Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa tilkynningar um stjórnir þingflokkanna. Þær eru þannig skipaðar: Þingflokkur sjálfstæðismanna: Sigríður A. Þórðardóttir formaður, Einar K. Guðfinnsson varaformaður og Ásta Möller ritari. Þingflokkur Samfylkingarinnar: Rannveig Guðmundsdóttir formaður, Jóhann Ársælsson varaformaður og Guðrún Ögmundsdóttir ritari. Þingflokkur framsóknarmanna: Kristinn H. Gunnarsson formaður, Hjálmar Árnason varaformaður og Jón Kristjánsson ritari. Þingflokkur Vinstri hreyfingar -- græns framboðs: Ögmundur Jónasson formaður, Þuríður Backman varaformaður og Kolbrún Halldórsdóttir ritari. Þingflokkur Frjálslynda flokksins: Guðjón A. Kristjánsson formaður og Sverrir Hermannsson varaformaður.

Forseta hafa borist tilkynningar um kosningu formanns og varaformanns fastanefnda. Í umhvn.: Ólafur Örn Haraldsson formaður og Kristján Pálsson varaformaður. Í efh.- og viðskn.: Vilhjálmur Egilsson formaður og Kristinn H. Gunnarsson varaformaður. Í samgn.: Árni Johnsen formaður og Hjálmar Árnason varaformaður. Í landbn.: Hjálmar Jónsson formaður og Kristinn H. Gunnarsson varaformaður. Í utanrmn.: Tómas Ingi Olrich formaður og Jón Kristjánsson varaformaður. Í fjárln.: Jón Kristjánsson formaður og Einar Oddur Kristjánsson varaformaður. Í allshn.: Þorgerður K. Gunnarsdóttir formaður og Jónína Bjartmarz varaformaður:. Í félmn.: Arnbjörg Sveinsdóttir formaður og Ólafur Örn Haraldsson varaformaður. Í heilbr.- og trn.: Jónína Bjartmarz formaður og Lára Margrét Ragnarsdóttir varaformaður. Í iðnn.: Hjálmar Árnason formaður og Guðjón Guðmundsson varaformaður. Í menntmn.: Sigríður A. Þórðardóttir formaður og Ólafur Örn Haraldsson varaformaður. Í sjútvn.: Einar K. Guðfinnsson formaður og Kristinn H. Gunnarsson varaformaður.

Áður en umræður hefjast á fundinum vill forseti gera athugasemdir við ummæli sem féllu í umræðum um stefnuræðu forsrh. í gærkvöldi. Forseti telur að ummæli hv. 18. þm. Reykv., Sverris Hermannssonar, um formann Framsfl. og fjölskyldu hans, og raunar ummæli hans um fyrrv. þingmann Framsfl., séu á svig við ákvæði 89. gr. þingskapa. Forseti telur að í þessum orðum hafi falist brigslyrði sem óhjákvæmilegt er að gera athugasemdir við.

Herra forseti. Rétt fyrir kosningar í fyrra sendi ríkisstjórnin frá sér fréttatilkynningu um traustar undirstöður efnahagslífsins þar sem lofað var að koma til móts við kröfur lífeyrisþega um bætt kjör sem yrðu sambærileg við það sem orðið hefðu hjá öðrum. Nú er liðið eitt og hálft ár frá því og hverjar hafa efndirnar orðið? Misskiptingin hefur aukist í samfélaginu. Ríkissjóður skilar miklum tekjuafgangi og enn breikkar bilið milli tryggingagreiðslna og almennra launa. Staðreyndin er að lífeyrisgreiðslur almannatrygginga hafa dregist aftur úr þróun lágmarkslauna og launavísitölu. Aldraðir og öryrkjar eru hlunnfarnir. Það er staðreynd þó svo að hæstv. ráðherra hafi haldið öðru fram í stefnuræðu sinni. Upphæðirnar tala sannarlega sínu máli. Grunnlífeyrir og tekjutrygging eru nú rúmar 48 þús. kr. en lágmarkslaunin 72 þús. kr. Skattleysismörkin hafa staðið í stað svo að lífeyrisþegi sem býr einn og nýtur eingöngu bóta lendir í að greiða af þeim skatt sem aldrei hefur viðgengist fyrr en í tíð þessarar ríkisstjórnar. Á sama tíma og laun á almennum vinnumarkaði hafa hækkað um þúsundir og tugi þúsunda króna eru öldruðum og öryrkjum skammtaðir hundraðkallar. Þeir fengu 606 kr. hækkun á lífeyri sinn um síðustu áramót, 157 kr. 1. apríl og 123 kr. núna 1. september. Lífeyrisþeginn hefði e.t.v. getað leyft sér eitthvert smáræði fyrir þessar smánarupphæðir ef leigan hefði ekki hækkað, fasteignagjöldin hækkað, matvörur hækkað, framfærslan almennt hækkað og ekki síst lyfin. Á sama tíma og lífeyrir og tekjutrygging hækkuðu um 23% hækkaði hlutur sjúks gamals fólks og öryrkja í lyfjakostnaði um 120%, enda berast nú fréttir af gömlu og sjúku fólki sem ekki getur leyst út lyfin sín. Hjá lífeyrisþegum á lágmarksbótum ríkir örvænting. Það er langt frá því að endar nái saman og margir missa lífslöngunina við þessar aðstæður. Sú hungurlús sem ríkisstjórnin skammtaði þessu fólki úr hnefa hefur verið tekin öll til baka og meira en það með auknum álögum. Það er samfélaginu dýrt að halda öldruðum og öryrkjum í fátækt eins og nú er. Það er rándýr fátækt. Þeir sem ekki geta tekið þátt í samfélaginu brotna niður, halda ekki heilsu og valda heilbrigðiskerfinu miklum útgjöldum. Börn öryrkja eru félagslega út undan og afskipt. Þessi fátæktarstefna er aðskilnaðarstefna. Fátækt er útilokun frá þátttöku. Hún er skerðing á mannréttindum og þjóðfélagið fer á mis við framlag þessa fólks. Ekki hefur verið vilji hjá ríkisstjórninni til að afnema þá siðlausu reglu sem tenging tekjutryggingar við tekjur maka er. Menn fá laun óháð tekjum maka síns, fá atvinnuleysisbætur óháð tekjum hans en ef menn verða óvinnufærir eða hafa lokið starfsævinni, þá eru launin tengd tekjum maka. Þessi niðurlægjandi regla hefur unnið gegn fjölskyldum og gegn hjónabandi lífeyrisþega. Það er ömurlegt að vera í þessari stöðu og vera kominn upp á aðra með allt. Í tvígang hafa stjórnvöld þó dregið úr þessari tengingu sem er í áttina. En hvers vegna er hún ekki afnumin, herra forseti? Afnám þessarar óréttlátu reglu kostar ríkissjóð jafnmikið og ríkisstjórnin rétti jeppaforstjórunum með lækkuninni á jeppaskattinum í vor. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur greinilega meiri skilning á þörfum jeppaforstjóranna en lífeyrisþeganna. Ég trúi því ekki að ríkisstjórnin ætli ekkert að gera annað til að rétta hlut þessa fólks en að hækka tryggingagreiðslurnar um 4% um áramótin. Það dugar ekki til. Þessar upphæðir duga ekki til lágmarksframfærslu og 4% duga ekki einu sinni fyrir þeim aukasímkostnaði sem samgrh. hefur lagt blessun sína yfir að leggja á lífeyrisþega á næstunni. Herra forseti. Kjör þessa hóps verður að bæta. Það er þjóðarskömm að fara svona með fatlaða og gamalt fólk í dag. Það gætir ótrúlegs sinnuleysis hjá ríkisstjórninni gagnvart þessu fólki en ég trúi því að dropinn holi steininn.

Herra forseti. Í umræðum um kjör lífeyrisþega er oft vísað til þess að kjör þeirra hafi versnað á undanförnum árum og í þessari talnaleikfimi sem var nú ekki mjög burðug hjá síðasta ræðumanni var verið að reyna að ýta undir það. En staðreyndin er hins vegar sú og um það er ekki hægt að deila að kaupmáttur lífeyristekna hefur vaxið mjög á undanförnum árum. Frá því að þeir stjórnarflokkar sem nú starfa saman tóku höndum saman hefur kaupmáttur þessara hópa vaxið um 20%. Og þegar við erum að tala um kaupmátt, þá erum við ekki að tala um talnabreytingar því að þær koma fram báðum megin, kostnaðarlega og útgjaldalega og teknalega. Við erum að tala um það sem eftir stendur þegar útgjöldin hafa verið dregin frá samkvæmt þeim almennu reglum sem um það gilda. Það er 20% kaupmáttaraukning. Almennar launabreytingar um 20%, með launaskriði um 23%. Í lögunum er talað um almennar launabreytingar og samkvæmt þeim hefur kaupmáttur hækkað um 20% á þessu tímabili og hefur það aldrei gerst áður á jafnskömmum tíma. Hins vegar er í umræðu um þessi kjör nokkuð reynt, og var gert af hálfu málshefjanda áðan, að taka inn í myndina hversu mjög lágmarkslaun hafa hækkað eða lágmarkstaxtar umfram lífeyrisgreiðslur. Þessu hefur oft verið svarað og oft verið farið yfir þetta. Þetta hefur verið rætt á Alþingi og Alþingi hefur samið lög og sett lög um það að fylgja skyldi almennum launabreytingum. Málið er nefnilega þannig að launataxtanir segja svo litla sögu um launabreytingar og kaupmáttaraukningu. Þegar taxtar voru hækkaðir, í prósentum talið mjög mikið á lægstu taxta, í samningum síðast, þá hafði það afar litla útgjaldahækkun í för með sér fyrir atvinnulífið vegna þess að þeim töxtum hafði ekkert verið fylgt. Á þessu ári er gert ráð fyrir að vegin meðaltalshækkun dagvinnulauna verði 5,2%. Hækkanir tryggingagreiðslna fyrir sama tíma nema sama prósentustigi. Verðbólga frá upphafi til loka ársins verður rétt innan við 4% þannig að kaupmáttur almennra launa samkvæmt launahækkunum og kaupmáttur bóta á þessu ári mun vaxa. Það er ekki aðeins það sem ég nefndi í gær í ræðu minni að við reyndum að varðveita kaupmáttinn heldur mun hann vaxa samkvæmt þessum tölum. Það er afar þýðingarmikið að menn fari rétt með þessar tölur svo hægt sé að ræða málið með sæmilega skaplegum hætti. Til þess að tryggja síðan kaupmátt lífeyrisþega ákvað ríkisstjórnin að lífeyrisbætur skyldu fylgja forsendum um almenna hækkun launa og ef verðlagsbreytingar yrðu umfram þær forsendur, þá skyldu þær bætur fylgja verðlaginu. Bæturnar eru þannig í raun verðtryggðar sem er til þess fallið að tryggja það markmið sem ég nefndi og er í samstarfssamningi ríkisstjórnarinnar. Þegar hér var síðast vinstri stjórn, eins og menn muna, þá hrundi kaupmáttur almenns launafólks. En það var ekki nóg að kaupmáttur almenns launafólks hryndi um 15--20%. Kaupmáttur örorkubótaþega og ellilífeyrisþega hrundi um það sama. Nú hefur verið sett undir þann leka að jafnvel þó að það kæmi afturkippur í þjóðfélaginu og jafnvel þó að það kæmi vinstri stjórn og almennar launabreytingar mundu falla niður um 15% eins og síðast þegar þeir voru hér, mundi þetta tryggja að bæturnar héldu sér. Þetta er afar mikilvægt öryggisnet sem þarna er á ferðinni. Varðandi spurninguna um framhaldið þá hefur ríkisstjórnin eins og vitað er skipað sérstakan starfshóp um málefni aldraðra sem hefur það hlutverk að fara yfir stöðu mála er varða eldri borgara og gera tillögur um ráðstafanir sem eru til þess fallnar að bæta stöðu þeirra sem þess þurfa sérstaklega við. Varðandi spurningu málshefjanda um afnám tekjutengingar er rétt að upplýsa að tekjur maka hafa alls staðar á Norðurlöndum áhrif á lífeyri. Þessar tekjutengingar voru ákveðnar fyrir mörgum áratugum. Núverandi ríkisstjórn er fyrsta ríkisstjórnin --- það hafa setið margar vinstri stjórnir --- sem hefur verið að draga úr þessum tekjutengingum. Það er rétt að menn hugsi það. Skrefin sem stigin voru af þessari ríkisstjórn voru fyrstu skrefin sem stigin höfðu verið í áratugi til að draga úr þessum tekjutengingum. Með þeim skrefum sem við höfum þegar stigið og hæstv. heilbrrh. hefur tilkynnt hefur frítekjumark vegna tekna þrefaldast og það segir sína sögu.

Virðulegi forseti. Málefni öryrkja og aldraðra eru og eiga að vera á borði allra ríkisstjórna. Þannig er það hér og þannig er það annars staðar einnig. Meðal aldraðra eru a.m.k. tveir hópar. Það er annars vegar sá hópur sem hefur áunnið sér ríkan rétt til lífeyris eða býr við bestu kjör og svo er það hinn hópurinn sem hefur lífeyrisbætur Tryggingastofnunar ríkisins einar úr að spila eða rétt rúmlega það. Ég hef sem heilbr.- og trmrh. ítrekað bent á að það sé samfélagsleg skylda okkar að beina kröftunum að seinni hópnum. Það er það veganesti sem nefnd sú fékk sem skilaði tillögum sínum í haust og fjallar um hvernig því markmiði verði náð að koma þeim til aðstoðar sem verst eru settir. Það voru ekki kröfurnar sem ég sá á kröfuspjöldum fyrir framan húsið í fyrradag. Mér sýndist ég sjá þar kröfur um afnám allra tekjutenginga og verulega hækkun grunnlífeyris til allra. Afnám allra tekjutenginga í almannatryggingakerfinu og veruleg hækkun grunnlífeyris til allra, t.d. um 20 þús. kr. á mánuði, kostar a.m.k. 12--15 milljarða kr. á ári. Mér finnst stundum að menn átti sig ekki á því að minnstur hluti þeirra milljarða mundi renna til hópsins sem við viljum helst rétta hjálparhönd. Virðulegi forseti. Við verðum að hafa tekjutengingu en við verðum að koma til móts við þá sem minnst hafa. Ég bind vonir við að niðurstöður nefndarinnar, sem ég ræddi áður um, verði til þess að almenn sátt geti orðið um að aðstoða þá mest sem minnst hafa. Ég mun beita mér fyrir að slíkar tillögur verði lagðar fram.

Herra forseti. Sú regla gildir í þinghúsinu að einvörðungu kjörnir fulltrúar hafa málfrelsi. Þingpallarnir eru þéttsetnir en ég er sannfærður um að ef þar ríkti málfrelsi hefðu einhverjir viljað láta athugasemdir og orð falla undir þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar og vísa ég þar til ráðherranna. Ég vil byrja á því að fagna umræðunni. Hún er ekki löng en í rauninni er ekki þörf á langri umræðu. Öll rök í málinu hafa þegar komið fram. Það er staðreynd sem verður ekki mótmælt að kjör aldraðra og öryrkja hafa ekki þróast á undanförnum árum eins og hefðbundin viðmiðunarlaun. Allir muna að tengslin þarna á milli voru rofin og þeim breytt á þann veg að hliðsjón skyldi höfð af meðaltölum en ekki þeim kauptöxtum láglaunafólks sem samstaða var um í kjarasamningum að hækka umfram meðaltal. Þetta hefur leitt til þess að grunnlífeyrir og tekjutrygging sem var 51,7% af dagvinnulaunum verkamanna árið 1991, var á síðasta ári komin niður í 43,9% af þessum launum. Þetta er staðreynd og er þá ótalin kjaraskerðingin sem er til komin vegna raunlækkunar á skattleysismörkum, að ekki sé minnst á aukinn lyfja- og símkostnað. Það er líka staðreynd að öryrki getur mest fengið um 70 þús. kr. á mánuði og það er staðreynd að hann hrapar niður í 49 þúsund við það eitt að vera í sambúð og afli makinn tekna getur sú upphæð farið niður í 17 þús. kr. Einstaklingur með þessar tekjur er sviptur sjálfstæði sínu, um það þarf ekki að hafa fleiri orð. Og fólk sem er á þessum töxtum fær ekkert umfram það sem hér er kveðið á um, hæstv. forsrh. Það er líka staðreynd að ef ekki verður breyting á stefnu ríkisstjórnarinnar mun enn aukast bilið á milli lágra kauptaxta annars vegar og grunnlífeyris öryrkja og aldraðra á komandi árum. Um þetta hefur verið tekin ákvörðun og þinginu var greint frá henni á sl. vori. Þetta er mergurinn málsins. Það snýst um pólitískar ákvarðanir. Nú hefur ríkisstjórnin myndarlegan tekjuafgang upp á 30 milljarða kr. og ef pólitískur vilji er fyrir hendi að leiðrétta þessi kjör þá er það gerlegt. Hæstv. heilbrrh. 

Forseti minnir á að mjög margir hv. þm. óska eftir að taka þátt í umræðunni sem gert er ráð fyrir að standi aðeins í 30 mínútur og hann ætlast til þess að hv. þm. virði þau tímamörk sem hér eru sett sem eru tvær mínútur.

Herra forseti. Bil milli ríkra og fátækra eykst stöðugt hér á landi. Þessi fullyrðing hefur m.a. verið staðfest í bók Stefáns Ólafssonar um tryggingakerfið, Íslensku leiðinni, og í skýrslu sem Rauði krossinn birti í upphafi árs. Í báðum þessum gögnum kom fram að bótaþegar eru einn sá hópur sem býr við hvað bágust kjör. Hópur aldraðra hefur lágar tekjur miðað við aðra þjóðfélagshópa auk þess sem jákvæð áhrif lífeyrissjóða á hag eldri borgara bæta ekki hag þeirra sem eru þegar orðnir eftirlaunamenn og náðu ekki að safna sér umtalsverðum réttindum úr lífeyrissjóðum. Í kröfugerð sem aldraðir afhentu hæstv. forsrh. krefjast þeir þess að leiðrétt verði það misgengi sem orðið hefur á undanförnum árum á milli almennra launa verkamanna og tryggingagreiðslna samkvæmt mati kjararannsóknarnefndar og að tryggt verði að breytingar á tryggingagreiðslum fylgi framvegis almennri launaþróun. Þá er krafist úrbóta á því vandamáli sem skapast hefur vegna skorts á hjúkrunarrýmum á suðvesturhorni landsins. Þetta eru lágmarkskröfur sem ríkisstjórnin, sem gumar sífellt af góðæri og tekjuafgangi, ætti hæglega að geta orðið við. Óhætt er að fullyrða að ýmsar stjórnvaldsaðgerðir komi beinlínis í veg fyrir menntun og atvinnuþátttöku öryrkja. Með jaðarsköttum og tekjutengingum og með því að ákvarða öryrkjum jafnlágar bætur og raun ber vitni eru ráðamenn að útiloka þá frá eðlilegri þátttöku í samfélaginu og skerða þar með framtíðarmöguleika þeirra. Það eru ekki einungis öryrkjar sjálfir sem eru einangraðir frá þátttöku í samfélaginu vegna fátæktar heldur bitna slíkar aðstæður iðulega hart á börnum þeirra sem vegna aðstæðna fá ekki notið tómstundastarfs eða annars sem börn hinna betur settu geta nýtt sér. Forsenda góðs aðbúnaðar fjölskyldna á Íslandi er að oft býðst mikil vinna og langur vinnudagur. Öryrkjar geta fæstir unnið langan vinnudag og þaðan af síður yfirvinnu og eiga því minni möguleika en aðrir til þess að eignast húsnæði. Ofan á þetta er þeim gert að sætta sig við niðurlægjandi tengingar við tekjur maka. Það er mælikvarði á siðferði þjóðar hvort hún sýnir þeim virðingu sem minna mega sín.

Herra forseti. Eitthvað er sjálfstraust hæstv. forsrh. farið að bila því að eina vonarglætan sem hann gat rétt öldruðum og öryrkjum í ræðu sinni hérna áðan var að innan skamms kynni að vera brostin á vinstri stjórn. Guð láti gott á vita. En í upptalningu sinni á öllu því góða sem hæstv. forsrh. taldi að ríkisstjórnin hefði gert fyrir bótaþega í þessu landi gleymdi hann að geta sérstaks feluskatts upp á 3,5 milljarða sem lagður var á í fyrra, feluskatts sem varð til vegna þess að það gliðnaði á milli persónuafsláttar og launaþróunar. Á herðum hverra lenti sá skattur fyrst og fremst? Á herðum þeirra sem borguðu ekki skatta áður en þurfa að gera það núna, þeirra sem lifa á strípuðum bótunum, fólkinu hérna uppi í galleríinu. Herra forseti. Það er einfaldlega orðið þannig að ómeðvituð aðskilnaðarstefna er orðin til í þessu samfélagi. Það er fólk sem getur ekki tekið þátt í samfélaginu lengur eins og við hin sem höfum nóg að bíta og brenna. Fólk sem getur ekki sent börn sín til þess að njóta lífsgæða á borð við tónlistarkennslu, íþróttanámskeiða, fólk sem getur ekki notið sömu gæða og við í formi tónleika og leikhúsferða. Herra forseti. Í þessu birtist aðskilnaðarstefnan í samfélagi sem við töldum áður að væri stéttlaust. Þetta er svartur blettur á okkur öllum og Alþingi þarf að taka höndum saman um að leiðrétta þetta. Við Íslendingar höfum áður getað náð samstöðu meðal þjóðarinnar til þess að gera sérstakt átak í efnum sem við berum fyrir brjósti. Hvenær á að gera sérstakt átak í málefnum aldraðra og öryrkja ef ekki á því tímaskeiði sem hæstv. forsrh. hefur lýst sem mesta góðæri í sögu þjóðarinnar? Það er auðvitað núna, herra forseti. Þess vegna er það tillaga Samfylkingarinnar að komið verði á viðræðum milli fulltrúa ríkisvalds, sveitarfélaga, lífeyrissjóða og samtaka aldraðra og öryrkja um sérstaka afkomutryggingu til að verja hag og kjör þeirra sem verst eiga til að koma í veg fyrir að nokkur þurfi að una fátækt og óvissu um kjör sín.

Herra forseti. Íslenska lífeyrissjóðakerfið hefur verið að byggjast upp á síðustu áratugum. Innan fárra ára mun það nær alfarið taka við af almannatryggingakerfinu og tryggja öldruðum góð eftirlaun og áhyggjulaust ævikvöld í efnalegum gæðum og öryrkjum þokkalegan lífeyri. Margir eftirlaunaþegar eru þegar farnir að upplifa þennan veruleika. Þau sjónarmið hafa heyrst meðal eldri borgara að þeir telji sig eiga rétt á því að fá óskertan lífeyri úr almannatryggingum burt séð frá öðrum tekjum sínum. Þeir hafa greitt skatta alla sína tíð og þetta sé réttur þeirra. Í þessu felst að mínu mati ákveðinn misskilningur. Almannatryggingakerfið er nákvæmlega það sem nafnið gefur til kynna, það er tryggingakerfi sem er ætlað að koma til skjalanna þegar heilsubrestur, fátækt eða bernska kemur í veg fyrir að viðkomandi geti framfleytt sér. Greiðslur ellilífeyris hafa að undanskildu tólf ára tímabili, frá 1960--1972, verið tekjutengdar með einum eða öðrum hætti og þannig hefur almannatryggingakerfið verið notað sem tæki til tekjujöfnunar. Þangað til lífeyriskerfið hefur tekið yfir greiðslur eftirlauna verður hins vegar að grípa til sérstakra ráðstafana vegna þeirra aldraðra sem bera lítið úr býtum. Það þarf að brúa ákveðið bil og það þarf að skapa sátt um þá leið. Stjórnvöld hafa ekki áhuga á að standa í stælum við eldri borgara þessa lands. Ég er sammála talsmönnum aldraðra og öryrkja að bæta þarf kjör þeirra sem verst eru settir, það þarf að endurskoða tekjutengingu og það þarf að lækka skatta, sérstaklega eignarskatta. Eldri borgarar verðskulda virðingu og virðing verður best sýnd með því að tala hreint út um hlutina. Það er markmið þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr að tryggja sérstaklega hag þeirra öryrkja, fatlaðra og aldraðra sem lægstar tekjur hafa. Í því skyni stendur m.a. yfir endurskoðun á almannatryggingakerfinu og sérstaklega er skoðað samspil þess við skattkerfið og lífeyrissjóðakerfið. Niðurstöðu þeirrar vinnu er að vænta innan tíðar og bind ég miklar vonir við að hún leiði til þeirrar sáttar sem þörf er á.

Herra forseti. Við umræðu um stefnuræðu forsrh. í gærkvöldi voru kjör aldraðra og öryrkja sérstaklega dregin fram að gefnu tilefni. Það voru orð hæstv. forsrh. um að þess hefði verið gætt að kaupmáttaraukningin, sem orðið hefur undanfarin ár, næði einnig til þeirra sem semja ekki um kjör sín, svo sem aldraðra og öryrkja, og að öll þau skref sem ríkisstjórnin hafi stigið undirstriki þann vilja hennar að varðveita og efla kaupmátt þessara hópa á kjörtímabilinu. Herra forseti. Ég dreg ekki í efa að það hafi verið gert eftir formúlu prósentureiknings. En þegar bótagrunnurinn er svo smánarlega lágur að hann er ekki í neinu samhengi við framfærsluþörf þá skila nokkuð háar prósentutölur til bótahækkunar ekki hárri krónutölu. Þeir sem eru að komast á elsta aldursskeiðið í dag gera aðrar kröfur en þeir sem voru aldraðir fyrir fáum áratugum. Sama má segja um öryrkja. Fólk gerir kröfu um að geta haldið áfram að stunda félagsstarf og áhugamál og vera fjárhagslega sjálfstætt og þannig á það að vera. En það er ekki eingöngu framfærslueyrir sem skiptir aldraða og öryrkja miklu máli. Aðgengi að félagslegri þjónustu og heilbrigðisþjónustu ásamt lyfjakostnaði skiptir ekki síður miklu máli þegar metin eru lífsgæði aldraðra og öryrkja. Það er tákn um nýja tíma að eldri borgarar séu komnir í baráttuhóp þeirra sem berjast fyrir bættum kjörum. Ekki mun af veita.

Virðulegi forseti. Þegar við lítum yfir feril ríkisstjórna síðasta áratuginn blandast engum hugur um að það var með aðild Framsfl. að ríkisstjórn að mörg mál, sem hefðu átt að vera á dagskrá fyrrverandi stjórnar, voru sett á dagskrá. Málefni aldraðra og öryrkja eru eitt þessara mála. Kaupmáttur þessara hópa hefur aukist í seinni tíð langt umfram það sem gerðist á árunum 1991--1995 þegar núverandi flokkur málshefjanda fór með málefni aldraðra og öryrkja í ríkisstjórn. Frítekjumörk hafa verið hækkuð verulega. Bensínstyrkir eru nú í fyrsta sinn í samræmi við óskir fatlaðra og eins og hér hefur komið fram hækkaði neysluverð um tæp 8% meðan kaupmáttur bóta jókst um rúmlega 22%. Virðulegi forseti. Hv. málshefjandi, sem ekki er lengur í skyttuliði formanns Samfylkingarinnar ef marka má helgarviðtal í dagblaðinu Degi, fer jafnan mikinn í umræðum um félags- og velferðarmál en skautar stundum æðilétt yfir staðreyndir mála. Nú er það svo að hv. þm. hefur ekki átt aðild að ríkisstjórn og því er eðlilegt að spyrja hv. þm., ef til þess kemur einhvern tíma í framtíð, hvort þingmaðurinn muni þá beita sér fyrir afnámi allra tekjutenginga á bætur. Virðulegi forseti. Við höfum þann vana að spyrða jafnan saman elli- og örorkulífeyrisþega. Það hefur e.t.v. villt okkur nokkuð sýn og komið í veg fyrir að við næðum til þeirra sem raunverulega þyrftu á aðstoð að halda. Ég held að við ættum í umræðunni að aðskilja þessa tvo hópa af því að mig grunar að þörfin fyrir hjálp eða aðstoð kunni að vera ólík milli þessara hópa og ólík innan hópanna eins og hér hefur komið fram í umræðunni.

Herra forseti. Á jólaföstu á sl. ári var lögð fram skýrsla sem Félagsvísindastofnun hafði unnið fyrir Tryggingastofnun ríkisins. Þetta var einmitt um svipað leyti sem fjárlög ríkisins fyrir árið 2000 voru samþykkt með miklum fögnuði í þessum sal. Þar var gert ráð fyrir tekjuafgangi sem var meiri en áður hafði sést. Allar tillögur um einhverjar úrbætur fyrir þá sem verst voru staddir, sem minni hlutinn á Alþingi hafði lagt fram, höfðu verið felldar af meiri hlutanum sem hugðist eina ferðina enn spara á þeim sem síst skyldi, þ.e. þeim sem stóðu höllum fæti vegna öldrunar, örorku eða lifðu af sjúkradagpeningum. Mér fannst sem skýrslan um ,,íslensku leiðina`` mundi færa þessum hópi vopn í hendur sem mundi duga í baráttunni fyrir bættum kjörum. Hún sýndi með óyggjandi hætti fram á að þeir öryrkjar sem lítið eða ekkert hafa við að styðjast annað en bætur frá því opinbera búa við meiri og illvígari fátækt en þekkist í þeim löndum sem við berum okkur gjarnan saman við. En því miður hefur ríkisstjórnin enn þumbast við og gefur ekkert eftir. Enn á ný hefur þjóðinni verið birt fjárlagafrv. þar sem ekki er gert ráð fyrir að öryggisnetið sé styrkt þannig að tryggt sé að enginn lifi hér við fátækt og örbirgð í góðærinu. Það verður að herða sóknina á öllum vígstöðvum. Öryrkjar og aldraðir hafa gefið gott fordæmi með mótmælum við þingsetningu. Það er brýnt að við sem sitjum á Alþingi höldum vöku okkar. Vonandi lætur íslenska þjóðin það ekki viðgangast að nú í peningaflóðinu miðju sé hér til í meira mæli en nokkru sinni á undanförnum árum fátækt fólk, aldraðir, öryrkjar og þeir sem lifa á sjúkradagpeningum, fólk sem ekki á fyrir nauðþurftum.

Herra forseti. Tekjur aldraðra og öryrkja hafa ekki hækkað eins og tekjur almennt vegna þess að helmingur, ég endurtek helmingur, tekna þeirra kemur frá lífeyrissjóðunum og sá hluti hækkar eins og verðlag. Þetta vita þeir forustumenn aldraðra mætavel sem í áratugi hafa verið í stjórnum lífeyrissjóða. Það stóð aldrei til að þessi lífeyrir hækkaði eins og laun enda yrðu eignir sjóðanna, t.d. húsbréf, að verðtryggjast eins og laun og er þá hætt við að hrikti í hjá skuldurunum ef húsbréfin hækkuðu eins og laun. Hins vegar hafa bætur frá ríkinu hækkað umfram verðlag eins og umsamin laun almennt og til viðbótar hafa á síðustu árum komið húsaleigubætur sem hafa bætt stöðu þeirra lífeyrisþega sem verst standa og ekki eiga eigið húsnæði umtalsvert. Ekki er minnst á það í umræðunni. Kjör aldraðra eru afar misjöfn og reglur um lífeyri og tekjur þeirra afskaplega flóknar. Allir aldraðir og öryrkjar fá lífeyri úr lífeyrissjóði nema þeir örfáu sem aldrei voru á vinnumarkaði, þ.e. fatlaðir. Staða þeirra hefur verið bætt umtalsvert á síðustu árum og er verið að vinna í því. Allir hinir eiga rétt á lífeyri úr lífeyrissjóði og sumir umtalsvert. Það gleymist gersamlega í umræðunni. Auðvitað eru slæmar fjárhagsástæður hjá öldruðum eins og hjá öðrum hópum þjóðfélagsins. Fólk hefur fjárfest glannalega, tapað í atvinnurekstri, skrifað upp á og svo er auðvitað óreglan sem er allt of víða. Það má ekki gleyma því. Sú umræða sem á sér stað er slagorðakennd og ekki virðist vera áhugi á því að kafa ofan í málið, taka allar tekjur með í myndina og átta sig á raunverulegri stöðu aldraðra. Það er hins vegar mikilvægt til þess að hægt sé að laga þá hnökra sem gætu verið á velferðarkerfinu og þá ber kannski hæst lyfjakostnað og annað slíkt. En enginn ræðumanna í dag hefur rætt um það sem ég held að sé meginmálið hjá öldruðum og það er einsemdin, einsemdin sem við búum til á elliheimilunum þar sem gamla fólkið er aðskilið frá ættingjum sínum.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim sem tóku þátt í þessari umræðu í dag og það er alveg ljóst að þó að henni ljúki í þingsal núna, þá er henni ekki lokið. Ég verð að segja að ég er undrandi á þekkingarleysi og hversu illa þeir tveir hæstv. ráðherrar sem tóku þátt í umræðunni og fulltrúi Framsfl. eru að sér í tryggingamálum og tryggingaumræðunni. Tekjutengingar við tekjur maka viðgangast hvergi nema á Íslandi ef við miðum við Norðurlöndin, og það er einfalt að vitna til skýrslu hæstv. forsrh. sjálfs um kjör öryrkja og í bókina Íslensku leiðina, um íslenska tryggingakerfið, eftir Stefán Ólafsson. Þar kemur það ljóslega fram. Og að halda því fram að einhver sé að krefjast þess hér að allar tekjutengingar verði afnumdar, það hefur enginn farið fram á það hér. Það er aðeins landsfundur Sjálfstfl. sem hefur ályktað í þá veru að afnema allar tekjutengingar. Við erum að krefjast þess að afnumdar verði tekjutengingar við tekjur annarra en lífeyrisþegans sjálfs þar sem eru tekjutengingarnar við tekjur maka og þær á auðvitað að afnema. Ég spyr hæstv. ráðherra: Ætla þeir ekki að ganga þá leið til enda og afnema þessa ósanngjörnu og óþolandi reglu sem viðgengst? Ég spyr hæstv. ráðherra sem hefur verið hér í ýmissi talnaleikfimi: Treystir hann sér til að lifa á undir 50 þús. kr. á mánuði eða treystir hann sér til að búa einn og lifa á 70 þús. kr. eins og kjör lífeyrisþega eru í dag, á sama tíma og leiga fyrir litla tveggja herbergja íbúð er 60 þús. kr. á mánuði? Við verðum bara að horfa á staðreyndir. Kjör þessa fólks eru allt of léleg og það getur vel verið að margir eigi sök á því. En við verðum að leiðrétta þetta, það er löngu orðið tímabært. Ég spyr þingheim, herra forseti, og hæstv. ráðherra: Getum við ekki sameinast um að leiðrétta kjör þessa fólks? Þau hafa dregist aftur úr og það er orðið löngu tímabært að þau verði leiðrétt.

Herra forseti. Hv. málshefjandi nefndi, bæði í seinni ræðu sinni rétt eins og í fyrri ræðu sinni, það lægsta sem menn þekkja að menn búi við og auðvitað er það svo að þeir sem hafa lægst úr að spila í bótum eingöngu búa við mjög þröngan kost, við vitum það. En síðan komu kröfurnar í framhaldi af þessu og þær tengdust ekki neitt þessum sem lægst hafði, þ.e. eingöngu lægstu tryggingabætur. Hverjar voru kröfurnar? Þær voru að afnema tekjutengingar við maka. Hv. þm. veit væntanlega að tekjurnar fara ekki að skerðast fullkomlega fyrr en við 270 þús. kr. hjá maka. Hún var alltaf að tala um 47 þús. kr. Þær fara ekki að skerðast fyrr en við 270 þús. kr. hjá maka. Hverjar voru svo kröfurnar á spjöldunum hérna fyrir utan? Afnema allar tekjutengingar, afnema eignarskatta, afnema tekjuskatta. Þetta voru kröfurnar sem voru mest áberandi á spjöldunum fyrir utan. Og það er auðvitað vegna þess að hagur ellilífeyrisþega er eins og annarra í þjóðfélaginu, þetta er ekki neinn einn hópur, afskaplega mismunandi. Mjög margir ellilífeyrisþegar hafa miklu betri aðstæður en þeir sem eru á besta aldri og eru að vinna að því að koma sér upp húsnæði til að mynda, mjög margir. Sem betur fer. Ef við lítum á þær tölur sem komu fram í þeirri skýrslu sem Jafnaðarmannaflokkurinn, eins og ég held að hann hafi heitið þá, bað um fyrir einu eða tveimur árum, kom þetta allt saman fram, að staða ellilífeyrisþega var mun betri hér á landi, sambærilega betri við það sem gerðist hjá OECD-löndunum og Norðurlöndunum. Þar kom einmitt fram að eignarskattsstofn hjóna til að mynda, þar sem bæði eru lífeyrisþegar, var 50% hærri að meðaltali en hjá vinnandi fólki á miðjum aldri. Þessir hópar eru því mjög mismunandi. Auðvitað er það rétt sem hæstv. heilbrrh. segir að við eigum ekki að tala svona úr og í. Við eigum að einbeita okkur að þeim sem minnst hafa en það gerði hv. málshefjandi svo sannarlega ekki.

Herra forseti. Sennilega hefur enginn einn atburður á nýliðnu sumri haft eins mikil áhrif á líf eins margra og jarðskjálftarnir sem skóku Suðurland um miðjan júní. Við getum verið þakklát fyrir að ekkert manntjón varð í skjálftunum en hver er staðan þegar litið er til tjóns á eignum manna? Tæplega 2.000 eignatjón munu hafa verið tilkynnt í kjölfar jarðskjálftanna á Suðurlandi í sumar og samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað mér mun lokið mati á um helmingi þeirra. Hins vegar hefur ekki verið auðvelt að nálgast fullnægjandi upplýsingar. Eitt af því sem fram kemur hjá þeim sem hlut eiga að máli er að svo virðist sem íbúar svæðisins, þeir sem urðu fyrir tjóni á eignum sínum, íbúðarhúsnæði, atvinnuhúsnæði og útihúsum til sveita, hafi í mörgum tilvikum ekki enn fengið fullnægjandi upplýsingar um stöðu sína, bætur á eignum sínum, úrræði og viðbrögð hins opinbera. Réttum mánuði eftir náttúruhamfarirnar á Suðurlandi, nánar tiltekið 19. júlí sl., skrifaði þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs bréf til ríkisstjórnar Íslands og óskaði upplýsinga um framvindu mats á tjónum sem varð á mannvirkjum og eigum fólks. Jafnframt var spurt um hvenær ætla mætti að bótagreiðslum lyki. Svar við bréfi þessu hefur enn ekki borist þingflokknum. Í ljósi þessa er ekki óeðlilegt að ætla að einstaklingar sem eru að reka mál sín gegn jafnsvifaseinu kerfi eigi erfitt með að sækja fullnægjandi svör við spurningum sínum. Það er einmitt ekki síst þessi seinagangur sem gagnrýndur hefur verið í viðbrögðum ríkisstjórnarinnar. Með því að vekja máls á þessu á Alþingi vill Vinstri hreyfingin -- grænt framboð leggja sitt af mörkum til þess að íbúar á Suðurlandi fái svör við spurningum sínum og geti horfst í augu við komandi vetur með sæmilegri hugarró. Enn eru margir íbúar á Suðurlandi sem búa í bráðabirgðahúsnæði, misgóðu, og í fjölmiðlum hefur m.a. komið fram að til eru þær fjölskyldur sem í allt sumar hafa búið við hörmulegar aðstæður, jafnvel í gámum sem ætlaðir eru til vöruflutninga. Þannig getum við Íslendingar ekki komið fram við samborgara okkar. Sú samkennd sem vaknar þegar vandi steðjar að er dýrmætt tákn þeirrar nálægðar sem einkennir fámenna þjóð. En þegar frá líður erum við því miður oft fljót að gleyma náunganum í dagsins önn. Bent hefur verið á að í þetta sinn vorum við svo lánsöm að afdrifaríkar og alvarlegar náttúruhamfarir urðu að sumarlagi og meira að segja á einu mildasta sumri síðari ára. Eitt af því sem í þessu sambandi hefur komið til umræðu er mikilvægi þess að til verði viðlagahúsnæði sem hægt væri að koma upp fljótt og örugglega hvar sem er á landinu þegar náttúruhamfarir verða og hvernig sem viðrar þannig að það dugi í öllum veðrum. Annað atriði sem vakið hefur spurningar er hvort e.t.v. væri rétt að gera breytingar á reglum Ofanflóðasjóðs þannig að til yrði sérstakur sameiginlegur sjóður landsmanna til að bæta sértækt tjón sem verður af náttúruhamförum á Íslandi. Ljóst er að í kjölfar jarðskjálftanna á Suðurlandi í sumar bíða mörg verkefni úrlausnar. Eitt þeirra er að ljúka nú þegar mati á öllum tjónum og bótagreiðslum til þess fólks sem varð fyrir tjóni. Annað verkefni er svo að læra af reynslunni og leitast við að undirbúa samfélagið betur en verið hefur undir viðbrögð við náttúruhamförum. Þess vegna er einnig mikilvægt að átta sig á hvort jarðskjálftarnir á Suðurlandi hafi leitt í ljós að gera þurfi breytingar á öryggisþáttum eða skipulagi almannavarna. Í ljósi þessa er eftirfarandi spurningum beint til hæstv. forsrh.: 1. Hvað líður mati á tjóni sem varð á mannvirkjum og eigum fólks í jarðskjálftunum á Suðurlandi í sumar? 2. Hvenær er þess að vænta að bótagreiðslum ljúki? 3. Kom eitthvað það fram við náttúruhamfarirnar í sumar sem kallar á endurskoðun á reglum um viðlagatryggingar? 4. Hefur eitthvað það komið í ljós sem kallar á breytingar á öryggisþáttum eða skipulagi almannavarna og ef svo er um hvaða þætti er þar að ræða?

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp í þinginu. Eins og menn vita og málshefjandi nefndi er það viðlagasjóðstryggingin sem er hin almenna hjálparstofnun sem á að bregðast við í slíkum tilvikum en eins og vitað er greip ríkisstjórnin jafnframt strax til aðgerða og setti til hliðar fjármuni til þess að bæta um betur eftir því sem hægt væri og bæta úr brýnustu þörf. Eftir jarðskjálftana á Suðurlandi voru af hálfu stjórnvalda undirbúnar ráðstafanir til að aðstoða íbúa á svæðinu til að mæta afleiðingum hamfaranna og voru þær ráðstafnir gerðar í nánu samráði við vinnuhóp sveitarfélaganna á jarðskjálftasvæðunum. Í viðræðum við forsvarsmenn sveitarfélaganna á jarðskjálftasvæðunum á Suðurlandi kom strax fram að eitt brýnasta viðfangsefnið í kjölfar jarðskjálftanna væri að veita þeim sem misst höfðu húsnæði sitt úrlausn sem fyrst. Af hálfu ríkisins var lögð áhersla á að koma upp varanlegu húsnæði yfir veturinn þar sem þá mundi sparast fé vegna útvegunar húsnæðis. En niðurstaða sveitarstjórnarmannanna var samt sem áður sú að veruleg þörf væri fyrir bráðabirgðahúsnæði. Í bréfi vinnuhóps sveitarfélaganna frá 18. júlí kemur fram að þörf sé á 26 heilsárshúsum og tveimur til þremur stærri íbúðum. Framkvæmdasýsla ríkisins annaðist útboð á 30 heilsárshúsum og er nú verið að koma þeim upp og á því að vera lokið fyrir 1. nóv. Auk þess voru keyptar tvær íbúðir á Hellu fyrir bráðabirgðahúsnæði. Að því er varðar eignarhald á húsunum kemur tvennt til greina, að ríkið eigi húsin eða sveitarfélögum verði gert kleift að eignast húsin. Síðari kosturinn er betri að því leyti til að sveitarfélögin hafa þá hag af því að húsin verði seld þegar ekki er lengur þörf á þeim sem bráðabirgðahúsnæði vegna afleiðinga jarðskjálftanna. Að öðrum kosti er hætt við að ríkið sitji uppi með húsin. Því hefur verið rætt við sveitarfélögin um eignarhald, t.d. þannig að ríkið afskrifi strax líkleg afföll af kostnaðarverði miðað við tveggja ára eignarhald. Verður sveitarfélögunum þá væntanlega boðið að kaupa húsin miðað við 50% afföll af kostnaðarverði og kaupverð lánað vaxtalaust til tveggja ára. Það ætti ekki að íþyngja sveitarfélögunum fjárhagslega. Heildarkostnaður vegna þessara húsa og íbúða er 275 millj. kr. en samkvæmt upplýsingum sveitarstjórnarmanna er líklegt að bæta þurfi nokkrum húsum við því að enn þá hafa verið að koma fram skemmdir sem menn áttuðu sig ekki á að væru jafnalvarlegar og raun ber vitni. Því er líklegt að heildarkostnaðurinn hækki úr 275 í 300 millj. kr. Jarðskjálftarnir ollu röskun á starfsemi fyrirtækja og bændur urðu fyrir verulegu tjóni. Sumt af því tjóni er bætt af tryggingum en annað, einkum tjón vegna rekstrarstöðvunar, er ekki bætt af viðlagatryggingum. Upplýsingar um þessi tjón eru enn að berast. Verður reynt að meta sanngjarnar bætur vegna þeirra sem næst því sem verið hefði ef unnt hefði verið að tryggja gegn slíkum tjónum. Við uppgjör á tjónabótum Viðlagatryggingar í kjölfar jarðskjálftanna hefur komið fram óánægja hjá nokkrum íbúum við mat á eignum þeirra. Bætur viðlagatryggingar geta að hámarki verið jafnar brunabótamati eigna en í nokkrum tilvikum munu bætur lægri en brunabótamat. Einnig virðist vera nokkuð misræmi í brunabótamati eftir sveitarfélögum. Hér er nauðsynlegt að fara rækilega ofan í bæði bótareglur Viðlagatryggingar og matsreglur og er sú vinna hafin. Niðurstöður úr þeirri vinnu geta hins vegar ekki endilega leyst úr þeim vanda sem er nú við að eiga en reynt verður að koma tilmóts við þá sem lent hafa í erfiðleikum við að koma sér upp nýju húsnæði. Hér er þó um afar viðkvæmt mál og vandmeðfarið að ræða því að jafnræðis þarf að gæta. Í jarðskjálftunum urðu miklar skemmdir á veitukerfum á Sólheimum í Grímsnesi. Viðlagatrygging bætir ekki þær skemmdir þar sem Sólheimar eru ekki sveitarfélag og Viðlagatrygging tryggir ekki veitukerfi einkaaðila. Viðgerðir á veitukerfinu hófust strax eftir jarðskjálftann en ríkisstjórnin ákvað að veita Sólheimum 6 millj. kr. styrk vegna þessara framkvæmda. Jarðskjálftarnir á Suðurlandi hafa haft í för með sér margvíslegan kostnað hjá ýmsum aðilum öðrum en þeim sem urðu fyrir beinu tjóni. Sveitarfélögin á svæðinu hafa orðið fyrir viðbótarkostnaði og rannsóknarstofnanir hafa þurft að auka starfsemi sína vegna vöktunar. Ríkið mun að einhverju leyti reyna að mæta kostnaði þessara aðila. Á næstu mánuðum og missirum þarf að auka vöktun og rannsóknir á jarðskjálftasvæðunum sem munu þýða aukin útgjöld. Áður þarf hins vegar að tryggja sem best skipulag vöktunar og rannsókna og gott samstarf milli allra viðkomandi stofnana. Í fjáraukalögum á þessu ári verður gert ráð fyrir 200 millj. kr. framlagi vegna aðgerða ríkisins á jarðskjálftasvæðunum. Margt er þó enn óljóst í þessum málum og því er viðbúið að útgjöld ríkisins verði talsvert meiri þegar allt verður gert upp og upp verður staðið. Ég tel fyrir mitt leyti að nauðsynlegt sé í framhaldi af öllum þessum málum að fara vel yfir og athuga á nýjan leik skipulag viðlagatrygginga, m.a. til þess bæði að flýta viðbrögðum trygginganna og jafnframt til þess að reyna að tryggja að menn fái þær bætur sem hægt er að gera ráð fyrir að menn hafi vænst. Það er afskapalega bagalegt þegar menn hafa greitt brunabótaiðgjald sitt um háa herrans tíð. Það hefur aldrei verið afskrifað á þeim tíma sem innheimt er, en síðan kemur á daginn að eignin er afskrifuð um tugi prósenta. Það hlýtur að verða til þess að mönnum bregður í brún. Sem íbúðareigandi hér í borg hef ég jafnan talið að mitt hús væri brunatryggt samkvæmt þeim iðgjöldum og þeim upphæðum sem ég hef verið að greiða þannig að þetta mundi hafa komið mér á óvart ef ég hefði búið á þessu svæði. Yfir þetta þurfa menn að fara. Ég tel það algjörlega nauðsynlegt.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál á dagskrá. Um leið vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Ég tel að miðað við þær vinnureglur sem við búum við bæði hvað varðar viðlagatryggingu og eins lögum um vátryggingasamninga hafi þetta gengið býsna vel miðað við það umhverfi sem matsmönnum og öðrum er búið í þessum efnum. Ég tel að sveitarfélögin, sem eiga þarna hlut að máli, hafi brugðist einstaklega vel við, myndað vinnuhóp og staðið mjög þétt að baki þeirra íbúa sem urðu fyrir tjóni. Það er hins vegar alveg hárrétt að þarna hafa auðvitað komið upp mjög erfið vandamál, sérstaklega varðandi fyrningarreglu sem notuð er af Viðlagatryggingu. Þar er miðað við brunabótamatið en síðar koma fram fyrningar eftir ákveðnum stöðlum sem fáir af þeim hópum sem við höfum hitt, hvort sem um er að ræða tjónþola eða sveitarstjórnarmenn, virðast geta reiknað út eða skilið. Margt er enn óleyst. En á þessum þremur og hálfum mánuði hefur verið unnið mjög mikið starf. Ég tel að sveitarstjórnarmennirnir með vinnuhóp sinn og ráðgjafarmiðstöð hafi unnið nánast kraftaverk á þessu svæði. Við þurfum hins vegar að taka á þeim vandamálum sem við blasa. Hv. þingmenn, þau vandamál eru ekki bara ríkisstjórnarinnar, þau eru okkar vegna þess að vinnureglurnar eru settar af Alþingi, lagaramminn er settur af Alþingi. Það þarf að breyta honum. Við hjá Samfylkingunni, og reyndar nokkrir aðrir þingmenn, höfum samið frv. sem mun verða dreift annaðhvort í dag eða á morgun, fyrirspurnir og þáltill. sem taka að hluta til á þessu vandamáli. Síðan þurfum við að nýta þær upplýsingar sem hafa safnast til að gera enn betur.

Hæstv. forseti. Það er alltaf mikill harmur þegar náttúruhamfarir eiga sér stað. Það var óboðinn gestur sem kvaddi dyra á sunnlenskum heimilum. Að vísu höfðu menn búist við heimsókn hans um langa hríð. Hann kemur með vissu millibili og gengur harkalega um og gerði það í þetta sinn þannig að innbú manna og húseignir skemmdust. Tjón sem er sársaukafullt og erfitt að bæta. Sem betur fer varð ekki manntjón en auðvitað eru það eftirskjálftar sálarinnar sem þarf að huga að, að svæðið rísi til nýrrar sóknar og að þingið láti af hendi bætur samkvæmt lögum. Ég hef dáðst að ríkinu, sveitarfélögunum, Rauða krossinum og sjálfboðaliðum í þessu starfi og þeirri miklu hjálp sem Sunnlendingum hefur verið veitt í þessum átökum. Ég trúi því að þessum málum muni ljúka fljótlega og að sátt verði. Ég tek undir með hæstv. forsrh. að sárast er að sjá mismun á brunatryggingum á milli sveitarfélaga og auðvitað þarf að fara yfir skipulag og lög Viðlagatryggingar á þinginu upp á framtíðina að gera. Ég trúi því að þetta mikla svæði, Suðurland, rísi jafngott upp á ný. Gesturinn er farinn hjá garði, lífið blasir við. Við þar eystra trúum því á framtíðina sem fyrr.

Herra forseti. Stærsti atburður sem snerti okkur sem þjóð varð í sumar þegar jarðskjálftarnir riðu yfir Suðurland. Því er eðlilegt að í upphafi þings sé þetta mál tekið fyrir og gerð grein fyrir stöðu þess í dag. Náttúruhamfarir eins og jarðskjálftarnir á Suðurlandi í sumar varða ekki einungis það fólk sem þar býr heldur alla þjóðina og var mikið lán að ekki var beint tjón á fólki. Að sjálfsögðu snerta þessar hamfarir fyrst og fremst daglegt líf og framtíð þess fólks sem býr á þeim svæðum sem ógnirnar riðu yfir. Okkar hinna er að veita stuðning og styrk til að draga úr hinum slæmu afleiðingum og bæta það sem hægt er að bæta fljótt og örugglega þannig að daglegt líf og framtíðarsýn þessa fólks færist sem fyrst í sama horf og var áður en hamfarirnar dundu yfir. Þar má ekki verða langt milli orða og gjörða. Hér hefur verið minnst á íbúðarhús og innbú fólks. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. forsrh. að hann muni beita sér fyrir því að endurskoða lög um Viðlagatryggingu þannig að meira öryggi skapist í tjónamati og rétti fólks til bóta við slíkar hamfarir sem við erum að fjalla um. Ég vil þó spyrja hvað líði úttekt á tjónamati og endurmati á útihúsum og iðnaðarhúsum og öðrum atvinnuhúsum í sveitum og hvernig verði tekið á bótum á því tjóni og hvernig verði farið með mat á rekstrartapi og missi atvinnutekna. Herra forseti. Hugur allra Íslendinga var með íbúum Suðurlands á meðan jarðskjálftinn dundi yfir og hugur okkar er áfram með þeim. Við viljum fylgja því eftir að bætur, endurreisn mannvirkja, atvinnulífs og samfélags á svæðum þar sem náttúruhamfarirnar dundu yfir komist sem fyrst í eðlilegt og gott horf.

Herra forseti. Málshefjanda ber að þakka fyrir að taka málið fyrir en nokkurs misskilnings gætti hjá hv. þm. í ræðu hans. Tjónafjöldi sem liggur fyrir á Suðurlandi er um 1.700. Búið er að meta og gera upp um 1.000 tjón, greiða um 800 milljónir kr. Reikna má með að tjónið í heild liggi öðru hvoru megin við tvo milljarða þegar upp er staðið. Það er um margt sem Viðlagatrygging hefur staðið vel að verki en helst hefur staðan verið erfið gagnvart þeim sem lentu í altjóni. Þar var kerfið allseinvirkt en sér þó fyrir endann á því. Reiknað er með að öllu tjónamati verði lokið í lok nóvember samkvæmt upplýsingum Viðlagatryggingar, þar af eru um 500 tjón sem eru mörg smá en þó nokkur í sumarhúsum á svæðinu. Virðingarvert er að Viðlagatrygging hefur lagt áherslu á að hafa gott samband við tjónþola en hugmynd um sérstakan tjónasjóð er kannski svolítið á misskilningi byggð vegna þess að Viðlagatrygging er sérstakur tjónasjóður, settur á laggirnar beinlínis til að sinna þessum þörfum. Hins vegar hefur Viðlagatrygging að mínu mati túlkað allt of þröngt og til óhags fyrir tjónþola lögin um viðlagatryggingu og þar koma tjónþolar ekki vel út. Ég tek undir gagnrýni hæstv. forsrh. í þessu efni þar sem viðlagagjöld eru miðuð við brunabótamat en Viðlagatrygging býr síðan til nýjar reglur, eigin reglu í mati, og þær eru í öllum tilvikum tjónþola í óhag. Þetta er hlutur sem þarf að knýja á um og ég fagna því sérstaklega að forsrh. skuli hafa fjallað um það hér. Það liggur fyrir að það þarf að fjalla um úttekt á þessu máli, úttekt á húsum á Suðurlandi og skipulag Viðlagatryggingar í heild.

Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að við Íslendingar, sem búum flest á einhvers konar hættusvæðum vegna náttúruhamfara, drögum lærdóm af því sem yfir okkur dynur og unnið verði að lagabreytingum sem komi í veg fyrir að fólki sé mismunað sem verður fyrir tjóni af völdum náttúruhamfara. Auk þess þarf að vinna að forvarnastarfi og þarf Viðlagatrygging Íslands að hafa skýrara hlutverki að gegna í því sambandi. Sem dæmi má nefna að mikilvægt er að farið sé yfir byggingar, gamlar og nýjar, og gerðar tillögur um breytingar sem mundu styrkja þær í jarðskjálftum ef þær eru á svæðum þar sem jarðskjálftavá vofir yfir. Á undanförnum árum hafa dunið yfir okkar litla land náttúruhamfarir af ýmsu tagi og ber þar hæst snjóflóð sem hafa valdið miklu og óbætanlegu tjóni og nú síðast jarðskjálftarnir sem riðu yfir Suðurlandsundirlendið í sumar og ollu miklu tjóni á eignum en sem betur fer ekki manntjóni. Fyrir það getum við svo sannarlega verið þakklát forsjóninni. Nú þegar uppgjör fer fram við þá sem urðu fyrir mestu eignatjóni hefur komið í ljós að gildandi reglur gera ekki ráð fyrir að miðað sé við endurstofnverð heldur er brunabótamat lagt til grundvallar og á það reiknaðar út ákveðnar fyrningar á eignirnar og standa menn því afar misjafnlega að vígi þegar tjónið er bætt. Niðurstaðan er metin af þeim sem gerst til þekkja gjörsamlega óviðeigandi. Þessar fyrningar koma t.d. hvergi fram á þeim iðgjaldaseðlum sem fólk fékk í hendur og koma því fólki í opna skjöldu auk þess sem fasteignamat reyndist mjög mismunandi á sambærilegum eignum. Að fólki sem hefur lent í hörmungum sé mismunað eins og hér virðist blasa við á Suðurlandi er óviðunandi og ætti ríkisstjórnin að taka á sig rögg og gera ráðstafanir til að þessi ólög gangi ekki fram. Ég vil þakka það að í þessum umræðum hefur komið fram að hæstv. forsrh. sýnir málinu skilning.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð inn í þá umræðu sem hér fer fram um afleiðingar skjálftanna á Suðurlandi sem vissulega er ástæða til að taka undir og fagna að ekki skyldu valda manntjóni. Eins og komið hefur fram hjá forsrh. eru þessi mál öll til umfjöllunar af hálfu ríkisstjórnar og hafa ráðuneytisstjórar haft þar ákveðið hlutverk. Það hefur verið ákveðið af hálfu þriggja ráðuneyta, forsrn., fjmrn. og viðskrn., að fram fari fagleg athugun á afskriftareglunum. Vissulega hafa borist ákveðnar kvartanir til viðskrn. sem varða þessi mál og að hluta til er það þannig að fólk á erfitt með að gera sér grein fyrir rétti sínum og kannski í einhverjum tilfellum að skilja matsgerðirnar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við nýtum reynslu þessa sumars til að vinna fram á veginn og vinna okkur áfram í þessu máli sem vissulega er að mörgu leyti flókið. Ég get tekið undir það með ýmsum ræðumönnum að ástæða er til þess núna að meta það hvort við eigum að fara í heildarendurskoðun á viðlagatryggingaumhverfinu --- það er mál sem þarf að skoða alveg til hlítar --- eða hvort gerðar yrðu minni háttar breytingar á viðlagatryggingalögunum. En ég held að það liggi nokkuð ljóst fyrir að eitthvað af þeim hnökrum sem hafa komið upp geta verið á grundvelli þess að lagaumhverfið sé ekki nægilega skýrt og ekki nægilega skilvirkt.

Herra forseti. Enginn sem upplifði jarðskjálftana á Suðurlandi í sumar mun gleyma þeirri lífsreynslu. Margir eiga enn um sárt að binda, bæði andlega og fjárhagslega vegna eignatjóns. Ég fullyrði að allir sem að uppbyggingarmálum hafa komið hafi unnið sitt verk af einurð og heilindum. Ríkisvaldið, sveitarstjórnir og matsmenn Viðlagatryggingar. Samstarfshópur sveitarfélaganna á jarðskjálftasvæðinu hefur verið að störfum um aðgerðir eftir jarðskjálftana. Vinnuhópurinn hefur verið málsvari íbúanna og sveitarstjórnanna gagnvart ríkisvaldinu. Sveitarfélögin komu á fót ráðgjafarþjónustu fyrir íbúana sem urðu fyrir tjóni í jarðskjálftunum. Sú þjónusta hefur gefið góða raun og hafa fjölmargir íbúar leitað til hennar og fengið aðstoð við yfirferð á matsniðurstöðum. Rauði kross Íslands og hjálparsveitir unnu mjög mikilvæg störf strax frá upphafi og ber að þakka það. Ljóst er að margur húseigandinn er í erfiðri stöðu eftir jarðskjálftana. Þegar hús eyðileggjast vegna náttúruhamfara er brunabótamatið hámark bóta. Afskriftareglur hafa verið reiknaðar eftir vinnureglum Viðlagatryggingar með tilliti til aldurs og ástands eigna. Ósátt hefur verið að hluta til um þessar afskriftir þó svo að flestir hafi skrifað undir. Brunabótamat margra eigna er gamalt og ekki er vitað um á hvaða grundvelli það var unnið. Það sem gera þarf er í fyrsta lagi að koma á einhvern hátt til móts við þá sem hafa fengið verulega skertar bætur sem eru langt frá því að vera endurstofnverð eða endurtryggingarverð hefur verið afskrifað. Það þarf að gera úttekt og hefja aðgerðir til að útrýma hættulegum byggingum. Það þarf að taka sérstakt tillit til þeirra sem hafa misst atvinnuhúsnæði og hafa orðið af tekjum þess vegna. Það þarf að endurskoða lög um Viðlagatryggingu Íslands og lög um brunatryggingar. Það skipulag sem komið var á eftir jarðskjálftana er til fyrirmyndar og þó að ýmsir hnökrar kunni að hafa verið á einstöku þáttum þá eru þeir ljósir og til þess að læra af. Nú eru fyrstu húsin komin og það ríkir bjartsýni meðal íbúanna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir að taka þetta mál hér upp og eins hæstv. forsrh. fyrir þau svör sem hann gaf í ræðu sinni áðan sem vissulega benda til þess að menn ætli að læra af þeirri reynslu sem þeir hafa áunnið sér eftir þessar hörmungar sem yfir Suðurland gengu. Hins vegar kom það fram eins og ætíð hér á Íslandi að samhugur fólksins í landinu er meiri en nokkru sinni þegar slíkar hamfarir dynja yfir. En það breytir ekki hinu að þegar áföll eins og þessi koma til þá reynir á þær reglur og þau gildi sem við er miðað þegar verið er að takast á við áföll eins og þessi og ýmsar spurningar hafa vissulega vaknað við þá framkvæmd. Í fyrsta lagi virðist mér sem hlutverk ríkis og sveitarfélaga sé ekki nægilega skilgreint þegar kemur að því að bregðast við tjónum af þessum toga og hæstv. forsrh. nefndi m.a. eitt atriði hvað það varðar þar sem deilur eru nú uppi um það hvernig eignarhald eigi að vera á því bráðabirgðahúsnæði sem verið er að reisa og koma yfir það fólk sem hvað harðast varð úti. Hæstv. forsrh. orðaði það þannig að það væri óþægilegt fyrir ríkið að sitja uppi með þessi hús en þessari fullyrðingu má allt eins snúa við og segja sem svo að það geti verið mjög óþægilegt fyrir sveitarfélögin að sitja uppi með þetta húsnæði, enda hafa þau gert kröfur um það að ef þau eigi að leysa þetta til sín verði a.m.k. 70--80% afföll. Í öðru lagi, virðulegi forseti, hafa margir þingmenn nefnt það að þær afskriftir sem reiknaðar eru hvað varðar það húsnæði sem verður fyrir tjóni, því húsnæði er afskrifað um 1% á ári þannig að 30 ára gamalt húsnæði er búið að afskrifa um 30% en menn eru samt sem áður að borga full iðgjöld eins og brunabótamatið standi alveg óskert sem grundvöllur bóta. Ég held því að í þessu samhengi verði a.m.k. að skoða ákvæði laga um vátryggingasamninga, eins og 37. gr. þeirra laga, og ég held að ef menn muni a.m.k. takast á við þær reglur þá hafi eitthvað gott hlotist af þeim lærdómi sem af þessum náttúruhamförum hefur hlotist.

Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp og forsrh. fyrir hans svör. Ég vildi aðeins nálgast þetta mál frá öðru sjónarhorni en hér hefur verið rætt. Hæstv. landbrh. talaði um að óboðinn gest hefði borið að garði og hann hafði líka orð á því að nú væri sá óboðni gestur farinn en hins vegar segja jarðfræðingar okkur að jarðskjálftahrinu á Suðurlandi sé ekki lokið. Þann 22. nóvember sl. bar ég fram fyrirspurn til hæstv. ráðherra um hvernig staðið væri að þessum málum varðandi forvarnir. Þá kom það svar frá hæstv. umhvrh. að skipuð hefði verið nefnd af þáv. umhvrh. Guðmundi Bjarnasyni og hún væri að skila af sér. Það væru ákveðnir þættir sem hefðu komið fram í því nefndarstarfi sem núverandi ríkisstjórn hefði óskað eftir enn frekari umræðum um. Og í svari ráðherra sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisstjórnin ákvað, að tillögu umhvefisráðherra, að skipa nýja nefnd til að leggja mat á tillögurnar og móta tillögur til ríkisstjórnarinnar um framhald málsins.`` --- Síðan segir: --- ,,Nefndin hefur enn ekki lokið störfum en formaður hennar hefur nýlega gert ráðuneytinu grein fyrir stöðu verksins. Er reiknað með að nefndin ljúki störfum og skili ráðuneytinu tillögum sínum á næstu vikum.`` Þetta var í nóvember 1999. Þess vegna vildi ég beina því til hæstv. ríkisstjórnar hvort nefndin hafi skilað tillögum sínum í þessu alvarlega máli --- því við eigum enn eftir að upplifa jarðskjálfta hér á Suðurlandi og þeir nálgast nú höfuðborgarsvæðið --- hvernig hefur og hvernig mun verða staðið að öryggismálum út frá öryggislegu sjónarmiði því það yrði mikil vá ef upptök slíks jarðskjálfta sem varð á Suðurlandi í sumar væru mjög nálægt höfuðborginni.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsrh. svörin sem mér fannst að mörgu leyti ágæt. Ég er honum t.d. sammála um að hér er á ferðinni viðkvæmt mál og vandmeðfarið þar sem þurfi að gæta jafnræðis. Auðvitað þarf þó að hyggja sérstaklega að þeim sem urðu fyrir mestu tjóni og tek ég þar undir með öðrum hv. þm., Drífu Hjartardóttur o.fl., sem hafa vakið máls á því sérstaklega, hvort sem um er að ræða heimili fólks eða atvinnuhúsnæði. Þá er mjög mikilvægt að bæta upplýsingaflæðið. Mikil gagnrýni hefur komið fram frá fólki sem telur sig ekki hafa fengið nægar upplýsingar. Hv. þm. Árni Johnsen vildi leiðrétta einhvern misskilning sem á að hafa verið á ferðinni í mínu máli en ég geri mér ekki alveg grein fyrir í hverju sá misskilningur er fólginn vegna þess að ég tel að hann hafi ekki komið fram í mínum málflutningi. Það er rétt sem hann nefndi að það hefur verið tilkynnt um 1.700 tjón en samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið hefur um 900 málum verið lokið. Hann nefndi 1.000. Ég veit ekki hvað rétt er í því en eftir stendur að um helmingur þeirra tjóna sem tilkynnt hafa verið er ekki að fullu afgreiddur og þessu þarf að hraða. Ég fagna því sérstaklega sem fram kom hjá hæstv. forsrh. að nauðsyn beri til að taka til endurskoðunar lög og vinnureglur Viðlagatryggingar og reyndar þarf að taka til endurskoðunar öll þau lög sem á reynir við náttúruhamfarir af þessu tagi og ég er vongóður um að um það geti skapast þverpólitísk samstaða og sátt að hrinda þeirri vinnu fram.

Herra forseti. Ég vil undirstrika það sem kemur fram í máli flestra þingmanna hér að þó að við séum að nefna til sögunnar ýmsa þætti sem hefðu mátt betur fara, þá erum við ekki að finna að þeim sem hafa haft með málefnin að gera, hvorki frá hendi sveitarfélaga, Viðlagatryggingar Íslands eða annarra aðila, heldur miklu fremur þeim lagaramma sem þessir aðilar búa við og þá umgjörð sem þeir verða að starfa eftir. Við getum líka fagnað því út af fyrir sig að í meginatriðum, þó að við séum að finna að vissum þáttum, virkar kerfið og kerfið er ekki gamalt. Kerfið er bara til frá því eftir Vestmannaeyjagos. Áður fyrr stóðum við nánast algjörlega berskjölduð gagnvart stóratburðum af þessu tagi. Í annan stað tala menn um forvarnir og það má ekki gleyma því að við erum í raun að gera mjög umfangsmiklar forvarnir gagnvart slíkri vá alla daga. Ef við skoðum það tjón sem þarna varð þó það sé kannski ekki algerlega algilt, þá er það nokkurn veginn algilt að elstu húsin og þau sem voru lakast byggð fóru verst út úr þessum skjálftum. Forvarnirnar hafa ekki falist minnst í því gagnvart slíkri vá að byggingareftirlit hefur verið hert, byggingarstaðlar gera miklu ríkari kröfur til húsa, miklu ríkari en til að mynda gerist í flestum okkar nágrannalanda. Enda erum við oft undrandi á því hve húseignir þar eru ódýrari en hér, en það er m.a. vegna þess að við gerum miklu, miklu meiri kröfur til styrkleika okkar bygginga heldur en annars staðar er gert. Í því felst mikil forvörn og kannski ekki sú minnsta. En jafnframt þurfum við auðvitað að huga að því með hvaða hætti við sem skilvirkast bregðumst við. Ég ítreka að við þurfum að fara ofan í þá löggjöf sem hér er á ferðinni þannig að meiri sanngirni sé hægt að gæta heldur en hægt hefur verið í öllum tilfellum núna að mínu mati.

Herra forseti. Ég tala fyrir þáltill. sem allur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs stendur að. Þáltill. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að haldið verði aukaþing sumarið 2001 þar sem fjallað verði um framtíðarþróun byggðar í landinu og í framhaldi af því mótuð markviss byggðastefna til næstu tveggja áratuga. Í tengslum við þingið verði haldin almenn byggðaráðstefna með aðild sveitarstjórna, helstu stofnana sveitarfélaga og hins opinbera sem annast byggðamál, félagasamtaka og einstaklinga.`` Þannig hljóðar þáltill. en í greinargerð er m.a. vikið að því að á undanförnum árum hafi byggðamál og þróun byggðar í landinu verið talin með mikilvægustu úrlausnarefnum í íslensku samfélagi, ekki síst vegna þess að síðustu ár hefur fólk þyrpst á höfuðborgarsvæðið með þeim afleiðingum að dregið hefur úr þrótti landsbyggðarinnar til þess að viðhalda atvinnu, reka viðunandi þjónustu fyrir íbúana og hlúa að blómlegu mannlífi. Þetta hefur orðið þrátt fyrir að á sama tíma hafi veruleg uppbygging átt sér stað víða úti á landi. Þorp og bæir hafa tekið stakkaskiptum, breytingar hafa orðið í landbúnaði og ýmis sveitarfélög eru á margan hátt fullkomlega fær um að taka við mun meiri og fjölbreyttari atvinnu en þar er nú stunduð, en skortir mannafla til. Byggðaröskunin og fólksflóttinn á höfuðborgarsvæðið hefur eins og hér var nefnt oft verið til umræðu, enda hefur hann aukist ár frá ári og nemur nú nokkur ár í röð hartnær 2.000 manns á ári hverju. Landsmenn vakna sífellt betur til meðvitundar um hinar neikvæðu afleiðingar byggðaröskunar. Æ fleiri gera sér ljóst hvaða möguleikar eru í því fólgnir fyrir þjóðlífið að nýta kosti dreifðra byggða landsins, svo sem fengsæl fiskimið, búsældarlegar sveitir og fjölbreytta, einstæða náttúru. Jafnframt vex skilningur á því að til þess að svo megi verða í nútíð og framtíð þarf að efla byggðirnar og auka hlutverk þeirra í sameiginlegum rekstri þjóðarbúsins. Þetta er liður í ævarandi sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Ekki leikur vafi á því að vaxandi meðvitund er um það í þjóðfélaginu hvert þjóðhagslegt óhagræði er af hinni miklu byggðaröskun. Útreikningar sýna að milljarðar á milljarða ofan fara í súginn á hverju ári vegna þessa en lauslegir útreikningar benda til þess að kostnaður sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu sem taka við fólki utan af landi sé á bilinu 3--5 millj. kr. fyrir hvern einstakling. Oft hefur þessu dæmi verið stillt þannig upp að það hljóti að vera mikill ávinningur fyrir höfuðborgarsvæðið að fá fólk hingað, að fólk flytjist búferlum af landsbyggðinni og hingað á suðvesturhornið, en á því eru tvær hliðar, ekki síst þegar um er að ræða eins mikla fólksflutninga og hér um ræðir. Það er því hagur allra landsmanna, ekki aðeins landsbyggðarinnar heldur ekki síður höfuðborgarinnar og þéttbýlissvæðisins á suðvesturhorninu, að stöðva þessa þróun. Á undanförnum árum hefur mörgum aðgerðum stjórnvalda verið ætlað að efla og treysta byggð í landinu. Sumar þeirra hafa borið árangur, aðrar ekki. Helsta ástæða árangursleysis er ómarkviss viðbrögð við tímabundnum vanda einstakra byggða. Oft er gripið til ráðstafana án þess að hagsmunir heildarinnar séu hafðir að leiðarljósi af því að á það hefur skort að vandinn á landsvísu hafi verið skilgreindur. Þingmenn sem þingflokkar hafa lagt fram margar, metnaðarfullar tillögur sem ekki hafa verið til lykta leiddar. Sveitarstjórnir, félagasamtök og einstaklingar hafa leitað nýrra leiða en ekki heldur haft erindi sem erfiði nema að takmörkuðu leyti. Mikilvægt er að þjóðarsátt náist um leiðir til þess að leysa þann knýjandi vanda sem byggðaþróunin hefur skapað og skapar enn, enda er um að ræða hagsmuni þjóðarinnar allrar. Af þeim sökum er fyllsta ástæða fyrir stjórnvöld að fara skipulega yfir allar tillögur sem komið hafa fram á undanförnum þingum ásamt hugmyndum einstaklinga og sveitarfélaga um farsæla þróun byggðar í landinu, taka formlega afstöðu til þessa efnis, leita sameiginlegra lausna og setja fram markvissa áætlun um framtíðarþróun byggðar á Íslandi. Þess vegna er lagt til að boðað verði til aukaþings sumarið 2001 þar sem eingöngu verði fjallað um byggðamál, aðgerðir hins opinbera í þeim efnum og tillögur og hugmyndir sem fram hafa komið á síðustu áratugum til lausnar vanda í byggðaþróun. Í tengslum við þingið verði haldin almenn byggðaráðstefna þar sem fulltrúar sveitarstjórna, stofnana sveitarfélaga og hins opinbera sem annast byggðamál, fulltrúar félagasamtaka og einstaklingar sem láta sig málið varða geta borið saman bækur sínar og veitt þinginu stuðning og aðhald í störfum. Það eru sennilega fáir málaflokkar sem á liðnum árum hafa fengið eins mikla umræðu hér á Alþingi og byggðamálin. Eins og hér var getið hafa komið fram tillögur frá einstökum þingmönnum, frá þingflokkum, frá ríkisstjórn, oft miklar að vöxtum, stundum í heilum bókum en eftir sem áður er árangurinn ekki sá sem væntingar hafa staðið til. Við erum þeirrar skoðunar að í reynd sé fyrir því almennur vilji í þjóðfélaginu öllu og einnig hér á Alþingi að færa þessi mál til betri vegar. Um þetta er þverpólitísk sátt. Það er vilji allra Íslendinga að tryggja byggð í landinu öllu og jafna búsetuskilyrðin en á það skortir að á málinu sé tekið markvisst og heildstætt. Það er þess vegna sem við leggjum fram þessa tillögu, að Alþingi komi saman á sérstöku aukaþingi þar sem einvörðungu verði fjallað um þessi mál. Við tökum allar tillögur sem fram hafa komið, tökum þær til markvissrar umræðu og skoðunar og í tengslum við þá umræðu sem hér færi fram yrði efnt til sérstakrar byggðaráðstefnu fulltrúa sveitarfélaganna, þeirra stofnana sem hafa með þau mál að gera hjá einstökum sveitarfélögum og félagasamtökum, auk þess sem við mundum bjóða til slíkrar umræðu einstaklingum sem hafa eitthvað og mikið til málanna að leggja og málið brennur á. Með öðrum orðum að við sköpuðum víðtæka umræðu í þjóðfélaginu um þetta knýjandi mál.

Hæstv. forseti. Það er hægt að hafa mörg orð um byggðamál almennt og það er að sjálfsögðu hægt að hafa mörg orð um þá tillögu sem hér er lögð fram en ég ætla ekki að gera það. Ég tek að sjálfsögðu undir það með hv. 1. flm. sem hér flutti framsöguræðu að það þarf að færa þessi mál til betri vegar. Ég tel hins vegar ekki að það verði gert með því að halda sérstakt sumarþing um þennan málaflokk einvörðungu. Ég leyfi mér að segja, hæstv. forseti, að eitthvað yrði sagt um mig sem byggðamálaráðherra ef ég flytti svona tillögu, að nánast ætti að fresta umræðunni fram á sumar, þá skyldum við ræða þetta. Málið er bara ekki þannig vaxið. Ég segi, hæstv. forseti, að mér finnst þessi tillaga vera vanhugsuð. Alþingi samþykkti mjög metnaðarfulla tillögu um byggðamál sem gildir fyrir tímabilið 1999--2001 þannig að við höfum svo sannarlega ályktun til að vinna eftir og það er hlutverk mitt sem byggðamálaráðherra, ef má orða það þannig, að fylgja þeirri tillögu eftir. Ég mun á þessu þingi leggja fram skýrslu um framkvæmd byggðaáætlunar og vonast ég til að um þá skýrslu skapist umræður hér á þingi sem verði mér og ríkisstjórn til hjálpar í því að vinna áfram í þessum málaflokki. Ég vænti þess að hv. þm. vinstri grænna, ég man ekki hvað hann heitir, við köllum viðkomandi stjórnmálaflokk yfirleitt vinstri græna, taki þátt í þeirri umræðu en fresti henni ekki fram á sumar. Byggðamálin eru nefnilega alls ekki einangraður málaflokkur. Þau spanna breitt og vítt svið og þau tengjast nánast öllu því sem er til umræðu á hv. Alþingi. Byggðamál eru samgöngumál. Byggðamál eru að sjálfsögðu atvinnumál og kannski eru þau fyrst og fremst atvinnumál vegna þess að okkur skortir fjölbreyttara atvinnulíf á landsbyggðinni. Eitt af því sem unnið er að í iðnrn., og ég tel vera stærsta byggðamálið, er uppbygging álvers á Austurlandi og tilheyrandi virkjunarframkvæmdir. Ég veit ekki betur en hv. þingmenn sem flytja þessa tillögu séu andvígir þeim framkvæmdum. Það er þá eitthvað nýtt ef það er ekki. Fjarskiptamál eru byggðamál. Félagslegar aðstæður á landsbyggðnni eru byggðamál og svona mætti lengi, lengi telja. Þá var lögunum um Byggðastofnun breytt á síðasta Alþingi og tekin hefur verið ákvörðun um að flytja Byggðastofnun út á land, til Sauðárkróks. Ég hef ekki tekið eftir því að hv. þm. sem flytja þessa tillögu styðji það mál heldur eru þeir því andvígir og meira að segja formaður þessa stjórnmálaflokks tjáði sig nýlega opinberlega gegn flutningi Byggðastofnunar út á land. Þar að auki er með þeim lögum ákveðin breyting gerð á hvað varðar starfsemina þannig að það er haldinn aðalfundur Byggðastofnunar. Haldinn var slíkur fundur í sumar á Akureyri og þótti takast mjög vel. Á þeim fundum gefst tækifæri til að ræða byggðamál á svipaðan hátt og hv. þm. eru að leggja til í þessari tillögu, þannig að það er ekki hægt að neita því að það hvarflar að mér hvort hv. þm. séu hvorki meðvitaðir um ályktun Alþingis né breytingarnar á Byggðastofnun miðað við þennan texta. Hæstv. forseti. Eins og ég sagði í upphafi ætla ég ekki að hafa mörg orð um þessa tillögu en hún er að mínu mati ákaflega vanhugsuð. Ég er henni því ekki fylgjandi og tel að málefni byggðanna verði ekki leyst fyrst og fremst með ræðum úr þessum stóli heldur með aðgerðum. Ég þigg öll góð ráð í sjálfu sér en ég vil ekki fresta því fram á sumar að ræða þessi mál.

Herra forseti. Bara ein örstutt leiðrétting. Það er enginn misskilningur hjá okkur, við erum ekki að leggja til að öllu því sem snertir byggðamál verði frestað fram á sumar. Öllum stundum erum við að taka á málum sem snerta byggðirnar. Það skiptir máli hvert fiskveiðistjórnarkerfið er fyrir byggðirnar. Samgöngur skipta máli. Skattkerfið skiptir máli eins og hæstv. ráðherra benti á. Félagskerfið og félagsþjónusta skiptir máli. Einkavæðingaráform skipta máli og hafa áhrif á byggðirnar. Allt þetta er hárrétt. Við erum að sjálfsögðu ekki að leggja til að fresta umræðu um þessi efni. Ég get upplýst hæstv. ráðherra um það að okkur nægir ekki aðalfundur Byggðastofnunar til að taka á þessum málum. Hugmyndir okkar og væntingar ganga heldur lengra en þetta. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að efna til orðaskaks um þetta mál. Tillaga okkar gengur einmitt út á að skapa um það breiða pólitíska samstöðu að taka á byggðamálunum á markvissari hátt en gert hefur verið. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra nefnir að Alþingi og ríkisstjórn vinna samkvæmt byggðaáætlun sem var samþykkt á sínum tíma en hún hefur engu að síður ekki gengið betur upp en það að fólksflóttinn af landsbyggðinni á suðvesturhornið hefur ekki minnkað. Um tvö þús. manns á ári hverju hafa flutt af landsbyggðinni á suðvesturhornið. Þrátt fyrir öll góð áform og tillögur og ályktanir sem hafa verið samþykkt hefur þróunin verið þessi. Við erum að bjóða upp á þverpólitíska umræðu þar sem við freistum þess að taka á þessum málum á markvissari hátt en gert hefur verið.

Hæstv. forseti. Það er mjög rausnarlegt að bjóða upp á þverpólitíska umræðu um byggðamál. Mér fannst hv. þm. taka undir það með mér að byggðamálin eru í sjálfu sér alltaf til umfjöllunar vegna þess að þau tengjast svo mörgu sem er til umræðu. Það er rétt að fólksflóttinn hefur ekki minnkað. En ef okkur greinir á í þessum málaflokki er það kannski það að ég tel ekki að við leysum þessi vandamál með því að ræða þau einangrað á Alþingi að sumarlagi. Það er skoðun mín.

Herra forseti. Hér er rædd tillaga um að efnt verði til sérstaks sumarþings um byggðavandann. Við í Frjálslynda flokknum tökum undir þessa hugmynd. Við erum tilbúin til þess að sitja hér sumarlangt ef það mætti verða til þess að tekið yrði markvisst á byggðamálunum í heild. Það er alveg rétt sem hefur komið fram að byggðamálin koma inn á nánast alla málaflokka og er hægt að tengja þau við umræður um öll möguleg mál, hvort sem það eru skattamál, menntamál, samgöngumál, félagsmálefni, svo ekki sé gleymt atvinnumálum. Þróunin í byggðamálum hér á landi og flóttinn af landsbyggðinni, ef hægt er að orða það þannig, er að mínu viti eitt stærsta vandamálið sem við stöndum frammi fyrir í þessu þjóðfélagi. Við getum spurt okkur hvaða orsakir séu fyrir því og við höfum sjálfsagt á því misjafnar skoðanir. Ég hef þá skoðun að það vitlausasta sem við höfum gert í byggðamálum sé að reyna með markvissri stefnu í sjávarútvegsmálum að taka atvinnugrunninn undan mörgum byggðarlögum. Það gerist innan kvótakerfis okkar að ekkert skipulag er á því og engin hindrun á því hvernig kvótinn fer í raun og veru á milli byggðarlaga. Þetta hefur orðið til þess að einstaka byggðarlög hafa verið að eflast. Við getum t.d. talað um Akureyri þar sem fiskiskipum hefur fjölgað og aflaheimildir aukist. Svo getum við talað um svæði eins og Vestfirði þar sem fiskiskipum hefur fækkað, sérstaklega stærri fiskiskipum, og stór hluti aflaheimildanna farinn af svæðinu. Ég set beint samhengi á milli þeirra svæða sem standa hvað verst á landinu og tilflutnings á þessum grunnrétti sjávarbyggðanna, að hafa heimildir til að sækja sjó, veiða fisk, sérstaklega á sínum miðum og starfa við þá undirstöðuframleiðslu. Ég heyri á máli margra að þeir tala um það í dag að menn þurfi að líta til annarra átta og framtíðin þurfi að byggjast á einhverju öðru en fiskveiðum og landbúnaði. Gott og vel. Ekki ætla ég að hafna því að rétt sé að horfa til framtíðar með það að þjóðfélag okkar breytist eins og önnur þjóðfélög. Hins vegar er varla hægt að mæla á móti því að það er óskynsamlegt að rífa fyrst undan byggðalögunum, vera með stefnu í gangi sem rífur atvinnufestuna sem hefur verið fyrir í byggðarlögunum burt úr byggðunum og eyðileggur í raun og veru þann þekkingargrunn sem hefur verið byggður upp í byggðarlögum við frumúrvinnslu eins og við fiskvinnslu og fiskveiðar. Auðvitað væri miklu betra ef menn gætu haft þessa undirstöðu, byggt á henni sem festu í kjarna viðkomandi byggðar og haldið svo áfram að þróa þjóðfélagið og þróa atvinnuhætti og byggð til nýrra viðhorfa og fjölgað atvinnutækifærum og byggt upp. Ég veit varla hvernig ég ætti að lýsa því í skýrustu máli hvernig ég lít á þá stefnu sem hefur verið í framkvæmd hér á landi. Í mínum huga er hún nánast eins og sagan um Bakkabræður. Fyrst taka menn botninn úr tunnunni, þá verður ekkert í henni, svo reyna menn að bera sólskinið inn í húfu. Það er náttúrlega hægt að halda svo lengi á húfunni í sólskini að hún volgni, maður fari með hana volga inn, nái að setja hana upp og horfi svo á hana og furði sig á því að það skuli ekki takast nein uppbygging. En það breytir ekki því að alla undirstöðu vantar. Ég verð að segja eins og er að ég skil ekki þá útfærslu að menn skuli ætla að keyra þá útfærslu inn í framtíðina eins og virðist vera, að taka frá sjávarbyggðunum aflaheimildirnar, sem er grunnur þess að þessar sjávarbyggðir eru til, og ímynda sér svo að það takist á einhverjum stuttum tíma að byggja þar upp nýja atvinnu sem komi í staðinn. Ég fór í gærkvöldi með tölu og tilvitnanir úr því kjördæmi sem ég kem frá, Vestfjörðum. Ég ætla aðeins eftir minni að bæta um betur. Þær aflaheimildir sem hafa farið frá Vestfjörðum úr stóra kvótakerfinu þýða í raun og veru það að við misstum störf bara við tilfærsluna á kvótanum frá Básafelli sem gerðist núna síðast á Ísafirði, eitt hundrað sjómanna á þeim skipum og með þeim aflaheimildum sem þá fóru. Það er einfaldlega þannig að fiskimannastörfin á öflugum og góðum skipum eru oft hálaunastörf í þessum byggðum og hafa gefið sveitarfélögunum undirstöðu og tekjur. Svo er það líka þannig og allt í lagi að rifja það hér upp að fiskveiðarnar kalla á mikla þjónustu og mikla úrvinnslu í landi. Það er oft og tíðum mannaflsfrekt að vinna úr aflanum þó þar hafi auðvitað verið ákveðin tækniþróun á ferðinni eins og annars staðar. En þær eru ekki síður viðhaldsfrekar. Þá komum við að iðnaðarmönnunum, þjónustufyrirtækjunum, skipasmiðjunum, vélsmiðjunum. Þannig fléttast áhrif sjávarútvegsins, ef hann er sæmilega öflugur í viðkomandi byggðum, sem mjög mikil undirstaða og oft nokkur festa í öllum þeim byggðum sem hafa getað búið við þá festu. Það er því svo að þegar þessi festa fer burtu, og þó menn ákveði eða nái því takmarki að fjölga um tvö störf í ferðamennsku, þrjú í fjarvinnslu, þá kemur ekkert í staðinn fyrir það sem ég nefndi, einn, tveir og þrír. Það gerist kannski á tíu, tuttugu árum. Þetta held ég að menn verði að hafa í huga þegar þeir eru að ræða um byggðamálin. Þess vegna orða ég það þannig eins og ég sagði áðan, það er fyrst eins og farið sé með tóma tunnu, tekinn úr henni botninn og síðan reynt að bera sólskinið inn í húfu.

Herra forseti. Til umræðu er till. til þál. um aukaþing Alþingis um byggðamál sumarið 2001. Um fá mál hefur verið meira rætt á Alþingi en einstakar aðgerðir í byggðamálum. Sú tillaga sem hér er flutt er ekki flutt til þess að slá á umræður eða aðgerðir í þeim efnum, síður en svo. Það er mesti misskilningur hjá hæstv. iðn.- og viðskrh. að þessi tillaga ætti að leiða til frestunar á afgreiðslu annarra brýnna mála sem tengjast byggðamálum. Fjarri er nú það. Það er fjarri að neitt það hafi gerst á Alþingi sem dragi úr því að menn ættu að geta gripið í sjálfa sig til aðgerða. Það liggja fyrir markaðar tillögur, viljayfirlýsingar og samþykktir frá Alþingi um aðgerðir. En eins og hv. 1. flm. þessarar tillögu sagði áðan, Ögmundur Jónasson, hafa þau markmið sem þar hafa verið sett ekki náðst nema í örfáum tilvikum. Ég vík fyrst að þeirri yfirlýsingu hæstv. ráðherrans um að þingflokkur okkar væri andvígur því að flytja stofnanir út á land, þá er það mikil einföldun og rangt. Ég veit ekki betur en einmitt formaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hafi tekið mikilvægt skref á sínum tíma þegar Skógrækt ríkisins var flutt og gefið þar visst fordæmi. Hitt er svo annað mál að það er engin almenn lausn eða almenn leið í byggðamálum að taka eina og eina stofnun og flytja hana sem slíka út á land. Það eitt er aðgerð í sjálfu sér sem þarf að fara svo sem mjúkum höndum um og getur verið góð. En það verður að gera það af fullri tillitssemi, bæði við þá sem þar starfa og einnig líka við verkefnin sem henni er ætlað að sinna. Ef ég man rétt heyrðist einmitt frá þingi eða ársfundi Byggðastofnunar á Akureyri í tengslum við það og umræður um flutning á Byggðastofnun til Sauðárkróks vera vitnað í yfirlýsingu hæstv. iðn.- og viðskrh. um að það kæm til greina að takmarka verksvið Byggðastofnunar frá því sem það væri þannig að það gilti aðeins um Norðurland eða einhvern bara hluta af landinu. Sú umræða kom einmitt upp þegar var verið að huga að því að flytja stofnunina. Það má vel vera að breyta megi verksviði Byggðastofnunar og skoða það. En hinu vísa ég algjörlega á bug því það að efla og styrkja opinbera starfsemi úti á landi er fyllilega á stefnuskrá okkar. En ég vil draga enn þá sterkar fram í dagsljósið þann vilja að styrkja þær stofnanir sem fyrir eru og þá starfsemi sem fyrir er og þar finnst mér vera mjög illa að verki staðið. Það er miklu vænlegra að njóta styrks og njóta þekkingar og njóta þess afls sem margar stofnanir og fyrirtæki hafa þar til þess að víkka og auka verksvið sitt en að vera að skera við nögl, en vera síðan að keppast við að flytja annað sem ekki alltaf er skýr tilgangur með. Þetta vildi ég láta koma hér fram vegna ummæla hæstv. ráðherra. Ég vil líka taka það fram að ég sé ekkert að því að Alþingi verji mánuði til þess að ræða sérstaklega og samræma tillögur og álit í byggðamálum. Mér finnst að Alþingi gæti þess vegna starfað lengri tíma á árinu, ekki bara vegna þess máls sem hér er flutt heldur ætti Alþingi almennt séð að starfa lengri tíma ársins og vera virkt í umfjöllun og afgreiðslu mála árið allt en ekki aðeins nokkra mánuði og leyfa síðan framkvæmdarvaldinu að valsa lausu utan þess. Herra forseti. Það eru alvarleg mál sem snúa að landsbyggðinni og ekki hafa náðst fram í tillöguflutningi hér. Ég nefni menntamálin, t.d. það að nú á haustdögum fer fjöldi ungs fólks úr sinni heimabyggð til þess að sækja nám. Ungt fólk sem er innan sjálfræðisaldurs, 16--18 ára aldurs, er enn að fara langan veg til að sækja nám til mikils kostnaðar bæði fyrir sig og fyrir fjölskyldu sína og einnig truflar það og skapar óeðlilegt fjölskyldulíf og mannlíf heima í viðkomandi héraði. Má ég leyfa mér líka að nefna skattamálin? Það hefur verið talað mikið um skattamál í dreifbýlinu. Það hefur verið talað um að í gegnum skattana væri hægt að jafna kjörin. En það koma engar tillögur fram í þeim efnum. Það nýjasta er að því er lofað að það skuli skoða að jafna fasteignaskatta og miða þar við raunvirði. En það hefur verið talað um aðrar skattalegar aðgerðir sem engar hafa náð fram að ganga eða komið til framkvæmda. Má ég líka nefna lánamál? Settir hafa verið á laggirnir ýmsir sjóðir sem eiga að hafa það hlutverk að lána bæði til nýsköpunar og fyrirtækja á landsbyggðinni. En vandinn við þessa sjóði hefur verið sá að þeir hafa annaðhvort krafist svo hárra vaxta eða arðsemi að þeir liggja að stórum hluta ónotaðir. Þær aðgerðir eru því í litlum takti við þá þörf sem þar er til staðar. Herra forseti. Að sjálfsögðu tökum við á þinginu í vetur af krafti á því sem snertir byggðamál og þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs mun þar flytja mál sem gætu horft til heilla og betri vegar. Engu að síður, herra forseti, er þetta það stórt mál og búið að velkjast á Alþingi í svo mörg ár að fyllilega er ástæða til þess að um það sé haldið sérstakt þing og til þess erum við reiðubúin að verja tíma okkar.

Herra forseti. Í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir og mælt er fyrir af hálfu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs af hv. þm. Ögmundi Jónassyni er meginkjarninn að fram kemur fullkomið vantraust á byggðastefnu núverandi stjórnvalda. Það er eðlilegt að vinstri grænir dragi þá ályktun af framkvæmd þeirrar byggðaáætlunar sem hefur nú staðið yfir í u.þ.b. eitt og hálft ár og ég er sammála þeirri niðurstöðu félaga minna í stjórnarandstöðunni að það ber að lýsa vantrausti á þá byggðastefnu sem ríkisstjórnin hefur rekið. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að málið, einmitt vegna þess gjaldþrots, sé svo knýjandi að það verði að taka til ákaflega harðrar umræðu á hinu háa Alþingi. Þess vegna óttast ég, ef þessi tillaga sem ég veit að er flutt af góðum huga yrði samþykkt, þá yrði það skálkaskjól fyrir ríkisstjórnina til þess að ýta þeirri umræðu frá þessu þingi. Við horfum fram á þá staðreynd sem ég reyndar rifjaði upp í ræðu minni við eldhúsdagsumræður í gær, að á síðustu tíu árum, og af þeim tíu árum hefur hæstv. forsrh. veitt byggðamálunum forustu í átta ár, hafa rösklega 12 þúsund manns flust af landsbyggðinni hingað suður á þéttbýlissvæðið. Eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson gat um í sinni ræðu áðan er þetta ekki bara vandi landsbyggðarinnar. Þetta er líka vandi þéttbýlisins. Ég get þess vegna staðið hér ekki bara sem formaður stjórnmálaflokks heldur kjördæmaþingmaður fyrir Reykjavík og sagt: Fólksflutningarnir hingað í mitt kjördæmi er ekki bara vandamál landabyggðarinnar heldur líka míns kjördæmis. Þess vegna þurfum við að taka á þessu báðum megin frá, frá sjónarhóli þéttbýlisins og landsbyggðarinnar. Ég held hins vegar að það þurfi að ráðast í umræður og aðgerðir strax og af þeim sökum er ég hikandi við að taka undir þessa tillögu. Ég held sem sagt að eins og hæstv. ríkisstjórn hefur hagað sér í málunum þá mundi hún misnota tillögugerðina til þess að skjóta sér undan umræðu. Herra forseti. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni áðan að ekki skorti tillögur. Sennilega hafa ekki sannari orð verið sögð um byggðamálin í þessum sal. Það skortir ekki tillögur. Það sem skortir eru framkvæmdir. Einu aðgerðirnar sem gripið er til eru eins konar björgunaraðgerðir. Það er aldrei gripið til aðgerða fyrr en í óefni er komið. Hv. þm. Ögmundur Jónasson lét þess getið í framsöguræðu að oftar en ekki stafaði vandinn hjá einstökum byggðarlögum af því að ekki var gripið til tímabundinna aðgerða þegar tímabundinn vandi steðjaði að. Ég er ekki alveg viss um að það sé rétt hjá hv. þm. Ég held að hér sé í gangi lögmál sem er erfitt að snúa við en þó hægt að snúa við. Ég held ekki að hér sé um það að ræða að það sé einungis tímabundinn vandi í tilteknum byggðarlögum. Ég held að lögmál sé í gangi sem togar fólkið suður, togar fólkið frá heimahéruðum sínum hingað til þéttbýlisins. Það væri auðvitað hægt að fara í lengra máli yfir hvaða lögmál þetta eru en ég nefni eitt, menntunina. Í því samfélagi sem við búum við verður menntunin sífellt þýðingarmeiri. Æskan þarf nú á dögum að fara í framhaldsskóla en hún getur það yfirleitt ekki í hinum dreifðu byggðum. Hún leitar þess vegna suður eða til annarra byggðarlaga þar sem boðið er upp á framhaldsmenntun. Þegar fólkið fer úr stöðunum til framhaldsmenntunar þá er það ungt að árum, 16 ára. Það er það ungt að árum að ábyrgir foreldrar freista þess af öllum mætti að fylgja því eftir. Þess vegna skiptir ákaflega miklu máli t.d. að beisla hina nýju tækni fjarskipta og upplýsingatækni til þess að hægt sé að halda unga fólkinu heima í héraði, hægt að gera því kleift að sinna sínu námi. Þegar það fer að loknum framhaldsskólanum til lengra náms þá er það orðið það fullþroska að foreldrarnir eru ekki nauðbeygðir til þess að flytjast með. Þetta skiptir ákaflega miklu máli. Víðs vegar á landinu eru núna í gangi merkilegar tilraunir í þessa veru. Ein er t.d. á Höfn í Hornafirði, í kjördæmi hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur sem talar hér á eftir, þar sem menn eru með lítinn framhaldsskóla að nota fjarskiptatæknina til þess að miðla kennsluefni yfir allt Austurland. Maður veltir því fyrir sér hvers vegna ekki yfir allt landið. Ég er með öðrum orðum að velta því upp, herra forseti, að ef framsýn menntastefna væri í landinu þá væri hægt t.d. að höggva að rótum þessa vanda. Þá dugar það hins vegar ekki að feta þá slóð sem Sjálfstfl. er byrjaður að feta. Árátta hæstv. menntmrh. til þess að leggja skólagjöld á alla sem stökkva inn fyrir skóla birtist m.a. í því að hann er að eyðileggja merkilega tilraun sem nú er í gangi á Grundarfirði þar sem hann leyfir sér það að ungt fólk á framhaldsskólastigi þarf að greiða í skólagjöld vegna fjarmenntunar sinnar sömu upphæð og fullorðið fólk á Reykjavíkursvæðinu þarf að greiða fyrir fullt háskólanám við fyrsta flokks einkarekinn háskóla á viðskiptasviði. Þetta er náttúrlega byggðastefna, ef svo má kalla, sem er best fallin til þess að rústa landsbyggðinni og það er Sjálfstfl. sem ber ábyrgð á því með þessum hætti að kyrkja þennan vaxtarsprota. Þetta finnst mér auðvitað ákaflega dapurlegt, herra forseti. Hæstv. iðnrh. lét þau orð falla að ekki vantaði tillögurnar. Þess vegna langar mig að inna hæstv. ráðherra eftir framkvæmd einnar tillögu sem hún hefur komið að. Úr þessum stóli 28. febrúar sl. lofaði hæstv. forsrh. að flytja ákveðin störf á sviði fjarvinnslu til Ólafsfjarðar. Og hæstv. forsrh. lýsti því í nokkuð glöggu máli hvers eðlis þau störf væru sem þar væri hægt að flytja. Svo vill til að röskri viku síðar, 6. mars, var á Ólafsfirði haldinn opinn fundur þar sem hæstv. byggðamálaráðherra var stödd og þá sagði ráðherrann þegar hún var spurð eftir því hvað liði flutningi þessara starfa: ,,Ég vænti þess að fregna verði að vænta innan loka mánaðarins.`` Nú er það svo að tímatalið innan Framsfl. kann að vera talsvert öðruvísi en gengur í öðrum flokkum. Mig langar þess vegna að spyrja hæstv. iðnrh.: Er mars liðinn? Ef svarið er jákvætt, hvaða fregnir hefur hún þá að færa okkur af flutningi fjarvinnslustarfa til Ólafsfjarðar? Herra forseti. Ég fagna því líka að hæstv. ráðherra boðaði á aðalfundi Eyþings að hér í þessum sölum yrði haldin umræða um skýrslu um framkvæmd byggðaáætlunar sem á að ná til loka ársins 2001. Það vantaði ekki að sú áætlun væri rismikil og metnaðarfull. En það er hins vegar eftirfylgnin sem við spyrjum um. Ég fagna því að hæstv. ráðherra lofaði þar að hér mundu menn ræða framkvæmd þeirrar áætlunar og það er m.a. þess vegna sem ég tel að ekki sé ráðlegt að fresta þeirri umræðu fram á sumarið. Byggðaáætlun tók m.a. á nýtingu nýrrar tækni í þágu jákvæðrar byggðastefnu. Þar var talað um að ráðherrarnir ættu að skilgreina hvaða verkefni væri hægt að flytja til fjarvinnslu á landsbyggðinni. Það var beinlínis sagt að gera ætti átak til þess að sinna þeim flutningum. Hvenær er ráðlegt að hrinda slíku í framkvæmd, herra forseti, ef ekki á tímum eins og núna þegar þensla er ákaflega mikil á suðvesturhorninu? Mig langar þess vegna að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað líður því að ráðherrar ríkisstjórnarinnar vinni þetta verkefni? Eða er þetta, eins og hæstv. ráðherra sagði áðan, bara enn ein tillagan? Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur ekki verið lengi í núverandi starfi sínu og henni er því vorkunn. En við hljótum auðvitað að bíða þess að hún fari að taka til höndum og láti verkin tala.

Hæstv. forseti. Tímatal Framsóknar er mjög hefðbundið og mér er engin vorkunn. Ég vil byrja á að segja það. Í sambandi við fjarvinnsluverkefni vil ég segja að samstarfsverkefni er í gangi milli iðnrn., Iðntæknistofnunar og Byggðastofnunar og ákveðið var að skilgreina nánar tíu af þeim verkefnum sem fjallað var um í skýrslu sem Iðntæknistofnun vann fyrir forsrh. og Byggðastofnun á síðasta ári. Þessar viðskiptaáætlanir eru margar hverjar tilbúnar og hafa verið sendar ráðuneytum sumar hverjar og eru þar til umfjöllunar. Það sem ég átti við á Ólafsfirði í mars er ég talaði um fréttir áður en sá mánuður væri á enda, var að þá var verið að vinna að verkefni sem er landskrá lausafjármuna. Ég taldi að það verkefni gæti orðið að veruleika og kannski verður það það. Ég hafði ekki vald á málinu vegna þess að það varðar ekki mitt ráðuneyti.  Ég get tekið undir þann tón sem ég heyrði hjá hv. þm. að fjarskiptamálin hafa valdið mér vonbrigðum og ganga miklu hægar en hefði þurft að vera. En eitt af því sem ég tel að við verðum að taka tillit til í þessum efnum er sú niðurstaða fjmrn. að verkefni sem flytjast til einkafyrirtækja á landsbyggðinni þurfi að fara í útboð ef umsvifin eru meiri en nemur 3 millj. kr.

Herra forseti. Þetta eru ákaflega mikilvægar upplýsingar sem hæstv. ráðherra flytur hér. Það liggur alveg fyrir eftir það sem hún hefur sagt að það er ekkert að gerast varðandi framkvæmd þeirra loforða sem hæstv. forsrh. gaf úr þessum stóli um flutning starfa til Ólafsfjarðar. Það er ekkert að gerast. Hv. þm. og þingforseti Halldór Blöndal gaf líka ákveðin loforð á þeim fundi. Hann sagði að búið væri að ganga frá þessum flutningi og það lægju fyrir pólitískar yfirlýsingar stjórnvalda. Nú sjáum við hvað er að marka þessar pólitísku yfirlýsingar. Störfin, sem hæstv. ráðherra nefndi í ræðu hérna og skilgreindi með næsta ítarlegum hætti að gætu flust til Ólafsfjarðar, eru ekki að flytjast til Ólafsfjarðar. Það hljóta að vera mikil vonbrigði fyrir Ólafsfirðinga, en það er greinilega allt í plati á Ólafsfirði. Herra forseti. Þegar ég sagði að hæstv. iðnrh. væri vork\-unn þá er það vegna þeirrar meðferðar sem hún sætir af hálfu Sjálfstfl. Muna menn ræðu hæstv. forsrh. hér síðla í febrúar þegar hann lýsti hvaða störf ætti að flytja til Ólafsfjarðar og sagði síðan að málið væri á borði byggðasviðs iðnrn. Hvað var hæstv. forsrh. að gera, herra forseti? Hann var að segja: Jú, ég vil flytja þessi störf og ég tel að það sé hægt og búið er að vinna það vel af nefnd fjögurra ráðuneytisstjóra, en það er hæstv. iðnrh. sem á að framkvæma það. Og síðan er auðvitað ráðherranum ekkert hjálpað til þess að framkvæma þetta. Það kemur fram að þetta er ekki á döfinni og Framsfl. situr uppi með skömmina yfir að geta ekki uppfyllt loforð Sjálfstfl. Það er þess vegna sem ég segi, herra forseti, ég vorkenni hæstv. iðnrh. vináttu af þessu tagi.

Herra forseti. Hvers vegna sérstakt sumarþing um byggðamál á næsta sumri? Í okkar huga sem flytjum þessa þáltill. er svarið mjög einfalt: Það er knýjandi þörf á að taka hressilega og með alvöru á þeirri þróun sem hefur verið undanfarin ár og lítur út fyrir að verði áfram varðandi byggðaröskun á landsbyggðinni. Það er málið. Það er hægt að segja það hér og túlka það þannig af öðrum hv. þingmönnum að þetta sé til þess að skella blautri tusku framan í núverandi ríkisstjórn vegna framkvæmda á þessu sviði. Í okkar huga er þingsályktunartillagan fyrst og fremst vegna alvarleika málsins, til að ná þjóðarvakningu, því það þarf líka. Það þarf að gera alla Íslendinga, ekki bara landsbyggðina og einhverja hér á höfuðborgarsvæðinu heldur alla þjóðina meðvitaða um hvað þessi þróun hefur og mun kosta þjóðina ef þessi byggðaröskun heldur áfram. Það er ástæðan fyrir tillögunni. Í okkar huga mundi það skipta mjög miklu máli að ná um það breiðri samstöðu að hafa sérstakt þing. Það segir ekkert um það hvað það þurfi að standa lengi, í hálfan mánuð, lengur eða skemur, en að það sé sérstakt þing þar sem við náum saman þessum straumum héðan úr þingi með sveitarstjórnum, með fólkinu í landinu til að ná samstöðu um aðgerðir frá ríkisvaldinu og til einstaklinganna. Þetta er mjög þýðingarmikið og við erum ekki með þessu að leggja það til að allri umræðu um byggðamál verði hætt hér í vetur og frestað til sumarsins. Það væri hrapallegt ef þessi þáltill. yrði tekin þannig og hún nýtt til að fresta umræðu hér á þingi. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur lagt mjög ríka áherslu á byggðamál og okkur er umhugað um að hún verði öflug á þinginu í vetur. En það á ekki að hafa áhrif á að við reynum ekki að ná þjóðarsátt og þjóðarvakningu um málið á sérstöku þingi. Við erum líka vel upplýst um að það er til byggðaáætlun. Hæstv. iðnrh. greindi frá því áðan að hún muni leggja fram nú í vetur nýja áætlun og það er gott ef verið er að vinna að þessari byggðaáætlun. En staðreyndin er sú að þrátt fyrir að við höfum starfandi Byggðastofnun og að hún sinni rannsóknum ásamt fjölmörgum öðrum verkefnum, að starfandi séu atvinnuþróunarfélög og að sveitarfélögin vítt og breitt um landið séu að reyna af fremsta megni að sinna margvíslegum verkefnum til þess að styrkja fyrirtæki eða koma á nýjum atvinnutækifærum og að það séu einstaklingar og fyrirtæki sem oft á tíðum sýna mikið frumkvæði og áræði til að stofna ný fyrirtæki og koma af stað nýjum atvinnutækifærum, þá hefur okkur ekki tekist að snúa þessari óheillavænlegu byggðaþróun við. Það er einfaldlega ástæðan fyrir því að við leggjum þetta fram, að ná víðtækri sátt um áherslubreytingar, um breytt vinnubrögð eða hvað eitt það sem getur snúið þessari þróun við. Við þurfum ekki fleiri skýrslur eða greinargerðir, en við þurfum kannski að halda utan um og kortleggja ástandið betur og það væri hægt að gera á slíku þingi. Það er hægt að nota veturinn í vetur til að safna í sarpinn og undirbúa slíka umræðu, fyrir utan greinargerðir og þær hugmyndir sem hafa þegar verið mótaðar, vinna úr þessu auk þess að safna í þennan sama sjóð upplýsingum frá þeim löndum sem hafa gengið í gegnum sömu hrakninga og við en náð að snúa þróuninni við og skoða hvaða leiðir þessar þjóðir hafa farið, læra af þeim og nýta okkur þær upplýsingar og vita hvort við þurfum ekki að breyta einhverju í vinnubrögðum okkar. Eins og hér kom fram erum við ekki að ræða um einstök atriði sem snúa að byggðamálum en við höfum oft á tíðum verið seinheppin og kannski brugðist líka of seint við vanda. Margt af því sem við höfum gert fram að þessu --- ég er að vona að það sé að breytast --- hefur verið að bjarga því sem bjargað varð þegar eitthvað hefur farið úrskeiðis en ekki að sama skapi horft fram á veginn. Ég hef þá trú að ný hugsun sé að koma inn í þá vinnu sem þarf til að snúa að uppbyggingu byggðar. Það er þá að virkja þá hugsun og fá fleiri í lið með okkur. Af því að það var nefnt hér áðan þá er alveg ljóst að þróun byggðastefnu og það að snúa íbúaþróuninni við verður ekki gert með því að fara á aðalfund Byggðastofnunar. Breytingin felst heldur ekki í því að flytja Byggðastofnun út á land. Það er ýmislegt annað sem þarf að gera.

Herra forseti. Þau eru mörg málin sem við ræðum hér á Alþingi og sýnist mönnum sum vera mjög mikilvæg, t.d. byggðamál, sjávarútvegsmál, velferðarkerfið, aðild að Evrópusambandinu, erlendar skuldir þjóðarinnar svo lítið eitt sé nefnt. Ég spyr hv. þm. hvort hún vilji halda sumarþing um öll þessi mál hvert í sínu lagi og hvað vinnist með því að hafa sérþing um hvert mál. Hvort við getum bara ekki tekið einn dag eða eina umræðu um hvert mál og rætt það þá í hörgul, hvort það sé ekki nóg. Ég held að þessi tillaga um að halda aukaþing sé ekkert annað en það að menn eru að reyna að gefa þessu máli enn meira vægi og ég spyr: Er ekki jafnmikilvægt að gefa hinum málunum vægi?

Herra forseti. Öll þau mál sem hv. þm. taldi upp eru byggðamál og gætu fallið inn á þetta þing.

Herra forseti. Þetta var frekar ódýrt svar við spurningu minni. Ég tel t.d. að aðild að Evrópusambandinu sé ekki byggðamál eingöngu. Og sú spurning vaknar upp hvort það sé þá ekki ráð að sleppa vetrarþinginu og halda bara sumarþing í mörgum pörtum.

Hæstv. forseti. Umræða um byggðamál þarf að vera sívakandi og við getum ekki beðið fram á sumar með að ræða þau. Sífellt þurfa aðgerðir að vera í gangi. Við erum núna með byggðaáætlun sem er í gildi og hvert ráðuneyti er að vinna í sínum málaflokkum einnig að byggðamálum. Aðalfundur Byggðastofnunar er umræðuvettvangur um byggðamál, eins og segir í lögum um Byggðastofnun, og þar eigum við að taka þessa umræðu. Einnig á að vinna að nýjum byggðaáætlunum í ráðuneyti byggðamála sem eru nú iðn.- og viðskrn. og það er verið að gera. Sú byggðaáætlun sem nú er í gildi var samþykkt á Alþingi 3. mars 1999, fyrir einu og hálfu ári. Að þeirri byggðaáætlun er verið að vinna núna. Halda menn virkilega að það sé til árangurs fallið að breyta kúrsinum árlega og taka upp umræðu um málin á nýjum og nýjum grundvelli? Er það það sem verið er að leggja til? Ég vil aðeins minnast á þau mál sem eru nefnd í byggða\-áætluninni. Eins og hún var samþykkt og unnin er hún byggð á rannsókn Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands og hefur verið kennd við Stefán Ólafsson. Þarna voru mjög vísindaleg vinnubrögð viðhöfð. Félagsvísindastofnun tók að sér að rannsaka hvað væri þess valdandi að fólk flytti í svo miklum mæli til höfuðborgarsvæðisins. Á þessum grunni var byggðaáætlunin gerð. Hún snýr að atvinnumálum, hún snýr að mennta- og menningarmálum og hún snýr að jöfnun lífskjara. Í áætluninni kemur fram að vinna eigi markvisst að fjölbreytni í atvinnulífinu á landsbyggðinni. Það skiptir verulega miklu máli að um fjölbreytni sé að ræða og það séu aðilar heima í héraði, þróunarstofurnar, sem vinni að þeim málum. Einnig skiptir máli að unnið verði að samvinnu einstakra stofnana, félaga og þróunarstofa. Lagt hefur verið fé, 300 millj. kr., á fjárlögum á hverju ári, til að byggja upp eignarhaldsfélög sem eiga að tryggja að nauðsynlegt fé komi inn í nýsköpunarverkefni. Varðandi atvinnumálin er það nefnt að staðsetja eigi nýja starfsemi hins opinbera utan höfuðborgarsvæðisins. Að þessu hefur verið unnið. Fyrst skal telja Byggðastofnun sem verður flutt til Sauðárkróks. Í öðru lagi er hin nýstofnaða Landskrá fasteigna, væntanlega verður hún staðsett á Akureyri. Ný jafnréttisstofa verður og er nú komin til Akureyrar. Svo mætti lengi telja. Eins og hæstv. ráðherra nefndi er unnið að stóriðjuverkefnum á Austurlandi og það kemur einnig fram í þeirri áætlun sem samþykkt var á Alþingi að nýjum stóriðjuverkefnum verði fundinn staður utan athafnasvæða höfuðborgarinnar. Allt þetta skiptir verulegu máli í sambandi við atvinnumál. Í þessari áætlun er einnig tekið á menntun og menningarmálum og gert ráð fyrir því að menntun á landsbyggðinni verði stórefld og möguleikar til fjarkennslu verði fullnýttir. Að þessu hefur verið unnið. Menntun á háskólastigi verði tekin upp þar sem kostur er og það er sérstaklega nefnt að á Austurlandi og á Vestfjörðum verði nám á háskólastigi í boði svo fljótt sem verða má. Að þessu öllu er verið að vinna og komið í gang að nokkru leyti. Einnig að fé til menningarstarfsemi verði aukið og það hefur verið gert. Jöfnun lífskjara er ekki síst sá þáttur sem er mikilvægur og kom fram í könnun Stefáns Ólafssonar að skipti fólk verulega miklu máli. Nú er verið að vinna að því og koma væntanlega fram tillögur í haust um að fasteignagjöld verði lækkuð. Verulegt fé hefur verið lagt til húshitunarkostnaðarins og einnig jöfnunar námskostnaðar. Þetta eru allt atriði sem skipta gífurlega miklu máli. Ég held að það skipti einnig mjög miklu máli að menn taki ekki upp umræðuna eins og ekkert sé verið að gera og ekkert hafi verið gert og það eigi bara að bíða með umræðuna fram á sumar. Það mun ekki skila okkur árangri í byggðamálum. Það sem skiptir máli er að stöðugt sé unnið að þessu og með fullum þunga og á þeim grunni sem er verið að vinna núna sem er byggt á vísindalegri rannsókn Stefáns Ólafssonar. Eins og kom fram hjá ráðherra er þegar byrjað að vinna að þeirri áætlun sem á að taka við af þeirri sem er nú í gildi og m.a. hefur stjórn Byggðastofnunar verið að viða að sér upplýsingum um hvernig menn gera hlutina í öðrum löndum. Við kynnum okkur enn betur hvernig við getum snúist við þessum vanda. Ef við finnum eitthvað betra en það sem hefur verið gert þá getur það komið fram í þeim áætlunum sem taka við af þessari.

Herra forseti. Þetta er orðin nokkuð löng umræða um tillögu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um sérstakt sumarþing sem tengt yrði málefninu byggðamál. Mig langar aðeins í lok umræðunnar að fara yfir hugmyndina og það hvers konar tæki slíkt þing gæti orðið í leit okkar að lausn byggðamálanna. Allir vita og það þarf ekki að tíunda það úr þessum stóli, herra forseti, að við erum í vanda. Þó unnið sé eftir byggðaáætlun, virðist hún ekki færa okkur það sem við höfum verið að vona. Allir hafa vonað að okkur tækist að leysa þessi mál en okkur hefur ekki tekist það. Jafnvel þó við höfum yfirgripsmikla byggðaáætlun að vinna eftir þá finna bæði hæstv. ráðherrar og aðrir þingmenn og allir sem að þessum málum koma hversu þung sporin eru og hversu erfitt er að finna lausnir sem virka. Herra forseti. Hluti af þeim erfiðleikum er fólginn í því hvernig við þurfum að vinna á hv. Alþingi. Við þurfum að vinna af miklum hraða, miklum ákafa og við höfum sjaldnast olnbogarými eða svigrúm til að kafa djúpt ofan í mál og finna að það kann að vera pólitískur samhljómur þrátt fyrir allt í ákveðnum málaflokkum. Við teljum það í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að okkur eigi að takast að vinna okkur niður í ró og næði að sameiginlegum lausnum -- eins og við værum að grafa eftir fjársjóði. Þetta tæki sem svona þing gæti orðið er þekkt í mörgum fræðigreinum, mörgum starfsgreinum, atvinnulífið notar þetta iðulega, að setja starfsfólk sitt saman í vinnubúðir í svo og svo langan tíma til að grafa eftir gulli, til þess að finna lausnir sem gætu verið betri en þær lausnir sem fólk hefur komið auga á hingað til. Það er kannski þessi ósk okkar í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, sem kemur fram í tillögunni. Við lýsum yfir vilja til þess að ná samstarfi á öðrum nótum, í öðrum jarðvegi, með öðruvísi svigrúm en okkur hefur boðist og getur boðist í þessu daglega amstri okkar í þinginu. Herra forseti. Það vita það allir hér inni að við erum með í höndunum mjög merkilegar skýrslur frá Stefáni Ólafssyni og Byggðastofnun. Við erum með eina sem heitir Byggðir á Íslandi: aðgerðir í byggðamálum. Við erum með þessa fínu bók um búsetu á Íslandi. Í þessari bók, herra forseti, er getið ýmissa rannsókna sem mér er til efs að stjórnmálamenn og þeir sem hér sitja í þessum sal hafi kafað nægilega mikið niður í vegna þess að tímapressan og málafjöldinn sem kemur til kasta okkar gerir okkur erfitt fyrir með að kafa ofan í þetta eins og við værum fræðimenn. Stjórnmálamenn eru ekki fræðimenn en stjórnmálamenn gætu komið upp með lausnir og hugmyndir ef þeir kafa ofan í fræðin á sínum nótum og sínum forsendum. Ekki bara láta fræðimennina segja okkur hvernig við eigum að skilja allar þær rannsóknir sem eru hér að baki heldur við í sameiningu, í félagi, af því við erum í sama bekk, að reyna að ná utan um þetta í þannig andrúmslofti að hægt væri að skoða hlutina á nýjan leik. Herra forseti. Ég verð að segja að það veldur mér svolitlum vonbrigðum að hæstv. iðnrh. skuli ekki taka þessari hugmynd meira fegins hendi en raun ber vitni. Satt að segja kom mér það dálítið á óvart að hún skyldi strax við fyrri umr. þessa máls lýsa yfir andstöðu sinni við hugmyndina og rangtúlka hana á þann hátt að hér væri verið að leggja til að fresta byggðamálaumræðu fram á sumar. Auðvitað er ekki verið að fara fram á slíkt. Einungis er verið að leita eftir nýjum vinnubrögðum sem gætu fært okkur nýtt sjónarhorn á vandamálið og þar með hjálpað okkur að koma með nýjar lausnir. Herra forseti. Það er staðreynd að stjórnvöld hafa verið í nauðvörn í byggðamálum. Ef stjórnvöld hafa ekki þörf fyrir að fá þingheim til að setjast yfir byggðamálin með sér í því augnamiði að ná sáttum, þá finnst mér stjórnvöld, herra forseti, sýna af sér hroka. Það er okkur öllum hjartans mál að hægt verði að bjarga byggð í landinu. Ég fullyrði að það er enginn hér inni sem vill að byggð á Íslandi endi eftir örfá ár á suðvesturhorninu og punktur basta. Það er enginn hér inni sem óskar þorpum á Íslandi sömu örlaga og sum þorp í Finnlandi hafa hlotið þar sem þau standa mannlaus, auð, tóm, yfirgefin. Þetta er þvílíkt vandamál, herra forseti, að við þurfum sameiginlegt átak til að finna nýju sjónarhornin og nýju lausnirnar og byggðaþing eins og hér er um rætt gæti verið tæki í því augnamiði. Ég nefni bara eina hugmynd. Hafa hv. alþm. velt fyrir sér þeirri hugmynd að gera Vinnumálastofnun að fræðistofnun? Eða rannsóknarstofnun? Hverju mundi það t.d. breyta í byggðaumræðunni ef við hefðum vinnumálastofnun sem væri hreinlega rannsóknarstofnun þar sem færu fram rannsóknir á t.d. áhrifum sjálfstæðra félagasamtaka eða frjálsra félagasamtaka í byggðunum? Eða að Vinnumálastofnun færi út í það að rannsaka og gefa okkur lausnir um áhrif þess að hafa áhugaleikfélag á smærri stöðum starfandi, halda blómlegu lífi í kvennahreyfingum eða hverju sem það væri annað? Ég hef á tilfinningunni, herra forseti, að verið sé að slá á hugmynd sem er í eðli sínu skapandi og gjöful. Máli mínu til stuðnings nefni ég ráðstefnu sem haldin var á Akureyri 7.--10. september þar sem fræðimenn komu saman og ræddu um byggðaröskun á norðurslóðum. Þar var verið að ræða um byggðaröskun á Íslandi, í Finnlandi, Noregi, Danmörku og Skotlandi. Fyrir mig sem stjórnmálamann, herra forseti, var afar gefandi að fá tækifæri til að sitja ráðstefnu af þessu tagi. En herra forseti, hún var líka allt of stutt. Þarna hafði ég ekki þau samskipti sem mér þætti svo vænt um að geta haft við þá félaga mína sem sitja í stólum alþingismanna. Herra forseti. Ég endurtek í niðurlagi máls míns: Ég held að hér sé hæstv. iðnrh. að slá hendinni á móti hugmynd sem gæti verið öflugt tæki til að finna eitthvað nýtt í því stóra vandamáli sem byggðamálin eru í samfélagi okkar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir viðbrögðin við þeirri þáltill. sem hér hefur verið talað fyrir af hálfu þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, en neita því ekki að ég hefði kosið að undirtektir hefðu orðið jákvæðari en raun ber vitni. Ég á mjög erfitt með að skilja það sem mér virtist vera umræðufælni af hálfu þess hæstv. ráðherra sem fer með þennan málaflokk og á sannast sagna erfitt með að skilja hvernig á því stendur að byggðamálaráðherrann hæstv. skuli andvígur því að málaflokkur hans fái ítarlegri og markvissari umfjöllun en önnur málefni fá og er þá vísað til byggðamálanna. Hv. þm. Pétur H. Blöndal hitti naglann á höfuðið þegar hann sagði að sér byði í grun að markmiðið með þessari tillögu væri að gefa byggðamálunum aukið vægi. Það er mergurinn málsins. Við viljum gefa þessum málaflokki aukið vægi frá því sem nú er. Hæstv. ráðherra kveðst hafa af því áhyggjur að aukaþing um byggðamál yrði til að drepa á dreif umræðu sem tengist byggðamálum ef í vændum væri aukaþing sem fjallaði sérstaklega um byggðamálin. Þá yrði það til að drepa öðrum málum á dreif. Ekki deili ég þessum áhyggjum hæstv. ráðherra, einfaldlega vegna þess að mörg veigamestu viðfangsefni þingsins hafa á einn eða annan hátt áhrif á lífskjörin og þar með geta þau óbeint haft áhrif á byggðamynstur í landinu. Engin hætta er á því að við frestum umræðu um sjávarútveg og breytingar á meingölluðu kvótakerfi vegna þess að í vændum væri aukaþing sem fjallaði um byggðamál. Engin hætta er á því að við frestum umræðu um samgöngumál vegna þess að í vændum væri aukaþing um byggðamál. Engin hætta er á því að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hætti að beita sér í menntamálum og efla menntun á landsbyggðinni vegna þess að í vændum væri aukaþing um byggðamál. Engin hætta er á því að við hættum að ræða um skattamál þótt þau hafi að sjálfsögðu áhrif á lífskjör allra landsmanna. Eða einkavæðingu, sem hefur sannanlega orðið til þess að veikja byggðirnar, grafa undan félagslegri þjónustu og draga úr fjölbreytni í atvinnulífi. Þar höfum við talandi dæmi. Forstjóri símans lýsti því yfir á síðasta aðalfundi Landssímans að nú væru það arðsemissjónarmiðin sem réðu för og hann talaði um hin háleitu markmið, 15,5% arðsemi. Þar eru það þjónustuhugsunin og þjónustumarkmiðin sem eru látin víkja. Þetta hefur orðið þess valdandi að starfsemi þessarar stofnunar hefur lagst af í fámennum byggðarlögum. Stofnunum og útibúum hefur verið lokað. Þetta á því miður einnig við um póstinn. Og halda menn að við ætlum að hætta að ræða þessi mál þó að við boðum til aukaþings um byggðamál? Að við séum að leggja það til að það verði lokið allri umræðu hér um einkavæðingu og grundvallarskipulagsbreytingar á samfélaginu vegna þess að í vændum sé aukaþing sem fjalli sérstaklega um byggðamál? Það er ekkert fjær okkur. Og trúa menn að það sé skoðun okkar að með aukaþingi um byggðamál verði lokið öllum deilumálum sem snerta landsbyggðina? Eða skyldi hæstv. iðnrh. trúa því að það muni nást sátt um það sjónarmið sem hæstv. ráðherra lýsti hér áður sem stærsta byggðamálinu, að reisa risamálmbræðslu á Austurlandi? Halda menn virkilega að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs muni fallast á slík sjónarmið á aukaþingi? Við teljum þvert á móti þetta vera einhverja byggðafjandsamlegustu ráðstöfun sem hugsanlega væri hægt að grípa til.

Hvað má þá ræða á aukaþingi?

Hvað má þá ræða á aukaþingi? spyr hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir. Það er mergurinn málsins. Á aukaþingi mundum við taka sérstaklega og á markvissan hátt málaflokka á borð við skattamálin. Þetta hafa menn gert í Svíþjóð, þetta hafa menn gert í Noregi og rætt með hvaða hætti sé unnt að styðja byggðirnar sérstaklega með skattkerfisbreytingum. Það má taka það til umfjöllunar og aðra málaflokka sem snerta byggðirnar. En ég er ekki að bjóða hér upp á forskriftina, síður en svo. Við erum að leggja til að jafnhliða aukaþingi sem fjalli um byggðamál verði boðað til byggðaráðstefnu sérstaklega þar sem fulltrúar sveitarfélaga, stofnana innan sveitarfélaganna sem hafa sérstaklega með byggðamálin að gera, og félagasamtaka, kæmu saman til að ráða ráðum sínum og leggja fram hugmyndir. Staðreyndin er sú að allir hafa áhyggjur af byggðaþróuninni. Tvö þúsund manns á ári hverju á undanförnum árum hafa streymt af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Það hafa allir áhyggjur af þessu og það eru allir að leita leiða hvernig snúa megi þessari þróun við og beina henni inn í annan farveg. Ég ætla ekki að efna til langrar orðræðu um þetta hér og alls ekki karps, síður en svo. Þessi hugmynd er sett fram með það í huga að finna vettvang eða skapa vettvang þar sem við gætum reynt að finna hvaða efni, hvaða atriði við gætum sameinast um. Það er hugsunin að baki þessu. En þótt undirtektir undir málið hafi verið heldur dræmari en ég átti von á þá er ekki öll nótt úti. Nú verður þessi tillaga væntanlega send til umsagnar úti í þjóðfélaginu, til sveitarfélaga, til félagasamtaka, til þeirra aðila sem þessi mál varða sérstaklega eða hafa á þeim áhuga og þeir spurðir álits, hvort þeir telji það góða hugmynd og vænlega til árangurs að boða til aukaþings þar sem þessum brýna málaflokki verði gefið aukið vægi.