Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þegar spurning rís um það, hvort reyna eigi að löggilda íslenzkan sérfána, þá krefst sú spurning úrlausnar þriggja eða fjögra annara spurninga: 1. Hvort Íslendingar óski þess alment, að íslenzkur fáni blakti yfir höfði þeim. 2. Hvort sú ósk sé eðlileg og réttmæt. 3. Hvort oss sé fært, að löghelga liti vora sem fána, og sé það fært, þá að hve miklu leyti. Þriðju spurningunni mætti skifta í tvent: 1. Hvort oss sé heimilt að lögleiða íslenzkan fána, og 2. hvort oss myndi lánast það, þótt lögheimilað væri. Þessum spurningum ætla eg nú að leitast við að svara. Viðvíkjandi fyrstu spurningunni þarf ekki að fara í grafgötur um svarið. Eg hygg, að það þurfi ekki nein heilabrot eða vangaveltur til þess að færa mönnum heim sanninn um það, að sá sé vilji Íslendinga. Þjóðin hefir fyrir alllöngu valið landi sínu liti, bláa og hvíta litinn, og konungur hefir staðfest það kjör fyrir tæpum 10 árum með skjaldarmerkinu: hvítum val í blám feldi. Stúdentar og ungmennafélög hafa tekið ástfóstri við þessa liti með eldmóði æskunnar, og konur staðfest þá með veifugjöfinni 1. þ. m., sem Alþingi vantaði því miður þrek til að nota. (511 þjóðin hefir svarist undir þessa liti, heitast og almennast, þegar hún hefir fundið blóðið renna sér til skyldunnar, skyldunnar við sjálfan sig, svo sem á aldarafmæli vors bezta manns, Jóns Sigurðssonar, og nú seinast 12. f. m., þegar erlend flónska brendi bláa og hvíta litinn inn í bein og merg þjóðarinnar. Þangað til hafði bláhvíti dúkurinn blakt fyrir andvara, sem líkja má við blæ, er bylgjum slær á rein. Nú þenur hann veður, sem brýst fram sem stormur, svo hriktir í greina, gömlu feysknu fauskunum. Það er orðinn almennur þjóðarvilji, að lögleiða íslenzkan fána. En er nú þessi fánahreyfing eðlileg og réttmæt? Þeirri spurningu vildi eg mega svara með tveimur öðrum spurningum. Er eðlilegt, að hugsa, tala og rita á móðurmáli sínu? Er eðlilegt, að unna því landi, sem geymir samtímis beztu minningar manns og björtustu vonir? Sé þetta eðlilegt og réttmætt, þá er fánahreyfingin eðlileg og réttmæt. Sérstakur fáni er lífsmark sérstaks þjóðernis. Þá kem eg að þriðju spurningunni: Er oss Íslendingum fært að löghelga liti vora sem fána? Og sé oss það fært, þá að hve miklu leyti? Úrlausn þeirrar spurningar Veltur aðallega á því, hv ort og að hve miklu leyti dönsk flagglög ná hingað. Hér að lútandi dönsk ákvæði eru: Bann 17. Febr. 1741 gegn því, að skip einstaklinga sigli undir klofnu flaggi. Tilskipun 2. Júlí 1748, § 6, sbr. § 9, um að öll verzlunarskip hafi danska verzlunarflaggið. Flotareglugerð 8. Jan. 1752, § 818, um að verzlunarskip hafi ekki klofið flagg og sjóliðsforingjar gæti þess að verzlunarskip noti ekki óheimilt flagg, og svo loka tilskipun 7. Des. 1776 um að verzlunarskip megi hvergi nota annað flagg en verzlunarflaggið. - Um öll þessi dönsku lög er það að segja, að þau hafa aldrei verið lögleidd sérstaklega hér á landi; þau hafa heldur aldrei verið birt hér og eru því ekki sjálfgild hér, enda hefir enginn neitað því, mér vitanlega, hvorki í ræðu né riti, að Ísland hafi frá upphafi verið sérstakt, sjálfstætt löggjafarumdæmi, en af því einu út af fyrir sig leiðir það, að dönsk lög geta ekki verið sjálfgild hér á landi. - Lög þau, sem eg nú hefi nefnt, taka auk þess að eins til skipa á sjó, og að eins til verzlunarskipa, á dönsku máli Koffardiskibe eða, Handelsskibe`, eða til vöruflutningaskipa og mannflutningaskipa, sbr. 1. gr. tilak. 25. Júní 1869 um mælingskipa. Hins vegar ná þau ekki til fiskiskipa, skemtiskipa eða líkra skipa, hvorki opinna né undir þiljum. Og það er öldungis víst, að ekkert þessara ákvæða nær til flaggs á þurru landi, enda eru engin dönsk lagaákvæði til um flagg á landi, ekkert nema bréf frá dómsmálaráðherranum danska frá 2. Ág. 1854, en með því bréfi er öllum í konungsríkinu leyft að flagga með verzlunarflagginu í kaupatöðum og til sveita. Í sama, bréfi er verzlunarræðismönnum leyft að flagga með flaggi þess landa, sem þeir eru fyrir. Dönsk lög eru því ekki til fyrirstöðu sérflaggi. Til sannindamerkis má geta þess, að útlendum einstaklingum, sem hér eru búsettir, er leyft eða liðið að flagga með flaggi sinnar þjóðar, og þurfa menn ekki annað til að sannfærast um það, en að líta hér út um gluggana nú. Eg veit að okkar röggsami lögreglustjóri myndi ekki líða það, ef það kæmi í bága við lög. Hitt er óþarfi að minna á, að flaggað hefir verið átölulaust með bláhvíta fánanum á húsum einstakra manna. - Ísland er, að því er sérmálin snertir, framandi land gagnvart Danmörku. Þá er næst spurningin um það, hvort ríkiseiningin svokallaða geti orðið því til hindrunar, að vér lögleiðum íslenzkan sérfána. En að ríkiseining sé milli Danmerkur og Íslands, því get eg hvorki neitað samkvæmt stöðu minni né langar til að neita. Ríkiseiningunni til sönnunar skal eg leyfa mér að vitna til eftirtaldra laga: Stjórnarskráin 1., 18. og 25. gr. ; lög nr. 28, 7. Nóv. 1879, 4. gr.; 1. nr. 14, 21. Sept. 1883 ; 1. nr. 13, 22. Marz 1890, 52. gr. ; 1. nr. 31, 13. Des. 1895, 1. gr. ; 1. nr. 16, 3. Okt. 1903, 8. gr. ; 1. nr. 13, 20. Okt. 1905, 27. gr. En hvað liggur nú í orðinu ríkiseining? Ekkert annað en það, að Ísland og Danmörk standi saman gagnvart framandi löndum. Ríkiseiningin er því ekki til fyrirstöðu heimaflaggi, sbr. 8. lið 3. gr. millilandanefndarinnar og upphaf 2. mgr. nefndarálitsins á bls. XIV. Í 3. gr. er »kaupfáninn út á við talinn meðal Sammálanna, en í 2. málagr. XIV. er sagt, að sammálin samkvæmt frumvarpinu séu og nú skoðuð sem Sammál, en í því liggur aftur, að heimafáni sé ekki sammál, og þá getur hann ekki verið annað en sérmál. Enda þarf ekki annað en að enda til þýzka ríkisins og Stóra-Bretlands og sérríkja ins fyrnefnda og sérlenda ins síðarnefnda. - Þýzka ríkið hefir einn allsherjarfána, en hvert sérríki hefir sérstakan heimafána. Sama er um Bretland. Athugull maður, sem hefir komið til Edinborgar, mun hafa séð flaggað þar með St. Andrewkrossinum og eg held að flestar nýlendur Breta, að minsta kosti hinar stærri, hafi sérstaka heimafána.  (Jón Ólafsson: Nei, nei, nei.)  . Jú, að minsta kosti Canada. Eg get sagt vini mínum, sem hristir höfuðið, að eg hefi það úr enskri fræðibók og, til frekari fullvissu, hringdi eg upp brezka konsúlinn hér og spurði hann um þetta, og sagði hann að eg mætti hafa það eftir sér. Það er þannig ekkert til fyrirstöðu íslenzku sérflaggi vegna danskra laga eða ríkiseiningar. Í íslenzkri löggjöf þekki eg ekki í svipinn önnur ákvæði um danskan fána en þessi: Lög. nr. 31, 13. Des. 1895, sérstaklega 2. gr., sbr. augl. 16. Jan. 1893 og 20. Apr.1893, og tilsk. nr. 2. frá 2. Marz 1903, 11. gr. - Lögin frá 1895 taka að eins til hér skrásettra verzlunarskipa, stærri en 12 smálesta, og þekki eg engan löglesinn mann, sem dregur það í efa. Meira að Segja gera þau ráð fyrir skipum hér á landi, sem ekki megi flagga með danska flagginu. Tilskipun in frá 1903 nær að orðalaginu til að eins til fiskiskipa utan landhelgi, og jafnvel að eins til 30 smálesta skipa. Danska tilskipunin frá 1748 er að eins lögleidd íslenzkum verzlunarskipum til handa, enda hefir bláhviti fáninn Verið notaður á bátum aðfinningarlaust. - En þó að framannefnd dönsk ákvæði væru talin gild hér, og þá líklega helzt vegna tilsk. frá 24. Jan. 1838, þá yrði þeim ekki beitt hér, sízt til refsingar eða ábyrgðar, og það þegar af þeirri ástæðu, að þau hafa ekki verið birt hér á landi, sbr. tilsk. 21. Des. 1831 og 2 hæstaréttardóma frá 1842. Það er því ugglaust, að vér höfum fulla heimild til þess að setja lögum sérfána á landi. Og með slíkum fána ætti að mega flagga á höfnum og jafnvel innan íslenzkrar landhelgi, altént á óskrásettum skipum. Annað mál er það, að eg býst við, að íslenzk skip yrðu að draga upp danska fánann, ef krafist væri af eftirlitsskipi Dana eða annara ríkja. Hins vegar tel eg oss alveg ókleift að lögleiða sérstakan siglinga fána. Til þess þyrftum vér að fá viðurkenningu annara ríkja fyrir sjálfræði voru, eða Surverænitet, enda tæplega heppilegt að ráðast í það meðan vér höfum ekki megn til að verja fána vorn og skip. Varnarlaus siglingafáni, þótt viðurkendur væri, gæti leitt til tjóns fyrir skipa og vöru-eigendur. Auk þess mundu tilraunir af vorri hendi til lögleiðingar slíks fána verða til þess að draga fánamálið niður í flokkaóþverrann, líkt og ósamlyndið. varð sambandsmálinu að falli 1908; og til þess vil eg ekki stuðla. En jafnvel þótt vér höfum skýlausan og ómótmælanlegan rétt til þess að lögleiða íslenzkan sérfána, eins og eg hefi þegar sýnt fram á, þá er ekki þar með sagt, að málið verði jafn auðsótt í framkvæmdinni. Það er ekki ómögulegt, að danska stjórnin taki sér rétt til íhlutunar um það mál, líkt og um lotterímálið og flaggið á bátskelinni 12. f. m. o. fl., og mætti þá ef til vill óttast, að ístöðulítil íslenzk stjórn kiknaði í knjáliðunum, svo sem dæmi munu finnast til um svokallaða íslenzka stjórn. Samt hefi eg þá óbifanlegu trú, að vor góði, rétti málstaður sigri. Byggi eg hana annarsvegar á konunglegum orðum ættföður Glüksborgarættarinnar: Fram í guðs nafni fyrir rétti og sæmd? enda skil eg á líkan veg einkunnarorð konungs vora Kristjáns X.: Guð minn, land mitt og sæmd mín, legg land út sem gjörvalt veldi konungs. Og hinsvegar byggi eg það á spámannlegum orðum skáldsins: Sú þjóð, sem veit sitt hlutverk, er helgast afl um heim, eins hátt sem lágt má falla fyrir kraftinum þeim. Þau orð eiga jafnt við smáþjóð sem stórþjóð. Göngum því öruggir fram undir litum lands vors, litum heiðblámans og mjallarinnar.



Eg skal geta þess í upphafi, að eg er samdóma hv. flutningam. ( L. H. B.) um það, að það mun vera almenn ósk allra eða flestra Íslendinga að eignast sinn eigin fána. Hann skýrði rétt og skörulega frá því, að þetta væri vilji og ásetningur innar íslenzku þjóðar, svo að eg þarf ekki að endurtaka það. Þar sem hann enn fremur talaði um réttmæti þessarar óskar, skýrði hann líka rétt frá. En þegar hann komst út í það, að tala um, hvað framkvæmanlegt væri í þessu efni, þá býst eg Við að þar sé talsverður meiningarmunur. Háttv. þm. skifti málinu þannig, að hann spurði, hvort vér hefðum lagaheimild til þess að hafa íslenzkan fána og þykir mér gott að njóta lagavizku hana í því efni og heyra, að þessar dönsku tilskipanir, sem því gætu verið til fyrirstöðu, hafi ekki verið birtar hér, En þó er það ekkert höfuðatriði. Þær hefði mátt nema úr gildi sem hver önnur lög. Að við getum lögleitt sérfána, ef okkur þykir nokkuð gaman að því, þar er eg honum alveg samdóma, en meiningamunur okkar held eg að liggi aðallega í því, sem háttv. þm. sagði í niðurlagi ræðu sinnar, þar sem hann áleit, að vér gætum ekki lögleitt sér stakan íslenzkan siglingafána. Þar get eg ekki verið honum sammála. Eg tel okkur hafa fulla heimild til þess. Og eg hygg, að það mætti jafnvel sanna út frá hans eigin orðum, þar sem hann var að tala um, að hann gæti ekki stöðu sinnar vegna neitað því að Ísland og Danmörk væri ein ríkiseining, kæmi fram sem ein heild út á við. En það geta bæði löndin fult eins vel, þótt þau hafi sinn fánann hvort. Skal eg þessu til sönnunar benda hv. þm. á það, að Noregur og Svíþjóð komu fram sem ein ríkisheild út á við, meðan þau voru í sambandi, jafnvel þótt þau hefðu sinn fánann hvort. Ríkiseiningin þarf alls ekki að bresta fyrir því. Það er hægt að sýna og sanna, jafnvel þótt maður hafi sömu skoðun um ríkiseininguna og hv. þm. En svo er þar að auki þess að gæta, að þessi ríkiseining er ekki svo til komin, að hún sé lögum samkvæm. Því að við samningana í Kiel 1814, sem allir kannast við, sátu alls ekki lögleg öfl að starfi. Þar voru gerðir samningar milli tveggja málsaðila, sem ekki komu Íslandi neitt við. Þeir gátu ekki fremur skuldbundið Íslendinga heldur en Norðmenn, sem líka gripu til vopna gegn rangindunum, sem þeir voru beittir þá. Þetta nefni eg að eins til þess að sýna fram á, að þessi ríkiseining byggist ekki á löglegum grundvelli. Það er að eins af valdboði og venju, sem haldist hefir í 99 ár. En annars er það ekki þetta, sem eg byggi á, og hefi aldrei bygt á - enda býst eg við því, að við viljum allir fúslega hafa sama konung og Danir, ef þeir að eins vilja kannast við jafnrétti okkar gagnvart þeim bæði í fánamálinu og öðrum efnum. Eg nefni þetta til þess að sýna, að það er ekki að eins á því þrönga sviði, sem hv. þm. hefir markað, sem spurningin um íslenzkan fána fær sitt svar. Hitt blandast mér ekki hugur um, að hvort sem Danir fara með utanríkismál okkar eftir samningi eða samningslaust, þá getum við haft okkar sérstaka siglingarfána og bæði löndin komið fram sem eitt samt gagnvart öðrum þjóðum. Heldur er eg ekki hræddur um það, að vandræði verði úr því að fá viðurkenningu annara ríkja á okkar siglingafána. Þegar Danir segja: þessar tvær þjóðir, sem koma fram sem ein heild, hafa sitt þjóðernistáknið hvor, þá hygg eg, að málið muni auðsótt. Hitt er eg ekki eins viss um, að Danir verði svo fljótir að viðurkenna þenna rétt okkar. Svo kemur aðalspurningin. Hvað erum við bættari með staðarfána, sérfána eða heimafána. Hann getur í sjálfu sér ekki verið annað en feitt svart stryk undir það, að við þorum ekki að heimta þann fána, sem tákni fullveldi okkar. Og jafnvel þótt eg vissi, að þessi siglingarfáni yrði aldrei annað en krafan ein, þá áliti eg samt mikið unnið með því. En með sérfána get eg ekki séð að við stöndum betur að vígi með að fá, fullveldi okkar viðurkent, nema verr sé, því að á þinginu 1911 var hér í þessari deild, af meiri hluta þjóðkjörinna fulltrúa þjóðarinnar, samþykt lög um íslenzkan siglingarfána og skipum bannað að nota annan fána. Mér virðist því rangt að fara að sveigja til núna. Sérstaklega finst mér varhugavert að draga úr réttmætum kröfum okkar nú, eftir 12. Júní, þegar yfirforingi varðskipsins danska braut lög á okkur. Eg get því ekki fallist á frumvarpið, eins og það kemur fram. Við 2. umr. mun eg því leyfa mér að bera fram og tala fyrir þeim brtill., sem eg og fleiri þm. hafa látið prenta og útbýtt hefir verið hér í deildinni. Vona eg þá að samkomulag geti orðið milli okkar og hv. fl.manna og frumvarpinu verði breytt. Það sem eg frekar vildi sagt hafa, mun eg geyma mér þangað til fleiri hafa talað. Eg vildi helzt hlusta á sem flesta, þar sem eg hefi ekki rétt til að tala nema einu sinni enn þá.



Eg ætla mér alls ekki að hefja neinar kappræður um þetta mál. Eg vil lýsa yfir því, að eg er enn þá sömu skoðunar og eg var 1911, að eg álít það liggja fyrir utan valdsvið ins íslenzka löggjafarvalds að fara að semja lög um sérstakan íslenzkan siglingafána. Það getur alls ekki komið til neinna mála, svo að eg verð að skoða þær brtill , sem fram eru komnar við þetta frumv., fremur sem samdar í því skyni að láta í ljósi óskir þeirra hv. þingm., en meiningin sé, að þær eigi að ganga gegnum þingið. Að því er aðalfrumvarpið snertir, þá skal eg taka það fram, að það er álitamál, hvort það liggur fyrir innan það verksvið, sem íslenzku löggjafarvaldi er afmarkað í stjórnarskránni 1874 og í stöðulögunum frá 1871, sem stjórnarskráin byggir á, að ákveða okkur sérstakt flagg, þótt sérflagg nefnist, og þá er ekki hitt síður vafasamt, hvort oss er nokkur slægur í því að eignast slíkt flagg. Eg er samdóma hv. þm. Dal. (B. J.) í því, að lítið muni áunnið í sjálfstæðisáttina með því að samþykkja slíkt frv. Eg vil leiða athygli hv. þm. að því, að það þýðir ekkert að vera að vitna til frumvarpa millilandanefndarinnar til sönnunar því að staðalflagg sé sérmál. Eg heyri að sumir Vilja álykta svo, að með því að í millilandafrumvarpinu stendur, að kaupfáninn út á við skuli vera sameiginlegt mál, þá hljóti fáninn inn á við, staðarflagg, að vera sérmál nú. En það er alveg óheimilt að draga þessa ályktun, vegna þess að frv. 1908 lítur burt frá atöðulögunum, eins og þau væru ekki til, og því “faktiska„ ástandi, sem nú er. Frumv. miðar að því, að sjálfstæð lönd séu að semja um samband sín á milli. Ef það frv. hefði verið samþykt, þá hefði enginn vafi getað leikið á því, að vér hefðum fulla heimild til þess að samþykkja heimaflagg, en úr því svo varð ekki, þá verðum vér nú að hlíta ákvæðum stöðulaganna í þessu efni, og sætta oss við það, að það verði undir Skilningi á ákvæðum þeirra komið, hvort þetta verði talið liggja undir verksvið, það er þau afmarka alþingi með stjórnarskránni, sem á þeim er bygð. Af því að háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) mintist með nokkrum prestlegum orðum á atvikin, sem urðu hér í Reykjavík 12. Júní, finn eg ástæðu til þess að taka það hér fram, að þau mótmæli, sem þá voru hafin af málsmetandi mönnum, má alis ekki skoða sem neina óvild gegn inum löghelgaða ríkisfána. Þvert á móti má fullyrða, að skynbærum mönnum var mjög illa við að farið væri út í öfgar, sem kæmu fram sem óvirðing á fánu. Danaveldis, sem allir þegnar þessa lands eiga rétt og heimtingu á að fá að nota í friði. Eg vil og leiða athygli þeirra manna, sem vilja ræða þetta frv. til framgangs hér í deildinni, að því, að það er réttast fyrir þá að halda atburðunum 12. Júní alveg fyrir utan umræðurnar. Hafi yfirmanni Fálkans yfirsést, þá er það sök við hann, en snertir ekki afstöðu vora gagnvart ríkisfánanum. Þar sem háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) Vildi blanda lotterímálinu hér inn í, þá kemur það enn síður þessu máli við. Eins og eg hefi áður lýst yfir, mun eg skýra frá afdrifum þessa máls í sameinuðu þingi við tækifæri, því að það varðar alla þingmenn jafnt. Og eg er sannfærður um, að meiri hluti háttv. þm. muni þá sjá, að tal háttv. 1. þm. Rvk. um heigulshátt og fleiri vingjarnleg og þingleg orðatiltæki hans út af því máli, eru allsendis rakalaus.



Eg hafði ekki ætlað að taka til máls. Það er hálfleiðinlegt að þurfa alt af að vera. að tyggja upp sömu orðin og sömu röksemdirnar ár eftir ár og þina eftir þing. Í raun og veru nægir að skírskota til þeirra orða og röksemda, sem eg hefi fært fyrir máli mínu, bæði í þingræðum og blaðagreinum. En það, sem kom mér til þess að standa upp, var það, að eg vildi ekki, að ómótmælt stæðu þau ummæli hæstv. ráðherra, að vér hefðum engan rétt til þess að setja lög um íslenzkan fána, þar sem vér höfum meira að segja skýlaus lagafyrirmæli, er heimila oss það. Það er því furða að heyra þau orð af vörum hæstv. ráðherra, sem berlega brjóta í bág Við þau lög, sem Danir hafa sjálfir sett og telja gildandi hér á landi, þ. e. stöðulögin 2. Jan. 1871. Eg veit ekki betur en að það standi þar berum orðum, að »verzlun og siglingar« séu íslenzk sérmál. Getum vér því samþykt hvaða lög sem vér viljum þar að lútandi, því að samkvæmt stjórnarskránni hefir Ísland löggjöf sína og stjórn út af fyrir sig« í öllum þeim málum, er stöðulögin telja sérstakleg málefni« vor. - Eða hvaða skip eru það, sem sigla á milli landa án þess að hafa einhvern fána? Fáninn er ekki annað en partur af skipinu, alveg eins og stýrið, ráin og reiðinn o.s. frv. Vér höfum þannig viðurkenningu Dana sjálfra fyrir því, að siglingafánfáninn sé íslenzkt sérmál. Hitt mega menn á hinn bóginn ekki láta villa sig, að Danir vilja, og hafa æ viljað, að ástandið héldist, sem nú er, þ. e. að danski fáninn sé notaður hér um aldur og ævi. - Hann hefir smeygt sér hér inn með kaupmannaatéttinni, sem til skamma tíma hefir verið aldönsk í anda. Dönum þykir vænt um sinn fána, sem eðlilegt er, og vilja því að hann haldi áfram að blakta hér á landi sem verið hefir, enda hafa og eigi, er stöðulögin voru gefin, gert sér afleiðingarnar í þessu efni ljósár, fremur en hvað »fiskiveiðarnar« Snertir. Af því að þeir hafa til þessa notið þar jafnréttis í landhelgi Íslands, ætlast þeir til þess, að svo verði einatt, gætandi þess eigi, að eftir viðurkenningu sjálfra þeirra í stöðulögunum eru þær Íslenzkt sérmál, og íslenzka löggjafarvaldinu því heimilt að banna þeim og Færeyingum fiskiveiðar í landhelgi vorri, er því þóknast. Það ætti ekki að vera erfitt fyrir íslenzkan lögfræðing, að sannfæra danska lögfræðinga um þetta, og eigi danska lögfræðinga að eins, heldur og hvern danskan alþýðurranninn, og situr því þá - satt að segja - fremur illa á Íslendingum að vilja gera rétt vorn minni en hann er. Hitt væri fremur afsakanlegt, þótt vér færum jafnvel feti lengra í kröfunum, en glöggustu lagafyrirmælin sýndu hann skýlausastan. En að fara jafnvel skemmra en Danir sjálfir hafa viðurkent, sbr. stöðuIögin, ætti eigi að heyrast. Mótspyrna Dana stafar annars yfirleitt ekki af öðru en stórmensku, telja sig mikilmennin, og mega bjóða sér hvað sem er, þegar við þann er að eiga, sem þeir vita sér minni máttar, og er það þó furða, ekki meiri burgeisar en þeir eru sjálfir. Dönum ætti þó að skiljast, að eigi lætur það Danmörku sýnast minni, þó að í erlendum höfnum sjáist blakta tvenns konar fánar, annar rauðhvítur, en hinn bláhvítur, og lúta þó bæði löndin, er fánana eiga, sama konunginum. Annars hefir það aldrei þótt minkun, að sýna þeim veglyndi, sem minni máttar voru, heldur hefir það einatt þótt vottur fagurs og göfugs hugsunarháttar. Eg ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta mál, - hefi að eins komið fram með breytingartill. af því að eg get ekki felt mig við það, að vér löggildum fána, sem að eins væri »heimafáni«, en ekki »verzlunarfáni«, þ. e. fáni, sem vér að eins mættum láta blakta á húsum vorum, en eigi sýna, er út fyrir landsteinana kemur. Væri slíkt sjálfum oss vanvirða, og sí og æ særandi tilhugsun fyrir hvern þann er fáninn er hugþekkur orðinn. Það, að eigi fæst samþykki konungs, getur að sjálfsögðu tafið fyrir málinu um hríð. En þá er að sýna þrautseigjuna því meiri, unz sigurinn er unninn. Hvað því víðvíkur, að íslenzkur fáni þurfi að fá viðurkenningu aunara þjóðerna, þá veit eg ekki, hver venja kann að vera í því efni. En hitt veit eg, að engum kemur það Við, né skiftir það máli, hvaða fána vér Íslendingar viljum nota á skipum vorum. Tilkynning til annara ríkja, að því er gerð fána vors snertir, hlyti því að sjálfsögðu að nægja.



Eg kom með bæði þessi merki hingað, til að sýna blátt á hvítu, að mér er ekki neitt kappsmál, hvernig gerð fánans er. Eg hefi ekkert á móti bláhvíta krossinum, enda hygg eg, að 12. Júní muni hafa gert hann vinsælli en áður. Út af ræðu hv. ráðherra vil eg geta þess, að mér kom, jafnvel af hans vörum, hálfspankst fyrir, að heyra það dregið í efa, að vér getum löggilt staðarfána. Hv. ráðherra hélt því fram, að danski fáninn væri löggiltur hér á landi, en það fer fjarri því; hann er eigi löggiltur nema á skrásettum skipum. Væri hann löggiltur á landi, mundi hv. ráðherra láta draga bláa fánann niður af stöngunum hér? Hv. ráðherra má eigi láta sér slik orð um munn fara, hvorki sem ráðherra, né sem löglærður maður. Hv. ráðh. Var sammála hv. þm. Dal. (B. J.) um það, að lítið eða ekkert áynnist með lögleiðingu sérfána; hún væri nánast leikur; en það er ekki rétt. Ef vér samþykkjam frumv., getur danski Fálkaforinginn ekki tekið fána vorn af meinlausum bátum á höfnum inni og því síður nokkur amast við honum á landi, enda mundi hv. ráðherra þá ekki síður leggja lögreglustjórum sínum fyrir að verja bláhvíta fánann, heldur en rauðhvíta flaggið. Annað hitt, að bláhvíta fánanum mundi fjölga mikið, væri hann löggiltur, því að nú skirrast margir við að nota hann, af því hann er ekki löggildur. Máske verður nokkuð örðugt að fá staðfestingu h. h. konungs, en eg býst samt við, að hv. ráðherra væri innanhandar að fá frumvarpið staðfest. Það er algerlega rangt, að millilandafrumvarpið komi oss ekki að liði hér. Samkvæmt upphafi 2. m.gr. nefndarálitsins á bls. XIV, sbr. 8. lið 3. gr. frv. er heimflaggið ekki sammál, og það fer að minsta kosti ekki vel á því, að ísl. þingmenn skuli bæði nú og í stj.skr.málinu vera að bísa við að kenna Dönum, hvernig þeir eigi að þrengja kostum vorum. Danir sjálfir eiga sér flaggmál. Margir þeirra beztu manna halda fram rauðu og hvítu litunum í Suður-Jótlandi. Það mun því tæpast þurfa að óttast að þeir sýni okkur ósanngirni, þar sem líkt er ástatt hér og þar. Nái frumv. ekki ataðfestingu konungs. býst eg við, að það verði einhverju öðru að kenna, en mótspyrnu Dana, verði einhverju líku að kenna og lotteríslysið, sem eg annars ætla eigi að ræða hér að svo stöddu. Annars stoðar ef til vill ekki að ræða málið mikið. Eg tók eftir, að hv. ráðherra hafði lík ummæli um það og stjórnarskrármálið, að það mundi ekki komast út úr þinginu, og mun hann þar hafa átt við hv. Efri deild sína, en meðan deildirnar eru tvær, verður hvor deild að taka meira tillit til sín en hinnar, enda óvíst að hv. Efri deild fylgi hv. ráðherra. gegnum þykt og þunt. Eg vil ekki kappræða breytingartill. að Svo stöddu máli, ætla að eins að taka fram, að eg er samþykkur hv. ráðherra í því, að vér höfum ekki vald til að löggilda Siglingarfána, svo sem eg sagði skýlaust í 1. ræðu minni. Annars getum við hv. flutningsmenn rifist um þetta í nefndinni, því eg býst við að málinu. verði sýndur sá sómi, að það serði sett í nefnd. Oss hefði verið innanhandar að löggilda siglingarfána á sínum tíma, ef millilandanefndarfrumvarpið frá 1908 hefði náð fram að ganga. Það hefði farið öðruvís bæði um þetta mál og annað, ef háttv. þm. Dal. (B. J.) hefði þá skilið orðið »Suverænitet«, eða hampað því og öðrum öfgum ögn minna. Eg leyfi mér að svo mæltu að stinga upp á því, að málinu sé vísað til 5 manna nefndar að umræðum loknum.



Það hafa nú bæði lærðir menn og lögfróðir rætt um þetta mál, og það kaun að virðast nokkuð djarft af mér, að vera að minnast á það. - En það vill nú svo til, að ekki eru allir Sammála, og geta því ekki allir haft rétt fyrir sér. Máske hafa einhverjir það, en eg hefi ekki getað komist að raun um að svo sé. Ég held helzt að þeir allir hafi að nokkru leyti rangt fyrir sér. Mér finst lítil ástæða til, að vera að gera þetta mál að löggjafarmáli, því eg sé ekki annað en að okkur sé heimilt að nota hvern þann fána heima fyrir, sem okkur þóknast, án löggjafarsamþyktar. Get eg eigi séð ástæðu til að vera að gera þetta að lögum, fyr en vissa er komin fyrir því, að þjóðinni sé innilegt áhugamál að fá þennan fána löggiltan. Mér finst vera líklegasti vegurinn, að samþykkja þingsályktunartillögu um, að skora á stjórnina, að láta listamenn koma fram með tillögur um þá fánagerð, sem þeir álitu hentugasta. Síðan væru fánagerðirnar bornar undir kjósendur, og þeir greiddu svo atkvæði um, hverja fánagerð þeir vildu hafa. Það er með þetta mál, sem önnur, að það hefir meira en eina hlið. Eg álít varhugavert að samþykkja lög, sem gætu stuðlað að því, að við yrðum álitnir pólitískir afglapar. Það þykir mér hætt við, að gæti komið fyrir, ef þingið færi nú að setja lög um siglingarfána, eins og sambandinu milli landanna nú er háttað. Mér finst töluvert óviðfeldið að samþykkja vissa gerð á flagginu, fyr en Vissa er fyrir, að þjóðin muni sætta sig við þá gerð. Hvernig aðrir líta á þetta mál, er mér ómögulegt að segja, en eg fyrir mitt leyti hefi þá skoðun, að ánægjulegt væri, ef mikill meiri hluti þjóðarinnar gæti orðið ásáttur um eina gerð. Háttv. þm. Dal. (B. J.), sem að sjálfs sín dómi mun vera sé bezti Íslendingur, er nokkurn tíma hefir uppi verið, eða muni verða, lét í ljós, að sérfáni væri ekki mikils virði. Er eg honum fyllilega samdóma í því, og fer svo ekki fleiri orðum um þetta mál að þessu sinni.



Nú hafa allir flokkar talað um þetta mál, nema bændaflokkurinn. Síðasti ræðumaður talaði af hálfu stjórnarflokksins, enda kom mér ræða hans ekki á óvart eftir að hafa heyrt ræðu hv. ráðherra. Gat hér um bil gert mér íhugarlund, hvernig syngja mundi í bjöllunni þeirri. Hv. þingmaður er auðsjáanlega á móti því að Íslendingar eigniat fána, en brestur líklega þrek til að láta það hreint uppi. Sé tilgáta mín rétt, væri miklu karlmannlegra af honum að koma hreint til dyranna og draga sem fyrst um á frumvarpinu, svo sem með rökstuddri dagakrá. En líklega hefir gleymst að samþykkja þetta á flokksfundi stjórnarmanna í gær, eða ef til vill þykir ekki kominn tími til að kasta gærunni. Annars er háttv. þm. Ak. (M. gr.) ekki í sérlega góðu samræmi við kjósendur vina í þessu máli. Því til sönnunar vil eg leyfa mér að lesa upp fáein orð úr þingmálafundarsamþykt á Akureyri. Þau hljóða svo: »Fundurinn skorar á Alþingi, að löggilda þjóðernisfána fyrir Ísland« Tillaga hv. þm. um að fá listamenn til að gera uppástungur um gerð fánann, er ekki annað en tilraun til að draga málið á langinn um óákveðinn tíma.



Eg ætla að eins að víkja örfáum orðum að hv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.). Vil eg fyrst lýsa yfir því, að eg var alls ekki á flokksfundi í sambandsflokknum í gær, og get eg vel fært sönnur á það. Þessi ummæli hv. 1. þm. Rvk. fara því langt yfir mark, og verða að falla niður sem dauð og ómerk. Eg hefi enga »Instruktion« haft í þessu máli, og skil eg eigi, hvaða ástæður hv. þingmaður hefir haft til að væna mig um það: Hitt skil eg, að hann vilji hafa einkaleyfi til að tala og starfa í þessu máli, og kæri sig ekki um, að eg sé að þvælast fyrir honum. Hvað viðvíkur vilja kjósenda minna, lýsti eg yfir því, að eg fer eingöngu eftir mínum eigin vilja og því sem eg hef sagt við kjósendur á fundum. Eg held því sömuleiðis fram, að sú skoðun, sem eg hefi látið í ljósi hér, fari alls ekki í bága við fundarsamþyktina á Akureyri. Mun eg svo ekki ræða meira um þetta mál að sinni.

Bjarni Jónsson Hæstv. ráðherra lét í ljósi, að löggilding fánans lægi fyrir utan verksvið þingsins. Leiði eg hjá mér að svara því, þar eð háttv. þm. N: Ísf. (Sk. Th.) hefir svarað því að fullu; sýndi hann fram á, að jafnvel Danir hafa lagt þann skilning í málið, þá því fremur ættum við að gera það, sem rétt rök viljum. Það hefir verið minst á gerð fánans og vil eg leyfa mér í fám orðum, að benda á, hversu varhugavert það er, að fara nú að breyta til. Fyrir þrem árum var hann samþyktur á 30 þingmálafundum og síðan hefir bæði gerðinni og litnum vagið fylgi. Menn eru nú farnir að unna þessum fána, sýndi það sig bezt þann 12. Júní, þegar jafnvel mótstöðumenn hans urðu svo reiðir, að þeir eigi vilja sjá þann dag, er hann verði slíku ofbeldi beittur oftar. Eg vil benda mönnum á, hversu hættulegt það er, að vera að rugla menn og villa í þessu máli, eins og nú er komið. Þó einstaka menn hafi haldið því fram, að þetta væri Krítar fáni, þá nær það engri átt, enda er Krít nú komin undir yfirráð Grikklands. Þótt grískir herfánar kunni að vera svipaðir, kemur það ekki málinu við, þar sem þetta er siglingafáni. Þá kem eg að hv. þm. Ak. (M. gr.), sem var svo vænn að segja mér álit sitt á sjálfum mér. Okkar á milli sagt, hefi eg aldrei lagt ilt til hans, og aldrei brugðið honum um hroka eða gorgeir, en eg vil minna hann á máltækið: kallaðu á haustið og það kemur. Við erum hittir, en ekki skildir, og þó að eg sé ekki mikill fyrir mér, mun samt hv. þm. Ak. ekki veita af að hafa munninn fyrir neðan nefið, ef hann vill etja kappi við mig. Sami þingmaður hélt því fram, að Íslendingar mundu verða taldir afglapar í stjórnmálum, ef þeir samþyktu fánamálið. Norðmenn gáfu út lög um fána og urðu að þola, að hann væri hvað eftir annað tekinn af þeim og þeir sektaðir fyrir að nota hann. Þeir óttuðust ekki að þeir yrðu kallaðir pólitískir afglapar, þótt þeir rynnu ekki frá öllum sínum kröfum við fyrsta mótbyr. Það sem háttv. flutnm. ( L. H. B.) tók fram gagnvart hv. þm. Ak. var hárrétt. Sú tillaga, sem samþykt var á Akureyri og hér var lesin upp, felur í sér það sama og breytingartillögur okkar. Ef háttv. þm. veit ekki, hvað við er átt með þjóðernisfána, get eg vísað honum á bók, þar sem hægt er að sjá glöggar og skýrar upplýsingar um það atriði. Ef hann sér það svart á hvítu, þarf hann ekki að halda að það sé alt gorgeir og mont úr mér. Hann getur flett upp bls. 106 í Das Völkerrecht eftir háskólakennara Franz von Liszt, og ef hann vill fá fyllri upplýsingar, getur hann flett upp á bls. 200 í sömu bók. Þar getur hann séð að verzlunar- eða siglinga-fáni er sérstaklega þjóðernistákn. Þess vegna er sjálfsagt fyrir hann, ef hann vill vera í samræmi við kjósendur sína, að fallast á breytingartillögur okkar og greiða þeim atkvæði. Þó að hv. þingmaður sé svo hugaður, að hann hræðist ekki kjósendur sína og að því kann honum að verða mikill sómi - er mér þó nær að halda, að hann hafi gert þetta af brjóstgæðum. Hann hefir viljað sanna, að til væri þó maður, sem mér væri lakari. Og ef svo er, þakka eg honum fyrir brjóstgæðin. Eg get ekki látið vera að minnast á það, sem háttv. flutningsm. talaði til mín. Hann sagði að þetta mál mundi horfa öðruvís við, ef eg hefði vitað, hvað “suverenítas„ var árið 1908. Eg þori ekki að meta mig til jafna við háskólakennara í lögfræði og þess vegna vil eg bera fyrir mig orð annars háskólakennara í sömu grein. Bók sú eftir hann, er eg vitna til, er reyndar skrifuð 1911, en eg býst þó ekki við, að hann hafi hagað sér á; nokkurn hátt eftir skoðunum mínum 1908. Hann telur heyra undir suverenítas: jus legationis, jus foederum et tractatuum og jus belli et pacis. En mér er spurn, hvar er hægt að finna nokkurn snefil af þessu í frumv. millilandanefndarinnar 1908 ? Annars vil eg geyma kappræður við háttv. flutningsm. um þetta mál þangað til síðar, ekki þangað til í nefndinni, því að eg býst ekki við að hafa þá ánægju, að sitja þar með honum. En einhverntíma mun gefast tækifæri til, að víkja að þessu nánara. Eg vil einungis taka það fram, að eg þekki vel og skildi rétt 1908, hvað “suverenítas„ merkir. Það veit eg að háttv. flutnm. hefir líka gert, en hvort hann hefir farið eftir því, sem hann vissi réttast, - það veit eg ekki. Áður en eg sezt niður, vil eg taka það fram aftur, að ef farið verður að lögleiða sérfána, staðarfána eða heimafána, eða hvað það er kallað, þá verð eg að skoða það háðung fyrir land og þjóð. Það yrði einungis til að sýna, að við getum ekki haft fána sem táknar fullveldi okkar. - En þann fána vil eg hafa og engan annan. Það er háðung, að setja það í íslenzk lög, að danskan fána skuli hafa á hverri íslenzkri fleytu, hvar um höf sem hún fer, og að hvaða landi sem hana ber, til þess að sýna að við teljum okkur danska þjóð. Og þá er ástæðulaust, að hafa hér heima fána með Þórshamri eða hvítum krossi í bláum feldi. Til þess þurfum við heldur engin lög. Það var rétt hjá háttv. þingm. Ak., enda hefir háttv. flutningsm. sannað rækilega, að engin lög eru því til fyrirstöðu.



Eg ætla að eins að staðfesta skýrslu háttv. þm. Ak. um það, að hann var ekki á fundi Sambandsflokkanna í morgun, er þetta mál var þar til meðferðar. Á flokksfundinum var það talið sjálfsagt, að málið yrði sett í nefnd og komu menn sér saman um, hvaða mönnum flokkurinn skyldi koma að í nefndina. Afhenti eg forseta þegar í byrjun fundarins lista með nöfnum þeirra manna.

Pétur Jónsson Háttv. flutningamaður, sem hélt mjög skýra og skörulega ræðu til framsögu þessa mála, hélt því fram í henni, að það ætti að standa ofar öllum flokkum. En í síðari ræðu sinni taldi hann þó á fingrum sér raddir flokkanna, eins og engar skoðanir né tilfinningar gætu verið til, nema skoðanir og tilfinningar flokkanna. Það ber víst að skilja svo, að háttv. flutningsm. telji sig ofar flokkunum í þessu máli, en hafi hins vegar ekki svo mikið traust á öðrum mönnum, að þeir geti áttað sig á því nema í flokkum. Hann saknaði þess t.d., að bændaflokkurinn hefði ekki látið til sín heyra. Eg ímynda mér, að bændur muni ekki flana að því, að ræða þetta mál. Bændaflokkurinn getur enga sérstaka rödd látið til sín heyra, því að hann hefir enga sérstaka afstöðu tekið í því, aðra en þá að kjósa nefnd. Þetta get eg sagt fyrir hönd bændaflokksins, þó að eg hafi ekki verið kosinn neinn málsvari hans, hvorki í þessu máli né öðru. Eg get sagt fyrir mitt leyti, að á mér hefir það ekki sannast, að nokkrir fánalitir hafi brent sig inn í mig, enda var eg ekki hér 12. Júní. Síðan eg man eftir mér, hefir mér ávalt verið fremur lítið um Dannebrog. Það er að vísu fallegt flagg, en við það loða þó þær endurminningar, að mér getur seint orðið vel við það. Sama er að segja um stúdentaflaggið. Það er líka fallegt flagg, en þó eru tengdar við það fremur leiðinlegar endurminningar.  (Bjarni Jónsson: Það er skrítið)  . Fánamálið hefir verið notað eins og margt fleira, sem í sjálfu sér er gott, til eiturbyrlunar með þjóðinni til þess að koma af stað æsingum, góðum málum til skaða.  (Bjarni Jónsson: Hvaða mál voru það ?)  . Það skilja allir, þó að eg segi ekki meira. Eg ætla mér ekki að skýra frá því, hvernig eg muni haga mér gagnvart þessu frumvarpi. Að eins skal eg geta þess, að mér þykir viðkunnanlegri aðferðin, sem háttv. þm. Ak. stakk upp á, heldur en að þröngva upp á menn merki félags hér í Reykjavík, sem engin trygging er fyrir að fólk vilji hafa.



Eg þakka háttv. þm. Ak. (M. gr.) og háttv. þm. -N: Múl. (Jóh. Jóh.) fyrir þær upplýsingar, að Sambandsflokkurinn hafi enga ákvörðun tekið í þessu máli. Mér þótti vænt um að fá að vita, að flokkurinn er þó hreinn af því. En eftir orðum hv. ráðherra og fyrri ræðu háttv. þm. Ak. (M. gr.), var full ástæða til að ætla, að flokkurinn mundi leggjast fast á móti frumv., enda ekki séð fyrir leikslok enn. Sömuleiðis þakka eg háttv. þm. S.Þing. (P. J.) fyrir þá yfirlýsingu, að Bændaflokkurinn hefir enn svo óbundnar hendur um málið, að hann ætlast til að það fari til 2. umr. og síðar í nefnd. Það sannast á okkur flutningsmönnum, að “litlu verður Vöggur feginn„. Viðvíkjandi háttv. þm. Dal. (B. J.) skal eg geta þess - þó að ekki ætti að þurfa að minna hann á það, jafn víðreistan mann og Austmannakæran - að það stóð öðruvís á fyrir Norðmönnum þegar þeir áttu í fánabardaganum við Svía, heldur en nú stendur á fyrir okkur. Norðmenn þurftu ekki annað en að samþykkja fánamálið þrjú þing í röð til þess að fá því framgengt. Slíkt ákvæði er ekki í okkar stjórnarskrá, enda sakna eg þess líka í stjórnarskrárfrumv. háttv. þm. Dal. Um Liszt og aðra rithöfunda vil eg ekki þrátta við háttv. þingmann hér. Eg vil að eins benda honum á, að haustsemester háskólans byrjar 1. Oktbr., og ætti hann þá, verði hann þá ekki önnum kafnari við viðskiftaráðunautsstörfin en hann hefir verið upp á síðkastið, að leita fræðslu til háskólakennarans í stjórnlagafræði, heldur en að leita hennar í þingmannssæti Reykjavíkur. Þriðja mótbáran, sem hv. þm. hreyfði, Var sú, að það væri oss til háðungar, að lögleiða sérfána. Þá “háðung„ hefir þó jafnvoldug þjóð og Prússar, sem eru nú 40 milljónir, látið sér lynda. Þýzku sérríkin hafa sameiginlegt flagg að siglingafána, þýzka ríkisflaggið, láta sér nægja að flagga með sérfánanum heimafyrir. Veit viðskiftaráðunauturinn ekki þetta? Hann sagði að við værum einráðir um að taka okkur siglingafána. Hann hefði getað sagt og átt að segja, að vér hefðum átt kost á að ráða flaggi voru sem öðru, sem sé ef vér hefðum borið gæfu til að taka millilandafrumv. En nú lifum vér að framkvæmdinni til undir stöðulögunum, og það skilur. Eg held eg geti sagt það, án alls sjálfshóls, að hann geti fengið betri fræðslu um réttarstöðuna og fleira heldur en hann virðist nú eiga, ef hann leitar háskólans, annaðhvort til mín eða „kollega“ minna.



Það er að eins stutt athugasemd, sem eg vildi gera við ræðu háttv. þm. S.-Þing. (P. J.). Hann sagði að sig snertu óþægilegar endurminningar, sem bundnar væru við bláhvíta fánann, af því að fánamálinu hefðu verið samfara svo miklar æsingar. En það er ekki rétt, að kalla það æsingar, þó að menn fylgi því máli eindregið fram, er þeir hafa áhuga á. Þegar svo er, þá er það ekki nema eðlilegt, að menn lýsi skoðunum sínum fyrir almenningi, og reyni sem unt er, að beita afli röksemdanna, og lýsa þá og jafnframt skoðunum þeirra, er á móti mæla, og hreki þær, sem föng eru. Kalli háttv. þm. S.-Þing. þetta æsingar, þá eru það þær æsingar, sem hjá verður eigi komist, og þegar andmælunum er þannig háttað, að véfengd eru réttindi Íslendinga, þ. e. véfengt, að íslenzkt löggjafarvald hafi rétt til þess að lögleiða sérstakan fána, þá er sízt að furða, þótt baráttan geti orðið nokkuð hörð, eða þótt mönnum sárni það, er sannleikanum og réttinum er mótmælt. Á því mega menn ekki hneykslast, enda baráttan einatt skilyrði þess, að sigurinn verði, fyr eða síðar, unninn. Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) sagði, að betur hefði nú verið ástatt, ef frumv. millilandanefndarinnar frá 1908 hefði eigi verið hafnað; en þetta er fjarstæða. Því að - eina og háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir tekið fram - fór því svo fjarri, að tillögur meirihluta millilandanefndarinnar trygðu Íslandi fullveldi, að þar var þvert á móti öllu fullveldi skýrt og skilmerkilega afsalað, þar sem fela átti Dönum hermál, utanríkismál o. fl., er vera skyldi í þeirra höndum um aldur og ævi. Með því að ganga að þessu, hefðu Íslendingar svift sig öllu fullveldi, að því leyti sem nokkur þjóð getur fullveldinu svift sig, því að segja má um það, sem um hvern annan siðfræðilegan rétt vorn, að það sé í raun og veru alóafsakanlegt. Þó að einhver segi: “Þú mátt slá mig, þú mátt ljúga á mig„, eða því um líkt, þá er réttur hann þó æ engu að síður sá, að vera sá sem eigi er barinn, eða eigi er álygum beittur o. s. frv.; það er hinum þó eigi ábyrgðarlaust að beita hann inu illa. Eða á eigi vor kvöl, eða sársauki, einnig að vera kvöl, eða sársauki, öðrum ? Engum því heimilt að gangast undir kvöl eða réttartröðkun í sinn garð, og baka svo öðrum, með eiginni kvöl, kvalir. Alveg eins er því þá og háttað, að því er til þjóðarsjálfstæðisins kemur, að þar er þá og um þann rétt að ræða, er þjóðerni hverju æ er al-óafsalanlegur, enda Dönum, sem öllum, æ skylt, að þrá eigi að eins eigið þjóðarsjálfstæði, heldur og annara, og þola það eigi fremur - en enda enn síður -, að annara réttindum sé traðkað, en Þeirra eigin.



Þetta frumv. er fram komið samkvæmt beiðni kjósenda. Það var samþykt á fundi í kjördæmi okkar, að verja þessu fé, sem orðið hefir að ásteytingarsteini hér í þinginu að undanförnu, í þarfir sjávarútvegarins. Og það virðist vera eðlilegt að verja þessu fé að einhverju leyti til að vernda íslenzka sjómenn fyrir yfirgangi útlendinga. Það vildi svo til, þegar þetta frumv. var prentað, að í háttv. Ed. kom fram annað frumv. líks efnis, um að stofna sjóð til strandvarna. Ef við hefðum vitað þetta, hefðum við sjálfsagt borið okkur saman við flutningsm. frumv. í Ed. En eg geri ráð fyrir að nefndirnar í báðum deildum vinni saman og sjóði saman úr báðum frumv. eitt frumv., sem nefndirnar koma sér saman um. Okkur flutningsm. og öðrum, sem um sjávarmál hugsa, hefir þótt það eðlilegt, að sektir fyrir ólöglegar fiskiveiðar rynnu til eflingar sjávarútvegarins, og ekki sízt eins og frumv., sem fram er komið í Ed., fer fram á, til varnar landhelginni. Eg sé ekki ástæðu til að ræða þetta nú, en býst við að það verði tekið til íhugar í væntanlegri nefnd, og leyfi mér þá að stinga upp á, að kosin verði 5 manna nefnd, sem beri sig svo saman við Ed.-nefndina.  (Sig. Sigurðsson: Má ekki vísa því til nefndarinnar, sem kosin var í gær 2)  . Jú, eg felst á það.



Frv. þetta, sem við höfum leyft okkur að leggja fyrir háttv. deild, er fram komið eftir sanngjarnri ósk héraðsbúa í því læknishéraði, sem farið er fram á að stofna. Eg nefni það nú þegar læknishérað, því að það hefir áður verið skipað sérstökum lækni, en var svo svift honum aftur. Kjósarhérað var stofnað með sömu ummerkjum og nú er farið fram á í lögum 13. Okt. 1899, en var svo aftur af numið með lögum 16. Nóv. 1907. Þá var læknirinn tekinn af Kjósarbúum og þeim ætlað að vitja læknis til Hafnarfjarðar. Má vera að þessu hafi valdið, að þá hafi ekki verið eins margt um lækna og nú. Að eina var þeim sýnd sú líkn, ef líkn skyldi kalla, að héraðslækninum í Rvík var gert að skyldu, að vitja þeirra við og við. En þetta var í rauninni sama sem að svifta þá allri læknishjálp, því að héraðslæknirinn í Reykjavík hefir, eina og kunnugt er, alt of miklu að sinna til að geta tekist á hendur langar ferðir upp um sveitir. Aðfarirnar við þetta læknishérað eru eins dæmi í sögu læknaskipunarinnar. Annarstaðar hefir ávalt verið stefnt að því að gera fólkinu sem auðveldast um að leita sér læknishjálpar, en þessum hreppum er gert það miklum mun örðugra en áður var. Eg sé svo ekki þörf á að fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en vona að háttv. deild sýni því þá sanngirni að vísa því til 2. umr. Svo leyfi eg mér að stinga upp á að kosin verði 5 manna nefnd til að íhuga frv. að lokinni þessari umr.



Því hefir verið haldið fram af þjóðinni og þingm., að óhæfa væri að fjölga embættum fram yfir það sem er, heldur bæri að fækka þeim. En landsmenn hafa ekki verið sjálfum sér samkvæmir í þessu, því að á mörgum undanförnum þingum hafa legið fyrir óskir um stofnun nýrra læknishéraða. Eg fyrir mitt leyti mun greiða atkv. með stofnun nýrra læknishéraða, ef þau hafa þau skilyrði, sem nauðsynleg eru til þess að þau geti þrifist. Í fyrsta lagi, að þörfin sé brýn. Í öðru lagi, að ekki sé klipið svo mikið af nágrannahéruðunum, að læknar í þeim verði fyrir verulegum tekjumissi og í þriðja lagi, að héruðin séu svo fólksmörg, að læknirinn geti lifað af aukatekjunum í viðbót við hin fastákveðnu laun. Eg veit ekki, hvort héraðið, sem farið er fram á að stofna í þessu frv , hefir þessi skilyrði. Mér finst því sjálfsagt, að það sé athugað í nefnd, því að ef til vill koma fram fleiri frumv. líks efnis, sem sama nefnd gæti þá fjallað um. Því hefir verið haldið fram, að landssjóður þyldi ekki útgjöldin, sem fljóta af fjölgun embætta og hækkun embættismanna launa. Hér er ólíku saman að jafna, þar sem þjóðin sjálf biður um aukin útgjöld, þegar um stofnun nýrra læknishéraða er að ræða, en í launahækkunnarfrumvörpum stjórnarinnar eru það, þeir, sem launin þiggja, embættismennirnir, sem fara fram á hækkunina; á þessu er mikill munur. Breytingar, þær sem þegar hafa verið gerðar á læknalögunum frá 1907, sýna, að þau lög eru ekki vel úr garði gerð, og er því ekki vanþörf á að athuga vandlega þær kröfur, sem fram koma frá landsmönnum um breytingar á lögunum. Eg leyfi mér að styðja till. háttv. síðasta ræðumanns um 5 manna nefnd að lokinni umræðu.



Eg bjóst varla við, að háttv. þm. Snæf. (H. St.) styddi að því að setja þetta mál í nefnd. Eg ímyndaði mér, að hann væri svo kunnugur, að hann vissi, að engin von er um að fá lækni í þetta hérað. Læknirinn, sem var þar áður, fór þaðan af því að hann hafði þar svo að segja ekkert að gera, og þar af leiðandi sama sem engar aukatekjur. Treystist hann því ekki til að komast þar af, og er þetta þó mjög nýtur læknir. Mig furðar á því, að menn skuli vera að hugsa til að stofna ný læknishéruð meðan hrein vandræði eru eru að fá lækna í þau héruð, sem þegar eru stofnuð. Nú eru laus eða sama sem laus 7 læknishéruð, og engi von um að fáist í ár meira en tveir nýir læknar. Meðal lausra læknahéraða eru Hróarstunguhérað og Axafjarðarhérað, þar sem þó allir viðurkenna að þörfin sé mikil. Dalahérað er nú að losna, og hefir verið talað um að skifta því í tvent. Væri það gert mundi Dalasýsla líklega verða læknislaus. Ef fara ætti að óskum landsmanna um að stofna ný læknishéruð, þá þyrfti um leið að bæta kjör lækna, svo að héraðslæknisembættin þætti aðgengileg. Það er spá mín, að þótt þetta frv. næði fram að ganga, þá mundi héraðsbúar engu verða bættari.

Flutningsm. (Kristinn Daníelsson) Háttv. þm. Snæf. (H. St.) mintist á, að það Væri vilji þjóðarinnar að embættismönnum yrði fækkað, og er það að vísu rétt, en eg Verð þó að segja, að hvað læknaembættin snertir, þá eru þau undantekin frá þeim þjóðarvilja. Þjóðin er að eins á móti óþörfum launahækkunum og stofnun óþarfa sýslana. En í sjálfu sér er það vottur um framför, ef starfsmönnum á nýjum sviðum fjölgar í landinu. Þar sem talað var um, að læknar gætu ekki lifað í þessum héruðum, sem verið væri að stofna, þá er það sök þeirra manna, sem síðar vilja taka embættin að sér. Eg átti sízt von á að háttv. þm. Vestm, (J. M.), svo góður maður sem hann er, vildi hafa sig til að mæla á móti nefnd. Annars hnigu orð hans helzt að því, hve örðugt væri að fá menn í embætti. Eg álít nú þvert á móti, að viðkoman á læknum hér frá háskólanum sé og verði svo mikil, að þeim örðugleikanum verði úr vegi rutt. Eg vænti svo góða af inni háttv. deild, að hún sýni þessu máli sömu velvild og slíkum málum hefir oft verið sýnd hér áður, og fyrst og fremst að hún kjósi nefnd í málið til að athuga það nánara.



Það er alveg þýðingarlaust að hleypa þessu máli lengra, svo framarlega sem deildin hugsar sér þá ekki að láta héraðið standa læknislaust lengi fyrst um sinn, ellegar það getur ekki verið nein önnur meining með að samþykkja þetta frv., en sú, að taka lækni frá einhverju öðru héraði og setja í þetta. Það getur verið að það þyki sanngjart t. d. að taka eina lækninn, sem til er í Norður-Þingeyjarsýslu, og flytja hann suður í gjós, svo læknishéruðin í N.-Þ. standi bæði auð. Það er líka annað hérað læknislaust í Þingeyjarsýslu, Höfðahverfishérað. Það hefir ekki verið hikað við að taka af okkur lækna og setja þá niður, þar sem mannslífin eru metin mikið meira en þar norður frá. Þessi sífelda fjölgun á læknishéruðum er hreinasta glapræði á meðan skortur er á læknum, og er sjálfsagt að láta nú staðar nema.



Eg skal leyfa mér að benda háttv. þm. S -Þing. (P. J.) á, að þetta mál var fyrir þinginu 1912. Þá var beðið um 6 ný læknishéruð og voru þær beiðnir allar fengnar sömu nefndinni til athugunar. Nefndarálitið ber það með sér, að nefndin hefir komist komist að þeirri niðurstöðu, að fylsta þörf sé á fjölgun læknishéraða. Það getur vel verið að enn þá sé skortur á læknum. En þeim fjölgar. Það kemur af sjálfu sér með því að þeir menn, sem ganga skólaveginn, leggja stund á það nám, sem þeir sjá að verður þeim lífvænlegt. Þó engir læknar bætist við eitt árið, þá geta margir bæst við næsta ár. Og þó að læknishérað sé skapað, þá liggur engin skylda á stjórninni, að setja lækni í það, ef enginn læknir er til. Þessvegna er engin ástæða til að amast við stofnun þessa nýja héraðs, og eg skil ekki í því að nálega sama þingið, sem áður hefir verið hlynt fjölgun læknishéraða, færi nú alt í einu að snúa Við blaðinu og gera þvert ofan í það, sem það hefir áður gert. Það væri skiljanlegt, ef um væri að ræða nýtt þing með flestum nýjum þingmönnum. Það virðist vera sjálfsagt að láta þetta mál ganga í nefnd; sennilega koma nú aftur fram beiðnirnar frá 1912 og mætti þá vísa þeim til sömu nefndar.



Eg skal bæta því við það sem eg sagði áðan, og gleymdi þá, að eg hefi átt tal við landlækni um þetta mál, og sagði hann, að með sömu Viðkomu lækna og hingað til og með litlum afföllum, þá yrði ekki hægt að skipa læknum öll læknihéruð fyrir 1920, og gerði ekki ráð fyrir því þó, sem læknaefni kynnu að snúast frá læknisstöðu hér.



Án þess að eg vilji á nokkurn hátt binda atkv. mitt, þá verð eg að láta í ljósi, að eg álít það ekki nema sjálfsagða kurteisi við flutningsmenn að setja nefnd í málið. Skilaboðin frá landlækni ættu ekki að verða því til fyrirstöðu. Eg leyfi mér að styðja nefndarsetningu.



Vér flutningsmenn höfum hér leyft okkur að koma fram með þingsályktunartill. þessa, til þess að íhugað verði hvað unt er að gera fyrir Landabankann og Veðdeildina. Það hefir ekki þótt ástæða til þess, að koma nú beint fram með sérstakt frumv. af bankans hálfu, heldur að fela þinginu að ráða fram úr hvernig bezt ætti að sjá hag hans borgið, samkvæmt þeim upplýsingum, sem væntanleg nefnd útvegaði sér og við getum gefið. Það er kunnara en frá þurfi að segja, hve brýn nauðsyn er á því, að veltufé bankans verði aukið, þar sem það hefir verið óbreytt alla tíð, að kalla má, síð 1885. Að vísu var bætt seðlum við stofnféð, svo að það varð 750,000 kr., en við það hefir líka setið. Síðan hefir atvinnuvegum fjölgað í landinu og þeir vagið óðfluga, en fátækt land, sem er í framþróun þarf einmitt peninga og lánstraust, annars hætta framfarirnar. Það mundi nú margur halda, að stofnféð, þessi 3/4 milj. kr., hefði getað verið í veltu, og hefði eigi mátt minna vera, og að það hefði verið kvaðalaust. En því fór þó fjarri. Alt féð er nú í konunglegum “obligationum„, í stað þess að vera veltufé, en vextir af þeim ekki nema 31/2 %. Auk þess leggst á 2% skattgjald, og ennfremur kostnaður við flutning frá Danmörku, rentur og “Provision„, er samtala verður 1/4% af seðlafúlgunni allri, sem flutningur seðlanna hefir í för með sér milli landa. Hagur bankans af seðlunum gat því ekki orðið nema um 9 þúsund kr. á ári, í staðinn fyrir um 46 þús., hefði seðlaupphæðin verið kvaðalaus, og ekkert hefir hann haft til að verzla með nema lánafé. Hann hefir fengið 2 milj. kr. að láni, og af því á nú að fara að borga á næstu árum 100 þús. kr. á ári, og sömu upphæð á hverju ári úr því. Þess vegna verður að auka veltuféð, ef bankinn á að geta komið að nokkru gagni framvegis. Samkv. reglugerð á nú bankinn að hafa í verðbréfum um 1/2 milj. krónur í veði fyrir veðdeildum og annað eins fyrir sparsjóðnum. Þetta er in upphaflega stofnfjár-upphæð tvöfölduð, og er það tilfinnanlegur baggi, ef landsjóður leggur ekki fram fé. Annars ætti eg ekki að þurfa að hafa mörg orð um þetta nú, með því að bankastjórnin hefir þegar í vetur sem leið séð fyrir því að semja skýrslu um alt ástand bankans og senda hana öllum þingmönnum. - Allir kannast við, að atvinnuvegirnir séu að vaga og þurfi stuðnings við, og til þess liggur ekki önnur greiðari leið en efling Landsbankans. Eg sagði áðan, að hér lægi ekki fyrir beinar tillögur frá bankanum, en samt sem áður eru til fleiri en eitt frumvarp um þetta efni og má ráðgast um þau við væntanlega nefnd, þegar þar að kemur. Því er nú svo farið, að forlög Landsbankans eru eigi einungis háð þinginu. - Eg efast ekki um að það bæði vill honum vel og gerir það sem það getur honum í hag. En forlög hans eru einnig háð hverri stjórn, er að völdum situr, og það ríður ekki ekki minna á því, að hún sé samtaka þinginu í því, að útvega honum sem mestan stuðning. Nú sem stendur er afarörðugt að útvega fé. Vextir eru háir og fara hækkandi. Vér höfum beðið of lengi með það, að bæta kjör Landabankans, því að það er ekki sennilegt, að betri tækifæri bjóðist á næstu árum, en verið hafa undanfarin ár. En það tjáir ekki að sakast um orðinn hlut. Vér verðum að taka því, sem heimurinn hefir að bjóða í framtíðinni. Eg skal svo ekki orðlengja þetta frekar, þareð ekkert frumvarp liggur enn fyrir, og málið svo einfalt sem það er. Eg legg að eins til að 5 manna nefnd verði skipuð, og mun eg svo láta henni í té þær tillögur, sem Landsbankinn álítur tiltækilegastar og þegar hefir verið gert uppkast að.



Því fer að vísu fjarri, að eg sé því mótfallinn, að þessi nefnd verði skipuð. En hins vegar vil eg þegar láta þess getið, að eg tel afar litlar líkur til þess, að hún komist nú að þeirri niðurstöðu, að hægt sé að útvega fé með stofnum nýs veðbanka eða því um líkt. Stjórnin hefir gert sitt til þess, að reyna það, en, eins og hv. frams.m, (B. Kr.) sjálfur sagði, eru peningahorfurnar svo nú, að ekki er til þess að hugsa, að fá utanlands lán með sömu kjörum og áður, eða þannig, að menn mundu geta sætt sig við þau veðlánakjör, sem nýtt landsjóðslán í því skyni nú mundi hafa í för með sér. Og að hrúga útgjöldum á skattgjaldendur landssjóðs, til þess að útvega fé handa einstökum mönnum til að spekúlera með, það álít eg fyrir mitt leyti lítt hæfilega fjármálapólitík. - Að stofna nýjan veðbanka nú væri ekki heppilegt, þegar verðbréfa-“kúrs„ er svo lágur og vextir svo háir sem nú er. Það gæti spilt mjög fyrir slíkri stofnun í framtíðinni, ef hún neyddist til að byrja með því að selja bréf sín með afarmiklum afföllum. Hins vegar mætti reyna að nota heimildina samkv. lögum frá 1909, og reyna að koma út þeirri 1/4 milljón kr., sem er eftir að gefa út af bankavaxtabréfum 3. seríu, á sama eða líkan hátt eins og næst síðasta 1/4 miljónin var seld fyrir í Okt. í fyrra. Meira álít eg ekki að hægt sé að gera í svipinn, svo í hag komi, og yrði þá að draga nokkuð inn seglin í bráð með veðdeildarlán. Það er alls ekki víst, að að því væri í raun og veru sá bagi fyrir þetta land, sem að mörgum kann að sýnast í svipinn. Það er ekki eintómt hnoss og góðsemd, að draga útlent lánsfé inn í landið; því lán þurfa eigi að eins að ávaxtast, heldur og að endurborgast. Erlendis eru menn að sjá það betur og betur, að það er hál og varhugaverð braut að binda mikið útlent lánafé í venjulegum búnaðarframkvæmdum, húsabyggingum, jarðabótum o. s. frv., að eg ekki tali um eyðslueyri, sem oft hefir orðið úr veðdeildarlánunum okkar hér. Til stórfyrirtækja verður auðvitað ekki hjá því komist, að fá fé að, en til búnaðarframkvæmda, húsabygginga í kaupstöðum og þess háttar, ætti helzt að nægja það fé. sem sparast innananlands. Það getur komið eftirkomendum illa í koll, ef nálega hver þúfa í landinu er pantsett útiendingum fyrir lánum til fyrirtækja, sem ekki eiga fyrir sér að standa nema stutta stund. Til slíkra framkvæmda eru hentust innlend lán, með tiltölulega stuttum afborgunarfresti, en hitt er hættuleg skoðun, sem oft hefir heyrst hér á þingi, í blöðum og í fundaræðum, að það sé landinu bezt, að afborgunarfrestur á veðdeildarlánum sé sem allra-lengstur, því að þá er hætt við að svo fari, að alt það sem framkvæmt var fyrir lánsféð, hverfi úr sögunni, en skuldbindingarnar, höftin og kvaðirnar standi eftir og standi í vegi fyrir nýjum fyrirtækjum og framförum. Þetta var nú að eins athugasemd, sem eg vildi gera, en ekki svo að skilja, að eg sé á móti því, að þetta mál sé athugað. Eg mun verða með því, að skipa nefndina, en eg vona að hún hafi það hugfast að fara varlega. Það er ekki til neins, að vera að ákveða að gera það og það, sem svo alls ekki er framkvæmanlegt, þegar ekki er lítandi við þeim kjörum, sem bjóðast.

Framsögum. (Björn Kristjánsson) Hæstv. ráðh. gaf ekki von um það, að nú muni fást lán með góðum kjörum. Þetta er rétt, og það hafði eg gefið í skyn í ræðu minni áður. En hann taldi líka ófært, að landið tæki meira fé til þess að kaupa fyrir veðdeildarbréf. Það getur nú verið álitamál, en ef það er meiningin, að landssjóður hætti við þessa reglu - því í raun og veru hefir það verið hann, sem hefir lagt fram féð til veðdeildarlána síðan árið 1909, þá er gott fyrir bankann að fá að vita, hvort þingið ætlar að hætta Við þá stefnu. Verði það ofan á, þá verður hann, bankinn, nú þegar að hætta að veita veðdeildarlán. Nú hefir hann orðið að láta bréf, mikla fjárhæð, til tryggingar bankavaxtabréfum, miklu meira en alt sitt eigið veltufé, svo auðvitað getur hann ekki keypt meira. Og allir þekkja nú markaðinn erlendis fyrir verðbréf.  Þá álítur hæstv. ráðh. að óheppilegt sé að stofna veðbanka. Það er rétt, ef hann ætti að taka til atarfa nú þegar. Það yrði að biða þess, að vextir yrðu lægri og eitthvað raknaði úr peningaþrönginni. En það stoðar ekki annað en að hafa lögin til, þegar þar að kemur. Þingið kemur ekki saman nema annaðhvert ár, og þess á milli er ekki hægt að semja lögin. Þess vegna er það ekki úti lokað, að rétt geti verið að semja þau nú; þótt ekki sé ætlast til þess, að þau komi í framkvæmd strax. Þá taldi hæstv. ráðh. æskilegt að snúa við reglunni, sem fylgt hefir verið frá því árið 1909, að landið legði sjálft fé til þess að lána út á fasteignir. Það getur verið, en nú eru menn orðnir svo vanir þessu í þessi 13 ár, frá því veðdeildirnar voru stofnaðar, að fá lán, viðstöðulaust, að þeir spyrja ekki einu sinni, hvort bankinn geti lánað, heldur byggja strax, hvað sem tautar. Þess vegna væri gott fyrir bankann að vita sem allra fyrst, hvort þingið sér sér fært að útvega fé til fasteignalána, svo að hann geti auglýst, hvort hann framvegis geti veitt slík lán, og þá þarf einmitt að skipa nefndina sem fyrst. Hæstv. ráðh. taldi það enn fremur ekki heppilegt, að taka mjög löng lán. Þetta er rétt, og það gleður mig, að hann segir þetta nú, þar sem milliþinganefndin hafði komist að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að hafa þau til 60–70 ára. Þegar leita þarf lána til útlanda, þá er hentugast að borga þau hratt, því að bæði þarf gífurlegar upphæðir, ef lánin eiga að vera löng, og svo liggur í hröðum afborgunum aðhald til þess, að taka ekki meiri lán, en nauðsynlegt er. Eg álít það hæfilegan afborgunartíma, sem nú er, sem er 25 ár á lánum út á timburhús, 35 ár út á steinhús og 40 ár út á jarðir. En því styttri sem tíminn er, því meira traust gefur það bréfunum og því hægra er að selja þau. Eg þakka hæstv. ráðh. fyrir það, að hann er meðmæltur nefndinni, og það skal ekki verða Landsbankanum að kenna, ef skipun hennar kemur ekki að gagni.



Eg hafði ekki ætlað mér að taka til máls í þetta sinn, en nú get eg ekki stilt mig um að skila nokkru til þessarar væntanlegu nefndar. Eg skal játa það, að mér varð það á - því miður, að vera ekki viðstaddur umræðurnar frá upphafi, en sumt af því, sem eg hefi heyrt af þeim, virðist mér ótrúlegt. Eg heyri t. d. sagt, að það sé varhugavert, að landið taki meiri lán, en orðið er. Þetta felst eg ekki á, og hygg að það sé hættuleg skoðun, vegna þess, að nú hafa þegar verið tekin svo mikil lán, og hrundið af stað svo mörgum og stórum fyrirtækjum, bæði á sjó og landi, að þau megi alls eigi stöðva. Og þar sem ekki er fé að fá hér í bönkunum, þeim til framhalda, þá verður að leita til útlanda. Hentugasta aðferðin væri auðvitað sú, að fá komið íslenzkum verðbréfum á erlenda markaði, og ef það er rétt, að bréfa verð sé nú lágt, þá yrði það starf nefndarinnar, að finna veg til þess, að gera þau sem útgengilegust. Hættan liggur ekki í því einu, að taka lán, heldur miklu fremur í hinu, að taka lán með vondum kjörum. Þess vegna væri betra að taka stærri lán - helzt annarstaðar, en gert hefir verið, - reyna að komast frá hjá andróðri, þeim sem eg veit að Danir hafa í frammi gegn lánstrausti voru. Taka nægilega stóri lán til þess, að geta borgað þeim það; sem þeir hafa lánað oss, og auk þess nóg til þess, sem þarf til framhalds allra nauðsynjafyrirtækja innan lands. Þótt það væri mikið, yrði það ekki svo geisilega hátt í samanburði við framleiðsluna. Eg veit ekki betur, en að hún sé sé um 25–30 milljón kr. á ári hjá þessunn 85 þús. Íslendinga. Þar er að vísu ekki dregið frá það, sem þjóðin þarf beinlinis til viðurværis sér, matar o. s. frv., er samt svo mikið eftir, að óhætt mundi að taka allstórt lán til þarfra fyrirtækja. Þá þótti mér undarlegt að heyra, að lánin ættu að vera stutt. Ef taka skal slík lán á annað borð, þá þurfa þau einmitt að vera löng.  (Björn Kristjánsson: Hvað eru stutt lán ?)  . 25 ára lánin, sem nú tíðkast, eru t. d. óhæfilega stutt. Og 50 og upp í 70 ára lán fyrir fasteign eru alls ekki of löng.  (H. Hafstein: Til þúfnasléttunar?)  . Eg hugsa að hæstv. ráðh. mundi ekki taka slíkt lán til þúfnasléttunar, en ef hann ætlaði t. d. að reisa sér stórhýsi úr steini, þá gæti það ef til vill verið honum þægilegt. Það getur verið að hann þyrfti þess ekki, af því að hann hefir nú svo góð laun og eftirlaun, en okkur hinum mundi koma það vel. Eg skal svo ekki tala meira. Eg vildi að eins mega bera nefndinni þessi skilaboð, bæði frá mörgum af kjósendum mínum, og þá ekki síður fjölda manna hér í Reykjavík, sem ætla að sligast af því að lánin, sem þeir þurfa að taka, eru of stutt og of dýr.



Það hefir verið venja um langan aldur, að minsta kosti síðan árið 1857, að nefnd hefir verið kosin á nálega hverju þingi til þess að íhuga samgöngumál landsins. Það hefir þótt svo þýðingarmikið, að alt væri svo vel íhugað í þeim málum og vandlega frá þeim gengið, að undirbúningur hefir vanalega verið rækilegur, alt þangað til á síðustu þingum. Á síðustu þingum hefir samgöngumálunum verið gefinn minni gaumur, Stjórninni verið meir en áður lagt í sjálfsvald að ákveða, hvernig Samgöngunum skyldi haga, og hafa þær því farið meira og minna í ólestri. Áður en samningar voru gerðir á fyrri árum, hefir nákvæmlega verið fyrirskrifað, hvað gera skyldi - stundum rakst þetta auðvitað dálitið á, svo að eigi varð samið -, en vanalega hafa samgöngubætur hafst upp úr þeim árekstri. Nú lítur svo út sem tímamót séu að byrja með þjóðinni í samgöngumálunum. Það lítur svo út sem við þurfum ekki lengur að vera með öllu háðir útlendum félögum, sem geti ákveðið bæði tillög landsmanna, farmtaksta og áætlun. Svo sem kunnugt er, er verið að stofna innlent eimskipafélag, sem ætlar sér að taka þátt í vöru- og fólksflutningi milli landa. Þessari félagsstofnun hefir verið tekið mjög vel út um alt land, og eg vona, að undirtektir þingsins í málinu verði ekki lakari. Málið hefði átt að vera komið á dagskrá fyrir löngu og hefir raunar komist á dagskrá áður, árið 1895. Þá var samþykt að verja 350 þús. kr. til þess að kaupa eimskip - þó að ekkert yrði úr því. Annað mál er það, sem einnig hefði átt að Vera komið á dagskrá fyrir löngu, sem sé það, að þjóðin sjálf tæki að sér allar póstgöngur innanlands, bæði á sjó og landi. Það hefir jafnan þótt illa viðeigandi að leigja erlendum félögum réttinn til þess að halda uppi póstgöngum á landi, en sama hlýtur auðvitað að gilda um allar innanlands póstgöngur, ekki síður á sjó. Liggja til þess margar ástæður, sem eg síðar mun nefna, er málið kemur aftur á dagskrá, að það eru hvorki útlend né innlend félög, sem eiga að halda uppi innanlands póstgöngum á sjó, heldur er það landið sjálft, sem á að gera það. Millilandasamgöngur hafa allar hingað til verið í höndum útlendinga og því eðlilega Dana, - því svo hefir stjórnin alt af séð fyrir. Má ekki leggja það Alþingi til lasts, því að aldrei hefir verið lagt fyrir það samgöngutilboð frá öðrum en Dönum. Það er stjórnin, sem er ámælisverð, því að hún hefir aldrei leitað fyrir sér hjá öðrum. Samgöngurnar hafa nálega allar verið í höndum eins félags fram að síðustu tímum, og allri samkepni hefir verið bægt frá eftir föngum. Vegna þess að nú virðast vera tímamót, innlent félag taki að sér millilandasamgöngurnar að nokkru leyti, og að sjálfsagt er, að landið sjálft taki að sér allar innanlandapóstgöngur, bæði á sjó og landi, þá virðist það ekki vera úr vegi að rifja upp ágrip af sögu samgöngumálanna á sínum tímum. Saga gufuskipasamgangnanna á Alþingi byrjar 1857. Þá leggur konungsfulltrúi fyrir þingið tilboð um að koma á reglubundnum millilandasamgöngum um 5 ára tímabil. Skipið átti að vera gufuskip, 3–400 smálestir að stærð, átti að fara 6-8 ferðir á ári með viðkomustað í Skotlandi. Ennfremur var tilætlunin, að skipið kæmi við í Liverpool 1–2 sinnum á ári. Skipið átti að lesta 240 tons og hafa rúm fyrir 30 farþega. Ríkissjóður átti að leggja fram 10.000 ríkisdali árlega til fyrirtækisins. Þingið 1857 kaus nefnd í málið. Nefndin lagði það til, að ferðirnar væru látnar byrja í miðjum Febrúar, til þess að sýslumenn gætu þá sent skýrslur sínar og kaupmenn pantað vörur í tæka tíð. Skipið mátti í seinasta lagi leggja af stað frá Íslandi í miðjum Marzmánuði. Ef bréfburðargjald yrði heimtað, þá skyldi það ekki vera hærra en 18 Skildingar. Ákveðinn taxti fyrir burðargjald af bögglum skyldi saminn. Loks var það ákveðið, að skipið skyldi koma við á Eskifirði. Það var uppáhaldsstaður á, Austurlandi á þeim tíma. Þessar voru tillögur nefndarinnar, og í samræmi við þær að sumu leyti gerir svo danska stjórnin samning við P. A. gock 4. Febr. 1860. Þegar þessi hreyfing var komin á samgöngumálið, fóru menn að finna til þess, að einnig þurfti að fá samgöngur. Við aðra staði landsins en Reykjavík og Eskifjörð. Kom það brátt í ljós, að mörgum varð samgöngumálið áhugamál, og sýnir það sig bezt á bænarskrá, þeirri er suður-Þingeyingar senda til þingsins 1863, dags. 26. Maí. Þar er farið fram á, að fastar atrandferðir skuli hafnar samhliða beinu millilandaferðunum. Vegna þess að þessi bænarskrá er afarmerkilegt skjal, rökin, sem þar eru færð, svo skýr og ljós og allur stíllinn og framsetningin svo afbragðsgóð, þá vil eg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa upp dálitlum kafla úr bænarskránni: “. . . en það er nú álit vort, að vér Íslendingar eigum oss einn veg kringum land vort, er sé allvel greiðfær án töluverðra umbóta. En þessi þjóðvegur er sjórinn. Oss virðist alt henda til þess, að vér ættum að færa oss þennan þjóðveg sem bezt í nyt og að allar líkur séu til þess, að hann verði oss sem fljótast og vissast að liði, en til þessa hefir hann verið mjög vanræktur„. Þetta eru sannindi, sem Íslendingar hafa aldrei metið til fulls. Og það er hægt að segja það sama enn þann dag í dag: Sjórinn hefir verið vanræktur. Það er auðvitað, að hefðum við haft nokkra framsýni, þá hefðum við lagt áætlunina þannig, að byrja á sjónum, nota þá samgönguleið út í æsar, taka síðan til landveganna og loka til síma og járnbrauta. Þetta er svo auðsætt þó ekki sé að öðru leyti en því, hvað fljótara má komast áfram. Eins og nú er, þá mun það taka alt að 3 vikum að koma bréfi um hávetur frá, Reykjavík til Seyðisfjarðar landveginn og jafnlangan tíma að fá svarið. En fyrst menn nú ekki hafa verið svona framsýnir áður, að leggja fyrir leiðina á sjónum, þá verður nú að taka til óspiltra málanna og koma samgöngunum í rétt horf. Kaupmenn studdu þessa málaleitun Þingeyinga af alefli. Er það gleðilegt og færi betur að kaupmenn legðust á sömu sveifina. enn - enda vona eg að svo verði. Þingið tók strandferðamálið til íhugunar og sendi síðan konungi ávarp, þar sem farið var fram á að við fengjum 12 strandferðir kringum land. Sýnir það, hvað menn álitu um 1860 að landið þyrfti margar strandferðir, sem sé 1 ferð á mánuði, þó nú séu menn svo nægjusamir, að una við 6–7 strandferðir á ári. Það er ánægjulegt að lesa þingtíðindin frá þessum tíma og sjá áhugann og eindrægnina, sem ríkir í þessu máli, og samúðarblæinn og umhyggjuna fyrir landi og þjóð. Þá er ekki verið að hugsa um hagsmuni og gróða einstakra manna eða útlendra félaga. Því miður varð samt ekkert af strandferðunum í það skifti, því að Danir skeltu skolleyrunum við málaleitaninni. 1864 fær svo stjórnin tilboð í strandferðinar frá enskum manni, P. L. Henderson, en ekkert varð þó af samningum. 9. Júní 1865 senda þingeyingar aftur bænarskrá og ítreka beiðni sína um strandferðir. Slá þeir þá af kröfum sínum til þess að reyna að fá málinu framgengt. Skipið átti nú að vera minna en áður og var ætlast til, að það gæti jafnframt verið strandvarnaskip. Einnig komu bænarskrár úr 4 öðrum sýslum og Alþingi samdi enn ávarp til konungs, en alt varð þó árangurslaust. Sama ár lætur danska stjórnin það í ljósi, viðvíkjandi millilandaferðunum, að sér sé engin þægð í að skipið komi við í Liverpool - og lögðust þá þær ferðir niður. 5. febr. 1867 í selur Kock skip sitt “Arctúrus„ “Sameinaða„ félaginu og frá 1. Jan. 1868 komumst við undir járnhramm þess „Sameinaða“, sem við höfum aldrei síðan losnað undan. Danska stjórnin semur við það um millilandaferðir næstu 5 árin. Skyldu Skipin vera 400 tons og ferðirnar til landsins 6. Fyrir þetta heimtar félagið, ekki 10 þús., heldur 15 þús. Rd. eða 30 þús. kr. Þar að auki skyldi engin ferðaáætlun fyrir fram ákveðin, heldur skyldi í Danmörku tilkynna ráðuneytinu og í Reykjavík stjórnarvöldunum, með 8 daga fyrirvara hvenær skipið legði af stað. Árið 1868 voru gufuskipaferðirnar lagðar undir póststjórnina dönsku. 1865 senda þingeyingar enn bænarskrá um strandferðir. En með stöðulögunum 1871 taka Danir sjálfir að sér póstflutninginn til Íslands. Þetta hefir verið skilið á mismunandi hátt. Hér á landi var það skilið svo, sem Danir Skuldbyndu sig til að flytja póstinn, ekki aðeins til R.víkur, heldur og kringum alt land. Skilningur Dana á þessu ákvæði varð alt annar og urðum við að hlíta honum. Þetta er meðal annars bending um það, hve afar áríðandi það er, þegar tvær þjóðir semja, önnur Sterk en hin veik, að allir samningar séu skýlausir og svo sé um hnútana búið, að þeir verði ekki skildir nema á einn veg. Því að við höfum reynsluna fyrir því, að öll lögskýring gengur ávalt þeim sterkari í vil. Fyrsta regluleg ferðaáætlun er Samin árið 1870. Skyldu ferðirnar vera 7 og viðkomustaður í Leírvík eða Granton. Auk þess átti skipið nú í þrem ferðum að koma við á Seyðisfirði. Þessi áætlun gildir fyrir árin 1870, 18 í 1, 1872, 1873, 1874 og 1875. Þingið 1873 hreyfir málinu alls ekki og má það heita eina þingið, sem ekkert fæst við samgöngumálin. Þingið 1875, tekur málið að nýju til rækilegrar íhugunar; benti það á skyldu Dana til þess að annast einnig ferðirnar kringum land. Var beðið um 4 strandferðir og þrátt fyrir skyldu Dana, bauð Alþingi 15 þús. krónur úr landssjóði í 2 ár. Þá voru tekjur landsins ekki meiri en 1/6 á við það sem nú eru þær. Eftir sama hlutfalli ættum við nú að vilja borga 90 þús. kr til strandferðanna. 26. Marz 1876, kemur loksins svar frá Dönum eftir 19 ára árangurslausar kröfur. Amtmönnum er þá tilkynt, að skipið Diana, sem margir kannast við, eigi að fara 3 strandferðir. Ferðaáætlunin var birt í Júní; á henni var þó að eins gert ráð fyrir 2 ferðum. Sama ár fá menn fyrsta farþegataxtann. Í Nóvember birtist nýr taxti fyrir árið 1877 og áætlun með 3 ferðum. Þingið 1877 áleit samgöngurnar þrátt fyrir þetta alls ónógar. kvartanir komu víða að, um að fólk yrði að bíða óhæfilega á höfnum, sér í lagi stúdentar og kaupafólk. Biður þingið því um 4 strandferðir og býður 3000 króna árstillag í viðbót, eða 18000 kr. alls. Var það drengilega boðið. Einnig ætlaði þingið að sætta sig við að 1 af 7 beinu ferðunum færu kring um landið. Þetta stórmál(!!) ætlaði að valda bardaga milli innanríkisráðgjafans og dómamálaráðgjafans. Menn geta lesið um það á bls. 42 í stj.tíð. frá 1878. Innanríkisráðgjafinn sagði, að ómögulegt væri að láta beinu ferðirnar fara í kringum landið, sagði, að skipin gætu tepst í ís, að skylda Dana væri fyrst og fremst, að gæta þess að pósturinn kæmist hlykkjalaust til Reykjavíkur. Landshöfðingi, sem var atorkumaður og áhugasamur um íslenzk málefni, sýndi honum fram á, hve ástæðulausar þessar mótbárur væru, því et skipin yrðu Vör við ís, þá væri minstur Vandinn að snúa við aftur. Samt sem áður var ekki við þetta komandi, enda kom það upp úr kafinu að það var ekki innanríkisráðherrann, sem stóð á bak við þetta, heldur það „sameinaða“ og því til sönnunar, skal eg lesa upp nokkur orð úr bréfi dómsmálaráðherrans, þar sem hann lýsir yfir því, að hann geti ekki orðið við tilmælum Alþingis, „því að ið Sameinaða gufuskipafélag hefir lýst yfir því, að það geti eigi gengið að inni fyrirhuguðu breytingu á ferðaáætluninni“ o s. frv. Árið 1878 er það upplýst af þessu, að ið sameinaða gufuskipafélag er þá orðið einvalt yfir tilhögun gufuskipaferðanna, og hefir eflaust verið það frá 1868, og er jafnan einvalt til þessa daga, að undanskildum árunum 1910–1911, á meðan Thorsfélagssamningurinn frá 1909 var í gildi. Árið 1879 skora báðar deildir á stjórnina að haga póstferðum eftir óskum Alþingis, og að senda seglskip með póst upp til landsins í Janúar, því engin von var um að fá gufuskip til þess hjá því “Sameinaða„. Þessu var ekki sint og enn fremur var ekki sint að láta beinu skipin fara í kring um landið. Innanríkisstjórnin vísar málinu frá sér, en vill láta dómsmálaráðherra semja við það “Sameinaða„. Dómsmálaráðherra semur svo um ferðirnar 12. Jan. 1880. Aðalatriði samningsins eru: að haldið Sé úti 2 skipum, er fari umhverfis landið 5 ferðir, en 4 ferðir beint. Skipið komi við í Leith eða Leirvík. Ið “Sameinaða„ gekk því nú inn á það, sem það þverneitaði tveim árum áður. Síðan tók það að sér að láta fara 1 gufuskipsferð í Janúar og átti skipið að fara annaðhvort frá, Höfn eða Skotlandi. Skipin eiga nú að hafa 1. og 2. farrými, fyrir 30 og 50 farþega og lesta 150 (!) tons af góssi, en farþegagjald haldist óbreytt. Tillag frá landssjóði sé 18000 kr. Samningur þessi átti að gilda 10 ár með ýmsum skilyrðum. Á þingi 1881 var gufuskipamálið enn tekið fyrir, og var lagt í 7 manna nefnd. Nefndin æskti eftir, að bætt væri við 3. skipinu, er færi 2 ferðir til Reykjavíkur, og kæmi við á Hornafirði og í Þorlákshöfn; sömuleiðis bað hún um, að fæðið yrði lækkað ofan í 4 kr. á 1. farrými og 2 kr. á öðru. Þar urðu miklar umræður um málið, og fór svo að lokum, að ið sameinaða sá sér eigi annað fært en að láta undan og bæta Við þriðja skipinu, en áður kom það hvorki við í Hornafirði eða í Þorlákshöfn. Árið 1882 urðu 11 ferðir og áttu 5 að ganga í kring um landið. Árið 1883 urðu ferðirnar 12, og 6 ferðir, er “Camoens„ fór og flutti póst og farþega. Það var ekki fyr en 1. Jan. 1884 að fæðið komst ofan í 4 kr. og 2 kr, hafði áður verið kr. 4,50 og kr. 2,50 (?). Árið 1885 gerði þingið litið í samgöngumálinu, en kvartaði sáran yfir hegðun ins “Sameinaða„, taldi að vilji þingsins væri virtur að vettugi, og að skipin færi af höfnum fyrir ákveðinn tíma, mönnum til stórtjóns og algerlega að bótalausu. Á þessu sama þingi kom fram tillaga um að landið keypti sjálft strand ferðaskip, en hún fékk lítið fylgi og varð ekki samþykt. Þingið 1887 Var sparsemdarþing, lækkaði það Styrkinn um helming, ofan í 9000 kr. vildi það meira að segja vinna það til, að strandferðunum fækki ofan í 3 ferðir. Árið 1888–89 eru strandferðirnar því 3, en millilandaferðir 8. Þessum ferðum sínum hagaði ið “Sameinaða“ alls eigi eftir óskum þingsins, heldur fór á alt öðrum tíma, en það hafði lagt til. Þingið 1889 færði styrkinn aftur upp í 18000 kr., en fékk að eins eina strandferð fyrir. Þó, er nú strandferðin farin að verða ærið dýr, en þetta hefir auðvitað átt að vera löðrungur á þingið 1887. Þingið 1891 tók strandferðamálið enn fyrir og samþykti að veita alt að 21000 kr. gegn því, að farnar væru 5 strandferðir. Var veitingin og ýmsum öðrum beinum skilyrðum bundin. En ið Sameinaða lét ekki bjóða sér þetta, heldur sigldi styrklaust árið 1892–03 samtals 11 ferðir. Á þingi 1893 var mjög unnið að því, að reyna til að endurbæta strandferðirnar. Þá voru veittar 18000 kr til ins Sameinaða, fyrir millilandaferðir, og 25000 kr. Jónasi J. Randulff til þess að halda uppi 11 Strandferðum á ári. En nú verður ið Sameinaða skelkað, lízt ekki á samkepnina og býðst til að bæta við tveim ferðum fyrir sama styrk. Randulff gat eigi útvegað skip, er danska stjórnin gæti gert sig ánægða með (Stjt. 1884 bls. 59), svo samningar við hann féllu niður. Árið 1895 var ferðaáætlunin óbreytt. Á aukaþinginu 1894 var skilyrðunum fyrir 25000 kr. fjárveitingunni breytt, en það varð alveg árangurslaust. Á þingi 1895 Var borið fram frumv. um að kaupa gufuskip (600 tons) og að veita til þess alt að 350 þús. kr. Einn af flutningsm. þessa frumv. var núverandi háttv. þm. Sfjk. (V. G.). Menn voru þá orðnir þreyttir á, að eiga við ið “Sameinaða„ og vildu heldur leggja nokkuð á sig til þess að geta tekið þátt í samgöngunum. Vér vorum ekki komnir. svo langt þá, að hafa sérstaka strandbáta, en auðvitað hefði oss staðið enn þá nær að hugsa fyrst um strandferðirnar. En það slys vildi til, að inn í frumv. þetta slæddist, að taka skyldi skip á leigu í fyrstu röð, en ef það ekki fengist með viðunanlegum kjörum, þá að kaupa það. Var sú breyting á frumvarpinu eitt af því skaðlegasta, sem komið hefir fyrir í samgöngumálasögu vorri. Inu Sameinaða var því enginn styrkur veittur, en samt sem áður bætti það við ferðir sínar einni ferð, svo nú urðu þær 13. Eimskipaferðir voru svo stofnaðar og ráðinn framkvæmdastjóri, ungur maður og óreyndur. Skyldu vera farnar 7 ferðir á ári fyrsta árið. Þáverandi stjórn þótti aðgengilegt að semja við keppinaut landsins, ið Sameinaða, og var skipið leigt, en ekki keypt. Skipið varð fyrir slysum og útgerðin tapaði, en landið hefir vitanlega haft mikinn hagnað af þessari tilraun, þó hún væri í öllu tilliti ráðin og framkvæmd án nauðsynlegrar fyrirhyggju. Hagurinn var óbeinn, þó að reikningar skipsins sýndu tap. Eimskipaútgerð landsins fór 8 ferðir árið 1897, en þrátt fyrir það bætir ið Sameinaða við sig einni ferð sama árið, svo að ferðir þess eru nú, styrklaust frá Íslandi, orðnar 14 og þar af 4 strandferðir. Sýnir það vel, hversu mikið far ið Sameinaða hefir gert sér um, að kreppa að Íslendingum, er það fer að bæta svo mikið samgöngurnar, þegar landið sjálft hefir tekið þær að sér. Það er sem sé sannfært nú um að landið geti fætt 22 ferðir í staðinn fyrir 11 og 12 ferðir, sem það lét landinu skömmu áður í té með styrk af landssjóði. Ið Sameinaða sá nú, hvað fara gerði, og bauð þinginu 1897 17 ferðir, þar af 6 kringum land (1895 voru ferðirnar 12). Skyldi vera sama flutningagjald og áður, en það hafði alment lækkað um 10% vegna eimskipaútgerðarinnar ísl., auk 163/4% í hávetrarferðunum. Enn fremur bauð það, að 2 strandbátar (200 tons) skyldu ganga stöðugt kringum landið, frá 15. Apríl til 31. Okt. Samningurinn skyldi gilda til 5 ára., til 1. Jan. 1903. Auðvitað vildi ið Sameinaða, tryggja sér það, að eimskipalögin féllu úr gildi. Stjórnin flutti líka frumvarp um það, en fjárlaganefndin var á móti því, en lagði til að lögunum yrði frestað, og var það samþykt. Samningur var gerður við það Sameinaða 5. Nóv. 1897, og urðu millilandaferðir 18, þótt þingið færi fram á að fá 19 ferðir. Strandferðaáætlanirnar hafa aldrei verið prentaðar í Stjórnartíðindunum og er það undarlegt, þar sem þó póstferðirnar innanlands eru altaf prentaðar þar. Getur líka verið óþægilegt fyrir sögumenn seinni tíma, að geta eigi gengið að áætlununum á ákveðnum stað, heldur þurfa að leita þær uppi í blöðum og tímaritum. Á þingi 1899 var eimskipalögunum enn frestað, en það lítur út fyrir að inu Sameinaða hafi þótt það slæmt, því enn þá 1901, fer stjórnin fram á að þau séu feld úr gildi, en samgöngumálanefndin neitaði því, og kom fram með nýtt frestunarfrumv. Samningurinn við það Sameinaða er nú útrunninn 1903, og auðvitað hefir stjórnin þá engar ráðstafanir gert til þess að tryggja sér samkepni. Ið Sameinaða heimtar því nú 75 þús. kr. fyrir 20 millilandaferðir og 6 strandbátaferðir og 65 þús. kr. úr ríkissjóði, - samtals 140 þúsund kr. Á þessum grundvelli semur svo Alberti við ið Sameinaða þ. 27. Nóv. 1903, fyrir 2 ár. Á þinginu 1905 var samgöngumálið enn tekið fyrir. En nú Var öðruvís ástatt en áður, því nú bauðst samkepni. Thorefélagið bauð nú 36 ferðir, þar af 7 strandferðir, fyrir að eins 50 þús. kr. styrk frá Danmörku og Íslandi í sameiningu á móti 140 þús. kr. styrk, sem ið Sameinaða hafði, og sem Ísland borgaði af 75 þús. kr. á ári. Eftir venju hefðu þá 10 þúsund - kr. komið til að hvíla á Íslandi, en hinar vanalegu 40 þús. kr. á Dönum. Ið Sameinaða bauð nú 30 ferðir fyrir 30 þús. kr. styrk úr landssjóði, þar af voru 4 strandferðir Skálholts og Hóla, sem í hverri ferð áttu að fara á milli landa. Nú bauð það 30 ferðir fyrir 30 þús. kr., en tveim árum áður, gat það ekki komist af með minna en 75 þús kr. fyrir 20 millilandaferðir og 6 strand ferðir. Það er eftirtektavert, hvernig stjórnin hefir hegðað sér í samgöngumálum þrátt fyrir alt, sem á undan er gengið, ræður hún þinginu til að semja ekki við Thors, heldur Við það Sameinaða, ég notaði nú sem ástæðu, að hún ekki vissi um, hvort danska stjórnin vildi semja Við Thorsfélagið, en seinna hefir komið á daginn (1909) að danska stjórnin hafði ekkert á móti því. En svo sterk yfir ráð hafði það Sameinaða yfir stjórn inni hér og meiri hluta þings, að það varð hlutakarpara þrátt yrir alt, þetta slys stafaði eingöngu af því, að vér áttum ekki strandbátana sjálfir, því milli landaferðirnar er algerlega ónauðsynlegt að styrkja, nema í því skyni að opna einnig samgöngur við önnur lönd t. d. Þýzkaland, o. s. frv. Eg get eigi séð að þingið 1907 hafi haft nein veruleg afskifti af samgöngumálinu. Á þingi 1909 Var enn samgöngumálið tekið fyrir, og lágu nú 2 tilboð fyrir þinginu. Þá er stjórnin í fyrsta skiftið frá því 1868 er ekki á bandi þess “Sameinaða„, og þetta þing er ið fyrata í þingsögunni, sem ið “Sameinaða„ 2 er í minni hluta. Thorsfélagið fór fram á, að landssjóður veitti 500 þús. kr. til að taka þátt í að kaupa strandferðabáta, en þingið bar eigi gæfu til að samþykkja það. Svo bauðst félagið einnig til að taka að sér ferðirnar. Ið sameinaðar bauðst einnig til þess, að taka að sér ferðirnar, en Thorsfélagið bauðst til að hafa 4 skip í förum til millilandaferða og 2 strandferðabáta. Niðurstaða þingsins varð sú, að veita skyldi 60 þús. kr. til strandferða og Hamborgarferða á ári, og var veitingin mörgum skilyrðum bundin, þar á meðal að skipin færu nokkrar ferðir til Hamborgar á ári. Var stjórninni falið að semja til 10 ára. Stjórnin gerði svo samning við Thorsfélagið 7. Ágúst 1909 (Stj.tíð. 1909 B 176). En Thorsfélagið var ungt og félítið og hafði auk þess gengið inn á, að fara ferðir til Hamborgar, sem Dönum var mjög illa við. Ið “Sameinaða„ gat því komið því til leiðar að veikja traust Thorsfélagsins hjá lánardrottnum þess, og vildi banki, sá er félagið skifti við, nú ekki lána því féð til að útleysa strandbátana, og sem Alþingi 1905 hafði neitað að leggja fram fé til. Félagið varð því að biðja um eftirgjöf á samningunum við Ísland. En hefði þingið 1905 lagt fram þær 4–500 þús. kr. er Thorsfélagið þurfti með til þess að kaupa fyrir strandbátana, og ekkert var stærri upphæð en sem svarar því sem landið græddi óbeint á því félagi á einu ári, þá hefði samningurinn við það félag verið í fullu gildi enn, og samkeppninni borgið. Árið 1912 var því búið að neyða Thorefélagið til þæs að hætta að halda uppi strandferðum við landið og Hamborgarferðunum og því þá á þinginu 1912 gefinn eftir samningurinn, með því akilyrði, að það léti millilandaskip sín ganga hér eftir til Lübeck í ferðum sínum. En eftir því sem eg bezt veit, hefir stjórnin gefið eftir Thorefélagssamninginn þrátt fyrir þetta skilyrði þingsins, án þess að skipin fari til Lübeck, svo sem áskilið var. Það eru ekki fá óhöpp, sem hafa hent landið í þessu samgöngumáli og munu þau mest vera að kenna áhrifum þess Sameinaða á stjórnina. Höfuðsyndir þings og stjórnar í þessu máli tel eg, 1) að frumv. 1895 var breytt, og sett leiga í staðinn fyrir kaup, 2) að stjórnin þá valdi óvanan mann í forstjóraembættið, 3) að þingið 1909 ekki lagði fram fé það er Thorefélagið þurfti, 4) að þingið 1912 ekki keypti Thorefélagsbáta “Austra„ og “Vestra„ fyrir mjög aðgengilegt og ótilfinnanlegt verð, og 5) að samgöngusamningur Björns heitins Jónssonar var feldur úr gildi. Alt þetta um 60 ára basl Alþingis stafaði af því, að landið sjálft átti ekki strandferðabátana. Landið verður að eiga þá og mun eg síðan undir umræðunum færa rök að því. Það þarf heldur ekki svo mikið áræði til að kaupa slíka báta, við þurfum ekki að vera hugaðri en þingið 1912, er samþykti að taka 1/2 milj. kr. lán til að leggja síma um útkjálka landsins, eða þingið 1895, sem samþykti að verja 350 þús. kr. til skipakaupa. Eg hefi gefið þetta yfirlit, svo að nefndin eigi hægara með að átta sig á, hvað gera þari. Seinna mun eg færa sönnur á, að bátarnir muni geta borgað sig vel, ef rétt er á stað farið. Það er nú orðið áliðið, svo eg ætla eigi að þreyta menn með lengri ræðu. Ætla að eins að benda á, að gufuskipafélagið, sem nú er að stofnast, má ekki verða háð útlendum félögum með að koma útlendum og innlendum vörum að og frá smákaupatöðunum, og af þeirri ástæðu einni er það ljóst að landið verður að eiga strandbátana, en til þess liggja líka fleiri rök. Eg bið menn svo að fyrirgefa, hvað þetta erindi er orðið langt og þakka háttv. þingmönnum fyrir þolinmæði þeirra.