Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Frv. þetta er flutt sem liður í fjármögnunaráætlun Sigölduvirkjunar, sem samþ. hefur verið af eignaraðilum, ríkinu og Reykjavíkurborg, og það er liður í þeirri fjármögnunaráætlun, að ríkissjóður láni Landsvirkjun virkjunarlán að upphæð 350 millj. kr. Láninu er ætlað að standa að baki stofnlánum annarra aðila til virkjunarframkvæmdanna, þannig að árlegar greiðslur afborgana og vaxta af því verði háðar nettótekjum Landsvirkjunar að frádregnum öðrum lánagreiðslum á hlutaðeigandi fjárhagsári Landsvirkjunar. Auk þess er gert ráð fyrir, að greiðslur afborgana og vaxta af láninu hefjist ekki fyrr en að virkjunarframkvæmdunum loknum, og er þannig létt greiðslubyrði Landsvirkjunar, meðan á þeim stendur. Þetta er sami háttur og á var hafður í sambandi við Búrfellsvirkjun. Þá var veitt heimild til slíkra lánveitinga, og nú er lagt til, að bætt verði við þá heimild. Það, sem farið er fram á í frv., er annars vegar það, að ríkisstj. verði heimilt að ákveða, að ríkissjóður láni Landsvirkjun allt að 350 millj. kr. með þeim kjörum, sem fjmrh. ákveður, enda standi slíkt lán að baki stofnlánum annarra aðila til virkjunarframkvæmdanna. Í annan stað er lagt til, að ríkisstj. fái heimild til að taka lán og endurlána Landsvirkjun í þessu skyni. Ég held, að óþarft sé að fara fleiri orðum um þetta frv., og vil vænta þess, að hv. alþm. gefi því verulegan framgang hér á Alþ. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2 .umr, og hv. iðnn.



Herra forseti. Frv. til I. um heimilisfræðaskóla, sem fram er lagt á þskj. 446, er verk nefndar, sem skipuð var 29. nóv. 1971 til þess að endurskoða gildandi lög um húsmæðrafræðslu og Húsmæðrakennaraskóla Íslands. Þessa n. skipuðu Steinunn Ingimundardóttir skólastjóri, samkv. tilnefningu skólastjóra húsmæðraskólanna ,og var hún skipuð formaður n., Björn Halldórsson skrifstofustjóri, skipaður samkv. tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga, Halldóra Eggertsdóttir formaður kennarafélagsins Hússtjórnar ,skipuð samkv. tilnefningu þess félags, Sigríður Haraldsdóttir kennari, skipuð samkv. tilnefningu Kvenfélagasambands Íslands, og Vigdís Jónsdóttir skólastjóri Húsmæðrakennaraskóla Íslands, skipuð án tilnefningar. Ástæðan til, að þessi n. var sett á laggirnar og henni falið þetta hlutverk, var fyrst og fremst sú, að eins og hv. alþm. mun fullkunnugt, hefur nú um nokkurt skeið verið mjög dræm aðsókn víða að húsmæðraskólum og kvennaskólum. Sums staðar hefur verið gripið til þess ráðs að halda uppi í þessum menntastofnunum tímabundnum námskeiðum, og hefur fengist allgóð aðsókn að þeim viða. En sums staðar hefur þess ekki þótt kostur, og þá hafa þessir skólar starfað með mjög fámennum námsmannahópum. Húsmæðraskólarnir eru reknir í sameiningu af ríki og héruðum, og þegar það blasir við, að aðsókn er mun minni en kennaralið gæti annast, verða að sjálfsögðu fjárhagsbyrðarnar tilfinnanlegri, bæði fyrir ríki og þá sér í lagi heimaaðila, sem víðast eru sýslusjóðir, sem eru, eins og kunnugt er, allfjárvana til að mæta þeim verkefnum, sem á þeim hvíla. Þegar þessi n. var skipuð, var allra manna mál. að það væri á mörkunum, hvort verjandi væri að halda uppi kennslu í sumum húsmæðraskólunum vegna nemendafæðar. Menn hafa nokkuð bollalagt um orsakir þessa, en þar er skemmst af að segja, að allra ræður koma þar niður, að meginástæðan sé breyttir þjóðfélagshættir, atvinnuhættir og heimilishættir, sem geri ekki eins eftirsóknarvert og áður þótti fyrir ungar stúlkur að leita sér þeirrar menntunar, sem húsmæðraskólarnir veita. Þegar svona var komið, þótti einsýnt, að áður en gripið yrði til úrræða, væri rétt, að hópur þeirra manna, sem kunnugastir eru starfi og rekstri þessara skóla, bæri saman bækur sínar og legði á ráðin, hvað vænlegast væri til að koma þessum skólastofnunum á heilbrigðari og lífvænlegri grundvöll en fyrir liggur. Árangur af nefndarstarfinu er þetta frv. og annað, sem fyrir liggur á þskj. 445 og verður rætt hér á eftir. Það er kjarni þeirra nýmæla, sem lagt er til að lögfest verði með frv. til l. um heimilisfræðaskóla, að skólar þessir, húsmæðraskólarnir, verði lagaðir að þörfum tímans á þann hátt, sem útskýrt er í greinum frv. Lögð er til sú meginbreyting á rekstri skólanna, að þeir verði ríkisskólar að fullu. Þetta þykir eðlilegt, bæði vegna þess breytta hlutverks, sem skólunum er ætlað, og þó ekki siður vegna þess, að reynslan sýnir á síðari árum, að það er algerlega undir hælinn lagt, hvort aðsókn að skólunum er úr þeim héruðum, sem að þeim standa. Það er miklu frekar, að þar blandist nemendahópur úr öllum landshlutum. Síðan verður aðsóknin og reynslan að sýna, hve víða er verjandi að halda uppi þeim skólum, sem gert er ráð fyrir í frv. Öllum, sem um málið fjalla, og hv. alþm. vafalaust ekki síður er kunnugt, hversu viðkvæm þessi mál eru á ýmsum stöðum, þar sem starfa húsmæðraskólar, margir með langan og nytsaman feril að baki. En ég held, að það sé orðið allra mál, að reynslan sýni, að engum sé til góðs, að barist sé við að halda uppi fleiri skólum en aðsókn réttlætir. Vík ég þá að ákvæðum frv. um heimilisfræðaskóla. Í I. kafla frv. er kveðið á um hlutverk þessa skóla, sem nefndur er heimilisfræðaskóli fyrir þá sök, að gert er ráð fyrir, að hann geti engu síður sótt karlar en konur. Einnig er kveðið á um starfstíma hans, 9 mánuði á ári, og sömuleiðis í 3. gr. um að stofna skuli til framhaldsnáms fyrir þá, sem hyggjast veita forstöðu mötuneytum og viststofnunum, eftir því sem ástæða þykir til. Í 4. gr. eru ákvæði um inntökuskilyrðin, að þau séu lok skyldunáms, og síðan í 5. gr. um námsefnið. Í 7. gr. er kveðið á um, að menntmrh. skipi skólastjóra að fengnum till. skólanefndar, og þykir það eðlilegur háttur að áorðinni þeirri breytingu, að þessir skólar séu alfarið ríkisskólar. Síðan er í 8. gr. ákvæði um skipun skólanefndar. Lagt er til. að auk formanns, sem skipa skal án tilnefningar, sitji í henni tveir menn eftir tilnefningu héraðssambands kvenfélaga í því byggðarlagi, sem í hlut á, tveir tilnefndir af landshlutasamtökum sveitarfélaga og loks einn tilnefndur af nemendum. Í IV. kafla frv. eru í 13. gr. ákvæði um, að heimilisfræðaskólar skuli vera ríkisskólar, og í 14. gr. eru ákvæði um, hver sé stærð skóla, sem miða skuli við, hún sé hið minnsta fyrir 36–40 nemendur. Í verklegum greinum sé nemendafjöldi ekki lægri en 12 í hópi að jafnaði. Í 15. gr. frv. er ákvæði um, að þegar fé er veitt til, skuli stofna 36 vikna handíðaskóla í tóvinnu, vefnaði, saumum og fleiri handiðum. Þykir best á fara, að sérkennsla í þessum greinum, sem mikla þýðingu hafa fyrir ýmiss konar listiðnað, auk þess sem unnið er til heimilisprýði, fari fram í sérstökum skóla, því að erfiðleikum þykir bundið að flétta þetta öðru námi í heimilisfræðaskóla, ekki síst vegna þess, að kennsla í þessum greinum krefst mun meiri kostnaðar við kennslutæki og búnað en kennsla í öðrum verklegum greinum heimilisfræðaskóla. Svo er í 16. gr. ákvæði um, að eftir sem áður skuli heimilt að starfrækja í heimilisfræða- og handíðaskólum sérstök námskeið, eftir því sem tilefni gefst til. Loks er í 19. gr. ákvæði um, hversu haga skuli yfirtöku ríkis á starfandi húsmæðraskólum, þegar óskað er af hálfu forráðamanna skólanna í héruðunum. Meðan slík yfirtaka hefur ekki átt sér stað, skal starfsemin fara fram eftir gildandi lögum. Loks er tekið fram í niðurlagi 19. gr., að yfirtöku ríkisins á eignum og skuldum skólanna fylgi ekki kvöð um, að þeir verði áfram reknir sem húsmæðraskólar, nema aðsókn að skólunum fullnægi því marki, sem nauðsynlegt telst til þess að halda skólastarfi uppi. Ég legg svo til. herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Það er vissulega ástæða til þess að fagna því, að frv. af þessu tagi skuli borið fram hér á hinu háa Alþ. Eins og okkur er öllum kunnugt, hafa húsmæðra skólarnir nú um langt árabil átt við mjög mikla örðugleika að stríða, sem vafalaust má fyrst og fremst rekja til þess, að þeir hafa ekki haft stöðu innan íslenska menntakerfisins að öðru leyti en því, sem varðar Húsmæðrakennaraskólann, og þeir hafa ekki heldur veitt nemendum sínum atvinnuréttindi af neinu tagi, eins og sést strax í 1. gr. þessa frv. Er þar gert ráð fyrir því að marka húsmæðraskólunum, sem nú á að kalla heimilisfræðaskóla, bás með því, að þar séu nemendur búnir undir framhaldsnám í æðri skólum, t.d. kennaraskólum, félagsmálaskólum, fóstruskólum, hjúkrunarskólum, hótelskólum o.fl. Það má lengi hugleiða, hvers konar markmið eðlilegt sé að veita skólum af þessu tagi, og má kannske segja, að í þessa upptalningu vanti starfsgreinar, eins og að ein grein í heimilisfræðaskóla gæti verið að undirbúa nemendur undir ráðskonustörf eða matsveinastörf á fiskibátaflotanum eða eitthvað því um líkt. Húsmæðraskólarnir hafa upp á síðkastið beitt sér á þessum vettvangi og hafa haldið námskeið í því skyni að undirbúa menn undir störf af því tagi. Ég vil í því sambandi m.a. nefna mjög góðan árangur, sem orðið hefur í húsmæðraskólanum á Akureyri, sem var lokaður um margra ára skeið, þangað til farið var að reka hann með nýju sniði nú fyrir nokkrum árum. Vegna mikils dugnaðar og góðra hugmynda forstöðukonunnar og stjórnarinnar tókst að koma nýjum grundvelli undir skólann, þannig að hann hefur nú miklu hlutverki að gegna. Ég sé ástæðu í sambandi við þetta frv. að gera aths. við 6. gr., þar sem gert er ráð fyrir því, að próf skuli vera samræmd í ákveðnum fjölda námsgreina, sem menntmrn. ákveður hverju sinni. Það er skoðun mín, að sú reynsla, sem orðin er af samræmdu prófunum, sé ekki nægilega góð, og ég álít, að það þurfi mjög athugunar við, áður en slík samræming er tekin upp á fleiri sviðum. Það hefur t.d. komið fyrir í sambandi við samræmdu prófin, að ný gerð af prófum hefur verið undirbúin í samráði við kennarana hér í Reykjavík og á Reykjavíkursvæðinu, en hins vegar hafa kennarar úti um land átt erfiðara með að fylgjast með nýjungum á því sviði. Og áreiðanlega hafa prófkröfur stundum komið kennurum úti um land í opna skjöldu. Það er skoðun mín, að það sé nauðsynlegt að gefa skólunum nokkurt svigrúm til þess að þróast nokkuð hver á sinn hátt, þó innan ákveðins ramma, og ég tel t.d., að það komi mjög til greina einmitt í sambandi við heimilisfræðaskólana, þar sem verið er að reyna að skapa þeim nýjan grundvöll, að opna möguleika fyrir því, að þeir geti nokkuð þróast hver á sinn hátt, en þó þannig, að prófkröfur og próf verði háð samþykki fræðsluyfirvalda eða menntmrn. Mér finnst óþarfi að binda það með þessum hætti í lögum að prófin skuli vera samræmd, og mundi fella míg miklu betur við, ef það væri sett í vald hæstv. menntmrh. að ákveða það hverju sinni, hvort þannig skuli farið að, og eins, hvort rétt þyki, að próf í öllum skólunum verði samræmd með sama hætti. Það má vera, að þetta þyki smáatriði. Ég hygg - þó, að það hafi orðið mjög til góðs fyrir íslenskt fræðslukerfi á sínum tíma, að t.d. menntaskólarnir allir þróast hvor með sínum hætti og halda sínu námsefni nokkuð hver með sínu sniði, þó að ég viðurkenni, að því fylgi að sjálfsögðu þeir kostir að samræma námsefni og prófkröfur sem mest, að nemendur eiga þá betra með að flytja á milli skóla, ef um slíkt er að ræða. Ég álít sem sagt, að við eigum að stefna að því, að heimilisfræðaskólar hafi meira svigrúm í námsefni og í kennslu en gert er ráð fyrir í 6. gr. Ég vil óska þess, að þetta sé athugað, hvort ekki sé hægt að hafa þarna rýmra orðalag. Í sambandi við V. kafla, Handíðaskóla, langar mig til að varpa fram þeirri fsp. til hæstv. menntmrh., hvort það hafi komið til tals, að þessi handíðaskóli verði staðsettur annars staðar en í Reykjavík. Það er mjög mikill áhugi á því nú að reyna að dreifa ríkisstofnunum sem víðast um landið, og ég held, að það gæti verið gott í þessu tilfelli að hugleiða, hvort ekki væri t.d. hægt að staðsetja þennan skóla á Akureyri, en þar er, eins og við vitum, rótgróinn iðnaður einmitt í þessum greinum og mikil spurning, hvort ekki væri rétt að hafa þennan skóla þar. Ég vil svo aðeins að lokum ítreka ánægju mína yfir því, að þetta frv. skuli fram komið. Þar er áreiðanlega um mikla bót að ræða frá núverandi skipulagi, þar sem húsmæðraskólarnir hafa orðið út undan, eins og aðsóknin að þeim sýnir. Ungt fólk nú á dögum sættir sig ekki við það að ganga í skóla, án þess að skólagangan hafi markmið og komi því til góða síðar á lífsleiðinni, t.d. í auknum atvinnuréttindum, og þess vegna held ég, að þetta frv. sé mjög tímabært.



Herra forseti. Ég fagna að sjálfsögðu góðum undirtektum hv. 2. þm. Norðurl. e. undir frv., sem fyrir liggur. Erindi mitt í ræðustól er að leitast við að veita þau svör, sem unnt er, við fsp. hans um, hvar staður kunni að verða valinn fyrir handíðaskólann, sem um er fjallað í V. kafla frv. Þar er því til að svara, að engin skipuleg könnun hefur farið fram á staðarvalinu. Það, sem ég segi hér, er aðeins almennt viðhorf mitt til þess máls. Það byggist á því, að gera má ráð fyrir, að þróunin verði sú, að ekki verði almennir heimilisfræðaskólar í öllum þeim húsmæðraskólum, sem reknir hafa verið. Því hljóti að koma til álita að nýta þau húsakynni, sem fyrir kunna að verða á einhverjum stað fyrir handíðaskóla. í öðru lagi tel ég liggja í augum uppi, að atvinnuhættir eru þannig, að sá listiðnaður og þær handiðir, sem þessi skóli á að kenna, eru í meira mæli stundaðar utan helsta þéttbýlissvæðisins. Þegar slík störf eru stunduð í atvinnuskyni, er það reynsla bæði hér og annars staðar, að slíkur atvinnurekstur á best skilyrði þar, sem ekki er of hörð samkeppni við stórrekstur af ýmsu tagi. Þess vegna tel ég öll rök hníga að því, sem mér er kunnugt um, að skólinn verði utan þéttbýlissvæðisins hér við Faxaflóa. Um nánara staðarval get ég ekki sagt að sinni, vil þó aðeins taka fram, að vegna þess, hversu tamt þeim er á Norðurl. e. að nefna Akureyri, þegar rætt er um, að stofnanir geti verið víðar en í Rvík, að landsbyggðin er ekki eintóm Akureyri.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að láta í ljós ánægju mína yfir því, að þessi handíðaskóli muni koma utan Reykjavíkur, og ég tek undir það með hæstv. menntmrh., að mér væri enn meiri ánægja að því, ef menntmrn. treysti sér til að hafa þennan skóla einnig utan þéttbýlisins á Akureyri.



Herra forseti. Frv. til l. um Hússtjórnarkennaraskóla Íslands á þskj. 445 er samið af sömu n. og gekk frá frv. um heimilisfræðaskóla á þskj. 446. í störfum n. varð niðurstaðan, að breytingar á húsmæðraskólunum, sem gert er ráð fyrir í frv., þurfi og eigi að haldast í hendur við breytingar á Húsmæðrakennaraskólanum. Meginnýmælið í þessu frv. er það, að af Húsmæðrakennaraskólanum skuli taka við stofnun, sem nefnist Hússtjórnarkennaraskóli Íslands og skuli hann skiptast í tvær deildir, önnur annist menntun hússtjórnarkennara, en hin menntun matráðsfólks, en síðan séu ýmsar greinar sameiginlegar báðum þessum aðaldeildum. í kennaradeildinni skal búa nemendur undir kennslu í heimilisfræðum, en í matráðsdeild mennta starfsmenn til að veita forstöðu mötuneytum sjúkrahúsa, heimavistarskóla, vistheimila og annarra slíkra stofnana. Í 3. gr. er kveðið á um, að lokapróf frá Hússtjórnarkennaraskóla Íslands skuli veita réttindi til þeirra starfa, sem talin eru í 2. gr. Gert er ráð fyrir, að Hússtjórnarkennaraskólinn sé þriggja ára skóli og námstími alls 110–120 vikur. Í II. kafla eru ákvæði um inntökuskilyrði og er, eins og fram kemur í grg. n., höfuðviðmiðunin sú, að inntökuskilyrði sé stúdentspróf ásamt 20 vikna hússtjórnarnámskeiði. Síðan er nánari útlistun, hvað talið er samsvara þeirri undirbúningsmenntun. Eins og fram kemur einnig í grg., eru starfsmenn í menntmrn., sem um málið hafa fjallað, ekki eins sannfærður og n. um, að hér skuli við stúdentspróf miðað, og er þetta atriði, sem ástæða er til fyrir þn. að gefa sérstakan gaum, þegar hún fjallar um málið. Þau nýmæli, sem lagt er til í frv. að leidd verði í lög, leiðir í einu orði sagt að því breytta hlutverki, sem ætlast er til að þessi skólastofnun gegni. Kveðið er á um kennsluæfingar utan skólans og sér í lagi um verklega kennslu fyrir nemendur matráðsdeildar, sem gert er ráð fyrir að fari fram í stofnunum ríkis og Reykjavíkurborgar eftir samkomulagi við forstöðumenn þeirra. Ég hirði ekki að rekja í einstökum atriðum ákvæði um skipun skólanefndar né kennararéttindi, þau eru að mínum dómi sjálfsögð, eins og þeim er komið fyrir í þessu frv. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Fjh: og viðskn. d. hefur haft til athugunar ríkisreikninginn 1971, eins og hann hefur verið lagður fram endurskoðaður af þingkjörnum endurskoðendum. N. mælir með því einróma, að ríkisreikningurinn verði samþykktur án breytinga.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 404 leyft mér að bera fram ásamt þeim Birni Fr. Björnssyni, Geir Gunnarssyni og Jóni Árm. Héðinssyni frv. til. l. um breyt. á l. nr. 18 frá 1959, um vöruhappdrætti fyrir Samband ísl. berklasjúklinga. 1. gr. frv. hljóðar svo: „Fyrri málsliður a-liðar 1. gr. orðist svo: Hlutatalan má ekki fara fram úr 75 þús.“ Vöruhappdrættislög SÍBS eru frá 1949, og þeim var breytt árið 1959. 1. gr. þeirra laga hljóðar í heild þannig: „Heimilt skal SÍBS að reka vöruhappdrætti með eftirfarandi skilyrðum: a) Hlutatalan má ekki fara fram úr 65 þús. Draga skal í 12 flokkum á ári hverju, og skal dráttur fara fram fyrir einn flokk 10. jan. ár hvert og síðan 5. dag hvers mánaðar. b) Hlutina má selja í heilu eða hálfu lagi. Iðgjöld fyrir hvern hlut ákveður fjmrh. að fengnum till. frá stjórn SÍBS. c) Vinningar skulu vera að verðmæti samtals a.m.k. 50% af iðgjöldunum samantöldum í öllum 12 flokkum. d) Dráttur skal fara fram opinberlega í Reykjavík.“ Þá segir í 3. gr. laganna: „Ágóða af happdrættinu skal varið til að greiða stofnkostnað við byggingarframkvæmdir vinnuheimilisins að Reykjalundi, til byggingar og rekstrar vinnustofu fyrir öryrkja og til annarrar félagsmálastarfsemi SÍBS, sem viðurkennd er af ríkisstj.“ Vöruhappdrætti SÍBS hefur því 1950 verið aðaltekjulind SÍBS og staðið undir framkvæmdum við byggingu vinnuheimilisins að Reykjalundi. Vinnuheimilið að Reykjalundi þekkja flestir og þess merku starfsemi. Það var stofnað 1945 til þess að endurhæfa berklasjúklinga. En vegna þeirrar miklu og snöggu breytingar, sem varð á högum berklasjúklinga varð strax eftir 1950 sýnilegt, að hægt var að nota þá uppbyggingu og þá starfsemi, sem þar fór fram, til endurhæfingar öryrkjahópa. Og sú hefur orðið raunin á, að enda þótt berklasjúklingum hafi stórfækkað, hafa aðrir hópar öryrkja tekið við, þannig að nú er aðeins mjög lítill hluti af þeim vistmönnum, sem eru á Reykjalundi, þar vegna fyrrverandi berklaveiki. Reykjalundur hefur sífellt verið að stækka og vaxa, og nú stendur yfir mjög mikil stækkun og aukning þeirrar starfsemi, sem þar fer fram. Eru byggingarframkvæmdir þar í gangi, sem munu kosta 50–60 millj. kr. eða jafnvel meira. Þeim er ætlað í fyrsta lagi að fjölga rúmum þar, í öðru lagi að bæta almenna þjónustu og í þriðja lagi, að bæta skilyrði til starfsendurhæfingar. Eitt af þeim verkefnum, sem Reykjalundur hefur frá upphafi annast, er starfsendurhæfing. Þetta er tiltölulega ný vísindagrein, og þar af leiðandi verða miklar og örar breytingar á starfsendurhæfingu á hverjum áratug og jafnvel á hverju ári. Þetta hefur það í för með sér, að sú stofnun, sem ein í landinu á að sinna starfsendurhæfingu, verður að hafa fjármagn og fjárráð til þess að geta fylgst með nýjungum og til að geta tekið í notkun og notfært sér þær nýjungar, sem verða í starfsendurhæfingu. Í þeim tilgangi er sú uppbygging framkvæmd, sem nú fer fram á Reykjalundi og þetta er ein af ástæðunum til þess, að SÍBS er nauðsyn að hafa svo mikil not happdrættis síns sem kostur er á. Undanfarin ár hefur ástandið verið þannig, að í mörgum umboðum félagsins úti um landið hafa happdrættismiðar verið uppseldir við hver áramót, og af þeim yfir 130 umboðum, sem munu vera starfrækt um allt land, var uppselt í 50 umboðum við síðustu áramót. Þess vegna telur stjórn sambandsins nauðsyn fyrir sig að fá heimild til að fjölga hlutamiðum úr 65 þús. og upp í 75 þús. Varðandi þá uppbyggingu, sem nú fer fram á Reykjalundi, vil ég taka fram, að Reykjalundur hefur nú um langt árabil gegnt því hlutverki að hafa allmarga svonefnda langlegusjúklinga, sem eru þá ýmist þar í endurhæfingu eða til langlegu. Þetta er nú eitt af mestu nauðsynjaverkum í þessu landi núna, að skapa pláss fyrir langlegusjúklinga. Það er ein mest aðkallandi þörf úrbóta einmitt núna fyrir landið allt. Í þessu sambandi þá er ætlast til, að hægt verði að fjölga verulega rúmum á þessu ári og því næsta, getur farið upp í 175–200 rúm eftir því, hve mikið af húsnæði verður að taka undir starfsfólk. Ég vonast svo til þess, að þetta frv. fái greiða afgreiðslu. Ég held, að það sé nauðsynlegt að fá það samþykkt nú á þessu þingi, svo að sambandsstjórnin geti farið að undirbúa þá fjölgun á hlutamiðum, sem farið er fram á. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og heilbr: og trn.



Herra forseti. Landbn. hefur haft til athugunar frv. til jarðalaga. Afgreiðsla í n. fór á þann veg, að n. varð ekki sammála um afstöðu til málsins, og liggja því fyrir 2 nál., þ.e. nál. meiri hl. á þskj. 410, þar sem lagt er til, að frv. verði samþykkt, og nál. minni hl. þskj. 437, þar sem lagt er til, að frv. verði vísað til ríkisstj. Tilgangurinn með flutningi þessa frv. er að tryggja, eftir því sem kostur er með löggjöf, að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra, sem landbúnað stunda. II. kafli frv. fjallar um skipulag, sem á að miða að því, að þessi tilgangur náist. Skv. gildandi l. eiga sveitarfélög forkaupsrétt að jarðeignum, sem seldar eru í hlutaðeigandi sveitarfélagi. Frá þessari aðalreglu eru samt nokkrar undantekningar. Með þessum hætti fá sveitarstjórnir nokkra aðstöðu til að fylgjast með og hafa áhrif á ráðstöfun fasteigna innan sveitarfélags. Reynslan hefur þó sýnt á undanförnum árum, að sveitarstjórnir hafa of veika aðstöðu í þessu efni og í reynd mjög takmörkuð áhrif á, hvernig jarðeignum er ráðstafað. Skv. frv. þessu skal í hverri sýslu starfa byggðaráð, skipað 3 mönnum, og skulu þeir kunna góð skil á byggð og búháttum í sýslunni. Allir byggðaráðsmenn skulu vera búsettir á starfssvæði byggðaráðs. Það vald, sem byggðaráðum er fengið skv. frv., er fært í hendur heimamanna. Byggðaráðunum er ætlað að vera sveitarstjórnum til fulltingis um þau mál, sem frv. þetta tekur til. Í byggðaráði á sjónarmið sýslunefndar og sjónarmið búnaðarsambands að geta komið fram. Búseta byggðaráðsmanna innan starfssvæðis þeirra á að tryggja þekkingu á staðháttum og hagsmunum í byggðalaginu. Til þess að það sé ótvírætt, að ekki er ætlunin að fara á bak við sveitarstjórnir með þau mál, sem hér er um að ræða, leggur meiri hl. n. til með brtt., sem ég mun skýra nánar síðar, að orðalag um þetta sé gert enn skýrara en það er í frv. sjálfu. Í l. um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum segir svo í 27. gr.: „Í hverri sýslu skal vera landnámsnefnd, skipuð 3 mönnum. 2 um. skulu kosnir af hlutaðeigandi búnaðarsambandi, að viðhafðri hlutfallskosningu, ef óskað er, en einn skipaður af landnámsstjórn, og er hann formaður.“ Jafnframt því, að byggðaráð verða skipuð, er miðað við að landnámsnefndir leggist niður. Með hinni nýju skipan, sem frv. kveður á um, verður nefndum því ekki fjölgað, en verksvið byggðaráðs í hverri sýslu verður mun víðtækara en verksvið landnámsnefndar. III. kafli frv. fjallar um forkaupsrétt. Þau nýmæli, sem felast í þessum kafla frv., miða að því að auka rétt sveitarfélaga til þess að kaupa jarðeignir. í samræmi við það eru ákvæði í V. kafla um Jarðasjóð, sem miða að því að styrkja aðstöðu sveitarstjórna, til þess að þær geti í reynd f.h. sveitarfélags neytt forkaupsréttar, þegar jarðir eru seldar. Í gildandi l. segir: „Hafi leiguliði haft ábúð og búsetu á leigujörð sinni a.m.k. 3 ár samfleytt, áður en söluumleitanir hefjast, hefur hann kauprétt á undan sveitarsjóði.“ Þetta tímamark er í frv. fært í 10 ár. En með brtt., sem meiri hl. n. flytur og síðar verður vikið að, er gert ráð fyrir, að tímamark þetta verði miðað við 8 ár. Jafnframt er það skilyrði sett, að leiguliði, sem öðlast forkaupsrétt á undan sveitarstjórn og neytir þess réttar, taki jörðina til ábúðar og fullra nytja. Noti ábúandi sér ekki kaupréttinn, verður forkaupsréttur sveitarfélags aftur virkur. Þá er það nýmæli, að tilkynningaskylda er hjá fógeta gagnvart forkaupsréttarhafa, eigi að selja jarðeign á nauðungaruppboði. Ákvæði frv. um forkaupsrétt koma þó ekki til framkvæmda, þegar arðeigandi selur eða afhendir jörð maka sínum, barni sínu, barnabarni, kjörbarni, fósturbarni, systkini eða foreldri, enda taki viðtakandi jörðina til ábúðar og fullra nytja. Þau koma ekki heldur til framkvæmda, þegar ríkissjóður ráðstafar fasteignarréttindum. Sé söluverð eignar óeðlilega hátt, miðað við líklegt raunverð, að áliti byggðaráðs, getur forkaupréttarhafi skv. frv. krafist mats á eigninni, og verður þá niðurstaða matsins látin gilda sem söluverð. IV. kafli frv. fjallar um jarðir í opinberri eigu. Þar er kveðið svo á, að jarðadeild landbrn.fari með málefni jarða í ríkiseign, nema annað sé ákveðið í lögum, og að allar eignir ríkissjóðs í landi og lausafé, sem verið hafa í vörslu Landnáms ríkisins, falli undir forræði jarðadeildar landbrn. Í 30. gr. er kveðið svo á, að ráðh. sé heimilt að selja jarðir eða jarðarhluta í ríkiseign þeim sveitarfélögum, sem jarðirnar eru í, enda mæli byggðaráð með sölu og geri till. um söluverð, sem endanlega er ákveðið af ráðh. eða skv. mati. V. kafli frv. fjallar um Jarðasjóð. Þessi kafli er að stofni byggður á lögum, sem í gildi eru um þetta efni. En með þessu frv. er sjóðnum ætlað allmiklu víðtækara hlutverk en verið hefur. Það er hvað mikilvægast, að Jarðasjóði skal vera heimilt að veita sveitarfélögum lán til jarðakaupa, þegar þau neyta forkaupsréttar. Þá skal og heimilt að veita framlög úr Jarðasjóði til að tryggja ábúð jarða, sem hætt er við að fari í eyði, en mikilvægt er að halda í byggð. Jarðasjóði skal skv. frv. ætlað það fjármagn á fjárlögum, að hann geti sinnt hlutverki sínu. Skal framlag til sjóðsins vera að lágmarki 12 millj. kr. ár hvert. Auk þess skal greiða andvirði seldra ríkisjarða í sjóðinn. VI. kafli frv. fjallar um óðalsjarðir. Hann er tekinn í þetta frv. nálega óbreyttur, eins og samsvarandi ákvæði eru í l. nr. 102 frá 1962, um ættaróðul. ættarjarðir, erfðaábúð og sölu þjóð- og kirkjujarða. Í umsögnum um frv. hefur verið á það bent, að ekki beri nauðsyn til. að þessum kafla sé haldið í lögum. En hér er um heimildarákvæði að ræða, og meiri hl. landbn. telur ástæðulaust og ekki rétt að fella niður úr lögum þau ákvæði, að jarðeiganda sé heimilt með þeim skilyrðum, sem lögin áskilja, að gera jörð sína að ættaróðali. Frv. þetta hefur verið alllengi í undirbúningi. Á Búnaðarþingi 1971 var samþykkt ályktun þess efnis, að skorað var á landbrh. að skipa n. til að endurskoða ýmis lagaákvæði, sem fjalla um jarðir, eða nánar tiltekið lög um kauprétt á jörðum, nr. 40 frá 5. apríl 1948, ábúðarlög, nr. 36 29. mars 1961, lög um ættaróðul, ættarjarðir, erfðaábúð og sölu þjóð- og kirkjujarða, nr. 102 21. des. 1962, og lög um Jarðeignasjóð ríkisins, nr. 54 27. apríl 1967. Í framhaldi af þessari ályktun Búnaðarþings 1971 skipaði landbrh. n. til þess að starfa að þessu verkefni. N. skipuðu Ásgeir Bjarnason alþm., Sveinbjörn Dagfinnsson skrifstofustjóri og Árni Jónasson fulltrúi, en þeim til ráðuneytis var dr. Juris Gaukur Jörundsson prófessor. N. þessi skilaði svo áliti og frv. í hendur landbrn. snemma á árinu 1973, s.l. ári. Meðan málið var í vörslu landbrn., var frv. sent Búnaðarþingi 1973 til athugunar og afgreiðslu. Búnaðarþing tók frv., eins og það var þá úr garði gert, til nákvæmrar athugunar og lagði til, að gerðar yrðu nokkrar breytingar á einstökum ákvæðum frv., en aðaltill. Búnaðarþings var sú, að frv. yrði lögfest svo fljótt sem því yrði við komið. Þegar þetta allt Búnaðarþings 1973 var fram komið, lét landbrh. enn athuga frv., og voru þá flestar brtt. Búnaðarþings teknar til greina og felldar inn í frv. Þegar svo var komið, var frv. lagt fram á síðasta Alþingi, en hlaut þá ekki afgreiðslu. Snemma á þessu þingi var frv. horið fram aftur og er nú hér til afgreiðslu. Þess skal einnig geta, að frv. var lagt fyrir aðalfund Stéttarsambands bænda 1973, en sá fundur var haldinn á Núpi í Dýrafirði 31. ágúst og 1. sept. Aðalfundur Stéttarsambandsins kynnti sér þá frv., eftir því sem tök voru á og tími leyfði, og gerði um það ályktun, þar sem skorað er á landbrh. að beita sér fyrir því, að frv. til jarðalaga og frv. til ábúðarlaga, sem lögð voru fram á síðasta Alþingi, verði gerð að lögum á næsta þingi, 1973, með þeim breytingum, sem Búnaðarþing lagði til og nánar eru tilgreindar hér. Í afriti af þessari ályktun, sem ég hef fengið í hendur, segir, að till. þessi hafi verið samþ. með shlj. atkvæðum. Eftir að frv. þetta hafði verið hér í hv. d. til 1. umr., tók landbn. d. það til gaumgæfilegrar athugunar og lét ekki við það eitt sitja að kynna sér þær till., sem gerðar höfðu verið um málið á Búnaðarþingi og á Stéttarsambandsfundi bænda, heldur sendi landbn. frv. enn til umsagnar ýmsum aðilum. Frv. var m.a. sent öllum búnaðarsamböndum í landinu, og hafa umsagnir borist frá þeim, a.m.k. flestum eða öllum. Þær eru á þá leið, að fimm búnaðarsambönd mæla eindregið með frv., án þess að gera við það nokkrar sérstakar athugasemdir, fjögur búnaðarsambönd mæla með eða lýsa sig ekki mótfallin frv. í heild, en gera við það ýmsar athugasemdir, en eitt búnaðarsamband leggur til, að málinu sé frestað að þessu sinni og það tekið til nánari athugunar. Enn fremur sendi landbn. frv. til umsagnar Sambandi ísl. sveitarfélaga og landshlutasamtökum. Umsagnir hafa borist til n. frá þessum aðilum. Ég tel, að sú umsögn, sem hefur borist frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, sé hvað veigamest eða efnisríkust, af þessum umsögnum frá sveitarfélagasamtökum. Umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga er á þá leið, að það telur suma kafla frv. vera til bóta, svo sem kaflann um Jarðasjóð, kaflann um forkaupsrétt og kaflann um jarðir í opinberri eigu, en hefur ýmsar ábendingar uppi og athugasemdir í sambandi við önnur ákvæði frv., einkum að því er varðar skipulagsmál, og telur, að með þessu frv. sé um of gengið inn á það verksvið, sem sveitarfélögum beri fyrst og fremst að hafa með höndum, þ.e. um skipulag lands í sveit. Landshlutasamtökin svara á þá leið, að tvö þeirra mæla með frv. athugasemdalaust, eitt er fremur meðmælt frv., en gerir ýmsar athugasemdir, tvö lýsa sig mótfallin frv. og eitt leggur til, að málinu sé frestað. Þessu til viðbótar hefur landbn. kynnt sér viðhorf Náttúruverndarráðs til málsins, og umsögn þess er á þann veg, að það mælir alls ekki gegn því, að frv. verði samþ., en gerir ábendingar um fá tiltekin atriði, sem má segja að snerti svið Náttúruverndarráðs. Umsögn hefur og borist frá skipulagsstjóra ríkisins, þar sem hann fjallar nær eingöngu um þann þáttinn, sem lýtur að skipulagi lands, og kemur þar með ýmsar ábendingar í því efni og athugasemdir. Loks hefur landbn. fengið í hendur umsögn landnámsstjóra. Það er ekki umsögn stofnunarinnar Landnáms ríkisins, heldur stendur landnámsstjóri einn að þeirri álitsgerð. Ég er ekki, þó að ég taki þetta fram, að gera lítið úr því að fá umsögn þessa ágæta og reynda embættismanns, en bendi aðeins á, að hann stendur einn að henni, en ekki stofnunin í heild. Það er hliðstætt því, að sveitarstjóri taki sér fyrir hendur að svara erindi án þess að bera það undir hreppsnefnd. Og landnámsstjóri hefur ýmislegt við frv. að athuga, einkum að því leyti sem það snertir þá stofnun, sem hann vinnur við og veitir forstöðu, þar sem gert er ráð fyrir því, að sum af þeim verkefnum, sem Landnámið hefur haft með höndum, falli undir byggðaráðin. Kemur fram í umsögn landnámsstjóra, að hann telur það skipulag betra, sem verið hefur, að Landnámið haldi áfram störfum, en byggðaráðum verði ekki komið á fót. Mér hefur þótt rétt að greina frá þessum viðhorfum þeirra, sem leitað hefur verið til um álit á þessu máli. Þegar þetta er tekið saman í heild, kemur það miklu víðar fram, að þeir, sem láta í té umsögn um málið, eru því meðmæltir, að það nái fram að ganga, þó að ýmsir aðrir geri nokkrar athugasemdir. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að í löggjafarstarfi okkar er oft tekið til athugunar og vitnað til þess, hvernig farið er með samsvarandi greinar í löggjafarstarfi á hinum Norðurlöndunum, og mér virðist það fara í vöxt. T.d. í tryggingamálum er orðinn í sumum greinum gagnkvæmur réttur hjá okkur hér og hjá hinum Norðurlöndunum. Mér þykir því ekki úr vegi að víkja að því, hvernig farið er með hliðstæð málefni á Norðurlöndunum í því máli, sem hér er til umr., en um það eru gefnar skýringar í fylgiskjölum með frv., því að n., sem frv. samdi, kynnti sér mjög rækilega, hvernig þessi mál hafa þróast í nágrannalöndum okkar. Í Noregi er þessu háttað á þann veg, að samkv. l., sem sett voru á tímabilinu frá 1909–1920, þarf leyfi landbrn. til, að eigandaskipti geti orðið á landeignum utan skipulagðra svæða, og gildir það jafnt, hvort heldur um er að ræða skóglendi, mýrlendi, fjalllendi eða ræktað land. Ákvæðum þessara l. hefur verið beitt allt til þessa dags, þannig að hvenær sem eigendaskipti eru áformuð á landi eða bújörð, verður að leggja fram beiðni um heimild til eigendaskiptanna, áður en þau eru endanlega framkvæmd. Í norskum l. frá 18. mars 1955, jarðalögum, er ákvæði um forkaupsrétt ríkisins á bújörðum, skóglendum og fjalllendum, sem áformað er að selja eða láta af hendi á annan hátt. Tilgangur þessara lagaákvæða er að reyna að tryggja það, að land verði nýtt á sem hagkvæmastan hátt fyrir þjóðfélagið og þá, sem hafa afkomu sína af landbúnaði. Enn fremur er tilgangurinn að gæta þess, svo sem tök eru á, að hafa hamlandi áhrif á miklar verðhækkanir lands. Mörg dæmi eru þess, að norska landbn, hafi neitað að heimila eigendaskipti að jörð, þar sem að mati rn. hefur verið um of hátt kaupverð að ræða. Slíkar neitanir byggjast gagngert á því að gera það, sem tök eru á, til þess að halda verðlagi lands niðri. Slík afstaða er m.a. rökstudd með því, að norska ríkið hafi aukið verðmæti lands með framlögum og eigin framkvæmdum. Beiðni um eigendaskipti að landi, þar sem ástæða er til að ætla, að áformað sé að skipta landi niður í hagnaðarskyni, t.d. í sumarbústaðalóðir, er að jafnaði neitað. Norska ríkinu er ekki skylt að kaupa land, sem það leyfir ekki sölu á. Ákvæði er í l. um það, að engri þeirri jörð, sem hægt er að nota til landbúnaðar, megi skipta niður, nema að áður fengnu sérstöku samþykki landbúnaðarstjórnar viðkomandi héraðs. Í Svíþjóð hafa verið í gildi lög allt frá 1916, sem hafa í för með sér vissar takmarkanir á rétti manna til þess að hafa frjáls eigendaskipti á bújörðum. Nú gilda um þetta efni lög nr. 209 frá 1965. Í 1. gr. þeirra l. segir, að ekki megi verða eigendaskipti á fasteign, sem sé skattlögð sem jörð, nema með leyfi viðkomandi landbúnaðarráðs, ef um er að ræða kaup, skipti eða gjöf, viðbót við fyrri eign eða skipti út úr eign. Landbúnaðarráð eru lögboðin í öllum lénum Svíþjóðar. Undantekningar frá þessu ákvæði l. er m.a., ef eignin er keypt af ríki eða sveitarfélagi, ef eignin er keypt á nauðungaruppboði eða ef þéttbýli er skipulagt á henni. Í I. segir, að umsókn um leyfi til eigendaskipta sé heimilt að neita, ef ástæða er til að ætla, að aðaltilgangurinn með kaupunum sé ekki sá að reka landbúnað á eigninni. Enn fremur segir í l., að þegar ríkið neitar um leyfi til eigendaskipta á fasteign, sé það skylt, ef seljandinn hefur rekið þar landbúnað, til þess að kaupa eignina á því verði, sem seljandinn átti kost á að fá fyrir eignina, en skyldan nær ekki til þess að kaupa, ef verðið telst óeðlilega hátt. Í Danmörku eru einnig ákvæði, sem reisa má á skorður við óeðlilega háu verðlagi, þegar um ráðstöfun á fasteignum er að ræða. En samkv. dönskum l. er skylt að reka bú á bújörðum, en landbrn. getur veitt undanþágu frá þeirri skyldu, þegar sérstakar ástæður eru fyrir hendi. Eins og ég gat um fyrr í ræðu minni, leggur meiri hl. landbn. til á þskj. 411, að gerðar verði nokkrar breyt. á frv. Þessum brtt. má að efni til skipta í fernt eða fjögur efnisatriði. Í fyrsta lagi er á nokkrum stöðum lagt til. að því sé bætt inn í frv. eða tilsvarandi frvgr., að sveitarstjórn sé höfð með í ráðum, þegar ráðstafa á fasteignum, og stofnun nýrra býla er háð samþykki sveitarstjórnar. Það var frá upphafi tilgangur þeirra, sem sömdu frv., að framkvæmdin yrði á þann veg, að það yrði alls ekki farið á bak við sveitarstjórnir á nokkurn hátt í sambandi við framkvæmd málsins. En til þess að þetta sé enn ákveðnara en orðalag sumra frvgr. bendir til, leggur meiri hl. landbn. til, að orðalag á nokkrum greinum sé gert ótvírætt um þetta efni. Að þessu lúta 4., 5., 6. og 7. brtt. á þskj. 411. Í öðru lagi leggur meiri hl. landbn. til. að dregið sé mjög úr ákvæðum frv. um það, að byggðaráð hafi afskipti af skipulagi lands í dreifbýli. Það er gert m.a. til þess að taka til greina þær ábendingar, sem komið hafa fram og ég gerði áðan grein fyrir, frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, skipulagsstjóra ríkisins o.fl. Reyndar er í frv. gengið skemmra í því að fela byggðaráðum afskipti af skipulagi en lög um landnám kveða á um, að lagt er á vald landnámsstjórnar eða landnámsstjóra. En þrátt fyrir það vill meiri bl. með brtt. sínum taka þessar ábendingar til greina á þann hátt að fella niður nokkur ákvæði í frv., sem draga úr því valdi, sem byggðaráðin kynnu annars að fá til afskipta af skipulagi dreifbýlis, og koma þannig í veg fyrir, að nokkur ágreiningur komi upp í því efni á milli sveitarstjórnar eða skipulags ríkisins annars vegar og byggðaráða hins vegar. Í þriðja lagi leggur meiri hl. til, að sú breyting verði gerð á 9. gr. og 27. gr. frv., þar sem kveðið er á um, að seljandinn geti krafist mats dómkvaddra manna um söluverð, að þá sé það nánar tiltekið í löggjöfinni en orðalag frv. gefur til kynna, hvernig það mat skuli framkvæmt. Till. meiri hl. er sú, að það mat fari fram á sama hátt og gerist og gerst hefur um langt árabil, þegar ábúandi hættir búskap á leigujörð, en á þar eignir, sem jarðareiganda ber að kaupa. Ef ágreiningur verður um kaupverð, fer niðurstaða málsins, söluverð, eftir mati. Þetta mat er þannig framkvæmt, að úttektarmenn sveitarfélags meta eignirnar, sem um er að ræða. En vilji aðilar ekki una því mati, geta þeir krafist yfirmats, og í hverri sýslu á að starfa dómur, sem ákveður þetta yfirmat. Sýslumaður er formaður dómsins, tveir eru tilnefndir af sýslunefnd, og heimilt er að kveðja til í dóminn jarðræktarráðunaut og byggingarfulltrúa, sem eiga að hafa sérþekkingu umfram aðra á ræktun og á verðmæti bygginga, og sá úrskurður, sem þessi dómur fellir, gildir sem matsverð. Í fjórða lagi felst í brtt. meiri hl. n. smávægilegar leiðréttingar, sem mér þykir ekki ástæða til að gera sérstaklega að umtalsefni. Þess vil ég þó að lokum geta, að 18. brtt. á þskj. 411 mælir fyrir um það, að niður falli úr frv. þau ákvæði, að III.-XI. kafli laga um Stofnlánadeild, landnám, ræktun og byggingar í sveitum falli niður. Það er till. okkar, að það sé ekki ákveðið með þessu frv., hvort Landnám ríkisins verði lagt niður eða ekki. Þótt þetta frv. yrði samþ., þyrfti í sjálfu sér ekki að verða árekstur út af því. En fyrir hv. Nd. liggur nú þegar sérstakt frv., og það mun ráða úrslitum um það, hvort sú ákvörðun verður tekin eða ekki hér á hv. Alþingi að leggja Landnám ríkisins niður.



Herra forseti. Fjh: og viðskn. hefur haft til athugunar frv. til l. um skattalega meðferð verðbréfa, en samkv. frv. er um að ræða ríkisskuldabréf, spariskírteini og happdrættisskuldabréf, sem hafa verið gefin út samkv. heimildum í fjárlögum fyrir árið 1974. Spariskírteinin hafa verið gefin út um alllangt skeið með sömu fríðindum og felast í frv. því, sem hér liggur fyrir. Þó er það ekki nema þriggja ára gamalt, að farið er að skrá skírteinin á nafn eiganda. Happdrættisskuldabréfin, sem hér um ræðir, eru, eins og kunnugt er, fyrst og fremst tengd ákveðnum framkvæmdum, sem eiga sér stað, þ.e.a.s. lagningu hringvegarins, og ákvæði um þau hafa ávallt verið með nokkuð öðrum hætti en ákvæði um spariskírteinin og ríkisskuldabréfin. En rétt er að geta þess, að ríkisskuldabréf hafa ekki verið gefin út með þeim fríðindum, sem hér um ræðir, og í raun og veru hefur því aðeins verið um spariskírteini að ræða, þótt heimildin hafi verið bundin við ríkisskuldabréf einnig og sé það líka í því frv., sem hér liggur fyrir. Eftir að frv. kom til n., hafði n. samráð við fulltrúa í fjmrn. og við ríkisskattstjóra og ræddi ýmis atriði frv., og kom í ljós, að það mundi ekki þannig úr garði gert, að við svo búið mætti standa. Var þar einkum um að ræða 1. gr. frv., þar sem stillt er saman í einu lagi ríkisskuldabréfum, spariskírteinum og happdrættisskuldabréfum. Virðist einhver misskilningur hafa ráðið gerð þessarar 1, gr., og leikur enginn vafi á því, að eðlilegast er að fella happdrættisskuldabréfin úr 1. gr., þannig að hún eigi eingöngu við ríkisskuldabréf og spariskírteini. Í ítarlegri grg. og umsögn, sem n. fékk frá ríkisskattstjóra, er bent á það misræmi, sem er í aths. við frv. annars vegar og svo hins vegar í 1. gr. frv., og hann mælir mjög eindregið með því, að gerðar séu tilteknar breytingar á frv. Fulltrúar fjmrn. voru einnig þeirrar skoðunar, að gera þyrfti lagfæringar á frv. til samræmis við þær reglur, sem gilt hafa um þessi bréf. Þess vegna hefur niðurstaðan orðið sú hjá fjh.- og viðskn. að mæla með samþykkt frv. með tilteknum breytingum. Breytingarnar koma fram í nál. á þskj. 448, og þær eru í því fólgnar, að orðið happdrættisskuldabréf er fellt út úr 1. gr. frv., svo að hún á einungis við ríkisskuldabréf og spariskírteini. Síðan er gerð breyting á 2. gr. frv., að ekki er aðeins sagt, eins og stóð í frv. í 2. gr., að happdrættisskuldabréfin skyldu lúta ákvæðum laga nr. 99 frá 1971 um verðtryggingu og aðra skilmála, eftir því sem við getur átt, heldur hefur verið bætt við þetta ákvæði, að viðkomandi skuldabréf lúti ákvæðum viðkomandi laga um framtalsfrelsi, skattfrelsi og verðtryggingu og aðra skilmála, eftir því sem við getur átt. Sem sagt, viðbótin er í því fólgin, að tekið er skýrt fram, að um framtalsfrelsi og skattfrelsi happdrættisskuldabréfanna gildi sömu reglur og eru fram settar í lögum nr. 99 1971. Með þessum breytingum mælir n. með því, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að gera athugasemdir við þau vinnubrögð, sem hæstv. ríkisstj. virðist hafa í frammi í sambandi við meðferð mála hér á hinu háa Alþingi. Þannig er það nú farið að koma fyrir oftar en einu sinni, að upplýsingar, sem gefnar eru í þskj., eru ýmist villandi eða beinlínis rangar, svo sem er um aths. við í. gr. þess frv., sem hér er til umr., en þar er komist svo að orði, með leyfi hæstv. forseta, um 1. gr.: „Engin efnisbreyting er hér gerð frá fyrri lögum og ákvæðið um nafnskráningu er óbreytt.“ Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Ragnars Arnalds, var frv. sent til umsagnar ríkisskattstjóra, og í umsögn hans við 1. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í öðru lagi er hér um að ræða happdrættisskuldabréf, sem gefin verða út samkv. 6. gr. LXVI. lið fjárlaga fyrir árið 1974. Ákvæðin um, að verðbætur þeirra og vinningar skuli undanþegin framtalsskyldu og skattlagningu á sama hátt og sparifé, sbr. 21. gr. l. nr. 68 1971, svo og ákvæðin um nafnskráningu þeirra eru alger nýmæli. Í 2. gr. l. nr. 99 1971 eru skýr ákvæði þess efnis, að happdrættisskuldabréfin eru út gefin til handhafa, og í 5. gr. greindra laga segir svo orðrétt: „Skuldabréfin eru undanþegin framtalsskyldu og eignarsköttum, en vinningar svo og verðbætur undanþegin tekjuskatti og tekjuútsvari.“ Þau happdrættisskuldabréf, sem heimiluð var á útgáfa samkv. 5. gr. l. nr. 8 1973 lúta þessum sömu ákvæðum. Framtalsfrelsi bréfanna, þar með skattfrelsi til eignarskatts, svo og tekjuskatts og tekjuútsvars, og frelsi vinninga og verðbóta er á engan hátt tengt eða háð skilyrðum 21. gr. l. nr. 68 1971 og kemur því aldrei til skattlagningar, jafnvel þótt eigendur þeirra uppfylli ekki skilyrði 21. gr. l. nr. 68 1971 varðandi skuldir.“ Það verður að átelja,eins og ég sagði áðan, að slík vinnubrögð séu höfð í frammí hér á hinu háa Alþ. Hlýtur að valda röskun eða jafnvel truflun og töfum á þingstörfum, ef stjórnarandstaðan þarf að vera undir það búin hverju sinni að athuga sérstaklega, hvort rétt sé farið með staðreyndir í grg. hæstv. ríkisstj. Eins og fram kom í ræðu frsm. n., voru það hans óbreyttu orð um frv., eins og það var lagt fram, með leyfi hæstv. forseta: „Kom í ljós, að það var ekki þannig úr garði gert, að við svo búið mætti standa.“ Jafnframt gat hv. þm. þess, að fulltrúar fjmrn. hefðu einnig verið þeirrar skoðunar, að gera þyrfti lagfæringar. En það er ekki aðeins, að frv. ríkisstj. séu illa úr garði gerð að þessu leyti, heldur hefur það einnig komið fram, m.a. í sambandi við 210. mál þingsins, frv. til l. um breyt. á umferðarlögum, að þar virðist einnig sem vinnubrögðin séu nokkuð undarleg. Í því frv. er lagt til, að leggja skuli nýjan skatt á landsmenn, en þó virðist svo nú sem þetta atriði hafi ekki verið full rætt innan stjórnarflokkanna, og þetta ákvæði ásamt ýmsum öðrum hefur svo valdið því, að afgreiðsla frv. hefur dregist, þó svo að lög þessi hefðu þurft að taka gildi eigi síðar en 1. mars s.l. Í sambandi við það frv., sem hér er til umr., vil ég svo að lokum aðeins segja það, að það orkar tvímælis, hvort rétt sé að binda það í l., að nýjar útgáfur ríkisskuldabréfa skuli lúta ákvæðum þessara laga. En það er annað mál, og um það var ekki gerður ágreiningur í n.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Norðurl. e., Halldór Blöndal, fjallaði hér um mistök þau, sem átt hafa sér stað við undirbúning þess frv., sem hér um ræðir, og kvað þar upp nokkuð harða dóma og óvægilega. Ég verð að seg,ja það, að mér sýnist, að hann sé farinn að leita að ansi smásmugulegum tilefnum til þess að kveðja sér hljóðs og halda uppi árásum á ríkisstj. Út af fyrir sig ætla ég ekki að fara að afsaka hér þau mistök, sem orðið hafa við gerð þessa frv., enda þótt flestum muni ljóst, að slík mistök geta alltaf orðið. En ég vil láta það koma skýrt fram, að sama daginn og fjh: og viðskn. fjallaði um frv., barst mér fyrir hennar hönd bréf frá rn., þar sem óskað var, að gerð yrði sú leiðrétting á frv., sem hér um ræðir, þannig að þeim í rn. var raunverulega orðið l,jóst, um það bil sem n. hóf störf, að mistök höfðu átt sér stað, og voru þegar komnir af stað að koma fram leiðréttingu. Sú skýring fylgdi þessum mistökum, að frv. hefði verið sent ýmsum aðilum til umsagnar, ýmsum ríkisstofnunum, og þessir aðilar hefðu gert breytingar á frv., sem hefðu síðan eitthvað skolast til og villst með, þegar frv. var sent þinginu. En að menn standi síðan hér upp og kalli þetta herfileg mistök núverandi ríkisstj., er auðvitað eins og hver önnur endileysa, því að ég get næstum því leyft mér að fullyrða, að hæstv. fjmrh. er ekki enn búinn að uppgötva, að þessi mistök hafi átt sér stað, enda hefur hann ekkert um málið fjallað og málið verið á vegum starfsmanna hans. Er því alveg efnislega séð út í hött að gera hann eða ríkisstj. ábyrga fyrir því, sem þarna hefur gerst. Hv. þm. kvartaði mjög yfir því, að þetta ylli töfum og truflunum á þingstörfum. En ég verð að minna hv. þm. á, að það er nú okkar hlutskipti að setja löggjöf á ýmsum sviðum, og þá verður hann eins og aðrir að axla þá byrði að verða fyrir ýmiss konar töfum og truflunum, meðan verið er að ljúka því verki hverju sinni. Ég vil svo að lokum taka það fram varðandi ríkisskuldabréfin, sem hv. þm. nefndi hér áðan og taldi, að óeðlilegt væri að bundið væri í l., að þau væru undanþegin framtalsskyldu og skattlagningu, að þetta hefur verið gert 11 sinnum í löggjöf á undan þessari, ekki aðeins af þeim stjórnarherrum, sem nú sitja í valdastólum, heldur einnig þeim, sem áður sátu þar og eru hv. þm. kannske eitthvað hugleiknari en þeir, sem nú eru í valdastólum. Þetta hefur sem sagt verið gert í 11 ár í röð, án þess að yfir því væri kvartað. En rétt er að taka fram, að þetta hefur aldrei verið framkvæmt í reynd, svo að ekki virðist þetta skipta ýkja miklu máli.



Herra forseti. Mér þótti ræða hv. alþm. Ragnars Arnalds að mörgu leyti athyglisverð, eins og m.a. sú fullyrðing hans, að hæstv. fjmrh. hafi enn ekki uppgötvað, að það stjfrv., sem hann sjálfur flytur, þurfi lagfæringar við, það sem fulltrúar fjmrn. hafi einnig talið, að þyrfti lagfæringar við. Sýnir það að sjálfsögðu nokkuð undarleg vinnubrögð í því háa rn., ef undirmenn ráðh. geta tekið með þeim hætti jákvæða afstöðu til breytinga á frv., sem sjálfur hæstv. ráðh. hefur áður flutt. Ég verð að segja, að ég trúi því tæplega, að þannig geti þetta verið, en viðurkenni hins vegar, að ef vinnubrögðin eru með þessum hætti, þá gæti það skýrt margvíslegan málatilbúnað hér á hinu háa Alþingi. Hv. þm, segir, að þetta sé smásmugulegt tilefni. Mér finnst það ekki smásmugulegt tilefni, þegar upplýst er, að opinberar stofnanir hafi fengið þetta frv. til laga til umsagnar og gert till. og breytingar við það, sem síðan hafi skolast til og villst með inn á hið háa Alþingi. Mér þykir þetta ekki smávægilegt tilefni, og ég verð að segja, að þó að ég hafi kannske ekki gert mér háar hugmyndir um frumvarpsgerð og tillöguflutning hæstv. ríkisstj., þá hef ég þó aldrei nokkurn tíma fellt neinn slíkan áfellisdóm yfir vinnubrögðum hennar. Það hefur mér aldrei hvarflað í hug, og ég hygg, að slíkt eigi sér ekkert dæmi í þingsögunni, að yfirlýsing af þessu tagi hafi komið fram frá einum af aðalleiðtogum stjórnarflokka.



Herra forseti. Á þskj. 405 flyt ég frv. til l. um breyt. á lögum nr. 30 1970, um Húsnæðismálastofnun ríkisins. 1. gr. frv. hljóðar svo: „4. málsgr. A-liðar 8. gr. l. orðist svo: Húsnæðismálastjórn er heimilt að verja allt að 120 millj. kr. árlega til lánveitinga til kaupenda eldri íbúða og til endurbóta á eigin húsnæði öryrkja. Ráðh, setur með reglugerð ákvæði um úthlutun, lánstíma og trygginga slíkra lána, að fengnum till. húsnæðismálastjórnar.“ Breytingin er í því fólgin að hækka um 50% heimildina til lána vegna kaupa á eldri íbúðum og vegna endurbóta á eigin húsnæði öryrkja, þ.e.a.s. svonefnt B-lán. Sú nýbreytni, sem tekin var upp 1970, að heimila að veita lán til kaupa á eldri íbúðum, hefur mælst mjög vel fyrir og komið að miklu haldi. Ekki er hér síst um að ræða hjálp fyrir ungt fólk, sem hefur ekki efni á að leggja í byggingu eða kaup á hinum nýtískulegu íbúðum, sem við búum yfirleitt í, og verður að láta sér nægja til að byrja með að kaupa eldri íbúðir, en þær þurfa þá oft endurbóta við. Og ekki síst nú á tímum er nauðsynlegt að eiga kost á nokkurri lánsfjárhæð til þess að geta fest kaup á húsnæði. Enn fremur er það svo, að enda þótt seint hafi gengið að setja reglugerð um það ákvæði, er sett var inn í þessa löggjöf 1972 um heimild til að lána til endurbóta á eigin húsnæði öryrkja, er augljóst, að sú heimild getur komið að miklu haldi. Hins vegar er það svo, að síðan þessi lög voru samþ., hefur orðið mikil breyting á kostnaði við húsnæðiskaup og endurbætur á húsnæði, og eins og við höfum heyrt í blöðum undanfarið, er það svo, að fasteignir hafa hækkað í verði um 48% á einu ári. Þær höfðu á árinu á undan hækkað um 30–40%, og má því segja, að síðan þessar greinar tóku gildi hafi orðið svo stórfelld hækkun á kostnaði við húsnæðiskaup og endurbætur, að það, sem hér er farið fram á, nægi ekki einu sinni til þess, að lánin geti haldið sama verðgildi og þau höfðu upphaflega, þá er lögin voru sett. En vegna þess að við heyrum svo mikið þessa dagana um örðugleika Húsnæðismálastofnunarinnar og erfiðleikana við að fjármagna hennar skyldur, vildi ég ekki fara hærra en svo að hækka þetta úr 80 millj. og upp í 120 millj. Frá því farið var að lána út á kaup á eldra húsnæði, er það svo, að það virðist aldrei vera hægt að sinna þessu eins og til stóð. Ætlunin var og heimildin, að þessi lán yrðu allt að helmingi E-lánanna, þ.e.a.s. 400 þús. kr. út á hverja íbúð nú. En þetta hefur einhvern veginn ekki verið hægt, og meðalupphæð, sem lánuð hefur verið út á eldra húsnæði, mun vera á milli 150 og 200 þús. kr. Hér hefur þegar í upphafi verið of hægt af stað farið og þessi heimild kemur ekki að þeim fullu notum, sem þyrfti að vera. Enn fremur er sýnilegt, að vegna þeirra miklu verðbreytinga, sem verða jafnan hjá okkur á byggingarkostnaði, er nauðsynlegt að gera breytingu á húsnæðismálastjórnarlögunum, þannig að þetta ákvæði fylgi hækkunum á E-lánum, þessi lán geti hækkað til jafns við E-lánin, þ.e.a.s. þegar þau hækka upp í 1 millj. kr., þá verði heimild til að lána 500 þús. út á eldra húsnæði. Er þá einnig nauðsynlegt að hækka heildarupphæðina þess vegna. En vegna þess að það hefur sýnt sig, að þetta kemur í mjög góðar þarfir og hefur komið mörgum að miklu og góðu haldi, finnst mér nauðsynlegt að draga ekki að fá þessa breytingu fram. Ég vonast svo til, herra forseti, að að lokinni 1. umr. verði þessu frv. vísað til hv. félmn.