Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frv. samþ. með 11 shlj.atkv. og afgr. sem lög frá Alþingi (A. 893).

Frsm. (Magnús Jónsson) Það hafa á undanförnum árum komið fram óskir frá iðnaðarmönnum, bæði iðnfélögum og iðnráðinu, um nokkrar smávægilegar breyt. á 1. um iðju og iðnað frá 1927. Hefir verið borið fram frv. þess efnis á undanförnum þingum, en þó ekki náð afgreiðslu. Í það frv., sem hér liggur fyrir og gengið hefir gegnum hv.Ed., eru tekin upp þrjú atriði úr óskum iðnaðarmanna, sem öll ganga yfirleitt út á að tryggja betur en áður hefir verið gert, að það séu raunverulega fagmenn, sem fá að starfa sem iðnaðarmenn í hverri grein. Fyrsta atriðið er um það, að í l. stendur, að ekki þurfi annað en hafa félagsréttindi í sveinafélagi til þess að eiga rétt á að fá iðnbréf, en hér er farið fram á, að menn þurfi til þess að hafa verið í sveinafélagi nokkurn tíma. Er það til þess, að menn geti ekki hlaupið inn í félögin á augnablikinu til þess að fá iðnréttindi. Annað atriðið er viðvíkjandi ákvæði l., að þar, sem skortur er á mönnum í einhverri iðngrein, má lögreglustjóri löggilda menn til að stunda hana, þó þeir uppfylli ekki venjuleg skilyrði; og mega þeir þá stunda þá iðn hvar sem er. Þetta hefir iðnaðarmönnum þótt hart, að menn geti fengið iðnréttindi þar, sem skortur er á iðnaðarmönnum í einhverri grein, og komið svo þaðan þangað, sem strangari kröfur eru gerðar, með iðnbréf upp á vasann og farið að keppa við þá, sem fyrir eru. Því er hér farið fram á, að sá, sem fær undanþágu til þess að reka iðn án þess að uppfylla venjuleg skilyrði, fái iðnbréf, sem aðeins gilda innan þess lögsagnarumdæmis, þar sem þau eru gefin út. Þriðja atriðið er um það, að skipa skuli iðnráð í kaupstöðum landsins til þess að hafa eftirlit með því, að iðnaðarlöggjöfinni sé fylgt, og yfirleitt hafa með höndum áhugamál iðnaðarmanna hvert á sínum stað. Sýnist útlátalítið að gera þetta. Iðnn. þessarar d. leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá Ed.

Steingrímur Steinþórsson Frsm. allshn. er ekki viðstaddur, svo ég skal aðeins fyrir hönd n. lýsa því yfir, að hún hefir fallizt á að afgr. frv. óbreytt, eins og það kemur frá Ed. Að vísu hafa tveir af nm. skrifað undir með fyrirvara, hv.þm. Vestm. og hv. 2. þm. Rang., en mér er ekki ljóst, hvað fyrirvari þeirra þýðir, og mun heldur ekki koma inn á það atriði. Ég get að vísu getið þess, að allshn. hafði í raun og veru engan tíma til þess að athuga frv. og mynda sér sjálfstæða skoðun um það, hvort það ætti að ganga fram í því formi, sem það er. En það varð samkomulag um að leggja til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, því ef ætti að gera breyt. á því, mundi það ekki ná fram að ganga á þessu þingi. N. vissi líka, að stj. var það áhugamál, að frv. næði fram að ganga nú á þessu þingi, og vildi því ekki standa í veginum fyrir því.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er náttúrlega rétt, sem hv. samþm. minn sagði, að það var lítill tími til þess að athuga málið, en eg er n. því þakklátari fyrir að hún vill afgreiða það, því mér er áhugamál, að það nái fram að ganga, því það er leiðinlegt að vera að hnitmiða þetta niður á hverju ári. Ég viðurkenni fúslega, að það geti vel verið, að þessu sé ekki rétt skipt. Og mér er það ljóst, að þó frv. verði samþ., þá muni ekki allir verða ánægðir um þessa hluti. Ég skal geta þess, að einn af hlutaðeigandi embættismönnum hefir látið í ljós við mig hina megnustu óánægju út af þessu, en það verður alltaf um úthlutun eins og þessa, og ég er viss um, að það er betra að hafa 5 ára frið en að taka málið upp á hverju einasta ári.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég verð að segja, að mér finnst þessi till. heldur óþörf, því að ég geri ekki ráð fyrir, að neinum manni verði þröngvað til að taka þátt í þessu starfi. Ég skoða þessa till. borna fram til þess að koma fram með einhverjar brtt., en ekki af því, að hv.flm. haldi, að hér verði brúkuð einhver nauðung. Ég sé því ekki ástæðu til þess að samþykkja þessa breytingartillögu, og lýsi því yfir fyrir mitt leyti, að ég mun ekki neyða neinn til að taka þátt í þessu starfi.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég hefi ekki leyfi til að lýsa neinu yfir f. h. n. um till.hv.þm. Ísaf. Hæstv. dómsmrh. hefir lýst því yfir, að hann muni ekki láta neinn nauðugan vinna þetta starf og það mun gilda meðan hann er í þessari stöðu. Ég fyrir mitt leyti er á þeirri skoðun, að það sé ekkert óeðlilegt, að tollverðirnir gegni þessari skyldu, og ég vil lýsa því yfir sem minni skoðun, að verði till.hv.þm. Ísaf. felld, þá leiðir það til þess, að hvaða lögreglustjóri sem er, getur krafizt þess, að tollþjónarnir gegni þessari kvöð, og ég lít svo á, að það eigi þannig að vera. Ég mun því greiða atkvæði á móti till. út frá því sjónarmiði, að tollverðirnir séu skyldugir til þessa.

Vilmundur Jónsson Rétt í þessu hefir verið útbýtt brtt. frá mér við 5. gr. frv., þess efnis, að núverandi tollverðir ríkisins verði ekki skipaðir í varalögregluna, ef þeir ekki vilja það sjálfir. Við Alþýðuflokksfulltrúarnir fluttum í gær brtt. við þessa sömu gr. frv., sem þótti fjarstæða, og var það að vísu, því að hún fór í þá átt að skipa mætti ýmsa af starfsmönnum ríkisins í varalögregluna. Till. var af ásettu ráði flutt sem fjarstæða og aðeins til að sýna það, hver dæmalaus fjarstæða það er að leggja þá skyldu á tollþjónana að gegna varalögreglustörfum. Það er sem sé ekki hóti meiri fjarstæða að skipa t. d. fornminjavörðinn, landsbókavörðinn, biskupinn eða hvern annan af þeim mönnum, sem í till. okkar voru nefndir, til að gegna þessari skyldu, heldur en tollverðina. Tollverðirnir eru margir búnir að starfa árum saman og hefir aldrei dottið í hug að þessi kvöð yrði á þá lögð, og mundu ekki hafa tekið það starf að sér, ef þeim hefði dottið það í hug. Nú er búið að fella úr frv. hina almennu herskyldu, sem er allra þakka vert, en því sjálfsagðara er að létta henni einnig af tollvörðunum og raunar líka skipshöfnum varðskipanna. Hvers eiga tollverðirnir að gjalda? Það eru gersamlega óskyld störf að skoða vörur og að vopnast kylfum og bareflum til þess að taka þátt í blóðugum bardögum. Líkt má að vísu segja um skipshafnir varðskipanna, en þó eru þeirra störf skyldari þessum lögreglustörfum heldur en störf tollvarðanna. Ég vona, að till. mín fái góðar undirtektir. Þessum mönnum, sem hér eiga hlut að máli væri þar með sýnd sjálfsögð sanngirni. Mér er kunnugt um, að í þessu liði er margt ágætra starfsmanna, sem mundi verða það mjög óljúft að gegna þessari skyldu, og það svo, að ef knýja ætti þá til þess, væri það sama sem að reka þá frá starfi sínu.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það var ekki ég, sem byrjaði á því að tala um þessa till., sem flutt var í gær, það var hv.flm. sjálfur. Hann hefir nú viðurkennt, að hún hafi verið fjarstæða, en flutt í fullri alvöru. Hann um það. Ég skil ekki þennan orðaleik. En viðvíkjandi skipshöfnunum á varðskipunum, þá er það annað mál. Skipshafnir varðskipanna eru nú þegar lögregla á sjónum og hljóta þess vegna alltaf að vera lögregla.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Ég vil gera fyrirspurn til hæstv.dómsmrh. út af því lögregluuppþoti, sem varð hér uppi á áheyrendapöllunum, og eins hvernig stendur á því, að hér er höfð varalögregla inni í blaðamannaherbergi. Ég vil spyrja hann að því, hver hefir óskað eftir þessu. Ekki hefir forseti óskað eftir því. Það er mjög óviðkunnanlegt að sitja hér og vera vaktaður af mönnum, sem vitað er um, að meira en helmingur eru nazistar. Hver veldur þessu? Er það kannske Hermann lögreglustjóri, sem fyrirskipar þetta, eða Erlingur Pálsson. Það er ekki enn orðið svo ófriðsamt hér í þinginu, að það þurfi að vaka yfir okkur eins og smábörnum. Það er ekki ástæða til að halda þessum mönnum upp á sérstakt tímakaup til þess að hlusta á ræður. Ég vænti þess, að hæstv.dómsmrh. geti upplýst þetta, og hvort einhver af þeim, sem ég nefndi, valda þessu. En viðvíkjandi lögregluuppþotinu, sem hér varð í gær, átti ég tal við hæstv.dómsmrh. eftir fund í gær. Ég býst við, að hv.þm. hafi þótt það leiðinlegar aðfarir, sem þar skeðu, en ég skal að vísu játa það, að þarna var nokkur órói og gripið fram í ræður manna, en það er ekki nema það, sem oft hefir áður skeð.

Það eru algerð ósannindi, að algengt sé, að gripið sé fram í

. Það eru fleiri hér á þingi heldur en hv.þm. V.-Sk., en hann er bæði heyrnarlaus og vitlaus. Það hefir enginn vald til að hafa varaliðið hér inni á Alþingi annar en forseti þingsins. Hann ræður, hverjir taka til máls. Hann getur tekið af þeim orðið. Hann ræður því, hvort áheyrendasalirnir eru opnaðir eða hvort áheyrendum er vísað út. Hann heldur allri reglu. Lögreglustjóri eða fulltrúi hans hefir ekkert vald til að skakka leikinn nema eftir ósk forseta. Það er því óviðkunnanlegt, að ráðist sé inn á pallana án þess að óskað sé eftir því af forseta. Ég hefi spurt nokkra af áheyrendunum, sem þarna voru uppi, hvernig þetta hafi byrjað. Þeir sögðu söguna á þann hátt, að þarna uppi hefðu verið nokkrir úr hópi kommúnista og allfjölmennur hópur af þessu svo kallaða hvíta liði, og svo hefðu nokkrir lögregluþjónar staðið á bak við. Svo þegar að því kom, að ryskingarnar urðu, þá hefðu þessir lögregluþjónar snúið sér að Stefáni Péturssyni og ætlað að taka hann, og var hann sleginn af einum lögregluþjóninum og fluttur út meðvitundarlaus. Við þetta höfðu orðið nokkrar ryskingar og höfðu hvítliðar rokið upp úr sætum sínum og ætlað að hjálpa til. Þegar þeir höfðu flutt Stefán Pétursson út söfnuðust kringum hann 8 lögregluþjónar, og þá var hann barinn með kylfu aftan í höfuðið og þannig fluttur inn í Hlaðbúð, og þá var strax símað eftir lækni. Þeir vissu ekki, hvaða lögregluþjónn það hefði verið, sem sló hann, en héldu, að það hefði verið Björn Vigfússon. Annar maður hafði meiðzt þarna líka. Ég vildi henda hæstv.dómsmrh. á þetta, ef hann hefir ekki rannsakað þetta. Það er algerlega óforsvaranlegt af lögreglunni að berja menn með kylfum í höfuðið, þegar hún hefir þá alveg á valdi sínu. Ég vil vænta þess af hæstv.ríkisstj., að hún sjái um, að við þurfum ekki að eiga þesskonar lögreglu hér til þess að vernda okkur á næstunni.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er alveg satt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að hann átti tal um þetta við mig í gærkvöldi, að láta rannsaka hvernig á þessum óeirðum hefði staðið. Ég vil nú minna hv.þm. á það, að ég var hér á fundi þangað til kl. 11 í gærkvöldi og þurfti að sinna mínum störfum í stjórnarráðinu fram að hádegi í morgun. En ég mun útvega mér upplýsingar um þetta. Mér fannst satt að segja, að hv.þm. tala eins og hann væri að reyna að æsa fólkið. Mér dettur ekki í hug að trúa því, að 7 eða 8 lögregluþjónar hafi ráðizt á einn mann og slegið hann eða misþyrmt honum. Mér hefir verið sagt svo frá, að kommúnistar hafi samþ. það á sunnudaginn var að berja á þm. og reka þá út. Og þar sem lögreglan hefir sjálfsagt fengið að vita þetta, þá var það skylda hennar að mæta hér og koma í veg fyrir óeirðir, hér sem annarsstaðar. Ég get sagt, að ég hefi aldrei orðið var við annað en að lögreglumennirnir hér kæmu prúðmannlega fram hvar sem er, en það skal ég játa, að ég hefi aldrei verið viðstaddur þar sem skærur eða bardagar hafa orðið. Annars mun ég láta fram fara athugun og rannsókn á því, sem fram fór á pöllunum hér í gær.

Lárus Helgason Ég þarf bara að benda á hið óskiljanlega framferði hv. 2. þm. Reykv. Þegar ég gríp fram í ræðu hans og bendi á, að þau orð hans séu ósönn, að oft hafi verið óeirðir hér á pöllunum, slíkar sem í gær, þá snýr hv.þm. þegar ranghverfunni út og slettir úr sér orðum, sem þm. eru vart samboðin. Hann segir, að ég sé bæði heimskur og vitlaus. Þetta er nú leiðtogi ungmenna þessa bæjar, sem þannig talar. Það er varla von til þess, að ungmennin hér verði fyrirmyndarfólk. Slík ræða og sú, sem hann hélt hér nú, er vel til þess fallin að vekja hið illa í unglingunum, eins og líka kom fram hér í gær. Hv. þm. væri nær að stilla betur skap sitt. Orð eins og þau, er hann mælti til mín, saka mig ekki. Þau falla á hann sjálfan.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Ég kannast ekki við að hafa mælt nein þau orð, sem gátu valdið því, að fram í var tekið af pöllunum. Að vísu var gripið með meira móti fram í í gær. En af þeim, sem voru að tala, var þó ekki óskað eftir því, að lögreglan skipti sér af því. Og á þeim, sem var að tala, þegar lögreglan hóf afskipti sín, var að heyra, að hann þættist hafa í fullu tré við áheyrendur og án allrar lögreglu. Ég stend því við það, sem ég hefi sagt, að afskipta lögreglunnar var ekki óskað af neinum. Ég skil það, að dómsmrh. muni ekki hafa haft tíma til að rannsaka þetta mál ennþá. En ég óska, að sú ranns., er hann lofar, hefjist sem fyrst, svo úrslit hennar geti orðið kunn, áður en þingi lýkur. Ég veit það, þó ekki væri ég viðstaddur, að sögurnar, sem ráðh. hefir fengið af kommúnistafundinum á sunnudaginn var, hafa verið rangar. Það er skiljanlegt, að þeir, sem bera slíkt á milli, geri það sögulegt, þar sem þeir eru að vinna til borgunar. Af kommúnistum getur engum stafað sá ótti, að nauðsynlegt sé að hafa mikið lið. Mér skildist af orðum dómsmrh., að það væri ekki af hans völdum, að lögreglulið hefði verið kallað hingað, heldur hefði lögreglan sjálf staðið fyrir því. Forsetar hafa sagt, að það væri ekki af hálfu þeirra gert. Og þá fara þessi afskipti lögreglunnar að verða einkennileg. Hver stendur þá eiginlega fyrir því, að hér fylla lögreglumenn og nazistar öll herbergi? Er það Erlingur Pálsson, sem stendur fyrir því, eða er það lögreglustjórinn? Mér láðist í gær að svara einu atriði í ræðu þm. G.-K. Hann sagði, að stj. byggði þann rétt sinn, að hafa hér varalögreglu, á ákvæðum stjórnarskrárinnar. Ég get nú ekki séð, að það geti verið byggt á neinu ákvæði stjórnarskrárinnar. Það væri þá helzt 71. gr., en hún segir svo: „Sérhver vopnfær maður er skyldur að taka sjálfur þátt í vörn landsins, eftir því sem nákvæmar kann að verða fyrir mælt með lögum“. Þetta er hið eina, sem nálgast. En hér er átt við vörn landsins út á við. Og auk þess er gert ráð fyrir, að nánar verði kveðið á um þetta með sérstökum 1. En þau hafa aldrei verið samin né samþ. Þetta er því algerlega ófullnægjandi heimild.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að blaðamannaherbergið væri fullt af lögreglumönnum. Þetta er víst ekki rétt. Ég sé þá a. m. k. ekki. Og hver og einn getur gengið úr skugga um, að þetta er rétt hjá mér með því að líta þangað. Annars hefi ég ekkert út á það að setja, þótt lögreglan sé hér. Henni er fyrst og fremst heimilt að vera hér sem öllum öðrum. Og auk þess er það skylda hennar að vera þar sem vandræða geti verið að vænta, og afstýra þeim.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Mér skilst, að nú sé komið að lokum þessarar umr. Ég hefi setið á mér hingað til að tala um þetta mál. Ég vil þó segja nokkur orð vegna þess sem gerðist 9. nóv. og mér er vel kunnugt um. Að vísu er það ekkert aðalatriði þessa máls, þó mikið hafi verið um það rætt. Aðeins vildi ég segja, að mikið af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um þá atburði, er fjarstæða og vitleysa. Og ég er þess fullviss, að hann veit sjálfur, að svo er. Ég vil gefa þá skýringu á þessu, að hv.þm. er örðugt að stjórna skapi sínu. Það kom glögglega í ljós, bæði þá og nú. Ég tel því, að flokksmenn hans hafi illa valið, er þeir gerðu hann að frsm. sínum í þessu máli. Það var hið ótamda skap hv.þm., sem gerði það að verkum, að hann var dómfelldur fyrir athafnir sínar 9. nóv. Hv. þm. segir, að atburðirnir 9. nóv. hafi orðið vegna till., er fram kom í bæjarstj. og segir, að sú till. hafi verið samþ. af miðstjórn Sjálfstfl.  Hv. þm. undraðist það, að lögregla skuli vera hér viðstödd nú. En það er ekkert undarlegt, þó lögreglan hafi veitt því athygli, að hingað safnaðist hópur manna og hafði verið hvattur til þess, í því skyni að hafa með ofbeldi áhrif á gang mála hér. Og í morgun voru borin áletruð spjöld um göturnar, er hvöttu menn til að mæta hér og hafa áhrif á afgreiðslu málsins. Það er því eðlilegt, að lögreglan mæti og athugi, hvað fram fer og stilli til friðar, ef með þarf. Annars vil ég benda á það, að sá frsm., er jafnaðarmenn hafa valið sér í þessu máli, er svo mjög við málið riðinn sjálfur, að orð hans hafa minni þýðingu heldur en ef stilltari maður hefði andmælt þessu frv. Að lokinni vil ég óska þess, að hv.þm. og liðsmenn hans bæði hér og hvar sem er annarsstaðar, hverfi frá þeirri aðstöðu, sem þeir hafa haft í þessu máli frá 9. nóv. og til þessa dags. Sú aðstaða er sköpuð af því, sem hv.þm. varð sjálfum á þennan dag. Og ég hefi viðurkenningu margra hans manna fyrir því, að svona sé þetta í pottinn búið. En ég trúi tæplega, að hann vilji lengi halda fram þeirri firru, að nokkurri stétt sé voði búinn af lögreglu, einungis ef lögunum er hlýtt. Að halda því fram, að einhver stefna þurfi að óttast lögregluna, er sama sem að halda því fram, að sú stefna ætli ekki að hlýða l. Þau rök eru því dauðadæmd og ónýt. Ég held þess vegna, að þessi hv. samþm. minn standi bráðum uppi mjög fáliðaður, ef hann heldur áfram á sömu braut. Nema þá ef hann getur fengið þessa fáu kommúnista til fylgis við sig, sem hafa að því er virðist það eitt á stefnuskrá sinni að koma í veg fyrir það, að lögum sé haldið uppi í landinu.

Frsm. (Ólafur Thors) [óyfirl.]: Ég ætla að gera þá alveg óvenjulegu játningu að lýsa því yfir, að ég ætla að snúast til fylgis við þá till., er ég mælti á móti áðan. Ég hefi við nánari athugun komizt að raun um það, að brtt. um, að þeir tollþjónar, sem nú starfa, geti verið undanþegnir lögreglumannsskyldu, ef þeir óska, er sanngjörn. Ég get því ekki annað en fallizt á hana. En hinu geng ég út frá, að í þessar stöður verði framvegis valdir menn, er vilja vinna þetta verk. Hv. þm. Reykv. vildi enn halda því fram, að stj. hefði brostið heimild til þeirra ráðstafana, er hún gerði í haust, um stofnun varalögreglu. Fyrir nú utan 71. gr. stjórnarskrárinnar, sem ég hafði í huga, en um má kannske deila, þá er það vitanlega ótvíræð skylda ríkisstj. á hverjum tíma sem er að gera allt, sem gera þarf, til þess að lögum og friði verði haldið uppi í landinu. Aðra heimild en þá þarf stj. vitanlega ekki. Hv. þm. hefir margspurt um það, hver kvatt hafi hingað lögregluna. Það er nú ekki eins og um neina glæpamenn sé að ræða, þó lögregla sé hér. Og það er undarlegur ótti við lögregluna, sem virðist hafa gripið hv.þm. En til þess nú að hann sé ekki lengur að spyrja um þetta, þá vil ég upplýsa það, að það var hæstv. forseti Sþ., sem óskaði þess, að lögreglan væri viðstödd hér, einkum meðan umr. færu fram um þetta mál. Það er undarlegt og ómaklegt, hvernig hv.þm. hefir kastað steini að þessum mönnum, lögreglumönnunum. Ég skal nú ekki neitt fara að verja lögreglustjórann hér. En mér dettur þó í hug, að hann sé ágjarn á líkan hátt og sagt er, að Friðrik Vilhjálmur, faðir Friðriks mikla Prússakonungs væri. Hann var svo ágjarn á stóra menn, að hann gat ekki séð þá, án þess að ná þeim í þjónustu sína. En hann launaði þeim líka vel. Lögreglumennirnir hér eru líka stórir og myndarlegir. Þeir gera sína skyldu og vinna þó fyrir lágum launum. Má því ekki minna vera en að löggjafarnir verji þá gegn ómaklegum árásum af hálfu þm.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Hæstv. stj. sagði, er hún bar þetta frv. fram, að það væri gert til þess að halda uppi friði í landinu. Er vitanlega sízt að lasta, ef frv. getur orðið til þess. En ég minnist þess þó ekki, að alþm. hafi talið sig þurfa að hafa lífvörð, er þeir hafa verið að störfum hér í þinginu fyrr en nú eftir að lögregla þessi var stofnuð. Ég verð nú að segja, að ég fyrir mitt leyti óska ekki eftir slíkum vopnuðum friði og þeim, er verið hefir hér tvo síðustu dagana, og e. t. v. oftar. Ég er þess fullviss, að ef engin lögregla hefði verið hér í gær, þá hefðu engar aðgerðir orðið aðrar en framítökur í ræður þm., sem meira var þó af en venjulega, það játa ég. Ég er fullviss um, að aukin lögregla, svo sem fyrir er gert ráð í frv., er til einskis annars en að auka ófrið í landinu. Þetta hefir nú einmitt sýnt sig nú þegar, þó í litlu sé. Ef ekki hefði átt að auka lögregluna, hefði ekki þurft að kveðja lögreglu til að vernda þingsætin. Og það er upplýst, að það er sjúkur forseti Sþ., sem ekki þorir annað en kveðja hingað lögreglu. Þetta er alveg sambærilegt við harðstjórana, sem urðu að hafa vopnað herlið í kringum sig til að halda völdum, sínum. Ég vildi því, ef það þýddi nokkuð, biðja hv.þdm. að hugsa sig vel um áður en þeir samþ. frv. þetta, sem áreiðanlega leiðir til þess að auka vandræði, en ekki til að draga úr þeim. Það er nú vitað, að jafnaðarmenn, kommúnistar, nazistar og jafnvel sjálfstæðismenn koma sér upp varnarliði, eftir að varalögreglan var sett á fót. Ekki er nú hægt að segja, að friðvænlegt sé, þar sem allt þetta er á ferðinni. Það mælir að vísu margt með því, að dagleg lögregla sé aukin. Hún þarf að halda uppi friði á götunum, koma í veg fyrir drykkjuskap, umferðaóreglu, lögbrot o. fl. En til þess þarf ekki að halda uppi slíku bákni sem varalögreglan er og á víst að vera. Slík lögregla er ekki einungis óþörf, heldur beinlínis hættuleg. Það er séð, að hún er sett upp í sérstöku augnamiði. Ekki til að annast venjuleg störf, heldur til notkunar þegar sérstaklega stendur á. Það liggur fyrir yfirlýsing frá stj. um það, að lögregluna skuli ekki nota í vinnudeilum. Í frv. var þetta óákveðnara. Þar stóð „löglegum“ vinnudeilum, og var síðar breytt í „i eiginlegum“, er sízt var til bóta. Nú er þetta skýlaust orðað. En þrátt fyrir allar yfirlýsingar verð ég þó að segja það, að ég er fullur tortryggni í garð hvaða stjórnar sem er um misbeitingu lögreglunnar í vinnudeilum, ef henni líka ekki aðgerðir verkalýðsins í kaupgjaldsbaráttunni. Og það er fullkomin ástæða til að vera tortrygginn, ef litið er til reynslunnar hér og erlendis. Ef lögreglan á ekki að grípa inn í vinnudeilur, þá er verkefnið næsta lítið, nema menn haldi, að stj. ætli að framkvæma einhverjar aðgerðir í trássi við mikinn meiri hl. þjóðarinnar. Séu einhverjar slíkar ráðstafanir gerðar í óþökk allrar alþýðu í landinu, er hætt við, að einhver sýndi óánægju sína í verki, svo að stj. hefði þörf á hersveitum. Segjum þó, að fyrir gætu komið svo stórkostlegir og hættulegir viðburðir, að þessi liðssamdráttur væri álitinn nauðsynlegur. Við skulum líta til ársins 1931. Stjórnin greip þá til þess óyndisúrræðis að hefta framgang sjálfsagðra mála með því að rjúfa þing. Þetta olli eðlilegri og almennri óánægju bæði hjá þingmönnum og kjósendum. Mannaferðir voru miklar um bæinn um tíma m. a. að bústað forsrh. og mótmæli þar fyrir utan. Ef stj. hugsar sér nú alls ekki að nota lögregluna í vinnudeilum, virðist sem hér hefði verið verkefni fyrir hana, að mannsöfnuður gangi heim til forsrh., raski húsfriði með ræðuhöldum og brjóti e. t. v. rúðu. En halda menn nú, að friðinum hefði verið betur borgið 1931, þótt nokkur hundruð lögregluþjóna hefðu reynt að hindra mannfjöldann? Nei, það vita allir, sem til þekkja, að það hefði verið óbrigðult ráð til að koma öllu í uppnám. Okkur var bannað að vera í þinghúsinu. Vafalaust hefði varalögregla verið sett þar á vörð, ef hún hefði verið til. En varla hefði það orðið til að efla friðinn. Einmitt af því, að engin varalögregla var til, fór allt friðsamlega fram. Þegar bændur streymdu hingað hundruðum saman til mótmæla út af símamálinu, hefði kannske einhver stj. haft það til að vísa þessum „mosa“-mönnum heim til sín. Og mér er alls ekki grunlaust um, að freisting verði fyrir einhverja stjórnina að beita þessu afli sínu í vinnudeilum. Ég er ekki að segja, að hæstv. núverandi forsrh. eða dómsmrh. myndu gera slíkt, en þeir geta vitanlega ekkert sagt um, hverjir skipa sæti þeirra síðar. Með því að kalla saman mörg hundruð manna, æfa þá og vopna, er ófyrirleitnum ráðh. lagt vopn í hendur til að geta setið við völd í óþökk meiri hl. þjóðarinnar. Við erum kannske lítil hernaðarþjóð ennþá, en lítum í kringum okkur í álfunni. Þá sjáum við, að þeir, sem vald hafa á herjunum, geta haft völdin, þrátt fyrir andúð fólksins. Bezta ráðið til að tryggja friðinn í landinu, er að setja ekki upp ríkislögreglu, heldur nota féð til að bæta afkomu fólksins, gera rétt manna í landinu jafnan og aðstöðu þeirra til að nota sér hann. Þá getur bæjarlögreglan ein dugað. Ef þeir atburðir gerast, sagði hv.þm. G.-K., að friðnum sé stefnt í voða, er það ekki aðeins réttur, heldur og skylda stj. að taka í taumana með stofnun lögreglu. Ef þetta er svo, þá er 6. gr. alveg óþörf. Ef slíkir atburðir gerast, að slíkar ráðstafanir þyki nauðsynlegar, þá myndi hver stjórn gera þær, eins og varalögreglan síðan í haust sýnir. Stj. stofnaði hana án lagaheimildar, og ég geri ráð fyrir, þótt leitt sé að segja það, að meiri hl. þingsins muni leggja blessun sína yfir þá ráðstöfun. Hver er þá munurinn á þessu frv. og rétti stj. nú? Sá munur er mikill. Í því tilfelli, að stj. kveðji saman varalögreglu án sérstakra laga, þarf hún samþykki þingsins eftir á. Í því liggur aðhald um að stj. gangi ekki lengra en hún telur nauðsyn á. Eftir 6. gr. á stj. ekki að bera þetta undir Alþingi. Mér virðist 6. gr. vera alveg óþörf, jafnvel frá sjónarmiði stj. sjálfrar, og teldi það stóra lagfæringu, ef hún væri felld burt. Hv. 2. þm. Reykv. er dauður, og því vildi ég svara því nokkrum orðum, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði um afstöðu Sjálfstæðisflokksins til kauplækkunartilraunarinnar í vetur. Hann kvað það ósatt, að miðstjórn Sjálfstæðisflokksins hefði samþ. kauplækkunina. Hv. 2. þm. Reykv. talaði um stjórn Sjálfstfl., en ekki miðstjórn. Ég var ekki staddur í bænum um þetta leyti, en ég er þó kunnugur málavöxtum af sögusögn góðra manna úr bæjarstjórn. Guðm. Ásbjörnsson, settur borgarstjóri, fékk heimsókn af kröfugöngu, og var krafan sú, að kaupið héldist óbreytt. Hann gaf þau svör, að Sjálfstæðisflokkurinn væri búinn að samþ. kauplækkun. Áður en lækkunartill. var borin upp í bæjarstjórn, lýsti forseti yfir því, að hún væri frá Sjálfstæðisflokknum. Það þýðir ekki að neita því, að Sjálfstæðisfl. innan bæjarstj. stóð a. m. k. óskiptur um málið. Allir vita, að tilgangurinn með þessari óskaplegu kauplækkun í atvinnubótavinnunni var sá, að koma á almennri kauplækkun í bænum. Þessar endemis ráðstafanir hleyptu gremju í fólk, og voru undirrót þeirra atburða, sem gerðust 9. nóv. Hv. þm. G.-K. varð skrafdrjúgt um það, hve lögregluþjónar bæjarins væru myndarlegir og stórir, þótt ekki væru þeir eins vel launaðir og sendiherrar Prússa. Það er nú annars meiri hl. bæjarstj., sem skammtar þeim launin. En þótt þeir væru allir yfir þrjár álnir hefði það engin áhrif á það, hvort vaskir menn eru í varalögreglunni eða ekki, svo að ég veit ekki hvað stærð þeirra kemur þessu máli við. Í sambandi við þá atburði, er gerðust hér í gær, vil ég segja það, að ég tel eðlilegt, að lögregluþjónum geti runnið í skap eins og öðrum mönnum. En það er engin afsökun fyrir því, að menn, sem hafa svo vandamikið opinbert starf með höndum, missi stjórn á sjálfum sér og fremji bræðiverk. Þeir, sem slíkt gera, eru ekki til slíkra starfa hæfir og eiga að fara. Það er meira virði, að lögregluþjónar kunni að temja skap sitt, en þó að þeir séu yfir þrjár álnir. Eftir ýmsum sögnum að dæma, hefir það hent suma þeirra, að þeir hafa í bræði misst stjórn á geði sínu og framið fólskuverk. Lögreglan má ekki berja menn, ef önnur ráð eru til. Í gær var húsið fullt af lögreglu, svo að hún virðist hafa átt að geta haft í fullu tré við einn eða tvo menn án barsmíða. Annars tek ég undir það með hæstv.dómsmrh., að ég trúi því vart, að lögreglan hafi barið manninn áður en hún tók hann.  Ég vil að síðustu segja það, að ef það vakir fyrir stj. að hindra óeirðir, þá er þetta frv. ekki líklegt til þess. Það getur í mesta lagi stofnað til vopnaðs friðar. Liðsaflinn á að vera það sterkur, að óánægja, réttmæt sem óréttmæt, þori ekki að gefa sig fram. En það mega hv.þdm. vita, að stéttabaráttan verður ekki kæfð niður með þessu ráði. Það verður miklu fremur til að herða hana og skerpa. Og mér er ekki grunlaust um, að sumir kommúnistar séu alls ekki svo óánægðir með að ríkislögreglan verði samþ. Baráttan myndi harðna, og „baráttuhæfni“ verkalýðsins, eins og þeir orða það, vaxa. Verkalýðurinn myndi undir höggum lögreglunnar læra að hata öll yfirvöld og æfast í skærunum til stórra bardaga. Ég get líka hugsað mér, að nazistar hugsi sér gott til glóðarinnar með því að fá menn sína æfða í þessu liði til að vera betur undir það búnir að koma á hinu „þriðja ríki“. Mér er ekki grunlaust um, að þessum tveim öfgaflokkum sé ekki eins mikill óleikur með þessu ger og stj. lætur.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. þm. Seyðf. hefði getað sparað sér töluvert af því, sem hann sagði, því að við vitum allir, að hann meinar það ekki. Hann tók þar við, sem hv. 2. þm. Reykv. hætti og heimtaði eins og hann að fá að vita, hver stæði fyrir því, að lögreglan væri hér í húsinu. Ég hefi nú komið í þinghús í friðsömum löndum, og þar hafa verið lögregluþjónar á hverju strái til aðstoðar og upplýsinga, t. d. í brezka parlamentinu. Lögreglan á að vera til að hjálpa almenningi, og hana á enginn að þurfa að óttast.  Tilgangurinn með þessum spurningum er auðvitað sá, að ná í þann mann, er beðið hefir lögregluna að vera hér, til að beina skeytum sínum að honum. Og hv.þm. Seyðf. skaut fyrsta skeytinu, er hann talaði um „hinn sjúka forseta Sþ.“. Þetta er fyrsta hrópyrðið. Hv. þm. Seyðf. hefði getað sparað sér þessi ummæli, því að ég veit, að hann muni iðrast eftir þau. Forseti Sþ. á engar slíkar aðdróttanir skilið. Þetta er mælt til að gefa í skyn, að sjúkleikur hans hafi áhrif á geð hans með þeim hætti, að hann þori síður að vera hér en aðrir menn.

Heilaspuni!

. Það fór sem mig grunaði, að hv.þm. myndi iðrast eftir þessi orð sín. En hversvegna óskar forseti Sþ. eftir lögreglu? Hafa ekki þeir atburðir gerzt 9. nóv., að þeir gefi tilefni til varúðar? Okkur er hent á eitt ráð til að hindra óeirðir að hafa enga lögreglu. Ég átti minn þátt í því, að þetta var reynt, en það bara dugði ekki. Hafa menn ekki verið að tala um „að taka til sinna ráða“ og þess háttar? Er nokkuð sennilegra en að það haldi áfram við þingið, sem byrjaði við bæjarstjórn? Hver getur með rökum amazt við því, að forseti Sþ. óski eftir lögreglu til að fyrirbyggja óeirðir í þingsalnum? Ekki geta þeir menn eða flokkar, sem engum óeirðum ætla að valda, amazt við því. Það eru þá aðeins hinir, sem ætla að hafa í frammi háreisti og óeirðir, sem hafa ástæðu til að kvarta. Þessi krafa, sem hv. 2. þm. Reykv. var að hampa í ræðu sinni í gær, um að það yrði tafarlaust að fjarlægja lögregluna, og að engar æsingar ættu sér stað, ef lögreglan væri hvergi nærri, þessar kröfur hljóma sí og æ á gatnamótum og samkomum hjá pólitískum æsingamönnum og ábyrgðarlausum strákum. Þeir láta svo sem allt muni ganga með ró og spekt, ef lögreglan sé hvergi nálægt. Og ef eitthvað kemur fyrir, þá er spurt: Hvað var lögreglan að gera þá? Átti lögreglan ekki upptökin? Þetta heyrist þráfalt. Öllu á að vera borgið, ef lögreglan er hvergi nærri. Það er jafnvel eins og sumir verði öskuvondir, ef þeir sjá lögregluþjón, og telji sér þá skylt að hrópa upp einhver ókvæðis- eða ögrunarorð. Þetta hljómar sífellt í málgögnum einstakra flokka, næstum eins og það eigi að vera einhver fyndni. Það er notað eins og slagorð að nauðsynlegt sé að fjarlægja lögregluna til þess að komið verði á ró og friði í landinu. Léleg fyndni er það. Það er hlægileg fjarstæða, að hér eigi fyrst og fremst að tala um þá gífurlegu hættu, er stafi af því, sem lögregluþjónar kunni að fremja í bræði. Hv. þm. Seyðf. gerði svo mikið úr þessari ógurlegu hættu, og taldi að hún mundi varpa dökkum skuggum á framtíð þjóðarinnar. En það virðist hinsvegar mega stuðla að því, að hinir og aðrir æði fram og aftur með ópum og köllum og lumbri á samborgurum sínum í bræði og heiti ofbeldi, og þá má lögreglan hvergi nærri koma. Þetta er krafa hv. 2. þm. Reykv. og samherja hans. Hv. þm. Seyðf. nefndi dæmi af uppþotinu hér í Rvík eftir þingrofið 1931 og spurði, hvort ég áliti, að það hefði farið friðsamlegar fram, þó að varalögregla hefði þá verið til staðar; þó að ég ætli mér ekki að mæla þeim atburðum bót, sem þá fóru fram hér í bænum, þá var þar um að ræða skrúðgöngur um bæinn, æsingar og ræðuhöld á samkomum, en engin barsmíði eða meiðingar á fólki. Og hver vill fitja upp á því nú, að farið verði opinberlega að banna skrúðgöngur undir merkjum og ræðuhöld á almanna vettvangi?  Ég veit það vel, að alltaf þegar lögreglan lendir í einhverjum ryskingum, þá skýrir hv. 2. þm. Reykv. tilefnið á þá leið, að þar sé lögreglunni einni um að kenna. Annars þarf hv.þm. ekki að spyrja um þetta; í ræðum sínum skellir hann skuldinni jafnan á lögregluna, enda þótt hann líti öðruvísi á það undir niðri með sjálfum sér. Ég minnist þess, að í uppþotinu 1931 var m. a. komið heim til mín að kvöldlagi af flokki manna og hrópað til mín ókvæðisorðum nokkra stund, þar voru engar aðrar óspektir gerðar, og þó var engin lögregla til varnar, hennar þurfti ekki með. Eftir stutta stund sneri flokkurinn aftur burt. Þetta var ekki annað en það, sem fyrir mig kom einnig hér á götunni í gær, þar sem hópur ungra manna veittist að mér með hrópyrðum um að það þyrfti að berja mig einhvern tíma síðar þegar betur stæði á, og nefndu mig „sultar-ráðherra“ o. s. frv. Ég er alls ekki að kvarta neitt undan þessu, þó að lögreglan væri þar hvergi nærri, og teldi ekki ástæðu til að fylgja mér eftir í mannþyrpingunni. Þó að mannfjöldi safnist saman með hrópyrðum og ræðuhöldum hér í bænum eins og 1931, þá verðum við að taka því með umburðarlyndi og láta fúkyrðin sem vind um eyrun þjóta. Samkomur og próssessiur eru fullkomlega leyfilegar og ekki heppilegt að banna þær. En það er þreytandi að heyra þennan tón, sem verið er að ala á hjá fólkinu, einkum unglingunum, í stjórnmálum. Þessir uppæstu unglingar geta í sjálfu sér verið góðir drengir, þó að þeim sé kennt að varpa ókvæðisorðum að forráðamönnum og valdsmönnum þjóðfélagsins, kalla þá pólitíska svikara og öðrum þessháttar nöfnum. Og rökin, sem þessir angurgapar nota eru fúkyrðavaðall um þrælkun valdhafanna gegn hinum vinnandi stéttum, kaupkúgun, hungur og annað þessháttar. Af þessum sökum er óneitanlega viss hætta fyrir höndum, sem þjóðin verður að gjalda varhuga við. En þjóðinni er enginn voði búinn af því, að lögregluþjónarnir fremji eitt eða annað í bræði, eins og hv.þm. Seyðf. geysaði mest um. Bak við stóryrði hv.þm. gegn lögreglunni og þessu frv., sem fyrir liggur, er sífelld tortryggni og dylgjur um það, að í frv. sé allt annað en þar stendur. Hv. þm. er það ekki nóg, þó að sagt sé beinum orðum í 4. gr. frv., að lögreglan megi ekki hafa önnur afskipti af vinnudeilum en að afstýra skemmdum, meiðslum og vandræðum. Nei, hv.þm. virðist vera það geysimikið áhugamál að telja bæði sjálfum sér og öðrum trú um, að samkv. fyrirmælum frv. eigi að gera allt annað en þar er til tekið og lýst hefir verið yfir af þeim, sem flytja frv. og fylgja því fram. En þá verð ég að segja það, að ef einhverntíma kemur að þeirri hættu, sem hv.þm. fullyrðir, að lögreglan verði notuð í vinnudeilum, þá verður það þessi æsingatónn, er ég áður nefndi, sem kallar hana fram, og hin þráláta tortryggni, sem alið er á meðal almennings, um að lögreglan sé sett til þess að sporna við kaupkröfum verkalýðsins. Hv. þm. Seyðf. og flokksbræður hans geta áreiðanlega dregið mikið úr þeirri hættu, sem hér er fyrir hendi, með því að lægja ofsann og ólguna í ræðum sínum um þetta mál. Hv. þm. Seyðf. leyfir sér jafnvel að halda því fram, að tilgangurinn með þessu frv. sé sá, að hafa svo sterka lögreglu í landinu eða hervald, að allar óánægjuraddir verði bældar niður með harðri hendi. Hvar er það bannað í frv., að almenningur megi láta til sína heyra? Ég þekki ekki slík fyrirmæli. Hér á Alþingi á lögreglan að gæta þess, að fundafriður haldist, en hún getur ekki meinað mönnum á áheyrendapöllunum að láta til sín heyra, svo framarlega sem það truflar ekki þingstörfin eða fundahöld í þingsölunum. Vitanlega á mönnum að vera leyfilegt að fylkja sér í skrúðgöngur og láta skoðanir sínar í ljós á þann hátt, sem þeim sýnist, ef þeir valda ekki meiðslum eða öðrum spjöllum, og það er ekki annað, sem lögreglan á að líta eftir. Þetta á auðvitað líka við um önnur þau dæmi, sem hv.þm. Seyðf. nefndi: „Bændafund“ og fund „Mosaskeggsmanna“, þar getur ekki verið um neitt lögreglueftirlit að ræða. Mönnum er vitanlega frjálst að segja allt, sem þeir vilja á opinberum mannfundum. Um þá hluti ríkir hér allt eins mikið frjálslyndi og í nokkru öðru landi; og ég vil vona, að svo verði framvegis. Ég verð að líta svo á, að málflutningur hv.þm. Seyðf. og flokkabræðra hans í þessu máli sé óþarflega einhliða, og það að tilefnislausn. Hann hefði e. t. v. verið skiljanlegri, ef þingið hefði yfirleitt hundsað kröfur jafnaðarmanna, en því fer svo fjarri. Á þessu þingi hafa jafnaðarmenn fengið fullt svo góðar úrlausnir sinna mála og á nokkru öðru þingi. Það er einkennilegt, þegar hv.þm. er að tala um það sem aðalhættu fyrir þjóðfélagið, að vald þess verði aukið. Eða þegar ráðstafanir eru gerðar til þess með lögum, að þjóðfélagið geti sefað óspektir og stöðvað yfirgang ofstopamanna. Það gæti verið réttmætt að halda þessari skoðun fram, ef engar alvarlegar óspektir hefðu átt sér stað hér á landi, en þegar þeir atburðir hafa gerzt, sem fóru fram 9. nóv. síðastl. hér í bænum, þá er þessi skoðun orðin úrelt, og ekki undarlegt, þó að fram hafi komið það frv., sem hér er um rætt. Hv. þm. Seyðf. talaði um, að með þessari fyrirhuguðu aukningu lögregluliðsins ætti að kúga alþýðuna. En þrátt fyrir þá fjölgun, sem gert er ráð fyrir, þá höfum við ekki tiltölulega eins sterka lögreglu eða fjölmenna og ríkisstj. jafnaðarmanna í nágrannalöndunum, Danmörku og Svíþjóð, sem telja fullkomna lögregluvernd nauðsynlega, til þess að tryggja vald þjóðfélagsins og lýðstjórnarskipulagið. Þjóðfélagsvaldið er sízt of sterkt hér á landi og miklu veikara en hjá nágrannaþjóðunum. Ég skal fúslega játa, að það er vandi að fara með þetta vald. Og ofstopafullur ráðh. getur skeytt skapi sínu á þegnunum og kúgað þjóðina, þó að hann hafi ekki lög eins og þessi til að styðjast við. En ég vil ekki gera ráð fyrir slíkum ráðh. í okkar landi. Og það er meiri vandi að fara með þjóðfélagsvaldið, ef stj. skortir þann bakhjarl, sem veittur er með þessum lögum.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég get ekki annað en kvartað undan þeirri meðferð, sem hæstv.forsrh. hafði á orðum mínum um forseta sameinaðs þings. Það er rétt, að ég lét orð falla á þá leið, að skýrt hefði verið frá því, að lögreglan væri hingað komin í þinghúsið eftir boði hins sjúka forseta sam. þings. satt að segja mátti skilja orð mín á þá leið, að honum væri kennt um þetta, af því að hann er nú fjarstaddur sökum lasleika. En að ég hafi með þessum orðum viljað gefa það í skyn, að fors. Sþ. væri sjúkur á sinni, er hreinn og beinn hugarburður hæstv. ráðh. Ég tók fram í fyrir hæstv. ráðh. og leiðrétti þetta. Og ég verð að segja það, að ég kann illa þeirri framkomu úr ráðherrastóli, að fyrst séu mér gerð upp orð, sem ég hefi ekki talað, og svo þegar ég leiðrétti þau, þá er sagt, að ég sé farinn að éta ofan í mig. Ég tel þetta alveg ósæmilega framkomu úr ráðherrastóli. Hitt tel ég vera sorglegt tímanna tákn, að þeir, sem eru forráðamenn í þessu húsi, skuli telja þörf á því að hafa lögregluvörð hér í sölum Alþingis. Það verður auðvitað ekki skilið á annan veg en þann, að þeir telji ástandið hér í bænum svo ískyggilegt, að ekki verði hjá því komizt. Það er heldur ekki ástæðulaust, þó að þess sé getið hér í umr., sem allir vita um, að þetta stjfrv., sem hér er keyrt fram með miklu offorsi, hefir vakið geysilega andúð og óvinsældir hjá miklum meiri hl. þjóðarinnar. Þess vegna er mótstaðan svona áköf og þess vegna er álitið, að löggjafarfulltrúarnir þurfi lögregluvernd á meðan þeir afgreiða þetta mál. Hæstv. forsrh. sneri út úr orðum mínum og hélt því fram, að ég áliti, að bráðlyndir og ofstopafullir lögreglumenn væri það eina, sem ég teldi ástæðu til að óttast. Það er skemmtileg ályktun þetta hjá manni í ráðherrasæti og einkennileg meðferð á rökum andmælanda hans. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði haldið því fram, að aðrir menn mættu vera reiðir og fremja eitt og annað í bræði, en það mættu lögreglumenn aldrei gera. Á þessu tvennu er í raun og veru geysilegur munur. Þjóðfélaginu stafar engin veruleg hætta af því, þó að einstökum mönnum slái saman í skærur og áflog, en því stafa aftur á móti stórfelld óhöpp af því, ef þeir menn, sem eru settir til eftirlits með öðrum og eiga að gæta friðar og reglu, haga sér ósæmilega í bræði, af því að þeir kunna ekki að stilla skapi sínu í hóf. Það verður að gera miklu strangari kröfur til lögreglumanna heldur en annara, sem þeir eru settir til að gæta. Ég efast ekki um, að hæstv. ráðh. viðurkennir þetta. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að mér þykir vænt um, ef stj. lætur rannsaka atvikin að þeim óeirðum, sem fóru fram hér á áheyrendapöllunum í gær. Geri ég ráð fyrir, að það komi þá í ljós, sem ég hefi hér vikið á, að bráðlyndi lögregluþjóna hafi valdið þar mestu um. Mér virtist það, sem hæstv.forsrh. sagði um uppþotin og ólguna hér í bænum 1931, staðfesta það, sem ég hefi haldið fram, að það gekk yfirleitt friðsamlega, enda þótt lögreglan hefði þar engin afskipti af. Þó voru fundirnir fjölmennir og æsingar miklar. En þrátt fyrir æsingarnar á fundunum, þar sem saman voru komnar þúsundir manna, þá voru engin ólæti og engin meiðsli. Og hvað sem hæstv. ráðh. segir um það nú, þá veit ég, að hann muni með sjálfum sér vera mér sammála um, að meiri róstur og óeirðir hefðu þá átt sér stað, ef fjölmennt og óæft lögreglulið hefði þá verið á ferðinni um götur bæjarins til tálmunar einu og öðru, sem fram fór. Hæstv. ráðh. sagði líka, að þegar hann hefði farið héðan af þingfundi í gær, þá hefði unglingahópur þyrpzt að sér á götunni og varpað til sín ókvæðisorðum. Mér dettur ekki í hug að mæla slíku bót. Enda veit það hver maður, að samþykkt þessa máls verður ekki stöðvuð með hrópyrðum og götuskætingi. Hæstv. ráðh. sagði, að sér hefði ekkert verið hnjaskað, og þó stendur hann framarlega í deilunum gegn almenningi í þessu máli og enginn lögreglumaður var með honum í mannþyrpingunni. Þrátt fyrir það endaði þetta vandræðalaust. Á áheyrendapöllunum í gær var enginn þeirra manna, sem barizt hafa fyrir þessu frv., en þar voru lögreglumenn til eftirlits, enda sló þar í ryskingar svo að meiðsli hlutust af, en í mannþyrpingunni á götunni er enginn lögregluþjónn hjá hæstv. ráðh., og þar eru allir rólegir. Var það lögreglunni að kenna, hvernig tókst til á pöllunum? Vonandi verður það rannsakað. Það virðist svo sem stjórn varalögreglunnar hafi ekki reynzt heppileg til þess að afstýra hnippingum og óspektum. Ég ætla ekki að deila við hæstv.forsrh. um uppeldismál í þessu sambandi. Hann hélt því fram, að ef lögreglumenn höguðu sér ósæmilega í bræði, þá væri það sök þeirra, sem eggjuðu lýðinn til óeirða. Slíkt verður ekki talin gild afsökun fyrir mistökum lögreglumanna. Og hæstv. ráðh. hefir ekkert tilefni til þess að beina því til okkar þm. Alþfl., að við höfum eggjað til ofbeldisverka. Það hlýtur honum að vera ljóst. Hinsvegar getur hann ekki búizt við því, að við fellum niður umr. í þessu máli. Vitanlega beitum við þeirri andstöðu, sem okkur er unnt gegn þessu óheillafrv., og er þá ekki að undra, þó að manni hlaupi kapp í kinn. Ég vil leggja höfuðáherzlu á það, að ég óttast, að aðaltilefnið til andspyrnu frá hálfu verkalýðsins gegn þessu máli sé einmitt stofnun varalögreglunnar, en ekki fjölgun lögregluþjóna í hinni föstu lögreglu bæjanna. Af því að það er ómögulegt að koma mönnum í skilning um það, hvað þessi varalögreglusveit á að gera, annað en að verja hagsmuni yfirstéttarinnar ef í odda skerst milli hennar og verkalýðsins. Það situr yfirleitt fast í hugum fjöldans, að varalögregluna eigi að nota sem eitt vopnið í stéttabaráttunni eins og hjá öðrum þjóðum. Enda var það sérstaklega eftirtektarvert, sem hæstv.forsrh. sagði, að það hefði ekki átt við að nota varalögreglu í uppþotunum hér í bænum eftir þingrofið 1931, það á ekki að beita henni í vinnudeilum, segir stjórnin, það átti ekki að nota aðstoð hennar til þess að fylgja forsrh. heim, þó að fólk þyrptist um hann og hreytti til hans ókvæðisorðum á götunum, sagði hæstv. ráðh. Það á ekki að grípa til hennar þó að mannfjöldi fylgi kröfum sínum með háværum látum á opinberum samkomum og í fylkingum undir merkjum, segir hæstv.forsrh. Hvað á varalögreglan þá að gera? Ég spyr hæstv. stj.: Hvað á hún að gera? Því segir hún ekki til um það. Hæstv. ráðh. eru alltaf að telja það upp, sem varalögreglan á ekki að gera. Þeir ættu heldur að skýra frá hlutverkum hennar. Á hún að halda vörð um hlustendur á áheyrendapöllum Alþingis? hún að verja áheyrendum að komast inn á fundi bæjarstjórnarinnar hér í bænum? Mér er spurn. Hæstv. forsrh. fór fram hjá einu atriði í ræðu sinni, sem ég verð að víkja nánar að. Stj. hefir haldið því fram, að hún hefði eigi aðeins rétt, heldur skyldu til þess, þegar sérstaklega óvenjulegir atburðir kæmu fyrir eins og síðastl. haust hér í bænum, að grípa til nauðsynlegra varnarráðstafana eins og þá var gert. Stj. hefir ekki fengið neina vanþóknun eða ávítur fyrir það hjá Alþingi. Ég hygg þess vegna, að henni muni nægja það framvegis að hafa samskonar vald til þessara hluta og hún nú telur sér heimilt, og að eiga það jafnan undir samþykki næsta þings á eftir, sem hún hefir framkvæmt í þessum efnum. Þetta framkvæmdaform gefur einmitt bezta tryggingu fyrir því, að stj. misnoti ekki vald sitt, þegar hún þarf eftir á að leita samþykkis þings og þjóðar á ráðstöfunum sínum, þar sem nokkur hætta er á því, að þær yrðu gerðar að fráfararsök, ef þingið féllist ekki á þær. - En það má alltaf gera ráð fyrir því sem sjálfsögðu, að þingið láti halda þeim áfram, ef því þykir ástæða til. Það væri annars fróðlegt að fá yfirlýsingu frá hæstv. stj. um það, hvort hún telur nauðsynlegt að hafa varalögreglusveit hér í Rvík til viðbótar lögreglu bæjarins, þó henni verði fjölgað eins og gert er ráð fyrir í frv., eða hvort hún ætlar ekki að neyta þeirrar heimildar í lögunum að svo stöddu. Hæstv. forsrh. sagði, að enginn þjóðhollur maður gæti haft neitt á móti því, að vald þjóðfélagsins væri eflt og styrkt sem mest, og skildist mér, að hann ætti þar við þessa till. um stofnun varalögreglu, sem gripið yrði til þegar á þyrfti að halda. En ég vil benda honum á, að það er fyrst og fremst vald ríkisstjórnarinnar, sem verið er að styrkja með þessum lögum. Og þó að það sé e. t. v. engin sérstök hætta á því, að núverandi stjórn misnoti það vald, sem lögin veita, þá er hitt víst, að ef sú ríkisstj., sem ekki styðst við meiri hl. fylgi hjá þjóðinni og ætlar að sitja við völd í óþökk meiri hlutans, þá er henni gert það mögulegt með því valdi, sem þessi lög veita henni. En að öðrum kosti væri henni það ómögulegt. Þessu má hæstv.forsrh. ekki gleyma. Það er ekki ætlun mín að saka núverandi hæstv. stj. um einræðisbrölt, en hitt er víst, að hún getur ekki borið ábyrgð á eftirköstum þessara laga. Hæstv. forsrh. getur sagt fyrir sig, á hvern hátt stj. muni beita þeirri heimild, sem lögin veita henni, en hann getur ekkert skuldbundið um það fyrir eftirkomendur sína í stjórninni.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. þm. Seyðf. sagði alveg réttilega, að það yrði að gera meiri kröfur um skapstillingu og gætni lögregluþj. heldur en annara manna, vegna þess að þeir gegna svo mikilsverðum trúnaðarstörfum fyrir þjóðfélagið. En það er líka vitanlegt, að þeir hafa miklu betri aðstöðu til þess að temja skapsmuni sína en aðrir, þar sem þeir eru skyldir til þess að eyða löngum tíma til æfinga og þjálfunar til undirbúnings þessum störfum, áður en þeir taka við þeim. Og frá því sjónarmiði einu er ekki um aðra færari menn að ræða til þess að halda uppi reglu í þjóðfélaginu. Ég nefndi einstök dæmi um uppþot og óeirðir hér í bænum vorið 1931 og einnig það, sem fór fram hér í gær, þegar ókvæðisorðum var hreytt til mín á götunni. Ég nefndi þessi dæmi til þess að sýna fram á, að lögregluliðinu væri ekki fremur beitt nú, þó að óeirðir ættu sér stað, heldur en 1931, þrátt fyrir það, að nú er þó til varalögregla. Mér er ekki annað kunnugt en að lögregluþjónarnir hafi sýnt býsna mikla skapstillingu, enda þarf þess með við atburði eins og þá, sem urðu 9. nóv. En eftir að búið var að berja niður marga af lögregluþjónunum, skal ég ekki sakast um, þótt einhverjum rynni í skap. Lögregluþjónn á aldrei að hefna sín, enda hefir það ekki komið fyrir hér. Lögregluþjónar hér eru myndarmenn og skapstillingarmenn. Hv. þm. sagði, að úti á götu, þar sem engir lögregluþjónar voru, hafi engar barsmíðar orðið, en þær hafi aftur orðið á pöllunum, þar sem voru lögregluþjónar. Ástæðan er sú, að á pöllunum er ekki hægt að þola sama framferði og á götunni. Lögreglan á að vernda fundarfrið, eins hjá Alþingi og kommúnistum. Kommúnistar hafa kvartað um það, að þeirra fundarfriður væri skertur, og er það, þegar svo stendur á, skylda ríkisvaldsins að vernda þeirra fundarfrið eins og annara. Hv. þm. spyr, hvað gera eigi við þessa lögreglu. Er því fljótsvarað. Hún á að reyna að hindra meiðingar, eins og þær, sem urðu 9. nóv., hindra það, að menn séu teknir út úr fangelsum, fluttir milli staða o. s. frv. Ég veit, að hv.þm. Seyðf. og margir félagar hans hafa aldrei eggjað til ofbeldisverka. En þeir hafa líka svo oft þurft að standa á móti ýmsum röddum um ofbeldi, að þeir skilja betur nauðsyn þessa máls en þeir vilja láta á bera hér í þingsalnum. Vona ég þó, að þeir skilji þetta svo vel, að þeir séu ekki að reyna að bregða fæti fyrir þessa sjálfsvörn þjóðfélagsins, sem í þessu frv. felst. Ég veit, að það er vandi að beita rétt lögregluvaldi. En það er eflaust sami vandi að beita 60 manna lögreglu, eins og þó að varaliðsmenn væru þar í viðbót. Vona ég, að við Íslendingar munum reynast vaxnir þessum vanda.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að ég hefði átt þátt í þeim atburðum, sem urðu hér í gær. Skil ég það ekki, því að hávaðinn varð einmitt mestur, þegar hv.þm. G.-K. talaði. En sá hávaði var þó ekki svo mikill, að ekki væri hægt að ljúka málinu þess vegna, enda bað forseti ekki um neinar ráðstafanir gagnvart þessu. En ræða hv.þm. G.-K. var vel til þess fallin að vekja hávaða. Var hún skammir um kommúnista og ógnanir til þeirra, en hinsvegar eggjun til lögreglunnar. Var það eðlileg afleiðing, að lögreglan réðist inn. Hv. 4. þm. Reykv. finnst óhæfilegt, að ég skuli tala í þessu máli. Veit ég satt að segja ekki, hver ætti heldur að tala í umboði verkamanna en formaður stærsta verkalýðsfélagsins á landinu, þar sem allir meðlimir eru á móti þessu frv. Þó að hæstv. ráðh. segði, að flestir verkalýðsfélagar væru málinu fylgjandi, þá er það ósatt mál. Eins eru það vísvitandi ósannindi hjá hv. 4. þm. Reykv., að ég hafi snúizt í þessu máli. Þetta er sama málið og fram var borið á þingi 1925 og sem ég skrifaði þá og talaði á móti. Hitt mætti segja, að sumir aðrir hefðu snúizt, eins og t. d. hæstv.forsrh., sem talaði þá ákveðið á móti því, og eins forseti Sþ. Hv. þm. G.-K. virtist kannast við það, að stjórnarskráin heimilaði ekki að kalla þessa varalögreglu saman. Þó vísaði hann í stjórnarskrána, þar sem talað er um lið til varnar landinu. En hann gat ekki vísað í önnur l. en stjórnarskrána og svo sína persónulegu skoðun. En ég ætla að leyfa mér að benda honum á, að stjórnarskráin leyfir aðeins að setja herskyldu með sérstökum 1., og þó skal þetta vera sérstaklega takmarkað um fjölda og kostnað. Ef nauðsynlegt er að setja takmarkanir um her, því nauðsynlegra er það þá að setja slíkum ráðstöfunum takmarkanir. Hefði stj. viljað láta gera þetta með einhverju lagaformi, þá hefði hún átt að gefa út bráðabirgðal., en það gerði hún ekki. En þegar menn eins og hv.þm. G.-K. eru í stj., þá hugsa þeir sem svo: Við höfum ríkisvaldið í okkar höndum og þurfum ekki að fara að 1. Er þetta hættulegt fyrir allt lýðræði, eins og allir hljóta að sjá. En það er auðvitað æskilegt frá sjónarmiði þeirra, sem vilja koma hér á þjóðræðishreyfingu eða nazisma. Þá gat hæstv.forsrh. þess, að forseti Sþ. hefði óskað eftir því, að lögregla og varalögregla verndaði þingið í vetur. Þó kom það ekki greinilega fram, hvort hann hefði óskað eftir því í þessu tilfelli, þegar húsið var fullt af lögreglulýð. Væri það undarlegt, ef forseti Sþ. hefði gert þetta án þess að ráðfæra sig við hina forsetana og þingið. Er það sjaldan, sem forseti Sþ. heldur fundi, og á hann auðvitað ekki að sjá um slíkt á öðrum tímum. En að lögreglan sjálf taki sér vald til að segja, hvenær óspektir séu og hvenær eigi að reka menn út, án þess að forsetar deildanna fari fram á það, nær engri átt. Hve langt verður þangað til lögreglunni finnst einhver þm. vera orðinn of ósvífinn, rýkur til og rekur hann út, án óskar forseta? Þá hélt hæstv.forsrh. því fram, að slíkur lögregluliðsstyrkur væri hafður í þingum erlendis. Hefi ég ekki orðið var við það. T. d. er það ekki í parlamentinu enska, sem ég hefi sjálfsagt oftar komið inn í en hann. Þar eru 1 eða 2 lögreglumenn dyraverðir við hvern sal, sem ganga verður í gegnum, áður en komið er inn í sjálfa þingsalina. Þegar svo farið er inn á áheyrendasviðið, þá eru þar ekki lögregluþjónar, heldur venjulega búnir starfsmenn þingsins. Er það því fjarstæða að jafna því við þetta þing, þar sem því nær helmingur áheyrenda eru lögregluþjónar. Held ég, að slíkt tíðkist ekki nema þar, sem harðstjórar ráða, sem eru hræddir um, að þeim verði varpað burtu með byltingu. En þó að stj. sé engan veginn góð hér á landi, held ég samt, að hún þurfi ekki að óttast það í bili. Sá eini órói eða óspektir, sem hér er hægt að tala um, komu til af því, að lögreglan stofnaði að fyrra bragði til illinda. Þá nefndi hæstv.forsrh. það sem ástæðu fyrir varalögreglunni, að það þyrfti að hindra, að menn yrðu fluttir með ofbeldi milli staða. Á þá að hafa varalögreglu á öllum stöðum landsins til þess að hindra þetta, eða á að taka þá menn, sem þetta gera, eftir á? Ef á að gera það á eftir, hví hefir stj. þá ekki látið taka þá menn höndum, sem þetta hafa gert? Hún hefir þó haft varalögreglu til þess í 6 mánuði. Yfirleitt stangast þessar ástæður stj. allavega á. Sú raunverulega ástæða er sú, sem þeir vilja ekki segja, sem sé að halda niðri hreyfingu alþýðunnar. Þeir halda, að þetta geti skotið þeirri hreyfingu skelk í bringu. En það mun sýna sig, að það verður ekki til annars en að herða samtökin.

Frsm. (Ólafur Thors) [óyfirl]: Það er ekkert í ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem ég þarf að svara, því að allt, sem hann sagði, er margtuggið hér í d. áður. Ég tel mér ekki heldur þörf að skipta mér af rökræðu hæstv.forsrh. og hv.þm. Seyðf. Heldur þar hvor sínu sjónarmiði, sem við er að búast. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að ræða mín í gær hefði valdið uppþoti á pöllunum. Ég verð að segja, að þeir, sem þar voru, sýndu mér sízt meiri ókurteisi en honum. Einar Olgeirsson greip t. d. oft fram í fyrir honum, en aldrei fyrir mér. Hitt er óeðlilegt, ef á Alþingi má ekki fara lofsverðum orðum um lögregluna, eins og hún á skilið, en annað gerði ég ekki. Það er langt frá því, að ég telji það ámælisvert af forseta Sþ. að kveðja lögregluna á vettvang. Það var skylda hans. Kommúnistar og fleiri höfðu haft í hótunum um að gera aðsúg að þinginu.  (Hrópað fram í af pöllunum: Lýgi!)  . Þetta var sjálfsögð tilraun forseta Sþ. til að tryggja friðinn. Þá er það rangt hjá hv. 2. þm. Reykv., að ég hafi í heimildarleysi stofnað varalögregluna. Heimild fyrir því er í stjórnarskránni, og eins liggur hún í því, að hverri stj. er skylt að gera allt, sem í hennar valdi stendur, til að halda friði í þjóðfélaginu. Ástandið í bænum 9. nóv. var þannig, að enginn getur fullyrt neitt um það, hvað af hefði hlotizt, ef ríkið hefði ekki gripið til varúðarráðstafana. Það var ekki höfuðtilgangur minn eða annara, að barið yrði á verkalýðnum. Höfuðtilgangurinn var að halda l. Sá ráðh., sem notaði þessa lögreglu til annars, myndi fá sinn dóm. Hann yrði ekki lengi í stj.

Jónas Jónsson Þetta mál hefir verið hjá iðnn., og hefir hún ekki enn skilað áliti í því, enda hafði nefndin ekki búizt við, að í dag færi fram síðari umr. um till. En ég vil samt taka fram ýmsar upplýsingar, sem n. hefir aflað sér um þetta mál og ekki hafa komið fram áður. Þetta mál er borið fram af mikilli trú, bæði innan þings og utan, en því miður verð ég að segja það, að upplýsingar þær, sem n. fékk, staðfesti ekki vonir flutningsmanna. Ég vil þá skýra frá vitnisburði 4 manna, sem n. hefir borið þetta mál undir. Þetta voru menn, sem vegna atvinnu sinnar og þekkingar hafa sérstaklega góða aðstöðu til þess að gefa upplýsingar í þessu máli. Sá fyrsti, sem n. talaði við, var aðaleigandi skóverzlunar Lárusar Lúðvígssonar. Hann tjáði okkur, að skófatnaðargerð úr íslenzkum skinnum væri ekki álitlegt fyrirtæki. Nú væri gert þar í sambandi við verzlunina talsvert af inniskóm handa konum, en ekki úr íslenzku skinni, heldur erlendu. Hann taldi þessa skógerð verndaða af innflutningshöftunum, og mér skildist á honum, að henni yrði hætt, þegar innflutningshöftunum yrði létt af. Hann hafði ekki trú á því, að nokkuð verulegt yrði unnið af skófatnaði úr íslenzkum skinnum, þó að hér kæmist upp stór og fullkomin sútunarverksmiðja. Í skó þá, er mest eru notaðir, eru höfð öðruvísi skinn. Ég spurði, hvort sólaleður væri ekki mikið notað á viðgerðarstofu hans, en hann kvað það lítið og allt útlent, og að ekki væri mikil von til þess, að íslenzkt skinn yrði notað í sólaleður að ráði. Hann benti einnig á það, að miklir erfiðleikar eru hér á því að koma upp skógerð, sem sé samkeppnisfær við erlendar verksmiðjur. T. d. væru sumar vélarnar í þessum iðnaði svo „monopoliseraðar“, að þær væru eign verksmiðjanna, sem búa vélarnar til, og ekki seldar, heldur lánaðar. Hann kvaðst hafa reynt að fá slíkar vélar hingað til lands, en vélaeigendurnir hefðu heimtað að mega senda mann með þeim og sett slík skilyrði, að stofnun fullkominnar skóverksmiðju hér hefði orðið miklum erfiðleikum bundin. Þessi iðnaður stendur á háu stigi í stóru löndunum; við hann þarf stórfellda tækni, en hér á landi er markaður mjög lítill. Næst fór n. til Haralds Árnasonar, þess kaupmanns, sem selur einna mest af allskonar fatnaði, þar á meðal kápur kvenna og karla úr allskonar skinnum. Og svör hans gáfu sízt tilefni til meiri bjartsýni. Úr hans verzlun eru ekki seldar neinar kápur, sem gerðar eru úr íslenzkum skinnum. Áður hafði gengið talsvert út af bílstjóratreyjum úr skinni, en nú, síðan bílar urðu allir lokaðir, er nærri fyrir það tekið, þar sem kápurnar þykja of heitar. Þá talaði n. við son Jóns Brynjólfssonar, en þeir feðgar eru með þeim fáu kunnáttumönnum í sútun, sem til eru hér á landi. Var hann nokkru bjartsýnni á þetta mál en þeir tveir, sem n. hafði áður talað við. Firmað Jón Brynjólfsson hefir um nokkur ár selt dálítið af sútuðum sauðskinnum til Þýzkalands, en við byltinguna í vetur hefir tekið fyrir þá sölu. Sonur Jóns Brynjólfssonar sagði, að hann hefði getað selt dálítið af sútuðum skinnum frá sútunarverksmiðju þeirra feðga, einkum í kvenkápur og hefði verið saumað úr þeim hér í Reykjavík, en skinnin lítið selzt erlendis. Síðast fann nefndin að máli Sigurð Kristjánsson, forstjóra í Sambandi ísl. samvinnufélaga, en hans tilraun var í byrjun á Akureyri, og var þá nokkuð rætt um sútun í sambandi við þá ráðagerð að koma á stækkun á Gefjun, en það hefir verið dregið, þangað til séð verður, hvernig þessari till. reiðir af, því að hann sagði, að ef ríkið ætlaði að fara að setja slíkt fyrirtæki á stofn eða leggja öðrum fram fé til þess, þá væri gagnslaust fyrir aðra að byrja þar á samkeppni. Hann lét það uppi, að engar líkur væru til hagnaðar fyrir bændur að selja sútuð skinn til útlanda, vegna hins háa tolls, sem á þau er lagður þar. Hrávaran, óunnu skinnin, sleppur tolllítið eða tolllaust, en á þau sútuðu kemur svo hár tollur, að þau verða ekki flutt inn í önnur lönd, svo að svari kostnaði. En ráðagerð Sambandsins er sú, að færa út kvíarnar á Akureyri, þar sem nú er byrjað með gærurotun, og koma upp sútun, sem sé nægilega stór til að fullnægja allri þörf innanlands, eins og hún er nú eða verður í náinni framtíð. Nú hefir deildin tekið málið til lokameðferðar með því að samþykkja ábyrgð á allmikilli fjárhæð til að stofna sútunarverksmiðju, sem því miður myndi verða ofurefli þeim markaði, sem landsmenn eiga aðgang að.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég tek til máls vegna þess, að nú á síðasta ári hafa ýmsir menn leitað til stj. um stuðning í þessum efnum, og árangurinn er þegar kominn í ljós með brtt. við fjárlögin, en sá árangur er samt ekki annað en velvilji þingsins. Ég get um margt tekið undir með síðasta ræðumanni, en það þykir mér sárt, hve lítið verður úr íslenzkum skinnum; svo mikið er flutt inn af erlendum skófatnaði og skinnfatnaði, að enginn vafi leikur á því, að mikið gagn mætti hafa af íslenzkri framleiðslu á því sviði. T. d. gæti verið gott fyrir skinnaeigendur að leggja skinn sín inn og fá aftur fullbúna vöru, en ég er sammála um það, að hér eigi ekki að hafa stóra verksmiðju, þar eð hún er eingöngu ætluð til þess að fullnægja kröfum til heimanotkunar. Stærra rannsóknarefni er það, hvað skuli gera við þessi skinn. Ég vil ekki telja það útilokað, að hér geti risið upp skófatnaðargerð, sem framleiði inniskó og jafnvel vinnuskófatnað, þó að eitthvað af hráefni þyrfti að flytja inn til þess. En svo eru líka t. d. hanzkar og töskur, sem margt er gert úr íslenzkum skinnum, sem flutt eru út fyrir sama og ekkert verð, en koma svo inn aftur rándýr. Ég kom í fyrra í þorp eitt í Svíþjóð, Malyng í Dölum vestra. Þar var sútunarverksmiðja, ekki stór, en var samt grundvöllur skinnaiðjunnar í héraðinu. Menn lögðu skinn sín í verksmiðjuna og fengu þau fullsútuð, og svo var saumavél til þeirra nota á hverju heimili. Það, sem einkum var gert þar, var fatnaður úr sútuðum og klipptum gærum. Það hygg ég, að auka megi notkun á þeim hlýja og skjólgóða fatnaði hér á landi. Ég ber þess vegna fram brtt. við 1. lið b, og fer hún fram á, að bætt sé inn orðunum „og fleira“, nefnilega að þetta sé ekki bundið við skófatnað eingöngu. Ég álít, að óþarft sé að skýra þetta nánar, því að í orðunum liggur, að hér sé átt við allt, sem unnið verður úr íslenzkum skinnum. Ég skal ennfremur geta þess, að fulltrúar frá Kaupfélagi Suðurlands, Kaupfélagi Borgfirðinga, Mjólkurfélagi Reykjavíkur og Sláturfélagi Suðurlands hafa leitað til stjórnarinnar um aðstoð til þessara rannsókna, sem þeir álíta mjög æskilegar. Ég tel, að ekki megi seinna hefjast handa við þessa rannsókn, og legg til eins og síðasti ræðumaður, að till. verði samþ.

Jónas Jónsson Ég vildi aðeins beina því til hæstv. stj. um leið og hún fær málið til meðferðar, að svo framarlega, sem það kemur í ljós, að lítill markaður sé í vændum fyrir þessa vörutegund, þá hugsi hún sig tvisvar um áður en hún tekur á sig ábyrgð fyrir menn, sem hafa máske ekki áttað sig á því, hve litlir möguleikar eru fyrir hendi.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég get tekið undir það með hv. 5. landsk., að í till. er ekki tekið fram um 2 mikilsverð atriði. Annað er gæði og nothæfi skinnanna og hitt sölumöguleikar. En þó að þetta sé ekki sérstaklega tekið fram, þá liggur það í hlutarins eðli, að þetta eru þau undirstöðuatriði, sem verður fyrst og fremst að ganga úr skugga um með rannsókn. Hv. 5. landsk. sagði líka, að ein stór skóverzlun hér í bæ væri ekki trúuð á það, að þessi iðnaðargrein ætti nokkra framtíð fyrir sér hér í bæ. En ég þekki samt aðra stóra skóverzlun, sem er bjartsýnni í þessum efnum. Hefir hún sérstaklega mikla trú á því, að hér megi með góðum hagnaði gera alla venjulega slitskó, leikfimiskó og skó til notkunar inni við úr íslenzkum skinnum. Hæstv. forsrh. benti og á, að innlend skinn mætti og nota til annars en skógerðar, því að hingað væri fluttur inn fyrir stórfé ýmiskonar skinnavarningur til klæða og skrauts, og ég get ekki trúað öðru en að vel unnin íslenzk skinn geti komið þar að notum. Við, sem búum í köldu landi, notfærum oss alls ekki sem vera skyldi innlend skinn til klæða á vetrum. Og stöndum vér þar að baki flestum eða öllum þeim þjóðum, er í jafnköldu loftslagi búa. En þótt hverju heimili, til sveita a. m. k., sé nauðsynlegt að eiga slík hlífðarföt í vetrarhörkum og illviðrum, þá eru þau enn varla til nema á einstöku stað. Stafar það aðallega af því, að menn hafa ekki enn reynt þetta og þekkja vart annan skinnfatnað en útlendan, sem auðvitað er mikils til of dýr allri alþýðu manna. En ef reynslan er einu sinni fengin, þá hugsa ég, að þeir séu fáir, sem ekki vilja eiga hlífðarföt úr íslenzkum skinnum. Þá er það og kunnugt, að innlend skinn eru ágætlega nothæf til hanzka- og töskugerðar og ýmiskonar smáiðnaðar, er gætu sparað oss að miklum mun erlend leðurvörukaup. Hv. 5. landsk. beindi því til stj. að gæta allrar varúðar um að veita ríkisábyrgð fyrir láni til innlendrar skófatnaðar- eða leðurvöruverksmiðju skv. heimild í 22 gr. fjárl. Það er ljóst mál, að stj. mun ekki nota þá heimild fyrr en rannsókn í þessu efni er svo langt komin, að vænta má góðs árangurs. Það væri óforsvaranlegt að nota umrædda fjárlagaheimild án undangenginnar rannsóknar. Og m. a. af þeirri ástæðu vona ég, að þáltill. verði samþ.

Atvmrh (Þorsteinn Briem) Öllum mun kunnugt, hve mikið hefir borið á sjúkdómum í sauðfé hin síðari ár, og hafa þeir reynzt hinir verstu vágestir, einkum þó þeir, sem nefndir eru í till., t. d. lungna- og garnaormaveiki og Hvanneyrarveikin svonefnda, sem mönnum er enn ókunnugt um, af hverju stafar. Það er nú mjög aðkallandi þörf á því, að þessir sjúkdómar séu rannsakaðir og ráð fundin við þeim. Nú stöndum vér og væntanlega betur að vígi til þess að framkvæma þessar og þvílíkar rannsóknir en áður, vegna heimildar þeirra í 22. gr. fjárl., sem gerir stjórninni mögulegt að útvega fullkomnara húsnæði fyrir rannsóknarstofu háskólans. Til þess að rannsaka þetta höfum vér einn hinn færasta mann í þeirri grein, prófessor Dungal, sem er forstöðumaður rannsóknarstofunnar. Og ef þessi þáltill. verður samþ., þá mun stj. einmitt fela rannsóknarstofunni á hendur þessa rannsókn í samráði og samvinnu við dýralækna landsins. Jafnvel þótt þessi rannsókn kunni að hafa nokkurn kostnað í för með sér, sem ég hygg þó, að verði ekki mjög mikill, þá tel ég þetta mál skipta svo miklu fyrir landbúnaðinn, að ég vil mæla með því við hv. deild, að till. verði samþ.

Jón Þorláksson Ég hafði búizt við, þar sem þetta frv. má skoða sem stjfrv., flutt af fors.- og fjmrh., að nokkur orð hefðu fylgt því frá hans hálfu með grg. fyrir því, hvers mætti vænta ríkissjóði til handa af þessari löggjöf og hvaða rök væru færð fyrir henni að öðru leyti. En hæstv. ráðh. var ekki viðstaddur, þegar umr. um málið byrjuðu, og til þess að málið gengi ekki umræðulaust til atkv., kvaddi ég mér hljóðs, þó að mitt hlutverk sé ekki það að rökstyðja þetta frv. eða mæla með því, því að það get ég ekki með neinu móti. Ég þykist vita, að ástæðan fyrir þessu frv. sé sú, að fjmrh. telji, að ríkissjóður þarfnist aukinna tekna. Um það mál hefir líka verið rætt meðal stuðningsmanna samsteypustj. úr Sjálfstfl., og við höfum fyrir löngu síðan bent á, hvaða leið við álitum færa, eftir því sem nú er ástatt, til þess að afla ríkissjóði þess tekjuauka, sem þætti óhjákvæmilega nauðsynlegur. Mér er kunnugt um, að hæstv. ráðh. hafði borizt vitneskja frá fulltrúa Sjálfstfl. í landsstj. um, hver sé hans skoðun um þetta, sem auðvitað fellur saman við skoðun flokksins. Hæstv. ráðh. hefir ekki talið rétt að fara inn á þá leið, a. m. k. ekki á þeim tíma, þegar frv. kom fram. Ég vil því gera nokkra grein fyrir því, vegna hvers ég tel með öllu ókleift að afla ríkissjóði tekna á þann hátt, sem farið er fram á í þessu frv. Eins og kunnugt er, skiptast byrðar hinnar opinberu starfrækslu hér á landi eins og annarsstaðar á tvo aðila, ríki og sveitarfélög. Ríkið hefir hér á landi tekið til sinna afnota flesta eða allt að því alla þá skattstofna, sem nú tíðkast meðal siðaðra þjóða, en sveitarfélögunum hefir verið sniðinn stakkurinn miklu þrengri, því að það er nálega aðeins einn tekjustofn, sem þeim er ætlaður. Það eru útsvörin, sem í raun og veru eru tekju- og eignarskattur. Það má vera hverjum manni ljóst, að sú kreppa, sem gengur yfir atvinnuvegina nú, lendir ekki eingöngu á ríkinu, heldur líka á sveitarfélögunum. Fátækraframfærslan hvílir á þeim nálega að öllu leyti, og hún vex auðvitað, þegar svona gengur fyrir atvinnulífinu. Forsjá atvinnulausa fólksins í þéttbýlinu við sjóinn hvílir einnig að mestu leyti á sveitarfélögunum, þó að það sé skylt að viðurkenna, að ríkissjóður hefir hér rétt dálitla hjálparhönd upp á síðkastið. Til þess að standast hin vaxandi útgjöld auk hinna venjulegu hafa sveitarfélögin ekki til annars tekjustofns að grípa heldur en hins sama tekjustofns, sem hér er farið fram á að nota til þess að afla ríkissjóði tekjuauka. Til þess nú að færa rök fyrir þessari staðhæfingu minni, að ekki sé fært að fara þessa leið, þá vil ég fyrst gera ofurlitla grein fyrir vissum grundvallaratriðum í eðli þessa tekju- og eignarskatts, sem hér um ræðir. Það er þá fyrst það, að þó að slíkum skatti sé skipt í tvennt, nefnilega tekjuskatt og eignarskatt, þá er það vitað og enda viðurkennt af öllum fræðimönnum, sem hér um fjalla, að í raun og veru er hér gjaldstofninn aðeins einn, sem sé tekjur manna. Hitt gæti ekki gengið, a. m. k. ekki til lengdar, að taka skatt af eign án þess að tekjur séu fyrir hendi til að greiða skattinn með. Það má vel finna þessu fræðileg rök, en ég ætla heldur að vísa bara á einstakar staðreyndir úr nútímalífi hér í kringum okkur. Þegar svo ber undir, sem því miður er allt of algengt hér í Rvík, að það koma fyrir gjaldendur - þeir skipta hér árlega mörgum hundruðum og jafnvel þúsundum -, þar sem tekjurnar eru ekki fyrir hendi til þess að greiða þessi beinu gjöld, er gert fjárnám, teknar með valdi eignir til greiðslu á gjöldunum og hinir lögteknu munir settir á uppboð. Niðurstaðan verður nálega ávallt sú, að fyrir þær eignir, sem þannig eru teknar upp í opinber gjöld, fæst sama sem ekki neitt. Ég skal ekki þreyta menn með því að taka mörg dæmi um þetta, en aðeins geta þess, að nýlega voru tekin af einum manni hér í Rvík hlutabréf í Útvegsbankanum að nafnverði 2000 kr. og sett á uppboð, og seldust fyrir 20 kr. Þetta er rétt dæmi upp á það, hvernig fer, þegar taka á eignir manna upp í opinber gjöld, þar sem tekjur eru ekki fyrir hendi. Ég slæ því þess vegna föstu, að það er eðli eignarskattsins eins og tekjuskattsins, að það verða að vera fyrir hendi tekjur til þess að greiða hann af, tekjur af þeirri eign, sem skattlögð er, ef um hreinan eignarskatt er að ræða. Þessi skattur er nú á tímum alstaðar hafður stighækkandi, en það hafa verið mismunandi skoðanir um það á ýmsum tímum, hve mikil stighækkunin mætti vera. Ég skal ekki dæma um það, en vil aðeins benda á eina staðreynd í þessu efni, sem er viðurkennd af öllum. Hún er sú, að skattstiginn má aldrei verða svo hár, að ef tekjurnar vaxa fram yfir eitthvert visst mark, þá vaxi skatturinn á því bili meira en tekjurnar. M. ö. o., að ef skattstiginn af einhverjum orsökum stígur svo hátt, að hann taki 100% eða allt, sem þar er fram yfir af tekjunum, þá er hann kominn upp í það mark, sem a. m. k. verður ekki farið fram yfir. Og það er af þeirri ástæðu, að það eru yfirleitt skynsemi gæddar verur, sem eiga að greiða þennan skatt, og það gerir enginn að afla tekna umfram visst mark, ef sú tekjuaukning þýðir það, að skatturinn vex þá meir en aukningunni nemur. M. ö. o., skattstiginn má aldrei fara fram úr 100%. Nú er sveitarstjórnarlöggjöfinni þannig háttað hér á landi, að ekki er unnt að gera grein fyrir því, hvernig skattstiginn er fyrir þann hlutann af gjaldstofninum, sem gengur til sveitarþarfa almennt. En þar er ein undantekning, sem er höfuðstaðurinn. Hér er svo komið, að niðurjöfnun útsvara fer fram að talsverðu leyti eftir samsvarandi reglum og álagning tekju- og eignarskatts, og niðurjöfnunarnefndin hefir birt þær reglur, sem hún fer eftir í þessu efni. Það eru þess vegna nokkrir möguleikar að gera athugun um það hér í Rvík, hvernig þessari tekju- og eignarskattsskömmtun er háttað. Nú hefi ég gert athugun á þessu, og mér hefir orðið það ljóst, að það væri þreytandi fyrir hv.þdm., ef ég færi að þylja yfir þeim tölur, og þess vegna hefi ég tekið það ráð að draga upp myndir af þessum skattstiga á blað, sem mér hafa sýnzt vera sæmilega aðgengileg til yfirlits. Og ég ætla að leggja þau fram hér og lofa þeim að ganga á milli þeirra þdm., sem hirða um að kynna sér þetta mál efnislega. Ég hefi þá fyrst að athuga skattstigana fyrir hreinar atvinnutekjur hjá einstakling, sem á engar eignir og lendir þess vegna ekki í neinum eignarskatti. Hér birtist þá fyrst skattstiginn fyrir tekjuskatt til ríkissjóðs samkv. gildandi skattalöggjöf frá 1921 og 1923. Myndin sýnir skattstigann fyrir skattskyldar tekjur frá 0 og upp í 36 þús. kr., og það má sjá, að hann er lögulegur útlits, og ekki svo hár neinstaðar, og ekki nálægt því svo hár, að hann nái upp í það loft, sem stiginn má ekki reka sig upp undir, en það er 100%. Þessu næst er myndin af skattstiganum fyrir sömu tekjur, sem niðurjöfnunarnefnd Rvíkur auglýsir, að hún hafi notað við niðurjöfnun útsvara árið 1933. Það er strax áberandi um þann stiga, að hann er ekki líkt því eins vel smíðaður eins og sá fyrri, því að þrepin eru bæði mishá og mislöng, og það mundi enginn fá sveinsbréf fyrir að smíða slíkan stiga. Hann sýnir, að þegar er komið upp í 24 þús. kr. tekjur, þá er álagningin orðin 46% af tekjunum, og heldur svo áfram að vera það fyrir það, sem þar er yfir. Þá hefi ég í 3. lagi gert skattstiga, sem sýnir þessa 2 skatta samanlagða eins og þeir eru nú hér í Rvík. Og sá stigi sýnir það, að þegar komið er upp í 36 þús. kr., þá er álagningin komin upp í 68% af þeim tekjum og því, sem næst er þar fram yfir. Ef stiganum væri svo haldið áfram, þá mundi þetta fara nokkuð hærra, en þó ekki mjög mikið. Ég hefi að gamni mínu til samanburðar teiknað skattstigann fyrir tilsvarandi 2 skatta samanlagða eins og þeir eru eftir núgildandi lögum í Kaupmannahöfn. Þessi stigi er dreginn með punktalínum á blaðinu, og þar er þetta samanlagt komið upp í 26% á sama stigi og það er hér komið upp í 68% af tekjum. Nú er í þessu frv. farið fram á, að því er snertir hreinar atvinnutekjur án eigna, að innheimta ríkisskattinn með 40% til 100% álagi. Það er ekki svo frá þessu gengið í frv., að mögulegt sé að draga upp alveg ákveðinn skattstiga, því að hann verður mismunandi eftir því, hvernig á stendur. Þ. e. a. s. eftir því, hvað langt tekjur gjaldandans halda áfram. Munurinn er þó ekki mjög mikill, og ég hefi dregið þessa skatta samanlagða, með þeim viðauka, sem felst í frv. eins og það nú liggur fyrir, á fjórðu myndina, og til samanburðar hefi ég teiknað skattstigann fyrir Kaupmannahafnarbúa, sem hann á við að búa undir núv. kreppuráðstöfunum, þar sem löggjafarvaldið þar hefir ákveðið fyrir eitt ár að innheimta tekju- og eignarskattinn til ríkisins með 40% álagi. Sjálfur skattstiginn af þessum tekjum eftir frv. er við 36 þús. kr. tekjur kominn upp í 90%, og þýðir það, að tekið er 90 af hundraði af þeim tekjum, sem eru á milli 35 og 36 þús. kr. og 90% eða meir af því, sem þar er fram yfir. Tilsvarandi kreppuskattgjald í Khöfn er komið upp í 30%. Þessi 4 blöð, sem ég nú hefi sýnt, lýsa skatti þess manns, sem á ekki neinar eignir. Næst tek ég þá skattstigann fyrir hreinar eignartekjur, þ. e. a. s. skattstiga þess manns, sem ekki hefir neinar atvinnutekjur, en á eign og hefir tekjur af henni. Til þess að geta gert þetta, verður nú að gera áætlun um, hvaða ávöxtun eignin gefi af sér, því að það gerir dálítinn mun, hvort eignin gefur háan eða lágan arð. Ég hefi reiknað með því, að eignin gefi af sér 5% á ári. Að ég geri ekki ráð fyrir meiru, stafar af því, að talsvert af þeim eignum, sem koma til framtals, gefa ekki neitt af sér, því að þær, sem engan arð gefa, eru skattskyldar eins og þær, sem gefa arð. Ég tel þess vegna ekki ósanngjarnt, til þess að sýna, hvernig eignarskatturinn kemur niður á tekjur af eignum, að gera ráð fyrir, að þær gefi af sér 5%. Ég legg þá fyrst fram skattstigann eftir núgildandi skattalöggjöf til ríkisins (5. mynd). Það er að segja um þann stiga eins og þann fyrri, að hann er lögulegur útlits og fer ekki hærra en það, að á 35-36 þús. kr. tekjum er hann kominn upp í 36%. Næst kemur svo skattstigi niðurjöfnunarnefndarinnar í Rvík fyrir slíkar tekjur (G. mynd), og hann er nú nokkru ólögulegri útlits, þrepin mishá og misbreið og ekki sérlega lögulega smíðuð. Það, sem telja má merkilegast við þennan skattstiga, er það, að þegar komið er upp í 24 þús. kr. tekjur - og allt þar yfir -, þá er skattstiginn kominn upp í 973/4%, eða næstum 98% af tekjunum. Þetta er nú niðurjöfnunarnefndin ein, eftir þeim reglum, sem hún fer eftir. Þessu næst tek ég skattstigann fyrir þessar tekjur eftir núgildandi lögum og reglum í heild, þ. e. til ríkis og bæjar samanlagt (7. mynd). Þá kemur nú að því, að fyrir slíkar tekjur rekur skattstiginn sig upp undir, eins og nærri má geta, þegar lagt er saman það, sem ríkið heimtar, og það, sem niðurjöfnunarnefndin tekur. Myndin sýnir, að þegar komið er upp í 17 þús. kr. tekjur, þá fer stiginn upp yfir 100%, og af öllu því, sem þar er fram yfir, heimtar hið opinbera nú af Reykvíkingum meira heldur en allan tekjuaukann. - Nú læt ég til samanburðar fylgja á sama blaði tilsvarandi skattstiga fyrir mann, sem býr í Khöfn, og hann kemst í næsta þrepinu upp í 51%. Það er samanlagður tekju- og eignarskattur af eignartekjum til ríkis og bæjarfélags. Loks kemur svo skattstiginn fyrir þessar tekjur eins og hann mundi verða eftir þessu frv., sem fyrir liggur, og núgildandi lögum (8. mynd). Þessi skattstigi rekur sig upp undir, þegar komið er upp í 10 þús. kr. tekjur. En ég hafði ekki pláss á blaðinu til þess að ná mynd af hæð hans lengra en upp í 18 þús. kr. tekjur, og þá er skatturinn kominn upp í 130%. Það getur vel verið, að til séu einhverjir menn, sem finnist það býsna mikið að hafa 10 þús. kr. tekjur af eign, og þá sé ekki merkilegt, þó að einhver ósköp komi fyrir, þegar tekjurnar eru komnar svo hátt. En ég vil minna menn á dæmi hér í Rvík um borgara, sem býr í góðu meðalíbúðarhúsi, sem þótti svona við betri borgara hæfi fyrir 20 árum, þegar það var byggt. Ég veit til þess, að slíkum manni hefir verið gerð hér í Rvík til skatts húsaleiga af sinni eigin íbúð 6 þús. kr., og það eru náttúrlega hreinar eignartekjur, ef maðurinn á húsið skuldlaust, en slíkar eignartekjur gefa mönnum ekki mikið í vasann til þess að borga með upp í opinber gjöld. Ef þessi maður skyldi vera svo lánsamur eða ólánsamur að hafa af einhverju öðru 6 þús. kr. tekjur, þá er hann kominn undir þann skattstiga, sem rekur sig upp undir, þ. e. a. s. fer upp í meira en 100%. Menn geta nú haft mismunandi skoðanir um það, hvað rétt sé að fara hátt með tekju- og eignarskattstigann, en um hitt verður ekki deilt, að eins og ástandið er í Rvík a. m. k., þá eru þessir skattstigar orðnir svo háir fyrir, að bað er alls ekki forsvaranlegt að bæta neinu við þá, og þessir skattar eru hjá okkur margfalt þyngri en fært mundi þykja annarsstaðar. * hér vantar ljósmyndir af töflum Ég má til með að gera grein fyrir því með nokkrum orðum, vegna hvers það er ekki fært að fara svo hátt í þessari álagningu, að allt, sem mönnum aflast fram yfir eitthvert visst mark, sé af þeim tekið í skatt, eða jafnvel meira. Það eru ýms atriði, sem eru þess valdandi, að þetta er alls ekki hægt. Það er nú fyrst, að öll þessi löggjöf um tekju¬ og eignarskatt getur því aðeins orðið heilbrigð, að hún yfirleitt sé byggð á því, að menn telji rétt fram tekjur og eignir. Þetta var nú þeim mönnum nokkurnveginn ljóst, sem bjuggu út löggjöfina um tekju- og eignarskatt til ríkisins árið 1921. Þeim var það ljóst, að það mátti ekki fara svo geist af stað í þessu efni, að menn yrðu hræddir og fengjust ekki til að telja rétt fram. Það varð að ala menn upp í því að skoða þetta sem eðlilegan þátt í gjöldum til ríkissjóðs, en ekki eins og eltingaleik, þar sem verið væri að beita þá ósanngirni af hálfu hins opinbera. Þegar þessir skattar fara úr hófi, eins og nú eru horf¬ur á að verði hér, þá er óhjákvæmilegt, að úr þessum skatti verði það, sem Englendingar kalla skatt á ráðvendni, þ. e. a. s, að skattleggja þá eina, sem ekki vilja hafa sig til þess að draga undan. En þegar beitt er svo hörðum tökum, að öllum finnst ósanngjarnt, þá hverfur hjá öllum tilfinningin fyrir því, að menn eigi að virða löggjafarvaldið og telja rétt fram tekjur og eignir. Menn þurfa ekki einu sinni að brjóta lögin til þess að koma tekjum og eignum undan skatti; það eru til þess mörg ráð, og til þeirra verður náttúrlega gripið. Annað atriði vil ég líka nefna. Hver sá, sem lítur yfir niðurjöfnunarskrá Rvíkur, hlýtur að sannfærast um það, að ef stóru gjaldendurnir væru þurrkaðir út, þá mundu koma svo há gjöld á allan almenning, sem hefir meðaltekjur og lágar tekjur, að við það gætu þeir ekki búið. Það er m. ö. o. svo með þennan tekjustofn, að sveitarfélögin a. m. k., og ríkið raunar líka, geta ekki náð inn háum upphæðum, nema því aðeins, að menn með nokkuð háum tekjum haldi áfram að vera til. Ef þannig er að farið, að þegar tekjurnar eru komnar upp í nokkuð hátt mark, og þó ekkert sérlega hátt, þá sé allt tekið, sem umfram er, eða jafnvel meira til, þá hætta þær tekjur að verða til, og þá fer um þennan skattstofn nokkuð líkt eins og fyrir bóndanum, sem langaði svo mikið í kjöt, að hann slátraði mjólkurkúnni sinni og varð eftir stuttan tíma bjargarlausari en áður. Það er ekki við því að búast, eins og þjóðfélagið er orðið nú, að neinn maður vilji sýna háu gjaldendunum hlífð vegna þeirra sjálfra, en þess ætti að mega vænta, sérstaklega af þeim flokki manna, sem heldur því fram, að tekjur og eignir séu yfir höfuð æskilegasti skattstofninn, að þeir líti á þetta mál með þeirri skynsemi frá sínu sjónarmiði, að þeir skilji, að þetta getur það aðeins orðið, að nokkuð háar tekjur haldi áfram að vera til, til þess að sú stighækkun á tekjuskattinum, sem almennt er viðurkennd og lögleidd, haldi áfram að koma að gagni. Ef farið er svo hátt með álagninguna, að girt er fyrir hátekjur, sem hér eru kallaðar, þá er þar með girt fyrir það, að ríkið og bæjarfélögin geti byggt sínar tekjur á þessum skattstofni, því að það mun reynast ókleift að velta allri núv. byrði af þessum skatti, hvað þá heldur aukinni byrði, yfir á meðaltekjur og lágtekjur. Frá skattateknisku sjónarmiði get ég því ekki séð neina skynsemi í þessu frv. eins og það er flutt og liggur fyrir. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh., sem hefir flutt frv., hafi ekki verið þetta fyllilega ljóst, og hann hefir fyrir því þær afsakanir, að stóri bróðirinn á þessu sviði, sem er niðurjöfnunarnefndin í Rvík, fer ekki eftir neinum lagaákvæðum eða reglum, sem hægt er að finna í stjórnartíðindum eða annarsstaðar. Það mun hafa verið í fyrsta skipti í fyrra, sem skattstigi niðurjöfnunarn. Rvíkur var birtur, og þá af einum nefndarmanni í óþökk meiri hluta nefndarinnar. En í ár hefir nefndin sjálf birt skattstiga sinn, þó ekki fyrr en eftir að þetta frv. kom fram. Í því hefir hæstv. ráðh. sína afsökun fyrir að hafa stungið upp á þessu. Ég ætla ekki við þessa umr. málsins að ræða hina pólitísku hlið þess. En náttúrlega er þetta frv. rækilegt og stórt hnefahögg á stefnu þess flokks, sem vill styðja sjálfsbjargarviðleitni einstaklingsins. Hvötin til efnalegs sjálfstæðis hverfur vitanlega við það, ef menn eiga það yfir höfði sér, að von sé á uppástungum hvenær sem er og úr hvaða átt sem er um skattalöggjöf, sem gerir alla þeirra sjálfsbjargarviðleitni að engu.

Sveinn Ólafsson Ég mun leiða hjá mér eldhúsdagsumr. þær, sem hér hafa farið fram. En ég get ekki leitt hjá mér að svara hv. 1. landsk. fáeinum orðum. Hann lét hér í ljós þá skoðun, að tortryggileg væri sú yfirlýsing mín, að ég vildi ekki láta hæstv.dómsmrh. í té óbeina traustsyfirlýsingu með því að greiða atkv. á móti vantraustsyfirlýsingu hv. jafnaðarmanna, ef hún væri fram borin í nafni míns flokks alls. Út af þessu vil ég taka það fram, að bæði það, sem fram kemur í dagskrártill. sjálfri og formála mínum fyrir henni, er sagt fyrir minn eiginn reikning. Ég veit eigi, hvað margir af flokksbræðrum mínum munu greiða dagskrártill. minni atkv. og læt mig það litlu skipta. Með þessum orðum hefi ég þá líka svarað hv. 2. þm. Reykv., sem einnig vék að því, hvort ég mundi hafa talað í nafni flokks míns, eða aðeins fyrir mig sjálfan. Þessu til viðbótar vil ég svo aðeins segja það, út af umr. þeim, sem fram hafa hér farið, að mig furðar ekkert, þótt einstakir hv.þm. vilji gera grein fyrir atkv. sínu. Það hefir stundum verið gert, þó minna hafi verið tilefni heldur en nú. Að því er snertir brtt. þá, sem fram er komin frá hv. 2. þm. Rang., get ég sagt honum það, að ég er ekkert mótfallinn þeirri hugsun, sem í orðum hennar felst út af fyrir sig. En ef þeim orðum er skotið inn í dagskrártill. mína á þann hátt, sem hv.þm. leggur til, þá virðist mér, að hún muni verða dálítið tvíræð eða jafnvel lítt skiljanleg. Umsögn dagskrártill. er komin þarna á undan, og yrði því innskot þetta torskilið og mætti jafnvel skilja það á annan veg en ætlazt er til. Það er aðeins þetta, sem ég hefi á móti brtt.hv. 2. þm. Rang. Ef koma ætti þessu innskoti fyrir í dagskrártill. svo vel fari, þyrfti að orða hana alla um. En á því sé ég ekki neina þörf. Finnst mér rétt, að dagskrártill. komi til atkv. í þeim búningi, sem hún nú hefir. Hún segir blátt áfram og umbúðalaust, hvernig því máli er nú komið, sem upphaflega þáltill. ræðir um, og ákveður út frá því, að sleppa skuli frekari umr. um málið og að gera ályktun um það, þar sem það er ekki lengur til í sinni upprunalegu mynd eða frambærilegt. Ég þykist svo ekki þurfa að segja fleira þessu viðvíkjandi, og vil heldur ekki gefa tilefni til þess, að langt reiptog þurfi enn að verða um þetta mál.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. var að efast um, að línurit þau af skattstiganum, er ég var með hér áðan, væru í samræmi við veruleikann, og færði fram þrjú dæmi, sem hann hafði gert sér upp um útreikninga á sköttum og útsvörum í samanburði við tekjur. En allt ber að sama brunni, það sem fer fram yfir þetta takmark, er ekki nema heimskan einber. Það er ekki hægt að búast við, að menn sækist eftir að afla sér tekna fram yfir þá upphæð, þegar gjöld til hins opinbera nema meiru en viðaukanum. Þar með er ekki sagt, að allar tekjur þess manns, er nær því takmarki, að opinber gjöld komist upp í 100% af tekjunum, nemi öllum tekjum hans, því nokkuð verður eftir af hinum lægri tölum. Af línuritinu má sjá það í einstökum dæmum, að af flatarmáli skattstigans undir 100% verður nokkuð eftir af tekjunum, en þegar kemur yfir það takmark, fara tekjurnar allar í opinber gjöld. Þetta er óeðlilegt, því þó að nokkuð verði eftir af tekjum í hinum einstöku dæmum, þá verður að gera þá kröfu til skattstigans, að hann reki sig ekki upp undir, að hann fari a. m. k. aldrei yfir 100%, ef nokkur skynsemi á að vera í álögunum. Það er ekki rétt hjá hæstv. ráðh., að tekjuskattur sé alltaf því eðlilegri sent hann fari meir stighækkandi. Það á að mjólka mjólkurkúna, en ekki að slátra henni, en það má líkja því við að slátra henni, að gera tekjuskattsstigann svo hraðhækkandi, að hann heimti meira en allar tekjurnar. Með skattstiga, sem krefur vissan hóp gjaldenda, sem þjóðfélagið munar um, um meira en allar tekjurnar, er verið að stofna til alvarlegra afleiðinga í þjóðfélaginu, tekjuskatti, sem er þessum mönnum eintóm byrði. Það er kannske ekki rétt að líkja honum við það að slátra kúnni, heldur kannske fremur að gelda hana, en það á ekkert skylt við að nytja hana. Hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að þetta frv. væri borið fram til þess að styrkja sjálfsbjargarviðleitni stórra stétta í landinu, en þessi staðhæfing hæstv. ráðh. getur ekki staðizt. Það má að vísu halda því fram, að þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til viðreisnar bændastéttinni, stefni að því að auka sjálfsbjargarviðleitni hennar, en þó er það aðeins skoðun, sem framtíðin ein getur dæmt um, hvort rétt er eða ekki. Það er erfitt að segja það fyrirfram, hvort þær ráðstafanir verða til að efla eða uppræta sjálfsbjargarviðleitnina, en að tilraun til þess að ná því fé, sem þarf til ráðstafananna á einn tiltekinn hátt, sé stuðningur við sjálfsbjargarviðleitni þjóðarinnar, það er fullkominn misskilningur. Hinn bezti stuðningur við sérhverja gagnlega tilhögun er sá, að afla nauðsynlegs fjár til hennar með sem minnstum sársauka og truflunum fyrir þjóðfélagið, og ég þori að segja, að nú er svo ástatt, að sú leið til öflunar ríkistekna er líklegust, sem minnstu tjóni og truflunum veldur, en dreifir hinni auknu skattabyrði sem hóflegast á alla skattstofna þjóðfélagsins. Hæstv. ráðh. talaði um, að ekki væri beint hægt að taka útsvör af sama gjaldstofni og skatta, og færði það til, að nauðsyn gæti knúið til þess öðruhverju að leggja á útsvör, sem jafnvel færu fram yfir allar þær tekjur, sem gjaldendur hefðu. En þetta er í raun og veru það sama, sem verið er að gera með frv. hæstv. ráðh. Munurinn er aðeins sá, að með frv. er verið að lögleiða reglu, sem á að ná yfir vissan hóp gjaldenda, en í hinu tilfellinu, um útsvörin, er um undantekningarráðstöfun að ræða; hvorttveggja er vitanlega alltaf vandræðaráðstöfun. Eins og ég benti á í fyrri ræðu minni, er það alltaf neyðarúrræði að þurfa að nota eignir til greiðslu opinberra gjalda, í staðinn fyrir að greiða þau með tekjum. Ég get ekki dulizt þess, að slíkur skattur kemur aðallega niður á þeim gjaldendum, sem eiga innstæður í bönkum eða handbært fé, ef á að leggja hann á hina, sem ekki eiga slíkar eignir, atvinnurekendur, sem eiga sitt í húsum, fasteignum og framleiðslutækjum, ef á að leggja á þá hærri skatt heldur en tekjurnar hrökkva fyrir, þá er ekki nema um tvennt að velja, annaðhvort að minnka eignirnar, framleiðslutækin, eða þá að mynda skuld til þess að borga skattinn. Hvorttveggja er neyðarúrræði; að selja eignir til skattgreiðslu er það versta, en að greiða skatta með því að safna skuldum gengur ekki til lengdar. Það er engin vafi á því, að hættulegasta sköttun fyrir atvinnulífið er sú, að of freklega sé farið í það að nota tekju- og eignarskattinn. Þá talaði hæstv. ráðh. um tilfærslu eigna í þjóðfélaginu, eða tilfærslu verðmæta, sem orðið hefði og skapað ranglæti, sem þyrfti að leiðrétta. Því miður hefir ekki farið fram nein rannsókn á efnahag hinna ýmsu stétta í þjóðfélaginu, sem gæti verið rök fyrir þessari staðhæfingu. Það hefir farið fram rannsókn á efnahag einnar stéttar, bændastéttarinnar, og útkoman hefir verið sú, að ástæða hefir þótt til sérstakra ráðstafana til þess að skapa heilbrigðara fjármálaástand í þeirri stétt. En hver yrði útkoman, ef samskonar rannsókn færi fram á efnahag sumra annara stétta í landinu? Ég er alveg óviss um, að útkoman yrði betri. Það getur verið, að mér sé það nokkuð ljósara en mörgum mönnum öðrum, hve þröngur efnahagur ýmsra stétta í kaupstöðunum er, og miða ég þá aðallega við Rvík. Það kemur sérstaklega vel í ljós við innheimtu opinberra gjalda, og ég get fullvissað hæstv. ráðh. um það, að þær upplýsingar, sem maður fær gegnum þá innheimtustarfsemi, gefa ekki vonir um glæsilegri útkomu af rannsókn á efnahag bæjarbúa en bændastéttarinnar, ef eignir þeirra eru virtar eftir svipuðum reglum og eignir bænda. Það er vitanlega hægt að blása út glæsilegan efnahag með því að virða langt yfir sannvirði verðmæti, sem ekkert gefa af sér, svo sem fatnað, húsmuni og þvílíkt, og ef reiknað er með því, að þessar eignir gefi af sér einhverjar afskaplegar tekjur, en það var ekki gert, þegar metnar voru eignir bænda. En þetta hefir stundum verið gert, þegar metnar hafa verið ástæður kaupstaðabúa, en slíkt mat má ekki leggja til grundvallar fyrir skattkröfum. Með því er vegið fastast að fátækustu stéttum bæjanna, þegar svo langt er gengið af hálfu þess opinbera um kröfur í skattstofna bæjarfélaganna, að fyrirsjáanlegt er, að til almennra vandræða horfir fyrir bæjarfélögin að fá nauðsynlegar tekjur. Ég er sannfærður um, að blóðtaka sú, sem þetta frv. boðar, veldur afskaplegum erfiðleikum. Það er ekki gott að sjá, hve lengi þessi lög verður hægt að framkvæma, en það er alveg víst, að þau stofna til kapphlaups milli bæjarstjórnanna og skattheimtumanna ríkisins, og endirinn verður sá, að fjöldi gjaldenda kemst í vandræði. Það er viðurkennt, að nú eru krepputímar, og það er sjálfsagt, að allir taki á sig þær byrðar, sem þeir geta, en því má ekki gleyma, að eina eðlilega kreppuráðstöfunin er sú, að ætla engum á slíkum tímum neina sérstaka þyngingu á þeirri byrði, sem hið opinbera leggur á sína borgara. Ég vil aðeins minna á það, að eftir lögum þeim, sem nú gilda, er hér í Rvík þegar tekið til venjulegra bæjarþarfa af venjulegum eignatekjum að segja má allt það, sem fer fram yfir 24 þús. kr. hjá einum gjaldanda, og líti maður á, hvað eftir verður hjá honum af tekjum yfir 10 þús. kr., þá kemur í ljós, að það verður aldrei meira en 2 til 3 þús., hve háar sem tekjur hans eru. Hér við bætist það, sem ríkið tekur. Þetta gerist ekki án þess að einhversstaðar komi skörð, ef svo á að fara að bæta við, þar sem allt er tekið og meira til. Það er ekki nema eðlilegt, að fjmrh., sem hugsar um sitt embætti, leggi áherzlu á að afla ríkissjóði þeirra tekna, sem hann þarf, en ég er dálítið undrandi yfir því, að þessi hæstv. ráðh. hefir ekki svo vart hafi orðið leitað samkomulags við sína stuðningsflokka um það, á hvern hátt aflað verði þess fjár, sem ríkissjóður þarf að fá. Hann hefir engin boð gert um það, hve mikið hann muni þurfa að fá, og ekki mér vitanlega leitað samkomulags um þetta. Í þess stað hefir hæstv. ráðh. borið fram eitt og eitt frv. í skattamálum, og hann hefir kvartað undan því, að þau fengju ekki góðar viðtökur. En þetta er ekki nema að nokkru leyti rétt. Þessi frv. hafa yfirleitt hjá Sjálfstfl. mætt skilningi, en hann vill ekki nema hóflega hækkun á hverjum stað. Við höfum boðið upp á 50% hækkun á skemmtanaskattinum og að sá skattauki færi allur í ríkissjóðinn, og annað þvíumlíkt. Mér hefði fundizt eðlilegt, að hæstv. ráðh. liti á það sem sitt aðalverk að gera upp hinar nauðsynlegustu þarfir ríkissjóðs og síðan leita samkomulags við sína stuðningsflokka um fullnægingu þeirra þarfa. Mér er óhætt að segja það um Sjálfstfl., að hann er ekki í þeim hug að neita um nauðsynleg fjárframlög til ríkissjóðs síðan séð var fyrir um lausn stjórnarskrármálsins, og ég vil skjóta því til hæstv. ráðh., þó seint sé, hvort honum sýndist ekki réttast að gera fyrst rökstudda grein fyrir því, hvaða gjaldabyrði er nauðsynlegt að leggja á landsmenn, til þess að ríkissjóður safni ekki skuldum, og hvort ekki muni vera hægt að ná því fé án þess að fara út í öfgar á einstökum sviðum.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 1. landsk. undraðist það, að ég skyldi ekki hafa leitað samkomulags við Sjálfstfl. um skattafrumvörpin. Skattafrv. hafa verið borin fram eins og stjórnarskrárfrv. og önnur frv. stj. án þess að þau væru fyrirfram borin undir nokkra einstaka flokka. Þegar þetta frv. var fyrir hv.fjhn.Nd., ræddi ég um það við fulltrúa sjálfstæðismanna í n., en þar var ekki gefinn kostur á neinu samkomulagi um frv. Auðvitað höfum við, ég og meðráðh. minni úr Sjálfstfl., athugað möguleikana til samkomulags um þetta mál, en við höfum ekki eygt neina möguleika, sem mér hafi þótt aðgengilegir. Hér er ekki um það eitt að ræða, hvað ríkissjóður þarf að fá, og síðan að leita samkomulags um þær leiðir, sem ekki væru allt af þungbærar, eins og hv. 1. landsk. talar um. Það þýðir ekki að vera að breiða yfir það, að hér er og um að ræða mismunandi skoðanir á því, hvernig eigi að leggja skatta á borgarana, og hér verða hv. sjálfstæðismenn að teygja sig lengra en þeir vilja fara eða þeim er geðfellt; í raun og veru verða allir að gera það. Ráðstafanir þingsins heimta, að meira sé lagt á landslýðinn en nemur venjulegum þörfum ríkisrekstrarins. Ég álít, að þurfa muni hálfa aðra millj. kr. í auknum tekjum, til þess að sæmilega sé séð fyrir þörfum ríkissjóðs. Um þetta er ekki hægt að segja nákvæmlega, en ekki má mikið á vanta, ef ekki á að fara illa. Áætlun er alltaf áætlun, og margt kemur til greina, svo sem árferði, sem hefir áhrif á afkomu ríkissjóðs. Stj. hefir jafnan haft þá aðferð, að hvor ráðherranna hefir talað við sinn flokk, og síðan hafa farið fram samkomulagstilraunir í stjórninni. Í þessu máli hafa þær tilraunir ekki tekizt, hvort sem þær takast hér í hv. d. eða ekki. Hv. 1. landsk. talar um, að kreppan megi ekki þyngja byrðar þær, sem ríkissjóður leggur á borgara þjóðfélagsins. Þó viðurkennir hann, að ríkissjóður verði að fá auknar tekjur til kreppuráðstafana og að hann megi ekki safna skuldum, en þá kemur að því, hverjir eiga að bera þessar auknu byrðar. Okkur kemur saman um það, að hinir aðþrengdu atvinnuvegir, landbúnaður og sjávarútvegur, megi sízt við að þola slíkar álögur, a. m. k. beint. Landbúnaðurinn og sjávarútvegurinn eiga að sleppa bezt allra atvinnuvega, því það er hættulegast af öllu að taka fyrir kverkarnar á þeim mönnum, sem ausa af auðlindum náttúrunnar. Það verður því að sneiða sem mest hjá þessum atvinnuvegum, og það er ekki hægt á annan hátt en þann, að leitast við að leggja meira á óþarfa neyzlu og öruggar tekjur. Sá skattur, sem hér á að leggja á tekjur síðastl. árs, kemur ekki á þessa atvinnuvegi. Landbúnaðurinn hafði engar tekjur á því ári, og um sjávarútveginn er hið sama að segja; þó að vélbátaútgerðin hafi tommað, þá gekk illa fyrir stórútgerðinni, svo yfirleitt er ekki að tala um skatta á útgerðinni síðastl. ár. En svo eru allmargir menn í landinu, sem hafa góðar og öruggar tekjur, svo sem af verðbréfum og innstæðum, húsum og lóðum, tekjur, sem miklu minna hefir gengið á heldur en eignir og tæki annara manna, sem framleiðslu stunda. Að þessum mönnum verður að víkja um framlög; ég hefði ætlað, að slíkum mönnum yrði ekki óljúft að verða við slíkri beiðni, sem ekki er eingöngu hjálp fyrir bæjarfélagið, heldur fyrir ríkið. Það er einmitt vegna aðalatvinnuveganna, sem nú er farið fram á að skattleggja meira en áður hefir verið gert óþarfa og öruggar tekjur. Ég nefndi áðan tilfærslu á eignum í landinu. Hv. 1. landsk. sagði það réttilega, að engin rannsókn hefði farið fram í þeim efnum. Það væri vitanlega æskilegt, að svo hefði getað orðið, en ég hygg, að sú rannsókn yrði erfið eins og hagar til um okkar hagskýrslur, en það þarf enga rannsókn til þess að skilja það, að 60% verðfall á framleiðsluvörum landbúnaðarins veldur mikilli eignarýrnun hjá bændum. Þetta geysimikla verðfall afurðanna þýðir stórkostleg töp fyrir framleiðendur. En það þýðir ekki tap fyrir alla. Það eru til menn, sem græða á því. Þeir, sem halda sínum launum föstum, þeir, sem eiga verðbréf og aðrar eignir, sem halda áfram að gefa af sér öruggan arð, þeir græða á verðfallinu. En þetta misræmi má jafna að nokkru með því að hafa tekjuskatt hærri á slíkum árum, þegar miklar tilfærslur verða á kaupgetu frá framleiðendum til eignamanna, en í annan tíma. Það eru merkilegir tímar, sem við lifum á, og margt hefir skeð á tveim síðastl. árum, sem hefir orðið orsök í stórfelldum og óvenjulegum ráðstöfunum í nágrannalöndum okkar. Það þarf því engan að undra, þó að, einnig hér á landi þurfi að gera ýmsar þær ráðstafanir, sem ekki geta kallazt venjulegar og ekki eru æskilegar frekar en það kreppuástand sjálft, sem er orsök alls. Það eru að vísu ekkert óvenjulegar ráðstafanir, þó að reynt sé að hjálpa stétt manna, sem hefir að ósekju orðið fyrir barðinu á verðfallinu, og ekki er hægt að segja slíkt frekar um hina hlið þess máls, tekjuöflun í þessu skyni. En hvað skyldi hafa verið sagt, ef ég hefði borið fram stórfelldar till. um tollahækkanir á nauðsynjavörum, eða mikil álög á framleiðsluvörur landsmanna? Það hefði verið högg í andlitið á sjálfsbjargarviðleitni manna, en að segja slíkt um þetta frv. er hin mesta fjarstæða. Nei, þessar ráðstafanir, er ég nú nefndi, vildi ég forðast, og því vildi ég frekar taka visst gjald af tekjum þeirra manna, sem síðustu árin hafa grætt á vandræðum annara, án þess þó að vera valdir að þeim. Ég skal ekki nú fara út í það, að gera upp á milli ríkisins og Reykjavíkurbæjar, en ég held því fast fram, að ríkið geti ekki sleppt öllum hækkunarrétti á beinum sköttum gagnvart bæjarfélaginu. En sé það rétt, að nú sé tekið á annað hundrað prósent af tekjum borgaranna áður en þær komast yfir 17000 kr., þá virðist Reykjavík einfær um að hrinda fyrir ætternisstapa þeim, sem hér búa. Hv. 1. landsk. fann að þeim þremur dæmum, sem ég tók, og taldi, að ég hefði viljað villa mönnum sýn með því að miða við brúttótekjur, en ekki skattskyldar tekjur. Ég taldi mér skylt að miða í dæmum mínum við brúttótekjur, því að sá misskilningur er algengur, þegar miðað er við skattskyldar tekjur, að menn draga tekju- og eignarskatt, útsvar og önnur opinber gjöld tvisvar frá. Ég skal taka dæmi. Segjum svo, að maður hafi 27000 kr. í árstekjur. Hann greiðir til bæjar og ríkis 7600 kr. samtals í skatt af þessum tekjum. Hann hefir þá til eigin umráða tæpar 20000 kr. Ef nú hefði líka verið dregið frá skattur og útsvar þessa manns frá fyrra ári, 6000-7000 kr., mundu flestir fá þá hugmynd, að þessi maður hefði ekki annað eftir til þess að lifa af en 14000 kr. Þessi villa kemur oft fyrir, ef skattskyldar tekjur eru lagðar til grundvallar dæmum, sem tekin eru. En þegar skatturinn í ár er dreginn frá, er auðvitað gert ráð fyrir því, að skatturinn í fyrra sé dreginn frá tekjum undanfarandi árs, og svo koll af kolli. Dæmi mín eru raunveruleg dæmi úr bæjarlífinu og hvorki snúin né skæld til að vekja rangar hugmyndir eða geigvænlegt hugboð um skattpyndingar, sem engan stað eiga sér í tillögum mínum.

Pétur Magnússon Hæstv. fjmrh. sagði síðustu ræðu sinni, að viðbótarskattur sá, sem hér er farið fram á, mundi ekki koma niður á aðalatvinnuvegum landsins, landbúnaði og sjávarútvegi, og ástæðan væri sú, að báðir þessir atvinnuvegir hefðu verið reknir með tapi á síðasta ári, en hæstv. ráðh. hefði eins vel getað sagt: á síðustu árum. Þetta er rétt, svo langt sem það nær. Og ég er sammála hæstv. fjmrh. um það, að framar öllu ber að forðast þær skattaálögur, sem koma þungt niður á þessum atvinnuvegum. Og það mun rétt, að viðbótar-tekjuskatturinn á síðastl. ári mun lítið hafa komið við þessa atvinnuvegi. En með þessu er ekki öll sagan sögð. Það er vitanlegt, að almenningur lítur svo á, að skattgjald, sem búið er að lögfesta, verði áfram í gildi. Reynslan sýnir, að svo hefir jafnaðarlega farið. Í fyrra var lögfest talsverð aukning á tekjuskatti. Og í ár er þessu ekki einungis haldið, heldur farið fram á meiri aukningu. Það er því ekki óeðlilegt, að menn geri ráð fyrir, að haldið verði áfram á sömu braut. - En hver verður afleiðingin af þessum viðbótarskatti fyrir tvo aðalatvinnuvegi vora? Það má segja, að tekjuskatturinn snerti ekki mikið annan þeirra. Reynslan hefir sýnt það, að tekjur af landbúnaði verða hér sjaldan svo miklar, að tekjuskattur komi þar hart niður. Hinsvegar getur hin gífurlega eignarskattsaukning komið hart niður á bændum eigi síður en öðrum, og að vissu leyti máske harðar, vegna þess hve mikill hluti af eignum margra þeirra er óarðberandi. En öðru máli er að gegna um sjávarútveginn að því er til tekjuskattsins kemur. Það er öllum kunnugt, hve tíðar breytingar verða á afkomu sjávarútvegsins. Mörg árin verður stórmikið tap á útgerðinni, en eina hjálpin er sú, að við og við koma þannig ár, að atvinnureksturinn gefur góðan arð. En eigi nú að lögfesta skatt sem þennan þar sem meginhlutinn af tekjum góðæranna er tekinn til þarfa ríkis og bæja, þá liggur í augum uppi, að hvöt útgerðarmanna til þess að auka tekjur sínar og atvinnurekstur er stórkostlega lömuð. Það má segja, að atvinnuvegur, sem rekinn er með lítilli áhættu ár frá ári, geti þolað það, að skattstiginn sé hækkaður, án þess að draga saman seglin. En atvinnurekstur, sem fyrirfram er vitað um, að hlýtur annað veifið að gefa stór töp, hefir enga möguleika til þess að halda áfram, ef svo að segja allar tekjur góðu áranna eru teknar í skatta. Ég skal taka það fram, að hér í Reykjavík er þegar fengin reynsla fyrir þessu á síðustu árum. Stórútgerðin er stöðugt að draga saman seglin, togurunum fækkar o. s. frv. Ég veit það, að ýmsar fleiri ástæður liggja til þessa, svo sem óeðlilega hátt kaupgjald o. fl. En vafalaust á óttinn við skattana mikinn þátt í þessu, og bætist nú nýr skattur ofan á alla þá, sem fyrir eru, sé ég ekki annað en að stefnt sé í óefni. Og verði haldið enn áfram á þessari braut, hlýtur afleiðingin að verða sú, að útgerðin heldur áfram að þverra, en óhjákvæmileg afleiðing þess er aukið atvinnuleysi. En um það munu flestir sammála, að af öllum þeim erfiðleikum, sem við eigum nú við að stríða, sé atvinnuleysið örðugast viðureignar. Það væri vissulega illa farið, ef löggjafarvaldið aðhefðist nokkuð það, er yrði til að auka það þjóðarböl. - Ég vil því vænta þess, að hæstv. ráðh. hugsi vel um allar afleiðingar þessa viðbótarskatts, áður en frv. þetta verður afgr. Hann verður að gæta þess, að það eru ekki bara efnaðir menn, sem verða fyrir barðinu á honum, heldur líka allur almenningur, og það jafnvel þeir, sem sízt mættu við slíku.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Eins og árað hefir síðastl. ár, þá hugði ég, að skattur eins og sá, sem ég fer nú hér fram á, mundi ekki snerta neitt aðalatvinnuvegi okkar. Og ég veit, að einmitt þessi skattur mundi ekki spilla atvinnumöguleikum manna. Sá viðbótarskattur, 25%, sem lagður var á síðastl. ár, hefir engin áhrif haft í þá átt, sem sjá má m. a. af því, að nú er talsvert meira fjör í atvinnulífi okkar en á sama tíma í fyrra. Ég vil taka undir það með hv. 4. landsk., að viðbótarskattur, sem settur er á til eins árs, getur ekki gilt sem fyrirmynd fyrir skattaálögum í framtíðinni. Til þess er ekki ætlazt með þennan skatt frekar en 25% viðbótina í fyrra. En sá viðaukaskattur var m. a. samþ. af ágætum mönnum úr Sjálfstfl. Þessir skattaukar geta ekki gilt frá ári til árs, án tillits til afkomu undanfarins árs, þar sem mikill mismunur er milli ára í atvinnurekstrinum. Útkoman gæti þá orðið sú, að þó skatturinn yrði aldrei hærri en 27%, yrði útkoman af nokkrum árum negativ, en ekki positiv - og er sá möguleiki raunar til eftir núgildandi tekju- og eignarskattslöggjöf. Skattalögum verður að breyta á þann veg, að þau tryggi þeim atvinnurekstri, sem stopull er, en til þjóðþrifa, betri afkomu en nú er. Þótt ég geti engu um það lofað, á hvern hátt þessu verður breytt í framtíðinni, skal ég lofa mínu fylgi slíkum ráðstöfunum. Það er brýn nauðsyn vegna öryggis atvinnurekstrar okkar, að tekjuskatti verði jafnað niður á tekjur margra ára, en ekki á árstekjur, eins og nú er. Okkar „perioda“ er ekki eitt ár, heldur mörg ár. Ég veit ekki, hvað ég á að taka til, en sennilega væri 3-4 ár hæfilegur tími. Ástæðan til þess, að ég flyt frv. á hvoru þinginu eftir annað um viðbót á núgildandi sköttum, er auðvitað það erfiða ástand, sem við eigum, eins og allar aðrar þjóðir, nú að stríða við. En þegar útlitið batnar, er tími til kominn að gera aðrar ráðstafanir um þessi efni.

Halldór Stefánsson Ég hefi borið fram nokkrar brtt. við frv. á þskj. 848, sem ég tel, að betur færi, að samþ. yrðu, ef frv. á að verða afgr. nú. Vil ég gera stuttlega grein fyrir þeim. 1. brtt. er við 3. gr., að gr. falli niður. Efni þessarar gr. er tvennskonar: Í 1. lagi það, að ríkisstj. skuli láta gera nokkrar vegaframkvæmdir, kosta veg vegna virkjunarinnar. Í 2. lagi, að ef orkuverið verður reist við Efra-Sogið, þá megi telja með kostnaði kaupverð vatnsréttinda þeirra í Efra-Sogi, sem Reykjavíkurbær hefir keypt af eigendum Úlfljótsvatns. Þessi ákvæði eru bæði óþörf til þess að frv. nái tilgangi sínum. Ákvæðið um það, að ríkisstj. skuli hefjast handa um þetta verk, er algerlega óþarft, - bærinn getur sjálfur látið gera það, - og eins hitt, að verið sé að styrkja þetta fyrirtæki með fjárframlagi úr ríkissjóði. Hefir því lengi verið haldið fram, að þetta fyrirtæki sé byggt á fjárhagslega traustum grundvelli, og ef svo er, þá er óeðlilegt og algerlega óréttmætt, að ríkissjóður sé að styrkja það. Við verðum stundum hér á þingi að fallast á að styrkja fyrirtæki með fjárframlögum úr ríkissjóði, en þá verður í fyrsta lagi að færa rök að því, að fyrirtækið sé þarflegt, og í öðru lagi, að það hafi ekki nægilegt bolmagn til þess að hefjast af eigin rammleik, ekki nægilega traustan fjárhagslegan grundvöll til þess að það geti borið sig án þess að fá stuðning. Nú verður með sanni sagt um Sogsvirkjunina, að hún er þarflegt fyrirtæki, en það hefir alltaf verið talið fyrirtæki, sem mundi bera sig vel fjárhagslega, og þá væri skapað slæmt fordæmi með því að styrkja það með fjárframlögum úr ríkissjóði. Það er nógu erfitt fyrir ríkissjóð að styrkja þau fyrirtæki, sem berjast í bökkum, þó ekki væri farið líka að styðja þau, sem hægt er að byggja á traustum grundvelli. Síðara atriðið, að leita lögleyfis fyrir Rvíkurbæ til vatnsréttinda, virðist óeðlilegt og óþarft, nema hér liggi fiskur undir steini, sem menn fá ekki að vita um, svo sem vatnsréttindi væru svo óheyrilega dýr, að ekki næði nokkurri átt, en jafnvel þó að svo væri, þá væri þetta samt óþarfi, þar sem Rvíkurbær hlýtur að mega telja þessa sína eigin eign með í stofnkostnaði síns eigin fyrirtækis. 2. brtt. mín er við 6. gr., að orðin „að viðbættum 10%“ falli niður. Hér er um það að ræða, ef einhverjar orkuveitur yrðu gerðar út frá þessu fyrirtæki, þá er skv. frv. Rvík heimilt að leggja á stofnkostnaðinn allt að 10%. Mér virðist, úr því leitað er styrks úr ríkissjóði til þess að koma þessu fyrirtæki í framkvæmd, að þá sé óeðlilegt, ef einhverjir aðrir vilja kaupa orku, þá sé bænum heimilt að leggja álag eða skatt á verð þeirrar orku. Mér sýnist ekki mætti minna vera en að orkan yrði látin af hendi með kostnaðarverði. Annarsstaðar í frv. stendur, að bændum sé skylt að láta í té orku til almennra nota við kostnaðarverði, og það ætti að vera nóg, enda eðlilegast. Ég gat þess við 2. umr., að ég hefði borið fram till. um aðra lausn á þessu máli, sem felur í sér allt aðra hugsun. Ég hefi borið fram þá hugsun, að þær orkuveitur, sem fyrst eru gerðar, væru látnar styðja þær, sem síðar kæmu og hefðu fjárhagslega veikari grundvöll. Fyrirmyndina fyrir þessari hugsun má finna í veðdeildunum. Ég vona, hvernig sem fer um aðrar brtt. mínar, þá verði þó litið á þessa tillögu. Ég vona, að menn fallist ekki á þá hugsun, sem frv. felur í sér, að því fyrirtæki, sem fjárhagslega er traustast, verði leyft að leggja á hin, sem síðar koma og veikari eru. 3. brtt. mín er við 7. gr. 3. málsgr., sem orðuð er um. Þar segir svo: „Nú hefir virkjuninni safnazt varasjóður þegar ríkissjóður verður meðeigandi hennar samkv. þessari grein, og verður hann þá óskipt eign fyrirtækisins“. Það er sem sé gert ráð fyrir því, að aðrir en Rvík fái orku úr veitunum og ríkið gerist meðeigandi fyrirtækisins. Þá er ekki í samræmi við rétta hugsun, að sá hluti varasjóðs, sem safnazt hefir af Rvík, skuli haldast í eigu Rvíkur, en ríkissjóður slá eign sinni á þann hluta sjóðsins, sem hefir safnazt utan Rvíkur. Annað tveggja væri rétt, að Rvík héldi sínum hluta varasjóðs eftir sem áður, og þátttakendur utan Rvíkur sínum, eða þá, eins og ég vil, að varasjóður haldi áfram að vera sameign. Það væri slæmt, ef hægt væri að benda á, að löggjöfin væri hlutdræg, ef hægt væri að benda á, að Rvík væri ætlaður annar og meiri réttur en öðrum þátttakendum í fyrirtækinu. Ég læt svo þessa gagnrýni á frv. nægja og vænti, að hv.þdm. hafi skilizt, að þetta eru allt saman mjög nauðsynlegar leiðréttingar og lagfæringar, og ef þessar brtt. verða samþ., þá tel ég ekki mjög varhugavert, þó frv. verði samþ. En ef þær verða ekki samþ., þá teldi ég ófært, að frv. yrði að lögum, enda held ég því fram, að ekki sé brýn nauðsyn til þess, að það gangi fram á þessu ári.

Frsm. (Ólafur Thors) Eins og gefur að skilja, hefir n. ekki haft tækifæri til að taka afstöðu til þessara brtt.hv. 1. þm.N.-M., þar sem þær eru svo nýlega fram komnar. Ég persónulega er á móti því, að 3. gr. verði felld niður, vegna þess, að ríkið kemur til með að hafa sérstakar tekjur af þessari vegalagningu, og það er því ekki nema eðlilegt, að það taki þátt í henni. Með þessari vegalagningu yrði ferðamönnum gert léttara fyrir um skemmtiferðalög, og mundi það því auka ferðamannastrauminn. Um 2. brtt., að álagningin falli niður, er ég ekki heldur sammála hv.flm. Mér finnst réttara, að það fyrirtæki, sem tekur á sig áhættuna af stofnuninni, jafnvel þó að allar líkur séu til, að það verði arðvænt, að það taki sanngjarnt álag af þeim, sem síðar koma inn í fyrirtækið, með því að það gefur þeim þá aðstöðu til þess að verða aðnjótandi góðs og ódýrs rafmagns. Auk þess er vafamál, þegar rafmagn er selt við kostnaðarverði, hvort þar í beri að telja afborgun á fyrirtækinu. 3. brtt. get ég ekki heldur aðhyllzt; ég álít, að varasjóður verði að vera eign hvers aðila fyrir sig. Um allar brtt. er það að segja, að þær skipta engu höfuðmáli, en ég get samt ekki verið þeim samþykkur, þó ég feginn vildi til samkomulags við hv. form. nefndarinnar.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég bjóst við, að hv.þm. Ísaf. tæki til máls, en úr því það varð ekki, þá ætla ég að segja nokkur orð. Þegar frv. fór til hv.Ed., var felld úr því ein grein, líklega af misskilningi. Sú grein hljóðar svo: „Nú hefir framleiðandi eða heildsali sett á vörutegund eða upprunalegar umbúðir hennar ákveðið smásöluverð, og er þá - svo fremi tilgreint verð ekki veitir útsölumanni ágóða, er fer fram úr 25% af innkaupsverði - bannað að selja vöruna eða bjóða fram í smásölu við lægra verði, nema leyfi viðkomandi framleiðanda eða heildsala eða önnur heimild komi til, eða salan falli undir 1. mgr. 5. gr., eða varan sé seld notuð eða skemmd“. Þessi grein hefir verið misskilin bæði af þm. og blaðinu Tímanum, þar sem sagt er, að greinin sé fram komin til þess að tryggja útsölumönnum 25% hagnað, en það er þvert á móti. Greinin tryggir því aðeins vernd, að útsöluverðið fari ekki fram úr 25% álagningu. Það er nægilega margt, sem komið hefir hér fyrir í verzlunarsökum, sem sýnir, að framleiðendur eiga þessa vernd fyllilega skilið. Ég hefi það eftir góðum heimildum, að hér í bæ sé seld sérstaklega góð íslenzk framleiðsla með sérstaklega lágu verði, til þess að koma góðu orði á verzlanirnar og menn kaupi einnig þar útlenda vöru. Þetta er kallað á reykvísku að „jobba“ með þessar vörur. Þetta er vitanlega gert á kostnað íslenzku framleiðendanna, bændanna. Ég hefi talað við Helga Bergs forstjóra um þetta mál, og leyfði hann mér að hafa eftir sér, að hann teldi greinina nauðsynlega til þess að tryggja framleiðendum lágmarksverð á vöruna. Ég vildi draga þetta fram, svo að hv. dm. felldu ekki þetta ákvæði úr frv. af misskilningi. Ég vil ennfremur benda á, að í þeim þýzku og dönsku lögum, sem þessi eru sniðin eftir, stendur þetta ákvæði óhaggað. Báðar þessar þjóðir hafa talið nauðsynlegt að hafa þessa hvöt fyrir framleiðendurna, og jafnframt nægilega mikið í aðra hönd fyrir þá, sem seldu. Ég vil ekki þreyta hv.þdm. á dæmum, en mér hafa verið sögð dæmi um egg, kjöt o. fl., sem fellt hefir verið óhæfilega mikið í verði, til þess að afla viðskiptavina; en þetta er óheilbrigður verzlunarmáti og kemur hart niður á framleiðendunum.

Vilmundur Jónsson Ég hefi ekki getað sannfærzt af röksemdum hv.þm. Vestm., því að það er bersýnilegt fyrir augum allra hv. dm., að hér er verið að vernda álag á vörur, er nemur allt að 25% af innkaupsverði þeirra. Enginn má fara þar niður fyrir. Þetta miðar ekki til verndar hagsmunum almennings, heldur til þess að tryggja hátt álag á framleiðsluvörur. Hví mega menn ekki keppa um að selja þessar vörutegundir, sem hér um ræðir, við sem aðgengilegustu verði, eins og hverjar aðrar vörur? Ég sé ekki heldur, að hagur framleiðenda krefjist hér neinnar verndar. Þeir mega jafnvel þakka fyrir, ef einhver kaupmaður tekur upp á að undirselja vörur þeirra. Því meira gengur væntanlega út af þeim, Ég álít, að margt standi stjórnarvöldunum nær en að setja skorður við of lágu álagi kaupmanna. Þurfi kaupmenn verndar í þessu efni hver fyrir öðrum, verða þeir að eiga um það við sjálfa sig.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Mér þykir það leitt, að hv.þm. Ísaf. skuli ekki skilja það, að þessu er þannig stillt í hóf, að álagningin verði hæfileg, svo að smásalar geti við unað. Framleiðanda er óhagnaður að því til lengdar, að verð vörunnar sé svo lágt, að verzlunarmenn missi áhuga fyrir að verzla með hana. Það er verið með þessu ákvæði 15. gr. að koma í veg fyrir, að álagning verði hærri en þetta. Þegar hún er orðin meiri, kemur ekki gagnvart þeim viðskiptum til greina vernd sú, er frv. ákveður. Sá, sem selur kaupmönnum hér í Reykjavík framleiðsluvörur sínar, t. d. mjólk, egg, smjör o. fl., hann stendur varnarlaus gegn því, hvernig kaupmenn selja vörurnar, eins og nú er. Þetta er ekki svo í öllum löndum. Þegar verksmiðja hefir sett ákveðið verð á hlut, sem hún framleiðir, þá hefir kaupmaður ekki leyfi til að undirselja hann. En hvernig heldur hv.þm. Ísaf., að sá, sem framleiðir vöru, sjái sér hag í að halda verði hennar svo hátt, að ekki standist samkeppni? Sá, sem gerir það að lífsstarfi sínu að framleiða einhverja vörutegund, hann veit, að hagur hans verður bezt tryggður með því, að hann ákveði útsöluverðið þannig, að kaupendur fáist að vörunni og milliliðir fáist til að selja hana. Þegar kemur út fyrir þau takmörk, lendir skaðinn á framleiðanda sjálfum.

Vilmundur Jónsson Þrátt fyrir ræðu hv.þm. Vestm. sé ég ekki ástæðu til annars en að endurtaka það, að hér er verið að tryggja verzlunarálag allt að 25%. Annað mál væri að lögfesta slík ákvæði sem þessi, ef miðað væri við svo lágt álag, sem lægst getur komið til greina, segjum 10%. Þá væri ekki hættulegt að samþ.gr., því að þá mundi hún tæplega miða til hækkunar á útsöluverði. En af því að 25% álag er hærra en þörf er á, sérstaklega þegar um pakkavörur er að ræða, sem tiltölulega mjög þægilegt er að verzla með, rýrna meðal annars ekki, þá er fjarri sanngirni, að hv. d. fari að samþ. slík ákvæði sem í greininni felast.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Enda þótt það sé ekki á mínu valdi að tala svo, að hv.þm. Ísaf. skilji, þá er hann þó læs, og ef hann vill, þá getur hann lesið frvgr. eins og hún kom nú frá hv.Ed. Það er hvergi bannað í þessari grein að leggja aðeins 10% á vörur, meira að segja þó ekki væri nema 5%. Það getur framleiðandi, ef hann sér sér fært. En gr. kveður svo á, að ef álagning fer ekki fram úr 25%, þá er bannað að undirselja vöruna. Hv. þm. fer því öfugt í þetta allt saman, er hann segir, að hér sé verið að tryggja óhæfilega hátt verð.

Frsm. (Magnús Torfason) Ég leyfi mér f. h. n. að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Páll Hermannsson) Mönnum er það kunnugt, að eins og útlit er nú, þá er ekki hægt að búast við því, að kjöt verði flutt út úr landinu ótakmarkað eins og verið hefir. Það er vitanlegt, að gagnvart Noregi hafa verið sett hámarksákvæði um innflutning þar, og það er líka vitað, að einhver takmörk verða sett á innflutning til Englands frá því, sem verið hefir. Af þessu leiðir að sjálfsögðu það, að eftirlit verður að hafa með kjötútflutningi og vitanlega gæta þess, að ekki sé flutt til þessara markaðslanda meira en leyfilegt er, og líka að gæta þess, að þessi útflutningur kjöts skiptist nokkuð hæfilega milli framleiðendanna. Þetta frv. er fyrirskipun um, að eftirlit skuli haft með þessum útflutningi og nánari reglur um það, hvernig þessu skuli hagað. Frv. var borið fram í Nd. af landbn. þar, eftir tilmælum atvmrh. Landbn. þessarar d. vill leggja það til, að frv. verði samþ., en hún lítur jafnframt svo á, að af þessari útflutningstregðu á kjöti muni að líkindum stafa það, að óvenjulega mikið af kjöti verði boðið í landinu sjálfu.

Það þyrfti að vera meira en nú er

. Það verður það nú væntanlega líka. Nú lítur n. svo á, að ef óeðlilega mikið framboð verður í landinu sjálfu, þá mundi einnig heppilegt að hafa nokkurt eftirlit með þeirri sölu. N. flytur því brtt. við frv., sem er einskonar viðauki og fjallar um söluna innanlands. Þessi till. er á þskj. 859. Við nánari athugun, eftir að till. hafði verið sett í prent, urðum við þess þó áskynja, að heppilegra myndi vera að breyta henni dálítið. Flytjum við um það breyt. á þskj. 892.Ég vil einnig f. h. n. leggja til, að þessi brtt. verði samþ., og sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar. - Ég veit, að dm., a. m. k. þeir, sem inni eru, geta vel áttað sig á þessu máli.

Frsm. (Páll Hermannsson) Ég vil f. h. landbn. leyfa mér að leggja til, að frv. verði samþ. með brtt. á þskj. 860.

Jón Baldvinsson Mér þykir það dálítið hastarlegt, sem farið er fram á í þessu frv., en það er að banna innflutning niðursoðinnar mjólkur til landsins. Það er kunnugt, að til skamms tíma hefir talsvert verið flutt inn af niðursoðinni mjólk, og er sjálfsagt óhjákvæmilegt vegna útgerðarinnar. Skipin nota þessa mjólk, þegar þau fara í lengri ferðir og geta ekki haft með sér nýmjólk, sem auðvitað væri æskilegast. Botnvörpuskip flytja inn mikið af þessu, og þótt verksmiðja sé nú risin upp í landinu og geti framleitt mikið af því, sem þarf, þá er ekki verðið hjá þeirri verksmiðju sambærilegt við verð á erlendri mjólk, og innlendur iðnaður á ekki að þrífast í skjóli hárra tolla eða innflutningsbanns, ef það er rétt, að munurinn séu um 20-30%, sem íslenzka mjólkin er hærri. Ég sé að vísu, að hér er ætlazt til, að sett sé hámarksverð á mjólkina, en ég trúi ekki, að það verði gert á þann hátt, að verðið verði samt ekki alltaf talsvert hærra en á erlendri mjólk, og ef ég þekki rétt þann anda, sem nú er í mörgum, þá sé ekki spursmálið, hvað það kostar, heldur að láta kaupstaðafólkið greiða það, sem upp er sett. Þessu get ég því ekki fallizt á að greiða atkv. Landbn. leggur til, að mjólkurduftið falli burt, og er það sjálfsagt, því að það er ekki búið til hér á landi. En það er ekki aðalatriði í þessu máli, heldur niðursoðna mjólkin. Ég hefi ekki spurt um, hve mikið er flutt inn af þessari vöru, en ég veit, að það er sótt eftir henni, og þegar bornar eru saman skýrslur um verð innlendrar og erlendrar framleiðslu af þessu tægi, því að þrátt fyrir það, að sett hefir verið niður dálítið innlenda niðursoðna mjólkin, þá er hún samt hærri en hin erlenda, og meira munu þeir ekki geta sett hana niður í verði en orðið er; í skjóli þess á ekki að haldast við iðnaður hér á landi. Ég vil því leggja á móti því, að þetta frv. fái afgreiðslu.

Pétur Magnússon Ég vil gjarnan gera grein fyrir afstöðu minni til þessa máls með nokkrum orðum og jafnframt greina frá ástæðum til þess, að þetta frv. er fram komið. Eins og e. t. v. sumum hv.þdm. er kunnugt, var sett upp mjólkurniðursuðuverksmiðja í Borgarnesi fyrir nokkrum árum. Verksmiðjan var eign hlutafélags, er mestmegnis var skipað innanhéraðsmönnum. Þetta fyrirtæki gekk illa, og það var vafalaust að ýmsu leyti af vanefnum gert, og munu bæði tækin hafa verið heldur ófullkomin og vantað ýms skilyrði til þess, að varan gæti uppfyllt þau skilyrði, sem nauðsynleg eru til að vinna markað. Fyrir 1½ ári varð sú breyt. á, að Mjólkurfélag Borgfirðinga - samvinnufélag - keypti eignina, bætti við miklu af nýjum vélum og fékk vel lærðan mann til þess að veita niðursuðunni forstöðu. Eftir þessa breyt. á rekstrinum reyndist mjólkin ágætlega vel, og hafa skemmdir aldrei komið fyrir síðan, en sala farið hraðvaxandi. Skömmu eftir að verksmiðjan tók til starfa í þessari nýju mynd komu gjaldeyrishöftin, og ég hygg, að ekki hafi verið leyfður innflutningur á niðursoðinni mjólk síðan á miðjum vetri 1932. Og þótt nokkrar birgðir væru þá fyrirliggjandi, þá er það komið í ljós nú, að verksmiðjan getur framleitt þá mjólk, sem þarf til innanlandsnotkunar. Þess skal getið, að um leið og gjaldeyrisnefndin gekk að því, að nokkru leyti fyrir tilhlutun stjórnar niðursuðuverksmiðjunnar í Borgarnesi, að banna innflutning á niðursoðinni mjólk, þá skuldbatt mjólkursamlagið sig til þess að selja mjólkina með lægsta gangverði á hverjum tíma, og óhætt að segja með nokkuð lægra verði en var á innfluttri mjólk til þess tíma, og það verð hefir haldizt óbreytt síðan. - En eftir að fram á þetta ár kom hefir þess orðið vart, að farið er að bjóða erlenda mjólk hér miklu lægra verði en Borgarnesmjólkina. Nú eru þetta út af fyrir sig ekki nein rök fyrir því, að banna eigi innflutning á útlendri mjólk. En þegar farið var að rannsaka þetta mál - en það var gert ýtarlega af einu stærsta verzlunarfirma hér í Reykjavík -, þá kom í ljós, að verð það, sem útlend mjólk var boðin fyrir hér, var langt fyrir neðan venjulegt markaðsverð, og var augljóst, að hér var auðugur erlendur mjólkurhringur að gera niðurfærslu á verðinu í þeim tilgangi einum að drepa þennan innlenda iðnaðarvísi, sem hér var kominn. Það þykir máske ekki sennilegt, að þessi auðugi félagsskapur lúti svo lágt að seilast á þennan hátt til hins íslenzka markaðs. En það er nú yfirleitt svo, að verzlunarhringarnir teygja klærnar eins langt og þeir ná og láta ekki bola sér út að óreyndu, jafnvel þó um smáræði á þeirra mælikvarða sé að ræða. Nú vil ég taka það skýrt fram, að hið eina, sem gerði það að verkum, að ég gat léð þessu frv. fylgi, var, að ég vildi ekki láta drepa þennan innlenda iðnaðarvísi á þennan hátt - vil ekki, að erlent auðvald sé notað til þess að selja vörur hér undir sannvirði, til þess að hindra framhald þessa atvinnurekstrar hér á landi, sem á að geta orðið til gagns bæði mjólkurframleiðendum og neytendum. En takist að stöðva þessa innlendu framleiðslu, þá mun ekki líða á löngu áður en mjólkurverðið er aftur komið upp fyrir það, sem íslenzka mjólkin er seld, því að eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið, hafa ekki neinar verulegar breyt. orðið á heimsmarkaðinum á mjólk síðan þetta gerðist, sem gæti réttlætt þessa verðlækkun.

Jón Baldvinsson Það er sjálfsagt rétt hjá hv. 4. landsk., að niðursuðuverksmiðjan í Borgarnesi mun hafa samið við innflutningsnefndina á sínum tíma og setti þá niður mjög mikið verðið frá því, sem áður var. Varð það til þess, að ekki var leyfður innflutningur mjólkur frá árinu 1932. En því ekki að láta sitja við þetta? Það eru líkindi til, að haldist eitthvað hömlurnar á gjaldeyrinum og innflutningi fyrst um sinn, og þá má gera ráð fyrir, að nauðsynlegt verði leyfi fyrir innflutningi á erlendri niðursoðinni mjólk. Er þá á valdi nefndarinnar að neita, nema því aðeins, að verðmunurinn sé svo mikill, að það þyki óforsvaranlegt að synja um innflutningsleyfi. Skömmu fyrir áramótin síðastl. var gerður samanburður á verði innlendrar og erlendrar mjólkur, og það reyndist mikill munur, og var þó verksmiðjan í Borgarnesi búin að setja niður að stórum mun. Skilst mér því, að með þessu frv. væri það verksmiðjan, sem gæti hækkað sitt verð. Mér skilst, að afleiðingin af þessu frv. verði sú, að verksmiðjan í Borgarnesi þurfi ekki framar að taka tillit til heimsmarkaðsverðsins á mjólkinni, og geti því hækkað verðið á mjólk sinni í skjóli innflutningsbannsins. Það var talsverður reyfarabragur á þeirri sögu, sem hv. 4. landsk. sagði um mjólkurhringa stórveldanna, sem væru að seilast til þess að drepa niðursuðuverksmiðjuna í Borgarnesi. Að sjálfsögðu vinna margir verzlunarhringar að sölu á niðursoðinni mjólk og togast á um markaðinn í löndunum, en það er undarlegt, ef þeir hafa allir komið sér saman um að útrýma Borgarnesverksmiðjunni, því að verðtilboð á erlendri niðursuðumjólk eru frá mörgum verksmiðjum og firmum frá andstæðum verzlunarhringum. Og samkv. þeim tilboðum er verðið miklu lægra en á innlendu mjólkinni. Það gætu auðveldlega risið upp mörg iðnaðarfyrirtæki í landinu og gert sömu kröfu til löggjafarvaldsins og verksmiðjan í Borgarnesi. Þau gætu sagt hið sama og fulltrúar Borgarnesverksmiðjunnar segja nú, og með sama rétti, að þau geti ekki keppt við erlendan iðnaðarvarning, og þess vegna verði að banna innflutning á honum, til verndar innlendu vörunni. Það er náttúrlega gott fyrir þá, sem reka fyrirtækin, að fá þessa vernd, en það er ekki gott fyrir neytendur, sem kaupa vörurnar, að framleiðendum þeirra sé veitt slík aðstaða til þess að selja vöru sína miklu hærra verði en samskonar vörur frá útlöndum. Vitanlega er þetta aðeins sagt út í loftið, að hið útlenda auðmagn ætli að kúga verksmiðjuna í Borgarnesi til þess að gefast upp. Sannleikurinn er sá, að það er hið lága verð mjólkurinnar á heimsmarkaðnum, sem gerir það að verkum, að þessi mjólkuriðnaður í Borgarnesi á við erfiðleika að etja. Og mér finnst, að það sé veitt talsverð vernd með því, að það skuli þurfa bæði innflutnings- og gjaldeyrisleyfi til þess að fá erlenda mjólk til landsins, og auk þess verður að greiða af henni toll. Hér er því um marga þröskulda að ræða fyrir erlendu mjólkina í samkeppninni á markaðnum hér á landi, en þrátt fyrir það getur hún verið þriðjungi ódýrari en innlenda mjólkin. Hér er því um að ræða þungar búsifjar fyrir kaupendur mjólkurinnar, ef lögleitt verður innflutningsbann á Mjólk vegna þessarar einu verksmiðju. Enda má alls ekki gera það; slíkt hefnir sín geipilega síðar. Því verður ekki tekið með þökkum, að þetta eina einkafyrirtæki í landinu fái aðstöðu til þess að plokka menn í skjóli innflutningsbanns, eftir eigin geðþótta. Ef hér væri um að ræða ríkisfyrirtæki, sem ríkið hefði tekjur af, þá mætti bæta um þetta. En ég tel alveg óhæfilegt að bera fram svona frv., um að banna innflutning á nauðsynjavöru, sem svo mikið er notuð í landinu. Mér finnst, að rök hv. 4. landsk. mæli á móti frv., og ber það vott um, að í huga hans leynist nokkur vafi á því, hvort nokkur þörf sé á slíkum ráðstöfunum sem þessum.

Pétur Magnússon Hv. 2. landsk. vill draga það í efa, að það stafi af óeðlilegri samkeppni, að mjólk frá útlöndum er hér boðin til sölu með langtum lægra verði en hún er nóteruð á heimsmarkaðnum. En ég vil spyrja hv.þm.: af hverju stafar það, að mjólkin er seld fyrir lægra verð hér í Rvík heldur en hún gengur í heildsölu í Englandi, ef það stafar ekki af óeðlilegri samkeppni?

Hvers vegna er hveiti selt fyrir lægra verð hér en í Ameríku?

. Ég geri varla ráð fyrir, að þar liggi sömu ástæður til grundvallar. En að því er mjólkurverðið snertir, þá held ég, að ekki geti verið um aðra skýringu að ræða en þá, þó það virðist dálítið óeðlilegt, að hin erlendu mjólkursölufélög vilji kyrkja þennan vísi til mjólkurniðursuðu, sem stofnað hefir verið til hér á landi. Þó að mér sé óljúft að fylgja innflutningsbanni á nauðsynjavörum, þá virðist mér, að undir þessum kringumstæðum sé óhjákvæmilegt að gera það. Ég vil ekki halda svo fast í „principið“ á þessu sviði, að það leiði til þess, að lögð verði í rústir innlend atvinnugrein, sem vissulega á fullan rétt á sér og orðið gæti að þjóðþrifafyrirtæki. Hv. 2. landsk. sagði, að af þessum lögum leiddi það, að mjólkin yrði hækkuð í verði. En það er ekki rétt, því að samkv. 2. gr. frv. er atvmrh. heimilað að setja hámarksverð á mjólkina, og þar eru einnig ákvæði um sektir, ef út af er brugðið. Ef niðursuðuverksmiðjan ætlar að misbrúka aðstöðu sína til þess að hækka mjólkurverðið, þá yrði hiklaust beitt sektarákvæðunum. Ég sé enga ástæðu til að efast um það. Það hefir enn ekki verið gerð grein fyrir þeirri brtt., sem n. flytur við frv., en mér þykir rétt að taka það fram, að n. leggur til, að orðin „og mjólkurduft“ séu felld úr frv. Ástæðan er sú, að hér er um að ræða vöru, sem aðeins er notuð til iðnaðar, súkkulaðigerðar, og eftir upplýsingum, sem n. hefir fengið, er búizt við, að sá iðnaður yrði að leggjast niður, ef bannaður yrði innflutningur á mjólkurdufti. Vitanlega hefir það eigi verið tilgangur flutningsmanna að eyðileggja þá iðnaðargrein, heldur mun það stafa af vangá eða misskilningi, að ætla innflutningsbanninu að ná til mjólkurdufts. Engin hætta er á, að það verði notað í stað mjólkur, og ná lögin því alveg jafnt tilgangi sínum, þó innflutningur á duftinu sé heimilaður, en hann er, eins og ég áður tók fram, alveg nauðsynlegar vegna súkkulaðiiðnaðar.

Jón Baldvinsson Út af orðum hv. 4. landsk. vil ég aðeins taka það fram, að það er algengt, að vörur séu seldar við lægra verði en þær eru „nóteraðar“ á opinberlega. Heimsmarkaðsverðið á vörum er ekki alltaf það sama og söluverð þeirra. Það kemur þráfaldlega fyrir, að hægt er að fá vörur keyptar undir hinu nóteraða verði, en það kemur sjaldan fyrir, að söluverðið sé hærra. Ég þykist vita, að hver einasti vöruinnflytjandi hafi orðið var við þetta. Og þess vegna er það ekkert óeðlilegt, þó að niðursoðin mjólk sé boðin til sölu fyrir lægra verð en hún er nóteruð, og þarf það alls ekki að stafa af því, að hinir stóru mjólkursöluhringar erlendis ætli sér að koma niðursuðuverksmiðjuni í Borgarnesi á kné, þó að hv. 4. landsk. virðist leggja trúnað á þá firru.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er flutt eftir tilmælum Mjólkurbandalags Suðurlands, en í því munu vera öll mjólkurfélög á Suðurlandi. Markmið þess er að bæta hollustuhætti við meðferð mjólkur og ennfremur að styðja að skipulagningu mjólkursölu hér um slóðir. Því er svo ákveðið hér í 1. gr. frv., að ekki sé leyfilegt að selja mjólk öðruvísi en gerilsneydda. Undanþegin því ákvæði eru þó fullkomnustu mjólkurbú, sem að dómi atvmrh. hafa tæki til þess að hreinsa mjólkina á annan hátt jafngildan. Ennfremur er svo nefnd barnamjólk undanþegin þessu ákvæði, og sú mjólk, sem framleidd er innan kaupstaðanna til sölu þar á staðnum. Þessi ákvæði eiga að tryggja hollustuhætti mjólkurinnar. Í 2. gr. er mælt svo fyrir, að mjólkurframleiðendur geti gert með sér samþykktir um sölu mjólkur. Þær samþykktir verða að ná til allrar þeirrar mjólkur, sem seld er á því sölusvæði. Til þess að gera slíka samþykkt verður að halda fund, og þangað verða öll mjólkurbú á svæðinu að senda fulltrúa. Og samþykkt þessi öðlast ekki gildi, nema að henni standi fulltrúar, sem samtals hafa yfir að ráða a. m. k. 75% af samanlögðu mjólkurmagni allra búanna. Aftur á móti þarf miklu minni hundraðshluta til þess að nema slíka samþykkt úr gildi, eða ekki nema 35%. Þá kemur nú að því atriði, sem einna helzt mun um deilt, en það er ákvæði 3. gr. um verðjöfnunarsjóð. Þesskonar sjóði skal stofna innan hvers sölusvæðis, og á í hann að renna ákveðið gjald af hverjum mjólkurlítra, sem seldur er á svæðinu. Þetta gjald má aldrei verða hærra en 5% af útsöluverði gerilsneyddrar mjólkur. Þetta gjald verða allir að greiða, líka þeir, sem framleiða mjólk innan kaupstaðanna og selja hana beint af heimilum sínum til neytendanna, og er þá miðað við 2500 lítra ársnyt úr hverri kú. Þetta skipulag á að tryggja framleiðendum hærra verð fyrir mjólkina, þó að neytendur þurfi ekki að borga meira fyrir hana en nú er. Ég skal nefna dæmi; sem sýnir yfirburði þessa skipulags yfir það núverandi. Nú er það algengt, að menn fyrir austan fjall senda hingað mjólk sína, þótt á því séu ýmsir erfiðleikar. En á sama tíma verða mjólkurframleiðendur í nærsveitum Rvíkur að vinna úr sinni mjólk, af því að markaður er ekki nógur í Rvík. Úr þessum vandræðum yrði leyst, ef frv. þetta næði fram að ganga. Þá gætu austansveitarmenn unnið úr sinni mjólk, en látið nærsveitarmenn sitja fyrir á mjólkurmarkaði Rvíkur. Verðjöfnunarsjóður bætti svo austanmönnum upp hallann. N. hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að þótt einstaka manni finnist þetta nærgöngult hagsmunum sínum, þá mæli svo mikil sanngirni með því, að hún leggur til, að frv. verði samþ. með einni lítilli breyt. Hún er á þá leið, að orðið „fullkomin“ falli úr 1. gr. frv. Sú brtt. er gerð með till. til mjólkurframleiðslu á Hvanneyri. Þar hefir verið framleitt skyr og aðrar mjólkurafurðir um langan tíma, sem mjög þykja að ágætum. En n. var ekki viss um það, hvort Hvanneyrarbúið gæti talizt fullkomið mjólkurbú í strangasta nútímaskilningi, þó að framleiðsla sé þar öll í bezta lagi. - N. leggur sem sagt til, að frv. verði samþ. með þessari smábreyt.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Samskonar mál og þetta hefir verið til meðferðar hjá bæjarstj. Rvíkur nú undanfarið, og hafa staðið yfir samkomulagsumleitanir milli bæjarstj. og fyrirsvarsmanna þeirra mjólkurframleiðenda úr nærsveitum Rvíkur, sem selja mjólk í bæinn. Ástæðan til þess, að þesskonar samningsumleitanir voru upp teknar, var sú, að samkeppnin um mjólkurmarkaðinn í Rvík frá fjarlægari sveitum hefir gert óhæfilega erfiða aðstöðu mjólkurframleiðenda úr hinum eiginlegu nærsveitum Rvíkur. En þessir menn búa víða við lélega landkosti og háan framleiðslukostnað, sem m. a. stafar af smábýlum við Rvík. Það er alkunnugt, að kaupgjald hér í nærsveitunum lagar sig eftir hinu tiltölulega háa kaupgjaldi í Rvík. Það er talið, að þetta frv. komi fram m. a. til þess að bæta hollustuhætti mjólkurinnar og annað slíkt, en það vita allir, að þetta eru tómir talsmátar. Þetta er fyrst og fremst hagsmunamál þeirra, sem framleiða mjólk hér í nærsveitunum og hafa ekki fengið að vera í friði með mjólkurmarkaðinn hér í Rvík fyrir framboði lengra að, og nú á síðustu árum hafa mjólkurframleiðendur austanfjalls, vegna bættra samgangna, getað fyllt og offyllt markaðinn hér í Rvík, og hefir það vitanlega komið hart niður á mjólkurframleiðendum héðan úr nærsveitunum. Ég skal taka það fram, að bæjarstj. Rvíkur var fús á það að líta með allri sanngirni á þetta mál og laga það, sem aflaga fór með mjólkursölu hér í bænum. T. d. hafði heilbrigðisn. bæjarstjórnar og undirn. úr henni haft þetta mál til meðferðar síðastl. ár og lagt fram uppkast til breyt. á núgildandi reglugerð bæjarins um mjólkursölu. Eftir áramótin bjóst bæjarstj. við, að þessir samningar við forsvarsmenn mjólkurframleiðenda yrðu leiddir til lykta. Því var tekið líklega í fyrstu, en svo kipptu framleiðendur að sér hendinni og hættu öllum samningum. En nú koma þeir fram með það sama, aðeins hafa þeir nú tekið það ráð að leita aðstoðar Alþ. til lausnar á þessu máli, án samkomulags viðskiptavini sína hér í Rvík, neytendurna. En ég held, að þessi tilraun til þess að ná samkomulagi með valdi lýsi ekki nógum hyggindum af hálfu framleiðenda eða forsvarsmanna þeirra. Auðvitað verður þetta mál ekki leyst á viðunandi hátt, nema með samkomulagi milli seljenda og kaupenda. Og ég skal taka það fram, að þeir frumdrættir að samningi, sem legið hafa fyrir bæjarstj., og nýlega hefir verið útbýtt meðal bæjarfulltrúa, er fyrsta tilraunin til slíks samkomulags. Þó má ekki skoða þá sem endanlega uppástungu frá bæjarstj. Rvíkur í þessu máli. Grundvöllurinn í þessum uppástungum er sá, að samið verði við Mjólkurfélag Rvíkur eða Mjólkurbandalag Suðurlands um það, að viðkomandi félag hafi á hendi sölu allrar aðfluttrar mjólkur til bæjarins, gegn því að seljandi skuldbindi sig til þess að hafa alltaf nægilega mjólk á boðstólum í bænum. Það er auðvitað gott og blessað, að sett séu í frv. sem þetta ákvæði til þess að tryggja hollustuhætti mjólkurinnar. En í þessu frv. stendur ekkert annað en það, að mjólk megi ekki selja ógerilsneydda. En um það atriði í hollustuháttum er nú mjög deilt, og af mörgum er talið, að gerilsneyðing eftir hinum eldri aðferðum eyðileggi vítamín mjólkurinnar. Um þetta atriði hefði bæjarstj. kosið, að áskilin hefði verið ný gerilsneyðingaraðferð, sem sé stassanisering. Sú aðferð er að vísu ekki svo gömul, að hægt sé að telja fulla reynslu fengna um hana, en um hana segir sá Íslendingur, sem mesta þekkingu mun hafa á þessu sviði, dr. Skúli Guðjónsson, að stassanisering sé þó skömminni skárri en eldri aðferðir til gerilsneyðingar. Fjöldamargt annað þyrfti að taka fram viðvíkjandi hollustuháttum, og var það mjög ýtarlega gert í samningsuppkasti bæjarstj. Rvíkur. Þá gerir frv. ráð fyrir því, að sett verði ákvæði til þess að tryggja hæfilegt verðlag á mjólkinni. En fyrirmæli frv. um það atriði eru mjög handahófskennd. Þar er stungið upp á því, að valdið yfir útsöluverðinu skuli lagt í hendur 7 manna ráðs. Þar yrði auðvitað togazt á um hagsmuni seljenda og neytenda, og aflsmunur látinn ráða úrslitum. En bæjarstj. Rvíkur hefir með aðstoð ráðunauts Búnaðarfélags Íslands látið gera tilraun til að finna sanngjarnan grundvöll fyrir mjólkurverð. Þessi grundvöllur er tekinn upp í samningsuppkast bæjarstj., og er þar allur framleiðslukostnaður mjólkurinnar sundurliðaður í 9 liði. Verðbreyt. eiga að koma fram eftir ákveðnu hlutfalli, og fylgja hverri verðbreytingu, sem nokkru nemur, á undirstöðuatriðum þessara 9 kostnaðarliða. Til þess að meta verðið á þessum grundvelli er ætluð 3 manna n., þar sem einn nm. er kosinn af framleiðendum, einn af kaupendunum eða fulltrúa þeirra, bæjarstj., og hagstofustjóri yrði oddamaður. Það verður eðlilegt, þegar athugað er, að starf þeirrar n. verður fyrst og fremst hagfræðilegt. Þetta er eitt höfuðatriðið í þessu samningsfrv. Ennfremur er þar gerð tilraun til þess að lækka dreifikostnaðinn með því að stilla í hóf fjölda útsölustaða. En svo kemur þetta frv. sem tilraun framleiðenda til þess að leysa málið algerlega einhliða, án þess að leggja á sig þá fyrirhöfn að halda áfram samkomulagstilraununum við bæjarstj. Rvíkur. Nokkru eftir að þetta frv. kom fram barst bæjarráði mótmælabréf frá Nautgriparæktar- og mjólkursölufélagi Rvíkur, en það er félagsskapur þeirra manna innan lögsagnarumdæmisins, sem framleiða mjólk handa bæjarbúum. Það er hreint ekki svo lítil atvinnugrein, því að miklu af bæjarlandinu hefir verið reynt að koma í rækt með því að leigja það sem erfðafestuland. Lóðirnar hafa sumar verið svo stórar, að á þeim hafa verið reist lítil sjálfstæð býli, sem hafa að atvinnu nautgriparækt og alifugla. Heyaflinn er langmest notaður til fóðurs fyrir mjólkurkýr bæjarins. Mér hefir verið sagt, að kúaeign manna í Sogamýri sé 1000-1100, og þó að ég geti ekki fullyrt, hve mikill hluti af neyzlumjólk bæjarins er framleidd innan lögsagnarumdæmisins, þá mun láta nærri, að það sé eitthvað meira en 1/3, en nær ekki helmingi. Félagsstjórn þessara samtaka hefir athugað nál. vandlega og borið sig upp undan þessu við bæjarráð og bæjarstjórn og farið fram á aðstoð bæjarstj. til þess að hindra framgang málsins, eða fá framgengt þeim breyt., sem þeir telja nauðsynlegar. Tvennt færa þeir fram þessu til stuðnings. Fyrst er, að skv. frv. hafi mjólkurframleiðendur í Rvík engin áhrif á skipulag mjólkursölunnar í bænum, heldur ráða þar um eingöngu mjólkurbúin innan hins svonefnda sölusvæðis, sem frv. býr til. Í öðru lagi, að skattgreiðslan til verðjöfnunarsjóðs sé óréttlát og ekki til varanlegra hagsbóta, og að hún veiti Rvík að engu leyti bætta aðstöðu til sölu. Þeir halda því fram, að helmingur af neyzlumjólk bæjarins sé framleiddur af þeim, en ég þori ekki að fullyrða, að það sé með öllu rétt, því að eins og ég hefi áður tekið fram, held ég, að það sé nær þriðjungi. Bæjarráð og bæjarstjórn hefir veitt þessum mótmælum stuðning, og ég vil taka það fram sem eindregna skoðun mína, að á þetta mál verði að líta frá því sjónarmiði, að sá mjólkurmarkaður, sem hér er um að ræða, er ekki annað en mismunurinn á neyzlu og framleiðslu í bænum. Þeir, sem utan bæjarins búa, mega ekki ganga að ákvæðum frv. með þeirri hugsun að útrýma framleiðslunni, sem fyrir er. En þegar þeirri hugsun er haldið, er ljóst, að ekki nær nokkurri átt að skattleggja heimaframleiðsluna til hagsbóta fyrir utanhéraðsmenn, sem vegna samgangna hafa möguleika til þess að nytfæra sér markaðinn. Hver bóndi getur litið í eigin barm og séð, hvort ekki er ósanngjarnt, ef hann framleiðir sjálfur nokkurn hluta af því, sem hann þarf með, að gera honum að gjalda skatt af því, sem hann býr til sjálfur, af tilliti til þeirra, sem keppa um að selja honum það, sem hann vantar. Hver kaupstaður á auðvitað að vera óáreittur með það, sem hann framleiðir fyrir sjálfan sig. En hinsvegar þarf að koma á skipulagi fyrir þá, sem fyrir utan standa, til þess að þeir geti rekið sína atvinnu á heilbrigðum grundvelli. Það í frv., sem ég get með engu móti fallizt á, er, að heimaframleiðslan sé dregin undir gjald til sjóðs, sem á að jafna milli hennar og keppinautanna. Enda er markaðurinn ekki annað en mismunurinn á neyzluþörf og heimaframleiðslu. Einstök ákvæði frv. skal ég í þessu sambandi aðeins gera að umtalsefni hvað snertir viðurlagaákvæðin í niðurlagi 3. gr. Þar er sagt, að gjaldið til verðjöfnunarsjóðs skuli greiða mánaðarlega eftir á til gjaldkera, og skal það vera lögtakskræft. Með öðrum orðum er Rvíkingum gert að greiða skatt til félagsskapar, sem þeim hefir ekki verið boðið upp á að vera með til að stofna, og hafa ekki rétt til þess að hafa nokkur áhrif á stjórn þessa, og þessi lögtakskræfi skattur er ekki í þágu hins opinbera, heldur rennur hann til annara einstaklinga á landinu. Þarna er farið út fyrir það, sem hingað til hefir þótt hæft í löggjöf. E. t. v. mætti til sanns vegar færa, að lögtak færi hér fram, ef á undan væri genginn sérstakur undirbúningur, svo að ekki léki vafi á, að það væri réttmætt. En hér er einum borgara gefið tækifæri til þess að telja kýrnar í fjósinu hjá öðrum og taka svo lögtaki hjá honum gjaldið af þeim. Þetta gjald er mjög áþreifanleg fjárútlát, ekki sízt vegna þess, hve mikla erfiðleika þessir menn eiga við að stríða um beitilönd og heyöflun. Það, sem af er, hafa þeir líka orðið að berjast við að koma landinu í rækt, og segir sig sjálft, hve miklu örðugra slíkt er heldur en fyrir þá mjólkurframleiðendur, sem á ræktuðu landi búa. Þetta gjald, sem hér er ætlazt til, nemur 50 kr. á hverja kú. Af litlu búi með 6 kúm mundi þurfa að borga 300 kr., og það er ekki smáræði fyrir þetta fólk; og einstaklingum er þarna hleypt fram fyrir hið opinbera og þarfir þess. Ég held, að það verði affarasælla fyrir alla málsaðila, að frv. sé dregið til baka, og í þess stað haldið áfram tilraunum til þess að leysa úr málinu með samkomulagi milli Rvíkur og annara aðilja. Það getur vel verið, að einhverjum þyki þær samkomulagstilraunir hafa gengið nokkuð seint. En til þess lágu alveg sérstakar orsakir, borgarstjóri var veikur, en þó að allrar varúðar hafi verið gætt, þá hefir ekki bein afgreiðsla mála setið á hakanum. En að ekki hefir gengið saman, stafar ekki af því, að á bæjarstjórninni hafi staðið, heldur hinu, að hinn samningsaðilinn hefir verið hikandi og óviss um, hvora leiðina hann eigi að velja. En ég er hræddur við afleiðingarnar, ef málinu verður hleypt í slíkt kapp, að þvinga annan aðilann með slíkum lögum.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Mér finnst, að í gangi þessa frv. hér á þingi hafi kennt of mikils kapps frá hálfu þeirra manna, sem augsjáanlega eru að hugsa um eigin hag, en það eru mjólkurframleiðendur, sem möguleika hafa til markaðar í Rvík og Hafnarfirði, en eru búsettir utan þeirra lögsagnarumdæma. Mig minnir, að það hafi verið hv. 4. þm. Reykv., sem bar fram tilmæli um það, að málinu yrði vísað til bæjarstjórnanna í þessum kaupstöðum til umsagnar, en því var afdráttarlaust neitað. Það er alveg óforsvaranlegt, þegar um slík mál er að ræða, þar sem tveir aðilar eiga í hlut, að öðrum þeirra sé enginn kostur gefinn á að láta uppi álit sitt um málið. Ég er líka hræddur um, að ábyggilegt sé, að ef frv. verður að lögum, verði töluvert skertur hlutur margra manna í þessum bæjum, svo að þeir eigi erfitt með að greiða gjöld sín til bæjarins. Það orkar ekki tvímælis, að þar eð ríkið þarf nú á miklu fé að halda og fer auðvitað í vasa þegna sinna til þess að fá það, og bæjunum er erfitt að fá nóga peninga, t. d. til fátækraframfærslu, þá er það ekki rétt gert af Alþingi að skerða hlut gjaldenda um skör fram. Ég get tekið það fram, að í Hafnarfirði eru um 20-30 manns, sem hafa mjólkurframleiðslu að aukaatvinnu, til þess að reyna að bæta kjör sín og sinna, og flestir eru þessir menn svo fátækir, að þessi skattur er ekki nálægt því í samræmi við útsvar það, sem á þá er lagt. Bærinn sér sér ekki fært að leggja svo jafnt á þegna sína sem skyldi, en samt á að styrkja framleiðendur utan kaupstaðarins á hans kostnað. Ég þarf ekki að orðlengja um þetta, ég býst við, að hv. dm. sé það ljóst, að þetta nær ekki nokkurri átt, og ber ég því fram svo hljóðandi rökst. dagskrá, til samkomulags: „Í því trausti, að ríkisstjórnin, í samráði við bæjarstjórnirnar í Reykjavík og Hafnarfirði, rannsaki, á hvern hátt sala mjólkur í þessum bæjum væri heppilegust fyrir kaupendur og seljendur og leggi fyrir næsta þing tillögur í því efni, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“.

Frsm. (Jón Jónsson) Hv. 1. landsk., sem jafnframt er borgarstjóri Rvíkur, hefir flutt langt erindi til þess að sýna fram á, að með þessu frv. sé stofnað til mesta gerræðis, en ég fæ ekki séð, að svo mikil brögð séu að því sem hann vill vera láta. Hann fetti fyrst fingur út í ákvæði 1. gr., um að eingöngu megi selja gerilsneydda mjólk, en seinna sagði hann reyndar, að rétt væri að hafa mjólkina gerilsneydda, en hann vildi bara hafa einhverja sérstaka aðferð ákveðna. Hann bauðst til þess að bera sig saman við n. um þetta, og þakka ég honum það, því að ég játa fúslega, að á því sviði er ég enginn fræðimaður, og þykir mér gott að fá hans ráð um þetta; annars býst ég ekki við, að þetta ákvæði muni valda ágreiningi. Þá er það, hvort mjólkurframleiðendum sé heimilt að setja með sér skipulagðan félagsskap, sem allir verða að lúta. Það álít ég alveg sjálfsagða ráðstöfun til þess að tryggja þá atvinnugr. En hitt, að þeim sé falið einveldi í þessum efnum, get ég ekki sagt, að sé rétt hjá hv.þm. Í því sambandi minntist hann á samninga á milli beggja aðilja; það er auðvitað ekki nema gott, ef slíkar samningatilraunir hafa farið fram, en árangur er enginn sýnilegur af þeim. Eina atriðið, sem ég býst við, að gæti orkað tvímælis, er skatturinn. Það má e. t. v. til sanns vegar færa, að þetta sé fullhátt gjald, en þegar í staðinn kemur betra skipulag á mjólkursöluna og betri möguleikar skapast, þá er ekki nema eðlilegt og sanngjarnt, að þeir taki á sig eitthvað af byrðunum, eins og aðrir, sem njóta góðs af þessu, og lögtaksrétturinn er alveg sjálfsagður. En sem sagt getur vel verið, að gjaldið sé of hátt, og ég vildi gjarnan bera mig saman við hv. 1. landsk. til 3. umr. - En því, að þetta veiti Rvík engar hagsbætur, vil ég svara, að það tryggir betri vörur og öruggari markað, þar eð þeir, sem fjær búa, eru útilokaðir frá samkeppni. Auk þess er bænum með því tryggð nóg mjólk öllum stundum. Ég get sem sagt ekki fallizt á rök hv. 1. landsk., að málið sé með öllu óhæft, en einstök atriði frv. má taka til athugunar til 3. umr. Rökst. dagskránni get ég ekki verið samþykkur. Málið þolir ekki svo langa hvíld, og auk þess átti stjórnin aðeins að bera sig saman við kaupendur, en það nær vitanlega engri átt. Ég vona, að hv. d. hleypi málinu til 3. umr., og milli umr. má bera sig saman um einstök atriði.

Jónas Jónsson Mér kom nokkuð á óvart stefna hv.l.landsk. í þessu máli, með því að ræða hans varð varla skilin öðruvísi en að hann hugsaði sér, að mjólkurmál þessa bæjarfélags, og þó sérstaklega Hafnarfjarðar, gætu orðið leyst aðallega með flutningi frá næstu framleiðsluhéruðunum, sem yrði þá nánast að hugsa sér sveitirnar austanvert við bæinn og bæinn sjálfan. Mér kom þetta á óvart, vegna þess að fyrr, þegar hann hafði forgöngu í baráttu fyrir samgöngubótum austur, þá var ein af ástæðunum sú, að með því að koma Rvík í samband við Suðurlandsundirlendið með járnbraut væri hægt að búast við, að mjólkin lækkaði, til hagsmuna fyrir bæinn. Ég vil nú áður en ég fer lengra spyrja hv. 1. landsk., hvort það sé rétt, að hann hafi staðið í samningum við Mjólkurfélag Rvíkur um það, að láta það eitt fá einkasölu á mjólk í bænum, og Mjólkurfélagið hafi neitað þessu, - að Mjólkurfélagið hafi sýnt meiri víðsýni í þessu heldur en formaður bæjarstj. Ég hafði nú ekki trú á sannleiksgildi þessarar sögu, en verður frekar á að geta hugsað mér þetta eftir ræðu hv.þm. í dag. Ég hygg, að þetta frv. sé nú eins og önnur mannaverk, ekki alfullkomið, en mér skilst það miða í áttina til hagsbóta fyrir Rvík, Hafnarfjörð og mjólkurframleiðendur á stóru svæði á Suðurlandi og í Borgarfirði, sem nú eru farnir að selja hingað. Ef horfið væri að því ráði að semja við þá, sem framleiða á dýrustu landi, þá eykur það dýrtíð í Rvík, en lækka má mjólkina nokkuð með því að fá hana þaðan, sem hún er auðframleiddari. Það er óhugsandi annað en að slík ráðabreytni, sem þm. talaði um, verði verst fyrir bæjarbúa sjálfa. Hugsunin bak við þetta frv. er að koma á því skipulagi um mjólkursölu til Rvíkur og Hafnarfjarðar, að engin óeðlileg samkeppni skapi óþarfa eyðslu. Það er t. d. eyðsla að hafa of marga sölustaði, sem er forráðamönnunum í Rvík að kenna. Þeir gætu takmarkað sölustaðina og dregið úr kostnaðinum, hvað meiri hl. bæjarstj. og núverandi borgarstjóri hefir ekki gert, frekar en hans fyrirrennarar. Í öðru lagi er gert ráð fyrir, að fyrst og fremst verði seld í bænum sú mjólk, sem er framleidd nær, í stað þess að oft og tíðum er mikið unnið úr henni, en flutt er mikið af henni óunninni austan yfir fjall með miklum kostnaði. Nú er hugsað, að þeir, sem búa nær, borgi litla verðuppbót til hinna, sem verr eru settir. En aðalsparnaðurinn fyrir alla liggur í minnkun dreifingarkostnaðar og sölukostnaðar. Og það er enginn vafi, að þar geta þessir aðilar mætzt. Rvík líður hinn mesta baga af því, að mjólk er svo að segja dýrust af öllum vörum, á sama tíma og tugir og hundruð af bændum hafa nóg af ódýrri mjólk, sem þeir vildu selja hingað, en geta ekki sökum skipulagsleysisins. Sú varð reynslan á Akureyri, þegar sú deild kaupfél. Eyfirðinga, sem hefir mjólkursöluna með höndum, lækkaði lítrann í 25 aur., að þá hraðóx salan og útrýmdi útlendri vöru. Þessa miklu lækkun framkvæmdi félagið í skjóli síns góða skipulags og varð bæði seljendum og neytendum í hag. Ég ætla ekki að spá neinu, hvað lækka má mjólkurverðið hér, en það má vafalaust lækka það verulega, og þó til hagsmuna fyrir bændur, en hér er mest komið undir stj. og hennar mönnum. Borgarstjórinn í Rvík brosir að þessu. En bæjarstjórinn á Akureyri getur brosað í alvöru og einlægni, af því að það hefir tekizt í hans bæ að gera þetta kraftaverk. Ég hygg, að uppástungan í 5. gr. um það að hafa 3 menn, sem ríkisstj. skipar til ákveðins tíma til að miðla málum milli framleiðenda og neytenda, sé eins hyggileg úrlausn og fyrirfram er hægt að ákveða. Mér hafði dottið í hug, áður en ég sá þessa uppástungu, að ef svona þvingunarverð er sett í Rvík og Hafnarfirði, þá mætti taka meðalverð mjólkurlítrans í 3 höfuðborgum Norðurlanda, þar sem er óhindraður flutningur með járnbrautum, þar sem verðið er nú kringum 35-36 ísl. aur. En till. 5. gr. álít ég miklu framkvæmanlegri en það, sem vakir fyrir hv. 1. landsk. Það er jafnmikil fjarstæða að hugsa sér að reikna út framleiðslukostnað mjólkur eins og annara vara. Hugsum okkur, að reikna ætti út framleiðslukostnað á kjöti. Það væri gott fyrir bændur, ef miða mætti sölu kjötsins við framleiðsluverð, því að nú fá þeir ekki svo hátt verð. Hefir það nokkra þýðingu fyrir okkur heldur gagnvart Spánverjum, að reikna út framleiðslukostnað útgerðarinnar? Það er hvergi nokkursstaðar framkvæmt til lengdar, að binda verð framleiðsluvara við útreikninga á framleiðslukostnaði; því að ef farið er út í það, þá eru svo margir þættir, sem ómögulegt er að meta. En meiri hl. bæjarstj. hefir kannske sótt fyrirmyndir sínar til Rússlands. Annars er ástandið í Rvík og Hafnarfirði kröftugust mótmæli gegn hv.þm. Hafnf. og hv. 1. landsk. Meiri hl. bæjarstjórnanna í báðum bæjunum hefir ekkert gert til að skipuleggja þetta mál, ekkert annað viljað heyra en að allt sé játið reka á reiðanum. En það er ómögulegt að neita því, að þetta mjólkurmál Rvíkur og Suðurlandsundirlendisins er eitt af stórmálum landsins. Það er stórmál, að þessir bæir með um það bil 1/3 íbúa landsins skuli standa í vandræðum með að kaupa þá mjólk, sem þeir þurfa, af því að hún er til muna of dýr; hundruð af mönnum vilja selja mjólk, en þúsundir þurfa að kaupa; en aðilarnir ná ekki saman sökum skipulagsleysis. Afleiðingin er sú, að í þessum tveimur bæjum veg æskulýðurinn upp við allt of litla mjólkurneyzlu. Og landbúnaðurinn í 4-5 sýslum í kring bíður tjón við að geta ekki fyllilega notað markaðinn í Rvík. Þetta mál er miklu þýðingarmeira en þó að við fengjum fleiri þingmenn á þessa bekki. Ef þetta frv. verður látið daga uppi, er það skaði fyrir Rvík og bændur. Tilraun þessi er máske ekki svo fullkomin sem þyrfti, en þó það skársta, sem stungið hefir verið upp á. Þess vegna á málið að ganga fram; og reynist skipulagið ekki nógu vel, eiga Reykvíkingar og bændur á Suðurlandi að hjálpast að því að endurbæta það.

Jón Baldvinsson Það er sjálfsagt rétt, að sala mjólkur til Rvíkur hefir verið miklum erfiðleikum bundin, kostnaðarsöm fyrir bæjarbúa og í mesta ólagi um langt skeið. En mér finnst það ekki vera leiðin til umbóta, að taka af bæjarstj. og íbúum Rvíkur og Hafnarfjarðar það vald, sem þeim er veitt yfir skipulagi innanbæjar.

Þeir hafa farið illa með þetta vald

. Það er nú deilt um það, hverjir fari vel með sitt vald og hverjir illa. Sjálfsagt á bæjarstj. einhverja sök. En mér finnst ekki koma til mála að láta menn úr fjarlægum héruðum samþ. reglur fyrir kaupstaðina, t. d. um bein heilbrigðismál, sem heyra undir ákvarðanir bæjarstjórna. Þá tel ég það allhart að gengið, að láta þá menn, sem í kaupstöðum búa og bæjarstj. hefir styrkt - marga hverja - til þess að efla búskap innan bæjarfélagsins, bera skatt til þess að borga bændum í Rangárvallaýslu, Skaftafellssýslu, Árnessýslu, Mýrasýslu og Borgarfjarðarsýslu - og kannske lengra að -uppbót á verði á mjólk. Það er náttúrlega rétt, að það er dýrara í nágrenni Rvíkur að framleiða mjólk; en hinir, sem fjær búa, þola líka betur að fá lægra fyrir mjólkina. Ekki er hægt að segja, að þeir hafi verið sérlega sanngjarnir í garð Rvíkur, bændur í mjólkurfélögum hér, austanfjalls og annarsstaðar. Ég man eftir, að fyrir nokkrum árum gerði ég samning við framkvæmdarstjóra mjólkurbús í nágrannasýslu um að kaupa mjólk til að selja aftur í Rvík nokkuð undir því verði, sem hér var þá. Þetta var viðurkenndur samningur, þótt ekki væri skrifaður í öllum atriðum. En mjólkurfélögin hér, og sérstaklega mjólkurfélögin fyrir austan, héldu ráðstefnu og kúguðu framkvæmdarstjóra þessa fyrirtækis til að svíkja þann samning, sem hann hafði gert. Það var náttúrlega engin sérstök velvild til Rvíkur í þessu, að koma í veg fyrir 10% lækkun á mjólk. Nú hafa mjólkurframleiðendur hér í Rvík lagt mikið fé og mikið erfiði í það að rækta sína bletti, enda eru þeir með bezt ræktuðu túnum landsins. En í kostnaðinn hafa þeir lagt af því að þeir byggðu á fljótri sölu og a. m. k. sæmilegu verði. Þeir eiga þá að fá hærra verð en hinir, sem byggja framleiðslu sína talsvert á beit og engjaheyskap. Nú er svo komið, að framleiðslan í nágrenni bæjarins er verulegur hluti af mjólkinni, sem bærinn þarf að nota, enda eru hér á annað þúsund kýr. Eðlilegastur hlutur til að koma skipulagi á þetta mál væri það, að bæjarstjórn Rvíkur tæki málið algerlega í sínar hendur, hefði einkasölu á mjólk í bæinn. Ég játa, að margt mætti laga, m. a. lækka mikið búðakostnað. Víða er selt fyrir litla upphæð daglega, en kostnaður verður alltaf talsverður, húsnæði, fólkshald, áhöld o. s. frv. Í 5. gr. frv. er gert ráð fyrir að skipa 7 manna nefnd til þess að ákveða útsöluverð á mjólk af samlagssvæðinu og skera úr ágreiningi, sem rísa kann milli seljenda annarsvegar og bæjarstjórna eða hreppsnefnda hinsvegar. Bæjarstjórn eða sveitarstjórn á aðeins að skipa tvo menn, mjólkurframleiðendur eða félög þeirra tvo, og atvmrh. skipi þrjá. Ég geri nú ráð fyrir, að t. d. núverandi stj. mundi skipa þrjá bændur, svo að þar yrðu þrír á móti tveimur úr Rvík, og svo fulltrúar mjólkurframleiðenda, sem einnig yrðu bændur. En svo er annað. Mér skilst þessi n. vera óafsetjanleg, að mennirnir sitji æfilangt. Ég skal taka því, ef skýringar koma. En mér skilst, að þegar þessir stjórnskipuðu menn hafa tekið þarna sæti, þá muni þeir sitja æfilangt, eins og hæstaréttardómarar.

Nei, nei

. Hv. þm. getur þá sennilega skýrt þetta nánar. Ég treysti mér ekki til að greiða atkv. með þessu frv. eins og það er nú, en mun greiða atkv. dagskrártill. hv.þm. Hafnf.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég þarf ekki miklu að svara ræðu hv.frsm. Hann hafði nú ekki verið í deildinni nema að nokkru leyti, meðan ég talaði, og hafði því ekki andmæli fram að bera gegn því, sem ég hafði sagt, sem var sérstaklega í þá átt, að um hollustuhætti í meðferð nýmjólkur er þessi löggjöf ákaflega lítilfjörleg, enda er alls ekki tilætlunin að gera neitt í því efni með henni. Enda eru til önnur lagákvæði, sem heimila yfirvöldum nauðsynlegar aðgerðir á því sviði. En hvað það snertir að skattleggja heimaframleiðslu til verðjöfnunar, þá hafði hv.þm. ekki önnur rök fram að bera en þau, að heimaframleiðslan kynni að geta notið góðs af samtökunum, og væri því ekki með öllu óréttmætt, að hún bæri eitthvert gjald. Ja, ég held nú ekki, að heimaframleiðslan geti haft neitt gott af samtökum þessum. Ef það helzt óbreytt, þá á líka aðstaða hinnar framleiðslunnar að vera hin sama og áður, en ég skal nefna einstök dæmi þess, hvernig þetta verkar á bónda einn hér í Rvík. Hann hefir 16 kýr og afkoma hans er þannig, að niðurjöfnunarnefndin hefir ekki treyst sér til að leggja á hann hærra útsvar en 10 kr. Hann býr við há gjöld að öðru leyti af landi sínu og fasteignum eins og allir, en eftir þessu frv. myndi hann eiga að snara út 800 kr. á ári til þessa verðjöfnunarsjóðs. Það er auðséð, að þessi bóndi fer yfir um, og ég efast um, að smábýlabúskapurinn hér við Rvík þoli þessar álögur, og a. m. k. staðhæfi ég hitt, að það er ekki nokkur sanngirni af löggjafarvaldinu að þvinga þessu upp á menn, ekki til neinna opinberra þarfa, heldur einungis til hagnaðar fyrir einhverja aðra framleiðendur í landinu. Hv. 5. landsk. fór að tala um þetta mál og það fór nú heldur í mola eins og von var til. Hann minnti fyrst á það, að ég hefði fyrir nokkrum árum barizt fyrir bættum samgöngum milli Rvíkur og Suðurlandsundirlendisins og fært þá fram sem eina af mörgum röksemdum í þessu máli, að þetta yrði til þess að lækka mjólkurverðið í Rvík, vegna vaxandi framboðs. Nú hefir þetta farið svo, að samgöngubót í þá átt, sem ég barðist fyrir, hefir fengizt á annan hátt, og niðurstaðan er sú, að það er svo mikið framboð á ódýrri mjólk austan yfir fjall, að nú er hrópað á löggjafarvaldið til þess að verjast verðlækkun. Það er það, sem verið er að gera með þessu frv. Það á að halda uppi mjólkurverðinu í Rvík gagnvart þessu framboði austan að, sem bættar samgöngur hafa skapað. Nú er það álit margra manna, að það sé eðlilegt að taka sanngjarnt tillit til þeirra landsmanna, sem með miklum erfiðismunum voru búnir undir óhagstæðum skilyrðum að koma af stað mjólkurframleiðslu hér nærri bænum áður en samgöngubæturnar náðu til þess að auka framboðið austan að svo sem nú er orðið, og það er engin fyrirstaða á því hér í Rvík að líta með sanngirni á þeirra manna mál. Hv. 5. landsk. vildi gera það að ádeiluefni á mig, að ég virtist vilja semja við Mjólkurfél. Rvíkur, sem hefir dýrasta framleiðslu á mjólkinni. En litlu síðar í ræðu sinni fór fyrir honum eins og vant er, af því að hann lætur yfirleitt ekki stjórnast af röksemdum og yfirvegun, heldur af aðstöðu sinni til þess manns, sem hann á orðastað við, að hann fór náttúrlega öfugu fram og viðurkenndi síðar í ræðu sinni, að það væri meiningin, að þeir, sem nærri byggju Rvík, í þeim eiginlegu nærsveitum, ættu eftir þessu skipulagi að fá mjólkursöluna, en svo ættu þeir að leggja á sig gjald til þess að hugnast dálítið hinum framleiðendunum lengra í burtu, í notum þess, að þeir hættu að flytja á markaðinn meiri mjólk en hentaði markaðinum. En um efni þessa máls, þá er mér sama og bæjarstj. Rvíkur er sama, hvort hún semur við framleiðendur af stærra eða smærra svæði utan bæjarins. Þeir geta komið sér saman um það eins og þeir eru bræður til, hve marga þeir taka inn fyrir samtökin, en því vil ég halda fram og halda föstu, að ekki verði verið með neina áreitni við mjólkurframleiðendur í bænum, þótt hinir vilji koma á einhverjum samtökum sín á milli. Hv. 5. landsk. fór að tala um það, sem vel hefði getað átt við fyrir 20 árum, þegar hann var ungur, að í Rvík yxu börnin upp við svo mikinn mjólkurskort, að þeim væri af því hætta búin. Ég held, að þetta sé ekki á neinum verulegum rökum byggt nú orðið. Mér er sagt, að neyzla mjólkur hér í Rvík muni vera 6-7 millj. lítra á ári, og það er yfir 200 lítra á ári á hvert mannsbarn. Það má líta á búnaðarskýrslurnar úr sýslum landsins og gera upp, hve mikil mjólk komi þar á hvert mannsbarn, og þar sést, að það eru ekki öll landbúnaðarhéruð landsins, sem eiga kost á þetta mikilli mjólk. Hér er ekki meiri mjólkurskortur en víða annarsstaðar, ef þessi tala um hina almennu neyzlu er nærri sanni. - Þá fór hv. 5. landsk. að tala um verðið á mjólk hér í Rvík. Hafði hann hugsað sér að taka meðaltal af mjólkurverði í þrem stærstu höfuðborgum næstu landa og lét það gilda fyrir Hafnarfjörð og Rvík. En hitt þótti honum fjarstæða, að miða þetta við framleiðslukostnað, eins og ég hafði orðað, að bæjarstjórn Rvíkur hefði dottið í hug. Mér finnst nú satt að segja höfð endaskipti á hlutunum, ef réttara er að miða við verðlag fjarlægra landa en framleiðslukostnaðinn hér heima. Hann sagði, að þetta verð væri 25-30 aur. á mjólkurlítra, og taldi það lægra en mjólkurverð hér í Rvík nú sem stendur. En það veit ég, að honum er vel kunnugt um, að mikið af mjólk hér í bænum er selt fyrir 35-36 aur. og eitthvað selt þar fyrir neðan. En ég hygg, að fastir viðskiptamenn um mjólkurkaup greiði yfirleitt ekki meira en 36 aur. fyrir hvern lítra, og ég veit, að sumir greiða lægra. Ég get að svo stöddu lokið máli mínu um þetta. Ef farið hefði verið fram á það að lögleiða fyrir kaupstaði og kauptún ákvæði 1. gr. frv., þá hefði mér fundizt, að vel mætti taka það til athugunar, jafnvel þótt það geti ekki verið neitt kappsmál fyrir landsmenn eftir því sem „teknik“ nútímans er háttað, að mjólkin skuli seld gerilsneydd. Þar sem hægt er að koma henni óskemmdri til neytenda án þess, þá er ákvæðið til hins verra. En ákvæði síðari gr. hygg ég ótímabær. Þau eru í raun og veru öll umbúðir um þetta gjald, sem á að ná af þeim gjaldendum, sem njóta markaðarins, til hagsbóta fyrir hina, sem ekki sitja að honum. Og við þetta hefi ég ekki heldur neitt sérstakt að athuga, ef ekki væri sýnd sú ósanngirni, að mér sýnist, að heimta þetta gjald af heimamönnum sjálfum, og eins og nú er ástatt hér í Rvík, getur það ekki komið til mála, að þetta gjald verði greitt. Mjólkurframleiðslan hér í Rvík þolir það ekki. Ég vil þess vegna nú við þessa 2. umr. fyrir mitt leyti greiða atkv. með rökst. dagskrá frá hv.þm. Hafnf., og ætti það að geta leitt til viðunandi lausnar á þessu máli, en fáist hún ekki samþ., greiði ég atkv. á móti öðrum greinum en þeirri fyrstu.

Magnús Torfason Ég skal byrja með því að þakka hv.n. fyrir þá vinnu, sem hún hefir lagt í frv., og góð meðmæli hennar. Get ég og fyllilega fallizt á þá brtt., sem n. hefir gert við frv. Ég get líka verið þakklátur mönnum fyrir það, hve hógvært þeir hafa talað um þetta mál með fullum röksemdum. En hitt gegnir allt öðru máli, að ég hefi ekki getað sannfærzt um, að þau rök, sem færð hafa verið gegn þessu máli, séu gild. - Ég vil byrja þessar hugleiðingar með því að endurtaka það, sem hv. 1. landsk. færði fram sínu máli til stuðnings. Það var það, að hér í Rvík væru 1000-1100 kýr og að með því væri séð fyrir því allt að helming mjólkurþurftar bæjarins. Ef við athugum þetta nánar, þá sé ég ekki betur en að samkv. þessu eigi að koma ein kýr á 20 menn. Þegar ég var á Ísafirði, var það eitt af vandamálunum þar, að mjólkin var allt of lítil handa bæjarbúum, og sá það á á ýmsan hátt, að bæjarbúar höfðu ekki nægilega hollt viðurværi. Þetta varð til þess, að horfið var að því ráði að setja upp mjólkurbú til að sjá fyrir þörfum manna í þessu efni, en þó held ég, að ég muni það rétt, að alltaf hafi þar verið meira en 1 kýr á 20 menn. Ef þessi skýrsla hv. 1. landsk. er rétt, að þessar 1000-1100 kýr sjái fyrir allt að helmingi af mjólkurneyzlunni hér, þá sé ég ekki betur en að ástæðan til þess, að ekki er neytt meiri mjólkur hér í Rvík, hljóti að vera sú, að hún sé of dýr. Hún er svo dýr á móti almennri fæðu eða neyzluvöru, að fólkið skirrist við að kaupa þessa alhollustu fæðu, sem það á kost á. Nú verður vitanlega ekki ráðið úr þessu, nema með því einu móti að minnka sölukostnað mjólkurinnar. Það mun rétt bæði hvað snertir framleiðendur hér í Rvík og kröfur bænda fyrir austan, að þeir munu ekki fá of mikið fyrir sína mjólk. Ég get fyllilega undirritað það því er ekki hér um annan kost að velja en að reyna með samtökum að vinna að því, að kostnaðurinn af flutningi og sölu mjólkurinnar verði minni en verið hefir, og þessi lög og allir þeir samningar, sem í mörg ár hafa staðið milli bæjarmanna og mjólkurfélaganna, hafa allir saman strandað á samvinnuleysinu. Því er þetta frv. fram komið, að sú leið þótti þrautreynd og myndi ekki hægt að koma málinu í lag nema því aðeins að njóta aðstoðar löggjafarvaldsins til þess. Nú heyri ég, að hv. 1. landsk. hefir ekki neitt sérstakt að athuga við aðalákvæði þessa frv., sem eru í 1. gr., og skilst mér helzt, að það hendi á, að þessi löggjöf muni fara í fullkomlega rétta átt. Hitt er annað mál, að ég get vel skilið, að hann vilji bera hag mjólkurframleiðenda í Rvík fyrir brjósti. En eftir því sem lögin gera ráð fyrir, þá er ég ekki viss um, að framkvæmd þeirra raski á nokkurn hátt hag þeirra, þótt þeir þyrftu að leggja eitthvað af mörkum í þennan verðjöfnunarsjóð, og þá kæmi að því, sem er aðalhugsun þessa frv. og kemur óbeint fram í frv. sjálfu, að fyrir austan fjall og annarsstaðar í fjarsveitum verði fyrst og fremst unnið úr mjólkinni skyr, ostar og rjómi, en að þeir, sem næstir eru Rvík, sjái fyrst og fremst fyrir hinni daglegu þörf mjólkur, svo að menn úr fjarsveitum sendi ekki meiri mjólk hingað til bæjarins en þarf til þess á hverjum tíma að fylla það skarð, sem þar verður, fylla muninn á milli framleiðslunnar í Rvík og eftirspurnar. Nú játa ég fullkomlega, að þetta kemur ekki beint fram í þessum lögum, en á því stendur svo, að þau eru byggð á föstu samkomulagi og samningum milli Mjólkurfél. Rvíkur og búanna. Þau byggjast á því samkomulagi, að búin fyrir austan vinni úr mjólkinni og sendi ekki nema það, sem um er beðið af mjólk hingað til Rvíkur. Þess vegna er það, að mjólkurframleiðendur hér í Rvík standa betur að vígi og fá nokkurskonar forréttindi til sölunnar. Hinsvegar finnst mér það einungis eðlilegt, að búin í fjarsveitunum fái eitthvað fyrir það að afsala þeim eiginlega mjólkurmarkaði til Rvíkur. Og þar er stungið upp á því, að það verði nokkurt gjald, sem á að leggjast í verðjöfnunarsjóð, ekki hærra en 5%. Í samanburði við annað mál, sem var hér á döfinni í gær, þá vil ég benda á, að þarna er rétt kveðið að orði, „ekki hærra en 5%“. Það sýnir, að löggjöfin kann að gera mun á þessu tvennu. Þar með er ekki sagt, að það eigi að vera 5%. Þetta gjald á að vera ákveðið af atvmrh., en þó aldrei hærra en 5%. Ég býst fastlega við því, að farin verði sú leið hvað þetta snertir, að láta reynsluna skera úr því, og her í öllu falli ekki að setja gjald þetta strax í hámark. Ég fyrir mitt leyti ber fullt traust til stj., að hún taki þarna tillit til alls réttlætis og hagsmuna þeirra, sem þarna eiga hlut að máli, einnig þeirra, sem ekki ná til mjólkurbúanna, enda beint tekið fram í 2. gr., að ef ráðh. þyki samþykktir fara í bága við grundvallarhugsun laganna; þá sé rétt að synja um staðfestingu, svo að hann hefir valdið. Því síður er ástæða til að ætla það, að ráðh. muni nú beita þessu valdi sínu illa um skör fram, þar sem það eru einmitt Rvíkingar, sem eiga daglega aðgang að honum og geta flutt sitt mál seint og snemma. Þá er verið að fetta fingur út í það, hvernig þessir menn, sem eiga að skera úr ágreiningi milli seljanda annarsvegar og annara, sem hlut eiga að máli, hinsvegar, væru skipaðir. Það var sagt, að þetta ættu að vera einhverjir óafsetjanlegir hæstaréttardómarar, en ég get ekki séð, að svo sé, því að það er sagt, að það eigi að skipa þá samkv. nánari ákvæðum í samþykktunum. Það þykir ekki ástæða til að taka það upp hérna, hvernig þessu verði fyrir komið, til hve margra ára o. s. frv. þeir eigi að vera kosnir. Eftir því sem mér skilst geta framleiðendurnir, sem hér eiga hlut að máli, ekki átt nema 3 atkv. í n. Það var sagt, að atvmrh., sem nú væri, myndi setja eintóma bændur í þessa nefnd. Mér dettur ekki annað í hug en að hæstv. ráðh. muni skipa mennina þannig, að n. verði sannkölluð fulltrúastefna fyrir alla þá, sem hlut eiga að máli. - Ég skal svo ekki frekar eyða dýrmætum tíma hv. d., aðeins vil ég algerlega neita því, að tilgangurinn með þessu frv. sé að verjast verðlækkun á mjólkinni, heldur að með því að spara flutning á mjólkinni hingað og með því að skipuleggja mjólkursöluna hér í Rvík, þá geti mjólkin orðið ódýrari, og hún getur líka orðið hollari. Það er alveg víst, að framleiðendurnir hugsa sér ekki, að þeir fái meira fyrir mjólkina en nú. Það, sem þeir hugsa sér, er þetta, að það verði aukinn markaður fyrir mjólkina hér í bænum með lægra verði, og það getur komið öllum til góða. Það er alveg víst, að í öllu þessu ati og samningum, sem hafa orðið um þetta ár eftir ár, þá hefir einmitt þessi hugsun, að auka mjólkurneyzluna, orðið algerlega ofan á hjá þeim, sem hlut eiga að máli, eftir því sem ég þekki bezt til.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Hv. frsm. er ekki við, svo að ég ætla að geyma að svara því, sem hann sagði. Þegar farið er að athuga þetta frv. og tilgang þess, finnur maður það fljótlega, að það eru skiptar skoðanir meðal þeirra manna, sem mæla með frv. Ég vil álíta, að það séu skiptar skoðanir hjá hv.frsm. og hv. 2. þm. Árn. Hv. frsm. segir, að þetta eigi að vera til þess að bæta fyrir framleiðendum á þann hátt, að þeir eigi að fá meira fyrir sína mjólk. Hv. 2. þm. Árn. segir, að þetta eigi að verða til þess að lækka mjólkurverðið  Hv. 2. þm. Árn. minntist á það í sinni ræðu, að sumt í þessu máli væri dálítið svipað öðru máli, sem hefði verið hér til umr. á fundinum í gær. Hann kvað svo að orði um það mál, að það væri hreinn og beinn nauðasamningur. Þar sem hann álítur þetta mál vera sama eðlis, er það samningur, sem er verið að neyða upp á annan aðilann að honum fornspurðum, án hans vilja og vitundar. -Ég get ekki annað skilið en að hv. dm. megi vera ánægðir með þá lausn málsins, að málinu sé frestað til næsta þings og að leitað sé álits hins aðiljans, svo að bezta og varanlegasta lausnin megi verða á málinu og ekki þurfi að breyta því á næsta þingi. Hv. 3. landsk. minntist á það, að ákvæði 3. gr. væru varhugaverð. Hann játaði, að gjaldið, sem lagt er á framleiðendurna í kaupstöðunum, væri varhugavert. Ég vil taka það fram, af því að það stendur svo á, að frsm. landbn. Nd. er staddur hér í d., að hann áleit einmitt þetta ákvæði um verðjöfnunarsjóðinn vera eitt af aðalatriðunum í frv. Ég vonast til þess, að hann geti látið einhvern hv.þdm. vita, ef ég hefi farið rangi með. Hann áleit það vera aðalatriði, að þetta verðjöfnunargjald frá framleiðendunum í kaupstöðunum fengi að halda sér. Líka hefir verið drepið á það, að bændurnir austanfjalls væru búnir að bíða svo lengi eftir því að fá eitthvert samkomulag við bæjarstjórn Rvíkur. Ég álít, að með minni dagskrártill. komist frekar skriður á málið og að það þurfi ekki að bíða lengur en til næsta þings, að gengið verði til endanlegra lykta í þessu máli. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að þetta frv. og einmitt ákvæðið um verðjöfnunina væri byggt á samkomulagi milli Mjólkurfél. Rvíkur og búanna austanfjalls. Mér finnst það sjálfsagður hlutur, að þetta atriði sé þeirra á milli algerlega, og að Mjólkurfél. Rvíkur greiddi búunum fríviljuglega þennan 5% skatt, en léti framleiðendurna í kaupstöðunum vera lausa við skattinn. Það kemur Mjólkurfél. Rvíkur talsvert til góða, ef mjólkurbúin austanfjalls vinna úr sinni mjólk, svo að mér finnst sjálfsagt, að þetta verði samningur þeirra á milli, og að það þurfi ekki þeirrar löggjafar með, sem hér er farið fram á í þessu frv. Hvernig svo sem ég velti þessu máli fyrir mér, get ég ekki skilið annan tilgang með þessu frv. en þann, að það sé ekki meiningin að lækka mjólkurverðið fyrir neytendurna, heldur sé það eingöngu sprottið af því að fá hærra mjólkurverð fyrir þá, sem nú hafa erfiðasta aðstöðuna og hv. 3. landsk. sagði, að væru að rembast við að flytja mjólkina hingað að vetrarlagi. Það er verið að bæta aðstöðu þessara manna með frv. því, sem hér liggur fyrir. Ég vona, að hv. dm. sjái, að það er svo margt athugavert í þessu frv., og einnig hefir verið sagt, að frv. væri ófullkomið í mesta máta, og þá held ég, að sé ekki bezta lausnin að flumbra þessu máli af síðustu daga þingsins, heldur sé það látið bíða til næsta þings og verði þá undirbúið rækilega, svo það mætti verða til frambúðar og báðum aðilum til gagns.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég vil aðeins leiðrétta það, sem kom fram í ræðu hv. 2. þm. Árn., þegar hann var að reyna að styðja fullyrðingar hv. 5. landsk. um að hér lifði fólk við mjólkurskort. Hann valdi það dæmi, að ef hér í bænum væru 1100 kýr og ef það væri helmingurinn af þeirri mjólk, sem bæjarbúar notuðu, sem þessar kýr legðu til, sem mun ekki vera rétt, þá væru það 2200 kýrnytjar, sem bæjarbúar nærðust á, og þá kæmu 30 manns á nyt; til þess þyrftu bæjarbúar að vera 66 þús., en það eru þeir ekki. Það mun sönnu næst, að ef hér eru 1100 kýr, sem mun láta nærri, þá samsvari neyzla bæjarmanna sem stendur 2500 kýrnytjum, og þá eru 12 menn á kú. Ég minnist þess, að þegar ég aðgætti þetta síðast í landshagsskýrslum, þá var ein sýsla á landinu, þar sem voru 20 menn um hverja kú, og þetta var landbúnaðarhérað. Ég hygg, að nú verði ekki talað um mjólkurskort í Rvík, enda er það vitanlegt, að þetta frv. er ekki fram komið vegna þess að hér sé mjólkurskortur, heldur af því, að hér þyki vera of mikið framboð af mjólk. Hv. þm. sagði, að tilætlunin væri að fá aukinn markað hér í bænum með lægra verði, en það er ekki unnt að komast verulega áleiðis í því máli eftir þessu frv., sem gerir ráð fyrir, að dýrasta framleiðslan verði send hingað og þar að auki lagður 5% skattur á mjólkina, og er slíkt ekki til verðlækkunar; en sá aukni markaður gæti aðeins komið fram við það, að mjólkurframleiðslan í sjálfum bæjunum hætti að vaxa eða jafnvel minnkaði. Það getur vel verið, að sú hugsun liggi að baki þessa ósanngjarna ákvæðis þessa frv. um skatt af heimaframleiðslunni, að nota innlenda markaðinn fyrir landbúnaðinn og tryggja hann betur með því að hindra landbúnaðarframleiðslu í lögsagnarumdæmum kaupstaðanna sjálfra. Auðvitað eykur þetta markaðinn, en það er ekki neitt hagsmunamál fyrir þjóðarheildina að fara inn á það að hefta framleiðsluna, þar sem hún í frjálsum viðskiptum leitar sér aðseturs. - Ég vil að lokum bæta því við, að það er ekki af hálfu kaupstaðanna einna, að mótmæli hafa komið fram gegn þessu frv. Hingað hafa komið sendinefndir bæði austan úr Árnessýslu og Rangárvallasýslu til þess að mótmæla þessu frv. Einn af þeim mönnum kom til mín og kvað svo fast að orði, að ef þetta frv. yrði að lögum, þá myndu þeir í sínum hreppi hætta að borga peninga út úr hreppnum. Það er því brýn ástæða til að athuga þetta mál betur, áður en því er flaustrað af.

Magnús Torfason Ég skal ekki lengja umr., en vil aðeins svara því, sem með þarf. Ég hygg, að það sé mála sannast, að þessu máli verði ekki fyllilega komið fyrir fyrr en nokkur reynsla er fengin í því, og það er bezt, að hún fáist sem fyrst. Út af þessu samkomulagi, sem hefir orðið milli Mjólkurfélags Rvíkur og búanna austanfjalls um að þau vinni úr mjólkinni, en mjólkurbúið hérna hafi söluna í Rvík, kvað hv.þm. Hafnf. svo að orði, að þetta ætti að vera samningur milli búanna. Ég vil leyfa mér að benda á, að ef mjólkurbúið hérna ætti að borga þessi 5%, þá yrði það vitanlega til þess, að það færu allir úr mjólkurbúinu. Út af því, sem hv. 1. landsk. sagði, að ekki væru allir ánægðir með þetta fyrir austan, þá er það rétt að nokkru leyti. Það er rétt, að einstöku menn selja hingað nokkuð af mjólk og rjóma, en ég má fullyrða, að fullt tillit verði tekið til þess af mjólkurbúunum og loforð frá þeim um það.

Ingvar Pálmason Þetta frv. er komið frá hv.Nd., og eins og þingheimi er kunnugt, þá fer það fram á, að gerðar verði breyt. á lögum um bann gegn dragnótaveiðum í landhelgi, um að veitt verði undantekning frá þeim lögum, sem bundin sé við viss svæði af landhelginni, og er sú breyt. fólgin í því, að lengdur verði sá tími, sem leyft er að veiða með dragnót í landhelgi. Þetta mál hefir verið sótt og varið af miklu kappi. En telja má, að það sé ein af þeim ráðstöfunum, sem nauðsynlegt er að framkvæma til þess að bæta úr ástandinu og erfiðleikunum, sem nú eru fyrir höndum, sérstaklega að því er snertir smærri útgerðarmenn. Sá hv.þm., sem flutti þetta frv. í Nd., gerði það af alveg sérstökum ástæðum. Og ástæðurnar eru þær, að nú er fengin full vissa fyrir því, að þær fisktegundir, sem veiddar eru í dragnót, sérstaklega kolann, er hægt að selja hér innanlands fyrir gott verð. Áður hefir það nokkuð dregið úr áhuga manna fyrir því að notfæra sér þessa fiskveiðaaðferð, að erfiðlega hefir gengið um markaðsmöguleika fyrir kolann. Ég þarf ekki að lýsa því, öllum hv.þdm. er það vafalaust kunnugt, að sænska frystihúsið hér í Rvík hefir boðizt til að gefa ákveðið verð fyrir kolann og annan fisk, sem veiddur kynni að verða í dragnætur á smábáta, en það er jafnframt bundið þeim skilyrðum, að þessi veiði verði byrjuð fyrr en lögin gera nú ráð fyrir. Ég ætla ekki að fara út í þau andmæli, sem flutt hafa verið gegn þessu máli. En hingað til finnst mér, að það hafi verið þyngst á metunum, hvað kolaveiðarnar hafa borið sig illa. Hinu verður ekki neitað, að því hefir verið haldið fram með talsverðum rökum, að kolaveiðar með dragnót í landhelgi væru spillandi. Ég skal ekki fara langt út í það mál, en get þó viðurkennt, að ég stend það mikið í gamla tímanum, að ég trúi, að slíkt geti átt sér stað, Sérstaklega ef möskvastærðin á veiðarfærunum er svo ógætilega þröng eða lítil, að mikið af ungviði sezt í nótina þegar hún er dregin eftir botninum, ef þá er ekki skeytt um að sleppa aftur því smælki úr nótinni, sem ekki er markaðshæft. Að þessu leyti getur það verið rétt, að dragnótaveiðin sé spillandi, og eitt er víst, að nágrannaþjóðir okkar hafa fundið ástæðu til að setja ákvæði um möskvastærð á dragnótum, a. m. k. á vissum svæðum. Hitt held ég, að séu öfgar, að þessi veiðarfæri eyðileggi gróður á sjávarbotni, svo að fisktegundir geti ekki þrifizt þar á eftir. En ég sé ekki ástæðu til að þrátta mikið um þetta mál; reynslan og vísindin verða að skera úr því. Mér virðist það vera aðalatriðið í þessu máli, að nú eru fengnir möguleikar til að stunda þessar veiðar á tilteknum svæðum, með fullri vissu um, að gott verð fæst fyrir fiskinn. Og ef sú vissa væri ekki fyrir hendi, þá tel ég, að þetta mundi mjög orka tvímælis. Nú er þannig ástatt, bæði hér við Faxaflóa og í Vestmannaeyjum, að mikill hluti af bátaflotanum er aðgerðarlaus yfir sumarmánuðina, og alstaðar kveður það við, að atvinnuleysi vofi yfir. Það virðist því vera nokkuð viðurhlutamikið að sporna við því, að þessi tilraun verði gerð. Ég skal ekki fara langt út í þær áætlanir, sem gerðar hafa verið um þann fjárhagslega hagnað, sem landsmönnum gæti hlotnazt af þessari veiði í sumar, en ég hygg, að það hafi verið færð gild rök fyrir því, að hann yrði talsvert mikill. Ég hefi heyrt nefnda hálfa millj. kr., og er það ekki ósennileg áætlun. Nú stendur svo á, að talsvert margir bátar eiga veiðarfæri til að stunda þessar veiðar á þeim svæðum, sem opnuð verða. Og því hefir verið haldið fram, að á undanförnum árum hafi þessir bátar tapað á kolaveiðunum, en mér finnst það einmitt styðja að því, hversu nauðsynlegt það er að gera þessa tilraun og vita, hvernig hún gefst. Og ef þessi undanþága verður ekki leyfð, þá er alls ekki hægt að stunda kolaveiðarnar öðruvísi en verið hefir, og að líkindum með einhverju tapi. Ég tel allt of viðurhlutamikið að gera ekki þessa tilraun, þar sem veita má töluvert mörgum mönnum atvinnu við að draga á land afla fyrir nokkur hundr. þús. kr., og það án þess að þrengt verði að markaðsmöguleikum fyrir aðrar fisktegundir. Og þegar þess er einnig gætt, að lögin eru tímabundin, þá virðist ekki mikið í hættu. Svo að mér sýnist ekki hægt að forsvara það að neita um þessa heimild. Ég hefi því að vandlega yfirveguðu máli tekið þá afstöðu að mæla með því, að þetta frv. verði samþ., og mun greiða því atkv. mitt. Ég get einnig vitnað til þess, að á síðasta þingi taldi ég varhugavert að sinna þessum veiðum, ef engir möguleikar væru til þess að byrja á þeim fyrr en lögin þá heimiluðu. Þess vegna var ég einn af þeim hv.þm., sem skrifuðu undir tilmæli til stj. um að veita undanþágu með bráðabirgðalögum. Ég vænti, hvernig svo sem fer um þetta mái í þessari hv. d., að það verði bæði sótt og varið með gætni og án þess að óþarfa öfgar komist inn í það. Það hygg ég, að verði bezta leiðin til þess að hitta á réttu úrlausnina.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég þarf ekki að verða langorður. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. forseti haldi okkur hér á fundi þangað til a. m. k. þessari umr. þessa máls er lokið, svo að það þýðir lítið að ætla sér að beita hér málþófi, enda hefi ég enga tilhneigingu til þess að gera það, heldur vil ég og tel mér skylt að gera grein fyrir afstöðu minni til málsins. Eins og kunnugt er, hafa verið bannaðar botnvörpuveiðar hér við land innan landhelgi, og víðar en hér, því að þó að ég sé ekki sérstaklega fróður í þeim efnum, þá veit ég ekki betur en að það sé gert í öllum löndum, þar sem fiskveiðar eru nokkrar að mun. Hér er um eina tegund botnvörpuveiða að ræða, og þó að hún sé e. t. v. ekki eins skaðleg eins og aðrar teg. botnvörpuveiða, get ég ekki efazt um, að hún eigi sammerkt þeim að því leyti, að hún sé að meira eða minna leyti skaðleg, - skaðleg á tvennan hátt, eins og hv. 2. þm. S.-M. drap á, að hún veldur því, að ungviði fiskjarins verður grandað umfram það, ef slíkar veiðar væru ekki stundaðar; ennfremur á annan hátt, að hún gerir öðrum mönnum, sem stunda veiðar með öðrum hætti, erfiðara fyrir með að bjarga sér. Ég hygg, að það sé vafalaust um þessa veiðiaðferð, að hún hafi þennan ágalla í verulegum stíl. Um það skal ég aðeins vísa til erindis, sem þinginu hefir verið sent frá þekktum manni úr veiðistöð hér suður með sjó, sem kallað er, þar sem hann lýsir því, hvaða áhrif þessi veiði hafi á aðrar fiskveiðar á því svæði, sem þar um ræðir. Þessi maður er hreppstjóri í sinni sveit, og ég hefi aldrei heyrt það vefengt, að hann væri merkur maður. Hann gerir grein fyrir þessu á þann hátt, að ekki er nema um tvennt að velja. Annaðhvort segir hann vísvitandi ósatt af sinni reynslu í þessum efnum eða það hlýtur að vera augljóst hverjum manni, að þessi veiðiaðferð er stórskaðleg fyrir þá menn, sem stunda annarskonar veiðiaðferðir. Hann gerir grein fyrir því, að fiskurinn hafi beinlínis farið af þeim miðum, sem undanfarið hafi verið tiltölulega uppgripaafli af öðrum fisktegundum, og hafi farið vaxandi ár frá ári, þangað til dragnótaveiðarnar byrjuðu, þá þverbreytti um, þannig að annara veiðiskapur varð sem enginn á þessu svæði. Þetta segir sá merki maður í sínu erindi til Alþingis, og ég ætla honum ekki, að hann fari með vísvitandi ósannindi til þess að spilla fyrir nágrönnum sínum, sem hafa stundað þessa veiði. Þar við bætist, þó að mikið sé talað um, hver lífsnauðsyn þetta sé þeim mönnum, sem aðstöðu hafi til þess að stunda þessa veiði, að reynsla okkar er sú af þessum veiðum, að ávinningurinn við þær hefir orðið sáralítill, og það er eftirtektarvert um hv. 2. þm. S.-M., sem á undanförnum þingum hefir fylgt því af nokkru kappi að fá slíka undanþágu fyrir sína sveitunga, þ. e. a. s. fyrir Austfirðinga, að hann virðist ekkert kæra sig um það, því eins og kunnugt er, nær þetta frv. alls ekki til Austfjarða, heldur aðeins frá Hjörleifshöfða vestur um til Látrabjargs. Austfirðingar eiga ekki að fá að vera aðnjótandi þessarar blessunar, að fá að veiða með dragnót þennan tíma. Hvernig stendur á því, að hv. 2. þm. S.-M. otar ekki tota sinna héraðsmanna, sem honum ber þó skylda til, ef hann hefir í raun og veru trú á því, að þetta sé þeim svo blessunarríkt sem ráða mætti af því, sem hann sagði um þetta mál hér í upphafi þessarar umr.? Ég get ekki ályktað annað af því en að hann hafi ekki þá reynslu, að sveitungar hans hafi haft mikinn ávinning af þessari veiðiaðferð þann tíma, sem þeir nú stunda hana, og það á vissulega við um þá, að þeir hafa lagt í mikinn kostnað til þess að afla sér þessara veiðarfæra, svo að ástæða virðist vera til þess að játa þá vera aðnjótandi þessara hlunninda, ekki síður en aðra landsmenn. Mér er sagt, að ágóðinn af þessari veiði hafi reynzt sáralítill. Ég hefi að vísu heyrt þær sögur úr einni veiðistöð, að þar hafi orðið e. t. v. einhver tekjuafgangur af þessum veiðiskap, en það var með sérstökum verzlunarháttum, eftir því sem mér er skýrt frá, sem ég tel, að ekki sé verulega byggjandi á til frambúðar, ef satt er, að þar hafi verið að ræða um sölu á vöru í vöruskiptum, í staðinn fyrir vöru, sem annars er bönnuð sala á í landinu. Jafnvel þó að um einhvern ávinning væri að ræða við það, að þessi veiði væri leyfð, menn gætu haft góða atvinnu og góðar tekjur, þá fæ ég ekki betur séð en að jafnframt væri minni atvinna og minni tekjur fyrir aðra menn, sem stunda svipaða veiði, þ. e. a. s. veiði í því skyni að flytja fisk út kældan eða frosinn. Eins og kunnugt er, verður fyrst um sinn takmarkaður innflutningur á ísuðum fiski til Englands, sem er aðallandið fyrir slíkan innflutning. Ég fæ ekki betur séð en að af því leiði, að minni markaður verði fyrir veiði annara manna, sem hafa lagt það fyrir sig að stunda veiði í því skyni að flytja aflann til Englands, svo að þjóðarhagur er enginn að þessu. Ég tók að vísu eftir því, að hv. 2. þm. S.-M. sagði, að með þessu væri ekki að neinu leyti þrengt að markaði fyrir fisk annara. Mér er það ekki ljóst, hvernig hann getur fullyrt það, því að jafnvel þó að svo væri, að markaður væri að einhverju leyti fyrir þennan fisk annarsstaðar en í Englandi, þá er engin trygging fyrir því, að hann verði ekki seldur þar a. m. k. jöfnum höndum. Þá sé ég ekki, að árangurinn af þessu verði annar en sá með samþykkt þessa frv. að styðja útlent atvinnufyrirtæki, sem er að vísu allra góðra gjalda vert, en á kostnað innlendra manna. - Það hefir orðið úr, að ég hefi þegar við þessa umr. ásamt hv.þm. Snæf. flutt brtt. við frv., og er brtt. á þskj. 882. Hv. þdm. hafa að sjálfsögðu kynnt sér þessa brtt., og sjálfsagt er ekki fyrirhafnarmikið að gera það ljóst, í hvaða tilgangi hún er fram flutt og hvað af henni leiðir. Hún er byggð á því, að vegna þess að þessi veiðiaðferð sé í sjálfu sér skaðleg að því leyti, að hún spilli fyrir veiði annara á sömu slóðum, þá er það lagt til, að á hverjum flóa eða firði, sem þessi undanþága nær til, verði aðeins leyfð slík veiði þeim mönnum, sem búsettir eru í þeim héruðum, sem að þeim flóa eða firði liggja, sem um er að ræða. Með því móti er það tryggt, að ekki komi fleiri til þess að urga upp botninn og spilla veiðinni fyrir öðrum þeim, sem sjó stunda á sömu slóðum, en menn úr sama héraði, og það er ákaflega mikil sanngirni í því, að veiði manna á viðkomandi stað sé ekki spillt með veiðiskap manna úr öðrum héruðum, þar sem ekki getur verið um það að ræða, að sveitarfélagið hafi neinn ávinning af þeim atvinnurekstri; auk þess verður að sjálfsögðu minna að gert og spjöllin minni af veiðinni en ella. Þetta tekur ekki aðeins til allra þeirra veiðimanna, sem búsettir eru hér á landi, utan þeirra héraða, sem um ræðir, heldur líka manna, sem njóta sömu réttinda og Íslendingar, sem hefðu þá fullkominn aðgang að þessari veiði á sömu slóðum. Ég tel engan vafa á því, að það sé fullkomlega heimilt að setja þetta ákvæði í l., og að það komi ekki í bága við ákvæði sambandsl., þar sem þetta gengur jafnt yfir innlenda menn eins og þá menn, sem hér eiga að njóta jafnréttis við Íslendinga, Færeyinga og Dani. Ef heimildin væri almenn, myndu þeir einnig mega stunda veiði á sama tíma og Íslendingar. Það er augljóst, að tilgangurinn með þessari takmörkun er ekki aðeins sá, að hindra þeirra veiði, heldur að draga úr þessum veiðiskap yfirleitt, vegna þess að ég tel hann yfirleitt skaðlegan, og því sé skynsamlegt, að hann sé sem minnstur, ef hann er leyfður á annað borð. Hinsvegar geri ég ráð fyrir, að því verði vel tekið af þeim mönnum, sem rétt hafa til veiðanna á hverjum stað, að það sé dregið úr þeim fjölda, sem geti flykkzt þar að og keppt við þá og gert þeirra veiðivonir minni en ella. Ég hygg því, að það væri skynsamlegt af hv. dm. að taka þessari till. vel og samþ. hana, því ég hygg, að hún eigi að geta náð fullt svo vel þeim tilgangi að bæta úr erfiðleikum þeirra manna, sem búsettir eru á þeim slóðum, sem hér er um að ræða. Ég skal taka það fram, að við flm.till. greiðum að sjálfsögðu atkv. á móti frv., ef brtt. verður felld.

Bjarni Snæbjörnsson Eins og hv. dm. er kunnugt, hefir staðið töluverður styrr um þetta dragnótamál á síðustu þingum. Það hefir verið fellt hvað eftir annað í hv.Nd., en svo hafa komið síðar meir áskoranir frá einstökum þm. til ríkisstj. um að leyfa dragnótaveiðar. Ég hefi verið meðal þeirra manna, sem skrifað hafa undir þetta skjal, og hefir það. verið af sömu ástæðum og hv. 2. þm. S.-M. nefndi, að mér fannst varhugavert að neita þessu bjargráði, sem mjög margir menn utan þings hafa álitið, að væri af því. Vildi ég, að tilraunir í þessa átt væru gerðar á þeim erfiðu tímum, sem verið hafa undanfarið og eru að vísu enn. En ég hefi gert mér það að skyldu að spyrja nákvæmlega alla þá, sem ég hefi náð til og hafa verið fyrir sunnan mig, og sömuleiðis í Hafnarfirði, hvernig afkoma þeirra væri eftir þessar dragnótaveiðar. Mér er óhætt að segja, að eftir þessi tvö skipti, sem þetta leyfi hefir verið veitt, þá er það svo, að langflestir af þeim, sem ég hefi talað við, hafa sagt, að upp úr þessum veiðum væri ekkert að hafa annað en tapið. Í Hafnarfirði byrjuðu menn fyrst á dragnótaveiðum sumarið 1931, en hafa ekki borið það við síðan. Fyrir sunnan Hafnarfjörð hafa tilraunir aðallega verið gerðar í Keflavík og Njarðvíkum. Í Keflavík eru mjög skiptar skoðanir, en ég býst við, að þeir séu fleiri, sem álíta, að það sé nokkuð lítið upp úr þessum veiðum að hafa, og í Njarðvíkunum segja menn, að það sé alls ekkert. Þetta gefur mér fyllstu ástæðu til að álíta, að þetta sé a. m. k. enginn bjargráðavegur eins og stendur, enda sagði hv. 2. þm. S.-M., að af því að menn hefðu tapað á undanförnum árum, þá væri viðurhlutamikið fyrir þingið að neita þeim um það, m. ö. o. að neita þeim um að tapa áfram. Tap þeirra manna, sem stunda kolaveiðar, var alla jafnan meira á síðastl. ári en árið þar áður, og ég tala nú ekki um þá menn, sem keyptu þessa vöru; ég ætla ekki að fara út í það. Nú er það útlent firma, sem ætlar að kaupa þessa vöru. Hv. 1. þm. Reykv. drap á landhelgina og botnvörpu- og dragnótaveiðar. Ég ætla ekki að fara út í þá sálma. Ég styðst eingöngu við það, sem skynsemin segir mér, og hefi þar mína persónulega skoðun um það mál; jafnframt styðst ég við það, sem þeir menn segja, sem stunda þessa veiði þarna fyrir sunnan mig, og þar eru skoðanir svo skiptar, að það eru heilir hreppar, sem eru á móti þessum veiðum, en aðrir hreppar eru með þeim og segja, að þær spilli ekkert öðrum, veiðum á þeim slóðum. En það er eftirtektarvert samt, að þeir, sem segja, að það spilli ekki öðrum veiðum, það eru þeir, sem fiska á miðum þeirra, sem segja, að þetta spilli veiðunum, og þeim dettur ekki í hug að gera út á þennan hátt. Við skulum taka t. d. Keflvíkinga og Garðbúa. Keflvíkingar sækja kolann suður í Garðsjó og segja, að dragnótaveiðarnar spilli ekki öðrum veiðum. Garðbúum dettur ekki í hug að stunda kolaveiðar í Garðsjónum, þó að þeir eigi að mörgu leyti hægari aðstöðu, af því að þeir vilja ekki spilla fyrir sinni veiði síðar meir. Þetta eru þær upplýsingar, sem ég hefi getað aflað mér einmitt af þessum tilraunum, og þær eru svona útlítandi. Það er alveg rétt, að það er viðurhlutamikið fyrir þingið að kasta steini í götu þeirra manna, sem vilja reyna að ná í lífsviðurværi handa sér og sínum nú á þessum tímum; en ég álít, að það sé líka viðurhlutamikið fyrir þingið að eyðileggja máske afkomu manna einmitt með því að spilla þeirra veiðistöð, án þess að nokkurn hlut sé að hafa upp úr því í aðra hönd af þeim, sem spilla veiðistöðvunum, að sárafáum undanteknum. Ég hjó einnig eftir því hjá hv. 2. þm. S.-M. eins og hv. 1. þm. Reykv., að þetta myndi ekki þrengja markaðsmöguleikana fyrir aðrar okkar fiskitegundir. Ég verð þar að taka í sama streng og hv. 1. þm. Reykv. og get ekki skilið annað en að þetta verði til þess að spilla fyrir ísfisksölu togaranna. Nú er það vitanlegt, að ísfisksala togaranna hefir borið sig nær undantekningarlaust, og þá finnst mér ekki farandi í grafgötur um það, hvort sé heppilegra fyrir þjóðarheildina. Hvað viðvíkur brtt. þeirri, sem liggur hér fyrir frá hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm. Snæf., verð ég að segja það, að svo framarlega sem hún verður samþ., þá sé ég auðvitað, að tilganginum er alls ekki náð með frv. Ennfremur get ég ekki séð annað en að það verði til þess að gera ýfingar milli manna um það, hverjir megi veiða þarna. Mér væri nær að halda, af því að ég þekki svo margan manninn, sem fer á þessar veiðar, og sem ógjarnan vilja láta hlut sinn, að þarna yrði kannske hálfgerður sjóslagur. Frá mínum bæjardyrum séð væri máske rétt að samþ.till., því að þá yrði frv. óskapnaður. Ég hygg, að aðalkrafa a. m. k. allra þeirra, sem eru fyrir sunnan mig á Reykjanesskaganum, Keflavík og þar suður frá, sé ekki sú, að lengja dragnótaveiðitímann, heldur að höfð sé öflug landhelgisgæzla fyrir sunnan einmitt á þeim tíma, sem farið er fram á að lengja tímann. - Við þessa menn hefi ég talað og leitað upplýsinga hjá undanfarið, og þeir segja þetta, sem ég hefi hér sagt.

Ingvar Pálmason Ég hefi ekki hugsað mér að teygja mjög úr þessum umr., enda hefi ég ekki áskilið mér framsögumannsrétt, er ég skilaði málinu. Þó verð ég að svara nokkrum atriðum úr ræðu hv. 1. þm. Reykv. Það er rétt hjá honum, að ég taldi upp í ræðu minni nokkur atriði, sem mæltu á móti þessum dragnótaveiðum, og það er líka rétt, að ég taldi eina mótbáruna á nokkrum rökum byggða, sem sé þá, að dragnæturnar spilltu botninum. En mér virtist hv.þm. leggja aðaláherzluna á þá mótbáruna, sem ég tel ósannaða, sem sé þá, að dragnæturnar spilli öðrum fiskiveiðum. Ég dreg ekki í efa, að þessi hreppstjóri úr Garðinum sé vandaður maður, sem segir ekki vísvitandi ósatt, en ég held bara, að reynsla hans sé ekki næg og að hann hafi þarna dregið skakka ályktun. Ég þekki veiðarfæri, sem ekki eru reyndar notuð til að veiða kola, þorsk eða ýsu, en þó nytjafisk. Hann heitir kúfiskur. Hann er veiddur með plóg, þannig, að botninn er bókstaflega plægður upp. Ef nokkurt veiðarfæri spillir botninum, þá ætti það að vera þetta. En hver er svo reynslan? Þar, sem plægt er fyrir kúfiski, þar er það tryggt, að fiskur gengur á sérstaklega smærri fiskur. Kúfiskurinn lifir nefnilega niðri í sandinum, og þegar hann er plægður upp, brotnar talsvert af skeljum, en aðrar koma upp úr sandinum. Skapast þannig mikið æti fyrir fiskinn. Þetta er staðreynd. Hverjar eru nú sannanirnar fyrir því, að dragnótin geri öfuga verkun? Ég held einmitt, að hún bæti frekar fyrir í þessu efni en skemmi, því að í dragnótina veiðist mikið af krossfiski, og þekkja allir sjómenn, hve mjög krossfiskurinn spillir fiskiveiðunum, því að hann vefur sig utan um beituna; þegar hún kemur í botn, en þorskurinn nær þá ekki í hana, þar sem hann vill ekki éta krossfiskinn. Ef dragnótin veiðir krossfiskinn, sem spillir fiskiveiðunum, þá bætir hún líka fiskiveiðarnar. Þetta vita allir sjómenn, og þarf eigi vísindamenn til að skilja það. Þarf því frekari rök til þess að sýna mér fram á, að dragnótin spilli fiskiveiðunum. Væri réttast, að við létum þessa deilu niður falla, því að við erum báðir of ófróðir um málið, en þó held ég, að reynslan sé heldur mín megin. Þá vil ég minnast lítillega á það, sem hv. 1. þm. Reykv. vék að mér, þar sem hann sagði, að ég hefði á undanförnum þingum sótt það af kappi að fá undanþágu fyrir okkur Austfirðinga um þessar veiðar. Það er rétt. En svo spyr hv.þm., hví ég vilji ekki nú berjast fyrir því, að Austfirðingar fái þessa undanþágu. Það er óþarft að spyrja svona. Ef Austfirðingar gætu tryggt sér sæmilegt verð fyrir aflann í Rvík, þá myndu þeir líka berjast fyrir þessu. Þá minntist hv.þm. á það, að ég hefði sagt, að þessar veiðar myndu ekki þrengja markaðinn að mun fyrir öðrum fiskiveiðum. Það getur verið, að ég hafi þar tekið nokkuð djúpt í árinni, en þó er mér tjáð, að þessi fiskur eigi ekki einungis að seljast til Bretlands. Annars skal ég ekkert um þetta fullyrða. En það þykir mér lítil röksemd hjá hv.þm., að því meira sem bátarnir seldu til Englands, því minna gætu togararnir selt, og væri þetta því enginn þjóðarhagur. Í fyrsta lagi þykir mér ekki rétt að útiloka bátana frá því að geta selt eitthvað til Englands af því, sem Íslendingar yfirleitt flytja þangað, og í öðru lagi yrði þessi fiskur miklu verðmeiri en sá, sem togararnir selja. Ef svo vel tækist til, að bátarnir gætu t. d. selt til Englands 2/3 af þeim kola, sem við flytjum þangað, og fyrir þetta háa verð, þá er ekki hægt um það að deila, að hér væri um þjóðarhag að ræða. Hv. þm. Hafnf. vék að því, að þetta myndi spilla fyrir togurunum; þeir myndu selja minna. Ég hefi þegar vikið að þessu. En hv.þm. sagði, að ísfiskveiðar togaranna bæru sig vel. Það bendir á, að ef við getum tryggt bátunum rétt markaðsverð, þá myndu þessar veiðar líka bera sig vel. Hv. þm. sagði, að Hafnfirðingar væru allir á móti þessari rýmkun á dragnótaveiðum. Hann sagði, að suður með sjó væru flestir á móti þessu og að aðeins nokkrir bátaeigendur og sjómenn í Keflavík væru með því. Ég hefi hér skjal, undirritað af 12 formönnum hér við Faxaflóa, og eru flestir úr Njarðvíkum eða Keflavík. Er þar skorað á þingið að samþykkja þetta mál. Bendi ég á þetta til þess að sýna, að skjallega sannaðar óskir liggja fyrir frá fleirum, sem eru með þessu en móti. Held ég þá, að ég þurfi ekki að svara fleirum af þeim, sem á móti hafa mælt. En ég ætla að fara nokkrum orðum um brtt.hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm. Snæf. Þarf ég ekki að fjölyrða um hana, því að hv.þm. Hafnf. lýsti till. svo vel, að ég get það ekki betur. Hann gat um það, hve tilganglaus till. væri og að frv. væri ekki annað en viðrini, ef hún væri sett inn í það. Hann var líka svo hreinskilinn að segja það, að till. væri borin fram í því skyni að eyðileggja málið. Þarf ég þar engu við að bæta. Ég vil aðeins undirstrika orð hv.þm. um það, hvernig 1. skyldi framfylgt. Sagði hann, að verða myndi sjóstríð út af öllu þessu, ef till. yrði samþ. Getur verið nokkuð til í því.

Það ætti að mega hafa landhelgisgæzlu

. Já, en hún verður þá að vera betri en nú er. Held ég, að landhelgisgæzluna verði að skerpa, og lasta ég það sízt. En það er rétt hjá hv.þm. Hafnf., að ófriður myndi af þessu verða og að ógerningur yrði að framfylgja 1., enda er það skiljanlegt, þegar till. er borin fram til þess að eyðileggja málið.

Halldór Steinsson Um þetta mál hafa verið skiptar og breytilegar skoðanir utan þings og innan. Þarf í því efni ekki annað en benda á gang málsins hér á þingi, þar sem Nd.samþ. þetta frv., eftir að hafa áður fellt frv. um sama efni. Utan þings eru líka uppi ólíkar skoðanir um málið, og er það eðlilegt, þar sem það er hvergi nærri rannsakað til hlítar enn, hvort dragnótaveiðarnar spilli sjávarbotninum eða annari veiði. Það eina, sem hægt er að byggja á, eru athuganir sjómanna sjálfra. Benda þær í þá átt, að þessar veiðar spilli heldur en hitt. Þetta er álit sjómanna, þar sem ég er kunnugastur, kringum Breiðafjörð. Því er eðlilegt, að menn séu hikandi gagnvart því að innleiða víðtæka löggjöf í þessu efni. Fyrir 2 árum lækkaði saltfiskverð mjög, og mátti segja, að þá horfði til vandræða hér við sjávarsíðuna. Þá vaknaði þessi dragnótaalda. Menn bentu á, að Danir hefðu rekið þessa veiði um nokkurra ára skeið hér, raunar framan af með tapi, meðan þeir voru að kynnast betur þessari veiðiaðferð. Voru þá margir, sem komu sér upp dragnótum. En 1931 varð þó stórtap á þessari veiði, t. d. á Austfjörðum. Furðar mig því á, að hv. 2. þm. S.-M. skuli koma hér fram og mæla með þessu, þar sem hann hefir þessa reynslu. En reynslan er ekki betri annarsstaðar á landinu. Við Breiðafjörð hefir orðið sama reynslan. En nú voru menn víða um land búnir að koma sér upp þessum dýru veiðitækjum, og var þá eðlilegt, að þeir vildu reyna þau til hlítar. 1932 var því þessi veiði tekin upp aftur, en það fór á sömu leið. Þetta frv. er svo ósanngjarnt, að það fer fram á að taka tvo flóa út úr, Breiðafjörð og Faxaflóa, og leyfa öllum, hvort heldur það eru Danir eða Færeyingar eða Íslendingar úr öðrum landshlutum, að vaða inn á þessi takmörkuðu svæði. Þetta er aðalósanngirnin í frv. Til þess að bæta úr þessu, kom þessi till. frá okkur hv. 1. þm. Reykv. Ef hún nær samþykki, þá komast ekki aðrir að veiðinni en þeir, sem mestan rétt hafa til hennar, þeir, sem búa við þessa flóa. Hv. 2. þm. S.-M. taldi það öfgar, að þessi veiðarfæri skemmdu botninn. Hann er þó enginn vísindamaður á þessu sviði og getur því ekkert um það sagt. Vitnisburður og álit þúsunda sjómanna styður þessa skoðun, en hinsvegar hefir ekki komið fram álit vísindam., er hrekti það. Hv. 5. landsk. sagði, að ef málið næði ekki fram að ganga, þá væri þar með tekið brauðið frá þúsundum landsmanna. En ég vil snúa við setningunni og segja, að ef frv. verður samþ., þá verður það til þess að taka brauðið frá þúsundum landsmanna. Hv. þm. Hafnf. sagði, að ef brtt. okkar næði samþykki, þá yrði frv. að óskapnaði, en þessu er öfugt farið. Frv. er nú óskapnaður, en það myndi lagast talsvert, ef brtt. yrði samþ. Mér finnst annars þessir hv.þm. taka nokkuð djúpt í árinni, er þeir segja, að brtt. sé aðeins borin fram til þess að eyðileggja málið. Það er ósvífin aðdróttun að segja, að þm. beri fram till. til þess að eyðileggja mál. Hv. þm. geta ekki lesið í huga okkar. Þessi brtt. er fram komin fyrir einlægan vilja okkar á því að lagfæra frv., svo að eitthvert vit verði í því, en því er ekki að heilsa eins og nú er. Þetta er eitt með ranglátari frv., sem fram hafa komið á þessu þingi.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég hafði nú haldið, að langar umr. um þetta mál hefðu ekki mikla þýðingu, því að málið hefir komið til skoðunar áður, og ég hugsa, að atkv. dm. séu nokkurnveginn ráðin, en ég kann þó ekki við að sitja hér hjá án þess að segja nokkur orð frv. til meðmæla. Ég man eftir því allt frá barnæsku, að það hafa verið töluverðar deilur um það, hvort rétt væri að leyfa sjómönnum að veiða fisk á einn eða annan hátt. Í minni barnæsku var ekki um neitt meira talað en það, hvort það mundi ekki gera út af við fiskveiðar landsmanna á þessum og þessum stað á hinum og öðrum tíma. Samskonar deila hefir alltaf haldið áfram enn þann dag í dag og kemur nú fram í umr. um þetta frv. Sú vissa er fyrir hendi með þann fisk, sem veiddur er, að úr honum má gera eitthvert verðmæti, en sá fiskur, sem bannað er að veiða, verður landsmönnum aldrei að gagni. Ég held, eins og málum horfir nú, að það sé á tvennt að líta í þessu efni. Annað er það, að að því leyti, sem við eigum nú hægt með að koma þessari vöru til útlanda á góðan markað, þá er von til þess, að þetta geti orðið sæmilega arðsöm atvinna, og mér finnst sjálfsagt að leyfa landsmönnum að nota þetta tækifæri. Svo er á hitt að líta, að þetta er atvinna fyrir fleiri heldur en sjómenn. Við tilreiðslu þessarar vöru til útflutnings get ég hugsað, ef maður gerir ráð fyrir svona 14 þús. smálestum, að mundi verða borguð í verkalaun um 140 þús. kr. Það munar þó nokkuð um það yfir nokkra sumarmánuði. Svo er ýmislegt fleira, t. d. vinnulaun við að búa til umbúðir, og svo flutningsgjald til útlanda. Allt eru þetta peningar, sem koma inn í landið, ef fiskurinn er veiddur, en ekki ef það er bannað. Mótbárur hv.þm. Snæf. gegn þessu frv. út af því, að slík veiði hafi ekki borgað sig 1931, koma ekki til greina að því er snertir þann afla, sem hægt var að gera markaðshæfan fyrir tilstilli sænska frystihússins hér í Rvík, því að það er álitið, að fyrir þann afla muni fást svo mikið verð, að þetta borgi sig. En hinsvegar ætti þessi röksemdafærsla hans að útiloka allan ótta um það, að hægt sé að misnota þessa heimild með því að fiska til útflutnings þar fram yfir eða á annan hátt. Og hættan af því er útilokuð af fleiri en einni ástæðu. Fyrst og fremst álít ég í lófa lagið, og það muni ekki kosta annað en nefna það, að útiloka það, að þetta fyrirtæki hér í bænum, sem sé frystihúsið, láti nokkurn utanhéraðsmann sitja fyrir um viðskipti, hvort sem það væri útlendingur eða innlendur aðkomumaður hér í bænum. Ég veit, að aðstaða þessa fyrirtækis er slík, að það mundi ekki þurfa annað en að nefna það við það að láta bátana, sem hér veiða, sitja fyrir öllum kaupum.

Danir mundu veiða jafnt fyrir það

. Nú gleymir hv.þm. því, að við erum búnir að gera samninga við Englendinga, sem hafa það í för með sér, að ríkisstj. á að hafa í hendi sér allan útflutning á þessum frysta fiski til Englands. Hvað mundi þá þýða fyrir Dani að veiða hér kola og flatfisk og fá svo ekki að senda hann á enskan markað? Því að það er ekki ætlunin, að aðrar þjóðir fái hlutdeild í þeim kvóta, sem við megum flytja þangað inn. Það er engin hætta að leyfa þetta, vegna þess, að það má gera ráð fyrir, að það sé rétt, að markaðsskilyrðin passi það, að aðrar veiðar geti orðið arðberandi heldur en þær, sem byggjast á þessum möguleikum frystihússins. Og með þeim lögum, sem samþ. hafa verið í sambandi við ensku samningana, er íslenzku stj. gefin heimild til þess að hindra það, að þeir menn, sem hún óskar ekki eftir að hleypa inn á okkar markað, geti notið sín. Ég læt þessi fáu orð nægja sem meðmæli frá minni hálfu með því, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Ég tel ekki nauðsynlegt að setja inn í lögin þau ákvæði, sem brtt. fela í sér. Ég tel, að það muni koma af sjálfu sér í framkvæmdinni. Þessar veiðar munu alls ekki verða arðberandi nema að því leyti, sem viðskipti sænska frystihússins ná til.

Halldór Steinsson Ég get ekki kannazt við það, sem hv. 1. landsk. sagði, að það væri algerlega óhætt að leyfa þessar veiðar, því að það mundu ekki koma utanaðkomandi menn til þess að nota þær. Ég get ekki verið á sömu skoðun. Ég hugsa, að það mundu margir vilja nota sér þetta, menn víðsvegar að af landinu, og auk þess að sjálfsögðu Danir. En ég held, að það sé engin ástæða hjá hv.þm. að halda því fram, að Danir mundu ekki komast að hér með sinn fisk, því að Íslendingar hefðu gert samning við Englendinga um það, hvað mikið þeir mættu flytja af fiski til Englands. Danir hafa einnig slíka samninga við Englendinga, og gætu þeir komið sínum fiski í gegnum þá. En hv. 1. landsk. fór framhjá aðalatriðinu í þessu efni, þeirri ósanngirni, að taka út úr fiskimiðum landsins 2 flóa og ófriða þá bæði fyrir Dani og Íslendinga, hvar sem þeir eru búsettir á landinu. Ég skal t. d. taka Breiðafjörð og Faxaflóa. Það hagar svo til, að Breiðfirðingar þeir, sem dragnótaveiðar stunda, hafa ekki nema trillubáta til að stunda þær á, og á þeim geta þeir ekki farið langar leiðir, t. d. inn á Faxaflóa. Annað atriði er við þessar veiðar, og það er það, að Breiðfirðingar byrja aldrei þessar veiðar fyrr en seinni part sumars. Afleiðingin af þessu yrði því sú, að þessi veiðisvæði mundu yfirfyllast af aðkomubátum áður en Breiðfirðingar gætu komið því við að nota þau. Aftur á móti gætu Breiðfirðingur alls ekki notað Faxaflóa til þessara veiða, og að því leyti kemur þetta ranglátlega niður, en það á brtt. okkar að girða fyrir.

Jón Baldvinsson Mér datt í hug, þegar hv.þm. voru að lýsa þessu skaðræði, sem þessi undanþága um dragnótaveiði í landhelgi á að vera að þeirra dómi, gömul hjátrú á „fiskiveiðalínum“, sem áður fyrr voru settar víðsvegar kringum land. Ég man eftir því, að ein slík lína var dregin yfir Ísafjarðardjúp, og það var bannað að beita skelfiski fyrir utan þá línu. Þetta kom til af því, að inndjúpsmenn vildu ekki leyfa útdjúpsmönnum að nota skelfisk, af því að þeir töldu, að það mundi spilla fiskigöngunni í inndjúpið, ef þeir beittu þessari heitu utar við djúpið, en þetta var í raun og veru megnasta hjátrú, eins og margt annað í sambandi við fiskveiðasamþykktirnar gömlu. Hv. 1. þm. Reykv. talaði mjög fast á móti þessari breyt. á dragnótalöggjöfinni, og skyldi maður þó helzt ætla, að þaðan væri stuðnings að vænta, þar sem þm. Reykv. eru, því að fjöldi manna hér í Rvík óskar sérstaklega eftir þessari breyt. á löggjöfinni, vegna þess að hún miðar til aukinnar atvinnu. Undanfarið hefir gengið fremur stirt með þennan atvinnuveg, dragnótaveiðarnar, og hv. 2. þm. S.-M. hefir nú greinilega lýst því, af hverju það hafi verið og hvers vegna nú má vænta betri árangurs. Áður fóru menn út í þetta í óvissu, en nú liggur vissa fyrir um, að hægt muni að reka þessar veiðar með viðunandi árangri. Mér þykir sennilegt, að einhver hluti af fiskveiðum okkar í framtíðinni hljóti að snúast að þessu, að hafa til góða vöru, sem hægt er að fá hátt verð fyrir. Þetta hafa t. d. Danir séð allra manna bezt. Mér er sagt, að þeirra fiskur sé bezti fiskur, sem flyzt til Bretlands, vegna þess að þeir vandi hann svo vel, og þeir hafi kynnt sér, hvað Bretum líkar bezt. Þó að það hafi verið svo, að þeir flytji lítið út að magni til, þá er þeirra fiskútflutningur meiri að krónutölu heldur en okkar fiskútflutningur í sumum árum. Nú eru hér orðnir æði margir bátaeigendur og fiskimenn, sem vilja stunda dragnótaveiðar. Þeir eru búnir að fá sér tæki til að stunda þær, og þeir eru búnir að sjá, hvernig bezt er að fara með fiskinn. Og þegar þeim þröskuldi er nú rutt úr vegi, þá vilja þeir reyna á nýjan leik. Þess vegna er það þeirra ósk, að þetta frv. nái fram að ganga. Þá reynslu, sem menn áður höfðu af þessum veiðum, er ekki hægt að nota sem ástæðu á móti þessu frv., því að nú er komin sú reynsla um sölu á fiskinum, að líkur eru til, að þessi atvinnuvegur muni bera sig, og nú er sænska frystihúsið viðbúið til að kaupa og flytja út fisk, sem þeir ætla að búa til úr „kvalitets“vöru og vanda á allan hátt. Mér skildist á hv.þm. Hafnf., að ef leyft væri að fiska þannig, þá mundi „kvóti“ okkar við Englendinga minnka. En mér finnst, að það megi ekki eingöngu hugsa um stóru skipin, það verði líka að taka tillit til bátaveiðanna og leyfa þeim að komast að á þessum markaði, einkum ef þeir gætu fiskað góðan fisk, sem hægt væri að selja með góðu verði. Vegna „kvóta“ okkar hjá Bretum væri það meira virði fyrir okkur, ef við gætum selt til Englands fisk, sem ekki vigtaði mikið, en mikið verð fengist fyrir, heldur en fisk, sem mikið fer fyrir og er miklu þyngri í samanburði við verðmæti. En þetta á við um kola og heilagfiski í samanburði við þorsk og ufsa. Ef við þess vegna gætum komið öllu okkar fiskþungamagni út til Englands í slíkri dýrri og vel verkaðri vöru, mundum við hafa stórkostlega miklu meira upp úr því. Það er meira og meira kvartað yfir því, að sá fiskur, sem við flytjum út, sé misjafnlega vandaður, og þá verður verra og verra að selja hann, eftir því sem fleiri fara að vanda sig með fiskinn og reyna að hafa fleiri og betri tegundir á boðstólum. Mér sýnist því, að það séu margar stoðir, sem renna undir þetta mál. Það er atvinnuspursmál, sem skiptir hundruðum þúsunda fyrir sjómenn, sem hlut eiga að máli. Það er líka tíminn, sem notaður er til þessara veiða; hann er sá, sem erfiðast er að komast að öðru, og þá sérstaklega þar sem búast má við, að minna verði upp úr síldveiðunum að hafa, þá má ekki sleppa neinu tækifæri. Þá var hv.þm. að tala um, að þetta mundi alveg eyðileggja kolaveiðarnar. En hvað er það, sem við gerum nú? Við lofum kolanum að dafna inni í landhelginni, og svo gengur hann út fyrir landhelgina og þá taka botnvörpuskipin hann í sínar vörpur. Sjálf veiða íslenzku skipin eitthvað af því, en hvað eru þau mikill hluti af öllum þeim sæg skipa, sem stunda veiðar hér við land? Það eru aðeins 40 togarar, sem við höfum, en hvað er það mikill hluti af þeim hundruðum erlendra skipa, sem sækja kolann hingað til okkar? Það má vel vera, að það sé góðsemi af okkur að lofa kolanum að þróast hér í friði handa mönnum, sem koma hingað um langan veg. En þetta er það, sem hefir verið gert um langt skeið. Það eru sérstaklega enskir togarar og kannske þýzkir líka, sem leggja mikið kapp á að fá þennan góða fisk, og þeir eru nú orðnir svo kunnugir hér við land, að þeir vita, hvar helzt er að leita hans, og hafa þeir venjulega mikið upp úr þessum veiðum. Hv. þm. Hafnf. minntist á brtt.hv.þm. Snæf. og hv. 1. þm. Reykv., og sagði hann, að hann væri með henni af því, að hún væri svo vitlaus og gerði frv. að óskapnaði. Ég sé ekki, að hv.þm. geti verið þekktur fyrir að samþ.till. í þeim tilgangi að gera frv. að óskapnaði, en hitt er annað, að það mun vaka fyrir ýmsum, að með því að samþ.till. geti frv. farið til Nd. aftur, og þá sé það komið í þá stóru hættu að verða ekki útrætt fyrir þinglok. Af þessari ástæðu finnst mér óráðlegt að samþ. þessa till.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það er nú í fersku minni, sem hv. 2. landsk. sagði um þetta mál, og mér finnst þess vegna rétt að snúa máli mínu fyrst til hans. Hv. þm., 2. landsk., hafði það eftir hv.þm. Hafnf., að frv. væri gert að óskapnaði, ef brtt. okkar hv.þm. Snæf. yrði samþ. Ég sé ekki, að hverju leyti sköpulag frv. breytist með þessari till., nema að því, að með þessari till. okkar er girt fyrir, að danskir veiðimenn geti vaðið hér inn á firði og flóa til þess að moka upp kola innan landhelginnar. Það er kannske þessi óskapnaður, sem hv. 2. landsk. lætur svo illa við, en ég hygg, að það gildi ekki um hv.þm. Hafnf. Í þessu sambandi er fróðlegt að minnast dálítið á sögu þessa máls hér á þingi. Eftir því, sem ég veit bezt, voru það flokksmenn hv. 2. landsk., sem fyrst báru fram frv. þess efnis að leyfa þessar veiðar. Það mun hafa verið þáv. þm. Ísaf., en núv. þm. Seyðf., sem fyrst kom með frv. þess efnis að leyfa þessar veiðar. Það átti að vera lífsnauðsyn fyrir Vestfirðinga að fá það leyfi, en það tókst ekki að samþ. það þá, en svo eru þeir nú alveg afskiptir eftir þessu frv. - Þeir eru þrátt fyrir það útilokaðir frá þessari sælu, að mega veiða kola í landhelgi, - það eru ekki þeirra hagsmunir, sem er verið að berjast fyrir. Svo man ég ekki, hverjir báru fram frv. næst; ég held, að það hafi verið einhverjir Alþflmenn með öflugum stuðningi frá þingmönnum Austfirðinga, - en nú eru Austfirðingar engu bættari með þessu frv. Nú kemur í þriðja skiptið hv.þm. Vestm. Það má nú raunar segja, að Vestmannaeyingar séu ekki beinlínis útilokaðir frá því að njóta hagsmuna af þessu. Þó sé ég ekki, að það sé sérstaklega borið fram vegna hagsmuna þeirra, og ég held, að þeir hafi ekki hagsmuni af þessum veiðiskap. Í það minnsta hafa þeir ekki spunnið gull úr honum, og það veit maður, að maður, sem keypti af þeim nokkuð mikið af slíkum fiski, tapaði á honum stórfé, svo að nærri lá, að það riði hans efnahag að fullu. Það eru því býsna undarlegir þessir hagsmunir, sem fara hringferð í kringum landið og breytast alltaf frá þingi til þings. Þá var hv. 2. landsk. að tyggja upp með mikilli ánægju þá gömlu sögu, að við ölum upp kolann handa útlendingum. Þetta er gömul tugga, sem ekki er annað en slagorð, sem styðst ekki við neina reynslu, af því að kolinn veiðist aðallega ekki nema innan landhelginnar. Það er alþekkt, og það er tekið sérstaklega eftir því, hvað sum skip eru kolasæl, og við vitum, að þær skýringar eru gefnar á því, að þau veiði hann í landhelgi. Ég gæti talið upp skipin, ég veit, að hv. 2. landsk. kannast við þau eins og ég. Þess vegna er þessi gamla tugga um uppeldi kolans handa útlendingum ekkert annað en eintóm vitleysa. Svo er það atvinnuspursmálið, sem ýmsir hv.þm. hafa verið að tala um í þessu sambandi, eins og hv. 2. landsk. og hv. 1. landsk. og hv. 2. þm. S.-M., þetta atvinnuspursmál, sem hv. 2. landsk. talaði um, að væri upp á fleiri hundruð þúsunda kr., og hv. 2. þm. S.-M. talaði um, að mundi verða um ½ millj. kr. En hvað ætli kostnaðurinn verði mikill? Ætli það verði þá mörg hundruð þús., að honum frádregnum, sem renna í vasa sjómanna? Svo er þess að gæta, þegar um þessa atvinnu er að ræða, að hún er tekin af einum og fengin öðrum í staðinn, af því að ísfiskmarkaður okkar er svo takmarkaður. Það er því alls ekki um það að ræða, að þessi atvinna sé viðbót, heldur er hún tekin af Páli og fengin í hendur Pétri. Hv. 2. landsk. talaði um, að hér væri um að ræða að búa til „kvalitets“vöru, gera vöruna verðmeiri fyrir þjóðina. En þetta sænska frystihús getur búið til „kvalitets“vöru úr fiski, sem er miklu verðminni heldur en kolinn. Það getur búið til „kvalitets“-vöru úr hvaða fiski sem er, og áreiðanlega hægt að fá miklu meiri markað fyrir það heldur en kola. En hv. 2. landsk. getur gefið upplýsingar um, á hverju það hefir strandað, að frystihúsið hefir ekki getað byrjað á því. Það hefir strandað á því, að það hefir ekki komizt að samkomulagi um vinnuna. En ef á því yrði byrjað, þá yrði það miklu affarasælla heldur en útflutningur á kola, því að þar yrði miklu meira magni af verðminni vöru breytt í verðmeiri. Hv. 2. landsk. byrjaði á því, að hann sagði, að helzt mætti vænta stuðnings frá þm. Reykv., en hér er ekki um hagsmuni Reykjavíkur að ræða, vegna þess að atvinnan verður með þessu tekin af einum og látin öðrum í té. Hann minntist á hjátrú í þessu sambandi. Mér finnst hér vera lagzt lágt til þess að finna rök með þessu máli, þegar farið er að bera saman við gamlar hégiljur. Ég veit það vel, að áður var sumum áhyggjuefni gufuskipaferðirnar. Þeir héldu, að fiskar mundu fælast skrúfuna og pípið í skipunum. En það kalla ég að leggjast lágt, að bera þetta saman við þau rök, sem færð hafa verið á móti þessu máli, sem eru miklu veigameiri heldur en þau, sem hv. 2. landsk. hefir fram borið sínu máli til stuðnings. Hv. 2. þm. S.-M. talaði um vísindalegar sannanir og staðreyndir. En þessar staðreyndir, sem hann talaði um, voru nokkuð einkennilegar, því að þegar hann talaði um reynslu og staðreyndir hans sjálfs, þá voru það vísindalegar staðreyndir og sönnuðu, að dragnótaveiði í landhelgi væri óskaðleg, en þegar hann minntist á staðreyndir annara manna, þá voru þær einskis virði. En ég verð að segja, að ég sé ekki, í hverju þessi mikli munur liggur á staðreyndum hv. 2. þm. S.-M. um kúfiskveiðar og staðreyndum hreppstjórans í Gerðum. Ég er hræddur um, þegar hann gerir þennan greinarmun, þá taki hann ekki tillit til mismunandi staðhátta. Það getur verið, að við Austfirði sé sendinn botn og þurfi ekki að gruggast, þó að dregnar séu þar dragnætur eftir botninum. En hitt getur alveg eins verið rétt, að illt sé að róta upp leirbotni út af Gerðum og til tjóns fyrir fiskinn. Þar brjóta dragnæturnar ekki kúfiskinn, svo að hann verði að æti fyrir annan fisk, eins og hv.þm. minntist á, heldur róta upp leirbotninum og grugga sjóinn. Hv. þm. vildi gera lítið úr reynslu þessa hreppstjóra suður með sjó, en hann er nú á aldur við hv.þm., svo að þeirra reynsla er nokkuð svipuð, nema ef virða á miklu meira þingmannsreynslu en reynslu hreppstjórans í Gerðum. Mér var líka sagt af mönnum, sem komu til þess að agitera í mér að vera með dragnótaveiðunum, að ef óveður kæmu, þá gruggaðist sjórinn upp, og þá sögðu þeir, að um enga fiskigöngu væri að tala lengi á eftir. En þá hefir hreppstjórinn ekki svo litla reynslu til þess að byggja á, ef fiskurinn flýr af þessum sökum. Hann hefir þá fullkomlega ástæðu til að slá því föstu, að afleiðingin af dragnótaveiðum á þessu svæði verði sú, að sjórinn gruggist og fiskurinn, að undanteknum kolanum, flýi. Töldu Garðbúar, að dragnótaveiðar hefðu sömu áhrif eins og stormurinn.

Fiskast ekki nema í logni í Garðsjó?

. Ég býst við, að þó að hv. 2. landsk. sé ekki veðurfróður maður, þá geti hann rennt grun í, að mismunandi mikinn storm muni þurfa til þess að róta upp botninum. Af þessu leyfi ég mér að draga þá ályktun, að þessi staðreynd sé eins mikils virði eins og staðreyndir hv.þm. Það er ekki sannað vísindalega fremur en það, sem hann bar fram, en það er viðurkennd staðreynd. Hv. 2. þm. S.-M. dró upp skjal frá 12 Keflvíkingum, sem óskuðu eftir dragnótaveiðum í landhelgi. Ég get sagt honum það, að hingað komu 8-10 Keflvíkingar til þess að agitera, og einn af þessum 8-10 mönnum var algerlega snúinn á móti dragnótaveiðum, þegar hann fór héðan, svo að ekki er mjög mikið að byggja á fylgi Keflvíkinga í þessu efni. Ég vil mótmæla því eindregið, að brtt. okkar hv.þm. Snæf. geri frv. að óskapnaði eða hindri það, að hægt verði að framfylgja því. Það er einmitt ekki hægt að fá betri strandgæzlu heldur en þá, sem af þessu mundi leiða, þar sem héraðsbúar sjálfir mundu gæta landhelginnar betur en nokkur varðskip gætu gert. Út af því, sem hv.þm. Hafnf. sagði, að illindi gætu af hlotizt, þá er ekki hægt að fyrirbyggja slíkt; þau geta orðið samt, eins og sást bezt í fyrra hér suður með sjó, svo að það er ekki ástæða til að amast við brtt. þess vegna. Hinsvegar er augljóst, að ef þetta ákvæði verður sett inn í lögin, þá er fyrirbyggt, að veiðin verði stunduð af mönnum, sem við eigum ekki að sjá fyrir, útlendingum; eins er síður hætt við spjöllum, ef takmarkaður fjöldi má stunda þarna veiðiskap. Þess vegna vænti ég þess, að brtt. verði samþ., því að ekki er líklega meiningin með frv. að létta undir með útlendingum, Dönum, Færeyingum eða jafnvel sænska frystihúsinu.

Bjarni Snæbjörnsson Það hefir verið minnzt á, að ég álíti, að frv. yrði að óskapnaði, ef brtt. yrði samþ., en ég myndi greiða atkv. með brtt. til þess að fella frv. sjálft. Ég vil benda hv. 2. landsk. á, að hann hefir gert alveg hið sama í ríkislögreglumálinu.

En ég áleit brtt. til bóta

. Hann samþykkti brtt., sem hann hélt, að yrði frv. að falli, og það sama vakti fyrir mér. Hv. 1. landsk. og hv. 2. landsk. lögðu báðir áherzlu á það, að þetta yrði til tekjuauka fyrir Reykjavík. En mér er spurn, - á þá að níðast á Garðbúum og Hafnabúum fyrir fáeina menn hér í Rvík? Ég verð fyrir mitt leyti að taka það skýrt fram, að ég álít, að engan veginn megi gera verri aðstöðu þessara manna, sem búa við miðin og eiga afkomu sína undir því, að veiðin bregðist ekki. Það dettur engum manni í Garði í hug að fara á dragnótaveiðar, af því að þeir halda, að slíkt mundi spilla haustveiðinni, og ég álít, að það þurfi að taka fullt tillit til þessara manna. Það, sem ég sagði áðan, var, að krafa flestra sunnanbúa væri, að landhelginnar væri gætt vel; svo þegar sá tími er útrunninn, þá er kolinn uppausinn eftir 2-3 nætur, og þá verða bátarnir að leita eitthvað annað. Ég álít, eins og sakir standa, að taka þurfi fullt tillit til þeirra fátæku fiskimanna, sem þarna stunda sjóróðra. Mörg sjávarpláss eru risin upp þarna með tilliti til þorskveiðanna, og ef þeim verður spillt, þá flosna smáútvegsmennirnir upp, og sveitarþyngslin eru ærin fyrir þar um slóðir, og ekki mundi það bæta úr, ef þeir, sem helzt geta borið sveitina uppi, yrðu gjaldþrota. Það verður því að taka tillit til, hvað þessir menn segja, og til athafna þeirra, sem aldrei fara á dragnótaveiðar einmitt til þess að vernda atvinnu sína. Hv. 1. þm. Reykv. minntist á skjal, sem nokkrir Keflvíkingar hefðu sent til þess að mæla með samþykkt þessa frv. En þessir sömu menn kæra sig ekkert um, að málið gangi fram. Mér er kunnugt um, að einn þessara manna, sem hv. 1. þm. Reykv. talaði um, var orðinn þveröfugrar skoðunar, þegar suður í Hafnarfjörð kom. Það er því ekki ástæða til að leggja mikið upp úr þessum meðmælum, og þó að hv. 2. þm. S.-M. vildi gera lítið úr hreppstjóranum í Gerðum, þá legg ég meira upp úr áliti þeirra manna, sem þetta hafa athugað um langan aldur og breytt samkv. því. Og ef menn gera lítið úr slíkum rökum, þá er a. m. k. ekki ástæða til að taka meira tillit til þessara Keflvíkinga, sem ýmist eru með eða gallharðir á móti.

Jón Baldvinsson Hv. þm. Hafnf. sagði, að ég hefði gert hið sama í ríkislögreglumálinu og hann í þessu máli, að ég hefði samþ.brtt. til þess að fella frv. En þær brtt., sem ég samþ., taldi ég að væru til bóta á frv., en hann segir, að þessi brtt. sé til skemmda, og greiðir af þeim ástæðum atkv. með henni, til þess að frv. verði fellt. Þetta er að vísu hugsanleg leið til að fella mál, en kynleg er hún engu að síður. Hv. 1. þm. Reykv. fræddi mig á því, að togarar fiskuðu ekki kola utan landhelgi, og það sé á allra vitorði, að „fiskisælustu“ togararnir skjótist inn fyrir landhelgina til þess að fiska kola. En þá verð ég að segja, að hv.þm. er ekki kunnugur, ef hann veit ekki, að togarar veiða kola utan landhelgi. Þeir togarar útlendir, sem stunda veiðar hér við land ár eftir ár, þekkja botninn vel og fiska betri fisk en íslenzku togararnir. Ensku togararnir leggja mest upp úr því á ísfiskveiðum að fá góðan fisk, en íslenzku togararnir sækjast eftir fiskmagni. Þetta hafa togaraskipstjórar sagt mér, sem eru þessu þaulkunnugir. Það er rétt, sem ég sagði, að útlendingar taka kolann aðallega utan landhelgi, þótt þeir kunni einstöku sinnum að skjótast inn fyrir, í landhelgina. Ef þetta frv. verður samþ., er von til þess, að sænska frystihúsið geti farið að snúa sér að því að framleiða þorskfilé, sem er góð vara, en þarf að vinna markað fyrir. Verður því að hafa kola og annan flatfisk með, svo starfrækslan geti borið sig. Á kaupgjaldi strandar ekki, heldur á því að geta haft nægilega mikinn rekstur, meðan verið er að vinna markað fyrir þorskfilé. Það er nauðsynlegt að verka okkar aðalútflutningsvöru, þorskinn, á fleiri en einn hátt og tryggja þar með markað fyrir aðalframleiðsluvöru okkar. Eins og ástatt er um þetta og ég hefi nú lýst, er nauðsynlegt að gefa sjómönnum okkar leyfi til að veiða kola og annan flatfisk. Og frv., sem hér liggur fyrir, miðar að því að gera það mögulegt. - Ég hefi þá svarað hv. 1. þm. Reykv. nægilega. Hann kom ekki fram með önnur aðalatriði en þau, sem ég hefi minnzt á. En mörg aukatriði komu fram í ræðu hans. En ég fer ekki að elta þau.

Magnús Jónsson Mér finnst sérstök ástæða til að vísa þessu máli til n. Frv. mun að ýmsu leyti vera mesti óskapnaður, og er því að mínu áliti meiri þörf að vísa því til n. en flestum öðrum málum.

Vilmundur Jónsson Ég vil út af yfirlýsingu hæstv.dómsmrh. um að enginn skuli verða neyddur til að gegna þessu lögreglustarfi, inna hann eftir því, hvort það eigi einnig að gilda um skipshafnir varðskipanna. Mega þær líka búast við því að verða ekki neyddar til þessara starfa, ef þeim er það óljúft, a. m. k. meðan hann er ráðh.? Mér þykir nokkru skipta að fá það ljóst fram, að hið sama eigi að gilda um skipshafnirnar á varðskipunum og tollverðina, sem hæstv. ráðh. hefir gefið svo afdráttarlausa yfirlýsingu um. Það var óþarfi af hæstv. ráðh. að herma það upp á mig, að ég hafi játað mig hafa borið fram till. þá í gær í skopi. Ég hefi ekki sagt, að við höfum flutt till. í skopi, enda fór því fjarri. Hún var að vísu flutt sem fjarstæða, en þó í fyllstu alvöru og til þess að sýna fram á, hver endaleysa það væri að skylda þessa menn, tollverðina, til að gegna varalögreglustörfum. Og nú er það orðið ennþá fjarstæðara en áður eftir að búið er að fella 7. gr. frv., þar sem ákveðið var, að þessa kvöð mætti leggja á alla án undantekningar.