Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfason Eins og hv.þm. sjá, þá hefi jeg leyft mjer að koma fram með brtt. um að orða frv. öðruvísi, og eru brtt. prentaðar á þgskj. 359. Um fyrstu brtt., um að skeyta 1. gr. framan við frv., skal jeg geta þess, að það er gert samkvæmt tillögu hæstv. forsætisráðherra. Sú grein fer fram á það að breyta 1. gr. núgildandi laga um þetta svo, að í staðinn fyrir orðin „meðan Norðurálfuófriðurinn stendur“ komi: „þangað til öðruvísi er ákveðið“ Eins og lögin eru nú orðuð, er hæpið að ráðstafanir þær, er gerðar hafa verið, geti staðið lengur en Norðurálfuófriðurinn, en eins og gefur að skilja, er nauðsynlegt, að ýmsar ráðstafanir geti staðið lengur. Það sjá t. d. allir í hendi sjer, að jafnstóra stofnun og landsverslunin er orðin, er ekki hægt eða hyggilegt að fella niður samdægurs og friðarsamningar takast. Það gæti beinlínis stafað af því hætta fyrir landssjóðinn. Hann stæði þá uppi með ábyrgðina og tjónið. Að því getur vitanlega enginn þm. stutt; það er skylda vor þm. að sjá um, að tjón landssjóðs verði svo lítið sem unt er. Því er þessi grein rjettmæt. Önnur greinin er hin sama og frumvarpsgreinin á þgskj. 331. Jeg skal geta þess um það, er sagt var í blaði nokkru og eins hjer í háttv. deild, að þessi grein er eigi sama efnis og sú, sem er í lögum nr. 6, frá 8. febr. 1917, því að eftir þeirri grein má að eins beita þessu ákvæði þegar nauðsyn er á, sakir þess að aðflutningar til landsins eru ekki tryggir, en eins og greinin er orðuð hjer, má beita ákvæðinu þegar stjórnin telur vera þörf til þess. Það þekkja allir orðtakið: „oft er þörf, en nú er nauðsyn“. Þetta ákvæði er rýmra og mætti því vera haganlegra. Þá er 3. brtt. Er hún gerð í samráði við hæstv. forsætisráðherra. Það þótti rjettara að láta lögin öðlast strax gildi, og þarf eigi að gera greinargerð fyrir því. Jafnframt skal jeg taka það fram, að jeg tek aftur brtt. á þgskj. 342 sem óþarfar.

Halldór Steinsson Við 1. umr. um frv. þetta talaði jeg á móti því og tók þá fram, að jeg teldi frv. varhugavert og að það gæti haft háskasamlegar afleiðingar í för með sjer, ef því vri misbeitt. Jeg bjóst nú við, að nefndin mundi lagfæra frv. og að það kæmi stórbreytt frá henni. En sú von hefir alveg brugðist; brtt. nefndarinnar voru mjög smávægilegar. En aftur hefir háttv. flutnm. (M. T.) færst mjög í aukana og vill altaf herða frv. meir og meir. Fyrst vildi hann láta frv. að eins ná til ónauðsynjavöru, en nú nægir honum það ekki lengur, heldur vill hann, að það taki til allrar vöru, jafnt nauðsynlegrar sem ónauðsynlegrar. En það er ekki nóg með það Hann hefir fengið eftirþanka og vill kippa burt orðunum „ef þörf gerist“, og sjá allir, hvern mismun það gerir, er greinarnar lesa. Þetta hefir ekki einu sinni nægt honum hann hefir fært sig enn þá upp á skaftið, og með 1. brtt. sinni á þgskj 359 vill hann koma því til vegar, að lög þessi gildi um óákveðinn tíma, eða svo lengi sem stjórninni þóknast, en ekki að eins meðan Norðurálfuófriðurinn stendur, eins og núgildandi lög mæla fyrir. Það er ekki hægt að segja annað en að það sjeu komnar margar útgáfur af frv., en það væri synd að segja, að það sjeu endurbættar útgáfur, því að þær fara stöðugt versnandi. Hversu vitur stjórn sem sæti við stjórnvölinn, þá væru lög sem þessi athugaverð, en hjá misviturri stjórn geta slík lög, ef þeim er misbeitt, orðið stórhættuleg fyrir atvinnufrelsi og framþróun einstaklingsins. Það getur verið rjett að veita stjórninni heimildir milli þinga, en það verður ætið að vera brýn nauðsyn til þess og gert með hinni mestu varúð. Alþingi hefir áður gefið landsstjórninni ýmsar heimildir á ýmsum sviðum, og að mínu áliti er of mikið gert að heimildum þessum, því að um ýms mál, er stjórnin hefir haft með höndum samkvæmt þessum heimildum, hefir risið upp talsverð óánægja, af því að stjórninni hefir ekki tekist að fara með þau samkvæmt tilætlun þingsins.  Með þessu frv. er stjórninni gefið alræðisvald um öll verslunarmál landsins, og er það mjög óheppilegt og má ekki eiga sjer stað. Í lögum þeim, er samþykt voru á síðasta þingi, voru stjórninni veittar nægilegar heimildir um þetta, og reynslan hefir sýnt, að fleiri eða meiri heimilda er engin þörf, en hinar eru fullmiklar, sem fyrir eru. Jeg mun því hiklaust eins og áður greiða atkvæði á móti frv.

Magnús Torfason Jeg verð að segja það, að mig undra orð háttv.þm. Snæf. (H. St.), og jeg fæ ekki skilið, að hann geti talað svo sem hann gerði, nema af því, að hann viti ekki hvað er að gerast með þjóðinni, og viti ekki, á hvaða braut verslunin er nú komin. Háttv. þm. (H. St.) tók það fram, að 1. brtt. á þgskj. 359 gæti verið hættuleg fyrir landið. Jeg skal nú ekki eyða löngu máli til að sýna þörfina á þessari brtt., en jeg vil benda á það, að eftir núgildandi lögum geta kaupmenn strax er Norðurálfuófriðnum linnir flutt til landsins eins mikið af vörum og þeir vilja og orka, en þá getur svo staðið á, og má enda telja víst, að landið eigi miklar vörubirgðir. Kaupmenn fá vörur sínar fyrir lægra innkaupsverð og flytja þær til landsins með minni kostnaði en landssjóður flutti vörur sínar. Það má því öllum vera ljóst, að kaupmenn geta þá selt vörur sínar mikið ódýrara en landssjóður, og hlyti landssjóður því að selja sjer í stórskaða og bíða af bið mesta tjón. Mjer dettur ekki í hug annað en að löggjafar og stjórnin hafi fulla heimild - og enda skyldu - til að verja landssjóð fyrir slíku áfalli. Og þeim mun fremur er það rjett og skylt, þar sem landssjóður hefir flutt og selt þær vörur, sem minstur arður er á, því að bæði fyr og síðar hefir mest verið lagt á ónauðsynjavöru, og hún oft og einatt látin bera alla verslunina. En landssjóður hefir ekki haft óþarfa vöru til sölu. Kaupmenn gætu því hæglega, ef þeir teldu þess þurfa og vildu, selt vörur þær, er landssjóður lægi með, undir verði, en lagt þeim mun frekar á óþarfa varninginn. Þetta má augljóst vera öllum lýð, og því er sjálfsagt við því að gera, og til þess er þessi heimild. Þá fann sami háttv.þm. (H. St) að því, að orðin „ef þörf gerist“ væru feld niður, en óþarft væri það, því að þetta komst inn að eins í ógáti, því að jeg miðaði brtt. mína við 3. gr. En eins og nú hagar málinu, er hjer að eins um orðabreytingu, en enga efnisbreytingu, að ræða. Óþarfi að tvítaka orðin. Jeg ætla mjer ekki að fara að verja landsstjórnina fyrir gerðir hennar; bæði er það langt frá umræðuefninu, og eins er hæstv. stjórn sjálf fær um það, en jeg veit ekki til, að stjórnin hafi misbeitt valdi sínu gagnvart nokkrum einstaklingi þjóðfjelagsins; þvert á móti hefir stjórnin fremur gert of lítið fyrir landsverslunina, og það einmitt af því, að hún hefir viljað forðast að troða á tær kaupmanna. Jeg hygg, að landið hafi beðið stórtjón af þessari tilhliðrunarsemi stjórnarinnar. Og það virðist vera sjerstaklega óþarft að koma nú fram með þessa ljettvægu mótbáru, þar sem allir forstöðumenn landsverslunarinnar nema einn eru kaupmenn. Í sambandi við þetta vil jeg taka það fram, að það er ósköp leiðinlegt að heyra þennan sífelda jarm kaupmanna um, að stjórnin fái alræðisvald yfir verslun landsins. Það er meiningin, að stjórnin notfæri sjer þetta vald, og jeg teldi það verst, ef hún gerði það ekki.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil að eins leyfa mjer að gera athugasemd við orðalagið á brtt. á þgskj. 359. Í brtt. eru þrisvar nefnd lög nr. 5, 1. febr. 1917, um heimild fyrir landsstjórnina til ýmsra ráðstafana út af Norðurálfuófriðnum. Þetta er gert í 1. gr., 2. gr. og fyrirsögninni. Mjer finst, að það færi betur á, að í 2. gr. stæði „2. gr. sömu laga“, í stað „2. gr. laga nr. 5, 1. febr. 1917“, eins og nú stendur þar, og vil jeg beina því til forseta, hvort eigi megi líta svo á, sem það megi álítast sem „redaktionelt“ atriði, ef 1. gr. verður samþykt. Eins hefði mjer þótt fara betur á því, að líkt orðalag hefði verið í 1. gr., en lagaupptekningin sjálf að eins í fyrirsögninni. En annars lít jeg svo á, sem betur hefði farið á að fella lögin í eina heild en hafa þau í mörgum smábútum.

Kristinn Daníelsson Jeg vil leyfa mjer að bera fram þá spurningu til hæstv. forseta, hvernig hann ætli að haga atkvgr. um brtt. á þgskj. 359. Þær eru allar bornar fram sem ein brtt, en eru í raun og veru þrjár brtt., svo að æskilegast væri, að hver einstök gr. fyrir sig sje borin upp. 

Sigurjón Friðjónsson Vegna þess, að mál þetta var til athugunar hjá nefnd, sem jeg á sæti í, þá vildi jeg gera stutta athugasemd við ummæli háttv.þm. Snæf. (H. St.) um, að altaf sje verið að herða ákvæðin. Þetta er ekki rjett, því að í frv., er það kom fyrst fram, var beinlínis bannað að flytja ónauðsynjavöru til landsins öðruvísi en með sjerstöku leyfi. Á þetta vildi nefndin ekki fallast, en vildi breyta því á þá leið, að stjórnin gæti bannað innflutning á þeirri vöru, sem hún teldi ónauðsynlega; en nefndin tók siðar þá till. aftur og fjelst á till.háttv.þm. Ísaf. og flm. frv. (M. T.) um að heimila stjórninni að banna innflutning á vörum til landsins, eftir því sem henni kynni að þykja nauðsynlegt. Nú er í raun og veru búið að leggja bann á alla aðflutninga til landsins, nema eftir leyfi nefndar, er stjórnin hefir skipað. Þetta er gert með reglugerð, sem birt hefir verið í Lögbirtingablaðinu. Jeg veit ekki, eftir hverju stjórnin hefir farið, er hún gaf út þessa reglugerð; jeg verð að telja það hæpið, að hægt sje að finna nokkra stoð fyrir því í núgildandi lögum, en því lít jeg svo á, sem nauðsyn beri til, að lög sem frv. þetta verði afgreidd hjer á þinginu. En jeg skal játa það, að hjer er nokkuð langt farið, og jeg greiði hikandi atkv. með frv.

Halldór Steinsson Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) var að tala um það, að 1. gr. á þgskj. 359 væri nauðsynleg, því að ef hún yrði ekki samþ., þá gætu kaupmenn sama daginn og stríðið hætti keypt vörur og flutt til landsins, og þá selt ódýrara en landsverslunin, svo að landsverslunin biði tap við það. Þessi ástæða er mjög ljettvæg, því að það eru engin líkindi til þess, að vörur stórfalli í verði alt í einu, og tap landsverslunarinnar gæti aldrei orðið mikið. Forðinn er ekki svo ýkjamikill.  (M. T : Hann gæti verið það)  . Hann hefir aldrei verið það hingað til, og líkt verður víst eftirleiðis. Sami háttv.þm. (M. T.) sagðist eigi skilja jarm þann, er væri um mál þetta frá mjer og kaupmönnum landsins. Jeg hefi aldrei skoðað mig sem málsvara kaupmanna, en mín vegna má hann gjarnan nefna það „jarm“, þegar haldið er fram rjettmætum kröfum fjölda margra manna í landinu og rjetti vissra stjetta. Annars virðist svo, sem háttv.þm. Ísaf. (M. T.) hafi með undarlegum hætti gerst verndari stjórnarinnar um þessi mál, en honum hefir langt frá því farist það fimlega, og bendir það ótvírætt á það, að hugur fylgi lítt máli. Það mega og allir skilja, er vilja beita skynsemi sinni, að eðlilegt er. Ætíð slæmt að verja rangt mál. Háttv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) vildi færa bætur fyrir hönd nefndarinnar. Er það eðlilegt, þar sem hann á sæti í nefndinni, og gera skal jeg það honum til hugfróunar að játa, að frekar var bót að till. nefndarinnar, þótt þær væru, eins og jeg sagði áðan, óverulegar, því að eftir brtt. nefndarinnar var heimild þessi veitt stjórninni, en eins og oft hefir sýnt verið á þessu þingi, þá hafa stjórninni þegar verið veittar ofmiklar heimildir og því ekki rjett að bæta við þær. Á þetta atriði legg jeg áherslu, því að brautin, sem hjer er gengin, er stórhættuleg og getur leitt beint til glötunar.

Eggert Pálsson Jeg hefi ekki átt kost á að taka þátt í umræðum um þetta mál, þar sem jeg hefi verið fjarverandi, og vil því nota tækifærið nú við þessa síðustu umr. til að gera með fám orðum grein fyrir atkv. mínu. Jeg fæ ekki sjeð, að frv. sje á nokkurn hátt nauðsynlegt, eða að það bæti í einu eða öðru úr ástandinu, eins og nú er komið. Stjórnin hefir nú nýlega skipað innflutningsnefnd, sem alla ber skylda til að snúa sjer til. Skal jeg láta ósagt, hvort stjórnin hafi haft nokkra heimild til þessarar ráðstöfunar, en þar sem þing nú er saman komið, og þar eð það hefir tekið þessu þegjandi og hljóða laust, má telja, að það hafi með þögninni viðurkent, að stjórnin hafi ekki farið lengra en hún hefir heimild til. Annars hefði þingið hlotið að nema þessa ráðstöfun hennar úr gildi. En fyrst nú svona er komið, er það öllum augljóst, að aðalatriði frv. er þegar gengið í gildi. Hitt atriðið, að stjórnin fái heimild til að ákveða, hve mikið skuli lagt á innfluttar vörur, virðist í fljótu bragði meira nýmæli. En ef betur er að gáð sjest, að það er líka óþarft. Enn sem komið er er verðlagsnefndin við lýði, og hennar verk er einmitt, eða á að vera, að ákveða verð á vöru. Fyrst þyrfti að minsta kosti að afnema verðlagsnefndina, áður en þörf er á þessu nýja ákvæði. Það væri til einskis gagns, en gæti orðið til bölvunar, að hafa það tvent í lögum, að bæði verðlagsnefnd og stjórn ákvæðu verðlag á vöru. Frv. er fálm út í loftið. Fáar hreppsnefndir í landinu mundu láta slíkt smíð frá sjer fara. Þegar litið er á kringumstæðurnar, sjest, að það er gersamlega óþarft, og greiði jeg hiklaust atkv. á móti því.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það hefir verið rjettilega tekið fram af háttv.flm.brtt. á þgskj. 359 (M.T.), að full þörf er á slíku lagaákvæði. Jeg lít svo á, að hugsanlegt sje, að einhver mótmæli yrðu bann gegn skipun innflutningsnefndarinnar, þótt enn hafi þau ekki fram komið, og væri þá gott að hafa slík lög sem þessi, til þess að ekki geti orkað tvímælis um skipun nefndarinnar. Stjórnin hefir að vísu litið svo á, að hún hefði fulla heimild til að setja ákvæði um vöruaðflutninga, en heyrst hefir, að einhverjir líti öðruvísi á það mál. Niðurlag 2. gr. er aftur alnýtt ákvæði. Nú mun vera til umræðu í háttv.Nd. frv. um afnám verðlagsnefndarinnar, og væri slíkt ákvæði og þetta nauðsynlegt, ef það umgetna frv. nær fram að ganga. Og þótt verðlagsnefnd verði ekki afnumin, er full þörf á ákvæðinu Verðlagsnefndinni væri það kappnóg verkefni að ákveða verðlag á innlendri vöru. Jeg verð að líta svo á, að frv. þetta sje þarft og gott og komi ekki í bága við neitt, sem nú er í lögum.

Guðmundur Björnson Jeg tel mjer skylt að tala fáein orð í þessu máli áður en gengið er til atkv, því að talsvert hefir bryddað á misskilningi í umræðunum, einkum þó í ræðu háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.). Hann áleit, að verðlagsnefndin væri að sjálfsögðu afnumin, ef þetta frv. verður samþ., og hefði átt að byrja á því áður en þetta frv. var borið fram. Þessi ummæli eru bygð á fullkomnu þekkingarleysi á því, hvernig þessum málum er nú hagað. Verðlagsnefndinni er ætlað það verkefni, að hafa eftirlit með vöruverði smásalanna og verði á innlendri yöru. Það liggur í augum uppi, að hvað sem frv. því, sem nú er til umr., líður, þá kemur það ekkert við verðlagi á innlendri vöru. Er því jöfn þörf á verðlagsnefnd eftir sem áður, þótt frv. verði að lögum. Það hefir komið í ljós, að sumum er ekki fullljóst, hvert frv. stefnir. Hæstv. forsætisráðherra var það ljóst, og því mælti hann öfluglega með frv., er það kom fyrst til umr. í frv. er átt við, að landsstjórnin taki í taumana, ef stórkaupmennirnir, sem áður hjetu umboðssalar, - þeir, sem selja smákaupmönnunum -, ef þeir leggja of mikið á vöruna. Jeg get frætt menn á því, að það er býsna erfitt að hafa eftirlit með kaupmönnum, en þó hvergi nærri ógerlegt, enda hefir það verið gert að miklu meira leyti en menn vita af. Rannsóknir verðlagsnefndarinnar í vetur leiddu í ljós, að álög smákaupmanna voru yfirleitt ekki fram úr hófi. En alt öðru máli var að gegna um stórkaupmennina. Áður en ófriðurinn mikli hófst var atvinnu þeirra öðruvísi hagað en nú er. Þá voru þeir umboðssalar. Þá keyptu þeir útlendar vörur fyrir reikning smákaupmannanna og fengu fastákveðin umboðslaun fyrir. En nú hefir þetta gersamlega breyst. Alveg umsnúist. Hjer er engin umboðsverslun til lengur. Ef smákaupmaður kemur til stórkaupmanns og biður hann að kaupa fyrir sig vörur, fær hann þetta svar: „Nei, það geri jeg ekki. En þú getur fengið þessar vörur keyptar hjá mjer“. Þessi breyting á stórversluninni hefir ekki orðið almenningi til hagsældar og ekki heldur hinni eiginlegu kaupmannastjett - hinni stóru verslunarstjett. En hvers vegna hefir þessi breyting orðið? Það liggur í augum uppi. Þegar vandræðin aukast, sjá stórkaupmennirnir sjer leik á borði og setja smákaupmönnunum stólinn fyrir dyrnar, neyða þá til að kaupa vörur hjá sjer. Það hafa þeir getað, því að samkepnin er svo lítil. Þessa eru ótal dæmi. Verðlagsnefndin hefir sannanir fyrir því. Þetta er dómur hennar um flesta stórkaupmennina: að þeir hafa lagt óhæfilega mikið á vöruna. En lögin, sem verðlagsnefnd hefir haft við að styðjast, hafa gert henni ómögulegt að taka í taumana. Þessi leið, sem nú er fyrirhugað að fara, til að koma í veg fyrir óhæfilegan stórkaupmannagróða, hefir fyrir lifandi löngu verið lögleidd annarsstaðar. Verðlagsnefndin fjekk áþreifanlegasta vissu um það þegar við fengum rúginn frá Danmörku. Honum fylgdi það ákvæði, að stórkaupmenn mættu ekki leggja á hann nema takmarkað, lágt ómaksgjald. Þess vegna fengum við rúginn með skikkanlegu verði. En hjer á landi hefir landsstjórnin hingað til ekki haft minstu heimild til að takmarka álag stórkaupmanna. Þess vegna er frv. það, er nú er fram komið, bráðnauðsynlegt. Það er bráðnauðsynlegt vegna þess, að það er sannanlegt, að stórkaupmenn hafa lagt óhæfilega mikið á brýnustu nauðsynjavörur. Jeg ætla mjer ekki að fara að deila um það, hvort afnema skuli verðlagsnefndina. Jeg hefi haft þann starfa á hendi, eins og margan annan vanþakklátan starfa í þjóðfjelaginu, og kvíði jeg ekki því að losna við hann. En þótt þetta frv. verði samþ, er jöfn nauðsyn á verðlagsnefnd og verið hefir. Jeg vona, að háttv. deild skilji nú, að hjer er hvorki vitleysa nje óþarfi á ferðum. En því vil jeg bæta við, að eins og alt er nú orðið örðugt hjer í landi, þarf Alþingi ekki síður að hugsa eitthvað um alla þá, sem kaupa, og ekki eingöngu um hina himnesku framleiðendur.

Eggert Pálsson Háttv. 6. landsk.þm. (G. B.) virtist mjer ekki ósamþykkur um annað aðalatriðið í ræðu minni, sem sje það, að ákvæði um, að landsstjórnin geti bannað innflutning á vörum til landsins, sje algerlega óþarft, þegar búið er að skipa innflutningsnefnd. Það liggur í augum uppi, að um þetta þarf ekki nýjan lagabókstaf, enda hreyfði háttv. 6. landsk.þm. (G. B.) ekki andmælum gegn því. Um hitt atriðið, hvort landsstjórninni skuli veitt heimild til að ákveða, hve mikið megi leggja á vöru, snerist ræða hans aðallega. Jeg leit aftur á móti svo á, að þetta heyrði undir verkahring verðlagsnefndarinnar. Háttv. 6. landsk.þm. (G. B) hjelt því fram, að verðlagsnefndin væri jafnnauðsynleg, þótt þetta frv. yrði samþ., væri nauðsynleg til að hafa eftirlit með verðlagi smákaupmanna, og má ske bráðnauðsynlegust til að ákveða verð á innlendri vöru, til þess að trygt verði að hinir leiðu framleiðendur fái ekki of mikið fyrir sína vöru. Þessu má auðvitað halda fram, og það mætti kann ske eins vel halda því fram, að ein einasta verðlagsnefnd væri mjög ófullnægjandi, að það þyrfti helst eina fyrir sjávarafurðir og aðra fyrir landbúnaðarafurðir. Þá yrðu enn fleiri um bitlingana. Nú er það mín skoðun, að verðlagsnefnd eigi að ákveða alt verðlag. Háttv. 6. landsk.þm. (G. B.) hjelt því fram, að verðlagsnefnd væri ómögulegt að setja neinar skorður við álagi stórkaupmanna, en það er misskilningur, og síst skil jeg, að stjórninni yrði það auðveldara. Verðlagsnefnd getur ákveðið verðlag hjá smákaupmönnunum, og girt með því fyrir, að stórkaupmennirnir geti umsett vörur sínar nema með hæfilegu álagi. Þetta hefði verðlagsnefnd getað gert, en hún ljet ekki verða af því. Í stað þess hefir hún einlægt verið að höggva í innlendu vöruna. Útlendu vöruna hefir hún forðast eins og heitan eldinn og látið sig litlu skifta, þótt verð á henni stigi von úr viti. Ágreiningurinu milli mín og háttv. 6. landsk.þm. (G. B.) er aðallega um það, hve langt verksvið verðlagsnefndar nái; þar sýnist sitt hverjum. Og hvor rjettara hafi fyrir sjer er ekki okkar að dæma um. En hvernig sem á það kann að verða litið, þá held jeg fast við þá skoðun, að verðlagsnefndin sje orðin alóþörf, ef frv. verður samþ., því að þá hefir hún ekkert annað að gera en að vaka yfir verðlagi innlendu vörunnar, sem jeg tel enga þörf á, því að verð hennar hlýtur, eins og líka reynslan hefir sýnt, að hækka eða lækka eftir því, hvort framboð á henni er lítið eða mikið, hvað sem verðlagsnefnd segir.

Guðmundur Björnson Það eru tvö atriði í ræðu háttv. 1. þm. Rang. (E. P.), sem jeg vil drepa á. Það fyrra voru meiðyrðin til mín um bitlingaþágu. Nefni jeg það bara til þess að sýna, að jeg skildi hvert fór, en ekki til þess að bera af mjer eða svara þeim á neinn hátt. Þeir koma tímarnir, að sannleikurinn kemur í ljós í þessu efni sem öðrum. Bíð jeg rólegur eftir dómi framtíðarinnar, þó að stundum seint komi, um mín störf, og læt mjer í ljettu rúmi liggja, hvaða dóm háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) kveður upp í dag um mig. Annað atriðið er það, sem oft hefir verið minst á, að verðlagsnefndin hafi lagst á innlendu framleiðsluna, en alls ekki skift sjer af verði á útlendri vöru. En þetta er jafnrangt fyrir það, þótt oft hafi það verið haft á lofti. Verðlagsnefndin hefir sífelt rannsakað ítarlega vöruverð hjá kaupmönnum, og yfirleitt hefir það ekki reynst ósanngjarnt eftir innkaupsverði þeirra. Satt er það að vísu að einstöku sinnum hefir verð verið skrúfað upp í bili, einkum þegar skortur hefir verið á einhverjum vöruteg1 undum. Þegar slíkt hefir komið fyrir eyru verðlagsnefndar, hefir hún ávalt lagfært það, ef það hefir ekki verið komið í samt lag áður en henni hefir verið gert viðvart, eins og átt hefir sjer stað. Það hefir því fátt þurft að lagfæra hjá kaupmönnum. En hvaðan fá þeir vörur sínar með þessu geypiverði? Þeir fá þær yfirleitt ekki frá útlöndum fyrir eigin reikning, heldur kaupa þeir af stórkaupmönnunum. Þarna er það, sem skórinn kreppir að! Þarna þarf að kippa í tauminn! Vil jeg svo mælast til þess við háttv. bjargráðanefnd þessarar deildar, að hún kynni sjer þau skjöl frá verðlagsnefnd þessu máli viðvíkjandi, sem liggja innan þinghúsveggjanna og hafa legið hjer frammi frá þingbyrjun, án þess að þeirra hafi nokkum tíma verið getið í prentuðum skjölum þingsins hingað til. Jeg vona, að þingmenn fari ekki svo heim, að þeir hafi ekki kynt sjer betur þessi skjöl. En þegar menn hafa kynt sjer þau, skal jeg tala betur við þá um þessi mál.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það er mjög mikill munur á því, að setja hámarksverð á hverja vörusendingu, sem til landsins kemur, og hinu, að ákveða, í eitt skifti fyrir öll, hve mikið megi færa vöruverð fram, eftir að varan er komin í geymsluhús hjer á landi. Síðari aðferðin er miklu greiðari og framkvæmanlegri. Jeg efast ekki um, ef þessar reglur verða samþyktar og koma til framkvæmda, að þá verði gætt allrar varúðar í því, að kosti seljenda verði ekki þröngvað, svo að það dragi úr viðleitni þeirra í því að draga vörur að landinu. Og þá mun þetta einnig verða til þess, að hægra verði að koma í veg fyrir álögur heildsalanna, sem háttv. 6. landsk.þm. (G. B.) mintist á. En þetta þarf alla ekki að vera skelfandi fyrir kaupmenn, því að eftir upplýsingum háttv. 6. landsk.þm. (G. B.) hafa þeir flestir lagt á vörur sínar með sanngirni, en hafi einhverjir gengið þar of langt, er það ekki nema sanngjarnt, að þeir sætti sig við sömu kjör og stjettarbræður þeirra. En aftur á móti geta þeir losnað við grunsemdir, sem að ósekju hafa fengið orð fyrir ósanngjarnar álagningar.

Guðjón Guðlaugsson Jeg skal geta þess strax, að jeg er bókstaflega samþykkur brtt.háttv.þm. Ísaf. (M. T.), nema jeg álít, að gera þurfi orðabreyting þá, sem hv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) benti á. Jeg get ekki skilið, hvernig hv.þm. hafa getað haldið því fram, að frv. þetta væri óþarft, og það kemur af því, að jeg get hvergi fundið í lögum nr. 5, 1. febrúar 1917, eða lögum nr. 6, 8. febrúar 1917, neitt áreiðanlegt ákvæði, sem heimili stjórninni það, sem hjer er farið fram á. Og þar sem lagaákvæði um þetta er ekki til áður, þá er ekki hægt að segja að frv. sje þýðingarlaust: hitt væri sönnu nær að segja, að það væri skaðlegt, ef menn þá hefðu nokkur rök að færa fyrir að svo væri. Brtt. finst mjer fara að öllu leyti í rjetta átt. Það er vitanlegt, þar sem í fyrsta lagi verður að takmarka aðflutninga til landsins, vegna farkosta, og í öðru lagi verður að takmarka peningaútlát landsins, að þá verður stjórnin að hafa heimild til að banna aðflutning á ónauðsynlegum vörum og einnig að takmarka aðflutning á vörum, sem ekki teljast með öllu ónauðsynlegar, til þess að helstu nauðsynjar náist. Það ætti nú öllum að vera ljóst, að svo mikilsvert atriði sem þetta þarf beint lagaákvæði, en ekki dugir að lesa það milli línanna í öðrum lögum, eða þótt fá megi það út úr anda þeirra, sem svo er kallað. Jeg álít það einnig nauðsynlegt, að landsstjórnin hafi heimild til að ákveða álag á vörum. Eins og háttv. 6. landsk.þm. (G. B) tók fram, hefir verðlagsnefndin rannsakað verðlag stórkaupmanna og komist að þeirri niðurstöðu, að þeir leggi óhæfilega mikið á vörur sínar. Bjargráðanefndinni er einnig kunnugt um þetta, af dæmum, sem tilgreind eru í skjölum, sem stjórnin hefir lagt fyrir hana, og hefir hún komið fram með till. út af því um tilhögun landsverslunarinnar í ýmsum greinum. Þá er ný brtt., við 1. gr. laga nr. 5, 1. febrúar 1917, sem háttv.þm. Snæf. (H. St.) kallaði síðustu útgáfuna. En jeg tel þá brtt rjettmæta og ekki þýðingarlausa. Árangurinn af henni hlýtur að verða sá, að kaupmenn geta ekki samdægurs og stríðinu lýkur breytt verðlagi á vörum sínum og farið að keppa við landsverslunina. En það álít jeg að sje nauðsynlegur varnagli til að verja hana tjóni, því að eins og kunnugt er víkur öðruvísi við með hana en aðrar verslanir. Henni er altaf ætlað að selja eins lágt og hægt er, en kaupmenn geta lagt á vörur sínar eftir vild og bætt sjer þannig fyrirfram halla þann, sem þeir verða fyrir, þegar vörur falla í verði, en þetta er ekki heimilt fyrir landsverslunina. Það gæti því skift tugum þúsunda eða jafnvel miljónum, sem tapaðist við verðfall að stríðslokum, ef ákvæði þetta væri ekki. Öðru máli væri að gegna, ef landsstjórninni væri nú heimilað að leggja á vörurnar fyrir því væntanlega verðfalli. Kaupmannastjettinni er ekki heldur gert rangt til með þessu, þegar þess er gætt, að landsverslunin verslar með að eins fáar vörutegundir og þá helst þær, sem síst græðist á, og þar sem landsverslunin mundi strax hætta að flytja inn vörur, þá yrði það ekki nema nokkurra mánaða bil, uns kaupmenn gætu aftur farið að taka gróða sinn óskertan. Og fyrst og fremst ber okkur að taka tillit til hags landssjóðs og setja hann hærra en kaupmannastjettina. Jeg skil því ekki, hvernig sumir hv.þm. geta verið á móti frv. þessu, sem er í öllum greinum þarft og rjett. Verðlagsnefndin kemur í rauninni ekki þessu máli við, en jeg lít þó svo á, að ef út. flutningsnefndinni verður starf sitt ofvaxið, þá sje rjett að halda verðlagsnefndinni, en auðvitað mun þetta ljetta störf hennar að miklum mun.

Jeg er því líka samþykkur, að í 2. gr. færi betur að segja: „Aftan við 3. tölulið 2. gr. sömu laga“, og vona jeg, að laga megi þetta í prentuninni, án þess að koma með brtt. um það.

Forseti: Út af orðum háttv. 2. þm. G. K. (K D.) um atkvæðagreiðsluna skal jeg geta þess, að jeg er honum sammála um, að bera skuli undir atkv. hvern lið fyrir sig í brtt. þessari, sem er 3 í liðum. Og verði 1. liður hennar samþyktur, þá fellur niður frvgr. á þgskj. 341, en verði sá liður feldur, verður hún að standa.

Frsm. (Eggert Pálsson) Jeg hygg, þótt nál. sje eins stutt og það frekast getur verið, að þá þurfi þó ekki mörgum orðum að eyða að till. þessari. Í háttv.Nd. var lögð fram allítarleg greinargerð með till. á þgskj. 180, og vona jeg, að háttv. þingdm. hafi kynt sjer hana. En af henni er það ljóst, að fyrirtæki þetta, rafmagnsveitan á Bíldudal, er komin í þær kröggur, að ekki er sýnilegt, að fram úr þeim verði ráðið án fjárstyrks frá Alþingi. Í fyrstu var í Nd. farið fram á 35 þús. kr. lán, og var sú upphæð miðuð við það, sem talið er nauðsynlegt til þess að koma fyrirtækinu í kring. Því að eftir nýrri áætlun kostar það 110 þús. kr., en þar af er þegar búið að taka 75 þús. kr. lán í Landsbankanum, svo að enn vantar þannig 35 þús. til þess, að nægilegt fje sje til, til þess að fullgera verkið. Eins og nú standa sakir, er fyrirtækið í voða og enginn möguleiki til þess, að því verði lokið, svo að það gefi af sjer vexti og verði til þrifnaðar og þarfa, nema fje fáist til þess að fullgera það. Og sje gengið frá þessum 75 þús. kr., sem búið er að eyða til fyrirtækisins, og þær látnar liggja þar óarðberandi, er ekki unt að sjá, að hreppurinn og sýslufjelagið geti nokkru sinni endurgoldið lánið, og verður þá Landsbankinn fyrir stórtjóni. Og þótt segja megi að það komi ekki landssjóði við, þá er þó náið nef augum, þar sem Landsbankinn á í hlut. Það virðist því full nauðsyn á að verða við beiðni þessari og lána fjeð. Upphæðin, sem till. fer fram á, er 25 þús. kr. Hefir háttv. fjárveitinganefnd Nd. komist að þeirri niðurstöðu, að það muni nægja til þess, að fyrirtækið strandi ekki, með því að hreppurinn muni með einhverju móti geta aflað þeirra 10 þús. kr., sem á vantar. Fjárveitinganefndin hjer hefir ekki fundið ástæðu til þess að breyta þessu og leggur því til, að till. á þgskj. 283 verði samþ. óbreytt. Hjer er ekki um nema tvent að velja, annaðhvort að synja lánsins og stofna hreppsfjelaginu og enda sýslufjelaginu öllu í voða á aðra hlið og á hina hlið baka Landsbankanum stórtjón, eða verða við beiðninni með því að samþ.till., og vona jeg, að háttv. þingdm. taka síðari kostinn.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Eins og kunnugt er, bar á því strax eftir ófriðarbyrjun, og þá ekki síður er á leið ófriðinn, að olíuverð fór mjög hækkandi og varð almenningi lítt bærilegt er á leið. Þess vegna varð niðurstaðan sú, að Fiskifjelag Íslands afrjeð, í samráði við landsstjórnina, að panta olíufarm. Hann kom, en eftir það brá svo við, að verslanirnar sáu sjer fært að lækka verðið á sínum olíubirgðum. Almenningur var þá ekki nógu viðsýnn til þess að versla við fjelagið meðan olían fjekst með lægra verði í verslununum. Þess vegna varð að geyma vöruna, og leiddi af því talsverða rýrnun á olíubirgðunum. Landssjóður hefir nú samt fengið mest alt lánið endurgreitt, og eftirstöðvarnar eru ekki nema eitthvað á þriðja þúsund af lánsupphæðinni. Og þar sem almenningur hefir haft óbeinlínis hagnað, sem skiftir tugum þúsunda, af því, að fjelagið gat útvegað olíuna og selt hana með sanngjörnu verði, þó að fjelagið sjálft biði halla, þá álít jeg ekki nema sjálfsagt, að þingið samþykki að veita þessa uppgjöf á eftirstöðvunum af skuldinni.