Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jóhanna Sigurðardóttir (frh.): Herra forseti. Þegar þessi þáltill. var til umr. fyrir jólaleyfi þm. gafst mjög lítill tími til umr. um þetta mál. Hafði ég ekki lokið umfjöllun minni um þetta frv. þegar ég að ósk forseta varð að fresta ræðu minni. Ég gat því ekki lokið við að koma á framfæri þeim athugasemdum sem ég hef við þessa þáltill. Þar sem langur tími er liðinn verður ekki hjá því komist að draga saman í nokkrum orðum helstu atriðin sem fram höfðu komið í máli mínu áður, þegar mér var gert að fresta ræðu minni, enda nauðsynlegt með tilliti til þeirra athugasemda sem ég hafði ekki lokið við að koma á framfæri úr þessum ræðustól. Þegar Alþingi ákvað að skipa nefnd til þess að gera tillögur um fyrirkomulag og framtíðarskipan Greiningarstöðvar ríkisins, en það var ákveðið með bráðabirgðaákvæði þegar lögin um málefni fatlaðra voru samþykkt á Alþingi vorið 1983, þá var ástæðan einkum sú að ýmsar athugasemdir höfðu komið fram í umsögnum frá umsagnaraðilum þegar þetta mál var til umfjöllunar á Alþingi. Og niðurstaðan varð sú hér á Alþingi að málið þyrfti frekari skoðunar við áður en endanleg afstaða væri tekin til fyrirkomulags og framtíðarskipunar Greiningarstöðvar ríkisins. Athugasemdir mínar beinast nú að því að ekki hafi verið tekið á þeim atriðum sem ýmsir töldu óljós á sínum tíma, og þær forsendur sem ýmsir alþm. töldu að þá vantaði til að hægt væri að taka afstöðu í þessu máli liggja enn ekki fyrir og er ekki að finna í þessari þáltill. Þær athugasemdir sem ég hef sett fram í þessu máli byggjast ekki á andstöðu við málið. Þvert á móti tel ég brýnt að allra leiða verði leitað til þess að koma á greiningar- og ráðgjafarstarfsemi fyrir fötluð og þroskaheft börn í viðunandi og stærra húsnæði og að greiningar- og ráðgjafarþjónustu verði komið á einnig úti á landsbyggðinni. Athugasemdir mínar voru settar fram til þess .að fyrirbyggja að ýmislegt það komi fram á síðari stigum þessa máls sem gæti orðið til þess að tefja að framkvæmdir geti hafist. Í máli mínu hér fyrir jól kom fram athugasemd við 1. tölul. þáltill. sem gerir ráð fyrir að félmrn. og menntmrn. eigi í sameiningu að beita sér fyrir athugun á því að greiningardeildinni í Kjarvalshúsi við Sæbraut á Seltjarnarnesi yrði breytt í Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, þ.e. fyrsta áfanga í þróun þeirrar stofnunar. Ég rakti þar forsögu þessa máls sem rökstuðning fyrir því hve óheppilegt er að fela það umsjón beggja ráðuneyta að hafa þetta mál með höndum. Ég skal ekki rekja það mál frekar en það er ljóst, og vísa ég til ummæla minna fyrir jól þegar þáltill. þessi var til umr., að mikil togstreita hefur verið milli félmrn. og menntmrn. um það hvort rn. ætti að hafa með yfirstjórn þessara mála að gera og hver bæri ábyrgð á þessu máli. Þessi ágreiningur hefur orðið til þess að draga mjög á langinn og tefja alla framkvæmd, og var raunar ekki úr því máli leyst fyrr en með samþykkt laga um málefni fatlaðra, sem samþykkt voru á Alþingi 1983, þar sem tekið var af skarið um það að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins ætti að heyra undir félmrn. Ágreiningurinn snerist ekki bara um það hvort rn. ætti að hafa yfirstjórnina með höndum, heldur einnig hvernig ráðgjafar- og greiningarstarfsemi fyrir þroskahefta og fatlaða skyldi yfirleitt háttað hér á landi. Kom sá ágreiningur mjög skýrt í ljós við umfjöllun félmn. um þetta mál og vísa ég í því sambandi til nál. félmn. sem fram kom við 2. umr. málsins í hv. Nd. Ég tel því að verið sé að stíga skref til baka inn í fortíðina, þegar blanda á aftur menntmrn. inn í þetta mál, og verði í þessari þáltill. að taka af skarið um það undir hvort rn. greiningar- og ráðgjafardeildin eigi að heyra þar til framtíðarhúsnæði fyrir Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins hefur verið reist. Ég tel að taka verði af allan vafa um það í þessari þáltill., með vísan til 16. gr. laga um málefni fatlaðra, að þegar í stað verði yfirstjórn þessara mála flutt til félmrn., eins og lög gera ráð fyrir, og ekki eigi að bíða þar til fullbúið verði framtíðarhúsnæði fyrir Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Á þskj. 397 hef ég ásamt hv. þm. Helga Seljan leyft mér að flytja brtt. við þessa þáltill., en 1. tölul. þeirrar brtt. fjallar einmitt um það að athugunar- og greiningardeild í Kjarvalshúsi við Sæbraut á Seltjarnarnesi verði breytt í Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, þ.e. 1. áfanga í þróun þeirrar stofnunar, sem verði undir yfirstjórn félmrn. Með þessum hætti yrði tekinn af allur vafi í þessu efni á meðan ekki er fullbúið framtíðarhúsnæði fyrir greiningarstöðina, en ekki verði blandað báðum rn. í það mál. Vænti ég að sú nefnd sem fær þetta mál til meðferðar muni einnig hafa til umfjöllunar þessa brtt. og taka afstöðu til hennar. Í 1. tölul. þáltill. er jafnframt gert ráð fyrir að athugaðir verði möguleikar á kaupum á húsi í næsta nágrenni við Kjarvalshús í því skyni að auka þar greiningar- og ráðgjafarstarfsemi sem fer fram í Kjarvalshúsi nú. Þar sem í lögum um málefni fatlaðra er gert ráð fyrir að menntmrn. skuli þegar í stað gera ráðstafanir til að leigja eða kaupa hentugt bráðabirgðahúsnæði fyrir starfsemi athugunar- og greiningardeildarinnar í Kjarvalshúsi verður ekki hjá því komist að spyrja hæstv. félmrh. hvort hér sé gert ráð fyrir viðbótarhúsnæði við það húsnæði sem keypt hefur verið að Sæbraut 2. Um er að ræða að í samræmi við þetta bráðabirgðaákvæði í lögum um málefni fatlaðra var á árinu 1983 fest kaup á húseigninni Sæbraut 2 og átti þar með að bæta úr því neyðarástandi sem ríkt hefur og það húsnæði að koma til viðbótar þeirri starfsemi sem verið hefur í athugunar- og greiningardeildinni í Kjarvalshúsi. Áætlað var að hefja starfsemi að Sæbraut 2 árið 1984 eða á s.l. ári og auka þar með þjónustumöguleika greiningardeildarinnar í Kjarvalshúsi. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. að því hvort kaup á húsi í næsta nágrenni við Kjarvalshús, sem hér er talað um í þáltill., eigi að koma til viðbótar þeirri húseign sem fest var kaup á á árinu 1983 að Sæbraut 2. Ég tel nauðsynlegt að þetta verði upplýst áður en málið fær fullnaðarafgreiðslu. Ég gerði aths. við það í máli mínu hér fyrir jól og taldi það vafasamt að með þáltill. væri hægt að kveða á um, eins og gert er í 2. tölul., að fjármagni yrði á næstu fimm árum beint að uppbyggingu meðferðarúrræða og greiningar- og ráðgjafarþjónustu í öllum landshlutum samhliða aukningu á starfsemi Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins. Það sem ég hef við þetta að athuga er að málið skuli sett fram með þessum hætti í þáltill. vegna þess að með þessum hætti er í raun gengið lengra en lögin segja til um. Hér er verið að binda fjármagn Framkvæmdasjóðs fatlaðra til næstu ára í þessi verkefni, en skv. lögum um málefni fatlaðra er það hlutverk stjórnarnefndar að ráðstafa fé sjóðsins í samræmi við ákvæði 34. gr. þeirra laga að fengnum tillögum svæðisstjórna og umsögnum viðkomandi ráðuneyta. Er það hlutverk stjórnarnefndar og svæðisstjórna að gera framkvæmdaáætlanir um uppbyggingu þjónustu fyrir fatlaða á svæðinu, en með þessum hætti sýnist mér að bundið sé fjármagn til sjóðsins til ákveðinna verkefna á næstu árum. Ég hef einnig gert aths. við það að ekki skuli vera að finna neitt um það í grg. með þessari þáltill. hver áætlaður er byggingarkostnaður og rekstrarkostnaður við Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, en hæstv. félmrh. gerði því þó nokkur skil í sinni framsöguræðu hér fyrir jól. Það er ekki síst ámælisvert í ljósi þess að með þessari þáltill. er gert ráð fyrir að Alþingi taki afstöðu til þess að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins verði fullbúin á næstu fimm árum og hér er um framkvæmd að ræða sem ekki er undir 100 millj. kr. á verðlagi í dag og rekstrarkostnaður vart undir 30 millj. Að vísu virtist mjög óljóst hve há fjárhæð muni fara í rekstrarkostnað, en í grg. með þáltill. segir, með leyfi forseta: „Nefndin telur ekki grundvöll fyrir því á þessu stigi að meta fjölda stöðugilda meðal hinna ýmsu starfsstétta. Tími og reynsla verða að skera úr um fjölda starfsmanna við stofnunina.“ Er það auðvitað slæmt að nefndin skuli ekki á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga treysta sér til að meta starfsmannafjölda eða rekstrarkostnað. Ef miðað er við fyrri áætlanir um rekstrarkostnað frá árinu 1982 er hann ekki undir 30 millj., eins og ég áður sagði. Í grg. með þáltill. kemur einnig fram eftirfarandi, með leyfi forseta: „Enda þótt Framkvæmdasjóður fatlaðra verði ekki skertur á næsta ári og sjóðurinn fái þann fjárstyrk sem honum ber skv. lögum um málefni fatlaðra er greinilegt að hann verður ekki fær um að leggja fram nema hluta þess fjármagns sem þarf til að reisa Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins ásamt öðrum mikilvægum framkvæmdum í þágu fatlaðra sem hann nauðsynlega þarf að annast. Fjármagn til þessarar framkvæmdar þarf því að koma að verulegu leyti af fjárlögum og tryggja verður að nægilegt fjármagn verði tiltækt þegar í upphafi byggingartímabilsins, þannig að unnt verði að reisa húsið á tveim árum eins og lögð hefur verið áhersla á hér að framan.“ Nú er nokkuð ljóst, nema breyting verði á fjárlagaafgreiðslu, að sjóðurinn var skertur um 85 millj. kr., en hér segir í grg. að jafnvel þótt hann verði ekki skertur geti sjóðurinn aðeins fjármagnað hluta framkvæmda. Gera verður ráð fyrir að hæstv. félmrh., sem leggur fram þáltill., sé sammála því áliti nefndarinnar að fjármagna þurfi framkvæmdir vegna Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins að verulegu leyti á fjárlögum, og mótmæli hann því ekki við þessa umr. verður að líta á að það sé einnig hans álit í þessu máli. Mér þætti því eðlilegt að bætt yrði við 4. liðnum þar sem kæmi fram skýrt og greinilega það álit Alþingis að fjármagn til framkvæmda við Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins komi á fjárlögum á byggingartímanum, en ekki úr Framkvæmdasjóðnum. Hef ég ásamt hv. þm. Helga Seljan flutt brtt. þess efnis, sem er 2. tölul. brtt. á þskj. 397, að fé skuli veitt til þessa verkefnis á fjárlögum á næstu fimm árum, í fyrsta sinn árið 1986. Það mætti fara mörgum orðum um þær skerðingar sem Framkvæmdasjóður fatlaðra hefur þurft að sæta á undanförnum árum og hafa Landssamtökin Þroskahjálp til að mynda áætlað að skerðingin sé á bilinu 2–300 millj. kr. Í bréfi frá Öryrkjabandalagi Íslands, dags. 28. nóv., er gert ráð fyrir að skerðingin á milli áranna 1984 og 1985 sé um það bil 85 millj. kr. Það er því ljóst að ef Alþingi er reiðubúið að fallast á þessa þáltill. með þeim hætti sem hér er lagt til og með þeim framkvæmdahraða sem þar kemur fram verður það um leið að vera tilbúið að leggja fram það fjármagn sem til þarf til að standa við þessa áætlun. Ég tel því að brýnt sé að slík viljayfirlýsing komi fram af hálfu Alþingis um fjármögnun um leið og þessi þáltill. er samþykkt og að 4. liðnum verði bætt við, till. þess efnis að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins verði fjármögnuð á sérstökum lið á fjárlögum þegar að framkvæmdum kemur. Nokkrar efasemdir komu fram á Alþingi 1983, ekki síst í félmn. sem fjallaði um þessi mál, sem lutu að stærð þess húsnæðis sem gert var ráð fyrir undir Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Þegar félmn. fjallaði um þessi mál lágu fyrir teikningar af húsnæðinu. Margir töldu að um óeðlilega stóra og dýra byggingu væri að ræða og ef ráðist væri í slíkar framkvæmdir mundu þær koma niður á uppbyggingu á þjónustu fyrir fatlaða á öllum sviðum. Einnig var gagnrýnt að ekki var hægt að áfangaskipta þessari byggingu. Það er ljóst að skv. því sem fram kemur í þessari grg. hefur ekki verið tekið á þessu máli af hálfu þeirrar nefndar sem um þetta mál átti að fjalla, en í grg. kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Húsið verður að byggja í einum áfanga og er þá hagkvæmast að byggingarframkvæmdir taki sem skemmstan tíma (tvö ár). Framkvæmdum er ekki hægt að skipta í áfanga þannig að hagkvæmt verði.“ Og síðar í grg. segir: „Nefndin telur ekki tímabært að gera nákvæma úttekt á stærð þess húsnæðis sem Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins þarf á að halda undir starfsemi sína þegar allir þættir hinna nýju laga um málefni fattaðra eru komnir til framkvæmda.“ Og síðar segir: „Reynist húsnæði of stórt í upphafi má nýta það undir aðra starfsemi í þágu fatlaðra.“ Hér hefur því ekki verið tekið á þessu máli sem skyldi af hálfu nefndarinnar og það er einmitt það mál sem skiptar skoðanir voru uppi um þegar mál þetta var síðast til umr. á Alþingi og ber að harma að ekki komi fram skýrari línur og betri rökstuðningur að því er stærð húsnæðisins varðar. Í umfjöllun um þetta mál hefur einnig á undanförnum árum komið fram að hætta væri á því að um skörun yrði að ræða í greiningarstöð ríkisins við aðra starfsemi þar sem nú fer fram að hluta til greining á fötluðum og þroskaheftum. Var í því sambandi rætt um Heyrnar- og talmeinastöðina og einnig minnist ég þess að sérstaklega var rætt um göngudeild Kópavogshælis. Um þetta atriði er ekki að finna neitt í þáltill. og vil ég því spyrja hæstv. félmrh. hvort hugmyndin sé að þegar Greiningar- og ráðgjafarstöðin verði fullbúin verði til að mynda starfsemi göngudeildar Kópavogshælis flutt yfir til Greiningar- og ráðgjafarstöðvarinnar og göngudeild Kópavogshælis þar með lögð niður. Ég skal, herra forseti, ekki hafa um þetta öllu fleiri orð. Ég vil þó ekki láta hjá líða að benda á að ég tel mjög vafasamt að setja fram í grg., eins og fram kemur á bls. 8 og nefndin leggur til, að skilyrða skuli ráðningu forstöðumanns að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins með þeim hætti sem þar er lagt til. Þar kemur fram að nefndin leggur til að eftirfarandi menntun og starfsreynsla verði lögð til grundvallar þegar ráðinn verði forstöðumaður að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins: 1. Háskólamenntun. 2. Þekking á faglegri stjórnun. 3. Þekking á þroskaferli barna og unglinga og þekking á þeim þáttum sem geta haft áhrif á eðlilegan þroskaferil, svo sem sjúkdómum, slysum og erfðabrenglun. 4. Þekking á þörfum fatlaðra einstaklinga, greiningu, endurhæfingu og annarri meðferð. 5. Skilningur og þekking á sálrænum og samfélagslegum þörfum þessara einstaklinga. 6. Þekking og reynsla í þverfaglegri hópvinnu. 7. Reynsla í vísindalegum vinnubrögðum og skipulagningu á vísindaverkefnum. 8. Reynsla í kennslu og kennsluskipulagningu. Ég tel að ef höfð verður hliðsjón af því sem þarna kemur fram og ég hef hér talið upp muni það útiloka marga frá ráðningu í þessa stöðu sem annars væru hæfir þó að þeir uppfylltu ekki öll þau skilyrði sem hér eru talin upp, enda er í lögunum einungis tekið fram að forstöðumaður Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins skuli hafa sérþekkingu á málefnum fatlaðra og skuli hann vera ábyrgur fyrir faglegri starfsemi stofnunarinnar og samskiptum við aðrar stofnanir. Vissulega væri æskilegt að sá sem ráðinn yrði forstöðumaður að Greiningar- og ráðgjafarstöðinni hefði slíka menntun og starfsreynslu til að bera sem hér er upp talin og lögð er til, en þó tel ég mjög hæpið að ráðningin sé skilyrt með þessum hætti, eins og þarna kemur fram, þegar forstöðumaður að þessari stofnun verður ráðinn. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjalla frekar um þetta mál við fyrri umr. og læt lokið máli mínu.



Herra forseti. Hér er um bæði viðamikið mál að ræða og þýðingarmikið fyrir alla framþróun þessa málaflokks, sem blessunarlega hefur hlotið nokkurn forgang í seinni tíð, en fyrst og síðast legg ég áherslu á að hér má ekki rasa í neinu um ráð fram. Vandleg umfjöllun áður um þetta mál er að vísu staðreynd, en engu að síður þarf að mörgu að huga. Hv. 2. landsk. þm. hefur komið inn á ýmis þau atriði sem ég vildi gera að mínum og óþarft að fara út í langar endurtekningar. Hún hefur sömuleiðis gert glögga grein fyrir brtt. okkar við þessa grein svo sem hún hljóðar nú og vík ég því aðeins lítillega að því. Við hv. 2. landsk. þm. unnum saman að þessu máli á viðkvæmu stigi þess og mörg voru þau álitamál er þar komu upp og hv. þm. taldi hér upp áðan og fjarri því að allir væru þar á einu máli af þeim sem þekkja gleggst og best til. Inn í þessar umræður blandaðist margt, sérfræðilegur ágreiningur, spurningar um eðli og umfang slíkrar stöðvar og meðferðarþáttinn þá alveg sér í lagi, en ekki síður var um fjárhagsdæmið rætt því að augljóslega er hér um að ræða verkefni sem er ofviða þeim sjóði sem fjármagna á allar framkvæmdir í þessum málaflokki og alveg sér í lagi nú þegar framlög eru stórlega skert. Að því lýtur einmitt 2. gr. þessarar þáltill. þó að þar vanti sérstaka áherðingu um beint framlag á fjárlögum. Ekki skal farið út í það að rekja forsögu hér, enda þegar verið gert að miklu. En hitt vil ég taka skýrt fram, að svo sjálfsögð og brýn þjónusta sem þarna á að fara fram, og ég hef aldrei verið í vafa um þá nauðsyn, þá hef ég verið með vissar efasemdir um meðferð málsins, ýmsa þætti þess, dreg m.a. ekkert úr því að nokkurrar einstefnu hafi gætt og hugmyndir svifið fullhátt um stærð og umfang. Ég sé t.d. að inn í þáltill. er sett ákvæði um að byggt skuli eftir fyrirliggjandi ákveðinni teikningu. Án þess að fara út í efnisatriði þar, sem vissulega eru þó ærin, þykir mér einsýnt að í þál. verði ekki kveðið á um slíkt með svo afgerandi hætti. Skal þá að helstu áhersluatriðum vikið. Í fyrsta lagi ber að leggja áherslu á sem besta greiningu sem allra fyrst, sem allra víðast, sem allra nákvæmasta og öruggasta. Þetta er í raun meginatriðið sem allt annað kemur svo í rökréttu framhaldi af. Á þessu meginatriði er till. byggð. Þarna hefur, eins og um hefur verið getið, verið unnið hið ágætasta starf af þeim sem við ófullnægjandi aðstæður hafa búið, en bætt það upp með einlægni, kunnáttu og samviskusemi, lagt sig fram af ærnum dugnaði, og þess ber að geta sem gert er vel, segir þar. Frumgreining sem fyrst og sem nákvæmust, svo að unnt sé að komast að hvers konar fötlun á frumstigi, eðli hennar og umfangi, er brýnust alls og þar koma margir að, ekki bara hér á þessu svæði heldur um land allt, og reynir á lækna, ljósmæður og hjúkrunarlið hvarvetna að sem best takist til og vökul athyglin sé ætíð í fyrirrúmi. Á þessu hefur allt of oft verið alvarlegur misbrestur og aðeins hin allra augljósasta fötlun oft og tíðum verið greind. En greining án tengsla við meðferð og þjálfun er auðvitað tilgangslaus ef eitthvað er að. Einmitt þar hafa skoðanir verið nokkuð skiptar varðandi greiningarstöðina, þ.e. í hve ríkum mæli hún á að annast meðferðarþáttinn eða hvort tilvísun og samvinna við meðferðaraðila ætti að vera aðalreglan. Á þetta get ég ekki lagt beinan dóm, enda erfitt að draga skýr mörk á milli og vitanlega ræðst þetta af því hversu góðar meðferðar- og þjálfunarstöðvar eru til staðar, en þar hefur öllu þokað til rétts vegar. Mínar efasemdir um stærð og starfsemi þessarar stöðvar eru ekki hvað síst bundnar þessu. Þar er að landsbyggðinni komið. Í þessu sambandi get ég ekki stillt mig um að nefna það að rétt rúmur áratugur er liðinn frá því að till. okkar Karvels Pálmasonar og Vilhjálms Hjálmarssonar um vistheimili fyrir vangefna eystra og vestra var vísað frá hér á Alþingi sem óraunhæfum möguleika og stutt sérfræðilegum mótrökum. Nú eru þar risin myndarleg heimili, sambýli tekið til starfa eystra og þaðan veitt þjónusta um þessi svæði, ómetanleg þjónusta og aðstoð. Nú ætti ekki að vera andstaða við þær hugmyndir að skapa sem besta aðstöðu á hverju þjónustusvæði til greiningar og meðferðar þó að ákveðin aðalstjórn og meginmiðstöð, m.a. vegna allra erfiðari tilfella, verði að sjálfsögðu hér í Reykjavík. Þó eru aðeins níu ár síðan till. sem við fluttum hér á Alþingi úr öllum flokkum um heildarlöggjöf þar sem höfuðáhersla var á þetta lögð, aðeins níu ár síðan þeirri till. var lítill gaumur gefinn og hún ekki afgreidd. Viðhorfsbreytingin er því vissulega mikil og hennar sér jafnt stað í hugarfari, í löggjöf og í framkvæmd og athöfn allri. Við sem stofnuðum á sínum tíma samtök úti á landsbyggðinni um þessi mál og síðar landssamtökin Þroskahjálp megum vissulega vera ánægð yfir jákvæðri þróun og samfélagið hefur blessunarlega tekið hér sinn ríkulega þátt í uppbyggingu allri svo að jaðrar við byltingu. Sú uppbygging og þróun mun hins vegar skila sér, ekki bara í velferð þeirra sem njóta heldur einnig í beinum arði fjárhagslega, þegar fram líða stundir. Svo rík nauðsyn sem er á fullkominni stöð til greiningar og tengsla við meðferð, þá má hún aldrei verða neitt ríki í ríkinu, ekkert bákn, þar sem allt þarf að fara í gegn. Ég er ekki að fullyrða að þessi till. sé um það, en ég þekki ákveðnar tilhneigingar í þessa átt og vara við þeim. Á það vil ég hins vegar leggja megináherslu að greiningar- og ráðgjafarstöð sé fenginn sinn eðlilegi staður í stjórnkerfinu, að félmrn. hafi með þessi mál að gera ótvírætt svo sem vera ber. Að því lýtur brtt. okkar hv. 2. landsk. þm., en skýrt skal tekið fram að áfram hlýtur samstarf allra viðkomandi rn. að vera jafnbrýnt um alla helstu þætti í málefnum fatlaðra. Í öðru lagi ber að leggja ríkulega áherslu á að starfsfólki stöðvarinnar séu og verði búin sem best skilyrði til síns góða og mikilvæga starfs. Ekki síst er nú nauðsyn áframhaldandi uppbyggingar og viðbótarhúsnæðis hversu svo sem hin nýja stöð verður, því augljóst er að hún á langt í land með að vera tilbúin til notkunar. Því ber að leggja áherslu á síðasta málslið 1. gr. um húsnæði á Seltjarnarnesi og viðbót þar. Í framsögu hæstv. félmrh. bar nokkuð á góma störf þeirrar stjórnarnefndar sem við hv. 2. landsk. þm. áttum sæti í og kemur það raunar fram í grg. Sem formaður þeirrar stjórnarnefndar mótaði hv. 2. landsk. þm. ásamt okkur meðnm. sínum farsællega þá meginstefnu að sinna verkefnum sem víðast, aðaláherslu á það að færa þjónustuna út til fólksins. Svo er enn gert. En í framhaldi af afstöðu fyrri stjórnarnefndar vildi ég spyrja hæstv. ráðh. nú: Hver er afstaða núverandi stjórnarnefndar um málefni fatlaðra til þessarar till. hér? Liggur fyrir einróma stuðningur við alla liði þessarar till. eða hefur stjórnarnefnd ekki fjallað um till. sem slíka eða gert um hana ályktun? Eins og ég sagði áðan þarf ég ekki að hafa mörg orð hér um í framhaldi af ítarlegri ræðu hv. 2. landsk. þm. þar sem skoðanir okkar um þessi mál fara um svo marga hluti saman. Þetta er því orðið lengra mál en ég ætlaði, en í raun þyrfti hér allsherjarumr. um framtíðarskipulag þessara mála í anda laganna um málefni fatlaðra. Þar má margt betur fara og betur gera, enda lögin ný og framkvæmd mjög í mótun sem eðlilegt er. En lifandi og vakandi umræða um öll þessi mál er nauðsyn því að góð lög koma aldrei í stað þess, þótt þar sé að finna stoð hinna góðu verka. Í lokin þetta: Hvað sem líður mismunandi sjónarmiðum um húsaskipun og stærð, um hugsanlega skörun milli greiningar og meðferðar og fleiri atriði sem upp koma ber brýna nauðsyn til þess að koma sem skilvirkustu og skjótvirkustu skipulagi á öll þessi mál undir réttri yfirstjórn þess ráðuneytis sem á að fara með alla heildarstjórn þessara mála í góðu samráði við önnur ráðuneyti og ekki síður samtök þau er láta sig þessi málefni skipta. En fyrst og síðast þarf að tryggja því fólki, sem í framtíðinni á að njóta laganna, framkvæmdanna, njóta viljans í verki, að það fái notið sem fyrst og best aðstoðar og þjónustu sem því ber og sem næst sér um leið. Jafnframt að skapa því ágæta fólki, sem vinnur þessi störf, aðstöðu sem besta, þá vinnuaðstöðu sem öruggast gæti stuðlað að framtíðarheill þeirra einstaklinga sem á þurfa að halda. Þar ber að leita skjótrar en skynsamlegrar lausnar fyrst og fremst.



Herra forseti. Ég vil þakka þær undirtektir sem þessi þáltill. fær hér í umr. Hér er, eins og fram hefur komið, um mjög þýðingarmikið mál að ræða. Ég vil vekja athygli á því að þegar lögin um málefni fatlaðra voru til meðferðar hér á hv. Alþingi var einmitt þetta atriði, 16. gr. laganna, Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, talið mjög umfangsmikið mál. Það var margt þar sem átti eftir að skoða nánar, þannig að það var sammála álit þm., bæði félmn. og eins Alþingis, að eðlilegt væri að það mál kæmi aftur til meðferðar hér á hv. Alþingi. Þess vegna var ákvæði til bráðabirgða sett í lögin um að skipuð yrði sérstök nefnd til að fjalla um málið og gera tillögur til Alþingis um hvernig að skyldi staðið. Ég sé ekki ástæðu til að fara ofan í álit nefndarinnar, tillögur og greinargerð, en vísa til framsöguræðu minnar sem ég flutti hér þegar ég mælti fyrir málinu í des. s.l. Þar koma fram öll meginatriði. Að sjálfsögðu hefur nefndin vissar hugmyndir um í sínum rökstuðningi hvernig hún telur að eigi að standa að þessu, en ég legg áherslu á að það er algerlega á valdi Alþingis hvernig menn vilja skipa þessum málum og þess vegna er það hér til sérstakrar meðferðar. Hv. 2. landsk. þm. gerði athugasemdir við 1. tölul. þessarar till. að því er varðar samvinnu félmrn. og menntmrn. um að beita sér fyrir því að athugunar- og greiningardeild í Kjarvalshúsi við Sæbraut á seltjarnarnesi verði breytt í Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Um það mál er það að segja að eðlilegt er að það sé, eins og málið stendur, samvinna um þetta. Það er eðlilegt framhald af því að um leið og málið er komið í höfn færist stjórnun á þessu verkefni til félmrn. Um það er ekki ágreiningur núna milli rn. Hins vegar var dálítill ágreiningur um með hvaða hætti menntmrn. gæti afhent til þessarar starfsemi áfram Kjarvalshúsið sjálft þar sem ákveðnir samningar voru um notkun á því húsi gerðir þegar það var keypt. Það var fyrir listamenn. Þurfti að skoða það nákvæmlega. Ég hef lagt á það áherslu, og ég held að ekki sé ágreiningur um það, að húsið verði áfram leigt undir þessa starfsemi þangað til búið er að fá viðbótarhúsnæði til viðbótar við það sem keypt var við Sæbraut á Seltjarnarnesi því að það er alveg ljóst að uppbygging nýrrar greiningarstöðvar, eins og hér er lagt til, tekur það mörg ár að viðbótarhúsnæðið nægir ekki þegar grannt er skoðað. Því verður að vinna að því að reyna að útvega leiguhúsnæði í viðbót og hefur þegar verið gengið úr skugga um að það mun vera hægt að fá það á þessu sama svæði. Það var gagnrýnt hér nokkuð að ekki væri hér um nákvæma kostnaðaráætlun að ræða. Kostnaðaráætlun er að vísu til. Miðað við framreikning á þeim áætlunum sem fyrir lágu þegar málið var til meðferðar á Alþingi liggur fyrir að heildarkostnaður verður upp á 102 millj. kr., þ.e. fokhelt hús 30 millj., tilbúið undir tréverk 18.4 millj., lokafrágangur hússins 36.1 millj., lóðarfrágangur 4.4 millj. og laus búnaður 13.1 millj. Hins vegar kom fram í meðferð þingsins, bæði í félmn. og eins á hv. Alþingi, að menn töldu víst að teikningunni sem hér um ræðir þyrfti að breyta því að húsið væri of stórt, eins og oft hefur komið fram, og fyrirkomulagið kannske ekki nógu hentugt. Þetta þarf að athuga. Ég geri ráð fyrir að ekki sé óeðlilegt að ætla að Alþingi muni vilja láta gera á því athugun hvort ekki væri rétt að setja þarna einhver skilyrði um að þetta verði tekið til endurskoðunar. Mér finnst það ekki óeðlilegt. Það hefur einnig verið komið inn á fjáröflun og ég vil um leið svara hv. 2. þm. Austurl. varðandi afstöðu stjórnarnefndar. Þessi till. var send stjórnarnefnd til umfjöllunar og mér er kunnugt um að nefndin hefur fjallað um till. Hún hefur ekki gert neinar aths. við ráðh. um till. Ég veit ekki til þess að sú stefna sem fram kemur í lögunum um Greiningarstöð ríkisins hafi mætt andstöðu í stjórnarnefnd fatlaðra, enda væri í hæsta máta óeðlilegt ef svo væri. Eins og Framkvæmdasjóður fatlaðra er uppbyggður er fyrirhugað að fjáröflun til hans standi aðeins í fimm ár. Því er alveg ljóst að þetta verkefni verður Alþingi að fjármagna á fjárlögum. Það er ekkert vafaatriði. Ég skal ekki segja um það á þessu stigi, ég hef ekki farið grannt ofan í það, hvort um verður að ræða tilflutning að hluta á starfsemi sem nú fer fram á Kópavogshæli þegar starfsemi í Kjarvalshúsi og við Sæbraut verður formlega hafin. Ég skal ekki fullyrða það. Ég held að það þurfi að skoða nánar. Eins og ég tók fram áðan eru ábendingar um menntun forstöðumanns væntanlegrar greiningarstöðvar, sem komu fram í áliti þessarar nefndar, hennar sjónarmið, en ekki bein túlkun á ákvæði laganna. Ákvæði laganna er skýrt og greinilegt, eins og hv. 2. landsk. þm. las upp, en það er atriði sem þarf að skoða nánar. g vil segja það, ef menn hafa ekki áttað sig á því hvað þetta er mikilvægt mál, að hægt er að vísa til upplýsinga um starfsemi Kjarvalshúss. Ég hygg að of fáir þm. hafi því miður kynnt sér við hvaða skilyrði þar er unnið og hversu þörfin er gífurlega mikil. Ég er með nákvæmar töflur um fjölda þeirra barna sem á hverju ári eru til meðferðar við þessar ófullkomnu aðstæður. T.d. voru á árinu 1981 144 börn í fastri meðferð þar og fjöldi heimsókna var 848, þannig að biðlisti er gífurlega langur. Það er því löngu orðið tímabært að koma þessum málum í viðunandi horf. Ég ætla ekki að tefja þessar umr., herra forseti. Ég vil að lokum þakka þann áhuga sem hér kemur fram og legg áherslu á að ég vonast til þess að fyrst Alþingi tók þá ákvörðun að fá þetta mál til frekari umfjöllunar hér og afskipta um leið og lögin voru samþykkt verði tekið í alvöru á þessum málum og reynt að hraða því að þessi þáltill., í aðalatriðum eins og hún er lögð fram, verði samþykkt sem allra fyrst. Það er alveg ótækt að það verði ekki gert á yfirstandandi þingi.



Herra forseti. Ekki vil ég verða valdur að því að ágreiningur verði um að vísa þessu máli til nefndar. Hins vegar hefur alltaf verið talað um að þetta mál yrði ákveðið hjá fjvn. vegna þeirrar ástæðu að vissulega tengist hún ákvörðun um fjármögnun þessarar uppbyggingar. Mitt mat er að eðlilegra væri að málið færi til fjvn. Ef þd. telur að annað eigi að vera beygi ég mig fyrir því, en málið verður að ná fram.



Áður en þessi umr. utan dagskrár fer fram og hefst vil ég óska þess við þá sem til máls taka að þeir stilli tímalengd sinna ræðna í hóf svo sem kostur er. Þingfundur getur ekki staðið hér mjög lengi dags nú og ég bið því um góða samvinnu við hv. þm. í þeim efnum.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár í tilefni af bréfi sem hæstv. iðnrh. sendi Kísiliðjunni í skútustaðahreppi og er dagsett í gær, 30. jan. Þar er Kísiliðjunni leyfð taka kísilgúrs af botni Mývatns til 15 ára án skilyrða um hvar taka skuli. Þetta er gert þrátt fyrir skilyrði Náttúruverndarráðs, sbr. bréf dags. 18. des. s.l., þar sem kveðið er á um fimm ára framlengingu og tiltekin ákveðin svæði í nyrsta hluta vatnsins þar sem leyfð er taka kísilgúrs. Ég sagði að með ásettu ráði er kveðið á um fimm ára framlengingu vegna þess að eitt stærsta atriðið í þessu máli fjallar nefnilega um stöðu laga um verndun Mývatns og Laxár frá 1974. Þar er skýrt kveðið á í 3. gr. um að leyfi Náttúruverndarráðs þurfi til framkvæmda eða jarðrasks á þessu svæði. Það er af einstökum atriðum í þessu máli líklega það stærsta. En þetta er líka í raun og veru prófmál um stöðu Náttúruverndarráðs, um styrk laga og reglugerða um náttúruverndarmál og það að það virðist sífellt gerast að þegar stundarhagsmunir og hins vegar langtímahagsmunir náttúruverndar rekast á, þá virðist náttúruverndarsjónarmiðið sífellt verða að hopa. Ég skal reyna að fara að tilmælum hæstv. forseta um að hafa hér ekki mjög langt mál. En það er óumflýjanlegt að hafa að þessu örlítinn inngang til þess að rifja upp hvað þarna er í húfi vegna þess að það skiptir máli fyrir raunverulegan og eðlilegan skilning á þessu máli. Ef við spyrjum okkur hvað sé í húfi náttúrufarslega í sambandi við Mývatn þá er það fyrst og fremst fjölskrúðugt fuglalíf. Þarna er eitt fjölskrúðugasta og merkilegasta fuglalíf í öllum heimi af vötnum af þessari stærð og gerð. Þarna eru allar íslenskar andartegundir, þarna eru þrjár tegundir anda t.d. sem varla verpa utan þessa vatns. Þarna eru tvær tegundir sem eru hvergi annars staðar í Evrópu. Þarna er þéttasta straumandarvarp á Íslandi svo að dæmi sé tekið. Norðausturland framleiðir jafnmargar endur og öll Skandinavía ef menn vilja taka þann pólinn með í hæðina. Fjöldi og fjölbreytni fuglalífs þarna er einstakt á norðurhveli jarðar. Um þetta er enginn ágreiningur. Í öðru lagi er vatnið náttúrufarslega mikilvægt vegna fiskstofna sem þarna lifa. Þetta svæði Mývatns og Laxár er sem sagt einstaklega merkilegt náttúrufarslega og að því verður að huga. Hver er ástæðan fyrir því að þetta er svona merkilegt vatn? Þær eru fyrst og fremst þrjár: Það er næringarríkt, það er mjög breytilegt að gerð og það sem er grundvallaratriði er að það er grunnt, það er yfirleitt á milli 1 og 2 metrar á dýpt. Þetta er grundvallaratriði vegna þess að þetta þýðir að ljós nær til botns í öllu vatninu og heldur við gróðri og í öðru lagi lifir fuglinn, endurnar sem eru gimsteinn þessa vatns, á því annaðhvort að kafa til botns eftir fæðu eða éta á yfirborði gróður sem vex upp af þessum botni. En ef vatnið dýpkar þá nær ljósið ekki til botns, vöxtur minnkar og það sem verra er: fuglinn nær ekki fæðunni. Þetta sést á því svæði sem þegar hefur verið tekinn gúr úr. Þar sést ekki fugl. Það eru bæði til talningar um þetta og það eru líka sagnir þeirra sem búa á þessu svæði. Það er sem sagt lykilatriði í þessu að vatnið má ekki dýpka. En sé kísilgúrinn tekinn þá dýpkar það óumflýjanlega vegna þess að t.d. í Ytri-Flóa, þar sem tekinn er gúr núna, er þykkt kísilgúrlagsins á bilinu 4 til 9 metrar. Þannig að kísilgúrtakan er fyrst og fremst hvað þetta varðar spurning um dýpkun vatns. Kísilgúrinn gæti þess vegna verið mór eða eitthvað sem á botninum liggur. Það er þessi einstaki ríkidómur þessa náttúrufars sem er í fyrsta lagi svo merkilegur náttúrufræðilega að hann laðar til sín fólk og vísindamenn alls staðar að úr heiminum. Í öðru lagi er þetta að öðrum stöðum á Íslandi ólöstuðum sá staður sem langsamlega mest aðdráttarafl hefur fyrir ferðamenn á Íslandi. Að því skyldu menn huga ef þeir leiða hugann að þeim atvinnuspursmálum sem þarna eru í veði. Menn hafa gert sér grein fyrir því hversu verðmætt þetta svæði er, Laxá og Mývatn. Það sjáum við af ýmsum atriðum. Við höfum reynt að verja þetta svæði á ýmsan hátt. Um það gilda í fyrsta lagi almenn náttúruverndarlög sem takmarka mjög umsvif og mannvirkjagerð á slíkum svæðum. Í öðru lagi voru sett sérstaklega lög 1974 um verndun Mývatns og Laxár í suður-Þingeyjarsýslu. Þar segir, með leyfi forseta, í 2. gr. að á Mývatnssvæðinu sé hvers konar mannvirkjagerð og jarðrask óheimil nema með leyfi Náttúruverndarráðs. Það er ekki talað um að umsögn Náttúruverndarráðs þurfi. Það er talað um það skýrt og skorinort að leyfi Náttúruverndarráðs þurfi fyrir hvers konar mannvirkjagerð og jarðraski á þessu svæði. Þá var sett 1978 reglugerð um þetta sama efni þar sem ítrekað er að þörf sé leyfis Náttúruverndarráðs fyrir aðgerðir á þessu svæði. Í þriðja lagi samþykkti Alþingi 4. maí 1977 heimild fyrir ríkisstj. til að undirrita aðild að svokölluðum Ramsar-sáttmála sem er alþjóðleg samþykkt um verndun votlendis fyrir fuglalíf. Við erum sem sagt aðilar að þessum samningi. Við höfum raunar tilgreint Mývatn sem okkar framlag í þetta samstarf. Við höfum því alþjóðlega skuldbindingu að standa við að þarna sé farið með gát. Lögin frá 1974 eru afdráttarlaus um þetta atriði, enda eru þau einmitt sett til að tryggja yfirráð Náttúruverndarráðs yfir svæðinu. Ef litið er í grg. með lagafrv. á sínum tíma þá segir þar svo, með leyfi forseta: „Við meðferð máls þessa í Náttúruverndarráði kom til álita hvort náttúruverndarlög nr. 47/1971 fælu ekki í sér nægar heimildir til þeirrar sérstöku verndunar eða friðunar sem frv. gerir ráð fyrir. Um það atriði var leitað álits dr. Gauks Jörundssonar prófessors. Taldi hann að enda þótt ákvæði náttúruverndarlaga ættu að öllu jöfnu að nægja til þess að koma á með friðlýsingu svipaðri vernd og frv. gerir ráð fyrir þá hefðu hins vegar sérstök lög æðra gildi en reglur og ákvarðanir stjórnvalds og gætu því m.a. þjónað þrenns konar tilgangi. Í fyrsta lagi hefðu ákvæði þeirra sjálfstæða þýðingu að því leyti að þau settu reglur sem handhafar framkvæmdavalds hefðu ekki tök á að hrófla við. Í öðru lagi gætu slík lög veitt náttúruverndaryfirvöldum ótvíræða heimild til að breyta reglum og öðrum ákvörðunum annarra stjórnvalda sem þegar kynnu að vera fyrir hendi og í þriðja lagi gætu sérstök lög haft sjálfstætt gildi að því leyti að með þeim hætti mætti tryggja að ákvarðanir náttúruverndaryfirvalda yrðu taldar rétthærri en ákvarðanir annarra stjórnvalda.“ Í grg. prófessors Gauks segir, þar sem fjallað er um þetta mál, orðrétt, með leyfi forseta: „Einnig er rétt að hafa í huga að skv. sérstökum lögum hafa verið heimilaðar tilteknar framkvæmdir á þessu svæði, sbr. lög nr. 60/1965 um Laxárvirkjun og lög nr. 80/1966 um kísilgúrverksmiðju við Mývatn, enda þótt ákvæði þeirra laga geti naumast skert heimildir náttúruverndaryfirvalda.“ Þarna telur prófessor Gaukur að náttúruverndaryfirvöld ættu að öllu jöfnu að hafa þarna óumdeildan rétt. En til þess að tryggja óumdeild yfirráð Náttúruverndarráðs á þessu svæði mælir hann samt með því að sett verði sérstök lög um þetta atriði. Þetta segir okkur sitthvað um hvaða stöðu löggjöfin frá 1974 ætti að hafa í náttúruverndarmálum. Ég vil kalla þetta valdníðslu ráðh. skv. þessum lögum um kísilgúrverksmiðju við Mývatn frá 1966 og líklega námalögunum frá 1973. Þessi lög, sem eru sett 1974, eru yngri og það er greinilega þannig að þeim staðið að ætlast er til að þau hafi óumdeilda lögsögu á þessu svæði. Þetta eru einmitt lögin sem Mývatnsverndunarlögin eru sett til þess að yfirganga, til þess að ganga lengra. Þetta er í stuttu máli hin lagalega staða í sambandi við þetta mál. Það væri hægt að tala hér langt mál um þær rannsóknir sem hafa farið þarna fram, þær rannsóknir sem þyrftu að hafa farið fram og þær rannsóknir sem væntanlega munu fara fram. Það er ein af skömmunum í þessu máli - og það má eiga hana hver sem vill - að fjárveitingavaldið hefur alls ekki staðið við ákvæði laganna frá 1974 um rannsóknarskyldu, um skyldu til framlags úr ríkissjóði til að rannsaka þetta svæði nægilega. Þrátt fyrir það að ríkisvaldið hafi aldrei veitt þarna umbeðið fé og aldrei veitt nægilegt fé til að hægt væri að sinna rannsóknunum hafa ýmiss konar sjálfstæðar rannsóknir þó farið þarna fram, kannske með styrk úr Vísindasjóði eða Þjóðhátíðarsjóði eða vegna frumkvæðis og áhuga náttúruvísindamanna á Íslandi, t.d. við Líffræðistofnun. Það er þessari viðleitni og þessum rannsóknum að þakka að þrátt fyrir vanrækslu fjárveitingavaldsins eru það miklar rannsóknir til um þetta svæði að í fyrsta lagi telja náttúruverndarmenn mjög hæpið að ganga lengra en þegar hefur verið gert nema að mjög vel yfirveguðu máli. Við eigum að hafa allar aðgerðir náttúruverndarmegin í þessu máli, ekki kísiliðjumegin. Í öðru lagi er hægt að byggja á þessum rannsóknum sem þegar eru til. Á þremur árum telja þessir rannsóknarmenn að hægt sé að koma með viðeigandi álit og áætlun um það hvernig megi nýta þennan gúr án þess að hætta stafi af. Og það er einmitt með hliðsjón af þessu sem Náttúruverndarráð virðist hafa gert það að sínu skilyrði að leyfið yrði einungis framlengt í fimm ár. Á þeim tíma er hægt að komast að það staðgóðri niðurstöðu í þessu máli að hægt sé að gera áframhaldandi áætlanir. Það er ýmislegt skondið í þessu bréfi hæstv. iðnrh. Þar er tiltekið hvaða bréf rn. hafi borist, það er sagt að því hafi borist samþykkt stjórnar rannsóknarstöðvarinnar við Mývatn um þetta málefni, svo og ályktun hreppsnefndar Skútustaðahrepps. En það er ekki talað um t.d. að rn. barst bréf frá stjórn Landeigendafélags við Laxá og Mývatn, undirritað að Laxamýri af Vigfúsi Jónssyni meðal annarra. Það er ekki heldur tekið fram að frá íbúum við Mývatn barst bréf þar sem 60 manns rituðu undir og lýstu sig ekki á sama máli og rn. Í hinum einstöku töluliðum bréfsins er ýmislegt hægt að tína til. Þar er t.d. sagt í 1. tölul.: „Leyfið heimilar Kísiliðjunni hf. að stunda á námusvæðinu alla þá starfsemi sem nauðsynleg er og viðeigandi til hagnýtingar á námunni fyrir framleiðslu á síunarefnum o.s.frv.“ Það er hvergi talað um lagaskyldu frá 1974 í þessu efni. síðan segir í 3. lið: „Iðnrh. er heimilt að endurskoða skilmála leyfis þessa verði verulegar breytingar til hins verra á dýralífi eða gróðri.“ Það er hvergi minnst á hina lögbundnu tengingu Náttúruverndarráðs við ákvörðunartöku þarna. Talað er um það í 5. gr. eða í einhverri annarri - þær eru svo margar góðar - að ríkissjóður muni leggja fram þarna ákveðið fé. Hefur hæstv. fjmrh. samþykkt það fyrir sína hönd? Í 7. gr. er talað um nefndarskipan sem eigi að fylgjast með áhrifum námurekstrarins á dýralíf og gróður við Mývatn. Þar er t.d. enginn fulltrúi landeigenda. Er það kannske af því að þeir voru ósammála? Það sem kannske keyrir um þverbak er að í 11. gr. er sagt: „Kísiliðjunni hf. er heimilt ríkisins vegna að afla sér réttinda til efnistöku í þeim hluta kísilgúrnámunnar í Mývatni sem liggur innan netlaga.“ Það er nú einu sinni svo að skv. áðurnefndum lögum frá 1974 þarf leyfi Náttúruverndarráðs til að umtalaður kísilgúr innan netlaga sé tekinn. Og það er undarlegt ef ráðh. lýsir því hér með yfir að ríkisins vegna sé Kísiliðjunni þetta heimilt. Eða eiga kannske lögin að gilda í þessu ákveðna tilfelli? Ég vil að lokum leyfa mér að bera upp ákveðnar fyrirspurnir til ráðh. Við munum vafalaust koma hér að þessu aftur og ræða þessi mál ítarlegar, efnislega. Ég vil spyrja í fyrsta lagi: Hvert mat leggur ráðh. á kvöð laganna frá 1974 í 3. gr. um leyfi Náttúruverndarráðs sem þurfi til aðgerða á þessu svæði? Ég vil spyrja í öðru lagi: Hvers vegna var hafnað áliti Náttúruverndarráðs um fimm ára leyfisveitingu, sbr. bréfið frá 18. desember? Ég vil spyrja í þriðja lagi: Hafa einhverjir samningar verið gerðir við Manville-félagið sem reka á eftir um að leyfið sé veitt núna, reyndar í miðjum viðræðum rn. og Náttúruverndarráðs? Og ef þessir samningar hafa verið gerðir tel ég að við eigum að fá að vita hverjir þeir eru og hvernig. Ég vil líka spyrja: Hvers vegna er ekki tiltekið hvar kísilgúr skuli tekinn á þessu 15 ára tímabili? Ég vil spyrja: Hvers vegna eiga landeigendur ekki hlut að nefndinni sem ráðh. leggur til að verði skipuð samkvæmt bréfinu í gær? Ég vil spyrja: Hefur hæstv. menntmrh. samþykkt þessa ráðstöfun mála? - En Náttúruverndarráð er á því yfirráðasvæði. Ég vil spyrja: Hefur fjmrh. samþykkt aukafjárveitingu í þessu skyni til rannsókna? Svo mætti kannske að lokum spyrja: Telur ráðh. kannske löggjöfina frá 1974, um verndun Mývatns og Laxár, til einskis nýta, ómerka og hún kannske þvælist bara fyrir? Ég held að þessum spurningum verði að svara og kannske ýmsum fleirum þegar lengra kemur. Ég tel, eins og ég sagði í upphafi, að hér sé prófmál um stöðu Náttúruverndarráðs, laga og reglugerða og náttúruverndaraðgerða gegn ásælni atvinnurekstrar, embættismannaveldis og framkvæmdavalds sem þegar í harðbakkann slær virðist sífellt taka stöðu með þeim sem á náttúruverndarsvæðin vilja sækja.



Herra forseti. Já, mönnum liggur mikið á að koma skoðunum sínum á framfæri og viðra þær. Hv. 4. landsk. þm. tekur hér til máls utan dagskrár, eins og hann sjálfur sagði, í tilefni af bréfi iðnrh. til Kísiliðju. Í hans sporum hefði ég gengið úr skugga um að viðtakandi bréfsins hefði verið búinn að fá það í hendur áður en ég mætti með það á hinu háa Alþingi til þess að kunngjöra innihald þess. En Náttúruverndarráði eða mönnum úr því má hafa verið það kunnugt að þótt ég teldi ástæðu til að senda þeim afrit af þessu bréfi var viðtakandi ekki búinn að fá það í hendur þar sem samgöngur eru ekki svo greiðar að bréf, sem undirritað er í eftirmiðdag í iðnrn., hafi borist til Mývatns um þetta leyti í dag. En það hefur hver fyrir sig smekk að þessu leyti. Og vík ég nú að því seinna, sérstaklega ef náttúruverndarráðsmenn eiga uppistöðuna í frétt sem birtist á 2. síðu Þjóðviljans í dag, og ætla við það að una, eins og hún er gerð úr garði. Ég ætla, vegna þess að það er höfuðatriði þessa máls sem nú hefur verið drepið á í fsp. hv. þm., að fara lauslega yfir lagaleg atriði sem snúa að útgáfu námuleyfisins til Kísiliðjunnar. Ég vil aðeins geta þess að ýmislegt af því, sem hv. þm. vitnaði til, í leyfisveitingunni og ákvæðum hennar hefði hann getað tekið til umr. miklu fyrr þar sem þetta er nákvæmlega tekið upp eftir því leyfi sem gefið var út fyrir 20 árum síðan eða nærfellt það. Þá er það fyrst að um stjórnskipulegt forræði við útgáfu námuleyfis fer skv. lögum nr. 80 frá 15. ágúst 1966, um Kísilgúrverksmiðju við Mývatn, sbr. og námulög nr. 34 frá 17. apríl 1973. Í 1. gr. laganna nr. 80/1966 um kísilgúrverksmiðjuna segir m.a.: „ Ríkisstj. skal beita sér fyrir stofnun hlutafélags er reisi og reki verksmiðju við Mývatn til þess að vinna markaðshæfan kísilgúr úr botnleðju Mývatns.“ Í 9. gr. laganna segir m.a. svo: „ Ríkisstj. skal heimilt að veita framleiðslufélagi skv. 1. gr. þau leyfi sem nauðsynleg eru til starfsemi þess hér á landi varðandi framleiðslu og sölu á kísilgúr.“ Með heimild í ofangreindum lögum veitti iðnrh. hinn 13. ágúst 1966 Kísiliðjunni hf. námuleyfi til 20 ára. Skv. lögum um Stjórnarráð Íslands nr. 73 28. maí 1969 og reglugerð um Stjórnarráð Íslands nr. 96 frá 31. des. 1969, 8. gr., fer iðnrh. með mál er varða námur og námarekstur. Skv. 10. gr. námulaga er iðnrh. rétt að veita sérleyfi til vinnslu jarðefna hér á landi. Í öðru lagi um náttúruverndarsjónarmið. Bæði námulög og lögin um kísilgúrverksmiðju kveða á um varúðarráðstafanir vegna námurekstursins. T.d. segir m.a. svo í 10. gr. laga nr. 80 frá 15. ágúst 1966 um kísilgúrverksmiðjuna: „Framleiðslufélagið skal gera allar þær varúðar- og öryggisráðstafanir sem við verður komið til þess að koma í veg fyrir að dýralíf og gróður við Mývatn bíði tjón af starfsemi kísilgúrverksmiðjunnar.“ Þegar umsókn Kísiliðjunnar hf. um framlengingu námuleyfisins barst rn. var umsóknin því send Náttúruverndarráði til umsagnar. Og það er það sem um er að tefla, umsagnarrétt Náttúruverndarráðs. Umsögn ráðsins barst rn. 18. des. 1984. Í framhaldi af því hafa farið fram viðræður milli rn. og fulltrúa ráðsins um málið. Hefur sú skoðun verið sett fram að Náttúruverndarráð hafi með heimild í lögum nr. 36 frá 2. maí 1974, um verndun Mývatns og Laxár, íhlutunarrétt um útgáfu námuleyfis til Kísiliðjunnar hf. Sú lagagrein, sem ráðið vitnar til, er 3. gr. laganna, en þar segir svo orðrétt: „Á landsvæði því er um getur í 2. gr. (Skútustaðahreppur og Laxá) er hvers konar mannvirkjagerð og jarðrask óheimil nema leyfi Náttúruverndarráðs komi til.“ Ekki verður hér af mér höfð uppi skoðun um hversu ríkur réttur ráðsins er skv. lagagrein þessari. Útgáfa námuleyfis breytir hins vegar ekki þeim rétti ráðsins hver svo sem hann kann að vera. Eftirlit með svæðinu og þá sérstaklega nýrri mannvirkjagerð er óskylt þeirri stjórnvaldsathöfn að framlengja námuleyfi verksmiðjunnar. Þá er rétt að minna á að lögin um verndun Mývatns og Laxár voru sett m.a. skv. samningi dags. 18. og 19. maí 1973, um lausn Laxárdeilunnar alkunnu, þar sem ríkisstj. skuldbatt sig til að beita sér fyrir sérstakri löggjöf um verndun Mývatns- og Laxársvæðisins. Lög þessi eru tilkomin vegna virkjunardeilunnar, en ekki sérstaklega vegna starfrækslu Kísiliðjunnar sem var hafin löngu fyrr. Hafa ber í huga að ágreiningur um valdsvið vegna mannvirkjagerðar og jarðrasks á svæðinu sjálfu rís ef Náttúruverndarráð telur ástæðu til að hafa áhrif á einhverjar framkvæmdir Kísiliðjunnar og er slíkur ágreiningur rn. og útgáfu námuleyfisins ekki beint viðkomandi. Rétt er að geta þess að sett hefur verið fram sú skoðun að ákvæði laganna frá 1974 um verndun Laxár taki einvörðungu til nýrra framkvæmda á svæðinu og að ef löggjafinn hafi ætlað að skerða starfsheimildir Kísiliðjunnar með þeim lögum hefði átt að gera það með berum orðum. En í lögum frá 1974 eru ekki ákvæði er beinlínis taka til starfrækslu Kísiliðjunnar. Hér túlkaði hv. 4. landsk. þm. þessi lög fram og aftur og er lítið upp úr því leggjandi. En það kom fram hjá honum í áliti sem hann las upp eftir prófessor Gauki Jörundssyni að honum þykja ákvæðin um valdsvið og valdsrétt Náttúruverndarráðs ekki skýrari en svo að hann mælir með því að tekin verði með sérstökum lögum af tvímæli um það efni. Að hafa hér á orði valdníðslu af minni hálfu þegar ég er að gegna skylduverkum mínum er orðaval sem ekki er samboðið löggjafarmönnum. Lögin frá 1974 eru ekki sett til þess að ganga lengra vegna Kísiliðjunnar. Þetta er misskilningur hv. þm. eða fóður sem honum hefur verið gefið inn af öðrum mönnum, því af öllum fullyrðingum í þessu sambandi virtist mér að hans eigin dómgreind hefði lítið komist að málinu, heldur hafi hann verið mataður og þá líklega fram á nótt á þeim fullyrðingum sem hann hafði hér í frammi, því að það nýtt hlýtur málið að vera fyrir honum að hann hafi a.m.k. ekki fengið þetta ljósrit af bréfi til Kísiliðjunnar fyrr en að áliðnum degi í gær. En hvað er það svo sem ég hef aðhafst í þessu máli? Það kom fram hjá hv. þm., sem vitanlegt er, að skv. lögum frá 1974 á að stofna og var stofnuð sérstök rannsóknarstöð við Mývatn. En það er líka vitanlegt og af honum játað og hann hefur verið um það upplýstur að sú rannsóknarstofnun hefur lítt enn náð vopnum sínum fyrir fjársvelti. Fyrir því er það sem skortir allar grundvallarrannsóknir sem skera úr um það hvort starfsemi Kísiliðjunnar verður lífríki Mývatns til tjóns eða ekki. En hvað er það sem ég geri nú með valdníðslu minni nú sem svo er kölluð? Ég hef lagt drög - og raunar meira en drög, ég má fullyrða að sú ráðstöfun er fullgild - að fjárveitingum til þess að framkvæma þær grundvallarrannsóknir sem þarna skortir. Og það er höfuðatriði málsins, að ég veiti Kísiliðjunni starfsleyfið með fyrirvara um að leiði þessar rannsóknir í ljós að starfrækslan verði til tjóns lífríki Mývatns þá verði leyfið endurskoðað. Þetta leyfi þarf þess vegna ekki að standa nema í þrjú ár ef þau ár eru nægjanlega langur tími til þess að niðurstöður fáist sem byggjandi verður á um áhrif kísilgúrnámsins. Og þá, þegar þannig hefur verið staðið að málum, mætti e.t.v. ræða um valdníðslu. Ég hef fengið samþykki hæstv. fjmrh. fyrir því að því gjaldi sem horfið hefur í ríkissjóð vegna efnistökunnar verði varið til rannsóknarinnar. Þetta hefur verið 1 dollar á tonn og námið hefur numið 25–27 þús. tonnum árlega. Hér er því um rúmlega millj. kr. að tefla á ári. Kísiliðjunni hefur verið gert og hún hefur enda samþykkt að leggja fram jafnháa fjárhæð. Þetta er þess vegna gengistryggt og fjárframlagið er milli 180 og 190 þús. kr. á mánuði til þessarar rannsóknar. Þetta framlag er ekki tímabundið. Eins og þetta leyfi er gefið út gildir þetta ef leyfið stendur í 15 ár vegna þess að ég hef sjálfur mjög mikinn áhuga á því að víðtækar grundvallarrannsóknir fari fram á þessum einstæða dýrðarstað sem Mývatn er. Og þó að ég vegna fjárveitingarinnar setji upp verkefnisstjórn, sem gætir þess að fyrst verði og þegar í stað rannsakað sem kostur er áhrif kísilgúrnámsins sjálfs, þá hef ég ekki hugsað mér að takmarka rannsóknina við það. Ef t.d. þær leiða í ljós að óhætt er að halda náminu áfram yrði fjármagninu áfram veitt til annarra verðmætra rannsókna á þessu svæði sem skammarlega hefur verið svelt af fjárveitingarvaldinu fram á þennan dag. Ég hefi ákveðið að þetta verkefni verði falið rannsóknastöðinni við Mývatn, en vegna þess að hér er um fjárveitingar á vegum rn. að tefla, að sett verði verkefnisstjórn sem stýri verkefninu. Ég hefi þá ánægju að upplýsa að svo heppinn var ég að ná sambandi við Pétur N. Jónasson og hann tók að sér að veita þessari verkefnisstjórn forustu. Formaður Pétur N. Jónasson gerði rannsóknir á Mývatni og gaf mér dýrmæta bók, Lake Mývatn, á sínum tíma. Hann hefur fallist á vegna fyrri samskipta okkar og vegna þess að ég hef stutt hann með fjárframlögum víða að til rannsókna á Þingvallavatni þá kvaðst hann ekki geta undan því vikist að taka þetta verkefni að sér. Síðan er honum veitt heimild til þess að tilnefna einn fulltrúa Skútustaðahrepps og ég verð nú að segja að það skýtur skökku við ef það er að mistaka sig á tilnefningarrétti að tilnefna sjálfa sveitarstjórnina og það á að heita að ég sé með því að ganga fram hjá landeigendum við vatnið. Þá er Kísiliðjunni, sem beinum aðila að þessu efni, gefinn kostur á tilnefningu og síðan Náttúruverndarráði. Ég vísa á bug allri gagnrýni um skipan þessarar verkefnisstjórnar og ég er sannfærður um að Pétur Jónasson mun sjá vel fyrir forustu á þessu í góðri samvinnu við rannsóknastofnunina. Og mér er nær að halda að Pétur Jónasson hafi í sínu starfi gætt þess betur að hafa samband og samráð við íbúa þessa svæðis en þeir nýju menn sem hafa fengist við málamyndarannsóknir þar um langa hríð. Ég mun leggja mig í líma um það að ná góðu samkomulagi við heimamenn um þetta mál, hef ekki haft tök á því enn sem komið er en unnið þannig að málum að menn gætu vel við unað. Fyrirvarinn er það strangur að ef í ljós kemur að áhrifin af starfrækslunni reynast hættuleg lífríki þessa svæðis þá verður leyfið þegar í stað tekið til endurskoðunar. En ég bið menn að því að gá að vegna starfrækslu þessa fyrirtækis er nauðsynlegt vegna ráðstafana, sem það þarf að gera, að það sé a.m.k. viðmiðunin að það geti fengið starfsleyfi til lengri tíma, enda þótt það verði að vera við því búið að það verði stöðvað þegar í stað ef rannsóknir leiða til annarrar niðurstöðu. Náttúruverndarráð sendi sína umsögn og mælti með fimm ára námuleyfi til ársins 1993 og tekur fram að það geti ekki mælt með lengri framlengingu, í fyrsta lagi vegna þess að sýnt þykir að kísilgúrvinnslan hafi veruleg áhrif á lífríki vatnsins. Vegna þess, segja vísindamennirnir í Náttúruverndarráði, sem við skulum nú vona að hafi forustuna þar þótt leikmenn séu þar í bland, að sýnt þykir að kísilgúrvinnslan hafi verulega áhrif á lífríki í vatninu. Það skortir nefnilega allar rannsóknir til þess að hægt sé að hafa slíka og þvílíka fullyrðingu í frammi. Og það er sú rannsókn sem ég hefi komið til verks að verður framkvæmd. Í öðru lagi, taka þeir fram, vegna mikilvægis Mývatns í náttúru landsins og Evrópu. Að sjálfsögðu liggur mikilvægi vatnsins alveg ljóst fyrir og það er líka þess vegna sem ég hefi haft forgöngu um fjárútvegun til þess að nauðsynlegar rannsóknir færu fram. Í þriðja lagi, segja þeir, vegna þess að rannsóknir á Mývatni eru skammt á veg komnar. - Það var og. Þriðja forsenda þeirra strikar að vísu gjörsamlega út hina fyrstu. Og í fjórða lagi vegna þeirrar alþjóðlegu ábyrgðar á vernd Mývatns sem Íslendingar tóku á sig við undirritun Ramsar-sáttmálans. Þetta er mér vel skiljanlegt. Ég get ekki lagt of þunga áherslu á það að farið verði með fyllstu gát á þessu svæði. Komi þetta í ljós verður allt annað að víkja. Og hér er spurt um samninga við Manville og hv. þm. Guðmundur Einarsson 4. landsk. þm. spyr: Hafa einhverjir samningar verið gerðir við Manville meðan á viðræðum við Náttúruverndarsamtökin hefur staðið? Þeir hafa tekið illa eftir, Náttúruverndarmenn og starfsmenn þeirra, sem voru hjá mér í gærdag þegar ég skýrði þeim frá framlengingu á aðalsamningnum við Manville. Hann var nefnilega framkvæmdur 1982 og ég á eftir aðeins að minnast á það í sambandi við frétt Þjóðviljans. Þessi samningur var framlengdur af fyrirrennara mínum árið 1982 í tíu ár frá árinu 1986 til 1996. Auðvitað kann að vera að við verðum skaðabótaskyldir ef við verðum að stöðva starfræksluna. Ef að bestu manna yfirsýn komist menn að því að þarna er starfsemi sem er hættuleg lífríki þessa svæðis þá er ekkert um það að tefla að hvorki samningar við Manville eða neitt annað getur hindrað okkur í því að stöðva slíka ósvinnu, ekkert. En ástæðurnar fyrir þessari framlengingu 1982 á samningi, sem þó rann ekki út fyrr en 13. ágúst 1986, eru þær að eftir náttúruhamfarir þar nyrðra hafði starfræksla verksmiðjunnar gengið afar illa með stórkostlegu tapi. Meðeigandinn vildi gjarnan hverfa frá starfrækslunni og við neyddumst til að kaupa stærri hlut í verksmiðjunni en við áður höfðum haft, taka á okkur meiri ábyrgð hennar vegna. En til þess m.a. að halda áfram samstarfinu við Manville sem er mjög mikilvægur söluaðili afurðarinnar var samningurinn framlengdur árið 1982 af fyrirrennara mínum hv. 5. þm. Austurl., í tíu ár frá árinu 1986 til þess m.a. að fá Manville til áframhaldandi samreksturs fyrirtækisins. Þannig að menn skjóta nú yfir og undir mark í sífellu, enda von þar sem menn hafa ekki lengri námstíma til að setja sig inn í málið en kannske frá því um kvöldmat í gærkvöldi og fram til kl. 3 í dag. Ég stytti umsóknartíma Kísiliðjunnar úr 20 í 15 ár og m.a. vegna þess að menn vita með vissu að kísilgúrnámið í Ytri-Flóa endist ekki nema í 16–17 ár. Með því að veita leyfi til lengri tíma væri ég e.t.v. að vísa á önnur svæði í landinu, þ. á m. syðri-Flóa, en þar hafa verið ströng mótmæli höfð uppi um að kísilgúrnám yrði framið. Hér er vitnað í bréf landeigenda og íbúa, 60 manna við Mývatn, og auðvitað ekki sagt frá innihaldi þess. Látið er í það skina og frá því sagt í blaðafréttum að styrjöld sé hótað. En um hvað fjallar svo þetta bréf frá 60 mönnum, konum og körlum, í Mývatnssveit? Ekkert um annað en kísilgúrnám í Syðri-Flóa, um ekkert annað. Engin afstaða er tekin til annars en þess að þeir tilkynna að þeir muni hafa hörð viðbrögð í frammi ef sótt verði út úr Teigasundi í Syðri-Flóa til kísilgúrnáms. Vegna þess hversu óráðvandlega menn fara með upplýsingar í þessu máli, greinilega í því skyni að efla óvinafagnað, sé ég ástæðu til að lesa þetta bréf, með leyfi hæstv. forseta. Það er til mín dags. 15. jan. 1985: „Í tilefni af því að nú standa yfir viðræður milli iðnrn. og Náttúruverndarráðs um endurnýjun námaleyfis til handa Kísiliðjunni við Mývatn vilja undirrituð vara þá aðila, sem þessum málum ráða til lykta, alvarlega við því að haga leyfisveitingunni á þann veg að hún feli í sér möguleika, hvað þá veita þeim heimild til að Kísiliðjan hefji kísilgúrnám í Syðri-Flóa, þ.e. sunnan Teigasunda.“ - En þess má geta að eins og vonandi allir þm. þekkja er Mývatni nærri því skipt í tvennt og Ytri-Flói u.þ.b. 1/5–1/6 af heildarflatarmáli vatnsins. „Lífríki Mývatns og Laxár er talið einstakt í sinni röð og það á heimsvísu. Sérkenni þess felast ekki síst í því hve vatnið er grunnt og sólarljósið nær að hafa mikil áhrif á lífríki botnsins. Sé Syðri-Flói dýpkaður væru sérkenni þessa lífríkis þurrkuð út.“ - Fullyrðingar auðvitað, óvísindalegar að sjálfsögðu. - “Slíkt má aldrei ske,“ segir áfram í bréfinu.“ Ef koma á til slíkra óhæfuverka munu af því hljótast mikil átök og ófriður sem fleiri munu blanda sér í en aðeins þeir sem búa á Laxár- og Mývatnssvæðinu.“ - Það verður sjálfsagt almennt herútboð í Evrópu. „Við sem skrifum nöfn okkar undir þetta bréf og áreiðanlega fjöldi annarra munum verja Syðri-Flóa fyrir kísilgúrnámi hvað sem það kostar“ - til síðasta manns. - Það voru mín orð. En eins og menn heyra á þessu bréfi er hér einvörðungu rætt um nýtt kísilgúrnám í Syðri-Flóa en ekkert orð um það kísilgúrnám sem hefur verið framið í Ytri-Flóa og áformað er að halda áfram. Og eins og ég segi, útreikningar sýna að námið muni endast í 16–17 ár og því var það m.a. sem ég stytti umsóttan starfsleyfistíma niður í 15 ár. Hér voru ýmsar spurningar sem ég hygg að flestum sé svarað. Ég hefi áður upplýst að þetta er stjórnskipulega á mínum vegum og ég þarf þess vegna ekki að leita til hæstv. menntmrh. um leyfi. Ég hefi rætt málið við hæstv. menntmrh. og sýnt honum þær niðurstöður sem ég komst að og hefi ekki fleira um það að segja. Fjmrh. hefur fyrir sitt leyti fallist á að frá 1. júní verði veitt fjármagni til rannsóknanna út árið,'h2 af því sem heilt ár mundi gera. Þetta verður borgað mánaðarlega í staðinn fyrir á einu ári áður eins og gert var vegna námsins. Ég tel ekki lögin um verndun Laxár og Mývatnssvæðis frá 1974 neitt ómerka löggjöf. Það er út í hött að spyrja með þeim hætti. Ég hef rakið hér í máli mínu hvað ég álít að sé mín lagalega staða í málinu og hef engu sérstöku við það að bæta. Hér var lesið upp úr leyfisbréfinu og þótti hinum nýja sérfræðingi í þessum málum, hv. 4. landsk. þm., sem ýmis atriði í leyfisbréfinu væru ekki eins og skyldi. En eins og ég segi, flest af því sem hann fetti fingur út í hefði hann getað tekið til umræðu miklu fyrr og með eðlilegri hætti því að það er allt að finna í gamalli leyfisveitingu. Ég veit að þó að standi þannig á fyrir hæstv. forseta að hann kysi jafnan að hafna því að menn vitni mikið í Þjóðviljann þá fer ég nú samt fram á virðulegt leyfi hans til þess að gera það að þessu sinni. En þar er frétt sem er alveg hörmuleg fyrir blaðamannastéttina í landinu og er dæmi um það hvernig komið er fyrir málefnum þar hjá mörgum hverjum og raunar þessari málafærslu eins og mér sýnist hún ætla að fara af stað. Væri betur að menn á hinu háa Alþingi reyndu heldur að bera klæði á vopnin en að egna til óvinafagnaðar í þessu máli. Ég er hins vegar ekkert hræddur um að til slíks dragi við heimamenn þessa vegna, vegna þess að hér er afgreiðsla málanna með þeim hætti að allir hljóta að fagna því sem hafa vilja augun opin - nema þá þeir sem vilja efna til ófriðar. En hér er í frétt á 2. síðu Þjóðviljans engin einasta setning, að kalla má, sannleikanum samkvæmt og raunar er fréttin í heild gjörsamlega rangfærð. En samt ber hún með sér að hún sé til orðin vegna sambands við fulltrúa úr Náttúruverndarráði. Og eins og ég segi, ég bíð eftir því að sjá viðbrögð þeirra við þessari frétt sem hlýtur að verða til þeirra rakin. Það segir hér að iðnrh. ætli í málaferli. Hvernig dettur venjulegu fólki, sem eitthvað þekkir til málsins, það í lifandi hug? Af hvaða ástæðu? Mætti ég biðja um að mér yrði nefnd ein ástæða til þess að ég hæfi málaferli á hendur einhverjum í sambandi við þetta mál? Síðan er fljótaskriftin sú að ég hafi veitt kísilgúrverksmiðjunni 10 ára starfsleyfi í gær. Látum það vera. Síðan segir í framhaldi af fyrirsögninni að iðnrh. ætli að láta reyna á þetta mál fyrir dómstólum. Iðnrh. þykist fara nákvæmlega eftir þeim lögum sem í gildi eru. Ef einhver vefengir þau, telur mig misbeita þeim, fara út fyrir mitt valdsvið og telur sig hafa betri rétt - í þessu falli Náttúruverndarráð - þá kann vel að vera að hann kjósi að hefja málsókn á mínar hendur. En að sjálfsögðu hef ég engar ástæður til þess eins og þessar sakir standa. Hér er sagt að það muni hafa komið fram á fundinum í gær að iðnrh. hafi ekkert ráðfært sig við náttúrufræðinga um þetta mál og virðist lítið sem ekkert vita um þá hlið málsins. Ætlast einhver til þess að ég sé sérfróður um lífríki Mývatns? Það vill þannig til að rannsóknir skortir til þess að ég geti farið til eins eða neins í smiðju um ástæður á þessu svæði. Og það eru þær rannsóknir, sem ég ætla að standa straum af kostnaði við, sem eiga að veita okkur þær upplýsingar. Hér segir enn, með margföldu leyfi hæstv. forseta: „Aftur á móti hefur hann ráðfært sig við lögfræðinga um lagalega hlið þess“ - þ.e. málsins. Svo segir enn: „Niðurstaða lögfræðinga er sú að náttúruverndarlögin gangi lengra í þessu efni og því geti ráðh. ekki veitt starfsleyfið nema með samþykki Náttúruverndarráðs.“ - Það vill til að það eru þorrablót núna víða þannig að menn geta haft þó þetta með sér á þorrablót og skemmt mönnum ef það skyldi skorta önnur skemmtiatriði. „Stefnir því allt í málaferli,“ segir þar. Og enn kvað hann: „En nú er svo komið að verksmiðjan verður að fá kísilgúr úr Syðri-Flóanum ef hún á að starfa áfram.“ - Það er nú blaðamennska í lagi, þetta. Nú hefðu þeir sem hann hefur átt viðtal við - sem mér virðist greinilega vera menn á vegum Náttúruverndarráðs eða úr því - átt að vita betur vegna þess að þó hún starfi í öll fimmtán árin þá getur hún sótt sitt hráefni í Ytri-Flóa. Þær rannsóknir liggja alveg óyggjandi fyrir. Enn segir svo: „Ástæðan fyrir því að iðnrh. er svo umhugað að veita verksmiðjunni tíu ára starfsleyfi er sú að hann hefur gert nýjan samning við Johns Manville, meðeiganda ríkisins í kísilgúrverksmiðjunni við Mývatn, og er því illa klemmdur.“ Það er ekki í fyrsta skiptið í þessum mánuði t.a.m., janúarmánuði, sem þeim á Þjóðviljanum þykir ástæða til þess að gefa hv. fyrirrennara mínum, hv. 5. þm. Austurl., utan undir. Það hefur nú skeð æ ofan í æ vegna orkumálanna svo rækilega að ef ég hefði haft slíkar dómadagsárásir í frammi á hv. þm. þá hefði eitthvað verið sagt í Þjóðviljanum. En það vill nú þannig til með þennan samning, sem ég á að vera svona illa klemmdur út af og greinilega brotið af mér, að hann var gerður af fyrirrennara mínum árið 1982 til tíu ára frá því í ágúst 1986 þangað til í ágúst 1996. Það er nú öll klemman sem ég er í að þessu leyti. Síðan upplýsa þeir um það hér í Þjóðviljanum að það megi búast við því að málið verði tekið fyrir utan dagskrár á Alþingi. En það var seint í gærkvöldi sem hv. 4. landsk. þm. hringdi til mín til þess að biðja mig um að fallast á að þetta yrði tekið fyrir. Svoleiðis að hér eru fréttasamböndin svo sem í góðu lagi. Ég sé ekki ástæðu til þess, hæstv. forseti, að orðlengja þetta miklu meira nú, enda orðið ærið langt. En ég vona og bið og segi að menn athugi betur sinn gang í máli, sem annars gæti verið mjög viðkvæmt, áður en menn láta senda sig í svona ferðir eins og hv. 4. landsk. þm. hefur látið senda sig í hér, áður en menn gleypa allt hrátt og spúa því svo út yfir hv. þingheim með þeim hætti sem gert hefur verið. Það er ekki af hinu góða. Ég get hins vegar út af fyrir sig þakkað fyrir það tækifæri sem ég hef fengið til þess að skýra þetta mál. Ég mun kappkosta að fylgja því fram eins og málið er í pottinn búið. Höfuðatriði málsins er sáraeinfalt. Það er þetta, að veitt er leyfi til 15 ára með fyrirvara, fyrirvaranum sem allt hefur að segja í þessu efni, að rannsóknir fari fram á áhrifum kísilgúrnámsins í Mývatni og ef í ljós kemur að námið hefur ill áhrif á lífríki vatnsins þá gildir ekki leyfið lengur, þá er hægt að endurskoða það. Í för með sér hefur þessi athöfn og þessar ráðagerðir að nú fyrst verða hafnar þær rannsóknir á lífríki vatnsins sem nauðsynlegar eru og ber að standa að en hefur undan dregist að framkvæma.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 4. landsk. þm. Guðmundi Einarssyni fyrir að hefja þessa umr. og taka undir hvert einasta orð hans hér. Og ég lýsi vonbrigðum mínum með svör hæstv. ráðh. og stóryrði hans sem e.t.v. hafa átt að draga athyglina frá vondum málstað. Ég hlýt að lýsa furðu og skelfingu minni og okkar allra í þeim samtökum, sem ég er fulltrúi fyrir, á þeim vinnubrögðum sem viðhöfð eru í þessu máli og á þeirri ótrúlegu skammsýni og ofríki sem birtast í þessari ákvörðun. Hún er í meira lagi vafasöm frá lagalegu sjónarmiði og forkastanleg með tilliti til náttúruverndar á þessu svæði sem er einstætt ekki aðeins á Íslandi og ekki aðeins í Evrópu heldur í öllum heiminum. Hver erum við að ætla okkur þau eftirmæli í sögunni að vegna skammtíma gróðasjónarmiða höfum við leyft jarðrask á einhverjum stórkostlegasta bletti þessa lands án þess að vita með sæmilegri vissu um langtímaáhrif þess arna? Ætlar okkur Íslendingum aldrei að skiljast fyrir hverju okkur er trúað? Hvers vegna liggur hæstv. iðnrh. og kísilgúrforstjórum svo á í þessu máli að sjónarmið meiri hluta landeigenda, líffræðinga og náttúruverndarmanna eru lítilsvirt? Núgildandi leyfi rennur ekki út fyrr en eftir eitt og hálft ár. Hvers vegna liggur þessi ósköp á? Náttúruverndarráð er tilbúið að fallast á leyfi til skemmri tíma og bundið við afmörkuð svæði að því tilskildu vitanlega að fjármagn fáist til nauðsynlegra rannsókna. Hvers vegna nægir það ekki, hæstv. iðnrh.? Hverra hagsmuna er verið að gæta? Vissulega eru deildar meiningar um það hversu langt sé óhætt að ganga en allt bendir til þess að ef haldið yrði áfram efnistöku í sama mæli og hingað til væri búið að klára allt svæðið í Ytri-Flóa eftir 15 ár héðan í frá. Leyfi hæstv. iðnrh. gildir frá 13. ágúst 1986 og er til 15 ára. Skv. framansögðu væru þá enn eftir tvö ár af leyfinu þegar búið væri að skafa upp allan botn Ytri-Flóa. Fyrir nokkrum árum ræddi ég við einn af starfsmönnum kísilgúrverksmiðjunnar og spurði hann m.a. hvort menn væru ekki farnir að hafa áhyggjur af framtíðinni þar sem fyrirsjáanlegt væri að þessi verksmiðja gæti aldrei gengið til eilífðar, enda þá orðið ljóst að starfstími hennar yrði styttri en menn hefðu búist við í upphafi. „Ég þori nú ekki einu sinni að hugsa þá hugsun til enda,“ svaraði hann. Það verður nú brýnna með hverju árinu sem líður að hugsa þá hugsun til enda. Við þurfum að hugsa þá hugsun til enda hvernig Mývatns- og Laxársvæðið liti út svipt sínu einstæða svipmóti fuglalífs og vatnagróðurs. Ég verð að játa að mér finnst nánast ógeðfelli að tala um peninga í sambandi við þetta ómetanlega svæði. En hjá því verður aldrei komist. Og vissulega má meta náttúru Íslands til fjár, til beinharðra peninga. Ferðamenn eru t.d. ekki að leita að verksmiðjum hér á Íslandi. Þeir leita ekki að mannanna verkum eins og algengast er í útlöndum. Við förum til annarra landa að skoða merkilegar byggingar og sögulegar minjar. Þeirra er ekki leitað á Íslandi. Það er einstæð náttúra Íslands sem er svo eftirsóknarverð, náttúra lands okkar og hreina loftið sem okkur finnst sjálfsagt en útlendingar geta aldrei vegsamað nóg. Hve margir ferðamenn skyldu nú koma til Íslands hvaðanæva úr heiminum til að skoða kísilgúrverksmiðju við Mývatn? Vill ekki hæstv. iðnrh. segja þingheimi álit sitt á því? Rökin gegn ákvörðun hæstv. iðnrh. eru mörg og þung. Skv. lögum nr. 36/1974, um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, er hvers konar mann virkjagerð og jarðrask óheimilt á svæðinu nema leyfi Náttúruverndarráðs komi til. Þetta stendur skýrt og skorinort í lögum og dugir ekki að skjóta sér á bak við lög frá 1966 sem, auk þess að vera eldri, ganga skemmra en lögin frá 1974. Það er ekki hægt að ásaka Náttúruverndarráð um að hafa staðið lítt að rannsóknum á svæðinu og af þeim sökum sé það réttminna til að krefjast tíma til frekari rannsókna. Þar er fyrst og fremst við fjárveitingavaldið að sakast, eins og hér hefur komið fram. Það hefur ekki veitt umbeðið fjármagn til rannsókna sem margsinnis hefur verið leitað eftir. Hinn sísoltni ríkiskassi hefur hirt leigugjaldið sem kísilgúrverksmiðjan greiðir fyrir vinnsluna í stað þess að láta það renna beint til rannsókna á svæðinu eins og rétt hefði verið. Á þann hátt hefur verið staðið gegn nauðsynlegum rannsóknum. Út af fyrir sig er þess vegna þakkarvert að á þessu á að verða breyting. Og ég vil lýsa því yfir að ég treysti fyllilega, rétt eins og hæstv. iðnrh., Pétri Jónassyni til að veita forstöðu nefndinni. sem hér hefur verið til umræðu, þótt deildar meiningar séu um hana að öðru leyti. Þrátt fyrir þetta fjársvelti hafa verið unnar umtalsverðar grunnrannsóknir á svæðinu, nánast fyrir þá heppilegu tilviljun að starfsmenn Líffræðistofnunar Háskólans hafa haft áhuga á þessu svæði en ekki frekar einhverju öðru merkilegu svæði á landi okkar. Kannske er það ofmælt að um tilviljun sé að ræða því að áhugi þeirra er auðvitað aðeins enn ein sönnun á mikilvægi svæðisins frá sjónarmiði líffræði og náttúruverndar. Meiri hluti landeigenda í Mývatnssveit og við Laxá er sammála áliti Náttúruverndarráðs og tillögum þess. Þeir hafa látið sinn vilja í ljós, sbr. bréf frá stjórn Landeigendafélags Laxár og Mývatns frá 16. jan. s.l. og undirskriftalistann frá 15. jan. s.l. , sem hæstv. iðnrh. vitnaði til hér áðan. Þeim undirskriftum var safnað á einu kvöldi þar fyrir norðan og væri hann örugglega lengri hefði meira ráðrúm verið til. Ég sé ekki ástæðu til að lesa þá yfirlýsingu yfir aftur. Það gerði hæstv. iðnrh. hér áðan. Ég vil hins vegar vitna til bréfs frá stjórn Landeigendafélags Laxár og Mývatns sem ég nefndi hér áðan og er frá 16. jan. s.l. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Stjórn félagsins lýsir fullu samþykki við umsögn Náttúruverndarráðs, dags. 18. des. s.l. , og beinir þeirri eindregnu ósk til iðnrh. að hann veiti leyfið á þann veg sem till. Náttúruverndarráðs gerði ráð fyrir. Stjórnin telur að Náttúruverndarráð brygðist hlutverki sínu ef það mælti með öðru en bráðabirgðaleyfi þar sem rannsóknir skortir til þess að hægt sé að fjalla um leyfi til lengri tíma án þess að verndun svæðisins sé sett í hættu. Ekki er við öðru að búast þar sem ríkisvaldið hefur brugðist þeirri lagaskyldu undangengin ár að veita fé til þessara rannsókna. Við fáum ekki séð að hag Kísiliðjunnar sé betur komið með leyfi til lengri tíma, sem síðan yrði afturkallað ef rannsóknir leiða til þeirrar niðurstöðu að þrem árum liðnum, heldur en fá að rannsóknum loknum leyfi sem byggði á niðurstöðum þeirra. Að lokum vill stjórn Landeigendafélags Laxár og Mývatns leggja þunga áherslu á eftirfarandi: Lífríki Laxár og Mývatns er einstætt og þess vegna er það undir sérstakri vernd Náttúruverndarráðs skv. lögum, auk þess alþjóðlegt verndarsvæði að ákvörðun Alþingis og ríkisstj. (Ramsar-sáttmáli). Sérkenni þessa lífríkis felast ekki síst í því hve vatnið er grunnt og sólarljós nær að hafa mikil áhrif á lífríki botnsins. Verði Syðri-Flói dýpkaður þurrkast þessi sérkenni út. Breytingar á Mývatni og lífríki þess hafa áhrif á Laxá allt til sjávar. Sá þverbrestur, sem orðið hefur á lífríki Mývatns á s.l. tveimur árum, kallar á tafarlausar rannsóknir til að vita hvað veldur. Að síðustu beinir stjórnin því til þín, hæstv. iðnrh., að þú takir á málum þessum með fullum skilningi og verndargildi þessa viðkvæma svæðis. Virðingarfyllst, Stjórn landeigendafélags Laxár og Mývatns, Vigfús B. Jónsson, Jón Jónasson, Völundur Þ. Hermóðsson, Eysteinn Sigurðsson, Þorgrímur Starri Björgvinsson.“ Ég vil að lokum, herra forseti, ítreka tillögur Náttúruverndarráðs í þessu máli sem birtar eru í bréfi til iðnrn. 18. des. s.l. Þar stendur: „Í bréfi iðnrn. frá 1. okt. s.l. er óskað umsagnar Náttúruverndarráðs varðandi endurnýjun á námaleyfi Kísiliðjunnar hf. við Mývatn. Náttúruverndarráð hefur nú fjallað um ósk rn. og ákveðið að mæla með framlengingu námaleyfis Kísiliðjunnar til fimm ára, eða til ársins 1991, ef ákveðnum skilyrðum verði fullnægt. Ráðið getur ekki mælt með lengri framlengingu: a) Vegna þess að sýnt þykir að kísilgúrvinnslan hafi veruleg áhrif á lífríki vatnsins. b) Vegna mikilvægis Mývatns í náttúru landsins og Evrópu. c) Vegna þess hve rannsóknir á Mývatni eru skammt á veg komnar. d) Vegna þeirrar alþjóðlegu ábyrgðar á vernd Mývatns sem Íslendingar tóku á sig við undirritun Ramsar-sáttmálans. Framlenging námaleyfis um fimm ár er háð eftirfarandi skilyrðum: 1. Efnistaka takmarkist við Ytri-Flóa og fari fram innan svæðis sem hafi eftirfarandi viðmiðanir á landi: Vesturmörk: Lína úr Dauðanesi um Ölfushólma í Kvæk. Austurmörk: Lína úr Dauðanesi í dælustöð við Helgavog. Enn fremur verði náið samráð haft við Náttúruverndarráð um röð vinnslusvæða. 2. Fram fari rannsóknir á áhrifum gúrnáms í Ytri-Flóa á lífríki Mývatns og hefjist þær eigi síðar en vorið 1985 sbr. meðfylgjandi rannsóknaáætlun líffræðistofnunar Háskólans. Þegar niðurstöður rannsókna liggja fyrir haustið 1988 mun Náttúruverndarráð endurskoða framlengingu námaleyfis Kísiliðjunnar.“ Undir þetta rita Eyþór Einarsson formaður og Sigrún Helgadóttir líffræðingur. Þetta virðist aðgengilegt og sanngjarnt og mér er óskiljanlegt hvers vegna ekki er hægt að fara að þessum tillögum þess aðila sem hefur lagalegan rétt til ákvörðunar í þessu máli.



Herra forseti. Ég skal virða þau tilmæli að vera ekki langorður hér. Ég harma það að sjálfsögðu að leiðir Náttúruverndarráðs og hæstv. iðnrh. skuli hafa skilið í þessu máli. Ég harma það einnig að þetta mál skuli hafa borið þannig að Mývetningum að þar skuli nú standa maður gegn manni. Það er vond sending hverju sveitarfélagi svo að ekki sé meira sagt. Hingað til lands koma ár hvert hundruð ef ekki þúsundir erlendra ferðamanna fyrst og fremst til þess að líta lífríki Mývatns og Laxár eigin augum. Þessir ferðamenn hafa gefið Mývatni nýtt nafn. Þeir kalla það drottningu hinna íslensku vatna. Og Mývatn er meira en drottning hinna íslensku vatna. Það er drottning gervallra vatna í Norður-Evrópu hvað lífríki snertir. Menn þurfa ekkert að undra sig á því þó að bændur í Mývatnssveit séu hræddir um þessa drottningu og vilji ekki láta lífláta hana. Það þarf enginn að undra sig á því því að auk hins sérstaka lífríkis, sem verður auðvitað ekki metið til peninga, hefur Mývatn verið nokkurs konar matmóðir Mývetninga í harðri lífsbaráttu liðinna alda. Og hið mannlega er það að þegar menn lifa á brjóstum hinnar íslensku náttúru, þá hafa þeir sterkar taugar til hennar. Það þarf enginn að undrast á Mývetningum. Ég skal ekki hafa uppi neinar fullyrðingar um hvað veldur þeim þverbresti sem orðinn er í lífríki Mývatns. Það hefur auðvitað skeð ýmislegt við Mývatn í fyrri Mývatnseldum um 1730 og ég fagna því að nú skuli eiga að fara fram rannsóknir til að skera úr því hvað veldur. Ég vil undirstrika það alveg sérstaklega að til þessara rannsókna þarf að vanda vel og til þess ætla ég að treysta hæstv. iðnrh. því að ég trúi því engan veginn að hann sitji á fjörráðum við lífríki Mývatns. Það held ég að sé ekki rétt. Leiði þessar rannsóknir það í ljós að lífríki Mývatns stafi hætta af Kísiliðjunni, þá er það alveg skýrt í mínum huga að það er Kísiliðjan sem á að víkja en ekki lífríkið. Auðvitað er Kísiliðjan ágætis fyrirtæki og hún malaði gull, það er alveg rétt, en við skulum minnast þess nú, og það er ágætt að þetta mál minni á það, að hún er ekkert eilífðarfyrirtæki einfaldlega vegna þess að hún hefur ekki ótæmandi efni af að taka. Og það er mjög nauðsynlegt, held ég, á þessu stigi málsins að draga það ekki lengi að reyna að gera sér grein fyrir hversu langa framtíð þessi verksmiðja á fyrir höndum. Það er ekki gott ef hún hryndi allt í einu eins og ef kæmi þruma úr heiðskíru lofti. Auðvitað skapast vandamál þegar svona atvinnutæki hverfur úr atvinnulífinu. Það þarf að nota tímann til þess að leysa það vandamál sem eðlilega hlýtur að skapast þegar hún leggst niður. Það þarf að skaffa fólkinu eitthvað annað að gera. En það er auðvitað fleira gert í Mývatnssveit og fleira hægt að gera en að búa til kísilgúr. Ég hef það fyrir satt að fyrir þremur árum hafi 160 manns haft atvinnu af ferðamannaþjónustunni í Mývatnssveit á ferðamannatímanum. Það er ekkert lítið. Þetta er vaxandi atvinnugrein. Og ef okkur tekst að varðveita lífríki Mývatns, þá skulum við gá að því að við höfum ferðamennina um aldur og ævi, en við höfum ekki verksmiðjuna um aldur og ævi, þó að hún kynni að vera hagstæð í peningaleysinu, en ég vil nú ekki gera peningana að máli í þessu. Ferðamennina höfum við um aldur og ævi ef þetta lífríki fær að vera óskemmt og varðveitt í sinni upphaflegu mynd. En við skulum ekki gleyma því að Kísiliðjan er ekki eilífðarfyrirbæri. Og ég vil undirstrika að það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því hvað hún verður gömul. Fólk verður að fá að vita það. Þá getur það brugðist við vandanum. Landeigendafélag Laxár og Mývatns er félagsskapur landeigenda á þessu svæði og það er stofnað sérstaklega til þess að vernda þessa sérstæðu náttúru í sinni upphaflegu mynd svo sem við verður komið. Auðvitað verðum við að lifa í þessu landi. Við getum eigi að síður umgengist náttúru þess með fullri varúð. Ég er formaður þessa félagsskapar, Landeigendafélags Laxár og Mývatns, og hef þess vegna sérstaka skyldu við fólkið sem þarna býr og við lífríki Mývatns. En ég vil að lokum minna á að við sem hér erum erum öll börn þessa lands og þar af leiðandi höfum við öll skyldur við íslenska náttúru.



Herra forseti. Þessa umr. ber að með mjög skyndilegum hætti. Þegar ég kom hér í þingsali áðan vissi ég ekkert að þetta stæði til. Ég veit ekki hvað vakir fyrir hv. málshefjanda. Það er sjálfsagt svo að það eru öll meðul leyfileg til að vekja á sér athygli og ekki verra þá að aðrir séu því óviðbúnir. Ég stend hér upp til þess að segja frá því að ég er, ef aðrir vita það ekki, fæddur og uppalinn á vatnsbökkum Mývatns. Ég hef frá upphafi fylgst með Kísiliðjunni, stofnun þess fyrirtækis og starfrækslu. Ég varð tortrygginn í fyrstu, ég viðurkenni það. Það þyrmdi yfir mig í fyrsta sinn sem ég kom upp í Námaskarð eftir að hafa verið erlendis og Kísiliðjan var risin. Hún er Ijótt fyrirtæki. Það er slæmt að hv. arkitekt okkar, þm. Stefán Benediktsson, skuli ekki vera hér því að þetta eru ljótar byggingar og það hefði vissulega mátt gera mikið betur í hönnun, rykmengunarvörnum og þess háttar við byggingu verksmiðjunnar. Það er þarflaust að rekja aðdraganda þessa máls. Það hefur hæstv. ráðh. gert. Ég styð ákvörðun ráðh. eindregið í þessu máli og hef lagt mig töluvert fram um það núna eftir áramót að kynna mér það. Ég hefði að sjálfsögðu viljað lesa þessar lagagreinar og hefði gert það ef ég hefði haft tíma til þess áður en fundur hófst. Ég fylgdist mjög vel með málaferlum sem stóðu út af botni Mývatns. Það er nefnilega ekki ljóst hver á botna vatna þó að vitað sé hverjir eigi landið. Þar kom í ljós í dómi Hæstaréttar að landeigendur áttu ekkert í botninum. Þó að ég sé ekki nema í meðallagi lögfróður maður hefði ég gaman af að vita hvernig er með rétt Náttúruverndarráðs á botnum vatna og sjávarbotnum. Ég veit það ekki. Sjálfsagt eru hér mér aðrir fróðari um það. Hv. þm. Guðmundur Einarsson talaði mikið um náttúru Mývatns. Ég þarf ekki að láta hann lýsa henni fyrir mér. Ég veit um fuglafæð í Ytri-Flóa. Ég veit að fuglum fækkaði þar mjög mikið áður en Kísiliðjan hóf starfsemi. Þeim fækkaði fyrst og fremst vegna komu minksins í Slútnes. Eins og vitað er er minkurinn sérstakt verndardýr Náttúruverndarráðs. Það var ekki af því að vatnið dýpkaði. Eins vildi ég vekja athygli þeirra hv. þm. sem tala um að skafa botn á því hvað er þarna um að ræða. Það er 7–10 metra gúrdýpi sums staðar. Hvergi er nú dýpra held ég að ég megi segja, en hugsanlega 8 m þegar nýlega er búið að dæla, og það fyllist mjög fljótt, 8–9 m kannske, eða 10 m djúpar gjár. Allir vita að við náttúruhamfarirnar reis botninn á Ytri-Flóanum mjög skarpt. Hann reis um líklega 40–50 cm á tímabili og það svo að nú er ekki bátgengt í Slútnes lengur, þannig að Ytri-Flói hefði þá ekki lengur verið það vatn sem nú er umdeilt a.m.k. Minnst var hér á svokallaða Ramsar-samþykkt. Einhvern tíma las ég þessa dæmalausu samþykkt. Ramsar mun vera, held ég, staður í Persíu sem UNESCO hélt fund á. Ef ég man rétt er það sem stendur upp úr í þessari samþykkt tilefni til þess að UNESCO geti haldið marga fundi og ráðstefnur sem víðast. Það er ákaflega loðið, ef ég man rétt, hvaða skyldur lönd hafa sem skrifa undir þetta samkomulag. Mér þykir leitt að geta ekki haft tíma til að ná mér í þetta plagg því að einhvers staðar á ég það. Svo mikið er víst að Mývatn var tilnefnt sem eitt af þeim svæðum sem Íslendingar ætluðu að sjá til að ekki yrði eyðilagt, ekki yrði eytt og væri skjól fyrir vatnafugla sem fljúga á milli landa. Það held ég að hafi verið inntakið. En hvort Íslendingar hafa gert eitthvað til þess að uppfylla þessar skyldur sínar veit ég ekki til. Ég sagði áðan að ég styddi þessar rannsóknir og ég styddi tillögur hæstv. ráðh. Ég styð þær ekki síst vegna þess að nú er í fyrsta sinn tryggt að fram fari rannsóknir á þessu svæði, þær rannsóknir sem nauðsynlegar eru, ekki aðeins til þess að athuga hvort óhætt er að nema kísilgúr úr vatninu heldur einnig til þess að rannsaka ýmislegt annað sem ekki hefur verið skýrt enn þá, fyrir mér a.m.k., í náttúru vatnsins. Það kom hér fram að dr. Pétur Jónasson hefur verið beðinn að veita forstöðu þeirri nefnd sem um þessar rannsóknir á að fjalla. Ég fagna því alveg sérstaklega. Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi fyrir nokkrum árum að stunda nokkuð í sjálfboðaliðavinnu sýnatöku og fleira fyrir dr. Pétur meðan hann vann að þessum rannsóknum og m.a. vann bróðir minn að þeim og fleiri úr fjölskyldunni. Ég veit það vel að honum er vel treystandi til þess að vinna þar vel, samviskusamlega og vísindalega og án allra fordóma. Síðan hafa nokkrir gæðingar Háskólans verið þarna í sumarfríum sínum í kofa Náttúruverndarstöðvarinnar við Rif og sinnt sínum hugðarefnum án alls yfirlits og án nokkurs skipulags, hvort sem það hefur verið kúluskítur eða ástalíf húsanda. Það fer bara eftir smekk þeirra. Það hefur ekki verið neinn heildarsvipur á þeim rannsóknum. Nú koma þessir menn og telja sig geta bent á að lífríkinu stafi hætta af einu eða öðru. Þeir vita ekkert um það. Þetta er þessi gamla tilhneiging að nota stimpilinn og segja já eða nei. Að lokum vildi ég segja þetta: Undirskriftasöfnun í tiltölulega litlu sveitarfélagi er alvarlegt mál. Þarna er þó 600 manna byggð og ég veit ekki hvort menn meta 60 manns mikið eða lítið. Það var vitnað hér af hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur í meiri hluta landeigenda. Hver veit það? Það var enginn fundur boðaður. Það er í mesta lagi meiri hluti stjórnar sem skrifaði undir þetta. Enginn fundur var boðaður í Landeigendafélagi Mývatns og Laxár. Það veit ég fullvel. Og ég veit það fullvel að þeir sem skrifa á þennan lista eru ekki meiri hluti landeigenda við Mývatn, það er fráleitt. Svona undirskriftasöfnun skilur eftir sár, sár sem er alger óþarfi að vera að ýfa upp. Þau gróa ekki fyrr fyrir það. Fyrir mér er aðalatriðið að það verða nú hafnar öflugar og skipulegar rannsóknir á þessu svæði. Ég er sannfærður um að áhrif Kísiliðjunnar eru ekki síður til góðs en til ills. Það kemur þá annað í ljós. Það er fráleitt að nokkur vilji tefla framtíð lífríkis Mývatns í hættu. Ég frábið mér þann áburð a.m.k. Ég vona að hv. þm. Guðmundur Einarsson hafi með þessu friðþægt sínum yfirmönnum við líffræðideild Háskóla Íslands- en Mývatnssveit, hvorki íbúum þar né náttúru, hefur hann varla gert nokkuð gott með þessu. Það er mitt mat á þeim hlutum. Herra forseti. Ég gæti þurft að segja fleira. Það var ekki ég sem leyfði þessar umr. Yfirleitt hef ég ekki tafið þingheim mjög mikið á löngum ræðum, en ég vil samt vona að það verði ekki fleiri upphlaup af þessu tagi um þetta mál.



Ég vil vekja athygli á því að þessar umr. utan dagskrár hafa nú staðið í nær einn og hálfan tíma. Enn eru þrír á mælendaskrá og eflaust bætast einhverjir við. En ég ítreka tilmæli mín til hv. þm. um að við reynum að ljúka þessum umr. sem fyrst þannig að þeir stilli ræðum sínum svo í hóf sem unnt er.



Herra forseti. Hér hefur kvatt sér hljóðs í dag hv. 4. landsk. þm. Guðmundur Einarsson og borið fsp. fyrir hæstv. iðnrh. Ég hef ekki setið hér lengi á þingi, þetta er 6. þingið sem ég sit. Ég man sjaldan eftir því að einum alþm. hafi verið tekið með öðrum eins skætingi og hæstv. iðnrh. leyfði sér að hafa í frammi í umr. áðan. Hann svaraði í rauninni engu af því sem borið hafði verið fram og fór með gassa og stóryrðum bæði um þann hv. þm. sem fsp. bar fram, en einnig um hv. ýmsa fjarstadda þm. sem ekki hafa aðstöðu til að svara hæstv. ráðh., og vissi hann þó gjörla sjálfur skv. samtali sem ég átti við hann í gær að þeir menn hefðu ekki kost á því að bera hönd fyrir höfuð sér. Þetta er kækur núv. hæstv. ráðh. Þegar eitthvert mál kemur upp á leggur hann yfirleitt leið sína austur á land og kennir forvera sínum um hlutina. Það er alveg sama hvað það er. Þegar hann er rökþrota, eins og hann er í þessu máli, grípur hann til þess, eins og Morgunblaðið yfirleitt, að segja: Þetta er allt saman Hjörleifi að kenna. Þetta er skífa sem er orðin nokkuð slitin. Hún er a.m.k. ekki brúkleg í umr. hér þegar sá forveri hans sem hann hér nefndi er fjarstaddur og getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Við erum ýmsu vön af núv. hæstv. iðnrh. þegar hann fer hér upp með gassa og skætingi, en hann sló eigið met hér í ræðustólnum áðan. Ég ætla ekki að blanda mér í þessa umr. með langri ræðu og ætla að virða tilmæli hæstv. forseta um að stytta mál mitt eins og kostur er. Ég ætla hins vegar í fyrsta lagi að vekja athygli á þeirri lítilsvirðingu sem kemur fram í máli hæstv. iðnrh. í garð vísindamanna okkar og þeirri lítilsvirðingu sem kom fram í máli hv. þm. Björns Dagbjartssonar í garð vísindamanna okkar sömuleiðis, sem hann kallaði gæðinga Háskólans sem væru aðallega að skemmta sér norður í landi. Hvað ætli þessir menn hafi nú verið að skemmta sér við? Þeir hafa verið að fara yfir, margir af þeim mönnum sem talað er um með þessum hætti, rannsóknir á þessu svæði og þeir hafa gefið út um það ítarlegar skýrslur sem liggja fyrir í þykkum doðröntum. Hæstv. iðnrn. hefði átt að sjá sóma sinn í að kynna sér þá áður en hann gaf þetta leyfi út. En svo virðist sem hæstv. ráðh. hafi ekki hugmynd um það að þessar rannsóknir séu til. A.m.k. fullyrti hann hér áðan að hann hefði ekkert ráðfært sig við náttúrufræðinga af því að þeir viti ekkert um málið. Frá 1970 hafa verið í gangi rannsóknir á þessu svæði, fyrst á vegum iðnrn. en síðan hafa margir aðrir aðilar komið þar við sögu. Ég nefni þar Háskóla Íslands og Líffræðistofnun Háskóla Íslands, ég nefni þar Vísindasjóð, Þjóðhátíðarsjóð og ég nefni þar Kaupmannahafnarháskóla og það mætti nefna fleiri. Það er fjöldinn allur af vísindamönnum sem hefur fjallað um þetta merkilega svæði, en þegar iðnrn. á Íslandi gefur út leyfi kemur hæstv. ráðh. hér í stólinn og segir: Nei, ég hafði nú ekki mikið við þessa menn að tala vegna þess að það hefur ekkert verið unnið á þeirra vegum. Þeir vita ekki neitt. M.a. hafa þessir aðilar gefið út tvær ítarlegar skýrslur, þá seinni á árinu 1984, um þetta svæði og í þeim skýrslum eru grunnrannsóknir, ekki neinar málamyndarannsóknir eða athuganir, eins og hæstv. ráðh. var að hafa í flimtingum áðan. Í skýrslunni sem er gefin út á árinu 1984, er að finna greinargerðir eftir u.þ.b. einn tug vísindamanna og í eldri skýrslu, sem kom út nokkrum árum fyrr, er einnig að finna ítarlegar greinargerðir um niðurstöður vísindamanna. Og það má benda á það hæstv. iðnrh. til fróðleiks að Skandínavíska vistfræðitímaritið Oikos fjallaði árið 1979 einvörðungu um þetta svæði í vönduðum greinum eftir íslenska og erlenda sérfræðinga sem höfðu kynnt sér þessi mál. Af þessu sést að það er með öllu fjarstæðukennt fyrir hæstv. iðnrh. að halda því fram, sem hann gerði áðan, að það séu engar rannsóknir og engar athuganir til á þessu svæði og þess vegna hafi hann ekki þurft að tala við náttúrufræðinga, enda er það svo að Náttúruverndarráð byggir sína niðurstöðu einmitt á áliti þessara athugana og í bréfi Náttúruverndarráðs, sem er dags. 18. des., til iðnrn. segir svo, með leyfi hæstv. forseta, en ég hygg að það bréf hafi ekki verið lesið hér enn og því nauðsynlegt að halda því hér til haga: „Í bréfi iðnrn. frá 1. okt. s.l. er óskað umsagnar Náttúruverndarráðs varðandi endurnýjun á námaleyfi Kísiliðjunnar hf. við Mývatn. Náttúruverndarráð hefur nú fjallað um ósk rn. og ákveðið að mæla með framlengingu námaleyfis Kísiliðjunnar til fimm ára, eða til ársins 1991, ef ákveðnum skilyrðum verður fullnægt. Ráðið getur ekki mælt með lengri framlengingu a) vegna þess að sýnt þykir að kísilgúrvinnsla hafi veruleg áhrif á lífríki vatnsins, b) vegna mikilvægis Mývatns í náttúru landsins og Evrópu, c) vegna þess hve rannsóknir á Mývatni eru skammt á veg komnar, d) vegna þeirrar alþjóðlegu ábyrgðar á vernd Mývatns sem Íslendingar tóku á sig við undirritun Ramsar-sáttmálans.“ Hér er um að ræða þau aðalatriði sem Náttúruverndarráð hefur fram að færa til rökstuðnings því að ekki sé rétt að veita leyfi til lengri tíma en fimm ára. Hv. þm. Björn Dagbjartsson, sem mun vera þm. þess kjördæmis sem hér um ræðir, Norðurl. e., lýsti því áðan að það væri merkilegt að menn væru að vitna í þennan Ramsar-sáttmála, sem var gerður í Íran 2. febr. 1971, og hann vitnaði þannig til hans að þetta væri ekki mjög merkilegt plagg. Þetta væri eitt af þessum plöggum sem UNESCO væri alltaf að gefa út. Þá man ég eftir því að hv. þm. var einn af þeim sem greiddu atkv. á móti fjárveitingum til UNESCO við afgreiðslu fjárlaga núna í vetur. Það sýnir hug hans til þessarar stofnunar. En er þetta bara einhver snepill sem Alþingi á ekki að gera mikið með? Svo vill til að hv. Alþingi Íslendinga hefur staðfest þennan sáttmála þó að hann sé gerður í Ramsar í Íran og að undirlagi UNESCO. Þessi sáttmáli var samþykktur á Alþingi 4. maí f977 og þar sem hv. þm. hefur hann ekki við höndina hef ég gert ráðstafanir til að útvega honum þennan sáttmála og rétti honum hann hér með yfir á borð þm. þannig að hann megi kynna sér þetta plagg. Sömuleiðis skal ég gera ráðstafanir til þess að hæstv. iðnrh. fái þetta plagg í hendur til þess að hann megi kynna sér hvaða alþjóðlegar skuldbindingar það eru sem Íslendingar hafa gerst aðilar að í þessum efnum. Hæstv. iðnrh. segir í ræðu sinni að leyfið sé eins og 1966 og eins og þá þurfi ekki frekari vitnanna við. Ætli lögin hafi ekki verið samþykkt hér mörgum árum seinna? Mér finnst að tilvitnunin í árið 1966 sýni virðingarleysi hæstv. iðnrh. við lögin frá 1974 og skilningsleysi hans á því að með þeim lögum um verndun svæðisins tók löggjafinn af skarið með afgerandi hætti. Ég ætla hér, herra forseti, að gera aðallega að umtalsefni þá skoðun hæstv. ráðh. að lögin taki í raun og veru aðeins til nýrra framkvæmda og mannvirkjagerðar. Það eru rökin. Hæstv. ráðh. segir að lögin um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu fjalli aðeins um ný mannvirki, nýjar framkvæmdir á svæðinu, en ekkert annað og þ. á m. ekki um botninn og ekki um það rask sem hugsanlega yrði á honum. Ég fullyrði það úr þessum ræðustól, að þessi lagatúlkun hæstv. iðnrh. er hæpin að ekki sé meira sagt. Og ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt, ef Náttúruverndarráð og menntmrn. ætla að tryggja að þessi lög séu meira en pappírsins virði, að fara í mál við iðnrn. út af þessari leyfisveitingu til þess að tekin verði af öll tvímæli um hver hefur valdið í þessu efni. Ef lögin eru eins og hæstv. iðnrh. heldur fram, þá eru þau gagnslaus sem náttúruverndarlög. Og ég vil spyrja hæstv. iðnrh.: Er það svo að þessi mál hafi verið tekin fyrir í ríkisstj? Ríkisstj. er að vísu þannig skipuð að hver ráðh. hefur vald á sínu málssviði. En ég tók eftir því að hæstv. iðnrh. sagði þegar hann var spurður um menntmrh. í þessu efni, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hef sýnt menntmrh. þetta og ekki meira um það.“ Ekki kom það fram hjá hæstv. ráðh. hvaða skoðun hæstv. menntmrh. hefur á þessu máli. skyldi hæstv. menntmrh. ekki hafa neina skoðun á málinu? Ég trúi því ekki. Ég fer fram á það að ráðh. iðnaðarmála svari því hér á eftir: Var þetta mál einhvern tíma borið upp í ríkisstj.? Var það einhvern tíma kynnt í ríkisstj.? Og hver er afstaða hæstv. menntmrh.? Mér er tjáð að hæstv. menntmrh. sé erlendis eða a.m.k. með fjarvistarleyfi í dag. Hver gegnir störfum menntmrh. í dag? Vill sá ráðh. koma hér og svara fyrir menntmrn. í þessu máli? Er það kannske hæstv. iðnrh. sem gegnir í dag störfum menntmrh.? Ræddi hann þetta mál við sjálfan sig? Er það skýringin á þeim snubbóttu aths. sem hann hafði um menntmrh. hér áðan? Ég held að þetta, herra forseti, sé kjarni þessa máls. Eru lögin um verndun Mývatns og Laxár einhvers virði eða eru þau aðeins ómerkilegt pappírsgagn og ekki meira virði en pappírinn sem þau eru prentuð á? Ég tel að afstaða iðnrh. bendi til þess að hann telji lögin í rauninni einskis virði og marklaus. Hæstv. iðnrh. ber mönnum á brýn hér í umr. að það sé verið að leyna staðreyndum, m.a. því að þeir sem skrifa undir bréf landeigenda frá 16. jan. 1985 séu eingöngu að fjalla um efnistöku í svokölluðum Syðri-Flóa og í rauninni sé útúrsnúningur að nefna hann í þessu sambandi. En ég vek athygli hæstv. ráðh. á því, ef hann hefur ekki tekið eftir því, að leyfið er ekki aðeins um efnistöku á Ytri-Flóa. Leyfið er ótakmarkað fyrir allt Mývatnssvæðið og í rauninni gengur þetta leyfi óvenjulangt að því leytinu til að það er ekki aðeins um að ræða réttindi til efnistöku í þeim hluta kísilgúrnámunnar í Mývatni sem liggur utan netalaga, heldur er einnig gert ráð fyrir því að það verði hægt að semja um efnistöku innan netalaga, og í þessum plöggum kemur það einnig fram að þegar hafi verið gerðir samningar um efnistöku innan netalaga nyrst á svæðinu. Og ég vil spyrja hæstv. iðnrh.: Er honum kunnugt um hvað greitt var fyrir þá efnistöku sem hugsanlega færi fram innan netalaga, hvernig þeir samningar eru sem landeigendur hafa þar gert við umrætt fyrirtæki? Í rauninni er talið svo þrengt að svæðinu á Ytri-Flóa að óhugsandi sé að ná þar efni í 15 ár nema það verði gengið svo að þessu svæði að það beri þess aldrei bætur og þess vegna þýði 15 ára leyfi í raun og veru að það sé verið að leyfa efnistöku á Syðri-Flóa. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. að þessu og hverju hann svarar þessum aths. Ég vil einnig spyrja hæstv. iðnrh. um eitt atriði, þar sem mér sýnist að verið sé að reyna að fara á bak við menn, og ég vil spyrja ráðh. beint út um það atriði. Það er tölul. 3 í plagginu frá 30. jan. 1985 sem heitir „Iðnaðarráðherra gerir kunnugt“, en þar segir í tölul. 3, með leyfi hæstv. forseta: „Iðnrh. er heimilt að endurskoða skilmála leyfis þessa verði verulegar breytingar til hins verra á dýralífi eða gróðri við Mývatn sem rekja má til námurekstrarins og hafi í för með sér alvarleg og varanleg áhrif til hins verra á dýralíf og gróður Mývatns.“ Í þessu stendur ekki að iðnrh. hafi heimild til að svipta leyfi. Það stendur aðeins í þessu að iðnrh. hafi heimild til að endurskoða skilmála. lítur iðnrh. svo á að hann hafi þrátt fyrir þetta bréf heimild til að svipta fyrirtækið vinnsluleyfi? Ég vil að svör hans í þessu efni liggi hér fyrir þannig að þau megi færa í þingtíðindi svo að þar fari ekkert á milli mála. Hæstv. iðnrh. veitist svo að mönnum fyrir það að þeir hafi tekið þetta mál of snemma upp. Það finnst mér nokkuð sérkennilegt satt að segja. Ef eitthvað er, þá er það fullseint sem við hér á Alþingi tökum á þessu máli. Við hefðum átt að gera það fyrir löngu. En einkum gagnrýnir hæstv. ráðh. að bréfið hafi verið skrifað í gær og skv. póstsamgöngum komist það ekki strax og við hefðum átt að bíða eftir því að tryggt yrði að bréfið kæmist á leiðarenda áður en málið yrði rætt utan dagskrár. Blað nokkurt heitir Morgunblað og ég veit að hæstv. ráðh. er það ekki alltaf kært að vitnað sé í það blað, en það er þó óhjákvæmilegt að gera það hér að gefnu tilefni. Í dag er 31. janúar og í gær hafði hæstv. iðnrh. viðtal við Morgunblaðið og sagði þar frá öllu því sem stendur í því bréfi sem hann sendi norður og er að skamma hv. þm. Guðmund Einarsson fyrir að taka hér upp. Ef einhver kann sig ekki í þessu máli er það hæstv. iðnrh. ellegar þá blaðið, sem hann talar við, sem hann veit eins og ég að er oft vont blað, en það þýðir ekki fyrir hann að vera að skjóta sér á bak við það því að hann hefur örugglega vitað hvað hann var að gera þegar hann talaði við blaðið í gær. Það er sérkennilegt að koma hér upp með gassa gegn hv. þm. út af þessu máli, þegar hann sjálfur hefur í málgagni sínu, þó honum líki það misvel, greint frá málinu í smáatriðum. Námaleyfi endurnýjað til 15 ára stendur þar og þar er náttúrlega passað að setja í undirfyrirsögn að það eigi að tryggja fjármuni til rannsóknastarfa við Mývatn skv. þessu námaleyfi. Bréfinu sem hann sendi í gær og kemst ekki norður fyrr en á morgun eða kannske á mánudaginn og er verið að ræða hér hefur hann forustu um að koma í Morgunblaðið í dag. Hann er ekki fyrr búinn að skrifa undir en hann hringir í vini sína á Morgunblaðinu til að tryggja að þetta komi út í 40 þús. eintökum til landsmanna allra burtséð frá því hvort pappírinn er kominn í hendur á viðtakendum eða ekki. Ég held að iðnrh. fari illa að vera að skattyrðast við þm. út af broti á einhverjum siðareglum þegar hann gengur fram með þeim hætti sem raun ber vitni um. Herra forseti. Aðalatriði málsins er það í mínum huga: Er Náttúruverndarráð myndug stofnun? Eru lögin um verndun Laxár og Mývatnssvæðisins einhvers virði eða ekki? Iðnrh. hefur sagt: Þau eru ekki pappírsins virði. Ég fer mínu fram hvað sem þessum lögum líður. - Það er kjarni málsins og svo líka hitt að lokum, herra forseti: Þegar kemur að því að vernda heildarhagsmuni þjóðarinnar, og mér liggur við að segja þjóðanna, eins og hér eru í húfi, eru skammtímasjónarmið fjármagnsins ævinlega tekin fram yfir. Það er ekki nýtt að núv. ríkisstj. geri það. Þetta er enn ein staðfestingin á því hvernig hún hagar málum sínum þegar henni var útlátalaust að fallast á tillögur Náttúruverndarráðs. Það hefur engin skýring komið fram af hálfu iðnrh. á því af hverju honum lá þessi ósköp á að gefa út þetta leyfi. Hann hefur enga skýringu gefið á því. Og ég vil endurtaka þá spurningu sem fram var komin í þeim efnum: Hvernig stóð á því að það þurfti endilega núna að gefa þetta leyfi út þegar umræður og viðræður um þessi mál eru í miðjum klíðum? Það er ekki of sagt að hér hafi verið illa farið með vald. Ég vænti þess að þessi umr. verði til þess að hæstv. iðnrh. geri sér ljóst að það eru hér vafalaust margir þm., einnig í hans flokki, sem telja að hérna hefði átt að fara varlegar að hlutunum. Ef Náttúruverndarráð verður einskis virt í þessu efni, ef lögin um verndum svæðisins er einskis metin, þá er greinilegt að Alþingi verður að taka af skarið á ný. Þá verður að flytja hér á Alþingi frv. til 1. um breyt. á lögum um verndun Laxár og Mývatnssvæðisins sem taka af öll tvímæli um að óheimilt sé fyrir ráðh. að fara fram með gassagangi eins og hæstv. núv. iðnrh. hefur gert.



Herra forseti. Það má nú með sanni segja að oft hefur hv. 3. þm. Reykv. ætt á veggina með innihaldslausar og rakalausar upphrópanir, en ég minnist þess tæplega að hafa heyrt viðlíka fjargviðri eins og hann leyfði sér að viðhafa og útúrsnúninga frá upphafi til enda. Það heitir, þegar mönnum er svarað með rökum og ítarlegu máli, eins og ég gerði við fsp. hv. 4. landsk. þm., að svara með skætingi. Enn fremur var því haldið fram í upphafi máls hv. þm. að ég hefði verið með árásir á fjarstadda þm. Ég hafði engar árásir uppi í garð hv. 5. þm. Austurl., ásakaði hann ekki um eitt né neitt. Ég sagði að ef menn ætluðu að kalla mig til ábyrgðar um gerninginn frá 1982 um framlengingu starfrækslu Kísiliðjunnar til 1996, þá yrði að fara annað og kalla annan til þeirrar ábyrgðar. Ég ásakaði engan, hafði ekki í frammi ásakanir í garð eins eða neins vegna þess gernings. En hann var framinn af fyrrv. ríkisstj. sem hv. 3. þm. Reykv. átti sæti í. Ég hafði enga lítilsvirðingu í frammi í garð vísindamanna. Ég minnti bara á og rakti það, sem þeir sjálfir hafa viðurkennt og upplýst, að rannsóknir hvað snertir áhrif starfsrækslu Kísiliðjunnar við Mývatn hafa ekki verið framkvæmdar og það liggur ekkert fyrir um áhrifin. Það er um það sem málið snýst en ekki það hvort mér hafi verið kunnugt um að umfangsmiklar rannsóknir á margháttuðum sviðum á lífríki Mývatns hefðu farið fram á liðnum árum og áratugum. Málið snýst um það, sem ég er hér að flytja, um Kísiliðjuna við Mývatn og áhrif starfrækslu hennar á lífríki svæðisins, og þar liggur það sem sagt fyrir að skortir grundvallarrannsóknir. Ég lýsti því ekki yfir að þetta leyfi, sem ég gaf út, væri eins og leyfið frá 1966, eins og hv. þm. fullyrti. Ég sagði að ýmsar tilvitnanir, sem hv. 4. landsk. þm. hafði uppi í greinar leyfisins, væru óbreyttar frá fyrra leyfi. Það er augljóst að hv. 3. þm. Reykv. hefur hlustað ákaflega illa á mál mitt hér. Hann las upp úr bréfi Náttúruverndarráða nákvæmlega sama kaflann sem ég hafði lesið hér upp og hann gerði það vegna þess sem hann sagði að það mundi ekki hafa komið hér fram það sem í því stæði. Þess vegna hefur hann ekkert fylgst með umr. og hann kemur hér og upplýsir vanþekkingu sína að öllu leyti, enda mun hann hafa verið í ani í síma eða upp um áheyrendapalla að afla sér vitneskju til að geta tekið þátt í þessari umr. og er þá ekki að undra þótt brestur verði í málflutningnum. Hv. þm. sagði að ég hefði fullyrt að lögin um verndun Laxár og Mývatnssvæðisins tækju aðeins til nýrra framkvæmda og nýrra mannvirkja. Með leyfi forseta les ég upp og það fer að verða þannig að maður verður að hafa allt nákvæmlega skrifað niður þegar slíkir útúrsnúningar eru tíðkaðir eins og hér ber raun vitni um. Hvað sagði ég um þetta efni? „Rétt er að geta þess“, sagði ég svo orðrétt, „að sett hefur verið fram sú skoðun,“ ekki af mér, „að ákvæði laganna frá 1974 um verndun Laxár taki einvörðungu til nýrra framkvæmda á svæðinu“ o.s.frv. Það má sjá málatilbúnaðinn og málafærsluna af þessum orðum.

Er þetta skoðun ráðh., ef ég má spyrja til að svara ræðunni?

Það er ekki skoðun mín. Ég varð aðeins að taka það fram að þetta hefði m.a. s. komið fram til þess að upplýsa um hvernig menn litu á þessi lög. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég álít að þessi lög séu víðtækari en það. En ég rakti hér ítarlega afstöðu mína til valdsviðs míns í þessu efni, og las það og hef það uppskrifað nákvæmlega frá upphafi til enda, þar sem ég vísa á bug að ég fremji valdníðslu hér, þar sem ég leiði að því lagaleg rök að ég sé að gegna skyldum mínum í þessu máli. Menn spyrja hér um það hvers vegna leyfið sé gefið út nú. Menn hefðu kannske átt að rannsaka hvers vegna var sótt um framlengingu þess á liðnu ári, í júnímánuði. Svona mundi fólk ekki spyrja sem vill hafa eitthvert vit á rekstri fyrirtækja. En það eru hér sumir of fínir til þess nokkru sinni að vilja setja sig nokkurn tíma inn í slík mál, virðist vera. Fyrrv. ríkisstj. ætti kannske að svara okkur því hvers vegna hún framlengdi leyfið við John Manville-samsteypuna þegar á árinu 1982, sem gengur þó ekki í gildi fyrr en 13. ágúst 1986. Við bíðum eftir upplýsingum um það. Raunar get ég sagt mér það sjálfur og þykist hafa kynnt mér það og tók það reyndar fram í frumræðu minni hér, að þannig var ástatt fyrir fyrirtækinu að því hélt við stöðvun. Það lá við að það legði upp laupana af ýmsum ástæðum sem ég rakti og því var það að menn töldu nauðsynlegt vegna framtíðarreksturs fyrirtækisins að endurnýja þennan samstarfsamning, þennan aðalsamning milli íslensku ríkisstjórnarinnar og Manville-fyrirtækisins. En um þetta getur hæstv. fyrrv. félmrh. upplýst okkar af því sem þetta var allt saman framkvæmt af fyrri ríkisstj. Með því að upplýsa það er ég ekki að ásaka einn eða neinn og ekkert það hafði ég í frammi í garð fjarstadds þm. í frumræðu minni sem ástæða er til að fetta fingur út í nema þá með útúrsnúningum. Og auðvitað hef ég borið þessa niðurstöðu mína undir ríkisstj. og flutt málið og lagt fyrir ríkisstjórnarfund og fengið samþykki við því athugasemdalaust.

Var menntmrh. á þeim fundi?

Ekki vil ég fullyrða um það, en á þingflokksfundi Sjálfstfl. útlistaði ég þessa afstöðu mína nákvæmlega og gaf menntmrh. í framhaldi af því frekari upplýsingar og sýndi henni rökstuðning minn fyrir málinu, þar sem hún var stödd á þeim fundi, og gerði hún ekki við mig aths. um málið. En ég vil ekki tala og svara í hennar orðastað, það gefast tækifæri til þess að leita um það svara. En ég gegni ekki störfum hæstv. menntmrh. Hér var spurt um hvernig skilja bæri endurskoðun sem fram er tekið í 3. tölulið námaleyfisins. Og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Iðnrh. er heimilt að endurskoða skilmála leyfis þessa.“ Hverjir eru þeir? Hverjir eru skilmálar í leyfisveitingu? Og hvernig dettur mönnum í hug að spyrja um svo sjálfsagðan hlut eins og það að það hlýtur fyrst og fremst að beinast að því að stöðva og svipta leyfisveitingu ef í ljós kemur að um skaðvænleg áhrif starfrækslunnar er að tefla? Um þetta snýst allt málið. Það er beinlínis tekið fram, að leiði rannsókn í ljós áhrif til hins verra á dýralíf og gróður í Mývatni skuli skilmálarnir endurskoðaðir. En úr því sem spurt er, þótt barnalega sé spurt, þá er sjálfsagt að svara þessu til að taka af tvímæli. Hv. 4. landsk. þm. tók það fram í upphafi máls síns að tilefni þess að hann kvaddi sér hljóðs utan dagskrár væri bréf sem ég í gær undirritaði fyrir Kísiliðjuna við Mývatn. Það hefur auðvitað hver sinn smekk í þessu, eins og svalan sagði þegar hún bauð Trítli ánamaðkinn sem hann vildi ekki. Það er dálítið annað mál hvort ég, vegna þess að fjölmiðlar hafa fengið upplýsingar um að ég hafi afgreitt leyfisveitingu sem þessa, upplýsi um innihaldið aðspurður eða hvort menn taka með sér afrit af bréfi til ákveðins fyrirtækis, sem ætla má að hafi ekki enn fengið það í hendur, og leggi sérstaklega út af því.

Er Morgunblaðið æðra Alþingi sem sagt?

Þetta er enn einn útúrsnúningurinn og ekki svaraverður. Þetta skilja allir þeir sem heiðarlega fara höndum um málsskjöl og vilja hafa það í heiðri. Ég benti aðeins á þetta án þess að ég kippi mér neitt sérstaklega upp við það: Málið mátti taka upp fyrir löngu því að það hefur verið til umr., en ég benti bara á hinar beinu forsendur þar sem veifað var ljósriti af bréfi sem ég hafði fengið í hendur Náttúruverndarráði til þess að það gæti kynnt sér innihald alls málsins frá upphafi. Það er kannske smekklegust aðferð Náttúruverndarráðs að fá þetta í hendur hv. þm. vitandi það að það hafði ekki náð á leiðarenda, til þess sem taka átti við bréfinu. En hér er ekkert mál sem ég hirði að orðfæra frekar, en óþarft að vera með eitthvert vængjabusl þess vegna. Kjarni málsins er auðvitað sá að góður friður náist um þetta mál. Kjarni málsins er ekki sá, sem hv. 3. þm. Reykv. leggur til, að hafin verði málaferli, eins og hann telur alveg nauðsynlegt að framið verði, til þess að fá úr því skorið hvort valdsvið í þessu falli Náttúruverndarráðs er. Undirstöðuatriði þessa máls er það að eins og að því er staðið, leyfisveitingunni og skilyrðum fyrir henni, má ætla að þær rannsóknir sem menn hafa ekki framkvæmt enn þrátt fyrir yfirlýst markmið í lögum meira að segja, þær rannsóknir verði nú framkvæmdar og á grundvelli þeirra fæst væntanlega úr því skorið hvort óhætt er að halda þessari starfrækslu áfram eða ekki. Ég sé nú ekki ástæðu til að fara neinum orðum um mál hv. 7. landsk. þm. Hv. þm. hafði greinilega skrifað niður sína ræðu áður en ég gaf skýringar mínar og er ég þess raunar sannfærður að ýmislegt af því sem hún flutti þar hefði hún látið ósagt ef svo hefði ekki staðið á að ræðan hafði verið samin fyrir fram, vegna þess að það segir sig sjálft að hér erum við loks að fá fangs á að ganga úr skugga um eftir 20 ára starfrækslu, hvort okkur er óhætt að reka verksmiðjuna þarna eða ekki. Og það eru líkur á, eftir því sem vísindamenn telja, og Pétur M. Jónasson er þeirrar skoðunar líka, að það þurfi ekki að taka fimm ár að fá niðurstöður í því máli, þannig að þetta starfsleyfi kynni þess vegna að verða skemmra en það sem Náttúruverndarráð leggur til til fimm ára. Ég mun leggja það til við verkefnisstjórnina undir forustu Péturs M. Jónassonar að kvaddir verði til óhlutdrægir sérfræðingar af öðrum löndum, ef þess þykir þurfa, hlutlausir vísindamenn, til þess að meta niðurstöður rannsóknanna. Það er að mínum dómi nauðsynlegt þannig að það verði ekki í efa dregið að fullkomlega vísindalega sé staðið að allri rannsókninni og mati á þeim niðurstöðum sem hún gefur. Þetta virðast hv. ræðumenn hér flestir ekki vilja skeyta neitt um. Þeir orðfæra varla að kalla þessa ráðabreytni um að verja fjármagni til þess loks að stunda grundvallarrannsóknir og nauðsynlegar rannsóknir á svæðinu. Hér er allt saman tínt til af aukaatriðum og flest sem kalla má fullkominn útúrsnúning. Ég endurtek það að ég trúi því að gott samkomulag náist um þá meðferð málsins sem ég hef hér staðið fyrir. Ég ætla að lokum að nefna enn eitt dæmi um það að ég hafi haldið því fram, eftir því sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að bréf landeigendanna vikju ekki að kísilgúrnáminu og starfrækslu kísiliðjunnar. Þetta sagði auðvitað ekkert. Ég er ekkert að tala um það bréf. Ég var að tala um 60-menningana sem undirrituðu bréfið. Þeirra bréf snýst einvörðungu um kísilgúrnám við Syðri-Flóa, alveg einvörðungu, og ég las það hér upp frá orði til orðs. Þetta var enn eitt dæmið um hinn ótrúlega óvandaða málflutning hv. 3. þm. Reykv. Þótt maður sé ýmsu vanur úr þeim herbúðum man ég varla til þess að hafa heyrt annað eins upplok á einum hv. þm. og mátti heyra á hans máli.



Herra forseti. Ég hef ekki verið lengi á þingi, en ég hef sjaldan heyrt málflutning eins og hjá hv. þm. Birni Dagbjartssyni. Það er kannske eins gott vegna þess að við berum virðingu þessarar stofnunar á vissan hátt fyrir brjósti. Ég hef aldrei heyrt ræðu sem er eins full af öfund og tortryggni, skætingi og mannfyrirlitningu á þessum mánuðum sem ég hef verið hér. Varðandi það hvernig að þessu máli er staðið ætla ég að upplýsa hæstv. ráðh. og hv. þm. um að það er að mínu eigin frumkvæði að ég hef aflað mér gagna um þetta mál. Það eru líklega þrjár vikur síðan ég hafði samband við skrifstofu Náttúruverndarráðs og óskaði þess að fá þau gögn sem fyrirliggjandi væru í þessu máli. Það er líklega vika síðan ég hafði aftur samband við skrifstofuna og óskaði þess að fá þau gögn sem kynnu að hafa bæst við og að ég fengi að vita um atburði og það sem kynni að gerast í þessu máli á næstu dögum vegna þess að ég álít það mikilvægt. Ég get ekki gert að því þótt hv. þm. Björn Dagbjartsson gangi í gegnum lífið með lokuð augun. Það vill svo til að hægt var að lesa, m.a.s. í hans málgagni, um þessi mál fyrir áramót. Og lögin, sem hér um ræðir, voru gefin út 1974 og líklega hefur hann verið orðinn læs þá. Hv. þm. hefur engu um að kenna nema sínum eigin aumingjaskap ef hann hefur ekki aflað sér þeirra gagna í þessu máli að hann sé viðmælandi um það í dag. Og hann ætti að spara sér fleiri ferðir í þennan stól þangað til hann hefur lesið þessi plögg. Ég nenni varla að eyða orðum að því frekar sem í máli hans kom fram vegna þess að það var ekkert sem skipti máli. Hann talaði um að ég væri að þjóna einhverjum undarlegum kenndum og vekja athygli á mér. Ég held að það sé óþarfi fyrir þm. að vekja svo rækilega athygli á vankunnáttu sinni og fúllyndi sem hann gerði í stólnum áðan. Ég vil að hérna komi skýrt fram að gagnaöflunin í þessu máli er að mínu eigin frumkvæði. Ég hef ekki verið undir neins konar fjarstýringu, eins og dylgjur þm. og ráðh. fólu í sér, og mér finnst það alls ekki starfi þeirra samboðið að hafa svona málflutning í frammi. Það var í máli þeirra beggja vikið á ýmsan hátt að málfrelsi náttúruverndarráðsmanna. Það kemur manni ekkert á óvart, eftir það hvernig þeir hafa talað um þetta mál og hegðað sér, eins og hæstv. ráðh., að auðvitað vildu þeir múlbinda þá alla. Það er hin venjulega afstaða kerfiskarlanna að þola ekki að nokkur maður tali eða hugsi frá eigin brjósti og láti það uppi við nokkurn mann. Það er verðugt verkefni að líta á íslenskt stjórnkerfi með tilliti til frelsis og upplýsingaskyldu. Hér standa menn upp og berja sér á brjóst út af einhverju bréfi sem sé ekki komið norður. Það er líklega ástæðan fyrir því að þeir töluðu þó við Moggann í gærkvöld. Þeir reikna líklega með að Mogginn og bréfið fari í sama pósti norður. Auðvitað er þetta opinbert mál. Þetta kemur í öllum blöðum í morgun, inntak málsins kemur þar fram. Það væri vanræksla af hálfu Alþingis að taka þetta ekki fyrir eins og að því hefur verið staðið. Umfjöllun ráðh. um lagastöðuna í máli þessu sýnir einmitt og sannar að lögin frá 1974 um verndun Laxár og Mývatns hafa nákvæmlega ekkert gildi. Það kemur á ýmsan hátt fram. Það kemur t.d. fram á þann hátt að í bréfinu er talað um að það sé sama ríkisins vegna þótt kísilgúr sé tekinn innan netalaga. Það er gefið leyfi fyrir kísilgúrtökunni yfirleitt án þess að hlutur Náttúruverndarráðs sé nokkurn tíma nefndur. Það þarf ekki annarra vitna við um að þessi lög eru ónýt. Þetta er svartur dagur í sögu íslenskra náttúruverndarmála. Fróðlegt væri fyrir hæstv. menntmrh. að vera hér viðstaddur og fylgjast með því hvernig um þessi mál hefur verið rætt og þeim dylgjum og dónaskap sem mönnum hefur verið sýndur. Það er undarleg lögskýring, og reyndar tilkynnti hæstv. ráðh. að hann væri ekki sömu skoðunar, að lögin um Mývatn og Laxá giltu einungis um framkvæmdir og jarðrask sem eftir lagasetninguna kæmu til greina.  Það hefur verið talsvert rætt hérna um rannsóknir. Það er nú einu sinni gæðingum Háskóla Íslands, sem hv. þm. kallar svo, að þakka að það er líklega og vonandi hægt á fáum árum núna með öflugu átaki að gera þær rannsóknir sem til þarf til þess að komast sæmilega til botns í þessu máli. Ef það er hægt á þeim tíma sem er til stefnu er það vegna rannsókna þessara svokölluðu gæðinga Háskóla Íslands. Það er vegna þessara rannsókna, sem þegar hafa verið gerðar, að menn telja að með mjög öflugu átaki, reyndar öflugra átaki en hæstv. iðnrh. fjármagnar í sínum tillögum, sé hægt, jafnvel á þremur til fjórum árum eins og Líffræðistofnun Háskólans hefur talað um, að gera þær rannsóknir sem gerðu mönnum kleift að vita nokkurn veginn hvar þeir standa. Það verður m.a. hægt vegna rannsókna sem voru undir stjórn Péturs Jónassonar frá Kaupmannahafnarháskóla. Hann er kannske einn af þessum gæðingum og hann og hans menn meðal þessara gæðinga sem verið er að tala um. Það eru auðsjáanlega nauðsynlegar verulegar viðbótarrannsóknir á þessu svæði til þess að fá botn í þessi mál og menn skyldu ekki tala með útúrsnúningum og illgirni um þá rannsóknarviðleitni sem þarna hefur þegar verið og gerir mönnum þó kleift að fjalla af einhverju viti um þetta mál, þótt vitið hafi greinilega ekki verið tiltækt þessum tvímenningum þegar þeir héldu í umr. í dag. Í bréfi íbúa á svæðinu, sem hæstv. ráðh. hefur í tvígang gert að umræðuefni, er tekið fram að þeir eru að álykta gegn möguleikum á kísilgúrnámi í Syðri-Flóa. Mér er það fullvel ljóst. Mér er líka ljóst að 15 ára leyfið teygir menn hugsanlega innan færri ára en 15 inn á Syðri-Flóa nema verksmiðjan ætli sér kannske að taka kísilgúr á algjörlega óbætanlegum varpstöðvum á vesturhluta Ytri-Flóa, vestan við þá línu sem hún leggur til í bréfinu dags. 18. des. Það er nefnilega þannig að leyfið eins og það er gefið núna opnar möguleikann á kísilgúrtöku í Syðri-Flóa og það er gegn þeim möguleika sem sextíumenningarnir eru að álykta. Það eru engin skilyrði um staðsetningu prammans í þessu bréfi. Það er fullkominn möguleiki á því að þarna verði tekinn kísilgúr innan 15 ára ef svo fer sem horfir og ráðleysið og dugleysið ræður. Hæstv. ráðh. lýsti því yfir að hann teldi lögin frá 1974 ekki ómerk, en þó gengur hann gegn þeim að öllu leyti. Þau eru gjörsamlega gagnslaust plagg eins og með þau hefur verið farið í þessari einu afgreiðslu, þessu eina bréfi. Annaðhvort þarf að endurskoða þessa löggjöf eða hnekkja þessari leyfisveitingu vegna þess að eins og málið stendur núna er það gjörsamlega óviðunandi. Ráðh. og þm. ættu að hlusta meir og betur á hv. þm. Vigfús Jónsson þegar hann ræðir um stundarhagsmuni og langtímahagsmuni. Þá gæti verið að það opnaðist einhvers staðar glufa fyrir þann skilning sem er nauðsynlegur og óumflýjanlegur í þessu máli. Það er hægt að halda áfram lengi dags, en ég ætla að hafa orð hæstv. forseta í huga þegar ég segi máli mínu senn lokið. Hvers vegna er munur á því að gera eins og hæstv. ráðh. hefur gert, að veita leyfi í 15 ár og setja af stað rannsóknir og hafa uppsagnarákvæði, og hins vegar þeim möguleika sem Náttúruverndarráð stakk upp á, sem er fimm ára leyfi og rannsóknir? Munurinn er sá að með 15 ára leyfinu er verksmiðjunni gefinn aðalbrautarréttur í 15 ár og til þess að stöðva kísilgúrtökuna er sönnunarskyldan Náttúruverndarráðs megin. Hún er reyndar ekki einu sinni Náttúruverndarráðs megin af því að það hefur skv. þessu enga umsögn um málið lengur. Stöðvunarskyldan er iðnrh. Til þess að stöðva þetta þarf rannsóknir sem eru enn þá einu sinni á valdi þess sama fjárveitingavalds sem hefur svo gjörsamlega brugðist hlutverki sínu hingað til, þó tilskildar séu þessar milljónir núna. Hvaða trygging er fyrir áframhaldandi rannsóknum? Þetta er engin trygging. Við höfum nú séð annað eins við setningu fjárlaga hérna og að kippt sé úr sambandi einni og einni fjárveitingu. Það heitir: þrátt fyrir ákvæði laga eða þrátt fyrir þetta og hitt. Við erum í nákvæmlega sömu stöðu og áður. Kísiliðjan fær aðalbrautarréttinn, síðan er það annarra að reyna að stöðva kísilgúrtökuna ef þeim tekst að koma viti fyrir þann ráðh. sem veitti leyfið, ef þeir fá til þess fjármagn frá fjárveitingavaldi sem hefur verið svo óvinveitt og skilningssnautt hingað til. Þetta er hinn beiski sannleikur. Og þetta er enn þá verra vegna þess að þeir menn sem undir þarf að sækja hugsa allir eins og hv. þm. Björn Dagbjartsson. Ég veit ekki hvort ég hef það orðrétt eftir honum, en hann sagði: Ég er sannfærður um að kísilgúrtakan er af hinu góða. - Það mun þurfa að sannfæra hann um hið gagnstæða. Þetta er mergurinn málsins. Þeir sem að þessari leyfisveitingu standa og þeir sem verja hana eru sannfærðir um að kísilgúrtakan sé af hinu góða.

Þetta er fullyrðing út í bláinn sem þú veist ekkert um. Þetta er alrangt. Þú hefur ekki hugmynd um það.

Ég hef þetta eftir hv. þm. Birni Dagbjartssyni og ég þekki þennan hugsunarhátt annars staðar að. 

Pétur Jónasson álítur þetta mjög mikla og góða fjárfestingu.

Ég vona að Pétur Jónasson hafi á réttu að standa og þetta verði nægilegt vegna þess að þarna er mikið í húfi, miklu meira í húfi en þeir sem að þessu standa virðast skilja. Eins og ég sagði fyrr í kvöld er þetta svartur dagur í sögu íslenskrar náttúruverndar þegar ráðh. og önugur skósveinn hans ganga svona fram og traðka á kannske einu löggjöfinni sem virkilega hefur verið reynt að setja á Íslandi til þess að tryggja umráðarétt náttúruverndaryfirvalda.



Ég dreg ekkert úr mikilvægi þessa máls og nauðsyn á umr. um það, en ég vek athygli á því að þessi umr. hefur nú þegar staðið í tvo og hálfan tíma og fer nú mjög að sneiðast um þann tíma sem forsetar ætluðu til umr. af þessu tagi. Sýnir það enn einu sinni hver nauðsyn er að reyna að setja ákveðnar reglur og ákveðnar skorður við umr. af þessu tagi. En ég vil, vegna þeirra sem enn eiga eftir að tala hér, óska eftir því að menn stilli máli sínu svo í hóf sem þeir geta og þá kannske ekki síður máli sínu almennt til þess að vekja ekki enn frekari umr. hér og lengri.



Herra forseti. Ég skal virða orð forseta og stilla máli mínu í hóf hvað tímalengd varðar. Hér hefur þegar verið margt rætt í þessu máli, nokkur örtröð að komast í ræðustól og margt hefur þegar verið sagt af því sem ég vildi sagt hafa. Til að spara hv. þm. tíma vil ég taka það fram að ég get heils hugar tekið undir hvert einasta orð í upphafsræðu hv. þm. Guðmundar Einarssonar. Hæstv. iðnrh. er búinn að koma hér í stólinn í tvígang og útlista sín sjónarmið án þess að þingheimur sé miklu nær, trúi ég, um ýmis atriði þessa máls. Eitt hefur verið mjög athyglisvert í máli hæstv. iðnrh. Hann hefur endurtekið það sífellt að verði niðurstöður rannsókna á þá lund að taka kísilgúrs hafi neikvæð áhrif á lífríki Mývatns þá muni starfsleyfið verða afturkallað og það muni jafnvel verða í gildi enn þá skemur en þau fimm ár sem Náttúruverndarráð leggur til að leyfið verði veitt með skilyrðum, jafnvel aðeins þrjú ár. Þetta hefur hæstv. ráðh. sagt hér margoft. Þrátt fyrir óskir hæstv. forseta um að reyna að efna ekki til langrar framhaldsumræðu þá langar mig til að spyrja hæstv. iðnrh. tveggja spurninga og vonast til að hann svari þeim hér á eftir: Fyrst ráðh. leggur svona gríðarlega áherslu á það að leyfið kunni að vera í aðeins þrjú ár, í mjög skamman tíma, hvers vegna var þá leyfisveitingin ekki við það miðuð? Hvað var þá því til fyrirstöðu að fara að tillögum Náttúruverndarráðs og veita leyfið aðeins til fimm ára? Þetta var fyrsta spurningin. Önnur spurningin snertir efnistökuna sjálfa. Hæstv. iðnrh. talaði um það einkum í fyrri ræðu sinni að það væri nóg af kísilgúr í Ytri-Flóa. Það væri nóg þar til að sjá verksmiðjunni fyrir efni í 15 ár og þess vegna þyrfti ekki að taka úr Syðri-Flóa. Spurning mín til iðnrh. er því tvíþætt. Í fyrsta lagi: Á þá ekki að taka úr Syðri-Flóa úr því að ráðh. telur að það sé nóg í Ytri- Flóa? Og í öðru lagi: Ef svo er, hvers vegna er það þá ekki tekið fram í leyfisveitingunni að ekki eigi né þurfi að taka úr Syðri-Flóa? Málflutningur hæstv. ráðh. hangir því miður ekki saman. Ef þetta eru rök sem hann færir fyrir máli sínu, þau annars vegar að leyfið geti komið til með að vara mjög skammt, og í öðru lagi að það þurfi ekki að taka úr Syðri-Flóa, hvers vegna er þá ekki gert ráð fyrir þessum sjónarmiðum í leyfisveitingunni sjálfri? Ráðh. talaði hér áðan um það, og þá í svari við fsp. frá hv. 3. þm. Reykv., að hann mundi afturkalla leyfið ef verulegar breytingar yrðu á gróðri og dýralífi við Mývatn sem rekja mætti til verksmiðjunnar. Þetta er hugsunarháttur sem mér er mjög andstæður. Þ.e. við skulum fyrst sjá hvort við skemmum eitthvað, og svo, ef við skemmum eitthvað, þá skulum við hætta við að gera það. Er ekki betra að byrgja brunnin áður en barnið er dottið ofan í hann? Hvernig ætlar hæstv. ráðh. að laga þá röskun á lífríki og dýralífi sem kann að verða á Mývatni við frekari efnistöku? Hún er óbætanleg. Þar getur engin ráðuneytistilskipun bætt um betur. Að mínu viti er skammsýni hæstv. núv. iðnrh. með endemum í þessu máli og er það reyndar mat mitt á öðrum þeim málum sem undir hans rn. heyra og komið hafa til umfjöllunar hér á hæstv. Alþingi. Ef við lítum á þau mál öll í heild þá stefna þau öll að sama marki: að stundargróða, að einhverjum ábata sem er fljótfenginn, og aðeins miðað við þá stund sem nú er að líða og sem fram undan er á næstu grösum. Þetta er dýrkeyptur stundargróði. Þegar hefur ýmislegt verið af hendi látið í iðnaðarmálum landsins til að hafa erlenda viðskiptaaðila góða. Ef þessi leyfisveiting hefur það í för með sér að af hendi verði látið lífríki einhverrar fegurstu sveitar landsins og þótt víðar væri leitað, þá get ég sannarlega tekið undir þau orð, sem hér féllu áðan, að þetta er ekki bara svartur dagur í náttúruverndarsögu Íslands, heldur í sögu landsins alls. Að lokum, herra forseti, vænti ég þess að hæstv. ráðh. sjái sér fært að svara þeim spurningum sem ég beindi til hans.



Herra forseti. Hér hefur margt verið sagt af því sem ég ætlaði að vekja máls á. Ég ætlaði mér alls ekki að taka þátt í þessum umr. og er því ekki efnislega undirbúin. En mér hefur þegar blöskrað svo að hlusta hér á málflutning ráðh. og stuðningsmanna hans að ég fæ ekki orða bundist. Það gengur fram af mér sú lítilsvirðing sem náttúruverndar- og vísindamönnum er sýnd í máli þeirra. Og það gefur kannske einmitt skýringu á því undir hvaða högg rannsóknarstarfsemi hefur almennt átt að sækja hér á landi, högg vanþekkingar og fordóma. Hvers vegna talar hæstv. ráðh. t.d. um „málamyndarannsóknir“ innan hermimerkja? Ekki hefur hann kynnt sér þessar rannsóknir að eigin sögn. Hvernig getur Ísland haft efni á því að eiga svo fordómafullan og skammsýnan iðnrh. að hann hirðir ekki um að kynna sér náttúruverndarsjónarmið í iðnaðarmálum í þessu vistfræðilega viðkvæma landi? Nú vill svo til, hæstv. ráðh., að ég hef í engan skóla gengið, hvorki í gær né í nótt, til að beita mér í þessu máli af því að það ætlaði ég ekki að gera. Því dæmi ég eingöngu af því sem ég hef séð og heyrt hér í dag. Og það segja mér öll skynfæri og dómgreind að hroki hæstv. ráðh. og hortugheit bera ekki vott um styrkan málstað né góða samvisku. Þá fannst mér það enn fremur bera vott um halla stöðu ráðh. í málinu að hann skyldi verja löngum tíma af máli sínu til þess að orðlengja smáfrétt úr Þjóðviljanum. Voru hans eigin staðreyndir ekki nógu sterkar? Vinnubrögð hans önnur sýnast mér óvandvirknisleg. Hæstv. ráðh. gerði gys að bréfi frá landeigendum við Mývatn og afstöðu þeirra, sprottinni af sterkum tilfinningum til átthaga sinna, í þessu tilviki óvanalegra átthaga frá náttúrufræðilegu sjónarmiði, tilfinningum og afstöðu sem fram komu í máli flokksbróður hans, hv. þm. Vigfúsar B. Jónssonar. Þetta finnst mér ómaklegt af hæstv. ráðh. Hvað varðar væntanlega fjármögnun rannsókna þá býst ég við að vísindamenn séu því fegnir að einhverjar krónur fáist nú til rannsókna á svæðinu. En ég tek undir það með hv. þm. Sigríði Dúnu að þetta er af alröngu tilefni og hefði fyrir löngu átt að koma til af náttúrufræði- og náttúruverndarsjónarmiðum, en ekki sem friðþægingardúsa sprottin af skammtímagróðasjónarmiðum. Og mér dettur nú í hug: Hvað á að fara að rannsaka? Það sem búið er að skemma? Væri ekki nær að rannsaka áður en röskun er fyrirhuguð? Nei, hæstv. ráðh., okkur ber að hyggja að viðkvæmri náttúru þessa lands og við þurfum að bera gæfu til að varðveita hana, nýta hana með gát og skila henni til afkomenda okkar a.m.k. jafngóðri og við tókum við henni, helst betri. Og það tel ég m.a. vera hlutverk ráðh., honum falið af þjóðinni. Minnumst þess að það er ekki hægt að gera allt að söluvöru. Og sumt verður aldrei bætt sem einu sinni er skemmt. Það er kannske óviðeigandi, en eitt það fyrsta sem mér datt í hug í þessari umr. var smávísa, sem ég lærði þegar ég var barn, um ógæfumann og hann var kallaður Stebbi í vísunni: Stebbi stál stakk sig á nál, seldi sína sál fyrir eina grautarskál.



Herra forseti. Ég skal nú ekki hafa þetta mjög langt í þetta sinn. Ég varð satt að segja alveg hissa á þessum belgingi í hv. þm. Guðmundi Einarssyni hér áðan og skil nú allra síst hvern ég ætti að öfunda, ekki a.m.k. hann eftir svona stranga andvökunótt með samkennurum sínum inni við Grensásveginn. En orðaleppa hans að öðru leyti læt ég mér í léttu rúmi liggja. Ég sagði áðan að ég hefði ekki haft tíma til að fletta upp í lögum, mér þætti það miður að geta ekki stúderað þessi lög nánar af því tilefni að hér ætti að tala um lagagildi þessara hluta. Auðvitað hef ég lesið flest það sem um þetta hefur verið skrifað og miklu meira en hv. þm., ég er alveg viss um það. Það vill svo til að þetta hefur verið mitt brennandi áhugamál af eðlilegum orsökum í mjög mörg ár. Meðan hv. þm. var enn í barnaskóla var ég líklega farinn að fylgjast með þessu. Ég las m.a. þykkar skýrslur í sumar. Ég treysti því ekki að þær sýni eitt né neitt. Ég er þó nokkuð vanur að lesa vísindaleg rit, hef eytt í það mörgum árum meira að segja, en ég get ekki af þeim niðurstöðum treyst því að þær hjálpi nokkuð til að finna sannin í þessu máli. Varðandi málflutning Kvennalistans er hann af sama toga og venjulega gagnvart atvinnustarfsemi og ég leiði hann hjá mér. Það var minnst hér á að Náttúruverndarráð og valdsvið þess væri fótum troðið. Ég er hræddur um að svo kunni að fara. Náttúruverndarráð á nefnilega, því miður verð ég að segja, formælendur ansi fáa orðið. - 
             Ég þekki nú þennan samning sem hér var gerður að umtalsefni og af því að hv. 3. þm. Reykv. rétti mér hann vinsamlegast hér áðan, þá hefði verið freistandi að lesa hann. Hann er allmargar blaðsíður en ég fletti aftur upp á þeim greinum sem ég taldi máli skipta og þær geta þm. auðvitað kynnt sér. Það er þá sérstaklega 1. og 3. liður 2. gr., og einnig 1. og 2. tölul. 3. gr. En í þessu stendur ekkert, ég fullyrði það, það stendur ekkert í þessu sem á nokkurn hátt gæti farið í bága við ákvarðanir iðnrh. í þessu máli. Það eru að vísu nokkrar blaðsíður hér um hvernig ráðstefnur skuli vera á vegum UNESCO í samræmi við þennan samning, um það eru einar tvær blaðsíður, en hér í 2. tölul. 11. gr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Sérhver samningsaðili getur sagt upp aðild að samþykktinni eftir að fimm ár eru liðin frá þeim degi sem samþykktin öðlaðist gildi, með því aðeins að tilkynna það skriflega. Uppsögn aðildar skal öðlast gildi fjórum mánuðum eftir þann dag sem tilkynningin berst vörsluaðila.“ Að svo mæltu læt ég máli mínu lokið, herra forseti.



Herra forseti. Aðeins til glöggvunar á því lagalega deiluefni, sem menn eru hér að ræða, vil ég vekja athygli á grg. þeirri sem fylgdi frv. til l. um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Frv. þetta var lagt fyrir Alþingi á 94. löggjafarþinginu 1973. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í almennri grg.: „Við meðferð máls þessa í Náttúruverndarráði kom til álita hvort náttúruverndarlög nr. 47/1971 fælu ekki í sér nægar heimildir til þeirrar sérstöku verndunar eða friðunar sem frv. gerir ráð fyrir Um það atriði var leitað álits dr. Gauks Jörundssonar prófessors. Taldi hann að enda þótt ákvæði náttúruverndarlaga nr. 47/1971 ættu að öllu jöfnu að nægja til þess að koma á með friðlýsingu svipaðri vernd og frv. gerir ráð fyrir, þá hefðu hins vegar sérstök lög æðra gildi en reglur og ákvarðanir stjórnvalds og gætu því m.a. þjónað þrenns konar tilgangi. Í fyrsta lagi hefðu ákvæði þeirra sjálfstæða þýðingu að því leyti að þau settu reglur sem handhafar framkvæmdavalds hefðu ekki tök á hrófla við.“ Í þessu tilfelli, herra forseti, er iðnrh. handhafi framkvæmdavalds og þess vegna álitamál hvort hans leyfi er gilt með tilliti til þessara laga. Síðan segir áfram hér í grg.: „Í öðru lagi gætu slík lög veitt náttúruverndaryfirvöldum ótvíræða heimild til að breyta reglum og öðrum ákvörðunum annarra stjórnvalda sem þegar kynnu að vera fyrir hendi. Og í þriðja lagi gætu sérstök lög haft sjálfstætt gildi að því leyti að með þeim mætti tryggja að ákvarðanir náttúruverndaryfirvalda yrðu taldar rétthærri en ákvarðanir annarra stjórnvalda.“ 1. málsgr. 3. gr. hljóðar svo: „Á landsvæði því, er um getur í 32. gr., er hvers konar mannvirkjagerð og jarðrask óheimilt nema leyfi Náttúruverndarráðs komi til.“ Um þetta segir í athugasemdum við 3. gr.: „Samkvæmt þessari grein er almenna reglan sú að hvers konar mannvirkjagerð og jarðrask, t.d. vegagerð eða taka jarðefnis, er óheimilt án samþykkis Náttúruverndarráðs.“ Ætli þetta nái nú ekki alveg örugglega til botnsins í Mývatni, taka jarðefnis? Getur verið nokkur vafi á því? Og síðan segir: „Hins vegar eru heimilar nauðsynlegar og eðlilegar framkvæmdir vegna búskapar á lögbýlum. Slíkar framkvæmdir geta þó verið óheimilar ef þær að dómi Náttúruverndarráðs valda spjöllum á náttúruverðmætum.“ M.ö.o., það er hafið yfir allan vafa að þessi lög taka einnig til jarðefnis og þar með botnsvæðisins sem hér er um að ræða og þeirrar leyfisveitingar þá sem iðnrh. hefur framkvæmt. Það er hafið yfir allan vafa. Lögin ganga meira að segja svo langt að þau segja: „Náttúruverndarráð getur bannað framkvæmdir á lögbýlum.“ Það stendur hér ótvírætt í þessu plaggi sem lagt er fyrir löggjafann. Löggjafinn er þeirrar skoðunar. Það er alveg sama þó að einstakir þm. í dag telji þetta vitlaust. Það breytir engu vegna þess að löggjafinn hefur talað í þessu máli og hann hefur sagt: „Náttúruverndarráð getur stöðvað framkvæmdir á lögbýlum ef þær að dómi Náttúruverndarráðs valda spjöllum á náttúruverðmætum.“ Ég held þess vegna að það sé hafið yfir allan vafa að það er útilokað fyrir iðnrh. að ganga fram með þeim hætti sem hann hefur gert, án þess að hann reyni mjög á þolrifin í þessum lögum, að ekki sé meira sagt. Og ég fullyrði héðan úr þessum stól að menntmrh. gæti, ef hún vildi, stöðvað þessa leyfisveitingu. Ákvæði laganna um verndun Laxár-og Mývatnssvæðisins eru það ótvíræð í þessu efni. Það hefur hins vegar komið fram að húsbóndi Náttúruverndarráðs, menntmrh., hafi ekki hreyft athugasemdum við þessum gjörningi. Og þá er komið að sjálfstæðri stöðu Náttúruverndarráðs sem slíks. Á það að beygja sig undir pólitískt vald þeirra sem að þessu standa? Eða á það að reyna að tryggja rétt sinn með skírskotun til þessara laga en heita ómerkt ella? Ég heyrði það sem hv. þm. Björn Dagbjartsson sagði hér áðan, að Náttúruverndarráð væri nú misjafnlega mikils metið í þjóðfélaginu. Það er bersýnilegt að verið er að reyna að grafa undan tiltrú fólks á þessa stofnun og það er mjög alvarlegur hlutur þegar það er gert. sérstaklega þegar það er gert af mönnum sem hafa aðstöðu til þess, ef þeir vilja, að flytja tillögu og ná þeim fram um breytingar á stöðu Náttúruverndarráðs, þannig að það geti gegnt hlutverki sínu sem best. Þegar menn tala úr stjórnarmeirihluta á Alþingi með þessum hætti þá er eftir því tekið. Það er eftir því tekið þegar slíkir menn eru að dreifa óhróðri um þessa stofnun. Ég held að hér sé komið að kjarna málsins. Og spurningin stendur þá eftir: Mun Náttúruverndarráð tilnefna menn í þá nefnd sem iðnrh. óskar eftir skv. 7. tölul. í starfsleyfinu? Mér er ekki kunnugt um að það hafi verið gert. Mun Náttúruverndarráð gera það og þar með samþykkja vinnubrögð iðnrh.? Það verður athyglisvert hvort það í raun og veru gerist. Iðnrh. gerir mikið úr því að hér séu ítarleg endurskoðunarákvæði. En hver er það sem á að meta endurskoðunina eftir allt það sem á undan er gengið? Hver er það sem á að dæma um það og ákveða hvort hlutirnir eru í lagi? Er það Náttúruverndarráð? Hver er það? Það er iðnrh. Hann einn hefur alræðisvald til að meta niðurstöður þeirra rannsókna sem verið er að tala um. Þetta eru óeðlileg vinnubrögð af stjórnvöldum. Þarna ætti auðvitað að tryggja að til skjalanna kæmi annar aðili en iðnrh. sem á fyrir hönd íslenska ríkisins fjárhagslegra hagsmuna að gæta við rekstur Kísiliðjunnar hf. við Mývatn. Með því að fela iðnrh. að meta rannsóknaniðurstöður er í raun og veru verið að vísa valdinu, úrslitavaldinu í þessu máli á aðila sem hefur ríkari hagsmuni af því á hverri stundu að tryggja stöðu Kísiliðjunnar heldur en náttúruverndarsjónarmið í landinu. Þarna rekast á tvö sjónarmið, tvenns konar grundvallarhagsmunir. Af þeirri ástæðu einnig eru vinnubrögð iðnrh. í þessu efni algerlega óeðlileg. Ég skildi iðnrh. svo í seinni ræðu hans hér í dag að út af fyrir sig vefengi hann ekki rétt Náttúruverndarráðs. En hann vísi Náttúruverndarráði á dómstólana vegna þess að það sé eina leiðin fyrir Náttúruverndarráð til að sækja rétt sinn. Ég held að hæstv. ráðh. þurfi að átta sig á því að það eru ekki einstakir þingmenn hér sem eru að hvetja til ófriðar í þessu efni. Það er hæstv. ráðh. sem með vinnubrögðum sínum er að stofna til ófriðar, ekki aðeins hér á hv. Alþingi heldur sérstaklega í þeirri sveit og því byggðarlagi sem hér á hlut að máli. Ég minni á að Alþingi hefur áður tekið ákvarðanir varðandi þetta hérað og byggðarlag, ákvarðanir sem hafa reynst orka tvímælis gagnvart íbúum þess. Ég held að reynslan af Laxárdeilunni ætti að kenna okkur öllum að umgangast ekki hagsmuni og viðkvæm sjónarmið fólks með þeim hætti sem þá var gert og hér er verið að endurtaka. Því miður virðast menn hafa gleymt þeim lærdómi sem menn áttu að draga af Laxárdeilunni. Svo er spurningin að lokum, herra forseti: Norðurlandskjördæmi eystra á sex þm. kjörna á Alþingi. Þrír þeirra eru kosnir fyrir Framsfl. Hann hefur ekki mætt hér í ræðustólinn í dag. Ég spyr því hv. þm. Guðmund Bjarnason sem einn af fyrirmönnum Framsfl. og hv. þm. Stefán Valgeirsson líka, - einn af forustumönnum Framsfl. m.a. í bankamálum: Hefur þingflokkur Framsfl. fjallað um þetta mál? Samþykkti Framsfl. þessi vinnubrögð? Ég óska eftir svari við þessari spurningu. Svo mundi ég spyrja annarrar spurningar ef það væri hægt. En ég ætla að segja ykkur áður en ég fer héðan hver hún var. Hún er þessi: Hvar eru fulltrúar flokksins sem spyr þessa dagana: Hverjir eiga Ísland? Mér finnst þessi umr. í dag vera innlegg í svar við þeirri spurningu: Hverjir eiga Ísland?



Herra forseti. Ég skal reyna að stytta mál mitt. En af því sem fyrirspurnum hefur verið beint til mín, þá sé ég mér nauðugan einn kost að standa hér upp enn á ný. En það verður að ætlast til þess af hv. þm., sem vilja vera að taka þátt í umr. ítrekað um mikilsverð mál, að þeir fylgist þá með því sem fram fer. Ef hv. 3. þm. Reykv. hefði gert það, þá hefði hann getað sparað sér miklar vangaveltur og hneykslan yfir því að það væri iðnrh. sem mundi taka rannsóknarniðurstöðurnar, og meta, af því sem ég var búinn að lýsa því hvaða vinnubrögð hlytu að verða höfð í frammi þegar þær lægju fyrir, með þeim hætti að óvilhallir menn, vísindamenn og þá helst kannske af öðrum löndum, yrðu fengnir til að meta þessar niðurstöður. Það er von að tími hins háa Alþingis fari fyrir lítið þegar svona umræður eiga sér stað, þar sem beitt er ítrekuðum útúrsnúningum. Og svo búa menn sér til málsástæður þvert ofan í það sem búið er að upplýsa í málinu. Hv. 3. þm. Reykv. gerðist hálf óttasleginn við frumhlaup sitt í fyrri ræðu sinni, þess efnis að nú hlyti Náttúruverndarráð að leita til dómstóla, nú hlyti málinu að verða hleypt í bál og brand, og finnur þess vegna út í síðari ræðu sinni að hann hafi skilið mig svo að ég væri að vísa Náttúruverndarráði á dómstóla. Hann fór ýmsum orðum um lögfræðiskýringar og álit. Ég tek ekkert frekar þátt í þeim. Ég lýsti hér nákvæmlega í upphafi máls míns hvernig lagaákvæði lægju fyrir og túlkun þeirra af minni hálfu og minna ráðgjafa og þarf engu við það að bæta. Hv. þm. vitnaði til þess í grg. með lögunum frá 1974 hvað Gaukur Jörundarson hefði sagt um hvert valdsvið slíkra laga gæti verið o.s.frv., o.s.frv. í það óendanlega, spekúlasjónir og vangaveltur lögskýrandans og prófessorsins. En öll sú upprifjun hefur ekkert gildi í þessu sambandi. Ég tók fram að hafa þyrfti í huga að ágreiningur rís um valdsvið vegna mannvirkjagerðar og jarðrasks á svæðinu sjálfu ef Náttúruverndarráð telur ástæðu til að hafa áhrif á einhverjar framkvæmdir Kísiliðjunnar og er slíkur ágreiningur rn. og útgáfu þessa leyfis ekki beint viðkomandi, eins og menn geta skilið. Hv. 4. landsk. þm. taldi að við stæðum í nákvæmlega sömu sporum, þrátt fyrir það að nú sé loksins séð fyrir verulegu fjármagni og vonandi nægjanlegu til þess að hefja þær grundvallarrannsóknir á áhrifum starfrækslu Kísiliðjunnar sem svo óforsvaranlega lengi hafa dregist úr hömlu. Hv. þm. hefur þá ekki fengið öll plögg sem að þessu lúta eða ekki mátt vera að því á þessum skamma tíma að kynna sér þau. Í 5. lið leyfisveitingarinnar er rætt um það endurgjald sem Kísiliðjan skal greiða árlega í ríkissjóð. Síðan eru tilgreind viðurlög ef það er ekki greitt, ákvæði um að það skuli renna til rannsóknanna og jafnmikið af hálfu hins opinbera og síðan er tekið fram að iðnrh. sé heimilt að afturkalla leyfið án frekari fyrirvara verði ítrekað gjaldfall á greiðslu. Allt er þetta hér eins niðurnjörvað og hugsast getur þannig að fjármagn til þessara rannsókna er tryggt. Það sem ég sagði hér, hvort sem menn nenna nú að hlusta á það sem sagt er og meðtaka þau orð, var að ég hefði breytt því í leyfisveitingunni þar sem áður var talað um að þetta fjármagn, sem er gengistryggt á þriðju millj. á ári, greitt mánaðarlega og nemur 188 þús. kr. á mánuði nokkurn veginn nákvæmlega, ég breytti því sem tiltekið var að það mundi verða í fjögur ár og hef það jafnlangt leyfisveitingunni, ef hún stendur í 15 ár eða hvað sem hún nú stendur. En það kann að vera að á þessum tíma og vonandi innan 3–4 ára verði búið að rannsaka áhrif Kísiliðjunnar. Ef þau þykja ekki slík að óhætt sé að halda þarna áfram, þá heldur samt áfram fjárveitingin með þessum hætti til rannsókna við Mývatn, bæði að fylgjast áfram með gúrnáminu og til annarra þarfa, sem ekki mun af veita í rannsóknum á þessu mikilvæga svæði. Þetta er því auðvitað fullyrðing sem enga stoð á sem þarna er komin fram. Og mér blöskraði satt að segja fullyrðing á þá vísu, að við sem mælt höfum með þessari málafylgju og þessari afgreiðslu teldum gúrnám af hinu góða. Ég hef alveg frá upphafi verið í miklum vafa um að það væri. Svo einkennilega vildi til að ég var hér staddur sem varaþm. árið 1965 þegar verið var að greiða atkv. um stofnun og byggingu þessa mannvirkis. Ég var í mjög miklum vafa. Og það er vegna þess að ég hef alla tíð verið ákafur unnandi náttúruverndar, þótt hv. 3. þm. Reykv. álíti nú að öðruvísi væri innréttingin mín, og hef raunar borið fram tillögur um náttúruvernd á hinu háa Alþingi fyrir margt löngu og viljað í hvívetna styrkja allt starf sem að því lýtur og hef raunar gert það í þeim stofnunum þar sem ég hef haft tök á. Það má kannske spyrja Pétur M. Jónasson prófessor um afstöðu mína og athafnir í því sambandi. Og nenni ég nú ekki að víkja frekar að hv. 3. þm. Reykv. sem var gráti nær eins og vant er yfir því að ég skyldi vera að hnýta í Þjóðviljann, málgagn Alþb. Þá vík ég að fsp. sem hv. 11. þm. Reykv., Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, bar fram. Að vísu hafa svör við þeim fsp. margbirst í máli mínu. En spurt er hvernig á því standi að það þurfi þessa fljótaskrift, eins og menn eru alltaf að tala um, hvernig á því standi að fyrirtækið skuli þurfa að hafa fast undir fótum vegna starfrækslu sinnar, af hverju megi ekki gefa leyfið í örskamman tíma. Má ég minna menn á hverjir þeir hagsmunir eru líka sem mér til að mynda ber að gæta. Það eru hagsmunir fjölda manna sem hafa lífsframfæri sitt af starfrækslu þessa fyrirtækis. Það eru hagsmunir þeirra sem eru að koma sér fyrir á svæðinu og hafa fjárfest þar stórfelldlega til þess að sjá sér og sínum farborða. Það eru hagsmunir fyrirtækisins sem þarf að fjárfesta árlega miðað við það að starfrækslan verði um lengra árabil. Öll vitum við að það eru takmörk fyrir því sem hún getur starfað. Eftir rannsóknum getur hún lengst starfað 16 ár vegna námunnar í Ytri-Flóa og 54 ár ef allur syðri-Flói er undirlagður. Ég held að ég muni þessar tölur rétt. Það þarf árlega að taka ákvarðanir um stórfelldar fjárfestingar á svæðinu. Þetta eru mikil umsvif og það eru miklar tekjur sem fólk, sem vinnur þar, hefur af þessu. Og það eru miklar gjaldeyristekjur af þessu. Svo geta menn vísað því á mig að ég stundi ekkert nema stundargróða og vilji fórna öllu fyrir stundargróða, náttúru landsins og lífríki, sjálfsagt sjálfstæði þess og fullveldi. Og þetta er allt saman kallað að tala yfirvegað og af kurteisi, en mín svör öll kölluð hrottafengnar dylgjur og dónaskapur. Ég held að ég hafi svarað því hvers vegna leyfið er gefið til 15 ára en ekki 5 ára. Ég tók það fram að ein ástæðan fyrir því að leyfisveitingin varð hæst til 15 ára en ekki 20 er sú, að náman í Ytri-Flóa endist í 16–17 ár. Það var eitt af því sem réði niðurstöðu minni. Og vísindamenn, sem ég vísa á bug að ég hafi verið að gera lítið úr hér, og spyr bara um ákveðnar tilvitnanir í þá en ekki stöðugar fullyrðingar um svívirðingar mínar í þeirra garð, þeir segja mér að rannsóknin þurfi sjálfsagt ekki að standa nema í þrjú ár. Innan fjögurra ára a.m.k. eiga niðurstöður að vera fengnar. Er mönnum þetta ekki nægjanlegt? Er ekki siglt fyrir öll sker um þá hættu sem kann af þessu að stafa? Ég vísa á bug ásökunum um það að ég hafi staðið fyrir því að óbætanleg hervirki hafi verið unnin fram til þessa dags á lífríki Mývatns. Ég vísa því á bug. Það hafa setið hér stjórnir í landinu í 18 ár af þessum 20, sem leyfi hafa staðið, og þær hafa ekki séð neina ástæðu til að rifta eða afturkalla það leyfi sem þarna hefur gilt. Ég hef ekki haft nein tök á því fyrr en nú að kynna mér stöðu mála norður þar frá því um mitt síðasta ár er beiðni um framlengingu leyfisins barst. Ég hef eftir öllum ástæðum reynt að kynna mér þessar aðstæður og ég hef lagt mig fram um að ná fram þeirri stöðu málsins sem ég trúi ekki annað en að hlutaðeigendur við Mývatn norður geti vel sætt sig við. Ég taldi það skyldu mína vegna fyrirtækisins og vegna hins stórkostlega lífríkis að halda svona á þessum málum. Þegar ég gáði til allra hluta sem mér ber að gera, þá var þetta niðurstaða mín eftir bestu samvisku. Svo er mönnum sjálfrátt að halda áfram að ausa yfir mig svívirðingum um það að ég skeyti ekkert um lífríki Íslands og vilji öllu til kosta og sé tilbúinn að selja sálu mína og landsins fyrir stundargróða.



Herra forseti. Hv. þm. Björn Dagbjartsson taldi í fyrri ræðu sinni hér fráleitt að fullyrða nokkuð um að meiri hluti landeigenda væri sammála Náttúruverndarráði og tillögum þess. Af því tilefni vil ég benda á að þeir 60 aðilar, sem náðist í á einu kvöldi til að undirrita yfirlýsingu þá sem vitnað var til hér áðan, eru frá a.m.k. 19 bæjum í Mývatnssveit, og raunar fleirum, því margbýlt er víða í þeirri góðu sveit eins og menn vita. Hv. þm. Björn Dagbjartsson er að vísu mér kunnugri í Mývatnssveit og hef ég þó harla oft þangað komið, enda alin upp í næsta nágrenni, en skv. litlu korti sem ég er hér með eru þetta fulltrúar frá því sem næst öllum bæjum sem þar eru merktir. Auk þess vitnaði ég til bréfs stjórnar Landeigendafélags Laxár og Mývatns sem er einróma í afstöðu sinni. Vildi ég láta þetta koma fram hér. En ósköp er leiðinlegur og ómálefnalegur þessi sífelldi belgingur sjálfstæðismanna gagnvart Kvennalistanum sem þeir telja að ekkert vit hafi á atvinnumálum. Ég verð að benda enn og aftur á að það koma ekki margir ferðamenn til að kynna sér einstakt fuglalíf á þessum dýrmæta stað, drottningu íslenskra vatna, ef skammsýnin og sjónarmið stundargróða fá hér öllu að ráða. Ferðamennska er ekki síður mikilvægur atvinnuvegur en kísilgúrvinnsla. Ég vil þakka hv. þm. Vigfúsi Jónssyni fyrir innlegg hans í þessa umr. Þau orð voru sem töluð út úr mínu hjarta. Ég ráðlegg hæstv. iðnrh. og skoðanabræðrum hans að lesa þá ræðu vandlega. Við verðum að huga að því í tæka tíð hvað á að taka við þegar Kísiliðjan hættir starfsemi. Sæmra væri að snúa sér strax að því og jarða alla drauma um kísilgúrvinnslu til allt að 54 ára, eins og heyrðist hér áðan, sem óbætanlegu tjóni mundi valda m.a. fyrir aðra atvinnu á þessu svæði.



Herra forseti. Ég ætlaði út af fyrir sig ekki að lengja þessar umr. Ég hef hlýtt á þær með athygli og tel að margt fróðlegt hafi komið hér fram. En að gefnu tilefni, þar sem hv. 3. þm. Reykv. Svavar Gestsson spurði mig að því sérstaklega og óskaði svars um það hvort þetta mál, eða eins og hann orðaði það, þessi vinnubrögð hafi verið samþykkt af þingflokki Framsfl., þá er mér bæði ljúft og skylt að svara honum. Ég býst við að það sem hv. þm. kallar „þessi vinnubrögð“ sé framlenging á leyfi, útgáfa á námaleyfi af hálfu iðnrh. til Kísiliðjunnar við Mývatn til 15 ára. Þetta mál hefur alls ekki verið rætt í þingflokki Framsfl. Það hefur ekki verið þar á dagskrá. Það fór fyrir mér eins og sumum fleirum, sem hér hafa talað í dag, að ég vissi lítið um þetta mál og raunar alls ekki að það væri til umfjöllunar í dag utan dagskrár fyrr en ég las það í Þjóðviljanum í morgun. Einhvers staðar hafa því þeir ágætu menn, sem það blað skrifa, fengið upplýsingar og vita betur en þeir sem hér mæta á þingfundi kl. 2, enda er þetta ekki heldur dagskrármál. Lokamálsliður í þessari frétt í þjóðviljanum í dag, er á þessa leið, með leyfi forseta: „Í dag má búast við að málið verði tekið fyrir utan dagskrár á Alþingi.“ Þetta hygg ég að enginn af þm. Framsfl. hafi vitað og þar af leiðandi hefur þetta ekki verið til umr. á þingflokksfundi þar. Ég álít líka að það sé að sjálfsögðu í höndum iðnrh. að fjalla um þetta. Kísiliðjan hefur af eðlilegum ástæðum leitað eftir því að fá þetta atvinnuleyfi framlengt í bréfum sem einhver hefur verið svo hugljúfur að senda mér í dag. Að vísu fylgir ekkert nafn þar, en umslagið er merkt Náttúruverndarráði. Þeir ágætu starfsmenn þar hafa verið svo hugljúfir að senda mér margvíslegar upplýsingar um þetta mál í dag sem ég hef verið að kynna mér hér á meðan ég hlustaði á þessar umr. Þar kennir að sjálfsögðu ýmissa grasa. Ég vil segja það við þá náttúruverndarráðsmenn að ég met þeirra starf mikils og mér dettur ekki í hug að fara lítilsvirðingarorðum um vísindamenn okkar á þessu sviði frekar en öðrum. Ég ber fullt traust til þeirra og ég veit að þeir vilja vinna sitt starf vel og af kostgæfni. En ég vil þó benda þeim á að þeir verði einnig að gæta sín örlítið í vinnubrögðum og fara ekki offari, þannig að þeir fái e.t.v. einhvern hluta af fólkinu í landinu algerlega á móti sér, vegna þess að þau mál sem þeir fjalla um eru svo ákaflega þýðingarmikil, það sem þeir gera og það starfsfólk sem vinnur á vegum Náttúruverndarráðs og þessir ágætu vísindamenn okkar, að þeir verða að hafa fullt traust fólksins í landinu. Fyrst ég er nú kominn hér, forseti, þá held ég að ég verði að fá að bæta við örfáum orðum. Ég skal reyna að vera stuttorður. Ég vil taka undir það, sem kom fram hjá Vigfúsi Jónssyni hér áðan, þegar hann sagði að að sjálfsögðu væri lífríki við Mývatn, þessi ,perla íslenskrar náttúru, meira virði en Kísiliðjan. Og ef öðru hvoru er fórnað, þá auðvitað hljótum við að fórna Kísiliðjunni, það er auðvitað ekki spurning. En ég tel hins vegar að við verðum að skoða allar hliðar þessa máls gaumgæfilega. Og þegar talað er um hagsmuni fólks, þá verðum við að tala um hagsmuni alls þessa fólks sem þarna býr. Við erum að tala um hagsmuni þess fólks sem vinnur við þetta fyrirtæki, hefur afkomu sína af því, hefur byggt sig upp þarna á undanförnum árum, hefur fjárfest á þessu svæði. Og auðvitað hefur sveitarfélagið verulegar tekjur af þessari atvinnustarfsemi svo og nærliggjandi sveitarfélög, eins og kemur hér fram í einu af þeim bréfum sem mér voru fengin í dag án þess að nú sé tími til þess að lesa það upp, og væri það þó sjálfsagt þarft. Mér finnst hafa komið hér fram í þessum umr. einnig nokkur lítilsvirðing varðandi þær fjárveitingar sem nú er fyrirhugað að verja til rannsókna á þessu landsvæði. En það held ég að sé stærsti þátturinn í þessu máli að nú fá okkar vísindamenn fjármagn úr að spila meira en nokkru sinni fyrr. Eitt af þessum gögnum úr umslaginu góða er um fjárlagabeiðni. Ég veit að vísu ekki hverra, því að það skjal er algerlega ómerkt, hér stendur bara „Fjárveitingar til Mývatns og Laxár árin 1982–1985.“ Þar segir: „Fjárlagabeiðni 1985 var 1 millj. 856 þús. kr.“ Þetta segir okkur að nú á að verja til þessara rannsókna meira fjármagni en hér er þó beðið um, ef þetta eru fjárveitingabeiðnir frá Náttúruverndarráði, sem ég get þó ekki fullyrt því að það kemur ekki fram á skjalinu. Þess vegna vil ég leggja mikla áherslu á það að ég tel að iðnrh. hafi þarna unnið gott starf og auðvitað þá líka bætt fyrir þá skömm sem fjárveitingavaldið, og ég skorast ekkert undan minni ábyrgð í því á undanförnum árum, hefur sýnt með því að verja of litlu fjármagni og kannske oftast nær nánast engu til þeirra rannsóknarstarfa sem þarna hefur að sjálfsögðu verið nauðsynlegt að vinna. Mig langar aðeins, af því að ég nefndi hagsmuni fólksins, að geta þó um það að á einu skjalinu, sem ég er hér með undir höndum og er afrit úr fundargerð rannsóknarstöðvarinnar við Mývatn haldinn í Reykjavík hinn 10. jan. 1985, segir svo, með leyfi forseta: „Eftirfarandi tillaga kom fram og var samþykkt með 4 atkv.“ Nú veit ég ekki hvort þarna hafa verið fjórir á fundi eða e.t.v. fleiri og þá hvort einhverjir hafa setið hjá, en tillagan sem samþykkt er hljóðar svo: „Fundur stjórnar rannsóknarstöðvarinnar við Mývatn haldinn í Reykjavík 10. janúar 1985 lýsir yfir fullum stuðningi við bréf Náttúruverndarráðs til iðnrn., dags. 18. des. 1984, varðandi námaleyfi til handa Kísiliðjunni hf. við Mývatn.“ Svo segir: „Böðvar“ - ég hygg að það sé Böðvar Jónsson bóndi á Gautlöndum í Skútustaðahreppi, sem á sæti í stjórn þessarar rannsóknarstöðvar en er jafnframt sveitarstjórnarmaður í Skútustaðahreppi, „Böðvar gerði grein fyrir atkvæði sínu á þennan hátt: „Tímalengdin í bréfi Náttúruverndarráðs gefur sveitarfélaginu ekki nægjanlegt svigrúm aðlögunar ef rannsóknir leiða í ljós að Kísiliðjan verður að hætta starfsemi sinni að þessum leyfistíma loknum.““ En eins og menn vita, þá stóð í þessu bréfi Náttúruverndarráðs að það mælti með framlengingu á leyfinu til 5 ára eða til 1991. Einn af sveitarstjórnarmönnum lætur það koma hér fram í bókun að hann telji að þetta sé of skammur fyrirvari og það þurfi að huga þarna að fleiri málum. Það þurfi þess vegna einnig að huga að hagsmunum þess fólks sem þarna starfar og þarna á þó alltjent sínar eignir, hvort sem menn kalla það stundargróða, stundarhagsmuni eða að menn hafi sett þar einhver annarleg sjónarmið ofar öðrum, þegar þeir ákváðu að hefja störf við þessa verksmiðju og auðvitað þá líka að setja sig niður til að búa þar og fjárfesta þar í sínu íbúðarhúsnæði og skapa sér þar gott mannlíf. Því að það er það virkilega í Skútustaðahreppi. Það er það einmitt í þessari sveit. Og því betur þá hygg ég að á undanförnum árum hafi líka ríkt þarna nokkuð góð samstaða um innansveitarmál, þótt auðvitað megi sjálfsagt rekja einstök atriði sem ágreiningur hefur verið um, eins og gerist í flestum sveitarfélögum, jafnvel á stundum verið meira í Mývatnssveit heldur en nú um sinn. Því harma ég það, og ég tek undir það með hæstv. iðnrh. að mér finnst sumt af þeim umr. sem hér hafa farið fram vera fremur til þess að efna til óvinafagnaðar heldur en bera vopn á klæðin, en það hygg ég þó að væri miklu skynsamlegra og auðvitað nauðsynlegt í þessu máli, að reyna að vinna á þann hátt að okkur takist að skapa þarna samstöðu um þær rannsóknir sem þarf að framkvæma. Og ég hygg að allir Mývetningar eða íbúar í Skútustaðahreppi muni verða ánægðir með það fjármagn sem á að verja til rannsóknanna, og vera ánægðir með það að á þeim skuli síðan verða byggt, því að auðvitað kemur það fram í yfirlýsingum og þeim skilyrðum, sem hæstv. iðnrh. hefur sett fyrir þessari leyfisveitingu, að það verður farið eftir því og það verður tekið tillit til þeirra rannsókna, sem þarna á að framkvæma undir eftirliti ágætrar nefndar, sem ég hygg að veljist í valinkunnir og góðir menn. Ég treysti því að sjálfsögðu. M.a. er upplýst að formaður þeirrar nefndar verði Pétur M. Jónasson, sem ég veit að Mývetningar allir bera traust til eftir þau störf sem hann hefur þegar unnið við rannsóknir á Mývatni. Mér sýnist því það vera æðimargt sem hér horfir til bóta og ég er viss um það að um þetta mál næst samstaða á Mývatnssvæðinu ef við leyfum heimamönnum að fjalla um þetta mál og treystum þeim til þess að leysa sín mál, standa saman um það, en forðumst að efna til óvinafagnaðar og gerum allt sem við getum til þess að skapa samstöðu um þetta mikilvæga mál eins og það hlýtur að vera fyrir alla íbúa þessa svæðis.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég vil aðeins taka það fram að hæstv. iðnrh. svaraði ekki þeim spurningum sem ég beindi til hans áðan. Ég endurtek þær nú aftur hér. Ég spurði: Fyrst ráðh. notaði það sem rök máli sínu til stuðnings að starfsleyfi verksmiðjunnar muni e.t.v. ekki vara nema í þrjú ár, hvers vegna fór hann þá ekki að tillögum Náttúruverndarráðs um fimm ára leyfisveitingu? Ráðh. svaraði mér með orðum um langtímafjárfestingu og atvinnuöryggi, sem eru vissulega brýn mál, en er þá ekki öllu verra að gefa fólki loforð til 15 ára í staðinn fyrir til fimm ára og svipta það síðan afkomunni með leyfissviptingu óforvarandis eftir þrjú ár? Eða á ekki að taka tillit til niðurstöðu rannsóknanna? Er það það sem þetta þýðir? Við síðari spurningu minni kom ekkert svar. Hún var á þá leið að ef ráðh. gerir ekki ráð fyrir að efnistaka fari fram á Syðri-Flóa vegna þess að það þurfi ekki, það sé nóg í Ytri-Flóa, og notar það sem rök máli sínu til stuðnings, hvers vegna er þá ekki leyfisveitingin til verksmiðjunnar miðuð við efnistöku úr Ytri-Flóa? Þetta voru spurningar mínar. Við þeim komu ekki svör og ég vænti þeirra varla úr þessu.



Herra forseti. Ég ætla ekki að segja nema örfáar setningar. Það er reyndar hægt að halda áfram að ræða ýmislegt varðandi þetta mál. Svo mikilvægt er það og svo margt hefur komið í ljós í sambandi við það. En mér sýnist eiginlega að mergur málsins sé sá, eins og ég sagði fyrr í ræðu minni í dag, að eftir þetta hljótum við að endurskoða í fyrsta lagi stöðu Náttúruverndarráðs, í öðru lagi stöðu og styrk laga og reglugerða um náttúruvernd og svo í þriðja lagi held ég að rétt sé að halda áfram að ræða og reyna í raun og veru réttmæti eða lögfræðilega staðfestu þessa leyfis, sem hefur verið veitt, á hvern hátt sem það er síðan gert, vegna þess að eins og ég las í ræðu minni í dag var augsýnilega meiningin með lögunum frá 1974 að setja lög sem undantekningarlaust tryggðu yfirráð Náttúruverndarráðs á þessu svæði. Það stendur eftir, eins og kemur fram í grg. sem ég las upp úr og síðan reyndar hv. þm. Svavar Gestsson, að það er augsýnilega vilji 1öggjafans. Ég held því að þm. geti ekki látið þetta fara frá sér án þess að gera annað tveggja: hnekkja þessum úrskurði eða breyta þessum lögum. Málið er svo einfalt.