Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ný ríkisstjórn Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks tók við landstjórninni 24. maí síðastliðinn og hefur nú haldið um stjórnartaumana í 168 daga. Á þeim tíma hefur fjölmargt unnist. Meira hefur farið fyrir sumum málum en öðrum og segir það ekki endilega til um mikilvægi mála hver fyrirferð þeirra er í dægurumræðunni. Á sviði utanríkismála hefur öryggis- og varnarmál borið hæst enda ærið verkefni að leiða til lykta yfirtöku Íslands á eigin öryggi og vörnum. Ég verð því miður að segja að þar voru ýmsir lausir endar sem hnýta þurfti. Meðal annarra mála sem unnið hefur verið að í utanríkisráðuneytinu má nefna: Endurskipulagningu þróunarsamvinnu Íslands. Frumkvæði í málefnum norðursvæða. Loftslagsmál og málefni hafsins. Aðgerðaáætlun um Miðausturlönd. Sókn á erlendum mörkuðum, viðskiptafrelsi og bættan markaðsaðgang. Endurskoðun vinnubragða í utanríkisráðuneytinu. Störf í þágu friðar með sérstöku tilliti til þess að auka hlut og aðkomu kvenna. Undirbúning nýrra verkefna í alþjóðasamfélaginu svo sem framboð til Íslands til öryggisráðsins og aukið hlutverk í stjórn og starfi Alþjóðabankans. Tíminn leyfir ekki að hér sé gerð ítarlega grein fyrir öllum þessum fjölþættu málum og ýmislegt hefur komið til umræðu í utanríkismálanefnd nú þegar. Til að fyrirbyggja allan misskilning vil ég þó geta þess að í janúar næstkomandi mun ég flytja Alþingi sérstaka skýrslu um Evrópumál. Um þau verður þess vegna ekki fjallað í ræðu minni að þessu sinni. Virðulegi forseti. Þó skammt sé liðið á tuttugustu og fyrstu öldina hefur hún nú þegar borið með sér miklar breytingar. Heimurinn breytist ört og Ísland er lifandi vitnisburður þeirra hröðu breytinga. Upptökin eru ekki lengur einfaldlega íslensk heldur í raun alþjóðleg. Ég bendi á sem dæmi frjálst flæði fjármagns, hlýnandi veðurfar, bráðnun jökla, flutninga fólks milli heimsálfa í atvinnuleit, sveiflur á heimsmarkaðsverði orkugjafa og tilkomu hins nýja alþjóðlega markaðar skapandi atvinnugreina. Við nefnum hinar nýju aðstæður stundum einu nafni hnattvæðingu. Hnattvæðingin er ekki ný undir sólinni en á okkar öld ber hún ný einkenni. Skilin milli innanlandsmála og alþjóðamála eru að hverfa. Verksvið allra ráðherra í ríkisstjórn Íslands nær inn á alþjóðavettvang. Nýjar alþjóðareglur eða ný stefna sem mótuð er með viðskiptasamningum eða á vettvangi Evrópusamruna, hjá Alþjóðabankanum eða meðal Norðurlandaþjóða hefur bein áhrif á Ísland, á íslensk fyrirtæki og íslenskar fjölskyldur. Loftslagsbreytingar þekkja engin landamæri og það mega lausnirnar ekki heldur gera. Íslenskum stjórnmálum er nú svo farið að heimsmál ná inn í sveitarstjórnir. Þess vegna hef ég t.d. stutt viðleitni Sambands íslenskra sveitarfélaga til að komast að borðinu í EFTA- og EES-samstarfi. Og heimaverkefni okkar Íslendinga eins og verð á lyfjum til almennings finnur bestu lausnina í fjölþjóðlegu samstarfi eins og heilbrigðisráðherra hefur gengist fyrir á síðustu vikum. Sama á við um málefni hafsins en vandað framlag Íslands sem EES-ríkis til stefnumótunar á því sviði hefur vakið verulega athygli innan Evrópusambandsins og mun skila okkur og öðrum ávinningi. Á 21. öld eru heimsmálin einnig heimamál og heimaverkefnin eru heimsverkefni. Virðulegi forseti. Það er hlutverk utanríkisþjónustunnar að vakta þau tækifæri og þær hræringar á alþjóðavettvangi sem geta haft áhrif á íslenskan þjóðarhag, miðla þeim til réttra aðila innan lands og bregðast við eftir efnum og ástæðum. Utanríkisþjónustan á að veita bæði einstaklingum og fyrirtækjum þjónustu og gæta íslenskra almannahagsmuna. Ég legg kapp á það að utanríkisþjónustan þróist í takt við nýja tíma. Hún þarf bæði að laga sig að þeim breyttu aðstæðum sem ég vísaði til áðan og hún þarf að vera í takt við það samfélag sem hún er sprottin úr. Það er mér því mikið ánægjuefni að tekist hefur frjótt og mikilvægt samstarf með utanríkisþjónustunni og öllum háskólum landsins. Á opnum fundum sem haldnir eru í háskólunum fara fram innihaldsríkar umræður um erindi Íslands á alþjóðavettvangi, réttindi okkar og skyldur. Það er löngu tímabært að efnt sé til slíkrar samræðu við háskólasamfélagið og allan almenning. Við eigum að hvetja til umræðu um alþjóðamál og leitast við að byggja upp sammæli Íslendinga um grunnatriði utanríkisstefnunnar ólíkt því sem einkenndi 20. öldina oft og tíðum og það stjórnmálaandrúmsloft sem þá var ríkjandi. Eins og sjá má í stjórnarsáttmálanum vill ríkisstjórnin gera sitt til þess að bæta samskipti þings og ráðuneytis um utanríkismál. Liður í því er að í gær ritaði ég utanríkismálanefnd bréf þar sem ég greindi frá því að ráðuneytið hefði hlutast til um að alþingismönnum sem sæti eiga í utanríkismálanefnd yrði í krafti starfs síns í nefndinni veitt öryggisvottun NATO. Eins og kunnugt er hvílir trúnaður á störfum utanríkismálanefndar samkvæmt 2. mgr. 24. gr. þingskapalaga. Á það við um NATO-gögn sem sýnd verða samkvæmt ákvörðun ráðherra. Vegna þessa hefur utanríkismálanefnd nú fengið aðgang að fundargerð NATO-ráðsins frá 4. október 2001 og geta nefndarmenn því gengið úr skugga um það, eins og ég hef þegar gert sjálf, að NATO veitti ekki heimildir til fangaflugs, leynifangelsa eða pyndinga eins og látið hefur verið í veðri vaka í umræðunni. Slíkur aðgangur utanríkismálanefndar er visst sögulegt nýmæli og í bréfi mínu óskaði ég eindregið góðs samstarfs um að þessi breyting yrði til eflingar störfum Alþingis og utanríkismálanefndar. Viðbrögð nefndarmanna gefa góðar vonir um að svo muni verða. Virðulegi forseti. Aldrei hafa fleiri Íslendingar leitað sér sérþekkingar á alþjóðamálum eins og nú er raunin og aldrei hafa fleiri menntað sig í öðrum löndum. Menntasprengjan sem orðin er á Íslandi hefur opnað heiminn fyrir ungum Íslendingum. Ungt fólk á meira val en nokkur önnur kynslóð Íslendinga um hvar það kýs að lifa eða starfa. Utanríkisþjónustan nýtur góðs af aukinni menntun ungs fólks og hefur á að skipa færu liði með fjölbreytta þekkingu um leið og byggt er á góðum grunni. Íslensk utanríkisstefna stendur á tímamótum og nýtt tímaskeið er að renna upp. Til marks um það eru nýjar áskoranir og ný hlutverk. Á nýrri öld á utanríkisþjónustan að vera þekkingarsamfélag og í breyttum heimi þarf ný vinnubrögð. Ég skynja mikinn metnað öflugs starfsfólks til þess að efla þjónustuna og tryggja að íslenskur almenningur þekki til mikilvægra starfa hennar. Utanríkisþjónustan verður að búa að tvennu: Góðri og gegnsærri stjórnsýslu annars vegar og nýrri og ríkri þekkingu hins vegar. Áfram verður unnið að því að skerpa á vinnubrögðum og vinnulagi og gera utanríkisþjónustuna sem hæfasta til þess að mæta framtíðinni. Norðurslóðir eru nýtt kjarnamál í íslenskri utanríkisstefnu. Málið hefur verið sett í forgang í ráðuneytinu og heildstæð stefna varðandi norðurslóðir er nú í vinnslu. Á norðurslóðum eru miklir hagsmunir í húfi eins og við vitum öll og öryggi á Norður-Atlantshafinu er tvímælalaust eitt mest áríðandi öryggismál Íslands. En málið varðar ekki Íslendinga eina og umræður á vettvangi NATO og Norðurlandaráðs nú nýverið bera þess órækt vitni að málefni norðurslóða munu verða fyrirferðarmeiri á dagskrá alþjóðastofnana hér eftir en hingað til. Því ber að fagna. Ein ástæða þessa er þó sú að allmörg ríki gera tilkall til áhrifa og aðgangs að auðlindum á norðurpólnum. Við Íslendingar hljótum að leggja áherslu á góða samvinnu þeirra ríkja sem eiga hagsmuna að gæta á norðurslóðum en vara við kapphlaupi um auðlindir norðursins og einhliða aðgerðir. Ísland hefur um árabil gegnt mikilvægu hlutverki við mótun alþjóðlegra leikreglna um hafið og nýtingu þess og þeirra auðlinda sem þar er að finna og Ísland hafði forustu í Norðurskautsráðinu frá 2002 til 2004. Við munum á grunni þessarar reynslu beita okkur fyrir mótun nauðsynlegra leikreglna á norðurslóðum. Þar verða alþjóðalög að vega þyngra en hnefaréttur og hagsmunir mannkyns í heild að vega þyngra en þröngir hagsmunir einstakra ríkja. Í þessu sambandi ber að fagna þeim tíðindum sem nú berast frá Washington að Bandaríkin séu nær því að gerast aðilar að hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna en nokkru sinni áður frá samþykkt hans árið 1982. Mikilvæg ástæða þess er að Bandaríkjamenn sjá sem er að aðild veitir þeim aðgang að skipulögðu samningaferli. Þeir sjá að þjóðarétturinn virkar fyrir alla. Þá skal þess getið að mikilsverður árangur hefur náðst á þessu ári í baráttunni gegn ólöglegum veiðum hentifánaskipa á Norður-Atlantshafi. Virðulegi forseti. Mannréttindi eiga að vera óaðskiljanlegur þáttur í utanríkisstefnu landsins og samofin öllu okkar atferli á alþjóðavettvangi. Til að staðfesta þetta í starfi utanríkisþjónustunnar skipaði ég starfshóp innan ráðuneytisins sem mun í næsta mánuði skila til mín tillögu að heildstæðri aðgerðaáætlun á sviði mannúðar-, friðar- og þróunarsamvinnumála. Markmiðið er að mannréttindasjónarmið verki svikalaust á þróunarsamvinnu, öryggismál, friðargæslu og viðskiptasamninga. Fyrir dyrum stendur að setja á stofn landsnefnd um mannúðarlög sem á að veita stjórnvöldum ráðgjöf varðandi túlkun og framkvæmd alþjóðlegra mannúðarlaga og breiða út þekkingu á þeim en mikilvægt er að tryggja að sá ávinningur sem náðist eftir síðari heimsstyrjöldina með samþykki Genfarsamninganna glatist ekki. Ég árétta þá afstöðu íslenskra stjórnvalda að baráttuna gegn hryðjuverkum megi aldrei heyja á kostnað mannréttinda og að virða skuli alþjóðlegar mannúðar- og mannréttindareglur skilyrðislaust í þeirri baráttu. Virðulegi forseti. Í sumar hefur farið fram mikil vinna á vegum ráðuneytisins við að móta nýja rammalöggjöf um alþjóðlegt starf Íslands gagnvart þróunarríkjum. Þúsaldarmarkmiðin, átta skilgreind og mælanleg markmið sem Sameinuðu þjóðirnar vilja ná fyrir 2015, leggja grunninn að öllu þróunarstarfi á alþjóðavettvangi. Þau miða að því að bæta hag íbúa þróunarríkja með því að útrýma fátækt og hungri, bæta heilsufar, vinna að jafnrétti kynjanna, betri menntun og umhverfisvernd og stuðla að hnattrænni samvinnu um þróun. Áherslur Íslands í þróunarsamvinnu taka vitanlega mið af þúsaldarmarkmiðunum og ég tel að við eigum á næstu árum að leggja megináherslu á menntun, heilsugæslu, jafnrétti kynjanna og sjálfbæra þróun. Leiðarljós allrar þróunarsamvinnu Íslendinga er og á að vera að styðja þróunarlöndin til sjálfsbjargar í efnahags- og velferðarmálum og þar er ekkert verkefni mikilvægara en menntun og miðlun þekkingar. Íslendingar hafa þar margt að bjóða ekki síst í Afríku þar sem þörfin er brýnust fyrir stuðning við uppbyggingu velferðarþjónustu, atvinnulífs og mannréttinda. Það er sérstakt gleðiefni að stuðningur okkar við menntamál á vettvangi Þróunarsamvinnustofnunar Íslands hefur farið vaxandi á liðnum árum og rennur nú meira fjármagn til fræðsluverkefna í þróunarlöndunum en nokkurra annarra málaflokka. Þetta er mikilvæg þróun og ég tel að í henni felist rétt forgangsröðun. Ljóst er að sérþekking Íslendinga á nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa getur nýst afar vel fátækum þjóðum svo sem í Afríku sem margar hverjar ráða yfir ríkulegum náttúruauðlindum en hafa ekki búið yfir þekkingu til að nýta þann auð í þágu almennings. Sömu sögu er að segja af smáum eyþróunarríkjum en þar hefur verið kallað sérstaklega eftir samvinnu, þátttöku og framlagi Íslands. Því er nú verið að skoða sérstaklega að setja af stað þróunarverkefni í samvinnu við eyjar í Karíba- og Kyrrahafi sem hafi það að markmiði að stuðla að sjálfbærri þróun, einkum á sviði fiskveiða og sjávarútvegs og í nýtingu jarðvarma og annarra endurnýjanlegra orkugjafa. Aukin framlög Íslands til þróunaraðstoðar haldast í hendur við framangreind markmið. Ríki sem við viljum helst bera okkur saman við eins og Danmörk, Noregur, og Svíþjóð hafa öll náð því markmiði sem sett var á vettvangi Sameinuðu þjóðanna árið 1970 að hlutfall af vergri landsframleiðslu sem rennur til þróunarmála skuli nema 0,7%. Finnland mun ná markinu árið 2010 og auk þess hafa ellefu önnur ríki sett það markmið að ná þessu hlutfalli fyrir árið 2015. Sem auðugu ríki ber okkur skylda til að stefna markvisst að því að verða í hópi þeirra ríkja sem mest leggja fram til þróunarmála miðað við verga landsframleiðslu. Á þessu ári mun hlutfallið nema 0,28%, 0,31% á næsta ári og 0,35% árið 2009. Með auknum framlögum aukast kröfur til fagmennsku. Í þessu ljósi hef ég ákveðið að Ísland gerist aðili að DAC, þróunarsamvinnunefnd OECD. Með aðildinni fær Ísland beinan aðgang að reynslu og upplýsingum sem nýtast við mótun stefnu í þróunarstarfi auk þess sem DAC gerir úttekt á þróunarsamvinnu aðildarlandanna á fjögurra ára fresti. Þetta miðar að því að tryggja gæði þróunaraðstoðarinnar og veitir mikilvægt faglegt aðhald. Engin þjóð, allra síst þjóðir sem búa við jafnmikla velmegun og við Íslendingar, á að geta skorist undan því að axla sínar skyldur og ábyrgð svo að þúsaldarmarkmiðunum, sem - þegar öllu er á botninn hvolft - varða velferð okkar allra, verði náð. Frjáls félagasamtök vinna mikilvægt og óeigingjarnt starf á sviði þróunarmála hvort sem er hér heima eða í þróunarríkjum. Hagsmunir okkar felast ekki síst í því að virkja þann kraft sem þau búa yfir og styrkja það frumkvöðlastarf sem fram fer á þeirra vegum. Ég hef því ákveðið að tvöfalda þau framlög sem ráðstafað er til þróunaraðstoðar í gegnum íslensk félagasamtök, þannig að það hækkar á næsta ári úr 60 milljónum króna í 120 milljónir króna. Í viðskiptalífinu hefur orðið vart vaxandi áhuga á þróunarstarfi. Í ráðuneytinu er nú í undirbúningi stofnun sérstaks viðskiptaþróunarsjóðs sem fyrirtæki geta sótt í til að fjármagna undirbúning viðskiptatengdra verkefna í þróunarríkjum sem sannanlega geta stuðlað að bættum lífskjörum í viðkomandi landi. Í allri þróunarsamvinnu Íslendinga vil ég leggja sérstaka áherslu á að málefni kvenna og barna verði sett í forgrunn. Með auknum framlögum til lykilstofnana Sameinuðu þjóðanna sem fara með málefni kvenna og barna mun Ísland skipa sér í þann flokk ríkja sem mest leggja til viðkomandi stofnana ef miðað er við hina víðfrægu höfðatölu. Erum við nú þegar efst á lista yfir framlagsríki UNIFEM og á meðal 10 efstu framlagsríkja UNICEF. Þá munum við einnig vinna ötullega með Alþjóðabankanum að málefnum kvenna og samþættingu kynjasjónarmiða. Virðulegi forseti. Íslenska friðargæslan er borgaraleg starfsemi og á til framtíðar að verða stolt Íslendinga. Einn hinna nýju hornsteina íslenskrar utanríkisstefnu er friðsamleg lausn deilumála enda óhugsandi fyrir ríki eins og Ísland, sem er öflugt smáríki, að skorast undan á því sviði. Ég hef hins vegar orðið þess vör að margir Íslendingar þekkja ekki nægilega vel til þeirra forsendna sem framlag Íslands til starfa í þágu friðar byggist á. Eftir lok kalda stríðsins jókst áhersla á friðargæslu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, hjá NATO og víðar. Nær öll ríki hófu virka þátttöku með einum eða öðrum hætti og eitt þeirra sem það gerði var Ísland. Segja má að í upphafi hafi friðargæsluverkefnin ekki verið nægilega vel skilgreind og réttarstaðan hafi verið óljós. Á þessu ári voru samþykkt ný lög á Alþingi um íslenska friðargæslu og þar er skýrt kveðið á um borgaralega skilgreiningu á starfssviði friðargæslunnar. Þá áherslu mun ég leitast við að skerpa áfram eins og ég hef gert í sumar. Nú eru íslenskir friðargæsluliðar við störf í Afganistan, Bosníu-Hersegóvínu, Líbanon, Líberíu, Makedóníu, Palestínu, Serbíu og á Srí Lanka. Verkefnin sem þeir taka þátt í eru á vegum NATO, Evrópusambandsins, UNIFEM, UNIFIL, UNICEF og hinnar svonefndu Eftirlitssveitar með vopnahléi á Sri Lanka. Í Afganistan stendur NATO og alþjóðasamfélagið frammi fyrir gríðarlega erfiðu verkefni, en þó er enginn vafi á því að mikið hefur þegar áunnist. Við þurfum að líta til þess hvar þekking okkar og geta nýtist best í því samstillta átaki sem nauðsynlegt er til að ná árangri í Afganistan sem gagnast heimamönnum til frambúðar. Stefnt er að því að auka þátttöku í friðargæslu á vegum Sameinuðu þjóðanna og markmiðið er að senda fleiri til starfa í Miðausturlöndum. Framboð Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna var ákveðið 1998 og fer kjörið fram innan árs á allsherjarþinginu í New York. Kosningabarátta okkar kostar aðeins brot af því sem Tyrkir og Austurríkismenn, sem eru okkar keppinautar, verja til sinnar baráttu en hún er vel skipulögð og skilvirk. Framboðið er norrænt framboð og allir utanríkisráðherrar Norðurlanda fylgjast með af áhuga, tala fyrir kjöri Íslands og hafa sent öllum aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna bréf þar sem þau eru hvött til að greiða atkvæði með Íslandi. Færa má rök fyrir því að Ísland, eins og önnur ríki, deili fullveldi sínu með öðrum aðildarríkjum alþjóðastofnana svo sem Sameinuðu þjóðanna ekki síst vegna valdheimilda öryggisráðsins. Þess vegna má telja að framboðið sé skref til fullnustu sjálfstæðis þjóðarinnar, að Ísland sé, rétt eins og aðrar sjálfstæðar þjóðir, fullfært um að sitja við borðið. Munum að meira en fjörutíu af fimmtíu þróunarríkjum Afríku hafa setið í öryggisráðinu. Á alþjóðavettvangi finnst mjög mörgum að einmitt ríki eins og Ísland eigi að sitja í ráðinu; lýðræðisríki sem ekki á í deilum við önnur ríki; ríki sem samkvæmt venju leysir sín deilumál á friðsaman hátt; ríki sem virðir almenn mannréttindi; ríki sem ekki á sér forsögu sem flækt getur fyrir óhlutdrægri úrlausn deilumála. Á hitt ber líka að líta að vinnan við framboðið skilar okkur umtalsverðum ávinningi. Framboðið er tækifæri til að dýpka þekkingu okkar á málefnum og landsvæðum sem við höfum ekki getað sinnt mikið til þessa. Það er svar við þeirri kröfu sem hnattvæðingin gerir. Liður í þessu voru ferðir sem ég fór á mínum fyrstu mánuðum í starfi, fyrst til Afríku á fund Afríkusambandsins í Accra í Ghana og þá til Miðausturlanda, þ.e. Ísraels, hernumdu svæða Palestínumanna og til Jórdaníu. Verkefni öryggisráðsins eru ekki síst tengd þessum svæðum. Í framhaldi af ferð minni samþykkti ríkisstjórnin aðgerðaáætlun um Miðausturlönd, sem kynnt hefur verið fyrir utanríkismálanefnd, sem miðar að því að bæta aðstæður Palestínumanna. Í áætluninni felst m.a. tvöföldun á framlagi Íslands til svæðisins. Alþjóðakjarnorkumálastofnunin miðar að því að koma í veg fyrir útbreiðslu gereyðingarvopna. Þar höfum við stutt viðleitni til þess að þrýsta á stjórnvöld í Íran um að gera fulla grein fyrir kjarnorkuáætlun sinni. Þó mikilvægt sé að beita þeim úrræðum sem tiltæk eru til þess að sporna gegn ólöglegum aðgerðum er ekki síður mikilvægt að varast hættulegt ofmat sem einkenndi svipaða umræðu um málefni Íraks í aðdraganda innrásarinnar 2003. Íranar þurfa að gefa skýr svör til þess að eyða þeim vafa sem fyrir hendi er, en að sama skapi er áríðandi að málið sé metið með jafnaðargeði til þess að ekki komi til annarrar misráðinnar valdbeitingar sem auka mun óstöðugleika í heimshlutanum og þjáningar almennra borgara. Virðulegi forseti. Nýtt tímaskeið er hafið í öryggis- og varnarmálum Íslands. Fram til þessa hefur Ísland verið meira og minna þiggjandi í varnarsamstarfi vestrænna ríkja en með niðurlagningu flotastöðvar Bandaríkjahers hér á landi fyrir rúmu ári eru forsendur gjörbreyttar. Í skoðanakönnun sem gerð var í tilefni af þingi Norðurlandaráðs kom fram að 73% Íslendinga vilja að Norðurlandasamstarf fjalli um varnir og öryggi. Það er líka fagnaðarefni að grannríki okkar hafa sýnt mikinn áhuga á samstarfi á þessu sviði. Vitaskuld vegur varnarsamningurinn við Bandaríkin frá 1951 þungt í vörnum Íslands en nýir rammasamningar við Noreg og Danmörku um samstarf á sviði öryggis- og varnarmála á friðartímum eru mikilvægir. Viðlíka samstarf við Bretland, Kanada, Þýskaland og Frakkland er í deiglu. Undirstaða haldgóðrar varnarstefnu Íslands til framtíðar er að fram fari vandað og faglegt hættumat fyrir Ísland sem byggt sé á bestu þekkingu. Ég hef skipað 12 manna starfshóp fólks með víðan faglegan bakgrunn til að sinna þessu starfi næstu mánuði. Formaður verður Valur Ingimundarson prófessor og sérstakur ráðgjafi verður Alyson Bailes, sendiherra og fyrrverandi forstöðumaður CIPRI öryggisstofnunarinnar í Stokkhólmi. Verklok eru áætluð fyrir næsta haust. Góðar og viðeigandi varnir eru sameiginlegir hagsmunir þjóðarinnar. Það er mikilvægt að þær séu ekki undirorpnar pólitískum sviptivindum á heimavelli heldur byggðar á ígrunduðu mati á langtímahagsmunum og þeim váboðum sem þjóðin kann að standa andspænis á hverjum tíma. Um þetta þurfum við að ná sátt og sameiginlegum skilningi. Virðulegur forseti. Það er rétt að segja frá því hér að í morgun gafst aðildarríkjum NATO möguleiki á því að bjóða fram flugsveitir til loftrýmiseftirlits á Íslandi á næstu tveimur árum. Viðbrögð bandalagsríkjanna voru mjög jákvæð og m.a. stefna Frakkar að því að vera hér með flugsveitir í fimm til sex vikur næsta vor. Þá buðust Bandaríkin til þess að koma með flugsveitir í loftrýmiseftirlit sumarið 2009 og Norðmenn hafa áhuga á því að taka þátt á næsta ári og Danmörk skoðar þátttöku 2009 sem og líka Spánn. Þetta eru upplýsingar eftir fund sem haldinn var í gær. Öryggishugtakið sjálft er gjörbreytt og nær nú til miklu fleiri þátta en áður var. Til marks um þetta er sú staðreynd að NATO skilgreinir sig ekki lengur sem varnarbandalag heldur fremur sem öryggisbandalag. Upprunalegt landvarnahlutverk er enn til staðar en í hnattvæddum heimi hefur áhersla bandalagsins færst á hinar nýju hnattvæddu ógnir. Ríki ein og sér stemma ekki stigu við útbreiðslu gereyðingarvopna, alþjóðlegri glæpastarfsemi, neikvæðum afleiðingum loftslagsbreytinga, fátækt og örbirgð eða hryðjuverkum. Framboð Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna ber einnig að skoða í þessu ljósi. Virðulegi forseti. Virk þátttaka í alþjóðlegu samstarfi, viðskiptafrelsi og aukin opnun markaða er forsenda þess að íslenskt atvinnulíf styrkist til framtíðar. Sanngjörn opin heimsviðskipti eru allra hagur og með það í huga gengur Ísland fram í Doha-viðræðunum sem því miður mættu ganga í heild betur en raunin er. Nú sem endranær eru viðskiptatækifærin flest þar sem vöxturinn er mestur. Því er horft lengra en til gamalgróinna viðskiptalanda. Ísland hefur með EFTA samið um fríverslun við fjölmörg ríki í Afríku, Suður-Ameríu og Asíu. Alls er Ísland nú aðili að fríverslunarsamningum við 53 ríki með samtals einn milljarð íbúa. Brátt má búast við að Kólombía, Perú, Taíland og ríki í Flóaráðinu bætist við með samningum við EFTA. Á næsta ári munu EFTA-ríkin hefja fríverslunarviðræður við Indland en samningur við Kanada er tilbúinn og verður undirritaður á næsta ári. Hoyvíkursamningurinn við Færeyjar er tvíhliða samningur um fríverslun og ég hef orðið þess áskynja í vestnorrænni samvinnu hversu miklu sá samningur skiptir. Við gleðjumst líka yfir opnun aðalræðisskrifstofu Færeyinga hér við Austurvöll og í utanríkisráðuneytinu hefur nýr kraftur verið settur í að skoða samstarfsmöguleika við Grænland. Nýmæli eru einnig viðræður um fríverslunarsamning við Kína sem staðið hafa allt þetta ár. Markmið samninga Íslands og Kína er niðurfelling tolla, takmarkaðar gagnkvæmar ívilnanir á sviði þjónustuviðskipta og samstarf um almenna einföldun viðskipta. Viðræðurnar við Kína ganga vel en mikilvægt er að standa vel að málum í þessum viðræðunum og það er ásetningur utanríkisráðuneytisins að eiga í þessu máli m.a. virkt samráð og tryggja upplýsingastreymi við samtök atvinnurekenda og við verkalýðshreyfinguna, þar á meðal við nefnd Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) á Íslandi. Greiðar heimssamgöngur hafa aldrei verið mikilvægari og góðar tengingar eru algjört forgangsmál fyrir Ísland. Nýir samningar liggja fyrir við Danmörku, Noreg og Svíþjóð um mikla útvíkkun loftferðasamninga ríkjanna frá sjötta áratugnum með mun víðtækari flugréttindum. Í júlí tókust samningar við Kanada eftir áralangar umleitanir. Samningurinn felur í sér mjög víðtæk flugréttindi fyrir íslenska flugrekendur vegna farþega- og farmflugs með ótakmarkaðri tíðni flugs og magns auk frjáls vals áfangastaða innan og handan Kanada. Þá hafa tekist samningar við Malasíu og í undirbúningi eru samningaviðræður við Mexíkó og Síle eftir samráð við flugrekendur um forgangsröðun við gerð slíkra samninga. Virðulegi forseti. Markaðir og alþjóðleg samvinna byggð á lögum eru hinir nauðsynlegu gagnvegir milli ríkja sem þurfa hvert á öðru að halda í breyttum heimi. Það er hin eiginlega samtrygging um frið og öryggi, greið viðskipti, réttindi einstaklinga, gott mannlíf og virðingu fyrir náttúrunni. Ísland varð aðili að þjóðarétti og samfélagi þjóðanna 1918. Á næsta ári verða liðin 90 ár frá því að þeim áfanga var náð. Eðli málsins samkvæmt hefur saga Íslands oftast verið rakin frá innra sjónarhorni okkar á einstaklinga og hreyfingar hér heima, en nú þegar fjarlægð er náð á 20. öldina á Íslandi er mikilvægt að ná víðari sýn, að sjá okkar eigið land líka í alþjóðlegu ljósi. Allar götur frá fullveldi hafa ýmsar mikilvægar framfarir á Íslandi tengst alþjóðlegri viðurkenningu og þróun í samvinnu ríkja. Fullveldi var náð vegna alþjóðlegrar viðurkenningar á sjálfsákvörðunarrétti þjóða, útfærsla landhelginnar var viðurkennd vegna þróunar alþjóðlegs hafréttar, viðskiptafrelsi innleitt með aðild að alþjóðasamningum og tækniframfarir tryggðar með samskiptum við útlönd. Ég hef lýst því í samtölum við starfssystkini mín frá Afríku hvernig Ísland reis úr því að vera nýlenda og meðal fátækustu ríkja Evrópu í upphafi síðustu aldar - í raun þróunarríki langt fram eftir öldinni - til þess að vera nú í hópi ríkustu samfélaga heimsins. Árangur Íslands á ýmsum sviðum er þeim áhugaefni og getur verið lifandi fordæmi. Sannleikurinn um stöðu Íslands er sá að það er horft til okkar. Við höfum enga þá almennu sérstöðu sem skilur okkur frá skyldum í samfélagi þjóðanna. Aðrir horfa til okkar til að læra af reynslu okkar eða vegna þess að vænst er af Íslandi samstöðu og framlags innan alþjóðasamfélagsins. Þetta er ekki háleitt hugsjónatal heldur augljós staðreynd. Stefna ríkisstjórnarinnar er að svara kalli tímans og efla af skynsemi þátttöku Íslands í alþjóðasamstarfi. Stjórnarsáttmálinn kveður á um að nýir hornsteinar íslenskrar utanríkisstefnu séu mannréttindi, þróunarsamvinna og friðsamleg lausn deilumála. Þessi yfirlýsing hefur siðferðilegt inntak og vísar til mikils metinna gilda í íslensku samfélagi og menningu. Íslendingar hafa aldrei farið með ófriði á hendur öðrum þjóðum í hefðbundnum þjóðréttarlegum skilningi og aldrei haft efni til að heyja árásarstríð af nokkru tagi. Á Íslandi skiptir hver mannssál máli og allir eru taldir með. Það er einnig kjarni mannréttinda og mannhelgi. Á Íslandi hafa líka kannanir sýnt að almenningur vill að þjóðin leggi meira af mörkum úr sameiginlegum sjóðum til þróunarsamvinnu auk þess sem óvenjumargar fjölskyldur greiða beint til barna eða fjölskyldna í þróunarlöndum. Lýðveldið Ísland er öflugt smærra ríki í alþjóðasamfélaginu. Það er dýrmætt að ógna engum, geta gengið fram óbundin af annarlegum hagsmunum, vera þekkt fyrir að standa með alþjóðalögum í hvívetna og eiga viðskipti á heiðarlegum grunni.

Virðulegur forseti. Fram kom í ræðu hæstv. utanríkisráðherra að mikið hefði verið unnið að loftslagsmálum í utanríkisráðuneytinu. Ég hlýt að spyrja, hæstv. forseti, hvort það geti verið. Hvernig er staðan á ríkisstjórnarheimilinu varðandi loftslagsmál? Jú, þegar umhverfisþing var haldið sagði hæstv. umhverfisráðherra Þórunn Sveinbjarnardóttir að ekki ætti að sækjast eftir svokölluðu íslensku ákvæði í næstu samningalotu. Þau orð voru látin falla án þess að búið væri að ræða málið í ríkisstjórn. Hvað gerist svo? Jú, hæstv. forsætisráðherra segir á Norðurlandaráðsþingi 30. október, í andsvari við mig og ég ætla að fá að lesa þetta orðrétt, virðulegi forseti, á norsku: „Jeg synes den klausulen vi fikk siste gang, var veldig fornuftig. Den var også veldig verdifull for Island. Det som skjer i framtiden, har vi ikke tatt stilling til. Vi har ennå ikke drøftet dette i vår regjering, og vi har ikke tatt offisiell stilling til det vis-à-vis andre land.“ Hér segir að þetta hafi ekki verið rætt í ríkisstjórn en að þessi klásúla hafi verið skynsamleg. Hvað gerist síðan? Þarna fer hæstv. forsætisráðherra varlega en í gær 7. nóvember segir hæstv. forsætisráðherra að Ísland eigi að sækja um þessa klásúlu, þetta íslenska ákvæði. Ég tel raunar að það sé skynsamleg og rétt afstaða. Þetta var mjög mikilvægt ákvæði og gott fyrir loftslagið eins og við vitum. Hæstv. forsætisráðherra skar úr um það í gær að sækja eigi um þessa klásúlu. Hæstv. umhverfisráðherra bætir um betur í gær og segir: Nei, það á ekki að gera það. Ég hlýt að spyrja, virðulegi forseti: Hvað eru ráðherrarnir að hugsa? Þarna tala lykilráðherrar. Lykilráðherrarnir eru umhverfisráðherra, iðnaðarráðherra, forsætisráðherra og utanríkisráðherra og ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Er ekki verið að skaða samningsstöðu Íslands á erlendri grund með þessu tali út og suður í ríkisstjórninni?

Virðulegur forseti. Loftslagsmálin eru vissulega til umfjöllunar í utanríkisráðuneytinu rétt eins og í umhverfisráðuneytinu, forsætisráðuneytinu og ríkisstjórninni allri, enda málið þess eðlis að það varðar okkur öll og ekki síst Alþingi. Málið er í undirbúningi í umhverfisráðuneytinu og núna er stefnt að því að fara á fundinn í Kaupmannahöfn sem haldinn verður 2009. Það er sá fundur sem er mikilvægastur í þessu máli. Við leggjum aðaláherslu á, eins og fjölmörg önnur ríki á þessu stigi, að ná öllum ríkjunum að þessu borði þannig að Sameinuðu þjóðirnar geti gert um málið bindandi samkomulag, sem bindur ekki síst stærstu þjóðirnar. Það er aðalatriðið núna, að ná þessu fram. Þegar því hefur verið náð fram þá geta menn velt því fyrir sér hvernig eigi að útfæra samninga varðandi einstök ríki. Aðalatriðið núna er að ná bindandi samkomulagi sem allar þjóðir, ekki síst þær sem mest menga, verða aðilar að og á það er lögð áhersla fyrir fundinn í Kaupmannahöfn árið 2009.

Virðulegur forseti. Sú staða sem upp er komin er grafalvarleg. Íslenska ákvæðið náðist í gegn með þrotlausri vinnu ráðherra og embættismanna á erlendum vettvangi. Við þurftum að sannfæra önnur ríki um stöðuna þannig að aðrir ráðherrar áttuðu sig á því að átta sinnum betra er að framleiða t.d. eitt tonn af áli hér, fyrir loftslagið, en framleiða það með olíu og kolum. Þetta sáu allir umhverfisráðherrar annarra ríkja og samþykktu íslenska ákvæðið. Það er mikilvægt fyrir lofthjúpinn. Hvað er svo að gerast á Íslandi núna? Ráðherrar koma með mjög misvísandi skilaboð. Hæstv. samfylkingarráðherrar sem hafa hingað til talað hafa verið á móti ákvæðinu og reyndar alla tíð. En hæstv. forsætisráðherra talar með ákvæðinu, telur það skynsamlegt, að það haldi sveigjanleika fyrir framtíðina o.s.frv. Það er hárrétt hjá hæstv. forsætisráðherra og er ekki boðlegt, virðulegur forseti, að hæstv. utanríkisráðherra skuli ekki telja þetta alvarlegt mál. Við gætum skaðað samningsstöðu okkar og það er ekki hægt að ná íslenska ákvæðinu fram á ný nema þeir ráðherrar sem eiga að fara í samningaviðræðurnar beiti sér af fullum krafti við að viðhalda ákvæðinu. Ég spyr, hæstv. forseti: Er líklegt að menn beiti sér í málinu þegar þeir tala eins og hér hefur komið fram? Ráðherrarnir tala út og suður í málinu og þrír af þessum fjórum lykilráðherrum í málinu eru frá Samfylkingunni. Það eru hæstv. umhverfisráðherra, hæstv. iðnaðarráðherra og hæstv. utanríkisráðherra. Þá er staðan ekki góð. Ég bið hæstv. utanríkisráðherra að íhuga þessa stöðu. Það er hlutverk hæstv. utanríkisráðherra að halda utan um samningsstöðu okkar á erlendum vettvang. Þessi staða er ekki boðleg fyrir ríki eins og Ísland.

Virðulegur forseti. Það er einhver misskilningur á ferðinni af hálfu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur vegna þess að engar samningaviðræður af þessu tagi eru í gangi. Samningaviðræðurnar núna snúast um að ná öllum að þessu borði, að ná að búa til alþjóðlegt samkomulag sem skuldbindi þjóðir heims, ekki bara sumar heldur allar og ekki síst þær sem mest menga. Það er það sem skiptir mestu máli á þessu stigi, að þetta náist fram. Um það eru t.d. allar þjóðir Norðurlandanna sammála, að því takmarki þurfi að ná í Kaupmannahöfn árið 2009. Það eru samningsmarkmiðin á þessu stigi fyrir þjóðir heims að ná þessu fram. Síðan geta menn, eins og ég sagði, virðulegur forseti, velt því fyrir sér hvernig vinna eigi úr málinu en á þessu stigi snýst það um að ná fram alþjóðlegri bindandi niðurstöðu í málinu.

Herra forseti. Ég velti því fyrir mér hvort það séu svo miklar gleðifréttir að nokkur helstu herveldi NATO geti hugsað sér að koma hingað með stríðstól sín á næstu tveimur árum til að leika sér í lofthelginni, að það eigi erindi sem sérstakur innskotskafli í ræðu hæstv. utanríkisráðherra. En þeirrar skoðunar var greinilega hæstv. iðnaðarráðherra sem kom boðskapnum hingað til hennar í púltið. Ég þakka þessa munnlegu skýrslu sem kemur eðli málsins samkvæmt víða við eins og umfang þessa málaflokks er orðið. Það má velta því fyrir sér hvort ekki sé orðið tímabært að kaflaskipta þessari umfjöllun þannig að menn taki t.d. sérstaklega fyrir það sem hér er kallað varnarmál, annars vegar þróunarsamvinnu og slíka hluti, í þriðja lagi hin klassísku alþjóðastjórnmál og utanríkismál og þar fram eftir götunum. Umfang málaflokksins vex. Það sjáum við af efnisþáttunum sem þar falla undir en líka af útgjöldum utanríkisráðuneytisins sem ég mun aðeins koma inn á á eftir. En fyrst nokkur atriði úr ræðu hæstv. ráðherra sem ég vil staldra við. Í upphafi ræðir ráðherra um það verkefni sem ný ríkisstjórn hafi staðið frammi fyrir á sviði öryggis- og varnarmála í kjölfar brottfarar Bandaríkjahers. Hún talar um að ýmsir lausir endar hafi verið óhnýttir. Ég held að þetta sé vægt til orða tekið hjá ríkisstjórn sem hefur stofnað til stórfelldra útgjalda af þessu tilefni án heimilda í fjárlögum og þarf að sækja um hálfa og heila milljarða í viðbót samkvæmt fjáraukalögum eða fjárlagafrumvarpi næsta árs. Hæstv. utanríkisráðherra nefnir einnig fyrirbærið hnattvæðingu. Ég hefði haft gaman af því að hæstv. ráðherra hefði þá umræðu aðeins dýpri og m.a. kæmi í ljós hvort hæstv. utanríkisráðherra skrifar upp á það fyrirbæri eins og almennt er um það fjallað, sem ætla mætti af þessum texta. Forvitnilegt væri að vita hvort hæstv. ráðherra fylgir þeim sem gagnrýna fyrirbærið, a.m.k. að því leyti sem því er áfátt og tekur ekki tillit til mannréttinda, félagslegra sjónarmiða og umhverfismála. Í kafla um utanríkisþjónustu nýrrar aldar sem ráðherra ræðir má til sanns vegar færa að utanríkisþjónustan verður að laga sig að nýjum tímum og nýjum verkefnum. En það þurfa auðvitað fleiri að gera. Ég vil í því samhengi nefna stöðu Alþingis og utanríkismálanefndar. Ég held að það sé óumflýjanlegt að taka til skoðunar að efla utanríkismálanefnd og gera hana betur í stakk búna til að sinna sínu hlutverki á þessu sviði, fylgjast með þeim stórauknu útgjöldum sem á komandi árum eiga að renna til þróunaraðstoðar, til varnarmála ef svo heldur sem horfir eða hvað sem menn vilja kalla það. Ég fagna áherslum á norðurslóðir sem forgangsverkefni. Ég hef sjálfur verið talsmaður þess að Íslendingar settu sér það sem ég hef stundum kallað nærsvæðastefnu, að safnað yrði saman áherslum okkar á sviði samskipta við grannríkin og norðursvæðin. Í því sambandi vil ég leyfa mér að nota tækifærið og fagna sérstaklega ræðismannsskrifstofu Íslands í Færeyjum og færeyskum fulltrúa í Reykjavík. Ég vona að sem allra fyrst komist sambærileg skipan mála á í samskiptum okkar við Grænland. Þá að öðrum atriðum. Í kafla V um störf sem er gefin sú fallega yfirskrift Störf í þágu friðar er m.a. komið inn á Afganistan, friðargæsluna og stöðu mála þar. Þar segir hæstv. ráðherra að þótt verkefnið sé gríðarlega erfitt sé enginn vafi á því að mikið hafi þegar áunnist. Er það? Hefur mikið þegar áunnist í Afganistan? Hver er staða mála þar? Er ekki veruleikinn sá að ástandið er verra þar í dag en það hefur verið mjög lengi, að slepptu kannski stuttu tímabili á síðustu mánuðum ársins 2001, þ.e. eftir að ófriðnum lauk og fyrri hluta árs 2002? Er ekki veruleikinn sá að talíbönum vex ásmegin og ýmsum fleiri hópum og héraðshöfðingjum, að mannfall óbreyttra borgara er vaxandi og að ópíumframleiðslan er í hæstu hæðum. Er ekki veruleikinn sá að fullur tugur þúsunda óbreyttra borgara hefur þegar látið lífið vegna átakanna frá því að árásirnar voru gerðar á Afganistan snemma vetrar 2001? Þar af hafa fallið fleiri óbreyttir borgarar í Afganistan á síðasta einu og hálfa árinu en féllu í árásunum á Bandaríkin 11. september nefnt ár. Ég held að við þurfum að taka til skoðunar stöðu okkar að þessu leyti. Ég vísa til umræðu sem varð hér í gær um íslensku friðargæsluna og spurningarinnar um hvort hún eigi yfir höfuð erindi í Afganistan við þær aðstæður sem þar eru og í ljósi þeirra lagaákvæða sem sett voru á Alþingi síðastliðið vor um þá starfsemi að hún skuli annars vegar alfarið vera á borgaralegum forsendum og hún megi hins vegar aldrei brjóta í bág við mannréttindasamninga og sáttmála. Svo kemur að liðnum öryggi og varnir í ræðu hæstv. ráðherra og mætti margt um það allt saman segja. Ég held að ég staldri aðeins við þá staðreynd, sem er ástæða til að fari ekki fram hjá mönnum, að inn á íslensku fjárlögin á nú að koma samkvæmt frumvarpi í fyrsta sinn liðurinn Varnarmál 03.213 og á hann á að setja 533,8 millj. kr. En þá er ekki allt talið. Ef við tökum rekstur Ratsjárstofnunar með á hún að kosta 822,3 millj. á næsta ári. Þá erum við komin í 1.356 millj. Ef við tökum fastanefnd Íslands hjá NATO með á rekstur hennar að kosta 100 millj. Ef við tökum árgjaldið til NATO, iðgjaldið til að fá að vera í klúbbnum, þá er það 65 millj. Þá erum við komin vel yfir 1,5 milljarða og við þetta bætist að á fjáraukalögum þessa árs á að biðja um a.m.k. 600 ef ekki 800 millj. kr. eftir því hvort við tökum 200 millj. til loftflutninga á vegum NATO þarna með. Með öðrum orðum: Sá veruleiki blasir við okkur að á einu og hálfu ári eða varla það eiga renna úr ríkissjóði Íslands 2,1–2,5 milljarðar kr. í hernaðarleg verkefni. Þá vantar mikið upp á að öllum útgjöldum sem þessu tengjast sé til haga haldið því ljóst er að aðilar eins og Landhelgisgæslan, ríkislögreglustjóri og sýslumannsembættið á Suðurnesjum, svo eitthvað sé nefnt, bera heilmikil útgjöld og vaxandi sem þessu tengist. Auðvitað þarf að fara yfir og kortleggja hvað þessi ósköp öllsömul kosta okkur, móttaka á erlendum herjum til æfinga hér á landi o.s.frv., samanber fagnaðarerindið sem skotið var inn í ræðu utanríkisráðherra áðan. Vel að merkja, allt þetta brölt er undir þeim formerkjum að það sé á svokölluðum friðartímum, þetta eru útgjöldin á svokölluðum friðartímum, því ef þeir verða ekki fyrir hendi og ófriðlegar horfir, þá á gamli samningurinn við Bandaríkin að bjarga okkur, ekki þetta. Ég held að við séum að glata hér niður sorglega góðu tækifæri til að brjóta í blað í utanríkismálum Íslands og endurskilgreina þetta viðfangsefni. Það erum við því miður ekki að gera, þetta er allt saman fast í gamla farvegi hernaðarhyggjunnar og „militarismans“. Í staðinn fyrir að skilgreina þau verkefni sem núna blasa við okkur á borgaralegum forsendum, björgunarstörf, mengunarvarnir og annað slíkt sem snýr að hafinu, að Ísland verði ekki bara herlaust land heldur afvopnað svæði, „demilitariserað“ með hliðstæðum hætti og t.d. Álandseyjar, kjarnorkuvopnalaust svæði og friðlýst sem slíkt og að við öflum þeirrar stöðu okkar viðurkenningar á alþjóðavettvangi í staðinn fyrir að hrökklast í þann farveg að fara að taka inn á íslensku fjárlögin nýtilkomin útgjöld til hernaðarlegra málefna svo nemur engum smáfjárhæðum. Á næsta ári kostar þetta meira en allur rekstur Háskólans á Akureyri, sem vissulega fær of lítið fé. Síðan að öryggi og öryggishugtakinu sem hæstv. ráðherra nefnir þarna og stöðu NATO í því sambandi og það tengist líka því sem ég ræddi áður um Afganistan og erindi okkar þar. Hæstv. ráðherra telur það til marks um breytta tíma í þessum efnum að NATO skilgreinir sig nú ekki lengur sem varnarbandalag heldur sem öryggisbandalag. Það er rétt að NATO hefur breyst og sú þróun hófst strax upp úr 1990 með fundum í Róm, New York og víðar. En hvernig hefur það breyst og hvað er þá fólgið í þessu nýnefni öryggisbandalag í staðinn fyrir varnarbandalag? Jú, það er væntanlega hið nýja hlutverk NATO að geta látið til sín taka utan landamæra aðildarríkjanna, það sem á ensku er kallað „Out of Area Strategy“ og við höfum séð dæmin um og tveir atburðir eru táknrænir fyrir. Það eru loftárásir NATO á Júgóslavíu á sínum tíma þar sem m.a. var skotið á borgaraleg skotmörk eins og útvarpsturninn í Belgrad sem er klárt brot á alþjóðalögum, og það er Afganistan og það hlutverk sem NATO tók við þar, eða Bandaríkjamenn hentu í NATO sumarið 2003, að NATO er orðið að einhvers konar hreinsunardeild eftir Bandaríkjamenn þar sem þeir hafa farið um með báli og brandi. Það er nú hlutverkið. Hvað eigum við að gera í þeim klúbbi? Hvaða erindi eigum við í klúbb sem nú er kominn með þetta hlutverk? Við áttum það svo sem aldrei, en enn þá fjarstæðukenndara er það í dag að slíkt sé í samræmi við þær áherslur og þá arfleifð Íslands að vera herlaus og hlutlaus og friðsöm smáþjóð, að eltast við þetta. Þess vegna er ég algjörlega andvígur þeim áherslum sem lesa hefur mátt á köflum út úr ræðum og málflutningi nýs utanríkisráðherra, að við eigum að leggja sérstaka og aukna áherslu á virka þátttöku í NATO. Ég tel að það sé verið að fara í ranga átt. Má ég þá líka spyrja, af því að ráðherra kemur inn á það hér að skipaður hafi verið sérstakur 12 manna starfshópur fólks með víðan faglegan bakgrunn til að framkvæma vandað og faglegt hættumat við Ísland: Hvar er öryggismálanefndin nýja og hverju sætir að hún er ekki komin á koppinn? Henni var lofað fyrst í september fyrir meira en ári síðan þegar Bandaríkjaher var að hverfa úr landi og það er endurtekið í stjórnarsáttmála og sagt: „Ríkisstjórnin mun fylgja markaðri stefnu í öryggis- og varnarmálum og koma á fót samráðsvettvangi stjórnmálaflokkanna um öryggismál.“ Hvaða óskaplega tíma tekur að koma þessu á? Er svona rosalega erfitt að semja bréfið til flokkanna og biðja þá um fulltrúa? Hvað vefst svona fyrir mönnum? Ég mótmæli því að þessi vettvangur skuli ekki vera kominn til sögunnar, hann hefði auðvitað átt að vera það strax í fyrrahaust og full þörf á, sérstaklega ef menn eru að setja mál í nýjan farveg og aðilar eru að fara að vinna verkefni af þessu tagi, að framkvæma þetta áhættumat, sem munu kosta fjármuni. Þá hefði auðvitað verið eðlilegt að það hefði verið undir yfirumsjón eða a.m.k. í tengslum við starf slíks öryggismálahóps eigi hann að verða eitthvað annað en orðin tóm, ef þetta á að verða eitthvað meira en sýndarmennskan, ég tala nú ekki um ef þetta á aldrei að verða neitt, ef þetta á bara að standa þarna en ekkert að gerast. Þarna hefur greinilega ekki verið unnið af neinum miklum krafti að hlutunum, verð ég að segja. Ég vil að síðustu segja um ástand heimsmála almennt að það er auðvitað mjög dapurlegt að standa frammi fyrir því á nýrri öld, sem hæstv. ráðherra ræðir um í upphafi ræðu sinnar, að við skulum horfast í augu við ástand af því tagi sem er í Írak og Afganistan, sem er í Miðausturlöndum og Palestínu, sem er núna í Pakistan og Tyrklandi, á landamærum Tyrklands og Íraks, svo fátt eitt sé nefnt og maður sleppi Afríku í bili. Að við skulum líka horfa upp á þær hrikalegu andstæður sem fara vaxandi í samskiptum norðurs og suðurs, að við skulum horfa upp á svokallaða hnattvæðingu sem er fjarri því að geta talist sjálfbært fyrirbæri, er rekin áfram af forsendum stórfyrirtækja og áhættufjárfesta og gengur gegn þeim markmiðum sem alþjóðasamfélagið að öðru leyti er að reyna að ná fram, t.d. með þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og áætlun Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun og sjálfbæra framvindu. Hér hef ég ekki nefnt vígbúnaðarkapphlaupið sem er auðvitað á fullu og þá staðreynd að á þessu ári og hinu næsta verður varið meiri fjármunum í heiminum til vígbúnaðar og vígvæðingar en nokkru sinni fyrr í mannkynssögunni. Þar er forusturíki Bandaríkin sem þróa ný kjarnorkuvopn þvert á samninga um hið gagnstæða að eyða þeim og þannig mætti lengi áfram telja. Menn geta skammast út í Íran og haft af því áhyggjur en hvernig standa kjarnorkuveldin sjálf að málum? Eru þau ekki að þróa vopn og ýmiss konar vígbúnað þeim tengdan, með stjörnustríðsáætlanir og fleira í þeim dúr, sem auðvitað gengur þvert á viðleitni alþjóðasamfélagsins að öðru leyti, að halda aftur af útbreiðslu kjarnorkuvopna og hvað þá að þeim verði eytt eins og á að gera samkvæmt samningnum, enda hafa þau verið dæmd ólögleg af Alþjóðadómstólnum í Haag, bæði tilvist þeirra sem slík og hótunin um að beita þeim? Það er ekki svo að hægt sé að segja að meginstraumarnir í þróun alþjóðamála séu jákvæðir nema að mjög litlu leyti, því miður. Vonandi tekst mönnum t.d. að koma málum á rekspöl hvað varðar gróðurhúsaáhrif og losun mengandi lofttegunda eins og hæstv. ráðherra ræddi hér og rætt var í andsvari. Það er vissulega rétt að mikilvægt er að ná öllum helstu mengunarríkjunum saman að því borði og þar verður Ísland akkúrat í hópnum því að nú stefnir í 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður gerði að umtalsefni að íslensk stjórnvöld hefðu glatað tækifæri til að endurmeta varnarviðbúnað frá grunni í kjölfar breyttra aðstæðna. Því er þveröfugt farið. Hv. þingmaður nefndi kostnaðarliði sem fallið hafa á íslenska ríkið vegna brottfarar varnarliðsins. Það er alveg ljóst að viðbúnaður varnarliðsins var með tilteknum hætti og endurskipulagning á þessum verkefnum stendur yfir. Það er líka algjörlega ljóst, eins og fram kom í ræðu hæstv. utanríkisráðherra, að ætlunin er að nýta það tækifæri sem nú er, það lag sem nú er til að byggja nýja og annars konar samstöðu um markmið í öryggis- og varnarmálum landsins. Hv. þingmaður talar hér fyrir því „demilitarisera“ landið og virðist þar vera að tala fyrir úrsögn úr Atlantshafsbandalaginu. Þar held ég hins vegar að skilji milli hans og meiri hluta þingheims í þessu máli. Ég held að þvert á móti séu öll rök fyrir því að við byggjum framtíðaröryggis- og varnarviðbúnað okkar á grundvelli aðildar að Atlantshafsbandalaginu en það hefur sýnt sig að það er að þróast mjög jákvætt yfir í að verða öryggisbandalag. Hv. þingmaður nefndi hér afmarkað tilvik til að kasta rýrð á það hlutverk hér áðan. Ég held að við ættum líka að horfa til þess hvernig það varð hlutverk Atlantshafsbandalagsins að binda enda á þjóðarmorðin í Bosníu og hvernig það varð aftur hlutskipti Atlantshafsbandalagsins að koma í veg fyrir sams konar þjóðarmorð í Kosovo.

Herra forseti. Ég var að tala um víðtækara endurmat en bara það sem menn mundu kalla mat á varnar- eða öryggismálum í hefðbundnum skilningi þess orðs. Ég tel að meta eigi utanríkispólitíska stöðu Íslands að þessu leyti í heild sinni á nýjum grunni og að við eigum kjörið tækifæri til þess að endurmeta þá hluti þegar það fagnaðarefni ber okkur að höndum að erlendur her hverfur loks úr landinu vegna þess að hann telur enga þörf lengur fyrir veru sína hér sjálfur. Þá finnst mér það ákaflega umhendis að við förum að reyna að sannfæra okkur um að það verði samt eitthvað að koma í staðinn, þannig að við verðum að reyna fá Norðmenn og Frakka og Spánverja til að koma hingað svona af og til með herþotur því að annars líði okkur illa. En bandaríski herinn sem á að hafa eitthvert vit á þessu taldi enga þörf fyrir veru sína sjálfir. Samfylkingin er greinilega ósammála honum og telur að hér þurfi samt eitthvað sem að vísu má ekki kalla harðar hervarnir heldur mjúkar. Það er orðalagið sem notað er í skýrslu utanríkisráðherra og vísar sjálfsagt til þess sem hv. þm. Árni Páll Árnason var að tala um, aðildina að NATO, um þróun þess fyrirbæris. Um þann klúbb erum við í grundvallaratriðum ósammála. Ég tel að þróunin í NATO síðastliðin 15 ár sé hörmuleg og mannkynið glataði sögulegu tækifæri að menn skyldu ekki leysa NATO upp eftir að Varsjárbandalagið leystist upp og hverfa frá hugsun hernaðarbandalaganna til alþjóðlegrar lýðræðislega uppbyggðrar öryggisgæslu í heiminum og efla stofnanir eins og ÖSE, og öryggisráð Sameinuðu þjóðanna í því skyni og láta þær fá sínar eigin sveitir til friðargæslu í staðinn fyrir að þurfa áfram að byggja á hernaðarhugsuninni og afnotum af sveitum herja til friðargæslu í heiminum. Ég tel þróun NATO vera þvert á móti mjög varhugaverða og Ísland eiga enn síður erindi í þann klúbb í dag en það gerði áður fyrr.

Virðulegi forseti. Varnarlið Bandaríkjanna fór af landi brott vegna þess að Bandaríkjamenn mátu hagsmunum sínum ekki best borgið með áframhaldandi veru þess. Það mat byggðist ekki að neinu leyti á mati á íslenskum hagsmunum eða íslenskum þörfum. Mér er það nokkurt undrunarefni, hafandi í huga að hv. þingmaður hefur ekki sýnt mikla trú á dómgreind bandarískra hernaðaryfirvalda eða núverandi stjórnvalda í Washington, að hann skuli byggja svo mjög á mati bandarískra stjórnvalda og telja að það sé fullnaðarmat út frá íslenskum hagsmunum og íslenskum þörfum í nútíð og framtíð. Um það sem hv. þingmaður sagði um Atlantshafsbandalagið og hlutverk þess og að við hefðum glatað sögulegu tækifæri með því að leysa ekki upp Atlantshafsbandalagið eftir lok kalda stríðsins, vil ég bara segja og minna á að á fjögurra ára tímabili voru hundruð þúsunda manna myrt í átökum í Bosníu. Það var atbeini Atlantshafsbandalagsins sem batt enda á það blóðbað. Á sama tíma var það alveg ljóst að allar aðrar alþjóðastofnanir voru komnar í algjört þrot um lausn á þeim vanda. Engin önnur alþjóðastofnun var í stakk búin til þess að taka á því máli. Er ástandið í Bosníu í dag með þeim hætti að hv. þingmaður þurfi að skammast sín fyrir það eða að við sem Íslendingar og aðildar að NATO þurfum að skammast okkur fyrir það? Nei, það var þvert á móti tafarlaust bundinn endi á það blóðbað. Gríðarlega mikil orka var lögð í að byggja upp lýðræðislegar stjórnarstofnanir og þar hefur náðst umtalsverður árangur. Það er langtímaverkefni sem mun örugglega taka einhverja áratugi áður en atbeina alþjóðasamfélagsins lýkur þar endanlega. En það er líka hlutur sem við verðum að vera tilbúin að gera, að standa í ístaðinu svo lengi sem þarf til að hjálpa meðbræðrum okkar.

Ekki er tími fyrir dýpri hugmyndafræðilega umræðu sem þó hefði verið fróðlegt og gaman að fara í og varpa upp spurningunni: Hvernig hefur leið hernaðarhyggjunnar og vígbúnaðarins gefist mannkyninu til að skapa frið í heiminum? Erum við nær því marki en við vorum fyrir 10 til 50 árum? Er þessi aðferðafræði, sem búið er að ástunda í þúsundir ára með styrjöldum og blóðbaði, ekki að verða fullreynd hjá mannkyninu? Vopn hafa tilheigingu til að vera notuð þar sem þeim er hlaðið upp, þar á meðal á Balkanskaga. Þar var eitt svakalegasta vopnabúr af hefðbundnu tagi sem fyrirfannst í Evrópu eins og kunnugt er. Það var heldur betur notað og ég vona að hv. þingmaður sé ekki að reyna að gera mig ábyrgan fyrir þjóðernishreinsunum og blóðbaði þar þótt að ég leyfi mér á hugmyndafræðilegum forsendum að gagnrýna hernaðarhyggjuna. 
             Við gætum þess vegna rætt um samningaviðræðurnar í Rambúje og hvernig þeim var strandað. Var mikill vilji hjá þeim sem ætluðu sér að fara í stríð til þess að leysa málið með diplómatískum og pólitískum hætti? Eigum við að ræða það? Við gætum líka rætt um styrjaldaraðilana í Kosovo sem hétu skæruliðar og glæpahópar þangað til það hentaði vestrænum aðilum að kalla þá frelsisher Kosovo. Þeir urðu svo að skæruliðum aftur sex mánuðum síðar. Þannig var nú hræsnin og tvískinnungurinn þar en við skulum sleppa því hér. Það er ógæfulegt að menn skuli ekki ná pólitískum forsendum til að endurskilgreina öryggismál og öryggisgæslumál heimsins. Þau eru föst í viðjum hernaðarhyggjunnar og hernaðarbandalaganna. Lýðræðislegar öryggisgæslustofnanir, ÖSE og sjálft öryggisráð Sameinuðu þjóðanna, sem menn hafa af veikum mætti reynt að byggja upp, eru máttlausar 

Virðulegur forseti. Það er alltaf spennandi þegar við ræðum utanríkismál og ég vek athygli á því að við munum ekki ræða Evrópumálin sérstaklega núna því að hæstv. utanríkisráðherra hefur boðað að sérstök skýrsla um Evrópumál komi síðar til umræðu í þinginu. Það verður spennandi að sjá hvort þessi nýbreytni skili sér í góðum umræðum. Ég vil byrja á að taka undir það sem fram kom í ræðu hæstv. utanríkisráðherra og einnig í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að áherslurnar eru vissulega breyttar og tvennt stendur upp úr. Annars vegar eru það varnarmálin en í ljósi breyttrar stöðu er miklu meiri þungi á varnarmálum, bæði í vinnu okkar á Alþingi og í samfélaginu almennt. Hins vegar eru það þróunarmálin en pólitísk samstaða er um að stórauka framlög til þróunarmála og reyna að ná þeim markmiðum sem sett hafa verið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um að auka framlög upp í ákveðna prósentu af vergri þjóðarframleiðslu. Sátt er um þau mál og menn vilja auka framlögin sem fyrst. Það verða því talsverð útgjöld bæði á sviði varnarmála og þróunarmála. Eins og fram kom hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni er mikilvægt fyrir okkur í utanríkismálanefnd Alþingis að hafa aðhald á framkvæmdarvaldinu og fylgjast með þessum tveimur málaflokkum og útgjöldunum til þeirra. Virðulegur forseti. Ég vil ræða aðeins um varnarmálin. Bandaríkjamenn fóru af landinu í fyrra sem varð til þess að við þurftum að hugsa öryggismál okkar upp á nýtt. Ríkisstjórnin hefur nú boðað að setja eigi upp einhvers konar samráðsvettvang. Ekki er búið að koma honum á stofn enn þá en mikilvægt er að það verði gert sem fyrst og ég bind miklar vonir við hann. Það sem helst hefur borið til tíðinda í varnarmálum er að Bandaríkjamenn hafa talsvert minni viðveru hér á svæðinu almennt, á Íslandi, Grænlandi og í Færeyjum. Segja má að öryggismálin hafi veikst hér á svæðinu og þá sömuleiðis afl okkar í björgunarmálum. Það hefur orðið til þess að við þurfum að endurskipuleggja þau mál sérstaklega með hagsmuni okkar í huga. Ljóst er að á næstu árum munu mörg skip sigla í kringum landið með olíu. Talað er um að árið 2015 sigli 500 skip í kringum Ísland með þúsund tonn af olíu hvert og við vitum líka að um 20% af olíu- og gasauðlindum í heiminum er að finna á Barentssvæðinu. Við þurfum því að vera vakandi gagnvart þessu og að sjálfsögðu þurfa öll ríki að gæta öryggismála sinna. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir gerði tvo rammasamninga þegar hún var utanríkisráðherra, bæði við Dani og Norðmenn. Ég bind miklar vonir við samningana, að þeir verði fylltir út með nánari ákvæðum því að þeir eru frekar óljósir eins og þeir eru í dag. Við fengum upplýsingar í utanríkismálanefnd Alþingis varðandi Ratstjárstofnun sem er mikilvæg stofnun í þessu sambandi. Fundur var haldinn í utanríkismálanefnd 9. ágúst þar sem rædd voru loftvarnamál landsins því að Bandaríkjamenn hættu að reka ratsjárstöðvarnar 15. ágúst sl. Ég tel ástæðu til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hvenær fáum við lagafrumvarp um ratsjáreftirlitið? Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir lagði fram frumvarp í vor sem stoppaði reyndar í ríkisstjórninni. Hvers vegna kemur frumvarpið ekki fram? Ég tel mjög mikilvægt að það gerist sem fyrst. Búið er að segja upp öllum starfsmönnum á Ratsjárstofnun með sex mánaða fyrirvara og uppsagnirnar taka gildi snemma á næsta ári en þá verðum við að vera komin með nýja löggjöf. Tíminn er því afar naumur og starfsmennirnir búa við mikla óvissu. Ég vil líka í þessu sambandi koma inn á mál sem mér hugnast illa en það er hvernig staðið er að starfsmannamálum. Gert hefur verið að umræðuefni í fjölmiðlum hvernig starfslok forstjóra Ratsjárstofnunar bar að. Á forsíðu Fréttablaðsins var sagt að forstjórinn hafi gengið á dyr en það er ekki rétt. Fréttamaðurinn studdist, að því er virðist, við upplýsingar úr utanríkisráðuneytinu. Bæði utanríkisráðuneytið og fyrrverandi forstjóri Ratsjárstofnunar sendu frá sér sérstakar yfirlýsingar varðandi starfslokin. Þar kemur fram að utanríkisráðuneytið hafi ekki haft neitt út á vinnu forstjórans að setja og þakkar honum gott starf. Fyrrverandi forstjóri, Ólafur Örn Haraldsson, kom því sérstaklega á framfæri í fréttatilkynningu að hæstv. utanríkisráðherra hafi hreinlega beðið hann um að hætta án þess að nokkuð hafi verið hægt að finna að störfum hans. Mikill árangur hafði náðst í rekstri Ratsjárstofnunar. Rekstrarkostnaður lækkaði um 400 milljónir, úr 1,2 milljörðum í 800 milljónir og búið var að segja upp 50 manns. Þetta voru mjög sársaukafullar aðgerðir og fyrrverandi forstjóri fór í gegnum þær án teljandi vandræða. Ég álykta því að störf hans hafi verið góð og það er reyndar staðfest af utanríkisráðuneytinu. Ég hlýt því að spyrja: Hvað er hér á ferðinni? Virðulegur forseti. Ég mun nú lesa upp úr leiðara Morgunblaðsins sem skrifaður var af þessu tilefni. Þar er minnst á mannabreytingar og eru þar sérstaklega nefndir tveir menn, Ólafur Örn Haraldsson, forstjóri Ratsjárstofnunar, og Alfreð Þorsteinsson sem leiddi uppbyggingarstarf nýs sjúkrahúss hér í bæ. Tilvitnun hefst: „Í eina tíð var það siður í íslenskri pólitík að þeir sem völdin höfðu hverju sinni beittu þeim til þess að flæma pólitíska andstæðinga úr stöðum eða koma í veg fyrir að þeir fengju vinnu. Um þetta eru ljót dæmi þótt ekki sé leitað lengra aftur en til lýðveldistímans. Svo lagðist þessi siður af.“ Á öðrum stað segir: „Það væri stórt skref aftur á bak ef horfið yrði til gamalla ósiða í þessum efnum og ómögulegt að segja hvenær og hvar þeim vígaferlum yrði lokið og hverjir hefðu orðið fórnarlömb þeirra.“ Aðeins neðar stendur: „Þess vegna er mikilvægt fyrir nýja valdamenn að ganga hægt um gleðinnar dyr þegar þeir beita nýfengnum völdum. Auðvitað verða þeir að hafa svigrúm til að koma fram margvíslegum breytingum. En þótt það geti verið einber tilviljun að tveir trúnaðarmenn Framsóknarflokksins hafi horfið úr þýðingarmiklum störfum á undanförnum vikum, hættir það að vera tilviljun ef fleiri framsóknarmenn bætast í þann hóp. Það verður fróðlegt að fylgjast með því hvort ný kynslóð stjórnmálamanna freistast til þess að taka upp gamla ósiði og koma fram hefndum á pólitískum andstæðingum.“ Virðulegur forseti. Þetta er umhugsunarvert því að Ratsjárstofnun er búin að ganga í gegnum miklar breytingar og ég tel stofnuninni ekki til bóta að auka enn frekar á óróleikann. Mér finnst það mjög ankannalegt með hagsmuni Ratsjárstofnunar í huga. Ég hef talsverða reynslu sem fyrrverandi ráðherra og ýmsir pólitískir forustumenn unnu í stofnunum sem tilheyrðu þeim ráðuneytum sem ég stýrði á sínum tíma. Ég nefni af handahófi menn sem stóðu sig mjög vel: Magnús Jónsson á Veðurstofunni, Jón Gunnar Ottósson í Náttúrufræðistofnun Íslands, sat í stjórn Samfylkingarinnar, og Karl Steinar Guðnason í Tryggingastofnun. Þeir eru allir prýðilegir forstöðumenn. Ég hafði ekkert út á þeirra störf að setja og stuggaði ekki við þeim. Ég spyr því: Hvað er hér á ferðinni? Ég vona að við sjáum ekki meira af þessu því að ég tel að það jaðri við pólitískar ofsóknir og þá er mikið sagt. Ég vil einnig fjalla um málefni friðargæslunnar og nefni að í september sl. tilkynnti hæstv. utanríkisráðherra að frá og með 1. október mundi íslenska friðargæslan hætta þátttöku í þjálfunarverkefni NATO í Írak. Ég gerði verulegar athugasemdir við það því að verkefnið byggist á öryggisákvæðum, tilmælum í öryggisráðinu. Um er að ræða NATO-verkefni og var ein manneskja á okkar vegum við friðargæslu í Írak. Á sama tíma og við sækjumst eftir sæti í öryggisráðinu, sem ég styð, köllum við heim fulltrúa okkar. Þetta er alls ekki hernaðarverkefni eins og hæstv. utanríkisráðherra leyfði sér að kalla það í fjölmiðlum eins og DV. Ég tel að þetta hafi verið röng ákvörðun og að við höfum með henni veikt stöðu okkar gagnvart framboði í öryggisráðinu, hún hefði betur ekki verið tekin. Virðulegur forseti. Ég vil jafnframt tala um mál sem tengist framgöngu okkar við erlend ríki og tengja það þúsaldarmarkmiðunum. Hæstv. utanríkisráðherra kom inn á þúsaldarmarkmiðin í ræðu sinni með ágætum hætti. Við, eins og önnur ríki, höfum skuldbundið okkur til að stuðla að því að þúsaldarmarkmiðunum verði náð. Eitt þeirra er að minnka fátækt, bæta aðgengi að hreinu vatni og draga úr ungbarnadauða. Ég vil því koma með ábendingu til hæstv. utanríkisráðherra um mál sem tekið hefur verið upp á norrænum vettvangi. Það er tillaga sem komið hefur frá miðjumönnum en var flutt inn í velferðarráð Norðurlandaráðs sem ég er formaður fyrir. Norðurlandaráð er nú búið að samþykkja þessa tillögu en það var gert í þarsíðustu viku. Tillagan byggist á því að hin ríku ríki eigi ekki að lokka til sín heilbrigðisstarfsmenn frá öðrum ríkjum því að það vantar heilbrigðisstarfsmenn í þróunarríkjunum. Sem dæmi má nefna að í Frakklandi eru fleiri læknar frá Benín en í því landi sjálfu og á Manchestersvæðinu í Bretlandi eru sömuleiðis fleiri heilbrigðisstarfsmenn frá Malaví en í landinu sjálfu. Við Íslendingar eigum ekki að taka þátt í að lokka til okkar heilbrigðisstarfsmenn frekar en önnur þróuð ríki. Norðurlöndin eiga að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að gerður verði alþjóðasamningur um að lönd leiti ekki með virkum hætti til þróunarríkja til að fá heilbrigðisstarfsmenn. Ég vil tengja þetta við stöðuna á menntun hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða. Við höfum færri hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða hér á Íslandi á hverja 100 þúsund íbúa en á öllum hinum Norðurlöndunum. Við höfum reyndar fleiri lækna en okkur vantar hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða. Við reynum að bjarga okkur, auglýsum á Norðurlöndunum eftir starfsmönnum og hingað koma t.d. danskir og norskir hjúkrunarfræðingar. Hin Norðurlöndin leita svo til þróunarríkjanna og sækja sér heilbrigðisstarfsfólk þaðan. Þetta hangir því allt saman. Á sama tíma og okkur vantar hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða eru fjöldatakmarkanir í hjúkrunarfræðideild við Háskóla Íslands. Við tökum ekki alla inn sem við getum tekið á móti. Fólk nær prófum en fær þó ekki inngöngu. Við gerðum reyndar átak á sínum tíma, sú er hér stendur og hæstv. menntamálaráðherra, og hækkuðum kvótann en betur má ef duga skal. Við þurfum að vera sjálfbær í þessum efnum og eigum ekki að lokka til okkar fólk frá þróunarríkjunum. Á sumum svæðum í Afríku er ekki hægt að bólusetja ungbörn af því að það vantar lækna og hjúkrunarfólk. Við vinnum því gegn þúsaldarmarkmiðunum með því að taka heilbrigðisstarfsfólk frá þróunarríkjunum en öldruðum, sem þurfa á þjónustu heilbrigðisstarfsfólks að halda, fer ört fjölgandi í vestrænum samfélögum. Virðulegur forseti. Ég vil að lokum benda á, eins og ég reyndi að gera í stuttu andsvari áðan, að alvarleg staða er komin upp í ríkisstjórninni varðandi loftslagsmálin. Það er ekki boðlegt að hæstv. utanríkisráðherra komi og segi að mikil vinna varðandi loftslagsmálin sé í gangi í utanríkisráðuneytinu. Gott ef satt væri en ráðherrarnir tala í kross. Hæstv. forsætisráðherra vill viðhalda íslenska ákvæðinu í Kyoto-bókuninni en það vill hæstv. umhverfisráðherra ekki gera. Þótt rétt sé að við viljum fá þróunarríki inn í samninginn, svo sem Kína og Indland, og jafnframt ríki eins og Bandaríkin sem eru ábyrg fyrir 36% af losuninni, geta hæstv. ráðherrar ekki horft fram hjá mikilvægi þess að Ísland sýni trúverðugleika á erlendum vettvangi og tali einni röddu í þessu máli. Það þýðir ekki að tala út og suður í mikilvægum málum.

Virðulegi forseti. Fyrir það fyrsta vildi ég gera að umtalsefni það sem hv. þingmaður nefndi um heimkvaðningu fulltrúa í friðargæsluverkefnunum í Írak. Um það starf gildir annað en um önnur störf sem unnin eru á vegum íslensku friðargæslunnar. Þetta er eina starfið innan íslensku friðargæslunnar sem ekki uppfyllir skilmála DAC um borgaraleg störf í þágu friðargæslunnar. Það er eðlismunur á þessu starfi og öðrum störfum og á þeim grundvelli er sú ákvörðun sem tekin var fullkomlega eðlileg. Hvað varðar hinn sérkennilega kafla í ræðu hv. þingmanns, sem laut að forstjóra Ratsjárstofnunar, verður maður að spyrja sig hvert markmiðið með þeirri ræðu hafi verið. Hægt er að hafa mörg orð um mannaráðningar á vegum Framsóknarflokksins á liðnum árum. Ég hélt satt að segja að þingmenn Framsóknarflokksins hefðu áhuga á að forðast þá umræðu og alla vega hefja hana ekki að fyrra bragði. Í Ratsjárstofnun er samankomið mikið starfslið og þar eru unnin verkefni sem hingað til hafa fyrst og fremst verið unnin á forsendum bandarískra stjórnvalda og fyrir þau. Þessi verkefni sitja íslensk stjórnvöld uppi með. Það þarf algjörlega að endurhugsa þessa stofnun. Ég þekki það frá gamalli tíð í starfi mínu í utanríkisþjónustunni að höfuðverkefni þessarar stofnunar var að finna nýjan kostnað og réttlæta hann til að geta sent hærri reikninga til bandarískra stjórnvalda. Það var grundvallarmarkmið stofnunarinnar svo ekki sé fastar að orði kveðið. Það þarf að hugsa þessa stofnun algjörlega frá grunni og til þess þarf að hafa hreint borð og meta verkefni stofnunarinnar út frá íslenskum hagsmunum. 
            

Virðulegi forseti. Þegar maður sér þessa atburðarás, og hún er öll staðfest í fjölmiðlum og í fréttatilkynningum frá bæði utanríkisráðuneytinu og frá viðkomandi starfsmanni, Ólafi Erni Haraldssyni, getur maður ekki dregið aðrar ályktanir en þær að hér hafi eitthvað mjög furðulegt verið á ferðinni. Engar ásakanir eru um að viðkomandi hafi ekki staðið sig vel í starfi, það er hreinlega tekið fram að viðkomandi hafi staðið sig vel í starfi. Maður kemur að mínu mati ekki svona fram við ríkisstarfsmenn. Ég nefndi nokkra aðila sem voru í störfum fyrir önnur ráðuneyti á sínum tíma og sumir starfa þar enn. Það var verið að gera breytingar á þessum stofnunum, það er alltaf verið að breyta stofnunum. Á það bara að hreinsast út? Ég tel þetta mjög ankannalegt og þetta verður til þess að Morgunblaðið tekur málið sérstaklega upp í leiðara og fer að vísa í gamaldags vinnubrögð, ráðningar upp á flokksskírteini o.s.frv., að hreinsað sé út þegar nýir valdhafar koma. Ég hlýt að draga þetta fram eftir að hafa skoðað sérstaklega gögnin sem lúta að þessu máli. Þetta er allt í opinberum gögnum. Þessa sér stað í fréttatilkynningum frá aðilum eða í fréttum. Að vísu geta fréttir stundum verið rangar en ég vísa í fréttatilkynningar. Það er mjög ankannalegt hvernig staðið hefur verið að verki. Varðandi það að draga til baka aðila okkar í friðargæslunni í Írak þá bað Írak um þetta verkefni sérstaklega. Ég vil einnig draga það fram að DAC er ekki höfuðatriðið í þessu máli. Við höfum verið að aðstoða við uppbyggingu í Írak. Við erum að undirbúa samfélagið til að takast á við framtíðina. Hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde, sagði opinberlega að hann hefði ekki gert þetta. Þannig að ég hlýt að gagnrýna 

Virðulegi forseti. Það er engin sérstök ill meðferð á ríkisstarfsmanni að um hann gildi sama og um alla aðra starfsmenn viðkomandi stofnunar. Öllum starfsmönnum stofnunarinnar var sagt upp með nákvæmlega jafnlöngum fyrirvara. Þannig liggur það mál. Hæstv. utanríkisráðherra getur að sjálfsögðu betur útskýrt hvernig málum vék nákvæmlega að hverjum og einum að því leyti sem það á erindi í umræðu hér á hinu háa Alþingi. Ég vil hins vegar undirstrika að þessi staða var ekki auglýst á sínum tíma. Ég held að það sé mikilvægt að menn slái nýjan tón og stöður af þessu tagi séu auglýstar og fram fari hæfnismat. Maður hlýtur að spyrja sig: Með hvaða hætti hefur slíkt hæfnismat farið fram í fortíðinni? Mér finnst það óviðeigandi að koma hingað á hið háa Alþingi með nafnalista yfir fólk í öðrum stjórnmálaflokkum sem hefði nú verið hægt að stugga við. Hvað á slíkur málflutningur að þýða? Er það hlutverk stjórnmálamanna að tala í skildagatíð um að þeir hefðu nú kannski getað gert eitt og annað gegn einhverju tilteknu fólki? Er það markmið stjórnmálamanna að halda úti einhverjum listum yfir þá menn sem eru í stjórnmálaflokki og undir þá heyra? Hvers konar stjórnsýsla er þetta? Hvernig dettur fólki í hug að hugsa með þessum hætti og hvað þá tala með þessum hætti? Allir eiga að vera frjálsir skoðana sinna og allir eiga að geta verið í flokki hvar svo sem þeir starfa og hvernig, þeir eiga að vera frjálsir framgöngu sinnar. Ráðherrar eiga ekkert með að halda úti einhverjum listum yfir það í hvaða flokki fólk sem undir þá heyrir er. Það er tímabært að leiða önnur vinnubrögð fram. Menn eiga að fá að vera frjálsir skoðana sinna og þann grundvallarrétt eigum við að verja. Það á að auglýsa störf, gera stífar hæfniskröfur til þeirra sem sækja um og velja bestu umsækjendurna.

Virðulegi forseti. Ég heyri að þetta er mjög viðkvæmt fyrir hv. þm. Árna Pál Árnason. En staðreyndin er sú að það er ráðherra sem tekur ákvörðun um að viðkomandi hætti og það eftir að viðkomandi hefur náð miklum árangri í starfi, búinn að lækka útgjöld stofnunarinnar um 400 millj. kr., úr 1,2 milljarði í 800 millj. kr. Um 50 starfsmönnum var sagt upp og þetta fór allt frekar vel fram. Þetta eru mjög viðkvæmar aðgerðir. Í fréttatilkynningu utanríkisráðuneytisins segir, með leyfi forseta: „Hann skilaði þeirri umbreytingu af sér með miklum sóma og náði verulegri hagræðingu í rekstrinum“ - og honum eru þökkuð góð störf. Í fréttatilkynningu viðkomandi starfsmanns segir síðan, með leyfi forseta: „Ráðuneytinu var því ekki aðeins kunnugt um starfslok mín heldur voru þau ákvörðun ráðherrans og á þeim tíma sem ráðherrann óskaði og tilkynnt bæði honum og ráðuneytisstjóra skriflega með tölvupósti.“ - Þannig að þetta er ákvörðun ráðherra. Það er ljóst að þetta er mjög sérstakt þetta mál. Ég get bætt við listann af því að það er alltaf viðkvæmt þegar þingmenn fara í önnur störf, það er kannski ekki um auðugan garð að gresja hjá þeim, því miður, ef við miðum okkur við önnur ríki. Ég tekið sem dæmi sendiherra sem hafa verið ráðnir til utanríkisþjónustunnar. Var það gert með auglýsingu? Ég efast um það. Ég get nefnt hér sendiherra eins og Svavar Gestsson, best að nefna nokkra samfylkingartengda, Jón Baldvin Hannibalsson, Guðmund Árna Stefánsson og Sighvat Björgvinsson. Þessir menn hafa staðið sig afar vel. Virðulegi forseti. Ég hlýt að draga það fram að núverandi ríkisstjórn hefur ýtt tveimur framsóknarmönnum 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir yfirgripsmikla ræðu í upphafi umræðunnar og get tekið undir margt af því sem þar kom fram. Eitt af því er að hnattvæðingin, sem hefur verið mjög áþreifanleg síðustu árin og heldur áfram með vaxandi hraða, hefur áhrif á þjóðlífið á mörgum sviðum sem menn þurfa að aðlagast. Hún leiðir af sér breytingar sem menn hafa kannski ekki séð fyrir fyrir nokkrum áratugum. Helstu einkenni hinna hnattrænu áhrifa eru auðvitað loftslagsbreytingar og umhverfismál. Fyrir utan loftslagsbreytingarnar er rætt um nýtingu fiskstofna í hafinu, nýtingu hafsbotnsins og þess sem undir honum er. Allt þetta kallar á alþjóðlega samninga. Menn komast lítið áfram á eigin spýtur og þörfin fyrir að starfa á alþjóðlega vísu í samkomulagi við aðrar þjóðir verður æ ríkari eftir því sem þeir málaflokkar verða þýðingarmeiri. Hver og ein þjóð hefur minni tök á að stjórna því fyrir sig. Mér hefur fundist vægi umhverfismála fara hraðvaxandi á síðustu árum. Þau verða æ alþjóðlegri í eðli sínu eins og loftslagsmálin eru skýrasta dæmið um en þau mál snerta okkur líka á sviði innanlandsmála á flestum sviðum. Ef til vill er tímabært að gera umhverfismálunum verðug skil í þingsölum til samræmis við aukna þýðingu þess málaflokks með því að efna til sjálfstæðrar umræðu um umhverfismál með skýrslu eins og flutt er um utanríkismál í dag. Ég held að góður svipur væri á því. Það væri gott verkefni fyrir Alþingi og ríkisstjórn að efna til slíkrar umræðu með sambærilegum hætti. Um loftslagsbreytingarnar þurfum við ekki mikið að segja umfram það sem komið hefur fram síðustu daga í umræðum af hálfu okkar frjálslyndra. Við lítum á þetta sem hnattrænt mál og leitum að lausnum á loftslagsbreytingunum út frá því. Framlag Íslands er þekkt í þeim efnum. Það var ekki samþykkt vegna þess að önnur ríki heimsins hefðu sérstakan áhuga á að gera Íslendingum sérstaklega til góða í þeim efnum til að fá þá til samstarfs. Ég hygg að hlutur Íslendinga einna mundi ekki skipta miklu máli í þeim efnum. Ástæðan fyrir því að samþykkt var það ákvæði sem stundum hefur verið nefnt íslenska ákvæðið er einfaldlega sú að það er skynsamlegt og hagkvæmt út frá alþjóðlegu sjónarhorni. Þess vegna eigum við að halda því á lofti og því munu aðrar þjóðir taka vel undir þann málflutning vegna þess að það hentar þeim ekki síður en okkur. Við eigum ekki að neita okkur um að nýta slík tækifæri jafnvel þó að það nýtist okkur betur en mörgum öðrum vegna þeirra auðlinda sem við höfum upp á að bjóða. Það er engin þörf á að ganga um berfættur í kufli í þessum efnum ef aðrir kostir bjóðast og eru jafngóðir eða betri í alþjóðlegum skilningi. Hnattvæðingunni fylgja breytingar á mörgum sviðum. Fólk flytur meira á milli landa en áður var, ekki bara til varanlegrar búsetu heldur til skammtímadvalar eða nokkurra ára dvalar. Það er að verða æ algengara að fólk flytjist á milli landa frá sínu heimalandi til annars, vinni þar eða búi hluta af starfsævi sinni og flytji síðan aftur heim til heimalands síns eða enn annars lands um tíma áður en það flyst heim. Þessi þróun mun halda áfram og gerir að verkum að samsetningin á vinnumarkaði í hverju ríki breytist, hún verður fjölþjóðlegri. Við verðum auðvitað að taka mið af því. Þessi þróun er flestum þjóðum ef ekki öllum hagfelld. Það er kallað eftir vinnuafli í þeim löndum sem fólk flyst til. Við eigum að bregðast við því. Við nýtum okkur krafta erlendra starfsmanna. Þeir skapa tekjur og hagvöxt og þjóðin hefur ávinning af því vinnuafli en það má segja að hér á landi hafi menn verið fullseinir að bregðast við og stofna til þeirra útgjalda sem hljóta að fylgja, eins og þarf að vera til að sinna erlendum starfsmönnum með sómasamlegum hætti, t.d. að bjóða upp á íslenskukennslu og aðra þjónustu í skólum og víðar, sem nauðsynlegt er. Þar höfum við setið eftir og við þurfum að gera miklu betur í þeim efnum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að halda fast um hagsmuni Íslendinga í samningum við aðrar þjóðir um réttindi hafsins hvort sem það eru fiskstofnar eða hafsbotnsréttindi, við Hatton-Rockall svæðið og við Svalbarða. Það er full ástæða til að leitast við að ná samkomulagi um þau réttindi við aðrar þjóðir sem í hlut eiga en það er líka ástæða til að halda fram okkar hlut af fullum myndugleik og muna eftir því að til er alþjóðlegur dómstóll í Haag sem hægt er að skjóta ágreiningsmálum til ef samstarfs- og viðræðuþjóðir reynast erfiðar í viðræðum og ekki líklegt að viðeigandi samningar náist. Við eigum ekki að gefa frá okkur tilkall til þessara réttinda nema fá mjög ásættanlega samninga um það. Þær breytingar eru að verða, m.a. vegna loftslagsbreytinga, að flutningsleiðir munu fyrirsjáanlega breytast á næstu árum. Gas- og olíuflutningar munu líklega aukast hjá norðurheimskautinu til Norður-Ameríku og Evrópu. Það er að mörgu leyti áhyggjuefni fyrir okkur Íslendinga þó í því felist auðvitað líka ákveðin tækifæri. En áhyggjuefnið er vegna fiskimiðanna umhverfis landið. Hvert og eitt af þessum skipum sem kemur til með að sigla um þessar siglingaleiðir er það stórt að ef eitthvað misferst í þeim efnum verður skaðinn gríðarlegur og líklega óafturkræfur. Við eigum mikið undir því að tryggja sem best öryggi í slíkum siglingum þannig að við verðum ekki fyrir miklum skakkaföllum með fiskstofna okkar. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að ég hef dálitlar áhyggjur af þessu máli. Mér finnst að hagsmunirnir fyrir okkur í að vernda fiskimiðin og lífríki í hafinu umhverfis landið séu miklu meiri en þeir hagsmunir sem hugsanlega kunna að verða af því að hafa ávinning eða atvinnu af þessum flutningum. Ég er ekki hvatamaður að því að Íslendingar gangist á næstu árum fyrir því að láta rannsaka og hefja nýtingu á olíu á svokölluðu Drekasvæði. Ég held að það hlaupi ekki frá okkur það sem þar kann að vera í hafinu og efnahagsaðstæður hér á landi um þessar mundir og á komandi árum eru þannig að engin sérstök þörf er á að efna til mikillar atvinnustarfsemi ef þar fyndist olía. Það er sjálfsagt að rannsaka svæðið og kanna hvað þar kann að vera fyrir hendi en það er svo önnur ákvörðun hvort rjúka eigi í að nýta svæðið. Ég hygg að það gæti verið skynsamlegt að geyma það um einhvern tíma, a.m.k. þangað til við höfum aðgang að tækni og búnaði sem gerir það öruggt að ekki verði skaði af þó að einhver slys verði við þá starfsemi. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að taka upp mál sem nefnt hefur verið í þingsölum og víðar, að taka upp samninga við Grænlendinga og Dani fyrir þeirra hönd eftir atvikum um nýtingu á hafsvæðinu og fiskimiðum milli Íslands og Grænlands, um að íslensk fyrirtæki og íslenskar hafnir veiti Grænlendingum þjónustu eftir því sem þörf er á því staðreyndin er sú að Íslendingar eru næstu nágrannar Grænlendinga austan megin frá. Það eru tækifæri í því fyrir okkur Íslendinga að koma á fót samskiptum og viðskiptum á milli Íslendinga og Grænlendinga. Varðandi þróunarsamvinnu tökum við eindregið undir áhersluna á hana. Íslendingar eiga í krafti auðs síns og velmegunar að leggja mikið af mörkum til að hjálpa öðrum þjóðum að komast áfram til betri efnahags. Við eigum að einbeita okkur að því, eins og kemur fram í ræðu hæstv. ráðherra, að hjálpa þróunarlöndum til sjálfshjálpar og horfa til menntunar og heilsugæslu, jafnréttis kynjanna og stuðla að sjálfbærri þróun. Þetta eru allt viðamikil viðfangsefni og við erum yrðum fullsæmd af því að leggja okkar lóð á vogarskálarnar til að ná fram framförum á þessum sviðum í viðkomandi löndum. Varðandi friðargæsluna erum við ekki eins hrifnir af þeirri þróun sem orðið hefur á síðustu árum. Ég hygg að megi segja að hún hafi að sumu leyti verið án vitneskju, vitundar og samþykkis Alþingis í þá veru að koma upp hópum sem starfa undir herskipulagi og herstjórn, hafa heimild til að bera vopn og gera það eftir því sem þurfa þykir. Okkar afstaða er sú að Íslendingar eigi ekki að einbeita sér að þessum þætti í alþjóðastarfi. Friðargæsluliðar eru ekki að okkar mati það sem við eigum að leggja til heldur friðarliðar. Við leggjumst eindregið gegn því að þeir séu undir vopnum, undir herskipulagi og herstjórn. Það er skýr afstaða af okkar hálfu og við hvetjum til þess að ríkisstjórnin falli frá uppbyggingu á þessu sviði. Ég spyr mig hvað muni gerast, sem væntanlega hlýtur að gerast fyrr eða síðar, ef íslenskur friðargæsluliði undir vopnum beitir þeim og skaðar mann eða fellir. Hvernig verður unnt að rannsaka það mál? Mun einhver gera það? Verður ákært í því og dæmt? Það segir í lögunum um íslensku friðargæsluna að þeir heyri undir íslensk lög í þessum efnum. En mér er til efs að ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri hafi möguleika á að rannsaka vettvang og atvik eins og þörf er á til að unnt sé að leggja mat á hvort eigi að gefa út ákæru og stefna fyrir dóm. Erum við þá komin í þá stöðu að Íslendingar hafi heimild til að bera vopn og beita þeim? Ég verð að segja, virðulegi forseti, að mér finnst það ekki skemmtileg tilhugsun að sú staða kunni að koma upp í reynd þótt ekki sé hún beinlínis skrifuð inn í lögin. Varðandi framboð Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna þá er það nokkuð samdóma afstaða okkar að við hvetjum ekki til þess. Við höfum ekki beitt okkur í að hvetja íslensk stjórnvöld til að sækja um setu í öryggisráðinu. Hins vegar hefur sú ákvörðun verið tekin og framboð er hafið af hálfu Íslendinga og stjórnvöld vinna að því að afla stuðnings við setu Íslendinga í ráðinu og ná kosningu á næsta ári. Við munum ekki tala gegn því framboði heldur fremur reyna þá að leggja stjórnvöldum lið í þeirri stefnu sem hefur verið mörkuð. Þótt við séum ekki sammála henni þá teljum við rétt að miða afstöðu okkar við það sem fyrir liggur og verður ekki breytt. Fleira má segja, virðulegi forseti, sem ástæða er til að fara yfir í umræðunni um utanríkismál, svo sem stöðu Ratsjárstofnunar. Ég ætla ekki að blanda mér mikið í það að öðru leyti en því að ég legg áherslu á að sú stofnun gæti öryggis um land allt en ekki bara á einu svæði landsins og það endurspeglist í starfsmannahaldi og viðbúnaði þeirrar stofnunar þegar gengið verður frá lögum um hana og ráðningu starfsfólks til stofnunarinnar.

Virðulegur forseti. Ég vildi vegna þess sem kom fram í ræðu hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar varðandi samstarf við Grænlendinga, varðandi nýtingu hafsvæðisins á milli Grænlands og Íslands og þá umferð sem væntanleg er á komandi árum á þessu svæði, skipaumferð með olíu og gas frá Barentshafi og til Bandaríkjanna, upplýsa að auðvitað hafa Grænlendingar af þessu áhyggjur rétt eins og við. Grænlendingar hafa líkja áhyggjur af því að nú sækja stór skemmtiferðaskip til Grænlands sem þeir hafa lítinn viðbúnað til að mæta ef slys verða eða eitthvað gerist varðandi slíkar skipakomur. Ég held að það sé mikið hagsmunamál fyrir okkur Íslendinga að eiga sem best og mest samstarf við Grænlendinga um nýtingu hafsvæðisins milli Austur-Grænlands og Vestfjarða. Ég tel að þar séu ýmsir möguleikar á samstarfi sem geti skipt báðar þjóðir miklu máli. Ég hef þess vegna þegar skrifað fyrir nokkru síðan Aleqa Hammond sem fer með utanríkismál fyrir grænlensku heimastjórnina. Ég hitti hana meðan ég var á þingi Norðurlandaráðs og hefur verið ákveðið að ég fari til Grænlands þegar tækifæri gefst til að ræða sameiginleg hagsmunamál landanna og reyna að finna leiðir til að þróa þau áfram. Það verður að segjast alveg eins og er að við höfum ekki sinnt þessu nógu vel, ekki ræktað nógu vel sambandið við þessa frændur okkar. Ég tel að full ástæða sé til þess og vil gjarnan beita mér í því að við eigum sem best og mest samstarf við nágranna okkar.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari yfirlýsingu hæstv. utanríkisráðherra og vonast til þess að af þessu verði árangur fyrr eða síðar. Það er mikilvægt að ná góðu sambandi við Grænlendinga í þessum efnum og í því felast líka mikil tækifæri fyrir okkur Íslendinga sem við eigum ekki að láta liggja ónotuð öllu lengur. Það hefur verið ýtt á þetta á undanförnum árum, að reyna að koma á betra sambandi við Grænlendinga til að koma á viðskiptum og samningum um nýtingu hafsins og fiskstofnanna og til að veita þeim þjónustu frá íslenskum höfnum. Ég vek athygli á því að vestfirskar hafnir liggja næst austurströnd Grænlands og þar er sá flugvöllur í Evrópu sem er næst Grænlandi og þangað geta Grænlendingar sótt þjónustu fyrr og nær sér en til Danmerkur eða annarra Evrópulanda. Það er því mikið að vinna í þeim efnum, virðulegi forseti, og ég vonast til að árangur verði af viðræðum utanríkisráðherra við viðeigandi aðila á komandi árum. Ég vil svo undirstrika áhyggjur mínar af þessum miklu siglingum sem fyrirsjáanlegar verða einmitt í sundinu milli Íslands og Grænlands. Ég held að Íslendingar ættu að beita sér fyrir því að ná samningum um þær skipaleiðir og siglingaleiðir þannig að sem minnstar líkur verði á alvarlegum skaða ef eitthvað ber út af á þeirri leið. Við eigum eins og Grænlendingar mikið undir því að þessar siglingar verði óhappalausar, virðulegi forseti.

Virðulegur forseti. Ég vildi bara aðeins ítreka það sem ég sagði hér áðan um samstarfið við Grænlendinga og taka það fram að þegar ég var á ferð á Ísafirði nú fyrir skömmu átti ég fund með fulltrúum úr atvinnumálanefnd Ísafjarðar þar sem þeir lögðu einmitt mikla áherslu á möguleikana sem gætu verið á samstarfi milli Ísafjarðar og Vestfjarða og síðan byggðarlaga á austurströnd Grænlands. Það má nefna í því sambandi að það hefur verið talað um að námuvinnsla fari fram í Scoresby-sundi á Grænlandi. Þaðan er innan við klukkutímaflug til Ísafjarðar en ég held að það sé nærri tveggja tíma flug þaðan og til Nuuk á vesturströnd Grænlands og síðan enn þá lengra til annarra staða sem geta veitt þessa þjónustu. Þarna geta því verið ýmsir möguleikar en auðvitað verður þetta að fara fram á forsendum Grænlendinga sjálfra og það verður að vera þannig að þeir sjái sér hag af samstarfinu. Varðandi siglingaleiðina fram hjá landinu þá tek ég undir með þingmanninum að það er full ástæða til þess að athuga hvort hægt er að setja reglur og þá með hvaða hætti, varðandi skipaleiðir, stærð skipa og þann flutning sem hér fer þannig að það geti líka verið sá viðbúnaður sem þarf ef eitthvað kemur upp á.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja mál mitt á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ræðu hennar og það ágæta yfirlit sem hún flutti þinginu um stöðu utanríkismála. Það er ljóst af ræðu hennar að það eru næg verkefni á sviði utanríkismála, mörg járn í eldinum og það hefur margt gerst og á mörgu verið tekið og málum þokað fram veginn frá því að ný ríkisstjórn tók við völdum nú á vormánuðum eða í sumar öllu heldur. Ég ætla að leyfa mér að byrja á því að tala í örfáum orðum um það sem ræða hæstv. utanríkisráðherra fjallaði ekki um sem eru Evrópumálin. Ég fagna því að ráðherrann skuli hafa tekið ákvörðun um að gera þeim málaflokki hærra undir höfði með því að taka Evrópumálin til sérstakrar umfjöllunar síðar en eins og fram hefur komið verða Evrópumálin rædd hér sérstaklega í janúarmánuði. Þetta er í samræmi við tillögur Evrópunefndarinnar um að ríkisstjórnin geri Alþingi sérstaka grein fyrir stöðu Evrópumála og það er ástæða til þess að fagna því að þetta sé nú komið til framkvæmda. Ég ætla ekki, af þeirri ástæðu að þau eru ekki hér sérstaklega til umfjöllunar, að fara nánar út í efnisatriði þess en ég tel mikilvægt að við förum almennt að taka utanríkismál og þá ekki einungis Evrópumálin, til dýpri umræðu hérna á þinginu og ég kem kannski aðeins að því í máli mínu. Það má taka undir með utanríkisráðherra um að hnattvæðingin beri nú á dögum með sér ný einkenni og að skilin milli innanlandsmála og alþjóðamála fari minnkandi með því að heimsmálin verða einnig heimamál. Eins og fram kom í ræðu ráðherra er ljóst að verkefni okkar hér á þinginu eru í síauknum mæli tengd hinu alþjóðlega umhverfi. Ég tel að í störfum okkar á Alþingi þurfum við að horfa í auknum mæli til þessara breytinga og þá ekki síst þess að þingið verði virkara í aðhaldi sínu með utanríkisstefnunni, að þingið verði meira - við skulum segja bara hreinlega „á staðnum“ þar sem við erum þátttakendur og samráðið við utanríkismálanefnd og þingið almennt verði aukið. Ég sé jafnframt fyrir mér að fastanefndirnar komi í ríkara mæli að umræðu um þessi mál en verið hefur. Ef við horfum fyrst til eins af stóru málunum sem fjallað er um í ræðu hæstv. utanríkisráðherra, þróunarsamvinnunnar, þá sjáum við í fjárlagafrumvarpinu að fjárveiting til þess málaflokks er aukin um 750 milljónum á næsta ári. Upphæðin saman, í þróunarsamvinnu og alþjóðastofnanir er eitthvað lægri, í kringum 500 milljónir, en vegna lækkunar til alþjóðastofnana sér maður að verið er að bæta verulega háum fjárhæðum í þróunarsamvinnuna. Ég held að það sé mikilvægt og það er í samræmi við langtímamarkmið að við aukum við framlög okkar í þennan málaflokk til þess að nálgast það að standa undir þeim markmiðum sem Sameinuðu þjóðirnar hafa sett um að aðildarríki Sameinuðu þjóðanna verji 0,7% af þjóðarframleiðslunni til þróunarmála. Við erum á ágætum rekspöl með að fylgja eftir langtímamarkmiði okkar í þessu efni, eins og fram kom í ræðu ráðherrans, við erum að skríða yfir 0,30% viðmiðið en ætlum að vera komin í 0,35% árið 2009. Það var bara allnokkuð metnaðarfullt markmið þegar það var sett þó að við værum ekki komin nema hálfa leið að því sem við sjáum að gildir hjá nágrannaþjóðum okkar og þeim sem við viljum helst bera okkur saman við og sumar þeirra eru reyndar farnar enn lengra fram úr okkur en sem þessu nemur. Það er engu að síður ánægjulegt að við skulum vera á réttri leið, að við skulum hafa haldið okkur á sporinu. Í því samhengi er það auðvitað sérstaklega ánægjulegt að við höfum haldið þannig á málum hér á Íslandi í efnahagslegu tilliti að við höfum full efni á því að standa undir þessu metnaðarfulla markmiði. Ég held að ef við setjum okkur þetta markmið og þessi auknu framlög í samhengi við framboð okkar til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna dyljist það væntanlega engum hversu mikilvægt það er að við stöndum við það sem við höfum áður sagt í þessu efni. Svo ég vitni aftur til ræðu hæstv. ráðherra þá fylgja þessum auknu framlögum auknar kröfur til fagmennsku og þingið hlýtur að gera auknar kröfur til að slík fagmennska sé til staðar. Það getur til að mynda fólgist í því að einstaka þingnefndir - þá er ég fyrst og fremst með utanríkismálanefnd í huga - geri sér far um að fara á vettvang þar sem við erum virk í þróunarsamvinnunni, geri sér far um að fara þangað sem við höfum einbeitt okkur að því að leggja lið en eins og hefur komið fram þá höfum við látið verulega til okkar taka í einstökum verkefnum. Það eru dæmi um verkefni þar sem við erum miðað við höfðatölu fremst meðal þjóða í framlögum. Við höfum lagt áherslu á að styðja við verkefni þar sem er unnið að jöfnuði og stuðningur við kvenfrelsi og aukna þátttöku kvenna í uppbyggingu nýrra samfélaga skiptir máli, þar má t.d. nefna UNIFEM. Ástæðan fyrir því að þessi mál hafa ekki fengið mikla umfjöllun hér á þinginu er kannski sú að við höfum ekki verið að fylgja þessum verkefnum neitt sérstaklega eftir. Við höfum ekki lagt okkur fram við að kynna okkur starf þeirra alþjóðastofnana sem við verjum fjármunum til og ég held að þessu þurfum við að breyta. Þetta á líka og ekkert síður við um tvíhliða aðstoðina sem helst fer fram undir merkjum Þróunarsamvinnustofnunarinnar, þar þurfum við þingmenn í auknum mæli að gera okkur far um að fylgjast með. Ég ítreka það sem ég sagði áður í ræðu minni að á næsta ári ætlum við að verja 750 milljónum til viðbótar við það sem áður var gert til þessa málaflokks. Auðvitað kallar það á að þingið fari að sinna málunum betur en gert hefur verið og ég leyfi mér einfaldlega að segja að reglur forsætisnefndar þingsins, til að mynda um utanferðir og fjármál og rekstrarkostnað til fastanefnda þingsins í þessu samhengi eru að verða úreltar ef þær eru ekki þegar orðnar það. Það gengur ekki að þingið sjálft setji sér svo þröngan ramma á sama tíma og það ver meiri fjármunum í þennan málaflokk. Ef við tölum almennt um utanríkismálin þá þurfum við ekki að gera samanburð nema örfá ár aftur í tímann til þess að sjá að við höfum aukið framlög til utanríkismálanna og það er vegna þess að við ætlum okkur að verða virkari þátttakendur þar og við höfum aðstöðu til þess, við höfum efnahagslegan styrk og eins og framboðið okkar til öryggisráðsins sýnir teljum við okkur eiga fullt erindi, sem skiptir ekki síður máli. Það er víða komið við í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram þó að mér þyki hún kannski á köflum hafa verið dálítið einkennileg eins og þegar er fram komið þá hefur hún haft tilhneigingu til þess að einangrast í afskapalega afmörkuð ráðningarmál og annað þess háttar, en ég tel að í ræðu ráðherra sé komið inn á öll helstu atriðin sem við eigum að vera að horfa til og hugsa um nú á þessu þingi. Við höfum í dag átt dálitla umræðu um íslensku friðargæsluna og það er í sjálfu sér rétt sem þar hefur komið fram að það er fagnaðarefni að við skulum ekki hafa orðið fyrir neinum sérstökum áföllum þar, við höfum ekki orðið fyrir neinu mannfalli. Sú stefna sem við höfum markað okkur þar, nú síðast með nýrri lagasetningu um íslensku friðargæsluna, er einmitt til þess hugsuð að reyna að forða því að slíkir atburðir eigi sér stað þó að við þurfum ávallt að vera því viðbúin að á átakasvæðum geti óvæntir atburðir gerst. Það er sérstakt fagnaðarefni í tengslum við íslensku friðargæsluna að okkur hefur tekist nokkuð farsællega að skilgreina þá þætti þar sem við höfum eitthvað fram að færa, þar sem við höfum sérþekkingu, og við sjáum það á þeim verkefnum sem okkur hafa verið falin að við höfum getað leyst þau af hendi með mikilli sæmd. Það á t.d. við um flugvellina sem við höfum komið yfir í borgaraleg not og það á líka við um mörg verkefni sem við höfum unnið á sviði heilbrigðisþjónustunnar og fleira væri hér hægt að tína til. Í því sambandi get ég nefnt sérstaklega verkefni UNIFEM í Pristína þar sem íslenska friðargæslan hefur starfað, þar sem var til að mynda unnið mjög mikilvægt grasrótarstarf í því að auka þátttöku kvenna í sveitarstjórnarmálum og skólum þess héraðs. Við höfum komið víða við og eins og ég sagði áðan tel ég að við á þinginu þurfum að fara að dýpka aðeins umræðuna um þessi mál og ekki eftirláta hana alfarið framkvæmdarvaldinu og taka hana einungis til umræðu hér í tveggja, þriggja tíma umræðum einu sinni til tvisvar á ári. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma af þeim takmarkaða tíma sem ég hef til þess að fjalla meira um framboð til öryggisráðsins en segi þó það að mér finnst því framboði hafa verið markaður afskaplega skynsamur farvegur með því að fara fram af ákveðinni hógværð og raunsæi þegar kemur að því að ákveða hversu miklu við ætlum að kosta til, en mér hefur fundist á umliðnum mánuðum á því sem mér hefur verið kynnt sem formanni utanríkisnefndarnefndar að við séum bara að ná býsna góðum árangri þegar horft er til þess hvað við getum þó gert miðað við það sem við ætlum okkur í þessum framboðsmálum. Það verður síðan að koma í ljós hvernig til tekst þegar upp úr kjörkössunum verður talið en mér sýnist allt stefna í að við séum að reka þetta framboð af mikilli sæmd. Í lokin vil ég koma örstutt inn á öryggis- og varnarmálin. Það er ljóst að þegar við tókum við því hlutverki að taka yfir öll mannvirki í Keflavík og að miklu leyti eigin varnir var þar um að ræða gríðarlega stórt verkefni sem kom með skömmum fyrirvara í fangið á okkur. Það er algjörlega óhætt að segja í dag að okkur hefur tekist að tryggja snurðulausa yfirfærslu flugvallarins til íslenskra stjórnvalda og það er sérstök ástæða til þess að fagna því vegna þess að það var á engan hátt sjálfsagt mál. Það liggur jafnframt ljóst fyrir að mjög mikil vinna hefur hvílt á utanríkisráðuneytinu og starfsmönnum þess sem hafa greinilega staðið sig vel í því að tryggja að þessi farsæla yfirfærsla gæti átt sér stað. Enn eru þó ýmis verkefni óleyst og við eigum væntanlega von á á þessu þingi að lagt verði fram frumvarp um rekstur ratsjárstöðvanna og ýmis rekstrartengd mál sem enn eru til úrlausnar, en þessi mál eru öll í góðum farvegi og öryggisþátturinn sem hvað mestu máli skiptir virðist vera í öruggum höndum. Hér rétt í lokin um viðskiptamálin en við höfum átt gríðarlegri farsæld að fagna í efnahagslegu tilliti, m.a. vegna aðildar okkar að EFTA og í gegnum EFTA að Evrópska efnahagssvæðinu. Varðandi fríverslunarsamningana er samningurinn sem núna er í deiglunni við Kína gríðarlega spennandi og við eigum eftir að sjá hvernig þær viðræður enda. En ég vil leyfa mér að fagna loftferðasamningnum sem við höfum náð að ljúka við Kanada og fleiri slíkir eru í burðarliðnum. Slíkir loftferðasamningar hafa gríðarlega mikla þýðingu fyrir íslenska flugrekendur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna efnismikilli og góðri ræðu hæstv. utanríkisráðherra hér í upphafi. Mér fannst hún bera með sér heilsteypta sýn á utanríkismál, og þau viðfangsefni sem við stöndum frammi fyrir, og djúpan skilning á því hvernig við þurfum að nálgast verkefni á þessu sviði, og það hversu samtvinnuð þau eru þeim daglegu verkefnum sem við þurfum að vinna innan lands. Heimsmál eru heimamál, sagði ráðherra í ræðunni, og fátt er betri lýsing á því umhverfi sem við búum við. Við búum við það að eftirspurn erlendra fjárfesta eftir útgáfu á skuldabréfum í íslenskum krónum hefur bein áhrif á stýrivaxtahækkanir Seðlabankans og hefur þar af leiðandi bein áhrif á gengi krónunnar sem svo aftur hefur bein áhrif á eftirspurn eftir því að koma hér og taka stöðu til skamms tíma í innlendum gjaldmiðli. Þessar staðreyndir um eftirspurn erlendra aðila eftir innlendum gjaldmiðli hafa lykiláhrif á þann sveigjanleika sem Seðlabankinn hefur í ákvörðun stýrivaxta og hafa líka lykiláhrif á svigrúm ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum. Við sjáum mörg fleiri dæmi. Ráðherrann rakti sum og það er óþarfi að tína þau öll til. En grundvallaratriðið er að hnattvæðingin er staðreynd og hún er annað og meira en merkimiði. Hún er orðin raunveruleiki íslenskrar þjóðar með þeim hætti að efnahagsmál okkar og samfélagslíf eru samtvinnuð örlögum annarra þjóða og verkefni þau sem við viljum leysa á innanlandsvettvangi getum við í langflestum tilvikum ekki leyst með skilvirkum hætti nema í samstarfi við aðrar þjóðir eða á alþjóðlegum vettvangi. Við sem smáríki, sem á meira undir alþjóðaviðskiptum og fjölþættari milliríkjaviðskiptum en nokkru sinni fyrr, eigum mikið í húfi að þessu leyti. Líklega eiga fáar þjóðir meira undir þróun á alþjóðavettvangi að þessu leyti. Ég get því ekki verið sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni sem nefndi áðan að það væri spurning um að hvaða leyti maður gæti verið á móti hnattvæðingunni. Ég held að við getum ekki verið á móti henni frekar en við getum verið á móti Esjunni. Hún er staðreynd. Hún er komin til að vera. En það sem við getum hins vegar gert sem þjóð er að reyna að hafa áhrif á þróun hnattvæðingarinnar, reyna að slá þá réttu tóna sem geta gert hnattvæðinguna þannig að hún færi ávinning sem víðast. Ég fagna sérstaklega umfjöllun í ræðu ráðherra um áherslur á mannréttindi og þróunarsamvinnu og hinar víðari stærðir í hinu hnattræna tilliti. Þessi staðreynd krefst þess að við horfum með allt öðrum hætti á það hvernig við nálgumst heiminn en við höfum gert hingað til. Utanríkisþjónustan þarf að vera skilvirkari. Hún þarf að þjónusta hnattvætt efnahagslíf. Viðskiptalíf okkar er blessunarlega hnattvætt í síauknum mæli. Íslensk utanríkisþjónusta þarf að vera í stakk búin til að þjóna því hér eftir sem hingað til. Ef ekki hefði verið fyrir EES-samninginn hefði ekki verið um að ræða neina útrás í þeim skilningi sem við höfum upplifað á undanförnum árum. Ef ekki væri fyrir þéttriðið net fríverslunarsamninga, tvísköttunarsamninga og annarra viðskiptasamninga væri tal um ný tækifæri á erlendum vettvangi orðin tóm. Þetta net þarf að halda áfram að vinna og það þarf að halda áfram að tryggja íslenskum fyrirtækjum markaðsaðgang út um víða veröld. Utanríkisþjónustan þarf að hafa til að bera fagmennsku til þess að geta unnið þessi verk og í því skyni er mjög mikilvægt að við hlífum utanríkisþjónustunni við ófaglegum mannaráðningum og mörkum með skýrum hætti þá stefnu að fagmennska ráði í mannaráðningum í utanríkisþjónustunni til langframa. Við þurfum líka að tryggja skilvirkni utanríkisþjónustunnar þannig að hún verði í stakk búin til að bregðast við ólíkum þörfum á ólíkum tímum. Hv. síðasti ræðumaður, 3. þm. Suðvest., formaður utanríkismálanefndar, gerði að umtalsefni hlutverk utanríkismálanefndar og þörf á breytingu á því. Ég tek undir hvert orð sem hann sagði um það atriði. Það er úrelt að líta svo á að hlutverk utanríkismálanefndar sé með einhverjum hætti annars eðlis en annarra þingnefnda. Verksvið framkvæmdarvaldsins, sem utanríkismálanefnd þarf að hafa eftirlit með, er í ríkum mæli á erlendri grundu og aðbúnaður nefndarinnar og svigrúm hennar þarf að helgast af því. Það er líka mjög mikilvægt, í ljósi þess hversu rík tenging er orðin milli verkefna á alþjóðavettvangi og verkefna innan lands, að utanríkismálanefnd hafi fullnægjandi tæki til að halda á sínu lýðræðislega eftirliti með framkvæmdarvaldinu á öllu starfssviði þess. Ég fagna þeirri ákvörðun utanríkisráðherra að halda sérstaka ræðu um Evrópumál. Þau eru orðin það mikill hluti af og enn meiri hluti af viðfangsefnum okkar innan lands, að þau réttlæta fullkomlega sérstaka ræðu og sérstaka athugun. Virðulegi forseti. Við stöndum á miklum tímamótum í öryggis- og varnarmálum landsins. Við höfum fengið upp í hendurnar mikið tækifæri. Eins og góður maður sagði: Það má kannski segja að við séum nú fyrst að verða sjálfstætt aðildarríki NATO. Af því höfum við mjög takmarkaða reynslu. Við höfum verið aðilar að NATO að meira og minna leyti á forsendum varnarsamstarfs sem nú hefur breytt um eðli. Það er vel. Það er vel að þetta gerist þegar við erum sem þjóð tilbúnari en áður til að standa í fæturna og axla ábyrgð okkar í alþjóðavæddum heimi. Við höfum fengið reynslu af alþjóðasamstarfi og við erum vel í stakk búin til að axla þessa ábyrgð. Það er líka gaman að axla þessa ábyrgð nú þegar miklar breytingar eru að verða almennt á skilningi á öryggis- og varnarmálum. Hér kom fram áðan að Atlantshafsbandalagið hefur breytt um skilgreiningu og lítur á sig sem öryggisbandalag. Það er líka athyglisvert að t.d. okkar nána grannþjóð Danir hefur það ekki lengur sem skilgreint hlutverk síns herafla að verja danskt landsvæði. Landvarnir eru ekki verkefni danska hersins lengur. Danski heraflinn hefur það hlutverk að vinna í fjölþjóðlegu herliði verkefni til að styðja við öryggisgæslu og friðarframkvæmd utan Danmerkur. Það er því eingöngu jákvætt að við skulum nálgast þetta verkefni á þessum tímum. Ég held líka að sú aukna áhersla sem hefur orðið á málefnum norðurslóða á síðustu árum sé okkur til gagns í þessu efni. Breyttar aðstæður í umhverfismálum með hlýnun hafsins og opnun nýrra siglingaleiða skapa auðvitað hættu en líka tækifæri og allt breytir þetta hinni landfræðilegu sýn og öryggismati á þessu svæði. Með öðrum orðum hefur hin „geostrategíska“ staða, með leyfi forseta, breyst. Þessi atriði voru rædd á þingi Norðurlandaráðs í Ósló nú nýverið, m.a. fyrir tilverknað Vestnorræna ráðsins sem hafði vakið athygli á hvað þessi þróun þýddi fyrir björgunarmál á Norður-Atlantshafi, líka í ljósi þess að liðstyrks Bandaríkjamanna í Keflavík nýtur ekki lengur við hvað björgun varðar. Það er fagnaðarefni að utanríkisráðherra hefur vakið máls á þessum þáttum víða. Við sjáum líka að dómsmálaráðherra hefur verið að ræða möguleika á samstarfi landhelgisgæslna á Norður-Atlantshafi og allt er það mjög jákvætt. Ég bind vonir við að við munum áfram á vettvangi Norðurlandaráðs og norræns samstarfs ná að ræða öryggismál með nýjum hætti. Þar eigum við langa hefð fyrir opinni og fordómalausri umræðu með mikilli þátttöku almannasamtaka og almennri þátttöku í umræðu. Við vísum best veginn með því að ræða öryggis- og varnarmál með opnum hætti og fordómalaust. Ég fagna sérstaklega frumkvæði utanríkisráðherra, sem hún nefndi í ræðu sinni, að setja á fót sérstakan vettvang um samráð í öryggismálum. Ég verð líka að hrósa ráðherra fyrir það frumkvæði sem hún tók varðandi það að afla öryggisvottunar fyrir utanríkismálanefnd og gera utanríkismálanefnd þar með kleift að fá aðgang að gögnum, sem þrætt hefur verið um, frá Atlantshafsbandalaginu á fundi í morgun. Það er mjög mikilvægt að víkka með þessum hætti aðgang að upplýsingum um öryggis- og varnarmál. Við þurfum að treysta hvert öðru í umfjöllun um öryggis- og varnarmál, á það hefur skort í meira en hálfa öld. Það er eitt af brýnustu verkefnum okkar á næstu árum að byggja upp það traust og brúa það bil. Virðulegi forseti. Mig langar að lokum að víkja örstutt að framboði Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Ég átti þess kost nýverið að sækja allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og kynntist þá því starfi sem unnið hefur verið í New York til að vinna framboði Íslands brautargengi. Það vakti athygli mína að sjá hversu mikil sál er komin í þetta framboð og sjá að það er ekki lengur orðin tóm. Ísland stendur fyrir ákveðinni sýn og ákveðnum gildum og býður sig fram á þeim forsendum. Mér þótti kærkomið nýmæli að Íslendingar töluðu stoltir af sögu sinni um það hverju þeir hefðu að miðla gagnvart fátækum ríkjum sem eru nú að feta sín fyrstu skref í átt frá nýlendukúgun til bjargálna. Það er vissulega sérstakt að geta sagt sögu Íslands sem hefur á undraskömmum tíma í öllu sögulegu samhengi náð að rísa úr mikilli fátækt til mikillar velmegunar án þess þó að feta leiðina sem margir postular boða fátækum ríkjum. Við höfum byggt upp velferðarkerfi, við höfum varið rétt þeirra sem lakast standa, við höfum tryggt mannréttindi kvenna og barna, við höfum náð að halda spillingu í lágmarki og á þeim grunni höfum við komist til efnahagslegrar velmegunar. Það er mikils virði fyrir fátæk ríki að heyra þetta, ríki sem þurfa daginn út og daginn inn að sitja undir boðskap sjálfskipaðra postula sem segja að eina lausnin til framfara sé sú að hafa helst ekkert regluverk, byggja helst enga innviði og mæta hnattvæðingunni á forsendum fjármagnsins. Mér fannst mest til þess koma að sjá hversu heilsteyptan málflutning Íslendingar gátu haft í frammi og hversu vel honum var tekið af hálfu þessara ríkja. Allt finnst mér þetta, þegar maður tekur það saman, bera vitni um sjálfstraust. Sjálfstraust okkar Íslendinga til þess að standa sjálfir fyrir því sem við erum og miðla af því sem við höfum án yfirlætis, án þess að ætla okkur að leysa hvers manns vanda á einni nóttu, en með því að leggja gott til, styðja við sprota, hjálpa til á hverjum vettvangi. Smáríki sem á allt undir milliríkjaviðskiptum má aldrei við því að hafa gluggann lokaðan gagnvart umheiminum. Það er mikilvægt að við höldum áfram að opna glugga, því fleiri því betra, því að enginn veit á endanum hvar það er sem skrautblómin ná að vaxa.

Frú forseti. Ég get verið sammála hv. þingmanni um að það er nauðsynlegt að hafa vel opna glugga og fá góða loftið inn, en það má kannski ekki hafa gluggana svo stóra og svo galopna að það verði ekkert skjól í húsinu og menn fjúki út úr því. Hv. þingmaður vék að ummælum mínum um afstöðu mína til hnattvæðingar og virðist eitthvað hafa misskilið. Mín sýn er einmitt sú að hnattvæðing sé ekki einsleitt fyrirbæri og mér hefur alltaf þótt barnalegt og lítt uppbyggilegt að reyna að stilla hlutum þannig upp að menn séu annaðhvort með henni eða á móti. Það sem við tölum um sem hnattvæðingu felur í sér margar jákvæðar breytingar. Það er ýmislegt sem auðveldar lífið í dag vegna tækni, framfara og þekkingar, og mannkynið hefur að mörgu leyti betri aðstæður til að glíma við vandamál sín og meiri burði til þess en nokkru sinni fyrr með tækni og þekkingu að vopni og mikinn auð. En um leið er þessi geta mannkynsins að hluta til vandinn sjálfur, þ.e. sú mikla eyðsla, sóun og álag á auðlindir jarðarinnar sem lífshættir sérstaklega Vesturlanda valda. Ég vil þess vegna taka gagnrýna afstöðu til hnattvæðingarinnar þannig að sjá á henni bæði kost og löst og vera í liði með þeim sem berjast gegn hinum neikvæðum þáttum og vilja breyta þeim, þáttum eins og félagslegum undirboðum í þróunarríkjunum og að vinnuafl og auðlindir þróunarríkjanna sé blóðmjólkuð í þágu græðginnar á Vesturlöndum. Við líðum ekki barnaþrælkun, ekki mansal og vændi, ekki umhverfisfórnir, eyðingu auðlinda eins og regnskóganna í þágu vestrænna viðskiptahagsmuna. Ég veit ekki hvort þetta þýðir að við séum eitthvað ósammála en haldi hv. þingmaður að ég sé í þeim hópi sem vilji bara greiða atkvæði um það, já eða nei, hvort menn séu með eða á móti hnattvæðingu er það misskilningur. Það var einu sinni stjórnmálamaður hér og ekkert fyrir löngu sem reyndi að stilla dæminu svona upp, fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra Halldór Ásgrímsson. Hann sagði þetta einhvern tíma í útvarpsviðtali og vék orðum að þeim sem hér stendur, sagði að það væru undarlegir menn sem væru bara á móti hnattvæðingunni. 

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari skýringu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Ég held að við sjáum hnattvæðinguna með nokkuð líkum hætti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við gætum nákvæmlega að þessu og að við styðjum fátæk ríki til þess að byggja upp heilbrigð samfélög sem eru sjálfbær til lengri tíma litið. En í því samhengi má aldrei gleyma að ávinningur okkar af efnahagslegri uppbyggingu skapast ekki bara af því að við höfum byggt upp gott velferðarkerfi. Hann skapast líka af því að við höfum opnað glugga og leyft umtalsverðum trekk að myndast og við höfum skipulagt heilu og hálfu atvinnugreinarnar og satt að segja allt þjóðlífið, sérstaklega á síðustu árum, með upptöku evrópskra reglna, ekki með séríslenskum reglum, heldur með alþjóðlega viðurkenndu regluumhverfi. Það hefur gert það að verkum að fjárfestar okkar hafa átt tækifæri til að fara til annarra landa, skapa þar auð og flytja hann aftur heim. Við höfum búið í haginn til að aðrir geti komið og nýtt sér með sama hætti frelsi hér á Íslandi. Grundvallaratriðið held ég að sé að við eigum að byggja upp með nákvæmlega sama hætti og hv. þingmaður nefndi innviði fátækra ríkja og styðja þau til þess. Við verðum jafnframt að styðja þau til þess að hafa sjálfstraust og getu til að taka við erlendu fjármagni, bjóða það velkomið og byggja upp með þeim hætti atvinnulíf í löndunum. Lykilatriðið í því efni er að hafa gluggana býsna vel opna, leyfa umtalsverðum trekk að myndast þannig að vel gusti um.

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu skipta alþjóðaviðskiptin máli og alþjóðlegar fjárfestingar og allt það. Þá erum við komin að því að ræða alþjóðaregluverkið í þeim efnum og hvernig menn eru að þróa það, hver forskriftin hefur verið, hvaða hugmyndafræði hefur ráðið ferðinni. Þar kemur að því sem ég er mjög gagnrýninn á, undirliggjandi hreyfikrafta hnattvæðingarinnar sem eru auðvitað fyrst og fremst stórfyrirtækin, fjölþjóðafyrirtækin og alþjóðafjármagnið, áhættufjárfestingarfjármagnið sem hefur rutt sér braut og sett út olnbogann í heiminum og er að ná æ meira tangarhaldi á auðlindum og mörkuðum í þróunarríkjum. Forskriftin sem fylgt hefur verið hefur í allt of miklum mæli verið gagnrýnislaus og hrár kapítalismi, einkavæðing þar sem það er vanrækt að byggja upp innviði og efla velferð. Jafnvel er lítt þróuðum ríkjum uppálagt, eða a.m.k. var, af Alþjóðabankanum og fleiri slíkum að skera niður þann litla infrastrúktúr sem þau hafa á sviði menntunar, heilsugæslu o.s.frv. Nú hafa menn viðurkennt viss mistök í þeim efnum en regluverkið er samt stórgallað að þessu leyti, bæði sú pólitík sem Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn fylgja, Alþjóðaviðskiptastofnunin og í raun forskrift Doha-viðræðnanna, þar vantar í allt of miklum mæli hinar félagslegu víddir, umhverfisþættina o.s.frv. Þetta hefur leitt til þess að sjálfsprottnar hreyfingar eru komnar fram úr alþjóðastofnununum að þessu leyti og eru að ryðja brautina fyrir fyrirbæri eins og „fair trade“ í viðskiptum, að menn geti fengið vottað að þeir stundi félagslega ábyrga fjárfestingarstefnu. Við þurfum þess konar áherslur í stað þess hnattvædda græðgiskapítalisma sem hnattvæðingin því miður í allt of miklum mæli er.

Virðulegi forseti. Ég held að við getum verið sammála um það, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og ég, að það er mikilvægt að við beitum afli okkar og þrótti til að byggja upp innviði fátækra ríkja, hjálpa þeim til sjálfsbjargar og greiða jafnframt fyrir efnahagslegri þróun þeirra með því að byggja upp forsendur fyrir fjárfestingu í ríkjunum og uppbyggingu sjálfbærs efnahagslífs. Það er einmitt það sem ég fagna sérstaklega í áherslum hæstv. utanríkisráðherra í ræðu hennar áðan, hversu heilsteypt sýn liggur að baki því frumkvæði sem hún leggur til að íslensk stjórnvöld taki í uppbyggingu og samskiptum við þróunarríkin. Þá þýðir það væntanlega líka að við verðum að fara að taka okkur tak sjálf og þá verðum við að leggja af þann leiða sið sem við höfum stundað núna árum og áratugum saman á alþjóðlegum vettvangi þegar rætt er um frelsi í viðskiptum að fyrir hádegi sjáum við á því öll tormerki að nokkurt ríki megi hafa nokkurn toll á fiski en eftir hádegi setjumst við niður með ríkustu ríkjum heims og gerum okkur þar far um að útiloka fátæk ríki frá mörkuðum okkar með landbúnaðarvörur. Þessum tvískinnungi verður að ljúka. Við verðum að ganga á undan með góðu fordæmi. Ég held að það sem hv. þingmaður sagði áðan um mikilvægi þess að hægt sé að votta félagslega ábyrg viðskipti og annað slíkt sé mikilvægt. En við megum gæta okkur á því að láta aldrei slíka merkimiða verða innihaldslausa þannig að þeir geti orðið skálkaskjól þeirra sem ekki vilja í reynd frjáls viðskipti. Frjáls viðskipti, aðgangur þróunarríkja að okkar mörkuðum, eru besta þróunarhjálpin sem við getum veitt.

Frú forseti. Utanríkis- og alþjóðamál verða æ fyrirferðarmeiri, einnig í íslenskum stjórnmálum, og í skýrslu utanríkisráðherra sem mælt var fyrir í morgun er að sjálfsögðu hreyft mörgum mikilvægum málum sem við Íslendingar þurfum að sinna. Að sjálfsögðu er engin ástæða til að gera lítið úr því sem vel er gert eða gera lítið úr möguleikum Íslands til að gegna þýðingarmiklu starfi í alþjóðamálum þó að við séum smátt ríki og fámennt, en til að við getum á trúverðugan hátt tekið að okkur mikilvægt hlutverk á alþjóðavettvangi verðum við að vera reiðubúin til að endurskoða og endurmeta frá grunni afstöðu okkar og viðhorf til umheimsins. Komið hefur fram í máli margra ræðumanna í þessari umræðu að umfangsmiklar breytingar hafa orðið í alþjóðamálum og heimurinn er ekki sá sami í dag og hann var fyrir fáum árum og áratugum. Því miður er ekki mikið um það í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra að verið sé að endurmeta stöðu okkar og viðhorf til umheimsins frá grunni. Að því leyti má kannski halda því fram að fylgt sé sömu stefnu í utanríkismálum og í tíð fyrri ríkisstjórnar og sú staðreynd að Samfylkingin hefur tekið þar sæti Framsóknarflokksins hefur litlu breytt að séð verður. Mig langar að fara yfir nokkur helstu efnisatriði í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra, ég mun ekki hafa tíma til að fara í öll mál en látum það gott heita. Ég vil fyrst segja að ég tel jákvætt að hæstv. utanríkisráðherra boðar það í skýrslu sinni að flutt verði sérstök skýrsla um Evrópumál í janúar. Ég tel að full ástæða sé til að taka þau mál sérstökum tökum og fá sérstaka umfjöllun um Evrópumálin, enda er okkur öllum ljóst að þau eru orðin afskaplega fyrirferðarmikil í íslenskum samfélagsmálum og áhrif aðildar okkar að EES-samningum hefur að sjálfsögðu mjög víðtæk áhrif. Mig langar hins vegar að velta því upp í þessu samhengi hvernig ríkisstjórnin hyggst standa að styrkingu umfjöllunar um Evrópumál innan þingsins. Eins og kunnugt er leggur Evrópustefnunefndin, sem skipuð var á sínum tíma og skilaði áliti undir lok síðasta kjörtímabils, sérstaklega til að starf Alþingis að Evrópumálum og tengsl þess við önnur þjóðþing í Evrópu verði styrkt. Meðal annars er lagt til að stofnuð verði sérstök Evrópunefnd innan þingsins og ég vil þess vegna gjarnan spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún sér þetta fyrir sér verða að veruleika. Kemur t.d. til álita að það verði til einhvers konar útvíkkuð utanríkismálanefnd eða einhvers konar nefnd sem byggðist að grunni á utanríkismálanefnd og hugsanlega þingmannanefnd EFTA sem fjallar að sjálfsögðu mikið um Evrópumálin? Mér finnst mikilvægt að fá það fram enda þótt sérstaklega verði fjallað um Evrópumál síðar. Um öryggis- og varnarmálin er að sjálfsögðu margt að segja. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fór yfir það í morgun að brottför hersins hefði ekki verið nýtt sem skyldi til að endurmeta frá grunni stöðu Íslands og íslenska hagsmuni. Hann bar þá m.a. fram fyrirspurn um öryggismálanefndina sem boðað var að yrði skipuð sérstaklega til að móta stefnu í öryggismálum og meta íslenska hagsmuni og mér finnst þýðingarmikið að fá fram hvar það mál er statt. Það er að sjálfsögðu góðra gjalda vert eins og fram kemur í skýrslu ráðherrans að skipuð hafi verið sérstök samráðsnefnd eða starfshópur með faglegan bakgrunn til að sinna starfi að því er varðar hættumat fyrir Ísland og ráðið sé ráðgjafi í því sambandi en slík nefnd kemur að sjálfsögðu ekki í staðinn fyrir þverpólitískan starfshóp í öryggismálum sem fjallar um hina pólitísku hagsmuni og hina pólitísku stefnumótun í þessum málaflokki. Mér finnst mikilvægt að fá það fram og kannski jafnvel mikilvægara en að fulltrúar í utanríkismálanefnd hafi fengið sérstakt leyfi til að fjalla um gögn frá NATO en sagt hefur verið að það sé ekki utanríkisráðuneytið sem veitir það leyfi heldur ríkislögreglustjóri. Það vekur auðvitað upp spurninguna um hvort dómsmálaráðherra sé þá loksins búinn að koma upp sinni leyniþjónustu, að greiningardeild ríkislögreglustjóra sé orðin að leyniþjónustu sem gefi þingmönnum grænt ljós á að þeir megi fjalla um viðkvæm utanríkis- og öryggisskjöl, en gott og vel. Nýir samningar við Danmörku og Noreg hafa verið gerðir og um þá eru vafalaust skiptar skoðanir. Við eigum að sjálfsögðu margvíslega sameiginlega hagsmuni, t.d. að því er varðar umhverfisógnir á norðurslóðum sem hafa þegar komið fram í þessari umræðu en það má líka spyrja sig hvort ekki hefði þurft að fjalla miklu ítarlegar um það mál og á víðari grunni m.a. af Alþingi. Í þessu sambandi má líka velta því fyrir sér hvort varnarsamningurinn við Bandaríkin frá 1951 sé ekki orðinn úreltur. Hann hefur reyndar aldrei í hugum okkar margra, m.a. margra núverandi samfylkingarmanna, í gegnum tíðina haft mikla þýðingu fyrir Ísland en það má spyrja sig við þessar breyttu aðstæður hvort hann sé ekki algerlega úreltur og hvort ekki sé rétt að segja honum upp. Mig langar líka að vekja máls á því hver staða mála er á varnarsvæðinu fyrrverandi sem núna er komið í borgaralega notkun. Það hefur verið heilmikil umræða um mengun á þessu svæði og þá vaknar spurningin hvort fyrir liggi ítarlegar rannsóknir á því hversu viðamikil mengunin á svæðinu er og hvernig staðið verði að hreinsun og hver kostnaðurinn við hana er. Ég vil líka velta hér upp spurningu um sprengjuleit og spengjueyðingu á varnarsvæðinu vegna þess að því hefur verið haldið fram að þarna séu svæði sem notuð hafi verið til sprengjuæfinga og þar séu enn ósprungnar sprengjur á svæði sem núna er komið í borgaraleg not, á svæði sem núna er skólasvæði. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort henni sé kunnugt um þetta og til hvaða ráðstafana hafi þá verið gripið. Í ræðu ráðherrans var að sjálfsögðu fjallað um hlutverk okkar innan öryggisráðsins. Ég get sagt um það að við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum, mörg hver a.m.k., stutt þá umsókn þótt skoðanir og áherslur hafi vissulega verið skiptar um þetta atriði. Ég hef verið í hópi þeirra sem hafa stutt það að Íslendingar sæktust eftir sæti í öryggisráðinu. Í því efni skiptir hins vegar gríðarlega miklu máli í hvaða leiðangur við ætlum ef við náum því marki að verða kosin í öryggisráðið, í hvaða leiðangur við ætlum og hvernig við ætlum að rækja þær skyldur. Í skýrslu utanríkisráðherra segir m.a. eftirfarandi, með leyfi forseta: „… ríki sem ekki á sér forsögu sem flækt getur fyrir óhlutdrægri úrlausn deilumála“. Að þetta sé mikilvægt í samhengi við hlutverk okkar í öryggismálum. Þetta er auðvitað gott svo langt sem það nær en erum við algerlega forsögulaus í þessu efni? Við hljótum líka að velta því fyrir okkur. Hvað með þátttöku okkar eða stuðning íslenskra stjórnvalda við stríðið í Írak? Eða þátttöku okkar í gegnum NATO í hernaðaraðgerðum? Er það alveg forsögulaust? Ríkisstjórnin hefur ekki enn beðist afsökunar á stuðningi íslenskra stjórnvalda við ólöglegt stríð í Írak og við hljótum að velta fyrir okkur hvaða hagsmunir réðu ferðinni þar. Voru það hagsmunir almennra borgara eða voru það sjónarmið mannréttinda og friðsamlegra lausna deilumála, svo notað sé orðalag úr ræðu hæstv. utanríkisráðherra, sem þar réði ferðinni? Nei, að sjálfsögðu ekki. Nú hefur hæstv. utanríkisráðherra út af fyrir sig sagt það í umræðum á Alþingi að ríkisstjórnin harmi Íraksstríðið. Fjölmargir Íslendingar telja það ekki nægjanlegt og það veit hæstv. utanríkisráðherra auðvitað. Við teljum, mörg, alls ekki nægilegt að þátttakan í Írak sé hörmuð og látið þar við sitja. Eins má auðvitað taka upp Palestínumálið og hlutverk Íslands. Ég held að við verðum að átta okkur á að til þess að geta gegnt hlutverki sáttaaðila eða þátttakanda í lausn deilumála verða menn að setja sig í spor allra aðila og skilja viðhorf, upplifun og reynslu allra aðila sem hlut eiga að máli. Þar má engan undanskilja og ég ætla ekki að draga dul á það að ég tel að utanríkisráðherra hafi í raun ekki staðið nægilega vel að því þegar hún fór í heimsókn til Miðausturlanda, ég hef látið það sjónarmið mitt koma fram opinberlega, sérstaklega vegna þess að utanríkisráðherra vildi ekki ræða við fulltrúa frá Hamas-samtökunum. Talað hefur verið um að það séu hryðjuverkasamtök en það má líka spyrja sig þeirrar spurningar sem frægur maður spurði á einum stað: Hvenær drepur maður mann og hvenær drepur maður ekki mann? Hverjir eru hryðjuverkamenn og hverjir eru ekki hryðjuverkamenn þegar komið er út í sríðsátök? Hverjir eru saklausir af því að hafa drepið mann og annan í stríðsátökum? Eru þá ekki allir aðilar þess máls í raun hryðjuverkamenn? Það þurfti að sjálfsögðu stórhug að bjóða Bandaríkjamönnum og Ísrael byrginn og ég er sannfærður um að utanríkisráðherra hefði gert það af myndugleika ef hún hefði kosið það vegna þess að ég hef fulla trú á hæstv. utanríkisráðherra. Ég ætla að segja það líka að mér eins og mörgum öðrum sárnaði að það skyldi ekki gert, reynt að breiða sig svolítið út og segja: Við ætlum að tala við alla. Vegna þess að það er ekki hægt að mæta og reyna að leysa deilumál með því að vera bundinn á klafa gamallar hernaðarhyggju sem Bandaríkin og Ísrael hafa auðvitað staðið fyrir á þessu svæði. Mér og mörgum öðrum sárnaði að hæstv. utanríkisráðherra skyldi ekki taka þannig á málinu vegna þess að ég er sannfærður um að hún hefði gert það af miklum myndugleika. Tækifærið var ekki nýtt þar því miður. Auðvitað getum við haldið áfram að tala um önnur svæði eins og Íran og hverjir mega eiga kjarnorkuvopn og hverjir mega ekki eiga kjarnorkuvopn. Eru það bara þeir sem Bandaríkjamenn leggja blessun sína yfir eða hvað? Þessi nálgun er auðvitað afskaplega þröng og hún byggir á þröngum afmörkuðum hagsmunum hernaðarhyggju sem Bandaríkin fara fyrir og við höfum því miður siglt þar í kjölfarið gagnrýnislaust. Alþjóðasamfélagið hlýtur að berjast fyrir eyðingu gereyðingarvopna en það á ekki einungis við um þá sem Bandaríkin tiltaka sem óvini sína, ríki sem í alþjóðamálum stillir hlutunum nánast alltaf upp hvítt og svart, í vini og óvini. Ég ætla ekki að fara sérstaklega út í friðargæsluna í Afganistan, það hefur þegar verið gert hér, en mig langar að segja örfá orð um fríverslunarmál. Ég er almennt þeirrar skoðunar að aukin verslun og viðskipti milli þjóða séu mikilvæg og geti verið góð leið til að auka jöfnuð og sjálfstæði ekki síst meðal fátækari þjóða. Um leið er afar brýnt að heimsverslunin lúti alþjóðalögmálum um mannréttindi og mannhelgi, þar með talið að því er varðar jafnrétti kynja, vernd barna og ungmenna, baráttu gegn mansali, um umhverfisvernd, sjálfbæra þróun o.s.frv. Þessar áherslur finnst mér mikilvægt að við látum heyrast á alþjóðavettvangi. Ráðherra vék að samstarfi og samráði við aðila vinnumarkaðarins þegar hún ræddi um fríverslunarmál, m.a. nefndi hún Alþjóðavinnumálastofnunina. Mig langar þess vegna að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hún muni beita sér fyrir því að löggilda hér á landi samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um uppsögn og ráðningarsamninga, þar sem kveðið er á um að sú meginregla gildi að atvinnurekandi megi ekki segja starfsmanni upp nema ákvörðun sé byggð á atvikum er varðar hæfni og háttsemi hans eða ástæðum sem varða atvinnureksturinn. Mér finnst mikilvægt að vekja máls á þessu hér og hvort utanríkisráðherra muni beita sér fyrir að innleiða þessa samþykkt. Ég ætla að nefna örstutt þróunarsamvinnu og skyld mál. Að sjálfsögðu hljótum við að fagna því að framlög Íslands til þróunarsamvinnu séu að hækka þótt það vanti enn talsvert á að viðmiðuninni um 0,7% af þjóðarframleiðslu verði náð. Sömuleiðis fagna ég því að stórauka eigi framlög sem ráðstafað er til þróunaraðstoðar í gegnum íslensk félagasamtök og ég er a.m.k. sannfærður um að með þeim hætti munum við ná enn meiri og betri árangri í þágu þeirra sem helst þurfa á aðstoð að halda. Um leið vil ég líka stuttlega nefna málefni flóttamanna. Vandi flóttamanna eykst ár frá ári. Hvernig tökum við Íslendingar á því máli? Hvernig hyggst ríkisstjórnin taka á því og eru áform um að stórauka þátttöku Íslands í móttöku flóttamanna og standa undir skuldbindingum alþjóðasamfélagsins sem sæma okkur sem þjóð sem býr við mikla velsæld, því að hingað til hefur framlag okkar í því efni verið skammarlega lítið? Í þessu sambandi vil ég minna á að ýmis frjáls félagasamtök á Norðurlöndum, m.a. Mannréttindaskrifstofa Íslands, Rauði kross Íslands og Íslandsdeild Amnesty International, hafa skorað á ríkisstjórnir Norðurlanda að fara að tilmælum og viðmiðunarreglum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og standa undir skuldbindingum sínum í því efni. Mig langar líka að heyra viðbrögð hæstv. utanríkisráðherra við því mikilvæga máli.

Frú forseti. Ég ætla að koma inn á það sem mér fannst vanta í þessa annars ágætu ræðu um utanríkismál. Mér fannst vanta umræður um hafréttarsvæði sem við stöndum í stríði um við aðrar þjóðir, þ.e. Rockallsvæðið og Svalbarðasvæðið. Reyndar er eitt svæði í viðbót, hið svokallaða Jan Mayen svæði. Um það höfum við gert samninga sem ég reyndar tel að við þyrftum að endurskoða. Það er kannski ekki auðvelt. En sérstaklega finnst mér vanta hvernig þau mál standa sem snúa að hafréttarsáttmálanum eða réttara sagt: Hver er staða okkar varðandi hafréttarsáttmálann á Rockallsvæðinu og Svalbarðasvæðinu og hvað er í gangi þar? Er verið að reyna að semja eða þurfum við að fara með þetta fyrir hafréttardómstóllinn? Mig langar líka að koma aðeins inn á þróunaraðstoðina sem við erum að auka fjárframlög okkar til og að vissu leyti er það gott mál. En áður en við gerum svo er oft gott að taka til á háaloftinu hjá sjálfum sér, þ.e. áður en maður byrjar að fara annað á meðan til Fjölskylduhjálpar Íslands koma íslenskar fjölskyldur - 1.400 fjölskyldur eru á skrá hjá Fjölskylduhjálp Íslands - sem þurfa að fá mataraðstoð í hverjum mánuði og jafnvel í hverri viku. Fleiri stofnanir á Íslandi eins og Mæðrastyrksnefnd, Rauði krossinn og Hjálparstarf kirkjunnar hjálpa Íslendingum sem hafa ekki efni á að brauðfæða sig eða geta ekki brauðfætt sig á þeim kjörum sem íslenskt þjóðfélag býður þeim upp á. Þetta er fólk sem á undir högg að sækja, þetta eru öryrkjar og þetta eru aldraðir sem eiga ekki í lífeyrissjóði eða hafa lent einhverra hluta vegna kannski út af þessum venjulega vegi. Þó er mikið af fullorðnu fólki sem hefur ekki úr neinu að moða nema því sem það fær frá Tryggingastofnun ríkisins og mér finnst kannski ekki hægt að setja mikla peninga í þróunaraðstoð á meðan við búum svona að okkar fólki hér heima. Varðandi Keflavíkurflugvöll og það svæði þá er mengun þar, en samkvæmt samningunum sem voru gerðir við herinn á sínum tíma, 1952, skilst mér að herinn geti farið án þess að taka til eftir sig á Keflavíkurflugvallarsvæðinu sem þeir voru með og notuðu eða á svæðinu sem varnarmáladeild var með. Þá er ekkert óeðlilegt að maður spyrji: Hvað ætla íslensk stjórnvöld að gera í þeim efnum? Á þetta að fá að vera þarna áfram óbreytt eða verður ekki að fara í mikla vinnu við að hreinsa upp þessa mengun? Og þegar jafnvel farið er að tala um að byggja á þessum svæðum þar sem heræfingar voru stundaðar hér á árum áður þá hlýtur náttúrlega að vera spurning hvort ekki þurfi að gera stórátak í að hreinsa upp þá mengun sem er þarna á svæðinu. Síðan er forvitnilegt að skoða kostnað utanríkisráðuneytisins á ýmsum sviðum. Hvað eru t.d. margir sendiherrar hjá íslensku utanríkisþjónustunni? Hvað eru mörg sendiráð og hvað eru margir sendiherrar sem hafa ekki sendiráð, þ.e. vinna hérna í utanríkisþjónustunni en búið samt að skipa sem sendiherra, en þeir hafa ekki sendiráð? Auðvitað brenna svona spurningar á manni og manni finnst bruðlið í kringum utanríkisþjónustuna vera mikið. Í rauninni væri hægt að skera verulega niður bæði í sendiráðum og sendiherrum. Við þurfum ekki alla þessa sendiherra. Þetta hefur verið svona geymslustöð fyrir útbrunna pólitíkusa sem ekki hafa treyst sér til þess að fara á almennan vinnumarkað. Þar af leiðandi hefur það verið bónus hjá þeim að komast í þá stöðu að vera sendiherra. Þetta er auðvitað ekki hlutur sem er hægt svo auðveldlega að sætta sig við og maður skilur ekki af hverju íslenskur almenningur á að borga þetta bruðl. Hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörg Sólrún Gísladóttir kom hér upp og gerði grein fyrir að það væri vinna varðandi samstarf við Grænlendinga í gangi og ég fagna því. Ég fagna því að við skulum eiga möguleika á að gera einhverja samstarfssamninga við þá og vonandi getur það leitt til þess að við gætum hugsanlega fengið veiðirétt eða nýtingu á einhverjum afla eða fiskveiðum við Grænland og aðstoðað þá á ýmsum sviðum við að nýta sín fiskimið sem þeir gera ekki sjálfir nema að litlum hluta. Meðal annars eru þeir með mikinn og stóran samning við ESB sem er nú reyndar nýtt af íslenskum fyrirtækjum með búsetu í Þýskalandi og annars staðar í Evrópu. En auðvitað er mjög þarft fyrir okkur að kanna alla möguleika á því hvort við getum ekki aukið og bætt þetta samstarf við Grænlendingana því að þeir eru þrátt fyrir allt okkar næstu nágrannar þó að sárafáir Íslendingar hafi séð sér fært að heimsækja Grænlendinga sem ég held að væri mjög gott fyrir Íslendinga að gera í auknum mæli. Að lokum vil ég segja að aðildarumsókn okkar að öryggisráðinu og barátta fyrir því að fá að fara í öryggisráðið er náttúrlega dæmi um ekkert annað en bruðl og vitleysu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir gagnmerka og ágæta ræðu um utanríkismál. Í fyrsta lagi tók ég eftir því að hæstv. utanríkisráðherra vék að því og sagðist leggja kapp á það að utanríkisþjónustan þróaðist í takt við nýja tíma, hún þyrfti bæði að laga sig að breyttum aðstæðum og vera í takt við það samfélag sem hún er sprottin úr. Ég er sammála þessum áherslum. En spurningin er hvert sé inntak þessara orða, hvað sé átt við. Andstætt því sem hefur verið að gerast og þeirri tækniþróun sem hefur orðið og þeirri þróun varðandi það að fjarlægðir eru alltaf að verða styttri eða auðveldara að komast á milli þá er fjölgun sendiráða, fjölgun sendistarfsmanna erlendis, eitthvað sem er algjörlega andstætt því sem tækniþróun síðustu tíma hefur verið að bjóða upp á. Hvaða tilgangi þjónar það að stofna nýtt sendiráð nánast árlega og jafnvel mörg sum árin? Hvaða tilgangi þjónar að hafa sendiráð syðst í Afríku? Hvaða tilgangi þjónar að stofna sendiráð í landi sem við höfum átt góð og farsæl viðskipti við í gegnum tíðina eins og Japan og hvaða þýðingu hefur að hafa sendiráð á Norðurlöndum? Er ekki kominn tími til þess að hugsa öðruvísi hvernig við skipuleggjum samstarf við helstu vina- og bræðraþjóðir þar sem við getum komið hlutunum fyrir með miklu einfaldari og ódýrari hætti? Það er fyrst og fremst spurningin um það, og ég skil það þannig, að hæstv. utanríkisráðherra velti því fyrir sér hvernig sé hægt að koma á aukinni skilvirkni með minni tilkostnaði. Þá hljótum við að staldra við það hvort ekki sé möguleiki á því að hugsa málið með nýjum hætti, fara út úr þeim gamla þjóðfélagsveruleika sem varð til á miðöldum og fara að miða við það að sendimenn séu þar sem þeir þurfa að vera en ekki annars staðar. Það er spurningin um að menn taki upp breytt vinnubrögð þar sem miðað sé við ráðdeild og sparnað sem einkenni utanríkisþjónustuna og ég tel að þar þurfi að gera þá bragarbót á að fylgt verði þeim leikreglum. Ég tek undir með hæstv. utanríkisráðherra að það þurfi breytt vinnubrögð, spurningin er um að fá nánari skýringu á því við hvað sé átt. Í ræðu sinni fjallaði hæstv. utanríkisráðherra um mannréttindi og hægt er að taka undir það sem þar var sagt. En það vantaði mikilvægt atriði í því sambandi og það er sú hræðilega staðreynd sem við stöndum frammi fyrir um nútíma þrælahald og verslun með fólk. Það vill þannig til að það eru 200 ár - eða þann 25. mars 1807 - síðan breska þingið samþykkti sérstaka tillögu sem gerði ólöglegt að ensk skip flyttu þræla og gerði jafnframt ólöglegt fyrir breskar nýlendur að flytja inn þræla. Danir höfðu reyndar samþykkt sams konar reglur þremur árum áður en 25. mars árið 1807 kom fram viðmiðunar- eða tímamótasamþykkt þar sem miðað er við að þrælahaldi hafi verið útrýmt í Evrópu. Samt sem áður eru fleiri þrælar í heiminum núna árið 2007 en nokkru sinni áður. Skýrsla frá Alþjóðavinnumálastofnuninni telur að þrælar í heiminum í dag séu að minnsta kosti 12 milljónir, rúmlega 12 milljónir manns. Aðrir segja að þeir séu um 27 milljónir. Meiri hluti þeirra er í Asíu og Suður-Ameríku og það er áætlað að meðalverð á þræli geti verið allt niður í um 100 dollara. Verðið getur þó verið mismunandi eftir því hvaða þjónustu ætlast er til þannig að um getur verið að ræða töluverðan kostnað ef um slíkt er að ræða. Algengasta tegund þrælahalds er vinnuánauð þar sem vinna er tekin sem endurgreiðsla fyrir lán. Það er algengt á Indlandi, í Pakistan og Nepal svo dæmi séu tekin, til dæmis á Indlandi meðal fólks úr lægstu stétt í hindúasið, þ.e. þeirra ósnertanlegu. Og þegar menn tala um fjölmennasta lýðræðisríki í heimi þá er það það sama ríki sem mannréttindasamtök vítt og breitt gera alvarlegar athugasemdir við hvernig staðið er að málum varðandi réttleysi þeirra sem mest þurfa á vernd að halda. Önnur tegund af þrælahaldi sést í Súdan. Í Brasilíu þurfa smábændur að hreinsa frumskóginn meðan byssukjöftum er að þeim beint og í Gana eru litlar stúlkur boðnar fram sem kynlífsleikföng. Í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum er fólk frá Austur-Evrópu, Kína og Víetnam og annað verkafólk sem er innflytjendur þvingað til að vinna gegn vilja sínum við vændi, ýmis landbúnaðarstörf og/eða verslunarstörf. Sala á fólki er eitt af því sem hefur verið í hvað örustum vexti í heimi afbrotanna. Hundruð þúsunda eru seld á ári hverju, miklu fleiri konur en karlar og sum börn, flestar vegna kynlífsþrælkunar. Sala á fólki er talin nema milljörðum dollara á ári og litlu lægri upphæð en sala á eiturlyfjum. Þrælahald heyrir því miður þar af leiðandi ekki fortíðinni til. Það er staðreynd í heiminum í dag. Ég tel að við Íslendingar eigum að hafa það sem forgangsverkefni að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir þrælahald og stuðla að því að settar verði reglur til þess að koma í veg fyrir sölu á fólki. Ég tel það vera forgangsatriði að við berjumst gegn þessum ósóma sem því miður viðgengst enn þá. Ég hef talað um það á öðrum stað og öðrum vettvangi að spurningin sé um það hvort ástæða sé til þess að koma á sérstakri lögregludeild eða þá að helga ákveðna deild, til dæmis Interpol, til þess að fjalla sérstaklega um þessi atriði og bregðast við þeirri miklu vá og því hræðilega óréttlæti sem fer fram og algjörri mannréttindaskerðingu sem á sér stað með þessum hætti. Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hæstv. utanríkisráðherra sagði um NATO og friðargæsluna, að það sé eðlilegt að Ísland axli ábyrgð og taki sinn skerf. Það er hins vegar spurningin um að þess sé jafnan gætt að það sé innan borgaralegra marka. Við erum vopnlaus þjóð, höfum verið vopnlaus þjóð og ég vænti þess að allir alþingismenn séu sammála um að þannig eigi það að vera. Að við viljum ekki blanda okkur í hernaðarátök en séum tilbúin til að stuðla að hjálpar- og friðarstarfi hvar sem vera skal. Það er svo annað mál þegar talað er um Atlantshafsbandalagið annars vegar sem varnarbandalag og hins vegar sem öryggisbandalag. Spurningin er: Hver er munurinn? Hvaða áherslumunur er á því? Jú, það er annars vegar það að NATO sem varnarbandalag fór ekki í herför til annarra þjóða. Það hefur hins vegar breyst þannig að breytt hefur verið um áherslur og breytt hefur verið um skilmála hvað Atlantshafsbandalagið varðar. Ég tel að það hafi verið óheppilegt. Ég hefði talið að þær þjóðir Atlantshafsbandalagsins sem hefðu viljað fara þá leið hefðu ekki átt að gera það innan vébanda Atlantshafsbandalagsins. Að mínu viti rýrði það tiltrú á Atlantshafsbandalaginu sem varnarbandalagi og mér finnst það miður. Ég er algjörlega ósammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni þegar hann sagði að við hefðum aldrei átt erindi í Atlantshafsbandalagið. Þvert á móti tel ég að það hafi verið mikið gæfuspor fyrir Íslendinga að hafa á sínum tíma gengið í Atlantshafsbandalagið. Á meðan á þurfti að halda og kalda stríðið geisaði var Atlantshafsbandalagið tvímælalaust öflugasta vörnin og friðarbandalagið í veröldinni. En spurningin er: Hvað er afsakanlegt að ganga langt og hvað viljum við teygja okkur langt? Er eðlilegt að ungt fólk á Vesturlöndum, í Evrópu og Norður-Ameríku hætti lífi sínu í óskilgreindri styrjöld í Afganistan? Af hverju? Hvert er markmiðið? Hvernig sjá menn endinn á því stríði? Hver eru hin skilgreindu markmið? Það er þar sem mér finnst á vanta og meðan slík markmið eru ekki til og hafa ekki verið sett er óafsakanlegt að setja ungt fólk í hættu þannig að það þurfi jafnvel að deyja fyrir málstað sem enginn veit nákvæmlega hver er. Ég hef verið andvígur framboði Íslands til öryggisráðsins. Ég hef talið okkur eiga lítið erindi í sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Menn standa hins vegar iðulega frammi fyrir orðnum hlut og við því er lítið að gera. Það er ljóst að kosningabarátta Íslands er komin á fulla ferð, hefur staðið í langan tíma, og það er sjálfsagt að styðja við það sem hægt er að gera þó að ég hafi verið ósammála því að lagt yrði út á þessa braut. Það vaknar hins vegar spurning um hvernig starf öryggisráðsins eigi að vera, hvaða tilgangi það þjónar og hvernig Íslendingar ætla að beita sér í því sambandi. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson kom aðeins inn á sjónarmið varðandi réttindi Palestínumanna og hvers vegna hæstv. utanríkisráðherra hefði ekki talað við Hamas-samtökin í ferð sinni til Palestínu á sínum tíma. Það var spurning um hvort eðlilegt væri að flokka Hamas-samtökin sem hryðjuverkasamtök, það er alltaf spurning um það hvernig menn hafa skilgreiningar. Vandamálið við Hamas-samtökin felst í því að það er yfirlýst markmið þeirra að útrýma Ísraelsríki. Það er því í sjálfu sér spurning hvernig þau samtök geta tekið þátt í friðarumleitunum sem verið er að fara út í. Hitt er annað mál að þegar friðarferlið hófst við Palestínumenn á sínum tíma, og Yasser Arafat var þá leiðtogi PLO-hreyfingarinnar, voru þau markmið líka til staðar hjá PLO. Í sjálfu sér er því ekki eðlilegt að loka á Hamas-samtökin og þeirra stjórn með þeim hætti sem gert var. Mannréttindabrotin sem eru framin gagnvart Palestínufólki, þar sem börn eru drepin, þar sem fólkið er múrað inni, þar sem herraþjóðin ræður því hvort fólk fær að koma inn í landið eða fara út úr landinu, eru óþolandi. Þarna er algjört réttleysi fólksins sem er innan múranna. Það fær ekki að vinna, það fær ekki að mæta í vinnuna sína nema herraþjóðin leyfi. Hafi einhvern tímann verið til apartheid-stefna þá er hún í gildi núna. Ísraelsmenn beita henni gagnvart Palestínuaröbum og við Íslendingar eigum að fordæma slíka stefnu. Hæstv. utanríkisráðherra fjallaði um það að við deildum fullveldi okkar með öðrum þjóðum og vísaði þá helst til Sameinuðu þjóðanna. Það er rétt að nánast í hvert skipti sem við gerum samninga á vettvangi utanríkismála þá deilum við einhverjum hluta fullveldisins. Stærsti samningurinn hvað það varðar, þar sem við deildum verulegum hluta fullveldisins, var EES-samningurinn. Þar var það spurning hvort við hefðum átt að fara jafnlangt og gert var. Ég fer ekki lengra út í það, það verður rætt á öðrum sviðum. Einnig væri ástæða til að ræða frekar varnarþörf Íslands. Vandinn í því sambandi er að mínu mati sá að skilgreiningu á varnarþörfinni vantar. Til hvers eigum við að vera að taka á móti erlendum flugsveitum þar sem fólk er að æfa sig? Hvaða tilgangi þjónar það fyrir varnir landsins? Hvar er ógnin? Ég sé hana ekki. Ég sé ekki að hefðbundinn her hafi nokkra þýðingu fyrir okkur eins og staðan er nú. Hæstv. utanríkisráðherra talaði um opna markaði í ræðu sinni og lagði áherslu á gildi þess að frjálsari heimsviðskipti gætu átt sér stað. Ég spyr: Með hvaða hætti ætla Íslendingar að beita sér í því efni? Ætlum við að berjast fyrir frjálsum heimsviðskiptum? Punktur. Eða ætlum við að gera það með víðtækum takmörkunum? Landbúnaðarmálin hafa gjörsamlega hamlað því að Doha-viðræðurnar yrðu leiddar til lykta. Viðskipti með landbúnaðarvörur eru ekki nema 8% heimsviðskiptanna en þau viðskipti hafa verið sá gordíonshnútur sem ómögulegt hefur reynst að leysa. Fulltrúar okkar Íslendinga hafa stöðugt gert kröfur um frjáls viðskipti með sjávarfang en sem hæstu tolla og mesta vernd fyrir landbúnaðarvörur. Þá er það spurningin: Hvernig getum við sagt að þetta eigi að vera svona? Virðulegi forseti. Ég tel að Ísland verði að leggja sitt lóð á vogarskálarnar í baráttu fyrir mannréttindum, gegn mansali og þrælahaldi, gegn glæpum, fyrir frjálsum heimsviðskiptum og gegn hungri og örbirgð í heiminum. Það eru þau atriði sem við eigum að leggja áherslu á ásamt því að koma góðu til leiðar þar sem við getum gert það.

Virðulegi forseti. Ég vildi fyrst og fremst þakka hv. þingmanni efnismikla ræðu. Hann drap víða niður fæti og nefndi fjöldamörg stór utanríkispólitísk atriði. Hann talaði um Afganistan og hvaða erindi friðargæslulið þar hefði. Hann talaði um þörf á baráttu gegn mansali og þrælahaldi um víða veröld. Hann talaði um Palestínu og það apartheid-kerfi sem þar viðgengst og hann talaði um alþjóðlegt viðskiptafrelsi. Þess vegna kom mér afstaða hans gagnvart framboði Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna svolítið á óvart. Ef menn hafa eitthvað að segja, eins og hv. þingmaður hefur, og vilja að Ísland tali fyrir ákveðnum sjónarmiðum er það sjálfgefið næsta skref fyrir íslenska þjóð að sækjast eftir aðild að öryggisráðinu. Það er sjálfgefið að þjóð sem telur sig hafa einhverja stefnu að boða, einhverju efni að miðla, leitist við að hafa áhrif á alþjóðavettvangi og mæla fyrir þeim þjóðþrifamálum. Það er nákvæmlega það sem framboðið til öryggisráðsins gengur út á og ég hrósa hv. þingmanni fyrir það og fagna því að hann lýsti vilja sínum til að styðja það verkefni nú. Þá komum við aftur að öðru atriði, sem hann vék að í upphafi ræðu sinnar, en það er fjöldi sendiráða og því um líkt. Ég get deilt með honum því sjónarmiði að það skipti máli að sýna ráðdeild og sparsemi í því tilliti en skilvirk utanríkisstefna verður ekki rekin með öðrum hætti en þeim að fólk hætti sér út fyrir landsteinana. Menn verða að reyna að nálgast viðmælendur sína og þess vegna skiptir aðalmáli að um sé að ræða skilvirka uppbyggingu vel vinnandi fólks.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Árna Páli Árnasyni að skilvirk utanríkisstefna verður ekki til nema menn hætti sér út fyrir landsteinana. Það var ekki það sem ég var að fjalla um. Ég var hins vegar að tala um hið steinrunna sjónarmið, gömlu steinrunnu hugmyndafræðina, sem varð til og mótaðist á 16. öld, um það að hafa sendimenn í erlendum ríkjum með þeim hætti sem gert er og þróast hefur. Ég tel það ekki vera skilvirka utanríkisþjónustu. Að sjálfsögðu þurfa menn að mæta þangað sem þarf að mæta en ég tel ekki rétt að menn séu kyrrsettir á ákveðnum svæðum við að gera harla lítið eða ekki neitt - á sumum stöðum hygg ég að sú sé raunin. Þegar ég tala um sendiráðavæðinguna á ég við það að menn hafa ekki verið að byggja upp skilvirka utanríkisþjónustu heldur verið að koma upp hlutum sem þjóna öðrum hagsmunum en þeim. Varðandi framboð til öryggisráðsins var ég að lýsa sjónarmiðum mínum eins og þau hafa verið, en nú standa menn frammi fyrir orðnum hlut. Það þýðir ekki að berjast um fallin vígi, þau eru fallin. Menn verða þá að fara í einhver önnur vígi. Öllum finnst mjög óskynsamlegt að berjast gegn Héðinsfjarðargöngum eða Kárahnjúkavirkjun núna þótt menn hafi einhvern tímann haft önnur sjónarmið. Hið sama á við hér. Þegar hlutirnir liggja fyrir, við nálgumst endapunktinn í kapphlaupinu og íslensk stjórnvöld hafa lagt mikið á sig, eigum við að sjálfsögðu að leggja áherslu á að styðja við þau sjónarmið þó við höfum á einhverjum tíma talið að við ættum að gera aðra hluti. Eitt atriði vil ég leyfa mér að nefna til viðbótar, og syndga þá kannski aðeins upp á náðina, en það eru samtökin Polisario í Vestur-Sahara sem ég tel að við Íslendingar eigum að lýsa yfir stuðningi við.

Virðulegi forseti. Ég deili viðhorfi hv. þingmanns um skilvirka utanríkisþjónustu en ég deili ekki nauðsynlega þeim ályktunum sem hann dregur. Sendiráð eru mjög skynsamleg fyrirbæri. Það eina sem þarf að tryggja er að mannaflinn þar sé í samræmi við þarfir og allir sem séu sendir til starfa geti sinnt verkefnum sínum vel. Það er fullkomlega eðlilegt og mjög æskilegt að senda menn til langdvalar í útlöndum en þess þarf að gæta að ekki sé verið að senda fólk til starfa erlendis nema fyrir því séu góð og gild rök. Það skiptir miklu máli að hvetja til þess að utanríkisþjónustan verði í sífellt ríkari mæli skilgreind sem tæki til að ná ákveðnum markmiðum, að menn geti flutt viðbúnað til og fært á milli staða eftir því sem þörf er á hverju sinni. Að menn hætti að líta svo á að uppbygging þjónustunnar á erlendri grundu hafi verið klöppuð í stein eins og vissulega var í eina tíð - þá voru ákveðnir hlutir gefnir hvað varðaði uppbyggingu utanríkisþjónustunnar - og fari í staðinn að líta á þau markmið sem ráðherra og ríkisstjórn setja á hverjum tíma og hagi uppbyggingu starfsins í samræmi við það. Framboðið til öryggisráðsins er mjög gott dæmi um það. Nú þarf að gera skipið fært um að stefna þá leið sem farin verður.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Árni Páll Árnason vísar til þess hvernig skilvirk utanríkisþjónusta geti verið. Ég hef verulegar efasemdir um að sendiráð Íslands á ýmsum stöðum þjóni nokkrum þeim hlutverkum sem heyra undir skilvirka utanríkisþjónustu. Þá spyr ég, og það er greinilegt að stór hópur þjóðarinnar deilir þeirri skoðun með mér: Væri ekki í ráði, fyrst hæstv. utanríkisráðherra leggur sérstaka áherslu á skilvirka utanríkisþjónustu, að t.d. verði skipuð nefnd frá öllum þingflokkum sem fari yfir það sem raunverulega er gert í sendiráðum og skili skýrslu til þingsins? Þannig að það liggi þá fyrir. Miðað við það sem ég hef getað kynnt mér varðandi sum þeirra sendiráða sem Ísland hefur sett af stað fyrr og síðar get ég ekki séð að þau þjóni skilyrðum um skilvirka utanríkisþjónustu. Ég tel að peningunum væri betur varið með því að menn, og þess vegna aðrir menn, færu út fyrir landsteinana þegar á þyrfti að halda til þeirra staða og svæða þar sem þörfin er mest. En ekki að menn séu kyrrsettir í ákveðnu landi. Að öðru leyti vil ég þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni fyrir góð orð um meginatriði ræðu minnar. Ég get ekki séð annað en við séum í öllum aðalatriðum sammála um hvert beri að stefna í utanríkismálum. Áherslur geta verið ólíkar, sérstaklega í sambandi við það sem við höfum rætt hér. En ég þakka 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ræðuna. Ég get tekið undir margt sem í henni stendur og finnst að mörgu leyti að kveði við annan tón en í ræðum utanríkisráðherra frá síðustu þingum. Svo ég byrji nú á því að hæla hæstv. utanríkisráðherra langar mig til að nefna hérna atriði sem ég fagna sérstaklega í ræðu hennar, þá áherslu sem er lögð á lýðræðislega aðkomu fólks að umræðunni um utanríkismál. Ég nefni sérstaklega þá fundi sem hæstv. ráðherra minntist á í ræðu sinni, opna fundi sem haldnir eru með háskólunum og utanríkisráðuneytið hefur sem sagt komið á laggirnar og lagt sig eftir að verði haldnir. Svo sannarlega er ekki vanþörf á að stjórnvöld efni til samtals við fræðimenn og fagfólk vítt og breitt um samfélagið um utanríkismálin. Ég tel því að fundirnir sem hæstv. ráðherra gat um í ræðu sinni séu sannarlega af hinu góða, verulega þörf viðbót og til þess fallnir að dýpka umræðuna um utanríkismálin sem er ekki vanþörf á. Annað sem ég tel vera til fyrirmyndar sem hæstv. ráðherra nefndi var starfshópurinn sem hún segist hafa skipað innan ráðuneytisins varðandi mannréttindamálin, varðandi heildstæða aðgerðaáætlun á sviði mannúðar-, friðar- og þróunarsamvinnumála. Það er sannarlega gott að hópur af því tagi skuli nú vera starfandi innan ráðuneytisins og verður forvitnilegt að sjá þær tillögur sem hann kemur til með að leggja fram. Ég vil þó í því sambandi brýna hæstv. utanríkisráðherra varðandi ýmsa þætti sem þarf að laga og leiðrétta frá því sem verið hefur. Ég nefni stefnu undangenginna ríkisstjórna varðandi Mannréttindaskrifstofu Íslands sem sinnir afar miklu og gagnlegu starfi í þágu mannréttindamála vítt og breitt, bæði innan lands en ekki síður hvað varðar útlönd og stöðu okkar í þeim efnum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka sérstaklega á því að Mannréttindaskrifstofa Íslands fái að standa af reisn við sitt hlutverk. Við sjáum þess ekki merki í fjárlagafrumvarpinu eins og það liggur fyrir en ég treysti því engu að síður að gerðar verði leiðréttingar í þeim málaflokki í þeirri vinnu sem stendur yfir í nefndum þingsins um fjárlögin. Áhersla hæstv. utanríkisráðherra á þróunarmálin og þróunarsamvinnuna er líka góð og gefur okkur tilefni til að ætla að þar geti orðið einhverjar áherslubreytingar. Þegar hæstv. ráðherra segir að það ríði á að við styðjum þróunarlöndin til sjálfsbjargar í efnahags- og velferðarmálum verð ég þó að segja að það hefur auðvitað verið sagt áður. Við vitum að það er mjög erfitt að standa við þau orð. Í orði kveðnu viljum við ábyggilega öll tryggja að þróunarlöndin séu styrkt til sjálfsbjargar og við getum sjálfsagt öll tekið undir orð þeirra Sigríðar Snæbjörnsdóttur og Sigurðar Guðmundssonar, sem eru nýkomin heim frá Malaví, í viðtali við þau í Fréttablaðinu á sunnudaginn, 4. nóvember. Þau fjalla einmitt um þessa þætti. Þau hafa af eigin reynslu fundið út að það sé mikilvægara að kenna fátækum að búa til peninga en að ausa í þá fé. Ég vil vekja athygli hæstv. utanríkisráðherra á þessu viðtali og ummælum þeirra hjóna. Það er alveg ljóst að þeir sem koma á þessi svæði þar sem við beitum okkur í þróunarhjálp hafa lokið upp einum munni, oftar en einu sinni, í þessum efnum. Ég held að ákallið sem kemur fram í viðtalinu við þau Sigríði og Sigurð sé alveg í takti við það sem hæstv. ráðherra lýsir í ræðu sinni og þess vegna hvet ég til þess að við förum af alvöru í að finna leiðirnar. Hvernig getum við tryggt það að við séum ekki bara með einhliða fjáraustur til þróunarlandanna, heldur að við styrkjum fólkið til sjálfshjálpar eins og með því að hjálpa fólki að koma undir sig fótunum í atvinnurekstri, í litlum atvinnufyrirtækjum? Hvernig getum við tryggt að menntunin sé með þeim hætti að fólkið nái að mennta sig og þjóð sína? Svo þurfum við í þeim efnum líka að huga að því sem við samþykktum á nýafstöðnu Norðurlandaráðsþingi, að við, ríku þjóðirnar í vestri og Norður-Evrópu, verðum að gá að því að við megum ekki stunda það að sækjast í menntað fólk í álfum eins og Afríku þar sem atgervisflótti er gríðarlega mikill. Við verðum að tryggja að þessar þjóðir geti haldið sínu menntaða fólki hjá sér, til þess þurfum við að finna virkar leiðir til að hjálpa þróunarlöndunum til sjálfshjálpar. Síðan eru ákveðin atriði í ræðu hæstv. utanríkisráðherra sem mig langar til að fara um nokkrum orðum og fá kannski upp frekari umræðu á þessum fundi um atriði sem varða hlutverk okkar, Íslendinga, í þeirri vegferð þjóða við þetta stóra verkefni sem við erum að vinna að núna, að reyna að auka gæði umhverfisins okkar og þá ekki síst lofthjúpsins. Umhverfismálin eru sameiginlegur málaflokkur sem þjóðir heims þurfa að taka á í sameiningu og hæstv. utanríkisráðherra hefur í ræðum sínum látið okkur skilja að hún beri hlutverk okkar þar mjög fyrir brjósti. Hún sagði t.d. í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra í upphafi þessa þings að baráttan gegn loftslagsbreytingunum væri barátta fyrir öryggi okkar allra, sem ég er sammála henni um, og ég er líka sammála því að upp sé runninn tími aðgerða eins og hún hélt þá fram. Ég hef staðið í þeirri meiningu að þar ættum við samleið. Hæstv. utanríkisráðherra er þeirrar skoðunar að öll lönd heims þurfi að axla ábyrgð og sýna frumkvæði, eins og hún sagði í umræðunni um stefnuræðuna, og að þar ætti Ísland að vera í fararbroddi. Nú spyr ég: Hvað á hæstv. utanríkisráðherra við þegar hún, eins og kemur líka fram í ræðu hennar nú, vill að Íslendingar standi í fararbroddi þjóða, ekki bara framarlega heldur beinlínis í fararbroddi, að við stöndum í spíssi umræðunnar og aðgerðanna í loftslagsmálunum? Ég verð að segja að í mínum huga eru verkefnin á umhverfissviðinu þau verkefni sem ríkisstjórnir þjóðríkja heims standa frammi fyrir að byrja að leysa af ákveðni. Það er ekki útséð um hvernig þessi markmið hinna framsæknustu ríkisstjórna koma til með að nást en ég er sammála því að við eigum að standa við hliðina á þeim þjóðum sem setja sér háleitust markmið. Mér hefur fundist að þetta megi ekki verða orðin tóm. Mér finnst vísbendingar um að hér geti verið um slíkt að ræða því að eins og komið hefur fram í umræðunni hefur hæstv. forsætisráðherra lýst því hér yfir sem sinni skoðun að Íslendingar eigi að fara fram á alþjóðavettvangi með kröfuna um frekari undanþágur frá losunarmörkum loftslagssamningsins. Þar er hann í mótsögn við sjónarmið umhverfisráðherra og að því er virðist einnig sjónarmið hæstv. utanríkisráðherra. Það skiptir verulegu máli, virðulegi forseti, að við Íslendingar stöndum af heiðarleika og trúverðugleika við hliðina á Norðurlandaþjóðunum í loftslagsmálunum á komandi missirum. Á Norðurlandaráðsþinginu sem haldið var í síðustu viku kom fram vilji ráðamanna allra norrænu þjóðanna til að gangast við þessum vanda og tryggja það að fundurinn í Kaupmannahöfn, sem hæstv. utanríkisráðherra nefndi í ræðu áðan, verði með þeim hætti að við getum gengið hnarreist frá honum. Í því sambandi lagði Norðurlandaráð upp ákveðnar línur sem er mikilvægt að ríkisstjórn Íslands fylgi eftir á næstu vikum og mánuðum þegar menn leggja fyrstu drögin að undirbúningi fundarins í Kaupmannahöfn. Þar eru t.d. verkefni sem varða menntun og fræðslu fólks á víðtækan hátt, þ.e. að Norðurlandaráð mæltist til þess í ályktun sem samþykkt var að staðið yrði fyrir ákveðnu fræðsluátaki meðal skólanema um loftslagsbreytingar og leiðtogafundinn sjálfan. Það var samþykkt að standa fyrir umræðu með breiðri þátttöku alþýðu um loftslagsmálin þar sem sjónum yrði beint að ábyrgð einstaklingsins og félagslegum afleiðingum loftslagsbreytinga fyrir samfélagið þar sem áhrifin verða mest. Það var samþykkt að það ætti að standa fyrir sýningum og kynningu á endurnýjanlegum orkugjöfum og umhverfistækni í tengslum við ráðstefnuna og að það ætti að skipuleggja norrænar hringborðsumræður með fremstu sérfræðingum allra Norðurlandanna með það að markmiði að geta tekið ákvörðun um ný metnaðarfull markmið Norðurlandanna í orkumálum. Einnig var talað um að hrinda úr vör verkefni sem miða að því að þróa nýjar lausnir í orkumálum til að draga úr koltvísýringsmengun og auk þess þróa enn frekar rannsóknasamstarf í umhverfismálum á norrænum og alþjóðlegum vettvangi, svo að eitthvað sé nefnt. Til þess að við Íslendingar getum staðið við hlið norrænu þjóðanna í þessu efni þarf að byrja að vinna heimavinnuna því að þetta gerist ekki bara sisvona á fundinum í Kaupmannahöfn 2009. Íslensk stjórnvöld þurfa að tryggja að hér heima séu þessi markmið uppfyllt með því að það sé aktíft farið út í samfélagið og uppfræðslan stunduð þar, inn í skólakerfið og að þeir hópar í samfélaginu sem hafa hingað til gefið sig út fyrir að vilja taka þátt í þessari umræðu og aðgerðum í þessum efnum séu þá virkjaðir og að þátttaka þeirra á fundinum í Kaupmannahöfn í okkar nafni verði tryggð. Þetta tel ég afar mikilvægt ef við í alvöru ætlum að uppfylla þau markmið okkar að vera í fararbroddi í þessari umræðu og aðgerðum í loftslagsmálunum. Af því að hæstv. utanríkisráðherra talar um það í ræðu sinni að hún láti sér annt um opna umræðu og samstarf við almenning í alþjóðamálum langar mig til að nefna hér, hæstv. forseti, að þá er mjög mikilvægt að aðgerðir fylgi þeim orðum og að við praktíserum það lýðræði sem talað er fyrir. Þá erum við kannski komin að þeim mikilvæga þætti lýðræðisins sem lýtur að því hvernig við tryggjum þátttöku almennings í ákvarðanatöku. Að mínu mati tryggjum við hana ekki nema með mjög mikilli og vandaðri upplýsingagjöf til almennings. Í þessu sambandi langar mig til að minna á eitt af skítugu börnunum hennar Evu sem ríkisstjórnin hefur falið í skuggunum og það er  Við vitum að fyrri ríkisstjórn lét undir höfuð leggjast að fullgilda Árósasamninginn. Einungis ein af þremur stoðum samningsins var leidd í lög á síðasta kjörtímabili. Nú bíður þessarar ríkisstjórnar að reka af okkur slyðruorðið í þeim efnum og að fullgilda þær tvær stoðir Árósasamningsins sem eftir eru. Það er algjört grundvallaratriði. Ef við ætlum á alþjóðavettvangi að teljast trúverðug í umræðunni um umhverfismál og ef við ætlum að láta taka okkur alvarlega verðum við að geta staðið teinrétt og keik og sagt að við höfum eins og hinar Norðurlandaþjóðirnar fullgilt Árósasamninginn. Það getum við ekki gert í dag þannig að ég tel að hæstv. utanríkisráðherra verði að tryggja það að á næstu dögum verði farið í þá vinnu að klára til enda fullgildingu Árósasamningsins. Það má nefna fleiri alþjóðlega samninga sem við þurfum að ganga í að fullgilda. Það er ákveðið forgangsverkefni hjá þessari ríkisstjórn að fara í málefni barna og í þeim efnum höfum við heyrt að hæstv. félagsmálaráðherra vill gjarnan að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna verði endanlega leiddur í lög á Íslandi. Ég fagna því. En það eru fleiri samningar sem við þurfum að fullgilda og þar nefni ég sérstaklega samninga sem varða dýraverndarmál, einnig eru samningar um flóttamannamál og má nefna fleiri atriði í þeim efnum sem koma fram í svari hæstv. utanríkisráðherra fyrir skemmstu við fyrirspurn hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur um aðild Íslands að alþjóðasamningum. Menn geta kynnt sér það á þskj. 143. Ef við ætlum, hæstv. forseti, í alvöru að taka þátt í samfélagi þjóðanna og vera þar trúverðugur þátttakandi tel ég mikilvægt að við áttum okkur á því að við höfum verk að vinna hér heima. Við þurfum að ganga í að fullgilda þá samninga sem við eigum eftir að fullgilda, við þurfum að tryggja að samstarf okkar við Sameinuðu þjóðirnar sé með þeim hætti að við förum fram með þann boðskap sem er við hæfi og sómir herlausri þjóð í Norður-Atlantshafinu og við þurfum að tryggja að umhverfismál, félagslegt réttlæti og mannréttindi séu ævinlega í fararbroddi í öllum okkar málflutningi á alþjóðavettvangi og að orðum okkar fylgi aðgerðir.

Hæstv. forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir góða og efnismikla ræðu í morgun og einnig fyrir góðar umræður í dag í kjölfar þeirrar ræðu. Við fengum gott yfirlit yfir það sem verið er að gera í utanríkisráðuneytinu undir stjórn hæstv. ráðherra um breyttar áherslur og verkefnin fram undan. Það er greinilegt að það leika ferskir vindar um utanríkisráðuneytið þessa dagana og ég er mjög ánægð með þá áherslubreytingu sem orðið hefur á þeim bæ. Hæstv. ráðherra benti á það í morgun og það er aldrei of oft ítrekað að heimurinn er að minnka, við erum að verða hluti af heimsþorpinu, eða eins og hún nefndi í ræðu sinni að heimsmálin eru heimamál og heimaverkefni eru heimsverkefni. Hæstv. ráðherra nefndi dæmi sem mér finnst vera dálítið dæmigert fyrir þessa stöðu en það er einmitt verkefnið sem hæstv. heilbrigðisráðherra er að taka á núna sem er lyfjaverðið og hvernig við getum hagnast á því að vera í alþjóðlegu samstarfi hvað það varðar og að Íslendingar muni hagnast á því og búa við lægra lyfjaverð hér á landi en við búum við í dag. Mig langaði aðeins til að nefna nokkur atriði sem hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni. Það eru þróunarsamvinnumálin, málefni norðursvæðanna og loks störfin í þágu friðar en þar hefur verið lögð sérstök áhersla á að auka hlut og aðkomu kvenna. Minnt var á það í umræðunni í dag að við höfum verið að styðja við lýðræðisþróun. Þar má nefna verkefni sem við áttum aðild að í Pristína þar sem konur voru studdar og hjálpað til þátttöku m.a. í stjórnmálum og fleira mætti auðvitað telja í þeim efnum. Ég er sérstaklega ánægð með hvernig áherslurnar í utanríkisráðuneytinu hafa breyst í þá veru að styðja við almenna borgara, konur og börn á ófriðarsvæðum og ég tel það vera mjög mikilvæga stefnubreytingu. Ég nefndi áðan þróunarsamvinnuna og það kom fram í ræðu hæstv. ráðherra í morgun að mikil vinna er í gangi á vegum utanríkisráðuneytisins við að móta nýja rammalöggjöf varðandi starf Íslands gagnvart þróunarríkjunum en í sumar hafa verið kallaðir til sérfræðingar til að vinna að þessu verki og einnig var nefnd aðild okkar að DAC og breytingum á skipulagi hvað þetta varðar. Ég átti þess kost í sumar að kynna mér þróunarstarf sem við Íslendingar eigum aðild að einmitt í Malaví eins og hv. síðasti ræðumaður kom inn á í ræðu sinni og sá þar hvað við getum lagt mikið af mörkum fyrir tiltölulega lítið. Þar eiga ekki einungis íslensk stjórnvöld í hlut heldur einnig félagasamtök og það hefur skipt sköpum hvað varðar menntun, heilbrigðisþjónustu og aukið sjálfstæði kvenna. Mig langar aðeins, af því að ég átti þess kost að fara til Malaví og kynna mér þetta, að bregða upp mynd af því sem ég upplifði þegar ég kom þangað og heimsótti framhaldsskóla sem við Íslendingar höfum styrkt, bæði var búið að senda húsgögn til skólans og sömuleiðis bókakost sem var ákaflega rýr þarna. Þetta er nokkur hundruð barna framhaldsskóli og þegar ég kom þarna ásamt fleiri Íslendingum voru félagasamtök héðan að gefa skólanum tölvu og það voru mikil hátíðahöld. Þegar við komum inn í skólastofuna var búið að skrifa á lúna skólatöflu lítið ljóð sem einhver nemandinn hafði skrifað þar sem þakkað var fyrir þróunarhjálpina frá Íslandi. Og ljóðið í þýðingu minni hljóðar svona: Hver er vinur? Vinur er sá sem í raun reynist. Hann færir okkur brauð þegar hungur sverfur að. Hann gefur okkur tölvu þegar við eigum ekki ritvél. Hann gefur okkur rafmagn og ljós þegar við erum í myrkri. Hann gefur okkur bækur þegar okkur langar til að læra. Sannur vinur er vinur í raun. Þessi skóli hafði einmitt fengið rafmagn frá Íslendingum. Leidd var rafmagnstaug inn í skólann þannig að þau gátu setið lengur en til klukkan fimm á daginn við að læra. Þetta gerði þeim líka kleift að nota tölvuna sem kom frá Íslandi sem skólastjórinn ætlaði að læra á til að geta nýtt í skólanum. Það voru mikil hátíðahöld þegar þessi gjöf frá Íslandi barst til skólans í Malaví, börnin sungu og dönsuðu og þökkuðu Íslandi og Íslendingum fyrir þetta framlag sem breytti svo miklu en kostaði okkur tiltölulega lítið. Vegna umræðunnar áðan um afstöðu þeirra Sigurðar Guðmundssonar og Sigríðar Snæbjörnsdóttur sem þarna voru að störfum fyrir okkur, um mikilvægi þess að við sendum ekki eingöngu peninga heldur styrkjum og menntum þær þjóðir sem við erum að styðja við, þá tek ég undir það. Það er einmitt það sem við erum að gera. Við sendum fagfólk og sérfræðinga til þeirra þróunarríkja sem við erum að styðja til að geta síðan hjálpað sér sjálf. Það er mjög mikilvægt og það er líka mikilvægt að við fylgjum því fé eftir sem við sendum til þróunarlandanna þannig að það nýtist sem best. Ég vil líka nefna í þessu sambandi reynslu mína af því þegar ég kom inn í skólastofu í Cape McClear við Malavívatn sem var þéttsetin konum og börnum. Þangað höfðu konurnar komið gangandi með börnin sín á bakinu eða í fanginu og leiddu önnur sér við hönd langa leið, jafnvel tveggja tíma göngu til að koma í lestrarkennslu á vegum Íslendinga á þessu svæði. Börnin lágu sofandi á gólfinu eða í fangi mæðra sinna og konurnar lásu upp úr lúnum bókunum. Sömuleiðis var verið að kenna þeim að reikna þannig að þær gætu farið sjálfar á markaðinn og væru ekki háðar eiginmönnum sínum þegar þær keyptu inn. Það er geysilega mikilvægt fyrir sjálfstæði þeirra kvenna sem búa á þessum svæðum að fá þessa menntun. Þær áttu ekki orð yfir þakklæti til okkar fyrir að gefa þeim kost á að læra, læra að reikna, skrifa og lesa. Þetta er líka mikið innlegg í jafnrétti kynjanna á þeim svæðum sem við styðjum við. Ég hefði aldrei getað ímyndað mér það fyrr en ég sá hvað þetta er þakklátt framlag og mikilvægt. Þarna er líka sjúkrahús sem við höfum reist og heilsugæslustöð og við vorum með okkar færasta fólk að störfum þarna sem var landlæknir á þeim tíma. Ég tel að einmitt slík verkefni eins og við erum með þarna í Afríku séu ein þau mikilvægustu sem við getum lagt til þróunarmála, Vegna áherslunnar á málefni kvenna og barna þá fagna ég því líka hver áherslubreytingin hefur orðið í sambandi við friðarmálin þar sem áherslan er lögð á börn, konur og almenna borgara, sérstaklega eftir Íraksstríðið, því að auðvitað berum við þar ákveðna ábyrgð eftir að stjórnvöld lýstu yfir stuðningi við það stríð þó svo að við hefðum ekki verið spurð um það mál, okkur ber að hjálpa því fólki sem líður eftir það hörmungarástand sem ríkt hefur í Írak. Hæstv. utanríkisráðherra hefur lagt áherslu á að styðja við konur og börn í gegnum hin ýmsu samtök sem hafa verið að sinna því verkefni og þekkja vel til verka, eins og Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna og fleiri samtök. Um 4 milljónir Íraka eru í rauninni á vergangi, eru flóttamenn. Stór hluti þeirra er á flótta innan Íraks og aðrir í nágrannaríkjunum, t.d. Sýrlandi, Jórdaníu, Egyptalandi og Líbanon. Sendir hafa verið fjármunir til að styðja við menntun írakskra barna á þessum svæðum vegna þess að varað hefur verið við því að kynslóð írakskra barna sem ekki fær neina menntun sé að vaxa úr grasi og sé afskipt, en talið er að um hálf milljón írakskra flóttabarna hafi ekki aðgang að skóla. Við höfum einmitt stutt verkefni í þágu þessara barna sem ég tel vera mjög mikilvægt. Sama á við um stuðning við Rauða krossinn sem hefur sinnt bæði öldruðum, fötluðum og munaðarlausum börnum í Írak. Þetta eru mjög mikilvæg og góð verkefni sem ég tel að vera eigi fyrirmynd þeirra verkefna sem við eigum að sinna áfram. Auðvitað getum við gert meira af þessu og ég heyrði á ræðu hæstv. ráðherra í morgun að það er einmitt vilji hennar að unnið verði áfram í þessa veru í ráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að taka undir með hæstv. utanríkisráðherra hvað það varðar hvað við Íslendingar erum heppin að státa af frábæru starfsfólki utanríkisþjónustunnar, ráðuneytisins og hér innan veggja Alþingis, á alþjóðasviði. Ég þykist þekkja örlítið af eigin raun hvað við Íslendingar getum verið ánægð með það færa fólk sem vinnur fyrir okkur á þessum vettvangi. Það er auðvitað þannig að hin pólitíska lína, stefna okkar Íslendinga í utanríkismálum frá a til ö, á að koma frá hinum lýðræðislega kjörnu fulltrúum en ekki embættismannakerfinu. Það er mikils virði þegar hlutirnir eru stokkaðir svolítið upp og breytt stefna tekur við. Spurningin er hvort við stöndum raunverulega frammi fyrir slíkum hlut. Ég held ekki. Stóra spurningin er: Hver viljum við Íslendingar vera á hinu stóra og viðsjárverða taflborði heimsmálanna? Það er ýmislegt hægt að læra af skáklistinni og eitt af því er að þekkja eigin styrkleika, veikleika og takmarkanir og um leið að meta stöðuna eins og hún er, ekki eins og hún ætti að vera eða gæti verið heldur eins og hún er, hvaða leikir eru í stöðunni eins og hún er uppi. Hver er raunveruleg staða Íslands í alþjóðamálum? Staðan er að sjálfsögðu sú að við erum pínulítil þjóð og í raun mjög áhrifalítil á hinu stóra taflborði. Við getum fyrst og fremst haft góð áhrif með því að fara fram í verki sem fyrirmynd og vera rödd siðferðisins í heimsmálum. Alþjóðapólitíkin litast fyrst og fremst af því að allir eru í þessum leik á forsendum eiginhagsmuna. Allir. Og við höfum það frelsi sem lítil þjóð, sem tiltölulega áhrifalaus þjóð, að geta verið rödd siðferðisins. Að sjálfsögðu ber okkur alltaf að verja hagsmuni okkar. Það er ein af grundvallarskyldum okkar. En við höfum líka fullt af tækifærum til að vera rödd siðferðisins, rödd lítilmagnans og öðruvísi rödd en gengur og gerist í þessum eiginhagsmunaleik. Þá langar mig að spyrja: Erum við sú siðferðisrödd, t.d. þegar við erum áfram innan hernaðarbandalagsins NATO? Mitt svar við því er auðvitað mjög einfalt: Nei, við erum ekki sú rödd. Við erum áhrifalítill meðleikari stórvelda og hernaðarbrölts. Ég skil satt best að segja ekki alveg þetta tal um það að NATO hafi breyst úr varnarbandalagi yfir í að vera öryggisbandalag. Hvað þýðir þetta? Við eigum ekki að taka þátt í svona villandi orðaleik heldur segja hlutina eins og þeir eru. Ef við lítum yfir sögulega þróun NATO sjáum við það öllu fremur hafa breyst úr einhvers konar svokölluðu varnarbandalagi, hernaðarbandalagi, yfir í það að vera frekar árásarbandalag. Þess bera dæmin merki, ný dæmi. Það er vissulega hægt að skilja ástæður okkar fyrir því að ganga í NATO á sínum tíma, á tímum kalda stríðsins, jafnvel þótt við höfum verið því mótfallin. Ég skil hins vegar ekki ástæðuna fyrir því í dag. Við getum haldið áfram. Það er himinhár kostnaður sem öllum þessum hernaðardraumum fylgir. Og þegar talað er um að vega og meta og vera meðvituð um það hvar styrkleikar okkar eru, hvar veikleikar og hvar við höfum raunveruleg áhrif getur örlítið brot af þessum kostnaði, ef hann færi til uppbyggingar og góðra verka Íslendinga hjá okkar næstu nágrönnum, Grænlendingum, raunverulega gert gagn í heimsmálum. Við viljum vera svo stór og mikilvæg og þykjumst vera það - en við gætum gert gagn hjá fólki sem lítur upp til okkar Íslendinga og fyrir það sem við stöndum, eins og Færeyingar og Grænlendingar gera. Ég verð að segja að ég var hjartanlega sammála vini mínum og hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni heitnum sem ég sakna héðan úr þessum sal þegar hann sagði hreinskilnislega að að hans mati væri umsókn Íslands um aðild að öryggisráðinu mistök. Ef ég á að segja mína skoðun á því finnst mér þetta einmitt vera innihaldslaust brambolt og brölt einfaldlega vegna þess að öll svona mál snúast um forgangsröðun. Forgangsröðun okkar á að snúa að því að miðla því sem við erum best í, því sem við höfum raunverulega að gefa. Jafnvel þótt við þykjumst vera hernaðarþjóð með NATO, öryggisþjóð eða varnarþjóð eða hvaða nöfnum sem fólk vill kalla það, getum við gert miklu meira gagn á öðrum sviðum og sannarlega miklu meira gagn á öðrum sviðum en í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Við höfum svo mörgu öðru að miðla, upplýsingum og þekkingu á öðrum sviðum þar sem við erum sérfræðingar. Við erum sem betur fer ekki sérfræðingar í stríðsátökum. Það er að sjálfsögðu margt sem ég fagna í orðum hæstv. utanríkisráðherra. Ég fagna mjög aukningu fjármuna í þróunarvinnu. Þar komum við aftur að spurningunni um hvað við höfum að gefa. Þar verðum við einmitt líka að vera svolítið á varðbergi. Það er staðreynd að vanhugsuð þróunarvinna hefur í gegnum tíðina leitt af sér mjög neikvæða hluti, eyðileggingu og á vissan hátt hörmungar. Vel meinandi stofnanir sem vaða inn í ólíka menningarheima með hroka og yfirlæti og ætla sér að kenna „þessu fólki“ geta á ýmsan hátt gert mikinn skaða. Ég treysti að sjálfsögðu okkar fólki til góðra verka á þessu sviði og ég treysti hæstv. utanríkisráðherra til að passa vel upp á þetta. Það verður að gera það með sérstaklega góðum hætti og vönduðum. Ég tala ekki um þegar við ætlum að fara að leggja meiri áherslu á þennan málaflokk eins og hefur verið síðustu ár. Í þessum efnum verð ég að segja, virðulegi forseti, að það vekur mann til umhugsunar að sjá að stofna eigi sérstakan viðskiptaþróunarsjóð en eins og fram kemur í máli hæstv. utanríkisráðherra hefur viðskiptalífið ört vaxandi áhuga á þróunarstarfi. Ég spyr mig einfaldlega: Hvers vegna skyldi það vera? Á hvaða forsendum er áhugi viðskiptalífsins á þróunarstarfi til kominn? Það er nefnilega tilfellið að víða í hinum stærri löndum hafa fyrirtæki komið sér inn í þróunarmál og þróunaraðstoð til þess fyrst og fremst að skapa sjálfum sér nýja markaði, nýjar gróðatengingar, ný viðskiptatengsl til þess eins að græða, ekki endilega til að bæta heiminn eða skilja betur við umhverfið eða þau samfélög sem þau koma inn í. Aftur treysti ég því að sjálfsögðu að hæstv. utanríkisráðherra og hennar fólk búi vel um hnútana í þessum efnum en allir verða líka að vera mjög meðvitaðir um þau vandasömu verk sem þarna eru til staðar. Það þarf að vanda til verksins, sýna skilning og djúpt innsæi sem alltaf verður að hafa að leiðarljósi í öllum þessum málum. Aukið peningaflæði getur leitt til góðs ef því er stýrt á réttan hátt en það getur líka leitt til ills ef því er ekki stýrt af þekkingu og visku. Það er einmitt ágætt að staldra þá við hnattvæðinguna og fögur orð um frelsi viðskiptanna. Staðreyndin er sú eins og t.d. í Doha-viðræðunum sem hæstv. ráðherra nefnir að þar fara allir fram á eiginhagsmunaforsendum. Og hverjir sigra í þeim leik? Það eru stórveldin, stóru blokkirnar. Þegar talað er um að frjáls viðskipti komi alltaf öllum til góða, sérstaklega þeim fátæku, sýnir reynslan okkur að það er bara ekki satt. Það hefur oft komið þeim hörmulega þegar þau eru knúin til að opna markaði sína upp á gátt, knúin til að einkavæða, knúin til að vera svokallaðir stoltir þátttakendur í frjálsum viðskiptum þegar sterku aðilarnir, sterku viðskiptahagsmunirnir, sterku löndin koma til skjalanna og sópa upp auðnum. Ef Ísland vill raunverulega vera málsvari hinna fátæku í heiminum, þeirra sem höllum standa fæti, verðum við líka að setja spurningarmerki við leikreglurnar í leiknum, m.a. í krafti stofnana eins og Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég nefndi áðan að það væri ýmislegt sem ég gæti fagnað í þessum efnum og ég fagna svo sannarlega því að um norðurskautið og norðurskautssamstarfið sé talað sem kjarnamál í íslenskri utanríkisstefnu. Ég var svo heppin að fá að starfa þó nokkuð á þessu sviði og það er mjög sérstakt með norðurskautssamstarfið að það er alþjóðlegt og varð fyrst og fremst til utan um umhverfismál og réttindi lítilmagnans, réttindi frumbyggja. Þar skiptir öllu máli að við Íslendingar sýnum ábyrgð og séum réttu málsvararnir, málsvararnir fyrir hinum góðu gildum. Hvernig getum við það helst? Þarna eru stór ríki í þessu samstarfi, Rússland, Ameríka, Kanada og fleiri. Við getum helst verið áhrifavaldar með því að sýna í verki hug okkar. Ég verð að segja að mér þótti, sérstaklega þegar kom að norðurslóðunum, ræða hæstv. utanríkisráðherra heldur rýr, mjög rýr hvað varðar umhverfismálin. Norðurslóðirnar fjalla fyrst og síðast um þau. Ef við ætlum að hafa einhver áhrif eigum við t.d. að vera fremst í flokki hvað varðar aðgerðir gegn loftslagsbreytingum en ekki draga lappirnar og tala um tækifæri sem í því felast eins og stundum hefur verið gert. Þannig höfum við raunveruleg áhrif, með því að sýna í verki hvað við getum og hvað er hægt með góðum vilja. Þar eigum við svo sannarlega um langan veg að fara, virkilega langan. Að lokum, virðulegi forseti, langar mig einfaldlega til að taka undir þær áherslur sem komu fram varðandi það að Ísland sé málsvari mannréttinda og ekki síst málsvari kvenna og barna, málsvari jafnréttis. Þar er einmitt svið þar sem við höfum einhverju að miðla, þar sem við getum miðlað af þekkingu okkar og reynslu. Þá langar mig í anda gamalla baráttukvenna, flottra kvennalistakvenna og annarra, að hvetja um leið og við verðum málsvarar kvenna og barna, kvenna sem eru fórnarlömb hörmulegra stríðsátaka, til þess að ef við ætlum að vera samkvæm sjálfum okkur verðum við líka í verki og allri reynd að vera málsvarar friðar sem láta hin karllægu hernaðarbandalög lönd og leið.

Virðulegi forseti. Ég er nokkuð hugsi yfir ræðu hv. þingmanns. Hún nefndi þörf okkar á að tala röddu siðferðisins en gagnrýndi líka þá sem kæmu og segðu þróunarríkjum fyrir verkum og flyttu þeim siðaboðskap. Mér finnst ákveðin þversögn í þessu. Á hinn kantinn talaði hún um að við ættum að sýna fordæmi í verki. Þar er ég henni fullkomlega sammála. Þess vegna skil ég mjög illa þau einkunnarorð sem hún valdi öryggisráðsframboðinu sem er innihaldslaust brambolt og brölt. Ég hef átt því láni að fagna að vera mikið á alþjóðavettvangi um langa hríð. Ég hef aldrei séð af Íslands hálfu talað með sama hætti og af jafnmiklu viti og miklu erindi til fátækra ríkja eins og ég sá fulltrúa okkar gera innan ramma öryggisráðsframboðsins í New York nú nýverið. Ég fullyrði að sú stefnumótun sem hefur átt sér stað í utanríkisráðuneytinu í tengslum við framboðið sé algjört nýmæli í íslenskri utanríkisstefnu. Það miðar að því að hjálpa ríkjum sem eru fátæk og þurfa að gera tvennt, ná stjórn á auðlindanýtingu sinni í sjávarútvegi annars vegar og nýta orkuauðlindir sínar hins vegar, hjálpa þeim til þess, vísa veginn fram á við, sýna í verki hverju við höfum áorkað og leitast við að hjálpa þeim áfram með þeim hætti. Í því efni held ég að mjög mikilvægt sé að við leitum einnig samstarfs við fyrirtæki því að þau hafa reynt hlutina á eigin skinni og hafa unnið verkin. Það er því mjög mikilvægt að Ísland sýni fordæmi sem byggist á því að við útskýrum hvað það er sem við höfum gert vel og reynum að hjálpa öðrum ríkjum með því að 

Virðulegi forseti. Ég efast ekki um að ferlið í umsókninni og aðild okkar Íslendinga að öryggisráði Sameinuðu þjóðanna hafi verið til mikillar fyrirmyndar og þar hafi frábært fólk, starfsmenn utanríkisþjónustunnar sem aðrir, lagt mikilvægt lóð á vogarskálarnar. Að mínu mati átti hins vegar aldrei að leggja í þessa vegferð. Þetta snýst enn og aftur um forgangsröðun. Þetta snýst um forgangsröðun fjármuna, forgangsröðun þess sem við höfum raunverulega að gefa í alþjóðasamfélaginu, forgangsröðun þeirrar þekkingar og visku sem við höfum að miðla. Á þessu sviði finnst mér við einfaldlega ekki vera að forgangsraða rétt. Ef við Íslendingar getum ekki einu sinni verið til fyrirmyndar í loftslagsmálum er staða okkar því miður frekar aum á ýmsum öðrum sviðum. Mig langar líka að benda hæstv. ráðherra og hv. þingmanni á eitt mjög athyglisvert atriði sem hefur komið í ljós í þessu ferli varðandi öryggisráðið. Hvað er það sem Afríkuþjóðirnar og fleiri lofsama Ísland fyrir? Jú, þau ala þá von í brjósti að við séum sjálfstæð rödd sem stendur utan bandalaga, utan Evrópusambandsins, utan þessara stóru fylkinga. Þar liggur styrkur okkar og við eigum að halda í það og um leið fara fram af ábyrgð í verkum sem raunverulega geta leitt okkur til góðs. Ég hefði frekar viljað sjá þessa fjármuni fara t.d. í jafnréttismál, í umhverfismál og í margt annað en einmitt þetta. 
            

Virðulegi forseti. Ég held einfaldlega að það sé hægt að gefa flestöllu atferli Íslendinga á alþjóðavettvangi undanfarin 50 ár einkunnina innihaldslaust brambolt og brölt frekar en öryggisráðsframboðinu. Ég ætla ekkert að ræða um á hvaða forsendum stofnað var til framboðsins á sínum tíma en ég fullyrði að sú stefnumótun sem unnið er eftir núna sé mjög markviss og felist í því fyrst og fremst að vinna á jákvæðan hátt með fátækum eyþjóðum og sýna fordæmi Íslands. Hv. þingmaður auglýsti eftir því í máli sínu áðan að við reyndum að breyta leikreglunum. Ef við ætlum ekki að sækjast eftir sæti í öryggisráðinu, hvar eigum við þá að breyta leikreglunum? Ég hef ekki orðið var við að flokkur hennar hafi mikinn áhuga á að breyta leikreglunum um innflutning á landbúnaðarvörum innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Ég hlýt því að spyrja: Hvar eigum við að breyta leikreglunum? Mér finnst hv. þingmaður í reynd vera að mæla fyrir því að við tökum okkur stöðu í sjálfskipuðu áhrifaleysi. Það er þvert á móti í boði að sameina þetta tvennt, virka utanríkisstefnu og skýra siðferðislega sýn. Það erum við að reyna að gera núna og eftir því er mikil eftirspurn. Meðal fátækra eyþjóða, bæði í Karíbahafinu og Kyrrahafinu, er talað um að mjög mikilvægt sé að fá að sjá fordæmi Íslands sem er land sem hefur byggt upp öflugt velferðarkerfi og samt náð efnahagslegum framförum og hefur ekki farið að forskrift Alþjóðabankans. Þess vegna eigum við erindi í öryggisráðið. Við höfum sýnt það með kosningahegðun okkar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að við stöndum þar fyrir sjálfstæðri utanríkisstefnu og tökum þar stöðu með Norðurlöndunum í atkvæðagreiðslum. Þannig ætlum við að vinna áfram 

Virðulegi forseti. Mér þótti athyglisvert að hv. þm. Árni Páll Árnason nefndi landbúnaðinn sérstaklega. Hinar stóru alþjóðlegu stofnanir og stóru alþjóðlegu ríki svokölluðu hafa í áranna rás verið að reyna að knýja fátæk lönd, þróunarlönd, önnur ríki, til að opna alla sína markaði upp á gátt í landbúnaði á meðan þau síðan sjálf, stóru ríkin innan Evrópusambandsins, Bandaríkin og fleiri, loka öllu því sem þeim hentar. Þetta er eitt af því sem er að. Þetta er hræsni og tvískinnungur og þetta eigum við að gagnrýna af mætti. Við eigum ekki að fylkja okkur í lið með þeim löndum sem koma fram með þessum hætti heldur gagnrýna þau og hafa til þess sjálfstæða rödd. Við erum augljóslega ósammála um aðild að öryggisráðinu. Ég segi einfaldlega: Hversu vel sem að því er staðið gætum við gert meira gagn með ýmsu öðru. Við eigum að sjálfsögðu eftir að sjá úrslit kosninganna, það verður spennandi að sjá. Ef við komumst þar inn vona ég svo sannarlega að við verðum réttmætir málsvarar hinna góðu gilda og raunverulegir málsvarar hinna fátæku og þeirra sem standa höllum fæti í heiminum.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir greinargóða skýrslu um utanríkismálin og fagna því tækifæri sem við fáum í þessari umræðu til að fjalla um þau mikilvægu mál sem utanríkismálin eru. Það er rétt eins og fram hefur komið hér í umræðunni að skýrslan sýnir svo ekki verður um villst að hér er yfirgripsmikið mál á ferð og verðug verkefni fram undan. Umræðan hefur verið ágæt á köflum og ýmislegt markvert komið fram. Í þessum málum sem öðrum erum við hv. þingmenn í flestum tilfellum fulltrúar sömu markmiða. Öll viljum við bæta heiminn og gera hann lífvænlegri. Við viljum sjá frelsi, lýðræði og bræðralag á sem flestum sviðum og á sem flestum stöðum, að ógleymdu jafnrétti. En í þessum atriðum eins og í flestu greinir okkur á um leiðir. Okkur greinir á um hugmyndafræðina, hvernig nálgast eigi viðfangsefnið. En það er nú önnur saga. Varnarmálin hafa eðlilega verið fyrirferðarmikil í umræðunni enda, eins og allir vita, er ný staða komin upp í þeim málum. Skýrsla ráðherra bar þess keim og fjallaði ítarlega um þau mál. Ég vil rétt í upphafi, án þess að endurtaka það sem hér hefur komið fram, segja að ég tel að þeim málum sé afar vel fyrir komið eins og þau eru í dag. Ég tel að okkur Íslendingum hafi tekist á afar farsælan hátt að bregðast við þeirri stöðu sem upp kom á sínum tíma þegar Bandaríkjamenn ákváðu einhliða að draga herlið sitt til baka þann 15. mars 2006. Ég tel að öryggis- og varnarmálum Íslendinga sé afar vel fyrir komið í þeirri mynd sem nú er. Varnarsamningurinn við Bandaríkin frá 1951 og samkomulagið frá því í fyrra, sem gert var við Bandaríkjamenn, aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og þeir samningar sem nú er verið að gera og hafa verið gerðir við grannríki okkar um frekara samstarf í öryggismálum eru hornsteinar utanríkisstefnu okkar hvað varðar öryggis- og varnarmál. Ég fagna því. Ég tek líka undir með formanni utanríkismálanefndar, sem talaði fyrr í dag, hv. þm. Bjarna Benediktssyni, um það hversu farsællega yfirfærsla Keflavíkurflugvallar tókst. Mér finnst sérstaklega ánægjulegt, og nú er það kannski gamli Keflvíkingurinn sem talar, að sjá hvernig fyrrum varnarsvæðinu hefur verið breytt í gróskumikið athafna- og atvinnusvæði með menntastofnanir og fleiri spennandi fyrirtæki að hasla sér völl. Það var ekki gefið fyrir fram að þetta mundi takast og vil ég fagna því að málið er á réttri braut. Því er að sjálfsögðu ekki lokið en það er á réttri leið. Herra forseti. Hæstv. utanríkisráðherra og hv. öðrum þingmönnum, sem hafa tekið þátt í umræðum, hefur orðið tíðrætt um breytt umhverfi alþjóðamála, ekki síst á sviði varnar- og öryggismála. Þessi mál voru mjög til umræðu á vel heppnuðum ársfundi NATO-þingsins sem fram fór í Reykjavík 5.–9. október sl. Aukið starf þingmanna að öryggis- og varnarmálum, líkt og það sem gerist á vettvangi NATO-þingsins, er ein af þessum stóru breytingum sem einkennir okkar tíma þar sem skilin milli innanríkis- og utanríkismála verða æ óljósari. Hlutverk þingmanna í mótun og framkvæmd öryggis- og varnarmála hefur aukist stórlega í takt við breytt öryggisumhverfi og öryggismál hafa á undanförnum árum þróast, eins og hæstv. ráðherra fjallaði um í ræðu sinni, frá því að snúast að mestu um hefðbundið hernaðaröryggi og milliríkjaátök yfir í að fjalla meira um hryðjuverkaógn, náttúruhamfarir, umhverfisslys og afleiðingar flóttamannastraums. Hinar svokölluðu óhefðbundnu ógnir hafa ekki síður bein áhrif á öryggi almennra borgara en þær hefðbundnu. Þar er ábyrgð og aðkoma þingmanna mikil vegna þess að þjóðþingin setja lög til að efla varnir og viðbúnað gegn hryðjuverkum. Þjóðþingin setja lög um að styrkja lögreglu og treysta almannavarnir. Þjóðþingin ákveða fjárframlög til varnarmála, veita heimildir til beitingar hervalds og fjalla um og heimila breytta uppbyggingu herja á þeim þingum sem það á við. Hlutverk þingmanna í þessum málaflokki er talsvert. Ég vil því taka undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og fleirum sem hér hafa talað, m.a. formanni utanríkismálanefndar, um mikilvægi þess að utanríkismálanefnd Alþingis verði efld. Þingið hefur mikilvægu hlutverki að gegna. NATO-þingið, svo að ég víki aðeins aftur að því, tryggir lýðræðislegt aðhald með starfsemi Atlantshafsbandalagsins og að rödd þingmanna sem kjörinna fulltrúa almennings í hverju landi hafi áhrif á stefnumótun bandalagsins. Það hefur ekki beina aðkomu að ákvörðunartökunni en er mikilvægur milliliður á milli bandalagsins og íbúa aðildarríkjanna. Mikilvægi þess að halda ársfund NATO-þingsins hér á landi er margþætt. Ég fagna því sérstaklega að okkur hafi tekist að halda þetta með svo miklum sóma sem við gerðum í síðasta mánuði. Þar gafst einstakt tækifæri til að kynna fyrir NATO-þingmönnum stöðu öryggis- og varnarmála á Íslandi og það hvað Íslendingar geta lagt af mörkum til bandalagsins. Í öðru lagi var fundurinn í Reykjavík vettvangur til þess að beina sjónum NATO-þingmanna að öryggismálum hér á norðurslóðum í víðara samhengi. Ég vil því fagna því sem fram kom í ræðu hæstv. utanríkisráðherra að málefni norðurslóða hafi verið sett í forgang í ráðuneytinu og nú sé unnið að nýrri stefnumótun á því sviði. Á fundi NATO-þingsins kom fram, í máli framkvæmdarstjóra NATO, Jaap de Hoop Scheffers, að öryggismál norðurslóða séu til skoðunar innan NATO. Þar hljótum við Íslendingar að fylgjast grannt með og höfum vonandi eitthvað að segja. Síðast en ekki síst tel ég að fundurinn á Íslandi sé veigamikið framlag okkar til Atlantshafssamstarfsins og hluti af þeirri skyldu að axla ábyrgð til jafns við önnur bandalagsríki. Á fundinum var rætt um kostnaðarskiptingu innan bandalagsins og mikilvægi þess að öll ríki leggi sanngjarnan skerf til sameiginlegs öryggis. Á tímum kalda stríðsins fólst framlag okkar til NATO einkum í legu landsins og þeirri aðstöðu sem við höfðum upp á að bjóða. Þeirri tíð lauk með brottför varnarliðsins á síðasta ári og hafa ýmsir kallað eftir umræðu um hvert framlag Íslands til NATO skuli vera. Sú umræða er kannski rétt að hefjast en ársfundurinn var þó lóð á þá vogarskál. Ég veit að við hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon erum ekki sammála um hvort við eigum yfirleitt að vera að þessu „brölti“, svo að ég noti hans orðalag, en það er önnur saga. Við erum þátttakendur og það er mín skoðun að við eigum að taka þátt í starfinu af fullum krafti og leggja það af mörkum sem við getum. Herra forseti. Minnst hefur verið á Afganistan í þessari umræðu og aðgerðir NATO þar í landi. Aðgerðirnar í Afganistan eru fyrsta aðgerðin utan Evrópu og sú langfjölmennasta í sögu bandalagsins og er í raun tákngervingur hinna miklu breytinga sem eiga sér stað í bandalaginu. Þessi mál voru líka rædd á hinu títtnefnda NATO-þingi og skoðanir skiptar um þau eins og gengur. Ég vil undirstrika að aðgerðirnar í Afganistan eru prófsteinn á getu bandalagsins til að takast á við nýja ógn og breytt öryggisumhverfi. Bandalagsríkin verða að láta þann liðsafla og útbúnað í té sem þarf til að tryggja stöðugleika til uppbyggingar í landinu svo ekki verði horfið til fyrri hátta ógnarstjórnar talibana. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði í ræðu sinni hvort eitthvað hefði áunnist. Hann vísaði þar til orða hæstv. utanríkisráðherra um að eitthvað hafi þegar áunnist þar. Ég vil nefna einn mjög áþreifanlegan árangur. Það eru menntunarmál í Afganistan. Þau mál eru ekki bara prófsteinn á framtíð NATO heldur skipta öllu máli fyrir Afgana sjálfa og vegferð þeirra. Eftir ógnarstjórn talibana, þegar fjölþjóðaherinn steypti þeim af stóli, hófu ungar stúlkur í fyrsta sinn nám í Afganistan og mér finnst það áþreifanlegur árangur þegar á síðustu árum hefur verið staðið að byggingu fleiri hundruð skóla. Fjöldi skólabarna í Afganistan frá 2001 hefur fimmfaldast og þar af eru 34% stúlkur. Þetta finnst mér mjög mikilvægt og sannfærir mig um að við þurfum að halda kúrs í þessu erfiða verkefni sem það óneitanlega er. Það er mikið í húfi í því verkefni sem NATO og aðildarríki þess vinna þarna að. Þetta er gríðarlega erfitt verkefni en litla Ísland getur lagt sitt af mörkum og við eigum að finna okkar farveg í þeim málum og finna okkar verkefnum stað þar sem við getum best orðið að liði. Þessi umræða, hvort við eigum yfirleitt að vera að brölta þarna, svo að ég noti aftur orðalag hv. þingmanns, er ekki einskorðuð við Ísland. Hún á sér stað í öllum aðildarríkjunum, enda ekkert skrýtið. Þetta er nýtt verkefni og Afganistan er langt í burtu og kannski ekki nema von að spurt sé hvað við séum að gera þarna. Ég tel að við eigum með friðargæslu okkar og öðrum aðferðum að leggja okkar af mörkum, rétt eins og nánustu frændþjóðir okkar í NATO, hin norræna fjölskylda, Danmörk og Noregur, hafa verið að gera. Ég tel að það sé hluti af þeirri skyldu okkar að axla ábyrgð til jafns við aðra í samfélagi þjóðanna.

Herra forseti. Þetta snýr að því sem hv. þingmaður ræddi þegar hún vitnaði til ummæla minna um Afganistan og spurningarinnar um það hvort þar væri að nást einhver umtalsverður árangur. Ég nefndi það sérstaklega að fyrstu missirin eftir að ró virtist komast á í kjölfar innrásarinnar í Afganistan 2001 batt maður vonir við að virkilega væru að skapast forsendur fyrir uppbyggingu í landinu og einhverjum sæmilegum stöðugleika og friði. Þær vonir hafa dvínað mjög hratt að undanförnu, ég er ekki einn um þá skoðun. Í hádeginu var fundur í Norræna húsinu þar sem erlendur sérfræðingur ræddi hvort um væri að ræða tapað stríð. Sú umræða hefur verið að þyngjast í ýmsum nágrannalöndum og tengist jafnvel umræðu um að menn kveðji heim liðsafla sinn þar vegna þess að þetta sé vonlaust fúafen sem menn séu að sökkva dýpra og dýpra í. Talibanar og hugmyndafræði þeirra er auðvitað eitthvað sem við höfum öll hina megnustu skömm á, ekki síst kvennakúguninni og því sem talibanar standa fyrir. Þar er um að ræða árekstur ólíkra menningarheima og hugmyndafræði eða trúarbragða sem er stærra mál en svo að við leysum það í stuttu andsvari. Veruleikinn er hins vegar sá að það var ráðist á þetta fátæka land og stór hluti íbúanna upplifir hina erlendu aðila sem innrásaraðila í landið. Kenningar margra eru á lofti um að þetta séu fyrir fram dauðadæmdar og vonlausar aðstæður og að svo muni enda að NATO-liðsafli þeirra og sá liðsafli sem Bandaríkjamenn hafa á eigin forsendum í Afganistan - því að þeir treysta ekki NATO fyrir öllu saman og halda eigin her að hluta til í landinu - muni síst fara betur út úr þessum hildarleik en Rússar fóru á sínum tíma. Kannski hefðu Vesturlönd átt aðeins að velta hlutunum fyrir sér og læra af þeirri hörmungarsögu sem innrás Rússa 1979 í Afganistan varð og hefur sjálfsagt átt stærsta þáttinn í að ríða Sovétríkjunum að fullu. 

Herra forseti. Ég get upplýst að ég hef lesið Flugdrekahlauparann og að ég fer í hina um leið og tækifæri gefst. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að þetta er hörmulegt ástand. Ég held að enginn dragi dul á það. Ég heyrði einmitt vitnað í þann erlenda sérfræðing sem hv. þingmaður minntist á í morgun og það vakti athygli mína sem hann sagði þar, að það skipti nefnilega miklu máli að alþjóðasamfélagið hefði úthald. Menn geta velt upp þeirri spurningu hvort þetta sé fyrir fram tapað. Hann sagði eitthvað á þá leið að al Kaída og hryðjuverkaöflin sem þarna eru á ferð biðu eftir því að alþjóðasamfélagið guggnaði á þessu, gæfist upp og hyrfi frá landinu vegna þess að þá gætu þau tekið völdin aftur. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að NATO-liðið sem er þarna og almenningur í þessum löndum geri sér grein fyrir því að þetta er ekki tapað nú þegar. Við verðum að vona að ef við höldum okkar kúrs náist þarna árangur. Tölurnar sem ég fór með áðan um fjölda skólabarna og þann árangur sem þar hefur náðst vekja a.m.k. vonir um að á einhverjum sviðum sé árangur að nást. Við verðum bara að halda áfram að vinna að því markmiði að koma á lýðræði og virðingu fyrir mannréttindum og frelsi í þessu landi. Það er ekki auðvelt verkefni og allir gera sér grein fyrir því.

Herra forseti. Nú veit ég ekki við hvaða tíma í fortíðinni hv. þingmaður miðar þegar hún talar um aukinn árangur í sambandi við menntasókn kvenna en það þýðir ekki að taka viðmið í þeim tíma þegar slíkt var nánast bannað. Ég held að við verðum að horfa til þess að í sögulegu samhengi var Afganistan ekki endilega verr sett meðal fjöltrúarbragðasamfélaga hvað varðaði stöðu kvenna þegar horft er lengra til baka. Örlög þessa ríkis hafa verið þau í næstum þrjá áratugi að það hefur búið við styrjaldarástand, innanríkisátök með erlendri íhlutun, fyrst af hálfu Rússa og síðan af hálfu Vesturlanda. Ég held að allt það tímabil sé í raun og veru illa samanburðarhæft til nokkurs. Deilurnar standa að sjálfsögðu ekki um það hvort alþjóðasamfélagið eigi að reyna að aðstoða þar sem svona ástand er eða ekki, heldur um hvaða aðferðir skila árangri í þeim efnum. Ég held að sú stund hljóti að fara að renna upp í vestrænni umræðu um þessi mál að menn horfist í augu við þann veruleika að sú aðferðafræði haukanna að sprengja fyrst vanþróuð ríki aftur á steinaldarstig, eyðileggja innviði þeirra, og ætla svo að fara að byggja upp og kenna mönnum lýðræði gengur illa í framkvæmd. Um það er ástandið í Írak, Afganistan og víðar talandi dæmi. Ég held að spurningin sé frekar þessi: Eru þær aðstæður sem NATO er læst í í Afganistan vegna forsögu málsins þannig að það verði aldrei sigrað með þeim hætti? Þarf kannski að koma málum fyrir með nýjum aðferðum, fara í nýjar viðræður, t.d. koma á friðargæslu eða alþjóðlegri aðstoð á einhverjum endurskipulögðum og nýjum grunni sem aftengir samhengið við innrásina 

Herra forseti. Ég vildi að ég gæti svarað þeirri spurningu hvort við gætum verið viss um að þær aðferðir sem verið er að beita núna virkuðu og hvort við getum fullvissað okkur öll um að þessu stríði muni ljúka með sigri góðu kallanna, en það get ég að sjálfsögðu ekki. Varðandi aðferðafræðina sem hv. þingmaður nefndi um að sprengja fyrst og koma svo lýðræðinu á fót vil ég minna hv. þingmann á að engir haukar voru að sprengja í Afganistan, heldur voru það frekar, ef mig ekki misminnir, umræddir talibanar sem sáu um þær sprengingar. Það er rétt að halda því til haga. Ég veit að í þessu erfiða máli eins og víða annars staðar skiptir úthald máli. Umræðan í alþjóðasamfélaginu og umræðan innan Atlantshafsbandalagsríkjanna fjallar mikið um efasemdir: Eigum við að fara eða eigum við að vera? Þetta er dýrt, þetta kostar mannslíf og auðvitað fyllist maður vonleysi þegar árangurinn lætur á sér standa. En ég er a.m.k. þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt að halda þessu verkefni áfram og að við verðum að sýna því stuðning vegna þess að markmiðið með þessu er mikilvægt, ekki bara fyrir Afganistan og þennan heimshluta heldur fyrir heiminn allan.

Herra forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrsluna og þá ræðu sem hún flutti hér í morgun. Þar kveður við nýjan tón miðað við það sem við höfum upplifað í utanríkismálum á Íslandi undanfarin ár og er ég glaður yfir því.  Það skiptir máli hvað heyrist frá Íslandi á alþjóðavettvangi og það skiptir máli hvaða viðhorf og sjónarmið við höfum gagnvart öðrum þjóðum og heimshlutum. Þó að íbúatalan á Íslandi sé lág nýtur þjóðin virðingar í alþjóðasamfélaginu og ekki síst fyrir það að landið og rödd þess hefur verið mikið á friðarveg. Mig langar til að geta þess eða segja frá því að þegar ég var í Menntaskólanum í Reykjavík, þeim ágæta skóla, fengum við nemendur að velja að skrifa ritgerðir. Þetta var einmitt á þeim tíma þegar valdaránið var gert í Síle sem lyktaði þannig að lýðræðislega kjörinn forseti féll, Allende, og Pinochet hershöfðingi kom inn og í framhaldi af því komu skelfilegir ógnartímar í Síle sem við höfum mörg getað séð eða margir hafa séð í kvikmynd sem gerð var um ákveðin atvik sem gerðust á þessum tíma sem heitir Missing og held að öllum væri hollt að sjá þá kvikmynd. Það sem var erfitt fyrir herforingjastjórnina í Síle og margar aðrar herforingjastjórnir var hvernig alþjóðasamfélagið brást við og gerði þeim um margt erfitt og smám saman molnaði þetta allt í sundur. Núna er forseti Síle kona sem heitir Bachelet og nýlega var verið að kjósa konu í Argentínu og það eru gleðilegir ferskir vindar sem maður upplifir að eru farnir að blása pólitískt í Suður-Ameríku, í Venesúela og víðar. Ég vona að þessir vindar og þessir straumar verði til góðs fyrir fólkið sem býr í þessum löndum. Þarna býr mjög fátækt fólk, við þekkjum sögurnar um börnin í Rio de Janeiro, litlu strákana sem jafnvel hafa verið skotnir af lögreglunni þegar hefur þurft að hreinsa til, en í þessum löndum er maður farinn að sjá að meiri félagshyggja, meiri samstaða með fólkinu er farin að ryðja sér til rúms og það er mjög gott. Það er líka mjög gott þegar fólk sem býr í þessum löndum fær að njóta þeirra ávaxta og auðlinda sem jörð þessara landa gefur, eins og olían í Venesúela og annað. Þar er mikil fátækt en það eru til næg auðæfi. Það á við um mörg lönd í veröldinni að þar eru miklar auðlindir og verðmæti eins og margir kalla en fólkið sem býr í löndunum, almenningur, alþýðan fær ekki að njóta þeirra vegna þess að það eru svo fáir einstaklingar sem stjórna auðlindinni, sem hafa yfirráð yfir auðlindinni. Við þurfum að hjálpa þessu fólki og leggja okkar orð á vogarskálarnar til þess. Við verðum líka að gæta okkar eigin lands í þessu, að auðlindir Íslands fari ekki bara í örfárra hendur, hvort sem verið er að tala um orkuna í iðrum jarðar eða fiskinn sem syndir í kringum landið. Þess vegna skiptir miklu máli hvað við segjum og hvað við leggjum til í samfélagi þjóðanna og þegar við tölum í þessa veru þá eru það lóð á vogarskálar réttlætis. Í sumum löndum eru stríð og ógnir og skelfing og ég hugsa oft um það þegar ég sé nýfædd börn hér á landi hvað þau eru heppin að hafa fæðst hér, hvað þau eru heppin að vera íslenskir ríkisborgarar. Á sama degi fæðast börn annars staðar í veröldinni þar sem móðirin getur ekki einu sinni vitað hvort barnið muni lifa tvö eða þrjá daga, vegna stríðs, hungurs, matarskorts eða annars. Mér fannst ánægjulegt þegar hæstv. utanríkisráðherra lýsti hér yfir og lagði áherslu á það að við styddum dyggilega við þróunarstarf og að við hjálpuðum fátæku fólki sem nánast hvern dag þarf að berjast fyrir lífi sínu. Ég gleðst yfir því og það er náttúrlega í anda þeirrar hugsunar sem íslensk börn eru alin upp, í kristnum anda. Ég held að það gæti skipt máli í samræðunni á milli heimshluta og hópa að trúarleiðtogar töluðu meira saman en þeir gera, páfinn, forsvarsmenn múhameðstrúarmanna og annarra trúfélaga, því að oft rekja menn átök og deilur til trúarbragðanna og kenna þeim um, en eðli og boðskapur flestra trúarbragða er kærleikur, vinátta og samkennd. Orð trúarinnar og orð trúarbragðanna ættu oftar að koma inn í þessar umræður út frá þeim grunni sem þau byggja á en ekki út frá einhverjum bókstöfum sem einstakir túlkendur eða kennimenn hafa lagt fram. Eitt gladdi mig líka mjög að heyra í ræðu hæstv. utanríkisráðherra í morgun, það var um samstarfið við Grænland og það verk sem hún er að byrja, að auka samskipti við grænlensku þjóðina og koma á aukinni samvinnu þar á milli eins og hefur gerst t.d. í sambandi við Færeyjar. Það er mjög ánægjulegt hvað samstarf þessara þjóða hefur verið að aukast og áhugi þjóðanna á því. Ég sit í Vestnorræna ráðinu og mig langar að segja frá því að á aðalfundi þess í Grænlandi voru samþykktar tillögur, t.d. um björgunarmál, að þessar þjóðir mundu standa fyrir sameiginlegum björgunaræfingum í tengslum við hlýnun jarðar eða þar sem ísinn er að bráðna og skip eru farin að sigla norður fyrir. Þessar siglingaleiðir í kringum lönd okkar eru orðnar æ fjölfarnari og fleiri skip sigla þar um, bæði með olíu og annan farm sem getur verið mjög hættulegur ef hann fer út í náttúruna. Skemmtiferðaskipum hefur einnig fjölgað gríðarlega mikið og um borð í þeim eru fleiri hundruð manns ef ekki þúsundir og við þurfum náttúrlega að vera viðbúin því ef slíkt skemmtiferðaskip lenti í miklum háska. Þá þarf að vera viðbúnaður til að hjálpa fólkinu þar um borð, sem oft er ekki í góðri eða mikilli æfingu, það eru oft eldri borgarar sem eru í þessum skipum og viðbúnaður þarf að vera góður og öruggur. Önnur ályktun var samþykkt í Grænlandi, það var um sameiginlegar rannsóknir á fiskstofnum Grænlands, Færeyja og Íslands og þetta er eitt af því sem við þurfum að huga að, að efla fiskrannsóknir og hefur verið talað mikið um. Ein tillagan fjallaði um að það yrði komið upp upplýsingamiðstöð, að Evrópusambandið í Brussel kæmi sér upp upplýsingamiðstöð um hvað er að gerast í sambandi við loftslagsbreytingarnar og gæti veitt upplýsingar og annað. Að lokum langar mig til að geta þess að ein tillagan fjallaði um jafnréttismál. Hún fól það í sér að gert yrði námsefni um ólíkt hlutskipti og kjör kvenna á norðurhjara veraldar, til að skapa umræðu til að fólk fari að hugsa um stöðu kynjanna. Þetta er náttúrlega efni sem þarf að þróa og menntamálaráðuneytin eða einhverjir samstarfshópar mundu koma þessum orðum í verk. Í tengslum við Vestnorræna ráðið fór ég til Kanada á ársþing Norðurheimskautsráðsins og á þeim fundi var fjallað um hlýnun jarðar og hvernig við þurfum að bregðast við aukinni umferð skipa og öðru og þar var mikið fjallað um að við þurfum að hafa aukinn viðbúnað í björgun. Þar var líka flutt erindi eða kynnt rannsókn sem fjallaði um drykkjusýki og félagsleg vandamál sem eru geigvænleg í þessum löndum. Þarna kemur náttúrlega til okkar kasta í tengslum við þróunarhjálp og aðstoð, með þekkingu okkar á þessum sviðum í sambandi við læknisfræði og ýmislegt annað þar sem við getum komið að. Allt þetta sem við erum að gera skiptir miklu máli og það er hlustað á okkur alveg eins og við hlustum á aðra og þess vegna gleðst ég yfir því þegar við höfum utanríkisráðherra sem hefur í hjarta sér góðar hugsanir og kærleiksríkar hugsanir til fólks og hugsanir um það að geta lagt lóð á vogarskálarnar í því að hjálpa fólki til að komast frá örbirgð og hungri sem er allt of mikið af í veröldinni.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar þakka fyrir góða umræðu í dag. Ég held að hún hafi að mörgu leyti verið tímamótaumræða og kannski verið meiri samhljómur en oft áður um meginlínurnar í utanríkismálum á hinu háa Alþingi. Ég vildi sérstaklega drepa á nokkur atriði úr umræðunni þegar líður að lokum hennar. Hér hefur verið rætt nokkuð um Afganistan og ekki að ófyrirsynju. Vissulega er það svo að friðargæsluliðið í Afganistan stendur frammi fyrir vandamálum. Þau eru þó nokkuð svæðisbundin og við höfum ekki lið á þeim svæðum þar sem hættan er mest. Ég held hins vegar að þar sé verkefni sem við þurfum að halda áfram að fylgjast náið með. Ég held að það sé mjög aðkallandi að utanríkismálanefnd geri hið sama og utanríkismálanefndir í nágrannalöndum okkar hafa gert, heimsæki Afganistan og kanni aðstæður. Það er einfaldlega ekki eðlilegt að sú þingnefnd sem hefur með höndum lýðræðislegt eftirlit með framkvæmdarvaldinu að þessu leyti hafi engar sjálfstæðar forsendur til að afla sér upplýsinga og kynna sér stöðu mála af eigin raun. Ég hugsa að það mundi ekki tíðkast á nokkru öðru málasviði að þingnefnd þyrfti að lúta að öllu leyti upplýsingaöflun, frumkvæði og könnun máls af hendi framkvæmdarvaldsins en gæti ekki aflað sér upplýsinga sjálf. Ég tel mjög aðkallandi að þetta verði gert sem allra fyrst. Í umræðunum áðan komu fram mörg atriði sem verðskulda frekari umræðu. Í ágætri ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur rakti hún mörg atriði sem ég var henni fyllilega sammála um. Hún vakti sérstaka athygli á því að öryggi væri í dag nátengt loftslagsmálunum. Þetta er gott dæmi um þá útvíkkun og breytingu öryggishugtaksins sem orðið hefur á undanförnum árum, þ.e. öryggisógnir eru metnar með öðrum hætti en áður og takmarkast ekki lengur við hefðbundna ógn af vopnum heldur eru líka aðrar ógnir og hættur. Það er hárrétt sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir nefndi, að loftslagsmálin og breytingar á umhverfinu vegna gróðurhúsaáhrifa eru ein af stærri ógnum sem við stöndum frammi fyrir í dag. Þróunarsamvinnan sem felur í sér samvinnu með þróunarríkjum um bindingu jarðvegs, um sjálfbæran landbúnað, um minnkun útblásturs, um nýjar leiðir til iðnvæðingar án notkunar jarðefnaeldsneytis, er jafnframt fjárfesting í öryggi okkar. Þetta er með öðrum orðum hluti af fjárfestingum okkar í öryggi. Okkur er mikilvægt að líta á fjárveitingar til þróunarsamvinnu með þeim hætti. Þær eru ekki eyðsla heldur fjárfesting í sjálfbæru samfélagi til lengri tíma, hinu hnattræna samfélagi sem við erum öll hluti af og þátttakendur í hvort sem okkur líka betur eða verr. Við höfum í dag rætt mikið um hlutverk hins opinbera í þróunarsamvinnu og utanríkisráðherra ræddi í ræðu sinni um nýbreytni í þá átt að laða fyrirtæki til liðs í því efni. Í máli hv. þm. Guðfríðar Lilju Grétarsdóttur fannst mér gæta heldur neikvæðs gamaldags viðhorfs til fyrirtækja í þessu efni, líkt og ef fyrirtækjum væri boðið til slíkra verka fælist í því einhvers konar ávísun á arðrán, misnotkun eða misbeitingu aðstöðu gagnvart fátæku fólki. Ég held þvert á móti að það geti einfaldlega verið skynsamleg viðskiptatækifæri fyrir fyrirtæki að vinna að þróunarsamvinnuverkefnum, um slíkt eru til mörg dæmi. Við höfum gott dæmi úr friðargæsluverkefnum okkar á Balkanskaga, en þeim tengdist t.d. ágætt fyrirtæki, Össur, sem kom að því verkefni og sá sér hag í að framleiða gervilimi fyrir fórnarlömb stríðsátaka. Við vitum til þess að íslensk fyrirtæki eru að eigin frumkvæði með mjög metnaðarfull þróunarsamvinnuverkefni í Afríku. Íslensk fyrirtæki koma að mjög merkilegu verkefni sem verið er að hleypa af stokkunum í Afríku núna, sem felst í því að atvinnulausu fólki verði borgað fyrir að rækta jörð og binda með því kolefni, binda jarðveg og forðast gróðureyðingu. Þar er einfaldlega viðskiptahugmynd sem felst í því að fólk á Vesturlöndum geti með þeim hætti kolefnisjafnað og jafnframt stutt þróunarsamvinnu og sjálfbært atvinnulíf í Afríku til lengri tíma litið. Varðandi öryggisráðsframboðið sérstaklega vil ég leggja áherslu á að ég held að framboð til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna sé ekki markmið í sjálfu sér. Það á ekki að vera markmið utanríkisstefnu okkar og geti aldrei verið markmið eitt og sér. Það er hins vegar eðlileg birtingarmynd þess að vera sjálfstætt ríki með sjálfstraust til að starfa á alþjóðavettvangi. Ef ríkið hefur utanríkisstefnu sem við erum stolt af og teljum sóma af að bera fram þá er eðlilegt að við sækjumst eftir því að bera hana fram sem víðast og af sem mestum myndarskap. Öryggisráðsframboð byggist á slíku sem er birtingarmynd þess erindis sem við eigum við aðrar þjóðir. Ég nefndi áðan að í New York hefði ég nýverið séð verkefni sem utanríkisþjónustan var að hleypa af stokkunum gagnvart fátækum eyríkjum í Karíbahafi og Kyrrahafi sem er samvinnuverkefni um frumkvæði í auðlindanýtingu, annars vegar nýtingu sjávarauðlinda og hins vegar ráðgjöf um nýtingu jarðvarma. Það var mjög athyglisvert þegar við hittum fulltrúa hinna fátækari ríkja að sjá viðbrögð þeirra. Mér er það sérstaklega hugstætt að sendiherra Gíneu-Bissá nefndi að það væri sérstakt ánægjuefni að sjá fordæmi Íslands og kynnast því vegna þess að Ísland hefði fyrir frekar skömmu síðan verið fátækt ríki en tekist að komast til bjargálna á eigin forsendum. Ísland hefði ekki farið að forskrift Alþjóðabankans um að gefa velferðarsamfélag upp á bátinn heldur þvert á móti byggt upp öflugt velferðarsamfélag. Það er þróunarríkjum gríðarlega mikilvægt að fá að sjá að fátækt sé ekki viðvarandi ástand heldur sé raunverulegur möguleiki fyrir ríki að vinna sig út úr henni með skynsamlegum stjórnunarháttum. Hann þakkaði þess vegna fyrir að fá að kynnast þessu fordæmi. Þessi ræða ein og sér fannst mér réttlæta framboð okkar til öryggisráðsins. Hún sýndi með skýrum hætti að við höfum þar erindi að reka. Hún sýndi að fulltrúar þeirra ríkja sem standa frammi fyrir erfiðum spurningum um framþróun samfélags síns meta það mikils að fá að kynnast fordæmi okkar. Þeir hafa áhuga á því út frá eigin forsendum. Þarna skiptir líka máli sú staðreynd að við ógnum engum. Við erum ekki eitt af stóru ríkjunum sem eru tortryggileg vegna þessa. Þetta held ég að eigi að vera okkur hollt veganesti, að við áttum okkur á því hvaða hlutverk við getum rekið og að við komum fram af sjálfstrausti og myndarskap í því verkefni. Ég vil að síðustu þakka aftur fyrir umræðuna og fyrir mjög góða ræðu ráðherra í upphafi.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður Árni Páll Árnason sagði mig hafa neikvæð og gamaldags viðhorf en ég verð að sjálfsögðu að mótmæla því harðlega. Það eina sem ég benti á, sem er gríðarlega mikilvægt, var að allir þeir sem ætla að blanda saman viðskiptahagsmunum, viðskiptalífinu, við ákveðna stefnu sem á að byggja á samfélagslegum grunni, ábyrgum umhverfisgrunni og sjálfbærri þróun, verða að vera mjög vakandi yfir því hver reynslan hefur verið í hinum hnattvædda heimi þegar sjónarmið gróðans fá að ráða og á hvaða forsendum viðskiptalífið kemur inn í þessi mál. Það var það sem ég vakti athygli á. Fyrir þessu þarf að vera mjög vakandi ef ekki á illa að fara. Ég held því ekki fram að öllu slíku skuli henda út heldur skiptir öllu máli á hvaða forsendum þetta er gert og með hvaða hætti. Ég vil líka aðeins koma inn á það sem var talað um varðandi ógnina og hvernig við skilgreinum öryggi í dag. Það er mjög mikilvægt atriði sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir kom inn á fyrr í dag og var ítrekað hjá hv. þingmanni áðan. Stafar öryggi okkar mest ógn af Bin Laden og hryðjuverkum, Falun gong og Vítisenglum eða af umhverfisvánni, mengun og loftslagsbreytingum? Ég hef setið endalausar ráðstefnur, málþing og fundi um loftslagsbreytingar þar sem talað er um að hafa alla við borðið og ekkert gerist. Færustu vísindamenn tala, stjórnmálamenn tala og segja það sama. Ekkert gerist. Það sem við getum helst gert er að sýna ábyrgð í verki, sýna hvernig raunverulega er hægt að fara fram með framsýni í þessum málum og gera gott. 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þingmaðurinn telji ekki óhugsandi að fyrirtæki komi að þróunarsamvinnunni. Ég held að mikilvægt sé að við hættum að líta á þróunarsamvinnu sem verkefni ríkisins eins. Þróunarsamvinna verður að felast í því að við hjálpum fyrirtækjunum að efla með sér félagslega ábyrgð þannig að fyrirtækin verði lifandi þátttakendur í þróunarsamvinnu. Til þess þurfum við að draga þau að borðinu þannig að þau hafi einnig hagnað af því að vinna verkefnin en axli einnig ábyrgð og byggi upp í löndunum sem þróunarsamvinnan beinist að. Ég nefndi áðan mjög metnaðarfull verkefni sem íslensk fyrirtæki hafa verið að fitja upp á í Afríku á sviði þróunarsamvinnu. Ég held að við eigum að víkka þetta áfram út. Ég held að það sé mjög mikilvægt, m.a. vegna loftslagsbreytinganna, að ýta undir notkun á jarðvarma í þróunarríkjum. Ég tel mikilvægt að fyrirtæki séu með okkur í því og að fyrirtækin hafi af því hag. Þetta verður aldrei rekið þannig að ríkið greiði fyrirtækjunum fyrir að vera með. Þau verða að fá hagnað af því að vera með og því er ekkert til fyrirstöðu. Með þessum hætti eigum við að breiða út félagslega ábyrgð í hópi fyrirtækjanna þannig að þau skynji það sem hlutverk að byggja líka upp í löndunum. Þannig eiga allir að geta gengið saman í að efla félagslega ábyrgð fyrirtækjanna, en ekki ýta þeim frá okkur.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Árni Páll nefnir eitt það svið þar sem við Íslendingar höfum mikið að gefa og mörgu að miðla, dýrmætri þekkingu á sviði jarðvarma. Það höfum við haft um árabil, það er ekkert nýtt. Það skiptir hins vegar öllu máli á hvaða forsendum það er gert og fyrir hvern. Er það fyrir gróðafyrirtækin til þess að hagnast eða til þess að byggja upp og hjálpa örlítið til við að byggja betri heim? Þar eru mismunandi átök í gangi. Það verður bara að segjast alveg eins og er. Það væri sannarlega stór viðburður ef okkur tækist að snúa hinum stóru viðskiptaveldum sem byggja á mjög skýrum gróðaforsendum yfir í einhvers konar félagsleg apparöt. Það þarf sannarlega mikið að gerast til þess að svo verði. Við Íslendingar getum með þróunarsamvinnu og þróunarstarfi miðlað af jarðvarmaþekkingu okkar án þess að þar séu risafjárfestar sem ætla að græða á því. Um þetta snýst málið. Á forsendum hverra farið er í verkefnin, hvað er gert, hverjir fá að eigna sér þekkinguna, hverjir fá að miðla henni og hverjir fá að græða á henni, heimamenn á eigin forsendum til að byggja upp samfélag sitt eða þeir sem fara með gróðann úr landi.

Þetta er góð og þörf umræða, virðulegi forseti. Mitt svar er mjög einfalt: Báðir verða að græða. Fyrirtækin verða líka að hagnast. Við getum ekki ætlað fyrirtækjunum að vinna þetta í sjálfboðavinnu. Það er hins vegar eðlilegt að þau átti sig á því að slík verkefni hafa langtímaarðsemi að leiðarljósi. Mér finnst hv. þingmaður horfa með nokkuð einföldum hætti á kapítalismann. Bandaríkin skora ekki sérlega hátt í samanburði varðandi alþjóðlega samkeppnishæfni. Hvers vegna? Vegna þess að þar er ekki nógu vel hlúð að ýmsum þáttum velferðar. Þau ríki sem koma best út í alþjóðlegri samkeppnishæfni eru einmitt Norðurlönd vegna þess að þar hefur verið lagður grunnur að langtímaarðsemi, langtíma hagstæðum kapítalisma. Nákvæmlega það þarf að gerast á alþjóðavísu. Velferð og gróði í viðskiptum eru ekki andstæður heldur getur þetta farið mjög vel saman. Mér finnst gæta nokkurrar einföldunar hjá þingmanninum í þessu, að þetta þurfi að vera val um annað tveggja og að annaðhvort græði fyrirtækin sem flytja út þekkingu eða viðtökuríkið. Ég held að báðir geti grætt, ég held að það sé engin þversögn í því fólgin. Ég held þvert á móti að fordæmi Norðurlandanna og samfélagsuppbygging Norðurlandanna sýni að allir þátttakendur í samfélaginu geti grætt. Það er hægt að byggja upp þannig samfélög, þar sem allir græða, allir verða þátttakendur og allir eiga rétt, ekki bara sumir.

Herra forseti. Það væri fróðlegt en kannski ekki sanngjarnt að blanda sér í umræðurnar undir það síðasta því að einhverjir þingmenn hafa lokið ræðurétti sínum. Auðvitað er hægt að segja eins og síðasti ræðumaður gerði, að í hinum besta heimi allra heima græði allir alltaf á öllu og allir séu góðir við alla. En ég held að það þýði nú ekki að horfa fram hjá þeirri staðreynd að það er grundvallarmunur á nálgun einkaaðila og einkafyrirtækja og þeim grunni sem þau starfa á og hinum harða heimi nútímaáhættukapítalisma. Þar er gróðinn æðsta boðorð og yfirlögmál í starfrækslu fyrirtækjanna. Rétt eins og Seðlabankinn hefur eitt yfirmarkmið, um að halda aftur af verðbólgu, hafa fyrirtækin eitt markmið, að græða og skila eigendum sínum arði. Það breytist ekkert þótt þau starfi í þróunarríkjum eða tengist þróunarsamvinnu. Þau eru á höttum eftir gróðaveitum og þess vegna þarf að stíga hægt til jarðar í öllum slíkum tilvikum. Í öðru lagi langar mig til aðeins að víkja að ræðu hv. þm. Karls V. Matthíassonar sem flutti kristilega húmaníska hugvekju, mjög fallega. Hann talaði um gott hjartalag og kærleika sem skiptir miklu máli að hafa að leiðarljósi og vék m.a. að áhugaverðri þróun í stjórnmálum Mið- og Suður-Ameríku. Það væri einnar messu virði að ræða þær merkilegu breytingar sem gengið hafa yfir í þeirri álfu. Hvers vegna skyldi það nú vera að sósíalismi eða jafnaðarstefna hafi farið sigurför um þá álfu og þjóðhöfðingjar og ríkisstjórnir í fjölmörgum Mið- og Suður-Ameríkuríkjum fikri sig áfram á grundvelli nýrrar hugmyndafræði? Sú hugmyndafræði er í grunninn ekkert annað en uppreisn gegn þeim kapítalisma sem upp á þessar þjóðir var troðið, ekki síst af Bandaríkjum Norður-Ameríku sem höfðu þessa heimsálfu í bakgarði sínum nánast sem hjálendu og vildu geta ráðið þar lögum og lofum og skapað olnbogarými fyrir stórfyrirtæki sín. Af því fara miklar sögur eins og kunnugt er. Ég beið nú eiginlega bara eftir því að hv. þingmaður færi að nefna höfðingjana þá Chavez og Castro og aðrar slíka. Hann var næstum þar kominn í ræðu sinni að mér fannst en lét þar staðar numið. Það er stórmerkilegt að það hefur orðið þróun sem sprettur úr jarðvegi gífurlegar misskiptingar sem gengur svo langt og út í öfgar að almenningur gerir uppreisn og kýs sér til forustu stjórnmálamenn og flokka og þjóðhöfðingja sem skera upp herör gegn þessari hugmyndafræði. Það væri gaman að sjá að svipaðir hlutir gerðust víðar þar sem misskiptingin er af því tagi, eða nálgast það sem hún hefur verið í þessari heimsálfu. Reyndar er það frægt að sennilega er þjóðarauðnum hvergi nokkurs staðar jafnhrikalega misskipt og í sumum löndum þessarar heimsálfu þar sem menn hafa komist upp í að 1% íbúa eigi yfir 90% af öllum verðmætum, ef ég man rétt. Ég ætlaði að gera nokkur önnur atriði að umtalsefni, sérstaklega þó eitt. Það eru hinar væntanlegu stórauknu heræfingar og lofthelgis- eða loftrýmiseftirlit sem hæstv. utanríkisráðherra boðaði að hluta í ræðu sinni í morgun, í innskoti í ræðu sína í morgun en af því mun hafa verið fréttaflutningur í hádeginu. Á meðan við áttum orðastað um utanríkismál voru sagðar fréttir í hádeginu þar sem vitnað var í hæstv. forsætisráðherra og hann boðaði enn frekara fagnaðarerindi af þessu tagi. Hann sagði að til viðbótar þeim þjóðum eða ríkjum sem utanríkisráðherra nefndi, sem voru Bandaríkjamenn, Frakkar, Norðmenn, Danir, Spánverjar, ef ég man rétt, væru Hollendingar, Kanadamenn, Pólverjar og fleiri áhugasamir. Þá vakna spurningar um hvort hér verði örtröð, bara biðröð eftir því að fá að stunda loftrýmiseftirlit eða hvað við nú viljum kalla það. Á mannamáli þýðir það væntanlega, ef ég er ekki að misskilja hlutina, að hingað koma orrustuflugsveitir úr herjum þessara ríkja - með þeim kemur væntanlega þó nokkur liðsafli því að það er talsverður mannskapur á bak við slíkar sveitir - og verða við flug eða æfingar lengur eða skemur og uppihaldið á okkar kostnað. Nú sé ég ekki að þrátt fyrir hinar myndarlegu fjárveitingar sem ætlunin er að setja í svokölluð varnarmál í fjárlagafrumvarpinu, sem mér reiknast til að séu upp á einn og hálfan milljarð eftir því hvernig það er talið, rúmist mikil útgjöld til þessa. Spurningin er því: Stöndum við strax frammi fyrir því að vanáætlað sé á þessa liði í fjárlögum næsta árs og útgjöldin enn meiri en þar er gert ráð fyrir? Er það ekki rétt skilið að með þetta fari svipað og heræfingarnar, bæði þær árlegu heræfingar sem eru á grundvelli samningsins við Bandaríkjamenn, þ.e. viðaukans frá síðasta hausti, og þær heimsóknir sem ætlaðar eru samkvæmt samkomulaginu við NATO? Hvaða fjármunum verður þá varið í þetta beint í formi þess kostnaðar sem á okkur lendir vegna uppihalds herjanna? Hvaða fjármuni bindur þetta hjá öðrum stofnunum, t.d. Landhelgisgæslunni? En Landhelgisgæslan verður væntanlega að vera á bakvakt með þyrlubjörgunarsveit o.s.frv. tengt þessum æfingum eða brölti, eins og hv. þm. Ragnheiður Árnadóttir réttilega leggur mér í munn að ég kalli oft slíkar æfingar. Verðum við ekki að velta þessu betur fyrir okkur, Íslendingar, þegar við tölum um viðfangsefni af því tagi sem nú blasir við okkur og menn nefna auknar siglingar olíuskipa eða umferð um lögsöguna? Er þá brýnast að bregðast við slíku með auknu flugi herflugvéla? Ef við viljum tryggja betur öryggi okkar og vernda okkar umhverfi vegna aukinnar skipaumferðar og flutninga á olíuvörum eða öðru slíku eru það þá útgjöld þarna sem kalla mest að? Ættum við kannski þvert á móti að efla okkar eigin borgaralegu stofnanir á sviði björgunarstarfsemi og mengunarvarna, setja reglur um siglingar við landið og fylgja þeim eftir á okkar eigin forsendum? Ég held að það verði ekki undan því vikist að skoða þetta og ræða og láta þetta ekki bera stjórnlaust að höndum og tilviljanakennt, eins og mér finnst að hafi gerst fram að þessu. Grundvallarumræðan hefur í raun aldrei farið fram, a.m.k. ekki á vettvangi stjórnmálaflokkanna sameiginlega eins og þó hefur verið lofað að yrði gert. Ég endurtek spurningu mína um það: Hverju sætir það að hinum margboðaða samskiptavettvangi á þessu sviði skuli ekki hafa verið komið á, jafnmikið og lengi og um hann hefur verið talað og jafnoft og honum hefur verið lofað? Hér hefur framboð til öryggisráðsins líka verið nefnt og mætti ýmislegt um það mál segja. Ég dreg ekki í efa að það sé eftir atvikum ágætlega staðið að undirbúningi af okkar hálfu, kynningu á landinu í framboðsferlinu sjálfu. Það breytir engu um að menn hefðu átt að leggja betur niður fyrir sér grundvöll þessarar ákvörðunar um að fara í framboð áður en hún var tekin. Það breytir heldur engu um að eftir verður sá vandi úr að vinna að sómi verði af þátttöku okkar þar í tvö ár ef við komumst þangað inn. Þá þurfum við að standast þrýsting og glíma við allt aðra hluti en í framboðsferlinu sjálfu. Við þurfum í fyrsta lagi að hafa bolmagn til að setja okkur inn í mál á sjálfstæðum forsendum og þekkingu á þeim flóknu viðfangsefnum sem fyrirvaralítið geta komið upp í starfsemi öryggisráðsins. Við þurfum þá að hafa bein til að standast þrýsting og taka sjálfstæðar ákvarðanir ef við ætlum að gera það á annað borð. Hv. þm. Árni Páll Árnason nefndi að okkur væri afar vel tekið af ýmsum smáríkjum og eyþjóðum og við værum að setja í gang ýmiss konar samstarfsverkefni við þau. Auðvitað vonum við að það sé allt saman af góðum hug og í alvöru gert en ekki bara til þess að fá hjá þeim atkvæði í einni kosningu. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að á því sviði eigi okkar áherslur að liggja. Ég held að Ísland eigi ekki að vera með stórmennskubrjálæði í alþjóðamálum heldur horfast í augu við þá staðreynd að við erum í hópi smærri ríkja. Við erum vissulega rótgróið norrænt lýðræðisríki og byggjum á sterkri lýðræðishefð. Við vorum lengi smæsta aðildarríki Sameinuðu þjóðanna og getum talið okkur þetta allt saman til tekna. En væri ekki einmitt rökrétt að við einbeittum okkur að því og beittum kröftum okkar ekki síst að því að styðja við bakið á nýsjálfstæðum smáríkjum og öðrum sem búa við svipaðar aðstæður og við gerum? Ég gæti sannarlega tekið undir það að á þessu sviði ættu áherslur okkar ekki síst að liggja, í þróunaraðstoð og stuðningi við smærri ríki sem við gætum út frá okkar eigin reynslu og aðstæðum lagt lið. Ég hef sjálfur hreyft þeirri hugmynd að Ísland bjóðist til þess á alþjóðavettvangi að hýsa einhvers konar smáríkjastofnun í samhengi við Sameinuðu þjóðirnar, sem ég held að sé full þörf fyrir í veröldinni. Í raun eru hagsmunir smáríkja og þeirra staða í veröldinni á margan hátt svo gjörólík stórveldunum að það er full þörf á að þau fái skýrari stöðu og að þeirra málefnum sé skipulegar fyrir komið í alþjóðastjórnkerfinu en er í dag. Ég held reyndar að sú mynd sem smáríkin hafa mörg hver af Íslandi sé svolítið fegruð. Ég hef rekið mig á það að það er ótrúlega algengur misskilningur að Ísland sé hlutlaust land, tilheyri jafnvel hlutlausu blokkinni, NAM-hópnum, sem við vitum auðvitað að er ekki. En hvað um það. Að síðustu vil ég nefna að Ísland mætti að mínum dómi sinna betur stórum og miklum verkefnum á alþjóðavettvangi. Þá á ég almennt við málaflokkinn afvopnunar- og friðarviðleitni. Mér finnst afvopnunarmálin gleymast í alþjóðaumræðunni þessi missirin. Því miður sjáum við frekar afturför en framför á ýmsum sviðum alþjóðasamninga eða viðleitni til að ná fram alþjóðasamningum sem þó er ætlað að reyna að halda aftur af vígbúnaði og hindra útbreiðslu kjarnorkuvopna eða vígbúnaðarkapphlaup í hefðbundnum herafla. Mér finnst að Ísland mætti vera virkara og duglegra í baráttunni fyrir alþjóðasamningi um vopnaviðskipti og við ættum að setja okkur það takmark að hafa í forgangi að næsti stóri alþjóðasamningur sem tengist afvopnunar- og friðarmálum verði samningur um reglur, eftirlitsverk og gagnsæi í vopnaviðskiptum. Ég minni á þá stóru vá sem steðjar að NPT-samningnum, um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna og þörfina á að gefast ekki upp í baráttunni fyrir því að fjölga ekki ríkjum sem koma sér upp kjarnorkuvopnum heldur sinni kjarnorkuveldin þeirri skyldu samningsins - þau þurfa að gerast aðilar að honum þau sem það eru ekki fyrir, þ.e. nýju kjarnorkuveldin - að fækka kjarnorkuvopnum og afvopnast en ekki öfugt. Rússar segja upp samningnum um bann við takmörkun hefðbundins vígafla í Evrópu. Önnur deild rússneska þingsins afgreiddi það mál í gær ef ég tók rétt eftir. Það geta tæpast talist sérstök gleðitíðindi eða fagnaðarefni að málin hafi þróast á þann veg í Evrópu. Þar hafa að sjálfsögðu áhrif áform Bandaríkjamanna um að koma sér upp eldflaugavarnarkerfi og radarstöðvum í andstöðu við Rússa. Afleiðingarnar virðast þær að það gæti stefnt í aukinn vígbúnað á nýjan leik í Mið- og Austur-Evrópu í stað afvopnunar sem auðvitað er ærin þörf fyrir. Innganga nýrra ríkja í NATO hefur því miður haft í för með sér aukinn vígbúnað. Inngönguskilyrðin hafa auðvitað ósköp einfaldlega verið þau að nýju aðildarríkin skuldbindi sig til að verja miklum fjármunum til vígbúnaðar í kjölfar aðildar, fjármunum sem þau hafa sára þörf fyrir að setja í aðra hluti í umhverfismálum, bæta félagslegar aðstæður o.s.frv. Ég held því að Ísland þurfi að endurskoða afstöðu sína til þessara mála, ekki síst til þess að hlíta meira og minna gagnrýnislaust leiðsögn forustuafla NATO, eigum við að vera í færum til að hafa uppi þá sjálfstæðu stefnu og afstöðu í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, skyldum við lenda þar inni, sem við þurfum að hafa 

Virðulegi forseti. Í upphafi ræðu sinnar vitnaði hv. þingmaður til þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram, um hvort kapítalisminn sé vandamálið í alþjóðasamskiptum. Af því að hér er farið að vitna í umræður á Norðurlandaráðsþinginu, þá sagði hann á Norðurlandsráðsþinginu um daginn, þá sagði hann þar, með leyfi forseta: „Så svaret er faktisk, at vi må slå kapitalismen ned, for den er det største problem, når det gælder en bæredygtig udvikling i verden.“ Þarna er ég í grundvallaratriðum ósammála hv. þingmanni og hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur hér fyrr. Ég held einmitt að eina leiðin til þess að tryggja sjálfbæra þróun sé að þróa markaðshegðun fyrirtækja í gegnum alþjóðalög og alþjóðarétt og frumkvæði réttsýnna þjóða, eins og okkar, á þann veg að allir vinni saman. Kapítalisminn er nefnilega ekki þannig að einn þurfi að tapa ef annar græðir. Það eru mýmörg dæmi um og góð hagfræðileg rök fyrir því að allir geta grætt. Það er úreltur skilningur á kapítalismanum að einn þurfi að tapa ef annar græðir. Varðandi þetta tiltekna atriði held ég því að það sé mjög mikilvægt að við horfumst í augu við það að eina leiðin til að tryggja sjálfbæra þróun hlýtur að vera að aga viðskiptalífið þannig að viðskiptalífið vinni með sama hætti á alþjóðavettvangi eins og við höfum komið því fyrir að viðskiptalífið vinnur hér á Norðurlöndunum og í þeim ríkjum sem við viljum helst bera okkur saman við í nágrenni okkar. Það er að segja að viðskiptalífið hegði sér gagnvart þróunarríkjunum með ábyrgð og félagslegt réttlæti í huga.

Já, frú forseti, það er bara einfaldlega mín skoðun að hinn óhefti græðgiskapítalismi nýfrjálshyggjunnar sé drifkrafturinn á bak við þróun í heiminum sem tvímælalaust gengur gegn hagsmunum umhverfisins. Tvímælalaust. Og ef sú hugmyndafræði, óheft sem slík, fengi að leika lausum hala og ekki væri hægt að koma á hana böndum þá mundi hún færa okkur í áttina frá sjálfbærri þróun en ekki í áttina til hennar. Við getum svo sjálfsagt deilt um það lengi dags hversu sterkum böndum þarf að koma á ófreskjuna og temja hana til þess að það verði í lagi. Við erum ekki að ræða hér að það eigi að skipta um viðskiptagangverk í heild sinni og fara út í einhvern annan búskap. Það er ekki það sem ég er að tala um. 
             Ég er að tala um það að óheftur græðgiskapítalismi í anda nýfrjálshyggjuhugmyndafræðinnar, hann og hans hugmyndafræði gefur ekkert fyrir umhverfi eða félagslegar aðstæður. Hann er ekkert hugsaður þannig. Þar verða að koma til leikreglur, stýrireglur og það er ekki öðrum til að dreifa þar en stjórnmálamönnunum eða almannavaldinu í gegnum kjörna fulltrúa eða hvernig sem því er nú fyrir komið til þess að setja þessum öflum skorður þannig að þau ein ráði ekki lögum og lofum og móti heiminn og mannlegt samfélag á byggðu bóli bara að sínum þörfum, sem snúa að því að hámarka gróðann strax, og helst í gær. Ég held að um þetta sé í sjálfu sér ekki mikið deilt. Ég hitti varla nokkurn svo harðsvíraðan kapítalista að hann viðurkenni ekki að það þurfi kannski einhverjar leikreglur til þess að þetta fari ekki allt saman illa, - nema þá ef vera skyldi hv. þingmaður en því geri ég nú engan veginn skóna. Meira að segja forkólfarnir sjálfir sjá að þetta gengur ekki svona og umhverfisváin, 

Virðulegi forseti. Það er kannski skilningsskorti mínum um að kenna en mér finnst nokkuð erfitt að henda reiður á hvar nákvæmlega mörkin liggja hjá hv. þingmanni. Ég hef einmitt verið að tala hér lengi dags um að það sé ekki hinn óhefti græðgiskapítalismi sem eigi að skipta máli til að styðja við sjálfbæra þróun heldur frumkvæði okkar með því að draga kapitalismann til félagslegrar ábyrgðar. Ég sé enga aðra lausn í því. Ég hef talað fyrir öflugu regluverki á alþjóðavettvangi. En það sem mér finnst hins vegar liggja svona milli orðanna hjá hv. þingmanni er að hann er ekki alveg skýr á því hvort fyrirtæki megi yfir höfuð koma að þróunarsamvinnu? Ég tel það mjög mikilvægt að þau komi að þróunarsamvinnu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þau séu lifandi hluti af samfélaginu í heild, að þau vinni verkefni til þess að byggja upp ábyrga hegðun í þróunarríkjunum, styðji við innviði þeirra. Það er nákvæmlega það sem ég hef verið að tala fyrir og fjarri því að ég hafi verið að tala fyrir óheftum kapítalisma og hv. þingmaður hefur ekki verið að hlusta ef hann heldur það. Það sem ég held að standi hér eftir er því þetta: Ef vinstri grænir trúa því virkilega og meina það sem þeir segja þá verðum við náttúrlega að draga fyrirtækin að þróunarsamvinnu. Ríkið býr ekki til sjálfbæra þróun ef fyrirtækin eru ekki þátttakendur í því. Ef fyrirtækin á alþjóðavettvangi eru ekki þátttakendur í því að byggja upp agað atvinnulíf, vinnuvernd og félagslegt réttlæti í þróunarríkjunum, þá verður það aldrei á fót sett, því verður ekki komið á með valdboði. Það verður líka að fá samvinnu fyrirtækjanna. Þau þurfa líka að skynja að langtímahagsmunum þeirra sé best borgið með því að löndin standi í fæturna og virði félagslegt réttlæti. Í þá vegferð viljum við fara og vonandi eru vinstri grænir sammála því að við mótum stefnu í þróunarsamvinnu á þeim forsendum. 
            

Frú forseti. Ef við ætlum að temja þessa skepnu þá má það ekki vera einhver kattarþvottur. Menn þurfa að vera á verði gagnvart því að þótt menn viðurkenni þetta í orði kveðnu, að það verði að hafa einhverjar reglur og menn segja að fyrirtækin verði að ástunda samfélagslega ábyrgð o.s.frv., þá gildir hið sama um félagslega sviðið og svið umhverfismálanna, að einhver ódýr grænþvottur þar gerir okkur ekkert gagn. Slíkt drepur málinu á dreif og tefur fyrir því að raunverulega sé tekið á vandanum. Í grunninn snýst þetta náttúrlega um það hvaða hagsmunir eiga að koma fyrst. Hvað er mikilvægast? Í mínum huga er enginn vafi að við eigum að nálgast þetta út frá hinu mannlega samfélagi og umhverfinu og setja leikreglurnar á grundvelli þess og kosti þá það sem það kosta vill í takmörkunum og stýringu á markaðsöflunum og hagsmunum fjármagnsins. Einu sinni var sagt á Íslandi: Manngildi ofar auðgildi. Meira að segja var Framsóknarflokkurinn einu sinni svo vinstri sinnaður að hann notaði þetta slagorð,  Leiðsögnin er að mínu mati fyrir hendi í regluverki Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. Þar er kveðið á um að framvindan verður ekki sjálfbær nema þessir þættir séu í góðu jafnvægi og eitt sé ekki á kostnað hins. Þetta snýst þar af leiðandi um að temja hinn óhefta græðgiskapítalisma, það er alveg augljóst mál. Þar með á ekki að fara að stöðva allan einkarekstur í heiminum eða girða fyrir alþjóðleg viðskipti eða 

Virðulegur forseti. Mig langar í seinni ræðu minni að gera ýmislegt að umtalsefni sem ég náði ekki að koma inn á áðan. Í ræðu hæstv. utanríkisráðherra kemur fram að norðurslóðir séu nýtt forgangsmál eða nýtt kjarnamál í íslenskri utanríkisþjónustu. Ég er sammála því. Við ræddum aðeins fyrr í dag um rammasamningana varðandi okkar öryggismál og björgunarmál, rammasamninga sem við höfum gert við Norðmenn og Dani. Ég vil sérstaklega minnast á það hér, virðulegi forseti, að utanríkisnefnd norska Stórþingsins var hér í heimsókn um daginn og þá barst þessi rammasamningur sérstaklega í tal. Maður fann fyrir mjög miklum áhuga Norðmanna á þessum rammasamningi, að utanríkisnefnd norska þingsins mun greinilega fylgjast mjög vel með þessu máli og styðja það í hvívetna að gerður verði fyllri samningur að þessu leyti. Það er alveg ljóst að augu heims eru að færast meira upp á norðurslóðirnar, á norðurheimskautið og svæðið þar í kring og ég tel að það séu ýmis tækifæri fyrir okkur varðandi útrás á norðurslóðum. Komið hefur fram að á Barentssvæðinu eru um 20% olíu- og gasauðlinda heimsins og það vita allir að það er mjög mikill óstöðugleiki á olíuvinnslusvæðunum í Miðausturlöndum og þess vegna renna mjög margir hýru auga til olíuvinnslu hér uppi á Barentshafinu til framtíðar litið. Talið er að á næstu 15 árum muni fyrirtæki á þessu sviði og þeim tengd fjárfesta á norðurslóðum, þ.e. á Barentssvæðinu, fyrir um það bil 2.000 milljarða dollara en það eru um 140 þús. milljarðar íslenskra króna. Það eru því alveg gífurlegar fjárfestingar fram undan á svæðinu og mjög mikilvægt að vel takist til með alla uppbyggingu á þeim svæðum sem eru þarna í grenndinni. Það er alveg ljóst að Norðmenn hafa þessi mál mjög ofarlega á sinni dagskrá. Norska ríkisstjórnin skipaði nefnd ellefu ráðherra, ráðherranefnd undir forustu Jonasar Gahr Störe, utanríkisráðherra Noregs, og sú ráðherranefnd á að skipuleggja þessi uppbyggingaráform. Það er nú gaman að skoða hvaða verkefni hún hefur. Hún á til dæmis að skoða hvernig eigi að jafna út tekjuinnstreymi frá fyrirtækjunum, setja upp einhvers konar jöfnunarsjóð þannig að öll sveitarfélög á svæðinu njóti góðs af uppbyggingunni. Þetta leiðir auðvitað hugann að þeim málum hjá okkur. Við höfum oft rætt þetta í þinginu varðandi stórfyrirtæki sem borga inn til sveitarfélaganna að fá sveitarfélög njóta mjög mikils af því. En Norðmenn ætla sem sagt að koma upp einhvers konar útjöfnunarkerfi varðandi uppbygginguna þarna í norðri. Það er líka lögð mikil áhersla út frá öryggishagsmunum á svæðinu að tryggja framþróun og réttlæti varðandi framtíðina. Það er alveg ljóst að það er mjög mikill munur á stöðu íbúanna á þessum svæðum. Ég vil aðeins nefna það því þetta er umræða sem minnir mann svolítið á umræðuna sem fór fram þegar Eystrasaltsríkin urðu sjálfstæð. Þá var lögð ofuráhersla á það af hendi norrænna ríkja, og norræn ríki litu á það sem öryggismál, að koma Eystrasaltsríkjunum til aðstoðar við að sækja fram til að minnka velferðargjána sem var á milli Eystrasaltsríkjanna annars vegar og Norðurlandanna hins vegar. Það tókst mjög vel og allt önnur staða er þar nú heldur en var. Það hefur ekki tekist að gera eins vel á norðurslóðum en til stendur að reyna að bæta það. Ég vil nefna hér að það er mjög mikill munur á félagslegri stöðu íbúa til dæmis í Norður-Noregi annars vegar og Norður-Rússlandi hins vegar. Meðalaldur er hár í Norður-Noregi en í Norður-Rússlandi er meðalaldur kvenna 72 ár en meðalaldur karla er einungis 58 ár. Þetta er ótrúlega lágur meðalaldur karla. Og morðtíðni er 20 sinnum meiri í Norður-Rússlandi heldur en í Norður-Noregi og þar eru líka sjálfsmorð tíðari þannig að það er mjög mikilvægt að bæta stöðu Rússa og það er eðlilegt að líta á það sem öryggismál. Norðurlandaráð hefur beitt sér í þessu. Ég get nefnt að velferðarnefnd Norðurlandaráðs fór einmitt ekki fyrir löngu síðan til Múrmansk sem er á Kólaskaganum til að skoða útbreiðslu fjölónæmra berkla, eða multiresistent tuberkulosis, en þeir eru í sókn á þessu svæði. Við skoðuðum bæði sjúkrahús og fangelsi. Það vakti mann mjög til umhugsunar um hversu mikilvægt væri að aðstoða Rússa við að bæta stöðuna í sínu landi og það er eðlilegt að líta á það sem öryggismál. En varðandi uppbygginguna á Barentssvæðinu þá er alveg ljóst að það verður geysilega mikil uppbygging þar á næstu árum og tel ég að þetta sé nokkuð sem utanríkisþjónustan eigi að skoða sérstaklega af því ég held að að séu mikil viðskiptatækifæri fyrir okkur á þessu svæði. Við erum með mjög öfluga heilbrigðisþjónustu sem við getum að einhverju leyti flutt út og við erum með öflugt tæknifólk sem hefur mikla þekkingu, þekkir til starfa á köldum svæðum. Ég held því að ýmis tækifæri séu fyrir okkur varðandi útrás á norðurslóðum. Ég vil því gjarnan beina því hér, virðulegur forseti, til hæstv. utanríkisráðherra að þetta er mál sem ég tel að við eigum að skoða sérstaklega af því það verður svo mikil uppbygging. Það er líka jákvætt fyrir okkur að taka þátt í þessari uppbyggingu. Varðandi svæðin í norðri og austri - ég nefndi áðan Eystrasaltsríkin - þá vil ég líka nefna það, því við vorum nú mjög innblönduð í þau mál á sínum tíma þegar þáverandi utanríkisráðherra Jón Baldvin Hannibalsson beitti sér sérstaklega fyrir því að lýsa yfir stuðningi við sjálfstæði þeirra og við vorum fyrsta ríkið sem gerðum það og maður finnur það oft þegar maður fer um í sambandi við utanríkismál að Litháar, Eistar og Lettar muna vel eftir þessu og eru þakklátir og hafa þetta á hraðbergi, að núna beinast sjónir Norðurlandanna og að vissu leyti Evrópusambandsins líka verulega að ríkjunum sem koma þar austan við. Ég vil nefna sérstaklega eitt ríki sem er Hvíta-Rússland. Þar er ekki mjög góð staða eins og við vitum í dag. Lúkasjenkó stýrir þar. Það er ekki hægt að kalla Hvíta-Rússland lýðræðisríki eins og málum er háttað þar núna. En Norðurlandaráð hefur tekið frumkvæði að því að nálgast samvinnu við Hvíta-Rússland. Um daginn var haldin ráðstefna í Vilníus sem er fyrsta ráðstefna sinnar tegundar þar sem Norðurlandaráð tekur það frumkvæði að skipuleggja ráðstefnu með Eystrasaltsríkjunum og fulltrúum frá Hvíta-Rússlandi. Og hvaða fulltrúar voru þetta frá Hvíta-Rússlandi? Jú, þetta voru bæði fulltrúar frá Lúkasjenkó, frá þinginu, og líka fulltrúar stjórnarandstöðunnar. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar eru nú ekki margir á þingi. Þeir eru fangelsaðir margir hverjir. Einn komst til dæmis ekki á þessa ráðstefnu sem haldin var í Vilníus af því viðkomandi var í fangelsi og þá var sendur varaformaður viðkomandi flokks.  Virðulegur forseti. Ég vil líka koma aðeins inn á Hoyvíkursamninginn eða vestnorrænt samstarf. Í ræðu hæstv. utanríkisráðherra segir: „Hoyvíkursamningurinn við Færeyjar er tvíhliða samningur um fríverslun og ég hef orðið þess áskynja í vestnorrænni samvinnu hversu miklu sá samningur skiptir. Við gleðjumst líka yfir opnun aðalræðisskrifstofu Færeyinga hér við Austurvöll og í utanríkisráðuneytinu hefur nýr kraftur verið settur í að skoða samstarfsmöguleika við Grænland.“ Ég vil taka undir þetta. Ég tel að Hoyvíkursamningurinn sé mjög mikilvægur. Hann var ræddur sérstaklega á þemaráðstefnu sem var haldin á Húsavík núna í sumar sem Vestnorræna ráðið hélt um Vestur-Norðurlönd og fríverslun. Hæstv. utanríkisráðherra var á þessari þemaráðstefnu og þar kom fram, virðulegur forseti, í máli Alequ Hammond, ráðherra utanríkismála Grænlands, að það væri viss ótti á Grænlandi um að fyrirtæki þar mundu verða tekin yfir af hinum vestnorrænu löndum, ekki síst Íslendingum og það gæti leitt til annars konar nýlenduhlutskiptis Grænlands sem nýlendu vestnorrænna viðskiptamanna. Það er svolítið sérstakt að sjá þetta og þessi orð féllu þarna í sambandi við Hoyvíkursamninginn. Þarna kom líka fram hjá Magna Laksáfoss, fjármálaráðherra Færeyja, að sá ágæti ráðherra hvatti fjármálaráðherra Grænlendinga til þess að gerast aðilar að fríverslunarsamningnum sem allra fyrst. Hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörg Sólrún Gísladóttir tók undir orð fjármálaráðherrans færeyska þar sem aðild mundi að öllum líkindum styrkja efnahagslífið þar í landi og gera Grænland óháðara Danmörku samhliða auknum viðskipta- og atvinnutækifærum. Það kom síðar fram á ráðstefnunni að grænlenski utanríkisráðherrann, Aleqa Hammond, óskaði eftir því að sá möguleiki yrði kannaður hvort Grænland gæti tekið upp hluta af fríverslunarsamningnum en verið undanþegið öðrum að minnsta kosti til að byrja með og þannig aðlagað sig að breyttum aðstæðum. Og hún, utanríkisráðherra Grænlands, hvatti stjórnvöld á hinum vestnorrænu löndunum til að ræða þann möguleika. Ég vil því nota tækifærið hér, virðulegi forseti, og athuga hvort að hæstv. utanríkisráðherra geti komið inn á það hér í seinni ræðu sinni hvort þetta sé einhver möguleiki, hvort þetta sé til skoðunar og hvort þetta sé yfirleitt hægt því það væri auðvitað mjög gaman ef Grænlendingar gætu verið með í fríverslunarsamningi á þeim nótum sem Hoyvíkursamningurinn er eða sem næst því. Virðulegi forseti. Ég vil einnig koma inn á fullveldi. Í ræðu hæstv. utanríkisráðherra kemur fram að við deilum fullveldi meðal annars á sviði Sameinuðu þjóðanna. Ég var að kíkja á greinar sem Gísli Tryggvason lögmaður hefur skrifað, núverandi talsmaður neytenda, þar sem hann veltir fyrir sér fullveldi sérstaklega í sambandi við EES-samninginn. Ég vil taka undir með hæstv. utanríkisráðherra sem hefur sagt að hún telji að það eigi að skoða stjórnarskrá Íslands varðandi fullveldi. Ég tel eðlilegt að það sé gert. Nú stendur yfir vinna í stjórnarskrárnefnd sem við reyndar vitum ekkert nákvæmlega hvar stendur og formaðurinn hefur auglýst eftir leiðbeiningum í því, núverandi formaður. En ég vil sérstaklega taka undir að það er eðlilegt að þetta sé skoðað varðandi ákvæði í stjórnarskránni um fullveldi. Ég vil einnig aðeins minnast á þessa skemmtilegu umræðu sem hefur orðið hér um kapítalismann, sjálfbæra þróun og loftslagsmál af því þau orð féllu hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni á Norðurlandaráðsþinginu að mesta ógnin væri kapítalisminn og að það ætti að slá kapítalismann niður, þetta væri ógn við sjálfbæra þróun. Ég deili ekki þessari skoðun. Ég tel reyndar að óheftur kapítalismi geti auðvitað gengið út í öfgar. En það þarf að fá fyrirtækin með til að aðstoða okkur við að koma á sjálfbærri þróun.  Svo vil ég hér að lokum, af því að ræðutími minn er búinn, taka undir þann tón sem er í ræðu hæstv. utanríkisráðherra og reyndar var kominn í tíð hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur, fyrrverandi utanríkisráðherra, um þróunarsamvinnu og konur. Ég tel mjög mikilvægt að við styrkjum konur. Það hefur sýnt sig í öllum rannsóknum varðandi þróunarmál að þær krónur sem fara í að styrkja starf kvenna skila sér betur til baka í meiri framförum en þær krónur sem fara í annars konar verkefni. Þannig að ég styð þennan tón.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það sem hún sagði í sambandi við Vestnorræna ráðið og það sem er að gerast þar. Það er alveg greinilegt að það starf allt er að eflast og dafna og líka að fá aukna athygli og meiri vigt hjá hinum Norðurlöndunum eins og kom til dæmis mjög vel fram á Norðurlandaráðsþinginu fyrir nokkrum dögum þar sem Norðurlandaráðsþing fjallaði töluvert um tillögu sem samþykkt var á fundi Vestnorrænna ráðsins í Grænlandi í ágúst síðastliðnum um björgunarmál og ýmislegt annað, loftslagsbreytingarnar og allt það. Ég sat einnig þennan fund sem hv. þingmaður talaði um, sem sagt þemaráðstefnuna á Húsavík, sem var um viðskipti landanna og þar komu einmitt þessi orð Alequ Hammond utanríkisráðherra fram. En ég verð að segja að því meira sem við störfum saman með Grænlendingum og á öllum vettvangi í sambandi við börn og allt hvað eina þá skiptir það svo miklu máli. Bara það að hún skuli tala um það í auknum mæli að þau gangi inn í hluta samkomulagsins eða þessa sáttmála sýnir að þau hafa meiri áhuga á samstarfi við okkur. Það var þetta sem mig langaði bara að árétta og nefna í tengslum við þessi orð hv. þingmanns.

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þm. Karli V. Matthíassyni að það eru góðir sprettir hjá Vestnorræna ráðinu um þessar mundir og starfið þar er að styrkjast miðað við hvernig ég sé það en ég reyni að fylgjast eins vel með því og ég get. Það var spennandi að lesa um þessa ráðstefnu á Húsavík og ég er sammála því að það er mjög jákvætt að Grænlendingar vilji skoða það að koma a.m.k. inn í hluta af samningnum ef það er tæknilega hægt. Það var líka afar jákvætt að fá tillögu til Norðurlandaráðs frá Vestnorræna ráðinu um að löndin ættu að samhæfa sín mál varðandi björgun. Í tillögunni var sérstaklega dregið fram að slíkt sé eðlilegt af því að Bandaríkjamenn hafa dregið verulega saman viðveru sína í vestnorrænu löndunum, Íslandi, Grænlandi og Færeyjum, og miðað við hvernig Vestnorræna ráðið upplifir það, og ég er sammála því, hefur það veikt stöðu okkar, bæði í öryggismálum og ekki síður í björgunarmálum. Við erum að reyna að koma til móts við það með því að styrkja okkur með ýmsum rammasamningum og auknu samstarfi. Samstarf við Dani er auðvitað mjög mikilvægt að þessu leyti fyrir Grænlendinga og Færeyinga af því að Danir eru með bæði flugvélar og skip í kringum Ísland, Grænland og Færeyjar. Danir eru þarna í eftirlitsferðum reglulega þannig að þeir hafa mikla viðveru hér. Það er þess vegna mjög eðlilegt að þetta sé tekið upp. Ég vil líka nefna að Vestnorræna ráðið kom með tillögu á sínum tíma um jafnréttisstarf og mér sýnist það blómstra núna í Færeyjum. Þar verða þingkosningar í síðasta lagi um miðjan janúar og þar hefur verið tekin upp tillaga sem Vestnorræna ráðið 

Frú forseti. Þetta er bara jákvætt og gott. Ég vil árétta að ég nefndi það áðan í ræðu að það var líka samþykkt tillaga á síðasta fundi Vestnorræna ráðsins í ágúst um að hlutast yrði til um gerð námsefnis um ólík kjör og hlutskipti kvenna á norðurslóðum og það er vel til þess fallið til að skapa umræðu í jafnréttismálum. Það var líka ánægjulegt að finna hve grænlensku konurnar sem starfa í ráðinu voru aktífar og jákvæðar einmitt þegar talað var um þessi mál. Það fannst mér mjög gott. Svo langar mig til að nefna að þessi samfélög eru náttúrlega ekki eins, eins og við vitum. Það eru ýmis vandamál sem lúta að fátækt og öðru sem Grænlendingar þurfa kannski aðstoð við að taka á. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög gott og þarft að reyna að efla allt samstarf sem lýtur að skólum og barnamenningu og öðru samstarfi eins og t.d. í ferðamálum. Fyrst hv. þingmaður nefndi ályktanir fyrra ráðs þá er afurð þess líka samstarf Hólaskóla við ákveðna aðila í Grænlandi í sambandi við ferðamennsku og þess háttar. Allt svona starf er mjög gott 

Virðulegur forseti. Við fáum örugglega gott tækifæri til að ræða þessi mál dýpra þegar hæstv. samstarfsráðherra Norðurlandanna, Össur Skarphéðinsson, verður með sína skýrslu hér til umfjöllunar. Ég vil þó koma því að hér þar sem formaður Vestnorræna ráðsins hefur nú talað að ég tek undir að þetta er mjög mikilvægt starf og vegna þess sem ég kom inn á áðan, um samþykkt Vestnorræna ráðsins um að auka hlut kvenna í stjórnmálum, væri mjög skemmtilegt ef Vestnorræna ráðið gæti farið yfir þau mál aftur, t.d. að loknum þingkosningum í Færeyjum en þær verða í síðasta lagi seinni partinn í janúar. Okkur fór verulega aftur hér á landi varðandi hlut kvenna á þingi í þarsíðustu kosningum. Það lagaðist aðeins í síðustu kosningum en við náðum samt ekki fyrri prósentutölu svo staðan er slakari hér en hún var um tíma. Það hefur því orðið bakslag á Íslandi varðandi hlut kvenna á þinginu. Það sama gerðist í Færeyjum, í síðustu kosningum þar fækkaði konum á þingi þannig að segja má að þar hafi orðið 14 ára bakslag. Að vísu er svolítið erfitt að tala um þetta í árum og hlutföllum af því að þingmenn eru það fáir að ein til tvær konur gera mjög hátt útslag í prósentutölum en nú eru aðeins þrjár konur á færeyska þinginu af 32 þingmönnum. Vestnorræna ráðið kom með fyrrnefnda ályktun og unnið er eftir ákveðnu prógrammi í Færeyjum til að reyna að auka hlut kvenna. Það væri því vel við hæfi, og ég beini því til formanns Vestnorræna ráðsins, að gera kannski smáyfirlit yfir stöðuna að loknum kosningum í Færeyjum og taka þá stöðuna á öllum vestnorrænu löndunum, Íslandi, Grænlandi og Færeyjum.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem farið hefur fram í dag um utanríkismál, hún hefur verið mjög málefnaleg og komið víða við. Talað hefur verið um hnattvæðinguna, þróunaraðstoðina, breytt viðhorf í öryggis- og varnarmálum, framboðið til öryggisráðsins, leikreglur alþjóðastofnana, samspil Alþingis og utanríkisráðuneytis og margt fleira. Ég get auðvitað ekki komist yfir að tæpa á öllu sem hér hefur verið talað um, kannski kemst ég ekki einu sinni yfir að svara öllum þeim spurningum sem hér komu fram en ég ætla samt að reyna að gera mitt besta. Í fyrsta lagi um hnattvæðinguna sem kannski má segja að sé tískuumræða í dag. Hnattvæðingin er í sjálfu sér ekkert mjög flókið fyrirbæri og þarf ekki að hafa til hennar annaðhvort jákvæða eða neikvæða afstöðu vegna þess að í grundvallaratriðum snýst hún bara um tækni annars vegar og tækifæri hins vegar, þ.e. að komin er ný tækni til sögunnar sem gerir mönnum kleift að flytja fjármagn mjög hratt á milli landa og á allt annan hátt en áður var og það hefur skapað alveg nýjar aðstæður í heiminum. Flutningar fólks á milli landa eru líka miklir og það er af því að fólk er að leita sér að nýjum tækifærum og fyrirtækin leita að tækifærum. Þetta hefur alltaf verið drifkrafturinn á bak við hnattvæðingu, þ.e. leitin að tækifærum og ný tækni, hvort heldur núna eða þegar víkingarnir fóru til Konstantínópel á sínum tíma og hingað til Íslands eða Spánverjarnir til Ameríku og alltaf hefur þetta haft bæði jákvæðar og neikvæðar hliðar. Aðalatriðið er að reyna að styðja við það jákvæða í hnattvæðingunni og vinna gegn því sem er neikvætt og það er verkefni okkar allra, hvort sem það er á heimaslóð eða á alþjóðavettvangi. Þess vegna tek ég undir að þetta er ekki spurningin um að vera með eða á móti hnattvæðingunni, fyrst og fremst er hún að eiga sér stað og við reynum að styðja við það sem gott er og vinna gegn skavönkunum sem henni fylgja. Þetta segi ég af því að kallað var eftir skoðun minni á hnattvæðingunni og þetta er sú skoðun sem ég hef í grundvallaratriðum á henni. Síðan er hægt að fara út í einstaka anga en það er bara miklu flóknara umræðuefni en svo að það takist að gera því einhver skil hérna. Málefni friðargæslunnar í Afganistan og staðan í Afganistan hefur nokkuð komið upp og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ræddi það mál ásamt með öðrum hér. Það er rétt sem þar kom fram að þetta er mjög flókin og erfið staða sem þarna er uppi og kannski ekki auðvelt að sjá hvernig þessi mál verða leyst. Hins vegar er það ekki rétt þegar þingmaðurinn segir að staðan núna sé verri en hún hefur áður verið. Staðan hefur oft áður verið svo miklu verri í Afganistan en hún er núna. Og af því að hér komu bókmenntirnar til umræðu, m.a. bækurnar Bóksalinn í Kabúl og Flugdrekahlauparinn eftir Khaled Hosseini, ætla ég að bæta hér einu verki enn inn í þá mynd, sem er reyndar ný bók eftir þennan ágæta höfund sem heitir A Thousand Splendid Suns eða Þúsund bjartar sólir. Sú bók er einmitt skrifuð út frá sjónarhorni ungra kvenna sem farið hafa í gengum þessa atburðarás alla í Afganistan á umliðnum árum. Flugdrekahlauparinn er skrifuð út frá sjónarhorni ungs manns, þetta er sjónarhorn ungra kvenna og það sýnir okkur þá skelfilegu óöld sem þarna ríkti og sem við fylgdumst auðvitað með í fréttum með hryllingi, daglegum aftökum, mannréttindabrotum á konum sem fengu ekki að fara ferða sinna, fengu ekki að mennta sig o.s.frv. Staðan er vissulega erfið, hún er vandasöm en hún hefur oft verið verri. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað og vitna þar í hv. þm. Ragnheiði E. Árnadóttur að við verðum að sýna ákveðna staðfestu í þessu máli. Við ákváðum að vera með, þetta eru 38 þjóðir, og þó að það hafi litið vel út fyrstu vikurnar og síðan hafi kannski gengið heldur verr þá getum við ekki dregið okkur til baka á þeim forsendum. Við getum skoðað hvort við erum að fara rétt að, alþjóðasamfélagið, hvort við þurfum að standa öðruvísi að hlutunum. Ég held reyndar að hægt sé að gera betur í Afganistan og að leggja þurfi meiri áherslu á almennt uppbyggingar- og mannúðarstarf, leggja þurfi meiri áherslu á að lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum í Afganistan takist að ná árangri, að það sé ekki bara hjálparlið sem sé þar að verki heldur sé staðið þannig að málum að stjórnvöld séu raunverulega að sýna árangur því að annars munu þau aldrei njóta stuðnings heima fyrir og það er mikilvægt að þessi stjórnvöld njóti stuðnings heima fyrir þó að þau séu ekki gallalaus. Það er líka mikilvægt að við tölum fyrir þessum málum hér vegna þess að það skortir líka stuðning fyrir þessu á Vesturlöndum. Það vantar stuðning í öllum ríkjum á Vesturlöndum, 60% Kanadamanna eru t.d. mótfallnir því að Kanadamenn séu í Afganistan og það er ekkert skrýtið því að það er helst Kanada sem er að missa menn í átökunum í Afganistan, eða kannski 70%.  Þeirri spurningu var varpað fram varðandi varnar- og öryggismálin hvort hér væri biðröð í lofthelgiseftirlit eins og helst mætti skilja á þeirri niðurstöðu sem fékkst hjá NATO í morgun þar sem aðildarríkjum NATO gafst kostur á að bjóða sig fram til loftrýmiseftirlits á Íslandi. Ég skal ekkert um það segja en rifja það samt upp að niðurstaðan í fastaráði NATO í sumar, ef ég man rétt í júlí, var sú að mikilvægt væri að hér væri rekið loftvarnarkerfi, ratsjárkerfið sem við rekum í dag, og að loftrýmiseftirlit þyrfti að vera fjórum sinnum á ári. Meira að segja var tekið fram að þetta væri ekki fordæmisgefandi fyrir NATO en það óttuðust baltnesku ríkin vegna þess að það hefði dregið úr loftrýmiseftirliti á þeirra svæði. Þetta gilti því einungis fyrir Ísland og það er það sem verið er að fylla inn í núna, þá niðurstöðu að loftrýmiseftirlit þyrfti að vera fjórum sinnum á ári og að mikilvægt væri að reka okkar ratsjárkerfi. Ratsjárkerfið okkar er framlag til öryggis okkar og það er líka framlag til NATO. Við skulum ekki horfa fram hjá því vegna þess að gert er ráð fyrir að það samrýmist Evrópukerfi NATO, NATINEADS, og þannig sé yfirsýn yfir þetta svæði allt frá Evrópu og yfir í Norður-Atlantshafið og kerfið er mikilvægt fyrir norðurslóðir. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir spurði hvenær frumvarps um Ratsjárstofnun væri að vænta. Þess er að vænta fljótlega. Það er verið að vinna frumvarp í ráðuneytinu. Ég geri ráð fyrir að það verði nokkuð ólíkt því frumvarpi sem var unnið í ríkisstjórninni á síðasta vori af því að ég tel mikilvægt að taka á ýmsum valdheimildum sem tengjast varnar- og öryggismálum og er að reyna að ná utan um það í frumvarpinu. Það verður væntanlega kynnt áður en langt um líður þó að ég þori ekki að lofa neinu í því sambandi. Varðandi það að þetta ratsjárkerfi okkar væri ekki nauðsynlegt og við þyrftum ekki lofthelgiseftirlit, eins og mátti skilja á hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni - rökin sem hann færði fyrir því voru að bandaríski herinn hefði ekki talið þörf fyrir slíkt kerfi og ekki þörf fyrir veru sína hér - þá er það eitthvað sem við verðum að leggja sjálfstætt mat á. Við verðum að leggja sjálfstætt mat á það hvort við teljum þessa þörf til staðar. Við gerðum það m.a. með því að leita á vettvang NATO og fá þeirra mat á stöðunni og þetta er niðurstaða þeirra. Ég er þeirrar skoðunar, og hef verið lengi, að við þyrftum að vinna sjálfstætt hættumat, ógnarmat hef ég stundum kallað það, og þá ættum við að reyna að velta fyrir okkur hvaða vá það er sem helst getur að okkur steðjað og hvaða viðbúnað við þá þurfum. Það er þess vegna sem ég hef sett af stað faglega vinnu við hættumat undir forustu prófessors Vals Ingimundarsonar, en sú vinna er að fara af stað um þessar mundir. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram í máli þingmanna, að mikilvægt sé að gera auknar kröfur til fagmennsku í þróunarmálum. Ég tel fulla ástæðu til að skoða með hvaða hætti þingið komi sem best að þeim verkefnum, bæði í stefnumótun og í eftirliti með þeim miklu fjármunum sem við nú verjum til þróunarmála og auknum fjármunum á komandi árum. Varðandi sérstaka Evrópunefnd í þinginu, eða að utanríkismálanefnd og þingmannanefnd EFTA fengju aukið hlutverk á sviði Evrópumála, eins og kom fram í máli hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar, þá er full ástæða til að skoða með hvaða hætti hægt er að styrkja starf Alþingis að Evrópumálum. Einnig var spurt eftir hinum pólitíska starfshópi í öryggismálum. Allt er þetta til skoðunar. Kannski er vandi okkar í þessu sambandi sá að spurningin er: Hvar drögum við mörkin á milli Evrópustefnunefndar eða Evrópunefndar, sem hugmyndin er að sé pólitísk en utan Alþingis, og síðan þingnefndar Alþingis sem mun fjalla um Evrópumál? Hvar drögum við mörkin á milli pólitísks starfshóps í öryggismálum og síðan utanríkismálanefndar þingsins? Þetta er kannski vandinn sem við stöndum andspænis, það er að skoða samspil þingnefnda og nefnda utan þings sem eru að fjalla um svipuð málefni, Evrópumálið annars vegar og öryggismálin hins vegar. Ég á von á því að mjög fljótlega verði kynntar hugmyndir um pólitískan starfshóp í öryggismálum. Ég var spurð um sprengjuleit og sprengjueyðingu. Ákveðin greiningarvinna hefur verið unnin í Keflavík á því sviði og það er hlutverk Landhelgisgæslunnar að annast leit og eyðingu á sprengjuleifum sem þar kunna að vera. Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar hefur líka það hlutverk að koma að hreinsun mengunar hverju nafni sem hún nefnist og nú stendur yfir ákveðin úttektarvinna á ástandi þessara mála á Suðurnesjum. En almennt er það verkefni Landhelgisgæslunnar að eyða sprengjuleifum. Ég var líka spurð um flóttamenn af hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni, hvernig þau mál stæðu og hver stefnan væri þar. Það er áframhaldandi stefna að taka á móti hópum flóttamanna á grundvelli þess sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna óskar eftir. Ég ræddi það sérstaklega þegar ég fór til Miðausturlanda með hvaða hætti við gætum komið að málum þar og það er sem sagt Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem í þessum tilvikum metur hvað best sé að gera í þessum efnum. Hælisleitendur og meðferð þeirra mála heyra almennt undir dómsmálaráðuneytið en ekki utanríkisráðuneytið. Ég hef vissulega verið spurð um margt fleira, virðulegur forseti. Hv. þm. Grétar Mar Jónsson spurði hvað liði umfjöllun og viðræðum um Rockall-svæðið og Svalbarðasvæðið og hvort þar væri verið að semja. Því er til að svara að við erum í viðræðum um Rockall-svæðið við Íra, Breta og Dani fyrir hönd Færeyinga og þær eru á nokkuð erfiðu og viðkvæmu stigi en við erum að reyna að ná niðurstöðu í því máli. Hvað varðar Svalbarðasvæðið er búið að gera fiskveiðisamninga um Svalbarða sem gera það að verkum að við höldum að okkur höndum en förum ekki með málið í dómstólameðferð eins og lagt var upp með árið 2004, sem var fyrst og fremst vegna þess að Norðmenn neituðu að semja um fiskveiðiheimildir og tengdu þannig saman Svalbarðamálið og fiskveiðiauðlindir á svæðinu. Þróunarmálin hafa komið til tals og á það var bent, bæði af hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og Siv Friðleifsdóttur, að við mættum ekki sækjast í hið menntaða fólk þróunarlandanna. Það má til sanns vegar færa að þar með séum við að draga kraftinn úr samfélögunum en það er hægar um að tala en í að komast því að þetta fólk eins og aðrir leitar að betri lífskjörum og aðstæðum í öðrum ríkjum.

Virðulegur forseti. Ég þakka þau svör sem fengust en saknaði ýmislegs sem hæstv. utanríkisráðherra kom ekki inn á. Ég dró m.a. fram í fyrri ræðu minni hve sérstakt það væri að á sama tíma og Ratsjárstofnun væri í viðkvæmri stöðu og þar ættu sér stað miklar breytingar væri forstjórinn beðinn um að hætta. En látum það vera ef hæstv. ráðherra vill ekki koma inn á það. Í seinni ræðu hæstv. utanríkisráðherra kom fram að við ættum að sýna staðfestu varðandi friðargæsluna í Afganistan, og tók hæstv. ráðherra undir ræðu hv. þm. Ragnheiðar Elínar Árnadóttur. Þá hlýt ég að spyrja af hverju sama staðfestan var ekki sýnd varðandi Írak. Írakar báðu um verkefni sem farið var í, NATO-verkefnið, og það verkefni var að sjá svo um að þeir gætu gætt eigin öryggis. Það er mjög erfitt ástand bæði í Afganistan og Írak en í Írak var ekki sýnd staðfesta. Ákveðið var að draga til baka þennan eina fulltrúa, þessa einu konu, sem við vorum þar með í upplýsingastarfsemi. Mér fannst þetta röng ákvörðun. Á sama tíma og við erum að sækjast eftir sæti í öryggisráðinu erum við að hoppa út úr NATO-verkefni sem á sér stoð í þremur ályktunum öryggisráðsins, að ég held. Á sama tíma erum við að biðja NATO um að sjá um loftvarnir okkar. En við ætlum aldeilis ekki að vera með þeim í verkefni í Írak. Það er ekki mikil staðfesta. Mér finnst þessi málflutningur mjög misvísandi.

Virðulegur forseti. Þegar kemur að ýmsum málum er eins og hægt sé að reiða sig á að Framsóknarflokkurinn hafi ranga afstöðu og heldur sérkennilega. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir veit auðvitað að um það var mikill ágreiningur, bæði í alþjóðasamfélaginu og hér innan lands, hvort yfirleitt ætti að ráðast inn í Írak og eins hvort Íslendingar ættu að veita þar sinn atbeina. Því fer víðs fjarri að um það hafi verið sátt innan NATO með hvaða hætti NATO-þjóðir kæmu að málum þar eftir að niðurstaðan var orðin sú að farið hafði verið inn í Írak. Það eru alls ekki allar NATO-þjóðir sem hafa verið með fulltrúa á staðnum. Ég var einfaldlega þeirrar skoðunar að miðað við forsögu málsins og hvernig það bar að þá ættum við ekki að vera með þennan fulltrúa á staðnum, ekki síst í ljósi þess að þetta var eina verkefnið innan friðargæslunnar á okkar vegum sem ekki gat fallið undir skilgreiningu DAC á þróunaraðstoð. Það var því ekkert sem mælti með því að við værum að sinna þessu tiltekna verkefni. Ég vil minna á að varðandi Afganistan gegnir allt öðru máli. Þegar farið var í aðgerðir í Afganistan, hvað sem menn geta sagt um það, naut það víðtækari stuðnings en dæmi eru um í alþjóðasamfélaginu. Það er því ólíku saman að jafna, hv. þingmaður.

Virðulegi forseti. Ég sé ekki muninn á þessum verkefnum þó að annað njóti velvilja DAC en hitt flokkist ekki þar undir. Ég sé ekki að það nægi til að draga fulltrúa okkar út úr Írak. Mér finnst nokkuð hrokafullt að segja að alltaf megi reiða sig á að Framsóknarflokkurinn taki ranga afstöðu. Ég vil minna hæstv. utanríkisráðherra á að formaður Sjálfstæðisflokksins, Geir Haarde, hæstv. forsætisráðherra, er sammála Framsóknarflokknum í þessu. Það má þá væntanlega reiða sig á að Sjálfstæðisflokkurinn taki alltaf ranga afstöðu fyrst hægt er að segja þetta um Framsóknarflokkinn. Ég tel að þessi ákvörðun hafi verið þess eðlis að hún grafi undan framboði okkar til öryggisráðsins og hún hafi verið alröng. Ég vil líka, virðulegi forseti, fá að spyrja hæstv. utanríkisráðherra um ummæli sem hún lét falla í DV. Ég ætla að fá að vitna beint í textann, virðulegi forseti. Í lok setningar segir hæstv. utanríkisráðherra: „… að við hörmum þennan stríðsrekstur og teljumst ekki aðilar að honum lengur. Við stöndum heils hugar bak við uppbyggingu lýðræðislegs samfélags en ekki með þátttöku í stríðsrekstri.“ Þessi ummæli lætur hæstv. utanríkisráðherra falla í DV í lok september til að réttlæta þá ákvörðun að draga heim eina fulltrúann sem við vorum með í NATO-verkefni, fulltrúa sem Írakar höfðu beðið um til að reyna að koma sér á fætur eftir stríðsástandið sem þar hafði verið. Ég vil fá að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Er þetta rétt eftir haft? Sagði hæstv. utanríkisráðherra virkilega við fjölmiðla að þetta verkefni væri stríðsrekstur?

Virðulegur forseti. Ég sagði að það mætti reiða sig á að Framsóknarflokkurinn tæki alltaf ranga afstöðu í málum sem þessum og ég stend við það  
             Forsætisráðherra var spurður að því hvort hann hefði tekið þá ákvörðun að kalla fulltrúann heim frá Írak en hann svaraði því neitandi. Hann sagðist þó virða rétt minn til að gera það því að málið væri á mínu forræði. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir virðist ekki geta á heilli sér tekið yfir því að fulltrúi okkar sé ekki lengur í Írak að taka þar þátt í þjálfun hers, eins og þetta verkefni var skilgreint í Írak. 
             Engin teikn eru á lofti um að ákvörðunin grafi undan framboði Íslands til öryggisráðsins eða hafi með nokkrum hætti neikvæð áhrif á það. Eflaust eru þar nokkuð skiptar skoðanir en fullt eins má færa öndverð rök í málinu og segja að ákvörðunin hjálpi framboði okkar til öryggisráðsins fremur en að hún skemmi fyrir. Hvað varðar það sem ég sagði í DV geri ég ráð fyrir að rétt sé eftir mér haft þar. Auðvitað er spurning um hvernig menn orða hlutina, það getur verið smekksatriði. Ég hef sjálfsagt orðað þetta með þessum hætti í samtali mínu við DV.

Frú forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu um utanríkismál í dag. Hún var býsna yfirgripsmikil og spannaði allt frá einstökum starfsmannamálum til hnattvædds kapítalisma og farið var út um víðan völl. Það er eðlilegt að umræða af þessum toga geri það. Ég vil einnig þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svör við spurningum mínum. Hún komst vissulega ekki yfir að svara öllum enda kannski ekki við því að búast í takmörkuðum ræðutíma. Ég vil hnykkja á því sem ég spurði um varðandi sprengjuleit og sprengjueyðingu á flugvallarsvæðinu og ráðherra svaraði hvernig málinu væri háttað. Ég legg áherslu á að mikilvægt er að málinu sé hraðað, þ.e. þeirri leit og eyðingu sem þar þarf að fara fram. Um er að ræða svæði sem komið er í borgaraleg not, meðal annars sem skólasvæði, og slæmt að það sé nýtt ef einhver hætta stafar þar af ósprungnum sprengjum. Varðandi Írak og orðaskiptin sem fram fóru milli hæstv. utanríkisráðherra og hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur verð ég hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir afstöðuna sem hún tók í málinu. Ég tel fullkomlega eðlilegt að kalla starfsmanninn heim frá Írak með þeim hætti sem gert var, hann var bæði táknrænn og efnislegur. Mér fannst það rétt ákvörðun og vil að það komi fram í umræðunni. Umræðan hefur einnig snúist talsvert um friðargæsluna í Afganistan og sýnist þar sitt hverjum. Hæstv. utanríkisráðherra orðaði það þannig að við þyrftum að sýna staðfestu, ákvörðun hefði verið tekin um þátttöku þar og við mættum ekki hopa af hólmi. Það er ef til vill rétt en ég minni á að einnig var talað um staðfestu og hinar staðföstu þjóðir í tengslum við Íraksstríðið. Ekki voru allir ánægðir með staðfestuna sem þá var höfð uppi, þar á meðal núverandi hæstv. utanríkisráðherra og flokkur hennar, Samfylkingin. Mikilvægt er að kanna hvort þátttaka okkar þar samræmist lögum um friðargæslu. Hæstv. utanríkisráðherra sagði í umræðum eða fyrirspurn fyrr í vikunni að hún teldi það samræmast lögum um friðargæslu. Um það eru augljóslega skiptar skoðanir og hefur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon haldið hinu öndverða fram. Það er sérstakt mál að fá úr því skorið hvort svo er. Ég vil að lokum fjalla stuttlega um stöðu flóttamanna. Ég vakti máls á henni í fyrri ræðu minni og hæstv. utanríkisráðherra svaraði fyrir sitt leyti og sagði meðal annars að mál hælisleitenda heyrðu undir dómsmálaráðuneytið. Ég vísa til áskorunar sem komið hefur frá fjölmörgum frjálsum félagasamtökum á Norðurlöndum til norrænna ríkisstjórna. Því hefur verið haldið fram að fólk sem flýr vopnuð átök fái sjaldnast vernd og hæli í okkar heimshluta og að Norðurlöndin standi sig ekki vel í þessu sambandi, þau hafi í raun verið að þrengja túlkun sína á skuldbindingum í þessu efni. Sérstaklega er nefnt að á undanförnum árum hafi Norðurlöndin meðal annars sent hælisleitendur til baka til Írak, til Sri Lanka og Afganistan og það hafi verið í bága við tilmæli Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Þetta hefur komið fram í greinum sem framkvæmdastjórar Mannréttindaskrifstofu Íslands, Rauða krossins og Íslandsdeildar Amnesty International hafa skrifað um efnið og beint máli sínu til íslenskra stjórnvalda. Þess vegna finnst mér nauðsynlegt að taka málið upp og mikilvægt að Íslendingar, og reyndar Norðurlöndin öll, standi sína plikt í þessu efni og gott betur. Allt of rík hefð hefur verið fyrir íhaldssemi þegar kemur að hælisleitendum, einnig hjá íslenskum stjórnvöldum. Ég batt vonir við að það mundi breytast með þátttöku Samfylkingarinnar, jafnaðarmanna, í ríkisstjórn. Sjálfstæðisflokkurinn ræður að vísu dómsmálaráðuneytinu enn þá og hefur gert það allt of lengi. Það er því ef til vill ekki við því að búast að mikil breyting verði á afstöðu íslenskra stjórnvalda hvað þetta snertir. Ég áskil mér allan rétt til að fylgja málinu eftir á hv. Alþingi með öðrum hætti þótt síðar verði. Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna sem hefur verið yfirgripsmikil og prýðileg þótt skoðanir um margvísleg grundvallaratriði í utanríkismálum séu augljóslega skiptar. Við erum ekki öll sammála um hvernig við eigum að halda á málum og hvert á að stefna. Það breytist kannski ekki við umræðu af þessum toga en rétt er að halda stjórnvöldum við efnið. Það munum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs leitast við að gera.

Virðulegur forseti. Varðandi samanburð á staðfestunni í Afganistan og Írak ætla ég að ítreka sem ég sagði áðan, að ég tel að þar sé ólíku saman að jafna. Ég hafna því alfarið að búið sé að gengisfella hugtakið staðfesta þannig að það sé ekki lengur nothæft í umræðu um alþjóðamál fyrst það var notað í tengslum við innrásina í Írak, þ.e. bandalag hinna staðföstu þjóða. Ég tel mikilvægt að sýna staðfestu í Afganistan. Það var ríki sem ekki virkaði og hefur ekki virkað í áratugi með þeim skelfilegu afleiðingum sem það getur haft í för með sér. Það er einmitt ein af þessum hnattvæddu ógnum, ef svo má segja, sem við stöndum andspænis. Það er því ekki alltaf spurning um landamæri og svæði heldur ógnina sem okkur stafar af ríkjum sem ekki virka og sem verða, eins og Afganistan var orðið, uppspretta og gróðrarstía hryðjuverkamanna. Varðandi fólk sem flýr vopnuð átök þá skoðaði ég sérstaklega í ferð minni til Miðausturlanda með hvaða hætti við gætum komið að þeim málum. Þeir sem ég talaði við hjá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna töldu að mikilvægt væri að skilgreina hópa flóttamanna sem líklegt væri að ættu auðvelt með að aðlagast á Íslandi, velja þyrfti þá af kostgæfni því að Ísland er lítið samfélag og lítið land. Ég lýsti því að ég væri opin fyrir slíku og það er þeim alveg ljóst sem ég talaði við hjá Flóttamannastofnuninni.

Frú forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að auðvitað má ekki gengisfella hugtakið staðfestu þó að það hafi verið notað í misvitrum tilgangi einu sinni. Það er líka rétt að ástandið í Afganistan er skelfilegt og hefur verið lengi. Ég tek undir með ráðherranum að þar hefur verið gróðrarstía hryðjuverkastarfsemi, eiturlyfjaframleiðsla og fleira slíkt sem mjög mikilvægt er að uppræta. Það á þó reyndar við um fleiri ríki, sérstaklega hvað eiturlyfjaframleiðsluna snertir. Það breytir því ekki að ástandið í Afganistan er skelfilegt. Við hljótum að velta því fyrir okkur hvort þátttaka okkar þar hefur einhvern sérstakan tilgang og hvort hún er í samræmi við íslensk lög og markmið sem sett voru með lögum um friðargæslu sl. vor. Varðandi flóttamannamálið þakka ég ráðherra fyrir svörin og skil þau þannig að ráðherrann sé tilbúin til að beita sér fyrir því að við stöndum okkar plikt í þessu efni. Ég vænti þess að eiga stuðning vísan ef málið ber að á hv. Alþingi á nýjan leik.