Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Þegar ég vaknaði í morgun, hlustaði á vorsöng þrastanna og sá krókusana gægjast upp úr moldinni, var svo óskiljanlegt að íbúar Austurlands búi á sama tíma við þá stöðu að komast vart úr húsum sínum fyrir snjó og lifa við stöðugan ótta við snjóflóð. Í gærmorgun vöknuðu íbúar í Neskaupstað við snjóflóð sem ruddist inn um glugga og dyr. Sem betur fór urðu engin dauðsföll eða alvarleg slys á fólki en óttinn og angistin sem slíkur atburður vekur í brjóstum fólks getur haft langvarandi alvarlegar afleiðingar, ekki síst hjá þeim einstaklingum sem muna fyrri hamfarir og endurlifa nú sársauka og áföll fyrri ára. Íslensk þjóð þekkir baráttuna við náttúruöflin og hefur búið við duttlunga íslenskrar náttúru frá upphafi. Við getum þó aldrei undirbúið okkur fyrir hamfarir af þessu tagi og mikilvægt að við munum að svona atburðir hafa langtímaafleiðingar á samfélagið í heild. Því er svo mikilvægt að haldið sé vel utan um alla íbúa og að sérstaklega sé hugað að einstaklingum í viðkvæmri stöðu, svo sem fólki af erlendum uppruna, svo öll fyrirmæli, bjargráð og aðstoð rati til allra íbúa. Enn og aftur verður okkur ljóst hversu mikilvægt hlutverk almannavarnir og aðrir viðbragðsaðilar hafa og hvað hinn almenni borgari er tilbúinn til að ganga langt fyrir meðbræður sína og -systur þegar ógæfan skellur á. Ég vil enda þessa ræðu mína á því að senda öllum íbúum Austurlands hlýjar kveðjur. Hugur minn er hjá ykkur öllum.

Virðulegi forseti. Mánudaginn 27. mars minntu náttúruöflin enn og aftur á sig og þá staðreynd að við þurfum alltaf að vera á vaktinni í sambúð við íslenska náttúru. Mörgum brá illa þegar þeir vöknuðu við fréttir af snjóflóðum ofan Neskaupstaðar og snjóflóðahættu víðar í byggð og á vegum Austurlands. Það var sannarlega mildi að ekki urðu teljandi slys á fólki. Það er magnað að fylgjast með samstöðu íbúa og æðruleysi á svona dögum. Þá sést hvernig nota má samfélagsmiðla til góðs þar sem fólk lætur vita af sér, sendar eru kærleikskveðjur, boðin fram gisting og heilu húsin fyrir þá sem þurfa að rýma heimili sín. Ekki var síður aðdáunarvert að fylgjast með störfum viðbragðsaðila bæði heima fyrir og heildarviðbragðinu. Allir tókust á við verkefnið af miklu æðruleysi og dugnaði. Það er magnað að sjá alla þessa ólíku samráðsferla sem virkjast á svona dögum. Viðbragðsaðilar eiga allir miklar þakkir skildar. Nú óska ég þess og bið að allt gangi vel næstu daga við vöktun, rýmingu og björgunarstörf. Förum öll varlega og skynsamlega. En atburðir eins og þessir sýna fram á mikilvægi ofanflóðavarnarmannvirkja sem reist hafa verið á undanförnum árum. Atburðirnir sýna líka fram á mikilvægi þess að þeim framkvæmdum sem eru á áætlun verði lokið sem fyrst. Við megum ekki hvika frá uppfærðri áætlun frá 2020 um að ljúka öllum framkvæmdaverkefnum til varnar ofanflóðum árið 2030. Ég bíð einmitt svara umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra við fyrirspurn minni frá því í janúar um framvindu framkvæmda. Staðan í dag og í gær ætti líka að brýna okkur til að tryggja fleiri þyrlur og bæta samgöngur á Austurlandi með fleiri jarðgöngum.

Virðulegi forseti. Ég tek hér undir óskir til Austfirðinga og óska þeim velfarnaðar í þeim miklu erfiðleikum sem þar dynja yfir. Ég ætla að ræða hér í dag að ástandið á Suðurnesjum, sem er að verða ógnvænlegt og óbærilegt vegna fjölda hælisleitenda, hræðslu og ógnandi umhverfis. Fjöldi þeirra kallar á mikinn íbúðakost. Nú er svo komið að leigusalar á Suðurnesjum eru hættir að endurnýja leigusamninga eins og þennan hérna við íbúa sem hafa verið á leigumarkaði í yfir 15 ár, eins og við þann einstakling sem á þennan samning. Hann fær ekki framlengingu á leigusamningum sínum vegna þess að ríkið er búið að yfirborga leiguna. Það er búið að yfirbjóða leiguna á 30 samningum á Ásbrú, þar sem 30 fjölskyldum er sagt upp leigunni til að koma fyrir útlendingum. Þessum einstaklingi er boðið helmingi minna húsnæði á 140.000 kr. á mánuði þar sem er aðgangur að salerni og sameiginlegu eldhúsi. Erlendir byggingarverktakar sem vinna á höfuðborgarsvæðinu, í Suðurnesjabæ og í Reykjanesbæ hefur verið sagt upp blokkinni sem þeir búa í vegna þess að Vinnumálastofnun er búin að yfirbjóða leiguna. Hér úr þessum stól er reglulega talað um að það eigi að koma á leiguþaki hér í þessu landi. Mér hefur stundum dottið í hug að styðja jafnvel þá tillögu, en þegar ríkið sjálft er nú farið að ganga fram með þessum hætti þá nær það ekki nokkurri átt. Það er þannig suðurfrá að ef það losnar íbúð þá eru tugir fjölskyldna sem eru að reyna að fá íbúðir, sem hefur þau áhrif að það er alveg sama hvaða kompur eru í boði; leiguverðið fer upp úr öllu valdi. Það ræður enginn orðið við að leigja hús á Suðurnesjum. Og það er ríkið sem gengur þar á undan. Virðulegur forseti. Er ekki mál að linni í því máli?  
            

Hæstv. forseti. Árið 2006, fyrir 17 árum, gaf mennta- og menningarmálaráðuneytið út lögbundna aðalnámskrá í listdansi og ákveðið var að fara í uppstokkun á skólakerfi listdansins. Gerð var skýr skipting á milli skólastiga og var ætlunin að færa listdansnám í svipað horf og tónlistarnám er varðaði kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Lög um framkvæmd á greiðslufyrirkomulagi með náminu voru aldrei kláruð. Ríkið hefur greitt með framhaldsskólastiginu en sveitarfélögin greiða ekki með grunnnáminu, ekki enn. Listdansskólar hófu kennslu samkvæmt aðalnámskránni fyrir 17 árum með vilyrði í farteskinu frá þáverandi menntamálaráðherra um að fjárhagslegur stuðningur með grunnnámi listdansins kæmi fljótlega. Þau bíða enn 17 árum síðar, sex ráðherrum síðar. Sveitarfélögin styðja ekki við listdansskóla. Enginn stuðningur er til staðar vegna kennsluhúsnæðis eða leigu og enginn fjárstuðningur er frá sveitarfélögunum vegna kennslu grunnnámsins. Þau halda að sér höndum því að regluverk vantar og þá um leið hvaða fjármagn fylgir með grunnnáminu frá ríki til sveitarfélaga. Boltinn er því og hefur verið í menntamálaráðuneytinu. Mikið misræmi og ójafnræði ríkir í fjárútlátum ríkis og sveitarfélaga til listnáms og er aðstöðumunur listgreina mjög mikill. Enginn þarf að fara í grafgötur með hversu vel hefur tekist til með tónlistarnám barna. Það hefur skilað sér í magnaðri tónlistarsköpun í landinu. Ójafnræðið bitnar á börnum og ungmennum. Mikilvægt er að skapa þeim jöfn tækifæri er kemur að lista- og tómstundastarfi óháð listgrein eða íþrótt. Grunnnám í listdansi er undirstaða framhaldsskólastigs, háskólastigs og atvinnumennsku í greininni.

Hæstv. forseti. Þetta árið gegni ég formennsku í framtíðarnefnd Alþingis. Nefndin er á sínu fyrsta kjörtímabili innan þingsins og er að vinna að sinni fyrstu skýrslu þessa dagana. Skýrslan mun fjalla um það hvernig tæknibreytingar geta leitt til grænna umskipta. Ein lykilspurningin í því hefur verið: Munum við ná kolefnishlutleysi 2040? Í síðustu viku komu 50 manns saman, nefndarmenn í framtíðarnefnd Alþingis og helstu sérfræðingar landsins í þessu máli, og við settumst niður og ræddum þessa lykilspurningu. Punktarnir úr þeirri umræðu verða síðan notaðir til grundvallar í skýrslu nefndarinnar sem kemur út í haust. Þessi vettvangur er mjög gott dæmi um það hvernig við getum aukið gegnsæi í ákvarðanatöku hjá okkur hérna innan þingsins. Með þessu færum við sérfræðingana nær löggjafanum, nær þverpólitíska hluta þingsins, til að búa til sviðsmyndir. Þessar sviðsmyndir geta verið mjög ólíkar, það getur svo ótrúlega margt gerst. Í þeirri vinnu sem við erum í reynum við að horfa til þess og við ræðum við sérfræðingana um hvað það geti verið. Síðan, eftir að höfum dregið fram þessar ólíku sviðsmyndir og höfum reynt að spá fyrir um framtíðina, getum við farið að rökræða það hvaða sviðsmynd er líklegust. Hvað viljum við alls ekki að gerist og hvernig getum við brugðist við því? Það er svo nauðsynlegt að við undirbúum okkur og það sé þá að einhverju leyti byggt á spjalli og öðru við sérfræðinga okkar hér inni. Svo er það náttúrlega mjög líklegt, svo því sé haldið til haga, að þegar sviðsmyndirnar verða allar tilbúnar og komnar í skýrsluna verðum við ekkert sammála um það hvað er líklegast. En við erum þó alla vega undirbúin. Þessi vinna er nefnilega mjög mikilvæg til grundvallar ákvarðanatöku.

Virðulegur forseti. Ofsatrúarmenn sem lifa í blindri trú á hugmyndafræði sem er gjörsamlega andstæð heilbrigðri skynsemi eru hættulegir þjóðfélaginu, hvort sem um er að ræða hagstjórnarstefnu, stjórnmálastefnu eða trúarbrögð. Félagslega og hugmyndafræðilega er ofsatrú þeirra á eigið ágæti eða þeirra útgáfu af sannleikanum eitthvað sem á að kveikja rauð viðvörunarljós og þá ekki síst þegar þeir taka eitthvað gott og gilt af því að það er í svo ómótstæðilega góðu samræmi við það sem þeir vildu óska sér. Blint trúarofstæki þeirra, t.d. á stýrivaxtahækkanir út fyrir gröf og dauða, mun skilja útvalin heimili eftir í rjúkandi rúst vegna trúar þeirra á eigið ágæti við að ná tökum á verðbólgunni. Aðgerðir þeirra og hryðjuverkabankans eru u.þ.b. tólf sinnum verri en verðbólgan sjálf. Formúla þeirra sem er bara ein, þ.e. stýrivaxtahækkanir aftur og stýrivaxtahryðjuverkahækkanir enn og aftur, er engum til góðs nema bönkunum og ríkum auðmönnum innan þeirra. Á sama tíma borar ríkisstjórnin í nefið og horfir alvarlegum augum í gaupnir sér og gerir ekki neitt. Á sama tíma rær fátækt fólk lífróður fyrir tilveru sinni og barna sinna. Unga fólkið, sem framdi þann glæp að trúa á lágvaxtalandið Ísland, sér fram á að missa íbúðir sínar. Fátækt hefur slæm áhrif á heilsuna, sjálfsvirðinguna og stórminnkar lífslíkur þeirra sem búa við hana að staðaldri og hokra þar í boði ríkisstjórnar hvers tíma. Þá kemur fátækt vel fram í börnum þeirra foreldra sem eru föst í sárafátækt, í félagslegri framtíð barnanna og í því að þau eiga síður möguleika á að nýta hæfileika sína til framtíðar. Félagslegur auður og að lifa við auðlegð hlýtur að gefa þekkingu og völd en fátækt fólk sem kemur ekki nálægt þessu stjórnborði - foreldrar fátækra barna horfa fram á grófa mismunun barna sinna varðandi félagslega viðurkenningu og möguleika þeirra til að nýta hæfileika sína í framtíðinni. Það er ríkisstjórnin sem rænir 

Virðulegi forseti. Í byrjun þessa mánaðar lokaði neyslurýmið Ylja. Úrræðið var tilraunaverkefni til eins árs í samstarfi Rauða krossins og Reykjavíkurborgar á grundvelli þá nýsamþykktra laga þáverandi heilbrigðisráðherra, Svandísar Svavarsdóttur. Í Ylju gat fólk komið og neytt ávana- og fíkniefna í æð undir eftirliti fagfólks, fengið ónotaðan sprautubúnað til að koma í veg fyrir sýkingar og smitsjúkdóma og notið skjóls á meðan það notaði efnin. Árið 2021 var áætlað að rúmlega 700 einstaklingar notuðu vímuefni í æð hérlendis og færi fjölgandi. Fólk sem notar vímuefni í æð býr yfirleitt við bága félagslega stöðu og er þar með alvarlega jaðarsett og ólíklegra til að nýta hefðbundna heilbrigðisþjónustu. Ylja var því eins og vin í eyðimörkinni. Þar gafst tækifæri til að minnka heilsufarslegan skaða notandans. Mikið traust skapaðist á milli starfsfólks og notenda sem er lykilatriði í þjónustu við jaðarhópa. Það er því þyngra en tárum taki að þjónustan sé ekki lengur til staðar. Misnotkun vímuefna er stór þáttur í ótímabærum dauðsföllum og alvarlegum veikindum ungs fólks í heiminum. Skaðaminnkandi úrræði eru til þess fallin að draga úr hættunni á hvoru tveggja. Í fjölmiðlum hefur verið sagt frá þverpólitískri sátt innan borgarstjórnar um áframhaldandi starfsemi neyslurýmis og á vettvangi Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu er unnið að aðkomu fleiri sveitarfélaga. Það virðist því vera ríkur pólitískur vilji til staðar, sem er vel. Á meðan ekki finnst lausn tapast niður það traust sem áunnist hefur með starfsemi Rauða krossins og undir er velferð okkar minnstu bræðra og systra. Það ríður því á að finna lausn hið fyrsta svo Ylja geti starfað áfram.

Virðulegi forseti. Ég tek undir kærleikskveðjur héðan sem við sendum austur á firði vegna snjóflóðahættu. En ég ætlaði að tala um strandveiðar. Matvælaráðherra hefur lagt fram frumvarp um breytingu á strandveiðum þar sem lagt er til að hverfa til fyrirkomulags sem var hér fyrir árið 2018, þ.e. að aflaheimildum sem ráðstafað er til strandveiða verði skipt upp í fjögur landsvæði. Auk þess er lagt upp með að aflaheimildir hvers landsvæðis og tímabils geti verið færanlegar yfir næsta tímabil innan fiskveiðiársins sem þýðir að hvert svæði getur fært ónýttar aflaheimildir yfir á næsta mánuð sem ekki tókst að ná á land í þeim mánuði sem liðinn er. Með frumvarpinu er verið að hverfa til fyrra horfs sem veldur í raun meiri misskiptingu milli landsvæða en núverandi kerfi býður upp á. Ekki er útfært í frumvarpinu hvernig aflaheimildum verði skipt milli landsvæða né hvaða aðferðum verði beitt við að reikna það út. Erfitt getur reynst að finna út hvaða magn á að fara inn á hvert svæði. Áður en breytt var úr skiptingu yfir í einn pott gat mismunur á milli svæða verið frá sex dögum en á öðrum 20 dagar og kapphlaupið á miðin hefst með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Matvælaráðherra hefur skipað samráðsnefnd um sjávarútvegsstefnu sem hefur ekki lokið vinnu sinni og því ekki í takti núna að koma með þetta frumvarp á meðan sú vinna stendur yfir. Að vori er sumarið fram undan í strandveiðinni í óvissu. Ytri aðstæður er lítt hægt að festa í lög. Veðurfar, gæftir og fiskgengd væri gott að geta stýrt en það er ekki í boði. Nú ætti að vera að hefjast sjötta sumarið eftir að þessar breytingar voru gerðar. Því væri farsælast að í haust yrði tekið út hvernig þetta hafi tekist og hvað betur mætti fara í stað þess að rykkja í bakkgírinn án þess að stíga á kúplinguna. Virðulegi forseti. Það er verið að taka áhættu með markmið kerfisins og því er stefnt í hættu.

Virðulegur forseti. Ég tek hér með mér í pontu atvinnuauglýsingablað Morgunblaðsins frá því á sunnudaginn. Mér varð um og ó þegar ég áttaði mig á því, eftir að hafa flett í gegnum blaðið, að það er samanlagt ein atvinnuauglýsing frá einkaaðila. Allar aðrar eru auglýsingar opinberra aðila. Hver og ein einasta auglýsing í heilu atvinnublaði Morgunblaðsins er auglýsing frá opinberum aðilum nema ein sem er auglýsing eftir hjúkrunarfræðingi á heilsugæslu Alcoa Fjarðaáls á Reyðarfirði. Það hefur ítrekað verið rætt um að útþensla báknsins, fjölgun ríkisstarfsmanna og annað því tengt sé búið að vera stjórnlaust hér undanfarin misseri. Ég hef sjaldan séð það kristallast með jafn skýrum hætti og í atvinnublaði Morgunblaðsins síðasta sunnudag. Það að allar auglýsingar séu frá opinberum aðilum nema ein ætti að fá okkur hér í þessum sal til að hugsa hvort við séum á skynsamlegri vegferð. Nú verður fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar væntanlega kynnt á morgun og við fáum tækifæri til að ræða hvar við erum farin út af brautinni og hvar ekki. Mér finnst það blasa við þegar við sjáum þetta svona svart á hvítu að við verðum að spyrna við fótum hvað útþenslu hins opinbera varðar. Við getum einfaldlega ekki búið við það kerfi að atvinnuauglýsingablað heillar helgar sé eingöngu, hér um bil, undirlagt auglýsingum opinberra aðila.

Herra forseti. Það ríkir ótti í samfélaginu. Nú eru ótrúlega margir skelfingu lostnir yfir framtíðinni, þeir vita ekkert hvað hún ber í skauti sér. Það eru blikur á lofti um að verðbólgan hafi eitthvað örlítið hjaðnað en fólkið okkar býr við vaxandi fátækt, vanlíðan og kvíða. Ég hef ítrekað mælt fyrir frumvarpi um að fella niður undanþáguákvæði lífeyrissjóðanna frá því að greiða staðgreiðslu af greiðslu í ríkissjóð við innborgun í sjóðina. Hvað myndi það þýða fyrir ríkissjóð? Við skulum aðeins skoða tölur. Ég byrjaði að tala um þetta hér fyrir fimm árum og þá var talið að eignir lífeyrissjóðanna væru um 6.000 milljarðar og ríflega 240 milljarðar flæddu inn í þá árlega í formi lögþvingaðra lífeyrisgreiðslna. Ókei. Hvernig er staðan í dag? Eignir lífeyrissjóðanna eru nú metnar á um 6.700 milljarða kr., það eru um 300 milljarðar sem flæða inn í þessa sjóði á ári. Mér dettur í hug að koma inn á þetta núna af því að við vitum að við erum að fara að fá fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar inn á borð, við fáum kynningu á henni á morgun. Við vitum að einhvers staðar á að höggva. Hvar skal höggva? Ég segi: Bara það að afnema þessa undanþágureglu núna, í sambandi við staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóðina, gæfi okkur á einu bretti, á einu ári, á milli 60 og 70 milljarða kr. í ríkissjóð. Ég ætla að leyfa mér að efast um að nokkur einasti lífeyrissjóðsgreiðandi myndi frekar vilja láta höggva hitt og þetta en að leggja þetta inn í okkar sameiginlega sjóð núna til að takast á við þá baráttu sem við erum að heyja núna og ættum öll að gera.

Virðulegi forseti. Enn á ný erum við minnt á að við búum í harðbýlu landi þar sem allra veðra er von og náttúran minnir oft á sig. Þau tíðindi sem okkur bárust í gærmorgun austan af fjörðum vöktu með okkur óhug og rifjuðu án efa upp hjá okkur mörgum sárar minningar frá snjóflóðunum fyrir vestan fyrir 28 árum. Þá, eins og í gær, var veðrið bjart og fallegt hér syðra og því erfitt að ímynda sér hamfarir og veðurhaminn annars staðar á landinu. Í dag getum við verið þakklát fyrir þær snjóflóðavarnir sem byggðar voru upp í Neskaupstað. Í gær sönnuðu þær svo sannarlega gildi sitt. Átak var sett í ofanflóðavarnir eftir snjóflóðið á Flateyri í janúar 2020. Þar bjargaðist ung stúlka með giftusamlegum hætti eftir að hafa grafist þar undir snjó. Mikil mildi varð að ekki urðu alvarleg slys á fólki í flóðunum í gær. Þessir atburðir minna okkur á að þegar atburðir eins og þessir gerast þá eru þau samfélög sem lenda í þessu nær undantekningarlaust einangruð vegna ófærðar og veðurs. Því verður að treysta á að hjálpin sé til staðar í nærsamfélaginu. Sem betur fer hefur okkur Íslendingum tekist að byggja upp öflugar björgunarsveitir svo og almannavarnir. Síðustu fimm daga hefur reynt mikið á björgunarfólk hér á landi - óvenjumörg útköll þyrlu- og björgunarsveita. Ég vil nota tækifærið hér og færa björgunarfólki þakkir fyrir að standa vaktina fyrir okkur allan sólarhringinn alla daga ársins. Á stundum sem þessum finnum við vel fyrir því að þegar reynir á stöndum við saman, hin íslenska þjóð.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til að vekja athygli þingheims á minnisblaði frá skrifstofu Alþingis sem afhent var hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í fyrradag. Það varðar 51. gr. þingskapalaga er kveður ótvírætt á um að afhenda beri Alþingi þau gögn sem beðið er um. Þessi grein er sem sagt skoðuð í samspili, eins og það er orðað, við lögin um íslenskan ríkisborgararétt. Eins og öll í þessum sal vita hefur staðið mikil deila á milli dómsmálaráðuneytis, eða hæstv. dómsmálaráðherra, og þingmanna, ekki síst úr allsherjar- og menntamálanefnd, um afhendingu gagna er varða veitingu ríkisborgararéttar. Frá því er að segja í mjög stuttu máli að niðurstaðan er ótvíræð og myndi í öllum öðrum samfélögum sem kenna sig við lýðræði hafa tilteknar afleiðingar. Það sem hér segir í minnisblaðinu, með leyfi forseta, er að ákvæði laga um veitingu ríkisborgararéttar bindi ekki hendur Alþingis og feli ekki í sér sérákvæði gagnvart 51. gr. þingskapalaga. Á mannamáli heitir það að það ber að afhenda Alþingi þau gögn sem beðið er um, hvort sem það er um sérstök frumvörp eða önnur mál sem eru til umfjöllunar hér í þingnefndum. Það ber að afhenda þinginu gögnin og það á við um alla, líka hæstv. ráðherra, líka hæstv. dómsmálaráðherra. Niðurstaða minnisblaðsins er ótvíræð: Ákvörðun dómsmálaráðherra um að afhenda ekki gögn fer í bága við þingskapalögin.

Herra forseti. Ég vil aðeins halda áfram með það sem hv. þingmaður og formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Þórunn Sveinbjarnardóttir, var að ræða hér. Þetta minnisblað sem barst nefndinni frá lagaskrifstofu Alþingis er býsna alvarlegt. Þar kemur skýrt fram að Alþingi fari með forræði á veitingu ríkisborgararéttar og hefur svo verið frá gildistöku stjórnarskrár konungsríkisins Íslands, nr. 9/1920. Frá 1920. Í skýringum við ákvæðið sagði að það þótti rétt að taka það beint fram að útlendingur gæti ekki öðlast ríkisborgararétt nema með lögum. Við setningu lýðveldisstjórnarskrárinnar 1944 var þetta áréttað. Lögum um íslenskan ríkisborgararétt hefur verið breytt nokkrum sinnum. Þar var veitt ákveðið svigrúm þannig að stjórnvöld gætu komið að þessu einnig, gætu einnig komið að, en algerlega skýrt tekið fram hér í þessu minnisblaði að Alþingi fer með forræði á veitingu ríkisborgararéttar. Af lögskýringargögnum má sjá að þingið hefur frá upphafi verið sá aðili sem hefur annast þetta. Gert er ráð fyrir að stjórnvöld taki á móti umsóknum og annist ýmsa svona pappírsvinnu. Alþingi ber ábyrgð á þessu. Þess vegna er ekki annað hægt en að vekja athygli bæði á orðum og greinum hæstv. dómsmálaráðherra undanfarin misseri þar sem hann hefur staðfest og segist bera ábyrgð á því að hafa brotið gegn skýrum ákvæðum laganna og skýrum stjórnskipunarvenjum sem hafa myndast síðustu sjö áratugi eða síðustu 100 ár jafnvel varðandi veitingu ríkisborgararéttar. Hann viðurkennir bæði í orði og í riti að hann hefur brotið lög. 

Herra forseti. Eins og fram hefur komið liggur fyrir lögfræðiálit frá skrifstofu Alþingis og það er nú heldur betur umhugsunarefni fyrir okkur alþingismenn. Það er alveg skýrt í álitinu að hæstv. dómsmálaráðherra braut lög þegar hann kom ítrekað í veg fyrir að Alþingi fengi gögn frá Útlendingastofnun sem þingið bað um vegna lagasetningar um ríkisborgararétt. Þetta er mikið prinsippmál fyrir okkur, alþingismenn. Mál þetta var margoft rætt hér í þingsal og ítrekað var bent á að það væri verið að fara gegn lögum. Allsherjar- og menntamálanefnd, öll nefndin, ekki bara minni hlutinn, óskaði í þrígang eftir gögnunum en það var fyrirskipun ráðherrans sem olli því að Útlendingastofnun afhenti gögnin ekki, í trássi við lög. Þarna var ráðherra að koma í veg fyrir að þingið gæti sinnt stjórnarskrárbundnu hlutverki sínu. Dómsmálaráðherra sagði skýrt í þessum ræðustól, þegar málið var rætt og hann gagnrýndur fyrir að beita sér gegn Alþingi: „… það er mín ákvörðun að vinna þetta með þessum hætti og ég tek ábyrgð á því.“ Hver er ábyrgðin nú þegar fyrir liggur að ákvörðun ráðherrans var lögbrot sem hamlaði Alþingi í störfum sínum? Þetta hafði ítrekað bein áhrif á að allsherjar- og menntamálanefnd og Alþingi allt gæti sinnt lagaskyldu sinni með sama hætti og verið hafði um áraraðir. Nefndin öll bókaði að hún harmaði þessar tafir en ráðherra lét sér ekki segjast þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar um að hann væri að brjóta lög um þingsköp Alþingis, lög sem eiga að tryggja að þingið geti kallað eftir þeim gögnum sem þingið þarf til þess að geta sinnt skyldu sinni. Og hver verða viðbrögð þingsins þegar það liggur fyrir að einn ráðherra ber ekki meiri virðingu fyrir rétti þingsins til að kalla eftir gögnum vegna starfa sinna og lagasetningar? Hver verða viðbrögð ríkisstjórnarflokkanna og annarra ráðherra? Hvað segir hæstv. forsætisráðherra þegar fyrir liggur það mat skrifstofu Alþingis að ráðherra í ríkisstjórn hennar hafi brotið gegn lögum sem tryggja eiga rétt þingsins til að sinna sínum stjórnarskrárbundnu verkefnum? Þetta er grafalvarlegt mál sem hlýtur að kalla á hörð viðbrögð. 

Forseti. Samkvæmt 21. gr. laga um þingsköp Alþingis getur þingnefnd óskað eftir gögnum frá stjórnvöldum í tengslum við mál sem eru í vinnslu hjá nefndinni og skal orðið við beiðninni innan sjö daga. Ákvæðið er skýrt og felur í sér mikilvægt verkfæri til þess að Alþingi geti sinnt sínu hlutverki. Í fyrsta sinn í áraraðir lenti Alþingi í vandræðum með lögbundna gagnaöflun vegna máls sem þingið hafði til afgreiðslu. Voru vandræðin þau að við vinnslu umsókna um ríkisborgararétt hjá undirnefnd allsherjar- og menntamálanefndar haustið 2021 neituðu stjórnvöld, nánar tiltekið Útlendingastofnun, að afhenda gögnin eins og venja er. Hæstv. dómsmálaráðherra gekkst við því í kjölfarið, bæði á opnum fundi allsherjar- og menntamálanefndar sem og í ræðustól Alþingis, að hann hefði fyrirskipað stofnuninni að hunsa beiðni þingnefndarinnar þar sem hann sjálfur teldi að téð ákvæði 51. gr. þingskapalaga ætti ekki við. Hefur hæstv. dómsmálaráðherra þannig lýst því yfir að hann beri sjálfur ábyrgð á því að gögn, sem þingnefnd óskaði eftir með vísan til laga um þingsköp Alþingis, hafi ekki borist nefndinni í samræmi við beiðni hennar þar um. Varð þetta til þess að Alþingi gat ekki sinnt umræddri löggjafarvinnu sinni venju samkvæmt. Málið var í kjölfarið tekið upp í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins, sem fjallar m.a. um embættisstörf ráðherra, og í gær barst nefndinni minnisblað frá lögfræðingum nefndasviðs þar sem þeirri spurningu var svarað hvort lög um veitingu ríkisborgararéttar gangi framar þingsköpum Alþingis með þeim hætti að upplýsingaréttur þingsins samkvæmt þingsköpum eigi ekki við. Niðurstaðan er skýr: Heimild þingnefndar til að krefjast gagna og upplýsinga frá stjórnvöldum á grundvelli þingskapalaga hefur víðtækt gildissvið, enda felur ákvæðið í sér þá meginreglu að Alþingi eigi aðgang að upplýsingum frá stjórnvöldum sem eru því nauðsynlegar til að þingið geti gegnt hlutverki sínu.  
             Forseti. Fyrir liggur að hæstv. dómsmálaráðherra hefur játað skýlaust að hafa staðið í vegi fyrir gagnasöfnun Alþingis. 

Herra forseti. Um árabil hefur Alþingi tvisvar á ári, á grundvelli gagna frá Útlendingastofnun, veitt ríkisborgararétt fólki sem sækir um í gegnum þingið. Haustið 2021 gerðist það að stofnunin neitaði að afhenda gögnin venju samkvæmt. Nú höfum við endanlega fengið staðfest það sem augljóst var, og margítrekað hefur verið bent á, að með því að neita Alþingi um þau gögn sem þinginu eru nauðsynleg til sinnar vinnu og sem farið hefur verið fram á með skýrum hætti á grundvelli þingskapalaga hefur ráðherra gerst brotlegur við lög um þingsköp Alþingis. Ég kem hér upp til að spyrja hæstv. forseta: Hver er afstaða forseta til þessa brots ráðherra? Hvernig telur forseti rétt að Alþingi bregðist við þegar ráðherra hefur gerst brotlegur við lög um þingsköp Alþingis?

Forseti hefur fengið í hendur þetta minnisblað sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni og verður farið yfir það varðandi framhald málsins, bæði þetta minnisblað og aðrar umræður sem átt hafa sér stað um þetta mál.

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir það sem hv. þingmaður sagði hér á undan mér. Ég ætla rétt að vona að Alþingi Íslendinga, alþingismenn, sama hvar í flokki þeir eru, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, átti sig á því hvað það er alvarlegt þegar framkvæmdarvaldið, þegar ráðherra í ríkisstjórninni tekur þá ákvörðun að banna undirstofnun að senda Alþingi gögn sem Alþingi hefur beðið um ítrekað og það eru skýr lög um að þessi gögn beri að veita. Ég ætla rétt að vona að alþingismenn allir hafi núna bein í nefinu til að rýna þetta út frá hagsmunum Alþingis, löggjafarvaldsins, og skoði þetta ekki út frá einhverjum flokkadráttum stjórnar og stjórnarandstöðu. Það væri líka verulega áhugavert að heyra hvað hæstv. forsætisráðherra hefur við því að segja þegar það liggur núna fyrir með skýrum hætti að hæstv. dómsmálaráðherra braut gegn lögum þegar hann kom í veg fyrir að Alþingi gæti sinnt þeirri skyldu sinni að setja lög í landinu.

Herra forseti. Það er alveg skýrt að ráðherra ber að fara að lögum. Jafnvel þótt lög um ráðherraábyrgð hafi ekki verið mjög virk undanfarin ár þá eru þau í gildi. Það má krefja ráðherra ábyrgðar, samkvæmt því sem nánar er mælt fyrir um í lögum um ráðherraábyrgð, fyrir sérhver störf eða vanrækt starf er hann hefur gerst sekur um. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur ekki bara brotið þingskapalög heldur hefur hann sagt þjóðinni ósatt. Hann hefur komið hingað upp í pontu og sagt þjóðinni ósatt um það hver það er sem fer með forræði á veitingu ríkisborgararéttar. Hann hefur skrifað um það greinar. Ég er hérna með fyrir framan mig grein úr Vísi frá því í janúar 2022 þar sem hann talar um að almenna fyrirkomulagið sé að stjórnvöld veiti ríkisborgararétt en að það hafi verið settur sá varnagli að Alþingi kæmi líka að þessu. 

Forseti. Það virðist vera rosalega erfitt að klóra upplýsingar út úr stjórnvöldum. Það eru endalaust margar beiðnir sem fara til úrskurðarnefndar um upplýsingamál þar sem stjórnvöld eru gerð afturreka með þær ákvarðanir sínar að fela gögn hingað og þangað. Við erum t.d. með Lindarhvolsmálið hjá forseta. En síðan erum við með þetta mál þar sem ráðherra hefur skýrt og greinilega sagt: Nei, ekki afhenda gögnin. Það er ákvörðun sem ráðherra segist bera ábyrgð á sjálfur. Það er ekkert vafamál um einhverja tímafresti eða neitt svoleiðis, ekkert sem hægt er að setja á grátt eða ljósgrátt svæði, ekki einu sinn á dökkgrátt svæði, þetta er bara svart og hvítt. Þetta er rosalega einfalt. Hér er ráðherra að segja: Nei, þingið fær ekki gögn til að sinna löggjafarstörfum sínum. Af öllum hinum málunum, sem eru alvarleg út af fyrir sig, þá ber þetta af.

Virðulegur forseti. Ég held að ég hafi tvisvar verið skammaður í þessum ræðustól fyrir að segja einhver orð sem voru ekki sæmandi. Það er auðvitað hið besta mál og forseti brást við því einn, tveir og þrír. En ef um lögbrot er að ræða og lögbrot ráðherra, verðum við þá ekki að bregðast við strax? Ber ekki hæstv. forseta að gera eitthvað í málunum einn, tveir og þrír? Ég held að það sé alveg á hreinu að það verður að bregðast við þessu máli strax og taka á því og fá niðurstöðu. Annað er ekki boðlegt.

Virðulegi forseti. Nú held ég að þingmenn verði að fara að draga andann djúpt og aðeins að einbeita sér að lestrinum af því að það er hvergi tekið fram í þessu minnisblaði að hæstv. ráðherra hafi brotið nokkur lög. Menn þurfa bara að setjast niður og lesa þetta álit sem fjallar á engan hátt um eitt né annað tiltekið mál heldur er bara almenn umfjöllun um lögfræðilegt úrlausnarefni. Það er algerlega fráleitt að fólk sem hefur aðgang að þessu áliti leyfi sér að túlka það á þann máta að ráðherra hafi einhvern veginn gerst sekur um að brjóta lög. Ég held að það sé mikilvægt að fólk setjist niður og hugsi aðeins hvernig það kemur fram í þessu ræðupúlti. Hér er ekki á neinn hátt fjallað um lögbrot eins né neins. Þetta er bara fáránlega furðuleg umræða hér í þingsal.

Virðulegur forseti. Þetta er fáránleg umræða. Þegar ég kom inn sem nýr þingmaður í lok nóvember 2021 og hóf síðan störf í allsherjar- og menntamálanefnd sem fyrsti varaformaður hlakkaði ég til þess fyrir jól að samþykkja lög um ríkisborgararétt. Það varð ekki. Og af hverju var það? Jú, af því að hæstv. dómsmálaráðherra afhenti ekki gögn sem við þurftum á að halda til að við gætum samþykkt ríkisborgararéttinn. Ég tel að það sé mikilvægt að allir lesi þetta minnisblað. Þar segir, með leyfi forseta, í niðurstöðukaflanum: „Til þess að Alþingi geti afgreitt umsóknir um ríkisborgararétt með viðunandi hætti þarf það að fá þau gögn sem máli skipta. Fáist þau gögn ekki afhent með þeim hætti sem Alþingi óskar eftir getur það í ljósi þess að þingið fer með forræði á málaflokknum beitt 1. mgr. 51. gr. þingskapa til að skylda stjórnvöld til að verða við beiðnum Alþingis innan tiltekins frests. Ákvæðið hefur víðtækt gildisviðs og ekki eru gerðar ríkar kröfur til þess hvernig mál sem nefnd hefur til umfjöllunar er afmarkað.“ Við fengum aldrei þessi gögn. Það er það sem var brotið. 

Hæstv. forseti. Bara svo að það sé alveg á hreinu hvert erindi okkar er hingað upp undir þessum dagskrárlið þá er það þannig að þetta mál verður ekki hummað fram af sér. Þetta mál er þannig vaxið að stuðningsfólk ríkisstjórnarflokkanna getur ekki hummað það fram af sér. Það snýst um rétt Alþingis til upplýsinga, ótvíræðan rétt Alþingis og þingmanna til upplýsingar svo að við hér á löggjafarþingi Íslendinga getum sinnt störfum okkar. Það er lögbundinn réttur þingmanna að fá þær upplýsingar sem um er beðið. Það er kjarni málsins og um það snýst þetta afdráttarlausa minnisblað sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd bað um og fékk frá skrifstofu Alþingis. Undan þeirri staðreynd verður ekki vikist. Ég bið hv. þingmenn að fjalla um þetta mál hér í samræmi við alvarleika þess máls.

Virðulegi forseti. Það væri nú óskandi að það væri fjallað um mál sem varða lög um ríkisborgararétt af meiri yfirvegun hérna á Alþingi. Auðvitað hlýtur það að vera grundvallaratriði að í lögunum sé fyrst og fremst greint frá þeim skilyrðum sem þurfa að vera uppfyllt lögum samkvæmt til að fólk eigi rétt á því að fá jákvæða afgreiðslu á beiðni um íslenskt ríkisfang. En einhverra hluta vegna hafa mál þróast þannig að Alþingi er komið með óeðlilegan áhuga á því að fá sem flestar beiðnir til sín til sérstakrar meðhöndlunar, til þess að Alþingi geti, auk þess sem segir í lögunum, fengið sem allra flest mál til að afgreiða sem ekki hafa uppfyllt skilyrði laganna. Þetta verð ég að segja að er alveg sérstaklega sérstakt. Varðandi það sem er hér verið að ræða um þá dugar lítið fyrir þingmenn að tala svona fjálglega um rétt sinn til upplýsinga þegar þessir sömu þingmenn vita að stofnunin sem í hlut á er ekki með gögnin tilbúin fyrir þingið. Þetta snýst ekki um það að 

Forseti minnir á að ræðutími í umræðum um fundarstjórn forseta er takmarkaður við eina mínútu.

Virðulegur forseti. Já, tölum um málin af yfirvegun. Hæstv. dómsmálaráðherra, aðspurður hvort hann telji Útlendingastofnun skylt að afhenda þinginu þær upplýsingar sem þingið bað um samkvæmt 51. gr. þingskapalaga, svaraði: Nei, á opnum fundi allsherjar- og menntamálanefndar í febrúar 2022. Þetta er enginn útúrsnúningur, hæstv. fjármálaráðherra. Það sem er útúrsnúningur er ræðan sem hæstv. fjármálaráðherra bar á borð hér áðan, að þetta snúist að einhverju leyti um lög um ríkisborgararétt. Það sem þetta snýst um er 51. gr. þingskapalaga, að dómsmálaráðherra hafi beitt sér gegn því að þingið fái þær upplýsingar sem þingið kallaði eftir samkvæmt þingskapalögum. Dómsmálaráðherra stóð í vegi fyrir því. Hann hefur sagt undirstofnun sína ekki bera skyldu til að afhenda þinginu þær upplýsingar sem það kallaði eftir samkvæmt þingskapalögum. 

Gögnin eru ekki til.

Víst ber honum að gera það.  
            

Ekki tveggja manna tal.

Ég óska eftir því að hæstv. fjármálaráðherra leyfi mér að eiga orðið og hætti að snúa út úr fyrir okkur öllum hérna. Það var brotið gegn þingskapalögum 

Herra forseti. Það fyrirkomulag hefur verið uppi í 36 ár að Alþingi Íslendinga hefur með lögum veitt ríkisborgararétt. Frá 1987 hefur þetta verið með þessu fyrirkomulagi. Dómsmálaráðherra ákveður hins vegar einhliða að segja Útlendingastofnun til, að breyta sínu verklagi. Hann gerir það. Það stendur í blaðagrein hæstv. dómsmálaráðherra frá árinu 2022. Ég hvet hæstv. fjármálaráðherra og formann Sjálfstæðisflokksins til að hætta að bulla hér í pontu og lesa sér til gagns. Hér liggur fyrir minnisblað um það hvernig staðið hefur verið að þessu. Við erum að tala um lög um ríkisborgararétt. Við erum að tala um þingskapalög. Þessum tveimur ráðherrum virðist fyrirmunað að lesa lög sér til gagns og fara eftir þeim í staðinn fyrir að vera hér með leiðindi og útúrsnúninga.

Virðulegur forseti. Ég segi bara eins og frændi minn: Það er fyrst gaman þegar maður veit að gagnaðilinn hefur rangt fyrir sér. Varðandi það að gögnin séu ekki til - við skulum ímynda okkur að gögnin séu ekki til, hæstv. fjármálaráðherra. Við skulum líka lesa 1. mgr. 51. gr. þingskapa, með leyfi forseta: „Ef að minnsta kosti fjórðungur nefndarmanna krefst þess að nefnd fái aðgang að gögnum frá stjórnvöldum, þ.m.t. sjálfstæðum stjórnvöldum, eða að teknar verði saman upplýsingar út af máli sem nefndin hefur til umfjöllunar skal stjórnvald verða við beiðni nefndarmanna þess efnis eins skjótt og unnt er …“ Þessar upplýsingar voru aldrei teknar saman. Af hverju? Af því að hæstv. dómsmálaráðherra var að grauta saman stjórnsýslumeðferð fyrir Útlendingastofnun um ákvörðun um ríkisborgararétt og undirbúningi undir löggjafarstarf. Hvaða löggjafarstarf var það? Jú, svo að Alþingi Íslendinga gæti sett lög um ríkisborgararétt. Það tókst ekki vegna þess að þessar upplýsingar voru ekki teknar saman skv. 1. mgr. 51. gr. 

Herra forseti. Ég átti nú satt best að segja ekki von á því að þingmenn stjórnarmeirihlutans færu við að vefengja þetta skýra lögfræðiálit, það er svo skýrt. Það liggur alveg fyrir hvernig við eigum að bera okkur að í framhaldinu. Nú er það þannig, eins og hér hefur komið fram, að þetta í sjálfu sér snýst ekki um lögin um ríkisborgararétt. Þetta snýst um það hversu langt við ætlum að leyfa framkvæmdarvaldinu, ráðherra, að taka ákvörðun um það hvernig Alþingi sinnir sínum störfum. Þetta snýst um það hvort við ætlum að leyfa framkvæmdarvaldinu, ráðherra, að koma í veg fyrir það að Alþingi geti farið eftir stjórnarskránni. Þetta snýst um það að við stöndum vörð um rétt þingsins og núna er það auðvitað þannig að við getum leikið okkur með þá hugsun að ef við ætlum að gera lítið úr þessu máli, rétt eins og stjórnarþingmenn og hæstv. dómsmálaráðherra er að gera hér, hver er þá staðan? Hvar annars staðar geta þá ráðherrar sagt: Ég er ekki sammála því hvernig þingið er að vinna þetta, þið fáið ekki upplýsingar. Ætlar Alþingi Íslendinga að gera þetta svona? Ég er ekki sammála því, 

Forseti. Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn. Hæstv. fjármálaráðherra vill ræða þetta mál af einhverri yfirvegun og skynsemi en á sama tíma - við þurfum að átta okkur aðeins á því að hérna er komin af stað þessi klassíska afvegaleiðing. Það er til marks um það hversu lélega málsvörn ríkisstjórnin hefur í raun í þessu máli að segja bara að upplýsingarnar hafi ekki verið til og þar af leiðandi sé ekki hægt að láta þingið fá þær. Við vitum öll að það virkar ekki þannig. Þegar við erum með fyrirspurnir hérna úr nefndum og úr þinginu þá þarf að taka saman gögn til þess að svara fyrirspurninni þó að þau séu ekki til á því formi sem fyrirspurnin snýst um. Þetta er svo augljóst og er öllum augljóst, eins augljóst og hægt er að hafa það, og málsvörn fjármálaráðherra er að segja nákvæmlega þetta: Gögnin eru ekki til og þar af leiðandi fær þingið þau ekki.  Forseti. 

Herra forseti. Ég vil kannski byrja á því að gera orð hv. þm. Berglindar Óskar Guðmundsdóttur að mínum og hvetja hæstv. fjármálaráðherra til að draga djúpt andann og einbeita sér að lestrinum, eða hefja lestrinum af því að af orðum hans að dæma þá hefur hann ekki einu sinni litið á þetta minnisblað sem við erum hér með til umræðu. Kannski ég lesi kaflann fyrir hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Til að Alþingi geti afgreitt umsóknir um ríkisborgararétt með viðunandi hætti þarf það að fá þau gögn sem skipta máli. Fáist þau gögn ekki afhent með þeim hætti sem Alþingi óskar eftir getur það, í ljósi þess að þingið fer með forræði á málaflokknum, beitt 1. mgr. 51. gr. þingskapa til að skylda stjórnvöld til að verða við beiðnum Alþingis innan tiltekins frests.“ Það er alveg rétt hjá hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur að hér stendur ekki: Jón Gunnarsson braut þingskapalög. Hins vegar beindi hann þeim fyrirmælum til undirstofnunar sinnar að verða ekki við þessu. 

Virðulegur forseti. Hvað á Alþingi með það að vera, eins og hv. þingmaður nefndi rétt í þessu, að grauta saman stjórnsýslumeðferð og lagasetningu? Það er nefnilega akkúrat það sem stjórnarandstaðan er að gera, að rífa út úr höndum Útlendingastofnunar mál  
            

Ræðutíminn er liðinn.

Ég hef nú fengið mest lítinn tíma til þess að klára mál mitt.  
            

Útlendingastofnun er ekki með forræði á þessu máli … lestu minnisblaðið.


             
            

Hv. þingmenn og ráðherrar eru beðnir að hafa hljóð í salnum.

Virðulegi forseti. Hér er klassíska afbökun sannleikans í gangi í boði stjórnarandstöðunnar.  „Alþingi hefur ekki almennar yfirstjórnunar- og eftirlitsheimildir með Útlendingastofnun. Breyti Útlendingastofnun framkvæmdinni einhliða hefur Alþingi því ekki þær yfirstjórnunarheimildir gagnvart stofnuninni sem ráðherra hefur.“ - Punktur. Frammíköll í þingsal.] Þetta er bara nákvæmlega … 

Virðulegur forseti. Þingið hefur haft þetta mál til umfjöllunar í talsverðan tíma, þ.e. hvort ráðherra geti neitað að afhenda eða komið í veg fyrir að undirstofnun afhendi þinginu gögn sem þingið biður um skv. 51. gr. þingskapalaga. Við skulum bara hafa það alveg á hreinu að þetta snýst um það, 51. gr. þingskapalaga. Alþingi biður um gögn frá stjórnvaldi. Ráðherra sem fer með yfirstjórnunarheimildir gagnvart Útlendingastofnun meinar Útlendingastofnun að afhenda þessi gögn. Þegar hann er spurður á opnum fundi í febrúar í fyrra hvort hann telji Útlendingastofnun skylt að afhenda þessi gögn segir ráðherrann nei. Til þess að réttlæta það heldur ráðherrann því fram að hann telji að 51. gr. eigi ekki við um nákvæmlega þessa beiðni af því að hann hefur einhverjar skoðanir á þessari beiðni frá þinginu. Það er nákvæmlega þessi réttlæting dómsmálaráðherrans sem var undir í þessu minnisblaði. Er hægt að segja nei af því að ráðherranum finnst að eitthvað annað eigi að gilda um hann og þessa gagnaöflun heldur en allar aðrar gagnaaflanir sem þingið fer í? 

Forseti. Mér finnst voða leiðinlegt að hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki hlustað á okkur hv. þingmenn, Berglindi Ósk Guðmundsdóttur. Hann mætti aftur ólesinn og æstur í pontu að tala um lögfræðiálit sem hann augljóslega hefur ekki kynnt sér og lætur eins og það sé eitthvert frávik að Alþingi veiti ríkisborgararétt. Nú ætla að lesa aftur upp úr álitinu fyrir hæstv. ráðherra: „Með lögum um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt, nr. 81/2007, var hnykkt á þeirri meginreglu að valdheimildir til veitingar íslensks ríkisfangs séu að meginstefnu hjá Alþingi …“ Hjá Alþingi. En vegna þess að það hentar ekki pólitík hæstv. ráðherra og Sjálfstæðisflokksins að Alþingi grípi stundum inn í með smá mannúð þegar kemur að því að veita ríkisborgararétt þá er ráðherrann til í að leyfa Jóni Gunnarssyni að brjóta lög. Það er nefnilega ekki sama hvaða lög má brjóta. Ef það eru lög sem Sjálfstæðisflokkurinn er ósammála eða lög sem hafa nýst 

Forseti. Hv. þm. Berglind Ósk Guðmundsdóttir segir að ekki komi fram í minnisblaðinu að ráðherra hafi brotið lög. Minnisblaðið segir að það sé brot á lögum um þingsköp Alþingis að neita Alþingi um þau gögn sem farið var fram á. Ráðherra neitaði Alþingi um þau gögn sem farið var fram á. Skýrara verður það ekki. Það er hins vegar svo að eina batteríið sem er bært til þess að skera úr um það hvort ráðherra hafi gerst brotlegur við lög í embættisfærslum sínum er landsdómur. Ég vil fá að taka undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur. Þetta mál nær langt út fyrir veitingu ríkisborgararéttar. Þetta varðar heimildir og rétt Alþingis til að krefjast gagna frá stjórnvöldum til að Alþingi geti sinnt sínu hlutverki. Ég bið hv. þingmenn meiri hlutans að líta út fyrir þá pólitísku hagsmuni sem í húfi eru og standa með Alþingi í þessu máli, standa vörð um hlutverk og virðingu Alþingis og bregðast við þessari stöðu út frá því.  
            

Virðulegur forseti. Að mörgu er að hyggja þegar kemur að því að Alþingi taki svo veigamiklar ákvarðanir þegar kemur að veitingu ríkisborgararéttar. Þróunin í þessum málum hefur verið með þeim hætti á undanförnum árum að þeim umsóknum sem töldust frekar til undantekninga og komu til ráðstöfunar á Alþingi um íslenskan ríkisborgararétt fór mjög fjölgandi, það mikið að það var farið að hafa mikil áhrif á almenna afgreiðslu þessara mála hjá stofnuninni. Þegar sú staða var komin upp þá treysti ég mér ekki til að biðja stofnunina að ýta þessu fram fyrir í röðinni. Um það snýst þetta. Það stóð aldrei til annað en að afgreiða málin en bara í þeirri röð sem þau berast stofnuninni. Hitt er svo hvernig staðið hefur verið að ríkisborgararéttarveitingu hér á Alþingi. Það held ég að sé tilefni til að skoða, virðulegur forseti. Það má líka skoða þar, til að mynda í nefndinni sem um þetta fjallaði, hver séu möguleg tengsl fólks við það fólk 

Forseti minnir á að ræðutími er takmarkaður í umræðum um fundarstjórn forseta og takmarkast við eina mínútu en ekki meira.

Hæstv. forseti. Hvernig getur það verið að hæstv. forseti láti það viðgangast að hæstv. dómsmálaráðherra komi hér upp með atvinnuróg og dylgjur um hv. þingmenn sem sitja í allsherjar- og menntamálanefnd? Hann endurtekur slúðrið og lygina eins langt og hún nær og eins lengi og hann getur í þeirri von að kjósendur trúi því. Lægra er ekki hægt að leggjast hér á hinu háa Alþingi, hæstv. forseti, og forseti lætur það viðgangast að hæstv. dómsmálaráðherra rægi þingmenn úr ræðustóli Alþingis.

Vegna ummæla sem hér hafa fallið þá vill forseti taka það fram að þingmenn og ráðherrar verða að gæta orða sinna í umræðum um einstaka menn og fara varlega í ummælum sínum í tengslum við þetta mál og önnur.

Virðulegur forseti. Ég hafði ekki ætlað að standa hér upp og tjá mig undir þessari orðræðu en þegar slík orð eru látin falla sem hæstv. dómsmálaráðherra lét falla hér þá getur maður ekki á sér setið. Það er verið að saka ja, m.a. mig um að það sé verið að bera á okkur mútur fyrir að veita fólki ríkisborgararétt. Hvað er í gangi hérna? Ég lærði í barnaskóla, kannski fyrr, um eitthvað sem hét þrískipting valds, en það er eins og ráðherrar í ríkisstjórn Íslands haldi að þeir geti bara gleypt þetta allt saman og svo þegar þeir mæta einhverri mótspyrnu hér þá ætla þeir að fara að saka okkur um einhverjar mútur. Hvað er í gangi?

Herra forseti. Mér er mjög brugðið. Rétt í þessu kom hæstv. dómsmálaráðherra upp og vændi væntanlega alla meðlimi í allsherjar- og menntamálanefnd um það - eða kannski bara þá sem einhvern tímann hafa starfað með erlendu fólki - að vera að ganga einhverra sérstakra hagsmuna, að vera að gera greiða, að fá mögulega einhvern greiða á móti. Hvert erum við komin, herra forseti, þegar við þurfum að sitja undir þessum róg hér frá hæstv. ráðherrum og þingmönnum, að við séum með einhver annarleg sjónarmið uppi þegar við erum að afgreiða hér lög? Margur heldur mig sig. Þetta er slíkur viðbjóður, ég er orðin svo leið á þessu, ég er orðin svo leið á þessum róg frá þingmönnum og ráðherrum Sjálfstæðisflokksins, að ég óska eftir því að herra forseti grípi inn í þegar þeir koma hér trekk í trekk með lygina að vopni. Þetta er orðið alveg passlegt. 

Herra forseti. Ég ætlaði nú ekki að koma hingað upp af því að auðvitað eru viðurstyggileg orð hæstv. dómsmálaráðherra að mörgu leyti ekki svaraverð. Mér finnst hins vegar rétt að koma hingað og bera af mér sakir. Ég hef aldrei þegið mútur fyrir það að veita fólki ríkisborgararétt frá Alþingi. Aldrei. Og myndi aldrei gera. Málflutningur hæstv. dómsmálaráðherra þykir mér sýna hversu slæman málstað hann hefur að verja þegar hann sér ástæðu til þess að leggjast svona lágt til að halda honum á lofti. Mig langar til að spyrja þingmenn meiri hlutans og hæstv. ráðherra í þessari ríkisstjórn: Hversu lengi ætlið þið að láta svona framkomu yfir ykkur ganga? Ég bara spyr. Hvað þarf til? Hvað þarf til?  
            

Hæstv. forseti. Ég á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd og ég er þar af leiðandi í hópi þeirra grunuðu sem hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, sakaði um að hafa brotið gegn starfsskyldum sínum, að hafa viðhaft óheiðarleg vinnubrögð, að hafa haft eitthvað annað en almannahag í huga þegar ég vinn við það sem ætlast er til af okkur á Alþingi Íslendinga. Ég fer fram á það að hæstv. dómsmálaráðherra biðji allsherjar- og menntamálanefnd og nefndarmenn þar, líka þingmenn meiri hlutans í nefndinni, því þeir eru að sjálfsögðu undir í þessum orðum líka, afsökunar á þessu. Það væri stórmannlegt að koma til baka og draga þessi ummæli til baka. Við getum síðan haldið áfram að tala um hið efnislega varðandi það sem snýr að lögbroti hæstv. ráðherra. Þessar dylgjur sem hér fóru fram eiga ekki að heyrast hér í ræðustól Alþingis og svona á reyndar ekki nokkur einasti maður að tala, það á enginn að dylgja með svona hætti um samstarfsmenn sína, hvað þá þegar menn eiga sæti í einni af fastanefndum þingsins.

Virðulegi forseti. Ég sit ásamt tveimur öðrum einstaklingum í undirnefnd allsherjar- og menntamálanefndar, hvar eru fulltrúar bæði meiri og minni hluta, og það er alveg ljóst að við höfum ólíka sýn, ólíkar áherslur, en við höfum öll þrjú lagt okkur fram í hvívetna að vinna faglega, að leggja okkur öll fram við þetta erfiða verkefni. Það er óboðlegt að fá slík orð frá hæstv. dómsmálaráðherra eins og hér voru látin falla. Ég vil því bera af mér sakir. Þetta eru þung og erfið verkefni sem nefndin í heild og undirnefndin, öll þar leggja sig fram við að vinna faglega og af heilindum og að ætla okkur eitthvað annað er út í hött.  
            

Virðulegur forseti. Ég vil bera af mér sakir vegna ásakana hæstv. dómsmálaráðherra. Ég tel að þetta sé bara einfaldlega rangt og út í loftið. Ég vil minna á að framkoma hæstv. dómsmálaráðherra hefur þyngt vinnuna í nefndinni alveg ótrúlega mikið, að þurfa að vera að standa í þessu stappi fund eftir fund um að fá ekki gögn sem við eigum lögum samkvæmt rétt á að fá, samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laga um þingsköp. Um það snýst málið. Mig langar að lesa lok þessarar greinar, með leyfi forseta: „Því aðeins er heimilt að takmarka aðgang nefndar að gögnum að hagsmunir hennar af því að kynna sér efni þeirra eigi að víkja fyrir mun ríkari opinberum hagsmunum eða einkahagsmunum.“ Ég veit að það er vilji til þess að einfalda kerfið, að veita bara ríkisborgararétt með einum hætti, ekki með stjórnsýsluákvörðun Útlendingastofnunar og líka með lögum frá Alþingi. Það er önnur umræða. Ég vona að ef það verður gert þá verði það gert með lögum frá Alþingi eins og í Danmörku, 

Forseti minnir á að heimild til að bera af sér sakir er nokkuð þröng og hana á ekki að nýta til að fara í almenna umræðu um önnur atriði.

Virðulegi forseti. Nú er það auðvitað þannig að samkvæmt siðareglum Alþingis er þingmönnum óheimilt að kasta rýrð á Alþingi og starfsemi þess og ég held ég hafi aldrei séð nokkurn hæstv. ráðherra kasta jafn mikilli rýrð á Alþingi og hæstv. ráðherra Jón Gunnarsson gerði hér áðan þar sem hann kom fram með mjög ógeðfelldar aðdróttanir í raun um refsivert athæfi. Þar var hann ekki bara að vega að þingmönnum og þeim sem standa í þessu vandasama ferli sem veiting ríkisborgararéttar er heldur líka óbeint að öllu því ágæta fólki sem hefur einmitt hlotið ríkisborgararétt eftir það ferli sem hefur farið fram hér á Alþingi. Ég held að það færi vel á því að hæstv. dómsmálaráðherra bæðist afsökunar á þessum orðum sínum og gerði það jafnvel bara að sínum svanasöng í embætti dómsmálaráðherra.  
            

Herra forseti. Ég styð þetta líkt og aðrir þingmenn hér enda er tilgangur þessarar breytingar raunverulega sá að auka skilvirkni í vinnslu umsókna af þessu tagi hjá stjórnvöldum. Ég kem hingað upp og geri grein fyrir atkvæði mínu til að gera þann fyrirvara að að mínu mati er ákvæðið, eins og því er stillt upp í frumvarpinu, tiltölulega óljóst að ákveðnu leyti og flaggaði ég þeim áhyggjum mínum í meðferð í nefndinni. Ég vil bara ítreka þær og árétta þær. Ég hins vegar hef trú á því að þessu ákvæði verði beitt rétt í framkvæmd og í samræmi við vilja okkar allra sem er að greiða fyrir afgreiðslu umsókna fólks sem vill starfa hér á landi.

Forseti. Ég bað um það í atkvæðagreiðslu í 2. umr. að senda málið inn til nefndar á milli 2. og 3. umr. Við ræddum það aðeins áður en atkvæðagreiðslan kom til kasta að það var kannski verið að fjalla um atriði sem var aðeins utan þess sem nákvæmlega er verið að breyta í frumvarpinu, en er samt atriði sem þarf að huga að. Velferðarnefnd hefur núna, ásamt fjárlaganefnd, verið að vinna að því að greina ákveðin vandkvæði í lögum um almannatryggingar sem varða frítekjumark ellilífeyris. Ég lenti í smá vandamálum og gat ekki tekið þátt í 2. umr. svo ég minnist aðeins á þetta núna. Staðan er sem sagt sú að það er frítekjumark fyrir ellilífeyrisþega upp á 2,4 milljónir á ári fyrir atvinnutekjur. Þetta er rosalega skýrt í 23. gr. laganna, sem færist held ég yfir í 22. gr. núna með þessum breytingum en alla vega er engu öðru breytt hvað þetta varðar. Vandamálið er það, að samkvæmt skilgreiningu í núverandi lögum og í þeim breytingum sem hér eru lagðar til þá teljast greiðslur úr lífeyrissjóði vera atvinnutekjur samkvæmt lögum um tekjuskatt. Það er dálítið erfitt að átta sig á því hvert þetta fer, en Tryggingastofnun framkvæmir frítekjumarkið ekki á þann hátt, þ.e. ellilífeyrisþegar fá ekki lífeyrisgreiðslurnar sínar taldar sem atvinnutekjur og verða því af þessari 2,1 milljón sem munar á almenna og sérstaka frítekjumarkinu á árinu. Þannig eru lögin í dag og við erum að reyna að fá svör frá ráðuneyti og öðrum aðilum við því hvernig á því stendur að lögin, eins og þau standa, eru ekki eins og framkvæmdin er síðan í reynd. Hvar er heimildin í lögum til að segja: Nei, lífeyrissjóðsgreiðslur teljast í þessu tilviki ekki vera atvinnutekjur? Við finnum það hvergi í lögunum og þar af leiðandi ætti ekki að framkvæma lögin á þann hátt að taka lífeyrissjóðsgreiðslur frá atvinnutekjum. Hér er um umtalsverðar upphæðir að ræða á ári fyrir hvern og einn ellilífeyrisþega. Ég geri mér grein fyrir því að ætlunin með lögunum var sú að lífeyrissjóðsgreiðslur myndu ekki teljast sem atvinnutekjur, en lagatextinn sjálfur segir annað. Það er lagatextinn sem skiptir máli þegar allt kemur til alls, ekki greinargerðin, ekki hvað ráðuneytið eða Tryggingastofnun hélt að lögin ættu að vera, heldur lagatextinn. Hann er núna, eins og er, á þá leið að lífeyrissjóðsgreiðslur eru atvinnutekjur og eiga þar af leiðandi að falla undir frítekjumark ellilífeyrisþega upp á 2,4 milljónir á ári.

Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um frumvarp sem felur í sér breytingu á réttindaávinnslu og breytta framsetningu laga um almannatryggingar og laga um félagslega aðstoð, mál sem ég styð og felur í sér mikilvægar umbætur og er liður í frekari endurskoðun laganna sem ríkisstjórnin leggur áherslu á. En ég kem hingað ekki síður til þess að staðfesta hér að ábendingar sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom með við atkvæðagreiðslu við 2. umr. og fór yfir hér rétt áðan við 3. umr. verða teknar til skoðunar í hv. velferðarnefnd. Ákvæðið sem um ræðir tekur ekki efnislegum breytingum með frumvarpinu sem við greiðum atkvæði um hér og nú, en eftir að hafa hlustað á hv. þingmann tel ég mikilvægt að rýna ábendinguna óháð afgreiðslu þessa frumvarps, þó að ég geti ekki sagt til um það á þessum tímapunkti hver niðurstaðan verður.

Virðulegur forseti. Maður vonaði að með þessum lagabreytingum væri að koma betri tíð og bættur hagur hjá þeim sem lifa í almannatryggingakerfinu. Því miður er tækifærið ekki nýtt til þess. Síðan sýnir það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson var að segja áðan hversu flókið kerfi þetta er. Jú, ég styð þetta mál vegna þess að ég tel að þetta sé fyrsta skrefið í þá átt að bæta kerfið, en við hefðum átt að nýta tækifærið og bæta hag þeirra sem lifa í þessu kerfi núna vegna þess að páskarnir eru fram undan og þessi hópur hefur verið svikinn í fjölda ára. Tökum krónu á móti krónu skerðingarnar út, sem skipta orðið milljörðum eða tugum milljarða sem hafa verið teknir af þessum hópi. Það hefði verið hægt að bæta úr því núna, en því er lofað að það komi við endurskoðun almannatrygginga. Á ég að trúa því? Ég vona það en finnst það ólíklegt, því miður.

Hæstv. forseti. Samþykkt þessa frumvarps er mikilvæg fyrir fólkið í landinu því að með því aukum við skýrleika laga um almannatryggingar og aðgengi fólks að lögunum, sem aftur ætti að draga úr mistökum við útreikning og afgreiðslu réttinda og greiðslna almannatrygginga sem gagnast jú öllum örorku- og ellilífeyrisþegum. Samþykkt frumvarpsins er því líka mikilvægur liður í að bregðast við ábendingum frá Ríkisendurskoðun og umboðsmanni Alþingis á undanförnum árum. Þá er frumvarpið mikilvægt því að hér færum við réttindaávinnslu í örorkulífeyriskerfinu nær nútímanum með frekari ívilnunum fyrir yngra fólk og fólk sem búið hefur tímabundið erlendis. Ég vil að lokum þakka hv. velferðarnefnd fyrir góða vinnu við vinnslu frumvarpsins og fagna því sérstaklega að við skyldum sameinast um mikilvæga tillögu minni hlutans um að fella út skerðingar framfærsluuppbótar til einhleypra örorkulífeyrisþega sem njóta mæðra- og feðralauna.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um dómstóla. Einnig eru lagðar til breytingar á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem leiða af breytingum á fyrrnefndum lögum. Á vormánuðum 2022 var skipaður starfshópur um sameiningu héraðsdómstóla og honum falið að taka saman upplýsingar um þau atriði sem huga þyrfti að við sameiningu átta héraðsdómstóla landsins í einn. Einnig að koma með tillögur að útfærslu að slíkum breytingum, meta hagkvæmni af sameiningunni og þörf á lagabreytingum. Frumvarp þetta byggist einkum á skýrslu starfshópsins og þeim tillögum að breytingum á lögum um dómstóla sem henni fylgdu. Með frumvarpinu er lagt til að hinir átta héraðsdómstólar landsins verði sameinaðir í einn dómstól undir nafninu Héraðsdómur. Lögð er áhersla á að styrkja héraðsdómstigið, skapa forsendur fyrir því að auka gæði við vinnslu dómsmála og gera stjórnsýslu dómstigsins skilvirkari, gegnsærri og markvissari. Forsenda sameiningarinnar er sú að Héraðsdómur hafi starfsstöðvar á landsbyggðinni þar sem héraðsdómstólar eru nú staðsettir og horft er til þess að efla og styrkja starfsstöðvarnar. Ætla má að ná megi fram einfaldari og skilvirkari stjórnsýslu fyrir dómstólana og auknu eftirliti með henni. Þá er jafnframt gert ráð fyrir að fjárframlög og mannauður dómstólanna nýtist betur og aukið hagræði náist við meðferð dómsmála, borgurunum til hagsbóta. Þá býr frumvarpið einnig í haginn fyrir frekari þróun stafrænnar meðferðar dómsmála. Auk þess verði rýmri heimildir um hvar megi taka dómsmál fyrir, eftir atvikum með fjarfundabúnaði, til þess að draga úr óþarfa ferðalögum og tímasóun aðila dómsmála, málflytjenda og starfsmanna dómstólanna og í því tilliti auka lífsgæði, styrkja búsetu um allt land og styðja við baráttuna í loftslagsmálum. Lagt er til að starfsstöðvar Héraðsdóms á landsbyggðinni verði lögbundnar sem og lágmarksfjöldi starfsmanna á hverri starfsstöð þannig að þrír starfsmenn verði að lágmarki starfandi á hverri starfsstöð, þar af a.m.k. tveir héraðsdómarar eða einn héraðsdómari og einn dómarafulltrúi. Sú tilhögun þykir til þess fallin að styrkja faglegt starf héraðsdómstigsins á landsbyggðinni og efla starfsemi þess þar. Lagt er til að yfirstjórn dómstólsins hafi aðsetur í Reykjavík og er þá fyrst og fremst horft til dómstjóra og skrifstofustjóra, en sjá má fyrir sér að varadómstjóri sem og starfsfólk sem vinnur náið með dóm- og skrifstofustjóra vegna daglegrar stjórnunar geti starfað á hvaða starfsstöð Héraðsdóms sem er samkvæmt ákvörðun dómstjóra, eftir því sem þarfir dómstólsins krefjast. Lagt er til að dómstjóri og varadómstjóri Héraðsdóms verði skipaðir af stjórn dómstólasýslunnar til 5 ára, að undangenginni auglýsingu meðal héraðsdómara um embættið. Þá er lagt til að dómstjóri skipi Héraðsdómi skrifstofustjóra og starfsheiti löglærðra aðstoðarmanna dómara verði breytt í dómarafulltrúa, án þess þó að breytingar verði gerðar á inntaki starfsins eða réttarstöðu þeirra. Af framangreindu leiðir að allir héraðsdómarar myndu framvegis starfa við einn dómstól og að úthlutun allra mála í héraði yrði á hendi eins dómstjóra. Dómstjóri gæti úthlutað málum til héraðsdómara og dómarafulltrúa og falið héraðsdómurum meðdómendastörf án tillits til þess hvar þeir hefðu fasta starfsstöð og án tillits til þess á hvaða starfsstöð málin væru rekin. Þannig yrði m.a. betur unnt að jafna álag. Því tengt er lagt til að rýmkað verði hvar taka megi dómsmál fyrir en tillaga þess efnis í frumvarpinu lýtur að því að heimild héraðsdómara til að taka mál fyrir utan umdæmis síns verði ekki lengur takmörkuð við þinghöld eftir þingfestingu máls, þó þannig að mál skuli að jafnaði taka fyrir þar sem til hagræðis þykir fyrir rekstur þess. Þá eru lagðar til nokkrar breytingar á hlutverki og verkefnum dómstólasýslunnar. Þær lúta í stórum dráttum að því að staða stofnunarinnar gagnvart Héraðsdómi verði að mestu leyti sú sama og verið hefur gagnvart Landsrétti og Hæstarétti frá 1. janúar 2018. Auk þess er lagt til að dómstólasýslunni verði fengnar auknar heimildir til að setja reglur, þar á meðal um úthlutun dómsmála og um undirbúning að skipun dómstjóra og varadómstjóra Héraðsdóms. Við vinnslu frumvarpsins var horft til sérstöðu dómvaldsins skv. 2. gr. og V. kafla stjórnarskrárinnar og sérstaklega til þess að ekki yrði vegið að sjálfstæði þess. Staða héraðsdómara mun ekki raskast verði frumvarpið að lögum heldur munu þeir áfram gegna embætti með sömu staðsetningu og sömu lögkveðnu kjörunum. Dómstjórar núverandi héraðsdómstóla munu halda launum sínum sem dómstjórar út skipunartíma sinn sem dómstjórar og áfram jafnframt gegna embættum sem héraðsdómarar. Starfsfólk héraðsdómstóla, sem verður í starfi þegar héraðsdómur tekur til starfa, mun verða starfsfólk Héraðsdóms. Sameining héraðsdómstóla landsins í einn þykir sem slík ekki vera til þess fallin að hafa áhrif á jafnrétti eða stöðu kynjanna, hvorki að því er varðar aðila sem leita til héraðsdómstigsins né héraðsdómara og starfsfólk héraðsdómstólanna. Gert er ráð fyrir að kostnaður sem leiðir af frumvarpinu rúmist innan ramma gildandi fjárlaga. Þegar ráðist er í jafnmiklar breytingar á uppbyggingu stofnana réttarkerfisins og hér er lagt til er mikilvægt að gefinn verði rúmur aðlögunartími frá lögfestingu til gildistöku laganna. Er því lagt til að sameining héraðsdómstólanna taki gildi 1. ágúst 2024 en dómstjóri verði skipaður frá 1. mars 2024 til þess m.a. að undirbúa sameiningu og stofnun dómstólsins. Gangi sameiningaráformin eftir kallar það á ýmsar lagabreytingar í framhaldinu og því er gert ráð fyrir að á komandi vetri verði lagt fram annað frumvarp um nauðsynlegar breytingar á réttarfarslöggjöf. Hæstv. forseti. Ég hef farið yfir helstu atriði frumvarpsins en að öðru leyti vísast til greinargerðar þess og skýringar við einstök ákvæði. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég tel að hér sé mjög sérstakt frumvarp á ferðinni hvað það varðar að auka hagkvæmni og stuðla að meiri samvinnu og samlegð en er í dag, eins og vitnað er í skýrslu Ríkisendurskoðunar um stjórnsýslu dómstólanna. Ég tel að það sé miklu einfaldara að auka samvinnu milli núverandi dómstóla þannig að hægt sé að flytja mál á milli þeirra embætta sem nú eru á landsbyggðinni. Þessi litlu embætti eins og á Ísafirði, Sauðárkróki, Borgarnesi og víðar eru mjög mikilvægar stofnanir úti á landi. Að þær verði ekki sjálfstæðar stofnanir er bara upphafið að endi þeirra, svo einfalt er það. Ég held að mjög mikilvægt sé að fara að þessu með mun vægari hætti, þ.e. að auka samvinnu milli allra dómstólanna í dag, frekar en að steypa öllu í eitt mót, einn dómstól og eina stofnun sem mun gera það að verkum að við næstu hagræðingarkröfu í fjárlögum verður farið að skera niður úti á landi. Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Var ekkert skoðað að hafa lagaheimildir þar sem hægt væri að flytja mál á milli dómstóla og dómarar við önnur embætti tækju við málum, eins og frá höfuðborgarsvæðinu, sem er miklu vægara úrræði og myndi ekki kalla á þessar veigamiklu breytingar sem hér er verið að gera? Ég vil minna á að núverandi héraðsdómstólakerfi er gríðarlega mikilvægt. Það var sett með löngum aðdraganda, m.a. vegna álits frá mannréttindanefnd Evrópu og frægs hæstaréttardóms frá 9. janúar 1990 sem olli mikilli umræðu meðal lögfræðinga og miklum fræðiskrifum. Ég minnist sérstaklega einnar greinar eftir þekktan lögmann hér í bæ og fyrrum hæstaréttardómara sem hét „Gott er að eiga góðan að“. Ég tel að þetta frumvarp sé ekki til hagsbóta fyrir landsbyggðina og þau opinberu störf sem þar eru og eru innan dómsýslunnar.

Virðulegur forseti. Hér er hv. þingmaður að viðra áhyggjur af því að afleiðingar þessara breytinga kunni að vera þær að starfsstöðvum á landsbyggðinni verði lokað komi til að mynda til þess að fjárframlög til dómstólanna verði skorin niður, að þá verði hægastur vandinn að skera niður starfsemi á landsbyggðinni. Í fyrsta lagi er fjöldi dómara lögfestur. Því verður auðvitað ekki breytt. Í öðru lagi, með skilningi á og tilliti til þeirra sjónarmiða sem hv. þingmaður viðrar hér og eru alveg fullgild til þess að hafa áhyggjur af, þá búum við þannig um málin í þessu frumvarpi að við lögfestum þessar starfsstöðvar. Og við gerum betur: Við lögfestum það að í minnstu stofnununum sem eru úti á landi verði starfsmönnum fjölgað, þar á meðal þeim sem geta fellt dóma, og við gefum heimildir til að nota nútímatækni til að greiða fyrir málum inn í dómskerfið. Því væri það alltaf meiri hluta Alþingis að ákveða það á hverjum tíma ef loka ætti einhverjum starfsstöðvum úti á landi. Þar sem við þekkjum vel til hér á þingi, bæði ég og hv. þingmaður sem viðraði þessar áhyggjur, þá vitum við að það myndi ekki ganga þrautalaust fyrir sig. Þetta er því staðan. Við teljum okkur vera að styrkja starfsemi úti á landi, tryggja hana og efla dómstigið á þessum stöðum þannig að það geti betur sinnt hlutverki sínu, veitt betri þjónustu til að mynda gagnvart lögmönnum sem þar búa á þeim svæðum, og dómstólarnir eru oft grundvöllur að þeirri starfsemi. Hitt ber svo á að líta, að komið hefur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar og í gögnum frá fjármálaráðuneytinu að hvatt sé mjög til þess að fækka stofnunum ríkisins til að hagræða í rekstri. Það erum við að gera með þessu og þar á meðal er mjög mikil áhersla lögð á svokallaðar örstofnanir, sem eru yfir 40 talsins. Þær eru einar sex í dómskerfinu eins og staðan er í dag.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svar sitt. Ég er þingmaður Norðvesturkjördæmis, eins dreifbýlasta kjördæmis landsins, og það er mjög mikilvægt fyrir Vestfirðinga að það sé Héraðsdómur Vestfjarða, mikilvægt fyrir Vestlendinga að það sé Héraðsdómur Vesturlands. Það er mikilvægt fyrir sjálfsmynd þessa héraðs. Eins og góður maður sagði, hvert sveitarfélag í landinu vildi hafa sinn sýslumann, sinn bæjarstjóra, sinn kaupfélagsstjóra og sinn prest. Það er verið að grafa undan þessu öllu saman með því að setja allt í eina stofnun. Eins og Halldór Laxness sagði: Það er dýrt að vera Íslendingur. Vissulega er minni framleiðni úti á landi og óhagkvæmari í þessum dreifðu byggðum. Lífskjör þar eru verri og störf eru að sogast hingað á höfuðborgarsvæðið og hafa gert áratugum saman. Það er verið að setja þetta í eina stofnun þegar það hefði verið hægt að gera þetta allt saman miklu einfaldara með því að Héraðsdómur Vestfjarða, Héraðsdómur Vesturlands og Héraðsdómur Norðurlands vestra væru enn þá sjálfstæðar stofnanir en það yrði bara aukin samvinna. Þær yrðu efldar með þeim hætti að mál af höfuðborgarsvæðinu væru tekin til afgreiðslu þar, þau mál sem væri hægt að vinna með rafrænum hætti. Það tel ég að hefði verið miklu vægara úrræði, miklu vægari leið en hér er verið að fara. Og varðandi það sem Ríkisendurskoðun er að segja þá búum við í fámennu landi, mjög stóru og fámennu landi, og það er endalaust hægt að segja að það sé hægt að auka samlegðaráhrif og spara pening og annað slíkt með því að sameina allt í eitt embætti. Ég vil benda á að núverandi ríkisstjórn hefur ekki gengið á undan með góðu fordæmi þegar hún var að fjölga ráðuneytunum, fjölga ráðherrum. Það kostaði nú sitt. Og varðandi fækkun stofnana ríkisins og örstofnana þá vil ég benda á að það eru ekki bara dómstólar sem eru að úrskurða í deilumálum. Það eru líka úrskurðarnefndir á vegum ríkisins, framkvæmdarvaldsins. Hvað líður sameiningu þeirra? Þar er mörg matarholan fyrir ýmsa sem eiga sæti í þessum úrskurðarnefndum og ekki er neitt að frétta af sameiningu úrskurðarnefnda. 

Virðulegur forseti. Fyrst af öllu vil ég segja að ég skil áhyggjur hv. þingmanns og margir hafa nefnt í þeim efnum að sporin hræða. Það er einmitt á grundvelli þess sem ég nálgast þessi mál, bæði sameiningu héraðsdómstólanna og sameiningu sýslumannsembættanna, með þeim hætti sem raun ber vitni í frumvörpunum sem liggja hér fyrir. Það eru þrír dómstólar í kjördæmi hv. þingmanns, í Borgarnesi, á Sauðárkróki og á Vestfjörðum. Það eru liðin mörg ár síðan Halldór Laxness lét þessi orð falla og landið var svolítið öðruvísi þá og íbúasamsetning þess. 

Virðulegi forseti. Þingflokkur Framsóknar setti fyrirvara við þetta mál og leggur mikla áherslu á mikilvægi þess að frumvarpið verði raunverulega til þess fallið að styrkja héraðsdómstólana í hverju héraði fyrir sig. Efla þarf starfsemi þeirra og tryggja að störf við hvern dómstól haldist svo að sérþekking á svæðinu haldist óröskuð. Starfsstöðvar á landsbyggðinni eru mikilvægar fyrir réttindi almennings um greiðan aðgang að dómstólum, sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Einnig þarf að líta til þess að án starfsstöðva héraðsdóms á landsbyggðinni er hætta á að lögmenntaðir einstaklingar hafi ekki kost á starfi við hæfi í tengslum við dómstólakerfið utan höfuðborgarsvæðisins. Það á sérstaklega við um þá sem hafa aflað sér málflutningsréttinda og eru með lögverndað starfsheiti sem lögmenn. Settur er mikill fyrirvari við b-lið 11. gr. frumvarpsins sem breytir 33. gr. laganna, en þar er dómstjóra fengið ótakmarkað vald til að úthluta málum til dómara óháð starfsstöð og aðsetri dómara. Þetta er sett fram undir því flaggi að jafna vinnuálag dómaranna en úthlutun málanna til dómara varðar ekki einungis þá sjálfa eða dómstólinn. Þetta getur haft talsvert neikvæð áhrif á aðila máls, t.d. málflytjendur og saksækjendur. Hagur aðila máls þarf alltaf að vera hafður að leiðarljósi, enda snýst dómskerfið um rétt aðila til að fá úrlausn mála sinna. Einstaklingurinn er ávallt í fyrirrúmi þó svo að þessi breyting kunni að vera til hægðarauka fyrir dómstólinn og reka megi mál á starfsstöð héraðsdóms utan þeirrar varnarþings sem málið skal rekið samkvæmt V. kafla laga um einkamál og VI. kafla laga um sakamál. Hættan er á að ofangreind heimild verði ekki til hægðarauka fyrir þann lögmann sem hefur starfsstöð í viðkomandi varnarþingi. Kostnaður við ferðalög vegna málflutnings við héraðsdóm er líklegur til að falla á skjólstæðinginn. Því er lögð áhersla á að lögmenn fái útlagðan ferðakostnað greiddan úr ríkissjóði en ekki úr vasa skjólstæðingsins þar sem þessi ákvörðun er tekin, virðist vera, einhliða af hálfu dómstjóra héraðsdóms. Einnig er lögð áhersla á það að málsgrein verði bætt við b-lið 11. gr. þar sem komi fram að meginreglur réttarfars gildi í hvívetna við úthlutun mála og að dómstólasýslunni verði falið að setja skýrar reglur um úthlutunina og til hvaða sjónarmiða skuli horft til. Þá gerum við í Framsókn athugasemdir við ákvæði 13. gr. frumvarpsins, sem breytir 36. gr. dómstólalaga. Í 2. mgr. 13. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir nýju ákvæði þar sem dómara eru gefnar nokkuð frjálsar hendur með á hvaða þingstað mál er tekið fyrir. Einu skorðurnar sem settar eru við þá ákvörðun er mat dómarans á því hvar þyki heppilegt að taka málið fyrir. Þó það geti vissulega horft til hægðarauka og tímasparnaðar að hafa sveigjanleika með staðsetningu á fyrirtöku mála fyrir dómstólinn sjálfan þá verður að reisa ákveðnar skorður við ákvarðanatöku af þessu tagi af hálfu dómara. Þau sjónarmið sem ráða för við slíkt mat dómara á því hvað teljist heppilegur þingstaður þurfa að vera skýr og túlkuð með þröngum hætti. Má þar nefna að taka verði tillit til búsetu og/eða staðsetningar bæði aðila máls og lögmanna og hvort um sé að ræða umfangsmikið mál eða einfalt, hvort mál verði tekið fyrir rafrænt og þess háttar. Þá teljum við að skýra þurfi ákvæði 13. gr. betur en gert er í núverandi frumvarpi og greinargerð þess. Þar er nauðsynlegt að tekið verði fram að heimild dómara sé takmörkuð af varnarþingsreglum laga um einkamál og laga um sakamál. Þá er gerð athugasemd við að greinin sjálf veitir töluvert rýmri heimild en markmið hennar er samkvæmt greinargerðinni. Mikilvægt er að skýrt sé í ákvæði frumvarpsins að hver og einn á rétt á því að fá úrlausn sinna mála frá sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli. Hlutverk dómstóla er að taka fyrir úrlausnarefni og kveða upp dóma um réttindi og skyldur hins almenna borgara. Málarekstur fyrir dómstólum á ekki að stjórnast af hagræðissjónarmiðum viðkomandi héraðsdómara heldur að leiðarljósið sé hagur hins almenna borgara hvar á landinu sem hann býr. Virðulegi forseti. Við viljum ítreka mikilvægi þess að sérþekking og störf héraðsdómstólanna haldist í hverju héraði og að ekki komi til uppsagna, fækkunar á störfum og að byggðasjónarmið verði virt við þessa breytingu. Með frumvarpi þessu eru blikur á lofti hvað varðar brottfall sérþekkingar og starfa utan höfuðborgarsvæðisins. Einnig er það talið ómakleg staða til framtíðar ef umræddar breytingar á lögum um dómstóla verði til þess fallnar að aðili máls eða lögmaður hans neyðist til að ferðast langt frá sínu nærsamfélagi til þess að fá úrlausn mála sinna. Um er að ræða stjórnarskrárvarinn rétt sem Ísland hefur einnig staðfest með lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu. Þar bendi ég aftur á 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, en þar kemur fram að hver og einn eigi rétt á að „halda uppi vörnum sjálfur eða með aðstoð verjanda að eigin vali“. Þar þarf að hafa í huga að ákvörðun um hvar skuli halda þinghald á ekki að vera til óhagræðis fyrir málsaðila. Virðulegi forseti. Framsókn og ríkisstjórnin í heild hefur ítrekað fjallað um jafnan rétt til búsetu og í því felst m.a. að einstaklingar þurfi ekki að ferðast langar leiðir til að sækja nauðsynlega þjónustu, en málarekstur fyrir dómstólum fellur undir þá skilgreiningu. Við viljum að það sé haft í huga við meðferð þessa máls og ef það verður að lögum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur fyrir góða ræðu. Ég er algerlega sammála nálgun hv. þingmanns, sem er að þetta eigi að sjálfsögðu að miðast út frá þjónustu við íbúa landsins, eins og hún sagði. Hagur hins almenna borgara, hvar á landinu sem hann býr, er það sem skiptir máli. Ég tel umfjöllun hennar um 11. og 13. gr. vera mjög áhugaverða og á rökum reista. Málið er, að í þessu frumvarpi er verið að líta á þetta út frá hagræðingu dómstólsins, ekki út frá hag borgaranna. Ég hef t.d. flutt mál við Héraðsdóm Norðurlands eystra á Akureyri. Þar var fjölskipaður dómstóll, þrír dómarar. Einn af meðdómendum var héraðsdómarinn á Norðurlandi vestra og var hann kominn á Norðurland eystra til að taka þátt í dómstörfum þar. Að sjálfsögðu á að flytja til dómarana sjálfa, þar er hagræðið; með flutningi dómara og að þeir geti farið á milli héraða og embætta og tekið þátt í dómstörfum þar, en ekki að borgararnir séu í óvissu um hvar mál séu rekin. Eins og kemur fram í 11. og 13. gr., þá ert þú kannski íbúi í Reykjavík og málið er flutt á Ísafirði og sent þangað til afgreiðslu. Ég tek undir það að ríkið þurfi að sjálfsögðu að greiða flutningskostnað og annað slíkt, þá ertu hreinlega kominn út í tóma vitleysu. Þetta á að vera þjónusta við borgarana og ekkert annað. Ég treysti því að Framsóknarflokkurinn muni gæta hagsmuna landsbyggðarinnar í þessu máli. Ég tel að þetta sé dæmigert mál þar sem hugsunarháttur vestan Ártúnsbrekku gildir, hérna í 101. Það verður að hafa hagsmuni hinna dreifðu byggða að leiðarljósi hér og þjónustu við hinar dreifðu byggðir úti á landsbyggðinni, ekki síst í Norðvestur- og Suðurkjördæmi. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Má ekki treysta því að Framsóknarflokkurinn muni gæta að þeim atriðum sem hv. þingmaður taldi upp í ræðu sinni, að þetta mál verði skoðað miklu betur og þá lagt upp með að auka hagkvæmni og samstarf milli þeirra dómstóla sem nú eru í gildi, þeirra embætta sem nú eru til staðar 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir andsvarið. Ég heyri að við erum á sömu skoðun hvað þetta varðar. Reynslan er bitur af því þegar verið er að færa yfirstjórn slíkra stofnana á höfuðborgarsvæðið líkt og er verið að gera í þessu máli. Reynslan sýnir okkur að þjónustan hefur verið að færast í auknum mæli á höfuðborgarsvæðið, sem er þróun sem við í Framsókn erum ekki hlynnt. Við viljum tryggja að það séu störf og byggð úti um allt land og það erum við að gera með þessum ítarlega fyrirvara við málið. Við erum að tryggja að slíkt verði haft að leiðarljósi við vinnuna á þessu frumvarpi og að við séum algjörlega með það á hreinu að hagsmunir íbúanna skuli ráða för í þessu máli, ekki hagsmunir einstakra dómara, dómstóla eða yfirstjórnar héraðsdómstóla. Að mínu og okkar mati þá þurfum við að gæta að byggðasjónarmiðum á öllu landinu. Við eigum frekar að efla starfsstöðvarnar eins og þetta frumvarp gerir ráð fyrir. Ég vona innilega að það verði raunin en ekki að allt mokist á höfuðborgarsvæðið, sem er þróun sem við aðhyllumst ekki í Framsókn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svar sitt. Mér finnst gott að heyra það sem hún var að segja, þetta hljómar eins og músík í mín eyru. Ég tel að það séu hagsmunir íbúa á landsbyggðinni að fá að hafa þær stofnanir og þá dómstóla sem þegar er búið að skipa í lög og hafa verið frá upphafi héraðsdómstólakerfis landsins frá því það var sett á laggirnar upp úr 1990. Þetta kerfi hefur reynst alveg gríðarlega vel. Þessar stofnanir eru sýnilegar á landsbyggðinni og þarna eru mikilvægir embættismenn sem hafa sinnt ýmsum öðrum þjóðþrifaverkum á sínu svæði. En ég tel líka að þetta séu hagsmunir íbúa á höfuðborgarsvæðinu - að mál þeirra verði send út um allar koppagrundir á landsbyggðina til afgreiðslu á starfsstöðvum þar finnst mér bara vera röng nálgun. Miklu frekar ættu dómararnir að fara á milli héraða og dæma þar sem mál eru til meðferðar. Ég tel að þetta frumvarp sé það gallað að ekki sé hægt að gera nægilegar breytingar á því þannig að það geti orðið að lögum. Ég tel að það þurfi allt aðra nálgun og þá með hagsmuni landsbyggðarinnar og landsbyggðarkjördæmanna að leiðarljósi. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Sér hún möguleika á því að hægt sé að gera breytingar á þessu frumvarpi með þeim hætti - grundvallarbreytingar sem ég tel mikilvægar - að hægt verði að gæta hagsmuna hinna dreifðu byggða, íbúa á landsbyggðinni, og að þessi embætti fái enn þá að lifa og dafna með auknu samstarfi sín á milli til að auka hagræðingu við rekstur þannig dómarar geti farið á milli héraða? Er þetta ekki bara of stórt mál til breytingar? Ég sé ekki að hægt sé að koma með litla breytingartillögu og breyta þessari nálgun. Það getur vel verið að menn með reiknistokk hjá Ríkisendurskoðun hafi fundið það út að óhagkvæmt sé að búa úti á landi. Það má vel vera, en allar sjávarbyggðirnar eru þar og þar verður stór hluti verðmætasköpunar íslensks samfélags. Það er kannski spurning um að flytja Ríkisendurskoðun út á land svo þau geti séð hvaða verðmæti verða til í frumatvinnugreinunum þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Sem íbúi á landsbyggðinni og þingmaður kjördæmis sem tilheyrir landsbyggðinni, Suðurkjördæmi, þá er ég náttúrlega hlynnt því að við færum stofnanir út á landsbyggðina í auknum mæli. Ég vil sjá þá þróun. Ég vil ekki að við höldum því áfram að landsbyggðin þurfi endalaust að sækja sér nauðsynlega þjónustu til höfuðborgarsvæðisins. Að því sögðu þá veit ég líka að það er ekki sanngirnissjónarmið í því að höfuðborgarbúar eða lögmenn á höfuðborgarsvæðinu þurfi jafnvel að sækja þinghöld á Vestfjörðum eða fyrir austan. En ég vil að það sé staðinn vörður um það hvernig við gætum að byggðasjónarmiðum með þessari breytingu sem dómsmálaráðherra boðar. Við höfum gert viðamiklar breytingar í nefndum á ýmsum málum sem hafa komið hingað inn og ég treysti á það að sérstaklega mínir fulltrúar í allsherjar- og menntamálanefnd taki þetta mál föstum tökum og standi vörð um byggðasjónarmiðin, því það er það sem skiptir máli. Við eigum að efla störf og starfsemi ríkisstofnana á landsbyggðinni en ekki draga úr vægi þeirra. Svo sannarlega held ég að það sé hægt að gera breytingar á þessu frumvarpi til þess að gera það skýrara og gæta að þessum sjónarmiðum. Standa þarf vörð um það inni í nefnd og koma þessu vel frá sér.

Virðulegur forseti. Hér er um mjög sérstakt mál að ræða, sameiningu héraðsdómstóla, og ég tel að við ættum ekki að samþykkja þetta mál á þessu vori. Ég tel að breytingarnar séu ekki þess eðlis að þær komi til móts við hagsmuni landsbyggðarinnar og mikilvægi þess að stofnanir séu úti á landi. Hér er raunverulega verið að leggja til að lagður verði niður dómstóllinn á Ísafirði, Héraðsdómur Vestfjarða, lagður niður Héraðsdómur Vesturlands og lagður niður Héraðsdómur Norðurlands vestra - þetta eru allt dómstólar í mínu kjördæmi - svo ekki sé minnst á dómstólinn á Egilsstöðum, á Selfossi og á Akureyri. Hér er verið að steypa öllu í einn dómstól, einn héraðsdómstól, eitt embætti með aðsetur í Reykjavík, starfsstöð í Reykjavík sem stjórnað er í Reykjavík og frá Reykjavíkurvaldinu. Ég tel að andsvör mín og svör hæstv. dómsmálaráðherra og svör hv. þm. Hafdísar Hrannar Hafsteinsdóttur hafi varpað ágætisljósi á þau sjónarmið sem ég vildi koma á framfæri í þingsal og þau eru að þetta frumvarp gangi gegn hagsmunum hins almenna borgara í landinu og þá þjónustu sem hann á rétt á frá dómskerfinu í heimabyggð. Þá er ég ekki bara að tala um úti á landi heldur líka á höfuðborgarsvæðinu þar sem frumvarpið gerir ráð fyrir eftirfarandi í b-lið 11. gr., með leyfi forseta: „Dómstjóri getur úthlutað málum til dómara óháð því á hvaða starfsstöð Héraðsdóms dómari á fast sæti eða hefur aðsetur og óháð því á hvaða starfsstöð mál eru rekin.“ Þetta þýðir að aðilar að máli, aðilar sem búsettir eru á höfuðborgarsvæðinu, eru kannski sendir út á land, háð því á hvaða starfsstöð málið er rekið. Mál getur verið rekið úti á landi sem átti raunverulega heima hér á höfuðborgarsvæðinu, er þjónusta við borgarana þar. Þetta gengur gegn hagsmunum íbúa á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel líka að með því að leggja niður embætti - við þekkjum sögurnar af því þegar sameinuð eru embætti. Við erum það fámennt samfélag að raunverulega væri hægt að sameina nánast allt eða miklu meira, en það er almennt dýrt að reka lítið samfélag með svona stórri yfirbyggingu eins og við erum með. Þessi ríkisstjórn hefur ekki gengið á undan með góðu fordæmi með því að fjölga ráðuneytum sem er gríðarlega kostnaðarsamt en síðan vill hún ráðast á landsbyggðina með því að sameina stofnanir þar. Jú, þau segja að þetta eigi að efla landsbyggðina. Af hverju? Til að slá á þessi rök landsbyggðarþingmanna og landsbyggðarinnar gagnvart því að það sé verið að sameina. Hæstv. dómsmálaráðherra sagði í ræðu sinni þegar ég spurði hann um úrskurðarnefndirnar að það ætti jafnvel að flytja verkefni úrskurðarnefndanna til sýslumannsembættanna. Ég veit ekki betur en að hæstv. dómsmálaráðherra sé með frumvarp fyrir þinginu eða ætli að leggja það fram, um að sameina öll sýslumannsembættin í eitt embætti. Þá er Ísland orðið ein sýsla. Það er mjög sérstakt því að sýsla þýðir hluti eða landshluti. Ef Ísland er ein sýsla þá er það væntanlega hluti af einhverju öðru. Ég held að þetta sé ekki frumvarp sem eigi að ná fram að ganga og ég vonast til þess að landsbyggðin og sveitarstjórnarmenn úti á landi, sem er umhugað um störf úti á landi og embætti úti á landi, skili umsögnum sem varpi ljósi á það. Ég treysti á það að Framsóknarflokkurinn, sem er öflugur í Norðvesturkjördæmi, á 1. þingmann þar, og líka í Norðausturkjördæmi og hefur mikil ítök í sveitum landsins og í hinum dreifðu byggðum, komi í veg fyrir það sem hér er að eiga sér stað innan dómskerfisins, að skella öllu í sama mót, vegna þess að þróunin mun bara verða á einn veg. Það verður aðhaldskrafa í fjárlaganefnd og þá verður farið að skera niður í hinum dreifðu byggðum. Það byrjar smátt og smátt og mun gerast yfir nokkurra ára tímabil og enda með því að þessar starfsstöðvar, eins og talað er um í 1. gr. frumvarpsins, verða lagðar niður. Þá er hægt að gera það með einföldum hætti. Þær enda með því að verða bara skel og svo kemur beiðni um lagabreytingu þar sem Alþingi þarf að staðfesta orðinn hlut. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla ítarlegar um þetta frumvarp en ég tel að það sé merki um ákveðna hættu sem landsbyggðin þarf að bregðast við og af fullum þunga. Ég treysti því að þingmenn landsbyggðarinnar muni gæta hagsmuna landsbyggðar í þessu máli eins og þeim ber skylda til.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2012, um tilkynningar um heimilisofbeldi. Hér er um að ræða frumvarp sem er ætlað að skýra betur þær heimildir sem heilbrigðisstarfsmenn hafa til að tilkynna heimilisofbeldi til lögreglu þegar sjúklingur sem er þolandi slíks ofbeldis leitar á heilbrigðisstofnun. Tilkynningin yrði gerð að beiðni sjúklings. Í slíkum tilvikum er heimilt að miðla til lögreglu almennum persónuupplýsingum sjúklings, upplýsingum um áverka sjúklings ásamt öðrum upplýsingum er varða ofbeldið og aðstæður sjúklingsins og eru taldar nauðsynlegar í þeim tilgangi að lögregla geti gert viðeigandi ráðstafanir til að tryggja nauðsynlega vernd og stuðning. Hæstv. forseti. Heimilisofbeldi er umfangsmikið samfélagslegt mein sem hefur í auknum mæli verið álitið úrlausnarefni samfélagsins alls. Þannig hafa auknar kröfur verið settar á stjórnvöld að bregðast við og grípa til nauðsynlegra og markvissra aðgerða til að vinna gegn ofbeldi og vernda þau sem fyrir því verða. Árið 2022 voru tæplega 1.100 heimilisofbeldismál tilkynnt til lögreglu. Um 63% málanna voru ofbeldi af hendi maka eða fyrrverandi maka og um fjórðungur milli foreldra og barna. Tæplega 80% árásaraðila voru karlar á meðan 67% þolenda voru konur. Þessi birtingarmynd er m.a. ein ástæða þess að heimilisofbeldi er skilgreint sem kynbundið ofbeldi. Af þeim konum sem lagðar voru inn á Landspítalann í kjölfar líkamlegra áverka af völdum heimilisofbeldis á tímabilinu 2005–2019 var í 12% tilvika skráð tenging við aðkomu lögreglu samkvæmt skrám spítalans. Þolendur heimilisofbeldis eru útsettir fyrir bæði stigmögnun í alvarleika og ítrekuðu ofbeldi. Af þeim 1.636 konum sem leituðu á bráðamóttöku Landspítala á 15 ára tímabili voru 38% þeirra að koma ítrekað á spítalann í kjölfar heimilisofbeldis. Þess vegna er það mikilvægt og mikilvægt út frá þessum óhugnanlegu tölum að leitast við að rjúfa ofbeldishringinn og styðja þolendur í að komast út úr aðstæðunum. Heilbrigðisstarfsmenn eru oft þeir fyrstu og jafnvel einu fagaðilarnir sem fá vitneskju um ofbeldið. Þegar einstaklingur leitar á heilbrigðisstofnun í kjölfar heimilisofbeldis er oftar en ekki tilefni til að óska eftir aðkomu lögreglu að málinu. Þrátt fyrir það virðist lögregla ekki vera kölluð til nægilega oft þegar slík mál koma inn á borð heilbrigðisstarfsmanns. Mögulegt er að ástæðan fyrir því sé að núgildandi ákvæði 1. mgr. 17. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2012, sé ekki nægilega afgerandi og skýrt að mati heilbrigðisstarfsmanna. Þannig er heilbrigðisstarfsfólk sett í erfiða stöðu um huglægt mat á því hvenær rétt sé að rjúfa þagnarskyldu. Þannig að þetta er matskennt ákvæði. Með ákvæði eins og lagt er til er talið að hægt sé að bæta úr þessu. Þá er samhliða unnið að verklagi í heilbrigðisþjónustu við móttöku þolenda heimilisofbeldis og gert er ráð fyrir því að það verði tekið upp haustið 2023, á þessu ári. Um er að ræða verklag sem verður innleitt á öllum heilbrigðisstofnunum hér á landi. Verklagið er lýsing á því hver gerir hvað og hvernig þegar tekið er á móti sjúklingi sem er þolandi heimilisofbeldis. Verklagið miðar að því að hjúkrunarfræðingur og læknir verði ekki einu heilbrigðisstarfsmennirnir sem hitti þolanda heldur verði tenging við félagsráðgjafa og tilvísun send á áfallateymi þar sem starfa fagaðilar sem veita sálfræðimeðferð. Þjónustan virkjast þannig þegar þolendur leita til heilbrigðiskerfisins vegna heimilisofbeldis. Verklagið á að vera til þess fallið að öll heimilisofbeldismál verði skráð og unnin með sambærilegum hætti og þolendur fái þannig sambærilega þjónustu óháð búsetu og efnahag. Hæstv. forseti. Við gerð frumvarpsins voru áform um lagasetningu og frummat á áhrifum lagasetningar birt í samráðsgátt stjórnvalda þann 21. desember 2022 og veittur frestur til að skila inn umsögn til og með 10. janúar 2023. Í samráðinu bárust sex umsagnir og í greinargerð með frumvarpinu er fjallað allítarlega um þær athugasemdir sem þar koma fram og voru mjög gagnlegar. Ég ætla nú ekki að fara yfir þær sérstaklega en bendi á að þær eru hér í greinargerð með frumvarpinu. Þá voru drög að frumvarpinu birt í samráðsgátt stjórnvalda þann 27. janúar sl. og var veittur frestur til að skila inn umsögnum til 10. febrúar en þá birtust til viðbótar þrjár umsagnir. Mat á áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð hefur farið fram og það er ekki gert ráð fyrir því við lögfestingu á frumvarpinu að það hafi áhrif á útgjaldahlið ríkissjóðs. Þá var einnig unnið jafnréttismat sem og mat á áhrifum á persónuvernd. Ég vil jafnframt koma inn á það hér, hæstv. forseti, að þær breytingar sem eru lagðar til hér - og ég vil ítreka að verklagið sem er í vinnslu samhliða þessu frumvarpi og þessari breytingu er ekkert síður mikilvægt - þær eru til viðbótar við vinnu sem hefur farið fram á vegum stjórnvalda til að vinna gegn og berjast gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi, ofbeldi gegn konum, og er í fullu samræmi við stjórnarsáttmála um markvissa vinnu þess efnis sem byggir jafnframt á alþjóðlegum samningum Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu á þessu sviði. Istanbúl-samningurinn hefur verið kallaður samningur Evrópuráðsins og hann tekur mið af mannréttindasáttmála Evrópu um rétt allra til lífs. Þá hefur eftirlitsnefnd Evrópuráðsins sem fylgir eftir þessum samningi, GREVIO, komið með ýmsar ábendingar um úrbætur í þessa veru. Er þetta frumvarp og þetta verklag sem hér er kynnt í fullu samræmi við þær ábendingar sem þaðan hafa komið. Ég held að ég hafi gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Þetta er ekki stór breyting í ákvæði, í orðum eða línum en veigamikil breyting og mikilvæg er hún. Þannig að ég hef gert svona í meginatriðum grein fyrir þessu hér, virðulegi forseti, og leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Það voru sláandi upplýsingar sem komu fram í hans máli og dregnar eru fram í greinargerð með þessu ágæta frumvarpi. Það er afskaplega mikilvægt að styðja fórnarlömb heimilisofbeldis við að komast út úr aðstæðum sem þau jafnvel upplifa sig föst í og mörg dæmi eru um. Það er mikilvægt að lögin séu skýr og að verklag við móttöku verði jafnframt tilbúið í kjölfar lagasetningarinnar. Eins og hæstv. ráðherra talaði um í ræðu sinni þá er heimilisofbeldi umfangsmikið samfélagsmein og það er oft þannig að þeir sem verða fyrir heimilisofbeldi eru of hræddir til að segja frá. Í þessu frumvarpi sem hæstv. ráðherra er að mæla hér fyrir er talað um tilkynningu til lögreglu ef sjúklingur biður um það sjálfur. En hvað ef heilbrigðisstarfsmaður er sannfærður um að sjúklingurinn sé fórnarlamb heimilisofbeldis og hefur jafnvel orðið var við það aftur og aftur, er þá ekkert hægt að gera? Er þá þagnarskylda? Verður sjúklingurinn að biðja um tilkynningu? Er það þannig sem lögin virka? Samkvæmt þessu ákvæði sem hér er verið að mæla fyrir er það alveg skýrt að þetta má gera ef sjúklingur biður um það en ég bara spyr: En ef hann biður ekki um það en allir vita hvað hefur gerst og í hvað stefnir?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir þessa spurningu. Þetta kjarnar raunverulega mjög mikla umræðu um það hvernig skyldi orða ákvæðið og hvernig orðalag sé best til þess fallið að takast á við þessar viðkvæmu og erfiðu aðstæður sem eru uppi. Það má spyrja sig að því af hverju það er hreinlega ekki skylda að tilkynna heimilisofbeldi og af hverju þetta hugtak, beiðni, er notað hér. Við spurðum okkar helsta fagfólk, bæði inni á stofnun og þá sem hafa verið að vinna í starfshópi og hafa fjallað um þetta fram og til baka, hvort það ætti að nota orðið heimild eða skylda eða beiðni eða samráð og hvernig það birtist í þessum samskiptum en það er mjög mikilvægt að virða þessar viðkvæmu aðstæður. En ef við spyrjum okkur að því af hverju þessi skylda er ekki þá er ágætlega frá því greint í greinargerð með frumvarpinu hvernig staðan er á öðrum Norðurlöndum. Þar er mjög sambærileg leið farin. Skyldan er vandkvæðum bundin á margan hátt, til að mynda er talið að það gæti frekar aukið á fælingarmátt og þannig fælt þolendur heimilisofbeldis frá því að sækja sér heilbrigðisþjónustu. Hugtakið beiðni var notað, til að mynda í staðinn fyrir samþykki eða samráð, en það er orðanotkun sem kemur frá persónuverndarfulltrúa Stjórnarráðsins og er að fyrirmynd laga nr. 86/2021, um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Þar er notast við hugtakið beiðni en ekki t.d. samþykki eða samráð og það var valið í þessu tilviki.

Frú forseti. Við í velferðarnefnd eigum auðvitað eftir að kynna okkur þetta mál vel og lesa greinargerðina, lúslesa hana, og hlusta á gesti sem vilja ráðleggja okkur varðandi afgreiðslu málsins. En setjum svo að fórnarlamb heimilisofbeldis biðji ekki um að lögreglu sé tilkynnt um ofbeldið og að á heimilinu þar sem ofbeldið hefur átt sér stað séu börn og heilbrigðisstarfsmenn viti af þessu, sjái alveg hvað er í gangi og hafi áhyggjur af áhrifum á heilsu barna og líðan þeirra sem verða vitni að ofbeldinu, til hvaða ráða geta þeir gripið? Þetta er snúið mál og ég skil þetta með fælingarmáttinn en þetta má heldur ekki vera skilgreint svo þröngt að það sé ekki hægt að bregðast við og bjarga börnum og fólki sem býr greinilega við hættulegar aðstæður, bara vegna þess að fórnarlambið biður ekki skýrt um að hlutirnir séu tilkynntir til lögreglu. Nú er ég að velta vöngum, frú forseti, en í framhaldinu mun ég og forseti, sem nú situr á forsetastóli, fara vandlega yfir þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir til hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur. Þetta eru akkúrat og einmitt þær vangaveltur sem er nauðsynlegt að fara í gegnum og maður las í gegnum þær athugasemdir sem komu fram í samráði, bæði um áformin og svo um frumvarpsdrögin. Þetta er mjög mikilvægt af því að þetta eru snúin mál, þau eru viðkvæm, þau eru erfið og í þeim tilvikum þegar þau tengjast börnum eru þau sérstaklega viðkvæm. Þetta snertir persónuverndarsjónarmið og friðhelgi einkalífs og það þarf að kanna allt þetta til hlítar. Auðvitað erum við að leggja þetta fram til þess einmitt að rjúfa þessa vondu stöðu af því að þetta er, eins og ég kom inn á í framsögu, oft ítrekað og verður vítahringur. Ef maður skoðar tölurnar þá þurfum við að gera eitthvað mjög róttækt í þessu og horfast í augu við þá staðreynd að það er kannski í of mörgum tilvikum sem mál eru ekki tilkynnt miðað við þá tölfræði sem er til. Við þurfum að bæta úr því og við þurfum líka að bæta úr verklaginu. Það er óhjákvæmilegt að þetta gerist í samráði við sjúklinginn en við erum auðvitað að leggja þetta fram til að takast á við þessa stöðu og styðja sjúklinginn fyrst og fremst. Þess vegna sagði ég það í framsögunni að ég held að verklagið sé mikilvægt samhliða þessari breytingu.

Forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir leggja þetta mál fram hér því að þetta er auðvitað alveg ótrúlega mikilvægt mál. Um leið og þetta er svona mikilvægt er þetta því miður mjög falið vandamál í samfélaginu okkar. Ef maður setur sig bara í stöðu þolanda sem þarf að kæra maka sinn eða barn sem þarf að kæra pabba sinn þá er erfiðlega með farið. Og að lesa um að 1.100 heimilisofbeldismál hafi verið tilkynnt lögreglu á síðasta ári er auðvitað bara grafalvarlegt, að annan hvern dag komi kona á Landspítalann með líkamlega áverka sökum heimilisofbeldis, þetta eru sláandi tölur. Við erum auðvitað ekki bara að upplifa það að verða vitni að heimilisofbeldi inni á heilbrigðisstofnunum, maður getur sjálfur, prívat og persónulega, upplifað ofbeldi bara hjá næsta nágranna eða kennarar í skóla skynjað að ofbeldi sé að eiga sér stað inni á heimilum og síðan auðvitað bara félagsþjónusta sveitarfélaga, barnaverndarnefndir, við erum að upplifa þetta úti um allt. Síðan er auðvitað þessi mikla breyting á samfélaginu okkar sem er að orsaka það að fólk flyst hingað til lands frá löndum þar sem konur eru t.d. lítils metnar, má segja, og eiga kannski miklu erfiðara heldur en íslenskar konur með að tilkynna slíkt ofbeldi. Sjáum við fyrir okkur að geta náð t.d. utan um konur af erlendum uppruna sem verða fyrir heimilisofbeldi?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir andsvarið. Já, ég ætla að fullyrða að við sjáum það fyrir okkur með því að bæði gera þessar breytingar hér en ekki síst með þessu verklagi sem ég er að koma hér inn á. Birtingarmyndin í heilbrigðiskerfinu er þannig að það verður fólk af öllum kynjum fyrir heimilisofbeldi. Þetta er raunverulega jafn fjölbreytt og við erum einhvern veginn, bæði samsetning heimila og kynja og uppruna, og kemur í alls konar myndum. Úr þeim rannsóknum sem liggja fyrir, eins og hv. þingmaður kom inn á, er það mjög sláandi að það komi kona annan hvern dag á bráðamóttökuna í Fossvogi vegna líkamlegra áverka í kjölfar heimilisofbeldis. Það er bara einhvern veginn eitthvað sem mann hefði ekki órað fyrir. En þetta eru bara konurnar sem segja frá því að maki þeirra hafi beitt þær ofbeldi og þetta eru bara konurnar sem koma á Landspítalann, af því að þar höfum við skráningarnar, í Fossvogi, en aðrar heilbrigðisstofnanir hafa ekki eins reglubundnar skráningar. Þetta þurfum við allt að ná betur utan um. Ég hef talað hér um verklagið. Annað sem ég vil nefna varðandi tölurnar er að konur á barneignaraldri eru sá aldurshópur sem er líklegri en konur í öðrum aldurshópum. Það er alls konar tölfræði til í þessu sem er mjög sláandi. Af því að hv. þingmaður kom inn á börnin vil ég nefna hér að hlutverk félagsráðgjafans er mikilvægt þar. Það er til að mynda gert ráð fyrir því að hann sjái m.a. um að senda tilkynningu til barnaverndar í samræmi við 17. gr. barnaverndarlaga og tengi þolanda við lögreglu ef þolandi vill aðkomu lögreglu og verði í sambandi við velferðarþjónustu í nærumhverfi þolandans. Þannig að það er fjölmargt í þessu verklagi sem er hugsað til þess að ná betur utan um þetta verkefni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svar hér. Greining og það að gera sér grein fyrir að ofbeldi sé að eiga sér stað er eitt. Eins og við höfum verið að nefna hér snýr ofbeldi líka bara að börnum og vonandi ná farsældarfrumvörpin að fanga þetta með einhverjum hætti; samskipti heilbrigðisstofnana, skóla og félagsþjónustu og barnaverndarnefnda, að þau nái utan um þennan málaflokk til að verja börnin fyrir þessu ofbeldi. Eitt er að greina en annað er síðan hvernig vinnum með fólki eftir að búið er að átta sig á því að ofbeldi sé til staðar. Við vitum um nokkur úrræði, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu en líka úti á landi. Ég þekki kannski best til úrræðis sem er á Selfossi og heitir Sigurhæðir en þangað leita konur eða einstaklingar sem hafa orðið fyrir heimilisofbeldi m.a. En einhverra hluta vegna er aldrei hægt að ná utan um það hvar svona stofnanir eiga heima. Er þetta félagslegt vandamál? Eru þetta lögreglumál sem eiga heima hjá dómsmálaráðuneytinu? Eða er þetta heilbrigðismál af því að fólk er bara orðið andlega veikt? Þannig að hver á að fara með þetta? Getum við búið til eitthvert þannig kerfi að það sé ekki verið að svelta þessar stofnanir sem eru þó af veikum mætti að rembast við að reyna að koma í veg fyrir ofbeldi eða að aðstoða í það minnsta þá einstaklinga sem hafa orðið fyrir ofbeldinu? Einhvern veginn hef ég upplifað það þannig að það sé verið að vísa fólki frá Pontíusi til Pílatusar.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kemur hér inn á mjög mikilvægan þátt. Við upplifum það oft í okkar kerfum og á fjölmörgum sviðum að það er tilhneiging til þess að vísa á næsta aðila og af því að hv. þingmaður er reyndur maður úr sveitarstjórnarmálum þekkjum við þessi gráu svæði sem við erum alltaf að ræða og jafnvel gerist þetta á milli ráðuneyta, því miður. Þess vegna er svarið hér í þessu verklagi teymisnálgun, þannig að það verði með faglega breiðum stuðningi komið til móts við stöðu þolandans, allt eftir því í hverju þetta ofbeldi felst. Ég held að þetta sé mjög mikilvæg nálgun í þessu verklagi ef við ætlum að ná utan um þetta á forsendum þolandans. Eins og hv. þingmaður benti á getur staðan verið mjög mismunandi. Það er læknir, eðlilega, og hjúkrunarfræðingur, það er félagsfræðingur og það er sálfræðingur og aðili innan geðþjónustu sem metur hvernig þolendur ná að vinna úr ofbeldinu og að því verði fylgt eftir, það er mjög mikilvægt, og boðin þá meðferð við áfallastreitu ef það atvikast þannig. Ef um kynferðisbrot er að ræða mun þolandinn einnig verða settur í samband við lögmann. Þannig að það er á breiddina sem stuðningurinn er við þolandann, svo að við lendum einmitt ekki í þeirri gryfju að fara að vísa á stofnanir eða að ráðleggja að leita hingað eða þangað. Það er bara teymi, óháð búsetu, óháð því hvar þú kemur og færð þjónustu, sem tekur utan um þig og fylgir þér eftir. Og eins tengist þetta því að ef félagsráðgjafinn metur það svo að það þurfi að tilkynna til barnaverndar þá fær viðkomandi stuðning við það ferli að leita inn í nærumhverfið. Þannig að ég held að þetta sé, og þess vegna ítreka ég það, jafn mikilvægt lagabreytingunni sem við erum að fjalla um.

Virðulegi forseti. Ég fagna því mjög að við séum að stíga það skref að tryggja þessa upplýsingamiðlun og tryggja þar með réttarstöðu og stuðning við þolendur heimilisofbeldis, því að þetta eru einstaklingar sem eru oft, alltaf, mjög brotnir, traustið er lítið og því þarf utanumhaldið að vera mjög gott og skýrt og vel að því staðið. Ég vonast svo til þess að við séum að stíga hér skref, eitt af mörgum, hvað varðar þessa upplýsingamiðlun og í rauninni þannig að við séum að taka niður veggi í þessu kerfi. Mig langar svolítið að beina athyglinni að börnum í þessu samhengi og tala þá um að við séum að stíga enn þá stærra skref og séum með þessu líka að fara í það hvernig við ætlum að tryggja miðlun upplýsinga um heimilisofbeldi milli annarra kerfa; barnaverndaryfirvalda, félagsþjónustu sveitarfélaga, heilbrigðisstofnana, sem við erum að gera hér, skóla og lögregluembætta. Það er svo mikilvægt að þegar það kemur upp heimilisofbeldi á heimili þar sem barn býr þá getum við látið öll kerfin tala saman. Hvernig ætlum við að láta allt kerfið taka utan um barnið í þessu þannig að skólinn geti veitt stuðning, barnaverndaryfirvöld geti veitt stuðning og félagsþjónustan og lögreglan sé með það á hreinu hvernig eigi að miðla þessum upplýsingum og að við séum að taka niður þessi síló? Um leið og við erum að tala um að við séum búin að ná ótrúlegum árangri í þessum málaflokki þá þurfum við með þessu skrefi, sem mér finnst frábært að sé komið á þennan stað - en þá vil ég bara að við séum að ganga lengra í kjölfarið á þessu því að ég held að það skipti öllu máli hvernig við ætlum að stíga inn í þessi mál til framtíðar, að við séum að tryggja upplýsingamiðlun og, eins og þetta frumvarp gerir ráð fyrir, að það sé þá með samþykki þess sem fær þjónustuna og að við náum einhvern veginn betur utan um þetta því að þessir einstaklingar sem verða fyrir þessum trúnaðarbresti á sínum friðhelga stað eiga það skilið og börnin okkar líka. Ég bara þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að koma með þetta mál hingað inn því að ég held og ég veit að þetta skiptir mjög miklu máli. Ég segi bara: Takk.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum fyrir árin 2023–2027. Hér er um að ræða þingsályktunartillögu sem kemur í kjölfar þingsályktunar um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 sem samþykkt var á Alþingi í júní fyrir réttu ári síðan. Þar fól Alþingi hæstv. heilbrigðisráðherra að leggja fram slíka aðgerðaáætlun til fimm ára í senn og endurskoða árlega. Þessi aðgerðaáætlun, sem er í formi þingsályktunartillögu fyrir árin 2023–2027, samanstendur af 27 aðgerðum. Þær gætu nú vafalítið verið fleiri og jafnvel færri, það er gjarnan þannig þegar umfangið er mikið, en þá er mjög mikilvægt að búið sé að taka vel utan um slíka áætlun og halda fast í stefnumótunina þannig að hægt sé að fylgja þessu vel eftir. Framsetning aðgerðaáætlunarinnar tekur mið af þeim fjórum áhersluþáttum sem eru settir fram í stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 og má raunverulega lesa sig þannig í gegnum tillögugreinina. Stefna í geðheilbrigðismálum vísar því veginn í átt til umbóta, breytinga, þróunar og nýsköpunar og er aðgerðaáætlun nauðsynleg til að framtíðarsýn í geðheilbrigðismálum raungerist. Sérhver áhersluþáttur stefnunnar er í raun meginmarkmið aðgerðaáætlunarinnar. Aðgerðirnar eru svo tengdar hverju meginmarkmiði og samræmast þannig stefnunni. Það þarf svolítið að leggjast yfir þetta saman til að átta sig á þessum tengingum, sem ég veit að hv. þingmenn munu gera og hv. velferðarnefnd þegar hún tekur málið til sín. Til að þessi áætlun nái fram að ganga er nauðsynlegt að við framkvæmd geðheilbrigðisstefnunnar sem þessi aðgerðaáætlun felur í sér verði farsælt samráð og samstarf á milli heilbrigðisráðuneytis, annarra ráðuneyta, heilbrigðisstofnana og annarrar heilbrigðisþjónustu, jafnt opinberrar sem einkarekinnar, og ekkert síður við góðgerðastofnanir, félagasamtök, sveitarfélög og aðra velferðarþjónustu og notendur. Hér er mikil áhersla lögð á samþættingu við aðgerðir, samvinnu og notendamiðaða nálgun. Það er kannski það sem einkennir þessa áætlun. Ég myndi vilja segja að miklar framfarir hafi átt sér stað í geðheilbrigðismálum undanfarin ár en við Íslendingar stöndum áfram, líkt og aðrar þjóðir, frammi fyrir fjölmörgum áskorunum sem þarf að takast á við til að ná framförum í þessum málaflokki. Sem dæmi um framfarir í málaflokknum hafa geðheilbrigðisþjónusta og snemmtæk úrræði hjá heilsugæslunni verið efld. Einnig hafa geðheilsuteymi verið sett á fót, sannað tilverurétt sinn og skilað gríðargóðri vinnu. Þau þurfum við að efla enn frekar og er það algjörlega í samræmi við þær áherslur sem við sjáum hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni um mikilvægi þess að viðeigandi og tímanleg úrræði standi fólki til boða áður en sjúkdómsástand nær að þróast lengra. Mér finnst líka vera meiri áhersla og nýmæli í þessari áætlun að horfa á forvirka endann, geðræktina o.s.frv. Æskilegt er að halda þessari uppbyggingu áfram til að mæta betur þörfum fólksins í landinu og hlúa heildstætt að þeim sem á hjálp þurfa að halda. Á sama tíma þarf að efla geðheilbrigðisþjónustu á öllum stigum heilbrigðiskerfisins þannig að kerfið geti sem best sinnt bráðum veikindum ásamt langvinnum veikindum og oft flóknum geðrænum áskorunum. Það er staðreynd að skortur er á hæfu og sérhæfðu fagfólki á öllum stigum geðheilbrigðisþjónustu svo að anna megi eftirspurn eftir þjónustu. Þetta er mikil áskorun og í raun alheimsvandamál. Bara í síðustu viku áttum við í tengslum við heimsókn norrænu ráðherranefndarinnar mjög góðan fund hér um geðheilbrigðismál þar sem var mjög góð þátttaka frá öllum hér og erlendis frá líka. Þar komu mjög skýrt fram þessar áskoranir, þessi vandi sem við erum að kljást við, bæði hér og á öðrum Norðurlöndum. Nýliðun hefur því miður verið takmörkuð í þeim fagstéttum sem helst veita geðheilbrigðisþjónustu á öllum stigum og samkeppni ríkir milli stofnana og starfseininga um þann takmarkaða fjölda sem er að störfum í geðheilbrigðisþjónustu á hverjum tíma. Þá er hlutverk notenda í bata sem jafningja ekki orðið órjúfanlegur hluti af þverfaglegri geðheilbrigðisþjónustu enn sem komið er. Mér fannst það kjarnast mjög á þessari ráðstefnu að inn í þessa þjónustu þurfi að koma í miklu meira mæli notendamiðuð nálgun og jafningjastuðningur. Það eru aðgerðir í þessari áætlun sem styðja þá nálgun. Þá er mikilvægt að nefna að þótt skipulag um heilbrigðisþjónustu skilgreini fyrsta, annars og þriðja stigs þjónustu þá er þörf á að við áttum okkur á því að sum heilbrigðisþjónusta, eins og geðheilbrigðisþjónusta, á sér stað á öllum stigum. Það getur oft verið erfitt að reyna að skýra og skerpa nákvæmlega hvað fellur undir hvert stig þjónustunnar og þess þá mikilvægara, eins og nálgast er í þessari aðgerðaáætlun, að skýra betur og skilgreina farvegi fyrir algengar áskoranir og útiloka að fólk lendi á milli vita í þjónustunni eða að það myndist grá svæði og það verði ekki samfella í þjónustu. Með hliðsjón af skýrum þjónustufarvegi er þörf á að skilgreina ábyrgð og hlutverkaskiptingu þjónustuaðila starfsfólks geðheilbrigðisþjónustu. Þess vegna er einnig mikilvægt að skilgreina samvinnu og samstarf, bæði innan heilbrigðiskerfisins og við aðra velferðarþjónustu. Markmiðið með slíkri vinnu er að tryggja að rétt þjónusta sé veitt á réttum stað og á réttum tíma út frá þörfum einstaklinga og aðstandenda þeirra. Aðgerðaáætluninni er m.a. beint að þessum mikilvægu viðfangsefnum og það er afar brýnt að líta á hana sem heildstæða og samþætta áætlun því að það er víxlverkun á milli aðgerða innan hvers áhersluþáttar og einnig á milli áhersluþáttanna sjálfra. Flestar aðgerðir áætlunarinnar lúta að geðrækt og forvörnum og því að grípa snemma inn í þegar geðrænn vandi skapast. Þessi fyrsti áhersluþáttur er að geðrækt, forvarnir og snemmtæk úrræði séu grundvallarþjónusta. Þar miða aðgerðirnar að því að efla geðrækt og þjónustu í barneignarferlinu, auka aðgengi foreldra og forráðamanna að ráðgjöf vegna geðheilsu barna sinna og auka aðgengi barna og ungmenna að geðrækt, forvörnum, svokölluðum snemmtækum inngripum og meðferð. Ein aðgerðin leggur áherslu á að allir landsmenn hafi greiðan aðgang að hagnýtum, gagnrýndum og auðskildum upplýsingum um geðrækt, forvarnir og geðheilbrigðisþjónustu sem auðveldi þeim að stunda heilbrigðan lífsstíl, bæta og viðhalda geðheilsu og bata. Þá eru þrjár aðgerðir í aðgerðaáætluninni sem miða að því að ljúka innleiðingu grundvallarþátta í aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum á Íslandi sem unnið hefur verið eftir síðan 2018. Aðrar aðgerðir lúta að því að tryggja að geðheilbrigðisþjónusta og þróun hennar til framtíðar verði í samræmi við þarfir og væntingar notenda og verði í vaxandi mæli notendamiðuð. Hér er einnig áhersla lögð á valdeflingu og virka þátttöku notenda í eflingu, veitingu og þróun geðheilbrigðisþjónustu á landsvísu sem og að auka virkni notenda og samfélagsþátttöku. Fjórar aðgerðir miða svo að því að bæta aðgengi að öllum stigum geðheilbrigðisþjónustu og auka fjölbreytni þeirrar þjónustu. Í áætluninni eru mikilvægar þróunaraðgerðir þar sem unnið er nánar með flókin úrlausnarefni eins og að hlutverk, verkefni, samfella og samhæfing innan geðheilbrigðisþjónustu, sem og við aðra velferðarþjónustu, verði sett í forgang. Fjölgun fagfólks og bætt mönnun er grundvöllur þess að hægt verði að ráðast í frekari þróun og nauðsynlegar breytingar í geðheilbrigðismálum og nokkrum aðgerðum er beint að þessu mikilvæga viðfangsefni. Þá er ein aðgerð í áætluninni þróuð sérstaklega til að bregðast við niðurstöðu skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 2022 um geðheilbrigðismál þar sem bent var á að skráningu og söfnun upplýsinga um geðheilbrigðismál á Íslandi væri ábótavant. Til að hægt verði að fylgjast með gæðum og öryggi geðheilbrigðisþjónustunnar verða gæðavísar og árangursviðmið skilgreind og innleidd í geðheilbrigðisþjónustu á landsvísu. Þá er mikilvægt að taka fram að í aðgerðaáætluninni er umfjöllun mála einskorðuð við grundvallaratriði en ekki fjallað um sértæka þætti. Þannig eru einstakir sjúkdómar ekki tilgreindir heldur rætt um alvarlegan og síður alvarlegan vanda og síðan langvinnan og skammvinnan. Þetta kallast auðvitað á við þessi stef sem við þekkjum úr stefnunni. Hér er heldur ekki fjallað um einstakar stofnanir heldur sjónum beint að tegund þjónustu og þjónustustigum. Á sama hátt er ekki getið um einstakar fagstéttir, enda oft svo að viðfangsefni geðheilbrigðisþjónustu krefjast færni eða þjálfunar sem fleiri en ein fagstétt hefur þekkingu og hæfni til að sinna. Aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum byggir á yfirgripsmikilli undirbúningsvinnu og gagnagreiningu. Víðtækt samráð hefur átt sér stað í gegnum mótunarferli stefnu og aðgerðaáætlunar í geðheilbrigðismálum. Ég met það svo, virðulegi forseti, að það að fara þessa leið, með stefnu í gegnum þingið, með aðgerðaáætlun í gegnum þingið, sé mjög vænlegt í þessum víðfeðma málaflokki. Þessi drög að þingsályktun um aðgerðaáætlun voru unnin í samvinnu heilbrigðisráðuneytisins og samráðshóps helstu haghafa í geðheilbrigðismálum á Íslandi og kynnt í samráðsgátt stjórnvalda 15. desember. Var samráðsfrestur veittur til 19. janúar. Þar bárust fjölmargar umsagnir, mjög jákvæðar, þar sem þeim megináherslum og aðgerðum sem fram koma í áætluninni var fagnað. Margir umsagnaraðilar buðu fram krafta sína til samvinnu og samstarfs um aðgerðir, t.d. tengt aðgerðum er miða að því að fækka sjálfsvígum. Í öllum umsögnum kom fram vilji til að halda áfram að byggja upp geðheilbrigðisþjónustu í landinu og almennt mikill áhugi á að leggja lóð á vogarskálarnar í markvissri innleiðingu áætlunarinnar til að ná því markmiði. Þá var í mörgum umsögnum lögð áhersla á að tryggja fjármögnun aðgerða og bent á að reynslan af árangri aðgerðaáætlunar í geðheilbrigðismálum 2016–2020 sýndi að án fjármagns væri ólíklegt að margar aðgerðanna næðu fram að ganga. Aðgerðaáætlun geðheilbrigðismála var kostnaðarmetin í heilbrigðisráðuneytinu og ég vildi koma sérstaklega inn á það í lok framsögu að ég tel afar brýnt að þetta sé kostnaðarmetið. Það er ekki algengt að þingsályktunartillögur komi hér kostnaðarmetnar. Þetta er hins vegar ekki klappað í stein og kannski gróft. Það eru sex aðgerðir sem við erum þegar farin af stað með og munum klára og eru innan ramma á þessu ári. Uppsöfnunaráhrif fjárlaga eru í eðli sínu þannig að svona áætlanir verða afturþungar og hlaðast upp. Ef okkur tekst vel til með allt, m.a. að fjölga starfsfólki og fara í þekkingarsetur og margar mjög metnaðarfullar aðgerðir hér, sem koma kannski ekki á þessu ári eða næsta en verða settar í undirbúning og samvinnu eins og tilgreint er í þingsályktunartillögunni, þá má ætla að þetta verði tæpir 6 milljarðar á fimm ára tímabili. Ég hef í hyggju að kynna þetta kostnaðarmat fyrir hv. velferðarnefnd þannig að við getum þá áfram unnið með það. Þegar við förum síðan af stað með þær aðgerðir sem eru á þessu ári og greinum þetta betur, og vonandi getur þingið og hv. velferðarnefnd aðstoðað okkur við það, þá getum við sett kannski raunhæfara mat á þetta og sett fram í fjármálaáætlun það sem tókst því miður ekki í akkúrat þessari fjármálaáætlun. Allar þessar sex aðgerðir eru innan ramma á þessu ári, þ.e. ef við náum þessari þingsályktunartillögu fram í þinginu og náum að klára hana á þessu þingi sem vonandi gerist. Þetta er mjög mikilvæg áætlun. Ég kem kannski hingað aftur, hæstv. forseti, en segi hér og nú að ég hafi gert grein fyrir meginatriðum í þessari þingsályktunartillögu og leyfi mér að leggja til að henni verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir hans ræðu. Við erum auðvitað að tala um málaflokk sem skiptir okkur miklu máli, andleg líðan ræður nánast öllu um afdrif einstaklinga. Við sjáum fólk verða undir vegna þess að það fær ekki þá þjónustu sem það þyrfti á að halda. Hluti af því getur verið, af því að við vorum að ræða um ofbeldismál áðan, þetta er allt samhangandi, að ef fólk verður fyrir ofbeldi geti það beðið sálrænan skaða og leiðist börn á unga aldri út í vímuefnanotkun þá hefur það sömuleiðis veruleg áhrif á andlega líðan fólks til lengri tíma. Ég er nú ekki búinn að ná utan um þetta plagg en mun auðvitað sem hluti af velferðarnefnd fjalla um það, þetta er plagg númer tvö en fyrsta plaggið kom 2016. Getur hæstv. ráðherra í tveggja mínútna máli kannski rakið það hvernig hefur til tekist, hvort hann sé sáttur við þá niðurstöðu sem hefur náðst eftir að sú aðgerðaáætlun var lögð fram? Erum við á réttri braut? Finnst okkur við hafa gengið veginn fram þannig að við skiljum sátt við þessa aðgerðaáætlun sem nú er í gildi og förum glöð inn í næstu?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni spurningu sem er í raun og veru mögnuð. Ég ætla að taka tvennt út úr þessari spurningu. Það er annars vegar það að maður tapar oft þolinmæðinni fyrir því að ná árangri. Manni finnst þetta gerast hægt. Fyrst samþykkjum við stefnu og svo förum við að vinna að aðgerðaáætlun og hún er á mjög breiðum grunni. Það er mikill kostur við vinnuna við þessa aðgerðaáætlun. Ég horfi svolítið á þetta hefðbundna stefnumótunarferli þegar við fjölluðum um sýnina fyrir ári síðan og við getum lesið um þessa framtíðarsýn hérna á bls. 14 í greinargerðinni. Hún er að mínu viti góð af því að hún er einföld: „Geðheilsa Íslendinga verði bætt með því að tryggja aðgengi að skilvirkri og notendamiðaðri geðheilbrigðisþjónustu sem byggir á bestu viðurkenndu þekkingu og nýsköpun.“ Svo rammar hún inn þessar fjórar megináherslur og svo 27 undirmarkmið sem er aðgerðahlutinn, framkvæmdin. Maður verður alltaf að halda trúnni og halda í leikgleðina, af því að hv. þingmaður kom hér inn á gleðina, af því að þetta er þungt, okkur vantar fólk og það eru biðlistar og við ræðum þá gjarnan hér. Maður vill sjá árangur, hraðar og betur. Það sem ég sé sem jákvæða þróun, og birtist í undirbúningnum að þessari aðgerðaáætlun, er þetta breiða samráð sem einkennir undirbúninginn að aðgerðaáætluninni og til framtíðar og þessa sýn um notendamiðaða nálgun. Ég er sannfærður um að loksins þegar við stígum það skref að setja á fót - og ég vind mér í það um leið og við erum búin að samþykkja þetta og er byrjaður að undirbúa það - og stofna geðráð verði það mjög mikilvægt skref í þessu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svar. Mér fannst ég heyra það á orðum hans í ræðunni að það væri gert ráð fyrir að þetta myndi í heildina, uppreiknað, kosta einhverja 6 milljarða. En ég náði því ekki alveg, á þetta ekki að fara inn í fjármálaáætlun sem á að kynna á morgun? Hann má kannski ekki fara að kjafta einhverju eða þjófstarta af því að fjármálaráðherra ætlar að kynna verkefnið á morgun. En mig langar að minnast á að 2020 var samþykkt tillaga Viðreisnar um að sálfræðiþjónusta yrði hluti af sjúkratryggingakerfinu. Sú tillaga hefur aldrei náð fram að ganga. Hér er verið að semja lög, alls konar lög, NPA-samninga og alls konar, og svo er þetta bara sett í einhvern lítinn bauk, síðan er úthlutað úr bauknum og svo þegar það er búið í bauknum mega hinir bara éta það sem úti frýs. Maður veltir því fyrir sér: Eru þetta bara orð á blaði eða ætlum við að gera alvöru úr þessu og reyna að ná utan um þetta?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég er ekki ljóstra upp neinu, þessi áætlun er að hluta til á fjárlögum. Það eru inni peningar sem við erum að nota og munum nota á þessu ári og á næsta ári og það eru aðgerðir sem voru komnar í gang, m.a. sem tengjast Covid, og var unnið áfram með í undirbúningi þessarar áætlunar og falla inn í þessa áætlanagerð þannig að hún er að hluta til fjármögnuð og þannig að hluta í fjármálaáætlun, annað ekki eins og aðgerðir sem koma seinna í ferlinu. En ég myndi vilja sjá kostnaðarmetna áætlun í heild í fjármálaáætlun. Þannig vil ég sjá þetta kerfi okkar vinna. Við erum ekki komin þangað og því miður þurfum við aðeins að leggjast betur yfir einstaka þætti og yfir tímaásinn til að koma því að. En ég mun vinna að því að koma því að í fjármálaáætlun, ef ekki núna þá í þeirri næstu. Þannig sé ég þetta fyrir mér. Þetta er auðvitað ekki klappað í stein og þetta er mjög gróft metið en ég mun sannarlega kynna þetta fyrir velferðarnefnd, á einhvers konar tímaás, þannig að við glöggvum okkur á þessu. 

Forseti minnir á að seinna andsvar er ein mínúta en forseti viðurkennir að þurfa þá líka að stilla klukkuna jafnóðum.

Forseti. Þetta er dálítið áhugavert plagg, ágætisframtíðarsýn og ýmislegt svoleiðis, en við búum við það, eins og kom fram í mati Ríkisendurskoðunar, að einungis þrjár aðgerðir í fyrri áætlun komust til framkvæmda á réttum tíma. Ríkisendurskoðun telur að heildarárangur aðgerðaáætlunar hafi verið ófullnægjandi þar sem mikilvæg markmið náðust ekki. Það má þannig velta því fyrir sér hvað það kostar að klára gömlu aðgerðaáætlunina. Í öðru lagi þarf ekkert svona skjal, það er í alvörunni óþarfi, af því að það er hægt að setja hana í stefnu stjórnvalda samkvæmt fjármálaáætlun. Auðvitað er það nákvæmara að gefa þetta út með svona þingmáli, þingsályktunartillögu, en þá ætti hún að vera svipuð og samgönguáætlun sem er líka þingsályktunartillaga með kostnaðar- og ábatagreiningu. Það er að vísu ekki mikil ábatagreining þar, hún ætti að vera það. Strangt til tekið samkvæmt lögum um opinber fjármál þá þarf ekki að vera kostnaðarmat og ábatagreining í þingsályktunartillögum, bara stjórnarfrumvörpum, en hérna er verið að tala um sérstakar aðgerðir sem munu kosta ýmislegt, þetta er ekki bara um að hverju á að stefna eða eitthvað svoleiðis sem verður síðan lagt fram í einhverju þingmáli. Hérna er verið að tala um raunverulegar aðgerðir. Það á að mínu mati að fara eftir 20. gr. laga um opinber fjármál, um stefnumótun stjórnvalda, og kostnaðarmeta, segja okkur í þingsályktunartillögunni, nákvæmlega eins og í samgönguáætlun, hvað þetta kostar. Ég hef áhyggjur af því að þegar verið er að leggja fram svona skjal og ráðherra segir að þetta verði ekki allt í fjármálaáætlun. Hvað er þá verið að segja okkur með þessu? Hvað af þessu er þá ekki fjármagnað? Hvað af þessu er þá bara orðin tóm - í alvöru? Þess vegna segi ég: Þetta er tilgangslaust. Það er hægt að segja þetta allt í fjármálaáætlun og og segja nákvæmlega þar hvað það kostar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni og ég get samsinnt honum að einhverju marki en ég er þó ekki alveg sammála að þetta sé - ég veit ekki hvaða orðalag hv. þingmaður notaði, en ég get tekið undir það og þar erum við sammála að það eigi að fylgja kostnaðarmat og ábatagreining. Við eigum að fara eftir þessum stefnumarkandi ramma sem lög um opinber fjármál eru, bæði í frumvörpum og í aðgerðaáætlunum sem er settar fram í þingsályktunartillöguformi þar sem þingið raunverulega tekur við og fer yfir. Þess vegna segi ég að þessi aðgerðaáætlun er mikilvæg eins og hún er fram sett sem framkvæmd á þeirri stefnu sem þingið er búið að fela ráðherra að fylgja. Það er mjög mikilvægt að um þessar 27 aðgerðir sem falla undir fjögur meginmarkmið og eru vísir í átt að stefnunni sé fjallað um í þinginu og í hv. velferðarnefnd, hún fái umsagnir og bæti þá við eða dragi annað fram eftir atvikum. Það er bara mjög mikilvægt. Þetta sá ég í gegnum þær umsagnir sem komu til að fylgja eftir þessari sýn. Ég ætla að fara þá leið að brjóta þetta upp, byrja á þessu og kynna þetta kostnaðarmat. Það er auðvitað mjög gróft og unnið í heilbrigðisráðuneytinu, það er auðvitað ekki nóg, þetta þarf að fara alla leið í ferlinu og inn í fjármálaráðuneyti, helst þarf að fylgja ábatagreining. Ég er svo sem ekkert í vafa um hvað kæmi út úr slíkri ábatagreiningu. Það yrði alltaf mikill ávinningur af þeim aðgerðum sem hér eru settar fram. Vonandi sjáum við það til framtíðar að það sé hægt að taka þingsályktunartillögur í þetta ferli líka, þar erum við algerlega sammála. En ég er ekki sammála hv. þingmanni um að þetta plagg sé ekki gott. Ég skal fara yfir þessar sex aðgerðir, ég veit ekki hvort ég næ því á mínútu, sem við erum að fara í á þessu ári.

Forseti. Ég sagði að þetta væri alveg ágætisframtíðarsýn og allt svoleiðis, ég var mjög skýr með það. Ég er að segja að það er algerlega innihaldslaust ef við vitum ekki hvað það mun kosta og við heyrum að það mun ekki allt verða fjármagnað, það náðist ekki allt inni í fjármálaáætlun sem er að fara að koma fram. Þá vil ég vita hvað af þessu hérna er að óþörfu í rauninni, af því að það mun ekkert verða gert. Mér finnst það mjög eðlileg spurning þegar ég heyri svona af því að það eru ákveðnar væntingar sem eru gefnar með því að setja þetta fram, væntingar um hvað muni vera gert. En svo er bara sagt: Við munum ekki fjármagna þetta, þetta er ekki fullfjármagnað, er ekki verðtryggt eins og samgönguáætlun er, sem er fullfjármögnuð á fyrsta ári, svo bara gleymist að verðbæta hana og aðgerðir falla niður á milli ára o.s.frv., þrátt fyrir og kannski aðallega út af því að það vantar ábatagreiningu. Hún segir okkur hvaða ábata við erum að missa af með því að láta verkefnin falla niður.

Hæstv. forseti. Þetta er ekki ófjármagnað, það eru fjármunir inni og eru á þessu ári á fjárlögum. Það eru sex aðgerðir sem við erum farin af stað með og ætlum að klára og eru fjármagnaðar á þessu ári og því næsta. Það er að þróa skólaheilsugæslu í framhaldsskólum, með sérstakri áherslu á geðrækt og forvarnir. Þar eru 96 milljónir árlega næstu þrjú ár. Það þarf aðeins að taka betur utan um kostnaðarmatið og hvar fjármunirnir eru fyrir og hverju þarf að bæta við af því að þetta er ekki alveg klappað í stein og bara kostnaðarmetið þannig séð í heilbrigðisráðuneytinu. Síðan er að stofna geðráð og það er allt innan fjárheimilda. Svo er að skilgreina hlutverk og verkefni veitenda geðheilbrigðisþjónustu, það er innan fjárheimilda. Síðan vil ég nefna hér að dýrasti hlutinn í þessu er auðvitað að fjölga starfsmönnum og að hluta til er það inni á fjárlögum, til að mynda í heilsugæslunni. En eitt stærsta verkefnið hér er þekkingarsetrið. 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir sína ræðu og svo þessa ágætu aðgerðaáætlun sem hann mælir hér fyrir. Ég held að það sé margt í þessu plaggi sem geti þjónað ágætlega sem leiðarvísir í geðheilbrigðismálum næstu ár. En svo er kannski annað sem ég held að mætti gera betur og skýra betur og mun fjalla um í ræðu hér á eftir. Í aðgerð 4.A.3, sem var sett inn eftir athugasemdir sem komu fram þegar þetta mál var í samráðsgáttinni, er fjallað um eflingu sálfræðiþjónustu á heilsugæslustöðvum, sem er vel því ég hef áhyggjur af því t.d. að það hafi komið ákveðið bakslag í þróun þessarar þjónustu síðastliðið ár hjá stærsta þjónustuveitandanum, sem er Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins. Þar gerðist það í fyrra að staða fagstjóra sálfræðinga var lögð niður en viðkomandi hafði m.a. það hlutverk að tryggja handleiðslu til sálfræðinga og samræma verklag og annað. Fagfélag sálfræðinga í heilsugæslu telur að þetta hafi bitnað mjög illa á samþættingu þessarar þjónustu og að starf og starfsumhverfi sálfræðinga hjá heilsugæslunni hafi beðið hnekki, enda hafi í kjölfarið margir sálfræðingar sagt upp störfum, illa gengið að ráða í lausar stöður og biðlistar þar af leiðandi lengst og biðtími aukist. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra með vísan til yfirstjórnar- og eftirlitsheimilda hans og skyldna gagnvart sínum undirstofnunum og í ljósi þeirra markmiða sem eru sett fram í þessari aðgerðaáætlun og í ljósi þess að ég veit að Fagfélag sálfræðinga í heilsugæslu hefur einmitt leitað til ráðuneytisins vegna þessa máls: Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að ráða bót á þessu ástandi og tryggja að það sé hægt að efla enn frekar þessa þjónustu eins og stefnt er að samkvæmt þessari aðgerðaáætlun?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir þetta andsvar. Það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á varðandi fagstjórann. Í kjölfarið á þeim ágreiningi sem skapaðist við það að gera þær skipulagsbreytingar sem fólust í því að leggja þá stöðu niður þá hitti ég sálfræðinga af heilsugæslunni og svo fór ég yfir málið með forstjóra heilsugæslunnar og ég veit ekki betur en að um þær skipulagsbreytingar sem urðu hafi náðst sátt þó að það hafi verið ágreiningur um þetta efni á sínum tíma. Það kann að vera að ég sé kannski ekki með nýjustu upplýsingar um það. Ég held að þessi aðgerð sem hv. þingmaður hins vegar kemur inn sé bráðnauðsynleg, við þurfum að fjölga … [Hljóð úr síma í þingsal.] 
             Ég er að hugsa um að gera hlé á ræðu minni, hæstv. forseti.

Forseti biðst afsökunar.

Þetta er aðgerð sem kom inn eftir athugasemd, það er rétt, og snýr að því að efla nærþjónustu og fyrsta stigs þjónustu og í því felst að við þurfum að fjölga. Við höfum fjölgað sálfræðingum á þessu þjónustustigi og ég held að við þurfum að fjölga þeim enn þá meira. En ég myndi alveg þiggja það ef hv. þingmaður er með nýjustu upplýsingar því þetta hefur ekki komið á borð til mín nýlega. Það er svolítið langt síðan þessi skipulagsbreyting varð og þá fórum við í gegnum þetta. En ábyrgðin er algerlega mín og það er rétt sem hv. þingmaður fór yfir. Við erum auðvitað með það þannig að það er yfirmanna að manna og skipuleggja starfsemina. En það er alltaf á mína ábyrgð og ég er alltaf viljugur til að fara yfir málið með hlutaðeigandi aðilum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir sín svör. Ég er pínulítið hissa á svörunum vegna þess að nú er ég með hérna fyrir framan mig bréf sem mér skilst að Fagfélag sálfræðinga í heilsugæslu hafi einmitt skrifað hæstv. ráðherra fyrir u.þ.b. fimm vikum síðan þar sem stöðunni er lýst sérstaklega og fjallar um það að í raun hafi enginn tekið við þessum einna mikilvægustu verkefnum fagstjóra eftir að staðan var lögð niður. Nú sinni enginn verkefnum eins og að tryggja handleiðslu til sálfræðinga, móttöku nýrra sálfræðinga og innleiðingu þeirra í verkferla þjónustunnar, að samræma verklag, halda utan um árangursmælingar, samræma skráningar og margt fleira. Að þessu leyti hafi fjarvera fagstjóra síðastliðið ár komið verulega niður á samþættingu þjónustunnar. Það er tiltölulega stutt síðan, að mér skilst, að ráðherra barst þetta bréf. Ég vona að það sé ekki þannig að það þurfi að básúna allt í fjölmiðlum einhvern veginn til þess að brugðist sé við athugasemdum sem eru settar fram og beint til ráðherra. 

Hæstv. forseti. Jú, mér er kunnugt um þetta sem hv. þingmaður kom inn á hér og þau skilaboð sem ég hef fengið og kallað eftir er að það er verið að leita að aðila til þess að taka að sér það hlutverk einmitt að sinna þessum þætti sem féll niður og var kannski aðallega ágreiningurinn um í upphafi og það er nú svolítið lengra síðan en þessar vikur, þegar þetta starf var lagt niður. En það er sem sagt verið að leita að aðila í hlutastarf fagstjóra. Hvort það verði innan húss eða ekki veit ég ekki. Ég kallaði eftir svörum við því. Og aftur, maður þarf bara að ítreka samtölin og kalla eftir svörum. Þannig er það. Ég veit að það er verið að vinna geysilega mikilvæga vinnu en það er jafn mikilvægt að einhver sé með yfirsýn, ef ekki þeir sem eru í öðrum framkvæmdastjórastöðum, sérstaklega á þessu sérhæfða stigi í sálfræðiþjónustunni. 

Frú forseti. Ég vil í stuttri ræðu í fyrri umræðu um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum fyrir árin 2023–2027 fjalla aðeins bara um fyrsta kaflann sem tekur á málefnum barna. Ég vil í því sambandi taka undir umsögn Barnaheilla í samráðsgáttinni en þar kemur fram og er gagnrýnt, líkt og fram hefur komið hér hjá hæstv. ráðherrum og hv. þingmönnum í þessari umræðu, að í síðustu aðgerðaáætlun voru aðeins þrjár aðgerðir af 18 fyrir árin 2016–2020 sem komu til framkvæmda á réttum tíma. Það er mikilvægt að hafa þetta í huga, það er ekki nóg að setja fram fallega áætlun, draga fram áherslur sem við sannarlega getum öll fallist á að eru meira og minna mikilvægar en síðan fara þær ekki í framkvæmd af einhverjum ástæðum. Þrjár af átján er ekki góður árangur og ég vil taka undir hvatningu Barnaheilla til ráðuneytisins um að tryggja að sú aðgerðaáætlun sem við erum að ræða hér verði framkvæmd að fullu. Ég fagna þeirri umræðu sem var hér áðan um fjármögnun vegna þess að það er afskaplega mikilvægt að meta hvað svona áætlanir kosta. Það er mikilvægt að hafa í fimm ára fjármálaáætlun góðar áætlanir sem eru vel skilgreindar með markmiðum og aðgerðaáætlunum og fjárhagslegu mati en ég get ekki tekið undir það að þetta plagg sem við ræðum hér sé þar með óþarft. Ég held að það sé gott að við í hv. velferðarnefnd fáum plaggið til umræðu og getum þá velt hlutunum fyrir okkur og hvernig við getum séð til þess að framkvæmdarvaldið framkvæmi þá þær áætlanir sem samþykktar verða. Það er afskaplega mikilvægt, forseti, að fjárfesta ríkulega í þjónustu við börn. Það er fjárfesting til framtíðar og það er erfitt að meta til fjár að gæta að geðheilbrigði og líðan barna og það þarf að sjá til þess, líkt og Barnaheill benda á, að aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og sálfræðiþjónustu sé óháð efnahag, þannig verður þessi þjónusta að vera, gjaldfrjáls fyrir börn og ekki bara börn sem sjálf glíma við geðræna kvilla heldur einnig fyrir börn sem eru aðstandendur foreldra, sem sagt börn fólks með langvinnan alvarlegan geðheilbrigðisvanda, því að börn sem búa á heimili með fólki með alvarlegan geðheilbrigðisvanda þurfa aðstoð og hún þarf að vera gjaldfrjáls. Ég vil taka undir með Barnaheillum þegar þau draga þetta fram. Það er talað um það í aðgerðaáætluninni, í aðgerð 1.A.5., að styðja skuli börn sem eru aðstandendur fólks með langvinnan alvarlegan geðheilbrigðisvanda en hins vegar, líkt og Barnaheill benda á, er þessi aðgerð með öllu óútfærð og það veldur áhyggjum. Það er mönnunarvandi í öllu heilbrigðiskerfinu. Það er líka mönnunarvandi þegar kemur að geðheilbrigðismálum og það er eitthvað sem ekki er hægt að líta fram hjá þegar settar eru fram aðgerðaáætlanir í geðheilbrigðismálum og það þarf líka að fylgja hvernig eigi að taka á þeim vanda til að sjá til þess að aðgerðaáætlunin gangi upp. Það þarf fjármagn og það þarf mannskap til að sinna þessum mikilvægu verkefnum. Við ræddum í haust, frú forseti, um skýrslu um áfallastjórnun stjórnvalda í Covid-19 og í þeirri skýrslu kemur m.a. fram að á árinu 2022 hafi einungis 27% íslenskra stúlkna í 10. bekk talið að staðhæfingin „ég er ánægð með líf mitt“ eigi við sig. Þetta er sláandi niðurstaða sem við höfum auðvitað talað um hér áður í þingsal. Það er mun lægra hlutfall stúlkna en drengja sem metur andlega heilsu sína góða eða mjög góða samkvæmt niðurstöðunum. Hjá stúlkum í 9. bekk fór hlutfallið úr 62% á árinu 2018 niður í 44% árið 2021. Mun minni lækkun verður hjá drengjum á sama tíma þó svo að líðan þeirra hafi líka versnað. Sama mynstur kemur fram þegar skoðað er hlutfall barna sem segja að það eigi mjög vel við um sig að þau séu hamingjusöm. Hamingjusömum drengjum og stúlkum hér á landi virðist fækka umtalsvert. 57% drengja í 10. bekk voru hamingjusamir árið 2018, borið saman við 49% árið 2022, og hjá stúlkum lækkaði hlutfallið úr 40% í 28% á sama tíma. Þetta eru mjög alvarlegar vísbendingar um að andleg heilsa íslenskra barna, sér í lagi stúlkna, fari hratt versnandi. Í þessu sambandi er hægt að rifja upp að samkvæmt íslensku æskulýðsrannsókninni fundu 64% stúlkna í 10. bekk fyrir depurð vikulega eða oftar á árinu 2022, samanborið við 48% árið 2018. Aukinn kvíði er sömuleiðis áhyggjuefni, 77% stúlkna í 10. bekk finna fyrir kvíða vikulega eða oftar, samanborið við 38% drengja. Það er vaxandi munur á milli kynja í þessum efnum og hann fer vaxandi og allt frá árinu 2007. Vanlíðan stúlkna hefur farið hratt versnandi síðastliðin fjögur ár og munur á líðan drengja og stúlkna vex mikið á sama tíma. Ég hef áður sagt að þessar niðurstöður séu svo sláandi að þær ættu að leiða til stórátaks í geðrækt hjá ungu fólki og beina þarf sjónum sérstaklega að unglingsstúlkum og ungum konum í þessu sambandi. Eitt ágætt skref í áttina að þessu er skólaheilsugæsla í framhaldsskólum sem hæstv. ráðherra segir að sé fjármögnuð aðgerð sem er tiltekin hér, 1.A.4. í þessari aðgerðaáætlun. Ég fagna því sannarlega og ég held að það skipti miklu máli að í skólunum séu fagmenn sem unga fólkið getur leitað til og börnin og unglingarnir geta leitað til og það sé þá hægt að vísa þeim og leiðbeina þeim réttan veg. Í september mælti ég fyrir þingsályktunartillögu um að fela mennta- og barnamálaráðherra að setja fram áætlun um hvernig tryggja megi að í grunn- og framhaldsskólum starfi félagsráðgjafar sem nemendur geti leitað til. Það er líka mjög mikilvæg aðgerð og hún er undirbyggð með fjölda rannsókna sem hafa sýnt hvað það er mikilvægt að taka snemma á málum og það er þá hægt að gera, eins og ég sagði áðan, ef í skólanum eru fagmenn sem börnin geta leitað til eða sem skynja og sjá hvað bjátar á og þá er hægt að koma í veg fyrir að vandinn vindi upp á sig og verði að geðrænum kvillum. Með því að grípa fljótt inn í, vinna með börnum í grunnskólum og framhaldsskólum og jafnvel leikskólum og vinna með foreldrum þeirra, hafa þjónustu í boði, bæði sálfræðiþjónustu og aðra geðheilbrigðisþjónustu, fyrir börn gjaldfrjálsa þá held ég að væri til mikils unnið. Annars vil ég bara hvetja hæstv. ráðherra áfram í þessu starfi. Hann, sem fyrrum formaður fjárlaganefndar, veit ósköp vel og þekkir vel lögin um opinber fjármál og veit hvernig á að haga málum til þess að við sjáum skýrt hver markmiðin eru og hvað þau kosta.

Frú forseti. Þetta er rosalega mikilvægur málaflokkur sem við þurfum að sinna á mjög góðan hátt og taka áskoranirnar í þessum málaflokki mjög alvarlega. Þess vegna er ég nokkuð sáttur við hvernig uppleggið er hérna, markmiðin og almenna lýsingu á því hvað þarf að gera, hvernig stöðunni er lýst o.s.frv. Ég held að þetta sé ágætisyfirsýn yfir það hvað þarf að gera í næstu skrefum. Ég bendi t.d. á 3.C.1, þar sem talað er um þarfagreiningu vegna húsnæðis geðþjónustu Landspítala. Það þarf að gera það á fleiri stöðum heldur en bara Landspítalanum þó að það sé vissulega mikil þörf þar varðandi húsnæði. Það er líka á Sjúkrahúsinu á Akureyri og í rauninni vantar bara almenna aðstöðu vegna ýmissa heilbrigðismála vítt og breitt um landið þegar allt kemur til alls. Ekkert endilega að það sé staðbundin þjónusta þar allan tímann heldur aðstaða fyrir heilbrigðisfólk sem er að koma til að sinna málefnum. Maður hefur t.d. talað við teymi hjá sýslumanni sem sér um umgengnismál barna, sem kemur náttúrlega aðeins inn á þetta. Þau eiga mjög erfitt með að koma og sinna fjölskyldum víðs vegar um landið af því að þau hafa hreinlega ekki húsnæði til að hitta fólk í og sinna þeirri þjónustu sem þar liggur undir. Það sem ég myndi hins vegar vilja fjalla um í þessari fyrri umræðu er ekki aðgerðaáætlunin sem slík heldur það hvernig við ætlum að koma okkur á þann stað sem aðgerðaáætlunin er í rauninni að lýsa. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt að koma okkur á þann stað sem við sjáum í þessari þingsályktunartillögu. En í fyrsta lagi vitum við ekkert hvenær. Þessi verkefni hérna eru ekki tímasett þannig að þó að áætlunin sé til ársins 2027 segir það ekkert um það að allar þessar aðgerðir verði búnar árið 2027, sem mér finnst dálítið gagnrýnivert. Ég myndi vilja vita hvenær eigi t.d. að stofna þetta rannsókna- og nýsköpunarsetur. Verður byrjað á því 2027 og verður það kannski klárað 2030 og eitthvað, eða hvað? Þetta er hluti af því að leggja fram aðgerðaáætlun á sérstöku þingskjali, þingsályktunartillögu sem ráðherra er að leggja fram. Þetta er ekki eitthvað sem kemur að frumkvæði þingsins til þess að hvetja framkvæmdarvaldið til að vinna að einhverri aðgerðaáætlun, heldur er þetta svar framkvæmdarvaldsins við beiðni þingsins. Það segir: Við ætlum að gera þetta svona. En það vantar í þetta tíma, peninga og í rauninni ábatagreininguna. Ég held að þó að hún sé, eins og hæstv. ráðherra sagði, tiltölulega augljós þá er samt svo nauðsynlegt að hafa hana til að við vitum hvaða væntu áhrif eru af þeim aðgerðum sem við erum að fjármagna hérna, líka til þess að við getum metið það, þegar það er byrjað að framkvæma samkvæmt áætluninni hvort hún sé að skila tilætluðum árangri eða ekki. Ef hún gerir það ekki og ábatagreiningin er þannig ónákvæm þá getum við kannski metið hvort það þurfi að gera þetta einhvern veginn öðruvísi eða gera eitthvað annað til að ná tilætluðum árangri því þegar allt kemur til alls þá er það árangurinn sem skiptir máli. Það hvenær árangurinn mun koma í ljós hlýtur að skipta okkur öllu máli. Þegar við erum að velja það að segja: Já, við viljum fara hingað, þá viljum við geta svarað því af hverju og hvenær við komumst þangað. Spurningunni um af hverju er svarað með ábatagreiningu. Við erum vöruð við, við getum orðað það þannig, í samráðskaflanum þar sem verið er að tala um fyrri áætlun. Hér er talað um að í mörgum umsögnum væri lögð áhersla á að tryggja yrði fjármögnun aðgerða og bent á að fyrri reynsla sýndi að án fjármagns væri ólíklegt að margar aðgerðanna næðu fram að ganga. Það er mjög einfalt. Í greinargerðinni tekur ráðuneytið undir mikilvægi þess að aðgerðirnar í aðgerðaáætlun geðheilbrigðismála verði fjármagnaðar. Það er svona áhugamál mitt sem nefndarmaður í fjárlaganefnd að velta því fyrir mér, vegna okkar hérna á þingi en það á að heita svo að við förum með fjárveitingavaldið, af hverju, ef Alþingi vill að þetta sé gert, það verður ekki fjármagnað. Af hverju gerist það? Er heilbrigðisráðherra í alvörunni ekki með það vald samkvæmt stjórnarskrá Íslands, af því við erum ekki með fjölskipað stjórnvald o.s.frv., er hann ekki ábyrgur fyrir sínu málefnasviði? Hann geti komið til Alþingis og sagt: Heyrðu, allt þetta sem þið vilduð gera mun kosta þessa milljarða. Ef þið ætlið í alvörunni að klára það allt þá mun það kosta 200, 300, 400 milljarða eða hvað sem það er. Það er allt heilbrigðiskerfið eins og það leggur sig, þessi hluti, 30 milljarðar eða hvað sem það er. Ráðherra spyrji þingið: Er það í alvörunni það sem þið vilduð, að fara út í þann kostnað til þess að ná þessum árangri á þessum tíma eða munum við þurfa að klára þetta á lengri tíma, af því að efnahagsmálin eru þannig? Ég velti því fyrir mér að það virðist oft vera að ákvörðunin um það hvort svona aðgerðir séu fjármagnaðar eða ekki sé ekki eitthvað sem heilbrigðisráðherra hefur neitt um að segja, þ.e. tillagan um það hversu mikið á að fjármagna, t.d. svona aðgerðaáætlun, heldur virðist upphæðin sem kemur til þingsins vera ákveðin einhvers staðar annars staðar. Þá klórar maður sér í hausnum og spyr: Bíddu, erum við þá með fjölskipað stjórnvald? Er það ráðherranefnd um efnahagsmálin o.s.frv. sem segir: Heyrðu, já, við erum ekki með svona mikinn pening í heildina þannig að þessi málaflokkur eða þetta málefnasvið verður bara fá minni pening og ráðherrann verður bara að redda því hvað á að fjármagna innan þess málefnasviðs? Á meðan fær Alþingi ekkert að vita. Já, það var víst þannig að þessi aðgerðaáætlun fær ekki allan peninginn sem hún kostar. Mér finnst rosalega erfitt að fá svona plagg í hendurnar sem lýsir því svo vel hvað við ættum að vera að gera, því fyrr, því betra, án þess að geta séð það í nokkru samhengi við hvað það mun kosta og hvenær við munum ná þeim árangri. Það er ýmislegt í þessari greinargerð sem bendir til þess. Ég pæli t.d. í því líka að fyrri aðgerðaáætlun kláraðist ekki, mikilvæg markmið náðust ekki eins og niðurstaðan varð í rauninni hvað það varðar. Þá hljótum við að þurfa að klára það fyrst. Ég myndi giska á að það kosti eitthvað. Er fjármögnunin í þessum málaflokki þá að hluta til til þess að klára aðgerðir í fyrri aðgerðaáætlun eða erum við bara hætt við einhverjar aðgerðir þar? Það eru svona spurningar sem ég á dálítið erfitt með af því að, eins og ég sagði hérna áðan í andsvari við ráðherra, þá tæknilega séð þarf ríkisstjórnin ekki að koma með svona þingsályktunartillögu. Hún getur einfaldlega lagt þetta fram í fjármálaáætlun þar sem stefna stjórnvalda á að birtast. Vissulega er þingið að biðja um að þessu verði vinsamlegast skilað á svona hátt, en þá myndi ég búast við því að þetta væri nær því að vera eins og samgönguáætlun, sem er vel tímasett, þar er vel útskýrt hver kostnaðurinn er. Ég held að við ættum að gera meira einmitt af því þannig að við getum rætt fjármögnun ýmissa svona stórra verkefna, stórra samfélagslegra verkefna, í heildarsamhengi þess málaflokks, í heildarsamhengi þeirra áskorana, og borið saman við það svigrúm sem við höfum með tilliti til ríkisfjármálanna. En eins og er þá höfum við það ekki þannig að ég vonast til að betur verði gert næst hvað það varðar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður stóðst auðvitað ekki mátið að fara inn á þessa línu og tala um hvort ráðherrann réði raunverulega nokkrum sköpuðum hlut um þetta. Ég veit að hv. þingmaður veit betur. Ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um það hvernig þessi stefnumótandi hringrás þarf að vera, hvert við þurfum að komast; kostnaðarmat, ábatagreining, stefnumótun og aðgerðaáætlun eins og hér er, aðgerðaáætlun sem er að fylgja sem hluti af þeirri fjármálaáætlun til næstu fimm ára sem við ræðum hér á hverju ári og ég er sannfærður um að við komumst þangað. Auðvitað er það þannig í sumum verkefnum, þegar þau reynast fjárfrek, það eru fleiri en einn aðili sem þurfa að koma að því, til að mynda þekkingarsetrið sem hv. þingmaður kom inn á, þá er það á ábyrgð Landspítala og háskóla og þá þarf eðlilega sá er hér stendur að treysta á samráð og samvinnu við þá aðila. Það kann vel að vera að tímaás eða kostnaðarmat standist ekki eða að það þurfi að ýta því til eða hliðra til eins og við þekkjum. En það er þó betra að hafa það til staðar og vera búinn að koma því fyrir. Af því að hv. þingmaður kom inn á húsnæðismálin er sérstakur hópur búinn að taka utan um það verkefni og er þá til rýni núna í NLSH ohf.-stýrihópi af því að geðdeildarbyggingin við Hringbraut og húsnæði Klepps, það er búið að útkljá það, er ekki framtíðarhúsnæði 

Forseti. Við fórum einmitt um daginn og heilsuðum upp á deildina við Hringbraut og þau sýndu okkur dauða tréð í garðinum. Mjög lýsandi, því miður, fyrir þær aðstæður sem þar eru þrátt fyrir gríðarlega öflugt starf. Því er hamlað af því að sólin skín ekki á það. Það nær samt að skríða upp einhverja millimetra á hverju ári, framþróunin er ekki meiri en það, væri meiri ef sólin myndi ná að skína á þennan litla blett sem þetta tré er á. Ég velti fyrir mér einmitt líka, af því að við erum með þessa aðgerðaáætlun og ráðherra talaði um að kostnaðarmatið væri gróflegt, það væri mjög ónákvæmt: Af hverju er það ekki samt sett með, með einstaka aðgerðum til þess að umsagnaraðilar geti nálgast það og sagt: Þetta er allt of lágt metið eða allt of hátt metið, eða hvernig sem það er, út frá þeirra sérþekkingu? Ef við ætlum í alvörunni að nýta umsagnarferlið á einhvern hátt ætti kostnaðarmatið tvímælalaust að vera aðgengilegt fyrir þá aðila og eins og ráðherra segir þá er það til. Fær nefndin það þá ekki og getur þá jafnvel farið eitthvað lengra með það? Það er óheppilegt að það sé ekki hluti af þessu skjali, það er ekki eins opinbert og þeir aðilar sem koma til með að lesa þetta sjá það ekki beint eða aðgengilega. Spurning hvernig er hægt að leysa það.

Hæstv. forseti. Fyrst vil ég þakka hv. þingmanni bæði ræðuna og svör við andsvari mínu. Mig langaði líka að draga fram húsnæðismálin og vinnuna við þetta og þá nálgun sem er raunverulega í þessari áætlun, sem ég met að sé kannski styrkurinn að hluta til í þessu. Það er aðgerð 4.A.1. Hún tengist verkefni sem var að frumkvæði Geðhjálpar og í þessum starfshópi, að skoða þróunina og úrræðin, af því að hv. þingmaður kom inn á aðstöðuna á Kleppi og var að skoða á spítalanum. Hér er um að ræða þróunarverkefni um átta sólarhringsrými með notendastýrðu aðgengi eins og þekkist á Norðurlöndunum. Þarna erum við með þetta á ábyrgð Landspítala og velferðarsviðs Reykjavíkurborgar og við þurfum þannig að vinna mjög vel saman að þessum hlutum. Þetta er mjög spennandi verkefni að komast í, hvenær það verður liggur ekki alveg fyrir. Það þarf að fara af stað hópur sem vinnur svona grunnvinnuna, hvar rýmunum verði fyrir komið, hvernig nálgunin er í fjármögnuninni einmitt, hvar hún lendir. Hv. þingmaður getur lesið það af ábyrgðinni hér. Þetta er mjög spennandi verkefni, eitt af þessum fjölbreyttari úrræðum sem við þurfum að fara í þannig að ég vildi vekja athygli á þessu. Þarna er verið að mæta þörf fyrir lágþröskuldaþjónustu þar sem skilgreindur hópur einstaklinga með þekktan geðheilbrigðisvanda getur leitað skjóls og gistingar í gistirýmum í einn til þrjá sólarhringa í einu. Mjög spennandi og sýnir þá hugsun sem einkennir þetta plagg. Ég stend bara fast á þeim fótum að kynna kostnaðarmat og vinna með það áfram inni í velferðarnefnd, Mögulega hefði það mátt fylgja með 

Forseti. Með notendastýrða aðgengið að sólarhringsþjónustunni og öll þessi verkefni sem eru hérna þá ætla ég nú ekki að segja að það sé ekki neitt, ég fagna því mjög að þessi atriði séu komin fram, en í alvörunni er þetta auðveldasti hlutinn af þessu verkefni, að kalla fram hugmyndirnar um það hvað er hægt að gera til að betrumbæta aðstæður með því að spyrja fólkið sem er að vinna í þessu, af því að það sér hvar skorturinn er, og koma því svo inn í svona þingsályktunartillögu. Erfiði hlutinn verður alltaf fjármögnunin og framkvæmdin. Það hljóta að vera svörin við því sem við þurfum að krefjast og fá nánari svör um í nefndinni og náttúrlega í fjárlaganefnd líka um fjármálaáætlun. Frábært, þetta var sett á blað. Hvað svo? Er þetta í alvörunni eitthvað sem mun raungerast út frá einhverjum sanngjörnum tímaramma, einhvern tímann bara á okkar ævi? Við erum að tala hérna um árin til 2027 og eins og ég sagði áðan þá kvartaði ég pínulítið yfir því að það vantaði tímasetningar á þessar aðgerðir til þess að við gætum gengið aðeins á eftir stjórnvöldum. Hvernig er þetta ganga? Nú átti þetta að vera byrjað. Ef það vantar þá er svo erfitt t.d. í fjármálaáætlunarvinnunni að leita að þessu. Við vorum með tillögu til þingsályktunar um geðheilbrigðismál, hérna átti að byrja 2024, ég ætla að skoða það núna í fjármálaáætluninni - bíddu, þetta vantar. Af hverju vantar þetta? Svoleiðis viljum við reyna að vinna með svona áætlun og án slíkra upplýsinga er það ekkert rosalega gagnlegt, því miður.

Frú forseti. Sálfræðiþjónusta, gott aðgengi að sálfræðiþjónustu, óháð stétt og stöðu, er risastórt velferðarmál og mannréttindamál. Það er í raun ótrúlegt til þess að hugsa að þótt klínískar leiðbeiningar mæli almennt með hugrænni atferlismeðferð sem fyrsta meðferðarúrræði við langflestum geðröskunum og þótt rannsóknir á þessari meðferð hafi trekk í trekk sýnt fram á góðan árangur þá stóð slík meðferð ekki til boða og var ekki hluti af grunnþjónustu hér á Íslandi og ekki skilgreind þannig fyrr en eftir að fyrsta stefna og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum var samþykkt árið 2016. Þetta er kannski til marks um það hversu stutt við erum komin í geðheilbrigðismálum og hvernig málaflokkurinn hefur verið vanræktur. Það er ekki nóg með að Íslendingar verji minna fjármagni almennt til heilbrigðismála heldur en hinar Norðurlandaþjóðirnar, heldur er hlutfall útgjalda sem rennur til geðheilbrigðismála líka lægra hér en þar þannig að geðheilbrigðismál fá minni sneið af minni köku. Í ljósi þessa verð ég að segja að ég sakna svolítið umfjöllunar um fjármögnun í þessari aðgerðaáætlun. Það er minnst aðeins á hana í greinargerð á einum stað þar sem ráðuneytið tekur undir mikilvægi þess að aðgerðir í aðgerðaáætlun geðheilbrigðismála verði fjármagnaðar. Hæstv. ráðherra kom auðvitað aðeins inn á þetta áðan og mér skilst á honum að þetta sé svona hálffjármagnað kannski núna í bili, en það hefði hugsanlega verið gott að taka þessa umræðu í rauninni eftir kynningu á fjármálaáætlun til að fá einhverja mynd á það hvort þessi vilji heilbrigðisráðuneytisins sem kemur fram í greinargerðinni muni raunverulega ganga eftir samkvæmt þeim áætlunum sem nú er unnið eftir þegar kemur að fjárveitingum. Svona áætlun verður auðvitað bæði að vera fjármögnuð og tímasett og mælanleg. Það er margt í þessari áætlun sem lofar góðu og af því að það hefur verið sérstakt áherslumál hjá okkur í Samfylkingunni vil ég nefna sérstaklega í þessu sambandi aðgerð 3.C.1, að gerð verði þarfagreining vegna húsnæðis geðþjónustu Landspítala. Þetta er í takt við þingsályktunartillögu sem við höfum flutt núna þrjú löggjafarþing í röð um að heilbrigðisráðherra verði falið að hefja þennan undirbúning og að skipaður verði starfshópur sem annist frumathugun, þarfagreiningu og húsrýmisáætlun vegna verksins. Það er mikið fagnaðarefni að þetta hafi ratað inn í áætlunina og við í Samfylkingunni munum auðvitað halda stjórnvöldum við efnið og ýta á eftir þessu risastóra verkefni. Virðulegi forseti. Með fullri virðingu fyrir fleiri góðum og mikilvægum málum í þessari aðgerðaáætlun þá er ræðutíminn hérna ósköp takmarkaður og ég ætla að reyna að nýta hann til að benda á atriði sem ég held að mættu betur fara. Það er auðvitað þannig að án sálfræðiþjónustu og án sálfræðinga geta heilsugæslustöðvar ekki boðið meðferð við algengum geðvanda í takt við klínískar leiðbeiningar og viðmið. Heilsugæslan er fyrsti viðkomustaður innan heilbrigðiskerfisins og þar verður að standa til boða viðeigandi gagnreynd meðferð við geðvanda. Í síðustu aðgerðaáætlun var að finna tiltölulega skýra aðgerð um þetta. Þar eru markmiðin tiltölulega skýr, að fólk geti fengið meðferð og stuðning sálfræðinga vegna algengustu geðraskana á heilsugæslustöðvum. Það er skýrt hverjir eiga að framkvæma þetta. Það eru sálfræðingar með klíníska reynslu og þjálfun í gagnreyndri meðferð. Það er skýrt hvert tímabilið er, 2016–2019, og svo eru mælanleg markmið þarna, að aðgengi að gagnreyndri meðferð sálfræðinga við algengustu geðröskunum, svo sem þunglyndi, kvíðaröskunum og áfallastreitu, sé á 50% heilsugæslustöðva í árslok 2017 og 90% í lok 2019. Þetta er skýrt og þetta er tímasett og þetta er mælanlegt, árangurinn er mælanlegur. Núna fjórum árum eftir að gildistíma þessarar áætlunar lauk þá liggur auðvitað fyrir að sálfræðiþjónusta heilsugæslunnar er mjög langt frá því að vera fullmönnuð og fyrir vikið bíða hundruð barna og hundruð fullorðinna í fleiri mánuði og jafnvel ár eftir þjónustu og eftir gagnreyndum meðferðarúrræðum. Hér vil ég vitna í umsögn frá Liv Önnu Gunnel, fagstjóra hjá sálfræðiþjónustu Þróunarmiðstöðvar íslenskrar heilsugæslu, en hún bendir á að á þessum biðlistum sé jafnvel fólk sem er að glíma við vanda sem væri hægt að leysa með viðeigandi aðferðum á örfáum vikum, fólk sem þyrfti aðeins greitt aðgengi að sérhæfðri sálfræðiþjónustu í stuttan tíma til þess að ná betra jafnvægi í líðan og til þess að geta sinnt sínum daglegu skyldum. Geta til að sinna námi og vinnu eykst ef þessi úrræði eru til staðar og það liggur auðvitað fyrir að annars geta einkenni versnað og þörf fyrir dýrari úrræði eykst. Við erum að tala um manneskjur hérna en ekki hagtölur og þjóðarbúið og verga landsframleiðslu en ég held að það hljóti allir að sjá að þetta er þjónusta sem er þjóðhagslega hagkvæm. Hún hefur jákvæð áhrif á framleiðni og hagvöxt til lengri tíma. Það er enginn sparnaður fólginn í því að fjársvelta þessa þjónustu heldur þvert á móti, með því er bara verið að búa til skuld sem samfélagið greiðir þá einhvern tíma seinna. Ég vona að ráðherrar og þingmenn hafi þetta á bak við eyrað núna þegar fjármálaáætlunin verður kynnt á næstu dögum. Það liggur fyrir að í alþjóðlegum viðmiðum, m.a. í reikningum breskra heilsuhagfræðinga og út frá erlendum fyrirmyndum, er gengið út frá því að það þurfi tvo meðferðaraðila á hverja 6.250 íbúa til þess að það sé hægt að veita viðeigandi sálfræðimeðferð við algengasta geðvanda. Út frá þessu þyrfti að tvöfalda fjölda meðferðaraðila á heilsugæslustöðvum. Ríkisendurskoðun skilaði mjög ítarlegri skýrslu um stöðu geðheilbrigðisþjónustunnar í fyrra og segir þar m.a. að heilsugæslurnar anni ekki þörf fyrir sálfræðiþjónustu. Það þyrfti að tvöfalda fjölda sálfræðinga á landsvísu til að mæta markmiði stjórnvalda. Ríkisendurskoðun segir, með leyfi forseta: „Það verður að teljast ólíklegt að það náist þar sem heilbrigðisráðuneyti gerir ráð fyrir óbreyttum fjárveitingum fyrir áframhald verkefnisins. Hvorki voru skilgreind viðmið um fjölda sálfræðinga í aðgerðaáætluninni né í athugasemdum við þingsályktunartillöguna.“ Hér er verið að tala um síðustu aðgerðaáætlun. Ég vona að ef ríkisstjórninni sé alvara með fögrum fyrirheitum um eflingu geðheilbrigðisþjónustu verði gert ráð fyrir stórauknum fjárveitingum til þessara verkefna. Ég verð að viðurkenna að mér finnst sú aðgerð í nýju aðgerðaáætluninni sem lýtur að sálfræðiþjónustu í nærsamfélaginu ekki standast þær kröfur sem við hljótum að gera miðað við mikilvægi þessarar þjónustu. Þetta er mjög loðið og almennt orðað. Það er ekkert minnst á að fjölga stöðugildum og fullmanna þessa þjónustu. Í þessu samhengi vil ég vitna í umsögn Emils Einarssonar, yfirsálfræðings hjá Heilbrigðisstofnun Vesturlands, sem lýsir bara áhyggjum almennt af þessari aðgerðaáætlun, hún snúist fyrst og fremst um að mynda einhverja hópa utan um verkefni í stað þess að kveðið sé á um beinar og mælanlegar aðgerðir. Það sé í raun verið að verja mjög miklum kröftum, tíma og fjármagni í svona skipulagsvinnu frekar en meðferðarvinnu og fjölgun stöðugilda. Það er t.d. kveðið á um að skipa hóp sem á að meta mönnunina meðan mönnunin sjálf er ekki sérstök aðgerð í þessari áætlun. Þetta er bara eitt dæmi. Staðreyndin er auðvitað sú að það sárvantar fólk á gólfið frekar en einhvern enn einn starfshóp eða enn eina skýrsluna. Í þessu samhengi leyfi ég mér að vitna líka í Pétur Maack, sem er yfirsálfræðingur hjá Heilbrigðisstofnun Norðurlands. Hann segir að það megi líkja þessari aðgerðaáætlun við, með leyfi forseta, „illa skilgreint áramótaheit manns sem langar að taka líf sitt í gegn en veit ekki hvort hann á að byrja að taka svefninn í gegn, mataræðið, hætta að drekka eða kaupa kort í ræktina, valkostirnir verða svo flóknir og yfirþyrmandi að hann gefst upp á verkefninu áður en hann kemst til að byrja“. Ég ætla að brýna það fyrir ráðherra að falla ekki í þá gryfju sem Pétur lýsir hér. Það liggur fyrir að það þarf að fjölga stöðugildum til að ná þessum markmiðum sem hér er kveðið á um. Það þyrfti, eins og Ríkisendurskoðun bendir á, að tvöfalda fjölda sálfræðinga á landsvísu til að mæta markmiðum stjórnvalda. Mér finnst þetta vanta inn í aðgerðaáætlunina, 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að nýta tækifærið og þakka hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórssyni, fyrir þessa mikilvægu tillögu um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til næstu fimm ára, en það er jú afar mikilvægt þegar við setjum okkur stefnu að henni fylgi aðgerðaáætlun. Töluverðar framfarir hafa orðið í geðheilbrigðismálum hér á landi á undanförnum árum en betur má ef duga skal. Sýnir skýrsla Ríkisendurskoðunar, sem var birt í maí 2022, vel fýsileika þess að efla geðheilbrigðisþjónustu í landinu enn frekar. Með auknu fjármagni hefur geðheilbrigðisþjónusta verið efld og þá hefur þverfagleg geðheilbrigðisþjónusta hjá heilsugæslunni um land allt einnig verið styrkt til muna. Geðheilsumiðstöð barna var stofnuð í apríl 2022, sálfræðingum hefur fjölgað og almennt geðheilbrigðisteymi Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins hefur verið styrkt á landsvísu. Einnig hafa verið stofnuð sérstök geðheilsuteymi fyrir fanga, fyrir fjölskyldur, fyrir taugaþroskaraskanir og ADHD-greiningar fullorðinna. Fyrsti fasi var einmitt að setja á fót teymi en nú er komið að því að halda áfram veginn. Það er afar mikilvægt að við séum að meta fyrirkomulagið, árangurinn og svo einnig þörfina fyrir þjónustuna. Það mat þarf að liggja fyrir til grundvallar eflingar á þjónustunni. Það er einnig mikilvægt að við tökum saman hver þjónustuþörfin er annars vegar í dag og hins vegar líka til framtíðar. Aðgerðaáætlunin snýr að því að kanna nánar samfellu í geðheilbrigðisþjónustu svo hægt sé að sjá betur hvar úrlausna er þörf. Góðu fréttirnar eru þær að stefna í geðheilbrigðismálum var samþykkt á síðasta þingi og þar erum við að nálgast málaflokkinn heildstætt. Heilbrigðiskerfið er komið með leiðarvísi og skýrt umboð Alþingis til að setja geðheilbrigði á oddinn. Verkefnið sem er fram undan er krefjandi og áskoranirnar vissulega margar en við vitum að með réttum áherslum og réttri forgangsröðun munum við færast áfram veginn og treysta hag geðheilbrigðisþjónustu um allt land. Frú forseti. Hér ræðum við tillögu um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum en hún er byggð á fjórum meginþáttum. Fyrsti hluti hennar varðar geðrækt, forvarnir og mikilvægi heildrænnar heilsueflingar. Þessi hluti varðar grundvallarþætti vellíðunar og áhrifaþætti geðheilbrigðis þar sem lögð er áhersla á mikilvægi þess að hlúa að geðheilbrigði alla ævi. Annar hluti áætlunarinnar lýtur að því að heildræn geðheilbrigðisþjónusta verði samþætt og hún muni byggjast á bestu mögulegu gagnreyndu meðferðum og endurhæfingu. Það er afar mikilvægt að við séum hér að samþætta þjónustuna og jafnvel einmitt líka að brjóta niður þessi títtnefndu síló. Notendasamráð og notendamiðuð þjónusta á öllum stigum geðheilbrigðisþjónustu er gerð að meginatriði í þriðja hluta áætlunarinnar en slíkt samtal þarf að leiða til þess að geðheilbrigðisþjónusta á Íslandi verði í vaxandi mæli notendamiðuð og áherslan þar sé lögð á valdeflingu notenda. Í fjórða og síðasta hlutanum er sett aukin áhersla á nýsköpun og vísindi og þróun og bætt aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu. Í langan tíma hefur samhæfingu milli þjónustukerfa verið ábótavant og rætt um að brjóta niður svokölluð síló, eins og ég nefndi hér fyrr í ræðu minni, og vinna þvert á stofnanir og ná aukinni samhæfingu. En þjónustuframboð í heilbrigðiskerfinu er mismunandi á landinu og samhæfing þjónustunnar getur þar af leiðandi verið erfið og flókin og þegar kemur að notendum velferðarþjónustu þurfum við að nálgast þá þjónustu sem þörf er á hverju sinni. Á undanförnum árum höfum við stigið viss og ákveðin skref í átt að betra verklagi. Fjarheilbrigðisþjónusta hefur verið efld, þverfagleg geðheilbrigðisþjónusta í heilsugæslu og nærumhverfi hefur verið styrkt og þverfagleg geðheilsuteymi hafa verið stofnuð. En þrátt fyrir að mörg skref hafi verið stigin í átt að betri samþættingu og samhæfingu í geðheilbrigðisþjónustu er enn þó nokkuð í land. Í tillögunni segir, með leyfi forseta: „Áríðandi er að allir landsmenn hafi jafnan og greiðan aðgang að notendamiðaðri geðheilbrigðisþjónustu sem byggist á bestu þekkingu á hverjum tíma, er einstaklingsmiðuð, samfelld, samþætt, valdeflandi og batamiðuð. Geðheilbrigðisþjónustan þarf að vera í nærumhverfi notanda eða á viðeigandi heilbrigðisstofnun sem starfrækt er í bataeflandi húsnæði. Gera þarf skipulag geðheilbrigðisþjónustu skýrara þannig að það stuðli að samstarfi milli þjónustustiga og þverfaglegri teymisvinnu.“ Hér er um að ræða afar mikilvægt skref í átt að því að móta aðgerðir sem snúa að auknu aðgengi notenda heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni því þar er úrbóta sannarlega þörf. Einnig er að hefjast vinna hjá heilbrigðisráðuneytinu, grænbókarvinna, um stöðu ADHD á Íslandi til að reifa stöðu málaflokksins og fara yfir stöðu þekkingar, meðferðar og úrræða við ADHD. Mikil aukning hefur verið á undanförnum árum í þjónustu vegna gruns um ADHD, bæði hjá börnum og fullorðnum. Ástæðan fyrir aukningunni er ókunn en aukin vitundarvakning í samfélaginu gæti verið einn þátturinn. Virðulegi forseti. Ég fagna því að í þessari vinnu eigi að fara yfir helstu áskoranir sem hægt er að tengja ADHD og framtíðarsýn en grænbækur og vinna við þær eru til þess fallnar að örva umræðuna og kortleggja sérstök mál á landsvísu. Vinnan er unnin út frá samráðssjónarmiðum þannig að haghöfum er boðið að koma sjónarmiðum sínum á framfæri varðandi málefnið en helsta áskorunin, eins og hefur komið fram í umræðunni, er mönnun þjónustunnar en einnig þarf að rýna skipulag. Greiningar barna fara fram á öllum stigum heilbrigðisþjónustunnar. Þyngri geðtengdar greiningar fara aðallega fram innan annars og þriðja stigs heilbrigðisþjónustu. ADHD-greiningar fara núna flestar fram innan annars stigs heilbrigðisþjónustu sem ný geðheilsumiðstöð barna flokkast undir en hún var einmitt sett á fót 1. apríl 2022 og hefur það meginhlutverk að veita börnum og fjölskyldum þjónustu á landsvísu og sameinar þá þjónustu sem Þroska- og hegðunarstöð, Geðheilsuteymi fjölskylduvernd og meðferðarteymi fyrir börn og unglinga hafa veitt hingað til. Markmið endurskipulagningarinnar var og er að efla enn frekar geðþjónustu við börn og fjölskyldur þeirra með sérstakri áherslu á að stytta bið eftir þjónustu. Þetta markmið er í samræmi við heilbrigðisstefnu og geðheilbrigðisstefnu varðandi veitingu árangursríkrar og tímanlegrar heilbrigðisþjónustu á réttu þjónustustigi. Það er afar mikilvægt að bið eftir greiningu verði skoðuð sérstaklega, sem og bestu meðferðarmöguleikar, eftirfylgd og staða annarra úrræða en lyfja. Samkvæmt nýjum tölum frá Geðheilsumiðstöð barna hefur börnum sem bíða eftir einhverfu- eða ADHD-greiningu fjölgað hratt síðustu árin. Þá er stærsti einstaki útgjaldaliður lyfja samkvæmt upplýsingum frá Sjúkratryggingum Íslands ADHD-lyf og niðurgreiðsla ríkisins fyrir þau lyf á fyrstu tíu mánuðum síðasta árs nam 1,2 milljörðum kr. sem er afar stór upphæð. Við sem samfélag þurfum einnig að skoða vel hvað við sjálf getum lagt af mörkum þegar tekið er utan um þennan málaflokk. Félagslegi þátturinn skiptir gríðarlega miklu máli líkt og hann gerir á mörgum öðrum sviðum. Það er afar ánægjulegt að hér sé komin fyrir þingið aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til næstu fimm ára. Ég vil trúa því að á næstu árum muni hún gera heilbrigðisstarfsfólki okkar auðveldara að taka enn betur utan um þá einstaklinga sem virkilega þurfa á aukinni aðstoð að halda og vil hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða í þessum verkum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu um tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum og þakkir til þeirra þingmanna sem hafa blandað sér í umræðuna því það skiptir auðvitað miklu máli fyrir umfjöllunina sem á eftir að eiga sér stað í velferðarnefnd að hafa heyrt hér sjónarmið og áherslur við þessa fyrri umræðu tillögunnar hér í þingsal. Tillagan byggir á þingsályktun um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 sem samþykkt var hér fyrir um níu eða tíu mánuðum síðan og ég lít á það sem mjög mikilvægt að henni hafi verið fylgt eftir með þessari aðgerðaáætlun. Það eru nokkur atriði sem hefur verið komið inn á hér, sem mig langar að nefna frekar eða koma inn á. Eitt er samspil þessara aðgerða við önnur verkefni, önnur ráðuneyti, aðrar áherslur sem er verið að leggja í umbótavinnu, t.d. í starfi með börnum og ungmennum og í þátttöku á vinnumarkaði. Þetta eru þau tvö verkefni sem ég hjó sérstaklega eftir hérna. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á eru 27 aðgerðir, held ég að hann hafi sagt, sem eru tíndar til í áætluninni og mér sýnist til að mynda að fyrstu sex aðgerðirnar, sem eru undir 1.A, eigi í rauninni allar samlegð og skörun með aðgerðum tengdum innleiðingu farsældarlaganna, um farsæld barna. Ég held að það sé mjög mikilvægt að horfa til þess sem við tölum stundum um sem þvert á kerfi, bæði til að samnýta fjármagn en ekki síst til að samnýta krafta og byggja upp samstarfsferla sem auðvelda það að koma verkefnunum í framkvæmd því að mörg eru þetta verkefni sem þarf að vinna í samstarfi skólakerfis, heilbrigðiskerfis og félagsþjónustu. Ég sé líka hérna að á meðal þessara aðgerða er t.d. sérhæfð þjónusta í barneignarferlinu við verðandi foreldra og foreldra með ung börn til að draga úr vanlíðan og auka foreldrahæfni. Hér er líka aðgerð sem hefur verið nefnd nokkrum sinnum hérna, að þróa skólaheilsugæslu í framhaldsskólum með sérstakri áherslu á geðrækt og forvarnir. Þetta snýr auðvitað að því að tryggja farsæld barna. Svo eru aðgerðir sem snúa að vinnumarkaðnum og tengjast þeirri vinnu sem nú á sér stað við umbætur á almannatryggingakerfinu og endurhæfingunni, nýlegar lagabreytingar þar sem er verið að fjölga þeim mánuðum sem fólk á rétt á því að láta reyna á endurhæfingu, þ.e. að gagnreynd starfsendurhæfingarúrræði verði efld. Þarna held ég aftur að sé mjög mikilvægt að það sé unnið saman og það séu samþættar áætlanir og aðgerðir á ólíkum sviðum. Það er eitt sem ég sakna svolítið frá umræðunni um stefnuna frá síðasta ári og það er tölfræðin, skráning og tölfræði, einhvers konar mælaborð. En auðvitað tengist það samt sem áður síðustu aðgerðinni í áætluninni þar sem segir að skilgreindir og innleiddir verði gæðavísar og árangursviðmið innan geðheilbrigðisþjónustu. Auðvitað munum við í velferðarnefndinni ganga eftir því að skilningurinn sé sá að þarna sé verið að leggja upp með að bæta tölfræði og skráningu. Þessu tengt langar mig að nefna hérna eitt atriði sem kom fram við umfjöllun um stefnuna fyrir ári síðan og hefur svo komið fram, hef ég séð, í ábendingum frá sálfræðingum við vinnu að geðheilbrigðismálum, þ.e. skilvirkt skráningarkerfi um þá þjónustu sem sálfræðingar veita því að eins og hér hefur komið fram erum við að upplifa tíma þar sem miklar breytingar eru í geðheilbrigðisþjónustunni. Samhliða því að innleiða nýja þjónustu þurfum við oft að innleiða nýjar aðferðir við að halda utan um þjónustuna, skrá niður hvað er gert, mæla og meta hvað skilar árangri þannig að mig langaði að nefna þennan þátt hérna. Ég geri auðvitað ráð fyrir að við fáum ýmislegt áhugavert efni inn í umfjöllunina í velferðarnefnd. Mér finnst, eins og ég sagði í upphafi, mjög mikilvægt að það komi þessi aðgerðaáætlun í kjölfar stefnunnar og held að það sé til góðs. Við þekkjum það sem höfum komið að umfjöllun um aðgerðaáætlun í nefndum þingsins að það er oft sú vinna sem á sér stað í aðdragandanum, þar sem fólkið sem vinnur að framkvæmd verkefnanna stillir saman strengi, setur ákveðnar aðgerðir í forgang, sem hefur úrslitaáhrif um það hvernig til tekst og svo auðvitað að fá rýni þingsins á þær áherslur sem lagt er upp með. Hæstv. forseti. Þá læt ég þessu lokið hér við fyrri umræðu um málið.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu. Mig langar, af því að hún er formaður hv. velferðarnefndar, að fá að stinga upp á því að velferðarnefnd taki það til skoðunar að skýra betur aðgerð 4.A.3, sem fjallar um efla nærþjónustu og fyrsta stigs heilbrigðisþjónustu vegna vægs til miðlungs alvarlegs geðræns vanda jafnt barna sem fullorðinna. Eins og þetta lítur út núna er þetta ósköp loðið og almennt á meðan í síðustu aðgerðaáætlun voru mælanleg markmið þarna til staðar. Það hefur verið bent á það í umsögnum að það ætti að vera hægt að setja bara einhver markmið um fjölgun stöðugilda og Ríkisendurskoðun finnur sérstaklega að því í skýrslu sinni um geðheilbrigðisþjónustu sem kom út í fyrra að heilsugæslurnar anni ekki þörf fyrir sálfræðiþjónustu, samanber biðlistana sem lengjast og biðtíma sem eykst. Að mati Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins þyrfti að tvöfalda fjölda sálfræðinga á landsvísu til að mæta markmiði stjórnvalda. Í þessari aðgerðaáætlun er talað um að skipa hóp sem á að meta mönnun og slíkt en nú liggja auðvitað fyrir alþjóðlegar rannsóknir á þörf fyrir fjölda stöðugilda út frá mannfjölda, t.d. væri hægt að líta til heilsuhagfræðirannsókna í Bretlandi. Ég vil kannski bara stinga upp á því og fá að bera það undir hv. þingmann og formann velferðarnefndar hvort velferðarnefnd ætti ekki að taka það til skoðunar að setja inn mælanlegri fyrirheit í þessa tilteknu aðgerð um fjölgun stöðugilda þannig að það verði ekki stöðnun í rauninni í þessum efnum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið og mér finnst, eins og ég sagði í minni ræðu, mjög mikilvægt að fá ýmiss konar ábendingar hér til þess að nefndin geti velt því upp. Ég treysti mér ekki til að svara því hér og nú hvort það sé æskilegt að það séu settir niður mælikvarðar um þessa tilteknu aðgerð sérstaklega og í hverju þeir ættu að felast. En það er eitthvað sem er sjálfsagt að taka með í vinnunni í nefndinni. Ég vil svo koma aðeins inn á einmitt menntun og mönnun í heilbrigðiskerfinu og í heilbrigðisstéttum, það er viðfangsefni nefndarinnar og við höfum kallað eftir auknum upplýsingum þar um reglulega og upplýsingum um fagráðið, ég man ekki nákvæmlega hvað hópurinn heitir, starfshópurinn sem er að vinna með menntun og mönnun í heilbrigðiskerfinu. Þar veit ég að er ákveðið samráð líka við sérstaklega ráðuneytið sem fer með háskólamál. Auðvitað er mikilvægt að horfa á ýmislegt þar og bara af því að mér gefst tækifæri til þess hérna þá langar mig sérstaklega að nefna þann vanda sem skapast við það að ekki sé hægt að sækja sér starfsréttindi í sálfræði a.m.k. að hluta til í gegnum fjarnám. Það er algjörlega lokað á það og það kemur í veg fyrir að þeir sem hafa sótt sér hugsanlega grunnnám í sálfræði og búa vítt og breitt um landið geti náð sér í klínísku réttindin.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að bregðast vel við þessum hugmyndum sem ég setti hér fram og ég efast ekki um að velferðarnefnd mun fara vel yfir þetta og kalla til samráðs fólk sem best þekkir til. Ég held einmitt að þetta sé svolítið stóra verkefnið og hv. þingmaður kom inn á það að í þessum efnum getum við ekki skýlt okkur á bak við það að það vanti fólk, að það séu bara engir menntaðir sálfræðingar hérna. Það þarf að ráða fólk til starfa og það þarf að leggja fram fé og auglýsa störfin og það þarf að gera það eftirsóknarvert fyrir sálfræðinga að starfa á heilsugæslustöðvum. Þar skiptir starfsumhverfið auðvitað mjög miklu máli eins og við fórum yfir áðan, ég og hæstv. heilbrigðisráðherra, í samtali um heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil bara hvetja bæði hæstv. ráðherra og velferðarnefnd til dáða þegar kemur að þessum verkefnum og þá líka að ganga eftir því að nauðsynlegt fjármagn sé veitt til þessarar þjónustu. Það gengur ekki að það komi alltaf inn einhver tímabundin fjárframlög. Það þarf að vera ákveðin festa og fyrirsjáanleiki í þessu einmitt til þess að sálfræðingar kjósi að starfa við þessa mikilvægu þjónustu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni andsvarið. Eins og ég kom inn á líka í ræðunni þá erum við að upplifa tíma þar sem við erum í fyrsta lagi að ganga í gegnum miklar viðhorfsbreytingar varðandi geðheilbrigði en líka mikla breytingu á veitingu þjónustu og uppbyggingu þekkingar og stöðugleika í framboði á þjónustunni. Ég lít á allar aðgerðirnar hérna sem skref í þá átt að skapa meiri stöðugleika í framboði á þjónustunni og skapa starfsumhverfi sem dregur fagfólk að, hvort sem það er til starfa innan heilsugæslunnar, í ungbarnaverndinni, foreldrafræðslunni, innan skólanna og með skólunum eða í framhaldsskólunum eða þá í heilsugæslunni, beinlínis í sálfræðiþjónustunni. Ég lít á alla þessa aðgerðaáætlun sem skref í þá átt að skapa sterkara starfsumhverfi og auðvitað spilar það svo með aðgerðum til að tryggja mönnun og menntun í heilbrigðiskerfinu almennt. Við þurfum að hafa einhverjar áætlanir og markmið um fjölda sem fer inn í mismunandi greinar þar sem við vitum hvað mun vanta af fólki á næstu árum og áratugum.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að fram sé komin ný tillaga til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Það er mér mikið hjartans mál að við höfum áætlun og að við höfum stefnu. Alþingi samþykkti stefnu í geðheilbrigðismálum vorið 2022 sem ég vakti athygli á þá að skorti framtíðarsýn er varðar fjármögnun. Við erum mjög dugleg við að móta okkur ákveðna stefnu og aðgerðaáætlanir en okkur gengur verr að framkvæma það sem við segjumst ætla að gera og segjumst stefna að, því miður. En auðvitað fagnar maður því að ráðherra komi fram með þessa áætlun af því að hún inniheldur margt mjög gott, margar góðar hugmyndir, og samráðið sýnist mér hafa verið býsna gott við vinnuna og því ber að fagna. Geðheilbrigðismálin eru algert olnbogabarn í afskaplega veikri fjölskyldu heilbrigðismála á Íslandi, svo að maður taki upp myndlíkinguna. Heilbrigðiskerfið er vanfjármagnað, það hefur verið vanfjármagnað um árabil og áratugaskeið, leyfi ég mér að segja, og það sér ekkert fyrir endann á því. Þegar olnbogabarnið geðheilbrigðismál, sem ætti í rauninni að vera aðalmálið hjá okkur, er eins verulega vanfjármagnað og raun ber vitni þá spyr maður sig hvort ekki þurfi að kalla á einhvers konar neyðaraðgerðir. Þegar lesnar eru umsagnir við þetta úr samráðsgátt, Landssamtökin Geðhjálp hafa t.d. bent á þetta, þá hefur komið í ljós, samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðiskerfið, að fjárframlög til málaflokksins geðheilbrigðismál eru tæplega 5% af heildarfjárframlögum til heilbrigðismála. Þess vegna brá mér nokkuð að heyra hæstv. ráðherra tala um það hér í dag, en ég sé það líka í tillögunni til þingsályktunar, að það sé ekki búið að reikna út hvað þetta muni kosta. Hæstv. ráðherra tilkynnti hér við upphaf umræðu að hann ætlaði að kynna fjármögnunina fyrir nefndinni þegar hann kæmi fyrir nefndina til að kynna þetta mál betur. Í því efnahagsástandi sem við erum núna, þar sem liggur fyrir að það þarf að skera niður víða, sleppa því að fara af stað í einhverjar framkvæmdir og aðgerðir, þá óttast ég mjög um þetta olnbogabarn okkar, af því að ef við ætlum að halda áfram að vanrækja þennan málaflokk, geðheilbrigðismálin, þá munum við sjá vandann aukast. Við þurfum að senda skýrt ákall til hæstv. heilbrigðisráðherra um að tryggja að í fjármálaáætlun verði ekki skorið niður til geðheilbrigðismála. Sjálfsvígum hefur fjölgað umtalsvert. Ef við horfum til barna þá hefur andlegri líðan og heilsu þeirra hrakað verulega á síðasta áratug. Fleiri og fleiri börn greinast með einhvers konar frávik, geðlyfjanotkun barna hefur tvöfaldast á tíu árum, öryrkjum sem eiga við geðrænar áskoranir að stríða hefur fjölgað um 250% á 30 árum og börnum sem meta andlega heilsu sína góða eða mjög góða hefur fækkað umtalsvert á síðustu tíu árum. Það getur ekki talist ásættanlegt að 54% drengja í 8.–10. bekk og 33% stúlkna meti að þau séu ánægð í okkar annars góða landi. Þetta eru opinberar rannsóknir sem hafa verið framkvæmdar í áratugi. Þegar við svo sjáum að sjálfsvíg er algengasta dánarorsök ungs fólks á Íslandi þá spyr maður: Hvar er þríeykið? Af hverju erum við ekki að gera allt vitlaust út af þessu? Það er svo ótrúlegt að við sjáum sjálfsvígstölur hækka umtalsvert og svo er það reyndar alveg umhugsunarefni og má spyrja sig hvers vegna ekki er hægt að birta sjálfsvígstölur með skilvirkari hætti en raun ber vitni, af því að oftar en ekki liggur það fyrir hvernig einstaklingur kaus að enda líf sitt. En tölurnar fyrir síðasta ár eru yfirleitt ekki birtar fyrr en um mitt næsta ár. Það er svolítið skrýtið. Þá hef ég áhyggjur af því að stjórnvöld taki ástandið ekki jafn alvarlega því að þau líti svo á að þetta hafi nú bara gerst einhvern tímann fyrir einhverju síðan. Það verður að bregðast við þessu ástandi. Það eru fjöldamargar aðgerðir hérna og það verður gott að fylgjast með hvernig hv. velferðarnefnd mun fara í þetta en ég hef áhyggjur af orðum í greinargerð með þingsályktunartillögunni, eins og varðandi stöðumatið, að miklar framfarir hafi átt sér stað í geðheilbrigðismálum undanfarin ár. Vissulega er sagt að enn sé langt í land til að staðan sé ásættanleg, af því að hún er alls ekki ásættanleg. Það kom skýrt fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að framkvæmdin hefur ekki skilað sér. Þó að áætlanirnar hafi verið ákjósanlegar og lofað góðu þá hefur okkur ekki tekist að framkvæma það sem hefur verið talað um að gera. Það auðvitað kann að koma til af því að þetta er vanfjármagnað. Stefnan sem við samþykktum hérna 2022 var verulega vanfjármögnuð og þessi er ekki með neinu kostnaðarmati. Það kom fram í orðum hæstv. ráðherra að það væri nú oft svo með þingsályktunartillögur að þær væru ekki kostnaðarmetnar en það er líka oft svo að þær eru kostnaðarmetnar.

Alla jafna ekki.

Já, við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd vorum að vinna með þingsályktunartillögu í morgun bara og þar var skýrt gerð grein fyrir því hvað hlutirnir kostuðu og hvernig það væri. Þannig að það er allur gangur á því. En þegar maður hefur miklar áhyggjur af því að fjármagn fylgi ekki loforðum þá auðvitað kvikna viðvörunarljós. Það er einn hópur sem mig langar að ræða hérna líka og það er eldra fólk með fjölþættan vanda, þ.e. eldra fólk sem er að glíma við geðrænar áskoranir samhliða fíkn. Það er mjög erfiður hópur og verður ekki auðveldari eftir því sem þau verða eldri af því að þá fara þau oftar að þurfa á meiri heilbrigðisþjónustu að halda. Ég held að fyrir utan börnin okkar, sem við verðum að fara að vakta betur og huga betur að líðan þeirra, þá sé þetta hópur sem ég myndi gjarnan vilja sjá hæstv. heilbrigðisráðherra veita athygli sem skyldi, eldra fólk með fjölþættan vanda, hvort tveggja geðrænan og fíknivanda.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir prýðisræðu og ég deili mörgu af því sem kom fram í ræðu hv. þingmanns. Auðvitað held ég að það sé alveg sameiginlegt, ég myndi nú ekki kalla það áhugamál en áhugi okkar á því að gera betur í þessum málaflokki. Eins og hv. þingmaður kom inn á og reyndi að draga fram hefur margt verið vel gert núna á allra síðustu misserum, ég nefni geðheilsuteymin, sálfræðiþjónustu í heilsugæslu, en um leið þá eigum við langt í land með að gera betur í þessum málaflokki. Ég held að við viðurkennum það öll. Ég vildi bara koma aðeins inn á kostnaðarmatið. Ég er algerlega á þeim vagni að þegar mál koma hér inn - ég tala nú ekki um svona stefnumótandi mál og aðgerðaáætlanir sem fylgja stefnu eins og þetta sem fylgir stefnunni sem við samþykktum hér á Alþingi í júní á síðasta ári - að þau séu þá kostnaðarmetin og ábatagreind. Það er ekki alveg alltaf þannig með þingsályktunartillögur að þær fari í hefðbundið kostnaðarmat og ábatagreiningu en það eru auðvitað til dæmi um það, til að mynda með samgönguáætlun. Ég hafði mikinn hug á því að kostnaðarmeta allar aðgerðir hér. Það eru sex aðgerðir sem eru fjármagnaðar á þessu ári og innan ramma. Svo vil ég benda á að við jukum á milli umræðna í fjárlagaumræðu framlag til heilsugæslu um 2 milljarða þannig að þar kemur inn svigrúm til að bæta við mönnun. Það eru mönnunaraðgerðir í þessu, ég er búinn að láta leggja mat á einstaka liði en þeir eru auðvitað svolítið viðkvæmir í tímasetningu. Ég hef hug á því að kynna þetta mat 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Já, það verður fróðlegt að heyra af þeim fundi velferðarnefndar varðandi mat á einstaka þáttum en aðgengi að sálfræðiþjónustu er auðvitað býsna rýrt, því miður, og það eru mjög langir biðlistar, það er mjög erfitt að komast þar að. Ég hef líka kannski smá áhyggjur af þeim sem eru að glíma við geðrænar áskoranir og hafa fengið ávísað lyfjum, hvað eftirfylgni þeirra er af skornum skammti. Ég er í rauninni ekki að svara andsvari hæstv. ráðherra en ég vildi bara flagga þessu líka vegna þess að þegar aðgengið að sálfræðiþjónustu og aðgengi að geðlæknum er af svona skornum skammti, eins og raun ber vitni á Íslandi í dag, þá er hætta á að fólk festist í vanlíðan. Ég held að það sé ástæða þess að fólki með geðrænar áskoranir hefur fjölgað svona ofboðslega í hópi öryrkja, af því að fólk festist í þessu af því að okkur skortir - og nú kem ég inn á annað áhugasvið hæstv. ráðherra sem ég deili líka með honum - forvarnir, okkur skortir eftirfylgni. Þegar kerfið grípur einstakling í eitt skipti þá er enginn sem fylgir viðkomandi eftir. Sú eftirfylgni er í rauninni algerlega á forsendum þess sem býr við geðrænar áskoranir. Sá einstaklingur, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Kannski snerist þetta auðveldlega við þar sem ég er ekki að gera sérstaka athugasemd við prýðisræðu heldur er svona að mæta þeim athugasemdum sem hv. þingmaður fór með í sinni ræðu við það að kostnaðarmat fylgdi ekki áætluninni. Ég deili þeirri skoðun, ég vil að við sjáum til framtíðar að öll mál af þessu tagi séu kostnaðarmetin, ábatagreind og fari inn í þessa stefnumótandi hringrás sem lög um opinber fjármál í raun og veru eru að reyna að pakka okkur inn í. Bæði fékk ég þennan breiða starfshóp, sem vann þessa áætlun, og ráðuneytið til að leggja mat á liðina, hverja og eina aðgerð. Þegar ráðuneytið mætir fyrir velferðarnefnd og kynnir málið betur að lokinni þessari umræðu þá verður farið yfir það kostnaðarmat. Ég ætla síðan að segja að fyrir utan undirbúningsvinnuna og þetta breiða samráð, notendamiðaða samráð - það var alveg ótrúlega flottur hópur sem var að vinna verkefnið og vann vel og hratt -þá gerði þessi fyrsti liður í meginmarkmiðunum, út frá sýninni að geðrækt, forvarnir og snemmtæk úrræði verði grundvöllur geðheilbrigðis einstaklinga, mig eilítið bjartsýnan á að við náum betri árangri í þessu. Þannig að ég deili algjörlega þeirri skoðun að vera með forvarnamiðaðri áherslur og geðræktaráherslur og reyna að efla allt samfélagið í þessu, skólasamfélagið, nærsamfélagið allt, í þessari vegferð okkar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir seinna andsvar. Ég er sammála þessu með forvarnirnar, þær eru margs konar. Það er kannski best að byrja á því að grípa börnin af því að þar er framtíðin. Engu að síður þá er það líka staðan - rétt eins og þegar við erum í flugi þá þurfum við að setja á okkur grímuna áður en við setjum hana á börnin - að ef börn búa inni á heimilum þar sem foreldrar eða aðrir fjölskyldumeðlimir eiga við flóknar geðrænar áskoranir að stríða þá getur það orðið býsna þungur baggi að fara með út í lífið. Eins ef börn alast upp við að einhver úr systkinahópnum er að glíma við flóknar geðrænar áskoranir, þá skortir kannski líka að við tökum utan um alla fjölskylduna. Þar skera geðheilbrigðismálin sig nokkuð úr. Ef foreldri eða barn greinist með annars konar lífsógnandi sjúkdóm, enda getur þetta verið lífsógnandi sjúkdómur eins og dæmin sýna, þá erum við oftar en ekki með gott teymi sem kemur og grípur fjölskylduna alla. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til þess að spyrjast fyrir um þennan hluta forvarna, hvernig er tekið utan um fjölskyldur þegar einn einstaklingur innan fjölskyldu er að eiga við flóknar geðrænar áskoranir. Mig grunar að stuðningsnetið við fjölskylduna í slíkum aðstæðum sé býsna lítið og ég held að það bara helgist af 

Hæstv. forseti. Ég vildi bara koma hér örstutt og þakka fyrir góðar ræður og góða umræðu um þessa aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Það sem hefur komið fram hér í ræðum og skal viðurkennt er að við þurfum að gera miklu betur í þessum málaflokki - kannski höfum við gert allt of lítið allt of lengi, það kom glögglega fram í ræðum hv. þingmanna hér - og því þarf auðvitað að fylgja fjármögnun, eins og var dregið fram í umræðum og kom berlega í ljós í skýrslu Ríkisendurskoðunar þegar síðasta áætlun var tekin saman um hvernig við fylgjum eftir þeim aðgerðum. Þó að maður megi aldrei missa trúna á það sem þó er vel gert og það sem þó náðist fram þá verðum við að gera betur. Það skal bara viðurkennt. Mig langar líka að draga fram hér og árétta, af því að þó nokkuð var rætt um fjármögnunina, eðlilega, og kostnaðarmat sem þarf að fylgja, að ég er sammála því og bæði breiður starfshópur og ráðuneytið lögðu mat á einstakar aðgerðir. Ég vil hér nota tækifærið og draga fram þær sex aðgerðir sem eru fjármagnaðar á þessu ári og eru komnar í gang. Það er 1.A.4, skólaheilsugæslan, en þar eru 96 millj. kr. árlega næstu þrjú árin. Það er 3.A.1, að stofna geðráð, það er innan fjárheimilda. Það er kannski bæði forvarnaáherslan og þetta geðráð sem ég bind miklar vonir við og er mjög í takt við þessa notendamiðuðu hugsun sem til að mynda önnur Norðurlönd eru að fara í og mikið var rædd á ráðherranefndarfundi Norðurlandanna um geðheilbrigðismál í síðustu viku. 2.C.1, að verkefnishópur skilgreini hlutverk og verkefni veitenda geðheilbrigðisþjónustu, greini samvinnu, samfellu og skort þar á. Sú aðgerð er komin af stað. 3.C.1, að framtíðarsýn verði mótuð og þarfagreining gerð vegna húsnæðis geðþjónustu Landspítala. Það liggur alveg fyrir og hluti af þeim hópi sem vann að þessari áætlun er búinn að taka saman ágætisskýrslu sem fer til rýni hjá NLSH-stýrihópi og NLSH ohf. Það liggur alveg fyrir að húsnæði við Klepp og Hringbraut er ekki hugsað til framtíðar og þar kemur auðvitað stór fjármögnunarliður inn til viðbótar við þessa aðgerðaáætlun sem er hér þegar kemur að því að meta þá framkvæmd og hvernig hún þurfi að líta út. 4.A.2, að þróa stuðning við geðheilsuteymi heilsugæslunnar og finna leiðir til að auka og jafna aðgengi. 3.B.4, að gagnreynd starfsendurhæfingarúrræði verði efld. Þarna er þegar virkt samstarf við félags- og vinnumarkaðsráðuneyti um framkvæmd aðgerða og í samvinnu við sameiginlega stofnað endurhæfingarráð sem ég tel að sé mjög til bóta. Þannig að það er fjölmargt komið í gang. Ég vildi hér að lokum þakka umræðuna. Ég veit að þetta mál fær góða umfjöllun í hv. velferðarnefnd. Ég þakka líka þeim öfluga samráðshópi sem vann þessa aðgerðaáætlun með fulltrúum í ráðuneytinu. Á bls. 8 í greinargerð er farið yfir þennan hóp og ég tel að sú nálgun, þessi breiða nálgun, þetta breiða samráð í undirbúningi þessarar aðgerðaáætlunar, sé jafnframt styrkurinn í þessari framsetningu. Það er eins og einn hv. þingmaður komst að orði hér í ræðu; það er auðvelt að setja fram hugmyndirnar en svo er auðvitað vinnan eftir, að fylgja þeim eftir og fjármagna næstu árin.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um rekstraraðila sérhæfðra sjóða, lögum um verðbréfasjóði og fleiri lögum. Frumvarpið er á þskj. 1376 og er mál nr. 880. Frumvarpið felur í sér tillögu um innleiðingu á tveimur Evrópugerðum, annars vegar reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins ESB, nr. 2019/1156, um að auðvelda dreifingu sjóða um sameiginlega fjárfestingu yfir landamæri og um breytingu á reglugerðum ESB nr. 345/2013, nr. 346/ 2013 og 1286/2014, og hins vegar tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB), nr. 2019/1160 um breytingu á tilskipunum 2009/65/EB og 2011/61/ESB að því er varðar dreifingu sjóða um sameiginlega fjárfestingu yfir landamæri. Meginefni frumvarpsins er lögfesting þessara Evrópugerða og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi, svo sem um viðurlög og setningu stjórnvaldsfyrirmæla. Helstu breytingar sem innleiðing þessara gerða hefur í för með sér eru í fyrsta lagi nýjar reglur um markaðsefni sjóða um sameiginlega fjárfestingu og kostnað og gjöld sem lögð eru á af lögbærum yfirvöldum vegna eftirlits með starfsemi sjóða yfir landamæri. Í öðru lagi ný ákvæði í lög um rekstraraðila sérhæfðra sjóða, nr. 45/2020, og lög um evrópska áhættufjármagnssjóði og evrópska félagslega framtakssjóði, nr. 31/2022, um formarkaðssetningu sjóða innan EES. Í þriðja lagi aukin upplýsingaskylda verði breytingar á þeim gögnum sem tilkynning rekstraraðila um markaðssetningu sjóðs í öðrum ríkjum innan EES byggist á og um mögulegar afleiðingar breytinganna. Í fjórða lagi eru lögð til ný ákvæði í lög um rekstraraðila sérhæfðra sjóða og lög um verðbréfasjóði, nr. 116/2021, um skilyrði fyrir afturköllun ráðstafana sem gerðar hafa verið til markaðssetningar sjóða í öðrum ríkjum innan EES. Í fimmta lagi er lagt til nýtt ákvæði í lög um rekstraraðila sérhæfðra sjóða um aðstöðu sem rekstraraðilar skulu hafa aðgengilega almennum fjárfestum og lagðar eru til breytingar á ákvæði um sama efni í lögum um verðbréfasjóði. Að lokum eru lagðar til tvær breytingar sem ekki tengjast með beinum hætti innleiðingu fyrrgreindra Evrópugerða en eru taldar æskilegar til að tryggja samræmi við aðra löggjöf á fjármálamarkaði. Annars vegar að hámarksfjárhæð stjórnvaldssekta sem heimilt er að leggja á einstaklinga vegna brota gegn ákvæðum laga um rekstraraðila sérhæfðra sjóða og laga um evrópska áhættufjármagnssjóði og evrópska félagslega framtakssjóði verði 800 millj. kr. í stað 65 millj. kr. Hins vegar er lagt til að nýr kafli bætist við lög um rekstraraðila sérhæfðra sjóða um heimildir sérhæfðra sjóða fyrir almenna fjárfesta til að vera reknir sem höfuðsjóðir og fylgisjóðir að uppfylltum sambærilegum kröfum og gildir samkvæmt lögum um verðbréfasjóði. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu koma til með að hafa áhrif á alla rekstraraðila sjóða um sameiginlega fjárfestingu hér á landi. Um er að ræða ríflega 20 rekstraraðila. Með Evrópugerðunum er regluverk um dreifingu sjóða yfir landamæri einfaldað og reglurnar samræmdar á innri markaðnum. Ekki er talið að áhrif þess að kveðið verði á um heimildir sérhæfðra sjóða fyrir almenna fjárfesta til að vera reknir sem höfuðsjóðir og fylgisjóðir verði mikil. Ekki eru reknir innlendir verðbréfasjóðir á þessu formi í dag þótt kveðið sé á um slíka heimild í lögum um verðbréfasjóði. Gert er ráð fyrir auknum umsvifum Fjármálaeftirlitsins vegna fyrirhugaðrar lagasetningar en talið að áhrifin rúmist innan rekstraráætlana Fjármálaeftirlitsins og áhrif á ríkissjóð verði engin. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og síðan til 2. umr. hér í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Nánar tiltekið er um að ræða breytingar á VI. kafla A í lögunum sem fjallar um geymslu koldíoxíðs í jörðu. Kaflanum var bætt við lögin með lögum nr. 12/2021, til þess að innleiða tilskipun 2009/31/EB um geymslu koldíoxíðs í jörðu. Samkvæmt mati framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins og Eftirlitsstofnunar EFTA er tilskipun um geymslu koldíoxíðs í jörðu tæknilega hlutlaus sem þýðir að aðrar aðferðir við geymslu koldíoxíðs en lýst er í tilskipuninni falla einnig undir tilskipunina. Tilskipunin er tengd reglum um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir, ETS-kerfinu, sem hefur í för með sér að fyrirtæki sem taka þátt í ETS-kerfinu geta dregið það koldíoxíð sem dælt er niður í jörðina til geymslu, samkvæmt reglum tilskipunarinnar, frá losun sinni samkvæmt tilskipun 2003/87/EB um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir. Frá samþykkt laganna 2021, þar sem tilskipun um geymslu koldíoxíðs í jörðu var innleidd, hafa íslensk stjórnvöld verið í samskiptum við Eftirlitsstofnun EFTA vegna innleiðingar tilskipunarinnar. Þau samskipti leiddu m.a. til þess að umhverfis- og samgöngunefnd lagði til ákveðnar orðalagsbreytingar á ákvæðum kaflans á vorþingi 2022. Í kjölfar samþykktar á lögum nr. 12/2021 hóf ráðuneytið vinnu við gerð reglugerðar um frekari útfærslu á framkvæmd laganna og var reglugerðin gefin út í desember sl. Vinna við reglugerðina leiddi í ljós að nauðsynlegt var að gera enn frekari breytingar á kafla laga um hollustuhætti og mengunarvarnir er fjallar um geymslu koldíoxíðs í jörðu. Með frumvarpi þessu er því verið að leggja til breytingar á kaflanum sem tryggja enn frekar samræmi milli ákvæða laganna og tilskipunar 2009/31/EB um geymslu koldíoxíðs í jörðu. Breytingarnar sem lagðar eru til eru tíu talsins og fer ég hér yfir þær helstu: Skýra verður betur landfræðilegt gildissvið kafla laganna þannig að ákvæðið vísi til yfirráðasvæðis Íslands. Í núgildandi ákvæði laganna er aðeins vísað til efnahagslögsögu og landgrunns Íslands sem ekki er talið fullnægjandi. Í tillögu frumvarpsins er því bætt við vísun til lands, innsævis og landhelgi Íslands. Setja þarf skýrari mörk milli ákvæða um könnunarleyfi annars vegar og starfsleyfis til geymslu hins vegar. Ef kanna þarf mögulegt geymslusvæði fyrir koldíoxíð getur Umhverfisstofnun veitt könnunarleyfi. Það veitir handhafa könnunarleyfis einkarétt til könnunar á hugsanlegum geymslugeymi koldíoxíðs í tiltekinn tíma auk forgangsréttar til starfsleyfis til geymslu á sama svæði að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Lagfæra þarf orðalag ákvæðis sem fjallar um flutning ábyrgðar á geymslusvæði eftir að því hefur verið lokað þannig að það verði skýrara. Skýra þarf betur skilyrði fyrir aðgangi þriðja aðila að flutningskerfi og geymslusvæði. Samkvæmt núgildandi ákvæði kafla laganna er rekstraraðila heimilt að synja þriðja aðila um aðgang að flutningskerfi og geymslusvæði að teknu tilliti til tiltekinna viðmiða sem er að finna í ákvæðinu. Með breytingunni sem hér er lögð til ber rekstraraðila að veita aðgang að flutningskerfi og geymslusvæði án mismunar að teknu tilliti til þeirra viðmiða sem fram koma í ákvæðinu. Einnig er lögð til þrenging á orðalagi í einu viðmiða ákvæðisins þar sem vísað er til alþjóðlegra skuldbindinga Íslands. Bæta þarf við ákvæðum um samráð ríkja við lausn deilumála þegar um er að ræða flutningskerfi og geymslusvæði sem falla undir fleiri en eitt ríki. Bæta þarf við ákvæði um samstarf yfir landamæri. Lagt er til að ef koldíoxíð er flutt yfir landamæri eða ef geymslusvæðin eða geymslusamstæðurnar liggja yfir landamæri skuli lögbær yfirvöld hlutaðeigandi ríkja hafa með sér samstarf. Bæta þarf við ákvæði um samsetningu koldíoxíðsstraums til geymslu. Samkvæmt ákvæðinu ber straumnum að vera að langmestu leyti úr koldíoxíði. Af þeim sökum má ekki bæta í hann úrgangi eða öðru efni í því skyni að farga úrganginum eða öðru efni. Það verður á ábyrgð rekstraraðila að sjá til þess að innihald koldíoxíðsstraums sé efnagreint og að fram fari áhættumat sem staðfesti að mengunarstig koldíoxíðsstraums sé í samræmi við kröfur ákvæðisins. -Að lokum er lagt til að Umhverfisstofnun verði veitt leyfi til að innheimta gjald vegna útgáfu könnunarleyfa en sú breyting er til komin vegna athugasemda Umhverfisstofnunar í samráðsferli frumvarpsins. Ekki er gert ráð fyrir fjárhagsáhrifum hjá ríkissjóði vegna frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegur forseti. Þingflokkur Framsóknar setti fyrirvara við þetta frumvarp sem hér er lagt fram áður en það var afgreitt úr þingflokknum vegna þeirra áhrifa sem það kann að hafa á hefðbundna jarðvarmavinnslu hér á landi. Við teljum mikilvægt að gerður verði greinarmunur á koldíoxíði sem á uppruna sinn í hringrásarkerfi og niðurdælingu koldíoxíðs frá iðjuverum til geymslu í jarðlögum. Deild innan skrifstofu loftslagsmála ESB telur jarðvarmavirkjanir á Íslandi í vissum tilvikum falla undir gildissvið tilskipunar og að gildissvið tilskipunarinnar sé ekki einungis bundið við koldíoxíð sem eigi uppruna sinn frá starfsemi sem fellur undir ETS-kerfið. Endurnýjuð dæling koldíoxíðs við hefðbundna jarðvarmavinnslu, líkt og fram fer á Íslandi, á sér fáar hliðstæður. Fá lönd í Evrópu stunda hefðbundna jarðvarmavinnslu með sambærilegum hætti og gert er hérlendis og af því leiðir eðlilega að þekking á vinnslutækninni er takmörkuð innan álfunnar og lítt útbreitt. Hér er um að ræða séríslenskar aðstæður sem mikilvægt er að tekið sé tillit til enda geta þær kröfur sem hér eru lagðar á hefðbundna jarðvarmavinnslu á Íslandi dregið úr samkeppnishæfni hennar og margfaldað kostnað við niðurdælingu. Þær leyfisveitingar sem veittar eru á Íslandi fara fram á að jarðhitavatni sem fellur til við jarðvarmanýtinguna sé veitt aftur ofan í jörðina á jarðhitasvæðinu og því er fullkomlega eðlilegt að það sama sé gert við þau jarðhitagös sem falla til, enda hefur verið sýnt fram á það með rannsóknum og umfangsmiklum tilraunum á Hellisheiði að slíkt sé öruggt og hættulaust. Það er fyrirséð að með því að samþykkja frumvarpið í óbreyttri mynd komi það til með að auka kostnað, seinka leyfisveitingum og hamla árangri landsins í loftslagsmálum, enda kemur það til með að gera út af við Koldísarverkefni Landsvirkjunar sem hefur það að markmiði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda frá jarðvarmavinnslu sinni með föngun koldíoxíðs frá Þeistareykjastöð og er verkefnið stór hluti af markmiði Landsvirkjunar um kolefnishlutleysi árið 2025. Ég vil því brýna hæstv. umhverfis- og samgöngunefnd til þess að standa vörð um þessar séraðstæður sem við búum við hér á landi.

Virðulegi forseti. Umræða um Koldísarverkefnið í sambandi við það frumvarp sem hér um ræðir er til komin vegna umsagna sem Landsvirkjun sendi í samráðsgátt stjórnvalda í tengslum við ferli frumvarpsins, fyrst við áform um lagasetningu og síðar við frumvarpið sjálft. Landsvirkjun heldur því fram að verkefnið Koldís falli ekki undir gildissvið tilskipunarinnar. Á það skal bent að Koldísarverkefnið tengist efni sjálfs frumvarpsins ekki að öðru leyti en því að fjallað er um umsögn Landsvirkjunar í greinargerð frumvarpsins þar sem greint er frá samskiptum við ESA. Staða Koldísarverkefnisins er enn í skoðun innan ráðuneytisins en við eigum fund með Umhverfisstofnun síðar í vikunni til að fara betur yfir málið í heild sinni. Varðandi aðra þætti málsins þá er þetta allt saman gert til að auðvelda okkur verkefnið þegar kemur að loftslagsmálunum. Ég hvet hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að fara vel yfir málið. Það er auðvitað sjálfsagt og eðlilegt og mikilvægt að gera það. Við fyrstu sýn virðast þær áhyggjur sem hér hafa verið bornar á borð ekki eiga við rök að styðjast. Það er hins vegar alltaf öruggara að fara yfir það og til þess er nefndarstarfið hjá hv. umhverfis- og samgöngunefnd, að fara yfir nákvæmlega hluti eins og hv. þingmaður vísaði hér til og ég treysti hv. umhverfis- og samgöngunefnd fullkomlega til að gera það.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir hans andsvar. Ég vil hins vegar bara ítreka þessar áhyggjur mínar varðandi Koldísarverkefnið því að Landsvirkjun hefur lagt af stað í þá vegferð og það hefur gengið vel. Þeir eru hins vegar núna, eðli málsins samkvæmt, að hægja á sér í tengslum við það. Þetta tengist því að þau verði kolefnishlutlaus 2025 ef ég man rétt. Þeir vilja meina að með þessu frumvarpi þá verði þeir í rauninni bundnir því að hætta því verkefni og fara inn í það að dæla þessu öllu saman niður í þann jarðveg sem er við jarðvarmavirkjanirnar. Eðli máls samkvæmt er kannski ekki auðvelt að fylgjast með hvort eitthvað komi upp á yfirborðið varðandi það að fylgjast með uppgufun í framhaldinu vegna þess að jarðvegurinn er með þeim hætti, ólíkt því sem tengist Carbfix. Ég held að það sé afar mikilvægt einmitt að nefndin taki þetta til skoðunar því að ef þetta er ekki á rökum reist þá bara mun nefndin komast að því. Ég hvet nefndina enn og aftur til dáða, til að vinna þetta og skoða þetta og athuga hvort hægt sé að bregðast við ef þetta reynist á rökum reist.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður vísaði til í fyrra andsvari sínu þá er hér um að ræða hlut sem er séríslensk þekking en mun örugglega breiðast út og hefur vakið mikla athygli. Eins og ég held að allir heyri sem hafa hlustað á ræðu bæði þess sem hér stendur og ræðu hv. þingmanns þá eru menn farnir í svolítið tæknilega hluti. Það er bara mjög mikilvægt að menn vandi til verka þegar kemur að því. Það er alveg ljóst að markmiðið er að auðvelda okkur verkefnið þegar kemur að baráttunni í loftslagsmálum og nýta það hugvit sem hér er á landi til þess að svo megi verða. Ég bara ítreka það að ég geri engar athugasemdir við það, reyndar tel ég það bara mjög mikilvægt, að hv. þingnefnd fari vel yfir málið þannig að þeim áhyggjum sem uppi eru verði svarað, annaðhvort með breytingum nú eða útskýringum, að þær hafi ekki átt við rök að styðjast.

Frú forseti. Um þetta mál er sannarlega við hæfi að segja allt er þá þrennt er. Eins og fram kemur í greinargerð eigum við hér í lagasafninu lög nr. 12/2021 og lög nr. 67/2022 sem ætlað var að ná að setja skýrari ramma utan um kolefnisförgun á borð við það sem Carbfix er að gera uppi á Hellisheiði. Við höfum aldrei náð því fullkomlega en núna erum við vonandi að ná utan um tilskipunina sem fjallar um þetta frá Evrópusambandinu. Mig langar samt að spyrja ráðherra varðandi orð sem er rauður þráður í gegnum frumvarpið, gott ef það er ekki í lögunum nú þegar en ég velti fyrir mér hvort við þurfum að skýra í lagatexta, hvort það vanti ekki orðskýringu á koldíoxíðstraumi. Þegar ég var að renna í gegnum frumvarpið sá ég allt í einu fyrir mér vökvann sem dælt er niður en ef ég skil samhengið þá snýst þetta um loftið, sem fangað er frá iðjuverum eða hvað það er, að það sé koldíoxíðstraumurinn sem er síðan blandað við vatn og dælt ofan í jörðina hjá Carbfix. Bara upp á skýrleika held ég að það væri fínt að hafa þetta svart á hvítu í skilgreiningarkafla laganna sem nú þegar skilgreinir ýmislegt sem tengist lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir hans andsvar. Mér finnst þetta vera mál sem hv. þingnefnd þarf að fara yfir. Markmiðin eru alveg skýr, hvað við erum að gera, og það er búið að gera nokkrar atlögur og mikil vinna á bak við þetta þannig að við fáum að njóta þess hugvits og þekkingar og fjárfestingar sem hefur farið í þessa aðferð sem hefur vakið heimsathygli. Það er ekki ætlunin að gera öðrum erfitt fyrir sem ætla sér sambærilega hluti. Við skulum hafa það í huga, af því að einhver kynni að velta því fyrir sér við að hlusta á þessa umræðu af hverju hún sé svona tæknileg, að það er náttúrlega líka einfaldlega vegna þess að við erum að gera hluti sem hafa ekki verið gerðir áður. Ég fagna því þegar hv. þm. Andrés Ingi Jónsson og hv. þm. Ingibjörg Ólöf Isaksen og aðrir eru að láta sig málið varða og velta því fyrir sér hvað megi betur fara þegar kemur að þessari lagasetningu. Þannig að ég vona að hv. þingmaður fyrirgefi mér það þó að ég hafi ekki mjög sterka skoðun á spurningu hv. þingmanns, aðra en þá að ég tel mikilvægt að hv. þingnefnd fari yfir það því að þetta er málefnaleg ábending frá hv. þingmanni.

Frú forseti. Hér í mínu seinna andsvari hitti ég kannski á eitthvað sem kveikir meira í ráðherranum. Mig langar nefnilega spyrja út í samstarf yfir landamæri sem er verið að bæta inn í 9. gr. frumvarpsins. Þetta er náttúrlega orðin miklu þyngri umræða og nær raunveruleikanum en hún var í síðustu umferðum vegna þess að nú eru á vegum Carbfix í umhverfismati hugmyndir um Coda-stöðina í Straumsvík sem myndi taka á móti gríðarlegu magni koltvísýrings til förgunar hér á landi og hefur nú verið gagnrýnt hversu mikil umhverfisáhrif kunna að vera af því á nærsvæðið þó að síðan séu afleidd loftslagsáhrif mögulega jákvæð. Það sem mig langar að spyrja að er kannski tvennt. Í fyrsta lagi hvort það verði búið svo um hnútana að - hér töluðum við í fyrra andsvari um að koldíoxíðstraumur skyldi vera þannig að það mætti ekki bæta í hann úrgangi, það stendur hérna í 4. gr., en hvort það sé einhver hætta á því að samhliða þessum innflutningi á koldíoxíði til förgunar verði fluttur inn vökvi sem hægt verði að nota til að dæla þessu niður. Mér dettur t.d. í hug að nágrannar okkar í Noregi eru með ríkisolíufyrirtækið Equinor sem á ári hverju kemur 100–150.000 tonnum af vatni til förgunar í Danmörku vegna þess að þar eru slakari reglur varðandi þann mengaða vökva heldur en í Noregi. Nú eru Danir að herða reglurnar þannig að Norðmenn fara kannski að leita að nýjum förgunarstöðum og þá gætu þeir litið hýru auga niðurdælingu niður í berggrunninn. Svo langar mig að spyrja, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Mér var að berast það að koldíoxíðstraumur er skilgreindur í 13. tölulið 2. gr. reglugerðar um geymslu koldíoxíðs en ég veit ekki hvort hv. þingmaður telur mikilvægt að skerpa á því. Hins vegar það sem hv. þingmaður er að spyrja um - og allt tengist þetta þótt það kannski tengist ekki þessu frumvarpi - en hv. þingmaður er hér að velta upp hlutum sem snúa að loftslagsbókhaldinu sem hv. þingmaður bendir réttilega á að hefur ekki náð fullkomnun, enda var það þannig að þegar þjóðir heims fóru í þessa vegferð þá kom enginn leiðarvísir um hluti eins og það. Það er enginn vafi í mínum huga að við eigum eftir að þróa loftslagsbókhaldið þó að það sé besta tækið sem við höfum núna. Það er hins vegar margt að varast í því. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af tvítalningu. Ef við myndum ræða þau mál þá má alveg segja það eins og er að það er margt sem segir manni - ég held að það megi alveg bæta loftslagsbókhaldið, ekki bara yfir landamæri heldur bara almennt. Þetta er vegferð sem er nýhafin. Ég hef nú haft augun á því og er að setja af stað vinnu við að skoða líka sérstaklega að við stöndum ekki í þeirri stöðu að það sé verið að gera fullt af loftslagsverkefnum hér og það komi bara inn í bókhald annarra ríkja. Ef það er ákvörðun íslenskra stjórnvalda að leyfa einhver loftslagsverkefni hér, sama hver þau eru, þá þarf það að vera upplýst ákvörðun og það verður að vera eitthvað sem Ísland ber úr býtum hvað það varðar.