Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs og óskað þess, að fundur væri haldinn í Sþ. vegna atburða síðustu daga og dagsins í dag. Hæstv. forsrh. hélt framsöguræðu fyrir frv. til l. um efnahagsmál fyrir nokkrum dögum og sagði þá orðrétt: „Sá ráðh., sem vill firra sig ábyrgð á flutningi þess (þ.e.a.s. frv. um efnahagsmál), hefur þrátt fyrir orðsendingu og bókanir á elleftu stundu aðeins eitt úrræði.“ Fréttaskýrendur sögðu þá þegar, að þetta eina úrræði væri að áliti forsrh. að biðjast lausnar.

Það er rétt mælt.

Er það hæstiréttur, sem talar? Eða er það kannske rödd úr eyðimörkinni? Þessi ummæli hæstv. forsrh. leiddu til þess, að sá ráðh., sem skeytið var sent og látið berast honum á sjúkrasæng í útvarpi, án þess að hæstv. forsrh. hefði svo mikið við að snerta símatækið eða tala við viðkomandi ráðh. sinn persónulega, hv. 3. landsk. breytir því ekki í gamanleik, svo mikið er víst, - afleiðingin varð sú, að Björn Jónsson félm.- og samgrh. sendi forsrh. svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 4. maí 1974. Hr.forsrh., Ólafur Jóhannesson, Reykjavík. Sökum þess að þér hafið nú lagt fram á Alþ. sem stjfrv. frv. til l. um viðnám gegn verðbólgu og aðrar ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum, þrátt fyrir það að ég hef ekki viljað eiga aðild að flutningi frv., bæði vegna ágreinings um mikilvæg efnisatriði og málsmeðferð, sé ég mig knúinn til að æskja þess, að þér, herra forsrh., hlutist til um án tafar, að mér verði veitt lausn sem ráðherra samgöngu- og félagsmála í ráðuneyti yðar. Þá bárust mér í gærkvöld í útvarpi fréttir af ummælum, sem þér viðhöfðuð í framsöguræðu fyrir framangreindu frv., en þau verða á engan annan hátt skilin en að það sé ósk eða tilmæli yðar, að ég biðjist lausnar úr rn. Styðja þessi ummæli yðar lausnarbeiðni mína og gera hana í raun óhjákvæmilega. Virðingarfyllst, Björn Jónsson.“ Þegar þetta hafði gerst sem afleiðing af ummælum forsrh., sem ég hygg einstök í stjórnmálasögunni, blasti það við, að það var vitanlega óþolandi ástand til lengdar, að annar ráðh. SF væri utan ríkisstj. og hinn innan hennar, og tók því flokkur SF málið til meðferðar, hélt framkvæmdastjórnarfund og fund þingmálanefndar og ræddi um þessi mál, en þingflokkurinn tók síðan málið til afgreiðslu. Sá fundur var haldinn í dag, og þar var tekin þessi ákvörðun, með leyfi hæstv. forseta, - það er bréf til hæstv. forsrh., það er afhent honum persónulega í dag kl. 11.15, og var sannarlega ætlun mín, að það yrði næst tilkynnt Alþingi Íslendinga, en ekki útvarpi og sjónvarpi, og það er gert án minnar vitundar og míns vilja, enda siðleysi. Bréfið til forsrh. er svo hljóðandi: „Reykjavík, 6. maí 1974. Svo hljóðandi samþykkt var gerð á þingflokksfundi SF í dag: Þar sem Björn Jónsson samg.- og félmrh. hefur séð sig tilneyddan að segja af sér sem ráðh. sökum ágreinings um efni og flutning frv. um efnahagsmál og auk þess vegna ummæla forsrh. á Alþ., lýsir þingflokkur SF því yfir, að hann staðfestir lausnarbeiðni Björns Jónssonar, getur ekki lengur átt aðild að ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar og afturkallar hér með tilnefningu ráðherra sinna: Enn fremur lýsir þingflokkurinn því yfir, að hann ber ekki lengur traust til ríkisstj. ólafs Jóhannessonar og skorar því á hann að biðjast lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt “ Ályktun mín og míns þingflokks af þessu er svo aðeins sú, að grundvöllur þeirrar þriggja flokka ríkisstj., sem Ólafur Jóhannesson stofnaði til 14. júlí 1971, sé brostinn.



Herra forseti. Á þingflokksfundi SF í morgun, eftir að atkv. höfðu gengið um bréf það, sem hv. 3. þm. Vestf. hefur lesið hér, og það hafði verið samþ. með 3 atkv. gegn atkv. mínu, óskaði ég eftir, að gerð yrði svolátandi bókun, sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnmál snúast að minni hyggju um málefni frekar en menn. Ákvörðun Björns Jónssonar að biðjast lausnar úr ráðherraembætti er skiljanleg frá mannlegu sjónarmiði. En undirrót lausnarbeiðninnar er pólitísk afstaða, sem ég er ekki samþykkur og get ekki gert að minni með því að fallast á, að lausnarbeiðninni sé af hálfu SF fylgt eftir með því að slíta núverandi stjórnarsamstarfi. Við undirbúning frv. um viðnám gegn verðbólgu hef ég leitast við að fylgja fram þeirri stefnu, sem mörkuð var í samþykkt um efnahagsmál á síðasta flokksstjórnarfundi SF. Ég hef unnið heils hugar að undirbúningi þess máls og verð að láta hollustu við stjórnmálaafstöðu, sem þannig er mótuð, ganga fyrir persónulegu tilliti til samflokksmanna. Ég get ekki hvikað frá fylgi við meginstefnu í stórmáli, sem miklu getur varðað um heill og hag þjóðarinnar og komið er til kasta Alþingis, heldur hlýt að standa við þá afstöðu, sem ég tjáði fyrir fáum dögum í áheyrn alþjóðar við útvarpsumr. frá Alþingi.“ Eins og hv. alþm. heyra, felst í þessari bókun, að ég get ekki talið mig bundinn af þeirri samþykkt, sem á undan henni er gengin, og skýrði því þingflokknum frá því, að ég sæi mig tilknúinn, eins og mál nú standa, til að fella niður störf í þingflokknum. Það má vera, að þunglega horfi nú um stundir fyrir núv. ríkisstj. En frá mínum bæjardyrum séð er málefnagrundvöllur hennar ekki brostinn. Ég hef ekki geð í mér til að hlaupa fyrir borð í brimróðrinum, þótt aðrir þreytist á róðrinum og sleppi árinni.



Herra forseti. Þar sem nú liggur ljóst fyrir, að núv. ríkisstj. hefur ekki meiri hl., eftir að þeir þremenningarnir, hv. þm. Hannibal Valdimarsson, Karvel Pálmason og Benóný Arnórsson, hafa slitið stjórnarsamstarfi, mun ég án ástæðulausra tafa velja á milli þeirra tveggja kosta, sem eru fyrir hendi, annað hvort rjúfa þing og efna til kosninga eða segja af mér. Ég tel æskilegt, að þingfundir verði stuttir nú í dag og þingflokkar fái á eftir tækifæri til þess að koma saman og fjalla um þau viðhorf, sem skapast hafa eða eru fyrir hendi, eftir að stjórnarsamstarfinu hefur þannig verið slitið af hluta Samtakanna, sem að því stóðu í öndverðu. Það liggur ljóst fyrir, hverjir það eru, sem slita þessu stjórnarsamstarfi, sem nú hefur staðið nær því um þriggja ára skeið. Þær ástæður, sem fram voru bornar af hv. 3. þm. Vestf., sem hafði orð fyrir þeim þremenningum hér áðan, eru hins vegar tylliástæður, eins og best verður séð af þeirri hófsamlegu bókun, sem hæstv. menntmrh. las hér upp áðan. Ég hef aldrei farið í fjölmiðla með viðskipti innan ríkisstj. Ég hef aldrei borið þau á torg. Hins vegar gerðist það í eldhúsdagsumr., að hv. þm. Hannibal Valdimarsson flutti orðsendingu þar frá Birni Jónssyni. Það þótti mér heldur köld kveðja og gefa ranga hugmynd af því, sem raunverulega hafði gerst.

Kveðjan var komin.

Hvar var hún á undan komin? Það er alveg rétt, að það höfðu fleiri en hann að vísu sent kveðju á elleftu stundu eða orðsendingu. Á hv. þm. við það, þá kveðju, sem var frá honum og öðrum þm. til viðbótar? Hún er bókuð. Ég taldi þess vegna rétt að víkja aðeins að þessu í framsöguræðu fyrir því frv. um efnahagsmálin, sem fyrir liggur. Það taldi ég mig gera á hófsamlegan hátt. Ég tók þar fram, sem ekki verður vefengt, að það frv. er stjfrv. Það er stjfrv. samþ. af 6 ráðh. Það getur enginn haldið því fram, að neinn ráðh. einn eða jafnvel minni hl. ráðh. hafi eitthvert neitunarvald og geti hindrað það, að frv., sem meiri hl. stjórnar stendur að, sé flutt sem stjfrv. En sá ráðh., sem í minnihl. er, getur gert sína fyrirvara og sínar bókanir. Og í þessu stjfrv. er tekið fram í grg., að einstakir stjórnarflokkar hafi óbundnar hendur um einstök atriði þess. Auðvitað tekur það einnig til ráðh. sem annarra stjórnarþm. Hins sama lét ég getið mjög skýrt í framsögu. En þessa fyrirvara taldi Björn Jónsson ekki fullnægjandi, sem ég hygg, að flestir mundu þó undir svipuðum kringumstæðum hafa látið sér nægja. Þá benti ég á þá augljósu staðreynd, að ef hann vildi frekar en gert var með slíkum fyrirvara og fyrirvörum firra sig ábyrgð, þá hefði hann ekki nema eitt úrræði. Það er ekki heldur frá mér komið í fréttamiðla, heldur mælti ég þau orð á Alþ. og engar skýringar frá mér komnar í fréttamiðlum. En Björn Jónsson hefur dregið sínar ályktanir af þessu. Hann hefur beðist lausnar, sjálfsagt af því að hann vill ekki á nokkurn hátt láta bendla nafn sitt við þetta frv. Ég ætla ekkert að fara að ræða um vinnubrögðin í ríkisstj. varðandi þetta frv. Ég ætla ekki að vera fyrstur til þess. En úr því að hann tók þessa ákvörðun, þá er ekkert við því að segja. Hann hefur þar með tekið hreina og út af fyrir sig drengilega ákvörðun um það, að hann vill þarna hvergi nærri koma. Hvað sem líður fyrri afskiptum hans af málinu, þá liggur það ljóst fyrir, eftir að hann hefur beðist lausnar og lausnarbeiðni hans hefur nú verið tekin til greina og honum hefur verið veitt lausn. En það er auðvitað svo, að það skilur hver maður, að enginn maður getur verið hvort tveggja í senn, ráðh. og forseti Alþýðusambandsins. Þegar maður er og verður ráðh., þá er hann ekki lengur forseti Alþýðusambandsins. Þetta veit ég, að hv. 3. þm. Vestf. skilur manna best. Og meðan menn eru í ráðherraembætti, verða þeir að taka ákvarðanir sínar út frá því. Ég vil svo þakka Birni Jónssyni fyrir samstarfið, á meðan það stóð, og óska honum alls góðs og óska honum góðs bata í sínum erfiða sjúkdómi. En raunverulega ástæðan til þessara slíta á stjórnarsamstarfi er auðvitað öll önnur, eins og allur þingheimur veit, eins og alþjóð veit. Raunverulega ástæðan er sameiningardraumurinn mikli, Alþýðuflokksins og þessa brots Samtakanna. Sá draumur hefur lengi staðið. Hann hefur staðið frá því að þetta stjórnarsamstarf hófst. Ég vil ekki segja, að hann hafi staðið í vegi fyrir á margan hátt ánægjulegu stjórnarsamstarfi. En hann hefur verið til og búið um sig í brjóstum þeirra, sem að honum stóðu, og þá hefur langað til þess að koma honum í framkvæmd sem fyrst. En þröskuldur hefur verið í veginum. Annar parturinn hefur verið inni og hinn hefur verið úti. Viðfangsefnið hefur verið nokkuð lengi það að nema í burtu þennan þröskuld og það er hin raunverulega ástæða til þess, hvað sem hver segir, að nú er núverandi stjórnarsamstarf rofið af þessum aðilum, sem fyrir því standa, að nú er þessi þröskuldur numinn á brott, og nú geta þeir sameinast í bandi friðarins. Og það verð ég að segja, að ég óska þeim hjartanlega til hamingju með það, vona, að sameiningin geti tekist sem fyrst.

Við óskum Gylfa til hamingju.

Báðum, báðum til hamingju, þannig að hinn nýi og endurbætti jafnaðarmannaflokkur geti sem fyrst risið á legg og orðið athafnamikill í íslenskri pólitík. Ég verð að segja það að leiðarlokum, að þó að enginn sé hlutlaus, þegar hann dæmir um eigin verk, þá er mér að sjálfsögðu eftirsjá að þessari stjórn að ýmsu leyti. Ég tel, að hún hafi ýmsu góðu til leiðar komið, e.t.v. verði munað eftir henni um skeið, og við höfum allir, sem í henni höfum starfað, átt okkar góða þátt í því. Og ég á margar ánægjulegar endurminningar um samstarfið við þá menn, sem ég hef starfað með í stjórninni. Ég er nú ekki að segja, að það hafi alltaf verið dans á rósum, og ég er ekki að segja, að það hafi ekki einstaka sinnum reynt svolítið á langlundargeð þess, sem átti að hafa forustuna í því stjórnarsamstarfi. En e.t.v. hefur það verið óheillaspor, þrátt fyrir allt, þó að Björn Jónsson sé hinn mætasti maður, að hv. 3. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, skyldi nokkurn tíma yfirgefa ráðherrastólinn, því að hvað sem um þá kempu má segja, þá er það alveg víst, að hann er maður, sem þorir, þorir að gera hlutina, hvort sem þeir eru vinsælir eða ekki, jafnvel stundum hvort sem þeir eru skynsamlegir eða ekki. Það heljarstökk, sem hann hefur tekið í dag, ber því ótvíræðast vitni.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér í deilur, árásir og orðaskipti fyrrv. samherja og stuðningsmanna núv. stjórnar. Sundrung, missætti og óheilindi innan núv. ríkisstj. hafa oft komið í ljós, og það er ekki vonum fyrr, að til stjórnarslita hefur komið. Þjóðarinnar vegna hefði þessi atburður gjarnan mátt eiga sér stað miklu fyrr. Af þeim upplýsingum, sem þingheimur hefur heyrt, er ljóst, að núv. ríkisstj. hefur ekki meiri hl. Alþingis að baki sér, er ekki þingræðisstjórn, og getur því ekki lengur komist hjá því að segja af sér. Þegar hæstv. forsrh. flutti stefnuræðu sína á s.l. hausti, lýsti einn stuðningsmaður ríkisstj., Bjarni Guðnason, því yfir, að hann treysti ekki núv. ríkisstj., og var þá strax ljóst, að ríkisstj. gat ekki með þingfylgi sínu komið lagafrv. fram á Alþ. Þegar litið er til þess, að ríkisstj. hefur ekki sýnt neina forustu eða stjórnsemi í efnahagsmálum fremur en öðrum málum á nær þriggja ára valdaferli sínum, þá var ljóst, að öll von var úti um bætt vinnubrögð á þessum vetri við slík skilyrði. Vissulega hefði því ríkisstj. þegar átt að segja af sér s.l. haust. Meðan hún hefur setið, hefur Alþ. ekki getað sinnt sem skyldi aðkallandi vandamálum. Því er nú svo komið, að ný holskefla óðaverðbólgu skellur nú yfir 1. júní n.k. að sögn ráðh, sjálfra. Dýrmætur tími til þess að snúast við vandamálum, hvað þá heldur að koma í veg fyrir þau, hefur því farið til spillis. Nú verður ekki lengur dregið í efa, að ríkisstj. ber að fara frá, og munu sjálfstæðismenn í kjölfar gefinna yfirlýsinga hér í dag gangast fyrir, að flutt verði till. um vantraust á núv. ríkisstj. Sjálfstfl. mun ekki nú fremur en fyrr skorast undan að taka á sig ábyrgð, sem nauðsynleg er til þess að leysa aðkallandi vandamál. En sjálfstæðismenn eru þeirrar skoðunar, að efna beri til kosninga svo fljótt sem allar aðstæður leyfa, svo að landsmönnum öllum verði gefinn kostur á að kveða upp dóm yfir ferli núv, ríkisstj. og að veita þeim, sem landsmenn treysta, nýtt óskorað umboð til að takast á við vandamálin, svo að byggja megi nýjan, traustan grundvöll að framfarasókn íslensku þjóðarinnar og tryggja öryggi hennar í framtíðinni.



Herra forseti. Ég saknaði þess, að Gylfi Þ. Gíslason skyldi ekki taka til máls hér á undan mér og fagna þeim tíðindum, sem gerst hafa, því að eins og hæstv. forsrh. sagði frá hér áðan, þá er hinn mikli draumur, sameiningardraumurinn, sem hefur ráðið nokkuð ferðinni. Þegar ég stend nú frammi fyrir þeim tíðindum, sem gerst hafa í þeim flokki, sem ég tilheyrði og batt mínar vonir við og kom eins og græningi inn í pólitíkina, þá segi ég nú á þessari stundu: Já, það var nú það. Það er það. Já, svona er nú það. Það er sagt um Vilhjálm Þýskalandskeisara, þegar hann hrökklaðist frá völdum eftir fyrra stríð, þá dundaði hann sér við það í ellinni að kljúfa við. Hannibal Valdimarsson er einn sá stórkostlegasti klofningsmaður í íslenskum stjórnmálum, sem við þekkjum, og nú í ellinni heldur hann því áfram að kljúfa. Og ef hann fer í Selárdal, þá getur hann haldið áfram að kljúfa þar rekavið, áður en allt um þrýtur, og þjóna þannig lund sinni. En þetta er ekki bara hörmungarsaga SF, þetta er líka hörmungarsaga vinstri manna, og þetta er líka hörmungarsaga núv. ríkisstj., sem kristallast í stórkostlegasta sameiningarmanni allra tíma, Vestfjarðagoðanum. Það er mikil skelfing fyrir okkur hina, sem erum yngri að árum, að sjá, hvernig einstakir menn geta með geðshræringarlegum tilburðum í ræðustólum heillað fólk til fylgis við sig og svo reynist þessi veiði vera hreint hjóm og hégómi. Og þegar kosningasigurinn er sem stærstur, þá er ósigurinn mestur. Allt speglast í einu vetfangi í sögu þessa einstaka þm., Hannibals Valdimarssonar. Sá ráðh., sem kemur nú fram og talar um mistök núv. ríkisstj., ætti ekki að segja mjög margt, því að ég get fullyrt af minni þekkingu og kunnáttu, að þessi hv. meistari í sameiningarmálum allra vinstri manna var andvígur myndun núv. ríkisstj. og líka sá maður, sem liggur nú á sjúkrahúsi og nefndur er Björn Jónsson. Þessir menn vildu ekki mynda núv. ríkisstj., en voru knúðir til þess af fyrst og fremst hæstv. núv. menntmrh., Magnúsi T. Ólafssyni, og mér, þegar við lá strax klofningur forustumanna. Þannig hafa þessir tveir menn, Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson, alla tíð setið á svikráðum við núv. stjórn vinstri manna.  Nei, þá koma þessir verkalýðsforingjar(!) með upphrópunarmerki á eftir - og krefjast gengisfellingar. Ég vil skjóta því inn, og ég bið hæstv. forseta að ávíta mig á eftir, ef ég nota of ljót orð, ég kalla svona menn rumpulýð í íslenskum stjórnmálum. Síðan er allan tímann vegið að stjórninni og innan þingflokksins með tengslum við Gylfa Þ. Gíslason, sem hefur lagt allt kapp á að kollvarpa stjórninni. Þetta hefur nú verið hreinleikinn í baráttunni. Svo eru menn að tala um, að ég hafi brugðist þessari stjórn. Ég hygg nefnilega, að fyrrv. samherjar mínir, hinn stórkostlegasti sameiningarmaður allra tíma, Hannibal Valdimarsson, og Björn Jónsson, hafi beinlínis að verulegu leyti eyðilagt þessa stjórn frá upphafi vega. Og það fer ákaflega vel á því á síðustu dögum þessarar stjórnar, að þá skuli SF þurfa að halda þingflokksfund á sjúkrahúsi. Mér hefur stundum dottið í hug, hvort það væri ekki best að hafa þá á gjörgæsludeild. Sannleikurinn er sá, að það er hörmulegt til þess að vita, að menn í nafni verkalýðshreyfingarinnar, í nafni vinstri stefnu skuli geta rótað upp fylginu og hugum vinstri manna, eins og þessir tvíburar hafa gert. Og niðurstaðan blasir við. Hvað vilja þessir tvíburar? Þeir vilja bara nýja viðreisnarstjórn, ekkert annað. Og það hefur aldrei verið annað vakandi fyrir þeim. Svo er náttúrlega ein lexía, sem ég vil gjarnan, að komist í alþingistíðindin. Það er það, að sá háttur skuli vera á hafður í SF, að það skuli vera fjögurra manna þingflokkur og það skuli vera gengið þannig frá því, að það er þingflokkurinn, þessir 4 menn, sem ákveður afstöðu til ríkisstj. Í öllum öðrum stjórnmálaflokkum er það miðstjórn, þar sem er allt að 60 manna stjórn. En hinn stórkostlegasti sameiningarmaður allra tíma, og Björn Jónsson, gegnsýrður af lýðræðishugsjónum í kommúnistafélögunum hérna fyrir tveimur áratugum, þeir hafa komið því svo fyrir, að ákvörðun um afstöðu flokksins til ríkisstj. er tryggð innan fjögurra manna þingflokks, en ekki hjá flokksfélögunum.  Ég vil bara segja það, að þróun mála er mjög ömurleg, og ég hefði óskað þess, að minn gamli vinur, Magnús T. Ólafsson, hefði kveikt á perunni fyrr, skilið dálitið betur, hvað var að gerast, hvernig var að vinna með þessum mönnum. Þá væri staða okkar Magnúsar Torfa dálítið önnur. En það breytir ekki öllum hlutum. Málin hafa sinn gang. En hitt vildi ég segja, að nú er svo komið, að Magnús Torfi Ólafsson, sem gekk allt of lengi klyfjaður undir asnaspörkum Vestfjarðagoðans og Björns Jónssonar, er nú væntanlega orðinn nýr þingflokkur í þinginu, og þá fer nú allur ljóminn af mér. Og þá vill svo til, að við tveir úr SF erum orðnir tveir þingflokkar og svo rumpulýðurinn hinum megin. Magnús T. Ólafsson hafði lýst yfir því í afskaplega fallegum stíl, ég vil kalla það jómfrúarstíl, að hann hafi fellt niður störf í þingflokknum. Hvað merkir það? Það merkir, að hann er farinn úr þingflokknum. Og ég held, að það væri nú ráð fyrir Vestfjarðagoðann, hinn stórkostlegasta sameiningarmann allra tíma, að reka Magnús T. Ólafsson, það er um ekkert annað að gera. Ég hef vissulega verið þessari ríkisstj. erfiður, og hún hefur átt það skilið. Þar fyrir eru þær mannlegu taugar í mér, að ég skil þessa ömurlegu þróun hlutanna. Ég held nefnilega, að fyrsta boðorðið í íslenskum stjórnmálum núna sé að hreinsa út - og vona ég, að hæstv. þingforseti slái í bjölluna, - hreinsa út rumpulýðinn.

Ég hef áminnt hv. þm. tvisvar um að nota ekki þetta orð, og ég óska eftir því, að hann fari eftir því og forðist það.

Eins og málin hafa þróast, hefur hæstv. Vestfjarðagoði Hannibal Valdimarsson og hans tvíburabróðir Björn Jónsson, haft það að meginverkefni að sameinast Alþfl. Ég held, að ég verði nú að óska Alþfl. til hamingju. Það er enginn vafi á því, að það mun færast mikil kyrrð og rósemi yfir Alþfl., þegar tvíburarnir ganga í þann flokk. Þá mun ríkja sátt og samlyndi. Sérstaklega væri æskilegt, ef tvíburarnir gætu komið því til vegar, að allri ákvörðun í flokknum, hæði um aðild að ríkisstj. og annað slíkt, væri komið fyrir í 6 manna þingflokki. Þá væri hægt að þurrka út það, sem eftir er af Alþfl. En það er margt, sem blandast inn í þessi mál. Það er ekki bara það að óska Vestfjarðagoðanum til hamingju og farsældar um það, að hann megi á ellidögunum kljúfa rekavið í Selárdal. Það er líka hitt, sem ég vil leggja áherslu á, það er það, hvernig hann og Björn Jónsson, þar sem þeir bera ábyrgð á núv. ríkisstj. og hafa verið í ríkisstj., skuli bregðast forsrh. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar, að það sé aðdáunarvert hjá forsrh., hvernig hann hefur tekið á þessum málum. Hann stendur frammi fyrir þeim vanda, að það þarf að gera úrræði í efnahagsmálum, og hann gerir sitt besta, þrátt fyrir það að hann veit, hve örðug aðstaðan er á Alþ. Og ég tel, að hæstv. forsrh. sé verður alveg sérstaks lofs. Það er skoðun mín, þrátt fyrir það að ég tel. að hans ríkisstj. hafi látið reka á reiðanum og þessir hlutir hefðu ekki átt að gerast. En þegar komið er í vandann, þá er virðingarvert af forsrh. að risa upp og reyna að leysa þann vanda, sem blasir við þjóðinni. Hvað gerist þá? Þá gerist það, að hlaupastrákar í pólitíkinni koma sér undan þessu. Ég hef það fyrir satt, að sú till., sem hefur valdið mestum deilum í þessu frv., m.a. um að fresta löggildingu þeirra kjarasamninga, þar sem gert er ráð fyrir meira en 20% grunnkaupshækkun, sé komin frá Alþb. og Birni Jónssyni.

Ég vil fara þess á leit við hv. þm., að hann stytti mál sitt, það eru margir menn á mælendaskrá og þessi umræðutími utan dagskrár er ætlaður til þess, að menn gefi meiri háttar yfirlýsingar.

Já, ég vil bara benda á það, að þegar í svona óefni er komið og hæstv. forsrh. hefur að mínu viti haldið mjög lofsvert á þessum málum, þá skuli þeir menn, sem beinlínis hafa átt hugmynd að þeim till., sem þar eru frammi, hlaupast frá sínum eigin till. Þetta er líka athyglisvert. En að hæstv. forseti beinir þessu nú til mín og hann verður að hafa dálítið umhurðarlyndi, því að ég hef verið dálítill þátttakandi í þróun þeirra samtaka, sem kölluð eru Samtök frjálslyndra og vinstri manna, og nú eru þau klofin - ég kann ekki að nefna, í hversu marga parta, það skiptir ekki máli, en það er eitthvað tragískt við þetta Og svo að ég gefi meiri háttar pólitískar yfirlýsingar, eins og hæstv. forseti óskar, þar sem við á, vil ég beina því eindregið til hæstv. forsrh., að hann hleypi engri skátasveit í ráðherrastólanna til þess að leysa þessi mál. sem við er að glíma, heldur rjúfi þing og efni til kosninga, og þá vil ég vænta þess, að Íslendingar verði þess umkomnir að losna við þann rumpulýð, sem ríður hér húsum.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um í upphafi máls míns að vekja athygli hv. þm, og þeirra, sem hlýða á þessar umr., á því, að hér var að fara úr ræðustól einn af hæstv. forsetum Alþingis. Það þurfti þó vegna óskammfeilni í orðbragði að vita þennan hv. þm. þrisvar úr forsetastól  Þessi hv. þm. fór víða, en niðurstaða mín af máli hans er sú, að það eru greinileg sárindi inni fyrir hjá honum vegna þeirra atburða, sem nú hafa gerst. Frá honum hefur verið stolið senunni, eins og menn segja, hann er ekki lengur, eins og hann taldi sig vera, í sviðsljósi í pólitíkinni. Hann er enn frekar en hann nokkurn tíma áður hefur verið einn á hinni pólitísku eyðimerkurgöngu. Það er ekki langt síðan fram fór í sjónvarpi umræðuþáttur um stjórnmál. Þessi hv. þm, gaf þá þær yfirlýsingar frammi fyrir alþjóð í sjónvarpi, að hann styddi engin þau úrræði, hver sem þau væru, hvort sem þau væru góð eða vond, sem fram kæmu frá núv. hæstv. ríkisstj., og eins og hann orðaði það, hann ætlaði ekki að hysja buxurnar upp um ríkisstj., ekki heldur hæstv. forsrh., sem hann var þó hér að biðla hvað mest til áðan. Það er greinilegt og raunar öllum ljóst fyrir löngu, að þessi hv. þm. hefur það eitt að gera í pólitík að bíða þess, að hinn endanlegi dómur verði upp kveðinn, og það er einnig greinilegt á framkomu hans, að hann kvíðir mjög. Ég tel nauðsynlegt vegna þeirra ummæla, sem hæstv. forsrh. viðhafði hér áðan í sínu máli, að fara nokkrum orðum um gang þess máls, sem hefur orðið til þess, að þeir atburðir hafa nú gerst, sem hér hefur verið lýst. Hæstv. forsrh. vildi láta líta svo út og fyllyrti reyndar og undirstrikaði, að nú hefðu þeir atburðir gerst, að SF hefði slitið þessu stjórnarsamstarfi, sem til var stofnað sumarið 1971. Hann sagði: Það er ekkert vafamál, hver það er, sem þessu samstarfi hefur slitið. - Ég held, að það sé nauðsynlegt til þess að koma í veg fyrir, að farið sé huldu höfði með yfirlýsingar eins og hæstv. forsrh. gaf hér, að upplýsa þetta mál öllu nánar og þá láta koma fram í dagsljósið það, sem rétt er og satt. Það er vitað og kunnara en frá þurfi að segja, að allur ágreiningur SF við hæstv. forsrh. um það mál, sem hér um ræðir, var í meginatriðum um þær greinar frv. um viðnám gegn verðbólgu, sem snerta samningagerð hinna frjálsu samningsaðila á vinnumarkaðnum. Við höfðum ásamt hinum stjórnarflokknum, Alþb., lagt fram um það óskir og till., sem lagðar voru fram af okkar hálfu hinn 18. apríl s.l., og forsrh. fékk þá þegar eindregnar óskir um það, að þessar tilteknu og umdeildu greinar yrðu út úr frv. teknar og síðan yrði það, sem eftir væri og líklegt væri talið að ná samstöðu um í þinginu lagt fram í frumvarpsformi, en að þessu gerðu yrðu teknar upp viðræður og samráð við verkalýðshreyfinguna um þau meginmál, þ.e.a.s. þau grundvallaratriði verkalýðshreyfingarinnar, samningsréttinn. Þessu neitaði hæstv. forsrh. í þrjár vikur samstarfsflokkum í ríkisstj. Það eina, sem hann vildi fá fram, var stimpill á það frv., sem fram hefur verið lagt í þinginu, og sá stimpill var stimpill Framsfl. En hið merkilegasta gerist, þrátt fyrir þessi vinnubrögð hæstv. forsrh. við samstarfsflokka í ríkisstj., að við 1. umr. málsins í Nd. Alþ., í framsöguræðu forsrh., býðst hann til þess að draga út úr frv. eina af þeim greinum, sem ollu hvað mestum ágreiningi innan stjórnarflokkanna. Hann hýðst til þess í framsöguræðu fyrir frv. að draga þessa gr. til baka, taka hana út, ef það geti orðið til samkomulags um málið. Þetta gerir hann um leið og málið er komið inn í Alþ., býður upp á það stjórnarandstöðunni, að ég hygg. Ég veit ekki, hvort samstarfsflokkarnir áttu neinn kost að óska þess fremur, að þetta væri gert, eftir að búið var að neita samstarfsflokkum í ríkisstj. um langan tíma að gera neinar þær breytingar, sem þeir óskuðu eftir. Þetta kórónar svo hæstv. forsrh. með þeirri framkomu, sem ég hygg vera einsdæmi í sögu Alþ., þegar hann viðhefur þau orð, sem hér var vitnað til í upphafi, án þess að gera svo mikið sem tilraun til þess að ræða við viðkomandi ráðh. og tjá honum sjónarmið sín varðandi málið. ?:g tel ekki ástæðu til þess að lesa þetta hér frekar. það var gert áðan. En ég tel, að þau ummæli og framkoma hæstv. forsrh. við samráðh. sinn í ríkisstj., við samstarfsflokk í ríkisstj. og við verkalýðshreyfinguna, séu freklegt brot, með öllu óskiljanleg og með öllu ósæmandi manni í þessari stöðu. Ég lít ekki á þessi ummæli, sem til þess hafa orðið að hrekja annan ráðh. SF úr ríkisstj., að þeim sé eingöngu hefnt gegn einstaklingnum Birni Jónssyni. Þeim er ekki siður beint gegn SF í heild og þeim er ekki síst beint gegn verkalýðshreyfingunni í heild, þegar á það er litið, að sá ráðh., sem fyrir þessu varð, fyrir þessari kveðju hæstv. forsrh., er kjörinn í æðsta sess íslenskrar verkalýðshreyfingar sem forseti Alþýðusambands Íslands. Og því óskiljanlegri eru þessi vinnubrögð hæstv. forsrh. með tilliti til þess að viðhafa slík vinnubrögð við þann einstakling, sem til kemur að ráða ferðinni, móta afstöðu verkalýðshreyfingarinnar í þeim viðræðum, sem væntanlegar eru eða hafnar við ríkisstj. um vandamál efnahagslífsins. Dettur nokkrum heilvita manni í hug eftir slíka aðför að þessum einstaklingi, forseta Alþýðusambandsins, að það verði greiðari aðgangur fyrir hæstv. núv. forsrh. að ná samkomulagi um þessi þó mjög svo vandmeðförnu mál við verkalýðshreyfinguna? Ég held, að öllum, sem skoða þetta mál ofan í kjölinn, hljóti að vera ljóst, að hér hefur frá upphafi við meðferð þessa máls, eins og að því hefur verið staðið, verið að því stefnt að koma til leiðar þeim endalokum, sem hér hafa orðið. Það er því hæstv. forsrh. og hann einn með vinnubrögðum í meðferð málsins í ríkisstj, og stjórnarflokkum, sem hann kórónaði síðan með ummælum sínum hér á hv. Alþ., hann er sá einn, sem ábyrgð ber á því, að komið er nú eins og menn vita. Ég lýsi allri ábyrgð á hendur hæstv. forsrh., hvernig komið er, því að hann einn með mótun og meðferð málsins í ríkisstj. og hjá þeim aðilum, sem með það hafa farið, hann einn hefur ráðið ferðinni. Það hefur á engu stigi verið tekið tillit til þess, sem samstarfsflokkar í ríkisstj., verkalýðsflokkar, hljóta að krefjast af vinveittri ríkisstj. verkalýðshreyfingunni, að full samráð séu við hana höfð. Og menn skulu minnast þess, að í stjórnarsáttmálanum, sem er staðfestur af öllum þm. stjórnarflokkanna, er einmitt eitt atriðið undirstrikað, þ.e. samráð við verkalýðshreyfinguna um lausn efnahagsmála. Ég endurtek því. Hæstv. forsrh., - hann og hann einn ber á því ábyrgð, hvernig málum er nú komið. Það þýðir ekki fyrir hann né neinn annan, sem það vildi gera, sem ég hef ekki heyrt enn, að lýsa ábyrgð á hendur öðrum en þeim, sem hana réttilega bera.



Þessar umr. geta ekki haldið áfram lengur en til kl. fjögur. Það er ekki hægt að taka lengri tíma í þessar umr., enda ætti að vera hægt að koma öllum höfuðsjónarmiðum á framfæri á þeim tíma, ef hv. þm. vildu hafa um það góða samvinnu. Það eru 3 á mælendaskrá. Þegar þeir hafa lokið máli sínu, mun ég takmarka ræðutímann mjög, í 2–3 mínútur, eftir því sem verður eftir af hugsanlegum fundartíma. Ég vil mjög biðja um samvinnu þm. í því að stytta ræðurnar.



Herra forseti. Ég skal verða við tilmælum forseta og lengja ekki þennan fund með mörgum orðum, enda er það rétt hjá honum, að ekki er til þess ætlast, að hér fari fram almennar stjórnmálaumr. En á þessum fundi hafa komið fram býsna athyglisverðar yfirlýsingar. Það liggur ljóst fyrir, að einn af stjórnarflokkunum hefur brugðist, hefur raunar klofnað í tvo parta til viðbótar því, sem áður hafði gerst, og meiri hl. hefur ákveðið að ganga gegn núv. ríkisstj. Þessi ríkisstj. hefur senn verið við völd í 3 ár, og það eru augljóslega komin þáttaskil í íslenskum stjórnmálum. Ég tek undir með hæstv. menntmrh., að málefnagrundvöllur þessarar ríkisstj. er ekki brostinn. Meginkjarni stjórnarinnar stendur áfram saman og er reiðubúinn að leysa aðsteðjandi vanda í efnahagsmálum með markvissum aðgerðum, og í þeim tilgangi hefur ríkisstj. lagt fram frv., sem átti að vísu eftir að fá venjulega meðferð hér á Alþ. og við Alþb.menn höfðum gert ákveðna fyrirvara við í vissum atriðum, en engin ástæða var til að ætla, að ekki gæti náðst samkomulag milli stjórnarflokkanna um afgreiðslu þessa máls. Á það hafði ekki enn reynt. Hitt var alls ekki ljóst, hvort ríkisstj. hefði þingstyrk hér á Alþ. til að koma málinu fram. Nú virðist hins vegar endanlega sýnt, að svo er ekki. Raunar er fátt, sem bendir til þess, að hér á Alþ. sé nokkur meiri hl. fyrir hendi í báðum d. þingsins til stuðnings við ákveðnar aðgerðir í efnahagsmálum. Við Alþb.- menn teljum því einsýnt, þegar svo er komið, að þjóðin verði að fá tækifæri til að dæma í almennum kosningum, hvort hér hefur starfað stjórn, sem er henni að skapi eða ekki. Úrslít kosninganna 1971 voru augljóslega krafa um myndun vinstri stjórnar, og það er því augljóst réttlætismál, að þegar einn aðilinn að núv. ríkisstj. hefur brugðist, þá beri að skjóta málinu til þjóðarinnar. Af þessari ástæðu teljum við Alþb.-menn sjálfsagt, að þing verði nú þegar rofið og efnt verði til nýrra kosninga, en núv. ríkisstj. sitji að völdum sem minnihlutastjórn, þar til dómur þjóðarinnar hefur verið felldur.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa því yfir vegna orða hæstv. forsrh., að undirrót þess, að ég greiddi því atkv. að slíta stjórnarsamstarfinu, er ekki sameiningardraumur við Alþfl., eins og hann vildi halda fram. Ég er hissa á því, að maður í þessari stöðu skyldi fara svo fram hjá sannleikanum. Nei, það er atburðarás síðustu viku, sem varð til þess, að ég tók þessa ákvörðun. Ég kom hér í þingið fyrir viku. Þá voru þessi mál komin að suðumarki, og ég þóttist sjá og raunar vita eftir yfirlýsingar formanna stjórnarandstöðunnar, ef virkilega á að taka mark á því, - en mér skilst, að það sé mjög hæpið, að menn eigi að trúa því, sem forustumenn íslensku þjóðarinnar segja í fjölmiðlum, og ég trúi því ekki, að íslenska þjóðin sé komin á það stig, að hún taki mark á því, nei, þannig stóðu mál, að það var ekki um það að ræða, hvort þessi ríkisstj. kæmi fram málum. Það var farið að tefla innbyrðis meðal stjórnarflokkanna um það, hver kæmist best frá hildarleiknum. Þetta var mitt mat eftir sólarhringsveru hér í þinginu. Síðan hefur atburðarásin orðið svo hröð, að það er varla fyrir óþjálfaðan stjórnmálamann að fylgjast með. Og ég varð alveg undrandi yfir því, þegar hæstv. forsrh. taldi þá einu leið fyrir forseta Alþýðusambandsins að segja sig úr ríkisstj. En það er hans mál. Ég ber engan kinnroða fyrir að taka afstöðu með málefnum verkalýðshreyfingar, þó að í veði séu ráðherrastólar. Ég hef alist upp meðal verkalýðshreyfingar og vona, að ég geti staðið með henni í hennar baráttumálum. En nú er þessu stjórnarsamstarfi lokið, og ákvörðun mín var tekin vegna þess, að traust mitt á hæstv. forsrh. og efnahagsmálaráðh. Íslands var þorrið. Það var þorrið.



Herra forseti. Frv. ríkisstj. um efnahagsmálin er auðvitað tilefni þeirra stórviðburða í íslenskum stjórnmálum, sem nú eru að eiga sér stað. Þingflokkur Alþfl. hefur einróma ályktað að greiða atkv. gegn þessu frv. þegar við 1. umr., ekki vegna þess að okkur sé ekki jafnljóst og öllum öðrum ábyrgum og skynsömum íslendingum, að nú er nauðsyn gagngerðra efnahagsráðstafana, heldur vegna hins, að við höfum fyllsta vantraust á núv. ríkisstj. Afstaða okkar til frv. er ekki afstaða til þess, hvernig leysa skuli efnahagsvandamálin, heldur mótast hún eingöngu af afstöðunni til ríkisstj. sjálfrar. Við höfum undanfarið bent á, að hún sé óstarfhæf. Nú hefur ríkisstj. sjálf staðfest, að þessi skoðun okkar hefur verið rétt. Af þessu er ekki hægt að draga aðra ályktun en þá, að hæstv. forsrh., Ólafur Jóhannesson, eigi nú samkv. venjulegum þingræðisreglum þegar í stað að segja af sér og að efna eigi til kosninga eins fljótt og eðlilegt og unnt er.



Herra forseti. Magnús T. Ólafsson tók það fram áðan, að hann teldi stjórnmál frekar snúast um málefni heldur en um menn. Þetta má rétt vera. En þó verður varla hjá því komist, að stjórnmál snúist hæði um menn og málefni, ég held, að það verði ekki aðgreint, og hér er mál, sem vissulega snertir hvort tveggja og ekki síst drengskaparatriði við mann, sem hafði orðið fyrir aðkasti úr ólíklegustu átt. Ég veit, að það er satt, sem Magnús T. Ólafsson segir, að hann hafi unnið heils hugar að framgangi frv. um efnahagsmál. En það hafa fleiri gert og það gerðum við í mínum flokki allir saman. En þó var ágreiningurinn ekki meiri en það, að málið var flutt með fyrirvara af öllum þeim, sem að því stóðu, og einn ráðh. úr ríkisstj. studdi það ekki, stóð ekki að flutningi þess. Þannig virðist mér, að það sé hreint og klárt uppnefni að kalla slíkt frv. stjfrv. En þó virði ég það sjónarmið Magnúsar T. Ólafssonar, að hann vilji gera hlé á störfum í þingflokki okkar, þar til hann hefur séð fyrir endann á málefnalegri afgreiðslu Alþingis á þessu ágreiningsmáli. En allt hlakk andstæðinga okkar um það, að Magnús T. Ólafsson hafi slitið veru sinni í SF og í okkar þingflokki, eru hugarórar einir. Hér er sagt: Nú er ljóst, hverjir bera ábyrgð á því, að stjórnarsamstarfinu er slitið. - Já, sér er nú hver ábyrgðin. Það var vitað af allri þjóðinni, að þessi ríkisstj. var dauð eða því sem næst dauð, hún var í dauðateygjum, og það er ekki nema vel, að við bindum enda á helstríð hennar. Það er fjarri mér á þeim þremur mínútum, sem ég hef hér til umráða, - og ég tel það sanngjarnt af hæstv. forseta að skammta ræðutíma, - að ég vilji eyða orðum í pex við hv. 3. landsk. þm., Bjarna Guðnason. Hann líkti mér við Þýskalandskeisara, Vilhjálm II, og ætti ég kannske að færa honum þakkarávarp fyrir að líkja mér við stórmenni sögunnar. En eitthvað hefur tilgangurinn með því sjálfsagt veríð blendinn, svo að ég læt þakkarávarp niður falla. En hitt er alrangt hjá honum, að sameiningardraumurinn, þó að ég setji það mál mjög ofarlega á málaskrá mína sem aldraðs stjórnmálamanns, hafi ráðið afstöðu okkar í þessu máli. Það var eingöngu þróun málsins sjálfs, sem réð þeim ályktunum og niðurstöðum, sem urðu í dag í þessu máli, og þar styðjumst við við fyllstu rök. Svar til þessa hv. þm. að öðru leyti er fullkomlega gefið af æðsta manni Alþingis Íslendinga, hæstv. forseta, með því að hann áminnti hann þrisvar eða fjórum sinnum í ræðu sinni um málfar, sem ekki hlýði hér. Ég vona, að í framtíðinni lærist hæstv. prófessor að haga orðum sínum betur í samræmi við þingsköp Alþingis. Hæstv. forsrh. sagði, að hér væri um það að ræða, að nú mundi hann gera hlé á fundum Alþ. í dag til þess að hugleiða mál, leggjast undir feld, og ég virði það við hann, það er viturlegt, hugsa málið til þess að velja á milli leiða, hvort ríkisstj. segði nú af sér, þegar við blasti og hann vissi, að hann hafði ekki lengur fyrir stjórn sína meiri hl. Alþingis. Í fræðiriti, sem hæstv. forsrh. hefur samið, mikilli bók og vandaðri, stendur, að ef ríkisstj. viti, að hún hafi ekki lengur meiri hl. Alþ. að baki sér, þá beri henni - að gera hvað? Að biðjast lausnar. Þetta hefur fræðimaðurinn prófessor Ólafur Jóhannesson sagt. Ég vænti, að stjórnmálamaðurinn Ólafur Jóhannesson taki undir það. Það er ekki um tvennt að ræða, þingrof eða að biðjast lausnar. Það er einungis um það að ræða að biðjast lausnar, þegar ríkisstj. veit, að hún hefur ekki lengur meiri hl. á Alþ. Það hefur fræðimaðurinn sagt. Það að rjúfa Alþingi er að senda Alþingi heim frá störfum. Minni hl. getur ekki skipað meiri hl. Alþ. að hverfa frá störfum og hypja sig heim. Það er brot á 1. gr. stjórnarskrár lýðveldisins, sem segir, að þingræði skuli ríkja á Íslandi. Það þýðir, að meiri hl. Alþ. skuli á sérhverri stundu ráða. Það er því alger fjarstæða að taka það í mál, að sá möguleiki sé uppi, að minni hl. Alþ., sem nú blasir við og er skjalfastur, geti skipað meiri hl. Alþ. að hypja sig heim og að þing verði rofið. Það er því ekki um valkosti að ræða. Það er um það að ræða, það er skjalfest, það er vitað og það á að nægja, að núv. ríkisstj, hefur ekki meiri hl. á Alþingi Íslendinga. Ég veit ekki, hvort ég er búinn að syndga upp á náðina, en ef svo er, þá ætla ég ekki að syndga meira í þetta sinn.