Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þessir þingmenn voru til þings komnir: A. Landskjörnir þingmenn: 1. Sigurður Eggerz, 1. landsk.þm. 2. Jón Magnússon, 2. landsk.þm. 3. Jónas Jónsson, 3. landsk.þm. 4. Ingibjörg H. Bjarnason, 4. landsk.þm. 5. Gunnar Ólafsson, 5. landsk.þm. 6. Ágúst Helgason, 6. landsk.þm. B. Kjördæmakjörnir þingmenn: 1. Árni Jónsson, 2. þm.N.-M. 2. Ásgeir Ásgeirsson, þm. V.-Ísf. 3. Benedikt Sveinsson, þm.N.-Þ. 4. Bjarni Jónsson, þm. Dal. 5. Björn Kristjánsson, 1. þm. G.-K. 6. Eggert Pálsson, 1. þm. Rang. 7. Guðmundur Ólafsson, þm. A.-Húnv. 8. Halldór Steinsson, þm. Snæf. 9. Hákon Kristófersson, þm. Barð. 10. Jakob Möller, 3. þm. Reykv. 11. Jóhann Jósefsson, þm. Vestm. 12. Jóhannes Jóhannesson, þm. Seyðf. 13. Jón Auðunn Jónsson, þm.N.-Ísf. 14. Jón Baldvinsson, 2. þm. Reykv. 15. Jón Kjartansson, þm. V.-Sk. 16. Jón Sigurðsson, 2. þm. Skagf. 17. Jón Þorláksson, 1. þm. Reykv. 18. Jörundur Brynjólfsson, 2. þm. Árn. 19. Klemens Jónsson, 2. þm. Rang. 20. Magnús Guðmundsson, 1. þm. Skagf. 21. Magnús Jónsson, 4. þm. Reykv. 22. Magnús Torfason, 1. þm. Árn. 23. Ólafur Thors, 2. þm. . G.-K. 24. Pjetur Ottesen, þm. Borgf. 25. Pjetur Þórðarson, þm. Mýr. 26. Sigurjón Jónsson, þm. Ísaf. 27. Sveinn Ólafsson, 1. þm. S.-M. 28. Tryggvi Þórhallsson, þm. Str. 29. Þórarinn Jónsson, þm. V.-Húnv. En ókomnir voru til þings: 1. Bernharð Stefánsson, 2. þm. Eyf. 2. Björn Líndal, þm. Ak. 3. Einar Árnason, 1. þm. Eyf. 4. Halldór Stefánsson, 1. þm.N.-M. 5. Ingólfur Bjarnarson, þm. S.-Þ. 6. Ingvar Pálmason, 2. þm. S.-M. 7. Þorleifur Jónsson, þm. A.-Sk. Konungsboðskapur. Þá er þingmenn höfðu skipað sjer til sætis, stóð upp forsætisráðherra, Jón Magnússon, og las upp opið brjef, er stefnir Alþingi saman til reglulegs fundar laugardaginn 6. febrúar 1926, dags. 3. des. 1925. (Sjá Stjórnartíðindi 1925, A. bls. 391). Því næst las forsætisráðherra upp konungsumboð sjer til handa til þess að setja Alþingi, gefið út sama dag. (Sjá Stjórnartíðindi 1925, A. bls. 392). Samkvæmt því umboði lýsti forsætisráðherra yfir því, að Alþingi væri sett. Þá stóð upp Jóhannes Jóhannesson, þm. Seyðf., og mælti: „Lengi lifi konungur vor, Kristján hinn tíundi!“ og tóku þingmenn undir þau orð með níföldu húrrahrópi. Þá lýsti forsætisráðherra yfir því, að eftir tilmælum Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins og með samþykki Íhaldsflokksins væri þessum fundi frestað fyrst um sinn, vegna þeirra þingmanna sem ókomnir væru. Yrði þingmönnum síðar gert aðvart um framhald fundarins. Mánudaginn 8. febrúar, kl. 1 miðdegis, var fundinum fram haldið. Voru nú komnir til þings þeir sjö þingmenn, sem ókomnir voru, þá er þing var sett. Allir þingmenn voru á fundi. Forsætisráðherra kvaddi elsta þingmanninn, Björn Kristjánsson, 1. þm. G.-K., til þess að gegna forsetastörfum þar til er kosinn væri forseti sameinaðs þings. Aldursforseti ( BK ) gekk þá til forsetastóls og tók við fundarstjórn. Minning látinna manna. Aldursforseti (BR): Það hefir verið venja að minnast látinna þingmanna við þingsetningu, þeirra er látist hafa milli þinga. Í þetta sinn hafa tveir þingmenn og fimm fyrverandi þingmenn látist síðan þingi sleit síðast. Vil jeg fyrst minnast á Hjört Snorrason, 3. landsk.þm. Hann var fæddur 29. sept. 1859. Hann gekk í Ólafsdalsskólann og útskrifaðist þaðan og varð síðan kennari við þann skóla. Síðan var hann beðinn að taka við forstöðu búnaðarskólans á Hvanneyri, vorið 1894, sem þá var í mestu niðurníðslu. Tók hann þá forstöðu að sjer og stjórnaði skólanum til vorsins 1907 með mikilli sæmd. Þá var skólafyrirkomulaginu breytt og forstaðan veitt af nýju. En Hjörtur Snorrason vildi ekki sækja um hana. Árið 1914 var Hjörtur kosinn þingmaður fyrir Borgarfjarðarsýslu; sat hann frá því á þingi til dauðadags, með því hann varð 3. landsk.þm. árið 1916. Hjörtur Snorrason var bæði hreppstjóri og hreppsnefndaroddviti í Andakílshreppi á meðan hann bjó þar; auk þess sat hann í sýslunefndinni þar í sýslu. Þá var hann kosinn í landsyfirmatsnefndina til þess að samrýma fasteignamöt landsins, og vann þar með dugnaði og áhuga. Yfirskoðunarmaður landsreikninganna var hann kosinn 1923 og hjelt því starfi til dauðadags. Hjörtur Snorrason var sjerstakur dugnaðarmaður, vel mentaður og talinn ágætur kennari. Hann var þjettur á velli og þjettur í lund og hjelt jafnan því fram í stjórnmálum og öðru, sem hann áleit hollast fyrir land og lýð. Hann ljest 1. ágúst f. á. Þar næst vil jeg minnast á Sigurð Jónsson, 2. landsk.þm. Hann var fæddur 28. janúar 1852. Hann var fyrst kosinn á þing við landskjör það, er fór fram 1916, og hjelt því sæti til dauðadags. Atvinnumálaráðherra varð hann þegar á fyrsta þingi, 1917, og hjelt því embætti til 25. febrúar 1920. Þó Sigurður Jónsson ætti ekki langa þingsetu, þá var hann samt mjög við almenn mál riðinn. Þannig varð hann hreppsnefndarmaður og sýslunefndarmaður 1887 og hreppsnefndaroddviti 1888, og hjelt þeim sætum þangað til hann fluttist til Reykjavíkur og varð ráðherra. Auk þess gegndi hann öðrum opinberum störfum í sínum hreppi. Þess utan var hann einn af forvígismönnum samvinnuhreyfingarinnar í landinu og vanst mikið á sökum góðra hæfileika, og þó engu síður vegna áreitnislausrar og prúðmannlegrar framkomu. Hann bar jafnan mikla umhyggju fyrir almenningshag og sjerstaklega þeim minni máttar. Mun sú tilhneiging hafa leitt hann inn á samvinnubrautina. Gerði hann sjer vonir um, að samvinna í verslun yrði bændastjettinni til hagsældar, ef vel væri á haldið. En hann vildi líka meðan orka hans leyfði og hann gat við ráðið, að samvinnan væri rekin á heilbrigðum og friðsömum grundvelli. Sigurður Jónsson var bæði dugnaðarmaður og fjörmaður á yngri árum og sanngjarn í dómum um menn og málefni. Aldrei hafði hann í skóla gengið, en varð þrátt fyrir það, vegna góðra hæfileika og óbilandi viljaþreks, vel mentaður maður. Hann ljest á heimili sínu 16. janúar þ. á. Þá vil jeg minnast þeirra fimm fyrverandi þingmanna, sem látist hafa síðan síðasta þingi sleit. Ari Brynjólfsson bóndi á Þverhamri ljest 9. júlí f. á. Hann var fæddur 3. febrúar 1849 og var þingmaður fyrir Suður-Múlasýslu á aukaþinginu 1902. Hann gegndi og ýmsum opinberum störfum í þarfir sveitar sinnar og var meðal annars um langt skeið hreppsnefndaroddviti. Þá ljest landsbókavörður Jón Jacobson 18. júní f. á. Hann var fæddur 6. desember 1860. Hann gekk í latínuskólann 1874 og útskrifaðist þaðan 1880. Þar eftir gekk hann í Hafnarháskóla, tók þar heimspekipróf 1881 og las þar svo forntungurnar um nokkur ár, en lauk ekki prófi. Hann var alþingismaður Skagfirðinga 1891–1899 og Húnvetninga 1903–1907. Árið 1895 varð Jón Jacobson aðstoðarbókavörður við landsbókasafnið, en landsbókavörður árið 1906, og gegndi því embætti þangað til haustið 1924, að hann varð að hverfa frá því sökum vanheilsu. Þá ljest fyrrum alþingismaður Jón Jónatansson 25. ágúst f. á. Hann var fæddur 14. maí 1874 og gekk í búnaðarskólann í Ólafsdal. Þar eftir var hann í nokkur ár í þjónustu búnaðarsambands Íslands. Hann var kjörinn þingmaður fyrir Árnessýslu 1911 og sat á þingunum 1912 og 1913 1917 gekk hann í þjónustu landsverslunarinnar og hjelt því starfi meðan hann hafði heilsu til þess. Þá ljest Ólafur Briem frá Álfgeirsvöllum á síðasta ári. Hann var fæddur að Espihóli í Eyjafirði 28. jan. 1851. Hann gekk í latínuskólann á 15. ári og útskrifaðist þaðan 19 ára gamall árið 1870 með 1. einkunn. Hann var fyrst kosinn á þing árið 1885 fyrir Skagafjarðarsýslu og hjelt þingmenskunni óslitið til 1919. En þá gaf hann ekki lengur kost á sjer til þingmensku. Hann var því þingmaður í 34 ár og lengst af 1. þingmaður kjördæmisins. Þá sat hann lengi í sýslunefnd og aðalamtsráðsmaður varð hann 1891 og sat í amtsráðinu þangað til það lagðist niður. Hann var og mjög riðinn við sveitar stjórn í hreppi sínum. Síðustu þingár sín var hann forseti neðri deildar. Ólafur Briem ljest 19. maí f. á. Loks ljest Stefán Stefánsson bóndi í Fagraskógi hinn 24. maí f. á. Hann var fæddur 29. júní 1863 að Kvíabekk í Ólafsfirði. Hann gekk í búnaðarskólann á Eiðum og útskrifaðist þaðan árið 1885; þar eftir var hann eitt ár í Möðruvallaskólanum. Árið 1901 var hann fyrst kosinn á þing fyrir Eyjafjarðarsýslu en sat þó ekki á þingi 1902 nje 1903. Við næstu kosningar þar á eftir var hann kosinn á ný fyrir sömu sýslu og sat úr því óslitið á þingi fram að kosningunum 1923. Hann gegndi og lengi opinberum störfum í hreppsfjelagi sínu og sýslunefndarmaður var hann í mörg ár. Nú vil jeg biðja hina háttv. þingmenn í virðingar og viðurkenningarskyni við hina látnu þingmenn að standa upp. 
             . Þá kvaddi aldursforseti sjer til aðstoðar sem fundarskrifara þá Jóhannes Jóhannesson, þm. Seyðf., og Þorleif Jónsson, þm. A-Sk. Rannsókn kjörbrjefa Þingmenn skiftust nú í kjördeildir, og urðu í 1. kjördeild: ÁJ, ÁÁ, BSv, BSt, BJ, BK, EP, HStef, JK, JM, MJ, PÞ, SigurjJ, ÞórJ. 2. kjördeild: ÁH, GuðmÓ, IHB, IP, JakM, JóhJóh, JAJ, JS, JörB, MG, MT, SE, TrÞ, ÞorlJ. 3. kjördeild: BL, EÁ, GunnÓ, HSteins, HK, IngB, JJós, JBald, JÞ, JJ, KlJ, ÓTh, PO, SvÓ. Fyrir lá að rannsaka kjörbrjef Ólafs Thors, 2. þm. G.-K., og kjörvottorð tveggja landskjörinna varaþingmanna, þeirra Ágústs Helgasonar og Gunnars Ólafssonar. Kjördeildir skiftu með sjer verkum svo sem lög mæla fyrir, og hlaut 1. kjördeild til rannsóknar kjörbrjef Ólafs Thors og kjörvottorð Gunnars Ólafssonar, en 3. kjördeild kjörvottorð Ágústs Helgasonar. Var svo gert fundarhlje meðan kjördeildir lykja störfum sínum. Að stundarkorni liðnu, er kjördeildir höfðu lokið störfum sínum, var fundinum fram haldið.

Tryggvi Þórhallsson Jeg þarf ekki að taka það fram, að jeg tek ekki til máls sem frsm. síðari hluta fjárlaganna fyrir hönd nefndarinnar, heldur sem stjórnarandstæðingur fyrir hönd kjósenda minna og þess flokks, sem jeg starfa í. Mun jeg í þetta sinn hefja eldhúsverkin á nokkuð óvenjulegan hátt. Jeg ætla að fara að dæmi eins hins vitrasta Íslendings, sem uppi hefir verið og ritað hefir þátt úr sögn Íslands betur en nokkur annar - Sturlu lögmanns Þórðarsonar. Það var eitt sinn fyrir nálega 700 árum - rjett áður en Þórður kakali rjetti hlut Sturlunga - að hann sat fanginn á valdi fjandmanna sinna. Frændur hans höfðu verið drepnir norður á Örlygsstöðum, en hann sjálfur hrakinn. Snorri Sturluson hafði verið veginn í Reykholti. Hann og Órækja höfðu verið sviknir við Hvítárbrú. Sturla sat í Tungu á valdi Gissurar jarls og átti að svara „skökkum sáttum“. Hann segir sjálfur frá tíðindum, svo það fer ekki milli mála. „Var Sturla til kallaður að inna þetta mál,“ - segir í Íslendingasögu, - „en hann kvaðst ekki mundi inna annað en víg Snorra.“ Hann inti ekki dráp frænda sinna stórgöfugra og ástvina á Örlygsstöðum, og hann inti ekki sína eigin hrakninga. Hann inti ekki svikin við Hvítárbrú nje heldur fangelsisvist sína. - Hann inti það eitt, sem var mest, og svo mikið, að alt annað hvarf fyrir - að lærimeistari hans, skáldmæringur Íslands og sagnfræðingajöfur, sem mestur hefir verið á Íslandi, var svikinn og drepinn. Jeg ætla að fara að dæmi Sturlu Þórðarsonar. Jeg hefi ótal margar sakir á hendur hæstv. landsstjórn, fjölda ávirðinga, stærri og smærri, sem venja er að telja upp á eldhúsdegi. En jeg mun ekki inna þær. Ein ávirðingin, ein sökin ber svo langt af öllum og er svo mikil, að jeg hygg, að þegar skrifuð verður saga síðari tíma, verði það sagt, að aldrei hafi ógæfusamlegri landsstjórn setið á Íslandi. Afleiðingar þeirrar ógæfu eru svo gífurlegar orðnar þegar - og munu eftir enn meiri - að alt annað hverfur í skuggann, og við hliðina á þeirri sök getur jafnvel það svarta virst hvítt. Jeg mun ekki inna á hendur dómsmálaráðherra eitthvert stærsta hneyksli í áfengismálinu - að neitað var kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að áfrýja dómi, en dæmdum smyglara skilað aftur áfengu öli. Jeg mun heldur ekki inna á hendur sama ráðherra, að einn elsti og grandvarasti lögfræðingur landsins hefir ráðist á lagaframkvæmd og rjettarrannsókn harðar en dæmi eru til, og dómsmálaráðherra þagað við. Jeg mun ekki inna það á hendur atvinnumálaráðherra - þótt jeg segði honum í gær, að jeg gerði það ef til vildi - að hann hefir misnotað vald sitt yfir bjargráðasjóði Íslands. Og jeg mun ekki inna á hendur fjármálaráðherra, að hann hefir móðgað bændastjett þessa lands með skipun í stjórn ræktunarsjóðsins, nje heldur það, að hann gaf þessari háttv. deild skakka skýrslu í stóru máli.  (Atvrh. MG: Þetta skilst ekki, vill ekki háttv. þingmaður tala skýrar?)  . Jeg skal tala skýrar, ef hæstv. ráðherra beiðist þess síðar; nú ætla jeg að komast að efninu í máli mínu. Jeg mun ekki inna á hendur landsstjórninni í heild sinni hina grimmu skattamálastefnu hennar, meðal annars af þeirri ástæðu, að hún hefir nú verið barin svo til batnaðar, að hún hefir í bili runnið af þeim hólmi. Jeg mun jafnvel ekki inna það, að landsstjórnin og flokkur hennar er orðinn brotlegur gegn hinum æðstu lögum, sem krefjast ákveðins siðferðilegs hreinleika í framkomu opinberra starfsmanna. Jeg læt vera að inna nokkuð af þessu og mörgu fleiru. Því að eitt hefir landsstjórnin gert, sem er Íslandi svo hættulegt og skaðsamt í nútíð og framtíð, að bæði jeg og aðrir ættu um það að fara að hinu fræga dæmi Catos hins gamla og segja um það: „Praeterea censeo“ í hverri einustu ræðu og við hvert einasta tækifæri, til þess ef vera mætti, að að einhverju leyti yrði úr bölinu bætt og hindruð bölvum af því í framtíðinni. Jeg ætla að fara að dæmi Sturlu lögmanns og inna aðeins eitt, en það er víg íslenskra atvinnuvega, og jeg lýsi því vígi á hendur landsstjórninni. Með óviturlegri, gríðarmikilli gengishækkun, þvert á móti yfirlýstum vilja þingsins, sem landsstjórnin í raun og veru ein ber ábyrgð á, hefir verið framið ógurlegt ranglæti á miklum meiri hluta þjóðarinnar. Og bændastjett landsins, sem framtíð landsins, að minsta kosti um andlegu og heilbrigðilegu hliðina, hvílir mest á, hefir með gengishækkuninni verið skattlögð ranglega og svo mjög, að mikill afturkippur er þegar orðinn um framsókn hennar og þegar brotnir á bak aftur margir hinna ungu og efnilegustu bænda - en miklu meiri og alvarlegri tíðindi eru þó framundan. Þá hefir og sjávarbændum verið íþyngt enn stórkostlegar, svo að hin allra alvarlegasta kreppa hefir yfir þann atvinnuveg dunið, með stöðvun atvinnuvegarins um tíma í haust, og nú þessa dagana standa allir bæjarbúar á glóðum vegna ólgunnar í bænum, sem hamingjan má vita, hvernig úr rætist. En horfur þess atvinnuvegar eru nú svo alvarlegar, að hingað inn á þing til okkar koma hvert af öðru vandræðaerindin, sem eru beinar afleiðingar þessarar óheillastefnu. Það eru aðeins tvö ár síðan þessi stjórn tók við, - og hverskonar ár hafa það verið! Það hafa verið einhver hin bestu ár, sem yfir þetta land hafa komið. Og hvers mætti þá vænta um ástandið, ef vel hefði verið stjórnað? Það mætti vænta þess, að hjer væri alt í blóma, friður og hagsæld ríkjandi og framkvæmdahugur. En lítum á ástandið. Bændur hafa safnað skuldum í hundruðum þúsunda. Ungir bændur flosna upp og flýja sveitirnar. Framsóknarhugurinn er drepinn niður, og það er fyrirsjáanlegt, að ástandið verður enn verra. Útgerðin stöðvuð um hríð í haust og allir flutningar stöðvaðir nú og sú barátta háð hjer í bæ, sem enginn veit, hvað úr verður. Útgerðin hefir tapað stórkostlega og fyrirsjáanleg margföld töp, gjaldþrot og vandræði. Útgerðarmenn verða að koma til þingsins til þess að fá sjerstaka hjálp. Og vegna bankanna verður að gera alveg sjerstakar ráðstafanir, sakir yfirvofandi hættu. Það liggur í loftinu, að ríkið verði að taka á sig meiri fjárhagshættu en nokkru sinni fyr. Hvílík útkoma er þetta - eftir einmuna góðærin! Hvílík kaldhæðni örlaganna! Mjer verður að spyrja: Til hvers höfum við landsstjórn? Það á að vera til þess að stýra landinu til blessunar, snúa góðærunum til farsældar landi og lýð og koma í veg fyrir illar afleiðingar erfiðu áranna. Hvað hefir núverandi landsstjórn gert? Hún hefir snúið einhverjum mesta góðæriskafla, sem yfir þetta land hefir komið, í eitthvert hið mesta illæri. - Þess vegna er núverandi landsstjórn einhver hin ógæfusamasta stjórn, sem setið hefir á þessu landi - ógæfusamasta segi jeg, því að vitanlega dettur mjer ekki í hug, að hún hafi gert það vitandi vits. Við hliðina á þessu hverfur alt annað á eldhúsdegi. Sá maður, sem særður hefir verið holundarsári til ólífis, kvartar ekki um skeinur, þótt allmiklar sjeu á limum. Þetta inni jeg, að góðærinu var snúið í hallæri - jeg inni þetta eitt, sem er víg atvinnuveganna. Og þá er það eitt eftir, að rökstyðja það, að jeg lýsi víginu alfarið á hendur stjórninni. Jeg verð þar að segja nokkru meira en jeg hefi áður sagt um það mál. Jeg tel það skyldu mína gagnvart Alþingi að segja það, og jeg skal rökstyðja það, að landsstjórnin ber alla ábyrgðina. Hún getur ekki kastað henni yfir á þingið, því að hún vissi vel um ákveðinn og margyfirlýstan vilja þingsins um að fara varlega í gengishækkun; þótt það sje nú sjeð, að betra hefði verið, að þingmeirihlutinn hefði ekki trúað landsstjórninni til að fara eftir öðru en skráðum lögum. Þvert ofan í þingviljann er framkvæmd stjórnarinnar í gengismálinu. Og jeg skal nú rekja hvert af öðru atriðin, sem sýna, að landsstjórnin ber alla ábyrgðina. Það hefir enn ekki komið fram, - en jeg býst við að allmargir háttv. þingmenn viti það. - hvað það var, sem hratt gengissveiflunni af stað í haust, þegar sterlingspundið fjell úr 26 krónum. Annar bankinn vildi halda áfram að kaupa erlendan gjaldeyri með 26 kr. verði á sterlingspundi, en landsstjórnin neitaði honum um loforð um þann styrk, sem þurfti til að gera það, og það er nú sannað að það var óhætt. Þá hófst gengishækkunin á ábyrgð landsstjórnarinnar. - Næst heimta báðir fulltrúar atvinnuveganna aukaþing, vegna neitunar landsstjórnarinnar um að stöðva hækkunina. Þeir voru skipaðir af Alþingi til þess að vera á verði atvinnuveganna vegna. Samróma kröfðust þeir þess, að þingið skærist í málið. Landsstjórnin tók á sig ábyrgðina að neita um það og halda áfram hækkuninni, óáreitt af þingviljanum. Þriðja atriðið er það að fulltrúi annars atvinnuvegarins bar fram tillögur til landsstjórnarinnar. samkv. löngunum um að stöðva hækkunina á ákveðnum stað. Fáir munn nú neita að betur hefði það verið gert. Reynslan er búin að skera úr að það var óhætt. En hæstv. stjórn neitaði og tók enn á sig ábyrgðina af að hækka og hækka. Eitt hefir ekki verið getið um áður, en jeg tel það skyldu mína að geta um það. Landsstjórnin átti fulltrúa í gengisnefndinni, einn hinn besta starfsmann þessa lands og grandvarasta, en hann á því miður ekki sæti hjer. Hann sá, að of langt var gengið, og lýsti því yfir í nefndinni oftar en einu sinni. Hann gekk nauðugur til þessa leiks áfram, en lýsti því yfir, að hann gerði það samkv. vilja umbjóðanda síns. Enda var hægast fyrir landsstjórnina að skifta um mann, ef hann vildi eigi fara að vilja hennar. Loks er það atriðið, sem oft hefir komið fram í umræðum um bankamál, að seðlabanki landsins á að bera ábyrgð á gjaldeyrisversluninni; en seðlabanki er enginn til í venjulegum skilningi. Seðlabankinn er hæstv. fjármálaráðherra sjálfur. Landsbankinn varð að líta á áhættu sína, þegar af þeirri ástæðu, að hæstv. fjármálaráðherra er seðlabankinn, - á honum hvílir ábyrgðin. Sá seðlabanki neitaði Íslandsbanka í upphafi um stuðning. Jeg mun svo ekki rekja þetta lengur nje telja aðrar sakir. En jeg taldi mjer skylt að inna þessa sök, því að jeg var sjálfur þátttakandi í rekstri þessa máls, þótt jeg fengi minnu um það að ráða en skyldi. Flokkur sá, sem jeg starfa í, lítur svo á, að hjer sje um svo þýðingarmikið mál að ræða, að í raun og veru hverfi allar sakir aðrar við hliðina á afglöpum stjórnarinnar í því eina máli. Svo vil jeg enda mál mitt með þeirri ósk, að Ísland sje ekki svo heillum horfið, að sjálft þing þjóðarinnar leggi blessun yfir það, sem hjer hefir gert verið, heldur geri þær ráðstafanir; er firri þingið því gengisleysi, sem síðasta þing því miður bakaði sjer og þjóðinni með lausatökum á þessu máli, vegna þess, að það trúði stjórninni helsti vel. Nú er hjer sú stofnun saman komin, sem vjer, fulltrúar atvinnuveganna í gengisnefnd, kröfðumst árangurslaust, að kvödd yrði saman í haust. Jeg vona, að stjórnin verði ekki látin einráð um það að stýra þjóðarskútunni norður og niður - svo sem nú hefir horft um hríð.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg bjóst satt að segja við því, að eitthvað mundi verða meira að segja á eldhúsdegi en þetta, enda þótt jeg viti, að núverandi stjórn hefir verið svo heppin í stjórnarstörfum milli þinga, að ekki muni margt við það að athuga. Hitt er auðvitað, að hægt er að draga ýmisleg mál inn í þessar umræður, t. d. gengismálið. Og úr því háttv.þm. Str. (TrÞ) hefir óskað þess, að það mál yrði tekið hjer sjerstaklega út úr, og líkt hækkun ísl. kr. á síðastliðnu ári við ódæði á borð við víg Snorra Sturlusonar, þá vil jeg segja honum það, að skoðun manna, sem vit hafa á, bæði utan lands og innan, um hækkun krónunnar, er mjög á annan hátt en skoðun háttv.þm. Str. Þessi hv.þm. er mjög gefinn fyrir það að vitna í sögu, og vitnar þá jafnan í eina sögubók, sem sje Sturlungasögu. Jeg geri þó ráð fyrir, að það sje ekki af því, að hann hafi enga aðra sögu lesið, en vil samt ráða honum til þess að rifja upp fyrir sjer fleiri sögur og kynna sjer nýjar, og væri mjer ljúft að lána honum einhverja, ef á lægi. Hann þyrfti þá ekki að ganga þess lengur dulinn, að það hefir komið æðioft fyrir í veraldarsögunni, að peningar fjellu í verði, og það áður en farið var að nota pappírspeninga. Þá tóku menn upp á því stundum að láta slá ljelegri mynt en vera átti. Það var þeirra tíma háttur að fella gildi peninga. Háttv. þm. Str. getur lesið alla veraldarsöguna, og hann mun sjá, að það var aldrei gert nema sem mesta örþrifaráð að slá ljelega mynt. Þegar í öngþveiti var komið með hag einhvers ríkis, var stundum til þess ráðs gripið að slá enn ljelegri mynt, til þess að bæta úr þeim vandræðum, sem þessi ljelaga mynt hafði fyrst og fremst orsakað. Það er álit hinna merkustu sagnfræðinga, að ýmsar hinar mestu byggingar á ríkisfjelagasviðinu hafi hrunið af því, að þeir, sem þeim áttu að sjá borgið, hafi ekki gætt þess að halda peningum þeirra í því gildi, sem vera átti að rjettu lagi. Og eins hitt, að það hafi komið fyrir, að tekist hafi að sporna við hruni, sem yfir vofði, þegar góð og röggsöm stjórn kom eftir vonda stjórn og ljelega. Þá ljet hin nýja stjórn einatt slá betri peninga, og þegar sagnaritarar geta um slíkt, þá gera þeir það ætíð henni til lofs. Ætti nú þetta land að vera einhver sjerstök undantekning frá þessari algildu reglu? Ætti það hjer að verða gæfan og farsældin, sem gerðist hjer áður, meðan peningar landsins voru stöðugt að falla í gildi? Og ætti það að vera hermdarverk og óstjórn, þegar það hefir nú tekist á tiltölulega skömmum tíma að þoka peningum landsins æðistóran spöl í áttina að sínu fyrra gildi? Jeg veit ekki, hvort háttv.þm. Str. getur fengið samlíkingu við þetta úr griðrofa- og vígaferlasögu Sturlungaaldarinnar, en það veit jeg, að hann fær það hvergi í veraldarsögunni, er hann leitar þar hliðstæðra atburða, sem gerst hafa í öðrum löndum. Það væri ástæða til þess að tala hjer nokkru nánar um þá skyldu, sem á okkur hvílir að koma íslenskri kr. upp í gullverð, en jeg mun samt ekki fara langt út í það af ýmsum ástæðum. En þó vil jeg leyfa mjer - sökum þess að jeg af tilviljun er hjer með brjef í vasanum - að vísa til ummæla þess manns, sem lengstan tíma hefir átt þátt í stjórn okkar málefna. en stendur sjálfur utan við deilumál dagsins, og ber sjálfur gott skyn á málið og er því kunnugur, hvernig heimurinn lítur á það. Hann segir í brjefi til mín sem mjer barst fyrir rúmri viku, þar sem hann minnist á þýðingu þess, ef vjer stýfðum gengi krónunnar: „Það er enn ekki hægt að fullyrða um það, hvaða stefnu Norðmenn taka í þessu máli. En ef Íslendingar verða eina hlutlausa þjóðin, sem stýfir gjaldeyri sinn, þá er víst, að af því mun stafa mikið og langvarandi tjón fyrir lánstraust landsins.“ Svona líta þeir menn á þetta, sem eru vel kunnugir okkar högum og þessu máli öllu, en standa hinsvegar svo langt álengdar, að þeir láta ekki glepjast af þeim lúðurhljóm uppgjafar og ómensku, sem sífelt kveður við í blaði því, sem háttv.þm. Str. stýrir. Það mætti mjög mikið segja um þær ríku skyldur, sem á okkur hvíla um að rjetta aftur við gengi okkar gjaldeyris, sem fallið hefir í verði af litlu öðru en okkar eigin handvömm. Og jeg er satt að segja upp með mjer af því, þegar forustumaður andstæðingaflokksins getur ekki fundið stjórninni annað eða verra til foráttu en það, að hún hafi leyft sjer að horfa upp á það, að góðærið þokaði gjaldeyri vorum allverulega í áttina til hækkunar í gullverð, sem er skylda okkar að ná, ef fjárhagslegur máttur þjóðarinnar leyfir það. Þá skal jeg minnast nokkuð á þau einstöku atriði, sem háttv.þm. Str. tíndi fram í sambandi við þetta mál, og mun jeg þá eins og hann minna ofurlítið á það, sem gerst hefir í þinginu um þau mál. Fyrst taldi háttv.þm. Str., að stjórnin hefði hundsað bændastjett landsins, er hún skipaði stjórn ræktunarsjóðsins. Jeg hefi nú ekki úr neinni átt heyrt að því fundið, hver skipaður var forstjóri ræktunarsjóðs, svo jeg geri ekki ráð fyrir því, að þessi ummæli eigi við skipun hans. En í lögunum um ræktunarsjóð var svo ákveðið, að stjórn hans skyldu skipa tveir menn, auk forstjórans, sem gæslustjórar, og tekið fram um annan þeirra, að hann skyldi hafa sjerþekking á landbúnaði. En um hinn virtist liggja í augum uppi, að ef sjálfur forstjórinn hefði ekki sjerþekking á bankamálum, þá ætti að velja hann með það fyrir augum. Og jeg fæ ekki sjeð, hvaða hundsun það er fyrir bændastjett landsins, þó settur væri við hlið þessa manns annar maður með sjerþekking á landbúnaði, úr því það var ákveðið í lögunum, að annar gæslustjóranna, en ekki báðir, skyldi hafa sjerþekking á landbúnaði. Mjer virðist þá ekki annað eftir en efniságreiningur um það, hvað sje sjerþekking á landbúnaði. Þegar það er athugað, hverra manna var völ í þetta starf og jeg hafði talað um málið við hæstv. atvrh. (MG), þá kom okkur saman um, að það bæri að gera þá kröfu til mannsins, sem skipaður yrði, að hann væri starfandi maður á sviði landbúnaðarins, ræki búskap annaðhvort fyrir eiginn reikning eða sem ráðsmaður annara. Jeg vildi ekki láta það nægja, þó maðurinn hefði eitthvert búfræðispróf, ef hann annars fengist ekki við búskap sjálfur. Þetta er nú mín skoðun á því, hvað sje sjerþekking á landbúnaði. Það má vera, að háttv.þm. (TrÞ) álíti, að sjerþekking á búnaði sje eitthvað annað. En nú eru það ekki ákaflega margir menn, sem sjálfir reka búskap hjer í bænum eða svo nálægt honum, að til greina gætu komið, þar sem gera verður ráð fyrir því, að þessir menn verði að vera þarna viðlátnir daglega, eða að minsta kosti tímum saman, en þó voru þeir nokkrir. Þá sneri stjórnin sjer til Búnaðarfjelags Íslands og bað um tillögur þaðan, en þar er háttv.þm. (TrÞ) formaður í fjelagsstjórninni. Og meðal þeirra manna, sem Búnaðarfjelagsstjórnin mælti með, var sá maður með sjerþekkingu á landbúnaði, Þórður læknir Sveinsson, sem allir vita, að hefir um langa hríð veitt forstöðu stórbúi, og það einmitt búi, sem rekið hefir verið að nýtískuhætti. Þar við bætist, að hann var sá eini af umsækjendum, sem stjórn Búnaðarfjelagsins öll var sammála um. (TrÞ: Jeg veit heldur ekki til þess, að nokkur hafi gert athugasemdir við skipun þessa manns). Nú, jeg veit þá sannarlega ekki, að hverju hjer er verið að finna - jeg segi það satt. En jeg vona, að háttv. þingdeild skilji, að hjer var ekki verið að sýna bændastjett landsins neina móðgun. Hjer var um þá einu kröfu að ræða, að sá, sem teldist hafa sjerþekking á búskap, ræki búskap sjálfur. Að það varð maður með embættisprófi var a. m. k. meðfram vegna till. frá Búnaðarfjelagi Íslands. Þá sagði hv.þm. (TrÞ), að stjórnin hefði gefið hjer ranga skýrslu um mikilsvarðandi mál. Jeg játa það, að jeg veit ekki, við hvað hann á, enda ljet hann ekki fylgja þessu neina skýringu. Og jeg verð að telja það fullkomlega óviðeigandi að hreyta slíku fram án þess að gera minstu tilraun til þess að rökstyðja það. Hv. þm. (TrÞ) mintist einnig á skattastefnur, en bað um leið eins og afsökunar á því, að hann skyldi minnast á slíkt hjer. Jeg hjelt, að það mál hefði verið útrætt á síðasta þingi og ekkert hefði gerst í því efni síðan, sem hægt væri að gera að umtalsefni hjer. Nei, gengismálið var alt, sem hv.þm. gat fundið sjer til; en vol hans og víl um það, að búið væri að ganga af atvinnuvegum landsins dauðum vegna gengishækkunar, var ekki annað en hugarórar, sem jeg gæti skilið hjá sjúklingi, en eru hinsvegar svo fjarri rjettu lagi, að jeg get ekki látið vera að undrast það, að heilbrigður maður skuli láta sjer slíkt um munn fara. Það er nú svo fyrir að þakka um landbúnaðinn, að hann ber nú hærra höfuðið, sem betur fer, en, hann hefir gert um langt undanfarið skeið. En það er með þennan atvinnuveg eins og aðra atvinnuvegi þessa lands og alla atvinnuvegi yfirleitt, að honum vegnar stundum betur og stundum miður. Það hefir verið sagt, að bændur hafi safnað skuldum á síðasta ári. En slíkt er ekki annað en staðfesting á því lögmáli, að í góðu árunum safna menn skuldum. Af hverju? Af því, að þá ráðast menn í framkvæmdir. Jeg verð því að segja það, að þó kunnugleiki minn um sveitir landsins sje ekki eins mikill nú eins og hann var áður, þá þori jeg þó að segja það, að framkvæmdir bænda á síðasta ári voru meiri en nokkru sinni á síðustu 10 árum. Það er því von, að skuldirnar hafi aukist. Menn hafa líka notað sjer góðærið, einkum norðanlands, þar sem heyfengur var afburðagóður, til þess að auka bústofn sinn. Svo þó skuldir manna hafi vaxið, þá sannar það ekki, að gengishækknnin hafi bakað þessum atvinnuvegi verulegt tjón, og það því síður, sem verslun með landbúnaðarafurðir gekk dável. Skraf hv.þm. (TrÞ) um unga menn, sem gengishækkunin hefði brotið á bak aftur, hefir heyrst hjer áður, og eina viðeigandi svar við því var þingvísa, sem þá kom og dró fullkomið dár að þessum orðum. Og þó það kynni að vera einstöku maður í þessu landi, sem festi trúnað á skrafi hv.þm. (TrÞ) og misti kjarkinn, þá er slíkt ekkert undarlegt. Svo mikið talar hann um þar ógnir og erfiðleika, sem framundan sjeu af völdum gengishækkunarinnar. Jeg held nú, að ef einhver ungur maður af góðum ættum í sveit hefir mist kjarkinn og ætlað að bresta eða bogna, þá eigi hv.þm. Str. sjerstaklega sök á því. Þá talaði hv.þm. (TrÞ) um það, að sjávarútveginum hefði verið íþyngt, svo nú væri þar fyrir dyrum alvarleg kreppa. Jeg skal viðurkenna, að það sje ögn meira sannleikskorn í því, að gengishækkunin hafi þrýst að sjávarútveginum. En því má ekki gleyma, að breytingin hjer stafar af fleiru en gengishækkuninni. Hún stafar fyrst og fremst af verðfalli á fiski - ekki því, að verðið hafi lækkað að krónutali vegna gengishækkunar, heldur af verðfalli, í gulli reiknað. Og þó verðfall hafi stundum orðið meira og verra en nú, þá var það þó óvenjumikið og hastarlegt. Jeg hefi gert grein fyrir því áður, hve miklu það hafi numið, og að það byrjaði ekki fyr en nokkru eftir það, að gengishækkunin á síðasta hausti var um garð gengin. Það var sem sje afarmikil framleiðsla á fiski 1925, og enn bættist hjer fleira við, sem oft vill verða, þar á meðal það, að eitt stærsta fiskframleiðslulandið, Frakkland, hefir átt við gengislækkun að búa. Og eins og jafnan verður, þá undirseldi þetta land, Frakkland, sína framleiðslu, með þeim venjulegu afleiðingum, að vara þessi, fiskurinn, fjell. Eins fór á Ítalíu. Það er þessi undirsala Frakka, sem gert hefir markaðinn þar svo erfiðan síðustu mánuðina. Það þýðir ekki að kenna hækkun krónunnar um það, sem runnið er af alt öðrum rótum. En hinu skal jeg ekki neita, að hækkun krónunnar hafi valdið nokkrum erfiðleikum. Enda er ekki hægt við því að búast, að hægt verði að hækka krónuna án þess. Það má kalla sjerstakt lán, að það gat orðið eins mikil gengishækkun og varð á síðasta ári, án þess að landbúnaðurinn yrði þess var svo teljandi væri. Þegar hann svo segir út af þessu, „að framsóknarhugur bændanna sje drepinn,“ þá segir hann það af því, að hann hefir svo áþreifanlega rekið sig á það í hinum pólitíska skilningi, því að honum mun fullkunnugt um, að síðastliðið ár hefir dregið mjög úr hug bænda til þess að fylgja flokki þeim, sem kallar sig Framsóknarflokk. En að dregið hafi úr framsóknarhug bænda til þess að efla og bæta hag sinn og sinna, þarf hann ekki að segja mjer neitt um. Annars get jeg vel trúað, að honum þyki ekki glæsilegur árangurinn af starfi sínu, þegar svona hefir farið um framsóknarhug bændastjettarinnar til fylgis við Framsóknarflokkinn. En þar má hann sjer sjálfum um kenna. Þá endurtók þessi háttv.þm. þau ummæli sín, að hækkun gjaldeyrisins síðastliðið haust hefði verið gerð á móti vilja þingsins. En þetta er ekki rjett, og hefi jeg gert fulla grein fyrir því áður, að það lá fyrir ákveðinn þingvilji um að hækka krónuna, svo framarlega sem kringumstæður leyfðu. Um það, hverjum hin öra hækkun krónunnar sje að kenna eða þakka, er það að segja, að þessi háttv.þm. og hver annar, sem vill kenna eða þakka stjórninni hana, fer villur vegar, og eins þó að þeir vilji eigna Landsbankanum hana. Því að það er nú svo, að gengi íslenskrar krónu er ekki hlutur, sem hægt er að ákveða með auglýsingu eða tilkynningu, heldur miðast það við framboð og kaup á erlendum gjaldeyri. Nú stóð svo á hjer, að krónan hafði staðið föst frá því í maí og til ágústmánaðarloka. En þá kom það, að Landsbankinn vildi ekki kaupa sterlingspundið lengur óbreyttu verði. Hinn bankinn vildi aftur á móti halda áfram að kaupa það með sama verði fram í miðjan september. Að hann hafi þá snúið sjer til landsstjórnarinnar um stuðning til að halda genginu óbreyttu, er ekki rjett. Hið sanna er, að stjórn Landsbankans skrifaði landsstjórninni brjef um málið, og skyldi jeg sannarlega hafa tekið það með mjer, ef mjer hefði dottið í hug, að háttv.þm. Str. hefði ekkert annað fram að bera við þetta tækifæri en gengismálið. Í brjefi þessu leiðir bankastjórnin athygli að því, að fara þurfi gætilega með seðlaútgáfuna að haustinu. Eftir að hafa yfirvegað þetta, svaraði landsstjórnin brjefinu og tjáði sig samþykka þessu. Afrit af brjefi þessu sendi stjórnin svo Íslandsbanka. Er því hjer um alt annað að ræða en að bankinn hafi snúið sjer til stjórnarinnar um stuðning, eins og háttv.þm. Str. hefir haldið fram. Skal jeg svo ekki fara lengra út í þetta mál nú, af því að hann gaf ekki tilefni til þess, en jeg er reiðubúinn að ræða það áfram, ef þess er óskað. Þá mintist þessi háttv.þm. á kröfurnar um aukaþingið. En eins og jeg hefi tekið fram áður, get jeg ekki rætt þær í sambandi við gengismálið, því jeg tel, að aukaþing, sem kallað hefði verið saman í október, myndi engin áhrif hafa haft á verð sterlingspunda, sem streymdu hingað í september. Annars heyrir það ekki undir mig sjerstaklega að taka til yfirvegunar, hvort rjett hefði verið eftir tillögum frá einum þingmanni og einum utanþingsmanni að hlaupa upp og kalla saman aukaþing. Þá gat hann þess, að hann hefði borið fram tillögu um að stöðva gengi sterlingspundsins í 24 kr. Jeg skal strax taka það fram, að tillaga þessi var borin fram af honum sem gengisnefndarmanni. En sá ljóður var á því ráði, að hún var borin fram af honum sem minni hluta í nefndinni, og frá sjónarmiði mínu og annara, sem telja það skyldu að hækka krónuna upp í gullverð, hafði tillaga þessi þann ókost, að gera mátti ráð fyrir, að ekki yrði hægt að hækka krónuna síðarmeir upp úr þessu gildi, ef tillögunni hefði verið fylgt. Vitanlega var þetta ekki ókostur í augum stýfingarmanna. En það var nóg til þess, að við hækkunarmenn gátum ekki gengið inn á hana, þar sem búast mátti við, ef það yrði gert, þá yrði ekki hægt að framkvæma frekari lækkun gjaldeyrisins. Fyrir þetta tjáir háttv.þm. (TrÞ) ekki að deila á okkur. Hann verður að gera það á rýmri grundvelli, sem sje þeim, að við viljum ekki aðhyllast stýfingu, heldur erum hækkunarmenn. Meðal annars endaði hann ræðu sína með ummælum um fulltrúa stjórnarinnar í gengisnefndinni. Inn á það ætla jeg ekki að fara nú. Jeg hefi áður getið þess, að stjórnin hafi skipað formann gengisnefndarinnar, og að hún hafi verið svo heppin í vali sínu, að hafa skipað þann mann, sem gæddur er miklum vitsmunum og nýtur trausts alþjóðar. Getur hann því sjálfur komið fram sem forsvarsmaður sinna eigin skoðana. Gerist því engin þörf að draga skoðanir hans inn í umr. nú. Þá klingdi hann ræðu sína út með því að segja, að seðlabankinn vari fjármálaráðherra sjálfur. En þetta er tæplega hálfur sannleikur, og þarf jeg ekki að skýra það fyrir þeim, sem kynt hafa sjer bankamál, að það er ekki nema örlítið brot af þeirri starfsemi, sem seðlabanki annars hefir, sem nú er í höndum fjármálaráðherra. Hitt skal jeg viðurkenna, og það tók jeg fram í fyrra, að brýn þörf væri á, að þingið reyndi sem fyrst að ráða fram úr seðlabankamálinu þannig, að hjer kæmi upp seðlabanki, sem ráðið gæti bót á því ástandi, sem nú er, því að það ástand er hvorki fugl nje fiskur.

Forsætisráðherra (JM): Jeg var því miður ekki staddur hjer í deildinni, þegar þessi umræða byrjaði. En mjer hefir verið sagt, að háttv.þm. Str. (TrÞ) hafi meðal annars átalið stjórnina fyrir, að áfengi hafi verið skilað aftur til smyglara. Jeg veit satt að segja ekki, hvað hann á við, ef hann hefir sagt þetta. Það hefir aldrei neitt slíkt komið fyrir, svo stjórnin viti. Þá var mjer líka sagt, að hann hefði fundið að því, að þagað hefði verið við árás á dómara. Jeg veit ekki heldur, hvað hann á þarna við. Hv. þm. Str. til leiðbeiningar skal jeg geta þess, að áður var sú tíð, að ekki var þagað yfir meiðyrðum um dómara og aðra embættismenn. Það var jafnan svo, að landsstjórnin skipaði dómurum og öðrum embættismönnum að fara í mál, ef á þá var ráðist með meiðyrðum, og þeir fengu gjafsókn, en sá, sem á móti var, varð að borga. Þetta þótti stundum misnotað af stjórninni, og því var tekið úr lögum annarsvegar rjettur embættismanna til gjafsóknar í meiðyrðamálum og hinsvegar rjettur stjórnarinnar til að skipa embættismönnum að fara í mál út af meiðyrðum. Síðan (það var 1907) hefir auðvitað ekki verið lagt fyrir embættismenn að fara í meiðyrðamál. Til þess hefir stjórnin ekki lagaheimild. Jeg sje því ekki, hvernig hægt er að nota það til árása á stjórnina, þó ekki hafi verið skipað fyrir um slíkt mál nú. Annars hefir það oft komið fyrir áður, bæði hjer á landi og annarsstaðar, að ráðist hefir verið á bæði dómara, dómsmálaráðherra og aðra embættismenn, ýmist í bæklingum eða á annan hátt. En menn kiptu sjer ekki upp við það. Jeg minnist þess t. a. m., að á Nellemann ráðherra var ráðist óþyrmilega í víðlesnum bæklingi, en jeg minnist þess ekki, að bæklingi þessum væri neitt skeytt. Sjálfur hefi jeg orðið fyrir meiðyrðum út af dómstörfum mínum, og skifti jeg mjer ekki af. Varð jeg ekki var við, að jeg yrði fyrir neinum álitshnekki þar fyrir. Sje jeg svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð mín lengri.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg get ekki annað en gert fyrirspurn til hv.þm. Str. (TrÞ) um það, hvað hann hafi meint með ummælum sínum um stjórn mína á bjargráðasjóðnum. Vilji hann fá svar, verður hann að spyrja skýrt eða finna skýrt að.

Tryggvi Þórhallsson Jeg finn enga ástæðu til að tala langt mál, enda þótt allir ráðherrarnir, að vonum, hafi fundið ástæðu til að spretta upp, hver eftir annan, til þess að svara mjer. Jeg tók það strax skýrt fram, að það væri aðeins eitt mál, sem jeg áliti svo langt fram yfir öll önnur, að jeg mundi gera það eitt að umtalsefni, enda þótt margt annað væri til, sem víta þyrfti hæstv. stjórn fyrir við þetta tækifæri. Sakir þess nefndi jeg aðeins lauslega nokkur atriði, en þau hafa verið nægileg til þess, að hæstv. stjórn hefir stokkið upp, af því að hún hefir fundið sig veika fyrir. Hæstv. fjrh. (JÞ) talaði langt mál um ræktunarsjóðinn, og talaði þar um margt, sem hann vissi, að engin þörf var að tala um, meðal annars um skipun Þórðar læknis Sveinssonar á Kleppi sem gæslustjóra sjóðsins, því að enginn hefir kastað ásökunum í garð hæstv. stjórnar fyrir þá skipun. En hæstv. ráðherra veit, að það stendur í lögunum, að a. m. k. annar gæslustjórinn skuli hafa sjerþekking á landbúnaði, og jafnframt er gefið í skyn, að þeir eigi að hafa það báðir. Og nú veit hæstv. ráðherra, að Þórður læknir hefir ekki verið skipaður í stjórn sjóðsins sem hinn búfræðilegi ráðunautur. Þá er það ekki undarlegt, þó að margir telji það móðgun í garð bændastjettarinnar að skipa í þessa stöðu mann, sem ekkert skyn ber á slíka hluti. Þá þóttist hæstv. ráðherra ekki skilja, þar sem jeg var að tala um, að hann hefði gefið þinginu skakka skýrslu. En það hefði honum þó átt að vera í fersku minni, því að ekki er lengra síðan en í gær, að útbýtt var hjer í deildinni þingskjali, sem upplýsti, að hann sem fjármálaráðherra hefði verið búinn að gefa eftir veðrjett ríkissjóðs í skipum fiskiveiðahlutafjelagsins „Kára“. En eins og öllum mun kunnugt, hefir þó öðruvísi sungið í honum áður. Þetta kalla jeg að gefa skakka skýrslu, og ætti þetta dæmi að nægja til að sanna mál mitt. Hæstv. forsrh. (JM) mintist á tvö atriði, en þau eru bæði aukaatriði. Hann neitaði, að skilað hefði verið aftur áfengi til smyglara. Þetta er ekki rjett. Hæstv. ráðherra veit, hvað jeg á við. Maðurinn fjekk sekt, og lögreglustjóri vildi áfrýja málinu, en fjekk ekki, og varð því að þola, að maðurinn heimtaði „sprúttið“ aftur. Þá þóttist hæstv.forsrh. (JM) ekki skilja, hvað jeg hefði átt við, þegar jeg mintist á, að þagað hefði verið við árás á dómara. Það, sem jeg átti við, var árás Sigurðar Þórðarsonar á einn þektan dómara þessa lands. Mjer dettur vitanlega ekki í hug, að stjórnin hlaupi upp til handa og fóta hvenær sem einhver hnýtir að dómara. En hjer stóð sjerstaklega á, þegar um var að ræða „krítik“ frá gáfuðum og reyndum fyrverandi dómara. Þá sný jeg máli mínu til hæstv. atvrh. (MG). Hann veit vel, að síðastliðið haust var stjórn bjargráðasjóðsins á fundi uppi í stjórnarráði og lagði eindregið til að veita ekki lán úr sjóðnum til þeirra hreppa, sem vegna auðsærra sjálfskaparvíta höfðu lent í örðugleikum, því að bjargráðasjóðsstjórnin áleit það misnotkun á sjóðnum, að taka fje frá öðrum til slíks. Og þar af leiðandi lagði stjórn sjóðsins í einu hljóði á móti því að veita einum hreppi í kjördæmi hans lán úr sjóðnum, en hann veitti það samt.  (Atvrh. MG: Það er satt)  . Jæja, þá stend jeg vel að vígi, úr því hæstv. ráðherra játar syndir sínar.  (Atvrh. MG: Var það ekki meira?)  . Það má vel vera, að svo hafi verið; jeg hefi ekki haft aðstöðu til að fylgjast með um úrslit allra lánbeiðnanna, en þetta stakk svo sjerstaklega í augu. Þá hafði jeg þá ánægju að heyra hæstv. fjrh. (JÞ) halda langan fyrirlestur um gengismálið. Jeg efa ekki, að honum gangi gott til gerða sinna í því máli, en reynslan hefir sýnt, að hann hefir gert landinu stórtjón með því, hvernig hann hefir stýrt í málinu. Hann talaði langt mál um, að jeg vildi fella peningana í verði. En slíkt er ekki rjett, því að það tel jeg glæp að fella peningana í verði út í bláinn. Það, sem jeg vil vinna að, er að festa þá í verði, því verði, sem þeir raunverulega hafa, að því er rannsókn leiðir í ljós, og hæstv. ráðh. (JÞ) veit vel, að í þessu efni er jeg í fylsta samræmi við kenningar merkustu erlendra fjármálamanna. Annars þykir mjer það merkilegt, ef hæstv. fjrh. beinir þungum ásökunum til mín út af gengismálinu, því að jeg fylgi þar algerlega hinum nafnkunna fjármálamanni Cassel, sem hæstv. fjrh. kallar læriföður sinn í gengismálinu, eins og sjá má á bók hans „Lággengi“. En þegar hann veitist með þungum ásökunum að þeim, sem fylgja. Cassel í gengismálinu, þá er hann þar hreint og beint á móti sjálfum sjer. Hæstv. fjrh. hafði þung ummæli og ásakanir eftir einhverjum um, að það væru svik að hækka peningana ekki aftur í þeirra gamla verð. Það er líklega mætur maður, fyrst sjálfur ráðherrann tekur sjer hans orð í munn. En hvað segir nú Cassel um þær tilraunir, að koma peningum í gullverð? Hann segir, að það sje æðri skylda að svíkja ekki skuldbindingar sínar fyrir hverja þjóð og hvert land. En í því landi, þar sem gengissveiflur eru tíðar, eru einmitt sviknar allar skuldbindingar í hvert einasta sinn, sem breyting verður á genginu. Síðast í gærdag sagði hæstv. fjrh. og leit vingjarnlega til mín um leið, að krónan yrði að vera innleysanleg, hvar svo sem gullsinnleysanleikinn væri. Með þessum orðum gaf hann í skyn, að það gæti þó komið til mála að drýgja þennan glæp. Þá var hæstv. fjrh. að tala um „lúðurhljóm vesalmenskunnar“. Jú, hann er sá að fara eftir kenningum þeirra manna, er best og rjettast hafa kent í þessum málum. Þá talaði hæstv. fjrh. um landbúnaðinn og gengið og sagði, að landbúnaðurinn stæði nú rjettari en verið hefði áður. Þetta haggar í engu því, sem jeg sagði, því hæstv. fjrh. gat vitanlega ekki komið með snefil af rökum fyrir þessari staðhæfingu. Það er aðeins orð á móti orði. Jeg veit, að bændur skulda nú alment miklu meira en áður, og jeg get ekki fallist á þá staðhæfing hæstv. fjrh., að menn safni aðallega skuldum þegar góðæri sje. Jeg veit líka, að mestu erfiðleikarnir eru fyrir dyrum hjá bændastjettinni. Það hjálpar ekki nú, sem hjálpaði á síðasta ári, að kjötið var í 50% hærra gullverði en árið þar á undan, vegna þeirrar tilviljunar að norska krónan hækkaði enn meira en sú íslenska og verðlag þar í landi var ekki komið í samræmi við það. Það voru ekki mín orð, sem hæstv. fjrh. hafði eftir mjer, að landbúnaðurinn væri lagður að velli, en hitt veit jeg, að sum bök hinna yngri bænda hafa brotnað, og jeg veit upp á víst, að næsta ár verður stórkostleg verðlækkun á kjöti vegna hækkunar íslensku krónunnar. Hæstv. fjrh. neitaði því, að hann hefði gengið á móti þingviljanum í gengismálinu. Við höfum talað um þetta áður, og jeg vil minna á það, að jeg er ekki sá eini, sem hefi þessa skoðun. Í gerðabók gengisnefndar hafa báðir fulltrúar atvinnuveganna skírskotað til þingviljans, er þeir mótmæltu hækkun krónunnar. Afleiðingjn af stefnu hæstv. fjrh. er sú að hjer er aldrei fast gengi. Hann vill láta gengið vera komið undir dutlungum árferðisins. Við viljum setja lög um, að verð peninga fylgi ákveðnu gullverði. Hæstv. fjrh. bar á móti því, sem jeg sagði, að árekstur hefði orðið milli hans og Íslandsbanka út af gengisversluninni í haust. En það kom einmitt fram í gengisnefnd af hálfu fulltrúa Íslandsbanka, að bankinn hefði orðið að hætta að kaupa sterlingspund, af því að hæstv. fjrh. hefði neitað honum um þann stuðning, er þurfti. Þá dró hæstv. fjrh. dár að því, að jeg vildi taka til greina kröfur frá einum þingmanni og einum utanþingsmanni um að kveðja til aukaþings. En þetta voru menn, er settir höfðu verið í gengisnefnd af sjálfu Alþingi sem fulltrúar atvinnuveganna, og þeir báru fram þessa kröfu, þegar þeir sáu, að hagsmunum atvinnuveganna var stórhætta búin. Svo sagði hæstv. fjrh. síðar, að eina afleiðingin af tillögu minni í haust - ef farið hefði verið eftir henni - hefði orðið sú, að ekki hefði verið hægt að hækka krónuna, heldur aðeins að festa hana. Það var þá svona ákaflega erfitt að hækka krónuna, og það varð að stíga þessi voðalegu spor til þess, því að annars hefði verið loku fyrir skotið, að hægt hefði verið að hækka hana endanlega! En það, sem blasir nú við, eru enn meiri erfiðleikar og erfiðari spor til þess að ná því marki, er hæstv. fjrh. vill ná. Og jeg öfunda hann ekki út af því að standa yfir hinum mörgu rústum hjer á landi, sem fjármálaspeki hans á sök á nú og í framtíðinni.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg varð fyrir stundu síðan að gera fyrirspurn til hv.þm. Str. (TrÞ) um, hvað hann ætti við, er hann með óákveðnum orðum bar mjer á brýn, að jeg hefði farið rangt að í stjórn minni á bjargráðasjóðnum síðastliðið ár. Jeg hefi nú fengið það svar við þessari fyrirspurn minni, að þessi hv.þm. (TrÞ) sakar mig um hlutdrægni í lánveitingu til hrepps eins í mínu kjördæmi, Holtshrepps í Skagafjarðarsýslu, að jeg hafi í lánveitingum úr sjóðnum farið á móti einróma tillögum bjargráðastjórnarinnar, sem hv.þm. Str. á sæti í. Til þess er því að svara, að það er alveg rjett, að jeg hefi í lánveitingum úr sjóðnum farið jafnvel þvert ofan í till. bjargráðastjórnar, ekki einungis að því er snertir Holtshrepp í Skagafjarðarsýslu, heldur ýms önnur lán. Og þetta er mjer fyllilega heimilt; bjargráðasjóðslögin frá síðasta þingi veita ráðherra slíkt vald. Samkv. 1. gr. laga þessara á hann að fá tillögur bjargráðastjórnar, en er engan veginn skyldur að fara eftir þeim, enda væri það sama og að leggja lánveitingarvaldið í hendur bjargráðastjórnarinnar, en það var ekki tilætlun laganna. Ætti jeg að fara nærri um hana, þar sem jeg er höf. þeirra og Alþingi gerði engar breytingar á þeim. En með þessu er vitaskuld ekki hrundið þeirri ákæru hv.þm. Str., að jeg hafi verið hlutdrægur í lánveitingum úr sjóðnum. Mun jeg því athuga það atriði nánar. Hv. þm. Str. tilkynti mjer það hátíðlega í gær, að hann mundi í dag ráðast á mig út af stjórn minni á bjargráðasjóðnum. Jeg hefi því hjer öll gögn við hendina, er að henni lúta. En í fyrri ræðu sinni kom þessi hv.þm. (TrÞ) aðeins með dylgjur í minn garð, svo að jeg varð að beiðast frekari skýringa. Jeg hefi nú fengið þær, og eru þær á þá lund, sem jeg átti von á, því jeg hafði heyrt því fleygt, að hann sakaði mig um hlutdrægni. Mjer er því tækifærið kærkomið til þess að sýna, að þetta er á alls engum rökum bygt. Þegar bjargráðastjórnin átti fund um lánveitingar úr sjóðnum, lágu fyrir beiðnir frá 3 hreppum um lán vegna fjárhagsvandræða. Þessir hreppar voru: Stokkseyrarhreppur í Árnessýslu, Holtshreppur í Skagafjarðarsýslu og Borgarfjarðarhreppur í Norður-Múlasýslu. Tveim hinum síðarnefndu hefi jeg veitt lán, en bjargráðastjórnin lagði á móti öllum lánunum. Um Borgarfjarðarhrepp vil jeg geta þess, að hann beiddist hjálpar þingsins 1924, og var því erindi vísað til fjvn. Áttum við hv.þm. Str. þá sæti þar, og man jeg ekki betur en að við værum þá sammála um, að hann þyrfti hjálpar, þótt ekki þætti þá fært að veita hjálp úr ríkissjóði, sjerstaklega vegna þess, að ýmsar fleiri slíkar beiðnir lágu fyrir. Báðir þm.N.-M. hafa mælt með þessari lánveitingu, svo að jeg býst ekki við, að þeir sjeu sammála hv.þm. Str. um þetta.

Jeg hefi ekki talað um þetta lán

. Nei, ekki sjerstaklega, en þar sem hv.þm. Str. hefir kvartað yfir, að jeg hafi ekki farið eftir tillögum bjargráðastjórnar, þá kemur það einnig þessu máli við. En vitaskuld var aðalatriðið hjá hv.þm. lánið til Holtshrepps, og við það átti hlutdrægnisásökunin. Jeg sný mjer þess vegna að þessu láni. Um þetta lán hefir hv.þm. Str. bókað þetta í fundabók bjargráðastjórnar.

Ekki jeg, heldur öll stjórnin

. Nei, það er hv.þm. sjálfur, sem hefir fært fundarbókina.

Telur hæstv. ráðherra, að jeg hafi falsað bókunina?

. Jeg kem að því síðar, hversu rjett bókun hv.þm. (TrÞ) er, en hún er svo hljóðandi að því er Holtshrepp snertir: „Aðalástæður til erfiðleika Holtshrepps eru: óheppileg jarðakaup hreppsins og vanskil hreppsnefndaroddvita og kaupfjelags. Virðist svo sem skuldir hreppsins sjeu að miklu leyti samningsbundnar, svo að lánsins sje óskað aðallega í því skyni að fá lægri vexti.“ Með hliðsjón þessara ummæla leggur hv.þm. Str. eindregið á móti því, að Holtshreppi verði veittur einn einasti eyrir að láni. Í brjefi oddvita Holtshrepps, þar sem hann sækir um lánið, er meðal annars þessi kafli, sem jeg skal leyfa mjer að lesa upp orðrjett: „Til þess, hvernig skuldirnar hafa orðið til, liggja sjálfsagt margar orsakir. Fyrst tap á jörðinni Bakka, sem keypt var á þeim tíma, þegar alt var í vitlausum spenningi. Ábyrgð hreppsins á skuldum gamla kaupfjelagsins. Afskapleg vorharðindi 1920 og af því stafandi feikna mikill kostnaður og tap. Mikill fólksflutningur út úr sveitinni til Siglufjarðar og síðast en ekki síst þeir miklu mannskaðar, sem hjer hafa orðið við skipstöp á undanförnum árum. Flest af mönnum þessum hafa verið heimilisfeður, sem hafa skilið eftir fátækar ekkjur og fjölda barna, sem sveitin hefir orðið að annast að meira og minna leyti. Líklega mætti telja fleiri orsakir til þess, að sveitin er svona stórilla komin efnalega, en jeg vona, að háttv. atvinnumálaráðherra láti þetta nægja, þar sem hann er töluvert kunnugur ástæðum sveitarinnar og þeim óhöppum, sem hún hefir orðið fyrir.“ Þetta brjef hafði hv.þm. Str. fyrir sjer, er bann lagði á móti lánveitingunni.

Ekki jeg einn, heldur öll bjargráðastjórnin

. Veit jeg vel, en enginn nema hv.þm. Str. hefir fundið að gerðum mínum í þessu máli, svo að jeg svara einungis hv.þm. Ef nú hin áður tilfærða bókun hv.þm. Str. er borin saman við frásögn oddvitans, sjest það greinilega, að í bókuninni er slept aðalatriðunum fyrir því, að hreppurinn er kominn í fjárhagsvandræði. Hv. þm. gleymir alveg hinum gífurlegu vandræðum 1920 og mannsköðunum 1922. Bókun hv.þm. Str. er því alveg röng; hún gefur alveg skakka hugmynd um ástandið. Og vissulega hefði jeg meiri ástæðu til þess að segja, að hv.þm. Str. hefði bókað hlutdrægt af því að hreppur í mínu kjördæmi átti í hlut, heldur en hann hefir til þess að bera mjer hlutdrægni á brýn. Til þess að sýna það enn betur, hversu villandi þessi bókun hv.þm. Str. er, vil jeg leyfa mjer að lesa upp kafla úr nýkomnu brjefi frá oddvita Holtshrepps. Hann er svo: „Druknun í Holtshreppi hefir öðruhvoru átt sjer stað, en nú um æðilangt skeið hafa druknanir ekki átt sjer stað í stórum stíl, að undanskildu árinu 1922. Þá fórust 12 menn á einu skipi, allir úr Fljótum, en helmingurinn af þeim var úr Haganeshreppi. Sá var munurinn, að þeir, sem voru úr Holtshreppi, voru bláfátækir fjölskyldumenn (3 að mig minnir 8 barna feður). Á því sama hörmungaári druknuðu 2 fátækir fjölskyldufeður, sem að sönnu áttu ekki heimili í Holtshreppi, en áttu þar sveitfesti, og af því að menn þessir áttu heima í kaupstöðum, varð það sveitinni ennþá tilfinnanlegra en þó að þeir hefðu átt heimili í hreppnum, því að kaupstaðaþurfalingar eru regluleg plága á hlutaðeigandi sveitum.“ Lengra held jeg ekki, að þurfi að lesa til þess að fullvissa sig um rjettmæti þess, að veita þessum hreppi lán. Hann uppfyllir svo greinilega sem verða má öll skilyrði laganna til þess að fá lán úr bjargráðasjóði. Og jeg vil spyrja: Hvenær á að veita lán úr þessum sjóði, ef ekki þegar eins stendur á sem hjer? Og hvað er bjargráðasjóður og til hvers á að nota hann? Bjargráðasjóður er sjóður, sem hver sýsla og kaupstaður safnar fje í með árlegum nefskatti, til þess að geta hjálpað, ef í nauðir rekur. Er nú rjettara að láta það liggja í Landsbankanum en að leyfa illa stöddum, bláfátækum hreppum að taka sitt eigið fje heim um nokkurra ára skeið, þar til um hægist? Jeg segi nei, því að jeg tel það rangt að fátækir hreppar láni þannig Landsbankanum fje meðan þeir eru sjálfir í sárustu neyð. Hvaðan hv.þm. Str. hefir þá vitneskju sem kemur fram í bókun hans, að skuldir hreppsins sjeu að miklu leyti samningsbundnar, veit jeg ekki, en það veit jeg, að úr skjölum málsins er þessi vitneskja ekki fengin, og jeg veit ekki betur en að hreppnum hafi verið ómögulegt að standa við lánssamninga sína undanfarið, svo að þeir sjeu burtu fallnir. Að minsta kosti veit jeg vel, því að um það liggja fyrir upplýsingar í skjölum málsins að hreppurinn hefir ekki getað greitt sýslusjóðsgjöld sín 2 síðastliðin ár. Jeg vona að jeg með þessu hafi sýnt það greinilega, að brigsl hv.þm. (TrÞ) um hlutdrægni eru tilhæfulaus, og þar sem þetta er eina atriðið, sem fundið hefir verið að í framkvæmdastjórn minni síðastliðið ár, finst mjer jeg geta látið mjer vel líka. En fyrst minst hefir verið á þessi bjargráðasjóðslán. þá þykjr mjer rjett að geta þess, að hv.þm. Str. hefir í tillögum sínum til mín um lán til bústofnskaupa lagt til, að þau væru veitt aðeins til 7 ára, en jeg hefi veitt þau til 20 ára. Þess verður sem sje að gæta, að lán þessi eru veitt fátækustu mönnum hvers hrepps, og jeg lít svo á, að þeir verði að fá lánin til talsvert langs tíma., ef þau eiga ekki að verða hlutaðeigendum óbærilega þung. Þessar tillögur hv.þm. Str. komu mjer yfirleitt talsvert á óvart. Hann kveðst vera bændavinur, en þegar hann hefir aðstöðu til þess að gera þeim greiða, þá eru tillögur hans þannig, að hann gengur miklu skemra en lög leyfa.

Hefir sjóðurinn ótakmarkaða peninga?

. Nei, jeg þekki engan sjóð, sem hefir ótakmarkað fje. Spurning hv.þm. er auk þess þessu máli óviðkomandi, því að hjer er um að ræða. hvernig eigi að lána út það fje, sem til er, hvort sem það er mikið eða lítið. Jeg mun ekki blanda mjer í deilur hv.þm. Str. við hæstv. fjrh. (JÞ), en get þó ekki stilt mig um að benda á, hversu rækilega hv.þm. (TrÞ) gefur sjálfum sjer á munninn, er hann heldur því fram, að bændur hafi stórtapað síðastliðið ár vegna gengishækkunarinnar, en upplýsir þó sjálfur, að bændur hafi fengið 50% meira eftir gullverði fyrir aðalframleiðsluvöru sína, kjötið, síðastliðið haust en haustið 1924. Það verður þó væntanlega ekki um það deilt, að gengishækkunin nam ekki 50%. Og ef ekki var fært að hækka gengi krónu vorrar síðastliðið ár vegna aðstöðu bænda. þá mun það sjaldan hægt, og þá hefði verið rjettara af Alþingi í fyrra að taka af skarið og stýfa krónuna. En það var ekki gert, heldur þvert á móti gengið út frá, að hún hækkaði, ef hægt væri.

Forsætisráðherra (JM): Það var þetta smyglunarmál, sem hv.þm. Str. (TrÞ) var að áfellast stjórnina fyrir áðan. Mjer hefir nú verið skýrt frá, að því víki svo við, að tollþjónar hefðu ekki innsiglað um borð í skipinu alt það áfengi, er uppgefið var. Daginn eftir fundust óinnsiglaðar birgðir, og hjeldu menn þá, að þeim hefði verið skotið undan. En er hið sanna vitnaðist, áleit dómarinn þetta ekki smyglun og dæmdi eftir því. Lögreglustjóri hefir aldrei talað um áfrýjun þess dóms við mig. Held jeg því, að hv.þm. (TrÞ) sje alstaðar á villugötum. Þá er það þessi árás á dómarann, sem hv.þm. (TrÞ) sagði, að stjórnin hefði átt að taka til greina, vegna þess að hún kom frá fyrv. sýslumanni Sigurði Þórðarsyni. Jeg tel árásina ekki merkilega, þótt hún sje komin frá þessum manni. Jeg veit ekki, hvers vegna sú árás ætti að vera merkilegri en það, sem hann skrifar um ýms önnur mál og „Tíminn“ hefir stórlega fordæmt. Vilji hv.þm. (TrÞ) nú undirskrifa alt það, sem stendur í „Nýja sáttmála“, þá held jeg að hann geri samverkamanni sínum órjett, því að jeg man ekki, betur en að mjög harður dómur væri nýlega kveðinn upp yfir bókinni í blaði því, er hv.þm. (TrÞ) stjórnar. Hann ætti því ekki að vera að veifa þessu vopni; það bítur ekki eins og á stendur, nema sjálfum honum syngi of höfði.

Tryggvi Þórhallsson Það er langt frá því, að jeg vilji um þetta veifa nokkru vopni, enda var það á móti vilja mínum og hrein tilviljun, að þetta atriði hefir svo dregist inn í umræðurnar, sem hæstv. ráðh. (JM) mintist síðast á. Annars vil jeg benda hæstv.forsrh. á það, að út frá því, sem um var talað, hvaða tillit bæri að taka til ádeilu og ummæla Sigurðar Þórðarsonar, þá álít jeg, að greina ætti á milli þess, sem hann skrifar um dómsmál, og þess, sem hann skrifar um utanríkismál. Jeg álít, að mikið tillit beri að taka til hans, þegar hann talar um dómsmál, þar sem hann er kunnugur þeim. Þá kom hæstv.forsrh. (JM) að smyglunarmálinu. Sagði hann, að lögreglustjóri hefði ekki nefnt áfrýjun við sig. Satt er það og ekki óeðlilegt, þar sem hæstv. ráðherra var ekki í bænum. En það afsakar hann ekki neitt, og þess vegna beindi jeg þessu að honum. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv.forsrh. viti, að mikil mistök voru á meðferð þessa máls. Hæstv. atvrh. (MG) talaði langt mál og las upp skrifað mál viðvíkjandi bjargráðasjóðnum. Get jeg verið honum í raun og veru þakklátur fyrir það. Hann sagði, að jeg hefði ráðið yfir sjóðnum, að jeg hefði haft stjórn sjóðsins í vasanum. Síðan kom hann með þá ásökun til mín, að jeg, sem vildi hjálpa bændum, vildi ekki veita lán úr sjóðnum lengur en til 7 ára, þar sem hann aftur á móti vildi veita þau til 20 ára. Hæstv. ráðherra (MG) veit nú vel, hve afarströng fyrirmæli gilda um útlán úr sjóði þessum, að það er aðeins mjög takmörkuð upphæð, sem kemur á hverja sýslu. Og stjórn sjóðsins er skuldug til að binda ekki fje sjóðsins svo mjög á fáum stöðum, að ekki verði þess vegna hægt að rækja hinar almennu þarfir þjóðarinnar. Þess vegna ætti, það að vera sjálfsagt „princip“ að veita engin lán úr sjóðnum lengur en til 7 ára. Enda er lánum þessum svo varið, að þau má veita til tiltölulega skamms tíma, eins og t. d. lán til bústofnskaupa, sem koma strax til með að svara vöxtum. En að veita stórlán til 20 ára útilokar alla aðra hreppa, sem lán þurfa að fá, um langan tíma. En við höfum ekki ótakmarkað fje til að sinna öllum, og því hljóta þessar ásakanir um bændaóvild að falla um sjálfar sig. Annars get jeg vel staðið fyrir þeim einn, þótt þær annars skelli á öllum þeim mönnum, sem hafa haft meðgerð með fje sjóðsins. Jeg efa ekki það, sem hæstv. ráðh. (MT) sagði, að hann hefði fengjð annað brjef, þar sem upplýst er að í Holtshreppi sjeu 24 börn sjódruknaðra manna.  (Atvrh. MG: Brjefið, sem jeg nefndi fyr, lá fyrir stjórn bjargráðasjóðs)  . Það lá ekki fyrir okkur. Og svo las hann upp úr brjefinu kafla, til að sýna að vandræði hreppsins stöfuðu af óheppilegum jarðakaupum, vanskilum oddvitans og skuldum kaupfjelagsins. Jeg vil nú segja það, að fyrst hæstv. ráðh. (MG) fjekk þessar upplýsingar, átti hann að kalla saman stjórn sjóðsins, og þótt hann vildi ekki sýna mjer þá virðingu, heldur ganga fram hjá mjer, þá átti hann ekki að gera það gagnvart henni allri, heldur bera undir hana þessar upp1ýsingar, sem vitanlega hefðu haft áhrif á úrskurð lánsins. Þá kom hæstv. atvrh. inn á gengismálið. Jeg er því sammála, sem hann sagði þar. En eitt fanst mjer mjög eftirtektarvert, sem hann sagði, nefnilega það að ef ekki væri hægt að hækka krónuna, þegar verð á útfluttum landbúnaðarafurðum er 50% hærra en áður, þá sje það aldrei hægt. Þetta vil jeg undirstrika, að þegar eitthvað „extraordinært“ er til staðar, þá sje hægt að hækka gengið, en þegar ekkert slíkt komi fyrir, þá sje það ekki hægt.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði að jeg hefði átt að leggja fyrir bjargráðastjórnina síðara brjefið, sem jeg las kafla úr. En þetta brjef fjekk jeg fyrst fyrir 3 dögum, eða löngu eftir að jeg veitti lánið, svo að það hefði verið tilgangslaust að sýna sjóðsstjórninni það.

Þá hefir hæstv. ráðh. enga afsökun

. Það er undarleg röksemdaleiðsla, því að brjefið sýnir jafnvel ástand hreppsins, þótt það sje svona nýtt. Annars er það um skipstapann 1922, og hann var einnig nefndur í brjefi oddvitans, sem lá fyrir hv.þm. Str. En um þetta bókar háttv.þm. ekkert í gerðabók sína, svo að jeg hefi miklu meiri ástæðu til þess að bregða honum um hlutdrægni en hann mjer. Þá talaði hv.þm. Str. um það, að ekki mætti binda fje bjargráðasjóðsins á vissum stöðum. Jeg lít svo á, að það eigi að láta fjeð þangað, sem mest þörfin er fyrir það, og svo mikið á hvern stað, sem á annað borð fær lán, að það komi að einhverju gagni. Fátækum mönnum kemur ekki að neinn verulegu gagni að fá lán til 7 ára til bústofnskaupa. Annars er það auðsætt, að mig og hv.þm. Str. skilur mjög á um lánveitingar úr sjóðnum. Hann vill, að sjóðurinn standi sem mest óhreyfður í Landsbankanum, en jeg vil, að þurfandi hreppar fái lán úr honum og tel hann með því einu koma að fullu gagni. Þá gleymir hann og því, að sjóðurinn vex árlega talsvert, og þess vegna verður með afborgunum og vöxtum altaf talsvert fje til útlána. Mjer þótti vænt um það, sem hann sagði um gengismálið, og þó sjerstaklega um það, hvernig hann tók ummælum mínum. Jeg hjelt því fram, að bændur hefðu ekki getað tapað vegna gengishækkunarinnar, vegna þess að þeir hefðu fengið 50% hærra verð síðastliðið haust fyrir afurðir sínar en áður, og að ef þá væri ekki hægt að hækka gengið, þá væri það aldrei hægt. Jeg skildi hv.þm. svo, að hann viðurkendi þetta, en með þeirri viðurkenningu er kipt fótunum undan öllum skrifum hans um gengismálið, að því er bændur snertir, og allan hinn mikla halla, er þeir hafi haft af gengisbreytingunni. Það er satt, að jeg hefi ekki mikið um gengismálið talað, enda tilheyrir það ekki mínum verkahring. Verkum er skift í stjórninni, eins og kunnugt er, og hver ráðherrann um sig stendur fyrir svörum í sínum málum. Og hæstv. fjrh. (JÞ) hefir staðið svo fyrir svörum í þessu máli, að ekki hefir þurft að hjálpa honum.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg bíð eftir því að fleiri rísi upp úr sætum sínum en hv.þm. Str. (TrÞ). Jeg lít svo á að stjórnin hafi ekki þá rjettu aðstöðu á svona degi, ef aðeins 1 maður er á móti henni og á við ofurefli að etja. Jeg játa mig eigi meiri harðýðgismann en það, að jeg kveinka mjer við að höggva hart í það hold, sem þegar er búið að tukta svo, sem mjer finst raun á orðin. En úr því að aðrir kveðja sjer ekki hljóðs, þá ætla jeg að svara með nokkrum orðum því, sem sjerstaklega hefir verið að mjer beint, og ætla jeg mjer að gera það eins hógværlega og frekast er unt. Jeg skal þá játa það, að það mun hafa farið fram hjá mjer þetta þingskjal, sem fjallar um það, að jeg hafi gefið skakka skýrslu um tilfærslu á veðrjetti ríkissjóðs í togurum Kárafjelagsins. En hvað sem nú stendur í þessu þskj., þá hefi jeg alls ekki gefið skakka skýrslu. Jeg hefi áður lýst yfir því, að stjórnin hefði talið fært að færa veðrjett ríkissjóðs í togurunum aftur fyrir rekstrarlán, sem borgast átti af tekjum yfirstandandi vertíðar. En hjer var farið fram á eftirgjöf á veðrjetti ríkissjóðs fyrir föstu láni, og það gat stjórnin vitanlega ekki gert upp á sitt eindæmi, heldur beiddist heimildar Alþingis, og jeg vil taka það skýrt fram, að alt, sem við kemur þessu máli, er skrifað og skjallegt og hefir verið afhent fjhn. þessarar hv. deildar. Auðvitað stóð fleira í þeim brjefum en tekið var fram í umræðunum, og hafa hv.fjhn. beggja deilda haft tækifæri til að kynnast því, sem í þeim stendur. Verð jeg því að vísa til baka öllum ásökunum um það, að jeg hafi gefið skakka skýrslu. Viðvíkjandi skipun Þórðar læknis Sveinssonar á Kleppi í gæslustjórastöðu ræktunarsjóðsins vil jeg taka það fram, að jeg hefi góða samvisku út af því, þar sem hann er landbúnaðarfróður maður, en jeg skal játa, að hann er ekki bankafróður og að það var ekki borið undir stjórnarnefnd Búnaðarfjelagsins að fá bankafróðan mann, enda var það ekki tilætlun form. Búnaðarfjelags Íslands, hv.þm. Str., að því er jeg best veit. Jeg vil þó bæta því við, að á meðal þeirra, sem stjórn fjelagsins stakk upp á, var enginn annar maður starfandi að landbúnaðarmálum.

Ekki rjett

. Ekki rjett, segir hv.þm., en jeg veit ekki, hver sá annar maður er.

Einar Helgason

. Mjer er ókunnugt um, að hann reki búskap.  (Atvrh. MG: Hann hefir 3 kýr. - TrÞ: Hann rekur kúabú)  . Mjer var ekki kunnugt um þessar kýr og get varla talið það búskap í þeim skilningi. Við verðum seint sammála, jeg og hv.þm. Str., um gengismálið, þótt hann telji okkur báða lærisveina Cassels, með þeim mismun, að hann sje sjálfur sá rjetti lærisveinn, en jeg sje afdankaður. Jeg get sagt hv.þm., hvað á milli ber, og vil láta það koma skýrt fram í þessari hv. deild. Jeg hefi aðhylst það í kenningum Cassels, sem var búið að ná viðurkenningu þegar jeg reit bók mína, og voru það einkum hans skarplegu athuganir og skýringar á orsökum og afleiðingum lággengisins. Mjer var kunnugt, að Cassel var ákveðinn stýfingarmaður, hann vildi láta Dani stýfa, hann vildi láta Norðmenn og Svía stýfa, hann vildi yfirleitt láta alla stýfa gjaldeyri sinn, en það var einmitt það, sem jeg gat aldrei aðhylst, enda finst ekki neitt slíkt í bók minni, en gerði grein fyrir því í formálanum, hvað okkur bæri á milli. Cassel bar fyrst niður í Svíþjóð með kenningar sínar; hafði hann stjórn ríkisbankans sænska á móti sjer og yfirleitt alla. Hvers vegna? Vegna þess að Svíar höfðu stýft gjaldeyri sinn 1834 niður í 25–35% af nafnverði og supu síðan seyðið beyskt af afleiðingunum og hafa alls ekki gleymt þeim enn þann dag í dag. Þeir voru því ófúsir á að fara að ráðum Cassels í þessu efni, en notuðu hinsvegar hinar skarplegu skýringar hans til þess að koma gjaldeyri sínum í gullverð. Sama sagan er með Dani; þeir notfærðu sjer ekki tillögur hans að stýfa, en hafa nú ákveðið að koma krónu sinni í gullverð. En þar fyrir getur vel verið, að ekki sjeu öll ríki á móti tillögum hans. En vísindamaðurinn á þessu sviði, sá sem skýrir orsakir og afleiðingar gengisbreytinganna, þarf ekki endilega að vera kjörinn stjórnmálaleiðtogi. Og þar missýnist hv.þm. Str., ef hann heldur, að það sje alveg afgerandi, að vísa í prófessor í hagfræði. Það felst vissulega ekki alt í því, heldur í því að meta afleiðingar þessarar stefnu fyrir pólitískt líf í framtíðinni. Jeg hefi í þessu litla kveri, sem jeg hefi samið, haldið því fram, að svo virtist, sem erfiðleikarnir sjeu hjer á landi ekki eins miklir og víða annarsstaðar á því að koma gjaldeyrinum í gullgengi, af því að við erum ekki eins langt komnir í lánsfjárnotkun, eða skuldabúskap, eins og aðrar þjóðir. En það reynist einmitt versti þröskuldurinn fyrir hækkuninni. Að vísu eru ýmsir erfiðleikar samfara hækkuninni, svo sem vinnudeilur, sem hljótast af henni, þungbærir í svip, en alt slíkt jafnast á fáum árum, þegar menn fara að skilja, hvað gera verður í þessum efnum. Það gladdi mig að heyra yfirlýsingu hv.þm., þar sem hann viðurkennir, að enn sje ekki búið að baka landbúnaðinum stórtjón með gengishækkuninni. En hv.þm. er hræddur við yfirvofandi erfiðleika. Það er nú best að bíða og sjá hvað setur, meðan krónan er róleg. Það koma ekki neinir framtíðarerfiðleikar til greina meðan krónan er kyr. Þá þótti hv.þm. Str. einkennilegt, að hækkun krónunnar skyldi ekki vera ákveðin með auglýsingu, heldur með kaupum og sölu gjaldeyris. Það er ómögulegt, að þetta sje vel íhugað hjá hv.þm., því að genginn verður aldrei haldið föstu með öðru en gjaldeyrisverslun. Það getur vel komið fyrir, þótt seðlar eigi að heita gulltrygðir, að þá verði þeir ekki seljanlegir fyrir gullverð. Enda hefir það komið fyrir, að mistekist hefir að halda genginu föstu, þótt seðlarnir hafi verið gerðir innleysanlegir í gulli. Þetta verða menn að gera sjer ljóst. Sjerstaklega var svo komið í haust, að ísl. krónunni varð ekki haldið niðri nema með því að kaupa erl. gjaldeyri háu verði. Þess vegna er ekki rjett að áfellast þann bankann, sem keypti fyrir meira en gullgengi, fyrir það, að krónan hækkaði, því að ef hann hefði ekki keypt erl. gjaldeyri á þessu verði, þá hefði krónan hækkað enn meira. Jeg vil því tala það fram, að allar ráðstafanir stjórnarinnar miðuðu að því að hindra hækkun krónunnar, hvort sem hún fær síðar lof eða last fyrir það. Jeg get eins vel búist við því, að eftirkomendur vorir álasi henni fyrir það, að hafa ekki notað góðu árin 1924 og '25 til meiri hækkunar í stað þess, sem gert var til þess að halda krónunni niðri. Þá sagði hv.þm. Str., að jeg hefði neitað Íslandsbanka um stuðning þann, er jeg hefði lofað honum. Það er ekki satt, að jeg hafi neitað honum, en jeg hefi hinsvegar ekki boðið fram þá seðlafúlgu, sem þurft hefði til þess að halda sterlingspundinu í 26 kr.; til þess hefði þurft sannkallað seðlaflóð. Og hefir Íslandsbanki heldur ekki farið fram á það. Jeg verð þess vegna fyrir mitt leyti að halda því fram, að það, sem á milli ber, er ekki þess eðlis, að hv.þm. geti með neinum rjetti fundið að ráðstöfunum stjórnarinnar. Ágreiningurinn stafar af því, að hann er á annari skoðun í málinu en stjórnin, en hann getur ekki búist við öðru en að stjórnin hagi sjer eftir meginstefnu sinni, eða geri annað en það, sem hún telur rjett. Undir þetta má telja afstöðu stjórnarinnar til kröfu þeirrar, er háttv.þm. kallar kröfu frá fulltrúum atvinnuveganna í gengisnefndinni, um aukaþing. Það má vel vera, að þessir tveir menn í gengisnefndinni sjeu þar sem fulltrúar atvinnuveganna. En verk þeirra í gengisnefndinni er þá að gera tillögur um ráðstafanir, er miði að því að hækka og festa verð hins íslenska gjaldeyris. En það er fyrir utan verksvið þeirra sem fulltrúa atvinnuveganna, enda hafa þeir ekki umboð til þess að koma fram með kröfu um aukaþing. Háttv. þm. Str. virðist ákaflega sannfærður um ómöguleika þess að hækka íslenskan gjaldeyri. En jeg er nú ekki jafnsannfærður um þann ómöguleika, og kemur það af mismunandi skoðun okkar á þessum öðrum aðalatvinnuvegi þjóðarinnar. Mjer finst, að altaf þegar þessi háttv.þm. talar um landbúnaðinn, þá skoði hann hann sem örvasa vesaling, sem sje svo lasburða, að hann geti ekki hangið á hestbaki nema með eilífum stuðningi hins opinbera, og sje því aðeins byrði á þjóðfjelaginu. Þess vegna sje hjer ómögulegt að hækka gjaldeyri landsins. Þetta finst mjer vera grundvallarskoðun háttv.þm. Str. En jeg lít alt öðrum augum á landbúnaðinn. Jeg lít á hann sem frumvaxta ungling, sem vantar þroska. En hann hefir skilyrði til þroska og ber þjóðfjelaginu skylda til að hlynna að honum. Og eins og hann hefir lifað hingað til, og oft við mikla erfiðleika, þá hefi jeg þá trú, að hann muni enn lifa og þroskast, að hann fái enn sigrast á erfiðleikunum og stuðlað að því að leysa úr örðugum viðfangsefnum þjóðfjelagsins. Og jeg trúi því, að hann geti orðið oss stoð til þess að fullnægja þeirri sæmdarkröfu að koma gjaldeyri landsins í lögboðið verð.

Tryggvi Þórhallsson Jeg þakka hæstv. forseta fyrir þá velvild að leyfa mjer að komast undir þann „paragraf“ að fá að bera af mjer sakir, enda þótt jeg hafi engar sakir af mjer að bera. En þar sem jeg tek hjer til máls einn úr flokki, þá vonast jeg til, að menn hneykslist ekki á því, þó að jeg noti þetta leyfi. En jeg skal ekki misnota það; mun aðeins drepa örlítið á það, sem hæstv. fjrh (JÞ) sagði síðast. Þó verð jeg að segja það honum til hróss, að þar sem jeg var dauður og gat ekki búist við að fá að tala aftur, þá stilti hann mjög í hóf. Hann vjek að skoðunum okkar á landbúnaðinum, og er jeg honum þar mjög ósamþykkur. En jeg get tekið undir það, að landbúnaðurinn er góð stoð við að framkvæma örðug verkefni. En hví er verið að leggja út í örðug verkefni, ef til einskis er að vinna? Og hjer er til einskis að vinna. Það er alveg misskilið verkefni að vera að lengja alinmál peninganna um einn þumlung. Jeg vil svo aðeins leggja áherslu á, að allur fyrri hluti ræðu hæstv. fjrh. var ekki svar til mín, heldur svar til læriföður hans, Cassels. En gagnstætt því, sem var í bókinni „Lággengi“, þá gefur hann hjer Cassel hreina og beina vantraustsyfirlýsingu, og falla öll orð hæstv. fjrh. á hann. En jeg læt þá um að eigast við. Vil aðeins minna á hina fornu setningu: Ekki er lærisveinninn yfir meistaranum. Hæstv. fjrh. beindi því til mín, að jeg væri ætíð með þennan barlóm vegna atvinnuveganna, og stæði jeg þar einn uppi. En það stóð nú svo einkennilega á, að einmitt þegar hann var að mæla þessi orð, var jeg að undirskrifa meiri hl. álit gengisnefndar, og felst í því hin sama skoðun og jeg hefi hjer haldið fram.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Jeg þarf ekki að vera langorður um frv. þetta, en vil byrja með að biðja hv.flm. afsökunar á því, hve málið hefir verið lengi hjá landbn. Jeg get þó fullvissað þá mætu menn um það, að nefndin hefir ekki viljað með drætti þeim, sem orðið hefir á afgreiðslu málsins, tefja fyrir því að neinu leyti; síður en svo. En nefndin fann merg þess meiri eftir því, sem lengra leið frá fyrsta yfirlestri. Og þó að nefndin viðurkendi strax rjettmæti frv., virtist henni þó full þörf á að tryggja betur þau ákvæði, sem miða til þess, að jarðir haldist sem lengst í sömu ætt. Eða með öðrum orðum tryggja að nokkru þann óðalsrjett, sem að vísu er til í löggjöf landsins frá gamalli tíð, en virðist svo horfinn úr vitund þjóðarinnar, að hans gætir alls ekki í löggjöfinni. Það á ekki stað langt aftur í tíma, að leiguliðum væri gerður kostur á forkaupsrjetti þessum. Það mun vera að finna í lögum frá 1905, sem svo voru endurskoðuð og aukin 1919, og það eru þau lög sem þetta frv. fer fram á að breyta. Augu manna hafa nú alment opnast fyrir því á síðari árum, að það sje tryggara fyrir afkomu landbúnaðarins og landsins yfir höfuð, að sem flestar jarðir sjeu í sjálfsábúð og sem flestir, sem að ræktun landsins vinna, sjeu sjálfseignarbændur. Það hafa margir litið svo á og viðurkent, að þegar bóndi sæti á sjálfs sín eign ætti hann 10 hvatir í staðinn fyrir eina til þess að hlynna að jörðinni og bæta á einn eða annan hátt, vitandi það, að þar væri hann að búa í hendurnar á niðjum sínum. Það segir sig sjálft - og það þarf ekki að vera af trassaskap gert, þó dragist úr hömlu fyrir leiguliðanum að rækta jörðina - að menn eru svo gerðir, að þeim þykir vænna um það, sem þeir vinna fyrir sig og niðja sína, heldur en landsdrottin sinn, hversu góður og rjettsýnn, sem hann annars kann að vera. Enda ætti að vera svo með jarðir farið og sú ræktarsemi sýnd þeim, að skoðast megi þær sem helgir ættargripir, er allir hlúi að og verndi, í staðinn fyrir það að láta sjer á sama standa, hvernig um þær fer, og leyfa bröskurum og öðrum óaldarlýð að leika með þær eftir sínum geðþótta. Að vísu skal jeg viðurkenna, að þeir menn eru til og þær skoðanir hafa víða stungið upp höfðinu, sem halda því fram, að forkaupsrjettarlögin hefðu illu heilli verið sett og hefðu aldrei átt að komu. En sú skoðun grundvallast á því, að þá hefðu þjóðjarðirnar aldrei átt að seljast, en halda áfram að vera í eign landsins. Það má vel vera, að því skoðun eigi einhvern rjett á sjer, að landið sjálft eigi allar jarðirnar og gerist landadrottinn bænda. En þá um leið yrði að fást trygging fyrir því að landið mundi bændum jafngóður landsdrottinn og þeir eru sjálfum sjer, eða m. ö. o. að búa svo um hnútana, að ræktun landsins tapaði engu við það, að jarðirnar hyrfu úr sjálfsábúð. Jafnframt þyrfti að tryggja það, að svo veri um búið, að niðjar eða afkomendur hvers leiguliða ættu forgangsrjett til ábúðar hverrar jarðar mann fram af manni. Hefði frá öndverðu verið vel um búið hvað þetta snertir, þá hefði að mínu áliti verið mun minni nauðsyn til að selja ábúendum hinar svokölluðu þjóðjarðir. En þetta efni liggur ekki fyrir, og fer jeg því ekki lengra út í það. Hitt get jeg sagt fyrir mitt leyti, að jeg er þeirrar skoðunar, að jörðunum sje betra að vera einstakra manna eign, og þó um það sjeu deildar meiningar, fer því fjarri, að jeg ætli að taka mjer dómsvald í hendur gagnvart þeim mönnum, sem hugsa öðruvísi í þessu efni en jeg. Jeg geng þess alls ekki dulinn, að hinn svokallaði forkaupsrjettur hefir verið misnotaður af sumum. En svo er um alla löggjöf, að með henni má ýmislegt ilt vinna, vilji menn misnota hana. Hitt hygg jeg fremur, að forkaupsrjettarlögin hafi í fleiri tilfellum orðið landi og lýð til blessunar, sem betur fer, enda var til þess ætlast í öndverðu. Eins og jeg drap á í upphafi, er þessu frv. ætlað að tryggja það, að jarðir komist ekki í aðrar hendur en þær, sem rjett þykir, miðað við óðalsrjettinn, sem jeg mintist á. Nefndin hefir lagt mikla rækt við málið og kynt sjer það eftir föngum og aflað sjer ýmsra upplýsinga því viðkomandi, er hún taldi, að að gagni mættu verða. Hefir hún komist að raun um, að óðalsrjettinn beri að tryggja betur en frv. fer fram á, og leggur því til, að það verði samþykt með þeim, viðauka, sem um getur í nál. á þskj. 166. Ef litið er á brtt. á þskj. 209, þá fer hún fram á að fella nokkurn hluta aftan af viðaukatillögu nefndarinnar, en um hana ætla jeg ekki að tala að svo stöddu, bíða heldur þangað til hv.flm. (ÞórJ og SvÓ) hafa mælt fyrir henni. Jeg get heldur ekki sagt neitt um afstöðu hv. samnefndarmanna minna til hennar, en þeir sýna hana væntanlega við atkvgr. Hinsvegar vil jeg taka fram, að viðaukatill. nefndarinnar er ekki fram borin til þess að spilla fyrir málinu, nema síður sje. Hún er fremur fram komin af velvilja til málsins, og óhætt þess vegna að samþykkja hana. Að fara frekar inn á óðalsrjettinn sje jeg ekki ástæðu til að sinni. Hinsvegar væri kannske ekki úr vegi, að öll þessi löggjöf væri athuguð og reynt að koma henni í þann búning, sem betur hæfði þeim tíma, sem við lifum á, því eflaust má segja, að sumt, sem talið er að vera í gildi í þessu efni, sje orðið harla úrelt og eigi heima langt að baki. Fleira ætla jeg ekki að segja. Nefndinni þykir vænt um, að frv. þetta er fram komið og leggur eindregið til, að það nái fram að ganga. Og þó viðaukatill. á þskj. 166 falli, er nefndin á einu máli um það að fylgja frv. út úr þessari hv. deild.

Þórarinn Jónsson Jeg get verið háttv. landbn. þakklátur fyrir það, hvernig hún hefir tekið í þetta mál, þó jeg hinsvegar taki undir með form. hennar, háttv.þm. Barð. (HK), að afgreiðsla málsins hafi dregist nokkuð lengi. En er jeg finn hinn góða hug hv. nefndarmanna og velvilja til málsins, veitist mjer ljett að fyrirgefa dráttinn og vona, að málinu reiði vel af úr þessu og komist klaklaust gegnum þingið. Jeg ætla ekki að gera að umtalsefni sjálfsábúð í landinu, enda er það þessu óviðkomandi, sem hjer er stefnt að: að tryggja sem best, að jarðir haldist í sömu ætt á meðan kostur er. Þetta viðurkennir líka nefndin, og fyrir það flyt jeg henni þakkir okkar flm. Hinsvegar höfum við flm. ekki getað aðhyllst vatill. hv. nefndar. Að vísu föllumst við á þá viðbót, að „foreldri“ skuli einnig undanþegin ákvæði 1. gr. laganna frá 1919, og teljum, að hún sje til bóta, en að öðru leyti teljum við ekki rjett, að enn sje ákveðin samskonar kvöð og nú er gildandi. Aðalástæðan er sú, að í gildi eru ákvæði um óðalsrjett og þau fara í bága við brtt.háttv. nefndar. Tilskipun um þetta efni er frá 1833, en þó undarlegt sje, virðist hún hafa farið fram hjá milliþinganefndinni, sem sat á rökstólum 1904 og átti frumkvæði að lögunum 1905. En þó tilskipunin frá 1833 sje ekki komin inn í meðvitund þjóðarinnar, er hún eigi að síðar talin að vera í gildi. Nú er það svo eftir brtt.hv. nefndar, að sá, sem fær forkaupsrjett á jörð eftir frv., getur orðið aðnjótandi óðalsrjettar áður en hann fær ábúð. Þá koma ákvæði viðaukatillögu nefndarinnar í bága við innlausnarrjett þann, sem eigandi á á eigninni, sem er 5 ár samkvæmt tilskipuninni. Þess vegna viljum við ekki ákveða, að sveitarfjelagið fái forkaupsrjettinn að vissum tíma liðnum, og höfum við því leyft okkur að bera fram brtt. á þskj. 209, sem fer fram á að fella niður þessi ákvæði, sem nefndin vill setja inn með sinni brtt. En ef hv. nefnd vildi taka til athugunar 1. og 2. gr. forkaupsrjettarlaganna frá 1919, þá væri ekki nema til bóta, að það yrði tekið skýrt fram við 3. umr., að auk þessara tveggja greina væri tilskipunin frá 1833 einnig í sínu gildi. Annars vildum við flm., að ef þingið vildi á annað borð sinna óðalsrjettinum, þá yrði það gert á annan hátt og víðtækari en að skinna upp gömul lagaákvæði. En það liggur ekki fyrir nú, og getur því máli mínu verið lokið. Vænti jeg svo, að 1 . deild sporni ekki móti því, að frv. nái fram að ganga í því formi, sem við háttv.l.þm. S.-M. leggjum til.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg þarf ekki að láta mörg orð fylgja þessu frv., því að jeg veit, að hv. deild hefir áttað sig á því. Jeg skal þó fara nokkrum orðum um þetta mál. Með lögum nr. 26, 2. nóv. 1885, um skipun prestakalla, var sú breyting ger, að 4 bæir, sem áður tilheyrðu Óspakseyrarkirkju í Strandaprófastsdæmi, voru lagðir til Prestsbakkakirkju, en þó skyldu þeir áfram greiða kirkjugjöld til Óspakseyrarkirkju, eða Prestsbakkakirkja að endurgreiða Óspakseyrarkirkju gjöldin. Við þetta hefir nú setið um 40 ára skeið Er þetta auðvitað mjög óeðlilegt og illar búsifjar fyrir Prestsbakkakirkju, að bæirnir eiga sókn þangað, en greiða henni engin gjöld. Hvernig sem þetta er til komið í fyrstu, telur nefndin rjett, að ríkið greiði Óspakseyrarkirkju bætur fyrir þann tekjumissi, sem hún verður fyrir við þessa breytingu, og mundu þær nema eftir áætlun biskups 800 kr. í eitt skifti fyrir öll. Nefndin leggur til, að 1. gr. frv. orðist upp, vegna þess að kirkjugjöldin hafa verið greidd til Prestsbakkakirkju, en hún hefir aftur endurgreitt þau Óspakseyrarkirkju. Leggur svo nefndin til, að frv. verði samþykt með þessari breytingu á 1. grein.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla aðeins að þakka nefndinni fyrir góða afgreiðslu þessa máls og skal taka það fram, að jeg er ánægður með að breyta 1. gr. frv., því að það er í raun og veru rjettara, og óska, að frv. verði samþykt með þeirri breytingu.

Frsm. (Magnús Jónsson) Jeg þarf eiginlega ekkert um þetta mál að segja. Mentamálanefnd hefir einróma fallist á frv., og vill ganga það lengra að láta það ná til allra guðfræðinga frá erlendum háskólum. Jeg býst ekki við, að mótmæli komi fram frekar en í háttv. nefnd og skal ekki tefja þingið á lengri ræðu um þetta mál.