlitsstarf verði framkvæmt þeirra vegna, og mætti e. t. v. álíta, að það væri nauðsynjalítið bankanna vegna. En fjmrh. gat þess hér á þingi í fyrra, að hann vildi fá það athugað, hvort rétt væri að sleppa eftirlitinu vegna aðstöðu ríkisstj. til þessara stofnana. Hann taldi þá þörf á því, að ríkisstj. hefði á að skipa manni, sem undir öllum kringumstæðum gæti, ef þess væri óskað, rannsakað nákvæmlega hag bankanna og gefið ríkisstj. þær bendingar um starfræksluna, sem við þætti þurfa. - Ég sé, að hv.frsm. og form. n. er kominn í d., og skal ég því ekki segja fleira.

Steingrímur Steinþórsson Í fyrra var ég riðinn við frv. um að fella niður eftirlitsstarfið með bönkum og sparisjóðum, en féllst á það þá til samkomulags í fjhn., eins og hv.þm.N.-Ísf. gat um, að málinu yrði vísað til stj. Var það af því, að ég gat við frekari athugun fallizt á, að rétt væri að athuga, hvort ekki myndi nauðsynlegt að hafa einhverskonar eftirlit, eins og verið hefir a. m. k. að nafninu til, hvað þetta snertir. Og í nál., sem kom frá fjhn. í fyrra, var lögð mikil áherzla á það, að stj. léti athuga fyrir næsta þing, hvort ekki væri ástæða til að breyta til um eftirlitið á einn eða annan hátt. En þetta varð aldrei útrætt í d. í fyrra og því ekki að vænta, að stj. hafi látið athuga það, sem fólst í nál.fjhn. þá. Nú sé ég, að fjhn. þessarar d. hefir komizt að sömu niðurstöðu nú, að vísa beri málinu til stj., og þar sem nál, er byggt á sömu röksemdum og í fyrra og ég var talsvert við málið riðinn þá, vil ég leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til stj., einkum hæstv. fjmrh., hvort ekki mætti treysta því, að ef þessi till.fjhn. verður samþ., fari fram athugun á þessu starfi fyrir næsta þing, því að það skilst mér vaka fyrir fjhn. nú, eins og áreiðanlega vakti fyrir henni í fyrra, þegar hún afgr. þetta mál, því að skoðanir voru allskiptar, eins og mun vera nú, eftir ræðu hv.þm.N.-Ísf. að dæma. - Ég ætla ekkert að fara að taka upp aftur af því, sem ég hélt hér fram í fyrra, að starfið er gagnslaust eins og það hefir verið rækt, því að það mun nú algerlega vera hætt að fara eftirlitsferðir vegna sparisjóðanna, og hv.þm.N.-Ísf. gat þess, að bankarnir teldu, að ekki væri þörf fyrir þetta eftirlit sinna vegna, enda eru þeir hættir að greiða þann hluta, sem þeim ber af launum eftirlitsmannsins. Þeir telja hann algerlega óþarfan með því skipulagi, sem nú er komið á bankamálin. Ef þetta er gagnslaust eftirlit, verður að breyta til og taka eitthvað fram um, hvernig varið skuli eftirliti með sparisjóðum. Ég get að því leyti fallizt á ummæli, sem fram komu hér í d., að það gæti verið ástæða til að hafa eftirlit með opinberum sjóðum, og væri þá meira en sparisjóðirnir, sem um væri að ræða. Við það, sem kemur fram í þessu frv., að það sé einmitt Landsbankinn, sem annist þetta eftirlit, þá get ég ekki séð, að það yrði sérstaklega óvinsælt. Landsbankinn er okkar aðalpeningastofnun og á að veita forgöngu í okkar peningamálum. Það er því mjög eðlilegt, að Landsbankanum verði falið þetta, og ég get ekki séð, að hann gæti skorazt undan því. En ég vildi einkum geta þess, að ég mun greiða atkv. á móti því, að frv. verði vísað til stj., í því trausti, að frv. verði samþ. En hinsvegar geri ég ráð fyrir því, að því verði vísað til stj., og vildi því beina því til hennar, hvort ekki mætti vænta þess, að þetta yrði athugað rækilega fyrir næsta þing. Mætti þá vænta frekari till. í þessu máli. Annars ætla ég ekki að ræða þetta neitt frekar nú eða um gagnsemi eftirlitsins eins og það hefir verið rækt. Það var gert í fyrra, og ég tók þátt í þeim umr. og endurtek ekkert af því, því að ég er sama sinnis um það atriði.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil minna á það í þessu sambandi, að þótt nál. væri gert í fyrra, sem mun hafa verið samið af hv. 1. þm. Eyf., og till. gerð þá, bæði af hv. 1. þm. Eyf. og hv. 1. þm. Skagf. um að vísa málinu til stj., þá munu þær aldrei hafa komið til atkv. 

Frsm. (Halldór Stefánsson) Ég var ekki staddur í d. þegar málið var tekið fyrir, en samnm. minn, hv.þm.N.-Ísf., mun hafa gert þá grein fyrir málinu, sem þörf var á. En ég vildi út af ræðu hv. 1. þm. Skagf. staðfesta það, sem hann sagði, að við höfum vísað til nál. frá í fyrra um þetta sama mál og ætlumst til þess, ef þetta yrði samþ., að stj. kynni sér það, sem þar stendur, og ég skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp fáein orð úr nál., sem við höfðum einkum í huga: „Nefndin telur nauðsynlegt, að þetta mál verði athugað rækilegar en enn er orðið. Þá athugun stendur stj. bezt að vígi að gera. Vill n. því ráða til, að stj. verði falið að athuga málið, og væntir þess, að hún leggi till. sínar þar um fyrir næsta þing, ef ástæða þykir til breytinga. Telur n. þá leið varlegri en að hrapa nú að afgreiðslu þessa máls, lítt athugaðs“. Till. um málið var engin afgr, í fyrra og þess vegna er e. t. v. eðlilegt, að stj. hafi ekki lagt neina vinnu í athugun þessa máls. Út af því, sem minnzt hefir verið á, að starfið muni hafa verið minna rækt en vert væri, þá man ég, að það kom fram við umr. í fyrra, og vil einungis minna á það aftur, að það mun aldrei hafa verið samin nein reglugerð fyrir þetta starf eða erindisbréf fyrir eftirlitsmanninn. Það gæti verið ástæðan til að starfinu hefir verið minni gaumur gefinn en ella hefði verið og heldur en ég tel, að vert væri, því að ég tel þetta starf geta verið mjög gagnlegt og nauðsynlegt, bæði fyrir þær stofnanir, sem eiga hlutað máli, eins og fyrir ríkisstj. og almenning, þar sem heita má, að ríkið beri nú ábyrgð á meiri hluta fjár þess, sem bankarnir hafa með höndum, og almenningur á hagsmuna að gæta um innlánsfé sitt í sparisjóðunum.

Pétur Ottesen Sú eina breyt. hefir verið gerð á þessu frv. í hv.Ed., að skotið var inn ákvæði um það, að stj. hefði heimild til að grípa inn í um fyrirkomulag á sölu á kjöti innanlands, ef mjög mikið verður af kjöti á innlendum markaði. Engar aðrar breyt. hafa verið gerðar á frv. Það hefir verið mikið rætt um að gefa stj. heimild til slíkra ráðstafana í einhverri mynd, og varð það ofan á, að landbn. Ed. tók upp till. um það.

Magnús Jónsson Þetta frv. hefir orðið fyrir þeirri breyt. í hv.Ed., að helmingurinn hefir verið sniðinn af því, þannig að þessi nýju bannlög eiga ekki að ná nema til þessa hættulega vökva, í stað þess að áfengið er bannað í öllum myndum, jafnvel þó að hægt væri að koma því fyrir í fastri mynd. Mjólkin er ekki álitin eins skaðleg, því að það er óhætt að flytja hana inn, ef henni er komið fyrir í dufti, svo að að þessu leyti hefir hv.Ed. dregið ofurlítið úr þessum nýju bannlögum. Ég sé, að því miður hefir hv.Ed. ekki gert þá sjálfsögðu breyt. á frv., sem hún hefði átt að gera, úr því að hún vildi á annað borð afgr. frv. og breytti því, að láta andvirði fyrir innflutta mjólk og sektir renna í menningarsjóð, enda hefði verið sjálfsagt að láta það, sem kemur fyrir ólöglega innfluttar bannvörur, renna í þennan sjóð. Ég er auðvitað á móti þessu frv. jafnt eftir sem áður. Tilgangurinn er alveg jafnaugljós: að láta sjávarútveginn, sem verður að nota þessa vöru, borga hana hærra verði. Þetta er ekkert annað en einn skatturinn, sem lagður er á sjávarútveginn fyrir landbúnaðinn. Ég álít það miklu hreinlegra að leggja slíka skatta hreint og beint á og greiða þá svo út aftur, heldur en að gera beina ráðstöfun til að efla annan atvinnuveginn með því að láta hinn borga, því að tilgangurinn er ekki annar en sá, að mjólkurframleiðendurnir geti fengið meira fyrir sína vöru á kostnað sjávarútvegsins. Ég vil líka benda á annað atriði. Það er það, að ég held, að hér verði um tap að ræða fyrir ríkissjóðinn, að því leyti, að það má búast við, að þau skip, sem þurfa að nota talsvert af niðursoðinni mjólk, muni reyna að komast hjá að flytja birgðir í land; þau munu nota sína aðstöðu til þess að hafa birgðir sínar í skipinu og nota þær svo án þess að borga nokkurn toll. Ef það þykir nauðsynlegt að vernda þessa innlendu mjólkurframleiðslu verulega, þá finnst mér nokkru nær að hafa þá aðferð, að leggja toll á þessa vöru. Hitt er hrein og bein háðung, að banna innflutning á henni. Það er svoleiðis braut, að ef farið er inn á hana, þá sé ég ekki betur en að við megum í ýmsum tilfellum öðrum banna innflutning á, vöru, sem er alveg óskaðleg. Þá erum við komnir inn í þá bannlagaflækju, að við yrðum bara að athlægi hvar sem það fréttist, að hér lifði þjóð, sem mætti ekki flytja inn í landið nema einhverjar vissar vörutegundir, vegna þess að hér sé verndartollastefnan svo miklu sterkari heldur en annarsstaðar, að hér dugi ekki einu sinni að leggja tolla á vörurnar, heldur bara að setja blátt bann við innflutningi, til þess að hægt sé ótakmarkað að okra með hinar innlendu vörur. Ég skal svo ekki orðlengja meira um þetta, af því að ég þykist vita, að forlög þessa máls séu ráðin. Það er yfirleitt ekki mikið farið eftir rökum í svona málum, heldur bara farið eftir því, hvað menn taka í sig að gera. En það getur vel verið, að gerð verði tilraun til að leggja svipaðan prófstein á þessa menn, sem þetta flytja, og sjá þá, hvort velvildin er sú sama, hvaða atvinnuvegur það er, sem verið er að vernda.

Jón Auðunn Jónsson Í öðrum löndum munu vera lög um það, hvaða innihald skuli vera í mjólkinni til þess að vera talin niðursuðuhæf, en hér eru engin slík lög til. Í Englandi voru sett lög nú fyrir ári síðan um það, að ekki mætti sjóða niður aðra mjólk en sem inniheldur 9,5% af rjóma, og ennfremur má ekki sjóða niður mjólk nema því aðeins, að kýrnar, sem hún er úr, hafi fengið grænfóður eða nýslegið hey. Það má alls ekki sjóða niður mjólk úr þeim kúm, sem fóðraðar eru inni á gömlu heyi eða kjarnfóðri. Þessi skilyrði eru sett í Englandi, og ef þetta er ekki fyrir hendi, þá þykir ekki tiltækilegt að sjóða mjólkina niður. Þetta er ekki hér, en hinsvegar er mér skýrt frá, að nýlega hafi verið efnagreind mjólk, sem var soðin niður hér á landi, og í henni hafði ekki reynzt nema kringum 8% af rjóma.

Hver hefir gefið þær upplýsingar?

. Hann heitir Þorgeir Jónasson.

Er hann heildsali sér í Rvík?

. Það veit ég ekki, hvort hann er heildsali. En það er nauðsyn á að gera ráðstafanir til þess að tryggja mönnum, að sú mjólk, sem er soðin niður, sé sæmilega góð, ef á að fara að einoka þessa vöru hér á landi. Þetta er eins og hv. 3. þm. Reykv. tók fram, aðeins gert til þess að halda uppi verði á þessari vöru. Hinsvegar er þetta alveg óþarft að öðru leyti. Ég veit ekki betur en þessi eina niðursuðuverksmiðja, sem er hér á landi, geti selt alla sína mjólk. Annars má búast við því, að menn reyni fremur, þeir sem hafa aðstöðu til, að taka útlenda mjólk, þegar svona á að fara að. En það eru skipin, sem sigla til útlanda, sem hafa aðstöðu til þess, þó þau hinsvegar hafi ekki notað þá aðstöðu sína, heldur hefir þorri útgerðarmanna skipt við niðursuðuverksmiðjuna íslenzku, til þess að reyna að halda henni uppi, og það jafnvel á þeim tíma, sem varan, sem hún framleiddi, reyndist skemmd. En nú get ég hugsað, að hugur útgerðarmanna verði annar heldur en var og á að vera. Það er engin nauðsyn á að banna þessa vöru; hún hefir gengið greiðlega út, sú sem verksmiðjan í Borgarnesi framleiðir. Og ekki er nauðsyn á að banna þessa vöru vegna þess, að hún sé eitur. Það er skylda þeirra manna, sem harðast ganga fram í því að koma þessu á, að sjá um, að sú vara, sem við eigum að nota, sé góð og óskemmd.

Þetta er sú bezta vara, sem hér er fáanleg

. Hún hefir þó reynzt skemmd og auk þess ekki með sambærilegu fitumagni við erlenda mjólk.

Þetta er hrein og bein lygi. - Forseti hringir

. Til þess að segja þetta þarf hv.þm. Borgf. að fá efnagreiningu á þessari vöru. Þó að lagður væri tollur á þessa vöru til þess að styrkja þessa innlendu framleiðslu, þá er enginn á móti því, en að banna hana nær ekki nokkurri átt. En ef það verður tekið upp að banna þennan innflutning, þá get ég hugsað hér, að við yrðum fyrir barðinu á þeirri pólitík að ætla að banna innflutning á þessari nauðsynjavöru, þar sem hvergi í heiminum eru til hliðstæð dæmi. Ég vil beina því til hæstv. stj., að hún sjái um, að við þurfum ekki, þó að þessi lög verði samþ., að búa við lakari vöru heldur en annarsstaðar er framleidd, og væri þá ekki úr vegi, að hún athugaði löggjöf annara þjóða um þessi efni. Hv. þm. Borgf. verður að kannast við það, að þegar mjólkin frá niðursuðuverksmiðjunni í Borgarnesi reyndist skemmd, þá var bæði ég og aðrir að hjálpa til að halda verksmiðjunni uppi af góðum huga, en þegar svona er farið að, sem nú er útlit fyrir, þá er ekki óeðlilegt, þó að menn verði tregari til að styrkja slík fyrirtæki, þegar það er sýnilega gert til þess að knýja fram óeðlilega verðhækkun.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég skal ekki gera miklar kappræður út af þessu máli. Ég býst við, að þær verði að litlu gagni fyrir þær upplýsingar, sem nauðsynlegar eru til þess að skapa sér skoðun í þessu máli. En út af því, sem tveir hv.þm. hafa nú sagt, verð ég að segja nokkur orð. Þessir hv.þm. sögðu, að tilgangurinn með þessu frv. væri enginn annar en sá, að gera mjólkina dýrari, en það er langt frá því, að svo sé. Ef sá hefði verið tilgangurinn, hefði okkur flm. ekki dottið í hug að setja það ákvæði í lögin, að heimila hámarksverð á mjólkinni, því að það er ekki til annars en að tryggja hæfilegt verð. Tilgangurinn með frv. er enginn annar en sá, að tryggja þessari innlendu framleiðslu þann markað, sem til er í landinu. Það virðist nú á tímum ekki vera um svo auðugan garð að gresja með markað fyrir landbúnaðarafurðir, að við megum halda áfram að kasta í útlendinga þeim litla markaði, sem til er í landinu sjálfu. En ef sú stefna hefði verið uppi, að leggja háan toll á þessa vöru, svo háan, að hann hefði verkað sem bann, þá er miklu frekar ástæða til að ætla, að það hefði orðið til þess að hækka mjólkina; en með þessari leið, að banna innflutning, er tryggður markaður fyrir innlenda framleiðslu, og með því að setja hámarksverð eru tryggðir hagsmunir þeirra, sem mjólkina þurfa að kaupa. Hv. þm.N.-Ísf. gaf það í skyn, að innlend mjólk jafnaðist ekki á við erlenda mjólk að gæðum. Ég skal játa það, að fyrir nokkrum árum var nokkurt ólag á starfrækslu niðursuðuverksmiðjunnar í Borgarfirðinum, og kom það þó nokkrum sinnum fyrir, að það kom skemmdmjólk á markaðinn. En það fyrirtæki er nú úr sögunni og annað nýtt komið í staðinn, miklu fullkomnara, undir stjórn þaulæfðs sérfræðings, enda hefir síðan hann tók við aldrei komið kvörtun um skemmda mjólk á markaðnum. En það vita allir, að innlenda mjólkin stendur yfirleitt alls ekki að baki erlendri mjólk, hvorki að hollustu né gæðum. Í fyrra var gerð efnarannsókn á niðursoðinni innlendri mjólk í samanburði við erlenda mjólk, og sú rannsókn leiddi það í ljós, að íslenzka mjólkin stóð alls ekki að baki þeirri erlendu, heldur var hún að ýmsu leyti fremri. Viðvíkjandi því, að ekki megi sjóða niður aðra mjólk en þá, sem framleidd er af grænfóðri, eins og mér skildist á hv.þm.N.-Ísf., þá vita það allir, að Íslendingar standa öllum öðrum landbúnaðarþjóðum Evrópu framar með grænfóðurnotkun til gripaeldis, og þar, sem kýr eru hafðar í húsi allt sumarið, er þeim gefið miklu meira af kjarnfóðri og þurru heyi heldur en hér á landi. Það er því enginn vafi, að íslenzka mjólkin stendur erlendri mjólk alls ekki að baki hvað hollustu snertir, svo það er alveg ástæðulaust hjá hv.þm.N.-Ísf. að bera á móti þessu og gera tortryggileg gæði íslenzkrar mjólkur.

Magnús Jónsson Meðmælendum þessa frv. gengur ákaflega erfitt, eins og eðlilegt er, að komast í kringum röksemdir okkar, að þetta verði til þess að hækka verðið á þessari vöru, og sýna fram á, hvaða þýðingu það hefir að banna innflutning á erlendri mjólk, ef það er ekki vegna verðsins. Þeir segja, að það sé sjálfsagt, að Íslendingar sitji að framleiðslu þessarar vöru. Það eru æfinlega þessi sömu rök, sem borin eru fram fyrir öllum slíkum haftastefnum og verndartollastefnum, og nákvæmlega sömu rökin og fyrir einokuninni gömlu. Við gætum alvel eins farið í gömul skrif um það bil, sem einokunin gamla var sett á, eins og að hlusta á ræður þessara haftapostula; þar eru alveg nákvæmlega sömu rökin. Þeir gætu þýtt þessar ræður og flutt þær hér, og mundu sjálfsagt fá mikið lof fyrir. Það voru rökin þá, að það þyrfti að vernda þegna konungsins. Þá sögðu Danir: Er ekki sjálfsagt, að við þegnar Danakonungs sitjum fyrir þessari verzlun? Eigum við að láta Englendinga og Hansamenn mjólka þessa kú, sem við eigum að nota sjálfir? Þetta var gert til þess, að sú skaðlega frjálsa samkeppni yrði ekki til þess, að skemmd og dýr vara flyttist til landsins. En afleiðingin af þessu öllu saman varð sú, að varan var oft stórskemmd og stundum fluttist ekkert til landsins, svo að landsmenn liðu skort, og þessi fræga einokun varð svo að segja til þess að drepa þjóðina alla saman. Ég öfunda hv.þm. ekkert af þessum rökum, en ég ann þeim vel að feta í fótspor þessara gömlu einokunarpostula. Og það, sem á að koma á móti þessu öllu saman, er svo hámarksverð, sem á að ákveða. Óvinsælustu plöggin, sem komu út á Íslandi, voru taxtarnir gömlu. En hvað voru taxtarnir? Þeir voru hámarksverð. Í sambandi við einokunina varð auðvitað að fela konunginum, með allri sinni velvild til landsmanna, að ákveða sanngjarnt verð á þá vöru, sem þeir þurftu að kaupa. Nú eigum við að hafa það eins, við eigum að fá taxta líka. Og það er nú ekki mikil hætta á því, að sú nefnd, sem á að setja þessa taxta, verði þannig skipuð, að framleiðendurnir þurfi að kvarta yfir hennar gerðum. Við þm. getum auðvitað flutt langar ræður um það, hve íslenzka mjólkin sé góð, og að hér sé bezta beitilandið, sem til er á jarðríki. En ef nú verður sett í mjólkina svo sem helmingur af vatni? Hvað ætli verði þá um hennar ágæti? Það er ekkert ákvæði í frv., sem á að tryggja það, hvernig mjólkin á að vera. En það getur vel verið, að hún verði indæl, en það er ekki nokkur leið að gera hana afturreka, því annars fá menn ekki þessa vöru, sem þeir svo nauðsynlega þurfa. Ég skal ekki efast um það, að þessi verksmiðja, sem nú starfar, sé búin að koma starfrækslu sinni í gott lag, en það er einmitt vegna þess að hún hefir þurft að keppa við erlenda framleiðslu. Ef það hefði verið aðflutningsbann á mjólk þegar fyrri verksmiðjan starfaði, þá hefðu ekki orðið miklar framfarir, þá hefði hún ekki þurft að hugsa mikið um þá hluti. Hún hefði ekki þurft að svara nema skömmum, ef eitthvað var minnzt á súrmjólk, sem sjómenn yrðu að drekka, af því að þá hefði ekki verið hægt að fá erlenda mjólk. Það er eitt einasta atriði, sem ég gæti viðurkennt að væri nýtt í þessu og gæti afsakað það, og það er það, ef hér væri verið að selja erlenda mjólk fyrir óeðlilega lágt verð. En svarið við því mundi þá að sjálfsögðu verða mjög hár tollur. En ef þeir lækkuðu sig svo, að t. d. 100% tollur dygði ekki, þá væru þessir erlendu framleiðendur að vinna okkur þarft verk, ef þeir vildu vinna til að gefa okkur mjólkina, en borga allt andvirði hennar í ríkissjóð. En að ætla að banna innflutning á þessari nauðsynjavöru til þess að innlendir framleiðendur geti öllu ráðið um þessa hluti, það nær ekki nokkurri átt. Ég býst nú við, að hv.flm. séu rólegir fyrir þetta, af því að þeir vita, að þetta verður samþ., en ég vildi láta þá hafa þennan böggul með þessu skammrifi sínu, að þeir gætu vel lesið upp sem meðmæli með þessari hugmynd sinni gömul einokunarskrif frá 17. og 18. öld.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Það væri nú freistandi að lesa hv. 3. þm. Reykv. duglega pistilinn og reka ofan í hann þá fjarstæðu og vitleysu, sem hann hefir rutt úr sér í sambandi við þetta mál, sem hann hefði ekki gert, ef hann hefði ekki verið að tala í hlustir heildsalanna, sem eru hér í hliðarherbergjunum, en menn eru nú einu sinni sendir inn á Alþingi til þess að greiða atkv. eftir eigin sannfæringu, en ekki eftir hagsmunum einstakra manna, sem kannske fara í bág við heill og afkomu þjóðarinnar. En af því að nú er alveg komið að þinglokum, þá skal ég ekki ræða frekar við hv.þm. um þá hluti. En þessi samlíking hv.þm. við hina illræmdu einokunarverzlun, sem hér var áður fyrr, á ekkert skylt við það að vilja á þennan hátt hlynna að þessari innlendu framleiðslu. Einokunin var eingöngu í því fólgin að selja verzlunina við Ísland í hendur erlendum mönnum, og var alveg gagnstætt því að hlynna að innlendri framleiðslu og sjá um, að við getum notið okkar markaðs. En það, að efla sem víðtækasta framleiðslu í landinu sjálfu, er einmitt sterkasta vopnið til þess að standa á móti erlendri kúgun.

Magnús Jónsson Ég held, að það hafi verið skynsamlegt af hv.þm. Borgf., eins og vænta mátti af jafnskynsömum manni, að halda ekki þessa ræðu fyrr en ég var dauður. En ég held, að ég þurfi ekki nema stutta aths. til þess að svara honum. Hv. þm. sagði, að það væri ákaflega mikill munur á þessari gömlu og nýju einokun. Hann sagði, að hér væri verið að vernda framleiðslu þjóðarinnar. En hann veit það, að þegar einokunin var sett, var Ísland og Danmörk eitt ríki, - allir voru þegnar sama konungs. En að þessi einokun var sett á, var af tómri vitleysu, og það er ákaflega líkt með þessari fyrri og síðari einokun, en ég vil ekki segja, að þeir séu vitlausir, sem eru að þessu nú, en það er jafngott, að þá, sem eru svona sigurglaðir yfir þessu, svíði undan sannleikanum.

Mig svíður ekkert undan þessu

. Ég er viss um, að hv.þm. Borgf. svíður, þegar hann er að slöngva slíkum orðum að mér, jafngóðum kunningja. En út af því, sem hv.þm. Borgf. sagði, að ég hefði verið að tala í hlustir heildsala, þá vil ég geta þess, að ég sé, að þarna er kominn einn í blaðamannaherbergið, en ég held hann hafi ekki verið kominn, þegar ég talaði áðan, svo ég vona, að hv.þm. vilji bera honum orð mín. En mér þykir sennilegt, að það sé mögulegt, að hv.þm. Borgf. hafi verið að tala í hlustir einhverra með sinni ræðu.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil út af því, sem hv.þm. Mýr. sagði, benda honum á, að það hafa verið víða úti í löndum sett skilyrði fyrir því, hvaða mjólk megi selja, hvaða fitumagn eigi að vera í henni o. s. frv. Í flestum bæjum í Kanada og Hollandi og víða annarsstaðar er það ákveðið, að ekki megi selja nýmjólk, sem hefir minna fitumagn inni að halda en 9%.

Það er í hverju héraði hér á landi

. Er þá farið eftir því?

Já, það er farið eftir því. - PO: Er farið eftir því í Kanada?

. Það hefir sagt mér greinagóður maður, sem er bóndi í Kanada, að það sé rannsakað vikulega, hvort mjólkin sé eins og hún á að vera. Og ég vil segja það, að það er alls ekki forsvaranlegt, þegar á að einoka einhverja vörn, að setja þá ekki skilyrði fyrir því, hvernig hún á að vera. Ef einkasala hefði verið hér á mjólk, þá hefði mjólkurfélag Borgfirðinga aldrei umbætt sína mjólk, sem framan af var mjög gölluð vara og hætti því að ganga út. En síðari árin hefir verksmiðjan framleitt óskemmda vöru. En þrátt fyrir það á þetta innflutningsbann engan rétt á sér. Ef svo væri að farið með allar þær vörutegundir, sem framleiddar eru hér á landi, sjá allir, hve háskaleg sú braut er, sem inn á er gengið með þessu. Ég hygg, að heppilegra væri fyrir þetta fyrirtæki að láta sér nægja þá velvild, er það hefir hlotið hjá mjólkurkaupendum. Það getur allt eins orðið því til óþurftar, ef gengið er á rétt þúsunda manna á þennan hátt, þó það eigi að vera til þess að hlynna að þessu fyrirtæki.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Ég vil spyrja út af orðum hv.þm. Borgf.: Er nú svo sérlega mikill munur á því að selja innlendum eða útlendum mönnum í hendur einkasölu á neyzluvörum? Hér er verið að gefa eitt fordæmi fyrir því, að fyrirtæki hafi trygging fyrir því, að það geti með hvaða framleiðslukostnaði sem er haft hagnað af starfsemi sinni. En þetta verða landsmenn að borga. Ég sé engan mun á þessu og því, sem gert var á gamla einokunartímanum, að selja verzlunina í hendur einum manni. Ég sé ekki betur en að bein afleiðing þessarar stefnu sé sú, að ríkissjóður taki að sér fyrirtækin og einokaði þau til hagnaðar fyrir ríkissjóð. Hvers vegna leggja hv.þm. ekki til, að það spor sé stigið? Hví óska þeir ekki blátt áfram eftir því, að ríkissjóður kaupi verksmiðjuna og reki hana til hagnaðar fyrir ríkissjóð? Stefnan er hvort sem er sú, að einoka þetta. Og fleira kemur vitanlega á eftir, þegar búið er að einoka þetta. Ég hélt þó, að hv.þm. Borgf. vildi ekki stíga nein slík spor. En það er bein afleiðing þessa.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Það er á afskaplegum misskilningi byggt, að hér sé verið að leggja inn á nokkra einokunarbraut, þótt þetta sé samþ. Það er ekkert í þessu frv., sem fyrirbyggir það, að samkynja fyrirtæki geti risið upp. Þetta frekar ýtir undir og er grundvöllur þess, að önnur slík fyrirtæki geti myndazt, ef þeim er tryggður innlendi markaðurinn. Þetta er því fjarstæða. Ég er alveg undrandi yfir því, hvað andstæða þeirra gegn málinu getur gengið langt, að þeir skuli líkja þessu við gömlu einokunina, eða þá ríkisrekstur nútímans. Þetta er fjarri öllu lagi. Ég skil ekki í, að þm. sjái ekki muninn á því og þó þetta sé gert, þegar þröngt er um sölu erlendis fyrir afurðir okkar, sem þó öll velferð landsins byggist á, að seljist. Það eru afurðirnar, sem framleiddar eru bæði á sjó og landi, sem halda í þjóðinni lífinu. Og er útlendi markaðurinn bregzt svo hrapallega sem nú, þá er eina lífsvonin að nota sem bezt hinn innlenda markað fyrir landsins eigin börn. Það er alveg undravert, að skýrir menn skuli geta leiðzt svo langt að tala gegn þessu máli eins og þeir hafa gert. En þótt þeir hitti oft á rétt rök í málum, þá bregzt þeim þó hér algerlega bogalistin og skjóta því langt yfir mark, svo langt, að þeir koma ekki nærri neinu, sem heitið geta rök. Þeir vekja upp gamla drauga og afturgöngur frá einokunartímanum og reyna að hræða menn með því um hábjartan daginn. Þetta sýnir óneitanlega nýja hlið á þessum hv.þm. Ég vil engar deilur vekja í þessu máli. En þetta komst ég ekki hjá að segja.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Mér fannst vini mínum, hv.þm. Borgf., nú heldur skjátlast í röksemdunum. Hann sagði, að öllum væri frjálst að sjóða niður mjólk. Þetta getur að vísu verið rétt. En undirstaða frv. er þó það, og það rökstutt með því, að þessi verksmiðja geti framleitt nægjanlegt af niðursoðinni mjólk fyrir innlenda markaðinn. Og sé það rétt, þá er vitanlega fjarstæða að setja á fót fleiri verksmiðjur, ef þessi fullnægir þörfinni. Þessari verksmiðju er því í raun og veru gefin einkasala á niðursoðinni mjólk. Ef svo væri ekki, þá væri öðru máli að gegna. Og tal hv.þm. Borgf. um, að ekkert væri því til fyrirstöðu, að fleiri slíkar verksmiðjur rísi upp, er málinu eins og það liggur fyrir ekkert viðkomandi. Þar sem þessi verksmiðja nægir til að fullnægja innanlands þörfinni, að sögn hv.flm. sjálfra, þá yrði aukin framleiðsla á þessu sviði að byggja á sölu á erlendum markaði. En um það er naumast að ræða, og ekki eins og nú stendur. En í þessu er einmitt hættan fólgin. Samkeppnin við útlenda framleiðslu er útilokuð. Og ríkisstj. miðar eflaust verðið við það, sem verksmiðjan þarf að fá til að geta borið sig. En verksmiðja þessi hefir kostað mikið fé og er því dýr í rekstri. Verðið verður því hátt, en menn eru tilneyddir að kaupa, vegna þess að annað fæst ekki. Að vísu má segja, að niðursoðin mjólk sé ekki stór hluti af neyzluvöru almennings í landinu. En þá má segja í annan stað, að þegar einni tegund framleiðslu er tryggt verð, þá sé ekki hægt að skorast undan því að veita öðrum tegundum framleiðslu sömu skilyrði, ef þær, eins og segir í grg. fyrir þessu, fullnægja innanlandsþörfinni. Sé á þetta litið sem „princip“mál, er þetta alveg óhætt. Og það er engin afsökun, þó hér sé naumast um almenna neyzluvöru að ræða. Stefnan er röng og því réttmætt að vera á móti henni eins fyrir það, þótt þetta kunni að verða nokkrum mönnum að liði.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Það er nú orðið aðalatriði andmælenda þessa máls, að verið sé að gefa einu fyrirtæki einkarétt um framleiðslu og sölu þeirrar vörutegundar, er það framleiðir. Hv. þm. Borgf. hefir nú reyndar sýnt, að hverjum einum er frjálst að framleiða og selja sömu vörutegund. Ég skal athuga, hvernig þetta er nú. Á þessari vörutegund er í raun og veru innflutningsbann nú, vegna þeirra gjaldeyrisráðstafana, er gerðar hafa verið  Hv. 4. þm. Reykv. hélt því fram, að þetta fyrirtæki vildi fá aðstöðu til að hækka verðið. En heldur hv.þm. ekki, að ef farið væri að okra á verðinu, svo að hér yrði um verulegt gróðafyrirtæki að ræða, að upp risu fljótlega önnur samskonar fyrirtæki? - Á því er enginn vafi, að þau mundu fljótlega rísa upp. En þar sem verðið er svo lágt, að naumast má telja, að þessi framleiðsla beri sig, þá er engin hætta á, að sett verði á stofn önnur slík fyrirtæki. En á meðan verðinu er svo í hóf stillt, hafa neytendurnir ekkert upp á að klaga, þótt fyrirtæki þetta fái að vera eitt um markaðinn.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Mér þóttu það nú nokkuð merkilegar upplýsingar, sem hv.þm. Mýr. gaf, að mjólkurfélagið hefði í raun og veru haft einkasölu á mjólk vegna innflutningshaftanna. Mér þykir merkilegt að fá það upplýst, að innflutningshömlurnar hafa verið framkvæmdar með annað fyrir augum en að vera gjaldeyrisráðstöfun ein saman. Það er einkennilegt, ef gjaldeyris- og innflutningsn. hafa tekið sér það vald að verja sum fyrirtæki með innflutningshöftum á þeirri vöru, er þær framleiða, en önnur ekki. - Það er vald, sem ég bjóst ekki við, að þær n. tækju sér. - Þegar ég talaði um hátt verð á þessari framleiðslu, þá átti ég ekki fyrst og fremst við það, að verksmiðjan mundi hækka verðið upp úr öllu valdi, heldur miklu fremur við það, að í skjóli innflutningshaftanna gæti hún haldið verðinu uppi, þrátt fyrir það, þó mjólk á frjálsum markaði lækkaði. En hv.þm. vildi hugga mig með því, að þá gætu aðrar verksmiðjur risið upp og myndu gera það. En þess ber að gæta, að þær verksmiðjur yrðu þá að framleiða fyrir erlendan markað, þar sem innanlandsmarkaðurinn er svo þröngur, að hver og ein slík verksmiðja gæti fullnægt honum. En slíkt væri síður en svo arðvænlegt, þar sem stofnkostnaður við slíkar verksmiðjur er mikill, og mundi því engum koma slíkt til hugar. - Ég tel betra, að verksmiðja þessi færi aðra leið. Hún ætti að fá lán úr kreppulánasjóði og minnka með því stofnkostnað sinn, svo að hún yrði samkeppnisfær v ið erlenda framleiðslu. Ef svo útlendir framleiðendur reyndu til að koma mjólk með „dumping“ verði inn á markaðinn hér, þá mætti gefa ríkisstj. heimild til að taka í taumana og fyrirbyggja slíkt. Það væri allt annað en skilyrðislaust bann. - Hvort sem á þetta frv. er litið frá sjónarmiði framleiðenda eða neytenda, þá er það ekki til annars en ills eins.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Það er varla hægt annað að segja en að hv. 4. þm. Reykv. hafi nú skitið í nytina sína, er hann sagði, að þetta frv. væri öllum til ills. Með því sagði hann, að það væri til ills eins, að framleiðendurnir, sem í þessu tilfelli eru bændurnir, gætu flotið áfram fjárhagslega á þessum erfiðu tímum. Þetta er rökrétt ályktun af því, sem hann endaði orð sín með. Ef allir bændur eru gerðir fjárhagslega ósjálfstæðir, þá er um leið boðið heim öllum þeim hörmungum, er þeim öfgastefnum fylgja, sem nú vilja nema sér hér land og festa klær sínar í íslenzku þjóðlífi.

Pétur Magnússon Ég flutti í gær skrifl. brtt. við þetta frv., og er nú búið að prenta hana. óska ég, að hún komi nú til atkv. Eftir bendingu frá hv. 1. landsk. flyt ég nú aðra skrifi. brtt., við 2. gr. Breytist þá 2. gr. í samræmi við 1. gr. eins og hún er nú.

Jónas Jónsson Af því að hæstv. fjmrh. er hér viðstaddur, vildi ég heyra álit hans um þetta lán. Í fyrsta lagi, hvernig lántakan hafi verið undirbúin og hvar lánið er tekið. Í öðru lagi, undir hvaða kringumstæðum stj. hugsar sér að nota lánið, og í þriðja lagi, hvort stj. hugsar sér, að hægt sé að greiða lánið upp á árinu, svo að það verði ekki að fastaláni. Ég veit, að stj. gerir það ekki að gamni sínu að taka slíkt lán, en það er hættulegt, ef það skyldi enda með föstu láni, eins og sum bankalánin.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Undirbúningur málsins er sá, að ég átti í haust tal við Barcleysbanka um það, að ríkið kynni að þurfa rekstrarlán á þessu ári, og var vel tekið í þá málaleitun. Bað ég síðan hæstv.dómsmrh. að endurtaka lánsumleitunina, og er bankinn fús til að veita lánið. Frv. ber með sér, til hvers á að nota lánið. Það er bersýnilegt, að ríkið getur ekki greitt afborganir sínar af erlendum skuldum 1. júlí án þess að taka lán. l. jan. mátti heita, að væri sjóðlaust og skuldlaust. Síðan hafa ekki verið stofnaðar lausaskuldir, og má að heita sæmileg afkoma. Hinsvegar verður ekki skotizt undan því að greiða erlendar skuldir á gjalddaga. Reglan er sú, að tekjurnar koma örar inn síðara hluta ársins. Með þeim tekjum er tilætlunin að greiða lánið aftur, og vonirnar um endurgreiðslu byggjast á því, að þetta ár verði ekki lakara tekjuár en 1931 og að þingið veiti auknar tekjur, sem samsvari þörfum ríkissjóðs. Þetta eru að vísu aðeins vonir, en þær hafa mikið við að styðjast, en hitt er vafalaust, að lánið þarf að taka og að ekki má leggja það á innlendar lánsstofnanir. Hinsvegar eru líkur til, að stjórnin þurfi ekki að nota nema hálfa heimildina. Það er rétt, að illt er, að lausar skuldir verði fastar, en slíkt hefir nú hent áður, þegar við hv. 5. landsk. vorum ráðherrar saman og áður, en nú verður ekki sagt annað en að útlit fyrir endurgreiðslu sé sæmilegt.

Jónas Jónsson Ég get verið ánægður með svör hæstv. fjmrh. En þó verður að gæta þess, að svo illt sem það er, að ríkið stofni til skulda innanlands, er þó verra að gera það erlendis. Við stöndum enn í skuld, sem er bráðabirgðalán vegna Útvegsbankans, sem ekki hefir verið kippt í lag. En hæstv. ráðh. hefir látið í ljós, að þetta lán muni ekki verða að fastri skuld, og er þá vel farið.

Frsm. (Jón Jónsson) Eins og menn muna, komu fram hörð andmæli gegn frv. við 2. umr. Og þeim mótmælum hefir haldið áfram héðan úr bænum og grenndinni, einkum frá þeim, sem framleiða og selja mjólk. Aðstandendum frv., sem eru mjólkurbúin hér sunnanlands, hefir því ekki þótt álitlegt að knýja fram löggjöf sem þessa, meðan skilningur á þörf slíkrar löggjafar er ekki meiri en mótmælin bera vott um. Það hefir því orðið að ráði, að landbn. flytti brtt. á þskj. 934, sem gera þá stórfelldu breyt. á frv., að felldar eru niður allar greinar þess, nema hin fyrsta og síðasta. Þar með falla niður öll ákvæði um skipulagningu sölunnar, sölusvæði og verðjöfnunarsjóð, en eftir er haldið skilyrðum um sölu mjólkur í kaupstöðum fyrir því að mjólkin sé góð og holl vara, og felst í því nokkur trygging fyrir mjólkurbú þau, sem selja gerilsneydda mjólk. N. hefir ekki viljað halda frv. óbreyttu til streitu, úr því að hlutaðeigendur hafa fallizt á þessar breyt., unz sá skilningur vaknar á þessum málum, að samkomulag verði um meginefni frv. N. væntir þess því, að frv. nái nú mótmælalaust samþykki með breyt. þessum.

Jón Þorláksson Ég er því samþykkur, að frv. gangi fram með brtt. nefndarinnar.

Jónas Jónsson Ég verð að lýsa hryggð minni yfir brtt.hv.n. Í frv. voru margar álitlegar uppástungur, og það er óviðkunnanlegt, að þeir menn, sem minnsta rækt hafa lagt við bætta framleiðsluhætti og ófullkomnustu áhöld hafa, skuli hafa krafizt þessarar fórnar og fengið hana. Þetta er hrapallegt, og eigi síður þótt borgarstjórinn í Rvík sé potturinn og pannan í því. Ég mun greiða atkv. gegn frv. til að sýna óánægju mína yfir þessari málsmeðferð.

Magnús Torfason Ég sagði við 1. umr., að frv. hyggðist á samkomulagi milli Mjólkurfél. Rvíkur og mjólkurbúanna fyrir austan fjall. Síðan hefir orðið sú breyt. á, að þessir aðilar hafa gert með sér nýjan samning, sem ætti að geta orðið undirstaða undir frekari bótum á þessu máli og sérstaklega hafa þá þýðingu, að á næstunni mun sjást, að þetta frv. verður engum til meins, jafnvel ekki mjólkurseljendum hér í bænum. Á þetta treysta þessir aðilar, og því get ég léð þessu frv. atkv. mitt út úr deildinni, þótt ekki sé hægt að neita því, að það fari þaðan lamað, og óvíst, að það verði að verulegu gagni.

Frsm. (Jón Jónsson) Mér þykir gott að heyra, að fulltrúar þeirra, sem þetta tekur mest til, hv. 1. landsk. og hv. 2. þm. Árn., skuli geta sætt sig við breyt., þótt ég taki undir það með hv. 5. landsk., að þessi meðferð á frv. sé leiðinleg. En ég efast um, að það væri til gæfu fyrir mjólkurbúin að þröngva þessu máli í gegn með mikilli andúð viðskiptamannanna.

Frsm. 1. minni hl. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Hér kemur danska skipið enn „með jolluna aftan í, með jolluna aftan í“, eins og stendur í gömlum húsgangi úr Vestmannaeyjum. Viðlagið við vísuna er endurtekið hvað eftir annað. Nál. á þskj. 917 er jollan aftan í þessu margumrædda máli hér á þinginu. Því var útbýtt núna á þinginu, en samkv. 2. málsgr. 18. gr. þingskapanna þarf afbrigði til þess, að það megi koma hér til umr. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp 18. gr. þingskapanna, 2. málsgr. Þar stendur : „Nefndin lætur uppi álit sitt, og skal prenta það og útbýta meðal þingmanna á fundi. Eigi má taka málið af nýju til umræðu fyrr en að minnsta kosti 2 nóttum síðar en nefndarálitinu var útbýtt“. Þetta nál. er að vísu aðeins frá minni hl. nefndar, en um það gilda eftir þingsköpum sömu ákvæði og um nál. yfirleitt. Ég vildi minna hæstv. forseta á að leita afbrigða fyrir þetta mál; ég skal samt ekki ásaka hann um að hafa ekki gert það þegar, þar sem ekki er getið um á dagskránni, að þess þurfi.

Ingvar Pálmason Ég er hræddur um, að jollan hafi slitnað aftan úr í þetta sinn hjá hv.þm., því að ég álít, að álit hv.þm. hafi komið svo greinilega fram við 2. umr. þessa máls, að ekki þurfi nál. frá honum. Auk þess er ekki hægt að skila nál. á milli 2. og 3. umr., og þess vegna ekki að vænta þess, að sérstök ákvæði standi um það í þingsköpum. Hv. þm. vill aðeins láta leita afbrigða um þetta mál til þess að tefja fyrir afgreiðslu þess.

Frsm. 1. minni hl. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Ég skil vel, að hv. 2. þm. S.-M. kysi, að jollan hefði slitnað aftan úr, en það er nú ekki tilfellið. Málið var tekið á dagskrá án þess að n. óskaði eftir því; það er því ekki sök n., þó álit hafi ekki komið fyrr, þar sem ekki vannst tími til að koma með það fyrir 2. umr. Og þó að nefndarmenn láti í ljós við umr. álit sitt, þá er það ekkert nál. En 18. gr. þingskapanna, sem ég skírskotaði til, mælir greinilega svo fyrir, að málið megi ekki koma fyrir fyrr en 2 nóttum eftir að n. hefir skilað áliti. Annars vil ég ekki hleypa hita í þessar umr., en vænti úrskurðar forseta og mun hlíta honum, hver sem verður.

Forseti (GÓ): Ég verð að líta svo á, að hv. 1. þm. Reykv. hafi rétt fyrir sér, þó að ég hafi ekki athugað það í byrjun, þar sem ekki er getið um á dagskránni, að afbrigða þyrfti um málið.

Rangindi!

. Ég held, að hv.þdm. þurfi ekki að óttast, að þetta verði málinu til tafar, ef þeir á annað borð vilja bjarga því. Það er rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að tími var stuttur fyrir n. að gefa álit, og sýnist mér því réttmætt, að afbrigða verði. leitað.

Magnús Torfason Ég hlustaði á síðustu umr. þessa máls og mér fannst þar gæta nokkuð mikils kapps. Ég skal játa, að ég hefi ekki mikla trú á, að þessi veiði verði mjög arðvænleg. En þó er ekki loku fyrir það skotið, sérstaklega ef sölumöguleikar verða bættir erlendis. En til þess að þessi atvinnugrein geti borið sig fyrir þá menn, sem hana stunda, mun þeim ekki veita af að hafa allt svæðið til umráða. Samkv. brtt.hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm. Snæf. er svæðið höggið í sundur, þannig að Breiðfirðingar mega fara með dragnætur sínar aðeins um Breiðafjörð, og þeir, sem búa við Faxaflóa, aðeins um Faxaflóa. En ef undanþágan er veitt á annað borð, þá tel ég rétt, að ekkert sé látið standa í vegi fyrir því, að atvinnan verði arðvænleg. Hinsvegar veit ég ekki, hvort Vestmannaeyingar verða feitir af því að sækja veiðiskap hingað. Það er öllum kunnugt, hvaða kostnað það hefir í för með sér að leita til sjósóknar í aðrar verstöðvar. Mér er kunnugt um, að aðkomubátar, sem jafnvel hafa skarað fram úr, hafa ekki haft upp kostnaðinn, þrátt fyrir gífurlegan afla. Munurinn er svo mikill, að heimabátar, sem kannske fiskuðu þriðjungi minna, báru meira úr býtum heldur en aflahæstu aðkomubátar, og komust vel af, þó hinir hefðu varla fyrir kostnaði. Þess vegna er sennilega ekkert tekið af Stokkseyringum, Eyrbekkingum og Vestmannaeyingum, þó að þeir fái ekki að veiða á þessum slóðum. En ef brtt. mín verður samþ., þá er ekki hætta á utanaðkomandi samkeppni um þessa atvinnu, og sérstaklega verður flatfiskið ekki uppurið á 1-2 árum, heldur má treina það til nokkurra ára. Þessi lög eru tilraun, og mér finnst eðlilegt, að ekki sé farið lengra en svo, að sýnt verði, hver árangur verður af þessari tilraun, hvort hún verður til bóta eða ekki. Það er gott að hafa allan vara á um þetta og gefa ekki fordæmi, sem erfitt yrði að taka aftur. En ef lögin verða látin fara út úr d. eins og frv. kom inn í hana, þá gefa þau illt fordæmi. Og það er hægara að setja slíkt fordæmi en kippa því burt. Það mun flestum finnast, að verra sé að fá peninga, sem svo eru heimtir af mönnum aftur, heldur en að hafa aldrei tekið á móti þeim. Ég legg svo til, að þessi miðlunartill. mín verði samþ., þar sem hún er til stórra bóta á frv.

Frsm. 1. minni hl. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Fyrir hönd minni hl. get ég fallizt á þessa brtt.hv. 2. þm. Árn., og er það í samræmi við það, að ég flutti sjálfur við 2. umr.brtt., sem gekk í svipaða átt. Út af þeim ummælum hv. 2. þm. S.-M. við 2. umr. þessa máls, að brtt. mín gerði frv. að óskapnaði, vil ég vekja athygli manna á því, að þegar svipað frv. kom fram á sumarþingi 1931, flutti ég brtt. líks efnis, um að heimildin næði aðeins til þeirra, sem hefðu búsetu á svæðinu, og sú till. fékk svo eindregið fylgi í kjördæmi hv. 2. þm. S.-M., að tveim dögum eftir að brtt. kom fram bárust þinginu símskeyti af Austfjörðum, þar sem skorað var á þingið að samþ. hana. Maður talaði við mig í morgun, sem er fylgjandi frv. Hann sagði, að frv. væri ágætt, ef mín till. hefði verið samþ. við 2. umr. Að vísu sagði hann, að óþægilegt gæti verið fyrir menn hér, sem vildu ef til vill fara til dragnótaveiða til Breiðafjarðar, að geta það ekki, en úr þeim ágalla er að fullu bætt með brtt.hv. 2. þm. Árn. En þeir menn, sem fylgja þessu máli og bera innlenda menn fyrir brjósti, ættu að geta fallizt á þessar brtt. Það eru aðeins þeir, sem bera hagsmuni útlendinga fyrir brjósti, sem ekki geta aðhyllzt þessar till. Hér er ekki um hagsmuni Austfirðinga að ræða, því að þeir myndu aldrei stunda dragnótaveiði hér, og hv.þm. Vestm. viðurkenndi í hv.Nd., að hann bæri þetta frv. fram aðeins af föðurlegri umhyggju fyrir Reykvíkingum, svo að ekki álítur hann, að Vestmannaeyingar hafi sérstaklega gott af þessu. Ég vona því, að hv.þdm. veiti þessari brtt. velviljaðan stuðning, eins og við höfum sýnt frv. með því að synja ekki um afbrigði, sem við þó áttum kost á.

Ingvar Pálmason Ég geri ráð fyrir, að hv. 1. þm. Reykv. hafi vænzt þess, að ég mundi svara honum, en ég sé ekki ástæðu til að fara langt aftur í tímann og ræða við hann um einhver símskeyti, sem þinginu hafa verið send fyrir langa löngu síðan. En af því hann sveigði að því, að ef mér væri umhugað um Reykvíkinga, þá ætti ég að samþ.brtt. hans, verð ég að segja fáein orð. Hvað sem þessari till. annars líður, þá álít ég, að samþykkt hennar hindri framgang málsins á þessu þingi. Þetta atriði ættu allir þeir að athuga, sem vilja stuðla að því, að lögin komi að notum á þessu ári. Það er öllum kunnugt, að nú er aðeins einn dagur eftir af þingtíma, og ef frv. verður að fara aftur til Nd., þá er ekki víst, að andstæðingarnir verði eins liðlegir að veita afbrigði eins og hv. 1. þm. Reykv. og samherjar hans í þessu máli hér í d. Hv. þm. skaut yfir markið, þegar hann talaði um að sýna umhyggju fyrir Reykvíkingum, því að hún er ekki fólgin í því að hindra framgang þessa máls. Að því er snertir ræðu hv. 2. þm. Árn., þá þarf ég ekki að gera margar aths. við hana. Hann minntist á, að með samþykkt þessa frv. væri gefið illt fordæmi, en ég vil segja, að illt fordæmi sé einmitt gefið, ef samþ. verða brtt.hv. 2. þm. Árn. og 1. þm. Reykv., ef því verður skotið inn í fiskiveiðalöggjöfina, að menn megi ekki færa sig til á milli verstöðva. Og hvar verður numið staðar, ef inn á þá braut er farið, að útiloka menn frá verstöðvum? Hitt er annað mál, að það er dýrara að sækja til sjóróðra fjarri heimilum sínum, og þess vegna er ekki ástæða til að óttast, að aðrir noti þessa heimild svo nokkru nemi. Annars get ég lýst því yfir, að mér er persónulega ekkert kappsmál að koma frv. í gegn, en mér finnst hart á þessum vandræðatímum, ef löggjöfin neitar mönnum um að draga þann afla að landi, sem þeir geta áreiðanlega fengið vel borgaðan. Ég mótmæli því, sem hv. tveir þdm. hafa borið á mig, að hafa haft óvirðuleg orð um hreppstjórann í Garði. Ég nefndi hann mætan mann, og hafði ég það eftir sögusögn, því að sjálfur þekki ég manninn ekkert, og ekki kalla ég það að fara óvirðulegum orðum um einhvern mann að kalla hann mætan!

Ég minnist ekki að hafa viðhaft þessi orð

. Jú, það var nú einmitt það, sem hv.þm. sagði. En hitt sagði ég, að hreppstjórinn hefði dregið skakkar ályktanir af staðreyndum. Ég vildi árétta þetta, því að mér fannst ekki ástæða til að rangfæra þannig orð mín.

Magnús Torfason Það er ekki hægt að bregða mér um málþóf í þessu máli. Nál. hv. 2. þm. S.-M. hefir hv. 1. þm. Reykv. skrifað undir, en ég hefi ekki skrifað undir það. Mér þótti leitt, að hv. 2. þm. S.-M., sá stórmæti maður, - ég vil vonast til, að það verði ekki kallaðar skammir, þó ég kalli hann stórmætan mann -, að sá stórmæti maður var að bregða mér um meinfýsi í þessu máli. Það er hart, þegar maður kostgæfilega leggur eyrun við hvert orð, sem sagt er um mál, til þess að komast í skilning um það, og leggur sig í líma til að bæta málið eins og hægt er, að það sé kallað meinfýsi við málið. Ég hygg, að minn málstaður sé svo ljós, að ég þurfi ekki að fara fleiri orðum um hann, og ég þykist vita, að þingmaðurinn sjái eftir að hafa látið slík orð fara út úr sínum fríða munni. Þá sagði hv.þm., að mjög lítil rök hefðu verið færð fyrir mínum málstað í þessu máli. Hvað sem öllu líður, þá voru þau rök samt það mikil, að hv. 2. þm. S.-M. reyndi ekki til að hrekja þau. Og á meðan hann gerir það ekki, þá verð ég að leyfa mér að líta svo á, að ég hafi rétt til þess að halda því fram, að mín rök séu engu verri en hans. Hv. þm. hefir leyft sér að slá því fram, að ef mál þetta yrði látið fara til Nd. aftur, þá yrði það sama sem að stöðva málið í þinginu. Í þessu liggur stórkostleg móðgun við hv.Nd. Ég hefi lengst af minni þingsetu átt sæti í þeirri hv. d., og ég þoli það bara illa, að verið sé að bregða hv. d. um slíkt, og þó sérstaklega það, þegar hv.þm. komst svo að orði, að hv.Nd. hafi snúizt eins og snælda. Það er ekki satt, að hv.Nd. hafi snúizt eins og snælda um þetta mál. Eins og við vitum, var í Nd. fellt frv. um þetta mál í vetur. Svo var borið fram frv. um það aftur sem tilraunafrv. Ég hygg, að það hefði fyrir mörgum orðið eins og mér, því að ég hefði algerlega orðið á móti því, að gera þetta frv. að lögum, ef ekki hefði verið sett það ákvæði inn í það, að þau lög ættu ekki að gilda nema til 31. des. 1934. En af því að þau eiga að falla niður þá, vil ég ekki setja fót fyrir þau nú, heldur bæta þau eins og unnt er. Það eru ekki rétt rök hjá hv. 2. þm. S.-M., að hv.Nd. muni neita um afbrigði í málinu; þess er ég fullviss. Ég þykist hafa rétt til að vænta þess, að svo verði litið á, að ég hafi lagt fram mitt bezta til að bæta þetta mál, eins og ég geri æfinlega í öllum málum hér á þingi.

Bjarni Snæbjörnsson Það, sem kom mér til að standa upp, var þetta sama sem hv. 2. þm. S.-M. sagði, að þeir, sem með till. þessari væru, vildu sýna meinfýsi mönnum, sem vildu fiska hér. Eins og ég gat um við 2. umr. þessa máls, þá var ég þess fúsastur, að frv. yrði drepið án brtt., enda var sú brtt., sem þá var borin fram, krappari en þessi, og kom ekki að þeim notum, sem mér hefði fundizt æskilegt. En ef um nokkra meinfýsi má tala í þessu sambandi, þá get ég ekki skilið, að hún sé sýnd öðrum en þeim, sem draga fram lífið á sjávarútvegi á þessum svæðum, ef Ísfirðingar, Vestmannaeyingar og Austfirðingar mega koma og eyðileggja kolaveiðarnar á þessum svæðum. Að leyfa slíka eyðileggingu á fiskimiðunum nær ekki nokkurri átt, að þingið samþykki. Þetta veit ég, að hver heilskyggn maður hlýtur að sjá, og þá auðvitað jafnsanngjarn maður og hv. 2. þm. S.-M. Ég tel einnig sjálfsagt að útiloka Dani frá þessari veiði. Ef það er meiningin að leyfa hverjum sem er að fiska á þessum slóðum og eyðileggja veiðina fyrir þeim, sem eiga heima í þeim lögsagnarumdæmum, sem liggja að þeim, þá álít ég það beinlínis meinfýsi í garð þeirra, sem undir þessum búsifjum eiga að liggja. Hvernig svo sem litið er á þetta mál með fullri sanngirni, þá hljóta menn að vera með þessari brtt. og samþ. hana í því trausti, að málið nái fram að ganga í Nd. fyrir því.

Frsm. 1. minni hl. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Ég álít, að ef hreyft verður þeim takmörkunum, sem hafa verið settar fyrir þessari veiði, þá eigi slíkt að koma þeim til góða, sem mundu koma til með að gjalda þessara breyt. Ég vil vekja athygli hv. 2. þm. S.-M. á því, að með þessari brtt. á ekki að loka þessum veiðistöðvum fyrir öðrum landsmönnum. Hér er aðeins um bráðabirgðalög að ræða, sem gilda eiga um stuttan tíma vegna sérstakra ástæðna. Ég þori að ábyrgjast, að þótt þessi breyt. verði gerð á frv., þá verður það ekki til þess, að málið gangi ekki fram á þessu þingi. Fyrst og fremst er ég sannfærður um, að hv.Nd. neitar ekki um afbrigði, og hinsvegar sé ég ekki mót á hví, að tími geti ekki unnizt til að afgreiða málið þar afbrigðalaust. Í sambandi við það, sem hv. 2. þm. S.-M. talaði um fjárhagshlið þessarar undanþágu, læt ég nægja að vísa til þess, sem ég benti á við 2. umr. og ekki var með neinum rökum hrakið. Í heild sinni hefir þessi undanþága enga fjárhagslega þýðingu, vegna þess að takmörk eru fyrir því, hvað hægt er að flytja út af ísfiski. Hér yrði því engan veginn um neina framleiðsluviðbót að ræða. Ef til vill yrði þessi útflutningur eitthvað verðmeiri, en sú fjárhagslega þýðing undanþágunnar verður þó alltaf hverfandi lítil. Viðvíkjandi því, að það sé meinfýsi almennt skoðað að banna mönnum með löggjöf að bjarga sér, þá vil ég benda á það, að það er gert með almennu banni gegn botnvörpuveiðum í landhelgi. Og engum hv.þm. dettur í hug að gera uppástungu um afnám þeirra 1., jafnvel á neyðartímum.

Jón Þorláksson Ég vildi aðeins lýsa því yfir, að ég get fallizt á brtt.hv. 2. þm. Árn., og mun ég greiða henni atkv. mitt í trausti þess, að sú breyt. verði til þess að draga svo úr því kappi, sem virðist vera um málið í hv.Nd. frá ýmsum hliðum, að ekki verði í þeirri hv. d. synjað um, að málið nái fram að ganga.

Magnús Jónsson Ég hreyfði því við 1. umr. þessa máls, að mér fyndist sjálfsagt að vísa þessu máli til n., því að frv. myndi vera mjög gallað að forminu til. Sú till., að vísa málinu til n., fékk ekki byr, en það var sagt utan fundar, að það stæði til að láta fara fram endurskoðun á frv. Þar sem ég sé ekki, að þetta loforð hafi verið efnt, vil ég ítreka þessa till. mína og legg til, að málinu verði vísað til tilsvarandi n. og það var í hv.Ed., sem mun hafa verið fjhn.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég skal geta þess, að brtt. verða lagðar fram í dag. Mér hafa þegar borizt till. frá skrifstofustjóranum í fjmrn. og vænti frekari till. frá tollstjóra, og verða þær bornar fram við 3. umr. Þær eru ekki viðvíkjandi upphæð skattsins, heldur við form og framkvæmd, sem þessir embættismenn telja betur henta.

Magnús Jónsson Ég sé á þessu, að það hefði verið hentara að hafa mitt ráð og lofa málinu að fara í n. Ég vil því halda fast við þessa till. mína. Ef á að gera talsvert miklar breyt. á frv., þó kannske eigi ekki að breyta upphæð skattsins, þá held ég, að það eigi að athugast af n.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Þó að ég sjái ekki, að það hafi neina teljandi þýðingu út af fyrir sig, þá skal ég, ef form. fjhn. vildi halda fund við fyrsta tækifæri í dag, ekki standa á móti því, að málið fari til n.; en ég geri mér ljóst, að þetta er ekki áhugi á breyt. hjá hv.þm., heldur að málið nái ekki fram að ganga.

Halldór Stefánsson Af því að hæstv. ráðh. vísaði til mín um það, hvort ég myndi geta haft fund í dag, ef málinu yrði vísað til fjhn., þá vil ég geta þess, að ef á að vísa málinu til n. og n. á að skila nál. strax í dag, og þar sem menn hafa heyrt, að frv. hefir verið athugað á öðrum stöðum og von er á brtt. úr tveimur áttum, þá geri ég mér engar vonir um, að fjhn. geti haft tíma eða tóm til þess að gera nokkra þá athugun á frv., sem verulega væri hægt að byggja á. Ég tel óvíst, að n. geti haft fund í dag, því að allir nm eru ekki hér staddir, og þó að kannske mætti ná til þeirra, þá er það ekki vitað, hvort þeir gætu verið viðlátnir til þess að koma á fund. Það yrði eingöngu formsatriði að vísa frv. til fjhn., ef nál. ætti að gefa út strax í dag. Ég vil að öðru leyti vera hlutlaus um það, hvort málinu verði vísað til n., en ég get sem sagt enga tryggingu gefið fyrir því, að n. geti haft fund í dag, því eins og menn vita, er fundur í Sþ. kl. 5, svo að ég sé ekki, á hvaða tíma n. gæti verið ætlað að starfa.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég sé, að það er rétt, sem hv. form. fjhn. segir, og tek þá vitanlega aftur mín ummæli, að málið mætti gjarnan fara til n., enda hafði sú verið tilætlunin, þar sem hér var eingöngu að ræða um breyt., sem viðkemur orðalagi, að þá væri sú bezta n. til þess einmitt þessir embættismenn, sem eru þaulvanir framkvæmd á slíkum hlutum. Á áliti þessara manna og brtt. mun sannarlega vera byggjandi. Ef menn vilja gjarnan leggja á veitingaskatt, er það venja að láta embættismenn ráða miklu um það, hvernig framkvæmdinni er hagað.

Magnús Jónsson Ég vil halda fast við þessa till. mína, að málinu verði vísað til n. Ég býst ekki við, að þessir hv. eða hæstv. embættismenn séu neitt meiri en þeir, sem fjalla yfirleitt um stjfrv., þegar þau koma fram. Þingið hefir haft það fyrir sið að vísa þeim til n., og n. gera oft breyt. á þeim. Ég skal taka það fram, að ég er ekki á móti því að leggja á þennan skatt, en ef verulegir gallar koma í ljós við framkvæmd þessara laga, þá vil ég gjarnan, að það komi fram, að tvívegis hafi verið fellt í þessari hv. d., að málið væri athugað í n.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það má vitanlega búast við því með l. eins og þessi, þó að þau séu sniðin eftir erlendri fyrirmynd, að einhverjir gallar komi í ljós við framkvæmdina; en það er oft venja um slíka hluti sem þessa, að breyt. komi síðar frá stj., því að hætt er við, að gallarnir komi ekki glöggt í ljós fyrr en við framkvæmdina sjálfa. Aðalatriðið í þessu máli er það, hvort menn vilji leggja á 10% veitingaskatt, og það er ákaflega einfaldur hlutur fyrir sig.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Nýlega var útbýtt brtt., sem teknar eru eftir till. skrifstofustjóra í fjmrn. og tollstjóra. Þær eru flestar smávægilegar breyt., og 9. brtt. sú eina, sem verulegu máli skiptir. Hún hljóðar svo: „Fjármálaráðuneytið setur með reglugerð nánari ákvæði um innheimtu skattsins og framkvæmd þessara laga og ákveður sektir fyrir brot á reglugerðinni í samræmi við sektarákvæði laganna“. Tollstjóri, sem farið hefir yfir frv., hefir ekki fundið neitt sérstakt við það að athuga, þegar teknar eru til greina allar brtt., en hann segir, sem satt er, að það sé með þessi 1. eins og öll önnur, að það verður að feta sig áfram með þau, og er því borgið með 9. brtt. Vænti ég þess, að þessar breyt. verði samþ., þó að hv.þdm. kunni að virðast frv. nokkuð flókið eins og það liggur fyrir, þá er það sniðið eftir erlendri fyrirmynd. Auk þess ætti það að vera nokkur trygging, að þeir embættismenn, sem vanir eru að fást við framkvæmdir slíkra laga, hafa farið yfir frv. án þess að hafa neitt stórvægilegt við það að athuga. Ég vænti því, að frv. og till., sérstaklega 9. brtt., fái góðar undirtektir, þar sem upphæð skattsins stendur óhögguð, en eftir því aðallega taka þingmenn afstöðu sína.

Halldór Steinsson Ég vil mælast til, að hæstv. forseti gefi hálftíma fundarhlé.

Forseti (GÓ): Ég sé ekki ástæðu til annars en að verða við þessum tilmælum. - 

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Ég vil aðeins leyfa mér að skýra frá því, að þar sem stjskrn. hafði ekki haft tækifæri við 2. umr. til þess að taka afstöðu til brtt., sem fram var komin frá hv. 3. landsk. á þskj. 861, þá kom n. nú saman, og tveir nm., hv. 2. landsk. og ég, höldum fram frv. óbreyttu. Einn nm. aftur á móti áskildi sér óbundnar hendur, ef svo sýndist, að greiða atkv. með þessari brtt. nokkuð breyttri, og tveir nm. tóku ekki afstöðu. Þetta hefi ég að segja frá n. hálfu; en frá mínu eigin brjósti vildi ég bæta því við, að ég teldi fara mjög illa á því, ef d. færi nú að gera breyt. á stjskrfrv. Það er búið að gera það kunnugt út um allt land fyrir nokkru síðan, að það hafi orðið samkomulag um að afgr. málið í þeirri mynd, sem það kom í til þessarar hv. d. Ég geri ráð fyrir, að mönnum veitist erfitt að skilja það, vegna hvers málið hafi verið dregið fram á allt að síðustu dögum þingsins, ef meiningin væri nú að fara að fitja upp á nýjum breyt. á frv. Fyrir mitt leyti lít ég svo á, að hið raunverulega fylgi þessa máls í Nd. hafi ekki verið og sé kannske ekki ennþá svo tryggt, að þeir menn, sem hafa komið sér saman um að styðja að framgangi þess, geti verið öldungis öruggir um, að það takist, ef á að fara að gera breyt á frv., svo að það fari aftur til hv.Nd. Það væri a. m. k. hugsanlegt, að sú d. vildi einnig fara að gera nýjar breyt. á frv., og það kynni að vera einhver, sem teldi sig ekki lengur bundinn við það samkomulag, sem einu sinni er búið að gera, þegar búið væri að víkja frá því með atkvgr. hér í hv. d. Ég veit ekki, hvernig forlög þessa máls verða, ef því yrði enn á ný breytt í hv.Nd., þó að þingið að sjálfsögðu yrði látið halda áfram þangað til úr því yrði skorið, hvort málið næði samþykki beggja d. Ég vil þess vegna fyrir mitt leyti leggja sem mesta áherzlu á það, að þessi - ég vil segja mjög óverulega efnisbreyt., sem brtt.hv. 3. landsk. felur í sér, sé ekki látin verða til þess að stofna málinu í neina tvísýnu, og ekki heldur - satt að segja - til þess að vekja það leiðinlega álit í landinu, að þó að allir flokkar þingsins lýsi því yfir, að þeir séu búnir að koma sér saman um eitthvað, þá sé ekki mikið mark á því takandi.

Jakob Möller [óyfirl.]: Mér finnst það liggja í hlutarins eðli, að hvenær sem samningar eða samkomulag er gert um afgreiðslu þingmála, þá séu það aðalatriðin, sem samningarnir eru gerðir um, en þar að auki eru aukaatriði, sem einum getur sýnzt annað um en hinum. Nú vill svo til, að þegar samkomulag hafði verið fengið í stjskrn.Nd., kom það í ljós, að þrátt fyrir það, þó að nefndarmenn allra flokka væru sammála um afgreiðslu málsins, þá kom mjög snörp andstaða gegn einstökum atriðum í þeim breyt., sem n. vildi gera á frv. Málið gekk samt fram í Nd. eins og n. hafði lagt til, en þessi sami ágreiningur hefir nú komið fram í Ed., og hann kemur fram í brtt.hv. 3. landsk. á þskj. 861. Við 2. umr. þessa máls, þegar þessi brtt. kom fram, fór ég fram á það við flm. hennar, að hann tæki hana aftur til 3. umr., til þess að athuga hana nánar. Mér virtist strax við fyrstu athugun, að þar væri í raun og veru ekki um neina verulega efnisbreyt. að ræða - ekki neinar þær breyt. á frv., sem gætu valdið því, að það gæti tafið eða hindrað framgang málsins. Hv. 3. landsk. hefir nú gert grein fyrir þessari breyt., sem hann vill gera á ákvæðum frv. En þar sem nú er nokkuð um liðið síðan hann gerði það, þá vil ég leyfa mér með fáum orðum að gera grein fyrir, í hverju breytingarnar eru fólgnar. Breytingarnar eru við c-lið 1. gr. frv. eins og það kom frá Nd., og eru á þá leið, að breytt verður 2. til 4. málsl. þessa stafliðs. Þeir málsliðir hljóða svo í frv., með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er flokkum að hafa landslista í kjöri við almennar kosningar, enda greiði þá kjósendur atkvæði annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða landslista. Frambjóðendur þess flokks, sem landslista hefir í kjöri og nær jöfnunarþingsæti, taka sæti eftir þeirri röð, sem þeir eru í á listanum að lokinni kosningu. Skal a. m. k. annaðhvert sæti tíu efstu manna á landslista skipað frambjóðendum flokksins í kjördæmum utan Rvíkur“. En samkv. till.hv. 3. landsk. eiga þessir málsliðir greinarinnar að hljóða svo: „Heimilt er þingflokki að hafa landslista í kjöri við almennar kosningar í þeim kjördæmum, sem hann hefir ekki frambjóðendur. Á landslista skulu allir frambjóðendur flokksins við óhlutbundnar kosningar eiga sæti sem efstu menn listans. Þingflokkar hljóta jöfnunarþingsæti í hlutfalli við samanlagða atkvæðatölu þeirra við kjördæmakosningar og á landslista. Frambjóðendur við óhlutbundnar kosningar, sem ekki hafa náð kosningu í sínu kjördæmi, taka fyrstir jöfnunarþingsæti, í samræmi við venjulegar reglur hlutfallskosninga“. Hér er breytingin sú, að í staðinn fyrir, að í frv. segir: „Heimilt er flokki að hafa landslista í kjöri“, segir í brtt.: Heimilt er þingflokki að hafa landslista í kjöri“. Þetta má telja, ef til vill, nokkra efnisbreyt., vegna þess að þeir nýir flokkar, sem kynnu að koma fram við kosningar, hafa samkv. þessu ekki rétt til að hafa landslista í kjöri. En í raun og veru er þetta í samræmi við það ákvæði frv., að þingflokkar einir geti fengið jöfnunarsæti, svo að efnisbreytingin verður ekki veruleg. Hinsvegar getur þetta ekki að mínu viti á nokkurn hátt raskað því samkomulagi, sem varð á milli flokkanna í Nd., vegna þess að efnisbreytingin skerðir ekki á nokkurn hátt þeirra aðstöðu við kosningu, því að þeir hafa sem þingflokkar alveg sama rétt, þó að þessi breyt. sé gerð. Hinsvegar vil ég benda á það, að frá sjónarmiði sjálfstæðismanna - og raunar jafnaðarmanna líka - er einn höfuðókostur á frv. eins og það liggur fyrir og samkomulag náðist um. Hann er sá, að uppbótarsætin eru takmörkuð, og þar af leiðir það, að með stofnun nýrra flokka er hægt að gera þessi uppbótarsæti svo og svo lítilfjörleg. Ef nýir flokkar myndast og fá síðar rétt til uppbótarsæta sem þingflokkar, verður það til þess að uppbótarsætin dreifast, og flokkarnir, sem eiga að njóta uppbótarsætanna, verða miklu verr úti, jafnvel svo, að uppbótarsætin geti verið þeim einskis virði. Þetta er margendurtekið sem aðfinnsla af hálfu sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna, og er ekki þörf á að útlista það nánar, hve mikilvægir gallar okkur þykir vera á þessu bráðabirgðafyrirkomulagi, sem þó hefir orðið samkomulag um. Ég sé þess vegna ekki betur en við megum fagna hverri breyt., sem fer í þá átt, að meiri líkur séu fyrir, að uppbótarsætin komi flokkunum betur að notum. Ég get ekki betur séð en að allir landsmenn geti rúmazt í þeim flokkum, sem nú eiga sæti á Alþingi. Ég held, að flokkarnir séu nógu margir og að ekki sé ástæða til að ýta undir fjölgun þeirra. Það er margyfirlýst af hálfu sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna, að þeir telji, að hér sé ekki um neina úrslitalausn á stjórnarskrármálinu að ræða, heldur verði að halda áfram að keppa að því marki að fá fullkomið jafnrétti milli flokka og kjósenda í landinu. Þess vegna tel ég í raun og veru, að þessi breyt. hv. 3. landsk. sé tvímælalaust til bóta, það sem hún nær, að því leyti, sem hún tryggir frekar, að sú uppbót, sem gert er ráð fyrir í frv., komi flokkunum betur að notum heldur en annars gæti orðið. Þá er önnur breyt. hv. 3. landsk. sú, að í stað þess, að í frv. eins og það kom frá Nd. er svo ákveðið, að á landslista skuli annaðhvert sæti skipað frambjóðendum í kjördæmi, en hv. 3. landsk. vill breyta því þannig, að á landslista skuli allir frambjóðendur flokksins við óhlutbundnar kosningar eiga sæti sem efstu menn listans. Þetta, að svo er ákveðið, að allir frambjóðendur flokksins skuli taka sæti á landslista, í stað þess að í frv. er svo ákveðið, að annaðhvert sæti skuli skipað þannig, virðist mér ekki geta haft neina praktiska þýðingu, því að í framkvæmdinni mun það verða svo, að flokkarnir setja á landslista þá menn, sem verða í framboði úti um land, í kjördæmi, þar sem þeir hafa litlar líkur til þess að fá þingmann við kosningu. Þetta er eðlileg ráðstöfun, enda var því haldið fram í deilum um þetta atriði við 2. umr. þessa máls, að þetta atriði mundi ekki hafa verulega þýðingu af þessari ástæðu. Þess vegna get ég ekki gert neitt úr þessari breyt., eða ekki séð, að hún geti valdið því á nokkurn hátt, að menn geti ekki eins sætt sig við frv., þó að þessi breyt. verði gerð. Hinsvegar skal ég lýsa því yfir, að ég tel æskilegra, að breytingin yrði þannig, að á landslistanum yrðu allir aðalframbjóðendur flokksins við kosningar. Eins og það er í brtt.hv. 3. landsk., þá er það bundið við frambjóðendur við óhlutbundnar kosningar, þ. e. a. s. frambjóðendur í kjördæmum utan Reykjavíkur. En ég tel óheppilegt að gera þennan greinarmun og tel réttara, að þar komi allir aðalframbjóðendur flokksins til greina. En hitt er eðlilegt, að varaframbjóðendur komi ekki til greina á landslista. Mér láðist í sambandi við fyrri málsgr. þessarar till. að geta þess, að í henni felst sú breyt., að í stað þess, sem er í frv., að flokkar mega hafa landslista og jafnframt frambjóðanda í hverju einstöku kjördæmi, þá er brtt.hv. 3. landsk. á þá leið, að þetta skuli heimilt í þeim kjördæmum, sem flokkurinn hefir ekki sérstaka frambjóðendur í. Þetta virðist mér ekki skipta miklu máli; það má jafnvel um það deila, hvort það sé ekki einmitt óheppilegt að heimila að hafa bæði frambjóðendur og landslista í kjördæmi. Það mun fremur vera til þess að rugla kosningu. Og þar að auki getur það ráðið úrslitum kosninga, þannig að flokkurinn, sem er í minni hluta, hljóti sæti. Síðasta málsgr.brtt.hv. 3. landsk. er þannig, „að þingflokkar hljóta jöfnunarsæti í hlutfalli við samanlagða atkvæðatölu þeirra“. Þetta er sama ákvæði og mér skilst vera í frv., og niðurlagið er líka shlj. efninu í frv., því að þar er ákveðið, að „frambjóðendur við óhlutbundnar kosningar taki fyrst sæti á landslista“. Þetta leiðir af sjálfu sér, ef þeir eru efstu menn á landslista, þá taka þeir auðvitað fyrstir sæti sem uppbótarþingmenn af þeim, sem á listunum eru, í samræmi við reglur um hlutfallskosningu. Það er ekki neinn munur á hví ákvæði í frv. og þessu í brtt., annar en sá, að í frv. er sagt, að allir frambjóðendur eigi að vera í kjöri á landslista, en þeir ná kosningu vitanlega eftir sömu reglu í báðum tilfellunum. En ég teldi réttara að orða síðari málsl. þannig: „Frambjóðendur á landslista taka jöfnunarsæti í samræmi við reglur um hlutfallskosningu“. Það er miklu einfaldara og veldur síður misskilningi. Ég veit ekki, hvort það kann að hafa vakað fyrir mönnum, að þetta orðalag gæti valdið því, að það mætti gera breytingar á landslista, þannig að tilflutningur á lista hefði ekki áhrif á niðurstöðu kosninga. En eins og það er orðað í brtt., þá er það ekkert vafamál, að slíkur tilflutningur gildir jafnt, hvort orðalagið sem haft er á þessu. Ég hefi því ekki getað séð, að í þeim breyt., sem felast í brtt.hv. 3. landsk., séu nein þau atriði, sem geta gert það að verkum, að líkur séu til, að hleypi málinu í strand. Hinsvegar geri ég ráð fyrir að bera fram skrifl. brtt., sem ég vænti, að hv. d. leyfi að koma til atkv. Ég nefndi þetta brtt., en ég hefi þetta sennilega sem varatill. við brtt.hv. 3. landsk., ef hún nær ekki samþykki, og kemur þá fyrst til atkv., ef brtt.hv. 3. landsk. fellur. Þessi brtt. er á þá leið, að þeir málsliðir, sem þar um ræðir, orðist þannig: „Heimilt er þingflokki að hafa landslista í kjöri í þeim kjördæmum, sem hann hefir ekki frambjóðendur í. Á landslista skulu eiga sæti allir aðalframbjóðendur flokksins sem efstu menn listans. Þingflokkar hljóta jöfnunarsæti í hlutfalli við samanlagða atkvæðatölu þeirra við kjördæmakosningar og á landslista. Frambjóðendur á landslista taka jöfnunarþingsæti í samræmi við venjulegar reglur hlutfallskosninga“. Ég hefi svo ekki meira að segja að svo stöddu, en mun hlusta á það, sem menn hafa við þessar till. að athuga, og meta þau rök, sem fram verða borin, og áskil mér rétt til að svara þeim.

Jónas Jónsson Við erum nú rétt nýbúnir að vera á stjskrn.-fundi og heyra um þá till., sem hv. 1. þm. Reykv. sagði frá. Við framsóknarmenn höfum ekki tekið neina afstöðu til hennar, því að við vorum ekki nema tvær mínútur á fundi. En mér finnst rétt að taka það fram, sem líka kom fram í ræðu hv. 1. landsk., að ekki sé trútt um, að margir séu ekki ánægðir með þetta frv., og ef nú á að fara að breyta því, þá sýnist mér frá þeirra sjónarmiði, sem eru óánægðir með það, það ekki vera svo fjarstætt. Ég vil spyrja hv. 1. þm. Reykv. að því, hvort hann álíti ekki, að það komi í bága við það samkomulag, sem talið er að hafi verið gert um þetta mál, að fara nú að samþ. nýjar breyt., og hvort ekki sé þá mögulegt, ef einhverju á að breyta, að taka fleira til athugunar. Hvar liggja takmörkin fyrir því, að þessar till.hv. 3. landsk. og hv. 1. þm. Reykv. megi einar koma til mála? Því að margir mundu hafa talsverða löngun til að athuga fleira, ef þess væri kostur. Ég veit um suma hér á þingi, og kannske hér í deildinni, sem líta svo á, að þeir séu bundnir við þetta samkomulag og munu því greiða atkv. á móti öllum brtt., þó að þeir séu sáróánægðir með alla meðferð málsins.

4576Frsm. 1. minni hl. (Magnús Torfason) Það er aðeins um þingsköp, sem ég ætla að segja nokkur orð. - Ég kann ekki við það, að þetta mál sé afgr. á síðustu stundu, ef til vill samkv. skrifl. brtt., sem ég fyrir mitt leyti hefi ekki haft tíma til að átta mig á, og því síður hefi ég haft tækifæri til að bera mig saman við flokksmenn mína um þessar till. Ég vil því óska þess, að málið verði tekið út af dagskrá í kvöld og verði tekið fyrir aftur á morgun. Þá ættu menn að geta verið búnir að átta sig nokkuð á þessum nýju till., sem fram hafa komið.

Jón Jónsson Ég hefi hlýtt hér á mál manna, og þykir mér mjög leiðinlegt, að hv. 1. landsk. skuli ekki geta verið með mínum till., því að ég hugsa, að þær séu alls ekki til skemmda á frv., heldur ættu að tryggja það, sem ætti að skipta mestu, það, að valdir menn hljóti uppbótarsætin, eins og yfirleitt öll þingsætin, menn, sem hafi mesta þekkingu og skilning á þörfum allra landsins hluta. Ég lít svo á, að eftir því sem frv. er nú, séu mestar líkur til, að uppbótarsætin muni falla í skaut manna hér í Reykjavík. Héruðin úti um land ættu erfitt með að koma sínum vilja fram að því er val þessara manna snertir. Það er eins og vitað er, að miðstjórn hins pólitíska lífs er hér í Reykjavík, þekkir hér bezt til og hefir því bezta aðstöðu til að beita sér fyrir því, hverjir hljóti þessi uppbótarsæti, ef ekki er öðruvísi ákveðið. Ég hugsaði líka, að einmitt breytingar mínar yrðu nauðsynleg trygging fyrir málstað héraðanna úti á landi, og það yrði líka til þess að skapa meiri festu og tryggja það, að þessi stjskrbreyt. gilti um lengri tíma. Það er mjög óheppilegt fyrir hverja þjóð sem er að breyta oft sínum grundvallarlögum. - Um hin atriðin, sem felast í till., þarf ég ekki að ræða; þau skipta ekki eins miklu. Ég vil þakka hv. 1. þm. Reykv. fyrir það, hvað sanngjarnlega hann leit á mínar till., og hafði ég sannast að segja frekar búizt við því af öðrum heldur en þm. Reykvíkinga. Það er mjög mikill sómi fyrir hann, hvað hann sýndi mikið frjálslyndi í þessu máli, en hitt skil ég vel, að hann kjósi heldur, að um leið og það er tryggt sem bezt, að menn, sem hljóta uppbótarsætin, hafi sýnt, að þeir njóti trausts í einstökum héruðum, þá kæmi hans hérað einnig til greina. En ég verð að telja það miklu verra í sambandi við mína till. samt sem áður, ef till. eins og hann bar fram verður samþ., vegna þess að ég held, að sízt þurfi að bæta á þá aðstöðu, sem Reykjavík hefir til þess að koma sínum málum fram hér á þingi. En þrátt fyrir það tel ég brtt.hv. 1. þm. Reykv. stórbót frá því, sem er í frv., og mun ég, ef mín till. fellur, greiða atkv. með brtt.hv. 1. þm. Reykv. Ég skil hana svo, að sem efstu menn á lista komi ekki fleiri til greina en í mesta lagi 6 á hverjum stað, m. ö. o. ekki þeir menn, sem settir eru í varasætin. Ég tel þessa till. nokkuð til bóta frá því, sem er í frv., og ekki mjög mikla breyt. frá minni till., en þó óska ég eindregið eftir því, að mín till. verði samþ., en ef svo verður ekki, þá mun ég heldur kjósa, að till.hv. 1. þm. Reykv. komist að heldur en engin breyt. verði gerð. Öðrum þm. hefi ég ekki ástæðu til að svara. Hv. 5. landsk. gekk lítið inn á málið, og hv. 2. þm. Árn. tók fram, að erfitt væri að átta sig á till., sem kæmu fram á síðustu stundu, og hefi ég fyrir mitt leyti ekkert á móti því, að málið verði tekið út af dagskrá. Það er nú að vísu orðinn hver síðastur með þetta mál, en það er svo mikilsvert, að það verður að athuga eins vel og föng eru á. Hvað því líður, að frv. sé hætta búin í Nd., eins og hv. 1. landsk. var hræddur um, ef því verður breytt hér, þá er ég fulltrúa um, að svo verður ekki. Sú breyt., sem gerð var á frv. í Nd. við 3. umr. þar, kom flausturslega inn og margir voru óánægðir með hana og töldu þörf á leiðréttingu. Ég er því viss um, að hvor brtt. sem samþ. verður af þeim, sem nú liggja fyrir, veldur frv. engri hættu í Nd. Það verður áreiðanlega samþ. þar fyrir því, þó frv. sé lagfært hér. Að slík breyt. hér geti valdið leiðinlegu áliti á þinginu, sé ég ekki. Hér er aðeins verið að leiðrétta smíðalýti, er voru á frv. er það kom frá Nd., og tilgangurinn með tvískiptingu þingsins í deildir er vitanlega sá, að deildirnar lagfæri hvor fyrir aðra. Ég vona því, að d. haldi fullum heiðri, þó hún samþ.brtt. mína.

Jón Baldvinsson Ég vil styðja till.hv. 2. þm. Árn. um að málinu verði frestað. Þegar fast er haldið fram brtt., sem koma fram á síðustu stundu, þá er hætt við, að um flaustursafgreiðslu verði að ræða. Er það óheppilegt í jafnmikilvægu máli sem þetta er. Minna má eigi vera en að þm. fái nokkurt ráðrúm til að athuga þær brtt., er fram koma og þeir verða að greiða atkv. um. Þessu verður ekki breytt á næsta þingi, því sé það gert, er frv. þar með fallið, og verður þá að fitja upp að nýju. Ég verð að taka undir þau orð hv. 1. landsk., að hættulegt geti verið að hrófla við þessu frv. Um það hefir náðst samkomulag. Og ég skal geta þess, að sá maður, sem náði samkomulagi milli flokkanna nú fyrir síðustu helgi og var frsm. þess við 3. umr. í Nd., kemst svo að orði - það var hv.þm. Str., og segir hann svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það, sem fyrir liggur, er það, að íslenzkir stjórnmálamenn hafa borið gæfu til þess að leiða málið til lykta á þann hátt, sem hér liggur fyrir“. Þarna vísar hann til þess, að samkomulag hafi orðið um efni og orðalag till. milli flokkanna, enda veit ég, að svo var að því er Alþfl. snertir. Orð hv.þm. Str. verða heldur ekki skilin öðruvísi. Við Alþfl.menn vorum - sem og líka sjálfst.menn - óánægðir með ýms ákvæði frv. En við féllumst þó á þetta til samkomulags, í því trausti, að stjórnarskrármálinu væri þar með tryggður framgangur. Ef nú er losað um þau bönd, sem hnýtt voru með því samkomulagi, er varð, þá veit ég ekki, hvar lendir. Ég veit, þrátt fyrir fullyrðingar hv. 3. landsk., að verði frv. nú breytt, þá muni ýmsir Framsfl.menn hugsa sér til hreyfings um frekari breyt., ef frv. kemst til Nd. aftur. Það vita allir, að mörgum þeirra var ekki ljúft að ganga að þeirri tölu uppbótarsæta, sem ákveðin er í frv. - Ýmsir framsóknarmenn hafa áður kveðið fast að orði um það, að þeir ætluðu sér að halda fast í rétt kjördæmanna. Skiljanlegt er, að þeim hinum sömu sé það ekki sársaukalaust að tala við kjósendur sína eftir að þetta samkomulag er fengið, sem þeir þó hafa gengið inn á ásamt hinum flokkunum, og að þeir því vildu nota færi, ef byðist, til þess að ganga frá samkomulaginu. - Það er þetta efni og orðalag, eins og hv.þm. Str. bendir til, sem við jafnaðarmenn höfum gengið inn á. En ég veit ekkert, hvað Alþfl. kann að gera, ef þessu orðalagi verður breytt í þá átt, sem hann telur óhagstæðari. Ég skal þá koma að frv. og brtt. þeim, sem fyrir liggja. Orðalag frv. er skýrt og greinilegt og verður ekki misskilið. Till. hv. 3. landsk. er aftur á móti loðin, varasöm og gefur undir fótinn um, að hægt sé að setja í kosningal. óheppileg ákvæði. Stórfelldar breyt. eru gerðar. Sú fyrsta er, að samkv. frv. er stjórnmálafl. heimilað að hafa landskjörslista við kosningar. En í till. er talað um, að þingflokkur hafi þann rétt. En hvað er nú þingflokkur við kosningar og hvernig á að setja mennina á þennan lista? Hér er mjög óljóst, við hvað er átt. Það lítur út fyrir, að fráfarandi þm., sem þó eru umboðslausir eftir að þing hefir verið rofið, eigi að koma saman á fund, hver flokkur fyrir sig, og ráða landskjörslista einir. Með þessum skilningi er þeim flokkum, sem ekki áttu fulltrúa á þingi, meinað að koma fram landskjörslista. Ég efa ekki, að ef kommúnistum og nazistum, sem eru byltingasinnaðir flokkar og sennilega hafa menn í kjöri, væri meinað jafnrétti við hinna flokkana um að koma fram landslista, þá mundu þeir græða á því við kosningar. - Þá er í öðru lagi skýrt ákvæði um það í frv., að kjósandi megi greiða atkv. annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða á landslista. En í brtt. kemur ekki skýrt fram, hvernig þetta skuli vera. Menn þykjast jafnvel geta skilið þetta svo í brtt., að í kosningal. megi setja ákvæði um, að kjósandi megi gera hvorttveggja. Ákvæðið er skýrt í frv., en óákveðið í brtt. Þá er ákvæðið um röðun á landslistann skýrt í frv. Ég hefi nú heyrt á hv. 3. landsk., að hann ætlist til, að þetta sé eins í brtt. En orðalagið er þó miklu ógleggra.

Það verður í samræmi við venjulegar hlutfallskosningar

. Eftir brtt. verður þetta tóm flækja. Á þessa lista raðast ekki fyrr en eftir að kosningaúrslit eru kunn. Hvernig á þá að raða á listann? Og hvað á að gera við þá frambjóðendur, sem bjóða sig fram undir því yfirskini, að þeir tilheyri einhverjum flokki? Geta þeir hnuplað flokksnafni handa sér til þess að ná kosningu, þótt þeir ætli sér ekki að fylla þann flokk? Og hvernig á að fara að, þegar tveir frambjóðendur eru fyrir sama flokk í kjördæmi og hvorugur kemst að? Hvor verður þá kosinn, ef annar þeirra getur hlotið uppbótarsæti? Allt þetta getur komið fyrir. Ákvæðin um þetta eru svo ljós í frv., að hvert mannsbarn skilur þau. En brtt. eru svo loðnar og óljósar, að erfitt er að segja um, við hvað þar er átt. Það eitt sýnir glöggt, hve mismunandi skilning menn leggja í brtt., að hv. 1. þm. Reykv. reynir að sanna, að þar sé eiginlega ekki um neinar efnisbreyt. að ræða, en hv. 3. landsk. telur það stórvægilegar umbætur á frv., ef brtt. verða samþ. Þegar þessa hálfgerðu samherja greinir svo mjög á um þetta, má nærri geta, hversu um þetta verður togazt í kosningal., þegar þau verða samin. - Ég endurtek þá ósk mína, að málið verði nú tekið af dagskrá, svo þm. gefist færi á að athuga þær brtt., sem fram eru komnar.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 2. landsk. lagði nokkra áherzlu á, að það væri óglöggt, hvað orðið þingflokkur þýddi í þessu sambandi. Og hann virtist hálfhræddur um, að þingflokkarnir fengju með þessu óeðlilega mikið vald, sem þá væri hrifsað frá kjósendunum. - Hér verður nú ekki um mikið vald að ræða. Ef svo væri ákveðið í stjskr., að allir frambjóðendur flokksins skuli taka efstu sætin á landslista, þá er ekki eftir af þessu valdi annað en formið. Það eru þá kjósendur hinna einstöku kjördæma, sem hver út af fyrir sig og allir í sameiningu skapa landslistann með því að ráða frambjóðendum. Á þann hátt væri varðveitt sambandið milli kjósenda og frambjóðenda, sem með frv. eins og það er nú er að nokkru leyti slitið. Er það aðalgalli frv., að það tengir ekki saman landslistann og kjördæmakjörið. En heppilegast er, að sambandið milli kjósendanna og landslistans sé sem traustast. Þetta verður öðruvísi en nú er. Nú er kosið um lista með vissum mönnum, milliliðalaust. En þegar settur er þessi milliliður, sem ráðgerður er í frv., þá er mikilsvert að haga honum þannig, að þetta samband haldist. Í frv. er þetta ekki eftir beinni línu. Þar er ákveðið, að annarhver af 10 efstu mönnum lista séu frambjóðendur. Hrein lína í þessu fæst með því, að allir á landslistanum séu frambjóðendur, eða þá enginn. Það er stór bót, að þetta ákvæði sé gert svo úr garði, að saman fari fylgi við frambjóðendur í kjördæmum og fylgi við landslista, sem skipaður er sömu mönnum. Þetta færir líka nær því marki, sem sett var í stjórnarfrv., og sé ég ekki annað en að allir geti verið ánægðir með þetta. Og það ætti ekki að verða ofraun því samkomulagi, sem fengizt hefir um þetta mál, þó þessu og öðrum smærri atriðum yrði breytt, til lagfæringar á frv.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Þar sem nú er farið að ræða af alefli brtt. frá einum þremur þm. í þessari deild, sem ég hélt þó, að bundnir hefðu verið við það samkomulag, sem gert var, svo sem allir aðrir, þá vil ég taka það fram, að það er margt í frv., sem ég hefði fremur kosið að hreyta. En ástæðan til þess, að ég flyt engar brtt. um það, sem ég þó gæti óskað að væri breytt, er sú, að ég taldi mig bundinn við að fylgja því fram óbreyttu, sem samkomulag hafði fengizt um. Ég hefði þó sannarlega ástæðu til þess að koma fram með till. til breyt., og það miklu veigameiri efnisbreyt. en þær, sem hér er rætt aðallega um, svo sem um að nema í burt ákvæðið, er fyrirbyggir það, að hlutfallskosningar megi fram fara í tvímenningskjördæmum. Það er ákvæði, sem nálgast það, sem á öðrum sviðum er kallað óhlutvendni. En ég hefi þó eigi gert það, vegna þess, eins og ég áður sagði, að ég tel mig bundinn við það samkomulag, sem var gert. Ég hefi enn ekki gert þær brtt., sem fyrir liggja, sérstaklega að umtalsefni. En fyrst út í þær umr. hefir verið farið, þá vil ég benda á, að það er rétt, sem hv. 2. landsk. sagði, að á þeirri stundu, er semja skal landslista samkv. brtt., er enginn þingflokkur til. Þann lista er ekki hægt að semja fyrr en kunn eru úrslit kosninga í kjördæmum. En eftir þeirri venju, sem hefir ríkt, er á þeirri stundu enginn þm. með umboði, og þá heldur enginn þingflokkur. Í uppástungum þeim, sem fram hafa komið um að binda réttindi til jöfnunarsæta við þingflokka, byggist það á því, að ákvörðun um úthlutun jöfnunarsætanna kemur ekki til framkvæmda fyrr en eftir að talning hefir farið fram um kosningar í kjördæmunum. Og þeir flokkar einir, sem hafa fengið mann kosinn, hafa réttindi til að hafa landslista. Ég hygg, að ekki sé hægt að víkja því þannig við, ef frv. verður samþ. óbreytt, að eftir ákvæðum þess sé hægt að vita, áður en gengið er að kjörborði, hvort eitthvert kjördæmi geti haft landslista í kjöri. Ég veit heldur ekki, hvað menn kunna nú að segja um það ákvæði, að á landslista skuli „allir frambjóðendur flokksins við óhlutbundnar kosningar eiga sæti sem efstu menn listans“. Ef t. d. Sjálfstfl. hefði 32 menn í kjöri í kjördæmum utan Reykjavíkur, þá veit ég ekki, hvað sá segði um framkvæmd þessa stjskr.ákvæðis gagnvart sér, sem neðstur yrði á listanum, þegar allir eiga að vera efstir. Þetta er að mínu áliti varhugavert ákvæði. Það er ekki eðlilegt að hafa nema 22 menn á lista, þegar kjósa á aðeins 11 þingmenn og 11 varamenn. Hæstv. forsrh. fór nokkrum orðum um það samband á milli kjósenda og þeirra, sem væru á landslista, sem skapaðist með ákvæðum, sem þó ekki finnast meðal ákvæða frv. eins og það er nú. En ég vil vekja athygli hæstv.forsrh. á því, að þetta samband er ekki frekar skapað með ákvæðum frv. heldur en með núgildandi stjskr.-ákvæðum. Það hefir hingað til ekki þótt tiltækilegt að skapa annað samband á milli kjósenda og frambjóðenda en það, að hann þyrfti að hafa vissa tölu meðmælenda. Þetta er ekki einu sinni ákveðið í núgildandi stjskr. Ég skil ekki í því, að í stjskr. þyrfti neitt að ákveða um meðmælendur. Ég geng út frá því, að kosningalög gætu gert kröfu um slíka meðmælendur, ef nauðsyn þætti bera til, viðvíkjandi því að stilla mönnum á landslista, eins og verið hefir og sjálfsagt mun verða um kjördæmaframbjóðendur. Þegar búið er að skipa á landslista eins og gert er ráð fyrir í frv., þá eiga allir, sem annars eiga rétt til að greiða þeim lista atkv., einnig að hafa rétt til þess að greiða þeim mönnum á listanum atkv. sitt, sem þeir vilja, og ráða þannig, í hvaða röð þeir kjósa frambjóðendurna. Með þessu er allt samband fengið á milli kjósenda og frambjóðanda: Fyrst ákveðin tala meðmælenda og síðan atkvæðafjöldi, sem kjósendur greiða frambjóðanda. Hitt er náttúrlega ekki unnt að fá, að atkv. þau, sem umfram verða frá kosningum í fólksflestu kjördæmunum, t. d. Reykjavík, og sem þess vegna eiga að koma flokknum til góða við úthlutun uppbótarsæta, verði frekar greidd landslista eftir till.hv. 3. landsk. heldur en eftir ákvæðum frv. Þau eru greidd öðrum mönnum en þeim, sem ná kosningu. - Um skipun sæta á lista eru ákvæði frv. skýr og eðlileg, en ákvæði brtt.hv. 3. landsk. því miður ekki. Hv. 3. landsk. segist þora að fullyrða, að engin hætta sé á því, að frv. verði fyrir skemmdum í Nd., þótt breyt. yrðu gerðar í þá átt, sem hann fer hér fram á að verði samþ. En mér nægir sú yfirlýsing hans ekki, vegna þess, að ég veit, að hann mundi telja það umbætur á frv., sem ég tel skemmdir, og hefi ég fyllstu ástæðu til að segja það. Ég hygg, að honum mundi ekki finnast skemmd á frv., þótt jöfnunarsætum væri fækkað, en ég mundi telja það skemmd. Og það hefir orðið vart tilhneiginga í hv.Nd. í þá átt, svo að ég veit mig ekki neinar tryggingar hafa fyrir því, að hún sýni ekki um þetta mál samkvæmni við sjálfa sig, ef það kemst til hennar aftur. Þess vegna vil ég, bæði með tilliti til efnis og frágangs þessara brtt. og þýðingar þeirra fyrir málið í heild, ráða eindregið frá því að samþ. þær.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég sé greinilegan mun á sambandinu á milli kjósenda og frambjóðenda við núgildandi landskjör og á sambandinu milli kjósenda og landslistamanna samkv. stjskrfrv. Nú er auðvelt að koma fram lista. Nú eru þessir listar sjálfir kosnir af öllum, sem taka þátt í kosningu. En við það landskjör, sem hér um ræðir í frv., við úthlutun uppbótarsæta, er ekki hægt að koma við lista nema fyrir flokka. Og flest atkvæðin, sem ráða úrslitum um lista, mundu ekki verða greidd listunum sjálfum, heldur frambjóðendum í kjördæmum. Og fyrst atkv., greidd frambjóðendum í kjördæmum, ráða mestu um úrslit kosninga í jöfnunarþingsæti, hvað er þá eðlilegra en að hafa þá frambjóðendur í héruðum alla á landslista? Ég skal sízt skorast undan því samkomulagi, sem orðið er. En það er vitanlegt öllum, að þingheimur gæti sætt sig við hvaða sæmilegt skipulag sem væri í þessum atriðum, þegar ekki munar öðru en því, hvort annaðhvert sæti á lista skuli skipað frambjóðendum í kjördæmum eða öll sætin. Ég er ekkert hræddur um afdrif málsins vegna misklíðar um þetta. En annars er það oft svo, að þegar höfuðatriði máls eru til lykta leidd, þá fer mönnum að finnast aukaatriði þess vera orðin höfuðatriði, og hér virðist mér einmitt slíkt koma fram. Ég hefi með þessum orðum ekki lagt áherzlu á annað en þetta, að á landslista séu allir frambjóðendur í einstökum kjördæmum, og sé ég engin vandkvæði á að koma því þannig fyrir.

Forseti (GÓ): Nú hafa komið óskir um að taka málið út af dagskrá og fresta umr. til morguns. Þótt ég sjái ekki verulega ástæðu til þess, vil ég ekki neita um þetta, og vil því láta hv. d. skera úr því.

1) IP: Mín vegna óska ég ekki eftir, að málið verði tekið af dagskrá, en vil hinsvegar ekki setja fót fyrir, að það verði gert, og greiði því ekki atkv.

Jakob Möller [óyfirl.]: Mér láðist að afhenda hæstv. forseta till. mína áðan, en ég las hana upp þá, og leyfi mér að afhenda hæstv. forseta hana nú, með beiðni um, að hún komi til atkv. Ég þarf litlu að svara. Undir ræðu hv. 2. landsk. var ég að mælast til þess, að hann gerði grein fyrir, hvað það væri í till. mínum og hv. 3. landsk., sem væri til skaðsemdar fyrir hans flokk, að breytt yrði frá ákvæðum frv. Hann sagðist skyldi koma að því. Eftir það talaði hann lengi, en nefndi ekkert atriði í till., sem spillti aðstöðu hans flokks á nokkurn hátt, þótt önnurhvor brtt. væri samþ. Ég hygg þó, að ef mín till. yrði samþ., þá hlyti hv.þm. að játa, að hún yrði til bóta. Hv. þm. var að tala um, hvað þingflokkur væri. Ég hygg, að búið sé að svara því. Mér skildist á hv.þm., að hann áliti, að engir þingflokkar væru til þegar búið er að rjúfa þing. En það liggur í hlutarins eðli, að ef stjskr. segir, að þeir séu til, þá eru þeir til. Og það er ekkert vandamál að ráða fram úr því, hvernig þá eigi að fara að. Þingflokka ber þá að skoða hina sömu, sem síðasta þing skipuðu, og þeir eiga sína tilveru byggða á sínum kjósendaflokki. Ég sé því ekki, að nein vandræði geti risið út af þessari brtt. Við getum báðir komið okkur saman um, að þessi breyt. á stjskr., sem hér ræðir um, verði til bóta, hvernig sem orðalagið er í þessu efni. En þótt lausn málsins sé eins ófullkomin og ennþá er útlit fyrir að verði, álít ég, að séð sé fyrir því, að hún komi að sem mestum notum sem kostur er á. Ég hefi leitt rök að því, að þessi breyt. í samræmi við brtt.hv. 3. landsk. er þýðingarmikil. En aðrar brtt. hans virðast mér ekki breyta frv. verulega. Hv. 2. landsk. er sammála mér um þetta síðarnefnda. Þessi umtalaða breyt. er meira formsbreyt. en efnisbreyt., og þá skil ég ekki, hvað hann meinar með því að segja, að lausn kjördæmamálsins sé stefnt í hættu með því, þótt svona breyt. sé gerð og frv. þyrfti aftur til Nd. Slíkt tek ég ekki alvarlega. Allir hv.þm. vita það, að fengið er samkomulag allra flokka til að leysa þetta mál nú. Enginn flokkur myndi því vilja taka á sig þá ábyrgð að láta málið stranda á þessu þingi. Út af því, sem hv. 3. landsk. vék til mín viðvíkjandi því, hvað fælist í þessu, að allir frambjóðendur flokks skyldu vera á lista, það þýddi, að hér í Rvík hefði hver flokkur ekki nema 6 frambjóðendur. Að vísu verða á hverjum lista 12 frambjóðendur, en aðgreindir í aðalframbjóðendur og varaframbjóðendur, þótt ekki verði kosnir nema 6 þm. Ég hefi heyrt því hreyft, að samkv. brtt.hv. 3. landsk. mætti líta svo á, að kjósa mætti bæði frambjóðanda í kjördæmi og landslista, en í frv. eins og það er nú er kveðið svo að orði, að kjósendur greiði atkv. annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða landslista. Hitt getur vitanlega ekki komið til mála, að menn kjósi tvöfalt. Vildi ég, að hv. 3. landsk. léti þá skoðun koma skýrt í ljós, að slíkt getur ekki komið til mála.

Jón Jónsson Það hafa nú farið fram talsverðar umr. síðan ég talaði síðast. Ég mun þó víkja að fáu af því, sem fram hefir komið, enda munu forlög þessa máls svo ráðin, að orð þýða ekki. Hv. 2. landsk. sagði, að við Framsfl.menn hefðum sagt meira um þetta mál við okkar kjósendur heldur en aðrir flokkar hefðu gert við sína. En hvað höfum við þá sagt? Við höfum sagt kjósendum okkar það, að við mundum beita okkur af alefli fyrir því, að kjördæmin úti um landsbyggðina héldust óbreytt. Svo er fyrir að þakka, að þannig er ákveðið í frv. Við höfum líka sagt, að við vildum beita okkur af alefli fyrir því, að áhrifavald landsbyggðanna utan Reykjavíkur minnkaði sem minnst. En við höfum líka tekið vel í það, að jafnað væri betur þingsætum milli flokka eftir atkv.tölu þeirra en gert hefir verið. Til þessa hefir verið tekið tillit í frv. En ég játa það, að á frv. eru gallar, sem geta valdið því, að áhrifavald Reykjavíkur á þingið geti orðið meira vegna hárrar fulltrúatölu en ég tel heppilegt eða hollt fyrir þjóðfélagið í heild. Ég hygg, að í framkvæmdinni mundu flest ef ekki öll uppbótarsætin hlotnast Reykvíkingum. En þetta tel ég leiðrétt, ef mín brtt. verður samþ. Ef svo verður gert, hygg ég, að mér verði létt að ganga til móts við mína kjósendur. En fáist engin leiðrétting á því, játa ég, að mér verður það erfiðara. Hv. þm. sagði, að mínar till. væru óskýrar. En það dæmi, sem hann benti á, afsannaði alveg þau ummæli hans. Í brtt. minni er því alveg slegið föstu, að kjósandi getur ekki gert nema annað tveggja, greitt atkv. frambjóðanda eða greitt landslista atkv. En mín till. tekur það skýrt fram, að þingflokkur getur ekki haft landslista í þeim kjördæmum, sem hann hefir frambjóðanda. Mín till. er því alls ekki óskýr í þessu efni. Og í mínum augum er það stórt atriði, að kjósandi fær ekki samkv. mínum till. að velja á milli frambjóðanda og landslista. - Það, sem hv. 1. landsk. fann að till. minni, var hreinn og beinn orðhengilsháttur. Þetta orðalag, að frambjóðendur séu settir efstir á landskjörslista, þýðir vitanlega ekki það, að allir séu settir í efsta sætið á listanum, heldur að þeir séu settir ofar á listann en þeir aðrir, sem kunna að verða á hann settir og ekki eru frambjóðendur í kjördæmum. Þetta atriði kemur naumast til greina hjá fjölmennum flokkum, aðeins hjá þeim fámennu. Þetta er því hreinn orðhengilsháttur hjá hv. 1. landsk. Ég tók það fram í upphafi, að ég býst ekki við, að miklar umr. hafi úrslitaáhrif á þetta mál. Ég mun því láta staðar numið að sinni.

Jón Baldvinsson Ég skil ekki það kapp, sem á það er lagt að koma endilega að einhverjum breyt. á frv. Það er alveg auðséð, að til eru þeir þm., sem alls ekki vilja láta frv. ganga fram óbreytt. Þeir vilja gera í það þann glundroða, að þeir telji sig ekki á eftir bundna við neitt samkomulag. Ég get lýst því yfir, að jafnaðarmenn hafa nákvæmlega athugað orðalagið sjálft og samþ. það eins og það er nú í frv. Við óskuðum fyrst eftir landslista, sem flokkarnir hefðu frjálst val um að raða á. En flokksmenn hv. 3. landsk., er að samningunum unnu, vildu setja það ákvæði, að nokkur hluti frambjóðenda á landslista skyldu vera frambjóðendur í kjördæmum utan Reykjavíkur. Um þetta varð svo samkomulag. Annaðhvert sæti af tíu þeim efstu á landslista skal vera skipað frambjóðendum utan Reykjavíkur. Nú vill hv. 3. landsk., og mér skilst einhverjir fleiri þm., hrófla við þessu. Hv. 3. landsk. vill láta setja alla frambjóðendur í kjördæmum landsins á landslista, ef sá flokkur, er þeir tilheyra, hefir slíkan lista. Þetta stórbreytir frv. Og frá sjónarmiði Alþfl. er þetta stórspillir á frv. og auk þess brot á því samkomulagi, er fékkst um málið, er það var fyrir Nd. Svo er röðunin á listanum. Ég benti á, hve ólögulega þetta væri orðað, og hv. 1. landsk. hefir einnig bent á það sama. Það er vafalaust, að deila mundi rísa upp um það milli frambjóðenda, hver efstur á að vera. Það er einnig óákveðið, hvað meint er með orðinu „þingflokkur“. Hæstv. forsrh. var reyndar að segja, að þetta mætti ákveða nánar í kosningal. Það getur vel verið, að þetta sé allt svo loðið og óákveðið, að hægt sé að snúa því á hvern veg sem vill með kosningal. En það er galli. Eftir orðalagi frv. er þetta skýrt og ákveðið. Till.menn telja engu stefnt í voða, þó frv. sé breytt. En það liggur þó í augum uppi, að svo er gert. Margir þm. munu telja sig óbundna við þá samninga, er gerðir voru, ef frv. er breytt, og óska eftir að fá ný atriði inn í frv. Hefjast þá nýir samningar, og má þá svo fara, að allt samkomulag springi. Alþfl. vill því halda fast í frv. eins og það er, enda er það vitað, að margir framsóknarmenn vilja breyta ákvæðum frv. og munu nota til þess tækifærið, ef það kemst aftur til Nd. Mér þykir, eftir því sem málið hefir verið reifað hér, allundarlegt samband hv. 3. landsk. og hv. 1. þm. Reykv., sem segja má, að gerzt hafi samherjar í þessu máli. Hv. 3. landsk. mælir fyrir sínum brtt. með þeirri röksemd, að þær séu fram komnar til að auka áhrifavald byggðanna utan Reykjavíkur, eða halda í það, sem er. Þetta er hv. 3. landsk. víst full alvara. Hann sagði líka, að hann vildi koma í veg fyrir, að Reykvíkingar fengju meiri þátttöku í fulltrúatölu á Alþ. Reykvíkingar eiga því að verða lægra settir í þessu efni en aðrir landsmenn. Till. hv. 3. landsk. er því fram komin til fjandskapar við Reykjavík, að því er hann sjálfur segir. En því undarlegra er það, að slík till. skuli fá fylgi hv. 1. þm. Reykvíkinga. Hann ætti þó fyrst og fremst að vera vörður síns eigin kjördæmis. Hv. 1. þm. Reykv. hafði mörg orð um það, að enginn þm. mundi vilja taka á sig ábyrgð á því að fella frv., þó því væri breytt. Ég hefi nú áður vikið að þessu, og því má bæta við, að einn hv.þm. sagði í umr. um málið, að hér væri um hreina nauðasamninga að ræða. Það má nærri geta, hvort þeim mönnum, sem svo er innanbrjósts, væri sárt um það, þó frv. félli. Hið eina, sem tryggt getur þessu máli framgang, er, að þeir samningar, sem gerðir voru, séu haldnir og frv. samþ. hér óbreytt.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Það fer að líða á nótt. Margt mun vera ótalað enn um þetta frv. Ég óska þess því, að hæstv. forseti taki málið af dagskrá nú, en taki það aftur á dagskrá sem 1. mál, er fundur hefst í fyrramálið.

Páll Hermannsson Ég lýsti hér yfir í gær, að ef ég þættist sjá, að þetta mál yrði tekið hér fyrir til 3. umr., þá hefði ég hugsað mér að bera fram við það brtt. Nú er það tekið hér fyrir hvern daginn eftir annan, og ég hefi ekki gáð þess að gera brtt. Óska ég því, að hæstv. forseti taki málið út af dagskrá. Vænti ég, að hann verði við þeim tilmælum, en ef mót von minni skyldi öðruvísi fara, get ég ekki greitt atkv. með því að heimila afbrigði.

Frsm. (Pétur Magnússon) Ég vildi aðeins skjóta því til hv. 2. þm.N.-M., hvort hann getur ekki komið með skrifl. brtt. á þessum fund:. Hann gerði í gær grein fyrir, að hverju leyti hann væri ósammála meiri hl. n., svo hv. d. ætti að eiga auðvelt með að átta sig á till. hans, og geri ég ráð fyrir, að hún mundi fúslega veita afbrigði fyrir hana. Annars geri ég þetta ekki að neinu kappsmáli.

Páll Hermannsson Ég er ekki við því búinn að koma með skrifl. brtt. Ég hefi ekki athugað nákvæmlega, hvaða breyt. kynnu að þurfa að verða á frv. í sambandi við þá í sjálfu sér einföldu till., að heimila einnig, að tekið verði eignarnámi það land, sem ég talaði um í gær.

Forseti (GÓ): Ég tek þá málið út af dagskrá. Ég hefi alltaf tekið mál út, þegar óskað hefir verið eftir og því borið við, að koma þyrfti með brtt.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) Þetta mál var rætt ýtarlega við 1. umr., og er því ekki þörf á mörgum orðum nú. Læt ég nægja að þessu sinni að vísa til þess, sem sagt er um það í nál.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Ég finn ekki heldur ástæðu til að fjölyrða um þetta frv. Það er allra mesti óskapnaður. Það er ekki eiginlegt skattafrv. Þó er það að gera ráð fyrir sköttum. Ekki heldur er það ákvörðun um það, hve mikilla tekna menn megi afla sér, eins og menn þó gætu haldið eftir fyrirsögninni, því það setur engin takmörk fyrir því. Ég hefi gert grein fyrir því í nál., að ég álít, að frv. fari út fyrir þann grundvöll, sem löggjafarvaldið hefir markað sér með ákvæðum stjskr., því að það getur ekki verið leyfilegt að ákveða það, að sérhvað það, sem maður eignast umfram einhverja tiltekna upphæð, hver sem hún er, skuli takast af tekjum hans og falla endurgjaldslaust til ríkisins. Slíkt er ekki skattlagning, heldur konfiskation, eignataka án endurgjalds. Ég hefi því látið í ljós það álit, að þetta mál ætti ekki að koma til frekari meðferðar á þingi, vegna þess ákvæðis stjskr., sem ég hefi vísað í. Styð ég það m. a. með því, að ef löggjafarvaldið getur leyft sér að taka af hverjum manni það, sem hann aflar sér umfram 8 þús. kr., þá geti það eins miðað við hverja aðra tölu sem er, t. d. 2 þús., eða jafnvel 1500 kr. Og þá er ekki til nein vernd á eignarréttinum, sem þó er ákveðið í stjskr., að skuli vera. Ég held, að því verði ekki með rökum mótmælt, að talan 8 þús. hefir enga sérstöðu fram yfir aðrar tölur, þannig, að það væri óleyfilegt að stýfa af annarsstaðar, ef heimilt þykir að stýfa af á þessum stað. - Læt ég þetta nægja að svo stöddu. Annars er þetta frv. sá óskapnaður, að ég hygg, að það sé ekki á nokkurs manns færi að rekja það sundur og gera grein fyrir öllum þeim árekstrum við gildandi löggjöf, sem yrðu, ef það væri samþ., t. d. við skattalöggjöfina.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Ég held, að hv. 1. landsk. hafi ekki verið alvara, er hann hélt því fram í ræðu sinni nú og við 1. umr., að hér sé um óleyfilegt form á skatti að ræða og þar af leiðandi brot á friðhelgi eignarréttarins. Hv. þm. hlýtur að vera það ljóst, að í raun og veru eru skattar eins og þeir, sem verið var að samþ. hér fyrir skömmu, meira brot á eignarréttinum. Það eru til þeir menn, sem álíta, að þegar skattar eru orðnir t. d. um 52% af tekjum manna, þá sé sú skattálagning orðin brot á stjskr. Það er svipað með erfðaskattinn hjá okkur. Hann er hár, en þó víða ennþá hærri. Sú skoðun hv. 1. landsk. hefir ekkert við að styðjast, að það sé hættuleg stefna að taka þann part af tekjum manna og láta ganga til ríkisins, sem er yfir eitthvert visst tekjuhámark. Stjskr. allra þingræðislanda gera ráð fyrir þessu frelsi löggjafarvaldsins til að leggja á skatta, og vildi ég í því sambandi benda hv. 1. landsk. á dæmi, sem var þekkt hér í máli frú Margrétar Zoëga út af rétti til að reka vínverzlun. Þegar bannlögin gengu í gildi, var hún og aðrir fleiri sviptir þeim rétti, sem þeir höfðu átt árum saman og hefði gefið þeim miklar tekjur, ef hann hefði haldizt. Og eins og hún hafði fengið þennan rétt, virtist hann skýlaust vera hennar eign. Þetta mál var þannig dæmt af hæstarétti Dana, að löggjafarvaldið tók þessa eign alveg. Þessi úrskurður var alveg réttur, vegna þeirra kringumstæðna, sem þjóðfélagið var búið að skapa með bannlögunum. Þarna var ekki tekinn partur af eigninni, heldur var eignin tekin öll. Hv. 1. landsk. er það líka kunnugt, að frá því sjónarmiði sem hann talaði, sjónarmiði eignarréttarins, þá hefir sú erfðalöggjöf verið sett bæði í Danmörku og í Englandi, sem leggur svo gífurlegan skatt á stóreignir, að engin stóreign hefir getað staðizt, heldur hafa þær teygzt í sundur. Þessi löggjöf er frá hinu þrönga sjónarmiði 1. landsk. og hans skoðanabræðra í mesta máta brot á friðhelgi eignarréttarins. En nútímaþjóðfélög hafa leyft sér þetta. Hér er með frv. farið fram á það, sem mildara er en þegar tekin voru af mönnum réttindi þeirra til vínsölu með bannlögunum. Þá var sú eign tekin öll, en hér er aðeins farið fram á að taka nokkurn hluta af hátekjum manna, og miðað við aðeins 3 ár. Þótt hv. 1. landsk. hafi mikið fengizt við skattamál, þá efast ég um, að hann hafi hugsað út í það, að ýmsir skattar, sem hann og fleiri hv.þm. hafa viljað leggja á, eru miklu meiri konfiskation heldur en það, sem hér er um að ræða. Ef við tökum t. d. verkamann með stóra fjölskyldu og athugum, hve mikinn nefskatt, hún þarf öll að greiða af kaupi þessa eina manns, og að slíkir menn hafa oft ekki nema 1200-1300 kr. árstekjur, sem þeir kannske verða að fleyta með 7-8 manns, þegar slíkur fjölskyldufaðir verður að borga nokkur hundruð krónur í nefskatt, og beri maður það svo saman við þetta frv. um hámarkslaun, þá hlýtur hver sanngjarn maður að viðurkenna, að við þennan fátæka fjölskyldumann er beitt miklu meiri konfiskation heldur en frv. felur í sér. Þegar fyrirtæki, sem tapa á atvinnurekstri sínum, eru látin borga 60-70 þús. kr. útsvar, þá er það líka meiri konfiskation heldur en er um að ræða í þessu frv. Ég ætla svo ekki að orðlengja um þetta frekar. Ég þykist vita, að hv. dm. sjái, að þetta frv. á að lifa eða deyja eftir því, hvort menn ganga inn á þá hugsun, að það eigi um stundarsakir að taka kúfinn ofan af háum persónulegum tekjum, á meðan harðast er í ári og kreppan er mest.

Forseti (GÓ): Ég vil biðja þessa þrjá háttv.þdm., sem ekki hafa greitt atkv., að gera grein fyrir ástæðum sínum til þess.

Jón Jónsson Ég er því hlynntur fyrir mitt leyti að lækka hærri laun frá því, sem nú er, en tel þetta frv. að ýmsu leyti svo gallað, að það nái ekki tilganginum, auk þess sem það dregur úr hvöt manna til að afla fjár, en það tel ég mjög svo óheppilegt.

Einar Árnason Ég er í rauninni samþykkur aðalhugsun frv., en ég tel, að það muni ekki ná þeim tilgangi, sem því er ætlað að ná, með því formi, sem á því er.

Halldór Steinsson Ég skírskota aðeins til ummæla hv. 3. landsk. Ég hefi sömu ástæður fram að færa og hann fyrir því að greiða ekki atkv.

Forseti (GÓ): Ég verð að taka gildar ástæður hv.þm. og úrskurða, að 1. gr. frv. sé samþ. með 6:5 atkv., þar sem ég skoða ekki nema 11 í deildinni.

Jón Baldvinsson Fylgir ekki úrskurðinum, að þessir þrír hv.þm. séu úrskurðaðir óatkvæðisbærir?

Forseti (GÓ): Ég hefði ef til vill tekið það fram, ef hv. 2. landsk. hefði átt í hlut. Það þarf svo oft að úrskurða um hann, að ég er farinn að hafa meira við hann en aðra hv.þm.

Jón Baldvinsson Mér finnst þetta slæm játning hjá hæstv. forseta, að hann gefi mismunandi úrskurði eftir því hver í hlut á. Ég er alveg hissa á hæstv. forseta, að hann skuli bera þetta fram.

Forseti (GÓ): Ég held niðurstaðan sé alveg hin sama, og forseta mun hvergi vera fyrirskipað að komast alltaf eins að orði.

1) JakM: Ég lít svo á, að frv. sé þegar fallið, vegna þess að við atkvgr. um 1. gr. greiddu 5 atkv. á móti. 6 með og 3 greiddu ekki atkv., en þegar þeir gerðu grein fyrir, hvers vegna þeir greiddu ekki atkv., lýstu þeir sig allir mótfallna frv., þó þeir tjáðu sig að einhverju leyti hlynnta stefnu þess. Það kom ótvírætt fram, að þeir álitu ekki frv. ná tilgangi sínum, og voru þess vegna á móti því. Þannig hafa í raun og veru komið fram 8 atkv. á móti frv., en aðeins 6 með því, og sé ég því ekki ástæðu til að greiða atkv.