Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Með bréfum, dags. 15. og 16. ágúst 2022, hefur forseti óskað eftir því, sbr. 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslur Ríkisendurskoðunar sem bera heitið Úrvinnslusjóður, annars vegar, og Samkeppniseftirlitið, samrunaeftirlit og árangur, hins vegar. Einnig hefur forseti óskað eftir því með bréfi dagsettu 16. ágúst við fjárlaganefnd, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 46/2016, að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings vegna ársins 2021.

Samkomulag er um það milli forseta og þingflokksformanna að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp segja til um. Í dag verður fyrst almenn umræða um fjárlagafrumvarpið í framhaldi af framsögu fjármála- og efnahagsráðherra. Um kl. 19 verður gert hlé á henni og fagráðherrar taka þátt í umræðunni um sína málaflokka. Á eftir umræðum um einstaka málaflokka heldur almenn umræða áfram ef þörf krefur. Á morgun verður umræðum um einstaka málaflokka fram haldið. Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar, sbr. 3. mgr. 67. gr. þingskapa. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur allt að 15 mínútur til framsögu nú í upphafi. Réttur til andsvara eftir ræðu ráðherra verður rýmkaður, þ.e. tryggt verður að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt full andsvör við ræðu ráðherra. Því næst talar einn talsmaður frá hverjum þingflokki í 10 mínútur hver og síðan aðrir þingmenn sem óska eftir að taka þátt í umræðunni og hafa allt að 10 mínútum. Hefðbundinn andsvararéttur gildir út almennu umræðuna að frátalinni rýmkun á eftir ræðu hæstv. fjármálaráðherra.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2023 sem er 1. mál 153. löggjafarþings. Samkvæmt 42. gr. stjórnarskrárinnar ber að leggja fram frumvarp til fjárlaga fyrir Alþingi þegar það kemur saman og í 25. gr. þingskapalaga segir að frumvarpið skuli lagt fram á fyrsta fundi haustþings. Fjárlagafrumvarpið er byggt á grundvelli fjármálaáætlunar fyrir árin 2023–2027 sem var samþykkt á síðasta vorþingi. Markmið frumvarpsins er skýrt: Að styðja við heimilin í landinu, vinna gegn verðbólgu og byggja upp styrk ríkissjóðs á ný. Síðustu tvö ár þurfti að örva hagkerfið og verja heimili og fyrirtæki, en nú er staðan töluvert mikið breytt. Hún er gjörbreytt. Gert er ráð fyrir miklum hagvexti í ár og einkaneysla hefur aldrei verið sterkari. Ferðamenn eru langtum fleiri en vonast var til, um helming íslenskra fyrirtækja skortir starfsfólk og útlit er fyrir að hátt í 10.000 fleiri flytji til landsins en frá því á árinu. Efnahagurinn hefur styrkst skref fyrir skref og á þessu ári orðið til ný störf, 13.000 ný störf. Þrátt fyrir verðbólgu sem við höfum fundið fyrir á þessu ári og má rekja til ástands á húsnæðismarkaði en líka til alþjóðlegrar verðbólgu hefur tekist að verja kaupmáttaraukningu síðustu ára. Tekjur á mann hafa aukist verulega frá árinu 2016 eða um 60.000 kr. á mánuði og kaupmáttur ekki áður verið meiri. Þannig hafa flestir fleiri krónur milli handanna, eiga meira í íbúðum sínum en áður og aldrei fleiri hafa svarað því jákvætt að þeir eigi auðveldara með að ná endum saman. Það kemur fram í lífskjararannsókn Hagstofunnar sem kom út fyrr á árinu. Áherslan nú er að styðja þá sem minnst hafa og þá sem sjá múrinn inn á fasteignamarkaðinn fara hækkandi. Ég hef áhyggjur af þeim sem eru enn fyrir utan fasteignamarkaðinn. Við erum bæði með aðgerðir í bígerð og nýlega lögfestar aðgerðir sem koma til móts við þá hópa. Ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á að hækka bætur almannatrygginga, þær hækkuðu um 3% frá 1. júní og komu til viðbótar árlegri hækkun. Húsnæðisbæturnar hækkuðu um 10% á miðju ári og tekjuviðmið bótanna hækkaði sömuleiðis, auk þess sem greiddur var 20.000 kr. barnabótaauki með hverju barni til þeirra sem fá tekjutengdar barnabætur. Þetta skiptir máli til að teygja sig til þeirra sem fyrst finna fyrir áhrifum verðbólgu. Á húsnæðismarkaði hefur heimild til að nýta tilgreinda séreign til íbúðarkaupa verið lögfest og mun auðvelda fólki með meðalháar tekjur að safna fyrir fyrstu íbúð. Áhersla stjórnvalda hefur að undanförnu beinst að framboðshliðinni frá því að lög um almennar íbúðir voru samþykkt árið 2016. Þá hafa ríki og sveitarfélög úthlutað stofnframlögum fyrir 3.100 leiguíbúðir á viðráðanlegu verði fyrir tekjulægri hópa. Það jafngildir allri uppbyggingu íbúða árið 2019. Nú eru margar vísbendingar til þess að verulega sé tekið að hægja á hækkun íbúðaverðs, að íbúðum til sölu sé tekið að fjölga og að framboð nýrra íbúða fari vaxandi á næsta ári. Starfshópur um húsnæðisstuðning er að störfum. Innviðaráðherra hefur nýlega kynnt sérstakt átak til næstu ára um stórkostlega fjölgun íbúða í landinu eða um 20.000 og við erum að endurskoða húsnæðisstuðning til einstaklinga í þeirri vinnu sem nú stendur yfir. Það má vænta tillagna innan fárra vikna. Virðulegi forseti. Það eru ekki einstaka viðgerðir heldur heildarumgjörðin sem skiptir máli, ekki að mæta einstaka áföllum heldur skoða stærra samhengi hlutanna sem við þurfum að hugsa um þegar við erum að horfa til þess hvernig við mætum þörfum heimilanna í landinu. Stöðugleiki, hófleg verðbólga, fjölbreytt atvinnutækifæri. Þetta eru grundvallarþættirnir. Góðu fréttirnar eru þær að við erum á marga vegu á réttri leið. Hallinn heldur áfram að minnka. Afkoman hefur batnað um 100 milljarða á milli fjárlagaára núna. Skuldahlutfallið er hætt að hækka, ríkisskuldahlutfallið. Það er fyrr en vonir stóðu til. Verðbólga hefur aðeins komið niður og er raunar lítil á samræmdan mælikvarða borið saman við önnur Evrópulönd. Þessar góðu vísbendingar munu einungis halda áfram að skila góðri niðurstöðu ef opinberu fjármálin styðja við framhald á því og um þetta snýst fjárlagafrumvarpið öðru fremur. Við viljum með markvissum og skynsamlegum framfaraskrefum og hófsemi í útgjaldavexti, vinna gegn þenslu, ná tökum á verðbólgunni og treysta þannig grunninn til framtíðar. Í sumar kynnti ríkisstjórnin sérstakar breytingar á fjármálaáætlun til að vinna gegn þenslu og verðbólgu í hagkerfinu. Þar var sjónum einkum beint að á árunum 2023 og aðeins inn á 2024, en umfang þessara aðgerða nemur um 0,7% af vergri landsframleiðslu. Meðal aðgerða er varanleg lækkun, ferðakostnaður ríkisins, frestun á nokkrum útgjaldamálum til ársins 2024 og lækkun lækkun á framlögum til stjórnmálaflokka. Sömuleiðis má nefna endurskoðun fjárfestingaráforma, aukið aðhald í útgjöldum eftir mikla aukningu undanfarin ár og frestun á hluta af nýju útgjaldasvigrúmi inn á ákveðin málefnasvið. Það er hins vegar engin aðhaldskrafa gerð á bótakerfi almannatrygginga eða atvinnuleysistrygginga, dómstóla, sjúkratrygginga, heilbrigðis- eða öldrunarstofnana. Þessa starfsemi viljum við áfram verja. Um fjórðung af 100 milljarða afkomubata samanborið við fyrri fjárlög má einmitt rekja beint til þessara aðgerða. Í frumvarpinu eru heildartekjur áætlaðar 1.117 milljarðar eða 29% af vergri landsframleiðslu. Heildargjöld ríkissjóðs árið 2023 eru áætluð 1.206 milljarðar eða um 31% af vergri landsframleiðslu. Hallinn er því áætlaður 80, 9 milljarðar eða 2,3% af vergri landsframleiðslu og afkoman, eins og áður er komið fram, er að lagast stórum skrefum milli fjárlagaára eða um 100 milljarða kr. Virðulegur forseti. Til að standa áfram undir öflugum velferðar- og heilbrigðiskerfum er ekki aðeins mikilvægt að ná tökum á verðbólgunni heldur þarf að byggja upp styrk ríkissjóðs til lengri tíma. Þess vegna er það skýrt markmið fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar að stuðla að stöðugleika og sjálfbærni með því að draga jafnt og þétt úr hallanum, stöðva hækkun skulda og það verði orðið að veruleika eigi síðar en á tíma fjármálaáætlunarinnar. Það er áætlað að skuldirnar verði um 1.210 milljarðar eða 33,4% í lok yfirstandandi árs. Ég verð að segja að það er langt umfram væntingar, sérstaklega þegar við vorum að horfa fram í tímann í miðjum heimsfaraldrinum. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að skuldir hækki að nafnvirði um 65 milljarða á næsta ári og verði um 1.275 milljarðar en lækki sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Gangi það eftir mun skuldahlutfallið lækka milli ára í fyrsta sinn frá upphafi faraldursins og verða 33% í lok næsta árs. Það væri verulega mikilvægur áfangi á okkar skýru vegferð. Tekjur ríkissjóðs í ár aukast umfram áætlun síðustu fjárlaga. Við fáum mest í viðbót úr virðisaukaskattinum eða tæpa 20 milljarða umfram áætlun vegna þess að gangurinn í samfélaginu er einfaldlega betri en við þorðum að vona. Aukning skatttekna er næstmest úr fjármagnstekjuskatti eða um 16 milljarðar. Stærsta verkefnið á tekjuhlið ríkissjóðs á komandi árum er heildarendurskoðun gjaldtöku af ökutækjum og eldsneyti. Samhliða miklum árangri í orkuskiptum fólksbílaflotans og sífellt sparneytnari bílum í umferð hafa tekjur ríkisins af ökutækjum og eldsneyti dregist mikið saman. Við því verður að bregðast. Við þurfum að finna nýjar lausnir, ella munum við ekki geta haldið áfram að halda við vegakerfinu, að ekki sé talað um að halda áfram að byggja það upp og bæta það. Sístækkandi hópur bíleigenda greiðir mjög lítið fyrir notkun vegakerfisins þar sem tekjur ríkissjóðs af vistvænum bílum eru afar takmarkaðar. Stefnt er að því að fyrirkomulag gjaldtöku miðist í auknum mæli við notkun en breytingum á bifreiðagjaldi, vörugjaldi og losunarmörkum á næsta ári er ætlað að marka fyrstu skrefin í átt að nýju kerfi. Þrátt fyrir fyrrnefndar breytingar eru rafmagnsbílar enn skattlagðir langtum minna en bensín- og dísilbílar og ríkulegum hvata til orkuskipta þannig viðhaldið. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir aukið aðhald í frumvarpinu er áfram stefnt að því að styrkja innviðina. Við viljum viðhalda sterkri opinberri grunnþjónustu og því er fylgt eftir af fullum krafti. Við ætlum sömuleiðis að viðhalda raunvirði bóta almannatrygginga og það eru stigin stór skref, sérstaklega í ljósi verðbólgunnar í þeim efnum, skref sem við erum ekki vön að stíga hér í þessu samhengi. Hér er ég að vísa til þess að innan ársins erum við að hækka bæturnar, sem er ekki vaninn að gera, vegna verðbólgunnar. Heildarútgjöldin á næsta ári eru að vaxa. Hækkun frá fjárlögum fyrra árs nemur um 79 milljörðum og vega launa-, gengis- og verðlagsbreytingar einna þyngst eða 56 milljörðum. Að þeim frátöldum hækka heildarútgjöld ríkissjóðs um 22 milljarða milli ára. Fjárfesting verður áfram yfir langtímameðaltali á næsta ári. Söluandvirði Íslandsbanka hingað til með tveimur áföngum, söluáföngum sem skiluðu um 108 milljörðum - þetta umfang stendur undir allri fjárfestingu í fjárlögum ársins 2023 og rúmlega það. En þar eru svo sem fjölmörg verkefni undir og sum þeirra algjörlega bráðnauðsynleg. Stærsta framkvæmdin er bygging nýs Landspítala en það er áætlað að 13,4 milljarðar renni til byggingarinnar. Þá er gert ráð fyrir um 11,8 milljörðum til endurgreiðslu á rannsókna- og þróunarkostnaði. Takið eftir þessari fjárhæð, hversu hátt hún er komin. Hún er komin yfir 10 milljarða. Þetta eru gríðarlega stórar breytingar sem við erum að gera í skattkerfinu og í stuðningskerfunum með því sem við erum að gera í rannsókna- og þróunarkostnaðinum. Af verkefnum í fjárfestingarátaki 2021–2023 er áætlað að veita samtals tæplega 23 milljörðum og þar má nefna Samhæfingarmiðstöð viðbragðsaðila, samgöngusáttmála á höfuðborgarsvæðinu og tengdar framkvæmdir, áframhaldandi fjárfestingu í upplýsingatækni til að bæta opinbera þjónustu. Af öðrum einstökum málefnasviðum er fyrst að nefna útgjöld til heilbrigðismála. Þau eru áætluð 319 milljarðar og hækka um 3,7 milljarða að raunvirði frá fjárlögum yfirstandandi árs. Þar vegur þyngst að fjárveitingar til heilbrigðisstofnana og sjúkratrygginga eru auknar um rétt um 3 milljarða til að koma til móts við aukna eftirspurn eftir heilbrigðisþjónustu. Útgjöld til félags-, húsnæðis- og tryggingamála eru áætluð 277 milljarðar og vega næstþyngst á eftir heilbrigðismálunum. Þau aukast mest frá fjárlögum fyrra árs eða um 6,1 milljarð. Breytinguna má að stærstum hluta rekja til hækkaðra framlaga vegna áætlaðrar fjölgunar elli- og örorkulífeyrisþega eða um 4,9 milljarða. Auk þess hækkar framlag í Fæðingarorlofssjóð um 2,6 milljarða sem rekja má til betri nýtingar fæðingarorlofsréttar, sem er í sjálfu sér mikið fagnaðarefni. Einnig ber að nefna að í fjárlögum næsta árs hækka bætur almannatrygginga um 6% og ég hafði nú aðeins snert á þessu en sú 6% hækkun tekur gildi þann 1. janúar. Örorku- og ellilífeyrisþegar fá hækkun samkvæmt verðbólguspá en auk þess hefur ríkisstjórnin ákveðið að hækka bæturnar til viðbótar sem nemur 1,1%, ofan á það sem gerðist um mitt ár. Af auknum framlögum til verkefna og þjónustu má nefna 1,5 milljarða í tengivegi, það held ég að sé gríðarlega mikilvægt. 800 millj. kr. lækkun á greiðsluþátttöku sjúklinga, 2 milljarða vegna fjölgunar umsækjenda um alþjóðlega vernd, 500 milljónir í geðheilbrigðismál, 500 milljónir í varnar- og netöryggismál og ég gæti haldið hér lengi áfram. Stærsta verkefni næstu ára, virðulegur forseti, er að stuðla að stöðugleika að nýju og umhverfi þar sem fólk getur sótt fram og bætt kjör sín og haft ákveðna vissu um að það komi ekki óþægilegar sveiflur sem trufli forsendur sem fólk vill byggja ákvarðanatöku sína á. Þetta gerum við best með því að leggja áherslu á þessi helstu mál sem ég hef hér rakið. Við þurfum að styrkja innviðina, ná tökum á verðbólgunni og þurfum að halda áfram að styrkja vaxtargetu hagkerfisins. Þannig byggjum við áfram undir nýjar stoðir hagkerfisins með tilheyrandi fjölgun starfa sem tryggja góð laun.  
             Hér hefur aðeins verið stiklað á stóru, virðulegur forseti, en nánari umfjöllun er að finna í greinargerð frumvarpsins. Ég mælist til þess að frumvarpinu verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar.

Eins og forseti gat um áðan er andsvararéttur við ræðu fjármálaráðherra rýmkaður þannig að einn þingmaður úr hverjum stjórnarandstöðuflokki kemst að til að veita andsvar.

Virðulegur forseti. Í fjárlagafrumvarpi næsta árs eru aðhaldsaðgerðir ríkisstjórnarinnar byggðar á aukinni flatri skattheimtu sem leggst þyngst á tekjulægstu heimilin í landinu, auknu aðhaldi í grunnþjónustu sem bitnar á notendum velferðarþjónustunnar og niðurskurði í fjárfestingu sem heldur aftur af innviðauppbyggingu í landinu. Þetta dregur úr umsvifum fyrirtækja og fólks sem vinnur hjá þessum fyrirtækjum, virkni sem verður ekki endurreist á einni viku þegar hæstv. fjármálaráðherra skrúfar aftur frá fjármagni fyrir fjárfestingu. Á undanförnum vikum og mánuðum hafa samstarfskonur hæstv. fjármálaráðherra í ríkisstjórn, hæstv. forsætisráðherra og hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra, talað fyrir annarri leið, annarri forgangsröðun, að sækja meira fjármagn í fjármagnstekjur, stórútgerð og hvalrekaskatta. Þessar áherslur er hvergi að finna í frumvarpinu heldur einkennist frumvarpið af þeirri pólitík sem hæstv. fjármálaráðherra hefur talað fyrir undanfarinn áratug. Spurning mín til hæstv. fjármálaráðherra er því einföld: Hefur hæstv. ráðherra sannfært samstarfsráðherra sína um ágæti sinnar leiðar?

Virðulegi forseti. Það hefur gengið vel hjá okkur. Ég nota frekar einfaldan mælikvarða á það hvernig ríkisstjórninni er að ganga. Við skoðum afkomu heimilanna. Við skoðum það meira að segja brotið niður á tekjutíundir. Þegar ríkisstjórnin stendur saman um aðgerðir sem tryggja öllum tekjutíundum aukinn kaupmátt, meira að segja í heimskreppunni, þá finnst mér ganga vel. Mér finnst hv. þingmaður skauta léttilega fram hjá þessum staðreyndum. Samfylkingin hló að því og gerði lítið úr því þegar við breyttum tekjusköttum fyrir nokkrum árum og taldi það í pítsusneiðum og pítsukössum, sagði að það munaði ekki um 10.000 kall á mánuði fyrir venjuleg heimili, það myndi ekki skipta sköpum. En þegar við erum eingöngu að viðhalda verðlagi fyrir krónutöluskatta ríkisins, sem ella eru að gefa eftir og rýrna að verðgildi, sem í raun og veru er til þess fallið að auka þensluna, þá stígur Samfylkingin fram og segir að verið sé að vega að heimilunum. Setjum þetta aðeins í samhengi. Við lækkuðum skatta sem nemur um 10.000 kr. á mánuði en þegar krónutöluskattarnir hækka, sem getur kannski skilað um 1.000 kr. aukningu, þá koma þau hingað upp og segja: Hér er verið að ráðast gegn veikustu heimilunum í landinu. Staðreyndin er sú að við höfum verið með aðgerðir nákvæmlega fyrir þessa hópa, með hækkun bóta almannatrygginga, með sérstökum barnabótaauka, með aðgerðum í húsnæðismálum og aftur núna með viðbótarhækkun í almannatryggingum til þess einmitt að ná utan um þá hópa sem þau segjast hafa mestar áhyggjur af. Þannig að: Já, ég held að við höfum náð vel saman um aðgerðir. Við erum sameiginlega ánægð með árangurinn og það þarf enginn að hafa áhyggjur 

Virðulegi forseti. Ég held að rétt sé að taka fram að í fyrra jukust ráðstöfunartekjur efstu tekjutíundanna á Íslandi tvöfalt á við allar aðrar tíundir í landinu, 52% aukning í fjármagnstekjum í fyrra, mesta aukning síðan árið 2007. Við hlustum hér ítrekað á málflutning samstarfsráðherra hæstv. fjármálaráðherra tala um mikilvægi þess að reka velferðarríki, skipta byrðunum jafnt en hér mætir hæstv. fjármálaráðherra með allt annars konar frumvarp. Ég skil svar hæstv. ráðherra þannig að hann hafi vissulega sannfært samstarfskonur sínar í ríkisstjórn um ágæti sinnar leiðar, um ágæti þess til að mynda að ráðast ekki í skattlagningu þar sem bökin eru hvað breiðust. En kom þetta einhvern tíma til greina við vinnslu fjárlaganna; hvalrekaskattur, fjármagnstekjuskattur, álögur á stórútgerð sem sér nú fiskverð í hæstu hæðum út af stríði í Úkraínu á meðan heimilin í landinu finna fyrir verðbólgu vegna þess? Er þetta í vinnslu í fjármálaráðuneytinu? Verða einhverjar breytingar á kjörtímabilinu eða er þetta hart nei?

Virðulegur forseti. Við höfum í gegnum tíðina beitt þeirri aðferð að taka peninga þegar ríkissjóður hefur þurft á því að halda og það er gott fyrir efnahagslífið. Ég nefni sérstaklega stöðugleikaskattinn í því sambandi. Samfylkingin hafði reyndar boðað það að við myndum ekki losna út úr höftunum án þess að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru. Við höfnuðum því, við sögðum að aðrar leiðir væru færar. Við tókum rétt um 500 milljarða af kröfuhöfunum. Það væri hægt að kalla það ýmsum nöfnum. Við kölluðum það stöðugleikaskatt. Hér er spurt af hverju við tökum ekki hvalrekaskatt af fjármálafyrirtækjunum. Má ég benda á að við erum með ávöxtunarkröfu á Landsbankann og nýjasta uppgjör Landsbankans er bara langt undir þeirri ávöxtunarkröfu sem við höfum gert til bankans. Bankinn er ekki að skila þeirri afkomu sem ríkið gerir kröfu um sem eigandi. En vissulega hefur gengið ágætlega hjá fjármálafyrirtækjunum, það hefur gert það, og fjármálakerfið er að mestu leyti í eigu ríkisins sem aftur skilar sér í arðgreiðslum til ríkisins og háu söluandvirði. Hér er spurt um sjávarútvegsfyrirtækin. Ég held að árið í fyrra hafi verið eitt af betri árum í íslenskum sjávarútvegi. Þá er ágætt að muna að sjávarútvegsfyrirtækin munu borga tekjuskatt af þeirri afkomu og veiðigjöldin eru afkomutengd. Ég ætla ekki að hafna því að halda áfram samtalinu um að þróa sjávarútvegskerfið á Íslandi, þar með talið gjaldtökuna, og reyndar er vinna í gangi hjá matvælaráðherra til að fara ofan í saumana á því. Við höfum gert breytingar, síðast hækkuðum við álagið á uppsjávartegundirnar og sú vinna mun halda áfram. Varðandi þá sem höfðu miklar fjármagnstekjur í fyrra þá er það fólkið sem er að borga þessa 16 milljarða sem við erum að fá umfram áætlanir á þessu ári. Þegar mikil umsvif eru á fjármálamörkuðum og miklar fjármagnstekjur verða til þá fáum við skattinn, 16 milljarða umfram áætlanir á þessu ári. Það skiptir máli.

Forseti. Pólitík mín og Pírata er tiltölulega auðveld hvað þetta varðar. Í stefnuræðu í gær var fjallað um gagnrýni á stjórnvöld og hversu nauðsynleg hún væri og hversu nauðsynlegt væri að halda henni heilbrigðri, sérstaklega ef vond stjórnvöld væru við lýði. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að það kæmi engum á óvart að Pírötum fyndist þetta fjárlagafrumvarp slæmt. Mig langar til að spyrja út í nákvæmlega það, ástæðurnar fyrir því að okkur finnst þetta vera slæmt fjárlagafrumvarp. Í stefnuræðunni í gær kom fram hjá hæstv. heilbrigðisráðherra að það væri ekki aðhald í sjúkrahúsaþjónustu en það er það sem stendur í kaflanum um sjúkrahúsþjónustu, aðhald upp á 4 milljarða og 142 milljónir, það stendur skýrum stöfum. Tölurnar passa allar í því hversu mikil fjárheimild var til sjúkrahúsþjónustu og hversu mikil fjárheimildin er á næsta ári til sjúkrahúsþjónustu. Það þarf þessa 4 milljarða í mínus til að tölurnar passi. En það er ekki fjallað neitt rosalega nákvæmlega um það í texta greinargerðarinnar. Þar er fjallað um að sérhæfð sjúkrahúsþjónusta sé með 4 milljóna, ekki milljarða, kr. aðhaldskröfu. Almenn sjúkrahúsþjónusta - það er ekki talað neitt um það sem vantar upp á, hina rúmu 4 milljarða kr., og heldur ekki í erlendri sjúkrahúsþjónustu. Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Er fjármálaráðherra að gera aðhaldskröfu á sjúkrahús?

Virðulegur forseti. Það er ágætt að fá tækifæri til að svara þessu. Það er alveg skýrt, það er engin aðhaldskrafa gerð á rekstur Landspítalans frekar en aðrar heilbrigðisstofnanir ríkisins. Hins vegar eru gerðar tillögur, eins og við ræddum hér við breytingar á fjármálaáætlun í sumar, um 4,1 milljarða hliðrun á framlögum til fjárfestinga í málaflokknum sérhæfð sjúkrahúsþjónusta. Þarna erum við að aðlaga fjárheimildir að framkvæmdagetunni á næsta ári og við erum að horfa til þess hversu miklar uppsafnaðar ónýttar fjárheimildir eru til staðar. Tillagan fyrir nýja Landspítalann er 3 milljarðar og 1,1 milljarður vegna byggingar nýrrar legudeildar við Sjúkrahúsið á Akureyri. Hvað varðar nýja Landspítalann er nokkuð ljóst, og alveg augljóst reyndar, að það að aðlaga fjárheimildir að framkvæmdagetu muni ekki hafa nokkur áhrif á framvindu verksins. En það skiptir máli að þessar tölur séu réttar til þess að við sjáum hver umsvif ríkisins í hagkerfinu eru á næsta ári. Í nýrri og uppfærðri framkvæmdaáætlun eru framkvæmdir að nokkru að færast aftar í tíma og það má segja að svipaðir hlutir hafi verið að gerast með hjúkrunarheimilin. Við höfum lengi rætt hjúkrunarheimili hér og þörfina fyrir fjármögnun uppbyggingar hjúkrunarheimila og við höfum brugðist við því hér á þinginu með því að tryggja slíkar fjárheimildir en síðan hafa þær safnast upp og rúlla á milli ára þannig að það hefur ekki verið skortur á fjármagni þar sem hefur komið í veg fyrir fjárheimildir. En stutta svarið er einfaldlega þetta: Það er engin hagræðingarkrafa á reksturinn á Landspítalanum frekar en á öðrum heilbrigðisstofnunum ríkisins.

Frú forseti. Þetta verður náttúrlega að vera skýrt því að í fjárlagafrumvarpinu segir að engin aðhaldskrafa sé gerð á bótakerfi almannatrygginga og atvinnuleysis, dómstóla, sjúkratryggingar, heilbrigðis- og öldrunarstofnanir. Heilbrigðisstofnanir eru það sem er utan sjúkrahúsa. Það hefur alltaf verið þannig í umræðunni, það hefur verið mjög skýrt og skiljanlegt. Aðhald þýðir líka ákveðna hluti. Það þýðir ekki hliðrun á einhverjum fjárfestingum o.s.frv. Það er það sem við höfum alltaf rætt í fjárlögum sem aðhaldskröfu og aðhaldsaðgerðir sem þurfi einhvern veginn að bregðast við. Það er ekki bara hliðrun á einhverjum byggingarframkvæmdum. Það er rosalega nauðsynlegt að frumvarpið sé gagnsætt og aðgengilegt fyrir okkur á þinginu og fyrir umsagnaraðila. Að sjálfsögðu bregðast umsagnaraðilar við 4 milljarða kr. aðhaldskröfu á þetta málefnasvið sem aðhaldskröfu. Þeir hugsa ekki: Æ, við ætlum ekki að byggja húsið sem við erum að byggja á næsta ári heldur á þarnæsta ári. Það er ekki það sem að þýðir. Þess vegna erum við óánægð með fjárlagafrumvarpið þegar ekki er aðgengilegt hvað stjórnvöld ætla að gera. Að lokum langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Á í alvörunni að selja Íslandsbanka á næsta ári þegar við vitum ekki einu sinni hver afdrif síðustu sölu voru? Af hverju ættum við í rauninni að bera eitthvert traust til þess að núverandi fjármálaráðherra selji bankann, afganginn af bankanum? Sama hver niðurstaða Ríkisendurskoðunar verður, í raun og veru. Við getum ekki horft fram hjá því hvernig málin hafa þróast hingað til, bæði í fyrstu og annarri sölunni.

Virðulegur forseti. Ég hélt að við hefðum verið mjög skýr um þetta, ríkisstjórnin, að það verða ekki teknar frekari ákvarðanir um sölu fyrr en við höfum endurskoðað fyrirkomulagið og fengið skýrsluna og tæmt umræðu um hana. Þetta er alveg skýrt og það er ekki hægt að láta þannig í umræðunni að hér sé beinlínis verið að leggja til að þrátt fyrir það sem áður hefur verið sagt þá ætlum við bara halda okkar striki. Þetta breytir því ekki að ég er þeirrar skoðunar að það sé alveg augljóst að ríkissjóður eigi að selja banka og ég myndi gjarnan vilja fá hv. þingmann með mér eins og allt Alþingi í að klára söluna. En ef hann vill ekki taka þátt í því verkefni þá verður bara að vera svo. Ég mun ekki láta það trufla mig og ég mun hvergi láta neinn segja mér hvað mér á að finnast um það hvort ríkið eigi að eiga Íslandsbanka eða ekki. Það er mjög einfalt. Þetta er samkeppnismarkaður. Ríkið hefur ekki hlutverki að gegna þarna. Við erum í þörf fyrir stórkostlega innviðauppbyggingu í landinu og það er dauðafæri að losa um rúmlega 100 milljarða eignarhlut í fjármálafyrirtæki og færa yfir í betra vegakerfi, öflugri hafnir, flutningskerfi, hvort sem er fjarskipta, raforku, þar sem kallað er eftir aðkomu ríkisins. Farið um landið og talið við fólkið í landinu sem er að kalla eftir því að samkeppnisstaða landsbyggðarinnar sé tryggð og það sem er efst á blaði eru innviðirnir, innviðir í ýmsu formi. Í stuttu máli stöndum við frammi fyrir tveimur valkostum, sérstaklega meðan ríkissjóður er í þeirri stöðu sem hann er í í dag. Það er annaðhvort að slá lán, láta framtíðarkynslóðir borga, senda reikninginn inn í framtíðina og trúa því að þjóðhagsleg arðsemi framkvæmdanna sé alltaf umfram kostnaðinn af lántökunni eða einfaldlega að snúa eignum sem við höfum enga brýna þörf fyrir að halda á í þessa framtíðaruppbyggingu fyrir landið sem mun bæta lífsgæðin um allt land. Fyrir mér er þetta augljóst. 

Virðulegi forseti. Það er margt áhugavert og ágætt í þessu fjárlagafrumvarpi en það verður að segjast eins og er að við erum auðvitað ekki að ræða fjárlagafrumvarpið í hinni endanlegu mynd. Þar eru risastórar óvissubreytur sem gera okkur ekki kleift að taka raunverulega umræðu um fjárlagafrumvarpið. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra nokkurra spurninga, fyrst varðandi þær krónutöluhækkanir sem hafa verið gerðar og eru vísitölutengdar. Það er miðað við 7,7% hækkun á þessum risagjöldum, hvort sem það eru bensíngjöld eða önnur gjöld sem ríkisstjórnin leggur til og ég spyr hvort hann telji það hafa verið algerlega nauðsynlegt að fara þessa leið. Ég hef áhyggjur af þessu, ekki síst í ljósi þess að sveitarfélögin eru að útbúa sínar fjárhagsáætlanir. Mér finnst ríkið með þessu hafa verið að gefa ákveðið merki og ég er hrædd við það höfrungahlaup sem mun verða út af þessari hækkun gjalda hjá ríkisstjórninni. Ég vil fá viðbrögð ráðherra við því. Í öðru lagi veldur ákveðnum áhyggjum þessi mikli viðskiptahalli sem er settur fram með frumvarpinu. Auðvitað eykur viðskiptahallinn, m.a. í gegnum neysluskatta, tekjur ríkissjóðs, en það er ekki sjálfbær tekjuaukning. Það er varasamt og ég óttast það. Mig langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna hann telji viðskiptahallann vera svona mikinn, sérstaklega þegar uppgangur hefur aldrei verið meiri í útflutningsgreinunum. Hvernig fer þetta saman? Ég vil gjarnan fá að heyra útskýringar hæstv. ráðherra á því af hverju viðskiptahallinn er með þessum hætti þegar aldrei hefur gengið betur í útflutningsgreinunum.

Virðulegi forseti. Aðeins fyrst um krónutöluskattana og gjöldin. Ákvörðun um að láta krónutöluskatta og gjöld ekki fylgja verðlagsþróun í landinu er ákvörðun um skattalækkun. Þannig horfi ég á það. Ákvörðun um að halda slíkum sköttum og gjöldum ýmist óbreyttum eða láta breytinguna ganga í takt við verðbólgumarkmið upp á 2,5%, sem er það sem við höfum verið að gera undanfarin ár, er eiginleg skattalækkun. Við þær aðstæður sem mynduðust á fyrri hluta ársins, þar sem Seðlabankinn bregst við verðbólgutölum með því að hækka vextina í jöfnum skrefum og alveg fram á haustið, þá var mikið tilefni fyrir ríkisstjórnina til að spyrja sig hvort fjármálaáætlunin, sérstaklega fyrir árið 2023, kallaðist nægilega vel á við það ástand sem við okkur blasti. Við fórum í aðgerðir til að bæta afkomuna um tæplega 30 milljarða. Ég held að það hafi skipt máli. Ég rakti það í framsögu minni. Meðal þess sem við erum að gera er að verðtryggja þessa skatta, þ.e. að láta þá fylgja verðlaginu. Hv. þingmaður velti því fyrir sér hvort þetta væri slæmt fordæmi. Ég veit það ekki. Ég ætla ekki að taka ábyrgð á því hvað sveitarstjórnirnar gera, þær verða að standa ábyrgar fyrir sínu hver fyrir sig. Ég tók eftir því í tengslum við hækkanir á fasteignaverði að sumar sveitarstjórnir ætluðu að breyta í takt við verðlagsbreytingar meðan aðrar ætluðu ekki að grípa til neinna aðgerða. Þetta verður bara misjafnt í einstaka sveitarfélögum. Aðeins varðandi viðskiptajöfnuðinn: Við höfum verið með mikinn vöruskiptahalla en þjónustujöfnuðurinn hefur verið að vinna hann upp að langmestu leyti sem hefur skilað ágætum viðskiptajöfnuði. Þess vegna hefur krónan verið að styrkjast 

Virðulegur forseti. Við erum einmitt komin að krónunni. Mig langar aðeins að ræða söluna á Íslandsbanka. Ég vil taka undir það með hæstv. ráðherra að mikilvægt sé að losa ríkið við eignarhlut sinn í Íslandsbanka, með öllum fyrirvara um það hvað stendur í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég tel það afar brýnt, ekki síst þegar við sjáum að vaxtaþátturinn er að verða fjórði eða fimmti stærsti útgjaldaliður ríkisins. Það er mikilvægt fyrir okkur að halda áfram þessari ferð, með öllum fyrirvara um það sem stendur í skýrslu Ríkisendurskoðunar. En talandi um samkeppnismarkað, hæstv. ráðherra talar um að það sé samkeppni á bankamarkaði. Með fullri virðingu þá er ekki samkeppni eins og við tölum um samkeppni í Evrópu eða bara vestan hafs á bankamarkaði, vátryggingamarkaði. Meðan við höfum íslensku krónuna er tómt mál að tala um alvörusamkeppni á fjármálamarkaði, ekki síst þegar íslensk heimili borga miklu hærri vexti en heimili í Evrópu. Það er ekki hægt að bera þetta saman. En ég tek undir það með ráðherra að þetta skiptir máli. Þetta er líka risastór breyta í fjárlagafrumvarpinu. Ég hef hins vegar áhyggjur í ljósi þeirrar yfirlýsingar sem sett var fram 19. apríl sl. af hálfu ríkisstjórnarinnar þar sem Bankasýslan var lögð niður og svo átti að kynna nýtt fyrirkomulag varðandi söluna. Það hefur ekki enn verið gert. Ég velti fyrir mér hvort búið sé að „settla“ angist Vinstri grænna, hvort það sé formlegt samkomulag innan ríkisstjórnarinnar um það hvernig eigi að fara fram með sölu ríkisins á Íslandsbanka. Þetta er gríðarlega mikilvægt, þetta snýst um 76 milljarða. Við þurfum á því að halda, bæði til að lækka skuldir ríkissjóðs, minnka vaxtabyrðina og byggja upp innviðina, eins og hæstv. ráðherra sagði réttilega. En það sem má ekki gerast er að ríkisstjórnin klúðri því gríðarlega mikilvæga verkefni að losa um hlut ríkisins í Íslandsbanka. 

Virðulegur forseti. Fyrst aðeins um vaxtakostnað ríkissjóðs. Ég vil halda því til haga hvernig við birtum vaxtakostnað ríkissjóðs, vaxtagjöldin. Við erum m.a. að birta reiknuð vaxtagjöld af ófjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum sem hækka töluna talsvert hjá okkur í samanburði við aðrar þjóðir sem byggja jafnvel alfarið á gegnumstreymiskerfi og eru ekki að sýna sama gagnsæi, eru ekki að vinna eftir sömu stöðlum. Það breytir því ekki að við erum með mjög há greidd vaxtagjöld og það er aðalástæðan fyrir því að ég hef alltaf talað fyrir því að við höldum aftur af skuldavextinum, að við höldum skuldunum lágum. Þess vegna barðist ég fyrir því að við settum okkur skuldaviðmið sem eru lægri en gerist og gengur annars staðar, m.a. af þessari ástæðu. Það er áskorun að fjármagna ríkissjóð í tiltölulega litlu hagkerfi með sjálfstæðan gjaldmiðil, það er alveg rétt. En við getum vel gert það, sérstaklega ef við gætum að skuldasöfnuninni. Hér er aðeins komið inn á samkeppnina. Já, ég tel að það sé ótvírætt samkeppnismarkaður á þessum mörkuðum sem hv. þingmaður er að vísa til. Hins vegar er fákeppni einkennandi fyrir íslenska markaði. Fákeppni er ekki andstaða samkeppni, það er samkeppni fárra aðila og það felur í sér ýmsar áskoranir. Þetta eru bara grundvallarhugtök í samkeppnisréttinum. Fákeppni er markaður þar sem fáir eru að keppa en það er samkeppni þeirra í milli. Þess vegna skiptir máli að vera með samkeppnislöggjöf og veita þessum aðilum ríkt aðhald. Það skiptir máli að vera með skráð félög, opna reikninga og við höfum gríðarlega miklu hlutverki að gegna, m.a. í gegnum eftirlitsstofnanir. Við höfum farið þá leið að gera mjög ríkar kröfur til fjármálafyrirtækja á Íslandi. Við erum með séríslenskan bankaskatt, við erum með hærri eiginfjárhlutföll en gengur og gerist annars staðar. Ef menn skoða grænbókina sem kom út fyrir nokkrum árum er einmitt farið ofan í það hvers vegna vaxtakostnaður í íslenska fjármálakerfinu er eins og hann er. Það er komist að þeirri niðurstöðu að hann sé í flestu sambærilegur og hjá bönkum af sömu stærð á Norðurlöndunum. Bent var á leiðir til að draga úr þessum kostnaði, m.a. að aflétta bankaskattinum, sem við gerðum. En nú eru menn komnir aftur og kalla eftir því að hann komi til baka. Grænbókin hefði svarað því mjög einfaldlega: Það mun auka vaxtakostnað íslenskra heimila.

Virðulegur forseti. Í fjárlagafrumvarpi næsta árs er boðað aðhald á útgjaldahlið sem sagt er að gagnist í baráttunni við verðbólgu. Þetta aðhald bitnar illa á mörgum meginþáttum velferðarmálanna. Þar kemur fram að útgjöld eru almennt aukin mun minna en nemur verðbólgu á þessu ári, 8,8%, og jafnframt minna en áætluð verðbólga á næsta ári, 6,7%. Á sumum sviðum eru útgjöld beinlínis lækkuð að krónutölu. Mín spurning til fjármálaráðherra er þessi: Hvernig stendur á því að útgjöld til velferðarmála haldist ekki í við verðbólgu? Og ég get aðeins útskýrt þessa spurningu nánar. Það er sagt að bætur til almannatrygginga muni halda verðgildi sínu með 9% hækkun. Þá er innifalið í þeirri tölu 3% hækkun sem kom í vor og um áramótin mun einungis bætast við 6% hækkun. Hérna er verið að tvítelja hækkunina frá í vor, 3% hækkunina, og það er sagt að hún eigi að koma um áramótin. Það er verið að tvítelja þarna og það er einnig verið að tvítelja húsaleigubætur á svipaðan hátt. Annað sem mig langar að spyrja um er: Hvernig gagnast þetta í baráttunni gegn verðbólgu? Þarna er verið að tala um velferðarmálin, þetta eru tekjulægstu hópar samfélagsins, fátækasti hlutinn, og það vera með aðhaldskröfu þar, að hún skuli ekki haldast í hendur við verðbólguna, það er raunverulega ekkert aðhald eða engin barátta gegn verðbólgu. Ef það á að berjast gegn verðbólgunni þá þarf að auka tekjuhliðina. Það er hægt að minnka verðbólgu með skattheimtu. Af hverju var það ekki gert með veiðigjöldum og bankaskatti? Ég get ekki annað en bent á, út af umræðunni um bankana, að það er engin samkeppni. Hvernig í ósköpunum stendur á því að fjármálaráðherra er ekki með eigendastefnu þar sem krafa er um samkeppni? Að Landsbankinn og Íslandsbanki verði á samkeppnismarkaði og taki þátt í samkeppninni en séu ekki bara með ávöxtunarkröfu? Það er alveg í höndum ríkissjóðs að sjá til þess, sem eigandi tveggja af þremur bönkum þjóðarinnar, að það sé alvörusamkeppni á markaðnum.

Virðulegi forseti. Ég hafði einhvern veginn gefið mér það að ég og hv. þingmaður værum svona frekar hægra megin við miðju, að hann vildi kannski takmarka vöxt ríkisins, leggja áherslu á borgaraleg gildi og að það væri ekki allt unnið með því að auka ríkisútgjöld. Ég er að færast á þá skoðun að hann sé einhvers staðar allt annars staðar í tilverunni þótt hann hafi komið fram fyrir Frjálslynda flokkinn á sínum tíma og núna Flokk fólksins. Þessi áhersla á það að við hækkum skatta til að auka útgjöld, þetta er það sem ég kallaði stjórnlyndi í gær, þ.e. að stækka ríkið, auka miðstýringuna, láta þingið ákveða hvernig peningarnir flæða um hagkerfið endalaust. Og menn fá aldrei nóg - aldrei nóg. Það eru endalausar hugmyndir um ný ríkisútgjöld til að kaupa réttlætið. Ég er einfaldlega þeirrar skoðunar að okkar aðgerðir gegn verðbólgunni séu skynsamlegar og nauðsynlegar. Þær auka aðhaldið á tímum þar sem hagfræðingar Seðlabankans hafa sagt: Það er hætta á ofhitnun í hagkerfinu, ofhitnun. Eru menn að hlusta eða ætla menn að fara þá leið sem oft hefur verið farin í sögunni með hrikalegum afleiðingum, að eyða út áhrifum vaxtahækkana Seðlabankans, að það sé hlutverk stjórnmálamanna að tala niður vaxtahækkanir Seðlabankans, koma þessu inn í þingið og eyða þeim út með því að útdeila kannski viðbótarbótum til þeirra sem verða fyrir einhverjum áhrifum? Við erum fyrst og fremst að horfa á þá sem minnst hafa. Þetta er rétt aðferð. Það er rangt sem hv. þingmaður segir að við séum að tvítelja eitthvað í þessu. Launa- og verðlagsliðurinn í fjárlögum, hann er sá sem svarar því sem hann hefur áhyggjur af varðandi verðþróun milli ára. 

Virðulegur forseti. Varðandi það hvort ég sé staddur hægra eða vinstra megin í pólitík, þá get ég sagt að ég hef akkúrat ekkert á móti borgaralegum gildum og ég styð frjálst markaðshagkerfi og ég styð að öflug verðmætasköpun sé í landinu í þessu frjálsa markaðshagkerfi sem við búum til. En það þýðir að það á að vera samkeppni á bankamarkaði. Það er í sjálfu sér ekkert erfitt að hagnast á bankastarfsemi á góðum tímum, en þetta snýst um að það sé skattur á bankana vegna þess að þeir skila stórkostlegum hagnaði vegna samkeppnisleysis. Það er líka spurning um hvernig eigi að slá á verðbólguna og það er hægt að gera það með sköttum. En spurningin mín var: Hvernig stendur á því að útgjöld til velferðarmála halda ekki í við verðbólgu? Það var spurningin. Það er nefnilega stóra málið í velferðarsamfélagi, jafn litlu samfélagi eins og við búum í. Það er grundvallaratriði að við sjáum um þá sem lægst eru settir til að halda sátt í samfélaginu. Það er grundvallaratriði í þessu. Það að ég sé einhver kommúnisti eða sósíalisti, það er einfaldlega ekki rétt. Þetta er bara spurning um það hvers konar samfélagi við viljum búa í, sem er gríðarlega auðugt samfélag og eitt af ríkustu samfélögum heims. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að einu. Ef við lítum aðeins á endurhæfingarþjónustu í frumvarpinu kemur fram: Fjárheimild til málaflokksins lækkar um 198 millj. kr. vegna tímabundinna framlaga til SÁÁ, Samhjálpar og til vinnu gegn fíknisjúkdómum sem Alþingi veitti í eitt ár. Af öllu, hvers vegna stendur til að herða sultarólina þegar kemur að samtökum sem veita aðstoð til þeirra sem standa höllustum fæti í okkar samfélagi? Og ég vil bæta við þessa spurningu: Hvernig stendur á því að fjárframlög til Alzheimersamtakanna séu felld niður? Það sýnir svolítið hvernig heilbrigðisþjónustan er rekin í landinu. Hún er mikið til rekin af áhugamannasamtökum eins og SÁÁ, Alzheimersamtökunum og Samhjálp. Ríkið er ekki að gera þetta. Það er drifkrafturinn í íslensku samfélagi sem keyrir áfram velferðarkerfið að mörgu leyti og það er verið að fella niður stuðning ríkisins, eins og þessar tæpu 200 milljónir.

Virðulegi forseti. Það var ráð fyrir hv. þingmann að ræða við ráðherra málaflokksins. Mig langar aðeins af þessu tilefni að minna á að við erum í grunninn að vinna hér í rammafjárlagagerð, þ.e. að ráðherrarnir hafa langmest um það að segja sjálfir hvernig þeir ráðstafa sínu útgjaldasvigrúmi hver fyrir sig. Þeir bera þá um leið ábyrgð á því og eiga að gera þinginu grein fyrir því, bæði innan árs og í tengslum við fjárlög eins og verður gert hér á morgun. En af því að hér eru nefnd frjáls félagasamtök þá vil ég heils hugar taka undir með hv. þingmanni um það hversu mikilvægu hlutverki þau gegna í samfélaginu. Ég held að meginskýringin á því sem hv. þingmaður er hér að telja upp sé sú að þarna var um tímabundin framlög að ræða sem runnu sitt skeið. En það er samt ástæða til að fylgjast vel með því hvernig við stöndum við bakið á slíkum aðilum. Mér fannst almannaheillalöggjöfin sem við afgreiddum hér fyrir stuttu, frumvarp sem ég kom með inn í þingið eftir gott samstarf, m.a. við núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra sem þá leiddi ákveðna undirbúningsvinnu, hafa verið gríðarlega mikilvægt innlegg inn í þetta þar sem einstaklingum og fyrirtækjum var gefin skattaleg ívilnun fyrir að standa með þessum aðilum. Þannig erum við að losa um fjármagn víða í samfélaginu til að hjálpa þeim sem eru að vinna að samfélagslegum verkefnum og almennt er ég þeirrar skoðunar, eins og hefur komið fram í vikunni, að við getum gert meira af því að starfa með einkaaðilum í alls konar velferðarþjónustu og heilbrigðisþjónustu og að það muni á endanum skila betri árangri fyrir fólkið í landinu. Þetta er mín skoðun. Við erum auðvitað búin að stíga stór skref. Við erum með marga hluta heilbrigðiskerfisins á Íslandi í höndum sjálfseignarstofnana og einkaaðila sem standa sjálfir á bak við sinn rekstur. En ég held að tækifærin séu alls ekki fullnýtt og ég held að við getum tryggt meiri sveigjanleika, betri nýtingu fjármagns og það sem öllu skiptir fengið meira fyrir skattfé, aukið þjónustustigið með því að vera opin fyrir nýjum leiðum í þessu.

Herra forseti. Byrjum bara á stóru myndinni. Hér reið yfir Covid-faraldur eins og menn þekkja og viðbrögð stjórnvalda og Alþingis við því voru að það þyrfti að setja verulegt fjármagn í að bregðast við áhrifum. Við tókum vel í allar tillögur ríkisstjórnarinnar um það. Það voru haldnir ítrekaðir fundir, blaðamannafundir og glærusýningar, til þess í raun að státa sig af því hvað ríkisstjórnin væri að setja mikla peninga í að bregðast við þessu ástandi, en það væri nauðsynlegt og það væri tímabundið. Við þyrftum að komast í gegnum þetta og þá gætum við byrjað að vinna niður þær skuldir sem bættust við. En hvað hefur gerst síðan? Á þessu ári, 2022, þegar faraldurinn er að mestu liðinn hjá eða áhrif hans a.m.k. efnahagslega, er gert ráð fyrir örlítilli lækkun á útgjöldum, örlítilli. Samt svipað og var Covid-árið 2021. Nú kynnir ríkisstjórnin fjárlagafrumvarp um að auka bara útgjöldin til mikilla muna, þau verði miklu meiri en Covid-árið 2021. Hvernig má þetta vera, hæstv. fjármálaráðherra? Hvernig er þetta hægt? Bjó Covid-ástandið og þau miklu auknu útgjöld sem því fylgdi bara til nýjan grunn í útgjöldum ríkissjóðs? 1.000 milljarða markið sem þessi ríkisstjórn fór yfir er bara ekki sýnilegt lengur, það er komið svo langt fram úr því og að því er virðist stefnt að því að fjarlægjast það meira og meira. Hvernig má það vera að þessi ríkisstjórn geti ekki annað en haldið áfram að auka útgjöld ríkisins, sama hvort það er þörf fyrir sérstakar ráðstafanir út af heimssögulegum atburðum eða bara einhverju öðru sem hæstv. fjármálaráðherra getur kannski upplýst okkur um hvað er?

Ég held að svarið við þessari spurningu liggi ekki síst í skýrslu Katrínar Ólafsdóttur sem hún skilaði til þjóðhagsráðs þar sem hún fer yfir það hvernig við höfum á undanförnum árum, jú, vissulega tekið út mikinn kaupmátt og ívið meiri kaupmátt en nágrannaþjóðir en við höfum gert það með töluvert meiri nafnlaunahækkunum og búum við viðvarandi hærra verðbólgustig og vaxtastig heldur en nágrannaþjóðirnar. Þegar við hækkum laun að jafnaði jafn mikið eins og gert hefur verið - á milli 2019 og 2021 þá hækkuðu laun á sveitarstjórnarstiginu um 25% og 19% í opinbera geiranum, hjá ríkinu, 16% á almenna markaðnum - þá held ég að einfalda svarið við þessari spurningu séu launahækkanir. Það er ekki verið að auka útgjöld ríkisins í fjárfestingar um það sem ríður hér baggamuninn. Það er ekki verið að bæta við umfang í neinni líkingu við það sem er að gerast á launaliðnum. Við þurfum dálítið að horfast í augu við það hvort við getum náð meiri árangri, sem ég trúi, með því að vera með hófstilltari launabreytingar yfir tímabil en sama eða jafnvel meiri kaupmátt vegna þess að það muni skila lægri vöxtum og meiri stöðugleiki í verðlagi. En meðan laun hækka svona mikið og meðan við erum með alla þessa ríkisstarfsmenn þá mun það birtast á útgjaldahlið ríkissjóðs.

Herra forseti. Þó að þetta hafi verið upplýsandi svar á sinn hátt þá svarar það samt ekki spurningunni um hvernig þessi endalausi vöxtur geti haldið áfram, jafnvel eftir alla þá viðbót sem fór í sérstaka ástandið á Covid-tímanum, sem ríkisstjórnin vel að merkja ítrekaði að væri til skamms tíma og svo færum við í að bregðast við því, bæta fyrir það og greiða niður skuldir. Það er ekki að sjá, það er bara búið að búa til nýtt gólf. Í hvert skipti sem verða einhverjir atburðir sem auka útgjöld ríkissjóðs þá er ekkert aftur snúið að því er virðist, a.m.k. ekki hjá þessari ríkisstjórn. En hæstv. ráðherra nefndi það, sem er vissulega rétt, að stór hluti af þessu eru útgjöld vegna launa og það er tilefni í sérstaka umræðu. Við ættum t.d. að velta því fyrir okkur hvort hið opinbera kerfi hæstv. ráðherra er farið að þrengja að öðrum vinnumarkaði, almenna vinnumarkaðnum, með því að taka til sín of mikið af starfsfólki og jafnvel að keppa við það í launum og rúmlega það. En í seinni spurningunni í þessari umferð ætlaði ég að spyrja hæstv. ráðherra út frá því sem ég nefndi hér fyrr, um þessi sívaxandi útgjöld: Hvernig stendur á því að jafnvel við þær aðstæður þar sem ríkisstjórnin heldur áfram að eyða peningum eins og hér væri neyðarástand á heimsvísu, er samt ráðist í það á verðbólgutímum að hækka gjöld á fólk á hinum ýmsu sviðum, ekki síst á sviði samgangna og eldsneytis? Víða annars staðar hafa menn verið að ræða um að það þurfi sérstaklega að lækka þau, koma til móts við fólk vegna hinna miklu eldsneytisverðshækkana því að eldsneytisverð hefur mjög hratt áhrif út í allt annað, flutninga, framleiðslu o.s.frv. Hvernig fer þetta saman, hæstv. fjármálaráðherra, að halda áfram að eyða eins og það sé neyðarástand en ætla samt að skattleggja fólk sem ætti að koma til móts við í neyðarástandi 

Virðulegur forseti. Aðeins varðandi Covid-ráðstafanir ríkisstjórnarinnar. Mesta aðhaldið kom fram á árinu 2022 og þar munaði mestu um það hvað við drógum úr stuðningsaðgerðum. Það munar eitthvað um það á næsta ári en það er ekkert í líkingu við þann samdrátt sem varð milli áranna 2020 og 2021. Varðandi krónutölugjöldin þá, eins og ég lýsti hér áðan, lít ég þannig á að ef við látum þau ekki fylgja verðlagi þá séum við í reynd með ívilnandi aðgerðir, þ.e. eins konar skattalækkun sem er í eðli sínu þensluhvetjandi í samfélaginu og vinnur gegn vaxtahækkunum Seðlabankans. Við getum aðeins farið yfir það. Munurinn á því að hækka krónutölugjöld um 2,5%, sem við höfum verið að gera undanfarin ár, við höfum verið að fylgja verðbólgumarkmiði Seðlabankans, eða hækka samkvæmt verðlagi eins og við erum að gera núna er rétt u.þ.b. 0,1%. Það eru áhrifin á verðlag. Það er talan, áhrifamatið af þessari breytingu. Ég verð að segja að það á ekki að valda miklum straumhvörfum hér í landinu. Hugmyndafræðilega væri ágætt að átta sig á því hvað hv. þingmaður teldi rétt að gera. Gleymum rafbílunum og gefum okkur að bílaframleiðendur væru að ná slíkum árangri í þróun bensín- og dísilvélarinnar að bílar smám saman eyddu bara nánast engu, kannski bara einum lítra á hundraðið. Og þetta er tekjustofninn sem ríkið ætlar að nota til að byggja upp vegakerfi og fara í stofnvegaframkvæmdir. Hvað myndi hv. þingmaður gera varðandi gjöld á bifreiðar sem eru smám saman bara hættar að taka bensín? Við erum að bregðast við því að bílarnir eru orðnir miklu sparneytnari og við erum að byrja núna að taka gjald af rafbílunum. Hvað myndi hv. þingmaður gera?

Er nú komið að þeim hluta umræðunnar þar sem talsmenn einstakra flokka halda ræður í tíu mínútur og eru venjuleg andsvör leyfð við þær ræður.

Virðulegur forseti. Ný fjárlög frá sömu ríkisstjórninni, ríkisstjórn sem hefur setið hér í að verða áratug. Í það minnsta er ljóst að það eru nær engar áherslubreytingar sem hefur mátt finna ár eftir ár frá því að stjórnarmynstrið breyttist lítillega árið 2017. Við erum með einn flokk sem stýrir landinu, tvo sem láta eins og þeir séu í stjórnarandstöðu miðað við málflutninginn í stóru málaflokkunum. Ráðherrar talaði um fjármagnstekjuskatt, álag á stórútgerð og hvalrekaskatt, en í lok dags er það hæstv. fjármálaráðherra sem ræður. Á þessum fjárlögum ber hins vegar öll ríkisstjórnin ábyrgð. Hæstv. ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ber ábyrgð á því að nú þegar við siglum í gegnum verðbólguskot, methækkanir á húsnæðismarkaði og sögulega hraðan viðsnúning í hagstjórn, sem birtist í miklum vaxtahækkunum á örfáum mánuðum, er almenningur látinn taka skellinn. Berjast á við verðbólguna með því að hækka flata skatta í landinu. Krónutöluhækkanir skila nú 3 milljörðum kr. til viðbótar. Slík gjöld eru flötustu skattar sem til eru. Af því leiðir að tekjuhátt fólk sem á miklar eignir finnur minnst fyrir þeim og þau sem hafa lítið á milli handanna hlutfallslega mest. Datt engum í þessari ríkisstjórn í hug að svigrúm væri til staðar í öðrum tekjustofnum, meðal fólks og fyrirtækja sem hafa beinlínis hagnast á ástandi efnahagsmála í kringum Covid og í kjölfar stríðsins í Úkraínu á meðan talsverður fjöldi heimila stendur nú í ströngu vegna sömu aðstæðna? Hæstv. ríkisstjórn virðist skorta jarðtengingu við íslenskt samfélag. Kannski þarf því að minna á hver staðan er. Í könnun sem framkvæmd var síðsumars kom fram að 77% heimila með tekjur undir 400.000 kr. eiga engan afgang um hver mánaðamót og 43% heimila með tekjur á bilinu 400.000–800.000 kr. Ungt fólk, barnafjölskyldur, er margt hvert að lenda í þreföldu höggi, afborganir af húsnæði rjúka upp, það hleðst á greiðslubyrði af höfuðstól námslána og nauðsynjavörur hækka í verði. Á þetta er ekkert minnst í því plaggi sem hér er til umfjöllunar. Til þessara hópa er ekkert að sækja, virðulegi forseti. Við komum út úr heimsfaraldri með gríðarlega miklar eignaverðshækkanir, aukinn eigna- og tekjuójöfnuð vegna aðgerða stjórnvalda. Fjármagnstekjur jukust um 52% í fyrra, sem er mesta aukning frá árinu 2007. Fyrir vikið hækkuðu ráðstöfunartekjur mun meira hjá tekjuhæstu 10% landsmanna í fyrra en hjá öðrum tekjutíundum. Þá hefur verðmæti sjávarafurða hækkað vegna stríðsins í Úkraínu, verð á ferskum fiski rokið upp. Þarna má sjá mótvægi við neikvæðu hliðar stríðsins og erlendrar verðbólgu og hagkerfið, en það mótvægi dreifist ekki jafnt um hagkerfið óáreitt. Á tímum sem þessum á að hvetja til samstöðu. Hvernig væri staðan hér á landi ef forystan í stjórnmálunum endurspeglaðist líka samstöðu, ekki innan ríkisstjórnarflokkanna um að halda í embættin heldur samstöðu þjóðar? Hvernig væri ef forystan leiddi aðgerðir sem hvetja til þess að hvalrekar vegna stríðs og verðbólgu renni með sanngjörnum hætti um samfélagið? Það eru skýr og djúp skilaboð sem hæstv. ríkisstjórn sendir út þessa dagana. Hér er verið að kljúfa samfélagið í stað þess að þjappa því saman. Við sjáum tvöföldun í aðhaldi á rekstri stofnana ríkisins í þessu frumvarpi, 5 milljarða niðurskurður í grunnþjónustu og enn og aftur beitir ríkisstjórnin fjárfestingum sem afgangslið í ríkisrekstri. Þau virðast ekkert hafa lært. Þrátt fyrir ítrekuð varnaðarorð frá alþjóðastofnunum og fjármálaráði um að beita ekki fjárfestingu í innviðum sem afgangsstærð, það var lærdómur síðustu kreppu sem við erum enn að vinna okkur út úr, nýtir ríkisstjórnin fyrsta tækifærið til að skera niður í fjárfestingu um 10 milljarða kr. En það eru ekki aðeins málflutningur ríkisstjórnarinnar sem skortir innbyrðis samfellu, hæstv. fjármálaráðherra hefur borið fyrir sig að illa gangi að koma fjárheimildum vegna fjárfestinga út á undanförnum árum og þess vegna hafi innviðaátakið svokallaða skilað minni árangri en vonast var til. Augljós ástæða þar að baki er að þú getur ekki ræst vélarnar á nokkrum dögum, kallað út mannskapinn til að reisa innviðina á einum degi. Það er ekki hægt að ætlast til þess að fyrirtæki í innviðauppbyggingu og fólk sem hjá þeim starfar bíði bara, setji áform sín á ís og fari ekkert annað í millitíðinni á meðan hæstv. fjármálaráðherra hreyfir til milljarðana innan dýrmæts afkomuramma Sjálfstæðisflokksins. Það tekur mörg ár að byggja upp þekkingu í uppbyggingu innviða, bæði hjá hinu opinbera og í einkageiranum. Við stöndum á tímamótum í uppbyggingu húsnæðis og fjárfrekra en samfélagslega arðbærra innviða. Hundruð manna komust ekki að í Tækniskólanum í iðnnám og hæstv. fjármálaráðherra ber fyrir sig skynsamlega hagstjórn þegar ákveðið er að skera niður í opinberri fjárfestingu. Þetta lýsir annaðhvort djúpu þekkingarleysi á hvað þarf til til að standa undir innviðum samfélagsins eða dogmatískri nálgun á hvert hlutverk ríkissjóðs sé og markmið þeirra sem hér stjórna. Umfram allt snýst þetta um að minnka ríkisumsvif í stað þess að standa undir uppbyggingu sem styrkir samfélagið til langs tíma. Við þetta bætist að samgönguáætlun er ekki verðbætt, sem þýðir á mannamáli að þær upphæðir sem hafa verið samþykktar í samgönguáætlun breytast ekki vegna launa, verðbólgu eða almennrar kostnaðarþróunar. Allir hafa þessir liðir rokið upp á undanförnum mánuðum en í fjárlögunum er ekkert brugðist við þessu. Þetta þýðir einfaldlega að skera þarf niður í samgönguáætlun. Við erum að reyna að reka hér samfélag, virðulegi forseti, en hæstv. fjármálaráðherra er á annarri vegferð. Undir þá vegferð kvitta fylgiflokkarnir í ríkisstjórninni, þeir hinir sömu og senda ítrekað út misvísandi skilaboð til íslensks almennings um að hér sé verið að verja velferðina. Þetta er hættulegur málflutningur. Skilaboð um að verið sé að vinna í hlutunum, talnaleikfimi um auknar fjárveitingar, óleiðréttar fyrir aukinni þjónustuþyngd, launakostnaði, fólksfjölgun. Þegar ekkert breytist veltir almenningur í auknum mæli fyrir sér hvort við getum yfir höfuð staðið í þessu saman. Er raunverulega hægt að reka hér opinbert heilbrigðiskerfi, öldrunarþjónustu, menntakerfið og tryggja grunnþarfir fólks í tengslum við húsaskjól? Í hvað fara eiginlega skattarnir mínir? Nær væri að segja upp fólki hreint út hver stefnan er; að velferðarmálin hér eru í stýringu í hæstv. fjármálaráðuneyti, að landinu er stýrt af stjórnmálastefnu með fimmtungs fylgi, að skýrar pólitískar línur hafa áhrif á forgangsröðun og þær línur hafa lítið með velferð að gera. Þessi blekkingarleikur er stórhættulegur því að hann elur á vantrú fólks um að við getum tekist á við samfélagslegar áskoranir í sameiningu. Þetta viðhorf, þessi sundrung, verður arfleifð þessarar ríkisstjórnar. Heilbrigðisþjónustan er vanfjármögnuð enn eitt árið í röð. Lítið mark er tekið á forsvarsmönnum stærstu sjúkrastofnana landsins, sem í vor sögðu áætlaðar fjárhæðir til málaflokksins ekki svara undirliggjandi raunkostnaði. Þau eru ekki einu sinni að tala um fjármagn til að horfa til framtíðar eða prófa eitthvað nýtt, bara fjármagn til að halda í horfinu. Enn hefur engu verið bætt við fjármagn til Sjúkratrygginga Íslands til að semja við sérfræðilækna í landinu þrátt fyrir að við umfjöllun fjárlaganefndar um fjármálaáætlun í vor hafi komið fram að þáverandi upphæðir fyrir 2023 gæfu ekki svigrúm til slíkra samninga. Nú er svo komið að almenningur þarf að greiða allan útlagðan kostnað beint til sérfræðilækna og sækja svo um endurgreiðslu. Vitað er að nokkrir milljarðar hafa nú þegar farið úr vasa almennings, oftar en ekki fólks í viðkvæmustu stöðunni, vegna kostnaðarhækkana hjá sérfræðilæknum sem ríkið hefur ekki bætt upp. Uppsagnir á bráðamóttöku hreyfa ekki við stjórnendum landsins. Húsnæðissáttmáli innviðaráðherra, sem kynntur var með pompi og prakt í vor, er nú þegar nýttur í fleiri blaðamannafundi, síðast í byrjun vikunnar, en hann stendur enn þá ófjármagnaður. Hæstv. ráðherrar benda hver á annan. Hæstv. innviðaráðherra sagðist hafa skilað tillögum um auknar fjárveitingar inn í tillögur fyrir fjármálaáætlun í vor. Hann fékk nei. Hæstv. fjármálaráðherra segist nú ekkert hafa fengið frá umræddum innviðaráðherra. Rót verðbólgunnar, óstöðugleika í uppbyggingu húsnæðis, er mætt með niðurskurði í framlögum til uppbyggingar húsnæðis. Tökin eru hert í fjármálaráðuneytinu á hinum ráðherrunum með því að stækka almennan varasjóð sem hæstv. fjármálaráðherra ætlar svo að ausa úr eftir eigin hentugleika í aðdraganda 2. umr. Það er rík ástæða til að óska hæstv. fjármálaráðherra til hamingju með þetta frumvarp. Hann stendur sína vakt fyrir sitt fólk. Spurningin er hvað hinir flokkarnir eru eiginlega að gera í þessari ríkisstjórn annað en að ala á vantrú fólks á velferðarríkinu.

Virðulegi forseti. Hér var komið inn á það að hv. þingmanni þætti sem fjármálaráðherrann eða ríkisstjórnin hefði misst tengsl við samfélagið sem við búum í og svo dregin upp mynd af samfélagi þar sem allt er á vonarvöl. En tölurnar tala sínu máli. Ég hef verið að vísa til lífskjararannsóknar Hagstofunnar. Það er hægt að mæla kaupmáttaraukninguna í landinu. Það er hægt að mæla atvinnustigið. Það er hægt að skoða framkvæmdastigið, af því að hér var komið inn á fjárfestingar. Jú, það er að verða frestun á sumum fjárfestingaráformum stjórnvalda en fjárfestingarstigið fer engu að síður upp. Við erum í fjárfestingarátaki. Við erum t.d. nýlega búin að ákveða að setja töluvert aukið fjármagn í tengivegi, það var lögð áhersla á það hér í þinginu, skiptir máli fyrir vegakerfið. Það vill líka oft gleymast að við erum í stærstu einstöku framkvæmd Íslandssögunnar sem fjármögnuð er af ríkissjóði, sem er nýi Landspítalinn. Hann er fjármagnaður vel í okkar áætlunum og er að koma upp úr jörðinni, loksins, eftir mjög mikla jarðvinnu sem er mjög stórt mál fyrir framtíð heilbrigðiskerfisins og samkeppnishæfni landsins í heildina. Við höfum stóraukið framlögin inn í heilbrigðiskerfið. Við höfum gert breytingar og styrkt heilsugæslustigið. Við höfum dregið úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Ég harma það sem hv. þingmaður benti á sem er að það hafa ekki tekist samningar við sérfræðilækna. Þetta getur ekki verið þannig og ég vil styðja heilbrigðisráðherrann í því að ljúka samningum við sérfræðilækna sem allra fyrst. Það verður auðvitað að klára það mál. Það eru áskoranir víða og við erum með verðbólgu í landinu sem við viljum ná niður. Það er alveg rétt. Og það er áskorun fyrir ungt fólk að komast inn á húsnæðismarkaðinn og við getum gert betur víða. En það að ekki sé allt eins og best verður á kosið er ekki dæmi um að okkur sé að mistakast.

Virðulegi forseti. Þetta er klassísk mantra, að allt sé ekki ömurlegt á Íslandi og því sé ekki hægt að gera neitt öðruvísi. Ég er að horfa á nákvæmlega sömu tölur og hæstv. fjármálaráðherra, þær tölur að ráðstöfunartekjur efstu 10% í landinu jukust tvöfalt á við allra annarra í fyrra. Þarna er svigrúm. Það er ekki svigrúm hjá hinum tekjutíundunum. Ég er líka að horfa á útflutningsverðmæti okkar í sjávarútvegi. Það er svigrúm. Það er jákvætt að það aukist en er eðlilegt að það séu ákveðnir hópar sem líði fyrir verðbólgu og vonarvöl á erlendri grundu á meðan aðrir hagnast á henni? Getum við ekki tekið okkur saman og dreift þessu? Varðandi fjárfestingarstigið er þetta líka klassísk framsetning, virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra horfir alltaf bara í eigin barm í ríkissjóð vegna þess að það kemur honum ekkert við hvað sveitarstjórnir landsins eru að gera. Það kemur honum ekki við að ríkið hafi gert það að verkum að sveitarfélögin eru að halda svo mikið aftur af sér í fjárfestingu að við erum að sjá lægstu fjárfestingartölur þar í áraraðir. Þetta er vegna þess að málaflokkur fatlaðs fólks er undirfjármagnaður um 13 milljarða kr. á næsta ári. Uppsafnaður kostnaður er 17 milljarðar. Þetta er peningur sem hefði getað farið í fjárfestingu í landinu, sveitarstjórnir eiga að standa undir helmingi af opinberri fjárfestingu. Hér er látið eins og þetta komi ríkissjóði ekkert við. Það er verið að færa verkefni á milli sveitarstjórna og ríkis, þyngja byrðarnar á öðrum stigum til að hreinsa borð fjármálaráðherra. Ég get alveg sagt, virðulegi forseti, að ég er að horfa á sömu tölur og hæstv. fjármálaráðherra en ég horfi ekki á meðaltöl. Ég horfi ekki bara á yfirborðið, ég lít þar undir og hef tengingu við venjulegt fólk hér í landi.

Virðulegur forseti. Það sem ég heyri hv. þingmann segja er að við ættum að hækka skattana og stækka ríkið, auka útgjöldin. Það eru alltaf nýjar hugmyndir um nýja skatta og aukin útgjöld og það er talað til fólks eins og þeirra líf verði betra ef við bara aukum útgjöld ríkissjóðs nógu mikið. Það sé bara ekki nógu miklum fjármunum stýrt í gegnum ríkissjóð. Það er náttúrlega alið á öfund í garð þeirra sem hafa meira, sem borga hæstu skattana. Fjármagnstekjuskattur fór upp verulega og greiddir voru 16 milljarðar umfram áætlanir í fjármagnstekjuskatt á þessu ári. Það er jákvætt fyrir ríkissjóð að það sé sanngjarnt fjármagnstekjuskattskerfi sem tryggir fjárfestingu sem á endanum skapar arð sem verður skattlagður. Það er bara jákvætt. Sveitarfélögin eru hliðstætt stjórnvald við ríkið og eru sjálfstæð um sín fjármál. Þau eru ekki á einhverri vöggudeild ríkisstjórnarinnar, það er bara misskilningur. Það á ekki að tala þannig til ríkisstjórnarinnar, fjármálaráðherrans, um fjárlögin að við stöndum ekki nógu mikið með sveitarfélögunum sem hafa sína sjálfstæðu tekjustofna. Við erum í samtali við sveitarstjórnarstigið og sveitarstjórnarstigið verður t.d. að svara því þegar dregið hefur úr fjárfestingum í kjölfar þess að laun hafa hækkað um tæplega 30%, hvort það hafi kannski verið ástæðan fyrir því að það þrengir að fjárfestingarstiginu. Það þarf að svara því. Ef mönnum sýnist sem það þurfi að koma meira til sveitarfélaganna af heildartekjum í samfélaginu þá mun ekki standa á mér að ræða það. Ég er vel til í að ræða tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga en ég held að það sé ekki skynsamlegt að taka af þeim fjárstjórnarvaldið. 

Virðulegur forseti. Mér finnst bara gott að sjá þessa skýru pólitík teiknast upp. Sjálfstæðisflokkurinn er með ólíkar skoðanir miðað við Samfylkinguna, það er ágætt að hafa það í huga. En það þarf líka að hafa það í huga að samkvæmt núverandi fjármálaáætlun þá munu tekjur ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu verða þær lægstu á öldinni undir lok tímabilsins. Það er enginn að tala um að þetta sé bara að þenjast endalaust út. Það er verið stunda mjög pólitíska stefnu hérna sem virkar mjög vel fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Það sem maður veltir fyrir sér er hvað hinir flokkarnir í þessari ríkisstjórn eru einfaldlega að gera. Alið á öfund, segir hæstv. fjármálaráðherra. Það sem Samfylkingin vill gera er að ala á ábyrgð fólks gagnvart samfélaginu. Við höfum öll skuldbindingar, það kemst enginn neitt einn. Það eru ekki bara snillingar sem eru á háum launum, það er ekki rekstrarsnilld sem skilaði fólki umframfjármagnstekjum í fyrra og hækkun á afurðaverði sjávarverðmæta. Þetta voru vaxtalækkanir og stríð í Evrópu og fyrir það líður venjulegt fólk. Við erum að tala um skuldbindingar okkar gagnvart samfélaginu, að búa hér saman. Það er ekkert óeðlilegt við að dreifa þessu álagi, sérstaklega á tímum sem þessum. Varðandi sveitarstjórnirnar þá er hér ítrekað verið að samþykkja lög af ríkisstjórninni gagnvart sveitarfélögunum sem eru ekki fjármögnuð. Sveitarfélögin eru að sinna lögbundinni þjónustu. Þau eru ekki að gera þetta sér til gamans. Þetta er málaflokkur sem hefur lengi verið vanfjármagnaður. Þetta er stærsta einstaka ástæðan fyrir halla sveitarfélaganna og ástæðan fyrir því að það er vanfjárfesting í landinu.

Virðulegur forseti. Þetta eru áhugaverðar umræður sem hér eiga sér stað og ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu. Mig langar aðeins að velta upp möguleikum til að afla tekna og auka tekjur ríkissjóðs. Af því að hér hefur hvalreki verið nefndur svo mánuðum skiptir þá væri hugsanlegt að búa til auknar tekjur fyrir ríkissjóð í gegnum svokallaða hvalrekaskatta. Við heyrðum síðast í framkvæmdastjóra ESB, Ursulu von der Leyen, nefna slíka skatta á orkufyrirtæki, að horfa þyrfti til þess að orkufyrirtæki í Evrópu hefðu einhvern hvalrekahagnað vegna ástandsins í Úkraínu og það hefur væntanlega líka áhrif á okkur. Ég hef heyrt hv. þingmann nefna að við séum í innviðaskuld, það þurfi mikla uppbyggingu innviða. Ég nefndi nú Reykjanesbrautina í ræðu í gær, að hún hafi orðið út undan, hafi verið skorin í burtu í einu vetfangi og við þekkjum hjúkrunarheimilin. Það er ýmislegt sem hægt væri að nýta fjármuni í. Mig langar að spyrja hv. þingmann að því hvaða tækifæri hún sjái, hversu háar upphæðir við gætum verið að sjá með því að leggja á þessa svokölluðu hvalrekaskatta. Ætlum við að setja þá í auðlindagjaldið? Ætlum við að setja þá í bankaskattinn eða hvað hefur Samfylkingin hugsað sér í þessum efnum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Umræddir hvalrekaskattar eru þekkt fyrirbrigði þessa dagana. Þetta snýst um að sníða af öfgar í samfélaginu sem skapast út af aðstæðum sem enginn ræður við. Það er fullkomlega eðlilegt á tímum sem þessum að slíkar leiðir séu farnar ef það er vilji til að standa undir einhvers konar samfélagssáttmála, vegna þess að staðreyndin er sú að þetta getur grafið undan sér til lengri tíma ef ekkert er við þessu gert. Það mun kosta ríkissjóð meira til lengri tíma ef ekki er stutt við ákveðna hópa. Það sem ég hef mestar áhyggjur af þessu tengt, sem hv. þingmaður nefndi, er umrædd innviðaskuld. Við erum enn þá að vinna okkur út úr síðasta tímabili, innviðaátakið svokallaða skilaði ekki nægilegum árangri, og svo um leið og vandi kemur upp í hagkerfinu þá er hún það fyrsta sem fer hjá hæstv. fjármálaráðherra þrátt fyrir að við vitum að það er arðbært að skuldsetja sig fyrir innviðum. Við sjáum hér fram á skuldsetningartölur upp á 30% af vergri landsframleiðslu og ég vil að það komi hér fram að þetta er eitt lægsta skuldsetningarstig ríkissjóðs á heimsvísu. Auðvitað er það jákvætt en við erum að detta í tölur þar sem við nánast getum ekki skuldað minna vegna þess að á Íslandi, þar sem við rekum okkar eigin gjaldmiðil, þarf ríkið að halda uppi innlendum skuldabréfamarkaði, gefa út ríkisbréf í innlendu og til þess þurfa skuldir að vera svona 20–25%. En varðandi hvað þetta getur skilað, sértækar aðgerðir gætu skilað hátt í 15 milljörðum, hv. þingmaður. En svo snýst þetta allt um forgangsröðun og hvar þú leggur álag á móti, því að það er búið að taka 50 milljarða kr. út úr velferðarkerfinu okkar með því að fara í almennar skattalækkanir og telja fólki trú um að það sé gott fyrir þeirra ráðstöfunartekjur þegar verðbólga eykst á sama tíma, og grunnþjónustan brotnar niður.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar og mig langaði líka að tæpa á heilbrigðisþjónustunni. Þar sjáum við að fjárlögin í fyrra gerðu ráð fyrir 137 milljörðum og hér var talað um aðhald upp á fjóra komma eitthvað milljarða, sem hæstv. fjármálaráðherra vildi meina að væri ekki. En gert er ráð fyrir launabreytingum upp á 3,4 milljarða. Ef ég læt mér detta í hug að launakostnaður í heilbrigðiskerfinu sé um 70%, sem ég held að gæti verið, þá væri þetta hækkun upp á sirka 3–3,5% miðað við að laun séu 70% af þessu. En við heyrðum á fundi fjárlaganefndar í fyrra, þegar við hittum nýjan forstjóra Landspítalans, að bara vinnutímastyttingin tók laun 200 starfsmanna til sín. Það þarf að laga það. Og síðan er alltaf talað um að það sé mönnunarvandi. Greinilega þarf að bæta við og það er alltaf sagt: Mönnunarvandi. Það þarf að bæta við fólki og því kostar eitthvað að laga þennan mönnunarvanda. Fólk kemur ekki inn á spítalann launalaust. Gætu sirka 3,5% dugað bæði til að bæta fyrir vinnutímastyttinguna en ekki síður þann mönnunarvanda sem liggur svo sannarlega fyrir, ekki bara á Landspítalanum heldur á landsbyggðinni allri? Við sjáum þetta á heilsugæslustöðvunum úti um allt land. Þar sjáum við að þessir fjármunir sem gert er ráð fyrir í launabreytingar munu aldrei nokkurn tímann duga til að leysa þennan vanda.

Virðulegi forseti. Það er áhugavert að fylgjast með þessum launaforsendum. Ég átta mig ekki á því nákvæmlega hverjar þær eru í tilviki heilbrigðiskerfisins en almennt í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að laun hækki um 5% á næsta ári, sem er það sama og var gert ráð fyrir að myndi gerast á þessu ári, en raunin var 7,5%. Þó var þetta ekki eins erfitt ár og við erum að sigla inn í á næsta ári. Það er hæglega hægt að sjá tölur upp á 6, 7, 8%, sérstaklega miðað við hvernig fjárlögin líta núna út. Það sem er svo grátbroslegt við þetta allt saman er að hér er verið að messa yfir öðrum flokkum varðandi útgjaldaflaum og svo áttar fólk sig ekki á því að þessar skammtímalausnir leiða af sér miklu meiri kostnað til lengri tíma, vegna þess að launakröfur aukast bara í staðinn. Það hefur margoft komið fram í umfjöllun um heilbrigðiskerfið. Nú síðast í vor var Gylfi Zoëga hagfræðiprófessor með útreikninga á þessu þar sem búið var að aðlaga fjárframlög fyrir launabreytingum, aukinni þjónustuþyngd, öldrun þjóðar, og þá sjáum við hvernig fjárframlög inn í kerfið hrynja. Þetta er ástæðan fyrir því að veruleiki fólks sem vinnur í heilbrigðisþjónustu í landinu er jafn slæmur og birtist okkur ítrekað í fjölmiðlum og viðtölum. En á þetta er ekki hlustað, það er bara gripið í einhverjar almennar, óleiðréttar tölur, slengt fram háum upphæðum í fólk svo það sjái ekki stóru myndina. Við heyrðum á fundi fjárlaganefndar og í kynningum sem hafa verið gerðar opinberar af stjórnendum spítalans og annarra sjúkrastofnana um allt land að það er vanfjármögnun í heilbrigðiskerfinu. Og það er ótrúlegt eftir þetta sumar og eftir það sem við sjáum nú gerast víða, að það sé ekkert við þessu brugðist.

Virðulegur forseti. Íslenskt hagkerfi stendur á margan hátt vel. Verðmætasköpun í landinu er nokkuð góð. Ferðamenn hafa streymt til landsins eftir Covid og það hefur drifið hagkerfi landsins áfram ásamt því að aðrar atvinnugreinar hafa komið vel undan heimsfaraldrinum. Grundvöllur þess er hið frjálsa markaðshagkerfi og vegna þess erum við meðal ríkustu þjóða heims. Það ber að þakka fyrir. Vegna þess sem kom fram áðan, þegar nefnt var að Flokkur fólksins vill auka veiðileyfagjald og koma á bankaskatti, þá er það ekki spurning um kommúnisma eða sósíalisma. Hérna er bara verið að tala um hvers konar tekjumódel ríkissjóður vill hafa. Það er ekki merki um öfund eða neitt slíkt. Ég get tekið dæmi. Í nýju fjárlagafrumvarpi á að auka skattaálögur á rafbíla sem eru grundvöllurinn að orkuskiptum þjóðarinnar. Er það merki um öfund gagnvart þeim sem ætla að kaupa sér rafbíla eða ekki? Auðvitað ekki. Þetta er spurning um hvers konar tekjumódel við höfum og í núverandi tekjumódeli ríkissjóðs hallar á hina fátækustu, þar hallar á millitekjufólk og þá sem lægra eru settir í samfélaginu og ekki síst öryrkja, aldraðra og lágtekjufólk. Það er rétt sem hefur komið hér fram að þeir sem eru hátekjufólk eru engir snillingar eða eitthvað betri en aðrir, þeir eiga að borga réttlátan skerf sinn til samfélagsins. Það er ekki hægt og maður heyrir á hæstv. fjármálaráðherra að hér er verið að standa einhvers konar vörð gagnvart efstu lögum samfélagsins. Það er það sem þetta snýst um. Okkar tillögur snúast hins vegar um réttlátt samfélag og ekkert annað og alls ekki einhvern sósíalisma eða kommúnisma. Ef það er einhver sem ætti að gæta hagsmuna ríkissjóðs þá er það hæstv. fjármálaráðherra, það er hann sem er „Skattmann“ í landinu, það er hann sem á að sjá til þess að ríkissjóður sé rétt fjármagnaður og vel fjármagnaður. Virðulegur forseti. Við fjárlagaumræðu síðasta árs kom fram að eftir Covid stóð ríkissjóður betur sem nam um 65 milljörðum en það var meira en spáð var. Það breytir því ekki að margt í atvinnulífi þjóðarinnar er ekki sem skyldi. Ég vil þar nefna helsta atvinnuveg þjóðarinnar, sjávarútveginn. Strandveiðar voru stöðvaðar 21. júlí síðastliðinn eða nánast á miðju veiðitímabili. Vilji Alþingis á síðasta kjörtímabili stóð hins vegar til þess að tryggja 48 daga til veiða yfir sumarmánuðina. Við það var ekki staðið. Atvinnufrelsi var því skert þegar kom að þessari mikilvægu atvinnugrein innan sjávarútvegsins og á landsbyggðinni. Það hefur haft mikil áhrif á atvinnulíf og verðmætasköpun í hinum dreifðu sjávarbyggðum. Þetta sýnir að verðmætasköpun í atvinnulífi þjóðarinnar er misjöfn eftir landshlutum. Það ber að jafna. Og það er alveg hárrétt sem hefur komið hér fram; grundvöllurinn að jafnri atvinnusköpun og jafnri verðmætasköpun í landinu eru innviðirnir. Við verðum að fara að gera stórátak í innviðauppbyggingu á landsbyggðinni, ekki síst vegagerð og gangagerð og öðrum innviðum. Það á ekki að vera valkostur þeirra sem vilja búa úti á landi að þeir séu að velja að búa við verri lífskjör en hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er alger grundvallarskylda að það séu jöfn lífsskilyrði hvar sem fólk býr á landinu. Fjármálaráðherra státar sig af því að ríkisstjórnin ætli að hækka fjárhæðir almannatrygginga um heil 6% á sama tíma og verðbólga mælist tæplega 10%. Það er kannski rétt að minna hæstv. fjármálaráðherra á lögbundnar skyldur ríkisins til að tryggja að fjárhæðir almannatrygginga fylgi launaþróun, þó þannig að þær hækki ávallt a.m.k. til samræmis við verðlag. Þetta stendur í 69. gr. laga um almannatryggingar. Hækkun almannatryggingabóta um 3% í sumar var ekki örlætisgerningur heldur nauðsynleg leiðrétting vegna þess að fjárlögin sem Alþingi samþykkti um síðustu jól tryggðu engan veginn að lífeyrir almannatrygginga myndi halda í við verðlag. 6% viðbót nú um næstu áramót er rétt svo lágmark til að halda í við verðlagsþróun samkvæmt hógværustu spám um verðlagsþróun. Ég get tekið fram að núverandi spá segir 6,7%, en ekki 6%. Það sem kemur fram í fjárlagafrumvarpinu um að það sé 9% hækkun er tvítalning á 3% sem komu í vor. Það er ekki verið að hækka almannatryggingar um 3% um áramótin líka. Þá er vert að minnast á það að vegna þess hve lág skattleysismörk eru og hversu miklir neysluskattar eru settir á fólk án tillits til efnahags þá þarf fátækasta fólkið, fólkið sem á að fá þessi 6% árlegu uppfærslu, líklega að greiða af henni rúmlega 30% í tekjuskatt og í kjölfarið 11–24% virðisaukaskatt. Það er því ólíklegt að ráðstöfunartekjur lífeyrisþega hækki um 6% um næstu áramót. Líklega verður raunaukningin ekki nema helmingur af því. Hvernig ætlar fjármálaráðherra að segja að það sé óréttlátt að leggja til að velferðarþættirnir standist verðbólguþróunina í samfélaginu? Þetta er dæmi um það að skattkerfið er óréttlát, skattbyrði á lægri tekjuhópa samfélagsins, aldraðra og öryrkja, eru einfaldlega meiri. Þá er ég ekki farinn að tala um tekjuskerðingarnar ef öryrkjar og aldraðir vilja afla sér eigin tekna, sem er algerlega sérmálefni. Þá hafa talsmenn ríkisstjórnar ekki minnst einu orði á kjaragliðnun almannatrygginga í þessari umræðu. Undanfarinn áratug hafa kjör lífeyrisþega almannatrygginga versnað þegar horft er til launaþróunar sem nemur um þriðjungi, rúmlega 30%. Við verðum að leiðrétta þessa kjaragliðnun. Þegar verðbólgan fer af stað, eins og nú hefur skeð, bitnar hún ávallt á þeim verst settu og þeim sem minnst mega sín í samfélaginu. Það er skylda okkar hér á Alþingi að tryggja öllum mannsæmandi kjör og sjá til þess að allir geti lifað með reisn. Á tímum sem þessum ber okkur að leggja í sérstakar aðgerðir til að koma í veg fyrir allra hörðustu áhrif verðbólgu á fátækt fólk, aldraða og öryrkja og þá sem eru að greiða af verðtryggðum lánum. Það er algjört grundvallaratriði. Um það eiga aðgerðir ríkisstjórnarinnar að snúast, fyrst og fremst það. Það þarf líka að tryggja tekjuöflun hjá þeim herðum sem geta borið það. Það er enginn hér inni sem verðbólga mun hafa alvarleg áhrif á. Við erum hér bara einfaldlega öll í þeim tekjuflokki að það gerist ekki. Það eru aðrir hópar í samfélaginu sem við þurfum að tryggja að geti staðið þessa verðbólgu af sér. En fjárlagafrumvarp fjármálaráðherra skautar algerlega fram hjá þessum hópum og það er til skammar. Mig langar aðeins að fara ofan í helstu liði fjárlagafrumvarpsins. Ég hef þegar minnst á bætur til almannatrygginga til öryrkja og aldraðra. Þar er boðað að hækkunin verði 9% en það er ekki rétt, það er bara 6% eins og ég sagði áðan. Ég vil taka fram að húsaleigubætur eru einnig tvítaldar á svipaðan hátt. Kaupmáttur þessara bóta mun því rýrna þegar líður á næsta ár í þeirri verðbólgu sem þá verður um 6,7% samkvæmt spá Seðlabankans. Það er mjög líklegt að verðbólgan verði hærri. Annað í þessu er helsti liðurinn, drifkrafturinn í verðbólgunni, sem er húsnæðisliðurinn, það er þessi innanlandsdrifkraftur. Það er ekki verið að taka nægilega á honum. Það þarf að auka framboðið á húsnæði. Það er það sem þetta snýst allt um, ekki endilega að hækka vexti. Raunverulega eru þessar aðhaldsaðgerðir ríkisstjórnarinnar ekki að taka á verðbólgunni með nægilega markvissum hætti. Verðbólgan er út af stríðinu í Úkraínu, aðallega út af orkumálunum í Evrópu og við erum svo heppin að búa við gríðarlega góða orkugjafa frá náttúrunnar hendi sem eru fallvötnin og heita vatnið okkar og það er það sem hefur í raun slegið á verðbólguna. Vissulega hefur bensínverð lækkað líka og það hefur líka slegið á verðbólguna en ekki aðgerðir Seðlabankans, ekki aðgerðir stjórnvalda. Það verður ekki séð að þessi aðhaldskrafa í fjárlögunum slái á verðbólguna með neinum hætti. Ef eitthvað er þá hefði átt að hækka fjármagnstekjuskattinn, hækka veiðileyfagjaldið og hækka bankaskattinn. Það hefði slegið á verðbólguna vegna þess að þar eru peningarnir sem keyra upp þenslu, þar eru fjárfestarnir og það eru þeir sem munu keyra verðbólguna, ekki fátæka fólkið eða útgjöld til þeirra á nokkurn einasta hátt. Annar þáttur er skóla- og heilbrigðismál. Þar mun verða um umtalsverða lækkun á fjárlögum að ræða. Sjúkrahúsþjónusta fær krónutöluhækkun upp á mínus 1% sem þýðir verulega raunlækkun fjárframlaga að teknu tilliti til verðbólgu. Staðan á Landspítalanum og öðrum sjúkrahúsum hefur líklega farið fram hjá smiðum þessa fjárlagafrumvarps. Hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta fær einnig högg. Umtalsverður sparnaður er á útgjöldum vegna lyfja og lækningavara en það er eðlilegt að þar komi sparnaður eftir að Covid er að mestu gengið yfir.  
             Að lokum vil ég minnast aðeins á barnabæturnar. Þær fá sömu krónutölu og árið 2023, sömu krónutölu og árið 2023 í síðasta fjárlagafrumvarpi.  
             Ég tel að þetta fjárlagafrumvarp þarfnist verulegrar endurskoðunar í fjárlaganefnd og 

Ég bið hv. þingmenn að virða ræðutímann.

Virðulegur forseti. Aðeins um fjármagnstekjuskattinn. Við erum að tala hérna um skatt sem fyrir tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur var 10% og hafði verið 10% í þó nokkuð mörg ár. Hann var hækkaður í 20%. Þessi ríkisstjórn hækkaði skattinn í 22%. Þegar við skoðum þennan skatt í samanburði við Norðurlöndin þá sjáum við mjög vel, þegar tekið er tillit til allra frádráttarliða og annarra sérreglna sem gilda á Norðurlöndunum og síðan frítekjumarkið hérna innan lands hjá okkur, að skatturinn skilar á margan hátt sambærilegri álagningu á fjármagnstekjur eins og gildir á Norðurlöndum í dag. Þess vegna er mér algerlega fyrirmunað að skilja þegar rætt er um þennan skatt, sem hefur verið hækkaður meira en tvöfalt á undanförnum rúmum áratug, hvers vegna talað er um að það sé mikil þörf á að hækka hann enn frekar. Menn virðast ekki taka eftir því að þessi skattur, sem ég held fram að sé sanngjarn og eðlilegur og kallist ágætlega á við það sem gerist í samkeppnislöndum okkar, skilar ríkissjóði verulegum tekjum þegar vel gengur. Ég ætla að lýsa mig ósammála því að það hefði þess vegna verið góð hugmynd að hækka fjármagnstekjuskattinn, veiðigjaldið og bankaskatta, að það hefði verið til þess fallið að lækka verðbólgu. Virðulegur forseti. Það er m.a. einkaneyslan, einkaneysla almennings í landinu, sem hefur notið mjög góðs af launahækkunum, stöðugu verðlagi og vaxtalækkunum undanfarinna ára, sem er að keyra upp verðbólgu. Húsnæðismarkaðurinn er umræddur, hann er alveg sérstakur liður og erlend áhrif eru sömuleiðis mikil í verðbólgu. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir andsvarið. Ástæður verðbólgunnar í dag eru áhrif af stríðinu í Úkraínu. Það eru truflanir í svokölluðum aðfangalínum eða framboðskeðjum í heiminum. Það má líka halda því fram að seðlaprentun á Covid-tímabilinu eða innspýting ríkissjóðs hafi valdið verðbólgu. Og svo er það húsnæðisliðurinn. Stýrivaxtahækkanir hafa áhrif á innspýtinguna út af Covid. Allir aðrir þættir eru utanaðkomandi áhrif, stríðið í Úkraínu, og þar er fyrst og fremst orkuverðhækkunin erlendis. Húsnæðisliðurinn er annað. Þessar skattahækkanir snúast um tekjumódelið. Hversu mikið ætlar ríkissjóður að taka af helstu auðlind þjóðarinnar, þar sem ákveðnum aðilum er veitt leyfi til að veiða, í svokallaða auðlindarentu? Og þá er spurning hversu hátt veiðileyfagjaldið eigi vera. Annað varðandi bankaskattinn. Bankaskatturinn er af því það er ekki samkeppni. Ríkið hefur ekki haft eigendastefnu um að koma á samkeppni. Þeir eru með tvo af þremur bönkum þjóðarinnar. Það væri minnsta mál í heimi að segja við ríkisbankana: Heyrðu, við viljum að þið farið í alvörusamkeppni. Við viljum að þið lækkið vextina og náið í fleiri kúnna gagnvart einkabankanum. Við viljum að þið búið til alvörusamkeppnisumhverfi. Um það snýst málið. En þegar kemur að þessu fjárlagafrumvarpi er augljóst mál að það þarf að auka í varðandi aldraða og öryrkja, varðandi ákveðin velferðarmál. Það endilega eru ekki stórar tölur. Það snýst um að halda í við verðbólguna og leiðrétta gagnvart fátækasta hlutanum sem eru aldraðir og öryrkjar. Um það snýst málið raunverulega, um það snúast þessi fjárlög. Að halda þessu fram um fjármagnstekjuskattinn á stóreignafólk - hann er áfram óvenjulega lágur 

Virðulegur forseti. Það er nú til ýmislegt útgefið efni um þann samanburð á fjármagnstekjuskattinum. Ég held að það megi alveg færa það inn í umræðuna að við erum að tala um skatt sem hefur áhrif á viljann til að fjárfesta og taka áhættu og það skiptir máli að við séum með hagfellt umhverfi fyrir áhættutöku og fjárfestingar. Það hefur veruleg áhrif á það hvernig lífskjör í landinu munu þróast til lengri tíma. Ég bendi einfaldlega á það að fjármagnstekjuskatturinn hefur verið meira en tvöfaldaður og við hækkuðum hann um 2 prósentustig á síðasta kjörtímabili, það finnst mér hafa vantað inn í umræðuna. Ég er ósammála því að ríkið sé að nota eignarhald sitt á fjármálafyrirtækjum og einokunarstöðu sem hv. þingmaður vill að sé hérna í reynd - ég kalla það nú bara fákeppni - til að okra á fólki. Ég bendi bara á afkomu Landsbankans sem er langt undir því sem við gerum kröfu um í okkar eigendastefnu, arðsemiskrafan sem gerð er á Landsbankann. Síðasta uppgjör var undir arðsemiskröfunni. Veiðigjöldin - það er stór umræða. Ég hef bara bent á það að matvælaráðherra er með mikla vinnu í gangi til að fara einu sinni enn ofan í saumana á því. Við hækkuðum síðast á uppsjávarveiðarnar. Við munum fá aukningu í veiðigjöldum eftir því sem afkoman er betri í veiðunum vegna þess að við erum að taka til okkar eftir því hver afkoman er. Þannig mun t.d. mjög gott ár í fyrra, þegar upp er staðið, skila sér í hærri veiðigjöldum. Þar þurfum við líka að gæta þess að finna jafnvægi á milli þess að taka sanngjarnan hlut, sem mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að gera, og taka ekki of mikið, sem dregur úr t.d. viljanum til fjárfestinga. Ef það gerist þá mun það seinka orkuskiptum í veiði, svo dæmi sé tekið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra aftur fyrir andsvarið. Varðandi fjármagnstekjuskattinn er ég algerlega sammála því að of hár fjármagnstekjuskattur hefur áhrif á viljann til fjárfestinga. Það er alveg hárrétt. En ef við horfum á veiðileyfagjöldin og áhrif þess hversu lá veiðileyfagjöldin eru þá er það sem er að gerast í íslensku samfélagi að kvótaeigendur kaupa upp fyrirtæki út um allar koppagrundir. Þeir eru að ryðja öðrum atvinnurekendum út, af því að þeir geta boðið hærra í fyrirtæki, hvort sem það er Gunnars majónes eða önnur fyrirtæki. Það er stórhættulegt. Þess vegna þarf ríkið að taka pening út úr þessari grein, til að geta byggt upp aðrar greinar. Það er mjög mikilvægt. Svo þurfum við líka að efla fjárfestingar inni á tæknisviðinu, í upplýsingabyltingunni, taka þátt í henni af fullum krafti. Aðeins varðandi verðbólguna. Ég tel að aðgerðir stjórnvalda muni litlu máli skipta þegar litið er til þeirra. Það eru hins vegar aðgerðir í þessu fjárlagafrumvarpi sem munu auka verðbólgu. Hvaða aðgerðir eru það? Jú, það eru álögur á rekstur fólksbifreiða. Það mun hækka verðbólguna. Álögur á aðrar neysluvörur, t.d. áfengi, munu hækka verðbólguna. Svo eru það rafbílarnir, orkuskiptin. Hæstv. fjármálaráðherra lauk máli sínu með því að minnast á orkuskiptin, að hærri fjármagnstekjuskattur myndi takmarka orkuskiptin. Ef eitthvað dregur úr orkuskiptum eru það álögur á rafbílana, 5 milljarðar, það mun draga úr orkuskiptum. Ég las stjórnarsáttmálann. Þar ætlar Ísland að vera best í heimi í orkuskiptum og loftslagsmálum og öllu sem lýtur að umhverfinu. Ég get bara sagt þetta: Ísland mun ekki skipta neinu máli þegar kemur að loftslagsbreytingum í heiminum, 

Ekki segja þetta, Eyjólfur.

Það eru Kína, Bandaríkin sem eru þar undir, stóru þjóðirnar. 370.000 manna samfélag mun ekki gera það. Við eigum hins vegar að taka þátt í þessu og við eigum að hafa hvata 

Virðulegur forseti. Við ræðum í dag fjárlög ársins 2023 og ljóst er að þau bera merki um þá umbrotatíma undanfarinna ára sem gengið hafa yfir heimsbyggðina og þar með talið Ísland. Covid-19 hefur haft mikil efnahagsleg áhrif hér á landi og þess gætir enn í einhverjum mæli í þessu frumvarpi þó að þær sértæku aðgerðir sem gripið var til til varnar heimilum og fyrirtækjum í landinu séu yfirstaðnar og ekki þörf á slíkum aðgerðum lengur. En viðspyrna ferðaþjónustunnar á þessu ári var öflugri en gert var ráð fyrir. Stríðsrekstur Rússa í Úkraínu hefur haft gríðarleg efnahagsleg áhrif hér á landi og í heiminum öllum. Verðlag hefur hækkað hér á landi, sér í lagi á innfluttum vörum sem veldur innflutningi á verðbólgu, m.a. frá Evrópu. Fjármögnun heilbrigðiskerfisins er mikið til umræðu sem og fjármagn til velferðarmála. Því ber að halda til haga að 6 af hverjum 10 kr. ríkisins fara í heilbrigðis- og velferðarmál. Þá eru eftir 40% fyrir allt annað. Útgjöld ríkissjóðs til heilbrigðismála í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2023 eru 31% og til félags-, húsnæðis- og tryggingamála 27%. Saman taka þessir liðir því um 58% af heildarútgjöldum ríkisins samkvæmt frumvarpinu. Við viljum öflugt heilbrigðis- og velferðarkerfi og gerum vel þar, en við þurfum að gera enn betur. Af því leiðir að þessir málaflokkar taka til sín stóran hluta af kökunni og það sem eftir er dreifist milli þeirra fjölmörgu málaflokka sem eftir eru. Það er ekki gott þegar spár eða áætlanir ganga ekki eftir en því ber engu að síður að fagna að þær spár og áætlanir sem gerðar voru og hafðar voru til grundvallar í fjárhagsáætlanagerð 2021 hafa ekki gengið eftir og staða ríkissjóðs er um 100 milljörðum kr. betri en gert hafði verið ráð fyrir. Gert er ráð fyrir að afkoma ríkisins verði neikvæð sem nemur um 89 milljörðum kr. á árinu 2023, sem er eins og áður sagði betri niðurstaða en áætlanir sögðu til um. Því ber að fagna. Skuldir ríkisins hafa aukist verulega á Covid-tímum og gerðu áætlanir ráð fyrir að þær myndu geta farið yfir 50% á árinu 2023. Vegna aukningar á tekjum og öflugs hagvaxtar í hagkerfinu hefur náðst að sporna við þeirri þróun sem spár gerðu ráð fyrir og er skuldastaða ríkissjóðs nú samkvæmt því frumvarpi sem hér er lagt fram 33% og hefur batnað til muna. Útlit er fyrir að hagvöxtur á Íslandi verði einn sá mesti innan OECD og spilar fjöldi erlendra ferðamanna þar stærsta þáttinn, enda eru þeir nú orðnir jafn margir hér á landi og þeir voru fyrir Covid-19 faraldurinn. Ef horfur verða áfram jákvæðar og haldið er vel á spilunum standa vonir til þess að hægt verði að stöðva lækkun skulda hins opinbera í hlutfalli af vergri landsframleiðslu eigi síðar en 2026. Verðbólgan hefur rokið upp á Íslandi á síðustu mánuðum og mælist nú 9,7%, sem er reyndar lækkun frá síðustu mælingu. Á Íslandi er verðbólga þó lág í alþjóðlegum samanburði en samkvæmt mælingum er verðbólga á Íslandi næstlægst í Evrópu og aðeins í Sviss þar sem verðbólga mælist minni. Það eru aðallega þrír þættir sem hafa áhrif á verðbólguna. Það er verðlag, launaþróun og einmitt fjárlög, sem við ræðum hér í dag. Markmiðið er og verður að vera að ná verðbólgunni niður og tryggja þannig að hún festist ekki í sessi, með því að verja lífskjör almennings í landinu. Vonir standa til að verðbólgan hafi náð hámarki sínu og sé nú á niðurleið en ljóst er hins vegar að utanaðkomandi þættir geta og munu spila þar inn í sem getur reynst erfitt fyrir okkur að bregðast við. Undirliggjandi verðbólga í ágúst er áhyggjuefni en kraftur þjóðarbúskaparins drífur hana áfram. Ef húsnæðisliðurinn væri tekinn út úr vísitölunni myndi verðbólgan hér á landi mælast um 7,5%, sem segir okkur að við verðum að fara varlega á komandi misserum og halda áfram af fullum krafti í okkar aðgerðum til að sporna við hækkun verðbólgunnar. Við þurfum að draga úr spennunni í hagkerfinu. Í þessu fjárlagafrumvarpi er leitast við að halda áfram að verja viðkvæmustu hópana fyrir áhrifum verðbólgunnar með ýmsum aðgerðum. Má í því samhengi nefna að í maí voru bætur almannatrygginga hækkaðar um 3% umfram reglubundnar hækkanir, húsnæðisbætur hækkaðar um 10% sem og sérstakur barnabótaauki, 20.000 kr. með hverju barni til þeirra sem fá tekjutengdar barnabætur. Í júlí var svo ákveðið að minnka halla ríkissjóðs enn hraðar en stefnt var að til þess að draga úr þenslu og verðbólgu og minnka þannig þörfina fyrir hækkun vaxta. Umfang þessara aðgerða var um 30 milljarðar. Við þurfum að halda áfram á þessari braut. Í fjárlagafrumvarpi ársins 2023 er gert ráð fyrir að hækka bætur almannatrygginga og viðmið tekjuskatts til að verja viðkvæmustu hópana og er hækkunin 9% milli áranna 2022 og 2023. Þessi breyting getur aukið ráðstöfunartekjur örorkulífeyrisþega um 9% á ári, eða um allt að 335.000 kr. á ársgrundvelli. Hagvaxtarhorfur hér á landi eru mjög góðar í alþjóðlegu samhengi og spá Seðlabanka Íslands gerir ráð fyrir allt að 6% hagvexti á árinu 2023. Atvinnuleysi hefur farið minnkandi hér á landi á síðustu mánuðum og er nú komið undir meðaltal áranna frá 2020. Kaupmáttur hér er mikill í öllum samanburði og hafa ráðstöfunartekjur á hvern íbúa aukist um 60.000 kr. á mánuði frá upphafi ársins 2016. Kaupmáttur hefur því aukist um 22% á tímabilinu og hefur aukningin verið varin þrátt fyrir verðbólgu. Þess ber þó að geta að kaupmáttur fullvinnandi launafólks hefur aukist meira en hálaunafólks á tímabilinu auk þess sem lækkun tekjuskatts á árunum 2020 og 2021 jók ráðstöfunartekjur láglaunafólks mest. Staða heimilanna er sterk þótt vissulega séu blikur á lofti. Eigið fé í eigin húsnæði hefur aukist verulega á síðastliðnu ári og er áætlað að meðaltalsaukning sé 9 millj. kr. Aukinn skattfrjáls húsnæðissparnaður fyrir fyrstu kaupendur ásamt því að geta ráðstafað tilgreindri séreign til kaupa á fyrstu fasteign, sem tekur gildi núna 1. janúar 2023, gagnast þeim tekjulægstu mest sem og þeim sem ekki hafa átt fasteign síðustu fimm ár. Frá því að lögin um almennar íbúðir voru samþykkt árið 2016 hafa ríki og sveitarfélög úthlutað stofnframlögum fyrir um 3.100 íbúðir á viðráðanlegu leiguverði fyrir tekjulægri hópa. En áfram þarf að halda og innviðaráðherra hefur nefnt í því samhengi að setja markið á að byggðar verði allt að 20.000 íbúðir á næstu fimm árum, þar af 7.000 með aðkomu hins opinbera í formi fjölbreytts húsnæðisstuðnings, og allt að 35.000 á næstu tíu árum. Vinna er í gangi um endurskoðun á húsnæðisstuðningi og mun niðurstaða þeirrar vinnu koma inn í 2. umr. fjárlaga. Gert er ráð fyrir fjármagni til þessa verkefnis úr varasjóðnum. Í þeirri vinnu verði horft sérstaklega til þess hvernig hægt verði að auka framboð og jafna það yfir hagsveifluna. Í þessari yfirferð hef ég reynt að horfa aðeins á stóru myndina, en sem fyrrverandi sveitarstjórnarfulltrúi langar mig hér að minnast á eitt málefni sem er sveitarfélögunum afar hugleikið, það er fjárhagsstaða vegna málaflokks fatlaðs fólks. Afar mikilvægt er að Alþingi líti ekki undan varðandi það gríðarlega stóra verkefni sem fjármögnun málefna fatlaðs fólks er og að sá halli, 9 milljarðar árið 2021, og áætlaður halli upp á 13 milljarða árið 2022 verði bættur að einhverju leyti fyrir sveitarfélögin og þjónustuþega þeirra. Rekstrarumhverfi málaflokksins er farið að hafa verulega íþyngjandi áhrif á rekstur sveitarfélaga landsins og er sennilega það verkefni sem hvað brýnast er að leysa að mati sveitarfélaga. Ég bind vonir við nýjan starfshóp sem hefur það að markmiði að finna leiðir til lausna á þessu verkefni og þar mega stjórnvöld ekki skorast undan sinni ábyrgð og skilja sveitarfélögin eftir með þetta verkefni í höndunum til framtíðar. Virðulegur forseti. Þau fjárlög sem hér eru lögð fram til 1. umr. verða nú send þinginu til umfjöllunar og skoðunar. Margar spurningar hafa vaknað og munu vakna í meðförum þingsins, sem er gott. Við þurfum og eigum að skoða þetta frumvarp með gagnrýnum augum og venju samkvæmt mun frumvarpið taka einhverjum breytingum í meðförum þingsins. Hér er um að ræða grunnlög fyrir árið 2023. Því skiptir verulegu máli að vanda sig í meðförum og mikilvægt er að velta við öllum steinum í umfjöllun fjárlaganefndar og hér í þingsal á komandi misserum. Áskoranirnar eru miklar og mörg verkefni þurfa framgang. Virðulegur forseti. Forgangsröðun verkefna er vandasamt verkefni og úthlutun takmarkaðra gæða sömuleiðis. Ég vil að endingu óska þinginu velfarnaðar í umræðu sinni og afgreiðslu á fjárlögum ársins 2023. Það er ljóst að skoðanir eru skiptar um áherslur og forgangsröðun og hin ýmsu verkefni sem á borði ríkisins eru á hverjum tíma.

Virðulegur forseti. Mig langaði til að ýta á eftir frekari svörum hjá hv. þingmanni varðandi stöðu sveitarfélaganna af því að ég veit að honum er mjög umhugað um hana. Við vorum áðan að hlusta á hæstv. fjármálaráðherra í raun virða sveitarfélögin hálfpartinn að vettugi í andsvörum. Hann vildi meina að þetta kæmi ríkissjóði einfaldlega ekki við, þetta væru bara slæmar rekstrarákvarðanir sveitarfélaganna, snerist bara um launahækkanir. Hann virtist ekki átta sig á því að fjárfestingarstigið á sveitarfélagastiginu er mjög slæmt núna og næstu árin einmitt út af málaflokki fatlaðs fólks. Það bitnar auðvitað líka á þjónustunni við umræddan hóp. Mig langar til að inna hv. þingmann eftir skoðun hans og Framsóknarflokksins á þessari stöðu, hvort staða sveitarfélaganna komi ríkisstjórninni ekki við. Sér eitthvað fyrir endann á þessari stöðu í ljósi þess að ekki er gert ráð fyrir neinum breytingum eða að neitt fjármagn verði flutt þarna á milli á næsta ári miðað við fjárlagafrumvarpið eins og það stendur í dag? Er þetta í takt við áherslur Framsóknarflokksins um að styrkja þetta sveitarstjórnarstig?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa fyrirspurn. Þetta er alveg hárrétt. Eins og ég kom inn á í minni ræðu og eftir að hafa verið í sveitarstjórn í töluvert langan tíma þá veit ég að það einstaka mál, sú staða sem uppi er núna varðandi málefni fatlaðra, sem ég tilgreindi í minni ræðu og hv. þingmaður spurði mig sérstaklega um, er farið að hafa verulega íþyngjandi áhrif á rekstur sveitarfélaga. Það er nánast samasemmerki á milli þess halla sem er á málaflokki fatlaðs fólks og halla A-sjóðs sveitarfélaga. Þetta verkefni er af þeirri stærðargráðu fyrir sveitarfélögin að það verður einhvern veginn að stíga inn í það og ríkið verður að koma inn í það. Maður sér svo greinilega með lagabreytingu árið 2018 að þar er stökkið stóra, það hefur eitthvað gerst þar sem menn hafa ekki séð fyrir. Það er bara mjög mikilvægt fyrir sveitarfélögin að ríkið stígi inn í þetta verkefni, komi til móts við sveitarfélögin, því að ég sé ekki alveg fyrir hvernig þetta muni enda öðruvísi. Ef þessi halli heldur áfram að aukast eins og hann hefur verið að gera, úr 9 milljörðum í 13 milljarða, hver verður hann 2022? Það kemur að þeim tímapunkti að sveitarfélögin munu ekki ráða við verkefnið. Hvar verðum við stödd þá? Ekki viljum við að við förum að skera niður þjónustu til þessa fólks. Það er það síðasta sem við viljum gera. Það er það síðasta sem sveitarfélögin vilja gera. Ég er alveg viss um að þau munu skera niður allt mögulegt áður en þau fara þá leið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langaði í kjölfarið að heyra hver skoðun hans er á stöðu samgangna í landinu, sér í lagi í ljósi þess að við sjáum í þessu fjárlagafrumvarpi að það er ekkert komið til móts við þá stöðu sem hv. fjárlaganefnd var gerð grein fyrir í vor, þ.e. að samgönguáætlun er í rauninni fallin á lykilforsendum. Áætlunin er ekki verðbætt og tekur ekki mið af breyttum launakjörum eða kostnaðarþróun sem við vitum að hefur rokið upp. Mun Framsóknarflokkurinn beita sér fyrir breytingum hér á og ef til vill fylgja fordæmi varaformanns Framsóknarflokksins og kalla eftir öðruvísi tekjuleiðum, hvalrekaskatti, til að fjármagna til að mynda innviðauppbyggingu eða bætur á samgöngum í landinu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég get alveg tekið undir það og mín skoðun á samgöngum á landsbyggðinni er einfaldlega sú að þar er gríðarlega mikið verk að vinna. Það er nú ekki langt síðan ég keyrði hring um kjördæmi mitt, sem er Norðvesturkjördæmi, og því skal haldið til haga að þær framkvæmdir sem þar eru í vegakerfinu eru líka gríðarlegar. Það eru miklar framkvæmdir í vegakerfinu hjá okkur nú þegar. Það má ekki gera lítið úr þeim framkvæmdum sem fyrir eru. En það er ljóst að verkefni sem okkar bíður er gríðarlegt og við þurfum að finna leiðir til að fjármagna það. Það er eitt af því sem er verið að horfa til í þessu fjárlagafrumvarpi, hvaða nýjar leiðir við eigum til að koma til móts við þessa lækkun sem hefur orðið á gjaldstofnum út af t.d. rafmagns- og tengiltvinnbílum. 

Forseti. Hv. þingmaður talaði um breytingar á frumvarpinu í vinnslu þingsins. Það hefur svo sem gerst oft áður en yfirleitt eru þær breytingar í raun eitthvað sem ráðuneytið sendir okkur þegar fer að líða að 2. umr., t.d. endurútreikningar vegna nýrra þjóðhagsreikninga. Í þetta skipti virðast það vera gríðarlegar tilfærslur á fjármunum sem eru í fjárlagafrumvarpinu settir í varasjóð. Þeir verða settir í húsnæðismál, er okkur sagt, málefni flóttafólks og ýmislegt annað. Ég verð smááhyggjufullur út af því hvort þetta komi til með að hindra okkur í vinnu nefndarinnar hvað umsagnaraðila varðar því þetta er mjög ógagnsætt gagnvart þeim sem veita umsagnir um fjárlagafrumvarpið. Hvert er t.d. umfang húsnæðisaðgerða ríkisstjórnarinnar? Þeir geta ekki komið með neinar athugasemdir um það. Síðan berast loksins tillögur frá ríkisstjórninni um það hvernig eigi að færa úr varasjóðnum yfir í húsnæðismálaflokkinn og yfirleitt er það að gerast þegar umsagnarferlinu er lokið og við þurfum að fara að afgreiða frumvarpið fyrir áramót. Þá fáum við engar umsagnir um þann hluta frumvarpsins til þess að vinna með hérna í 2. umr., sem ég tel vera mjög bagalegt. Við fáum ekki það tækifæri sem við höfum alla jafna með allt annað í frumvarpinu um að fá athugasemdir frá ýmsum aðilum úti í bæ og geta spurt ráðuneytin betur um það hvernig þetta á að virka. Við komum til með að missa af mikilli og nauðsynlegri vinnu og það í svona mikilvægum málaflokki eins og húsnæðismálunum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er alveg rétt að talað er um það í þessu fjárlagafrumvarpi, ég man ekki hvernig það er orðrétt, að starfshópur sé að vinna varðandi húsnæðismálin sem muni skila tillögum fyrir 2. umr. fjárlaga. Ég held þetta sé orðað með þessum hætti, það er alla vega inntakið. Nú hefur hv. þingmaður verið töluvert lengur í fjárlaganefnd en ég og er hokinn af reynslu af störfum í þeirri nefnd og þekkir þetta ferli töluvert betur en sá sem hér stendur. Hins vegar er það alveg ljóst, og það er bara almennt, að eftir því sem tillögurnar koma seinna inn, því erfiðara verður að fá umsagnaraðila og skýrari mynd af þessu. Ég tek heils hugar undir það. En það breytir því ekki að í einhverjum tilfellum er hægt að stytta umsagnartíma. Það er hægt að kalla inn á fund til nefndarinnar þá hagaðila sem við teljum geta veitt bestu upplýsingar á hverjum tíma um þau mál sem við þurfum að þekkja. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að við getum, þegar þessar tillögur eru fram komnar, kallað inn þá aðila sem við viljum ræða við til að hafa þær upplýsingar eða skoðanir sem við teljum skipta máli og muni hjálpa okkur í afgreiðslu málsins í fjárlaganefnd. Ég held að það séu leiðir til að fá þessar upplýsingar inn í fjárlaganefnd. En ég tek hins vegar alveg undir það að auðvitað er betra að fá upplýsingarnar og samtalið sem fyrst en stundum eru málin bara þannig að það er ekki hægt. Þá verðum við að finna leiðir til að leysa það.

Forseti. Nú sagði hæstv. heilbrigðisráðherra, ráðherra Framsóknarflokksins, í gær að það væri ekki aðhaldskrafa á spítalana. En það er samt það sem stendur í fjárlagafrumvarpinu mjög skýrum stöfum. Hæstv. fjármálaráðherra útskýrði það hérna að það væri vegna þess að verið væri að hliðra til fjárfestingu á milli ára. Sú útskýring gengur heldur ekki upp af því að í greinargerðinni er talað um að það séu rétt rúmir 2 milljarðar sem sé verið að flytja á milli ára, ekki 4. Þannig að ef það er rétt og það er vitlaust greint frá aðhaldsstiginu þá á eftir að útskýra 2 milljarða. Hið rétta er náttúrlega að útgjöld eins og vegna byggingar nýs Landspítala, sem er þá verið að fresta þarna milli ára, ættu að vera flokkuð í bundnum útgjöldum. Þetta eru dálítið tæknileg atriði en rosalega mikilvæg til að fólk átti sig á því hvað verið er að gera. Ef það er allt rétt hérna og þetta eru mistök 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ef það er eitthvert misræmi í þessum tölum þá er það eitthvað sem við munum skoða í nefndinni og ræða við ráðherrann. Eins og ég hef skilið málið þá snýst þetta um það að verið er að lækka fjárfestingar til Landspítalans um 3 milljarða og 1,1 milljarð vegna byggingar nýrrar legudeildar við Sjúkrahúsið á Akureyri. Þetta eru tölurnar sem ég hef og ég get ekki séð annað en þær standist nokkurn veginn í mínum huga og það sé rétt að ekki sé gerð aðhaldskrafa á hina reglubundnu sjúkrahúsþjónustu, heilbrigðisþjónustu eða velferðarþjónustu í frumvarpinu. Hins vegar er þarna tilfærsla á fjármunum vegna framkvæmda á þessum tveimur byggingum eins og komið hefur fram, held ég, í máli hæstv. fjármálaráðherra.

Virðulegur forseti. Ég sit ekki í fjárlaganefnd núna en hef engu að síður áhuga á þessum málum. Það skiptir auðvitað máli hvernig við forgangsröðum í þágu almennings í landinu og það skiptir máli hvernig við skattleggjum þegnana okkar. Ég hef verið að hugsa mikið um þessar krónutölubreytingar sem eru að eiga sér stað núna í frumvarpinu, að verið sé að keyra krónutölubreytingarnar upp í áætlaða verðbólgu, sem er þá gert ráð fyrir að sé 7,7 eða 7,8%. Ég spyr um fordæmið sem verið er að setja með þessu. Ég og hv. þingmaður höfum báðir verið sveitarstjórnarmenn þó að við höfum nú kvatt þann vettvang. Hvaða fordæmi skapar þetta gagnvart sveitarfélögum sem eru núna að vinna við að berja saman fjárhagsáætlunum í mjög erfiðri stöðu ef ríkið gefur þetta merki og sendir út í samfélagið okkar? Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir rúmlega 5% launabreytingu en samt ætlar ríkið að taka 7,7%. Sjá menn fyrir sér að stéttarfélögin muni samþykkja það að þau eigi að vera með minna en það sem ríkið krefst af þeim, af fólkinu? Ég spyr hv. þingmann: Er rétt að fara þessa leið? Væri ekki nær að vinna með Seðlabankanum, eins og gert hefur verið mörg undanfarin ár, horfa á verðbólgumarkmiðið og reyna að koma þá verðbólgunni niður?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það hefur verið minn skilningur eftir að hafa verið að rýna þetta fjárlagafrumvarp sem við ræðum hér, að stóra línan, stóra markmiðið í því sé einmitt að ná niður verðbólgunni, það sé sameiginlegt verkefni okkar allra. Það er stóra verkefnið í þessu. Þær aðgerðir sem farið er í í þessu frumvarpi miða flestar að því að reyna að ná verðbólgunni niður vegna þess, eins og ég kom inn á í minni ræðu, að það er stóra verkefnið okkar. Það er hagsældarverkefni að ná þessari verðbólgu niður og tryggja að hún festist ekki hér í sessi, sem yrði skelfilegt fyrir íslensk heimili og íslensk fyrirtæki. Fordæmi gagnvart sveitarfélögunum. Ég á erfitt með að átta mig á því hvað það er, hvað þetta mun þýða fyrir sveitarfélögin. Ég held að það sé bara mjög misjafnt eftir sveitarfélögum. Þau eru í mjög misjafnri stöðu. Þau eru mjög misjöfn. Á meðan ég sat og velti fyrir mér þessari fyrirspurn hv. þingmanns þá var niðurstaðan eiginlega sú að ég átta mig ekki á því hvað þetta mun þýða fyrir sveitarfélögin. Eflaust mun þetta þýða eitthvað fyrir einhver þeirra. Ég get ekki svarað betur en þetta, ég átta mig ekki á því.

Virðulegur forseti. Kjarasamningur eins og sá sem var gerður síðast um að hækka laun í krónutölu, um hækkun lægstu taxta í krónutölu, virkar best fyrir þá sem hafa verið að borga lægstu launin. Og lægstu launin í samfélagi okkar hafa verið greidd af sveitarfélögunum, þannig að launakostnaður sveitarfélaga hefur aukist verulega, ekki af því að þau vildu það bara. Hæstv. fjármálaráðherra talaði um þetta í morgun eins og sveitarfélög hefðu hækkað laun um 30% að gamni sínu. En sveitarfélögin standa andspænis verulegum áskorunum. Það er verið að færa leikskólaaldur niður í eitt ár. Málefni fatlaðra eru komin í hnút. Þannig að ég spyr bara: Hvað eiga sveitarfélög að gera annað en að nýta sér það svigrúm sem ríkið, stjórnin sjálf, býr þeim? Eiga sveitarfélögin að segja: Ja, við ætlum að hækka um 2%? Eiga skólamáltíðir að hækka um 2%? Á leikskólinn að hækka um 2% þegar ríkið sjálft tekur meira en það?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa fyrirspurn. Þetta er alveg rétt sem hann segir, stóra spurningin verður hvað sveitarfélögin eiga að gera. Það er búið að setja ákveðna línu í þessum fjárlögum. En ég bara segi enn og aftur: Ég hef fylgst vel með sveitarfélögum og fjármálum sveitarfélaga á Norðurlandi vestra þar sem ég hef verið lengi í sveitarstjórn og það hafa komið hólar og hæðir og brekkur upp og niður þau ár sem ég hef verið í sveitarstjórn. Það hefur bara verið með mjög ólíkum hætti sem sveitarfélögin í kring hafa tekist á við þær breytingar, þau verkefni, einfaldlega vegna þess að sveitarfélögin eru bara ólík í eðli sínu að stærð og getu. Sum sveitarfélög eiga engan annan kost en að hækka en önnur geta farið í miklu minni hækkanir og haldið í horfinu. Mig langar að koma inn á launin fyrst hv. þingmaður var að tala um launahækkanir sveitarfélaga. Ég veit að í mjög mörgum sveitarfélögum stungu launahækkanir fastar en Covid-aðgerðirnar.

Forseti. Fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar á hverju ári er mikilvægt skjal. Það sýnir okkur svart á hvítu hver pólitík ríkisstjórnarinnar er. Þá er hægt að festa hendur á því hvað ríkisstjórnin ætlar í raun og veru að gera. Við höfum nefnilega heyrt alls konar pælingar á undanförnum mánuðum og árum um hvalrekaskatt, að afhenda þjóðinni hlut í Íslandsbanka, sanngjarnari skiptingu arðsins af sameiginlegum auðlindum, einkarekstur í heilbrigðiskerfinu og ekki einkarekstur í heilbrigðiskerfinu. En þegar ríkisstjórnin leggur fjárlagafrumvarpið á borðið er augljóst að þetta er allt bara merkingarlaust orðskrúð. Tálsýn til að búa til einhvers konar von um að það sé tilgangur með þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Fullt af loforðum um hitt og þetta, en ekkert af því birtist í fjárlagafrumvarpinu. Það er það sem skiptir máli, hvað birtist okkur, hvað verður notað. Í þessu fjárlagafrumvarpi eru áherslur ríkisstjórnarinnar lagðar fram í fjórum liðum miðað við kynningu ráðherra. Það á að lækka verðbólguna, endurheimta styrk ríkissjóðs, standa vörð um heimilin og áframhaldandi lífskjarasókn. En eins og allt annað þá eru þetta bara orð. Við viljum vita hvað liggur þar á bak við. Byrjum á því hvernig á að lækka verðbólguna. Í fjárlagafrumvarpinu er útskýrt hvernig farið verður í einhverjar aðgerðir, þetta var tilkynnt síðasta sumar, upp á 0,7% af vergri landsframleiðslu með því að lækka ferðakostnað ríkisstjórnarinnar, fresta útgjöldum til 2024 og svo 36 millj. kr. lækkun til stjórnmálaflokka. Svo á að vera aðhald í ríkisútgjöldum, t.d. 4,1 milljarðs kr. aðhaldskrafa á spítalana miðað við hvernig textinn er í fjárlagafrumvarpinu og svo er endurskoðun á einhverjum fjárfestingaráformum. Ég veit ekki með ykkur öll en ég heyri alltaf aðhald í ríkisútgjöldum. Það þýðir að annaðhvort gerist það ekki eða það er alltaf að misheppnast. Það er samt alltaf að verið að lofa því aftur og aftur. Það gerist greinilega ekki af því að annars þyrfti ekki að lofa því aftur og aftur, það liggur í hlutarins eðli, þannig að maður getur hent þeim rökum út um gluggann. Það er ekkert að fara að gerast eins og venjulega. Hitt er svo bara klink í stóra samhengi verðbólgunnar þar sem stærsta vandamálið er húsnæðismarkaðurinn og þau hagstjórnarmistök ríkisstjórnarinnar að dæla peningum í eftirspurn en ekki í framboð. Þar liggur ákveðinn freistnivandi þar sem aðgerðir til að hafa áhrif á framboð taka a.m.k. tvö ár og þú kaupir ekki atkvæði stuttu fyrir kosningar. Núna skuldar ríkisstjórnin fólki þær hækkanir sem orðið hafa á vöxtum vegna hagstjórnarmistaka sinna en nákvæmlega engar tillögur hafa komið frá ríkisstjórninni um hvernig hún ætlar að taka til eftir sig. Næsta markmið er að endurheimta styrk ríkissjóðs. Þar er af ýmsu að taka. Það á að selja Íslandsbanka, setja 4 milljarða aðhaldskröfu á spítalana, vanáætla kostnað vegna endurgreiðslna í kvikmyndagerð, skera við nögl í framhaldsskólum þar sem næsti árgangur er stærri en sá sem er að klára. Samt er ekkert verið að hækka, í rauninni ekki neitt, því að utan launa- og verðlagsbreytinga lækka fjárlög til framhaldsskóla. Þetta eru dæmi um hvernig á að borga fyrir það að ríkissjóður endurheimti styrk. Alvarlegast finnst mér þó að ríkisstjórnin skili auðu í húsnæðismálum og heilbrigðismálum enn eitt árið, bara til að endurheimta styrk ríkissjóðs. Þriðja áherslumálið er að standa vörð um heimilin. Verja viðkvæma hópa fyrir áhrifum verðbólgunnar, er sagt. Þar er vísað í hækkanir barnabóta, lífeyris almannatrygginga og húsnæðisbóta, en miðað við stöðuna í dag eru þessar hækkanir ekki umfram verðbólgu nema í lífeyri almannatrygginga, ein aðgerðin þar sem er umfram verðbólgu. Á næsta ári er 1,1% hækkun lífeyris almannatrygginga, það lítur ágætlega út en það er smá vandamál með það sem ég kem að á eftir. Fjórða áherslumálið er áframhaldandi lífskjarasókn. Það þýðir samkvæmt fjárlagafrumvarpinu að áfram verður byggt undir verðmætasköpun með fjárfestingum og traustri hagstjórn. Það er svo sem hægt að hrósa ríkisstjórninni fyrir eitt, það er áhersla hennar á nýsköpunarmálin, tvímælalaust. Það þarf þó að fara sparlega með það hrós því að aðgerðir ríkisstjórnarinnar í nýsköpunarmálum eru pínulítið handahófskenndar og samhengislausar. Það er eins og verið sé að hlusta á hina og þessa aðila sem eru í sitthvoru horninu í nýsköpunargeiranum og reynt að gera eitthvað fyrir alla, jafnvel þótt það sé í mótsögn við eitthvað annað, eins og t.d. með niðurlagningu þeirrar þjónustu sem Nýsköpunarmiðstöð útvegaði eða ofuráhersla á að sem mest af nýsköpunarfjármagninu fari til stærstu aðilanna í stað þess að fleiri geti fengið meira því að tækifærin eru svo sannarlega til staðar um allt land. En þegar kemur að traustri hagstjórn varð ég að klóra mér hressilega í hausnum. Ég skil ekki hvernig hægt er að kalla það trausta hagstjórn að gjörsamlega rústa húsnæðismarkaðinum. Það kemur vissulega vel út á pappír þegar íbúðaverð hækkar og eignarhlutdeild húsnæðiseigenda hækkar miðað við lánin þeirra. Í hagfræðitölum lítur út fyrir að almenningur skuldi hlutfallslega minna en áður. Ein aðferðin til að slá á verðbólgu í samfélaginu er síðan að hækka skatta þar sem peningar hafa safnast saman. Þá minnkar peningamagn í umferð og gerir peninginn sem eftir er í hagkerfinu verðmætari. En það sem ríkisstjórnin gerir hins vegar er að hækka að verðlagi krónutöluskatta sem kosta fólk með lægri tekjur meira en það sem er með hærri tekjur, þ.e. sem hlutfall af tekjum þess. Afganginum af aðhaldinu varpar ríkisstjórnina yfir á peningastefnuna sem gerir lítið annað en að hækka stýrivexti. Og hvar lenda stýrivextir? Til að byrja með er það að sjálfsögðu verðbólgan sem er búin að lenda á fólki með verðtryggð lán. Þegar stýrivextir eru hækkaðir lendir sú hækkun á lánum fólks með breytilega vexti og í þessu tilviki er hækkun á stýrivöxtum viðbrögð við verðbólgu, þannig að það má í rauninni segja að lán með breytilegum vöxtum sé ekkert annað en verðtryggt lán þegar allt kemur til alls, bara með pínu meiri fínstillingum, það þarf að fara í gegnum nokkra fleiri hringi og lása o.s.frv. Reynum að sjá þetta fyrir okkur. Úti um allt í samfélaginu er fólk og fyrirtæki í daglegu amstri. Sumum gengur vel, öðrum ekki. Flestir ná að troða marvaða. Verðtrygging er ákveðið hagstjórnartæki sem sogar til sín peninga frá fólki sem er með verðtryggð lán og tekur þannig peninga úr hagkerfinu. Þeir fara til bankana sem geta svo útdeilt því með nýjum lánum með hærri vöxtum. Þetta hagstjórnartæki er eins og stór ryksuga sem er alveg sama um hvaðan kuskið kemur, bara svo lengi sem það er á verðtryggðum lánum, og grípur allt lauslegt. Stýrivextir eru svipað hagstjórnartæki. Þeim er ætlað að gera lán dýrari og hvetja til sparnaðar. En af því að við erum með lán sem eru með breytilega vexti þá virka stýrivextir eins og ryksuga á þess háttar lán, lán með breytilegum vöxtum. Þeim peningum er svo skilað aftur til bankanna sem eiga að reyna að skila þeim aftur út í hagkerfið með hærri vöxtum. Skattkerfið er síðan enn eitt hagstjórnartæki sem hægt er að nota til að bregðast við þenslu. Það er þunglamalegt af því að þá þarf lagasetningu sem þarf að fara í gegnum þingið en skattkerfið getur verið mun nákvæmara en verðtryggingin og stýrivextir, a.m.k. þegar við erum með lán með breytilegum vöxtum. Eins og staðan er í dag þá eru 70% lána einhvers konar blanda af lánum með verðtryggða eða breytilega vexti. 18% lána eru meira segja bæði verðtryggð með breytilega vexti. Pælið í því. Afgangurinn skiptist nokkurn veginn jafnt á milli verðtryggðra lána og lána með breytilegum vöxtum, 26% og 7%. En hvar er þá þessi trausta hagstjórn ríkisstjórnarinnar? Úrræðin sem eru til staðar til að hjálpa þeim sem eru með lægstu tekjurnar eru í besta falli að hjálpa þeim sömu og áður jafn mikið og áður. Ekki mikið meira. Mögulega varðandi lífeyri almannatrygginga sem hækkar um 1,1% umfram verðbólguspá á næsta ári. Þetta er mikilvægt, verðbólguspá. Afgangurinn af þessari traustu hagstjórn er settur í hendur peningastefnu sem sogar pening til sín til bankanna, frá fólki sem er með lán með breytilegum vöxtum og hélt sig vera að forðast verðbólgu og verðtryggð lán. Almennileg og traust hagstjórn myndi búa til hagkerfi þar sem þessi óskapnaður sem verðtrygging og lán með breytilegum vöxtum eru, er ekki til, og það sé ekki hægt að seilast í ráðstöfunartekjur fólks á þennan hátt afturvirkt í raun og veru. Það myndi gera kröfur á stjórnvöld um að sýna alvöruaga í hagstjórn. Eins og er þá komast stjórnvöld uppi með agaleysi því að það eru alltaf einhverjir aðrir sem borga brúsann, yfirleitt almenningur. Þegar það þarf í alvörunni að borga fyrir óstjórn í hagstjórninni þá er bara hægt að kveikja upp í stýrivöxtum eða verðbólgan sogar sjálfkrafa til sín fjármagn úr vösum fólks inn í bankana eða þá inn í ríkissjóð ef það eru skattahækkanir. Þetta er leið til að draga úr þenslu og minnka magn peninga í umferð og auka verðmæti þeirra peninga sem þegar eru til staðar í kerfinu. Svo mörg voru þau orð um markmið stjórnvalda með fjárlagafrumvarpinu. - Voru það ekki tíu mínútur, eru þær strax búnar? Ég fæ ekki séð að aðgerðirnar þýði annað en þau segja að þær þýði. Verkefnin eru nefnilega mörg; innviðaskuldin, húsnæðismálin, heilbrigðismálin, menntamálin og menningarmálin, spillingarmálin, fátækir sem eru enn að bíða eftir réttlæti, kjör þeirra hafa meira að segja dregist enn meira aftur úr öðrum hópum á starfstíma þessarar ríkisstjórnar, en uppsöfnuð kjaragliðnun er núna rúm 9% frá 2017, þ.e. ef áform um verðbólgu fyrir næsta ár standast og launaþróun verður lægri en verðbólga. Ég sé það ekki gerast og það er viðbúið að 

Virðulegur forseti. Við erum á réttri leið, það eru stóru tíðindin í nýju fjárlögunum. Við sjáum það í frumvarpinu að við erum að stíga upp úr öldudal. Í baksýn eru þessi erfiðu ár sem hafa reynt á þol og þrautseigju okkar allra. Halli ríkissjóðs fer minnkandi eftir því sem dregur úr stuðningsaðgerðum vegna heimsfaraldursins. Staða heimilanna hefur styrkst í takti við hækkun heildartekna allra tekjuhópa. Til að verja kaupmáttaraukningu og afkomu heimilanna er mikilvægt að við höldum áfram að berjast gegn verðbólgunni en aðgerðir þar að lútandi voru settar á dagskrá strax í sumar og boðar frumvarpið áframhaldandi aðgerðir í því tilliti eins og fjármálaráðherra fór yfir í ræðu sinni. Atvinna er lykilþáttur í jákvæðri efnahagsþróun, bæði fyrir heimilin í landinu sem og ríkissjóð. Það er því mikið fagnaðarefni að atvinnuleysi er sögulega lágt sem styrkir svo um munar ýmsa skattstofna sem létu á sjá í efnahagshremmingum síðustu ára. Aukin atvinna og útflutningstekjur hafa haldist í hendur við stórfjölgun ferðamanna og hefur ferðaþjónustan heldur betur tekið við sér, miklu fyrr en búist var við. Það er fagnaðarefni. Þá hafa tekjur vegna annarra útflutningsgreina sömuleiðis aukist. Þær hækkanir eru í takti við hækkandi heimsmarkaðsverð á matvælum, ekki síst sjávarafurðum, sem kemur að einhverju leyti til, því miður, sem afleiddur stríðsgróði vegna ólögmætrar innrásar rússneskra stjórnvalda í Úkraínu eins og hér hefur verið rakið. Ég vil segja í þessu samhengi öllu, og þess sem hér hefur verið rætt, að það er mín skoðun að tilefni sé til aukinna framlaga stórútgerðarinnar og fiskeldis til tekjuhliðar ríkissjóðs, ekki síst núna þegar greinarnar skila meiri fjármunum í arð til eigenda sinna en til þjóðarinnar. Það er hluti af vinnu nefndar sem ég sit meðal annarra í og matvælaráðherra hefur sett á laggirnar en hún fundar þétt næstu vikurnar. Það er öllum í hag að treysta sýnilega hlutdeild þjóðarinnar í auðlindinni og það eykur líka traust til rekstraraðila. Forseti. Í fjárlagafrumvarpi þessu er boðuð hækkun gjalda vegna rafbíla. Það er eðlilegt, þar sem flotinn stækkar og tækninni vindur fram og ökutækjum sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti fækkar, að þeir tekjuliðir sem voru þar undir hafi veikst. Það hefur gengið vel að innleiða rafbíla í íslenska bílaflotann. Hækkunin kemur ekki síst til vegna þess að tekjur ríkissjóðs vegna bifreiða hafa hrunið, eins og ég sagði, miðað við það sem var á árum áður, á sama tíma og umferð er að aukast á landsvísu. Það þýðir þó ekki að við séum búin að vinna fullnaðarsigur yfir loftslagsvánni, þrátt fyrir þessar aðgerðir. Ég er ekki jafn sannfærð um og heyrst hefur í umræðunni að nýskráningar á rafbílum muni minnka vegna þessa og að endursölumarkaðurinn verði þyngri en ella. Eins og hefur komið fram hjá fjármálaráðherra verður hugað að mótvægisaðgerðum þegar ívilnanir falla niður. Það er í raun athyglisvert að á þessu ári hafa verið fluttir inn fleiri dísilbílar en rafmagnsbílar þrátt fyrir þær ívilnanir sem í gangi eru. Virðulegur forseti. Verðbólga hefur vaxið og hér eftir sem hingað til er ærið verkefni að takast á við hana. Það er ekki síst mikilvægt fyrir heimilin í ljósi þeirra áhrifa sem hún kann að hafa á húsnæðisliðinn. Þrátt fyrir að verðbólga á Íslandi sé með lægra móti en gerist í Evrópu um þessar mundir hefur hún umtalsvert meiri áhrif á húsnæði hér á landi en víða annars staðar, eins og við öll þekkjum. Eins og ég sagði áðan var strax í sumar ráðist í aðgerðir til að stemma stigu við vaxandi verðbólgu með hækkun húsnæðis- og barnabóta og til að verja viðkvæma hópa fyrir áhrifum hennar. Það er mikilvægt að vanda til verka og ná tökum á verðbólgunni og til þess verðum við að halda að okkur höndum í framkvæmdum, beita ríkissjóði til handa þeim sem minnst mega sín og verja þannig þann kaupmáttarvöxt sem síðustu ár hafa skilað okkur - það nýtist okkur öllum óháð starfi og stétt - kaupmáttarvöxt sem m.a. má rekja til sanngjarnara skattkerfis sem best gagnast þeim tekjulágu. Lágt vaxtastig síðustu ára, tekjuaukning og fjölgun íbúa er út af fyrir sig allt fagnaðarefni. Við verðum þó að muna að þetta eru allt þættir sem ýtt hafa undir hækkun íbúðaverðs. Hærra verð fasteigna þýðir að eignastaða heimilanna er sannarlega betri en nokkru sinni fyrr en eins og við þekkjum er sá galli á gjöf Njarðar að hátt húsnæðisverð er áhyggjuefni fyrir þau sem eru að reyna að kaupa sína fyrstu eign. Þrátt fyrir það hefur hlutfall þeirra sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð haldist nokkuð stöðugt síðustu ár og kom fram á fundi okkar í fjárlaganefnd í gær að þrátt fyrir þessa erfiðu stöðu, þrátt fyrir að vextir hafi farið hækkandi, voru auðvitað margir sem gátu nýtt sér það og komust úr mjög dýru leiguhúsnæði í eigið húsnæði. Á þessum þversögnum öllum má sjá að það er í mörg horn að líta en það er líka margt sem við höfum í farteskinu. Það eru að störfum, eins og komið hefur fram, og kemur fram í fjárlagafrumvarpinu, starfshópar um húsnæðisstuðning og er niðurstaðna að vænta fljótlega. Þær niðurstöður verða komnar fyrir lok 2. umr. okkar í fjárlaganefnd um fjárlögin. Þá munu niðurstöður hópsins hjálpa okkur að skilja umfang þeirra vandamála sem steðja að húsnæðiskerfinu, hvar og hvernig sá vandi er. Þá er einnig vert að benda á að Alþingi samþykkti nýverið að nýta megi tilgreinda séreign til að greiða inn á húsnæðislán. Það kemur til með að jafna að einhverju leyti stöðu þeirra sem hafa lægri tekjur og hafa hingað til ekki getað nýtt sér séreignarsparnað til innborgunar á húsnæðislánum. Til viðbótar er víkkað út húsnæðisúrræði til þeirra sem ekki hafa átt húsnæði í fimm ár og þeim gert kleift að nýta úrræði fyrstu kaupenda. Þrátt fyrir að salan á Íslandsbanka sé umdeild og við bíðum enn eftir skýrslu Ríkisendurskoðunar og Seðlabanka Íslands verður ekki fram hjá því litið að söluandvirðið stendur undir allri fjárfestingu í þessum fjárlögum enda um að ræða rúma 100 milljarða sem talið er að eftir sitji. Þarna erum við að tala um framkvæmdir eins og Landspítalann og hjúkrunarheimili, vegaframkvæmdir, uppbyggingu stafrænna innviða o.s.frv. En eins og hér hefur verið rakið hefur það komið fram að við bíðum auðvitað þessarar niðurstöðu til að ákveða framhaldið. Eins og svo oft áður er mestu fjármagni varið til heilbrigðismála þrátt fyrir að ráðstöfunum vegna heimsfaraldursins sé hætt og enn fremur þrátt fyrir háværa umræðu um þessa 4 milljarða aðhaldskröfu, og ég ætla að taka undir það að framsetningin í fjárlagafrumvarpinu er ekki nægilega skýr. Framlögin til heilbrigðismála í þessu góða frumvarpi hækka um tæpa 4 milljarða kr. að raunvirði frá fjárlögum fyrra árs og er niðurstaðan, með leyfi forseta, í takti við það sem stjórnendur spítalans bjuggust við og í takti við rekstur spítalans eins og hann er í dag, sagði Runólfur Pálsson forstjóri. Í frumvarpinu er sérstaklega horft til lægri greiðsluþátttöku sjúklinga og bættrar geðheilbrigðisþjónustu með auknum framlögum til málaflokksins. Þetta tel ég mikilvægt ekki síst í ljósi þeirrar stöðu sem konur eru í en notkun þunglyndislyfja og kvíðastillandi lyfja er meiri en meðal karla og trúi ég því að bætt aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu muni skipta sköpum í því efni. Virðulegur forseti. Í frumvarpinu breytast útgjöld til félags-, húsnæðis- og tryggingamála mest frá síðustu fjárlögum. Sú breyting nemur um 6 milljörðum kr. Þar fer tæplega helmingur í Fæðingarorlofssjóð, 2,6 milljarðar, en sú aukning kemur til vegna þeirrar góðu ákvörðunar og vegna bættrar nýtingar á fæðingarorlofsrétti. En það er, eins og við vitum, mikið jafnréttismál, ekki síst í ljósi þess að feður hafa síður verið að nýta orlofsrétt sinn jafnvel eftir lengingu fæðingarorlofs í 12 mánuði. Þetta eru vonandi teikn um breytta tíma, að fleiri feður séu að nýta sér fullan fæðingarorlofsrétt. Af öðrum jafnréttismálum vil ég minnast á breytingar á fjárheimildum til Samtakanna '78 sem eru samkvæmt frumvarpinu viðbót upp á 25 milljónir sem hafa verið veittar í gegnum fjárlaganefnd í fjöldamörg ár. Það er viðbót við 15 millj. kr. samning sem forsætisráðuneytið hefur gert. Svo er það hin hækkunin, 9% hækkun á örorkulífeyri sem hér hefur verið rædd en sú hækkun mun að sjálfsögðu skila sér í bættum hag þeirra. Virðulegi forseti. Þetta fjárlagafrumvarp tekur að sjálfsögðu mið af þeim efnahagslegu áskorunum sem við höfum staðið frammi fyrir á síðustu árum. Það er ekki allt leyst, langur vegur frá því, í þessu fjárlagafrumvarpi. En við þurfum að hægja aðeins á í fjárfestingum. Þrátt fyrir það er full ástæða til að horfa björtum augum fram á veginn. Efni frumvarpsins, minnkandi halli ríkissjóðs og breyttar atvinnuhorfur gefa fullt tilefni til þess, enda hefur hagkerfið tekið hraðar við sér, eins og ég sagði áðan, en björtustu sviðsmyndir sýndu við upphaf að gerð fjárlagafrumvarps yfirstandandi árs. Næstu vikurnar er fram undan vinna okkar í fjárlaganefnd þar sem við förum yfir frumvarpið með gestum og rýnum það. Ég vonast svo sannarlega eftir góðu samstarfi við alla nefndarmenn.

Virðulegur forseti. Það hefur verið athyglisvert að hlusta á talsmann ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum í dag, talsmann ríkisstjórnarinnar í efnahags- og skattamálum. Hann hefur talað mjög skýrt um hugmyndafræði þessarar ríkisstjórnar. Þegar við í Samfylkingunni köllum eftir breyttri forgangsröðun, að breiðu bökin taki á sig aðhaldið frekar en lágtekju- og millitekjufólk, þá talar fjármálaráðherra um öfund gagnvart þeim sem gengur vel. Öfund. Þegar við köllum eftir varðstöðu um velferðarþjónustuna þá talar fjármálaráðherra um stjórnlyndi, að við viljum eyða annarra manna peningum, svona eins og 13 ára unglingur sem var að lesa bók eftir Ayn Rand. Spurning mín til hv. þingmanns Vinstri grænna er bara þessi: Hvert er eiginlega erindi Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í efnahags- og skattamálum í þessari ríkisstjórn? Hvert er erindið? Hvernig birtist það erindi í þessum fjárlögum?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Erindið er auðvitað að standa vörð um samfélagslegt kerfi sem við erum hér öll að fjalla um. Okkur getur greint á um leiðir, eins og sagt hefur verið. Ég tel að það sýnir sig í mörgum áherslum í þessu frumvarpi að erindi Vinstri grænna er mjög brýnt. Hér er verið að ná fram, ja, eigum við að segja ákveðnum þáttum sem ekki hafa náðst fram í fjölda ára, m.a. að láta örorkulífeyrinn fylgja t.d. verðbólgunni, sem hefur ekki gerst í mörg ár, eins og hv. þingmaður þekkir. Í stóru myndinni er mjög margt hér undir sem endurspeglar stefnu Vinstri grænna í mjög mörgum málaflokkum. Ég held að það erindi hafi birst áður þessi fimm ár og það heldur áfram að gera það núna í allflestum málaflokkum.

Frú forseti. Það eru ekki nema örfáar vikur síðan að flokksráðsfundur Vinstri grænna krafðist þess að veiðigjöld yrðu hækkuð og skattbyrðin milli launatekna og fjármagnstekna yrði jöfnuð. Ég hef svona pínulítið á tilfinningunni að Vinstri græn hafi fylgst með því hvað virkar vel fyrir Framsóknarflokkinn, að leika þann leik að tala í raun eins og þau séu í stjórnarandstöðu en styðja svo skattapólitík og ríkisfjármálapólitík Bjarna Benediktssonar og ætli núna að prófa hið sama, vegna þess að rétt eftir þessar yfirlýsingar er lagt fram fjárlagafrumvarp þar sem ekkert í þessa veru er að finna. Hér er lágtekju- og millitekjufólkið látið taka á sig aukna skattbyrði. Og af því að hér talar hv. þingmaður um varðstöðu, um að verðbæta grunnþjónustuna o.s.frv., þá sjáum við nú aldeilis gjöldin verðbætt  Ég vil spyrja hv. þingmann, vegna þess að það kom svo skýrt fram áðan þegar hv. þm. Kristrún Frostadóttir spurði fjármálaráðherra 

Ég bið hv. þingmenn að virða ræðutímann í andsvörum, sem er ein mínúta.

Virðulegur forseti. Mínúta er stutt, það er nú bara þannig. Að sjálfsögðu fylgi ég skattstefnu Vinstri grænna, það leikur ekki neinn vafi á því. Það hefur líka komið ítrekað fram. Öll þau ár sem ég hef verið partur af þessari ríkisstjórn, eða af þessum meiri hluta, ætti engum að dyljast það. Ég hef talað fyrir því að við eigum að þrepaskipta fjármagnstekjuskatti og ég tek undir þetta með veiðigjöldin, og ég tel að það sé undir í þeirri vinnu sem við erum að vinna. Ég hef líka talað sérstaklega um uppsjávarfiskinn og annað, hvort við eigum að horfa þangað eftir einhvers konar hvalrekasköttum. Ég held að við höfum líka sett mjög mikið mark okkar á ríkisstjórnina, bæði þá síðari og þá núverandi, m.a. með því að bæta við þriðja skattþrepinu, sem kemur auðvitað tekjulægstu hópunum best, ég held að ekki sé vafi á því. Skattstefna okkar liggur fyrir en í samstarfi mætumst við einhvers staðar á leiðinni og það gerðum við.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir hennar ræðu og þessa umræðu að sjálfsögðu um fjárlögin. Það hefur aðeins verið komið inn á veiðigjöldin og mig langar að fara svolítið inn í þá umræðu af því að menn eru svolítið að teygja sig þangað, ríkisstjórnarflokkarnir, sérstaklega eru tveir þeirra farnir að tala um að það sé hægt að sækja peninga í þann gróða og þann hagnað sem þar verður til. Það er svo áhugavert að þeir eru hver með sína stefnuna. Sjálfstæðisflokkurinn vill engu breyta. Framsóknarflokkurinn vill gera einhvers konar breytingar en helst ekki á veiðigjöldunum, frekar með einhverri almennri skattlagningu sem ekki hefur verið útfærð með neinum hætti. Þingmenn VG vísa síðan ítrekað í þá nefnd sem núna er að störfum. Mig langar að spyrja hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur hvar og hvernig væri hægt að haga þessari gjaldtöku og hvort hún sé sammála því að ef við erum á annað borð með veiðigjöld þá þurfi að vera mjög skýrt að fyrirtækin greiði þar sanngjarnt gjald, en að við sækjum ekki arðinn af auðlindinni með því að veikja veiðigjaldsstofninn og fela það inni í hinni almennu skattheimtu eins og til að mynda Framsóknarflokkurinn hefur talað fyrir. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Maður veltir því fyrir sér hvað sé sanngjarnt, okkur getur einmitt líka greint á um það. Hvað er sanngjarnt gjald af auðlind, hvaða auðlind sem er, hvort sem það er sjávarauðlindin eða einhver önnur auðlind? Gjaldið er núna afkomutengt eins og við þekkjum og ég held að það eigi að vera afkomutengt áfram. Það á eftir að koma í ljós hvort við getum náð saman um hvort prósentan sem við erum með sé sú eina rétta. Ég tel að það sé mjög mikilvægt það sem við erum núna að gera, að setja á og hækka gjaldstofninn á fiskeldið. Ég tel að það sé mjög mikilvægt vegna þess að það er vaxandi grein og gerir ekkert annað en að vaxa til framtíðar. Þá verður það eitt af því sem við erum a.m.k. ekki að elta eftir á. Án þess að gefa kannski eitthvað nánar út um það þá tel ég að það sé skynsamlegt að afkomutengja gjaldið. Ég myndi vilja færa það nær í tíma. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Það verður mjög spennandi að sjá hvað kemur út úr starfi þessarar nefndar. En mig langar samt að halda því til haga að auðvitað er eina færa og besta leiðin til að gera þetta með sanngjörnum hætti sú að greinin greiði markaðsgjald. Gjald sem er fundið út á markaði út frá framboði og eftirspurn. Það er auðvitað hin sanngjarna gjaldtaka í þessu. En aðeins að því sem hv. þingmaður kom inn á hér, sem eru rafmagnsbílarnir og aukin gjaldtaka þar. Ég hjó eftir því að hún nefndi að þar stæði til að koma með einhvers konar mótvægisaðgerðir því ég held að það sé algerlega ljóst að sú aukna gjaldtaka sem núna er fyrirhuguð muni að einhverju leyti hafa áhrif á eftirspurnina eftir rafmagnsbílum. Þótt ég skilji mætavel að menn vilji teygja sig eitthvað í þá átt að þeir sem aka um á þessum bílum standi straum af því sem það kostar að halda úti vegakerfinu, þá væri kannski betra að koma með annars konar kerfi í því. En mig langaði að spyrja hv. þingmann: Hvers konar mótvægisaðgerðir gætu það verið? 

Frú forseti. Ég ætla að segja það varðandi markaðsgjald og framboð og eftirspurn að ég hef alltaf haft áhyggjur af því að þá ráði þeir stóru för, talandi um samþjöppun í útgerð, og tel erfitt að koma í veg fyrir slíkt. Varðandi rafmagnsbílana og mótvægisaðgerðir þá höfum við ekki rætt neitt sérstaklega hvað getur tekið við eða hvernig. Ég bara velti því upp að þegar ívilnanirnar virðast ekki vera að skila sér í því að við erum að fjölga þeim enn frekar eins og á þessu ári, þá er spurning hvort það er eitthvað annað sem við getum gert. Við þurfum að huga að jöfnum umskiptum, þ.e. að við komum til móts við þá sem eru í neðri tekjutíundum og eiga erfiðara með að kaupa sér rafmagnsbíla. Mér finnst að við eigum líka að huga að því. En fyrst og síðast, og ég hef sagt það opinberlega, þurfum við að huga að heildstæðu mati þegar við erum í þeirri vinnu sem varðar gjöld á ökutæki. Munið þið í sumar þegar allt fór á hliðina 

Forseti. Mig langar til að spyrja hv. þingmann aðeins um loftslagsmál en markmið Íslands var 40% losun ásamt Evrópusambandinu. Það þýddi 29% samdrátt í losun á okkar ábyrgð sem hefur síðan verið uppfært upp í 55% samhliða Evrópusambandinu. Að auki er í ríkisstjórnarsáttmála talað um sjálfstætt 55%, markmið um samdrátt í losun, ekki í því sem fylgir með Evrópusambandinu. Þá langar mig til að spyrja hv. þingmann: Miðað við hvað? Það er mismunandi hvort miðað sé við á síðustu öld 1990 eða 2005 - 55% samdráttur miðað við hvað og sjást þess merki í þessu fjárlagafrumvarpi?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég ætla ekki að segja að ég viti nákvæmlega miðað við hvað. En hins vegar skal ég spyrja um það, það er lítið mál. Við getum gert það þegar ráðherra málaflokksins kemur til okkar, þ.e. umhverfis- og loftslagsráðherra. En ég vil bara minna á það hér að þegar horft er á framlög til umhverfismála er það gjarnan gert í gegnum þetta eina ráðuneyti. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga að það er verið að huga að loftslagsmálum í gegnum öll ráðuneyti. Matvælaráðuneytið hefur sett af stað mjög öfluga vinnu í samvinnu við bændur og aðra aðila, hagaðila, sjávarútveginn o.fl. Það er kannski það sem mér hefur fundist skorta á í umræðunni þegar verið er að tala um aðgerðir til loftslagsmála. Við þekkjum þetta með bílana, það er í umræðunni. En það vantar dálítið að ná utan um þessa heild þegar verið er að tala um framlög til loftslagsmála. Þau eru þvert á alla málaflokka og eiga líka að vera það. Öðruvísi náum við ekki árangri. En eins og ég segi varðandi þessa prósentu, við bara fáum að vita það þegar fulltrúar frá ráðuneyti umhverfismála koma til okkar .

Forseti. Mér finnst þetta gríðarlega merkilegt svar, sérstaklega af því að þetta loforð um 55% samdrátt í losun er í ríkisstjórnarsáttmálanum. Þetta kom einmitt ekki fram í fjármálaáætlun. Við lok þeirrar fjármálaáætlunar stendur að búið verði að ná 55% samdrætti árið 2030, en ekki er gerð nein grein fyrir áfangamarkmiðum að því lokamarkmiði, sem er rosalega skrýtið. Við erum að taka ákvarðanir um fjárveitingu í áttina að þessu markmiði og við viljum væntanlega fá að vita hvernig gengur. Það er ábyrg notkun á fjármunum hins opinbera, á almannafé. En það vantar algerlega. Ég spyr hv. þingmann: Þessar 740 milljónir eitthvað svoleiðis, fyrir síðustu kosningar átti það að vera milljarður aukalega sem átti að dekka þessi rúmu 15%, næstum 25% aukaaukningu á losunarsamdrætti. Mun það skila okkur í áttina að þessum 55% samdrætti í losun, miðað við eitthvað?

Virðulegur forseti. Af því að ég er með svo gott fólk á kantinum þá er mér sagt að þetta sé sjálfstætt landsmarkmið miðað við 2005 fyrir árið 2030. Þá liggur það alla vega fyrir að það er þannig. Eins og kom fram hjá forsætisráðherra þá er verið að uppfæra aðgerðaáætlunina sem á að taka mið af þessum breyttu forsendum og eðli málsins samkvæmt hlýtur það að vera mjög mikilvægt. Ég tel að við þurfum að bregðast við ef okkur sýnist svo, og þá höfum við tól og tæki til að bregðast við varðandi fjárheimildir og annað slíkt. Ég held að við séum öll saman í liði með það að vilja auðvitað ná þessum markmiðum. Það er afskaplega mikilvægt fyrir heiminn allan. Og af því að hér kom fram að við skiptum litlu máli í hinu stóra samhengi, af því að við værum svo lítil þjóð, þá er ég því algerlega ósammála og mér finnst það hættulegt, þegar við erum að reyna að fá fólk í lið með okkur til að taka þátt í þessu með öllum ráðum, að orða þetta með þeim hætti. 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir andsvörin og umræðuna hér áðan. Hún sagði áðan varðandi fingraför Vinstri grænna á fjárlagafrumvarpinu að þau væru í mörgum eða allflestum málaflokkum. Hún fór ekki í smáatriði þar, inn í ákveðna málaflokka, en ég myndi gjarnan vilja óska eftir því að hún væri aðeins nákvæmari í svörum sínum og segði í hvaða málaflokkum þetta væri, hvort það væri í málaflokkum sem róttækur, femínískur vinstri flokkur berst fyrir, hag hinna illa settu í samfélaginu og sem hafa sætt misrétti. Í hvaða málaflokkum er þetta? Öryrkja og aldraðra? Er þetta í skólamálum, heilbrigðismálum, sjúkraþjónustu, lyfjamálum, húsnæðismálum, barnabótum? Hvar er þetta nákvæmlega? Ég hef ekki séð þetta. Annað varðandi rafbílana. Ég veit að hv. þingmanni er mjög umhugað um loftslagsmálin. Ég get ekki séð annað en að þessar álögur á rafbíla sýni það raunverulega að íslenska ríkið ætli ekki að taka þátt í orkuskiptunum 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég ætla nú bara að leyfa mér að segja það að heilt yfir í gegnum fjárlögin sjáist áhrif okkar Vinstri grænna; á umhverfismálin, jafnréttis- og mannréttindamálin, örorkumálin, málefni aldraðra, heilbrigðismálin, og ég held að við höfum sett fingraför okkar mjög víða í þessu frumvarpi sem og þeim sem á undan hafa gengið á þessum fimm árum. Eðli máls samkvæmt þá setja allir flokkar sem í ríkisstjórn eru mark sitt á það með einhverjum hætti. Ég tel að við höfum náð góðum árangri. Við stöndum t.d. ofarlega á jafnréttiskvarðanum. Við erum framarlega í umhverfismálunum og ég held að þegar kemur að þessu sem við vorum að ræða áðan varðandi rafmagnsbílana, eins og ég hef áður sagt, þá verði að horfa til þess að ekki verði bakslag. Ef okkur sýnist að það verði raunin þá verðum við að bregðast við því.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið sem var kannski ekki alveg eins nákvæmt og ég óskaði eftir. En það liggur alveg fyrir varðandi rafbílana að þátttaka ríkisins í orkuskiptum er ekki með fullum þunga. Það virðist vera að íslenska ríkið ætli að vera með álögur á rafbílana en það ætti að vera drifkrafturinn í orkuskiptunum. Auðvitað kosta orkuskiptin sitt í ákveðinn tíma þegar verið er að koma þeim á. Þegar búið er að koma orkuskiptunum á þá á að taka stighækkandi skatta, væntanlega varðandi kílómetragjald. Mig langar að koma að jafnréttismálunum, það var minnst á þau og eins fæðingarorlof, sem er mjög mikilvægur þáttur. Ég tel að hjón eigi að sjálfsögðu að stjórna því sjálf, eða sambýlisfólk, hvernig það er. Hv. þingmaður minntist líka á Samtökin '78 sem fá 25 milljónir. Þegar ég hlustaði á þetta - og þessi ágætu samtök standa fyrir mjög skemmtilegum degi, Reykjavík Pride, og eru mjög sýnileg í umræðunni. En það eru líka aðrir hópar í samfélaginu sem ekki hafa notið jafnréttis, sem eru ekki sýnilegir, hafa ekki sinn eigin dag. Það er enginn blindradagur 

Virðulegi forseti. Þingmaðurinn kom inn á ansi margt og ég ætla ekkert að fara að tíunda einhver tiltekin samtök hér. Ég var að vekja athygli á því að forsætisráðuneytið tók upp hjá sér, eins og fjárlaganefnd bendir ítrekað á á hverju ári þegar hún er að veita ársframlög - við gerum það, ársframlög, aldrei meira. Forsætisráðuneytið hefur tekið það upp á sína arma, gert það að sínu og gert samninga til viðbótar þar um, eða mun gera það þegar fjárlagafrumvarpið verður samþykkt. Það er mikilvægt að átta sig á því að þau framlög sem eru að falla niður núna, sem hv. þingmaður minntist á í ræðu sinni, eru tímabundin. Í eðli sínu eru fjárframlög sem fjárlaganefnd bætir við á hverjum tíma tímabundin. Það er undir ráðuneytunum og ráðherrunum komið að gera samninga 

Frú forseti. Sannleikurinn er sá að það er auðvitað margt sem sameinar okkur á Alþingi, einfaldlega vegna þess að við erum hluti af sömu þjóð. Það er ekki þannig að hér séu allir ósammála um allt og ég ætla ekki að standa hér og halda því fram að allt sé vonlaust í fjárlagafrumvarpinu. Umræðan hér snýst hins vegar eðlilega um það sem aðgreinir okkur, um pólitíkina. Fjárlagapólitík snýst í mínum huga í reynd um einfalda en mikilvæga spurningu sem er sú hvernig samfélagi við viljum búa í. Hvernig virkar samfélagið okkar best? Hvað er það sem gerir okkur stolt af samfélagsgerðinni og af okkur sem þjóð? Fjárlögin eiga að vera leiðin að þessu markmiði. Umræða um grundvallarmál eins og fjármál á og verður að vera skýr, hún snýst um grundvallarafstöðu og þá er stundum erfiðara að tala skýrt en að fara um víðan völl. Varðandi þetta fjárlagafrumvarp er ekki nóg að lesa textann og rýna það sem hann segir, það þarf líka að leita eftir því sem ekki segir þar. Þögnin segir stundum heilmikla sögu af því hver pólitíkin er og það á sannarlega við um þetta fjárlagafrumvarp. En þetta fjárlagafrumvarp hefur meiri þýðingu fyrir samfélagið en oft áður í ljósi verðbólgunnar, í ljósi komandi kjarasamninga og í ljósi þess hver staða heimilanna er vegna hækkandi vaxta. Hér liggur fyrir frumvarp sem hljóðar upp á næstum 90 milljarða kr. halla og sú staðreynd fær merkilega litla athygli. Ríkisstjórnin kýs sjálf að segja þannig frá að afkoman sé betri en reiknað hafi verið með, en þegar fjármálaáætlunin var samþykkt í vor var gert ráð fyrir að hallinn væri 82,5 milljarðar. Nú er staðan 6,5 milljörðum kr. verri en þá, síðan í vor. Þá þarf að ræða það af alvöru hvað það er samfélaginu dýrkeypt að skulda. Heimilin á Íslandi þekkja þann veruleika vel, það er dýrt að skulda. Þetta er líka veruleiki íslenska ríkisins. Fjórði stærsti útgjaldaliður íslenska ríkisins er vaxtakostnaður og allir sem vilja verja lífskjör og verja velferð hljóta að vilja sjá það gerast að við séum ekki að ráðstafa fjórðungi af útgjöldum okkar í vexti til lengri tíma. Þá þarf að greiða niður skuldirnar en ríkisstjórnin ætlar að flytja skuldavandann yfir á næstu ríkisstjórn. Reikningurinn er einfaldlega skilinn eftir fyrir næstu stjórn og um leið fyrir þá sem yngri eru. Ríkisstjórnin er þar kannski dálítið í hlutverki mannsins sem stendur upp frá borði á veitingastað og skilur aðra eftir með reikninginn. Sá leikur þykir nú yfirleitt ekki flottur. Á meðan ríkisstjórnin hefur 90 milljarða kr. gat til að fylla þá eru lausnirnar sem hún boðar metnaðarlausar hvað varðar aðhald. Það er lækkun á framlagi til stjórnmálaflokka upp á 36 millj. kr., til Kvikmyndamiðstöðvar um 50 milljónir. Það er lækkun á ferðakostnaði ríkisins. Það er frestun viðbyggingar við Stjórnarráðið um ár upp á 850 milljónir. Samanlagt nær þetta ekki einu prósenti af vandanum. Ríkisstjórnin er í sama passífa hlutverkinu gagnvart verðbólgunni. Fjármálaráðherra talar vissulega um að ríkisfjármálin eigi að styðja við markmið Seðlabankans um að halda verðbólgu í skefjum og ná henni niður en hann segir okkur ekki hvernig. Ríkið hefur stóru hlutverki að gegna í því að halda aftur af verðbólgunni en stígur allt of fá skref. Það eru fjölskyldur landsins og heimilin sem fá reikninginn af þessu aðgerðarleysi. Á meðan stendur Seðlabankinn hjá og biður fólk vinsamlegast um að hætta bara að eyða peningum. Hátt húsnæðisverð á einn stærsta hlutann í verðbólgunni og ákvarðanir ríkisstjórnar í heimsfaraldrinum eiga sinn þátt í þeirri hækkun. Lausnin er vitaskuld að auka framboð en líka að auðvelda uppbyggingu. Fjárlagafrumvarpið er líka þögult um þetta stóra hagsmunamál heimila og fjölskyldna landsins. Stofnframlög til uppbyggingar í almenna íbúðakerfinu eru lækkuð um 2 milljarða og svarið er hið hefðbundna: Það er starfshópur að störfum. En í allt sumar hefur þessi erfiða staða verið til umfjöllunar í samfélaginu öllu, ört hækkandi vextir á húsnæðislánum, en engu að síður birtist okkur þetta fjárlagafrumvarp að hausti með fá svör hvað varðar vexti, veruleika fólksins í landinu og verðbólguna. Fjármálaráðherra talaði í kynningu á fjárlagafrumvarpi um tækifæri í einfaldara ríkiskerfi og sameiningu ríkisstofnana. Þar er ég honum einlæglega sammála. En engar beinar tillögur liggja hins vegar fyrir. Sem þjóð eigum við sennilega ekki bara heimsmet í fjölda ráðherra miðað við höfðatölu heldur líka í fjölda ríkisstofnana miðað við höfðatölu. Mér skilst að þær séu um 163. Það mætti minna hæstv. fjármálaráðherra á að eitt af hans fyrstu þingmálum fyrir rúmum 20 árum fjallaði um lágmarksstærð ríkisstofnana en tillögur til að fylgja eftir þessum hugmyndum hefur vantað. Þær eru ekki í þessu frumvarpi. En á meðan sá sami fjármálaráðherra talar fyrir þessum sannleika sagði hann það þræleðlilegan leik að henda upp nýjum ráðuneytum og fjölga ráðherrastólum eftir síðustu kosningar sem skilaði okkur reikning upp á einhverja milljarða. Sameiningar stofnana hefðu verið prýðisgóð leið til hagræðingar og hér eru skemmtileg tækifæri til að hugsa hlutina upp á nýtt og skapa nýjar lausnir. Það þarf líka að ræða sölu á hlut í Íslandsbanka í samhengi við þessi fjárlög og auðvitað blasir þar við trúverðugleikavandi ríkisstjórnarinnar eftir það hvernig hún stóð að málum síðast. Sú hætta er fyrir hendi að þessir fjármunir almennings lokist inni í bönkunum og nýtist ekki til innviðauppbyggingar eða greiðslu skulda. Ríkisstjórnin hefur talað fyrir því að það eigi að verja viðkvæmustu hópana fyrir áhrifum verðbólgunnar. Ég ætla að gefa mér það að allir í þessum sal séu sammála um það markmið og nauðsyn þess. En hér vantar líka skýrar aðgerðir og svör. Tekjuöflun ríkisins felst á sama tíma fyrst og fremst í því að auka byrðarnar á millitekjufólki. Millitekjufólkið fær töluvert harðan skell í þessu frumvarpi. Ungt fólk, sem finnur t.d. nú þegar illilega fyrir hærri vöxtum á fasteignalánum og hækkandi verðlagi úti í samfélaginu. Hingað vill fjármálaráðherra sækja tekjur og þessar aðgerðir bíta millitekjuhópinn en líka þann viðkvæmasta. Það er erfitt að sjá fyrir sér, þegar verið er að hækka gjöld með þeim hætti sem þetta fjárlagafrumvarp boðar, hvernig það á að vinna gegn verðbólgu. Ég nefni stimpilgjöld, ég nefni áfengisgjöld, við þekkjum dæmin öll en síðan kemur veiðigjald á útgerðirnar sem hækkar um 0,9 milljarða, það er 3 milljörðum lægra en það var árið 2018. Veiðigjöld dagsins í dag standa varla undir fiskveiðieftirliti enda heyrist orðið veiðigjald ekki þegar forystumenn ríkisstjórnarinnar tala um fjárlagafrumvarpið. Orð bankamálaráðherrans heyrast að vísu ekki heldur, sem hefur verið í fjölmiðlum og talað um hvalrekaskatt. Maður spyr sig hvort rödd hennar heyrðist eða hvort hún beitti sér ekki þegar á reyndi. Frú forseti. Við verðum að tala um heilbrigðismálin sem eru stærsti liður fjárlaganna og sá málaflokkur sem þjóðin öll er einhuga um að vilja verja en líka efla. Þar blasir við vandi til skemmri tíma og til lengri tíma. Það eru engar breytingar á framlögum til sjúkrahúsþjónustu í þessu frumvarpi. Hér finnst mér vanta langtímahugsun. Hér finnst mér vanta framtíðarsýn fyrir heilbrigðiskerfið og auðvitað þarf að tækla verðbólguna til að geta staðið undir heilbrigðiskerfinu til framtíðar. Áskoranirnar blasa við. Það er mönnunarvandi. Sérfræðilæknar skila sér ekki heim eftir sérfræðinám erlendis. Hjúkrunarfræðingar hverfa til annarra starfa. Heilbrigðisstarfsfólk er í dag eftirsóttustu starfskraftar heims og við þurfum sem samfélag að standast samkeppni að utan. Viðreisn vill þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta, hjúkrunarfræðinga þar með talda. Það væri liður í því að styrkja heilbrigðiskerfið til lengri tíma litið. Viðreisn hefur áður lagt fram þingsályktunartillögu um einmitt þetta og samningar við sérfræðilækna þjóna sama tilgangi. Ég hef farið yfir nokkra af þeim þáttum sem við gerum athugasemdir við í þessu frumvarpi, hvers vegna ríkisstjórnin geti varið það að almenningur fái ekki sanngjarnan hluta af því að stórútgerðin fái einkarétt á að nýta sjávarauðlindina. Ég vil líka nefna að hluti af því að fara vel með fjármuni almennings er auðvitað að velja gjaldmiðil sem auðveldar okkur lífið í stað 

Frú forseti. Í fyrirspurn á hæstv. fjármálaráðherra hérna áðan benti ég á það sem er í rauninni meginstaðreynd þessa fjárlagafrumvarps, að enn er gert ráð fyrir að auka útgjöld ríkissjóðs þrátt fyrir að okkur hafi verið sagt á undanförnum árum á tímum Covid-faraldursins að sú útgjaldaaukning sem þá átti sér stað yrði aðeins tímabundin. Að loknu því tímabili tækju við ráðstafanir til að greiða niður þær skuldir sem þá höfðu safnast upp. Raunin virðist hins vegar vera sú að þessi skyndilega útgjaldaaukning vegna neyðarástands vegna heimsfaraldurs hafi myndað nýjan grunn í útgjöldum ríkisins sem halda bara áfram að þenjast út jafnt og þétt. Þegar ég spurði hæstv. fjármálaráðherra um þessa ráðgátu vísaði hann í skýrslu Kristínar Ólafsdóttur, sem er líklega ekki á sömu pólitísku línu og hæstv. ráðherra en látum það liggja á milli hluta því að það var ágætt að hann skyldi hafa það gagn til að glugga í um hvað væri að gerast hjá ríkisstjórninni í þessari stjórnlausu útgjaldaaukningu. Hæstv. ráðherra taldi að þetta væri líklega að miklu leyti vegna launahækkana en sleppti því þó að benda á að það óhjákvæmilega tengist þeim vexti sem verið hefur hjá hinu opinbera og hjá ríkinu á undanförnum árum með fjölgun stofnana. Enn heyrðum við tilkynningar um nýjar stofnanir í umræðum hér í gær og fjölgun starfsmanna. Og eftir höfðinu dansa limirnir. Forsætisráðuneytið hefur í tíð þessarar ríkisstjórnar vaxið miklu meira en nokkurn tímann áður í sögunni þótt ekki sé gert ráð fyrir áframhaldandi vexti þar á sama hátt og áður, hugsanlega vegna þess að það er ekki til húsnæði til að koma fyrir öllum nýju aðstoðarmönnunum. Og talandi um aðstoðarmenn ráðherra og starfsfólk þessarar ríkisstjórnar, því fólki hefur fjölgað og er orðið miklu fleira en nokkurn tímann áður. Kerfið allt fylgir þessum tóni og vex. En á sama tíma og ríkisstjórnin kynnir fjárlög sem eru enn í neyðarástandsstíl hvað útgjöldin varðar þá er ekki komið til móts við þá sem verða fyrir mestum áhrifum af þeirri neyð sem nú er kannski hvað mest aðkallandi sem er verðbólguþróunin. Þar bætir ríkisstjórnin rækilega í og gefur tóninn fyrir nýtt ár með hækkunum á öllum helstu gjöldum, þar með talið og eiginlega alveg sérstaklega gjöldum á samgöngur og eldsneyti með nýjum refsisköttum og hækkun þeirra sem fyrir voru á meðan annars staðar er litið til leiða til að draga úr áhrifum hinnar skyndilegu hækkunar á orkuverði. Þannig blasir það við að ríkisstjórnin ætlar að hækka mjög verulega kostnað við rafmagnsbifreiðar en segir okkur að það sé allt í lagi vegna þess að kostnaður á aðra hækki enn þá meira. Það verður enn þá dýrara að eiga og reka hefðbundinn, sumir myndu eflaust segja gamaldags bíl, en engu að síður er eru slíkar bifreiðar enn nauðsynlegar og ekki hvað síst á landsbyggðinni. Svoleiðis að á meðan útgjöldum er haldið í hæstu hæðum eru borgararnir skattpíndir í auknum mæli, m.a. á þeim sviðum þar sem síst skyldi, þar sem það hefur áhrif á kjör fólks og útgjöld heimilanna óháð tekjum. En hvað segir athugasemd hæstv. fjármálaráðherra okkur um komandi kjarasamninga? Ráðherrann lítur í raun svo á að það sé nauðsynlegt að halda áfram að hækka gjöld og skatta vegna þess að annað væri þensluhvetjandi. Jafnvel þó að hækkunin væri hlutfallslega minni þá væri það samt þensluhvetjandi. Hvað segir það okkur um viðhorf ríkisstjórnarinnar til næstu kjarasamninga ef ráðið til að takast á við verðbólguna er fyrst og fremst það að þrengja að kjörum almennings, að hlutverk ríkisins í því sé að taka meira af launaseðli fólks? Fjárfestingar eru annað atriði sem veldur talsverðum áhyggjum og enn eigum við eftir að komast til botns í því hvert ríkisstjórnin raunverulega stefnir í því efni. Rannsókn þessa fjárlagafrumvarps er auðvitað enn á frumstigi en við sjáum að vísbendingarnar eru ekki sérstaklega jákvæðar, margar hverjar. Jú, menn státa sig af framkvæmdum við Landspítalann sem, eins og flestir held ég að hafi gert sér grein fyrir núna, hefðu átt að fara allt öðruvísi fram og við að byggja nútímalegan spítala á hentugri stað frá grunni. Framkvæmdin við Hringbraut dregist mjög á langinn og áætlanir ekki staðist um. Mér sýnist að ríkisstjórnin í þessu fjárlagafrumvarpi geri ekki ráð fyrir því sem þegar er fyrirséð um umframkeyrslu þar. Það er ekki einu sinni vitað hvernig húsnæðismálum ríkisvaldsins sjálfs verður háttað. Það hefur verið óvissa með framkvæmdirnar hérna við kassann sem var ákveðið að bæta við þingið. Húsnæðismál ráðuneyta, sérstaklega utanríkisráðuneytisins og innviðaráðuneytisins, virðast vera í óvissu eftir að slitnaði upp úr samningum við Landsbankann um framtíðarhúsnæði þeirra. En það er líka ástæða til að hafa áhyggjur og ekki síður af fjárfestingu í framtíðarvexti. Til að mynda er það mjög sláandi að enn skuli 600–800 nemar sem hafa áhuga á að komast í iðnnám ekki fá að fara í það nám. Ég minnist þess að í áratugi hafa stjórnmálamenn talað um mikilvægi þess að efla iðnnám og hvetja fólk til að fara í iðnnám í auknum mæli. Þegar ungt fólk svarar því kalli eru ekki settir peningar í að taka við fólkinu og mennta það á því sviði sem skiptir hvað mestu máli við framtíðaruppbyggingu íslensks efnahagslífs. Það er líka óvissa á öðru sviði iðnaðar, í kvikmyndaframleiðslu, þar sem ríkisstjórnin kynnir í fjárlagafrumvarpinu að fjárheimildir verði hækkaðar vegna endurgreiðslna kvikmyndagerðar á Íslandi um 300 millj. kr. Þetta er reyndar gamalt atriði, eitt af mörgum ágreiningsefnum ríkisstjórnarinnar, sem hér er til lykta leitt til að klára vanda síðasta og þar síðasta árs. Hins vegar gagnrýna kvikmyndaframleiðendur mjög það sem þeir túlka sem 30% niðurfærslu á Kvikmyndasjóði nú, ef við lítum fram hjá þeim fortíðarvanda sem verið er að gera upp. Á Bylgjunni í morgun kom fram að aðeins eitt verkefni að nafni True Detective, einhverjir þættir sem HBO framleiðir sem munu fara í framleiðslu á næsta ári, að endurgreiðslur vegna þess muni nema um 3 milljörðum kr. Tökur klárast í apríl á næsta ári og endurgreiðslur muni nema 3 milljörðum kr. í eingreiðslu. En í fjárlagafrumvarpinu fyrir allt árið 2023 sé gert ráð fyrir heildarendurgreiðslum upp á 1,7 milljarða. Eitt verkefni mun þurfa endurgreiðslur sem nema tvöföldu því sem gert er ráð fyrir að setja í málið í þessu fjárlagafrumvarpi. Gerast svona hlutir óvart eða eru menn að ýta á undan sér vandanum? Það gerist reyndar á fleiri sviðum, til að mynda í umræðu um útgjöldum til útlendingamála þar sem öllum á að vera ljóst að um verulegt vanmat er að ræða. Það er svo sem ekki nýtt í þeim málaflokki að menn jafnvel viljandi vanmeti þörfina og raunar á mörgum öðrum sviðum. Óvissan birtist ekki bara í fjárlagafrumvarpinu sjálfu. Hún birtist líka í umræðum stjórnarliða um fjárlagafrumvarpið og stefnu ríkisstjórnarinnar þar sem flokkarnir virðast núna algjörlega vera óbundnir hver af öðrum, tala hver í sína átt, jafnvel um grundvallaratriði eins og atvinnuvegina. Talsmenn eins flokks kynna fabúleringar sínar um gjörbreytt umhverfi og gjaldtöku í sjávarútvegsmálum. Aðrir segja eitthvað allt annað. Fulltrúar sumra flokka vilja draga úr iðnframleiðslu, sérstaklega álframleiðslu á Íslandi, aðrir flokkar ósammála því, a.m.k. í orði 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir prýðisræðu. Ég tek undir þau meginsjónarmið sem þarna komu fram. Ég lýsi, eins og hv. þingmaður, yfir miklum áhyggjum af því að enn skuli vera farið í útgjaldaaukningu á þeim tíma þegar ríkissjóður þarf einmitt að vera þetta raunverulega tæki sem Seðlabankinn þarf á að halda í baráttu sinni við verðbólguna. Við vorum öll sammála um það í þessum sal eftir Covid-tímann að við vildum taka stór skref strax, reyna að bremsa af þau áhrif sem Covid-faraldurinn gæti haft á íslenskt samfélag. Það gekk ágætlega, m.a. með dyggum stuðningi okkar í stjórnarandstöðunni, en það þarf að fara á bremsuna. Og það er pólitískt óþægilegt að gera það. Ég er sammála hv. þingmanni þegar kemur að því að reyna að greina einhverja meginstefnu í þessu frumvarpi. Hún er frekar óljós. Við heyrum hér réttilega að ríkisstjórnin er að verða eins og þríhöfða þurs, það eru bara mjög mismunandi skoðanir sem settar eru fram í hinum ýmsu málum, grundvallarmálum. Talandi um t.d. það að styrkja heilbrigðiskerfið með því að nýta krafta sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsfólks til að bæta þjónustu, nýta fjármagn betur. Það er búið að slá það út af borðinu af hálfu forsætisráðherra, sem mér finnst miður. Það sama gildir um iðnnám, sem hv. þingmaður talar um. Sagt er: Fáum fólk í iðnnám. En síðan eru allar dyr lokaðar. Ég hef miklar áhyggjur af að hagvaxtarspár miðað við Seðlabankann og Hagstofuna eru í kringum 5–6%, 5,5% á þessu ári en verða a.m.k. helmingi minni á næsta ári. Það eykur mjög mikið óvissu ríkissjóðs, m.a. til að standa undir þeim skuldbindingum og reyni að greiða niður skuldir. Inn í þetta fléttast síðan kjarasamningar. Þar er mín spurning, hún er kannski stór: 

Þingmenn eru beðnir um að virða ræðutímann.

Frú forseti. Hv. þingmaður spyr hér mjög áhugaverðra spurninga. Áður en ég kem að því að svara þeim vil ég nota tækifærið til að taka undir með hv. þingmanni. Ég nefni hér dæmi, sem við höfum reyndar oft talað um áður en er svo skýrt og setur hlutina í svo gott samhengi að það þarf að halda áfram að hamra á því, sem er tapið og hinn aukni kostnaður sem leiðir af pólitískum kreddum í heilbrigðismálum og birtist ekki hvað síst í því að verið er að senda sjúklinga til útlanda til meðferðar þar á einkareknum stofnunum fyrir miklu meiri peninga. Bara ef það gerist ekki hér heima þá er það í lagi - eins og þetta sé á einhvern hátt óhrein starfsemi sem megi borga meira fyrir að láta fara fram í útlöndum frekar en hér heima. Þetta er svipað og að við ætlumst til þess að allir aðrir framleiði gas en við viljum ekki gera það sjálf, eitthvað sem litið er á sem óhreina starfsemi sem verði að vera annars staðar og aðrir eigi að taka það að sér. En varðandi komandi kjarasamninga og hugsanlega aðkomu ríkisstjórnarinnar að því þá gefur það ekki til kynna að ríkisstjórnin verði samstiga í því hvernig hún nálgast kjarasamningana, hvernig talað er um til að mynda grundvallaratvinnuvegi landsins, eins og ég nefndi hérna áðan. Að mínu mati væri skynsamlegast fyrir stjórnvöld að taka þátt í samráðinu án þess að spila út sínu að öllu leyti strax, einfaldlega af taktískum ástæðum, það er nauðsynlegt að stjórnvöld gefi ekki allt sitt eftir og það sem kemur í framhaldi af því raski öllum áætlunum ríkisins. En á réttum tímapunkti væri best að stjórnvöld hyggju á hnútinn með skattalækkunum og gjaldalækkunum, hvort sem það væri tímabundið eða til lengri tíma. En þetta fjárlagafrumvarp gefur ekki til kynna að ríkisstjórnin sé tilbúin til þess.

Virðulegi forseti. Ég tel að verkefni ríkisstjórnarinnar verði ærið og hún verður að vera búin að móta sér stefnu sem hún getur fylgt eftir í kjarasamningunum, í samtölum við aðila vinnumarkaðarins. Fyrir mína parta gengur ekki að ríkisstjórnin skrifi undir hugsanlega mikla útgjaldaaukningu samhliða lækkun gjalda og skatta. Það tvennt fer ekki saman. Ég er sammála hv. þingmanni að við eigum miklu frekar að skoða svigrúm, hvata og hugsanlega lækkun skatta í tengslum við kjarasamningana. En við verðum að fara varlega. Svigrúm ríkisins er ekki mikið hjá ríkisstjórninni. Ef ríkisstjórnin ætlar að nota það svigrúm í eitthvað þá verður hún að vera komin með sýn og stefnu hvað það varðar. Ef ég væri þar sem þau eru, myndi ég segja: Gott og vel. Aðilar vinnumarkaðarins, þið verðið að leysa þetta að mestu sjálf. Við ætlum að forgangsraða m.a. í það sem brennur helst á ríkinu og það eru heilbrigðisstéttirnar, það er umönnunin. Við ætlum að forgangsraða því svigrúmi sem við höfum til að taka þann partinn og ýta undir þann þátt sem snertir heilbrigðiskerfið og umönnunarstéttirnar, heilbrigðisstéttirnar. Við verðum að fara að þora að taka utan um þær stéttir til að við sinnum heilbrigðismálunum mun betur. Ég held að ríkisstjórnin hafi miklu þrengra svigrúm en hún hafði síðast þegar hún þrammaði sjálf upp með lífskjarasamninginn í ráðherrabústaðinn. Ég vil spyrja hv. þingmann að því hvort hann hafi áhyggjur af því, eins og við í Viðreisn, að nú sé ríkisstjórnin búin að gefa merki varðandi 7,7% hækkanir á ýmsum gjöldum, m.a. bifreiðagjöldum, gjöldum sem hafa áhrif á millitekjufólkið, fólkið með lágar tekjur og millitekjur í landinu. Þetta mun hafa bein áhrif á það og heimilisbókhald þess. Þetta er ekki síst mikilvægt núna þegar sveitarfélögin standa frammi fyrir að gera fjárhagsáætlanir, þ.e. að ríkisstjórnin er búin að gefa merki hvað þetta varðar. Deilir hv. þingmaður með mér þeim áhyggjum 

Frú forseti. Ég tek undir greiningu hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur að mestu eða öllu leyti og hef mjög verulegar áhyggjur af því sem hún spurði um hér í lokin, þetta geti þvælst fyrir m.a. og ekki hvað síst gagnvart sveitarfélögunum og möguleikum þeirra til að koma til móts við launþega, koma til móts við heimili landsins. Það veldur mér samt enn meiri áhyggjum að það verði engin stefna hjá ríkisstjórninni, að það verði engin sameiginleg sýn. Þar af leiðandi geti hún ekki á réttum tímapunkti orðið til þess að leysa kjaradeilur sem við horfum fram á nú, einfaldlega vegna þess að innan ríkisstjórnarinnar sé engin sameiginleg stefna. Það vilji hver fara í sína átt og þau hafa reyndar tjáð sig um það að einhverju leyti nú þegar. Fyrsta atriðið sem ríkisstjórnin þarf að huga að, vilji hún koma að gagni á vinnumarkaði - og ég ítreka að ég tek undir með hv. þingmanni, ríkisstjórnin á ekki að vera leiðandi í þeim viðræðum - þegar kemur að því að menn munu vilja sjá hvernig t.d. gjöldum og sköttum verður háttað til að reikna það inn í heildardæmið, þá þarf stjórnin að vera tilbúin. En getur hún orðið það á meðan hún er svona út og suður? Það er erfitt að sjá það fyrir sér. Nú nota ég tækifærið og hvet ríkisstjórnina til að forgangsraða í vinnu sinni fram undan með því að reyna að ná saman um hvernig hún muni nálgast komandi kjarasamninga. Ef hún gerir það ekki þá verður aðkoma ríkisins jafnvel bara til tjóns.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína sem var um margt áhugaverð. Hann sagði m.a. að engin meginstefna ríkisstjórnarinnar væri í fjárlagaumræðunni og svo sagði hann seinna að það væri engin sameiginleg sýn og ég tek algjörlega undir það vandamál. Líka að það stefnir í mikil vandræði á vinnumarkaði og svo er það aðkoma ríkisstjórnarinnar. Ef ég væri formaður verkalýðsfélags myndi ég ekki vita hvað ríkisstjórnin er að fara með þessu fjárlagafrumvarpi. Hann nefndi líka varðandi útgjaldaaukninguna að hún væri ekki góð en ég tel að það sé mikilvægt á verðbólgutímum að verja þá verst settu, öryrkja, aldraða og tekjulága, verðbólga bitnar mest á þeim. Eins og ég lærði hagfræði, sem var ekki aðalfag mitt, er hægt að berjast gegn verðbólgunni með tvennum hætti. Það er peningamálastefnan, að hækka stýrivexti, taka peninga út úr hagkerfinu, eða þá með gjaldahækkunum eða skattahækkunum. Hv. þingmaður talaði gegn gjaldahækkunum og sagði að þær væru ekki góðar. Í lok ræðu sinnar minntist hann svo á gjaldtöku í sjávarútvegi og spurningin er þessi: Hver er staða hv. þingmanns til veiðigjalds og hvernig vill hann berjast gegn verðbólgunni? Ég hefði haldið að það ætti að auka útgjöldin varðandi þá verst settu og auka gjaldtökuna með bankaskatti og veiðigjaldi á þá betur settu meðan farið væri í gegnum verðbólguna. En ég náði ekki alveg hvernig hv. þingmaður lítur á það. Ég er honum algerlega sammála með heilbrigðismálin líka, en hvernig stefnu myndi hann vilja sjá í baráttunni gegn verðbólgu, varðandi gjaldtökuna og fjárlögin og sérstaklega varðandi veiðigjaldið? Hvar stendur hann í því máli?

Frú forseti. Fyrst varðandi verðbólguna. Það er alveg ljóst að á verðbólgutímum eru það ískyggileg skilaboð að ríkisstjórnin áformi að halda áfram að auka mjög verulega ríkisútgjöld, upp í um 1.300 milljarða sem óhjákvæmilega mun skila sér út í hagkerfið og ýta undir verðbólgu. Engu að síður er hægt með því um leið að draga úr útgjöldum, þá sérstaklega stækkun báknsins, að draga úr þeim sköttum sem hafa hvað mest áhrif á verðlag. Það eru skattar og gjöld sem bitna á fólki tiltölulega jafnt óháð fjárhag hvers og eins, til að mynda kostnaðurinn við að komast leiðar sinnar, kaupa eldsneyti, kaupa matvöru. Með því að lækka þó ekki væri nema tímabundið, ég hef nú sagst tilbúinn að samþykkja slíkar hugmyndir ef menn treysta sér ekki í skattalækkanir til lengri tíma, er hægt að hafa áhrif á verðlagsþróun, til að mynda hvað varðar eldsneytið. Það dreifist svo hratt út í allt annað verðlag, vegna flutninga, vegna þess að eldsneyti er nauðsynlegt við ýmiss konar framleiðslu o.s.frv. Það eitt og sér myndi skila sér í minni verðlagshækkunum en ella. En ríkisstjórnin ákveður að ríða á vaðið og ráðast í fullar hækkanir og jafnvel ný gjöld eða hækkun refsigjalda og allt þetta gefur bara tóninn fyrir aðra sem munu þá hækka verð af þeim ástæðum, eins og við höfum séð áður, eins og við sáum t.d. við síðustu og þarsíðustu áramót þar sem fyrirtæki tilkynntu um hækkanir á verði með vísan til þess að ríkisstjórnin hefði ákveðið að það skyldi ráðast í hækkanir gjalda. Fyrirgefðu, ég komst ekki, frú forseti, í að svara seinni hluta spurningarinnar en fæ vonandi tækifæri til þess hér á eftir.

Virðulegur forseti. Já, ég beið spenntur eftir síðasta hlutanum um veiðigjaldið og afstöðu flokks hv. þingmanns, sem hann er formaður fyrir, til veiðigjalda á sjávarútveg og gjaldtöku í þeim málaflokki. Hann mætti gjarnan svara líka um bankaskattinn, sem ég er forvitinn um. Ég tel að ef það eigi að berjast gegn verðbólgu þurfi að greina hvaðan verðbólgan kemur. Verðbólgan núna kemur vissulega með háu orkuverði, bensínverði, og það er alveg rétt að það má lækka bensíngjaldið til að stemma stigu við verðbólgunni þar. Matarverð líka, innflutt matarverð má lækka. En það verður samt að berjast gegn verðbólgu hérna heima fyrir og það á að gera með því að auka framboð á húsnæði. Það hefur ekki verið gert. Ég tók eftir því í ræðu hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur að hún talaði um að ríkisstjórnin væri með fjárlögunum að auka verulega eftirspurnarmegin, að það væri verið hjálpa fólki að kaupa húsnæði, sem er gott og blessað en það getur hækkað verð og keyrt áfram verðbólguna. Þetta er því kúnstugt en það þarf að taka þetta lið fyrir lið, eins og ég sagði, verðbólguna utan og heimatilbúnu verðbólguna. Ég held hins vegar að þessi ríkisstjórn og þessi fjárlög sýni enga stefnu gagnvart komandi kjarasamningum og þar verður raunverulega kompásinn stilltur, í samningaviðræðunum. Þá sjáum við hvað raunverulega kemur upp úr hattinum, af því að ég get ekki lesið neina stefnu út úr þessu - sem segir okkur náttúrlega hvernig samsetning ríkisstjórnarinnar er. En ég tel samt að í núverandi kerfi þar sem við erum með aðalatvinnuveg þjóðarinnar, sem er sjávarútvegsmálin, sjávarútveginn, sem er gríðarlega öflug atvinnugrein, að þeirri atvinnugrein beri að greiða meira til ríkissjóðs, ríkið eigi að taka meiri tekjur þar inn. Þetta er auðlindagjald og þannig getum við lækkað á aðrar greinar, sérstaklega greinar sem lúta að nýsköpun, eins og kom með fram um t.d. kvikmyndaverkefnið True Detective og annað slíkt, svo að við getum farið inn á önnur svið. Við þurfum að komast út úr auðlindahagkerfi yfir í þekkingarhagkerfi. Það er grundvallarmálið. 

Herra forseti. Fyrst tek ég heils hugar undir varðandi húsnæðismálin og mikilvægi þess að auka framboð. Á því sviði hefur þessi ríkisstjórn algerlega klikkað. Hún hefur brugðist í því að gera þær ráðstafanir sem dygðu til að auka framboð á húsnæði og dygðu til að gera húsbyggingar hagkvæmari, ódýrari. Það ætti að vera eitt af forgangsatriðum hennar í að takast á við verðbólguna. En þá að veiðigjöldum og sjávarútvegsmálum almennt. Hv. þingmaður bendir á að það mætti taka aukin gjöld af sjávarútvegi og setja í nýsköpun. Jú, það er hægt að leggja aukin gjöld á sjávarútveg en ekki allan sjávarútveg. Ég kem að því rétt strax, en fyrst að tengingunni við nýsköpun. Við megum ekki gleyma því að ein helsta undirstaða nýsköpunar á Íslandi undanfarin ár og jafnvel áratugi hefur verið sjávarútvegur sem hefur náð þeim árangri að hann hefur getað byggt upp í kringum sig stórkostleg nýsköpunarfyrirtæki. Alls konar tækni- og framleiðslufyrirtæki og þjónustufyrirtæki sem skipta bara verulegu máli fyrir íslenskt efnahagslíf og hefðu ekki orðið til nema vegna þess að sjávarútvegi var leyft að verða hagkvæmur, en einhvers staðar þarf að draga mörkin. Við viljum ekki sjá eitt sjávarútvegsfyrirtæki, eitt ofurhagkvæmt sjávarútvegsfyrirtæki sem skilar megninu af tekjum sínum í ríkissjóð. Við viljum ekki eina ríkisútgerð. Þess vegna byggja tillögur okkar varðandi gjaldtöku af sjávarútvegi á því að þær leggist á tekjurnar og hlífi þar með minni sjávarútvegsfyrirtækjum, svo við komumst hjá því að þetta renni allt saman í örfáar risablokkir, risafyrirtæki. Það hefur verið þróunin fram að þessu, 

Virðulegur forseti. Það er mjög mikilvægt að við ræðum fyrst hvaðan við erum að koma til að vita hvert við erum að fara. Ég verð að segja að við upphaf umræðu um fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár þá reikar hugurinn ósjálfrátt til þeirra ára sem varð hér efnahagslegt gjörningaveður af völdum heimsfaraldurs. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að það var vel staðið að því af hendi allra þingmanna í þinginu, stjórnar- og stjórnarandstöðu, að bregðast við á þeim tíma og um það ríkti ágætissamstaða hér. Við gátum brugðist við með myndarlegum hætti þannig að við getum þá sagt í dag: Við vörðum efnahagslífið, við vörðum framleiðslutækin. Þetta held ég að sé mikilvægt að við rifjum upp þegar við erum að rýna þetta fjárlagafrumvarp. Það kom ekki einhvers staðar ofan úr loftinu að við gætum stigið þau skref sem þar voru stigin. Það var einfaldlega vegna þess að ríkissjóður var í mjög sterkri stöðu. Við sjáum þegar við berum núna saman stöðu ríkissjóðs Íslands við önnur lönd að okkur hefur lánast að halda vel utan um ríkissjóð, um leið og við beittum honum af mikilli hörku til að undirbúa og veita öfluga viðspyrnu þegar kom að heimsfaraldri. Þess vegna var það mjög mikilvægt að fjárlaganefnd, meiri hluti fjárlaganefndar í það minnsta, lagði það til í vor við umræður um fjármálaáætlun næstu fimm ára að herða aðeins á skrúfunum, að láta ekki fram ganga eins og áætlanir voru fyrst uppi um þá fjármálaáætlun eins og hún var lögð fram. Öll teikn voru uppi um að efnahagslífið væri að taka við sér með þeim hætti að við þyrftum aðeins að stíga á bremsurnar. Þess vegna er ánægjulegt að sjá að hér er lagt fram frumvarp sem ber með sér að þau orð voru tekin alvarlega og gott að rifja það upp að þetta frumvarp er í raun og veru útfærsla á þriggja mánaða gamalli samþykkt Alþingis á fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Ég held að það megi fullyrða, virðulegur forseti, að það sé nánast ótrúlegt að horfa til baka með þessum hætti og sjá að við getum núna sagt að hér er meiri hagvöxtur og minna atvinnuleysi. Velferðarkerfin hafa verið varin, velferðarkerfin sem hafa notið aukinna framlaga á undanförnum árum, og á sama tíma hefur kaupmáttur í landinu sjaldan verið meiri. Þetta er í raun og veru stóra myndin sem ég vil að við rifjum upp, þar sem við vitum hvaðan við erum að koma og þannig getum við undirbyggt umræðuna um hvert við viljum fara. Ég ætla ekkert að mála myndina miklu bjartari en nauðsyn er til. Ég vil fyrst og fremst vera raunsær og ég held að það hafi verið raunsæi af þinginu í vor, snemmsumars, að grípa til þeirra aðgerða sem þar var gripið til enda hefur gengið gríðarlega vel hérna undanfarna mánuði. Þess vegna er það sérstakt fagnaðarefni þegar fram kemur hér í framsögu hæstv. fjármálaráðherra að 33% skuldaviðmið í árslok muni nást. Þetta er líklega - og ekkert líklega, þetta er mun bjartara en við þorðum að vona þegar við vorum að ræða endurskoðaða fjármálastefnu á sínum tíma og síðan fjármálaáætlun í fyrra og hvað þá síðastliðið vor. Það er á þessum grunni sem við getum síðan haldið áfram að byggja upp og takast á við þau verkefni sem eru á hverjum tíma og alltaf þarf að glíma við. Þótt þessi þykka bók, fjárlagafrumvarp fyrir árið 2023, innifeli ýmsar ráðstafanir, ýmsar tillögur, þá ætla ég ekki að draga neina dul á það að ég held að í þessu fjárlagafrumvarpi felist líka heilmikil tækifæri til að rýna og skoða betur hvernig við getum látið þessa miklu fjármuni sem um ríkissjóð streyma vinna miklu betur fyrir okkur í landinu heldur en er við fyrstu sýn. Þar sem við erum núna að falla inn í þann hluta umræðunnar um fjárlagafrumvarp þar sem menn fara að taka fyrir einstaka málaflokka og einstök atriði þá langar mig að fara þangað kannski einna fyrstur. Ég ætla fyrst að nefna þátt eins og orkuskipti og loftslagsmál. Ég hef tekið eftir því að sú umræða hefur aðeins flotið hér um í ræðum manna í dag og ég fagna því vegna þess að ég held að einmitt orkuskiptin og til viðbótar aukin framlög til rannsókna, nýsköpunar og þróunar séu þeir stóru póstar sem munu byggja undir efnahagslega velsæld okkar til lengri tíma, þar fyrir utan að standa vörð um og nýta fiskstofnana okkar með ábyrgum hætti, standa vel að baki íslenskum landbúnaði og slíkum greinum sem hafa undirbyggt hagkerfi okkar hingað til. Orkuskiptin komast í sérstakt kastljós þegar við skoðum ástand efnahagsmála í löndum í kringum okkur og við værum sannarlega ekki að ná þeim árangri í ríkisfjármálum, værum ekki að ná þeim árangri í efnahagslífinu hér á landi, ef við værum jafn háð innfluttum orkugjöfum, eins og mörg önnur ríki sem við sjáum núna að glíma við mun hærri verðbólgu við mun þrengri stöðu í fjármálum sínum heldur en við þó glímum við. Orkuskiptin eru ekki þannig að við leysum þau í eitt skipti fyrir öll. Þau eru langtímaverkefni. Ég vil nefna, virðulegur forseti, af því að ég hef tækifæri til þess að starfa á öðrum vettvangi vegna orkuskipta, á vettvangi orkusjóðs, að gróskan hér úti í samfélaginu og viljinn til að leita nýrra orkugjafa og raungera orkuskiptin, fyllir mig mikilli bjartsýni. Þess vegna vil ég segja um þau markmið sem við höfum sett okkur í loftslagsmálum að vissulega getur verið torsótt að ná þeim en ég er fullur bjartsýni á að við náum þeim. Ég vil lýsa þessum stundum með þeim hætti að það séu ákveðin tómatsósuflöskuáhrif í þessu öllu saman. Við hristum flöskuna og svo kemur þetta bara í stórum skammti og kannski of stórum skammti vegna þess að gróskan í þeim heimi, í þeim umsóknum sem voru sendar til orkusjóðs í sumar, segir mér einfaldlega það að ef við höfum dug og þor til að standa á bak við nýsköpun á þessu sviði þá muni þetta verða áfram einn af okkar sterkustu póstum í efnahagslífinu, að grípa innlenda orku og byggja efnahagskerfið okkar á þeim þætti. Það er annar þáttur sem tengist kannski einstaka málaflokkum sem ég vil nefna á þessum stað í umræðunni, virðulegi forseti, sem ég vil að hv. fjárlaganefnd spreyti sig aðeins á að skoða, hafi hún ákveðna möguleika til þess eða þá í framhaldi af því þegar við ræðum næstu fjármálaáætlun. Í ráðstöfunum okkar erum við með ýmsar tilfærslur í kerfum sem við höfum byggt upp á undanförnum árum. Við erum t.d. að greiða niður flutningskostnað raforku til þess að jafna á milli dreifbýlis og þéttbýlis. Ég myndi vilja sjá í þessum sal samstöðu um það að orkuskipti og notkun raforku væri jöfn fyrir alla landsmenn, að það væri ekki gerður greinarmunur á hvar á landinu við byggjum með tilliti til þess hvað það kostar að flytja raforkuna til okkar. Ég veit að framleiðsla og sala er á samkeppnismarkaði og þannig vil ég alveg hafa það. En hér erum við t.d. að leggja verulega fjármuni til að jafna verðmun á milli þéttbýlis og dreifbýlis. Við endurskoðun á eignarhaldi Landsnets tel ég einmitt að eigi að horfa til þess hvernig við getum látið efnahagsreikninga þessara félaga sem þar eru að vinna með okkur í því að skapa slíka jafnstöðu þarna á milli. Ég held að það sé fyrir þingið, fyrir þingmenn, ótal tækifæri til að rýna í frumvarpið og þó að ég nefni þetta dæmi sérstaklega og útfæri það ekkert með nákvæmum hætti í stuttri ræðu hér, þá eru ótal tækifæri fyrir okkur að hugsa hvernig við getum nýtt fjármunina betur af því að það eitt er langstærsta og besta efnahagsaðgerðin til lengri tíma. En stóra myndin er þessi, eins og ég sagði í upphafi minnar ræðu: Við erum með meiri hagvöxt og við erum með minna atvinnuleysi og okkur gengur betur en við þorðum að vona. Kjarninn í þessu öllu saman er innleggið í framtíðina; að standa að málum þannig að það verði samspil peningamálastefnu, ríkisfjármálastefnu og að verja hag heimila. Það mun verða prófsteinninn á hvaða árangri við náum á næstum árum.

Frú forseti. Það er svo merkilegt með Sjálfstæðisflokkinn að stundum er eins og hann sé haldinn alveg ótrúlegu blæti gagnvart gjöldum og gjaldahækkunum, svo lengi sem gjöldin leggjast ekki á þá tekjuhæstu og eignamestu í íslensku samfélagi. Hér ræðum við fjárlagafrumvarp og ég var að lesa um það að Sigríður Andersen væri með böggum hildar yfir þessu frumvarpi. Hér sjáum við að kolefnis- og eldsneytisgjöld hækka um 7,7%, bifreiðagjöld hækka um 7,7% og kílómetragjöld. Þarna er verið að kroppa þó nokkra milljarða af almenningi. Allt lekur þetta auðvitað út í vísitölu neysluverðs, hefur áhrif á lánin hjá heimilunum. Við vitum það öll og ég held að það reyni enginn að mæla móti því að svona flatir neysluskattar leggjast þyngst á tekjulægstu hópana, þeir lenda hlutfallslega þyngst á það fólk sem ver hæstu hlutfalli tekna sinna til neyslu. Þannig er það bara. En ég er forvitinn að heyra hvernig hv. þm. Haraldur Benediktsson telur að þessi aukna gjaldtaka, m.a. af eldsneyti, muni dreifast um landið. Hvernig munu byrðarnar lenda með tilliti til búsetu? Er ekki algerlega ljóst að hér er verið að skrúfa upp landsbyggðargjöld, landsbyggðarskatta? Það sé verið að láta fólkið í hinum dreifðari byggðum borga brúsann og taka á sig aðhaldið sem felst í þessu frumvarpi. Hvað finnst hv. þingmanni um þessa forgangsröðun í skattamálum sem birtist í frumvarpinu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætu fyrirspurn. Eitt af þeim atriðum sem meiri hluti fjárlaganefndar lagði fyrir ríkisstjórnina í samþykktri fjármálaáætlun í vor var að það þyrfti, og það voru engin ný tíðindi, að fara í endurskoðun skattkerfis umferðar. Við beinlínis skrifuðum inn í okkar tillögur í nefndaráliti okkar að það þyrfti að hraða þeirri vinnu og þetta er í mínum huga fyrsta birtingarmynd af því við erum á leiðinni inn í nýtt skattlagningarkerfi. Ég get spurt hv. þingmann á móti: Finnst honum eðlilegt að við séum hér með ívilnunum, sem sannarlega þarf á að halda til þess að leysa fram einhverja þróun, að heimila nýorkubílum að keyra um vegina án þess að greiða eðlilegt endurgjald fyrir það? Varðandi hækkun eldsneytisskatta og dreifingu þeirra um landið þá ætla ég ekkert að loka augunum fyrir því sem hv. þingmaður nefnir, það mun leita í verðlag og mun bitna á þeim sem þurfa að kaupa mikið eldsneyti. Ég ætla ekkert að þræta fyrir það. En heildaráhrifin af þessum gjaldabreytingum eru einhvers staðar á bilinu 0,1–0,2% og það skora ég á hv. þingmenn að ræða í umræðunum um svokallaðan bandorm, að við náum betur utan um það hvaða áhrif þessi gjaldahækkun hefur til þess að við getum þá alla vega horfst í augu við hana.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Hann gerir að umtalsefni þá staðreynd að í þessu fjárlagafrumvarpi er m.a. verið að draga stórkostlega úr ívilnunum vegna hreinorkubíla og það verður að teljast nokkuð kaldhæðnislegt að einmitt þegar kannski fólkið í lægri tekjuendanum er farið að sjá fram á að það geti orðið hagkvæmt fyrir sig að kaupa rafmagnsbíla og taka þátt í orkuskiptavegferðinni, eftir því sem olían hækkar í verði og bílarnir verða ódýrari í framleiðslu, þá akkúrat tekur ríkisstjórnin upp á því að skrúfa fyrir þessar ívilnanir. Þetta er bara svolítið dæmigert fyrir skattapólitík þessarar ríkisstjórnar. Hæstv. fjármálaráðherra er stéttvís maður og gerir ofboðslega vel við sitt fólk í þessu frumvarpi að því leytinu til að skattbyrðinni er velt yfir á lágtekju- og millitekjuhópana. Ég skil hins vegar ekki alveg hvernig þingmenn eins og hv. þm. Haraldur Benediktsson, þingmenn í hinum dreifðari byggðum, geta réttlætt þessa pólitík fyrir sínum umbjóðendum. Eins og hv. þingmaður nefnir er þessi gjaldtaka sem hér er boðuð aðeins byrjunin. „You ain't seen nothing yet“, það eru skilaboðin til landsbyggðarinnar. Við erum að fara að sjá veggjöld, gangagjöld, hærri kílómetragjöld. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi séð þetta fyrir sér þegar hann átti samtöl við sína kjósendur í aðdraganda kosninga, að örfáum mánuðum síðar eða ári síðar myndi hann standa hér í ræðustól og tala fyrir stóraukinni gjaldtöku sem leggst þyngra á tekjulægri hópana 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr hvort ég hafi séð það fyrir mér í aðdraganda síðustu kosninga að tala fyrir aukinni gjaldheimtu á þessu sviði. Kjósendur sem ég tala við eða bara fólkið sem býr í mínu kjördæmi sem ég er að tala við spyr: Af hverju er ekki unnið að því að bæta dreifikerfi raforku svo það verði kostur fyrir okkur að nota nýorkubíla, eða rafmagnsbíla í þessu tilfelli? Ég heyri á hv. þingmanni að honum er það algerlega framandi að þegar við tölum um endurskoðun á skattlagningu umferðar þá þýði það ekki endilega skattahækkanir. Við erum að tala um endurskoðun skattlagningar umferðar þar sem við breytum skattandlaginu, þar sem við erum að horfa til annarra þátta en bara þess að nota bensín og dísil eins og hefur verið á undanförnum árum. Þeir þættir eru einfaldlega að hverfa. Það þýðir einfaldlega að einhvers staðar er skurðpunktur á því hvar við getum lagt gjöld á með þeim hætti án þess að íþyngja skattgreiðendum. Í því felst megininntak endurskoðunar skattlagningar umferðar. Við ætlum ekki að íþyngja þeim, við ætlum að breyta kerfinu þannig að það verði áfram sanngjarnt með þeim hætti að við séum að endurspegla notkun á vegum og öðrum mannvirkjum sem við þurfum að byggja og þurfum virkilega áfram að halda áfram að byggja og allir eru sammála um í þessum sal. Ég þarf ekki að fara yfir það. En ég skil það vel, virðulegur forseti, að honum sé algerlega fyrirmunað að átta sig á því að það sé líka hægt að lækka aðra skatta á móti, breyta gjaldstofni annarra skatta.

Forseti. Hv. þingmaður talaði um að það skipti máli hvaðan við værum að koma og vísaði í Covid sem kostaði ansi mikinn pening, skiljanlega. En hvernig ætlum við að koma okkur upp úr þeirri holu, því sem það kostaði? Sitt sýnist hverjum um hversu vel aðgerðirnar tókust hver fyrir sig, en látum það liggja milli hluta, staðan er eins og hún er í dag og við þurfum að gera eitthvað í því. Hvað gerum við og hvernig getum við lagað þetta? Eins og fjárlagafrumvarpið liggur fyrir framan okkur horfum við upp á rétt um 90 milljarða kr. halla á næsta ári, 89 milljarða. Það er með sölu á afganginum af Íslandsbanka sem eru 70–80 milljarðar, þá erum við komin í 160 eða 170 milljarða mínus varðandi rekstur, ef við tökum frá svona einskiptisaðgerðir, lagfæringar til að jafna þá stöðu. Ef við drögum frá þá stöðu sem væri uppi án þess að selja Íslandsbanka þá væru það rúmir 100 milljarðar í viðbót, við förum í 260–280 milljarða í mínus rekstrarlega séð áður en við seljum Íslandsbanka. Það er staðan eins og hún liggur. Það sem ég myndi vilja sjá er hvernig reksturinn, almenni reksturinn, óháð því að selja ríkiseignir, svona einskiptisaðgerðir, er að klifra í áttina að núlli. Það skiptir ekki máli hvort við séum að klifra upp í núll frá 280 milljörðum í mínus, munar vissulega upp á vaxtagjöld, eða frá 90 milljörðum í mínus því það þarf að vera jafnvægi á rekstrinum yfirleitt. Hvar endurspeglast það í fjárlagafrumvarpinu og í einhvers konar sviðsmynd fyrir okkur 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Allan tímann höfum við sagt, og hv. þingmanni finnst það væntanlega frasi sem ég segi næst: Við ætlum að stækka út úr vandanum. Það finnst mér kannski fyrst og fremst atriðið og var að reyna að draga það fram í þeirri stuttu ræðu sem ég hélt áðan. Það er að ganga eftir með þeim hætti að hér er meiri hagvöxtur, meiri tekjur ríkissjóðs en við gerðum ráð fyrir og hér er minna atvinnuleysi sem skiptir gríðarlega miklu máli. Það er í raun og veru þungamiðjan. Mér finnst alltaf skipta máli að við séum með lítið atvinnuleysi, mikla verðmætasköpun. Það er verðmætasköpunin og hvernig við drífum verðmætasköpunina áfram sem fyrst og fremst kemur okkur upp úr þessari holu sem hv. þingmaður nefnir svo. Ég nefndi eiginlega tvö atriði sem eru rannsóknir og þróun og nýsköpun sem við sjáum núna verða burðugan framtíðaratvinnuveg. Ég nefndi orkuskiptin í þessu sambandi. Allt eru þetta þættir sem halda raunverulega áfram að stækka kökuna. Bara til að taka það fram, virðulegur forseti, þá er ég algerlega fylgjandi því að við seljum eftirstöðvar af eigum ríkisins í Íslandsbanka en það er að sjálfsögðu sjálfstæð ákvörðun þegar að því kemur þegar það söluferli verður ræst. En meginmálið er þetta: Við þurfum að halda áfram að vaxa með þeim hætti. Við vöxum ekki ef við ætlum á sama tíma að setja hærri skorður eða íþyngjandi byrðar með einhverjum öðrum hætti og flækja aukna verðmætasköpun.

Forseti. Ég kom í þennan ræðustól í upphafi faraldursins og spáði aðeins fyrir um það hvernig þetta myndi fara og hvað þetta myndi kosta okkur, hvað við ættum að gera í kjölfarið. Þá nefndi ég einmitt að við ættum tvímælalaust að vaxa út úr vandanum. Þetta væri ákveðin hola sem við þyrftum að grafa til að fjármagna aðgerðirnar sem við þyrftum að fara í en síðan ættum við í rauninni bara að geyma þá holu og smám saman fylla upp í hana með eðlilegum rekstri. Það fór ekki alveg svoleiðis. Holan sem var grafin fannst mér vera grafin pínulítið rangt, á ákveðnum markaðsforsendum sem eru að valda vaxtahækkunum og vaxtagjöldum og ýmsu svoleiðis. Ég hefði frekar viljað fara í aðgerðir með Seðlabankanum, með beinu Seðlabankaláni t.d. sem væri í raun með engum vöxtum og það væri bara geymt, það væri bara á milli Seðlabankans og ríkisins að klára það í gegnum peningastefnuna meðan það væri hlutverk ríkisins í þeim aðstæðum, eins og í þessum aðstæðum, að verja fólk fyrir áhrifum verðbólgunnar sem er óhjákvæmileg, óháð því hvaða aðferð er notuð til þess að afla þessara aukafjármuna. Ég er því alveg með á því að við munum vaxa út úr þessu, það er bara spurning hversu langan tíma það tekur. Sem hluti af því þá lögðum við Píratar og aðrir í stjórnarandstöðunni til 9 milljarða nýsköpunarpakka strax í upphafi faraldursins. Það var ekki nógu gott, fannst ríkisstjórninni. Hún hækkaði aðeins sínar hugmyndir um nýsköpunarmálin en þegar allt kom til alls þá voru 9 milljarðar nákvæmlega það sem hefði dugað til að fjármagna það sem eftirspurn var 

Virðulegur forseti. Ég vil bara taka undir með hv. þingmanni. Ég heyri að við erum ekkert í grundvallaratriðum ósammála um það hvernig við tökumst á við það að komast upp úr holunni eins og hann nefndi. Það er fyrst og fremst með verðmætasköpun. Hvaða tón eða hvaða áherslur við sláum í þeim efnum getum við síðan deilt um. Ég vil aftur á móti ekki, og ég var að reyna að segja það í minni ræðu, nota gildishlaðin orð, en mér finnst bara ótrúlega góður árangur hafa náðst á stuttum tíma. Um leið og ég segi það þá hef ég líka ákveðnar áhyggjur vegna verðbólgunnar, sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni, sem er hluti af vanda okkar í dag og þess vegna var breytingin á fjármálaáætlun í vor hugsuð til að reyna að vinna gegn henni með þeim hætti og ég held að fyrstu merkin um það séu farin að sjást - áhyggjur mínar snúa að því hvernig efnahagsframvindan er í löndum í kringum okkur því að við erum gríðarlega háð henni. Kaupmáttur þar getur ráðið mjög miklu um hvernig okkur gengur, hvort sem við horfum til sölu afurða sem við framleiðum eða með komum ferðamanna. Kaldur vetur, hátt orkuverð í Evrópu, getur bitnað á okkur með þeim hætti að minni eftirspurn verði eftir ferðum hingað til lands og minni eftirspurn eftir vörum sem við framleiðum. En hv. þingmaður spurði heiðarlega hvernig við nákvæmlega ætlum að komast upp úr þessu. Ég var að reyna að lýsa því með þessum tveimur atriðum sem ég nefndi. Við getum nefnt fleiri. Hv. þingmaður vitnar í að þeir hafi akkúrat hitt á töluna um framlög til nýsköpunar en við sjáum í það minnsta, hv. þingmaður, að fjármunirnir sem við létum renna til þessa, og eru í þessu fjárlagafrumvarpi rúmir 11 milljarðar kr., hafa sannarlega hitt í mark og eru farnir að búa til mikil verðmæti og ég bind áfram vonir við það.

Frú forseti. Hæstv. fjármálaráðherra fór mikinn í umræðunni um stefnuræðu forsætisráðherra í gær og var borubrattur, fjörlegur og bara býsna skemmtilegur á köflum þótt ég væri ekki sammála öllu. Ég geri mér grein fyrir því að þessi umræða kláraðist í gærkvöldi en hins vegar var margt sem hann sagði þar sem tengir við það sem við erum að ræða núna, svona prinsippmál þegar kemur að sköttum, gjöldum, rekstri og hvernig á að dreifa þessu öllu. Hann ræddi mikið um samanburð á Íslandi og öðrum Evrópuríkjum og var á honum að heyra að á meðan allt væri í kaldakoli austur í Evrópu væri nánast sannkölluð himnaríkisvist hér. Meðal þeirra hluta sem hann nefndi í þessum samanburði voru annars vegar verðbólgutölur og hins vegar staða orkumála. Vissulega er það alveg rétt að það er margt sem er okkur mjög hagfellt og m.a. staða orkumála sem skapar okkur í augnablikinu mjög öfundsverða stöðu. En þá er rétt í upphafi að halda því til haga að sú staða er ekki til komin vegna Sjálfstæðisflokksins eða þessarar ríkisstjórnar út af fyrir sig umfram þann hlut sem allir aðrir flokkar í landinu eiga í þeirri fjárfestingu sem ráðist var í og allur íslenskur almenningur almennt. En það má hins vegar á móti spyrja hvort við værum í þessari ákjósanlegu stöðu ef stefna Sjálfstæðisflokksins hefði ávallt ráðið. Eins og þekkt er hefur það verið blautur draumur hægri manna í landinu, margra a.m.k., að einkavæða Landsvirkjun. Þá spyr ég: Hvert væri orkuverðið þá og hvert rynni arðurinn? Það er allt í lagi að hrósa sér af því sem maður á rétt á en láta hitt liggja á milli hluta og vera aðeins sanngjarnari í málflutningi sínum. Sá samanburður sem formaður Sjálfstæðisflokksins nefndi hins vegar ekki í gær í ræðunni og auðvitað vísvitandi var að þrátt fyrir sambærilega verðbólgu hér og í Evrópu, já, og talsvert lægri hér jafnvel en víða í Evrópu, þá búa íslensk heimili og smærri fyrirtæki a.m.k. við vexti sem eru margfaldir á við það sem t.d. tíðkast á evrusvæðinu. Því nefni ég þetta að fyrir rúmu ári talaði hæstv. fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, um nýjan veruleika í vaxtamálum þegar Seðlabankinn var að bregðast við heimsfaraldri og lækkaði skarpt vexti. Hann gaf fólki, ekki síst ungu fólki, blákalt fyrirheit um að framtíðin væri runnin upp með nýjum veruleika í vaxtamálum Íslendinga, lágvaxtasvæði með sem byggði á örmynt. Þrátt fyrir viðvörunarorð mjög margra í stjórnarandstöðunni þá um þetta, að þetta væri líklega tímabundið og ekki til lengri framtíðar miðað við núverandi stöðu, þá stóð hann bara mjög staffírugur hér í pontu og andmælti harðlega og sagði að víst yrði þetta svona. Frú forseti. Orð fjármálaráðherra og reynds stjórnmálamanns til áratuga vega að sjálfsögðu mjög þungt í umræðunni og fólk, eðlilega margt, treysti þeim og skuldbatt sig unnvörpum miðað við þennan nýja veruleika. Tók ný lán, skuldbreytti, breytti lánasamsetningunni, svo að dæmi sé tekið. Þessi nýi varanlegi veruleiki hæstv. fjármálaráðherra varði reyndar ekki nema í nokkra mánuði og búmm - kunnugleg staða. Og hvar erum við þá stödd nú og hvaða áhrif hefur þetta á almenning, ungt fólk, tekjulága og bara millitekjufólk? Því ofan á þetta birtist í fjárlögunum að fyrst og fremst eigi að sækja tekjur með skattahækkunum og með því að leggja álögur og flatar hækkanir ofan á ýmsa hluti sem verða bornar uppi af þessum sama almenningi sem nú er að súpa seyðið af nýrri stöðu í vaxtamálum. Þetta er bara ekkert svo lítill baggi að bera til viðbótar við hitt. Hæstv. fjármálaráðherra varð býsna tíðrætt um skattamál almennt í gær og hvernig ýmsir flokkar, gjarnan félagshyggjuflokkarnir, vildu hækka skatta á meðan hans flokkur vildi lækka þá ævinlega, alltaf. En skoðum þetta aðeins nánar og það er mikilvægt af því að Sjálfstæðisflokknum hefur, með þessari eilífu möntru sinni um að hann sé skattalækkunarflokkur, tekist að sannfæra stóran hluta almennings um að þannig sé það í raunveruleikanum. En þetta er hins vegar rangt. Nú er það þannig að allir flokkar gera sér meiri eða minni grein fyrir því að það er ólíkt að reka samfélag eða fyrirtæki og það þarf að afla tekna frá fyrirtækjum og almenningi til að standa undir sameiginlegum verkefnum ríkisins; löggæslu, menntun, heilbrigðiskerfi, alþjóðasamningum og ýmislegu öðru, já og auðvitað hafrannsóknum og umsjón með okkar dýrustu auðlind, fiskveiðiauðlindinni. Reyndar duga veiðigjöldin ekki til að standa undir þeim kostnaði en það er önnur saga sem við ættum kannski að tala aðeins meira um og oftar. Munurinn á frjálshyggjuöflunum og félagshyggjuöflunum liggur hins vegar í því að meðan þau fyrrnefndu líta svo á að skattar eigi eingöngu að standa undir nauðsynlegustu tekjuöflun og lágmarksþjónustu vilja þau síðarnefndu að þeir fari í að afla tekna en einnig til að jafna kjör fólksins í landinu. Þetta kallar fjármálaráðherra í ræðu sinni í gær stjórnlyndi, að félagshyggjufólk leyfi sér að vilja að þau sem eru mjög vel aflögufær leggi meira til samfélagsins en hin, jafnvel þó að þeir sem hafa auðgast óhóflega hafi gert það í skjóli nokkuð óeðlilegra laga og stundum fyrirgreiðslna. Ég kalla það hins vegar bara blákalt á móti svartasta stjórnlyndi af hæstv. fjármálaráðherra að ætlast til þess að stór og fjölmennur hópur í landinu líði skort vegna þess að ríkisvaldið gerir öðrum kleift að auðgast óheyrilega í skjóli t.d. óeðlilegrar úthlutunar á þjóðareign, svo ég nefni einhver dæmi. Herra forseti. Sagan sýnir að jöfn samfélög eru frjálsari, kraftmeiri friðsamari og framfarasinnaðri. Um það vitnar sagan og á þeirri stefnu og staðreynd byggir hugmyndafræði jafnaðarfólks, líka skattstefna þeirra. Herra forseti. Nú er það svo að eftir erfið áföll, vissulega að mestu utanaðkomandi, þarf að ná niður halla og ná jafnvægi í efnahagsmálum. Þá er áhugavert að sjá hvaða leið hægri menn fara. Í stað þess að freista þess að finna hverjir geta raunverulega borið hinar þyngri byrðar og hafa jafnvel hagnast býsna mikið vegna ástandsins og á ástandinu meðan á því stóð a.m.k., þá eru bara lagðir flatir skattar á allt saman sem bitnar á endanum verst á almenningi og auðvitað allra verst á þeim sem allra verst hafa það. Það segir sagan okkur. Þannig að ef það er einhver sem stendur undir nafnbótinni í þessum sal að vera kallaður „skattmann“ þá er það nefnilega Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins. Og ef einhver heldur því fram að þetta séu einhverjir órar vinstri manns sem stendur hér í pontu þá er allt í lagi að vitna bara til fyrrum þingmanns og ráðherra Sjálfstæðisflokksins, Sigríðar Andersen, sem segir í viðtali í morgun að svo langt sé gengið í aukinni skattlagningu með þessu nýja fjárlagafrumvarpi að það sé óhætt fyrir sósíalista að segja það gott, enda erindið þrotið. Skýrari verður nú dómurinn ekki, frú forseti, og það beint innan úr Valhöll. Þetta fjárlagafrumvarp, sem ég á eftir að ræða um hér síðar, ber þess auðvitað merki að ríkissjóður hefur verið rekinn með halla og vissulega þarf að bregðast við því. En það er auðvitað mjög bagalegt að stórum og nauðsynlegum verkefnum sem gefin eru fyrirheit um samdægurs á einhverjum fundum úti í bæ skuli ekki vera gerð skil í fjárlagafrumvarpinu og þingið eigi að vera í algerri óvissu um það í nokkrar vikur hvað það á að kosta. Þetta er óábyrgt með öllu. Það má segja að ríkisstjórnin sé að fara blandaða leið. Það er hægt að sýna aðhald með tvennum hætti. Það er að draga úr þjónustu en það er líka hægt að afla tekna og það er verið að skera niður hér, náttúrlega mjög /bagalega, í nauðsynlegri fjárfestingu og það er auðvitað ekki verið að bregðast við fjárþörf stóru kerfanna. Það hvort tveggja á eftir að koma í bakið á okkur. En síðan er verið að afla tekna, eins og ég sagði áður og ætla svo sem ekki að endurtaka það, og það er gert þannig að því er bara dreift flatt yfir. Ég hlýt að taka undir með hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni sem beindi spurningum til hv. þm. Haraldar Benediktssonar um hvað hans kjósendur í dreifðari byggðum segja við þessum álögum sem munu fyrst, harðast og síðast bitna á landsbyggðinni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu og ég ætla að taka undir með honum í því sem hann sagði í upphafi hennar, að honum fannst fjármálaráðherrann skemmtilegur og líflegur í ræðustólnum. Það fannst mér líka og mér fannst hv. þm. Logi Einarsson líka vera býsna skemmtilegur í sinni ræðu. En nóg um það, nóg um skjall. Mig langaði aftur á móti að grípa niður í ræðu hv. þingmanns og veita andsvar eins og það heitir um þessa þrákelkni manna að tala um að það eigi að selja Landsvirkjun. Það stendur ekki til að selja Landsvirkjun. Þeim hugmyndum var vissulega hreyft, m.a. í mínum flokki, við allt aðrar aðstæður en eru í dag. Ekkert í stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins, ekkert í sáttmála þessarar ríkisstjórnar. Enginn hefur það á takteinum í dag að selja Landsvirkjun enda væri engin samstaða um það í samfélagi okkar. Og þetta vildi ég láta heita andsvar, virðulegur forseti, og ég læt mér í léttu rúmi liggja hvort hv. þingmaður svarar því en þetta er ábending til hans, leiðrétting, sem ég vil koma á framfæri.

Frú forseti. Auðvitað svara ég þessu andsvari. Ég hélt því alls ekki fram að það væri neitt um þetta í stjórnarsáttmálanum. Ég hélt því ekki einu sinni fram að þetta væri í núverandi stefnu Sjálfstæðisflokksins. Ég var einungis að vitna til þess að ef sú stefna Sjálfstæðisflokksins að selja Landsvirkjun hefði orðið ofan á, sem á sínum tíma var svo sannarlega skrifuð á blaði og samþykkt á landsfundum í Laugardalshöll, þá væri veruleikinn aðeins annar heldur en er í dag. Því er það auðvitað bara þannig að batnandi fólki er best að lifa og gott að Sjálfstæðisflokkurinn hefur nú látið af þessu blæti sínu og ekki ætla ég að kenna hv. þingmanni um það. En svona var þetta nú. Það þarf ekkert annað en að lesa bara sögur, greinar, viðtöl, jafnvel ævisögur framámanna í þessum flokki. Þetta var auðvitað inni í myndinni og mikill vilji til þess um tíma þó að svo sé sem betur fer ekki nú.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til fjárlaga og hér erum við að ræða í sjötta sinn síðan ég kom á þing frumvarp um fjárlög. Þegar ég kom upphaflega inn á þing og tók þátt í minni fyrstu fjárlagaumræðu þá var ég sannfærður um að ríkisstjórnin væri að gera mistök, hún væri búin að búa til þannig kerfi, almannatryggingakerfi, sem væri orðið svo bútasaumað og flókið að það væri bara hrein og klár mistök og það þyrfti að leiðrétta þau mistök og koma hlutunum í lag, taka á þessum skerðingarmálum og keðjuverkandi skerðingum sem voru að valda því að þegar verið var að bæta inn í þetta kerfi þá skilaði það sér ekki til þeirra sem mest þurfa á því að halda. En ég er sannfærðari núna í dag um það að svo er málinu ekki háttað. Þetta er vísvitandi, viljandi uppbyggt kerfi sem fjórflokkurinn hefur byggt upp í áratugi. Nú eru þrír af þessum fjórum flokkum við völd, búnir að vera það síðustu fjögur ár og stefna á næstu fjögur og maður sér það á fjárlögunum að þeir eru að verja þetta kerfi. Verja vísvitandi og viljandi kerfi sem er byggt upp á þann hátt að ef einhvers staðar eru settar 10 krónur inn í kerfið má þakka fyrir að þegar þessar 10 krónur eru búnar að renna í gegnum almannatryggingakerfið, gegnumstreymiskerfið þar, þá fara átta af þeim beint í ríkissjóð aftur. En, þeir segja samt að viðkomandi, öryrki, ellilífeyrisþegi, hafi fengið þessar 10 krónur sem er rangt. Enn einu sinni er verið að leika sama leikinn og þeir vita vel af því. Það er þekkt að það sem sett er inn í kerfið mun ekki skila sér til þeirra sem þeir þykjast vera að hjálpa. Þeir eru að hæla sér að því að vegna þess að þeir settu 3% hækkun inn í kerfið í sumar geti þeir sett 6% um áramótin og þá sé þetta samtals 9% hækkun í, gleymið ekki, 9,7% verðbólgu. 3% sem komu í sumar voru til að vega upp á móti þeirri hækkun sem átti að koma um síðustu áramót þar sem almannatryggingar fengu rétt rúmlega helminginn af því sem þær áttu að fá til þess bara að mæta verðbólgunni. Nei, þeir eru ákveðnir í því að segja: Núna ætlum við að hækka um 9%. Fyrir þá sem eru á lægstu bótum þýðir það í kringum 27.000 kr. Ef við tökum þessar 27.000 kr. og förum að skipta þeim niður þegar búið er að setja þær í gegnum kerfið, mega þeir sem eru að fá þessar 27.000 kr. virkilega þakka fyrir það að þeir haldi eftir 20% af þeim. Þetta eru þeir að gera á sama tíma og þeir sjá ekkert að því, ekki nokkurn skapaðan hlut að því, að þeir sem eru með fjármagnstekjur upp á milljarð haldi eftir 780 milljónum eftir að hafa borgað 220 milljónir í fjármagnstekjuskatt. En það eru engar skerðingar hjá viðkomandi aðilum. Þeir fá að halda öllu sínu það sem eftir er. En á sama tíma eru örorkulífeyrisþegar, ellilífeyrisþegar, að fá einhverjar krónur frá lífeyrissjóði. Til að fá eitthvað úr lífeyrissjóði þarftu að hafa borgað inn í lífeyrissjóðinn af laununum þínum, þetta eru sem sagt launatekjur. Og hvaða skilaboð eru það að það skuli vera hægt að skila bara 5.000 kr. í vasann af fyrstu 25.000 kr. í lífeyrissjóð? Samt er frítekjumark upp á 25.000 kr. en það gildir bara ekki um allar gildrur almannatrygginga, vegna þess að við erum með kerfi sem gerir það að verkum að sumir bótaflokkar skerðast frá 11% og alveg upp í 65%. Þeir voru áður króna á móti krónu en eru núna í 65% á móti krónu. Þetta fannst þeim alveg svakalega flott, en það þýðir það að viðkomandi er ekki að fá þann ávinning sem hann hefur sett í lífeyrissjóðinn. En á sama tíma fær sá sem hefur fjármagnið, fengið kvóta og selt hann, arð. Hann þarf ekki að hlíta neinni skerðingu. Hvað haldið þið að það skili þessum sama aðila í vasann ef hann hefur 125.000 kr. úr lífeyrissjóði? 25.000 kr. Spáið í skattbyrðina og skerðingarnar, að 25.000 kr. skili sér af 125.000 kr. Það eru 100.000 kr. í skatta og skerðingar. Ef það er ekki hægt að flokka þetta undir fjárhagslegt ofbeldi og eignaupptöku þá veit ég ekki hvað á að segja um þau orð. Það hlýtur líka að segja okkur að það sé vísvitandi og viljandi gert að hafa kerfið svona áratug eftir áratug og bæta í það. Þeir ætla sér ekki að bæta hag þeirra sem lifa í almannatryggingakerfinu, þeirra verst settu. Þeir ætla sér ekki að taka á kjaragliðnuninni sem er þegar komin yfir 50%. Þeir ætla sér ekki að sjá til þess að þeir sem minnst hafa eigi fyrir mat. Það hlýtur líka að vera umhugsunarefni á þessum tímum að á sama tíma og einstaklingar í örorkukerfinu eru að reyna að safna sér fyrir íbúð, leggja inn á bankabók, borga fjármagnstekjuskatt af því sem þar er inni, að þegar viðkomandi er kominn upp í 3 milljónir þá byrja þeir að skattleggja tapið. Þá byrja þeir að skerða arðinn sem bankinn er að borga um 11–65%. Fyrst skattleggja þeir tapið. Síðan bæta þeir skerðingunni ofan á tapið. Hvernig í ósköpunum eiga þessir einstaklingar að fara að því að safna sér fyrir íbúð? Það er gjörsamlega útilokað. Hvers vegna er verið að refsa þessum einstaklingum bara vegna þess að þeir eru veikir? Aðrir lenda ekki í þessu, ekki fjármagnstekjueigandinn, ekki venjulegi launamaðurinn. Hvers vegna í ósköpunum telur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, og þessi ríkisstjórn sérstaklega, þörf á því að refsa þeim verst settu svona grimmilega? Ég skil það ekki og ég veit ekki hvað það er í þeirra sál sem veldur því að þeim finnist þetta réttlátt og eðlilegt. En ég er sannfærður um að því miður verði ekki hægt að breyta þessu nema með að koma viðkomandi ríkisstjórn frá. Og síðan hafa þeir bætt um betur með því að 3,5% sem voru í tilgreindri séreign voru sett inn í lífeyrissjóðakerfið til að valda enn meiri skerðingum. Enn meiri böl fyrir þá sem eru að borga í kerfið í staðinn fyrir að leyfa þessum 3,5% að vera bara séreignarsparnaður sem viðkomandi getur ávaxtað hvar sem hann vill og er þar af leiðandi hans eign. Nei, þeir vilja fá þetta inn í kerfið. Þeir vilja auka á skerðingarnar. Þeir eru búnir að reikna það út að þá geta þeir sett peninga inn í þetta, þeir fara í gegnum gegnumstreymiskerfi almannatrygginga, renna þar úr ríkissjóði gegnum vasa almannatrygginga og aftur beint til ríkissjóðs. Eftir sitja þeir sem áttu og eiga að vera sannfærðir um að þeir hafi fengið einhverjar hækkanir með engar hækkanir heldur tap.

Frú forseti. Í misheppnaðri tilraun til að breyta stefnuræðu sinni í uppistand sagði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að það hefði komið fram í fréttum hér að Píratar hefðu verið óánægðir með fjárlagafrumvarpið og það mætti svo sem bara ganga út frá því. Já, en við Píratar erum ekki ein um það að vera óánægð með fjárlagafrumvarpið. Stór hluti launafólks í landinu hefur lýst yfir áhyggjum um þær auknu byrðar sem lagðar eru á almenning. Í umræðu um fjárlagafrumvarpið talaði hæstv. ráðherra fjálglega um það að ráðast á verðbólguna en á sama tíma hækkar hann til muna mörg þeirra gjalda sem eru hluti af vísitölunni sem er notuð til að mæla verðbólguna. Þar með er hann að hella olíu á verðbólgubálið og skapa vítahring sem mun hafa slæm áhrif á ástand heimilanna. Þegar hann er spurður um þetta málar hæstv. ráðherra þetta upp sem skattalækkun, af því að hann hækkaði ekki gjöldin um sömu krónutölu og verðbólga hafði sagt til um. Ótrúlegt hvað Sjálfstæðismenn eru ávallt duglegir að mála allt sem þeir gera sem skattalækkanir, meira að segja skattahækkanir eins og þessar gjaldahækkanir eru. Á sama tíma og sífellt meiri byrðar og gjöld eru sett á heimilin í landinu þurfa sægreifarnir sem maka krókinn sem aldrei fyrr ekki að horfa upp á hækkuð gjöld fyrir afnot sín af auðlindunum. Nei, þau þurftu ekki að hækka í samræmi við verðbólgu. Ef við notum lógík hæstv. ráðherra er hann að veita sægreifunum veglega skattalækkun. Í umfjöllun Stundarinnar um tekjur ríkustu einstaklingana fyrir nokkrum vikum kom svo greinilega í ljós hin mikla breyting sem hefur orðið á skatttekjum ríkisins af þeim sem eru í hæstu tekjutíundinni. Ríkasta fólkið á Íslandi borgar nú orðið mjög lítinn tekjuskatt og greiðir þess í stað fjármagnstekjuskatt. Með öðrum orðum: Í stað þess að borga 46% tekjuskatt, líkt og launþegar í efstu þrepum gera, þá greiða hinir ríku aðeins 22% í fjármagnstekjuskatt. Á Norðurlöndum er þessi skattur frá 30 og upp í 42% en hér á landi má alls ekki hækka þennan skatt á vini og fjölskyldu hæstv. ráðherra. Einstaka auðmenn hugsa um samfélagið og velja að borga sér allt sitt út sem tekjur og greiða því 46% skatta. Því miður velja 99% þeirra að nota sér þennan fjölskyldu- og vinaafslátt hæstv. ráðherra og sleppa því við að leggja sitt af mörkum til þess að tryggja velsæld allra þeirra sem búa á íslandi. Hæstv. ráðherra predikar líka um að skera niður ríkisbáknið en þegar kom að því að fjölga ráðuneytum þá opnaðist buddan hratt og báknið fékk að vaxa og á meðan nær allar stofnanir þurfa að vera með aðhald milli ára í sínum rekstri er kostnaðurinn við öll ráðuneyti, nær öll ráðuneyti, að hækka um hundruð milljóna króna á hvert ráðuneyti. Já, það virðist skipta miklu máli hvar þarf að sýna aðhald og hvar er í fínasta lagi að eyða. Það er nefnilega mismunandi forgangsröðun sem skilur okkur í Pírötum frá flokki hæstv. ráðherra. Við Píratar viljum leggja meiri álögur á þá sem breiðust hafa bökin. Við viljum að þeir sem fá aðgang að sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar greiði raunhæft gjald í stað þess að allur ágóðinn renni í vasa örfárra sægreifa. Við Píratar viljum skoða það að hækka fjármagnstekjuskatt til þess að þeir ríku borgi sinn skerf til að tryggja að við getum haldið uppi grunnþjónustu hér á landi og stuðlað að meiri velsæld. Þegar talað er um að hækka slíka skatta byrjar grátkór hæstv. fjármálaráðherra að tala um að slíkt muni hefta nýsköpun og allt efnahagslífið. Við Píratar trúum á það að styðja vel við nýsköpun og vera með öfluga hvata til þess að skapa hér öflug fyrirtæki. Það er nefnilega þannig að þegar við erum með öflugt, samfélagslegt öryggisnet og starfsmenn búa við velsæld þá njóta fyrirtækin góðs af því að vera með heilbrigða, ánægða og sæla starfsmenn. Það er akkúrat þá sem fyrirtækin græða jafnvel meira. Við Píratar viljum líka sjá breytingu þegar kemur að tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga en þau síðarnefndu fá t.d. ekki neinn hlut af fjármagnstekjuskattinum sem, eins og ég benti á áðan, hefur orðið að valkosti hinna ríku til að skrá tekjur sínar. Við Píratar viljum líka alvöruaðgerðir í loftslagsmálum og við getum fjármagnað þær og öfluga nýsköpun á sviði loftslagsmála ef við látum þá sem raunverulega menga, stóriðjuna og iðnfyrirtækin, greiða fyrir þá mengun. En nei, hæstv. ráðherra vill ekki heyra á það minnst að skattleggja fyrirtækin heldur telur hann að best sé að sækja allt það fjármagn með því að rukka almenning með flötum skatti sem leggst verst á þá sem minnst hafa milli handanna, skatti sem virkar sem neikvæður hvati til að fara í orkuskipti í samgöngum. Þarna viðurkennir hæstv. ráðherra ekki að hann sé hækka skatta heldur bara setja upp gjöld. Við Píratar viljum bæta stöðu eldri borgara og öryrkja. Við viljum afnema skerðingar og tryggja mannsæmandi lágmarksframfærslu. Og já, við viljum láta hæstu tekjutíundina, sem tvöfaldaði kaupmátt sinn á milli ára, borga fyrir þessar breytingar því að þeir hafa efni á því en ekki þeir fátæku. Við Píratar búum nefnilega ekki í sama fílabeinsturni og hæstv. ráðherra, fílabeinsturni þar sem hann upplifir ekki þá fátækt sem er að aukast allt í kringum hann, fílabeinsturni þar sem ávallt er hægt að borða dýrindis mat og drekka fínt vín á meðan hinir tekjulægstu þurfa að neita sér um mat til að endar nái saman, fílabeinsturni þar sem biðlistar fyrir heilbrigðisþjónustu eru ekki til því að það er hægt að borga fyrir að hoppa fremst í röðina, fílabeinsturni þar sem sumarfrí á Sikiley er árlegt brauð á meðan þeir tekjulægstu vinna dag og nótt til þess eins að eiga ofan í sig og á. Frú forseti. Er ekki kominn tími til þess að hæstv. ráðherra komi niður úr fílabeinsturninum og átti sig á raunveruleikanum allt í kringum sig? Eða kannski er bara best að hæstv. ráðherra láti öðrum sem eru í betri tengingu við raunveruleikann um það að skapa framtíðarsamfélag velsældar og velmegunar.

Virðulegur forseti. Ég veit eiginlega ekki alveg í hvaða fílabeinsturni hv. þingmaður er eða hver raunveruleiki hans er. Er hann að tala um landið þar sem misskipting er minnst, þar sem tekjujöfnuður er hvað mestur? Íslenska þjóðin hefur það einna best allra þjóða í heiminum. Nú veit ég að hv. þingmaður þekkir þennan raunveruleika vel þótt hann hafi ákveðið að láta í ræðu sinni hér áðan líta út fyrir að svo væri ekki. Þannig að ég spyr hv. þingmann: Er þetta í alvöru lýsing á íslensku samfélagi sem hv. þingmaður fór með hér áðan? Er það ekki þannig, virðulegur forseti, að íslenska þjóðin hefur það heilt yfir mjög gott? Við sem hér erum inni ættum kannski frekar að sameinast um það að finna einmitt þá fáu sem því miður hafa það ekki nógu gott og einblína á raunverulegar aðgerðir til að bæta hag þeirra.

Frú forseti. Hv. þingmaður spyr hvort það sé nokkur misskipting á Íslandi. Jú, það er misskipting á Íslandi og hún hefur aukist til muna í stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar. Fátækt á Íslandi er kannski ekki það sama og fátækt annars staðar í heiminum en það er fólk sem neitar sér um mat, neitar sér um lyf og neitar sér um ansi marga hluti af því að það hefur ekki næga peninga milli handanna. Sér í lagi á þetta við um öryrkja, eldri borgara og einstæða foreldra. Ég hvet hv. þingmann til þess að fara og hitta það fólk, það eru ekki örfáir heldur þúsundir sem lifa við slíkt hér á landi. Það er nákvæmlega þessi fílabeinsturn sem við þurfum að fara úr og við þurfum að sjá hvernig ástandið raunverulega er hjá fólki. Ég vona að við getum fundið leiðir til þess að draga úr þessu ójafnvægi á milli þess hvernig hinir ríkustu lifa og hvernig stór hluti þeirra sem eru fátækir lifir hér á landi. Jú, við lifum við ýmislegt hér sem er gott miðað við mörg önnur lönd en bilið er samt sem áður að aukast milli hinna ríku og hinna fátæku.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ákvað að fara í andsvar við hann vegna þess að ég held að hann hafi einmitt snúið myndinni við þegar hann talar um fílabeinsturn. Förum aðeins yfir það. Lífsgæði hér á landi, þar erum við í fjórða sæti í heiminum samkvæmt Sameinuðu þjóðunum. Félagslegur hreyfanleiki, fimmti mestur í heiminum hér. Gini-stuðullinn, sem á að mæla jöfnuð innan OECD, fjórði mestur hér á landi. Öryggi, næsthæst. Fátækt 3,1%, næstlægst af OECD-löndunum, það á við fátækt eldri borgara. Við erum í þriðja neðsta sæta varðandi fátækt ungs fólks. Vil ég að einhver sé fátækur á Íslandi. Nei. Eigum við að sameinast um að reyna að koma í veg fyrir það? Já. En þetta er samt raunveruleikinn, hv. þingmaður. Stuðningur við barnafjölskyldur er fjórði mesti hér á landi af OECD-löndunum. Það er svo mikilvægt að þegar við stöndum í þessari pontu og tölum um jafn mikilvægt mál og fjárlögin og þá stefnu sem við eigum að marka okkur í efnahagsmálum, að við tölum út frá raunveruleikanum, ekki út frá fílabeinsturninum. En að því sögðu vil ég spyrja, vegna þess að hér komu til umræðu skattar og ég fer betur yfir það í ræðu minni á eftir: Hyggjast Píratar hækka eða lækka álögur á fjölskyldur í Reykjavíkurborg? Nú er ég að vísa í það að fasteignamat hefur hækkað alveg gríðarlega og við vitum að það er hluti af vandamálinu sem við glímum við hvað verðbólguna varðar. Þá hafa mörg sveitarfélög stigið fram og sagt: Við munum koma í veg fyrir það að farið verði dýpra ofan í vasa okkar skattgreiðenda vegna þess að við ætlum að lækka prósentuna, við ætlum ekki að hækka skatta á fjölskyldur í landinu. Hv. þingmaður fór aðeins yfir það að krónutöluaukningin væri skattahækkun, þó að fjármálaráðherra sagði það vera skattalækkun. Ég veit ósköp vel að hv. þingmaður veit mjög vel hvað átt er við með þessu. Þess vegna er kannski áhugavert bara að kalla það hér fram: Hvað hyggjast Píratar gera í þeirri aðstöðu sem þeir hafa, að ég held bara í Reykjavíkurborg reyndar, 

Frú forseti. Ég get því miður ekki svarað hv. þingmanni um það hvað Píratar í Reykjavík ætla að gera enda bý ég hvorki í Reykjavík né hef hitt þau nýlega. En hv. þingmaður talaði um að hér væri allt bara alveg ágætt. Þá langar mig að minna á söguna um það hvernig meðaltal er reiknað, en í mörgum af þessum mælingum sem hv. þingmaður nefndi er notast við meðatal. Manneskju með eina löppina ofan í sjóðandi vatni og hina í köldu vatni líður að meðaltali bara ágætlega. Það má ekki alltaf reiða sig á meðaltöl eða mælingar á því, eins og hv. þingmaður benti á, hvað við erum að gera gott og hvað við erum að gera slæmt vegna þess að þó svo að það gefi okkur að meðaltali hvert ástandið sé þá er fólk sem lifir við slæma fátækt. Það er fólk sem er að lenda á milli í kerfinu. Það er allt of mikið af því í okkar kerfum að við náum ekki að halda utan um fólk þrátt fyrir að við viljum það vegna þess að við erum með götótt kerfi þegar kemur að öllum bótum og öllum stuðningi við fólk. Ég vona það að hv. þingmaður, fyrst hún hafði svo miklar áhyggjur af skattlagningu á fjölskyldur, horfi líka á öll þau gjöld sem verið er að hækka í þessu fjárlagafrumvarpi og að hv. þingmaður skoði hver þeirra séu í rauninni skattar á fjölskyldur.

Virðulegur forseti. Já, haustið er með sanni komið þegar við fáum þessa fallegu bók í hendur. Við þingmenn verðum eins og spenntir skólakrakkar sem setjast að borði við nám með yfirstrikunarpennana og gulu miðana og byrjum að lesa og setja okkur inn í myndina. Þessi mynd sýnir kannski stóru myndina, sem ég kom aðeins inn á í andsvari áðan, þ.e. hvað við Íslendingar höfum það gott í heildina. Mig langar þá að byrja aðeins að segja frá því að við sem sitjum í Íslandsdeild Norðurlandaráðs áttum góðan fund hér fyrir nokkrum dögum þar sem við fengum félaga okkar í Norðurlandaráði, Eystrasaltsþinginu og góða gesti frá Úkraínu, Hvíta-Rússlandi og Rússlandi til að fara aðeins með okkur yfir stöðuna. Ég þarf ekkert að segja þeim sem hér sitja þvílíkan hrylling þjóðin í Úkraínu er að upplifa. Það er alveg ljóst að stríðsrekstur Pútíns hefur áhrif um allan heim og sérstaklega innan Evrópu. Á meðan úkraínska þjóðin greiðir gjald með lífi sínu og ættingja sinna tekst Evrópa á við mikla verðbólgu og orkukreppu. Það er okkur sem hér sitjum stundum hollt að fara aðeins út fyrir landsteinana eða tala við kollega okkar í hinum löndunum til að átta okkur á því hvaða verkefni verið er að glíma við. Nú er það þannig að Norðurlöndin, og Ísland þar að sjálfsögðu meðtalið, eru þau lönd þar sem hvað best er að búa í heiminum. Við erum svo lánsöm að íbúar okkar hafa það upp til hópa, bæði að meðaltali en líka miklu meira en það, mjög gott. Það er bara staðreynd og við vitum það öll. Samt er það þannig að kollegar mínir annars staðar á Norðurlöndunum eru að glíma við ofboðsleg vandamál sem við erum svo lánsöm að vera ekki að glíma við. Þó að við séum vissulega með verðbólgu eins og þau þá erum við með okkar hreinu sjálfbæru orku. Þar af leiðandi hefur stríðsrekstur og ofbeldi Pútíns ekki sömu áhrif hér og hjá vinum okkar í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Að þessu sögðu er það stóra myndin hjá okkur, hvernig við höfum það. Það er það sem þetta fjárlagafrumvarp sýnir svart á hvítu, að við erum á réttri leið. Við erum sem sagt í miklu betri stöðu en helstu nágrannaríki okkar og okkur hefur tekist að verja kjör heimilanna heilt yfir sem hafa séð fleiri krónur í vasanum. Íbúar hér eiga meira í íbúðunum sínum og finnst auðveldara að láta enda ná saman. Það sýna gögn og tölur alveg skýrt. Hallinn á ríkissjóði minnkar áfram og skuldahlutfallið er miklu betra en við þorðum að vona. Markmiðið í þessu frumvarpi er einna helst tvíþætt, þ.e. við þurfum að halda áfram að vinna á verðbólgunni og stuðla að stöðugleika. Það er það sem skiptir mestu máli fyrir alla landsmenn og ekki síst þá sem eru í lægri tekjutíundinni. Við þurfum líka að lyfta upp með nákvæmlega þeim. Það er þar sem fókusinn okkar á að vera. Við verjum viðkvæma hópa fyrir áhrifum verðbólgunnar með umtalsvert hærri bótum og barnabótaauka. Þetta bætist svo við þær skattalækkanir sem hafa á síðustu árum lyft langmest undir þá sem eru tekjulægstir. Hv. þingmaður kom einmitt inn á þá sem lenda á milli kerfa og þar vil ég taka undir með hv. þingmanni. Ég held einmitt að fókusinn okkar eigi að vera þar. Hver eru jaðaráhrif þess þegar við setjum á þrepaskipt skattkerfi? Hver eru jaðaráhrif þess þegar við erum með millifærslukerfi ríkisins? Við þurfum einmitt að horfa á það. Eru einhverjir hópar sem falla þarna á milli og hvaða aðgerðum þurfum við að beita til að ná sérstaklega til þeirra? Við þurfum að horfa á það í staðinn fyrir að tala eins og hér sé allt á vonarvöl, sem það svo sannarlega er ekki, og þess vegna þurfi einhverja allsherjarkerfisbreytingu, sem við þurfum ekki. Við höfum einmitt sýnt að við erum á þessum góða stað, m.a. vegna þess hvernig við höfum stýrt fjárhag ríkisins á síðustu árum. Þó að stóra myndin sé svona og við höfum það í mörgu svo gott - og ég held að það sé mikilvægt að við minnum okkur á það og föllum alls ekki í þá gryfju að tala okkur með einhverjum hætti niður - þá hef ég áhyggjur af fasteignamarkaðnum. Ég hef áhyggjur af ungu fólki sem þarf að komast inn á fasteignamarkaðinn. Vissulega höfum við hér og ríkisstjórnin gripið til aðgerða hvað það varðar til að aðstoða ungt fólk. En stóra málið er auðvitað að það er framboðsvandi, það vantar fleiri íbúðir. Þarna verðum við að tryggja að framboðið sé nægjanlegt og til þess verðum við að fá sveitarfélögin í lið með okkur. Við verðum einfaldlega að tryggja að byggðar verði fleiri íbúðir á höfuðborgarsvæðinu á næstu árum. Þá er mjög mikilvægt að sveitarfélögin einbeiti sér öll að því að koma þeim lóðum sem til eru samkvæmt skipulagi til framkvæmda þannig að hægt sé að hefja uppbygginguna. Vegna þess að ég talaði um sveitarfélögin þá hef ég, hafandi yfir áratugareynslu af vettvangi sveitarfélaga, oft talað um það hér að við þurfum líka að huga að tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég hafði mjög miklar áhyggjur af sveitarfélögunum í Covid en það ótrúlega gerðist að fjárhagur þeirra var betri en áætlanir og svartsýnustu spár höfðu gert ráð fyrir. Það var m.a. vegna þeirra aðgerða sem við fórum í, þær gögnuðust sveitarfélögunum til muna og þau stóðu þessa ágjöf miklu betur af sér en ég óttaðist í fyrstu. Mig langar líka að nefna annað sem ég mun leggja áherslu á í vinnu minni í fjárlaganefnd og vil fara yfir. Það eru framlög sem á síðustu árum hafa verið ákveðin í fjárlaganefnd. Ég er til að mynda að tala hér um endurhæfingarþjónustu, meðferðarþjónustu og annað. Ég held að við verðum að finna einhverjar skýrari leið til að gera hæstv. ráðherra grein fyrir því að við í fjárlaganefnd erum með ákvörðunum okkar að leggja til að þau setjist yfir þessa málaflokka og þessa samninga og leiti betri leiða. Ég er sem sagt að segja að það gangi ekki upp að ár eftir ár ákveði fjárlaganefnd að setja eitthvað inn, alltaf sömu verkefnin til sömu aðilanna, en þegar við fáum svo fjárlagafrumvarpið þá skilar það sér ekki inn í fjárlög næsta árs. Mér finnst þetta óeðlilegt og ég hygg að við í hv. fjárlaganefnd munum taka þetta fyrir. Að þessu sögðu vil ég bara alls ekki að við gleymum því hver stóra myndin er. Hver er stóra myndin? Hvernig höfum við það? Ég fór örstutt yfir það hér áðan og ég ætla að gera það aftur. Við erum oft að tala um hagvöxtinn og við erum að tala um beinu tölurnar í fjárlögum - og þær skipta máli, algerlega, en ég hef líka talað fyrir velsældarhagkerfinu. Það verður ekki allt mælt í meðaltölum eða hagvexti og við þurfum líka að hugsa um hvernig þjóðin hefur það. Í hamingju erum við í fimmta hæsta sæti innan OECD og í þriðja sæti í heiminum; lífsgæði, Ísland í fjórða hæsta sæti í heiminum; félagslegur hreyfanleiki, í fimmta sæti; jöfnuður, fjórði mesti í heimi innan OECD; öryggi, næsthæst innan OECD; öryggisupplifun, þriðja hæst; aðgengi að tækni, næstbest í heiminum; fátækt, næstlægst hjá eldri borgurum og þriðja lægst hjá ungu fólki; jafnrétti kynjanna, mest í heiminum; stuðningur við barnafjölskyldur, fjórða hæst innan OECD og svo mætti lengi telja; umhverfisgæði, hæst innan OECD; notkun endurnýjanlegra orkugjafa 90%, hæst innan OECD. Þegar hv. þingmenn koma hingað upp og ræða hlutina þá er mikilvægt að við horfum á stóru myndina og áttum okkur á því að við erum í grunninn í miklu lífsgæðasamfélagi. Því miður er það svo að lífsgæðum á heimsvísu hrakar. Nýlega rakst ég á frétt í Ríkisútvarpinu þar sem talað var um að lífsgæðum á heimsvísu hraki milli ára í fyrsta sinn í rúma þrjá áratugi. Þetta var samkvæmt nýrri skýrslu Sameinuðu þjóðanna. Bakslagið má helst rekja til áhrifa heimsfaraldursins á fæðuöryggi, afleiðingar þess og einnig til stríðsins í Úkraínu. Það er þó svo, hvað þessi lífsgæði varðar, að þá er Ísland í þriðja sæti sem verður náttúrlega að teljast ofboðslega gott. Í öðru sæti er Noregur og í fyrsta sæti er Sviss. Mig langar kannski að benda fólki sem hér hefur talað fyrir inngöngu í Evrópusambandið á þessa staðreynd. Það er kannski áhugavert að horfa til þess að í þessum þremur löndum eru lífsgæði mest.

Frú forseti. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann út í ákveðin atriði fjárlagafrumvarpsins sem varða baráttuna við verðbólguna. Lagðar eru til hækkanir á ýmsum gjöldum og það blasir við, og ég hygg að það sé óumdeilt, að það muni hafa bein áhrif til hækkunar á vísitölu neysluverðs. Fer það ekki gegn verðbólgumarkmiðum ríkisstjórnarinnar að fara út í þessar hækkanir sem við vitum að hafa áhrif út í verðlagið? Hvernig fer þessi gjaldapólitík ríkisstjórnarinnar saman við markmið Seðlabanka Íslands um að halda verðbólgunni í skefjum?

Virðulegur forseti. Það er rétt að nú er verið að hækka þessi gjöld samkvæmt fjárlögunum meira en við höfum verið að gera síðustu ár þar sem við höfum verið undir verðbólgu. Þessi gjöld hafa því verið að lækka að raunvirði á síðustu árum. Það er örugglega hægt að horfa á þetta með tvennum gleraugum en það er verðbólga hér á landi og ég veit að hv. þingmaður þekkir það líka að þjónustugjöldin þurfa að taka eitthvert mið af því. Þegar við hækkum ekki þjónustugjöld þá er kostnaðarhlutfallið að breytast. Ég spurði fulltrúa Pírata hér áðan - nú situr Viðreisn líka í stjórn í borginni. Þetta er auðvitað mikið hagsmunamál fyrir fjölskyldur í landinu og það má velta því fyrir sér hvað sveitarfélögin ætla að gera í sínum hækkunum. Hér er verið að fara mjög varfærna leið hvað þetta varðar en þó aðeins meira en við höfum gert öll síðustu árin þar sem við höfum í raun verið undir verðbólgu. Þá vitum við að kostnaðarþátttaka almennings í þeirri þjónustu sem verið er að veita hefur í sumum tilfellum farið lækkandi. Ég nefni hér sem dæmi leikskólaþjónustu hjá sveitarfélögunum. Þegar ég starfaði á því stigi var verið að tala um að sveitarfélögin væru kannski að greiða 60% og foreldrarnir 40%. Mér heyrist á sveitarstjórnarfólki núna að þetta sé farið að nálgast 90% á móti 10%. Þetta er í raun mjög áhugaverð umræða sem við þurfum að velta fyrir okkur, hvernig þessi gjöld eigi að vera og til hvers eigi að horfa. Það er jú sannarlega verðbólga og það þýðir auðvitað aukinn kostnað í þessu þannig að við verðum að bregðast við með einhverjum hætti. En ef hv. þingmaður er að ýja að því að setja ætti þetta í núll og ekki hækka þá held ég að það myndi hafa þveröfug áhrif á markmið þess að draga úr þenslunni sem svo sannarlega er í hagkerfinu okkar.

Forseti. Mér fannst spurningin í sjálfu sér ekki vera flókin en hún var sú hvort þessar hækkanir, sem hafa bein áhrif til hækkunar á vísitölu neysluverðs, fari ekki gegn verðbólgumarkmiðum ríkisstjórnarinnar. Ég skil þingmanninn ósköp vel að vilja fara með umræðuna inn á aðrar brautir en við erum hér að tala um fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Í því sambandi myndi ég vilja bæta við annarri spurningu af því að með þessu er afleiðingin sú að verið er að auka byrðar á millitekjufólk sem finnur þá þegar fyrir verðbólgunni af miklum þunga, með aukinni greiðslubyrði af lánum sínum, hækkandi verðlagi úti í samfélaginu. Hvert er framlag ríkisstjórnarinnar fyrir þennan hóp? Af því að þingmaðurinn nefnir sveitarfélögin og stöðu á húsnæðismarkaði þá vek ég athygli hennar á því að í fjárlagafrumvarpinu er verið að lækka stofnframlög til uppbyggingar í almenna íbúðakerfinu um 2 milljarða kr. Varla verður það til að flýta fyrir byggingu nýrra íbúða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þegar verið er að tala um uppfærslur á þeim krónutölugjöldum sem farið er í í fjárlagafrumvarpinu - það er mikilvægt að geta þess að þetta er uppfært á hverju ári í vinnu við fjárlögin - þá eru þessar krónutöluhækkanir núna um 1.000 kr. að meðaltali á einstakling á mánuði. Aftur á móti eru þær skattalækkanir sem við höfum farið í á síðustu árum og gagnast, eins og ég ítrekaði áðan, auðvitað langmest þeim sem eru tekjulægstir - það getur munað allt að 120 þús. kr. á ári eða 12 þús. kr. á mánuði. Það er nú allur munurinn sem verið er að tala um hér. Hv. þingmaður spurði mig líka eitthvað út í húsnæðismarkaðinn og þá verð ég að viðurkenna að ég man ekki alveg hver spurningin var. 

Frú forseti. Ég ætlaði einmitt að tala um húsnæðismálin. Eins og hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir benti á er verið að lækka stofnframlög vegna félagslegra íbúða um 2 milljarða. Á sama tíma talar ríkisstjórnin fjálglega um að byggja eigi hér fullt af íbúðum og gera fullt af hlutum í tengslum við húsnæðisvandann. En þegar við spyrjum um það hvar fjármagnið sé er alltaf farið út í að segja: Já, en sveitarfélögin. Við erum ekki að spyrja um sveitarfélögin og framboðið á lóðum hjá þeim. Við erum að spyrja: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Hvaða stofnfjárframlög ætlar ríkisstjórnin að leggja fram? Hvaða aðra hluti ætlar ríkisstjórnin að gera til þess að gera ungu fólki kleift að komast út á húsnæðismarkaðinn? Þetta eru spurningarnar. Ekki benda á aðra. Við erum að spyrja: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Það sést ekkert í þessu fjárlagafrumvarpi, ekkert nema niðurskurður þegar kemur að húsnæðismálunum. Því spyr ég hv. þingmann, sem hefur vonandi náð að lesa eitthvað annað út úr þessum þykku bæklingum en við hin: Hvar eru aðgerðirnar hér? Hvar er fjármagnið í aðgerðirnar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður segir: Ekki benda á aðra. Og spyr hvað ríkisstjórnin ætli að gera. Þá þurfum við kannski aðeins að velta fyrir okkur fyrst hvert vandamálið er áður en ráðist er í aðgerðir. Vandamálið hvað húsnæðismarkaðinn varðar er skortur á framboði. Það er í raun alveg sama hvað ríkið myndi ákveða að setja mikið af peningum í málaflokkinn, ef ekki er hægt að byggja íbúðir vegna þess að ekki eru til lóðir þá skilar það engum árangri. Ég sem er í stjórnmálum segi: Ég ætla að horfa á hvert vandamálið er og ég ætla að reyna að vinna að lausnum á því. Þá horfi ég til kollega minna í sveitarstjórnum og brýni þá áfram í því að það þurfi að vera framboð á lóðum svo að hægt sé að byggja. En það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það þarf líka að fara í ákveðnar aðgerðir er lúta að félagslegri hluta húsnæðismarkaðarins. Þar er starfshópur að störfum. Það hefur líka verið sagt að ákveðið fjármagn sé sett inn í varasjóð til að bregðast við því þegar þær tillögur koma fram. Það munu örugglega meiri fjármunir koma fram í þennan lið og það er hluti af lausninni. En það er bara alls ekki svo að það leysi vandann á húsnæðismarkaði. Mér finnst því miður mörgum þingmönnum, alveg sama hvar í flokki þeir eru, oft hætta til að tala um þennan ofboðslega mikilvæga markað eins og þetta sé bara félagslegt úrlausnarefni, eins og það séu ekki öll þessi verktakafyrirtæki þarna úti, allir þessir iðnaðarmenn, öll þessi tæki, öll þessi fjárfesting sem þarf að fara í. Þetta sé bara leyst með einhverju ríkisvaldi og ríkispeningum. Það er bara ekki svo. Langstærsti hluti af íbúðamarkaði á Íslandi er þannig að fólk á sínar eignir, það eru fyrirtæki úti í bæ sem byggja þessar íbúðir og þannig viljum við hafa það áfram. En við viljum að allir hafi þak yfir höfuðið og allir hafi tækifæri til að fjárfesta eða leigja íbúðir við hæfi. Þá þarf með einhverjum hætti að bregðast við félagslega hlutanum. Það mun vera gert. Um leið og tillögur starfshópsins liggja fyrir þá fara einhverjir fjármunir í það. 

Frú forseti. Það eina sem ég heyrði var að það sé starfshópur að störfum. Það eru alltaf starfshópar í öllu.

… sagði það bara einu sinni.

Ég heyrði heldur ekkert um hvað eigi að gera fyrir unga fólkið. Ég ætlaði að nota seinna andsvar mitt í að spyrja um hluti tengda Úkraínu, en áður en ég geri það langar mig að skora á hv. þingmann að hafa aðeins meiri metnað þegar kemur að staðsetningu Íslands á einhverjum listum. Að sjálfsögðu viljum við vera best í heimi, ekki í þriðja, fjórða og fimmta sæti. En varðandi Úkraínu þá vitum við að það er mikið að gerast og það þarf mikið mannúðarstarf þar, það þarf að styðja við hluti tengda varnarmálum og annað og styðja Úkraínumenn í sínu stríði. Ég sakna þess að sjá ekki hér í fjárlagafrumvarpinu sérstaklega fjallað um það hvaða fjármuni Ísland ætli að leggja í þetta, 

Virðulegur forseti. Hvað varðar unga fólkið og fasteignamarkaðinn þá höfum við verið að horfa til þess sérstaklega á síðustu árum. Það var mjög mikilvægt að við gátum ýtt undir það að hægt væri að nota séreignarsparnaðinn. Nú erum við líka komin með tilgreindu séreignina og mikilvægt að þau úrræði séu nýtt. Það eru leiðir til að aðstoða þá sem standa utan fasteignamarkaðarins við að komast inn á hann. En við þurfum auðvitað að horfa áfram til þessa hóps. Þetta er nákvæmlega það sem ég sagði í ræðu minni, ég hef enn áhyggjur af þessu. Við höfum stigið mörg mikilvæg skref, en þetta er áhyggjuefni. Við þurfum að horfa til þess áfram. Ég þakka mjög fyrir spurninguna um Úkraínu. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki búin að ná að lesa nógu mikið í þeim kafla og ég treysti á hv. þingmann sem situr núna í utanríkismálanefnd hvað það varðar. En þetta er auðvitað alveg gríðarlega stórt mál. Þar á Ísland að standa vörð um lýðræði, mannréttindi og frelsi og við eigum að standa með Úkraínumönnum. Það er mjög mikilvægt nú á þessum tíma þegar það fer að harðna í ári, aðeins hjá okkur en kannski mest hjá þeim sem nær standa og í Evrópu allri, að samstaðan haldi, að við 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var um margt áhugaverð. Hún talaði um að það væri erfitt fyrir ungt fólk að komast inn á húsnæðismarkað og annað slíkt og minntist á lífeyriskerfið og og við værum best í heimi á hinum og þessum listum. Þar væru efst Sviss, Noregur og Ísland. Ég hef búið í því ágæta landi Noregi, en ég hef aldrei heyrt minnst á fátæktarumræðu þar, aldrei. Ég hef aldrei heyrt sömu umræðu um stöðu öryrkja og aldraðra og hér á Íslandi, aldrei. Þetta fjárlagafrumvarp er ekki að gera neitt í því. Það er verðbólga og meira að segja fjármunirnir sem fara til þessara málaflokka halda ekki í við verðbólgu. Það var í umræðunni áðan. Það er hægt að tala um að Ísland sé best í heimi í hinu og þessu, Ísland er smáríki og við erum upptekin af því að einhver taki eftir okkur, sem er reyndar ekki mikið gert út í heimi nema kannski út af fegurð landsins. En ég get ekki annað sagt en mér finnst þetta fjárlagafrumvarp, sérstaklega eftir umræðuna í morgun, ekki taka tillit til lægstu laganna í íslensku samfélagi. Þetta er eins konar yfirstéttarfrumvarp. Svo er verið að segja við okkur hér að það sé allt í besta lagi, þetta sé alveg frábært samkvæmt OECD og hinum og þessum listum. Í síðustu kosningum, 25. september fyrir ári, fékk flokkur sem hefur það sem kjarnamálefni að berjast gegn fátækt, berjast fyrir öryrkja og aldraða, tæp 9% atkvæða. Flokkur stofnaður árið 2016. Hann er 100 árum yngri en Framsóknarflokkurinn. Svo er verið að segja við okkur hérna að það sé bara allt í góðu lagi í íslensku samfélagi, að allir séu sáttir. Ég held að það sé leitun að vestrænu samfélagi sem er jafn ríkt og íslenskt samfélag þar sem ríkir jafn mikið sundurlyndi og óánægja með kerfið og lítið traust til ríkisstofnana eins og á Íslandi. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er ekki alveg viss um að ég hafi náð utan um spurninguna í andsvari hans 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við búum í góðu samfélagi en það er ekki þessari ríkisstjórn að þakka eða stjórnvöldum. Það er ekki þannig. Við búum að svo stórkostlegum auðlindum á Íslandi sem eru fiskimiðin, náttúruauðlindirnar, orkumálin, sem við erum nánast búin að gefa frá okkur að hluta til Brussel, og stórkostleg náttúrufegurð. Það koma hingað 2 milljónir ferðamanna á ári. Það er það sem gefur verðmætin, verðmætasköpunina. Það getur vel verið að þetta sé gott samfélag fyrir alla. Það breytir því ekki að lægsti hluti samfélagsins hefur það ekki gott. Og varðandi fjárlagafrumvarpið, þegar rætt var hér um tekjumódelið og lagt til að hækka veiðileyfagjöldin t.d. eða bankaskatt, þá er maður bara sakaður um öfund og sósíalisma og kommúnisma. Fjármálaráðherra landsins er skattamálaráðherra landsins en ef aðrir nefna einhverjar tillögur í skattamálum þá eru það bara einhver önnur hugmyndafræði. Þetta frumvarp er algerlega laust við alla stefnu, algerlega, og sérstaklega í þessum málaflokkum sem þarf að taka á, t.d. í ljósi velgengni flokksins sem ég er fulltrúi fyrir. 

Ég vil minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann. Hann er ekki settur að gamni heldur til að jafna leika á milli hv. þingmanna.

Virðulegur forseti. Já, við höfum það svo gott á Íslandi út af landinu okkar, út af náttúruauðlindum en ekki stjórnmálunum. 

Virðulegi forseti. Það vekur furðu mína þegar fjárlagafrumvarpið er lesið hversu algjört skeytingarleysi gagnvart heimilum landsins er í þeirri verðbólgu sem nú geisar. Það er ekki nóg með að um skeytingarleysi sé að ræða, það er einbeitt stefna ríkisstjórnarinnar að láta verðbólguna koma eins harkalega niður á heimilum landsins og mögulegt er. Ég skil að það þurfi að ná niður verðbólgunni en þegar lækningin er svo miklu verri en sjúkdómurinn sjálfur, til hvers er þá lagt í þessa vegferð? Helstu aðgerðirnar gegn verðbólgunni virðast felast í vaxtahækkunum Seðlabanka íslands. Það verður að gera ráð fyrir að ríkisstjórnin styðji þessar óheyrilegu vaxtahækkanir því að þegar upp er staðið þá er það hún sem ber ábyrgð á þeim. En til hvaða aðgerða hefur ríkisstjórnin sjálf gripið gegn verðbólgunni? Af því tilefni vil ég nefna að hungurlúsin sem öryrkjum og öldruðum var færð með annarri hendinni í vor og svo tekin af þeim með hinni getur ekki flokkast sem aðgerð gegn verðbólgunni þó að fjármálaráðherra hafi ítrekað talað með þeim hætti. Jafnvel þótt sú aðgerð, 3% hækkun, hefði skilað þeim árangri sem stefnt var að hefði hún einungis verið plástur á svöðusár þeirra verst stöddu en ekki haft nein áhrif á verðbólguna sem slíka. Í fjárlagafrumvarpinu er ekkert sem tryggir að staða heimilanna lagist í bráð. Þó væri t.d. hægt að lækka verðbólguna á einu bretti um 2,6 prósentustig eða um nær 27% með því að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni og enn meira ef hin samræmda evrópska vísitala væri notuð. En nei, í staðinn á þjóðin að sætta sig við vaxtaokur svo mánuðum skiptir á meðan fasteignamarkaðurinn róast kannski smátt og smátt á næstu mánuðum, sennilega svo að ríkisstjórnin geti hrósað sér af árangri upp á 0,2% í einu sem jafnvel stafar frekar af sumarútsölum en lækkun á fasteignaverði. Ég hef ekki séð neinar aðgerðir til að draga úr peningamagni í umferð frá því að ársverðbólga fóru yfir efri vikmörk verðbólgumarkmiðs í mars 2021. Af hverju hefur það ekki verið gert? Getur verið að það stafi af endalausri þjónkun ríkisstjórnarinnar við fjárfesta og banka sem alls ekki vilja draga saman seglin á nokkurn hátt og þá sé bara betra að skella þessu öllu á heimilin sem eru algerlega varnarlaus, enda talsmenn þeirra ekki með beina línu til fjármálaráðherra? Við Hagsmunasamtök heimilanna hefur t.d. ekkert verið rætt á þessu tímabili enda láta þau kannski ekki nógu vel að stjórn fyrst þau vilja ekki láta þetta yfir heimilin ganga. Engar hömlur hafa verið settar á fjárfesta á húsnæðismarkaði enda er réttur þeirra í krafti fjármuna til að kaupa sér fjórðu, fimmtu eða tíundu íbúðina greinilega sterkari en þeirra sem hafa minna á milli handanna en vilja koma fjölskyldum sínum í öruggt húsnæði. Ísland, land tækifæranna - fyrir þau sem eiga fullt af peningum en alls ekki fyrir hina sem minna hafa, þau geta étið það sem úti frýs. Það væri gaman ef fjármálaráðherra gæti svarað því hvernig það geti dregið úr verðbólgu af völdum hækkandi húsnæðiskostnaðar að auka hann enn meira með því að hækka vexti og kynda þannig undir enn meiri verðbólgu af völdum húsnæðisliðar vísitölu neysluverðs. Þarna er eitthvað sem gengur augljóslega ekki upp. Samkvæmt útreikningum ASÍ og Íslandsbanka í júní síðastliðnum höfðu mánaðarleg útgjöld fjögurra manna fjölskyldu hækkað um 82.000 kr. á einu ári. Af því voru einungis 15.000 kr. vegna hækkunar á matvælum og eldsneyti á meðan mánaðarlega vaxtagreiðslur af 40 millj. kr. óverðtryggðu lánin höfðu hækkað um 67.000 kr. Daginn eftir að þessi könnun var birt hækkuðu vextir um heilt prósentustig í viðbót. Þá hækkuðu útgjöld vísitölufjölskyldunnar um aðrar 33.000 kr. og viðbótarútgjöldin vegna húsnæðiskostnaðar voru þá komin í 100.000 kr. á mánuði. Athugið að þetta leggst ofan á þau útgjöld sem fyrir voru þannig að ef mánaðarleg útgjöld fjölskyldunnar voru 250.000 voru þau þarna orðin 350.000 í stað þess að vera bara 265.000 ef vaxtahækkanir kæmu ekki til. Sagan er ekki búin. Síðan í júní hafa vextir hækkað um 0,75% í viðbót og því hækkuðu útgjöld fjölskyldunnar um 25.000 kr. í viðbót við það sem fyrir var. Þar með eru mánaðarlegar afborganir hennar orðnar 375.000 í stað þess að vera bara í kringum 270.000, sem væri samt alveg nóg. Þessar vaxtahækkanir eru að sliga fjölskyldur landsins en ekki verðbólgan sjálf. Hvernig getur þessi ríkisstjórn réttlætt að leggja slíkar byrðar á fjölskyldur landsins með aðgerðum gegn verðbólgu sem valda þeim um sjöfalt meiri skaða en verðbólgan sjálf? Maður hlýtur að velta fyrir sér hvort ríkisstjórnin sé búin að skilgreina ásættanlegan fórnarkostnað, þ.e. hversu mörgum heimilum hún er til í að fórna á altari bankana áður en hún dregur í land. Þau voru a.m.k. 15.000 eftir síðasta hrun sem var fórnað á þessu andstyggilega altari fjármagnsins og mörg þeirra sem voru kannski rétt að sjá til sólar á ný standa illa að vígi í þessu samstillta áhlaupi ríkisstjórnar og Seðlabanka. Ég vil segja við ríkisstjórnina að á hverju heimili eru allt frá einu og upp í fjögur, fimm eða sjö líf og kannski meira, mæður, feður og börn sem munu aldrei bera þess bætur, og þar tala ég af reynslu. Þegar verðbólgan stafar af þeim þáttum sem valda henni nú er kannski bara best að líta á hana eins og flensu sem mun líða hjá með einhverjum óþægindum sem eru þó mun skárri en aðgerðirnar. Hagkerfið mun jafna sig en ef ríkisstjórnin hagar sér eins og læknar miðalda og dregur það mikið blóð úr heimilunum að mörg þeirra munu festast í klóm fátæktar er verið að búa til framtíðarvanda að óþörfu. Fjölskyldur eru ekki fóður fyrir fjármálafyrirtækin og eiga alls ekki að vera fórnarlömb tilrauna til að sefa verðbólguna. Eitt heimili er einu heimili of mikið. Nú þegar fjármunum heimilanna er dælt til bankanna berast fregnir af methagnaði þeirra, heilir 32 milljarðar á fyrri helmingi þessa árs. Sá hagnaður samsvarar því að hver einasti Íslendingur hafi lagt um 90.000 kr. í þennan hagnað, sem samsvarar 360.000 á hverja fjögurra manna fjölskyldu á hálfu ári. Haldist hagnaður bankanna út árið í stað þess að vaxa eins og hann mun gera verða þetta 720.000 á fjölskyldu sem samsvarar meðalmánaðartekjum einnar fyrirvinnu og tveimur mánaðartekjum hjá sumum. Miðað við síðustu vaxtahækkanir Seðlabankans eru stýrivextir á Norðurlöndum þessir: Ísland 5,5%, í Danmörku eru þeir 0,65%, í Noregi 1,75%, í Svíþjóð 0,75% og í Finnlandi 1,25%. Munurinn á milli stýrivaxta á Íslandi og hinum Norðurlöndunum er allt frá 214% upp í 746% eða að meðaltali 483%. Þetta er raunveruleiki efnahagsstjórnar Sjálfstæðisflokksins með fulltingi Framsóknarflokks og Vinstri grænna. Hvernig er hægt að réttlæta það að Íslendingar búi við svo mikið verri kjör á húsnæðismarkaði en nágrannar okkar á Norðurlöndunum? Seðlabankar í mörgum löndum hafa jú hækkað sína vexti en þeir hafa hins vegar farið eins varlega og mögulegt er til að valda heimilunum sem minnstum búsifjum. En ekki hér á landi, nei, nei. Og þótt bara örlítið brot þjóðarinnar sé á fasteignamarkaði, kannski 2%, og þenslan af honum stafi fyrst og fremst af skorti á húsnæði og fjárfestum sem kaupa fasteignir eins og enginn sé morgundagurinn er samt farið beint í það að hækka vexti á öll heimili í landinu út af ástandinu á húsnæðismarkaði í stað þess að beina aðgerðunum að afmörkuðum hóp t.d. með því að hækka vexti á nýjum lánum. En heimilin þola meira, hefur verið haft eftir ráðamönnum sem hafa meira en 2 milljónir í mánaðarlaun og ráða vissulega við meiri útgjöld. Samkvæmt orðum fjármálaráðherra við stefnuræðu forsætisráðherra í gær hafa ráðstöfunartekjur heimilanna aukist um 60.000, en er það? Hvaða heimili hafa aukið tekjur sínar um 60.000? Hefur verið skoðað í hvaða tekjutíundum þessar 60.000 kr. hafa lent? Það er a.m.k. algerlega ljóst að ekki hafa kjör öryrkja og aldraðra, sem þurfa að treysta á almannatryggingar, hækkað svo mikið og ekki náði hungurlúsin sem þeir verst stöddu fengu í vor nálægt 60.000 kr. á mánuði. En þetta fólk situr samt í súpunni af þeim skelfilegu aðgerðum sem ríkisstjórnin og Seðlabankinn hafa komið sér saman um. Við skulum hafa nokkra hluti algerlega á hreinu. Í fyrsta lagi er algerlega ljóst að flest heimili landsins munu standast áhrif verðbólgunnar en þau munu mörg kikna undan vaxtahækkununum sem núna er kastað fram af algjöru ábyrgðarleysi, eins og allir hafi 2 milljónir í laun á mánuði. Í öðru lagi er það staðreynd að vaxtahækkanir bitna verst á þeim sem mest skulda og hafa hvað minnst á milli handanna. Í þriðja lagi er alveg á hreinu að vaxtahækkanir skila sér beint inn í leiguverð og bitna verst á þeim þjóðfélagshópum sem allra verst standa, þar á meðal öryrkjum og öldruðum. Og í fjórða lagi þá er þetta ekki fólkið sem hefur valdið þenslunni í hagkerfinu. Þetta er ekki fólkið sem hefur eytt um efni fram því að það hefur aldrei lifað í þeim lúxus að geta það. Í fimmta lagi er þetta ekki fólkið sem hefur valdið þenslunni á húsnæðismarkaði. Á meðan hlaupa fjársterkir aðilar um fasteignamarkaðinn og fjárfesta, 

Enn vil ég minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Gaslýsingu getum við kallað það þegar hæstv. fjármálaráðherra kom hingað upp í eldhúsdagsumræðum í gær og kvartaði og kveinaði undan því að stjórnarandstöðuflokkar vildu hækka skatta. Þetta gerði fjármálaráðherra daginn eftir að hafa lagt fram fjárlagafrumvarp sem einkennist öðru fremur af gjöldum, gjaldahækkunum, hærri gjöldum á fólkið í landinu, hærri skattbyrði á lágtekju- og millitekjufólk, veikari tilfærslukerfum. Og í örvæntingu sinni nokkrum vikum fyrir landsfund Sjálfstæðisflokksins - þar sem hann ætlar að sækjast eftir endurnýjuðu umboði í skugga hneykslismáls þar sem faðir hans keypti eignarhlut ríkisins í banka í lokuðu útboði, en það er nú önnur saga - steig hæstv. fjármálaráðherra í ræðustól og sagði: Það eru þið sem ætlið að hækka skattana, ekki ég, heldur þið. Munið þið fyrir nokkrum árum þegar þingmaður í stjórnarandstöðu, Katrín Jakobsdóttur, var uppnefnd af hægri tröllum á samfélagsmiðlum skattaglaða Skatta-Kata. Þannig var þetta í aðdraganda kosninga 2016 og 2017 þegar íhaldsöflin héldu að Katrín Jakobsdóttir yrði einhvers konar ógn við forréttindi hinna ríku og valdamiklu á Íslandi. Tröllunum hefði kannski verið nær að vara við hæstv. fjármálaráðherra, kalla hann skattaglaða Skatta-Bjarna, gjaldaglaða Gjalda-Bjarna, Skattmann, því að það er sú mynd sem birtist í þessum fjárlögum. Förum aðeins yfir þetta. Áfengisgjöld, hæstu áfengisgjöld í Evrópu, þau hækkuðu um 7,7%, tóbaksgjöld 7,7%, kolefnis- og eldsneytisgjöld hækka um 7,7%, bifreiðagjöld hækka um 7,7%, kílómetragjöld um 7,7%. Þetta eru skattar sem lenda þyngst á tekjulægstu hópunum. Bjarni Benediktsson vill kroppa af þeim 5,3 milljarða sem lekur auðvitað beint út í vísitölu neysluverðs. Þetta eykur á erfiðleika skuldsettra heimila, það segir sig sjálft. Sérstakt 5% vörugjald kynnt til sögunnar á allar nýjar fólksbifreiðar. Þetta á að skila 2,7 milljörðum. 0,2% í viðbót úti í vísitölu neysluverðs og gjaldahækkanirnar eru fleiri. Lágmark bifreiðagjalds á að tvöfaldast. Þar verða teknir 2,2 milljarðar af fólkinu í landinu. Og takið eftir því að hér er verið að auka sérstaklega skattheimtu á vistvæna bíla, einmitt þegar lágtekjuheimilin eru kannski farin að sjá hilla undir að það verði svolítið hagkvæmara að eignast rafmagnsbíl vegna þess bæði að þeir eru orðnir ódýrari í framleiðslu og olíuverð hefur hækkað upp úr öllu valdi. Þá er einmitt verið að skrúfa fyrir þessar skattaívilnanir. Fólkið í lægri tekjuendanum fær ekki að vera með í þessu. Ég gæti haldið áfram að telja upp hækkun nefskatta og gjalda en þau eru bara svo mörg að ræðutíminn leyfir það varla. Höfum í huga að þetta er í sjálfu sér ekkert nýtt. Það er ekkert nýtt að Sjálfstæðisflokkurinn, að fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, velti skattbyrði yfir á lágtekju- og millitekjufólk. Þegar Sjálfstæðisflokkurinn tók við fjármálaráðuneytinu 2013 tók við tímabil þar sem skattbyrði heimila í lægri tekjuendanum jókst ár eftir ár, stig af stigi. Þetta gerðist vegna þess að persónuafsláttur fylgdi ekki launaþróun, vegna þess að bótafjárhæðir voru látnar rýrna að raunvirði, vegna þess að skerðingarmörk vaxta- og barnabóta hækkuðu ekki í takt við laun og fasteignaverð. Þetta var bara pólitísk ákvörðun, klassísk leið hægri manna til að hækka skatta á venjulegt fólk meðan skattbyrðin er lækkuð hjá hinum tekjuhæstu og eignamestu. Þessi þróun beinnar skattbyrði hélt áfram nánast á hverju einasta ári hjá fólkinu í lægri tekjuendanum, allt þar til verkalýðshreyfingin knúði fram skattalækkanir með lífskjarasamningum 2019. En vandinn er að þá var búið þannig um hnútana að skattalækkanirnar gengu upp allan tekjustigann og það kom engin tekjuöflun á móti þannig að á endanum var þetta skattalækkun sem þjónaði sem verkfæri til að grafa undan langtímagetu ríkissjóðs til að reka sterka velferðarþjónustu. Það sem er svo sláandi í þessu frumvarpi, þessu fjárlagafrumvarpi, er að um leið og það er verið að skrúfa frá ýmsum gjöldum, alveg í botn, skrúfa frá refsisköttum og gjöldum á fólkið í landinu, er ekki ráðist í eina einustu aðgerð, ekki einu sinni smátáknrænar aðgerðir til þess að láta breiðu bökin taka þetta með okkur. Fjármálaráðherra má ekki heyra minnst á svoleiðis. Hann má ekki heyra á það minnst að kannski mætti stórútgerðin greiða meira fyrir nýtingu á sameiginlegum auðlindum. Þegar við í Samfylkingu, jafnaðarmannaflokki Íslands, köllum eftir því að fjármagnseigendurnir með dýpstu vasana taki líka á sig aðhaldið og að atvinnugreinar sem beinlínis græða á ójafnvægi í heimshagkerfinu taki á sig aukna skattbyrði þá talar fjármálaráðherra um öfund gagnvart fólki sem gengur vel. Þegar við köllum eftir varðstöðu um velferðarþjónustuna, varðstöðu um heilbrigðiskerfið og kjör þeirra sem reiða sig á almannatryggingar þá ásakar fjármálaráðherra okkur um stjórnlyndi, að vilja eyða annarra manna peningum. Þetta er hugmyndafræði þessarar ríkisstjórnar; hver er sinnar gæfusmiður, hver maður fyrir sig í samfélagi sigurvegara og lúsera þar sem hver fær bara það sem hann á skilið. Við í Samfylkingunni höfnum þessari einstaklingshyggju Við höfnum þessari fjármálapólitík og á næstu vikum munum við tala fyrir því að farin verði önnur leið, að farin verði leið sem er bæði til þess fallin að verja viðkvæma hópa fyrir verðbólgunni og til þess fallin að draga úr umsvifum í hagkerfinu, kæla hagkerfið og vinna þannig gegn verðbólgunni. Þetta er verkefnið sem fólkið í landinu hefur treyst ríkisstjórninni fyrir og ríkisstjórnin rís ekki undir því trausti.

Virðulegur forseti. Maður er ekki alveg búinn að átta sig á því hvort hv. þingmaður er hér að tala fyrir lægri sköttum eða hvort hann vill hærri skatta. Það er ekki alveg auðséð vegna þess að hann telur að það að breyta krónutölugjöldum og sköttum ríkissjóðs, sem hefur að jafnaði verið gert í takt við verðlag þannig að þeir rýrni ekki og séu í raun ekki látnir daga uppi á verðbólgutímum og hvetji þannig til aukinnar þenslu í samfélaginu - það er ekki ljóst hvort hann telur að verðtrygging slíkra gjalda sé skattahækkun eða ekki. En það er kannski erfiðara að átta sig á því að nú vill hann ekki kannast við að Samfylkingin hafi slegið þann tón í tengslum við fjárlagafrumvarpið að rétt hefði verið að hækka hina ýmsu skatta, og reyndar veiðigjöld sem var aðeins komið inn á, vegna þess að hann talar skyndilega svo stíft gegn skattahækkunum, að það sé slæmt mál. Það er auðvitað alrangt hjá hv. þingmanni að það hafi ekki verið ríkisstjórnin sem lækkaði skatta og reyndar er það þannig að það var Sjálfstæðisflokkurinn sem hafði einn skattalækkanir sérstaklega á dagskrá fyrir kosningarnar 2017. Við lögðum sérstaklega áherslu á að það væri hægt að lækka skatta. Það var sögð óábyrg stefna. En hv. þingmaður segir að það hafi í raun og veru engu máli skipt og að því marki sem það skipti einhverju máli hafi það verið vegna lífskjarasamninganna, ekki vegna ríkisstjórnarinnar, sem er mikill útúrsnúningur. Hv. þingmaður segir að við séum á móti fjármagnstekjuskattinum. En þó hækkuðum við hann á síðasta kjörtímabili, ekki satt? Hann hefur hækkað úr 10% upp í 20% og núna stendur hann í 22%. Minn málflutningur er einfaldlega sá að það sé samkeppnishæf skattprósenta, eðlileg, sem skilar góðum tekjum í ríkissjóð og engin ástæða sé til þess að fara að hækka hana sérstaklega til viðbótar. Þetta er minn málflutningur. Það er ekki til að skjóta skjóli yfir þá sem greiða fjármagnstekjuskatt. Nei, þeir eiga auðvitað að greiða sinn sanngjarna skerf og gera það, eins og kemur í ljós á þessu ári þegar tekjurnar eru 16 milljarðar umfram áætlanir.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki alveg hvar á að byrja. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar er t.d. boðað að ráðist verði í aðgerðir til að loka ehf.–gatinu, ef svo má segja; vinna gegn tekjutilflutningi þar sem launatekjur eru ranglega taldar fram sem fjármagnstekjur. Ekkert slíkt er að finna í þessu fjárlagafrumvarpi. Fjármálaráðherra skýlir sér á bak við það að fjármagnstekjuskattur hafi verið hækkaður úr 10% upp í 20% - í tíð vinstri stjórnarinnar. Ég er nokkuð viss um að það gerðist þá en ekki þegar hann sjálfur var fjármálaráðherra. Það er hins vegar alveg rétt að skatturinn var í kjölfarið hækkaður upp í 22% en um leið hefur verið unnið gegn áhrifunum af því með því að hækka öll frítekjumörkin, sem þýðir reyndar að í núverandi árferði væri hægur leikur að hækka fjármagnstekjuskattsprósentuna án þess að aðrar tekjutíundir en bara sú allra hæsta myndu finna nokkuð fyrir. Við erum hér að ræða um skattapólitík og hæstv. fjármálaráðherra segist ekki skilja hvort ég vilji hækka skatta eða lækka skatta. Ég er almennt frekar hrifinn af sköttum og það vill bara svo til að háskattasamfélög eru alla jafna þau samfélög sem eru líka dínamískust efnahagslega og þar sem fólk hefur það best. Það sem skiptir hins vegar máli er að skattarnir séu prógressífir en ekki regressífir og tækifærin eru mýmörg til að búa þannig um hnútana að skattbyrðin leggist í meira mæli á breiðustu bökin en þau mjórri. Meira að segja íhaldsstjórninni í Bretlandi finnst eðlilegt að leggja á hvalrekaskatta. Joe Biden leggur fram frumvarp sem heitir „The Inflation Reduction Act“. Hvað fjallar það frumvarp um? Það fjallar ekki um að hækka krónutölugjöld á bandarískan almenning upp úr öllu valdi. Það fjallar um það að loka fyrir skattaglufur og 

Ég vil minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann og einnig vil ég minna á að þingmálið er íslenska.

Virðulegur forseti. Þetta er ekki eins flókið og umræðan ber með sér. Aðalatriði málsins er það að sú skattapólitík sem við höfum verið að reka hefur skilað sér best til lágtekju- og millitekjufólks. Það gerðist fyrst með því að við afnámum miðþrepið og síðan með meiri háttar skattkerfisbreytingum sem skiluðu lágtekjufólki um 10.000 kr. lægri sköttum á mánuði í síðustu skattkerfisbreytingu. Þannig skattstefnu höfum við talað fyrir og hún hefur skilað sér vel. Þetta er allt mælanlegt. Það hægt að sjá þetta á kaupmáttaraukningunni hjá öllum tekjutíundum. Samt koma menn hér upp ítrekað og segja að allar okkar breytingar og öll okkar skattapólitík snúist eingöngu um þá sem séu efst í skattstiganum. Það er einfaldlega rangt. Auðveldast er að sjá þetta með því að skoða hvernig skattprósentan hefur þróast hjá efstu tekjutíundinni í tekjuskattskerfinu þar sem við höfum látið allar okkar skattbreytingar fjara út rétt í kringum milljónina. Hér er komið inn á að nú sé upplagt tækifæri til að fara í aðgerðir eins og t.d. er gert í Bretlandi. Hvað eru þeir að gera í Bretlandi einmitt núna? Það er verið að færa hagnað orkufyrirtækjanna til heimilanna, niðurgreiða orkuna, en verðið er að rjúka upp úr öllu valdi. Ég rakti það nú bara svona að gamni mínu hér í gær að það hefur komið fram að það kosti um 400 íslenskar kr. að láta renna í heitt bað í Bretlandi. Slíkar hamfarir eru að verða þar í orkumálum. Við höfum bara ekkert tilefni til þess að gera slíka hluti hér út af orkumálum. Það er ekki tilefni til þess. Ríkissjóður er ekki í sömu vandræðum hér og er í Bretlandi. Það er að verða stórkostleg kjararýrnun í Bretlandi en ekki á Íslandi. Við höfum verið að stórauka kaupmátt hjá öllum tekjutíundum ár eftir ár. Nú glímum við tímabundið við verðbólgu og þá vilja menn nota það sem einhverja sérstaka réttlætingu fyrir því að hækka alla skatta upp úr öllu valdi. Ég er bara hingað mættur til að segja ykkur að það er alger óþarfi. 

Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra leikur hér aftur þann leik sem hann lék í gær, mætir með fjárlagafrumvarpið sitt og segir: Þið viljið hækka skattana. En það er hann sem er að hækka skatta og gjöld í sínu frumvarpi og láta aðhaldið í ríkisfjármálum bitna á tekjulægstu hópunum, lágtekju- og millitekjufólki, sama fólkinu og verður fyrir barðinu á hærri stýrivöxtum, það fær þannig á sig tvöfaldan skell. Ég skora á hæstv. fjármálaráðherra, vegna þess að hann talar mikið um skattbyrði og þá þróun sem hefur orðið þar, að ráðast nú í vinnu í fjármálaráðuneytinu, taka upp vefinn tekjusagan.is og bæta þar inn - 20 ár aftur í tímann eða svo, tölum um það hvernig skattbyrði þróaðist á tímabilinu. Taka ekki bara fram hvernig ráðstöfunartekjur þróuðust 

Frú forseti. Fjárlagafrumvarpið er mælikvarði á það sem ríkisstjórnin telur mikilvægast að leggja áherslu á. Það er nokkru auðveldara að fegra fyrirætlanir sínar í ræðu og riti en í bókhaldinu því tölurnar tala alltaf sínu máli. Stefnur og loforð gagnast lítið ef fjármagn fylgir ekki orðum. Það ríkir neyðarástand í loftslagsmálum, um það erum við flest sammála. Hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, impraði á því í stefnuræðu sinni í gær að við þyrftum að leggja okkar af mörkum og draga úr losun sem nemur 55% af heildarlosun Íslands. Hún sagði enn fremur að markmið ríkisstjórnarinnar væru metnaðarfull og að við værum á fullri ferð inn í nýtt grænt hagkerfi. Þessar yfirlýsingar skjóta skökku við þegar rýnt er í fjárlagafrumvarpið 2023 því þar er gert ráð fyrir því að fjárframlög til loftslagsaðgerða aukist um upphæð sem nemur 0,04% af fjárlögum ríkisins. Þegar við teljum til fjárhæðirnar sem renna til allra málefna sem flokkast sem umhverfismál þá eru þær tæplega 2% af fjárlögum. Hvernig má það vera að loftslagsmálin fá svona mikið pláss í stefnuræðu forsætisráðherra þegar raunverulega skuldbindingin er eins óáþreifanleg og raun ber vitni í fjárlögum? Þegar rýnt er í þessa margumræddu aðgerðaáætlun, sem forsætisráðherra segir að þurfi að endurskoða, sjáum við enn fremur að samdráttur í losun er lagður á herðar almennings í stað mengandi stóriðju. Þetta er að mínu mati kolröng forgangsröðun því mesta hættan sem steðjar að náttúru Íslands stafar af orkuframleiðslu fyrir orkufrekan iðnað. Stóriðja, sér í lagi framleiðsla málma, er í senn mjög mengandi fyrir loftslagið, auk þess sem hún setur einstakar náttúruperlur í hættu. Til að framleiða málma þarf að flytja inn mörg þúsund tonn af kolum og timburkurli sem brenna þarf með tilheyrandi mengun. Losun frá jarðvarmavirkjunum á Íslandi nemur 37% heildarlosunar og losun frá stóriðju nemur 44%. Samtals eru þessir tveir liðir ábyrgir fyrir um 81% af heildarlosun Íslands. Þrátt fyrir vitneskju um þennan vanda þá er áhersla ríkisstjórnarinnar þegar kemur að loftslagsaðgerðum lögð á orkuskipti í samgöngum. Orkuskipti sem á að framkvæma með því að virkja meira í stað þess að forgangsraða þeirri orku sem fyrir er og nýta hana í græna innviði. Mengandi stóriðja notar um 80% alls rafmagns í landinu og allur annar iðnaður og almenningur nota einungis um 20%. Hvers vegna er þá verið að setja ábyrgðina á orkuskiptum á almenning í stað þess að tækla hinn raunverulega vanda, sem er mengandi stóriðja? Hvernig má það vera að mengandi stóriðja er ekki skattlögð? Afhverju er ekki verið að líta til þess að draga úr framleiðslu á áli til að minnka losun og standa við markmið okkar og skuldbindingar? Er þetta neyðarástand eitthvert ómerkilegt gæluverkefni? Við erum að greiða rúmlega 800 milljónir í sektir þar sem við uppfyllum ekki skuldbindingar okkar vegna Kyoto-bókunarinnar og það þótt við séum á undanþágu og megum losa hlutfallslega meira af gróðurhúsaloftegundum en önnur aðildarríki bókunarinnar. Þessar sektir éta upp ansi stórt hlutfall af því litla fjármagni sem fer í umhverfis- og loftslagsaðgerðir og 500 millj. kr. aukaframlag til loftslagsmála 2023 hverfur alveg. Framlög til umhverfis- og loftslagsmála eru ekki í neinu samræmi við þann skaða sem iðnaðurinn veldur. Við höfum möguleika á að afla tekna á máta sem er minna skaðlegur fyrir umhverfið. Að afla tekna af mengandi stóriðju er pólitísk ákvörðun stjórnvalda. Það eru t.d. gríðarlega vannýtt tækifæri til að framleiða vistvæna útflutningssvöru eins og matvöru. Það er alvarlegur uppskerubrestur víða um heim vegna neyðarástands í loftslagsmálum og stríðsátaka sem ekki sér fyrir endann á. Þessi uppskerubrestur, sem gæti reynst langvarandi, ógnar fæðuöryggi okkar og heimsbyggðarinnar allrar. Forsætisráðherra minntist á það að stuðningur við grænmetisbændur hafi verið aukinn um fjórðung. Það er engin haldbær aukning. Til að anna eftirspurn þyrfti að auka stuðning margfalt meira og stuðla að réttlátum umskiptum í landbúnaði enda er vitað að draga þarf úr framleiðslu dýraafurða og auka vistvæna framleiðslu til að uppfylla skuldbindingar okkar í losun. Ef orka okkar og jarðvarmi væri í auknum mæli nýttur til að rækta grænmeti, ávexti og baunir og ef við myndum styðja bændur til aukinnar kornræktar gætum við ekki einungis stuðlað að auknu fæðuöryggi heldur einnig búið til eftirsóknarverða útflutningsvöru um leið og við sköpum fleiri störf. Fleiri störf og meiri matur eru eitthvað sem við þurfum á að halda þar sem auknir fólksflutningar eru óhjákvæmileg afleiðing loftslagsbreytinga í heiminum. Við megum eiga von á því að taka á móti umtalsvert fleiri flóttamönnum á komandi árum og þá er mikilvægt að við séum í stakk búin til að sinna grunnþörfum þeirra. Þegar sett eru raunverulega metnaðarfull markmið í loftslagsmálum þá er óhjákvæmilegt að koma þeim inn í öll kerfi samfélagsins. Við þurfum að breyta því hvað við borðum, hvernig við ferðumst, hvernig við byggjum húsin okkar, hvernig við rekum fyrirtæki og hvernig við nýtum auðlindir okkar. Það er ekki að sjá á áætlunum ríkisstjórnarinnar að nokkuð slíkt sé í kortunum. Hæstv. matvælaráðherra, Svandís Svavarsdóttir, tók það fyrir í stefnuræðu sinni að skattleggja ætti stórútgerðina, en það er heldur ekki að sjá neinar slíkar fyrirætlanir í fjárlögum. Hins vegar á að skattleggja áfengi enn frekar, aðgerð sem kemur illa niður á veitingahúsaeigendum og smábrugghúsum. Fjármálaráðherra kvaðst ánægður með það að ferðamannalandið Ísland hafi verið uppselt í sumar eftir dapra tíma í heimsfaraldri. En ferðamenn þola ekki takmarkalausar verðhækkanir. Ef verð á matvælum og áfengi hækkar enn frekar munu þeir einfaldlega hætta að koma. Svo er það nú annað mál að ferðamenn koma ekki hingað vegna þess að við Íslendingar erum svo frábær, falleg og flott. Ferðamenn koma hingað til að njóta ósnortinnar og stórbrotinnar náttúru. Ef við virkjum hverja lækjarsprænu þá hætta þeir að koma. Hvort viljum við byggja hér upp grænan ferðamannaiðnað með tilheyrandi almenningssamgöngum eða mengandi stóriðju? Það er heldur ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar að byggja upp vistvænar almenningssamgöngur á landsbyggðinni. Þrátt fyrir fögur fyrirheit um að vernda óspillta náttúru Íslands þá er henni fórnað fyrir krónur og aura þegar kemur að vegaframkvæmdum. Jafnvel aðgerð sem mikil áhersla er á eins og að rafvæða bílaflotann stendur nú völtum fótum þar sem skattar hafa verið hækkaðir á rafmagnsbíla, og nógu voru þeir dýrir fyrir og ekki á allra færi að kaupa sér þá. Í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er einnig talað um að fanga kolefni með því að planta trjám og endurheimta votlendi. Sú aðgerð er mikilvæg til að búa í haginn fyrir framtíðina, en það tekur tíma fyrir tré að vaxa og binda kolefni. Þetta er þó enn eitt dæmið um það hvernig ríkisstjórnin segist ætla að gera eitt en endar svo á því að gera eitthvað allt annað eins og vegurinn um Teigsskóg sýnir svo skýrt. Þar valdi Vegagerðin, undir stjórn innviðaráðherra, að fara, af þeim leiðum sem í boði voru, þá leið sem hafði verst áhrif á umhverfið vegna þess að hún kostaði minnst. Þúsundir trjáa í elsta landnámsskógi á Vestfjörðum voru felld, tré sem þegar höfðu mikilvægu hlutverki að gegna; að binda kolefni, að binda jarðveg, veita dýrum skjól og framleiða súrefni. Áratugalangri baráttu íbúa á sunnanverðum Vestfjörðum fyrir betri vegi endaði með því að ódýrasta leiðin var valin á kostnað náttúrunnar, á kostnað smádýra og fugla og á kostnað loftslagsins. Við eigum gott íslenskt orð yfir þetta og það heitir grænþvottur. Við verðum að átta okkur á því að ef við ætlum að tækla neyðarástand í loftslagsmálum þá þurfum við fjármagn í samræmi við neyðina. Orðið „neyð“ er ekki eitthvað tískuhugtak sem við getum slegið um okkur þegar okkur hentar. Það er neyðarástand í loftslagsmálum og við þurfum að hegða okkur í 

Frú forseti. Það ríkir neyðarástand á bráðamóttöku Landspítalans. Það ríkir neyðarástand í heilbrigðiskerfinu á Íslandi. Starfsaðstæður eru víða óboðlegar og biðlistar lengjast. Fólk þarf að bíða dögum saman eftir tíma á heilsugæslunni og mönnunarvandinn vindur upp á sig. En ríkisstjórnin gerir ekkert nema uppreikna upphæðir fjárframlaga fyrri ára, ára sem sýndu alvarlega veikleika í heilbrigðiskerfinu. Fjármálaráðherra talar um betri stöðu ríkissjóðs en búist var við. Sú staða er ekki nýtt til að bæta heilbrigðiskerfið líkt og kallað er eftir úti um allt land heldur er krafa gerð um að heilbrigðisstarfsfólk hlaupi hraðar, taki á sig enn meira álag og geri meira fyrir minna. Uppsagnir eru á bráðamóttöku Landspítalans vegna langvarandi álags. Ítrekað hefur verið bent á að einmitt þetta gæti gerst. 14 hjúkrunarfræðingar hættu þar um síðustu mánaðamót og tíu munu ganga út ef að líkum lætur við næstu mánaðamót. Það eru engar fréttir um að hjúkrunarfræðingar ætli að draga uppsagnir sínar til baka og það fást ekki hjúkrunarfræðingar inn í staðinn. Stóri vandinn á bráðamóttökunni er skortur á hjúkrunarfræðingum og sjúkraliðum en ástandið er ekki bara slæmt á bráðamóttökunni í Reykjavík. Það er líka slæmt á Suðurnesjum og Suðurlandi. Hjúkrunarfræðingar hafa ekki samið um launakjör sín síðan 2011 og eru með tvo gerðardóma á bakinu. Byrjunarlaun hjúkrunarfræðinga eru um 500.000 kr. og algengustu grunnlaun eru um 640.000. Skilaboðin sem koma frá hjúkrunarfræðingum og sjúkraliðum eru alveg skýr og þau eru þau sömu um allt land: Það verður að bregðast við mönnunarvandanum með afgerandi hætti. Það verður að hækka launin og bæta starfsumhverfi svo hægt sé að veita viðunandi þjónustu. Uppsagnir hjúkrunarfræðinga eru ekki bara á bráðamóttöku Landspítalans heldur í öllu kerfinu. Það gerist hægt og hljótt. Starfsfólkið bugast undan álagi og fer. Eftir er starfsfólk sem þarf að taka á sig enn meira álag. Sumarið var mjög erfitt og margir fengu ekki sumarleyfi eins og áætlað var. Á Sjúkrahúsinu á Akureyri var róðurinn afar þungur og starfsfólk þar kallað inn til vinnu úr sumarleyfum svo að möguleiki væri á því að halda þokkalegri þjónustu við sjúkt fólk. Aldrei hefur verið eins lítið um sumarafleysingar hjúkrunarfræðinga og í sumar og það á við um landið allt og hjúkrunarfræðingar sumir tóku út sumarfríið sitt á einni starfseiningu en unnu svo á annarri í fríinu til að mæta manneklu. Læknir sagði frá því á dögunum að hann hefði staðið langar vaktir samfleytt í 22 daga í sumar. Heilbrigðisstarfsfólk er sett í óviðráðanlegri stöðu en reynir samt að láta allt ganga. Viðbrögð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, sem er á sínu fimmta starfsári, eru engin og hafa engin verið til að stöðva þessa óheillaþróun. Veikleikar heilbrigðiskerfisins komu skýrt fram í Covid. Stjórnvöld þurfa að segja okkur hvernig heilbrigðiskerfi þau gera ráð fyrir að byggja upp eftir Covid og hvernig á að takast á við framtíðina, Það er ekkert í þessu fjárlagafrumvarpi sem gefur neina von. Það er engin von fyrir starfsfólk í heilbrigðiskerfinu eða fólk sem þarf á þjónustu þess að halda. Tölur til rekstrar Landspítalans eru framreiknaðar í frumvarpinu miðað við starfsemina í ár, ekki aur til að taka á mönnunarvanda og ekki er gert ráð fyrir nýjum verkefnum eða sókn til framtíðar. Spítalinn sýnir ekki hallarekstur. Það er vegna þess að þeim tekst ekki að manna lausar stöður. Fyrir sex árum síðan, á árinu 2016, var líkt og oft áður og síðar hávær krafa um að heilbrigðiskerfinu yrði raðað framar. Um 60.000 manns skrifuðu undir kröfu um að til heilbrigðiskerfisins yrði varið 11% af vergri landsframleiðslu líkt og gert er í hinum norrænu ríkjunum. Raunin í dag er sú, sex árum síðar, að um 8,5% af vergri landsframleiðslu er varið til heilbrigðismála. Ef farið væri eftir 11% kröfunni frá árinu 2016 á næsta ári þyrftum við að bæta til heilbrigðismála um 97 milljörðum kr. Við erum langt á eftir nágrannaþjóðum sem fjárfesta mun meira en við í heilsu og lífsgæðum fólks. Það er enda fjárfesting sem borgar sig. Við þurfum og eigum að hlúa að veiku fólki og umbuna þeim sem hafa helgað sig því starfi með mannsæmandi launum og mannsæmandi vinnutíma. Við verðum að laða fleiri að til að sinna þessum mikilvægu störfum. Fyrir 20 árum stóðum við betur hvað þetta varðar. Hægfara hnignun hefur átt sér stað í kerfinu. Reiknað hefur verið út að á árunum 2001–2019 hafi framlög verið aukin um 11,5% til Landspítalans á meðan fjárþörfin var 38%. Þegar framleiðsla Landspítalans árið 2019 í svokölluðum DRG-einingum var skoðuð eftir aldurshópum kom í ljós að kostnaður við hvern einstakling 60 ára og eldri var fjórfalt meiri en við einstakling 59 ára eða yngri. Við vitum öll að þjóðin er að eldast. Það kallar á aukna heilbrigðisþjónustu, fleiri heilbrigðisstarfsmenn og lausnir á vanda kerfisins til skamms og lengri tíma og aukin fjárframlög. En hverjar eru lausnir ríkisstjórnarinnar? Fjármálaráðherrann sagði í viðtali sem birtist í Fréttablaðinu á dögunum að aukinn einkarekstur væri það sem grípa þyrfti til. Heilbrigðisstofnanir eru fjársveltar, starfsfólkið fer vegna álags og slæmra starfsaðstæðna, biðlistar lengjast og fjármálaráðherra vill aukinn einkarekstur. En hver á að borga fyrir það rekstrarform? Eru það sjúklingarnir? Mig grunar að fjármálaráðherrann sé að tala um að ríkissjóður setji fjármuni inn í einkareksturinn. Eins einkennilegt og það hljómar þá finnur ríkisstjórnin undir forystu Vinstri grænna fjármuni í einkarekstur en sveltir opinberar stofnanir. Skýrt dæmi um þetta er heilsugæsla á Suðurnesjum. Heilbrigðisstofnun Suðurnesja hefur ekki fengið fjárframlög sem eru í takt við mikla fjölgun íbúa eða íbúasamsetningu. Íbúar svæðisins eru uggandi um stöðuna og leita inn á höfuðborgarsvæðið eftir sjálfsagðri grunnþjónustu heilsugæslunnar. En nú er búið að bjóða út heilsugæslu á Suðurnesjum sem á að starfa, að mér skilst, við hlið þeirrar opinberu sem fyrir er. Síðasti dagurinn til að leggja inn tilboð í reksturinn er reyndar í dag. Skyndilega voru stjórnvöld tilbúin til að opna veskið og greiða fyrir heilsugæslu við Suðurnesjamenn en aðeins ef einkaaðilar tækju að sér reksturinn, fjárfestingarsjóðir, fjárfestingarfélög eða hvað veit ég. Íbúar svæðisins kalla eftir þjónustunni sem þeir eiga rétt á en það er stjórnvalda að sjá til þess að aldrei leiki vafi á því hvort gangi framar, hagur sjúklinga eða hagur rekstraraðila. Samningar við sérgreinalækna runnu út árið 2019. Sérgreinalæknar innheimta í samningsleysinu aukagjöld af sjúklingum sem kallast komugjöld, upphæðir sem leggjast ofan á þá fjárhæð sem einstaklingur greiðir samkvæmt greiðsluþátttökukerfinu. Í sumar hringdi ég á nokkra staði til að kanna hversu margar krónur fólk þarf að greiða beint til sérgreinalækna ef það þarf á þjónustunni að halda. Á Læknasetrinu ehf. í Þönglabakka er komugjaldið 3.600 kr., en 2.500 kr. á Læknastöðinni í Glæsibæ en þar er einnig sérstakt gjald fyrir speglanir 4.000–8.000 kr. Þetta gjald þurfa sjúklingar að greiða við hverja komu óháð því hve mikið þeir hafa greitt áður og hver staða þeirra í greiðsluþátttökukerfinu er. Á meðan enginn samningur er í gildi ákveða sérgreinalæknar sjálfir gjaldtöku og útgjöld ríkisins hækka ekki vegna greiðsluþátttöku því kostnaðurinn fellur á sjúklinga. Það er farið ofan í vasa fólks sem stendur veikt fyrir og þarf á sérfræðiþjónustu að halda. Heilbrigðisráðherra veit ekki hversu djúpt er farið í vasa sjúklinganna líkt og svar ráðherrans við fyrirspurn minni um þetta í vor sýndi svo ágætlega. Frú forseti. Stjórnvöld verða að bregðast við svo heilbrigðisstarfsfólk haldist í vinnu og hinir sem hafa yfirgefið heilbrigðisvettvanginn snúi þangað aftur. Heilbrigðiskerfið verður ekki bætt nema ráðist sé í markvissar aðgerðir og það verður að byrja strax. Það verður að byrja strax.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka forseta og starfsfólki þingsins fyrir liðlegheit þegar ég þurfti að skreppa aðeins frá, skutlast til læknis eins og gengur. En við höldum áfram að ræða fjárlögin. Ég ætla bara að segja það strax að það er ekki allt alvont í þessum fjárlögum, síður en svo. Það eru ákveðin teikn á lofti sem eru jákvæð. En síðan er hitt að það er erfitt að standa hér í 1. umr. og við vitum að það plagg sem við ræðum núna mun verða gjörbreytt eftir tvær, þrjár vikur. Stærstu liðirnir, eins og t.d. húsnæðisliðurinn sem er búið að blása upp, innviðaráðherra er búinn að boða tvisvar sinnum til blaðamannafunda og segja hversu stórkostlegir hlutir muni gerast þar, þar eru stórar fjárhæðir sem vantar hér inn. Það sama gildir um það sem ég tel að muni hafa mikil áhrif á þessa mynd og það eru kjarasamningarnir sem við stöndum frammi fyrir. Vonandi næst samkomulag sem fyrst á vinnumarkaði og ég vil hvetja aðila vinnumarkaðarins til að leysa þetta sín á milli því að það er ekki alltaf sjálfgefið að ríkið komi til að leysa og höggva á hnúta öðruvísi en að það sé alveg skýrt hver stefnan er. Mér finnst alltaf besta dæmið um hlutverk stjórnvalda í kjarasamningum vera þegar aðilar vinnumarkaðarins, á tímum þjóðarsáttar, voru mjög framsýnir, tóku erfiðar ákvarðanir sem þeir þurftu að selja sínu baklandi og síðan var farið til þáverandi ríkisstjórnar sem hafði það eitt hlutverk, eina markmið að halda stöðugleika í landinu. Það var ekki verið að koma með stórfelldar útgjaldakröfur á ríkið eða eitthvað annað heldur var einfaldlega sagt: Það er ykkar að sjá um það að hér verði stöðugleiki í gengismálum. Mér fannst það skynsamleg verkaskipting. Ég hef hins vegar áhyggjur af því að við fáum ekkert að vita eða skilja um hvert svigrúm ríkisstjórnarinnar er til að mæta því sem mun tengjast kjarasamningum og ekki heldur hvernig hún ætlar að forgangsraða og nýta það svigrúm sem hún hefur í tengslum við þá. Ég hef ekki síður áhyggjur af því sem við verðum svo áþreifanlega vör við eiginlega á hverjum degi þegar ráðherrar í ríkisstjórn Íslands opna munninn, í hvert einasta sinn sem þeir gera það þá sjáum við þessi innanmein, þennan ágreining sem er á milli ráðherra í ríkisstjórninni. Ég hef bent á það hér að einn flokkur talar fyrir því að nýta sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsfólk, nýta krafta einkarekstrarins til að ýta undir þjónustu í heilbrigðiskerfinu til að við getum nýtt krónurnar sem best, þar sem við höfum sterkt opinbert kerfi sem byggir á því að nýta bæði okkar sterku opinberu stofnanir, auðvitað með Landspítalann í broddi fylkingar, samhliða því að við eigum að nýta einkaaðila til að hjálpa okkur með því að losa um biðlista. Hversu mikill kostnaður er að hafa fólk á biðlista? Hann kemur bæði beint og óbeint fram, m.a. í fjárlagafrumvarpinu, en það má ekki minnast á það af því að forystuflokkur í ríkisstjórn sagði það síðast í fyrradag að það mætti ekki nefna það frekar. Þetta er dæmi um það sem ég vil draga fram og ég hef áhyggjur af þegar kemur að kjarasamningum. Miðað við þetta þá munu Vinstri græn segja já við öllum útgjaldakröfum launþega og verkalýðshreyfingar sem og Samtaka atvinnulífsins. Síðan verður það þannig að Sjálfstæðisflokknum verður í mun að lækka skatta, lækka gjöld og koma til móts við þær kröfur. Þetta er bara ekki samræmanlegt. Það er ekki samræmanlegt að ætla sér að stórauka útgjöld ríkissjóðs og ætla sér að snarlækka skatta á sama tíma. Ég ætla að áskilja mér að hafa alla þá fyrirvara í tengslum við kjarasamninga sem ég þarf sem kjörinn fulltrúi hér á þessu þingi. Það gengur ekki heldur að fulltrúar sem eru ekki kjörnir inn á lýðræðislega samkomu komi hingað sjálfkrafa með kröfur sem eiga að vera samþykktar hér án þess að það sé í rauninni verið að fara yfir þær, þannig að það sé alveg skýrt, hvort sem það varðar atvinnurekendur eða launþegahreyfingarnar. Við þurfum að hafa almannahagsmuni í huga fyrst og síðast, ekki þá sérstöku hagsmuni sem geta varðað stöku atvinnurekandahreyfingu eða launþega. Okkar verkefni hér er að hafa almannahagsmuni í huga. Ég hef áhyggjur af því að ríkisstjórnin muni ekki standa í lappirnar þegar að þessu kemur eða hafa nægilega mikla yfirsýn. Við fáum ekki að sjá neitt hvað þetta varðar. Við höfum heyrt ráðherra tala hér um viðsnúning á rekstri og ég tel vera ákveðin jákvæð teikn á lofti hvað það varðar en við skulum engu að síður hafa það hugfast að hallareksturinn er samt upp á tæpa 90 milljarða. Þessi síðustu ár, síðustu fimm ár, hefur taprekstur ríkissjóðs verið samtals 750 milljarðar ef við tökum inn árið 2023. Við skulum gæta allrar sanngirni. Inni í þessu er Covid, inni í þessu eru þeir fjármunir sem við þurftum að leggja fram til að slá skjaldborg um fyrirtækin og heimilin í landinu. En hallarekstur ríkissjóðs var til kominn löngu fyrir Covid. Hann var orðinn ósjálfbær fyrir Covid og fyrir stríðið í Úkraínu af því það var engin bremsa. Það var ekkert aðhald af því að það þurfti að láta ríkisstjórnina lifa. Það þurfti að láta m.a. Vinstri græn vera ánægð með að vera í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum og þess vegna voru engin bönd lögð á útgjöld ríkissjóðs. Þess vegna ítreka ég það að ríkisstjórn án markmiða forgangsraðar ekki. Hún þenur út kerfið. Enn og aftur er þetta gamalkunnugt stef. Það er verið að ýta skuldasöfnun og hallarekstri, eins og bent hefur verið á, yfir á næstu ríkisstjórn. Vaxtagjöldin eru orðin fjórði stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs, fjórði stærsti, og það munar um minna. Þess vegna er afar brýnt, með fyrirvara um allt sem kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar, að við höldum áfram að losa um eignarhlut ríkisins í bönkunum, m.a. Íslandsbanka, til að greiða niður skuldir, til að byggja upp innviði. Ég tel ríkisstjórnina vera að pissa í skóinn sinn með því að stöðva núna innviðauppbyggingu. Við vitum af reynslunni að það hafa verið mistök að reyna að stíga á bremsuna hvað það varðar. Við í Viðreisn bentum á það árin 2018 og 2019 að við þyrftum að fara af stað í framkvæmdir á fulla ferð. En þá var ekkert tilbúið. Þá kom ekki þessi snari snúningur sem við þurftum á að halda hjá ríkisstjórninni, þessari sömu ríkisstjórn sem er í dag. Hún er aldrei tilbúin af því hún hefur ekki markmið. Eina markmiðið er að halda sjálfri sér saman. Núna þegar tækifæri eru til að endurhugsa, en það hafa verið dauðafæri til að endurhugsa, endurskipuleggja, forgangsraða, taka til og einfalda kerfi, einfaldara regluverk sem getur sparað mikla fjármuni, þá eru þau tækifæri ekki notuð. Tækifærin að mínu mati blasa við en það vantar þennan kjark, sem er settur til næstu ríkisstjórnar. Ég undirstrika það að forsendur frumvarpsins eru ekki raunhæfar. Þær eru ekki skýrar því við eigum eftir að fá inn svo stórar breytur. Ég tók eftir því í morgun þegar við fjármálaráðherra áttum orðaskipti að hann hafði ekki miklar áhyggjur af viðskiptahallanum. Við erum upplifa mikinn viðskiptahalla sem er svo sérstakur að þá aukast neysluskattarnir og þá aukast tekjur ríkissjóðs. Sá tekjuauki er ekki sjálfbær. Það er ekki rétt að byggja á slíkum tekjuauka til framtíðar og þess vegna er mikilvægt að nota slíkan tekjuauka, eins og sagan sýnir að var rétt að gera á sínum tíma, til að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Það er skynsamleg forgangsröðun. Varðandi söluna á bönkunum þá nefndi m.a. hæstv. ráðherra að hann hefði ekki miklar áhyggjur af fákeppni á bankamarkaði. Ég talaði um að það væri ekki nægileg samkeppni. Hann talar um fákeppni. Já, það er fákeppni á bankamarkaði, það vantar raunverulega samkeppni fyrir heimilin, samkeppni fyrir litlu og meðalstóru fyrirtækin sem eru ekki í sömu aðstöðu og stóru fyrirtækin til að taka erlend lán til þess að byggja upp sína innri starfsemi. Það vantar þessi jöfnu tækifæri. Það er pólitísk ákvörðun að byggja hér upp fákeppni á markaði fjármálastjórnar og fjármálastefnu og líka fákeppni á sviði vátryggingastarfsemi. Það er pólitísk ákvörðun og sú ákvörðun felst í því að við erum enn þá að hanga eins og hundur á roði á handónýtum gjaldmiðli.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér um fjárlög fyrir árið 2023. Það er margt hægt að lesa í þeim og þau segja vissa sögu, bæði um það sem hefur gerst og það sem er að fara að gerast. Ég ætla að ræða meira um stóru myndina en svo er margt hér sem við eigum eftir að ræða í allan vetur í þinginu. Það er margt mjög jákvætt í fjárlögunum og það er ýmislegt sem við þurfum að ræða og gera betur og annað slíkt. Það skal sagt hér í upphafi að að sjálfsögðu er margt í fjárlögunum sem maður myndi vilja sjá öðruvísi, en í heild sinni held ég að þau séu að segja okkur að það hvernig við stóðum með heimilunum og fólkinu í landinu og fyrirtækjunum í gegnum heimsfaraldurinn sé að skila sér núna. Það hvaða leið var valin í að fara í framkvæmdaátak og verja störfin þannig að fólk gæti haldið áfram að starfa og annað slíkt er að skila sér í öflugu hagkerfi núna sem er með hagvexti og er að skila tekjum. Á sama tíma hafa verið blikur á lofti og verðbólgan er há. Við erum hér með fjárlög þar sem komið er inn á aðhald og það þarf að starfa með Seðlabankanum og því sem þeir eru að gera þar. Það er gert, það er sýnt aðhald og ábyrg ríkisfjármál eru stunduð sem hjálpar okkur að halda aftur af vaxtahækkunum og vonandi er farið að draga úr þeim. Það er það mikilvægasta sem gerist fyrir hvert heimili og hvert fyrirtæki að vaxtahækkanir Seðlabankans verði óþarfar. Þetta þarf að spila saman og það er gert í þessum fjárlögum án þess að það bitni á þeim sem minnst hafa á milli handanna eða millistéttinni. Það er gert án þess að skera niður í grunninnviðum. Það er gert þannig að við getum haldið áfram að styrkja grunnvelferðarþjónustuna. Það er hægt að ræða það, og ég sakna þess svolítið mikið í umræðunni eftir að fjárlagafrumvarpið kom fram, hvort hægt sé að setja meiri fjármuni í annað. En mér finnst bara flott að við þurfum ekki að vera að skera niður á meðan við erum samt í aðhaldsaðgerðum, mér finnst það mjög stórt atriði, eins og t.d. með heilbrigðiskerfið. En við þurfum líka að þora að taka þá umræðu, ræða þá hugmyndafræði, hvort hægt sé að nýta fjármunina betur. Er hægt að fara aðrar leiðir? Er eina leiðin til þess að ná meiri árangri að setja meiri pening inn í vissa geira? Það getur vel verið að það sé nauðsynlegt og ég held að það sé nauðsynlegt á mörgum stöðum en vitum við hvar þarf að setja peninginn? Hver er verðmiðinn? Hverju á hann að skila? Það þarf að liggja fyrir áður en fjármunirnir eru settir inn. Við skulum nýta þær vikur sem eru fram undan til að taka það samtal. Það er ein aðgerð sem hefur verið mikið rædd hér en það er hækkun á vissum gjöldum. Aðallega er rætt um áfengisgjaldið þó að það séu fleiri og önnur gjöld. Varðandi þessi gjöld öll þá tel ég það hið eðlilegasta mál, eins og staðan er núna, að við séum að hækka þau í samræmi við verðlag. Þá erum við að sýna að við séum að spila með aðgerðum Seðlabankans. Þetta er mjög mikilvægt. Bara þessi aðgerð dregur úr líkum á að Seðlabankinn þurfi að hækka vexti frekar. Þetta er liður í því. En undanfarin ár höfum við tekið þessa sömu umræðu þrátt fyrir að þessi skattstofn hafi verið að dragast saman af því að þar höfum við aldrei farið upp fyrir 2,5% undanfarin ár. En þá var líka ekki jafn mikil verðbólga og ekki jafn miklar vaxtahækkanir og þá voru aðrar aðstæður uppi. En svo skulum við taka hvert eitt gjald, hvort áfengisgjaldið sé orðið of hátt, hvort gjaldið til Ríkisútvarpsins sé orðið of hátt, hvort gjaldið í Framkvæmdasjóð aldraðra sé of lágt. Ég hef aldrei skilið af hverju mun meira fer til Ríkisútvarpsins en í Framkvæmdasjóð aldraðra en þetta er rukkað á sama hátt og er á sama stað hérna. Við skulum taka sjálfstæða ákvörðun um það þó að gjaldahækkun sem slík sé eðlileg. Ég er til í það. Við getum talað um samkeppnishæfni ferðaþjónustu, það er einn vinkillinn sem við þurfum að ræða varðandi áfengisgjöldin. Við þurfum að ræða það hvernig þessu er skipt innbyrðis á milli tegunda og annað slíkt. Við skulum bara fara í þessa umræðu og sjá hvað er eðlilegt, hvort þessi gjöld séu komin fram úr öllu hófi og hvort það geti verið hagkvæmara fyrir heildarmyndina að endurskoða þau. Ég er alveg til í það. Við þurfum að vera til í að forgangsraða og ræða svona hluti. Þetta er ekki alltaf augljóst. Það vilja allir setja mest í grunninnviði en það geta líka verið önnur atriði sem er mikilvægt að setja fjármuni í, sem skila sér svo betur annars staðar. Ég held að við þurfum að gera meira af slíkum kostnaðar- og ábatagreiningum. En ég held að forgangsröðunin eigi að vera að hafa grunninnviðina fremsta, grunnþjónustu og grunninnviði eins og rafmagn og vegi og hafnir og annað slíkt. Það eru svolítið skilaboðin frá fólkinu í byggðum landsins þegar maður fer um landið. Sjálfstæðisflokkurinn fer árlega hringferð um landið og maður fær eiginlega alltaf sömu skilaboðin. Þau eru: Hafið grunnþjónustuna, grunninnviðina, í lagi og látið okkur svo í friði. Hættið að setja boð og bönn og tafir og regluverk og flækjur og eftirlit á okkur. Leyfið okkur bara að hafa grunnþjónustu eins og aðrir og þá getum við séð um rest; að búa til störf, búa til útflutningsverðmæti og byggja upp öflugt samfélag. Í þessu sambandi er mikilvægt að fjallað sé um sölu ríkiseigna. Eins og kom fram í kynningu á fjárlagafrumvarpinu og kemur fram í frumvarpinu sjálfu, í greinargerðinni, þá hafa þær eignir sem við höfum losað í Íslandsbanka borgað þær innviðaframkvæmdir sem við erum í. Við þurfum að hugsa um það hvar við getum haldið áfram. Við getum haldið áfram með Íslandsbanka. Við getum haldið áfram með hluta af Landsbankanum. Við getum haldið áfram með Póstinn, Isavia og á fleiri stöðum þar sem við getum losað um eignir til að byggja upp grunninnviði svo að við séum að bæta hag allra landsmanna út um allt land. Þetta skiptir miklu máli. Allar samgönguframkvæmdir og allt þetta skapar hagvöxt. Og talandi um verðbólguna og framkvæmdir þá er eitt af því sem ég hefði viljað sjá frekari áherslu á hér í fjárlagafrumvarpinu, ég skal bara viðurkenna það, enn frekari áhersla á uppbyggingu samgönguinnviða af því að hægt er að dreifa þeim um landið, þeir eru ekki verðbólguhvetjandi, geta þess vegna dregið úr verðbólgu. Það eru miklu frekar framkvæmdir í byggingariðnaðinum hér á þröngu höfuðborgarsvæðinu, þar sem eru miklar og stórar mannaflsfrekar framkvæmdir sem kosta innflutning á hráefni, sem hækka verðbólguna, en ekki samgöngurnar. Þetta er eitt af þeim stóru atriðum sem við þurfum að skoða. Svo er annað. Á þeim tímum sem við lifum núna, í breyttum heimi með auknum fjarskiptum og öðru, þurfum við líka að horfa á öryggis- og varnarmálin og sérstaklega löggæsluna líka. Sú hagræðing sem krafist er af lögreglunni gengur ekki. Farið hefur verið í mikla vinnu í dómsmálaráðuneytinu við að skoða hvernig hægt er að nýta mannafla, þekkingu og fjármuni sem best og endurskipuleggja skipuritið og verkefnastaðan hefur komið skýrt í ljós í ársskýrslum ríkislögreglustjóra og víðar, síðast hjá Seðlabankanum varðandi peningaþvættismál í síðustu viku. Þarna þurfum við verulega að spýta í lófana og það þurfum við að skoða í þessu frumvarpi. Það er því af mörgu að taka. Heilt yfir er ég mjög ánægður með að frumvarpið sýni þessa sterku stöðu, hvernig aðgerðir síðustu ára varðandi ríkisfjármálin eru að skila okkur í öflugri ríkissjóði núna. Það er hægt að verja stöðu heimilanna, það er hægt að verja þá og hjálpa þeim sem lenda í mestu þrengingunum vegna verðbólgu, vaxtahækkana og erfiðs húsnæðismarkaðar. Það er hægt að mæta því í þessum fjárlögum og það er það sem skiptir máli, að við séum með öflugt hagkerfi sem getur hjálpað þeim sem þurfa hjálp.

Virðulegur forseti. Já, ótrúlegt en satt þá erum við stundum sammála á milli flokka. Hv. þingmaður fór vel yfir mikilvægi samgangna í landinu og sérstaklega hve mikilvægt er að horfa til þess að ef verið er að fjárfesta í slíkum innviðum þá séu þeir hagvaxtarhvetjandi. Þess vegna getur borgað sig að taka lán fyrir þeim ef þeir hvetja til aukinna umsvifa, atvinnuuppbyggingar og þess háttar. Í ljósi þess að hv. þingmaður situr einnig í umhverfis- og samgöngunefnd og er með þessi mál til umfjöllunar þá langar mig til að velta því upp hvort hann deili þeim áhyggjum með mér að samgönguáætlun er ekki verðbætt. Við höfum fengið þau skilaboð, m.a. í hv. fjárlaganefnd í vor, að fyrir liggi að kostnaður margra verkefna er rokinn upp öllu. Nú sjáum við núverandi verðbólgutölur og launakostnað og það er ekkert í núverandi fjárlögum sem bendir til þess að það eigi að bæta upp þennan kostnað. Hæstv. fjármálaráðherra hefur gefið til kynna að þetta muni þýða að Vegagerðin þurfi að forgangsraða. Nú sitjum við hv. þingmaður saman í fjárlaganefnd og það er ýmislegt sem þarf að ræða á næstu vikum. Er þetta eitthvað sem hann telur að muni mögulega breytast á komandi vikum?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þessi mál upp hér, samgöngumál, sem eru mitt hjartans mál. Já, ég hef töluverðar áhyggjur og ekki bara af því að framkvæmdirnar séu verðbættar sem slíkar heldur bara af allri þessari áætlanagerð. Það hefur gengið mjög erfiðlega fyrir stjórnvöld að áætla opinberar framkvæmdir. Þarna erum við með tugmilljarða framkvæmdir á hverju ári eða fjármuni sem ætlaðir eru í samgönguframkvæmdir á hverju ári og af mörgum mismunandi ástæðum gengur mjög erfiðlega að fylgja því framkvæmdaplani sem samgönguáætlun er. Fimm ára samgönguáætlun er svona fimm ára framkvæmdaáætlun og það geta verið skipulagsmál, alls kyns útboðsferli, undirbúningur og ýmislegt sem tefur þetta þannig að þarna er oft margt að breytast á milli ára. Svo er það annað sem ég hef líka áhyggjur af í þessu, við erum með þessar verðbætur eða útboð breytast, þau hækka bæði og lækka þannig að það er einhver innbyggður „buffer“. Þetta eru háar tölur, þannig að það er kannski ekki alltaf nauðsynlegt að verðbæta. Stundum er hægt að fara hraðar í framkvæmdir af því að ekki er hægt að koma öllum framkvæmdum af stað. En svo er það líka annað, það er ekki nóg að framkvæma í vegakerfinu, það þarf að viðhalda vegakerfinu. Ég held að við þurfum þá að vita hvert verðmæti vegakerfisins er, hverjar afskriftirnar eru. Og þó að við myndum vita það þá fer það ekki sjálfkrafa í viðhaldspottinn ár frá ári. Ég hef því töluverðar áhyggjur af því hvernig við vinnum að afskriftirnar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langaði að fylgja þessu eftir áður en ég bæti öðru við: Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður almennt á því að verið sé að hringla svona í fjárfestingarfjármagni á milli ára, einmitt í ljósi þess að það getur verið erfitt að áætla hvenær verkefnið fer af stað? Er hann sammála mér um að það sé heldur ekki gott fyrir atvinnugeira sem eru að vinna í innviðauppbyggingu að það sé alltaf verið að stíga á bremsuna og bensínið í svona verkefnum hvað varðar fjárveitingar vegna þess að það tekur tíma að komast af stað? Ég geri sjálf alla vega miklar athugasemdir við að verið sé að nota fjármagn til innviðafjárfestinga sem ákveðna afgangsstærð. Mig langaði líka til að bæta því við, vegna þess að við erum að fara í þessa fjárlagavinnu, hvort hv. þingmaður hafi eitthvað velt upp á almennum nótum - eðlilegt þetta verklag sem er að birtast núna hjá fjármálaráðuneytinu, að skófla tugum milljarða króna í almennan varasjóð og segja svo við umsagnaraðila og meðlimi fjárlaganefndar að það komi mögulega bara inn breytingar fyrir 2. umr. sem muni líklega gjörbreyta ákveðnum málaflokkum. Ég segi þetta vegna þess að þetta eru 45 milljarðar kr. sem fara inn í varasjóðinn núna á milli ára. Þetta er langhæsta einstaka upphæðin sem fjármálaráðuneytið setur í málaflokk á einhverju sviði. Er þetta ekki frekar ógagnsæ leið til að vinna svona fjárlög, og getum við sem nefnd brugðist við því á næstu vikum?

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi framkvæmdafjármagnið þá eru þessar tilfærslur í samgöngunum frekar lágar miðað við heildarupphæðina, sem er um 40 milljarðar, en þetta eru einhverjir 2–3 milljarðar sem verið er að færa þarna til, fresta á milli ára, sem mér finnst ekki heppilegt. En við verðum líka að átta okkur á því að það tengist því aukna fjárfestingarátaki sem farið var í umfram samgönguáætlun og þetta reglubundna fé sem við höfum verið að setja í þetta. Ég ætla nú ekki að gera neinar stórar athugasemdir við það heldur segja að ég vil alltaf fá meira í samgönguframkvæmdir, það er bara minn vilji og ég veit að það borgar sig. En ég hefði samt frekar viljað setja þennan pening í aukinn undirbúning. Ég hef lengi sagt það, bæði í samgöngunefnd og í fjárlaganefnd, að Vegagerðin eigi að hafa miklu meira fjármagn til að undirbúa framkvæmdirnar svo ekki verði þessar óvæntu tafir og annað slíkt og þá sé hægt að fara hraðar af stað þegar fjármunirnir koma eða þegar það hentar hagkerfinu. Það virkar ekki að setja aukinn pening þegar það hentar hagkerfinu að fara hratt af stað þegar allur undirbúningur er eftir. Ég held að þar þurfi að setja áhersluna. Varðandi gagnsæið og safnliðina af varasjóði þá fagna ég því að þeir skuli þó alla vega segja að nú verði tekinn frá peningur í þau verkefni, og nefna hvaða verkefni er verið að skoða. Við þekkjum það úr fjárlagavinnunni, við sem höfum verið lengur hér, að það koma oft stórar breytingar bara rétt í desember þannig að nú er búið að segja: Heyrðu, við munum koma með breytingar og þær munu snúa þessu og þangað munu stærstu upphæðirnar fara. En ef þetta gerir það að verkum að það verður sett í fleira og fleira í framtíðinni er það ekki góð þróun. En ég held að það sé meira gagnsæi í þessu. Nú er bara sagt: Heyrðu, það er von á breytingum. Fagráðuneytin voru ekki tilbúin með þær en þegar það gerist þá kemur það í ljós.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans tölu sem hugnaðist mér að mörgu leyti ágætlega. Áhugavert að hér hafa komið þrír þingmenn upp í pontu og við erum bara nokkuð sammála, hver í sínum flokknum. En mig langar aðeins, af því að hv. þingmaður er jafnframt formaður umhverfis- og samgöngunefndar, að nefna Reykjanesbrautina. Mér skilst að hún hafi verið tilbúin til útboðs í lok júní en síðan hafa þau skilaboð komið að vegna breytinga sem átt höfðu sér stað í aðgerðum ríkisstjórnarinnar á miðju þessu ári hafi hún verið slegin út af borðinu. Hv. þingmaður nefnir hér að hann vilji alltaf sjá meiri og meiri pening í samgönguinnviði og þeir séu ekki verðbólguhvetjandi, þeir geti hugsanlega verið verðbólguletjandi, fyrir utan að fækka slysum og allt sem því getur fylgt. Við vitum auðvitað að lagfæring á Reykjanesbrautinni mun svo sannarlega fækka slysum. Dæmin hafa sýnt að við erum varla að upplifa slys á Reykjanesbrautinni eftir að þær lagfæringar sem nú hafa verið gerðar áttu sér stað. Mig langar að spyrja hv. þingmann um þetta: Hvað sér hann fyrir sér með Reykjanesbrautina? Ég er búinn að vera að fletta frumvarpinu og þar eru ýmsir góðir hlutir nefndir á þessu sviði, um vegabætur, en ég sé alls ekki að Reykjanesbrautin sé nefnd á nafn. Hvað veldur þessum breytingum?

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að taka málefni Reykjanesbrautarinnar hér upp. Ég er álíka áttavilltur í málum Reykjanesbrautar og hv. þingmaður, en ég hef lengi barist fyrir því að tvöföldun Reykjanesbrautarinnar verði kláruð. Það er fyrst og fremst vegna þeirra tíðu slysa sem þar hafa verið og líka út af því sem ég talaði um hér í ræðu minni áðan, þjóðhagslegum ábata af framkvæmdum. Þarna fara tugþúsundir bíla um og enn þá fleiri einstaklingar á hverjum einasta degi og stór partur þjóðarinnar fer þarna um reglulega. Í einni af fyrstu samgönguáætluninni sem ég tók þátt í var Reykjanesbrautin sett á árið 2019, tvöfölduð alla leið upp að flugstöð. Við sjáum hvað þær framkvæmdir sem hafa verið gerðar nú þegar á Reykjanesbrautinni hafa dregið úr slysum eins og hv. þingmaður kom inn á, og hvað samfélagið gengur greitt. Það er hagvaxtarhvetjandi þegar þetta gengur. Það er engin sóun þar sem gengur vel. Tvöföldun brautar með mislægum gatnamótum, það er til fyrirmyndar og eins og það á að vera. Og út af þessu mikilvægi var Reykjanesbrautin í forgangi eitt í síðustu samgönguáætlun. Sú samgönguáætlun var fjármögnuð í fjárlögum og átti framkvæmdin að fara af stað á síðasta ári, síðasta haust, fyrir ári síðan. Ég hlakka því mikið til að fá að ræða það við hæstv. samgönguráðherra hér á eftir hvað tefur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans svar og það gleður mig að sjálfsögðu að við getum verið bandamenn í því að reyna að hnika þessu máli áfram. Mig langar að nefna það að ég hef í starfi mínu sem sveitarstjórnarmaður í gegnum tíðina átt fundi með ráðherrum og ráðamönnum þjóðarinnar um ýmis mál og m.a. í árlegri vísitasíu þeirra í kjördæmaviku inn á svæðið. Oft og einatt hafa ráðherrar eða þingmenn haldið því á lofti við okkur Suðurnesjamenn að við getum aldrei verið sammála um nokkurn skapaðan hlut. Það gerðist fyrir nokkrum árum á slíkum fundi í Garðinum að við settumst niður, sveitarstjórnarmenn, og sögðum: Við skulum bara sýna það í verki að við getum sameinast um tiltekin atriði og m.a. sameinuðumst við um að leggja áherslu á Reykjanesbrautina. Við lögðum líka til að við skyldum bíða með Reykjanesbrautina sem væri næst okkur, legðum frekar áherslu á Hafnarfjarðarhlutann, hann skipti meira máli á þeim tímapunkti, töldum við, og láta þann hluta sem liggur nær Reykjanesbæ bíða. Um þetta vorum við sammála ásamt því að leggja áherslu á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. En hvað hefur gerst? Nákvæmlega ekki neitt. Málið fór til ráðherra og þingmanna og það hefur nákvæmlega ekkert gerst.

Frú forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þingmanni að sveitarstjórnarfulltrúar á Suðurnesjum hafa komið þessu máli mjög skýrt á framfæri og staðið sig vel í því og sýnt mikla samstöðu. Það hefur skilað árangri. Ég held að það sé mjög mikilvægt að ræða þetta hér undir fjárlögunum af því að þarna er stór innviðaframkvæmd sem skilar miklu efnahagslegu innleggi í íslenskt efnahagslíf og því er þetta mjög mikilvæg framkvæmd. En þetta veldur mér miklu hugarangri því að fagnefnd Alþingis var búin að gera forgangsáætlun til framkvæmda þar sem þessari framkvæmd, út af mikilvægi hennar, var forgangsraðað og hún átti að fara af stað á næsta ári. Það hefur gerst frá því að við ræddum við sveitarstjórnarfulltrúa á Suðurnesjum, hún var sett í forgang í samgönguáætlun. Þetta var svo fjármagnað í fjárlögum. Ef Vegagerðin, með innviðaráðuneytinu, þarf að forgangsraða samgönguframkvæmdum þá vantar mig svör við því af hverju Reykjanesbrautin er ekki þar fremst í forgangsröðun út frá öryggissjónarmiði, notkunarsjónarmiði og sjónarmiði um þjóðhagslega hagkvæmni. Það eru svörin sem vantar. En það sem hefur gerst, sem er til bóta frá því að við þingmenn og sveitarstjórnarfulltrúar ræddum málin, er að málið er komið inn á áætlun, það var orðið fullfjármagnað og það var búið að klára skipulag. Það var allt orðið klárt til útboðs. Þannig var staðan ekki fyrir nokkrum árum en þannig er staðan í dag, sem betur fer. Nú þarf bara að fara að bjóða út og finna peningana sem búið var að lofa í þetta.

Frú forseti. Þó að ég hafi ekki tekið þátt í andsvörum hér á undan þá kom manni til hugar, þegar þingmenn Suðurkjördæmis ræddu ástand Reykjanesbrautarinnar, að það væri margt sagt í þessu ríkisstjórnarsamstarfi en svo, hvað suma hluti varðar, gerist bara ekki neitt. Við fáum nú ábyggilega tækifæri til að fara af meiri dýpt í það í samtölum okkar við hæstv. innviðaráðherra Sigurð Inga Jóhannsson hér á eftir - klukkan fimm held ég að það sé samkvæmt nýju dagskránni fyrir þá sem fylgjast með skipulaginu. Mig langaði svona undir lok þessarar umræðu að nefna hér nokkur atriði sem ég held að sé ástæða fyrir fjárlaganefnd að huga að við vinnslu málsins nú í gegnum haustið. Það hefur komið mér nokkuð á óvart hve það eru í rauninni, alla vega þannig að þingmenn tali með þeim hætti, fáir vinir skattgreiðenda sem hafa tekið til máls í umræðunni. Það hefur verið áberandi lítill áhugi á lækkun skatta eða því að stöðva eða hægja á þessari sjálfvirku þróun og uppfærslu t.d. krónutölugjaldanna, sem nú hækka um 7,5% frekar en 7,7%. Það hefur nefnilega verið gert, var gert í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks undir forystu Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar; hæstv. fjármálaráðherra var einmitt fjármálaráðherra í þeirri ríkisstjórn, þar sem krónutölugjöld voru ekki látin uppfærast. Það eru því alveg fordæmi fyrir því að elta ekki annaðhvort verðbólguviðmið Seðlabankans eða þjóðhagsspá. Ég held því að við vinnslu nefndarinnar væri margra hluta vegna til bóta ef þingmenn sem þar sitja legðu áherslu á að hlífa skattgreiðendum meira en hér er gert ráð fyrir þar sem möguleikar og tækifæri eru til. Krónutöluhækkanirnar eru nefnilega að nokkru marki prinsippmál. Eins og þetta er lagt upp núna lítur þetta út eins og kerfislausnir. Það hefur einhver starfsmaður fjármálaráðuneytisins, eflaust ágætur, lagt til að þetta yrði talan sem yrði notast við, þessi rúmu 7%, en ekki verðbólguviðmið Seðlabankans þetta árið og kerfið hefur einhvern veginn metið það sem svo að það væri bráðsnjallt. Hægt væri að rökstyðja það með því að þetta drægi úr verðbólguþrýstingi. En staðreyndin er auðvitað sú að ríkissjóður hefur miklu einfaldari leiðir til að draga úr peningamagni í umferð en að skattpína borgarana meira en nauðsynlegt er. Mig langar næst að koma inn á samgöngumálin, gjaldtöku sem hefur verið nokkuð rædd hér og gjöld er snúa að akstri og ökutækjum. Það var tekin töluvert mikil umræða um gjaldtöku vegna nýorkubíla í fyrra og svo rafmagnsbílana núna. Það er eins og með svo margt hjá þessari ágætu ríkisstjórn að aðgerðirnar vinna gegn markmiðunum. Það er eins og það sé orðið sjálfstætt markmið að hægja sem mest á þeirri þróun sem hefur verið að eiga sér stað, sérstaklega á þéttbýlustu svæðunum, að rafbílar hafa verið yfirgnæfandi fjöldi nýskráðra bifreiða. Ég get alveg haft skilning á því að skynsamlegt sé að stíga til baka að hluta til og ekki sé eðlilegt að þeir sem aki um á þessum svokölluðu hreinorkubílum leggi ekkert til uppbyggingar og reksturs vegakerfisins. En ég held að áherslan ætti að vera á að auðvelda fólki að kaupa þessa bíla en síðan tæki fólk eðlilegan þátt, bara til jafns við aðra sem aka um vegina, í rekstri og uppbyggingu vegakerfisins. Ég held að það væri mun skynsamlegra. Við sjáum að ef til að mynda 20.000 bíla kvótaþakið verður ekki hækkað þá erum við sennilega að sigla inn í allt annað umhverfi hvað nýskráningu hreinna raforkubíla varðar en við höfum horft á hingað til. Mér sýnist á tölum sem ég fékk frá einu umboðanna að þetta gætu verið verulegar hækkanir, 2 milljónir og jafnvel upp undir 3 milljónir á dýrari bílum. En ég held það sé sömuleiðis minna vandamál að mörgu leyti að verð hækki á dýrustu bílunum heldur en þessum meðalfjölskyldubílum sem eru auðvitað mikilvægasti hlutinn í þessari umbreytingu sem er að verða. Ef dísilútgáfan kostar 4,5–4,9 milljónir en rafbíll sömu stærðar, og af sömu gæðum í meginatriðum, kostar 6,5 milljónir þá held ég að staðan sé fljótt orðin þannig að flestar fjölskyldur hugsi sinn gang og fari frekari í dísilbílinn en rafmagnsbílinn. Ég vil bara beina því til hv. fjárlaganefndar að skoða þetta nú ígrundað og kalla fyrir nefndina þá aðila sem mesta þekkingu hafa á þessum málum og reyna þá frekar að leggja heildarnálgunina upp á þann veg að auðvelda fólki að eignast bifreiðina en í framhaldinu að þeir sem keyra um á nýorkubílum taki meiri þátt í rekstrarkostnaði, leggi meira til vegakerfisins en nú er. Mig langar sömuleiðis að nefna hér eitt atriði sem kom upp að nokkru marki síðastliðið vor, undir lok síðasta þings, sem eru þessar breytingar á endurgreiðslu til kvikmyndagerðar. Í fyrra, á síðasta þingi, benti hæstv. fjármálaráðherra strax á að ekki væru til neinir þeir fjármunir fyrir nýja regluverkið sem ráðherra menntamála lagði til, eins og það hét þá, þ.e. hæstv. ráðherra Lilja Dögg Alfreðsdóttir, menningar- og viðskiptaráðherra, að fjárveitingarnar stæðu ekki með nokkru móti undir þeim vilyrðum sem þar væru veitt. Nú sjáum við auðvitað blasa við að heildarviðbótin sem er lögð til í fjárlögum er 300 milljónir eða eins og það er orðað á bls. 130 í fjárlagafrumvarpinu, með leyfi forseta: „Þá hækkar fjárheimild vegna endurgreiðslna kvikmyndagerðar á Íslandi um 300 millj. kr. frá fyrra ári til að mæta þegar tilkomnum skuldbindingum.“ Þetta eru sem sagt skuldbindingar sem þegar eru fallnar til sem eru viðbótin, þannig að raunverulega er engin viðbót að verða til að mæta þeim loforðum sem ráðherrar Framsóknarflokksins lögðu fram og kynntu í aðdraganda kosninga. Það undirstrikar það sem mönnum þótti býsna algengt hér á síðasta þingi, þ.e. að fulltrúar Framsóknarflokksins áttu það til að fara dálítið fram úr sér í þessum efnum. Þetta kristallast sennilega hvergi betur en í þessu máli þar sem margar fréttir eru fluttar af því núna að kvikmyndaverkefni sem bandaríska leikkonan Jodie Foster tengist sé að koma hér og tekjur af því í heildina verði um 9 milljarðar sem kallar væntanlega á endurgreiðslu upp á hartnær 3 milljarða, sem væri tveggja ára fjárveiting í þennan málaflokk í heild sinni. Þá væri ekki svigrúm til nokkurra annarra verkefna í tvö ár. Þetta er auðvitað eitthvað sem verður vísað til baka til ríkisstjórnarinnar. Ráðherrarnir verða að finna út úr því með hvaða hætti þeir ætla að nálgast þetta. En svona sýndarmennska eins og kemur fram í þessum efnum er auðvitað ekki boðleg því að það gerir engum greiða að flagga hér vilyrðum um miklar endurgreiðslur og miklar fjárfestingar í tengslum við verkefni sem þetta ef hugur fylgir ekki máli. Síðan er auðvitað allt önnur spurning hversu mikla þörf við höfum t.d. fyrir landkynningu nú þegar stendur hér upp úr fjármálaráðherra og hverjum ráðherranum og þingmanni stjórnarflokkanna á fætur öðrum að Ísland sé uppselt og þetta er sami tónn og berst víða úr ferðaþjónustunni. Ég held að við ættum að fara að íhuga það vel hvort þetta sé góð meðferð fjármuna. Ef niðurstaðan er að svo sé þá verður að nálgast þessi mál með allt öðrum hætti en ríkisstjórnarflokkarnir gera núna með því að flagga hér gríðarlega umfangsmikilli reglubreytingu, sem felur í sér mikinn kostnað, en að sama skapi engar tillögur í þá veruna að mæta því í fjárlögum sem nú liggja fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir hans tölu. Mig langar til að byrja á að grípa niður í það sem hann sagði um krónutöluhækkanir, sem hafa verið ofarlega í mínum huga allt frá því að ég áttaði mig á því að þessar breytingar væru að eiga sér stað með þessum hætti. Það hefur komið í ljós hjá fulltrúum meiri hlutans og fjármálaráðherra að ef ekki væri verið að hækka sem þessu nemur þá væri bara verið að gefa afslátt, það yrði ákveðin rýrnun á þessum tekjum. En við erum í þeirri stöðu að við erum að glíma við verulega mikla verðbólgu sem er farin að valda miklum búsifjum. Seðlabankinn er að grípa til harðra aðgerða sem bitna mjög á ungu fólki, lágtekjufólki og millitekjuhópum. Hefði ekki verið ráð, eins og hv. þingmaður nefndi hér, að fara þá leið sem var farin í ríkisstjórn sem hans flokkur sat í, og sýna gott fordæmi gagnvart því sem fram undan er? Það er auðvitað með verðbólgu kallað á verðbreytingar af því að hlutirnir kosta bara orðið meira í innkaupum og aðföngum og alls staðar er þrýstingur á verðlagsbreytingar. Hefði ekki verið rétt fyrir ríkissjóð og ríkisstjórn að gefa þetta merki og segja: Við ætlum að fara sameiginlega í átakið við að ná niður verðbólgunni?

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Svarið er: Jú, ég held að það hefðu verið mjög góð skilaboð fyrir ríkisstjórnina að senda út til landsmanna, að ríkisstjórnin og ríkissjóður væri í fararbroddi í því að sníða sér stakk eftir vexti, halda aftur af sér á útgjaldahliðinni og draga úr skattheimtu gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum. Við sjáum bara í þeim tölum sem hér liggja fyrir hvernig þetta er. Ég sló saman þeim gjöldum sem snúa að akstri og ökutækjum, vörugjöld á bíla, olíugjöld og dísilgjöld, virðisauki er ekki inni í þessum tölum, og mér sýnist þetta vera rétt um 24% hækkun á milli ára, milli síðasta árs og síðan 2023 miðað við frumvarpið. Auðvitað safnast þetta saman. Síðan koma krónutöluhækkanirnar með sína milljarða og þar fram eftir götunum. Ég held að það hefði farið mjög vel á því ef hæstv. fjármálaráðherra hefði komið fram og sagt: Nú ætlum við bara að herða sultarólina hvað þetta varðar og draga úr umfangi okkar á markaðnum og ekki bæta í þessa skattheimtu sem þegar er býsna umfangsmikil.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mér þótti áhugavert að hlusta á framkvæmdastjóra Samtaka verslunar og þjónustu þegar hann nefndi álögurnar, að ríkið tæki til sín 92%, held ég það hafi verið, af útsöluverði sterks víns. Það er orðið ansi lítið svigrúm fyrir þá sem bæði framleiða og selja að hafa einhvern hag af því að standa í þessum viðskiptum. Mig langar líka að nefna, af því að hv. þingmaður minntist á þessa afslætti sem verið er að veita til kvikmyndaframleiðslu á Íslandi, að ég sat hjá þegar þetta var afgreitt. Ég held að ég hafi verið sá eini sem gerði það og taldi ekki rétt að fara af stað með þessum hætti. Ég er tiltölulega nýr þingmaður og átta mig ekki alveg á því hvernig er verið að byggja þetta upp, þegar maður les fjárlögin sér maður að sumt er innan ramma, en hvaða ramma? Þetta er einhvern veginn alveg hulið fyrir okkur. Síðan er sumt á einhverjum kvótum eins og NPA-samningar. Svo kemur verkefni eins og Allir vinna, það er bara eins og að komast á spenann og svo er mjólkað og mjólkað. Og núna sjáum við þetta verkefni. Það er búið að kynna fyrir okkur eitthvert nýtt verkefni, Jodie Foster að koma til landsins og mikil ánægja með það, en þarna er 9 milljarða verkefni sem gæti orðið á Íslandi og hver gæti þá endurgreiðslan verið? Hún gæti verið rúmir 3 milljarðar. Erum við í stakk búin til að fara að láta flæða út úr ríkissjóði upphæðir af þessum toga þegar við erum að glíma við önnur og veigameiri mál, m.a. að sinna þessu kerfi okkar hér sem við þurfum svo sannarlega að gera þessa stundina?

Frú forseti. Varðandi kvikmyndaverkefnið og þessa áætluðu endurgreiðslu framleiðslukostnaðar þá virðist þetta vera, eins og með svo margt annað hjá þessari stjórn þar sem ráðherrarnir virðast nú sumir hverjir ekki tala hver við annan nema í ýtrustu neyð, eitt af þessum málum sem atvikaðist bara svona einhvern veginn. Þetta var sett fram sem loforð í aðdraganda kosninga og síðan hefur niðurstaða tiltekins flokks í kosningunum væntanlega veitt honum styrk til að draga fram óformlega heimild til að tala fyrir þessu og kynna og þar fram eftir götunum og leggja fram frumvarp. Ég man reyndar ekki eftir því hvort í fréttum kom fram hvort tillögur ráðherra hefðu verið samþykktar í ríkisstjórn áður en farið var að fjalla um þær í fjölmiðlum, ég myndi frekar reikna með að svo hafi ekki verið miðað við viðbrögð fjármálaráðherra á seinni stigum. En þetta er eins og með svo mörg önnur mál, þetta atvikast bara einhvern veginn. Ef einhver festa væri í stjórn landsins væru svona mál leidd til lykta í ríkisstjórn og stjórnarflokkarnir myndu síðan sannfæra sína þingflokka um að fylgja málinu í gegnum þingið. En undanfarin misseri og undanfarin ár hefur það orðið algengara og algengara að ráðherrar tiltekinna málaflokka fari fram með málin án þess að hafa klárað þau gagnvart ríkisstjórninni eða stjórnarflokkunum og lendi þá uppi á skeri eins og er að gerast með þetta mál núna. Að því er virðist er ekki króna í frumvarpi til fjárlaga til að mæta þessum auknu réttindum sem höfðu verið teiknuð upp af hæstv. ráðherra menningar- og viðskiptamála.

Virðulegi forseti. Innviðaráðuneytið ber ábyrgð á ráðstöfun á 94 milljörðum í frumvarpinu sem hér er til umræðu en það svarar til 7,2% af heildarútgjöldum ríkisins á næsta ári. Fjárfestingar í vegamannvirkjum verða áfram fyrirferðarmiklar á næsta ári þótt það dragi aðeins úr. Þannig eru á næsta ári til ráðstöfunar um 26 milljarðar sem er um 3 milljörðum minna en í ár. Samdráttur milli ára á sér einfalda skýringu sem er þensla. Hagkerfið hefur tekið vel við sér eftir niðursveifluna sem fylgdi heimsfaraldrinum, sem er gott, en þensla og hækkandi verðbólga er það hins vegar ekki. Til að vinna gegn þessu hefur ríkisstjórnin, eins og þessi salur veit, kynnt þensluminnkandi aðgerðir, þar á meðal er 3 milljarða tímabundin lækkun til vegaframkvæmda en þessir 3 milljarðar fara ekki langt og verða til ráðstöfunar ári seinna eða á árinu 2024. Það var að mínu viti það eina rétta á sínum tíma að spýta í fjárfestingar til að bregðast við samdrætti í hagkerfinu. Það var hárréttur tími til að stórbæta innviðina okkar en nú þurfum við aðeins að hægja á á sama hátt. Það dylst þó engum, og allra síst þeim sem hér talar, að enn er mikil þörf fyrir fjárfestingar í samgönguinnviðum. Eitt eru bein framlög ríkisins í innviðauppbyggingu og hitt eru fjárfestingar í innviðum í samvinnu við einkaaðila. Í sumar var stórt skref stigið á þeirri vegferð þegar skrifað var undir verksamning um byggingu vegar um Hornafjörð, svokallaða Fljótabrú. Þessi framkvæmd telst með þeim stærri, hún styttir hringveginn um 12 km og einbreiðum brúm mun fækka um þrjár á hringveginum. Næsta skref hefur þegar verið stigið en í þessum töluðu orðum stendur yfir undirbúningur fyrir forval á Ölfusárbrú sem til stendur að auglýsa í næsta mánuði. Það er um 10 milljarða framkvæmd. Þetta er rökrétt framhald á mikilli innviðauppbyggingu á Suðurlandsvegi en nýr 2+1 vegur með aðskildum akstursstefnum verður opnaður í lok ársins talsvert á undan áætlun. Það er ekki bara nauðsynleg framkvæmd með tilliti til umferðaröryggis heldur er hún líka arðbær. Hún er kolefnishlutlaus og hún er snjöll en um er að ræða fyrsta veginn sem er hannaður til að taka á móti sjálfkeyrandi eða hálfsjálfkeyrandi bílum. Fjárfestingar í samgönguinnviðum einskorðast ekki við vegi og brýr heldur líka hafnir og flugvelli. Fjárfestingar í höfnum eru svipaðar og í ár eða upp á um 1,5 milljarða og munum við sjá hafnarframkvæmdir um allt land í samræmi við samgönguáætlun. Í innanlandsfluginu bætum við í fjárfestingar og rekstur og festum Loftbrúna í sessi. Um 5,5 milljarðar eru ætlaðir í þessi verkefni á næsta ári en ný millilandaflugstöð á Akureyri er ugglaust stærsta verkefnið. Margir reiða sig á almenningssamgöngur sem eru mikilvægur hluti samgöngukerfisins. Það er mikil ánægja með nýjustu viðbótina, Loftbrúna, sem bætir aðgengi íbúa á landsbyggðinni mjög mikið. Hún hefur sannað gildi sitt. Aldrei hafa fleiri nýtt Loftbrúna en í ár. Almenningssamgöngur í víðum skilningi eru þó áfram áskorun þrátt fyrir að ríflega 5 milljörðum verði varið í þær á næsta ári. Hærri verð eru að sjást í útboðum sem skýrist m.a. af hækkun eldsneytisverðs. Þessar hækkanir eru ekki bundnar við Ísland og flest nágrannalönd okkar eru í sömu sporum þar sem óvissu gætir á mörkuðum. Þjónusta á vegum, eins og snjómokstur, hálkuvarnir o.fl., skiptir miklu máli. Við þurfum að komast á milli staða og við þurfum að vera örugg á þeirri leið. Þessi þjónusta er mikilvæg en hún kostar vaxandi fjármuni. Væntingarnar eru miklar. Á næsta ári er veitt svipað fjármagn í þessa þjónustu eða um 6,5 milljarðar. Það sem ég hef þegar farið yfir eru í raun allt byggðamál; innviðir, viðhald þeirra, þjónusta innviðanna, almenningssamgöngur. Við erum engu að síður með sérgreinda fjármuni í byggðamál eða tæpa 2 milljarða, það sem heyrir undir byggðaáætlun, sóknaráætlun landshluta og atvinnuráðgjöf á landsbyggðinni. Litlar breytingar eru á fjárveitingum í þennan málaflokk á næsta ári. Byggðamál og samgöngur eru samofin og það sama má segja um sveitarstjórnarmál. Framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga hækka um 2 milljarða eða um 8,2% og verða um 27 milljarðar. Þannig reynast tekjur ríkis og sveitarfélaga hærri en spár gerðu ráð fyrir eins og við þekkjum. Það eru jákvæð teikn á lofti þrátt fyrir að sveitarfélögin hafi ekki farið varhluta af heimsfaraldrinum rétt eins og ríkissjóður. Þegar erfiðleikar steðja að reynir á samstöðu og samvinnu bæði innan sveitarfélaga, milli sveitarfélaga og milli ríkis og sveitarfélaga. Stundum er tekist á en í grunninn eru allir sammála um að vinna saman og ég er sannfærður um að við getum haldið áfram á þeirri braut. Og talandi um samofna málaflokka, samvinnu og samstöðu, þá eru samgöngur, byggðamál og sveitarstjórnarmál samofin og við það má bæta skipulags- og húsnæðismálum; klárlega málefni sveitarfélaganna og mjög þýðingarmikil fyrir íbúa þessa lands. Húsnæðismálin eru eitt af stóru málum kjörtímabilsins en ég sé að tími minn er búinn þannig að ég verð að fá að fara aðeins betur yfir húsnæðismálin í lok umræðunnar.

Frú forseti. Það vildi nú reyndar þannig til að ég vildi koma hingað upp til að spyrja hæstv. innviðaráðherra nánar út í húsnæðismálin og kannski getum við fengið einhver svör hér. Eins og flestir vita þá hefur verið gert svokallað rammasamkomulag milli ríkis og sveitarfélaga um uppbyggingu húsnæðis. Ástæða er til að fagna því en ég skil það svo að þetta samkomulag sé ófjármagnað, alla vega enn sem komið er og vil því nota þetta tækifæri og spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann og ríkisstjórnin hyggist fjármagna samkomulagið, af því að það segir sig sjálft að það verður lítið úr fyrirætlunum ríkisins og sveitarfélaganna ef það er ófjármagnað um langan tíma a.m.k. Hvenær á það að gerast og hversu mikið hyggst ríkisstjórnin leggja til þessa samkomulags? Ég hef lesið fréttir af þessu máli á þá leið að hér sé búið að skapa mjög jákvæðar væntingar til uppbyggingar húsnæðis og ég skora á, eða vænti þess hreinlega, að ríkisstjórnin og hæstv. innviðaráðherra standi undir þeim væntingum af því að hér er um að ræða, eins og við öll vitum, grundvallaratriði í velferð samfélagsins og fólksins sem byggir þetta land. Því spyr ég: Hvernig og hvenær verður rammasamkomulagið fjármagnað?

Frú forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda málefnið og leiðinlegt að við gátum ekki farið yfir aðdragandann. Málið er nokkuð þekkt, ég heyrði það í gærkvöldi að menn eru orðnir leiðir á kynningum á þessu máli í fjölmiðlum en staðreyndin er þessi að við fólum HMS það verkefni að tala við sveitarfélögin. Á sama tíma erum við að vinna að fjárlögunum og það hefur komið fram að í forsendum fjárlagagerðarinnar og þeirri vinnu þá reiknuðum við einfaldlega með að við myndum þurfa að taka ákveðna fjármuni sem eru núna í varasjóði. Það hefur verið sagt að þeir bíða þar, enda eru þar umtalsverðir fjármunir til reiðu á næsta ári. Í vinnunni næstu vikur, þá með þingnefndunum, munum við geta komið inn með upplýsingar um hvernig sá gangur er og í síðasta lagi við 2. umr. fjárlaga komið með tillögu um að lækka varasjóðinn innan ramma ársins og færa ákveðna fjármuni yfir til þess að fjármagna stofnframlögin í almennu íbúðirnar, í hlutdeildarlán þar sem það á við, hugsanlega yfir í félagslega íbúðakerfið þar sem við höfum lofað að 5% af íbúðunum verði til að takast á við m.a. húsnæðisskort hjá fötluðu fólki og fleiri hópum. Allt í allt höfum við verið að tala um að af þessum 4.000 íbúðum gætu svokallaðar hagkvæmar íbúðir verið um 30%, sem væru þá fjármagnaðar með stofnframlögum eða með öðrum hætti af ríkinu að einhverju leyti og svo 5% til viðbótar. Það eru 35%. Þetta eru þá 1.400 íbúðir ef ég kann enn þá svolítið í hugarreikningi og menn geta alveg áttað sig á því að stærðargráðan er allnokkur umfram það sem er birt núna í fjárlögum og við höfum ítrekað verið að flagga að til standi að gera í samstarfi við þingið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég skil það svo að það komi tillaga við 2. umr. fjárlaga þar sem greint verður frá því hversu mikið verður tekið úr varasjóði til að leggja til þessa samkomulags. Nú þætti mér vænt um að vita hver upphæðin er en mér heyrist á öllu að hún verði ekki upplýst núna. Mig langar líka að ræða um hlutverk sveitarfélaganna í þessu samkomulagi af því að eins og við vitum þá hafa sum sveitarfélög staðið sig betur í uppbyggingu þess húsnæðis sem hér er verið að ræða, sem þarfnast stofnframlaga og inni í félagslega kerfinu, og því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig hyggst ráðuneytið, og þá væntanlega í samvinnu við HMS, tryggja að sem flest sveitarfélög bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og kannski víðar, ég veit það ekki, taki þátt í þessu og axli þær skyldur sínar að byggt sé hagkvæmt húsnæði sem víðast, eins og við kölluðum það, óhagnaðardrifið og með stuðningi ríkisins vegna þess að mér hefur sýnst að hér hafi þunginn legið mest og áherslan verið mest hjá höfuðborginni okkar á meðan önnur sveitarfélög, t.d. í mínu kjördæmi, Suðvesturkjördæmi, hafi verið svolítið stikkfrí í þessari uppbyggingu. Það er mjög slæmt af því að það skapar félagslegan veruleika sem við viljum ekki hafa. Það býr til hólfaskipt samfélag en ekki samfélag og bæi þar sem fólk úr öllum tekjutíundum býr saman í samfélagi, börn ganga saman í skóla o.s.frv. Því ætla ég að inna ráðherrann eftir þessu.

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að taka undir með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að við sinnum þessari félagslegu blöndun í íbúðarhúsnæði í því skyni að tryggja þetta samfélag sem við öll viljum vera hluti af þar sem allir eiga jöfn tækifæri og búa við svipuð kjör þó að þau geti verið mismunandi innan þess ramma. Hvernig hyggjumst við leitast við að gera þetta? Jú, hugmyndin á bak við samninga við einstök sveitarfélög er svolítið að við komum með eitthvað að borðinu sem er þá loforð um fjármagn úr ríkissjóði til að styðja við uppbyggingu á félagslegu húsnæði og almenna húsnæðinu, stofnframlög og slíkt. Á móti getum við þá gert kröfu um slíkt og sveitarfélögin kæmu þá til móts við okkur hvað það varðar. Einnig hefur verið unnið samkvæmt starfshópi sem starfaði á vegum Þjóðhagsráðs í vor. Þar voru hugmyndir um að við gætum jafnframt sett inn lagabreytingar, til að mynda svokallað Carlsberg-ákvæði sem er nú þekkt sem slíkt, þar sem tiltekið hlutfall af íbúðum á hverju deiliskipulögðu svæði þurfi að vera íbúðir sem eru þá með þessum hætti. Það mætti vel hugsa sér að það yrði hluti af vinnu vetrarins að setja slíkt ákvæði inn, ekki síst ef það gengur illa að ná samkomulagi við sveitarfélögin með frjálsu samtali og jafnvel væri hægt að setja þar eitthvert lágmark. Heimildin væri kannski hærri þannig að sveitarfélögin hafi líka tæki þegar þau eru að tala við verktakana eða þá sem eru að skipuleggja sín lönd. Þetta er svona blanda af ýmsu en hugmyndin á bak við samkomulag er einmitt að báðir aðilar fái eitthvað út úr því.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að ræða við hæstv. innviðaráðherra um alla þá mikilvægu málaflokka sem heyra undir hann þannig að maður þarf að forgangsraða hvað varðar spurningar til hæstv. ráðherra. Ég ætla að beina máli mínu að honum varðandi samgöngumálin og þá að forgangsröðun verkefna í uppbyggingu samgangna. Þar er hægt að fara nokkrar leiðir og við þurfum vissulega að hafa byggðasjónarmið og öryggissjónarmið í huga, en fyrst og fremst þjóðhagslega hagkvæmni og kostnaðarábatagreiningu. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvernig gengi að móta einhverja stefnu og fá fram þjóðhagslega hagkvæmni og ábata af hverri framkvæmd fyrir sig. Mig langaði svo að bera það saman við fjárlögin sem við erum að fjalla um hér, þ.e. samspil forgangsröðunar verkefna og fjárveitinga. Nú hefur umhverfis- og samgöngunefnd, eins og lög gera ráð fyrir, fjallað um samgönguáætlun og samþykkt vissa forgangsröðun sem ráðherrann leggur til og þingið fer yfir og samþykkir í þingsályktunartillögu um samgönguáætlun. Sú samgönguáætlun er svo tekin og fjármögnuð í gegnum fjárlög og svo gerist það oft að það kemur viðbótarfjármagn og þá er það í gegnum fjárlaganefnd og fjárlögin sem sú forgangsröðun kemur í ljós. Þarna er mikil umræða í gangi um það hve mikið umhverfis- og samgöngunefnd á að koma að þessu viðbótarfjármagni. Mig langar að spyrja varðandi þessa forgangsröðun: Af hverju var Reykjanesbrautin látin bíða en ekki aðrar framkvæmdir og hvenær er fyrirhugað að framkvæmdir á Reykjanesbraut hefjist?

Virðulegur forseti. Það er þannig að allar stærri framkvæmdir eru metnar með tilliti til arðsemi og ábata og það er einn af þeim þáttum sem eru notaðir til að raða þeim í forgangsröð, eins og hv. þingmaður kom inn á. Umferðaröryggisrýni er einnig á öllum framkvæmdum í dag sem tryggir að við séum að bæta umferðaröryggið; byggðasjónarmið sannarlega til að tengja saman svæði; loftslagsáhrif eru líka komin inn og miklu fleiri þættir sem tekið er tillit til. Við leggjum síðan af stað með einhverja samgönguáætlun og þingið fjallar um hana og leggur blessun sína yfir hana eða færir til eftir atvikum og fjármagn fer síðan í það frá fjárlaganefnd. Eins og ég sagði áðan þá er sá sem hér stendur alveg viljugur til að eyða talsvert meiri og fleiri milljörðum í samgöngumannvirki en standa til boða. Á næsta ári þarf að draga saman seglin um 3 milljarða sem þýðir að það kemur fyrst og fremst niður á verkhraða. Hv. þingmaður spyr um Reykjanesbrautina. Hún er eitt af þeim stóru verkefnum sem hefðu gjarnan mátt vera komin af stað eða vera að fara af stað. Það hefur reyndar dregist vegna skipulags og vinnu við samninga við landeigendur og fleira eins og gengur. Einnig hefur verkið orðið dýrara þannig að ekki eru til fjármunir svo að hægt sé skuldbinda verkið. Ég vænti þess hins vegar og veit, þar sem þetta er nú eitt af áherslumálum mínum, ríkisstjórnarinnar og Vegagerðarinnar, að við munum geta boðið þetta út eins fljótt og auðið er og þá á næsta ári. Það er auðvitað háð því að það komi viðbótarfjármagn, 

Forseti minnir hæstv. ráðherra á að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Það er einmitt þetta með forgangsröðunina. Nú eru ansi mörg stór verkefni í gangi og mörg hafa tafist út af ýmissi undirbúningsvinnu og öðru slíku. Ég ræddi fyrr í dag mikilvægi þess að setja aukna fjármuni í undirbúning verkefna án þess að eyrnamerkja verkefnin þannig að Vegagerðin geti unnið hraðar og óvæntar tafir komi síður upp. Ég tek undir með hæstv. ráðherra um þá þætti sem þarf að skoða varðandi forgangsröðunina; umhverfismál, öryggismál, byggðamál og þjóðhagslega hagkvæmni og allt það. En framkvæmd eins og Reykjanesbrautin uppfyllir öll þessi skilyrði, skorar hátt í þeim öllum, ásamt fleiri verkefnum. Af hverju eru sum verkefni boðin út en önnur ekki, eins og t.d. Reykjanesbraut, án þess að eitthvert samtal fari fram um það á Alþingi eða einhvers staðar annars staðar? Af hverju fréttum við það bara að það sé Reykjanesbrautin sem sé ófjármögnuð þó að fleiri framkvæmdir hafi verið dýrari en stóð til og hafi jafnvel verið á sama stað í áætluninni? Af hverju fer önnur framkvæmdin af stað en hin ekki? Hvar eru þessar ákvarðanir teknar? Við þurfum líka að ræða þessa takmörkuðu fjármuni sem fara í samgöngur. Við erum öll sammála um að við þurfum meiri peninga í samgönguframkvæmdir en hversu langt eigum við að ganga í því að Alþingi forgangsraði? Hvar er svo svigrúmið hjá framkvæmdarvaldinu varðandi tengivegi og ýmsa aðra vegi sem mikið eru til umræðu og hv. umhverfis- og samgöngunefnd er að fara að ræða um við Vegagerðina á næstu vikum?

Virðulegur forseti. Sá sem hér stendur vildi gjarnan að bæði Reykjanesbrautin og ýmis önnur verkefni sem hafa verið færð aftar í röðina, þó að þau séu komin á samgönguáætlun eru þau komin talsvert aftar, væru öll farin í gang. En eins og hv. þingmaður veit eru það fjármunirnir sem stýra ferð. Þegar búið er að skuldbinda stór verk - og það eru óvenjulega mörg stór verk í gangi - og síðan kemur í ljós að öll verk halda áfram að hækka kemur að lokum að þeim tíma að ekki er hægt að bjóða út næsta verk vegna þess að allir fjármunirnir eru skuldbundnir. Það hefði þá alla vega verið sérstök ákvörðun ef hv. þingmaður er að tala um að ráðherra hefði átt að stoppa eitthvert annað verk til að taka fjármuni úr og færa í verkefni sem ekki var fjármagnað. Það væri eitthvað nýtt og ég held að það hefði kallað á að þingið tæki það samtal, ég myndi ekki vilja taka slíka ákvörðun sjálfur. Við erum að reyna að gera eins mikið úr þeim fjármunum sem við fáum á hverjum tíma til að byggja sem hraðast upp. Eftirspurnin er mikil og þörfin er gríðarleg og ég vænti góðs samstarfs við hv. þingmann sem og formann umhverfis- og samgöngunefndar og þingið allt við að halda áfram á þeirri braut sem við höfum verið á á síðustu árum, að byggja upp vegi sem aldrei fyrr og fjármagna þá. Það þarf í það minnsta tvær nefndir til og allan salinn að lokum.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja hér á að ræða húsnæðismálin, ekki síst þann skort á framboði íbúða sem hefur einkennt húsnæðismarkaðinn að undanförnu og þrýst húsnæðisverði upp í hæstu hæðir. Það sorglega er að þessi vandi er ekki aðeins heimatilbúinn heldur hefur hann lengi verið fyrirsjáanlegur. Frá bankahruni hefur uppbygging íbúða ekki náð að halda í við þörfina og allan þann tíma hafa Hagsmunasamtök heimilanna varað við afleiðingum þess. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun benti á það í skýrslu árið 2019 að uppsöfnuð þörf væri fyrir 4.000–6.000 íbúðir og samkvæmt skýrslu árið 2021 hafði sá fjöldi ekkert lækkað. Það var svo ekki fyrr en í fyrradag að loksins var kynntur rammasamningur milli ríkis og sveitarfélaga um húsnæðisátak árin 2023–2032. Svo fáum við nú í hendurnar fjárlagafrumvarp þar sem framlög til húsnæðismála eru beinlínis lækkuð. Það sem snýr að húsnæðisátakinu er meira og minna óútfært og nánari útfærslu varpað yfir á 2. umr. um frumvarpið. Sú útfærsla mun því ekki hljóta þrjár umræður eins og er þótt það sé stjórnarskrárbundið skilyrði fyrir því að samþykkja megi lagafrumvarp. Maður skilur ekki alveg hvers konar vinnubrögð þetta eru og hvers vegna svona seint er í rassinn gripið. Af hverju er þessi uppbygging ekki fyrir löngu hafin þegar þörfin hefur legið fyrir svo árum skiptir? Svo langar mig örlítið að koma inn á Sundabraut en ég sakna þess að sjá ekki fjallað um hana í frumvarpi til fjárlaga. Í umfjöllun um samgöngumál er á einum stað minnst á að undirbúningur Sundabrautar fari í vinnsluferli árið 2023. Er það allt og sumt? Ég hélt að undirbúningur Sundabrautar hefði verið í vinnsluferli undanfarin 40 ár. Hvers vegna er ekki lögð meiri áhersla á að ljúka við hönnun, umhverfismat og útboð sem allra fyrst, t.d. að ákveða hvort það eigi að vera brú eða göng eða hvað á að vera? Það liggur fyrir að um er að ræða verkefni sem skilar samfélaginu hundruðum milljarða í ábata með innri vexti upp á 12%. Er það verðbólgan sem tefur fyrir? Er Sundabraut eitt þeirra verkefna sem þarf að bíða til að sporna gegn þenslu?

Virðulegur forseti. Ef ég má svara seinni spurningunni fyrst varðandi Sundabraut þá er hún í fullkomlega eðlilegum gangi. Umhverfismatið hófst í sumar, það er talið taka milli tvö og þrjú ár. Á sama tíma verður unnin frekari hönnun og skipulagsvinna með það að markmiði að hægt sé að bjóða þetta út og framkvæmdir geti hafist 2026. Þess vegna mátti engan tíma missa og umhverfismatið var hafið. Það er búið að vera í ferli að ráða verkefnisstjóra, verkefnisstjórn er komin yfir verkið og settur verður stýrihópur. Ég tek undir með þingmanninum að þetta er arðsamasta framkvæmd sem við getum farið í og það er líka mjög mikilvægt að fara í hana umferðaröryggislega séð og líka loftslagslega. Við munum spara 150.000 km á dag hér á höfuðborgarsvæðinu og bæta flæðið allt saman á öllu svæðinu. Varðandi húsnæðismálin þá ætla ég líka að vísa í umræðuna sem ég átti við hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, það er alveg rétt að í fjárlagafrumvarpinu er ekki lögð til sérstök upphæð. Það er hins vegar fjallað um það í forsendum fjárlaga að við höfum sett fjármuni til hliðar í varasjóð og við munum, í samstarfi við þingnefndir og í síðasta lagi við 2. umr. fjárlagafrumvarps, koma með tillögu um hvaða upphæðir það þurfa að vera. Samtalið sem er við HMS núna og við sveitarfélögin mun skila þeim upplýsingum að við vitum betur hvað við þurfum að setja af fjármunum í þetta. Af hverju ekki fyrr? Jú, það er vegna þess að við höfum ekki haft upplýsingar. Það hafa alls konar hlutir verið í gangi. Það er búið að vera að byggja almennar íbúðir, það er búið að byggja íbúðir í tengslum við hlutdeildarlán, aðallega reyndar úti á landi vegna þess að íbúðalóðir á höfuðborgarsvæðinu hafa ekki fundist. En núna erum við að fá tæki og tól til að vita nákvæmlega hvað við erum að fara að gera og þess vegna erum við í stakk búin til að setja fram samning við sveitarfélögin þar sem við tryggjum nægjanlegan fjölda íbúða svo að hægt sé að byggja þær íbúðir sem þarf.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr svör en mig langar að snúa mér að öðru. Mig langar gjarnan að spyrja ráðherrann hvers vegna innviðaráðuneytið synjaði Vestmannaeyjabæ um stuðning til að leggja nýja vatnslögn. Aðstæður í Eyjum eru einstakar á Íslandi og ekki hægt að bera saman við önnur bæjarfélög. Það er löngu orðið ljóst að þörf er á nýrri vatnslögn til að tryggja öryggi og sjálfsögð lífsgæði Eyjamanna. Þarna leggst kostnaður á ákveðið sveitarfélag sem önnur sveitarfélög þurfa ekki að glíma við vegna staðsetningar. Þátttaka ríkisins í þessu verkefni á að vera sjálfsagður hlutur enda tók ríkið þátt þegar vatnslögnin var lögð 2008. Sú lögn er nú komin á aldur og lögnin frá 1968 er löngu ónýt. Ef vatnslögnin rofnar er ekkert annað í stöðunni en að flytja alla Eyjamenn upp á land með tilheyrandi samfélagslegum kostnaði. Þetta er stórmál. Það tekur víst eitt og hálft ár að framleiða lögnina og einungis er hægt að leggja hana í júlímánuði af ástæðum sem mér eru ókunnar. Það eru því a.m.k. tvö ár þangað til að vatnslögnin getur orðið að veruleika sem er í raun allt of langur tími. Ég vil bara skora á hæstv. ráðherra að endurskoða synjun ráðuneytisins um fjárstuðning við þessa framkvæmd og langar að vita hvernig hann tekur í það.

Virðulegur forseti. Ég tók að sjálfsögðu vel í það erindi að skoða hvernig ríkisvaldið gæti stutt við Vestmannaeyjabæ á sínum tíma og það mál var tekið til skoðunar. Árið 2008 var það gert með tvennum hætti, í fyrsta lagi var felldur niður virðisaukaskattur. Að mati fjármálaráðuneytisins er það ólöglegt og ekki hægt, ekki nema að í þessum sal sé tekin slík ákvörðun. Hitt atriðið varðaði stuðning ríkisins til að greiða niður kostnaðinn svo að hann sé sambærilegur við aðra. Menn fóru og reiknuðu það út að þetta er kostnaður sem sjálfsagt er kominn í dag upp í 1,5 milljarða eða svo og það er af þeirri stærðargráðu sem mörg sveitarfélög og jafnvel minni þurfa að glíma við til þess að leita eftir vatni. Þau hafa ekki óskað eftir stuðningi frá ríkinu. Staðreyndin er sú að jafnvel þó að þetta yrði fjármagnað með 4% vöxtum, ef ég man rétt, þá myndi kostnaður á hvert heimili í Vestmannaeyjum verða í níunda sæti eða þar um bil, eitthvað á eftir Fjarðabyggð, Hvolsvelli, Árborg og fleiri slíkum sveitarfélögum. Ég verð bara að segja eins og er að ég á erfitt með að gefa slíkt fordæmi, taka einhverja slíka ákvörðun um að styðja eitt sveitarfélag ef önnur átta eða níu sambærileg eru nú þegar að borga meira fyrir sitt vatn. Þess vegna höfnuðum við þessum stuðningi. Slík ákvörðun verður þá að koma úr þessum sal, alveg sama hvað var gert 2008 og hugsanlega þá vegna annarra forsendna. Þá stefndi í að vaxtakostnaður heimila yrði meiri en góðu hófi gegndi. En það er hins vegar rétt að fyrirtækin í Eyjum borga hærra verð en mörg önnur fyrirtæki annars staðar og ákvörðun af okkar hálfu hér eða ráðuneytisins snerist þá fyrst og fremst um að niðurgreiða vatn fyrir fyrirtækin í Eyjum og ég veit ekki hvort það er nauðsynlegt.

Frú forseti. Það er ekki að sjá í fjárlögum eða stefnu ríkisstjórnarinnar að hér eigi að byggja upp vistvæna ferðamáta. Hvar er framtíðarsýnin? Jafnvel grænþvottur ríkisstjórnarinnar, sem snýr að því að rafvæða bílaflotann, á undir högg að sækja þar sem skattahækkanir á rafbíla eru boðaðar, hækkanir sem gera það enn erfiðara en áður fyrir hinn almenna borgara að velja sér vistvæna kosti. Margumrætt er hversu dýrt er að halda við og leggja vegi á landsbyggðinni en á sama tíma er engin hagræðing hvað varðar þungaflutninga og almenningssamgöngur. Græn orkuskipti ættu að fela í sér lausnir á borð við raflest sem flutt gæti bæði vörur og fólk, það myndi einnig minnka álagið á bundið slitlag og minnka svifryksmengun til muna. Bæði íbúar í landinu og ferðamenn kalla á bættar almenningssamgöngur á landsbyggðinni en eins og er neyðast ferðamenn til að leigja sér bíla eða kaupa sér dýrar sérferðir til að sjá helstu náttúruperlur. Það er lítið frelsi í ferðamáta og óvanir bílstjórar setja sjálfa sig og aðra í hættu í umferðinni. Að byggja upp vistvæna ferðamáta eins og raflest er kostnaðarsamt í byrjun en borgar sig þegar lengra dregur, enda mikilvægt að hafa langtímasýn og markmið í svo mikilvægum flokki. Hver er langtímasýnin þegar kemur að samgöngum?

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir tækifærið til að ræða hér um orkuskipti og þá staðreynd að ríkisstjórnin er mjög með puttann á púlsinum hvað það varðar. Þær breytingar sem nú eru gerðar á vörugjöldum og bifreiðagjöldum - sem hv. þingmaður vísar til á þann veg að við séum að draga úr stuðningi - eru mjög litlar og fyrst og fremst er þar um að ræða sanngjarna hluti. Það er mikilvægt að í öllum þeim aðgerðum sem við grípum til höldum við áfram að hvetja til þess að fólk skipti um bíla. Það er rétt hjá hv. þingmanni að stærsta verkefnið fram undan er að komast í gegnum orkuskiptin á bílaleigunum. Síðan banka mjög fljótt upp á orkuskipti á stærri tækjum, skipum og flugvélum. Ég hef verið mjög fylgjandi því og mikill talsmaður þess að við myndum hreinlega nýta þá orku sem við höfum í landinu og bæta í orku, ekki síst vindorku, til að fara að framleiða rafeldsneyti þannig að við getum orðið sjálfum okkur nóg og haldið áfram að vera sjálfstæð þjóð hvað varðar orkuna en sitja ekki í þeirri súpu sem meginþorri Evrópubúa situr í í dag. Við erum í einstakri stöðu og við getum haldið áfram að vera það með því að framleiða þessa orku hér. Til þess þarf nokkurt áræði en þó ekki af neinni stærðargráðu í líkingu við það þegar menn ákváðu að hitaveituvæða Ísland. Þá tóku menn ákvörðun um að yfirgefa olíu, gas og kol og það er ákvörðun sem við þurfum að taka núna, fara í orkuskipti með rafeldsneyti.

Forseti. Það hefur verið augljós skortur á húsnæði á Íslandi undanfarin ár. Í skýrslu eftir skýrslu frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur vænt íbúðaþörf komið fram, sem vissulega var vanmetin og var uppfærð nýlega. En þrátt fyrir það var fyrri ábendingum um skort á húsnæði ekki mætt, það náðist ekki að vinna upp í þann fjölda sem sagt var að vantaði. En nú eru komnar yfirlýsingar um að byggja þurfi 20.000 íbúðir á næstu fimm árum og 35.000 á næstu tíu árum, sem er gott og blessað. Ég klóra mér dálítið í hausnum yfir því af hverju slíkar yfirlýsingar komu ekki fyrr fram og af hverju ekki var farið fyrr í nákvæmlega þær áætlanir sem á að fara í núna. Þá set ég það aðeins til hliðar að ekki er komin útfærsla á því í fjárlagafrumvarpinu heldur einhver ótilgreind upphæð í varasjóð, út af því að einhver nefnd er í gangi. Ég átta mig ekki á því, miðað við að þetta hefur verið gegnumgangandi í mörg ár, við höfum vitað af þessum skorti, af hverju það er ekki fyrr en núna, þegar íbúðaverð er komið í hæstu hæðir eftir allar eftirspurnaraðgerðir ríkisstjórnarinnar, sem á að fara að byggja. Er það einhvers konar efnahagsaðgerð að skrúfa upp verðið og koma inn með íbúðir þá, en þá er efnahagsreikningurinn orðinn betri til að vinna með skulda- og eignalega séð? Eða hvað gerir það að verkum að núna er verið að reyna að leggja fram áætlun um það hvernig eigi að 

Frú forseti. Það er gott tækifæri til að ræða þetta aðeins frekar. Þar sem hv. þingmaður segir að ekki hafi náðst að byggja nægjanlegan fjölda, miðað við þau áform sem menn hafi haft á sínum tíma, hlýtur hann að vera að vísa til átakshópsins 2018 og satt best að segja var byggt nægilega mikið af íbúðum miðað við þau plön sem þá voru uppi. Á árunum 2019–2020 voru, held ég, byggðar 4.500 íbúðir og hafa aldrei verið fleiri. Í þó nokkur ár hefur ríkisvaldið, þessi ríkisstjórn, verið að setja 2 milljarða í þetta, sem er einmitt tímabundið að detta út núna, þangað til við komum inn í 2. umr., til að byggja enn fleiri almennar íbúðir í því skyni að tryggja þetta. Það sem gerðist er kannski tvennt. Annars vegar komu nýjar upplýsingar, t.d. mannfjöldaspá Hagstofunnar sem var umtalsvert brattari en áður hafði verið gert ráð fyrir, fleira fólk sem fannst og fleira fólk sem er á leiðinni hingað. Hin staðreyndin er sú að við vissum einfaldlega ekki nóg um þennan markað, hvar var verið að byggja. Hv. þingmaður þekkir það að Samtök iðnaðarins gátu veitt bestu upplýsingarnar, það var maður sem fór út og taldi húsgrunna, hvar þeir væru staddir. Við höfum verið að bæta þetta á undanförnum árum með mannvirkjaskránni, með stafrænum húsnæðisáætlunum, með því að færa fasteignaskrána yfir til HMS og nú fyrst erum við komin með nægilegar upplýsingar. Á fyrstu fundunum á þessu ári virtist það vera staðreynd að það vantaði íbúðir. Mig minnir að í aðdraganda eins fundarins hafi virst vera svo að það væru til 250 íbúðir í Reykjavík. Í ljós kom að þær voru fleiri en þær voru bara í höndunum á einhverjum verktökum og það vissi enginn nákvæmlega hvar þær voru staddar á byggingarstigi, hvort það ætti að fara að byggja þær eða ekki og það hafði enginn tök á því að komast að því. Núna erum við, hv. þingmaður, 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir skýringarnar á þeim málefnasviðum sem undir hann heyra. Með síðasta forsetaúrskurði fluttust skipulagsmál, þar með talin Skipulagsstofnun, til eflds innviðaráðuneytis. Ég hef sérstakan áhuga á samspili skipulagsgerðar sem er á ábyrgð sveitarfélaga og stuðnings opinberra aðila sveitarfélögunum til handa við að framkvæma hin ýmsu lagaákvæði. Mér er tvennt efst í huga, annars vegar flokkun landbúnaðarlands með tilliti til hæfni til ræktunar og hins vegar skrá yfir vegi í náttúru Íslands. Þáverandi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, nú matvælaráðuneyti, gaf út leiðbeiningar um flokkun landbúnaðarlands í júní á síðasta ári. Leiðbeiningarnar voru unnar í samstarfi ráðuneytisins, Skipulagsstofnunar og Landbúnaðarháskóla Íslands og byggjast á ákvæðum jarðalaga. Markmiðið með leiðbeiningunum er að vernda til framtíðar það land sem hentar best til matvæla- og fóðurframleiðslu. Að auki getur flokkunin gagnast við ákvarðanir um ræktun iðnaðarjurta. Niðurstöðum flokkunarinnar er ætlað að nýtast sveitarfélögunum við gerð aðalskipulags enda er þeim skylt að flokka land með tilliti til ræktunarmöguleika. Þá tekur landsskipulagsstefna enn fremur til flokkunar landbúnaðarlands við skipulag í dreifbýli. Borið hefur á því að landstærri sveitarfélög eigi í erfiðleikum með að framkvæma flokkun landbúnaðarlands með tilliti til hæfni ræktunar. Í ljósi markmiðs 3 í kafla 31.20 um skipulagsmál í frumvarpi að fjárlögum ársins 2023, um að auka stuðning við sveitarfélög við skipulagsgerð og afgreiðslu skipulagstillagna langar mig að spyrja ráðherra: Telur hann að Skipulagsstofnun, og eftir atvikum Skipulagssjóður, hafi næga burði til að styðja við sveitarfélögin við að framfylgja nýjum lagaákvæðum? Hvernig telur ráðherrann að styðja megi sveitarfélögin svo þau nái að uppfylla mikilvæg markmið jarðalaga?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að setja þetta mál á dagskrá, mál sem við tölum kannski allt of sjaldan um en er búið að vera hugðarefni mitt mjög lengi, allt frá því að ég var í sveitarstjórn og við settum fram markmið um að verja gott ræktunarland, landbúnaðarland. Þar af leiðandi hef ég fylgst talsvert með þessu ferli síðan. Mig minnir að það hafi verið 2021 sem þáverandi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, eða sjávarútvegs- og landbúnaðarhluti þess, setti fram og fékk samþykkt ákveðin viðmið um flokkun landsins, landbúnaðarlands og ræktunarlands, sem sveitarfélögin hafa verið að vinna eftir síðan þá. En auðvitað voru mörg sveitarfélög kannski þá þegar byrjuð á endurskoðun aðalskipulags, kannski komin á endametrana en önnur hafa svolítið klórað sér í kollinum yfir því hvernig þau eigi að takast á við þetta. Og það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að í landstórum sveitarfélögum, sem við höfum verið að hvetja til í þessum sal að verði stofnuð með sameiningu sveitarfélaga, er þetta talsverður kostnaður. Það væri kannski svolítið á gráu svæði að sjá fyrir sér að Skipulagssjóður gæti stutt sveitarfélögin við þessa vinnu en það er eitthvað sem ég held að við ættum að skoða hérna í salnum. Við höfum verið að innheimta þetta skipulagsgjald í gegnum árin og það er bara hluti af sveitarfélögunum sem fær gjaldið beint til sín til að standa undir aðalskipulagsvinnunni. Það eru sveitarfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu og á Akureyri og á Akranesi, ef ég man rétt. Önnur fá síðan stuðning við aðalskipulagsgerðina. En það eru miklu meiri peningar sem koma inn í sjóðinn en við nýtum þarna. Þetta væru þá viðbótarútgjöld, heimild frá þinginu, en mér finnst alveg þess virði að skoða það.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Við deilum þessum áhuga, heyri ég, sem er gott. Á sömu nótum langar mig að spyrja ráðherra samgöngumála út í skyldu sveitarfélaga til að skrá vegi í náttúru Íslands. Á grundvelli 7. gr. vegalaga og raunar 32. gr. náttúruverndarlaga, ákvæðis sem kemur inn í lögin árið 2015, skal Vegagerðin halda skrá í stafrænum kortagrunni um vegi aðra en þjóðvegi í náttúru Íslands þar sem umferð vélknúinna ökutækja er heimil. Sveitarfélög gera tillögu að þessari skrá innan sinna marka við gerð aðalskipulags og hlýtur hún samþykki samhliða afgreiðslu aðalskipulagsins eða breytinga á því, samanber skipulagslögin. Heildstæð skrá yfir vegi í náttúru Íslands liggur ekki fyrir og fyrir tveimur árum síðan gaf Skipulagsstofnun út leiðbeiningar um gerð vegaskrár og högun og skil á gögnum. Það er brýnt að gera gangskör í því að þetta verk klárist. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann telji að styðja megi sveitarfélögin við gerð tillögu um skrár yfir vegi innan sinna marka svo hægt sé að ljúka við gerð heildstæðrar skrár yfir vegi í náttúru Íslands. Í þessu samhengi hefur verið bent á að t.d. inni á friðlýstum svæðum þar sem, tökum sem dæmi, jöklar hopa, sé eðlilega áhugi hjá þeim sem komast nær fyrirbærinu jöklinum á að lengja í veginum og/eða tryggja einhvers konar umsjón með þessum vegum. En til að hægt sé að mæta þeirri hugmyndafræði þarf vegurinn auðvitað að vera á skrá í einhvers konar umsjón. Og á meðan þessi skrá liggur ekki fyrir þá reynist sumum sveitarfélögum afar erfitt að finna út úr fjármögnun eða ábyrgð á þessum vegum. Þess vegna ítreka ég að ég tel afar brýnt að lokið sé við gerð þessarar vegaskrár.

Frú forseti. Þetta er jafnframt áhugavert mál. Mér hefur verið sagt að þessi ákvörðun og þessi vinna sem Skipulagsstofnun hvatti til að yrði unnin og hefur fylgst með hafi í sjálfu sér gengið ágætlega hjá þeim sveitarfélögum sem hafa verið að vinna það í sinni aðalskipulagsvinnu eða sett þetta verkefni sérstaklega af stað. En það er rétt að það eru fjölmörg önnur sveitarfélög eftir. Þetta eru oft og tíðum margir vegir í ólíku ásigkomulagi og notaðir fyrir mismunandi hluti. Hluti af þeim myndi falla undir styrkvegafé sem við úthlutum í gegnum samgönguáætlun og ef ég man rétt tókst bara mjög vel að auka dálítið við það síðast að frumkvæði umhverfis- og samgöngunefndar í samgönguáætlun. Engu að síður eru þeir fjármunir ekki það miklir að þau gætu tekið svona landsdekkandi verkefni að sér, engan veginn. Ég veit ekki hvort við eigum að sjá fyrir okkur að sveitarfélögin þurfi einhvern sérstakan fjárhagslegan stuðning við þetta eða hvort við getum búið til einhvers konar fyrirkomulag, oft og tíðum, eins og hv. þingmaður nefnir, þegar þetta er nálægt jöklum sem eru í dag friðlýst svæði eða þjóðgarðar að stóru leyti, ekki öllu, þar sem þau þyrftu einnig að koma við sögu. Kannski væri hægt að búa til verkefni þar sem fleiri en einn aðili, ekki bara sveitarfélagið, bæri þungann af kostnaðinum, það myndu einnig hinir gera sem síðan ætla sér væntanlega að nota þetta í atvinnurekstri og þannig væri hægt að taka gjald fyrir uppbygginguna.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hingað og ræða við okkur um hans hlut í fjárlögunum. Mig langar að að lýsa ánægju minni með ákveðna hluti, eins og að það sé komið nýtt hringtorg við Biskupstungnabraut sem hefur verið beðið eftir lengi og mun valda straumhvörfum á þessu svæði. Ég vil líka fagna því að það sé verið að eyða 1,5 milljörðum í tengivegi sem mun auðvitað bara stuðla að því að sveitarfélög sameinist og mörg sveitarfélög sem þegar hafa sameinast hafa beðið eftir þessum tengivegum eða þeir séu lagfærðir úr því að vera forarpollar í það að vera ökuhæfir. Mér þótti líka áhugavert að hlusta á samherja í meiri hluta ræða sín á milli um samkomulag sem þeir hefðu verið búnir að gera um 3 milljarða niðurskurð í vegaframkvæmdum. Þeir hafa samt greinilega gert samkomulag um niðurskurð í fleiru af því að það er niðurskurður á árinu 2024 um milljarð í viðbót og síðan á árinu 2025 um 1,5 milljarða þannig að frekari niðurskurðar er að vænta. Þá vil ég bara nefna Reykjanesbrautina. Ég hef ekkert gert samkomulag um að hún eigi að lenda í þessum 3 milljarða niðurskurði sem samherjar í meiri hlutanum eru búnir að sammælast um. Ég velti því fyrir mér hvers vegna Reykjanesbrautin er valin. Hvers vegna er hún ekki sett inn í fjárlögin núna sem fyrsta mál á dagskrá fyrst það er verið að slátra henni núna í sumar eins og verið er að gera? Ég vildi heyra aðeins í hæstv. ráðherra með það.

Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni. Það er fullt af góðum hlutum að gerast. Tengivegaframlagið er hluti af fjárfestingarátakinu og við erum með ramma upp á 900 milljónir eða tæpan milljarð þannig að við erum í raun og veru með 2,4. Mín skoðun er sú að við næstu samgönguáætlun þurfi að spýta í hvað þennan pott varðar, þarna eru verkefni upp á einhverja 30–40 milljarða hringinn í kringum landið sem eru þess eðlis að þau geta ekki beðið í 10, 15 ár, við þurfum að gera það hraðar. Varðandi það að framlög falli niður 2024 og 2025, þá er það að sjálfsögðu ekki niðurskurður heldur er fjárfestingarátakið að fletjast þar út og er síðan bara að klárast, það var sem sagt milljarður og svo klárast hann og þetta hættir næsta ár. Það er því enginn niðurskurður þar og það er heldur ekki niðurskurður á næsta ári þó að það sé verið að seinka framkvæmdum sem nemur 3 milljörðum eða fjárstreymi yfir á árið 2024. Það er til að takast á við þenslu. Ég verð að segja alveg eins og er um þá umræðu hér um einhverja tiltekna ákvörðun sem hafi komið niður á einhverri einni framkvæmd - ég kannast einfaldlega ekki við það. Það er bara fullt af verkefnum sem við gætum verið að bjóða út ef ekki væri þensla og við hefðum næga fjármuni. Við erum að reyna að gera allt hvað við mögulega getum til að koma sem flestum verkefnum áfram og Reykjanesbrautin er sannarlega eitt þeirra og eitt af þeim mikilvægustu, enda þekkjum við það öll sem höfum verið að ræða það mál í dag hversu umferðarþungur sá vegkafli er, hversu hættulegur sá vegkafli er og hversu mikilvægt er að hann verði kláraður.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en ég hef hér undir höndum tölvupóst frá verkefnastjóra Vegagerðarinnar þar sem hann segir að nú sé reiknað með að auglýsa verkið Reykjanesbraut, Krýsuvík og Hvassahraun í lok ágúst og opna tilboð fyrstu vikuna í október. Þetta er staðfest af verkefnastjóra frá Vegagerðinni. En síðan kemur í ágúst, nokkru seinna: „Vinna við undirbúning verkefnisins Reykjanesbraut er langt komin en þó ekki lokið. Áhöld eru uppi um hvenær framkvæmdir geta hafist eftir síðustu breytingar á fjárframlögum til næsta árs.“ Þarna er búið að staðfesta að þetta sé á dagskrá en síðan er þetta skotið út af borðinu tveimur mánuðum seinna þannig að einhver ákvörðun hefur verið tekin um það að skjóta þetta verkefni upp í loftið og út af borðinu. Svo sé ég þess ekki stað, í lista yfir tiltekin verkefni, að Reykjanesbrautin sé á dagskrá á næstu árum. Ég sé það ekki. Ráðherrann nefndi jöfnunarsjóðinn, innspýtingu upp á 2 milljarða. Þá langar mig líka að nefna hér sóknaráætlanir landshluta. Hann nefndi þær en nefndi ekki töluna. Þar er verið að skera niður, sýnist mér, framlög um 120 milljónir á árinu 2023, 127 milljónir 2024, 135 milljónir á árinu 2025 eða samtals 382 milljónir. Sveitarfélögin hafa fagnað þessu átaki, sóknaráætlun, verið mjög ánægð með þetta en ég er ekki viss um að sveitarfélögin verði jafn ánægð núna þegar þau lesa þetta.

Virðulegur forseti. Varðandi fjárframlög til sóknaráætlana þá var tekin ákvörðun í þinginu að bæta 100 millj. kr. við, sem var viðbótarstuðningur vegna Covid og það er hann sem er að falla út. Það er ástæðan fyrir þessum lækkunum og síðan væntanlega aðhald eins og er á öllum liðum. Slíkir samningar þurfa þar af leiðandi sérstaka endurnýjun og áherslu. Nú kemur fjármálaáætlun á næsta ári og kannski getum við í sameiningu bætt eitthvað í. Ég er sammála því að þetta er gott verkefni. Varðandi það sem hv. þingmaður var að lesa upp frá verkefnisstjóra Vegagerðarinnar þá, eins og ég hef sagt áður í dag, þarf Vegagerðin að hafa fjármuni svo hún geti skuldbundið verk á þessum tíma sem hv. þingmaður er að vísa til. Þá seinkuðum við hlutum, eins og ég var búinn að nefna áður; samningum, skipulagi. Í ljós kom að verkið var um 2 milljörðum dýrara en til stóð. Þá gat Vegagerðin að eigin mati ekki skuldbundið sig til að fara af stað nema það fengist meira fé og þar af leiðandi er ekki búið að bjóða Reykjanesbrautina út. En ég get fullvissað hv. þingmann um að það verður gert og það hafi verið gert fyrr en seinna, á næstu mánuðum, allt gert til að reyna að flýta því eins og hægt er. Og auðvitað ef meira fjármagn fæst þá getur þetta gengið hraðar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér við þessa umræðu. Í fyrri spurningu minni langar mig að koma inn á gjaldtökumál. Ef ég skil þetta rétt þá er þetta í raun þríþætt gjaldtaka, sértæk, sem verið er að horfa til og forma núna. Það eru jarðgöng, sem hæstv. ráðherra hefur nefnt; það eru flýti- og umferðargjöld í Reykjavík í tengslum við Betri samgöngur ohf. og síðan er það sértæk gjaldtaka í tengslum við samvinnuverkefnalögin, sex verkefni sem þar eru inni, PPP. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort lagt hafi verið mat á hver heildargjaldtakan undir þessum þremur þáttum yrði að jafnaði árlega fyrstu árin eftir að allt væri komið af stað, hver heildargjaldtakan yrði undir þessum þremur liðum, jarðgangagjaldtakan, flýti- og umferðargjöld í Reykjavík og samvinnuverkefnin. Þó að þessi mál komi á endanum væntanlega fram í gegnum hæstv. fjármálaráðherra þá er þetta það nátengt málaflokki ráðherrans að ég leyfi mér að spyrja hann um þetta. Jafnframt langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvaða áhrif þau sjónarmið sem hann talaði mjög skýrt fyrir, að gjaldtaka í göngum kæmi ekki til greina nema önnur leið væri fær fyrir vegfarendur, hafa á mögulega gjaldtöku í Hvalfjarðargöngum og Óshlíðargöngum eða Bolungarvíkurgöngum, svo að dæmi séu tekin.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er gaman að vera í þessu samtali við þingsalinn. Varðandi fyrirhugaða gjaldtöku þá er það nú þannig að í samgönguáætlun, sem var samþykkt í þessum sal - og sumar hugmyndirnar komu, held ég, þegar hv. þingmaður var formaður umhverfis- og samgöngunefndar, þar á meðal hugmyndin um að taka upp gjald í öllum jarðgöngum. Samgönguráðherra, sem heitir innviðaráðherra í dag, hefur m.a. verið að vinna að samþykkt Alþingis á tillögum sem komu úr þessum sal, úr þessari ágætu nefnd hv. þingmanns á þeim tíma, það hefur verið unnið að því síðan. Það sama gildir um höfuðborgarsáttmálann, hugmyndir sem síðan runnu inn í samgönguáætlun og voru samþykktar í þessum sal og einnig hugmyndir um gjaldtöku af einstökum verkefnum sem líka var samþykkt í þessum sal að færu í ákveðin verkefni. Við hjá framkvæmdarvaldinu erum að vinna að útfærslu á þessu. Við erum ekki komin lengra en svo að við sjáum fyrir okkur að þarna væri möguleiki að taka upp gjaldtöku almennt. Hún þarf hins vegar að vera sanngjörn og hún þarf að vera skilvirk. Hún þarf að taka tillit til ólíkra þátta eins og vinnusóknarsvæði, umferðaröryggis og margra annarra þátta. Hún byggir á dálítið annarri nálgun en það sem hv. þingmaður var að segja að sá sem hér stendur hafi fullyrt að væri hluti af samvinnuleiðarverkefnunum; að menn þyrftu að hafa aðra leið ekki bara í gegnum jarðgöng heldur líka yfir brýr eða eitthvað slíkt. Það var hluti af þeim verkefnum. En það er eitt sem hefur alltaf gleymst í þessari umræðu. Við erum að skipta um kerfi. Það er verið að lækka eldsneytisgjöld á móti. Það er einfaldlega verið að breyta um gjaldtöku. Þess vegna tekur þessi vinna einhvern tíma og verður án efa fjallað látlaust um hana hér í þinginu, af nefndum þingsins, og það er nauðsynlegt áður en ákvörðun verður tekin enda eru 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Ég verð strax í byrjun að leiðrétta hæstv. ráðherra. Það er auðvitað í besta falli útúrsnúningur að halda því fram að í nefndaráliti meiri hluta samgöngunefndar hafi verið lagt til að gjald yrði tekið í öllum jarðgöngum. Það var ekki hluti af þeirri umræðu sem þar fór fram, það var í besta falli að það yrði gert í nýjum göngum. Ég leyfi mér að fullyrða að það hafi verið afstaða nefndarinnar á þeim tíma. En ég verð að viðurkenna að það kemur mér mjög á óvart að nú þegar sé farið að bjóða út verk á grundvelli þessarar yfirvofandi gjaldtöku ef framkvæmdarvaldið hefur ekki minnsta grun um hvernig ætlunin er að landa málinu og hverjar tekjur verða af því; það sé bara verið að vinna þetta jafnt og þétt og svo eigi að bjóða þetta út jafnt og þétt og svo skoða þessi gjaldtökumál seinna. Það er alveg ótækt. Hæstv. ráðherra segir hér að það sé verið að skipta um kerfi en enn sem komið er bara verið að bútasauma kerfið, það er verið að bæta inn ákveðnum þáttum sem snúa að gjaldtöku gagnvart afmörkuðum verkefnum. Það er ekkert í hendi fyrir okkur almenna þingmenn sem bendir til þess að verið sé að draga að einhverju marki úr gömlu gjaldtökunni nema þá bara með sparneytnari bílum og hærra hlutfalli rafmagnsbíla. Ég reikna ekki með að það komi ítarlegra svar þó að ég ítreki spurningarnar en mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra nýrrar spurningar sem snýr að því að hann sagði í andsvari áðan að 3 milljarðarnir sem frestast núna komi aftur inn á næsta ári, árið 2024 ef ég skildi hann rétt. Koma þeir 3 milljarðar ofan á töluna sem er áætluð í fjármálaáætlun eða ofan á hvaða tölu bætast þeir 3 milljarðar sem nú eru dregnir af árið 2024?

Frú forseti. Varðandi 3 milljarðana sem loforð er um að við notum ekki, af þensluástæðum, á næsta ári þá bætast þeir ofan á fjármálaáætlunina sem er í gildi. En ég minni hv. þingmann á að það kemur ný fjármálaáætlun á næsta ári og hún horfir til lengri vegar. Ef okkur gengur vel að kljást við verðbólguna og þensluna mun ég alla vega berjast fyrir því að við fáum frekara fjármagn til uppbyggingar samgöngumála. Ég veit að hv. þingmaður mun styðja mig í því og fleiri hér í salnum. Varðandi gjaldtökuna og þá þætti þá hefur hv. þingmaður nú komið víða við; hann var aðstoðarmaður samgönguráðherra á fyrstu árum þessarar aldar. Þá voru tekjur ríkisins af bensíngjöldum, bifreiðagjöldum og öllum þeim gjöldum sem við tökum af ökutækjum allt að 2,5% miðað við landsframleiðslu. Þau gjöld eru komin niður í 1,2%. Það er langur vegur frá því að þær breytingar sem við erum að gera núna séu jafn þung byrði á heimili landsins og bíleigendur og var á fyrstu árum þessarar aldar og það sést mjög glögglega. Vegna þess að okkur gengur vel í orkuskiptunum greiðir sífellt stærri hluti bílaflotans ekki krónu fyrir notkun á vegunum. Þess vegna þurfum við að skipta um kerfi, taka upp kerfi þar sem menn greiða meira fyrir notkunina en ekki fyrir bensín og dísil. Ég veit að hv. þingmaður elskar bensín og dísil, ég heyrði það á ræðu hans í gær. En á sama hátt og fólk tók þá ákvörðun að skipta út kolum, bensín og dísil árið 1937 og hitaveituvæða Ísland þá ætlum við að gera það núna. Við ætlum að breyta landinu í rafmagnsbíla- og rafeldsneytisumhverfi þar sem við erum laus við dísil- og bensíngjöld og dísil- og bensínolíur.

Hæstv. forseti. Ég mun nú í stuttu máli gera grein fyrir helstu atriðum frumvarps til fjárlaga fyrir málefnasvið sem heyra undir umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Starfsemi málefnasviða 17, umhverfismál, og 15, orkumál, vega þar þyngst en að auki fellur starfsemi Landmælinga Íslands á málefnasviði 6 og starfsemi Minjastofnunar á málefnasviði 18 undir ráðuneytið. Í fjárlagafrumvarpi 2023 sem nú er til umræðu eru heildarútgjöld málefnasviðs 17, umhverfismál, áætluð 27.869 millj. kr. og aukast um 2.185 millj. kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2022 auk almennra launa- og verðlagsbreytinga og nemur þá útgjaldaukning alls 2.898 millj. kr. Heildarfjárheimild til náttúruverndar, skógræktar og landgræðslu nemur 6.234 millj. kr. og eykst um 228 millj. kr. á föstu verðlagi ársins 2022 auk almennra launa- og verðlagsbreytinga og nemur þá útgjaldaaukning alls 398 millj. kr. Helsta breyting fjárheimilda er fólgin í 200 millj. kr. aukningu til að bæta ástand áfangastaða innan náttúruverndarsvæða og þjónustu á þeim, en um er að ræða varanlega aukningu úr fyrri fjármálaáætlun. Áfram verður lögð áhersla á uppbyggingu innviða náttúruverndarsvæða landsins, bætta þjónustu og eflingu landvörslu. Í ljósi umræðu um stækkun þjóðgarða og fjölgunar annarra friðlýstra svæða fer fram vinna þar sem staðan er greind og aukin samlegð í verkefnum stofnana sem fara með umsjón svæðanna er skoðuð. Einnig verður lögð áhersla á að hlúa vel að málefnum menningarminja. Áhersla er einnig á að vinna að stöðugreiningu og stefnu um líffræðilega fjölbreytni á Íslandi auk annarra verkefna. Nýlega kom út heildstæð áætlun um landgræðslu og skógrækt til tíu ára, auk aðgerðaáætlunar til fimm ára. Meðal skilgreindra aðgerða eru rannsóknir á áhrifum landgræðslu, skógræktar og endurheimtar votlendis á lífríki, gerð nýrra gæðaviðmiða við val á landi til skógræktar og mat á kolefnisjöfnuði fyrir losunarbókhald í loftslagsmálum. Heildarfjárheimild til meðhöndlunar á úrgangi nemur 6.989 millj. kr. og eykst um 605 millj. kr. á föstu verðlagi ársins 2022 auk almennra launa- og verðlagsbreytinga og nemur þá útgjaldaaukning alls 609 millj. kr. Breytingar fjárheimilda í málaflokknum koma til vegna áætlaðrar magnaukningar á skilagjald einnota drykkjarvöruumbúða og áætlaðrar aukningar á innheimtu úrvinnslugjalda. Hvað málaflokkinn varðar standa fyrir dyrum miklar breytingar í umhverfi úrgangsmála sem koma til framkvæmda í upphafi árs 2023 og felast í auknum verkefnum Úrvinnslusjóðs og aukinni fjármögnun á meðhöndlun úrgangs, sem að hluta færist frá sveitarfélögum yfir til sjóðsins. Heildarfjárheimild til stjórnsýslu umhverfismála er áætluð 7.614 millj. kr. og eykst um 1.432 millj. kr. á föstu verðlagi ársins 2022 auk almennra launa- og verðlagsbreytinga 381 millj. kr. og nemur þá útgjaldaaukning alls 1.813 millj. kr. Helstu breytingar á málaflokknum er fólgnar í 800 millj. kr. hækkun fjárheimilda vegna kaupa á losunarheimildum í tengslum við skuldbindingar samkvæmt Kýótó-bókun og 740 millj. kr. hækkun til samdráttar í losun gróðurhúsalofttegunda, bindingar, aðlögunar og annarra loftslagsaðgerða. Afar mikilvæg stefnumótunarvinna er hafin vegna markmiðs um kolefnishlutleysi. Þessi vinna verður áfram efld og snýr að því hvernig atvinnulífið, sveitarfélög, stjórnvöld og almenningur geta lagst saman á árarnar til þess að ná metnaðarfullum loftslagsmarkmiðum Íslands. Heildargjöld málefnasviðs 15, orkumál, árið 2023 eru áætluð 6.213 millj. kr. og lækka um 214 millj. kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2022. Þegar tekið er tillit til áhrifa 232 millj. kr. hækkunar vegna almennra launa- og verðlagsbreytinga hækka útgjöldin um 18 millj. kr. milli ára. Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins felast í niðurfellingu á tímabundinni 100 millj. kr. fjárheimild til orkuskipta er komu af málefnasviði 17 og munu þær færast í önnur loftslagstengd verkefni. Þrátt fyrir þessa lækkun er gert ráð fyrir að framlög til að styðja við orkuskipti verði aukin verulega og fjármögnuð sem fyrr af málefnasviði 17, umhverfismál. Frá því ég tók við embætti ráðherra umhverfis-, orku- og loftslagsmála hef ég lagt mig fram um að setja af stað fjölmörg verkefni undir áherslum orkustefnu og þá sérstaklega orkuöryggi og orkuskiptum. Kyrrstaðan í virkjunarmálum hefur verið rofin með afgreiðslu Alþingis á rammaáætlun og liðkað hefur verið fyrir aflaukningu virkjana með því að undanskilja þær frá ferli rammaáætlunar. Nú er unnið að því að efla orkuöryggi á öllum sviðum, hvort sem það tengist raforku, eldsneyti eða varma. Þá er nauðsynlegt að tryggja framboð jarðvarma til hitaveitna, nú og til framtíðar litið og unnið er að mikilvægum verkefnum þar að lútandi. Stefnumótun og regluverk fyrir vindorku, hvort sem hún er á landi eða á hafi, er í vinnslu og mótun. Það er sem betur fer mikil gróska og gerjun á þessu sviði sem mér fellur vel að styðja við, enda leggja verkefnin hvert og eitt okkur lið í að mæta markmiðum og skuldbindingum í loftslags- og orkumálum. Við höfum sett okkur metnaðarfull markmið í loftslagsmálum. Við þurfum að hafa okkur öll við til að ná þeim markmiðum. 

Frú forseti. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra. Við þurfum að hafa okkur öll við ef við ætlum að ná þeim markmiðum sem sett hafa verið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og loftslagsmarkmiðum yfir höfuð til þess að koma í veg fyrir hamfarahlýnun. Mig langar að nota þetta tækifæri til að ræða lítillega um álit loftslagsráðs frá 9. júní 2022, fyrir þremur mánuðum eða svo. Þar segir, með leyfi forseta: „Í tilefni af viðvörun IPCC“ - þ.e. loftslagsnefndar Sameinuðu þjóðanna - „ítrekar loftslagsráð fyrri áskorun til íslenskra stjórnvalda um að framfylgja af mun meiri festu þeim ákvörðunum sem þegar hafa verið teknar og hraða frekari stefnubreytingum og aðgerðum í loftslagsmálum. Markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir 2030 eru óljós og ófullnægjandi. Nauðsynlegt er að stjórnvöld skýri og útfæri þessi markmið nánar.“ Við sem þekkjum aðeins til í íslenskri stjórnsýslu og þekkjum hvernig vandaðir vísindamenn taka til orða vitum að þegar þau láta frá sér fara álit sem þetta þá er okkur vandi á höndum. Ég vil því nota fyrri fyrirspurn mína hér í dag til að spyrja hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra: Hvernig hefur hann brugðist við áliti loftslagsráðs? Hvernig hyggst hann ná þeim markmiðum, auðvitað í samstarfi við aðra, fyrir 2030 sem Ísland hefur sett sér? Er hægt að lifa við það að loftslagsráð telji þau bæði óljós og ófullnægjandi?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er mikilvægt að hafa gott loftslagsráð sem rýnir í það sem við erum að gera og segir skýrt hvað má bæta og ég hef ekkert farið í grafgötur með það að ég er sammála loftslagsráði. Ég tel mikilvægt að efla og styrkja loftslagsráð í störfum sínum. Hvað erum við búin að vera að gera? Við höfum unnið sleitulaust að því að ná markmiðunum. Við rufum kyrrstöðu sem hefur verið í níu ár. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður var eitthvað að hjálpa til þar, en það er nauðsynlegt til að við getum náð árangri í loftslagsmálum. Það er það sem ríkisstjórnin gerði, hún rauf kyrrstöðuna og það er grunnur að árangri. Það er ekki lítið mál því það var í raun ekki bara 3. áfangi rammaáætlunar sem fór í gegn heldur sá 4. líka, með frumvarpinu um einföldun regluverks þegar kemur að stækkun virkjana. Það var líka frumvarp sem einfaldaði mjög að fólk geti nýtt sér vistvænni, umhverfisvænni orkugjafa og geti sparað orku. En síðan er samfelld vinna á öllum sviðum til þess að koma til móts við þessi sjónarmið. Ég mun fylgjast spenntur með því hvernig stuðningi hv. þingmanna, sem tala um loftslagsmálin og segjast vera metnaðarfull í þeim málaflokki, verður háttað þegar að þessu kemur. Það hefur ekkert vantað upp á það að þessi ríkisstjórn hafi, frá því að hún tók við, unnið markvisst að því að bæta úr því sem þarna er tilgreint og ég er sammála.

Frú forseti. Já, það var vissulega mjög mikilvægt að afgreiða 3. áfanga rammaáætlunar í vor en það eitt dugar ekki eins og við vitum. Ég er glöð að heyra að ráðherrann sé sammála því sem stendur í álitinu frá því í júní, en það er annað sem loftslagsráð bendir á. Það er talað um að framkvæmd aðgerðaáætlunarinnar sé ómarkviss. Því spyr ég ráðherra: Hefur hann brugðist við því? Hvernig gengur endurskoðunin? Ef ég man rétt þá er verið að endurskoða aðgerðaáætlunina. Ef við fylgjum ekki okkar eigin aðgerðaáætlun náum við væntanlega ekki þeim markmiðum sem stjórnvöld hafa sett og ég vona að allir sem sitja í þessum sal séu sammála um að við þurfum að ná þeim. En við verðum að gera það þannig að það gangi. Það vill þannig til að hæstv. ráðherra ber ábyrgð á því sem umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að við náum þessum markmiðum, vissulega með stuðningi þeirra sem hér eru, en til þess þarf, ef ég skil álitið rétt, mun skipulagðari vinnubrögð, markvissari, skýrari, jafnvel víðtækari ef maður les í það. Ég les ekki mikla ánægju út úr þessu áliti með það hvernig til hefur tekist. Rétt í lokin langar mig að bæta við einni laufléttri spurningu vegna 800 millj. kr. sem fara til að kaupa losunarheimildir vegna skuldbindingar okkar út af Kyoto. Getur hæstv. ráðherra rifjað það upp fyrir okkur hvers vegna við þurfum að greiða þessar 800 millj. kr.?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir fyrirspurnina sem er ítrekun á fyrri fyrirspurn. Ég vil aðeins setja hv. þingmann og þingheim inn í það hvernig við höfum verið að vinna að þessu. Það er auðvitað þannig að engin þjóð, mér vitanlega, er í þeirri stöðu að menn geti sagt að þeir séu alveg öruggir með það á hvaða leið þeir eru og að þeir muni ná þeim markmiðum auðveldlega. Þetta hefur aldrei verið gert áður í sögu mannkyns. Við erum að vinna á öllum sviðum. Eitt er losunarbókhaldið sem er eitthvað sem enginn fékk tilbúið af himnum ofan og við erum að vinna, rannsaka, skoða og læra af öðrum og í samvinnu við aðra. Það væri eitthvað að loftslagsráði ef þeir hefðu komið og sagt: Við erum búin að líta á þetta, þetta er svona fyrsta uppleggið og þetta er bara allt í toppstandi, þið þurfið ekki að hafa neinar áhyggjur. Þá væri loftslagsráð ekki að vinna vinnuna sína. Það sem við höfum lagt áherslu á er að fara fyrst í grunninn af því að við þurfum græna orku til að fara í orkuskipti og taka út bensín og dísil. Við höfum sömuleiðis samtal við atvinnulífið að geiranálgun vegna þess að þetta er fíll sem þarf að borða í bitum. Það er atvinnulífið sem mun framkvæma orkuskiptin - við þurfum að losna við 1,3 milljónir tonna CO 2 á næstu sjö árum, það er á beinni ábyrgð Íslands - og við gerum það að norrænni fyrirmynd að taka hvern geira fyrir sig, að gerður sé samningur um það hvað ríki og sveitarfélög koma með og hvað atvinnulíf í viðkomandi atvinnugrein á að gera til að ná þessum árangri. Vegvísir í byggingariðnaðinum er nú fyrsta skrefið sem er til fyrirmyndar. Við þurfum að vinna með atvinnulífinu. Allt Stjórnarráðið þarf að setja loftslagsgleraugun á alla hluti, m.a. þegar kemur að fjárlögunum. Svo eru það sveitarfélögin. Ég og fráfarandi formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga höfum haft fasta fundi, og það er mikið samstarf milli ráðuneyta og sveitarfélaga, til að fara yfir þessi mál út af mikilvægi þeirra og hversu stór þau eru. Ég vona að við fáum tækifæri til að ræða þetta aðeins meira á eftir.

Virðulegi forseti. Hér eru til umræðu fjárlög fyrir árið 2023 sem bera vott um að verja eigi sterka stöðu en jafnframt sækja fram með skynsamlegum hætti. Það er nauðsynlegt því að eins og fram hefur komið er atvinnulíf hér í blóma og hagvöxtur eykst. Við erum hluti af stærri heild og okkar verkefni er að byggja upp sjálfbært atvinnulíf og samfélög sem ættu að blómstra ef okkur auðnast að ná jafnvægi milli þess að njóta og nýta auðlindir okkar af skynsemi. Okkur hefur auðnast að byggja upp öfluga raforkuframleiðslu sem nágrannaþjóðir okkar öfunda okkur af. Til að nýta raforkuna þurfum við líka að byggja upp áreiðanlegt dreifikerfi raforkunnar til að tryggja raforkuöryggi um allt land, en enn er þó nokkuð í land svo að kerfið sé í samræmi við áætlanir. Á vorþingi 2018 var samþykkt þingsályktunartillaga frá þáverandi iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sem fjallaði um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Segir í þeirri tillögu að treysta skuli flutningskerfið betur, tengja betur lykilsvæði og tryggja afhendingaröryggi raforku um land allt. Skulu Eyjafjarðarsvæði, Vestfirðir og Suðurnes verða sett í forgang. Í framhaldi af samþykkt þingsályktunartillögunnar setti ráðherra orkumála á fót starfshóp um orkumál á Vestfjörðum. Starfshópurinn skilaði skýrslu í vor með metnaðarfullum tillögum til að bæta afhendingaröryggi á Vestfjörðum sem eru bæði tímasettar og með kostnaðaráætlun. Verði þessar tillögur að veruleika má búast við að bæta megi afhendingaröryggi á Vestfjörðum um 90%. Þær tillögur sem eru staðsettar á tímalínu innan þessara fjárlaga eru m.a. jarðhitaleit í fjórðungnum sem skiptir máli, að hafa þá möguleika á aukinni jarðhitanýtingu til húshitunar. Virðulegur forseti. Í því sambandi væri gott að heyra frá hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hvort þess megi ekki örugglega sjá merki að stjórnvöld séu að fylgja þessum tillögum eftir í þeim fjárlögum sem hér liggja fyrir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Stutta svarið er já. Ég ætla aðeins að fara nánar í það. Þegar kemur að flutningskerfinu þá hafa áætlanir Landsnets um uppbyggingu þess verið uppfærðar til samræmis við það sem fram kom í skýrslu starfshópsins sem hv. þingmaður vísaði til. Framkvæmdir við tengivirki í Breiðadal og hringtengingu Suðurfjarða eru samkvæmt áætlun. Endurnýjun tengivirkis í Mjólká er komið í undirbúning og búið að sækja um leyfi til Orkustofnunar. Orkusjóður hefur komið að allmörgum verkefnum á Vestfjörðum. Flest tengjast þau Bláma en einnig höfnum, fiskeldi og smærri bátum og verkefni um 100% rafknúinn þjónustubát. 135 millj. kr. koma í hlut Vestfjarða. Ég held að það megi segja að almenn ánægja sé í fjórðungnum með úthlutunina og ályktuðu Vestfjarðastofa og Blámi sérstaklega um það. Orkusjóður studdi jarðhitanýtingu á Patreksfirði um 13,2 millj. kr. og um 33% af 40 millj. kr. verkefni þar til nýtingar á volgu vatni sem búið var að finna. Enginn styrkur var hins vegar veittur við jarðhitaleitina sem á aðallega að fara fram við Ísafjörð. En það liggur hins vegar alveg fyrir að það er verk að vinna þegar kemur að jarðhitaleit. Það liggur fyrir, ekki bara á Vestfjörðum, þótt það sé mjög mikilvægt. Hv. þingmaður vísaði til þess, sem er rétt, að við þurfum að líta sérstaklega til Vestfjarða og það hefur verið gert. Ég hef nú lítillega fundað með forsvarsmönnum sveitarfélaga á Vestfjörðum, ég mun gera það áfram, bæði út af orkuöryggismálum en líka þjóðgarðamálum. Ég hef í hyggju að setja í gang ákveðna vinnu í tengslum við það því að við erum algerlega meðvituð um mikilvægi Vestfjarða. Við munum ekki gleyma þeim fjórðungi, það mun ekki gerast, en við munum leggja okkur fram við að vinna með því fólki sem þar er til að ná sem bestri niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör og hvet hann og ríkisstjórnina til dáða í því að fylgja eftir ákvörðun um uppbyggingu flutningskerfisins og þessum ágætu tillögum sem starfshópur skilaði. Undir hæstv. ráðherra heyra umhverfismálin og þá rannsóknir og vöktun á náttúru Íslands. Það er ánægjulegt að sjá megi áherslu á eflingu vöktunarkerfis vegna náttúruvár. Með breytingum á veðurfari og hækkandi lofthita er nauðsynlegt að fylgjast með fjalllendi með tilliti til ofanflóða, hvort sem það eru skriður eða snjóflóð. Það er mikilvægt fyrir hinar dreifðu byggðir að aukin vöktun verði á þessari hættu ásamt því að rannsóknir verði á fleiri stöðum á landinu, bæði í grennd við íbúabyggð og á fjölmennum ferðamannastöðum, að ógleymdum umferðarmannvirkjum og höfnum sem hafa kannski orðið svolítið út undan en hafa reyndar orðið fyrir ofanflóðum. Þótt ótrúlegt sé þá hafa hafnir eins og fyrir vestan orðið fyrir því. Það mætti líka ætla að með nýrri tækni og þekkingu sé hægt að fylgjast betur með breytingum og áhættu sem kostar þá minni fjármuni. Nú er komið á þriðja áratug frá því að ný lög um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum litu dagsins ljós. Í kjölfarið var ofanflóðasjóður efldur til muna. Margar varnir hafa verið byggðar fyrir ofan íbúabyggð en því miður hefur áætlun ekki staðist í uppbyggingu varnargarða um landið. Í því sambandi væri gott að heyra frá hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hvort ekki sé verið að fylgja áætlun um ofanflóðavarnir og hvort ekki megi örugglega sjá þess merki að stjórnvöld séu að efla og hraða gerð ofanflóðavarna um landið. Einnig vildi ég spyrja hvort áætlun um uppsetningu vöktunar vegna ofanflóða hafi verið uppfærð í ljósi breyttra aðstæðna á veðurfari.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem hún kemur með. Þessi fyrirspurn er mjög stór og á ekki bara við þann fjórðung sem hv. þingmaður nefnir oft hér á Alþingi. Það eru miklu meiri breytingar en fólk sér almennt fyrir út af hlýnun loftslags. Auðvitað finnst mörgum skrýtið að tala um hlýnun loftslags eftir sumarið í sumar en það er óumdeilt að hér hlýnar meira en annars staðar í heiminum og það hefur víðtæk áhrif, m.a. þegar kemur að ofanflóðum. Ég hef nú bara mínútu hér, virðulegur forseti, en ég hefði viljað eiga betri skoðanaskipti við hv. þingmann eða gefa hv. þingmanni upplýsingar um að við erum að vinna að þessum málum á ýmsum stöðum, hvort sem það er varðandi þá vinnu sem var farið í núna um að meta breyttar aðstæður og líka það hvernig við nálgumst ofanflóðin og síðan bara almennt - almennt er kannski ekki rétta orðið, við getum kallað það sértækt, bara hvernig við verðum að bregðast við þegar kemur að breyttum aðstæðum út af hlýnuninni sem hefur orðið og mun verða. Þar gegna stofnanir ráðuneytisins auðvitað lykilhlutverki og sömuleiðis eru hópar til að greina það. Ég veit að við munum ná árangri, hvort sem það er með aukinni vöktun, viðbragði eða fyrirbyggjandi aðgerðum. En síðan vonast ég til þess að við getum rætt þetta hér í þingsal og líka í nefndum vegna þess að ég fullyrði að þetta er meira en augað sér og meira en fólk gerir sér grein fyrir. Við þurfum að hafa það í huga í öllum málum. Eitt er það sem snýr að okkur hér á Alþingi en það þarf líka að huga að þessu í skipulagsmálum sveitarfélaga því að þetta eru mjög miklar breytingar og mikilvægt að við ræðum þær. Þetta er forgangsmál hjá okkur í ráðuneytinu, aðlögunarmálin varðandi loftslagsbreytingar.

Virðulegi forseti. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu þarf að kaupa losunarheimildir fyrir 800 millj. kr. í tengslum við uppgjör samkvæmt Kyoto-bókuninni. Getur hæstv. ráðherra upplýst mig um það hvers vegna þarf að kaupa þessar heimildir? Er verið að kaupa þessar losunarheimildir af því að íslensk stjórnvöld hafa ekki staðið sig þegar kemur að framfylgd Kyoto-bókunarinnar? Hvaðan á að kaupa þessar losunarheimildir? Er þetta afleiðing þess að of mikið hefur verið selt af losunarheimildum á undanförnum árum? Einnig vildi ég fá upplýsingar um hvort þetta verði reglulegur þáttur í ríkisfjármálum á næstu árum, að kaupa losunarheimildir fyrir tæpan milljarð á ári hverju eða hvort þetta sé einskiptisaðgerð. Sýnir það ekki fram á algjört aðgerða- og metnaðarleysi íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum að okkur tókst ekki að efna skuldbindingar samkvæmt Kyoto-bókuninni? Parísarsamkomulagið fer líklega á sama veg miðað við gang mála. Það sama á við í dag og fyrir hrun þegar kemur að umræðunni um umhverfis- og loftslagsmál. Fyrir hrun var óþarfi að líta á einfaldar staðreyndir í fjárhagsbókhaldi bankanna. Í dag á það sama við um upprunabókhald raforku og losunarbókhald þjóðarinnar í loftslagsmálum. Heimurinn fær bara vita um hreina og græna ímynd Íslands, sem er kannski ekki svo hrein. Í því sambandi er ekki hægt annað en að minnast á þann óskapnað sem varla er hægt að tala um ógrátandi, sem er hin siðlausa og líklega ólöglega sala á upprunaábyrgð raforku til ESB sem byggir á orkupakkalögum. Þar er Ísland að hjálpa ESB að menga og fyrirtækjum í ESB að skreyta sig með íslenskum skrautfjöðrum hreinnar íslenskrar raforku.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Fyrst út af því sem hér er spurt um Kyoto. Endanlegt uppgjör vegna síðara tímabils Kyoto-bókunarinnar fer fram 2022–2023, en skynsamlegt er að gera ráðstafanir fyrr og undirbúa uppgjör sem fyrst. Fyrir hefur legið í nokkurn tíma að Ísland þurfi að kaupa losunarheimildir erlendis frá til að standa við skuldbindingar sínar á öðru skuldbindingartímabili Kyoto-bókunarinnar 2013–2020. Endanlegt magn losunarheimilda sem Ísland þarf að standa skil á liggur ekki nákvæmlega fyrir eða gæði þeirra heimilda og því getur endanleg fjárhæð orðið hærri eða lægri en þær 800 millj. kr. sem eru til ráðstöfunar í fjárlagafrumvarpi. Varðandi upprunaábyrgðirnar, sem er annað mál og tengist þessu ekki, þá hef ég látið skoða það sérstaklega. Ríkið er ekki að vinna í þessu fyrirkomulagi heldur eru það orkufyrirtækin sem fá tekjur af þessu. Þetta fyrirkomulag er til staðar og íslensku orkufyrirtækin fá umtalsverðar tekjur af þessu. Ég veit ekki hvort ég á eitthvað að útskýra þeirra sjónarmið en þeir segja sem svo að þetta fyrirkomulag er til staðar og þeir aðilar sem kaupa íslensku hreinu orkuna eru ekki tilbúnir til að borga fyrir þessar upprunaábyrgðir og þá selja þeir þetta til annarra aðila, annarra fyrirtækja í Evrópu. Ég verð að viðurkenna að mér finnst þetta ekki vera mjög - ég veit ekki hvað skal segja en við getum orðað það þannig að það er mjög auðvelt að gagnrýna þetta fyrirkomulag. Ég held að það sé alveg óhætt að segja það. Ég veit alveg hvert markmiðið er. Markmiðið er að þau fyrirtæki sem framleiða græna orku fái tekjur til að framleiða meiri græna orku. Það er einhver slík hugmynd. Þeir aðilar sem framleiða ekki græna orku er refsað með því að þeir þurfa að kaupa þessar ábyrgðir. 

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er alveg rétt, þetta er óskylt mál en samt skylt og ég vildi endilega koma þessu að líka þar sem þetta sýnir losunarheimildirnar. Þarna erum við að selja upprunaábyrgðir til Evrópu og þá erum við að framleiða raforku með kolum á pappírunum en samt hefur þetta ekki áhrif á útblásturinn. Það gleymist að hafa losunarheimildir loftlags inni í þessari sölu. Hvort Evrópusambandið sé svona klókt í þessum málum skal látið ósagt. Ég vildi einnig spyrja hæstv. ráðherra út í þingmál á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar sem ætlað er að hann leggi fram í vetur. Það er frumvarp um bann við olíuleit á Íslandi. Er hann virkilega í hjarta sér stuðningsmaður þess að lagt verði bann við olíuleit og olíuvinnslu á Íslandi? Því trúi ég ekki. Íslenskur almenningur ekur enn um á bensín- og olíudrifnum bílum. Hvaðan kemur þetta bensín og þessi olía? Jú, þetta kemur frá öðrum ríkjum, líklega framleiðsluríkinu Noregi sem er okkar næsta nágranni. Með banni við olíuleit í íslenskri efnahagslögsögu er Ísland hins vegar að segja að landið sé hreinna en önnur ríki og taki ekki þátt í olíuleit eða framleiðslu á olíu, þrátt fyrir að við notum mikið af olíu miðað við höfðatölu. Þar eiga aðrir að hjálpa því að Ísland er svo fínt. Líklega hefur dyggðaskreyting þessarar ríkisstjórnar ekki verið innihaldslausri og umvafin meiri hræsni en með þessu fyrirheiti um bann við olíuleit við Ísland og er þó af nógu að taka. Við notum olíu líkt og umheimurinn og það er ekki að fara að breytast á allra næstu árum. Í stað olíuleitar og olíuvinnslu við Ísland verður líklega flutt inn olía annars staðar frá, kannski unnin úr tjörusandi í Norður-Kanada eða öðrum svipuðum ríkjum vegna þessarar dyggðaskreytingar. Það er til hugtak yfir svona hegðun ríkja, þ.e. umhverfisleki, á ensku „environmental leakage“. Þá taka þjóðir, og hér er það Ísland, á sig mengandi framleiðslu vegna umhverfisstefnu annarra oftast ríkra þjóða. Sömu sjónarmið eiga við þegar kemur að álframleiðslu hér á landi. 

Forseti minnir hv. þingmann á að virða ræðutíma

Virðulegur forseti. Mér finnst gæta ákveðins misskilnings í þessari umræðu. Það er ekki nein bensínstöð á Drekasvæðinu sem bíður eftir að við förum og töppum af henni. Þetta er ekki þannig. Þessi heimild hefur verið í lögum mjög lengi og það er ástæða fyrir því að hún hefur ekki verið nýtt. Það er alveg ástæða fyrir því. Það væri fyrir löngu búið að nýta þetta ef það væri auðvelt. Þetta er bara með erfiðari svæðum. Og hafi það farið fram hjá einhverjum þá ætlum við að verða jarðefnaeldsneytislaus. Við erum búin að setja okkur mjög háleit markmið sem þýðir t.d. að á næstu sjö árum, á beinni ábyrgð Íslands, ætlum við að losa okkur við 1,3 milljónir tonna af CO 2 og miklu meira þegar við horfum svo fram til 2040 þegar maður talar líka um LULUCF og ETS-kerfið. Flestir halda að þetta sé rosa auðvelt hjá okkur, en auðvitað er þetta alls ekki auðvelt. Af hverju halda allir sem maður talar við í útlöndum að þetta sé auðvelt hjá okkur? Vegna þess að á undan okkur kom fólk sem sagði: Við ætlum að nota íslenska, endurnýjanlega orku en ekki gas og kol.

Þetta snýst um leitina.

Ef menn fara upp á Hlemm þá sjá þeir síðustu leifarnar af gasstöðinni sem var lokað 1950 og eitthvað því að þessir aðilar sem vildu fara að nota íslenska orku, endurnýjanlegu orku, voru ekki alltaf ofan á. Þess vegna voru hér notuð kol og gas og því var ekki lokið fyrr en 1950 og eitthvað. Við erum að flytja þessa þekkingu til annarra landa og við erum að setja okkur mjög hátt markmið, að nýta íslenska endurnýjanlega orku í staðinn fyrir það sem við notum núna af bensín og dísil, jarðefnaeldsneyti. Við erum í ótrúlega góðri stöðu af því að þeir unnu hina pólitísku baráttu sem vildu nota íslenska endurnýjanlega orku. Og hugsið ykkur stöðuna hér ef við værum enn þá með gasstöðina hér í Reykjavík. 

Frú forseti. Hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar segja aðgerðir í loftslagsmálum metnaðarfullar en það skýtur skökku við þegar rýnt er í fjárlög fyrir 2023. Aukið fjármagn sem renna á til loftslagsaðgerða nemur 0,04% af fjárlögum ríkisins og öll málefni sem flokkast undir umhverfismál hljóta samtals rétt rúmlega 2% af fjárlögum. Stefnur og loforð gagnast lítið ef fjármagn fylgir ekki orðunum. Eins og hv. þm. Eysteinn Ármannsson fór inn á erum við að greiða 800 milljónir fyrir losunarheimildir þar sem við uppfyllum ekki skuldbindingar okkar vegna Kyoto-bókunarinnar og það þótt við séum á undanþágu og megum losa hlutfallslega meira af gróðurhúsalofttegundum en önnur aðildarríki bókunarinnar. Þessar sektir éta upp ansi stórt hlutfall af því litla fjármagni sem fer í umhverfis- og loftslagsaðgerðir og 500 millj. kr. aukaframlag til loftslagsmála 2023 hverfur alveg inn í þessa sekt. Framlög til umhverfis- og loftslagsmála eru ekki í neinu samræmi við þann skaða sem mengandi stóriðnaður veldur og ekki í neinu samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar. Ég ætlaði að spyrja frekar út í Kyoto-bókunina en hæstv. ráðherra hefur svarað Eysteini því. En mér leikur forvitni á að vita: Hvernig gengur að framfylgja stefnu með svo lélegum fjárlögum? Ég get ekki ímyndað mér að þú sért sáttur.

Forseti vill benda hv. þingmanni á að hún vísaði til hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar en ekki Eysteins.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og vildi taka á nokkrum þáttum sem hér komu fram. Í fyrsta lagi fannst mér hv. þingmaður vera að gera lítið úr metnaðarfullum markmiðum Íslands.

… lítið úr fjárlögum.

Ég held að það sé skilningur fleiri. Alla vega til að hafa það alveg á hreinu eru mér vitandi ekki aðrir með metnaðarfyllri markmið. Það vantar ekkert upp á metnaðinn í markmiðunum og það er auðvitað verkefni að ná þeim. Varðandi stóriðjuna er hugmyndin sú með loftslagsmarkmiðum heimsins að við ætlum að draga úr, í okkar tilfelli erum við fyrst og fremst að líta á CO 2 og við erum, eins og ég nefndi, að taka 1,3 milljónir tonna á sjö árum. Það eru allir að gera þetta. Ef menn fara þá leið, þjóðir heims, að færa það sem þeir eru núna að framleiða af gróðurhúsalofttegundum annað þá næst enginn árangur. Það verða allir að taka til heima hjá sér. Síðan þegar kemur að fjármunum þá eru auðvitað auknir fjármunir settir í þetta en ég hef aldrei litið svo á að peningar sé sama og árangur. Það sem liggur alveg fyrir er að þetta er stórt verkefni sem við þurfum að vinna með öllum. Við erum sérstaklega að horfa á atvinnulífið, því að það er það sem mun framkvæma þetta að stórum hluta, sveitarfélögin og allt Stjórnarráðið. Við erum núna að byrja á því að vinna þessa svokölluðu geiraskiptingu, þ.e. líta á hvern geira fyrir sig, vinna það með atvinnulífinu þar sem sett eru markmið fyrir hvern geira að norrænni fyrirmynd. Við erum í þéttu samstarfi við sveitarfélögin og allt Stjórnarráðið. 

Forseti. Svo að við höldum aðeins áfram með þetta þá miðast núverandi aðgerðaáætlun við að ná niður losun um 29% Nú er ríkisstjórnin komin með sjálfstætt markmið um 55% losun árið 2030. Þarna munar þó nokkuð mörgum prósentum og ekki er til aðgerðaáætlun um hvernig eigi að ná árangri í samdrætti. Árin styttast og ef maður horfir á fyrstu áætlanir um 40% samdrátt, sem er sameiginlegt markmið með Evrópusambandinu og útleggst þannig að okkar ábyrgð er 29%, þá er maður ekki enn farinn að sjá mikinn árangur af þeim aðgerðum. Það er mikið um skipulag og ýmislegt svoleiðis, skýrslugerð og því um líkt, en aðgerðirnar sjálfar eru ekki komnar mjög langt á veg. Það tekur tíma fyrir aðgerðir að komast af stað og það eru ekki mörg ár þangað til að 2030 rennur upp og við förum að skoða niðurstöðuna, hvort við séum með 55% samdrátt í losun eða ekki. Ég sakna þess einmitt í fjármálaáætluninni að ekki séu vörður á leiðinni. Það eru ekki áfangamarkmið sem við getum þá skoðað og séð hvort aðgerðaáætlun sé í raun og veru að skila okkur í áttina að þessu markmiði. Miðað við núverandi aðgerðaáætlun, sem þarf að uppfæra til að ná meiri samdrætti í losun, erum við sannfærð um að við getum náð því markmiði? Vissulega þarf ekki fjármagn í allt en það þarf fjármagn í eitthvað. Munum við ná þessum árangri árið 2030 eða þurfum við að spýta ansi rosalega 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Ég fer beint í lokaspurninguna: Getum við náð þessum árangri? Svarið er já. Þurfum við að spýta í lófana? Já, það liggur alveg fyrir.  Hv. þingmaður spyr um vörður á leiðinni. Það sem við ætlum að gera og höfum verið að leggja drög að er mælaborð þannig að allir geti séð hvernig aðgerðaáætlun gengur, þannig að við sjáum vonandi næstum í rauntíma hvernig okkur gengur, því að það skiptir svo miklu máli að við vitum öll hver staðan er. Ég ætla ekki að koma hér og lofa því að næst þegar aðgerðaáætlunin verður uppfærð, sem er auðvitað forgangsmál, verðum við komin með hina fullkomnu áætlun vegna þess að við erum að læra mikið á leiðinni. Við byggjum þetta á losunarbókhaldinu og við vitum, við eins og allir aðrir, það er engin sérstaða Íslands, að það er t.d. tæki sem er í þróun og verður áfram í þróun. Við þurfum að leggja mikla áherslu á grunnrannsóknir til að læra ýmislegt en sömuleiðis þá er heimsbyggðin að fara í vegferð sem hefur ekki verið farið í áður og það liggur alveg fyrir að menn munu læra mikið á leiðinni. 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir greinargóð svör hér. Ég veit að það kemur honum ekkert sérstaklega á óvart að ég ætla ekki að vera á sömu línu og öll hin og spyrja út í loftslagsmál sérstaklega heldur langar mig að spyrja út í náttúruvernd, því að náttúruverndarmál eru jú eitt af verkefnum hæstv. ráðherra. Mig langar að nota örfáar sekúndur til að minna á það sem lá fyrir í stjórnarsáttmála síðustu ríkisstjórnar, sem er auðvitað hin sama, þar sem var stóraukin áhersla á náttúruvernd, m.a. með aukningu í friðlýstum svæðum, eflingu og uppbyggingu innviða á þessum friðlýstu svæðum, bæði þeirra sem fyrir voru og á nýjum svæðum sem og í landvörslu. Ef ég man þetta rétt kom tæpur hálfur milljarður nýr inn í landvörsluna á síðasta kjörtímabili og var ekki vanþörf á enda hafði kerfið verð svelt. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra fyrst út í stöðu þessara þriggja stofnana sem sinna í rauninni umsjón með friðlýstum svæðum, þ.e. hluta Umhverfisstofnunar, Vatnajökulsþjóðgarðs og þjóðgarðsins á Þingvöllum, þróunina annars vegar í rekstrarframlögum til þessara stofnana sem og framlögum sem tengjast framkvæmdum, svokallaður 6.4.1 liður. Hægt er að horfa til hans í einhverjum tilfellum en að sama skapi er líka hægt að nýta sér landsáætlun um uppbyggingu innviða sem ég ætla að koma inn á í seinni spurningu. En erum við að sjá, hæstv. ráðherra, áframhaldandi þróun í jákvæða átt í aukningu framlaga, annars vegar til rekstrar og hins vegar til framkvæmda innan þessara þriggja stofnana sem sinna þessu mjög svo mikilvæga verkefni?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningu um afskaplega mikilvægan málaflokk sem er náttúruvernd. Þar er af mörgu að taka. Fljótlega mun verða sett í samráðsgátt skýrsla um líffræðilega fjölbreytni sem er nokkuð sem ég tel að við þurfum að hafa augun á, ekki síst þegar við erum að fara í loftslagsaðgerðir því að við getum gengið þannig fram að við getum minnkað líffræðilega fjölbreytni ef við vöndum okkur ekki. Það viljum við ekki gera. Bara svona til að klára helstu þættina varðandi stofnanirnar sem hv. þingmaður vísaði til þá erum við að skoða þessar þrjár stofnanir, vinna með starfsfólki og öðrum í að skoða hvernig við getum nýtt þau tæki sem best. Það er ekkert leyndarmál að við erum að líta á það að sameina því að það er tvíverknaður á mörgum stöðum, svo dæmi sé tekið, og við þurfum að hafa öflugar stofnanir til að ná markmiðum, ekki bara í náttúruvernd heldur ekki síður í loftslagsmálum. Stóru upphæðirnar sem hv. þingmaður vísaði til fara í gestastofurnar. Við erum nú að klára gestastofuna á Kirkjubæjarklaustri, Hellissandi og Gíg. Þarna eru um 200 milljónir til að klára þessa hluti, ef ég fer rétt með. Í ofanálag er síðan gert ráð fyrir sýningu sem mun kosta 300 millj. kr. og koma, ef ég man rétt, inn á fyrsta ári. Síðan er landsáætlun um rúma 900 millj. kr. sem stofnanir sækja í. En við skulum líka hafa það í huga að það hefur verið gert mjög mikið á skömmum tíma, eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel frá fyrri störfum sínum. Það er sem betur fer allt önnur ásýnd á þeim svæðum sem menn höfðu miklar áhyggjur af. En þetta er því miður og sem betur fer eilífðarverkefni, en mjög spennandi verkefni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og leyfi mér að taka heils hugar undir þau áform að sameina og samnýta þessi verkefni sem sannarlega eru mörg af sama meiði þótt þau séu á mismunandi stöðum á landinu. Það er hægt að gera mjög vel og betur í mjög mörgu, enda hefur geirinn sjálfur líka kallað eftir því að horft sé til þessara mála. Það verður mjög spennandi að fylgjast með þessu og ég hvet ráðherrann til dáða í því. En mig langar í seinni spurningu minni að horfa aðeins til téðrar landsáætlunar um uppbyggingu innviða. Þetta er nú langt og mikið heiti, landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum, hvorki meira né minna, gjarnan stytt í landsáætlun. Við breytingar á Stjórnarráði Íslands voru menningarminjarnar fluttar í þetta ráðuneyti, sem ég held að hafi verið mjög gott mál, en landsáætlunin á að taka á hvoru tveggja vernd náttúru sem og menningarsögulegum minjum, þar hefur e.t.v. í gegnum tíðina borið aðeins á þeirri gagnrýni að helst til hafi hallað á menningarminjarnar þegar kemur að uppbyggingu innviða. Það eru nokkur mjög góð dæmi um það sem hefur verið tekið vel utan um og ég get nefnt Þrístapa sem dæmi. Sér ráðherrann fyrir sér, í ljósi þess að nú er málaflokkurinn í raun nær þessu skylda verkefni sem náttúruverndin er, að hægt sé að auka vægi menningarminjanna t.d. út frá landsáætlun um uppbyggingu innviða eða með öðrum hætti? Önnur spurning sem ég ætla að hnýta við er í tengslum við þörf á uppbyggingu. Víða hefur margt verið gert en við erum líka með mikla þörf á svæðum eins og t.d. Geysi, og vil ég óska ráðherra til hamingju með að skrifa undir nýja stjórnar- og verndaráætlun af því að hún er auðvitað forsenda uppbyggingarþarfar. Sér hann fyrir sér að fjármunirnir fari af landsáætlun um uppbyggingu innviða til þess sem þarf að byggja upp á svæðum eins og Geysi og Jökulsárlóni?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hvatninguna og spurningarnar. Ég er sammála hv. þingmanni, ég held að það hafi verið vel til fundið að færa menningarminjarnar inn í þetta ráðuneyti. Ég held að þetta snúist líka svolítið um hugarfar, að þegar við lítum til þessara þátta þá hugsum við einnig um menningarminjarnar. Það er svolítið skrýtið að horfa bara á náttúruminjar og ekki menningarminjar eða bara menningarminjar en ekki náttúruminjar. Minjastofnun sækir eins og aðrar stofnanir til landsáætlunar í samræmi við reglur sjóðsins en það sem við eigum auðvitað að líta til alveg sérstaklega, þegar við erum að fara í þessa vinnu með stofnanirnar, er að kjarninn í starfsemi stofnananna nýtist sem best, mannauðurinn nýtist sem best til þeirra markmiða sem lagt er upp með. Síðan gætum við auðvitað lengi talað um tækifæri, vil ég segja, þegar kemur að því að vernda og nýta menningarminjar og náttúruminjar því að það eru líka mikil tækifæri í þessu. Svona verkefni verða aldrei kláruð og það er mjög mikilvægt að þetta sé líka unnið með þeim aðilum sem ekki bara gerst þekkja til heldur líka þeim sem búa á viðkomandi svæðum og að það geti líka nýst fólki til að njóta. Þótt aðalatriðið sé að við viljum vernda það sem við viljum vernda viljum við líka að fólk fái að njóta landsvæða. Hv. þingmaður vísaði hér til Geysissvæðisins sem er t.d. gott dæmi um svæði sem við viljum svo sannarlega líka fá að njóta. En þar held ég að samvinna aðila sé mikilvæg, ekki bara á milli stofnana heldur að heimamenn geti fengið að koma að því og koma með sínar hugmyndir um það hvernig þessu máli sé best fyrir komið.

Frú forseti. Ég vildi gera hér að umtalsefni við hæstv. ráðherra þau áform sem birtast okkur í fjárlagafrumvarpinu um að auka gjaldtöku á rafmagnsbíla. Það hefur talsvert verið fjallað um þetta núna í umræðu um fjárlögin og eru menn að vísa svolítið til þeirra markmiða sem verið er að setja á Íslandi til orkuskipta í samgöngum. Þetta lítur auðvitað þannig út að þegar menn eru með niðurfellingar eða lækkanir á þessum ívilnunum og aukna gjaldtöku þá vinnur það eitt og sér í sjálfu sér gegn áformum um lægri verðbólgu. Ég skil hins vegar þörfina á því að fara að einhverju leyti að láta þá sem aka um á rafmagnsbílum taka meiri þátt í kostnaði við samgöngur, vegakerfið og allt það. Ég skil auðvitað hugsunin á bak við en ég hef ákveðnar efasemdir um þetta, að þetta sé kannski ekki alveg rétta leiðin. Mig langar að nefna í þessu samhengi ágæta grein sem Jón Ólafur Halldórsson, formaður Samtaka verslunar og þjónustu, og Egill Jóhannsson, stjórnarmaður í Bílgreinasambandinu, skrifa á vefmiðil í dag. Þeir benda á að við erum langt frá því að ná markmiðum okkar þegar kemur að orkuskiptunum. Þeir taka það fram að stjórnvöld virðist vera að snúa af braut hraðra orkuskipti og eru þá að vísa í það sem ég er hér að tala um, gjaldtökuna og þessa lækkun á ívilnunum. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort honum finnist þetta samræmast því tali sem heyrist oft og ekki síst hjá hæstv. ráðherra um að við þurfum að hraða þessum orkuskiptum sem mest og hvort þetta sé ekki ákveðið bakslag í því, jafnvel þótt menn vilji, eins og ég kom inn á hér rétt áðan, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við ræðum þessi mál. Ég kýs að líta á þetta svona: Hvert er verkefnið? Það eru orkuskiptin og það sem okkur vantar núna er meiri fyrirsjáanleiki og því fyrr sem við höfum það, því betra. Við þurfum að koma okkur af þeim stað að vera að hugsa um þetta frá ári til árs í fjárlagafrumvarpinu. Bæði fyrir þá sem kaupa og líka sem selja verður fyrirsjáanleikinn að vera til staðar. Okkur vantar inn í þetta t.d. bílaleigubílana og þetta er allt eitthvað sem verið er að vinna að og því fyrr sem við getum komið með þetta, því betra. Stærri bílarnir eru eftir, það er nokkuð sem við þurfum að fara í líka. Það eru miklar tækniframfarir í þessu. Menn hafa talað mjög lengi um það t.d. að það sé eingöngu hægt að vera með stærri bílana á rafeldsneyti en nú eru komnir vörubílar, stórir bílar - þegar maður var krakki kallaði maður þetta vörubíla, ég veit ekki hvort það sé til eitthvað fínna heiti yfir það - sem eru keyrðir áfram af rafmagni og eftir því sem ég best veit, heyrði það að vísu bara svona út undan mér, þá er verið að reyna einn bíl hérna á Íslandi, búið að vera að gera það. En svo þurfum við líka að líta til þess að þetta sé fyrir alla tekjuhópa, það sé líka góður eftirmarkaður af þessum bílum og hér séu ekki bara dýrustu bílarnir. Þetta er bara verkefni sem við þurfum að vinna eins hratt og mögulegt er, virðulegur forseti. Ég vildi óska að þetta væri það eina, af því að þingmaðurinn spurði um áhyggjur mínar og viðhorf, það er bara á mjög mörgum stöðum þegar kemur að loftslagsmálum sem við þurfum að vinna hraðar. Það bara liggur fyrir. Við þurfum að hafa loftslagsgleraugun á öllum þáttum og þetta er bara eitt af þessum verkefnum sem við þurfum að fara í.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherranum kærlega fyrir svarið en langar samt að inna hann aftur eftir kjarnanum í spurningu minni sem er það hvort hann telji ekki að þau áform sem birtast í fjárlagafrumvarpinu muni hafa hamlandi áhrif á orkuskiptin, að þau muni tefja fyrir þeim og hvort það verði ekki de facto þannig að ásókn í rafmagnsbíla muni minnka, einfaldlega vegna þess að munurinn á því að kaupa þá og hina bílana fer minnkandi. Það er bara það sem gerist með þessari leið sem verið er að velja að fara í þessu fjárlagafrumvarpi. Ég ætla hins vegar að undirstrika það hér að ég er í sjálfu sér ekkert að gera einhvern meiri háttar ágreining um þetta atriði vegna þess að ég skil mætavel af hverju menn fara í þessa aðgerð að því leytinu til að á einhverjum tímapunkti þurfa þeir sem aka um á rafmagnsbílum að taka þátt í að borga þær samgöngubætur sem þarf að fara í og það allt saman. Og það er auðvitað gott og blessað að við séum að vinna í því að fá bílaleigurnar inn í þetta til að skapa heilbrigðari eftirmarkað. Þessi eftirmarkaður verður auðvitað til smátt og smátt eftir því sem fleiri rafmagnsbílar fara á göturnar. Þeir eldast og fara þá niður tekjustigann. En ef við erum að velta því fyrir okkur hvort þeir sem hafa minna úr að spila geti keypt sér rafmagnsbíl þá held ég að leiðin til að fara sé ekki sú að fella niður einhverjar ívilnanir og hækka gjöld á þá og þar fram eftir götunum. Mér finnst þetta svolítið ganga gegn þeim markmiðum sem ríkisstjórnin hefur markað í þessum efnum, sem ég held að flestir séu sammála um að þurfi að vera, þ.e. að þessi skipti eigi sér stað hratt, vel og örugglega. Er ekki staðan sú að það sem birtist okkur í þessu fjárlagafrumvarpi sem þetta varðar mun hamla orkuskiptum, hægja á þeim?

Virðulegur forseti. Svo við séum með það alveg á hreinu þá gengur mjög vel þegar kemur að fólksbílunum varðandi orkuskiptin. Við sjáum bara tölurnar, og það hafa verið fréttir í fjölmiðlum í sumar um innflutning á bílum, þá sjáum við hversu hátt hlutfallið er, sérstaklega þegar kemur að rafbílum og við erum enn þá númer tvö í heiminum þegar að þessu kemur. Ég er sannfærður um það að ef stjórnvöld gefa skýr skilaboð um fyrirsjáanleika þegar kemur að þessum þáttum þá mun það hafa jákvæð áhrif. Það var reyndar alveg vitað að við gætum ekki alltaf haft rafbílana algerlega lausa við það að eigendur þeirra greiddu í sameiginlega sjóði. Það er orðið þó nokkuð síðan að tekjustofninn sem við notuðum almennt í viðhald og að byggja nýja vegi hrundi, en það kom til af góðu, það var vegna þess að fólk var að fjárfesta í vistvænum bílum og ég tel afskaplega mikilvægt að það séu rafbílar. Þetta fer eftir því hvernig við vinnum úr þessu á næstunni og á næstu misserum. Það fer eftir því. Skilaboðin sem ég gef eru bara mjög skýr; fyrirsjáanleiki er eitt það allra mikilvægasta. Auðvitað fleira. Bílaleigubílar eru náttúrlega mjög hátt hlutfall af bílum á Íslandi þannig að ef við gæfum okkur að þeir yrðu allir rafbílar myndi það breyta hlutunum mjög hratt. Síðan eru stóru bílarnir eftir. Þessi þróunin er mjög hröð og við eigum alla möguleika á því að vera meðal þeirra fremstu og þar viljum við vera. Það mun bara koma í ljós eftir því hvernig við vinnum úr þessum hlutum, og það er undir okkur stjórnvöldum komið. Ég held ég þurfi ekki að útskýra það, en ég vil samt árétta: Fyrirsjáanleiki er lykillinn að árangri.

Frú forseti. Hæstv. loftslagsráðherra byrjaði á því að lesa í belg og biðu einhverjar kostnaðartölur að því marki að það var erfitt að átta sig á því hvert væri verið að fara og ómögulegt að vita hvaða gagn þessi útgjöld myndu gera. En það vissum við svo sem fyrir. Í framhaldinu hefur hæstv. ráðherra svarað hér fyrirspurnum. Þá hefur verið rauður þráður í ræðum hæstv. ráðherra hvað þetta væri allt flókið og menn vissu í rauninni lítið um þetta, menn væru að læra og það væri verið að skrifa nýjar skýrslur og reyna að átta sig á því hvað þetta væri allt sem menn væru að fást við. Spurningu um 800 millj. kr. sekt eða gjald vegna losunarheimilda, um það sagði hæstv. ráðherra að það hafi lengi legið fyrir en þó lægi ekki alveg fyrir hvernig þetta yrði. Vegna þess að allt eru þetta mjög á reiki en þó er ljóst að kostnaður við verkefni ráðherrans fer sífellt hækkandi, eins og hæstv. ráðherra og fleiri státa sig af. Spurning mín til hæstv. ráðherra er þessi: Getur verið að of mikið af þessum kostnaði fari í alþjóðlega skýrslugerð eða þátttöku í því batteríi án þess að menn viti raunverulega alveg hvað þeir eru að gera alltaf og að menn líti ekki nógu mikið á kostnaðinn sem af þessu hlýst? Og þá er ég ekki bara að tala um kostnaðinn við að fóðra eitthvert sívaxandi kerfi heldur einnig kostnaðinn fyrir hagkerfið af því, eins og áformað er að því er virðist, að fórna verðmætasköpun í landinu, draga úr framleiðslu í landbúnaði, iðnaði og öðru, draga úr neyslu og þar með lífskjörum, sem felur í sér mjög raunverulegan kostnað. Getur verið að það þurfi að líta meira á raunsæjar rannsóknir sem geta gert raunverulegt gagn og aðlögun, aðlögun að breyttu loftslagi?

Virðulegi forseti. Mér fannst áhugavert að hv. þingmanni fannst allt mjög ruglingslegt sem ég hafði sagt hérna og kom svo fram með spurningu sem er án nokkurs vafa ruglingslegasta spurningin sem hingað hefur komið, alla vega síðan ég byrjaði að ræða fjárlögin hérna í dag. Hv. þingmaður hefur augljóslega ekki tekið eftir því að við vorum að ræða um aðlögun. Það liggur alveg fyrir að við verðum að fara í aðlögun og þurfum að fara í aðlögun. En aðlögun, nema hv. þingmaður sé ósammála því - mér finnst best að fara í þær aðgerðir sem snúa að aðlögun, eins og aðrar aðgerðir, með bestu mögulegu upplýsingum. Hv. þingmaður er kannski ósammála mér. Út af því að hv. þingmaður talaði hér um eitthvert alþjóðlegt kerfi, og hvað það var nú sem hv. þingmaður sagði - þetta er ekkert rosalega flókið, virðulegur forseti: Við erum að taka út bensín og dísil og setja græna orku í staðinn. Ef hv. þingmaður er ósammála því og telur að það sé bara kostnaður þá vil ég hvetja hv. þingmann til að skoða hvað við gerðum hér áður. Ég vil líka hvetja hv. þingmann til að skoða það hvaða verð menn fá fyrir vörur og þjónustu þegar menn ganga þann veg. Ál er hrávara, almennt er sama verðið á áli, sama hvar það er. Á því er heiðarleg undantekning: Íslenskt ál. Af hverju? Vegna þess, virðulegi forseti, að menn tóku bensín og dísil og gas á Íslandi áður og fór í græna íslenska endurnýjanlega orku. Þess vegna verða gerðir langtímasamningar um íslenskt ál vegna þess að það þykir grænna en annað. Og í rauninni er það þannig að það þjóðfélag sem við búum og lifum í byggir á því að þeir sem á undan gengu fóru nákvæmlega þann veg að nýta endurnýjanlega íslenska græna orku og það er ekkert lítið sem við höfum hagnast á því og munum hagnast af því um ókomna tíð.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra varði miklu af ræðutímanum sínum í dag í að tala um hvað allt væri allt rosalega flókið en kemur nú hér í lokin og segir að þetta sé bara alls ekkert flókið, þannig að málið hefur greinilega eitthvað skýrst í umræðum. Og ég verð að hrósa hæstv. ráðherra fyrir að tala vel um íslenska álframleiðslu og setja þá hluti aðeins í samhengi því að ekki veitir af stuðningi frá stjórnarliðum í því efni. Þetta er eiginlega í fyrsta skipti um nokkurt skeið sem hæstv. ráðherra víkur frá stefnu Vinstri grænna í loftslags- og umhverfismálum. En hér áðan fékk hæstv. ráðherra fyrirspurn um áformað bann við rannsóknum og vinnslu á olíu og gasi í íslenskri lögsögu. Svarið var þess efnis að þótt það sé margt sem ég myndi vilja leiðrétta og spyrja hæstv. ráðherra um þá er ekki hægt annað en að benda á í raun fáránleika svarsins eða a.m.k. gefa hæstv. ráðherra tækifæri til að skýra nánar hvað hann var að fara. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hver er ástæðan fyrir þessu áformaða banni? Er það vilji til að færa fórn, eins og þetta hefur verið kynnt, færa fórn fyrir alþjóðasamfélagið og sýna þannig dyggð, ráðast í sýndarmennsku með þessari fórn? Eða snýst þetta um það að ríkisstjórnin telji að það sé ekki hægt að vinna olíu og gas og þess vegna sé hægt að banna það? Með öðrum orðum að það skipti engu máli að banna það en að það sé verið að gera það bara til að sýnast. Þetta eru tvær tegundir af sýndarmennsku en sýndarmennska í báðum tilvikum. Hvort á við hjá ríkisstjórninni? Eða er það ólíkt eftir flokkum?

Það er ótrúlegt að hv. þingmaður - ég þakka honum fyrir fyrirspurnina - sé núna að upplýsa það að hann sé loks að skilja orkuskiptin. Þetta var svo flókið.

Þú sagðir það.

- Að orkuskiptin væru flókin? Aldrei nokkurn tímann.

Lofslags …

Hv. þingmaður er galandi eitthvað út hérna. Hv. þingmaður er að upplýsa fyrir þingi og þjóð að hann skilji loksins orkuskiptin.

Þú varst að segja …


             Að hann skilji loksins orkuskiptin. Þetta er með slíkum ólíkindum og það verður bara áhugavert að hlusta á hv. þingmann á næstunni þegar hann er eftir allan þennan tíma farinn að skilja orkuskiptin. Skilur hv. þingmaður af hverju farið var í hitaveitu og rafveitu með vatnsaflsvirkjunum?

Er ekki verið að eyða tímanum?

Er hv. þingmaður með það á hreinu eða er líka það of flókið? Þarf að útskýra það?

Þú átt engin svör.


             
            

Það má kalla fram í við þessar aðstæður, frú forseti.

Ég bið þingmenn að halda sig við ræðustólinn með ræður sínar og ekki vera í frammíköllum í sal.

Hv. þingmaður er líka kominn hér í fundarsköp þingsins og þau eru auðvitað mjög auðskiljanleg. En varðandi þetta bann við leit og rannsóknum á á Drekasvæðinu þá eru það auðvitað bara skilaboð um hvert við erum að fara. Þetta fer auðvitað ekkert. Ef einhvern tímann kemur einhver ríkisstjórn sem vill fara aðra leið þá hefur ekkert breyst. Það hefur að vísu enginn nýtt þetta fram til þessa af einhverjum ástæðum. En við erum hér með mjög metnaðarfull markmið í loftslagsmálum og það er vandséð hvernig það myndi auðvelda okkur það verk ef við færum þessa leið, sem mér vitanlega enginn er að biðja um að fara, en það má vel vera að svo sé. Ég veit ekki, kannski þykir hv. þingmanni þetta flókið en ég er bara gríðarlega ánægður með að hv. þingmaður sé farinn að skilja orkuskiptin. Það er bara stór stund í þingsögunni.

Virðulegi forseti. Undir málasvið ráðuneytis háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunar falla málaflokkar um vísindi, rannsóknir, nýsköpun, þekkingargreinar, háskóla, fjarskipti, netöryggi og stafræna þróun. Þar sem ber hæst er áframhaldandi stuðningur við rannsóknir og þróun, aðgerðaáætlun í netöryggi og nýr samstarfssjóður háskóla. Heildarfjárheimildir til málaflokka um vísindi og nýsköpun eru áætlaðar annars vegar 14 milljarðar rúmlega og hins vegar 15 milljarðar rúmlega. Hækkun til rannsókna og þróunar var fyrst um sinn liður í mikilvægum mótvægisaðgerðum stjórnvalda vegna faraldursins. Aðgerðirnar voru margar hverjar tímabundnar en hafa verið framlengdar þar sem gríðarlegur ávinningur sést af bættu umhverfi til nýsköpunar. Ákveðið var að veita áframhaldandi endurgreiðslur vegna rannsókna- og þróunarkostnaðar sem hefur verið stór liður í árangri íslensks hugvits og styðja áfram við samkeppnissjóði með veglegum hætti. Á árinu 2021 námu útflutningstekjur hugverkaiðnaðar ríflega 192 milljörðum kr. og hafa því vaxið um 91% frá árinu 2013. Þessi mikli vöxtur er ekki tilviljun. Við eigum einstaka frumkvöðla en stórstígar breytingar á umhverfi nýsköpunar hér á landi sem ríkisstjórnin hefur lagt í hafa skipt miklu máli. Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru því að fjárheimild til samkeppnissjóðs, Rannsóknasjóðs og Tækniþróunarsjóðs er hækkuð tímabundið á tímabilinu í samræmi við stefnu og mótvægisaðgerðir stjórnvalda gegn heimsfaraldri og stefnu Vísinda- og tækniráðs. Samhliða er verið að vinna að ítarlegri greiningu á áhrifum skattfrádráttar fyrir fyrirtæki og samkeppnishæfni sem unnin verður í samstarfi við OECD sem mun skila af sér í haust. Annað sem ber hátt er átaksverkefni um nýsköpun í heilbrigðisþjónustu og heilbrigðistækni þar sem fjárheimild er aukin um 60 millj. kr. og á næstu dögum verður auglýst eftir umsóknum. Styrkveitingin verður háð því skilyrði að nýsköpunarfyrirtækin eigi í nánu samstarfi við stofnanir eða fyrirtæki í heilbrigðisþjónustu sem skuldbinda sig við að innleiða þá nýsköpun sem styrkur er sóttur um. Markmiðin eru skýr: Vísindastarf á heimsmælikvarða, hagnýting hugvits, tæknilausna og skapandi lausna við brýnum samfélagslegum áskorunum, bætt samkeppnisstaða og að skapa ný störf í þekkingargeiranum. Þá eru það fjarskipti. Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2023 er áætluð 1.750 millj. kr. Helstu breytingarnar þar eru til stuðnings aðgerðaáætlunar um netöryggi, sem kynnt verður í október þegar netöryggismánuður verður haldinn. 146 millj. kr. verður varið til áframhaldandi uppbyggingar netöryggissveitar Fjarskiptastofu og 200 millj. kr. til netöryggismála og er þar einkum horft til fjármögnunar netöryggisaðgerða ýmissa ráðuneyta á næsta ári. Hér eru markmiðin einnig skýr, aðgengileg, greið og örugg fjarskipti ásamt eflingu netöryggis og skýrum aðgerðum til þess. Þá er það málaflokkur um háskóla. Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2023 er áætluð 51.487 millj. kr. Þar er sérstaklega kveðið á um nýjan samstarfssjóð háskóla sem er settur á laggirnar til að ýta undir nýsköpun og framfarir á háskólastigi. Öflugt samstarf háskólanna er forsenda aukinna gæða háskólanáms á Íslandi. Samstarf háskóla þvert á landshluta og rekstrarform hefur vaxið mjög á undanförnum árum en ég vil sjá háskólana ganga lengra enda tel ég næstum útilokað að háskólanemar hér á landi fái menntun á heimsmælikvarða nema skólar taki höndum saman. Alþjóðleg samkeppni um háskóla mun aukast á næstu árum með aukinni stafrænni miðlun náms og það er mikilvægt að íslenskir háskólar verði samkeppnishæfir í því vali ungs fólks. Til samstarfssjóðs fer ekki viðbótarfjármagn heldur heyrir það undir safnlið innan málefnasviðs 21, um háskólastig, í fjárlögum. Samstarfssjóðurinn styður við áherslur ríkisstjórnarinnar um einföldun stofnanakerfisins með það að markmiði að það verði burðugra, sveigjanlegra og hagkvæmara. Háskólum er síðan tryggð sama fjárheimild fyrir árið 2023 með því viðbótarframlagi sem kom inn vegna heimsfaraldurs. Nemendum fjölgaði í háskólunum vegna þess og það þarf að horfa til þess hver þróunin verður síðan í nemendafjölda en það viðbótarframlag helst inni fyrir árið 2023 þó að nemendum fari nú fækkandi. Markmiðin í þessum málaflokki eru skýr, að auka gæði náms og námsumhverfi í háskólum, styrkja rannsóknarstarf og auka tengsl háskóla í samfélaginu. Þá ætla ég að nefna hér námsmenn í lokin, þar innan ramma er grunnframfærsla stúdenta hækkuð um 18% sem mun vonandi koma nemendum til góða, styrkja stöðu þeirra og framvindu í náminu en námsmenn hafa lengi barist fyrir slíkri hækkun á grunnframfærslu og hefur verið þeirra stærsta baráttumál undanfarin ár. Helsta verkefni ráðuneytisins er að hugvit verði stærsta útflutningsgreinin og eru því 

Virðulegur forseti. Verðmæti skapandi greina eru ótvíræð og löngu sönnuð. Listir og menning eru ein okkar helsta útflutningsvara og laða hingað urmul ferðamanna. Það starfa fleiri við skapandi greinar á Íslandi en samanlagt við landbúnað, sjávarútveg og orkuiðnað. Við þurfum að standa með listnámi á háskólastigi. Undanfarinn aldarfjórðung hefur verið talað um húsnæði Listaháskólans. Ný staðsetning fannst í Vatnsmýri, önnur við Laugaveg, hönnunarsamkeppni var haldin, SS-húsið átti öllu að breyta og nú er von: Tollhúsið við Tryggvagötu hefur orðið fyrir valinu, samningur undirritaður milli ríkis og borgar og nú verðum við að standa við stóru orðin. Við verðum að gera það. Ráðherra Listaháskólans verður að standa föst á því að framkvæmdir hefjist og verði ekki áfangaskiptar. Það er ekki í boði að byrja á að taka eitt horn hússins í notkun og geyma önnur horn og hæðir þar til síðar, af því að þá rætist aldrei draumurinn um samvinnu þvert á listgreinar undir einu þaki. Við skuldum þjóðinni að búa nemum og kennurum við Listaháskóla Íslands sómasamlegar aðstæður af því að í áratugi hefur þessi grein verið að bíða eftir því. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Er það ekki öruggt að þetta verði fjármagnað, hið nýja húsnæði Listaháskólans í tollhúsinu í fimm ára fjármálaáætlun næsta vor? Mun hæstv. ráðherra tryggja að verkinu verði fram haldið frá upphafi til enda svo að húsið komist allt í notkun á næstu þremur til fimm árum eins og talað var um í vor? Það er gríðarlega mikilvægt að loksins verði þetta að veruleika. Þegar ég útskrifaðist úr leiklistarskólanum 1998 þá var þetta handan við hornið. Það er mjög langt síðan.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa brýningu og tek heils hugar undir henni um mikilvægi þess að Listaháskólanum verði loksins búið gott húsnæði þar sem allt er undir sama þaki. Það tókst heldur betur vel á fyrstu mánuðum í nýju ráðuneyti að koma af stað vinnu þar sem fundin var skynsamleg fjármögnunarleið að þessu húsnæði og gengið frá því svo að þetta gæti hafist. Á morgun er verið að ganga frá vonandi fljótlega lokadrögum að samningi um hönnunarsamkeppni um skólann í húsinu til að við getum farið eins fljótt og mögulegt er af stað. Þá er líka mikilvægt að klára skynsamlega leið til að fjármagna þetta af því að kostnaðurinn við að hafa þetta í mörgum húsum og allt sem var að koma upp, ýmis kostnaður sem kom til, er auðvitað gríðarlegur. Það verður ánægjulegt þegar hönnunarsamkeppni fer í undirbúning og fer af stað og við getum fjármagnað hana innan þess ramma sem er hér lagður fram í þessum fjárlögum. Og svo vil ég taka undir með hv. þingmanni varðandi listgreinarnar almennt. Gaman er að segja frá því að í samstarfsjóðnum set ég set áherslu á ákveðnar greinar til að skólar vinni betur saman og þá eru þær nefndar STEAM-greinar þar sem A er komið inn í þekkta upptalningu á STEM-greinum, og stendur fyrir listir eða „arts“. Þá erum við að ýta undir það að hægt sé að fara í samstarf skóla til að kenna listnám líka víðar um landið en bara í höfuðborginni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og mun ekki liggja á liði mínu í þessu verkefni og vil efla hana til dáða við að fá þetta húsnæði. Og af því að hún talaði um þennan samstarfssjóð og mikilvægi samvinnu milli háskóla, sem ég heyri að stjórnendur háskólanna taka vel í, þá vil ég líka segja að mér þykir þetta mjög jákvæð hugmynd, bæði þessi sameiginlega innritunargátt og þessi samstarfssjóður til að auka samstarfið. Ég fagna þessu mjög. En þar sem ég hef verið með hugann við Listaháskólann þá get ég ekki annað en hugleitt hvernig það verður fyrir nemendur í Listaháskólanum að sitja kúrs, segjum í listasögu eða leiklistarkennslu eða einhverju öðru, við hlið nemenda úr Háskóla Íslands og listaháskólaneminn borgar 320.000 kr. fyrir önnina, fyrir að fá að stunda nám, eða 640.000 kr. á ári, en háskólaneminn við Háskóla Íslands og neminn við Landbúnaðarháskólann, sem kannski vill líka fara og læra listasögu, segjum það, borgar 75.000 kr. á ári. Hvernig má þetta vera í þessum opinbera háskóla? Hvernig getum við réttlætt svona ofboðslegt óréttlæti? Þetta fælir nemendur frá efnaminni heimilum frá því að fara í listnám og munum að þetta er ein af helstu útflutningstekjum okkar, tækifæri okkar eru í listum og menningu. Við mismunum nemendum ofboðslega, þau eru með tíu sinnum hærri skólagjöld á hverju námsári en nemendur við aðra opinbera háskóla. Þetta skiptir ekki öllu máli varðandi tekjur háskólans, hef ég heyrt frá stjórnendum, en þetta skiptir öllu fyrir nemendurna. Þetta kemur í veg fyrir, eins og ég segi, að nemendur frá efnaminni heimilum velji sér listgreinar sem námsfag í háskóla.

Virðulegur forseti. Fyrst aðeins um samstarfssjóðinn. Það var ánægjulegt að sjá rektora fagna því af því að ég veit að þeir eru nú þegar í miklu samstarfi og það er mikill vilji til að fara í enn ríkara samstarf. En þarna er verið að skapa hvatningu til þess og fjárhagslega hvata til að ríða á vaðið og byrja það samstarf. Það er ekki síst vinna sem hefur verið unnin í sambandi við listnám. Ég sat málþing í vor á Akureyri þar sem var verið að ræða listnám víða um landið og hvernig samstarf Listaháskólans gæti verið við opinberu háskólana til að kenna listnám víðar og auka aðgengi að ýmsu listnámi. Það gæti verið mikilvægt skref varðandi það sem hv. þingmaður kemur sérstaklega inn á. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er talað um endurskoðun á rekstrarformi. Skólinn er sjálfseignarstofnun sem ákveður þau gjöld sem eru við hann núna og getur ráðið því. En ég held að með t.d. auknu samstarfi og þeirri endurskoðun sem við erum í, í samtali við Listaháskólann, séu ákveðin tækifæri til að greiða aðgengi að listnámi og við munum síðan skoða hvaða fleiri skref við stígum í þá átt.

Hæstv. forseti. Fólk á að geta stundað nám á sínum eigin forsendum og ljósleiðaravæðingin hefur gert okkur kleift að geta stundað nám hvar sem er, hvenær sem er, svo lengi sem við höfum nettengingu. Sjálf hef ég lært fyrir próf heima í fjárhúsunum þannig að ég hef mjög góða reynslu af því hve tæknin getur nýst okkur vel alls staðar til að læra. En aftur á móti þá virðast margar háskóladeildir á Íslandi ekki vinna í takt við þá eftirspurn sem er eftir fjölbreyttu fjarnámi þannig að það þarf að fara að styrkja sérstaklega uppbyggingu fjarnáms í opinberum háskólum. Heimsfaraldurinn var gott spark inn í tækniöldina en nú þarf að gæta að því að ekki verði stigið skref til baka, sem virðist vera að gerast, heldur nýta nýfengna reynslu til að bæta og byggja upp fjarnámið. Háskólar fóru að gera fyrirlestra aðgengilega á netinu og það varð til þess að mörg sem áður áttu ekki möguleika á ákveðnu námi vegna fjarlægðar höfðu tækifæri til að skrá sig í það nám sem þau vildu. Öflugt fjarnám hefur gegnt veigamiklu hlutverki í byggðaþróun með almennri hækkun á menntunarstigi og möguleikum til að bregðast við þörf fyrir menntun á ákveðnum sviðum á tilteknum landsvæðum. Ég sé að nýr samstarfssjóður háskólanna, sem er að fullu fjármagnaður miðað við þessa áætlun, 2 milljarða kr. sjóður, ætti að geta nýst vel við uppbyggingu fjarnáms, enda hefur hæstv. ráðherra sjálf sagt það. En hefur ráðherra einhverjar hugmyndir um það hvernig sjóðurinn verði nýttur innan skólanna í tengslum við fjarnámið? Tæknibúnaður er í flestum tilvikum til staðar. Hvar liggur hvatinn innan skólanna til að byggja upp fjarnámið?

Virðulegur forseti. Það sem hv. þingmaður kemur inn á er einmitt það sem ég hef heyrt á ferðum mínum um landið. Það er mikill og ríkur vilji ungs fólks, og svo sem fleiri, að meira aðgengi sé að háskólanámi í fjarnámi. Skólarnir finna þetta líka. Það þurfa samt ekki allir háskólar að verða fjarnámsskólar. Það þurfa ekki allir að setja áherslur sínar á það af því að það þarf líka að tryggja gæði námsins þegar það er sett í fjarnám. Það sem ég gerði því var að taka saman þá fjármuni sem ég mögulega gat til að setja upp þennan samstarfssjóð háskólanna og búa þannig til fjárhagslegan hvata fyrir háskólana til að fara í samstarf og nefndi sérstaklega fjarnám og nám óháð staðsetningu. Hvernig verður sjóðurinn nýttur innan skólanna? Við erum með mjög góð dæmi. Háskólinn í Reykjavík og Háskólinn á Akureyri eru í frábæru samstarfi um tölvunarfræði þar sem tölvunarfræði er kennd frá Háskólanum í Reykjavík, af Háskólanum á Akureyri fyrir norðan og þeir eru að fara að endurspegla sama nám núna fyrir austan í fjarnámi. Þarna er Háskólinn á Akureyri að nota sérstöðu sína sem góður fjarnámsskóli til að kenna nám úr öðrum skóla. Þetta væri hægt að gera í miklu fleiri greinum og það er vilji háskólanna að gera slíkt. Eftir samtöl mín um samstarfssjóðinn þá kom þetta einmitt á daginn, skólarnir eru tilbúnir að fara hraðar í að kenna fjölbreyttara nám sem einmitt er kallað eftir. Við getum nefnt tæknifræði, sem gríðarleg þörf er fyrir um allt land. Það er vilji til að fara í slíkt samstarf, fá styrk úr þessum samstarfssjóði til að ýta undir meira fjarnám. Ég er mjög spennt fyrir að fylgjast með þessu og tel að þetta sé fyrsta leiðin sem farin er til að búa til fjárhagslega hvata fyrir háskólana til þess einmitt að stíga skref í átt að 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og ég er mjög ánægð með þetta svar. Mér dettur í hug að spyrja hvort símenntunarmiðstöðvarnar séu hluti af því sem á að koma inn í sjóðinn. Þær skipa stóran sess á þeim svæðum þar sem háskólarnir eru almennt ekki með neitt starf. Er hugsunin að efla þau svæði sem hafa einungis símenntunarmiðstöðvar? Öflugt fjarnám getur auðveldað íslenskum háskólum að koma til móts við kröfur atvinnulífsins, landsbyggðanna og einstaklinga sem búa við mjög ólíkar aðstæður. Svo langar mig að spyrja: Hefur hæstv. ráðherra eitthvað hugsað sér að bæta stuðningskerfi við kennara í tengslum við fjarnám? Nú er tæknikunnátta kennara mjög misjöfn þannig að það er spurning hvort farið verði sérstaklega í að styrkja tæknikunnáttu þeirra. Við skulum hafa í huga að áhersla á fjarnám háskólanna er til að hækka menntunarstig landsmanna allra og auka jafnan aðgang að námi og það er því til mikils að vinna að ráðherra sé með okkur um borð því að það þarf að standa til boða alls staðar.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa brýningu, það er margt rétt sem hv. þingmaður kemur inn á. Hún byrjaði fyrri spurningu sína einmitt á mikilvægi nettengingar sem er grunnurinn, sem skýrir svolítið af hverju fjarskiptin eiga svo vel heima með þessum málaflokkum, ekki bara til að gæta þess að tækifæri séu um allt land, hvort sem það er fyrir nemendur eða fyrir fyrirtæki, heldur líka fyrir uppbyggingu hátæknifyrirtækja um allt land sem er svo stór partur af nýsköpuninni. Og markmiðin eru mjög skýr, að við séum fyrsta gígabætalandið í heimi þar sem gríðarlega góð nettenging er hvar sem er á landinu. En hv. þingmaður kemur hér inn á símenntunarmiðstöðvarnar og þær eru undir öðru ráðuneyti en allt samstarf ýmissa skóla við þessar stöðvar eða þekkingarsetrin sem heyra undir mitt ráðuneyti verður til bóta og er eitthvað sem verður hægt að líta til í þessum sjóði. Ég held að hægt sé að horfa svolítið heildrænt á þetta og nýta þessa aðstöðu sem er að skapast svo víða í samfélögum, hvort sem það er til starfa óháð staðsetningu eða til náms óháð staðsetningu. Ég held að í því felist tækifæri til að gefa fleirum greiðari aðgang að háskólanámi. Við erum líka að hefja samstarf við menntavísindasvið Háskóla Íslands um bætt nám kennara og það eru aðeins umræður um það, en þar er auðvitað sífelld þróun af því að heimurinn breytist hratt, hvort sem við erum að tala um nám fyrir leikskólakennara eða háskólakennara, og þar komum við einmitt inn á þetta, að kennarar séu undirbúnir fyrir tækniöld. Það reyndist sumum skólum auðvelt en öðrum svolítið erfitt. En allt kom það í heimsfaraldri Svo erum við með skóla sem hafa undirbúið vel sitt fjarnám eins og Bifröst, sem hefur mikinn áhuga á að fara í samstarf við aðra skóla og varpa námi þeirra inn í fjarnámið sem þau hafa þróað vel og staðist gæðakröfur. Ég held að við séum alla vega búin að skapa fyrstu hvatana 

Virðulegur forseti. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra út í þróun mála hvað varðar uppbyggingu og viðhald fjarskiptainnviða á landsbyggðinni en þar mætti víða líkja ástandinu við götóttan sokk. Nú hefur Alþingi samþykkt ný lög um fjarskipti sem eiga að færa stjórnvöldum þau verkfæri sem þarf til að efla betur og tryggja fjarskiptasamband á þjóðvegum landsins. Mun hæstv. ráðherra leitast við að tryggja að fjarskiptafyrirtæki taki að sér uppbyggingu og rekstur fjarskipta á þessum dauðu svæðum þegar samið verður um úthlutun tíðniheimilda á næsta ári? Mun ráðherra tryggja fjármuni úr ríkissjóði til að stoppa í götin á afskekktum og lítt hagfelldum svæðum? Fjölmörg dæmi eru um að fólk lendi í slysi utan þjónustusvæðis og þurfi jafnvel að ganga fleiri kílómetra til að geta hringt eftir aðstoð. Sem dæmi nefni ég frásögn úr Dalabyggð sem barst í umsögn við frumvarp mitt um bætt fjarskiptasamband á síðasta löggjafarþingi, svohljóðandi: „Þegar þessi umsögn er skrifuð gengur óveður yfir landið með tilheyrandi útköllum viðbragðsaðila. Því miður varð í sveitarfélaginu útkall vegna ökutækis sem var fast á stað þar sem farsímasamband var ekkert. Það vildi til happs að annar vegfarandi kom að og gat leitað í samband til að kalla eftir aðstoð. Endurspegla atvik sem þetta vel þá nauðsyn að tryggja farsímasamband á öllum vegum.“ Ég spyr því hæstv. ráðherra hvað hann hyggist gera til að tryggja að svona atvik gerist ekki aftur.

Virðulegur forseti. Já, það er skýrt verkefni að tryggja samstarf um fjarskiptasamband á fáförnum stöðum til að tryggja öryggi. Í vor kynnti Neyðarlínan samstarf við öll farsímafyrirtækin, sem hefur ekki gerst áður að ég tel, í verkefni þar sem þau taka höndum saman um að tryggja gott farsímasamband á fáförnum og afskekktum stöðum á Íslandi. Þetta mun skapa aukið öryggi þar sem víðar verður hægt að ná sambandi við neyðarnúmerið. Þetta er mögulegt með samstarfi aðila þar sem aðili, hvar sem hann er, getur tengst hvaða farsímasendi sem er. Fólk hefur upplifað það að vera einhvers staðar þar sem fólk í öðru símafélagi er með símasamband en ekki það sjálft. Með nýjum fjarskiptalögum er einmitt þetta samstarf betur tryggt og betur skýrt og kveðið á um mikilvægi þess til að tryggja betra samband á þessum stöðum. Ég tel þetta samstarf fjarskiptafyrirtækjanna mjög mikilvægt. Neyðarlínan hefur nú skilgreint ákveðna hættustaði og þar er verið að byrja á þessu samstarfi og ég held að það sé mjög tímabært. Varðandi fjarskiptainnviðina almennt þá er tæknin líka að færast mjög hratt áfram, með 5G og annarri tækni, hvar við erum búnir að setja ljósleiðara og hvernig við getum ýtt undir það að fjarskiptafyrirtækin, m.a. í tíðniúthlutuninni sem hv. þingmaður kemur inn á, geri enn betur fyrir þessa fáförnu staði svo að við tryggjum öryggi landsmanna hvar sem er. Samstarfið myndi ég telja að væri mjög góð byrjun og mjög mikilvægt og ég held, miðað við mín samtöl við fjarskiptafyrirtækin og Neyðarlínuna, að þetta sé aðeins byrjunin á slíkri uppbyggingu og að við munum sjá fljótt að þetta byggist hraðar upp.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég átti góðan fund með Neyðarlínunni og þessum aðilum fyrir þinglok í vor og fagna því auðvitað að menn séu að reyna að ná utan um þetta og taka höndum saman um samstarf af þessu tagi. En ég var í rauninni, í þessari fjárlagafrumvarpsumræðu, að spyrja um fjárframlög úr sjóðum hæstv. ráðherra, þetta er hennar svið, þ.e. hvort gert sé ráð fyrir framlögum til þess að þetta megi gerast hratt og örugglega. Það eru auðvitað mörg svæði þarna sem teljast ekki beint hagkvæm fyrir fyrirtæki í einkarekstri og þau þurfa kannski að leita eftir opinberu fé til að þetta megi takast, öryggisins vegna. Þetta er órjúfanlegur hluti af uppbyggingu og viðhaldi innviða á Íslandi, rétt eins og rafmagn og vatn.

Virðulegur forseti. Já, það er ýmislegt fjármagn að fara í hina ýmsu uppbyggingu og styðja við uppbyggingu þar sem er markaðsbrestur. Við sjáum að tekjur vegna tíðniúthlutunar næsta árs munu að óbreyttu renna í fjarskiptasjóð. Fjarskiptasjóður rennur þó út um þessi áramót og ákveða þarf afdrif hans í frumvarpi sem ég kem með fyrir þingið í haust og þar verður allt gert til þess að styðja við þá staði þar sem er markaðsbrestur og styðja við fyrirtæki á farsímamarkaði að fara í þá uppbyggingu. Það hefur gengið vel hingað til með ljósleiðaravæðingunni og bara í dag bárust fréttir af því að Míla væri að leggja ljósleiðara til rúmlega 50 heimila á Flateyri á árinu. Það hefur verið kallað eftir þessu á ýmsum smærri þéttbýlisstöðum. Við höfum því fjármagn í gegnum tíðniúthlutunina og við erum auðvitað líka að forgangsraða fjármunum innan fjarskiptamálanna til að tryggja það að ná þeim árangri sem að er stefnt, að hér séu alls staðar örugg fjarskipti og nettenging með miklum sóma.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að sjá að þegar kemur að nýsköpun er ekki skorið jafn mikið niður og upphaflega átti að gera samkvæmt fjármálaáætlun. Sérstaklega er gott að sjá að við erum að halda í við endurgreiðslurnar á þróunar- og rannsóknarkostnaði, nokkuð sem við börðumst dálítið fyrir hér á vormánuðum. Ég harma hins að það er verið að draga til baka tímabundna hækkun á framlagi í Tækniþróunarsjóð en í dag er það þannig að jafnvel með þeirri upphæð sem var fyrir þetta ár, sem var hækkuð, hljóta mörg verkefni ekki stuðning. Fjármagnið er ekki nægilegt. Vonandi getum við farið að vinna upp á við í að fjármagna Tækniþróunarsjóð. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvaða áætlanir séu um að efla erlend tengsl og markaðssetningu en í fjárlögum þessa árs er einmitt skorið niður það fjármagn sem átti að nota til alþjóðlegra verkefna og markaðssetningar. Við vitum það nefnilega að lykillinn að góðri nýsköpun er öflugt, alþjóðlegt tengslanet og aðgangur að fjármagni. Í dag er aðeins eitt stöðugildi hjá Íslandsstofu þar sem þessu er sinnt, það er alls ekki nóg. Við þurfum bæði að efla samstarf hér á Norðurlöndum og t.d. líka yfir til Kísildalsins. Jafnframt langar mig að spyrja ráðherra hvaða plön séu um nýliðun í hópi fjárfesta og í því að auka breidd vísisjóða sem hér starfa. Núverandi kröfur fyrir því að þessir aðilar geti fengið fjármagn úr sjóðum Kríu eru mjög heftandi og í rauninni þannig að einungis þeir sem voru með sjóði hér áður uppfylla þau skilyrði sem þar eru gefin upp.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Framlög til sjóðanna, bæði Rannsóknasjóðs og Tækniþróunarsjóðs, voru hækkuð gríðarlega í tengslum við Covid-aðgerðir stjórnvalda og þau voru í sögulegu hámarki árin 2021–2023 sem skilaði sér í fleiri styrkveitingum. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að 75% af þessari upphæð, þ.e. hækkuninni til sjóðanna, verði áfram til staðar og mér finnst það vera til marks um áframhaldandi áherslur stjórnvalda um að efla vísindastarf og nýsköpun enda sjóðirnir ekki að fara til baka í fyrra horf. Síðan höfum við forgangsraðað því að halda endurgreiðslunum vegna rannsókna og þróunar sem er einnig gríðarlega mikilvægt. Ég heyri síðan hvað hv. þingmaður segir um Íslandsstofu og samstarf og þetta er gríðarlega mikilvægt. Ég á í miklu og góðu samstarfi við Íslandsstofu í hinum ýmsu aðgerðum og vangaveltum um hvernig við getum gert betur í að segja frá Íslandi og koma á mikilvægum tengingum vegna nýsköpunar en að því sögðu, vegna þess sem hann nefndi í lokin um nýliðun í hópi fjárfesta, þá er þetta rétt athugasemd hjá hv. þingmanni og er það til skoðunar í ráðuneytinu. Við erum að skoða hvernig allt fjárfestingarumhverfi nýsköpunar er í dag og hvernig það þarf að breytast af því að það þarf auðvitað líka að vera sveigjanlegt. Þegar Kría var sett á fót var umhverfi nýsköpunar bara allt öðruvísi, staða fyrirtækja allt önnur og sjóðaumhverfið var líka allt annað. Þá var gríðarlega mikil þörf á að stíga það skref sem var tekið þá. En síðan gerðust ótrúlegir hlutir í nýsköpunarumhverfi á Íslandi og við erum kannski á þeim stað að við erum búin að hlaupa mjög hratt í þá átt að verða samkeppnishæf við aðrar þjóðir og nú þurfum við svolítið að sjá hvar við eigum að forgangsraða. Hvað vantar okkur? Hvar erum við enn þá að missa bolta? Við getum líka verið mjög glöð með þann stað sem við erum á, en við ætlum aldrei að stoppa þar og þar erum við hv. þingmaður alveg hundrað prósent sammála, við eigum að stefna enn þá hærra.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góð svör og ánægjulegt að heyra að hún ætlar að taka á þeim málum sem ég var að nefna. Mig langar að benda hæstv. ráðherra á að það var mikil og góð vinna lögð í það innan utanríkisráðuneytisins fyrir svona tveimur árum að kanna hvernig hægt væri að bæta tengslin, t.d. við Kísildalinn. Ef hæstv. ráðherra talar við kollega sinn sem var einu sinni utanríkisráðherra þá er eflaust hægt að finna nóg af góðum hlutum þar. Ég treysti því líka að hæstv. ráðherra nýti sér þá þekkingu og þann hóp sem er hér í dag í nýsköpunarsamfélaginu og hlusti á hvað það er sem við þurfum að gera til að gera þessar breytingar eins og t.d. með fjárfestana. Mig langaði að nota seinni hlutann í að spyrja hæstv. ráðherra um græna nýsköpun en ein af áherslum ríkisstjórnarinnar er að efla hana eða nýsköpun tengda loftslagsmálum. Því miður, þrátt fyrir að um þetta sé mikið talað, hef ég ekki tekið eftir, a.m.k. ekki í þessum þykka doðranti sem við fengum, sem við köllum fjárlög, neinni aukningu í fjármagni tengdu grænni nýsköpun. Það er enn þá verið að setja 100 milljónir á ári í loftslagssjóð og 100 milljónir þegar kemur að grænni nýsköpun er ekki einu sinni dropi í hafið. Við sjáum það best á þeim upphæðum sem t.d. Carbfix-verkefnið og önnur verkefni hafa verið að fá sem nema hundruðum milljóna; við erum meira að segja með í dag stefnumótaforrit sem fær 1,4 milljarða. Þetta eru tölur sem eru allt of lágar. Hvar eru plönin hjá hæstv. ráðherra um að keyra áfram græna nýsköpun?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og er mjög sammála því að mikilvægt sé að hlusta á geirann hvað varðar breytingar á þessu. En mig langar líka að nefna hér, af því að bæði er hann að tala um alþjóðasamstarf og möguleika á erlendum sjóðum og tengsl, að það er gríðarlega mikilvægt að við gætum þess að við séum að taka þátt í þeim tækifærum sem eru og þar er InvestEU gríðarlega stórt tækifæri. Við erum að vinna núna að undirbúningi til að taka þátt í því, erum að vinna að tvíhliða samningi. Það er eins konar baktryggingarsjóður með gríðarlega fjármuni sem mun leggja mesta áherslu á loftslagstengd verkefni. Það að íslensk fyrirtæki, stofnanir og sjóðir hafi aðgengi að þeim fjármunum er gríðarlega mikilvægt. Þetta verður kannski eitt stærsta og fyrsta skrefið í átt að því að efla græna nýsköpun, að gera samning við ESB um að við höfum aðgengi að sjóðnum og það gerist allt eftir góðan innanlandsstuðning. Það er lykilatriði. Við eigum að fagna þeim fjármunum sem þessi fyrirtæki eru að fá úr erlendum sjóðum eða erlendu fjármagni, hvernig sem það kemur, enda kemur það allt eftir að fyrirtækin urðu til upp úr stuðningsumhverfi nýsköpunar á Íslandi. Umhverfi hér í dag gætir þess að styðja við loftslagslausnir að miklu leyti, enda er mjög mikið af lausnunum sem eru að koma fram af því tagi, sem betur fer. Það eru enda einstaklingar og hugmyndir og nýsköpun sem munu verða það sem leysir stærstu samfélagslegu áskoranir heimsins, ekki síst í loftslagsmálum. Það var eitthvað sem ég ætlaði að koma inn á í viðbót sem ég man ekki, en ég vil nefna að við greiðum auðvitað háar fjárhæðir í þessar ESB-áætlanir, m.a. til eflingar grænni nýsköpun, sem er gríðarlega mikilvægt.

Virðulegur forseti. Ég fagna sérstaklega þeim orðaskiptum sem urðu hér áðan af hálfu ráðherra og annars þingmanns um Listaháskólann og vil hvetja hæstv. ráðherra sérstaklega til dáða hvað það varðar. Það er mjög mikilvægt. Ég vil líka vekja athygli á þeim sjóði sem hæstv. ráðherra hefur komið á laggirnar og vil hrósa ráðherranum að því leyti til að búið er að tryggja fjármagnið, búið er að forgangsraða innan rammans, og það er í fjárlagafrumvarpinu. Ráðherra hefur ekki hagað sér eins og einhver gapuxi, gasprandi um allar koppagrundir, lofað upp í ermina á sér hundruðum milljóna króna í einhver verkefni, og vakið upp falskar vonir og væntingar. Mér finnast þessi vinnubrögð góð. Síðan er ég komin að sjóðnum. Ég tel afar mikilvægt að þessi hvatning sé til staðar. Ég verð hins vegar að segja, og það er svolítið einkenni þessarar ríkisstjórnar, að það er ekki verið að nota tækifærið í fjárlagafrumvarpinu til að einfalda og hagræða. Ég hefði auðvitað viljað sjá stærri skref stigin varðandi sameiningar háskóla. Háskólar hafa ekki verið sameinaðir síðan við sameinuðum á sínum tíma Tækniháskóla Íslands og Háskólann í Reykjavík og Kennaraháskólann og Háskóla Íslands. Ég hefði viljað sjá einhver öflugri skref. En gott og vel, hvatningin er til staðar. Mig langar að spyrja: Er ekki alveg ljóst að ákveðnar forsendur og markmið verða dregin upp þannig að þetta verði bara ekki eins og eitthvert skúffufé hjá ráðherra? Erum við að tala um sömu viðmið og eru t.d. í Rannís? Hvaða verklagsreglur verða viðhafðar þannig að þetta verði svolítið gegnsætt? Þetta eru miklir fjármunir. Síðan langar mig til að spyrja um fatlaða, og það er ekki lítið mál fyrir mjög mikilvægan hóp. Árið 2007 komum við á laggirnar diplómanámi við Kennaraháskólann og síðan var það fært yfir til Háskólans þegar háskólarnir sameinuðust: Er ætlunin innan þessa ramma að skapa hvata fyrir háskólana til að vera meira opnir fyrir fatlaða nemendur, til að mynda með þroskahömlun, til að taka á móti þeim einstaklingum sem svo sannarlega þurfa á fleiri úrræðum að halda en nú eru í boði?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég naut liðsinnis góðs fólks við að koma Listaháskólanum á þann stað sem hann er kominn núna. Það var gaman að sjá hve vel það var unnið og skynsamlega. Varðandi samstarfssjóðinn þá er unnið að sérstökum verklagsreglum um úthlutun úr honum en fjármálaráðherra hefur líka gefið út reglugerð um styrkveitingar ráðherra þar sem kemur skýrt fram hvernig að honum verður staðið. Hér er um að ræða forgangsröðun á fjármunum sem ekki var gagnsæ áður; ekki var jafnræði áður og heldur engar hvatningar eða mælikvarðar um árangur. Ég er því að forgangsraða öllum fjármunum í þennan sjóð til að tryggja gagnsæi, til að tryggja jafnræði skólanna að þeim og til að setja skýr forgangsmál á áætlun og búa til fjárhagslega hvata fyrir skólana til stíga þau skref hraðar. Þar eru talin nokkur atriði, sem eru ákveðnar greinar, fjarnámið, minni yfirbygging, aukin gæði á háskólanámi, t.d. í doktors- og meistaragreinum, þar sem við verðum að stíga skref ef við ætlum að vera samkeppnishæf í heiminum. Ég held að það sé góð hugmynd að sjóðurinn dekki líka nám fatlaðra einstaklinga, ef hægt er að koma sér í samstarf um að bjóða upp á fjölbreyttara nám. Við mennta- og barnamálaráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra erum að vinna að menntatækifærum fyrir fatlað fólk og ég vonast til að eitthvað meira komi út úr því enda er þar um stórt verkefni að ræða. Þar verðum við að bjóða upp á fjölbreyttari námsleiðir. En varðandi sjóðinn þá held ég að við séum að stíga mjög gagnsætt skref með skýrum árangursmælikvörðum gagnvart þeim úthlutunum sem úr honum munu koma fyrir háskólastarf í landinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin sem eru skiljanleg og eðlileg. Ég hefði kosið að sjá meiri metnað, en ég skil hæstv. ráðherra, varðandi sameiningar stofnana, varðandi það að leggja niður örstofnanir og gera þetta skilvirkara í þágu betri rekstrar ríkissjóðs og betri þjónustu. Ég ætla að koma að nýsköpun. Á síðasta ári skrifuðu formaður Samtaka iðnaðarins og framkvæmdastjóri þeirra að ef rétt væri á málum haldið og réttar ákvarðanir yrðu teknar yrði hugverkaiðnaður ein stærsta útflutningsgrein landsins. Þetta væri stærsta efnahagsmálið. Stuttu síðar var birt skoðanakönnun sem sýndi að stjórnendur nýsköpunarfyrirtækja telja gjaldmiðilinn vera helstu hindrunina fyrir vexti hugverkaiðnaðarins. Það hlýtur því að vera þannig að ef við viljum raunverulegan vöxt þekkingariðnaðar og að hann verði hluti af því að verða okkar stærsti efnahagsdrifkraftur þá eru það auðvitað líka almannahagsmunir að hugsa um þennan þátt. Þegar verðbólga er mjög mikil veikir það samkeppnisstöðu þessa hluta hugverkaiðnaðarins að hér eru til að mynda vextir tíu sinnum hærri en í Danmörku. Það veikir viðkvæma samkeppnisstöðu þessa iðnaðar og ekki bætir úr að við erum líka með víðtækar heimildir til Seðlabanka Íslands um að beita gjaldeyrishöftum. Það er ekki opið og greiðfært fyrir þetta svið að fá erlenda fjárfestingu hingað inn í landið. Ég spyr: Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera til að beita sér í því að ryðja þessari helstu viðskiptahindrun úr vegi? Ég bið hæstv. ráðherra ekki að koma hingað upp og segja að við í Viðreisn tölum alltaf um íslensku krónuna. 

Virðulegur forseti. Ég hef átt samtöl um nýsköpun við fjölda fyrirtækja, fjölda aðila í fjárfestingum, sendiherra frá öðrum löndum og erlenda aðila sem hafa áhuga á að koma til Íslands. Það sem þeir segja er að Ísland skorti ekki fjármagn en Ísland þurfi miklu meira af hæfu og vel menntuðu vinnuafli og það sé mesta hindrunin í nýsköpun á Íslandi. Þetta heyri ég í öllum samtölum og hvert sem ég fer, að aðgengi að erlendum sérfræðingum og að auðveldara verði að ráða fólk utan Evrópu til Íslands sé það mikilvægasta svo fyrirtækin geti stækkað hér og velji að vera hér áfram. Ég setti þetta í forgang í mínu ráðuneyti til að tryggja samkeppnishæfni okkar og hún hefur verið á mikilli uppleið. Við sjáum það í öllum nýsköpunarmælikvörðum að við höfum verið á uppleið þegar kemur að samkeppnishæfni okkar á þessum stöðum. Fólk velur Ísland fyrir margar sakir og hér sjáum við stórfyrirtæki blómstra. Í morgun veitti ég Vaxtarsprotann til fyrirtækis sem hefur tífaldað veltu sína á síðustu þremur árum, Controlant, sem starfar hér með mörg hundruð manns og víða annars staðar um heiminn, en forsvarsmenn þess sögðu að það væri út af umhverfi nýsköpunar sem væru þau á þessum stað í dag. Ég mun leggja mig alla fram við að bæta samkeppnishæfni íslenskrar nýsköpunar og hugvits. Ég hef fulla trú á því að lykillinn að bættum lífsgæðum og fleiri tækifærum sé að hugvitið verði stærsta útflutningsgrein þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, setti á dögunum á laggirnar nýjan samstarfssjóð háskóla með það að markmiði að auka áhrif og tengsl háskóla og rannsóknarstofnana í samfélaginu. Það er verðugt og spennandi verkefni, verður að segjast. Sjóðnum eru ákvarðaðir 2 milljarðar í fjárlögum; einn milljarður á þessu ári og annar á því næsta. Þetta er ekki viðbótarfjármagn heldur heyrir þetta undir stofnlið innan málefnasviðs 21, um háskólastig, í fjárlögum, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra hér fyrr í kvöld. Spurning mín, virðulegi forseti, lýtur að þessari fjármögnun sjóðsins. Hvaðan ætlar ráðherrann að peningarnir komi til að fjármagna þetta nýja og ágæta verkefni og munu önnur verkefni er tengjast háskólunum, iðnaði eða nýsköpun missa fjármagn yfir í þetta verkefni?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og þetta er svolítið góð spurning, hvaðan koma peningarnir, af því að þeir koma alltaf frá einhverjum stað. Í fyrsta lagi þá hefur þetta verið safnliður háskólastigsins þannig að ekki er um að ræða áhrif á fjármagn til nýsköpunar, iðnaðar, fjarskipta eða aðra peninga sem hafa verið til úthlutunar. Framlög til háskóla- og vísindastarfsemi hafa verið notuð í hin ýmsu áherslumál ráðherra í gegnum tíðina og þar má nefna t.d. sumarnám á Covid-tímum, þar var hægt að bregðast við innan safnliðs, ýmsar ráðstefnur eða að kosta ýmsar afgreiðslur á styrkbeiðnum sem koma til ráðuneytisins. Hér er ég að forgangsraða stórum parti af þeim fjármunum, ekki öllum, í nýjan sjóð til þess að styrkjaumhverfið sem er við lýði innan ráðuneyta sé gagnsætt og fyrir alla háskólana þar sem við nýtum ákveðin tækifæri til hvata svo að háskólarnir eigi auðveldara með að stíga skref í þær áttir sem ég segi þar fyrir um. Ég held að í þessu felist gríðarleg tækifæri og það hafa rektorarnir sjálfir sagt. En að sjálfsögðu hefur þetta áhrif á hinar ýmsu styrkbeiðnir sem lágu inni í ráðuneytinu og einhverjar líða nú undir lok.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langar í kjölfarið að spyrja hvort ekki geti verið hætta á því að fjármagnið úr sjóðnum nýtist með þessum hætti ekki beint til háskólanna heldur renni fjármagnið frekar til fyrirtækja, líklega mest í einkarekstri, í formi aðkeyptrar þjónustu, svo sem vegna hugbúnaðar, greininga eða annars á kostnað innviða háskólanna sjálfra.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki áhyggjur af þessu. Í fyrsta lagi þá er ekki veittur styrkur úr sjóðnum nema til háskóla sem sækja um í samstarfi við annan eða aðra háskóla. Þeir geta síðan í einhverjum tilvikum verið í samstarfi við fleiri aðila í samfélaginu, t.d. við nýtingu rannsóknarinnviða þar sem væri frábært að einkaaðilar myndu hleypa hinu opinbera að nýtingu sinna rannsóknarinnviða. Þar geta verið hin ýmsu tæki og tól, gríðarlega dýrir innviðir oft á tíðum sem eru til en eru kannski ekki mjög aðgengilegir fyrir ungt fólk í háskólanámi. Þarna geta verið gríðarleg tækifæri fyrir okkur og samstarfsskólana til að nýta innviði og það held ég að gæti orðið mjög jákvætt. En forsendur fyrir styrk úr sjóðnum eru að háskólar, í fleirtölu, komi sér saman um ákveðin verkefni og sæki á þeim grunni um í sjóðinn og það getur einmitt orðið til þess að við getum flýtt í kjördæmi hv. þingmanns fjarnámi í fleiri greinum sem kenndar verði víðar um land en ekki bara á höfuðborgarsvæðinu.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjárlög fyrir árið 2023 og þau málefnasvið sem heyra undir ráðuneyti mennta- og barnamála. Ég ætla aðeins að hlaupa yfir það hér en dvelja lengst við málefni framhaldsskóla vegna vinnu sem við erum að setja af stað þar. Í fyrsta lagi er um að ræða málefnasvið 18, sem eru menning og listir og íþrótta- og æskulýðsmál, og heyra íþrótta- og æskulýðsmálin undir ráðuneyti mennta- og barnamála. Hvað þau mál varðar þá eru ekki miklar útgjaldabreytingar á milli ára en þó eru ákveðin verkefni sem eru að koma þar inn, eins og til að mynda undirbúningur þjóðarleikvangs og fjármagn vegna hans, 100 millj. kr. Það verkefni er komið af stað, skulum við segja, framkvæmdanefnd er komin í gang sem er að vinna að þeim málum. Síðan er það málefnasvið 20, sem er framhaldsskólastigið, sem ég ætla að koma aðeins inn á á eftir, og málefnasvið 22, sem eru önnur skólastig og stjórnsýsla mennta- og barnamála. Þar undir er talsvert útgjaldasvigrúm, ný verkefni sem eru að fara af stað þar. Þar ber helst að nefna innleiðingu menntastefnu, en þar eru um 200 milljónir vegna hennar á næsta ári og næstu árum og mjög fjölbreytt verkefni þar undir sem miða að því að gera breytingar á menntakerfi okkar, efla stöðu kennara, endurskoða eða endurhugsa allt geðheilbrigði í skólum, byggja upp heildstæða skólaþjónustu þvert á skólastig o.s.frv. Varðandi málefnasvið 29, sem eru fjölskyldumál, þá deilum við því málefnasviði með fleiri ráðuneytum, en þar er talsverð aukning á fjármunum milli ára í því sem heyrir undir ráðuneyti mennta- og barnamála. Bæði er þar inni allt það fjármagn sem er vegna innleiðingar á nýjum farsældarlögum og breytingum í málefnum barna, um 2 milljarðar, eða 1,5 milljarðar vegna þess að hluti fór inn í jöfnunarsjóð og rennur til sveitarfélaga. Það fjármagn er inni sem við þörfnumst til þeirra verka á næsta ári. Sú vinna gengur vel og er að koma aukinn slagkraftur í hana. Fjögur sveitarfélög, svona forystusveitarfélög, eru að innleiða lögin. Við erum að klára reglugerðir um tengiliði og málastjóra sem hafa verið í vinnslu þannig að það er allt að komast af stað. Síðan er aukið fjármagn m.a. til barna með fjölþættan vanda. Þar er vinna í gangi undir forystu Haraldar Líndals, sem allir hlutaðeigandi aðilar koma að til að forma það hvernig við tökum utan um það með nýrri nálgun og nýrri hugsun í samstarfi við sveitarfélögin. Þarna er verið að vinna með þyngstu málin sem varða börn, eins og hefur verið talsvert í umræðunni og við væntum tillagna í því efni í næsta eða þar næsta mánuði. En mig langaði að koma aðeins inn á framhaldsskólastigið sérstaklega. Það eru kannski ekki miklar breytingar þar hvað varðar fjárveitingar og fjárheimildir heldur eru þetta fyrst og síðast verðlagsuppfærslur og annað því um líkt, þó að það séu einhverjar breytingar, einhverjir nýir fjármunir. En mig langaði að koma inn á það sem við erum að gera og óska eftir góðu samstarfi við fjárlaganefnd um, en við erum að hefja vinnu við að opna reiknilíkan um framhaldsskólana. Það hefur verið í þróun í talsverðan tíma og við teljum að nú sé rétti tímapunkturinn til að opna þetta líkan og fara í samstarf og samvinnu við alla skólana hringinn í kringum landið. Ég átti fund með öllum skólameisturum í byrjun þessarar viku þar sem við boðuðum það að við ætluðum að setjast niður með hverjum og einum skóla með það að markmiði að fullmóta þetta reiknilíkan næstu 12 mánuðina og markmiðið er að það verði opið eftir það. Ráðuneytið er að byrja núna bara í næstu viku að funda með hverjum og einum framhaldsskóla þannig að hver og einn skóli geti sett sig inn í líkanið. Í framhaldi gerum við ráð fyrir vinnufundi með öllum skólameisturum og hagaðilum þar sem við fullmótum reiknilíkanið, gerum breytingar á því mögulega í framhaldinu og að fyrir fjárlög 2024 verði þetta reiknilíkan „tilbúið“, ég hef það innan gæsalappa vegna þess að reiknilíkön eru jú aldrei tilbúin. Þá eiga allir að hafa séð það eða gert athugasemdir og við unnið úr þeim. Ég vænti samstarfs við þingið í þessari vinnu vegna þess að við erum að útdeila í gegnum reiknilíkanið um 35 milljörðum og það er fullkomlega eðlilegt að við höfum öll skoðun á því, sérstaklega þingið og fjárlaganefnd þingsins.  
             Síðan hlakka ég bara til umræðunnar og spurninganna hér á eftir.

Herra forseti. Helsta kosningaloforð Framsóknarflokksins fyrir síðustu alþingiskosningar var vaxtarstyrkur fyrir börn, 60.000 kr. styrkur til frístundaiðkunar. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er ekki minnst á slíkan styrk. Í fjárlögum ársins 2022 var slíkan styrk hvergi að finna, heldur ekki í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, það er ekkert um þetta í þingmálaskrá og ekkert í fjárlagafrumvarpinu sem við erum að ræða hér í dag. Ég er með tvær einfaldar spurningar til hæstv. barnamálaráðherra: 1. Mun Framsóknarflokkurinn standa við þetta kosningaloforð? Þetta er bara einföld spurning, já eða nei. 2. Hvenær á kjörtímabilinu verður þessum styrk komið á?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Já, við hyggjumst vinna að þessu máli. Það er ekki svo að það sé í yfirstandandi fjárlagafrumvarpi, m.a. vegna þess að við erum að glíma við verðbólgu og útgjaldaaukning er minni en við gerðum ráð fyrir þegar við fórum af stað. Það er þó útgjaldaaukning til allmargra málaflokka og m.a. höfum við fjárheimildir innan bæði málefnasviðs fjölskyldumála, sem eru barnamálin, og innan íþrótta- og æskulýðsmála til að vinna að undirbúningi þessa máls og það er það sem við hyggjumst gera, vinna með íþróttahreyfingunni að undirbúningi þessa máls. Það er ekki gert ráð fyrir því að við ljúkum því máli á yfirstandandi löggjafarþingi en við gerum ráð fyrir að undirbúningurinn að því með hvaða hætti þetta verður gert, með samtali við íþróttahreyfinguna, sveitarfélögin og fleiri, verði unninn á yfirstandandi ári. Þannig að svarið við spurningunni er já. Við hyggjumst standa við þann vaxtarstyrk. Það kemur fram í stjórnarsáttmála að unnið verði að slíku og það er á verkefnasviði mínu sem ráðherra að vinna að því. Það er í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar, sem hefur verið birt yfir aðgerðir, með hvaða hætti það er og í hvaða farvegi það er og ráðherrann sem hér stendur mun vinna að því á kjörtímabilinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þokkalega skýr svör.

Aldrei ánægður með mig.

Jú, jú, þetta var bara þokkalega skýrt. En ég minni nú á að það er til einfaldari leið sem er farin á hinum Norðurlöndunum sem er sterkt og almennt barnabótakerfi. En að öðru. Börnum á biðlistum hefur fjölgað og biðtíminn lengst og lengst síðan hæstv. barnamálaráðherra tók við embætti árið 2017. Ég ætla nú samt ekki honum að vera orsök vandans, en það hlýtur að koma að verulegu leyti í hans hlut að skapa ramma og grípa til aðgerða til að taka á þessu. Í kringum síðustu áramót átti ég orðaskipti við hæstv. ráðherra um Þroska- og hegðunarstöð, sem nú heitir Geðheilsumiðstöð barna. Þar er tekið á móti börnum með ADHD, einhverfu, kvíða, hegðunarvanda og fleira. Þar voru 738 börn á biðlista. Núna eru þau 830 og meðalbiðtíminn sá sami. Við ræddum líka um Greiningar- og ráðgjafarstöð sem heyrir undir hæstv. ráðherra. Þá voru þar 326 börn á biðlista. Núna eru þau samkvæmt nýjum tölum sem umboðsmaður barna birti í dag eða í gær 393. Ég vildi bara spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig verður tekið á þessu? Hvenær má þess vænta að þessi biðlisti hjá þessari stofnun, sem heyrir undir hann, hætti að lengjast? Verður þessari stofnun hlíft við aðhaldskröfu og koma einhverjar aukafjárveitingar? Og ef ekki, er hægt að leysa þennan vanda án þess að setja aukið fé til þessara mála?

Virðulegur forseti. Ég deili áhyggjum hv. þingmanns af stöðunni í þessum málum. Varðandi biðlistana almennt þá er það svo að jafnvel þó að við myndum í sumum tilvikum bæta við fjármunum - vegna þess að við höfum gert það, við höfum bætt við fjármunum og við höfum svigrúm á sviðinu sem er fjölskyldusvið, eins og ég rakti hér, talsvert svigrúm til að bregðast við bæði biðlistum í greiningar en líka í þau úrræði sem hv. þingmaður nefndi. Við höfum verið að vinna greiningarvinnuna að því hvernig væri hægt að bregðast þar við. Við höfum til að mynda sett fjármagn til Greiningar- og ráðgjafarstöðvar en það kemur til baka vegna þess að þau hafa ekki fundið fagfólk. Þau fá ekki fagfólk til að sinna þessu. Ég held að staðan almennt varðandi þessa viðkvæmari hópa barna sé sú að að við þurfum að fara jafnvel í miklu dýpri vinnu en við gerðum ráð fyrir þegar við áttum þessi orðaskipti. Sú vinna þarf að felast í því að leysa þetta, þ.e. við þurfum fleira fagfólk. Við þurfum samtal við háskólana. Það samtal er byrjað við háskólaráðuneytið. Það gerist auðvitað heldur ekki á einni nóttu. Varðandi þessi mál þá þurfum við bráðaaðgerðir og þá þurfum við að læsa saman þessum stofnunum. Það erum við að undirbúa og höfum verið að kortleggja það og undirbúa að setja af stað vinnu jafnvel með verkfræðingum sem geta komið að því með okkur að hugsa ferlana á milli allra þessara stofnana upp á nýtt. En síðan þurfum við að fara í almennt átak við að laða að fólk til að mennta sig í þeim greinum sem þarna heyra undir. Það er mjög sorglegt þegar við erum að horfa upp á það að jafnvel fjármagnið eitt dugir ekki til og við því þurfum við að bregðast. Það á raunar við um fleiri þjónustustörf í málefnum barna. Þetta er í rauninni það sama og við erum að horfa upp á í kennaramálum. Þar höfum við náð ákveðnum árangri. 

Herra forseti. Eins og fram hefur komið hefur hæstv. mennta- og barnamálaráðherra Ásmundur Einar Daðason nú átt fundi með skólameisturum framhaldsskólanna vegna reiknilíkans sem verið er að breyta, en líkaninu er ætlað að reikna út kennslukostnað framhaldsskóla. Það virðist sem svo að fjármunir til þessa í fjárlagafrumvarpinu séu lægri en á yfirstandandi ári. Getur ráðherrann útskýri þetta aðeins nánar?

Virðulegur forseti. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu gerum við ráð fyrir 3,2% aukningu í fjárveitingum til framhaldsskólanna. Við erum hins vegar líka að taka fjármagn til hliðar. Stærstum hluta fjármagnsins sem hefur farið í skiptingu með reiknilíkaninu hefur undanfarin ár verið skipt með reiknilíkani sem við höfum ekki verið búin að opna. Síðan hefur verið jafnað út á milli ákveðinna skóla og við tókum til hliðar ákveðið fjármagn sem við erum með til að bæta það upp. Við skiptum því ekki eftir líkaninu núna heldur gerum við ráð fyrir því að geta, á milli umræðna, þegar við höfum átt samtal við skólana, bætt þar við. Síðan er auðvitað aðhaldskrafa á þetta málefnasvið, þótt við fáum breytingu vegna launahækkunar. Þó að aðhaldskrafan sé ekki mikil þá er smávægileg breyting hvað þetta snertir. Það er staðreynd. En það er óveruleg breyting og á ekki að þurfa að hafa áhrif á heildarstöðu málaflokksins. En breytingin á milli einstakra skóla getur verið talsvert mikil og það útskýrist að einhverju leyti af nemendafjölda en fyrst og síðast vegna þess að við erum að skipta fjármununum núna í fjárlagafrumvarpinu út frá strípuðu reiknilíkani til að fá opna og gagnsæja umræðu um það hvaða breytingar þurfi að gera á reiknilíkaninu til að skipta fjármununum sanngjarnt á milli viðkomandi skóla.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langar að taka þetta aðeins lengra. Nú lítur út fyrir fækkun ársnemenda í mínu kjördæmi, Norðausturkjördæmi. Það leiðir af sér minni framlög til skólanna og því er spurningin hvernig þeir eiga að bregðast við því. Að einhverju leyti var þessu svarað áðan með því að verið sé að setja fjármagn til hliðar. En ég vil bara benda á að sértekjur skólanna eru nánast eingöngu í gegnum innritunargjöld en ríkið ákveður upphæð þeirra sem verið hefur óbreytt árum saman. Því langar mig að lokum að spyrja hæstv. ráðherra: Stendur til að hækka innritunargjöld á nemendur og velta þannig yfir á þeirra herðar þeirri lækkun sem sjá má í fjárlagafrumvarpinu?

Virðulegur forseti. Við fáum verðlagshækkanir á þessa liði. Þær hækkanir hafa ekki verið látnar ganga út, þ.e. hækkanir á innritunargjöldum. En varðandi skólana þá er okkur nokkur vandi á höndum vegna þess að á sama tíma og við tölum um að opna reiknilíkanið og skipta fjárveitingum eftir því út frá nemendafjölda og út frá fleiri þáttum - það er landsbyggðarálag og fleira - og á sama tíma og við köllum eftir gagnsærri skiptingu á fjármununum, þá er erfitt að bregðast síðan handvirkt við ef nemendum fækkar á ákveðnum svæðum vegna þess að þá erum við ekki að skipta fjármagninu gagnsætt. Það er einmitt samtalið sem við viljum eiga við skólana núna. Ef breytingar verða á ákveðnum svæðum er þá eðlilegt að ráðherrann sé að bregðast við og setja fjármagn inn í kannski einn skóla, tvo skóla? Við þurfum að ræða það hvaða breytingar þurfa að verða á reiknilíkaninu til að bregðast við slíkum sveiflum, jafnvel í minni skólum. Það er umræðan sem ég vil fá fram næstu 12 mánuðina, að þegar breytingar verða í ákveðnum skólum þá sé það reiknilíkanið sem eigi að geta gripið þær en ekki ráðherrann, kannski vegna þess að í einhverjum tilfellum getum við horft upp á það að ráðherra er frá ákveðnu byggðarlagi eða ákveðnu héraði og hann vill bjarga þessum skóla en ekki skólanum sem er hinum megin á landinu. Þess vegna þurfum við að taka þessa umræðu. Annað mál sem hefur líka verið til umræðu eru forföll kennara, mikil forföll kennara í smærri skólum. Sumir hafa talað um að þau séu oft það mikil að þau geti jafnvel haft veruleg rekstraráhrif á skólann á viðkomandi svæði. Gott og vel. En eigum við að gera ráð fyrir því í reiknilíkani? Það kann vel að vera. Við skulum taka umræðuna um það vegna þess að hugsunin á bak við það að opna reiknilíkanið er að fókusinn, þegar fjármagn skortir á ákveðnum stöðum vegna breytinga, fari í þann farveg að við séum að endurskoða reiknilíkanið til að geta gripið inn í. 

Virðulegur forseti. Að geta lesið sér til gagns er grunnfærni í lífinu, lykillinn að námi, þekkingarleit og þekkingarþróun hvers einstaklings. Óásættanlegt er að 39% barna í Reykjavík, eftir 2. bekk grunnskóla, lesi sér ekki til gagns - 39%. Að 38% 15 ára unglinga nái ekki grunnfærni í lesskilningi og stærðfræði er óásættanlegt (UNESCO 2020). Að 34,4% drengja og 19% stúlkna lesi sér ekki til gagns eftir tíu ár í grunnskóla er algerlega óásættanlegt. Þetta kemur fram í PISA-könnun 2018. Að 15 ára börn norskra og danskra innflytjenda skori hærra í PISA-könnunum í lesskilningi en íslenskir drengir á sama aldri og unglingar á Suðurnesjum, Vesturlandi og Norðurlandi eystra. Það er óásættanlegt fyrir bókaþjóð sem er þekkt fyrir ómetanlegt framlag sitt til heimsbókmenntanna. Skýrsla Ríkisendurskoðunar Reykjavíkurborgar sýnir að 92,5% innflytjenda eru á rauðu og gulu ljósi hvað varðar íslenskukunnáttu og kunna sem sagt ekki íslensku. Skýrsla ASÍ árið 2020 sýnir að 10,8% af 19 ára ungmennum, 500 einstaklingar, eru hvorki í námi eða starfi. Það er hæsta hlutfall frá efnahagshruninu 2008. Kostnaður samfélagsins vegna þessa er gífurlegur, svo ekki sé talað um tapaðan mannauð og harmleik fyrir einstaklinga sem ekki fá notið sín í samfélaginu. Með þessari vanrækslu okkar á ungmennum okkar tapar íslenskt samfélag miklum mannauði þrátt fyrir að setja um og yfir 150 milljarða kr. á ári í leik- og grunnskóla. Þessi afleita og grafalvarlega staða kallar á tafarlausar aðgerðir. Breska þingið brást við svartri skýrslu um lestrarkunnáttu barna með því að lögfesta bókstafahljóðaaðferðina í lestrarkennslu sem skyldi notuð í grunnskólum. Frakkar hafa gert hið sama. Mín spurning til hæstv. ráðherra er þessi: Hvað ætlar þú að gera í þessu ástandi, þessu algerlega neyðarástandi sem er algerlega á þína ábyrgð samkvæmt íslenskri stjórnskipun, íslenskri löggjöf?

Forseti minnir hv. þingmenn á að beina orðum sínum til forseta en ekki til annarra hv. þingmanna eða ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég hygg að ég og hv. þingmaður höfum áður átt orðaskipti um þessi mál. Bara til að vera alveg heiðarlegur þá held ég að lausnin felist ekki í því að setja aukna fjármuni inn í skólakerfið. Ég held að við þurfum að hugsa hlutina talsvert upp á nýtt. Ég hef áður sagt við hv. þingmann að mér finnist spennandi það verkefni sem er í gangi í Vestmannaeyjum, Kveikjum neistann, og hv. þingmaður var að vitna óbeint til sambærilegra verka. Ég heimsótti Vestmannaeyjar fyrir þremur vikum og fékk kynningu á þessu verkefni. Raunar eru þau að gera fleira en nákvæmlega það sem snýr að lesskilningi. Þau eru líka að stokka upp skóladaginn, setja inn aukna hreyfingu og það eru fleiri atriði sem eru gróskumikil þar. Ég held að það sé ekkert eitt svar við þessu og ég held að svarið felist ekki eingöngu í því sem hv. þingmaður var að vitna til að breska þingið væri að gera. Ég held að við þurfum að efla enn frekar endurmenntun kennara. Ég held að við þurfum að þjónusta skólakerfi miklu betur en við erum að gera. Ríkið hefur í allt of miklum mæli látið leik- og grunnskólakerfið afskiptalaust síðustu 25 árin, fyrir utan það að taka umræður um námskrá, fjárveitingar í gegnum jöfnunarsjóð o.s.frv. Þessu hef ég í hyggju að breyta, við viljum breyta þessu. Það er hluti af menntastefnu 2030 að koma upp heildstæðri skólaþjónustu og efla þjónustuna við grunnskólakerfið með breytingum á Menntamálastofnun þar sem hún fái aukið þjónustuhlutverk og sé í beinu samstarfi við skólana. Síðan þurfum við að efla bæði innra og ytra mat skólanna svo að um munar. Allt er þetta eitthvað sem við ætlum okkur að gera á næstunni og við reiknum með því að kynntar verði breytingar á næstu vikum hvað þetta snertir. Þegar hv. þingmaður spyr hvað ráðherrann ætli að gera þá svara ég: Við ætlum að setja þetta á oddinn en það þarf að gera það með fjölbreyttum aðferðum og fjölbreyttari nálgun, það er ekki eitthvert eitt sem mun bara laga þetta og þá verður allt fullkomið.

Virðulegur forseti. Í svari hæstv. ráðherra felst að hann ætlar sem sagt ekki að gera neitt. Þetta snýst um kennsluaðferð, um það að beita réttri kennsluaðferð. Þetta almenna spjall sem var hér áðan segir nákvæmlega ekki neitt. Íslendingar eru ekki að nota alþjóðlega viðurkennda kennsluaðferð til að kenna börnum að lesa. Og að segja það að Bretar, ein mesta menningarþjóð heimsins sem á eitt mesta leikskáld heimsins, Shakespeare, séu ekki að gera þetta rétt eða að gefa það í skyn að þeir fari villur vegar er einfaldlega bara rangt. 

Forseti minnir aftur á að ræðumenn beini orðum sínum til forseta en ekki beint til ráðherra eða annarra þingmanna.

Virðulegur forseti. Mér fannst hv. þingmaður snúa eilítið út úr orðum mínum vegna þess að sá sem hér stendur sagði aldrei að breskt menntakerfi væri það lélegasta í heimi eða eitthvað slíkt, af því að þingmaðurinn gaf það í skyn.

… kennsluaðferðir.

Virðulegur forseti. Ég sagði einfaldlega að það þyrfti meira til en bara það sem hv. þingmaður var að tala um. Þegar þingmaðurinn talar um að ekki sé í gangi vinna við akkúrat þetta vil ég bara benda þingmanninum á að umrætt verkefni í Vestmannaeyjum er m.a. með stuðningi og er samstarfsverkefni við mennta- og barnamálaráðuneytið, þannig að sú vinna er í samstarfi við íslensk stjórnvöld. Þess vegna fór ég í heimsókn til Vestmannaeyja fyrir þremur vikum til þess einmitt að kynna mér stöðu verkefnisins, hvernig það gengi, og hyggst heimsækja Vestmannaeyjar aftur fyrir árslok, m.a. til að fara yfir þessi mál. Og það er sannarlega rétt hjá hv. þingmanni að stjórnvöld bera ábyrgð á menntakerfinu. Það sem ég var hins vegar að reyna að benda hv. þingmanni á, og ég held að það sé staðreynd, er að stjórnvöld, og þá tala ég um ríkisstjórn og Alþingi sem stjórnvöld, aðallega ríkisstjórn, hafa í allt of miklum mæli á síðustu 25 árum látið leik- og grunnskólakerfið afskiptalaust vegna þess að sveitarfélögin reka það. Ég held að þetta hafi bara verið stefna sem var tekin þegar grunnskólinn var fluttur yfir til sveitarfélaganna af báðum aðilum, að ríkið ætti ekki mikið að vera að skipta sér af grunnskólakerfinu. Það á við á mjög fjölbreyttum sviðum vegna þess að þegar kemur að annarri stoðþjónustu í skólunum er ríkið ekki mikið að skipta … 

Forseti. Verulega áhugaverð umræða hérna og mætti ýmislegt um hana segja, en ég sleppi því kannski núna. Það er eitt í fjárlagafrumvarpinu sem er rosalega villandi fyrir okkur að vinna með. Það er einmitt þessi staðreynd sem var bent á hérna áðan, fjárframlögin til framhaldsskólanna virðast ekki vera neitt rosalega mikil miðuð við að það er að koma stærri árgangur en er að fara út og margt flókið. En svo áttar maður sig á því að það er ekki búið að setja launahækkanaviðmiðið inn í málaflokkinn og maður veit ekkert hvernig það lendir á framhaldsskólanum. Það eru 14,2 milljarðar sem eru teknir frá úr öllu fjárlagafrumvarpinu sem samsvarar u.þ.b. launahækkunum næsta árs. Þá verður allur samanburður rosalega erfiður af því að það eru kjarasamningar fram undan og einhverra hluta vegna ákváðu ríkisstjórnin og stjórnvöld að áætla ekki hversu mikið launaliðurinn muni hækka á næsta ári. Það finnst mér vera óásættanlegt því að það er svo skrýtið, sérstaklega af því að 14,2 milljarðar eru teknir frá út af þessum launalið. Það er sem sagt vitað hversu há upphæð þetta er í heildina og þá á að vera auðvelt að dreifa henni á öll málefnasviðin og segja hversu hátt hlutfallið er. Svo endar það kannski í einhverju öðru í kjarasamningunum, hver veit. Ég ætla að giska á að það sé 1,1%, þ.e. umfram verðbólgu, sem er það sama og hjá öryrkjunum, í almannatryggingum. Ég giska bara á það. Er það rétt tilfinning hjá mér? Það er eiginlega það sem ég er að spyrja um varðandi framhaldsskólana: Munum við sjá verðlagsbætur plús 1,1% eða eitthvað svoleiðis sem myndi þá hækka framlögin til framhaldsskóla?

Virðulegur forseti. Þetta er hárrétt ábending hjá hv. þingmanni og ég ætla ekki einu sinni að reyna að rífast við hann um þetta vegna þess að þetta er bara rétt hjá honum, launahækkanirnar eru ekki inni í frumvarpinu. Það er ekki samið fyrr en í mars, eitthvað svoleiðis, það er verið að horfa til þess, og vaninn hefur verið sá að þær koma ekki inn fyrr en búið er að semja. Það kemur þá í fjárauka og svo fjárlögum næsta árs. Við höfum bara ekki upplýsingar um það að svo stöddu og það höfum við sagt skólunum á fundi sem við höfum átt með þeim. Þetta væri þá einhver kerfisbreyting sem við þyrftum að gera og sá sem hér stendur væri alveg til í samtal um hana.

Forseti. Já, þetta er ákveðið vandamál í framsetningu á fjárlagafrumvarpinu í heild sinni. Ef þessu væri betur skipt niður á launaliði og rekstrarliði o.s.frv. þá gætum við gert betri samanburð. Excel-skjalið sem fylgir með frumvarpinu á vefsíðu Stjórnarráðsins nær ekki að sýna skiptinguna í rekstrinum, taka t.d. launaliðinn til hliðar, þá gæti maður borið það saman við hvernig þetta var í fyrra og séð að það er verið að setja svipað í reksturinn eða alla vega að hækka rekstrarliðinn nægilega mikið til að dekka stærri árgang eins og reiknilíkanið á að taka á móti. Hitt sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um eru barnamálin. Það er 1,1 milljarður, minnir mig að það hafi verið, sem var frátekinn til að innleiða barnastefnuna sem var samþykkt á síðasta kjörtímabili. Það eru ekki fjármunir sem sveitarfélögin og aðrir aðilar fá sem eiga að sjá um verkin, heldur er þetta bara kostnaðurinn við að koma þessu í gang o.s.frv. Hvar eru fjármunirnir til gera það sem barnastefnan kallar á, uppfylla skyldurnar sem falla á hina ýmsu úrræðaaðila og annað þar fram eftir götunum? Hvaða upphæðir erum við að tala um þar, gróft á litið? Ég veit að það er ekki hægt að segja það nákvæmlega, en hver er stærðargráðan?

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessa spurningu. Fjármagnið sem rennur til ríkisins er auðvitað ekki einvörðungu í innleiðinguna eða þá sem eru að fara um og kenna öðrum. Það er líka gert ráð fyrir fjármagni til lögreglu og til heilbrigðisstofnana sem eru auðvitað bara úti á feltinu, það eru þeir sem eru í snertingu við fjölskylduna, m.a. í heilsugæslunni. Þar á að koma upp tengiliðum, sem er nýjung. Fjármagnið sem kemur til ríkisins fer í þá þætti m.a. og síðan innleiðinguna, aukningu hjá Barna- og fjölskyldustofu til að fara á milli sveitarfélaga og setja fólk inn í kennsluteymi. En fjármagnið sem rennur til sveitarfélaganna kemur í gegnum jöfnunarsjóð. Ég verð að viðurkenna það hér að ég man ekki upphæðina nákvæmlega en mig minnir að hún sé einhvers staðar á bilinu 700–900 milljónir og var fundin út með mjög víðtæku samráði við sveitarfélögin á sínum tíma, með greiningum sem sendar voru út til allra sveitarfélaga og var svo unnið úr í framhaldinu. Það fjármagn fór inn í jöfnunarsjóð og var síðan í upphafi þessa árs deilt út á grundvelli reglugerðar til eins árs. Þar vorum við auðvitað að einhverju leyti að renna svolítið blint í sjóinn vegna þess að því var skipt milli sveitarfélaga eftir ákveðinni formúlu sem unnið var eftir. Sum sveitarfélög eru komin mjög vel af stað en önnur hafa farið hægar af stað þannig að við reiknum með því að þessi reglugerð taki breytingum fyrir næsta ár varðandi úthlutun. Það er Barna- og fjölskyldustofa sem stýrir innleiðingunni. Hún er byrjuð að setja sig í samband við sveitarfélög, sem ekki eru komin af stað, og spyrja: Eruð þið komin af stað og með hvaða hætti? En í öðrum sveitarfélögum, eins og til að mynda í Vestmannaeyjum, sem ég heimsótti um daginn, er þetta komið mjög vel af stað. Það er gaman að segja frá því að þar lokuðu þeir sex barnaverndarmálum á fyrstu mánuðunum og færðu þau inn í aukna þjónustu í skólunum. Það er akkúrat hugsunin í þessu frumvarpi, að færa af þriðja stiginu 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og yfirferðina. Ég ætla að vera á sambærilegum nótum og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson hérna áðan, en með aðeins aðra nálgun. Þó ætla ég að byrja á því að fagna því mjög að hér er markmið 1 að styrkja lestrarfærni grunnskólanema og ég tek undir það sjónarmið sem fram kom áðan að það er mikil þörf á því. Hér er talað um lesferil, að klára lesferil, þar með talið þróun og útgáfu lesskilningsprófa og ritunar- og stafsetningarprófa og endurskoða lesfimiviðmiðin. Þá er mín spurning: Er þá ekki örugglega verið að hætta hraðaprófum, að þau séu einhver mælikvarði á lestrarkunnáttu barna? Ég ætla að taka undir það sem kom fram hérna áðan, ég hef enga trú á því að það hversu mörg atkvæði börn lesi á mínútu hafi eitthvað með lestrarskilning eða lestrarkunnáttu að gera. Ég vona svo sannarlega að við séum að hverfa frá þeirri aðferðafræði. Hæstv. ráðherra kom ágætlega inn á margt í svari sínu áðan af því sem ég ætlaði að spyrja um hérna. En ég bið hann um að fara aðeins betur yfir það og ég fagna þessari sýn ráðherrans sem kemur fram um að það sé nauðsynlegt að stjórnvöld hafi skoðun á menntamálum og að stjórnvöld aðstoði sveitarfélögin við rekstur grunnskólanna og að það sé einhver heildstæð stefnumörkun um það hvernig við veitum þá þjónustu. Ég ætla að spyrja annars vegar um hraðlestrarprófin: Erum ekki örugglega að henda þeim út um gluggann? Hvað felst í þessum lesferli og þróun á þessum prófum? Hins vegar vil ég spyrja um sýn ráðherrans á það hvernig ríkið muni aðstoða sveitarfélögin frekar þegar kemur að rekstri grunnskóla.

Virðulegur forseti. Varðandi fyrri spurningu hv. þingmanns um lestrarpróf og hvernig lestrarkunnátta verður prófuð þá hefur ekki verið tekin ákvörðun um það. Hins vegar er í þróun nýr matsferill sem á að leysa af samræmdu prófin. Þar ætlum við að nálgast hlutina á svolítið nýjan hátt, en það liggur ekki nákvæmlega fyrir hvernig því verður háttað þannig að ákvörðun hefur ekki verið tekin um það. Varðandi seinni spurninguna, hvernig ríkið hyggst styðjast styðja við sveitarfélögin þegar kemur að rekstri skólanna: Í fyrsta lagi er það hluti af menntastefnu 2030 að byggja upp heildstæða skólaþjónustu. Hvað þýðir það? Það þýðir að stoðþjónustan sem við veitum í skólakerfinu, í leik-, grunn- og framhaldsskólum, sé heildstæð, að hún fljóti á milli skólastiga, að hún fylgi barninu á milli skólastiga og að það sé einhver einn aðili sem haldi utan um það og gæti þess að börn alls staðar fái skólaþjónustu, vegna þess að það er bara ekki þannig í dag. Það er mjög breytilegt hvort það er skólaþjónusta við börn í grunnskóla eða ekki. Þar verði sett ákveðin viðmið sem tryggi það að þessi þjónusta sé fyrir öll börn og tryggi það að við komum af meiri krafti í endurmenntun og stuðning við skólastjórnendur. En það verða alltaf sveitarfélögin sem reka skólana. Það sem kom mér talsvert á óvart, komandi úr félagsmálaráðuneytinu þar sem við vorum með málefni fatlaðs fólks, félagsþjónustu sveitarfélaga og fleiri þætti, var að það var miklu meira samtal á milli stjórnvalda í þeim málaflokkum við sveitarfélögin og stjórnendur í sveitarfélögunum en mér hefur fundist vera í menntamálum. Ég held að það stafi ekki af viljaleysi í menntamálaráðuneytinu eða á Alþingi. Ég held að þetta stafi af því að þegar þetta var flutt yfir til sveitarfélaganna var tekin meðvituð ákvörðun um að ríkið kæmi mjög lítið að þessu af því að sveitarfélögin héldu á þessu.

Virðulegi forseti. Það er slæmt hvað við höfum lítinn tíma því að nú myndi ég vilja fara í dýpri umræðu við hæstv. ráðherra og ég óska hér með eftir því sem formaður allsherjar- og menntamálanefndar að hæstv. ráðherra mæti á fund til okkar þar sem við getum tekið þessa umræðu af meiri dýpt. Það var kannski rangt hjá mér, virðulegur forseti, að ég talaði um rekstur grunnskólanna. Ég hefði átt að leita eftir betra orði því að grunnskólinn er vissulega á ábyrgð sveitarfélaganna og reksturinn þar af leiðandi líka. En af því að hæstv. ráðherra kemur aðeins inn á málefni fatlaðs fólks og samskiptin sem voru á milli ráðuneytisins og sveitarfélaganna þá er náttúrlega engum blöðum um það að fletta að sveitarfélögin bera mjög mikinn kostnaðarþunga af þeim málaflokki umfram það sem samið var um á sínum tíma. Þannig að það er líka hættulegt þegar hið opinbera fer að skipta sér aðeins of mikið af málunum og það er m.a. mikið til vegna lagabreytinga og reglugerða sem settar hafa verið. En ég tek undir þessa sýn hjá ráðherranum um stoðþjónustu og þar hlýtur ríkisvaldið þurfa að koma til aðstoðar. Þá langar mig að spyrja sérstaklega út í aðstoð til handa sveitarfélögunum, eða hvað eigum við að segja, samfélagslega verkefnið sem við stöndum frammi fyrir, að taka á móti börnum af erlendum uppruna inn í grunnskólann okkar. Við vitum að fólki á flótta hefur fjölgað alveg gríðarlega og við höfum reynt af fremsta megni að taka opnum örmum á móti þessum börnum sem hér hafa farið í skóla. Nú heyrist mikið harmakvein frá ákveðnum sveitarfélögum sem eru að taka á sig ofboðslega stórar og miklar byrðar. Þannig að mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hann í hyggju að koma til móts við þessi sveitarfélög? Og þá má velta fyrir sér annars vegar rekstri en ekki síður þeirri stoðþjónustu sem hæstv. ráðherra kemur inn á. Þá langar mig sérstaklega að horfa til Úkraínubarnanna sem eru hér núna mjög mörg og mögulega líka úkraínskir kennarar sem gætu aðstoðað. Hyggst ráðuneytið koma með einhverjum hætti inn í þennan málaflokk með sveitarfélögunum og aðstoða þau við að veita sem besta þjónustu til handa þessum börnum?

Virðulegur forseti. Ég ætla að nýta þessar tvær mínútur til að svara seinni spurningunni varðandi börn af erlendum uppruna vegna þess að já, ég held að það sé mjög mikilvægt að við stígum inn í þessi mál. Staðan er sú að við höfum verið í samtali við félagsmálaráðuneytið og sveitarfélögin núna síðasta hálfa árið eða svo og erum að setja upp verkefni sem við reiknum með að verði tilraunaverkefni til eins árs þar sem við teiknum upp hvernig við ætlum að taka á móti börnum sem koma hingað af erlendum uppruna. Við erum að finna fjármagn í það til að koma því af stað þar sem sveitarfélög geti þróað með ríkinu móttökuáætlun fyrir börn af erlendum uppruna. Þetta á ekki eingöngu við um börn á flótta vegna þess að við horfum upp á að börn sem flytja hingað frá Póllandi eða jafnvel Búlgaríu þar sem er annað stafróf, svo að dæmi sé tekið, þarfnast miklu heildstæðari þjónustu fyrstu árin en við veitum þeim. Og þetta er hluti af vinnu sem við erum að setja í gang núna sem hluti af innleiðingu farsældarlaganna. Við erum komin með stýrihóp núna, Óttarr Proppé, fyrrverandi þingmaður og ráðherra, leiðir þann hóp og markmiðið er að skapa heildarumgjörð í kringum þessi börn. Við munum taka fyrst utan um Úkraínubörnin og börnin á flótta, þann hóp, en hugsunin er síðan að geta útvíkkað það. Vegna þess að það er einfaldlega, ekki bara til skammar fyrir íslenskt samfélag að við skulum ekki ná að aðstoða þessi börn betur við að aðlagast íslensku samfélagi, það er einfaldlega hættulegt hvað það gengur illa. Markmiðið á að vera að þessir einstaklingar séu í sama hlutfalli alls staðar í íslensku samfélagi, klári framhaldsskóla og háskóla, taki þátt í íþróttum, verði hér í réttu hlutfalli hér á Alþingi Íslendinga þegar fram í sækir. Þarna stöndum við okkur ekki sem þjóð og þarna verðum við að grípa inn í. Ég þakka hv. þingmanni brýninguna hvað þetta snertir og hlakka til samstarfs við allsherjar- og menntamálanefnd um þessi mál.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hér og fara yfir málaflokkana sína með okkur, nú þegar við förum í gegnum fjárlögin. Ég vildi tæpa á tvennu. Auðvitað er það þannig að þegar við ræðum um börn þá eru málefni þeirra undir allnokkrum ráðuneytum. En maður sem ber titilinn barnamálaráðherra ætti að geta svarað fyrir þá biðlista sem börn þurfa að húka á allt of lengi í íslensku samfélagi. Fyrr á árinu sagði umboðsmaður barna að staða á biðlistum eftir ýmsum greiningum væri óásættanleg og í kvöldfréttum RÚV þá, þetta var í upphafi árs, var rætt við móður barns sem hafði verið á biðlista eftir einhverfugreiningu í alls 21 mánuð. Ef við tökum þetta í samhengi okkar stjórnmálamannanna þá er þetta nánast hálft kjörtímabil, sem einhverft barn er á biðlista. Hæstv. ráðherra hefur margoft sagt, eftir að þessar upplýsingar birtust, að brýnt sé að stytta biðlistana og að það þoli enga bið. Ég hef sagt það áður hér í þessum ræðustól að ég efast ekki um það eina mínútu að hæstv. ráðherra er að gera allt sem hann getur til að gera það. Engu að síður er staðan núna, samkvæmt nýjum tölum, að það fjölgar á öllum þessum helstu biðlistunum. Börn sem bíða greiningar hjá Geðheilsumiðstöð voru 738 í byrjun árs, eru 830 núna, biðtími 12–14 mánuðir. Það sama er á Ráðgjafar- og greiningarstöð, börn til 6 ára aldurs, sem biðu greiningar, voru 226 í byrjun árs, eru 257 núna. Þar er biðin rúmir 16 mánuðir. Á Ráðgjafar- og greiningarstöð voru 100 börn, frá 6–18 ára, að bíða eftir greiningu í byrjun árs, en eru 136 talsins núna. Staðan hefur reyndar aðeins skánað sums staðar hjá BUGL, sem er vel, en hún hefur versnað annars staðar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þess að hann hefur talað um að brýnt sé að stytta þessa biðlista og helst eyða sem fyrst, en þetta er hins vegar þróunin 

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að þessi mál eru grafalvarleg. Staðan er sú að við erum með aukið fjármagn til þess að setja inn í þessi mál á málefnasviði fjölskyldumála, til að setja beint inn í umræddar stofnanir. En vandinn hefur hins vegar verið sá að þrátt fyrir að fjármagn sé til staðar þá hefur það ekki í öllum tilfellum gengið út. Ég held að vandinn þarna sé dýpri og meiri en við gerðum okkur grein fyrir. Staðreyndin er sú að það vantar fleira fagfólk inn í þessar stéttir. Það verður ekki tekið upp og klárað á einu ári. Þar þurfum við að grípa inn í. Við erum að undirbúa það að koma inn með einhverjar bráðaaðgerðir en því miður er staðan sú að á meðan við erum ekki með fleira fagfólk, menntað fólk, til staðar í íslensku samfélagi sem getur sinnt þessum málum þá er það flöskuhálsinn. Við erum byrjuð í samtali við háskólaráðuneytið um það hvernig við getum farið í hvataaðgerðir til að fleiri mennti sig á þessu sviði. En á sama tíma er það líka svo að í einhverjum tilvikum er hægt að draga úr þörf fyrir umræddar greiningar með því að grípa fyrr inn í og veita skólanum þau tæki og þá þjónustu að þeir geti þjónustað börnin jafnvel án þess að til greininganna komi. Það á líka við um það hvernig við byggjum upp fjármagnsútdeilingarkerfi hins opinbera, það er líka mjög greiningardrifið. Þú þarft að ná ákveðinni greiningu til að fara í ákveðið box til að fá ákveðið fjármagn fyrir ákveðinni þjónustu. Við sjáum að það eru skólar, það eru sveitarfélög, sem hafa brotið þetta niður og veita þjónustuna óháð þessu og þar þurfum við líka að bæta inn í, þ.e. að hvetja til þess. Breytingarnar sem við ætlum að gera á skólakerfinu, í samstarfi við alla aðila, miða líka að  Svarið við spurningunni er: Jafnvel þótt ég fengi alla þá peninga sem þyrfti 

Herra forseti. Ég hef ákveðna samúð með því sem hæstv. ráðherra nefnir. Mig langar þó að halda því mjög skýrt til haga hér í þessum ræðustól og í þessari umræðu að þegar við erum að ræða þessa hluti sem snúa að börnunum, og ekki síður bara almenna hluti, til að mynda í heilbrigðiskerfinu okkar, þá er það svolítil lenska hjá ráðherrum þeirra málaflokka að koma hingað upp og fara að tala um að mönnunarvandinn sé flöskuháls. Það er auðvitað út af fyrir sig rétt. En af hverju er mönnunarvandi? Hver ber ábyrgð á mönnunarvandanum? Þarna geta menn ekki skilið á milli. Menn sem setið hafa í ríkisstjórn árum saman, flokkar sem hafa setið í ríkisstjórn og mótað þessi kerfi árum saman, jafnvel áratugum saman, geta ekki komið hér og sagt: Heyrðu, við getum ekkert gert, það er mönnunarvandi. Sjáið þið ekki að það er mönnunarvandi.? Þessi mönnunarvandi er mannanna verk. Þessi mönnunarvandi er afleiðing af því að þeir flokkar sem hafa stjórnað og þeir ráðherrar sem hafa setið í ríkisstjórn hafa ekki haft þá framsýni að byggja upp stéttir og það starfsumhverfi stétta að fólk sækist í þessar stöður og veiti þá þjónustu sem svo sárlega vantar. Ég hvet hæstv. ráðherra mjög til dáða í að hugsa út fyrir boxið, eins og hann er þó farinn að gera með því að reyna að hanna kerfin okkar þannig að þau séu ekki svona greiningarmiðuð. Ég minni jafnframt á að við getum ekki skýlt okkur á bak við einhvern mönnunarvanda því að þessi mönnunarvandi á sér skýringar. Pólitíska skýringin á þeim vanda er sú að menn hafi ekki lagt nógu mikla hugsun, framsýni og fjármagn í að gera starfsumhverfi þessara stéttar nægjanlega aðlaðandi til að hægt sé að veita þessa þjónustu.

Virðulegur forseti. Ég er algerlega sammála því þegar hv. þingmaður talar um að menn hafi ekki verið nægilega framsýnir í því að þróa kerfin okkar. Þess vegna erum við að stokka þau upp núna. Þess vegna erum við akkúrat að stokka upp kerfið, hvernig við nálgumst þjónustu við börn. En ég er ósammála hv. þingmanni að stjórnvöld fyrri ára, fyrir þann tíma sem ég settist í ráðherrastól, hefðu getað séð það fyrir að slík vaxandi eftirspurn yrði eftir þriðja stigs úrræðum í íslensku samfélagi eins og raun ber vitni. Eftirspurnin eftir þriðja stigs þjónustu við börn á Íslandi hefur vaxið margfalt og ég vil meina að kerfisvandinn sé sá að við höfum ekki staðið okkur á fyrsta stiginu, og því þurfum við að breyta. Við höfum ekki staðið okkur í því að þjónusta kerfin okkar betur á fyrstu stigum. Á sama tíma vil ég segja að við erum að gera það núna. Með nýrri löggjöf erum við að tryggja samtal til að geta gripið inn á fyrri stigum sem á að létta á seinna. Við erum líka í samtali við háskólann um að efla nám hvað það snertir, ekki bara nám til þjónustu á þriðja stigi heldur líka nám sem miðar að því að grípa fyrr inn í, áður en til greiningar kemur, með nýrri farsældardiplómu sem byrjar nú í haust, í samningi við ráðuneytið. Það eru á annað hundrað manns að hefja nám í þeirri farsældardiplómu, allt til að miða að því að draga úr á fyrri stigum. Á sama tíma þurfum við auðvitað að hvetja til þess að fleiri mennti sig. Ég held að það sé ekki eingöngu fjármagn sem veldur þessu heldur tel ég að þetta snúist líka um að við sem erum að vinna með þessi mál dagsdaglega tölum upp störf þar sem unnið er með börnum. Það eru einfaldlega mikilvægustu störfin í íslensku samfélagi að vinna með börnum þessa lands. Það eru börnin sem munu bera hagkerfið hér uppi þegar fjárlög verða rædd eftir 30 ár. Við þurfum að tala 

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér við þessa umræðu. Mig langar til að koma inn á málefni iðn- og starfsnáms. Til upprifjunar þá bárust nú síðast í sumar fréttir af miklum fjölda nemenda eða einstaklinga sem vildu skrá sig í iðnnám eða verknám en fengu ekki inngöngu í skólana sem það nám veita. Svo ég grípi niður í viðtal við skólameistara Tækniskólans, Hildi Ingvarsdóttur, frá því í febrúar síðastliðnum, þá segir þar, með leyfi forseta: „Frá haustinu 2018 til síðasta haust þurfti skólinn að hafna um 25% til 30% umsókna í byggingartækninámi en nú á vorönn var tæplega helmingi umsókna hafnað. Svipuð þróun hefur verið varðandi nám við Raftækniskólann en nú í vorönn var um 36% umsókna hafnað.“ Ástæða þess að ég rifja upp þessa frétt er að þetta er ekki nýtt vandamál. Þetta er búið að vera viðvarandi vandamál lengi. Núna heyrum við enn fréttir af því, eftir þessar hrikalegu fréttir fyrir rúmu ári síðan, að Tækniskólinn einn vísaði frá milli 700 og 800 nemendum sem höfðu áhuga á iðn- og verknámi og aðrir skólar eru í svipaðri stöðu, þannig að það er gríðarlegur fjöldi sem hefur þurft að vísa frá. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvaða áform eru uppi og hvernig fjármagn er nýtt til að ná árangri til að bæta þessa stöðu. Það er ekki trúverðugt þegar formaður flokks hæstv. ráðherra segist ætla að byggja 35.000 íbúðir á nokkrum árum ef ekki er ætlunin að styðja við það að iðnnám sé með forsvaranlegum hætti í landinu.

Virðulegur forseti. Ég þori nú ekki að tala um neinar patentlausnir vegna þess að ef maður fer að nefna þær þá ræðst hv. þingmaður svo á það eins og með íbúðirnar hjá hæstv. innviðaráðherra. En eitt vil ég leiðrétta þingmanninn með hér í upphafi, hann segir að þetta vandamál sé ekki alveg nýtt af nálinni. Staðreyndin er sú að fyrir ekki svo mörgum árum síðan þá var vandamálið það að enginn sótti um í iðnnám.

Það er alveg rétt.

Staðreyndin er sú að iðnnámsdeildirnar voru bara hálftómar og jafnvel lokaðar. Síðan var farið í átak við að kynna iðnnám og efla það og það hefur þess vegna vaxið ár frá ári og heldur áfram að vaxa, sem er jákvætt og hefur jafnvel vaxið hraðar en við gerðum ráð fyrir, bæði stjórnvöld og samfélagið, held ég. Það sýna tölurnar. Staðan er sú að flöskuhálsinn í þessu snýst ekki einvörðungu um fjármagn vegna þess að við tókum núna þá sem hafnað var í haust og greindum hvað olli því að umræddum nemum var hafnað og fengu ekki skólavist. Í fyrsta lagi voru tölurnar aðeins lægri en fram kom í fjölmiðlum vegna þess að þetta voru oft á tíðum sömu nemendurnir eða tölfræðin var ekki alveg rétt eða hvernig sem það var, og í annan stað er ástæðan oft á tíðum kennaraskortur. Það er erfitt að fá kennara til að kenna iðnnám, m.a. vegna þess að það er gert ráð fyrir því að viðkomandi þurfi að hafa meistaragráðu og kennararéttindi. Meistari sem er búinn að starfa sem meistari í allmörg ár sækir sér ekki kennararéttindagráðu þegar hann er hættur að vinna. Við þurfum einhvern veginn að breyta þessu og við erum byrjuð á samtali um það hvernig hægt væri að gera það. Það er skortur líka í húsnæðismálunum. Þar erum við að undirbúa viðbyggingu við Fjölbrautaskólinn í Breiðholti, sem vonandi kemst af stað sem fyrst, og byggingu við Tækniskólann. En við þurfum að fara í 

Hæstv. ráðherra hefur ítrekað farið fram yfir tímann hér í þessum umræðum.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra fer hressilega fram yfir í næstsíðustu ræðu kvöldsins. En ég þakka honum svarið og verð að segja að það var eitt og annað jákvætt sem þar kom fram og ég vona að vel gangi að leysa úr þessum vanda. En hæstv. ráðherra kom einmitt inn á það hér að það var farið í þessa kynningu og ég þekki þetta mjög vel, skortinn á iðnaðarmönnum á fyrri stigum og skort á nemendum í iðngreinum mörgum hverjum. En ég treysti mér til að segja að viðsnúningurinn í þessu kom til fyrir nokkru síðan. Þess vegna þykir mér í allri sanngirni stjórnvöld hafa tekið heldur seint við sér í því að tryggja aukið framboð rýma. Þetta atriði sem snýr t.d. að kröfum um kennaramenntun meistara sem koma til kennslu, hvort sem það er undir lok starfsferils eða á honum miðjum, er eitthvað sem verður að ganga í og leysa. Þeir sem eru að læra að smíða gæðahús landið um kring hafa miklu meira gagn af því að sá sem kennir þeim sé mikill og góður fagmaður en að hann hafi farið í gegnum kennararéttindin frá A til Ö til að bæta við sig þeirri námsgráðu. Þannig að ég hvet hæstv. ráðherra til að leggja sitt af mörkum og mér heyrist hann nú ætla að gera það hvað það varðar að höggva a.m.k. á þennan hnút. Það hlýtur að vera mjög mikilvægt upp á að komast á sprett með að fjölga þessum rýmum því að það mun raunverulega gera samfélagið okkar betur búið til að byggja upp til framtíðar.

Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa gagnrýnt tímaskort hér áðan. Það er vissulega rétt að maður hefur bara tvær mínútur. Það var tvennt sem mig langaði líka að koma inn á hér, þættir sem hafa sannarlega áhrif á þetta sem ekki snúast um fjármagn. Í þriðja lagi, til viðbótar við það sem ég nefndi áðan, er það innritunin. Oft og tíðum eru margir sem skrá sig í nám í ákveðnum skóla. Kannski hittist þannig á að sumar námsgreinar eru kenndar í jafnvel þremur skólum á höfuðborgarsvæðinu. Kannski hittist þannig á að það er fullt í einum skóla sem viðkomandi sækir um í. Þá fær hann einfaldlega höfnun þar en það getur verið laust pláss í hinum tveimur skólunum í umrædda iðngrein. En það er ekkert sem tryggir að það sé samtal og sagt: Heyrðu, það er fullt hér en þú getur farið í þessa tvo skóla. Við erum að skoða hvort við getum stigið einhver skref til að samræma þetta vegna þess að þarna held ég að við gætum nýtt kerfið okkar betur. Síðan í fjórða lagi erum við að skoða hvort við getum sett af stað vinnu sem snertir það þegar eldri nemar koma í iðnnám, eru kannski búnir að klára stúdentspróf eða aðra menntun, jafnvel búnir að vera úti á vinnumarkaðinum í einhverjum öðrum greinum og koma síðan og vilja bæta við sig iðnmenntun. Við erum að skoða hvort við getum nálgast þessa nema með einhverjum öðrum hætti, eflt raunfærnimat, farið einhverjar styttri leiðir án þess þó að slá af gæðakröfum gagnvart þessum nemum. Við erum að skoða hvort við getum brugðist þar við vegna þess að það myndi líka létta á skólunum sem um ræðir. En ég held að það sé mjög jákvætt að unga fólkið virðist vera að sækja meira í iðnnámið og það er þess vegna sem umræðan er svo mikil um þá eldri sem ekki komast að af því að skólarnir eiga að taka fyrst inn þá sem yngri eru. Það er m.a. vegna þess að það er jákvæðari umræða um iðngreinarnar. En að öðru leyti vil ég þakka þingmanninum fyrir brýninguna og vonast í góðu samstarfi við hann og fleiri hér á þinginu um þessi mál.