Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Einar Árnason Það er út af þingsköpum, að ég tek hér til máls. Ég vildi snúa mér til hæstv. forseta og spyrja hann um það, hverja skipun hann hyggi rétt að hafa um sæti hér í salnum á fundum Sþ. Það hafa komið til mín nokkrir Ed.-menn og borið sig upp undan því, að þeir hafi verið á hraki með sæti á undanförnum fundum sameinaðs Alþ. Það hefir verið svo á undanförnum þingum, að Ed.-menn hafa talið sig eiga sætin í innri skeifunni, þar sem sætin eru ekki tölusett, vegna þess að tölusettu sætin í ytri hringnum ættu Nd.-menn. Það ber við, að vissir Nd.-menn taki þessi sæti Ed.-manna og telji sér föst sæti. Ég vildi því mega fara fram á það við hæstv. forseta, að hann skipi svo til um sæti hér á fundum Sþ., að Ed.-menn mættu óhindraðir ganga að sætunum í innri skeifunni hér í salnum.

*Forseti (JBald): Það, sem hv. 2. þm. Eyf. fer fram á, er það, að Ed.-menn geti haft viss sæti í þingsalnum, þegar fundir eru haldnir í Sþ. Nú mun það hafa verið svo, að á fundum Nd. hafi verið úthlutað sætum eins og gert er ráð fyrir í þingsköpum. Ætla ég, að flestir, ef ekki allir Nd.-menn hafi hlotið tölusett sæti. Ég sé það í gerðabók Nd., að á fyrsta fundi d. í vetur, hinn 15. febr. síðastl., hefir verið hlutað um sæti. Nú er svo í þingsköpum ákveðið og vitanlega til þess ætlazt, að þm. hafi þau sæti, sem þeir hljóta við drátt á sætum, en líka getur verið, að þeir geti komið sér saman um að sitja öðruvísi, ef þingflokkarnir koma sér saman um það að skipa sér í sæti eftir flokkum. Ég vildi því beina þeirri fyrirspurn til hv. 1. þm. Árn., forseta Nd., hvort honum sé kunnugt um það, hvort nokkur önnur skipun hafi verið gerð á sætum en fundargerð Nd. frá 15. febr. síðastl. skýrir frá, því að heimilt er samkv. 7. gr. þingskapa, að þingflokkar skipi sér í sæti eftir flokkum.

*Jörundur Brynjólfsson: Út af þessari fyrirspurn hæstv. forseta vil ég geta þess, að því mun hafa verið hreyft af hálfu nokkurra þm.Nd. að fá samkomulag um sætaskipun innan d. eftir flokkum. Ég hygg, að það hafi ekki orðið fyrir þá sök, að dregið var um sæti í d. Mér er ekki kunnugt um, að nein breyting hafi þar á orðið. Ég hefi að vísu veitt því athygli, að menn hafa stöku sinnum setzt í önnur sæti í Nd. en þeir drógu, og hefir ekki verið um slíkt fengizt. Ég held, að ég geti svo ekki upplýst fleira í þessu efni.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Það mun hafa tíðkazt hér á Alþ., að ekki hafi alltaf verið farið eftir þeim sætanúmerum, sem þm. hafa dregið í upphafi hvers þings. Ég veit ekki betur en að forseti Nd. hafi látið það óátalið, þó að menn kæmu sér saman um að sitja á aðra lund en gerðabók segir til. Svo hefir það einnig orðið að þessu sinni, að við nokkrir þm. í Nd. höfum tekið okkar sæti í innri skeifunni, af því að ekkert samkomulag varð milli þingflokkanna um sætaskipun; við höfum setið um nokkurt skeið í sætunum hér í innri skeifunni og talað þaðan, án þess að því væri fundið af hæstv. forseta. Ef á annað borð á að fara að koma nýrri skipun á þessa hluti, finnst mér, að hæstv. forsetar, hvor í sinni d., ættu að heimta það, að hver þm. sæti í því sæti, sem hann hefir dregið í upphafi, og að menn tækju sér það sæti, sem þeir helzt vildu, ef þm. hefði ekki sérstaklega dregið það sæti. Það kann að vera, að það sé helmingur hv.Nd.-manna eða rösklega það, sem situr í þeim sætum, sem þeir hafa dregið, en ég ætla, að allt að því jafnmargir sitji í öðrum sætum en gerðabók segir til um. Meðan það er talið frjálst af forseta Nd. a. m. k., höfum við tekið okkur sæti í innri skeifunni og sjáum ekki ástæðu til að víkja úr þeim sætum, þar sem enginn virðist eiga sérstakt tilkall til þeirra samkv. drætti eftir þingsköpum.

Einar Árnason Ég ætla ekkert að blanda mér inn í það, með hverjum hætti menn skipa sér í sæti á fundum Nd. Það er aðeins út af sætum í Sþ., sem ég er að ræða málið. Það þarf ekki að fara í grafgötur um, að þingsköp ætlast svo til, að menn dragi númer og hljóti sæti eftir því á deildafundum. Nú er það vitað, að í þessum sal eru engin sæti tölusett nema á ytri skeifunni, og því hefir ekki farið fram dráttur um önnur sæti en þau, sem eru í ytri skeifunni. Það er ekki þægilegt fyrir Ed.-menn, þegar þeir koma á fundi í Sþ., að vita ekki til þess, að þeir hafi leyfi til að setjast í nein númeruð sæti hér í d., af því að Nd.-menn einir eigi rétt á þeim sætum. Ég vil aðeins taka það fram, að ég læt mig það engu skipta, hvernig menn skipa sér í sæti á fundum Nd., en ég krefst þess, að Ed.-menn geti óáreittir fengið sæti í innri skeifunni, þar sem þeir hafa óátalið haft sæti á undanförnum þingum.

*Hannes Jónsson: Mér finnst það eiginlega hálfhastarlegt gagnvart Nd.-mönnum, ef hér á Alþ. á að fara að leika upp gömlu almennu sveitarfundina, þar sem ráðstafað var þurfalingum hreppsins. Ég verð að segja það, að ég get fundið til með þessum hrakningamönnum, sem hingað koma á sameinað Alþingi og vita ekki, hvar þeir eiga höfði sínu að halla. - Ég hefi áður hér í þinginu, þó ekki hafi það verið að þessu sinni, hreyft nokkrum mótmælum gegn því, að þm. töluðu úr öðrum sætum en þeim bæri; og í það skipti var tekið tillit til þess af hæstv. forseta, svo að hlutaðeigandi ræðumaður talaði þá úr ræðustól. Ef ekki er hægt að fá þetta í viðunandi horf, finnst mér ekki annað ráð vænna en að hæstv. forseti stilli svo til, að á þá menn, sem ekki rata í sæti sín, verði límdur miði, sem tala sætis þeirra stæði á. Það gæti þá verið fyrsta verk þingsveinanna að koma þessum óskilagemlingum á sinn rétta bás.

*Héðinn Valdimarsson: Út af því, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði um sætaskipun hér í þinginu, vil ég geta þess, sem ég veit, að öllum hv.þm. er kunnugt, að á haustþinginu 1934, hygg ég að það hafi verið, sátum við 5 þm. í innri skeifunni hinumegin án þess að nokkrum hafi dottið í hug að amast við því. Það er fyrst nú, þegar hv.þm. kemur til með að sitja við hliðina á okkur, að hann fer að amast við þessu. Það er því ný regla, en ekki gömul, sem hv.þm. talar um. Ég vil benda á það, eins og hv. 1. landsk. hefir gert, að hv.Ed.-menn hafa ekki dregið sér nein sæti, og þó að hv. 2. þm. Eyf. vilji eigna sér þetta sæti, hvað mundi hann þá gera, ef einhver annar Ed.-maður vildi einmitt líka hafa það sæti, sem hann situr í? Ætli hann mundi ekki segja, að hann sæti kyrr? Ég vil loks benda á, að það er allt að því helmingur þeirra þm., sem hafa dregið sér sæti, sem ekki sitja í þeim sætum, sem þeir hafa dregið, heldur hafa hér farið fram frjáls verzlunarviðskipti meðal þm. án þess að forseti hafi skipt sér af því. - Ég veit því ekki, hvers vegna hv.Ed.-menn ættu frekar að sitja í þessum sætum í innri skeifunni, þá sjaldan þeir koma hingað.

*Magnús Jónsson: Ég vil eindregið ítreka tilmæli forseta okkar Ed.-manna um það, að okkur verði tafarlaust séð fyrir sætum, þegar við komum hingað, ekki í neina heimsókn til hv.Nd.-manna, heldur á fundi í Sþ. í þessum sal, sem hv.Nd. heldur fundi sína í. Eftir 7. gr. þingskapa á að hluta um sæti; það er því augljóst, að dm. geta ekki átt rétt til annara sæta en þeirra, sem númeruð eru. Það hefir tíðkazt, að þm. hafi verzlað með sæti sín. Látum það vera, en þar fyrir er það óhæfilegt, að menn geti „selt“ sæti, sem þeir hafa ekki dregið. Það hefir enginn maður hér í hv.Nd. getað dregið sætin í innri skeifunni, þar sem þau eru ónúmeruð. Mér finnst eðlilega lausnin á þessu máli vera sú, að hæstv. forseti láti hlutast til um það, að sett verði númer á þessi sæti í innri skeifunni, sem svari til númera í sal Ed., og hver þm. eigi sæti hér við tilsvarandi númer, sem hann situr við í Ed. - Hitt mun öllum vera ljóst, að það nær engri átt, að þegar komið er á fund í Sþ., þá hafi þeir, sem af hendingu koma úr öðrum sal, engin föst sæti til að hafast við í. - Það verður að komast að friðsamlegri lausn á málinu; það er óviðunandi, ef við þm. verðum hér að hafa þann hátt landnámsmanna að þurfa að berjast til landa.

forseti (JBald): Út af máli, sem haft var um í upphafi fundarins, viðvíkjandi hlutun sæta í þingsölum og sætaskipun fyrir Ed.-þm. í Sþ., vil ég að svo komnu máli bera fram þau tilmæli til hv.þm. úr Nd., að þeir, er þeir taka sér sæti á fundum í Sþ., sitji þar, sem þeir hafa hlotið sæti í Nd. við úthlutun eða verzlun með sæti, til þess að það geti haldizt, að Ed.-þm. fái þau sæti, sem þá eru afgangs, þegar búið er að hluta um sæti í Nd. (og verzla með þau).

*Bergur Jónsson: Það er orðið nokkuð langt síðan þetta mál var til umr., en ég ætla að segja nokkur orð til viðbótar við það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði. Hv. þm. las upp í sambandi við þessa till. nokkuð úr umr., sem urðu um meðferð utanríkismála árið 1928, þegar Sigurður Eggerz gerði fyrirspurn um það hér á þingi, hvort menn vildu neyta uppsagnarákvæðis sambandslaganna. Hv. 2. þm. Reykv., sem þá var málsvari Alþfl., kvað þá reiðubúna, ef hinir þingflokkarnir vildu taka höndum saman við þá um að endurreisa frjálst lýðveldi á Íslandi, eins og hann orðaði það. Þegar hv.þm. las þetta upp, tók hann það réttilega fram, að ef slíta ætti konungssambandinu á annað borð, ætti að gera það alveg. Allir Íslendingar, sem hafa látið skoðun sína á þessu máli í ljós, eru á sama máli og hann. Í 1. gr. sambandslaganna er það tekið fram, að Ísland og Danmörk séu frjáls og fullvalda ríki, en þó er þar ólíku saman að jafna, því Danmörk var orðin sjálfstætt ríki löngu áður, hvað sem segja mætti um fullveldi Íslands, og kom því aldrei til mála, að hún sækti um frelsi sitt til Íslands. Aðalinnihald sambandslaganna er talið samningurinn um sameiginlegan konung. Þegar sambandslögin voru sett, vildu sumir, að gerðir yrðu tveir samningar við Dani, annar um konunginn og hinn um önnur mál. En Danir vildu ekki þá leið og sögðu, að Íslendingar fengju aldrei annan konung en danskan. Samningur um konungssambandið er að nokkru leyti í lögunum, í 3. gr., þar sem samið er um konungsskipti og ákveðið um skilyrði fyrir konungdómi, og í 4. gr. um það, hvernig banna megi, að hann sé konungur annarsstaðar, svo og um afleiðingar af því, ef sambandslögunum yrði sagt upp samkv. ákveðum þeirra, þótt konungsríki yrði áfram á Íslandi, en það fengi konung út af fyrir sig. Einnig ef tekið yrði upp lýðveldi í Danmörku, og þannig mætti benda á ýms dæmi. Sömuleiðis ef konungur afsalaði sér konungdómi. Mér er ekki kunnugt um, hvort hv. 2. þm. Reykv. vildi beina sömu spurningu til þm. nú og hann gerði 1928. En mér finnst ekki rétt, að ekki sé rætt um þessi atriði í sambandi við þetta mál, þar sem allir flokkar virðast sammála um að slíta sambandinu, hvort sem það er kallað lögfræðilegt eða „pólitískt“ samband. Af þeim till., sem hér liggja fyrir, er ekki hægt að neita því, að brtt. á þskj. 71 er nokkru víðtækari en frumtili. Hinsvegar vil ég benda á, að ég álít ekki, að upphafið megi vera eins og á brtt. Í till. til þál. er gengið beinlínis út frá, að Íslendingar segi upp sambandslögunum samkvæmt 80. gr., en ekki gengið lengra en í brtt., en orðalag hennar má bæta, ef meiningin er, að gera eigi samþykkt um afnám sambandslaganna. A. m. k. þarf vilji þingflokkanna að koma glöggt fram um það. Sömuleiðis get ég ekki fellt mig við ákvæði brtt. um það, að skipa skuli sérstaka nefnd, og virðist þar vera meiningin að útiloka afskipti utanríkismálanefndar, en hún hefir svipaðan rétt til að skipta sér af þessu máli, sem er eiginlega eingöngu utanríkismál, og sjálf stjórnin. Álít ég, að breyta eigi brtt. svo, að n. þessi starfi a. m. k. í samræmi við utanríkismálanefnd. Vil ég beina því til þeirra manna, sem að brtt. standa, að rétt væri að samræma till. áður en gengið er til síðari umr. Einnig vil ég beina því til utanríkismálaráðh., að séð verði um, að þeir menn haldi rétti sínum, sem vegna ákvæða sambandslaganna hafa gagnkvæman þegnrétt í hvoru landinu sem er, því þeir menn skipta hundruðum, sem þegar hafa reist framtíð sína þar á. Er sjálfsagt að reyna að tryggja þeim þennan rétt afram. Þetta er mál, sem vafalaust heyrir undir utanríkismálanefnd.

*Jónas Jónsson: Ég var ekki viðstaddur, þegar mál þetta var fyrst til umræðu, en ég vildi bæta við fáeinum orðum. Ég kem fyrst að brtt., sem flutt hefir verið á þskj. 71, af mönnum í utanríkismálanefnd, sem ekki hafa starfað þar upp á síðkastið. Till. gerir fyrst og fremst ráð fyrir því, að skipuð verði sérstök nefnd til að fjalla um málið, og þar að auki er till. töluvert mikið á annan hátt en frumtill., og tel ég óheppilegt, að hún hefir komið fram. Till. á þskj. 46 er framhald af máli því, sem var til umræðu í þinginu árið 1928, hvernig haga skyldi meðferð utanríkismála, og svöruðu allir þingflokkar því þá á sömu leið. Árið 1928 var hægt að taka fyrir færri af ákvæðum sambandslaganna, sem mestu skipta, fyrir utan það, sem hér er um að ræða, nefnilega sameiginlegan þegnrétt og rétt Dana til að nota okkar landhelgi og taka þátt í gæzlu hennar. Hefði það mál verið tekið fyrir 1928, er mér ekki kunnugt um, hvort það hefði farið eins. Ekki er mér kunnugt um, að í nokkrum flokki finnist maður, sem vilji, ef afnumin er sameiginleg þegnskylda við Dani, að þeir hafi þá rétt til veiða í landhelgi okkar og taka þátt í landhelgisgæzlu. Menn eins og Einar Arnórsson og Bjarni frá Vogi, meðan þeir áttu sæti í löggjafnaðarnefnd, voru á móti því, að Danir slyppu við að taka þátt í landhelgisræzlu á meðan þeir hefðu rétt til að veiða þar. Virðist í þessari till. vera farið lengra um utanríkismálin en ætlazt er til með frumtill., og álít ég ekki ástæðu til að ræða hana meir að sinni. Ég ætla að taka það fram, að ég álít mjög óheppilegt, að það fyrsta skref var ekki stigið, sem var verið að undirbúa 1930, því það var sjálfsagt, að Ísland gengi þá inn í Þjóðabandalagið, fyrst búið var að ákveða, að Íslendingar tækju sín utanríkismál í sínar hendur. Sá flokkur, sem nú stendur að till. á þskj. 71, hefði átt að skilja það 1930, að þörf var á því fyrir Íslendinga að setjast á bekk með öðrum þjóðum Evrópu og á þann hátt kynna sig og undirbúa sína menn til að taka þátt í alþjóðlegri starfsemi. Því hefir verið haldið fram, að vegur Þjóðabandalagsins fari minnkandi upp á síðkastið, og mun það vera rétt, en okkar not af því eru mun meiri en fyrir stærri smáþjóðir, eins og hinar Norðurlandaþjóðirnar. Okkar not af því eru, að kynna þjóðina og gefa mönnum tækifæri til að starfa með áhrifamiklum mönnum hinna ýmsu þjóða, sem við eigum skipti við. Væri það mikilsverður undirbúningur fyrir þá menn, sem eiga síðar að starfa að utanríkismálunum, og álít ég því, að ætti að taka til athugunar, hvort við ættum ekki að ganga í Þjóðabandalagið. Því, sem ég vil næst minnast á, hefi ég hreyft í blöðum Framsfl. hér í bænum nú í byrjun þessa árs. Það er nauðsyn þess, að búa menn sérstaklega undir að geta komið fram fyrir okkar hönd eftir uppsögn sambandslaganna. Mér finnst ástæða til að geta þess, að ekki er til ein einasta fræðigrein á íslenzku um það, hvernig þjóðir skipa sínum utanríkismálum, og þetta tómlæti um þessi mál er svo alvarlegt, að einn af þekktustu mönnum þessa bæjar, sem er mjög gáfaður og menntaður maður, sagði við mig, að hann hefði aldrei hugsað út í það, hvaða munur væri á „ambassador“ og sendiherra. Ég tek þetta sem dæmi um það, hve lítil kunnátta manna er um, hvernig þjóðir koma þessum málum fyrir, þegar menn, sem forgöngu hafa um almenna menntun, hafa ekki vitneskju um það einfaldasta í þessu efni. Ungur maður, sem dvelur erlendis, hefir skrifað mér um þessi vandræði. Ég ætla að skrifa þessum unga manni, sem skrifaði mér frá öðru landi, og segja honum, að ungu mennirnir verði að læra og fræða okkur um það, sem við þurfum að læra í þessu efni. Ég álít, að það hafi meira að segja fyrir okkur nú en nokkuð annað, að byrjað sé á því að undirbúa unga menn undir að starfa fyrir okkur á þennan hátt, þegar þar að kemur. Ég hefi leyft mér að leggja fram till. um það, sem ég geri ráð fyrir, að verði athuguð í sambandi við þetta mál. Hún er um það, að hafizt verði handa strax næsta haust með að undirbúa kennslu ungra manna ber í bænum, og verði það deild, sem auðvitað starfar ekki í sambandi við háskólann meðan hann er húsnæðislaus, en kæmi síðar undir hann. Þangað væru valdir röskir og reglusamir menn og námið sé bæði hagfræðilegt og lögfræðilegt. Að tímalengd og dýrleik verði það álíka og lögfræðinám er nú, og þegar menn hafa lokið því námi, mundi vera hægt að nota þá til margra hluta. Þeir gætu tekið þátt í verzlun landsins við fjarlæg lönd betur en við höfum nú menn til. Þeir gætu setzt að í öðrum löndum sem kaupmenn og verið ræðismenn um leið, og sumir beinir starfsmenn landsins síðar meir. Ég álít ekki, að sú aðferð sé að öllu leyti heppileg, sem sumir láta sér detta í hug, að við ættum að koma okkar tilvonandi starfsmönnum inn í sendisveitir Dana eða annara þjóða. Það, sem er út á það að setja, er, að þjóð eins og Danir, sem er 35 sinnum stærri en við, hefir aðra meðferð á þessum málum en við. Stærri þjóðir hafa glögg skipti milli „diplomatíska“ starfsins og verzlunarstarfsins. Þjóðir eins og Norðmenn og Danir halda þessum skiptum svo miklum, að sendisveitir fást lítið við verzlunarstörf, þar sem hjá okkar sendimönnum yrði aðaláherzlan lögð á, að valdir væru menn, sem eru „praktiskir“ og duglegir, sem hefðu þekkingu á verzlunarmálum, en gætu jafnframt komið fram sem „diplomatar“, og við það hefi ég miðað mína tillögu. Það er því mjög vafasamur greiði, þótt einhver frændþjóð okkar vildi taka af okkur einhverja unga menn til þess að ala þá þannig upp. Sendimenn okkar eiga ekki að vera neinir tilhalds- eða veizlumenn, heldur starfsmenn. Ég hefi orðið var við, að menn álíta, að með því að halda veizlur og halda til kapps við stærri þjóðir þar um munum við auka okkar stærð og kraft. En við nánari athugun munu allir flokkar sjá, að við verðum að gera allt til þess að gera okkar menn bæði verzlunarmenn og „diplómata“. Ég hefi heyrt sagt, að um hafi verið talað við 1. umr. þessa máls, að till. á þskj. 71 yrði tekin aftur, þar til við lokaumr., og að hún kæmi ekki til atkvæða nú, enda er það ekki hægt nema betur sé um hana jafnað, því annars getur hún ekki samræmzt till. á þskj. 46.

Ólafur Thors Ég get strax svarað tilmælum hæstv. forseta á sömu lund og ég gerði á síðasta fundi, þegar mál þetta var til meðferðar, nefnilega þannig, að ef hæstv. forseti telur ekki þinglegt eða eðlilegt að fresta umr. málsins og vísa báðum till. eins og þær liggja fyrir til n., þá höfum við flm.brtt. á þskj. 71 með samþ. okkar flokksbræðra ákveðið að verða við þeim tilmælum, að taka till. aftur til síðari umr., til þess að hún verði rædd í utanríkismálan. ásamt með aðaltill. á þskj. 46. Ég veit ekki, hvort ég hefi tekið rétt eftir ræðu hv.þm. S.-Þ. um eitt atriði, sem ég vil láta koma skýrt fram í umr. Mér heyrðist hv.þm. láta orð falla um það, að við umr. um þetta mál á Alþingi 1928 hafi ekki verið lögð höfuðáherzla á 6. gr. sambandsl. Ef þetta er rétt tekið eftir hjá mér, þá vil ég láta það koma skýrt fram, að einmitt 6. gr. sambandsl. var kjarni umr. um þetta mál á Alþ. 1928 og það ákvæði sambandsl., sem flm.till., þáv. hv.þm. Dal. Sigurður Eggerz. lagði höfuðáherzluna á í öllum umr. um málið. við sjálfstæðismenn erum nú í dag alveg sömu skoðunar og sá hv.þm. var þá, og við vorum þá, að ákvæði 6. gr. séu aðalannmarki á sambandslögunum. vil ég því leggja mikla áherzlu á, að það komi skýrt fram nú við þessar umr., að Alþ. allt sé óskipt þeirrar skoðunar, að enginn Íslendingur hugsi sér, að ákvæði þessarar 6. gr. verði endurnýjuð í einu eða öðru formi. Í öðru lagi vil ég svo bara taka undir það, sem hv.þm. S.-Þ. sagði í lok sinnar ræðu, að till. okkar sjálfstæðismanna á þskj. 71 væri miklu víðtækari í einu og öllu, ákveðnari og skýrari heldur en þáltill. á þskj. 46. Einmitt með þeim rökum vil ég vona, að hæstv.Alþ. geti fallizt á að samþ.till. á þskj. 71, annaðhvort eins og hún liggur fyrir eða með orðabreyt., sem óskað kynni að verða eftir, ef þær orðabreyt. breyta ekkert efni till.

Forseti (JBald): Mér skilst þá, að hv.flm. taki till. á þskj. 71 aftur til síðari umr.