Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) N. hefir athugað frv. þetta ásamt þeim till., er fram hafa komið um breyt. á símalínum landsins. N. hafði um mál þetta fund með landssímastjóra og hefir einnig fengið frá honum mjög ítarlegt álit um allar till. Skal jeg með örfáum orðum víkja að þeim breyt., er n. vill gera á frv. og þeim brtt., sem fram hafa komið við það og sem eru óvenjumargar. Við línu frá Hvammstanga um Stóra-Ós, Lækjamót o. s. frv. vill landssímastjóri gera þá breyt., að ekki verði þarna óslitin lína kringum Vatnsnes, heldur verði þar 16 km. autt bil og nái línan frá Hvammstanga að Vesturhópshólum, með hliðarlínu að Víðidalstungu á annan veginn, en á hinn veginn til Hindisvíkur. Segir landssímastjóri, að á þann hátt sparist 8 km. löng lína, en aðalástæðan til þess, að hann vill hafa þarna autt bil, er sú, að hann telur, að landssíminn mundi ella missa tekjur og eftirlitið með stöðvunum af hendi landssímans yrði ekki framkvæmanlegt svo í lagi væri. Yfirleitt er það að segja, að landssímastjóri leggur á móti því, að ákveðið verði í lögunum, hvar stöðvar skuli koma, í fyrsta lagi af því, að sumstaðar hefir línusvæðið eigi verið rannsakað, og í öðru lagi er það venja, að landssímastjóri ráði því, hvar stöðvarnar verða, í samráði við hlutaðeigandi hreppsnefndir. Þá er það að athuga, að í brtt. við frv. eru nokkrar línur taldar, sem þegar eru lagðar. Þær telur landssímastjóri ekki þörf á að taka upp í símalögin. Þetta á við um línuna frá Hnausum um Hnjúk og Eyjólfsstaði að Ási í Vatnsdal, línuna frá Þórshöfn til Skála, línu frá Sandnesi að Drangsnesi, línu frá Minniborg að Laugarvatni í Laugardal. Allar þessar línur eru þegar lagðar, og getur n. fallist á ástæður landssímastjóra fyrir því að taka þær ekki upp í frv. Í staðinn fyrir línu frá Ljósavatni fram Bárðardal telur landssímastjóri rjettara að komi lína fram Bárðardal. Telur hann líkindi til, að bygt verði nýbýli nálægt Skjálfandafljótsbrú, og skiftistöðin þá best sett þar. Breytingarnar á Hálsasveitar- og Hvítársíðulínunum telur landssímastjóri vel mega verða. En þar bendir hann á, að aðstaða í Hvítársíðu sje mjög hentug fyrir einkasíma samkv. heimildarlögum þeim, er nú liggja fyrir þinginu. Það yrði til mikils gagns fyrir Mýrarnar að fá línu frá Langárfossi að Laxárholti. En það telur landssímastjóri, að þá þurfi að bæta við nýjum þráðum á gömlu stauraröðina frá Langárfossi að Borgarnesi, svo þær stöðvar kæmust í beint samband við Borgarnes. Gengur oft erfiðlega með afgreiðslu á sjálfri landssímalínunni, og mundi þetta verða margfalt haganlegra fyrir notendur þessarar línu, en kosta lítið eitt meira. Skagalínuna er landssímastjóri sammála um, að leggja eigi þá leið, sem farið er fram á í brtt., en telur ekki þörf á að ákveða stöðvar á þeirri leið. Verði það yfirleitt hagkvæmast, að landssímastjóri ákveði jafnan stöðvarnar í samráði við hlutaðeigandi hjeruð. Þá telur landssímastjóri, að línan frá Víðimýri um Rjettarholt ætti ekki að fara lengra en að Hofdölum fyrst um sinn. Þá er hann í vafa um það, hvort rjett sje að tengja þessa línu saman við aðallínuna á Vatnsleysu. Er þar um stuttan spöl að ræða, er lítið kostar og landssíminn getur tengt saman hvenær sem honum sýnist, þó ekki standi í símalögum. Línuna frá Víðimýri að Goðdölum telur hann nóg að ákveða, að liggja skuli um Reyki og Lýtingsstaði, en óþarfa að tilnefna alla þá staði, er brtt. nefnir. Þá telur hann, að línan að Skjöldólfsstöðum í Jökuldal ætti að koma frá skiftistöð landssímans á Egilsstöðum, á gömlu stauraröðinni þaðan til Jökulsár á Brú og upp Jökuldalinn, vestanverðu árinnar, um Hofteig til Skjöldólfsstaða. Á þá línu ætti að setja stöðina á Fossvöllum, svo sú stöð þurfi ekki að vera á aðallínunni. Þó kostnaður við þessa breyt. yrði 3000–4000 kr., þá yrði það samt margfalt hagkvæmara fyrir viðkomandi hjerað og landssímann, að Fossvellir yrðu settir á þessa línu og út af landssímalínunni. Þá telur hann, að línan að Hveravöllum ætti að vera áframhald af Grenjaðarstaðalínunni, en ekki ganga út frá Laxamýri, eins og brtt. fer fram á. Með þessu móti styttist vegalengdin um ca. 3 km., og verður þó fult eins heppilegt fyrir Hveravelli. Í staðinn fyrir „Lína frá Ytri-Tungu á Tjörnesi“ er lagt til, að komi: Syðri-Tungu, - því þar endar símalínan nú. Um Hvalfjarðarlínuna telur landssímastjóri það sjálfsagt, að línan frá Saurbæ gangi út frá landssímastöðinni í Kalastaðakoti, þaðan á gömlu stauraröðinni að Saurbæ og ný stauraröð þaðan að Þyrli, þannig að þessar stöðvar hefðu beint samband við Kalastaðakot, án þess að vera inni á aðallínunni. Þá telur hann óþarft að koma inn í símalögin línu frá Ísafirði til Arnardals. Bændurnir í Arnardal hafa verið símalausir, og hefir þó símalínan legið þar um túnið. En þegar hin nýja lína verður lögð frá Ísafirði til Ögurs, þá er sjálfsagt að setja þar inn síma, og verður stöðin þá fyrir utan landssímalínuna. En að svo stöddu er ekki hægt að setja þar upp stöð, vegna erfiðleika á afgreiðslunni á þessari línu. Þó jeg hafi borið fram brtt. um þessa stöð, get jeg að þessu athuguðu fallist á till. landssímastjóra. Að öðru leyti þarf jeg ekki að skýra till. landssímastjóra. N. hefir fallist á till. hans. Eins og sjá má, þá eru þær ekki til þess að draga úr því, að lagðar verði línur þær, er brtt. fara fram á, heldur er ýmsu vikið við til hægðarauka fyrir hjeruðin og til þess að afgreiðslan verði greiðari. Þó frv. verð samþ., þá er ekki von á, að verulegur hluti af þessum nýju línum verði lagður á næstu árum. Til þess liggur of mikið fyrir af þegar ákveðnum og að áliti landssímastjóra nauðsynlegri línum en þær, er hjer um ræðir. Jeg veit til þess, að von er á tveim brtt. við frv. N. hefir vitanlega ekki haft tök á að athuga þær, en það mun hún gera fyrir 3. umr. Tel jeg rjettast að samþ.frvgr. óbreytta eins og n. leggur til að hún verði, og mun n. þá athuga og bera sig saman við landssímastjóra um aðrar brtt., er fram kunna að koma, milli 2. og 3. umr.

Hannes Jónsson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. Eins og hv.þdm. hafa veitt eftirtekt, þá gengur brtt.n. í þá átt að fella niður línu, sem nú er í símalögunum, frá Hvammstanga og kringum Vatnsnes. Það er feld niður línan frá Vesturhópshólum til Hindisvíkur. Að jeg gat þó verið með n., stafar af því, að landssímastjóri lagði mjög eindregið til, að einhversstaðar á þessari línu væri höggvið í sundur. Jeg hefi ekki getað sannfærst um, að þetta sje með öllu rjett, en viðurkenni þó, að viðauki sá, sem fæst með frv., línan á vestanverðu Vatnsnesi, verði það notameiri, að frv. sje þó til bóta frá því, sem nú er. Mun jeg athuga þetta nánar í samráði við landssímastjóra, og ef jeg sje mjer það með nokkru móti fært, þá flytja brtt. í þá átt, að línan fái að haldast kringum Vatnsnesið, en verði ekki klipt sundur. Ástæðan fyrir því er heldur ekki veigamikil. Eru þar ekki meiri erfiðleikar við eftirlit en yfirleitt mun reynast. Það er víðar hætta á, að símtöl eigi sjer stað án tekna fyrir landssímann. Það getur verið, að verði síminn óslitinn kringum alt nesið, þá komi ekki öll kurl til grafar. En þar sem sú hætta er víðar, þá virðist vera frekar ástæðulítið að taka þessa sveit út úr. Sem sagt, af því frv. er til bóta frá því, sem nú er, þá skerst jeg ekki úr leik, og þá einkum fyrir það, að landssímastjóri lagði mjög eindregið með þessu. Nú veit jeg til, að kunnugur maður að norðan hefir átt tal um þetta við landssímastjóra, og býst jeg því við að ræða þetta nokkru frekar við 3. umr.

Magnús Guðmundsson Jeg heyrði ekki, hvort hv.frsm. talaði nokkuð um breyt. þær, er n. leggur til, að gerðar verði á símalínum í Skagafirði Jeg vildi benda á, að það hlýtur að vera villa í brtt.n., þar sem talað er um línu frá Víðimýri um Frostastaði að Hofdölum, því í sumar á að leggja línu frá Víðimýri að Rjettarholti. í brtt. minni stóð lína frá Rjettarholti um Hjaltastaði, Frostastaði og Hofdali að Vatnsleysu. - Þetta hefir einhvernveginn skolast til hjá n., og þarf að leiðrjetta það. Enn vil jeg vona, að n. haldi ekki fast við það að fella burt línu um Mælifell. Ef línan liggur ekki um Mælifell, þá verður engin stöð vestan Svartár, en hún verður oft ófær, einkum vor og haust. Vegalengdin verður svo að segja engu meiri, því línan liggur meðfram Svartá, og Mæli fell er skamt frá ánni hinumegin. Þessi tvö atriði vænti jeg, að hv.n. vildi athuga fyrir 3. umr.N. hefir tekið upp þá aðferð, sem er alveg rjett, að taka upp í símalögin það fyrirkomulag, sem sveitirnar óska sjálfar. Vona jeg því, að hún taki vel í þetta.

Gunnar Sigurðsson Við erum hjer með smávægilega brtt., þm. Rang., sem ekki er fram komin enn. Er þar um smáatriði að ræða, það, að fá línuna frá Geldingalæk framlengda út á Land. Jeg geri ráð fyrir, að þetta verði samþ. og get því vel fallist á till.frsm., að taka hana aftur til 3. umr.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Jeg skal leyfa mjer að benda á það, að fjhn. mælir einhuga með því, að frv. þetta nái fram að ganga. Jeg skal ekki bæta miklu við það, sem sagt er í grg. frv., en aðeins geta þess, að kostnaður sá, er af því myndi leiða, að frv. yrði samþ., er talið, að ekki þyrfti að verða meiri en 1500–2000 kr., og það er svo lítil upphæð, að ekki er rjett að spara hana þegar jafnmikið er í húfi. Virðingarverð þeirra eigna, sem trygðar eru í Brunabótafjelaginu, nemur nál. 40 milj. kr., og þar sem frv. lýtur að því að vernda svo miklar eignir, virðist mjer ekki áhorfsmál, að það beri að samþ. Auk þess má benda á það, að það getur haft mikla þjóðhagslega þýðingu um skipun brunamálanna í framtíðinni. Brunabótafjelagið vátryggir nál. 5/8 hluta af þessari upphæð, sem jeg nefndi áðan, en ef gott skipulag kæmist á brunavarnir í kaupstöðunum, má ætla, að ekki verði þörf á að endurtryggja svo mikið erlendis, og jafnframt gætu ef til vill lækkað iðgjöldin. Skal jeg að svo mæltu ekki fara fleiri orðum um frv. þetta, en vænti þess, að hv.þdm. fallist á að samþykkja það.

Magnús Guðmundsson Jeg vil spyrja hv.frsm., hvort n. ætlist til þess, að þetta eftirlit nái til sveitanna, eða aðeins til kaupstaða og kauptúna. Ef eftirlitið á einnig að ná til sveitanna, er sýnilegt, að upphæðin, sem hv.frsm. nefndi, er alt of lág. Sje hinsvegar aðeins átt við eftirlit í kauptúnum og kaupstöðum, þá furðar mig á því, að ríkissjóði skuli ætlað að greiða nokkuð af þessu gjaldi. Fyndist mjer eðlilegra, að Brunabótafjelagið gerði það, enda er það svo vel stætt fjelag, að óþarfi er að hlaupa undir bagga með því um svona litla fjárhæð. Ef eftirlitið nær einnig til sveitanna, gætu hinir sameiginlegu brunabótasjóðir þeirra borið kostnaðinn. - Jeg vona, að hv.þdm. taki ekki þessi ummæli mín þannig, að jeg sje að amast við því að skerpa eftirlitið með brunavörnum landsins. Vil jeg biðja hv.frsm. að upplýsa þessi atriði fyrir mjer, en ef með þarf áskil jeg mjer rjett til að bera fram brtt. við frv. við 3. umr.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Út af fyrirspurnum hv. 1. þm. Skagf. skal jeg geta þess, að ekki er gert ráð fyrir, að eftirlitið nái nema til þeirra kaupstaða og bæja, sem eru tryggingarskyldir í Brunabótafjelagi Íslands, enda mundi eftirlit um alt land kosta miklu meira en hjer er gert ráð fyrir. Þá þótti hv.þm. það eðlilegast, að Brunabótafjelagið greiddi þennan kostnað að öllu leyti. Mjer finst þetta ekki rjett hjá hv.þm. Í fyrsta lagi á ríkið nokkuð í áhættu, þar sem það hefir gefið ábyrgð fyrir 800 þús. kr. í öðru lagi lýtur þetta ekki aðeins að því að tryggja hagsmuni Brunabótafjelagsins, heldur miðar eftirlitið að því að tryggja eignir, líf og limi borgaranna; því að ef stórbruni verður í kaupstöðunum, getur margt slíkt hent. Virðist því eðlilegt, að ríkið taki þátt í kostnaðinum. Í þriðja lagi er þess að geta, að það er eðlilegt og hagkvæmt, að ríkið og Brunabótafjelagið geti haft íhlutun og samstarf um þetta eftirlit, og þá er rjettlátast, að báðir aðiljar beri kostnaðinn. Það hefir verið um þetta rætt við stj., og hefir hún fallist á þessa tilhögun. En þótt jeg hafi sagt þetta, tel jeg það ekki mikið atriði, hvort Brunabótafjelagið greiðir eitt kostnaðinn eða ekki, en jeg hefi stungið upp á því, að kostnaðurinn skiftist þannig, af því að mjer fanst það eðlilegt og rjett.

Magnús Guðmundsson Jeg vil þakka hv.frsm. þær skýringar, er hann hefir í tje látið, sem jeg tel fullnægjandi; en jeg get ekki horfið frá því, að mjer finst eðlilegast, að Brunabótafjelagið greiði kostnaðinn að öllu leyti. Jeg skildi síðustu orð hv.frsm. þannig, að hann myndi ekki telja frágangssök, þótt þessu yrði breytt, enda er hjer um að ræða öflugt og vel stætt fjelag og engin þörf á að losa það við þær greiðslur, er það á að bera. Mjer finst óeðlilegt, að ríkissjóður taki þátt í þessum kostnaði, því að þetta munar fjelagið tiltölulega lítið, en hinsvegar hefir ríkissjóður nóg á sinni könnu og fær margan skellinn. - Jeg vænti þess, að hv.frsm. bregðist ekki illa við því, þótt jeg beri fram brtt. um þetta við 3. umr.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara að ræða þetta nánar á milli okkar, og mun jeg ekki endurtaka þær ástæður, er jeg hefi fram fært skoðun minni til stuðnings. Hinsvegar mun jeg alls ekki taka það illa upp, þótt hv.þm. kunni að finnast ástæða til þess að bera fram brtt. um þetta atriði, og getum við á milli umr. rætt þetta nánar.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Landbn. hefir athugað frv. þetta og borið sig saman við mann þann, er sjerstaklega hefir haft kaup og útsendingu áburðarins á hendi undanfarið, Árna G. Eylands. Mjer er óhætt að segja, að n. hefir varið miklum tíma í að velta því fyrir sjer, hvernig styrknum yrði best fyrir komið og öllum gert sem jafnast undir höfði. Eftir þá íhugun hefir n. komist að þeirri niðurstöðu, að ekki sje um aðra leið að ræða líklegri til að ráða bót á misrjettinu en þá, sem stungið er upp á í frv. N. leggur til, að í staðinn fyrir „áburðarmagn (þyngd)“ í frv. komi: söluverð. Er það gert að bendingu Árna. Nú fá menn 3 kr. flutningsstyrk á áburðarsekk, sem ekki kostar nema 9–10 kr. Sama styrk fá þeir, er kaupa t. d. „nitrophoska“, en af því kostar sekkurinn 30 kr. Í þessum áburði eru öll áburðarefni sameinuð og fyrirferðin hlutfallslega lítil. En það er ekki ástæða til að ýta undir menn til að kaupa þau efnasambönd, sem eru sjerstaklega mikil fyrirferðar, og kosta því ríkissjóð miklu meira í flutningsgjöldum. Í öðru lagi leggur n. til, að í stað orðanna „fyrir hver áramót“ í 1. málslið 5. málsgr. komi: fyrir 1. október. Hafði n. þar í huga, að menn gætu fengið styrkinn útborgaðan um áramót. Það er alment svo, að menn gera upp viðskifti sín um áramótin. Er það bændum því hagkvæmara að fá styrkinn útborgaðan það snemma. Er því ástæða til að hraða skýrslusöfnuninni. Í 3. brtt. er það ekki nánar ákveðið hvernig skírteini þau skuli vera, er fylgja eiga skýrslunum. Er það lagt á vald atvmrh. að ákveða það með reglugerð. Ráðunautur n. skýrði henni frá, að sjer hefði flogið í hug, að láta mætti sjerstakan seðil fylgja hverjum sekk, er notandi fengi í hendur. Þessir seðlar fylgdu svo skýrslunum sem sönnunargagn fyrir því, að þeir hefðu keypt og notað áburðinn, en þetta er bara lausleg uppástunga, því að n. vildi ekki ákveða, að svona skyldi það vera og ekki öðruvísi. Það getur verið um fleiri leiðir að ræða, og því taldi hún rjett að fela atvmrh. ákvörðunarrjettinn og að gefa út reglugerð, sem styddist við till. þessara manna. - Jeg mun nú ekki fjölyrða frekar um þetta mál, því að jeg hefi flutt það bæði í fyrra og nú, en vona, að því verði nú vel tekið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer er það í fersku minni, að í fyrra, þegar frv. um þetta efni var á ferð, komu svipaðar till. fram, en þá var svo liðið á þingið, að til þess að stofna málinu í heild ekki í voða var samþykt þeirra frestað. Mitt álit er það, að hjer sje farið inn á rjetta braut, en jeg vildi þó gera tvær aths. við þetta. Jeg vildi beina því til hv.n., hvers vegna hún hafi ákveðið, að Búnaðarfjelag Íslands skyldi hafa úthlutunina á hendi. Eins og hv.þdm. mun kunnugt, er það S. Í. S., sem hefir aðalverslunina á hendi fyrir bændur, og því álít jeg það hyggilegra að láta það sjá um úthlutunina í þessi 3 ár. Hitt atriðið lýtur að styrk hreppa-, búnaðar- og jarðræktarfjelaga. Oft er það svo, að þessar stofnanir útvega áburðinn, en oftar gera samvinnufjelög bænda það. Vildi jeg því beina því til n., hvort ekki myndi rjett að taka þau fjelög með.

Bjarni Ásgeirsson Jeg get ekki látið þetta frv. ganga gegnum deildina án þess að mótmæla einu atriði í grg. þeirri, er því fylgir. Þar er sagt á þá leið, að frv. sje fram komið til þess að bæta úr misrjetti, sem bændur yrðu fyrir í gildandi lögum í styrkveitingunni til áburðarflutningsins. Þetta er rangt. Eftir núgildandi lögum hafa allir bændur jafnan styrk og fá hann allir fyrir sama verð á sinni verslunarhöfn, hvar sem er á landinu, og er aðstaðan til hans alveg sú sama og alls þess varnings, er menn þurfa að flytja að sjer, að kostnaðurinn við kaupstaðaferðirnar er því meiri sem vegurinn er lengri. Þessa mismunandi aðstöðu jarðanna er ekki unt að þurka út, enda er það hún, sem meðal annars skapar verðlagið á jörðum í landinu, og í verðlaginu njóta og gjalda þær þessarar aðstöðu. Hjer er aftur á móti farið fram á misjafna styrkveitingu til bænda; að greiða þeim meira, sem lengri hafa landflutning. Jeg ætla mjer nú ekki í sjálfu sjer að fara að andmæla því, að þetta fyrirkomulag sje reynt. En jeg Vil láta nefna hlutina rjettum nöfnum. Hinsvegar verð jeg að segja, að mjer finst málið helst til flókið eins og það liggur fyrir nú, og Búnaðarfjelag Íslands verður ekki öfundsvert af að þurfa að úthluta þessum styrk. Jeg efast líka um, að meira rjettlæti sje náð með þessu en áður var, en mun þó verða fylgjandi frv., m. a. til að undirstrika það, að það er ekki „bóndinn í Mosfellssveit“, sem talar, eins og einn hv.þm. skaut að mjer. Jeg þekki gildi tilbúins áburðar og mun nota hann jafnt hvort nokkur styrkur er veittur til flutnings hans eða ekki. En jeg vil einskis láta ófreistað til að vinna að útbreiðslu hans, og ef þetta mætti verða til þess, þá er vel. Reyna má það að minsta kosti. Jeg vildi að lokum beina þeirri fyrirspurn til hv. nefndar, hvernig á að skilja 2. liðinn: „Stjórnir fjelaganna skifta styrknum milli áburðarnotenda innan hreppa hlutfallslega eftir flutningskostnaði þangað, er áburðurinn er notaður, og þyngd áburðarins“. Hvernig hugsar n. sjer fyrirkomulag þessa? Ætlast hún til, að búinn sje til sjerstakur styrktaxti fyrir hvert býli í landinu, sem áburðinn notar, eða á að láta nægja að hafa einn sameiginl. taxta fyrir hvert búnaðarfjelag? Um þetta vildi jeg gjarnan fá upplýsingar, þar eð það kemur til minna kasta sem stjórnarnefndarmanns í B. F. Í. að sjá um úthlutunina. Viðvíkjandi ræðu hæstv.forsrh. verð jeg að segja, að jeg álít rjettara, að Búnaðarfjelagið hafi úthlutun þessa opinbera styrks með höndum heldur en S. í. S., þótt það hafi tekið að sjer verslunina.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Jeg þarf ekki mörgu að svara í ræðu hæstv.forsrh., en hvað snertir tilmæli hans um að láta S. Í. S, en ekki Búnaðarfjel. hafa á hendi skiftingu styrksins, þá vil jeg geta þess, að jeg hefi litið svo á, að starfsemi þessara fjelaga væri í rauninni svo hliðstæð og samantvinnuð, að jeg gekk út frá því sem gefnu, að þótt Búnaðarfjelagið fengi skýrslurnar, myndi það bera sig saman við framkvæmdarstjóra Sambandsins, er hefir áburðarverslunina, enda hefir Búnaðarfjel. yfir mönnum að ráða, sem hafa sjerstakan kunnugleika á þessu sviði til að bera, svo jeg álít, að Búnaðarfjel. standi þess vegna betur að vígi við að reikna út það, sem reikna þarf. Hv. þm. Mýr. hefi jeg ekki mögu að svara. Það er tæplega ástæða til að deila um, hvort hjer hafi verið misrjetti á ferðum. Það liggur svo í augum uppi, þegar um áburðarflutninginn er að ræða, þá er mikill munur á aðstöðu manna. Ríkissjóður hefir ljett undir með áburðarflutning, þannig að þeir, sem við sjóinn búa, fá allan kostnaðinn greiddan, en þeir, sem búa fram til dala, fá aðeins brothluta af flutningskostnaðinum heim til sín. Þetta kallar þm. Mýr. aðstöðumun, en þetta er misrjetti og ranglæti, sem hefir komist inn vegna aðstöðumunar þessara tveggja aðila, og þann aðstöðumun verður löggjafarvaldið að jafna. Hv. þm. sagði, að með þessu frv. væri ekki meiru rjettlæti náð en verið hefði áður, og með frv. væri þeim, er langt ættu í kaupstað, gert hærra undir höfði en öðrum. Þetta er fullkominn misskilningur. Allir fá hlutfalklegan styrk, miðað við heildarflutningskostnað frá útlöndum og heim til sín. Þá spurði hv.þm., hvernig ætti að skilja 2. tölulið, viðvíkjandi flutningi áburðarins til hjeraðanna. Jeg fyrir mitt leyti hefi litið svo á, að Búnaðarfjelagið ætti að miða við flutninginn til staðar, sem lægi sem næst miðju hreppsins, en hreppsbúnaðarfjelagið jafna svo aðstöðumuninn milli bænda innan hreppa.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vildi beina þeim tilmælum til hv.þdm., að þar sem um styrk til flutnings áburðarins er að ræða, hlutist þeir til um, að þessi vara verði flutt án burðargjalds með þeim skipum, sem landið hefir yfir að ráða, svo að við það verði enginn kostnaðarauki fyrir ríkissjóð. Jeg hefi átt tal við formann þess báts, sem gengur um Ísafjarðardjúp, og farið fram á þetta við hann, og hefir hann tekið mjög vel í það. Þetta mun spara um 1100 kr. samkv. gildandi gjaldskrá, en jeg tel ekki nema sanngjarnt, að bátarnir flytji áburðinn landinu að kostnaðarlausu.

Hannes Jónsson Jeg hefi ekki viljað ganga inn á þá skoðun, að það sje rjett, sem í raun og veru felst í þessu frv. eins og það er úr garði gert. Hv. þm. Mýr. hefir lýst skoðun sinni á málinu, og jeg get sagt, að jeg er honum að mörgu leyti sammála. Jeg get yfirleitt ekki sjeð neitt ranglæti í því, að allir njóti sömu kjara um kaup á áburði í þeim verslunarstöðum, sem hann er seldur. Hitt er annað mál, að menn eru mismunandi vel settir til að sækja þessa verslun eins og aðra. Jeg hefi aldrei orðið var við till. í þá átt að meta hús hærra til lántöku úr byggingar- og landnámssjóði fyrir það, þó það standi langt frá verslunarstað, og getur þó verið mikill munur að því, hvað það kostar menn að flytja byggingarefni að sjer. Enginn munur er heldur gerður á því, hvort menn verða að flytja steypuefni heila bæjarleið að eða hvort þeir fá það upp úr grunninum hjá sjer. Eins er því farið með styrk, sem veittur er til ræktunar landsins. Þar er enginn munur gerður á því, hvort um víðáttumikið sljettlendi er að ræða, þar sem vegir liggja um og því auðvelt að koma við dráttarvjelum, eða afdali, þar sem þröngt er til ræktunar og vegalaust og engum vjelum verður við komið. Svona gjalda menn aðstöðu sinnar á allan hátt, en það getur verið rjettmætt að upphefja þann aðstöðumun, og er að mörgu leyti nauðsynlegt. Að því er stefnt með vega- og símalagningu, auknum samgöngum á sjó og öðrum slíkum samgöngubótum. Lengra en þetta tel jeg hæpið, að hjálp þjóðfjelagsins geti náð. Af þessum ástæðum tel jeg frv. þetta til lítilla þjóðþrifa, enda er hjer um svo örlítið brot að ræða af því óhagræði, sem menn verða fyrir vegna aðstöðu sinnar, að þess gætir varla. Ennfremur er hætt við, að í framkvæmdinni myndist órjettlæti, sem örðugt verði við að eiga. Jeg get t. d. ekki hugsað mjer, að gerður verði munur á styrkveitingu til flutninga á bátum, bílum, kerrum eða klökkum, og getur þó verið um mjög mikinn mismun að ræða. Hv. frsm. gerir ráð fyrir, að miðað verði við flutningskostnað inn í miðjan hreppinn. Hvernig ætlar hann að fara með Kirkjuhvammshrepp? Hvammstangi liggur nálægt miðju hreppsins. Á ekki að taka neitt tillit til flutningskostnaðar um hann? Það er þó lengra á hreppsenda frá Hvammstanga heldur en í miðjan Ytri-Torfustaðahrepp, sem sjálfsagt fær styrk vegna landflutninga. Alla þessa örðugleika hafa hv.flm. frv. sjálfsagt sjeð, þó þeir hafi ekki viljað við þá kannast, þegar bent er á þá. Þeir leika sjer að því að loka augunum fyrir þessu, eða a. m. k. draga annað augað í pung. Þó þeir hinsvegar viðurkenni gallana með því að setja engin ákvæði um úthlutun styrksins í frv., en ætlast til, að stj. gefi út reglugerð, sem taki af þeim allan vandann. Varla er þetta gert af einskæru trausti til stj.; fremur má ætla, að þeim sje ósárt um, þó stj. gefi út reglugerð, sem hlýtur að leiða af sjer ágreining og óánægju. Tíminn mun leiða það í ljós, að með þessu frv. er stefnt inn á braut, sem ógreið reynist.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Vinur minn og sessunautur, hv.þm. V.-Húnv., talaði um, að n. hefði dregið annað augað í pung, eða lokað öðru auganu, þegar hún fjallaði um þetta mál, en því leyfi jeg mjer að mótmæla. Hún hafði bæði augun galopin, en jeg efast um, að hv.þm. V.-Húnv. hafi verið eins vakandi, er hann las yfir frv. Jeg held helst, að hann hafi haft bæði augun aftur, því hann veit ekki, hvað í frv. stendur. Hann fetti fingur út í það, að menn fengju ekki styrk nema til sjóflutninga, en það er alger misskilningur. Tilætlunin er sú, að menn fái styrk til að flytja að sjer vöruna, t. d. fengi bóndinn á Reykjum styrk til þess í hlutfalli við aðra. Styrkurinn kemur öllum til góða, en sá er munurinn, að menn, sem búa í nánd við Reykjavík, eiga hægari aðstöðu en aðrir og fá því nú minni styrk. Annars skal jeg játa það, að fullkomið rjettlæti verður aldrei fundið með slíkum styrkveitingum, en við álítum, að komist yrði mun nær takmarkinu með þessu móti heldur en eins og nú er. Munarins gætir því aðeins, að um verulegar vegalengdir sje að ræða. Finst mjer svo ekki ástæða til að fara fleirum orðum um málið, en mjer virðist það undarlegt, ef menn geta ekki sætt sig við þetta frv., þótt það sje ekki alfullkomið, því að öllum mun þó ljóst, að það miðar til stórra bóta.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Allshn. hefir eigi getað orðið sammála um þetta frv. Einn nefndarmannanna vill fella það. Tveir hafa sameinast um nál., en annar þó skrifað undir það með fyrirvara og gerir væntanlega grein fyrir skoðun sinni við þessa umræðu, ef honum þykir ástæða til. Í mínum augum er mest unnið við það, ef þetta frv. verður að lögum, að bæjar- og sýslufjelög geta sjer að kostnaðarlausu trygt sig fyrir bjargarskorti, sem orsakast kann af siglingateppu vegna hafíss. Á það einkum við Norðurland, því að þar er hættan mest. Það hefir oft komið fyrir, og getur komið fyrir enn, að hafís fylli hverja höfn norðanlands og teppi siglingar tímunum saman. Eins og hv.flm. (EF) gerði grein fyrir við 1. umr., hagar nú svo til, að matvörur eru fluttar inn eftir hendinni, og sjaldan eru matvörubirgðir svo að nokkru nemi hjá kaupmönnum eða kaupfjelögum. Komi hafísinn, er því bjargarskortur yfirvofandi. Fyrir svo sem 20–30 árum var það algengast, að heimilin birgðu sig upp með matvöru að haustinu, svo að endst gæti til vors. Væri þeirri venju enn fylgt, myndi minni þörf þeirra ráðstafana, sem hjer ræðir um. Það eru því ekki eingöngu kaupstaðarbúarnir, sem eru í voða, þegar hafísinn kemur. Sveitirnar norðan- og austanlands eru það líka. Margir segja e. t. v., að ekki sje hætta á slíku, tíðin sje svo góð. En góða tíðin má ekki gera okkur andvaralausa. Hv. frsm. minni hl. lætur þess getið í nál. sínu, að bæjar- og sýslufjelög hafi nægilega heimild til varúðarráðstafana í bjargráðasjóðslögunum frá 1913. Það er þó athugandi, að mjög er vafasamt, að þeim lögum sje ætlað að starfa undir þeim kringumstæðum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Og þótt svo væri, verða það talsverð útgjöld fyrir bjargráðasjóðina. Þótt hjer sje að ræða um heimild fyrir bæjar- og sýslufjelög að taka innflutning á nauðsynjavöru í sínar hendur, og þótt eitt íhaldsblaðið hjer hafi nefnt þetta frv. mesta einokunarfrv. þessa þings, þá skilst mjer, að framkvæmd laganna mundi helst verða á þann veg, að sýslu- og bæjarfjelögin semji við kaupmenn og kaupfjelög um að hafa nægar birgðir fyrirliggjandi handa hjeruðunum þann tíma, sem íshættan er. Jeg sje sem sagt ekki betur en að slík heimild, sem felst í frumvarpinu, sje hjeruðunum fullkomin bjargráð og að þau geti á þann hátt trygt íbúa sína, sjer að kostnaðarlausu, fyrir þeirri yfirvofandi hættu, sem altaf getur yfir dunið. Málið er fremur einfalt, og þykist jeg ekki þurfa lengri ræðu til að skýra það, og einstök ákvæði frvgr. sje jeg ekki ástæðu til að skýra, nema fyrirspurnir komi fram. Þar sem líka engar breytingar eru gerðar á frv. af meiri hl. hálfu, vil jeg fyrir mitt leyti, og að því leyti sem hv. 2. þm. S.-M. (IP) kann að vera mjer sammála, mæla með því, að frv. þetta fái að ganga áfram.

Frsm. minni hl. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg hefi á þskj. 339 leyft mjer að setja fram í stuttu máli álit mitt á frv. Jeg hefi leyft mjer að benda á það, að með lögum nr. 45 1913, um Bjargráðasjóð Íslands, var stofnaður allsherjarsjóður fyrir landsmenn, og jafnframt sjereignarsjóðir fyrir hverja sýslu og hvern kaupstað, í því skyni að vera til hjálpar í hallæri, og þá jafnframt sett á stofn sjerstök bjargráðastjórn fyrir alt landið, sem á að vera ríkisstjórninni til stuðnings við allar framkvæmdir, sem miða til þess að afstýra hallæri, og á að hafa vakandi auga á öllum hallærishættum, hvar sem er á landinu. Eftir 11. gr. laganna á auk þess að gera í hverjum kaupstað og hverri sýslu bjargráðasamþyktir, og má í þeim skipa fyrir um alt, sem ríkisstjórnin eftir tillögum bjargráðastjórnar telur nauðsynlegt til tryggingar því, að sjereignarsjóður sýslunnar eða kaupstaðarins komi að rjettum notum, og í 12. gr. laganna er svo ákveðið, að ef hallæri beri að höndum, eigi hvert hjerað tilkall til sjereignar sinnar í bjargráðasjóðnum, og ef hans birgðir reynast svo litlar í einhverju hjeraði, að hætt sje við bjargarskorti fyrir menn eða skepnur, ef illa vetrar, þá má hjeraðið með leyfi bjargráðastjórnar neyta sjereignar sinnar til að kaupa eða tryggja sjer vöruforða, og ef það fje brekkur ekki, má ríkisstjórnin veita hjeraðinu vaxtalaust lán af sameignarsjóði. Verði svo mikil óáran um land alt, að bjargráðasjóðurinn komist í fjárþröng, má ríkisstjórnin lána honum fje úr ríkissjóði, eða útvega honum lán annarsstaðar. Bjargráðasjóðurinn var í árslok 1927 alls kr. 843919,92. Þar af voru sjereignarsjóðirnir kr. 419463,43, en sameignarsjóðurinn kr. 424456,49. Mestalt þetta fje stendur á hlaupareikningi hjá Landsbanka Íslands, og er því handbært hvenær sem vera skal. Það er aðeins lánað út af því eitthvað um 60 þús. kr. Auk þessara laga, sem eru beinlínis sett til að afstýra hverskonar hallæri, sem er í landinu, má einnig benda á lögin um gjafasjóð Jóns Sigurðssonar handa fátækum í Eyjafjarðarsýslu og á Akureyri, nr. 29 1913. Eftir þeim má verja megini af árstekjum hans til kornforðatryggingar í Eyjafjarðarsýslu og á Akureyri, til þess að koma í veg fyrir bjargarskort þar í harðæri. Jeg hefi heyrt, að þessi sjóður eigi nú þegar að taka til starfa í þessu skyni og að samið hafi verið við Kaupfjelag Eyfirðinga um að hafa nægilegan kornforða fyrir hjeraðið, að minsta kosti fyrir næsta vetur; jeg held að það hafi ekki verið samið nema til eins árs í senn. Ennfremur eru lögin nr. 73 frá 1917, um kornforðabúr til skepnufóðurs, og lög nr. 42 1919, um samþyktir um stofnun eftirlits- og fóðurbirgðafjelaga, en öll þessi lög hafa að geyma ráðstafanir til að afstýra hallæri. Jeg get þess vegna ekki sjeð, að það beri brýna nauðsyn til að fara að fitja upp á nýrri löggjöf í þessu efni. En þótt svo væri og eitthvað kynni að vera ábótavant við þessa löggjöf, sem fyrir er, finst mjer lægi nær að endurskoða hana og lagfæra, ef með þyrfti, heldur en að koma með nýja einokun og gera fyrirkomulagið sem líkast eins og á einokunartímanum, þegar mestar hörmungar gengu yfir landið. Þá virðist það og mjög hæpið ráð til að afstýra hallæri, að banna frjálsan innflutning á nauðsynjavörum í landið. Jeg leyfi mjer þess vegna, þar sem ekki er þörf á löggjöf um þetta efni og þar sem jeg er algerlega mótfallinn ákvæðum frv., sem myndi verða rothögg á alla frjálsa verslun í landinu, ef að lögum yrði, að leggja til, að það verði felt.

Erlingur Friðjónsson Þetta frv. mitt fjekk ekki neitt sjerlega hlýjar viðtökur hjá íhaldinu í þessari hv. deild, þegar það var lagt fram til 1. umr., svo að jeg hefi ekki búist við neinu sjerstöku vinarþeli úr þeirri áttinni við 2. umr. málsins, eins og líka kom fram, að fulltrúi íhaldsins í allshn. deildarinnar hefir nú skilað frá sjer löngu áliti, sem alt gengur í þá átt að reyna að gera það lýðum ljóst, að nægar ráðstafanir hafi áður verið gerðar með lögum í þá átt, sem frv. mitt gengur. Í annan stað legst þessi hv.þm. á móti frv. af því, að það sje einokun, auk þess sem það sje engin þörf á slíkum ráðstöfunum, sem frv. gerir ráð fyrir, þar sem áður sje búið með lögum að tryggja fólk og fjenað fyrir harðindum. Hv. þm. hefir vitnað hjer í eina fimm lagabálka, máli sínu til stuðnings. En þessi lög, sem hv.þm. hefir vitnað í, þau eru yfirleitt sett með tilliti til þess að bjarga búpeningi landsmanna frá því að falla eða verða fyrir áföllum vegna harðinda. Að sönnu má undanskilja kannske ein af þessum lögum, en þrenn lögin eru aðallega í þeim tilgangi sett. En þar sem auðvelt er að sanna þetta, með því að vitna til 1. gr. þessara laga, sem eru stuttar og skýrar og leggja grundvöll að tilgangi laganna, þá ætla jeg að leyfa mjer að vitna beinlínis í lögin sjálf, því til stuðnings, að þau eru alls ekki sett í þeim tilgangi, sem frv. mitt hefir aðallega fyrir augum. Tilgangur frv. míns er sá, að bjarga því fólki, sem nú er setst að í kauptúnum hjer á landi, þar sem siglingateppa getur valdið því, að ekki komist útlend björg til fólksins langan tíma af árinu. Frv. ber þetta ljóslega með sjer, að jeg er að hugsa um fólkið, og jeg er mest að huga um sjávarþorpin, af því að jeg álít, að þau standi ver að vígi en sveitirnar til að bjargast, ef eitthvað ber út af. Jeg gat þess við 1. umr. málsins, að munurinn á sveit og kauptúni byggist á því, að kauptúnsbúar byggja á versluninni, sem er við vangann á þeim, svo að þeir geta keypt til dagsins, en þeir, sem lengra búa frá kauptúninu, draga þó altaf að sjer forða til einhvers dálítils tíma, jafnvel til alls vetrarins, þeir, sem fjarst búa kauptúninu. En mjer er það ljóst, að hættan, sem stafar af siglingateppu, er að vetrinum, svo að sá, sem birgir sig upp að haustnóttum til vetrarins, þarf ekki að óttast neitt, jafnvel þótt hafís reki upp að landinu og hindri siglingar. Jeg skal þá fyrst vitna til laga um samþyktir um heyforðabúr. En þau heyforðabúr eru ætluð skepnum, en ekki fólki. Jeg geri ráð fyrir, að jeg þurfi ekki að skýra það fyrir hv.þm. (JóhJóh); fólkið er ekki enn farið að nota sjer grasið til framfæris, svo að ástæðulaust er fyrir hv. minni hl. að vitna til þessara laga sem sjerstakra ráðstafana fyrir fólkið. Fyrsta gr. laganna hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er sýslunefnd að gera samþykt um heyforðabúr fyrir hvern hrepp innan sýslu, sem óskar þess.“ Hjer er þó ekki gengið lengra, en að tala um hreppa í sýslunum, en ekki um kauptúnin eða kaupstaðina. - Nákvæmlega sama er að segja um lög um kornforðabúr. Fyrsta gr. þeirra laga hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er sýslunefndum að gera samþyktir fyrir einn hrepp eða fleiri um kornforðabúr til skepnufóðurs.“ Þessi lög ná heldur ekki lengra en það, að heimila að gera samþyktir um kornforðabúr til skepnufóðurs, og það er líka fyrir hreppana í sýslunni; það er ekki talað um kauptún eða kaupstaði. Þá get jeg enn tekið ein lög, sem hv. minni hl. hefir vitnað í; það eru lög um samþyktir um stofnun eftirlits- og fóðurbirgðafjelaga; 1. gr. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er sýslunefnd að gera samþyktir fyrir einn hrepp eða fleiri hreppa, innan sýslu, um eftirlits- og fóðurbirgðafjelög.“ Hjer kemur það sama fram, að það er verið að hugsa um hreppa innan sýslu og talað um fóðurbirgðafjelög. Það er fóður handa búpeningi, sem verið er að hugsa um. Þá mintist hv.frsm. minni hl. á gjafasjóð Jóns Sigurðssonar, sem gefinn hefir verið Eyjafjarðarsýslu og Akureyri, til þess að verja handa fátækum, ef hallæri ber að höndum. Þau lög, sem um það fjalla, hafa ekkert annað inni að halda en það, að opna sjóðinn til útborgunar á vöxtum af sjóðnum, ef til þarf að taka; skipulagsskráin virðist hafa verið þannig úr garði gerð, að það lægi ekki opið fyrir að nota sjóðinn, ef hallæri bæri að höndum, og lögin virðast ekki fela neitt annað í sjer en að hægt sje að ganga að sjóðnum. Af lögum um Bjargráðasjóð Íslands, sem hv. 4. landsk. mintist á, skilst mjer, að ekki sje ætlast til, að hann sje notaður nema þegar veruleg harðindi ber að höndum. Til þess að gera þetta sem skýrast, ætla jeg að lesa upp 1. gr. þeirra laga, sem hljóðar þannig, - með leyfi hæstv. forseta: „Stofna skal allsherjarsjóð fyrir alla landsmenn til hjálpar í hallæri eða til að afstýra því. En það er hallæri, ef sveitarfjelög, eitt eða fleiri í sýslu, eða bæjarfjelag, verða af náttúruvöldum svo illa stödd, að sýslufjelagið eða bæjarfjelagið megnar ekki af eigin ramleik að forða mönnum og skepnum við harðrjetti eða felli. Sjóðurinn skal heita bjargráðasjóður.“ Hjer er með öðrum orðum gert ráð fyrir því, að sjóðurinn taki til starfa, þegar orðið er svo hart í ári, að hreppar geta ekki staðið hjálparlausir, eða bæjarfjelög eru orðin bjargarlaus. Hjer er ekki að ræða um neina almenna ráðstöfun til bjargar fólki og fjenaði frá fóðurskorti, þar sem þó er, ef til vill, nægilegt fjármagn til þess að nota til innkaupa á nauðsynlegum vörum og öðru því líku. Hjer er gert ráð fyrir, að þessi sjóður sje notaður, þegar aðrar bjargir eru bannaðar, þar á meðal hreppar orðnir svo fjevana, að leita þarf á náðir sýslunnar. Þess má einnig geta, að þó að sjóðir í þessum tilgangi sjeu vitanlega góðir, þá koma þeir ekki að neinum notum, ef það, sem fólkið þarfnast, verður ekki fengið fyrir þann gjaldeyri, sem ef til vill er í vasanum eða bankanum. Það er það, sem jeg vil með frv. mínu koma í framkvæmd, að jafnvel bjargálnamenn þurfi ekki að svelta fyrir það eitt, að þá hefir skort fyrirhyggju, eða þá, sem þeir hafa sett sitt traust á að einhverju leyti. Við vitum það vel, hv.þm. Seyðf. og jeg, að værum við staddir uppi á Öræfajökli með fulla vasa fjár og stóreign í banka, ef okkur vantaði utan á okkur og ofan í, værum við jafnilla staddir fyrir því, þótt við hefðum fulla vasa af bankaseðlum. Það er með öðrum orðum, að með peningum verða þessi þjóðarvandræði ekki leyst; það er fyrirhyggjan, sem við þurfum að nota í málinu. Á það má líka benda, að þessi bjargráðasjóður, þótt hann sje vísir til góðs, þá er hann enn ekki orðinn stærri en það, að sjereign sjóðanna nemur sem næst 4 kr. á mann í landinu, og sameignarsjóðurinn álíka miklu, með öðrum orðum, 8 kr. á mann nema báðir sjóðir í landinu, og með þeim sjóðum verður ekki gert mikið. Aðalatriðið er það líka, að geta bjargað sjer í þessu máli án þess að leggja í nokkurn sjerstakan kostnað vegna þess. Jeg veit ofurvel, að það, sem hv.þm. sjer á móti þessu frv. mínu, er, að það leggur nokkur höft á þá frjálsu verslun, sem honum og flestum hans flokksmönnum er svo afskaplega ant um, að ekki verði fingri drepið við á nokkurn hátt, en þegar sú frjálsa verslun getur ekki unnið það verk, sem verslun yfirleitt er ætlað að vinna hjá okkar þjóð og annarsstaðar, þá verður að gera þær ráðstafanir, sem með þarf, til að tryggja líf þeirra, sem ef til vill byggja alla sína afkomu á versluninni. Sú frjálsa verslun verður því að sjálfsögðu að þola þau bönd, sem nauðsynlegt er að leggja á hana til þess að tryggja það, að almenningur, sem á henni byggir, hrapi ekki niður í frosinn svörðinn einhvern þorradaginn, þegar allar bjargir eru bannaðar með innflutning á varningi, sem fólkið notar sjer til framfæris. Hv. þm. var að minnast á ráðstafanir, sem gerðar höfðu verið norður í Eyjafirði í þá átt að tryggja það, að fólkið hefði nægilegt fyrir sig að leggja af útlendum vörum. Það er rjett, á síðasta vetri var gerð lítilsháttar ráðstöfun, en það náði ekki lengra en svo, að inn voru fluttar tvær korntegundir, en það er öllum ljóst, að ef siglingateppa verður, þá eru það miklu fleiri vörutegundir en tvær, sem fólkið þarf að hafa. Þetta getur vel gengið fyrir sveitirnar, en í kauptúnunum verða þær að vera fleiri. Það verður tæplega komist af með að hafa færri en 10–20 vörutegundir, ef fólkinu á að líða sæmilega vel. Þessi tilraun hefir sýnt það, sem við endalaust verðum að reka okkur á, sem betur fer, að þessi ráðstöfun var ekki nauðsynleg, en aftur á móti liggja vörurnar ónotaðar, sem hlýtur að rýra þann sjóð, sem sá góði og framsýni maður, Jón Sigurðsson, gaf fyrir nálægt því öld síðan til hallærisráðstafana í Eyjafirði og á Akureyri. En með þeirri ráðstöfun, sem jeg hefi stungið hjer upp á, er loku skotið fyrir það, að nokkur noti slíkan sjóð til að greiða tapið af þessu. Það á að geyma sjóð þann og nota þegar verulegt hallæri gengur yfir landið, svo sem grasbrestur, aflaleysi, eða kannske eitthvað svipað Móðuharðindunum, sem hjer komu yfir fyrir alllöngu, en sem er í alla staði óviðráðanlegt fyrir almenning. Jeg er aðeins að tala hjer um ráðstafanir, sem eru í allan máta viðráðanlegar fyrir fólkið, en sem þó verða ekki gerðar nema til sjeu lög, sem heimili slíkt. Jeg ætla, áður en jeg lýk máli mínu, að lesa hjer upp byrjunarorð í riti eftir Guðmund Björnson, sem heitir „Næstu harðindin“, og sem jeg las líka lítið eitt upp úr við 1. umr. þessa máls. Jeg get búist við, að hv.þm. muni ef til vill ekki eftir, þótt þeir hafi lesið upphafið að þessu kveri, eða þeim atvikum, sem virðast hafa hrundið manni þessum af stað til að rita þetta kver. Hann segir svo í upphafinu, með leyfi hæstv. forseta: „Það var búmannasiður á öldinni, sem leið, að „birgja sig upp til vetrarins“ eftir efnum, og treysta ekki um of á vorskipin. Nú eru menn orðnir svo vanir miðsvetrarferðunum, að allir treysta á þær - enginn man ísinn. Sú frjett hefir borist, að Múlsýslungar, í Norðursýslunni, hafi verið orðnir bjargarlitlir og átt von á 77 lestum af matvöru í „Vestu“. Þeir náðu 23 lestum úr skipinu á Vopnafirði, segir frjettin; þá fór „Vesta“. En svo voru þeir illa staddir, að yfirvöld símuðu til landsstjórnar og beiddust hjálpar. Fjekk ráðherra loforð skipstjóra á „Botniu“ fyrir því, að bíða „Vestu“ og fara með matvöruna austur í Vopnafjörð. Nú er „Vesta“ strönduð og varan ónýt. Verður nú að líkum símað út og matvara fengin á næstu skipum, og vonandi komast þeir eystra af þangað til með það, sem þeir klófestu. En hvernig hefði farið, ef hafísinn hefði verið kominn á undan „Vestu“ og bannað allar samgöngur? Hvernig ætli fari fyrir Norður- og Austurlandi næst, þegar hafísinn hremmir landið snemma á útmánuðum og sleppir því ekki úr heljargreipinni fyr en eftir höfuðdag?“ Þetta segir einn flokksbróðir hv.þm. (JóhJóh). Síðar segir hann, að ekki sje til neins að tala um þetta mál, því það sje eins og allir hafa lokað eyrum sínum fyrir því. Það var 1913, er höf. komst að þessari niðurstöðu. Fólk virðist þá þegar hafa verið hætt því að birgja sig upp fyrir veturinn, og verið farið að treysta á miðsvetrarferðirnar. Jeg las þetta upp til þess að sýna hv.þdm., að þetta er ekki ný hugmynd hjá mjer, heldur er þetta frv. mitt uppsteypa úr till. og hugmyndum eldri manna, er sjeð hafa hættuna af því, að fólkið var farið að treysta svo mjög á hinar tíðu ferðir til Norðurlandsins. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta við þessa umr. Vona jeg, að allir hinir hyggnari menn þessarar hv. deildar geti fallist á frv., ekki síst þar sem hjer er aðeins um heimild að ræða, sem sýslu- og bæjarfjelög þurfa ekki að nota frekar en þau vilja.

Ingvar Pálmason Eins og nál. meiri hl. ber með sjer, hefi jeg skrifað undir það með fyrirvara, og get jeg því aðeins fylgt frv. út úr deildinni, að gerðar verði á því allmiklar breytingar. Jeg skal strax taka það fram, að jeg er sammála hv.flm. (EF) um grundvallarástæður þær, er frv. byggist á. Sömuleiðis er jeg sammála honum um það, að ef ekkert er gert, getur vel hlotist slys af. En slys kalla jeg það, ef bjargarskortur verður á Norður- og Austurlandi vegna þeirra atvika, er frv. getur um. En jeg tel hinsvegar, að þetta frv. feli ekki í sjer þær ráðstafanir, er þarf að gera. Aðaltilgangur þess er að veita sýslu- og bæjarfjelögum heimild til þess að taka í sínar hendur sölu á nauðsynjavörum, ef þau telja þess þörf. En jeg vil hinsvegar, að aðaltilgangur þess verði sá, að tryggja það, að eitthvað verði gert, en það virðist mjer ekki koma nægilega skýrt fram í frv., er hjer liggur fyrir, heldur er þar aðeins um heimild að ræða, sem að vísu getur verið nauðsynleg, en þó ekki nægileg út af fyrir sig. Það, sem þarf að koma skýrt fram, er það, að rjettum aðiljum sje gert að skyldu að tryggja það, að ekki verði skortur á matvælum. Það er þetta, sem á milli ber. Jeg hafði nú hugsað mjer að koma með brtt. við frv., en það er vandasamt mjög til þess að þær geti orðið fullnægjandi. Jeg hefi heldur ekki haft góðar ástæður til þess að semja þær og mun því fresta því þangað til jeg sje, hvernig undirtektir málið fær nú við 2. umr. Hinsvegar get jeg ekki fylgt frv. óbreyttu. Samt mun jeg greiða því atkvæði til 3. umr., og komist það svo langt, mun jeg leitast við að bera fram brtt. við það, þótt jeg játi hinsvegar, að þær verða ekki eins vel undirbúnar og fullkomnar, sem vera ætti. Samt tel jeg gott og gagnlegt, að frv. þetta hefir komið fram, því þó ekki sje hægt að fallast á það, er það þó hending til Alþingis um að gefa þessu máli meiri gaum en verið hefir hin síðari ár. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um málið á þessu stigi.

Frsm. minni hl. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg vildi aðeins segja örfá orð. Hv. flm. sagði, að þótt þetta frv. yrði að lögum, kæmi það að sínu áliti ekki til framkvæmda, nema hallæri væri fyrir dyrum. En jeg vil benda honum á, að um hallæri talar maður, þó ekki sje beint bjargarskortur fyrir fólk. Því getur verið um hallæri að ræða, þó allir haldi lífi. Samkv. bjargráðasjóðslögunum er það hallæri, ef sveitarfjelög, eitt eða fleiri í sýslu, eða bæjarfjelag, verða af náttúruvöldum svo illa stödd, að sýslufjelagið eða bæjarfjelagið megnar ekki af eigin ramleik að forða mönnum og skepnum frá harðrjetti eða felli. Og eftir 12. gr. 2. mgr. þarf hallærið ekki að vera meira en það, að haustbirgðir reynist svo litlar í einhverju hjeraði, að hætt er við bjargarskorti fyrir menn eða skepnur, ef illa vetrar. Það virðist því heimilt þegar að gera ráðstafanir á haustin, áður en nokkuð verður vitað um það, hvernig tíðin verður. Það er rjett hjá hv.flm., að til eru þrenn lög, sem hljóða um það, að afstýra fóðurskorti. En það er einmitt einn þýðingarmikill liður þessa máls, því meðan nægar birgðir eru handa búpeningnum, er ekki hætta á því, að fellir verði á fólki. Þá vildi hv.flm. gera mun á hreppum og kaupstöðum, en það virðist mjer ekki rjett. Jeg fæ ekki betur sjeð, en að gildandi lög nái jafnt yfir sýslur og kaupstaði. Hv. flm. las upp úr pjesa eftir Guðmund Björnson landlækni, nokkur áhrifamikil orð frá 1913. Mun þessi pjesi skrifaður rjett áður en bjargráðasjóðslögin voru sett, og hafa þau því væntanlega verið árangur af honum, en þau voru sett 10. nóv. 1913. Hv. 2. þm. S.-M. benti rjettilega á það, að þó þetta frv. yrði að lögum, eins og það er nú, þá væri samt engin trygging fengin fyrir því, að nokkuð yrði gert. Er jeg honum samdóma um það, að þetta út af fyrir sig er mikill ókostur við frv. Það var víst hv.flm., sem talaði mikið um þá hallærishættu, er vofði yfir Austurlandi. Jeg efast nú um, að þetta sje á fullum rökum bygt, því jeg veit a. m. k. ekki annað en að t. d. bændur á Fljótsdalshjeraði birgi sig ávalt upp fyrir veturinn. Enda er það alstaðar svo, þar sem langt er í kaupstað, að menn birgja sig upp til vetrarins, að meira eða minna leyti. Sem sagt, jeg hefi ekki getað sannfærst af ræðu hv.flm. um það, að nauðsynlegt væri að setja lög um þessi efni. Og þó svo væri, þá held jeg, að það væri miður heppilegt að fara þá leið, að banna innflutning á nauðsynjavörunum til þess að fyrirbyggja hallæri.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg efast ekki um það, að tilgangur þessa frv. er góður. Það á að vera tilraun til þess að koma í veg fyrir þá hættu, er sumum landsmönnum kann að stafa af hafís og harðindum. Hinsvegar er jeg ekki viss um, að þetta frv. geti náð tilgangi sínum. Tvö atriði voru það í ræðu hv.flm., sem jeg hjó sjerstaklega eftir. Annað var það, að hann sagði, að óhætt væri að samþ. frv., því í því fælist ekki nema heimild til þess að gera ráðstafanir. En einmitt þetta gæti orðið þess valdandi, að þetta fyrirkomulag, sem frv. felur í sjer, kæmi ekki að notum, þó að lögum yrði. Hitt atriðið var það, að hjer væri aðallega verið að hugsa um fólkið. Skildist mjer svo, sem hjer væri í þessu frv. einungis verið að tryggja það, að fólkið hefði nóg að bíta og brenna. Það verður nú ekki sjeð greinilega af 1. gr. frv., hver meiningin er með því, en í 2. gr. er sagt, að innflutningur skuli miðaður við, að nægilegt sje fyrirliggjandi af nauðsynjavörum þann tíma árs, sem samþyktin er í gildi. En ef það eitt vakir fyrir hv.flm., að nóg sje til handa fólkinu, þá tel jeg, að þeim rjetta tilgangi sje ekki náð nema að hálfu leyti. Því ef á annað borð er reynt að tryggja gegn hafís og harðindum, þá verður líka að sjá um það, að nægilegt fóður sje til handa öllum búpeningi. Því ef fóðurskortur verður, munu þess mörg dæmi, að maturinn hefir verið tekinn frá fólkinu, til þess að halda lífi í skepnunum. Það er því ekki nægileg trygging í þessum forða, er geyma skal, nema hann sje nægur handa fjenaðinum líka. En það er einmitt þetta, sem er svo erfitt að eiga við. Því ef hugsað er um að hafa nægar birgðir fyrir fólk og fjenað, þá þarf svo mikið, að það mundi nægja sem venjulegur ársforði handa fólkinu. Ef þetta yrði því gert og bæjar- og sýslufjelög tækju þetta í sínar hendur, þá væri þar með úr sögunni, að aðrir versluðu með þessa vöru, því bæjar- og sýslufjelögin væru ekki búin að selja forða sinn fyr en undir haust, og yrðu því að hafa einkasölu alt sumarið. Í frv. er svo gert ráð fyrir, að gerðar verði árlegar samþyktir um þetta. Virðist þá tilgangur frv. sá, að hægt sje að grípa til þessa eitt og eitt ár í senn. En þetta gæti leitt af sjer vandræða truflun á þessu sviði viðskiftalífsins. Þess vegna yrði, ef á annað borð væri farið út á þessa braut, að stiga sporið alveg út og láta ríkið taka einkasölu á öllum kornvörum, svo að vísu væri að ganga, hver ábyrgðina hefði á því, að varan væri til. En jeg er ekki sjerstaklega sólginn í það, nema þá undir sjerstökum kringumstæðum, að hið opinbera taki í sínar hendur einkasölu. Það verður að mínu áliti altaf að vera eitthvað sjerstakt á ferðinni, er knýr til þess. Má vera, að hjer sje að vísu nokkur ástæða til, en jeg verð þó að segja það, að aðstæðurnar eru alt aðrar nú en fyrir 50–60 árum síðan, hvað snertir flutninga til landsins og milli hafna innanlands. Er öllum þetta svo kunnugt, að jeg þarf ekki að fjölyrða frekar um það. Jeg býst því ekki við, að geta fylgt frv. eins og það er nú. Það var drepið á það áðan, að gerð hefði verið tilraun á Akureyri og í Eyjafirði til þess að tryggja hjeraðið og bæinn fyrir matvælaskorti í harðindum. Jeg var talsvert riðinn við það mál, og var okkur, er að því stóðum, strax ljóst, að það, sem gert var, var hvorki heilt nje hálft. Okkur var það ljóst, að ef fulltrygt ætti að vera, þá yrði forðinn að endast fram á haust í venjulegu árferði. En til þess treystum við okkur ekki. Var því aðeins gerð lítil tilraun, til þess að sjá, hvernig það gæti borið sig. Og er það tilgangurinn að fikra sig þannig áfram og láta reynsluna skera úr því, hvernig þessu verður haganlegast fyrir komið.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Hv. frsm. minni hl. sagði, að það væri undarlegt, þegar koma ætti í veg fyrir harðindi, að grípa þá til þess ráðs að banna innflutning á nauðsynjavörum. Annaðhvort stafar þetta af misskilningi hjá hv.þm., eða þá að það er beinlínis útúrsnúningur. Jeg fæ ekki betur sjeð, en að frv. eigi einmitt að tryggja það, að nægilegt sje flutt inn. Það stendur sem sje í 1. gr. frv., með leyfi hæstv. forseta, „að bæjar- og sýslufjelögum sje heimilt að taka í sínar hendur allan innflutning og sölu á nauðsynjavörum, til tryggingar því, að ekki verði skortur á þessum vörum til almennings þarfa“. Þetta kalla jeg heldur að tryggja innflutning heldur en hitt, og hv.þm. veit, að á stríðsárunum, þegar erfiðast var með alla innflutninga, þá svöruðu kaupmenn sem svo, ef minst var á við þá, að þeim bæri skylda til þess að hafa til vörur: Nei, það kemur okkur ekkert við. Stjórnin verður að sjá um það. - Þess vegna dettur engum í hug að treysta þeim eða heimta það, að þeir hafi til vörur. Mjer finst því, að hv.frsm. minni hl. hefði átt að geta sjeð það, að ekki er hægt að reiða sig á kaupmennina í þessu efni, og að hjer er verið að tryggja innflutning, en ekki að banna hann. Jeg heyrði það á ræðu hæstv. fjmrh., að hann er á móti þessu frv. Var það margt, er hann hafði við það að athuga, og virtist alstaðar reka hornin í. Það fyrsta, er honum fanst athugavert, var það, að þó frv. yrði að lögum, væri ekki þar með fengin nein trygging fyrir því, að nokkrar ráðstafanir yrðu gerðar. En jeg lít nú aftur á móti svo á, að verði það samþ., beri bæjarfjelögunum skylda til þess að sjá um, að nægar matvörubirgðir sjeu til, annaðhvort með því að annast það sjálf eða semja við kaupmenn og kaupfjelög um það, - en það býst jeg við, að yrði venjulega tilfellið. Og þó að þetta yrði nú ekki gert, gæti frv., ef að lögum yrði, ef til vill ýtt undir kaupmenn og kaupfjelög til þess að flytja nægar birgðir. Hæstv. fjmrh. vitnaði í það, að nú væri annað ástand en fyrir 50–60 árum síðan. Þetta er rjett; samgöngurnar nú eru mjög ólíkar þeim, er þá voru. En þá höguðu menn sjer líka eftir því og birgðu sig upp til vetrarins. Nú treysta menn á vetrarferðirnar og draga ekki meira að sjer en svo, að það dugi milli skipsferða. Og allur almenningur kaupir ekki meira en svo, að endist frá degi til dags. Þeir, sem búa í sveitum, haga sjer svo, að því fjarlægari sem menn eru kaupstaðnum, því betur birgja þeir sig upp, en þeir, sem nærri eru, kaupa máske ekki nema til vikunnar eða mánaðarins. Þá dró hæstv. ráðh. það út úr orðum hv.flm., að þetta frv. ætti aðeins að tryggja það, að til væru nægilegar birgðir fyrir mannfólkið, en næði ei til fóðurbirgða fyrir búpening allan, og væri því ekki nema hálft gagn að þessu. En jeg held, að þetta sje naumast rjettur skilningur, því í frv. stendur, „svo að ekki verði skortur á þessum vörum til almenningsþarfa“. Jeg get ekki skilið þessi orð, „til almenningsþarfa“, öðruvísi en svo, að þau taki einnig til fóðurbirgða handa búpeningi manna í hjeröðum. Auk þessa veit hæstv. fjmrh. vel, að til eru lög, er heimila ráðstafanir til þess að tryggja búpening. Má þar nefna lögin um kornforðabúr frá 1917, um heyforðabúr frá 1911, og loks eru lög frá 1919, um eftirlits- og fóðurbirgðafjelög. Jeg skildi orð hv.flm. svo, að hann hugsaði fyrst og fremst um fólkið. En frv. felur og í sjer víðtækar ráðstafanir til þess að tryggja einnig nauðsynjavörur til „almenningsþarfa“. Það orð er svo yfirgripsmikið, að þar undir getur líka heyrt að tryggja búpening. En jeg skil, að fyrir hv.flm. vaki það fyrst og fremst, að tryggja það, að fólkið í sjávarplássunum líði ekki skort í ísaárum. Nú eru engar slíkar tryggingar til; kaupmönnum ber engin skylda til að hafa nægan vöruforða, nje heldur kaupfjelögum, enda er það ekki gert. Hæstv. ráðh. hjelt, að ef frv. yrði samþykt, mundi það leiða til algerðrar einkasölu, þannig að sýslu- og bæjarfjelög yrðu að tryggja sjer nægan forða, þangað til fram á haust næsta ár. Jeg sje ekkert á móti því. Þess betur er trygt, að ekki verði fellir. En jeg hugsa nú, að heimildin yrði ekki notuð á þann hátt, heldur yrði verslunum og kaupfjelögum gert að skyldu, með samningi, að sjá um að hafa til nægilegar birgðir. Það mundi í framkvæmdinni aldrei verða öðruvísi en svo, að trygðar yrðu birgðir til vors, enda myndi það oftast duga. En þessi miklu harðindaár, þegar ís liggur við land frá haustnóttum þangað til langt fram á næsta sumar, eru svo alveg einstök, að naumast er hægt að tryggja sig gegn þeim. Jeg er viss um, að aldrei verður gengið eins langt og hæstv. ráðh. bjóst við, og t. d. blaðið Stormur hefir haldið fram, að bæjarfélögin muni taka einkasölu á kornvöru alveg í sínar hendur. Ef það væri tilætlunin hjá hv.flm., mundi hann ekki hafa farið að á þennan hátt, heldur hreint og beint borið fram frv. um einkasölu ríkisins á kornvörum, eins og Pjetur sálugi á Gautlöndum gerði á Alþingi 1921.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Allshn. hefir athugað þetta frv. rækilega og orðið ásátt um að leggja til, að það verði samþ. með allmörgum breytingum. Nefndin viðurkennir, að rjett sje að lögfesta nöfn bæja og kaupstaða og ákveða með lögum, hvernig þeim nöfnum skuli breytt, ef til kemur. En hún álítur, að frumkvæðið til slíkra breytinga eigi að koma frá íbúum kaupstaðanna sjálfra og leggur til, að frv. verði breytt til samræmis við það álit. Brtt. nefndarinnar eru margar. Ein þeirra skiftir þó mestu máli, en það er sú, sem fjallar um frumkvæði íbúanna. Nefndin flytur þá brtt. við 1. gr., að í staðinn fyrir „bæ eða kaupstað“ komi kaupstað eða kauptún. Það er orðin föst málvenja, að kauptún, sem öðlast hafa sjerrjettindi og stjórn sinna eigin mála, sjeu kölluð kaupstaðir. Nafnið bær mun vera lögfest um býli í sveit. Því telur nefndin rjett að gera þessa breytingu. 2. brtt. er bein afleiðing af 1. brtt. 3. brtt. nefndarinnar gengur út á það, að umsteypa 3. gr. frv. og orða hana á annan veg. Eins og jeg hefi tekið fram, álítur nefndin, að frumkvæðið eigi að koma frá kaupstöðunum og kauptúnunum sjálfum, en sjer þá jafnframt þörf á að setja ítarlegri reglur en í frv. standa um meðferð þeirra mála, sem hjer ræðir um. Þótti nefndinni rjett, að þau ákvæði kæmu fram í lögunum, og væru svo skýr, að ekki yrði um þau vilst. 4. brtt. er um að bæta inn nýrri grein á eftir 3. gr. frv. Hún er um það, að þegar svo hafi verið að farið, sem fyrir er mælt í 3. gr., þá skuli samþykki Alþingis koma til, áður en nafninu verði löglega breytt, ella sje hún ógild. 5. brtt. er um, að orðið sjálf í 1. línu 4. gr. frv. falli niður. 6. brtt. er bein afleiðing af 1. brtt. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv. að svo stöddu. Jeg geri ráð fyrir, að brtt. nefndarinnar fái góðan byr, því að tilgangi frv. er eigi síður náð, þó að þær verði samþyktar. Hinsvegar lítur nefndin svo á, að ákvæði þeirra sjeu yfirleitt skýrari en ákvæði frv. Jeg vil nota tækifærið til að minnast á það, að jafnframt þessu frv. hefir nefndin til meðferðar frv. um breytingu á nafni Ísafjarðarkaupstaðar. Af fyrnefndum ástæðum geri jeg ekki ráð fyrir, að nefndin telji rjett að afgreiða það frv. Hún telur heppilegra, að frumkvæði þeirrar ákvörðunar, sem í því frv. felst, komi frá Ísfirðingum sjálfum. Þetta vildi jeg tilkynna hv. deild og hæstv. stjórn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil leyfa mjer að þakka hv.allshn. afgreiðslu þessa máls. Það er mjer ánægja, að hún hefir fallist á aðalatriði frv. Þess vegna vil jeg heldur ekki gera ágreining um einstök atriði, þó að jeg geti ekki neitað því, að jeg hefði kosið ýmislegt í brtt. nefndarinnar öðruvísi en það er. Vegna afstöðu nefndarinnar er eðlilegt, að hún afgreiði ekki frv. um nafn Ísafjarðar-kaupstaðar. Mun jeg og sætta mig við það, þó að jeg hefði talið rjettara að leyfa Ísfirðingum nú þegar að láta uppi álit sitt um það, hvort þeir vildu heldur hlíta íslenskri eða danskri skírn. En það er gott, að frv. fái afgreiðslu, og jeg gef því mín bestu meðmæli.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Á síðasta þingi var samþ. hækkun á verðtollinum, sem nam 50%. 10% flokkur var hækkaður upp í 15% og 20% var hækkað upp í 30%. Var áætlað að tekjuauki ríkissjóðs af þessari hækkun mundi nema 200–250 þús. kr. í sambandi við þessa tollhækkun var lækkaður kaffi- og sykurtollurinn og nam sú lækkun milli 200 og 250 þús. kr. Þá var og stjórninni gefin heimild til þess að innheimta tekju- og eignarskatt með 25% viðauka. - Nú varð útkoma síðasta árs svo góð, að talið er að tekjuafgangur hafi numið 1½ milj. kr. Síðan hefir það verið tilkynt af hæstv. fors.- og atvmrh., að tekju- og eignarskattsaukinn verði ekki innheimtur á þessu ári, heimildin ekki notuð. - Jeg tel að hæstv. ráðh. hafi með þessu brotið í bága við yfirlýstan þingvilja, því vitanlega var tilgangurinn sá með samþykt heimildarinnar, að hún yrði notuð. Hjer í þessu frv. er nú farið fram á það, að afnuminn verði verðtollur af hinni ódýrari vefnaðarvöru, sem verkafólk notar til slitfatnaðar og hversdagsfatnaðar, og þess vegna að mestu er greiddur af hinum fátækasta hluta þjóðarinnar. En sá innflutningur nam: 1924 2,438 þús. kr. 1925 3,425 - - 1926 2,400 - - Meðal innflutningur þessi 3 ár er því á milli 2,700 og 2,800 þús. kr. á ári. - Nú má gera ráð fyrir því, að innflutningur hafi aukist eitthvað síðan á árunum 1924–1926. En verðlagið hefir líka farið lækkandi, því mun ekki fjarri lagi, að þetta meðaltal muni láta nærri rjettu lagi nú. Til samanburðar má geta þess, að allur innflutningur á vefnaðarvörum og tilbúnum fatnaði mun hafa numið um 8 milj. kr. þessi ár að meðaltali. Ef frv. þetta verður gert að lögum mun það skerða vörutollinn um 400–420 þús. kr., eða þá í mesta lagi um 450 þús. kr. - En nú mundi vera rjett að bæla við þetta ullardúkum til utanyfirfatnaður, í karlmannaföt og kvenkjóla. Hefir innflutningur þeirra dúka numið um 600 þús. kr. á ári. Tolllækkun á því mundi því nema um 90 þús. kr. á ári. Nemur þá öll lækkunin nokkuð yfir 500 þús. kr. á ári. Nú vildi jeg biðja þá hv n., sem mál þetta fær til athugunar, að taka einnig þetta til athugunar. Ef það er gert og frv. gert að lögum, þá verður allur ódýrari fatnaður og fataefni undanþegin verðtolli. Nú eru slitskór og hversdags skófatnaður undanþegnir þessum tolli. Er sjálfsagt að gera þessari tegund fatnaðar sömu skil. Nú geri jeg helst ráð fyrir því, að þær mótbárur verði færðar gegn þessu frv., að ríkissjóður þoli ekki þennan tekjumissi. í fjárlagafrv., eins og fjvn. leggur til að það verði samþ., er nú 150 þús. kr. tekjuafgangur. Jeg býst nú að vísu við því, að þetta skerðist eitthvað í meðferð þingsins á frv. En hins er þá líka að gæta, að tekjuliðir frv. eru mjög varlega áætlaðir. Þá er og einn tekjuliður, sem heimilt er og sjálfsagt að nota sjer á næsta ári, ekki tekinn með á fjárl.frv., en það er 25% skattaukinn á tekju- og eignaskatti, sem flutt hefir verið í hv.Ed. Ef frv. um tóbakseinkasölu verður samþ., þá má gera ráð fyrir 200 þús. kr. tekjuauka af því að meðaltali á næstu árum. Mjer telst því svo til, að tekjuaukar ríkissjóðs mættu verða sem hjer segir umfram það, sem frv. gerir ráð fyrir árið 1930: Af tóbakseinkasölu 200 þús. kr. 25% viðauki tekju- og eignarsk 250 - - Við þetta bæti jeg væntananlegum tekjuafgangi.... 100 - - Samtals 550 þús. kr. sem er þá nokkru hærra en meðaltals lækkun verðtollsins nemur samkv. frv. mínu. Jeg hefi fremur valið þessa leið en þá, að lækka verðtollinn t. d. úr 15% niður í 10%. Jeg lít svo á, að sumt af því, sem er í þeim flokki, sje ekki ógerlegt að tolla meðan núverandi skattafyrirkomulag helst. En það er engin sanngirni í því að tolla slitföt með alt að 20,% háum tolli. Hækkar það verð fatnaðarins um hjer um bil 1/5 Jeg held, að jeg hafi svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. að sinni. Vil jeg mælast til þess, að því verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og fjhn.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. flm. þessa frv. hefir nú gert grein fyrir því, að tekjumissir ríkissjóðs muni nema á 5. hundrað þúsund., ef frv. þetta verður gert að lögum. Auk þess taldi hv.flm. rjett að bæta enn við frv. og fella niður toll af einni vörutegund til. Mundi þá allur tekjumissir ríkissjóðs vegna frv. nema yfir ½ milj. kr. Nú er svo háttað, að bæði í gildandi fjárlögum og eins í fjárl.frv. því, sem nú er í smíðum, er gert ráð fyrir verðtollinum óskertum. Ef því frv. þetta verður gert að lögum, hlýtur að verða eitt af tvennu, að virkilegur tekjuhalli verði á ríkisrekstrinum, eða þá að þingið verður að fella niður eitthvað af útgjöldum ársins 1930, eitthvað af þeim framkvæmdum, sem gert er ráð fyrir á fjárl.frv. því, sem nú er verið að semja, - svo framarlega sem þingið vill ganga forsvaranlega frá fjárlögunum, sem jeg geri fastlega ráð fyrir að það vilji. Hv. flm. (HG) talaði um, að tekjuhliðin væri mjög varlega áætluð. Það má vera að svo sje. En það getur þó verið álitamál, hvort sú hækkun á tekjuliðum fjárl.frv., sem nefndin gerir till. um, er varleg eða ekki. Og þótt sú uppfærsla sje máske ekki óvarleg, þá ber að gæta þess, að fram undan bíða stór útgjöld, sem ekki er gert ráð fyrir á fjárl. frv. Svo er um kostnað við Alþingishátíðina, sem mun koma fram bæði á þessu ári og árinu 1930. Í þessu sambandi þýðir ekki að tala um tekjuafgang á fjárl. frv. Að vísu er 150 þús. kr. tekjuafgangur á frv. eins og fjvn. hefir skilað því af sjer nú, en bæði er, að engar fjárhæðir eru áætlaðar til útgjalda liða, er munu fram koma, og svo mun bætast við frá þm., ef að vanda lætur. Nú hefir verið einmuna góðæri um hríð, og eru tekjuvonir frv. miðaðar við að það haldist. Ef umskifti verða á árferði til hins lakara, er jeg viss um, að tekjuáætlun fjárl. frv. ber sig ekki. En þótt því mætti treysta, að góðærið hjeldist, þá er og hins að gæta, að þá er einnig góðæri fyrir fólkið, og það þolir þá betur að bera tollana, því að góðu árunum fylgir nóg atvinna, en vondu árunum atvinnuleysi. Er því einnig frá því sjónarmiði rjett að haga svo sköttum, að ekki sje teflt í tvísýnu um jöfnuð á tekjum og gjöldum ríkissjóðs. Enda er ekki hægt að sjá það á lifnaðarháttum fólks alment, að það líði nú nokkra þröng. Nú er enn eitt aðalatriði í þessu máli ótalið. Eins og kunnugt er, þá situr nú á rökstólum milliþinganefnd, skipuð af síðasta Alþingi, sem á að gera till. í tolla og skattamálum ríkisins. - Meðan sú nefnd starfar, finst mjer rangt að hreyfa við skattamálunum. Þar með vil jeg ekki segja það, að skattafyrirkomulagið sje svo gott, að ekki megi um það bæta. En mjer finst rjett að bíða eftir till. þeirrar nefndar, áður en farið er að grauta að nýju í því, sem gert var á þinginu í fyrra. Hv. flm. mintist á frv. það um tóbakseinkasölu, sem fram er komið. En um það er hið sama að segja. Í því á ekkert að gera nú af sömu ástæðu, því það væri enn að grípa fram fyrir hendur milliþinganefndarinnar. Það er meðal annars beint ætlast til, að hún geri till. um einkasölur, sem orðið gætu tekjulind fyrir ríkissjóð. Jeg býst nú við, að hv.flm. sjái af þessu, að jeg fylgi ekki frv. Legg jeg því til, að hv. deild felli það.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Mjer þóttu undirtektir hæstv. fjmrh. við frv. nokkuð kaldar. Og jeg verð að segja það, að mig furðar það mjög að hæstv. ráðh. skuli leggjast svo ákaft á móti því, að hann leggur til, að það verði felt strax frá 2. umr. Slíkt er óþinglegt mjög, að neita deildinni um að láta n. athuga málið. Hæstv. ráðh. sagði, að fjárl.frv. gerði ráð fyrir þessum tolli, og væri því um tvent að ræða, ef hann yrði niður feldur, tekjuhalla, eða minkun verklegra framkvæmda. En þetta hefir ekki við nein rök að styðjast. Jeg hefi bent á tekjuauka, sem nema liðlega þeirri upphæð, sem niður væri feld, ef frv. verður gert að lögum. Jeg benti á það, að ef frv. um einkasölu á tóbaki verður samþ. og tekju- og eignarskattsviðaukinn innheimtur, eins og lög og þingvilji frá í fyrra ætlast til, þá nemur það um 450 þús. kr. Og verði afgreiðsla fjárlaganna sú, að ekki verði ráðstafað þeim tekjuafgangi, sem nú er á frv., þá stenst sú upphæð öll á við niðurfærslu tollsins eftir þessu frv. Hæstv. fjmrh. sagði, að þó að áætlun fjárl.frv. væri varleg, þá væri því þó ekki að leyna, að árið 1930 mundi hafa ýms óviss útgjöld í för með sjer og átti þar víst við hátíðahöldin miklu. - Mjer finst satt að segja undarlegt mjög, að ekki skuli hafa verið lagðar fyrir þingið neinar till. frá nefnd þeirri, er um undirbúning Alþingishátíðarinnar fjallar, um útgjöld og fjárveitingar í því skyni. Jeg hefi heyrt, að sú nefnd hafi á prjónunum till. um ½ milj. kr. tekjur til þess að standast útgjöld þessa árs. Ef svo er, þá ætti ekki að þurfa mikið frá ríkinu. Um það, hvernig árferði verði 1930, vitum við báðir jafn mikið eða lítið. En afgreiðsla fjvn. á fjárl.frv. er heldur ekki miðuð við nema meðalár. Þá kom hæstv. ráðh. fram með þá ástæðu, að ótækt væri að grípa fram fyrir hendur milliþingan. í skattamálum, með því að fara nú að breyta tolla- og skattalöggjöfinni. Jeg fyrir mitt leyti sje nú ekki, að það væri neitt ódæði, þótt það væri gert. Og jeg býst við, að það sje svipað um hina nefndarmennina. Sú breyting, sem hjer er gerð, snertir aðeins eitt atriði, hún er engin skipulagsbreyting, og hefir engin áhrif á störf nefndarinnar Hún er aðeins gerð til þess að ljetta tollum af þessum vörutegundum til ársloka 1930. Mig furðaði mjög á orðum hæstv. fjmrh., er hann sagðist álíta, að það ætti ekki að samþykkja á þessu þingi lög um einkasölu á tóbaki. Mig furðar á því vegna fortíðar Framsóknarflokksins í því máli og afstöðu hans gagnvart tóbakseinkasölunni á undanförnum þingum. En þó furðar mig enn meir á ástæðum hæstv. fjmrh. Hann sagði, að milliþingan. í skattamálunum hefði þetta einkasölumál til meðferðar. Jeg hef áður skýrt frá því, að samkvæmt viðtali nefndarmanna við fyrv. fjmrh., Magnús Kristjánsson, var ákveðið að stjórnin flytti frv. um tóbakseinkasölu á þessu þingi, en ekki nefndin. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef), sem er form. nefndarinnar, getur borið um þetta með mjer. Nefndin bjóst fastlega við því, að þetta yrði gert, annars hefði einhver hluti hennar flutt frv. á þinginu. Og hæstv. fjmrh. veit jafn vel og jeg, að fyrirrennari hans ljet semja og undirbúa frv. um tóbakseinkasölu og hafði ákveðið að leggja það fyrir þingið í samráði við okkur 2 nefndarmannanna. Hvers vegna hæstv. núv. ráðh. hefir ekki gert þetta, veit jeg ekki. - Það má hann best vita sjálfur. Eftir þessum undirtektum hæstv. fjmrh. er það ljóst, að það er ekki höfuðástæðan gegn frv., hvort ríkissjóður sje fær um að missa þessa peninga eða ekki, heldur hitt, hvort rjettara sje að afla ríkissjóði tekna á næstu árum með því að láta þá greiða mest til hans, sem síst eru færir um það, eða að taka upp einkasölu á tóbaki, og fá þannig tekjur án skattlagningar, og innheimta tekjuskattsviðauka af þeim gjaldendum, sem hafa yfir 4000 krónur í árstekjur Jeg á bágt með að trúa því, að hæstv. fjmrh. hafi þá skoðun, að rjettlátara sje að taka toll af slitfataefni, fóðurefni, ljereftum og óbrotnum ytra fatnaði karla og kvenna, toll, sem nemur um 20% og hækkar þessar nauðsynjar fátæklinganna um fimtung verðs, heldur en að ríkið versli með tóbak og hækki um 25% skattinn af 4000 króna tekjum og þar yfir. Slíkt skattafyrirkomulag er hróplegt ranglæti, og hvert ár sem líður án þess að því verði kipt í lag, er þinginu til hinnar mestu vansæmdar.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það, sem jeg sagði áðan um þetta frv., sem fyrir liggur, átti að vera veganesti til nefndarinnar, sem um það fjallar. Þó að jeg teldi rjett að frv. væri felt, þá sje jeg ekki ástæðu til að meina því að komast til nefndar, og vildi jeg því láta nefndina vita, hvernig jeg liti á það. - Að öðru leyti þýðir ekki fyrir okkur hv.flm. að deila um frv.; það er ef til vill ekki svo langt á milli skoðana okkar í þessu efni, og getur verið að það sannist, þegar við förum að vinna saman að þessum málum; en eins og nú stendur, ber nokkuð á milli. Hv. flm. (HG) talaði um tekju- og eignaskattinn, og taldi hann varlega áætlaðan; en jeg álít þann tekjulið mjög óábyggilegan. Hann hefir oltið á þessu bili frá kr. 700 þús. upp í 2½ miljón, svo að það er aldrei hægt að segja um, hvenær skatturinn er áætlaður nærri lagi, og þýðir ekkert um það að deila. Árferðið ræður þar mestu um, og veltur meira á því en hinu, hvort 25% tekjuskattsviðaukinn er innheimtur eða ekki. Hv. flm. þóttist hafa orðið fyrir vonbrigðum út af því, að stjórnin flutti ekki frv. um tóbakseinkasölu á þessu þingi, og sagði, að samkomulag hefði verið um það frá hálfu milliþingan., við fyrv. fjmrh., Magnús Kristjásson, að stjórnin flytti frv. Mjer hefir verið sagt þetta, og frv. var til í stjórnarráðinu, þegar jeg kom þar. En jeg leit svo á, að það væri ekki rjett að flytja það á þessu þingi; og hv.flm. gat ekki búist við, að jeg líti alveg eins á þetta og Magnús Kristjánsson. Mjer hefir ekki verið nein launung á þessu; jeg hefi látið það í ljós bæði við hv.flm. og aðra. Jeg ætlast til þess, að till. í skatta- og tollamálum og jafnframt í einkasölumálum, komi frá milliþinganefndinni, sem hefir þau mál til meðferðar.

Halldór Stefánsson Vegna þess að gerðir milliþinganefndarinnar í skatta- og tollamálum hafa dregist inn í þessar umræður, sjerstaklega um einkasölu á tóbaki, ætla jeg að segja nokkur orð. Eitt af verkefnum nefndarinnar er að athuga, hvort rjett sje að afla ríkissjóði tekna að einhverju leyti með einkasölu á hátolluðum vörutegundum, og þá kemur tóbakið til greina fyrst og fremst. Það er rjett, að við háttv.þm. Ísaf. (HG) áttum tal um það mál við stjórnina í vetur, jeg hygg það hafi verið meðan þriðji nefndarmaðurinn. Jón Þorláksson, var erlendis. Og að því er mig minnir áttum við ekki tal við fjmrh. (MKr) heldur við forsrh. (TrÞ), sem þá gegndi störfum fjármálaráðh., og hjá honum fengum við að vita, að Magnús Kristjánsson hefði í undirbúningi frv. um einkasölu á tóbaki. Varð það til þess, að við hugsuðum ekki meira um það mál. Þetta var á þeim tíma, svo snemma vetrar, að ekki var útsjeð um, hvort nefndin mundi skila af sjer störfum á þessu þingi. En nefndinni vanst ekki tími til þess, og eins og öllum er kunnugt, þá hefir hún engar tillögur borið fram; enda færi best á því að hún legði þær fram í einu lagi. Það er kunnugt um mig; að jeg er ekki ófús á að einkasala sje tekin á tóbaki og fleiri vörum til tekna fyrir ríkissjóð, án þess að skattþegnum verði íþyngt með því. En hitt er annað mál, hversu heppilegt muni vera að skifta oft um slíkar aðferðir. Og líkur eru til, að það mundi verða nokkuð fastar bundið, ef tillögur um það væru bornar fram í heildarkerfi.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Þegar þetta mál var hjer til umræðu síðast, var jeg að svara hv. 1. þm. S.-M., sem fyrstur hóf andmæli gegn þessu frv. Hann er nú ekki viðstaddur, en jeg býst við, að það komi ekki að sök, því jeg hafði að mestu lokið svari mínu til hans. Jeg var að andmæla skoðunum hans um það, að leiglendingar ættu að leggja til hús á jörðunum og annast viðhald þeirra, og til þess að sneiða hjá endurtekningum, skal jeg víkja að hv.þm. Barð., sem mælti líka á móti þessu atriði. En þó var sá munur á skoðunum þessara hv.þm., að hv.þm. Barð. viðurkendi, að rjett væri að skylda landsdrottinn til að byggja íbúðarhús fyrir fólkið á leigujörðum sínum, en andmælti því, að honum bæri að leggja til hús fyrir áhöfn jarðanna; ennfremur mótmælti hann því, að jarðeiganda bæri skylda til að viðhalda húsunum. Hv. 1. þm. S.-M. var þessu öllu andvígur, og hafði hvorugur þeirra við mikil rök að styðjast. Eins og jeg gat um áður, hvíldi sú skylda á landsdrotni frá fornu fari og fram til 1883 að leggja til öll hús á leigujarðir sinar, bæði yfir fólk og fjenað. Viðhaldsskylda á húsum hvíldi og á landsdrotni og einnig brunatrygging.

Var þá brunabótatrygging?

. Já, þá höfðu menn húsin trygð fyrir eldsvoða. Það liggur í hlutarins eðli, að þetta hlaut að vera báðum aðilum fyrir bestu. Hv. þm. Barð. ætlast til, að landsdrottinn leggi til íbúðarhús handa fólkinu, en leiglendingur annist viðhald þeirra og leggi til hús fyrir áhöfnina. Ef leiguliði á að byggja yfir fjenaðinn, þá má búast við, að hann geri það með sem minstum kostnaði að unt er, og að þau hús verði fremur ófullkomin, vegna þess að hann hefir enga tryggingu fyrir því, að fá nokkurn eyri fyrir þessi verk sín, þegar hann fer frá jörðunni, nema það, sem hann gæti haft upp úr húsunum með því að rífa þau. Þannig er þessu háttað nú. Ef leiguliði fer frá ábýlisjörð sinni, er hann skyldur til að bjóða fyrst jarðeiganda húsin til kaups, en að honum frá gengnum, þá viðtakanda jarðarinnar. En þessir aðilar eru ekki skyldugir til að veita honum ákveðin svör fyrri en í fardögum. Leiguliði getur enga ákvörðun gert fyr, viðvíkjandi húsunum. Geti hann þá eigi selt þau, verður hann að hafa rofið þau fyrir Jónsmessu, og alt flutt af staðnum eftir kröfu viðtakanda, til þess að hann geti bygt aftur á sama stað, ef honum sýnist svo. Rjettur leiguliða er svo aumlega trygður í núgildandi lögum, að hann getur eigi búist við að fá nema 1/3 af verði húseigna sinna, og oft verður honum sama sem ekkert úr þeim. Það hefir reynslan sýnt og sannað. Jeg fjölyrði ekki mikið um það, að skifta viðhaldsskyldunni á milli landsdrottins og leiguliða, en álit það mjög óheppilegt. Ef leiguliði á að annast viðhaldið á húsunum, þá gerir hann það vitanlega á þann hátt, að leggja sem allra minst í kostnað.

Ætli eigandinn geri það ekki líka á þann hátt?

. Nei, hann gerir það ekki, ef hann á að byggja þau upp aftur. Reynslan sýnir, að húsakostur hefir alment verið miklu betri á jörðum í fyrri daga. Um síðastliðin aldamót (1900) vissu menn glögg deili á 500 ára gömlum húsum; og gerð þessara húsa var miklu betri og rambyggilegri en á þeim húsum, sem yngri eru, að frátöldum nýjustu húsum, sem reist eru úr vönduðu efni, eftir fullkomnum nútímakröfum. Það var ekki ótítt fyr á tímum, að menn þöktu bæjarhús sín með uxahúðum, líka á leigujörðum, af því að landsdrottinn sá um þau og annaðist þau að öllu leyti. Jeg geri ráð fyrir, að þó nú væri farið að byggja vandaðri hús á jörðum og viðhaldsskyldan hvíldi á herðum leiguliða, þá mundi fljótt sækja í sama horfið. Húsin gengju úr sjer; svo væri ákveðið eitthvert ofanálag af handahófi, meira og minna ósanngjarnt, eins og þekst hefir. Alt sæti í sama fari. Húsið eyðist ekki á fáum árum að vísu, en það fyrnist. Það er því afaróeðlilegt að leggja slíkar byrðar á leiguliða. Ef við gerum ráð fyrir, að hús á einhverri jörð endist, þar sem þau eru allvel gerð, í 40–50 ár, og að á því tímabili verði oft ábúendaskifti þar, þá þarf fyrsti ábúandi, þó hann búi í nokkur ár, ef til vill næstum því engu álagi að svara. Annar ábúandi, sem hefir t. d. 10 ára byggingu, verður að svara nokkru meira álagi. Þriðji ábúandi, sem hefði jörðina álíka langan tíma, yrði vafalaust að greiða enn hærra álag. En fjórði maðurinn, sem fengi jörðina bygða til 10 eða 15 ára, mætti búast við að þurfa að byggja húsin upp af nýju. Álagið hrekkur þá ekki langt upp í þann byggingarkostnað, og hljóta því allir að sjá, hversu ranglátt það er, að gera slíkar kröfur til fátækra leiguliða. Enda sýnir reynslan það best, að þeir hafa ekki getað undir þeim risið. Ábúendurnir sleppa líka misvel við þessar kvaðir. Sá, er tekur við vel hýstri jörð, með nýjum byggingum, hann þarf sama sem engu álagi að svara, þó hann búi þar í nokkur ár; þeir sem síðar koma, nokkru meira, en mestu tjóni verður sá fyrir, sem verður að byggja upp. En húsin fyrnast smátt og smátt, og eins fyrstu árin eins og þau síðustu, þó þess gæti ekki eins. Það er því bæði órjettmætt og óhyggilegt að leggja viðhaldsskylduna á leiguliða. Vel getur farið svo, að þó jarðareigandi hafi upphaflega lagt til góð hús, þá fari það svo, þegar þarf að endurbyggja þau, að þá búi fátækur maður á jörðinni, sem ekki getur bygt upp á henni. Því allir vita, að álag það, sem gert er á jarðarhús, hrekkur skamt til að byggja upp aftur. Jeg held því, að best sje fyrir þessu sjeð með því móti, að jarðeigandi leggi til öll hús og annist viðhald þeirra. Að sjálfsögðu þarf ábúandinn að gera að húsunum, en þegar þarf að endurnýja þau eða bæta við húsum, er sjálfsagt, að landeigandinn geri það. Læt jeg svo útrætt um þetta atriði. Hv. 1. þm. S.-M. virtist ekki vilja fallast á lífstíðarábúð og taldi þau ákvæði frv., er þar að lúta, mjög óskýr. Sjerstaklega fanst honum það viðsjárvert, að ekkjur fengju að halda rjettinum til ábúðar á jörð óskertum, þó að þær giftust, því að þetta gæti leitt til eilífðarábúðar. Jeg skil nú satt að segja ekkert í því, að hv. 1. þm. S.-M. skuli segja þetta, því að samkv. 9. gr. frv. flytst ábúðarrjetturinn frá manni til konu við lát hans, en endist ekki lengur en á meðan konan er á lífi. Þó því aðeins, að hún hafi aðskilinn fjárhag í síðara hjónabandi. Nú er mannsaldurinn í hæsta lagi 100 ár, og má gera ráð fyrir því, að konur sjeu í kringum tvítugt, þegar þær giftast, svo að hjer getur mest verið um að ræða 80 ár, en varla nema þetta 40 –60 alment.

En ef maðurinn byggi 100 ár, áður en hann giftist?

. Það kom sjer illa, að fá þetta innskot. Væri gaman að fá það rökstutt, að þetta eigi sjer stað, og væntanlega gerir hv. 1. þm. Reykv. það, en jeg þekki þessa engin dæmi. En látum svo vera, að þetta væri satt. Hjer væri samt um lítinn tíma að ræða, í samanburði við eilífðina. Jeg held, að jeg geti látið þessar aths. nægja við ræðu hv. 1. þm. S.-M. Hann var annars að tala um það, að betra væri að samþ. þessi 1. ekki nú, vegna þeirra djúpu áhrifa, sem þau mundu hala á sveitirnar. Jeg held, að ef til vill væri rjettara að snúa þessu við, að það eigi einmitt að samþ. þessi 1. nú, vegna þeirra djúpu áhrifa, sem þau koma til með að hafa á sveitirnar. Þá kem jeg að hv.þm. Barð., og skal jeg reyna að vera stuttorður, þó að hann hjeldi nú 1½ tíma ræðu og kæmi því víða við. Hann sagði, að við flm. þessa frv. hefðum litið á þetta mál frá einni hlið. Um það skal jeg ekki deila. Það eru sjálfsagt skiftar skoðanir um þessa lagasmíð okkar. En jeg held, að engin till., sem máli skiftir, sje gerð án ítarlegrar íhugunar, auk þess sem við að sjálfsögðu studdumst við allar þær upplýsingar og fræðslu, sem hægt var að fá í þessu efni. Hv. þm. Barð. taldi, að viðhaldsskyldan ,sem við viljum láta hvíla á jarðeiganda, væri nýmæli. En það er fjarri því, að svo sje. Þetta er eldgamalt, en konungur varð fyrstur til að brjóta þessi fyrirmæli og koma þessu af sjer yfir á aðra, og svo fetuðu allir aðrir smátt og smátt að sjálfsögðu í fótspor hans. Hv. þm. fann að því, að ef jarðeigandi ætti að leggja til húsin og annast viðhald þeirra, væru of þröng takmörk sett fyrir því, hversu mikið hann megi hækka jarðarafgjaldið fyrir að hafa bætt húsin eða stækkað. Við stingum upp á því, að ábúandi greiði 5% af kostnaðarverði húsanna. Má vel vera, að þetta sje of lágt, ef jarðeigandi t. d. þarf að taka lán í þessu skyni, en við það verða þeir að búa, sem byggja fyrir eigið fje. Og við viljum ekki gera upp á milli þess, sem býr á eigin jörð sinni, og hins, sem leigir jörð sína öðrum, heldur leggja sömu skyldur hvorumtveggja á herðar. En það er ekki svo mikið atriði út af fyrir sig, hvort þetta eru 5% eða lítið eitt meira, heldur hitt, að jarðirnar sjeu vel hýstar og afgjaldið eftir húsin hæfilegt. Ef menn fá lán úr Byggingar- og landnámssjóði, er 5% fullhátt gjald, en annars mætti koma þessu svo fyrir, að gjaldið væri miðað að nokkru við það, hve dýr lán jarðeigandi þyrfti að taka. Jeg get ekki skilið það, að hv.þm. í Barð. geti haft nokkuð á móti þeim ákvæðum, sem í frv. eru gegn því, að óhæfilega sje farið með jarðir, og reynt sje að fyrirbyggja jarðabrask. En það gladdi mig, að hann er með lífstíðarábúð, og meira að segja sammála mjer um það, að erfðaábúð sje æskilegust. Hv. þm. Barð. færði það til, frv. þessu til foráttu, að það, hvort kúgildi fylgdu jörð eða ekki, væri samningamál milli leiguliða og jarðeiganda, sem þingið hefði engan rjett til að hlutast til um. Ennfremur talaði hann um það gjald, sem frv. gerir ráð fyrir, að greitt sje eftir kúgildi, of lágt. Jeg get ekki fallist á þetta, og skal færa skoðun minni nokkur rök. Tek jeg þá fyrst síðara atriðið. Frv. gerir ráð fyrir, að ábúandi greiði 6% í leigu eftir kúgildin, miðað við verðlagsskrá í því hjeraði, sem jörðin er. Þetta er töluvert lægra gjald en tíðkast hefir, en menn verða að hafa það í huga, að leiguliði ber ábyrgð á kúgildunum og annast um fyrningu þeirra. Upphaflega, þegar kúgildi voru sett, var gert ráð fyrir, að leiguliði greiddi 10%, eða eins og þá var talið, 2 fjórðunga smjörs, sem jafngiltu 12 álnum vaðmála. En þó að þetta hafi verið sanngjarnt á þeim tíma, er ekki þar með sagt, að það sje það nú. Þetta verðlag er breytingum háð, sem annað, svo að menn geti sannfærst um það, skal jeg rekja nokkra drætti kúgildareikningsins, þó að mjer, því miður, gefist ekki tími til þess að gera það eins nákvæmlega og jeg æskti. Kúgildin fylgdu ekki strax í upphafi þeim jörðum, sem seldar voru á leigu, heldur eru þau þannig til komin, að menn gáfu kirkjunni jarðir sínar og lausafje, til þess að komast hjá tíund, sem kirkjan þurfti ekki að greiða. Á þennan hátt sluppu menn við að greiða tíund af eignum sínum, en höfðu þeirra þó full not eftir sem áður. En þegar kirkjan, með þessum gjöfum, var búin að komast yfir fleiri jarðir en hún sjálf þurfti á að halda og taka þær af bændum, fór hún að leigja út jarðir sínar og ljet kúgildin fylgja þeim. Hún gerði leiguliðum sínum það meira að segja að skyldu, að taka við kúgildunum. Stóreignamennirnir fetuðu svo í fótspor kirkjunnar og fóru að láta fjenað fylgja þeim jörðum, sem þeir seldu á leigu. Með þessu móti fengu þeir nefnilega hærri vexti af eignum sínum en ella. Jeg get getið þess, að upphaflega fjekk jarðeigandi 10% í afgjald af leigujörð sinni og 10% eftir kúgildið. Eru það ekki smaræðis vextir. En fátækum leiguliðum þótti í fyrstu gott að fá fjenað með jörðunum, til þess að hafa einhvern bústofn, þó að þeir yrðu að sæta þessum þungu kjörum. Þess ber þó að gæta, að landeigandi bar þá sjálfur ábyrgð á kúgildunum og annaðist fyrningu þeirra. Viðhaldsskyldan hvíldi þá ekki á leiguliðanum, eins og nú er. En þetta hefir breytst með tímanum. Nú er betra fyrir leiguliða að taka sjálfur lán og kaupa sjer búpening fyrir en að hafa kúgildin, vegna þess hve hátt eftirgjald er eftir þau, því að það nemur nú 16–20%. Upphaflega var kúgildið miðað við 2 lögaura, en lögeyrir jafngilti 6 álnum vaðmála, svo að eftirgjald kúgildis hefir með öðrum orðum verið 12 álnir vaðmála. Nú var kýr metin til 90–96 álna. Þess eru að vísu dæmi, að kýr hafi verið metin á 72 álnir, en þetta breyttist fljótt, og snemmbær, heilspena kýr var snemma metin á 120 álnir. Eftirgjaldið eftir kúgildið var 12 álnir vaðmála, eða 10%. Tveir fjórðungar smjörs jafngiltu 12 álnum, og er smjörgjaldið svo til komið. Verðlag á smjöri hefir breytst mjög mikið, svo að síðar námu 2 fjórðungar smjörs miklu meira en 12 álnum vaðmála, eða sem sje 20 álnum vaðmála. Hv. þm. Barð. ætti því að sjá, að það er meira en vafasamt, að rökstyðja mál sitt með því, að það, sem einu sinni var rjett, sje rjett nú. Jeg skal nefna annað dæmi. Á 9., 10. og fram á 11. öld jafngilti eyrir silfurs 8 sex-álna aurum, en á ofanverðri 11. öld og 12. öld nam silfureyririnn ekki nema 7% sex-álna aurum. Og á 13.–14. öld var eyrir silfurs kominn ofan í 6 sex-álna aura. Menn ættu að geta sjeð af þessu, að þó að sanngjarnt hafi verið að miða viðskifti með ýmsa hluti við verðlag silfurs eins og það var upphaflega, þá er ekki víst, að sami mælikvarði eigi við, þegar verðgildið hafði breytst svo stórkostlega sem raun varð á. Það er því eins og hver önnur fjarstæða, sem varla er svara verð, þegar hv.þm. Barð. rökstyður það, að afgjald af kúgildi sje of lágt eftir frv., með því, að afgjaldið hafi verið sanngjarnt áður fyrr, er það var hærra, og sje það því líka nú. Þá kem jeg að hinu atriðinu, sem hv.þm. Barð. lagði mikla áherslu á, að ekki væri rjett að ákveða með lögum, hve hátt afgjald eftir kúgildi mætti vera, með því að löggjafarvaldið ætti ekki að ganga inn á rjett manna til að gera einkasamninga. Jeg þykist vita, að hv.þm. Barð. sje kunnugt um hinar fornu kvaðir, sem þjökuðu bændur um margar aldir, eða frá því um 1500 og langt fram á 18. öld. Þegar farið var að tala um að afnema þessar kvaðir, á þingunum eftir 1845, vegna þess, hve óbærilegar þær væru fyrir landbúnaðinn, risu upp menn, eins og hv.þm. Barð. gerir nú, og sögðu, að hjer væri um einkasamninga að ræða, sem löggjafarvaldinu kæmu ekkert við. Sumir hjeldu því jafnvel fram, að stólsjarðirnar, sem byrjað var að selja 1786, hefðu verið seldar með þessum kvöðum, sem því ættu að ganga frá kyni til kyns. Eins og sjálfsagt var, þá fór Alþingi ekki eftir þessum röddum, og kvaðirnar voru afnumdar. Þess gerist varla þörf að lýsa þessum kvöðum, því að þær munu öllum í fersku minni. Mönnum var gert að skyldu að inna af höndum dagsverk og lána hest í þágu embættismanna konungs eða kirkjunnar. Fátækur leiguliði varð að vinna þetta 1–2 dagsverk um hásláttinn, ef þessir lánardrotnar hans kölluðu. Þó gat hann leyst sig undan að vinna, með því að greiða 20 álnir fyrir dagsverkið, en það var tvöfalt kaup, því að dagsverkið var metið á 5 fiska, en 5 fiskar gerðu 10 álnir. Hest voru leiguliðar skyldir að lána í 10–12 daga. Þetta var borgað með 2 fiskum, en sumarleigan fyrir hest, frá fardögum og þangað til seint í október, var 20–24 fiskar. Það þarf ekki að taka það fram, hverjar afleiðingar það hafði, að einyrki þurfti að fara frá slætti vegna þess að hann gat ekki borgað þessar kvaðir eða leyst sig undan þeim. Og þó vildu sumir ekki ljetta þessum kvöðum af, og sögðu sem svo, að þessar nytjar væru seldar með jörðunum, og ættu því að fylgja þeim eins og skuggi, um aldur og æfi.

Þetta er ekki sambærilegt

. Jú. Þessir menn sögðu það sama og hv.þm. Barð., að löggjafarvaldið mætti ekki ganga inn á rjett manna til að gera einkasamninga. En löggjafarvaldið á ekki að taka tillit til annars en alþjóðarheillar. Jeg skaut því inn í, þegar hv.þm. Barð. var að tala um, að með þessu væri landeigendum gert ómögulegt að hafa kúgildi, að þeir gætu selt þau. Það er undantekning með kirkjukúgildin, en jarðeigandi þarf auk þess ekki að byggja jörð sína öðrum en þeim, sem vilja taka við kúgildunum. Og það hefir hingað til verið talið sæmilegt að fá 6% vexti af eignum sínum, þegar þar við bætist svo það, að fyrningar- og viðhaldsskyldan hvílir á leiguliðanum. Jeg á enn eftir að minnast á mörg atriði, en þar sem klukkan er orðin fjögur, og jeg býst við, að hæstv. forseti vilji fara að fresta fundi, ætla jeg að geyma mjer það, þar til síðar. (Fundarhlje til kl. 5). Þá var hv.þm. Barð. óánægður yfir því ákvæði 36. gr., að meta megi hæfilegan leigumála jarða af gerðardómi. Taldi hann, að þetta hefði hingað til verið látið afskiftalaust, og væri því brotið í bága við eldri venju. Það er að vísu rjett, að þetta hefir verið látið afskiftalaust nú um hríð. En í eldri lögum voru til ákvæði um þetta, sem nú er að vísu spurning, hvaða gildi höfðu. En það eitt er víst, að afgjöld jarða máttu aldrei fara yfir lögleigu, eða 10%. Svo breyttist þetta, og afgjöldin minkuðu. Eru þau nú yfirleitt miklu lægri en hámark gömlu lögleigunnar var. Enda mundu jarðir ekki hyggjast fyrir svo háa leigu. Hv. þm. drap nú á margt fleira, sem ekki skiftir miklu máli að svara á þessu stigi málsins. Skal jeg þó víkja enn að fáeinum atriðum. Hv. þm. þótti óþarfi að þinglýsa byggingarbrjefum, og spurði að því, hver greiða ætti kostnað af því. Jeg er nú sammála um, að þetta skifti ekki svo mjög miklu máli. En n. taldi þó þessi brjef svo mikils virði, að rjett væri að þinglýsa þeim. Hv. þm. sagði, að með þessu væru eldri brjef gerð ógild. Jeg veit nú varla, hvað hann meinti með þessu. En það er að minsta kosti alger misskilningur. Það er tekið skýrt fram í 53. gr. frv. Þar er ákveðið, að eldri brjef gildi það sem eftir er byggingartímans. Það er aðeins ákvæðið um það, að ákvæðum laganna hvað hús og jarðabætur snertir sje búið að koma í lag eftir 5 ár eftir að lögin ganga í gildi. Að öðru leyti halda byggingarbrjefin gildi sínu þar til leigutíminn er á enda. Þá spurði hv.þm., hvað úttekt á jörðum ætti að þýða, þegar sami leiguliði hjeldi áfram búskap á jörðinni, og hver ætti að greiða fyrir þá úttekt. Um þetta er það að segja, að úttekt sú, sem fram fer þegar lögin ganga í gildi, er nauðsynleg til að fá grundvöll undir breyt. þá á eignarráðum mannvirkja á jörðinni, sem leiðir af lögunum. Er þá og sagt fyrir um, hver þá úttekt greiði, er leiguliðaskifti verða á jörð. En það skal játað, að ekki er tekið fram, hverjum beri að greiða, og á hvern hátt, úttekt þá, sem gera á á 5 ára fresti. En samkv. 1. frá 1917 um laun hreppstjóra, á hver aðili að greiða helming úttektarkostnaðar. Býst jeg ekki við, að frekari ákvæði þurfi um það. Mætti máske setja ákvæði um það í frv. Ætti þetta ekki að þurfa að verða að neinu ágreiningsefni. Þá fann hv.þm. það að frv., að jarðeigandi skuli vera skyldur til að kaupa hús, ef þau hafa verið aukin. Taldi hann, að svo gæti farið síðar, að ekki væri þörf fyrir þau. En frá þessu er tryggilega gengið í frv. Samkv. því fást hús eigi endurgreidd, nema þörf sje fyrir þau. Ef því of mikið er bygt, eða illa bygt, þá ber jarðareiganda engin skylda til að kaupa þau. Þá talaði hv.þm. um ákvæði frv. um hlunnindi jarða, og taldi spurningu, hvort það gengi ekki of langt í því að ákveða það, að hlunnindi skyldu fylgja jörðum. Jeg held nú, að þessu sje í hóf stilt í frv. Best er óneitanlega, að hver jörð njóti þeirra gæða, er henni fylgja. Jeg get þó sagt, að það er einna síst ástæða til þess að viðarreki skuli fylgja jörð. Sem hlunnindi er hann nokkuð sjerstaks eðlis. En fiskveiði í ám og vötnum, fuglatekja, dúnn og selalátur, á að fylgja hverri jörð, sem að fornu hefir verið.

Er það kannske ekki alstaðar?

. Nei, það hefir mjög víða verið gert, að taka hlunnindi undan jörðum. Þá talaði hv.þm. um eindaga jarðarafgjalda. Mþn. þótti rjett að setja einn lögfestan gjalddaga. En þetta er þó ekkert aðalatriði. Sama má segja um skyldu leiglendings til að færa jarðargjöld til landsdrottins eða umboðsmanns hans, eftir því hvað langt í burtu hann er búsettur. Þá drap hv.þm. á ákvæði 44. gr. og þótti hart, ef leiguliði misti ábúðarrjett sinn, ef hann hefði neitað að kaupa jörðina eftir ákvæðum þeirrar gr. Þetta ákvæði er bein afleiðing þess, að gert er að skyldu í frv., að jarðir sjeu bygðar til lífstíðar. En nú getur hagur eiganda staðið svo, að hann þurfi að selja jörðina. En það mun reynast erfitt, þegar hún er föst í lífstíðarábúð. Þetta er því gert til þess að tryggja það, að eigandi geti selt, ef hann þarf þess með og vill. En jafnframt er leiguliða trygður rjettur til að kaupa, þegar svo stendur á, fyrir matsverð. Nú má gera ráð fyrir því, að fasteignamat komist bráðlega nálægt sanngjörnu söluverði. Er þá kosti hvorugs aðilja þröngvað með þessum skilyrðum. Þá taldi hv.þm., að vafasamt væri, hvort mat það á vinnugetu leiguliða til endurbyggingar húsa, sem frv. gerir ráð fyrir, muni verða rjettlátt. Jeg hygg, að ekki sje hægt að komast nær hinu sanna í þessu efni heldur en það, sem nákunnugir úttektarmenn meta. Þeir vita, hve mikla vinnu leiguliði getur af hendi látið samkv. frv., og meira er ekki hægt að heimta. Um jarðabætur á leigujörðum skal jeg ekki fjölyrða. Jeg álít, að ákvæðum þeim, sem lúta að þeim, sje mjög í hóf stilt. Telur n., að þar sje ekki þrengt að kosti jarðeiganda fram yfir það, sem rjettlátt er. Þá spurði hv.þm. að því, hvort samningar gætu átt sjer stað milli jarðeiganda og leiguliða um þau atriði, sem úttektarmenn eiga að meta, líkt og áður hefði tíðkast. Því er nú fyrst til að svara, að núgildandi löggjöf gerir alls ekki ráð fyrir slíkum samningum. Í þeim lögum er aðeins gert ráð fyrir því, að jarðir sjeu teknar út af úttektarmönnum. Og frv. fer sömu leið í þessu efni, og svo á það líka að vera í löggjöfinni. Úttekt er líka nauðsynleg. Það er fleira en jörð og hús, sem þarf að meta og greiða bætur fyrir, ef ekki er haldið við. Svo getur það verið um girðingar og ýms önnur mannvirki, sem ábúanda ber að annast viðhald á og svara álagi á. Svo er því og einnig varið um úttekt þá, sem rætt er um í 52. gr., og það álag, sem talað er um þar, að þurfi að meta, vegna þess að jarðeigandi á og að vera orðinn eigandi allra jarðarhúsa eftir 5 ár. Þá er það ákveðið í 54. gr. frv., að leiguliði geti vikið af jörð fyrirvaralaust, og án skaðabótagreiðslu til eiganda, ef jarðareigandi hefir ekki fylt þær skyldur sínar, sem um getur í þeirri grein um byggingu húsa á jörðinni. Þessi rjettur er gefinn leiguliða í þessu sjerstaka tilfelli, sem annars er skyldur samkv. frv. að greiða heils árs eftirgjald, ef hann fer frá jörð fyrirvaralaust á annan hátt. Vona jeg, að hv.þm. skilji þetta. Þá tók hv.þm. undir þá ósk með hv. 1. þm. S.-M., að frv. þetta verði ekki afgr. á þessu þingi. Ábúðarlögunum er nú reyndar svo ábótavant, að skjótra umbóta er þörf. Og þetta er hægt að fullyrða, fyrir því liggja svo góð gögn. Hv. þm. sagði, að umráða- og eignarrjetturinn væri skertur, ef frv. gengi fram. Það má nú að vísu segja svo, að umráðarjettur manna sje skertur. En löggjöfin gengur nú yfirleitt í þá átt, að tryggja hag þjóðfjelagsheildarinnar sem best, og hann verður ávalt að meta meira en hag einstaklinga, þegar hagsmunir einstaklinga og þjóðfjelagsheildarinnar rekast á. En þetta frv. er engin undantekning, og gengur ekki hóti lengra í því efni en ýms önnur lög, sem sett hafa verið. Jeg get bætt því við, að ýmislegt það í frv., sem hv.þm. telja nýtt, er í raun og veru gamalt, en varð að víkja um stund fyrir skammsýni löggjafanna. Og þess ber að gæta, að engin menningarþjóð er komin eins skamt í búnaði eða hagar sjer eins og hjer hefir verið gert. Ábúðarlögin frá 1883 munu vera eins dæmi í samskonar löggjöf menningarþjóðanna. Alstaðar eru hús látin fylgja jörðinni og eigendur annast viðhald þeirra. Hjer er ekki skylda jarðeiganda að hafa nokkurn kofa uppistandandi. Leigupeningur er fyrir löngu afnuminn annarsstaðar. Hjer er skylda að taka við leigufjenaði, gjalda af honum okurrentur og annast þó viðhald hans. Hv. þm. taldi okkur nm. hafa litið alt of einhliða á þetta mál. Hann þóttist þó vita, að við værum svo góðir drengir, að við hefðum ekki viljað ganga á hlut manna vísvitandi. En jeg get sagt hv.þm. það, að ákvæði frv. voru sett af ráðnum hug og að vandlega athuguðu máli, til þess að tryggja búskap á leigujörðum, og að þær yrðu ekki útundan í framfaraviðleitninni. Annars er ekki um mjög stórvægilegar breyt. að ræða umfram það, sem hefir lengstum verið í löggjöf okkar áður um þetta efni, eins og jeg tók áður fram. Þó að okkur hv.þm. Barð. greini nú á um nokkur atriði, þá geri jeg ráð fyrir, að ekki sje það djúp staðfest á milli skoðana okkar, að það verði ekki brúað, ef við viljum báðir leggja það besta til málinu til bjargar. Enda treysti jeg honum vel og veit, að fyrir honum vakir ekki annað en að leggja það gott til málsins, er verða megi til fremdar og farsældar landbúnaði okkar. Og þá mun hann ekki kynoka sjer við að íþyngja lítið eitt jarðeigendum frá því, sem áður hefir verið, ef hann telur, að með því mætti stíga stærri spor til framfara landbúnaðinum. Því að sú mun sameiginleg skoðun okkar hv.þm. Barð. og mín, að það beri að stuðla að því með öllu móti, að afkoma landbúnaðarins verði sem best trygð og að hann geti staðist samkepnina við aðra atvinnuvegi landsins. Við hefðum að vísu kosið að þurfa ekki að íþyngja jarðeigendum til neinna muna, en þegar við höfðum athugað málið, eftir þeim gögnum, sem fyrir lágu um það, hvernig háttað hefir verið ábúð og leigumála á jörðum, þá getum við ekki aðrar till. gert en þær, sem bornar eru fram í frv. og eru tilraun okkar til þess að rjetta landbúnaðinn úr þeim kút, sem hann er kominn í. Fleiru í ræðu hv.þm. Barð. ætla jeg ekki að svara að svo stöddu. Og um önnur einstök atriði, sem hafa komið fram í ræðum annara hv.þdm., mun jeg ekki mikið fjölyrða. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) vjek að því, að samkv. ákvæðum 1. gr. frv. gæti svo farið, að ekki væri mögulegt að byggja jörð, af því að margir væntanlegir ábúendur hefðu ekki fulla áhöfn á jörðina. Jeg lýsti því nú yfir í upphafi, að orðalag frv. mætti eflaust á ýmsum stöðum betur fara. En þar sem við nm. vorum ekki hjer allir til staðar, töldum við tveir, sem frv. flytjum, rjettara að birta það orði til orðs eins og n. hafði gengið frá því, og gæti þá hv. d. breytt orðalaginu eftir því sem betur þætti fara; meðal annars mætti þá lagfæra orðalagið á þessu ákvæði 1. gr., sem hv. 1. þm.N.-M. hnaut um. Meining okkar með þessu ákvæði, að tekið sje fram í lögunum, að hæfileg áhöfn sje á jörðinni, er aðeins sú, að það sje sett til varnar því, að jarðnytjar geti farið annað en til ábúanda sjálfs. Þá drap sami hv.þm. á það, ef sveitarstjórn fengi jörð til ábúðar, en sæi sjer hag í að skifta henni á milli fleiri ábúenda, og spurði í því sambandi hvernig slíku yrði fyrir komið, ef landeigandi gæti ekki keypt hús þau, er sveitarstjórn hefði látið gera á nýbýlunum. Jeg held, að þetta kæmi sjaldan fyrir. En þætti sveitarstjórn betur fara, að stórri jörð væri skift í fleiri býli og eigandi gæti ekki keypt húsin, þá mundi hann í tæka tíð selja jörðina. Annars held jeg nú, að þetta komi mjög sjaldan fyrir. Þá mintist hann á viðhaldsskylduna og var þar á öndverðum meið við það, sem haldið er fram í frv., en af því að jeg hefi talað mikið um þetta atriði áður, læt jeg mjer nægja að vísa til þess. Aðeins skal jeg taka það fram, að ef viðhaldsskyldan yrði færð yfir á leiguliða, þá er jeg hræddur um, að lítið yrði úr umbótum húsa á jörðinni og að alt mundi sækja í sama horf og verið hefir. Þá ljet hv.þm. það í ljós, að hann vissi ekki, hvort það væri rjett að meina mönnum að selja burtu jarðargróða, þar sem hagaði svo til, að tök væru á að auka ræktun jarðarinnar, t. d. með erlendum áburði. Það er að vísu satt, að það er auðveldara nú orðið en verið hefir að auka jarðargróðann með ýmiskonar ræktun. En vegna sveitarfjelagsins í heild er það hollara og betra að flytja sem minst af jarðarnytjum burt, að undanteknum kartöflum og garðávöxtum, ef það þykir borga sig að rækta það í stærri stíl en þarf til notkunar í heimilið. Annars þótti mjer vænt um, hvað hv. 1. þm.N.-M. tók vel í málið, Hann taldi sig fylgjandi stefnu frv., og kann jeg honum þakkir fyrir. Hitt er ekki nema sjálfsagt, að breyta orðalaginu, enda erum við flm. fúsir að ganga inn á allar slíkar orðabreyt., sem miða að því að skýra betur þann tilgang, sem ætlast er til að ná með frv. Þá kem jeg að hv. 1. þm. Reykv. (MJ). Hann gerði einnig að umtalsefni þetta ákvæði 1. gr. um hæfilega áhöfn á jörðinni, og læt jeg mjer nægja að vísa til þess, sem jeg hefi svarað öðrum hv.þdm. Jeg hefi líka svarað því, sem hann kallaði, að þröngvað væri kosti þeirra manna, sem jarðir eiga, með ýmsum ákvæðum frv. Þó svo virðist kannske vera við fyrstu yfirsýn og fyrst í stað eftir að farið er að beita þessum ákvæðum, að þröngvað sje kosti jarðeigenda, þá er hitt víst, að til frambúðar mun það reynast hagur jarðeigendum og þeim fyrir bestu. Þegar hús hrörna og þeim er ekki haldið við, þá byggjast jarðirnar ekki, eða þá að lækka verður afgjaldið. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) lýsti því vel og greinilega, hvað þeir jarðeigendur spara mikið fyrir sjer, sem lausir eru við að byggja upp jarðir sínar og halda við húsunum. Það er því hæpið, hvort það er svo mikill búhnykkur fyrir jarðeigendur að skorast undan því að taka á sig viðhaldsskylduna. Þá sagði hv. 1. þm. Reykv., að með frv. væri leiguliðum gert svo auðvelt að búa, að þeir mundu fremur kjósa að leigja jörð en gerast sjálfir jarðeigendur. Það má nú kannske til sanns vegar færa eins og leigumála jarða hefir verið háttað. En hitt er áreiðanlegt, að þegar þessi nýja ábúðarlöggjöf fer að sýna sig, þá mun koma í ljós, að flestir munu kunna því betur að eiga ábúðarjörð sína heldur en að leigja hana, og munu þeir hinir sömu ekki aðeins líta þar á sjálfs sín hag, heldur og niðja sinna. Sami hv.þm. sagði, að frv. bæri það með sjer, að við flm. værum því mótfallnir, að Reykvíkingar eða aðrir kaupstaðarbúar gætu auðveldlega klófest jarðir í sveitum. Þetta er að nokkru leyti rjett, að okkur er illa við að láta þá kaupstaðarbúa eiga jarðir, sem sýna þeim engan sóma, en flytja burtu allan jarðargróðann. Það er við slíka menn, sem ákvæði frv. eru miðuð. En hina, sem sýna jörðum sínum sóma, snertir frv. ekki og þeim viljum við á engan hátt mein gera. Það þarf ekki langt að fara til þess að sjá og sannfærast um, hver eftirköst það getur veitt, að þeir menn komist yfir jarðir, sem ekki hugsa um annað en að rýja jarðirnar vegna stundarhagnaðar. Í einum hreppi austanfjalls, Ölfusinu, voru fyrir stuttu 12 jarðir lagðar í eyði vegna rányrkju Reykvíkinga. Allir sjá, hvílíkt tjón það er fyrir afkomu hreppsins, og með frv. er einmitt að því stefnt að stemma stigu fyrir því, að slíkt geti endurtekið sig í framtíðinni. Þeir menn, sem hafa það í huga þegar þeir kaupa jarðir, að rækta þær og bæta, þeir leggja vitanlega mikið í sölurnar, enda er enginn hemill lagður á þeirra starfsemi með frv. Hv. þm. Ísaf. (HG) vjek nokkrum orðum að þessu frv., talaði vingjarnlega um að fylgja því, og kann jeg honum þökk fyrir það. Jeg skrifaði upp hjá mjer nokkur atriði úr ræðu hans, sem jeg hafði hugsað mjer að minnast á, ekki þó til andsvara, enda hneig ræða hans minst í þá átt að andmæla verulega ákvæðum frv. En þar sem jeg hefi talað alllengi, vildi jeg fara að stytta mál mitt úr þessu. Þess vegna mun jeg ganga að mestu framhjá öllum smávægilegum aths., sem ekki komu fram sem sjerstök andmæli gegn frv. Það var alveg rjett tekið framhjá hv.þm. Ísaf., að ábúðarlöggjöf okkar er þannig úr garði gerð, að umbætur ábúanda hafa orðið til þess að hækka jörðina í verði, svo að afkoma ábúanda hefir orðið erfiðari. Jeg er sammála hv.þm., að þetta er hið mesta tjón fyrir landbúnaðinn í heild. Þess vegna hefir mþn. reynt að koma í veg fyrir, að slíkt komi fyrir framvegis, og verður reynslan að skera úr því, hvort það hefir tekist með þeim ákvæðum, sem frv. hefir að geyma. Þetta er mikilsvert atriði, og dæmi nágrannaþjóðanna sýna, hversu skaðvænlegt það er að hafa ekki verið vel á verði í þessu efni. Jeg læt mjer nægja að vitna til Dana. Þar hefir jarðnæði hækkað óeðlilega mikið í verði vegna umbótanna, en landbúnaðurinn berst í bökkum meðal annars fyrir þær sakir. Það er því nauðsylegt að koma í veg fyrir slíkt í tíma, enda er það reynt með því ákvði frv., að þegar ábúanda þykir jarðarafgjaldið of hátt, þá getur hann heimtað mat á því, og skal þá leggja til grundvallar afgjald annara jarða í því sama hjeraði, án þess að taka tillit til kaupverðs þeirrar jarðar, sem verið er að meta afgjaldið. Þetta mun tryggast til þess að fyrirbyggja allar „spekulationir“. Hv. þm. Ísaf. gerði búreksturinn að umtalsefni, hvort heppilegra mundi að búa í stórum stíl eða smáum. Jeg býst nú við, að hjá okkur verði það svo í reyndinni, að smábúskapurinn verði öllum almenningi hollastur. Hitt er annað mál og má vel vera, að stórbúskapurinn reynist arðsamari, ekki síst þar sem jörðin er þá svo bætt og ræktuð, að hægt er að vinna á henni með vjelum. En fyrir þjóðarþrifin mun smærri búskapurinn hollari og betri, og því hygg jeg það rjett, að reistar sjeu skorður við því, hvað háir opinberir styrkir gangi til einstakra manna. Sama hv.þm. fanst kenna mótsagnar í 6. kafla frv., þar sem gert er ráð fyrir, að jarðarafgjaldið hækki. Þar er nú að vísu gert ráð fyrir, að afgjaldið bæði hækki og lækki. En jeg er honum sammála um, að það er að vísu ekki þörf á því, að afgjaldshækkun að verulegum mun fari fram þegar jarðeigandi á engan þátt í umbótunum. Þó ákvarðast þetta nokkuð af því, að matið fer fram á 10 ára fresti, og getur jörðin þá hækkað í verði á milli, og er það þá fært eiganda til eignar, sem gjalda verður hærra af. En þá hækkun gjaldanna er ekki rjettmætt að hann beri. Afgjald jarðarinnar ætti því að hækka um það, sem opinber gjöld hækka af þessum sökum. Og þar sem um lífstíðarábúð er að ræða, gæti undir þeim kringumstæðum ekki talist ósanngjarnt, þó að afgjaldið hækkaði. Umfram þessar ástæður tel jeg, að afgjaldshækkun eigi ekki að fara fram, en þetta verður að álítast sanngjarnt. Hv. þm. Ísaf. lýsti því yfir sem sinni skoðun, að hann teldi best fara á því, að landið ætti jarðirnar. Jeg hefi líka verið þeirrar skoðunar, og á meðan landið átti verulega góðar jarðir, og þær margar, þá talaði jeg eindregið á móti allri þjóðjarðasölu. En þær raddir heyrðust ekki og áttu heldur ekki bergmál hjer á þingi, og því er komið sem komið er. Landið hefir fargað úr hendi sjer öllum bestu jörðunum, sem nokkur slægur er í, nema þá í einstöku kaupstöðum. En þegar svo er komið, er til lítils að stritast á móti þjóðjarðasölu, og held jeg því að best fari á, að ábúendur fái að eignast þessar fáu þjóðjarðir, sem eftir eru, ef þeim á annað borð leikur hugur á því. En því miður láðist Alþingi, þegar jarðirnar voru seldar, að setja lög, sem fyrirbygðu, að braskað væri með jarðirnar, en af því hefir leitt hið mesta tjón fyrir land og lýð, og verður ekki unt að bæta úr því nema með nýrri ábúðarlöggjöf. Annars vil jeg endurtaka það, sem jeg sagði áðan, að jeg kann hv.þm. Ísaf. bestu þakkir fyrir undirtektir hans við málið og þann glögga skilning, sem kom fram í ræðu hans á þörf nýrra ábúðarlaga. Hann vjek að því og kvaðst vona, að þar sem hv.þm. sæju umbótaþörfina bændum sveitarinnar til handa, þá ljetu þeir ekki á sjer standa að styðja einnig umbætur í kaupstöðum landsins. Jeg þarf ekki að hafa slæma samvisku út af því, að jeg hafi ekki ljeð málefnum kaupstaðanna og mannúðarmálum kauptúnabúanna fylgi, og mun jeg gera það hjer eftir sem hingað til. En öll umbótastarfsemi, sem koma á fjöldanum til góðs, verður að miðast við það, að þar sje sniðinn stakkur eftir vexti. Og það má aldrei gleymast, að gera ekki harðari kröfur en að nokkur von sje til, að unt verði að fullnægja þeim. Jeg held, að í þessu frv. sje kröfunum svo í hóf stilt, að ef hv.þdm. vilja líta á hagsmuni leiguliða, en þeir eru mikill hluti bænda í landinu, þá ætti ekki að raska við till.mþn. í neinum verulegum atriðum. Jeg ætla þá að láta máli mínu lokið hjer með, en skýt því til hv.þdm., að jeg vænti góðs af þeim og að þeir geri sitt besta til að ráða fram úr þessu vandamáli, svo að það megi skipast til sem bestra og farsællegastra lykta fyrir land og lýð.

Sveinn Ólafsson Mjer er óljúft að lengja þessa umr. og tefja fyrir því, að málið fari til n. Jeg álít, eins og jeg tók fram við fyrri hl. þessarar umr., að málið eigi að fara til n. og fá þá meðferð þar, sem tími þingsins leyfir, en lengra eigi það heldur ekki að fara í þetta sinn. Það er ekki nema sjálfsögð sanngirniskrafa, að almenningur fái að sjá og athuga frv. áður en það verður lögtekið. Hjer er um svo stóran lagabálk að ræða og örlagaríkar lagabreyt., að það gengi glapræði næst að lögtaka þær án þess að almenningur fengi að kynna sjer þær vel og vandlega. Með þessu segi jeg ekki, eins og mjer skildist að hv.flm. væri að drótta að mjer, að jeg vilji granda málinu eða bregða fæti fyrir það. Það er síður en svo; en jeg vil láta athuga það af öllum aðilum. Vitaskuld er það mikilsverð spurning, hvort ganga eigi svo langt á veg móts við kenningar sósíalista um að svifta eigendur umráðarjetti jarða sinna. Í þá átt er lengra farið í frv. en í nokkrum öðrum lögum, sem gilda í landi hjer. Eftir 1. og 2. gr. frv. verður ekki annað sjeð en að sveitarstjórn og úttektarmenn hafi ríkari umráð yfir jörð en sjálfur eigandinn. Ef þetta er nauðsynlegt um leigumála á jörðum, þá hlýtur sama nauðsyn að vera um það að setja hömlur gegn umráðum annara fasteigna, svo sem húsa, t. d. hjer í Reykjavík. Leigumáli á jörðum úti um sveitir landsins er, eins og allir vita, yfirleitt mjög vægur, samanborið við leigu á húsum hjer og í fjölmennari bæjum landsins. Jeg veit með vissu, að fjöldi jarða er leigður fyrir sem svarar 3–4% virðingarverði þeirra, og þekki þess aðeins fá dæmi, að leigan nálgist 10%. En hjer mun alsiða, eftir því sem mjer skilst, að leigja íbúðir og herbergi fyrir 70–80% af virðingarverði. Jafnvel mun dæmi til 100% ársleigu af húskofum hjer í Reykjavík, og einmitt sá leigumáti hefir valdið miklu um dýrtíðarástand það, sem hjer hefir ríkt árum saman. Vel má vera, að í einstökum landshlutum sje ábúð leigujarða lakari en þar, sem jeg þekki til. En það mega vissulega vera gildar ástæður fyrir hendi til þess að rjettlæta slíkar takmarkanir á eignarumráðum landeigenda sem frv. þetta ráðgerir. En ótrúlegt þykir mjer, - og jeg vil ekki trúa því, nema einhver færi mjer heim sanninn um það -, að nokkurstaðar á þessu landi sjeu jarðir leigðar við þvílíku okurverði sem húseignir eru leigðar í Reykjavík. Væri líklega fremur ástæða til að taka í taumana á því sviði, þar sem húsaleigan hjer hefir átt mikinn þátt í að skapa hjer þjáandi dýrtíð árum saman. Annars get jeg ekki að sinni tekið fram allar þær aths. við frv., sem ástæða er til að gera, enda tel jeg það varla tímabært nje heimilt við þessa umr. Jeg verð því að láta mjer lynda að draga örfáar þeirra fram að sinni, og mun gefast betra tækifæri til þess við síðari umr. Það er tæplega heimilt, enda þótt það sje oft gert, að ræða einstakar gr. lagafrv. við 1. umr. Jeg skal drepa strax á þann agnhnúa, sem mjer virðist einna ísjárverðastur við frv. þetta. Það er, að ekki má leigja jarðir nema með ákveðnum húsakosti, með öllum þeim húsum, sem þörf getur orðið. Þetta ákvæði er beinlínis háskasamlegt. Hvað á að gera við jarðir, sem komnar eru í eyði, eða annað árið eru leigðar, en hitt í eyði? Jeg veit t. d. um tvær þjóðjarðir í Múlaþingi, sem jeg hefi umráð yfir og eftirlit með. Önnur þeirra er húsalaus með öllu og hin næstum því húsalaus. Báðar eru þá jarðirnar leigðar, og ábúendurnir eru sjálfráðir um, hve mikil hús þeir hafa á jörðunum. Sumstaðar eru jarðir með húsum í eyði komnar og er hastarlegt að banna eigendum að leigja þær, ef það fæst. Það sýnist lítið vit í því að skylda landeigendur til þess að reisa dýrar byggingar fyrir fólk og fjenað á slíkum jörðum, sem ef til vill fara svo í eyði eftir nokkur ár. Allir þekkja þær miklu breyt. sem orðið hafa í seinni tíð um hagi sveitanna afskektu, að andnesja- og afdalajarðir leggjast í eyði eða byggjast treglega. Jeg álít öldungis nauðsynlegt, að gerð sje einhver málamiðlun um torbygðar jarðir og ekki látið sama gilda um slíkar jarðir og þær, sem eftirsóttar eru. Þar sem jeg þekki til eru ríkissjóðsjarðir, sem treglega byggjast, leigðar fyrir 2–3% af fasteignarverði. Ákvæði þessa frv. geta engri átt náð með tilliti til slíkra jarða. Öðru máli er þó að gegna um jarðir í þjettbýli og eftirsóttar. Benda mætti á smábýlin fornu, 6 hundraða kotin svo nefndu. Þau eru oft leigð með meiri eða minni húsum fyrir 60 eða 70 kr. árgjald. Til þess að leyfilegt væri að selja þau á leigu eftir ákvæðum frv. þessa, mundu eigendur þeirra þurfa að reisa byggingar á þeim fyrir 15–20 þús. kr., og mjer er alveg óskiljanlegt, að býlin leigðust þegar svo væri komið. Eftirgjaldið mundi verða að stíga um 5–8 hundruð kr., jafnvel þótt húsin væru leigð fyrir 5%, sem enginn mundi þó standa sig við. En slík eftirgjaldshækkun mundi flestum smábændum um megn, og sjáanlegt er, að kotin annað tveggja færu í eyði eða sveitarstjórnir yrðu að taka við þeim, með því að eigendur mundu eigi sjá sjer fært að byggja upp jarðirnar og neyddust til að afhenda sveitarstjórnum þær fyrir lítið eða ekkert. Hv. flm. var að hnýta í mig út af aðfinslum mínum við 9. gr. Sú gr. segir að allar jarðir skuli leigðar til lífstíðar. Eftir orðalagi gr. liggur þó beinast við að skilja það svo, að ábúðarrjetturinn nái ekki einungis yfir lífstíð eða árhundruð, heldur jafnvel yfir alla eilífð. Eftir gr. á ekkja að njóta ábúðarrjettar látins manns síns þótt hún giftist aftur, en að sjálfsögðu eignast þá maður hennar ábúðarrjettinn með giftingunni og hlýtur að eiga hann, þótt hann missi konuna og kvænist af nýju, og síðan síðari kona hans að honum látnum. Þannig getur þetta gengið koll af kolli, og ábúðarrjetturinn orðið svo að segja óendanlegur.

Þetta er ekki rjett.

Þetta er rökrjett niðurstaða af orðum gr.

Nei, ekki ef hún er skilin rjett.

Jú, því það tekur engu tali að svifta ekki ábúðarrjetti þeim, sem hann hefir öðlast með konu sinni.

Hvernig er það í núverandi ábúðarlöggjöf?

Eftir núverandi ábúðarlöggjöf heldur ekkill ábúðarrjetti eftir konu sína, eins og líka sjálfsagt er, en ekkja, sem rjettinn hefir, missir hann þegar hún aftur giftist. Annars nenni jeg ekki að elta ólar við einstök atriði frv., enda er svo margt tvírætt og vanhugsað í frv., að nóttin myndi ekki endast til að tína það fram. - Þó vil jeg enn minna á eitt ákvæði sem virðist mjög mishepnað og órjettmætt. Það ákvæði er í 9. gr., þar sem segir, að landeigandi geti ekki sagt upp ábúð, nema hafa fullnægt settum, þrengum skilyrðum. En hinsvegar á leiguliði að geta sagt upp ábúðinni hvenær sem er og fyrirvaralaust. Með þessu ákvæði er landeigandi gerður mun rjettlægri en ábúandinn. Þá er eitt afkáralegt ákvæði og mjög óhagfelt í þessu frv., sem hverfa ætti. Það er, að leiguliði er því aðeins skyldur til að flytja jarðarafgjöld heim til landeiganda, að vegalengdin sje ekki meiri en 30 km. Hvers vegna mætti t. d. ekki senda afgjöldin í póstbrjefi? Þetta ákvæði er hortittur, og auk þess getur það verið beinlínis hættulegt. Jeg hefi nú bent á nokkur athugaverð atriði, og sje ekki ástæðu til að tína fleiri að sinni. Ég ætla því að takmarka mál mitt og sleppa að minnast á fjölda ákvæða; en þau atriði, sem jeg hefi minst á, vona jeg, að n. taki til yfirvegunar. Að lokum mintist hv.flm. á það, að ábúðarlögin frá 1884 væru einsdæmi að því leyti, hve óbilgjörn og ranglát þau væru í garð leiguliða. Jeg hygg, að hv.flm. skjóti yfir mark með þessari fullyrðing. Jeg er ekki málum þessum svo gerkunnugur, að jeg þekki til hlítar ábúðarlöggjöfina í öðrum löndum álfunnar, en norska ábúðarlöggjöfin veit jeg að er í sumum efnum engu hagstæðari leiguliðum en sú íslenska. Hv. flm. fullyrðir, að leiga af jörðum hjer á landi sje okurleiga.

Hvenær hefi jeg sagt það?

Jeg get sannað svart á hvítu, að ríkið leigir margar jarðir sínar fyrir 3–4% af matsverði, og í einstökum tilfellum nokkuð hærra, en þó aldrei yfir 10–12% af virðingarverði, þar sem jeg þekki til. Að tala um okurleigu í þessu sambandi er með öllu ástæðulaust. Jeg hefði haft ástæðu til að minnast um leið á ræðu hv.þm. Ísaf., en jeg vil ekki verða til þess að æsa hann upp á ný, og get því látið ræðu hans afskiftalausa. Jeg óska sem mests friðar og kyrðar um þetta mál og þess, að það fái óhlutdræga athugun í n. Jeg kysi helst að það færi ekki lengra á þessu þingi en til n. þeirrar, sem það er ætlað til meðferðar. Jeg skal svo ekki hafa mál mitt lengra, en tek það fram, að þótt hafin verði stórskotahríð að mjer fyrir það, sem jeg hefi nú sagt um frv., þá mun jeg ekki kippa mjer upp við það, heldur láta öll andsvör niður falla. Hávaði um þetta mál leiðir aldrei til heppilegra úrslita.

Bernharð Stefánsson Jeg mun láta mjer nægja fá orð að þessu sinni. Jeg þykist ekki þurfa að koma hv. meðflm. mínum til hjálpar, til þess að óvíða og ekki svo fullkomin, að tryggilega sje hægt að búa um næturnar. Menn neyðast því til eins af tvennu, að láta sjer lynda þá ófullkomnu aðgerð, sem hægt er að fá hjer heima, eða að senda næturnar til útlanda í forboði laganna. Virðist með öllu óþarfi að láta þetta bann standa lengur og verða mönnum að fótakefli. Fjölyrði jeg svo ekki frekar um þetta, en vænti að frv. hljóti góðar undirtektir.