Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég ber fram spurningu til hæstv. forsrh. og óska svara við því hver stefna ríkisstjórnarinnar sé í sambandi við skipan í nefndir og ráð á vegum ríkisins. Ég spurði þessarar spurningar árið 1998 og þá kom í ljós að 83,8% af þeim sem skipaðir voru í nefndir og ráð á vegum ríkisins voru búsettir í Reykjavík og Reykjanesi. En samkvæmt því svari sem ég hef fengið frá forsrn. er staðan nú árið 2000 sú að 77,6% af þeim sem skipaðir eru í nefndir og ráð á vegum ríkisins eru búsettir í Reykjavík og Reykjanesi. Það vekur sérstaka athygli mína að frá Norðurl. e., þar sem 9,6% landsmanna búa, koma einungis 5% þeirra sem skipaðir eru í nefndir og ráð á vegum ríkisins. Virðulegi forseti. Í nefndum og ráðum fer fram stefnumörkun sem er grunnur þess sem við gerum varðandi stjórnsýsluna í landinu. Þess vegna er mikilvægt að gera sér grein fyrir því hvernig skipað er í nefndir og ráð, sérstaklega út frá stöðu landsbyggðar. Ég er einmitt að fiska eftir því hvort menn marki sér stefnu um það hvernig samsetning slíkra nefnda og ráða er.

Herra forseti. Eins og kemur fram í þessu svari sem ég hef reyndar ekki við höndina, hefur það hlutfall sem hv. 6. þm. Norðurl. e. nefndi ekki versnað. Allmargar fastanefndir sem tengjast tilteknum stofnunum sem hafa aðsetur á höfuðborgarsvæðinu í eðli sínu skekkja þetta hlutfall nokkuð. Á hinn bóginn leitast ráðherrar við eins og fært er að í nefndunum séu fulltrúar sem geti fylgt úr hlaði sjónarmiðum sem tengjast landinu öllu. Þetta tekst ekki alltaf en menn reyna að hafa þetta í huga. Jafnframt vona ég að í þessum svörum komi líka fram að menn verða að gæta sín á því að horfa meira en áður til beggja kynja hvað nefndarskipanir varðar. Ég tek undir það sem lýsir sér í máli málshefjanda að mikilvægt er að reyna að tryggja eins og fært er að jafnræði sé sem mest í þessum nefndum og sem flest sjónarmið komist þar til skila. En í sumum tilvikum er það dálítið erfitt eins og ég segi vegna þess að sumar nefndir eru bundnar tilteknum þáttum sem fram fara í Reykjavík.

Virðulegi forseti. Ég vil árétta nauðsynina á því að sjónarmið fólks hvaðanæva að af landinu komist að í nefndum og ráðum. Grunnvinnan fer í mörgum tilvikum fram í þessum nefndum og ráðum og það er sláandi hve fátt fólk er úr öðrum landshlutum, t.d. Vesturlandi 4,4%, Vestfjörðum 2,3%, Norðurl. v. 2,7%, Austurlandi 3% og Norðurl. e. 5% eins og ég sagði áðan. Ég fagna því að vísu að þetta eru heldur betri tölur en fyrir tveimur árum þegar 83,8% voru af höfuðbogarsvæðinu. Hlutfallið er þó komið í 77,6% nú. En það skýrist af því einu að stjórnir heilsugæslustöðva eru komnar víða út um landið og hefur það rétt stöðuna. Þetta er sannarlega mál sem þarf að hafa í huga þegar skipað er í nefndir og ráð á vegum ríkisins.

Herra forseti. Ég spyr hæstv. forsrh. um heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga í erlendum félögum og vek athygli á því að á vormánuðum voru samþykktar verulegar rýmkanir að þessu leyti sem heimila lífeyrissjóðum að fjárfesta nú fyrir allt að 50% í stað 30% áður. Herra forseti. Ég sé ekki betur en að forsvarsmenn lífeyrissjóðanna hafi farið dálítið bratt upp í þessum efnum og nýtt sér heimildir til fjárfestinga mjög hratt, kannski andstætt því sem um var talað á þeim tíma. Mér sýnist líka, herra forseti, varðandi afföll í húsbréfakerfinu, að beint línulegt samband sé milli heimilda lífeyrissjóðanna til þess að fara með peningana á þennan hátt úr landi og affalla í húsbréfakerfinu. Því vil ég spyrja hæstv. forsrh. hvort til greina komi annaðhvort að takmarka þetta með lagasetningu eða eiga viðræður við forustumenn lífeyrissjóðanna um það að menn gangi heldur hægar um gleðinnar dyr að þessu leyti.

Herra forseti. Ég tel að fullt tilefni sé til þessarar fyrirspurnar hv. þm. Það er ljóst að mikill þrýstingur var af hálfu forráðamanna lífeyrissjóða um að hækka þessa heimild og reyndar, eins og menn muna, þá þótti þeim ekki alveg nægilega langt gengið. Þeir óskuðu eftir að farið yrði í 60% í staðinn fyrir 50%. Það er líka rétt að þeir hafa farið nokkuð geyst upp á síðkastið þó að ekki séu þeir reyndar einir í för. Fleiri hafa auðvitað verið að fjárfesta sífellt meira í erlendum bréfum og hefur þessi fjárfesting á tveimur árum nær þrefaldast þannig að töluvert reynir á til að mynda á gengi okkar og varasjóði meðan þetta dynur yfir. Á hinn bóginn má segja að út af fyrir sig sé æskilegt að Íslendingar byggi upp eignarstöðu í erlendum bréfum. Það getur komið okkur vel síðar meir og nú þegar þessar eignir fara að nálgast 200 milljarða kr. þá fara þær smám saman að skila sér inn með afborgunum af vöxtum sem er gjaldeyrisstyrkjandi innstreymi. En hvað varðar lífeyrissjóðina, eins og hv. þm. bendir á, þá hljóta þeir að hafa í huga að skuldbindingar þeirra eru verðtryggðar í íslenskum krónum og því er spursmál hversu hátt þeir eigi að fara með kaup af þessu tagi. Ég held að fyrirspurnin hv. þm. sé tímabær þó ég vilji ekki svara þessu efnislega beint, hvort rétt sé að breyta þessu með lögum eða hefja viðræður við lífeyrissjóðina. Ég tel a.m.k. að menn eigi að taka þetta til skoðunar, bæði í ranni ríkisstjórnar og hjá lífeyrissjóðunum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin og fagna því að þessi mál eru til skoðunar. Það er fyllilega ástæða til þess, að mínu viti, þó ekki sé til annars enn að eiga viðræður og benda þeim ágætu mönnum sem fyrir þessu standa á að þeir eru hluti af heild og þurfa að haga sér í samræmi við það.

Herra forseti. Fyrir nokkrum missirum var stjfrv. um útlendinga lagt fyrir Alþingi þar sem var að finna kafla um flóttamenn, þar með talda hælisleitandi flóttamenn. Þetta var sannarlega tímabært. Hins vegar brá svo við að gerðar voru alvarlegar athugasemdir við frv. af hálfu mannréttindasamtaka hérlendis sem bentu á að réttarstaða hælisleitenda væri ekki tryggð með frv. Þetta frv. varð heldur ekki að lögum. Þrátt fyrir eftirrekstur, m.a. af hálfu þingmanna Samfylkingarinnar, aftur og aftur við hinar ýmsu umræður, bólar ekkert á nýju frv. þar sem tekið er á þessum brýnu mannréttindamálum. Hins vegar liggur fyrir þinginu frv. um breytingar á lögum um eftirlit með útlendingum og það snýst aðeins um eitt ákvæði sem með tilvísun til Dyflinnarsamningsins hnykkir á því að útlendingur eigi ekki rétt á hæli hér á landi ef krefja má annað ríki með aðild að samningnum til að taka við flóttamanninum. Við uppfyllum ekki flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna um að kynna hælisbeiðanda réttindi við komu, að hann fái strax lögfræðing, að hann fái túlk, að hann fái ráðgjöf og réttaraðstoð. Tugir flóttamanna hafa leitað hælis á liðnum árum og það hefur komið fram í fyrirspurnum og svörum við þeim að þeim er alltaf snúið til baka. Einum var stungið inn eins og frægt er. Það er blettur á okkar þjóðarásýnd hvernig við tökum á flóttamönnum. Hælisleitendur sem hingað koma, herra forseti, verða að uppfylla lög frá 1965 sem eru í gildi en fullkomlega úrelt. Þau gera kröfu um vegabréf, vegabréfsáritun, fyrir fram útvegað dvalarleyfi, fjölskyldutengsl, aðsetur á Íslandi, að þeir sjái um sig sjálfir og gildan farmiða til baka. Það er útilokað að sá sem leitar hælis geti uppfyllt þessi skilyrði og fólk á flótta er ekki með öll þessi persónuskilríki með sér. Þess vegna spyr ég: Hvenær er von á frv. um útlendinga þar sem tekið er á þessum réttindamálum og heildarlöggjöf sett?

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að lögin frá 1965 eru komin nokkuð til ára sinna og þess vegna er unnið að því að leggja fram ítarlegt frv. um þetta málefni fljótlega. Það hefur tekið nokkurn tíma að vinna það mál. En það er ekki vegna þeirra alvarlegu athugasemda sem hafa komið fram í umsögn eins og hv. þm. hélt hér fram, heldur þurfti að endurskoða sérstaklega Schengen-ákvæði og setja þar inn í. Varðandi frv. sem hv. þm. nefndi um Dyflinnarsamn\-ing\-inn þá eru það ákvæði sem tengjast Schengen-samkomulaginu og við erum að sjálfsögðu bundin af því samkomulagi eins og önnur aðildarríki. Það frv. tekur hins vegar ekki gildi fyrr en að því kemur að Ísland gerist formlega aðili að því samkomulagi í lok mars á næsta ári eins og til stendur. Ég ítreka það að að sjálfsögðu fylgjum við á Íslandi alþjóðlegum skuldbindingum og skilyrði þess að einstaklingur fái hér hæli sem pólitískur flóttamaður er að hann eigi yfir höfði sér ofsóknir í heimalandi sínu. Því þarf að kanna sérstaklega hvort svo sé ástatt með hvern einstakling um sig. Mér finnst líka rétt að láta það koma hér fram vegna þess að nokkur umræða hefur orðið um þetta í fjölmiðlum um helgina, að þótt skilríkja útlendings sé getið í frávísunarúrskurði þá er úrskurðurinn ekki byggður á þeim skilríkjaskorti. Fyrst og fremst er um það að ræða að taka tillit til þess hvort hann eigi yfir höfði sér ofsóknir og hvort vernd hans sé skert með því að senda hann til baka, hvort sem það er til upprunalands hans eða þess lands sem hann kom frá.

Herra forseti. Ég hef ákveðið að fjalla ekki um eitthvert eitt einstakt mál. Búið er að koma að þessum málum aftur og aftur, a.m.k. í tvö eða þrjú undanfarin ár. Það er undarlega staðið að málum hér varðandi flóttamenn sem leita hælis. Dómsmrn. neitar mannréttindasamtökum um að sjá úrskurði sem felldir hafa verið varðandi hælisleitendur og það eru hælisleitendur sjálfir sem hafa lagt þá úrskurði fram til mannréttindasamtaka sem eru að berjast fyrir hag sínum. Kröfurnar eru þannig, eins og ég hef hér getið um, að enginn flóttamaður getur uppfyllt þær. Það er ekki hægt, herra forseti, að framkvæma Schengen-samninginn nema setja fyrst löggjöf um flóttamenn, um hælisleitendur, um vinnuafl og útlendinga almennt. En samt er verið að koma inn með Schengen-samninginn, með aðskilin lítil frv. um afmarkaða þætti, og ég spyr og vil fá skýrari svör: Hvenær kemur þetta frv. sem búið er að vera tvö eða þrjú ár í smíðum á meðan allir þessir samningar koma hérna inn á meðan?

Hæstv. forseti. Ég vil andmæla því að hér sé staðið undarlega að málum og varðandi það frv. sem fyrirspyrjandi spyr um, þá vænti ég þess að það komi inn í þingsalinn núna á næstu dögum, jafnvel í næstu viku. Ég vil taka skýrt fram út af fullyrðingum hv. fyrirspyrjanda að ekki er rétt að hælisleitendur og aðrir fái ekki afhenta úrskurði hjá útlendingaeftirlitinu. Það er einmitt þannig að þeir fá slíka úrskurði afhenta eða talsmenn þeirra en hins vegar á almenningur ekki rétt á slíkum upplýsingum. Það byggist m.a. á ákvæðum í lögum um eftirlit með útlendingum frá 1965, í mannréttindasáttmála Evrópu og upplýsingalögunum.

Herra forseti. Það er stutt síðan við ræddum skýrslu utanrrh. um utanríkismál og þar voru góð orð höfð uppi um stöðu flóttamanna og í umræðum á liðnum missirum hef ég minnt á ný lög um flóttamenn sem sjá ekki dagsins ljós. Með því frv. sem hér liggur fyrir og verður rætt einhvern tíma á næstunni í þinginu er ljóst að Ísland getur alltaf firrt sig ábyrgð ef fyrirfinnst land þar sem viðkomandi flóttamaður hefur komið áður. Ég vil líka nefna að ákvæði um fyrsta griðland eru reglur sem falla að alþjóðasamningum, en þetta er ekki samkvæmt flóttamannasamningnum og það er flóttamannasamningurinn sem við erum alltaf að tala um að fullgilda. Við tölum stöðugt um mannréttindi og lýðræði, enda lýsir það mikilvægustu þáttum mannlegs samfélags, og það er til skammar fyrir okkur að taka ekki betur á þessum málum en verið hefur.

Hæstv. forseti. Ég er ekki sammála hv. fyrirspyrjanda í því að þetta sé okkur til skammar. Ég held þvert á móti að Íslendingar hafi tekið mjög vel á móti flóttamönnum og að sjálfsögðu ítreka ég það að við höfum fylgt alþjóðlegum skuldbindingum hvað þetta snertir. Ég er því ekki sammála þeim fullyrðingum sem hér koma fram. Ég vil bara ítreka það.

Herra forseti. Flestar þjóðir heims viðurkenna siðferðilega skyldu og ábyrgð sína á mengun andrúmsloftsins. Nýjustu rannsóknir vísindamanna eru af flestum taldar sanna að hlýnun þess er hraðari og afleiðingarnar meiri en áður var talið. Ekki náðist niðurstaða á umhverfisráðstefnunni í Haag og ekki er vitað á þessari stundu hvert framhaldið verður. Á ráðstefnunni tóku Íslendingar sér stöðu meðal þeirra þjóða sem mestri mengun valda í svonefndum regnhlífarhópi undir forustu Bandaríkja Norður-Ameríku. Tillögur íslenskra stjórnvalda hafa snúist um að við fáum að menga meira en við höfum gert vegna þess að við værum svo smáir að jafnvel ein stóriðjuverksmiðja raskaði allri stöðu okkar og ekki væri sanngjarnt að hafa sömu reglu fyrir okkur og stærri iðnframleiðsluríki. Einnig að nýting okkar á hreinum orkugjöfum minnki mengun af álframleiðslu í heiminum og að við mengum eins og er minna en aðrar þjóðir. Í ljósi þessa spyr ég hæstv. umhvrh.: Er hætta á því að þjóðir heims telji sig nú óbundnar af niðurstöðum Kyoto-ráðstefnunnar og leyfi aukningu mengunar með ófyrirsjáanlegum afleiðingum? Ætla íslensk stjórnvöld að haga stefnu sinni hvað varðar losun gróðurhúsalofttegunda þannig að Ísland geti uppfyllt þau almennu skilyrði sem ráðstafanir Kyoto-bókunarinnar gera ráð fyrir þó að ekki náist samkomulag um framseljanlegan mengunarkvóta? Ef íslensk stjórnvöld leyfa stækkun álverksmiðju Norðuráls í Hvalfirði og/eða nýja verksmiðju á Reyðarfirði, verður þá gert að skilyrði í samningunum við rekstraraðila að þeir kaupi losunarkvóta verði sú leið opin og/eða kosti aðrar mótvægisaðgerðir? Í ljósi fullyrðinga hæstv. ráðherra í ríkissjónvarpinu um að umhverfissamtök hafi á ráðstefnunni látið í ljós ánægju með íslensku tillöguna um undanþágu vegna stóriðjuverkefna spyr ég: Hvaða umhverfissamtök gerðu það?

Virðulegur forseti. Það er rétt að Íslendingar hafa tekið þátt í vinnunni á loftslagsráðstefnunni í Haag og þar höfum við unnið í svokölluðum regnhlífarhóp ásamt Bandaríkjamönnum, Kanada, Nýsjálendingum, Ástralíumönnum, Rússum og Norðmönnum svo einhver ríki séu tínd til. Það er rétt að þessi ríki eins og mörg önnur ríki stuðla að talsverðri losun á gróðurhúsalofttegundum, Bandaríkjamenn um 25%, ESB tæplega 20% og svona má lengi telja. Íslendingar eru með innan við 0,02% á sinni könnu. Fyrirspyrjandi spurði hvort ríkisstjórnin mundi telja sig óbundna af Kyoto-samkomulaginu. Það er þannig núna að ekkert iðnríki hefur staðfest eða fullgilt Kyoto-bókunina og það mun trúlega ekkert iðnríki gera það fyrr en menn hafa komist að samkomulagi sem þjóðir heims geta staðið að varðandi þetta mál í heild sinni. Menn vilja sjá útfærsluna áður en þeir fara í það. Varðandi það hvernig Íslendingar ætla að útfæra mál sín innan lands er ekki hægt að upplýsa það á þessari stundu. Við höfum ekki frekar en önnur ríki útfært það, ég get því ekki svarað því á þessari stundu hvaða skilyrði við munum setja fyrir atvinnugreinarnar. Hvað varðar síðustu spurningu fyrirspyrjanda um umhverfisverndarsamtök á ráðstefnunni í Haag, þá býst ég við að hv. þm. sé að vitna til viðtals í ríkissjónvarpinu í gær þar sem ég sagði að ég hefði hitt fólk frá umhverfisverndarsamtökum sem ég hefði spjallað við. Það fólk var ekki forsvarsmenn neinna samtaka en það var þarna í einkennisbúningum að dreifa bæklingum og átti ég við það ágætt samtal og það vill leggja mjög mikla áherslu á nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa eins og við erum að bjóða upp á.

Hæstv. forseti. Mér þykir svörin heldur rýr. Ég gat ekki skilið síðasta svarið öðruvísi en að umhverfisverndarfólk væri tiltölulega ánægt með tillögur ríkisstjórnarinnar sem þarna voru á ferðinni. En menn hafa brugðist illa við þessum tíðindum frá hæstv. ráðherra. Náttúruverndarsamtök Íslands hafa mótmælt þessu og bent á að þau hefðu samsvarandi stefnu og önnur samtök sem hafa alls ekki skrifað upp á slíka stefnu á neinn hátt. Mér þykir vont ef ekki er hægt að svara því hvort íslensk stjórnvöld ætli sér að vinna þannig að málum í framhaldi málsins núna að hægt sé að taka á því með öðrum þjóðum að ná mengun niður í heiminum og vera með í því átaki. Þannig þurfa Íslendingar auðvitað að vinna að þeir geti gert það. Til þess þurfa þeir vitanlega að fara varlega í samningum við erlend stóriðjufyrirtæki sem hingað koma og sjá til þess að ábyrgðin liggi þar sem hún á að liggja í málinu.

Virðulegi forseti. Ég hitti fólk úr umhverfisverndarsamtökum í Haag sem var að dreifa bæklingum. Helstu áhersluatriðin í þeim bæklingum voru að minnka eigi notkun á kolum og olíu en auka notkun á endurnýjanlegaum orkugjöfum. Ég fjallaði um það mál og ræddi við þetta fólk um tillögu okkar, að það væri einmitt það sem fælist í tillögu okkar og því fannst það ágætt. Það er ekki þar með sagt að einhver umhverfisverndarsamtök í heild sinni hafi verið að samþykkja tillögu okkar, þetta var spjall sem ég átti við fólk á staðnum. Enda eru menn að leita eftir nýjum orkugjöfum eins og við höfum upp á að bjóða. Auðvitað munum við vinna áfram með þjóðum heims að því að hemja losun gróðurhúsalofttegunda. Það höfum við gert og samstaðan er aukast um að ná því máli í höfn en við féllum á tíma í Haag, því miður. Þjóðir heims féllu á tíma í Haag. Þess vegna verður framhaldsfundur í maí þar sem ég vona svo sannarlega að við getum tekist á við þetta verkefni og náð því í höfn.

Hæstv. forseti. Menn féllu á tíma í Haag. Ég geri ráð fyrir að Íslendingar hafi átt þátt í að við féllum á tíma þar því að ágreiningurinn var greinilega uppi fyrst og fremst hjá þeim sem vildu ekki ganga það langt að hægt væri að ná árangri í að minnka mengun í heiminum. Mér finnst hæstv. ráðherra hins vegar sýna tækifærisstefnu með því að nefna til eitthvert umhverfisverndarfólk sem hún hafi talað við og hafi tekið undir tillögur okkar þegar enginn kannast við slíkt frá hendi slíkra samtaka. Þó að einhverjir einstaklingar tali við hæstv. ráðherra, þá er ekki rétt að halda því á lofti að það sé einhvers konar gæðastimpill á tillögur okkar. Auðvitað eiga menn að vinna að hugmyndum sínum og tillögum og reyna að ná fram samstöðu um þær og ekkert nema gott um það að segja, en það þýðir ekki að kalla til einhver vitni sem hafa raunverulega enga ábyrgð í málinu. Mér finnst að Íslendingar þurfi að passa upp á, og ég endurtek það, að hægt sé að ná saman með öðrum þjóðum um þær aðgerðir sem í verður farið í framtíðinni en þeir brenni ekki brýr að baki sér í þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég tel mig hafa fulla heimild til að skýra frá samtölum sem ég á við fólk annars staðar en ég heyri að það kemur ýmsum mjög illa. Fólk er að kalla eftir því úti í heimi að hægt verði að nota meira af endurnýjanlegum orkugjöfum og fara úr olíunni, úr kolunum og úr kjarnorkunni. Þetta er nákvæmlega það sem Íslendingar eru að bjóða upp á og það er jákvætt. Margir sjá það þó að viðkomandi fyrirspyrjandi sjái það kannski ekki. Hvað varðar viðræðurnar þá strönduðu þær á stærstu ríkjunum. Bandaríkjamenn og Evrópusambandið töldu sig vera búin að semja um tíma. Síðan kom í ljós að það stóðst ekki vegna innri ágreinings hjá Evrópusambandinu. Við reyndum allt sem við gátum til þess að koma málum í höfn og liðka fyrir en við féllum á tíma og við féllum sameiginlega á tíma og það bera allir einhverja ábyrgð í því. En aðallega voru það stóru ríkin sem sátu með samningsumboðið á lokasprettinum og það eru þau ríki sem munu verða að gefa meira eftir til að samningar náist.

Herra forseti. Fyrir nokkrum dögum flutti ég fyrirspurn til hæstv. landbrh. um fyrirhugaða tilraun á innflutningi á fósturvísum úr norskum kúm og hvort hann teldi ekki að ástæða til frestunar væri til staðar þar sem einstaklingur í Noregi hafði látist úr Creutzfeldt-Jakobs sjúkdóminum, en hæstv. ráðherra upplýsti að fram hefði komið að sá einstaklingur hefði ekki látist af smiti í gegnum nautgripi. En þó að eingöngu fáir dagar séu liðnir frá því að ég bar upp fyrirspurnina og að fram kom í svari ráðherra að hann væri ekki tilbúinn til að fresta tilrauninni, þá hafa fréttir núna um helgina verið þess eðlis að ég vil ítreka fyrirspurn mína, því að um alla Evrópu er að koma fram smit í búpeningi, í nautgripum, kúariða á svæðum þar sem talið var að væru algerlega laus við slíkt smit. Kúariða er mjög alvarlegur sjúkdómur og smitið er nú að eyðileggja allan kjötmarkaðinn í viðkomandi löndum þar sem sýkin er að koma upp. Tími frá smiti til sjúkdómsgreiningar í mönnum er langur og smitleiðir eru enn þá ekki ljósar að fullu. Herra forseti. Miðað við þessar aðstæður og þær fréttir sem berast alls staðar að úr Evrópu vil ég enn og aftur spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki ástæðu til að afturkalla leyfið eða fresta því a.m.k. þar til þetta fár er gengið yfir eða ljóst sé hvernig smitið berst á milli.

Hæstv. forseti. Staðan er sú sem ég lýsti hér á dögunum. Í fyrsta lagi er alveg ljóst að kúariða hefur aldrei komið upp í Noregi. Í öðru lagi er ljóst að einstaklingurinn sem dó lést ekki úr því afbrigði sem tengist að kúariðu. Noregur er mjög frábært land í kröfugerð sinni og umgerð um landbúnaðinn og skýrsluhaldi, þar er allt í góðu horfi. Þessi tilraun yrði auðvitað stöðvuð ef eitthvað gerðist og kæmi upp sem ógnaði stöðu okkar. Ég hef margfarið yfir það að fósturvísar bera ekki með sér sjúkdóma og að vísindamenn benda ekki á það neins staðar í veröldinni að það sé mögulegt --- og sé ég nú að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon segir eitthvað. En miðað við stöðuna í Evrópu á íslensk náttúra og íslenskur landbúnaður ný og glæsileg sóknarfæri því að við eigum landið, við eigum kjötið sem við getum boðið á þá markaði og hafið sókn í byggð og í landinu sjálfu. Það eru því ný og glæst tækifæri sem íslenskir bændur eiga vissulega að nýta sér. Við eigum hér blendingsgripi af Aberdeen Angus, Limousin og Galloway og íslenska gamla nautakjötið sem við getum nú með nýjum hætti sent á markaði í Evrópu. Ég hef sagt á fundi að nú eigi íslenskir bændur að stofna með sér félag og selja í gegnum internetið á heimasíðum íslenskt kjöt og auglýsa hina hreinu íslensku náttúru og þá hörðu kröfugerð sem hér er uppi um að vernda sérstöðu íslenska landbúnaðarins. Við eigum því tækifæri, hv. þm., en eigum ekki að reyna að vefja þessari umræðu upp í flókið mál. Hér fer fram lítil tilraun í tveimur fjósum. Íslenska kýrin fær sinn stóra sjens í þessari baráttu því í hana verða lagðar 35 millj. kr. í ræktunarátak og ég held að Búkolla sé tiltölulega glöð yfir þessu öllu saman.

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan er ástæðan fyrir því að ég kem aftur með þessa fyrirspurn sú að fyrir örfáum dögum töldu menn í Evrópu, á Spáni, í Þýskalandi og á fleiri stöðum, að þar væri ekkert smit á ferðinni. Hvað vitum við um Noreg? Hvað geta menn fullyrt um að það sé ekki í Noregi? Þetta er mjög dulin sýking og erfitt að standa á þeirri fullyrðingu að þetta smit sé ekki til staðar þar sem skepnur geta farið á milli. Ég ætla að vona að draumar ráðherra um hina hreinu Búkollu fái staðist og að það verði með þeim hætti að tilraunin verði blásin af og að bændur geti áfram ræktað upp hina hreinu Búkollu til útflutnings inn á þá markaði sem núna eru að hrynja og ná upp eiginleikum íslensku kýrinnar með kynbótum og ná upp meiri mjólkurframleiðslu, meiri eiginleikum mjólkurinnar og betri spenagerð eins og bændur vilja leita eftir en án þess að farið sé út í þessa tilraun.

Hæstv. forseti. Af því að ég eyddi fyrri ræðu minni í hugsjónirnar og þá möguleika sem ég sé nú í stöðunni, vil ég samt sem áður leggja á það áherslu að hér er engin norsk kýr að koma inn í íslenskt fjós hjá bændum til framleiðslu. Hér verður einungis farið í mjög takmarkaða tilraun á tveimur búum, Stóra-Ármóti og Ármóti, til samanburðar. Síðan er það síðari tíma ákvörðun hvað gert verður. Það er framtíðarinnar að skera úr um það eftir átta til tíu ár þegar tilraunin hefur verið leidd til lykta. Við eigum því ekki að vefja Íslandi eða Noregi inn í þá alvarlegu stöðu sem er í Evrópu heldur eiga þessar tvær þjóðir nú miklu sterkari möguleika og af því að við erum með hreinni náttúru. Við höfum haldið vel utan um heilbrigðismál okkar og þessar tvær þjóðir munu gera það áfram. Noregur er með okkur í fremstu röð. Ég lýsi því hér yfir enn og aftur að ef eitthvað kemur upp á í þessu ferli verður tilraunin auðvitað stöðvuð.

Herra forseti. Það er einmitt þess vegna sem við viljum vera áfram í landi okkar, vinstri grænir sem aðrir. Ekki er vitað með fullri vissu hvort smit getur borist með fósturvísum eða ekki. Menn telja að svo sé ekki, en svo mikil tortryggni er alls staðar í Evrópu gagnvart þessari pest sem dynur á búpeningi að við eigum ekki að tefla kjötframleiðslu okkar í neina tvísýnu. Við eigum að halda merkjum okkar á lofti og gæta þar fyllstu varúðar og halda uppi þeim merkjum sem landbrh. hefur talað fyrir.

Hæstv. forseti. Ég er sannfærður um að ef vinstri grænir réðu þá væri of seint að lifa. Hér eru menn í heilum stjórnmálaflokkum iðulega að fiska í gruggugu vatni, skapa tortryggni til þess kannski að reyna að skapa sér fylgi. Það liggur fyrir meðal færustu vísindamanna --- vísindamaður er öðruvísi gerður en stjórnmálamaður, guði sé lof, hann er aldrei jafnfullyrðingasamur, hann á alltaf efann í hjarta sínu sem er svo dýrmætur --- en vísindamennirnir segja um fósturvísaflutning og jafntakmarkaðan og hér á að eiga sér stað að hvergi sé að finna tilfelli þar sem slíkt hefur valdið slysi. Auðvitað verður mjög grannt fylgst með öllum aðstæðum í Noregi og staðið þannig að þessari tilraun að færustu vísindamenn okkar haldi þar utan um hvern lið. Ef eitthvað gerist í Noregi og eitthvað mistekt í tilrauninni, þá verður hún stöðvuð. En ég trúi því að nú verði friður í átta til tíu ár í íslenskri nautgriparækt sem skili henni fram á veginn. Ég bið vinstri græna um að standa að þeim friði með íslenskum bændum sem eiga á mörgum öðrum sviðum í vök að verjast.

Herra forseti. Íslenskir arkitektar hafa lengi haft áhuga á því að kennd verði byggingarlist hér á landi en árið 1985 var samþykkt á félagsfundi í Arkitektafélagi Íslands að hefja undirbúning að kennslu í greininni. Fyrir um tíu árum lá fyrir skýrsla nefndar sem starfaði á vegum menntmrh. þar sem lagt var til að kennsla í greininni yrði hafin hér á landi sem fyrst. Á síðustu tveimur árum hafa Arkitektafélag Íslands og Íslenski arkitektaskólinn staðið fyrir ítarlegri umfjöllun um menntamál arkitekta og hafa samtökin nú komist að þeirri niðurstöðu að eðlilegast sé að hýsa slíkt nám í sjálfstæðri deild við Háskóla Íslands en í nánu samstarfi við Listaháskóla Íslands. Samkvæmt upplýsingum frá Lánasjóði íslenskra námsmanna eru 52 umsækjendur um arkitektanám fyrir næsta námsár og hefur þeim farið ört fækkandi á síðasta áratug. Nýliðun í stéttinni er orðin mjög lítil og stefnir í að svo verði áfram ef ekkert verður að gert. Í ljósi þess að nú liggur fyrir ósk arkitekta um að hýsa slíkt nám í Háskóla Íslands vil ég spyrja hæstv. menntmrh. hvort eitthvað sé að vanbúnaði fyrir menntmrn. að semja við Háskóla Íslands um námsuppbygginu í sjálfstæðri arkitektadeild við háskólann og jafnframt um hver séu áform menntmrh. í þessum efnum.

Herra forseti. Ljóst er að ekki er spurning um hvort hafist verður handa við arkitektanám hér á landi heldur hvenær. Það er rétt hjá hv. þm. að þetta hefur verið til umræðu bæði hvað varðar Listaháskóla Íslands og einnig Háskóla Íslands. Þeir skólar hafa í sjálfu sér ekki komið sér saman um neina niðurstöðu í málinu sem væri mjög æskilegt, en ég tel að þær viðræður sem nú fara fram á vettvangi menntmrn. við Háskóla Íslands um málið muni leiða til niðurstöðu sem gerir Háskóla Íslands kleift að taka ákvarðanir sem eru í samræmi við þau áform sem hann hefur uppi í þessu.

Herra forseti. Ég fagna því. Ef ég met svar hæstv. menntmrh. rétt þá lítur hann svo á að líklega verði niðurstaðan sú að samið verði við Háskóla Íslands um að þar verði sett á stofn sérstök arkitektadeild sem ég tel vera mjög æskilegt í ljósi þess að það er það sem fagaðilarnir sjálfir hafa óskað eftir. En mér fannst ekki liggja nægilega ljóst fyrir í svari hæstv. ráðherra hvort það væri í raun og veru áform menntmrn. að námið yrði vistað við Háskóla Íslands frekar en að það yrði vistað einhvers staðar annars staðar eins og við Listaháskóla Íslands. Ég vil gjarnan fá skýrara svar frá hæstv. menntmrh. hver væri stefna ráðuneytisins í þessum efnum.

Herra forseti. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt eru samskipti ráðuneytisins við háskólana þess eðlis að samið er við þá um ákveðnar fjárveitingar og síðan er það háskólanna að meta til hvers þeir peningar fara, hvort þeir fara í arkitektanám, verkfræðinám eða eitthvað annað. Við lítum þannig á að það sé ekki endilega háð samþykkti menntmrn. hvort nýjar greinar komi til sögunnar í einstökum skólum. En það er ljóst að Háskóli Íslands hefur uppi þessi áform. Listaháskólinn hefur einnig á döfinni að koma á laggirnar hönnunardeild og fara inn á þær brautir þó að ekki sé þar um arkitektanám í sjálfu sér að ræða. Þarna skarast greinilega sviðin með einum eða öðrum hætti en ráðuneytið er í samningum við báða þessa skóla.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. svörin svo langt sem þau ná, en ég hef ekki enn þá fengið svar við því hver sé stefna menntmrn. í þessum efnum vegna þess að það hlýtur að vega þungt eftir þá skoðun sem hefur farið fram eftir að nefnd sem starfaði á vegum menntmrn. skilaði áliti. Í rauninni liggja fyrir allar forsendur í málinu. Óskir þeirra sem starfa í faginu liggja fyrir og þá hlýtur stefna menntmrn. að vega þungt hver og að einhverju leyti hlýtur menntmrn. að bera ábyrgð á því hvernig fari fyrir þessu námi en að það snúist ekki um samkeppni á milli þessara tveggja skóla hvernig þeir nýta fjármagn sitt. Þeim er fengið ákveðið hlutverk og ef óskað er eftir því að ákveðinni deild sé bætt við þá hlýtur að fylgja því einhver nánari stefna frá menntmrn. um hvernig að því skuli staðið. Ég hef ekki enn fengið það fram hjá hæstv. ráðherra og ef hann ekki getur útskýrt það betur fyrir mér verð ég að skilja það svo að menntmrn. sé í raun og veru stefnulaust í málinu.

Herra forseti. Eins og ég sagði þá er það stefna menntmrn. að það sé háskólanna að ákveða hvaða nám þeir bjóða. Það er ekki ráðuneytið sem ákveður hvaða nám er í boði í einstökum háskólum. Það sem um er að ræða er að við semjum við háskólana um ákveðið fé til nemenda, nemendafjölda í skólunum og Háskóli Íslands hefur uppi áform um að stofna arkitektadeild hjá sér. Það er einnig ljóst að Listaháskólinn hefur uppi áform um að stofna sína eigin hönnunardeild. Málum er hins vegar ekki svo farið að arkitektar séu á einu máli um hvort vista eigi þetta í Háskóla Íslands eða Listaháskóla Íslands.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta fjárln. um frv. til fjáraukalaga fyrir árið 2000. Nefndin hefur haft frumvarpið til athugunar og í því skyni leitað skýringa hjá fjármálaráðuneyti og fagráðuneytum varðandi beiðnir um auknar fjárheimildir. Afgreiðsla frv. til fjáraukalaga er nú nokkuð fyrr á ferðinni en áður. Er það í samræmi við þær áætlanir sem hafa verið settar um að flýta umræðu um fjáraukalög og fjárlög frá því sem áður hefur verið. Við höfum unnið að því hörðum höndum í fjárln. að standast þessar áætlanir og ég vona að það takist. Meiri hluti fjárlaganefndar gerir 42 breytingartillögur við frumvarpið sem samtals nema 2.063,7 millj. kr. til hækkunar. Einstakar tillögur eru skýrðar í nefndarálitinu auk þess sem fjallað verður nánar um þær í framsögu. Með þessum tillögum til hækkunar er gjaldaaukning samkvæmt frv. 5,7 milljarðar kr. Nokkur atriði standa út af og þar eru stærst að nefndinni vannst ekki tími til að fjalla um heilbrigðismál til hlítar fyrir þessa umræðu en mun hugsanlega leggja fram breytingartillögu varðandi þau við 3. umr. en nú er unnið að því að móta tillögur í þeim efnum. Þetta fjáraukalagafrv. í heild felur í sér nokkrar stórar ákvarðanir um útgjöld og þessi útgjaldaaukning skýrist af þeim. Annað er að mestu leyti leiðréttingar og framreikningur. Hins vegar eru þessar stóru upphæðir kostnaður vegna sendiráða eins kom fram í frv. og var rætt við 1. umr. Það eru ákvarðanir varðandi Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Það er reiknað með 700 millj. kr. framlagi í jöfnunarsjóðinn í samræmi við tillögur tekjustofnanefndar. Tryggingagjöld hafa vaxið og endurmat á vaxtagjöldum felur í sér útgjöld upp á hálfan milljarð eða 500 millj. kr. eins og ég kem að síðar. Ég mun nú rekja breytingartillögurnar og þær skýringar sem þeim fylgja. Fyrst er til að taka æðstu stjórn ríkisins eða embætti forseta Íslands. Gerð er tillaga um 3,4 millj. kr. viðbótarfjárheimild vegna halla sem myndast hefur á árunum 1999--2000 vegna hærri stjórnunarkostnaðar og meiri kostnaðar við opinberar heimsóknir en gert hafði verið ráð fyrir. Einnig er lögð til 11,6 millj. kr. hækkun á fjárheimild vegna halla við opinberar heimsóknir. En 3,4 millj. eru vegna hærri stjórnunarkostnaðar. Alþingi. Alþingiskostnaður. Lagt til að fjárveiting til Alþingis verði aukin um 13 millj. kr. vegna aukins ferðakostnaðar innan lands í kjölfar stækkunar á kjördæmum. Alþjóðasamstarf. Gerð er tillaga um 4 millj. kr. til að mæta útgjöldum af meiri erlendum samskiptum en áður var gert ráð fyrir. Sérverkefni. Lögð er til 13 millj. kr. hækkun á fjárheimild til að mæta ófyrirséðum út gjöldum vegna aðstöðu í tengslum við þingfund á kristnihátíð á Þingvöllum. Fasteignir. Gerð er tillaga um 83 millj. kr. aukafjárveitingu vegna stofnkostnaðar við húsnæði Alþingis. Í fjárlögum fyrir árið 2000 er 113 millj. kr. framlag sem ætlað var til framkvæmda við innréttingar og til kaupa á búnaði á 2.--5. hæð í Austurstræti 8--10 og 2. hæð í Austurstræti 10A. Fyrirhugað er að flytja alla starfsemi fastanefnda þingsins og hluta af skrifstofum alþingismanna í þetta húsnæði. Ætlunin er að ljúka því innan tíðar. Forsætisráðuneyti. Ritun sögu Stjórnarráðsins. Gerð er tillaga um 3,9 millj. kr. aukafjárveitingu vegna kostnaðar við ritun á sögu Stjórnarráðsins. Ritnefnd hefur ákveðið tilhögun verksins, ráðið höfunda og áætlað annan kostnað við verkið. Gerð er tillaga um 16 millj. kr. aukaframlag vegna kostnaðar við kristnihátíð, en nú liggja fyrir fyrstu drög að uppgjöri fjármála hátíðarinnar. Skýrist frávikið fyrst og fremst af hærri kostnaði við framkvæmdir en áætlað hafði verið. Hluti af þeim kostnaði er vegna mannvirkja sem upphaflega stóð til að yrðu eingöngu til nota yfir hátíðina, en ákveðið var að þau yrðu varanleg til gagns fyrir þá sem heimsækja þjóðgarðinn á Þingvöllum. Gerð er tillaga um 4,9 millj. kr. fjárveitingu til landafundanefndar til lokauppgjörs á uppbyggingu Þjóðhildarkirkju og bæjar Eiríks rauða í Brattahlíð á Grænlandi en mannvirkin voru vígð og afhent grænlensku heimastjórninni á landafunda- og kristnitökuhátíð þar um miðjan júlí sl. Gengisþróun undanfarin ár hefur verið verkefnunum óhagstæð miðað við upphaflega áætlun. Umframkostnaður frá upphaflegum verksamningi kom til vegna þess að lengra var gengið í framkvæmdum en upphaflega stóð til. Ýmis verkefni. Gerð er tillaga um 2 millj. kr. aukaframlag í samræmi við tillögur nefndar sem forsætisráðherra skipaði 1999 til fjalla um stuðning stjórnvalda við handverksgreinar. Menntamálaráðuneyti. Gerð er tillaga um 90 millj. kr. hækkun á framlagi til kennslu í Háskóla Íslands. Fjárveiting ársins 2000 miðaðist við 3.888 nemendaígildi á síðasta skólaári en skólinn hefur tilkynnt að þau hafi reynst 4.264 og að samkvæmt samningi við menntamálaráðuneytið vanti um 200 millj. kr. til að mæta útgjaldaaukanum. Í fjárlögum er gert ráð fyrir 229,5 millj. kr. á lið 02-299 til að ljúka samningum við háskóla, nemendafjölgun og tilfærslu nemenda á milli reikniflokka náms og er framlagið til viðbótar því. Byggða- og minjasöfn. Lagt er til að Minjasafn Egils Ólafssonar, Hnjóti, fái 0,6 millj. kr. aukafjárveitingu til reksturs safnsins. Styrkur frá þjóðminjaráði vegna launa safnstjóra og sérverkefna varð um 1,2 millj. kr. lægri en gert var ráð fyrir í fjárhagsáætlun. Þjóðleikhús. Gerð er tillaga um 66 millj. kr. aukafjárveitingu til þess að Þjóðleikhúsið geti gert upp skuld sína við B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins vegna hlutdeildar í lífeyrishækkunum fyrrverandi starfsmanna. Í fjárlagafrumvarpi 2001 er lagt til að leikhúsið verði gert að A-hluta stofnun. Sinfóníuhljómsveit Íslands. Lagt er til að hljómsveitinni verði bættur 1,5 millj. kr. tekjumissir vegna niðurfellingar á skemmtanaskatti á miðju árinu 1998. Alþjóðleg samskipti. Aðildargjöld ESB. Lagt er til að veitt verði 10,2 millj. kr. viðbótarframlag vegna hækkunar á aðildargjöldum. Í fjárlögum er gert ráð fyrir 242,8 millj. kr. til greiðslu á aðildargjöldum vegna þátttöku Íslendinga í samstarfsáætlunum Evrópusambandsins en endurskoðuð áætlun gerir ráð fyrir að þau muni nema 267,4 millj. kr. Ónotuð fjárheimild frá 1999 nemur 14,4 millj. kr. þannig að 10,2 millj. kr. vantar til að endar nái saman. Gerð er tillaga um 4,7 millj. kr. aukafjárveitingu til Gunnarsstofnunar, sem hóf starfsemi sína að Skriðuklaustri sl. sumar, til að standa straum af ýmsum óvæntum kostnaði sem hefur fallið til við að hefja starfsemi stofnunarinnar. Lagt er til að veitt verði 18 millj. kr. aukaframlag vegna umframkostnaðar við heimssýninguna í Hannover. Í fjáraukalagafrumvarpi 2000 er tillaga um 20 millj. kr. fjárveitingu sem sett var fram með fyrirvara um breytingar þegar endanlegt uppgjör lægi fyrir, m.a. með tilliti til sölu á íslenska skálanum. Tekist hefur að selja íslenska skálann til danska fyrirtækisins Danfoss fyrir samtals 45,7 millj. kr. en samkvæmt fyrirliggjandi tölum um kostnað af heimssýningunni stefnir í að hann verði 38 millj. kr. umfram það sem áætlað var. Lögð er til 23 millj. kr. hækkun á fjárheimild vegna uppgjörs á byggingarkostnaði sendiráðs Íslands í Berlín. Samkvæmt upplýsingum frá Framkvæmdasýslu ríkisins er hér um lokagreiðslu að ræða með þeim fyrirvara þó að enn er ekki kominn lokareikningur frá einum verktaka, auk þess sem enn er deilt um endanlegt uppgjör í tveimur málum. Gerð er tillaga um 7,2 millj. kr. fjárveitingu til Skógræktarfélags Íslands vegna framkvæmdarsamnings við landbúnaðar- og fjármálaráðuneyti um Landgræðsluskóga og átaks um aldamótaskóga. Gerð er tillaga um 5,5 millj. kr. fjárveitingu til að standa straum af endurbótum á húsnæði yfirdýralæknis til dýrasjúkdómarannsókna. Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri í Borgarfirði. Lagt er til að veitt verði 20 millj. kr. fjárveiting til að koma til móts við uppsafnaðan rekstrarhalla skólans í trausti þess að áfram verði unnið að varanlegri lausn á fjárhagsvanda stofnunarinnar. Á yfirstandandi ári hefur verið gripið til nokkurra hagræðingaraðgerða, svo sem breytinga á búrekstri og minni eignakaupa. Gert er ráð fyrir að áfram verði haldið á þeirri braut. Gerð er tillaga um 5,7 millj. kr. aukafjárveitingu til Suðurlandsskóga til að mæta kostnaði við skógræktaráætlanir. Ákveðið var á síðasta ári að slíkur kostnaður skyldi ekki greiddur af Skógrækt ríkisins eins og verið hafði og varð þá ljóst að ekkert fjármagn yrði til að greiða hann en bindandi trjáplöntusamningar höfðu þá þegar verið gerðir. Gerð er tillaga um 7,7 millj. kr. aukafjárveitingu vegna reksturs rannsóknarskipa Hafrannsóknastofnunar. Í rekstraráætlun var gert ráð fyrir að olíukostnaður í rekstri skipanna yrði 20 millj. kr. á árinu 2000. Vegna hækkana á olíuverði var kostnaðurinn fyrstu átta mánuði ársins orðinn um 22 millj. kr. og til áramóta má búast við að kostnaðurinn verði 7,7 millj. kr. hærri á árinu en áætlanir gerðu ráð fyrir. Gerð er tillaga um 6 millj. kr. aukafjárveitingu til Keldnaholts vegna hækkana á gjöldum umfram forsendur fjárlaga vegna reksturs á húseignum í Keldnaholti. Um er að ræða kostnað vegna rafmagns, hita og ræstinga, svo og fasteignagjöld og opinber gjöld. Lagt er til að veitt verði 5 millj. kr. aukafjárveiting til Persónuverndar til að mæta kostnaði við að setja reglur um öryggi persónuupplýsinga í lífsýnasöfnum. Ekki var gert ráð fyrir þessu verkefni í frumvarpi til laga um persónuvernd en sú breyting var gerð á frumvarpinu í meðförum Alþingis. Að mati stjórnar Persónuverndar er óhjákvæmilegt að fá erlenda sérfræðinga til að vinna verkið til að tryggja sérþekkingu á þeim staðli sem notaður verður. Samkvæmt verðkönnun hjá erlendu ráðgjafarfyrirtæki má ætla að kostnaðurinn geti numið um 5 millj. kr. Lagt er til að framlag til tölvumiðstöðvar dómsmálaráðuneytisins verði aukið um 2,5 millj. kr. í kjölfar samnings sem gerður var við Skráningarstofuna hf. um rekstur miðstöðvarinnar. Ríkissáttasemjari. Gerð er tillaga um 8 millj. kr. viðbótarfjárveitingu vegna aukins kostnaðar í tengslum við umfangsmikla kjarasamningagerð á árinu. Lögð er til 5,3 millj. kr. hækkun á fjárveitingu til meðferðarheimilisins að Torfastöðum í kjölfar skattkröfu sem rekstraraðila meðferðarheimilisins hefur verið úrskurðað að greiða vegna áranna 1992--1996 og ekki var áætlað fyrir. Í kjölfar samkomulags milli ríkis og sveitarfélaga og tillagna tekjustofnanefndar er gerð tillaga um 700 millj. kr. tímabundna viðbótarfjárveitingu til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem ráðstafað verði með líkum hætti og sambærilegt framlag árið 1999. Framlaginu er ætlað að koma til móts við vanda sveitarfélaga sem hafa ekki möguleika á að draga úr rekstri og þjónustu til samræmis við fækkun íbúa og samdrátt í tekjum. Lögð er til 7,6 millj. kr. viðbótarfjárveiting til að endurgreiða sveitarfélögum uppsafnaða skuld vegna félagsþjónustu við erlenda ríkisborgara, sbr. 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, og myndast hefur á árinu 1999. Í lögunum er kveðið á um að ríkissjóður endurgreiði sveitarfélagi veitta aðstoð vegna erlendra ríkisborgara sem ekki eiga lögheimili í landinu eða hafa átt lögheimili skemur en í tvö ár. Aðstoðin skal veitt af dvalarsveitarfélagi að höfðu samráði við félmrn., enda hafi áður verið leitað eftir aðstoð frá heimalandi. Gerð er tillaga um 57,2 millj. kr. fjárveitingu til greiðslu skuldar við Tryggingastofnun ríkisins vegna lögbundinnar skyldu félmrn. til að greiða meðlög, sbr. 25. gr. barnalaga, nr. 20/1992. Þar er kveðið á um að Tryggingastofnun ríkisins sé skylt að greiða foreldri barns, sem á framfærslurétt hér á landi, framfærslueyri með barni samkvæmt lögmætum úrskurði eða staðfestum samningi, þó innan þeirra marka er greinir í almannatryggingalögum. Hafi foreldrar barns fengið skilnað erlendis og svo háttar til að því foreldri, sem ekki hefur forsjá barns, hefur verið gert að greiða lægra meðlag með því en nemur barnalífeyri almannatrygginga eða hefur ekki verið gert að greiða meðlag með því getur sýslumaður úrskurðað meðlag til forsjárforeldris á hendur Tryggingastofnun ríkisins á grundvelli erlends skilnaðarleyfis, skilnaðardóms eða úrskurðar. Ríkissjóður endurgreiðir þessar fjárhæðir, en Innheimtustofnun sveitarfélaga innheimtir þær eftir því sem fært reynist. Gerð er tillaga um að veita Foreldra- og styrktarfélagi Öskjuhlíðarskóla 4 millj. kr. framlag til rekstrar félagsins á sumardvöl fyrir nemendur skólans, en halli hefur verið á rekstrinum síðustu ár. Eftir reksturinn sl. sumar er enn halli sem nemur um 4 millj. kr. Lagt er til að Byrgið, kristilegt líknarfélag, fái 9,5 millj. kr. aukafjárveitingu. Gerður var samningur um að Byrgið fengi til afnota aflagða ratsjárstöð á Miðnesheiði sem gengið hefur undir nafninu Rockville. Húsin þar voru illa farin og enn hefur ekki tekist að ganga þannig frá að unnt sé að reka þá starfsemi á staðnum sem ætlað er en til stóð að taka húsin í notkun sl. haust. Meðal annars þurfti miklar lagfæringar við lagnir sem talið hafði verið að væru í lagi, sömuleiðis þurfti endurbætur á frárennsli og rafmagni. Þá hefur verið gerð krafa um að öll hús verði teiknuð upp og málsett samkvæmt íslenskum stöðlum. Gerð er tillaga um 175 millj. kr. hækkun á framlagi til lyfjamála. Endurmat á útgjöldum til lyfjamála eftir tíu mánuði bendir til þess að útgjöld málaflokksins verði 4.765 millj. kr. á árinu 2000. Útgjaldaspáin hefur hækkað um 175 millj. kr. frá því í sumar vegna hærri útgjalda á haustmánuðum en ráð var fyrir gert. Gerð er tillaga um 30 millj. kr. lækkun framlags í ljósi endurmats á útgjöldum við þjálfun. Lögð er til 25 millj. kr. lækkun framlags í ljósi endurmats á útgjöldum við tannlækningar. Lagt er til að veitt verði 35 millj. kr. aukaframlag til að mæta umframkostnaði við verklok á nýrri barnadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri sem fyrirhugað er að opna í nóvember á þessu ári. Lagt er til að millifærð verði 20,6 millj. kr. fjárheimild frá Landspítala til Heilsuverndarstöðvarinnar vegna flutnings verkefna. Mæðravernd Landspítalans við Hringbraut var sameinuð mæðravernd Heilsuverndarstöðvarinnar 1. október 1999. Launakostnaður frá 1. október 1999 til 31. desember 2000 nemur 20,6 millj. kr. Ýmis skipulags- og rekstrarverkefni. Lagt er til að 6,7 millj. kr. af ónýttri fjárveitingu til reksturs hjúkrunarheimilisins Sóltúns árið 2000 verði millifærðar á þennan lið til reksturs tímabundinnar hjúkrunardeildar og sjúkrahústengdrar heimahlynningar fyrir aldraða. Sú starfsemi verður lögð niður í árslok 2001 þegar Sóltún tekur til starfa. Lagt er til að 5,1 millj. kr. hluti af ónýttri fjárveitingu til reksturs hjúkrunarheimilisins Sóltúns árið 2000 verði millifærður til reksturs tveggja nýrra hjúkrunarrýma í Skógarbæ til að mæta brýnni þörf á hjúkrunarrýmum á höfuðborgarsvæðinu. Nýtt hjúkrunarheimili í Reykjavík. Gerð er tillaga um 23,6 millj. kr. lækkun á þessum lið. Um er að ræða fjárveitingu sem ætluð var til reksturs hjúkrunarheimilisins Sóltúns árið 2000 en starfsemi þess mun ekki hefjast fyrr en í lok árs 2001. Eins og fyrr greinir er lagt til að hluti fjárhæðarinnar, 5,1 millj. kr., verði millifærður til reksturs tveggja nýrra hjúkrunarrýma eins og áður hefur verið gerð grein fyrir. Lagt er til að millifærð verði 20,6 millj. kr. fjárheimild frá Landspítala til Heilsuverndarstöðvarinnar vegna flutnings verkefna. Ég hef áður gert grein fyrir því máli. Gerð er tillaga um 1,3 millj. kr. aukaframlag til Forvarnasjóðs til greiðslu biðlauna til fyrrverandi starfsmanna áfengisvarnaráðs. Forvarnasjóður. Gerð er tillaga um að Gamla apótekið, menningar- og kaffihús ungs fólks á Vestfjörðum, fái 2,5 millj. kr. framlag á fjáraukalögum fyrsta rekstrarár sitt. Markmiðið með starfsemi hússins er að reyna að auka skilning og vitund ungs fólks á því að hægt sé að skemmta sér og stunda menningar- og listalíf án neyslu áfengis og annarra vímuefna. Samgrn. innheimtir, á grundvelli reglna um bókhald, reikningsskil og upplýsingagjöf ferðaskrifstofa nr. 530/1998, gjald að upphæð 30 þús. kr. af ferðaskrifstofum og ferðaskipuleggjendum til að standa straum af kostnaði við eftirlit með starfsemi þeirra. Gjaldið rennur í ríkissjóð og er farið fram á ráðstöfun þess á móti áföllnum kostnaði í samræmi við lög. Fjármögnun tillögunnar er sett fram í fyrirliggjandi frv. sem viðskiptahreyfing en á að vera greiðsla úr ríkissjóði og er gerð tillaga um það til leiðréttingar. Fjárveiting er hins vegar óbreytt. Gerð er tillaga um að Slysavarnafélagið Landsbjörg fái 7,4 millj. kr. fjárveitingu til að standa straum af kostnaði við notkun þyrlna við æfingar Slysavarnaskóla sjómanna. Reikningar hafa safnast upp vegna þessara æfinga. Landhelgisgæslan hóf árið 1994 að innheimta hjá skólanum greiðslur fyrir notkun þyrlna við æfingar skólans en ekki hafði verið gert ráð fyrir þessum auknu útgjöldum vegna æfinganna. Vegagerðin. Lögð er til 100 millj. kr. hækkun á fjárveitingu til nýframkvæmda vegna verðhækkana á olíu. Um nokkurra ára skeið hefur gilt sú regla við útboð hjá Vegagerðinni að ekki eru greiddar verðbætur á verk sem taka styttri tíma en tvö ár. Verðsveiflur á aðföngum verktaka hafa ekki verið miklar og hefur þessi tilhögun því ekki sætt gagnrýni. Í júní sl. kom til framkvæmda breyting á þungaskattskerfinu sem leiddi til hækkunar á gjaldi vegna hluta þungra bíla. Miðað við notkun hjá verktökum almennt má reikna með að breytingin hafi leitt til hækkunar. Aðföng verktaka hafa einnig hækkað nokkuð á þessu ári en olían þó allra mest. Verð dísilolíu hækkaði um 77% frá júní 1999 til október 2000. Mjög veigamiklar ástæður þarf til að réttlæta breytingu á ákvæðum útboðsgagna, t.d. varðandi verðlagsákvæði, eftir að samningar eru gerðir en vegna þessara hækkana sem eru langt umfram það sem vænta mátti telst ekki hjá því komist að taka tillit til þeirra og hefur Vegagerðin sett nánari reglur um hvernig að útreikningi bóta skuli staðið. Gerð er tillaga um 8 millj. kr. aukafjárveitingu til að gera upp 8 millj. kr. skuld Grenivíkurhafnar við Grýtubakkahrepp. Þegar Hafnasamlag Norðurlands var stofnað fyrir tæpum fjórum árum tók samgrn. þátt í undirbúningsvinnu við það. Kom þá fljótlega í ljós að Grenivíkurhöfn skuldaði Grýtubakkahreppi rúmar 12 millj. kr. og ákvað ráðuneytið að greiða hluta skuldarinnar, eða 8 millj. kr., til að liðka fyrir sameiningu og er þetta sú greiðsla. Póst- og fjarskiptastofnunin. Lagt er til að veitt verði 10 millj. kr. aukafjárveiting þar sem álagning jöfnunargjalds vegna alþjónustu hófst ekki fyrr en um mitt ár 2000. Í frv. til laga um jöfnunargjald á alþjónustu sem samþykkt var sem lög á vorþingi 2000 var áætlað að álagning jöfnunargjalds skilaði 20 millj. kr. í tekjur á ári. Hins vegar öðluðust lögin ekki gildi fyrr en um mitt ár 2000 og því er ekki gert ráð fyrir nema 10 millj. kr. í tekjur á árinu 2000. Neyðarlínan hf. hefur gert samning við dómsmrn. um að veita alþjónustu og gerir ráð fyrir 20 millj. kr. kostnaði við þjónustuna. Því er farið fram á 10 millj. kr. fjárveitingu til verkefnisins í þetta eina skipti. Gerð er tillaga um 3 millj. kr. fjárveitingu til Upplýsingamiðstöðvar ferðamála í Leifsstöð en hún hefur síðan 1997 fengið 3 millj. kr. framlag af fjárlögum. Þessi fjárveiting féll niður á fjárlögum 2000. Ferðamálasamtök Suðurnesja hafa séð um rekstur stöðvarinnar með samningi við Ferðamálaráð. Gerð er tillaga um 20,3 millj. kr. aukafjárveitingu vegna stofnbúnaðar og innréttinga í nýju húsnæði Löggildingarstofunnar við Borgartún. Þá hefur kostnaður við sameign reynst meiri en gert var ráð fyrir í upphaflegri húslýsingu. Framlag þetta er til að mæta útgjöldum við breytingar á húsnæðinu sem framkvæmdar eru á vegum Fasteigna ríkissjóðs. Hagstofa Íslands, aðalskrifstofa. Lagt er til að veitt verði 35 millj. kr. viðbótarframlag til að mæta ófyrirséðum kostnaðarauka í rekstri Hagstofunnar sem er í fyrsta lagi tilkominn vegna gerðar nýs tölvukerfis þjóðskrár og fyrirtækjaskrár og breytinga eldri kerfa. Þessar breytingar reyndust flóknari og tímafrekari en áætlað var. Einnig hefur verið talið nauðsynlegt að vinna áfram að þróun og endurbótum á gerð nýs kjörskrárkerfis. Kostnaður af framantöldu umfram áætlanir nemur um 15 millj. kr. á árunum 1999 og 2000. Í öðru lagi hefur breytingin valdið því að ráðgerð hagræðing af rekstri nýs kerfis skilaði sér ekki fyrr en á seinni hluta þessa árs. Við það urðu útgjöld Hagstofunnar um 10 millj. kr. meiri en áætlað var. Í þriðja lagi hafa tekjur Hagstofunnar af afnota- og vinnslugjöldum þjóðskrár dregist saman og eru horfur á að þar muni um 10 millj. kr. frá áætlun fjárlaga. Umhvrn., aðalskrifstofa. Gerð er tillaga um 3 millj. kr. fjárveitingu vegna ýmissa ófyrirséðra útgjalda, svo sem lögfræðikostnaðar við héraðsdómsmál tveggja starfsmanna Landmælinga Íslands gegn íslenska ríkinu, öryggismála og sérfræðikostnaðar við umhverfismat. Veiðistjóri. Lagt er til að embætti veiðistjóra verði veitt alls 10 millj. kr. aukafjárveiting. Af fjárhæðinni er gert ráð fyrir að 4 millj. kr. fari til þess að leysa uppsafnaðan vanda hundabús frá árunum 1998 og 1999, 3 millj. kr. til endurgreiðslu vegna refaveiða og 3 millj. kr. til endurgreiðslu vegna veiða á mink. Breyting var gerð á gjaldskrá þannig að verðlaun fyrir veidda minka vega meira en akstur og tímakaup. Þetta hafði þau áhrif að fleiri minkar voru veiddir en áður og er endurgreiðsla þegar komin um 2 millj. kr. fram úr fjárveitingum og áætlað að rúmlega 1 millj. kr. bætist við. Vaxtagjöld ríkissjóðs. Lagt er til að fjárheimild vegna gjaldfærðra vaxta verði aukin um 500 millj. kr. til viðbótar við það sem þegar hefur verið gert ráð fyrir í frv. og að greiðsluheimild verði aukin um 580 millj. kr. Helsta breytingin frá fyrri áætlun er að við endurmat er nú talið að bæði gjaldfærðir og greiddir vextir af erlendum skammtímalánum verði um 330 millj. kr. hærri á árinu. Stafar það af því að annars vegar hefur gengi helstu gjaldmiðla hækkað talsvert gagnvart íslensku krónunni og hins vegar hefur ekki reynst unnt að lækka stöðu á þessum skammtímalánum í eins miklum mæli og áformað var. Þá er af sömu ástæðum reiknað með að vextir af erlendum langtímalánum aukist um 130 millj. kr. Breytingar á vaxtagjöldum af öðrum lánum eru minni og vega hver aðra upp. Ég hef þá lokið við að gera grein fyrir þeim breytingartillögum sem meiri hluti fjárln. leggur fram. Meiri hlutinn leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem skýrðar hafa verið hér að framan og gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Ég hef gert grein fyrir þeim verkefnum sem út af standa sem eru nokkur verkefni á sviði heilbrigðismála sem við erum enn með í skoðun milli 2. og 3. umr. Undir þetta nál. rita Jón Kristjánsson, Einar Oddur Kristjánsson, Árni Johnsen, Hjálmar Jónsson, Ísólfur Gylfi Pálmason, Arnbjörg Sveinsdóttir og Kristján Pálsson.

Herra forseti. Enn á ný gera ríkisstjórnarflokkarnir tillögur um að stórauka ríkisútgjöldin, nú um 7,8 milljarða kr. á fjáraukalögum. Þar af eru tillögur um 5,7 milljarða kr. hækkun í frumvarpi til fjáraukalaga og breytingartillögur meiri hluta fjárln. um hækkun nema um 2,1 milljarði kr. Þrátt fyrir tillögur um svo mikla hækkun hefur meiri hlutinn ákveðið að láta þann vanda sem við blasir hjá heilbrigðisstofnunum bíða 3. umr. um frumvarpið. Ef mið er tekið af greinargerð Ríkisendurskoðunar um áætlaða rekstrarstöðu heilbrigðisstofnana í árslok 2000 má búast við að ríkisútgjöldin aukist enn um a.m.k. rúmlega 600 millj. kr. Ef miðað er við þær tillögur sem fram hafa komið munu ríkisútgjöld vaxa frá árslokum 1997, þegar þau voru um 135 milljarðar kr., um 72 milljarða kr. því gert er ráð fyrir að útgjöldin á þessu ári verði um 207 milljarðar kr. Eitt megineinkenni frumvarpsins og breytingartillagna meiri hlutans er hvernig farið er á skjön við lög um fjárreiður ríkisins. Árið 1997 voru samþykkt ný lög um fjárreiður ríkisins sem fólu í sér ýmsar veigamiklar breytingar á framsetningu upplýsinga um fjárhagsstöðu ríkisaðila. Þar eru m.a. skýr ákvæði um hvernig standa skuli að frumvarpi til fjáraukalaga. Á árinu 1999 var í fyrsta skipti lagt fram frumvarp til fjáraukalaga eftir að fyrir lá ríkisreikningur sem gerður var samkvæmt fjárreiðulögunum. Þá benti minni hluti fjárln. á að í veigamiklum atriðum væri ekki farið eftir fjárreiðulögunum. Ljóst er að í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2000 og í breytingartillögum meiri hluta fjárln. við frumvarpið er enn haldið áfram á sömu braut þótt sjá megi þess merki að ekki sé jafngróflega farið á svig við lagatextann og á síðasta ári. Fjármálaráðherra viðurkenndi í 1. umr. um frumvarpið að ýmsir liðir þess ættu frekar heima í fjárlögum. Þrátt fyrir það eru engar tillögur í frumvarpinu dregnar til baka en þess í stað heldur bætt í af meiri hluta fjárln. Í V. kafla fjárreiðulaganna er fjallað um frumvarp til fjáraukalaga. Þar segir í 44. gr., með leyfi forseta: ,,Valdi ófyrirséð atvik, kjarasamningar eða ný löggjöf því að grípa þarf til sérstakra fjárráðstafana sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum ársins skal leitað heimilda fyrir þeim í frumvarpi til fjáraukalaga.`` Öðrum óskum um breyttar fjárheimildir skal jafnan vísa til ákvörðunar Alþingis í tengslum við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. Ljóst er að í frumvarpinu og breytingartillögum meiri hlutans er sótt um viðbótarfjárheimildir vegna atvika sem falla ekki undir ákvæði 44. gr. fjárreiðulaganna. Þetta er dæmi um sérkennilegt kæruleysi ríkisstjórnarinnar hvað varðar eðlileg vinnubrögð við stjórn ríkisfjármála. Fleiri greinar fjárreiðulaganna eru því miður ekki virtar sem skyldi. Í 33. gr. laganna segir, með leyfi forseta: ,,Valdi ófyrirséð atvik því að greiða þarf úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum er fjármálaráðherra að höfðu samráði við hlutaðeigandi ráðherra heimilt að inna greiðsluna af hendi enda þoli hún ekki bið. Fjármálaráðherra er skylt að gera fjárln. Alþingis grein fyrir slíkum ófyrirséðum greiðslum strax og ákvörðun hefur verið tekin um þær og leita heimilda til þeirra með frumvarpi til fjáraukalaga.`` Herra forseti. Því miður eru afarfá dæmi þess í fjárln. að eftir þessum ákvæðum sé farið. Þess vegna skortir mjög á æskilega upplýsingagjöf til fjárln. og virðist ríkisstjórnin telja nægilegt að hafa aðeins samráð við meiri hluta nefndarinnar þótt ákvæði laganna séu mjög skýr. Á síðasta ári gaf meiri hluti nefndarinnar fögur fyrirheit um breytt vinnubrögð og í nefndaráliti meiri hlutans um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 1999 sagði, með leyfi forseta: ,,Gerð verður krafa um að upplýsingar um rekstur stofnana miðað við fjárheimildir liggi fyrir mánaðarlega og að nauðsynlegt talnaefni úr launabókhaldi berist reglulega.`` Enn hefur ekki verið staðið við þessi fyrirheit. Í mörgum tillögum frumvarpsins er verið að bæta uppsafnaðan halla fyrri ára þrátt fyrir að fjárreiðulögin geri ráð fyrir að slíkt sé gert í fjárlögum. Við afgreiðslu fjárlaga er brýn nauðsyn á að fyrir liggi áætluð fjárhagsstaða stofnana. Það eru óvönduð vinnubrögð að samþykkja fjárveitingu til stofnunar sem miðast við rekstur næsta árs án þess að taka tillit til stöðu hennar um áramót. Taka þarf á vanda stofnana strax. Tilgangslaust er að flytja skuldir stofnana yfir áramót ef ekki liggja fyrir raunhæfar áætlanir um að þær geti ráðið við vandann. Sama gildir um inneignir sem þarf einnig að yfirfara. Ekki er sjálfgefið að þær flytjist milli ára án athugunar. Nauðsynlegt er að við afgreiðslu fjárlaga og fjáraukalaga liggi fyrir áætluð útkoma stofnana miðað við fjárheimildir þannig að ekki sé frestað að taka á vandamálum og beðið þess að í óefni sé komið. Undanfarin ár hefur minni hlutinn bent ítrekað á hve allar áætlanir sem fjárlög byggjast á hafa staðist illa. Enn á ný kemur í ljós að forsendur fjárlaga standast ekki eins og sjá má í töflu sem fylgir áliti 1. minni hluta en í þeirri töflu kemur m.a. fram að frávik eru alveg frá -12,5% og allt upp í tæplega 300% þannig að það er ekki við góðu að búast þegar unnið er út frá slíkum forsendum. En í töflunni kemur eftirfarandi fram: Frávik í einkaneyslu eru upp á 33,3%, í samneyslu 40%, í fjárfestingum 288,9%, í þjóðarútgjöldum án birgðabreytinga 82,1%, dregið hefur úr útflutningi vöru og þjónustu upp á 52,6% en aukning í innflutningi vöru og þjónustu er upp á 147,4%, frávik í landframleiðslu eru upp á 27,6%, í vísitölu neysluverðs 22,2%, í ráðstöfunartekjum á mann 16,9%, og í kaupmætti ráðstöfunartekna -12,5%. Herra forseti. Ýmsar blikur eru á lofti í efnahagslífi þjóðarinnar og má m.a. nefna mikinn viðskiptahalla og stórauknar skuldir heimilanna. Viðskiptahallinn heldur áfram að aukast og samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar stefnir í að hann verði í árslok 2000 rúmir 54 milljarðar kr. eða 8% af landsframleiðslu. Á árinu 1999 nam hallinn 40,4 milljörðum kr. eða 6,5% af landsframleiðslu. Þá halda skuldir heimilanna áfram að aukast. Í lok ársins 1999 námu þær 510 milljörðum kr. en um mitt ár 2000 voru þær samkvæmt uppgjöri Seðlabankans 560 milljarðar kr. Hækkunin frá áramótum er því 50 milljarðar kr. eða um 10%. Hlutfallslega hafa skuldir heimilanna við innlánsstofnanir hækkað mest á þessu tímabili eða um 23 milljarða kr. sem eru tæp 18%. Hægt hefur á hækkun skulda við Íbúðalánasjóð á fyrri hluta þessa árs miðað við undanfarin ár og nemur hækkunin frá áramótum 6%. Ef skuldir hækka í sama takti á síðari helmingi ársins og þeim fyrri munu þær verða rúmlega 600 milljarðar kr. í árslok og hækkunin yfir árið 15--20%. Gangi það eftir blasir við að hlutfall skulda af ráðstöfunartekjum aukist verulega. Ljóst er að þetta fjáraukalagafrumvarp sýnir ekki nema hluta þess sem hefur raunverulega gerst hjá ríkisaðilum á árinu. Þó er margt áhugavert að sjá en það sem ekki sést er mun áhugaverðara. Ljóst er að t.d. heilbrigðismálin bíða 3. umr. og ekki hefur verið gerð grein fyrir öðrum stórum málaflokkum. Áður hefur verið minnst á þann vanda að allar forsendur fjárlaga virðast mjög ótraustar en því til viðbótar virðist áætlunargerð margra framkvæmda vera óraunhæf. Hér verða aðeins nefndar tvær framkvæmdir ársins í þessu samhengi. Annars vegar eru framkvæmdir við endurbætur Safnahússins við Hverfisgötu. Gert var ráð fyrir að heildarkostnaður ársins yrði 95 millj. kr. en nú er reiknað með að hann verði 100 millj. kr. hærri eða 195 millj. kr. Hins vegar má nefna framkvæmdir við innréttingar og kaup á búnaði í húsnæði Alþingis í Austurstræti 8--10 og 10A. Samkvæmt fjárlögum ársins 2000 eru 113 millj. kr. ætlaðar til þessara framkvæmda en samkvæmt breytingartillögum meiri hlutans vantar nú 83 millj. kr. til að ljúka þeim. Herra forseti. Þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir á fundum fjárlaganefndar hafa ekki fengist fullnægjandi skýringar á miklum mun á milli áætlana og stöðunnar nú. Því er nauðsynlegt að fram komi fullnægjandi skýringar á því hvað fór úrskeiðis í þessum tilvikum, hvernig eftirliti með framkvæmdunum var háttað og hvernig staðið var að ákvörðunum um framvindu þeirra. Ekki er síður athyglisvert að bera þá niðurstöðu saman við þau ákvæði sem fram koma í 44. gr. fjárreiðulaganna. Herra forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir áliti 1. minni hluta fjárln. Undir nál. rita Einar Már Sigurðarson, Gísli S. Einarsson og Össur Skarphéðinsson.

Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því að gera smáathugasemdir við þá stærðfræðileikfimi sem hérna er sýnd. Ef við gerum ráð fyrir því í áætlun að aukning á einkaneyslu verði 3% en hún reynist síðan 4% þá er munurinn 1%, ekki 33,3%.  Hins vegar vil ég taka undir það sem hv. þm. sagði að vissulega er ástæða til þess að hafa áhyggjur af sumum þeim liðum sem hér er verið að kynna og við höfum farið fram úr miðað við það sem ætlað var í fjárlögunum. Rétt er að það komi fram að meiri hluti fjárln. deilir þeim áhyggjum að sjálfsögðu með minni hlutanum. Við getum tekið dæmi og það er bara rétt að gera það. Þegar Alþingi Íslendinga fer í fjárveitingum sínum og fjárfestingum 83 milljónir fram úr því sem ætlað er þá er það mikill vansi. En ég veit því miður ekki til þess, herra forseti, að fjárln. þingsins hafi nein vopn. Við erum berhentir í þessu. Við erum bara vinnunefnd eins og aðrar nefndir þingsins. Það er vonandi og ég ætla að taka undir það með hv. þm. að þingið, sem er undir stjórn forsetanna, sái sér sóma í því í framtíðinni að láta þetta ekki gerast.

Herra forseti. Auðvitað er hægt að leika sér með prósentur á ýmsan hátt. Hins vegar passaði hv. þm. sig á því að tala ætíð um mismun og það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að mismunur á 3% og 4% er 1%. En hlutfallslegur munur þessara talna er 33,3% og um það verður ekki deilt og hefur það verið kennt í skólum landsins, hv. þm., til fjölda ára og vona ég að ég þurfi ekki að taka hv. þm. í örlitla kennslu í prósentureikningi en af því hef ég talsverða reynslu. Herra forseti. Það er athyglisvert að heyra það hjá hv. þm. að hann deilir því með 1. minni hluta fjárln. að hafa áhyggjur af ýmsum þáttum í þessu frv. til fjáraukalaga. Það kemur okkur að sjálfsögðu ekki á óvart. Þetta höfum við heyrt hjá hv. þm. í störfum fjárln. og ég tek undir með hv. þm. að auðvitað er eðlilegt að þeir aðilar sem hafa farið örlítið á skjön við fjárlögin taki það alvarlega til athugunar.

Herra forseti. Villan er þeim mun alvarlegri ef hv. þm. hefur haft það fyrir atvinnu að kenna börnum reikning. Það er mjög slæmt ef menn eru ekki alveg vissir í litlu margföldunartöflunni. Menn geta lengi komist af án ýmiss annars fróðleiks.  Hins vegar er það alveg rétt sem þingmaðurinn sagði. Við deilum áhyggjum af því að fjárlögin séu ekki virt og ástæða til þess að ítreka það aftur og aftur. Því miður hefur þingnefnd ekki annað vald en það að koma þeim ábendingum á framfæri og það er ágætt ef bæði þingmenn stjórnar og stjórnarandstöðu sameinast í því að gera það.

Herra forseti. Það er líklega rétt að gera prósentureikninginn upp við annað tækifæri en héðan úr ræðustóli. En það er auðvitað rétt hjá hv. þm. að áhyggjurnar eru miklar yfir því að ekki er farið eftir fjárlögunum sem eru auðvitað hluti af þeim lögum sem við setjum hér og við ætlumst til þess að eftir sé farið. Þó verður að segjast að það er ekki mjög traustvekjandi að koma hér ár eftir ár tilheyrandi þeim meiri hluta sem með völdin fer og ábyrgðina hefur og tala ætíð um að eingöngu séu áhyggjur af málunum. Það hlýtur að vera tími til kominn að þessar áhyggjur breytist í eitthvað annað og það verði sýnt í verki að áhyggjurnar eru raunverulegar. Herra forseti. Við í minni hlutanum bíðum að sjálfsögðu eftir því að einhverjir hv. þm. í meiri hlutanum komi fram með tillögur sem sýni að þessar áhyggjur eru meira en orðin tóm og þá mun ekki standa á okkur í 1. minni hluta að standa við bakið á hv. þingmanni.

Herra forseti. Frumvarp til fjáraukalaga kemur nú til 2. umr. við miklar óvissuaðstæður í efnahagsmálum. Gengi íslensku krónunnar hefur fallið umtalsvert þrátt fyrir mikil fjárútlát Seðlabankans til að verja krónuna stjórnlausu falli og ýmis fleiri merki jafnvægisleysis eru í íslenskum efnahagsmálum um þessar mundir. Af vettvangi kjaramála eru einnig slæmar fréttir. Allt er í hnút í kjaradeilu ríkisins og framhaldsskólakennara og engin lausn í sjónmáli þrátt fyrir nær þriggja vikna verkfall. Því er það engin furða að víða í þjóðfélaginu hafa menn miklar áhyggjur af stöðu mála. Flestir aðrir en ríkisstjórnin viðurkenna nú að hættumerkin í þróun efnahagsmála hafi blasað við í a.m.k. eitt og hálft til tvö ár og hægt hefði verið að bregðast við þeim þá. Þess í stað hefur ríkisstjórnin með forsætisráðherra og fjármálaráðherra í broddi fylkingar fullyrt að allt væri í stakasta lagi. Í þeirri sjálfsblekkingu hefur hún gert röð mistaka í hagstjórninni sem gerir ástandið enn verra og útlitið dekkra en þyrfti að vera ef réttum viðbrögðum hefði verið beitt. Víkjum að lagaumgjörð fjárlaganna. Lög um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, kveða á um þá umgjörð sem sett er allri vinnu við gerð frv. til fjárlaga og ef nauðsyn krefur frv. til fjáraukalaga. Í 21. gr. þeirra laga stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Frumvarp til fjárlaga skal samið með hliðsjón af þjóðhagsáætlun ríkisstjórnarinnar. Skulu áætlanir um tekjur og gjöld í frumvarpinu gerðar á sömu meginforsendum og þjóðhagsáætlun. Fjárlagatillögum aðila í A-, B- og C-hluta skal skilað til viðkomandi ráðuneytis. Hvert ráðuneyti skal skila fjárlagatillögum til fjármálaráðuneytisins eftir nánari reglum sem settar eru í reglugerð. Forsætisnefnd Alþingis gerir ár hvert tillögu um fjárveitingar til Alþingis og stofnana þess, samkvæmt ákvæðum þingskapa, innan þess frests sem almennt gildir, sbr. 3. mgr., og í samræmi við 2. mgr., og sendir forsætisráðherra.`` Þegar fjárlög hafa verið samþykkt og afgreidd frá Alþingi bera forstöðumenn og stjórnir ríkisaðila ábyrgð á því að fjárhagsráðstafanir þeirra séu í samræmi við heimildir. Nú getur ýmislegt breyst í tekjuöflun eða útgjöldum ríkisins og stofnana þess á heilu ári. Á því taka lögin um fjáreiður ríkisins einnig. Í 33. gr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Valdi ófyrirséð atvik því að greiða þarf úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum er fjármálaráðherra að höfðu samráði við hlutaðeigandi ráðherra heimilt að inna greiðsluna af hendi enda þoli hún ekki bið. Fjármálaráðherra er skylt að gera fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir slíkum ófyrirséðum greiðslum strax og ákvörðun hefur verið tekin um þær og leita heimilda til þeirra með frumvarpi til fjáraukalaga.`` Ég hef ítrekað, herra forseti, í umræðunni um fjárlagagerðina bent á þessa grein. Í 44. gr. er kveðið nánar á um frumvarp til fjáraukalaga: ,,Valdi ófyrirséð atvik, kjarasamningar eða ný löggjöf því að grípa þarf til sérstakra fjárráðstafana sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum ársins skal leitað heimilda fyrir þeim í frumvarpi til fjáraukalaga. Heimilda fyrir fjárráðstöfunum af þessu tagi, sem grípa þarf til eftir samþykkt fjáraukalaga, skal leitað í lokafjárlögum, sbr. 45. gr. Öðrum óskum um breyttar heimildir til fjárráðstafana en getur í 1. mgr. skal jafnan vísað til ákvörðunar Alþingis í tengslum við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár.`` Herra forseti. Lagaramminn er því algerlega skýr en framkvæmdin eftir honum er ekki skýr og reyndar óskýr. Frumvarp til fjáraukalaga, sem við nú fjöllum um, var lagt fram á Alþingi 19. október 2000. Síðan þá hefur fjárlaganefnd haft frumvarpið til meðferðar og fengið á sinn fund fulltrúa ráðuneyta og einstakra stofnana sem bæði hafa lagt fram viðbótarbeiðnir og fært rök fyrir auknum fjárheimildum innan fjárlagaársins. Í langflestum tilvikum er hér um að ræða útgjöld sem hafa þegar verið innt af hendi eða framkvæmdarvaldið hefur skuldbundið sig til að greiða. Má þar nefna fjáraukalagabeiðnir heilbrigðisgeirans sem hafa ekki nema að litlu leyti verið afgreiddar. Þær bíða 3. umr. en ljóst er að þar er um allverulegar upphæðir að ræða. Eins og nú er háttað vinnulagi fjárlaganefndar fundar hún mjög stíft frá miðjum september til desember eða lokaafgreiðslu fjárlaga. Í annan tíma kemur hún ekki saman til að fjalla um tekjur og gjöld ríkisins. Í mesta lagi er haldinn einn kynningarfundur um stöðu ríkisfjármála, síðsumars, með afar takmörkuðum upplýsingum. Það hlytu að teljast eðlileg vinnbrögð að fjárlaganefnd starfaði reglulega allt árið. Þingið samþykkir lög fyrri hluta árs sem geta haft í för með sér fjárskuldbindingar innan sama árs sem þarf að taka afstöðu til. Ýmsar forsendur geta einnig breyst. Það hlýtur því að liggja beint við, herra forseti, að fjárlaganefnd taki þau mál til meðferðar og leggi fram fjáraukalagafrumvarp sem yrði afgreitt fyrir þinglok að vori. Önnur fjáraukalög mætti afgreiða í byrjun október og síðan kæmu lokafjárlög. Með þessu gæti Alþingi stýrt útgjöldum og brugðist við breyttum forsendum og komið í veg fyrir að efnt yrði til útgjalda án heimilda nema í algjörum undantekningar- og neyðartilvikum eins og lög um fjárreiður ríkisins kveða á um. Samkvæmt þeim tillögum sem nú liggja fyrir verða tekjur ríkissjóðs á árinu um 225--226 milljarðar kr. en útgjöldin liðlega 200 milljarðar kr. Tillögur um hækkun útgjalda frá fjárlögum nema nú samtals um 7,8 milljörðum kr. Endurskoðuð tekjuáætlun fyrir árið 2000 liggur enn ekki fyrir og líklegt er að aukist enn við gjaldahliðina. Niðurstöðutölur geta því átt eftir að breytast við 3. umr. Herra forseti. Fjárlaganefnd hefur enn mjög takmarkaða vitneskju um fjárhagsstöðu heilla málaflokka og fjölmargra stofnana sem grunur leikur á að séu í verulegri fjárhagsþröng. Þar má telja Ríkisútvarpið og allt framhaldsskólakerfið. Ljóst virðist að framkvæmdarvaldið hefur verið uppteknara af því að fella rekstur framhaldsskólanna inn í miðstýrð reiknilíkön en að efla og þróa menntunarstarfið sjálft, stöðu þess og markmið, og treysta bönd þess við fjölskyldulíf, atvinnuvegina og sitt nánasta umhverfi. Nægir að benda á mikið brottfall nemenda úr framhaldsskólum, en samkvæmt skýrslu Rauða kross Íslands frá síðasta vetri hætta um 45% framhaldsskólanema námi eða ljúka ekki skilgreindu framhaldsskólanámi. Það er staðreynd að þúsundir ungs fólks verða að flytja að heiman til að sækja almennt framhaldsskólanám fjarri heimili sínu. Slík fjölskylduupplausn og mikið brottfall nemenda leiðir til ófyrirsjáanlegra félagslegra örðugleika og taps fyrir þjóðarbúið og framtíðarhagvöxt þess. Þessi vanræksla hins opinbera kristallast nú í stöðvun alls starfs á framhaldsskólastigi sem hvergi sér fyrir endann á. Með öðrum orðum, menntakerfið skortir heildarstefnu og fjármagn. Þar ríkir nú neyðarástand og hefði verið vel við hæfi að Alþingi bætti um í þessum fjáraukalögum. Af einstökum liðum sem nú er gerð tillaga um við 2. umr. vegur þyngst 700 millj. kr. framlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem greiða á til þeirra sveitarfélaga sem eru verst sett vegna fólksfækkunar og tekumissis. Fjárhagsvandi sveitarfélaganna hefur lengi verið ljós, sérstaklega sveitarfélaganna úti á landi, en samt hefur ekki verið brugðist við því í samþykkt fjárlaga fyrir yfirstandandi ár. Í samskiptum ríkis og sveitarfélaga hefur mjög hallað á sveitarfélögin. Á sl. fimm árum, frá 1995 til 2000, hafa heildarskuldir ríkissjóðs lækkað úr tæpum 233 milljörðum kr. í að því áætlað er 214 milljarða kr. í árslok 2000 eða um 20 milljarða kr. Á sama tíma hefur skuldastaða sveitarfélaganna versnað, úr 35,5 milljörðum kr. í 50,5 milljarða kr., eða um 15 milljarða kr. á þessu fimm ára tímabili. Af þeirri upphæð eru um 7,5 milljarðar kr. aukning í erlendum lántökum sveitarfélaganna. Þessi samtala segir þó ekki alla söguna því mörg sveitarfélög eru afar illa stæð og sum ættu jafnvel að vera komin í sérstaka meðferð félagsmálaráðuneytisins. Þær breytingar sem nú eru fyrirhugaðar á tekjustofnum sveitarfélaga á árinu 2001 duga engan veginn til að jafna mun á rekstrarábyrgð ríkis og sveitarfélaganna, hvað þá að taka á skuldum þeirra. Ríkisvaldið hefur með einhliða aðgerðum og lagasetningum reynt að spara gjöld á kostnað sveitarfélaganna. Því hefði verið nær að verja myndarlegum fjárhæðum til að lækka skuldir þeirra sveitarfélaga sem nú berjast í bökkum í stað þess að stilla þeim upp við vegg og bjóðast til að taka þeirra bestu eignir upp í skuldir. Verði ekki tekið raunhæft á rekstrarvanda sveitarfélaganna, yfirfærðir til þeirra frekari tekjustofnar eða með því að ríkið komi inn í rekstur verkefna þeirra og felli niður skuldir sem eru til komnar vegna byggðaröskunar og lélegra tekjumöguleika, munu þau á engan hátt verða fær um að veita íbúum sínum samkeppnishæfa og lögboðna þjónustu og heilu byggðarlögin munu tæmast og búseta líða undir lok á stórum landsvæðum. Herra forseti. Ef við víkjum að öðrum liðum í því frv. sem hér er lagt fram er sérstök ástæða til að gera athugasemdir við beiðnir á fjáraukalögum til æðstu stjórnar ríkisins, til forsetaembættisins og Alþingis, svo og til aðalskrifstofa einstakra ráðuneyta, en mikilvægt er að einmitt þessar stofnanir fylgi lögum um fjárreiður ríkisins ekki síður en aðrir. Ef nauðsynlegt er að veita þessum stofnunum fé til almenns rekstrar eða stofnkostnaðar á fjáraukalögum er eitthvað að, annaðhvort við fjárlagagerðina sjálfa eða stjórn þessara stofnana, nema hvort tveggja sé. Árið 1999 var veitt á fjáraukalögum til æðstu stjórnar ríkisins 171,4 millj. kr. Í ár er gerð tillaga um 128 millj. kr. á fjáraukalögum. Herra forseti. Ég held að það þurfi að upplýsa þingmenn, þingheim allan og almenning um þá stöðu sem Alþingi sjálft er í, bæði varðandi fjárlagagerðina en einnig hitt hverjar eignir Alþingis eru, þ.e. hvaða húseignir sem hér eru í notkun eru í eigu Alþingis. Það væri líka nauðsynlegt að hér yrði upplýst hvaða eignir Alþingi er með á leigu, hverjir eiga þær eignir sem Alþingi er með á leigu, um leigukjör og leigutíma. Mér er því miður ekki fyllilega ljóst hvernig sú staða er. Þá er líka ástæða til að það sé skýrt fyrir þingmönnum og almenningi hverjar eru þær breytingar sem verið er að gera á hinum ýmsu húsakynnum Alþingis og sem Alþingi er með á leigu, þ.e. hver á innréttingar, fastan og lausan búnað, ef til breytinga kemur. Herra forseti. Ég tel nauðsynlegt að þessar upplýsingar liggi fyrir hið fyrsta þannig að okkur öllum sé alveg ljóst hvernig þetta er. Það er afar mikilvægt að Alþingi hafi nauðsynleg og eðlileg fjárráð til almennra viðfangsefna sinna og fái þau á fjárlögum en ekki á fjáraukalögum. Aðalskrifstofa forsætisráðuneytisins fékk 9,5 millj. kr. á fjáraukalögum 1999. Í ár er sótt um 12 millj. kr. viðbótarframlag til aukinna verkefna og fjölgunar starfsmanna. Aðalskrifstofa utanríkisráðuneytisins sækir um 50 millj. kr. á fjáraukalögum vegna uppsafnaðs kostnaðar frá fyrri árum og aukins rekstrarkostnaðar aðalskrifstofunnar. Iðnaðar- og viðskiptaráðuneyti fara fram á samtals 20 millj. kr. á fjáraukalögum vegna uppsafnaðs rekstrarvanda og aukins kostnaðar á aðalskrifstofu. Hér eru ekki rakin mörg önnur tilvik um fjárútlát sem eru beint til komin vegna ákvörðunar einstakra ráðherra og eru hér afhent þinginu til staðfestingar, en tilgreind atriði eru dregin fram til að undirstrika mikilvægi þess að æðsta stjórn ríkisins og aðalskrifstofur ráðuneytanna fylgi þeim lögum sem sett eru um fjárreiður ríkisins. Því er hér ítrekað mikilvægi þess að fjárlaganefnd fái útgjaldabeiðnir til meðferðar fyrir fram, áður en búið er að greiða þær, inna þær af hendi eða skuldbinda þær, og Alþingi afgreiði fjáraukalög að vori og svo aftur að hausti eða oftar ef þörf krefur því lögin kveða ekki á um hve oft eða hve sjaldan á að gefa út fjáraukalög, aðeins að það beri að leggja aukin fjárútlát, sem geta ekki beðið fjárlaga, fyrir fjárln. og fyrir Alþingi áður en þau ná fram að ganga nema í hreinum neyðartilvikum. Herra forseti. Mikilvægt er að halda öflugri utanríkisþjónustu og styrkja sambönd við sem flestar þjóðir og með aukinni tækni í samskiptum ætti það að vera hægt í áföngum án stórra stökka í útgjöldum. Ákvarðanir í þeim efnum hljóta að miðast við að hægt sé að verja þar til hóflegum fjárhæðum á reglubundnum fjárlögum. Sú ákvörðun að verja nú hartnær 1 milljarði kr. á fjáraukalögum til opnunar nýrra sendiráða er furðuleg forgangsröðun. Sú ákvörðun er köld kveðja til öryrkja sem verða að sætta sig við smánarlegar bætur í stað eðlilegra samfélagslauna. Það er köld kveðja til sveitarfélaga sem berjast í bökkum vegna gjaldþrota byggðastefnu stjórnvalda. Það er köld kveðja til nemenda framhaldsskólanna og fjölskyldna þeirra þar sem allt skólastarf er stöðvað og framtíð þess er í fullkominni óvissu, m.a. vegna fjárskorts. Herra forseti. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs fluttu fjölmargar breytingartillögur við bæði tekna- og gjaldahlið fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2000 þegar það var afgreitt frá Alþingi í desember sl. Þær tillögur miðuðu að auknum jöfnuði í samfélaginu, auknum jöfnuði milli þjóðfélagshópa en afar mikilvægt er að létta af þeirri spennu sem hefur magnast á síðustu árum vegna aukins teknamuns í þjóðfélaginu og kerfisbundinnar mismununar á lífskjörum fólks eftir búsetu. Öll slík mismunun leiðir af sér hættulega spennu og þenslu samfara röskun fjölskyldubanda, byggðar og atvinnulífs. Gegn þessu ójafnvægi verður að berjast með öllum tiltækum ráðum. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs lögðu til að tekjum ríkisins yrði í auknum mæli varið til menntunar og rannsókna, að framlög til umhverfismála yrðu aukin og tekið yrði upp ,,grænt`` bókhald þegar meta skal arðsemi fjár í rekstri og framkvæmdum. Í þessum stóru málaflokkum greinir Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð á við stefnu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar um forgangsröðun, áherslur og pólitíska sýn. Herra forseti. Þetta frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2000 endurspeglar mikla spennu og þenslu í þjóðfélaginu og undirstrikar að ríkisstjórnin hefur lítil tök á þróun efnhagsmála. Einstakir ráðherrar beita sér fyrir ákveðnum gæluverkefnum í stað þess að vinna út frá markaðri heildarstefnu í efnahagsmálum og fjármálum ríkisins. Annar minni hluti lýsir fullri ábyrgð á hendur ríkisstjórninni og meiri hlutanum vegna óvandaðrar vinnu við fjárlagagerðina, rangrar forgangsöðunar og mistaka í hagstjórn. Þegar hafa verið teknar skuldbindandi ákvarðanir um meginhluta þess sem hér er fjallað um og greidd verða atkvæði um síðar. Annar minni hluti og aðrir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs munu því sitja hjá við afgreiðslu málsins.

Herra forseti. Hv. 5. þm. Norðurl. v. ræddi, eins og hv. 4. þm. Austurl., nokkuð um fjárlagagerðina og það form og áætlanagerð sem við förum eftir. Hv. 5. þm. Norðurl. v. talaði um að full þörf væri á því að fjárln. ynni allt árið. Ég kannast ekki við annað en fjárln. vinni allt árið og vísa því algjörlega á bug að hún geri það ekki. Við tókum það upp sérstaklega núna að kalla þau ráðuneyti til okkar að vori þar sem við sáum að stofnanir voru að fara fram úr. Það var í fyrsta skiptið sem við gerðum það í ár. Við höfum haldið reglulega fundi í sumar og ég er manna fúsastur til þess að auka vinnu fjárln. til þess að taka á áætlanagerð og bæta vinnubrögðin við fjárlagagerð og fjáraukalagagerð. Hins vegar er ég ósammála því sem kom fram í ræðu hv. þm. að það eigi að leggja fram fjáraukalög í rennu yfir allt árið. Fjáraukalög eiga ekki að vera nema neyðarventill. Við eigum að ná þeim vinnubrögðum að þau verði ekki nema neyðarventill og leiðin til þess er ekki að fjölga frumvörpunum þannig að stofnanir geti reiknað með því að lagt verði fram fjáraukalagafrv. að vori til þess strax þá að bæta við því sem fram yfir er. Mergurinn málsins er að bæta áætlanagerðina við fjárlagagerð þannig að fjáraukalagafrv. verði minna í sniðum.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. formanni fjárln. að orðalag mitt um vinnu fjárln. var kannski aðeins ónákvæmt. Nefndin vinnur og hefur vinnuskyldu allt árið en varðandi formlega fjárlagavinnu eða eins og lögin um fjárreiður ríkisins kveða á um, þá fær hún ekki þau verkefni frá framkvæmdarvaldinu og frá þinginu eins og lögin kveða á um, þ.e. þegar fyrir liggja beiðnir um útgjöld þá á að taka þær fyrir, þá á kynna þær formlega í fjárln. og fjárln. á að taka þær formlega fyrir og afgreiða þær. Aðeins í neyðartilvikum skal það gert. En meginhluti fjáraukalaganna sem við erum hér að fjalla um eru engin bein neyðartilvik. Við skulum heldur ekki gera störf þingsins ólýðræðislegri. Teknar eru ákvarðanir í lögum á vorþingi eða eftir að fjárlög hafa verið samþykkt sem geta eðlilega krafist fjárútláta ef Alþingi vill svo. Því er það afar nauðsynlegt að hið virka lýðræði Alþingis við fjárlagaafgreiðslu verði styrkt og eflt. Ég tel einmitt að það eigi að gera með því að fara að þeim lögum sem sett eru um fjáraukalögin og að nefndin starfi að þeim verkefnum eins og þar er kveðið á um.

Herra forseti. Ég er fús til þess að ræða við framkvæmdarvaldið um að bæta upplýsingagjöf til fjárln. um þær umsóknir um fjárveitingar sem koma fram á fjáraukalögum. Um það held ég að við þurfum ekkert að deila hér. En ég stend við allt sem ég sagði í fyrra andsvari mínu að öðru leyti. Ég hafði ekki tíma til að koma að einu atriði í ræðu hv. þm. áðan. Hann segir að sendiráð í Japan séu kaldar kveðjur til öryrkja og fleiri aðila í samfélaginu. Mér finnst dálítið seint í rassinn gripið að tala um þetta núna. Þverpólitískar þáltill. voru fluttar um þetta frá 1992--1998. Í einni slíkri tillögu segir, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir opnun sendiráðs í Kína í ársbyrjun 1995 telja flutningsmenn þessarar tillögu enn brýna hagsmuni mæla með því að opnað verði íslenskt sendiráð í Japan, bæði vegna mikilvægis tengsla Íslands og Japans og einnig vegna vaxandi samskipta og markaðsmöguleika í öðrum fjölmennum ríkjum Austur-Asíu.`` Í framhaldi af þessu var samhljóða álit í þinginu að opna þetta sendiráð. Menn hafa sjálfsagt ekki búist við að það kostaði neitt. Hver ætli sé 1. flm. að þessari tillögu? 

Herra forseti. Eins og ég rakti í ræðu minni er sjálfsagt að efla utanríkisþjónustuna og mikilvægt getur verið að stofna sendiráð í Japan. Herra forseti. En ef hv. formaður fjárln. lítur svo á að þetta sem hér er verið að leggja til, nærri milljarður kr. til sendiráða, eigi að koma á fjáraukalögum en ekki á eðlilegan hátt í fjárlagavinnu þá er eitthvað að, herra forseti, þá er bara eitthvað að. Og einmitt þarna er kannski lýsandi mein. Þetta getur verið hið þarfasta og merkilegasta mál. En slík vinnubrögð að við þurfum að skipuleggja okkar utanríkisþjónustu þannig, án þess að neitt stríð sé skollið á, að það þurfi að setja tæplega milljarð þar í á fjáraukalögum, herra forseti, samræmast að mínu mati alls ekki lögum um fjárreiður ríkisins. Þarna er a.m.k. farið afar mikið á skjön við þau og á þetta ekkert skylt við það hversu mikilvægt er að efla utanríkisþjónustuna. Önnur mikilvæg mál í samfélaginu líða líka fyrir fjárskort og þess vegna er engin ástæða til að liggja á þeim og nefna þau þegar verið er að grípa til ráðstafana eins og hér er verið að gera, hversu nauðsynlegar sem þær kunna að vera.

Herra forseti. Það er rétt að ég haldi áfram umræðum þar sem formaður fjárln. hætti. Íslendingar eru að setja í fjáraukalög tæpan 1 milljarð til fjárfestinga erlendis. Þessi milljarður er steinsteypa. Við eigum líka peninga í gjaldeyrisvarasjóðum. Við eigum svo og svo marga milljarða í gulli, svo og svo marga milljarða í erlendum gjaldeyri. Það skiptir engu máli hvar þessi varasjóður er. Hann hefur ekkert að segja um rekstur ríkisins, hvort við geymum hann í steinsteypu, í Tókíó, New York eða hvar sem er. Hingað til hafa allar fjárfestingar íslenska ríkisins og utanríkisþjónustunnar skilað hagnaði. Það hafa verið góðar fjárfestingar. Fjárfest hefur verið í borgum, helstu höfuðborgum heimsins þar sem verðlag hefur farið mjög hækkandi. Þetta hefur ekkert að segja og ekkert að gera með rekstrarreikning ríkisins, bara ekki nokkurn skapaðan hlut. Það er því alger fásinna að hér sé verið að senda kaldar kveðjur eins og formaður fjárln. réttilega tók fram. Þetta hefur ekkert með það að segja. Þarna er eingöngu um það að ræða að Alþingi tók þá ákvörðun að stofna þetta sendiráð sem ég skal ekkert tjá mig um. Ég hef enga sérstaka tilfinningu fyrir því eða vissu að það hafi verið rétt, en það var gert, það var vilji þingsins og þess vegna er verið að gera það. Ég get einnig upplýst hv. þm. um að það er einmitt verið að fara að fjárreiðulögunum með því að setja ákvæði í fjáraukalögin. Vegna þess að búið er að gera samning í Tókíó, þ.e. verið er að gera samning og það þarf að framkvæma þann samning strax og það er beðið eftir því núna. Og ég veit það, af því að ég sit í samræmingarnefnd opinberra framkvæmda, að fjáraukalögin verða að lögum þannig að hægt er að byrja strax að ganga frá þessum samningi. Það þarf að gera það núna og klára fyrir jól. Atvik í viðskiptum valda því að þetta þarf að gera. Þess vegna er þetta sett í fjáraukalögin en ekki beðið eftir því að fjárlögin taki gildi 1. janúar.

Herra forseti. Eins og varaformaður fjárln. vék að gæti þessi steinsteypufjárfesting í Japan í sjálfu sér verið arðsöm eins og hann var að lýsa og lofa. En sú ákvörðun gat alveg eins legið fyrir við fjárlagagerðina fyrir síðasta ár sem voru afgreidd í desember og hefði þá verið nær að hún kæmi til framkvæmda þar. Ég er einmitt að árétta að fjáraukalög eigi að bera fram oftar á ári til þess að samþykktin sé fyrir fram en ekki eftir á. Af þeim orðaskiptum sem hafa orðið við hv. formann og hv. varaformann fjárln., þá er ég enn sannfærðari um nauðsyn þess að brýnt sé að þær verklagsreglur eða lagabreytingar verði gerðar að fjáraukalög verði lögð fram líka að vori miðað við þær skuldbindingar og þær væntingar sem þá geta verið komnar. Alþingi samþykkir fullt af lögum og það getur ekki uppfyllt allt í gegnum fjárlögin. Við fjárlaganefndarmenn vitum að ef allar lagaskyldur væru uppfylltar varðandi þátttöku ríkisins í fjármögnun og rekstri, þá værum við að tala um enn hærri upphæðir, herra forseti.

Herra forseti. Eins og komið hefur skýrt fram í umræðum er gagnrýni hv. þm. byggð á misskilningi og gott að búið er að koma því til skila. Hins vegar skal ég taka undir það sem hann sagði í ræðu sinni, að ástæða er til að hafa áhyggjur af vaxandi rekstrarkostnaði ríkisins. Það er alltaf ástæða til þess, t.d. í utanríkisþjónustunni og ýmsu fleiru. Það er mikil ástæða til þess. Ég skal líka taka undir gagnrýni hans á embætti forseta Íslands. Þetta er mjög alvarlegt. En við höfum engin vopn, eins og ég hef áður sagt í dag, við höfum engin tækifæri. Við höfum bara þá einu von og við deilum því saman, bæði stjórn og stjórnarandstaða, að forustumenn þessara æðstu embætta ríkisins, þ.e. í þessu tilfelli þjóðhöfðinginn sjálfur, sjái til þess að svona lagað gerist ekki því að vansi er af því. Þetta á að vera rétt, það er alveg rétt hjá hv. þm., en við höfum engin ráð til þess, hvorki meiri hluti fjárln. né minni hlutinn. Við höfum reynt af fremsta megni að koma þeim skilaboðum til allra aðila, allra forstöðumanna opinberra fyrirtækja, að sú regla yrði að vera við lýði og menn yrðu að virða hana, að fjárlögin giltu. Þetta er sú messa sem við höfum reynt að halda og munum reyna að halda áfram að boða. Það er því rétt að mjög mikilvægt er að æðstu embætti þjóðarinnar virði þetta í hvívetna.

Herra forseti. Ég ítreka að ég hef meiri áhyggjur af forgangsröðun í rekstri ríkisins og það er það sem ég hef gagnrýnt. Það er alveg hárrétt hjá hv. varaformanni fjárln. að fjárln. sjálf ræður ekki öðru en þeim verkefnum sem henni eru falin. En henni er skylt að gera þinginu grein fyrir málum, gera grein fyrir hvar annmarkar liggja í því að framfylgja m.a. lögum um fjárreiður ríkisins og benda á leiðir sem mætti fara til að gera þá framkvæmd bæði þingræðislegri og löglegri. Ég leyfi mér, hæstv. forseti, að segja að nauðsynlegt sé að gera það og einmitt til að bregðast við breyttum útgjöldum er nauðsynlegt að við vinnum fjáraukalög oft á ári, t.d. að vori áður en þing fer heim. Þá væri það tekið fyrir sem komið hefði fram á vorþinginu og afgreitt þá en ekki látið safnast upp á ábyrgð framkvæmdarvaldsins. Ég tel afar brýnt, herra forseti, að Alþingi fái þessi skilaboð um nauðsyn þess að breyta til.

Herra forseti. Ég hef við þær umræður sem hafa farið fram um bæði fjárlög og fjáraukalög gert athugasemd við að aðeins hæstv. fjmrh. væri viðstaddur til að ræða fjárlög, en nú er svo komið að hægt er að eiga orðastað við aðra hæstv. ráðherra og ætla ég að biðja um að séð verði til þess að á einhverjum tíma við 2. umr. um fjárlög verði hægt að nálgast ráðherrana til að ræða fjárlagatillögur, útgjaldatilefni og það sem felst í fjárlögunum og það sem menn telja sig sjá fyrir að sé rangt áætlað. Ég bið hæstv. forseta um að rita þetta niður hjá sér vegna þess að þau skilaboð sem ég bað fyrir í 1. umr. um fjáraukalög virðast ekki hafa borist til ráðherra eða þá að þeir forakta þá beiðni. Herra forseti. Vegna þeirrar umræðu sem hefur verið um hvernig hægt er að fá menn til að fara að fjárreiðulögum þá held ég að við höfum fleiri ráð en berar hendurnar eins og hv. varaformaður fjárln. nefndi. Hv. þm. sagði: Fjárln. hefur engin ráð, við erum berhentir. Það er ekki rétt. Við getum nefnilega, herra forseti, kallað hæstv. ráðherra í þingsal og beðið þá að standa skil á hverju einstöku atriði sem að þeim snýr. Við eigum erfitt með að kalla til æðsta mann þjóðarinnar. Það getum við illa gert, en við getum komið þeim skilaboðum á framfæri sem nauðsynleg eru þangað og það er meira en að vera berhentur. Það gerist þá með ansi miklum átökum ef svo langt er gengið. Verið getur, herra forseti, að ástæða sé til að fara að reyna að fylgja því eftir sem við margir þingmenn svo sannarlega höfum sýnt vilja til að gera. Ég minni á, virðulegur forseti, að hæstv. fjmrh. viðurkenndi í 1. umr. um fjárlög og um fjáraukalög að ýmsir liðir fjáraukalaga ættu heima í fjárlögum.

Nei. Það væri álitamál.

Eins og ég les málið og skil það í ræðu hæstv. fjmrh., þá skildi ég þetta þannig að ýmsir liðir ættu heima í fjárlögum sem stæðu í fjáraukalögum. En í þessari umræðu er ekkert dregið til baka heldur er bætt í ekki neinni smáupphæð, liðlega 2 milljörðum kr. Mér er kunnugt um að tillögur fram að 3. umr. um fjáraukalög eiga eftir að hækka. Ég reikna með að þegar búið er að bæta við heilbrigðispakkanum, sem gerð var grein fyrir áðan að hafi verið látinn bíða til 3. umr., þá verði um 1,5 og jafnvel 2 milljarðar komnir til viðbótar bara vegna heilbrigðismálanna sem þurfi að skoða. Herra forseti. Ljóst er að þetta fjáraukalagafrv. er líkt þeim fyrri. Auðvitað er margt áhugavert sem blasir við, en kannski má segja að það sem ekki sést sé áhugaverðara. Eins og ég gat um áðan bíða heilbrigðismálin 3. umr. Þó liggjum við með skýrslu hjá okkur frá Ríkisendurskoðun sem birtist núna í nóvember þar sem gerð er grein fyrir að um 1,5 milljarða vanti til viðbótar í fjáraukalögin til að þær stofnanir geti rekið sig á þeim grunni sem þær telja sig verða að vinna á. Það er kannski rétt að minna á það einu sinni enn, með leyfi forseta, að í nefndaráliti meiri hlutans um fjáraukalögin 1999 kom eftirfarandi fram: ,,Gerð verður krafa um að upplýsingar um rekstur stofnana miðað við fjárheimildir liggi fyrir mánaðarlega og að nauðsynlegt talnaefni úr launabókhaldi berist reglulega.`` Herra forseti. Ég minni á að þetta er úr áliti meiri hluta fjárln. í umræðu um fjáraukalögin 1999. Ekki hefur mikið gengið eftir af þeim áformum. Það sem verið er að gera með fjáraukalögunum er að í ýmsum tilvikum er verið að bæta upp uppsafnaðan halla. Eru fjáraukalögin til þess að bæta upp uppsafnaðan halla fyrri ára? Þegar verið er að afgreiða fjárlög er nauðsynlegt að fyrir liggi áætluð fjárhagsstaða stofnana. Ég vil segja að nánast arfavitlaust sé að samþykkja fjárveitingu til stofnunar sem miðar við rekstur næsta árs án þess að taka tillit til stöðu hennar um áramót og sú umræða sem hér hefur farið fram nú þegar um fjáraukalög hefur sýnt að svo hefur ekki verið. Það þarf nefnilega að taka á slíkum vandamálum strax og það gerum við að sjálfsögðu. Þess vegna þurfum við fjáraukalög. En til þess að þau gangi eftir þarf þegar útgjaldatilefni liggur fyrir að sækja til fjárln. eða kynna a.m.k. málið fyrir fjárln. eins og fjárreiðulögin gera ráð fyrir og þá er formleg afgreiðsla rétt unnin. Þetta veit ég að hæstv. fjmrh. er alveg klár á, enda féllu orð hans við 1. umr. um fjáraukalög fyrir árið 2000 einmitt á þennan veg. Búið er að ræða um stofnkostnað og rætt var um þessa stofnun, hv. Alþingi. Rætt var um æðsta embætti þjóðarinnar. Ég ætla ekki að ítreka þá umræðu. Þau gögn liggja fyrir í álitum frá fjárln. en ástæða er til að skoða þessi mál mjög vel þegar æðstu stofnanir þjóðarinnar fara ekki eftir því sem ætlast er til. Ég segi að til séu ráð til að lagfæra þessa hluti. Farið hefur verið yfir 33 gr. fjárreiðulaga þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Fjármálaráðherra er skylt að gera fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir slíkum ófyrirséðum greiðslum strax og ákvörðun hefur verið tekin um þær og leita heimilda til þeirra með frumvarpi til fjáraukalaga.`` Ég skil þetta þannig að um leið og útgjaldatilefni liggur fyrir þurfi að senda inn beiðni og fá umfjöllun. Það er málið. Ég get rakið fjölmörg dæmi þar sem ekki hefur verið farið eftir þessu, þar sem forstöðumenn ýmissa stofnana hafa í rauninni ekki gert grein fyrir framúrkeyrslu fyrr en útgjöldin hafa verið framkvæmd. Þetta er það sem er að. Og ég veit, virðulegur forseti, að hæstv. fjmrh. deilir fullkomlega áhyggjum með okkur í fjárln. því að þar er samstaða um þessi mál. Ágreiningur getur verið um einstakar framkvæmdir en það er ekki ágreiningur um hvernig á að vinna eftir fjárreiðulögunum sem eru mjög gott tæki til að mynda aðhald að efnahagskerfinu. Ég sé ástæðu til, herra forseti, að velta pínulítið fyrir mér fjárlagagerðinni og fjárlögunum. Ég tel að fjárlög samkvæmt stjórnarskrá hafi mjög sterka stöðu og sett fjárlög eiga að gilda. Helstu gallarnir við fjárlagagerðina eru þeir, eins og ég hef verið að ræða um, að fjárreiðulögin eru ekki virt. Þess vegna segi ég, virðulegi forseti, að aðrir hæstv. ráðherrar ættu að vera viðstaddir og hlusta á vangaveltur þingmanna um hvernig má lagfæra þessa hluti. Ég treysti því að hæstv. fjmrh. komi því til skila að þeir sem hafa rætt um fjáraukalögin hafi lagt mesta áherslu á þetta í dag. Það liggur við að manni finnist að fyrirséð útgjaldatilefni séu oft og nánast sett inn að geðþótta. Ég segi og ítreka að fjárlagafrv. er mjög góður grundvöllur fyrir umfjöllun um ríkisfjármál eins og við erum að vinna þau. En hugsanlega næðum við markmiðunum betur með því að breyta umfjöllun um fjárlög og hugsanlega ætti að fara að ráðum nágranna okkar um að setja fjárlög fram á öðrum tíma en gert er, eins og gert er t.d. í Svíþjóð, og þegar búið er að fara yfir ramma og fagnefndir hafa farið yfir þá ramma sem liggja fyrir er engu hnikað til og mikið þarf til að því verði breytt. Ég tel að eðlilegt væri að fjárlög yrðu afgreidd á fyrsta mánuði haustþings. Menn skulu bara velta því fyrir sér: Hvernig yrði framkvæmdin þá, hvernig yrði fjárlögum framfylgt? Þetta eru vangaveltur sem ég get ekki látið hjá líða, virðulegur forseti, að setja fram. Ég er á því að fagnefndir eigi að koma að afgreiðslu fjárlagafrv. með því að fjalla hver um sinn þátt og síðan á þetta eðlilega að afgreiðast af hv. fjárln. Ég vil minnast á einn þátt enn varðandi fjárlagagerð. Hér eru gerðar úttektir af hálfu Ríkisendurskoðunar, úttektir á ýmsum stofnunum og ég tel að allar þær skýrslur sem lúta að fjárlögum, sem þær gera flestar, eigi að taka og fara yfir af ákveðinni nefnd eða þá að leggja þær skyldur á herðar einhvers hóps innan fjárln. að fara yfir þær og skoða til að fjárlögin nái árangri miðað við það sem út af hefur borið eins og þær skýrslur gera flestar grein fyrir. Margar þessar skýrslur eru á þann veg að ýmislegt þarf að lagfæra sem eðlilegt er og staðreyndin er sú að meðferð fjármuna hefur batnað með því aðhaldi sem hefur verið beitt. Ég vil nefna eitt, virðulegi forseti, sem ég hef oft nefnt áður. Það er þegar ráðuneyti eða stofnun hefur fengið heimild til að ráðstafa fjármunum og gerir það síðan ekki ár eftir ár en fær að endurnýja heimildina og sitja uppi með hana. Ég tel að það eigi að afnema. Það á að veita heimild þegar útgjaldatilefnið er ljóst. Ef heimildin er ekki nýtt árinu á að taka hana af og viðkomandi stofnun eða ráðuneyti á að leggja inn nýja beiðni og gera grein fyrir því hvers vegna fjármunum var ekki ráðstafað eins og virtist þó vera tilefni til við síðustu fjárlagaafgreiðslu. Um eftirlitsskyldu nefndanna hef ég það að segja að það er fyrst og fremst fjárln. sem hefur mjög ríka eftirlitsskyldu með framkvæmd fjárlaganna en einnig væri hægt að gera ráðuneytunum skylt að skila til fjárln. stöðunni í ráðstöfun fjármuna nokkrum sinnum á ári. Þetta er hægt á þriggja mánaða fresti og kerfin sem við vinnum eftir eiga að vera það einföld og skýr að það á að vera hægt að skrifa út stöðuna frá hverju ráðuneyti fyrir sig með kannski viku fyrirvara eða svo eftir beiðni. Það má líka velta því fyrir sér hvernig tilefnin skapast til að breyta fjárlögum ef þarf að breyta þeim. Það gerist þannig að þeir sem telja sig vanta fjármuni eða telja á sig hallað að einhverju leyti rökstyðja erindi til ráðuneyta og fjárln., og það sem gerist yfirleitt í slíkum tilvikum er að breyting verður á fjárlögum eða fjáraukalögum, eftir atvikum, til hækkunar. Það er mjög lítið um að breyting verði til lækkunar en það ætti þó að verða þegar um er að ræða ónotaðar fjárheimildir. Þá kæmi lækkun. Þetta væri hægt. Það er þó þannig að þingflokkarnir hafa að mínu mati mjög takmarkaðan tíma til að fylgjast með því sem er að gerast. Það er meira að segja svo að ég held að stjórnarflokkarnir hafi mjög takmarkaða yfirsýn yfir það sem er að gerast nema eftir því sem ráðherrar þeirra gera grein fyrir. Mín skoðun er sú varðandi fjárlagagerð að miða þurfi við það sem nú er, og ég þekki ekki annað betra en rammafjárlagagerðina og snýst þá um að byggja upp grunninn það öruggan að menn geti brugðist við efnahagssveiflum, efnahagsaðgerðum með sem skemmstum fyrirvara. Ég er því hlynntur að notaðar séu reikniformúlur til að reyna að koma skikki á þær einingar sem menn eru að fjalla um í hverju tilviki en menn verða auðvitað að athuga að aðstæður eru mismunandi eftir því hvort um er að ræða landsbyggðina eða Reykjavík. Ég vil, herra forseti, í lokin á umfjöllun minni um fjárlög, fjáraukalög og hvernig áætlanagerð á að vera, vísa til þess að í nágrannalöndum okkar, Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Bretlandi, er mjög strangt aðhald í fjárlagagerð og við höfum tekið upp marga góða hluti frá þeim þjóðum. Oft er talað um að við Íslendingar séum fiskimannaþjóðfélag þar sem miklar og örar sveiflur eru. Við þurfum að koma í veg fyrir þær sveiflur sem við búum við og það efnahagsástand sem hefur verið undanfarin ár. Það er ekki stöðugt, sennilega erum við efst á kúrfunni og ýmislegt sem bendir til þess að við séum að fara eitthvað af stað niður á við. Það er ekkert óeðlilegt. Við sitjum ekki alltaf á toppnum á bylgjunni. Herra forseti. Ég ætla að ljúka umfjöllun minni núna með því að ræða aðeins um þau mál sem ekki eiga að vera til umræðu hér, þ.e. heilbrigðismálin. Þar liggur fyrir, virðulegur forseti, að við þurfum að gera einhverjar aðgerðir sem skipta máli. Ég tel að þau vinnubrögð gangi ekki sem nú eru með þeim ferliverkum sem í gangi eru á sjúkrahúsunum. Í rauninni má segja á einfaldan máta að ákveðnir aðilar sem hafa aðstöðu til ,,taka`` bestu ferliverkin út af sjúkrahúsunum og fara með þau á einkastofu út í bæ og skilja erfiðustu tilvikin eftir á sjúkrahúsunum. Þetta þýðir kostnaðarauka hjá sjúkrahúsunum og kostnaðarauka hjá Tryggingastofnun. Þarna eru mál sem við verðum að gera svo vel að taka á hvernig sem við förum að því. Ég held, virðulegur forseti, að fjárln. Alþingis sé berhentari í þessum málaflokki og með miklu lakari vopn í höndunum en gagnvart því sem ég var að ræða um varðandi ráðuneytin og ýmsar stofnanir. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta miklu lengra. En það eru örfáar staðtölur sem kannski væri ástæða til að nefna. Við höfum verið mjög ánægð með hvernig við erum stödd og höfum talað um að Ísland sé mjög framarlega. Ég bendi á að ef við skoðum útgjöld til félags- og heilbrigðismála í löndum Evrópska efnahagssvæðisins sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, þá er Ísland í 16. sæti af 17 sem miðað er við í þeim töflum sem ég er með og er út frá flokkunarkerfi sem heitir NOSOSCO. Það er ótrúlegt en satt að Ísland er í 13. sæti fyrir framan Írland, Spán, Grikkland og Portúgal í útgjöldum til félags- og heilbrigðismála í löndum Evrópska efnahagssvæðisins. Ef við skoðum útgjöld til félags- og heilbrigðismála einungis á Norðurlöndunum, þá er Ísland í neðsta og 5. sæti miðað við Danmörku, Finnland, Noreg og Svíþjóð. Ef við skoðum útgjöld á íbúa til félags- og heilbrigðismála á Norðurlöndum, þá er Ísland líka í neðsta sæti. Ef við skoðum útgjöld til fjölskyldna barna á Norðurlöndum, þá er Ísland enn í neðsta sæti. Virðulegi forseti. Í þeim gögnum sem ég er að fletta núna liggja fyrir mjög forvitnilegar staðreyndir. Ég hygg að þær gangi mjög á skjön við það sem hæstv. ríkisstjórn Íslands hefur haldið fram. Hér eru staðreyndir sem mönnum er nauðsynlegt að kynna sér og við þurfum að bæta stöðu okkar ekki síst hvað varðar öryrkja og aldraða. Þar erum við langverst sett af Norðurlöndunum og við erum neðar en mörg af þeim löndum sem við erum með til viðmiðunar. Það er alvarlegur hlutur og að þeim þætti mun ég koma í umræðu um fjárlög. Þar mun ég tína til nákvæmlega hvernig staða okkar er í þeim málaflokki þar sem ríkisstjórnin hefur verið svo rausnarleg að raunhækkunin til þeirra aðila er 157 kr. í apríl. Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið með þessum orðum.

Herra forseti. Ég vil byrja á að taka fram að Frjálslyndi flokkurinn á ekki aðild að fjárln. Sá sem hér stendur sat þar hins vegar nokkra fundi fyrr í haust sér til upplýsingar og þekkingaröflunar og hefur í raun haft mjög gaman af. Ég þakka fyrir það tækifæri. Í brtt. meiri hluta fjárln. er lagt til að 700 millj. komi inn sem tímabundið viðbótarframlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Framlagið á að koma til móts við vanda sveitarfélaga sem ekki hafa möguleika til að draga úr rekstri og þjónustu samfara fækkun íbúa og samdrætti í tekjum. Það mun rétt vera að framlagið kemur til móts við vandann víða hjá sveitarfélögum út um land en ég ítreka að jafnvel þessi fjárhæð auk hækkunar útsvars um 0,66% á næsta ári og síðan 0,33% á árinu 2002, sem gert er ráð fyrir í frv. um tekjustofna sveitarfélaga og rætt verður á morgun, nægir ekki til að koma mörgum sveitarfélaganna í hallalausan rekstur. Þess vegna hefði verið rétt að hækka þetta framlag umfram það sem nú er gert í fjáraukalögum. Ríkinu er enginn sómi að því að sýna góðan afgang á fjárlögum en láta sveitarfélögin safna skuldum árum saman eins og raunin hefur verið, einkum þó á landsbyggðinni þar sem kvótabraskskerfið með frjálsa framsalinu hefur valdið miklum tekjubresti. Það er þekkt, m.a. víða á Vestfjörðum og reyndar víðar um landið. Á ráðstefnu um fjármál sveitarfélaga sagði Guðmundur Bjarnason, bæjarstjóri í Fjarðarbyggð, m.a., með leyfi forseta: ,,Það kom mjög greinilega í ljós í störfum nefndarinnar [þ.e. tekjustofnanefndarinnar] að verulega hefur hallað á sveitarfélögin frá því að ný lög um tekjustofna sveitarfélaga öðluðust gildi árið 1990. Skoða má þau mál út frá mörgum sjónarhornum en alltaf verður niðurstaðan á þann veg að sveitarfélögin hafi skort tekjur til að sinna sínum verkefnum. Árið 1990 voru rekstrargjöld sveitarfélaga 65,5% af skatttekjum en árið 1998 var hlutfallið 82,6%. Árið 1990 var hlutfall rekstrargjalda og gjaldfærðrar fjárfestingar 76,4% af skatttekjum. Árið 1998 var þetta hlutfall 90,2%. Sé fjármagnskostnaður tekinn með rekstrargjöldum ásamt gjaldfærðri fjárfestingu þá er niðurstaðan sú að árið 1990 var þetta hlutfall 78,4% af skatttekjum en 94,5% árið 1998. Samtals voru rekstur, gjaldfærð fjárfesting og fjármagnskostnaður um 41,3 milljarðar kr. árið 1998. Til að þessir rekstrarliðir væru sama hlutfall af skatttekjum og þeir voru árið 1990 þyrftu skatttekjur á árinu 1998 að hafa verið 52,7 milljarðar en voru í raun 43,7 milljarðar. Mismunurinn samkvæmt framansögðu er um 9 milljarðar kr. sem svarar til 2,5 prósentustiga í útsvari.`` Það er ljóst, eins og þessi tilvitnun ber með sér, að sú lausn sem nú er í fjáraukalögum dugir ekki til að leysa fjárhagsvanda þeirra sveitarfélaga sem orðið hafa fyrir mestum tekjubresti og fólksfækkun. Þar þarf meira til. Vonandi mun þess sjást stað í fjárlagafrv. fyrir næsta ár að stjórnarliðar átti sig á vanda þeim sem fylgt hefur því sem ég vil kalla eyðibyggðastefnu stjórnvalda, frjálsa kvótabraskið, stjórnkerfi fiskveiða. Þá langar mig aðeins að víkja að árinu 2000 sem var sannkallað hátíðarár. Svo virðist sem hátíðarárið 2000 hafi kostað okkur verulegar fjárhæðir sem enn vaxa með frv. til fjáraukalaga. Undirbúningur að 1000 ára afmæli kristnitöku var á fjárlögum fyrir þetta ár 324,5 millj. kr. Nú bætast við með fjáraukalagafrv. og brtt. meiri hlutans 19,2 millj. Á þessu ári eru því ætlaðar 343,7 millj. í undirbúning kristnihátíðar. Mig langar þess vegna að spyrja: Hve miklum fjármunum var búið að ráðstafa áður í þennan lið af fjárlögum fyrri ára, hafi menn þær tölur tiltækar? Ef hæstv. fjmrh. eða hv. formaður fjárln. geta upplýst um það þá þætti mér það fróðlegt en ég geri kannski ekki ráð fyrir að þeir hafi þær tölur við höndina. Ég mun þá óska eftir þeim síðar. Samt sem áður virðist dýrt drottins orðið. Undir liðnum Alþingi eru svokölluð Sérverkefni. Undir þessum lið er lögð til hækkun á fjárheimild til að mæta ófyrirséðum útgjöldum vegna aðstöðu í tengslum við þingfund á kristnihátíð á Þingvöllum, ef ég hef skilið textann rétt. Þá vil ég spyrja: Skil ég það rétt að sá fundur sem fram fór í miklu blíðviðri að vilja drottins hafi kostað okkur 58,9 millj., að ferð þingmanna á Þingvöll hafi kostað 58,9 millj.? Er það réttur skilningur minn á þeim tölum sem birtast annars vegar í fjárlagafrv. og hins vegar í fjáraukalagafrv.? Er einhver annar kostnaður færður undir þennan lið sem kallaður er sérverkefni Alþingis vegna þingfundar á Þingvöllum? Þess má geta að Alþingi ákvað að gefa 500 millj. í sjóð í tilefni af 1000 ára afmæli kristnitöku sem ætlaður var í sérstök verkefni. Síðan má benda á að landafundanefnd hafði 217,5 millj. á fjárlögum þessa árs en fær nú til viðbótar 16,9 millj. í fjáraukalagafrv. og brtt. meiri hlutans. Á þessu ári fær sú nefnd fjárveitingu upp á 234,4 millj. Það væri einnig fróðlegt að fá upplýst hvort og þá hversu miklu fé var áður ráðstafað í þetta verkefni. Nú er það ekki svo að ég sé almennt á móti hátíðum og gleðskap af góðu tilefni. Hins vegar er sjálfsagt að fá heildstætt yfirlit yfir kostnað af hátíðarárinu 2000. Ég efast ekki um að fjárglöggir og töluvísir menn í fjmrn. eða fjárln. geti svarað þessum spurningum mínum, jafnvel þótt síðar verði. Ég vil jafnframt minna á að heimssýningin í Hannover kostaði samkvæmt fjárlagafrv. og fjáraukalagafrv., þar sem gert er ráð fyrir 38 millj. kr. viðbót, rúmar 200 millj. Samanlagt hafa hátíðarhöldin og heimssýningin tekið til sín um 1,2--1,3 milljarða kr. á árinu 2000. Þetta eru auðvitað háar fjárhæðir og ég held að við megum spyrja okkur hvort við getum leyft okkur að standa þannig að málum. Við gætum velt því fyrir okkur hvort nauðsynlegt hafi verið að taka jafnmikið fjármagn til þessara hátíðarhalda og sýninga sem raun ber vitni. Samt sem áður er ég ekki á móti því að þjóðfélagið efni til hátíðarhalda af tilefni eins og t.d. kristnitökunni og landafundunum. En við þurfum vissulega að gæta hófs í öllu. Fluttar hafa verið tillögur í hv. Alþingi um að bæta t.d. stöðu öryrkja og aldraðra. Sá sem hér stendur lagði t.d. fram tillögu við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár um slíkar leiðréttingar. Þær voru felldar. Nú er hins vegar verið að auka útgjöld í gegnum fjáraukalögin um rúma 7 milljarða, 7,6 ef ég man rétt, og virðist ekki standa í neinum að gera það. Ég ætla samt sem áður að lýsa því yfir að við þingmenn Frjálslynda flokksins munum styðja tillögur sem við teljum til bóta hvaðan sem þær koma, hvort sem þær koma frá ríkisstjórnarflokkunum eða stjórnarandstöðu. Sumar af þeim tillögum sem eru í fjáraukalögunum munum við vafalaust styðja eins og framlagið til sveitarfélaganna vegna fólksfækkunar svo ég taki dæmi. Við munum þess vegna, eins og við höfum gert, meta málefni hverju sinni um það hvar stuðningur okkar lendir en ekki láta það ráða hvort málin eru flutt af stjórn eða stjórnarandstöðu. Við munum örugglega styðja mál sem snúa til þess að lagfæra stöðu aldraðra og öryrkja eins og við fluttum tillögu um á síðasta þingi. Reyndar hef ég lýst því yfir úr þessum ræðustól varðandi tillögu sem hér hefur verið mælt fyrir um barnabætur o.fl. að hana munum við styðja. Mig langar aðeins í lokin að víkja nánar að vanda sveitarfélaganna, sérstaklega þeirra sem hafa orðið fyrir mikilli íbúafækkun í kjölfar þess að atvinnutækifærin í sveitarfélögum sérstaklega við sjávarsíðuna hafa horfið með tilfærslu á aflaheimildum og sölu atvinnutækja úr byggðarlögum. Ég held að mörg þessara sveitarfélaga standi frammi fyrir því að sveitarstjórnarmennirnir sjá ekki hvernig þeir muni geta varðað veginn til framtíðar að óbreyttu tekjustreymi. Það er auðvitað alvarlegur hlutur í einu sveitarfélagi þegar sveitarstjórnarmenn standa frammi fyrir því að á tveggja ára bili hafa útsvarstekjur og aðrar tekjur tengdar atvinnurekstri dregist saman um 30 jafnvel 40%, en um það hygg ég að finna megi dæmi. Ég hef margoft fullyrt að stærstur hluti þessa vanda sé til kominn vegna þeirrar stefnu sem fylgt hefur verið í stjórnkerfi fiskveiðanna, eingöngu vegna þess að sjávarþorp hafa ekki haft að neinum öðrum tekjustofnum að hverfa. Það er alveg sama hversu oft við tölum á hv. Alþingi um hin nýju tækifæri framtíðarinnar, hið nýja hagkerfi, hin nýju störf í fjarvinnslu að það er mjög fátt sem kemur í veg fyrir stórkostlegan tekjusamdrátt af völdum sjávarútvegstilfærslna í sveitarfélögum eins og t.d. Ísafjarðarbæ sem er nýlega búinn að ganga í gegnum sameiningarferli. Bæjarstjórinn þar lýsti því á fundi fyrir örstuttu síðan á Ísafirði, ef ég man rétt, að hann teldi að ríkið skuldaði sveitarfélögunum sem sameinuðust Ísafjarðarbæ 350--400 millj. kr. sem aldrei hefðu komið til greiðslu af hendi ríkisins samfara sameiningunni. Þegar slík sveitarfélög verða svo fyrir þeim tekjumissi sem þau hafa orðið fyrir á undanförnum tveimur árum, er ekki von á góðu. Þess vegna segi ég að fátt annað er til ráða en að ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir viðurkenni þennan vanda og geri sveitarfélögunum kleift að afla sér meiri tekna. Það er hægt með beinum fjárframlögum eins og lagt er til með þessu fjáraukalagafrv. upp á 700 millj. en það er einnig hægt með því að fara að þeim ábendingum sem m.a. komu fram á fjármálastefnu sveitarfélaga um að auka meira en gert er í fyrirhuguðu tekjustofnafrv. hlut sveitarfélaganna í útsvarinu. Það væri, held ég, skilvirkasta aðferðin upp á framtíðina að gera ef slíkt væri gert. Íbúar þessara sveitarfélaga og sveitarstjórnarmenn þeirra eiga fáa góða kosti í stöðunni. Líklega verður niðurstaðan sú að íbúar þessara sveitarfélaga neyðast til að taka á sig skattahækkanir. Þó svo að fasteignagjöldin lækki miðað við verð íbúða á þessum svæðum þá mun það samt þýða, ef reyna á að laga stöðu sveitarfélaga víða á landsbyggðinni, að það þarf að auka skatta í sveitarfélögunum. Mér finnst að það væri ríkisvaldinu til sóma að koma þar á móti þannig að í þeim sveitarfélögum þar sem tekjumissirinn hefur orðið slíkur sem ég hef drepið á, þá legði ríkið meira en verið hefur til þess að sveitarfélögin héldu velli. Sveitarfélögin hafa safnað skuldum alveg frá 1990 miðað við þær upplýsingar sem legið hafa fyrir. Menn geta deilt um hvort nýjasta skýrslan sem menntmrh. var að kynna sé eini rétti sannleikurinn um kostnað af grunnskólanum eða hvort skýrslur sem birtust þar á undan innihaldi sannleikann. Hinu held ég að verði ekki á móti mælt að sveitarfélögin hafa tekið á sig kostnað samfara tekjusamdrætti. Þetta finnst mér að við í hv. Alþingi eigum að reyna að lagfæra. Ég lýsi því yfir að ég mun styðja slíkar tillögur séu þær raunhæfar jafnvel þó að í þeim felist einhver skattahækkun vegna þess að menn eiga ekki marga aðra kosti.

Herra forseti. Hv. þm. innti eftir kostnaði við þúsund ára afmælishátíðarhöld vegna kristnitökunnar og kostnað vegna landafundanefndar. Ég hef í fljótheitum aflað mér upplýsinga um framlög til þessara hluta. Fyrst voru lagðar fram til þúsund ára afmælis kristnitökunnar árið 1998 10,2 millj., 1999 27 og árið 2000 324,5. Á fjáraukalögum eru 19,2. Einhver kurl eiga eftir að koma til grafar á næsta ári því að þessum hátíðahöldum lýkur um páska í vor. Landafundanefnd fékk 130,7 millj. árið 1999, 195,5 árið 2000 og 16,9 á fjáraukalögum. Þarna er um miklar fjárhæðir að ræða. Hins vegar er, eins og kom fram í ræðu hans, um eins skiptis framlög að ræða. Þetta fellur nú niður. Varðandi heimssýninguna þá er ljóst að á fjáraukalögum er uppgjör á henni. En ég vil geta þess að heimsóknir í íslenska skálann voru gífurlega margar og mun fleiri en í öllum skandinavísku skálunum til samans. Við vonum auðvitað að þessi starfsemi og þessar miklu fjárhæðir sem hefur verið varið til þessara hluta skili sér í auknum ,,prófíl`` Íslands, ef svo má að orði komast, og auknum ferðamannastraumi hingað til lands. En ég tek auðvitað undir það að hér hefur miklu verið til kostað.

Herra forseti. Ég þakka svörin. Þau voru skýr. Ég deili einfaldlega áhyggjum mínum með formanni fjárln. um að þeir miklu fjármunir sem við höfum varið til þessa skili okkur einhverju. Vonandi kemur hróður Íslands til með að vaxa og vonandi verður saga Íslands þekktari eftir en áður og gæti þá aflað okkur tekna, m.a. í ferðamennsku. Ég dró þetta saman í ræðu minni eingöngu til þess að vekja athygli á því að samkvæmt þessum tölum erum við á öðrum milljarðinum í þessum hátíðahöldum og sýningum og mikið þarf að koma til að það skil sér allt.

Herra forseti. Ég hef ekki miklu við þetta að bæta. Eins og fram kom eru þessi hátíðahöld að baki og því er hægt að verja svona fjárhæðum til annarra verkefna. Vissulega tengist margt fleira þessum hátíðahöldum. Menn hafa víða byggt upp í tengslum við þetta, t.d. var myndarlegt framtak vestur í Dölum sem á áreiðanlega eftir að skila sér í aukinni ferðaþjónustu þar. Þannig mætti víðar telja. Ég endurtek að landkynningin, sérstaklega vestan hafs, virðist hafa skilað sér mjög vel og heimssýningin einnig. Eins og ég sagði áðan þá tókst hún mjög vel af okkar hálfu. Ég vil láta það koma sérstaklega fram að þó aðsókn hafi verið lítil að heimssýningunni og mun minni en áætlað var þá var aðsókn að íslenska skálanum langt fram yfir það sem búist var við. 

Herra forseti. Ég hlusta alltaf af mikilli athygli þegar hv. þm. heldur ræður um byggðamál eins og hann gerði áðan. Hann þekkir málin mjög vel og ég verð að segja að ég var honum sammála þegar hann tók dæmi af sínum heimabæ Ísafirði og sagði að þar hefði orðið veruleg byggðaröskun af völdum tilflutninga aflaheimilda vegna kvótakerfisins. Ég er honum sammála um það. En hv. þm. sagði að það þýddi ekki að ætla að bæta það með því að byggja upp það sem hann kallaði nýja hagkerfið. Ég er honum líka sammála um að það dugar ekki til þess að leysa vandann í dag. En ég spyr hv. þm.: Er hann ekki þeirrar skoðunar að þegar til framtíðar horfir þá sé það eitt af því sem við þurfum til þess að halda unga fólkinu heima, halda unga fólkinu í héraði? Ég er nefnilega þeirrar skoðunar að tímarnir séu breyttir og að unga fólkið sem áður sótti í sjávarútveginn geri það ekki af sama kappi og þrótti og áður. Draumar þess og væntingar liggja svolítið annars staðar í dag. Ég hef á ferðalögum mínum um landið, ekki bara undanfarna viku heldur síðustu mánuði, orðið þess áskynja að eitt af því sem forsvarsmenn í þeim byggðarlögum, sem eru hvað framsæknust og hafa náð hvað mestum árangri, vilja gera er einmitt að skjóta stoðum undir það sem við köllum nýja hagkerfið. Ég held þess vegna, herra forseti, að í framtíðinni þurfum við þetta þrennt, þ.e. það þarf að styrkja sveitarfélögin á þann hátt sem hv. þm. nefndi í sinni ágætu ræðu til þess að þau geti þjónustað íbúana betur og þar með örvað þá frekar til þess að halda kyrru fyrir en flytjast ekki burtu. Í öðru lagi þarf að breyta stjórnkerfi fiskveiða þannig að það sé hægt fyrir byggðir eins og Ísafjörð að nýta sér betur nálægð þeirra við miðin. Og það er einmitt svo að sú stefna sem Samfylkingin hefur lagt fram ýtir undir það. Í þriðja lagi held ég líka að við þurfum að ýta undir greinar sem tengjast netinu, þessu svokallaða nýja hagkerfi, vegna þess að það er nauðsynlegt til þess að halda unga fólkinu heima þegar fram í sækir.

Herra forseti. Menn mega alls ekki skilja orð mín svo að ég sé að mæla gegn þeirri nýbreytni sem getur aukið fjölbreytni í atvinnusköpun úti um land. Það er alls ekki. Ég er einfaldlega að benda á að þó svo mönnum takist að fjölga um 2--5 störf í hverjum bæjarkjarna á ári í ferðamennsku, tölvuiðnaði, fjarvinnslu o.fl., hvað skyldu menn þá vera lengi að bæta upp 110 störf sjómanna sem töpuðust bara með Básafellskvótanum á Ísafirði? Þar til viðbótar eru svo þjónustustörf í landi, bæði hjá vélsmiðjum og öðru, og úrvinnslan úr fiskinum og allt það, útgerðarreksturinn, hafnargjöldin. Það sem ég er að benda á, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, er að það tekur mörg ár að setja þetta nýja inn í staðinn. Þess vegna er vitlaus stefna að mínu viti að byrja fyrst að rífa undan byggðunum og ætla svo að byggja þetta í rólegheitum upp á tíu árum og leyfa mönnum að sitja í skuldasúpunni á meðan. Það er að mínu viti eyðibyggðastefna.

Herra forseti. Mér þykir vænt um að hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson tekur undir nauðsyn þess að byggja upp einmitt þær greinar sem við köllum stundum sameiginlega nýja hagkerfið. Ég held að það sé nauðsynlegt til að leggja jákvæða byggðastefnu inn í framtíðina. Mér er umhugað um það, herra forseti, að byggðirnar leggist ekki af og það sem hv. þm. kallar eyðibyggðastefnu verði ekki í reynd að veruleika. Ég óttast að svo verði í sumum tilvikum. Ég segi þess vegna: Það er nauðsynlegt að búa til fjölþætta byggðastefnu, jákvæða byggðastefnu sem vísar inn í framtíðina og ekki er nóg að ýta undir sjávarútveginn. Það er nauðsynlegt og ég hugsa að það sé rétt hjá hv. þm. að það leysti bráðasta vandann í dag. En til framtíðar er ég ekki viss um það dugi til að hafa þær byggðir sem að fornu og nýju hafa verið stólpabyggðir eins og heimabyggð hv. þm. sem hann eins og ég veit þekkir gjörla enda stunduðum við þar sjómennsku á sama tíma um skeið. Það dugir ekki til þess að halda stöðum eins og Ísafirði í sterkri byggð. Það þarf eitthvað annað og meira. Ég hef komið í 23 eða 24 byggðarlög á síðustu mánuðum og í sérhverju þeirra hef ég fundið fyrirtæki sem má kalla vísi að hinu nýja hagkerfi. Hv. þm. sagði: Það dugir ekki að drita niður 2--3 störfum hér og þar. Það er út af fyrir sig alveg rétt. Ég kom í fyrirtæki á Sauðárkróki sem tengist framleiðslu inn á ljósleiðarann og þar voru 20 ungir menn og konur að störfum. Meðalaldurinn var líklegast í kringum 24--26 ára. Forvígismaður fyrirtækisins tjáði mér að líklegast hefði enginn þeirra komið til baka nema út af þessu. Ég er ekki að segja, herra forseti, að þetta leysi allan vandann en þetta er örugglega einn af grunnþáttunum í byggðastefnu til framtíðar.

Herra forseti. Við hv. þm. Össur Skarphéðinsson erum örugglega ekki ósammála um að slík nýsköpun sem hann var hér að nefna sé vísir að því sem gæti tekið við í framtíðinni. Það eru auðvitað mörg fleiri störf. Ég var t.d. á föstudaginn að kynna mér starfsemi álversins uppi á Grundartanga. Það sýnir sig að samfara álverinu var mikil uppbygging á Vesturlandi og fjölgun starfa. En mér er líka spurn: Er það virkilega svo að þegar verið er að byggja álver sé bara hægt að flytja raforkuna í eina átt, bara að sunnan? Er ekki hægt að flytja hana að norðan? Er ekki hægt að reisa orkuver á Vestfjörðum og flytja orkuna suður ef vantar orku? Mér virðist vanta dálítið mikið það sem við köllum að vera með jákvæða hugsun í byggðamálum. Það er eins og hugsunin sé á annan endann, allt komi að sunnan. Þess vegna hef ég ævinlega í ræðum mínum, þegar ég er að ræða um þessa pólitík, vikið af því hvernig byggðamálunum er komið. Ég held að sú vísa verði aldrei of oft kveðin og menn verða að átta sig á því að langflest sjávarútvegsþorp á Íslandi hafa orðið til vegna nálægra fiskimiða. Það er, svo að ég endurtaki það, algerlega vitlaus stefna að rífa fyrst festuna undan byggðinni og ætla svo að vera í tíu ár að laga ástandið sem skapast.

Herra forseti. Ríkisendurskoðun skoðar rekstur stofnana ríkisins annarra en Alþingis. Hún gerir endurskoðunarskýrslur, hún gerir stjórnsýsluathuganir á þessum fyrirtækjum, athugar ákvarðanir stjórnar og annað slíkt en að sjálfsögðu gerir hún þetta ekki hjá Alþingi þar sem hún heyrir undir Alþingi, undir forsn. Þess vegna eru fjárveitingar Alþingis sérstaklega viðkvæmt mál sem alþingismenn þurfa að skoða mjög vel. Í þeim fjáraukalögum sem við ræðum er einn liður sem sýnir mjög óöguð vinnubrögð. Það er liðurinn Fasteignir Alþingis sem er upp á 83 millj. Í fjárlögum var gert ráð fyrir 113 millj. kr. í þennan lið. Ég greiddi reyndar einn þingmanna atkvæði gegn þeim lið af því að ég sá ekki tilganginn með honum. Þetta er ekki fjárfesting, þetta eru innréttingar, en þessi liður hefur síðan þá, á einu ári, hækkað um 83 millj. Maður hlýtur að spyrja hæstv. forseta hverju veldur því að það er á valdsviði forsetanna að sjá um þennan rekstur. Þar með er innréttingakostnaður kominn upp í 196 millj. sem fer örugglega upp í 200 millj. Maður fer að spyrja sig: Hversu margir fá þarna inni? Hver er kostnaðurinn á mann og hver er leigutíminn? Í atvinnulífinu eru innréttingar yfirleitt afskrifaðar á átta árum þannig að þetta eru um 25 millj. á ári í afskriftir af þessum innréttingum. Svo geri ég ráð fyrir að einhver leiga sé á húsnæðinu líka, herra forseti. Gaman væri að vita hvað þetta eru margir fermetrar líka og fjöldi skrifborða, hvað hver vinnuaðstaða kostar. Ég hef grun um að þetta slái út ævintýrið þegar ég flutti inn í skrifstofuna mína sem kostaði 7,5 millj., þ.e. eitt lítið herbergi var íbúðarverð á þeim tíma. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt, herra forseti, að Alþingi beiti sjálft sig aga. Það getur ekki krafist aga af stofnunum þjóðfélagsins þegar það stendur sjálft í slíkum útgjöldum. Herra forseti. Það er annað embætti sem er líka þess eðlis að eiginlega getur enginn um það fjallað sökum virðingar þess. Það er embætti forseta Íslands. Þar þarf að gæta sérstakrar aðgæslu í að fara að fjárlögum. Menn hljóta að vita hvað þeir þurfa áður en fjárlög eru sett. Ég held að Alþingi hafi ekki verið naumt í því að skammta embætti forseta Íslands fjárveitingar. Þess vegna er dálítið ankannalegt að sjá viðbót í fjáraukalögum. Það ætti eiginlega ekki að vera. Svo ég tali rétt aðeins um samband fjárlaga og fjáraukalaga og vinnu fjárln. þá gerist það að fjárlög byggja á áætlunum, ákveðnum forsendum. Menn gefa sér ákveðnar forsendur um t.d. þróun launa, verðlags, gengis o.s.frv. Mikil vinna er lögð í það og þegar þessar forsendur liggja fyrir eru fjárlögin sett og þau ættu að standast nema eitthvað mjög mikið gerist. Þess vegna ættu fjáraukalög að vera afskaplega mögur ef fjárlagagerðin hefur verið vönduð og enn magrari ætti vinna fjárln. að vera sem er að vinna með 50 daga gamlar upplýsingar. Frá því að fjáraukalög eru lögð fram og þar til fjárln. skilar niðurstöðu líða kannski tæplega 50 dagar. Það ætti ekki mikið að gerast á þeim tíma þannig að á þeim tíma ættu menn ekki að taka á einhverjum stórum hlutum nema í æðstu stjórn ríkisins. Það væri ekki eðlilegt og væri mjög ankannalegt ef fjmrh. legði fram tillögur um breytingar á æðstu stjórn, þ.e. Alþingi og forseta Íslands, þannig að sú breyting hlýtur að koma frá fjárln. Inn í þetta kemur líka að það er ekki bara breyting á forsendum. Það eru líka lagabreytingar sem Alþingi ákveður sem geta endurspeglast í fjáraukalögum. Ég tek því á margan hátt undir með hv. þm. Jóni Bjarnasyni þar sem hann gat um þann aga sem þarf að fylgja í fjárlögum að eiginlega á ekkert að breyta fjárlögum nema breyting verði á forsendum fjárlaga. Þær ættu menn að vita nokkurn veginn þegar fjáraukalög eru lögð fram þannig að það ætti eiginlega ekkert að breytast nema Alþingi setji lög eða þá eitthvað stórkostlegt gerist í þjóðfélaginu, eldgos eða eitthvað því um líkt, svo að maður tali ekki um að frá því að fjáraukalög eru lögð fram, sem ég er alveg sammála að gæti verið mörgum sinnum á ári og ætti kannski að vera oftar. Samt sem áður breyttust nokkrir liðir frá því að fjáraukalögin voru lögð fram, sem sagt á 50 dögum. Fyrir utan þá liði sem ég gat um áðan er t.d. Þjóðleikhúsið. Þar er gert ráð fyrir 66 millj. aukafjárveitingu til þess að Þjóðleikhúsið geti gert upp skuld sína við B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins vegna hlutdeildar í lífeyrishækkunum fyrrverandi starfsmanna. Þetta eru 66 millj., herra forseti. Það er ekki lítil tala. Í fjárlagafrv. árið 2001 er lagt til að leikhúsið verði gert að A-stofnun. Fyrr verður það ekki A-stofnun. Það er mjög eðlilegt að þessi tala væri í fjárlögum fyrir árið 2001 því að þá kemur þessi óvænti atburður upp. Engin ástæða er til þess að hafa þetta í fjáraukalögum. Þetta ætti að vera í fjárlögum og koma til greiðslu 1. janúar um leið og lögin taka gildi, fjárlagafrv. fyrir árið 2001. Um leið og þau fjárlög taka gildi er leikhúsið orðið að A-hluta stofnun og þá fellur þessi skuldbinding til. Síðan er það landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri. Þar er lagt til að veitt verði 20 millj. kr. fjárveiting til að koma til móts við uppsafnaðan rekstrarhalla skólans í trausti þess að áfram verði unnið að varanlegri lausn á fjárhagsvanda stofnunarinnar. Hvað er eiginlega að gerast þarna? Á 50 dögum hafa menn komist að því að þarna er eitthvað mikið að gerast sem lá ekki fyrir þegar fjáraukalagafrv. var lagt fram. Það er sem sagt mikið að gerast og nú spyr maður: Hver ber ábyrgð? Samkvæmt fjárreiðufrv. var sett inn ábyrgð forstöðumanna á því að þeir standist fjárlög. Ég held að mjög nauðsynlegt sé að það sé ítrekað að fjárlög eru lög í þessu landi og mönnum ber að fara eftir þeim, líka forstöðumönnum stofnana og kannski sérstaklega þeim. Hér er svo, herra forseti, talað um 57,2 millj. fjárveitingu til greiðslu skuldar við Tryggingastofnun ríkisins vegna lögbundinnar skyldu félmrh. til að greiða meðlög, sbr. 25. gr. barnalaga, nr. 20/1992. Þetta eru ekki sérstaklega ung lög. Það ætti að vera komin reynsla á hvernig þau virka. Hins vegar vantar allt í einu 57 millj. á 50 dögum, herra forseti. Það eru mörg börn á stuttum tíma. Þetta er eitthvert sleifarlag, herra forseti. Þetta er agaleysi og kannski léleg áætlunargerð, kastað til höndum við hana væntanlega. Þá kemur aftur að þessu ákvæði í fjárreiðufrv. sem þarf að fara að beita til að halda uppi ákveðnum aga. Þá kem ég að heilbrigðiskerfinu. Ég ætla bara ekki að tala um það. Fyrir ári voru krosslagðir fingur og ég veit ekki hvað, og talið að nú væri búið að gera upp við alla, allt væri ljómandi gott og allar skuldir gerðar upp. Þar var allt sett á núll þannig að ég býst ekki við einni einustu krónu í það núna, herra forseti. Ég ætla ekki að tala um það einu sinni. Svo er það Vegagerðin. Þar ætla menn að vera góðir við verktakana sem þurfa að sæta 70% hækkun á dísilolíu. Það er svo sem ágætt. Það er enginn akkur fyrir Vegagerðina að setja menn í fjárhagsleg vandræði. En maður spyr: Hvað mundi gerast ef olían lækkaði? Fengi þá Vegagerðin endurgreiðslur frá þessum verktökum? Eru þeir líka svo góðir í viðskiptum að þeir mundu lækka verðið sem um var samið? Þá kem ég að Löggildingarstofunni. Þar virðast 20,3 millj. hafa dottið inn á síðustu 50 dögum vegna stofnbúnaðar og innréttinga í nýju húsnæði auk þess að kostnaður af sameign hefur reynst meiri en ætlað var. Þetta gerist allt á 50 dögum, frá því að fjáraukalagafrv. er lagt fram og ég tala nú ekki um frá því að fjárlögin voru lögð fram. Auðvitað eiga menn að vita að fjárlög liggja fyrir og fara eftir þeim. Ég geri ekki ráð fyrir að stofnbúnaðurinn sé svo óvæntur útgjaldaliður, væntanlega þarf að panta hann. Hann er ekki svo óvæntur og hefði alla vega átt að vera í fjáraukalögunum en ekki í athugasemdum nefndarinnar. Hagstofunni á að veita 35 millj. af sömu sökum, til að mæta ófyrirséðum kostnaðarauka. Þeir vissu ekki neitt fyrr en núna á síðustu 50 dögum að eitthvað stórt var að gerast upp á 35 millj. Maður getur varla tekið það alvarlega og síst af öllu frá Hagstofunni sem ætti að kunna að gera áætlanir. Hjá veiðistjóra er uppsafnaður vandi.  Herra forseti. Mér finnst að hv. fjárln. eigi ekki að hlusta á svona. Hún á að segja: Það eru fjárlög í gildi og búið að leggja fram fjáraukalög og ef eitthvað stórt hefur gerst frá því að fjáraukalög voru lögð fram tökum við tillit til þess. Verði jarðskjálfti, eldgos eða eitthvað slíkt þá tökum við tillit til þess. Varðandi liðinn Æðsta stjórn ríkisins þá fellst ég á, herra forseti, að það er ekki mál framkvæmdarvaldsins, þ.e. rekstur forsetaembættis og Alþingis. Þar finnst mér eðlilegt að fjárln. komi með breytingar á fjárlögum en ekki framkvæmdarvaldið. Þetta leiðir eiginlega hugann að því hvort ekki væri eðlilegt að Alþingi setti sér eigin fjárlög og væri ekki að blanda hæstv. fjmrh. í þau. Hann er hluti af framkvæmdarvaldinu og á ekki að setja okkur reglur um útgjöld.

Herra forseti. Hv. 10. þm. Reykv. kom inn á nokkur mál. Inntakið í ræðu hans var að áætlunargerðin væri ekki nógu góð. Ég dreg þær ályktanir af ræðunni. Ég get alveg tekið undir að full þörf sé á að bæta áætlunargerðina og þá á ég ekkert síður við æðstu stjórn, Alþingi og forsetaembættið. Ég legg þunga áherslu á að það verði gert og unnið verði að því að bæta áætlunargerðina almennt. Hins vegar er málið kannski ekki svo einfalt að öll kurl séu komin til grafar þegar fjáraukalagafrv. er lagt fram. Í sjálfu sér væri óþarft að leggja svo mikla vinnu í það ef svo væri. Okkur berast útreikningar og ýmsar beiðnir eftir að frv. er lagt fram. Ég hygg því að þrátt fyrir að áætlunargerðin yrði bætt þá yrði seint hægt að komast hjá einhverjum breytingartillögum þó ég taki vissulega undir að þær ættu að vera sem fæstar. Varðandi halla stofnana þá höfum við ávallt lagt á það áherslu að ef farið er í þau mál þá hafi þegar verið gerðar ráðstafanir í þeim stofnunum til að hallarekstur haldi ekki áfram.

Herra forseti. Ég kem hingað upp til þess að lýsa því yfir að ég er eiginlega sammála öllu því sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði hér áðan. Ég velti fyrir mér hvort hv. þm. geri sér ekki grein fyrir því hvernig framkvæmdarvaldið leikur sér að því að fela óþægileg útgjöld með því að setja hluta þeirra inn á fjáraukalög og síðan annan hluta inn á brtt. við fjáraukalög. Með þessum hætti er komið í veg fyrir að stórir kúfar sem ella sæjust í fjárlögum veki athygli. Út á þetta gengur leikurinn. Þetta reyndum við að koma í veg fyrir þegar við settum fjárreiðulögin 1996. Það er þetta sem hv. þm. Einar Már Sigurðarson rökstuddi svo vel í framsögu sinni fyrr í dag að við þyrftum að breyta. Ég er sammála því, herra forseti, og segi reyndar að með orðum sínum er hv. þm. Pétur H. Blöndal að taka þéttingsfast undir með stjórnarandstöðunni. Hv. þm. Pétur H. Blöndal gagnrýndi einnig með hvaða hætti fjárveitingar fara í gegnum fjáraukalög og brtt. við fjáraukalög til embætta eins og forsetaembættisins og Alþingis. Ég tek líka undir með hv. þm. í þessu efni. Sérstaklega er ég sammála honum um að Alþingi hlýtur að þurfa að taka sér tak. Það er ekki trúverðugt ef Alþingi fer langt fram úr fjárheimildum sem það hefur sjálft sett sér. Eftir höfðinu dansa limirnir, herra forseti, og Alþingi hlýtur að þurfa að fara eftir þessum lögum fremur en aðrir. Aðrar stofnanir væri líka rétt að nefna hér. Það er t.d. ótrúlegt að sjá að eitt af gæluverkefnum framkvæmdarvaldsins, þ.e. Safnahúsið við Hverfisgötu þar sem menn halda fyrirmönnum góðar veislur, bæði sjálfum sér og öðrum, fer fram úr fjárlögum meira en 100%. Heildarkostnaður ársins átti að verða 95 millj. kr. en gert er ráð fyrir að framkvæmdirnar muni kosta 100 millj. kr. meira, þ.e. alls 195 millj.

Herra forseti. Þessi umræða um fjáraukalög hefur staðið lengi dags. Hún hefur að mörgu leyti verið ákaflega fróðleg. Umræða af þessu tagi ætti að minni hyggju að snúast um tvær grundvallarspurningar: 1. Standast fjáraukalögin og þær breytingar sem við þau á að gera lögin sem við höfum sett okkur um hvernig á að veita fé til stofnana ríkisins? 2. Hvaða áhrif hafa fjáraukalögin og breytingar á þeim á stjórn efnahagsmála í samfélaginu? Það má segja að umræðan í dag hafi að næstum öllu leyti snúist um fyrra atriðið sem ég nefndi. Enginn þeirra ágætu manna sem hér hafa talað fyrir hönd stjórnarliðanna, sem bera ábyrgð á efnahagsstefnunni, hafa í reynd velt því fyrir sér hvaða stefna og þróun speglast í þessum fjáraukalögum. Ég segi þetta, herra forseti, vegna þess að í fyrra að ræddum við um fjáraukalög sem fólu í sér, ef ég man rétt, aukningu á útgjöldum ríkisins upp á 7,8 milljarða. Við vorum öll í þessum sal með andköfum yfir því hvað þetta voru háar upphæðir. Í fyrra komu bæði hv. formaður fjárln. og varaformaður upp með mikla svardaga og lýstu því yfir að svo skyldi aldrei verða aftur. Hvað blasir svo við þegar við lesum tillögurnar og frv. sem hér liggur fyrir, herra forseti? Þá kemur í ljós að lagt er til að veita um það bil 10% hærri upphæð til stofnana en í fyrra. Ef við bætum við þeim rúmlega 600 millj. sem búist er við að ríkisútgjöld aukist um vegna heilbrigðisstofnana, sem eiga eftir að koma inn í þessa umræðu, þá sýnist mér að þetta gæti farið upp í um 8,6--8,7 milljarða. Með öðrum orðum blasir við að það sem þótti vont í fyrra hefur versnað í ár. Það blasir við að það sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og hv. þm. Jón Kristjánsson sögðu hér ásamt ýmsum góðum félögum þeirra úr fjárln. hefur ekki staðist. Herra forseti. Þetta var tilbrigði við stef sem ég ætla að reyna að kyrja í ræðu minni. Þó lofa ég þeim ágæta hluta þingheims sem hér situr og hlýðir enn á umræðurnar síðla dags að vera ekki of langorður. En rétt skal vera rétt. Hv. þm. Jón Kristjánsson á hrós skilið fyrir að hafa að ýmsu leyti bætt vinnubrögð fjárln. með tilliti til starfshátta Alþingis. Hv. þm., áreiðanlega ásamt fleirum í nefndinni og í góðu samkomulagi við stjórnarandstöðuna, hefur beitt sér fyrir því að 2. umr. fjárlaga hefur færst töluvert fram. Það bætir starfshætti þingsins vegna þess að væntanlega leiðir það til þess að við þurfum ekki að sitja hér slímusetur andvökunætur, meðvitundarlítil við að samþykkja fjárlög rétt undir jól eins og við höfum oft gert. Þetta er til mikillar fyrirmyndar. Hv. þm. gat þess þegar hann fór yfir málið í ræðu sinni að hér væri allt undir nema heilbrigðismálin vegna þess að fjárln. hefði ekki unnist tími til að fara í þann kafla. Herra forseti. Ég held að hérna sé einhver misskilningur uppi. Þótt það skipti ekki meginmáli þá held ég að svo standi á að heilbrrn. hafi ekki verið reiðubúið með tölur sínar og gögn. Mín reynsla af hinni atorkusömu og vinnusömu fjárln., m.a. af hinni ágætu fundarstjórn hv. þm. Jóns Kristjánssonar, hefur verið þannig að menn hafa lagt nótt við dag ef þurft hefur til að fara fyrir þessi mál. Það er auðvitað nauðsynlegt að á sama tíma og hið háa Alþingi bætir starfshætti sína og reynir að taka upp fjölskylduvænni vinnubrögð en áður þá leiki ráðuneytin með í þessu liði og sjái sóma sinn í því að gögn og annað sem til þarf af þeirra hálfu sé til reiðu. Það hefur ekki gerst að þessu leyti að því er varðar heilbrrn. samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef. Herra forseti. Ég sagði áðan að hv. þm. Pétur Blöndal hefði lög að mæla. Hann talaði um að hér væri á ferðinni agaleysi. Mér finnst vaxandi agaleysi og lausatök í fjárreiðum ríkisins. Mér finnst að fjárln. sé allt of eftirlát við framkvæmdarvaldið. Þetta er spurning um aga. Þetta er spurning um aga Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu, aga ráðherranna gagnvart yfirmönnum stofnana og aga Alþingis á sjálfum sér. Ég verð að segja að mig rak í rogastans þegar ég heyrði einn hinn vaskasta af vestfirskum þingmönnum, þ.e. hv. varaformann fjárln., Einar Odd Kristjánsson, segja, ekki einu sinni heldur tvisvar sinnum í ræðum sínum í dag, að við gætum bara ekki gripið í taumana. Hv. þm. sagði: Hvað getur ein þingnefnd gert þegar stofnanir keyra fram úr fjárlögum aftur og aftur? Herra forseti. Er það virkilega þannig að Alþingi hafi afsalað sér valdi sínu til embættismannaaðalsins sem leikur sér að því að vinda Alþingi eins og tusku með því að keyra fram úr ár eftir ár? Ég vil ekki trúa þessu. Það var ekki reynsla mín þegar ég fór með lítinn part af framkvæmdarvaldinu. En ef viðhorf hv. þm. spegla viðhorf stjórnarliðsins þá skilur maður af hverju fjármunir skattborgaranna gusast út um allar gáttir. Það vantar aðhald í ríkisfjármálin. Við í stjórnarandstöðunni sögðum, og það var ekki auðvelt fyrir okkur að segja það við upphaf fyrstu fjárlagaumræðu á þessu kjörtímabili sem hv. formaður Jón Kristjánsson getur lesið í nefndaráliti minni hlutans frá því á síðasta ári, að fram undan væri þensluástand og í aðdraganda þess ættu menn að grípa til þeirra ráða að draga saman útgjöld ríkisins, ríkið yrði að draga saman seglin. Við sögðum þetta í ræðustól en uppskárum aðeins hálfgildings húrrahróp hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, sem með vissum hætti má segja að hafi verið lærimeistari okkar í þessari hagfræðilegu hugsun. En það gerðist ekki neitt. Með öðrum orðum, herra forseti, við vorum að tala um það þekkta lögmál úr veröld stjórnmálanna að ef menn ætla sér að skrúfa saman ríkisútgjöldin eiga þeir að byrja á því í upphafi kjörtímabils. Það var lag þegar þetta kjörtímabil hófst áður en þenslan skaust í þær hæðir sem hún er í nú. Það var lag og stjórnarandstaðan fyrir sitt leyti bauð í reynd upp á samstarf. Yfirlýsingar af því tagi sem ég og hv. þm. Samfylkingarinnar, og jafnvel ef ég man rétt hv. þm. Jón Bjarnason að sínu leyti líka, gáfu veittu auðvitað stjórnarliðinu tækifæri til þess og fullt tilefni að taka okkur á orðinu, láta á það reyna hvort hægt væri að ná samstillingu um það að draga úr ríkisútgjöldum. Þetta er auðvitað miklu verra þegar tekið er að síga á seinni hluta kjörtímabilsins eins og núna, herra forseti, þegar hillir undir það að hv. þm. í stjórnarliðinu eru að sjálfsögðu farnir að sáldra mylsnunni út um landið til þess að efna til betri gæfta á atkvæðamiðunum. Herra forseti. Ég verð þess vegna að segja að ég varð ákaflega undrandi að heyra hv. þm. Einar Odd Kristjánsson í raun lýsa sig sigraðan gagnvart aðli embættismannaveldisins. Það var ekkert annað sem í orðum hans fólst og ég vil spyrja hv. þm. Einar Odd Kristjánsson: Er það virkilega svo að hann telji að hann sé valdalaus sendisveinn embættismanna á Alþingi Íslendinga? Var hann ekki kjörinn af frjálsbornum Vestfirðingum til þess að vinna að hag þeirra og eftir sinni eigin sannfæringu? Var hann kjörinn á Alþingi Íslendinga til þess að gefast upp fyrir einhverjum gráum massa embættismanna sem aldrei voru kjörnir til þess að fara með umboð þjóðarinnar? Að sjálfsögðu ekki. Þessu verður hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson að svara vegna þess að hann talar ekki bara fyrir hönd meiri hluta fjárln., hann er oddviti heils stjórnmálaflokks í þessari umræðu. Er hann að lýsa því yfir að þetta sé stefna Sjálfstfl.? Herra forseti. Ég hélt fyrst að mér hefði misheyrst í hið fyrra sinni þegar haninn gól. Þegar hann kom og gól aftur hið síðara þá sannfærðist ég um að hér hafa einhver stórtíðindi gerst. Ég vissi satt að segja til skamms tíma ekki skæðari ógnvald innan ráðuneytanna en einmitt téðan hv. þm., þannig að ég spyr: Hvað veldur þessum umskiptum, herra forseti? Það er ekki nema von að það sé skortur á aðhaldi þegar þeir sem glímnastir þykja í þessum slag, þegar þeir sem sveifla bröndum sínum af hvað mestri vígfimi gefast upp. Herra forseti. Aðeins til varnar gömlum barnakennara sem hér tók til máls fyrr í dag og var sakaður um það að kunna ekki prósentureikning, þá er það einfaldlega þannig, eins og hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson veit, að þegar einkaneysla er ekki 3% heldur 4%, þá hefur hún aukist um þriðjung. Hvað er þriðjungur þegar búið er að færa það yfir í hundraðshluta? Það eru 33,3% eins og hv. þm. Einar Oddur hafnaði hérna áðan, en það er allt í lagi. Ég ætla ekki að deila við hann um prósentureikning eða hversu vel hv. félaga mínum og þingmanni, Einari Má Sigurðarsyni, tókst upp þegar hann kenndi ungum börnum á Súðavík og víðar til prósentureiknings og annarra hlutfallafræða. Hitt er auðvitað miklu alvarlegra að forsendurnar undir þessum lagagerningum okkar, sem við erum að burðast við af veikum mætti en ákaflega góðum vilja og einbeittum ásetningi ár eftir ár að samþykkja, fjárlög, eru ár eftir ár úr lagi færðar. Ég get ekki annað en fallist á þær röksemdir sem hv. þm. Einar Már Sigurðarson var með hér í dag að það sætir auðvitað undrun ef ekki ósköpum þegar hver einasta þjóðhagsstærð sem við þurfum að taka tillit til er grimmilega úr lagi færð þegar veruleikinn er mældur og borinn saman við spárnar. Það sem næst kemst veruleikanum er kaupmáttur ráðstöfunartekna þar sem skeikar ekki nema 12,5% en fer upp í 290% munurinn, samkvæmt útreikningi gamals barnakennara, og það þykir mér auðvitað erfitt. Enn erfiðara er þegar maður horfir til baka vegna þess að við vorum að leika okkur að því fyrra, nokkrir þingmenn í fjárln., að kanna með hvaða hætti þessar þjóðhagsprósentur hefðu staðist nokkur ár aftur í tímann. Það kom auðvitað í ljós að þær standast nánast aldrei, hvergi nærri. Það má svo í framhjáhlaupi geta þess að þeir hinir sömu vísu menn og hafa þarna spáð, ekki samkvæmt hinu rétta sakramenti heldur einhverju allt öðru, það eru náttúrlega mennirnir sem hafa keppst við að hvísla því í eyru stjórnarherranna að það sé allt í lagi með fjármál þjóðarinnar og efnahagsmálin séu í góðu stuði. Herra forseti. Það hefur verið mikið rætt um það hversu vel þetta frv. sem við erum að ræða standist lögin sem við kölluðum á sínum tíma eins konar hreingerningarlög og varða fjárreiðurnar og við samþykktum 1996. Það er einfaldlega rétt hjá hv. þm. sem hér hafa talað í dag, öllum þeim sem hafa tekið til máls fyrir utan hv. þm. Jón Kristjánsson og Einar Odd Kristjánsson, að fjáraukalögin og brtt. við fjáraukalögin úa og grúa af hlutum sem eiga ekki að vera þar. Við reyndum að gera fjárlög og fjárreiður ríkisins miklu gagnsærri og auðskildari þegar við settum fjárreiðulögin. Í þeim felst ákveðin vinnuregla sem menn eiga að fara eftir og átti að draga úr hvers konar subbuskap í meðferð fjármuna. Maður verður einfaldlega að horfast í augu við það að okkur hefur ekki tekist það. Hv. þm. hafa vísað til V. kafla fjárreiðulaganna þar sem segir í 44. gr.: ,,Valdi ófyrirséð atvik, kjarasamningar eða ný löggjöf því að grípa þarf til sérstakra fjárráðstafana sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum ársins skal leitað heimilda fyrir þeim í frumvarpi til fjáraukalaga.`` Það er alveg ljóst, herra forseti, að þetta verða að vera ófyrirséð atvik eða ný löggjöf eða kjarasamningar til þess að hægt sé að réttlæta að það sé inni í fjáraukalögum. Herra forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal tíndi hér upp fjölmörg dæmi sem öll voru að minni hyggju rétt. Allt sem hann sagði hér í dæmum í dag voru útgjöld sem höfðu að tilefnum orsakir sem bentu til þess að samkvæmt fjárreiðulögunum ættu þau ekki að vera í fjáraukalögum. Hvers vegna er þá verið að setja þau inn í fjáraukalög? Ráðherrarnir eru að gera það í krafti afls og áræðis og þeirra tengsla sem þeir hafa auðvitað út í þingið. Þeir eru að koma þar fyrir útgjöldum sem ella sæjust í fjárlögum og um leið mundi skerðast svigrúmið sem þeir hafa til annarra hluta samkvæmt þeirri reglu sem við höfum búið til og felst í rammafjárlögunum, með öðrum orðum þeir eru að skara eld að köku síns málaflokks og út af fyrir sig er ekkert athugavert við að gera slíkt svo fremi það standist lögin. En það stenst ekki lögin, og hv. þm. Jón Kristjánsson tók undir að vísu ekki með stjórnarandstæðingunum í dag en en með hv. þm. Pétri H. Blöndal þegar hann sagði nákvæmlega hið sama. Þá tók hann undir að menn þyrftu að vanda sig. Hæstv. fjmrh. hefur einnig tekið undir og miklu skeleggar þó og meira að segja í rituðu máli vegna þess að í greinargerð með fjárlagafrv. fyrir yfirstandandi ár, þ.e. árið 2000, taldi hæstv. fjmrh. ástæðu til að fara nokkrum orðum um bætta framkvæmd fjárlaga og sagði þar orðrétt á bls. 241: ,,Áhersla verður lögð á að bæta framkvæmd fjárlaga svo rekstur stofnana verði innan fjárheimilda og þörf fyrir viðbótarfjárheimildir í fjáraukalögum fari minnkandi.`` Þó að þessi orð taki kannski ekki beinlínis á þessum vanda þá fellur andi þeirra og efni í reynd saman við það sem við höfum verið að segja, þingmenn stjórnarandstöðunnar ásamt hv. þm. Pétri H. Blöndal. En hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sagði: Hvaða vald hefur ein þingnefnd til þess að ráðast gegn stofnunum sem fara aftur og aftur fram úr fjárlögum? Herra forseti. Það segir að ef greiða þurfi úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum, þá verði fjmrh. að gera fjárln. Alþingis grein fyrir slíkum greiðslum strax og ákvörðun hefur verið tekin um þær og síðan að leita heimilda til þeirra með frv. til fjáraukalaga. Herra forseti. Við höfum sem sagt vald. Vald okkar er í rauninni þrenns konar: Í fyrsta lagi höfum við vald til þess að segja nei þegar fjmrh. óskar eftir greiðslum vegna ófyrirséðs tilefnis. Í öðru lagi höfum við vald sem fjárln. til þess að hafna því að taka jákvætt á beiðnum um slíkar greiðslur ef okkur þykir sem þær eigi ekki heima í fjáraukalögum. Og í þriðja lagi, herra forseti, ef okkur þykir sem viðkomandi stofnun, viðkomandi stjórn eða viðkomandi yfirmaður stofnunar hafi leikið lögin grátt, þá höfum við einfaldlega þann möguleika að refsa honum með því að hafna algerlega slíkum beiðnum á fjárlögunum sjálfum, þannig að vissulega höfum við möguleika á því, herra forseti, að taka í lurginn á embættismönnum sem með þessum hætti eru að notfæra sér eitthvert ímyndað skjól. Ég vísa því sem sagt á bug, herra forseti, sem hv. þm. Einar Oddur hélt hér fram að þingnefnd eins og fjárln. hefði ekki burði til þess að taka á svona vandamálum. Hún hefur þann möguleika sem felst í því að hafna einfaldlega umræddri beiðni. Herra forseti. Tökum Safnahúsið sem dæmi, þetta er gæluverkefni ríkisstjórnarinnar og það vita það allir. Þetta er orðið að hinum nýju veislusölum þar sem erlendum fyrirmönnum eru haldin dásamleg boð. Almúginn kemst auðvitað aldrei inn. Að vísu hefur þar verið ágæt sýning sem við höfum fengið að sjá en, herra forseti, 95 millj. kr. eru settar í það verkefni á fjárlögum. Kemur mönnum til hugar að ekki hafi verið hægt að sjá fyrir umfang þessa verkefnis? Þegar upp er staðið þá er beðið um á fjárlögum ekki 10 millj., ekki 30, ekki 60, heldur 100 millj. kr. aukalega til þessa verkefnis. Þetta er auðvitað dæmi um verkefni sem verið er að reyna að fela með þessum hætti til þess að það komi ekki fram og veki enn meiri athygli á fjárlögum. Það tel ég a.m.k. og menn geta út af fyrir sig verið mér algerlega ósammála um það. Herra forseti. Aðeins áður en ég lýk þessum hluta minnar stuttu tölu. Það er rétt sem hér hefur komið fram að það er of mikið agaleysi varðandi fjárveitingar af hálfu ríkisins eins og þær birtast í fjárlagafrv. og sér í lagi fjáraukalagafrv. Við alþingismenn, við sem setjum lög, við sem leggjum fram og samþykkjum fjárlög, okkur ber auðvitað skylda til þess að fara á undan öðrum með góðu fordæmi. Eftir höfðinu dansa limirnir. Þess vegna verð ég að segja að það er auðvitað ótrúlega sárt að sjá að Alþingi fer með þessum hætti 83 millj. fram úr þeim fjárlögum sem því voru sett og við sem alþingismenn hljótum auðvitað að skoða það mál út í hörgul til þess að koma í veg fyrir að svona gerist aftur. Við eigum að vera öðrum fyrirmynd. Það er ákaflega erfitt fyrir Alþingi að hafa uppi stór orð um það að stofnanir og embættismenn brjóti í bága við samþykkt fjárlög þegar Alþingi gerir það sjálft. Getur það verið, herra forseti, að ábyrgðin hér innan dyra sé of dreifð varðandi framkvæmdir, milli forseta þingsins, æðstu embættismanna eða jafnvel stofnana eins og Framkvæmdasýslu ríkisins sem koma líka að málum? Þetta er eitthvað sem ið hljótum að þurfa að skoða. Herra forseti. Ég hef í lengra máli en ég ætlaði farið yfir það hvernig mér sýnist þessi fjáraukalög standast önnur lög um fjárreiður ríkisins. Ég held að enn einu sinni séum við að falla á prófinu þó að ég virði að þeir þingmenn stjórnarliðsins sem hér hafa talað virðast hafa uppi góðan vilja. Herra forseti. Sökum þess hversu langt er liðið á kvöld ætla ég ekki að hafa langar tölur um hvernig fjáraukalög tengjast efnahag ríkisins og stjórn þess. Það er auðvitað sárgrætilegt að horfa upp á að á sama tíma og talað er um, ekki síst af hálfu ýmissa forustumanna úr stjórnarliðinu, að nauðsynlegt sé að draga saman ríkisútgjöldin þá sjáum við þau aukast ár eftir ár og aukast umfram verðbreytingar. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson lagði fram ákaflega skýrar tölur um hvernig útgjöld ríkisins hafa aukist á síðustu árum. Ég rifjaði upp, herra forseti, að á síðasta ári fólu fjáraukalög í sér aukin útlán upp á 7,5 milljarða. Mönnum þótti það óskaplega mikið og höfðu uppi svardaga um að svo yrði ekki aftur. Nú blasir við að fjáraukalögin hafa í för með sér enn frekari útgjöld. Ég rifja það upp að vaxandi blikur eru á himni efnahagsmála og engir vita það betur en hv. þm. stjórnarliðsins sem sitja í fjárln. og fylgjast með því hvernig efnahagsmálum er stjórnað. Við sjáum að viðskiptahallinn sem menn töldu í upphafi þessa kjörtímabils að mundi minnka er aftur á móti vaxandi og allt það sem Samfylkingin sagði um að hann mundi hafa neikvæð áhrif á gengið hefur gengið eftir. Gengið hefur frá áramótum fallið um 10%, um 25% gagnvart dollar og enginn veit enn þá hvernig sú saga endar. Skuldir ríkisins erlendis hafa aukist um 10 milljarða vegna þessara gengisbreytinga og þær breytingar sem við höfum séð eru auðvitað ekkert annað en gengisfelling. Það er ekki hægt að kalla þetta annað. Síðasta gengisfellingin sem gerð var með handafli eftir hinni gömlu aðferð, sem ég tók þátt í að samþykkja árið 1993, var upp á 7,5% og þótti mikil á þeim tíma. Við sjáum líka, herra forseti, að vextir fara vaxandi og verðbólgan er að aukast. Þetta samspil vaxta og verðbólgu er farið að hafa ákaflega neikvæð áhrif á efnahag almennrar alþýðu í landinu, herra forseti. Ég spyr þess vegna: Hvað segja hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og Jón Kristjánsson við þessu? Hvaða áhrif halda þeir að þessi þróun sem birtist í útgjöldum ríkisins hafi á stjórn efnahagsmála? Má ég, herra forseti, ljúka máli mínu með því að hjálpa þeim örlítið áleiðis? Má ég vísa til þeirra orða sem einn af virtustu sérfræðingum í efnahagsmálum Íslendinga, Yngvi Örn Kristinsson, viðhafði en hann var til skamms tíma yfirmaður peningamálasviðs Seðlabankans. Sá ágæti maður sem nú hefur hafist til þeirrar upphefðar að stýra banka í útlöndum, laus við múl hins opinbera og farinn að tala frjálst, hefur beinlínis sagt að röng stefna í ríkisfjármálum, þ.e. of mikill slaki í ríkisfjármálum hafi neytt Seðlabankann til þess að fylgja allt of harðri peningamálastefnu sem hafi aftur leitt til hás gengis og hárra vaxta. Hann hefur jafnframt sagt opinberlega að stefna ríkisins varðandi sín eigin fjármál sé skaðleg vegna þess að hún auki á þann vanda sem atvinnulífið stendur núna frammi fyrir. Herra forseti. Það er ekki stjórnarandstæðingur sem segir þetta, heldur einn af virtustu sérfræðingum íslensku þjóðarinnar varðandi efnahagsmál og til skamms tíma í innsta kjarna ráðunauta hennar.

Herra forseti. Ég hef kannski ekki verið nógu nákvæmur í orðalagi áðan þegar ég sagði að fjárln. hefði ekki unnist tími til að fara yfir heilbrigðismálin því að við erum að vinna þau á vettvangi framkvæmdarvaldsins enn þá en eigum von á því að fá þau inn á borð fjárln. núna í vikunni. Við munum því taka þau fyrir í nefndinni þegar þar að kemur. Hv. þm. reynir allt hvað hann getur til að koma fram sem hið ábyrga andlit Samfylkingarinnar í fjármálum. Það er virðingarvert og ég fagna því. En hins vegar á ég von á því að þegar herskarinn af fótgönguliðinu mætir í fjárlagaumræðuna, þá verði ekki talað um að draga úr ríkisútgjöldum. Ég man ekki betur en við höfum legið hér, bæði hv. varaformaður og hv. formaður fjárln. undir harðri gagnrýni frá ýmsum þingmönnum Samfylkingarinnar fyrir að auka ekki ríkisútgjöld þó að hv. fjárlaganefndarmenn hafi rekið þessa stefnu undir forustu hv. 7. þm. Reykv. Varðandi efnahagsstefnuna almennt, þá höfum við unnið í þeim anda að skila afgangi á ríkissjóði til að greiða niður skuldir. Samkvæmt þessu fjáraukalagafrv., hvað sem um það má segja, mun afgangur ríkissjóðs aukast á yfirstandandi ári. Sem betur fer er það mikill kraftur í atvinnulífinu að tekjur hafa aukist þó að hluti af því sé vissulega vegna spennu í þjóðfélaginu og viðskiptahalla. Ég dreg enga fjöður yfir það.

Herra forseti. Af því að ég veit að hv. þm. Jón Kristjánsson, formaður fjárln., er haukfránn að sjón þarf hann ekki annað en skima hér út í salinn til að sjá ekki bara eitt ábyrgt andlit Samfylkingarinnar heldur tvö önnur. Ég man reyndar ekki betur en að hv. þm. Jón Bjarnason hafi líka varað við þessu þensluástandi sem síðan skall yfir þjóðina og eins og við fært ákveðin rök að því hvað mundi gerast ef ekki væri gripið í taumana. Herra forseti. Hv. þm. Jón Kristjánsson getur séð það svart á hvítu að Samfylkingin og við fulltrúar hennar í fjárln. lögðum fram álit þar sem við hvöttum til þess að dregið yrði saman í útgjöldum ríkisins og menn mundu nota fyrri part kjörtímabilsins til þess. Hvers vegna? Vegna þess að við erum raunsæismenn. Ég er búinn að vera áratug í þessum ágætu sölum og ég veit samkvæmt sárri reynslu að ákaflega erfitt er að draga saman útgjöld ríkisins nema fyrri hluta kjörtímabils. Þess vegna átti ríkisstjórnin auðvitað að taka því tilboði sem við buðum fram á sínum tíma, gerðum það í þessum stól, gerðum það skriflega í álitum okkar við bæði fjáraukalögin og fjárlögin. En hv. þm. stjórnarliðsins höfðu ekki áhuga á því. Þeir töldu eins og stjórnarherrarnir, sem hérna standa í gættinni, að góðærið yrði nánast endalaust eins og hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. tönnluðust á mánuðum saman fyrir kosningarnar. Menn trúðu þessu, líka hér í þessum sal. Það var kannski ástæðan fyrir því að hv. þm. Jón Kristjánsson taldi ekki þörf á því að fara þá leið. En nú blasir það einfaldlega við að við erum lent í ákveðnu öngstræti og það er þessi slaki í ríkisfjármálunum sem að dómi sérfræðinga hefur leitt til peningamálastefnu sem er ákaflega óhagkvæm atvinnulífinu.

Herra forseti. Það er mjög athyglisvert að heyra hv. 7. þm. Reykv. endurtaka hér hvað eftir annað að draga beri úr útgjöldum ríkisins. Við skulum þá athuga hvernig útgjöld ríkisins eru samansett. Langstærsti hlutinn af útgjöldum ríkisins eru heilbrigðismál, næst koma menntamál, félagsmál, samgöngumál og vextir. Ég mundi gjarnan vilja fá nákvæmari tillögur um hvar ætti að lækka útgjöld í þeim málaflokkum. Ég hef því miður ekki heyrt nema almennar yfirlýsingar. Þegar kemur til stykkisins hafa ekki verið mótaðar tillögur um þetta. Ég hef legið undir harðri gagnrýni fyrir tillögur sem ég stóð að og gerði í tekjustofnanefnd um fjárhag sveitarfélaga. Við eigum eftir að taka um það harða umræðu og ekki er verið að tala um að draga úr ríkisútgjöldum þar eða á öðrum sviðum. Satt að segja hafa ríkisútgjöld verið aukin til ýmissa mála, til heilbrigðismála, menntamála, félagsmála og samgöngumála. Það eru þeir málaflokkar sem menn hafa verið að fást við. Það er athyglisvert að heyra núna að lækka eigi útgjöld til þeirra málaflokka. Ég vona að það komi fram þegar við tökum fjárlagaumræðuna síðar í vikunni hvaða málaflokka menn vilja þá lækka.

Herra forseti. Ég var að rekja það að í upphafi þessa kjörtímabils var alveg ljóst að hér væri fram undan erfið þensla. Það var líka alveg ljóst að besta ráðið til þess að sporna gegn henni væri að taka á ríkisútgjöldum. Það var þess vegna sem Samfylkingin lagði það til í upphafi kjörtímabils samkvæmt þeirri reynslu sem hv. þm. þekkir líka að alltaf er þægilegast og auðveldast að taka á slíku í upphafi kjörtímabils. Herra forseti. Það er vanur maður sem hér talar. Ég studdi ríkisstjórn sem komst til valda 1991 sem þurfti að gera það með ákaflega miklum erfiðismunum, en hún gerði það samt og það lagði grundvöllinn m.a. að því góðæri sem ríkir í landinu enn þá. Hv. þm. á auðvitað að vita að ég hef áður gengið í gegnum þá eldskírn sem felst í því að taka á ríkisútgjöldum og það tókst bærilega. Sú reynsla kenndi mér líka að langhagkvæmast væri að fara þá leið að gera það í upphafi kjörtímabilsins. Það er einfaldlega þannig. Er eitthvað óeðlilegt, herra forseti, þegar menn ræða ríkisfjármál að menn hafi áhyggjur af því hvernig útgjöld ríkisins þróast? Við lögðum fram í fyrra í nefndaráliti tölur sem sýndu að á fimm ára tímabili, frá 1994 til loka ársins 1998, jukust útgjöld ríkisins um 54 milljarða á föstu verðlagi. Auðvitað felst ákveðin hætta í slíkri þróun fyrir samfélagið því að sloti góðærinu situr það uppi með útgjaldaaukninguna en ekki nægar tekjur til að standa undir þeim. Ég þarf ekki að mála það fyrir hv. þm. sterkum litum hversu gríðarlega erfitt verður þá að grípa til sterkra aðhaldsaðgerða. Þessir háu herrar eru búnir að missa tækifærið.

Herra forseti. Vegna ummæla hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar áðan tel ég rétt og skylt að fara aðeins yfir fjáraukalagafrv. Herra forseti. Flestar tölurnar og meginuppistaðan í fjáraukalagafrv. eru eðlilegar niðurstöður. Þetta eru mjög eðlilegar tölur og ekkert við þær að athuga. 1.200 millj. kr. aukning á vöxtum á sér eðlilegar orsakir og þarf enginn að fara í grafgötur með það. Við höfum líka samþykkt á þinginu nýja vegáætlun sem kostar 500 millj. Eðlilegt er að samþykkt Alþingis komi inn í fjárlögin. Sama er að segja um hafnaáætlun, inn í samþykkt Alþingis koma 70 millj. Gerðar hafa verið tillögur um aukningu á framlögum til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, það eru 800 millj. Við getum haldið svona áfram. Fyrir lá að bæta þurfti til sjúkratrygginga um 900 millj. kr. Þetta eru allt samþykktir sem hafa verið gerðar á Alþingi og það er ekkert annað en að viðurkenna það. Við samþykktum ný lög um persónuvernd. Það er mjög eðlilegt að við gerum það. Mikil peningaaukning er til háskólans eða 90 millj. Það er samkvæmt því greiðslumódeli sem við borgum. Þetta er allt í samráði við það sem við höfum ætlað okkur að gera og er því eðlilegt. Hins vegar, herra forseti, eru nokkur hundruð millj. í þessu frv. sem ég get alveg tekið undir og sagt um að eru óeðlilegar eða ég kann ekki svör við og lít á það og tek undir það með stjórnarandstöðunni að það hlýtur að flokkast undir annaðhvort lausung eða minna eftirlit en þarf að vera, þ.e. þessar nokkur hundruð millj. Stærsti hlutinn af því er Alþingi, langstærsti hlutinn, eini sérliðurinn sem er Alþingi. Ég ætla að taka það fram vegna ummæla hv. þm. áðan að það á að vera alveg skýrt sem ég sagði um æðstu stjórnendur ríkisins. Það er engin uppgjöf af minni hálfu sem fjárlaganefndarmanns að reyna að tugta til þá sem undir ríkið heyra. Ég sagði um æðstu embættismenn ríkisins og æðstu embætti ríkisins að Alþingi Íslendinga, forsetar Alþingis, bæru ábyrgð á skrifstofu Alþingis. Á skrifstofu forseta Íslands ber enginn annar ábyrgð en þjóðhöfðinginn sjálfur. Fjárln. er vinnunefnd í þinginu. Hún hefur enga möguleika til þess að taka forseta lýðveldisins á beinið.

Hvað með Safnahúsið?

Hún hefur ekkert vald til þess að taka forseta þingsins  Hins vegar get ég ekki stillt mig um að segja það, úr því að formaður Samfylkingarinnar hefur orð á því, að umræður um efnahagsmálin tóku dálítið skrýtinn hnykk þegar efnahagsráðgjafi  Það hefur nefnilega verið deilt um það lengi á Íslandi, ein þrjú ár, hvort vaxtastefna Seðlabankans næði þeim árangri sem Seðlabankinn hefur ætlast til, hvort hún snerist ekki upp í andhverfu sína og yrði atvinnulífinu hinn þungi baggi. Um þetta hefur verið deilt mjög harkalega. Það er eðlilegt að spurt sé núna þegar vaxtastefnan er enn þá uppi og krónan leitar að sjálfsögðu síns jafnvægis sem er hinn æskilegasti hlutur. En hvað var það, herra forseti, sem gerðist á síðustu tveim árum þegar við héldum uppi þessu vaxtastigi með þeim árangri að krónan stóð svona hátt? Það gerðist nákvæmlega bara eitt: Kaupmáttur launa á Íslandi varð hærri en viðmiðunin hafði verið í kjarasamningum, kaupmátturinn varð meiri. Hann er búinn að vera það núna á þriðja ár, þ.e. hærri kaupmáttur en gengið var út frá í kjarasamningum. Þetta er árangurinn af vaxtastefnunni. Nú gengur þetta allt til baka en ekki til hagsbóta fyrir alþýðu. Fyrir alþýðu manna hefur það alltaf legið fyrir og alla launþega að hin sígandi lukka borgar sig og er hið rétta, að menn geti treyst þeim kjarabótum sem þeir hafa og megi treysta því að þær gangi aldrei til baka. Það er aðalatriðið fyrir launþega. Nú er hætt við því að þessi kjarabót sem var umfram það sem samið var um gangi til baka og það er af hinu vonda og það er mjög slæmt fyrir launþegann. Það er mjög slæmt fyrir hvern íbúa þessa lands. Vegna þeirra ummæla að hér hafi fyrst og fremst verið um vandræði í ríkisfjármálum að ræða, er ástæða til þess að benda á að svo er ekki því að í annan tíma hafa þó ríkisútgjöldin ekki verið í betra formi en á undanförnum þrem, fjórum árum. Það má vel segja að þau hefðu mátt vera betri. En þau hafa þó aldrei verið í jafngóðu standi og síðustu þrjú ár. Kaupmátturinn fór úr böndunum og það er athyglisvert að heyra þessar ábendingar núna og vonandi, eins og ég sagði áðan, að ráðgjafarnir gefi þá ráð meðan þeir eru í vinnu sem ráðgjafar, geymi það ekki þangað til þeir eru hættir.

Herra forseti. Þetta var afar athyglisverð ræða hjá hv. varaformanni fjárln. Ég vil þó leyfa mér að spyrja: Hvað finnst hv. varaformanni fjárln. t.d. um beiðni aðalskrifstofu utanrrn. þar sem farið er fram á 50 millj. kr. hækkun á viðfangsefninu? Í fyrsta lagi er sótt um 30 millj. kr. til að mæta uppsöfnuðum kostnaði vegna aðkeyptrar sérfræðiþjónustu og ráðgjafar og annarra útgjalda á árunum 1998--2000. Um er að ræða ófyrirséðan kostnað vegna varnarsamstarfs Íslands og Bandaríkjanna. Finnst honum þetta vera alveg sjálfgefið uppáfallandi brýnt verkefni sem hafi komið upp á? Ég get rakið fleiri svona dæmi, herra forseti. Mig langar líka til þess að spyrja hv. varaformann fjárln. hvernig hann hyggist beita því sem kveðið var á um við 2. umr. fjárlaga í fyrra þar sem rætt var um að leiðrétta hala eða uppsafnaðan rekstrarvanda hinna ýmsu stofnana sem var skilyrtur og skilyrðið var að gerðir yrðu samningar og náð utan um fjárlög stofnananna því að öðrum kosti var gert ráð fyrir að þessar fjárveitingar yrðu felldar niður á fjáraukalögum ársins 2000.

Herra forseti. Það er ekki þægilegt þegar menn nota tímann til andsvara í að setja mönnum fyrir svona langar spurningar um hvað þeim finnist um hitt og þetta. Ég hef ekki nema tvær mínútur til að ræða það. Ég hélt að ég hefði sagt það bæði nú og svo oft áður að mér finnst það ekki vansalaust þegar æðstu skrifstofur ríkisins, hvort heldur ráðuneytanna, Alþingis eða forseta lýðveldisins, geta ekki agað sig að fjárlögum. Mér finnst það ekki vansalaust. Þá þurfa að vera til staðar ástæður sem eru ófyrirséðar, eins og alltaf getur komið fyrir, og þannig gera fjárreiðulögin ráð fyrir þessu. Þarna er því um ákveðið agaleysi að ræða og gegn því agaleysi verðum við að berjast vegna þess að við munum ekki ná neinum árangri í að fá aðra stjórnendur ríkisstofnana til þess að virða þessi lög ef æðstu stofnanirnar gera það ekki. Við vitum að þá mun allt fara í vandræði hjá okkur. Þess vegna vil ég ítreka þetta og þetta á að vera alveg ljóst. Ég ætla ekki að svara út af fyrir sig fyrir einstök ráðuneyti eða einstök verkefni. Þá þyrfti ég að tala í allt kvöld. En þetta er sjónarmið sem ég hélt að öllum í fjárln. og flestum á Alþingi sem hafa fylgst með þessari umræðu væri mætavel kunnugt og ég vissi ekki til annars en að við hefðum fulla samstöðu um þetta viðhorf, bæði við sem styðjum ríkisstjórnina svo og stjórnarandstaðan.

Herra forseti. Ég vakti athygli á þessu við hv. þm. og varaformann fjárln. vegna þess að hann gat þess í ræðu að það sem væri komið fram í frv. til fjáraukalaga væru allt saman meira eða minna sjálfsagðir hlutir og í eðlilegum farvegi hvað vinnu snertir. Ég vil bara árétta að það geta verið forsendur fyrir því að breytingar verði á gjöldum frá því að fjárlög eru lögð fram í desember og þar til ný fjárlög koma í desember árið eftir. Þess vegna verður að fara að fjárreiðulögum og leggja þær beiðnir fyrir fjárln. Fjárln. og Alþingi geta líka haft frumkvæði að því að taka gjöld eða útgjöld fyrir ríkið inn á fjáraukalög. Ég vil leyfa mér að spyrja hv. varaformann fjárln.: Finnst honum ekki ráð til að styrkja stjórnsýsluna og styrkja störf fjárln. og styrkja þingræðislega aðkomu Alþigis að fjárlögunum og fjárútlátum ríkisins að við tökum upp fjáraukalög fyrr á árinu, t.d. að vori þegar Alþingi hefur samþykkt lög um hinar og þessar hugsanlegar fjárskuldbindingar, og skerpum þannig á lýðræðinu og styrkjum þingræðið í meðferð fjármála og fjármuna ríkisins?

Herra forseti. Ég ætla að ég hafi oft svarað þessu áður. Svarið er nei. Mér finnst það ekki. Mér finnst alls engin þörf á því að við séum að afgreiða fjáraukalög oft. Það eiga að vera tiltölulega litlar ástæður fyrir fjáraukalögum. Ég fór yfir það að meginefni þeirra fjáraukalaga sem við erum að fjalla um núna, þessara brtt., eiga sér eðlilegar og sjálfsagðar orsakir. Það eru samþykktir Alþingis sem liggja þar fyrst og fremst til grundvallar, það eru nýafstaðnir samningar við sveitarstjórnirnar um jöfnunarsjóðinn o.s.frv. Flestallt er þetta mjög eðlilegt. En þarna eru nokkur hundruð milljónir sem sýna að ekki ríkir nægilegur agi. Ég get a.m.k. ekki fundið eðlilegar orsakir fyrir þessu. Ég skil t.d. ekki af hverju Hagstofa Íslands þarf að byrja á einhverju tölvuverkefni og þarf að leita eftir 35 millj. Mér finnst þetta algjörlega óþarfi og það má segja þessum ráðuneytum að þau eigi ekki að gera þetta. Hins vegar ríkir mjög mikill agi hjá flestum stofnunum ríkisins og það er ástæða til að fara fögrum orðum um það. Flestir forstjórar ríkisfyrirtækjanna virða þessi lög og fara eftir þeim þannig að það hefur orðið veruleg breyting til batnaðar og við verðum að fylgja því eftir með því einmitt að vera sanngjarnir í þessum umræðum, hæla þeim sem eiga það skilið en einnig benda á það sem betur má fara. Það er heldur ekki lausn á þessu, eins og kom fram í umræðunni hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, að við getum neitað fjárframlögum. Það er engin málsmeðferð. Við höfum enga möguleika til þess. Hvaða upplit væri á því fyrir lýðveldið ef við neituðum t.d. þjóðhöfðingjanum um að fá þá peninga sem hann er búinn að eyða umfram og skildum hann eftir úti á gaddinum? Það er ekkert upplit á því. Við getum aldrei gert það.

Herra forseti. Hv. þm. tók forskot á sæluna og byrjaði að skamma mig áður en ég hóf mitt fyrsta andsvar. Það er ekki þannig að ég hafi haldið því fram að það ætti að fara strax þá leið að hafna fjárframlögum. Ég sagði að það væri í ýtrustu neyð sem menn ættu að gera það. Ég sagði að það væru þrjár leiðir. Menn ættu í fyrsta lagi, ef farið væri eftir lögunum, hafnað fjárframlögum sem ekki væru af ófyrirséðu tilefni og ýtt þeim yfir á fjárlög, þegar og ef þau bærust til fjárln. Það eiga þau að gera lögum samkvæmt en það gerist aldrei, nánast aldrei. Ég man eftir einu eða tveimur tilvikum. Í öðru lagi gætum við hafnað ítrekuðum brotum slíkra stofnana þegar beðið er um að koma útgjöldum á fjáraukalög og ef um er að ræða ítrekuð brot, þá sagði ég að menn ættu einfaldlega að fara þá leið að refsa þeim með því að segja nei við bónum varðandi fjárlög. Herra forseti. Hv. þm. viðurkenndi þó að í þessum fjáraukalögum væri, eins og hann orðaði það sjálfur, lausung upp á nokkur hundruð milljónir. Drottinn minn dýri. Við hv. þm. í stjórnarandstöðunni vorum ekki að segja að allt fjáraukalagafrv. væri lausung. En við vorum búnir að benda á fjölmargt og nú kemur hv. þm. og segir einfaldlega að það sé lausung upp á nokkur hundruð milljónir. Heyr á endemi! Er honum ekki falið að fara eftir lögum? Er hann ekki að lýsa því yfir að hann sé í reynd að brjóta fjárreiðulögin? Ég fæ ekki betur séð. Herra forseti. Hvern var hv. þm. að skamma þegar hann fór með launarullu sína áðan? Var hann að skamma samtök launamanna? Var hann að skamma atvinnurekendur? Varla getur það verið vegna þess að þessir aðilar gerðu samninga sem hann lofaði og prísaði. Hvern var hann að skamma? Var hann kannski að skamma þá sem ráða fyrir launastefnu ríkisins sem gerðu bakflæðisamningana margfrægu þar sem ekki átti að semja um neitt en það flæddi svona á bak við og þegar upp var staðið voru tilteknir hópar komnir með tugi prósenta. Herra forseti. Eða er hann kannski að skamma Seðlabankann? Hv. þm. verður að svara því. Er hann þeirrar skoðunar að Seðlabankinn sé orsök þeirrar uggvænlegu þróunar sem við horfum nú á í efnahagsmálum?

Herra forseti. Engin ástæða er til annars en segja það eins og er og ég hef margsinnis farið yfir það. Það er ákveðin lausung í fjáraukalögunum. Alþingi á þar langstærsta hlutann. Við skulum segja frá því eins og það er að við eigum óskaplega erfitt með að gera áætlanir, sérstaklega um endurbyggingu gamalla húsa. Hvergi förum við meira fram úr áætluninni en við endurbyggingar. Það fara tugir milljóna hingað og þangað og þetta gerist nærri því á hverju einasta ári. Við skulum hafa það í huga. Herra forseti. Það er fyrst og fremst tvennt sem hefur valdið vandræðum á launamarkaði. Ég tel að samninganefnd ríkisins í launamálum hafi gengið lengra í hækkun launa en hinn almenni launamarkaður og það er ekki hægt til langs tíma. Ríkisstarfsmenn geta aldrei fengið meiri og betri kjör og meiri hækkanir launa sinna en hinn almenni maður á launamarkaðnum vegna þess að atvinnulífið verður að geta staðið undir þeim kjarabótum sem eiga sér stað í þjóðfélaginu. Ég tel líka að sú hávaxtastefna sem leiddi til hærra gengis en eðlilegt var leiddi til kaupmáttar umfram það sem samið var um. Það kemur í kollinn á mönnum aftur. Það var óvarleg pólitík. Ég hef látið það í ljós síðustu 2--3 árin. Þess vegna finnst mér lítið koma til ráðgjafans sem gaf ráðin daginn sem hann hætti.

Herra forseti. Hv. þm. segir að hann gefi lítið fyrir ráðgjafa Seðlabankans. Hvað gefur hv. þm. mikið fyrir þann sem er æðsti yfirmaður Seðlabankans? Það er hæstv. forsrh. Dettur hv. þm. í hug eitt einasta augnablik að Seðlabankinn, sem er ekki sjálfstæður, sé að hækka vexti án þess að það sé borið undir hæstv. forsrh.? Að sjálfsögðu ekki. Hvers vegna ætti hæstv. forsrh. að vilja sjá bankann hækka vexti? Vegna þess að hann er að berjast við að halda verðbólgunni í skefjum. Hæstv. forsrh. hefur mörgum sinnum spáð því ranglega að nú fari verðbólgan að síga niður. Hið öfuga hefur alltaf gerst. Hún er miklu frekar á leiðinni upp. Þegar við stöndum andspænis þeim slaka sem hefur verið á ríkisfjármálunum til þess að halda verðbólgunni í skefjum er eina ráðið að reyna að halda genginu háu. Það er þessi stefna sem forsrn. hefur í reynd stýrt og þegar hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson kemur hingað og ræðst á Seðlabankann er hann í reynd að ráðast á vaxtastefnu hæstv. forsrh. Svo einfalt er það nú.

Herra forseti. Vaxtahágengisárátta Seðlabankans er margra áratuga gömul. Forustumenn atvinnulífs á Íslandi hafa mátt berjast við hágengisstefnu Seðlabankans í marga áratugi. Enginn vafi er í huga mínum að það hefur skaðað íslenskt efnahagslíf verulega og oft mjög mikið að við höfum verið að halda krónunni miklu hærri en markaðsverð hennar gaf til kynna. Það hefur skaðað íslenskt efnahagslíf, skaðað samkeppnishæfni Íslands, skaðað tekjur okkar í langan tíma. Stjórn okkar á genginu er ekki nýtt deilumál. Það á ekkert skylt við þennan forsrh. eða þann sem sat á undan honum eða þar áður, þar áður eða þar áður. Þetta er viðhorf til efnahagsmála sem er eðlilegt að menn deili um á hverjum tíma. Margar stefnur eru uppi og mörg sjónarmið. Enginn einn hefur rétt fyrir sér. Það er mjög eðlilegt að menn deili. Hins vegar fannst mér lítið til þess koma þegar ráðgjafarnir, sem hafa setið í áratugi í æðstu peningastofnun landsins, hætta svo störfum sem ráðgjafar, koma þá með alveg ný ráð og nýjar skýringar á því hvað hafi gerst.

Hvernig veistu það?

Ég hef hlustað á menn tala um þetta. Ég hef heyrn og sjón eins og hver annar.

Hvernig veistu nema þeir hafi líka komið með ráðin á meðan þeir unnu þar?

Mér finnst mjög lítið í þær fréttir spunnið að menn sem eru í hæstu trúnaðarstörfum komi síðan eftir að þeir hætta störfum og segi eitthvað allt annað en hefur verið sagt opinberlega. Það er ekkert gagn að því fyrir samfélagið, ekki á nokkurn hátt og við skulum halda áfram að ræða þessi mál. Þau verða deilumál áfram enda orkar það alltaf tvímælis.

Herra forseti. Þessari umræðu er að ljúka.

Hver segir að henni sé að ljúka?

Ef henni er ekki að ljúka hafa orð mín samt fullt gildi. Ég þakka fyrir málefnalega umræðu það sem af er. Inntakið í umræðunni hefur verið það að hér er samstaða um að bæta áætlanagerð. Hér er samstaða um aðhald í fjármálum. Hér er samstaða um að fjárlög séu lög og þar séu æðstu stofnanir samfélagsins ekki undanskildar. Ég tel að okkur hafi skilað áfram að þessu marki. Ég verð að segja það og tek undir með hv. varaformanni fjárln. með það að allflestir forstöðumenn ríkisstofnana standa sig vel í starfi sínu þannig að okkur skilar áfram að þessu marki. Fram hefur komið að við séum ekki nógu harðir í meiri hluta fjárln. við að hafna beiðnum sem koma um fjárveitingar, t.d. hjá þeim aðilum sem hafa farið fram úr fjárlögum. Þetta getur verið nokkrum vandkvæðum bundið og þá má spyrja hvernig á að meðhöndla slíkt. Ef beiðnum er hafnað hleðst oft upp vandi í þeim stofnunum sem verður fyrr eða síðar að taka á. Sú regla sem við höfum haft í starfi okkar varðandi þetta er sú að ef við tökum þá ákvörðun að gera upp gamla hala eða gera upp vanda, sem hefur ekki verið mætt, er grundvallarskilyrði að rekstrinum hafi verið komið í lag. Það er sú regla sem við verðum að fara eftir og við eigum að hafa aðhald að þessu leyti. Í umræður um fjárlög og fjáraukalög blandast ætíð almenn efnahagsmálaumræða og ég ætla ekki að lengja þær ágætu umræður sem hafa verið hér um efnahagsmál. Hins vegar finnst mér oft vera talað um verðbólguna eins og það sé eitthvað sem stjórnvöld geti slegið niður í einu höggi. Mér finnst menn oft gleyma því varðandi þróun verðbólgu að viðskiptakjörin sem skapa drjúgan hluta hennar. Olíuhækkunin er okkur mjög þung í skauti að þessu leyti og ytri aðstæður í efnahagsmálum en sem betur fer hefur okkur tekist að sigla þann sjó enn. Ég vona svo sannarlega að svo verði og ráðstafanir okkar í ríkisfjármálum eiga að miða að því marki að halda verðbólguþróuninni í skefjum. Það gerum við með því að hafa afgang af ríkissjóði og nota þann afgang til þess að greiða niður skuldir. Það gerum við m.a. með því að halda aftur af ríkisútgjöldum því það er svo að kröfurnar standa á okkur úr öllum áttum um aukin ríkisútgjöld. Það er alveg rétt sem kom fram að ef dregst saman getur verið erfitt að snúa ofan af. Ég held að það hafi verið 7. þm. Reykv. sem gat þess. Ég hef ekki þreyst á því að tala einmitt um þetta, þ.e. þegar stofnað er til aukinna rekstrarútgjalda þegar vel árar, fram úr hófi, þá getur það komið í bakið á okkur þegar dregst saman. Vonandi tekst okkur að halda þannig á efnahagsmálum og atvinnumálum að tekjur ríkissjóðs haldist og við höfum möguleika áfram til að sækja fram á þeim mikilvægu sviðum sem þau ná til.

Herra forseti. Ég ætla ekki í efnislega umræðu við hv. þm. Jón Kristjánsson en þakka honum fyrir málefnaleg svör gagnvart okkur stjórnarandstæðingum í dag. Ég tel að hann hafi misskilið mig að einu leyti. Ég átti orðræður við einn ágætan hv. þm. stjórnarliðsins um það hvaða möguleika þingnefndir á borð við fjárln. hefðu ef um væri að ræða ítrekaða framúrkeyrslu. Ég skildi þann ágæta andmælanda minn með þeim hætti að hann teldi að við ættum engin úrræði. Ég benti á nokkur úrræði. Ég var ekki að hvetja til þess að það væri daglegt brauð að menn höfnuðu fjárlagabeiðnum, síður en svo. En ég benti á að ein leið fælist í því að ef um ítrekaða framúrkeyrslu væri að ræða að hafna einfaldlega viðkomandi bón. Ætli það yrði þá ekki til þess, herra forseti, að viðkomandi fagráðherra tæki viðkomandi yfirmann stofnunar á teppið og segði honum til syndanna og hvað til hans friðar heyrði. Herra forseti. Ég get tekið undir með ýmsum sem hér hafa talað að mér finnst að þess gæti minna nú en áður að stofnanir keyri nánast blint fram úr fjárlögum eins og tíðkaðist. Það er m.a. vegna aðhalds þingsins, bæði stjórnarliðsins og stjórnarandstöðu. En við þurfum að vinna betur. Við þurfum að aga stofnanir ríkisins en við verðum líka að aga okkur sjálf. Ég held að samstaða sé um það í þessum sölum að mál sem við höfum rætt sem varðar okkur sjálf hlýtur að vera þess eðlis að við verðum að skoða það. Við ræðum þetta ekki aðeins til þess að finna fyrir hrísinu á eigin baki. Við erum að ræða þetta vegna þess að þarna hefur Alþingi ekki staðið sig nægilega vel og við sem sitjum á hinu háa Alþingi verðum að koma í veg fyrir að svona geti endurtekið sig.

Herra forseti. Í rauninni ber ekki svo mikið á milli okkar hv. 7. þm. Reykv. í þessum málflutningi. Ég endurtek það sem ég sagði áðan. Ef um framúrkeyrslu er að ræða viljum við fyrst og fremst að tryggt sé að sú framúrkeyrsla sé stöðvuð ef við eigum að bæta það sem upp á vantar. Það finnst mér mergurinn málsins. Í raun er alltaf unnið á þessum nótum. Við erum alltaf að vinna á þessum nótum og fjöldamörg mál hafa komið upp í gegnum tíðina síðan ég fór að kynnast þessum málum sem hafa verið á þennan veg. Stundum tekst þetta vel, stundum tekst þetta miður en á þessum nótum eigum við að vinna. Ég endurtek að þessi regla á auðvitað að gilda yfir alla hvort sem það er æðsta stjórn ríkisins, ráðuneyti eða ríkisstofnanir. Við höldum ótrauð áfram að þessu marki og ég er ánægður með þá samstöðu sem hefur verið um slíkt í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram.