Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á iðnaðarlögum á þskj. 62. Það er mál nr. 60. Með frv. þessu er lagt til að iðnaðarráðherra fái heimild til að veita undanþágu frá skilyrði iðnaðarlaga um að meira en helmingur hlutafjár í íslenskum iðnfyrirtækjum skuli vera eign manna búsettra á Íslandi. Heimild sambærileg þeirri sem lögð er til í frv. var í iðnaðarlögum frá 1921 til 1978 þegar ákvæðið féll úr lögum. Reyndar var undanþáguákvæðið orðað þannig frá 1971 til 1978 "að heimilt er að veita undanþágu frá skilyrðinu ef sérstaklega stendur á", eins og það var orðað í lagagreininni. Í þessu frv. er stuðst orðrétt við orðalagið í iðnaðarlögum þeim sem í gildi voru frá 1927 til 1971, þ.e. að heimilt sé að veita undanþágu enda standi sérstaklega á. Svo sem kunnugt er hefur ríkisstjórnin markað þá stefnu í starfsáætlun sinni að lög og reglur um erlent fjármagn í íslensku atvinnulífi verði endurskoðuð og samræmd. Samkvæmt því er stefnt að því að erlent áhættufé geti komið í staðinn fyrir erlent lánsfé við fjármögnun atvinnufyrirtækja hér á landi. Í samræmi við þetta hefur forsrh. skipað nefnd til að vinna að almennri endurskoðun á lögum um fjárfestingar erlendra aðila hér á landi. Sú nefnd starfar undir forustu Baldurs Guðlaugssonar hæstaréttarlögmanns. Aðrir í nefndinni eru Björn Friðfinnsson, Brynjólfur Bjarnason, Eiríkur Tómasson, Margeir Daníelsson og Þorvaldur Gylfason. Ástæða þess að frv. þetta er flutt nú er sú að á síðustu mánuðum hafa leitað til ráðuneytisins nokkur innlend fyrirtæki sem hyggja á samstarf við erlend fyrirtæki um iðnrekstur hér á landi. Í nokkrum tilvikum hafa erlendu aðilarnir sett það sem skilyrði að þeir ættu jafnan hlut á móti innlendu aðilunum eða meiri hluta. Slík skilyrði geta verið eðlileg, t.d. þegar hinn erlendi aðili leggur til þá framleiðslutækni sem iðnreksturinn byggir á eða hefur yfir að ráða sölukerfi á mörkuðum erlendis á því sviði sem fyrirhugað iðnfyrirtæki framleiðir. Í íslensku samstarfsfyrirtækjunum getur einnig verið nauðsyn að fá erlenda samstarfsaðila til liðs við sig, t.d. þegar um úrvinnslu afurða er að ræða sem ekki verður stofnað til nema aðgangur sé tryggður að framleiðslutækni eða mörkuðum. Í einu tilviki hefur jafnvel komið til tals milli aðila að ef ekki verði heimilt að stofna hér á landi iðnfyrirtæki í jafnri eign aðila verði fyrirtæki stofnað í heimaríki hins erlenda aðila. Brýnt er að tryggja að mikilvæg nýsköpun í iðnaði geti komist á hér á landi, verði ekki flutt úr landi í tilviki sem þessu. M.a. af þessum ástæðum er frv. þetta flutt. Nauðsynlegt er að afgreiða það frv. sem hér liggur fyrir hið allra fyrsta og óháð þeirri heildarendurskoðun á reglum um erlendar fjárfestingar sem nú fer fram á vegum ríkisstjórnarinnar og hlýtur að taka nokkurn tíma. Hingað til hefur meginreglan verið sú að erlends fjármagns hefur verið aflað með lántökum þegar undanskilin er þátttaka erlendra aðila í stóriðju. Það er hins vegar eðlilegt og æskilegt að við reynum einnig að stuðla að því að innlendir og erlendir aðilar taki upp samstarf í nýjum atvinnugreinum og við endurskipulagningu á starfsemi sem þegar er fyrir hendi. Jafnframt verði tryggt að erlendir aðilar nái ekki tökum á náttúruauðlindum lands og sjávar, eins og skýrt er tekið fram í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar. Samstarf innlendra og erlendra aðila í iðnfyrirtækjum getur aukið verulega fjölbreytni í útflutningi, flutt inn í landið nýja þekkingu, t.d. á sviði tæknimála, markaðsfærslu og stjórnunar. Síðast en ekki síst er það mikils virði að hinn erlendi samstarfsaðili beri hluta af fjárhagslegri áhættu sem atvinnurekstrinum fylgir. Núgildandi iðnaðarlög, nr. 42/1978, veita hins vegar ekki fullnægjandi möguleika á því að árangursríkt samstarf geti tekist á milli innlendra og erlendra aðila á sviði iðnaðar og þarf að taka til athugunar fleiri ákvæði laganna í þeirri heildarendurskoðun sem nú fer fram. Meðal annarra ákvæða iðnaðarlaga sem brýnt er að breyta má nefna eftirfarandi: Í fyrsta lagi: Skv. gildandi lögum er það skilyrði fyrir því að sameignarfélög og önnur slík félög þar sem einhverjir félagsmanna eða allir bera persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingum félags megi reka iðnað hér á landi að allir þeir sem ótakmarkaða ábyrgð bera séu íslenskir ríkisborgarar og búsettir hér á landi. Ég tel nauðsynlegt að horfið verði frá ríkisfangsskilyrði en þess krafist að meiri hluti þeirra sem ótakmarkaða ábyrgð bera skuli vera búsettir hér á landi. Hins vegar er eðlilegt að þess verði áfram krafist að allir þeir sem ótakmarkaða ábyrgð bera fullnægi skilyrðum þeim sem sett eru í 2.–6. gr. iðnaðarlaga varðandi einstaklinga. Í öðru lagi: Mér sýnist eðlilegt að fellt verði niður það skilyrði í 2. tölul. 4. gr., sbr. 3. gr. laganna, að framkvæmdastjórar og stjórnendur félags með takmarkaða ábyrgð skuli vera íslenskir ríkisborgarar og búsettir hér á landi. Þess í stað má hugsa sér að þegar um hlutafélag eða annað félag með takmarkaða ábyrgð er að ræða skuli framkvæmdastjórar og meiri hluti stjórnarmanna vera búsettir hér á landi. Eru þetta sömu skilyrði og sett eru í 50. gr. laga nr. 32/1978, um hlutafélög, þar sem ekki er lengur krafist íslensks ríkisfangs. Af sjálfu leiðir að stjórnarmenn og framkvæmdastjórar þurfa jafnframt að fullnægja öðrum skilyrðum laga, eftir því sem við á, svo sem ákvæðum laga um hlutafélög sé um hlutafélög að ræða. Í þriðja lagi er það mín skoðun að eðlilegt sé að erlent hlutafélag, sem veittur hefur verið réttur til að starfa hér á landi, sbr. XVII. kafla hlutafjárlaganna, nr. 321 1978, þ.e. með starfrækslu útibús, geti fengið leyfi til að reka iðnað hér á landi. Í fjórða lagi þarf enn fremur að huga að breytingum á ákvæðum laga nr. 19/1966, um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, en þar er að finna ströng skilyrði um íslenskt ríkisfang þeirra sem öðlast vilja eignarrétt og afnotarétt af fasteignum á landi hér. Þykir ekki ástæða til að aðrar og víðtækari hömlur gildi varðandi rétt iðnrekstraraðila til að öðlast eignarrétt eða afnotarétt yfir fasteign til hagnýtingar í þágu iðnrekstrar síns en gilda varðandi skilyrði sömu aðila til að geta fengið sjálft iðnrekstrarleyfið. Slíkar hugmyndir hafa áður verið reifaðar og hefur iðnrn. óskað eftir því að þessi fjögur atriði verði tekin til athugunar í nefnd þeirri sem annast heildarendurskoðunina undir forustu Baldurs Guðlaugssonar og áður var minnst á í þessari ræðu. Það má bæta því við að flest nágrannaríki okkar hafa afnumið áskilnað um meirihlutaeign á hlutafé eins og iðnaðarlög okkar hafa að geyma. Í nýlegri lagasetningu erlendra ríkja hefur verið leitast við að greiða fyrir samstarfi erlendra og innlendra fyrirtækja á sviði iðnaðar. Þetta á ekki síst við um ríki annars staðar á Norðurlöndum, en þau leggja sívaxandi áherslu á slíkt samstarf og þá jafnframt fjárfestingu í atvinnurekstri sem fylgir í kjölfarið. Á vegum ráðherranefndar Norðurlandaráðs hefur verið unnið að því að auðvelda iðnaðarsamstarf milli Norðurlanda. Það frv. sem hér er flutt er í þeim anda þótt ákvæði þurfi að endurskoða svo sem fyrr er vikið að. Skv. þessu frv. er gengið út frá þeirri meginreglu að landsmenn eigi sem hingað til meiri hluta í hlutafélögum sem leggja stund á iðnrekstur. Hins vegar felur frv. í sér mikilvæga undantekningu frá þessari meginreglu. Undantekningin er sú að ráðherra getur veitt undanþágu frá þessu ákvæði þegar sérstaklega stendur á. Svo sem skýrt kemur fram í athugasemdum með frv. mun heimildarákvæði frv. fyrst og fremst koma til greina þegar ætla verður að starfsemi hlutafélags geti orðið mikilsvert framlag til nýsköpunar í íslensku atvinnulífi. Hér yrði væntanlega um að ræða fyrst og fremst meðalstór og smærri fyrirtæki. Þegar um er að ræða stóriðjufyrirtæki gegnir öðru máli. Þá má gera ráð fyrir að lagasetning þurfi að koma til í hverju einstöku tilfelli, einkum vegna raforkusölu og skattamála. Sú skoðun hefur verið sett fram af andstæðingum frjálsra viðskipta að í samstarfi við erlenda aðila í formi eignaraðildar að fyrirtækjum hér á landi felist afsal á íslensku forræði yfir fyrirtækjunum. Hér er um mikinn misskilning að ræða því að iðnfyrirtæki starfrækt hér á landi með erlendri eignaraðild lúta engu að síður íslenskri löggjöf og eru háð lögsögu íslenskra stjórnvalda og dómstóla. Forræði íslenskra stjórnvalda almennt yfir rekstri fyrirtækjanna er því óbreytt og á það við um skattlagningu, mengunarvarnir, hollustuvernd, öryggisbúnað á vinnustöðum, réttindi og skyldur starfsmanna, gjaldeyrismál, reglur um samkeppnishömlur og öll þau önnur mál er almenningsheill varða og íslensk löggjöf tekur til. Fullyrðingar um að íslenskt forræði glatist með þessari lagabreytingu fá því ekki staðist. Með þessu er því alls ekki haldið fram að erlend eignaraðild að íslenskum iðnfyrirtækjum ráði úrslitum um þróun iðnrekstrar hér á landi. Auðvitað hlýtur iðnþróun hér á landi fyrst og fremst að byggja á hæfni og dugnaði íslenskra aðila. Hins vegar verður að kanna sem best alla þá möguleika sem bjóðast og það án fordóma. Í alþjóðlegu samstarfi á vegum Norðurlandaráðs innan EFTA og OECD er sífellt unnið að greiðari samvinnu fyrirtækja í mismunandi löndum. Íslendingar verða að fylgja þeirri þróun. Annars er hætta á að þjóðin dagi uppi, verði útkjálkaþjóð sem ekki er samkeppnisfær á vettvangi þjóðanna í því mikla umróti á sviði vísinda og tækni sem nú stendur yfir. Herra forseti. Frv. það sem hér er mælt fyrir varðar brýnt hagsmunamál íslenskra fyrirtækja sem nauðsynlegt er að afgreiða sem fyrst. Að svo mæltu legg ég til að málinu verði vísað til hv. iðnn.



Virðulegi forseti. Það frv. sem hæstv. iðnrh. hefur mælt fyrir lætur ekki mikið yfir sér. Þetta eru tvær efnisgreinar og lítur sakleysislega út, sérstaklega þegar hafður er sá formáli, sem hæstv. iðnrh. flutti áðan, að þarna væri í raun og veru verið að hverfa til sömu lagaskipunar og verið hefði í gildi á árunum 1921–1971 sem hefði svo breyst lítillega með lögum frá 1971 sem voru sett í tengslum við aðild okkar að Fríverslunarbandalaginu sem hefði síðan aftur verið breytt 1978. Í rauninni væri þetta smámál og auðvelt að afgreiða og þingið ætti að flýta sér með þetta. Ég verð að segja varðandi málsmeðferðina að ég er algerlega ósammála hæstv. iðnrh. um hana. Ég teldi eðlilegt að iðnaðarlögin væru að þessu leytinu til skoðuð með hliðsjón af lagasetningu þeirri sem í gildi er um erlenda fjárfestingu í heild hér á landi og ég tel með öllu óeðlilegt að taka þetta mál út úr eins og hæstv. ráðherra gerir hér tillögu um og sé enga ástæðu til þess að þingið sé sérstaklega að hraða meðferð þessa máls, enda flutti ráðherrann engin rök í þeim efnum önnur en þau að erlend fyrirtæki hefðu óskað eftir samstarfi við íslensk fyrirtæki og óskað helmings- eða meirihlutaaðildar varðandi ákveðnar framleiðsluvörur, markaðssamstarf og þróunar- og rannsóknasamstarf geri ég ráð fyrir, ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt. Hér mun vera átt við samstarfstilboð sem borist hefur fyrirtækinu Lýsi hf. og sagt er að liggi mikið á að ná að afgreiða en hefði auðvitað verið hægt að taka á sérstaklega frekar en að reyna að hespa í gegnum þingið brotabroti þessa stóra máls sem er möguleikar útlendinga til að taka þátt í atvinnustarfsemi hér á landi. Það er rétt, sem hæstv. iðnrh. sagði, að lögunum var síðast breytt 1978. Þá var sett inn ákvæði í iðnaðarlög, í 4. gr. 3. tölul., sem hér á að breyta þannig að nú vill félag eða stofnun reka iðnað og skal þá svo með fara að það skilyrði verður að uppfylla að meiri hluti hlutafjár í viðkomandi hlutafélagi sé í eigu manna búsettra á Íslandi. Þegar hæstv. þáv. iðnrh. mælti fyrir frv. á þinginu 1977–1978, Gunnar Thoroddsen, var gerð grein fyrir þessu ákvæði í ræðu og grg. og umræður um málið urðu í raun og veru mjög litlar vegna þess að ég hygg að flestir sem þá voru hér á þeim tíma hafi verið sammála þeirri breytingu sem gerð var á iðnaðarlöggjöfinni 1971–1978. Það komu engar tillögur fram um að halda inni gamla ákvæðinu sem hæstv. ráðherra er hér að gera tillögu um að gangi aftur í lögum á nýjan leik. Það komu engar tillögur fram um það og við meðferð málsins á hv. Alþingi var mjög lítið um þetta sérstaka ákvæði rætt fyrir utan að hæstv. núv. sjútvrh. tók til máls um frv. og sagði m.a., með leyfi forseta: "Einnig er vert að íhuga það aðeins betur sem kemur fram í 4. gr. um skilyrði til þess að reka iðnað. Þar kemur fram að ef félag er hlutafélag, þá skuli enn fremur meira en helmingur hlutafjárins vera eign manna búsettra á Íslandi. Ég hygg að það mundi verða tryggara að það væri gerð krafa til þess að viðkomandi menn hefðu verið búsettir hér ákveðinn tíma, því að það er svo, að menn geta að vísu sest hér að og verið nýlega komnir hingað til landsins. Ég vildi aðeins varpa því fram að það væri rétt að íhuga hvort ekki bæri að gera það að skilyrði að viðkomandi aðilar hefðu búið hér ákveðinn tíma, t.d. tvö ár eða svo, þannig að það væri ljóst að menn væru raunverulega búsettir í landinu og ætluðu sér að búa hér." Þetta var eina athugasemdin sem fram kom um 4. gr. frv. til iðnaðarlaga á þinginu 1977–1978, athugasemd sem gengur í raun og veru í þá átt að þrengja möguleika útlendinga frá því sem frv. gerði ráð fyrir. Það kemur mér á óvart ef hæstv. sjútvrh. hefur skipt um skoðun í þessu efni því að hann er skoðanafastur maður eins og Framsfl. er og alþjóð veit og kæmi mér á óvart að hann hefði skipt um skoðun í þessu efni og engin ástæða til að ætla það út að fyrir sig, en ég bendi á þetta til að undirstrika að það var ótvíræður vilji löggjafans árið 1978, fulltrúa allra flokka sem hér sátu þá, að hér væri nægilega langt gengið til móts við hugsanlega aðild útlendinga að iðnrekstri hér á landi. Eina athugasemdin sem kom fram við frv. kom fram í þessari virðulegu deild þar sem bent var á að e.t.v. væri ástæða til að þrengja þetta enn þá frekar. Þegar frv. að nýjum iðnaðarlögum 1978 var lagt fyrir þingið var gerð skilmerkileg grein fyrir því hvernig að málinu hafði verið unnið. Og hverjir ætli það hafi verið sem undirbjuggu frv. á sínum tíma og samþykktu samhljóða þann texta sem lagður var síðar fyrir Alþingi sem frv. og sem síðar varð að lögum? Það voru: Björgvin Frederiksen framkvæmdastjóri, Páll S. Pálsson samkvæmt tilnefningu Félags ísl. iðnrekenda, Sigurður Kristinsson samkvæmt tilnefningu Landssambands iðnaðarmanna, Axel Gíslason samkvæmt tilnefningu Sambands ísl. samvinnufélaga, Guðmundur Þ. Jónsson samkvæmt tilnefningu Landssambands iðnverkafólks, Sigurður Guðgeirsson samkvæmt tilnefningu Alþýðusambands Íslands, Þorvarður Alfonsson sem jafnframt var skipaður formaður nefndarinnar og ritari nefndarinnar var Gísli Einarsson fulltrúi. Hér voru sem sagt kallaðir til allir þeir sem þekktu best til íslensks iðnrekstrar á þessum tíma og þeir lögðu til að heimildarákvæðið sem opnar fyrir undanþágu fyrir útlendinga yrði fellt niður úr lögunum frá 1971 til 1978 og sú tillaga þeirra var samþykkt samhljóða hér í þinginu og það kom engin athugasemd fram við þá tillögu nema sú sem ég gat um frá hæstv. sjútvrh. í þá veru að hérna ætti e.t.v. að ganga lengra í að þrengja möguleika útlendinga til að koma inn í íslenskan atvinnurekstur. Ég satt að segja sé ekki og heyrði heldur ekki í ræðu hæstv. iðnrh. nein gild rök fyrir því að snúa til baka frá þeirri stefnu sem mörkuð var á árinu 1978 með samhljóða samþykkt Alþingis. Mér þætti fróðlegt að vita hvort þingflokkar stjórnarflokkanna hafa gert sér það ljóst allir með tölu að hér er verið að breyta þýðingarmiklu grundvallaratriði sem full samstaða var um með þjóðinni og þinginu á sínum tíma. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að menn átti sig á því að það kann að vera klókt hjá hæstv. iðnrh. að láta þetta mál líta út sem smámál með stuttum texta og lítilli grg., en það er kannski ekki að sama skapi drengilegt eða heiðarlegt gagnvart þessari deild að gefa í skyn að hér sé um að ræða smámál vegna þess að hér er um að ræða stórkostlega þýðingarmikið grundvallaratriði varðandi það hverjir og hvernig útlendingar tengjast atvinnurekstri hér á landi. Nú vil ég taka það fram sem mína skoðun, virðulegi forseti, að auðvitað getur komið til greina við margvíslegar aðstæður sem ástæðulaust er að telja hér upp að það sé fullkomlega eðlilegt að íslensk fyrirtæki eigi samvinnu við útlendinga um tiltekin þróunarverkefni og markaðsfærslu svo að dæmi séu tekin. En um það eiga að gilda almennar en strangar reglur og það er varasamt, að ekki sé meira sagt, að taka út úr löggjöfinni þetta eina atriði á sama tíma og vitað er að lög um þessi efni almennt eru mörg hver mjög óljós og ósamstæð. Um þetta geta hv. þm. lesið sér til í skýrslu sem lögð var fyrir síðasta þing, skýrslu viðskrh. um erlenda fjárfestingu og íslenskt atvinnulíf, þskj. 700 frá síðasta þingi, sem fékk ekki mjög mikla umræðu ef ég man rétt á síðasta þingi, en í þessari skýrslu koma fram fjöldamörg fróðleg atriði. Ég ætla að nefna dæmi úr þessari skýrslu til að sýna hvað lagaákvæðin um þátttöku útlendinga í atvinnulífi á Íslandi eru í raun og veru óljós, óskýr og ósamstæð. Að því er varðar einstakar atvinnugreinar, sem háðar eru sérlögum, er það niðurstaða t.d. höfunda þessarar skýrslu að útlendingar geti með beinum hætti átt fyrirtæki í landbúnaði án þess að um það sé sérstaklega fjallað á Alþingi eða í Stjórnarráði Íslands. Það er t.d. fullyrt í þessu plaggi að lögin um loðdýrarækt krefjist þess ekki að rekstraraðili hafi íslenskt ríkisfang eða heimilisfesti og ræðst leyfisveiting af frjálsu mati landbrn. Ráðuneytinu er því heimilt lögum samkvæmt að ákveða að hve miklu leyti erlendum aðilum skuli heimilt að stofna til rekstrar í loðdýrarækt hér á landi. Að því er varðar aðra þætti landbúnaðar er talið að jarðalögin og lögin um Framleiðsluráð landbúnaðarins útiloki útlendinga frá öðrum þáttum landbúnaðar. En hvernig er það með fiskveiðar? Jú, það eru skýr ákvæði um að einungis íslenskir ríkisborgarar mega stunda fiskveiðar í landhelgi við Ísland. Þetta kemur bæði fram í lögunum um fiskveiðar í landhelgi og í lögunum um skráningu skipa þar sem eru settar strangar reglur um íslenskt eignarhald á skipum. En hvernig er það með fiskvinnsluna? Eru skýr ákvæði um það í lögum að útlendingar megi ekki eiga hlut hér í fiskvinnslu? Svarið er nei. Þau ákvæði eru ekki skýr að mati höfunda þessarar skýrslu. Þar segir: "Aðild útlendinga að fiskvinnslufyrirtækjum sem fullnægja þessu skilyrði virðist því geta komið til greina samkvæmt gildandi lögum." Mikilvægur þáttur þessara mála er í námulögunum frá 1973. Þar eru mjög ströng ákvæði sem útiloka að útlendingar geti komið þar við sögu. Að því er varðar virkjun fallvatna og jarðhita, rekstur orkuvera og orku- og vatnsdreifingu er það niðurstaða skýrslunnar, sem lögð var fyrir þingið í fyrra, að það sé ekki útilokað að erlendir aðilar komi að rekstri almenningsrafveitna eða vatnsveitna, svo undarlegt sem það kann að hljóma, og þegar kemur að verslun eru þar ákvæði sem heimila ráðherra að opna fyrir útlendinga þegar sérstaklega stendur á, en það er sama orðalag og var í iðnaðarlögunum frá 1971 þegar Íslendingar urðu aðilar að EFTA. Það er niðurstaða skýrsluhöfundanna að í samgöngum sé hvergi nærri útilokað að erlendir aðilar geti komið inn með mjög veigamiklum hætti. Það er þeirra niðurstaða að þetta eigi við t.d. um rekstur flugvalla, þetta eigi t.d. við um fólksflutninga með langferðabifreiðum, þetta eigi við samkvæmt lögunum um leigubifreiðar og þetta eigi við um veitinga og gististaði. Niðurstaða skýrsluhöfundanna er þessi: Ekkert virðist því til fyrirstöðu samkvæmt þessum lögum að erlendir aðilar eigi hlut í slíku félagi. Hið sama er að segja um ferðaskrifstofur og þá tek ég fram, virðulegi forseti, að í þessum efnum öllum gilda að sjálfsögðu almenn ákvæði hlutafélagalaganna ef um félög af því tagi er að ræða. Ef við lítum á t.d. fjármálaþjónustu, sem svo er kölluð, er alveg ljóst að um hana gilda sérstök lög að því er varðar sparisjóði og viðskiptabanka, en það er t.d. niðurstaða skýrsluhöfundanna að erlend eignaraðild að verðbréfamiðlun sé heimil. Og það er einnig þeirra niðurstaða að erlend fjárfesting í vátryggingarstarfsemi hér á landi sé opin líka og jafnvel í fiskeldi sem er nefnt í sérstökum kafla í skýrslunni. Ástæðan til að ég nefni þetta, virðulegi forseti, er sú að þessi dæmi sýna að lög um erlenda aðild að atvinnurekstri á Íslandi eru óljós, dreifð og ósamstæð. Ég nefni eitt dæmi úr skýrslunni til að sýna hvað þetta eru ósamstæð lagaákvæði. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: "Við skoðun á þeim lagaákvæðum er lúta að erlendri fjárfestingu er áberandi hve lítið samræmi er milli einstakra ákvæða og hættan mikil á því að til árekstra geti komið milli einstakra stjórnvalda." Hafi t.d. samgrh. veitt forsvarsmanni fyrirtækis, sem er að mestu leyti í eigu erlendra aðila, leyfi til hótelrekstrar, þá getur dómsmrh. komið í veg fyrir starfsemi hótelsins með vísan til laga um eignarrétt og afnotarétt af fasteignum. Ef umrætt fyrirtæki er svo aftur hlutafélag starfrækt sem útibú frá erlendu fyrirtæki og þar með að öllu leyti í eigu erlendra aðila, þá vandast málið enn frekar þar sem þá er nauðsynlegt að sækja einnig um leyfi til viðskrh. til þess að útibúið megi starfrækja. Þetta dæmi sýnir ákaflega vel hvað þessi lagaákvæði eru flókin og misvísandi eins og þau eru. Ég vil í tilefni af þessum umræðum, herra forseti, og þessari skýrslu frá í fyrra taka fram að ég mótmæli úr þessum ræðustól túlkun skýrslunnar á atvinnufrelsisákvæðum stjórnarskrárinnar. Skýrslan ber það fyrir sig aftur og aftur að atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar séu með þeim hætti að það sé ekki heimilt að leggja aðrar kvaðir á aðild útlendinga að atvinnurekstri hér á landi en þær sem þegar eru í lögum, en samkvæmt þeim textum sem ég veit að hæstv. iðnrh. þekkir um atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar, sem er að finna t.d. í riti Ólafs Jóhannessonar, Stjórnskipun Íslands, er þetta ákvæði að öllu leyti réttlægra en t.d. almenna eignarréttarákvæðið, enda er ljóst samkvæmt stjórnarskránni að skerðingu á atvinnufrelsi geta menn orðið að þola bótalaust þó að um slíkt sé ekki að ræða að því er varðar eignarnám á tilteknum eignum manna. Í bók Ólafs Jóhannessonar um Stjórnskipun Íslands segir þetta, með leyfi forseta, á bls. 468: "Réttarleg þýðing 69. gr. stjórnarskrárinnar er ekki ýkjamikil. Aðalþýðing hennar er sú að handhöfum framkvæmdarvalds er óheimilt að skerða atvinnufrelsi manna, en sennilega hefði sú regla verið talin gilda þó að ekki væri við þetta stjórnarskrárákvæði að styðjast. Eftir orðanna hljóðan eru löggjafarvaldinu einnig settar nokkrar skorður þar sem atvinnufrelsið má því aðeins skerða að almenningsheill krefjist. En þar er þess að gæta að Hæstiréttur hefur talið að löggjafinn ætti sjálfur fullnaðarmat um það hvort því skilyrði sé fullnægt, sbr. hæstaréttardóma VIII, bls. 332. Á meðan sú regla gildir er fremur lítið hald í ákvæði þessu gagnvart löggjafanum. Eru þess fjölmörg dæmi í núgildandi löggjöf að lögð séu meiri eða minni höft á atvinnufrelsi manna. Væri því óneitanlega æskilegt að ítarlegri ákvæði væru sett í stjórnarskrána um atvinnufrelsið. Í 69. gr. stjórnarskrárinnar felst þó almenn stefnuyfirlýsing stjórnarskrárgjafans. Sú stefnuyfirlýsing getur skipt máli við lögskýringu. Hún leiðir til þeirrar túlkunarreglu að í vafatilvikum beri að telja líkur fyrir atvinnufrelsi." Þegar skýrsluhöfundar halda því fram að atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar eigi einnig við útlendinga, eigi einnig við rétt útlendinga til atvinnurekstrar hér á landi, eru menn viljandi eða óviljandi að misskilja og rangtúlka stjórnarskrána því að auðvitað er atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar aðeins til að tryggja atvinnufrelsi Íslendinga en ekki útlendra aðila á Íslandi. Og þegar menn eru farnir að bera fyrir sig stjórnarskrá lýðveldisins Íslands til að tryggja útlendingum atvinnufrelsi og umsvifarétt hér á landi eru menn býsna langt leiddir, komnir býsna langt frá þeim veruleika sem ég hélt að stjórnarskráin sjálf ætti að tryggja. En ég vil nota þetta tækifæri, herra forseti, til að mótmæla þeirri túlkun á atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar sem fram kemur í skýrslu um erlenda fjárfestingu og íslenskt atvinnulíf, þskj. 700 frá síðasta þingi. Frv. hæstv. iðnrh. og ríkisstjórnar krefst einnig nokkurra frekari skýringa. Hvað er átt við með "þegar sérstaklega stendur á", eins og hér segir? Hvað er það að sérstaklega standi á? Hvaða fyrirtæki á iðnrh. við? Auðvitað getur iðnrh. ekki - eða hvað? - upphafið ákvæði hlutafélagalaganna. Telur hann sig hafa heimild til þess? En þar eru mjög skýr ákvæði varðandi hlutafélögin og útlendinga. Þar stendur að meiri hluti stofnenda skuli hafa haft heimilisfesti á Íslandi tvö ár hið minnsta. Ef svo er, þá geti erlent fyrirtæki fengið leyfi til starfsemi hér á landi án þess að opna fyrirtæki og viðskrh. gefi þá heimild. Hæstv. iðnrh. gat þess einnig í ræðu sinni áðan að öll lagaákvæði um umsvif útlendinga hér á landi væru til endurskoðunar. Það er búið að skipa nefnd í það mál. Og það er auðvitað eins og venjulega hjá þessari ríkisstjórn. Jafnvel þó að það sé verið að fjalla um 10–20 lagabálka dettur mönnum ekki í hug að kalla til það sem heitir stjórnarandstaða á Alþingi Íslendinga til að fara yfir þessi mál. Fjmrh. ætlar að flytja hérna átta skattafrv. á næstu dögum. Stjórnarandstaðan er auðvitað ekki höfð með í ráðum í sambandi við þau efni. Iðnrh. ætlar að breyta einum 10–20 lögum um eignaraðild útlendinga að fyrirtækjum á Íslandi og rekstrarheimildir þeirra. Stjórnarandstaðan? Nei, hún er ekki til, sleppum henni. Þetta er nokkuð athyglisvert og vafalaust sagt og gert í trausti þess að ríkisstjórnin telji stjórnarandstöðuna tiltölulega lítið samstæðan hóp á þessu þingi og má kannski að einhverju leyti til sanns vegar færa. Hins vegar er alveg ljóst að svo getur farið hvort sem mönnum líkar betur eða verr, að stjórnarandstaða í dag verði stjórn á morgun og það er eðlilegt til að tryggja samfellu í þýðingarmiklum þáttum löggjafarinnar að stjórnarandstaða á hverjum tíma og hverjir sem í henni eru sé kölluð til þegar verið er að endurskoða löggjöf eins og þá sem hér er núna verið að endurskoða. Þetta frv., þessi bleðill, er fyrsta frv. sem ríkisstjórnin leggur fram um atvinnumál á þessu þingi og heilagur amen, fyrsta frv. og eina. Þetta er flaggskipið fyrir atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar á þessu þingi. Mikið afrek.

Hún er bara gömul.

Nei, nei. Hún er ekki gömul og ekki langt síðan þingið var sett, það er alveg rétt, þannig að það geta komið fleiri. Það væri fróðlegt að vita hvort væri samstaða um þetta stjfrv. í stjórnarflokkunum. Það er kannski rétt að kalla menn til vitnis um það. Það má nú gera það í nefndinni líka þar sem við eigum báðir sæti, ég og hv. þm. sem ég sný mér að. Það mætti kanna þar hvort stjórnarflokkarnir standa allir að þessu frv. eða er þetta kannski eins og fjárlagafrv. þar sem menn standa bara að helmingnum eins og hæstv. landbrh. eða eins og húsnæðisfrv. þar sem enginn stendur að málinu nema hæstv. félmrh.? Ég veit ekki um hina krataráðherrana. Þeir hafa ekki tjáð sig um málið, verið eitthvað fáorðir aldrei þessu vant. Hvernig ætli sé með þetta frv.? Ætli stjórnarflokkarnir standi að þessu frv.? Það kemur í ljós og væri fróðlegt að vita. Það væri þá fyrsta frv. sem stjórnin næði saman um á þessu þingi og má segja að mjór sé mikils vísir. Hæstv. iðnrh. er greinilega til alls vís í flókinni stöðu á stjórnarheimilinu. En það er ekki nóg með það, virðulegi forseti, að það sé verið að endurskoða þessi mál hér á Íslandi heldur hefur verið tekin saman ítarleg skýrsla um þessi mál á Norðurlöndum öllum, Industrisamarbete och direkta investeringar, skýrsla sem hefur verið send þm. og ráðherranefnd Norðurlandaráðs, ég held snemma á þessu ári, 1987. Fjármálaráðherrarnir norrænu hafa samþykkt skýrsluna fyrir sitt leyti og iðnaðarráðherrarnir sömuleiðis, að mér sýnist, á fundi sem þeir héldu í Kaupmannahöfn 20. mars sl. Þar er sem sagt verið að fara yfir þessi mál í heild og ég held að það væri ekki verra, þegar verið er að skoða þessi mál hér á landi, að við tækjum mið af hinum Norðurlandaþjóðunum í þessum efnum en þar gilda í rauninni alls staðar strangar takmörkunarreglur nema helst í Danmörku sem er aðili að Efnahagsbandalagi Evrópu. Niðurstaða mín, virðulegi forseti, í málinu er því þessi: 1. Ég teldi réttast að endursenda ríkisstjórninni frv. og ákveða á Alþingi að skipa þingmannanefnd sem hafi með að gera tillögur um hvernig farið skuli með erlenda fjárfestingu og aðild útlendinga að fyrirtækjum hér á landi yfir höfuð. Það á að endursenda ríkisstjórninni frv. 2. Eðlilegt er að við athugun málsins á komandi vikum og mánuðum verði tekið mið af þeirri athugun sem í gangi hefur verið á Norðurlöndum varðandi iðnaðarsamstarf og beina fjárfestingu. 3. Ég vil, herra forseti, sérstaklega mótmæla túlkun skýrslunnar á atvinnufrelsisákvæðum stjórnarskrárinnar. Ég tel að þau beri að túlka þröngt gagnvart útlendingum og tel að það sé fráleitt að ætla sér að heimfæra atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar upp á útlendinga og starfsemi þeirra hér á landi. 4. Ég tel engin rök hafa komið fram sem mæla fyrir nauðsyn þess að taka þetta mál út úr, enda voru lögin sett á sínum tíma 1978 að yfirveguðu ráði og að bestu manna yfirsýn með samhljóða atkvæðum á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég lýsi yfir efasemdum og áhyggjum vegna efnis þessa máls. Ég vil reyndar byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra hvað reki hann til að flytja þetta mál sérstaklega nú þar sem það er í raun hluti af miklu stærra máli sem þarf að taka upp með heildarsýn í huga. Að vísu vék hv. 7. þm. Reykv. að þessu áðan, en mér þætti vænt um að það kæmi beint úr munni ráðherrans sjálfs sem hér flytur þetta mál. Meginástæðan fyrir því að Kvennalistinn hefur áhyggjur af efni málsins er sú að við viljum gjalda varhug við of miklum afskiptum erlendra aðila af íslenskum atvinnurekstri. Það hefur reyndar verið viðhorf okkar alveg frá því að við komum inn á Alþingi. Við teljum að nauðsyn sé fyrir Íslendinga að standa vörð um eigin yfirráð yfir íslenskum atvinnuvegum og íslenskum auðlindum. Við erum fámenn þjóð á hjara veraldar, en við eigum aðgang að og yfirráðarétt yfir mjög verðmætum auðlindum sem aðrar þjóðir hafa haft og kynnu að hafa augastað á og nægir í því sambandi að nefna augljóst dæmi um fiskveiðilögsögu okkar. Það er auðvelt fyrir erlendar þjóðir eða fjölþjóðafyrirtæki að ná mjög sterkum áhrifum og völdum í íslenskum atvinnurekstri og efnahagslífi í gegnum eignaraðild að íslenskum fyrirtækjum, jafnvel þó að það sé ekki meirihlutaaðild, og við höfum reyndar reynslu fyrir því. Kvennalistinn hefur ævinlega verið vel á verði þegar um er að ræða minnsta möguleika á afsali þessa mikilvæga yfirráðaréttar því að við teljum að tilvist okkar sem sjálfstæðrar þjóðar sé í hættu ef fjárfesting og eignaraðild erlendra aðila verður of víðtæk. Þetta hefur m.a. mótað afstöðu okkar til mála eins og stóriðju og nú nýlega eignaraðild erlendra banka að íslenskum bönkum. Það þýðir þó ekki jafnframt að við stöndum öndverðar gegn samvinnu og samstarfi við erlenda aðila, hvorki í nýsköpun í iðnaði né á neinum öðrum sviðum, og við verðum að hafa náin samskipti við umheiminn, en við verðum hins vegar að gæta okkar. Þjóðin er fámenn og ung og við lendum því mjög oft í hlutverki þiggjandans fremur en í hlutverki frumkvæðisaðilans. Við verðum að gæta þess vel að varðveita rétt okkar og frumkvæði á alþjóðavettvangi. Erlendir aðilar geta meira að segja öðlast vissan íhlutunarrétt yfir íslenskum auðlindum og atvinnuvegum með óbeinni stýringu. Gefum t.d. gaum að því hve vel það hentar nú Efnahagsbandalagslöndunum að Íslendingar skuli moka ferskum fiski til Evrópulanda. Gefum líka gaum að því hver áhrif þetta hefur á meginatvinnuveg okkar til langframa ef við leyfum þessari óbeinu stýringu að ráða þróun mála hérlendis. Nei, það er fyllsta ástæða, hæstv. ráðherra, til að vera vel á verði þannig að við getum sjálf ráðið þróun mála í eigin landi. Kannski telur ráðherrann sig vera að opna örlitla glufu fyrir örfáa aðila sem þykir það brýnt nú, en straumurinn verður þungur að utan og glufan kynni að verða að gjá fyrr en varir. Ég lýsi sérstökum áhyggjum yfir því valdi sem hæstv. iðnrh. ætlar að taka sér í þessu afdrifaríka máli með því að rýmka heimild sína til að veita undanþágu frá skilyrðum 4. gr. iðnaðarlaganna um að meira en helmingur hlutafjár í iðnfyrirtækjum hér á landi skuli vera eign manna búsettra á Íslandi. Þarna tekur hann sér vald til að taka mikilvægar ákvarðanir sem hann þarf ekki að bera undir Alþingi. Það segir auðvitað ekkert í þessu máli hve oft hann hyggst gera þetta og hvenær. Þetta finnst mér vera atriði sem Alþingi á að taka ákvörðun um en ekki ráðherra einn. Ég lýsi enn fremur áhyggjum yfir því að hann skuli vilja rýmka réttinn enn frekar með því að krefjast ekki nauðsynjar á íslensku ríkisfangi til að tryggja þessa eignaraðild. Ég tel þetta hættulegt og að okkur beri að gjalda varhug við því. Málið fer væntanlega til umfjöllunar í hv. iðnn. þessarar deildar sem ég hygg að við eigum ekki aðild að, Kvennalistinn, og vildi ég þess vegna biðja um áheyrnaraðild að nefndinni þegar málið fer þangað í umfjöllun því að ég tel mjög mikilvægt að fylgjast vel með þessu máli þegar fjallað verður um það í nefnd.



Herra forseti. Ég byrja á að þakka þær umræður og þann áhuga sem hefur komið fram hjá hv. deildarmönnum þótt auðvitað séu skoðanir skiptar um efni þessa máls og er það afar skiljanlegt. Það er ekki ætlun mín að hefja almennar umræður um fjárfestingar erlendra aðila á Íslandi eða fjárfestingar íslenskra aðila í nágranna- og viðskiptalöndunum. Það er miklu stærra mál en svo að ástæða sé til þess vegna þess frv. sem hér liggur fyrir, en það sem hv. 7. þm. Reykv. nefndi aðallega í sínu máli er skýrsla sem var lögð fram á síðasta þingi. Það er verið að vinna úr þeirri skýrslu, eins og ég gat um í minni framsöguræðu, og þegar frv. birtist um þau efni, sem eru fjölmörg og flókin, gefst nægur tími til að ræða almennt um stefnuna í þessum efnum. Ég hef reynt að grafast fyrir um hvers vegna það ákvæði sem nú er verið að reyna að lögfesta aftur datt út úr lögum á sínum tíma. Í raun hafa engar haldbærar skýringar komið fram. Mér er næst að halda að um mistök hafi verið að ræða, ekki síst í ljósi þess að vitað er að þetta ákvæði í lögunum, sem hafði verið í lögunum allt frá þriðja áratugnum, var talið vera ein af forsendum þess að við gætum gengið í EFTA á sínum tíma. Vegna orða hv. þm. um hvort þetta sé stjfrv. stutt af ríkisstjórninni skal tekið fram að engin mótmæli hafa komið fram svo að ég viti nema síður sé um að þetta frv. nái fram að ganga og frv. er auðvitað stjfrv. Það hafa komið fram fsp. hér, m.a. frá hv. 6. þm. Reykv. og reyndar frá hv. 7. þm. þess kjördæmis enn fremur, um hvenær þessu ákvæði yrði beitt. Ég vil aðeins segja það, sem stendur í athugasemdunum með frv., að hér er fyrst og fremst átt við það þegar um nýsköpun er að ræða, þ.e. þegar iðnfyrirtæki, fyrirtæki sem þurfa iðnrekstrarleyfi, eru að framleiða nýjar vörur, yfirleitt með nýrri tækni, t.d. líftækni, og þurfa á samstarfi við erlenda aðila að halda, aðila sem ráða yfir markaðsþekkingu og jafnvel tækniþekkingu þannig að samstarfsfyrirtækið geti verið íslenskt fyrirtæki en þurfi ekki að vera danskt fyrirtæki, sænskt, amerískt eða breskt. Ég held að það sé mikils virði fyrir okkur Íslendinga, ef við ætlum að fylgjast með, að átta okkur á því að lagareglur mega ekki koma í veg fyrir að fyrirtæki geti stofnast um sölu og markaðsfærslu á ákveðnum vörutegundum sem eru framleiddar hér á landi verði útlend fyrirtæki vegna þröngsýni í íslenskum lögum. Það er alveg rétt til getið hjá hv. 6. þm. Reykv. að eitt af þessum fyrirtækjum er Lýsi hf. sem hugsanlega gæti átt samstarf við erlent fyrirtæki sem ég kýs að nefna ekki í þessari ræðu minni, enda hef ég ekki heimild til þess því að það mál er enn þá á undirbúningsstigi. Það mál hefur hins vegar verið kynnt nokkrum ráðherrum og ég get sagt að ráðherrarnir eru sammála því að það beri að reyna að koma málum þannig fyrir að fyrirtækið gæti orðið íslenskt fyrirtæki en ekki fyrirtæki sem verður vistað í öðru landi. Það getur vel verið að hv. 6. þm. Reykv. hafi miklar áhyggjur af því að núv. iðnrh. fari ekki vel með vald sitt ef hann fær þessa heimild til að veita undanþágu. Ég held að ég geti huggað hv. þm. með því að þetta vald verður ekki misnotað. Þetta ákvæði var í lögum í meira en 50 ár svo að það er ekkert nýtt lagaákvæði sem verið er að tala hér um. Ég kannast ekki við að það hafi orðið vandræði vegna þessa lagaákvæðis þegar það var í lögum. Það sem rekur á eftir mönnum að lögfesta þetta atriði, sem auðvitað er rétt og kom fram hjá hv. þm. að er hluti af miklu stærra máli, er að það liggur á í vissum tilvikum að geta staðfest að fyrirtæki sem okkur þykir æskilegt að geti starfað hér á landi fái til þess heimild. Sú umræða sem hér fer fram er í raun og veru umræðan um að hve miklu leyti við eigum að fá erlenda aðila til að taka þátt í áhættustarfsemi hér á landi eða hvort við eigum áfram að afla lánsfjár yfirleitt með ríkis- eða bankaábyrgðum til að setja á stofn framleiðslufyrirtæki hér á landi. Í mínum huga eigum við að reyna á sem flestum sviðum að eiga fyrirtækin ein, en stundum kann að vera okkar hagur að um samstarfsverkefni sé að ræða. Þá tek ég fram að mér finnst koma fyllilega til greina að Íslendingar eigi jafnframt í fyrirtækjum sem starfa annars staðar, ekki síst ef um er að ræða fyrirtæki sem kunna skil á tækniþekkingu og markaðsþekkingu. Hv. 7. þm. Reykv. gat nokkuð um Norðurlandasamstarf á þessu sviði og sagði frá skýrslu sem gefin hefur verið út og heitir Industrisamarbete och direkta investeringar. Það er rétt að sú skýrsla kom út snemma á þessu ári. Fjármálaráðherrar og iðnaðarráðherrar Norðurlandaþjóðanna hafa tekið afstöðu til skýrslunnar og undirstrika það, sem er meginniðurstaða skýrslunnar, að Norðurlandaþjóðirnar og ráðherrarnir munu beita sér fyrir því að einfalda löggjöfina og greiða fyrir því að fjárfestingar geti gengið yfir landamærin. Þetta kemur ekkert á óvart. Það er einmitt þetta sem er að gerast í öllum löndum í kringum okkur innan EFTA. Þetta var rætt á fundum OECD. Þetta er talinn vera meginstyrkur Evrópubandalagsins sem er að verða einn mikilvægasti markaður okkar. Auðvitað getum við ekki setið eftir í þessum efnum ef við ætlum að halda uppi lífsskilyrðum sem eru sambærileg við þau sem gerast og ganga í okkar nágranna- og viðskiptalöndum. Ég vil aðeins minna á það að í ýmsum löndum í þriðja heiminum gerðist það á ákveðnu tímabili að heimamenn lögðu mest upp úr því að reka útlendinga og fjölþjóðafyrirtæki af höndum sér og óskuðu eftir því í nafni þjóðernishyggju að ráða fyrir þessum fyrirtækjum sem yfirleitt voru fyrirtæki á sviði frumframleiðslunnar. Fjölþjóðafyrirtækin drógu sig þess vegna út úr þessari starfsemi en byggðu afkomu sína fyrst og fremst á tækniþekkingunni og markaðsfærslunni sem þeir síðan seldu þessum fyrirtækjum. Þetta varð til þess að miklu minna af þeim ágóða, sem þó gat verið fyrir hendi, lenti í höndum þessara ríkja og flest þessara ríkja eða a.m.k. mörg hver hafa nú séð að sér í þessum efnum og efna til samstarfs sem auðvitað hlýtur að byggjast á gagnkvæmum hag, annars vegar heimaríkisins og hins vegar þeirra fyrirtækja sem öðrum fremur hafa sérhæft sig í markaðsfærslu eða hafa yfir að ráða góðri tækniþekkingu. Aðeins með slíku samstarfi getum við vænst þess, hér á landi eins og alls staðar annars staðar, að við verðum þátttakendur í því að bæta lífskjörin, og ég býst við því að hv. stjórnarandstæðingar, þeir þm. sem hér töluðu, geti tekið undir þau orð að full ástæða sé til að halda áfram að bæta lífskjör hér á landi. Í þessari skýrslu, sem hv. 7. þm. Reykv. gat um, er sem sagt mjög skýrt kveðið á um hver stefnan sé hjá ráðherrunum - hvort sem það eru menn sem eru sósíaldemókratar og verða innan tíðar nokkurs konar flokksbræður hv. 7. þm. Reykv. þegar hann er búinn að lemja í gegnum landsþingið hjá sér breytingum á stefnunni. En það vita allir að hann hefur nú tekið sinnaskiptum. Einn morguninn vaknaði hann upp við það að hann var orðinn krati, þannig að hann getur þá, ef það huggar hann eitthvað í þessu efni, áttað sig á því að sósíaldemókratarnir í Noregi og Svíþjóð, þ.e. hinir sósíaldemókratarnir, eru sammála þessu, sammála íhaldsmönnunum. Og kannski fer það svo eftir nokkurra nátta svefn að hv. 7. þm. Reykv., Svavar Gestsson, fer alla leið. Og auðvitað er alltaf gaman að því þegar mönnum fer fram.  Það sem hins vegar gerðist á fundi í Osló fyrir rúmri viku síðan var að þetta sjónarmið var enn endurnýjað og á það var lögð mikil áhersla að áfram yrði unnið að því á grundvelli löggjafar hvers lands fyrir sig að gera hana einfaldari og greiða fyrir því að fjármagn geti farið þannig á milli landa. Þetta mál mun örugglega verða tekið upp á Norðurlandaráðsfundinum í Osló sem haldinn verður í mars nk. og ég skora á hv. þm. að fylgjast vel með þeim umræðum sem þá fara þar fram. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessa ræðu öllu lengri. Ég tel að öll aðalatriði málsins hafi komið fram. Þetta er aðeins lítill hluti þess máls sem hér hefur verið rætt um og ég bið hv. þm. að greiða götu þessa máls. Almennar umræður um fjárfestingar erlendra aðila hér á landi geta menn geymt sér því að frumvörp þar að lútandi hljóta að koma inn á þingið eftir nokkra mánuði og þá geta menn skemmt sér við langar ræður.



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir þær skýringar sem hann gaf í framhaldi af ræðum okkar hv. 6. þm. Reykv. og mín hér áðan, en vil engu að síður leyfa mér að fara nokkrum orðum um svör hans. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst að hæstv. ráðherra umgangist þetta mál með nokkurri léttúð. Þó að hann geti vafalaust gefið yfirlýsingar fyrir sína hönd þá er það nú þannig að ekki eru verulegar líkur á því að hann verði iðnrh. um alla framtíð. Á því gætu orðið uppstyttur. Og jafnvel þó að hann hyggist fara vel með þetta vald, sem hér er verið að nefna, þá er ekki þar með sagt að það verði ævinlega svo. Hættan er auðvitað sú að þó að menn séu aðeins að tala um örfá fyrirtæki í dag, þá er í raun verið að opna fyrir stórfljót sem varla verði við ráðið, jafnvel þó að varkár iðnrh. ætti í hlut. Fyrir allmörgum árum kom hér til umræðu frv. til l. um staðfestingu á samningum Íslands og Swiss Aluminium. Þar var lögð á það áhersla, bæði af Framsfl, og Alþb., að sá samningur yrði ekki að lögum nema að undangengnu þjóðaratkvæði vegna þess að hér væri svo stórt mál á ferðinni, stórt grundvallarmál, sem gæti opnað fyrir erlenda eignaraðild að fyrirtækjum hér í stórum stíl á þeim árum sem þá fóru í hönd. Því var svarað af talsmönnum Sjálfstfl. og Alþfl. á þeim tíma að hér væri um að ræða eitt einstakt mál sem hefði ekkert með að gera atvinnurekstur útlendinga á Íslandi að öðru leyti. Auðvitað fór það engu að síður svo að í kjölfar þessara laga hafa verið samþykkt margvísleg lög á undanförnum árum sem hafa opnað útlendingum leið að íslenskum atvinnurekstri og fjármálalífi. Nýjasta dæmið í þeim efnum eru lögin um Útvegsbankann, sem voru samþykkt hér á síðasta þingi, og í lögunum um viðskiptabanka er sá möguleiki fyrir hendi að útlendingar geti verið þar minnihlutaaðilar að uppfylltum vissum skilyrðum. Ég tel að þetta frv., sem hæstv. iðnrh. mælir fyrir, sé á sömu braut. Það er verið að opna fyrir það í stórauknum mæli, ef svo verkast vill, að útlendingar eigi hér aðild að fyrirtækjum og ég tel það misráðið og skammsýni að vera að opna lögin í svo veigamiklum mæli, jafnvel þó að fyrirtæki eins og Lýsi hf. eigi í hlut. Ég tel að á slíkum málum eigi að taka með sérstökum hætti þegar þau berast stjórnvöldum, en ekki eigi að brjóta niður löggjöfina með þeim hætti sem hér er verið að gera ráð fyrir. Í öðru lagi er alveg ljóst að ef álhringur vildi setja niður fyrirtæki hér á landi og sættir sig við það verð á raforku og skattafyrirkomulag sem hér er að öðru leyti, óskaði með öðrum orðum ekki eftir sérlögum um sína starfsemi af neinu tagi, þá gæti iðnrh. skv. þessu frv. opnað fyrir slíka starfsemi jafnvel stóriðjuaðila hér á landi. Það er alveg ljóst. Iðnrh., sem væri tillitslaus við þingið og teldi brýnt að ná þessu máli fram, gæti á grundvelli þessara litlu lagabreytinga í rauninni sagt sem svo: "Setjið niður stóriðjuver hér á landi", vegna þess að lögin um iðnað frá 1978 segja: "Lög þessi taka til rekstrar hvers konar iðnaðar í atvinnuskyni. Til iðnaðar telst bæði handiðnaður og verksmiðjuiðnaður, hvaða efni eða orka, vélar eða önnur tæki sem notuð eru og hvaða vörur eða efni sem framleidd eru." Þetta er alveg ótvírætt. Ég tel þess vegna að hér sé um að ræða miklu stærra mál en hæstv. iðnrh. vill vera láta. Hér er tillaga um valdaframsal Alþingis. Valdaframsal Alþingis til framkvæmdarvaldsins. Og það er ekki nýtt í tíð þessarar ríkisstjórnar sem heldur áfram á sömu braut og sú fyrri í þessum efnum. Fyrri stjórn ákvað að menn mættu ekki veiða fisk öðruvísi en að spyrja um leyfi með sérstökum hætti. Fyrri stjórn setti skriffinnskureglur í landbúnaði sem eiga engan sinn líka í samanlagðri skriffinnskusögu Íslendinga og er þá langt til jafnað. Núna er lagt til að iðnrh. eigin hendi geti, án þess að spyrja þingið, ákveðið hvaða erlend fyrirtæki koma hér við sögu í iðnaðarrekstri á Íslandi. Ég tel að hér sé uppi tillaga um valdaframsal Alþingis til framkvæmdarvaldsins þó að þetta frv. láti lítið yfir sér. Og ég skora á hv. þm. stjórnarliðsins sem hér eru að íhuga mjög vel þau grundvallaratriði okkar atvinnu- og efnahagsmálaskipunar sem þetta frv. snertir. Það getur vel verið að ástandið sé orðið þannig í stjórnarflokkunum að menn hendi frá sér svona frumvörpum rétt eins og að drekka úr vatnsglasi, án þess að velta því fyrir sér hvaða rök liggi þar á bak við, án þess að athuga um leið að þetta snertir allt atvinnulífið í landinu eins og það leggur sig. Það getur vel verið að hv. þm. Jóhanni Einvarðssyni og Halldóri Blöndal þyki það allt í besta lagi að iðnrh. fái að vaða inn með frv. af þessu tagi, frv. sem lítur sakleysislega út, án þess t.d. að velta því fyrir sér hvaða áhrif svona frv. í framkvæmd, ef að lögum verður, gæti haft fyrir atvinnulíf, segjum á Suðurnesjum eða í Norðurlandskjördæmi eystra. Ég held að það væri fróðlegt fyrir þessa menn að reyna að setja frv. eins og þetta í eitthvert almennt samhengi við atvinnuþróun og atvinnulíf í landinu. En ég mótmæli, herra forseti, þessari tillögu um valdaframsal sem hér er á ferðinni. Í þriðja lagi, herra forseti, var það einkar athyglisvert sem hæstv. iðnrh. sagði, að lagasetningin 1978 hafi verið mistök. Hverjir ætli hafi nú staðið aðallega að þessari lagasetningu 1978? Það er náttúrlega hæstv. þáv. iðnrh., Gunnar Thoroddsen. Það er nefnd manna úr iðnaði, atvinnurekstri og fulltrúar verkafólks einnig, Björgvin Frederiksen, Páll S. Pálsson, fulltrúi Félags ísi. iðnrekenda, Sigurður Kristinsson samkvæmt tilnefningu Landssambands iðnaðarmanna, Axel Gíslason samkvæmt tilnefningu Sambands ísl. samvinnufélaga, Guðmundur Þ. Jónsson samkvæmt tilnefningu Landssambands iðnverkafólks, Sigurður Guðgeirsson samkvæmt tilnefningu ASÍ. Voru þessir menn - og Alþingi með samhljóða atkvæðum - að samþykkja mistök vorið 1978? Ég tel að það sé mjög eðlilegt að núv. forusta Sjálfstfl. fari yfir ýmsa þætti er varða sögu þess flokks. En að slá því föstu að allur þessi hópur, allur hópurinn hafi samhljóða atkvæðum haft rangt fyrir sér og gert tóma vitleysu vorið 1978, það er of stór biti í senn - jafnvel fyrir varaformann Sjálfstfl. Herra forseti. Ég kann vel að meta hæstv. iðnrh. En ég segi það alveg eins og er að ég tek undir það sem fram kemur í svipnum á hv. þm. Halldór Blöndal sem var þetta: Það getur verið að hann hafi meiri yfirsýn, eða hitt þó heldur.  Í fjórða lagi kom það fram í ræðu hæstv. iðnrh. að hann teldi að þetta ákvæði væri einkar saklaust vegna þess að sams konar ákvæði hefði verið í lögum 1921–1971. Þá hefði það nú ekki valdið neinum óskunda. Út af fyrir sig er það allt rétt. En síðan hefur margt breyst. Síðan hefur það verið að gerast að fjármagnstilflutningar á milli landa eru miklu opnari núna en þeir voru á þessum árum þannig að það er fullkomin fjarstæða að bera saman þessa hálfu öld, 1921–1971, við þann tíma sem við búum á í dag. Um þetta vitna óyggjandi tölur sem ég ætla að nefna, með leyfi hæstv. forseta. Talið er að erlend fjárfesting í heiminum hafi einmitt árið 1971 verið 160 milljarðar bandaríkjadala, en sambærileg tala fyrir árið 1984 hafi verið 600 milljarðar bandaríkjadala. Hér er m.ö.o. um að ræða fjórföldun á þessu 15 ára tímabili. Þessi vöxtur í erlendri fjárfestingu á þessum 15 árum er miklu hraðari en vöxtur þjóðarframleiðslu á áttunda áratugnum í aðildarríkjum OECD. Miklu hraðari vöxtur í þessari erlendu fjárfestingu. Uppspretta þessa erlenda fjármagns er nær ölI í aðildarríkjum OECD. Stærsti hlutinn kemur frá Bandaríkjunum eða um 40% af þessum 600 milljörðum bandaríkjadala. Frá Bretlandi koma tæp 12% og talið er að samanlagt nemi hlutdeild sex annarra ríkja um 40% af beinni erlendri fjárfestingu. Þessi ríki eru Vestur-Þýskaland, Japan, Sviss, Holland, Kanada og Frakkland. Einnig hefur verið kannað til hvaða ríkja þetta fé rennur og þá kemur í ljós að 3/4 hlutar þess fara til iðnríkja Vesturlanda og að langstærstum hluta til Bandaríkjanna. Aðeins fjórðungur fjárins fer til svokallaðra þróunarríkja og á síðustu árum hefur hlutfallið raskast mjög þróunarríkjunum í óhag og erlendri fjárfestingu hefur í auknum mæli verið beint til aðildarríkja EBE eða Evrópubandalagsins og Bandaríkja Norður-Ameríku. Hverjir eru eigendur þessa fjármagns? Að langstærstum hluta svokölluð fjölþjóðafyrirtæki og er fjárfesting þeirra að 1/4 hluta í vinnslu ýmiss konar jarðefna, annar fjórðungur fjárfestingar þessara fyrirtækja fer til bankatrygginga og annarrar þjónustustarfsemi, en helmingurinn fer í framleiðsluiðnað. Það er sem sagt alveg ljóst að það er vaxandi hreyfing á hinu alþjóðlega fjármagni í þessum efnum og þess vegna ástæða til þess fyrir okkur að athuga mjög vel okkar gang áður en tekin er um það ákvörðun að hleypa þessu frv. í gegn sem veitir iðnrh., hver svo sem hann er, jafnmikil völd og í frv. felast. Hæstv. iðnrh. tók þannig til orða að þetta væri að gerast í öllum löndum og ef við ætluðum að halda í við aðrar þjóðir í lífskjörum, þá yrðum við að gera eins og aðrar þjóðir. Þetta er auðvitað alveg óskapleg röksemd að hlusta á þegar þess er gætt að við erum hér annars vegar í fyrirsvari fyrir þjóð sem telur 250 þúsund manns og hins vegar erum við að tala um viðskiptasambönd, fríverslun og jafnvel frjálsa fjármagnsflutninga gagnvart löndum sem eru með mörgum sinnum fleiri íbúa, 50 millj., 100 millj., og ríkjabandalög sem hafa miklu sterkari stöðu en við. Það er engu líkara stundum, þegar þessir frjálshyggjumenn eru að tala, eins og hæstv. iðnrh. sem vill báknið burt eins og kunnugt er, en að þeir haldi að þeir búi í milljónatuga þjóðfélögum. Og af því að þetta hafi gefist vel í Hong Kong eða Vestur-Þýskalandi eða Bandaríkjunum eigi að gera nákvæmlega eins hér í þessu landi. Auðvitað er engin ástæða til þess fyrir okkur að vera með neina minnimáttarkennd gagnvart þjóðum sem telja milljónatugi en við skulum samt ekki haga okkur eins og við séum í fyrirsvari fyrir efnahagskerfi þar sem milljónatugir hafa um árabil á þróuðum, svokölluðum frjálsum markaði, tekist á um dreifingu vöru, þjónustu og framleiðslu lífsgæða. Það er algjör fjarstæða að ætla sér að setja þarna jafnaðarmerki á milli. Ég vara þess vegna mjög eindregið, herra forseti, við þessu frv. Ég verð ekki í þinginu næstu daga þannig að ég mun ekki fjalla um þetta sérstaklega sjálfur fyrir hönd míns flokks en ég vænti þess að frv. verði hér um nokkurt skeið, því verði tryggð vönduð meðferð. Ég er sannfærður um að þingdeildarmenn vilja allir leggja sig fram um það. A.m.k. vil ég segja við hæstv. iðnrh. af minni hálfu: Mér dytti ekki í hug að flýta mér að afgreiða frv. jafnvel þótt ég fengi beiðni um það frá Lýsi hf.



Herra forseti. Að gefnu tilefni tek ég það fram að hæstv. iðnrh. má ekki taka þetta persónulega til sín. Tortryggni mín beinist ekki að honum persónulega. Hér er fyrst og fremst um að ræða valdaframsal Alþingis til ráðherraembættis og þó að þessi hæstv. ráðherra kynni að vilja íslenskri þjóð allt hið besta og vera bæði víðsýnn og framsýnn er ekki þar með sagt að þeir sem í fótspor hans kynnu að feta þegar upp styttir, eins og hv. 7. þm. Reykv. hafði á orði, verði sama sinnis. Það er vegna slíks valdaframsals sem grundvallarreglu fyrst og fremst sem ég hreyfði málinu. Hins vegar þætti mér gaman að spyrja ráðherrann: Hvers vegna í raun var þetta ákvæði fellt úr lögum? Hverjar voru ástæðurnar fyrir því að ákvæðið, sem nú er verið að taka upp, var fellt úr lögum? Í öðru lagi væri fróðlegt að vita hvaða afstöðu hæstv. sjútvrh. hefur til þessa grundvallarmáls, þ.e. rýmkun heimilda fyrir erlenda aðila til þess að öðlast ítök í íslensku atvinnulífi og jafnvel yfirráð yfir íslenskum auðlindum og þá er ég ekki að tala um ákveðna fyrirgreiðslu við vænleg fyrirtæki því að vitanlega verðum við að styðja við bakið á nýsköpun í okkar atvinnulífi, gera götu þeirra sem greiðasta. Þegar hins vegar slík fyrirgreiðsla fer saman við opnun sem gæti orðið hættuleg atvinnulífinu í heild sinni verðum við fyrst og fremst að sýna varfærni. Ég vildi gjarnan fá að heyra afstöðu hæstv. sjútvrh. í þessum efnum, sérstaklega þar sem ég minntist bæði á fiskveiðilögsögu og ferskfiskútflutning.



Herra forseti. Ég hef ekki fylgst nægilega vel með þessari umræðu en sem svar við þessari spurningu styð ég frv. sem hefur verið lagt fram og tel það nauðsynlegt og skynsamlegt skref miðað við þær aðstæður sem nú eru uppi. Það eru miklar tækniframfarir í heiminum. Það liggur alveg fyrir að við getum oft ekki notið þessarar tækni nema í samstarfi við erlend fyrirtæki og það hlýtur að vera okkur kappsmál að slík fyrirtæki séu starfrækt hér á landi en ekki annars staðar. Þetta mál kemur fiskveiðum og starfsemi í sjávarútvegi í sjálfu sér ekkert við og ég vitna til þess sem ég hef áður sagt í þeim efnum. Það á sér nú stað endurskoðun á öllum ákvæðum sem varða þátttöku erlendra aðila í íslenskum atvinnurekstri og ég tel nauðsynlegt að sú endurskoðun eigi sér stað. Ég vitna aðeins til þess sem ég býst við að allir séu sammála um hér á Alþingi að það má ekki standa þannig að málum að erlendir aðilar nái yfirráðum yfir okkar auðlindum. Ég tel að það skref sem hér er stigið sé mjög varkárt og með því sé verið að tryggja að atvinnustarfsemi geti farið fram hér á landi sem mundi ella ekki verða, að með þessu sé tryggt í mörgum tilvikum að ýmis starfsemi eigi sér stað eins og skýrt kom fram hjá hæstv. iðnrh.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um heilbrigðisfræðsluráð sem reyndar er mál sem er endurflutt frá árinu 1985 með smávægilegum breytingum. Frv. er nú flutt af tveimur þm. Kvennalistans í Ed., Guðrúnu Agnarsdóttur og Danfríði Skarphéðinsdóttur. Ég ætla að lesa greinar frv. og athugasemdir við þær, með leyfi forseta: "1. gr.: Ríkið starfrækir stofnun sem nefnist heilbrigðisfræðsluráð." Samræmda og skipulega fræðslu um heilbrigðismál vantar hérlendis. Heilbrigðisfræðsla hefur ekki verið aðalviðfangsefni eða á ábyrgð neins ákveðins aðila heldur margra ólíkra og þá aðeins sem hluti af miklu stærra verksviði þeirra. Skortur á fjármagni til aðalstarfsemi þessara aðila hefur allt of oft leitt til þess að fræðsluhlutverkið hefur orðið út undan. Útgjöld ríkisins vegna heilbrigðismála hafa farið vaxandi á sl. áratugum. Þessi kostnaðaraukning hefur orðið fyrst og fremst í rekstri sjúkrahúsa og annarra stofnana heilbrigðisþjónustunnar. Hins vegar hefur í raun orðið hverfandi lítil hækkun á framlagi ríkisins til heilbrigðisfræðslu þrátt fyrir þá vitneskju að miklu hagkvæmara sé að koma í veg fyrir sjúkdóma en að lækna þá. Það er því löngu orðið tímabært að taka afdráttarlaus skref til að snúa þessari þróun við og leggja ríkari áherslu á heilbrigðisfræðslu en áður. Slík áherslubreyting krefst þess að heilbrigðisfræðsla sé ótvírætt á ábyrgð einhvers eins aðila eða stofnunar sem hefur ekkert annað hlutverk. Þannig er tryggara að þessu brýna viðfangsefni verði sinnt sem skyldi. Ágæt starfsemi hefur nýlega verið skipulögð hérlendis af hálfu heilbrigðisyfirvalda vegna samvinnuáætlunar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og Evrópuþjóða um varnir gegn langvinnum sjúkdómum fram til aldamóta og var í raun lögð fram samvinnuáætlun um íslensk heilbrigðismál, íslensk heilbrigðisáætlun, í lok síðasta þings. Hún fékkst hins vegar ekki rædd né heldur samþykkt og mun væntanlega verða lögð aftur fyrir þetta þing. Verkefni fyrir heilbrigðisfræðslu eru nær óþrjótandi og akurinn lítt plægður í þessum efnum. Það er því rúm fyrir margar hendur á plógi og nauðsynlegt er að heilbrigðisfræðsla eigi sér vel skilgreinda lagalega stoð sem tryggir henni þann sess og þá fjármögnun sem henni ber. "2. gr.: Heilbrigðisfræðsluráð skal annast heilbrigðisfræðslu sem miðar að því að koma í veg fyrir sjúkdóma og slys. Það skal samræma og skipuleggja heilbrigðisfræðslu fyrir almenning í landinu í samvinnu við stjórnendur heilbrigðis-, skóla- og félagsmála og önnur stjórnvöld. Það skal enn fremur koma á samvinnu milli allra þeirra sem annast heilbrigðisfræðslu. Heilbrigðisfræðsluráð skal vera miðstöð þekkingaröflunar, miðlunar og sérkunnáttu á öllum sviðum heilbrigðisfræðslu þannig að ráðgjöf sé þar alltaf tiltæk fyrir heilbrigðis- og skólayfirvöld, áhugamannafélög og alla þá sem fást við heilbrigðisfræðslu." Varðandi athugasemdir við 2. gr. hafa rannsóknir sl. ára leitt í ljós að margir þeir sjúkdómar sem mönnum eru skæðastir eiga rót sína að rekja til lifnaðarhátta og umhverfis og eru orsakir þeirra fjölþættar. Með því að breyta lifnaðarháttum og umhverfisþáttum er hægt að koma í veg fyrir marga sjúkdóma. Heilbrigðisfræðsla varðar því flesta þætti mannlegs lífs og hana þarf að skipuleggja í náinni samvinnu við marga aðila. Eðlilegt þykir að stjórnendur heilbrigðis-, mennta- og félagsmála - og nú brosir hv. 3. þm. Vesturl. því að hér eru konur einar saman komnar ýmist að tala eða hlusta, fyrir utan herra forseta. - En ég var komin þar í máli mínu sem ég minntist á það að eðlilegt þætti að stjórnendur heilbrigðis-, mennta- og félagsmála eigi sérstaklega náið samstarf við skipulagningu slíkrar fræðslu þar sem þeir málaflokkar tengjast svo beint viðfangsefnum heilbrigðisfræðslu. En fræðslan ein nægir þó ekki til þess að tryggja það að einstaklingurinn taki ábyrgð á eigin heilsugæslu. Honum verður jafnframt að vera það kleift efnahagslega og félagslega að velja sér lifnaðarhætti í samræmi við þá heilbrigðisfræðslu sem stunduð er. Það er því nauðsynlegt að stjórnvöld séu vel meðvituð um hagsmuni heilbrigðisfræðslu þegar þau taka ákvarðanir og móta stefnu sína. Jafnframt er mikilvægt að allir þættir stjórnsýslunnar séu samvirkir til að ná markmiðum heilbrigðisfræðslu. Margir ólíkir aðilar hafa haft með höndum heilbrigðisfræðslu á sl. árum og er vaxandi áhugi meðal almennings á heilbrigðu líferni og þörf fyrir slíka fræðslu. Það er því mikilvægt að tiltæk séu nauðsynleg kennslugögn og ráðgjöf í þessum efnum, bæði fyrir opinbera aðila, áhugamannafélög og aðra þá sem fást við heilbrigðisfræðslu. "3. gr.: Heilbrigðisfræðsluráð skal ráðleggja um forgang viðfangsefna í heilbrigðisfræðslu á grundvelli bestu upplýsinga sem fyrir liggja hverju sinni. Heilbrigðisfræðsluráð skal stuðla að rannsóknum og könnunum um heilbrigðismál til að tryggja að nýjar upplýsingar og tölfræðilegar niðurstöður séu ávallt fyrir hendi. Heilbrigðisfræðsluráð skal afla upplýsinga um framfarir á læknis-, farsóttar-, félags- og sálfræðilegu sviði og hagnýta þær í þágu starfsemi sinnar. Enn fremur skal ráðið reyna að meta árangur starfsemi sinnar með hliðsjón af framförum á þessum sviðum." Nauðsynlegt er að heilbrigðisfræðsla á hverjum tíma sé byggð á sem réttustum og bestum upplýsingum. Það er því nauðsynlegt fyrir heilbrigðisfræðsluráð að fylgjast vel með framförum á mörgum ólíkum sviðum sem varða viðfangsefni heilbrigðisfræðslunnar. Enn fremur skal ráðið takast á hendur og styðja rannsóknir og kannanir hérlendis sem gefa upplýsingar og haldbærar niðurstöður um ástand mála á þeim sviðum sem heilbrigðisfræðsla nær til. Ráðið skal gefa út niðurstöður slíkra rannsókna eða kannana þegar það á við. Nauðsynlegt er enn fremur að heilbrigðisfræðsluráð reyni að meta hvern árangur starf þess ber með því að fylgjast með sjúkdómatíðni, breytingum á lífsháttum, t.d. reykingum, og fleiru því sem hafa má til viðmiðunar. "4. gr.: Heilbrigðisfræðsluráð skal standa að kynningu á einstökum málefnum, er varða heilbrigðisfræðslu, í samvinnu við heilbrigðisyfirvöld eða aðra aðila eftir því sem við á. Það skal sjá um að safna upplýsingum, gera dreifirit, auglýsingaefni og efni til flutnings í hljóðvarpi eða sjónvarpi í kynningarskyni, svo og til annarrar starfsemi ráðsins. Ráðið skal enn fremur láta slík gögn af hendi við aðra þá er heilbrigðisfræðslu annast." Um 4. gr. má segja að útbúa þarf fjölbreytt og gott námsefni og annað efni til dreifingar og auglýsinga um heilbrigðismál. Notkun myndbanda fer vaxandi til afþreyingar og kennslu og miklu varðar að sækja megi gott fræðsluefni um heilbrigðismál í eins konar gagnabanka sem hefur jafnframt það hlutverk að útbúa slíkt námsefni og safna því saman frá öðrum eða halda yfirlit yfir það sem á boðstólum er. Rétt þykir að heilbrigðisfræðsluráð gegni þessu hlutverki og sé í nánu samstarfi við skólaþróunardeild, Námsgagnastofnun, menntastofnanir, áhugamannafélög og aðra þá er heilbrigðisfræðslu sinna. "5. gr.: Heilbrigðisfræðsluráð skal stuðla að þjálfun og endurmenntun starfsfólks til að sinna heilbrigðisfræðslu og leiðbeina um hana. Jafnframt skal það gefa út rit sem á erindi til þeirra er starfa við heilbrigðisfræðslu." Um 5. gr. vil ég segja að í lögum um Hollustuvernd ríkisins segir í 7. mgr. 13. gr., með leyfi forseta: "Stofnunin skal, svo sem þurfa þykir, beita sér fyrir námskeiðum til að fræða þá aðila er að þessum málum (mál er varða hollustuhætti) starfa í landinu." Í 8. mgr. sömu gr. segir enn fremur, með leyfi forseta: "Stofnunin skal sjá um að menntun og fræðslu fyrir heilbrigðisfulltrúa verði komið á og hefur um það samráð við þær deildir Háskóla Íslands sem annast kennslu, er því tengist, og aðra sérfróða aðila." Þrátt fyrir þessi ákvæði þykir nauðsynlegt að hvetja til og leiðbeina um þjálfun fyrir þá sem stunda heilbrigðisfræðslu, starfsfólk heilsugæslustöðva, kennara, áhugamenn og aðra en heilbrigðisfulltrúa. Rétt þykir að heilbrigðisfræðsluráð hafi forgöngu um slíkt. Ágætt tímarit, Heilbrigðismál, er gefið út af Krabbameinsfélagi Íslands og sinnir því hlutverki að miðla fróðleik um heilbrigðismál og hollustuhætti til almennings. Til greina kemur að heilbrigðisfræðsluráð yrði aðili að útgáfu þessa tímarits eða tæki við útgáfu þess og ætti það að styrkja starfsemina. "6. gr.: Ráðið skal kalla saman samstarfshópa til að vinna að ákveðnum málefnum og leita ráðgjafar sérfræðinga um einstök mál. Laun starfshópa og ráðgjafa skulu ákveðin í samræmi við reglur þóknananefndar hverju sinni." Um 6. gr. má segja að gert sé ráð fyrir því að fagleg vinna til undirbúnings heilbrigðisfræðslu um sérstök málefni sé unnin af sérfróðum aðilum í hvert sinn. Sömuleiðis verði leitað ráðgjafar sérfræðinga þegar með þarf. Þessum aðilum skulu greidd laun fyrir vinnu sína í samræmi við reglur þóknananefndar. "7. gr.: Í heilbrigðisfræðsluráði eiga sæti 21 fulltrúi sem heilbrigðisráðherra skipar til fjögurra ára í senn. Eftirfarandi aðilar tilnefna einn fulltrúa hver: Áfengisvarnaráð, Félag heilsugæsluhjúkrunarfræðinga, Félag heilsugæslulækna, Félag íslenskra sjúkraþjálfara, félagsmálaráðuneytið, Fóstrufélag Íslands, Geðverndarfélag Íslands, Hollustuvernd ríkisins, Hjartavernd, Bandalag kennarafélaga, Krabbameinsfélag Íslands, landlæknir, Læknafélag Íslands, manneldisráð, menntamálaráðuneytið, Ríkisútvarpið, Samtök aldraðra, Sálfræðideild skóla, Slysavarnafélag Íslands, Tannlæknafélag Íslands, Umferðarráð. Ráðið skal funda a.m.k. fjórum sinnum á ári. Störf í heilbrigðisfræðsluráði eru ólaunuð en fulltrú ar skulu sækja fundi sér að kostnaðarlausu. Fulltrúar ráðsins velja úr sínum hópi þriggja manna framkvæmdanefnd. Heilbrigðisfræðsluráð skal ráða framkvæmdastjóra og starfsfólk eftir þörfum. Starfsemi ráðsins skal kostuð af ríkinu, þar með talin laun framkvæmdastjóra og annars starfsfólks. Framkvæmdanefnd sér um að framkvæma áætlanir heilbrigðisfræðsluráðs í samvinnu við framkvæmdastjóra og annað starfsfólk ráðsins." Um 7. gr. má segja að hlutverk heilbrigðisfræðsluráðs sé fyrst og fremst að móta stefnu og ákveða forgangsröðun í málefnum heilbrigðisfræðslu og sjá til þess að heilbrigðisfræðslu sé sinnt. Heilbrigðisfræðsluráði er því fyrst og fremst ætlað að koma með hugmyndir og ákveða hvaða viðfangsefni í heilbrigðisfræðslu séu brýnust í hvert sinn. Ekki er reiknað með því að heilbrigðisfræðsluráð þurfi að funda oft á ári og eru störf fulltrúa í ráðinu ólaunuð en skulu vera þeim að kostnaðarlausu þannig að ferðir á fundi og annar kostnaður sé greiddur ef þurfa þykir. Þó að störf heilbrigðisfræðsluráðs varði málaflokka sem snerta svið flestra ráðuneyta þykir eðlilegt að það heyri undir heilbrigðisráðherra sem skipar það til fjögurra ára í senn. Vandasamt er að velja heppilegan fjölda fulltrúa í slíkt ráð en jafnframt mikilvægt að tryggja að mörg ólík sjónarmið eigi aðgang að stefnumótun og ákvarðanatöku í þessum efnum. Til þess að tryggja slíka valddreifingu finnst okkur nauðsynlegt að hafa þennan hóp fjölskipaðan. Reyndar má segja að þegar þetta frv. kom til kasta Nd. á sínum tíma var það sent út til umsagnar til allmargra af þeim aðilum sem nefndir voru til setu í ráðinu og við fengum margar jákvæðar umsagnir um málið en sumir komu þó með þá athugasemd að það kynni að vera vafasamt að hafa svo marga aðila í ráðinu, það yrði þungt í vöfum, það yrði erfitt að kalla það saman og ekki hægt að tryggja því þá virkni sem þyrfti. Við veltum því talsvert mikið fyrir okkur þegar við sömdum þetta frv. hvort við ættum að hafa ráðið fámennt eða hvort við ættum að hafa það fjölskipað og vegna valddreifingarsjónarmiða og til þess að tryggja að sem flestar ólíkar skoðanir kæmust að þótti okkur réttast að halda þessari skipun, en gera jafnframt ráð fyrir því að framkvæmdanefnd ráðsins yrði hinn virki aðili sem stæði að því að koma hugmyndunum á framfæri, en nýtti frekar ráðsmenn eða fulltrúa í ráðinu sem hugmyndauppsprettu eða gagnabanka og um leið þá sem ákvarðanatökuaðila til þess að ákveða forgangsröðina hverju sinni. Því verður meginstarfið áfram við framkvæmd heilbrigðisfræðslunnar í höndum þriggja manna framkvæmdanefndar sem fulltrúar ráðsins velja úr sínum hópi og framkvæmdastjóra er ráðið velur einnig. Þeim er ætlað að fylgja eftir hugmyndum ráðsins. Starfsemi ráðsins skal kostuð af ríkinu og fær framkvæmdanefnd greidd laun fyrir fundi og önnur störf sem unnin eru í þágu ráðsins. Ríkið greiðir einnig laun framkvæmdastjóra og annars starfsfólks ráðsins. Ljóst er að þörf fyrir heilbrigðisfræðslu er brýn og mikið starf óunnið á þeim vettvangi. Ætla má að nokkurn tíma taki að byggja upp starfsemi heilbrigðisfræðsluráðs og er því óvíst hver umsvif þess verða í fyrstu. Til þess að reyna að gera sér nokkra grein fyrir þeim kostnaði sem fylgja mundi stofnun heilbrigðisfræðsluráðs má taka mið af Rannsóknaráði ríkisins til samanburðar. Rannsóknaráði ríkisins voru ætlaðar tæpar níu milljónir króna á fjárlögum 1986. Þar störfuðu á skrifstofu sjö manns með framkvæmdastjóra. Auk launakostnaðar þeirra var innifalið í rekstrarkostnaði Rannsóknaráðs laun fyrir starfshópa, útgáfa skýrslna, upplýsingaþjónusta, fundahöld, erlend samskipti og margt fleira. Búast má því við að kostnaður við stofnun heilbrigðisfræðsluráðs verði a.m.k. helmingi minni en sú upphæð sem ætluð er til reksturs Rannsóknaráðs, reiknað á verðlagi ársins 1986. "8. gr.: Heilbrigðisfræðsluráð sendir heilbrigðisráðuneytinu í lok hvers árs skýrslu um störf ráðsins." Um 8. gr. má segja að greinin þarfnast í raun ekki skýringar. "9. gr.: Ráðherra setur ráðinu starfsreglur að fengnum tillögum ráðsins." Það þykir rétt að ráðið sjálft geri tillögur um hvernig það hyggist starfa og sendi síðan ráðherra þær til umfjöllunar og leiðbeiningar. "10. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi." Eins og ég áður sagði var þetta frv. flutt á árinu 1985 og er nú endurflutt með smávægilegum breytingum. Helstu efnisbreytingar í raun eru þær að í stað tveggja kennarafélaga, þ.e. Kennarasambands Íslands og Hins íslenska kennarafélags, hefur nú komið eitt, þ.e. Bandalag kennarafélaga. Í öðru lagi breyttum við fulltrúa frá læknadeild Háskóla Íslands í fulltrúa frá Læknafélagi Íslands á þeim forsendum að þar væru margir aðilar með sérmenntun sem henta þætti undirbúningi undir heilbrigðisfræðslu betur en jafnvel sú kennsla sem fram fer í læknadeildinni. Aðrar breytingar hygg ég að hafi ekki verið gerðar - og reyndar jú, þriðja breytingin á fulltrúum í ráðinu var sú að Hollustuvernd ríkisins var tekin inn í ráðið. En fulltrúarnir eru eftir sem áður 21. Það verður flestum ljóst fyrr eða síðar á ævinni að heilbrigði er verðmæt auðlind sem ber að varðveita. En hvað er heilbrigði? Í stofnskrá Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar frá 1946 var heilbrigði skilgreint þannig í þýðingu Vilmundar Jónssonar, fyrrv. landlæknis: "Heilbrigði er fullkomið líkamlegt, andlegt og félagslegt velferli, en ekki einungis firrð sjúkdóma og vanheilinda. Fagnaður fyllstu auðinnar heilbrigði telst til frumréttinda allra manna án tillits til kynflokka, trúarbragða, stjórnmálaskoðana, fjárhags eða þjóðfélagsstöðu. Heilbrigði allra þjóða er frumskilyrði þess, að höndlað verði hnoss friðar og öryggis, og er komið undir fyllstu samvinnu einstaklinga og ríkja." Þessi skilgreining, svo háleit sem hún er, telur heilbrigði til grundvallarmannréttinda, en þau hafa löngum verið viðfangsefni löggjafans. Íslensk löggjöf endurspeglar reyndar þessa hugmynd um mannréttindi og jöfnuð því að í 1. gr. laga um heilbrigðisþjónustu frá 1983 segir, með leyfi forseta: "Allir landsmenn skulu eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu, sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði." Mönnum er orðið æ ljósara hið margslungna orsakasamband sem veldur ýmsum algengum sjúkdómum, einkum samband heilbrigðis og félagslegra þátta. Margir minnast þess t.d. enn hve ríkan þátt bættur aðbúnaður og bætt lífskjör áttu í útrýmingu berkla hér á landi. Sú skilgreining heilbrigðis sem hér er gefin og dæmið um berklana eru brot af þeirri vitneskju og reynslu sem renna stoðum undir þau nýju viðhorf í heilbrigðismálum sem nú ryðja sér til rúms, a.m.k. meðal þróaðra þjóða sem svo eru nefndar. Þessi viðhorf leggja áherslu á heilsugæslu og heilsuvernd. Kjörorð þeirra er: Betra er heilt en vel gróið. Sú vitneskja er að verða almennari að orsakir margra þeirra sjúkdóma sem okkur eru einna skæðastir megi í raun rekja til lifnaðarhátta umhverfis og næringar svo að eitthvað sé nefnt. Meðal fátækra þjóða ríkja smit- og hörgulsjúkdómar en meðal ríkra þjóða er heilbrigðisvandinn oft afleiðing velmegunar eins og umhverfismengunar, kyrrsetu, ofnotkunar tóbaks, áfengis og annarra vímuefna ásamt slæmum matarvenjum. Þessir þættir ásamt öðrum leiða svo til ýmissa þeirra sjúkdóma sem heilbrigðisþjónustan þarf að kljást við. Samfélagsbreytingar á sl. áratugum hafa bæði orðið til þess að lengja meðalævi okkar Íslendinga, sem nú er hin lengsta í heimi og jafnframt bætt heilbrigði okkar, en sjúkdómsmyndin hefur sannarlega breyst. Í byrjun aldarinnar dóu um 80 af hverjum 100 manns úr smitsjúkdómum hérlendis, en nú eru helstu dánarorsakir hjarta- og æðasjúkdómar 47%, krabbamein 22%, slys 10%, lungnasjúkdómar 10% og aðrir sjúkdómar 11%. Ævin hefur sem sé lengst og heilbrigði aukist að verulegu leyti vegna bættra lífskjara og forvarna eins og t.d. ónæmisaðgerða. Á sama tíma verjum við eins og velflestar hinna efnaðri þjóða heimsins miklu fjármagni til að viðhalda og fullkomna stöðugt flóknara kerfi tæknivæddrar heilbrigðisþjónustu. Sem betur fer hefur það oft leitt til þess að hægt er að greina og jafnvel lækna æ fleiri sjúkdóma. Tæknivæðing hefur þó einnig verið gagnrýnd og stundum talin leiða af sér aukna notkun tækni án þess að nægilegrar gagnrýni hafi gætt eða að gætt hafi verið að því hvort tækninotkunin sé í samræmi við þau markmið sem heilsugæslan setur sér. Stofnunum heilbrigðisþjónustunnar hefur fjölgað og þær stækkað, starfslið aukist og kostnaður margfaldast. Heilbrigðisþjónusta er hjá velflestum velferðarþjóðfélögum orðin stjórnvöldum vaxandi áhyggjuefni vegna aukins kostnaðar. Ef miðað er við hlutfall af þjóðarframleiðslu hefur þessi kostnaður hækkað hérlendis úr 3% árið 1950 í rúm 8% árið 1982. Þó að þetta hlutfall hafi verið um 10% sl. 3–4 ár er þó ekki um að ræða raunhækkun frá árinu 1982 heldur fyrst og fremst hækkun sem verður vegna minni þjóðarframleiðslu. Hlutfall kostnaðar vegna rekstrar sjúkrahúsa hefur farið hækkandi frá 37% 1953 í 52% á árinu 1980. Einungis lítið brot af heildarfjármagni til heilbrigðisþjónustunnar rennur til forvarna. Flestir mundu þó samþykkja að í forvörnum liggur vænlegasti fjárfestingarkostur framtíðarinnar. Menntun flestra heilbrigðisstétta miðar fyrst og fremst að því að greina og bregðast við sjúkdómum, beinist með öðrum orðum mun meira að björgunarstarfi eða viðgerðarþjónustu en heilbrigðisfræðslu eða heilsuvernd. Þó hafa á sl. árum vaknað efasemdir um hvort þessi forgangsröð sé rétt og viðleitni ýmissa aðila innan sem utan heilbrigðisþjónustunnar hefur beinst að því að leggja meiri áherslu á heilbrigðisfræðslu og ýmsar fyrirbyggjandi aðgerðir í því skyni að draga úr þörf fyrir hina dýru viðgerðarþjónustu. Má í því sambandi geta þess að Íslendingar eru aðilar að Alma Ata yfirlýsingunni sem fjallar um frumheilsugæslu og má finna á fskj. I með frv. Sú yfirlýsing er í samræmi við meginstefnu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar frá 1977 um heilbrigði öllum til handa árið 2000, á ensku: "Health for AlI by the Year 2000". Í framhaldi af því hafa Íslendingar gerst aðilar að samvinnuáætlun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og Evrópuþjóða um varnir gegn langvinnum sjúkdómum og var sá samningur undirritaður af heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands 10. febr. 1984. Með langvinnum sjúkdómum er átt við t.d. hjarta- og æðasjúkdóma, krabbamein, slys, geðræna sjúkdóma, þar með talin áfengis- og fíkniefnaneysla, auk ýmissa annarra sjúkdóma. Snar þáttur þessarar samvinnuáætlunar er almenn fræðsla og upplýsingar, svo og aukin menntun fólks í heilbrigðisstéttum og kennara og aukin fræðsla í skólum. Langtímastefnumörkun í heilbrigðismálum hefur sárlega skort hérlendis. Því er ástæða til að fagna aðild Íslendinga að þessari samvinnuáætlun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um varnir gegn langvinnum sjúkdómum sem fylgir meginstefnu þeirrar stofnunar um "Heilbrigði fyrir alla árið 2000". Eins og ég gat um áðan var í lok síðasta þings lögð fram á Alþingi skýrsla um íslenska heilbrigðisáætlun og lýsir hún fyrirætlunum heilbrigðisyfirvalda í þessu samvinnuverkefni og markar jafnframt stefnu í heilbrigðismálum hérlendis til langs tíma. Áætlun þessi var þó hvorki rædd á þinginu né samþykkt, eins og ég sagði áðan. Hún var hins vegar rædd á aðalfundi Læknafélags Íslands sem haldinn var í síðasta mánuði og mun væntanlega verða rædd á þessu þingi sem nú stendur yfir og fæst þar vonandi fjallað um hana ítarlega, því stefnumörkun í heilbrigðismálum er afar mikilvægt og brýnt verkefni fyrir okkur. Í skýrslunni er lögð megináhersla á forvarnir í formi heilsugæslu, heilbrigðra lífshátta og heilbrigðiseftirlits. Hins vegar er eitt að hafa stefnu og annað að framfylgja henni. Fé til forvarna hefur sárlega vantað hingað til. Það er afar brýnt að tryggja nægilegt fjármagn til ýmissa forvarnaraðgerða svo að meiri áhersla verði í raun lögð á að varðveita heilbrigði. Einungis þannig er hægt að draga úr þörf fyrir hina dýru viðgerðarþjónustu sem lækning og meðferð sjúkdóma óhjákvæmilega er. Nú þegar blasa við ýmis verkefni á sviði forvarna þar sem raunhæft er að ætla að markvissar aðgerðir mundu skila verulegum árangri. Þann árangur má mæla bæði í mannslífum, auknu heilbrigði, bættri líðan og miklum fjárhagslegum sparnaði. Herra forseti. Ég á enn talsvert eftir af máli mínu og ég sé að tími fundarins er kominn að lokum. Þess vegna mundi ég gjarnan vilja gera hlé á máli mínu hér og hefja aftur máls um þetta frv. á næsta fundi. Umræðu frestað.