Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1995-10-31 13:31:06# 120. lþ. 22.0 fundur Forseti ÓE Þ_120 S_22_0 X_ÓE R_R F_F F_A P_S Y_0707322629 Z_0-00-30 [prenta uppsett í dálka] 22. fundur RITARI:ee LESARI:áþ Forseti (Ólafur G. Einarsson): Bragi Sigurjónsson, fyrrverandi bankaútibússtjóri, alþingismaður og ráðherra, andaðist í fyrradag, 29. október, í Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Hann skorti nokkra daga í hálfnírætt. Bragi Sigurjónsson var fæddur 9. nóvember 1910 á Einarsstöðum í Reykjadal í Suður-Þingeyjarsýslu. Foreldrar hans voru hjónin Sigurjón Friðjónsson, bóndi, skáld og alþingismaður, og Kristín Jónsdóttir húsmóðir. Hann stundaði nám í Héraðsskólanum á Laugum 1927--1929, lauk kennaraprófi í Kennaraskóla Íslands 1931 og gagnfræðaprófi utan skóla í Gagnfræðaskólanum á Akureyri 1932. Stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri lauk hann 1935 og stundaði síðan nám í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands veturinn 1935--1936. Hann var kennari í Reykdælaskólahéraði í Suður-Þingeyjarsýslu 1936--1938, kennari við Gagnfræðaskólann og Iðnskólann á Akureyri 1938--1946 og stundakennari við Gagnfræðaskólann 1953--1954. Á sumrum 1938--1944 var hann bókari hjá Kaupfélagi verkamanna á Akureyri. Árið 1946 varð hann fulltrúi hjá bæjarfógetanum á Akureyri og sýslumanninum í Eyjafjarðarsýslu, starfaði þar við almannatryggingar. Því starfi gegndi hann til 1964. Útibússtjóri Útvegsbanka Íslands á Akureyri var hann 1964--1978. Bragi Sigurjónsson starfaði mikið og lengi í Alþýðuflokknum. Hann var formaður Alþýðuflokksfélags Akureyrar 1944--1948 og 1951--1956. Í stjórn Alþýðuflokksins var hann 1950--1979. Hann var bæjarfulltrúi á Akureyri 1950--1954 og 1958--1970, var forseti bæjarstjórnar 1966--1970. Í raforkuráði, síðar orkuráði, var hann 1962--1975, fulltrúi á ráðgjafarþingi Evrópuráðs 1967--1973 og formaður tryggingaráðs 1979. Á Alþingi kom hann fyrsta sinn vorið 1957, tók þá sæti varaþingmanns, hafði verið í kjöri í Austur-Húnavatnssýslu. Hann var landskjörinn alþingismaður 1967--1971 og þingmaður Norðurlandskjördæmis eystra 1978--1979. Á tímabilinu 1971--1978 var hann varaþingmaður og tók þá sæti tímabundið á sjö þingum. Átti hann því sæti á 14 þingum alls auk fyrri hluta þings 1979--1980 en þá var hann ráðherra utan þings og sat á þingi. Hann var forseti efri deildar 1978. Landbúnaðar- og iðnaðarráðherra var hann frá 15. okt. 1979 til 8. febr. 1980. Bragi Sigurjónsson var af skáldaætt. Margir nánir ættingjar hans fengust við ritstörf, ortu ljóð, sömdu sögur og skráðu ýmsan fróðleik. Sjálfur var hann afkastamikið ljóðskáld, sendi frá sér margar ljóðabækur, samdi smásögur og fékkst við þýðingar í bundnu og lausu máli. Auk þess skrifaði hann fjölda greina í blöð og tímarit, var ritstjóri tímaritsins Stíganda 1943--1949 og vikublaðsins Alþýðumannsins 1947--1964. Bragi Sigurjónsson var jafnaðarmaður. Hugsjónir jafnaðarstefnunnar voru honum inngrónar. Hann var um áratugi traustur málsvari hennar í ræðu og riti. Hann var mörgum sinnum í framboði við alþingiskosningar fyrir Alþýðuflokkinn, fyrst í Suður-Þingeyjarsýslu 1949, en oftast í Norðurlandskjördæmi eystra, síðast 1978. Hann var stefnufastur og harðskeyttur baráttumaður, fylginn sér og trúr stefnumálum sínum. Hann afsalaði sér forsetastarfi í efri deild 1978 vegna ágreinings um stefnumál stjórnarflokka. Eftir langa og iðjusama starfsævi fékkst hann við ritstörf, aðallega ljóðagerð. Eftir hann liggur fjöldi ágætra ljóða. Ég bið alþingismenn að minnast Braga Sigurjónssonar með því að rísa úr sætum. --- 
            

[13:37] Herra forseti. Frv. það til nýrra mannanafnalaga sem ég mæli fyrir er á þskj. 73 og er samið af nefnd sem ég skipaði í ágústmánuði 1993. Í nefndinni áttu sæti Drífa Pálsdóttir, skrifstofustjóri í dómsmrn., sem var formaður nefndarinnar, Halldór Ármann Sigurðsson, prófessor í málvísindum við Háskóla Íslands, og Hjálmar Jónsson, þáv. prófastur en núv. alþingismaður. Ég mælti fyrir þessu frv. í febrúarmánuði sl. en það var ekki afgreitt á því þingi og því er það nú lagt fram á nýjan leik. Við samningu frv. var tekið mið af lögum um mannanöfn, nr. 37/1991, en jafnframt litið til eldri laga um mannanöfn frá 1913 og 1925 og frv. til laga um mannanöfn sem lögð voru fram á 75. löggjafarþingi og 92. löggjafarþingi. Enn fremur kynntu nefndarmenn sér sögu íslenskrar nafnalöggjafar að öðru leyti og athuguðu nafnalöggjöf annars staðar á Norðurlöndum eftir því sem ástæða reyndist til. Einkum var þó stuðst við reynslu sem fengist hefur af framkvæmd laga nr. 37/1991 og tekið tillit til þeirrar gagnrýni á lögin sem fram hefur komið. Margt í lögunum frá 1991 um mannanöfn var til verulegra bóta. Reynslan hefur þó leitt í ljós ýmsa vankanta sem nauðsynlegt er að lagfæra. Einkum hafa ákvæði þeirra um eiginnöfn reynst ósveigjanleg og ekki í samræmi við ríkjandi hugmyndir um persónufrelsi. Í lögunum er t.d. ekki gert ráð fyrir svokölluðum millinöfnum, þ.e. nöfnum sem eru kynlaus í þeim skilningi að þau eru gefin báðum kynjum eins og t.d. nöfn sem dregin eru af örnefnum og enda á dal eða fjörð. Sá siður að gefa slík nöfn hafði þó fengið að þróast að mestu afskiptalaust um langa hríð áður en lögin nr. 37/1991 voru sett enda hefur komið í ljós allmikil ásókn almennings í að fá að gefa nöfn af þessu tagi. Með ákvæðum laganna um uppruna og hefð eiginnafna er enn fremur tekið fyrir það að ný tökunöfn skjóti rótum hér á landi og hefur það ekki gerst áður í sögu íslenskrar tungu. Að sjálfsögðu er brýnt að unnið sé að varðveislu íslenska mannanafnaforðans og íslenskra nafnasiða en hins vegar er yfirleitt farsælla að vinna að því markmiði með fræðslu og upplýsingu en með beinu lagaboði. Nafn manns er einn mikilvægasti þáttur sjálfsímyndar hans og varðar fyrst og fremst einkahagi hans en síður almannahag. Réttur foreldra til að ráða nafni barns síns hlýtur að vera ríkur en réttur löggjafans til afskipta af nafngjöfum að sama skapi takmarkaður. Sumir nafnasiðir eru þó þess eðlis að þeir snerta ekki síður veigamikla hagsmuni samfélagsins en einkahagi manna og er réttur löggjafans til afskipta af þeim þá meiri en ella. Þetta á ekki síst við um íslenska kenninafnasiði eins og gerð er rækileg grein fyrir í athugasemdum með frv. Markmið frv. eru einkum þrjú: 1. Að auka frelsi í nafngiftum frá því sem nú er, einkum með því að heimila aðlöguð erlend nöfn jafnvel þótt þau styðjist ekki við hefðir í íslensku máli og með því að heimila millinöfn. 2. Að jafna nafnrétt manna eftir því sem kostur er m.a. með því að auka rétt erlendra manna sem gerast íslenskir ríkisborgarar. 3. Að stuðla að því að ættarnöfn verði fremur notuð sem millinöfn en sem kenninöfn. Helstu nýmæli frv. eru þessi: Lagt er til að heimilt verði að gefa erlend nöfn að því tilskildu að þau geti tekið íslenska eignarfallsendingu. Með þessu móti er frjálsræði í nafngiftum aukið umtalsvert en um leið tryggt að erlend nöfn lagist að íslenskum beygingarreglum, a.m.k. að nokkru leyti. Lagt er til að millinöfn verði leyfð með ákveðnum takmörkunum þó. Hér er um að ræða grundvallarbreytingu því með henni er tekinn upp nýr flokkur nafna sem hefur aðra stöðu í nafnakerfinu en bæði eiginnöfn og kenninöfn. Þessi breyting er óhjákvæmileg ef frv. á að svara kröfum tímans eins og rakið hefur verið og vísa má til frekar í athugasemdum með frv. Gert er ráð fyrir að þeir sem bera ættarnöfn geti eftirleiðis borið þau sem millinöfn ásamt föður- eða móðurnafni. Ættarnöfn hafa breiðst svo hratt út hér á landi á undanförnum áratugum að íslenska kenninafnasiðnum stendur nokkur ógn af. Breytingunni er ætlað að styrkja þennan ævaforna kenninafnasið Íslendinga. Ekki er þó um neina þvingun að ræða því að þeir sem bera ættarnöfn mega gera það áfram kjósi þeir svo. Þó er gert ráð fyrir að menn taki ekki upp ættarnöfn maka sinna sem kenninöfn eftirleiðis en megi taka þau upp sem millinöfn. Ástæðurnar fyrir þessari breytingu er raktar ítarlega í athugasemdum með frv. Loks stefnir frv. að því að auka mjög nafnrétt hérlendra manna af erlendum uppruna. Þannig er gert ráð fyrir að þeir sem fá íslenskan ríkisborgararétt með lögum geti haldið nafni sínu alveg óbreyttu kjósi þeir svo og að niðjar þeirra hafi sama nafnrétt og aðrir t.d. til að halda ættarnafni eða nota það sem millinafn. Nöfn eru ákaflega persónulegt mál og skoðanir manna á því hvaða reglur beri að setja um nafngiftir mjög skiptar sem vonlegt er. Í frv. er leitast við að sætta ólík sjónarmið um þetta efni og stefnt að löggjöf, sem er frjálslynd og svarar kalli tímans, en virðir um leið sérstöðu Íslendinga og rótgrónar nafnhefðir þeirra. Herra forseti. Með hliðsjón af því að með frv. fylgja ítarlegar athugasemdir þeirrar nefndar sem frv. samdi og nokkrar umræður fóru fram um frv. fyrr á árinu ætla ég að láta nægja að gera grein fyrir þessum höfuðatriðum í frv. á þessu stigi. Það er alveg ljóst að um veigamikið og vandmeðfarið mál er að ræða. Á því kunna menn að hafa ýmsar skoðanir og það er æskilegt og nauðsynlegt að sú nefnd sem fær málið til umfjöllunar fari rækilega yfir það og gefi hv. þm. kost á að koma fram með sjónarmið sín við meðferð málsins í þinginu. En ég legg til að að lokinni umræðunni verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

[13:45] Herra forseti. Eins og fram kemur í athugasemdum með þessu frv. var það lagt fram á þingi sl. vetur og varð ekki útrætt og er nú endurflutt efnislega óbreytt. Þegar hæstv. dómsmrh. mælti fyrir frv. urðu um það nokkrar umræður á þinginu og m.a. hafði ég athugasemdir fram að færa og ætla að ítreka nokkrar þeirra við þessa umræðu þar sem mikil mannaskipti hafa orðið á Alþingi síðan málið var rætt í febrúar sl. Setning laga um mannanöfn er vandmeðfarið verkefni. Skoðanir manna á reglum um nafngiftir eru mjög ólíkar. Deilur um mannanafnalög og útfærslu þeirra, þ.e. hvaða nöfn skulu leyfð og hver ekki, skjóta oft upp kollinum enda er nafnið hluti af persónu hvers einstaklings og mikilvægur þáttur sjálfsímyndar hans. Afkáraleg nöfn verða þeim sem þau bera í sumum tilfellum til ama og eins veldur það oft leiðindum þegar bannað er að skíra nöfnum sem ekki eru á mannanafnaskrá Hagstofunnar þótt þau hafi verið notuð í viðkomandi fjölskyldu í áratugi og jafnvel aldir. Við skoðun á mannanafnaskrá sem gefin var út 1991 í framhaldi af samþykkt laga um mannanöfn í mars sama ár og hefur að geyma þau eiginnöfn sem heimil teljast samkvæmt lögunum, kemur t.d. í ljós að nafnið Kalman finnst þar ekki. En þetta fallega nafn hafa menn borið í Borgarfirði í nokkrar aldir og reyndar er getið um það í Landnámu. Ég er það íhaldssamur að mér finnst fráleitt að svo gamalgróið íslenskt nafn skuli ekki vera á mannanafnaskrá að því að mér er sagt vegna þess að það er skrifað með einu n-i en ekki tveimur. En í sömu mannanafnaskrá eru leyfð nöfnin Kjartan og Natan sem sýnast vera af sama stofni. Í formála um mannanafnaskrá segir að skráin sé til viðmiðunar við nafngjafir en á engan hátt tæmandi enda er gert ráð fyrir því í lögunum að hún verði endurskoðuð eftir þörfum og gefin út á ný eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti. Samt er það nú svo að mannanafnaskrá sem að skrifstofa Alþingis útvegaði mér í síðustu viku er orðin rúmlega fjögurra ára gömul svo að ekki virðist nú hafa verið farið eftir þessu ákvæði laganna. Í þessari mannanafnaskrá þar sem hið gamalgróna nafn Kalman finnst ekki má hins vegar finna nöfn eins og Bertel og Betúel, Edgar og Evert, Húbert og Ívan, Sebastían, Sesar og Tandri. Þar eru einnig stúlknanöfnin Agða og Amanda, Angela og Anja, Bódel og Elna, Elenóra og Helma, Inger og Irpa, Íva og Júdit, Kirstín og Lýdía, Malen og Ninja, Sabína, Tanja og Tatjana.  Í athugasemdum við þetta lagafrv. er greint frá helstu markmiðum nefndarinnar sem samdi frv. og er þar efst á blaði að auka frelsi í nafngiftum frá því sem nú er einkum með því heimila aðlöguð erlend nöfn, jafnvel þótt þau styðjist ekki við hefð í íslensku máli. Árangurinn má svo sjá á bls. 11 í þessu plaggi þar sem talin eru upp nöfn sem verða heimil ef þetta frv. verður að lögum. Þar má finna m.a. stúlknanöfnin Amel og Anetta, Aretta og Aþanasía, Benney og Bergetta, Bína og Blín, Dön og Edna, Emelíta, Giddý og Hallý. Og ekki eru drengjanöfnin sem þar eru talin upp síðri. Þar má finna Alf og Bert og Davor og Evan, Gerald og Húgó, Manúel og Mekkínó, Orvar og Preben, Eddý og Mooney, að ógleymdum þeim snilldarlegu nöfnum Skjarpur og Skunnar. Það er að vísu tekið fram í athugasemdum með frv. að ríkjandi smekkur valdi því að litlar sem engar líkur séu á því að stafarunur eins og Skunnar verði teknar upp sem eiginnöfn. En eftir sem áður gerir þetta frv. ráð fyrir því að það verði leyft. En í athugasemdum með frv. segir að orðalag 5. gr. feli ekki í sér nein þrengjandi ákvæði um nafnstofna. Þetta hafi í för mér sér að ýmsar merkingarlausar stafarunur verði heimilir nafnstofnar. Það er skoðun mín að sum þeirra nafna sem hér hafa verið nefnd og eru talin upp í grg. með frv. og reyndar flest þeirra eigi ekki erindi á nýfædda Íslendinga. Sum þeirra finnst mér brjóta í bága við síðustu mgr. 5. gr. en þar segir að eiginnafn eigi ekki að vera þannig að það geti orðið nafnbera til ama. Í athugasemdum við frv. er getið um það að Íslendingar eru eina þjóðin á Norðurlöndum og þótt miklu víðar væri leitað sem hefur tekist að varðveita þann ævaforna sið að menn séu kenndir til föður eða móður og þessi forni kenninafnasiður marki Íslendingum mikla sérstöðu og sé nátengdur tilfinningu þeirra fyrir sögu þeirra, menningu og sjálfstæði. Þetta er auðvitað hárrétt og full ástæða til að leggja á það áherslu. En mér finnst hins vegar skjóta skökku við þessa áherslu á sögu okkar, menningu og sjálfstæði að opna fyrir þá skriðu af erlendum nöfnum sem leyfð verða með samþykkt þessa frv. á sama tíma og gamalgróin íslensk nöfn verða að víkja. Þess vegna tel ég að þetta frv. þurfi endurbóta við og vona að hv. menntmn. taki það til ítarlegrar skoðunar. Ég vil taka það skýrt fram að þrátt fyrir þá varkárni sem ég vil að ríki gagnvart erlendum nöfnum er ég þó sammála því ákvæði 11. gr. að maður sem fær íslenskan ríkisborgararétt með lögum megi halda fullu nafni sínu óbreyttu og sama gildi um börn manns sem fær íslenskt ríkisfang með lögum og öðlast ríkisfang með honum. Þetta eru sjálfsögð mannréttindi og löngu tímabær. Í ályktun kirkjuþings frá 1986 segir, með leyfi forseta: ,,Mannanöfn hafa breyst mikið. Eldri nöfn jafnvel horfið og ný komið í staðinn. Sum hinna nýju nafna orka mjög tvímælis, eru jafnvel afkáraleg og geta orðið þeim sem að þau bera til ama. Nafnið er hluti af persónu hvers einstaklings, persónu- og tilfinningatengsl hvers manns við nafn sitt eru náin og sterk. Því ber að vanda mjög til nafngjafa``. Herra forseti. Þessi ályktun kirkjuþings á jafn vel við í dag og fyrir níu árum. Það ber að vanda mjög vel til nafngjafa, þess vegna skiptir miklu máli að vel takist til við þessa lagasetningu.

[13:53] Virðulegi forseti. Ég átti þess kost árið 1991 sem varaþingmaður að taka þátt í umræðu um það mannanafnafrv. sem þá var samþykkt og þá kom ég fram með breytingatillögu við kenninafnagreinina, sem er núna 8. gr. í þessu frv. Þar stendur að kenninafn sé tvenns konar, föður- eða móðurnöfn. Ég lagði til að það mætti vera bæði móður- og föðurnafn, þannig að íslensk börn geti kennt sig bæði við móður sína og föður. Ég tel þetta óskaplega mikilvægt atriði vegna þess að okkar rótgróna nafnahefð er í föðurlegg og það er afskaplega fátítt að hjónabandsbarn sé kennt við móður. Vegna þess að hefðin okkar er svo sterk má segja að verið sé að lýsa ákveðinni vanvirðingu gagnvart föður að kenna barn við móður. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt jafnréttisatriði að börn geti kennt sig við föður sinn og móður, t.d. að mín dóttir fengi að heita Guðnýjar- og Gísladóttir. Ég lét athuga þetta mál árið 1991 og þá fékk ég það uppgefið að þetta væri ekki hægt vegna þess að það tæki svo marga stafi og tölvukerfi Hagstofunnar réði ekki við það. En þetta stæði allt saman til bóta. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmrh. hvort að hann viti til að þessi athugun hafi átt sér stað. Ég mun væntanlega fá möguleika til að fjalla um þetta frv. í nefnd og ætla því ekki að segja miklu meira um það að þessu sinni. En ég fagna sérstaklega þriðja markmiði þess, þ.e. að auka nafnrétt erlendra manna sem hér eru búsettir en ég hef verulegan fyrirvara varðandi margt það sem hv. þm. sem talaði á undan mér ræddi og varðar fyrsta markmiðið að gefa erlend nöfn. En ég vil endilega fá svar við fyrirspurn minni og boða þá breytingartillögu í þessa átt ef það reynist mögulegt.

[13:56] Virðulegi forseti. Það er afar gott að Alþingi fær tækifæri til breytinga og vonandi góðra lagfæringa á lögunum um mannanöfn en oft hefur verið deilt harðlega hér á þingi um þessi lög og sitt sýnist hverjum í ákvörðunum okkar hér á landi varðandi nöfn fólks. Það er alveg ljóst, virðulegi forseti, að mörgum finnst að við Íslendingar höfum verið með ákveðna tvöfeldni í viðhorfum okkar til nafnamála. Þannig hefur það gerst að útlendingur hefur við það að verða íslenskur ríkisborgari orðið að taka upp nýtt nafn og eftirnafn og ekki mátt bera ættarnafn sitt sem hann hafði áður en hann varð ríkisborgari. Hins vegar hefur hann mjög fljótlega kynnst því að við höfum haft hér ættarnöfn og hinir nýju landar hafa haft leyfi til að bera ættarnafn sem að jafnvel varð til fyrir tiltölulega skömmu. Sjálfri hefur mér ávallt fundist að það væri mikilvægt að halda við þeim íslenska sið að kenna sig við foreldri með -sonur eða -dóttir og hef verið stolt af þessu fyrirkomulagi og er í hópi þeirra sem halda því á lofti sem séríslensku ákvæði og er eitt af því sem mér finnst að við eigum að verja og halda við þó á þann hátt að við tökum tillit til þess að brjóta ekki beinlínis réttindi á þeim sem hingað hafa flutt. Við höfum verið svo ströng í þeim málum að það hefur ekki verið auðsótt mál hjá foreldrum þar sem annað er útlendingur og hitt Íslendingur að fá að hafa millinafn af erlendum toga og hef ég m.a. kynnst því úr minni fjölskyldu að það hefur verið langt leitað til að fá að taka einfalt danskt nafn sem ágætlega hljómar hér upp sem millinafn á lítilli stúlku danskrar móður. Það hefur verið erfitt að svara fólki skynsamlega sem spyr hvers vegna þetta sé látið viðgangast. Nú er það svo að í frv. sem ég hef því miður ekki haft tækifæri til að fara gaumgæfilega í gegnum, virðulegi forseti, er verið að taka á mörgum þeirra vandamála sem hafa komið upp á liðnum árum og m.a. er fjallað í 7. gr. um millinafn og m.a. heimild til þess að breyta ættarnafni í millinafn. Það er líka verið að taka á því í 9. gr. að maður sem ber ættarnafn maka síns má bera það áfram o.s.frv. og það er alveg ljóst að við erum að viðhalda þeim sið og rétti sem verið hefur í lögum að sá er ber ættarnafn í dag fær að halda því áfram og væntanlega börnin og barnabörnin o.s.frv. Þrátt fyrir að við höfum haft þá meginstefnu að kenna okkur við foreldri þá höfum við ekki spornað gegn því að ættarnöfn eins og við þekkjum þau blómstri og þeim fjölgi sem það bera. Ég skil það svo, virðulegi forseti, að í 11. gr. þar sem segir að þeim sem fyrir gildistöku laga þessara hafa fengið íslenskt ríkisfang með því skilyrði að þeir breyttu nöfnum sínum, skuli með leyfi dómsmrh. heimilt að taka aftur upp þau nöfn sem þeir báru fyrir og/eða fella niður þau nöfn sem þeim var gert að taka sér, þó þannig að eiginnöfn þeirra og millinöfn verði ekki fleiri en þrjú saman. Einnig er í 12. gr. fjallað um að erlendur ríkisborgari, sem stofnar til hjúskapar við Íslending, megi taka upp ættarnafn maka síns, ef til er, eða kenna sig til föður hans eða móður. Þess vegna, virðulegi forseti, ber ég fram þá spurningu til hæstv. dómsmrh. hvort þessi breyting, sem tilgreind er í 11. gr., muni valda því að þeim sem koma hingað og gerast íslenskir ríkisborgarar verði nú heimilað að bera þau nöfn sem þeir koma með til landsins og ættarnöfn og hvort það verði þá þannig að þeirra börn og afkomendur muni eftir það ávallt bera þau framandi ættarnöfn. Ég spyr að þessu vegna þess að sjálfri hefur mér alltaf fundist að við ættum að stíga það spor, þó erfitt sé, að þurrka út á einhverju tímabili þessi ættarnöfn sem verið hafa í landinu, halda við þessum gróna íslenska sið, leyfa útlendingum, sem hingað koma með sín nöfn og ættarnöfn, að halda þeim meðan þeir eru á lífi, en að börn og afkomendur þeirra taki upp hinn íslenska sið. Þetta hefur verið, að mínu mati, hin eðlilega íslenska hugsun, en hins vegar hefur hún verið framkvæmd á þann hátt að við höfum verið með þetta sem ég vil kalla ákveðna tvöfeldni. Því ber ég fram þessa fyrirspurn til hæstv. dómsmrh.

[14:02] Virðulegur forseti. Við höfum rætt þetta frv. á fyrri þingum. Ég hef átt hlut að því og ég treysti því að þingnefndin, hv. allshn., sem væntanlega fjallar um málið, líti á þær umsagnir og ræður sem fluttar voru við 1. umr. á fyrra þingi þannig að menn þurfa ekki að endurtaka hér þau sjónarmið öll sem þar komu fram. Ég ætla að láta nægja að vísa til þeirra ábendinga sem ég gaf en koma aðeins að einu atriði sem ég held að skipti nokkru og er kannski sú breyting sem er hvað mest áberandi varðandi nafnnotkun í málinu nokkur undanfarin ár, en það er notkun tveggja eiginnafna. Það hefur færst mjög í vöxt að skíra fólk tveimur nöfnum og nota tvö nöfn í heiti manna. Það getur að sjálfsögðu verið ágætt mál og er ekkert við því að segja, en þetta er farið að raska íslenskri nafnhefð að því leyti að ekki er látið fylgja með föður- eða móðurnafn ef einstaklingur ber tvö eiginnöfn. Við verðum vitni að því oft á dag í fjölmiðlum landsins og sjálfsagt stöndum okkur sjálf að því, að kalla þann sem ber eitt eiginafn því nafni og oftast föðurnafni, það getur auðvitað verið móðurnafn einnig, að kalla hann þá fullu nafni, en ef viðkomandi ber tvö eiginnöfn að láta nægja að nefna þau og fellur þá kenninafnið niður. Þetta er afar áberandi og ég veit út af fyrir sig ekki hvernig er eðlilegt að bregðast við þessu, en mér sýnist að hér sé í reynd verið að riðla hefðinni og að seinna eiginnafn sé farið að verða eins konar ættarnafn manna í reynd eða virka með svipuðum hætti. Ég hef velt því fyrir mér hvort eðlilegt sé að lögleiða, að ef einstaklingur heitir tveimur eiginnöfnum þá sé annað þeirra í reynd aðalnafn. Þannig held ég að þetta hafi verið tíðkað áður fyrr, án þess að vera lögboðið, og varð þá ekki til þess að raska með þeim hætti hinni munnlegu hefð varðandi nöfn manna sem nú er að verða reyndin. Ég vil því hvetja hv. þingnefnd til þess að skoða þetta sérstaklega. Það má mjög margt um nafngiftir segja og íslenskar reglur að því leyti. Mér, eins og vafalaust öllum hér á Alþingi, er kær íslenska hefðin og við þurfum að leitast við að vernda hana án þess að ganga of langt í íhaldssemi og alveg sérstaklega gagnvart nýbúum eða innflytjendum í landið. Ég hef stundum nefnt það til gamans í þessu sambandi að þegar eiginkona mín, sem er af erlendu bergi brotin, varð íslenskur ríkisborgari, þá varð það í aðdraganda þess að henni var gert að taka íslenskt nafn. Við það var að sjálfsögðu ekkert að athuga. En undir leyfisbréfið frá dómsmrn. rituðu Jón Thors og Baldur Möller og fannst okkur dálítið skemmtileg tilviljun að sjá það. Að því leyti hvetur þetta dæmi og mörg fleiri til þess að menn sýni nýbúum eðlilega tillitssemi, en reyni hins vegar með afkomendurnar að festa okkar ágætu hefð sem best má vera í sessi.

[14:06] Herra forseti. Stundum hefur maður það á tilfinningunni að uppi í dómsmrn. sé færiband þar sem menn starfa við það að framleiða frumvörp sem hæstv. ráðherra les ekki jafn vel og hann ætti að gera. Ég verð a.m.k. að segja það, herra forseti, að hæstv. dómsmrh., sem er annálaður íslenskumaður, hefði aldrei, ef hann hefði lesið þetta frv. í þaula, látið fara frá sér orðskrípi eins og nafnberi. Hér stendur sem sagt nafnberinn Össur Skarphéðinsson og vill eiga orðastað við nafnberann hæstv. ráðherra, Þorstein Pálsson. Þetta frv. sem hér liggur fyrir er skref í rétta átt. Mig langar aðeins að dvelja við nafnrétt manna af erlendum uppruna. Sá kafli sem fjallar um nöfn erlendra manna sem koma hingað og taka hér upp búsetu er mjög rýmkaður. 11. gr. er góð, en hún er óskýr um einn hóp Íslendinga af erlendum uppruna, þ.e. börn sem hingað eru ættleidd frá öðrum löndum. Mér er ekki ljóst hvort 11. gr. veitir nýjum foreldrum rétt til þess að láta börnin sem þau ættleiða heita upprunalegu nafni sínu. Nú er það svo að það er lögð talsvert rík áhersla á það þegar menn ættleiða börn að reyna að undirstrika tengslin við upprunaland barnsins. Menn eru t.d. hvattir til þess að kaupa hluti úr heimalandinu og hafa við barnið og spjalla við það um uppruna þess. Það er tvennt sem gamla landið gefur þessum börnum og tvennu vilja margir að börnin haldi sem lengst, það er lífið sjálft og það er nafnið. Ég, til að mynda, svo ég feti í spor annarra hér og fari að segja reynslusögur, vildi láta dóttur mína bera áfram það nafn sem henni var gefið af góðum konum suður í Bogota, láta hana heita millinafninu Marsela. Það var ekki hægt. Ég fann að vísu íslenska nafnið Marsilía sem þar að auki er vestfirskt að uppruna eins og sá nafnberi sem hér stendur. En mér finnst það ekki koma nægilega skýrt fram, herra forseti, hvort 11. gr., þ.e. 1. og 2. mgr. hennar, veitir okkur foreldrum kjörbarna réttinn til þess að leyfa þeim að halda sínu upprunalega nafni. Hæstv. dómsmrh. sagði efnislega í sinni ræðu að réttur foreldra til þess að ráða nafni barnsins hlyti að vera afskaplega ríkur gagnvart löggjafanum og ég spyr hæstv. dómsmrh.: Hefði ég þennan rétt að þessu frv. samþykktu?

[14:09] Herra forseti. Það kemur mér á óvart að hv. 15. þm. Reykv. skuli kveinka sér undan því að bera nafn og vera nafnberi þar af leiðandi. Allir vita að hann hefur gengið fram með reisn sem pólitískur krossberi árum saman og aldrei kveinkað sér undan því. Það kemur mér því sannarlega á óvart að hann skuli bera upp þessa umkvörtun í þessari umræðu. En varðandi fyrirspurn hv. þm. um túlkun á 11. gr. frv. þá lít ég svo á að hún veiti kjörforeldrum ættleiddra barna erlendis frá rétt til þess að skíra þau upprunalegum nöfnum sínum. Varðandi þá spurningu sem hv. 5. þm. Reykn. bar fram og laut einnig að 11. gr. og hvort hún kynni að hafa áhrif í þá veru að ættarnöfn mundu færast í aukana vegna þess að hér er verið að gefa útlendingum kost á að viðhalda þeim, þá lít ég svo á og það kemur reyndar fram í athugasemdum með frv., að á því geti verið viss hætta ef menn horfa á málið frá því sjónarhorni. Það er auðvitað svo og sú athugasemd á líka við um þær athugasemdir sem hér komu fram af hálfu hv. 4. þm. Vesturl., að það verður ekki bæði sleppt og haldið. Ef við ætlum að taka ákvarðanir um það að auka frjálsræði í nafngiftum þá kostar það einhverjar fórnir frá þeim takmörkunum sem fyrir voru og menn verða að horfa á efni frv. í því ljósi og ég hygg að hv. 5. þm. Reykn. verði að skoða málið út frá því sjónarmiði. Varðandi fyrirspurn hv. 19. þm. Reykv., um það hvort athugun hafi farið fram á því tæknilega hvort tölvur geti rýmt þá breytingu að fólki verði heimilað að kenna sig bæði til móður og föður í einu, þá get ég ekki svarað þeirri spurningu. Mér er ekki ljóst hvort sú könnun hefur leitt til einhverrar niðurstöðu. En án þess að ætla að taka afstöðu til álitaefnisins þá finnst mér hins vegar liggja í augum uppi að menn geta ekki látið tæknilegar ástæður eins og þessa koma í veg fyrir að Alþingi taki ákvarðanir í þessu efni og taki afstöðu til álitaefnisins og þá er ég ekki að gera upp eða kveða upp um mína afstöðu í því álitaefni á þessu stigi málsins, en aðeins að segja það að mér finnst að það geti ekki gengið að eitthvert rými í tölvum verði látið ráða því hvernig við á löggjafarsamkomunni komum okkur saman um að haga mannanafnalöggjöfinni. Herra forseti. Ég vil svo þakka fyrir þær umræður sem hérna hafa farið fram. Þær hafa auðvitað gefið til kynna það sem öllum var ljóst, að um þessi efni eru skiptar skoðanir. Menn hafa mjög sterkar tilfinningar í þessu efni. Hér takast á grundvallarmannréttindi og vilji manna til þess að halda í íslenskar hefðir. Það eru kannski þau meginátök sem birtast þegar gera þarf breytingar af þessu tagi. Hitt hygg ég að sé alveg augljóst að það verður ekki undan því vikist að auka frjálsræði í þessu efni. Gildandi löggjöf er of þröng, setur mönnum of þröngar skorður, bæði frá því sjónarmiði að það hefur verið girt fyrir hefð sem hefur verið að myndast í íslenskum fjölskyldum áratugum og jafnvel öldum saman og eins út frá sjónarmiðum erlendra borgara sem fá íslenskt ríkisfang og út frá hreinum mannréttindasjónarmiðum. Ég vænti þess að frv. fái ítarlega skoðun og umfjöllun í hv. nefnd.

[14:15] Hæstv. forseti. Hæstv. dómsmrh. beindi þeim orðum til mín að menn yrðu að skoða málið í heild og sætta sig við takmarkanir. Það er nákvæmlega það sem ég var að reyna að segja í minni ræðu áðan, með skýrum hætti, að ég hélt, að ég sætti mig ekki við þær takmarkanir að gamalgróin, falleg íslensk nöfn skuli bönnuð, en á sama tíma skuli tekin hér upp og leyfð alls konar orðskrípi og ónefni sem íslensk nöfn.

[14:15] Herra forseti. Mér þykir leitt að ég skuli hafa talað svo óskýrt að hugsun mín skuli ekki hafa komist til skila. En það sem ég ætlaði mér að segja var þetta: Að hér er verið að mæla fyrir rýmri reglum, meira frelsi. Það kostar hins vegar að menn þurfa að horfast í augu við að ýmis nöfn, sem menn ella hefðu ekki samþykkt sem íslensk nöfn, verður að viðurkenna ef samræmi á að vera í þeim reglum sem við höfum um þessi efni. Og það var aðeins sú ábending sem ég var að koma á framfæri eða ætlaði mér að koma á framfæri, að um leið og við rýmkum reglurnar, þá koma fleiri nöfn sem viðurkennd íslensk nöfn samkvæmt lögum og sum þeirra kunna að orka tvímælis eðlilega og vekja upp spurningar. En það er einmitt í þessu sem við getum ekki bæði sleppt og haldið.

[14:17] Virðulegi forseti. Ég fagna ummælum hæstv. dómsmrh. þess efnis að hann telji að tölvurými hjá þjóðskránni geti ekki ráðið hver sé stefna Alþingis varðandi kenninöfn. Ég fagna þessu vegna þess að árið 1991 flutti ég brtt. og var komin með meiri hluta fyrir henni en var síðan beðin um að draga hana til baka vegna þess að þetta yrði svo mikill kostnaður og tölvurnar mundu ekki ráða við þetta. Ég varð við þeirri beiðni og ég vona því innilega að núna séu málin breytt og þessi yfirlýsing hans muni þá alla vega gefa til kynna að það verði þá ráðist í þann kostnað ef meiri hluti er fyrir tillögunni núna. En ég vil að lokum ítreka hér að ég tel að nöfn séu óskaplega mikilvægt, persónulegt atriði eins og kirkjan hefur bent á og mjög margir aðilar hafa ítrekað hér. Mér finnst það stundum nálgast mannréttindabrot hvernig íslenska löggjöfin hefur verið í þessu máli og þess vegna fagna ég auknu frjálsræði í þessum efnum.

[14:18] Herra forseti. Ég geri aðeins örstutta athugasemd við 12. gr. Eins og ég vék að í máli mínu þá er ég í hópi þeirra sem vilja gjarnan fylgja eins og unnt er þessari íslensku hefð og hugmyndafræði með dóttir og sonur og því kýs ég að vísa til 12. gr. og umsagnar um hana. Þar er þess getið hvernig ákvæði sem kom inn í síðustu breytingum laganna varð og það kveður á um að erlend eiginkona karls sem er Jónsson má því nefna sig Jónsson og erlendur eiginmaður konu sem er Jónsdóttir má á sama hátt nefna sig Jónsdóttir. Þetta er auðvitað afar undarlegt fyrir Íslending að það hafi verið í okkar lögum að John sem giftist Guðrúnu Jónsdóttur megi heita John Jónsdóttir. Þetta er mjög mikið brot á hugmyndafræðinni á bak við sonur og dóttir. Nú er búið að breyta þessu og með því orðalagi sem lagt er til þá fær eiginmaður konu sem er Jónsdóttir rétt til að nefna sig Jónsson en ekki Jónsdóttir, þannig að John yrði Jónsson og eiginkona karls sem er Jónsson fær á sama hátt rétt til að nefna sig Jónsdóttir. Það er auðvitað til umhugsunar að um leið og við erum að rýmka þessi lög þurfum við að fara þær leiðir að við í raun og veru brjótum það sem liggur að baki því að kenna sig við föður og móður. Þetta er athugasemd mín, virðulegi dómsmrh.

[14:21] Virðulegi forseti. Aðeins stutt athugasemd út af umræðum um þetta frv. sem ég hef hlustað með athygli á. Það er ljóst að skoðanir eru skiptar og því er afar mikilvægt að hv. þm. nái samstöðu um meginstefnu frv. En því var beint til allshn. að hún fjallaði ítarlega um frv. og það verður auðvitað gert. Því var enn fremur beint til nefndarinnar að fara yfir ræður og athugasemdir þingmanna frá því í vetur og er sjálfsagt að verða við þeirri beiðni. Virðulegi forseti. Ég vildi bara láta þetta koma fram.

[14:22] Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940. Þar eru ráðgerðar breytingar á 6. gr. laganna sem taldar eru nauðsynlegar svo að unnt sé að fullgilda alþjóðasamning gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, samþykktum á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 10. des. 1984. Samningur þessi er meðal mikilvægustu mannréttindasamninga sem gerðir hafa verið á vegum Sameinuðu þjóðanna, en sá eini þeirra sem Ísland hefur ekki gerst aðili að. Hér er um að ræða samning sem verndar ein mikilvægustu réttindi manns að þurfa ekki að þola pyndingar eða aðrar grimmilega, ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Jafnframt eru þar settar reglur um hvernig ríkið skuli framfylgja banni við slíkri háttsemi og uppræta hana. Þess má geta að Ísland er þegar aðili að ýmsum alþjóðasamningum sem geyma ákvæði um bann við pyndingum. Í þessu sambandi má einkum nefna 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, þar sem þessi réttindi eru talin meðal ófrávíkjanlegra réttinda. Einnig er Íslandi aðili að Evrópusamningi um varnir gegn pyndingum og loks er rétt að benda sérstaklega á að með breytingum sem gerðar voru á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar á 119. löggjafarþingi með lögum nr. 97/1995, var bætt inn nýju ákvæði, 68. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir í 1. mgr. að engan megi beita pyndingum né annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð refsingu. Þess ber að minnast að við endurskoðun á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar var ekki síst höfð hliðsjón af áðurnefndum alþjóðalögum, alþjóðlegum samningsskuldbindingum Íslands um mannréttindi. Öll nágrannalönd okkar, þar með talin Norðurlöndin, hafa fullgilt samninginn sem hér er til umræðu. Í ljósi þess að 11 ár eru liðin síðan hann var gerður hefur íslenskum stjórnvöldum borist fyrirspurn frá Sameinuðu þjóðunum um hvers vegna Ísland hafi ekki enn fullgilt hann. Hefur nú loks verið ráðist í að gera tillögu um lagabreytingar sem eru nauðsynlegar til þess að unnt sé að fullgilda samninginn af Íslands hálfu. Ákvæði í öðrum alþjóðasamningum um bann við pyndingum hafa ekki kallað á sérstakar lagabreytingar hér á landi utan Evrópusamningsins um bann við pyndingum, en vegna hans voru sett sérstök lög, nr. 15/1990, og varða störf nefndar sem starfar samkvæmt samningnum. Eftir að hafa kannað efni þessa samnings hefur niðurstaðan orðið sú að þær lagabreytingar sem fullgilding hans kallar á lúti einvörðungu að reglum um refsilögsögu íslenska ríkisins. Breytingar sem ráðgerðar eru í frv. þessu á 6. gr. almennra hegningarlaga hafa það að markmiðið að færa út refsilögsögu íslenska ríkisins í samræmi við skuldbreytingu þess efnis í 5. gr. samningsins. Í 5. gr. samningsins eru talin þau tilvik þar sem aðildarríki að samningnum skal gera ráðstafanir sem eru nauðsynlegar til að fella undir lögsögu sína pyndingarbrot. Markmið ákvæðisins er að gera refsilöggjöf aðildarríkja mjög rúma til þess að hægt verði að koma lögum yfir þá sem fremja pyndingarbrot án tillits til brotastærðar eða til þess að hverjum brotið beinist. Eins og 6. gr. almennu hegningarlaganna hljóðar nú er ekki hægt að saksækja hér á landi mann sem hefur framið pyndingarbrot ef hann er útlendingur og hefur framið brotið utan íslensks yfirráðasvæðis. Í c-lið 1. mgr. 5. gr. og í 2. mgr. 5. gr. eru hins vegar þær skyldur lagðar á aðildarríki að þau víkki út refsilögsögu sína þannig að hún nái til þessara tilvika. Breytingar á 6. gr. almennra hegningarlaga sem eru ráðgerðar í þessu frv. hafa einmitt þetta markmið. Lagt er til að við 6. gr. laganna bætist nýr töluliður, 9. tölul., þar sem refsilögsaga íslenska ríkisins er látin ná til háttsemi sem greinir í samningnum gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Rýmkun íslenskrar refsilögsögu með þessum hætti er sambærileg við ákvæði sem áður hefur verið bætt við 6. gr. almennra hegningarlaga í tilefni af fullgildingu einstakra alþjóðasamninga. Verði frv. þetta að lögum verður því mikilvæga markmiði náð að hamla gegn því að menn sem framið hafa pyndingarbrot geti komist undan refsingu og fundið griðastað hér á landi vegna reglna sem takmarka refsilögsögu. Loks er ráðgert í frv. að mál samkvæmt þessum tölulið verði aðeins höfðað eftir fyrirskipun dómsmrh. Er þetta í samræmi við aðra töluliði 6. gr. þar sem refsilögsaga íslenska ríkisins er rýmkuð vegna skuldbindinga þess efnis í alþjóðasamningum. Víðtæk refsilögsaga eins og hér er lögð til er í reynd alger undantekning frá þeirri meginreglu að almennt sé ekki hægt að höfða mál gegn útlendingi hér á landi sem hefur framið brot utan íslenskrar refsilögsögu. Er nauðsynlegt að sérstaklega verði vandað til ákvörðunar um saksókn í beitingu á þeirri rúmu refsilögsögu sem ráðgerð er í frv. þessu. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

[14:27] Hæstv. forseti. Ég fagna því sérstaklega að þetta frv. skuli fram komið. Þó að það feli ekki í sér fullgildingu á alþjóðasamningi gegn pyndingum þá tengist það þeim samningi og það kemur fram í athugasemdum við frv. að utanrrn. mun leggja fram samninginn til fullgildingar á hinu háa Alþingi og kann að vera að það frv. sé fram komið þó að það hafi farið fram hjá mér. Ég fagna þessu sérstaklega vegna þess að það skiptir mjög miklu máli að Íslendingar standi sig í því að fullgilda samninga af þessu tagi. Því fleiri ríki sem staðfesta þessa samninga, því meiri stuðningur er það við mannréttindabaráttu í heiminum. Það er nú svo að því fleiri ríki sem játa það og viðurkenna hversu mikilvægt er að taka á t.d. pyndingum , þeim mun meiri stuðningur er það við þá sem eru að berjast gegn slíkum refsingum. Því miður er það svo, hæstv. forseti, að pyndingar eru stundaðar í fjölmörgum ríkjum heims. Ég hygg að nánast öll aðildarríki Sameinuðu þjóðanna komist á skrá Amnesty International, m.a. fyrir pyndingar í fangelsum, en Ísland hefur sem betur fer aldrei komist á slíka skrá þó að hér kunni að hafa orðið tilvik, t.d. í fangelsum, sem kannski jaðra við andlegar pyndingar. Af þessu tilefni vil ég einmitt brýna það fyrir íslenskum stjórnvöldum að vera nú fljót til að staðfesta samninga af þessu tagi og ýmsa þá alþjóðasamninga sem verið er að gera vegna þess að það skiptir máli í alþjóðasamhengi. Það kom fram í máli hæstv. dómsmrh. að sú lagabreyting sem hér er á ferð auðveldar að ná til manna sem hugsanlega mundu leita skjóls hér á landi. Ekki veit ég hvort þess eru dæmi að menn sem hafa verið eftirlýstir í öðrum löndum hafi leitað hér hælis. Það var reyndar eitt slíkt mál á ferð fyrir nokkru sem aldrei hefur fengist niðurstaða í enda viðkomandi maður nú látinn, en það er afar brýnt að við séum aðilar að málum eins og þessu, en þó fyrst og fremst það að við staðfestum þá samninga sem verið er að gera á alþjóðavísu og leggjum þar með okkar af mörkum til betri heims.

[14:30] Herra forseti. Ég styð það mál sem hæstv. dómsmrh. leggur fram eins og reyndar flest mál sem hæstv. ráðherra kemur að. Þetta mál varðar, eins og hv. síðasti þingmaður sagði, mannréttindi. Pyndingar eru brot á mannréttindum og með þessum breytingum sem hæstv. dómsmrh. leggur til á hegningarlögunum er verið að reyna að setja undir ákveðinn leka í íslenskum lögum. En mannréttindi varða fleira heldur en bara pyndingar. Það eru fleiri breytingar sem þarf að gera á hegningarlögunum til þess að virða mannréttindi og mig langar að nota þetta tækifæri til þess að spyrja hæstv. ráðherra um tiltekið atriði. Fyrir tveimur eða þremur þingum var samþykkt tillaga sem miðar að því að afnema misrétti gagnvart samkynhneigðum. Það eru brotin á þeim mannréttindi eins og menn vita og þeir njóta ekki nægilegrar lagaverndar. Í kjölfar ályktunar Alþingis var sett nefnd á laggir sem skilaði skýrslu með ákveðnum breytingum. Í þessari skýrslu komst meiri hluti nefndarinnar, sem samanstóð af fulltrúum ríkisstjórnarinnar að mestu leyti, að þeirri niðurstöðu að íslensk hegningarlöggjöf veitir samkynhneigðum ekki sérstaka vernd gegn aðkasti og misrétti eins og hegningarlöggjöf t.d. í Noregi, Svíþjóð og Danmörku. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að það væri rétt að breyta ákvæði 233. gr. í hegningarlögunum til þess að tryggja að ákvæðið næði til samkynhneigðar og tryggja þar með samkynhneigðum sama rétt og slíkir njóta á hinum Norðurlöndunum. Það var líka niðurstaða nefndarinnar að leggja til að kannað yrði hvort ekki væri rétt að setja í hegningarlögin ákvæði sem kvæðu á um bann við því að neita minnihlutahópum, þar á meðal samkynhneigðum, um kaup á vöru eða þjónustu sem er boðin almenningi í atvinnuskyni. Þessi skýrsla var lögð fyrir þáv. ríkisstjórn og það var samþykkt af ríkisstjórninni að ráðast í þær breytingar sem meiri hlutinn lagði til. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. dómsmrh.: Mun hann á næstunni eða á þessu þingi leggja fram frv. sem miðar að því að tryggja samkynhneigðum þau mannréttindi sem skýrsla ríkisstjórnarinnar segir að nauðsynlegt sé?

[14:33] Herra forseti. Fyrirspurn hv. 15. þm. Reykv. get ég svarað á þann veg að í dómsmrn. hefur verið unnið að gerð nauðsynlegra lagafrumvarpa til þess að fylgja eftir stefnumörkun þeirrar skýrslu sem hv. þm. vitnaði til. Það hefur haft forgang í því starfi að semja lög um samvist samkynhneigðra og frv. þar um er nú á lokastigi, en önnur stefnuatriði skýrslunnar sem undir ráðuneytið heyra munu svo fylgja í kjölfarið.

[14:34] Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. um viðurkenningu á fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna og fleira. Í því eru ákvæði sem nauðsynlegt er að lögfesta hér á landi til þess að Ísland geti fullgilt tvo alþjóðlega samninga um endurheimt barna sem futt eru á milli landa án vilja forsjárforeldris og í tilvikum þar sem barn er flutt frá heimalandi sínu áður en útkljáð er hver réttur forsjáraðila þess er. Samningarnir sem um ræðir eru annars vegar Evrópusamningur um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endurheimt forsjár barna sem gerður var í Lúxemborg 20. maí 1980 og hins vegar samningur um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa sem gerður var í Haag 25. október 1980. Markmið þessara samninga er að leysa vandamál sem skapast þegar börn eru flutt með ólögmætum hætti á milli landa eða þeim haldið í öðru landi en heimalandi sínu gegn vilja þess foreldris sem fer löglega með forsjá þess. Þetta á ekki síst við í tengslum við skilnað foreldra sem eru ekki af sama þjóðerni. Á undanförnum áratugum hefur tilvikum fjölgað umtalsvert þar sem annað foreldra flytur barn úr heimalandi sínu eða heldur því erlendis án samþykkis hins forsjárforeldris eða áður en útkljáð er hvort foreldri skulu fara með forsjá þess. Þannig hafa börn lent í þeirri erfiðu aðstöðu að vera bitbein foreldra sinna á milli landa án þess að úrræði hafi verið til staðar til þess að fullnægja rétti hins foreldrisins í landinu sem barnið hefur verið flutt til með ólögmætum hætti. Er samningunum tveimur ætlað að veita slík úrræði. Þess má geta að í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá 1989, sem Ísland er aðili að, gangast aðildarríki undir þá skuldbindingu í 11. gr. að gera ráðstafanir gegn því að börn séu ólöglega flutt úr landi í því skyni að gerast aðilar að alþjóðasamningum sem þegar hafa verið gerðir varðandi þessa aðstöðu. Það má því segja að ákveðnar þjóðréttarlegar skyldur hvíli á íslenska ríkinu að gerast aðili að samningum sem hér eru til umræðu. Ísland er þegar aðili að einum milliríkjasamningi á þessu sviði sem er Norðurlandasamningur frá 6. febrúar 1931, um hjúskap, ættleiðingu og lögráð. Gildi hans er hins vegar mjög takmarkað því að auk þess að vera einvörðungu bundinn við Norðurlöndin á hann aðeins við um börn foreldra sem eru eða hafa verið í hjúskap. Þar sem enginn annar milliríkjasamningur hefur gildi gagnvart Íslandi hefur þurft að treysta á samstarfsvilja erlendra yfirvalda og innlend lög í viðkomandi ríkjum ef íslensk börn eru flutt þangað án vilja forsjárforeldris. Samningarnir tveir, Evrópusamningurinn og Haag-samningurinn, eru prentaðir sem fylgiskjöl með frv. Eins og ráða má af heiti þeirra er efni þeirra nátengt og þykir því eðlileg og nauðsynlegt að ákvæði sem setja þarf hér á landi til þess að unnt verði að fullgilda þá eigi heima í sömu lögum. Á hinum Norðurlöndunum var sami háttur hafður á. Við samningu þessa frv. hefur einkum verið stuðst við dönsku, sænsku og norsku lögin þar sem uppsetning er öll með mjög hliðstæðum hætti. Í greinargerð með frv. er að finna ítarlega samantekt um efni samninganna. Hér verður því aðeins stiklað á stóru í umfjöllun um efni þeirra og megineinkennum þeirra lýst í styttu máli áður en kemur að því að lýsa meginefnisatriðum frv. Samningarnir tveir geyma fyrst og fremst ítarlegar málsmeðferðarreglur sem beita skal í aðildarríkjunum þegar þeim berast erlendar beiðnir um aðgerðir samkvæmt samningnum og hvaða skilyrði slíkar beiðnir verði að uppfylla. Eins og ég lýsti fyrr er báðum samningunum ætlað að leysa sambærileg vandamál, en þó fela þeir í sér nokkuð mismunandi aðferðir til þess. Evrópusamningurinn er hefðbundinn fullnustusamningur sem hefur í höfuðdráttum það markmið að unnt verði að fullnægja hér á landi ákvörðunum um forsjá eða umgengnisrétt við barn sem teknar eru í öðru samningsríki. Með ákvörðunum er hér átt við dóma og úrskurði frá dómstólum eða stjórnvöldum erlendra samningsríkja, svo og dómsáttir og samninga sem hafa verið staðfestir af þarlendum stjórnvöldum. Haag-samningurinn er á hinn bóginn miðaður við aðstöðu þar sem barn er flutt með ólögmætum hætti hingað til lands án tillits til þess hvort fyrir liggur fullnustuhæf ákvörðun um forsjá. Dæmigert tilvik sem félli undir gildissvið samningsins er ef barn er flutt hingað til lands frá heimalandi sínu í kjölfar skilnaðar foreldra áður en ákvörðun um forsjá þess liggur fyrir í heimalandinu. Með afhendingu barns er ekki tekið tillit til hver er réttur forsjáraðili þess heldur er gengið út frá að það skuli útkljá í búsetulandi þess. Skilyrði afhendingar er að brottflutningurinn sem slíkur sé ólögmætur. Auk formskilyrða sem beiðnir samkvæmt báðum samningunum verði að uppfylla veita þeir báðir heimild til þess að synja um úrlausn hér á landi vegna ákveðinna aðstæðna. Þar á meðal eru mikilvægar heimildir sem gefa svigrúm til mats á stöðu og högum barnsins og hvað er því í raun og veru fyrir bestu og er afhendingarskyldan samkvæmt samningnum því ekki algerlega undantekningarlaus. Í báðum samningunum er lögð áhersla á að við meðferð beiðni um fullnustu erlendrar forsjárákvörðunar eða með afhendingu barns skuli könnuð afstaða barnsins sjálfs með hliðsjón af aldri þess og þroska. Báðir samningar gilda um börn upp að 16 ára aldri. Efnisskipan frv. sem ég mæli fyrir er á þann veg að það skiptist í sex kafla. Í I., II., V. og VI. kafla eru sameiginlegar reglur um gildissvið og framkvæmd beggja samninganna á meðan III. kafli geymir sérreglur um beitingu Evrópusamningsins og IV. kafli sérreglur um beitingu Haag-samningsins. Í I. kafla eru almennar reglur um gildissvið samninganna. Þar kemur m.a. fram í 1. mgr. 1. gr. að sérstakar reglur sem Norðurlöndin hafa samið um sín á milli skuli ganga framar beitingu Evrópusamningsins. Þetta getur fyrst og fremst átt við Norðurlandasamninginn frá 1931 um hjúskap, ættleiðingu og lögráð en einnig mun þetta eiga við um alla Norðurlandasamninga á þessu sviði sem Ísland gerist aðili að í framtíðinni. Í II. kafla frv., 5. gr., er gerð tillaga um að dómsmrn. verði móttökustjórnvald og er hlutverk þess sem slíku nánar lýst í greininni. Reglur um móttökustjórnvald og skyldu aðildarríkja til að tilnefna slíkt stjórnvald eru bæði í Evrópusamningnum og Haag-samningnum. Móttökustjórnvaldi er ætlað að gegna lykilhlutverki við beitingu samninganna. Það tekur m.a. við beiðnum á grundvelli samninganna, veitir beiðanda ýmsa aðstoð sem honum er nauðsynleg vegna fjarveru hans, svo sem öflun upplýsinga og þýðingar úr skjölum og greiðir fyrir því að málsmeðferð hefjist fyrir dómstólum hérlendis. Einnig á það samvinnu við móttökustjórnvöld í öðrum samningsríkjum. Í frv. er lagt til að dómsmrn. fari með hlutverk móttökustjórnvalds. Er það eðlileg tilhögun í ljósi þess að í ráðuneytinu er fyrir hendi þekking og reynsla á því sviði sem samningarnir fjalla um og er það í samræmi við tilnefningu móttökustjórnvalda á öðrum Norðurlöndum. Sérreglur í tengslum við beitingu Evrópusamningsins eru í III. kafla frv., í 6.--10. gr. Þær fjalla einkanlega um skilyrði þess að erlendri ákvörðun um forsjárbúsetu og umgengnisrétt verði fullnægt hér á landi og í hvaða tilvikum er heimilt að synja um fullnustu. Rétt er að benda á að samkvæmt Evrópusamningnum er aðildarríkjum skylt að fullnægja erlendum ákvörðunum um umgengnisrétt með sama hætti og forsjárákvörðunum. Samkvæmt íslenskum barnalögum verður ákvörðun íslenskra stjórnvalda um umgengnisrétt hins vegar ekki fylgt eftir með öðrum hætti en leggja á dagsektir. Að þessu leyti njóta ákvarðanir um umgengnisrétt sem teknar eru í aðildarríkjum að Evrópusamningnum betri stöðu en íslenskar ákvarðanir sama efnis. Í 1. mgr. 10. gr. er gerð tillaga um að sýslumaður geti vegna fullnustu ákvörðunar um umgengnisrétt tekið ákvörðun um inntak réttarins. Með þessu er gert mögulegt að laga erlendar ákvarðanir um umgengnisrétt að innlendum aðstæðum og venjubundinni framkvæmd hér á landi. Ráðgert er að sérreglur sem varða beitingu Haag-samningsins hér á landi séu í 11. og 12. gr. í IV. kafla frv. Þar er einkum að ræða skilyrði sem beiðni um afhendingu á barni þarf að uppfylla, svo og reglur um við hvaða aðstæður er heimilt að synja um afhendingu barns. Markmið Haag-samningsins er að vernda börn gegn því að þau séu numin brott úr sínu venjulega umhverfi. Er samningsríki skylt að stuðla að því að barni sem hefur verið flutt eða haldið á ólögmætan hátt sé skilað aftur. Við mat á því hvort ólögmætur brottflutningur hafi átt sér stað og hver hefur rétt til að fá barnið afhent skal taka beint mið af lögum þess ríkis þar sem barnið var búsett þegar það var flutt brott og úrskurðum dómstóla og stjórnvalda þar. Dómari getur óskað eftir því að lögð verði fram yfirlýsing frá yfirvaldi í búsetulandi barnsins um að það hafi verið ólögmætt að fara með barnið eða halda því. V. kafli frv. geymir sameiginlegar reglur um málsmeðferð hér á landi eftir að beiðnir um fullnustu samkvæmt Evrópusamningnum og afhendingu barns samkvæmt Haag-samningnum berast móttökustjórnvaldi. Að meginstefnu er málsmeðferð beiðni á grundvelli beggja samninga sú sama en með minni háttar frávikum þó. Í ákvæðum þessa kafla eru málsmeðferðarreglur samninganna tveggja lagaðar að íslenskum réttarfarsreglum. Þannig er ráðgert í 13. gr. að erlendar beiðnir sem berast á grundvelli samninganna fari eftir lögum um aðför en þó þannig að beiðni um aðfarargerð sæti alltaf í byrjun meðferð fyrir dómi samkvæmt ákvæðum XIII. kafla aðfararlaga. Með því að krefjast dómsmeðferðar í öllum tilvikum er reynt að tryggja að málsmeðferð verði svo vönduð sem kostur er. Í 2. mgr. 13. gr. er síðan vísað til sérreglna í barnalögum sem varða framkvæmd forsjárákvarðana. Gengið er út frá því að móttökustjórnvald útvegi beiðanda lögmann til að annast rekstur málsins fyrir dómi. Nánari reglur um beiðnina og fylgigögn með henni er að finna í 14.--16. gr. frv. og má m.a. benda á sérstaka áréttingu í 16. gr. um að þessum málum skuli hraðað svo sem unnt er. Loks er mikilvægt ákvæði í 17. gr. um að héraðsdómara beri alltaf að kanna afstöðu barnsins sem beiðnin varðar og hefur náð þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til skoðana þess. Í 19. gr. eru reglur um kostnaðarmeðferð beiðni á grundvelli samninganna. Í 1. mgr. kemur fram að ríkissjóður greiðir kostnað beiðanda um fullnustu ákvörðunar samkvæmt Evrópusamningnum vegna meðferðar máls hér á landi, annan en þann sem leiðir af flutningi barnsins frá landinu. Hér er um að ræða óundanþæga skuldbindingu samkvæmt 3. mgr. 5. gr. Evrópusamningsins. Hvað varðar reglur um kostnað vegna meðferðar beiðni á grundvelli Haag-samningsins sem kom fram í 2. mgr. ákvæðisins þá er gengið út frá því að heimild í samningnum verði nýtt til þess að gera fyrirvara við skilyrðislausa kostnaðarskuldbindingu ríkissjóðs. Þannig ber beiðandi samkvæmt Haag-samningnum sjálfur kostnað af meðferð hennar ef honum er ekki veitt gjafsókn eftir almennum reglum. Hins vegar ber að gæta að því að óheimilt er að krefja beiðanda um nokkurs konar ábyrgð eða tryggingu til þess að ábyrgjast greiðslu útgjalda og kostnaðar af málsmeðferð. Í reynd greiðir þá ríkissjóður kostnaðinn að svo miklu leyti sem hann fæst ekki greiddur hjá beiðanda. Af þessu er ljóst að verði frv. þetta að lögum hefur það í för með sér nokkrar kostnaðarskuldbindingar fyrir ríkissjóð. Á hitt er þó að líta að samningarnir verða enn árangursríkari þegar kostnaður stendur því ekki í vegi að beiðandi treystir sér til að nýta sér úrræði sem þeir veita til að endurheimta barn frá erlendu landi sem það hefur verið flutt til. Einnig ber að hafa í huga að í reynd má ætla að mál sem rekin verða á grundvelli laganna og samninganna tveggja á komandi árum verði fá og kostnaður því varla umtalsverður. Til marks um það má benda á að tiltölulega fá tilvik hafa komið upp á undanförnum árum sem mundu falla undir gildissvið laganna. Í lokakafla frv., VI. kafla, er safnað saman ýmsum ákvæðum en um efni þeirra vísa ég til athugasemda með frv. Þó er rétt að vekja athygli á efni 21. gr. sem ráðgerir að dómsmrh. geti að kröfu forsjáraðila ákveðið að ólögmætt hafi verið að fara með barn sem er búsett hér á landi í annað land eða halda því þar. Slíkur ólögmætisúrskurður getur haft gildi við beitingu beggja samninga í ríkinu sem barnið er flutt til, t.d. í tilvikum þar sem ekki liggur fyrir formleg ákvörðun um forsjá þótt foreldri sem þar er statt sé réttur forsjáraðili. En þá verður úrskurðurinn sambærilegur grundvöllur fullnustu eins og forsjárákvörðun. Þess má einnig geta að í tilefni af fyrirhugaðri fullgildingu á samningnum var nýrri málsgrein bætt við 39. gr. barnalaga með 2. gr. laga nr. 23/1995 sem kveður á um að fari foreldrar sameiginlega með forsjá barns sé öðru foreldrinu óheimilt að fara með barnið úr landi án samþykkis hins. Herra forseti. Ég hef nú í öllum aðalatriðum gert grein fyrir efni þessa lagafrv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og meðferðar hjá hv. allshn.

[14:48] Hæstv. forseti. Mér er ekki eins farið og hv. 15. þm. Reykv. sem lýsir yfir skilyrðislausum stuðningi við hæstv. dómsmrh., nánast í hvaða máli sem er. Ég vil þó lýsa því yfir að mér þykir þetta mál sem hér er fram komið vera ákaflega merkilegt. Þetta er mjög merkilegt og þarft mál sem hér kemur fram. Ég fagna því alveg sérstaklega enda höfum við kvennalistakonur á undanförnum árum nokkrum sinnum spurt eftir því hvort ekki væri meiningin að lögleiða þá samninga sem hér var vísað til, ekki síst Haag-samninginn. Mér hefur ekki gefist kostur á að fara ofan í þetta frv. og einstakar greinar þess en treysti því að allshn. muni skoða málið rækilega og flýta afgreiðslu þess sem mest má verða. Það voru nokkrar spurningar sem vöknuðu í mínum huga þegar ég hlýddi á mál hæstv. dómsmrh. Það kom fram hjá honum að málum hefði fjölgað, þ.e. að forræðisdeilum hefði fjölgað. Ég veit ekki hvort hann hefur handbærar tölur yfir slíkt, þ.e. forræðisdeilur milli ríkja, en það væri fróðlegt að fá að vita hversu mörg slík mál hafa komið inn á borð dómsmrn. t.d. á síðasta ári og hvort hann var þarna fyrst og fremst að tala um Ísland eða almennt. Ég get vel ímyndað mér að með þeim miklu samskiptum sem eiga sér stað milli ríkja og auðvitað hjónaböndum og barneignum fólks af ólíku þjóðerni þá vaxa líka deilumálin jafnframt. Í mjög mörgum tilvikum er um það að ræða að menningarheimar rekast á eins og við höfum orðið áþreifanlega og sorglega vitni að í máli Sophiu Hansen sem staðið hefur um allmörg ár. Það er nú svo að hugmyndir og lög um réttindi foreldra eru ákaflega mismunandi eftir þjóðfélögum. Í Afríku, t.d. er það gegnumgangandi að konur hafa engan rétt til barna sinna. Meðal múslima teljast bæði konur og börn eign karlmannsins meðan við hér á Íslandi búum við tiltölulega sterkan móðurrétt sem á sér nokkuð langa sögu þannig að þarna er um að ræða mál sem rekast mjög hart á hugmynda- og trúarheim fólks. Mín fyrsta spurning var til hæstv. dómsmrh., að biðja hann, ef hann gæti, gert okkur aðeins grein fyrir því um hve mikla fjölgun er að ræða á málum af þessu tagi þar sem Íslendingar eiga í hlut. Í öðru lagi væri mjög fróðlegt að fá að vita, ef hann getur svarað því, hvort það hefði haft áhrif á þau tvö forræðismál sem hafa verið hvað mest til umfjöllunar ef við hefðum verið búin að lögleiða þessa samninga. Mér er illa við að nefna nöfn í þessu samhengi, ég get auðvitað gert það en ég held að það hljóti að vera ljóst. Annars vegar hefur verið í gangi mál milli Íslendings og Tyrkja og hins vegar milli íslenskrar konu og bandarísks föður. Sú spurning vaknar í mínum huga hvort það hefði breytt einhverju í þeim tilteknu, erfiðu og sorglegu málum ef við hefðum verið búin að lögleiða þessa samninga sem hér eru á ferð. En ég ítreka það að ég fagna því að þetta frv. skuli vera komið fram og vona að það fái sem skjótasta afgreiðslu hér á Alþingi.

[14:53] Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur að hér er ákaflega merkilegt mál á ferðinni og mjög mikilvægt að það fái vandaða umfjöllun í allshn. þar sem mér mun gefast kostur á að fara í smáatriðum í gegnum það. Ég hef því miður ekki haft tækifæri til þess enn en vil bara ítreka það sjónarmið mitt, sem ég held að flestir viti, að togstreita um börn í kjölfar hjónaskilnaðar fer ákaflega illa með sálarheill þeirra. Því hljóta skýrar reglur sem eru í gildi á milli ríkja að vera mjög mikilvægar. Við þekkjum hér nokkur dæmi, eins og komið var inn á hjá fyrri hv. þm., um mál sem hafa verið mikið í umræðu á undanförnum árum. Og ég held að það sé alveg ljóst að þessi samningur mun væntanlega breyta meðferð þeirra mála. En aðalatriðið er að það séu skýrar reglur og að það verði komið í veg fyrir togstreitu og óvissu varðandi réttarstöðu bæði foreldra og barna.

[14:54] Herra forseti. Þar sem ég vék að fjölgun þessara mála var ég fyrst og fremst að víkja að þeirri alþjóðlegu þróun sem átt hefur sér stað. Því miður er ég ekki með við höndina neinar tölfræðilegar upplýsingar um breytingar þar á en sjálfsagt er að reyna að afla þeirra upplýsinga fyrir nefndina eftir því sem þær eru tiltækar. Auðvitað er það svo að viðfangsefni af þessu tagi og vandamál verða óhjákvæmilega okkar vandamál líka eftir því sem aðþjóðleg samskipti okkar aukast. Varðandi síðari spurningu hv. þm. um áhrif þessara laga á þau tvö mál sem helst hafa verið til umræðu hér á landi að undanförnu vil ég ekki á þessu stigi draga ályktanir. Við erum fyrst og fremst að horfa til framtíðar og setja réttarreglur um mál sem eiga eftir að bera á okkar fjörur.

[14:56] Virðulegi forseti. Ég flyt hér frv. til laga um breytingu á hjúskaparlögum, nr. 31/1993. Meðflutningsmenn eru hv. þm. Sigríður A. Þórðardóttir, Lára Margrét Ragnarsdóttir og Arnbjörg Sveinsdóttir. Í 1. gr. segir svo: ,,Við 2. tölul. 1. mgr. 102. gr. laganna bætist svohljóðandi málsliður: Ellilífeyrisréttindi hjóna, sem áunnist hafa á meðan hjónabandi stóð, skulu þó ekki falla utan skipta.`` Með leyfi forseta vil ég lesa hér upp 2. tölul. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaganna. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Réttindi í opinberum lífeyrissjóðum eða einkalífeyrissjóðum, svo og krafa til lífeyris eða líftryggingarfjár sem hefur ekki endurkaupsvirði samkvæmt kröfu annars makans eða þeirra sameiginlega``. Þetta er kaflinn um verðmæti sem geta fallið utan skipta. Það er nú svo að þetta mál hefur verið um nokkuð langan tíma á Alþingi. Það var fyrst flutt á 112. þingi. Þá var 1. flm. þess Guðmundur H. Garðarsson. Síðan hefur það verið flutt á 113., 115., 116., 117. og 118. löggjafarþingi en hefur ekki náð fram að ganga. Í greinargerð með þessu frv. segir svo: Það var sama efnis og þetta frumvarp (þegar þau voru lögð fram á þessum þingum) að ellilífeyrisréttindi hjóna, sem áunnist hafa í hjúskap, skuli teljast hjúskapareign þeirra og koma því jafnt til skipta verði slit á fjárfélagi hjónanna. Ný hjúskaparlög tóku gildi 1. júlí 1993 og er því lagt til að mælt verði fyrir um þetta atriði þar --- og þá í þeirri grein sem ég var að vitna til hér áðan. Samkvæmt hjúskaparlögum er eign hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars, sbr. 54. gr. Er þar m.a. átt við persónuleg réttindi að svo miklu leyti sem það brýtur ekki í bága við þær sérreglur sem um þau réttindi gilda, sbr. 57. gr. laganna. Um fjárskipti þessara réttinda eru ákvæði í 102. gr. en þar eru taldar upp þær hjúskapareignir sem geta fallið utan skipta að kröfu maka. Í frumvarpi þessu er lagt til að ellilífeyrisréttindi verði ekki í þessum hópi, þau séu hjúskapareign sem geti ekki fallið utan skipta. Eins og nú háttar til eru ellilífeyrisréttindi beinlínis tengd þeirri persónu sem aflað hefur tekna og greitt af þeim iðgjald, enda þótt önnur eignamyndun af tekjum hjóna teljist hjúskapareign þeirra og henni sé skipt við slit hjúskapar. Eðlilegt er að litið sé á öflun ellilífeyrisréttinda sem eignamyndun sem aðilar hafa stuðlað að með ákveðinni verkaskiptingu. Það verður að teljast réttlætismál að litið sé á þessa eignamyndun sem sameiginlega eign hjóna. Auk þess hefur þetta þann kost að tekjuöflun hjóna hefur ekki áhrif á myndun ellilífeyrisréttinda þeirra, þ.e. að ekki skiptir máli hvernig hjón hafa valið að skipta með sér störfum og tekjuöflun heimilisins. Samkvæmt lögum eru allir landsmenn sem starfa úti á hinum almenna vinnumarkaði skyldaðir til þess að vera aðilar að lífeyrissjóði. Slík aðild að söfnunarsjóðum lífeyriskerfisins hefur það í för með sér að með iðgjaldagreiðslum fólks í sjóðina í áratugi myndast raunverulega mesta eign viðkomandi einstaklinga á langri starfsævi. Þessi eign er skilyrt og felur í sér verðmætan tryggingarrétt að starfsævinni lokinni. Það er því sjálfsagt og eðlilegt að hjón líti á þennan rétt sem sameiginlegan rétt eins og aðrar eignir. Eins og fram hefur komið er frv. um þetta efni ekki lagt fram í fyrsta sinn en oft hafa umræður og umsagnir um málið snúist meira um aðra þætti, eins og fjölmargar aðrar greiðslur frá lífeyrissjóðum, en sjálfan ellilífeyrisréttinn sem er kannski vonlegt. Kemur þar einkum til skráning á greiðslum og áunnum réttindum í viðkomandi lífeyrissjóði sem í dag tengjast einvörðungu þeirri persónu sem iðgjöld til viðkomandi lífeyrissjóðs eru greidd fyrir svo og sá viðbótarréttur sem ávinnst við inngreiðslu, þ.e. örorkulífeyrir og barnalífeyrir. Þá er réttur til töku ellilífeyris mismunandi hjá lífeyrissjóðum. Hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins er t.d. um að ræða svokallaða 95 ára reglu, þ.e. samanlagður aldur og starfsaldur, tengingu lífeyris við launaflokk viðkomandi svo og niðurfelling iðgjaldagreiðslna eftir 32 ár. Í Lífeyrissjóði sjómanna öðlast menn rétt til ellilífeyris 60 ára. Hafi þeir stundað sjómennsku í 25 ár veitir 20--25 ára starf á sjó rétt til ellilífeyristöku frá 61 árs aldri og frá 62 ára aldri eftir 15--20 ára starf á sjó. Hér eru nefnd fáein dæmi um það flókna kerfi sem lífeyrissjóðir hafa komið sér upp. En fjölmörg dæmi væri einnig hægt að nefna þar sem löggjafinn hefur gripið inn í eða ákvarðanir eru teknar beint af stjórnun sjóðanna samkvæmt reglugerðum. Flutningsmenn gera sér fulla grein fyrir þeim vanda sem stjórnir hinna fjölmörgu lífeyrissjóða stæðu frammi fyrir væri ætlunin með frv. þessu að rétturinn yrði allur sá sami hvað hjón varðar, þ.e. áunninn flýtiréttur til töku lífeyris, tímabundnar örorkubætur eða bætur fyrir langtímaörorku. Með frv. þessu er hins vegar eingöngu gert ráð fyrir því að við slit á fjárfélagi hjóna við skilnað skuli áunninn ellilífeyrisréttur greiddur til fyrrverandi maka miðað við inngreiðslur í viðkomandi sjóð á meðan hjúskapur stóð yfir og þá miðast við almennan lífeyrisaldur viðkomandi lífeyrissjóðs án tillits til flýtireglna. Að sjálfsögðu yrði viðkomandi lífeyrissjóður að taka upp skráningu lífeyrisréttinda með tilliti til þess sem að framan greinir. Ætla má að slík skráning yrði starfsmönnum lífeyrissjóða ekki erfið þegar litið er til þeirrar tölvuvæðingar og mikils samstarfs og upplýsingaflæðis á milli lífeyrissjóða í dag. Segja má að það sé með ólíkindum hve mál þetta hefur átt lítinn hljómgrunn hjá löggjafanum og jafnvel samtökum kvenna þrátt fyrir annars jákvæða afstöðu til þeirra mála er lúta að jafnrétti kynjanna. Það má segja líka að með tilliti til þess að á árinu 1993 voru samþykkt ný hjúskaparlög þá skyldi þetta ákvæði verða sett inn í með þeim hætti að þau verðmæti sem hjón ávinna sér með greiðslu í lífeyrissjóð skuli verða sett í lögin með þeim hætti að þau falla utan skipta. Virðulegi forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.

[15:04] Hæstv. forseti. Ég þori ekki annað en að segja nokkur orð um þetta mál þar sem flutningsmaður hefur gagnrýnt okkur kvennalistakonur fyrir að veita honum ekki meiri stuðning í þessu máli á undanförnum árum. En ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að ég á í svolitlum erfiðleikum með þetta mál. Ég skil vel þá hugsun sem býr að baki og ég veit að ef breyting af þessu tagi yrði gerð kæmi það fyrst og fremst konum til góða og ekki síst þeim hópi kvenna sem hafa verið heimavinnandi. Það sem að vefst fyrir mér í þessu máli eru einfaldlega réttindi einstaklingsins. Hver er réttur einstaklingsins? Hvenær og í hversu ríkum mæli er réttlætanlegt að telja vinnuframlag og réttindi fólks á vinnumarkaði hjúskapareign, eða sameiginlega eign hjóna þótt maður sé að horfa til elliáranna? Þetta vefst svolítið fyrir mér þótt ég skilji vissulega þá réttlætishugsjón og hugsun sem fylgir hjá flutningsmönnum. Hv. þm. Sólveig Pétursdóttir upplýsti mig um það hér áðan að einstakir lífeyrissjóðir séu farnir að vinna með þessum hætti þó þetta hafi ekki verið lögleitt. Menn hafa borið því við sem aðalröksemd gegn þessari breytingu að þetta væri ákaflega flókið í framkvæmd eins og fram kom í máli hv. flm. og kemur einnig fram í greinargerðinni. Þess eru dæmi að fólk hefur greitt í marga lífeyrissjóði. Þegar framlag hjóna er lagt saman eru að minnsta kosti tveir sjóðir á ferð og jafnvel fleiri ef bæði hafa greitt í lífeyrissjóði. En við getum svo sem blásið á svoleiðis röksemdir og auðvitað eru til lausnir á öllu slíku ef vilji er fyrir hendi. En ég held að við þurfum að skoða þetta mál rækilega og reyna að létta því oki af hv. 1. flm. að bera þetta fram hér ár eftir ár. Það er verið að vinna að endurskoðun á lífeyriskerfinu og þar hlýtur þetta að koma til skoðunar. Ég ítreka að þetta atriði með réttindi einstaklingsins á móti þeirri hugsun um sameign og samvinnu og hin sameiginlegu réttindi sem fólk er að vinna sínu heimili vefst fyrir mér. Á þessu þarf að finna einhverja lausn.

[15:08] Virðulegi forseti. Síðasti ræðumaður, hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, lýsti hér sínum innri vandamálum varðandi þetta mál og ég get svo sem að hluta til skilið það vegna þess að hv. þm. hefur villst í feni umsagna lífeyrissjóðanna um þetta mál á umliðnum árum. Þeir sem hafa sent umsagnir til hv. allshn. hafa verið seigir að þvæla málinu í þann farveg að þarna yrði þá að fylgja með líka áunnin réttindi vegna flýtireglna og hafa svo líka tekið fyrir örorkumálin. En það hefur margsinnis komið fram að hér er eingöngu talað um ellilífeyrisréttinn í þessu frv. Ég get alveg tekið undir að það má vissulega draga einhvers staðar mörk varðandi réttindi einstaklingsins. Er það gert með skilyrtum hætti í hjúskaparlögunum? Kemur það nákvæmlega fram að þótt hjón séu orðin eitt fyrir guðs og manna lögum gildi eitthvað annað um tekjur og eignir þeirra? Ég kannast ekki við það. Þess vegna kom mér mjög spánskt fyrir sjónir að ekki skyldi tekið á verðmætum sem geta fallið utan skipta í nýsettum hjúskaparlögum hvað varðar áunnin réttindi í lífeyrissjóðum. Kvennalistakonur eiga að vita öðrum fremur miðað við þær stefnur og þann skilning sem þær boða á réttindum kvenna að það gerist enn í dag að konur eru heima og hugsa um börnin. Þær eru ekki að afla þeirra tekna sem þarf til þess að framfleyta heimilinu en engu að síður er hlutverk hennar aldeilis ekkert smáhlutverk. Þá spyr maður sjálfan sig: Getur það verið að það vefjist fyrir kvennalistakonum að þau réttindi sem ávinnast í lífeyrissjóðunum vegna vinnu karls sé ekki sameign þeirra hjóna? Þess eru mörg dæmi að hjón hafa skilið á háum aldri og þá hefur karlinn haft lífeyrissjóðinn en konan aðeins ellilífeyrinn. Er það réttlætanlegt? Með þeirri þróun eins og hún er á vinnumarkaðinum í dag er konan jafnvel í launahærri starfi en eiginmaðurinn og ég sé að hér er að minnsta kosti einn þingmaður, sem að býr við það að konan hefur hærri laun en hann og það er víða á vinnumarkaðinum orðið svo. Sú breyting hefur orðið og ég held að það sé bara af hinu góða. Karlmaður gæti alveg lent í þeim sömu sporum að vera heimavinnandi og að við háan aldur yrði hjúskaparslit. Þá stæði hann eftir með ellilífeyrinn en fyrrverandi eiginkona héldi lífeyrissjóðnum. Þannig að málið er ekki flókið ef að grannt er skoðað og ég held að lífeyrissjóðirnir hafi miklað þetta fyrir fólki með mjög óbilgjörnum hætti. Lífeyrissjóðirnir eru kannski á móti þessu vegna þess að þeir telja að of mikil vinna sé lögð á þá. Þegar þetta frv. var lagt fyrir á fyrri þingum gekk frv. út á það að lífeyrissjóðirnir héldu þessari skráningu hjá sér. Svo er að vísu enn þá en hins vegar er gert ráð fyrir því í frv. að þessi réttur verði ótvírætt settur inn í hjúskaparlögin en ekki sé skylda lífeyrissjóðanna að annast gæslu eða vörslu þessara áunnu réttinda. Ég þakka hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur fyrir að hún vill öll leggja sig fram um það að miklu oki verði af mér létt vegna áralangs göngutíma þessa sérstaka máls og þetta frv. nái nú fram að ganga á hinu háa Alþingi og ég er mjög ánægður með það og vona að svo verði.

[15:13] Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þær umræður sem hér hafa átt sér stað. Þær eru mjög athyglisverðar að mínu mati og ég tel að 1. flm. þessa frv. hafi haft áhrif með tillöguflutningi sínum í þessa veru því að ég var stödd á fundi um daginn þar sem forstjóri Lífeyrissjóðs verslunarmanna upplýsti það að þeir væru farnir að fara eftir þessu, þ.e. að skipta í ákveðnum tilvikum lífeyrisréttindum milli maka en mér skildist að það væri frekar í þeim tilvikum þar sem um væri að ræða einfalt kerfi, þ.e. þar sem alltaf hefði verið greitt í sama lífeyrissjóð. Ég tel rétt að við fáum nánari upplýsingar um hvað hefur verið framkvæmt í þessum málum og hvað stendur til hjá lífeyrissjóðunum. Það er líka rétt að það stendur til að endurskoða lífeyriskerfið. Þetta hefur verið tekið sérstaklega fyrir í hv. efh.- og viðskn. og ég tel ástæðu til að við höfum líka samráð við þá nefnd og jafnframt fjármálaráðuneytið um hvað er þar að gerast. En ég tel þetta mjög athyglisvert mál og skil vel þau sjónarmið sem hv. 1. flm. mælir sem rök í þessu máli og að sjálfsögðu mun allshn. skoða þetta mál vel og vandlega. Það er líka rétt sem kom fram áðan að það hafa verið mjög skiptar skoðanir sem hafa komið fram í umsögnum en e.t.v. má ætla að þar sé að verða breyting á. Varðandi hjúskaparlögin, sem var rætt um hér áðan, er auðvitað rétt að það er tryggt jafnrétti í þeim á nánast öllum sviðum hjúskaparréttar. Í nýjum hjúskaparlögum, sem eru nr. 31/1993, er ekki gerður neinn greinarmunur á milli hjóna eins og kemur fram í 2. gr. laganna en þessi lög leystu af hendi tvenn eldri lög, þ.e. lög nr. 60/1972, um stofnun og slit hjúskapar, og lög nr. 20/1923, um réttindi og skyldur hjóna. Í síðastnefndu lögunum var um að ræða kynjamismunun í sambandi við ábyrgð á skuldum, sbr. 26. og 28. gr. þeirra laga. Skattalög gera heldur engan greinarmun á milli kynja. Barnabætur og barnabótaauki til einstæðra foreldra er t.d. alveg óháður því hvort um móður eða föður er að ræða. Varðandi barnalög þá var það þannig að forsjá barns varð að vera óskipt hjá öðru foreldri en hins vegar samkvæmt núgildandi barnalögum, sem eru frá 1992, þá geta foreldrar samið um sameiginlega forsjá og þar er því um aukið jafnrétti að ræða. Það er helst kannski í lögum um almannatryggingar og félagslega aðstoð þar sem er gerður munur varðandi fæðingarstyrk og fæðingarorlof. Lífeyrisréttindin eru almennt ekki kyngreind lengur. Það var þannig hér áður fyrr en á síðustu árum hafa nánast allir sjóðirnir fært sig frá ekknalífeyri yfir í makalífeyri. Það hefur tíðkast víða í Evrópu að konum sé greiddur lægri lífeyrir en körlum á þeim grundvelli að dánarlíkur karla séu hærri. Jafnframt hefur réttur þeirra þar, sem vinna hálft starf eða minna, verið lítill sem enginn en samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið hefur Evrópusambandið hins vegar blásið til orrustu gegn þessari stöðu mála þannig að það er ljóst að unnið er að jafnrétti á sem flestum sviðum. Virðulegi forseti. Ég vildi láta þessar hugleiðingar koma fram, en ítreka það að að sjálfsögðu mun allshn. skoða þetta mál vel og vandlega.

[15:18] Virðulegi forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni um þetta þarfa mál. Ég veit það og skil að nú þegar eru nokkrir lífeyrissjóðir farnir að taka upp á því að greiða til maka, til beggja aðila enda þó að eignaraðildin sé skráð á þá fyrirvinnu sem greitt er af í lífeyrissjóðinn. Það tel ég hins vegar ekki fullnægjandi vegna þess að í hjúskaparlögunum er talað um það að þessi sameign geti fallið utan skipta. Við hjúskaparslit verður þá að koma afgerandi samhljóða beiðni frá báðum aðilum um að með málið skuli vera farið með þeim hætti að innunninn lífeyrisréttur í viðkomandi lífeyrissjóði komi til skipta. Ég tel að oft og tíðum á þeim sáru stundum, sem eflaust fylgja hjónabandsslitum, séu oft illvígar deilur. Þess vegna er ekki óeðlilegt að þetta verði með þeim hætti að ekki leiki nokkur vafi á. Það er líka annað í sambandi við endurskoðun á lögum um lífeyrissjóði. Það er búið að vera nokkuð lengi og margar nefndirnar hafa verið stofnaðar og þær hafa gert ýmsar hugmyndir og lagt fram tillögur en þær hafa flestar fengið hægt andlát þannig að ég held að það tæki nokkuð langan tíma ef þetta mál ætti eftir að verða í þinginu enn áfram um sinn.

[15:21] Herra forseti. Frv. það sem ég mæli fyrir er frv. til nýrra laga um verðbréfaviðskipti. Fyrstu lögin um verðbréfamiðlun voru sett 1987 sbr. lög nr. 27/1986 en þá voru verðbréfasjóðir og verðbréfamiðlun nýjung á fjármagnsmarkaði hér á landi. Segja má að lög um þetta efni hafi verið í stöðugri þróun frá þeim tíma, bæði vegna aðstæðna á verðbréfamarkaðnum og í tengslum við réttarþróun í nágrannaríkjum okkar. Í því sambandi eru mikilvægastar breytingar sem leiða af aðlögun íslensks réttar að tilskipun ESB og teknar hafa verið upp í samningum um Evrópskt efnahagssvæði. Frv. þetta er lagt fram til þess að aðlaga íslenskan rétt að nýjustu tilskipunum ESB á þessu sviði, einkum þó tilskipun um eiginfjárkröfur fjárfestingarfyrirtækja, nr. 6/1993, og tilskipun um fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta, nr. 22/1993. En í samræmi við samþykkt sameiginlegu EES-nefndarinnar ber okkur skylda til að taka meginákvæði þessara tilskipana í íslensk lög fyrir 31. des. 1995. Að athuguðu máli þótti einfaldara að semja nýtt frv. til laga á þessu sviði fremur en gera viðamiklar breytingar á eldri lögum um þetta efni. En ljóst er að frv. byggir að flestu leyti á gömlum grunni. Herra forseti. Ég vil þá víkja að einstökum atriðum þessa frv. Í I. kafla er fjallað um gildissvið frv. Er ætlað að taka til starfsemi á sviði verðbréfaviðskipta. Í 1. gr. er afmarkað hvaða starfsemi skuli ekki falla undir ákvæði frv. Af ákvæðum 1. gr. er ljóst að það tekur t.d. hvorki til starfsemi vátryggingafélaga né þjónustu endurskoðenda, héraðsdóms eða hæstaréttarlögmanna sem veita þjónustu á sviði verðbréfaviðskipta enda er slík þjónusta veitt sem liður í víðtækari viðfangsefnum, t.d. félagsskiptum svo að nokkur dæmi séu nefnd. Sú starfsemi sem frv. þetta tekur til er skilgreind nánar í 8. og 9. gr. frv. Í frv. er greint milli tveggja helstu tegunda fyrirtækja sem geta stundað viðskipti á sviði verðbréfaþjónustu. Í fyrsta lagi er um að ræða fjárfestingarfyrirtæki sem eiga að stunda starfsemi sem upp er talin í 8. gr. frv., t.d. viðskipti með verðbréf fyrir eigin reikning og stjórnun fjárfestingarsamvals samkvæmt umboði fjárfesta. Í öðru lagi er um að ræða verðbréfamiðlunarfyrirtæki en það eru fyrirtæki sem einstaklingar, er aflað hafa sér þekkingar á verðbréfaviðskiptum, geta stofnað til að veita sérfræðiráðgjöf um verðbréfaviðskipti. Heimildir slíkra fyrirtækja eru þrengri, samanber ákvæði 9. gr. frv., enda er eðlismunur á þjónustu sem þeim er ætlað að veita og þjónustu fjárfestingarfyrirtækja sem ætlað er að starfa á grundvelli heimilda í 8. gr. frv. Verðbréfamiðlunarfyrirtæki eiga þannig fyrst og fremst að starfa að almennri ráðgjöf til almennings um þá valkosti sem hverju sinni eru í boði á verðbréfamarkaðnum, sjálfstætt og óháð einstökum fjárfestingarfyrirtækjum sem hafa umsjón með verðbréfasjóðum. Í 9. gr. er því sú leið opin fyrir þá sem hafa öðlast leyfi til verðbréfamiðlunar að stofna til slíkra sjálfstæðra verðbréfafyrirtækja sem veita almenningi ráðgjöf á sviði verðbréfaviðskipta. Í 3. gr. frv. kemur fram að fjárfestingarfyrirtækjum er óheimilt að hefja starfsemi nema þau uppfylli skilyrði frv. og hafi fengið starfsleyfi viðskrh. Jafnframt eru í 3. gr. talin upp þau skilyrði sem fjárfestingarfyrirtæki þurfi að uppfylla. Meðal skilyrða fyrir veitingu starfsleyfis er að fjárfestingarfyrirtæki skuli ávallt vera hlutafélag en verðbréfamiðlunarfyrirtæki mega vera rekin sem einkahlutafélög. Nýmæli í frv. er að eiginfjárkröfur fjárfestingarfyrirtækja eru hertar. Innborgað hlutafé fjárfestingarfyrirtækja, sem vilja starfa samkvæmt ákvæðum 8. gr. frv., skal framvegis ekki nema lægri fjárhæð en 65 millj. kr. en sú krafa er í samræmi við lágmarkskröfur sem gerðar eru í tilskipunum Evrópusambandsins um fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta. Innborgað hlutafé þeirra fyrirtækja sem starfa vilja á grundvelli 9. gr. frv., þ.e. verðbréfamiðlunarfyrirtækja, skal nema a.m.k. 4,5 millj. kr. Þess má þó geta að starfandi fyrirtækjum er ekki skylt að auka hlutafé sitt en hlutafé má þó ekki lækka frá því sem það var við gildistöku þessara laga ef frv. verður að lögum. Í III. kafla frv. er fjallað um réttindi og skyldur fjárfestingarfyrirtækja. Í 8. og 9. gr. frv. er fjallað um þá þjónustu sem fjárfestingarfyrirtækjum er heimilt að veita eins og ég hef áður vikið að. Í 12.--14. gr. frv. er fjallað um svonefndan virkan eignarhlut hluthafa í fjárfestingarfyrirtækjum í öðrum fyrirtækjum. Samkvæmt ákvæðunum ber hluthafa skylda að tilkynna til bankaeftirlitsins ef hann eignast svo stóran hlut í öðrum félögum að það leiði til virkra yfirráða í þeim félögum. Til að tryggja örugga og heilbrigða stjórn fjárfestingarfyrirtækja er ráðherra veitt heimild að fenginni umsögn bankaeftirlitsins að synja hluthafa eða eignast hlut í öðru félagi sbr. 12. gr. frv. Í 15. gr. frv. er lögð sú ótvíræða skylda á herðar fjárfestingarfyrirtækja að gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart viðskiptamönnum sínum og haga störfum sínum þannig að viðskiptamenn njóti jafnræðis um upplýsingar í verðbréfaviðskiptum. Í 18. gr. frv. er að finna ákvæði sem tekur til innherjaviðskipta eins og það er gjarnan nefnt en samkvæmt greininni er fjárfestingarfyrirtækjum óheimilt að annast milligöngu um verðbréfaviðskipti hafi starfsmenn þeirra vitneskju um eða ástæðu til að ætla að viðskiptin grundvallist á trúnaðarupplýsingum en það hugtak er skilgreint nánar í 25. gr., sbr. IV. kafla frv. Hér er fyrst og fremst um að ræða upplýsingar sem aðili býr yfir og ekki hafa verið gerðar opinberar og líklegt er að geti haft áhrif á markaðsverð verðbréfanna. Í IV. kafla er jafnframt sett ítarleg ákvæði um meðferð trúnaðarupplýsinga af því tagi sem hér er um rætt. Í 20. gr. frv. er kveðið svo á að almennt útboð verðbréfa skuli fara fram fyrir milligöngu fjárfestingarfyrirtækja en með almennu úboði er átt við sölu nýrra verðbréfa sem boðin eru almenningi eða öðrum almennum kaupendum verðbréfa til kaups með opinberri auglýsingu eða sambærilegum hætti. Mikilvægt er að stuðla að því að slík útboð séu falin fyrirtækjum sem starfa undir strangari löggjöf og af fagmennsku við undirbúning útboða, svo sem með því að viðhlítandi upplýsingar liggi fyrir um útgefendur bréfanna o.s.frv. Um önnur ákvæði III. og IV. kafla tel ég ekki þörf að ræða sérstaklega en segja má að öll miði þau að því að tryggja eftir því sem unnt er heilbrigða stjórn og viðskiptahætti þeirra fjárfestingarfyrirtækja sem ákvæði þessa frv. taka til. Í V. kafla er fjallað um eigið fjárfestingarfé fyrirtækja. Lagt er til að sett verði ítarleg ákvæði um eigið fé og skal það ekki nema lægri fjárhæð en 8% af áhættugrunni, sbr. 31. gr. frv. Ákvæðum um eiginfjárkröfur fjárfestingarfyrirtækja er ætlað að tryggja að eiginfjárhluta fjárfestingarfyrirtækja og lánastofnana endurspegli ýmiss konar áhættu sem sérhvert fyrirtæki tekur á sig vegna markaðsáhættu verðbréfa og gengisáhættu. Ákvæði þessi eru nú sett í lög vegna strangari krafna sem gerðar hafa verið að þessu leyti í tilskipunum ráðsins, nr. 6/1993, um eiginfjárhluta fjárfestingarfyrirtækja og lánastofnana. Hér má geta þess að einnig er nauðsynlegt að aðlaga ákvæði laga er gilda um viðskiptabanka og sparisjóði, svo og laga um aðrar lánastofnanir, að þeim kröfum sem settar eru í þessari tilskipun, en frumvörp um það efni hafa þegar verið samin og koma til umfjöllunar hér á Alþingi á næstu vikum. Í V. kafla frv. er jafnframt að finna ítarleg ákvæði um útreikning á eiginfjárhlutfalli fjárfestingarfyrirtækja og skal eigið fé samansett af þremur þáttum, eiginfjárþætti A, B og C, eins og um er getið í 31. gr. frv. Þess má geta að í Seðlabanka Íslands hafa nú þegar verið samin drög að reglum um mat á áhættugrunni við útreikning á eiginfjárhlutfalli lánastofnana og verða drögin send efh.- og viðskn. til kynningar. Í VI. kafla eru ákvæði um ársreikninga og endurskoðun. Við samningu ákvæða þessa kafla hefur verið tekið tillit til orðalags í nýjum lögum um ársreikninga, en ákvæði þess kafla frv. eru þó að stofni til að mestu óbreytt frá gildandi lögum um verðbréfaviðskipti. Nýmæli er að bankaeftirlitinu er veitt heimild til að láta framkvæma sérstaka endurskoðun á fjárfestingarfyrirtækjum, sbr. ákvæði 38. gr. frv. Nauðsynlegt er talið að hafa slíka heimild í lögum þó svo henni yrði ekki beitt nema sérstakar ástæður væru til. Í VII. kafla frv. er kveðið á um starfsemi innlendra fjárfestingarfyrirtækja erlendis og eru ákvæði þessa frv. ítarlegri en ákvæði gildandi laga um verðbréfaviðskipti. Fram að gildistöku tilskipunar Evrópusambandsins um fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta er ekki fyrir að fara samræmdum regum um þetta efni innan Evrópska efnahagssvæðisins. Með gildistöku tilskipunar Evrópusambandsins um fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta og upptöku þeirrar tilskipunar í EES-samningi er réttareiningu náð á þessu sviði innan Evrópska efnahagssvæðisins og samræmdar reglur gilda um þetta efni framvegis. Ákvæði VII. og VIII. kafla frv. taka mið af þessum samevrópsku reglum. Í VII. og VIII. kafla er byggt á meginreglum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, um gagnkvæma viðurkenningu starfsleyfa og málsmeðferð þegar stofna á til eða stunda starfsemi í öðrum ríkjum en því er starfsleyfi er upphaflega veitt. Svipuð sjónarmið gilda um starfsemi erlendra fjárfestingarfyrirtækja hér á landi og þegar innlend fyrirtæki vilja hasla sér völl í öðrum ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu. Í VIII. kafla er kveðið á um starfsemi erlendra fjárfestingarfyrirtækja hér á landi. Ákvæði þessa kafla byggja sem fyrr segir á meginreglum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, um gagnkvæma viðurkenningu starfsleyfa fjárfestingarfyrirtækja sem staðsetningu hafa í öðru ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins. Samkvæmt frv. er slíkum fyrirtækjum heimilt að veita þjónustu hér á landi með eða án stofnunar útibús, sbr. ákvæði í 43. og 44. gr. frv. Óheimilt er að hefja fyrirhugaða starfsemi fyrr en tilkynning hefur borist til bankaeftirlits Seðlabanka Íslands frá þar til bærum yfirvöldum í heimaríki þess erlenda fjárfestingarfyrirtækis. Erlend fyrirtæki sem kunna að taka upp starfsemi hér á landi geta þó aldrei veitt víðtækari þjónustu en starfsheimildir þess segja til um samkvæmt því starfsleyfi er það hefur fengið útgefið í sínu heimaríki. Í IX. og X. kafla frv. eru ákvæði um samruna og slit fjárfestingarfyrirtækja. Nýmæli er að hafa sérstök ákvæði í lögum um verðbréfaviðskipti um samruna og slit fjárfestingarfyrirtækja, en það þykir gefa gleggri mynd að hafa sérstakan kafla um þetta efni í frv. Um samruna og slit fjárfestingarfyrirtækja gilda sem fyrr meginreglur laga um hlutafélög eða einkahlutafélög eftir því sem við getur átt. Ákvæði þessara kafla skýra sig að öðru leyti sjálf. Í XI. kafla frv. er að finna ákvæði um afturköllun starfsleyfa fjárfestingarfyrirtækja sem gerast brotleg við ákvæði þessa frv., sbr. nánar um skilyrði afturköllunar leyfa í 50. gr. frv. Ákvæðið er ítarlegra en ákvæði um sama efni samkvæmt gildandi lögum og leiðir það af þeim að auknar kröfur eru gerðar til fjárfestingarfyrirtækja. Nýmæli eru í frv. að tillaga um afturköllun starfsleyfis komi frá bankaeftirlitinu. Eðlilegt þykir að frumkvæði að afturköllun komi frá eftirlitsaðila, enda verður að telja hann best fallinn til að hafa yfirsýn yfir starfsemi og starfshætti fjárfestingarfyrirtækja á hverjum tíma. Í XII. kafla frv. er fjallað um eftirlit með starfsemi fjárfestingarfyrirtækja. Sem fyrr fellur eftirlitið með starfsemi þeirra undir bankaeftirlit Seðlabanka Íslands. Í frv. þessu er kveðið skýrar á um eftirlitið en gert er í gildandi lögum og við gerð frv. hefur einnig verið byggt á fenginni reynslu af framkvæmd eftirlits með verðbréfafyrirtækjum. Rétt er að vekja athygli á ákvæði í lokamálslið 1. mgr. 53. gr., en þar er bankaeftirlitinu veitt heimild til þess að krefjast upplýsinga frá aðilum sem stunda viðskipti á eins konar gráum svæðum, þ.e. þar sem vafi leikur á hvort viðskiptin falli undir ákvæði þessa frv. eða ekki. Eðlilegt þykir að kveða skýrt á um heimildir bankaeftirlitsins að þessu leyti og byggir ákvæðið jafnframt á fenginni reynslu eftirlitsins. Í XIII. kafla frv., er ber heitið Ýmis ákvæði, er kveðið m.a. á um að bankaeftirlitinu sé skylt að halda skrá yfir öll þau fjárfestingarfyrirtæki sem hlotið hafa starfsleyfi hér á landi. Skylda þessi tekur til þess að halda skrá yfir innlend og erlend fjárfestingarfyrirtæki sem starfa hér á landi. Í 56. gr. er að finna almenn ákvæði um þagnarskyldu starfsmanna fjárfestingarfyrirtækja, ákvæðið tekur einnig til eigenda fjárfestingarfyrirtækja og endurskoðenda og er það nýmæli. Í XIV. kafla er fjallað um viðurlög við brotum gegn lögum þessum og í XV. kafla er lagt til að felld verði brott gildandi lög nr. 9/1993, um verðbréfaviðskipti, en lögum þessum er ætlað að koma í stað þeirra laga, eins og ég vék að í upphafi máls míns. Í tveimur ákvæðum til bráðabirgða er að finna ákvæði sem snerta aðlögun starfandi aðila að verðbréfamarkaðnum að ákvæðum þessa frv. Í I. ákvæði til bráðabirgða er kveðið svo á um að fjárfestingarfyrirtækjum sé gert skylt að tilkynna hvaða þjónustu þau hyggist veita samkvæmt 8. gr. þessa frv. Í II. ákvæði til bráðabirgða er einstaklingum sem fengið hafa leyfi til verðbréfamiðlunar veittur eins árs aðlögunarfrestur að ákvæðum frv. Herra forseti. Ég hef þá lokið umfjöllun minni um þetta frv. til laga um verðbréfaviðskipti. Með leyfi forseta legg ég til að frv. verði vísað til hv. efh.- og viðskn. að lokinni þessari umræðu.

[15:37] Nú hagar svo til með þrjú næstu dagskrármálin að hæstv. viðskrh. hefur óskað eftir því á grundvelli 3. mgr. 63. gr. þingskapa að mæla fyrir 7., 8. og 9. dagskrármálinu í einu. Ef ekki eru andmæli við því eru tekin fyrir 7.--9. dagskrármál.

[15:38] Herra forseti. Með leyfi forseta mæli ég fyrir eftirfarandi þremur frumvörpum: Frv. til laga um breytingu á lögum nr. 10/1993, um verðbréfasjóði, frv. til laga um breytingu á lögum nr. 11/1993, um Verðbréfaþing Íslands, svo og frv. til laga um breytingu á lögum nr. 123/1993, um lánastofnanir aðrar en viðskiptabanka og sparisjóði. Frumástæða þeirra breytinga á lögum sem lagðar eru til í frv. er að með þátttöku okkar í Evrópska efnahagssvæðinu skuldbatt Ísland sig til að lögtaka meginefni ýmissa tilskipana Evrópusambandsins á sviði fjármálaþjónustu. Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur í samvinnu við viðskrn. og bankaeftirlit Seðlabanka Íslands yfirfarið gildandi lög á sviði fjármálaþjónustu í því skyni að ganga úr skugga um að fullnægjandi samræmi sé á milli innlendrar löggjafar og tilskipana Evrópusambandsins. Athuganir ESA hafa leitt í ljós að íslensk löggjöf á þessu sviði er í öllum helstu atriðum í nægilegu samræmi við þær evrópsku tilskipanir sem um þetta efni gilda. Í ljós hafa þó komið einstök atriði sem stofnunin telur nauðsynlegt að breyta til þess að fullkomið samræming sé tryggð þar sem það á við. Bréfaskipti Eftirlitsstofnunar EFTA og viðskrn. eru birt sem fskj. með frv. til laga um breytingu á lögum nr. 10/1993, um verðbréfasjóði. Í þessum frv. er einnig að finna breytingar sem þykja nauðsynlegar vegna þróunar hér innan lands, samanber t.d. breytingar sem taka tillit til nýrra laga um hlutafélög og einkahlutfélög. Herra forseti. Ég vil þá fjalla um þau frv. sem hér eru lögð fram og vil með leyfi forseta fyrst víkja að frv. til laga um breytingu á lögum nr. 10/1993, um verðbréfasjóði. Í 1. gr. frv. er að finna breytingu sem felur í sér samræmingu við nýleg lög um hlutafélög, nr. 2/1995, og einkahlutafélög, nr. 138/1994. Hér er lagt til að einungis verði heimilt að stofna verðbréfasjóði sem hlutafélag, en sú skipan þykir eðlileg með tilliti til þeirrar starfsemi sem hér um ræðir. Breytingin tekur af öll tvímæli um að ekki er unnt að starfrækja verðbréfasjóði sem einkahlutafélög. Í 2. gr. frv. er að finna breytingu sem varðar stjórnarmenn verðbréfasjóða og hæfniskröfur til þeirra. Breytingin er gerð í samræmi við ákvæði gildandi laga um hlutafélög, en eðlilegt er talið að samræmi sé í löggjöf sem kveður á um þessi atriði, en svipuð ákvæði er að finna í öðrum frv. sem snerta fjármagnsmarkaðinn og hafa verið lögð fram á hinu háa Alþingi. Í 3. gr. eru einnig breytingar sem rekja má til nýrra laga um hlutafélög, en þar segir að rekstrarfélag verðbréfasjóða verði eingöngu stofnað sem hlutafélag. Í 4. gr. er lagt til að daglegur stjórnandi rekstrarfélags skuli uppfylla sömu hæfnisskilyrði og framkvæmdastjórum fjárfestingarfélaga er ætlað að uppfylla samkvæmt fram lögðu frv. til laga um verðbréfaviðskipti. Í því frv. er gert ráð fyrir að framkvæmdastjóri fjárfestingarfyrirtækis skuli auk almennra skilyrða um hæfni, svo sem full lögráð og óflekkað mannorð, uppfylla lágmarkskröfur um þekkingu á verðbréfaviðskiptum. Nánar er fjallað um þetta í áðurnefndu frv. til laga um verðbréfaviðskipti. Í 5. gr. frv. er að finna ákvæði sem beinlínis kveður á um ábyrgð vörslufyrirtækja á tjóni sem það kann að valda rekstrarfélagi eða eigendum hlutdeildarskírteina af ásetningi eða gáleysi, sbr. ákvæði 5. gr. Breytingin er tilkomin, eins og segir í athugasemdum um þessa grein, vegna ábendingar Eftirlitsstofnunar EFTA. Í 6. gr. frv. er lagt til að kvittun fjárfestingarfyrirtækis teljist fulnægjandi sönnun á eignarhlutdeild í verðbréfasjóðum og almenn skylda til þess að gefa út hlutdeildarskírteini er afnumin. Þetta leiðir til þess að auka má hagræði við umsýslu sjóðanna og þessi háttur er í samræmi við þróun pappírslausra verðbréfaviðskipta. Eftir sem áður geta þeir viðskiptavinir, sem sérstaklega óska eftir því, fengið útgefin hlutdeildarskírteini sér til handa. Þá er lagt til að stimpilgjald af hlutdeildarskírteinum sé afnumið, en með því er jöfnuð samkeppnisaðstaða innlendra og erlendra verðbréfafyrirtækja. Jafnframt hefur verið bent á að slík gjaldtaka feli oftar en ekki í sér tvísköttun þar sem ýmsar eignir verðbréfasjóða eru stimpilgjaldsskyldar. Í 7. gr. frv. er að finna breytingar sem leiðir af frv. til nýrra laga um verðbréfaviðskipti, en ákvæðin varða fjárfestingar verðbréfasjóða í skráðum verðbréfum og er með því stefnt að auka öryggi í viðskiptum verðbréfasjóða. Í 8.--10. gr. frv. er að finna breytingar sem leiðir af athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA og vil ég því vísa til athugasemda í greinargerð frv. um þær breytingar. Í 11. gr. er lagt til að rekstrarfélögum verði gert skylt að gefa út útboðslýsingar vegna sérhvers verðbréfasjóðs sem þau annast rekstur á, en af hálfu ESA hefur verið lögð rík áhersla á að ákvæði laga nr. 10/1993, um verðbréfasjóði, verði samræmd evrópskum tilskipunum að þessu leyti. Eðlilegt þykir að viðskiptavinum sé tryggður aðgangur að upplýsingum um starfsemi verðbréfasjóða þannig að þau geti betur metið þá fjárfestingarkosti sem standa til boða á hverjum tíma. Ekki verður á annað fallist en að framangreind sjónarmið eigi fullan rétt á sér og því er lagt til að breytt verði ákvæðum 37. gr. laga með þeim hætti sem hér er lagt til í 11. gr. frv. Herra forseti. Þá vil ég víkja að ákvæðum frv. til laga um breytingu á lögum nr. 11/1993, um Verðbréfaþing Íslands. Í 1.--3. gr. frv. er að finna breytingar sem rekja má til breytinga sem nú þegar hafa verið gerðar á lögum, enda eru í vændum samkvæmt þeim frv. sem lögð eru fram á þessu haustþingi og varða fjármagnsmarkaðinn. Þessar breytingar snerta m.a. hæfi stjórnarmanna og breytingar sem leiða af breyttri hugtakanotkun í frv. til nýrra laga um verðbréfaviðskipti. Í athugasemdum við einstakar greinar frv. eru ástæður þessara breytinga raktar ítarlega og vil ég, með leyfi forseta, vísa til þeirra athugasemda. Í 4. gr. frv. er kveðið á um að réttur fyrirtækja til aðildar að skipulegum verðbréfamarkaði séu háðir því skilyrði að hlutaðeigandi fyrirtæki uppfylli þær eiginfjárkröfur sem gerðar eru til þeirra samkvæmt þeim lögum sem um starfsemi þeirra gilda. Þetta ákvæði er í samræmi við tilskipun Evrópusambandsins um eigið fé fjárfestingarfyrirtækja og lánastofnana, nr. 6/1993, en um nánari útlistun á kröfum til lágmarkseiginfjár þessara stofnana vil ég að öðru leyti vísa til frumvarps sem var til umfjöllunar hér á haustþingi, samanber t.d. ákvæði frv. til laga um verðbréfaviðskipti, svo og ákvæði væntanlegs frv. til laga um breytingu á lögum nr. 43/1993, um verðbréfaviðskiptabanka og sparisjóði. Að öðru leyti skýra ákvæði þessa frv. sig sjálf. Vil ég að lokum, með leyfi forseta, víkja að þriðja frv., frv. til laga um breytingu á lögum nr. 123/1993, um lánastofnanir aðrar en viðskiptabanka og sparisjóði. Frv. þetta er flutt, sem fyrr segir, samhliða öðrum frumvörpum sem gera nauðsynlegar breytingar á íslenskri löggjöf vegna skuldbindinga Íslendinga samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, svo og vegna athugasemda ESA í kjölfar yfirferðar þeirra á íslenskum lögum sem gilda um fjármálaþjónustu. Í 1. gr. er að tillögu Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, tekin upp nákvæmari ákvæði varðandi umsókn um starfsleyfi og er m.a. kveðið á um að umsókn skuli ávallt fylgja nákvæm lýsing á hvaða starfsemi sé fyrirhuguð eða stunduð og hvernig innra skipulagi lánastofnunar er háttað. Í 2. gr. frv. er lagt til að leiðrétt verði tilvísun til dagsetningar á gildistöku laga nr. 43/1993, um viðskiptabanka og sparisjóði. Í 3. gr. frv. er kveðið á um það lágmark eiginfjárkröfu sem gert er til lánastofnana samkvæmt nýjum tilskipunum ESB um þetta efni. Hér er um að ræða hliðstæðar breytingar og fyrirhugað er að gera varðandi viðskiptabanka og sparisjóði svo að dæmi sé nefnt. Í 4. gr. eru, eins og fram kemur í athugasemdum, tekin af tvímæli um að endurskoðun og áritun ársreikninga lánastofnana í eigu ríkisins skulu vera með sama hætti og hingað til. Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur réttilega bent á að í íslenskri löggjöf vanti ákvæði um starfsemi milli dótturfyrirtækja lánastofnana og er úr þessu bætt í 5. og 6. gr. frv. Sama er að segja um ákvæði 7. gr. frv. sem varðar samstarf bankaeftirlits Seðlabanka Íslands við önnur lögbær yfirvöld á Evrópska efnahagssvæðinu í tilefni af brotum á löggjöf sem gildir um lánastofnanir. Í 8. gr. frv. er að finna ákvæði sem tryggja á rétt umsækjenda um starfsleyfi, skv. lögum nr. 123/1993, að leita til dómstóla ef synjað er umsókn um starfsleyfi. Í 9. gr. frv. eru leiðrétt mistök sem áttu sér stað við setningu gildandi laga nr. 123/1993 og varða 3. gr. laga nr. 48/1966, um stofnlánadeild verslunarfyrirtækja. Í 10. gr. frv. eru loks felld á brott ákvæði laga nr. 45/1972, sem ekki er lengur þörf fyrir. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu um frv. þessi og vil ég leggja til að þeim verði vísað að lokinni umræðu til hv. efh.- og viðskn.

[15:49] Herra forseti. Frv. það sem ég mæli fyrir, um öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu, hefur verið í undirbúningi í nokkur ár og er það samið í tengslum við aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Ákvæðum þessa frv., ef að lögum verður, er ætlað að tryggja að til séu almenn lög um öryggi vöru eins og lagt er til í tilskipun ráðs Evrópusambandsins, 59/1992. Meginmarkmið þeirra reglna er að hafa varnaðaráhrif þannig að á markað berist ekki hættulegar vörur. Í gildi eru ýmis sérlög um eftirlit með einstökum vöruflokkum og ýmis sérákvæði um framkvæmd eftirlits með þeim vörutegundum. Ákvæðum þessa frv. er ekki ætlað að breyta fyrirkomulagi eftirlits að þessu leyti, en skorti ákvæði í sérlög þá eiga ákvæði þessa frv. við eftir því sem við getur átt. Segja má að tilgangurinn með lagafrv. sé einkum þríþættur. Í fyrsta lagi að setja almenn lög um öryggi vöru. Í öðru lagi að mynda lagalegan grunn um öryggi vöru fyrir þá vöruflokka sem ekki falla undir sérlög. Í þriðja lagi að setja í lög ákvæði um opinbera markaðsgæslu í samræmi við eftirlitsreglur sem leiðir af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og hinni almennu tilskipun um öryggi framleiðsluvöru. Hér á landi hafa ekki verið í gildi almenn lög um öryggi vöru. Ákvæði laga nr. 24/1936, um eftirlit með matvælum og öðrum neyslu- og nauðsynjavörum, hafa náð til ýmissa vöruflokka en nú er þörf á miklu víðtækari heimildum í lögum en áður hefur verið. Þess má einnig geta að á undanförnum árum hafa verið lögfest almenn lög í öðrum ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu um öryggi vöru. Með frv. þessu er því fylgt eftir réttarþróun sem orðið hefur í ýmsum ríkjum Evrópu. Herra forseti. Ég vil þá víkja að einstökum köflum þess frv. sem hér liggur fyrir. Í I. kafla frv., 1. gr., er fjallað um gildissvið þess. Eins og þar kemur fram er ákvæðum frv. ætlað að ná til allra vörutegunda, þó ekki fornmuna eða hluta sem þarf að gera upp áður en notkun þeirra hefst. Þá tekur frv., sem fyrr segir, ekki til þeirra vörutegunda sem nú þegar gilda um ítarleg lög, svo sem um matvæli, lyf o.fl. Í 2. gr. frv. kemur fram sú grundvallarregla að framleiðendum er skylt að markaðssetja einungis örugga vöru. Stjórnvöldum er ætlað að hafa eftirlilt með því að vörur uppfylli settar reglur um öryggi vöru, en nánar er kveðið á um eftirlit stjórnvalda í IV. kafla frv. Rétt er að leggja áherslu á að ákvæðum þessara laga, ef að lögum verða, er ætlað að stuðla að því að ekki verði tjón á mönnum eða munum vegna skaðlegrar vöru. Það má minna á að sett voru lög á Alþingi árið 1991 um skaðsemisábyrgð, en þau lög kveða á um bætur fyrir tjón sem kann að verða af því að skaðlegar vörur hafa komist í umferð á markaðnum. Ákvæðum þessa frv. er ætlað að fyrirbyggja að slík aðstaða komi upp og vernd almennings gegn því að á markaðinn berist skaðlegar vörur. Í II. kafla frv. er að finna ýmsar skilgreiningar. Í 3. gr. er skilgreint hugtakið vara og nær það almennt til allra vörutegunda sem falla undir gildissvið þessa frv. Í 4. gr. er að finna skilgreiningu á hugtökunum framleiðandi og dreifingaraðili. Skilgreiningar þessar byggja á tilskipunum ráðs Evrópusambandsins um öryggi framleiðsluvöru, 59/1992. Mikilvægt er að það sé alveg ljóst við hvaða aðila er átt, m.a. vegna ýmissa ákvæða sem gilda um ábyrgð á vöru sem markaðssett er. Í 5. gr. er að finna útskýringar á heildarhugtakinu opinber markaðsgæsla, en samkvæmt ákvæðinu felur opinber markaðsgæsla í sér þann rétt og skyldu sem stjórnvöldum er einum falið, þ.e. að taka stjórnvaldsákvarðanir í sambandi við öryggi vöru sem er á boðstólum hér á landi, svo og aðra starfsemi þeirri sem að markaðseftirliti snýr. Í 5. gr. er enn fremur útskýrt nánar með hvaða hætti hugtakið markaðseftirlit er skilgreint, en það skiptist í skoðun vöru annars vegar og hins vegar skipulega öflun upplýsinga um þær vörur sem eru á markaðnum hverju sinni. Markaðseftirlit er heimilt að fela löggiltum skoðunarstofum, samanber nánari ákvæði um það í 13. gr. frv. Í 6. og 7. gr. er rætt um eftirlit, stjórnvöld og skoðunarstofur, en þessi ákvæði skýra sig sjálf. Loks má nefna að í 8. gr., II. kafla frv., er m.a. að finna ákvæði um hvað skuli teljast örugg vara og helstu meginsjónarmið sem fylgja á við mat á því er að finna í 8. og 9. gr. frv. Í III. kafla er fjallað nánar um markaðseftirlit og markaðsgæslu. Hlutverk löggildingarstofunnar í opinberri markaðsgæslu er skilgreint, en lagt er til að stofnunin fari með almennt eftirlit samkvæmt ákvæðum þessa frv. Eftirlit sem fram fer með öryggi vöru samkvæmt sérlögum helst óbreytt, t.d. eftirlit sem fram fer á vegum Hollustuverndar ríkisins á grundvelli laga um matvæli o.s.frv. Það er hlutverk stjórnvalda að taka stjórnsýsluákvarðanir. Í því felst m.a. að stjórnvöld eiga að tryggja að við töku slíkra ákvarðana sé gætt ákvæða stjórnsýslulaga um málsmeðferð og einnig er það í verkahring stjórnvalda að ákvarða til hvaða réttarúrræða skuli gripið þegar hætta er á að á markað berist hættulegar vörur. Í 14. gr. frv. er sem fyrr segir kveðið á um að löggildingarstofunni verði falið það hlutverk að vera eftirlitsstjórnvald með þeim vöruflokkum sem falla undir ákvæði þessa frv. Eins og áður hefur verið vikið að munu ákvæði sérlaga sem sett hafa verið um einstaka vöruflokka haldast óbreytt og sama gildir um ákvæði slíkra sérlaga um þau stjórnvöld sem hafa eftirlit með þeim. Í 15. gr. frv. er þessi stefna stjórnvalda staðfest, en jafnframt er tryggt að önnur eftirlitsstjórnvöld geti beitt ákvæðum þessa frv. ef sérlög hafa ekki að geyma fullnægjandi úrræði eða úrræði sem ganga mun skemur en þau úrræði sem stjórnvöldum er búið samkvæmt þessu frv. Þá er kveðið á um í frv. að heimilt sé að fela faggiltum skoðunarstofum markaðseftirlit, samanber ákvæði 13. gr. frv. Þetta hefur ýmsa kosti í för með sér eins og nánar er rakið í athugasemdum með frv. En nefna má að mikilvægt er að skýr skil séu milli þeirra aðila sem leggja tæknilegt mat á vöru og hinna sem taka stjórnsýsluákvarðanir um öryggi vöru. Í V. og VI. kafla er að finna ákvæði um málsmeðferð og réttarúrræði stjórnvalda ef hætta er á að á markaðnum séu hættulegar vörur. Í V. kafla er áréttað að stjórnvöld skuli í hvívetna gæta ákvæða stjórnsýslulaga þegar þau hafa mál til meðferðar er snerta öryggi vöru. Ástæður geta þó skapast þannig að nauðsynlegt getur verið að grípa til skyndiaðgerða vegna yfirvofandi hættu á að skaðlegar vörur komist í umferð. Í þeim tilvikum verður stjórnvöldum að sjálfsögðu að vera heimilt að framkvæma nauðsynlegar aðgerðir án tafar en taka síðan formlega og endanlega stjórnsýsluákvörðun í málinu, en um þessi atriði er kveðið á um í 19. gr. frv. Uppfylli vörur ekki þau skilyrði sem gerð eru til vöru þannig að hún teljist vera örugg þá er í frv. lagt til að stjórnvöldum sé heimilt að banna sölu vörunnar eða afturkalla hana tímabundið. Reynist ekki unnt að ganga þannig frá vöru að hún teljist örugg þá er stjórnvöldum heimilt að leggja varanlegt bann við sölu hennar. Í framkvæmd er vart oft gripið til úrræða af því tagi, en nauðsynlegt engu að síður að hafa slíka heimild í lögum til að vernda líf og heilsu manna og koma í veg fyrir hugsanlegt tjón af völdum skaðlegrar vörur. Í VIII. kafla frv. er kveðið á um að þagnarskylda hvíli á stjórnvöldum um þau málefni sem þau fá vitneskju um í starfi sínu og leynt geta farið vegna viðskiptahagsmuna þeirra sem í hlut eiga. Á hinn bóginn hvílir rík upplýsingaskylda á stjórnvöldum sem eftirlit hafa með öryggi vöru gagnvart almenningi um skaðlegar vörur sem kunna að komast í umferð á markaðnum. Í 27. gr. frv. er lagt til að heimilt verði að leggja á sérstakt markaðsgæslugjald til að standa undir kostnaði stjórnvalda vegna starfa þeirra að eftirliti með almennu vöruöryggi. Lagt er til í 27. gr. frv. að þetta gjald skuli þó aldrei nema hærri fjárhæð en sem nemur 0,1% af framleiðsluverði innlendrar vöru og 0,1% af cif-verði innfluttra vörutegunda sem falla undir eftirlit samkvæmt þessum lögum, ef að lögum verða. Í umsögn fjárlagaskrifstofu er gert ráð fyrir að þetta gjald muni nægja til þess að standa undir þeim kostnaði sem er fyrirséður á þessu stigi máls. Herra forseti. Ég hef þá rakið meginefni þessa frv. og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. efh.- og viðskn.

[15:59] Virðulegi forseti. Frv. því sem endurflutt er með einni breytngu og ég mæli nú fyrir, frv. til laga um löggildingu nokkurra starfsheita sérfræðinga í tækni- og hönnunargreinum, er ætlað að koma í stað laga nr. 62/1986, um rétt manna til að kalla sig verkfræðinga, húsameistara, landslagshönnuði, húsgagna- og innanhússhönnuði, tæknifræðinga eða byggingarfræðinga. Einnig er frv. ætlað að koma í stað laga nr. 46/1982, um rétt manna til að kalla sig iðnfræðinga. Ástæða þess að ég tel þörf á nýjum lögum um starfsheiti er margþætt. Í fyrsta lagi kalla tvær tilskipanir ESB sem getið er um í athugasemdum með frv. á breytingar á núgildandi reglum. Í öðru lagi hefur borist ósk frá Félagi skipulagsfræðinga þess efnis að starfsheitið skipulagsfræðingur verði lögverndað. Í þriðja lagi óskuðu samtök verkfræðinga, tæknifræðinga og arkitekta eftir endurskoðun á lögum nr. 62/1986, aðallega vegna þess mikla kostnaðar sem féll á einstaklinga sem þurfa að sækja um leyfi til að bera starfsheitið verkfræðingur, tæknifræðingur og arkitekt. Þótti sá kostnaður óeðlilegur í ljósi þess að ekki er um starfsréttindi að ræða heldur eingöngu rétt til að bera ákveðið starfsheiti. Í fjórða lagi hefur ríkt ágreiningur um það hver hafi endanlegt úrskurðarvald um hverjir hafi rétt samkvæmt núgildandi lögum til að bera ákveðin starfsheiti. Verði frv. þetta að lögum munu þau tryggja að samræmdar reglur gildi um hver hafi rétt til að nota starfsheiti sem falla undir svið iðnrn. auk þess sem uppfylltar verða þær skuldbindingar sem EES-samningurinn leggur á Ísland á þessu sviði. Í 1. gr. frv. eru taldar upp þær starfsstéttir sem lögin taka til. Hér er um að ræða sömu starfsstéttir og nú eru lögverndaðar, en jafnframt er lagt til að starfsheitið skipulagsfræðingur verði lögverndað. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að réttur til starfsheitis geti stofnast með tvennum hætti: Í fyrsta lagi með útgáfu leyfis af hálfu ráðherra ef menn uppfylla þau skilyrði er koma fram í 3. gr. frv. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að ráðherra staðfesti erlend leyfi ef viðkomandi uppfyllir þau skilyrði sem fram koma í 4. gr. frv. Samkvæmt 3. gr. er það skilyrði fyrir leyfi til þess að nota starfsheiti að umsækjandi hafi lokið fullnaðarprófi í viðkomandi starfsgrein. Gert er ráð fyrir að viðkomandi fagfélög setji sér reglur um hvaða nám sem lokið er með prófgráðu teljist vera fullnaðarmenntun í skilningi frv. Ráðherra skal staðfesta reglur félagsins og öðlast reglurnar gildi þegar þær hafa verið birtar. Ráðherra veitir leyfi til þess að nota starfsheiti að fenginni umsögn viðkomandi fagfélags ef umsækjandi að mati hans hefur hlotið tilskilda menntun. Á grundvelli 4. gr. frv. ber ráðherra að staðfesta starfsréttindi manna sem koma frá öðrum ríkjum innan EES ef menntun þeirra uppfyllir þau lágmarksskilyrði sem koma fram í tilskipunum þeim sem tilgreindar eru í greininni. Hlutverk ráðherra er að sannreyna gildi faglegra vottorða og kanna hvort öllum skilyrðum sé fullnægt. Gert er ráð fyrir því að sett verði reglugerð þar sem þessi atriði verði nánar útfærð. Fellt er niður úr frv. frá 118. löggjafarþingi að ráðherra skuli í þessum tilvikum skylt að leita umsagnar viðkomandi fagfélags þar eð slíkt er talið geta brotið í bága við EES-reglur. Þrátt fyrir þetta er gert ráð fyrir nauðsynlegu samráði við fagfélög sem hafa sérþekkingu á því námi og störfum sem í boði eru erlendis. Í 5. gr. frv. er ráðherra veitt heimild til þess að skera úr ágreiningi sem rísa kann um notkun starfsheita. Eins og fram kemur í ákvæði til bráðabirgða er ekki ætlunin að breyta réttarstöðu þeirra manna sem hafa fullgild leyfi til að bera viðkomandi starfsheiti. Herra forseti. Ég vænti þess að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn. og það verði með hliðsjón af EES-skyldum afgreitt á haustþingi.

[16:05] Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um notkun steinsteypu til slitlagsgerðar. Þetta er í þriðja sinn sem ég mæli fyrir þessu máli og ég bind, herra forseti, vonir við að hv. samgn. sem þessu máli verður vísað til taki nú á sig rögg og afgreiði málið. Það eru nánast fyrirliggjandi öll gögn sem þarf til að afgreiða málið og ég mælist einnig til þess að til verði kvaddir aðilar sem framleiða steypuefni, svo sem eins og Sementsverksmiðjan, steypustöðvar og þeir aðrir sem búa til fyllingarefni í steinsteypu. Ásamt mér flytja þetta mál hv. þm. Guðjón Guðmundsson, Kristín Halldórsdóttir, Svavar Gestsson, Magnús Stefánsson, Árni R. Árnason og Guðmundur Árni Stefánsson. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að beita sér fyrir aukinni noktun steinsteypu til slitlagsgerðar þar sem álagsumferð er meiri en 5 þúsund bílar á dag, jafnframt til brúargerðar og á vegi við þéttbýli þar sem umferð er 5 þúsund bílar á sólarhring og meira. Vegagerð ríkisins hafi að markmiði við nýlagningu og endurnýjun slitlags að nota steinsteypu þar sem umferðarþungi og álag er mikið.`` Í greinargerð segir m.a.: ,,Mjög ítarlegar og markvissar rannsóknir hafa verið unnar á síðustu tveimur áratugum á notkun steinsteypu til vega- og gatnagerðar. Fyrir liggur að mun hagkvæmara er að nota steypu þar sem umferð er þung og álag af völdum veðurfars og þungaflutninga er mikið. Í þessari greinargerð er vísað til meðfylgjandi gagna um rannsóknir sem unnar hafa verið og kynntar af Íslendingum. Notkun íslenskra efna til vegagerðar er kappsmál þar sem saman fara atvinnuskapandi og gjaldeyrissparandi þættir auk meiri gæða`` --- sem er ekki hvað síst það sem menn þurfa að athuga. ,,Kostir frá umhverfissjónarmiði eru ótvíræðir. Í stað olíuefna sem gufa upp og menga jarðveg og andrúmsloft eða er komið fyrir í náttúrunni þegar gamalt olíuslitlag er fjarlægt, kemur umhverfisvænt efni alíslenskt, sem er steinsteypa. Eftirfarandi atriði mæla sérstaklega með steinsteypu til gatna- og vegagerðar: ,,Um er að ræða meiri endingu og minna viðhald, ekki síst vegna slits af völdum nagladekkja. Það er minni erlendur kostnaður en kostnaður er háður olíuverði sem á hinn bóginn er um það bil 11% í stofnkostnaði malbiks. Það eru fleiri störf hérlendis við efnisvinnslu, í sementsverksmiðju og steypustöðvum. Um er að ræða sannanlega minni eldsneytisnotkun, einkum vegna harðara yfirborðs steypu og minna vatns í hjólförum. Það er minni efnamengun vegna slitryks og að jafnaði grynnri hjólför og þar af leiðandi minna um slys. Það er minni kostnaður við lýsingu þar sem steypa er ljós en malbik dökkt. Ég hef aðeins, herra forseti, stiklað á stóru í greinargerðinni, en leyfi mér hins vegar að vitna til orða fyrrv. umhvrh., nú hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, sem sagði eftirfarandi í umræðu á 118. þingi um þetta mál, með leyfi forseta: ,,Frá sjónarmiði umhverfisins þá er alveg ljóst að hún [þ.e.tillagan] hefur margháttaðan ávinning í för með sér. Þannig liggur fyrir að ef slitlag er gert úr steinsteypu, þá leiðir það til minni notkunar á eldsneyti úr jarðefnum og það eitt og sér felur í sér ávinning fyrir umhverfið. Það er líka alveg ljóst að það er minni efnamengun vegna slitryks og í þriðja lagi liggur það líka fyrir að þau efni sem eru í steinsteypunni eru ekki jafnmengandi og ýmis þau olíuefni sem er að finna í asfaltinu. Bæði þegar asfaltið er lagt og eins þegar það er síðan fjarlægt. Þessir þrír kostir mæla því sterklega með samþykkt þessarar tillögu. Síðan er það auðvitað líka mjög mikilvægt að með því að flytja sig úr asfalti yfir í steinsteypu þá eru menn að flytja sig úr erlendum efnum yfir í innlend efni. Þetta mun auka innlenda framleiðslu, þetta mun skapa störf hér á Íslandi ...`` Svo mörg voru þau orð sem hæstv. fyrrv. umhvrh. hafði um þessa tillögu að segja þegar síðast var mælt fyrir henni. Ég vil enn fremur með leyfi forseta vitna í orð annars hv. þm., Guðjóns Guðmundssonar, sem gerði að umræðuefni tortryggni í garð steinsteypu þótt Akurnesingar hafi t.d. haft af henni afburða góð reynslu á undanförnum 35 árum. Það sem Guðjón Guðmundsson sagði, með leyfi forseta var þetta: ,,Annars virðist vera ótrúleg tortryggni og tregða ríkjandi í garð steinsteypunnar hjá yfirstjórn vegamála. Má þar nefna t.d. fyrirhugað slitlag á gólf Vestfjarðaganga en verktaki bauðst til að steypa gólfið á svipuðu verði eða jafnvel lægra en það kostaði að malbika það. Nú eru liðnir nokkrir mánuðir síðan tilboðin voru opnuð en enn hefur ekki fengist svar við því hvort gólfið verður steypt eða malbikað.`` Þetta sagði hv. þm. Guðjón Guðmundsson þegar síðast var mælt fyrr þessari tillögu. Ég get upplýst það nú að Vegagerðin hefur ákveðið að taka malbik sem sannanlega er meira mengandi efni og samkvæmt því sem áður sagði, sennilega dýrara heldur en það sem hér er um rætt. Ég lýsi því hér yfir, herra forseti, að ég mun berjast fyrir þessu máli sem ég lifandi get þótt ég þurfi að flytja það á hverju þingi það sem eftir lifir þessa kjörtímabils. Hér er um mál að ræða eins og t.d. annað mál sem sá sem hér stendur þurfti að berjast fyrir í tvö ár, þ.e. að koma dreifilínum í jarðstreng. Með hörkunni hafðist það að ná 100 millj. til þess verkefnis á ári. Hvað gerir það? Það náðist samkomulag um þetta og ég féll frá því að ganga endanlega frá tillögunni, en henni var vísað til hæstv. ríkisstjórnar. Nú kemur í ljós að tjón er sennilega á fimmta hundrað millj. sem varð eingöngu í síðasta óveðri. Mönnum má vera ljóst að hér er um að ræða um málefni sem skapar öryggi, t.d. í sveitum landsins, auk þess sem öruggt rafmagn tryggir betri aðstæður, en það skiptir t.d. sköpum á slysstað. Ég álít að það gildi nánast sama tregðulögmálið varðandi raflínurnar þótt það hafi komið glögglega í ljós að það er orðið verulega ódýrara að leggja strengi í jörðu fyrir dreiflínur heldur en vera með þær á staurum. Það sama hefur verið uppi á teningnum varðandi steinsteypuna. Ég veit að þetta er tregðulögmál sem þarf að komast yfir. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa þessi orð miklu fleiri. En ég legg til að nú að lokinni umræðu verði málinu vísað til hv. samgn. þar sem ég trúi og treysti á að þetta mál fái endi á þessum vetri.