Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til laga um tunnuverksmiðjur ríkisins, sem hér liggur fyrir til 2. umr., hefur alllengi verið til athugunar í iðnn., og mælir n. eindregið með því, að það verði samþykkt að gerðum þeim breytingum, sem nál. á þskj. 469 ber með sér. Enda þótt afgreiðsla úr nefndinni hafi tekið nokkuð langan tíma, vil ég þakka hv. meðnm. mínum þar skilning þeirra á málinu og vil vona, að einróma stuðningur þeirra og væntanlega annarra hv. þm. endist málinu til fullrar afgreiðslu á þessu þingi. Tunnusmíði er orðin nokkuð gömul iðnaðargrein hér á landi og fengin af henni reynsla, sem sannar ótvírætt, að hún á ekki einasta fyllsta rétt á sér, heldur er hún einnig óhjákvæmileg nauðsyn, ef ein mikilvægasta framleiðslugrein sjávarútvegsins, saltsíldarframleiðslan, á að geta skilað örugglega þeim verðmætum til útflutnings, sem kostur er á að draga að landi. Í annan stað er hér um iðnað að ræða, sem er sérstaklega hentugur til þess að stuðla að útrýmingu landlægs vetraratvinnuleysis á þeim stöðum, þar sem hann er starfræktur, sem til þessa hafa verið Akureyri og Siglufjörður. Í þriðja lagi sparar þessi iðnaður milljónir króna í erlendum gjaldeyri. Þessi augljósu rök lágu til þess, að ríkið réðst í það árið 1946 að kaupa tunnuverksmiðjurnar á Siglufirði og Akureyri, sem þá höfðu alllengi verið starfræktar á Siglufirði af einstaklingum og á Akureyri af bæjarfélaginu. Var það skoðun manna þá, að ríkisrekstur þessara fyrirtækja tryggði betur starfsemi verksmiðjanna en einstaklinga og bæjarfélags, sem hvorir tveggja höfðu takmörkuð fjárráð, og einnig, að með þeim hætti yrði hagstæðara samræmi í milli tunnusmíðinnar og síldarframleiðslunnar, ef báðar þessar nátengdu atvinnugreinar lytu sömu forsjá. Tíu ára reynsla er nú fengin fyrir rekstri tunnuverksmiðjanna á vegum ríkisins, og er hún í stuttu máli sú, að fullvíst er, að framleiðsla þeirra getur, bæði að því er verð og gæði snertir, staðizt allan samanburð við erlenda framleiðslu, ef sómasamlega er að henni búið að því er snertir húsnæði, vélakost og skipulagningu. Þrátt fyrir það að verulegur misbrestur hefur verið á því, að þessum skilyrðum hafi verið fullnægt, varð verðmismunur á tunnu, miðað við norskar tunnur, að eins sex krónur á s.l. ári, og lítill eða enginn vafi er á því, að þennan mismun mætti minnka eða jafnvel jafna með öllu með endurbótum á verksmiðjunum. Þessu til sönnunar má nefna það, að afkastageta verksmiðjunnar á Akureyri er talin vera allt að 2000 tunnum minni á mánuði en Siglufjarðarverksmiðjunnar, og stafar sá mismunur nær einvörðungu eða alveg af rangri niðurröðun véla, en úr því mun nú ætlunin að bæta. Við verðsamanburð er líka réttmætt að hafa í huga, að engin tollvernd er á tunnusmíðinni, svo sem á mörgum öðrum greinum iðnaðar, sem ekki verða taldar jafnnauðsynlegar. En gjaldeyrissparnaður er um 36 kr. á hverja smíðaða tunnu eða tæpar 4 millj. kr. miðað við framleiðslu s.l. árs, sem var rúmi. 103 þús. tunnur. Væri hins vegar miðað við fulla framleiðslugetu verksmiðjanna og þarfir síldarsöltunarinnar, eins og hún getur orðið í sæmilegum árum, yrði gjaldeyrissparnaður varla undir 10 millj. kr. Þegar þar við bætist svo, að þessi verðmætisaukning er að mestu fengin með vinnuafli, sem annars færi forgörðum vegna atvinnuleysis, þá er augljósara en um sé þörf að deila, að stefna ber að því, að öll tunnusmíði fari fram hér innanlands, að svo miklu leyti sem nokkrir möguleikar eru til. Sú ástæða, að innlend framleiðsla ein getur tryggt fyllilega, að allir möguleikar til síldarsöltunar nýtist, er þó sízt veigaminni. Ef við höfum ekki möguleika á að vera sjálfum okkur nógir um framleiðslu umbúða um saltsíldina, vofir sú hætta yfir á hverju sumri, að við verðum fyrir gífurlegu tjóni vegna stöðvunar á söltun. Jafnvel í þeim síldarleysissumrum, sem verið hafa nú um langt skeið, hefur oft og tíðum tilviljun ein ráðið því, að tugmilljóna verðmæti hafa ekki eyðilagzt vegna skorts á tunnum. Er þar skemmst að minnast s.l. sumars. Mætti líka nefna sumarið 1953 sem dæmi upp á þetta. Þann 18. júlí það ár, eða þegar aðeins voru tæpar þrjár vikur af vertíð, nam heildarsöltunin norðanlands 93 þús. tunnum, en veturinn áður höfðu aðeins verið smíðaðar i landinu 80 þús. tunnur, en birgðir í vertíðarbyrjun námu 120 þúsundum. Þetta ár höfðu verið seldar fyrir fram 230 þús. tunnur Norðurlandssíldar og 70–100 tunnur af Faxasíld. Auðvitað var það hvorki að þakka né kenna þeim, sem stýrðu málefnum síldarútvegsins þá, að ekki kom til stöðvunar þetta sumar. Síldveiðin brást, áður en í fullt óefni var komið. En hefði ekki farið svo, hefði vanrækslan um að tryggja nægar tunnubirgðir getað orðið dýrkeypt þjóðinni allri. Tilgangur okkar flm. með þessu frv. um tunnuverksmiðjur ríkisins er sá, að betur verði að þeim búið en hingað til hefur verið og þær verði þannig færari um að gegna verkefni sínu. Hefur hv. 1. flm. frv. gert því full skil í framsöguræðu sinni við 1. umr. málsins, hver nauðsyn er sérstaklega á því að byggja tunnugeymslu við Akureyrarverksmiðjuna, svo sem frv. gerir ráð fyrir, og endurbæta hana að öðru leyti, og tel ég enga þörf á að endurtaka rök hans fyrir því. Þó hefur það gerzt, síðan málið var hér til 1. umr., sem sjálfsagt er að fagna, að síldarútvegsnefnd hefur ákveðið að auka verulega framleiðslu í verksmiðjunum á næsta vetri og mun hafa fest kaup á 160–170 þús. tunnum, og er það mikil aukning frá því, sem verið hefur. Það, að þannig hefur rætzt úr um efniskaup og fyrirhuguð er þetta mikil framleiðsluaukning, gerir þörfina fyrir geymsluhús enn óhjákvæmilegri en áður og nauðsyn endurbóta á verksmiðjunni enn brýnni en fyrr. En hvorugt verður framkvæmt, svo að viðhlítandi sé, nema ríkisstj. sé heimiluð lántaka til framkvæmda á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. Málefni tunnuverksmiðja ríkisins er ekki nú í fyrsta sinn til meðferðar hér á hv. Alþingi. Árið 1953 flutti þáverandi þm. Ak. ásamt þm. Siglf. frumvarp svipaðs efnis og það, sem hér liggur fyrir, en það fékk aldrei afgreiðslu úr nefnd. Áður hafði Steingrímur Aðalsteinsson flutt þáltill. varðandi aukna starfsemi verksmiðjanna. Í báðum þessum tilfellum beindist málafylgja þessara þingmanna m.a. að því, að bætt yrði úr ýmsum vanefndum af hálfu ríkisins á beinum og óbeinum fyrirheitum, sem gefin voru, þegar Akureyrarbær seldi ríkinu verksmiðju sína fyrir lítið verð og með ýmsum ívilnunum í því trausti, að rekstur hennar yrði tryggari en áður og meiri. Í kaupsamningi, sem gerður var, þegar ríkið keypti verksmiðjuna, lofaði bærinn útsvarsfrelsi til handa fyrirtækinu, undanþágu frá vörugjöldum á aðfluttu efni og framleiðslu verksmiðjunnar og einnig afslætti af rafmagni, lóðaleigu o.fl. Fram til þessa hefur rekstur verksmiðjunnar á Akureyri ekki verið með þeim hætti, sem lofað var og vonazt hafði verið eftir, og raunar á margan hátt óviðunanlegur. Mörg árin hefur framleiðslan verið minni en jafnvel áður en eigendaskiptin urðu, og hefur það verið mjög bagalegt fyrir verkamenn í bænum og bæjarfélagíð í heild um leið. Endurbætur á vélakosti hafa gengið mjög treglega og eru enn í óviðunandi horfi. Tunnugeymsla, sem keypt hafði verið í Bretlandi árið 1946 og setja átti upp við verksmiðjuna, var seld þar aftur. Loks hefur aðbúnaður verkamanna, sem í verksmiðjunni hafa unnið, verið fyrir neðan allar hellur, jafnvel svo, að heilsu þeirra hefur verið hætta búin. Í stuttu máli hefur ekki verið neinn myndarbragur á þessu eina atvinnufyrirtæki, sem ríkið á og rekur á Akureyri, og þrátt fyrir árlegar áskoranir ýmissa aðila, svo sem bæjarstjórnar, verkalýðsfélaganna á staðnum, Alþýðusambands Norðurlands, Sambands íslenzkra sveitarfélaga og þingmanna kaupstaðarins, hafa engar teljandi leiðréttingar fengizt. Ég er viss um, að því yrði mjög fagnað af Akureyringum, ef nú fengjust, þótt seint sé, nokkrar umbætur. Þá eru það að lokum nokkur orð um brtt. iðnn. við frv., sem er á þá lund, að ríkisstj. sé heimilt að byggja tunnuverksmiðju á Austur eða Norðausturlandi, ef hún telji þörf á þriðju verksmiðjunni. Með þessari breytingu hefur nefndin viljað ganga til móts við brtt. þeirra hv. þm. Seyðf. og hv. 1. þm. N-M. Nefndin hefur þó ekkí getað fallizt á að útiloka það, að Norðausturland kæmi til greina, ef þriðja verksmiðjan yrði reist, en eins og alkunnugt er hefur Raufarhöfn verið ein helzta söltunarstöðin hin síðustu ár. Ég vil í sambandi við þessa breytingu taka það fram, að ég tel byggingu nýrrar tunnuverksmiðju ekki koma til greina, fyrr en saltsíldarframleiðslan er orðin það mikil, að a.m.k. átta mánaða starfræksla verksmiðjanna á Siglufirði og Akureyri með tvískiptum vöktum nægi ekki til að birgja hana að tunnum. En vel kann svo að fara, að síldarframleiðslan aukist svo mikið á næstu árum, þótt erfitt sé um slíkt að spá með nokkurri vissu. En fari svo, virðist eðlilegt og sjálfsagt að binda ekki framleiðslu á síldartunnum við þá bæi, þar sem hún nú fer fram, heldur velja nýrri verksmiðju hagkvæman stað annars staðar. Aðra breyt., sem n. leggur til að gerð verði, að lántökuheimild sé hækkuð úr 2 millj. í 5 millj., leiðir beint af hinni fyrri brtt., og er ekki þörf að ræða frekar um hana.