Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég ætla að tala um mál sem mér finnst mjög mikilvægt að komist sem fyrst að í þinginu. Ég er að tala um hin stóru mál stjórnarflokkanna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, en að mínu mati eru það skuldamálin og afnám verðtryggingar af neytendalánum. 
             Þetta eru málin sem beðið er eftir og búið er að bíða eftir í fjöldamörg ár.  Einnig finnst mér mjög mikilvægt, og það er mín persónulega skoðun, að verðtryggingarmálin verði afgreidd samhliða frumvörpum um skuldaniðurfellingu. Mikilvægt er að mínu mati að afnám verðtryggingarinnar verði leiðrétt um leið og skuldaleiðréttingin verður framkvæmd eða núna í sumar. Einnig verðum við að huga að þeim sem nú eru með verðtryggð lán í yfirveðsettum eignum, þeim sem ekki geta endurfjármagnað lán sín yfir í óverðtryggð lán, m.a. vegna hárrar veðsetningar á eignum sínum og vegna hærri greiðslubyrði á óverðtryggðum lánum. Mér finnst mjög mikilvægt að komið sé til móts við þennan hóp. Það væri meðal annars hægt með því að miða verðtryggingu eldri lána við verðbólguviðmið Seðlabankans eða færa lán þeirra yfir í óverðtryggð lán þrátt fyrir að þau séu eitthvað hærri en veðsetningarhlutfall nýrra lána kveður á um. Ef sú leið verður farin þarf að koma fram með mótvægisaðgerðir til að lækka greiðslur á lánunum fyrstu árin. Það er kominn tími til að huga að bættum hag þeirra sem hér vilja búa. Til þess þurfum við kjark og þor og það verðum við að hafa. Gleymum því ekki.

Hæstv. forseti. Í ljósi umræðunnar um fjarveru hæstv. forsætisráðherra, sem ekki hefur séð sér fært að mæta í þingsal til að taka þátt í sérstökum umræðum, verður að minna á að hann er ekki aðeins verkstjóri ríkisstjórnarinnar heldur einnig þingmaður með þeim skyldum sem því fylgja. Umræðuefnin hafa ekki verið léttvæg sem óskað hefur verið eftir af hálfu stjórnarandstöðunnar, afnám gjaldeyrishafta, samningar við erlenda kröfuhafa, fullveldismál, styrkir til húsaverndunar sem skiptir hundruðum milljóna, svo fátt eitt sé nefnt. Það virðist bara vera regla að forsætisráðherra svarar ekki beiðnum þingmanna um sérstaka umræðu. Sum af þessum málum ræddi hins vegar hæstv. forsætisráðherra mikið í kosningabaráttunni en nú virðist sem samtal við þjóð og þing sé óþarft. Ég óskaði af þessu tilefni eftir því að tekið yrði saman stutt yfirlit yfir þátttöku tveggja síðustu forsætisráðherra miðað við sambærilegan starfstíma. Þar kemur í ljós að hæstv. forsætisráðherra Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hefur svarað 46 óundirbúnum fyrirspurnum og tekið þátt í einni sérstakri umræðu, eins og hér hefur komið fram. Á sambærilegum starfstíma svaraði þáverandi forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir 54 óundirbúnum fyrirspurnum og tók þátt í fjórum umræðum utan dagskrár. Þar á undan svaraði þáverandi forsætisráðherra Geir H. Haarde 28 óundirbúnum fyrirspurnum og tók þátt í níu umræðum utan dagskrár. Augljóst er samkvæmt þessum tölum að formaður Framsóknar er töluverður eftirbátur forvera sinna í sérstökum umræðum sem allir flokkar koma að. Í ljósi þess að viðveru hæstv. forsætisráðherra hefur verið breytt og hann verður hér á morgun, af hverju er þá ekki orðið við einhverri af þeim umræðubeiðnum sem óskað hefur verið eftir? Er hæstv. forseti sáttur við að þingmönnum sé boðið upp á það að formaður Framsóknarflokksins, þegar hann er á staðnum, neiti ítrekað að taka þátt í sérstökum umræðum? Er slíkt boðlegt gagnvart þingmönnum þegar þeir koma fram með fullgildar beiðnir og óska eftir að eiga orðastað við leiðtoga ríkisstjórnarinnar um brýn mál? Því verður hæstv. forseti að svara.

Virðulegi forseti. Alveg hrífst ég af því hve stjórnarandstaðan er hrifin af formanni mínum. Ég er ekki hissa á því. Það er náttúrlega maður sem allir vilja hafa með sér því að hann er lausnamiðaður og mikill hugsuður. Það er kannski svolítið annað en margir í þessum þingsal sem nota tímann frekar í eilíft nöldur en í uppbyggilegt starf. En ég kom hingað upp til að lýsa ánægju minni með að Sundabraut sé komin inn á samgönguáætlun, það er í samræmi við þingsályktun þingmanna Framsóknarflokksins úr Reykjavík. Segja má að björninn sé unninn fyrst hún er aftur komin þar inn. Jafnframt langar mig í stuttu máli að tíunda hér kostina við lagningu Sundabrautar, ekki síst til að upplýsa hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur þannig að hún velkist ekki í vafa um það lengur að lagning brautarinnar er mikið þarfaverk. Sundabraut þýðir aukið öryggi í samgöngumálum borgarinnar. Sundabraut er mikilvæg tenging milli borgarhverfa sem og landshluta. Sundabraut eykur möguleika á lóðum á stórkostlegum strandsvæðum hér við sjóinn. Sundabraut er mikilvæg fyrir uppbyggingu fjölbreyttra atvinnutækifæra. Sundabraut styttir leiðina milli athafnasvæða Faxaflóahafna. Sundabraut gefur eða eykur möguleika á smábílabúskap innan borgarmarka og nágrennis. Sundabraut markar mótvægi við flugvallarumræðuna þar sem hún veitir möguleika á uppbyggingu borgarinnar meðfram ströndinni, eins og ég gat um. Þar með má segja að Sundabraut festi flugvöllinn í sessi en styrki samt miðborg Reykjavíkur. Lagning Sundabrautar er miklu heppilegri kostur en að flytja heilan flugvöll. Sundabraut eru efndir á bráðum 20 ára gömlu loforði við Kjalnesinga. Sundabraut er fín í samvinnuverkefni ríkis, borgar og Faxaflóahafna.

Virðulegur forseti. Það er furðulegt að heyra stjórnarþingmenn kalla hér eftir afgreiðslu á skuldamálum og afnámi verðtryggingar. Stjórnarþingmenn ætla ekkert að afnema verðtryggingu og ekkert þingmál hefur verið lagt fram um úrlausnir í skuldamálum enda er forsætisráðherra of upptekinn við annað þessa dagana sem kunnugt er. Virðulegur forseti. Ég kvaddi mér hér hljóðs vegna skýrslunnar eða öllu heldur skýrsluleysið um sparisjóðaspillinguna. Alþingi setti lög um að vinna skyldi skýrslu um þá miklu spillingu og það gríðarlega fjárhagslega tjón sem varð af starfsemi sparisjóðanna og henni átti að skila hér á miðju ári 2012. Slíkt getur auðvitað dregist um nokkra mánuði en það hefur nú dregist í að verða tvö ár. Formaður nefndarinnar gaf til kynna að skýrslan yrði á borðum þingmanna í nóvember þegar innt var eftir því í haust. Í febrúar var sagt: innan mánaðar, og enn bólar ekkert á skýrslunni. Þessi skýrsla varðar meðal annars ýmis bæjarfélög í landinu og það er alveg ljóst að sveitarstjórnarkosningar eru nærri. Ég legg gríðarlega áherslu á að skýrslan verði lögð fram hið fyrsta og vel og tryggilega fyrir komandi sveitarstjórnarkosningar þannig að upplýsingar um starfsemi sparisjóða í hinum ýmsu sveitarfélögum landsins séu öllum kjósendum kunnar þegar að kosningum kemur.

Hæstv. forseti. Í dag barst okkur hefðbundinn boðskapur frá Seðlabanka Íslands um að stýrivextir yrðu ekki lækkaðir á Íslandi. Ég vil aðeins fara yfir gefnar forsendur. Í síðasta mánuði, þegar vextirnir lækkuðu ekki heldur, var sagt, með leyfi forseta: „Verðbólguhorfur til næstu tveggja ára hafa hins vegar versnað frá nóvemberspá bankans þar sem horfur eru á að slaki í þjóðarbúskapnum snúist í spennu á tímabilinu.“ Í dag segir að verðbólga hafi lækkað í 2%, að kjarasamningar sem gerðir voru um áramótin verði leiðandi í öðrum kjarasamningum sem gerðir verða og séu undir verðbólgumarkmiðum. Síðan segir að verðbólguvæntingar til skamms tíma hafi einnig lækkað í takt við hjöðnun verðbólgu en verðbólguvæntingar til langs tíma séu enn töluvert yfir verðbólgumarkmiði. Í febrúar var talað um að næstu 18 mánuði væru verðbólguhorfur stöðugar. Um hve langan tíma eru menn að tala? Eru menn að tala um 2023? Ég ætla að spyrja þeirrar spurningar sem ég spurði um daginn þegar sambærileg ákvörðun Seðlabankans lá fyrir: Hvenær verða skilyrði, og hvaða skilyrði, á Íslandi til að Seðlabanki Íslands treysti sér til að lækka stýrivexti? Það hefur komið fram í máli seðlabankastjóra að setja þurfi sérvaxtakjör fyrir erlenda kröfuhafa sem eiga hér 300 milljarða á vöxtum, vexti sem séu lægri en stýrivextir. Þetta bendir að mínu mati til þess að stýrivaxtastefna Seðlabankans hafi gjörsamlega brugðist. Það er líka rétt að benda á að spár Seðlabankans um verðbólgu sem er nú 2% voru 4,5%. Eitthvað er spádómsgáfan að bresta. Þar fyrir utan getur þessi ræða mín, eftir því sem seðlabankastjóri sagði í morgun, orðið til þess að of mikill þrýstingur myndist á 

Herra forseti. Þær fréttir sem berast af starfi verkefnisstjórnar um framtíðarskipan húsnæðismála vekja mér áhyggjur. Í skýrslum til félagsmálaráðherra er lagt til að Íbúðalánasjóður hætti starfsemi í núverandi mynd og verði skipt upp í tvo hluta, annars vegar þann sem sæi um vörslu þegar veittra lána og innheimtu þeirra og hins vegar þann sem hefði með félagslegan þátt húsnæðismála að gera. Í framhaldinu yrðu sett lög um húsnæðislánafélög sem gætu starfað innan banka og annarra lánastofnana og hefðu það eina hlutverk að lána til húsnæðiskaupa. Vissulega er ekki komin niðurstaða í þessi mál en ég hef áhyggjur og sporin hræða. Ég tel stórhættulega breytingu í framboði húsnæðislána að láta Íbúðalánasjóð hverfa alfarið af markaði. Þó að gagnrýni hafi verið uppi á Íbúðalánasjóð hefur hann fyrst og fremst sinnt þörfum landsbyggðarinnar og láglaunafólks þegar aðrar lánastofnanir hafa komið sér undan því að lána til þeirra svæða sem uppfylla að þeirra mati ekki markaðslegar forsendur. Það hefur lengi verið baráttumál Sjálfstæðisflokksins að leggja Íbúðalánasjóð niður og koma allri lánastarfsemi inn í banka. Við þekkjum það frá fyrri tíð. Mér finnst þetta mál allt lykta af því að menn séu í þessari uppstokkun á húsnæðismálakerfinu til að fá þann draum uppfylltan. Ég vona þó að Framsóknarflokkurinn standi vörð um Íbúðalánasjóð. Eins og það er brýnt að endurskoða húsnæðismálin má það alls ekki verða á kostnað landsbyggðarinnar og lágtekjufólks í landinu. Markaðsöflin ein mega ekki ráða ferð. Ég bíð spennt eins og aðrir eftir niðurstöðu í þessi mál 

Virðulegi forseti. Í óundirbúnum fyrirspurnatíma í gær var meðal annars umræða um grein formanns ráðgjafaráðs hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarna Benediktssonar, Ragnars Árnasonar. Hann hefur birt grein undir yfirskriftinni „Samfélagsleg skaðsemi opinberra heilbrigðistrygginga“. Það má hrósa hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir skýr svör við fyrirspurnum hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur. Hann segir að vísu að umræða um þessa grein eigi ekki erindi í þingsal þar sem þetta sé ekki grein sem hæstv. ráðherra hafi sjálfur teflt fram. Hann segir hins vegar mjög skýrt að hann sé áhugamaður um að auka hlut einkaaðila í að veita opinbera þjónustu á kostnað ríkisins, þá með því að draga úr þjónustunni á hendi ríkisins, svo við getum, með leyfi forseta, „virkjað krafta einkaframtaksins í auknum mæli í heilbrigðiskerfinu“. Þarna er um að ræða afar skýra stefnumörkun hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem mér finnst full ástæða til að vekja athygli á. Hér er um að ræða grundvallarafstöðu í pólitík og líka fyrirheit um grundvallarbreytingu á íslenska velferðarkerfinu. Mig langar til að vekja athygli þingsins á þessu vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt að miklar breytingar af þessum toga fái djúpa og ítarlega pólitíska umræðu í þingflokkunum. Ég beini orðum mínum sérstaklega til þingflokks Framsóknarflokksins í þessu efni þar sem ég held að það væri afar slysalegt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, ef fram kæmu róttæk og afgerandi frumvörp í einkavæðingarátt á vakt Framsóknarflokksins án þess að flokkurinn hefði haft ráðrúm til að bregðast við.

Hæstv. forseti. Mig langar að vekja athygli á því að full ástæða er til þess fyrir þingheim allan að fylgjast grannt með því sem er að gerast vegna verkfalls undirmanna á Herjólfi. Eyjamenn búa nú við mjög erfiðar samgöngur, 14 dagar eru frá því að aðgerðir hófust og samgöngur til Eyja hafa verið í lamasessi. Í dag fáum við til okkar ályktun frá bæjarráði Vestmannaeyja þar sem ástandinu er lýst. Án þess að ég taki afstöðu í þessari kjaradeilu sem er auðvitað ekki okkar hlutverk verðum við að líta til þess að það er sjálfsögð grunnþjónusta við íbúa eyjanna og þá sem þangað þurfa að sækja þjónustu og annað að hægt sé að komast þangað. Þess vegna verðum við í þinginu að íhuga, ef samningar fara ekki að takast milli aðila, með hvaða hætti okkur beri að taka á málinu. Mig langaði að vekja athygli hv. þingmanna á því. Þá að öðru. Ég fagna þeirri niðurstöðu sem fram hefur komið um undirbúning á því að nefndin um húsnæðismálin nái að skila skýrslu. Sérfræðingaskýrslan felur það meðal annars í sér að það sé rétt hagsmunamat hjá fulltrúum Sjálfstæðisflokksins sem hvað mest hafa talað um málefni Íbúðalánasjóðs að leggja beri sjóðinn niður. Það hefur verið mín skoðun og ég byggi hana ekki á einhverri vinsældakeppni heldur einfaldlega hörðum rökum. Það er algjörlega ljóst, og má meðal annars lesa úr svari við fyrirspurn sem ég lagði fram á síðasta þingi, að það er rangt að Íbúðalánasjóður hafi haldið húsnæðismarkaðnum á landsbyggðinni gangandi. Það er einfaldlega rangt og hægt að lesa úr svari við fyrirspurn sem ég beindi til ráðherra á síðasta kjörtímabili. Ef menn kynna sér það og kynna sér málið til hlítar hljóta þeir að sjá að þessum málum má koma betur fyrir. Ég trúi því og treysti að slíkar tillögur 

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs til að fjalla um það alvarlega mál sem upp er komið í Vestmannaeyjum, að þjóðvegurinn þangað sé núna alveg lokaður tvo daga vikunnar og annars mjög takmörkuð ferð um hann. Frá og með næsta föstudegi verður hann lokaður í þrjá daga. Heilbrigðisþjónustan í Vestmannaeyjum hefur verið skert og ef íbúar þar þurfa til dæmis að fara til læknis kl. 11 á fimmtudegi þurfa þeir að leggja af stað á miðvikudegi og koma heim aftur á mánudegi. Ekki geta allir farið með flugi, bæði út af aðstæðum hjá þeim sjálfum og þar er líka takmarkað framboð. Það er mjög alvarlegt að samningsaðilar tali ekki saman og þegar þeir hittast er ekkert að frétta. Við í þessum sal verðum því að hvetja þau til að halda áfram. Við þurfum að vera vel upplýst um hvað er að gerast þarna. Ég vek athygli á þessu af því að fjölmiðlarnir virðast hafa meiri áhuga á því hve sjaldan Herjólfur kemst til Landeyjahafnar en að hann komist á milli vegna verkfalls undirmanna. Eins og fram kom hjá hv. þm. Unni Brá hefur allt bæjarráð Vestmannaeyja samþykkt áskorun um að samgönguyfirvöld, og eftir atvikum Alþingi, komi að þessari deilu ef aðilar fara ekki að semja. Ég hvet þá til að fara að semja til að við þurfum ekki að ganga svo langt en við þurfum samt að vera tilbúin til þess ef til kemur. Ferðamálasamtökin, íbúarnir, íþróttafélögin og atvinnulífið allt kalla líka eftir þessari aðkomu stjórnvalda og fullyrða að eins og staðan er að þróast sé ekki hægt að leysa málin nema með aðkomu stjórnvalda.

Forseti minnir hv. þingmenn á að nefna aðra þingmenn fullu nafni þegar þeir víkja að þeim í málflutningi sínum.

Hæstv. forseti. Nokkurt þref var hér í gær um gjaldskrárlækkanir sem birtust í lagafrumvarpi sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lagði fram og var í samræmi við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 21. desember gagnvart aðilum vinnumarkaðarins í tengslum við kjarasamninga. Tilgangurinn með þessum lækkunum var að stuðla að því að verðlagsáhrifin af þessum verðlagsforsendum fjárlaga yrðu minni en ella og styddu við aðgerðir og markmið Seðlabanka Íslands um verðstöðugleika og yfirlýst verðbólgumarkmið. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeim sjónarmiðum sem komu fram í umræðunni um þessar verðlagsbreytingar eða gerast heilagur talsmaður þess að hér eigi tilgangurinn einn að helga meðalið. Ég vil miklu frekar benda á að hér er gott dæmi um jákvæða stefnumarkandi efnahagshugsun um það hvernig fjármálastefna ríkisstjórnarinnar getur stutt við peningamálastefnuna á hendi Seðlabankans og meginmarkmiðin um stöðugleika í verðlagsmálum. Efnahagsþróunin er á margan hátt jákvæði og margir hagvísar til vitnis um það. Til að mynda var hagvöxtur hér árið 2013 3,3% af raunvirði og hefur ekki mælst jafn mikill frá árinu 2007. Það sem er enn betra er að hann er mestmegnis útflutningsdrifinn. Verðbólga mældist í febrúar 2,1% og hefur hjaðnað nokkuð hratt og atvinnuleysi hefur hægt og bítandi minnkað og var 4,5% að meðaltali á síðasta ári. Virðulegi forseti. Þessi jákvæða þróun hefur vikið fyrir hitaumræðunni síðustu vikurnar en svo vill til að hér hafa skapast kjöraðstæður til að klára vinnuna sem fram undan er. Ég legg til að við tökum upp tóninn sem var í náttúruverndarumræðunni síðla gærkvölds og sameinumst um að afgreiða frumvörp um skuldaleiðréttingu sem koma inn í þingið á næstunni og fara samhliða í afnám verðtryggingar 

Hæstv. forseti. Þeir hafa ekki farið fram hjá neinum þeir miklu erfiðleikar sem eru á þessum erfiða og snjóþunga vetri, erfiðleikar við að komast um Fjarðarheiði til Seyðisfjarðar sem er í raun önnur aðalleiðin til landsins á móti Keflavíkurflugvelli. Ég vil vekja athygli á því að ég held að þetta hafi aldrei verið eins slæmt og í vetur og þess vegna trúi ég ekki öðru en að í væntanlegri samgönguáætlun, sem stjórnarflokkarnir eru með á borðum hjá sér í þingflokkum, en hefur ekki enn verið lögð fram, sé gert ráð fyrir því rannsóknarfé sem þarf, 300 millj. kr. næstu tvö ár, til að fullkanna og rannsaka hönnun væntanlegra Seyðisfjarðarganga. Það er að mínu mati eina raunhæfa leiðin til að tryggja fullkomnar og góðar samgöngur til og frá Seyðisfirði. Ég vek athygli á því að ferjan Norræna kemur þangað vikulega og hafa fiskflutningar með henni til Evrópu aukist mjög hin síðari ár. Þess vegna er ekki hægt að una því árið 2014 að þetta sé með þeim hætti sem ég hef gert hér að umtalsefni. Ég geri ráð fyrir því að aðrir þingmenn séu jafnfréttaþyrstir og ég og hafi heyrt frétt í gær af ferð með sjúkling um Fjarðarheiði þar sem nokkra björgunarsveitarbíla þurfti til að koma sjúklingi þar yfir. Þetta vildi ég segja um þá framkvæmd sem þarna verður að eiga sér stað. Þegar ég tala um þetta rannsóknarfé þá tala ég um það sem nauðsynlegan þátt til að hefja megi framkvæmdir við Seyðisfjarðargöng um leið og hinu góða verki við Norðfjarðargöng lýkur haustið 2017.

Virðulegur forseti. Ég vil segja nokkur orð vegna þess sem fram kom í máli hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrr í þessari umræðu. Það mun ekki standa á stjórnarandstöðunni, a.m.k. ekki þingflokki Bjartrar framtíðar, að greiða fyrir því að þau mál sem hún fjallaði um komist á dagskrá. En það er því miður þannig að þessi stóru mál ríkisstjórnarinnar hafa ekki enn komið hingað inn til þings en það er ekkert í dagskránni og ekkert í skipulagi þingsins sem á að koma í veg fyrir að þau verði tekin á dagskrá. Menn bíða bara og það styttist í þinginu, styttist í þeim dögum sem við höfum til stefnu til að fara yfir þessi mál. Ég minni á það að hér í aðdraganda jóla var afgreitt risavaxið mál; það þurfti ekki eitt og ekki tvö heldur fleiri sjónvarpsviðtöl við sama stjórnmálamanninn til að rifja upp hvernig risavaxnar upphæðir hefðu komið til. Og hann þurfti að hugsa upphátt með mjög óhefðbundnum hætti hvernig þetta hefði nú komið til allt saman. Það var dæmi um það sem gerist þegar menn eru að vinna hér í þinginu risavaxin mál á allt of skömmum tíma. Þessi vísa er aldrei of oft kveðin en því miður virðast menn einfaldlega ekki geta breytt þessu fyrirkomulagi. Ráðuneytin taka að því er virðist við vel meinandi þingmönnum og breyta þeim í síðasta ráðherra sem þau höfðu. Það er alltaf verið að skila málum of seint hér inn í þingið. Manni dettur stundum í hug að það sé bara algerlega ómögulegt að vinna á þessu lögmáli, að það geti enginn þingmaður og enginn mannlegur máttur breytt því þannig að þingmálum sé skilað í tæka tíð inn í þingið. Eða er það kannski svo, fer maður að hugsa, að menn vilja bara alls ekki gefa þinginu tíma til að vinna málið, að það geti bara leitt einhver ósköp yfir land og þjóð ef þingmenn fá tíma til að krukka í mál. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þingmanni og sagt að það liggur auðvitað á að fá þessi mál til meðferðar þó að minn þingflokkur hafi mikinn fyrirvara á þeim málaflokki sem hún nefndi hér.

Hæstv. forseti. Nýlega bárust upplýsingar um væntanlega samgönguáætlun sem Sundabrautin kæmi inn í að nýju og áform um að taka upp einkaframkvæmd. Þessu tengt hefur verið umræða um að einkahlutafélagið Spölur skili Hvalfjarðargöngunum með gangagjaldi sínu til ríkisins í júlí 2018. Menn hafa gjarnan horft til þess að gjaldtöku verði haldið áfram í göngunum eða á nýrri Sundabraut til að fjármagna framkvæmdir á þessum leiðum. Sjálfur hef ég talað fyrir því að það hefði átt að leggja gangagjald í Hvalfjarðargöngunum af fyrir löngu, einfaldlega vegna þess að það hefur þróast þannig að þetta er eina leiðin að og frá Reykjavík sem er gjaldtaka á og bitnar mest á þeim sem nýta þessa leið mest, þeim sem búa næst göngunum. Á sama tíma hafa verið mjög stórar framkvæmdir á Reykjanesbraut og Suðurlandsvegi og þar hefur ekki náðst nein samstaða um gjaldtöku. Ég ætla rétt að vona að ekki nokkrum einasta manni detti í hug að framlengja gangagjaldið eða setja gjaldtöku á þennan veg umfram alla aðra án þess að taka gjöld neins staðar við nýjar framkvæmdir vegna þess sem þar er verið að setja í gang. Vaðlaheiðargöngin eru að vísu undantekning, þar hafa menn farið í einkaframkvæmd sem er sambærileg við það sem var á Hvalfjarðargöngunum á sínum tíma. Ég tók þetta baráttumál upp 2007 en eftir að hrunið varð 2008 hef ég ekki haldið þessu máli mikið á lofti vegna þess sem það hefði kostað ríkissjóð að fara með þær skuldir yfir til ríkisins, um 4 milljarða. Ég taldi það ekki forgangsverkefni á þeim tíma. Ég ítreka þó þessa skoðun núna og treysti á að þingheimur láti það ekki gerast enn einu sinni að ekki verði tekin heildstæð afstaða um það hvernig gjaldtaka eigi að vera varðandi vegaframkvæmdir þannig að því verði jafnað á þá sem nota þessa vegi að og frá Reykjavík. Mér finnst mikilvægt að þetta sjónarmið 

Virðulegi forseti. Hverjum þykir sinn fugl fagur. Lausnir forsætisráðherra hafa þó ekki mikið litið dagsins ljós í þinginu, það er alveg ljóst. Við í Vinstri grænum höfum kallað eftir hinum ýmsu málum sem var lofað í aðdraganda kosninga. Það er sérstakt að hlusta á þingmenn stjórnarinnar flytja ræður sem hljóta að eiga heima á þingflokksfundum eða eins og þeir séu í stjórnarandstöðu. Eins og hér hefur þó komið fram er með aðkomu stjórnvalda ýmislegt hægt að leysa og það á bæði við um verkfall framhaldsskólakennara og líka verkfall þeirra sem starfa um borð í Herjólfi. Varðandi það sem var sagt áðan um fjármálastefnuna og þau mál sem voru til umræðu í gær er vert að vekja athygli á því að það sem þar var rætt er akkúrat ekki í takt við það frumvarp um opinber fjármál sem á eftir að koma fyrir þingið. Ástæðan fyrir því að ég kom hingað aftur er mál hælisleitenda sem við höfum rætt mikið í þinginu og tók á sig nýja mynd núna þegar rússnesk kona var rekin úr landi með nokkuð skömmum fyrirvara. „Þau voru náttúrulega öll hágrátandi þarna og drengurinn svo ofboðslega leiður að geta ekki einu sinni kvatt krakkana sem hann var búinn að kynnast,“ segir fyrrverandi alþingiskona, Sigríður Jóhannesdóttir. Þar er hún að lýsa ferli ungrar rússneskrar móður sem hún hafði vingast við í Njarðvík en var rekin fyrirvaralaust úr landi. Sú var með tvö börn, 13 ára og tveggja ára, eldri strákurinn búinn að æfa sig fyrir Skólahreysti sem hann ætlaði að taka þátt í. Konunni voru gefnar 12 klukkustundir til að pakka saman og á staðinn mætti fólk með farseðla þannig að hún væri klár til brottfarar. Hún hafði flúið heimilisofbeldi múslimsks eiginmanns síns en hana á að flytja aftur til Rússlands. Þetta er eitt af því sem við óttuðumst í tengslum við 

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp í kjölfar félaga minna úr Suðurkjördæmi, hv. þm. Unnar Brá Konráðsdóttur og hv. þm. Vilhjálms Árnasonar, til að vekja athygli á ástandinu í Vestmannaeyjum og samgöngumálum þeirra. Það er rosalega erfitt fyrir þingmann að vita hvað hann á að gera til að leysa svona mál því að ekki getum við farið að skipta okkur af kjaradeilum. Það eina sem maður getur gert er að koma hingað, vekja athygli á málinu og hvetja deiluaðila til að semja sem fyrst. Það er eins og sumir geri sér ekki alveg grein fyrir því hversu gríðarlega alvarlegt þetta er. Á föstudaginn eiga til dæmis að fara að detta niður ferðir með Herjólfi. Kona skrifaði grein í Eyjafréttir í dag þar sem hún velti fyrir sér hvernig hefði farið ef Hvalfjarðargöngin hefðu verið illa gerð og það hefði ekki verið hægt að fara í gegnum þau nema kannski tvisvar, þrisvar í viku vegna þess að það væri svo slæmur útblástur eða eitthvað vegna handvammar í Hvalfjarðargöngunum. Þá þyrftu þeir sem þyrftu að nota þau daglega að fara Hvalfjörðinn en yrðu svo rukkuð helmingi meira fyrir að keyra Hvalfjörðinn. Ég er hræddur um að það mundi heyrast hljóð úr horni og fljótt gripið í taumana. Það er í rauninni alveg ótrúlegt að það skuli vera verkfall í svona mikilvægri samgönguæð eins og til Vestmannaeyja. Maður veltir fyrir sér hvernig standi á því að svona hlutir geti gerst, ekki síst þegar félagið sem rekur Herjólf er Eimskip sem skilaði á síðasta ári 1.100 milljónum í hagnað og borgaði eigendum sínum 30% arð. Þess vegna veltir maður fyrir sér hvers vegna í ósköpunum sé svona erfitt að semja við örfáar manneskjur um kauphækkun eða leiðréttingu launa. Þeir eru einungis að fara fram á leiðréttingu launa fyrir farmenn sem var samið um árið 2011. Það er sorglegt að þessi staða skuli vera uppi í dag og ég get ekkert gert nema hvatt til þess að leysa þetta farsællega svo líf Eyjamanna komist í eðlilegt horf aftur. Þetta er ekki boðlegt.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér málefni framhaldsskólans í skugga verkfalls framhaldsskólakennara þar sem 1.500 kennarar eru í verkfalli og um það bil 25 þús. framhaldsskólanemendur eru án kennslu. Enn og aftur verða kjör kennara og starfsskilyrði þeirra bitbein í kjaradeilu þar sem kennarar telja sig réttilega ekki njóta sömu kjara og aðrar stéttir hjá ríki og einkaaðilum, í stéttum sem eru með sambærilega menntun. Á sama tíma blandast inn í umræðuna hugmyndir og áætlanir um breytingar á framhaldsskólanum, kröfur eða hugmyndir hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um breytingar á skólakerfinu, styttingu á námi til lokaprófs, vinnutíma kennara og starfsskyldur. Gott væri ef hæstv. ráðherra gæti upplýst þingheim um þessar hugmyndir en formaður Félags framhaldsskólakennara vekur athygli á því að þetta útspil hæstv. ráðherra inn í umræðurnar hafi tafið og þvælst fyrir á liðnum klukkutímum og dögum. Enn og aftur verða uppeldis- og heilbrigðisstéttir að berjast fyrir kjörum sínum með verkföllum eða uppsögnum. Aðilar almenna markaðarins hafa samið og það á að binda kennara á sama bás óháð því hvernig laun hafa þróast, óháð því hvernig ríki og almenni markaðurinn verðmetur vinnu starfsstétta með sambærilega menntun. Þetta er þeim mun athyglisverðara þar sem komið hefur fram í fjölmiðlum og að hluta til í umræðunni á Alþingi að til standi að gera róttækar breytingar á framhaldsskólanum og skólahaldi almennt í landinu. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hefur gefið yfirlýsingu um að framhaldsskólinn skuli styttur, hæstv. ráðherra ætli að sjá til þess um leið og hann boðar hvítbók sem draga á fram helstu álitamál og viðfangsefni í íslensku skólastarfi. Bókin á að verða til þess að skapa umræðu svo hægt verði að leita sameiginlegra lausna - eða var það ekki ætlunin? Svarar hvítbókin því með hvaða hætti hæstv. ráðherra hyggst stytta nám til lokaprófs? Upplýsingar eru allar misvísandi og óljóst hvert hæstv. ráðherra hyggst stefna. Verða gerðir kjarasamningar um framtíð og fyrirkomulag framhaldsskólans á Íslandi af fjármála- og efnahagsráðuneytinu? Verður það gert í samráði við mennta- og menningarmálaráðuneytið? Hvenær fáum við þessa hvítbók? Hún átti að vera komin í desember og er ekki komin enn. Eigum við von á því að enn eitt valdboðið komi frá hæstv. ríkisstjórn þar sem Alþingi er stillt upp frammi fyrir gerðum hlut og gert að samþykkja lög til að uppfylla kjarasamninga? Ég nefni þetta hér vegna þess að skólar og menntamál eru gríðarlega mikilvægur málaflokkur í samfélaginu, þeir snerta nánast hvert heimili í landinu. Allir hafa skoðun á málinu og þurfa að fá tækifæri til að ræða þær hugmyndir en um leið er algjör nauðsyn að ná sem allra víðtækastri sátt um þennan málaflokk. Við erum í miðri umræðu um styttingu námstíma til stúdentsprófs, við erum í umræðu um brotthvarf úr skóla og fjöldamörg önnur atriði. Við erum að glíma við það að hér er menntunarstig í landinu frekar lágt og við þurfum að efla framhaldsskólann til að ná þar betri árangri. Við fáum skýrslu eftir skýrslu um það að hlutirnir mættu vera með öðrum hætti en á sama tíma erum við með lög frá árinu 2008 og síðan aðalnámskrá frá 2011 sem ekki er komin til framkvæmda. Þá spyr maður: Hvað af þessum álitamálum, þ.e. þeim málum sem eru í lögunum frá 2008 og aðalnámskránni, er hæstv. ráðherra ósáttur við? Hvaða hugmyndir hefur hann um breytingar á þeim? Ætlar hann að kasta þeirri vinnu sem kom frá samflokksráðherra hans á þeim tíma, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, 2008? Ætlar hann að henda þeirri vinnu? Þar var byggt upp á sveigjanleika, þar var ekki rætt um að stytta skólann í þrjú ár, þar var rætt um að menn gætu hjálpað fólki til þess að komast hraðar í gegnum skólann með ýmsum leiðum og aðferðum. Það er það sem mér finnst skipta máli að komi hér fram á Alþingi, þ.e. hvaða áform eru hjá hæstv. ráðherra hvað varðar framhaldsskólann, varðandi þau lög sem hafa verið í gildi en ekki komið til framkvæmda vegna þess að það skortir peninga. Á sama tíma fáum við skýrslu frá Ríkisendurskoðun þar sem vakin er athygli á því að framhaldsskólinn er í miklum rekstrarvanda og kominn að þessum frægu þolmörkum. Það skiptir miklu máli að vel verði að honum hlúð. Það snýst um forgang og þar þarf framhaldsskólinn að vera í forgangi. Þess vegna eigum við að bæta kjör kennara sem og starfsaðstæður framhaldsskólans um leið og við hefjum sókn til þess að bæta skólastarf í heild. Það á að vera að undangenginni vandaðri umræðu þar sem reynt verður að koma til móts við sem flest sjónarmið, tryggja jafnrétti til náms, bæði hvað varðar efnahag, búsetu og fjölbreytileika nemendahópsins, reka hagkvæman en skilvirkan og nútímalegan framhaldsskóla með öflugum og velmenntuðum kennurum sem hafa tileinkað sér nýjustu tækni 

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. þingmanni fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli. Hvað varðar áherslur mínar varðandi framtíð framhaldsskólans þá má orða hana svo, það er einfaldast, að ungmenni á Íslandi, nemendur á Íslandi, hafi jafn góð tækifæri til að mennta sig og nýta tíma sinn og gerist í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ég held að það rammi það ágætlega inn að þau geti búið sig undir störf og leik í nútímasamfélagi, samfélagi sem við eigum reyndar erfitt með, og er kannski ómögulegt, að spá fyrir um hvernig verður þegar kemur að námslokum þeirra ungmenna og alvaran blasir við. Ég vil nefna hér nokkur atriði sem ég legg áherslu á í þessu sambandi. Það er að við endurskipuleggjum námstímann þannig að meginreglan verði sú að nemendur ljúki námi á þremur árum í stað fjögurra núna. Það þýðir ekki að allir nemendur klári á þremur árum heldur að það verði meginreglan. Áfram verður unnið að því að draga úr brotthvarfi. Brotthvarfið er alveg gríðarlega dýrt. Við sáum skýrslu á dögunum þar sem talið var að brotthvarfið kostaði upp undir 52 milljarða fyrir utan auðvitað það sem snýr að einstaklingnum sjálfum, þ.e. þegar hann nær ekki að klára það sem hann byrjaði á, hvaða áhrif það hefur á hann. Ég tel alveg augljóst að töluverð tækifæri séu til að bæta skólakerfið okkar og horfi meðal annars til þess að einungis 44% af nemendum á Íslandi ljúka námi á tilsettum tíma. Við erum þar töluvert langt á eftir flestum öðrum þjóðum sem við berum okkur saman við. Mér finnst það skipta máli og ég tel að það séu tækifæri til að gera betur. Hvað varðar kjarasamningana sem hér var komið inn á vil ég segja eftirfarandi: Okkur, hinu opinbera, ríkinu, er skorinn nokkuð þröngur stakkur hvað það varðar að búið er að gera samninga á almenna markaðnum. Ríkið getur ekki undir nokkrum kringumstæðum látið eins og slíkir samningar hafi ekki verið gerðir. Við hljótum því að þurfa að taka tillit til þess. Ég hef aftur á móti sagt að með því að gerðar séu kerfisbreytingar í framhaldsskólanum sé hægt að rökstyðja það að hægt sé að hækka laun kennara umfram það sem verður gert á almennum markaði. Takið eftir því, það er ekki svo að það sé vandamálið í þessum kjaraviðræðum og getur ekki verið það. Vandamálið væri fyrst það ef menn væru bundnir við það og stæðu frammi fyrir þeim kjarasamningum sem gerðir voru á almennum markaði og það væri eini möguleikinn. Ég vil nefna hitt líka að það er mikilvægt hvað varðar núverandi stöðu mála að lögin frá 2008 hafa búið til heilmikið svigrúm fyrir okkur. Lögð hefur verið áhersla á það allt frá því að þau lög voru sett að skólar skipuleggi námsbrautir sínar þannig að nemendur geti lokið námi á skemmri tíma en áður. Árið 2011, á síðasta kjörtímabili, þegar aðalnámskrá framhaldsskóla kom út, voru sett eftirfarandi ákvæði um lengd stúdentsprófs sem ég vil vekja hér athygli á vegna þessarar umræðu: 1. Námstími til stúdentsprófs verði breytilegur milli námsbrauta og skóla, en framlag nemenda skal þá aldrei vera minna en 200 fein, nýjar framhaldsskólaeiningar. Þær framhaldsskólaeiningar byggja á þeirri skilgreiningu að hver eining samsvari um það bil þriggja daga vinnu nemenda sem þýðir að fullt nám er 60 fein á námsári. Samkvæmt þessu samsvarar 200 fein-nám 3,3 árum. Það er nokkuð nauðsynlegt að hafa það í huga að þetta er búið að gerast, það hefur átt sér stað. Það sem um er að ræða hvað varðar kjarasamninga er meðal annars það að við semjum um að hægt sé að láta þessa þróun ganga fram þannig að kjaraumhverfi kennara liðki hér fyrir þannig að þróun geti gengið óhindrað fram með góðum hætti. Það er því með engum hætti hægt að halda því fram að búið sé að setja kjaraviðræður í erfiða stöðu vegna þess að verið sé að leggja til styttingu. Hitt er það að það er tækifæri fólgið í því að með því að samið verði þannig að sú þróun sem ég lýsti áðan og birtist meðal annars í námskránni frá 2011 og lögunum frá 2008, geti gengið fram með skipulegum og góðum hætti þarf að gera breytingar á kjörum kennara. Það væri þá líka leiðin til þess að hægt væri að hækka laun kennara umfram það sem gerist á almennum markaði, það væri hægt að gera það. Það er mjög mikilvægt og það er tækifæri sem við 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og hæstv. ráðherra fyrir að vekja máls á þessu og fyrir svörin. Ég vil þó aðeins ítreka nokkrar af þeim spurningum sem fram komu í máli hv. málshefjanda því að það hefur verið nokkuð misvísandi hvað komið hefur fram hjá hæstv. ráðherra um hvort hann telji lögin frá 2008 vera fullnægjandi ramma eða hvort hann hafi í hyggju einhverjar frekari breytingar eins og jafnvel hefur verið gefið í skyn af sjálfum hæstv. ráðherra, þ.e. frekari lagabreytingar eða námskrárbreytingar til að stytta nám til stúdentsprófs. Staðreyndin er sú að lögin frá 2008 voru niðurstaða mikils samráðs. Þau endurspegluðu ákveðna málamiðlun og gáfu þennan sveigjanleika. Þegar sett var ákveðið lágmark á einingafjölda, sem ég kannast nú við þar sem ég setti það sjálf, var líka undanskilið að heimildir væru fyrir skóla til að hafa þetta breytilegt og mislangt. Það er alveg ljóst að hæstv. ráðherra þarf að skýra það því að sá misskilningur er að minnsta kosti greinilega uppi í umræðunni að menn óttast að hér sé ætlunin að draga úr þessum sveigjanleika og setja þak á einingafjöldann. Við því þurfum við að fá skýr svör því að það er þá talsverð stefnubreyting frá niðurstöðunni í lögunum 2008. Auðvitað höfum við áhyggjur þegar í stjórnarsáttmála er sérstaklega vitnað til vinnu frá 2006, áður en þessi niðurstaða náðist, og auðvitað höfum við áhyggjur þegar í ljós kemur að hvítbókin, sem nú heitir víst áfangaskýrsla, er ekki unnin í formlegu samráði við fagfélög kennara. Hæstv. ráðherra ræðir hér um brottfall og ég held að við getum öll verið sammála um að það er áhyggjuefni í skólakerfinu, en hverjar eru ástæður brottfallsins? Er það það að námið sé ekki nógu „intensíft“? Nei, helstu ástæður brottfallsins, eins og hefur komið fram, bæði í rannsóknum OECD og þeim könnunum sem menntamálaráðuneytið hefur gert, eru félagslegar og sálrænar ástæður sem bendir á að við þurfum að styrkja þann stuðning fyrir ungmennin okkar. Þau eru ekki með aðgang að skólahjúkrunarfræðingum eða sálfræðingum í skólum sínum eins og til að mynda nágrannaþjóðirnar. 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir að hefja þessa umræðu. Skólar gegna mikilvægu og margslungnu hlutverki í samfélagi okkar. Langflestir verja mörgum árum í menntastofnunum sem gegna veigamiklu hlutverki í uppeldi, menntun og mótun þegna landsins. Í skólunum fá nemendur þann viðmiðunarramma sem tekur til þess veruleika sem þeir lifa í og nauðsynlegur er til að einstaklingar geti búið og haft samneyti í sama samfélagi. Við lifum á tímum fjölmenningar og margbreytileika og í skólunum er þversnið af íbúum landsins, manneskjur með ólíkan menningar- og trúarlegan bakgrunn, manneskjur af ólíkum þjóðfélagsstigum og þjóðerni. Þar blandast saman ólík viðhorf, gildi og venjur. Í lögum og námskrá skólanna er lögð áhersla á að skólastarf skuli byggjast á virðingu, réttlæti og jafnrétti, að stuðla beri að alhliða þroska allra nemenda og virkri þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi og að búa nemendur undir þátttöku í atvinnulífinu og frekara námi, að efla siðferðisvitund, ábyrgðarkennd, víðsýni, frumkvæði, sjálfstraust og umburðarlyndi nemenda, þjálfa þá í öguðum og sjálfstæðum vinnubrögðum, jafnrétti og gagnrýninni hugsun. Það gerir stöðu skólanna okkar einstaka. Því er mikið í húfi að vel takist til að skapa gott umhverfi og samveruform ólíkra einstaklinga. Þar leikur náið samstarf menntamálayfirvalda og skólans lykilhlutverk. En til þess að skólinn geti sinnt þessu mikilvæga hlutverki sínu er höfuðatriði að við hann starfi vel menntaðir kennarar sem hafa fagmennsku og þarfir nemenda sinna að leiðarljósi, fagfólk sem hefur lagt að baki langt háskólanám til að sinna þessu starfi - en ekki síst ánægðar og góðar manneskjur sem búa við öruggt og traust starfsöryggi. Og þar eiga laun stóran þátt. Hæstv. forseti. Menntun og menntakerfi okkar er mikilvægasta efnahags- og samfélagsmál þjóðarinnar og á að vera í forgrunni allra ákvarðana yfirvalda hverju sinni. Mikilvægasta fjárfesting sérhvers ríkis er í menntun og við eigum að hætta að tala um að við séum að eyða peningum þegar hún er annars vegar. Að lokum, að ríkið ætli að nota fyrirhugaðar breytingar á skólakerfinu sem ekki hafa einu sinni verið ræddar í þinginu sem útspil í kjaradeilu við kennara þykir mér í hæsta lagi óeðlilegt og 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér málefni framhaldsskólans í skugga verkfalls framhaldsskólakennara. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Guðbjarti Hannessyni, fyrir að taka upp þetta málefni og svör hæstv. menntamálaráðherra. Framhaldsskólinn er í eðli sínu íhaldssamt en um leið kraftmikið starfsumhverfi þar sem breytingar í samfélaginu streyma stöðugt inn í skólann með nemendum sem eru drifkraftur umbreytinga og oftast fórnarlömb þeirra verkefna sem við erum að tala um hér. Vandinn í dag birtist ekki í aðalnámskránni, kennsluháttum eða hæfni kennara. Vissulega þurfum við að takast á við brottfall, það þurfum við ávallt að gera. Vandinn er fyrst og fremst tvíþættur í mínum huga. Áður gátu kennarar treyst á yfirvinnu og því skorti oft á samstöðu til að ná fram bættum kjörum. Samfara auknum rekstrarvanda hins vegar, niðurskurði og hagræðingaraðgerðum blasir nakinn veruleikinn við, of lág grunnlaun og enga yfirvinnu að hafa. Virðulegi forseti. Til að ná farsælli lausn vil ég taka undir með hæstv. menntamálaráðherra, að gera tilraun til að horfa á þetta í samhengi, þ.e. skipulagsbreytingar og kjör kennara. Hér þarf samvinnu og sátt stjórnvalda, skólastjórnenda og kennara og ég minni á þá staðreynd að það verður engin framþróun eða lausn nema fyrir tilstuðlan skólastjórnenda og kennara. Hér er tækifæri til þess að ná árangri ef horft er á þessa hlið mála, trúi ég.

Virðulegi forseti. Ég var grunnskólanemi í nokkrum verkföllum. Ég var framhaldsskólanemi í verkfalli. Ég var grunnskólakennari í verkfalli. Frá 1977 hafa verið kennaraverkföll á rétt rúmlega fjögurra ára fresti að meðaltali. Ég hef ýmist verið nemandi eða kennari í rúmum helmingi þeirra. Ég horfði á það af þingpöllum þegar Alþingi setti lög á verkfall kennara árið 2004. Alþingi setti lög sem byggðu á samningi sem kennarar höfðu þegar hafnað með 93% greiddra atkvæða. Virðulegi forseti. Allir eru sammála um að menntun er verðmæt en tíð verkföll kennara, núverandi verkfall framhaldsskólakennara og yfirvofandi verkfall Félags háskólakennara bendir hins vegar til þess að stjórnvöld meti ekki framleiðendur menntakerfisins að verðleikum. Fræðslustarfsemi er að meðaltali lægst launaða atvinnugreinin. Er það skrýtið að kennarar fari svona oft í verkfall? Ég hvet því til þess að framkvæmdarþjónustan, hæstv. menntamálaráðherra, tryggi stöðu fræðslustarfsemi, eins mikilvæg og hún er, til framtíðar, að vinna að sátt með menntastarfsfólki og samfélaginu öllu sem greiðir fyrir þjónustuna, sátt í þágu starfsöryggis, sátt í þágu námsöryggis og sátt í þágu framtíðar íslenskrar hugvitsstarfsemi.

Forseti. Framhaldsskólinn á Íslandi er í vanda. Í fyrsta lagi glímir hann við bága rekstrarstöðu. Fyrir hrun hafði mikil hagræðing farið fram í framhaldsskólanum og segja má að þá hafi fitan verið skorin af rekstri skólanna. Eftir hrun var síðan gerð hagræðingarkrafa á framhaldsskólana sem sett var í svipaðan flokk og velferðarmál þar sem gerð var minni krafa en til dæmis á almenna stjórnsýslu. Samdrátturinn á síðasta kjörtímabili var þó samtals 2 milljarðar, þ.e. 12,7%, til viðbótar þeirri hagræðingu sem átti sér stað fyrir hrun. Ný ríkisstjórn gerði áfram kröfu um rúmlega 3% niðurskurð til viðbótar þótt ljóst hefði verið þá að framhaldsskólarnir þyldu ekki frekari niðurskurð við óbreytt skipulag og lögboðin verkefni. Í öðru lagi glímir framhaldsskólinn við kjaradeilu. Viðurkennt er að framhaldsskólakennarar hafa dregist aftur úr hvað kjaraþróun varðar miðað við viðmiðunarhópa. Á árinu 2012 fóru fram viðræður á milli starfsmanna skrifstofu fjármálaráðuneytisins og Félags framhaldsskólakennara í samræmi við bókanir í kjarasamningi sem skiluðu ekki þeim árangri sem kennarar gátu sætt sig við. Nú er deilan í hnút en vonandi leysist hún farsællega sem fyrst því að miklir hagsmunir eru í húfi, bæði fyrir kennara, nemendur og samfélagið allt. Í þriðja lagi stendur framhaldsskólinn frammi fyrir styttingu námstímans og það er í sjálfu sér markmið sem ég tel hagsmunamál nemenda og samfélagsins að stefna að. En krafan um að taka á því máli sem er umdeilt í miðri kjaradeilu eykur líklega enn á vandann, þ.e. ef ganga á lengra en lögin frá 2008 gera ráð fyrir. Mér heyrðist á máli hæstv. ráðherra áðan að lögin frá 2008 væru útgangspunkturinn og að meta ætti breytingar sem þeim fylgja til kjarabóta. Þann útgangspunkt tel ég líklegri til að greiða fyrir auknum sveigjanleika í lengd námstímans og reyndar lausn kjaradeilunnar.

Hæstv. forseti. Átt hefur sér stað vinna í framhaldsskólum á Íslandi í töluvert mörg ár sem miðað hefur að því að stytta námstíma til stúdentsprófs. Það er líka jafn ljóst að ekki hefur verið full eining um það. Hins vegar er kennarastéttin og hið opinbera sammála um að nauðsynlegt er að stokka upp það starf sem á sér stað í framhaldsskólum og færa það nær þeim þörfum sem okkar unga fólk sem við erum að mennta hefur og þarf sem undirbúning fyrir lífið. Ég sat ráðstefnu fyrir nokkuð mörgum árum þar sem prófessor frá Bretlandi fór yfir skólakerfið í hinum vestræna heimi. Þar líkti hann skólakerfinu við seglskútu meðan allt samfélagið væri eins og vélskip. Það er líking sem ég hef gjarnan hugleitt og gripið til þegar ég hef verið að velta fyrir mér því sem gera þarf í framhaldsskólum. Það þarf að eiga sér stað breyting en það er jafn ljóst að sveigjanleikinn sem rætt hefur verið um mun verða til staðar áfram. Hins vegar er miðað að því að meðalnámstími til stúdentsprófs verði styttur og það gerist af sjálfu sér hjá því unga fólki sem er í skólunum. Það tekur þá ákvörðun að hraða námi sínu vegna þess að það vill nýta tímann á annan hátt.

Virðulegi forseti. Því miður kemur sú staða ekki á óvart sem uppi er varðandi verkfall kennara nema ef vera skyldi ríkisstjórninni sem mætti að samningaborðinu með úfið hár og stírur í augunum, algjörlega óundirbúin. Ráðherra leyfir sér að spyrða saman lausn kjaradeilunnar og viðamiklar breytingar á framhaldsskólakerfinu sem hann hefur þó ekki enn lagt fram, eins og hér hefur verið sagt. Það er líka óraunhæft og ófaglegt að ætla að menntastefna þjóðar sé hluti af kjarasamningum, ekki frekar en að samgönguáætlun er hluti af kjarasamningum vegagerðarmanna. Það er takmark út af fyrir sig að fækka námsárum til stúdentsprófs en við verðum að hugsa um hvað skólastarf er. Er það eitthvað sem á eingöngu að meta eftir reiknilíkani eins og framleiðslu í verksmiðju? Nei, við erum að tala um menntastofnanir þjóðarinnar og fólkið sem þar starfar og lærir. Ráðherra talar um kerfisbreytingu og að nútímavæða menntakerfið. Manni dettur helst í hug að ráðherra hafi ekki lesið lögin frá 2008 sem þó voru sett í tíð flokkssystur hans, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, og svo nýju námskrána sem kom út í kjölfarið, árið 2011. Nýju lögin eru leið til að minnka brottfall og brautskrá nemendur fyrr en til þess þarf að innleiða að fullu hina nýja menntastefnu sem kemur til móts við fjölbreyttar þarfir nemenda. Þar er nútímavæðingin, hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra talar líka mikið um að nemendur ljúki námi á svipuðum aldri og annars staðar á Norðurlöndunum og komist þar af leiðandi fyrr út á vinnumarkaðinn. Ráðherra veit vel að íslenskir stúdentar vinna gjarnan með skóla margvísleg störf, enda ekki styrktir eins og víða erlendis og eiga því starfsreynslu umfram nemendur í nágrannalöndum okkar. Því er samanburðurinn ekki einhlítur. Það verður áhugavert að sjá hin menntunarlegu markmið ráðherra með styttingu námsins og hvort þau bæti nám og/eða kennslu. Eða er það bara stefnan að fækka kennurum og auka þar með laun þeirra sem eftir eru? Fagleg markmið náms og kennslu eiga að ráða för þegar fjallað er um breytingar á skóla. Það er samfélagslega hagkvæmt að byggja á þeim grunni sem lagður hefur verið og klára vinnuna í sátt við skólasamfélagið í stað þess að ætla að þröngva almennum kerfisbreytingum upp á framhaldsskólana í miðri kjarasamningagerð. Ráðherra þarf að jarðtengja sig og styðja við þær breytingar sem enn er verið að móta 

Herra forseti. Ég vil aðeins hugleiða brottfall og stöðuna sem við erum í núna í verkfalli framhaldsskólakennara. Sá sem hér stendur stundaði nám í framhaldsskóla á Íslandi í samtals þrjú ár fyrir um það bil 30 árum og voru verkföll öll þau ár. Fyrsta árið lærði ég að drekka mikið kaffi og lærði texta Megasar utan að. Annað árið drakk ég meira kaffi og rifjaði upp texta Megasar. Þriðja árið fékk ég ógeð á kaffi og fór út á vinnumarkaðinn. Ég hef frestað því að fara aftur í skóla og er enn á vinnumarkaðnum. Þetta hefur haft mikil áhrif á líf mitt. Ég ætla svo sem ekki að kvarta yfir því hvernig fór en það eru kannski ekki allir jafn heppnir og ég að enda á Alþingi. Þetta þýddi það að ég leiddist út í til dæmis pönk og pólitík og varð sýniþörfinni að bráð,  Brottfallið í íslenskum framhaldsskólum var þegar hærra en í löndunum sem við berum okkur saman við. Óstöðugleiki og óvissa í skólastarfi mun bara auka á brottfallið og það hefur ekki bara áhrif núna í vetur eða á líf þeirra sem eru í skólanum í dag eða kynnu að falla brott, eins og sá sem hér stendur lenti í, heldur mun þetta hafa áhrif á líf þeirra og samfélagið allt næstu 50, 60 ár. Þetta er grafalvarlegt mál og sýnir, finnst mér, að við höfum ekki haldið á málum framhaldsskólans af nógu mikilli festu og ábyrgð. Ég hvet okkur til að snúa á rétta braut.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda. Ég er einn af þeim nemendum sem aldrei hafa passað í formið og fóru óhefðbundna leið, sem er kannski ástæðan fyrir því að ég og hv. þm. Óttarr Proppé erum saman á þingi í dag. Ég hef stundað framhaldsskólanám í tveimur skólum og ég get sagt með vissu að fáir finna eins mikið fyrir því og nemendur hversu mikið álag er sett á framhaldsskólakennara. Þótt ótrúlegt sé eru komin nokkur ár síðan ég byrjaði í framhaldsskóla, um sjö. Jafnvel þá var álag á kennara orðið mikið. Ég starfaði mikið í félagsmálum í skóla og fékk því að starfa mikið með kennurum við skipulag og utanumhald og gáfu kennarar alveg einstaklega mikla vinnu utan vinnutíma síns til að tala við nemendur, hjálpa þeim við námið og aðstoða við margt sem komið getur upp í stórum skóla þegar félagslíf er annars vegar. Að þessu sögðu set ég upp hatt nemandans í ræðu minni. Í gegnum skóla og félagsstarf hefur oft verið rætt að endurskoða þurfi framhaldsskólalög með tilliti til einhvers sem upp hefur komið. Margt þarf að hafa að leiðarljósi við svona endurskoðun þar sem innan framhaldsskólakerfisins blandast bæði lögráða og ólögráða einstaklingar. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna gildir um um það bil helming þeirra sem stunda nám við framhaldsskóla og þarf að huga að því að allar breytingar taki mið af honum. Í fyrrnefndum sáttmála kemur fram að barn hafi rétt til að tjá sig í málum sem það varða og að hlustað sé á skoðanir þess. Oft gleymist í ferli sem þessu að tala þarf við nemendur líka, fá sjónarmið þeirra fram því að oftar en ekki eru einhverjir vankantar á reglum sem ákveðnar hafa verið af fólki sem á að vita betur en nemendur, þrátt fyrir að tugir ára séu liðnir frá því að það var í námi og hefur því ekki þurft að hlíta slíkum reglum sem nemendur. Um leið og við horfum á sjónarmið nemandans, samfélagsbreytingar o.fl. þurfum við að breyta hugarfarinu. Í dag er mest hugsað um kostnað. Ég veit ekki hversu oft ég hef verið mötuð á því hvað það kosti að mennta framhaldsskólanema og að þeir þurfi að standast þessar og hinar kröfur til að skólinn komi vel út og fái sitt, en kannski er komið að því að huga aðeins að kostnaði við laun þeirra sem vinna þá vinnu sem þarf til að hjálpa nemendum að 

Herra forseti. Í vinnu hóps sem iðnaðar- og viðskiptaráðherra skipaði um hagnýtingu internetsins las ég skýrslu um hvernig menntamálum er háttað. Það er skýrsla frá World Economic Forum sem kom út í janúar á þessu ári og þar eru mjög áhugaverðir punktar um það hvernig framtíðarmenntun muni líta út. Og framtíðin er byrjuð. Þar kemur fram að nýsköpun í nettengdri menntun getur bætt námsárangur og aukið aðgengi ásamt því að lækka kostnað. Tækifæri til verðmætasköpunar eru líka mikil því að meira fé er varið í menntun en í allan annan upplýsingaiðnað samanlagt. Hversu fljótt við munum uppskera aukna hagsæld sem þessu fylgir veltur á því hversu fljótt námsefni viðurkenndra háskóla á netinu er metið til eininga, og þarna kemur að háskólunum. Næstu tvö atriði varða framhaldsskóla og grunnskóla og þau tryggja aðgengi nemenda að nettengdri upplýsingatækni og kennslu í tölvulæsi til að hagnýta tæknina. Nettengdar lausnir geta í dag aðstoðað kennara við að spá fyrir um námsárangur og áhuga nemenda og meta hvað nemandinn veit raunverulega. Þá geta slíkar lausnir einnig haldið nemendunum áhugasömum með námsefni sem hentar hverjum og einum hverju sinni. Nettengdar námssíður geta þannig bætt námsárangur ásamt því að lækka kostnað með auknu aðgengi að einstaklingsmiðaðra námi og betri yfirsýn kennara, skólastjórnenda og annarra sem hlut eiga að máli. Þarna er því hægt að auka áhugann og auka árangur nemenda, minnka brottfall og lækka kostnað. Það er mikilvægt að nýta tækifæri upplýsingatækninnar og internetsins til að mennta menn á Íslandi og ég vil nefna að við erum komin mjög framarlega í heiminum hvað þetta varðar með fyrirtæki eins og Mentor og Skema. Ég hvet alla til að kynna sér þessi tækifæri. Þarna eru tækifæri til að leysa margt 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Við heyrum á henni að hv. þingmenn sem hér hafa tekið til máls hvetja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra til dáða til að vinna að lausn á þessari kjaradeilu og til að berjast þar fyrir bættri stöðu kennara og menntastétta í kerfinu í heild. Hér hefur komið fram að hækka þurfi grunnlaunin, það þarf að viðurkenna þessi störf til jafns við þau sem eru í viðskiptalífi og lögfræði og annars staðar. Fyrr næst aldrei sátt um þetta. Við erum öll sammála um að það þarf að vera fjölbreytileiki og sveigjanleiki. Við héldum að búið væri að búa til lagaramma sem hægt væri að byggja á. Ég hvet hæstv. ráðherra til að vinna út frá þeim lagaramma. Ég hvet hann til að hafa það samstarf sem hér hefur verið umræða um, bæði við kennara, skólastjóra, nemendur og foreldra og þá sem skapa umræðu í landinu í heild um lausnir. Hér hafa komið ágætisábendingar um það hvernig nýta má tækni sem við erum framarlega í í mörgum skólum nú þegar og skapar ný tækifæri. Við höfum unnið vandaðar skýrslur um brotthvarf úr skólum, en á sama tíma og við vorum að vinna til dæmis að tengingu atvinnulífsins og skólanna í gegnum verkefnið Nám er vinnandi vegur var það verkefni skorið hressilega niður á þessu ári, illu heilli, og engin eftirfylgni á þeim úrræðum sem þar höfðu þó reynst gríðarlega vel til að hjálpa fólki að komast í gegnum framhaldsskólann. Ég vona að þessi umræða verði líka hvatning til þess að við látum ekki fjármála- og efnahagsráðuneytið móta skólastefnu á Íslandi. Það er ekki rétti vettvangurinn til þess. Ég hvet til þess að þessi umræða eigi sér stað hér og úti í samfélaginu og að við breytum áherslum sem við höfum glímt við í fjöldamörg ár, að við berjumst fyrir því að ríkisstarfsmenn, hvort sem er í uppeldis- og menntastörfum eða í heilbrigðisstéttum, fái störf sín metin að verðleikum, þá frábæru vinnu sem þar hefur verið unnin á undanförnum árum og unnin er enn þann dag í dag. Það er verkefni okkar 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ég tel að við getum verið sammála um að það er mjög mikilvægt að menntakerfi okkar sé að minnsta kosti jafn gott og menntakerfi annarra þjóða. Ástæðan er sú að lífskjör þjóða byggja í æ ríkari mæli á menntun. Ef menntakerfi okkar stenst ekki samanburð við menntakerfi annarra munu lífskjör okkar ekki heldur standast samanburð við lífskjör annarra. Þess vegna skiptir alþjóðlegur samanburður máli. Það skiptir líka máli fyrir okkur að horfast í augu við þá staðreynd að einungis 44% af nemendum okkar klára framhaldsskólanámið á tilteknum tíma. Það er alvarleg staða og því þurfum við að breyta. Ég er líka þeirrar skoðunar að sá lagarammi sem kominn er, sem settur var hér 2008, sé ágætur og því vel hægt að vinna innan hans. Það tel ég alveg ljóst. Þess vegna skiptir máli að kjarasamningar kennara séu þannig úr garði gerðir að sú þróun sem lagt er upp með þar geti gengið snurðulaust fyrir sig. Í því er fólgið tækifæri í þessum kjarasamningum, að í stað þess að verið sé að takast á um þær hækkanir sem urðu á almenna markaðnum sé á grundvelli slíkra breytinga í kjarasamningum, sem eru til þess fallnar að flýta fyrir og liðka fyrir þeim breytingum sem ég er að lýsa hér, hægt að bæta kjör kennara umfram það sem gerist á almenna markaðnum. Ég leyfi mér að fullyrða að í því er fólgið sóknarfæri. Það er ekki vandi málsins að þessi staða sé uppi, það væri miklu erfiðara að fást við þessa kjarasamninga ef einungis væri sú staða uppi að hægt væri að tala um þær hækkanir sem urðu á almenna markaðnum. Það gefur augaleið. Ég vona virkilega að það takist að leysa þessa deilu fljótt og örugglega. Samninganefndirnar sitja enn á samningafundum og ég veit að þar er unnið af mikilli alvöru. Menn leggja mikið á sig til að ná saman. Ég vona, og veit að ég tala fyrir hönd okkar allra, að það gangi hratt fyrir sig.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér til svara í umræðu um almannarétt og tengingu hans við þá gjaldtöku sem hafin er á ferðamannastöðum um landið og síðan þá gjaldtöku sem stjórnvöld hafa unnið að skipulagningu á í kringum svokallaðan náttúrupassa. Þetta hefur að vísu verið rætt á þinginu en ekki út frá þeim mikilvægu lögum og reglum sem við eigum hér á landi um almannarétt sem lúta að frjálsri för almennings um landið. Uppruna almannaréttarins má rekja til fornra laga og reglna í Rómaveldi hinu forna um hin sameiginlegu gæði sem voru til að mynda andrúmsloftið og aðgengi að sjó sem talin voru svo mikilvæg að þau urðu að vera almenningi aðgengileg til frjálsra afnota. Það má eiginlega segja að þessar reglur hafi æ síðan endurspeglast í rétti vestrænna ríkja og þessar reglur endurspeglast líka í Jónsbók, hinni fornu íslensku lögbók þar sem fjallað er um rétt landeigenda yfir jarðargróðri þeim sem vex á landi þeirra þar sem fram kemur að menn megi æja hestum sínum á landi í annarra eigu sem ekki hefur verið slegið. Þar kemur líka fram að bændum beri beinlínis að gera vegi þar sem almannaleiðir hafa verið mestar. Þeim beri að höggva skóg og sé hann ekki hogginn sé vegfarendum frjálst að gera það því að þannig var almannarétturinn hugsaður. Þessi ákvæði endurspegla víðtækan fararrétt almennings og fólu í sér að landeigendur urðu að þola að meginstefnu bótalaust ferð manna um land sitt. Þó að ég fari kannski hér nokkuð aftur í tímann finnst mér það mikilvægt því að þetta sýnir hina ríku hefð. Almannarétturinn birtist í vatnalögum 1923, hann birtist í fyrstu íslensku náttúruverndarlögunum 1956 og síðan þá hefur hann verið hluti af náttúruverndarlögunum. Nú horfum við hins vegar upp á aðgerðir sem kalla má nokkurs konar villta vestur þar sem landeigendur eru farnir að hefja hér gjaldtöku, jafnvel á landi sem ekki er alfarið í þeirra eigu. Má þar nefna Geysissvæðið þar sem ríkið er líka einn af landeigendum og hafa staðið þar yfir deilur. Við heyrum um sjónarmið frá sveitarstjórnarmönnum sem ætla að setja upp gjaldtöku við Seljalandsfoss, Skógafoss og hér og þar á Suðurlandi svo dæmi sé tekið. Rætt er um gjaldtöku fyrir norðan, í kringum Mývatn, og á meðan er unnið að hugmyndum um svokallaðan náttúrupassa. Umhverfisráðuneytið hefur átt aðild að þeirri vinnu og er þar verið að tala um eina gjaldtöku fyrir landið allt. Hér hefur umræðan kannski fyrst og fremst snúist um að tryggja þurfi einhverja fjármuni. Ég held að allir séu sammála um að það þarf að tryggja fjármuni til uppbyggingar innviða á friðlýstum svæðum, það þarf að tryggja fjármuni til uppbyggingar á ferðamannastöðum, en hvernig ætlum við að tryggja þá fjármuni? Ég tel það algjörlega óásættanlegt til að byrja með að þeir séu tryggðir með einhverri hipsumhapsgjaldtöku úti um land sem engin yfirstjórn er á. Ég velti fyrir mér og hef um það verulegar efasemdir að sú gjaldtaka sem við höfum heyrt um í formi náttúrupassa sé rétta leiðin til að tryggja þessa fjármuni þar sem gert er ráð fyrir að allir þurfi að greiða gjald fyrir að sjá íslenska náttúru og að með því verði haft eftirlit hvort fólk sé með slíkan passa eða ekki. Ég hef fyrst og fremst efasemdir um það út frá því hvort það geti samrýmst hinum forna almannarétti sem við höfum haft hér í lögum og hefur verið mjög mikilvægur hluti af löggjöf vestrænna ríkja, við sjáum það þegar við skyggnumst undir yfirborðið og sú leið sem er í skoðun hjá stjórnvöldum núna er ekki byggð á fordæmi frá öðrum löndum. Víða greiðum við að sjálfsögðu ýmiss konar álögur á gistingu, farseðla og annað slíkt sem ætlað er til einhverrar slíkrar uppbyggingar ferðaþjónustu, en aðrar þjóðir hafa ekki farið þá leið sem nú er verið að tala um, þ.e. að allir kaupi sér sinn passa fyrir að fá að stoppa á ferðamannastöðum, sem væntanlega þarf að skilgreina út frá einhverjum „kríteríum“. Væntanlega þarf maður þá að vita hvenær maður þarf að hafa passann þegar maður stoppar á þjóðveginum og hversu langt frá viðkomandi svæði maður má vera. Hér er um að ræða almannarétt, þann mikilvæga rétt í vestrænni löggjöf, og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig telur hann annars vegar þá gjaldtöku sem nú er hafin hér og þar samrýmast lögum um almannarétt? Hvernig telur hann hugmyndir stjórnvalda um náttúrupassa samrýmast lögum og reglum um almannarétt? Telur hann þessa leið einu leiðina til að tryggja fjármagn til uppbyggingar á ferðamannastöðum og til eflingar innviða friðlýstra svæða eða telur hann rétt í því samhengi að skoða líka aðrar leiðir? Ég nefndi hér farseðlagjöld, gistináttagjöld og 

Virðulegi forseti. Hugmyndir um gjaldtöku á ferðamannastöðum hafa mikið verið í umræðunni að undanförnu. Það er því mjög jákvætt að við séum öll orðin sammála um að brýnt sé að taka gjald af ferðaþjónustunni til að vernda og byggja upp innviði í náttúru Íslands til að hún spillist ekki. Ferðaþjónustan nýtir land og sérstöðu íslenskrar náttúru og fyrir það er eðlilegt að taka sanngjarnt gjald til að standa straum af nauðsynlegri vernd og uppbyggingu. Ríkisstjórnin samþykkti síðasta haust að útfæra leið til fjármögnunar uppbyggingar og viðhalds á ferðamannastöðum. Einnig var samþykkt í kjölfarið að vinna tillögur um áætlun um vernd, uppbyggingu og viðhald innviða í íslenskri náttúru í þágu ferðaþjónustunnar. Um er því að ræða samstarfsverkefni sem bæði ráðherra ferðamála og ráðherra umhverfis og auðlinda koma að, þ.e. að gjaldtökuleiðin væri ferðamálamegin en vernd og uppbygging umhverfis- og auðlindamegin. Fjárþörf vegna þessa er töluverð og uppsöfnuð og hvað varðar til dæmis þjóðgarða, friðlýst svæði og önnur svæði í opinberri eigu á forræði umhverfis- og auðlindaráðuneytis er hún áætluð af stærðargráðunni 1 milljarður á ári að minnsta kosti næstu fimm árin. Þar til viðbótar er síðan Þingvallaþjóðgarður og svæði í eigu einstaklinga og sveitarfélaga. Verið er að leita að leiðinni að hentugu gjaldtökuformi á ferðaþjónustuna. Taka þarf tillit til sjónarmiða fjölmargra aðila og best er að geta sameinast um samræmt gjaldtökukerfi, þ.e. þjóðgarða, friðlýst svæði, sveitarfélög og landeigendur sem koma að uppbyggingu á innviðum íslenskrar náttúru. Nokkrir möguleikar um gjaldtökuleiðir hafa skotið upp kollinum og er náttúrupassi einn þeirra sem felst í aðgengi að ákveðnum stöðum. Það form vekur upp spurningar um hver sé hin eiginlega hvatning fyrir hina ýmsu ferðamannastaði vítt og breitt um landið að gerast aðilar. Hvernig tryggjum við að allir taki þátt? Náttúrupassaleiðin í því formi sem hún hefur verið kynnt getur þrengt að réttindum almennings, þ.e. gjaldtaka á ákveðnum stöðum gegn því að þeir sömu staðir fái aðgang að fjármunum til uppbyggingar í þágu ferðaþjónustu að viðlögðum sektum ef viðkomandi greiðir ekki aðgangseyri. Náttúrupassinn útilokar því ekki í þessu formi að landeigendur geti tekið upp sína eigin gjaldtökuleið eins og dæmin hafa sannað og ekki viljum við að gjaldtökuleiðin verði til þess að skapa gjá og togstreitu milli ferðaþjónustunnar sem atvinnugreinar og almennings í landinu. Annar möguleiki sem ræddur hefur verið sem gjaldtökuleið gæti verið í formi þess sem kalla mætti öryggis- og náttúrugjald, gæti líka kallast náttúrupassi, sem gæti verið einhvers konar útfærsla með fyrirmynd í svokölluðu ESTA-gjaldi Bandaríkjanna. Gæta þyrfti jafnræðis með slíku gjaldi og þyrftu Íslendingar einnig að greiða það að einhverju leyti. Sú leið er ekki ósvipuð núverandi veiðikorti til fuglaveiða og mundi ekki tengjast aðgengi að ákveðnum svæðum og ekki þrengja að almannarétti. Ég tel að það þurfi bindandi samkomulag, hvaða leið sem er farin, að ræða í nokkur ár milli ríkis, sveitarfélaga, landeigenda, björgunarsveita, útivistar- og umhverfissamtaka og ferðaþjónustunnar og tekjur væru skilgreindar til uppbyggingar á ferðamannastöðum á vernd og náttúru þeim tengdum. Í löggjöf um þjóðgarða og friðlýst svæði eru til að mynda ákvæði um gjaldtöku fyrir veitta þjónustu sem lítið hafa verið virkjuð enn sem komið er en hafa verið í skoðun. Samhliða er brýnt að huga að því að setja reglur um fyrirkomulag gjaldtöku fyrir veitta þjónustu á ferðamannastöðum og reglur um almannarétt. Það gæti þurft að skýra til að reyna að koma í veg fyrir gjaldtöku fyrir för almennings um landið nema þegar einhver þjónusta er veitt. Nýlegar uppákomur um gjaldtöku á óljósum grundvelli eru ekki heppilegar fyrir neinn. Í þessu samhengi er réttur almennings til frjálsrar farar um landið lögbundinn réttur borgaranna sem er eitt einkenni samfélags okkar og tengsla Íslendinga við eigið land. Ég get tekið undir með málshefjanda varðandi það. Um þann rétt hygg ég að flestir Íslendingar vilji standa vörð. Almannaréttur er síður en svo úreltur og er viðurkennd regla í íslenskum lögum. Ferðaþjónustan hefur vaxið hratt að undanförnu og ferðamönnum hefur fjölgað með tilheyrandi ágangi á landið og vaxtarverkjum. Því er brýnt að til sé stefnumótun og útfærsla á framkvæmdum og forgangsröðun fjármuna til einstakra verkefna. Enn er mörgum spurningum ósvarað þar að lútandi. Vinna þarf stefnumarkandi áætlun um vernd og uppbyggingu vegna nýtingar ferðaþjónustunnar á íslenska náttúru. Í umhverfisráðuneytinu er unnið að gerð frumvarps um slíka áætlun sem unnin yrði í nánu samstarfi við ráðuneyti ferðamála, samtök sveitarfélaga, ferðaþjónustuna, landeigendur og eftir atvikum aðra. Einnig mætti hugsa sér að landvarsla yrði á forræði sveitarfélaganna og fjármagnast með aðild að gjaldtökusjóðnum. Þetta er mikilvæg umræða sem við verðum að fá niðurstöðu í sem fyrst. Fjárþörfin er til staðar, náttúran lætur á sjá og er í húfi. Það er eðlilegt að leggja gjald á ferðaþjónustuna til að standa straum af vernd og uppbyggingu náttúrunnar. Ég legg til að við reynum saman að finna sem fyrst sanngjarna leið til að afla þeirra fjármuna sem þarf og hefjast handa við það verkefni. Þar má almannaréttur ekki verða settur í uppnám og er framkvæmdaáætlun um uppbygginguna miðlægt plagg í þeirri vinnu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir þessa umræðu og ekki síst nálgunina sem hún kemur með inn í hana sem snýr að almannarétti, en við höfum meira verið að ræða hvernig við getum innheimt gjöld af ferðamönnum. Ég er sammála því sem hér hefur komið fram, það skiptir máli að við reynum að finna leið í gjaldtöku sem tryggir engu að síður almannarétt. Það er ekki hlaupið að því, sérstaklega ekki í ljósi þess ástands sem uppi er núna. Það ríkir hálfgert gullgrafaraæði í þessum bransa, ef svo má að orði komast, á þeim tímum sem nú eru. Mér þykir gott að heyra hæstv. ráðherra segja að hann fagni því að nú séum við loks orðin samstiga í því að það þurfi að gera eitthvað í málinu vegna þess að við óskuðum svo sannarlega eftir því á síðasta kjörtímabili þegar við komum með tillögur um gistináttagjald og gjöld sem innheimt yrðu í gegnum flugfélögin. En ekkert varð úr samstöðunni þá og menn voru ekki til í að leggja neinar nýjar tillögur á borðið; bara engin gjöld, punktur, var krafa þáverandi stjórnarandstöðu. Núverandi stjórnarandstaða skilur málið sem betur fer og loksins eru ríkisstjórnarflokkarnir líka farnir að skilja mikilvægi þess að við náum góðri samstöðu um málið. Þess vegna vona ég að vel verði hlustað á það sem við höfum að segja í málinu. Ég tel mjög mikilvægt að við förum frekar í almenna leið og tryggjum að það verði almenn gjaldtaka af ferðamönnum frekar en að við förum að loka af einstaka svæðum eins og nú er að gerast varðandi innheimtu. Gallinn við það er nefnilega sá að þá eru menn farnir að hafa þá auðlind sem heitir náttúruperlur, sem laða að sér ferðamenn, að féþúfu. Þá erum við að mínu mati komin í annað auðlindastríð á Íslandi, ef svo má að orði komast, sem við höfum enga stjórn á, eins og við 

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ég vil fyrst segja að það er ótækt ástand að það sé verið að móta stefnu í gjaldheimtu með mismunandi hætti á ólíkum ferðamannastöðum víðs vegar um landið. Ég hvet stjórnvöld til þess að beita sér í því að reyna að ná samkomulagi við þessa aðila um að hinkra við þannig að við getum verið með eina samræmda stefnu í þessum efnum. Það sjá allir að af þessu skaðast allir. Í öðru lagi vil ég segja að mér finnast þær hugmyndir sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa kynnt þess virði að þær séu að minnsta kosti skoðaðar frekar. Ég ætla ekki að hafna þeim fyrir fram. Ég bíð eftir að þær komi inn í þingið og vil skoða þær. Í þeim gætu verið fólgin fyrstu skrefin í þessum efnum. Að minnsta kosti væri óráð að mínu mati að afgreiða málið fyrir fullt og fast í einu lagi, menn gætu kannski séð fyrir sér einhvers konar tilraunatímabil þar sem við næðum inn einhverjum fjármunum til að bregðast við bráðavanda á fjölförnustu ferðamannastöðunum sem blasir við okkur núna. Í þriðja lagi vil ég nefna í þessari umræðu grein sem birtist í Fréttablaðinu í gær eftir Einar Á. E. Sæmundsen, sem er fræðslufulltrúi þjóðgarðsins á Þingvöllum, þar sem hann kynnir leið Nýsjálendinga í þessum efnum. Hún hefur verið þannig framkvæmd að ferðaþjónustuaðili sem fénýtir ferðamannastað er með samning um það og skilar sérstöku gjaldi í sameiginlegan sjóð. Það er nokkurs konar útfærsla af auðlindagjaldi sem ég held að sé mjög sanngjarnt og við ættum að skoða frekar.

Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu sem er mikilvæg og þörf. Hér ræðum við um almannaréttinn sem er mikilvægur og búinn að vera lengi við lýði eins og komið var inn á. Við verðum að huga að því að aðstæður hafa breyst mikið frá því að þetta var. Hann var kannski ríkari í öðrum tilgangi áður fyrr, nú er það ferðaþjónustan og þörf okkar fyrir að ferðast og njóta útivistar um landið sem kallað hefur meira á þá kröfu að almannarétturinn sé virtur. Ekki ætla ég að gera lítið úr því, en þá þarf líka að huga að eignarréttinum í því ljósi. Margt hefur breyst á þessum tíma, t.d. hafa farartæki þróast mikið og ýmislegt annað, fjöldi fólks sem fer um landið hefur líka aukist. En almannaréttur má aldrei verða til þess að landið þurfi að liggja undir skemmdum. Við þurfum að hafa það í huga. Sú leið sem stjórnvöld fara núna varðandi náttúrupassa var valin vegna þess að auðveldast var að ná sátt um hana, því að þetta mál er mjög umdeilt. Þetta er sú leið sem flestir aðilar töluðu um og var talin líklegust til að ná fyrst árangri. Það eru fleiri leiðir og væntanlega kannski einhverjar aðrar betri en það tekur lengri tíma að ná sátt um slíkar leiðir eða að ná fram áhrifum þeirra. Við sjáum það bara sem hefur verið að gerast á síðustu dögum að við höfum ekki haft tíma til að bíða eftir því. Gullgrafaraæðið er byrjað. Ef við náum ekki tökum á þessum málum sem fyrst verður sífellt erfiðara að ná samkomulagi um að fara eina leið. Þess vegna held ég að vert sé að skoða náttúrupassaleiðina og sjá hvort hægt sé að fara hana. Hún tryggir óhindraðan aðgang, það þarf ekki túristaheldar girðingar úti um allt ef ekki er gjaldtaka víða. Þess vegna tryggir náttúrupassaleiðin almannaréttinn upp að vissu marki.

Virðulegi forseti. Náttúru Íslands fylgir ákveðin frelsistilfinning. Stór hluti þeirrar frelsistilfinningar er sú staðreynd að við höfum greiðan aðgang að náttúrunni. Það er ekki það sama að sjá dýr í náttúrunni annars vegar og dýr í búri hins vegar. Það er eins með náttúruperlur Íslands. Með því að láta fólk borga fyrir það eitt að koma nálægt eða sjá jafnvel náttúruperlur Íslands drögum við úr verðmæti sjálfra perlnanna því að stór hluti verðmætis þeirra er sú staðreynd að náttúran er ekki í neinu búri. Hún er bara þarna og það vill svo til að vér mannfólkið búum nálægt henni. Það er fallegt, það er dýrmætt. Að því sögðu þarf vissulega að vernda náttúruna, svo mikið er víst og það er enginn ágreiningur um það. Enginn hefur tekið til máls og lýst því yfir að um hjátrú sé að ræða eða að verkefnið sé ekki brýnt. Það er það. En aðferðirnar mega ekki verða til þess að ímynd ósnortinnar og frjálsrar náttúru Íslands verði eins og mynd af dýri í búri. Það er vissulega eðlilegt að taka gjöld, það er fullkomlega eðlilegt, nauðsynlegt og brýnt, en ferðamannaiðnaðurinn er í blóma enn þá og það er um margar leiðir að velja. Við kostnaðarmat okkar skulum við taka frelsið með í reikninginn.

Frú forseti. Hvað er almannaréttur? Sú spurning hefur vaknað upp hjá fólki þegar landeigendur hafa gengið vígreifir fram og rukkað inn á svæði sín eins og við Geysi í Haukadal og Kerið í Grímsnesi. Þeir hafa gengið inn í það tómarúm sem hefur verið vegna þess að stjórnvöld hafa að mörgu leyti verið mjög stefnulaus um hvernig eigi að byggja upp fjölfarna ferðamannastaði. Það hefur verið skorið niður í Framkvæmdasjóði ferðamannastaða sem var ætlað það hlutverk að byggja upp innviði ferðamannastaða vítt og breitt um landið og líka hafa verið lagðir minni fjármunir í þjóðgarða og önnur svæði sem var skorið niður til í síðustu fjárlögum. Það er kannski ekki að undra að landeigendur nýti sér þetta tómarúm og og rukki ferðamennina beint. Við þessu þarf að bregðast. Þetta er óásættanlegt. Við viljum ekki sjá hjá náttúruperlum landsins ástand eins og í villta vestrinu. Stjórnvöld verða að taka stjórn í þessum málum, byggja upp á þeim grunni sem var lagður, efla Framkvæmdasjóð ferðamannastaða og fjármagna hann til viðbótar við það gistináttagjald sem gildir þegar í dag. Í núgildandi lögum um náttúruvernd segir: „Almenningi er heimil för um landið og dvöl þar í lögmætum tilgangi.“ Verja verður með öllum ráðum þennan almannarétt og ég tel að bæði landsmenn og erlendir ferðamenn sjái ekki eftir einhverjum fjármunum, t.d. 500 kr., í komugjöld inn í landið til uppbyggingar íslenskri náttúru. Núna er verið að spyrja um aðferðafræði í þessum málum, um hvernig eigi að innheimta og útdeila 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda kærlega fyrir að koma með þetta mál inn á Alþingi vegna þess að stjórnvöld verða að bregðast við mikilli fjölgun ferðamanna til Íslands og finna leiðir til verndar náttúru landsins. Um þetta tel ég að við séum öll sammála. Jafnframt held ég að flestir sjái að undan einhvers konar gjaldtöku getum við ekki vikið okkur til að geta verndað náttúruperlur okkar sem og ferðamannastaði gegn ágangi fólks. Þarna þurfum við að finna leið sem getur skilið á milli hagsmuna almennings til frjálsrar farar um landið og þarfar hinnar ört vaxandi ferðaþjónustu. Hugmyndin að náttúrupassa er að mörgu leyti góðra gjalda verð en ég tel að við verðum að gefa okkur meiri tíma til að vinna betur með og úr þeirri hugmynd. Við þurfum að finna betri greiningu á kostum og göllum passans sem og hvernig við getum útfært skiptingu fjármagns til uppbyggingar og varnar á ferðamannastöðum. Vissulega hefur gjaldtakan á Geysi ýtt við fólki að hefjast handa en ég bið um að við hugsum málið í ró og yfirvegun. Ég nefni sem dæmi þjóðgarðinn á Þingvöllum og gerð fjárhagsáætlana. Getum við varðandi útdeilingu fjármagns treyst á við gerð þriggja ára fjárhagsáætlunar visst fjármagn sem við fengjum ár hvert? Það er mjög mikilvægt að ferðamannastaðir búi við slíkt öryggi. Einhvers konar öryggis- og náttúrugjald er þó nauðsyn og því gjaldtaka eða skattur af ferðaþjónustuaðilum sem nýta náttúruna. Almannarétturinn er vissulega gríðarlega mikilvægur og djúpt staðsettur í þjóðarvitund okkar. Bjartur í Sumarhúsum þráði heiðalönd fram yfir betra jarðnæði neðar í dalnum. Geysimörg okkar eru nokkuð lík honum og þrá frjálsræðið í náttúrunni fram yfir margt annað. Náttúrupassi eða önnur gjaldtaka má ekki eyðileggja þennan rétt, 

Virðulegi forseti. Meiri háttar klúður. Það er eiginlega eina lýsingin sem mér dettur í hug um hvernig ástatt er núna með gjaldtöku af ferðamönnum í landinu og fráganginn í því máli. Ríkisstjórnin afsalaði sér 1,5 milljörðum með því að lækka virðisaukaskatt úr 14% niður í 7% á sama tíma og fjölgun ferðamanna er í sögulegu hámarki. Þegar virðisaukaskatturinn var lækkaður 2007 var gengið hátt og ferðaþjónustan átti í vök að verjast en nú er ástandið annað. Vinna við náttúrupassann gengur hægt, svo ekki sé meira sagt, og að minnsta kosti eitt ár tapast í gjaldtöku. Landeigendur hafa misst þolinmæðina og rukka ferðamenn á hinum ýmsu stöðum og því kemur upp versta staðan sem nokkur manneskja gat ímyndað sér. Ekki verður séð að náttúrupassinn standist lög um almannarétt til að ferðast um landið. Það er alveg ljóst að ekki er hægt að gera greinarmun á Íslendingum og útlendingum þegar hans er krafist þannig að það virðist stefna í klúður líka. Ég ætlaði að nefna eins og hv. þm. Róbert Marshall mjög merkilega grein eftir Einar Sæmundsen, fræðslufulltrúa í þjóðgarðinum á Þingvöllum, um gjaldtöku í þjóðgörðum á Nýja-Sjálandi. Þar greiða þeir sem gera út á náttúruna, þeir gera samning og greiða fyrir að koma þangað með rútur. Þeir sem ferðast á eigin vegum þurfa ekki að greiða og ef þetta væri hér ætti þetta jafnt við um innlenda menn og erlenda. Ef menn segja að þeir sem koma á eigin vegum þurfi líka að greiða eitthvað má rukka bílastæðagjald eða eitthvað slíkt. Hvers vegna skyldi maður ekki borga fyrir að leggja við Gullfoss eins og maður borgar fyrir að leggja í Vonarstræti? 

Virðulegi forseti. Svo eru tvö atriði til viðbótar sem mér finnst mikilvægt að nefna í þessu samhengi, m.a. ráðstöfun þessara fjármuna sem við mundum ná í með þessum hætti. Það er ekki bara þörf á því að fá peninga til að girða af viðkvæm svæði og byggja upp göngustíga, það er ekki síður mikilvægt að fá alvörufjármuni í öryggismál eins og hálendisvaktina sem hefur verið starfrækt á ári hverju undanfarin ár á hálendinu og er mjög kostnaðarsöm og þarf meiri fjármuni með vaxandi ferðamannafjölda. Það kostar líka pening að kynna landið með þeim hætti að við dreifum ferðamönnum betur en nú er verið að gera þannig að við jöfnum álagið. Svo vil ég segja um almannaréttinn að hann er fyrirbæri sem hefur þróast með Íslendingum frá landnámi og verður til þannig að það er nauðsynlegt að tryggja rétt manna til að fara um landið, fyrst fótgangandi í litlum hópum eða á hestbaki. Hann tryggir enn frjálsa för um landið og er mikilvægur en hann getur ekki farið út í að taka við endalausu magni af ferðamönnum til að fara um land. Hann er ekki óumbreytanlegur þó að hann sé mikilvægur. Við þurfum að hafa í huga að hið sama gildir um eignarréttinn. Þess eru mýmörg dæmi að á hann hafi verið gengið með réttlætanlegum hætti og mál hafa farið alla leið fyrir Mannréttindadómstól Evrópu um að það væri réttlætanlegt í þágu almannahagsmuna að ganga á eignarréttinn. Þannig þurfum við að ganga fram með tilliti til meðalhófs o.s.frv. en það er gríðarlega brýnt að við höfum hraðar hendur í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt sem málshefjandi sagði í upphafi, almannarétturinn er mikilvægur. Hann er afskaplega mikilvægur, hann hefur alltaf verið það og það hefur verið almenn sátt um það. En hvað þýðir hugtakið almannaréttur? Hann er ekki þannig að hér geti komið heilu fyrirtækin með þúsund manns á einn stað og sagt: Ég vil nýta almannaréttinn en ég borga ekki krónu. Það er ekki þannig. Almannarétturinn er ekki stjórnarskrárvarinn eins og eignarrétturinn þannig að það er heldur ekki alveg sambærilegt. Við erum þó öll sammála um að það þarf að taka gjald til að byggja upp þessa staði. Staðan er einfaldlega sú og við erum allt of sein á okkur. Við áttum að vera löngu byrjuð á því. Við getum svo velt fyrir okkur hvaða leið sé best. Ég verð alveg að viðurkenna að ég kann ekki svarið, ekki enn. Hugmyndin um náttúrupassa er ekki gallalaus. Aðrar leiðir eru það ekki heldur án þess að ég geti rakið það núna. Það eru margar leiðir til, það er hægt að skattleggja þetta, einhvers konar breytingar á gistináttagjaldinu eru hugsanlegar en mér sýnist fljótt á litið eftir að hafa kynnt mér þetta aðeins að sennilega sé náttúrupassaleiðin best. Um þetta þarf að ná samstöðu, ekki bara innan þingsins heldur við landeigendur og við alla hlutaðeigendur vegna þess að málið er brýnt, það er mikilvægt og ég er ekki í nokkrum vafa um að hægt sé að ná einhvers konar sátt um þetta þegar það er betur skoðað og menn hafa allir kynnt sér málið.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum árum komu skoskir félagar mínir í heimsókn til mín. Þeir komu hingað til lands út af tölvuleik sem er framleiddur á Íslandi. Við ákváðum að fara með þá stuttan túr og eftir vinnu brunuðum við af stað til að sjá Gullfoss og Geysi, fórum Nesjavallaleið og rétt náðum Gullfossi áður en dimmdi. Við fórum að Strokki en þar var allt í niðamyrkri og ekkert að sjá. Við vorum samt spenntir að sjá hvernig þetta mundi líta út með flassi. Við læddumst upp eftir og náðum án þess að hafa heyrt Strokk gjósa og svo sögðum við öllum að vera tilbúin og taka mynd þegar þau heyrðu hljóðið. Það voru þvílík öskur og rosalæti, æðislega skemmtilegt, og þau eiga rosalega góðar minningar frá þessu. Núna væntanlega kæmu þau að lokuðu búri. Engar minningar. Nú er ég búinn að vera í námi í nokkur ár og ég hlakka rosalega mikið til þegar ég fer að keyra um Ísland og sýna syni mínum allt sem hann hefur ekki séð. Ég er ekki að fara að borga inn á Geysi til að sýna honum hann. Ég skal glaður borga fyrir dýra ísinn eða kaupa einhverja minjagripi, fínt að borga fyrir þjónustu o.s.frv., en ég ætla ekki að borga fyrir að fá að sjá tunglið eða Strokk. Mér finnst það alveg svipuð pæling. Einhverjir landflekar flæða um allt og búa til stórbrotna náttúru. Af hverju á ég að borga pening fyrir það sem gerist svona sjálfkrafa? Ég skil það ekki.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Mig langar að nefna nokkur atriði við lok hennar. Í fyrsta lagi er alveg ljóst að sú gjaldtaka sem nú er iðkuð af ýmsum landeigendum úti um land er ekki í lagi, við erum sammála um það. Ég þykist greina það á máli hæstv. ráðherra og hv. samflokkskonu hans, Sigrúnar Magnúsdóttur, að það sé eðlilegt að skoða fleiri leiðir en þá einu sem nú hefur verið rædd mest í fjölmiðlum sem er þessi náttúrupassaleið af því að sú leið getur hugsanlega þrengt að rétti almennings. Það er annað að krefjast þess að allir kaupi passa til að geta stoppað við Seljalandsfoss þegar keyrt er með fjölskylduna austur á Höfn og fólk langar bara rétt að fara út og sýna börnunum þessa dásemd eða Skógafoss, Paradísarhelli og Vík í Mýrdal. Ég veit ekki hvort þetta eru allt ferðamannastaðir en þetta eru allt stórkostlegir staðir, líka Kvernufoss sem er kannski ekki ferðamannastaður, og öll leiðin meðfram Suðurlandinu, svo sem Skaftafell. Það er annað að taka gjald fyrir veitta þjónustu. Ég tek undir með þeim sem tala um að það sé annað að borga í stöðumæli en að þurfa að vera með passa sem maður þarf að sýna til að geta horft. Þetta eru í mínum augum þessi þrjú stóru atriði. Það eru nokkrir möguleikar í boði. Eitt af því sem við getum mjög mikið lært um og hefur verið bent á á fundum um lýðræðið og stjórnmálamenninguna að undanförnu er að undirbúningur svona mála skiptir öllu til að við getum náð lendingu um þau á þinginu og verið sátt. Þetta hefur verið í undirbúningi. Við heyrum fregnir af ósætti í þeim samráðshópi sem hefur starfað að þessu máli af því að fólk vill láta greina betur aðrar leiðir. Því brýni ég hæstv. ráðherra til að sjá til þess að það verði gert og að vel verði að þeim undirbúningi staðið. Þetta er vissulega á þingmálaskrá núna og menn tala um að það þurfi að hafa hraðar hendur. Mér finnst eiginlega mikilvægara að við vöndum okkur og náum leið sem við getum verið sátt við þannig að við skerðum ekki þennan rétt. Svo þakka ég hv. þm. 

Virðulegi forseti. Ég þakka málefnalega umræðu og fjölmörg sjónarmið sem hér hafa komið fram þó að það sé meiri samhljómur í þingmönnum en oft áður. Hér ræddu þingmenn þó um stefnuleysi og meiri háttar klúður. Ég held að það sé að nokkru leyti rétt og það er búið að vera svo í áratugi. Þessi ríkisstjórn er þó að taka á málinu. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttur ræddi um að stjórnarandstaðan hefði verið á móti allri gjaldtöku á síðasta kjörtímabili. Það er ekki rétt. Ég fór fyrstur manna í ræðu og studdi bæði komugjöld og gistináttaskatt. Gistináttaútfærslan reyndist hins vegar algjört klúður, skilaði engu og var tóm vandræði. Komugjöldin enduðu líka þannig sem hefur verið reiknað út að 50% af þeim voru greidd af Íslendingum, það lagðist á innanlandsflugið og þingið hafnaði því. Þá gerðu menn ekkert sem þeir hefðu kannski betur gert fyrr. En viðkvæðið núna er að halda áfram og reyna að finna skynsamlegustu leiðina. Hún byggir að einhverju leyti á jafnræði. Hún byggir að einhverju leyti á því að almannaréttur verði tryggður. Hún byggir að einhverju leyti á því að ferðamannasvæðin geti treyst því að úthlutun og úthlutunarreglur verði skýrar þannig að fram fari uppbygging. Hún byggir að einhverju leyti á því að framkvæmdaáætlun til þessarar uppbyggingar verði á forræði umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og gjaldtökuleiðin á forræði atvinnuvegaráðuneytisins, þ.e. iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins. Það er mjög mikilvægt að ráðstafa fjármununum ekki bara til innviðauppbyggingar heldur líka til öryggismála. Varðandi almannaréttinn alveg frá örófi alda var það allt annað mál þegar hér voru engir vegir og það varð að tryggja almannaréttinn svo menn kæmust á milli. Nú er hið opinbera búið að leggja vegi þannig að almannaréttur er allt annar en hann var fyrir nokkrum öldum. Hann er hins vegar mikilvægur per se og við þurfum  Að lokum þakka ég málshefjanda, hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, fyrir að hefja umræðu um þetta mjög svo mikilsverða málefni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi. Þetta er þskj. 609, 319. mál. Frumvarp þetta er afrakstur af vinnu nefndar sem skipuð var sl. haust. Var nefndinni meðal annars ætlað að leggja mat á það hvort hægt væri að einfalda stjórnsýslu og eftirlit með fiskeldi með það að markmiði að gera starfsemi vegna fiskeldis sem skilvirkasta án þess að kröfum um vernd umhverfis yrði fórnað. Fiskeldi er sem betur fer mjög vaxandi atvinnugrein á Íslandi, sérstaklega á þeim afmörkuðu svæðum landsins þar sem skilyrði fjarða eru hagstæð til eldis en líka miðað við þær ákvarðanir sem áður hafa verið teknar til að tryggja að villtur lax eigi eðlileg skilyrði á sínum svæðum. Framtíðaráform tengd uppbyggingu í fiskeldi eru þó nokkur og mikilvægt að skapa greininni einfaldara rekstrarumhverfi og þann fyrirsjáanleika sem kostur er án þess að vega að hagsmunum umhverfisins. Gagnrýni hefur komið fram þess efnis að stjórnsýslan, þá sérstaklega leyfisveitingaferlið og eftirlitið með fiskeldi, sé þung og viðkomustaðir margir. Í frumvarpi þessu er leitast við að bregðast við þeirri gagnrýni á stjórnsýsluna. Frumvarpið byggir í meginatriðum á þeim sjónarmiðum sem fram koma í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar þar sem fram kemur að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir endurskoðun regluverks atvinnulífsins með einföldun og aukna skilvirkni þess að leiðarljósi. Þannig er markmið frumvarpsins meðal annars einföldun og aukin skilvirkni í leyfisveitingum vegna fiskeldis. Þá er einnig markmið frumvarpsins að ná fram aukinni skilvirkni og hagkvæmni í eftirliti með fiskeldi. Meginefni frumvarpsins lýtur að: 1. Einföldun á umsóknarferli starfs- og rekstrarleyfa. 2. Nýmælum sem stuðla að auknu öryggi í fiskeldi og draga úr umhverfisáhrifum þess. 3. Aukinni skilvirkni og hagkvæmni í eftirliti með fiskeldi. 4. Gjaldtöku og tryggingarskyldu. 5. Stofnun Umhverfissjóðs sjókvíaeldis. 6. Dagsektum, úrbótum og kostnaði leyfishafa og starfsemi án rekstrarleyfis. Ég mun gera sérstaklega grein fyrir þessum þáttum síðar í ræðu minni. Þá eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, um að allt eldi sjávar- og ferskvatnslífvera verði háð starfsleyfi Umhverfisstofnunar. Þetta er til einföldunar. Áður sóttu aðilar eftir atvikum um starfsleyfi fyrir fiskeldi til heilbrigðisnefndar viðeigandi sveitarfélags eða Umhverfisstofnunar. Ber þá áætlað framleiðslumagn því hvor aðilinn ætti við. Með tillögðum breytingum er öll starfsleyfisskyld starfsemi tengd fiskeldi færð á eina hönd óháð áætluðu framleiðslumagni. Hvað varðar einföldun á umsóknarferli starfs- og rekstrarleyfa er lagt til að umsækjendur þurfi einungis að eiga í samskiptum við eina stofnun, Matvælastofnun, sem verður móttökustofnun fyrir umsóknir starfs- og rekstrarleyfa. Þannig mun Matvælastofnun taka við umsóknum og senda umsókn um starfsleyfi til Umhverfisstofnunar sem mun að lokinni afgreiðslu senda Matvælastofnun starfsleyfi sem stofnunin mun afhenda umsækjanda samhliða rekstrarleyfinu. Áður afgreiddi Fiskistofa rekstrarleyfi í fiskeldi. Áfram þarf að leita álits Fiskistofu með umsögn og það er verkefni Matvælastofnunar. Þá er lagt til að settir verði á tímafrestir í tengslum við afgreiðslu leyfa þannig að umsóknir til starfs- og rekstrarleyfa skuli afgreiddar innan sex mánaða frá því að umsókn barst. Þetta er að mínu mati mjög mikilvægur þáttur þegar við tökumst á við það verkefni að auka skilvirkni stjórnsýslunnar. Hér er lagt til að einni stofnun, Matvælastofnun, verði falið það hlutverk að tryggja að umsóknir um leyfi séu afgreiddar innan tiltekinna tímamarka, þessara sex mánaða. Það er mikilvægt að Matvælastofnun sinni þessu verki af festu og að þær stofnanir sem eru umsagnaraðilar virði tímamörk umsagna og gangi þannig í takt í því sameiginlega verkefni okkar sem er að svara kalli atvinnulífsins um aukna skilvirkni og bætta þjónustu. Varðandi eftirlit með fiskeldi er lagt til að það verði einfaldað á þann veg að það eftirlit sem nú er framkvæmt af Fiskistofu og Matvælastofnun verði allt framkvæmt af Matvælastofnun. Þá er lagt til að Matvælastofnun sjái um afmarkaða þætti eftirlits með fiskeldi sem Umhverfisstofnun er falið samkvæmt lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, á grundvelli þjónustusamnings við Umhverfisstofnun. Markmið með gerð þjónustusamnings er að auka skilvirkni í eftirliti og minnka heildarkostnað eftirlitsskyldra aðila við eftirlit í fiskeldinu. Nokkurt óhagræði hefur fylgt því að eftirlitið sé í höndum þetta margra stofnana, bæði fyrir fyrirtækin en einnig fyrir stjórnsýsluna. Eftirlitsaðilar hafa ekki átt þess kost að samræma eftirlit sitt. Þær stofnanir sem um ræðir hafa kappkostað að sinna því eftirliti sem þeim er falið samkvæmt lögum. Það segir sig sjálft að því fylgir verulegt óhagræði fyrir fiskeldisfyrirtækin að eftirlitsaðilar á vegum ríkisins komi í röðum, jafnvel dag eftir dag, frá ólíkum stofnunum til að hafa eftirlit með ólíkum þáttum leyfisskyldrar starfsemi. Ég tel það til mikilla bóta að einfalda eftirlitið á þennan hátt og gera stofnununum kleift að samræma eftirlitsskylda starfsemi sína með þjónustusamningum. Við vinnu frumvarps þessa hefur borið á gagnrýni í garð þess að Fiskistofa muni hætta starfsemi stofnunarinnar tengdri fiskeldi á Ísafirði. Ég hef farið þess á leit við fiskistofustjóra að hann finni starfsstöðinni á Ísafirði önnur verkefni tengd starfsemi Fiskistofu. Ekki á að takmarka möguleika til einföldunar regluverks á grunni stofnanaskipulags. Ég sé enn fremur ekkert því til fyrirstöðu, og tel það jafnvel æskilegt, að Matvælastofnun kanni möguleika þess að byggja upp starfsemi sína tengda fiskeldi í nálægð við stærsta kjarna atvinnustarfsemi fiskeldisins, þ.e. á Vestfjörðum. Við uppbyggingu fiskeldis á Íslandi er mikilvægt að taka tillit til umhverfisþátta og mögulegra áhrifa starfseminnar á umhverfið. Í raun lít ég svo á að eitt af markmiðum löggjafar um fiskeldi eigi að fela í sér að tryggja samspil fiskeldisstarfseminnar við umhverfið, við villta lífríkið. Til að nefna dæmi þurfum við með regluverkinu og góðu samráði og samstarfi milli hagsmunaaðila að tryggja gæði búnaðar við sjókvíaeldi með það að markmiði að verja villta stofna fyrir óæskilegri erfðablöndun. Í frumvarpi þessu er að finna þau nýmæli hvað varðar sjókvíaeldisstöðvar að umsókn um rekstrarleyfi skuli fylgja upplýsingar um að eldisbúnaður umsækjanda standist ströngustu staðla sem gerðir eru fyrir fiskeldismannvirki í sjó. Nánar verður kveðið á um þær kröfur sem þarf að uppfylla samkvæmt þessum stöðlum í reglugerð um fiskeldi. Í þessu sambandi skal sérstaklega hafður til viðmiðunar norski staðallinn NS 9415. Þannig er lögunum ætlað að vera hvati til ýtrustu varkárni að þessu lútandi og verði frumvarpið að lögum er tækifæri hverju sinni með reglugerðarsetningu til að herða á kröfum sé þess þörf. Með þessum nýmælum er verið að stuðla að auknu öryggi og draga úr umhverfisáhrifum fiskeldis, þar með töldum slysasleppingum. Einnig er lagt til að skylda sé að merkja fisk í eldisstöðvum með erfðamerkingum þannig að auðveldara sé að rekja hvaðan fiskur kemur ef til slyss kemur. Þá er í frumvarpinu einnig að finna þau nýmæli að umsókn um rekstrarleyfi skuli fylgja burðarþolsmat fyrir viðkomandi sjókvíaeldissvæði. Þannig er sett sú krafa að áður en fiskeldisstarfsemi hefst sé búið að leggja mat á þol umhverfisins fyrir starfsemi á því svæði sem sóst er eftir að starfa á. Með þessu er ætlað að tryggja sem besta nýtingu svæða og hafa sem minnst áhrif á lífríki þeirra. Hafrannsóknastofnun eða öðrum samþykktum aðilum er falið að gera slíkt burðarþolsmat þegar þörf er á. Slíkar rannsóknir eru mjög mikilvægar fyrir uppbyggingu fiskeldis á Íslandi en þær eru kostnaðarsamar. Því er með frumvarpinu lagt til að komið verði á Umhverfissjóði sjókvíaeldis sem meðal annars er ætlað að fjármagna þessar rannsóknir. Umhverfissjóðurinn verður fjármagnaður með greiðslu rekstrarleyfishafa í samræmi við leyfilegt árlegt framleiðslumagn. Engin gjöld eru í dag greidd fyrir rekstrarleyfi önnur en eftirlitskostnaður viðkomandi aðila. Til samanburðar eru afnot af sjókvíaeldissvæðum í nágrannalöndum okkar nokkuð dýr. Ákvæðum um Umhverfissjóð er ætlað að auka möguleika þess að tryggja farsælt samspil fiskeldis og umhverfis með bættum rannsóknum sem með þessu greiðast af aðilum í leyfisskyldri starfsemi. Auk þess er Umhverfissjóðnum ætlað að fjármagna nauðsynlega vöktun með veiðivötnum sem liggja nálægt fiskeldisstöðvum. Með það markmið að leiðarljósi að leitast við að verja villta stofna fyrir hugsanlegri erfðablöndun þarf að hafa eftirlit með því hvort eldisfiskur gangi upp í veiðivötn og ár. Í frumvarpinu er að finna nokkur ákvæði sem ætlað er að tryggja burði og getu þeirra sem að eldi hyggja til að fara í starfsemina. Lúta þau meðal annars að fagþekkingu og hæfni umsækjanda eða starfsmanna á hans vegum, upplýsingum í umsókn fyrir leyfisskyldri starfsemi um eigin fjármögnun og rekstraráætlun sem og ábyrgðartryggingu fyrir því tjóni sem af starfseminni gæti hlotist. Þar er sérstaklega tekið fram að tryggingin skuli ábyrgjast kostnað sem kann að hljótast af því að hreinsa upp eldisbúnað hætti viðkomandi starfsemi. Það hefur verið kostnaður fyrir sveitarfélög og í mörgum tilfellum mengun af tómum eldisstöðvum þar sem ekki er gætt að hreinsun þeirra við starfslok. Í frumvarpinu eru einnig nokkrar greinar sem lúta að því að nýta sjókvíaeldi á sem hagkvæmastan hátt. Góð eldissvæði eru verðmæt og eðlilegt að löggjafinn hafi stýringu og eftirlit með því að burðarþol svæða sé nýtt á sem hagkvæmastan hátt með uppbyggingu arðbærrar starfsemi í fiskeldi í huga. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar á lögum nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, er varða afgreiðslu Skipulagsstofnunar á tilkynningum um framkvæmdir á sama framkvæmdastað. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins og ástæðum fyrir framlagningu þess og legg til að því verði vísað til 2. umr. og atvinnuveganefndar að 1. umr. lokinni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa ágætu greinargerð fyrir málinu. Það er ákaflega mikilvægt markmið í sjálfu sér að einfalda og um leið styrkja eftirlit með ýmislegri starfsemi í landinu. Ég vil nota tækifærið og inna hæstv. ráðherra eftir stöðu kræklingaeldisins í þessu sambandi, hvort það falli nokkuð undir þessa löggjöf. Ég minnist þess á síðasta kjörtímabili að þeir sem fyrir því standa hafi leitað eftir einföldun á regluumhverfi sínu og að erfiðlega hafi gengið að ná þeim óskum fram. Hefur ráðherrann hugmyndir um að gera einhverjar sérstakar ráðstafanir í því sambandi? Í öðru lagi vildi ég spyrja ráðherrann: Hvað gerist ef leyfisumsóknirnar eru ekki afgreiddar innan þessa sex mánaða frests? Er þetta bara einhver almenn viljayfirlýsing um að það eigi að afgreiða þær innan sex mánaða eða njóta umsækjendurnir einhverra ákveðinna réttinda? Er einhver sérstakur þrýstingur á stofnunina, annar en að það standi bara einhvers staðar að það eigi að afgreiða umsóknir á sex mánuðum, sem tryggir að það gangi raunverulega eftir? Hvernig er með nýju kröfurnar, ef ég hef skilið ráðherrann rétt, sem lúta að hlutum eins og burðarþoli, norska staðlinum og öðru þess háttar, munu þær líka ná til þeirra sem þegar hafa hafið starfsemi? Eru þeir þá í stakk búnir til að mæta þessum nýju kröfum? Að síðustu skildi ég ráðherrann þannig að í nálægum löndum greiddu menn fyrir aðstöðuna sem þeir fá í sjónum, þ.e. sjókvíaeldið, en ekki hér. Er það rétt skilið? Hvaða fjárhæðir erum við þá að tala um að menn greiði fyrir andstöðuna sem þeir fá?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni áhugaverðar fyrirspurnir. Varðandi kræklingaræktina þá taldi einn þeirra sem kom hingað upp og gagnrýndi þau lög að þau mundu ekki standa lengi. Við erum að vinna að því að undirbyggja hvernig hægt er að breyta þeim. Kræklingurinn heyrir ekki undir þetta fiskeldi, það eru sérlög sem gilda um kræklingarækt og önnur um skelrækt. Þau þurfa í miklu meira mæli að byggjast á skipulagi en á leyfisveitingum eins og lögin sem hér voru sett á síðasta kjörtímabili gerðu, sem eru býsna flókin og þæfð. Það er starfshópur að kanna frekari nýtingu á vannýttum tegundum og hann mun væntanlega koma inn á þetta ásamt öðru. Síðan höfum við hafið vinnu við undirbúning skipulagsvinnu. Umhverfissjóðurinn og greiðslurnar fyrir burðarþolið og þá vinnu sem þarf að vinna - við erum svolítið á eftir og erum þar af leiðandi að vinna með greininni. Hún tekur þátt í að greiða á sama tíma og við erum að byggja upp þekkingu á nýjum svæðum. Í Noregi til að mynda og þeim svæðum þar sem þessari vinnu lauk fyrir nokkrum árum, vegna þess að menn voru hreinlega komnir lengra, hafa menn fyrir fram ákveðið hvað svæðið þolir. Það er búið að reikna út burðarþolið, hvort sem það var ríkið eða einhver fyrrverandi fyrirtæki sem gerðu það með sambærilegum hætti og við erum að leggja af stað með hér. Leyfin eru boðin upp og kosta umtalsverða fjármuni. Það getur vel verið að það verði þróunin hér eftir að við höfum kortlagt þau svæði sem eru til á Íslandi. Varðandi sex mánuðina, hvað það þýðir, það er eins og í stjórnsýslunni. Settar eru takmarkanir um að menn eigi að afgreiða mál innan ákveðins tíma og ef þeir gera það ekki þá kæra menn 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og vil inna eftir nokkrum öðrum atriðum. Það fyrsta lýtur að aðkomu sveitarfélaganna vegna þess að þessi starfsemi hefur talsverð áhrif í því sveitarfélagi þar sem hún fer fram. Ef ég skil ráðherrann rétt þá hefur hluti af leyfisveitingunum, miðað við ákveðin stærðarmörk eldis, farið til heilbrigðisnefndar sveitarfélaganna en mun ekki gera það eftirleiðis. Hafa sveitarfélögin eftir sem áður eitthvert vald á skipulagsþætti málsins? Nú man ég eftir því úr umhverfis- og skipulagsnefnd að þar var nokkuð til umræðu hvort sveitarfélögin ættu að fá skipulagsvaldið á hafinu úti fyrir sínu sveitarfélagi en ég man ekki glöggt með hvaða hætti því lyktaði og hvort þau hafi skipulagsvald yfir sjókvíum. Ég vil líka nota tækifærið og fagna orðum hæstv. ráðherra um möguleikana á því að bjóða þessi leyfi upp. Af hreinni forvitni, hvað greiða menn fyrir slík leyfi í nálægum löndum, þekkir hæstv. ráðherra það? Er verulegt burðarþol að mati ráðherrans ónýtt á Íslandi og hvaða stærðir erum við að tala um í því sambandi? Ráðherrann nefndi að við mættum búast við talsverðri uppbyggingu í þessari grein á næstunni. Er honum kunnugt um fjárfestingarverkefni sem von er á? Eigum við mikið ógert í greininni almennt og ónýtt tækifæri til að sækja fram og auka verðmætasköpun í landinu?

Virðulegi forseti. Þetta eru þó nokkrar spurningar. Ég næ kannski ekki að svara þeim öllum. Ég nefndi að til að mynda í Noregi er ein aðferð notuð til að bjóða upp. Það getur líka verið að leyfin séu hreinlega seld á ákveðnum svæðum, það fer auðvitað eftir byggðarlegum sjónarmiðum. Menn gera ýmislegt. Ég þori ekki að fara með upphæðirnar, þær eru umtalsverðar, enda er rétt að muna að lax er seldur býsna háu verði um þessar mundir, umtalsvert hærra verði en t.d. annar hvítfiskur eða fjórum sinnum hærra. Varðandi skipulagslögin og hvernig sveitarfélögin koma að því minnir mig að þau nái út fyrir netlög. Menn hafa rætt um 115 metra. Menn hafa verið að ræða um hvort eigi að fara lengra. Þetta er t.d. eitt af þeim umræðuefnum sem fara fram núna varðandi skipulag hafs og stranda sem er að hefjast. Það er einmitt samráðsfundur fljótlega með hagsmunaaðilum, þar á meðal sveitarfélögunum. Þar getum við horft til hvernig menn hafa haft þetta í Skotlandi og annars staðar á Norðurlöndunum. Það er með aðeins mismunandi hætti, en iðulega er samstarf á milli ríkis og sveitarfélaga. Það er spurning hver fer með forræðið. Varðandi heilbrigðiseftirlit, áður hafa verið gefin út leyfi og fylgst með þegar um nákvæma stærð er að ræða. Til einföldunar er allt sett til Umhverfisstofnunar núna. Það útilokar auðvitað ekki, þegar menn eru búnir að einfalda hver fari með stjórnsýsluna á einhverju verkefni, að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna víðs vegar um landið sé hugsanlega besti aðilinn til að fara með eftirlit seinna meir, en það er allt önnur ákvörðun og tengist ekkert þessu frumvarpi. Hér erum við fyrst og fremst að einfalda stjórnsýsluna og eftirlitið og síðan verður áhugavert að skoða með hvaða hætti eftirlitið verður í framhaldinu þegar menn sjá fyrir sér þessa uppbyggingu. Tækifærin í fiskeldi á Íslandi eru gríðarleg og sóknarfæri mikil 

Hæstv. forseti. Ég vil fagna þessu frumvarpi og þeirri viðleitni sem kemur fram í frumvarpinu til að einfalda regluverkið í kringum fiskeldi, auka skilvirknina og reyna að tryggja að menn geti fengið svör varðandi þá atvinnugrein. Það eru nokkur atriði sem mig langar að tæpa á við ráðherra eftir fyrstu kynni mín af frumvarpinu, ég hef ekki náð að lesa það nema rétt hér í þingsal. Varðandi gjaldtökuna sé ég að fjármálaráðuneytið hefur gert athugasemdir, eins og venjulega. Fjármála- og efnahagsráðuneytið telur ekki heppilegt fyrirkomulag að ríkistekjur séu markaðar á þennan hátt til reksturs ríkisaðila. Mig langar að inna ráðherra eftir því, vegna þess að líka er komið fram frumvarp frá stjórnendum eða formanni og einhverjum nefndarmönnum úr fjárlaganefnd, meiri hluta nefndarinnar, um að allir markaðir tekjustofnar verði afnumdir, hvernig það spilar saman. Það er líka mjög forvitnilegt að sjá að hér er sett árgjald og það er miðað við verðlag. Það er athyglisvert fyrir þá sem hafa verið hér í ESB-umræðu að ekki er treyst á íslenskan gjaldmiðil heldur notað 6 SDR, sem mér reiknast til að sé í augnablikinu ein króna á hvert kíló. Upphæðin á þessu, við hvað er miðað, hvaðan kemur sú tala? Ég var að umreikna þetta yfir á heildarafla en það væri fróðlegt að skoða í samhengi, mér sýnist þetta ekki vera neitt gríðarlega háar tölur. Í þriðja lagi langar mig að hvetja hæstv. ráðherra til að standa við það þegar við færum þetta yfir á eina stofnun, eða réttara sagt yfir í Matvælastofnun og síðan yfir í Umhverfisstofnun varðandi heilbrigðiseftirlitið, að þessi verkefni verði úti á landi, sem er í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um að reyna að færa verkefni út á land, að það færist ekki 

Frú forseti. Það er alveg rétt að hér er frumvarp frá formanni og varaformanni eða líklega meiri hluta ef ekki allri fjárlaganefnd um að leggja af markaðar tekjur, hugmyndir sem hafa verið gegnumgangandi og hafa ríkan stuðning í fjármálaráðuneytinu eins og hv. þingmaður þekkir. Eins og ég fór yfir bæði í ræðu minni og andsvörum við hv. þm. Helga Hjörvar erum við hér að byggja upp nýja þekkingu og til þess að byggja hana upp höfum við leitað til greinarinnar. Greininni finnst algert skilyrði að hún taki þátt í því á þann hátt að tekjurnar séu tryggðar í verkefnið. Við höfum fullan skilning á því, ríkisstjórnin og þingflokkar stjórnarflokkanna, og þess vegna er málið komið fram á þennan hátt. Varðandi að tengja þetta við SDR er það auðvitað vegna þess að þetta eru að langsamlega stærstu leyti erlendar tekjur sem koma hérna inn og til þess að hafa þær sem jafnastar í þennan sjóð. Hann var í raun og veru reiknaður upp út frá þeim þörfum sem greinin telur að þurfi til að rannsaka burðarþolsmat og aðra þá þætti sem þar eru taldir upp sem verkefni sjóðsins, þess vegna er þessi tala fundin. Hún er ekkert flóknari en það. Hún er talin vera nægjanleg til að standa undir rannsóknunum til að menn geti þróað ný svæði og haldið áfram að byggja upp svæðin. Á meðan á þeim tíma stendur, þeim uppbyggingarfasa, erum við alla vega með Umhverfissjóð til að tryggja þetta og tekjurnar tengdar á þennan hátt við útflutninginn.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég tek undir með honum að hugmyndin eða frumvarpið um markaða tekjustofna er frá meiri hluta fjárlaganefndar. Ég tek einnig undir það að þetta sé ekki alveg svo einfalt að maður geti kastað öllum mörkuðum tekjustofnum út. Ég er því ekki að gagnrýna það í sjálfu sér heldur að vekja athygli á mótsögninni í málflutningi stjórnarflokkanna. Í öðru lagi er auðvitað gjaldtaka þarna líka við að fá leyfi og menn fá ekki að fara af stað án þess að greiða fyrir fram. Það vakti athygli mína. Er það venja í stjórnsýslunni? Ég skil að betra sé að menn leiki sér ekki að því að stofna til útgjalda en það er ábyggilega ekki algengt að menn þurfi að borga fyrir fram, þótt maður viti að svo sé einstökum tilfellum eins og með vegabréf og annað. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir rökin fyrir því af hverju hann notar erlendan gjaldmiðil. Ég ætla að hafa það eftir honum þegar ég er í ESB-umræðu. Það er ekki hægt að treysta á íslensku krónuna. Það þarf að vera sveigjanleiki í tengslum við útflutningsatvinnuvegi okkar. Vonandi getum við orðið sammála fljótlega um að þannig sé það. Ég ætla að ítreka betur þetta með Matvælastofnun og Umhverfisstofnun, þ.e. útibú á Vestfjörðum. Það hafa komið fram mjög skýrar óskir frá sveitarstjórnarmönnum á þessum svæðum og við erum að tala um svæði sem sjá algjörlega ný tækifæri, eins og Vesturbyggð og suðurhluti Vestfjarðanna. Það væri svolítill stórhugur í því að færa umsýsluna með þessu á Vestfirðina, bara ákveða það og taka pólitíska ákvörðun um nýja þjónustu, að hún verði á því svæði. Við erum með menntasetur á Ísafirði, það er ekkert sem ætti að koma í veg fyrir að þetta gæti verið á því svæði. Með tilkomu Dýrafjarðarganganna, og sem betur fer verður staðið við að fara í útboð á næstu tveimur árum, munu samskipti og möguleikar aukast á svæðinu. Ég geri mér alveg grein fyrir að það er fiskeldi á öðrum stöðum 

Virðulegi forseti. Ég vona að hv. þingmaður hafi ekki misskilið orð mín þannig að ég treysti ekki íslensku krónunni. Hér er farin leið til að koma til móts við þá aðila sem þurfa að kaupa allt það bix sem þeir nota erlendis frá og öll varan fer til útlanda. Við erum smátt og smátt að byggja upp þessa þekkingu hér innan lands og hún verður gríðarlega góð og mikil. Ég vænti mikils af þessari atvinnugrein, mér finnst hún mjög spennandi og ef okkur tekst á grundvelli þessa frumvarps - ef það þóknast þinginu og verður að lögum verðum við komin með góðan grunn til að byggja á, bæði til að verja umhverfið, verja villtu stofnana og gera eðlilegar kröfur til þessarar nýju atvinnugreinar. Þær eru íþyngjandi, greinin er tilbúin að taka þátt í því og þess vegna erum við líka tilbúin til að koma til móts við sjónarmið þeirra sem standa í þessum atvinnurekstri. Varðandi það hvort ekki eigi að flytja allt sem tengist þessu á Vestfirði er rétt að geta þess að það er talsvert fiskeldi á Austfjörðum og það er líka möguleiki að byggja það upp á öðrum svæðum fyrir norðan, ekki síst í Eyjafirðinum og nokkrum öðrum svæðum, þótt við séum búin að loka fyrir flestalla firði og flóa til að að tryggja okkar íslensku veiðiár. Ég held að það hafi verið mjög framsýn ákvörðun sem var tekin hér 2004. Eftir sem áður eru talsvert stór svæði og öflug, ekki síst Vestfirðirnir og Austfirðirnir að einhverju leyti og Vestfirðirnir núna, sem eru mjög heppilegir til þessa. Ef menn bera saman stærð Vestfjarða til að mynda við Færeyjar, sem framleiða núna um tæp 70 þúsund tonn af laxfiski og við framleiðum líklega allt í allt um 7.500, sjáum við hvaða sóknarfæri við höfum. Það eru því gríðarleg tækifæri sem menn hafa horft til og mér kæmi ekki á óvart ef þetta gengi vel. Margt bendir til að hér verði komin öflug atvinnugrein innan ekki svo margra ára sem verði 

Hæstv. forseti. Í upphafi máls míns vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það frumvarp sem hér er lagt fram. Það er afrakstur af vinnu starfshóps sem í sátu Valdimar Ingi Gunnarsson sjávarútvegsfræðingur, Guðbergur Rúnarsson, verkfræðingur og framkvæmdastjóri Landssambands fiskeldisstöðva, sem ég fagna mjög, hann var tilnefndur af þeim samtökum, og Sigríður Auður Arnardóttir, skrifstofustjóri í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, sem ég fagna líka mjög vegna þess að margir þræðir liggja í umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Síðan var starfsmaður nefndarinnar, Ásta Einarsdóttir, lögfræðingur í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Það frumvarp sem við sjáum hér er afrakstur þessarar vinnu. Það sem helst rökstyður það að þetta frumvarp þurfi að koma fram er að í þessu ekkert svo mjög stóra frumvarpi, sem má segja að sé hálfgerður bandormur, er tekið til við að breyta hvorki meira né minna en sex lögum hvað þetta varðar. Hér er talað um breytingu á lögum nr. 71/2008, um fiskeldi, með síðari breytingum. Síðan er farið í breytingu á lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, líka með síðari breytingum, og breytingu á lögum nr. 106/200, um mat á umhverfisáhrifum, með síðari breytingum. Einnig er breyting á lögum nr. 80/2005, um Matvælastofnun, með síðari breytingum, og að lokum breyting á lögum nr. 36/1992, um Fiskistofu, með síðari breytingum. Hér er farið inn í lagabálka, þá elstu frá 1992, sýnist mér, um Fiskistofu, og þá yngstu nr. 71/2008, um fiskeldi. Virðulegi forseti. Ég tel þetta nægjanleg rök fyrir frumvarpinu, þ.e. að verið er breyta svona víða en það sýnir og sannar hve flókinn og erfiður þessi ferill var. Ég er algerlega sammála því að þessu þurfi að breyta, að einfalda þurfi þetta og gera það skilvirkara plús það að auka öryggi sjókvíaeldis, sama hvort það er rekstraröryggi eða öryggi hvað varðar villtan lax í laxveiðiám o.s.frv. Við sem sátum í atvinnuveganefnd á síðasta kjörtímabili kynntumst þessu nokkuð vel þegar fulltrúar frá fyrirtæki sem til stóð að stofna á Bíldudal við Arnarfjörð óskuðu eftir að koma á fund nefndarinnar og ræða við okkur um þessi mál. Forsvarsmaður þess væntanlega fyrirtækis kom á fund nefndarinnar en hann hafði rekið laxeldisfyrirtæki í Noregi í fjöldamörg ár með miklum glæsibrag. Þar var afurðin fullunnin í neytendapakkningar líkt og gera á í þessu tiltekna fyrirtæki. Jafnframt fengum við á fund nefndarinnar fulltrúa frá fyrirtækinu Fjarðarlaxi sem var á sama svæði. Hæstv. núverandi ráðherra sat í þessari nefnd á sínum tíma og í ljós kom hve flókið og þunglamalegt kerfi var við að fást á Íslandi, og nær vonlaust fyrir menn að vinna eftir því. Dæmin frá Noregi sýndu miklu auðveldara kerfi. Ég vil trúa því sem atvinnunefndarmaður að tekið hafi verið á öllum þáttum í þessu ferli, fyrir þau fyrirtæki sem ég hef gert að umtalsefni svo og önnur sem fréttir berast af. Við höfum heyrt að fyrirtækið Gunnvör á Ísafirði hafi verið í mjög löngu ferli, ég man ekki einu sinni hve mörg árin eru orðin, varðandi laxeldi í Djúpinu. Þar hvorki gengur né rekur. Það er því til mikils að vinna að skila hér frumvarpi til laga sem hæstv. ráðherra hefur flutt. Vonandi verður það til þess, eins og aðaltilgangurinn á að vera, að einfalda og auka skilvirkni bæði í úthlutun og eftirliti. Ég fagna því mjög að þessi leyfisveitingaferill sé styttur og einfaldaður svo að menn þurfi ekki að ganga frá einni stofnun til annarrar og hin stofnunin sé svo að bíða eftir gögnum frá enn annarri stofnun o.s.frv. Virðulegi forseti. Ég dáðist mjög að þeim mönnum sem stofnuðu þetta fyrirtæki, Arnarlax. Ég sagði, eftir umrædda fundi í atvinnuveganefnd, að ég sæi laxeldi fyrir mér sem stóriðju Vestfjarða þegar öll þessi fyrirtæki væru farin að starfa þar. Ég dáðist mjög að því hve þeir höfðu mikla þolinmæði gagnvart íslenskri stjórnsýslu og gáfust ekki upp. En þetta var langur ferill og mikið þurfti að leggja á sig við það og ég tók þátt í því sem þáverandi formaður atvinnuveganefndar. Það var til dæmis búið að úrskurða að umsóknin um 3 þús. tonna eldi, sem þá var sótt um, þyrfti í umhverfismat. Það kom seint og menn voru ekki sáttir við það og lögðu fram gögn um vistarþol í fjörðunum, norska útreikninga, norskar reglur, sem ég leyfi mér að halda að hafi að lokum breytt því að þessu var kippt til baka, að fyrirtækið þyrfti ekki í umhverfismat. En þetta var langur ferill sem lauk með því að 21. júní 2012 fékk Arnarlax leyfi og er nú með það 3 þús. tonna leyfi sem þeir fengu þá og er með leyfi fyrir 3.400 tonna eldi á Bíldudal við Arnarfjörð og einhverjum fjörðum sem liggja þar inn af sem ég kann ekki að nefna, en það eru fjórar staðsetningar. En eins og ég segi, þetta fyrirtæki ætlar að fullvinna lax í neytendapakkningar og flytja beint út. Ég fagna því sem fram kemur í frumvarpinu en hef eins og áður fyrirvara um frekari vinnu nefndarinnar. Umsagnir munu berast, gestir munu koma á fund nefndarinnar því að betur sjá augu en auga eins og þar stendur. Í 3 gr. frumvarpsins er talað um að afgreiða skuli þessi leyfi innan sex mánaða frá því að umsóknir berast, að leyfisveitingaferillinn verði ekki lengri en það. Síðan kemur setning sem mig langar aðeins að spyrja hæstv. ráðherra út í, setning sem ég er frekar hræddur við. Þar stendur, með leyfi forseta: „Verði tafir á málsmeðferð vegna ófullnægjandi gagna umsækjenda framlengist frestur til afgreiðslu sem því nemur.“ Þá segi ég: Þá er mikilvægt að leiðbeiningarskylda stjórnvalda sé í heiðri höfð þannig að þeir sem ætla að leggja inn umsókn um starfs- og rekstrarleyfi geti séð það á einum stað, nákvæmlega uppsett, hvað þurfi að leggja fram og það sé hvorki of né van. Þá er það þeirra að uppfylla þessi atriði, vinna fagleg og góð gögn, og enginn afsláttur verður af því sem sett er fram í byrjun. Þetta segi ég vegna þess að ég hef fylgst vel með atriðum sem varða Bakka á Húsavík og snúa að Eftirlitsstofnun EFTA þar sem ívilnunarsamningar sem samþykktir voru á Alþingi á síðasta kjörtímabili, og eru sem betur fer hver af öðrum að fá samþykki ESA, hafa verið þannig að leggi ESA inn nýjar spurningar þá vaknar sjálfkrafa lengri frestur. Það má ekki vera þannig, ef menn vildu tefja málið einhverra hluta vegna, sem ég ætla ekki að gefa mér að verði, að á 15 mánuðum komi fram listi um að svo og svo mörg gögn vanti og Matvælastofnun, sem á þá að fjalla um þetta allt saman, geti í framhaldinu vakið upp nýja og nýja fresti þannig að allt í einu sé ferillinn farinn að taka ár. Ég vona að fyrir þessu sé séð og að áhyggjur mínar séu ástæðulausar. Ég bið hæstv. ráðherra að bregðast við þessu ef hann getur hér í lokaræðu sinni við 1. umr. en ítreka það sem ég segi að þarna þarf að koma fram - og það getur vel verið að við breytum því bara í nefndinni og setjum það inn í lagagreinina - að viðkomandi stofnun skuli hafa vel sýnilegt á heimasíðu sinni svo að öllum sé ljóst hvaða gögn nákvæmlega þurfi að leggja fram í byrjun. Þá er það bara þeirra að uppfylla það strax. Menn eiga þá heldur ekki að geta fengið neina skemmri leið að því eða slugsa við að leggja fram gögn í byrjun máls. Það er grundvallaratriði. Hér hefur aðeins verið talað um fiskeldi sem vaxandi atvinnugrein á Íslandi. Já, vonandi verður það. Hæstv. ráðherra talaði um að Færeyingar væru með 70 þús. tonn í slíkri framleiðslu en við Íslendingar eitthvað í kringum 7.500 ef ég heyrði rétt. Það sýnir og sannar hvað við erum langt á eftir vegna þess að ég held að staðhættir hér hjá okkur séu þannig að við eigum alveg að geta verið samkeppnisfær við Færeyjar hvað þetta varðar. Vonandi búum við til þannig rekstrargrundvöll aðila hér á Íslandi, sem vilja vera í fiskeldi og laxeldi, að þetta geti vaxið vel og verði arðsöm og góð atvinnugrein sem skili miklum og góðum launum og eigendum sínum góðri ávöxtun á því sem þeir leggja fram. En þetta er metnaðarfullt, það sem verið er að gera, og ekki eingöngu fyrir vestan þó að ég hafi gert það að umtalsefni. Það kom fram hér líka að eldi á Austfjörðum er mikið og öflugt. Það þekkjum við sem komum af því svæði. Nú má enginn skilja orð mín þannig að hingað til hafi allt verið kolómögulegt í stjórnsýslunni. Þetta var bara of flókið eins og okkur hættir oft til að hafa hlutina, við deilum þeim á marga aðila sem gerir að verkum að allt tekur svo langan tíma. Ég ætla hins vegar að hæla korti sem gert hefur verið í stjórnsýslunni, sem ég man nú ekki nákvæmlega hvað heitir en var birt okkur í atvinnuveganefnd á þeim umræddu fundum sem ég hef gert að umtalsefni, þar sem sýnt var fram á hvaða svæði við höfum tekið frá til laxeldis og á hvaða svæðum eru miklar og góðar laxveiðiár sem laxeldi í sjó getur truflað. Það er ansi víða á Vestfjörðum, til dæmis í Arnarfirði og í Djúpinu, og svo eru aðrir firðir teknir frá fyrir þetta, en önnur svæði koma ekki til greina. Þetta finnst mér alveg til fyrirmyndar vegna þess að við vitum, það höfum við fundið í atvinnuveganefnd, að þegar rætt hefur verið um laxeldi og fiskeldi, sérstaklega laxeldi, þá koma viðvörunarorð frá þeim sem eru með laxveiðiár og eru unnendur laxveiða á stöng í ám og allt það, þetta er alveg hárrétt, þetta eru sjónarmið sem við verðum að gæta að. Við verðum að lágmarka tjón sem gæti orðið ef einhver slys yrðu. Við 1. umr. um frumvarpið ætla ég að ítreka það sem ég sagði í byrjun, að ég fagna framlagningu þess. Ég vona að við í atvinnuveganefnd afgreiðum það fljótt og vel í gegn en þó ekki á þeim hraða að við skemmum vinnuna. Hér er vitnað í mörg lög sem þarf að fara í gegnum og það er eins gott að við vöndum það verk vel og látum það verða aðalatriðið að auka skilvirkni við úthlutun á leyfum, en það á að vera aðalatriðið.

Frú forseti. Mig langar aðeins að koma inn á þetta mál og játa að þetta er eitt af því sem ég þarf að kynna mér betur og hefur kannski ekki verið eitt af mínum hugðarefnum sem ég hef sinnt á þingi. Ég tek undir með hv. þingmanni sem hér talaði á undan að auðvitað er til fyrirmyndar þegar svæði eru kortlögð. Hér hefur verið nefnt hvar heppilegast væri að hafa starfsstöðvar og annað slíkt og ég tek undir með hæstv. ráðherra að það getur verið vandasamt þegar margir vilja kökuna fá. Hins vegar styð ég heils hugar að sem flest störf verði flutt sem næst þeim svæðum sem um er að ræða hverju sinni. Eins og fram hefur komið eru með frumvarpinu gerðar breytingar á ýmsum lagaákvæðum og fyrir þingmann eins og mig sem þarf að setja mig inn í mörg mál og hef ekki endilega kynnt mér þessi mál til hlítar, ég var að lesa þetta bara í morgun, er þetta afskaplega snúið og framsetningin getur verið þannig að fólk gefst upp við að lesa marga lagakróka. En ég ætla að reyna að þreifa mig í gegnum þetta og spyrja ráðherra nokkurra spurninga. Fyrst er til að taka að það er alltaf jákvætt þegar við getum einfaldað öll umsóknarferli sem snúa að ríkinu, hvort sem þau snerta rekstur eða starfsleyfi og það er vel þegar okkur tekst að gera það. Mér sýnist það vera markmiðið með öllum þessum lagabreytingum og ég tek undir með hv. þm. Kristjáni Möller að gæta þarf þess að ekkert verði eftir. Í frumvarpinu kemur fram að Matvælastofnun verði móttökustofnun fyrir umsóknir um starfs- og rekstrarleyfi fyrir fiskeldi. Töluvert er rætt um burðarþolsmat sem mér sýnist að Hafrannsóknastofnun eigi að samþykkja. Það stendur hér, virðulegi forseti, að burðarþolsmat skuli framkvæmt af Hafrannsóknastofnun eða öðrum aðila sem ráðuneytið samþykkir að fenginni bindandi umsögn Hafrannsóknastofnunar. Það virðist vera að annaðhvort geti Hafrannsóknastofnun sjálf gert þetta og það sé endanleg niðurstaða eða að hún fái einhverja aðra til þess. Það er spurning hvort það sé heppilegt að einn og sami aðilinn hafi þetta vald, af því að í greinargerð er sagt að burðarþolsmat sé mjög mikilvægt upp á nýtingu á sjókvíaeldissvæði og áhrif á lífríkið. Síðan er fjallað um það sem liggur skýrt hér undir en það er þessi sameining þátta, einföldun umsóknarferlis og að Fiskistofa láti frá sér það eftirlit vegna fiskeldis sem hún sinnir nú og Matvælastofnun taki það yfir. Í umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytis um kostnaðarliði segir að um hálft stöðugildi þurfi til. Í ljósi þess að Matvælastofnun varð af töluverðum fjármunum við gerð fjárlaga þá átta ég mig ekki alveg á því hvort þetta er nýtt stöðugildi eða hvort þetta er flutningur á starfi og hvort gjöldin sem tekin eru eigi eingöngu að standa undir því starfi, af því að síðar er hér sagt að það þurfi um 80% stöðugildi hjá Matvælastofnun til að sinna verkefnum sem snúa að afmörkuðum þáttum eftirlits með fiskeldi, sem Umhverfisstofnun er falið í dag. Í beinu framhaldi er sagt að hjá Fiskistofu hafi tveir starfsmenn sinnt þessum verkefnum sem eiga að færast frá stofnuninni og kostnaður við þau hafi verið um 20 millj. kr. á ári. Sagt er hér að með flutningi þessa verkefna til Matvælastofnunar muni svigrúm aukast hjá Fiskistofu til að sinna öðrum verkefnum. Mig langar að spyrja hvaða verkefni það væru helst sem Fiskistofa mundi sinna. Hefur þeim kannski ekki verið sinnt til þessa eða eru það ný verkefni? Síðan langar mig að tala um Umhverfissjóð sjókvíaeldis. Fjármögnun hans á að byggjast á árgjaldi sem greitt verði, eins og hér hefur aðeins verið rætt, í erlendri mynt, og Matvælastofnun annist innheimtu þess. Skoða eigi árgjaldið á fimm ára fresti. Ég spyr: Af hverju fimm ár? Er það eitthvað sem var bara ákveðið eða hvað býr þar að baki? Þarf að komast á einhver reynsla eða annað sem snýr að þessum verkefnum? Ráðherra getur kannski svarað því. Í frumvarpinu er talað um dagsektir og úrbætur og ýmislegt fleira og þar er vitnað í skýrslu sem Gerður Guðmundsdóttir gerði fyrir Landssamband fiskeldisstöðva. Í henni kemur fram að þvingunarúrræði Umhverfisstofnunar séu skilvirkari en núgildandi þvingunarúrræði þar sem Fiskistofa geti aðeins afturkallað rekstrarleyfi. Mig langar að spyrja: Gerist það oft að beita þurfi þvingunarúrræðum? Þarna er einnig talað um úrræði vegna fiskeldisstöðva sem starfa án rekstrarleyfa. Er um margar að ræða, hefur þetta oft komið upp? Hér hefur verið vikið aðeins að hlutverki heilbrigðisnefnda sveitarfélaga varðandi útgáfu starfsleyfa og að það verði fært til Umhverfisstofnunar. Í umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytis segir að tekjur sveitarfélaga vegna þessa hafi verið 2 millj. kr. Þetta kemur í raun inn á það sem hér var rætt áðan um markaðar tekjur Umhverfisstofnunar. Ég játa það að þegar maður situr í fjárlaganefnd og ræðir markaðar tekjur og meiri hlutinn talar mjög mikið um að afnema þær þá hnýtur maður að sjálfsögðu um það að þær skuli lagðar til í frumvarpinu. Þetta er ekki eina frumvarpið sem við erum með til meðferðar, sýnist mér, þar sem gert er ráð fyrir nýjum mörkuðum tekjum. Þetta snýr nú svolítið öfugt og ég velti fyrir mér hvað fulltrúar meiri hlutans í fjárlaganefnd hafi um þetta að segja. Það kemur auðvitað fram í umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins að það telur það ekki heppilegt fyrirkomulag að ríkistekjur séu markaðar með þessum hætti og telur að þær tekjur sem hér um ræðir eigi að renna í ríkissjóð og síðan eigi væntanlega að úthluta þeim með hefðbundnum hætti til hvers verkefnis fyrir sig. Á bls. 12 í frumvarpinu er rætt um mat á áhrifum og að frumvarpið hafi í för með sér íþyngjandi áhrif fyrir helstu hagsmunaðila. Þar rétt fyrir ofan er sagt að haft hafi verið samráð við ákveðna aðila. Leggja á gjald á rekstrarleyfishafa sem á að renna í Umhverfissjóð sjókvíaeldis, sem á að stuðla að sjálfbæru sjókvíaeldi. Það er vissulega afar gott markmið en mig langar að spyrja hvort þessir aðilar hafi verið sammála því að leggja á þetta íþyngjandi gjald. Mig minnir reyndar að hæstv. ráðherra hafi komið inn á það í ræðu sinni, en ég var nú að lesa yfir þannig að ég játa að ég hef kannski ekki alveg tekið eftir því. En ég spyr hvort allir þeir aðilar sem hér eru nefndir hafi verið sammála þessu gjaldi. Síðan langar mig að koma inn á 6. gr., um afgreiðslu umsókna. Ef tvær eða fleiri umsóknir um rekstrarleyfi fyrir sjókvíaeldi á sama sjókvíaeldissvæði hafi borist skuli þær afgreiddar í þeirri tímaröð sem þær berast. Í mati fjármálaráðuneytisins segir að um geti verið að ræða 8–10 rekstrarleyfi á ári. Hefur verið mikið um það fram til þessa að umsóknir um sama svæði berist frá mörgum aðilum? Og ég segi eins og ég sagði í upphafi: Þetta er málefni sem ég er rétt að byrja að kynna mér þannig að ég játa fáfræði mína í því. Í b-lið 7. gr. er lagt til að fella út skyldur leyfishafa til að standa að rannsóknum, og er þar vísað í núgildandi lög, þar sem talið er ósanngjarnt að íþyngja einstökum fyrirtækjum. Hér er ekki talið sanngjarnt að íþyngja einhverjum fyrirtækjum, en svo er lagt til að vöktun verði fjármögnuð af Umhverfissjóði sjókvíaeldis. Það er annars vegar talað um rannsóknir og hins vegar vöktun. Erum við að tala um sambærilega hluti? Aðeins neðar eða í 2. mgr. c-liðar 7. gr. kemur fram að leyfi fyrir sjókvíaeldi með minni nýtingu en 40% af burðarþoli skuli aðeins veita til fjögurra ára. Ef fleiri en einn aðili sækjast eftir rekstrarleyfi á svæðinu að fjórum árum liðnum, skal úthluta þeim leyfi sem ætlar að nýta svæðið á sem hagkvæmastan hátt. Má þá skilja það þannig að ef kæmi beiðni frá öðrum aðila sem ekki hefði verið áður á svæðinu en sem ætlaði sér að fara í stærra eldi yrði sá sem hefði verið með minna eldi látinn víkja? Mig langar líka að spyrja um 12. gr., um að sjóðurinn eigi að fjármagna að hluta eða fullu rannsóknir sem fela í sér vöktun á hlutfalli eldislaxa í laxveiðiám. Í skýringum við greinina er nefndur möguleiki á að greiða kostnað við önnur verkefni sem stjórn sjóðsins ákveður. Getur hæstv. ráðherra gefið mér einhver dæmi um slík verkefni? Svo finnst mér svolítið skondið að hér sé talað um að stjórn sjóðsins sé skipuð þremur mönnum og atkvæði formanns ráði úrslitum ef atkvæði falla jöfn. Ég hélt að atkvæði gætu aldrei verið jöfn ef um væri að ræða þrjá aðila, það er kannski spurning um að lagfæra þetta. Í 14. gr. er lagt til að Umhverfisstofnun geri þjónustusamning við Matvælastofnun, sem á að auka skilvirkni og draga úr kostnaði við eftirlit í fiskeldi. Matvælastofnun fari í reglulegar eftirlitsferðir. Hluti af eftirliti Umhverfisstofnunar hefur falist í mælingum og rannsóknum og fleiru sem framkvæmdar hafa verið af óháðum aðila. Farið er aðeins ofan í hlutverk Matvælastofnunar vegna þessa þjónustusamnings, svo sem eins og að taka út gæðakerfi og stofnunin á að hafa eftirlit á vettvangi með ákveðnum efnisatriðum, svo sem meðhöndlun efna og hvort fiskeldisstarfsemi sé á staðnum og taka sýni. Er þetta sparnaður til lengri tíma litið eða verður aukinn kostnaður í upphafi eða hvernig kemur þetta út? Mér finnst ekki gott að lesa það út úr þessu, þó að ég hafi lesið umsögn fjármálaráðuneytisins, því að hér eru gerðar margar lagabreytingar, margir liðir undir. Mér finnst ekki koma skýrt fram hvort hér verði sparnaður til lengri tíma litið en einhver kostnaður í upphafi. Virðulegi forseti. Þetta er málefni sem ég er að kynna mér og þekki kannski ekki mjög vel en hér er rætt um að töluverðan undirbúning þurfi hjá stofnununum, eins og segir í bráðabirgðaákvæði III, sérstaklega hjá Matvælastofnun. Það þurfi að skipuleggja verkferla, ganga frá starfsmannamálum og aðstöðu og breyta reglugerðum, eins og hér er kannski verið að hluta að fjalla um. Rætt er um að Fiskistofa þurfi að fara með útgáfu leyfa og eftirlit í nokkra mánuði til viðbótar á meðan verið er að innleiða þessar nauðsynlegu breytingar. Kannski kemur kostnaðurinn hér fram þó að ég átti mig ekki alveg á hver hann er. Í lokin langar mig að ítreka að í umsögn sinni segir fjármálaráðuneytið að það sé álitamál hvort heppilegra kynni að vera, í stað þess að stofnaður yrði nýr sjóður með fremur litla veltu í fjárlögum til að sinna þessu verkefni, að veitt yrði fjárframlag til viðeigandi ríkisstofnunar sem falið væri að hafa umsjón með málaflokknum. Þetta er eitt af því sem mér finnst standa út af 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil einkanlega spyrja hv. þingmann sem þingmann einmitt í fjárlaganefnd, sem þingmaðurinn vék að í máli sínu, aðeins um Matvælastofnun og fjárhag hennar - það eru sannarlega góðar og frómar fyrirætlanir hjá hæstv. ráðherra um að stofnunin eigi að afgreiða með einfaldari og skilvirkari hætti en verið hefur þær umsóknir sem berast og að ljúka eigi umfjöllun um þær innan sex mánaða og gefa út leyfi - hvort þingmaðurinn telji að Matvælastofnun sé fjárhagslega í stakk búin til þess eins og fjárveitingar hafa verið til hennar fyrir þetta ár og eins og umbúnaðurinn um fjárveitingarnar er í málinu eins og það liggur fyrir núna. Ég vil líka inna þingmanninn eftir sjónarmiðum um skipulagsþátt málsins vegna þess að hluti leyfisveitinga hefur verið hjá heilbrigðisnefndum sveitarfélaganna eins og fram hefur komið, en færist þá til Matvælastofnunar. Mér hefur fundist það að mörgu leyti vera góður rökstuðningur við það einmitt hjá Vestfirðingunum að auka ætti skipulagsvald sveitarfélaganna þannig að það nái lengra en þau netlög sem hæstv. ráðherra gat um áðan, 115 metra út frá ströndinni, því að það hefur auðvitað mikil áhrif á ásýnd eins sveitarfélags, þ.e. sjókvíaeldi af þessu tagi og kannski eðlilegt að íbúarnir þar hafi um það að segja. Að síðustu, einmitt til fjárlaganefndarmannsins líka, ráðherrann upplýsti að Norðmenn byðu þessi leyfi upp. Væri það ekki að mörgu leyti ákjósanlegri aðferð til dæmis í tilfellum þar sem tveir sækja um sama svæði, eins og þingmaðurinn nefndi í ræðu sinni, að í stað þess að láta þann sem fyrr sækir um fá svæðið að láta menn bara keppa einfaldlega með því að sá sem borgar best, 

Frú forseti. Hvað varðar Matvælastofnun ræddum við fyrir áramótin töluvert um þær fjárveitingar og sérstaklega í tengslum við svokallaða IPA-styrki og auðvitað aðra fjármögnun. Það er kannski ein ástæðan fyrir því að ég varpaði akkúrat þessu fram til hæstv. ráðherra, og ég vona að hann svari því í lokaræðu sinni: Er Matvælastofnun tilbúin til að taka á móti þessum verkefnum eða flytjast einhverjir starfsmenn á milli? Það er ekki nóg að tala bara um fjármagnið. Eru starfsmenn til staðar eftir þann niðurskurð sem hefur átt sér stað? Ég hef efasemdir um að þetta geti gengið eftir. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi sveitarfélög og áhrif þeirra og vald til þess að hafa eitthvað um það að segja hvernig nærsvæði þeirra lítur úr. Ég mundi sjálf vilja ef til stæði að vera með slíkt eldi fyrir utan heimabyggð mína að við hefðum eitthvað um það að segja, því að eins og réttilega var komið inn á hefur þetta töluverð áhrif á ásýnd. Ég tek líka undir það að ég hugsa að besta hugmyndin sé að bjóða upp leyfin, þó að ég hafi ekki endilega diskúterað eða skoðað það alveg ofan í kjölinn hvort einhverjir aðrir hagsmunir geti vegið þar sem gætu haft áhrif á stöðuna. Það sem kemur fram í frumvarpinu er jákvætt, en ég kom kannski ekki inn á það áðan að krefja á þá sem sækja um leyfi, þ.e. að þeir hafi fjármagnað sig að ákveðnu marki. Ég held að afar gott sé að það sé inni að sá sem sækir um slíkt leyfi þurfi að geta sýnt fram á það fjárhagslega að hann geti staðið í því. Það styrkir kannski enn frekar slíkt uppboð eins og hér hefur verið nefnt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og sérstaklega fyrir jákvæðar undirtektir við uppboðsleiðinni. Við jafnaðarmenn höfum löngum talað fyrir hugmyndum um auðlindasjóð, sem væri sameign landsmanna með svipuðum hætti og norski olíusjóðurinn er, og að almenningur hefði beinar tekjur af öllum auðlindum í gegnum slíkan auðlindasjóð. Þar mætti bjóða upp leyfi til sjókvíaeldis eins og hér væri þá um að ræða. Auðvitað rynnu þangað veiðigjöldin, gjöld sem tengdust nýtingu á orkuauðlindum okkar, hvort sem það er olíuvinnsla eða vatnsaflið, jarðhitinn, útboð á fjarskiptarásum og fjölmargt annað hefur verið nefnt í þessu sambandi. Ég vildi í þessu síðara andsvari biðja þingmanninn um að skýra betur það sem hún á við þegar hún fjallar um markaða tekjustofna. Hvaða annmarkar eru á því að vera með markaða tekjustofna eins og hér er gert ráð fyrir? Og var það rétt skilið að þetta væri í ósamræmi við þá stefnu sem forusta fjárlaganefndarinnar, hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, hefur markað? Hefur hæstv. fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson - af því að þetta er stjórnarfrumvarp sem hlýtur að hafa verið samþykkt til framlagningar í ríkisstjórn - lýst einhverri afstöðu til þeirra álitaefna sem kunna að vera uppi um markaða tekjustofna?

Frú forseti. Eins og kemur fram í umsögn fjármálaráðuneytisins er þetta ekki alveg í takt við það sem fjármálaráðuneytið vill viðhafa, þ.e. um markaðar tekjur. Um það hefur verið deilt hvaða tilgangi þær þjóna og hvort þær séu af hinu góða. Sumir telja það ekki gegnsætt að hafa markaðar tekjur meðan aðrir telja að þannig sé því fylgt eftir. Við þekkjum öll markaðar tekjur sem hafa kannski ekki allar runnið til þeirra verkefna sem þær eiga að gera. Svo er auðvitað alltaf spurning hvort afnema eigi allar markaðar tekjur eða hvort sumir gjaldstofnar geti verið með þeim hætti. Þetta er alla vega ekki í takt við frumvarpið um opinber fjármál sem hæstv. fjármálaráðherra leggur væntanlega fram fljótlega og þetta er alls ekki í samræmi við fyrirliggjandi frumvarp sem meiri hlutinn í fjárlaganefnd hefur lagt fram. Ástæða er til að velta þessu fyrir sér og eins og ég sagði áðan held ég að það sé í fleiri frumvörpum sem hér eru fyrirliggjandi þar sem markaðar tekjur koma fram til tiltekinna verkefna eða stofnana. Stjórnarmeirihlutinn hlýtur að þurfa að velta aðeins fyrir sér á hvaða línu hann er og hvernig hann ætli að gera þetta. Fjármálaráðuneytið gerir líka athugasemdir við að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að árgjald til að fjármagna ríkisstarfsemi verði greitt í erlendri mynt og bendir á að það sé algjört einsdæmi og telur það óheppilegt fyrirkomulag og veki upp álitamál um aðra skatta og skyldur sem þessi fyrirtæki greiða eða hvernig slík áform snúi að fyrirtækjum í öðrum útflutningsgreinum. Hér er því augljóslega verið að ganga svolítið gegn því sem fjármálaráðuneytið leggur til.

Hæstv. forseti. Ég tel rétt að koma hér í ræðu þar sem ég fæ ekki tækifæri til þess að fjalla um málið í nefnd, ég sit sjálfur ekki í hv. atvinnuveganefnd, en hér er um að ræða mál sem mikið hefur komið inn á borð til okkar þingmanna Norðvesturkjördæmis þar sem við höfum verið að ræða um laxeldið á Vestfjörðum, m.a. á sunnanverðum Vestfjörðum, og allar þær væntingar og tækifæri sem verið hafa sjáanleg þar í uppbyggingu á laxeldi og einnig er margra ára reynsla af því í Ísafjarðardjúpi. Meginefni frumvarpsins lýtur að einföldun á umsóknarferli starfs- og rekstrarleyfa samkvæmt greinargerð með frumvarpinu og er talað um að stuðla þar að auknu öryggi í fiskeldi og draga úr umhverfisáhrifum þess, aukinni skilvirkni og hagkvæmni í eftirliti með fiskeldi, gjaldtöku og tryggingarskyldu, stofnun Umhverfissjóðs sjókvíaeldis, dagsektum, úrbótum á kostnaði leyfishafa og starfsemi sem er án rekstrarleyfis. Eins og ég kom að í andsvari við hæstv. ráðherra tel ég að þetta sé gríðarlega mikilvægt frumvarp og þau markmið sem sett eru fyrir frumvarpið mjög góð. Ég ætla að vona, þó að það komi kannski ekki fram hér, að sá hópur sem skilar nú frumvarpi hafi gert það í mikilli sátt, en þar er m.a. fulltrúi tilnefndur af Landssambandi fiskeldisstöðva. En auðvitað koma fjöldamargar spurningar fram þegar ég les þetta, eftir að hafa heyrt í mönnum á sínum tíma þegar menn voru að reyna að koma þessu í gang og heyrt lýsingar þeirra á öllum þeim vandkvæðum sem voru við það að fá þessi leyfi, t.d. varðandi óskýr mörk, skort á skipulagi á strand- og hafsvæðum, hvernig farið er með skipulagsvald á þessum svæðum, hvernig nýtingin má vera á þessum svæðum, hver réttur landeigenda er sem eiga land að sjó o.s.frv. Auðvitað hefur hluti af þessu verið tekinn inn í reglugerðir áður og reynt að sinna þessum verkefnum, en hér er verið að reyna að setja allt á einn stað. Verið er að færa þessi mál til Matvælastofnunar og mér finnst sérlega ánægjulegt að sjá í frumvarpinu að þar er reynt að gera þetta þannig að Matvælastofnun sæki síðan aðstoð til annarra aðila. Það kemur fram í 3. gr. frumvarpsins að Matvælastofnun skuli taka á móti umsóknum og síðan verði hún að leita til margra aðila til þess að fá svör við ýmsum þáttum. Má þar nefna Fiskistofu, Veiðimálastofnun, Hafrannsóknastofnun, og einnig til viðkomandi sveitarstjórna til þess að fá skýr svör við ákveðnum þáttum til þess að Matvælastofnun geti síðan gefið leyfi. Þar er m.a. fjallað um hvort umsækjandi uppfylli kröfur sem gerðar eru í reglugerðum um heilbrigðiskröfur o.s.frv. og er ítarlega farið yfir þær kröfur hér. Það er líka athyglisvert að sjá að Umhverfisstofnun á að fara með ákveðna þætti, en reiknað er með því að Umhverfisstofnun og Matvælastofnun geri samning þar sem Matvælastofnun fer með það hlutverk að hluta þannig að þetta verði allt á einni hendi. Það er mjög til fyrirmyndar og ég ætla að vona að það virki. Það sem vekur áhyggjur á sama tíma, þó að það sé í sjálfu sér ekki aðalatriði, er að sum verkefni sem núna eru úti á landi, eins og hjá Fiskistofu á Ísafirði, færast til. Fiskistofa missir þá þau verkefni. Af því að ég vitnaði til funda með þingmönnum Norðvesturkjördæmis og sveitarstjórnarmönnum á þessu svæði á Vestfjörðum, og hef raunar heyrt þá umræðu víðar, þá skiptir mjög miklu máli þegar svona veigamiklar breytingar eru gerðar að menn tryggi að störfin haldist á þeim svæðum þar sem veita þarf þessa þjónustu og þarf að hafa hana sem næst notendunum. Auðvitað geri ég mér grein fyrir að ekki er hægt að dreifa þessum verkefnum út um allt land, en ég gerði hér að tillögu minni í andsvari að þar sem uppbyggingin væri hröðust í augnablikinu, þ.e. á Vestfjörðum, yrði þessi þjónusta þar. Fluttar hafa verið þingsályktunartillögur um það í þinginu, m.a. af fyrrverandi hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur, að Vestfirðir yrðu skilgreint svæði þar sem menn væru með rannsóknir og þjónustu í sambandi við sjávarútveg. Alla vega gætum við náð þeim áfanga að umsjón og þjónusta við fiskeldi yrði höfð á þessu svæði. Auðvitað verðum við þá líka að reikna með því að þau fyrirtæki sem sækja þarna um leyfi verði þá með lögheimili sín í þessum sveitarfélögum til þess að tekjurnar af starfseminni fari sem mest inn á svæðið. Það hefði verið gaman að heyra meira frá ráðherra varðandi burðarþolsmat og sjóeldissvæði. Þegar við höfum verið að fjalla um þessi mál við fólk frá viðkomandi fyrirtækjum hafa verið skiptar skoðanir um hversu stórt land menn þurfi að helga sér. Ef menn eru með svona gríðarlega miklar fjárfestingar verða menn að hafa tryggingu fyrir því að ekki komi aðrar stöðvar of nærri út af sjúkdómahættu. Sumir hafa talað um að þeir þyrftu nánast að hafa heilu firðina vegna þess að þá gætu þeir líka fært sig á milli staða þannig að umhverfisáhrifin yrðu minni og hindrað líka sýkingar. Það kemur ekki fram í frumvarpinu hver mörkin eru nákvæmlega, það er að hluta til tilgreint í reglugerðum, talað um 5 km þarna á milli, en það hlýtur að skipta gríðarlega miklu máli þegar kemur að útfærslum og framkvæmd. Það er athyglisvert líka í 5. gr. frumvarpsins þar sem gerðar eru kröfur til þeirra sem fá leyfi. Þar er til dæmis talað um eignarhald á fiskeldisstöðvum, að umsækjandi hafi fullnægjandi fagþekkingu á viðkomandi sviði, gæðakerfi stöðvarinnar og að eldisbúnaður standist kröfur o.s.frv. Það er líka til fyrirmyndar að ekki geti hver sem er rokið af stað með eitthvert fyrirtæki sem fari síðan á hausinn og skilji eftir sig mannvirki. Þarna er líka séð til þess að menn verði að borga tryggingar þannig að ef þeir lenda í einhverjum áföllum og öðru slíku séu þeir tryggðir fyrir því þannig að það falli ekki á viðkomandi sveitarfélag eða að ríkið verði að hreinsa upp eftir slíka starfsemi. Það eru álitamál í þessu eins og kom fram: Hver staða skipulagsvaldsins gagnvart sveitarfélögunum? Hvernig er með skipulag á þessum hafsvæðum og almennt í landinu og hafa menn verið að gera skipulag á strandsvæðum, eins og Vestfirðingar þegar þeir hafa verið að vinna að slíku? Hvernig á að halda utan um þessi mál í heild? Það væri fróðlegt að fá meiri umræðu um það. Einnig kemur hér fram, sem er forvitnilegt, að menn virðast ætla að stuðla að töluvert mikilli nýtingu, því að það er ákvæði um það að ef rekstrarleyfi er gefið út fyrir minna en 40% nýtingu á ákveðnu hafsvæði sé það tímabundið. Þar er talað um fjögur ár, þá þurfi að endurskoða það, þannig að greinilega er verið að ýta undir það að menn nýti þessi svæði vel. En þá er spurningin: Hvað telst vera hæfileg nýting til þess að sjórinn nái að hreinsa sig? Það kemur ágætlega fram í frumvarpinu að það er háð straumum og öðru slíku. Hér er búið að ræða töluvert um eftirlitsgjaldið og talað er um að faggiltir eftirlitsaðilar geti sinnt eftirlitinu fyrir Matvælastofnun, þ.e. talað er um Matvælastofnun eða faggilta eftirlitsaðila. Nú væri gaman að vita hvort þeir eru til og þá líka hvernig gjaldtöku yrði háttað hvað það varðar, en ég sé fyrir mér að þarna geti verið einkafyrirtæki, eins og er svo sem algengt í þessum iðnaði, en auðvitað þarf að reyna að tryggja að kostnaði verði haldið sem lægstum hvað þetta varðar. Og það er raunar skýrt kveðið á um að eftirlitsgjaldið skuli miðast við launakostnað, annan kostnað vegna starfsfólks o.s.frv., greiningu á rannsóknarstofu og sýnatöku, og að Umhverfisstofnun og Matvælastofnun geri með sér samning þar sem Matvælastofnun fer að hluta til hlutverk með Umhverfisstofnunar og sinnir því sérstaklega, það er skilgreint í lögum til þess að tryggja að þetta sé allt á einni hendi. Ég vakti athygli á því í andsvari sem mér fannst vera svolítið sérstakt, að umsóknir um rekstrarleyfi skuli ekki teknar til afgreiðslu fyrr en þjónustugjald hefur verið greitt. Það er að mörgu leyti skiljanlegt ákvæði en hversu íþyngjandi það er átta ég mig ekki alveg á, þ.e. hvort nægjanlegt er að gefa tryggingu eða hvernig gengið er frá þessu. Í næstu grein á eftir er það ákvæði sem ég nefndi áðan um trygginguna, þ.e. að umsækjandi verði að kaupa ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi fyrir hugsanlegu tjóni sem af starfseminni getur hlotist. Það verði að liggja fyrir fyrir útgáfu rekstrarleyfis. Síðan er ákvæði líka um þennan Umhverfissjóð. Ég sagði það nú í bæði gríni og alvöru að það er dálítið sérstakt að fá þarna inn í íslensk lög viðmið og gjaldtöku sem er með erlendum gjaldeyri, þ.e. sem er með SDR, sem er blanda af gjaldeyri, og gjaldtakan tryggð með þeim hætti. Það er að því leyti merkilegt, eins og ráðherra sagði, að ef kostnaður, greiðslur og tekjur og allt er í erlendum gjaldmiðli hjá þessum fyrirtækjum þá sé það nauðsynlegt, en þannig er það hjá stórum hluta af íslensku atvinnulífi, ég tala nú ekki um útflutningsatvinnuvegunum, þá er þetta ein skýrasta viðurkenningin á því að það er erfitt að setja inn í lög verð í íslenskum krónum. Það er alltaf töluverð vinna að færa upp gjaldskrár einfaldlega vegna þess að krónan er ekki stabíll gjaldmiðill. Ég ætla ekki að dvelja mikið lengur við það en mér finnst þetta vera mjög áhugavert og forvitnilegt í samhengi við þá umræðu sem á sér stað í dag um gjaldeyrishöft og stöðu íslensku krónunnar og allt sem því er tengt. Það má skilja það þannig að ef einhver sækir um og er kominn í umsóknarferli sé Skipulagsstofnun ekki skylt að taka annan aðila inn fyrr en búið er að afgreiða þann fyrri. Það hefði verið fróðlegt að heyra hvernig menn hafa hugsað sér þetta. Fyrstur kemur, fyrstur fær, þannig má skilja þetta að sumu leyti. Á sama tíma höfum við rætt hér fyrr í umræðunni að uppboð með einhverjum hætti gæti verið æskilegt form ef verið er að úthluta ákveðnum svæðum, að menn eigi þá aðgang að því með einhverjum formlegum umsóknum og þá jafnvel uppboðum, ekki endilega fyrir hæstbjóðanda. Það er líka hægt að gera það með ýmsum hætti, eins og við höfum rætt í tengslum við sjávarútveginn, að það sé tilboðsmarkaður sem stendur yfir í einhvern ákveðinn tíma á netinu og síðan er það afgreitt eftir það. Þetta er í sjálfu sér ekki alveg skýrt hér. Í 16. gr. í frumvarpinu, III. kafla, stendur, með leyfi forseta: „Skipulagsstofnun er ekki skylt að taka til efnislegrar meðferðar tilkynningu framkvæmdaraðila til ákvörðunar um matsskyldu í þeim tilvikum sem hin tilkynnta framkvæmd er fyrirhuguð á sama framkvæmdastað og önnur framkvæmd sem þegar er til efnislegrar málsmeðferðar á grundvelli þessarar greinar og þar sem fullnægjandi gögn liggja fyrir að mati Skipulagsstofnunar, eða fyrir liggur ákvörðun samkvæmt þessari grein“ o.s.frv. Þarna er því greinilega verið að setja varnagla um að menn þurfi ekki að vinna verkið fyrir mörg fyrirtæki á sama tíma og að sá sem fyrstur sækir um fái verkefnið. Áðan var rætt um gjaldtökuna. Öll sú gjaldtaka sem tilgreind er hér er gjaldtakan við að sækja um, kostnaðurinn við umsóknina og síðan kostnaðurinn við þennan sérstaka sjóð. En mér finnst mikilvægt að fylgja eftir þeirri athugasemd sem kom fram fyrr í umræðunni frá hv. þm. Helga Hjörvar, 

Herra forseti. Ég er eins og hv. þingmaður er að reyna að lesa mig í gegnum þetta frumvarp þar sem ég hef ekki aðkomu að því í nefnd. Eitt af því sem maður telur sér skylt að gera er að reyna að setja sig inn í sem flest mál, því að um ýmislegt er maður spurður sem ætlast er til að maður viti og hafi einhverja þekkingu á. Það er því af hinu góða að sitja undir umræðum og ræða málin. Ég vil byrja á því að taka undir það sem hann sagði um auðlindasjóðinn. Ég held að við eigum sameiginlegt að vilja búa til slíkan sjóð fyrir þjóðina okkar vegna nýtingar á náttúrunni, hvar svo sem og hver hún er, hvort sem það er þetta eða eitthvað annað. Hv. þingmaður kom upp áðan og svo aftur núna og ræddi meðal annars um tilurð Fiskistofu og það að hún mundi kannski leggjast af, eitthvað slíkt, fyrir vestan þrátt fyrir að hæstv. ráðherra hefði talað um að finna henni önnur verkefni. Mig langar að velta því upp með þingmanninum hvaða verkefni hann sæi til dæmis fyrir sér að Fiskistofa gæti sinnt í stað þeirra sem hún sinnir núna. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir því að þeir peningar sem um ræðir, þetta eru svo sem ekki háar fjárhæðir eða ég veit ekki hvort þetta er það eina sem um ræðir því að talað um 1,4 millj. kr. tekjur hjá Fiskistofu vegna þessa eftirlitsgjalds. Ég veit ekki nákvæmlega hvaða áhrif það hefur á starfsemina fyrir vestan, hvort þetta er eingöngu niðurskurður þar eða hvort það er eitthvað annað og hvaða öðrum verkefni þeir sinna þar. Hv. þingmaður getur kannski frætt mig aðeins um það.

Hæstv. forseti. Við vitum hvað fellur niður en ég verð að viðurkenna að ég get ekki greint hvaða verkefni gætu hugsanlega komið í staðinn. Aftur á móti verðum við að taka alvarlega þau loforð sem gefin eru í stjórnarsáttmálanum um að reyna að færa verkefni út á svæðin og þá kannski ekki hvað síst ný verkefni, þ.e. þar sem verið er að byggja upp einhverja nýja starfsemi, að hún sé færð til. Það er alveg augljóst að miklu víðar en við gerum í dag er líka hægt að færa hluta af stofnunum út á land og láta þær þjónusta á viðkomandi heimasvæðum. Mér finnst þetta hafa komið mjög vel í ljós til dæmis þegar menn lentu í mikilli vinnu í kringum Kolgrafafjörðinn á Snæfellsnesi; Náttúrustofan í Stykkishólmi, Hafrannsóknastofnunin í Ólafsvík, þessir aðilar koma allir að því að leysa þar mál. Ef maður skoðar það svo í samhengi við að þurfa alltaf að fara með mannskap úr Reykjavík, sem var að vísu til viðbótar í þessum tilfellum líka, í enn meira mæli sér maður hversu mikilvægt það er að vöktun, eftirlit, aðhald sé sem næst notandanum. Oft hafa menn verið að spara og færa þetta á einn stað og þá hafa menn borgað til baka það sem sparaðist með því að borga dagpeninga, ferðakostnað og miklu lengri vinnutíma þar sem það tekur heila daginn að ferðast til að vinna tveggja klukkutíma vinnu. Á Vestfjörðum eru miklar vegalengdir en eins og ég segi er vonandi að samgöngur batni þar á milli suður- og norðurfjarðanna þannig að hringurinn opnist með nýjum Dýrafjarðargöngum. Þá opnast líka ný tækifæri. Sum af þessum laxeldisfyrirtækjum eru háð þessu líka. Þau vinna báðum megin þannig að þau þurfa á því að halda að þessar samgöngur batni til að þetta virki almennilega. Ég get ekki svarað því nákvæmlega hvað það er sem kæmi í staðinn fyrir þetta á Fiskistofu. Aftur á móti er athyglisvert að umfangsmikil starfsemi 

Herra forseti. Þrátt fyrir að það sé kannski óvenjulegt vil ég beina því til hæstv. ráðherra að hann svari því - af því að hann nefndi það í ræðu sinni áðan að hann hefði óskað eftir því við Fiskistofu að hún skoðaði það hvaða önnur verkefni væri þarna um að ræða, þ.e. hjá Fiskistofu fyrir vestan. Það væri áhugavert að vita hvað það væri sem kæmi í staðinn. Þá skil ég það þannig að þrátt fyrir þá lækkun sem hér kemur fram í þessum tekjum Fiskistofu eigi ekki endilega að skerða starfsemina. Ég kýs að líta svo á miðað við það sem hæstv. ráðherra sagði áðan. Hann leiðréttir mig vonandi ef það er ekki rétt. Af því að við höfum aðeins rætt fjármálin í tengslum við þetta frumvarp og hv. þingmaður hefur lýst ánægju sinni með gjaldmiðilinn sem tekinn er til í því langar mig að spyrja hann sem fyrrverandi formann fjárlaganefndar hvað honum þyki um þær athugasemdir sem hér koma fram, að þetta sé gert. Hér er eindregið lagst gegn því að þetta sé gert svona og því velt upp að þetta sé álitamál varðandi aðra skatta og skyldur sem þessi fyrirtæki greiða í sjávarútveginum. Erum við hér að setja fordæmi? Er þetta það sem koma skal, að allt sem tengist útflutningsgreinum að einhverju leyti, og lög voru sett um hér, að þar verði notaður annar miðill til viðmiðunar en krónan? Hvernig metur þingmaðurinn það? Mér sýnist, eins og ég segi, að það sé ekki beint í takt við það sem að minnsta kosti ráðuneytið telur heppilegt.

Hæstv. forseti. Það er athyglisvert þetta með nýja gjaldmiðilinn. Í raun er gagnrýnin kannski ekki sett á það frá fjármálaráðuneytinu í sinni umsögn. En það er ástæða til að vekja athygli á þessu líka vegna þess að við erum með býsna margar útgáfur af gjaldmiðlum. Menn eru með verðtryggða krónu, menn eru með óverðtryggða krónu, menn eru með erlend viðmið, við sjáum ferðaþjónustuna nota evrur og umreikna í íslenskar krónur nánast eftir hentugleikum. Ég hef grun um að gjaldtakan á Geysi hafi verið ákveðin sem fjórar evrur og þá sett sem 600 kr. og spurning hvernig það verður til lengri tíma. Við erum að taka okkur þessi viðmið og miðum oft við notendur eða kaupendur að þjónustunni og svo útflutning á vörum. Það sem er athyglisvert og við höfum svo sem getað rætt af því að hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir er í fjárlaganefnd, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að kaflinn hér í umsögn fjármálaráðuneytisins er mjög athyglisverður. Ég ætla að leyfa mér að lesa hann, með leyfi hæstv. forseta: „Frumvarpið gerir ráð fyrir að framangreind gjöld, sem teljast vera lögþvingaðar ríkistekjur, renni beint til reksturs annars vegar Matvælastofnunar og hins vegar til nýs Umhverfissjóðs sjókvíaeldis. Fjármála- og efnahagsráðuneytið telur það ekki heppilegt fyrirkomulag að ríkistekjur séu markaðar með þessum hætti til reksturs ríkisaðila. Að mati ráðuneytisins ættu tekjur sem kveðið er á um í lögum og teljast til ríkistekna að renna í ríkissjóð og ákvörðun um fjárheimildir verkefna að vera tekin í fjárlögum hverju sinni.“ Fyrir þessu eru heilmikil rök og ég geri mér alveg grein fyrir því að menn geta haft miklar tekjur tímabundið og þá er verið að reyna að hindra að stofnanir þenjist út tímabundið og síðan vill það oft bregðast að menn dragi saman aftur. Samtímis er ég ekki svo viss um að hægt sé að gera það sem meiri hluti fjárlaganefndar hefur flutt frumvarp um, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum málefnalega og ítarlega umræðu um þetta mál. Varðandi þær fyrirspurnir sem komu get ég almennt sagt um þær að þó nokkrar þeirra lutu að því hvernig ákveðin niðurstaða væri komin, hvort hún væri íþyngjandi fyrir greinina og annað í þeim dúr. Rétt er að benda á að þetta var unnið í miklu samráði við greinina og öll niðurstaða sem kemur fram í frumvarpinu byggist á því að greinin sjálf er mjög meðvituð um ábyrgð sína. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem svona sóknarhugur er í fiskeldi á Íslandi og margt sem bendir til þess að ef við vöndum vel til verka með þá þekkingu og reynslu sem við höfum í dag muni okkur farnast mun betur en oft áður. Þess vegna svarar það kannski flestum þeim spurningum sem hér voru bornar upp. Varðandi það til að mynda hvort eðlilegt sé að greiða þjónustugjöld áður en menn fá afgreiðslu sinna mála er þetta hluti af því að meta hæfni þeirra fyrirtækja sem fara þarna inn, að þau séu rekstrarhæf, þau séu með nægilegt fjármagn og séu burðug til að standa undir því og annað í þeim dúr. Ég tel að það sé bara til marks um ábyrgð greinarinnar að vera tilbúinn að leggja slíkt til í frumvarpi sem er unnið í þéttu samráði fjölmargra aðila. Varðandi þá fyrirspurn sem hv. þm. Kristján L. Möller kom með um Matvælastofnun, og aðrir þingmenn komu reyndar inn á hana líka, hvað gerist ef upplýsingar vantar og menn gætu farið að teygja lopann þá sagði ég það í ræðu minni að ég liti svo á að Matvælastofnun mundi taka þetta víðtæka verkefni að sér af mikilli festu. Auðvitað hvílir mikil leiðbeiningarskylda á stofnunum ríkisins. Ég tel að það verði gert að þessu leyti og þess vegna þurfa þær upplýsingar sem menn eiga að skila að vera mjög skilmerkilegar og fresturinn ekki nýttur með þeim hætti að á síðustu dögum sex mánaðanna muni menn óska eftir upplýsingum sem taki hálft ár til viðbótar. Ég tel líka eðlilegt og vænti þess að atvinnuveganefnd sem þekkir þessi mál frá því að fjallað var um þetta talsvert á síðasta kjörtímabili, þau vandræði sem þær leyfisveitingar og sá eftirlitsfrumskógur sem þessi grein bjó við, að hún muni fara vel yfir frumvarpið og svara að einhverju leyti þeim spurningum sem bornar hafa verið fram, m.a. í nefndaráliti sem væri þá lögskýringargagn og til stuðnings fyrir þá aðila sem þurfa að vinna eftir þeim, þar á meðal ríkisstofnanir. Að öðru leyti var aðeins umræða um fyrstur kemur, fyrstur fær. Það er auðvitað algengasta leiðin og kannski á margan hátt sú eðlilegasta. Það er líka rétt að nefna að við erum að byggja upp ný svæði, okkur vantar grunnrannsóknir og greinin sjálf tekur þátt í því. Það væri allt annað viðhorf og kannski mundu menn fara aðrar leiðir við leyfisveitingar og greiðslu ef búið væri að kortleggja allt landið, til að mynda af hálfu hins opinbera. Þá þyrfti hið opinbera að fá þann kostnað greiddan inn með leyfisveitingunum. Hér er farin önnur leið, þ.e. að greinin sjálf mun taka þátt í því að byggja upp þekkingu á þeim svæðum sem eftir er að rannsaka og verður síðan úthlutað til fyrirtækja. Ég held að það sé ákjósanleg leið við þær aðstæður sem við búum við í dag og tekur á þeim vanda sem menn hafa horft upp á á liðnum árum án þess að taka á honum. Ég tel að þetta sé nokkuð efnilegt. Hér hefur líka aðeins verið rætt um skipulag. Rétt er að geta þess að á vegum umhverfisráðuneytisins er komin af stað vinna við frumvarp að skipulagi hafs og stranda. Þar er horft til þess fordæmis sem Fjórðungssamband Vestfjarða hefur staðið fyrir og gert með glæsibrag þar sem meðal annars Arnarfjörður hefur verið kortlagður. Ég var staddur þar um daginn þegar menn undirrituðu þá áætlun og það var mjög gleðileg stund. Ég tel að það sé góð fyrirmynd fyrir þá vinnu sem við þurfum að fara í. Þegar þeirri vinnu hefur verið hrundið af stað verður í kjölfarið hægt að leysa önnur mál er varða til að mynda kræklingarækt og skelrækt og aðra slíka þætti, breyta því umhverfi sem þar er og láta það byggja meira á skipulagi og síðan úthlutun samkvæmt því. Það er mjög eðlilegt að sveitarfélögin séu miðlæg í því hvort það verði á forræði sveitarfélaga eingöngu eða í samstarfi ríkis og sveitarfélaga, það er eitthvað sem meðal annars verður fjallað um í aðdraganda frumvarps um skipulag hafs og stranda. Þar af leiðandi er mjög margt af því sem við höfum talað um á liðnum árum að hafi verið óleyst og verið óljóst, vandasamt og flókið er nú þegar komið af stað. Það er gleðilegt að geta komið með þetta mál inn í þingið eftir átta mánaða vinnu í ráðherraembætti og ég er bara stoltur af því.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir greinargóð svör við mörgu af því sem tekið var upp. Undir umræðunni, ekki síst þegar við fórum að snúa okkur að þeirri uppbyggingu sem fram undan er í þessari grein og hversu hátt verð er í henni, rifjaðist upp fyrir mér hversu miklar sveiflur eru í henni. Ég minnist þess að hafa farið með hv. fjárlaganefnd árið 2003 í heimsókn í eldi sem þá var í Mjóafirði og þá var verðið á afurðunum komið niður úr öllu valdi. Oft hafa rekstrarskilyrði í þessari grein á Íslandi orðið mjög léleg. Því miður eru mörg dæmi um fyrirtæki sem við slíkar aðstæður hafa ekki haldið uppi nægilega miklum gæðum í starfsemi sinni eða farið nægilega að þeim reglum sem eiga að tryggja öryggið í kringum þessa starfsemi. Þess vegna er ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra við lok umræðunnar hvort hann hafi engar áhyggjur af þessari einföldun á eftirlitinu, þ.e. áhyggjur af því að það verði slys í kringum þessa starfsemi, að eldisfiskurinn blandist við hinn náttúrulega, að það verði einhver erfðamengun þar á milli eða annað slíkt sem ógnað gæti þeim miklu verðmætum og hagsmunum sem við höfum í hinum náttúrulega laxi og þeim miklu tekjum sem menn hafa af honum víða um land.

Virðulegur forseti. Að sjálfsögðu eiga menn alltaf að fara að öllu með gát. Þetta frumvarp byggir á því að einfalda en líka auka skilvirkni í eftirlitinu. Ég hef í sjálfu sér ekki áhyggjur af því að það eitt að einfalda þýði að það verði lélegra, síður en svo, ég held að það verði miklu betra. Það er einnig tekið á mjög mörgum öryggisþáttum er varða umhverfishlutann og gerðar auknar kröfur um búnað sjókvíaeldisfiskeldisins. Ég tel að þar sé líka nokkuð vel að verki staðið og verði þar af leiðandi miklum mun betra en það hefur verið hingað til. Auðvitað er ekki hægt að tryggja að ekki gerist slys og þess vegna þurfa að vera til einhver viðbragðstæki til að bregðast við. Meðal annars hefur verið fjallað dálítið um það í þessum hópi. Það verður tryggt í reglugerðum. Hv. þm. Kristján L. Möller kom inn á kort sem gert var 2004. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að það hafi verið gert í tíð Guðna Ágústssonar sem þá var landbúnaðarráðherra. Þar voru tekin frá ákveðin svæði til að tryggja okkar verðmætustu svæði fyrir villta laxinn. Það er aðdáunarverð aðferðafræði og staða okkar á Íslandi er til dæmis margfalt betri en í Noregi hvað þetta varðar. Við höfum verið nokkuð rómuð fyrir að hafa tekið slíka ákvörðun. Á sama hátt eru önnur svæði sem voru skilin eftir til meðal annars sjókvíaeldis og þau eru líka verulega öflug. Þar eru gríðarleg tækifæri til að byggja upp þessa spennandi atvinnugrein. Verð á eldislaxi er býsna hátt um þessar mundir og hefur verið um alllangt skeið.

Virðulegi forseti. Hér kemur lítið frumvarp um að Alþingi kjósi nefnd þingmanna úr öllum þingflokkum til að fjalla um fyrirhugaðar ákvarðanir veiðigjaldsnefndar um sérstakt veiðigjald. Störf í nefndinni verða ólaunuð. Í 2. gr. segir að lög þessi öðlist þegar gildi. Athugasemdir eru þær að með frumvarpinu er lagt til að breyting verði gerð á lögum um veiðigjöld þannig að fjöldi fulltrúa í samráðsnefnd þingmanna um veiðigjöld, samanber 5. gr. laganna, ráðist af fjölda þingflokka á Alþingi en takmarkist ekki við fimm manns eins og nú er. Þá er tiltekið að störf í nefndinni séu ólaunuð. Varðandi umsögn fjárlagaskrifstofunnar er gert ráð fyrir því að fjöldi fulltrúa í samráðsnefnd þingmanna um veiðigjöld skuli ráðast af fjölda þingflokka á Alþingi í stað þess að takmarka hann við fimm manns eins og kveðið er á um í núgildandi lögum. Ekki eru greidd sérstök nefndarlaun og verði frumvarpið að lögum verður ekki séð að það muni hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Ég vona að þessu máli verði vísað til hv. atvinnuveganefndar að umræðu lokinni og fái þar fljóta og góða meðferð.

Virðulegur forseti. Jafn ítarleg og góð og umræðan um fyrra dagskrármálið var verð ég að segja að mér þótti þessi framsöguræða hæstv. ráðherra býsna stutt og efnisrýr vegna þess að um þetta efni skortir okkur í þinginu umtalsverðar upplýsingar. Ég veit ekki betur en að skipan þessarar nefndar hafi orðið niðurstaðan við þinglega umfjöllun, niðurstaðan hafi orðið að skipa þessa nefnd með fulltrúum allra flokka - til hvers? Til þess að ráðherrann hefði samráð við þessa nefnd um þá vinnu sem fara ætti í við veiðigjöldin. Ég veit ekki betur en að umtalsverð vinna hafi farið fram á vegum hæstv. ráðherra um veiðigjöldin síðan þetta var. Eftir því sem ég best veit hefur þessi ráðgefandi hópur fulltrúa stjórnmálaflokkanna aldrei komið saman. Ég verð að segja að ég undrast mjög slíkt verklag, að þegar samkomulag hefur orðið um það á vettvangi þingsins að skipa nefnd sem ráðherrann skuli tryggja samráð við þannig að sjónarmið hinna pólitísku flokka sem hér eru væru með í vinnunni fari fram vinna mánuðum og missirum saman og þessi nefnd virt að vettugi og það samkomulag sem tókst í þinginu um skipan hennar. Ég bið hæstv. ráðherra að gera skýra grein fyrir því hvar vinnan í veiðigjöldunum stendur, hvort það sé rétt að nefndin hafi aldrei verið kölluð saman og hvernig á því standi að ekki sé haft 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort ræðan var efnisrýr þar sem ég las hvert einasta orð sem fylgdi þessu frumvarpi. Það er hins vegar um þetta að segja að fimm manna veiðigjaldsnefndin sem er í lögunum hefur aldrei verið kölluð saman. Er ekki við þann sem hér stendur að sakast vegna þess að hún hefur einhverra hluta vegna aldrei verið kölluð saman en er búin að vera til býsna lengi. Má þá horfa til fleiri sjávarútvegsráðherra. Þegar formenn stjórnarflokkanna komu aftur á móti saman í desemberlok að semja um þinglok síðustu daga þings fyrir jól varð að samkomulagi að þessi hópur yrði nýttur í samráð um veiðigjöld og þess vegna var það mitt fyrsta verk í janúar þegar ég kom til starfa að reyna að koma þessum hópi á laggirnar. Þá kom í ljós í samstarfi við Alþingi og starfsmenn Alþingis að það væri ekki hægt því að þeir sem hefðu verið kosnir í nefndina á síðasta kjörtímabili, tilgreindir með nöfnum, væru í nefndinni en ekki fulltrúar þeirra þingflokka sem hér væru. Þess vegna þyrfti lagabreytingu. Ástæðan fyrir því að málið er ekki komið fyrr inn er meðal annars sú að það tekur alltaf ákveðinn tíma að koma málum hér áfram. Svo má kannski benda á að síðustu þrjár, fjórar vikur hefur verið fjallað um annað mál í þinginu en þetta. Þetta hefur verið klárt á dagskrá. Að sjálfsögðu verður þessi nefnd notuð. Þess vegna er frumvarpið komið hingað inn og ég vonast til þess að það fái skjóta afgreiðslu því að tilgangurinn er einmitt að hafa samráð. Vegna þess að ekki hafði verið haft samráð við þá tilgreindu einstaklinga sem ekki sitja lengur á þinginu sem fulltrúar þingflokka sem jafnvel eru ekki til hafði ég það frumkvæði að hafa samráð við atvinnuveganefnd þar sem sitja fulltrúar úr öllum þingflokkum til að það samráð gæti átt sér stað. Ég tel að þessi vettvangur sé mjög fínn og vænti þess að frumvarpið fái skjóta afgreiðslu í þinginu til að koma þessum vettvangi á.

Virðulegur forseti. Ég átta mig ekki á því hver ber þá ábyrgð á því að þessi veiðigjaldsnefnd hefur ekki komið saman það sem af er þessu kjörtímabili sem er væntanlega orðið einir níu mánuðir en látum það liggja milli hluta. Við eigum annað samkomulag óuppfyllt sem er það samkomulag sem hér var gert í desembermánuði um þinglokin og laut einmitt að því að stjórnmálaflokkarnir settust saman yfir það með hvaða hætti mætti taka gjald af nýjum tegundum, svo sem makríl og öðrum þeim tegundum sem kynnu að koma nýjar inn í lögsöguna eða hefjast veiðar á sem ekki hefðu verið stundaðar áður. Minn skilningur var að það ætti að skipa um það sérstaka nefnd en nú heyrist mér á hæstv. ráðherra að hann ætli þessari nefnd að fara í það verkefni að leita leiða til gjaldtöku af nýjum tegundum. Ég geri ekki athugasemdir við það. Ef hann vill að þessi nefnd sinni þeim verkefnum getur hún verið ágætlega til þess fallin. Ég hefði samt haldið að slíkar tillögur hefði þurft að vinna miklu fyrr en í nefnd sem væri skipuð á þessum grunni einhvern tímann í apríl. Ég hélt að nýtt fiskveiðiár hæfist 1. september nk. og ef það ættu að koma einhverjar þverpólitískar sameiginlegar tillögur um gjaldtöku af nýjum tegundum hefðu þær þurft að koma inn á vorþingi. Framlagningarfrestur á málum rennur út annan mánudag þannig að þetta er að minnsta kosti mjög seint á ferðinni. Þó má út af fyrir sig segja að betra er seint en aldrei.

Virðulegi forseti. Ég vona að hv. þingmaður hafi ekki misskilið mig þannig að það væri ekki upp á mig að sakast að hafa ekki kallað þessa nefnd saman á haustmánuðum. Það er það auðvitað síðan ég tók við. Ég var bara benda á að þessi nefnd hefur aldrei verið kölluð saman og það er ekki við mig einan að sakast að svo sé vegna þess að hún var skipuð löngu áður en þetta kjörtímabil hófst. En samkomulag formanna stjórnarflokkanna í desemberlok var sem sagt gert. Þessi veiðigjaldsnefnd starfar á grunni þeirra laga og mun meðal annars fjalla um ákvarðanir veiðigjaldsnefndar. Ég tel þetta ágætan vettvang til samráðs um það en þessi nefnd er hins vegar ekki að fara að vinna að einhverjum nýjum tillögum. Það er búið að vinna þær en þegar samráð á sér stað koma auðvitað fram tillögur sem menn hlusta á. Til þess er samráðið. En það er rétt að rifja upp til hvers þessi samráðshópur var settur saman. Það var til að hafa samráð um ákvarðanir veiðigjaldsnefndar.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði í stuttu andsvari, til að spara tíma og fá þá svar frá hæstv. ráðherra strax, kannski ekki að spyrja beint út í það sem lagt er til hér, sem er sjálfsögð breyting. Talað var um að fjöldi fulltrúa í samráðsnefnd réðist af fjölda þingflokka á Alþingi en takmarkaðist ekki við fimm manns eins og nú er, alla vega eins og við kláruðum þetta síðast. Gott ef þetta var ekki tillaga í atvinnuveganefnd eða í fjögurra manna hópnum sem var kallaður sérfræðingahópur, fulltrúar flokkanna. Ég geri mikinn greinarmun á þeim fulltrúum sem Alþingi kýs annars vegar, fulltrúum þingflokka, því sem heitir samráðsnefnd, sem vinnur með hinni eiginlegu þriggja manna veiðigjaldsnefnd sem er skipuð samkvæmt lögum og er að störfum. Hér er verið að opna lögin um veiðigjöld og mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra um störf veiðigjaldsnefndar, hvernig það mál stendur, hvað nefndin hefur gert og hverju nefndin hefur skilað af sér, meðal annars í því að reikna út staðla fyrir hverja fisktegund fyrir sig. Hér eru lögin opnuð hvað það varðar, um veiðigjöld, og ég þykist vita, og það hefur verið boðað í þingmálaskrá, að fram komi frumvarp um breytingu á lögum um veiðigjöld hvað varðar upphæðirnar. Ég spyr annars vegar um störf veiðigjaldsnefndar, hvað hefur gerst þar, hvernig gengur sú vinna, og hins vegar um væntanlegt boðað frumvarp um breytingu á veiðigjaldalögunum, þ.e. hvað varðar upphæðir.

Virðulegi forseti. Það er kannski erfitt á tveimur mínútum að fara nákvæmlega yfir stöðu veiðigjaldsnefndar, hvernig hún hefur verið að vinna síðustu missirin og kannski er það ekki til umfjöllunar varðandi þetta frumvarp. Hér er verið að búa til grundvöll svo að hægt sé að tilnefna í þennan samráðshóp, það var það sem út af stóð, sem er vettvangur þess samráðs, á að fylgjast með störfum veiðigjaldsnefndar og fara betur yfir þær sérstöku ákvarðanir sem veiðigjaldsnefnd tekur um sérstakt veiðigjald eins og stendur í lögunum. Veiðigjaldsnefndin hefur, svo að ég noti þó þann tíma sem ég hef, verið að vinna samkvæmt þeim atriðum í stjórnarsáttmálanum og þeim verkefnum sem ég hef beint til hennar að finna leiðir til að afkomutengja kostnað við veiðar á einstökum stofnum, á einstökum tegundum, til að afmarka þann hluta gjaldsins við afkomutengdar veiðar á einstökum tegundum. Það er áhugaverð vinna sem hefur gengið ágætlega eftir að menn fundu leiðir til að finna þær upplýsingar sem ávallt hefur vantað upp á. Ég vænti þess að þetta sé að verða það skýrt og þá verður áhugavert að koma þessum samráðshópi á sem fyrst, koma þessu frumvarpi til atvinnuveganefndar og klára það hér í þinginu til að þessi vettvangur skapist. Ég hef jafnframt lýst því yfir og hef nú þegar gert með þeim hætti að bæði ráðuneytið og aðstoðarmenn mínir hafa verið tilbúnir að koma á fund í atvinnuveganefnd og upplýsa um einstök mál er tengjast vinnu veiðigjaldsnefndar. Ég vænti þess að þetta muni skýrast nokkuð vel á næstu dögum og vikum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör um störf veiðigjaldsnefndar. Ég hef óskað eftir því í atvinnuveganefnd að veiðigjaldsnefndin sjálf gefi okkur upplýsingar um störf sín, hve langt sú vinna sé komin. Í ljós kemur að í atvinnuveganefnd er frumvarp sem tekur á hinum frjálsu rækjuveiðum. Inn í þá vinnu hefur blandast annað mál frá hendi forustu nefndarinnar þar sem rætt er um breytingu á veiðigjöldum á nokkrum tegundum í kvótakerfinu sem ekki er talið að af sé nægilegur arður til að þær geti borið hið sérstaka veiðigjald. Ég ætla því í síðara andsvari mínu að spyrja hæstv. ráðherra, úr því að hér er verið að koma með frumvarp til laga um breytingu á veiðigjöldum, af hverju það komi þá ekki um leið frá hæstv. ráðherra sem frumvarp, eins og lög gera ráð fyrir, eftir tillögu frá veiðigjaldsnefnd, tillögur um breytingar á veiðigjöldum á einstökum tegundum sem hefur verið rætt um, ég nefni rækju og kolmunna sem dæmi.

Virðulegi forseti. Rétt er að geta þess að unnið er að heildarfrumvarpi um breytingar á stjórn fiskveiða með tilheyrandi veiðigjöldum. Vonandi kemst það inn í þingið sem fyrst. Þessi mál yrðu þá brotin til mergjar í nefndinni og allar upplýsingar sem því tengjast yrðu bornar fram til að rökstyðja málið og gestir yrðu kallaðir á fund nefndarinnar. Í þessu samhengi er rétt að rifja upp af hverju þessi mál eru komin inn í tengslum við frumvarp um rækjuúthlutun. Það er vegna þess að það er mat margra, meðal annars margra í nefndinni, að rækjuveiðar standi ekki undir neinum veiðigjöldum og þannig sé reyndar staðan með nokkra fleiri stofna og veiðar á ýmsum stöðum. Þess vegna er þessi vinna atvinnuveganefndar til komin núna. Ég tel fullkomlega eðlilegt að þær upplýsingar sem tengjast þessu komi fyrir atvinnuveganefnd. Ég held að það hafi einmitt verið tilgangur heimsóknar ráðuneytisins á fund atvinnuveganefndar í síðustu viku, þ.e. að upplýsa um það sem menn þó þekkja um þessar tilteknu veiðar. Það er rétt að rifja það upp að ástæðan fyrir því er sú að menn hafa komist að því að það er óframkvæmanlegt að leggja veiðigjöld á úthafsrækjuveiðar. Þá stendur ekki nokkur útgerð undir því og ég held að allir séu sammála um það. Þannig er það bara líka með nokkrar aðrar tegundir.

Virðulegi forseti. Ég vil koma hingað upp og gera athugasemd við þetta mál, hvernig það kemur fram og hvernig það ber að. Í fyrsta lagi vil ég rifja upp að á fundi formanna flokkanna, þegar við vorum að semja um lúkningu þingstarfa fyrir jól, varð það að kröfu okkar í Samfylkingunni að sett yrði á fót þverpólitísk nefnd til að ræða möguleikann á að leggja á gjald á makríl, og það var auðvitað hugsað sem hluti af greiðasemi við ríkisstjórnarflokkana líka, að skapa með því tekjusvigrúm í ríkisrekstrinum. Við ræddum um þverpólitíska nefnd og af hálfu formanna stjórnarflokkanna kom fram hugmyndin um að fela þeirri tilteknu nefnd það verkefni. Mér hefur ekki verið gert viðvart um að nefndin, eins og hún er nú skipuð, gæti ekki hafist handa um þetta verkefni án tafar. Mér þykir þess vegna mjög sérkennilegt að fá það fyrst núna í formi frumvarps seint og um síðir að breyta þurfi fyrirkomulagi nefndarinnar. Ég tel mjög skaðlegt að hafa misst þann tíma sem við hefðum þurft að hafa hér í byrjun árs. Það hefði verið einfalt að vekja athygli okkar í stjórnarandstöðunni á því að sú nefnd væri ekki í stakk búin til að takast á við þetta verkefni strax í byrjun og að þess vegna þyrfti með einhverjum öðrum hætti að koma fyrir þverpólitísku samstarfi um álagningu gjalds á makríl. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa talað fyrr í andsvörum, að ég óttast um örlög málsins vegna þess að það er bara ekki tími til þess að koma með frumvarp um álagningu gjalds á makríl 

Virðulegur forseti. Ég ætla bara að endurtaka það sem ég sagði áðan. Það kom mér og ráðuneytinu nokkuð á óvart að ekki væri hægt að nýta þann grunn sem fyrir var. Ég held að það hafi verið hæstv. forseti Alþingis sem stakk upp á þessu á fundi formanna stjórnarflokkanna, ég var reyndar ekki viðstaddur og ætla svo sem ekki að rengja hv. formann Samfylkingarinnar um það. En það kom mér nokkuð á óvart og voru ákveðin samskipti á milli Alþingis og ráðuneytisins um hvernig þessu væri best fyrir komið. Þetta er niðurstaðan. Ég hefði kosið að þessu væri komið á framfæri fyrr og væri komið hingað inn og væri frágengið. Ef ég man rétt var það hv. þm. Árni Páll Árnason, formaður Samfylkingarinnar, sem fór í óundirbúna fyrirspurn við hæstv. forsætisráðherra þar sem mig minnir að þetta mál hafi borið á góma og þessar upplýsingar hafi komið fram, í það minnsta reyndi ég að koma þeim á framfæri. Ég hefði gjarnan viljað fá þá óundirbúnu fyrirspurn sjálfur því að þá hefði ég getað svarað því mjög skilmerkilega en taldi að allir væru upplýstir um að svona væri þessu fyrir komið, og ég tel það vera mjög óheppilegt að menn hafi ekki áttað sig á því. Nú er málið þó komið hingað inn. Ég hefði gjarnan kosið að það hefði verið komið fyrr, en það er ekki bara við þann sem hér stendur að sakast að málið hafi ekki komið á dagskrá fyrr en í dag.

Virðulegi forseti. Það er vísra manna háttur þegar formið er farið að há efninu að finna leiðir til að koma í veg fyrir þá niðurstöðu og þá víkja forminu til hliðar. Ég tek gildar allar þær athugasemdir sem hæstv. ráðherra kemur fram með um að þetta hafi reynst torsóttari leið en menn töldu í upphafi. Eftir stendur þá það að við þurfum með einhverjum hætti að haga því þannig að við getum átt þverpólitískt samstarf um málið og helst sem allra, allra fyrst, þannig að það sé raunverulegur möguleiki að koma fram með þverpólitískri aðkomu gjaldi á upphafsúthlutanir í makríl. Tíminn er ekkert allt of langur, það lifir ekkert allt of langt þessa þings. Þess vegna vil ég stinga upp á því við hæstv. ráðherra og spyrja hann álits, óháð þeirri nefnd sem við erum núna að setja á fór: Eru ekki efni til þess að við sammælumst um það hér og nú að setja þingmenn til verka nú þegar og kanna möguleikann á því að leggja á gjald á makrílinn sérstaklega? Þannig að við nýtum tímann á næstu dögum og eygjum þá möguleikann á því að geta beðið nefndina um að flytja slíkt frumvarp í þverpólitískri sátt, jafnvel þó að liðið sé fram yfir 31. mars, því að ég óttast að við séum að fara að brenna inni. Ég ætla ráðherranum ekki það að hann sé að skáka í því skjólinu að formið sé að valda okkur vandræðum í að koma málum áfram. Ég spyr hann því: Finnst honum ekki tilraunarinnar virði að reyna að finna einhvern farveg í kringum þetta, að við komum á sérstöku ad hoc-samráði þingmanna og þingflokka núna, þverpólitísku, til þess að tryggja að möguleikinn - af því að hann fer frá okkur, möguleikinn á því að leggja á gjöld í upphafsúthlutun í makríl - verði nýttur og við sameinumst um að reyna að nýta hann núna þannig að fyrir kvótasetningu á makríl fyrir næsta fiskveiðiár verði gjaldtökuheimild 

Virðulegi forseti. Ég lít náttúrlega svo á að við séum með frumvarpinu að koma til móts við það að búa til samráðsnefnd til að fjalla um þessi mál og hvet því þingið til að fjalla um þetta hratt og vel, sem ég veit að menn munu gera og ekki síst í atvinnuveganefndinni. Ég tel að mjög litlar líkur séu á því að fyrir þingið verði lagt frumvarp um hlutdeildarsetningu á makríl á þessu vorþingi af ýmsum ástæðum. Við erum auðvitað ekki að tapa af neinu tækifæri, gjald er lagt á makrílinn eins og aðra stofna. Það greiða allir auðlindagjald af nýtingu hans og hafa gert. Ég tel svo sem að við séum ekki að tapa af neinu tækifæri. Ég hvet hins vegar þingið til þess að fjalla hratt og vel um frumvarpið til að grundvöllur að samráði komist á og tek undir það að heppilegra hefði verið að það hefði gerst fyrr. En í stað þess hef ég og ráðuneytið verið meira en tilbúið til að koma að samráði í atvinnuveganefnd þar sem fulltrúar allra flokka sitja.

Hæstv. forseti. Þetta litla frumvarp er eingöngu breyting á 5. gr. laganna um veiðigjöld, nr. 74/2012, um skipun samráðsnefndar um veiðigjöld. Eins og ég sagði í stuttu andsvari áðan er þetta hugmynd sem fæddist í vinnuhóp úr nefndinni um að búa til samráðsnefnd sem veiðigjaldsnefnd skyldi kalla til og hafa til samráðs um veiðigjöldin og alla þá miklu vinnu sem við vissum að þyrfti að vinna í framhaldi af setningu þessara laga. Þetta er flókið ferli. Það versta er, og ég hef áður sagt það, að það er alltaf verið að vinna með svo gömul uppgjörsgögn frá sjávarútvegsfyrirtækjum, allt að tveggja ára gömul eftir að þau eru komin til Hagstofunnar með alls konar vísunum í alls konar vísitölur til að reikna þetta út. Ég verð að segja alveg eins og er að ég er frekar óánægður með sjálfan mig sem formann nefndarinnar og það að okkur skyldi ekki hafa tekist að setja lagagreinina þannig inn að það væri nefnd þingmanna úr öllum flokkum. Við hefðum ekki átt að tiltaka fimm. Þá voru fimm þingflokkar á Alþingi. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir, eftir síðustu kosningar var ómögulegt að vinna með þann samráðshóp vegna þess að þá var til dæmis þingflokkur Hreyfingarinnar ekki lengur til. Auðvitað hefði mátt gera þetta fyrr, þetta hefur öllum verið ljóst. Hæstv. ráðherra svaraði mér örlítið um hvernig vinna veiðigjaldsnefndar hefði gengið. Upp komu hugmyndir í nefndinni um að bæta því við frumvarp um rækjukvótann að taka af hinar frjálsu veiðar og blanda þar inn niðurfellingu á veiðigjaldi á ákveðnum tegundum sem við vitum að bera ekki arð í dag. Ég er algjörlega sammála því sem hæstv. ráðherra sagði áðan, miðað við þá hugsun í lögunum að greitt verði nokkurs konar auðlindagjald af arðsemi verður afkoman í rækjuveiðum engin og þvert á móti í bullandi mínus eins og maður hefur séð gögn um. Lögum um veiðigjöld skal Alþingi breyta ef ráðherra telur einhverja tegund þannig komna að hún standi ekki undir sér og hamli því kannski að sótt sé í. Við getum nefnt kolmunna sem er mjög dýrt að sækja. Breytingin sem gerð var við vinnu atvinnuveganefndar með frumvarpinu um veiðigjöld var sem sagt gerð á vegum nefndarinnar og frumvarpinu breytt þannig að það standist stjórnarskrá vegna þess að það getur enginn lagt á skatt eða tekið af nema Alþingi sjálft. Í frumvarpinu var það þá hugsað þannig að ráðherra gæti fellt niður gjöld. Því var sem sagt breytt vegna þess að stjórnarskráin mælir svo fyrir að enginn nema Alþingi geti gert það, hvorki lagt það á né tekið af. Í lögunum er það þannig að veiðigjaldsnefnd skal gera tillögu til ráðherra ef hún telur þess þurfa og ráðherra komi með það til Alþingis. Efni andsvars míns áðan var að spyrja hvers vegna það væri ekki gert. Nú kann vel að vera að störf veiðigjaldsnefndar séu ekki komin nægjanlega langt til að gera þessa tillögu til ráðherra og ráðherra komi svo með það hingað. Það tel ég miður og hefði talið hitt farsælla og algjörlega í anda laganna um veiðigjöld, eins og þar stendur og ég hef gert að umtalsefni. Þetta frumvarp er lagfæring á þessari yfirsjón okkar, sem ég vil nefna svo, að við nefndum ekki að það væri samráðsnefnd þingmanna úr öllum þingflokkum heldur þessi fimm manna nefnd eins og kom fram áðan. Því er breytt hér og ég vil trúa því að við í atvinnuveganefnd getum sammælst um að vinna þetta hratt og vel en við verðum auðvitað að gefa nefndinni tíma til að heyra álit og senda það út til umsagnar, geri ég ráð fyrir þó að þetta sé lítil breyting. Ef til vill verður niðurstaða nefndarinnar sú að gera það ekki og þá ætti að vera hægt að taka þetta beint í gegn. Ég þekki ekki nógu vel til þess samkomulags sem var gert fyrir jól milli formanna flokkanna um að setja í gang nefndarvinnu gagnvart makríl. Að mínu mati hefði þessi samráðsnefnd ekkert endilega þurft að vinna það, það hefði mátt kjósa nýja fulltrúa eins og gert var ráð fyrir í samkomulaginu, en gott og vel, þessi leið var valin og þá held ég að það sé mikilvægt að flýta þessu sem mest í gegn. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með það svar hæstv. ráðherra við andsvari mínu áðan um veiðigjaldsnefnd að fulltrúar veiðigjaldsnefndar skuli ekki hafa treyst sér til að koma fyrir atvinnuveganefnd þó að það væri ekki nema til að segja okkur frá þeirri niðurstöðu sem þeir hafa komist að í dag þó að það sé ekki fullskapað verk. Við í nefndinni erum að vinna að tillögum um að fella niður veiðigjöld á ákveðnum tegundum. Mér er kunnugt um að veiðigjaldsnefndin hafi fengið Hagfræðistofnun Háskóla Íslands í lið með sér til að vinna þetta verk. Veiðigjaldsnefnd hlýtur að geta komið til nefndarinnar og sýnt okkur gögn sín og niðurstöður. Ég gerði rækjuna að umtalsefni og er sammála því að erfiðleikar í veiðum, lítill kvóti, dýrt að sækja, mjög hátt olíuverð, lágt afurðaverð sem þó hefur farið hækkandi, hafa gert það að verkum að þessar veiðar standa ekki undir sér nema ef til vill hjá þeim útgerðum sem stunda þannig útgerð að veiða rækju en fá eitthvað af öðrum fiski með sem þá bjargar túrnum fjárhagslega og gerir það að verkum að sjómennirnir hafi örlítið meiri laun. En þetta á líka við um aðrar tegundir. Á sumarþinginu gerðist það við eitthvert mál sem kom til 3. umr. að þar átti að leggja fram breytingartillögu um að fella niður veiðigjald af kolmunna, að öllu leyti eða hluta, ég man ekki hvernig það var. Ég er alveg hiklaust þeirrar skoðunar að kolmunnaveiðar skili ekki þeim arði sem þarf en það er samt mikilvægt fyrir okkur að stunda þær veiðar og veiða það sem okkur er ætlað og við getum veitt með tilliti til þess þegar fram líða stundir og menn fara að rífast um það, líkt og með makrílinn, hver má veiða hvað, hvað kemur í hlut hverrar þjóðar. Vegna þess að ég er farinn að ræða um veiðigjöld vil ég nefna að ég hef til dæmis spurt í nefndinni en ekki fengið viðhlítandi svör við þessari spurningu: Hvers vegna á að fella niður öll veiðigjöld af þorskveiðum í Barentshafi sem mér skilst á þeim sem þekkja til að beri meiri arð en kolmunnaveiðar? Í vinnu nefndarinnar hefur verið talað um að fella niður helminginn af veiðigjöldum af kolmunna en ekki öll. Svo má alveg í þessu sambandi segja að það er umhugsunarefni hvort við eigum að fella niður bæði almenna veiðigjaldið, sem greitt er af þorskígildum og hefur verið í langa tíð, og sérstaka veiðigjaldið. Mér finnst það mjög athyglisvert að innan greinarinnar eru aðilar sem hafa sagt í mín eyru að þeir telji að í þessum óarðbæru veiðum eigi fyrst og fremst að fella niður að öllu leyti eða að hluta hið sérstaka veiðigjald en að allir eigi að borga hið almenna veiðigjald sem við höfum hingað til útlistað þannig að ætti að vera tekjur fyrir ríkissjóð til að mæta þeim útgjöldum sem við öll höfum af ýmsum rannsóknum í sjávarútvegsmálum eins og rekstri Hafrannsóknastofnunar og Fiskistofu. Menn hafa líka nefnt Landhelgisgæsluna og fleiri stofnanir. Þessi sjónarmið hef ég líka flutt í nefndinni en hvað varðar frekari framvindu veiðigjaldanna, sem eru til umræðu í nefndinni, finnst mér það svolítið standa og falla með því hvort við fáum nægilegar upplýsingar. Ég hlýt, virðulegi forseti, að nefna hér að ég tel að eina rétta leiðin með niðurfellingu eða afslátt á veiðigjöldum sé sú að veiðigjaldsnefnd leggi það til við ráðherra sem komi með það til Alþingis. Það er leiðin sem er skrifuð inn í lögin um veiðigjöld, það er sú leið sem Alþingi ákvað þegar þessi lög voru sett, að mig minnir 26. júní 2012. Þetta litla frumvarp er eingöngu tæknileg breyting á þeirri yfirsjón að menn hugsuðu ekki til næsta kjörtímabils og að það yrði breyting á þingflokkum, í raun hafa orðið til tveir nýir þingflokkar sem að sjálfsögðu eiga þá að eiga fulltrúa í samráðsnefndinni. Ég ítreka þó enn einu sinni að ég tel að við þurfum að fara öðruvísi í það en segi jafnframt, sem ég hef áður sagt, að ég er sammála því að það þurfi að finna út veiðigjöld á hverja tegund fyrir sig. Svo getur það breyst frá einu ári til annars, einhver tegund gæti borið góð veiðigjöld og þá á að sjálfsögðu að gera það en ef eitthvað gerist, ef það verður miklu dýrara að sækja fiskinn eða kostnaðurinn er jafnvel meiri en tekjurnar, þarf Alþingi líka að vera tilbúið að breyta því. Andi laganna var sá að þetta skyldi virka í báðar áttir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hún var að mörgu leyti fróðleg og lýsir svolítið vel því sem á undan er gengið. Þótt frumvarpið sem við ræðum hér sé lítilvægt í stóra samhenginu er það sem á undan er gengið afskaplega umfangsmikið og margt þar að læra. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir hinar ýmsu lexíur í þeim efnum. Hv. þingmaður nefndi varðandi þessa veiðigjaldsnefnd sem er í 4. gr. laganna nr. 74/2012 að honum þætti eðlilegt, eins og hæstv. sjávarútvegsráðherra sagði sjálfur, að nefndin hefði ekki komið saman þegar hæstv. sitjandi sjávarútvegsráðherra tók við því embætti þar sem þingflokkarnir höfðu breyst. Nú er Hreyfingin ekki til lengur sem þingflokkur, Píratar eru komnir inn o.s.frv. og lögin eru kannski ekki gerð til að taka mið af þeim breytingum, og þótt ég beri virðingu fyrir þeim orðum sem hv. þingmaður lét falla um það að kannski hefði kannski mátt huga aðeins betur að þessari tilteknu grein. Það er nú búið og gert. Mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins meira út í það hvort sá skilningur minn sé réttur að nefndin hefði annaðhvort ekki getað komið saman snemma 2013, kannski í byrjun júní 2013, eða hvort það hefði verið gagnslaust eða óæskilegt eða óeðlilegt af einhverjum öðrum ástæðum. Ég spyr sérstaklega með hliðsjón af því að núna í sumar, sumarið 2013, voru allmiklar deilur um veiðigjöld. Nú þegar ég les þetta, og ég tók auðvitað þátt í þeirri umræðu sumarið 2013, velti ég fyrir mér hvort þessi nefnd hefði ekki átt að koma saman þá. Getur hv. þingmaður frætt mig eitthvað meira um hvað eðlilegt hefði verið að gera 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson spyr mig út í þetta litla frumvarp og það sem ég var að tala um áðan. Við verðum fyrir það fyrsta að gera alveg skýran greinarmun á veiðigjaldsnefndinni, sem er samkvæmt lögunum skipuð þremur mönnum, og samráðsnefndinni, sem hugsuð var sem samráðsnefnd við þingflokka til að tengja betur saman upplýsingar frá veiðigjaldsnefndinni og skiptast á skoðunum þannig að þingflokkar gætu komið málum sínum til veiðigjaldsnefndar og eftir atvikum tekið til umræðu í þingflokkum það sem veiðigjaldsnefnd væri að vinna. Ég lýsti því áðan að orðalagið hefði kannski mátt vera betra, það var kannski feill eða hugsanavilla í því sem við settum þar fram, þ.e. að tala um fimm manns, með einn fulltrúa úr hverjum þingflokki. Frekar hefði átt að tala þar um fulltrúa þingflokka. Auðvitað breytist það síðan með kosningum, þá koma inn nýir þingflokkar og aðrir fara eins og gerðist síðast. Það hefði mátt gera þá. En ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra og ráðuneytið hafi ekki heldur áttað sig á þessu fyrr en of seint vegna þess að við vorum með veiðigjaldslögin opin á sumarþinginu 2013 og breyttum þar upphæðum veiðigjaldanna. Þá hefðum við getað breytt þessu í leiðinni, það hefði verið hægt. En svona er þetta bara, þetta var yfirsjón. En ég geri skýran greinarmun á því sem hv. þingmaður spyr út í, annars vegar störfum veiðigjaldsnefndar og hins vegar þeirrar samráðsnefndar sem hér er lagt til að breyta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég biðst forláts á því að hafa talað þannig að hægt var að rugla saman veiðigjaldsnefndinni og samráðsnefndinni. Ég velti samt fyrir mér með hliðsjón af því sem gekk á síðast þegar þessu var breytt, hvort ekki hefði verið eðlilegt að kalla samráðsnefndina saman fyrir fyrirhuguðu breytingarnar sumarið 2013, ég spyr því að ég veit það ekki. Þar var mikið rætt um hið sérstaka veiðigjald. Samráðsnefndinni var, eftir því sem mér skilst á lögunum, sérstaklega gert að fjalla um fyrirhugaðar ákvarðanir veiðigjaldsnefndar um sérstakt veiðigjald og það var mikið til umræðu. Ríkisstjórnarflokkarnir sögðu að það væri ekki hægt, það væri ómögulegt að innheimta þetta sérstaka veiðigjald. Mér finnst svolítið skrýtið að ekki komi fram í umræðunni að hún hafi verið kölluð saman. Svo hvarflar líka að mér að kannski hafi ekkert tilefni verið til þess ef það var einfaldlega ákveðið af ráðherra á sínum tíma. Þá velti ég aftur fyrir mér hvort veiðigjaldsnefndin hefði ekki átt að koma saman, eins og hv. þingmaður minntist á að eðlilegast hefði verið að gera, að hún hefði tekið þær ákvarðanir sem teknar voru og þá væntanlega verið í sambandi við samráðsnefnd sem hefði síðan talað við Alþingi. Ég verð að viðurkenna að ég er hálfringlaður gagnvart því hvernig þetta var nákvæmlega á miðað við hvernig það hefði átt að vera. Ég sé ekki alveg að það sem gerðist sumarið 2013 sé í samræmi við þetta. Ég sé engan reiðan yfir því þannig að ég þori ekki að fullyrða það en ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður geti frætt mig eitthvað meira um það.

Hæstv. forseti. Ég tel að svo hafi verið. Ég hef reyndar gengið út frá því að breytingin á veiðigjöldum sem gerð var síðasta sumar, þar sem sérstaka veiðigjaldið á botnfiski var lækkað verulega og hækkað mjög á uppsjávarfiski, hafi verið unnin eftir fyrstu upplýsingum eða gögnum sem veiðigjaldsnefnd lagði til. Það er alveg klárt í gildandi lögum að veiðigjaldsnefndin er sérfræðingahópurinn sem fer í gegnum alla þessa þætti, rekstrartölur, tekur tillit til kostnaðar og ástands á mörkuðum og alls þess, hún leggur til upplýsingar og gögn. Vissulega var mikill ágreiningur síðasta sumar og er enn mikill ágreiningur innan sjávarútvegsgreinarinnar um þær breytingar sem þá voru gerðar. Það hefur heldur betur komið á daginn að ekki voru neinar forsendur fyrir þeirri miklu hækkun sem varð á uppsjávarfiski miðað við ástandið á mörkuðum síðar. Það sýnir okkur líka það sem gerst hefur á mörkuðum varðandi afurðir af uppsjávarfiski og gengisskráningu íslensku krónunnar að þetta tekur miklum breytingum og er fljótt að breytast. Það staðfestir enn einu sinni það sem ég hef sagt, en get ekki fjallað um meira hér í andsvari, að leggja skuli veiðigjöld á eftir samtímaupplýsingum, eftir lönduðum afla. Það á að gerast í gegnum skil til ríkisskattstjóra sem kæmi svo til greiðslu tveimur, þremur mánuðum seinna. Þá tekur það strax breytingum hvort hátt verð fæst fyrir aflann eða lágt og þá verður það strax virkt en svo er ekki í þeim gömlu gögnum 

Herra forseti. Ég ætla að grípa það sem þingmaðurinn sagði hér síðast og inna hann eftir því, hvort hann geti hugsað sér, þegar hann talar um samtímasköttun á veiðigjöldum, það í samræmi við fyrirkomulag eins og virðisaukaskattskerfið. Eða í hvað er hann að vísa þegar hann talar um samsköttun, hvaða leiðir eru þar færar? Hér hefur verið talað um veiðigjöldin út frá því litla frumvarpi sem liggur fyrir og er í raun full ástæða til. Það er mjög súrt, eins og hér hefur verið sagt, að þetta komi fram svona seint, og ég sé engan rökstuðning fyrir því. Ég tek undir með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni að það hefði átt að kalla þessa nefnd saman og skipa hana strax í sumar og breyta þessu. Það hlýtur að hafa verið hægt á sama tíma og veiðigjöldin voru rædd og þeim breytt stórlega. Þingmaðurinn kom víða við og talaði meðal annars um veiðigjaldsnefnd. Ég vil spyrja hann hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér að lög hafi verið brotin ef ákvarðanir hafa verið teknar án þess að hún hafi lagt það til. Er það ekki skylda hennar og er það ekki samkvæmt lögum að hún eigi að koma með þá tillögu sem hv. þingmaður hefur talað hér um til ráðherra? Hver er lagaleg staða þeirra ákvarðana sem teknar hafa verið ef veiðigjaldsnefndin hefur alls ekkert komið nálægt því að ákveða það sem til dæmis var gert hér í sumar? Hver er þá staða nefndarinnar, 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir spyr mig út í það sem ég tæpti á í stuttu andsvari, hvernig ég hefði talið best að leggja á veiðigjöld, hún spyr hvort það sé í anda virðisaukaskattslaga og þess kerfis. Það má eiginlega segja já við því, það er dálítið mikið í þá átt að þetta sé gert hvort sem menn vilja á tveggja mánaða tímabili eða þriggja eða fjögurra. Það er fer eftir því hvað er praktískast gagnvart skilum sjávarútvegsfyrirtækja á ýmsum gögnum til ríkisskattstjóra sem þá yrði falið að reikna það út, hvernig sem það verður gert, það má segja að það sé mjög í anda þess. Mjög mikil andstaða er gegn veiðigjöldum og mismunur hjá þeim sem eru eingöngu með útgerð og landa afla í fiskverkun eða á markað og þeim sem eru með útgerð og fiskvinnslu, þar er mikill munur á, aðstöðumunur, vegna þess að virðisauki verður til í fiskvinnslunni, sem gerir að verkum að viðkomandi útgerð, sem er samtengd, á auðveldara með að borga veiðigjald en sú sem er eingöngu í útgerð. Þá hef ég sagt, virðulegi forseti: Já, ég tel að hægt væri að koma því á, þ.e. að útgerðin greiði veiðigjöld af sinni veiði og selji til fiskvinnslunnar og fiskvinnslan fái að draga frá þegar greidd veiðigjöld sem útskatt í raun ef við notum tal úr virðisaukaskatti og greiðir þá eingöngu af þeim virðisauka sem verður í vinnslunni. Þannig er komið til móts við þessi sjónarmið. En ég tek það skýrt fram, virðulegi forseti, að sú leið sem ég vildi fara naut því miður ekki stuðnings og ekki voru margir sem voru tilbúnir að stökkva á þann vagn.

Herra forseti. Þá langar mig að spyrja í framhaldinu: Hverjir voru helstu annmarkarnir á þeirri leið sem hv. þingmaður nefnir hér og af hverju fékk hann ekki fleiri til að stökkva á vagninn með sér? Hvað var það sem þingmenn og ráðherrar sáu óheppilegt við þá útfærslu. Við erum jú að tala um að sérstaka veiðigjaldið er lagt á ári seinna, byggt á afkomu fyrra árs, og það hefur verið gagnrýnt. Hv. þingmaður getur væntanlega sagt mér hvað þessu fyrirkomulagi var helst fundið til foráttu. Ég held að við séum sammála um það, ég og hv. þingmaður, að það sem gert var hér í sumar var ekki gott. Ég held að við séum sammála um að greiða eigi veiðigjald fyrir afnot af sameiginlegri auðlind okkar. Eins og fram kom hjá hv. þingmanni var látið í sumar eins og ekki væri hægt að breyta neinu af því sem þá var rætt heldur þyrfti að fella gjaldið niður. Hv. þingmaður nefndi kolmunnann og veiðina í Barentshafi. Það hefur alltaf komið fram í máli fyrrverandi ríkisstjórnar að gjöldin voru lögð á á síðasta kjörtímabili og þau gæti þurft að endurskoða. Ég spyr hvort við hefðum ekki frekar viljað sjá það gert en þær breytingar sem gerðar voru í sumar þegar mikið tekjutap varð. 

Virðulegi forseti. Hverjar eru ástæðurnar fyrir því að veiðigjöld voru lögð á miðað við meðaltal eins og gert er í dag og hvers vegna urðu þær tillögur sem ég hreyfði og kynnti ekki ofan á? Ég held að það hafi nú fyrst og fremst verið, ég ætla ekki að ganga lengra en það, vegna þess að þær voru of seint fram komnar, menn kveiktu ekki alveg á perunni. Ég held hins vegar að það hafi komið í ljós við framkvæmdina að betra hefði verið að byggja þetta á nútímagögnum þannig að miðað sé við afkomu af veiðum og vinnslu í hvert og eitt skipti og veiðigjald sé greitt af því. Tökum kolmunnann sem dæmi, hann er ekki nógu arðbær og lítið fæst út úr honum og því greiðist einfaldlega minna. En aukist verðmætið með hækkun á mörkuðum eða með stórlækkuðu olíuverði, sem því miður er kannski ekki að fara að gerast, verður arðurinn meiri og þá er greitt meira af því. Nútímaupplýsingar eru þær bestu og það versta við það sem við erum að gera núna - það er bæði ástæða fyrir deilum og eins ástæða fyrir breytingum sem sagt er að verði að gera - er það að þetta er byggt á gömlum meðaltalsgögnum. Eins og stundum hefur verið sagt: Meðallaun verkamanns og meðallaun þess ríkisforstjóra sem hæstu launin hefur geta verið ágæt sem meðallaun en það bætir ekki stöðu verkamannsins. Það að taka þetta út frá þessum meðaltölum og út frá þessum gömlu gögnum, sem gerist ekki fyrr en eftir skil til Hagstofu, þegar gögnin eru orðin tveggja ára gömul, er það versta við þessa útfærslu að mínu mati.