Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er eigi stórt að vöxtum, eigi nema 4–5 línur, en það er því miður eigi eins meinlaust að efni til. Menn munu kannast við þau ákvæði í lögunum nr. 43. 1921, þar sem svo er kveðið á, að ríkissjóður skuli greiða 3/5 sjúkrakostnaðarins. en hlutaðeigandi sýslufjelag 2/5 hluta. Nú er komin reynsla fyrir þessu ákvæði, og hún er sú, að það er öldungis óbærilegt fyrir sumar sýslur að rísa undir þessum kostnaði. Er eigi vafi á því, að síðan lögin gengu í gildi hafa menn mjög alment, sem eðlilegt er, farið að nota sjer þau hlunnindi, sem lögin heimila. Það, sem hjer er aðalatriðið, er það, að kostnaðurinn er svo mikill, að t. d. í einu sýslufjelagi, sem jeg veit til, hefir hann numið sem svarar kr. 3.20 á hvert mannsbarn í sýslunni. Og þau sýslufjelög munu fleiri, sem hafa svipaða sögu að segja. Vitanlega er kostnaðurinn minni í öðrum sýslufjelögum, en þar fyrir er ekki ástæða til að amast við þessu frv. fyrir neitt þeirra. Því enginn getur sagt um það, hversu mikið sjúkdómurinn hefir um sig eftir stuttan tíma eða hvar hann verður mestur. Með frv. þessu er farið fram á það, að ríkissjóður greiði það að kostnaði sýslufjelaganna, sem er fram yfir 2 kr. á mann. Vitanlega er eigi hægt að segja, hve miklu þetta muni nema, en það er ástæða til að ætla, að með þessum ráðstöfunum öllum muni heldur draga úr sjúkdóminum. Nefndin leggur því einhuga til, að frv. verði samþykt, og leyfi jeg mjer að mæla eindregið með því.

Jónas Jónsson Jeg vil leyfa mjer að fara nokkrum orðum um frv. þetta áður en það verður afgreitt frá þinginu. Það eina í því, sem skiftir nokkru máli, eru laun bankastjóranna, og það kom fram hjá einum háttv.þm. hjer í gær, að honum þætti hækkun launanna nokkuð mikil. Jeg get vel játað það, og jeg myndi ekki greiða atkvæði með þessari hækkun, ef ekki væru sjerstakar ástæður fyrir hendi. Eins og kunnugt er, hefir Íslandsbanki borgað bankastjórum sínum miklu hærri laun en bankastjórum Landsbankans hafa verið borguð. Hafa laun Íslandsbankastjóranna stundum orðið alt að 80 þús. krónur á ári. Á þessu hefir nú orðið breyting, er hinir tveir þjóðskipuðu bankastjórar komu inn í bankann. En eigi að síður hafa þeim verið ákveðin töluvert hærri laun en bankastjórum Landsbankans. Jeg get ekki sjeð, að hægt sje eða nein sanngirni sje í því að greiða bankastjórum Landsbankans lægri laun en hinum þjóðskipuðu bankastjórum Íslandsbanka, og greiði jeg því atkvæði með þessari launahækkun. En jeg tek það fram, að atkvæði mitt fellur með frv. af því, að búið er að ákveða bankastjórum Íslandsbanka svona há laun.

Jóhannes Jóhannesson Jeg sagði í gær, að ef frv. þetta næði fram að ganga, þá fælist í því viðurkenning um, að laun embættismanna samkvæmt launalögunum frá 1919 væru of lág. Því að bankastjórar Landsbankans eru starfsmenn þjóðarinnar, engu síður en t. d. hæstarjettardómarar, ráðherrar og prófessorar háskólans. Nú eru samkvæmt frv. þessu bankastjórunum ætluð 15 þús. króna föst laun, en ráðherrarnir og dómstjóri hæstarjettar hafa ekki nema 10 þús. og meðdómendur í hæstarjetti ekki nema 8 þús. En jeg verð nú að líta svo á, að störf þessara manna, t. d. hæstarjettardómaranna og ráðherranna, sjeu engu þýðingarminni en störf bankastjóranna. Liggur því í augum uppi, að þetta þarf að samrýma, því að launakjör Landsbankastjóranna þarf að miða við laun annara embættismanna ríkisins, en ekki við laun bankastjóra Íslandsbanki, því að þeir eru aðeins ráðnir til ákveðins stutts tíma, og nú t. d. eru tveir settir og einn ráðinn til 5 ára; er hann búinn að vera tvö ár af þeim tíma, og á því aðeins eftir þrjú. Eru þessar stöður því alls ekki sambærilegar við hina? föstu stöður Landsbankastjóranna. En eins og jeg hefi tekið fram áður, tel jeg þessi 15 þús. króna laun Landsbankastjóranna alls ekkert of há, eins og gildi peninga er nú og út lítur fyrir, að það verði í framtíðinni; síður en svo, heldur einungis hitt, að laun annara embættismanna ríkisins sjeu of lág, og þeir, sem greiða atkv. með þessu frv., skylda sjálfa sig til þess að vera með samsvarandi hækkun á launum annara starfsmanna ríkisins.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil einungis lýsa því yfir, að jeg er með þessu frv. En hins vegar lít jeg svo á, að með samþykt frv. þessa sje fengin viðurkenning þingsins fyrir því, að laun þau, er bankaráðið ákvað bankastjórum Íslandsbanka, hafi ekki verið of há. Því að vitanlega var þingið ekkert bundið við það, sem bankaráð Íslandsbanka gerði, og ef því hefði þótt launin þar of há, þá hefði það ekki átt að fara inn á sömu brautina. Jeg þakka því fyrir þessa viðurkenningu.

Frsm. (Karl Einarsson) Jeg vil aðeins mótmæla því, að rjett sje að bera laun bankastjóra Landsbankans saman við laun allra annara embættismanna ríkisins, því að engum nema þeim og hæstarjettardómurunum er bannað að hafa önnur störf á hendi, og þó, að því er hæstarjettardómarana snertir, ekki að öllu leyti, en hins vegar finst mjer illa viðeigandi, að þeir þurfi eða ætlast sje til að þeir þurfi að sinna öðrum störfum, og eru þeir því helst sambærilegir við bankastjórana í þessu tilliti. Sömuleiðis er ekki rjett að bera laun þeirra saman við laun Íslandsbankastjóranna, því að þeir hafa ágóðahluta af tekjum bankans, svo að laun þeirra hafa stundum orðið alt að 80 þús. kr. 

Jónas Jónsson Jeg hefi nú skýrt afstöðu mína til þessa máls, að jeg tel það síst af öllu traustsyfirlýsingu til bankaráðsins nje annara manna, sem að Íslandsbanka standa. Jeg vildi aðeins taka það fram, að eftir að hæstv. landsstjórn hefir samið við suma af bankastjórum landsins um hærri laun en við aðra, þá hefir hún skapað það fordæmi, að ekki er hægt að gjalda öðrum hliðstæðum starfsmönnum minna. En hvernig landsstjórnin verður dæmd fyrir afskifti sín af Íslandsbanka, fer vitanlega nokkuð eftir því, hvernig bankastjórnirnar reynast. Teldi jeg það mjög óheppilegt, ef bankastjórar Landsbankans freistuðust til þess að sækja eftir bankastjórastöðu í einhverjum prívatbanka, sakir hærri launa, sem þeim yrðu þar boðin.

Forsætisráðherra (SE): Það er skrítið, að háttv. 5. landsk.þm. (JJ) skuli segja, að jeg blandi málunum saman. Það var einmitt hann sjálfur, sem gerði það. Það nær auðvitað engri átt, að Alþingi sje bundið við, hvernig laun í prívatbanka eru ákveðin, sem jafnan eru hærri en í þjóðbönkum. Laun sumra bankastjóranna við Íslandsbanka voru áður 20 þús. kr. og með dýrtíðaruppbót 40 þús. kr., og auk þess „tantieme“. En nú hafa þau verið ákveðin 15 þúsund krónur. með dýrtíðaruppbót af öllum launum eftir verðstuðli þeim, sem dýrtíðaruppbót embættismanna er reiknað eftir. Hæstu launin hafa þá lækkað um 16 þús. kr. Ágóðahlutann mætti auðvitað leggja niður, ef það væri samrýmanlegt við reglugerð bankans, sem jeg er í nokkrum vafa um, en þetta má enn taka til fullrar athugunar, því enn er ekki búið að skipa bankastjórana.

Frsm. (Karl Einarsson) Jeg vil skýrt taka það fram, af því að nokkurs misskilnings hefir gætt á því atriði hjá sumum háttv.þm., að bankastjórar Íslandsbanka hafa hærri laun en bankastjórar Landsbankans, þó að frv. verði samþykt.

Forsætisráðherra (SE): Þetta er ekki alveg rjett hjá hv.þm. Vestm. (KE), því að ef ágóðahlutinn væri feldur burt, yrðu launin jöfn. En ástæðan til, að ágóðahlutanum var haldið, var reglugerðin, en ef það væri talið samrýmanlegt við reglugerðina, þá mætti enn ráða bót á þessu, en eitt er að minsta kosti víst, að það mætti og ætti að breyta reglugerðinni og reyna að minsta kosti að takmarka ágóðahlutann. Jeg segi þetta hreint ekki til að mæla á móti frv., þvert á móti er jeg því fylgjandi og mun greiða atkv. með því.

Jón Magnússon Þessi samanburður á launum bankastjóranna er ekki rjettur, ekki einu sinni hjá hæstv.forsrh. (SE), sem ætti að vera manna kunnugastur þessum málum. Eins og áður hefir verið sagt hjer frá, voru föst laun Eggerts Claessens ákveðin 20 þús. kr. Það var það hæsta En dýrtíðaruppbótin hefir algerlega verið og er á valdi bankaráðsins fyrir hvert ár fyrir sig. Því getur vel farið svo, að dýrtíðaruppbótin verði feld niður. En af því leiðir aftur, að komið getur til mála, að laun bankastjóra Landsbankans verði hærri en hinna. Hvað snertir ágóðahlutann, þá kom till. frá nefnd um að fella hann niður, en hafa launin aftur hærri. Í nefnd þessari var hæstarjettardómari Lárus H. Bjarnason og jeg ásamt þriðja manni. Við, Lárus H. Bjarnason og jeg, vorum sammála um þetta, en hinn þriðji maður vildi ekki fallast á það, og aðalfundur bankans ekki heldur, er þangað kom. Annars skal jeg ekkert annað um málið tala, en verð þó að taka undir það með hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), að samanburður á ríkisbanka og einkabanka er ekki rjettur, því að yfirleitt hafa þjóðbankastjórar lægri laun en bankastjórar við einkabanka, sem eru í miklu óvissari stöðum. Til dæmis hafa bankastjórar við þjóðbankann í Kaupmannahöfn haft miklu lægri laun en þeir, sem eru við hina stærri einkabanka. Það er mikill munur, hvort bankastjórarnir eru sem fastir embættismenn og eiga ekki á hættu að missa stöðuna þá og þegar, og ætti það fyllilega að vega upp á móti launamismuninum.

Forsætisráðherra (SE): Það er alveg rjett hjá hv. 4. landsk.þm. (JM), að dýrtíðaruppbótin var áður ákveðin af bankaráðinu jafnóðum, svo að launaviðbótin var nokkuð óviss frá ári til árs. En jeg miðaði við dýrtíðaruppbótina eins og hún var ákveðin áður en breytingin varð í bankanum á hæstu laununum.

Frsm. (Sigurður Jónsson) Jeg vænti þess, að háttv. deild greiði svo fyrir þessu máli, að það komist fram. Jeg geri ráð fyrir því, að allir háttv.þdm. hafi svo kynt sjer þetta mál, að óþarft sje að fara um það mörgum orðum. Frv. var útbýtt fyrir alllöngum tíma, og hefir það litlum breytingum tekið síðan. Nefndin leggur til, að það gangi fram óbreytt, og leggur það fyrir háttv. deild með von um það, að þessi bálkur verði einna helst talinn þingi þessu til gildis, ef að lögum verður.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg verð að halda því sama fram hjer í hv Ed., sem jeg gerði í hv.Nd., að frv. þetta væri gott og gagnlegt í öllum atriðum, nema um fyrirkomulag Búnaðarfjelagsins og samband þess við ríkisstjórnina og það var einmitt þetta atriði, ásamt því, að forseti Búnaðarfjelagsins fór til Noregs svo stjórnin gat ekki borið sig saman við hann, sem var ástæða til þess, að þetta frv. var ekki borið fram sem stjórnarfrv., sem best hefði átt við. Búnaðarfjelagsstjórninni var eftir frv. gefið afarmikið og nær ótakmarkað vald, bæði um framkvæmdir, ráð á fje og eftirlit framkvæmda. Þetta þótti mjer gengið alt of langt. Eftir minni skoðun átti Búnaðarfjelagið, ef þetta fyrirkomulag kæmist á, að verða undirskrifstofa í stjórnarráðinu, eða sjerstök deild. Þetta tjáði jeg landbn. Nd., og fanst mjer hún vera nokkuð líkrar skoðunar, en hún kvaðst þó mundu láta sjer nægja að breyta þannig til um stjórn fjelagsins, að meiri hluti Búnaðarfjelagsstjórnarinnar skyldi vera skipaður af atvinnumálaráðherra. Þetta þótti mjer að vísu bót, og samkvæmt þessu hefir Búnaðarfjelagið breytt sjerlögum sínum á þá leið, að ráðherra skipi tvo menn í stjórn þess. eftir till. landbúnaðarnefnda Alþingis. - og sama ákvæði er nú komið inn í 2. gr. þessara laga. Það hefir nú áður verið talsvert um það þráttað, hverju þýðingu bæri að leggja í orðin „eftir tillögu“, hvort það þýði sama sem að leita tillagna, og gæti þá stjórnin úrskurðað eins og henni þykir best henta, ef hún aðeins hefir leitað álitsins, eða hún sje skyld að fara eftir tillögunum. Það er nú alveg víst, að landsstjórnin hefir iðulega skilið þessi orð þannig, að þau þýddu sama sem „að fengnum tillögum“, en jeg er ekki alveg viss um, að þennan skilning megi leggja í 2. gr., af því að í 15. gr. eru höfð orðin „að fengnum tillögum“. En sje það meiningin, að ráðherra sje skyldur til að fara eftir tillögum nefndanna og hafi ekkert annað að gera en skrifa nafnið sitt undir útnefningarskjalið, þá er það alveg á móti þeirri skoðun, sem kom fram í landbúnaðarnefnd Nd., en jeg hafði ekki tíma til að athuga breytinguna í þessa átt, sem mun hafa komið fram við 3. umr. í Nd. á síðasta augnabliki. En þar sem þetta er mjög merkilegt mál, og á auk þess að endurskoðast á 5 ára fresti, þá er jeg ekki á móti því, að það gangi fram, þótt jeg hefði frekar kosið 2. gr. öðruvísi orðaða.

Frsm. (Jón Magnússon) Jeg leyfi mjer aðeins að lýsa því, fyrir hönd nefndarinnar, að hún leggur til, að frv. verði samþykt eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Guðmundur Guðfinnsson) Jeg get látið mjer nægja að vísa til nál. í málinu um það, hvernig nefndin lítur á það. Kemur þar fram, að nefndin er frv. samþykk að efni til og telur það víst, að við endurskoðun laganna verði þessi þjóðbraut tekin upp. Er það líka álit vegamálastjóra. Hitt er vitanlega álitamál, hvort legið hefir á þessu nú. Þó hefir nefndin eigi viljað sporna á móti því, að frv. nái fram að ganga í þetta sinn. Býst hún eigi við, að þetta verði nema á pappírnum hvort eð er. Var því samkomulag um það í nefndinni að leggja til, að frv. yrði samþykt.

Frsm. (Guðmundur Guðfinnsson) Jeg hefi litlu við að bæta það, sem jeg sagði síðast um þetta mál, en jeg vil leggja sjerstaka áherslu á endurskoðunina á vegalögunum í heild, eins og nefndin óskaði eftir að yrði framkvæmt fyrir næsta þing. Svo vona jeg, að frv. verði samþykt eins og það liggur fyrir.

Frsm. meiri hl. (Jón Magnússon) Jeg ætla ekki að tala langt mál. Vil aðeins beina þeim tilmælum til hæstv.forsrh. (SE), að reka ekki prestinn burtu frá Þingvöllum, nema brýn nauðsyn krefji, þótt frv. þetta nái samþykki Alþingis. Jeg skil ekki, að það sje á neinn hátt nauðsynlegt eða æskilegt, þótt jeg hafi vitanlega orðið þess var, að sumir vilji það helst.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi rætt þetta mál við sögunefndina, og hún hefir eindregið lagt það til, að prestssetrið verði lagt niður á Þingvöllum. Og jeg get ekki annað en tekið mikið tillit til tillagna hennar. En hins vegar veit jeg, að útvega þarf prestinum stað til þess að vera á, og jafnvel að veita honum lán til byggingar. Annars skal jeg geta þess, að þeir sjerfræðingar, sem jeg hefi talað við um þetta mál, leggja mjög eindregið til að prestssetrið verði lagt niður á Þingvöllum.



Það eru nú liðin nærfelt 78 ár síðan Jón Sigurðsson forseti vakti fyrstur máls á þeirri þjóðarnauðsyn að reisa landsspítala í Reykjavík. Málinu hefir verið hreyft nokkrum sinnum síðan, en eins og raun ber vitni, þá er þetta nauðsynjamál þjóðarinnar ekki komið í framkvæmd enn, og hefir lengst af verið ótrúlega hljótt um það. Það yrði of langt mál að rekja sögu landsspítalamálsins hjer, enda hefi jeg ekki ætlað mjer það; jeg ætla aðeins að benda stuttlega á þau ártöl, þegar mál þetta hefir verið rætt að einhverju leyti á Alþingi síðan 1845, er Jón Sigurðsson forseti hreyfði því þar fyrstur manna. Hann bar þar þá upp þá tillögu - sem þá var kallað uppástunga - að bætt yrði læknaskipunin hjer á landi og sett á laggirnar sjúkrahús. En mál þetta varð ekki útkljáð. Næst gerir Jón Sigurðsson aðra tilraun í sömu átt á þinginu 1847. Í ræðu, sem hann hjelt þar, fórust honum þannig orð: „Jeg dirfist að ítreka hina fyrri uppástungu mína, sem var sú, að Alþingi beri upp þá bæn við konung vorn, að læknaskipun hjer á landi verði bætt svo fljótt sem unt er og læknum fjölgað á þann hátt: I. að spítali verði settur á stofn í Reykjavík með tveim læknum, að ótöldum landlækni, og verði þar ætlað herbergi sjer í lagi handa holdsveikum, sem menn ætla læknandi; II. að læknum verði fjölgað smám saman, þangað til læknir yrði að m i n s t a kosti í hverri sveit; III. að kensla á meðferð einföldustu sjúkdóma (sjúkdómstilfella) og leyfi til að fara með þá veittist svo mörgum, að slíkir aðstoðarlæknar yrðu í hverri sveit“. Á sama þingi voru lagðar fram bænarskrár um læknaskipun og spítalabyggingu frá nokkrum sýslum. Svo varð hljótt um málið um langt skeið, þótt ýmsar umbætur kæmust á læknaskipun í landinu. Læknafundurinn 1896 lagði mikla áherslu á, að spítali, þ. e. landsspítali, yrði reistur, og gerir ráð fyrir, að byggingin komist upp aldamótaárið. Á Alþingi 1897 kemur fram till. til þál. um landsspítalamálið. Flutningsmenn hennar voru Jónas Jónassen landlæknir, Hallgrímur Sveinsson biskup og Jón Jónsson frá Sleðbrjót, 2. þm. N.-M. Till. var svo hljóðandi: „Efri deild skorar á stjórnina: I. að leggja fyrir Alþingi áætlun um kostnað við byggingu landsspítala í Reykjavík; II. að leitast fyrir hjá Reykjavíkurbæ, hvort og að hve miklu leyti bæjarsjóður vill styrkja byggingu spítala þessa og bera árlegan kostnað hans.“ Tillögumönnum fanst ástandið í Reykjavík ó h æ f t, að enginn spítali skyldi vera í höfuðstaðnum, nema spítali, er væri eign „prívat“fjelags, og húsið þó hvorki viðunanlega stórt nje viðunanlegt að öðru leyti. Hjer þurfi ekki aðeins spítala, þar sem hægt sje að veita sjúklingum, bæði úr bænum og aðkomandi, aðhjúkrun, heldur einnig stofnun, sem gæti verið hæfileg til æfingar og lærdóms fyrir nemendur á læknaskólanum. Þá kemur einnig á sama þingi fram till. til þál. frá Þórði J. Thoroddsen lækni. Skorar hann á stjórnina að leggja fyrir Alþingi 1899 áætlun um kostnað við bygging landsspítala í Reykjavík, er rúmi 45 sjúklinga, svo og uppdrætti af honum, og um leið að leitast fyrir hjá Reykjavíkurbæ, hvort bæjarsjóður vilji styrkja bygging spítala þessa og árlegan kostnað við hann. Þingmenn lögðu nú misjafnlega mikið upp úr þessu máli, eins og vænta mátti. Einn þeirra, sjera Jens Pálsson, telur málið þjóðarnauðsyn og segir meðal annars: Að búa í þjóðfjelagi því, þar sem viðunanlegur opinber spítali er ekki til, er sama og að vera í stöðugri lífshættu“. Á Alþingi 1899 kemur fram frv. til laga um stofnun landsspítala í Reykjavík, og var flutningsmaður þess Jónas Jónassen landlæknir. Stjórnin hafði, samkvæmt áskorun Alþingis 1897, látið gera áætlun um kostnað við byggingu spítala, er rúmaði 45 sjúklinga, og var hann áætlaður um 200 þús. kr. Jónassen landlæknir telur það aðalatriðið í þessu máli, að með öðru móti en landsspítalabyggingu verði l æ k n a n á m i e k k i h a l d i ð á f r a m í l a n d i n u. Þetta frv. var að vísu samþykt í þinginu, en varð þó ekki að lögum. Í síðasta skifti lá landsspítalamálið fyrir Alþingi árið 1901, og var þá lagt fyrir það af stjórninni. Landið bauðst nú til að leggja fram 90 þús. kr. til byggingarinnar, gegn 18 þús. kr. frá Reykjavíkurbæ, og 10 þús. kr. að auki til útbúnaðar. Amtmaður og landlæknir skyldu hafa yfirstjórn spítalans á hendi. En um sama leyti og þetta frv. kom fram á þinginu, buðust St. Josephssystur í Landakoti til þess að byggja hjer spítala með aðgangi fyrir læknanema. Samningar virðast svo hafa tekist með landsstjórn og St. Josephssystrum. Spítali þeirra var bygður og landsspítalamálið þar með úr sögunni um langt skeið. Það er svo ekki fyr en 1915, að landsspítalamálinu er hreyft aftur, ekki á Alþingi, heldur af íslenskum konum, í tilefni af rjettarbótum þeim, er þær öðluðust með stjórnarskrárbreytingunni 19. júní 1915, þar sem þeim eru veitt full stjórnmálarjettindi. Þegar fregnin barst hingað til bæjarins, áttu tvö kvenfjelög hjer frumkvæði að því að stefna saman stjórnum eða formönnum allra kvenfjelaga bæjarins til þess að ræða um, hvað gera ætti til þess að minnast þessa mikla viðburðar í sögu landsins á heppilegan og minnistæðan hátt. Og 25. júní voru mættir á fundi, sem haldinn var í Kvennaskólanum, 12 fulltrúar frá 12 kvenfjelögum bæjarins til þess að ræða málið. Var þá ákveðið að stofna sjóð, er verja skyldi til þess að hrinda stofnun landsspítala hjer í Reykjavik sem fyrst í framkvæmd. Konur hugsuðu sjer að starfa að þessu á tvennan hátt: Í fyrsta lagi með sjóðstofnun, og í öðru lagi með því að beita áhrifum sínum um land alt til þess að vinna fyrir þetta nauðsynjamál og fá Alþingi og stjórn til þess að taka málið til undirbúnings og framkvæmda. Þessum samtökum bundust íslenskar konur hjer í bæ um málið, og var þá jafnframt horfið að því ráði að fá konur víðsvegar um landið til þess að taka einnig þetta mál að sjer. Málaleitun þessi bar mjög góðan árangur; konur skildu víðast hvar þörfina á því að vekja þetta mál af svefni þeim, sem það hafði mókt í undanfari ár, frá því það var svæft á Alþingi 1901. Og afskiftum íslenskra kvenna má vissulega að nokkru leyti þakka það, að landsspítalamálið á nú nærri því óskift fylgi allra, jafnt karla sem kvenna, um land alt. Það er satt, að við konur höfum unnið að þessu máli að mestu leyti í kyrþey, en árlega hafa konur þó unnið einn dag ársins opinberlega fyrir landsspítalamálið, bæði hjer í Reykjavík og víðsvegar um landið, og á þann hátt haldið málinu vakandi, auk þess, að talsvert fje hefir safnast á þessum árum. Sjóðurinn var um síðustu áramót um 208 þús. kr. og minningargjafir til Landsspítalasjóðsins rúmar 60 þús. kr. Þetta eru að vísu ekki háar upphæðir nú, þegar hin meiri háttar fyrirtæki eru talin í miljónum. En jeg skal í þessu sambandi taka það fram, að konur ætluðu sjer aldrei þá dul að reisa landsspítala. Þeim var frá upphafi ljóst, að það h l y t i r í k i s s j ó ð u r a ð g e r a, og það viðurkennir bæði þing og stjórn. Jeg minnist þess með viðurkenningu, að hæstv. núverandi forsrh. (SE) skipaði nefnd í landsspítalamálið 1916, þegar hann var fjármálaráðherra. Sú nefnd átti að sjá út heppilega lóð undir væntanlegan landsspítala, koma fram með till. um stærð hans o. s. frv. Nefnd þessi lauk starfi sínu á stuttum tíma, og varð árangurinn af því sá, að landsstjórnin samdi við Reykjavíkurbæ um kaup eða skift á lóð þeirri í Skólavörðuholtinu, sem síðan er ákveðið, að spítalinn verði reistur á, og telja menn staðinn heppilega valinn. Árið 1917 voru gerðar nokkrar dýrtíðarráðstafanir af hálfu landsstjórnarinnar, til þess að bæta að einhverju leyti úr atvinnuleysi verkamanna hjer í bænum. Var þá tekið upp og höggið allmikið grjót, sem ætlað var í landsspítalann, og mæltist þessi ráðstöfun stjórnarinnar mjög vel fyrir. Eins og mörgum er kunnugt, skipaði stjórnarráðið 9. mars 1921 nefnd, til þess að gera nauðsynlegan undirbúning undir byggingu landsspítalans. Þessi nefnd var að lokum skipuð 4 læknum og 1 konu. Hv. deild hefir nú gefist kostur á að kynna sjer skýrslu þessarar nefndar, sem formaður hennar sendi stjórnarráðinu ásamt uppdráttum og kostnaðaráætlun um byggingu þess hluta spítalans, sem gert var ráð fyrir að byggja ætti fyrst, sem sje aðalálmunnar og vesturálmunnar. Gert er ráð fyrir, að þessi hluti spítalans rúmi sem næst 120 sjúklinga, og kostnaður við byggingu hans, auk þvottahúss, vjelahúss, líkhúss og rannsóknarstofu, verði ca. 2600000 kr. með núgildandi verðlagi. En að reisa öll húsin, sem fyrnefndar teikningar sýna, er áætlað að kosti um 3400000 kr. Jeg hefi nú farið yfir nokkra sögulega aðaldrætti landsspítalamálsins, sem því miður hefir meir lent í skrafi en framkvæmdum. En við svo búið má ekki lengur standa. Þörfin kallar hærra með hverju ári, þörfin á bættum kjörum sjúklinga og þörfin á betri námskjörum læknaefna okkar. Árlega fjölgar fólkinu, ekki aðeins í höfuðstaðnum, heldur og í landinu yfirleitt, og um leið fjölgar sjúklingum. Mikið af þeim sjúklingum, sem nokkur ráð hafa og haldnir eru erfiðum sjúkdómum, koma hingað til bæjarins, þar sem sjerfræðinga er helst völ, einkum þeir, sem undir skurðlækningar þurfa að leggjast. Auk þess eru húsakynni hjer í bænum víða svo ljeleg, að ekki eru tiltök að hafa sjúklinga heima. Og auðvitað er mörgum sjúkdómum svo háttað, að ekki er gerlegt að hafa sjúklinginn í heimahúsum, sumpart sjálfs hans vegna og sumpart vegna heilbrigðra heimilismanna. Hins vegar eru þau hús, sem sjúkrahússnafnið bera, alt of fá og smá til þess að fullnægja þörfinni. Þó að læknar og umráðamenn sjúkrahúsanna leggi sig í líma til að útvega langt leiddum sjúklingum sjúkrahússvist, þá hepnast það engan veginn altaf, og síst í tíma. Og á hinn bóginn leiðir þetta ástand til þess, að margur verður að fara úr sjúkrahúsi í ótíma, löngu fyr en hæfilegt er, af því að þörf annars sjúklings, enn þá aumari, kallar að. Og þegar litið er til húsnæðisþrengslanna í bænum, þá má nærri geta, að mörgum sjúklingi, ekki síst aðkomumönnum, líður oft óþarflega illa, bæði áður en hann fær sjúkrahúsvist og eins eftir á, sjerstaklega þeim ótöldu mönnum, sem hafa orðið fyrir því óláni að komast of seint í sjúkrahús og fara þaðan of snemma. Að því er þörfina á landsspítala fyrir læknadeild háskólans snertir, þá tel jeg mjer nægja - með leyfi hæstv. forseta - að lesa upp eftirfarandi ummæli Læknafjelags Reykjavíkur, úr brjefi, dags. 10. f. m.: „Læknafjelag Reykjavíkur telur svo brýna nauðsyn bera til þess, að landsspítali sje bygður, að undan þessu verður ekki flúið. Húsnæði vantar hjer fyrir sjúklinga, kensla læknanema verður erfiðari með ári hverju, kensla ljósmæðra- og hjúkrunarnema getur ekki orðið viðunandi fyr en fram úr þessu verður ráðið“. Um þá þörf þarf ekki að efast; læknunum sjálfum er hún kunnust, enda hlýtur læknisfræðin, sem jafnframt er list (sbr. læknis l i s t) að þurfa á stóru og í alla staði vel búnu sjúkrahúsi að halda. Það verður ekki að list, sem ekki er leikið, og það hlýtur vitanlega að vera margfalt erfiðara að læra læknisfræði án þess að sjá hvorttveggja; sjúkdóma og fullkomnustu lækningatilraunir. Þörfin á stórum og verulega vel búnum landsspítala er þannig staðreynd, enda hafa Alþingi nú borist margar áskoranir, bæði frá fjelögum, sem ant er um mál þetta, og eins í þingmálafundagerðum. Þannig hafa 7 kvenfjelög í Reykjavík skorað á yfirstandandi Alþingi að láta byggja landsspítala svo fljótt sem auðið er. Þá er komið að hinu atriðinu, hvort vjer sjeum færir um að byggja spítalann í náinni framtíð og búa hann svo vel út sem skyldi. Það er búist við að spítalinn kosti fullgerður um 3400000 kr. Þetta er að vísu allmikil upphæð, en þó vel kleift að leggja hana fram „til fjörsins“, enda ekki til ætlast, að taka fje þetta af venjulegum ársgjöldum ríkissjóðs, heldur yrði að taka lán, og mun stjórnin hafa byggingarlánsheimildir frá 1922, og er bygging landsspítala þar framarlega. En þá er og vert að athuga það, að ekki mun þurfa að byggja spítalann allan í einu. Gert er ráð fyrir því, að komast megi af með framhliðina (og e. t. v. ekki alla) og vesturálmuna í bili, auk eldhúss, þvottahúss, líkhúss og rannsóknarstofu. Kostnaðurinn við þetta er áætlaður 2600000 kr. með núgildandi verðlagi, og er þessi upphæð ekki hærri en svo, að ráða mætti jafnvel við hana í fjárlögum. Komið hafa fram raddir um það að verja nokkru af ágóða ríkisins af áfengissölu til byggingar spítalans. Sýnist mjer það gott ráð, ef ríkissjóður hefir þá verslun svo lengi, að hann megi missa eitthvað af tekjunum, að þá yrðu teknar árlega ca. 200000 kr. og lagðar til hliðar til byggingar landsspítala. Með því móti eignuðumst við hann skuldlausan á 17 árum. Annars telst mjer svo til, að nýju gjaldaliðirnir í fjárlagafrv. því sem nú er á ferðinni gegnum þingið, muni nú nema alt að ¾ milj. og þar af um 300 þús. kr. til nýrra símalagninga. Hvort mun nær að leggja síma inn í hvert kot, að heita má, eða gefa sjúklingum kost á að fá heilsu sína aftur? Hvort skyldi vera skynsamlegra, að leggja fram styrk og lán til vafasamra fyrirtækja, jafnvel til áhættufyrirtækja einstakra manna, eða hitt, að leggja fram nokkurt fje til heilsubóta öldum og óbornum? Til hvers er að hafa lækna og læknakenslu, sem kostar alt að 350 þús. kr. á ári, ef við treystum okkur ekki til að fá henni óhjákvæmileg tæki, sjerstaklega spítala, til þess að vinna verk sinnar köllunar? Til hvers eru yfirleitt öll þessi þing, Alþing, stjórnarþing o. s. frv., ef við treystum okkur ekki til að varðveita „þing allra þinga“, heilsu sjálfra vor og eftirkomendanna?

Forsætisráðherra (SE): Það mun öllum ljóst, að kvenþjóðin hefir látið mál þetta mjög til sína taka, og ekki síst hv. flm. (IHB), og þegar landsspítalinn loks verður reistur, mun hann verða skoðaður sem minnisvarði um dugnað íslenskra kvenna. Hv. flm. (IHB) hefir sagt sögu málsins, og jeg hefi þar litlu við að bæta. Jeg vil aðeins minnast á nefndina, sem skipuð var 1921, til að undirbúa byggingu landsspítala. Þessi nefnd hefir unnið mikið verk og þarft, án alls endurgjalds. Munu störf þessarar nefndar og áætlanir flýta mjög fyrir framgangi málsins. Tel jeg því skyldu mína að nota þetta tækifæri til að þakka henni hjer á Alþingi hið ágæta starf, sem unnið er. Eins og hv. flm. (IHB) tók fram, liggur skýrsla þessarar nefndar fyrir Alþingi, og geri jeg því ráð fyrir, að allir hv. þm. hafi kynt sjer hana. Áætlað er, að spítalinn kosti fullgerður 3400000 kr. Þó má til að byrja með byggja fyrir ca. 2600000 kr., eins og hv. flm. (IHB) tók fram; og enn aðrir segja, að þó að ekki verði bygt fyrst um sinn nema fyrir ca 1 ½ milj. kr., þá megi sú bygging að góðu gagni koma. Þá er eitt atriði í áætluninni, sem er eftirtektarvert. Það er ekki gert ráð fyrir meiri rekstrarhalla en 100000 kr. árlega, en þá eru að vísu ekki taldar rentur og afborganir byggingarkostnaðar. Jeg er fyllilega sammála hv. flm. (IHB), að nauðsynin á góðum landsspítala er brýn, mjög brýn. Það kemur oft fyrir, að menn, sem þarf t. d. að skera, verða að bíða úti í bæ vegna rúmleysis á spítala þeim, sem hjer er fyrir. Auk þess er læknastjett landsins ómetanlegur hagur að fá fullkominn spítala hjer á landi. Hjer er aðeins einn örðugleiki, sami örðugleikinn, sem við rekum okkur svo oft á: þröngur fjárhagur. Hans vegna er ómögulegt að gefa ákveðið loforð um, hve nær landsspítalinn verði bygður. Hæstv. núverandi forseti (HSt) hefir spurst fyrir um það hjá stjórninni, hvort ekki yrði látið ganga fyrir öðrum verklegum framkvæmdum að ljúka við spítalann á Kleppi, og hefir stjórnin sagt honum, að svo mundi verða. Er nú þrátt fyrir alla fjárhagsörðugleika byrjað á því verki, og er því óhugsandi, að byrjað verði á landsspítala fyr en Kleppshælinu er lokið. Hve nær verður þá byrjað á landsspítala? Því get jeg ekki svarað, en jeg óska og hefi altaf óskað, að það verði sem fyrst. Í þáltill. stendur, að hann eigi að sitja fyrir öllum meiri háttar framkvæmdum. Því er hættulegt að lofa. Nú sem stendur er eitt stórmál á döfinni, sem alþjóð fylgir með áhuga, en það er að kaupa strandvarnarskip. Get jeg vel ímyndað mjer, að þingið vilji, að sú ráðstöfun sje fyrst gerð. Jeg get því aðeins gefið það loforð, að gera alt, sem í mínu valdi stendur, til að flýta fyrir byggingu landsspítalans. Vona jeg, að hv. flm. (IHB) taki því ekki þunglega, að jeg get ekki gefið ákveðnari loforð, því þessi hv. þm. (IHB) veit, að jeg vil málinu alt hið besta.



Jeg vil fara fáeinum orðum um þessa þáltill., ekki til að mótmæla henni, og heldur ekki af því, að jeg sje henni að öllu leyti samþykkur; aðeins til að skýra málið nokkuð frá mínu sjónarmiði. Jeg býst ekki við, að deilt verði um það, að við þurfum að fá landsspítala. Nú sem stendur lifum við á náð tveggja útlendra fyrirtækja, og er annar þeirra spítala notaður fyrir franska sjómenn nokkurn hluta árs. En báðir eru þeir timburhús, og því meiri hætta á að þeir brenni. Má í raun og veru segja, að ef Landakotsspítalinn brynni, þá stæðum við uppi spítalalausir. Það er ljóst, að við svo búið má ekki standa. Hitt er annað mál, að ekki má einungis miða við áætlanir þær og teikningar, sem gerðar hafa verið af nefndinni, sem skipuð var 1921, og hæstv. forsrh. (SE) mintist á fyrir skömmu. Jeg er einn þeirra, sem ekki vilja eingöngu miða við þær áætlanir. Í fyrstu var jeg hrifinn af teikningum þessum og sýndist þær harla álitlegar, en þegar jeg athugaði þær nánar, kostnaðaráætlunina og rekstrarkostnaðinn, fór ánægja mín þverrandi, og svo mun fleirum hafa farið. Jeg verð að segja það, að ef ómögulegt er að reisa spítalann í öðru formi en þar er gert ráð fyrir, þá eru litlar líkur til, að hann rísi upp á næstu árum. Þegar það er athugað, að hann á ekki að rúma nema 150 sjúklinga, en á að kosta 3000000 kr., þá verð jeg að segja, að það er dýrt og að fjárhagur landsins má breytast töluvert til batnaðar, ef landið á að geta risið undir slíkri stofnun. Jeg sje ekki annað en fyrirfram verði að mótmæla því, að hrapað verði að slíku ráði. En jeg vona, að hægt verði að leysa þetta vandamál öðruvísi og á heppilegri grundvelli en nefndin hefir lagt til. Jeg segi þetta ekki hv. 6. landsk. þm. (IHB) til lasts, því þegar hún og hæstv. forseti (HSt) komu í nefndina, munu teikningarnar og áætlanir hafa verið fullgerðar. Mín hugsun er sú, hvort ekki megi ráða fram úr byggingu landsspítala á ódýrari hátt. Jeg hygg, að læknarnir hafi ráðið of miklu um áætlanir nefndarinnar. Jeg get ekki hugsað mjer, að auk annara spítala hjer á landi fáum vjer risið undir þessari þriggja milj. kr. stofnun. Og þó er stofnkostnaðurinn mjer ekki mestur þyrnir í augum, heldur rekstrarkostnaðurinn og viðhaldið. Þó að jeg sje ekki læknisfróður, þá blandast mjer ekki hugur um, að áætlun nefndarinnar er að miklu leyti miðuð við, að spítalinn verði kenslustofnun, en þá er spurning, hvort ekki borgar sig betur að styrkja læknaefni til náms erlendis en að spítalinn verði svo dýr þeirra vegna. Og hann er furðulega dýr eftir áætluninni, ekki síst þegar þess er gætt, að ekki á að gera meira fyrir sjúklingana en svo, að flest rúmin eru ráðgerð í tólf manna herbergjum. Jeg tek undir það með hv. 6. landsk. þm. (IHB), að afla þarf árlegra tekna til byggingarinnar. Verður erfitt að koma henni í framkvæmd með því að taka lán eða klípa til þess fje af fjárlögum. En samhliða vil jeg skjóta fram þeirri spurningu, hvort ekki mætti endurskoða áætlanir og teikningar nefndarinnar. T. d. finst mjer undarlegt að byggja þetta stóra hús hjer í Skólavörðuholtinu og kaupa til þess öll kol frá Englandi með ærnum kostnaði, en í tveggja km. fjarlægð sendir náttúran okkur sjóðandi vatn meira en nóg til að hita slíka byggingu. Þegar menn koma að Vífilsstöðum og sjá þar feikna-kolabyngi, sem þangað eru fluttir á haustin, hlýtur þeim að blöskra, þegar þeir minnast þess, að hjerna í Mosfellssveitinni vellur vatnið upp úr jörðunni og er látið ónotað að mestu. En það er of seint að tala um, hvar hefði átt að hyggja Vífilsstaðahælið, en einmitt rjettur tími til að athuga, hvort ekki megi láta hinn fyrirhugaða landsspítala njóta Lauganna hjer við bæinn. Jeg kemst í töluverð vandræði við atkvgr. um þessa þáltill. Jeg er með henni að efni og anda, en ekki ánægður með formið. Jeg get ekki greitt atkv. með þáltill., ef jeg með því skuldbind mig til að vera fylgjandi því, að spítalinn verði reistur á þeim grundvelli, sem nefndin gerir ráð fyrir, og látinn sitja fyrir öðrum meiri háttar byggingum. Annars hefi jeg áður á þessu þingi með till. minni um, hvernig verja skyldi ágóða af áfengisverslun ríkisins, sýnt hug minn til þessa máls, og mun nafn mitt í sambandi við þá till. nægja til að sýna, að jeg verð aldrei meinsmaður spítalamálsins, ef skynsamlega verður á því haldið.



Jeg get þakkað hv. 5. landsk. þm. (JJ) undirtektir hans og er samþykk ýmsum atriðum í ræðu hans. Honum þykir áætlunin svo há, að hann álítur, að landið fái ekki risið undir svo dýrri stofnun. Jeg skal ekki deila um það, að í mikið verður ráðist, þegar landsspítalinn verður reistur. Jeg læt læknana tala af þekkingu og reynslu, og þeir telja, að minni bygging geti ekki nægt, nema þá í bili. Þá er jeg sammála hv. 5. landsk. þm. (JJ) um, að staðurinn sje ekki sem heppilegast valinn. Heppilegra væri að hafa húsið þar, sem fá mætti hita svo að segja ókeypis. Þetta kom til umtals í vetur hjá nefnd, sem hafði málið til meðferðar af hálfu kvenna, og komst nefnd sú að svipaðri niðurstöðu. Þótt kol hafi mikið lækkað í verði, þá verður það þó altaf mjög hár útgjaldaliður í rekstri spítalans, og þótt segja megi, að þau hafi verið dýrari áður, þá afsannar það ekki, að gott væri að geta sparað þann lið. Annars voru margar athuganir í ræðu hv. 5. landsk. þm. (JJ), sem vert væri að taka til athugunar. Jeg vil nú bæta við því, sem jeg gleymdi áðan, að í vetur bauðst stjórn Landsspítalasjóðsins til að leggja fram 20000 kr., ef nefndin, sem hafði þetta mál með höndum, sæi ástæðu til að leita út fyrir landsteinana um uppdrætti fyrir spítalahúsið. Vera má, að tilboð þetta hafi komið helst til seint fram, en þó held jeg ekki, að svo hafi verið. En nokkuð er það, að því var ekki tekið og þessu tilboði sjóðsnefndarinnar ekki einu sinni svarað. Okkur konum fanst, að gott gæti verið fyrir hæstv. stjórn og nefnd þá, sem hafði undirbúning málsins til meðferðar, að fá fleiri uppdrætti til samanburðar og athugunar. En sínum augum lítur hver á silfrið. Það,að hv. 5. landsk. þm. (JJ) getur ekki verið með till. eins og hún er orðuð, skiftir ekki svo miklu máli. Aðalatriðið er, að spítalinn verði bygður eins fljótt og eins haganlega og verða má. Að gert er ráð fyrir 12 manna stofum, er auðvitað vegna sparnaðar, en honum veldur fátækt okkar. En það verða líka 2-4 manna herbergi í spítalanum, og verða þau auðvitað dýrari. Hæstv. forsrh. (SE) vil jeg þakka fyrir góð ummæli hans í þessu máli, og vona, að þó að hann telji sig ekki geta gefið föst loforð, þá verði hann málinu hlyntur og greiði fyrir því á allan hátt. Mjer fanst samanburður hæstv. forsrh. (SE) á nauðsyn landsspítala og strandvarnarskips ekkert koma máli þessu við.

Forsætisráðherra (SE): Það er rjett, sem hv. 6. landsk. þm. (IHB) tók fram, að konur buðu fram 20000 kr. til að fá teikningar erlendis frá. Þetta var svo borið undir nefndina, - jeg held að hv. 6. landsk. þm. (IHB) hafi þá ekki verið búin að taka sæti í nefndinni -, en nefndin bjóst við, að slíkir uppdrættir myndu kosta um 100 þús. kr., og gat því ekki mælt með þessu við stjórnina, enda fjelst hún á tillögur nefndarinnar.



Það er aðeins örlítil athugasemd, vegna ummæla hv. 5. landsk. þm. (JJ) um 12 manna stofurnar. Honum uxu þær mjög í augum og taldi hann þær miður heppilegar. En jeg get gefið þær upplýsingar, að í stærstu og fullkomnustu spítölum á Norðurlöndum eru hafðar svo stórar stofur.



Jeg er ekki að finna að því í sjálfu sjer, þó hafðar sjeu 12 manna stofur. Slíkt er líklega óhjákvæmilegt sökum fátæktar landsins. Er jeg er að finna að því, að hús, sem á að verða svona dýrt, skuli ekki hafa meiri þægindi að bjóða sjúklingunum.



Jeg get ekki greitt till. atkvæði mitt eins og hún nú er orðuð. Jeg vildi því leggja til, að hún væri borin upp í tvennu lagi, þannig, að seinni parturinn: „og sitja fyrir öllum öðrum meiri háttar framkvæmdum ríkisins“, verði borinn upp sjer. Með fyrri partinum get jeg greitt atkvæði, enda þótt jeg telji mig ekki þar með samþykkja uppdráttinn nje framkvæmd verksins endanlega. Með síðari partinum get jeg ekki greitt atkvæði. - Þessum tilmælum vil jeg skjóta til hæstv. forseta.



Jeg vil geta þess út af aths. hv. 5. landsk. þm. (JJ) og hv. 2. þm. Eyf. (EÁ), að ef skifta á till. minni, þá vil jeg heldur að hún falli öll óskift, og sitji þá við það, sem er.

Forseti (HSt): Vegna tilmæla, sem fram hafa komið frá hv. þm., ber jeg tillgr. upp í tvennu lagi, svo sem óskað hefir verið. Kemur þá fyrst til atkv. fyrri hluti till., út að orðunum: „og sitja fyrir“.