Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Umhvrn. staðfesti 20. október sl. úrskurð Skipulagsstofnunar frá 9. ágúst um að ekki skuli fara fram mat á umhverfisáhrifum á fyrirhuguðu eldi á norskum laxi í sjókví í Mjóafirði allt að 6--8 þús. tonn af eldislaxi á ári. Þetta er 6--8 sinnum stærri eining en almennt eru sett hámörk um í nágrannalöndum okkar. Í niðurstöðum úrskurðarins eru raktar forsendur fyrir að ekki sé mengunarhætta vegna fóðurleifa, þvags og saurs og þess háttar. Síðan segir: ,,Tekið verði á hugsanlegum áhrifum er varða sjúkdóma og erfðamengunarhættu í leyfisveitingum samkvæmt lögum og reglugerðum.`` Um þetta segir Óðinn Sigþórsson, formaður Landssambands veiðifélaga, í Ríkisútvarpinu 30. október sl., með leyfi hæstv. forseta: ,,Mér finnst þessi ákvörðun orka mjög tvímælis vegna þess að Skipulagsstofnun í ákvörðun sinni skoðar bara einfaldlega ekki erfðamengunarþáttinn heldur vísar því til leyfisveitandans. Þá leitaði Skipulagsstofnun ekki álits veiðifélaganna á svæðinu varðandi Mjóafjörðinn og gaf þeim ekki rétt að koma að andmælum og við teljum að þar hafi andmælaréttur verið brotinn á hagsmunaaðilum í ákvörðunarferlinu.`` Landssamband veiðifélaga, Landvernd, Félag stangveiðimanna, sérfræðingar Veiðimálastofnunar og fleiri sem hafa mikla þekkingu á því sviði hafa ályktað um þá ríku hagsmuni sem eru í húfi fyrir lífríki ánna og atvinnulíf í byggðum landsins, að ekki sé skert ímynd og hreinleiki íslenska laxins með erfðablöndun eða sjúkdómum erlendis frá. Varðandi sjúkdóma- og erfðamengunarþáttinn byggir Skipulagsstofnun úrskurð sinn mjög á umsögn veiðimálastjóra. Veiðimálastjóri starfar samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði, með síðari breytingum. Lögfræðingur landbrn. segir í greinargerð frá 26. október 2000 um helstu ágalla á íslenskri löggjöf um fiskeldi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ljóst er að ákvæði IX. kafla laga um fiskeldi eru fremur fábrotin og í þau vantar ýmis ákvæði sem er eðlilegt og rétt má telja að fram komi í þeim. Engin heildarlöggjöf hefur verið sett hér á landi um fiskeldi, en færa má rök fyrir því að slík löggjöf ætti að vera til.`` Áfram er rakið í greinargerð lögfræðingsins hvað þyrfti að vera í heildarlöggjöf um fiskeldi, sem er nánast allt, því að lagasetning um þennan atvinnuveg hefur gersamlega setið á hakanum. Herra forseti. Í grein í Degi 31. október segir Árni Ísaksson veiðimálastjóri, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég vil og tel nauðsynlegt að það verði gert umhverfismat fyrir þetta í heild sinni. Þá verða teknir ákveðnir staðir í hverjum landshluta og þeir metnir út frá þeim aðstæðum sem þar eru fyrir hendi.`` Ekki verður séð af þessum ummælum að mælt sé með því að undanþiggja einstaka staði mati á umhverfisáhrifum, þvert á móti. Að mati umhvrn. taka lögin um mat á umhverfisáhrifum einungis til einstakra framkvæmda en ekki til nýrrar heillar atvinnugreinar með svo víðtæk áhrif inn í vistkerfi landsins. Hér er bein missögn og réttaróvissa á ferðinni. Samkvæmt fréttum í fjölmiðlum eru umsóknir um stórfellt eldi á norskum laxi meðfram ströndum landsins í farvatninu sem nema mörgum tugum þúsunda tonna í ársframleiðslu. Mikil og snörp umræða er nú í nágrannalöndum okkar um eldi á laxi í sjókvíum. Í Skotlandi er talið að a.m.k. um 500 þús. laxar sleppi úr sjókvíum á þessu ári og nýverið samþykkti skoska þjóðþingið að hrinda úr vör opinberri rannsókn á mengun frá laxeldisstöðvum og koma í veg fyrir umtalsvert tjón á náttúrunni, arfleifð Skota, og tryggja hagsmuni þeirra sem eiga lífsviðurværi sitt undir hreinleika strandsjávarins. Nýverið sprungu sjókvíar í Færeyjum í aftakaveðri og herma fyrstu fregnir að um 40 tonn af laxi hafi þar sloppið. Hlutfall eldislax í sjó við strendur Noregs er 35--40%, þ.e. laxinn hefur sloppið úr kvíum. Herra forseti. Mun hæstv. umhvrh. endurskoða úrskurð sinn um eldi á norskum laxi í Mjóafirði og fela Skipulagsstofnun að fjalla um hann að nýju í ljósi þeirrar veiku lagastoðar sem hann byggir á? Eða megum við búast við að úrskurðir á þessum vettvangi renni eins og á færibandi á næstu mánuðum í gegnum ráðuneytið? Hverju ætlar hæstv. umhvrh. að svara eigendum laxveiðiáa í Vopnafirði, í Aðaldal, Húnavatnssýslum, Borgarfirði og Dölum, svo eitthvað sé nefnt, þegar þeir spyrja um öryggi og mat á hagsmunum sínum? Hvernig metur hæstv. landbrh. stöðu sína varðandi þetta mál? Hvenær mun hann leggja fram frv. að heildstæðri löggjöf um fiskeldi á Íslandi og á hvaða forsendum mun hann veita væntanlegum eldisstöðvum fyrir norskan lax rekstrarleyfi? Hvernig mun hann tryggja öryggi, hreinleika og fjölbreytileika íslenska laxastofnsins í fallegum ám austan, norðan, sunnan og vestan lands? Hvernig ætlar hann að svara því þegar hann gefur út rekstrarleyfi á þeim veika grunni sem hann hefur?

Virðulegi forseti. Laxeldi er ekki matsskylt samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum heldur tilkynningarskylt. Fyrirhugað laxeldi í Mjóafirði var tilkynnt til Skipulagsstofnunar 30. júní 2000. Skipulagsstofnun úrskurðaði í framhaldinu þann 9. ágúst 2000 að fyrirhuguðu laxeldi í Mjóafirði væri ekki skylt að fara í mat á umhverfisáhrifum. Skipulagsstofnun úrskurðaði á grundvelli ýmissa gagna frá ýmsum aðilum. Sumir mæltu með umhverfismati en aðrir ekki. Náttúruvernd ríkisins mælti t.d. með umhverfismati. Hins vegar mælti Hollustuvernd ríkisins ekki með umhverfismati en hún annast stjórnsýslu varðandi varnir gegn mengun hafsins. Veiðimálastjóri, sem fer með framkvæmd lax- og silungsveiða, þar með talin vernd íslenska laxastofnsins, og gefur út rekstrarleyfi fyrir laxeldisstöðvar mælti ekki með umhverfismati fyrirhugaðs laxeldis í Mjóafirði. Úrskurður skipulagsstjóra var kærður til umhvrn. Ráðuneytið staðfesti úrskurð Skipulagsstofnunar þann 20. október sl. um að fyrirhugað laxeldi í Mjóafirði skyldi ekki fara í mat á umhverfisáhrifum. Úrskurður ráðuneytisins er byggður á viðmiðunum sem koma fram í III. viðauka við lög um mat á umhverfisáhrifum og þeim umsögnum og athugasemdum sem ráðuneytið óskaði eftir. Í niðurstöðu úrskurðarins kemur m.a. fram að líta verði á umfang fyrirhugaðs sjókvíaeldis í Mjóafirði í ljósi staðsetningar þess en staðsetning vegur þungt þegar metin eru umhverfisáhrif af framkvæmd. Meginkæruefnið varðandi sjókvíaeldi í Mjóafirði snerist um áhrif sem það kynni að hafa á villta laxastofna hvað varðar hugsanlega erfðablöndun. Miðað við upplýsingar og umsagnir sem ráðuneytinu bárust er ekki dregið í efa að eitthvert strok væri frá kvíaeldi en ágreiningur er um áhrif þess á villta laxastofna. Rannsóknir í nágrannalöndum okkar um langt skeið hafa ekki sýnt fram á að eldislax hafi skaðleg áhrif á náttúrlega villta stofna af sama stofni. Ég vil einnig draga skýrt fram að umsögn veiðimálastjóra til umhvrn. vó þungt í niðurstöðu ráðuneytisins á þessum þætti þar sem hann fer með vernd villta laxastofnsins á grundvelli laga um lax- og silungsveiði, getur sett reglur þar að lútandi og gefur út rekstrarleyfi fyrir laxeldi. Einnig er bent á í úrskurðinum að lög og reglugerðir sem fjalla um skilyrði og eftirlit með starfsemi laxeldis eigi að koma í veg fyrir eða takmarka hættu á hugsanlegri erfðablöndu og smitsjúkdómum vegna kvíaeldisins. Í umræðum um laxeldi hefur komið fram þörf á heildstæðri kortlagningu á þeim svæðum sem best eru fallin til laxeldis við Ísland. Við þessum aðstæðum hefur hæstv. landbrh. brugðist og sett á fót nefnd sem hefur það hlutverk að fara yfir þætti sem snerta sambýli kvíaeldis og villtrar náttúru, m.a. lagalega umgerð fiskeldis og mögulega staðsetningu þess. Umhvrn. á fulltrúa í nefndinni. Því er ljóst, herra forseti, að ekki er skylt að fara með laxeldi í Mjóafirði í umhverfismat. Hins vegar verða laxeldinu á grundvelli stafsleyfis Hollustuverndar ríkisins og rekstrarleyfis veiðimálastjóra sett nauðsynleg skilyrði til að tryggja að umhverfisáhrif starfseminnar verði ásættanleg. Ég vil einnig taka fram að niðurstaða Skipulagsstofnunar og umhvrn. að þessu sinni hefur ekki almennt fordæmisgildi gagnvart kvíaeldinu. Skipulagsstofnun mun skoða hvert mál fyrir sig eins og henni er skylt samkvæmt lögum. Ég vil einnig að það komi fram, virðulegi forseti, að nýlega hefur veiðimálastjóri fundað með veiðimálanefnd og veiðimálanefnd hefur mælt með því að fram fari einhvers konar heildstætt mat á umhverfisáhrifum sjókvíaeldis hér við land þar sem verður litið til fjölmargra þátta. Ég býst við því ef af slíku mati verður þá verði unnið á vegum landbrn.

Hæstv. forseti. Það er skoðun mín að fiskirækt verði mjög mikilvæg atvinnugrein í framtíðinni. Íslendingar þurfa ekki bara að slást í hóp með þeim sem eru í fiskeldi. Þeir þurfa að vera þar í fremstu röð og við eigum afar mikilvægan vísi að framtíðareldi á lúðu. Hvort sem mönnum líkar betur eða verr gætu hugmyndir manna um eldi á þorski neytt okkur til athafna í framtíðinni. Þar þurfa menn að vera vel á verði og hefja nú þegar rannsóknir á þeim möguleikum. Ýmsum nágrannaþjóðum okkar hefur gengið vel í laxeldi og ég fagna hugmyndum manna um að koma upp slíkri starfsemi. En við höfum eitthvað að læra af fyrri mistökum --- eða hvað? Ég efast um að við höfum gert það. Ég efast um það vegna þess að við erum að ræða úrskurð hæstv. umhvrh. þess efnis að 8 þúsund tonna kvíaeldi í Mjóafirði eigi ekki að fara í umhverfismat. Enginn efi er á því að niðurstaða ráðherrans er lögleg og hann hefur þetta úrskurðarvald og mikilvægir umsagnaraðilar hins opinbera kerfis eru honum sammála. Það hlýtur að mega draga þá ályktun af þessari stöðu að verkefnið hefði fengið jákvæða niðurstöðu í umhverfismati. En er þessi niðurstaða þá skynsamleg? Þó hún geti sparað 3--6 mánuði í tíma og einhverja peninga, þá tel ég það ekki vera. Er hún heppileg fyrir nýja og öfluga atvinnugrein vonandi inn í framtíðina? Ég segi nei. Þetta fyrirtæki sem hefði getað fengið einhvers konar framkvæmdarleyfi að loknu umhverfismati verður hvort sem er að búa við óvissu, hve umfangsmikið framkvæmdarleyfi það fær að loknu því ferli sem nú fer í gang. Þessi atvinnugrein, sem kemst vonandi hér á fót, þarf á því að halda að vera í sátt við umhverfið. Fiskeldi á Íslandi verður að vera í fremstu röð. Annars spillir það orðspori Íslands sem landi hreinnar náttúru og þar með íslenskra fiskafurða og ferðaþjónustu. Samfylkingin hefur mótað þá stefnu að umhverfismat eigi að vera aðalreglan.

Hæstv. forseti. Þau gleðilegu tíðindi hafa nú gerst að endurvakin hefur verið trú á fiskeldi við Ísland. Hér er ekki um nýja atvinnugrein að ræða eins og málshefjandi fullyrti. Við höfum reynslu og þekkingu sem við eigum að nýta okkur en við verðum líka að horfa til framtíðarinnar. Öflugir fjárfestar og atvinnurekendur hafa óskað eftir því að fá leyfi til að hefja fiskeldi við Austurland. Í allri þeirri umræðu sem átt hefur sér stað um atvinnulíf á Austurlandi hljótum við að fagna því að komin eru ný tækifæri til að byggja þar upp atvinnulíf. Við erum í raun að tala um hundruð starfa sem skipta mjög miklu máli í fjórðungnum. Fiskeldi er vaxandi atvinnugrein hjá nágrönnum okkar í Skotlandi, Færeyjum og Noregi og þar hefur byggst upp þekking og reynsla sem við hljótum að geta nýtt og eigum að nýta okkur. Reglugerðaverk sem þar hefur verið byggt upp á að nýtast okkur og embættismönnum okkar. Það er augljóst mál að á Austurlandi eru heppilegar umhverfislegar aðstæður og um það eru menn sammála. Það er vissulega satt að Austurland er fallegt eins og kom fram hjá málshefjanda en það vegur ekki mjög þungt í buddu Austfirðinga. Það er afskaplega mikilvægt að embættismannakerfið hér á landi geti tekið ákvarðanir hratt í þessu máli þannig að þeir fjárfestar sem ætla sér út í þessa atvinnugrein hér á landi þurfi ekki að bíða endalaust eftir því að menn, sem valdir eru til þeirra starfa, og hafa til þess lagastoðir, geti tekið ákvarðanir. Það er ekki líðandi á Íslandi nútímans.

Herra forseti. Ekki fer milli mála að hin gamla karakúl-hreyfing lætur nú á sér kræla á nýjan leik. Fyrir þá sem átta sig ekki á hvað þar er á ferðinni skal rifjað upp að það var hún sem fékk því ráðið að merino-hrútarnir spænsku voru fluttir til landsins með mæðiveikinni sem voru einhverjar þyngstu búsifjar sem ein atvinnugrein hefur orðið fyrir. Sama hreyfing fékk því ráðið að minkurinn var fluttur til landsins og varla hefur íslenskt dýralíf borið skarðari hlut frá borði eða orðið fyrir meiri búsifjum. En Íslendingurinn ætlar seint að læra af reynslunni. Nýverið henti það að hæstv. landbrh. Framsfl. hélt flórræðu fyrir austan fjall þar sem hann tilkynnti að hann hefði gefið leyfi til að tilraun yrði til þess gerð að útrýma enn einum stofni lífvera í heiminum, íslensku kúnni. Allir hafa sér til ágætis nokkuð og hann verður a.m.k. af því frægur að hafa orðið fyrstur til að kyssa kú Júdasarkossi. Ég hef ekki nægilega þekkingu á laxeldi til að kveða upp einhverja dóma um það en ýmis spor úr Noregi hræða vissulega. En betur færi að við gætum náð tökum á þessari mikilvægu atvinnugrein. Ég veit hins vegar að Atlantshafslaxinn kynni að vera í hættu og við megum engu til hætta. Þess vegna er það, kæra frú hæstv. umhvrh., að þótt ekki sé skylt að setja þetta í áhættumat eða umhverfismat megum við og hæstv. ráðherra engu til hætta í þessu skyni.

Herra forseti. Ekki matsskylt heldur tilkynningarskylt segir hæstv. umhvrh. Þetta er ekki rétt. Þauleldi á fiski þarf samkvæmt lögum að meta í hverju einstöku tilfelli hvort setja skuli í mat á umhverfisáhrifum. Náttúruvernd ríkisins telur að framkvæma eigi mat, Veiðimálastofnun líka og sú stofnun hefur reyndar ítrekað varað við hættunni sem villtum laxastofnum getur stafað af fiskeldi. Veiðimálastjóri biður um að framkvæmt sé það sem hann kýs að kalla heildstætt mat á fiskeldi í sjó og hæstv. umhvrh. kýs að snúa út úr fyrir veiðimálastjóra og bera það fyrir sig að lögin um mat á umhverfisáhrifum geri ekki ráð fyrir neinu sem kallast gæti heildstætt mat. Herra forseti. Ekki þarf mikinn vilja til að sjá að það sem veiðimálastjóri óskar eftir í umsögn sinni er stefnumarkandi áætlun um sjókvíaeldi og hann telur greinilega út frá faglegum forsendum að slík stefnumarkandi áætlun eigi að fara í mat á umhverfisáhrifum. Hugtakið stefnumarkandi áætlun, herra forseti, er hæstv. umhvrh. ekki framandi því að væntanleg er tilskipun frá Evrópusambandinu um umhverfismat slíkra áætlana. Hún veit fullvel að lögfesta þarf mat á umhverfisáhrifum af stefnumarkandi áætlunum á næstu árum á landi okkar, þar með taldar skipulagsáætlanir, vegáætlanir, hafnaáætlanir og áætlanir um stórfellt þauleldi á fiski í kvíum í sjó. Þegar Norðmenn fóru út í stórfellt kvíaeldi fyrir 20 árum höfðu þeir unnið heimavinnu sína. Þeir höfðu gert slíka áætlun. Skipulagsstofnun og umhvrh. ætla hins vegar að láta eina einstaka framkvæmd gefa fordæmi og marka stefnu í þessum málum án þess að horft sé á málin í víðara samhengi því að auðvitað er úrskurðurinn í Mjóafirði fordæmisgefandi. Ég segi, herra forseti, að bæði Skipulagsstofnun og hæstv. umhvrh. gera sig sek um skammsýni og vangá í úrskurðum sínum því að í úrskurðum beggja er flúið í leyfisveitingaferlið í stað þess að nýta sér þau ákvæði sem eru í lögunum um mat á umhverfisáhrifum sem gera ætti undir eðlilegum kringumstæðum. Þau lög eru til þess ætluð að taka af allan vafa því ríki vafi á náttúran, herra forseti, að fá að njóta hans.

Hæstv. forseti. Svo ergist hver sem hann eldist. Það er ömurlegt að sjá einhvern athafnasamasta og duglegasta ráðherra, bankastjóra fiskeldismanna og loðdýraræktarinnar, koma í ræðustól með útúrsnúningum. Það er aumt hlutskipti og erfitt að horfa á slíkan ágætisdreng í heljarböndum. Ekki er einu sinni hægt að eyða orðum á málflutning hans hér í flestum málum. Mér öðruvísi áður brá. En svona geta menn farið út úr eigin athöfnum. Ég ætla að segja að ég hef sem landbrh. skipað stóran vinnuhóp sem fer yfir sambýli villtrar náttúru og fiskeldis, jafnframt lagaumhverfi. Ég hvet til þess að menn fari varlega í þessu. Mikil auðlind er til í íslenskum veiðiám. Það eru hátt í 1.800 hlunnindajarðir sem eiga veiðirétt og við eigum að fara gætilega. Fiskeldið á hér mikla möguleika. Við erum fremstir í lúðueldi í heiminum. Það er nýr sóknarhugur og við verðum að stíga varlega til jarðar. Það er sjálfsagt svo að einhverjir firðir henta undir fiskeldi, kvíaeldi, árið um kring. Þeir eru fáir. Skiptieldi er að koma vel út undir Vogastapa sem gefur mönnum vonir. En aðalatriðið er að fara yfir lagaumhverfið, fara yfir reglurnar, setja þær af festu og ná samstöðu um hvernig að þessum atvinnuvegi verður staðið. Ég tek undir það með hv. þm. Jóhanni Ársælssyni að við eigum að vera þjóð í fremstu röð á þessu sviði og við þurfum að fara af fullri gætni í þetta mál og munum gera það.

Herra forseti. Hér er hreyft afar stóru og mikilvægu máli, þ.e. tengslum laga um mat á umhverfisáhrifum og síðan þeirri stóru atvinnugrein sem fiskeldið er. Ljóst er að meginreglan í þessu samhengi er að fara eigi eftir lögum um mat á umhverfisáhrifum og eins og fram hefur komið hjá hæstv. umhvrh. er ekki annað að sjá en farið hafi verið eftir þeim lögum í einu og öllu vegna þess að lögin gera ráð fyrir þeirri leið sem hefur verið farin. Hins vegar er mjög mikilvægt að við ræðum báða þessa þætti af yfirvegun og í ró vegna þess að báðir eru þættirnir afar mikilvægir. Laxeldið í Mjóafirði, sem er sérstaklega fjallað um hér, og hæstv. ráðherra hefur sagt skýrum orðum að það sé ekki almennt fordæmisgefandi. Þeim ummælum ber sérstaklega að fagna vegna þess að eins og hér hefur komið fram hjá hv. þm. ber að fara varlega í þessum málum. Því er rík ástæða til að ætlast til þess af Hollustuvernd og veiðimálastjóra að þegar tilgreind leyfi verða gefin verði mjög skýrar og ákveðnar reglur settar. Hér verða miklir möguleikar sem við verðum að nýta. Við sjáum það hjá nágrannaþjóðum okkar eins og Norðmönnum að þetta hefur komið sterkt inn í atvinnulífið og við þurfum vissulega á því að halda víða um land. Hins vegar er nauðsynlegt að gera markvissar tilraunir og rannsóknir um leið. Við fylgjumst með tilrauninni við Vogastapa. Menn hafa séð hvernig gengið hefur í Lóni í Kelduhverfi og víðar má gera slíkar tilraunir. Ég held að ef grannt er skoðað, og vitna ég þá til orða hæstv. landbrh. að ýmsir firðir henti vel til fiskeldis, sé ekki nokkur vafi að Mjóifjörður er einn af þeim fjörðum sem henta hvað best. Herra forseti. Hæstv. landbrh. hefur sett starfshóp í að skoða málið og er mikilvægt að sá starfshópur hraði mjög störfum af þeirri einföldu ástæðu að mikilvægt er að mótuð verði heildstæð stefna í þessari mikilvægu atvinnugrein.

Herra forseti. Á síðasta vori afgreiddi Alþingi frá sér lög um mat á umhverfisáhrifum. Með þeim lögum voru gerðar miklar breytingar á aðkomu almennings að upplýsingum og til athugasemda vegna hugsanlegra breytinga á umhverfi og lífríki vegna framkvæmda sem eru í bígerð. Andi þessarar lagasetningar var sá að hverfa frá svokölluðu kæruferli til samráðsferils þar sem allir aðilar máls komast sameiginlega að lokaniðurstöðu stig af stigi. Þannig má losna við mest af þeim árekstrum sem orðið hafa á undanförnum árum vegna fyrirhugaðra framkvæmda eins og við virkjanir, efnistöku og fleira. Þauleldi laxfiska í sjó í Mjóafirði upp á 8 þúsund tonn hefur verið úrskurðað hjá skipulagsstjóra undanþegið umhverfismati og hefur umhvrh. staðfest þann úrskurð fyrir sitt leyti. Aðallega er stuðst við álit veiðimálastjóra og Hollustuverndar ríkisins. Lítið er gert með álit Náttúruverndar ríkisins og Náttúrufræðistofnunar Íslands sem vildi frekari rannsóknir áður en úrskurður félli. Ekki var leitað álits Veiðimálastofnunar né tekið tillit til ESB-reglna sem gera nú ráð fyrir að 100 tonna eldisstöðvar fari í mat. Ekkert er heldur gert með áhyggjur NASF um framtíð villtra laxastofna né félög laxveiðimanna. Það verður að telja eðlilegt þegar um jafnstór áform er að ræða og hér eru til umræðu að gætt sé eðlilegrar varúðar og samráðs við alla þá sem hagsmuna hafa að gæta í málinu. Einnig ber að gæta að fordæmum. Ég hvet til þess að heildstætt mat á umhverfisáhrifum vegna laxeldis í sjó verði unnið fyrir landið allt eða hluta þess sem gæti gagnast öllum. Ekki er hægt að sjá annað en slíkt mat gæti orðið að undirlagi umhvrh. eins og mat á umhverfisáhrifum yfir landamæri, sbr. 18. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Slíkt mat þarf ekki að kosta mikið fé né taka langan tíma. Það gæti aftur á móti hjálpað mjög við nauðsynlega uppbyggingu á laxeldi á Íslandi og komið í veg fyrir óþarfaárekstra.

Herra forseti. Það er skammt stórra högga á milli hjá hæstv. ríkisstjórn í umhverfismálum þessa dagana. Það má vera okkur mikið umhugsunarefni að í ekki eitt einasta skipti fellur úrskurður náttúrunni, innlendum tegundum eða hinu villta lífríki í hag. Það er sama hvort í hlut á íslenska kýrin, laxinn eða náttúra Mývatns. Úrskurðirnir eru allir á einn veg. Eins og stundum áður hjá íslenskum stjórnvöldum er byrjað á öfugum enda. Við höfum ekki unnið heimavinnuna okkar í þessu máli. Það vantar grundvallarforsendur til að taka jafnafdrifaríka ákvörðun og þá að hefja kvíaeldi í sjó í stórum stíl á erlendum laxastofni. Það vantar úttekt á reynslu erlendis frá, það vantar grundvallarrannsóknir innan lands, eða a.m.k. samantekt á öllu sem fyrir liggur, það vantar stefnumótun, hún er ekki til í málinu eins og hefur glöggt komið fram í máli hæstv. ráðherra og það vantar allt lagaumhverfi. Engin löggjöf er til um þessa starfsemi. Við slíkar aðstæður, herra forseti, er með ólíkindum að það skuli geta orðið niðurstaða að ekki þurfi einu sinni umhverfismat þegar fyrsta umsóknin berst um laxeldi í sjó í stórum stíl á erlendum stofni. Hér eru miklir hagsmunir í húfi, herra forseti, vissulega á báða bóga, það skal viðurkennt. En við slíkar aðstæður ber stjórnvöldum skylda til að vanda vinnubrögð og viðhafa eðlilega varúð í samskiptum við náttúruna. Það hafa íslensk stjórnvöld undirgengist og þjóðréttarlega skuldbundið sig til þess að gera, m.a. með samþykkt sinni á svonefndum Ríó-sáttmála. Hvorugt hefur verið gert í þessu tilviki, herra forseti, að vanda vinnubrögðin eða viðhafa eðlileg varúðarsjónarmið.

Herra forseti. Áhugi manna á kvíaeldi í sjó hefur aukist á ný enda hefur þessi atvinnuvegur verið rekinn um árabil í nágrannalöndum okkar með góðum árangri. Tækniþróun hefur orðið gífurlega mikil í þessari atvinnugrein og sjónir fjárfesta hafa beinst að Austurlandi varðandi uppbyggingu og er þá sérstaklega horft til Mjóafjarðar og Berufjarðar. Það hefur komið fram í umræðunni að við þessa ákvörðun umhvrh. hefur verið farið að lögum og staðfestir úrskurðir skipulagsstjóra og Hollustuverndar ríkisins. Hins vegar er ég ekki að segja með því að ekki eigi að fara varlega í þessu efnum og það eigi ekki að gaumgæfa starfsleyfi og skilyrði fyrir því þegar þar að kemur. En hér hefur verið farið að lögum í einu og öllu. Ég bendi á að sjókvíaeldi er ekki nýtt af nálinni hér og það er ekki nýtt af nálinni í nágrannalöndunum. Það er t.d. stutt til Færeyja frá Austurlandi og hvernig á að koma í veg fyrir að lax sem sleppur þaðan berist hingað? Auðvitað er hætta fyrir hendi og þess vegna spyr maður: Eigum við að sitja hjá í þessari uppbyggingu þegar nágrannaþjóðirnar eru í fullum krafti í uppbyggingunni hjá sér?

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu og þau skynsamlegu varúðarorð sem hafa komið frá allmörgum ræðumönnum. Ég undirstrika að hér er verið að tala um norskan lax. Þetta er ekki íslenskur fiskur. Það er verið að flytja erlenda stofna inn í íslenskt vatnakerfi. Ég vil líka ítreka að hættan er sú að missa af lestinni eða lenda aftast í lestinni eða lenda í öllum þeim sömu mistökum og aðrir hafa lent í með því að búa þessari atvinnugrein ekki í upphafi lagaumgjörð. Varðandi orð hæstv. umhvrh. vil ég benda á að það er alveg hárrétt að samkvæmt lögum ber veiðimálastjóra að gefa þá umsögn sem byggt er á. Ekki veit ég hvort veiðimálastjóri hefur leitað umsagnar Veiðimálastofnunar áður en hann gaf umsögn sína eins og honum ber að gera. Ég vil líka benda á, herra forseti, að nýlega eða 18. febrúar sl. var gefin út ný reglugerð um flutning, sleppingar laxfiska og varnir gegn fisksjúkdómum og blöndun laxastofna þar sem voru á mjög veikum lagalegum grunni rýmkaðar heimildir veiðimálastjóra til að afgreiða umsóknir um rekstrarleyfi, m.a. um lax af erlendum uppruna. Hér skal í sjálfu sér ekki lagður dómur á hvort eldi á norskum laxi í kvíum meðfram ströndum landsins sé mögulegt þar eð veðrátta, sjór og ísar búa yfir miklum krafti og eira engu hversu rammgert sem það er. Mun vænlegra væri að skoða strandeldisstöðvar þar sem hægt er að hafa alla þessa þætti undir stjórn og rekstur er öruggari. Það er óþolandi að vegna skorts á lögum og reglum sé ekki hægt að setja fiskeldi nauðsynlegar reglur, skorður og svigrúm og það gefin sem forsenda fyrir því að sleppa nánast öllu lausu. Laxveiði í ám vítt og breitt um landið er ein af stóriðjum dreifbýlisins, talin velta milljörðum kr. með beinum og óbeinum hætti, m.a. í ferðaþjónustu. Herra forseti. Þetta er eitt af lífakkerum íslenskrar þjóðar og ber að umgangast af virðingu og varúð.

Virðulegur forseti. Hér sagði hv. þm. Jóhann Ársælsson áðan að hann teldi að þetta laxeldi hefði komist í gegnum umhverfismat með jákvæðum hætti. Það er einmitt þess vegna sem við erum að úrskurða eins og við gerum, bæði Skipulagsstofnun og umhvrn. Hins vegar sagði hv. þm. að það hefði samt verið betra að fara í umhverfismat þó að það hefði kostað eitthvað aðeins af peningum og tíma. Ég er alls ekki sammála því. Það er hlutverk okkar að meta í hverju tilviki fyrir sig og það var okkar mat, Skipulagsstofnunar og Hollustuverndar ríkisins og veiðimálastjóra að laxeldið ætti ekki að fara í umhverfismat. Ég heyri að hv. þm. er því sammála í hjarta sínu. Varðandi það sem hefur komið fram hjá nokkrum hv. þm. að það eigi að fara í einhvers konar heildstætt mat á umhverfisáhrifum laxeldis við Ísland almennt er það ekki mat sem umhverfisyfirvöld geta framkvæmt á grundvelli umhverfismatslaganna. Það er ekki heimilt og ekkert svigrúm til þess eins og lögin eru í dag. Við verðum að sjálfsögðu að fara eftir lögunum og skoða hverja einstaka framkvæmd. Hins vegar hafa aðilar bent á að heildstæð könnun þurfi að fara fram á þessu máli. Veiðimálastjóri hefur ítrekað bent á það og þess vegna hefur hæstv. landbrh. brugðist við og sett á stofn nefnd sem ætlar að gera þetta. Einnig er alveg ljóst að veiðimálastjóri er að skoða núna einhvers konar könnun þar sem á að líta til fjölmargra þátta varðandi laxeldi, eins og samantekt á erlendum upplýsingum, mat á líklegum áhrifum eftir landshlutum, helstu atriði varðandi rekstur sjókvía eftir landshlutum, kortlagningu náttúrlegra laxastofna o.s.frv. Þetta er vinna sem fer ekki fram á vegum umhvrn. og umhvrh. Þetta er vinna sem fer fram á vegum landbrn. og ég tel brýnt að farið verði í til að við sjáum fyrir okkur heildstætt hvernig þessi mál verða.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins til að vekja athygli á dagskrá þingsins í dag. Á dagskránni eru 15 þingmannamál sem er afskaplega ánægjulegt vegna þess að mörg eru það mikilvæg mál sem fá vonandi brautargengi þar sem þau komast svo tímanlega til nefndar sem raun ber vitni. En á dagskránni er eitt stjfrv. og ég spyr hvort forseti geri sér grein fyrir því að ríkisstjórnin kynnti 182 mál sem hún hyggst leggja fyrir á þessum vetri þegar mál voru kynnt með stefnuræðu forsrh. Einungis 18 þessara mála eru komin fram og helmingur þeirra verður kominn til nefndar í dag eða 10 og 8 bíða. Við erum með fund á morgun og væntanlega verða þessi stjfrv. ræddi þá ef ráðherrarnir mega vera því að koma til þings og mæla fyrir málum sínum. Þá höfum við væntanlega á morgun tæmt þau stjórnarmál sem fram eru komin. Herra forseti. Á þessu þingi eru 196 mál komin fram. 18 þeirra eru frá ríkisstjórninni. Stjórnarandstaðan heldur uppi þinghaldinu á hv. Alþingi. Ríkisstjórnin undirstrikar enn á ný skort á samvinnu við þingið um bætt vinnubrögð. Það stefnir í það að enn á ný verðum við með jólakös á Alþingi, mál sem rutt er inn í þingið til nefndar og krafa gerð um að þau verði afgreidd fyrir jól. Ég spyr: Mun forseti taka þessi mál upp við ríkisstjórnina þannig að einhver möguleiki sé á vitlegum vinnubrögðum á hv. Alþingi fram til jóla?

Forseti vill taka fram að óþarfi er að afgreiða fyrir jól öll stjfrv. sem fyrir liggja.

Herra forseti. Hæstv. forseti Alþingis og aðrir sem koma að stjórn þingsins hafa unnið að því að gera starfsemina hér innan veggja, umræður um þingmál, umfjöllun um þessi mál og afgreiðslu þeirra í senn vandaðri og markvissari og reynt hefur verið að stuðla að því að allar tímasetningar um þinghaldið standist. Forsendan fyrir því að allt þetta gangi eftir er sú að þingmál séu tímanlega komin fram svo unnt sé að ástunda þessi vinnubrögð. Þetta hefur stjórnarandstaðan reynt að gera en ekki verður hið sama sagt um ríkisstjórnina eins og kom fram í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, þingflokksformanns Samfylkingarinnar. Þar kom fram að af 182 boðuðum frv. ríkisstjórnarinnar eru einvörðungu 18 komin fram. Það er dapurlegt að ríkisstjórnin skuli með seinagangi og slælegum vinnubrögðum koma í veg fyrr að við tökum upp markvissari og vandaðri vinnubrögð.

Herra forseti. Ég mótmæli þeim orðum hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur að stjórnarandstaðan haldi uppi starfi þingsins með framlagningu frumvarpa. Á dagskránni í dag var ég að reyna að telja frumvörp frá stjórnarþingmönnum og ég var þegar kominn með 5 eða 6. Ég hugsa að nálægt helmingur af þeim þingmannafrumvörpum sem eru á dagskránni í dag séu frá stjórnarþingmönnum.

Herra forseti. Sem betur fer flytja nokkrir stjórnarþingmanna enn þá þingmál og sérstaklega hefur Pétur H. Blöndal verið bæði duglegur við það og að sitja umræður í þessum sal og ég hrósa honum fyrir það. Ég hef ekki sagt að stjórnarandstaðan eigi öll málin, tæplega 180, heldur að hún haldi uppi þinghaldinu vegna þess að stjórnarandstaðan á langflest málin og hefur verið langduglegust og ötulust í þinghaldinu fram að þessu. Herra forseti nefndi að ekki væri nauðsyn að afgreiða öll 182 frumvörp ríkisstjórnarinnar fyrir jól. Guði sé lof fyrir þau viðbrögð, en ég ætla að leyfa mér að halda því fram að það er fullkominn valdhroki ef það á að vera þannig að við fáum málin, eins og ég sagði áðan, í einni hrúgu laust fyrir jól. Þess vegna hvet ég forseta eindregið til að ræða þessi mál við ríkisstjórnina og ég mun svo sannarlega minna á viðbrögðin dagana fyrir jól þegar gerð verður krafa um að við viðhöldum úreltum vinnubrögðum og sitjum fram á nætur til að afgreiða mál af því að það á að ryðja þeim í gegnum þingið, inn og út, á örfáum dögum fyrir jól.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um skráningu skipa, nr. 115/1985, með síðari breytingum. Með frv. þessu er lagt til að rýmka heimildir til að skrá kaupskip á íslenska skipaskrá. Samkvæmt gildandi lögum um skráningu skipa er skilyrði skráningar skips á íslenska skipaskrá að það sé í eigu íslenskra ríkisborgara sem eiga lögheimili hér á landi eða íslenskra lögaðila sem eiga heimili hér á landi. Ríkisborgarar á Evrópska efnahagssvæðinu hafa sama rétt að þessu leyti. Hér er lagt til að heimilt verði að skrá kaupskip á íslenska skipaskrá þegar sá sem óskar skráningar hefur aðeins umráð skipsins með þurrleigusamningi, þ.e. þegar gerður er samningur um leigu á skipi án áhafnar milli ríkisborgara eða lögaðila tveggja ríkja. Eins og kunnugt er hefur kaupskipum sem skráð eru á íslenska skipaskrá fækkað mjög á undanförnum árum. Þetta er reyndar ekki eingöngu íslenskt vandamál en slík þróun hefur einnig átt sér stað í nágrannaríkjunum. Danir og Norðmenn hafa sett á fót alþjóðlegar skipaskrár í sínum löndum. Í samgrn. hafa þessi mál verið til skoðunar í nokkurn tíma og reynt að finna leiðir til þess að gera íslenska skipaskrá vænlegan kost fyrir skipafélög. Árið 1998 skilaði nefnd um málefni kaupskipaútgerða áliti til samgrh., en hún gerði tillögu um frv. til laga um íslenska alþjóðlega skipaskrá. Efni þess frv. er nú til skoðunar í ráðuneytinu. En skoðanir hagsmunaaðila í því máli eru mjög ólíkar. Eftir tillögu þeirrar nefndar var lögum um stimpilgjald breytt og heimilað að veita undanþágu frá stimpilgjaldi fyrir stimplun afsals og veðbanda á kaupskip. Með þeirri breytingu var talið að íslenska skipaskráin yrði vænlegri kostur fyrir íslenskar kaupskipaútgerðir. Þegar lög um skráningu skipa voru sett árið 1985 var ákvæði sem heimilaði nokkurs konar þurrleiguskráningu. Þetta ákvæði var fellt brott með 24. gr. laga nr. 23/1991, um breytingu á lagaákvæðum sem varðar fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri o.fl. Í lögskýringargögnum verður hins vegar ekki á nokkurn hátt séð að það hafi verið vilji löggjafans. Því verður að ætla að mistök hafi orðið við framlagningu frv. sem varð að lögum nr. 23/1991 þegar litið er til þess að óbreytt standa önnur ákvæði í lögum um skráningu skipa sem vísa til leigutaka. Í efni frv. felst annars vegar heimild til að þurrleiguskrá kaupskip á íslenska kaupskipaskrá og frumskráning þess í heimalandi eiganda skipsins eða leigusalans. Leigutaki tekur þá við skipinu og þurrleiguskráir það í íslenska skipaskrá. Við það færist skipið undir íslenska lögsögu og íslensk lög gilda um allan rekstur þess, þar með talin öryggismál, kjaramál, tryggingamál og atvinnuréttindi og það siglir undir íslenskum fána. Með þessu ákvæði geta íslensk skipafélög skráð hér á landi skip sem þau hafa aðeins umráð yfir með leigusamningi og sigla þá slík skip undir íslenskum fána. Í efni frv. felst hins vegar að kaupskip er frumskráð á íslenska kaupskipaskrá og þurrleiguskráð á erlenda skipaskrá. Með þessu ákvæði geta íslensk skipafélög leigt kaupskip sín tímabundið til erlendra aðila án þess að þau séu tekin af íslenskri skipaskrá og verður skipið þurrleiguskráð erlendis af leigutaka skipsins. Þá gilda lög hins erlenda ríkis um allan rekstur skipsins og það siglir undir fána þess ríkis. Eins og ég hef nú rakið er markmið þessa frv. að auka svigrúm skipafélaga enn frekar með því að heimila þurrleiguskráningu kaupskipa og bæta þar með starfsskilyrði útgerða og sjómanna. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Herra forseti. Ég fagna þessu frv. mjög. Íslenski kaupskipastóllinn með íslenskum fána er allt of sjaldgæfur og sjaldséður orðinn. Því miður er mikið um það og þær breytingar hafa orðið í hinum viðskiptalega heimi kaupskipa að meira og meira er af því gert að taka skipin ýmist á þurrleigu og almennt mönnuð íslenskum sjómönnum eða tímaleigu og er þá hluti áhafnar eða jafnvel öll áhöfnin erlend. Hér er frv. sem gengur út á það að útgerðarmönnum sem taka skip á svokallaða þurrleigu er gert kleift að setja skip undir íslenska fána og er það vel. Ég fagna því þessu frv. og styð það heils hugar.

Herra forseti. Það kemur ekki á óvart þó að einhverjir tilburðir séu uppi hafðir af hálfu stjórnvalda, þó seint sé vægast sagt, til þess að sporna við þeirri óheillavænlegu þróun sem við höfum mátt horfa upp á undanfarin ár, að íslenski kaupskipaflotinn hefur að mestu leyti yfirgefið Ísland í þeim skilningi að hér eru nánast engin skip orðin eftir skráð á íslenskan fána. Ég treysti mér kannski ekki til þess að segja hversu líklegt þetta frv. er til að breyta þar miklu um. En ugglaust er það þó að einhverju leyti til bóta eða einhverjar líkur á því að um skráningu á íslenskan fána verði að ræða í þeim tilvikum að notast er við leiguskip. Ég hef hins vegar lengi verið þeirrar skoðunar að það þýddi ekki annað en horfast í augu við að við yrðum fyrir barðinu á þessari þróun eins og aðrar þjóðir nema við gripum til sérstakra aðgerða til þess að verja kaupskipaflota okkar innan lands og tryggja þar með að hann lúti íslenskum lögum og ekki síst að starfsumhverfi sjómanna sé samkvæmt íslenskum kjarasamningum og réttindum. Ég varð þess vegna fljótlega þeirrar skoðunar að ekki þýddi annað en gera hér ráðstafanir af því tagi sem gerðar hafa verið í nágrannalöndum okkar þar sem menn hafa haft einhverja umtalsverða kaupskipaútgerð að verja. Fyrir löngu síðan, einum 12--15 árum eða svo, gripu fyrstu Norðurlandaþjóðirnar til þess að heimila alþjóðlega skráningu skipa, svonefnda B-skráningu, og hafa með því og fleiri hliðarráðstöfunum, m.a. að einhverju leyti skattaráðstöfunum, náð miklum árangri í því að verja sína kaupskipaflota. Þannig er norski kaupskipaflotinn enn að stórum hluta til norskur. Að vísu er verulegur hluti hans á alþjóðlegu skráningunni. Á Alþingi 1993, á 117. löggjafarþingi, fluttum við tveir þingmenn sem báðir eigum sæti hér í dag, ég og hv. þm. Jóhann Ársælsson, till. til þál. um alþjóðlega skráningu skipa. Tillögugreinin var á þessa leið, herra forseti, og hún er stutt: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa hið fyrsta nauðsynlegar aðgerðir svo að koma megi á alþjóðlegri skráningu skipa hér á landi. Samið verði og lagt fyrir Alþingi frumvarp til laga um alþjóðlega skipaskráningu þar sem: 1. opnað verði fyrir alþjóðlega skráningu kaupskipa með sambærilegum hætti og tíðkast í Danmörku, 2. leyfð verði alþjóðleg skráning, B-skráning, fiskiskipa sem úrelt hafa verið úr íslenska fiskiskipaflotanum eða keypt eru erlendis frá án þess að hafa veiðileyfi í íslenskri lögsögu. Jafnframt láti ríkisstjórnin undirbúa nauðsynlegar skattalagabreytingar vegna hinnar alþjóðlegu kaupskipaskráningar og aðrar lagabreytingar sem þörf er á. Stefnt verði að því að lögfesta viðkomandi breytingar fyrir þinglok vorið 1994.`` Nú man ég ekki nákvæmlega, herra forseti, hvernig málum var háttað þegar þetta var. Ég þykist þó fullviss um að á þeim tíma hafi upp undir 20 kaupskip verði skráð á Íslandi. Ætli flotinn hafi ekki upp úr 1990 verið um 40 skip og þar af upp undir 20 verið skráð hérlendis. En þróunin lá þá þegar fyrir. Skipunum sem skráð voru á íslenskan fána fór ört fækkandi. Endurnýjun fór yfirleitt þannig fram að tekin voru erlend skip inn í flotann og störfum íslenskra sjómanna fór fækkandi á þessum árum. Síðan eru liðin sjö ár, bráðum átta, og nú stöndum við þar sem við stöndum, líklega með eitt eða kannski þrjú kaupskip, þar af eitt í millilandasiglingum líklega á íslenskum fána. Ekki er ég að segja að við hefðum getað náð þeim árangri að verja flotann allan á íslenskum fána sem var til staðar upp úr 1990. En ég er þó viss um að við hefðum náð meiri árangri ef menn hefðu horfst í augu við að það var auðvitað engin von til þess í hinu alþjóðlega samkeppnisumhverfi sem þessi starfsemi býr við að við kæmumst hjá því að verða fyrir barðinu á sambærilegri þróun og nágrannaþjóðirnar nema grípa þá a.m.k. til sambærilegra ráðstafana, að gera rekstur innan lands og skráningu að breyttu breytanda jafnhagstæðan og hann er annars staðar. Nú er mér það vel kunnugt að þessi aðferð er umdeild og það hafa ekki allir forustumenn sjómanna verið sammála því að við yrðum að gefa eftir með þessum hætti og sætta okkur við einhvers konar alþjóðlega skráningu. En ég var og er þeirrar skoðunar að það hefði verið skárri kostur en að sætta sig við að þessi þróun gengi fram eins og raun ber vitni. Herra forseti. Ég vildi koma þessu að vegna þess að mér finnst að það eigi ekki að afskrifa þann möguleika að gera meira en lagt er til í þessu litla frv. ráðherra sem að sjálfsögðu er skynsamleg breyting út af fyrir sig, og að það eigi að hafa það áfram til skoðunar að fara í aðgerðir til þess að ná aftur heim íslenska flotanum ef svo má að orði komast. Það er mikilvægt í mörgum skilningi að svo sé. Það varðar þá þætti sem ég nefndi og marga fleiri. En mikilsverðast tel ég þó að íslenski kaupskipaflotinn sé undir íslenskum fána, lúti íslenskum lögum og sérstaklega að það sé óyggjandi að kjör sjómanna séu samkvæmt íslenskum kjarasamningum og í gegnum það skapist vonandi aðstæður til þess á nýjan leik að gera þessi störf eftirsóknarverð og fjölga þeim sem afla sér menntunar, skipstjórnarmenntunar og vélstjórnarmenntunar, og manna þennan flota. Það hlýtur að vera markmið okkar eftir því sem kostur er að stunda þessa útgerð sjálfir. Herra forseti. Ég vona því að hæstv. samgrh. hafi þessi mál áfram til skoðunar hvað sem líður lagabreytingum og að við sjáum einhverjar aðgerðir á komandi árum í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Nokkur orð um þetta mál. Ég held að almennt megi segja að það sé til bóta. Það er til þess fallið að rýmka möguleika fyrirtækja og einstaklinga að skrá skip hér á landi. Ekki veitir af því í ljósi þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað undanfarin ár. En það er þó ein spurning, virðulegi forseti, sem ég vildi beina til hæstv. samgrh. vegna þess sem segir í greinargerð með frv. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í lögskýringargögnum verður hins vegar ekki á nokkurn hátt séð að það hafi verið vilji löggjafans eða að þar væri greint á nokkurn hátt frá því hver tilgangur þess væri. Því verður að ætla að mistök hafi orðið við framlagningu frumvarps sem varð að lögum nr. 23/1991 ...`` Hér er verið að fjalla um að fellt var úr lögum ákvæði um nokkurs konar þurrleiguskráningu og ég velti því fyrir mér, virðulegi forseti, að ef þetta er rétt sem fram kemur í athugasemdum við lagafrv. þetta frá samgrh., þá liggur líka fyrir að þessi mistök hafa væntanlega legið óbætt hjá garði í ráðuneytinu í níu ár. Á þeim tíma hefur þróunin orðið sú sem menn hafa lýst hér í ræðu, þ.e. að skipum hefur fækkað niður í þá tölu sem nú er. Ég spyr, virðulegi forseti, hæstv. samgrh., því ef þetta er rétt hjá ráðherranum þá hlýtur maður að spyrja: Hvað veldur því að nú fyrst er gripið til aðgerða þrátt fyrir að allir kunni og þekki þá þróun sem hefur átt sér stað í skráningu á kaupskipaflotanum hér á landi?

Herra forseti. Það eru ekki mörg ár síðan framkvæmdastjóri Sambands ísl. kaupskipaútgerða lýsti því yfir að það sem háði því einna helst að skip væru skráð undir íslenskan fána væru hin svokölluðu stimpilgjöld. Stimpilgjöld væru fyrir meðalkaupskip á bilinu 20--40 millj. á sama tíma og það þyrfti nánast ekkert fyrir því að hafa að skrá erlendar flugvélar sem lentu á Keflavíkurflugvelli sem íslenskar. Og þetta var rétt. Síðan hefur afnám stimpilgjalda af kaupskipum farið fram. Það varð ekki til þess að skip flæddu hér inn undir íslenska skipaskráningu. Nú halda útgerðarmenn því fram að með þessum breytingum muni verða breyting á. Ekki er langt síðan Eimskipafélag Íslands tók á móti nýju kaupskipi, sem er stærsta skip íslenska flotans, og það er dálítið hjákátlegt og hálfankannalegt að í orði kveðnu er skipið íslenskt en fáni þess og skráningarstaður ekki Ísland, engar hafnir íslenskar. Það er ekki skráð í Reykjavík, en ég vona að þessi breyting verði til þess. Það er rétt sem hv. síðasti ræðumaður, Steingrímur J. Sigfússon, kom inn á áðan í ræðu sinni að það er náttúrlega ófremdarástand hjá eyþjóð sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi og siglingum að svo skuli komið fyrir henni að aðeins þrjú skip séu undir íslenskum fána, eitt millilandaskip og tvö olíuflutningaskip. Það sem hins vegar er líka að gerast og er alvarlegt fyrir þjóðina er að í gær kom það fram hjá hæstv. samgrh. sem svar við fyrirspurn minni um hvað margir þyrftu að útskrifast úr Vélskóla og Stýrimannaskóla með vélstjóra- og skipstjórnarmenntun til að viðhalda þeirri þörf í íslenska flotanum, að það þyrftu á bilinu 90--110 manns að útskrifast úr hvorum skóla árlega. Í Stýrimannaskólanum eru 50 nemendur og í Vélskólanum 140 nemendur. Það er engin aðlögun. Það er ekki neitt sem kallar á ungt fólk og langt frá því að það sé áhugavert fyrir ungt fólk að sækja í menntun sjómannastéttarinnar með m.a. þá staðreynd að fáein skip eru undir íslenskum fána, þ.e. kaupskip. Vonandi fjölgar kaupskipum undir íslenskum fána með þeirri breytingu sem hér er lögð til og ég vænti að verði samþykkt. Það er rétt, eins og komið var hér inn á áðan, að kaupskipin eru orðin fá sem sinna reglubundnum siglingum til og frá Íslandi með vörur. Það kemur til vegna þeirrar þróunar sem orðið hefur, að skipin hafa stækkað en jafnframt hefur þeim fækkað og jafnhliða því hefur orðið hagræðing í áhöfn. Þar sem áður voru 24 menn á 1.500 tonna kaupskipi eru núna á 10 þúsund tonna kaupskipi 11 manna áhöfn. Það hefur því orðið geysileg þróun til fækkunar í áhöfn. Lengi vel hafa íslensku kaupskipaútgerðirnar líka kvartað undan því að þær ættu í erfiðleikum vegna hinnar hörðu erlendu samkeppni sem er varðandi áhafnir frá þriðja heiminum. Þeim hefur verið borgað í laun sem samsvarar um 100 dollurum á mánuði. Íslensk stéttarfélög hafa staðið í harðri baráttu við að passa upp á þau skip sem hafa verið í reglubundnum siglingum til og frá landinu, þ.e. þau erlendu skip með erlendri áhöfn sem hafa verið kannski í eitt, tvö til þrjú ár í leigu hjá íslenskum kaupskipaútgerðum. Stéttarfélögin hafa verið að sporna gegn því að þau skip væru mönnuð fólki frá þriðja heiminum eða jafnvel Rússlandi þar sem það hefur gerst að borgað sé um 100 dollara á mánuði í laun. Sum skip hafa stöðvast í höfnum og málssóknir hafa verið á hendur stéttarfélaganna. Vonandi er þessari baráttu að linna og íslenskar kaupskipaútgerðir átti sig á stöðu sinni. Ég vil líka aðeins koma inn á það að ekki er langt síðan við áttum hér orðastað við hæstv. utanrrh. vegna sjóflutninga fyrir Bandaríkjaher. Ég lagði til þá breytingu á lögum að sama ákvæði varðaði íslenska þáttinn í þeim flutningum, þ.e. sé tilboð gert fær sá sem býður lægra 60% hlutfall en sá sem býður hærra 40% og skiptist þetta á milli Bandaríkjamanna og Íslendinga. Í bandarísku lögunum segir að sjóflutningar fyrir Bandaríkjaher skuli af Bandaríkjanna hálfu vera með bandarísku skipi undir bandarískum fána. Ég vildi fá þetta ákvæði inn m.a. til þess að efla íslenskan kaupskipaflota eins og stendur í greinargerð Eimskips sem vitnaði til fyrri ríkisstjórnar um að þetta væri grundvallaratriði í þeim samningi sem þá varð gerður, þegar áður eingöngu bandarísk skip fluttu vöruna fyrir Bandaríkjaher. Taldi ég að þetta væri eðlilegt til þess að efla íslenskan flota eins og þeir sögðu. Við erum eyríki í Norður-Atlantshafi og afkoma okkar byggist verulega á fiskveiðum og siglingum og við verðum að efla íslenskan kaupskipaflota þess vegna. Því miður var þessi breyting við lögin felld. En frammi fyrir hverju standa menn nú? Þeir standa frammi fyrir því í fyrsta lagi að íslenski hluti fragtsjóflutninganna er fluttur með tveimur erlendum skipum með erlendum áhöfnum. Og í annan stað, sem er nokkuð merkilegt, segir í þeim ákvæðum laganna, sem við vorum að fjalla um á Alþingi á vordögum, að það skuli vera íslenskur útgerðaraðili sem annist þessa flutninga. Nú hefur það hins vegar komið í ljós að sá aðili sem stendur að þeim flutningum og segir að það sé íslenskt fyrirtæki með erlend leiguskip sem flytji íslenska hlutann er ekki útgerðarfyrirtæki í skilningi laganna. Það er því mjög sérstök staða komin upp varðandi þetta mál. Hvað varðar það sem kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um tillögu varðandi fiskiskip og B-skráningu fiskiskipa sem hann vitnaði til að hefði verið flutt hér 1994 ef ég tók rétt eftir, þá vara ég alvarlega við því að slík skráning verði til hvað áhrærir íslenska fiskiskipaflotann. Það þýddi einfaldlega að slík fiskiskip væru þá mjög oft að skipta um þjóðfána. Þau væru inni í íslenskri landhelgi í dag undir íslenskum fána en á morgun jafnvel með rússneskan fána og búið að henda íslenskri áhöfn í land og væru um stundarsakir í Barentshafi eða guð má vita hvar. Mér finnst að það sé allt annað mál sem lýtur að fiskiskipunum en kaupskipunum. Fiskiskipin eru í allt öðru umhverfi, en hins vegar eru þau ekki í því umhverfi sem íslenskar kaupskipaútgerðir hafa kvartað undan, að þau væru í harðri samkeppni við erlend skipafélög. Hvaða skipafélög eru það sem sigla reglubundið til og frá Íslandi? Það eru Samskip og Eimskip. Það er ekkert erlent skipafélag í samkeppni við hinar íslensku útgerðir með fraktina til og frá Íslandi. Umhverfi íslenskrar kaupskipaútgerðar er ekki þannig að það sé í samkeppni við erlendar kaupskipaútgerðir. Þess vegna vísa ég því algerlega á bug þegar útgerðir koma og segja að þær þurfi jafnvel að fá einhverjar sérstakar skattívilnanir til þess að geta rekið kaupskip á einhverju alþjóðasvæði sem ekki er siglt á. Ég endurtek það aftur sem ég sagði áðan, herra forseti, að ég trúi því og er þess fullviss að þetta frv. muni leiða til þess að kaupskipum undir íslenskum fána muni fjölga.

Herra forseti. Til að fyrirbyggja allan misskilning, þá var ég eingöngu að lesa upp þetta ákvæði úr tillögunni frá 1993 sem flutt var og átti við þær aðstæður sem þá voru uppi í þessum efnum. Það er ekki af hálfu ræðumanns á nokkurn hátt verið að leggja slíkt til í dag. Þetta ákvæði var hugsað vegna þess sérkennilega ástands sem ríkti á árunum milli 1987 og 1998, að fiskiskip sem misst höfðu kvóta sinn og veiðileyfi í íslenskri lögsögu máttu ekki haldast á íslenskri skipaskrá. Forsenda þess að annað skip fengi að koma í þeirra stað var að skipin væru afmáð af íslensku skipaskránni og það var á grundvelli reglugerðarákvæðis en ekki heimildar í lögum. Þetta leiddi til þess að skip, algerlega íslensk skip, í íslenskri eigu og með íslenskri áhöfn sem höfðu ekki veiðiheimildir í íslensku lögsögunni en voru gerð út af íslenskum aðilum frá Íslandi urðu að fara á erlendan fána og menn muna sjálfsagt eftir dæmunum þar um. Þetta leiddi þá aftur til þess að veiðireynsla þessara skipa taldist ekki íslensk heldur tilheyrði hún einhverjum ríkjum í Karíbahafi eða guð má vita hvar. Þetta ástand varði tímabundið á meðan þágildandi úreldingarreglur voru í gildi og þessi ákvæði um að afmá þyrfti skipin af íslensku skipaskránni voru látin standa. Nú er þetta liðin tíð, bæði vegna þess að búið er að fella niður nefndar úreldingarreglur og nú geta íslensk skip verið á íslenskri skrá og íslenskum fána og haft veiðileyfi í íslenskri sérefnahagslögsögu burt séð frá því hvort þau hafa veiðiheimildir, þannig að málið er úr sögunni sem slíkt. Reyndar var þessi skráning heimiluð síðar nokkrum árum eftir að þetta var og nokkur íslensk skip sem höfðu áður þurft að vera á erlendum fána af þessum ástæðum komu inn í landhelgina eins og skip sem m.a. aðilar á Siglufirði gerðu út. Þetta mál, til að fyrirbyggja allan misskilning, snýr alfarið að liðinni tíð.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þær ágætu undirtektir sem frv. fær hjá hv. þm. og það bendir þá væntanlega til þess að það fái greiða leið í gegnum þingið. Það er deginum ljósara að tilgangurinn með flutningi frv. er að reyna að styrkja stöðu kaupskipaútgerðarinnar í harðri alþjóðlegri samkeppni og auðvelda skráningu þeirra skipa. Aðeins vegna þess sem kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, þá er það rétt að sumar þjóðir hafa reynt að bæta stöðu kaupskipaútgerðarinnar með skattalegum ívilnunum o.fl. fyrir sjómenn. Það hefur verið til skoðunar hjá okkur en engin niðurstaða er í því máli. Þess vegna er ekki flutt nein tillaga um það að þessu sinni. Það er mjög flókið mál og við þekkjum umræðuna um sjómannaafsláttinn og gagnrýnina sem hefur verið uppi um þá sértæku aðgerð gagnvart sjómönnum, en ég tel engu að síður að við þurfum að skoða alla hugsanlega möguleika til þess að bæta stöðu kaupskipaútgerðarinnar og tryggja það sem mest og best að hún standist samkeppni á hinum alþjóðlega markaði. En ég vil bara ítreka að þetta mál er til skoðunar. Hvað varðar tvískráningu eða, eins og hv. þm. nefndi, B-skráningu fiskiskipa, þá hefur það mál verið til skoðunar í samgrn. hvort hægt væri að gera breytingar á þessum hlutum hvað varðar fiskiskipin og það hefur vissulega verið sótt mjög á um það af hálfu útgerðarmanna. Það er hins vegar mál sem er mikill ágreiningur um, eins og kom fram hjá hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni. Í það minnsta hefur hluti sjómannasamtakanna ekki verið reiðubúinn til að fallast á að heimila tvískráningu fiskiskipa. En ég held að það sé hins vegar alveg nauðsynlegt að vinna áfram að því máli þó að það varði ekki þetta frv. og leita leiða til niðurstöðu því að mér finnst að aðalatriði þess máls hljóti að vera það að hafa reglur sem skapa sveigjanleika og svigrúm til að auka við verkefni fiskiskipaflotans. Ef það gæti gerst með skráningarreglum að skapa útgerðum möguleika á að sækja út enn frekar án þess að þrengja mjög að, þá ætti að skoða það, en þetta er mál sem er annars eðlis og um það er ágreiningur. Það er því ekki hér til meðferðar að þessu sinni. Hvað varðar ábendingu og fyrirspurn hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar um það sem segir í greinargerðinni, að það kunni að hafa verið mistök þegar lögum var breytt 1991 að fella niður ákvæði, þá er það skilningur okkar og niðurstaða í ráðuneytinu að svo hafi verið, en ég geri ekki ráð fyrir því á hinn bóginn að þetta hafi valdið vandræðum enn sem komið er vegna þess að ekki hefur verið leitað eftir neinni breytingu á því ákvæði. Nú erum við hins vegar að taka af skarið og tryggja þessar breytingar með frv. og það er tilgangurinn að koma þessu í það horf sem hér er lagt til, að heimila þessa skráningu. En það fer ekkert á milli mála að það er skilningur ráðuneytisins að þarna hafi í raun orðið fingurbrjótur við lagasetningu sem var partur af bandormi sem fluttur var á sínum tíma. Að öðru leyti, hæstv. forseti, vil ég þakka fyrir ágæt viðbrögð við frv. og hef að sjálfsögðu tekið eftir þeim ábendingum sem hér hafa komið fram.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra viðbrögðin við spurningu minni og fagna því að málið verði áfram haft til skoðunar. Ég er þeirrar skoðunar að það sem gert hefur verið, þ.e. niðurfelling stimpilgjaldsins og ákvæði þessa frv., ef að lögum verður, sé auðvitað til bóta. Það er erfitt að spá fyrir um hvaða áhrif þetta hefur á þróunina. Mér er líka ljóst að allar hugmyndir um alþjóðlega skráningu kaupskipa eru umdeildar og langt frá því vandalausar. Ég hef þó talið að fordæmi frá Danmörku, þar sem sérstaklega hefur verið leitast við að tryggja stöðu danskra sjómanna og hefur tekist betur en í Noregi, sé eitthvað sem við hljótum að skoða. Það finnst mér rétt að gera áfram. Hins vegar vil ég taka fram að ég hef miklar efasemdir um að við eigum að ljá máls á B-skráningu eða alþjóðlegri skráningu íslenskra fiskiskipa vegna þeirra breytinga sem þar eru á orðnar hér innan lands. Nú er mönnum enginn vandi að hafa sín fiskiskip skráð á Íslandi og það skiptir ekki lengur máli hver staða þeirra er innan íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins í því sambandi. Sá tími er liðinn að svonefndar úreldingarreglur eða spurningin um hvort skipin hafi veiðiheimildir á heimamiðum eða ekki skipti máli og þar af leiðandi hlýtur það að vera keppikeflið að allur íslenski fiskiskipaflotinn sé íslenskur, skráður hér og mannaður íslenskum sjómönnum o.s.frv. Það á auðvitað að vera útgangspunkturinn í allri okkar viðleitni í þessum efnum, að reyna að tryggja stöðu íslenskra sjómanna og að kjör þeirra fari að íslenskum kjarasamningum o.s.frv. Ég sé í sjálfu sér ekki þörfina á að gera þar á breytingu hvað varðar fiskiskipin nema ef hægt væri að gera skráningu skipa einfaldari í vöfum. Það kann að vera æskilegt að einfalda ferlið við að skrá og afskrá skip frá því sem er í dag.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. sem lögð var fram af hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að láta kanna hagkvæmni þess að gera jarðgöng úr botni Ísafjarðar, innst í Ísafjarðardjúpi, undir Kollafjarðarheiði. Að sunnanverðu, á Barðaströnd, yrðu þau tveggja arma og kæmu annars vegar út í Skálmardal, sem gengur inn úr Skálmarfirði, og hins vegar í Fjarðarhornsdal, innst í Kollafirði. Einnig verði könnuð hagkvæmni þess að gera jarðgöng undir Eyrarfjall, sem gengju úr Mjóafirði í Ísafjarðardjúpi yfir í Ísafjarðarbotn, og að þvera Þorskafjörð, Djúpafjörð og Gufufjörð á Barðaströnd.`` Ljóst er að samgöngur á Vestfjörðum standa mjög í vegi fyrir frekari framþróun á svæðinu og tengslum manna innan þess. Á það sérstaklega við á vetrum þegar vegir eru iðulega ófærir eða illfærir um langan tíma vegna snjóþyngsla og óveðra. Flutningsmaður þessarar tillögu telur að gerð jarðganga sé í raun eina leiðin til að tryggja vetrarsamgöngur til og frá Vestfjörðum og innan svæðisins. Í tillögunni er gengið út frá því að vegur verði lagður um Arnkötludal milli Strandasýslu og Reykhólasveitar og tekinn í notkun hvort sem unnið verður eftir hugmyndum tillögunnar eða núgildandi vegáætlun. Lagt er til að borin verði saman hagkvæmni þess að bæta samgöngur innan svæðisins með framkvæmd þessarar tillögu annars vegar og með því að fylgja núverandi vegáætlun hins vegar, en þar er ekki gert ráð fyrir jarðgöngum á þessum slóðum. Þá verði borin saman hagkvæmni styttingar vegalengdar og aukins öryggis á leiðunum milli Patreksfjarðar og Gilsfjarðar og Ísafjarðarbæjar og Gilsfjarðar, verði hugmyndir þessarar tillögu að veruleika, og hagkvæmni sem næst á sömu leiðum verði núgildandi vegáætlun fylgt. Einnig verði kostir og gallar núgildandi vegáætlunar næstu 10--15 árin bornir saman við kostnað við þessa hugmynd sem kæmi á heilsársvegasambandi milli sunnan- og norðanverðra Vestfjarða og við þjóðveg 1 og suðvesturhorn landsins. Flutningsmaður er eindregið þeirrar skoðunar að jarðgöng sem stytta vegalengdir milli staða og leysa okkur undan snjómokstri á erfiðum fjallvegum sé sú lausn sem stefna beri að þegar leita skal leiða sem talist geta varanlegar samgöngubætur. Þetta á auðvitað best við á snjóþyngstu fjallvegum landsins, t.d. á Vestfjörðum. Það hefur einnig sýnt sig að þverun fjarða bæði styttir vegalengdir og færir vegastæði af snjóþungum hættusvæðum. Þverun Þorskafjarðar, Djúpafjarðar og Gufufjarðar á Barðaströnd yrði sams konar samgöngubót og þverun Gilsfjarðar og Dýrafjarðar. Með varanlegum samgöngubótum eins og hér er lýst má reikna með að gríðarstórum áfanga megi ná í samgöngumálum. Með þessum breytingum væri ekki lengur yfir neina fjallvegi að fara, utan Kleifaheiðar og Hálfdáns, sem talist geta farartálmi að vetri til. Herra forseti. Sá sem hér stendur hefur lengi verið þeirrar skoðunar að stefna beri að þverun fjarða og gerð jarðganga undir fjallgarða í mun meira mæli en gert hefur verið fram að þessu. Reynslan af jarðgöngum undir Breiðadalsheiði hefur verið mjög góð og umferð um þau mun meiri en gert var ráð fyrir, þrátt fyrir að íbúum hafi fækkað á svæðinu. Það hefur ekki gerst vegna tilkomu jarðganganna heldur þrátt fyrir þau og af öðrum ástæðum sem er ekki hægt að rekja í þessari ræðu. Með jarðgöngum er hægt að stækka atvinnu- og þjónustusvæði eins og reynslan hefur sýnt og þar með renna sterkari stoðum undir búsetuna. Ég flutti tillögu hliðstæða þeirri sem hér er mælt fyrir á tveimur þingum, um könnun á því hvort hagkvæmt sé að gera jarðgöng milli Dýrafjarðar og Arnarfjarðar. Sú tillaga varð ekki útrædd. Nú kann einhver að spyrja hvort þessar tvær leiðir séu ekki andstæðar tillögur. Vissulegea kann menn að greina á um hvaða leiðir séu heppilegastar og hvar eigi að byrja. Einmitt af þeim ástæðum tel ég nauðsynlegt að kanna möguleika á þeim kostum sem í boði eru á hverjum stað svo að í framhaldinu verði farin sú leið sem heppilegust reynist. Hér er í reynd farið fram á að könnuð verði hagkvæmnin. Undir það hlýt ég að taka. Gerð samgöngumannvirkja eru landvarnir okkar Íslendinga og þrátt fyrir þau skref sem stigin hafa verið í gerð jarðganga tel ég að of hægt hafi miðað. Við búum í harðbýlu landi þar sem vetrarveður gera samgöngur erfiðar. Með nútímatækni í vegagerð er hægt að komast hjá ýmsum annmörkum af völdum veðráttunnar og einkum eru jarðgöng hentug í því skyni. Herra forseti. Ég legg til að þáltill. verði að lokinni umræðu vísað til síðari umræðu og hv. samgn.

Herra forseti. Allt frá árinu 1976 hafa þingmenn Vestfjarða svo og sveitarstjórnarmenn af Vestfjörðum verið algerlega samstiga í því hvar skuli hefjast handa og hvar helst skuli bera niður í áætlunum um vegagerð. Í þeim áætlunum hefur frá upphafi verið lagt til grundvallar að tengja saman byggðir á Vestfjörðum og nú horfir svo að á næsta ári, þegar lokið verður við vegagerð yfir Gemlufallsheiði og vegagerð yfir Kleifaheiði, verði þessum langþráða áfanga loksins náð. Það er ástæða til að taka undir það með hv. flutningsmanni að of seint hefur miðað við framkvæmdir í vegagerð á Vestfjörðum, það er alveg rétt. Hins vegar ber þess að gæta að á síðustu þremur árum hafa Vestfirðingar þó fengið hlutfallslega meira fé en nokkurn tíma áður til vegagerðar, enda var fyrir löngu kominn tími til þess þar sem þeir eru að mörgu leyti langt á eftir öðrum landshlutum. Þingmenn Vestfjarða, Fjórðungssamband Vestfjarða svo og þær nefndir sem starfað hafa þar að undirbúningi og tillögugerð um vegamál, hafa verið sammála. Það hefur verið unnið nákvæmlega eftir þeim samþykktum. Sem stendur er unnið að Djúpsáætluninni. Við erum að sjá mjög stóra áfanga núna á næsta ári við Djúpið og síðan verður farið í að klára Skötufjörðinn sem er mikil þörf á. Þá liggur fyrir einn þáttur í Djúpinu sem er vegagerðin yfir Mjóafjörð og hálsana þar inn í Ísafjörð. Það er ekki búið að afla fjár til þessa en við höfum gert ráð fyrir því að sú vinna haldi áfram strax eftir að hinum áföngunum er lokið. Í dag er öllum þeim fjármunum sem við fáum til vegagerðar varið til þess að geta farið í hið stóra og mikla verkefni, að leggja veg yfir Klettsháls. Klettshálsinn er mesti umferðartálminn sem Vestur-Barðastrandarsýsla á við að glíma og það er gríðarlega mikilvægur og stór áfangi að komast yfir Klettsháls. Þegar því er lokið stöndum við frammi fyrir spurningunni: Hvað ætlum við að gera úti á Skálanesi? Héraðsnefndir og hreppsnefndir hafa óskað eftir því að við könnum þar tvo möguleika, að fara yfir Þorskafjörð eða hinn möguleikann --- sem ég hef alltaf talið miklu raunhæfari en við skulum sjá hvað kemur upp úr kössunum þegar við höfum skoðað kostnaðaráætlunina --- að fara skerjaleiðina, þ.e. fara frá Skálanesi yfir í Grónesið og þaðan yfir í Hallsteinsnesið inn af Þorskafirði norðaverðum. Það er nefnilega þannig, herra forseti, að það er lífsnauðsylegt fyrir byggðir á Vestfjörðum að komast í heilsárssamband við meginlandið. Svo er ekki í dag og það háir okkur gríðarlega mikið. Þetta hlýtur að vera verkefnið. Þannig höfum við unnið og þannig ætlum við að vinna, að koma okkur í heilsárssamband. Það er skelfilegt ástand oft á veturna í Vesturbyggð og Tálknafirði þar sem við höfum engar samgöngur á landi og við verðum að treysta á Baldur sem er löngu orðinn úreltur og allt of lítill. Þetta hafa verið forgangsverkefnin og verða áfram, að klára Djúpið og gera vegi í Barðastrandarsýslu færa allt árið til að tengja þessar byggðir. Ég er hins vegar ekki í vafa um að þegar þessu lýkur og við sjáum fram á hvernig við ætlum að fjármagna þetta þá verða Vestfirðingar að taka höndum saman, þ.e. þingmenn og bæjarstjórnarmenn, um að ákveða hvað við ætlum síðan að gera. Hvernig ætlum við að tengja saman byggðirnar? Á undanförnum árum hafa komið fram áskoranir um Arnkötludal og einnig um veginn um Þorskafjörð. Þingmenn Vestfjarða hafa verið samstiga í að láta ekki þessar áskoranir trufla megingerð veganna. Við höfum ekki látið slíkar áskoranir trufla okkur neitt í því sem við erum að framkvæma. Við höfum þannig geymt þetta og enginn tekið afstöðu til þessara hluta. Hins vegar er ég sannfærður um að þegar þar að kemur að sveitarstjórnarmenn á Vestfjörðum og þingmenn taka ákvörðun um hvar eigi að tengja saman byggðirnar þá verði allir á einu máli um að það sé tengingin Vatnsfjörður--Dýrafjörður, vegur yfir Dynjandisheiði og göng milli Arnarfjarðar og Dýrafjarðar. Ég er alveg viss um að það verður niðurstaðan. Það hefur óskaplega mikla þýðingu fyrir byggðirnar að tengja vestur- og norðurbyggðirnar saman. Það skiptir máli á öllum sviðum, á sviði félagsmála, heilbrigðismála, menntamála og ég tala ekki um gagnvart atvinnulífinu, að tengja þær saman. Það skapast gersamlega ný viðhorf þegar þar að kemur. Við höfum borið gæfu til þess gegnum árin að standa saman að þessu. Það hefur verið samstaða meðal Vestfirðinga um það þó að oft hafi töluvert verið deilt áður en samkomulag hefur náðst um hvað ætti að gera. Núna er samkomulag um hvað við eigum að gera og ég veit ekki um neinn sem hefur skorist þar úr leik. Samkomulagið er um að tengja Vesturbyggðina og Djúpið, tryggja vetrarsamgöngurnar. Herra forseti. Ég verð því segja, með allri virðingu fyrir góðum hug sem að baki þessarar tillögu liggur, að mér finnst hún ekki tímabær. Mér finnst hún alls ekki vera neitt á dagskrá í dag. Það er ekki vegur að Ísafirði að norðanverðu og það er ekki heldur vegur suður þegar komið er inn í Mjóafjörðinn. Svo er ekki. Við eigum eftir að leysa málið frá Skálanesi, þ.e. hvernig við ætlum að komast suður fyrir. Við þurfum að komast fyrir þessa tvo hálsa, Ódrjúgsháls og Fjallháls. Þetta er því ekki á dagskrá nú. Við hljótum hins vegar þegar kemur að okkur, og það er gert ráð fyrir því í vegáætlun að fé sé varið til undirbúnings jarðganga og þar eru Vestfirðir inni að sjálfsögðu, að eyða þeim peningum í að gera það sem er langlíklegast að gagnist byggðunum best. Í dag er verið að vinna undirbúningsvinnu að því að kanna jarðgangagerð milli Dýrafjarðar og Arnarfjarðar. Þetta er á dagskrá. Herra forseti. Ég vonast til þess að í framtíðinni verði áfram samstaða milli þingmanna Vestfjarða og héraðsnefndanna og sveitarstjórnanna á Vestfjörðum um hvað og á hvern veg við ætlum að stefna fram vegna þess að ef við förum að vera ósamstæðir hér á þinginu um hvað við viljum gera og hvert á að stefna þá erum við alveg máttlausir, alveg máttlausir. Nógu erfitt hefur verið í gegnum tíðina að afla stuðnings við fjármagn til Vestfjarða. Við verðum að vera samstæðir um þetta í framtíðinni og ég vona að svo verði. Þess vegna, herra forseti, er ég ekki mjög hrifinn af þessum tillöguflutningi. Ég get ekki séð að okkur miði neitt áfram þó að fram komi slík tillaga.

Herra forseti. Sú tillaga sem hér liggur fyrir er í mínum huga hugleiðingar, skoðanir á því hvað mætti gera og hvernig það kæmi út í skoðun miðað við eitthvað annað. Ég er ekki hér kominn til þess að blanda mér í áhersluatriði Vestfirðinga í vegamálum og styð þá heils hugar í öllum þeim málum sem varða bættar samgöngur til Vestfjarða. Ég varð aftur á móti dálítið hrifinn af þeim hugmyndum sem koma fram í þessari tillögu, þá sérstaklega að grafa göng frá Ísafjarðarbotni og komast þannig fram hjá heiðunum, Þorskafjarðarheiði og Steingrímsfjarðarheiði, og þar með létta af þeim mikla farartálma sem þarna er á leiðinni. Við þekkjum það sem förum þessa leið að bara það að geta farið Þorskafjarðarheiðina á sumrin styttir ferðatímann jafnvel um klukkutíma, eða hálftíma til klukkutíma, í stað þess að þurfa að fara Steingrímsfjarðarheiðina. Þetta er einfalt dæmi. Að grafa göng undir Eyrarfjallið er líka mjög mikið hagsmunamál í mínum huga og eitt af því sem menn hljóta að sjá fyrir sér að gerist í framtíðinni. En ekki er að þetta sé eitthvað sem sé á næsta leiti. Í mínum huga hefur alla tíð verið einn af akkillesarhælum Vestfirðinga, og þá Ísafjarðar sérstaklega sem langstærsta svæðisins og bæjarins á Vestfjörðum, að samgöngur hafa verið erfiðar. Þær hafa batnað mjög mikið. En þær eru samt mjög erfiðar. Það er hægt með miklum kostnaði og á löngum tíma að stytta þessa leið um einn til tvo klukkutíma í akstri í dag ef allar styttingar sem mögulegar eru yrðu gerðar. Þá erum við að tala um frá Skutulsfirði, þverun Álftafjarðar, Hestfjarðar, Seyðisfjarðar og þaðan inn í Mjóafjörð og undir Eyrarfjall og þaðan undir fjallið og yfir í Kollafjörð. Þetta yrði algjör bylting. Það er gríðarlegt verk og mun taka langan tíma. En þetta yrði langmesta styttingin á leiðinni frá Ísafirði til höfuðborgarsvæðisins og forsenda þess í mínum huga að þarna verði blómleg byggð til langs tíma litið. Ég vildi segja örfá orð um þetta mál vegna þess að mér rennur blóðið til skyldunnar og ég lít á þetta sem gott innlegg í umræðu. En forsenda þess að hægt sé að ná fram verulegum bótum í samgöngumálum Vestfirðinga er að sjálfsögðu samstaða þingmanna sjálfra. Og ég tek undir það með hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni.

Herra forseti. Það eru örfá orð vegna ummæla hv. 5. þm. Vestf. Ég vek athygli á því hvað hér segir í ályktuninni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að láta kanna hagkvæmni þess að gera jarðgöng úr botni Ísafjarðar ...`` Og hagkvæmni þess að leggja veg yfir þvera firði, Þorskafjörð, Djúpafjörð og Gufufjörð. Þarna er ekki verið að leggja til að hverfa frá þeim áætlunum sem uppi hafa verið eða rjúfa eina eða neina samstöðu. Ég held að til framtíðar litið hljóti það að greiða fyrir málum ef slíkar rannsóknir hafa farið fram. Hitt liggur alveg ljóst fyrir, að samgöngur eru undirstaða búsetunnar, ekki síst í svo erfiðum landshluta sem Vestfjörðum, undirstaða alls, félagsmála, heilbrigðismála og atvinnumála. Það þarf ekki upp að telja. Ég undrast þess vegna að hv. þm. skuli leggja lykkju á leið sína til þess að lýsa yfir andstöðu við þessa tillögu vegna þess að auðvitað rær þessi tillaga að framförum í þessum málum. Annað mál er forgangsröðun sem kemur þessu ekki við.

Herra forseti. Förum aðeins yfir þetta. Ég sagði áðan í ræðu minni að við vissum að það er góður hugur og mikill skilningur á því að menn vilja fara Arnkötludal. Við höfum mikinn skilning á því að það þarf að stytta leiðina fyrir sumarkeyrsluna og fara Þorskafjarðarheiðina. Við skiljum það mætavel. En við höfum verið sammála um það þingmenn að það væri svo mikið grundvallaratriði að koma byggðunum í heilsársvegasamband að það mætti ekkert trufla þá gjörð. Það væri svo brýnt, við hefðum svo litla peninga, tíminn væri svo naumur. Við höfum ekki viljað láta trufla okkur á nokkurn hátt.  Í okkar huga hefur það verið alveg ljóst að þegar þar að kemur væri langsamlega þýðingarmest fyrir byggðir Vestfjarða, fyrir allt atvinnulíf, fyrir alla þá mannlegu starfsemi sem þar er, ef okkur tækist að tengja saman Vestfirði norðanverða og vesturbyggðina, þ.e. Vestur-Barðastrandarsýsluna. Því er núna verið að verja þeim takmörkuðu peningum, mjög takmörkuðum peningum, sem við höfum við rannsókna og undirbúnings jarðgangagerð, til þess að skoða og hefja undirbúning að jarðgangagerð milli Arnarfjarðar og Dýrafjarðar. Við höfum verið alveg sammála um þetta. Það eru litlir peningar í þessar rannsóknir, allt of litlir.

Þessi tillaga truflar ekkert þann framgang.

Það truflar þetta ef menn eru ekki alveg vissir um það hvernig þeir vilja raða hlutunum. Við viljum raða hlutunum svona og þess vegna hafa vestfirskir þingmenn staðið saman að þessu með sveitarstjórnarmönnunum.

Herra forseti. Þessi till. til þál. um varanlegar samgöngubætur á Vestfjörðum hlýtur að leiða umræðuna að samgöngum Vestfjarða almennt enda tel ég tilgang hennar einmitt vera að árétta stöðu fjórðungsins varðandi vegasamgöngur og að þar beri að huga að öllum þeim leiðum sem gætu verið til þess að takast á við og styrkja samgöngur til framtíðar innan þessa fjórðungs og til hans og frá. Þess vegna verður að harma það, herra forseti, að ekki skyldi hafa verið myndarlegar og markvissar fylgt eftir þeim jarðgangaframkvæmdum sem hafnar voru fyrir hartnær um tíu árum á Vestfjörðum. Síðan þeim framkvæmdum lauk hefur orðið langt hlé á framkvæmdum á vegum hins opinbera við jarðgangagerð hér á landi. Jarðgöng eru fyrir einangraðar byggðir, fjallabyggðir eins og Vestfirði, Austfirði og eins og víðar háttar til einnig, t.d. á Norðurlandi, einmitt einn mesti möguleikinn til að styrkja samgöngur. Og við erum að upplifa stöðugt meiri tækni og hagkvæmari vinnu við að gera jarðgöng. Því ber að harma að það skuli kannski líða heill áratugur, og jafnvel meir, frá því að jarðgangagerð lýkur á Vestfjörðum og þangað til næstu jarðgöng verða opnuð á vegum hins opinbera. Þetta hljótum við að gagnrýna í þeirri sýn og þeirri framkvæmd sem fylgt hefur verið og unnið er eftir af hálfu stjórnvalda í vegamálum. Hér þarf virkilega að taka á. Þá ber einnig að horfa til þess að á liðnu ári --- eða reyndar á þessu ári, á síðasta þingi --- var samþykkt vegáætlun til næstu fjögurra ára þar sem góðu heilli var lagt til að stóraukið fjármagn yrði veit til vegamála, vegagerðar og jarðganga vítt og breitt um landið. En því miður, herra forseti, urðu þeir landshlutar þar sem eru hvað erfiðastar vegasamgöngur, þar sem eru hvað lengstir malarvegir, þ.e. Vestfirðir og Norðausturland, út undan þegar verið var að úthluta stórauknu fé til samgöngubóta samkvæmt vegáætlun. Herra forseti. Það hlýtur að skjóta skökku við miðað við þær gífurlegu þarfir og þá erfiðu stöðu sem fólk býr við þarna. Herra forseti. Ég tel að þessi tillaga ætti síður en svo að raska samstöðu þingmanna Vestfirðinga um þá forgangsröðun að ráðast í auknar vegasamgöngur á Vestfjörðum. Hún ætti miklu frekar, herra forseti, að hvetja þingmenn Vestfirðinga til að beita sér enn harðar og taka enn harðar á vegamálefnum á Vestfjörðum og fá til samgangna aukið fjármagn á næstu árum. Það er það sem málið snýst um. Ég tek því svo að þessi tillaga sé einmitt ábending um fleiri kosti að skoða, en fyrst og fremst hvatning til Alþingis og jafnframt þingmanna Vestfirðinga um að sækja fastar á fyrir sinn fjórðung um fjármagn til vegamála.

Herra forseti. Ég vil blanda mér aðeins í þessa umræðu um till. til þál. um varanlegar samgöngubætur á Vestfjörðum eins og þar stendur. Ég vil minna á að Alþingi afgreiddi jarðgangaáætlun fyrir stuttu, en sú áætlun gerði ráð fyrir því að á árunum 2000--2004 yrðu settir verulegir fjármunir til rannsókna og síðan til framkvæmda við jarðgangagerð. Þau verk sem þar er um að ræða í fyrsta áfanga eru annars vegar jarðgöng milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar og hins vegar milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar. Gert er ráð fyrir rannsóknum og framkvæmdum hvað varðar þau göng og síðan rannsóknum til undirbúnings jarðganga á Vestfjörðum og Austfjörðum. Þarna er um að ræða 100 millj. í ár og 200 millj. á næsta ári til rannsókna og síðan 50 millj. á ári til rannsókna, en 1.400 millj. til framkvæmda hvert þessara þriggja ára, 2002, 2003 og 2004. Þessi áætlun sem var samþykkt byggði á ítarlegri skýrslu um jarðgangagerð sem ég lagði fyrir þingið og hafði verið unnin af Vegagerðinni, að sjálfsögðu í samráði eða í samstarfi við hina ýmsu aðila í landshlutunum. Þess vegna verð ég að viðurkenna að sú tillaga sem hér er til umræðu kom mér nokkuð í opna skjöldu og á óvart vegna þess að sú hugmynd sem hér er sett fram var ekki til skoðunar í þeirri stóru skýrslu sem Vegagerðin vann og ég lagði fyrir þingið. Þar var um að ræða tillögur um jarðgöng á 24 stöðum á landinu. Sú hugmynd sem hér er til umræðu var ekki á þeim lista. Ég minnist þess ekki að í þeim umræðum sem fram fóru kæmu margar tillögur um að það bæri að taka inn í þessa skoðun þau mjög svo umfangsmiklu jarðgöng sem hér er verið að tala um. Auðvitað er nauðsynlegt að hv. þm. fái færi á að koma hugmyndum sínum fram, en það er alveg ljóst að hér er um að ræða verkefni sem er ekki á dagskrá og þess vegna held ég að ekki sé rétt að vekja neinar falskar vonir um að farið verði út í þá framkvæmd sem hér er verið að gera tillögu um að hefja skoðun á. Auk þess sem það liggur fyrir að þau feiknarlegu miklu umsvif, þær miklu framkvæmdir sem eru í vegagerð og undirbúningur við jarðgangagerðina hefur nánast tekið alla afkastagetu Vegagerðarinnar og ríflega það hvað varðar frekari rannsóknir um sinn. Út af fyrir sig er ekkert við það að athuga að menn setji fram tillögur, en ljóst er að ég gæti ekki lofað því, ef þessi tillaga verður samþykkt, að Vegagerðin gæti sett af stað neins konar rannsóknir eða athugun á þeirri hugmynd sem hér er til umræðu. Ég vildi að þetta kæmi fram þannig að ekki væri verið að vekja neinar falskar vonir um að hægt yrði að leggja í mikla vinnu við skoðun á þessari hugmynd.

Herra forseti. Ég þakka þær umræður sem hafa orðið um tillöguna og um margt ágætar undirtektir. Upphaf aðgerða í samgöngumálum frá því hugmynd kemur fram fyrst og þangað til af framkvæmdum verður á sér æðilangan meðgöngutíma. Ég vil benda á að þó að hér hafi komið fram hjá sumum ræðumönnum að þetta sé ekki á dagskrá þýðir það ekki að rangt sé að taka það á dagskrá. Ég gat áðan um hugmynd um jarðgöng milli Arnarfjarðar og Dýrafjarðar. Ég setti þá hugmynd fram í þinginu 1987. Eftir jarðgangaáætlun, sem ég fagna reyndar að er fram komin og er um margt mjög merkileg, þó að þar skorti á fjármagn eins og vert væri til að hrinda þeim hugmyndum í framkvæmd, eru horfur á að meðgöngutími þess verks geti, ef vel gengur, orðið eitthvað á þriðja áratug. Ég ítreka að þess vegna er síður en svo ótímabært að koma með tillögu eins og þessa til að vekja athygli á einum möguleikanum enn. Hæstv. ráðherra segir að þetta komi á óvart. Það er kannski ekki ástæða til þess því þrátt fyrir að þetta hafi ekki verið með í þeirri skýrslu sem notuð var við úrvinnslu þegar jarðgangaáætlun var sett fram komu þessi mál samt inn í umræðuna á þingi. Flutningsmaður þessarar þáltill. kom með þá hugmynd í umræðuna og vakti athygli á þessari leið. Í framhaldi af því er þessi þáltill. síðan fram komin. En ég veit að bæði flm. og mér og mörgum öðrum er ljóst að þetta er ekki hespað af í einum hvelli. Það er mikill misskilningur hjá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni að með þessu sé verið að reka fleyg í samstarf þingmanna á Vestfjörðum. Því fer víðs fjarri. Eins og ég gat um áðan er það staðreynd að tíminn sem tekur að framkvæma tillögur af þessu tagi er geysilega langur og það er staðreynd að á Vestfjörðum eru samgöngur í rauninni lykilatriði búsetunnar. Ég gat um það í framsögu að ég teldi allt of litlu fjármagni varið til jarðgangagerðar og mín skoðun er sú að gerð varanlegra samgöngubóta, eins og jarðganga og þverana fjarða, sé í rauninni landvarnir okkar Íslendinga og við þurfum út frá þeim grundvelli að stórauka fjárframlög til vegagerðar af þessu tagi. Ég held að þingmenn Vestfjarða greini ekkert á um að tenging byggða er forgangsverkefni og þess vegna hlýtur að koma að því að heilsárssamgöngur verði milli Dýrafjarðar og Arnarfjarðar eins og hefur verið stefnt að, en ég vil líka vekja athygli á því að þegar tillagan um slíkt var lögð fram 1987 og aftur einu eða tveimur þingum seinna var ekki tekið undir þetta í umræðunni nema af þingmönnum Vestfjarða og þetta kom ekki á dagskrá þeirra aftur fyrr en á allra síðustu árum. Það er því æðilangur vegur sem þarf að fara. Fyrir rúmum áratug, líklega 12--13 árum átti ég leið í Noregi frá Bergen til Hermansverk við Sognsfjörðinn. Þetta er létt dagsleið og ekki mjög löng. Þá var farið í gegnum 37 jarðgöng og ein ferjuleið var á þessari leið. Síðan er komið vel á annan áratug. Ég held að við þurfum að fara að huga einmitt að þessum þáttum í samgöngukerfi okkar meira en verið hefur og tek sérstaklega undir það með hv. þm. Jóni Bjarnasyni að það er forkastanlegt að eftir jarðgöngin á Vestfjörðum hafi ekki verið haldið áfram jafnt og þétt með jarðgangagerð í dreifbýlinu á vegum samgönguyfirvalda. Hæstv. ráðherra sagði að ekki væri ástæða til að vekja falskar vonir með undirtektum við tillöguna. Þrátt fyrir að ég óski honum velgengni í starfi og þakki honum á margan hátt þann hug sem hann hefur til samgangna í dreifbýli, þá er ég ekki svo bjartsýnn að búast við því að þessi framkvæmd geti orðið í embættistíð hans. Mér er alveg ljóst að þetta mun taka sinn tíma. Ég ítreka það, sem hefur komið fram í umræðunni, að hér er fyrst og fremst verið að benda á einn kostinn enn og jarðgangagerð er það dýr framkvæmd að ég tel fráleitt að fara í hana öðruvísi en að búið sé að kanna alla þætti sem hentugir eru og verði tekinn sá sem hagkvæmastur er. Könnunar- og undirbúningskostnaðurinn er þess virði að til hans sé mjög vel vandað.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um rannsóknir á ferjuaðstöðu við Bakkafjöru gegnt Vestmannaeyjum. Tillögugreinin byggir á því að álykta að fela samgrh. að hlutast til um að Siglingastofnun Íslands hefji sem fyrst rannsóknir á ferjuaðstöðu við Bakkafjöru og öðrum aðstæðum í tengslum við ferjuleið frá Vestmannaeyjum að Bakkafjöru, nánar tiltekið Landeyjasandi. Um 90.000 farþegar fara árlega milli lands og Eyja með flugi og um 80.000 með Herjólfi. Þegar miðað er við fjölda ferðamanna eru Vestmannaeyjar þriðji staðurinn á landinu á eftir leiðinni Reykjavík--Gullfoss--Geysir og Reykjavík--Mývatn--Akureyri--Reykjavík. Það er því engin spurning að mikill stöðugleiki er í þessum ferða- og farþegafjölda. Hann er sívaxandi frá ári til árs, hefur verið það um áratuga skeið og þá sérstaklega eftir að aðstaða til flugs og siglinga batnaði til muna fyrir 20--30 árum, þó ekki nema fyrir kannski 10--15 árum hvað varðar flugleiðina eftir að Vestmannaeyjaflugvöllur varð nánast sólarhringsflugvöllur. Það liggur fyrir að farið verði í meiri rannsóknir hjá Vegagerðinni á frekari möguleikum á byggingu jarðganga á milli lands og Eyja. Þær rannsóknir munu jafnframt tengjast rannsóknum sem íslenskir vísindamenn telja bráðnauðsynlegt að gera með tilliti til jarðfræði, eldvirkni og jarðskjálfta, sérstaklega á svæðinu Hekla--Katla--Vestmannaeyjar. Það eru til allmiklar upplýsingar um þessa þætti, en þá þarf að vinna skipulega og koma því faglega fyrir þannig að unnt sé að meta áhættuþættina í gerð jarðganga milli lands og Eyja sem Vegagerðin hefur staðfest að sé tæknilega möguleg og gert frumkostnaðaráætlanir, en eins og í öllum öðrum jarðgangahugmyndum þarf að sinna rannsóknum til þess að ganga úr skugga um einmitt áhættuþættina. Lengi vel voru samgöngur sjóleiðis milli lands og Eyja á milli Eyrarbakka og Vestmannaeyja. Í byrjun aldarinnar, upp úr 1920 og fram til 1950 eða 1955 var siglingaleiðin með fólk á milli Eyrarbakka og Eyja. Síðan kom Herjólfur fyrir u.þ.b. 40 árum. Þá var siglingaleiðin fyrst til Reykjavíkur, Reykjavík--Vestmannaeyjar, og síðan upp úr eldgosinu 1973, þegar alþjóðastofnanir veittu fjármagn til uppbyggingar höfninni í Þorlákshöfn í tengslum við eldgosið, kom siglingaleiðin milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja inn í dæmið. Sú siglingaleið var lengi vel fjórir og hálfur til fimm tímar, en með núverandi skipi tveir tímar og fjörutíu og fimm mínútur. Þegar nýi Herjólfur, eins og hann er kallaður, kom til sögunnar fyrir sjö árum urðu allmikil þáttaskil. Þá kom mun fullkomnara skip en áður hafði verið á þessari erfiðustu farþegasiglingaleið í heimi. Það var að vísu framgangi málsins til óhamingju þegar tekin var ákvörðun um byggingu nýs Herjólfs, þess skips sem nú er, að hv. alþm. Steingrímur J. Sigfússon var þá samgrh. Hann lét minnka teikningu sem þá lá fyrir af Herjólfi um átta metra til þess að innlend skipasmíðastöð gæti boðið í verkefnið. Hún bauð í verkefnið ásamt öðrum erlendum skipasmíðastöðvum. Íslenska tilboðið var upp á 1.800 millj. en það norska, sem var tekið, var 1.100 millj. Það hefði hins vegar ekki kostað nema 40 millj. á þeim tíma að lengja skipið eins og upphaflega hafði verið teiknað. Það hefði þýtt bæði stærra skip, sem nú þegar er orðið í rauninni of lítið, og gangmeira skip og það hefði þýtt skip sem hefði kostað minna að reka. Það hefði verið svokallað tveggja öldu skip þegar núverandi Herjólfur er einnar og hálfrar öldu skip. Því miður komst þáv. hæstv. samgrh. ekki út úr þeirri músarholu sem hann var í og hefur löngum dvalið í.  Þetta er rétt að rifja upp vegna þess að menn þurfa ávallt að stefna að því að gera eins vel og hægt er og hafa enga þröngsýni í þeim efnum heldur nota skynsemina og hagkvæmnina og þora að taka ákvarðanir í því sambandi. Þegar könnuð er ferjuaðstaða milli lands og Eyja á Bakkafjöru er hugmyndin sú að fara stystu leiðina milli lands og Eyja, hún er tíu og hálfur kílómetri. Hún er ámóta og vegalengdin frá Lækjartorgi og inn að Elliðaárbrú. Það er nú ekki lengra. Hún tekur hálfa leið til Hafnarfjarðar frá Öskjuhlíðinni, svo ekki er það langt. En nota þarf nýjustu tækni til að opna dyr að þeirri náttúruperlu og atvinnutæki sem Vestmannaeyjar eru, stærsta verstöð landsins í 100 ár sem skilar u.þ.b. 10--12% af þjóðartekjum úr sjávarframleiðslu með um 1,5% af íbúunum. Það er ekki síður ástæða til að auka aðgengi fastlendinga til að komast út í Eyjar, fyrir utan þann mikla ferðamannastraum erlendra ferðamanna sem sækir þangað í vaxandi mæli. Þannig er þetta mál lagt fram beinlínis á viðskiptalegum grunni og er öllum ætlað að hagnast á því. Hugmyndin að ferjusiglingu stystu leið milli lands og Eyja miðast að sjálfsögðu við flutning á fólki, bílum og tækjum og gámum eða vöruflutningum. Slík framkvæmd mundi gjörbylta samgöngum milli lands og Eyja og aðstöðu allri á Suðurlandsundirlendinu. En Rangárvallasýsla og Vestur-Skaftafellssýsla eru einu hafnlausu sýslur landsins og það ætti að vera metnaðarmál landsmanna að kögra frekar en gert hefur verið landið sjálft með aðgengilegum höfnum, ekki síst á því aðgengilega og byggilega svæði sem Suðurlandsundirlendið er. Fyrir skömmu ferðaðist ég um Suðurland, um Árnessýslu og Rangárvallasýslu með norðlenskum bónda. Hann hafði aldrei komið á Suðurland, þekkti þó hvern bæ af bókum og blöðum og hafði á orði hvað það væri einstaklega aðgengilegt allt á Suðurlandi. Það var fallega sagt af Norðlendingnum. En orð að sönnu. Með ferjuaðstöðu á Bakkafjöru eða Landeyjasandi væri ekki óraunhæft að ætla að ferðir gætu verið á klukkutíma fresti, jafnvel hálftíma fresti, á tuttugu mínútna siglingaleið. Það þyrfti auðvitað tvö skip til að vera á hálftíma fresti, en þarna eru kannski til umræðu skip sem eru á stærð við skuttogara af minni gerð og væru mun ódýrari fjárfesting til að mynda en nýi Herjólfur. Það eru ekki til mikil gögn um rannsóknir á sjólagi og efnisflutningum fyrir suðurströndinni. Áhuginn hefur hingað til einkum beinst að Þorlákshöfn í vestri og Hornafirði í austri, en þar á milli eru 350 km vatnaríkt svæði, fljót sem eru þung og flytja mikið magn til sjávar, og m.a. þess vegna er vandamálið við sandflutningana fyrir ströndinni. Þó er það víðast á Suðurlandi að þar eru rif fyrir landi, yfirleitt þrjú rif og mismunandi dýpi niður á þau en oftast eru um sjö metrar niður á innsta rifið næst landi. Við frumskoðun Siglingastofnunar hefur komið í ljós miðað við könnun á rituðum gögnum um útræði fyrir Suðurlandi að a.m.k. á tveimur stöðum á Landeyjasandi þar sem útræði var virðist vera allmikill stöðugleiki í svokölluðum hliðum milli rifja. Siglingastofnunarmenn hafa nefnt að það kynnu að vera þar aðstæður sem væru ekkert ósvipaðar og við Hornafjarðarós þar sem Hvanney og sjávarföllin í ósnum halda aðstæðum stöðugum. Þetta kynni að létta róðurinn og er það ögrandi verkefni að kanna möguleika á hafnargerð fyrir miðju Suðurlandi eða ferjuaðstöðu. Grunnurinn í þessari hugmynd er að þarna sé ferjuaðstaða. Það er ekki verið að tala í sjálfu sér um sextíu þúsund tonna höfn heldur haganlega leið til þess að þjóna þessum þætti. Það gæti opnað aðrar dyr, a.m.k. ef næðist á haganlegan hátt að gera siglingaleið inn að fjöruborði. Þá væri þess vegna auðveldur eftirleikurinn að rýmka til í sandinum fyrir innan þar sem er allt að 270 m djúpur sandur niður á berg. Svo nóg ætti dýpið að vera í höfn þar ef skjólveggur gæti myndast. En með þekkingu á hegðun sandrifjanna og hliðanna við Bakkafjöru er mjög líklegt að finna megi aðstæður sem eru kannski auðveldari kostur til þess að vinna úr en menn hafa hugsað um og gert sér grein fyrir hingað til. Það tekur vissulega tvö, þrjú ár að gera slíkar rannsóknir. Áætlað er að þær mundu kosta alls um 30 millj. sem er í rauninni ekki mikið til slíks verkefnis þar sem jafnmikið er umleikis og raun ber vitni. Til að mynda er aðgengilegt að nota hinn nýja lóðsbát í Vestmannaeyjum til mælinga eftir hverjar brimlotur og sjá hvort stöðugleiki er í rifjum eða hvort sandflutningar eru eitthvað sem menn ráða ekki við. Farið er að nota margs konar tækni í gerð hafnarmannvirkja, ný tækni er komin víða um heim, í Asíu, Afríku og Ameríku, en þó standa íslenskir sérfræðingar hvað fremst í heiminum í þessum efnum og einnig íslenskir verktakar. Það er því spennandi að ganga til þessa verkefnis og skoða það í fullri alvöru. Ég legg til að málinu verði vísað til samgn. að lokinni umræðu.

Herra forseti. Ég var á ráðstefnu úti í Eyjum fyrir nokkrum dögum og varð þá var við mikinn hug í fólki, mikinn baráttuhug fyrir því að halda öflugri byggð í Eyjum og reyna að leita leiða til þess að koma í veg fyrir fólksfækkun sem menn hafa óttast þar síðustu árin. Ljóst er að byggð eins og í Eyjum á alltaf undir högg að sækja fyrst og fremst vegna þess að samgöngur eru erfiðar og stopular og háðar veðrum. Við vitum vel hvað það hefur slæm áhrif í för með sér. Það pirrar fólk þegar samgöngur eru með þeim hætti að ekki er hægt að treysta þeim. Það verður kannski aldrei hægt að gera samgöngur það góðar út í Vestmannaeyjar og aðrar eyjar að það sé alveg tryggt að hægt sé að fara hvenær sem fólk vill, en það er hægt að reyna og leita allra leiða til að þær verði sem öruggastar og þannig reynt að tryggja þá sjálfsögðu öryggiskennd sem er því samfara að geta komist ferða sinna. Það er ljóst að með því að fara út í að byggja höfn á þeim stað sem hv. þm. Árni Johnsen er að leggja til að verði skoðað með þessari tillögu er í raun alveg ný leið farin og eins og kom fram kannski ein af þeim leiðum sem gætu, ef fær er, tryggt að samgöngur gætu bæði verið örar og öruggar allt árið um kring. Ef þetta er leið til að tryggja samgöngurnar er að mínu áliti mjög sjálfsagt og eðlilegt að skoða hana. Ég var meðflutningsmaður að tillögu um að skoða jarðgangagerð til Eyja, mér fannst mjög eðlilegt að það yrði skoðað sérstaklega. Sú skoðun hefur leitt ýmislegt í ljós og enn er verið að skoða það að einhverju marki en það gæti orðið langt í að slík göng yrðu að veruleika. Ég held sjálfur að ef hægt er að byggja örugga höfn á þessum stað, sem er mjög brimasamur og getur verið erfiður í því mikla ölduróti sem er á suðurströndinni, þá yrði það tvímælalaust eitthvað sem mundi leysa það vandamál sem við stöndum frammi fyrir. Nýr Herjólfur mun kosta marga milljarða og höfn eins og hér er um að ræða mundi einnig kosta mjög marga milljarða og viðhald á henni yrði mjög erfitt. Ég held að stöðug leit að bættum samgöngum til Eyja sé eitthvað sem allir geti tekið undir að sé nauðsynlegt og ég fagna því að tillaga eins og hér er verið að ræða sé komin fram og vona að hún nái fram að ganga.

Herra forseti. Sá er hér stendur, 8. þm. Reykv., er meðflutningsmaður þessarar þáltill. af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi er nauðsynlegt að góðar samgöngur séu á milli Vestmannaeyja og lands, svo mikilvæg verstöð sem Vestmannaeyjar eru, og í annan stað til að koma með aðrar leiðir til sjóflutninga en hefur verið staðið að til þessa. Þá hlýtur fyrst að koma upp í huga mér: Hvers vegna völdu Vestmanneyingar þá leið að smíða farþegaskip og vöruflutningaskip eða vöruflutningaskip og farþegaskip? Það er dálítið merkilegt að menn skyldu leggja út í það vegna þess að þegar siglt er með vöru á milli tveggja hafna gildir ekki sama og þegar flytja skal farþega. Farþegunum liggur yfirleitt miklu meira á. Sá ferðamáti er orðinn margþættur og margir möguleikar í dag. Það að eyða mikilli olíu til að ná mikilli ferð með frakt og fólk er umhugsunarefni í dag. Ég er þeirrar skoðunar að það hefði átt að fara þá leið að tvískipta þessari þjónustu við Vestmannaeyjar, annars vegar væru það vöruflutningarnir einir og sér og síðan væri hugsað um hvernig ætti að koma fólki og bílum sjóleiðina á milli lands og Eyja. Í till. til þál. segir, með leyfi forseta, að möguleiki er á að stytta verulega ferjusiglingu milli lands og Eyja með ferjuaðstöðu á Bakkafjöru sem er stysta sjóðleið, allt niður í 20 mínútna siglingu. Þetta kallar á geysilegt fjármagn ef menn ætla sér að byggja þarna alvöruhöfn. Ég tek líka undir það, eins og segir hér, að með þekkingu á hegðun sandrifja og hliðanna við Bakkafjöru er talið að finna megi aðstæður sem hægt væri að nýta fyrir sérbúið ferjuskip til að sigla að ferjuaðstöðu þar sem leitast væri við að finna sem haganlegastar aðstæður. Nú er það svo að ekki er langt síðan frétt kom frá Vestmanneyingum um aðila sem eru að skoða alvarlega möguleika á loftpúðaskipi. Ég tek þeirri frétt með mikilli alvöru og tel að frétt frá þessum djarfhuga Vestmanneyingum eigi fullan rétt á sér. Eflaust muna menn þegar rætt var um og mikið í fréttum talað um Sleipnisslysið svokallaða, norska tvíbotna skipið sem fórst í sinni fyrstu ferð. Nokkur rannsókn hafði farið fram á því, en ekki nægjanleg, hvernig ætti t.d. að haga málum varðandi siglingu þessa tveggja skrokka farþegaskips miðað við misjafnar aðstæður og ölduhæð. Þess vegna var sett takmarkað farleyfi á skipið þannig að í ákveðnum veðrum og ákveðinni ölduhæð mátti skipið ekki sigla. Í Skagerak er mikið af þessum tvíbytnum og þær geta siglt í meiri ölduhæð en loftpúðaskipin sem mikið er af í Ermasundi. En það sem skilur að þessi tvö skip, þ.e. tvíbytnuna og loftpúðaskipið, er að það fyrra eyðir miklu meiri olíu. Ég tel að full ástæða sé að skoða þetta, miðað við þær samgöngur sem nú þekkjast í Eyrarsundi og víðar. Nú hefur mörgum af þessum skipum verið lagt. Við sjáum stór loftpúðaskip víða sem taka bæði farþega, bíla og jafnvel vörur. Þessi loftpúðaskip þurfa ekki sömu hafnarmannvirki og t.d. Herjólfur. Það væri umhugsunarefni: Getur loftpúðaskip athafnað sig flesta daga ársins milli Eyja og lands? Ég er alveg sannfærður um að ekki væru margir dagar sem væru frátök vegna ferðamáta eins og með loftpúðaskipi. Auðvitað koma til álita áhættuþættir eins og t.d. ef skipið bilaði nálægt landi og einhver ölduhæð væri. Ég kemur aftur að því að ég tel nauðsynlegt þegar við erum að ræða þessi mál núna, að taka upp málið tvíþætt, þ.e. við horfum fyrst og fremst á farþegana og bílaflutninga, hvernig við komum bílum og fólki sem skjótast á milli Eyja og lands. Síðan eru vöruflutningarnir allt annað mál sem mér finnst að eigi að leysa um leið og við ræðum þessi mál en þau eigi að leysa með öðrum hætti. Jafnhliða þeirri rannsókn sem yrði gerð ætti að skoða Breiðafjarðarferjuna og ferðir um Ísafjarðardjúp. Stóru loftpúðaskipin, eins og ég sagði áðan, þurfa ekki sömu hafnaraðstöðu og skip sem við erum að nota í dag og eru miklu hraðskreiðari. Ég er sannfærður um að ef við lítum t.d. til Breiðafjarðar, mundi kaup á loftpúðaskipi breyta öllum áætlunum um vegaframkvæmdir þar vestra. Herra forseti. Ég tel samt sem áður að þó að hugrenningar mínar séu kannski dálítið á skjön við þessa þáltill. sé full ástæða til að vinna áfram að málinu og eins og kemur fram í þáltill. þarf að setja upp sjálfvirkt veðurathugunardufl á Bakkafjöru og öldudufl með ströndinni þar til að rannsaka hvort möguleiki sé á að loftpúðaskip gangi þarna á milli og þá með það í huga að geysilegar hafnarframkvæmdir þurfi ekki að vera í sama mæli og ef við notuðum venjulegt skip. Þáltill. er af hinu góða og auðvitað styð ég hana sem meðflutningsmaður, en ég beini því til hæstv. samgrh. að full ástæða er til að fara af fullum krafti í að kanna þennan flutningamáta.

Herra forseti. Hér hafa komið fram ágætisábendingar og vangaveltur hjá hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni. Þó er engin tilviljun að Herjólfur, sem nú er, er smíðaður og teiknaður eins og hann er. Flutningar á fólki og bílum fara nefnilega saman, 83.000 farþegar á ári og 23.000 bílar, þannig að það gengi ekki að flytja bílana í annarri ferð. Þetta er bíla- og farþegaferja en með vöruflutningamöguleikum. Á ári eru samtals u.þ.b. 3.000 gámar og flutningatæki þannig að það er í raun ekki stór hluti af þeim flutningum sem eru með Herjólfi. Skipafélög sinna fyrst og fremst vöruflutningaþættinum, Eimskip með mjög stóran þátt og Samskip með nokkuð stóran. En auðvitað má alltaf velta upp mörgum möguleikum. En uppsetningin byggist á langri reynslu. Menn hafa velt upp hugmyndunum um Katamaran-skip sem kynnu að geta siglt helmingi hraðar en Herjólfur sem siglir með um 18 mílna hraða, gæti siglt 35--40 mílur. Það er hins vegar þannig með sjólag á því úthafi sem Vestmannaeyjar þurfa að glíma við að stóran hluta ársins væri ekki hægt að nýta aflið í slíkum skipum. Það er einfaldlega ekki hægt að sigla á fullum hraða. En sjálfsagt er að skoða alla möguleika, það er spennandi. Þó má ekki tefja við slíkt. Það þarf að ganga ákveðið til verka og ég held að hugmyndin um loftpúðaskip milli lands og Eyja sé ekki inni í myndinni á neinn raunhæfan hátt sem stöðugleikatæki. Það gæti verið gaman að prófa það við ákveðnar aðstæður en þróun hefur verið mjög hæg í þeim efnum og ekkert sem bendir til að það dugi til að leysa þessa þörf.

Herra forseti. Hv. þm. Árni Johnsen hefur eitthvað misskilið mín orð því ég talaði um farþega og bíla í sama orðinu. En ég tók það margsinnis fram að ég liti á vöruflutningana með allt öðrum hætti. Á farþegaskipi verða bílar auðvitað að fylgja með. Ég fór með slíku loftpúðaskipi 1974 eða 1975. Þá gekkst frammámaður mikill í Vestmannaeyjum fyrir að slíkt loftpúðaskip var tekið á leigu. Síðan var siglt frá Reykjavík um sundin blá og ég tók mér far með skipinu. Ég minnist þess hve sérkennileg tilfinning það var að standa í stafni loftpúðaskipsins og bruna beint upp á land í Viðey. Þar var stoppað og allir farþegar löbbuðu í land og síðan var haldið sömu leið til baka. Ég sagði það líka áðan að Katamaran eða tveggja skrokka skip eyðir miklu meira en loftpúðaskip. Loftpúðaskipin eru orðin feiknamikil skip. Þið hafið eflaust séð þau sjálf og vitið um umfang þeirra og möguleika á flutningum. Ég er ekki með neinum hætti að tefja málið og ætla ekki að leggja stein í götu þess enda er ég meðflutningsmaður. Mér finnst að rannsóknin eigi að halda áfram en við eigum jafnhliða að líta alvarlega til þessa flutningsmáta. Þetta er slíkir möguleikar og gætu aukið enn frekar flýtimeðferðina í málinu ef ekki þarf að eyða einhverjum hundruðum milljóna í að byggja nýja hafnaraðstöðu. Það breytir málinu mjög. Þetta var aðeins til leiðréttingar og ég legg áherslu á að málið haldi áfram og rannsóknin fari fram, bæði á sjólagi og ferð sandsins í fjörunni, en við eigum líka tvímælalaust að horfa á þessa möguleika.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna um þetta athyglisverða mál. Helstu rök fyrir þáltill. koma fram í greinargerð og í ágætri inngangsræðu hv. 1. flm. En ég tel málið í alla staði athyglisvert og brýnt því það snýst um samgöngur. Góðar samgöngur eru eins og kunnugt er undirstaða að nútímabyggð þar sem landsmenn og íbúar einstakra byggðakjarna hafa greiðan aðgang að og frá byggðakjörnum sínum. Vestmannaeyjar hafa verulega sérstöðu hvað þetta snertir, þær eru eyjar og ekki er hægt að fara landleiðina. Við þekkjum umræðuna um flugreksturinn sem má segja að hafi gengið upp og niður. Sama má segja um sjóleiðina sem er óneitanlega dálítið sérkennilegt í ljósi þeirrar staðreyndar að engin höfn er frá Höfn í Hornafirði og að Þorlákshöfn. Sjóleiðin er nokkuð löng og í misjöfnum veðrum getur hún tekið nokkurn tíma. Það eitt og sér ætti að nægja sem rök fyrir því að fara í slíka könnun sem till. til þál. gerir ráð fyrir. Að því gefnu að niðurstöður slíkrar könnunar verði jákvæðar opnast ýmsir möguleikar. Í fyrsta lagi vil ég nefna mál sem hlýtur að vega þungt og það er öryggisþátturinn. Með því að ferjustæði kæmist upp beint norður af Vestmannaeyjum, þar sem tæki ekki nema 10, 15 mínútur á sæmilegum bátum að renna upp að landi, yrði öryggisþættinum mun betur sinnt en í dag og þarf ekki annað en að rifja upp þær hörmungar sem urðu við gos í Helgafelli. Í annan stað hljóta byggðaþátturinn og byggðamálin að vera nefnd þar sem umræðan hefur m.a. snúist um að þétta byggð og tengja saman atvinnusvæði. Með góðri ferjuaðstöðu á Bakkafjöru, og þar með bættum samgöngum milli Suðurlands og Vestmannaeyja styrktist svæðið tvímælalaust sem eitt atvinnusvæði og út frá því getum við sagt að um skýrt byggðamál sé að ræða. Í þriðja lagi hlýtur slík ferjuaðstaða að auðvelda alla aðflutninga fyrir Vestmanneyinga. Þá er líka rétt að hafa í huga að ótrúlega margir Íslendingar hafa ekki einu sinni gefið sér tíma til að fara til Vestmannaeyja af þeim ástæðum sem hér hafa verið nefndar, hve samgöngur eru í rauninni erfiðar. Ég er því sannfærður um að með góðri ferjuaðstöðu opnast gífurlegir möguleikar í ferðaþjónustu. Segja má að Suðurland hafi hverja ferðamannaperluna um aðra þvera allt frá Vatnajökli og út á Reykjanes. Með góðum samgöngum við Vestmannaeyjar í gegnum ferjuaðstöðu á suðurströndinni opnast gífurlegir möguleikar fyrir skipuleggjendur ferðamála að taka Vestmannaeyjar í vaxandi mæli inn í þann hring eða þær ferðir sem farnar eru um Suðurland en hleypa ferðamönnum fram hjá Vestmannaeyjum vegna erfiðleika við samgöngur. Fleiri atriði mætti nefna sem hafa þegar verið tíunduð hér. Fyrir þessu eru næg rök. Nú kunna einhverjir að segja og maður hefur svo sem heyrt þær raddir frá því að þáltill. var fyrst kynnt og frá henni greint í fjölmiðlum að ýmsir eru þeir til sem afgreiða málið einfaldlega út af borðinu og segja að slík sé úthafsaldan við suðurströndina að þar muni aldrei verða hægt að reisa einhver hafnarmannvirki. Ég lít á slík sjónarmið sem fordóma því að þáltill. gengur einmitt út á það að kanna. Menn geta ekki kveðið upp úrskurð fyrr en búið er að kanna og færð rök fyrir málum. Þar að auki nægir að nefna að á ýmsum stöðum, bæði hér við land og erlendis hafa ágæt hafnarmannvirki verið reist við mjög erfiðar aðstæður, tæknin leyfir margt. En þáltill. gengur út á að kanna hvort þetta er mögulegt. Auðvitað eiga menn að fagna því að vilja kanna það því rökin eru næg, þau hafa verið nefnd hér. Vegna þeirra umræðna sem hér urðu, þar sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson ræddi m.a. um möguleika á loftpúðaskipi, þá er það tiltölulega einföld könnun og sjálfsagt hægt að tengja hana þessu. Það er ekki flókið mál. Það er kannski fyrst og fremst reikningslegt mál sem á ekki að taka langan tíma. En um leið má líka velta því upp að verið er að ræða um ferjustæði en ekki fullgilda höfn með öllum þeim mannvirkjum sem þar tilheyrir enda hafa svo sem heyrst þær vangaveltur, og kannski rétt að draga það fram hvaða áhrif hefði það t.d. á sjávarútveg og byggðaþróun í Vestmannaeyjum ef fullgild fiskihöfn ásamt viðeigandi mannvirkjum kæmi þarna. En hér er verið að ræða um ferjustæði til að flytja vörur, bíla og fólk. Rökin eru sem sagt til staðar. Það er fyrst og fremst öryggismál, það eru atvinnumál og byggðamál. Gaman verður að glíma við þetta mál í hv. samgn. og fróðlegt að sjá hvað kemur út úr slíkri könnun nái þessi þáltill. að sigla farsællega í gegnum hv. Alþingi og fá heppilega lendingu.

Herra forseti. Það er svo að með ferjuaðstöðu, tengingu við Vestmannaeyjahöfn skapast stórkostlegir möguleikar eins og menn hafa velt upp. Það kynni að styttast með hverjum deginum í þann tíma að til að mynda höfuðborgin og Hafnarfjörður mundu leita eftir því að sameinast Suðurlandi og Vestmannaeyjum. Það er kannski ekki á næstu árum en styttist í það. Eins og kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns þegar maður veltir fyrir sér ölduhæð og slíku á þessari leið er það engin tilviljun að Suðurland teygir sig lengst til suðurs gegnt Vetmannaeyjum. Harðasta áttin í öldubroti og öldustyrk er suðvestanáttin. Hún er mun harðari en austanáttin og reynir mest á landið, á sjóvarnagarða, í suðvestanáttum. Það er alveg sama á suðurströndinni. En Vestmannaeyjar skýla þessum hluta suðurstrandarinnar verulega fyrir suðvestanáttinni. Þess vegna teygir ströndin sig lengst í átt til Eyja gegnt Eyjum eða rétt austan við þá línu. Það skapar ákveðna möguleika fyrir alla þætti málsins umfram það sem gerist annars staðar á Suðurlandi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir ágætar jarðfræðilegar og veðurfræðilegar skýringar á því sem er að gerast --- hvernig náttúruöflin leika suðurströndina. Auðvitað er það rétt að Vestmannaeyjar skýla ákveðnum hluta suðurstrandar en ljóst er að vandi suðurstrandarinnar og hafnleysa suðurstrandarinnar byggist á þessu tvennu. Annars vegar er mjög opið úthaf og stór úthafsalda og hins vegar hinn gífurlegi framburður í jökulám á Suðurlandi sem gerir það að verkum að milljónir tonna af sandi eru á stöðugu ferðalagi meðfram suðurströndinni. En tillagan gengur einmitt út á að kanna hvort og þá hvernig megi koma ferjuaðstöðu upp við þessi óvenjulegu skilyrði. Þó að Vestmannaeyjar skýli er vitað að ölduhæð verður mikil en það er það sem á að kanna, hvort ekki megi ráðast gegn þessari stóru úthafsöldu. Af því að ég deili bjartsýni með hv. þm. Árna Johnsen, þá skulum við vona að það takist að finna lausn á þessu en til þess er þáltill. lögð fram.

Virðulegi forseti. Við ræðum till. til þál. um rannsóknir á ferjuaðstöðu við Bakkafjöru undan Vestmannaeyjum. Hv. flutningsmenn hafa fyrr í umræðunni farið yfir þau rök sem mæla með því að Alþingi álykti að fela samgrh. að hlutast til um það við Siglingastofnun Íslands að hún hefji sem fyrst rannsóknir á ferjuaðstöðu við Bakkafjöru og öðrum aðstæðum í tengslum við ferjuleið frá Vestmannaeyjum til Bakkafjöru. Í sjálfu sér er ekki miklu við þetta að bæta, virðulegi forseti. Hins vegar er ljóst að öll þau byggðarlög sem ætla sér að lifa af og taka þátt í að bæta sig þurfa að búa við öflugar samgöngur. Það er nánast forsenda þess að þessar byggðir fái áfram að þroskast og dafna. Hér er verið að leggja til að kannað verði hvort möguleiki sé á að byggja upp ferjuaðstöðu við Bakkafjöru. Ég vil aðeins lýsa því sem skoðun minni í þessu máli að ég styð það heils hugar og lýsi því yfir að ég mun gera það sem í mínu valdi stendur til að tryggja að þetta mál komist í gegnum samgn. þingsins.

Herra forseti. Aðeins nokkur orð vegna þeirrar þáltill. sem flutt er af hv. þm. Árna Johnsen og fleirum, þar sem ég er einn af flutningsmönnum, um rannsóknir á ferjuaðstöðu við Bakkafjöru í Landeyjum. Eins og hefur komið fram er þetta till. til þál. sem er full þörf á að flytja og full þörf á að veita brautargengi til að veita fé og hefja þær rannsóknir á Bakkafjöru sem getið er. Það er einu sinni svo að oft er mjög langur vegur frá upphafi hugmynda til framkvæmda. Það er sama hvort það voru Hvalfjarðargöng eða jarðgöng á Miðnorðurlandi eða jarðgöng fyrir austan eða vestan. Það er oft og tíðum langur vegur frá því hugmynd kviknar þar til framkvæmdir hefjast. Þess vegna er tillagan mjög góð og full þörf á að flytja hana og að hún fái skoðun í þinginu og í hv. samgn. og þar verði farið yfir þessi mál. Samgöngumál eru náttúrlega lífsspursmál allra þessara byggða á landsbyggðinni. Sama hvort það eru Vestfirðir, Vestmannaeyjar, Austurland eða Norðurland, þetta er upphafið að öllu ef svo má að orði komast og nauðsynlegur þáttur og full ástæða til að skoða alla möguleika í þessum efnum. Ef hægt væri að stytta ferjusiglingu milli Eyja og lands úr þremur tímum í einar 20 mínútur er það náttúrlega mikið byltingarmál fyrir Vestmannaeyinga og þann mikla fjölda ferðamanna sem þar fer um og síðast en ekki síst íbúana sjálfa. Ég hef á síðustu tveimur árum kynnst því dálítið að ferjast frá fastalandinu til Vestmannaeyja, sama hvort það er í flugi eða með ferju. Oft er ófært í flugi og maður hefur spurt sig margra spurninga í framhaldi af því þegar Herjólfur er að sigla þessar þrjár klukkustundir. Síðan hefur maður líka fylgst með því þegar menn, hvort sem það er knattspyrnulið eða ferðahópar, hafa ekki getað flogið, hafa e.t.v. ekki komist með Herjólfi einhverra hluta vegna, tími ekki passað eða eitthvað svoleiðis, og hafa siglt með litlum skemmtibát sem er notaður til að fara með ferðamenn í siglingu umhverfis eyjarnar, að þessi túristabátur er notaður til að sigla til Þorlákshafnar. Maður hefur líka séð erlendis þá miklu byltingu sem hefur orðið í farþegaflutningum með litlum bátum, sama hvort það eru tvíbytnur eða svifnökkvar. Þó svo að við séum hér, eins og hv. 1. flm. sagði, á erfiðustu farþegasiglingaleið í heimi þá er full ástæða til að kanna þetta mjög vel. Ég hafði líka mikla ánægju af því að hlusta á hv. flm. skýra og segja hér frá því sem ég þekkti ekki, þ.e. þróuninni í siglingum milli lands og Eyja, sama hvort það var á bilinu 1920--1955 að mig minnir þegar siglt var frá Eyrarbakka til Vestmannaeyja eða þegar Herjólfur byrjar siglingar sínar fyrir 40 árum og siglir þá milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur. Ég verð að segja alveg eins og er að ég áttaði mig ekki almennilega á þessu. Það sýnir náttúrlega hvaða samgönguerfiðleikar hafa verið við Vestmannaeyjar á þessum tímum en sem betur fer hefur það nú breyst bæði í lofti og á legi. Ég vil láta það koma fram, herra forseti, að mér finnst full ástæða til þess að þær rannsóknir sem fjallað er um í þessari þáltill. fari fram og sannarlega kostar þetta einhverja peninga. Það er svo með allar góðar hugmyndir að það kostar peninga að koma þeim í framkvæmd. Ég vildi láta það koma fram, herra forseti, að ég er innilega sammála þeim hugmyndum sem koma hér fram. Full ástæða er til að þessi till. til þál. nái fram að ganga á hv. Alþingi.

Herra forseti. Ég hafði óskað eftir nærveru hæstv. ráðherra.

Forseti mun athuga hvort ráðherra er í húsinu. --- Ráðherra er ekki í húsinu og verður ekki.

Þá vil ég ekki ræða málið, það er langt síðan þetta kom fram.

Þá tekur forseti málið út af dagskrá.

Aðeins út af því að þetta mál er hér komið á dagskrá. Ég hafði fyrir lifandi löngu óskað eftir því að hæstv. samgrh. yrði viðstaddur umræðuna. Ég tel það afar nauðsynlegt og e.t.v. fleiri fulltrúar úr hv. samgn. en sá sem hér stendur og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Ég get ekki séð að eðlilegt sé að flytja þetta mál nú vegna þess að það hafa líka verið deilur um þær tölulegu upplýsingar sem bæði voru í upphaflega frv. og sem ég er með hér. Ég tel ákaflega mikilvægt að það sé hægt að eiga orðastað við ráðherra í þessu máli.

Forseti hefur ákveðið að taka tillit til óska þingmannsins og málið er tekið út af dagskrá og verður sett inn síðar þegar hæstv. ráðherra getur haft tíma til þess að vera í þinghúsinu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um flutning eldfimra efna um jarðgöng. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Guðmundur Hallvarðsson og Drífa Hjartardóttir. Tillagan er svohljóðandi: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að setja reglur um flutning á eldfimum efnum (eldsneyti og própangasi) um jarðgöng. Í reglunum verði m.a. kveðið á um hvort slíkir flutningar skuli leyfðir og þá með hvaða skilyrðum, þ.e. flutningstækjum, ökuhraða, eftirliti og hvort loka skal göngum fyrir annarri umferð meðan flutningurinn fer fram. Umferð um jarðgöng var lengst af lítil hér á landi. Göngin voru fá og á leiðum þar sem ekki var mikil umferð. Fyrstu stóru göngin sem byggð voru, Vestfjarðagöngin, voru tekin í notkun í byrjun þessa áratugar og tengdu saman byggðirnar á norðanverðum Vestfjörðum. Umferð um jarðgöng margfaldaðist svo með tilkomu Hvalfjarðarganga sem voru opnuð fyrir umferð í júlí 1998. Almenn ánægja er með Hvalfjarðargöngin og óhætt að segja að einstaklega vel hafi tekist til og að þeir einkaaðilar sem árum saman börðust fyrir því að ráðist yrði í þessa framkvæmd, byggðu göngin og reka þau í dag, eigi heiður skilinn því án þrautseigju þeirra væru engin Hvalfjarðargöng. Umferð um Hvalfjarðargöngin er miklu meiri en bjartsýnustu áætlanir gerðu ráð fyrir sem hefur leitt til stórlækkunar á gjaldtöku. Samkvæmt svari hæstv. samgrh. við fyrirspurn minni á síðasta þingi jókst umferð gífurlega um Hvalfjörð með tilkomu Hvalfjarðarganga. Árið 1997 fóru 747 þúsund bílar fyrir Hvalfjörð og með Akraborginni en árið 1999 fóru 94 þúsund bílar fyrir fjörð og 1.031 þúsund bílar um göngin eða 1.125.000 bílar alls. Umferðin jókst því um 51% á þessum tveimur árum. Umferð um göngin er eðlilega misjöfn eftir mánuðum eða frá 50 þúsund og upp í 145 þúsund bíla á mánuði. Þessar tölur sýna okkur að vegfarendur hafa tekið göngunum vel og sem betur fer hafa ekki orðið alvarleg slys í umferðinni um göngin þó að orðið hafi að loka göngunum í örfá skipti vegna minni háttar óhappa. Margir hafa þó áhyggjur af því að eldsvoði í göngunum gæti valdið stórtjóni og horfa þá til þeirra alvarlegu slysa sem orðið hafa af völdum elds í jarðgöngum erlendis á undanförnum árum. Flutningsaðilar eldfimra efna segja gjarnan að þeir séu með fullkominn öryggisbúnað og engin hætta sé á ferðum. Aldrei er þó of varlega farið og augljóst að erfitt yrði að snúa við stórum bensínflutningabíl í göngunum ef hann kæmi t.d. að bíl sem hefði kviknað í. Einn eldsvoði ofan í þessum djúpu göngum gæti valdið óbætanlegu tjóni eins og dæmin sanna erlendis frá. Þess vegna þarf að herða reglur um flutning eldfimra efna um göngin. Það kom fram í fréttum sjónvarps sl. vetur að árlega eru flutt 180 tonn af própangasi frá Straumsvík til Grundartanga um Hvalfjarðargöng. Farið er vikulega og talsmaður gasfélagsins sagði í þeim fréttatíma að farið væri á morgnana og þeir væru búnir með báðar ferðirnar fyrir hádegi, eins og hann orðaði það. Það hrukku margir við sem heyrðu þessa frétt. Á morgnana er mikil umferð um göngin og fjöldi manns fer þar um daglega m.a. til vinnu eða í skóla og það er að mínu áliti fullkomlega fráleitt að leyfa gas- og bensínflutninga um göngin á þessum tíma sólarhrings. Reyndar finnst mér að ekki ætti að leyfa slíka flutninga samhliða annarri umferð um göngin og helst ætti að banna þá alveg. Í gildi eru takmarkanir sem lögreglustjórinn í Reykjavík setti 19. júní 1998 um flutning á hættulegum farmi um Hvalfjarðargöng. Þær takmarkanir ganga allt of skammt. Þessir flutningar eru bannaðir á eftirgreindum tímum; frá kl. 10 á föstudögum til kl. 24 á sunnudögum allt árið, frá kl. 10 fimmtudaginn fyrir verslunarmannahelgi til kl. 24 að kvöldi þriðjudags eftir verslunarmannahelgi, frá kl. 10 miðvikudaginn fyrir páska til kl. 24 að kvöldi þriðjudags eftir páska og frá kl. 10 föstudaginn fyrir hvítasunnu til kl. 24 að kvöldi þriðjudags eftir hvítasunnu. Vinnueftirlit ríkisins hefur bent á þá hættu sem stafar af flutningi hættulegra efna um Hvalfjarðargöng, einkum eldsneytisflutningum og flutningi á própangasi til stóriðjufyrirtækjanna á Grundartanga. Í bréfi stofnunarinnar til dóms- og kirkjumrh., dags. 8. maí sl., segir, með leyfi forseta: ,,Á fundum stjórnar Vinnueftirlitsins hefur komið til umræðu hvort nægar öryggisrástafanir séu gerðar vegna flutnings hættulegra efna um Hvalfjarðargöng. Einkum er átt við eldsneytisflutninga og flutninga á própangasi til stóriðjufyrirtækja á Grundartanga. Mál af þessu tagi eru ekki í verkahring Vinnueftirlitsins og því er þessu erindi beint til hæstv. dómsmrh. Ljóst er að verði alvarlegt óhapp við eldsneytisflutning um göngin þannig að eldur komist í farm flutningabifreiðar mun mikil hætta stafa af fyrir alla sem í göngunum kynnu að vera. Flutningur própangass um göngin skapar enn meiri hættu ef slys ber að höndum. Reynsla erlendis sýnir að ef farartæki með slíkan farm lendir í óhappi getur hlotist af sprenging sem veldur gríðarlegu tjóni. Hættan eykst enn frekar ef óhapp á sér stað í lokuðu rými eins og göngin eru. Því ætti að koma til álita að heimila ekki slíkan flutning um göngin, a.m.k. á meðan þau eru opin fyrir annarri umferð. Stjórninni er kunnugt um að settar hafa verið takmarkanir um flutning hættulegra efna um Hvalfjarðargöng með auglýsingu lögreglustjórans í Reykjavík í júní 1998 en þær taka einungis til þess á hvaða tíma sólarhringsins flutningurinn er heimill. Vinnueftirlitið er reiðubúið til að veita sérfræðilega aðstoð varðandi þetta mál ef eftir því er óskað og eins að aðstoða við fræðslu lögreglumanna og gæslumanna.`` Dómsmrn. sendi afrit af þessu bréfi til lögreglustjórans í Reykjavík og Vegagerðarinnar 17. maí en þessi ótvíræða ábending Vinnueftirlits ríkisins hefur ekki orðið til þess að reglum um þessa flutninga hafi verið breytt. Nú er það svo hvað Hvalfjarðargöngin varðar að það mundi ekki valda erfiðleikum að fara að þeirri ábendingu Vinnueftirlitsins að heimila ekki flutning hættulegra efna um göngin, a.m.k. á meðan þau eru opin fyrir annarri umferð, vegna þess að aðrir kostir eru til staðar. Það er ágætur vegur fyrir Hvalfjörð með lítilli umferð og því upplagt að flytja gas og eldsneyti landveginn. Þá má minna á að áður en göngin urðu til fluttu olíufélögin bensín sjóleiðina til Akraness og dreifðu því þaðan um allt Vesturland og jafnvel víðar. Olíufélögin eiga enn aðstöðu til slíkrar dreifingar á Akranesi. Þar sem umferð um Hvalfjarðargöng er jafnmikil og raun ber vitni getur það ekki talist góður kostur að loka þeim fyrir annarri umferð og hlýtur því að koma til álita að banna flutning á gasi og eldsneyti um göngin. DV birti sl. vetur frétt um áhættumat á eldsvoða í Hvalfjarðargöngum sem unnið var af Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens. Þar eru líkur leiddar að því að eldur geti komið upp í smábíl í göngunum á sex ára fresti og eldur í stórum bíl á 24 ára fresti. Ekki veit ég hvaða vísindi liggja að baki því mati en það er auðvitað stórhætta á því að slíkur eldur gæti valdið óbætanlegu tjóni. Þess vegna verður að mínu áliti að stórherða reglur um þessa flutninga og helst að banna þá. En það er hins vegar ljóst að sömu reglur mundu ekki gilda fyrir öll jarðgöng. Það þarf að sjálfsögðu að taka tillit til umferðarþunga og þess hvort aðrar flutningsleiðir eru fyrir hendi. Þar sem þær eru ekki fyrir hendi mætti t.d. loka viðkomandi göngum á ákveðnum tímum meðan slíkir flutningar eiga sér stað. Herra forseti. Ég hef áður sagt það hér á Alþingi og ítreka það nú að mér finnst flutningur á bensíni og gasi um Hvalfjarðargöng á sama tíma og opið er fyrir aðra umferð eins og rússnesk rúlletta. Eitt óhapp gæti valdið óbætanlegum skaða. Þess vegna tel ég að helst eigi að banna þessa flutninga alveg, alla vega stórherða reglur um þá. Ég legg til að tillögunni verði að lokinni fyrri umr. vísað til samgn.

Herra forseti. Sú tillaga sem hv. þm. Guðjón Guðmundsson hefur mælt hér fyrir um flutning eldfimra efna um jarðgöng er mjög góð. Henni verður, eins og hér hefur komið fram, vísað til hv. samgn. og þar sem ég sit í þeirri nefnd mun ég gera mitt til að hún fái hálfgerða hraðferð í gegnum samgn. og Alþingi. Það er í rauninni undarlegt að það skuli þurfa að flytja till. til þál. um að láta kanna hitt og þetta, hvort heimila og leyfa eigi flutninga á gasi eða bensíni um jarðgöng og þá sérstaklega Hvalfjarðargöng. Það er ótrúlegt að það skuli þurfa að gera það. Það hefði átt að vera sjálfsagður hlutur að setja þetta í reglugerð og tilkynna strax og göngin voru opnuð. Þetta er, eins og kom fram hjá hv. flm., eins og rússnesk rúlletta. Ég á oft leið um þessi ágætu göng og ég hef það fyrir venju þegar ég kem að norðan og kem að gjaldskýlinu Akranessmegin að spyrja eftir því hvort nokkur bensínflutningabíll eða önnur tæki sem flytja viðlíka sprengiefni vil ég segja, séu í göngunum á sama tíma og ég er að fara í gegn. Ég hef löngu ákveðið að ef ég fengi það svar frá starfsmönnum að svo væri mundi ég ekki keyra í gegn á sama tíma, ég mundi óska eftir því að fá að bíða. En það er dálítið kyndugt að sett skuli vera í auglýsingu frá lögreglustjóranum í Reykjavík að akstur dráttarvéla og vinnuvéla verði bannaður á tilgreindum tíma eins og kemur fram í fylgiskjali með þáltill. Með öðrum orðum, að menn sjái sig tilknúna til að banna akstur dráttarvéla, og birta það, en hafa lítið sem ekkert gert með að banna flutning á hættulegum efnum nema á nokkrum dögum, t.d. frá kl. 10 á föstudögum til kl. 24 á sunnudögum allt árið og svo á fimmtudeginum fyrir verslunarmannahelgi til þriðjudagskvölds eftir verslunarmannahelgi. Ef hætta er á ferðum þessa daga er hætta á ferðum að sjálfsögðu alla daga. Sú mikla umferð sem er í gegnum þessi göng sýnir það náttúrlega og sannar að þetta er næstum því eins og dauðagildra ef eitthvað mundi henda, eitthvert óhapp, sem ég tek skýrt fram að þurfi ekki endilega að vera flutningabílstjórunum að kenna. Þeir geta líka fengið á móti sér aðila þess vegna á fólksbíl sem fipaðist eitthvað eða keyrði e.t.v. á of miklum hraða og mundi valda árekstri eða umferðarslysi, þá getum við rétt ímyndað okkur hvað þar gæti gerst ef menn eru á sama tíma að flytja heilan farm af bensíni eða própangasi eða einhverju þess háttar sem hér hefur komið fram. Fram hefur komið hjá talsmanni þessara gasfélaga, eins og hér er sagt, að slíkir flutningar eigi sér stað á morgnana en þá er mikil umferð samt sem áður um göngin. Hér er talað um að þeir séu yfirleitt búnir með báðar ferðir fyrir hádegi, eins og það var orðað. En það er engu minni umferð þarna á morgnana, held ég, en aðra tíma dagsins. Sú þáltill. sem hér er flutt á alveg hiklaust að fá skjóta meðferð í gegnum þingið og ríkisstjórnin ætti að beita sér fyrir því að settar verði reglur sem hreinlega banna flutninga á hættulegum efnum nema e.t.v. á næturnar og þá sé lokað fyrir aðra umferð á meðan. Það sé þá einhvers konar tilkynningarskylda t.d. norðan megin frá, ef lítil umferð er þegar flutningabílar koma að göngunum sunnan megin, til vaktmanna í skýlinu um að það sé þá hreinlega lokað fyrir umferð á meðan --- ef hún verður ekki bara bönnuð alveg og látin fara fyrir Hvalfjörð sem ég held að sé ekki mikið mál. Mér finnst að það komi til álita að heimila slíkan flutning fyrir Hvalfjörð. Mér finnst að slíkt eigi í rauninni skilyrðislaust að eiga sér stað. Ég vil enn á ný, herra forseti, lýsa yfir miklum stuðningi mínum við þáltill. sem hér hefur verið flutt og ég hvet til þess að hún fái skjóta meðferð í gegnum hið háa Alþingi.

Herra forseti. Ég tek undir orð síðasta ræðumanns um að flýta afgreiðslu þessa máls eins og mögulegt er. Það er hins vegar dálítið athyglisvert, eins og fram kemur í tillögunni, sem ég er meðflutningsmaður að, að Vinnueftirlit ríkisins hafi bent á þá hættu sem stafar af flutningi hættulegra efna um Hvalfjarðargöng, einkum eldneytisflutningum og flutningum á própangasi til stóriðjufyrirtækja á Grundartanga. En hvers vegna hefur Vinnueftirlit ríkisins ekki meira vald en þetta? Sú mikla hætta sem af þessu stafar liggur ljós fyrir og Vinnueftirlitið bendir á hana, en ekkert gerist. Ég tek undir þau orð sem hér voru látin falla áðan að með ólíkindum sé að þetta skuli eiga sér stað. Ég minnist þess þegar þessi umræða kom fyrst upp að fréttaflutningur kom frá olíufélögunum sem létu í veðri vaka að ef göngunum yrði lokað fyrir flutning eldsneytis þá mundi verð á eldsneyti á bifreiðar og hvers konar ökutæki hækka --- væntanlega þá bara á Akranesi og Borgarnesi. Sá málflutningur var með ólíkindum, að ef þyrfti að fara að keyra um Hvalfjörðinn með eldsneytið þá mundi eldsneytið hækka. En ég veit ekki betur en að þeir hafi svokallaðan flutningsjöfnunarkostnað þannig að það er náttúrlega mjög sérkennilegt að olíufélögin skuli bregðast við á þennan hátt. Það sem hv. flutningsmaður kom hér inn á áðan í sambandi við áhættuþættina og möguleikana á að slys gætu gerst á einhverju ákveðnu árabili er náttúrlega, eins og hann sagði líka réttilega, lógík sem erfitt er að átta sig á og fóta sig á hverjar forsendurnar eru. En engu að síður eru allir sammála um að nokkur hætta sé á ferðum með því að hafa flutninga á olíu og gasi gegnum göngin með þeim hætti eins og nú er og á þessu máli þarf að taka. Virðulegi forseti. Ég sem meðflutningsmaður og jafnframt nefndarmaður í samgn. mun auðvitað vinna að þessu máli eins fljótt og hægt er og fagna þeim umræðum sem hér fara fram og tek undir með síðasta ræðumanni um þá jákvæðu umræðu sem þetta mál fær hér strax.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka flutningsmönnum þáltill. fyrir að flytja hana. Það er sannarlega full ástæða til að flytja þetta mál og ég vona að það komist til framkvæmda sem allra fyrst. Það er engin spurning um það í hugum þeirra sem hafa farið þarna mikið um og þekkja til að veruleg hætta er á ferðum í göngunum. Þar hafa orðið óhöpp sem benda eindregið til þess að við getum átt von á árekstri þar hvenær sem er. Bílar hafa lent á köntum sem eru út við gangaveggina og nokkur óhöpp hafa orðið í göngunum á þann veg að bílar hafa lent á þessum köntum og farið þá þvert yfir göngin og í vegginn hinum megin. Og auðvitað getur annar bíll verið að koma á móti þegar svona lagað gerist og þá verða árekstrar og við árekstur geta auðvitað kviknað eldar. Fyrir utan það að stórir bílar sem fara þarna um eru seinni til að stöðva þegar eitthvað slíkt kemur fyrir á móti þeim eða hendir snögglega. Það er því engin spurning um að áhættan er þarna fyrir hendi og hún er mikil og ég tek undir það að sú leið sem er þá möguleg, að keyra fyrir Hvalfjörð, er opin og greið, vegurinn er ágætur á þeirri leið og engin umferð eða mjög lítil. Þetta er þá fyrst og fremst spurning um þann kostnað sem hlýst af því að flytja eldsneytið fyrir Hvalfjörð en ég held að menn verði að horfast í augu við það að þar verður að setja öryggið hærra en kostnaðinn ef ekki er mögulegt að skipuleggja flutninga í gegnum göngin þannig að þeir eigi sér stað á tilteknum tímum og á meðan yrðu göngin lokuð fyrir annarri umferð. Það þyrfti svo sem ekki að vera langur tími sem göngin væru lokuð fyrir annarri umferð. Kannski er sú leið talin það óheppileg að hún komi ekki til greina en vissulega mætti kannski skoða það nánar hvort slíkt kæmi til greina. Stöku sinnum er verið að auglýsa lagfæringar á göngunum sem fara þá fram að næturlagi og ég verð ekki var við það að menn kvarti neitt sérstaklega undan því að umferð sé stöðvuð í gegnum göngin á þeim tíma sem viðgerðir fara fram. Það er því vissulega hugsanlegt að skipuleggja einhverja umferð með þeim hætti gegnum göngin en þessi þáltill. er mjög gagnleg og full ástæða er til þess að hún fái framgang og að menn finni þarna niðurstöðu annaðhvort með því að banna þessa flutninga alfarið eða koma þeim í þann farveg sem tryggir að fullu öryggi.

Herra forseti. Ég er einn af meðflm. þessarar ágætu þáltill. sem varðar í rauninni marga þætti en sérstaklega er mér þó í huga umferðaröryggisþátturinn, einnig sem starfandi formaður núna í starfshópi um umferðaröryggismál. Þar hefur einmitt þessi mál borið á góma, þ.e. hvernig hægt er að taka á þeim erfiðu og miklu þungaflutningum um Hvalfjarðargöngin. Því tel ég afar mikilvægt að þessi þáltill. nái fram að ganga á hinu háa Alþingi því að í raun hefur það margoft komið fram í ræðum hv. þingmanna hér á undan að slíkir flutningar eru hættulegir. Við vitum af þeirri hættu sem stafar af þeim og því verðum við að grípa til ákveðinna aðgerða þannig að við lendum ekki í erfiðum slysum eða í súpunni eftir einhver ár. Það skiptir því mjög miklu að við tökum nú þegar á málinu. Búið er að tala um og benda á bréf frá Vinnueftirliti ríkisins þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ljóst er að verði alvarlegt óhapp við eldsneytisflutning um göngin þannig að eldur komist í farm flutningabifreiðar mun mikil hætta stafa af fyrir alla sem í göngunum kynnu að vera.`` Ég endurtek: ,,... mun mikil hætta stafa af fyrir alla sem í göngunum kynnu að vera.`` Ég held að þessi orð vegi afar þungt og við verðum að huga að því hvaða reglur eigi að setja um umferð þungaflutninga með hættuleg efni um göngin. Það er aldrei of varlega farið í umferðaröryggismálum og í þessu máli má náttúrlega aldrei leika vafi á að umferðaröryggi beri að setja á oddinn fyrir alla á þessu svæði.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem aðrir þingmenn hafa sagt hér fyrr í umræðunni og þakka og lofa fyrir það framtak og frumkvæði sem hv. þm. Guðjón Guðmundsson hefur komið fram með varðandi framsetningu þessarar þáltill. Þetta er tímabær tillaga og hún varðar mál sem skiptir okkur öll máli, þ.e. umferðaröryggi. Ég held að okkur öllum sem eru hér inni og fleirum sé mjög minnisstætt þegar slys varð í jarðgöngum í Sviss þar sem eldar loguðu og fólk lést í því slysi. Þetta er okkur öllum lifandi fyrir sjónum og við viljum ekki þurfa að upplifa slíkt hér á landi. Það vill svo til að ég var fyrr í vikunni á umferðaröryggisþingi í Álaborg og var þar fyrir dómsmrh. í umræðum um umferðaröryggismál og þá sérstaklega varðandi hraða. Þá varð mér einmitt hugsað til þess að í Hvalfjarðargöngunum er hámarkshraði 70 km. Í umræðunum á þessu þingi kom fram að Svíar hafa sett sér ákveðnar reglur varðandi umferðaröryggi og hraða, að á þeim vegum þar sem umferð getur mæst, þ.e. vegirnir eru ekki aðskildir í sitt hvora áttina, þá hafa þeir sett sér þá reglu að þar megi eingöngu keyra á 50 km hraða. Þetta ætti að vera okkur ákveðið umhugsunarefni í sambandi við jarðgöngin því eins og fram kemur í þáltill. er þetta lokað rými. Það er ekki nokkur leið að koma sér út úr göngunum, það er ekki einu sinni hægt að smeygja sér út fyrir veginn ef hætta kemur á móti. Ég held því að við ættum að athuga þetta. En ég tek undir það sem aðrir hv. þm. hafa sagt hér á undan að taka eigi alvarlega á þessum þætti og í rauninni undarlegt að það skuli ekki þegar hafa verið gert með því t.d. í fyrsta lagi að banna umferð með hættuleg efni, sem er náttúrlega möguleiki, í öðru lagi mætti hugsa sér það, eins og kom fram áðan í umræðunni, að takmarka þetta við ákveðinn tíma eða í þriðja lagi, eins og hv. þm. Kristján Möller nefndi, að ákveðnar varúðarmerkingar yrðu þegar hættuleg umferð fer um jarðgöngin. Ég vildi aðeins taka þátt í þessari umræðu og lýsa ánægju minni með hana. Við höfum séð að hv. þm. Guðjón Guðmundsson hefur velt þessu máli verulega fyrir sér og hefur komið með fyrirspurnir í þessa veru fyrr á þessu þingi og ég þakka honum fyrir að fylgja þessu máli til enda og mun leggja mitt af mörkum til þess að svo megi verða.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir að hafa bent á þessi umferðaröryggisatriði og þau ásamt fleirum sem hafa komið fram hér í dag munum við eflaust taka til endurskoðunar og íhugunar í þeim starfshópi sem ég er formaður í en það er starfshópur um að endurskoða lög og reglur er tengjast umferðaröryggismálum. Ég þakka þær góðu ábendingar sem hafa komið fram hér í dag.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir efni þeirrar þáltill. sem hér liggur fyrir og undirstrika það sem aðrir hafa reyndar sagt að þetta er hið ágætasta mál og vel hugsað og vonandi að tillagan verði samþykkt. En af því að eldsneytisflutningar eru hér til umræðu þá vildi ég gjarnan minna á aðra eldsneytisflutninga í gríðarlega stórum stíl sem fara fram alla daga. Allt flugvélabensín er flutt eftir Reykjanesbrautinni, þar sem fara jafnframt um tæplega sjö þúsund fólksbílar á dag, frá Skerjafirði, þ.e. gegnum Reykjavík, og eftir Reykjanesbrautinni til Keflavíkur og þar er þessu tappað á flugvélar eins og allir vita. En allur þessi flutningur er algjörlega óskiljanlegur því að fyrir nokkrum árum var byggð sérstök höfn í Helguvík með þátttöku Bandaríkjamanna og færð voru sem sérstök rök fyrir þörfinni á þeirri höfn að þá þyrfti ekki lengur að flytja eldsneyti eftir Reykjanesbraut. Það urðu allir afskaplega glaðir með það og hlökkuðu til að sú höfn kæmi upp og þar með væru eldsneytisflutningar úr sögunni. En því miður hefur sú raunin ekki orðið á, eldsneytisflutningar aukast með hverju árinu sem líður því alltaf er flugumferð heldur að aukast um Keflavíkurflugvöll. Ég vildi bara vekja athygli á þessu. Það mál sem hér liggur fyrir er gott mál og sjálfsagt að taka undir það en það eru því miður víðar eldsneytisflutningar sem þyrfti að taka til endurskoðunar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þær ágætu umræður og góðu undirtektir sem þessi tillaga okkar hefur fengið. Ég tek undir það með hv. þm. Kristjáni L. Möller að það er svo sem undarlegt að þurfa að flytja slíka tillögu á Alþingi en það er gert vegna þess að það gerist ekkert í málinu. Eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni voru lögreglustjóraembættinu í Reykjavík sendar þessar alvarlegu ábendingar Vinnueftirlitsins 19. maí í vor. Það er tæplega hálft ár síðan og ekki hefur bólað á neinum breytingum á reglum um umferð um göngin. Þess vegna er tillagan flutt til þess að Alþingi geti sýnt vilja sinn í að þessar reglur verði settar. Í bréfi Vinnueftirlitsins sem sent var lögreglustjóra og Vegagerðinni kemur náttúrlega fram mjög alvarleg ábending þar sem stjórn Vinnueftirlitsins segir að þeir hafi fjallað um hvort nægar öryggisráðstafanir séu gerðar vegna flutnings hættulegra efna um Hvalfjarðargöngin, og eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni, með leyfi hæstv. forseta, segir þar: ,,Ljóst er að verði alvarlegt óhapp við eldsneytisflutning um göngin þannig að eldur komist í farm flutningabifreiðar mun mikil hætta stafa af fyrir alla sem í göngunum kynnu að vera. Flutningur própangass um göngin skapar enn meiri hættu ef slys ber að höndum. Reynsla erlendis sýnir að ef farartæki með slíkan farm lendir í óhappi getur hlotist af sprenging sem veldur gríðarlegu tjóni. Hættan eykst enn frekar ef óhapp á sér stað í lokuðu rými eins og göngin eru. Því ætti að koma til álita að heimila ekki slíkan flutning um göngin, a.m.k. á meðan þau eru opin fyrir annarri umferð.`` Hv. þm. Jóhann Ársælsson hugleiddi það einmitt hvort ekki mætti bregðast við með því að loka göngunum á tilteknum tíma sólarhrings og það er auðvitað alveg til skoðunar og er reyndar eitt af því sem lagt er til í tillögunni að verði athugað. Göngin hafa t.d. þessa viku verið lokuð að ég held í þrjár nætur frá miðnætti til klukkan sex vegna þess að verið er að koma þar upp einhverjum búnaði til þess að mæla ökuhraða, sem er auðvitað hið ágætasta mál og öryggismál í göngunum. Persónulega teldi ég best að banna þessa flutninga algjörlega. Það mundi leysa öll vandamál hvað varðar Hvalfjarðargöng vegna þess að góður vegur er fyrir Hvalfjörð og það er sjóleið upp á Akranes þar sem olíufélögin eiga sínar birgðastöðvar og þess vegna er alveg að meinalausu hægt að banna flutninga um Hvalfjarðargöng. Það gildir auðvitað nokkuð annað um ýmis önnur göng þar sem ekki eru aðrar leiðir til staðar og þar verða menn auðvitað að bregðast við með því að loka fyrir umferð. Ég nefndi áðan áhættumat Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, sem birtist í DV fyrr á þessu ári þar sem leiddar eru líkur að því að eldur geti orðið í smábíl í göngunum á sex ára fresti og í stórum bíl á 24 ára fresti. Það eru auðvitað engin sérstök vísindi, held ég, á bak við þessa úttekt, en hvort sem þessi úttekt er rétt eða ekki og hvort sem slík óhöpp verða á margra ára fresti eða skemur megum við einfaldlega ekki bjóða upp á möguleikann á slíku slysi því að einn eldsvoði í þessum göngum gæti valdið óbætanlegum skaða. Það er rétt sem hv. þm. Ásta Möller nefndi í ræðu sinni að skelfilegt slys varð í jarðgöngum í Sviss á síðasta ári og ég held að það sé rétt með farið að það hafi verið annað stórslysið sem varð vegna eldsvoða í jarðgöngum í Evrópu núna á tveimur eða þremur árum. Þess vegna verðum við að bregðast við og herða reglur, því fyrr því betra. Ég vona að samgn. þingsins taki á þessu máli af velvilja og afgreiði það sem fyrst eins og hér hefur komið fram hjá einstökum nefndarmönnum. Ég ítreka síðan þakkir mínar fyrir ágætar umræður og góðar undirtektir við þetta mál.

Herra forseti. Það er ekki miklu að bæta við þetta brýna og góða mál sem hér hefur verið flutt. En það að ekkert hefur gerst frá því bréf gengu á milli í byrjun maí á þessu ári til dagsins í dag sýnir einmitt hvað þetta er stundum þungt í vöfum og að búið sé að setja reglugerð um akstur dráttarvéla en ekki flutningabíla og olíubíla er náttúrlega mjög furðulegt. Þess vegna segi ég alveg hiklaust að þetta mál ætti í rauninni að fá nokkurs konar flýtimeðferð í gegnum þingið til þess að settar verði reglur sem allra fyrst til að banna umrædda flutninga. Ég ætla ekki að hugsa þá hugsun til enda hvernig okkur mundi líða ef eitthvert slys henti í göngunum þann tíma sem við erum að ræða þetta sjálfsagða mál hér á hinu háa Alþingi. Slysið í Sviss, sem hv. þm. Ásta Möller minntist á, ætti að vekja okkur til umhugsunar um þetta atriði. Ég vil aðeins í lokin geta þess, herra forseti, að þeir sem keyra oft í gegnum þessi göng verða náttúrlega varir við mjög misjafnan aksturshraða. Ég hef heyrt að á tiltekinni bifreiðastöð hangi uppi svokölluð ökuskífa sem sýni að þar hafi flutningabíll verið keyrður í gegn á allmiklum hraða, ég ætla ekki nefna tölur í þeim efnum, þar sem nánast var komið að því að bremsuborðar bráðnuðu í sundur. Þetta sýnir hvað málið er í raun alvarlegt. Að vísu eru einhverjar lokanir núna í Hvalfjarðargöngum á meðan verið er að setja upp búnað vafalaust til að mæla hraða --- maður vonar náttúrlega að lenda ekki sjálfur í því strax á fyrstu dögum --- en það ætti þá alla vega að verða til þess að vara menn við að keyra of hratt þarna í gegn. Það er náttúrlega langbrýnast að taka fyrir þessa flutninga og lækka aksturshraða stórra flutningabíla, en akstur þeirra hefur stóraukist um þjóðvegakerfi landsins.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 60/1998, um loftferðir, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Lúðvík Bergvinsson, Einar Már Sigurðarson, Svanfríður Jónasdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Frumvarpið er um að 4. mgr. 71. gr. a laganna falli brott. Í grg. með frv. segir svo, með leyfi forseta: ,,Á síðasta þingi voru með lögum nr. 74/2000 tekin upp svokölluð leiðarflugsgjöld á flugleiðum innan lands. Þessi gjöld eru nýmæli hér á landi. Samkvæmt greinargerð með frumvarpi til framangreindra laga er þessu gjaldi ætlað að standa straum af kostnaði vegna flugleiðsöguþjónustu við flugrekendur. Á fundi samgöngunefndar kom fram hjá fulltrúum samgönguráðuneytis og Flugmálastjórnar að þessi kostnaður væri tæpar 200 millj. kr. á árinu 2000 og gert var ráð fyrir að innheimta 30 millj. kr. fyrir árið 2000 (júní--desember) og tæpar 50 millj. kr. á árinu 2001. Var á þeim að heyra að stefnt væri að því að gjaldið stæði straum af öllum kostnaðinum í framtíðinni. Frumvarpið var sent nokkrum aðilum til umsagnar sem allir mótmæltu þessu nýja gjaldi á innanlandsflugið. Þeir bentu á að ný gjaldheimta mundi fara beint út í verðlagið, með öðrum orðum yrði tekinn upp flugmiðaskattur.`` Í umsögnum ýmissa aðila var þessari nýju gjaldheimtu mótmælt. ,,Í umsögn Flugleiða og dótturfélagsins, Flugfélags Íslands hf., sagði m.a.: ,,Öðru máli gegnir um nýmæli í síðari hluta 2. gr. þar sem ætlunin er að lögfesta álagningu nýrra leiðarflugsgjalda í innanlandsflugi, og innheimta á ,,fyrir hvert flug með blindflugsheimild eða á blindflugsleiðum``. Samkvæmt formúlu, sem gilda á um þessi nýju gjöld, þýðir að greiða þarf t.d. 10,65 kr. fyrir hvern floginn kílómetra Fokker 50 flugvélar í innanlandsflugi. Í athugasemdum með frumvarpinu kemur fram að þessu nýja gjaldi sé ætlað að skila Flugmálastjórn um 30 millj. kr. viðbótartekjum í ár.`` Aðdragandi þessarar nýju gjaldtöku af innanlandsfluginu kom fram á fundi sem samgönguráðuneytið hélt 19. ágúst 1999 með fulltrúum sex íslenskra flugrekenda. Á þeim fundi kom m.a. fram að hér væri ,,aðeins um fyrsta stig slíkrar innheimtu`` að ræða.`` Ég vek athygli á þessu, herra forseti, að hér er aðeins rætt um þetta sem fyrsta stig. Það bendir til þess sem kom fram á fundi nefndarinnar frá fulltrúum samgrn. að hér hafi verið ætlunin að láta flugrekendur greiða allan þann kostnað sem væri af þessu flugi, eða tæpar 200 millj. Hér kemur fram, herra forseti, í umsögn þeirra aðila sem sátu þennan fund að boðað hefði verið að þetta væri fyrsta stig. Flugrekendurnir mótmæltu harðlega slíkum viðbótarálögum og vitnuðu í því sambandi til þeirrar staðreyndar að íslenskt innanlandsflug hefur um árabil verið rekið með töluverðu tapi. Talið er að tap þessara flugrekstraraðila síðustu þrjú ár sé um 1 milljarður kr. Samtök ferðaþjónustuaðila mótmæltu þessum nýja skatti einnig og vitnuðu þar í samþykkt þáltill. um byggðamál þar sem þeir telja að þessir auknu skattar á innanlandsflugi muni hamla gegn því sem þar kom fram. Einnig varar Alþjóðaflugmálastofnunin mjög við þessu og segir m.a.: ,,Í yfirlýsingu fastaráðsins eru aðildarríkin sérstaklega hvött til varkárni í stefnumörkun sinni við álagningu leiðarflugsgjalda og að þau taki tillit til þeirra áhrifa sem slík gjaldtaka hafi á notendur, sérstaklega flugrekendur sem gætu þurft að hækka gjaldskrár með hliðsjón af auknum kostnaði við ný og hærri gjöld.`` Það er einmitt þetta sem komið hefur fram og kom fram núna síðsumars þar sem flugfélögin vitnuðu til þess að hinn nýi flugmiðaskattur ríkisstjórnarinnar væri að leggjast þar á og að hækka þyrfti farmiða sem því næmi. Íslandsflug mótmælti þessari upptöku líka. En það sem er ansi skondið er það að flugráð fjallaði um þetta frv. á 32. fundi sínum 23. mars sl. og í b-kafla umsagnar þess segir svo um leiðarflugsgjöldin: ,,Í ljósi þeirrar erfiðu afkomu á innanlandsflugi sem raun ber vitni, þar sem sífellt fækkar flugrekendum og áfangastöðum er nauðsynlegt að sýna varkárni við ný gjöld og skoða þarf vel hvaða áhrif þau hafa á notendur. Flugráð er því mótfallið því að setja leiðarflugsgjöld á við núverandi aðstæður og án samhengis við aðra gjaldtöku Flugmálastjórnar.`` Fram kemur í bréfi flugráðs að umsögnin hafi verið samþykkt með fjórum atkvæðum, en einn flugráðsmaður sat hjá. Það er rétt, herra forseti, að lesa hér upp hverjir sitja í flugráði en þeir eru: Hilmar Baldursson og Óli J. Gunnarsson, bæjarstjóri í Stykkishólmi, sem eru skipaðir af hæstv. samgrh. Í flugráði sitja einnig Gunnar Hilmarsson, sem starfar sem framkvæmdarstjóri þingflokks framsóknarmanna, Árni Johnsen, formaður samgn. Alþingis, og Karvel Pálmason, fyrrv. alþingismaður og héraðshöfðingi í Bolungarvík. Árni Johnsen var reyndar fjarstaddur þennan fund en varamaður hans, Guðmundur Hallvarðsson, sat fundinn. Ég legg áherslu á að flugráð lagðist gegn þessari nýju skattheimtu. Í grg. segir enn fremur: ,,Þessi nýju leiðarflugsgjöld valda íslenskum flugrekendum enn meiri vandræðum og bætast við þann mikla kostnaðarauka sem orðið hefur vegna olíuverðshækkana undanfarið. Þessi gjaldtaka leggst hlutfallslega þyngst á rekstur smærri flugvéla og gerir rekstur þeirra enn erfiðari en ella. Með þessum flugvélartegundum hefur flugi til ýmissa staða á landsbyggðinni verið þjónað, og veldur þetta nýja gjald því m.a. að flugfélög eru að gefast upp á flugi til minni staða sem eru mjög háðir góðum og öruggum flugsamgöngum.`` Um þetta höfum við rætt nýlega hér á hinu háa Alþingi en við verðum að bíða og sjá hvað kemur út úr því útboði sem nýlega átti sér stað þar sem boðið var út flug til ýmissa minni staða og sjúkraflug. Upptaka leiðarflugsgjaldanna mun því auka álögur á íbúa landsbyggðarinnar sem nota flug mikið, svo og höfuðborgarbúa og síðast en ekki síst ferðamenn sem fljúga mikið innan lands. Má með sanni segja að þessi flugmiðaskattur, sem lagður hefur verið á af ríkisstjórnarflokkunum, sé enn einn landsbyggðarskatturinn. Þegar ég segi landsbyggðarskattur þá er eiginlega alveg með ólíkindum hvað mikið fer í gegnum hið háa Alþingi af frv. og tillögum sem innihalda auknar skattaálögur á íbúa landsbyggðarinnar. Það er sama hvort tekinn er hinn svokallaði flugmiðaskattur eða tvær síðustu breytingar á þungaskatti, sem báðar hafa orðið til þess --- ég fullyrði það, það er reyndar alveg sýnt með þá fyrri --- að stórhækka flutningskostnað til landsbyggðarinnar með vöruflutningabílum um allt að 16--60% eftir pakkastærð. Við höfum ekki alveg fengið að sjá hvað kemur út úr nýjustu breytingunni vegna þess að álagning á þungaskatti er að eiga sér stað einmitt um þessar mundir, það er sem sagt að koma að fyrsta tímabili eftir þá breytingu, en ég fullyrði að þungaskatturinn mun töluvert aukast og flutningsgjöld með vöruflutningabílum munu töluvert hækka. Þegar ég segi landsbyggðarskattur má náttúrlega líka nefna fasteignaskattinn eins og hann hefur verið innheimtur undanfarið. Notað hefur verið grunnverð á fasteignamati á höfuðborgarsvæðinu sem hefur síðan verið flutt yfir á landsbyggðina og íbúar þar látnir borga eftir því. En sem betur fer er það kannski það eina nothæfa úr tillögum tekjustofnanefndar að breyta þeirri skattheimtu þó svo að íbúar landsbyggðarinanr njóti nú ekki þeirrar skattheimtu nema í eitt ár vegna þess að væntanlega munu þeir fá hærra útsvar á sig árið á eftir. Herra forseti. Í grg. segir að lokum: ,,Auknar gjaldtökur leiða til hærra verðlags og gjald þetta hefur nú þegar átt sinn þátt í þeim miklu verðhækkunum sem orðið hafa á innanlandsflugi og frekari hækkanir eru fram undan.`` Þegar þessi skattur kemur að fullu fram og verður rukkaður á heilu ári mun hann skila meiru til ríkissjóðs og flugfélögin þurfa að hækka fargjöld þegar. ,,Hátt verð á farmiðum í innanlandsflugi mun einnig fækka flugfarþegum á mörgum innanlandsflugleiðum sem aftur leiðir til þess að flugfélög sjá sér ekki fært að stunda slíkan rekstur og gefast upp á starfseminni.`` Eða að við þurfum að borga margfalt meira með því flugi sem við ætlum að styrkja til litlu staðanna úti á landi. Í frv. eru líka tekin nokkur dæmi um kostnað af flugi innan lands. Til dæmis er tekið sem dæmi Reykjavík--Vopnafjörður. Það kostar tæpar 25 þús. kr. að fljúga fram og til baka. Ég tek það skýrt fram að þetta er fyrsta fargjald, nokkurs konar forgangsfargjald sem maður getur keypt en það er líka tekið sem dæmi að á sama tíma getur maður keypt á nettilboði hjá Flugleiðum ferð til Barcelóna fyrir 17.200 kr. Flugleiðin Reykjavík--Akureyri kostar 16.500 kr. en hægt er að kaupa far til Glasgow fyrir 15.300 kr. á sama tíma. Til Kaupmannahafnar kemst maður fyrir 18.400 kr. sem er svipað gjald og borgað er fyrir flug frá Reykjavík til Egilsstaða. Það er því ljóst að flug hér innan lands er mjög dýrt og líka ljóst að þetta mikla tap og taprekstur sem hefur verið hjá flugfélögum undanfarin ár sýnir að þau þola ekki neinar álögur. Þess vegna er það í rauninni arfavitlaus leið hjá hæstv. ríkisstjórn að beita sér fyrir þessari skattheimtu sem vitað var fyrir fram að mundi fara beint út í miðaverðið eins og allar umsagnir allra aðila sögðu til um, sama hvort það var Flugfélag Íslands, Íslandsflug, samtök ferðaþjónustuaðila, flugráð eða hver sem var. Allir vöruðu við þessu sem svo hefur komið á daginn. Herra forseti. Það er af þessum sökum sem við flm. leggjum til að gjaldtökuákvæði þetta verði fellt úr gildi og að hæstv. ríkisstjórn viðurkenni að þetta hafi verið mistök. Þessi skattheimta á sér enga stoð í raunveruleikanum. Verið er að leggja skatt á þá sem geta ekki greitt af þessu innanlandsflugi sem berst í bökkum og á í miklum erfiðleikum og við erum í miklum vandræðum með. Staðreynd málsins er sú að flugmiðaskatturinn, sem talið er að geti orðið um 30 millj. á þessu ári, sem er ekki fyrir nema kannski hálft árið, hann gæti farið upp í um 50 millj. á næsta ári, hefur farið út í verðlag flugmiða og mun gera það áfram á næsta ári þegar af þessu verður. Ég vek líka athygli á því að á fundi í samgn. kom það skýrt fram hjá fulltrúum samgrn. sem kynnti þetta frv. og fylgdi því þar úr hlaði að þetta væri aðeins fyrsta stig. Með öðrum orðum var talað um það þar að notendur þessarar þjónustu, flugrekendur, ættu að borga allan þennan kostnað 100%. Það kemur líka fram í gögnum, m.a. sem menn hafa séð hjá fjárln., að þar var þetta hugsað svolítið öðruvísi. Þetta var hugsað sem stighækkandi jafnvel þó að breyta þyrfti lögum í því sambandi eins og hér hefur komið fram. Þessi skattheimta er sannarlega bundin í lög og það þyrfti þá að breyta þeim lögum til þess að það gerðist. Það er því alveg ljóst að ætlunin var í byrjun að gera þetta, enda kom það fram á fundi samgn. meðal samgöngunefndarmanna að álögur væru að hrannast upp á flugið í landinu og þetta væri enn einn skatturinn sem lagður væri á þá aðila. Það kom með öðrum orðum fram hjá fulltrúum samgrn. að þeir sem nota þessa þjónustu ættu að borga hana að fullu þegar fram líða stundir. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgn. til frekari umfjöllunar.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara efnislega í frv. sjálft heldur í orð hv. þm. sem talaði hér áðan, og fór rangt með. Hann las upp þá sem sátu í flugráði og gat þess að þeir hefðu fjallað um málið. Hv. þm. nefndi það jafnframt að Árni Johnsen hefði ekki setið þennan fund flugráðs en gat mín þar. En ekki þess sem meginmáli skiptir fyrir mig sem samgöngunefndarmann, þ.e. að ég sat hjá við þessa atkvæðagreiðslu. Það kom ekki fram í máli hv. frummælanda. Mér þykir rétt að leiðrétta það því að eðlilegt er að menn fari með málið eins og það er satt og rétt en hagræði ekki sannleikanum.

Herra forseti. Mér þykir ákaflega leitt ef það hefur ekki komið nógu skýrt fram að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, sem sat fundinn fyrir hv. þm. Árna Johnsen, sat hjá við atkvæðagreiðsluna. Það kemur ekki fram í þeim gögnum sem ég hef frá flugráði hver sat hjá, ekki í gögnunum, en ég hef heyrt það, sem ég veit að er rétt, að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson sat hjá við afgreiðslu um þetta álit í flugráði. En það er líka alveg hárrétt og ég held að ég fari ekki með neina vitleysu og spyr þá bara eftir því hvort hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, sem situr með mér í hv. samgn., hafi ekki setið hér á hinu háa Alþingi og samþykkt þennan flugmiðaskatt.

Virðulegi forseti. Það er eðlilegt að ég taki þetta fram vegna þess að ég tel rétt að málum sé ekki hallað úr þessum stóli. Ástæða þess að ég sat hjá er sú að ég sit í samgn. þar sem átti eftir að fjalla um málið. Þess vegna sat ég hjá. Það er ekki eðlilegt að leika tveim skjöldum þó að í nefndastörfum sé unnið úti í bæ, þá verða menn í upphafi að skoða endinn. Þess vegna sat ég hjá en greiddi jú atkvæði, eins og hér kom fram hjá hv. þm., með þessu máli.

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan er mér ljúft og skylt að segja það aftur að ég vissi um það, hafði munnlega frásögn af flugráðsfundinum um að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson hefði setið þar hjá. Það kemur ekki fram í gögnum flugráðs, því miður, en það sem ég vildi segja hér og nú er akkúrat það sem hv. þm. gat um í restina, að þegar hann var í sölum hins háa Alþingis og fjallaði um þetta mál m.a. í samgn. þá stóð hann að meirihlutasamþykkt samgn. um að þessi flugmiðaskattur yrði tekinn upp og hv. þm. samþykkti að leggja á flugmiðaskatt hér á hinu háa Alþingi sem er að skila 30--40 millj., e.t.v. 50 millj. á næsta ári í ríkiskassann en sem sóttur er beint í vasa þeirra sem ferðast með flugi innan lands. Flugmiðaskatturinn er með öðrum orðum kominn á fyrir tilstilli og með samþykki hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar.

Meðal annarra.

Já.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum nr. 60/1998, um loftferðir, með síðari breytingum. Ég kem hér til þess að lýsa ánægju minni með þetta mál og styð að það fái umfjöllun í samgn. en á sama tíma held ég að nauðsynlegt sé að fara yfir flugmálin innan lands í breiðara samhengi. Við verðum að átta okkur á því að það er ekkert tilfallandi að flugferð frá Akureyri til Reykjavíkur er orðin dýrari en frá Keflavík til næstu stórborga í Vestur-Evrópu. Það er engin tilviljun. Samkeppnistímabilið varð okkur dýrt. Mönnum var att saman í samkeppni án nokkurra skilyrða sem leiddi til þess að á örskömmum tíma át það upp eigið fé tveggja flugfélaga sem hlýtur síðan að leiða til þess að við stöndum frammi fyrir þeim verðum sem við höfum í dag meðan eitt flugfélag stendur í samkeppninni og er að byggja upp sitt eigið fé á nýjan leik eftir hrunadans samkeppninnar. Þetta er ömurleg staða og það verður að skoða þessi mál í nýju ljósi. Þetta frv. til laga tekur að vísu á þessari nýorðnu skattlagningu sem ég hlýt að styðja að verði farið yfir en við skulum ekki gleyma öðru. Úti á landi eru tveir flugvellir, Akureyrarflugvöllur og Egilsstaðaflugvöllur. Í umræðunni um Schengen á síðasta þingi var hér rætt um það fullum fetum að nauðsynlegt væri samfara uppbyggingunni í Keflavík að byggð væri upp aðstaða á Egilsstöðum, Akureyri og í Reykjavík til þess að standast samkeppni varðandi Schengen. Í mínu sveitarfélagi, á Akureyri, hefur verið eytt milljónum króna til þess að geta tekið á móti beinu flugi frá útlöndum. Það hefur tekist að ná beinu flugi á Akureyrarflugvöll með ferðamenn frá Sviss. Nú standa mál þannig að vegna aðstöðuleysis, eins og bent var á í sambandi við flugið á Egilsstaði, Reykjavíkurflugvöll og Akureyri, og vegna Schengen-krafna verður ekki hægt að taka á móti flugi inn á þessa velli sem búið er að fjárfesta milljónir í. Það er ekki eitt, það er allt í þessu dæmi. Engin yfirsýn, engin stefnumótun. Þetta er alveg eins og í öðrum málum sem við fjöllum um á þinginu, það er eins og þingmenn gleymi því að við erum í 103 þús. ferkílómetra landi og við verðum að huga að innanríkismálum. Þetta snýst ekki bara um að fljúga frá Keflavík. Þannig standa málin. Fólk á höfuðborgarsvæðinu trúir því ekki þegar við erum að segja frá því hvað miðarnir kosta okkur í dag, hvort sem það er til Egilsstaða, Ísafjarðar, Vestmannaeyja, Akureyrar eða á þessa flugvelli sem flogið er á núna. En eins og ég segi, það kom engum á óvart að þetta leiddi til þessa vegna þess að samkeppnin var sett af stað algerlega óheft. Menn sáust ekki fyrir og við stöndum frammi fyrir afleiðingunum. Staðan er sú að í staðinn fyrir að leggja skatta á innanlandsflug þyrfti að taka jafnvel einhver ár í að styðja og bæta samkeppnisstöðuna, e.t.v. með framlögum úr ríkissjóði til þess að gefa þeim sem standa í rekstrinum tækifæri á að byggja upp eigið fé og koma á samkeppni innan einhvers skynsamlegs ramma þannig að verðlagning á þessum flugleiðum verði eðlileg. Við verðum líka að horfast í augu við það að við erum sýknt og heilagt aðstöðulega séð og á annan hátt að búa í haginn fyrir þessi ódýru fargjöld frá landinu og til Evrópu. Það er bara staðreynd mála. En þegar kemur að innanlandsfluginu, þá á allt að borga sig, þá eiga menn að éta það sem úti frýs. Þannig er staða mála gagnvart okkur sem búum úti á landi og kemur okkar ekkert á óvart. Þess vegna vildi ég, virðulegi forseti, fagna þessu fram komna frv. og vona að það fái skynsamlega og góða umfjöllun í samgn. en undirstrika enn og aftur að þessir nýju skattar eru bara eitt þeirra mála sem verður að taka fyrir í sambandi við allt innanlandsflugið vegna þeirrar stöðu sem við erum komin í í dag, út af þeirri hörðu samkeppni sem varð, út af því að bæði félögin misstu sitt eigið fé á leiðinni og þurfa uppbyggingu aftur og út af uppbyggingu flugvallanna. Sérstaklega vil ég þó bera fyrir brjósti flugvellina á Egilsstöðum og Akureyri. Og það er alveg óásættanlegt, virðulegi forseti, ef þingið og hæstv. samgrh. sjá ekki til þess að á sama tíma og Schengen-reglurnar taka gildi og farið verður að fljúga á Keflavík eftir þeim aðferðum, að á sama tíma og sama degi verði til aðstaða til að taka á móti slíku flugi á þeim völlum sem við höfum byggt upp til að taka á móti flugi erlendis frá og þá hugsa ég auðvitað fyrst og fremst um Egilsstaðaflugvöll og Akureyri.

Virðulegi forseti. Ég skildi ekki allt af því sem sagt var áðan en einhverju náði ég. Ég verð að segja í fyrsta lagi að ég held að innanlandsdeild Flugleiða eða Flugfélags Íslands fyrrverandi hafi verið rekið með tapi í áratugi og hafi ekkert að gera með þann hrunadans samkeppninnar sem hv. þm. talaði um áðan. Í öðru lagi velti ég því fyrir mér undir ræðu hv. þm. hvort hann sé þeirrar skoðunar að taka eigi um það sérstaka ákvörðun og þá væntanlega af opinberum aðilum hverjir mega reka fyrirtæki og hverjir ekki, hverjir eigi að fljúga og hverjir ekki því að ef ég skildi hv. þm. rétt var hann mjög ósáttur við þá verðmyndun sem varð til í umræddri samkeppni. Ef hann er með einhver önnur verðmyndunartæki en að láta fyrirtæki keppa á markaði, þá held ég að hv. þm. verði að gera grein fyrir því. Væntanlega er hann að vísa til afturhvarfs til gömlu Verðlagsstofnunarinnar sem tók um það ákvörðun hvað hlutirnir ættu að kosta, hvað sokkabuxurnar ættu kosta, hvað skórnir ættu kosta o.s.frv. og jafnvel voru verðstöðvanir. Væntanlega er hv. þm. að vísa til þess. Ég held að mikilvægt sé að þetta liggi fyrir því að það er algerlega fráleitt að koma hér upp og tala um hrunadans samkeppninnar o.s.frv. í ljósi þess að innanlandsflugið hefur meira og minna verið rekið með tapi í áratugi ef ekki meira. Hv. þm. verður þá að skýra miklu betur hvað hann á við því það þjónar engum tilgangi að koma með allt að því ofstopayfirlýsingar án þess að neitt sé á bak við þær.

Herra forseti. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson er ákaflega hrifinn af frjálsri samkeppni, ég geri mér grein fyrir því, og vill jafnvel hafa hana frjálsari en nokkur þjóð með frjálsa samkeppni í kringum okkur hefur hana. Ég er að tala um að rammi verði að vera um starfsemi og menn verði að átta sig á því til hvers hlutirnir leiða. Í þessu litla landi okkar upp á 280 þús. manns gefur það augaleið að frjáls samkeppni hefur ekki leitt til þeirra ávinninga sem menn telja að hljótist af, miðað við hvernig efnahagskerfi stærri þjóða er. Ég veit ekki betur en hér í þingsölum hafi verið upphrópun á síðustu dögum út af fákeppni við skulum segja olíufélaganna og við skulum segja tryggingafélaganna. Var ekki verið að biðja um skýrslu af hv. samflokksþingmönnum hv. þm. út af stöðu tryggingafélaganna? Þar er samkeppni en þar er fákeppni vegna stöðu hins íslenska markaðar og það er það sem ég var að benda á. Ég ætla ekki að fara út í stöðu félaganna sem slíkra. Ég veit ekki betur en það félag sem fór í samkeppni við þetta félag sem hafði verið þá rekið að mati þingmannsins á hausnum allan tímann, hafi verið það sem púkkað hafi verið undir en ekki gamla félagið sem, eins og hv. þm. segir, hefur verið rekið um áraraðir með tapi.

Virðulegi forseti. Það var ekki gott að skilja þessa ræðu heldur. En hv. þm. sagði að rammi yrði að vera utan um starfsemina sem út af fyrir sig má túlka þannig að hann hafi þá einhverja hugmynd um hvernig eigi að reka slíka starfsemi, þ.e. að búa þurfi um hana einhvern ramma og þá náttúrlega ekki þann ramma sem var þegar þetta var rekið sem nánast einokunarfyrirtæki og ekki þann ramma sem hann er að gagnrýna, þ.e. þegar fleiri fyrirtæki voru á markaðnum. Ég hlýt því að spyrja: Hvaða ramma er hv. þm. að tala um? Það gengur náttúrlega ekki að koma hér upp og æpa og góla án þess að færa nein rök fyrir máli sínu. Í annan stað vil ég líka segja að farmiðaverð hefur aldrei verið hærra en núna þegar samkeppnin er ekki lengur við lýði. Í ljósi orða hv. þm. held ég að menn hljóti að geta dregið þá ályktun að hann hljóti að vera glaður í dag því að nú er samkeppnin, þessi ógurlega, fyrir bí að mestu og því hlýtur hv. þm. að vera einstaklega ánægður með núverandi fyrirkomulag. Ég verð bara að lýsa því yfir að ég botna ekki nokkurn skapaðan hlut í því sem hv. þm. sagði áðan, hvorki skil hugmyndina sem hann var með né nokkuð af því sem hann sagði.

Virðulegi forseti. Ég hélt að ég hefði sagt skýrt og klárt í máli mínu áðan að sú samkeppni sem átti sér stað leiddi til þess að bæði félögin átu upp sitt eigið fé og það kemur mér í sjálfu sér ekkert á óvart. Ég hef talað um það í mörg ár frá því þetta ástand byrjaði að það að bjóða miða upp á kannski 5--6 þús. kr. frá Akureyri gengi aldrei og þetta væri skammgóður vermir. Það kemur mér því ekkert á óvart að miðinn sé kominn upp í 16 þús., enda sagði ég það skýrt áðan í máli mínu að þegar félögin væru bæði búin að éta upp sitt eigið fé, þá er það bara lögmálið sem hv. þm. vill svo gjarnan fylgja, að sá sem eftir stendur hækkar auðvitað þjónustu sína upp í það verð sem hann þarf að fá. Það er lögmál markaðarins, er það ekki? Það líkar þingmanninum vel.

Hvaða hugmyndir ertu með?

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum um loftferðir. Ég ætla að leyfa mér að taka þátt í umræðunni og trufla aðeins orðræður hv. þm. Samfylkingarinnar og vinstri grænna sem endurspegluðu mjög rækilega þann djúpstæða skoðanaágreining sem er millum þeirra fyrrum félaga í þessum tveimur stjórnmálaflokkum. En það er svo sem gagnlegt að þetta komi fram sem oftast og skýrast, ekki síst fyrir kjósendur. Frv. sem hér er til meðferðar er hins vegar flutt af hv. þm. úr Samfylkingunni og ég hef mjög margt við það að athuga og vil gera grein fyrir því. Í fyrsta lagi finnst mér algerlega fráleitt að setja fram í greinargerð fullyrðingar um afstöðu starfsmanna samgrn. og byggja síðan tillöguflutning á meintri afstöðu embættismanna. Til að fá fram fóður í greinargerðina hefði verið eðlilegast að hv. flm. óskuðu eftir því skriflega hverjar væru tillögur samgrn. um þessa gjaldtöku. En að vitna í ótilgreinda starfsmenn um að fyrirhuguð hækkun sé á flugleiðsögugjöldum, það eru ekki vönduð vinnubrögð og ég vara við því að menn noti þvílíkar aðferðir við undirbúning að málum. Pólitísk stefnumótun er ekki á ábyrgð einstakra embættismanna, hvorki í skattlagningu né öðru og þetta eiga hv. þm. að vita. Í annan stað vil ég vekja athygli þingheims á því að hér er verið að reyna að skjóta stoðum undir rökstuðning fyrir frv. með því að vekja athygli á kostnaði við farmiða ótilgreindra flugfélaga sem verið er að selja á uppboðsmarkaði sem síðustu sæti væntanlega. Þegar búið er að selja allt er verið að bjóða vildarkjör og ég efast um að hægt sé að byggja á slíkum verðum og bjóða hverjum sem er að nota þau verð sem hér er verið að sýna og bera saman og sýna fram á hve innanlandsflugið sé dýrt. Þetta eru heldur ekki vönduð vinnubrögð og ekki rétt að reyna að slá ryki í augu fólks með því að fara svona með hlutina. Að öðru leyti um frv. vil ég segja þetta. Það liggur fyrir að í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár á að innheimta 30 millj. í flugleiðsögugjaldið og 15 millj. vegna veðurþjónustu hjá innanlandsfluginu. Það eru engin áform um að hækka þær fjárhæðir. Ástæðan fyrir því að ég taldi eðlilegt að innanlandsflugið greiddi einungis lítinn hluta af þessari þjónustu, af kostnaði við flugleiðsöguna, er að ég tel fullkomlega eðlilegt að flugfélögin hafi nokkra vitneskju um hver þessi kostnaður er, þ.e. að reynt sé að skapa kostnaðarvitund hjá aðilum um það sem ríkissjóður er að leggja til. Ég tel að það sé í fyllsta máta eðlilegt, fyrir utan það að að sjálfsögðu er nauðsynlegt að innheimta kostnað vegna þjónustu eins og veðurþjónustunnar við flugið. Fullyrðingar um að þetta sé að ríða flugfélögunum að fullu eru náttúrlega gersamlega fráleitar. Samkvæmt upplýsingum frá Flugmálastjórn greiðir farþegi sem flýgur með Fokker til Akureyrar 76 kr. í flugleiðsögugjaldið. Ef hann fer með Dornier er það heldur meira, rúmlega 100 kr. Ég held að það muni væntanlega ekki ráða úrslitum um það hvort viðkomandi fer með flugi að greiða 70--80 kr. á farmiða með Fokkervélinni. Ég held að flugfélögin hafi nóg ráð með að hagræða til þess að ná árangri í rekstri sínum þannig að þetta valdi ekki neinum stórum vandræðum. Þegar litið er til þess hvaða stefnubreyting hefur orðið hjá stjórnvöldum hvað varðar flugið, þá ætti hv. flm. sem er mikill áhugamaður um ferðir innan lands að hlusta. Það hefur orðið grundvallarstefnubreyting af hálfu stjórnvalda í stuðningi við innanlandsflugið. Ég tel að menn verði að átta sig á því að hagnaður er a.m.k. af rekstri hjá flugfélögunum á tiltekna staði, á aðalflugleiðirnar, þ.e. Akureyri, Ísafjörð, Sauðárkrók, Vestmannaeyjar og Egilsstaði. Og sem betur fer eru þær flugleiðir mikið notaðar og það er verulegur og góður árangur af rekstrinum þar. Á hinn bóginn er og hefur verið halli á flugi á ýmsa aðra staði og ég hef sem samgrh. beitt mér fyrir því að það yrði viðurkennt í raun og að við þyrftum og vildum halda úti flugi á staði eins og frá Akureyri til Þórshafnar og til Vopnafjarðar svo tekið sé dæmi og til Grímseyjar, sömuleiðis frá Reykjavík að Gjögri og milli staða á Vestfjörðum, þ.e. milli Ísafjarðar og Vesturbyggðar yfir veturinn þegar allt er ófært. Þessar leiðir höfum við boðið út með það í huga að til komi ríkisstyrkur til að halda þeim flugleiðum uppi þannig að þetta sé allt saman uppi á borðinu, að veittur sé stuðningur við þessar flugleiðir og flugfélögin að öðru leyti setji það þá væntanlega inn í sín tilboð, en greiði eðlilega hlutdeild í kostnaði eins og við flugleiðsöguna. Þetta liggur alveg á borðinu hvað þetta kostar og flugfélögin geta gert áætlanir sínar út frá þessum staðreyndum öllum. Þess vegna finnst mér alveg af og frá að hv. þm. leggist gegn því að innheimtur sé smáhluti af þeim kostnaði til þess fyrst og fremst að skapa aðhald og kostnaðarvitund svo aðilar viti svo sannarlega hvað þetta kostar allt saman. Ég vil bara undirstrika það að við leggjum mikla áherslu á að reyna að byggja upp innanlandsflugið, bæði með því að bæta aðstöðu á flugvöllunum og ekki síst í Reykjavík. Það hefði kannski átt að fylgja með í þessari umræðu smástuðningsyfirlýsing við samgrh. í þeirri orrustu sem hann stendur í til að tryggja hagsmuni innanlandsflugsins sem er í miklu meiri hættu ef vinstri meiri hlutinn í höfuðborginni fengi sínu framgengt og sæi til þess að allir innanlandsfarþegar yrðu að fara til Keflavíkur. Hver yrði kostnaðurinn hjá flugfarþegum þá? Það væri miklu fremur ástæða til þess fyrir hv. þm. Samfylkingarinnar að snúa sér að því verki að koma í veg fyrir að innanlandsflugið verði lagt í rúst eins og yrði gert ef vilji Samfylkingarinnar næði fram að ganga hjá höfuðborginni um að hrekja Reykjavíkurflugvallarþjónustuna burtu.

Herra forseti. Ég vil fyrir það fyrsta þakka hæstv. samgrh. fyrir að vera viðstaddur umræðuna og þau orðaskipti sem við höfum átt út af þessum flugmiðaskatti. Í ræðu hans eru ýmis atriði sem vert væri að fara í gegnum en ég hef ekki tíma til þess núna í stuttu andsvari og mun því þess vegna koma að þeim síðar í ræðum mínum. Hæstv. samgrh. fullyrðir að flugmiðaskatturinn sé aðeins 76 kr. á farþega í flugi til Akureyrar. Í flugi til Akureyrar, þ.e. ein ferð með Fokker Friendship, þarf að borga tæpar 5.500 kr. í flugmiðaskatt fram og til baka. Ef maður deilir þessu niður sjáum við hvað kemur út. Ef við tökum dæmi af flugi til Egilsstaða, þá er þessi skattur tæpar 8.500 kr., 8.200--8.300 kr. Þessi skattur er gott betur meira en nokkrar 76 kr. sem hér er verið að fjalla um, ætli þetta nái ekki frekar hinni margfrægu tölu 157 kr. eða svo. Það er svipað og ellistyrkurinn hækkaði hjá öldruðum 1. apríl sl. Fram hefur komð að ýmsir í hópi hinna öldruðu héldu að þetta væri aprílgabb, en það er annar handleggur, þetta er svona til að tala um hvaða tölur þetta eru. Vafalaust eru þetta mjög litlar tölur í okkar huga, tölur sem skipta ekki neinu máli, þetta eru smáaurar sem menn tína jafnvel stundum upp úr vösum sínum, en safnast þegar saman kemur. Það sem stendur upp úr er það að Flugfélagi Íslands verður gert að greiða á næsta ári 40--45 millj. kr. í flugmiðaskatt vegna flugs síns. Það er það sem stendur upp úr. Síðan getum við leikið okkur að því að deila og margfalda og allt það. En ég mun koma inn á ýmis önnur atriði í ræðu hæstv. samgrh. hér á eftir.

Herra forseti. Það er nauðsynlegt að fá þær upplýsingar sem hér er deilt um, þ.e. hvaða upphæðir er um að ræða. Ég hef mínar upplýsingar frá Flugmálastjórn og tel eðlilegt að samgn. fái það svart á hvítu frá Flugmálastjórn hvaða tölur er hér um að ræða. Ég sé ekki ástæðu til að hv. þm. Kristján L. Möller þurfi að efast um að þær séu réttar fyrr en hann fær upplýsingar um annað. Ég hef hins vegar fengið þessar upplýsingar. Mér heyrðist hv. þm. reyndar tala um nánast sömu upphæð og ég. Hann talaði um báðar leiðir en ég talaði um aðra leiðina, 76 kr. aðra leiðina. Að sjálfsögðu er hægt að skoða þær tölur sem hv. þm. hafði reiknað út og þetta er allt að skýrast. Ég hef hins vegar ástæðu til að ætla að fleiri flugfélög en Flugfélag Íslands greiði þennan skatt. Það eru fleiri félög sem tryggja kannski einhverja samkeppni sem er af hinu góða. Í það minnsta buðu nokkuð mörg félög í innanlandsflugið, þ.e. í leiðir sem boðnar voru út. Sem betur fer eru fleiri félög í landinu.

Herra forseti. Vonandi verða fleiri flugfélög í landinu á næsta ári en bara Flugfélag Íslands svo við fáum einhverja samkeppni og fleiri til að þjóna hinum minni stöðum. Þannig munu fleiri en Flugfélag Íslands greiða þennan skatt á næsta ári. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef frá Flugfélagi Íslands og rekstraraðilum þar þá áætla þeir að þeir sjálfir greiði 40--45 millj. kr. á næsta ári í þennan flugmiðaskatt. Þá erum við komin í þá tölu sem við erum að tala um en skatturinn gæti kannski á næsta ári gefið rúmar 50 millj. til ríkissjóðs. En hvaða gjöld erum við að tala um? Það er alveg hárrétt að auðvitað förum við í gegnum þetta í samgn. Það stendur upp úr að til Egilsstaða eru 376 flugkílómetrar og tvisvar sinnum það báðar leiðir að sjálfsögðu. Ein vél þarf að borga 8.200 kr. fyrir þessa flugleiðsögu eða í þennan flugmiðaskatt. Ef 25 farþegar borguðu fyrir sæti í vélinni þá væru það tæpar 300 kr. á mann. Sem betur fer eru yfirleitt fleiri en þetta í Fokker-vélum en við getum líka hugsað okkur minni vélar. Við getum reiknað með vélum eins og Dornier eða Metro sem taka 19 í sæti. Þessar vélar þurfa að borga í kringum 4.500 kr. Ef við gerum ráð fyrir 9 farþegum þá væru það um 500 kr. sem flugmiðaskatturinn gæfi af hverju fari. En ég tek það skýrt fram að ef vélin væri alltaf fullsetin þá væri það aðeins helmingur. Ég vek athygli á því að ríkissjóður gæti innheimt 500 kr. fyrir flugfar í skatt af hverjum þeim sem þarna kaupir flugmiða og þá skiptir ekki máli hvort það eru aldraðir sem kaupa miðann á 7--8 þús. kr. eða fullorðnir og fullbókaðir sem borga 25 þús. eða 20 þús.

Virðulegi forseti. Nokkur orð um það sem hæstv. samgrh. sagði hér áðan. Í fyrsta lagi fannst mér það ekki merkilegt af honum að vísa til þess að ekki sé hægt að segja frá því í grg. sem boðberar ráðuneytis hans leggja fyrir nefndina.  Í öðru lagi fannst mér ræða hæstv. samgrh. vera einn samfelldur grátkór því að hann kvartaði undan því að borið væri saman verð á innanlandsflugi annars vegar og verð til ýmissa borga erlendis hins vegar. Ég segi það eins og er, virðulegi forseti, að hann má þakka fyrir að samanburðurinn var ekki við þau afsláttarflugfélög sem hingað fljúga því þá hefði munurinn verið enn meiri. En fyrir hann, virðulegi forseti, þá ákvað ég að gera þetta svona. Í þriðja lagi fannst mér lítið fara fyrir vígamanninum þegar hann óskaði eftir stuðningi Samfylkingarinnar í orrustu sem hann ætti í við Reykjavíkurborg. Ég veit ekki betur, virðulegi forseti, en Reykjavíkurborg hafi einungis ákveðið að setja það í lýðræðislegan farveg, þ.e. að kosið verði um það hvort Reykjavíkurflugvöllur eigi að vera hér áfram eða ekki og þá miðað við árið 2016 ef ég man það rétt. Mér kemur ekki til hugar lýðræðislegri farvegur fyrir ákvörðun um hvort völlurinn eigi að vera hér áfram eða ekki. Ég held að ef hæstv. samgrh. óskar eftir liðsinni þá verði hann að vonast til þess að flokksbræður hans í Reykjavík fjölmenni á kjörstað.

Herra forseti. Það er svona á mörkunum að miklu sé að svara í þessu andsvari. Það liggur auðvitað alveg ljóst fyrir, hæstv. forseti, að grg. í frv. til laga þarf að semja án þess að þar sé vitnað til orða embættismanna sem auk þess liggur fyrir að eru ekki staðfest. Það var sú athugasemd sem ég hafði hér uppi. Varðandi ósk mína um stuðning frá Samfylkingunni þá verð ég að viðurkenna að í erfiðum málum þá er sama hvaðan gott kemur í stjórnmálum. Þannig er að við þurfum í mjög mörgum málum að vinna saman í þinginu og séum við sannfærð um að unnið sé gegn innanlandsfluginu með áformum um að leggja niður Reykjavíkurflugvöll þá hljóta fulltrúar allra flokka að sameinast gegn því. Ég vil segja hv. þm. að sjálfstæðismenn munu að sjálfsögðu, í öllu sínu veldi, sameinast um að koma á kjörstað, hvað svo sem um er kosið, og þeir eru býsna margir í höfuðborginni. Ég held að það sé mikill vilji til þess að standa þannig að málum að við byggjum upp í höfuðborginni fremur en, eins og með því að leggja af flugvöllinn, að rífa niður atvinnustarfsemi sem er mikilvæg, bæði höfuðborgarsvæðinu og landinu í heild.

Virðulegi forseti. Það er kannski ekki miklu við þetta að bæta en ef ég þekki þessa sögu rétt undanfarin ár þá held ég að eina aðförin gegn innanlandsfluginu hafi verið umræddur flugmiðaskattur. Ég man ekki eftir einni einustu aðför annarri. Í kjölfar þess að fyrirætlanir voru kynntar um þennan svokallaða flugmiðaskatt þá hætti annar aðalaðilinn á innanlandsmarkaði flugi, Íslandsflug. Það var nokkurn veginn í kjölfarið á því að þessi fyrirætlun um flugmiðaskatta var tilkynnt 19. ágúst 1999, ef ég man það rétt, að annar meginaðilinn í innanlandsfluginu hætti áætlunarflugi. Ég held, viðurlegur forseti, að ef einhver aðför hefur verið gerð að innanlandsfluginu þá sé það flugmiðaskatturinn. Ég held að það sé algerlega út úr kortinu að hæstv. samgrh. ætli síðan að koma þeirri aðför yfir til Reykjavíkurborgar. Því miður fer Sjálfstfl. enn með samgrn. en það er náttúrlega ekki útséð með hvort það breytist ekki fljótlega.

Herra forseti. Það er fjarri öllu lagi halda því fram að kostnaður sem flugfélögunum er ætlað að greiða af flugleiðsögu, sem er vel að merkja 30 millj. en ekki tæpar 50 eins og hv. 1. flm. þessa frv. hefur talað um, hafi leitt til þess að flugfélag hafi hætt starfsemi sinni, af því að það hafi þurft að greiða lítinn hluta af kostnaði við flugleiðsögu. Þar eru allt aðrar ástæður. Breytingarnar í innanlandsfluginu eru m.a. vegna þess að vegasamgöngur hafa lagast og flugfarþegum fækkað á tiltekna staði. Það er partur af þessum vanda. Með því að breyta stefnunni og koma til stuðnings rekstraraðilum á þeim flugleiðum sem verið er að bjóða út þá er meiri von til þess að árangur náist í því að byggja upp flugið. Það er hins vegar staðreynd að flugfélögin leggja mikla áherslu á að hasla sér völl. Þau gera það svo sannarlega núna með því að bjóða í innanlandsflugleiðir sem við höfum boðist til að styrkja og ekkert bendir til annars en að flugfélögin hugsi sér að styrkja stöðu sína og veita sem besta þjónustu.

Herra forseti. Hér fer fram sérstaklega áhugaverð umræða. Mörg gullkornin hafa fallið úr þessum ræðustól og eiginlega alveg dæmalaust hvað hæstv. ráðherra hefur leyft sér að segja við umræðuna máli sínu til stuðnings. Það er dálítið gaman að því, af því að hann er að velta fyrir sér einingu milli flokka í stjórnarandstöðunni, að í þessari umræðu kemur berlega í ljós að það er ekki alltaf eining í Sjálfstfl. Það hefur komið fram í þessari umræðu. Hins vegar sakna ég Framsfl. við umræðuna. Ég hefði svo gjarnan viljað að fulltrúar þess flokks hefðu tekið þátt í þessari umræðu. Hvort skilja beri fjarveru þeirra þannig að þar sé fullkomin eining um málið sem við erum hér að gagnrýna en ráðherrann ber svo fyrir brjósti og ver svo hatramlega skal látið kyrrt liggja. Ráðherrann notar óspart orðið kostnaðarvitund. Það er sennilega uppáhaldsorð íhaldsins. Þegar setja skal á þjónustugjöld eða álíka álögur í stað sameiginlegra útgjalda í sérstökum málum, þegar verkefni eru flutt frá samneyslunni og fólk látið borga fyrir með þjónustugjöldum, þá er alltaf talað um kostnaðarvitund. Þegar gjöldin hækka á erfiðum tímum til að halda öllu í skefjum þá heita það ekki hækkanir eða íþyngjandi afgreiðsla mála hjá ríkisstjórninni. Nei, þá heitir það að efla kostnaðarvitund. Mér finnst einnig athyglisvert þegar ráðherrann réttlætir það að taka upp þessi nýju gjöld sem munu valda hækkunum. Það er óumdeilt þó menn togist á um hversu hátt gjaldið er á sæti, á autt sæti, á ferð báðar leiðir eða aðra leiðina og aldrei aftur heim. Ráðherrann talar hins vegar um málið í því samhengi að hann ætli að bjóða út flug til smærri staða og styrkja það flug. Það er auðvitað sjálfsagt mál. Ég veit ekki hvernig ríkisstjórnin mundi lifa af ef hún ætlaði ekki að að tryggja flug á þá fjarlægu staði sem ráðherrann nefndi. En það mál er algerlega óháð því sem við erum að tala um nú. Hins vegar kemur ráðherrann alltaf að Reykjavíkurlistanum hvort heldur er í umræðu um vegamál eða núna um flugmál og skatta á flugið. Mér er farið að virðast sem Reykjavíkurlistinn sé eins og rauða hættan í augum samgrh. og e.t.v. flokksins alls vegna þess að hann getur ekki varist í nokkru máli öðruvísi en reyna að tengja það Reykjavíkurlistanum. Nú er það Reykjavíkurlistinn sem er vondi flokkurinn sem ógnar innanlandsflugi af því að það hefur verið nefnt að hugsanlega fái fólk að greiða um það atkvæði hvað eigi að verða með flugvöllinn árið 2016. Ég hefði haldið að þetta væri lýðræðislegasta afgreiðsla sem hægt er að hugsa sér, að gefa íbúunum tækifæri á að segja hug sinn og hlusta á raddir þegnanna. Nei, Reykjavíkurlistinn er orðinn ógnvaldur og það er Reykjavíkurlistanum að kenna er ráðherrann setur fjármagn í hina eða þessa vegagerðina og Reykjavíkurlistinn er dreginn inn sem óþolandi ógnvaldur þegar við erum að ræða það að ráðherrann er að setja á nýtt gjald sem er íþyngjandi í fluginu. Hvað segir þessi afstaða okkur og það að ráðherrann fer að tala um vinnubrögð varðandi greinargerð og hvort það megi vísa til orða manna sem fari ekki vel á þegar ráðherrann virðist sjálfur --- eða það hlýtur að vera með vitund ráðuneytis hans þegar fulltrúar úr ráðuneytinu koma inn í nefndir þingsins, inn í flugráð til þess að tilkynna um fyrirhugaðar álögur og það liggur fyrir og hefur komið fram í þessari umræðu að það var gengið til atkvæða í flugráði um þessa ráðstöfun. Ég veit ekki betur en flokksbróðir ráðherrans hafi viljað að það kæmi fram í umræðunni að hann hefði setið hjá við afgreiðslu þessa máls í flugráði. Af hverju er þá verið að tala um að það sé leyndarmál hvernig afgreiðslan var eða um hvað var rætt varðandi fyrirhugaðar álögur? Þegar búið er að taka málið fyrir bæði í flugráði og samgn. fer að verða erfitt fyrir ráðherrann að leggjast gegn því eða gagnrýna það að menn skuli hafa áhyggjur af því sem fram kom á þessum stöðum og í þessum nefndum og ráðum. Staðreyndin er auðvitað allt önnur en að þetta sé að vefjast fyrir hæstv. ráðherra samgöngumála. Málið er að hér er rekin afar ólánleg byggðastefna. Málið er að orð og athafnir fara hvergi saman hjá þessari ríkisstjórn. Það er að. Um það snýst málið. Það eru haldnar lærðar ræður um það hvernig menn vilja halda á málum til þess að byggð sé tryggð um allt land og til að afstýra flutningi til suðvesturhornsins. En gjörningurinn er fullkomlega í blóra við þessar yfirlýsingar eins og berlega kemur fram í þessari umræðu. Menn segja eitt en gera allt annað. Hér hefur verið tekin umræða um samkeppni í fluginu. Ég ætla ekkert inn í þá umræðu. En það er alveg ljóst að það hefur verið að gerast að flug er fellt niður á fleiri og fleiri staði. Á hverjum bitnar það? Fyrst og fremst landsbyggðarfólkinu. Landsbyggðarfólk er órólegt. Sveitarstjórnarmenn kalla harkalega eftir aðgerðum og skilningi á þeim vanda sem við blasir. Ég minnist þess þegar Samfylkingin var á Húsavík og ræddi við bæjarstjórnina þar í vor að það voru heitstrengingar varðandi það að nú ætti að fara að leggja af flugið og það mætti ekki gerast að gerð væri krafa um að heimamenn, líka í þessum málaflokki, þyrftu að leggja fram fé af takmörkuðum tekjum sveitarfélaganna. En hvað gerðist í kjölfarið? Nákvæmlega það að menn enduðu með því, til að reyna að fresta því að flugið legðist af, að borga fyrir einhver ákveðin sæti á viku í fluginu. Nákvæmlega það sem menn höfðu sagt um: ,,Þetta má ekki gerast. Það er ekki hægt að gera kröfu um að við komum líka með greiðslu þarna inn af takmörkuðum tekjustofnum okkar. Jú, jú, greiðum niður flugið til að það flug leggist ekki af á Húsavík.`` Hæstv. ráðherra segir að verið sé að fara rangt með tölurnar í þessu máli, þær séu ekki 50--60 millj., heldur 30 millj. núna. Það hefur komið fram í orðum framsögumanns í þessu máli að þessi nýi skattur á flugfarþega í innanlandsflugi muni skila ríkissjóði 50--60 millj. kr. á næsta ári. ,,30 núna``, segir hæstv. ráðherra. Hvað verða þær næst? Hvað verða þær þar næst? Við vitum nefnilega hvaða þróun verður þegar menn byrja með þessi svokölluðu gjöld, hvort sem þau heita þjónustugjöld eða annað. Um þau gildir bara eitt lögmál og það er upp á við. Ég spyr: Hvað er að þessari ríkisstjórn? Hún virðist fullkomlega úr takti við fólkið í landinu. Hún virðist alls ekki skilja hvað felst í ákvörðunum sem teknar eru og ekki hafa hugmynd um á hverjum þær bitna. Samt kemur það fram að samtök í ferðaþjónustu hafa sent bréf til samgrh., forsrh., fjmrh., flugráðs, flugmálastjóra, Sambands ísl. sveitarfélaga og vakið athygli bæði á stefnumörkun ríkisstjórnarinnar sem eru orð á blaði um að treysta undirstöðu byggðar í landinu og að auka veg ferðaþjónustunnar. Svo er bara reynt að gera lítið úr þessu og reynt að deila niður í flugvélarnar með sætum, setnum eða ósetnum, seldum eða óseldum og finna út einhverja lága krónutölu. Það sem stendur upp úr er lánleysi og ólánleg byggðastefna. Nákvæmlega það og ekkert annað, stefnuleysi og skortur á yfirsýn í samgöngumálum yfirleitt. Það hefur komið hér fram, ekki bara í þessu máli heldur í öðrum málum í dag. Við hljótum að spyrja: Hvenær ætlar ríkisstjórnin að reyna að fara að skoða mál í samhengi og axla ábyrgðina sjálf í stað þess, eins og hér gerist aftur og aftur, að benda á rauðu hættuna og Reykjavík og að Reykjavíkurlistinn sé óvinur allra. Það er staðreynd eins og hér hefur komið fram hver fargjöldin eru og það er auðvitað fullkomlega úti í vindinum að fólk skuli þurfa að borga nærri 25 þús. kr. á einhvern stað á Íslandi í innanlandsflugi. Þó þetta sé að stærstum hluta byggðamál eins og komið hefur fram í umræðunni í dag þá verðum við að líta á það að þetta hefur líka áhrif á suðvesturhorninu. Auðvitað viljum við að fólk sæki landsbyggðina heim. Við viljum að fólk ferðist innan lands. Við viljum að fólk skoði landið sitt, dvelji á landsbyggðinni og nýti sér ágæta þjónustu sem þar er nú. En þegar það er orðið svo miklu hagstæðara að skreppa til útlanda þá er verulega pottur brotinn. Ég geri ekkert með að það orsakist af hinum og þessum tilboðum. Þetta er spurning um yfirsýn. Þetta er spurning um stefnu og þetta er spurning um skilning á högum fólks úti á landi. Herra forseti. Mér finnst dapurlegt hvernig brugðist hefur verið við þessari umræðu í dag af hálfu ráðherrans. Ég get ekki sagt í þetta skipti af hálfu stjórnarmeirihlutans vegna þess að flokksbróðir ráðherrans kom hér upp og kallaði eftir því að það kæmi fram að hann hefði setið hjá við afgreiðslu málsins í flugráði.

Herra forseti. Það er ástæða til þess að vekja athygli á því vegna síðustu orða hv. þm. að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson gerði grein fyrir því hvers vegna hann sat hjá í flugráði við afgreiðslu málsins. Það getur fólk lesið í þingtíðindum. Ég vil vekja athygli á þessu vegna þess að það var verið að reyna að gera það tortryggilegt og láta líta út sem svo að hann væri í einhverri andstöðu við ráðherra í þessu máli sem ekki er.

Herra forseti. Það hlaut að vera að þetta mál hefði skýrst meðan ég brá mér frá áðan. Það gat eiginlega ekki verið að það hefði fundist stjórnarliði sem þorði að hafa sjálfstæða skoðun í tveimur nefndum, bæði í flugráði og líka þegar hann var kominn inn í þingið. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir að hafa mætt til umræðunnar því ég held að það eitt út af fyrir sig hafi gert umræðunni mjög gott og skýrt hana að miklu leyti. En það breytir ekki því að undrun þess sem hér stendur og ýmissa annarra á því hver hin raunverulega stefna sé er enn til staðar og hefur ekki verið skýrð svo neinu nemi. Virðulegi forseti. Ég vildi nefna nokkur atriði. Í fyrsta lagi er það þessi grundvallarspurning eða hugmyndafræði sú sem hæstv. samgrh. virðist ganga út frá, þ.e. þessi hugmynd um kostnaðarvitund, að með því að leggja þetta gjald á sé líklegt að farþegar væntanlega skynji hvað kosti raunverulega að segja mönnum til vegar í loftunum þannig að það þeir komist klakklaust á leiðarenda. Til þess að fjármagna þetta eru náttúrlega tveir möguleikar. Annars vegar er hægt að greiða þetta af almennum skatttekjum, en að sögn fjmrh. og fleiri þá flýtur út úr öllum hirslum ríkissjóðs nú um stundir svo ég hefði kannski haldið að þær litlu fjárhæðir sem hér eru lagðar á skipti ekki sköpum. En höldum áfram með umræðuna um kostnaðarvitundina. Sú skattlagning sem um er að ræða er um það bil 10--11% á þessu ári, þ.e. 90% eru fjármögnuð úr ríkissjóði, og um það bil 15--20% á næsta ári ef þessar tölur sem hér eru uppi eru réttar. Ég geng út frá því sem vísu. Kostnaðarvitundin er þá fyrst og fremst falin í því að fá fólk til að átta sig á því hver kostnaðurinn er og að það skuli leggja til 10--15% af heildarkostnaðinum. Það er þá væntanlega sú kostnaðarvitund sem verið er að reyna að draga fram og gera almenningi grein fyrir að það kosti að segja flugvélunum til vegar. Niðurstaða hæstv. ráðherra er því sú að leggja þennan skatt á. En þá kemur næsta fullyrðing, virðulegi forseti, sem er þessi: Samgrn. hefur nú ákveðið nýja stefnu í þessum málum. Hafa menn ekki orðið varir við þessa nýju stefnu? Þessi nýja stefna felst í því að styrkja ákveðnar leiðir þannig að þegar búið er að skattleggja ákveðinn hluta og taka út úr greininni, þá eigi væntanlega að taka einhverja peninga aftur og setja þá eitthvert annað. Virðulegi forseti. Hugsunarháttur af þessum toga var hér á árum fyrr, og sérstaklega í tíð framsóknarmanna, kallaður sjóðasukk af verstu gerð. Þó hér sé kannski ekki beinlínis um sjóði að ræða þá er a.m.k. verið að færa þetta einhvern veginn fram og til baka og ein skattlagning er rökstudd á grunni einhvers konar kostnaðarvitundar á meðan útgjöldin eru síðan einhvers konar ný stefna í ráðuneytinu. Og ég segi enn og aftur, virðulegi forseti, eins og ég sagði í upphafi: Ég er í sjálfu sér ekki miklu nær um hver sé stefna samgrh. í flugmálum en mér finnst mjög gott að þetta hafi komið fram við þessa umræðu og vil þakka hæstv. samgrh. fyrir það. Það liggur líka fyrir að Íslandsflug hætti rekstri í kjölfar þess að ákvörðun var tekin um þetta gjald þá, þ.e. þessum áætlanarekstri. Enn þá er þó verið að fljúga einhverjar leiðir innan lands en í þessum samkepnisrekstri er Íslandsflug að mestu leyti hætt og það gerist rétt á eftir að ákvörðun um þetta er kynnt á fundi. Hvort þetta hafi verið kornið sem fyllti mælinn skal ég ekkert um segja en þannig er veruleikinn í tíma. Virðulegi forseti. Í öllum hátíðarræðum sem hafa verið haldnar á hinu háa Alþingi um byggðamál, um að efla byggðastefnu o.s.frv., hafa samgöngur verið grundvallaratriði. Samgöngur eru og verða grundvallaratriði svo við getum haldið þessu stóra landi okkar í byggð. Þá hlýtur maður að spyrja: Hvaða byggðastefna er það að ráðast á flugvélar og flugrekendur með þessum hætti og leggja á sérstakan flugmiðaskatt? Og ekki bara það heldur er flugmiðaskatturinn bundinn við innanlandsflugið. Það er einfaldlega þannig, virðulegi forseti. Að koma síðan upp og tala um nýja sýn ráðuneytisins nær því vart að vera brandari, það nær því vart að vera fyndið, virðulegi forseti. Í morgun ræddum við frv. frá hæstv. samgrh. um þurrleigu, skráningu og fleira og kom þar fram að verið væri að leiðrétta mistök frá því á árinu 1991. Það tók ein níu ár að leiðrétta þau mistök en þau eru a.m.k. komin inn í þingið. Ég held sjálfur að það frv. sé til góða þó að það sé ekki rætt hér. En væri ekki lag, hæstv. samgrh. og virðulegi forseti, að við leiðréttum mistökin frá því í fyrra með því að samþykkja þetta frv.? Auðvitað eru þetta grundvallarmistök. Ég veit svo sem ekki af hvaða ástæðum flugmiðaskatturinn varð til því að honum er í raun og veru ekki ætlað að standa undir kostnaði nema brotabrots af því að reka þetta flugleiðsögubatterí. Það er ekki til þess fallið að skapa neina kostnaðarvitund af því að það er aðeins brot af þeim kostnaði sem mönnum er ætlað að borga. Því segi ég það, virðulegi forseti: Eigum við ekki að leiðrétta þessi mistök? Sá sem hér stendur á sæti í hv. samgn. og ég mun leggja þessu máli mikið lið. Ég held að flestir muni gera það og ég held að í samræmi við þá stefnu sem birtist í frv. hæstv. samgrh. í morgun eigum við að leiðrétta þau mistök þegar okkur verður á. Auðvitað varð Alþingi á í þessu máli, þetta er ekkert öðruvísi. Við sjáum það líka af þeirri þróun sem hefur í kjölfarið komið á verði á farmiðum innan lands og er á síðu 3 í frv. þar sem það er borið saman við farmiðaverð til útlanda. Auðvitað leysir þetta ekkert öll mál og langur vegur frá því. En þegar okkur verður þannig á held ég, virðulegi forseti, að við eigum að leiðrétta það. Og að reyna að fjármagna 10% af þessum kostnaði, virðulegi forseti, það er svo sem ekki miklu við þetta að bæta. En ég ítreka að allt sem hefur gerst eftir að þessar fyrirætlanir voru kynntar hefur verið til þess fallið að gera möguleika landsmanna á því að fljúga innan lands erfiðari, dýrari og verri. Því segi ég, virðulegi forseti, við skulum sameinast um að samþykkja þetta frv. því að það gerir a.m.k. það að leiðrétta mistök hæstv. samgrh. og meiri hluta þingsins.

Hæstv. forseti. Það er kannski ekki miklu að bæta við þessa umræðu, hér er svo sem ekki á ferðinni neitt mjög stórt mál í upphæðum. Hins vegar er ákaflega athyglisvert að við skulum þurfa að vera að ræða þetta mál. Það er mjög athyglisvert að hæstv. ríkisstjórn og stjórnarflokkarnir skuli hafa tekið upp flugmiðaskatt í því umhverfi sem flugfélögin hafa starfað þar sem engin spurning er um að mjög erfitt hefur verið að reka starfsemina með einhverjum hagnaði og sumir hlutar hennar hafa verið reknir með verulegum halla í mörg ár. Þá taka menn upp á því til þess að auka kostnaðarvitund, eftir því sem hæstv. ráðherra lýsti áðan, að setja á þennan flugmiðaskatt. Ég er nærri viss um að ekki hefur skort kostnaðarvitund hjá þeim sem hafa rekið flugfélögin. Þeir lögðu hins vegar út í sjálfseyðingarstríð sem átti að verða til þess að annað hvor lægi dauður og hinn gæti rekið sig sæmilega á eftir en olli því að báðir voru illa farnir að leikslokum og annar þeirra er svo til hættur rekstri á þeim flugleiðum sem slegist var um. Eftir stendur að svokallað samkeppnisumhverfi er nú orðið afskaplega bágborið sem samkeppnisumhverfi og að ríkisvaldið hefur tekið upp á því að styðja sumar flugleiðirnar með framlögum sem ég ætla ekki að gagnrýna en það er undarlegt að á sama tíma skuli menn vera að leggja á nýja skatta. Mér finnst þetta allt saman bera vott um stefnuleysi og óljósa hugsun í því hvernig eigi að tryggja samgöngur. Mér finnst að það þurfi að verða til einhver skýr hugsun í þessu vegna þess að það er alveg greinilegt að flugsamgöngur á Íslandi munu í framtíðinni verða á tiltölulega fáa staði miðað við það sem áður var og það verður að vera vel skilgreind stefna á bak við það ef það er niðurstaðan að menn ætli að styðja við flugið á einhverjum tilteknum flugleiðum vegna mikilvægis þess að flug þangað haldist uppi. Þetta er allt saman í einhvers konar farvegi hjá ríkisstjórninni en það er voðalega erfitt að átta sig á því hvað menn vilja á þeim bæ. Það er erfitt að skilja menn sem skattleggja með annarri hendinni og rétta svo peninga upp úr vasanum með hinni. Þetta er ekki eitthvað sem maður hefði haldið að þessir stjórnarflokkar og Sjálfstfl. sérstaklega mundi vilja standa fyrir, þ.e. sú skattlagningarárátta sem kemur fram í þessu til að efla kostnaðarvitundina. En það er annað sem hæstv. ráðherra sagði áðan sem fékk mig til að fara í ræðustól og það er það að í hvert einasta skipti sem hæstv. ráðherra finnur tilefni til með nokkrum hætti bryddar hann upp á einkastríði sínu við R-listann í Reykjavík. Hann stendur í stríði við meiri hlutann í Reykjavík út af öllu sem hann getur fundið sér til. Samgöngumálin í borginni eru sett þannig upp að ráðherrann setur fram alls kyns fullyrðingar um að borgaryfirvöld hafi ekki staðið sig við undirbúning samgöngumannvirkja og notar það sem átyllur og rök í umræðunum um það þegar framlög til samgöngumála í borginni eru skorin niður. Þó að allir viti að nóg sé til af fullhönnuðum framkvæmdum til þess að vinna í borginni þá eru svona rök færð fram. Síðan er slagurinn um Reykjavíkurflugvöll, sem hæstv. ráðherra nefndi áðan, sem hann dregur inn í umræðuna hvenær sem hann getur og hvar sem hægt er að tala um Reykjavíkurflugvöll og þetta stríð R-listans gegn vellinum í Reykjavík eins og hæstv. ráðherra virðist líta á málin. Ég tel mjög eðlilegt að menn fjalli um Reykjavíkurflugvöll og hvaða framtíð hann eigi á höfuðborgarsvæðinu. Ákveðið hefur verið að hann verði hér nokkur ár í viðbót. En hvað er eðlilegra en að menn ræði í fúlustu alvöru á þessu svæði hvort hann eigi að vera þar til allrar framtíðar? Það hafa orðið slys í kringum þennan flugvöll, það hafa orðið fleiri en eitt slys og það hafa orðið ljót slys í kringum völlinn. Við sjáum margar lendingar á hverjum einasta degi og heyrum héðan úr þinghúsinu. Við vitum að auðvitað eru hættur fólgnar í því að hafa þennan völl hérna. Þess vegna þarf að horfa til langrar framtíðar og vanda til ákvarðanatöku hvað varðar framtíð flugvallarins á þessum stað. Þess vegna finnst mér gjörsamlega út í hött af hæstv. ráðherra að ætla að etja saman fólki á landsbyggðinni og úr höfuðborginni vegna þessa máls. Þetta mál verður ekki leyst nema með góðum undirbúningi og að þar komi að þeirri umræðu allir sem eiga hlut að máli, bæði landsbyggðarmenn og höfuðborgarbúar. Það eru svo sem ekkert síður höfuðborgarbúar sem eru að nota þennan völl til að fara út á land og koma heim og landsbyggðarmenn eru kannski í einhverjum minni hluta af þeim farþegum sem fara um Reykjavíkurflugvöll. Ég frekar á von á því en hef ekkert fyrir mér í því annað en tilfinningu. Þetta mál er ekki til enda komið enn og það er eftir að sjá hvernig það endar að lokum en ég legg áherslu á að það á ekki að setja málið í einhvers konar einkastríð, það á ekki að ljúka því í einhvers konar einkastríði milli hæstv. samgrh. og yfirvalda í Reykjavík heldur þarf þar að koma til miklu víðtækari umfjöllun. Ég tek undir það sem hefur komið fram í umræðunni að ég held að mönnum væri hollt að viðurkenna það að sú skattlagning, sem hér var gripið til og tillagan gengur út á að taka til baka, var ekki skynsamleg. Það lýsir sér mjög vel í því að ríkisstjórnin hefur tekið ákvörðun um það og hæstv. ráðherra hefur haft forgöngu um það og á heiður skilið fyrir, að styrkja það að hægt verði að halda áfram að fljúga aðrar leiðir. Ég held að það sjái nú hver maður að ekki er mjög björgulegt að hafa það fyrir sið að færa peninga mjög oft á milli vasa og ætti að gera sem allra minnst af því. Ég hvet hæstv. ráðherra þess vegna til að taka þátt í því að koma þessari skattlagningu af aftur, því þó að hún sé ekki mjög mikil þá munar um hana og hún er í andstöðu við þá stefnu sem menn þykjast hafa í byggðamálum.

Herra forseti. Þetta hefur verið um margt fróðleg umræða sem segja má kannski um lítið mál, þ.e. í peningalegu tilliti, en málið er stórt að því leytinu til að með álagningu þess gjalds sem hér um ræðir er verið að senda ákveðin skilaboð út í samfélagið og þá ekki síst til landsbyggðarinnar. Hér er verið að hafa áhrif á kostnað við innanlandsflug. Ef farið er í gegnum allar þær viðvaranir sem fram komu þegar verið var að fjalla um það hvort það ætti að leggja gjaldið á eða ekki skín það ætíð í gegn að þetta muni hafa áhrif í þá átt að hækka flugmiða. Þess vegna er þetta sannkallaður flugmiðaskattur. Ekki nóg með það heldur er einnig bent á að þetta geti valdið ákveðnum vanda hjá þeim aðilum sem átt hafa raunverulega í nægum vanda fyrir áður en þetta gjald var lagt á. Þess vegna m.a. er það með ólíkindum að gengið sé fram með þessum hætti og síðan skömmu síðar komist að þeirri niðurstöðu sem rétt er að það sé miklum mun nær að styðja innanlandsflugið á einhvern hátt. Nú er það mál í ákveðnum farvegi og við eigum eftir að sjá hvernig það kemur út en við skulum vona að það verði til þess að efla innanlandsflugið því að vissulega er þörf á því. 
             Ég vil sjá, hæstv. ráðherra, hvernig það skilar okkur fram. Það eru auðvitað ýmsir möguleikar í því að styðja innanlandsflugið. Ég er alla vega ekki í þeirri stöðu að hafa uppi mikinn hávaða um það að verið sé að fara alranga leið í því. Ég sé ekki strax nákvæmlega hvað út úr henni kemur því að við þurfum auðvitað líka að velta fyrir okkur samkeppninni í innanlandsfluginu. Ég er auðvitað sammála hæstv. ráðherra um að málið er ekki einfalt og það þarf auðvitað að vanda sig við það. Sá þáttur málsins sem hér er til umræðu er hins vegar af þeirri gerðinni að vænlegast væri að samþykkja það frv. til laga sem hér er til umræðu og koma þannig skilaboðum þveröfugum fram um það að menn vilji í raun og veru hlúa að innanlandsfluginu á allan hátt. Herra forseti. Það var annað sem hæstv. ráðherra kom inn á sem ég held að sé nauðsynlegt að nefna örlítið. Það var varðandi framtíð innanlandsflugsins og tengsl þess við Reykjavíkurflugvöll. Ég get hresst hæstv. ráðherra með því að ég er talsmaður þess að innanlandsflugið verði áfram á Reykjavíkurflugvelli, ég tel það afar mikilvægt, m.a. vegna þess að menn hafa gert svo mörg mistök í uppbyggingu stjórnsýslunnar að fólk þarf að eiga greiðan aðgang að henni eins og henni er fyrir komið nú og þess vegna m.a. er mjög nauðsynlegt að Reykjavíkurflugvöllur sé staðsettur hér. Það skapar mikið hagræði að vera svo nálægt miðbæ borgarinnar þar sem stjórnsýslan er að mestu leyti. Það mun því ekki standa á mér í þeim stuðningi ef á þarf að halda að reyna að tryggja framtíð flugvallarins hér að þessu óbreyttu. Ég er hins vegar ekki að segja það í þessu frekar en öðru að það skuli ætíð vera svo að Reykjavíkurflugvöllur skuli vera þarna. Það geta vissulega skapast þær aðstæður að rétt væri að færa hann en þær aðstæður eru ekki til staðar í dag og þess vegna er eðlilegt að hann verði þarna áfram. Það er eitt atriði, herra forseti, sem rétt er að vekja athygli á og það er að hæstv. forseti er sá eini hér í þessum sal sem tilheyrir hinum merka þingflokki framsóknarmanna. Þess vegna er óhjákvæmilegt að velta fyrir sér þeirri staðreynd að framkvæmdastjóri þingflokks Framsfl., sem sæti á í flugráði, greiddi þar atkvæði gegn því gjaldi sem við ræðum hér. Allt í kringum þetta mál ber þess merki að Framsfl. hafi að líkum ekki glaður greitt því atkvæði að leggja þetta gjald á og því verður fróðlegt að fylgjast með hvort þeir ágætu hv. þm. ganga ekki til liðs við okkur í því að reyna að koma þessu gjaldi frá. Herra forseti. Meginástæðan fyrir því að ég tók hér til máls var að fá upplýsingar frá hæstv. ráðherra um tölur þótt lágar séu vegna þess að hæstv. ráðherra sagði að ekki væri ætlunin að hækka það gjald sem hér um ræðir og það sé ekki fyrirhugað á næstunni. Eðlilegt er að við tökum fullt mark á þeim orðum og fögnum þeim í raun og veru svo langt sem þær ná vegna þess að með þessu er að sjálfsögðu verið að bakka örlítið frá því sem augljóslega var fyrirhugað. Eins og við vitum hefur þetta gjald ekki verið innheimt allt þetta ár en hins vegar er árið 2001 gert ráð fyrir að það verði innheimt allt árið. En meginástæðan fyrir því að ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í tölurnar er sú, ef ég hef heyrt rétt, að hæstv. ráðherra sagði að innheimtar yrðu 15 millj. vegna veðurþjónustugjalds. Í frv. til fjárlaga segir á bls. 455, með leyfi forseta: ,,Gert er ráð fyrir 5 millj. kr. framlagi vegna kaupa á veðurupplýsingum frá Veðurstofu Íslands þar sem samsvarandi fjárhæð verður innheimt af flugleiðsögugjaldi. Þetta mun ekki hafa áhrif á greiðslur úr ríkissjóði.`` --- Eðlilega. Hér er verið að tala um 5 millj. en hæstv. ráðherra talaði hins vegar um 15 millj. og nefndi einnig að á þessu ári væru innheimtar 30 millj. og það yrði áfram, en veðurþjónustugjaldið væri sem sagt 15 millj. og samtals yrðu þetta 45 millj. kr. á árinu. Í minnisblaði sem við fengum sent til fjárln. frá samgrn. segir hins vegar orðrétt, með leyfi forseta: ,,Í frv. til fjárlaga fyrir 2001 er gert ráð fyrir að innheimta af flugleiðsögugjöldum aukist um 10 millj. kr. á næsta ári og innheimta af veðurþjónustugjaldi um 5 millj. kr. Því er gert ráð fyrir að leiðarflugsgjald til Flugmálastjórnar verði 45 millj. kr. á árinu 2001.`` Herra forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að hæstv. ráðherra skýri fyrir okkur hvort fyrirhugað sé í raun og veru að innheimta eingöngu 30 millj. kr. fyrir þá þjónustu sem verið er að innheimta fyrir í ár og að það muni þá eingöngu, ef rétt er í fjárlagafrv., bætast við 5 millj., þannig að við séum þá í rauninni að tala um 35 millj. en ekki 45 millj. eins og nefnt hefur verið og þar með sé afturábakgírinn orðinn langlífari en búist var við í upphafi.

Herra forseti. Sem svar við spurningu hv. þm. get ég sagt frá því eins og kemur fram í fjárlagafrv. og er skýrt á bls. 288, minnir mig, að gert er ráð fyrir að flugleiðsögugjaldið fyrir árið 2001 verði 30 millj. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. er það ekki innheimt á þessu ári nema hluta ársins og verður þess vegna lægri upphæð, væntanlega 20 millj. og þar af leiðandi er um 10 millj. kr. hækkun að ræða milli ára, vegna þess að það er ekki innheimt nema hluta ársins. Hins vegar er um að ræða með sama móti breytingu á veðurþjónustugjaldinu sem nemur þessum 5 millj. þannig að þar verða innheimtar 15 millj. Samtals eru þetta 45 millj. sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir að innheimta á árinu 2001. Þetta er því alveg réttur skilningur sem hv. þm. leggur í hið ágæta minnisblað sem kom frá samgrn.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp aftur vegna þess að hv. 6. þm. Suðurl., Lúðvík Bergvinsson, átti erfitt með að skilja fyrri ræðu mína og vil ég því hnykkja á í mjög fáum hnitmiðuðum setningum hvað ég meina í þessu máli. Ég vil minni álögur. Þess vegna skrifa ég undir þetta frv. til laga um breytingu á lögum nr. 60/1998, um loftferðir, með síðari breytingum. Þar erum við sammála, ég tel þetta mjög óheppilegt skref í ljósi staðreynda, í ljósi stöðunnar eins og hún er í dag gagnvart flugi út á landsbyggðina. Ég styð það líka að styrkt sé flug til smærri staða og er því sammála áformum hæstv. samgrh. um að styðja flug til Siglufjarðar og væntanlega Húsavíkur, Þórshafnar og Vopnafjarðar og síðan Akureyri--Ísafjörð og Akureyri--Egilsstaði. Þetta finnst mér sjálfsagður hlutur, en álögur á flugið í heild sinni tel ég að geri hlutina enn verri en þeir eru þegar orðnir. Það er búið að lýsa því hvernig þróun verðlags hefur verið, að það sé orðið dýrara og í sumum tilfellum miklu dýrara að fljúga á innanlandsleiðum en fljúga frá Keflavík til útlanda. Ég get ekki betur fundið en að þessu leyti séum við hv. þm. Lúðvík Bergvinsson algjörlega sammála. Hins vegar vafðist það fyrir þingmanninum að ég sæi fyrir mér að setja ramma um þessa starfsemi. Ég tel að samkeppnin á svona litlum markaði sé ákaflega hæpin. Við höfum líka reynsluna og við erum að súpa seyðið af reynslunni. Það var fyrirséð hvernig færi. Það var fyrirséð að svo hörð samkeppni á svo litlum markaði mundi leiða til þess að bæði félögin sem kepptu færu mjög illa út úr því og þau verð sem við erum að sjá núna eru einfaldlega afleiðing af því að bæði félögin átu upp sitt eigið fé. Að borga 16 þús. fyrir flug frá Akureyri til Reykjavíkur er algjörlega óviðunandi. Ég vil þess vegna lýsa eftir stuðningi við áform og setja inn í umræðuna nauðsyn þess að grípa til fleiri aðgerða til að styrkja innanlandsflugið. Það er algjör nauðsyn. Gripið hefur verið til aðgerða til að styrkja flugið til útlanda með ýmsum hætti og auðvitað eru neytendur í landinu öllu að njóta góðs af því og fá ferðir til útlanda fyrir smápening miðað við það sem það kostar að fljúga hér innan lands. Við höfum mörg dæmi um að settur er rammi um opinbera þjónustu af ýmsu tagi þó svo að sú þjónusta sé rekin af einkaaðilum. Það er t.d. rammi um rekstur leigubíla. Mönnum finnst ekki heppilegt að því sé sleppt lausu og markaðurinn sé látinn ráða þannig að einn daginn séu nokkrir leigubílar í rekstri og annan daginn nokkur hundruð. Þetta er til þess að hafa stöðugleika og styrkja stöðu neytenda gagnvart þjónustunni. Það er líka fyrirkomulag í sérleyfisbílarekstri o.s.frv. Það er nauðsynlegt að bæta aðstöðuna úti á landi hvað varðar nýjar blikur sem eru á lofti vegna samvinnunnar um Schengen. Það er okkur lífsspursmál á Akureyri og Egilsstöðum að við getum á sama tíma og í Keflavík, og því vil ég koma sterkt inn í umræðuna, komið inn í þjónustuna á jafnréttisgrundvelli. Það er búið að vinna gríðarlega mikla heimavinnu, kosta til miklum fjármunum bæði austan lands og á Akureyri til þess að auka ferðamannaþjónustu og það er þegar í gangi reglubundið flug að sumarlagi frá landi sem er utan Schengen-svæðisins þannig að á þessi mál verður að líta. Ég vil fara örfáum orðum um Reykjavíkurflugvöll. Ég er sammála hæstv. samgrh. að mikilvægi Reykjavíkurflugvallar fyrir landið í heild er auðvitað gríðarlegt. Ég fagna því að sú staða skuli vera uppi að á honum er verið að vinna að endurbótum og staða hans er trygg a.m.k. til 2016. En við megum alls ekki gleyma því að Reykjavíkurflugvöllur er ekki bara fyrir innanlandsflug í landinu. Í gær vorum við að tala um viðbrögð við hugsanlegum eftirskjálftum eða meiri jarðskjálftum á Suðurlandi sem kæmu nær Reykjavík. Ég tel fyrir mína parta að nauðsynlegt sé að Reykjavíkurborg, sem er jú á nesi, hafi flugvöll innan sinna borgarmarka ekki síður sem öryggisatriði fyrir borgarana í borginni en sem þjónustuflugvöll fyrir flugið innan lands. Þetta er nefnilega stórt mál, borgin er byggð á nesi eins og ég segi og fyrir íbúa borgarinnar tel ég að það sé mjög mikið öryggismál hvort sem við erum að tala um jarðskjálfta, eldgos eða aðra náttúruvá að hér sé flugvöllur sem hægt yrði að nota ef til slíks kæmi, sem vonandi verður aldrei. Virðulegi forseti. Ég vil að síðustu spyrja hæstv. samgrh. hvort það sé ekki hugsunin hjá samgrn. og hvort ekki sé áformað að við gildistöku Schengen verði búið að ganga þannig frá málum á þessum þremur flugvöllum, þ.e. á Akureyri, Egilsstöðum og í Reykjavík, að í þeim tilfellum sem þarf að nota þá flugvelli vegna flugs erlendis frá verði hægt að nota þá alla á sama tíma. Ég hef upplýsingar um það að ekki er um verulegan kostnaðarauka að ræða, þetta hleypur á kannski 10--20 millj. kr. hvað varðar Akureyri. Ég hef ekki kostnaðartölur um hina vellina tvo. Ég spyr því: Má gera ráð fyrir að þetta geti tekið gildi samtímis þannig að Schengen-skoðun geti átt sér stað á sama hátt á Akureyri, Egilsstöðum og Reykjavík og gildistakan verður á Keflavík?

Herra forseti. Fyrir það fyrsta vil ég segja að það er ólíku saman að jafna um málflutning Samfylkingarinnar og hins vegar vinstri grænna þegar þeir tala um innanlandsflugið og þá sérstaklega Reykjavíkurflugvöll. Það kom fram hjá hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni að hann hefur skilning á mikilvægi uppbyggingar á Reykjavíkurflugvelli á meðan hv. þm. Samfylkingarinnar reyna að gera mig og málflutning minn tortyggilegan þegar ég er að leggja áherslu á að það sé ekki af hinu góða í þágu innanlandsflugsins að leggja af fyrr eða síðar flugvöllinn í Reykjavík. Hvað varðar Schengen þá er deginum ljósara að auðvitað verðum við að skapa aðstæður til þess að þeir flugvellir sem hv. þm. nefndi geti tekið á móti millilandaflugi. Vel kann að vera að það þurfi að leggja í nokkurn kostnað. En það liggur ekki fyrir. Að sjálfsögðu mun ég fara yfir það mál og leita leiða til þess að þær kröfur sem við höfum undirgengist verði uppfylltar.

Virðulegi forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við þetta að bæta en vil bara árétta þá skoðun mína að ég tel að mikilvægi Reykjavíkurflugvallar sé mjög mikið og eins og ég sagði áðan í ræðu minni bæði fyrir innanlandsflugið og ekki síður fyrir öryggi borgaranna í Reykjavík. Það er mjög mikilvægt út frá landfræðilegri legu borgarinnar á nesi að hér séu möguleikar á að komast í burtu loftleiðis. Ég er innilega sammála hæstv. samgrh. hvað það varðar. Að síðustu vil ég árétta að það er mjög mikilvægt, í þeim uppbyggingarfasa sem er í gangi á Egilsstöðum og á Akureyri varðandi flug frá útlöndum og vonina um að geta eflt það, að við sitjum á þessum stöðum við sama borð og flugstöðin í Keflavík. Ég heyri að hæstv. ráðherra hefur góð áform og ég mun styrkja hann í einu og öllu í því með því afli sem ég á til og félagar mínir til þess að svo megi verða.

Virðulegi forseti. Nú þegar komið er að lokum þessarar umræðu um þetta frv., sem við nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar höfum flutt um að afnema hinn svokallaða flugmiðaskatt, vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa verið hér og tekið þátt í þeirri umræðu þannig að við höfum getað skipst á skoðunum um það sem við erum hér að deila um og ég vil líka þakka öllum hv. þm. sem tóku þátt í umræðunni fyrir þeirra innlegg. Það er náttúrlega alveg ljóst og kom fram í ræðu hæstv. samgrh. að það væri óviðeigandi af mér eða okkur að vitna í samtöl sem áttu sér stað á fundi samgn. með fulltrúa ráðuneytisins. En ég þarf ekki eingöngu að vitna í þau samtöl vegna þess að á einum stað í umsögn Flugleiða og dótturfélags þess, Flugfélags Íslands, sem kom fram á fundinum 19. ágúst 1999 þar sem þessi flugmiðaskattur var kynntur í fyrsta skipti fyrir flugrekendum, kom fram, eins og segir orðrétt í þeirra greinargerð, að þetta væri aðeins fyrsta stig slíkrar innheimtu. Á það vil ég leggja þunga áherslu. Það kom fram m.a. hjá fulltrúum Flugmálastjórnar þegar þeir áttu fund með hv. fjárln. Þá kom þar fram áætlun og þar var skýrt frá þessu eins og þetta var hugsað í byrjun. Hugsunin var sú að ná í meiri peninga en þessar 30 milljónir í ár og 40 eða 50 milljónir á næsta ári. Herra forseti. Það er mjög gott að stjórnarsinnar eru á flótta frá þessum flugmiðaskatti og það er vel. Það er vel ef þessi umræða hefur orðið til þess að hæstv. ríkisstjórn mun hætta við að seilast ofan í vasa flugfarþega og ná í meiri og hærri flugmiðaskatt eins og ætlunin var. Og ég hika ekki við að halda því fram og ætla ekki að draga það til baka að það var ætlunin, eins og kom fram, að þeir sem nota þessa þjónustu eigi að greiða hana. Herra forseti. Það hefur komið hér fram að þegar sjálfstæðismenn leggja á nýja skatta þá er það kallað kostnaðarvitund. Og það kom fram í máli hæstv. samgrh. að með því að ná í 40--50 milljónir í skatt þá ætti kostnaðarvitund flugfarþega að aukast mikið. Ég gef nú ekki mikið fyrir þennan málflutning. Ég verð að segja það alveg eins og er. Þetta er ekkert annað en skattur. Þetta er flugmiðaskattur sem sóttur er beint til þeirra sem nota flugið. Það er líka athyglisvert, herra forseti, að inni í þessari umræðu hér í dag hefur ekki einn einasti framsóknarmaður tekið til máls sem er þó ...  Hv. þingmenn hafa ýmsum skyldum að gegna. Það er alveg hárrétt. Meðal annars veit ég að margir þeirra eru vafalaust á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga. En það afsakar það ekki að þeir sem bera ábyrgð á þessum skatti, t.d. þeir sem sitja í hv. samgn., eru ekki hér viðstaddir og taka ekki þátt í umræðum. Hér hefur líka komið fram hjá hæstv. ráðherra að hann gerði lítið úr samanburði á flugfargjöldum innan lands og utan lands í frv. Það kemur hér fram að fargjöld milli Reykjavíkur og Vopnafjarðar kosta tæpar 25 þús. kr. á dýrasta fargjaldi. Og það kemur fram að það er hægt að fara með nettilboði hjá Flugleiðum til Barcelóna fyrir 17.200 kr. Það kemur líka fram, af því að menn vilja ekki nota nettilboð, að ef menn kaupa sér ferð til Amsterdam bara á venjulegu verði þá kosti það ekki nema 27 þús. kr., herra forseti. Það kostar 27 þús. kr. Það er með öðrum orðum 2 þús. kr. dýrara að fljúga á venjulegu fargjaldi til Amsterdam en að fljúga á venjulegu fargjaldi frá Reykjavík til Vopnafjarðar. Fullyrðingar hafa komið hér fram og við áttum orðastað, ég og hæstv. samgrh., um hvað þessi skattur leiðir af sér, hvað það er í krónum á hvern farþega o.s.frv. Við getum endalaust haldið áfram að deila um það. Það er hins vegar rétt, og það stendur upp úr, að það þarf að borga 8.200 kr. í skatt fyrir hverja einustu flugferð á Fokker Friendship vélum frá Reykjavík til Egilsstaða og aftur til baka. og það kostar 4.500 kr. að fljúga á sömu flugleið með 19 sæta flugvél. Ef við deilum þessu svo niður á farþega þá getum við alveg leikið okkur að tölum, 350--500 og 900 kr. Það er t.d. alveg ljóst að ef tíu, við skulum segja ellilífeyrisþegar, taka sér far með 19 sæta vél til Egilsstaða þá er skatturinn u.þ.b. 5% af heildartekjum flugfélagsins á þeirri flugleið ef hver ellilífeyrisþegi væri að borga í kringum 8 þús. kr. Og ef það væri nú ekki nema helmingurinn af þeim þá getum við reiknað það út. Grundvallaratriðið er bara þetta: Flugfélag Íslands áætlar að það þurfi að borga 40--45 millj. kr. í flugmiðaskatt á næsta ári. Það stendur upp úr. Ég get tekið undir það með hæstv. samgrh. og er sammála honum í því að það hefur átt sér stað stefnubreyting í ríkisstjórninni. Það átti sér stað stefnubreyting í ríkisstjórninni gagnvart innanlandsflugi eftir þá utandagskrárumræðu sem við áttum í vor sem kom upp í framhaldi af því að Íslandsflug hætti að fljúga innan lands á áætlunarflugleiðum. Þá er ákveðið í hæstv. ríkisstjórn að fara í útboð á ákveðnum flugleiðum til minni staða á landsbyggðinni og tengja það sjúkrafluginu. Ég er alveg hjartanlega sammála þessari leið og það er rétt sem hér hefur komið fram, að stefnubreyting varð í ríkisstjórninni og henni ber að fagna. En það ber ekki að fagna þeirri miðstýringaráráttu sem kemur fram frá hæstv. ríkisstjórn í því að skattleggja flugrekendur, skattleggja flugfélögin og styrkja þau svo e.t.v. daginn eftir. Þetta er miðstýringarárátta sem ég hefði haldið að kæmi ekki frá fulltrúum Sjálfstfl. á Íslandi. Ég hefði haldið að Jeltsín og aðrir karlar austur í Rússlandi gætu haft uppi þessi áform og þessar aðferðir og þess vegna finnst mér miður að það skuli vera tekið hér upp. Hæstv. samgrh. fór líka nokkrum orðum um samstöðuleysi, eins og hann sagði, okkar vinstri manna. Hann var eitthvað að gera því skóna að við jafnaðarmenn á Alþingi og félagshyggjumenn eða jafnaðarmenn og félagar okkar í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði værum ekki sammála og e.t.v. hefur hann átt við þau orðaskipti sem urðu hér milli tveggja hv. þm. áðan út af samkeppni í flugi. Hann talar um samstöðuleysi okkar í þessum efnum. Mér varð nú bara hugsað til ályktunar sjálfstæðismanna í Vestmannaeyjum, þó ég ætli nú ekkert að leggja neinn dóm á þá ályktun, flokksfélaga hæstv. samgrh. í Vestmannaeyjum sem var nú ansi harðorð um það hvernig staðið var málum með Herjólf. En það ætla ég ekki að gera hér að umræðuefni. En ályktun sjálfstæðismanna varð til þess að maður fór að leggja eyru við. Það er nú ágreiningur meðal sjálfstæðismanna vegna þessa máls. Það skyldi nú ekki vera ágreiningur milli sjálfstæðismanna á hv. Alþingi um flugmiðaskattinn, þó að hann komi ekki hér fram. Ég held að þessi skattur sé mistök. Það voru algjör mistök að leggja hann á og menn eiga hiklaust að viðurkenna þau mistök og fella þennan skatt úr gildi. Ég vildi aðeins draga inn þessar ályktanir frá sjálfstæðismönnum í Eyjum vegna þess að það getur líka hitt menn illa fyrir þegar þeir tala um samstöðuleysi hjá stjórnarandstæðingum eða leiða líkur að því. Herra forseti. Hér hefur líka orðið mikil umræða um samkeppnina sem var í fluginu sem upphófst 1997 þegar sérleyfin voru afnumin. Þá hófst mikið stríð og flugfargjöld lækkuðu. Að mínu mati dó sú samkeppni fyrst og fremst vegna þess að Flugfélagi Íslands, sem var ráðandi á markaðnum, leyfðist að lækka fargjöldin sín um leið og þessi samkeppni hófst og elta þar með lág flugfargjöld Íslandsflugs. Ef leikreglur væru eins á Íslandi og erlendis hefðu þeir ekki mátt lækka verðið og þetta hefði farið allt öðruvísi. Til þess að samkeppni verði á markaðnum þarf annar aðilinn sem er að hefja starfsemi að hafa möguleika á að koma sér þar fyrir. Erlendis hafa fallið þungir dómar í svona málum og heilu flugfélögin hafa farið á hausinn vegna þess að þau brugðust rangt við og voru dæmd í sektir vegna slíkra mála. Og það má alveg spyrja hvort Samkeppnisstofnun hefði ekki átt að grípa inn í þessa atburðarás á sínum tíma. Það má líka spyrja sig hvers vegna Flugfélag Íslands var ekki búið að lækka flugfargjöld löngu áður? En það var auðvitað vegna þess að þeir gátu það ekki vegna þess að hér hefur komið fram að íslenskir flugrekendur í innanlandsflugi hafa verið að tapa um einum milljarði síðustu þrjú ár. Herra forseti. Umræðan um þetta mál hefur verið nokkuð lífleg og góð. Hér hefur komið mjög skýrt fram mikill munur á afstöðu okkar þingmanna Samfylkingarinnar og ríkisstjórnarflokkanna og þeirra þingmanna sem styðja hæstv. ríkisstjórn og hæstv. samgrh., til þessa flugmiðaskatts. Við viljum að hann verði lagður niður. En mér heyrist að stjórnarsinnar vilji halda í þennan flugmiðaskatt. En ég ítreka það sem ég sagði hér áðan: Ég held að við höfum gengið til góðs götuna fram eftir veg vegna þess að mér heyrist að hv. stjórnarsinnar séu komnir, eins og ég sagði áðan, á flótta frá þessu máli, að menn komi þá a.m.k. í veg fyrir frekari hækkanir og vonandi þá frekar að þessi skattur lækki þegar fram líða stundir.

Herra forseti. Aðeins í lok þessarar umræðu sem um margt hefur verið athyglisverð vil ég aðeins draga fram vegna þess sem hér hefur verið sagt um stefnu gagnvart innanlandsflugi þau meginatriði sem skipta innanlandsflugið miklu, bæði í lengd og í bráð. Stefna mín hvað innanlandsflugið varðar er alveg skýr. Í fyrsta lagi legg ég mjög mikla áherslu á að byggja upp flugvelli landsins, bæði í Reykjavík og úti um land þar sem flugsamgöngur eru lykilatriði í þjónustu við íbúana. Þar á ég bæði við mannvirkjagerðina og ekki síður allan öryggisbúnað og aðflugsbúnað sem er forsenda fyrir því að flugfélögin geti með góðu móti sinnt þessari þjónustu. Í annan stað vil ég undirstrika og leggja áherslu á að við hljótum þegar við lítum til samgöngukerfisins í heild að líta til allsherjaruppbyggingarinnar, þ.e. annars vegar uppbyggingar vegakerfisins og hafnanna, og svo hins vegar flugsins og taka auðvitað tillit til þess að þegar mikil úrbót verður í vegamálum þá megi búast við því að úr innanlandsfluginu dragi á tilteknum leiðum. Þetta eru alger grundvallaratriði í þessu öllu saman og þarf að horfa til. Ég vil draga fram það sem ég hef vakið athygli á við þessa umræðu, þó það virðist vekja minni athygli þeirra hv. þm. sem standa að þessum frumvarpsflutningi og umræðum sem fyrst og fremst er ætlað að draga athygli frá aðalatriðum málsins, annars vegar þá staðreynd að tilteknar flugleiðir standa undir sér sem betur fer og þar er vaxandi umferð. Það er nauðsynlegt að undirstrika að á undanförnum árum hefur, hvað sem öllu öðru líður, verið vöxtur í innanlandsfluginu. Annars vegar ber að leggja áherslu á að þessar meginleiðir standa undir sér. Hins vegar hef ég vakið athygli á því að við verðum að tryggja flugsamgöngur við dreifðari byggðir. Þess vegna hef ég staðið fyrir útboði á tilteknum flugleiðum sem ég þarf ekki að tilgreina. Það er mikilvægt skref til að tryggja samgöngur í landinu. Þetta vildi ég að kæmi hér fram ef það hefði farið fram hjá hv. þm., að það er mjög skýr og klár stefna hvað varðar flugið af hálfu samgrn. og ríkisstjórnarinnar. Á hinn bóginn verðum við að sjálfsögðu að taka tillit til þess að fólk nýtir sér vegina og þess vegna hefur farþegum fækkað á sumum flugleiðum. En í það heila hefur orðið aukning í innanlandsfluginu og það er vel.

Virðulegi forseti. Ég hélt í upphafi máls hæstv. samgrh. að nýtt mál hefði verið tekið á dagskrá. Ég hélt, virðulegi forseti, að á dagskrá væri komin almenn áætlun um samgöngumannvirkja- og flugvallagerð. Ég spurðist fyrir um það og fékk upplýsingar um að svo væri ekki. Ég segi eins og er, virðulegi forseti, að ég get tekið undir umbætur í samgöngum og held að þar geti ég talað fyrir munn Samfylkingarinnar í heild sinni. Við styðjum uppbyggingu mannvirkjagerðar á Íslandi að því er varðar flugsamgöngur. Við styðjum þessi mál alveg klárlega og að þær flugleiðir sem eiga undir högg að sækja verði styrktar. Kjarni málsins er hins vegar sá að við styðjum ekki að áður en ráðist er í þessa uppbyggingu þá sé reynt að drepa flug til þessara staða með álagningu flugmiðaskatts. Um það snýst málið. Við höfum boðið upp á það í þessari umræðu, virðulegi forseti, að hjálpa hæstv. samgrh. við að leiðrétta þau mistök sem áttu sér stað. Það hefur komið fram í þeirri umræðu sem fram hefur farið í dag að það eru engin ásættanleg rök fyrir málinu. Ég tel að það að breytingin mundi auka kostnaðarvitund eins og hæstv. samgrh. bar fyrir sig, sem kannski var eina tilraun hans til röksemdafærslu í málinu, gangi vitaskuld ekki upp þegar það er útfært með þeim hætti sem hér er gert. Virðulegi forseti. Ég vil samt sem áður þakka hæstv. samgrh. fyrir að vera viðstaddur þessa umræðu. Það hefur ýmislegt skýrst í þessu en um leið vil ég bjóða honum liðsinni mitt til að koma okkur út úr þessum ógöngum sem hæstv. samgrh. kom sér í í fyrra. Samfylkingin er vissulega tilbúin til að leggja lið til þeirrar baráttu.

Herra forseti. Ég sagði í umræðunni áðan að ég fagnaði öllum stuðningi. Það er sama hvaðan gott kemur ef menn ganga til stuðnings af heilum hug. Ástæðan fyrir því að ég tel nauðsynlegt að segja hér nokkur orð í lokin er hins vegar sú umræða sem hér hefur farið fram í dag um innanlandsflugið. Hv. þm. Samfylkingarinnar hafa talað eins og ekkert væri unnið að uppbyggingu innanlandsflugsins. Ég taldi nauðsynlegt að hafa þessa kennslustund hér og rifja upp stöðu mála fyrir hv. þm. Ég heyri að hv. þm. Lúðvík Bergvinsson tekur því afskaplega vel og við gætum sjálfsagt rætt þetta nokkuð lengi dags. Aðalatriðið er að það er vöxtur í innanlandsfluginu og það er eðlilegt að við bætum mannvirkin og þjónustuna. Það er í fyllsta mála eðlilegt að flugfélögin, þegar þau annars vegar eru rekin með hagnaði og fá hins vegar ríkisstyrki, taki með eðlilegum hætti þátt í þeim útgjöldum sem hið opinbera verður að leggja til svo sinna megi þessum þætti samgöngumála.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hæstv. samgrh. að þessi umræða er að verða tæmd. En það sem helst gerði það að verkum að ég fór í andsvar við hæstv. ráðherra er að uppbygging innanlandsflugs felst ekki í því að leggja á svokallaðan flugmiðaskatt. Það er engin uppbygging. Álagning þess skatts hefur ekkert með það að gera hvort sætanýting hafi batnað eða ekki í innanlandsfluginu. Og það þarf enginn að segja mér það, virðulegi forseti, þrátt fyrir allar kennslustundir hæstv. samgrh., að þessi flugmiðaskattur hafi orðið til þess að innanlandsflug sé að eflast. Það liggur alveg fyrir að frá því að áætlanir um þennan skatt voru teknar upp þá hefur annað aðalflugfélagið í áætlunarflugi innan lands nánast lagt niður starfsemi sína þar sem samkeppni var. Það er vitaskuld af og frá, þrátt fyrir góðan vilja hæstv. samgrh. til að leiða okkur í allan sannleikann um það út á hvað flugið gengur, að halda því fram að álagning flugmiðaskattsins, sem liðar í að tryggja að fólk viti hvað hlutirnir kosta þó að það sé ekki nema brotabrot af raunverulegum kostnaði, sé til þess fallin að byggja upp innanlandsflugið. Þar erum við ósammála. Hins vegar vil ég segja og ítreka það boð mitt að við erum tilbúin að hjálpa hæstv. samgrh. í öllum góðum málum. Þess vegna leggjum við þetta mál til að hægt sé að bjarga honum úr þeim ógöngum sem hann er kominn í með þetta flugmiðaskattsmál.

Herra forseti. Það er fyrst og fremst Samfylkingin sem er í ógöngum þegar hún áttar sig á því að innanlandsflugið er í vexti. Hvers vegna? Jú, vegna þess að stefna stjórnvalda er mjög skýr, annars vegar í uppbyggingu á þjónustuþættinum og svo hins vegar í að veita ríkisstyrki þar sem um óarðbærar flugleiðir er að ræða. 
             Ég man nú ekki alveg eftir því hvort það var ...

Hvar er vöxturinn?

Vöxturinn er í innanlandsfluginu í heild. Hv. þm. getur kynnt sér það ef hann leitar eftir því í samgn. t.d. þar sem hann starfar. Ég tók eftir því að því var fagnað af hálfu þingmanna við þessa umræðu að nú yrðu gerðar breytingar á fasteignagjöldum. Það var tekið sem dæmi um aðgerðir, nauðsynlegar aðgerðir til þess að snúa frá einhverri villu stjórnarflokkanna varðandi álagningu fasteignagjalda. 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á fjarskiptalögum, nr. 107 frá 28. des. 1999. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Kristján L. Möller og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Þær breytingar sem hér eru lagðar til eiga sér þó nokkurn aðdraganda. Þegar frv. til laga um fjarskipti, sem síðan varð að lögum nr. 107/1999, var samþykkt á sínum tíma þá var inni í því frv. ákvæði þess efnis að lagt var bann við því að hljóðrita samtal. Við sem sátum þá í minni hluta samgn. gerðum athugasemdir við þessa niðurstöðu og skiluðum í tengslum við það minnihlutaáliti. Síðan gerðist það í fyrra að meiri hluti samgn. ætlaði að keyra í gegn breytingu á þessu ákvæði með því að fella það alfarið niður. Á sama hátt og okkur fannst of langt gengið áður of langt gengið í hina áttina þegar svo var komið. Það varð að lokum til þess að hæstv. ríkisstjórn ákvað, eftir að málið hafði farið í gegnum tvær umræður, að hætta við þessa breytingu. Því leggjum við flm. fram eftirfarandi frv. Við leggjum til í 1. gr. breytingu á 3. mgr. 44. gr. laga um fjarskipti. Greinin orðast svo, með leyfi forseta: ,,3. mgr. 44. gr. laganna orðast svo: Sá aðili símtals, sem vill hljóðrita samtalið, skal í upphafi þess tilkynna viðmælanda sínum um þá fyrirætlan sína. Slíkt á þó ekki við um: a. Hljóðritun í þágu lögmætra viðskiptahagsmuna, til sönnunar á inntaki samningssambands, eða ef ótvírætt má ætla að viðmælanda sé kunnugt eða megi vera kunnugt um hljóðritunina, eins og t.d. vegna fréttaöflunar fjölmiðla. b. Hljóðritun af hálfu stjórnvalds, enda sé hún eðlilegur þáttur í starfsemi þess og nauðsynleg vegna almannahagsmuna eða allsherjarreglu og ótvírætt megi ætla að viðmælanda sé kunnugt um hljóðritunina. c. Hljóðritun sem er einstaklingi nauðsynleg til að verjast meiðandi hótunum eða áreiti, svo sem af kynferðislegum toga.`` Eins og ég sagði í upphafi voru heildarlög um fjarskipti samþykkt rétt fyrir sl. áramót. Í þeim lögum var að finna ákvæði sem kvað á um skilyrðislaust bann við upptöku samtals. Eftir frekari skoðun virðist ljóst að löggjafinn gekk of langt í lagasetningu sinni með því að setja skýlaust bann við upptöku, þegar mið er tekið af 5. gr. tilskipunar Evrópusambandsins, nr. 97/66/EB frá 15. desember 1997, um úrvinnslu persónuupplýsinga og friðhelgi einkalífsins á sviði fjarskipta, sem er fyrirmynd 3. mgr. 44. gr. núgildandi fjarskiptalaga. Meginreglan í tilskipun nr. 97/66, sem fjallar um persónuvernd á sviði fjarskipta, er tvímælalaust sú að óheimilt sé að hljóðrita símtal nema hinn aðili samtals samþykki upptökuna. Tillagan sem hér er lögð fram felur í sér að meginreglan verði bann við upptöku samtala án vitundar viðmælanda, en eðlilegar undanþágur verði heimilaðar sem er sú leið sem önnur lönd á Evrópska efnahagssvæðinu hafa farið. Í ákveðnum tilvikum er þá heimilt að taka upp samtöl. Þau sjónarmið sem liggja að baki undanþágunni eru einkum nauðsyn samfélagsins á því að halda uppi allsherjarreglu og tryggja sönnun. Þá er enn fremur hnykkt á mikilvægi hlutverks fjölmiðla við að tryggja aðhald og upplýsingaöflun og gengið út frá því að viðmælendum fjölmiðlamanna megi vera ljóst að líkur standa til þess að samtalið sé tekið upp. Virðulegi forseti. Ástæða þess að við leggjum til að þessi leið sé farin er fyrst og fremst sú að við lítum svo á að meginreglan um það að gagnaðili viti af því að samtal sé tekið upp sé virt og sé við lýði. Það er meginreglan sem ætlað er að tryggja friðhelgi einkalífs en það breytir ekki því að nauðsynlegt er að hafa á þessu undanþágur. Í 71. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið skýrt á um það að ekki megi nema með dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild nota samtal eða rannsókn á samtali en þar segir, með leyfi forseta: ,,Ekki má gera líkamsrannsókn eða leit á manni, leit í húsakynnum hans eða munum, nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Það sama á við um rannsókn á skjölum og póstsendingum, símtölum og öðrum fjarskiptum, svo og hvers konar sambærilega skerðingu á einkalífi manns. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt friðhelgi einkalífs, heimilis eða fjölskyldu ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra.`` Virðulegi forseti. Af þessari reglu verður vart annað ráðið en þegar veita á undantekningar frá friðhelgi einkalífs, þ.e. nota hugsanlega símtöl í rannsókn, þá verði í þeim tilvikum að vera um skýrar lagaheimildir að ræða. Því leggjum við hv. þm. fram það frv. sem hér liggur fyrir til þess í fyrsta lagi að tryggja að núverandi reglur skerði ekki möguleika manna á því sem ég talaði áðan um, þ.e. að tryggja að geta varist meiðandi hótunum, að núgildandi regla hindri ekki stjórnvöld í störfum sínum og í þriðja lagi að hún komi ekki í veg fyrir að menn geti notað samtöl til sönnunar á inntaki samningssambands. Virðulegi forseti. Við leggjum til að það frv. sem ég hef mælt fyrir fari að lokinni umræðunni til hv. samgn.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. 1. flm. frv., Lúðvíks Bergvinssonar, er hér verið að gera tillögu um breytingu á lögum sem samþykkt voru í árslok 1999, breytingu á 44. gr. fjarskiptalaga. 44. gr. fjarskiptalaganna er í þremur málsliðum og er fyrsti liðurinn svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Enginn sem starfar við fjarskiptavirki, net eða þjónustu má skjóta undan skeytum, gögnum, myndum eða öðrum merkjum sem afhent eru til fjarskiptaflutnings eða liðsinna öðrum við þess konar athæfi.`` 2. málsliður er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Sá sem fyrir tilviljun, mistök eða án sérstakrar heimildar tekur við símskeytum, myndum eða öðrum fjarskiptamerkjum, táknum eða hlustar á símtöl má ekki skrá neitt slíkt hjá sér eða notfæra sér það á nokkurn hátt. Jafnframt ber honum að tilkynna sendanda að upplýsingar hafi ranglega borist sér. Skylt er að gæta fyllsta trúnaðar í slíkum tilfellum.`` Þetta eru tveir fyrstu málsliðir 44. gr. fjarskiptalaganna. Þarna kemur fram að bannað er með lögum að misnota upplýsingar sem menn komast yfir í fjarskiptakerfinu, hvort sem það er af ásetningi eða af tilviljun, hafi þeir ekki til þess sérstaka heimild. Þarna er líka vísað í símtöl enda ganga verndarákvæði fjarskiptalaga, bæði austan hafs og vestan, út á að koma í veg fyrir slíka misnotkun og koma í veg fyrir símhleranir. Út á það ganga verndarákvæðin. En ég átti einn málslið 44. gr. ólesinn og hann er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Sá aðili að símtali sem vill hljóðrita símtalið skal í upphafi þess tilkynna viðmælanda sínum um fyrirætlun sína.`` Hv. flutningsmenn vilja gera breytingu á þessari málsgrein og vilja að það sé skilgreint skýrar og afmarkaðar í lögunum hvenær megi bregða út af þessu. Það er hugmyndin að baki því frv. sem við erum að ræða hér. Ég vil hins vegar fara aðra leið og ég mun leggja fram frv. í þá veru í næstu viku þar sem lagt verður til að þriðji málsliður 44. gr. laganna verði felldur á brott. Hann er óþarfur og kemur ekki að nokkrum notum, ekki síst þegar menn hafa sett alls kyns varnagla og undantekningar eins og menn hafa reyndar verið að gera, ekki bara í lögum, heldur með yfirlýsingum sem hafa komið frá samgrn. í kjölfar lagasetningarinnar á sínum tíma eftir harða gagnrýni, m.a. frá Blaðamannafélagi Íslands. Staðreyndin er sú að flestir fréttamenn notfæra sér segulbandstæki sem vinnutæki án þess að þeir ætli að nota þá upptöku til útsendinga eða nota þær gegn þeim sem þeir eru að taka viðtal við. Þetta er vinnutæki og þetta er gert í hagræðingarskyni, þetta gera flestir fréttamenn. Ég hef reynslu af því sjálfur þegar ég var fréttamaður á útvarpinu að nota slíkt tæki í hagræðingarskyni. Ég hefði hins vegar samkvæmt þeim lögum sem ríkja nú í landinu verið að brjóta landslög ef ég hefði ekki upplýst viðmælanda minn að ég væri að taka samtal okkar upp á segulband. Að mörgu leyti getur verið ágætt að gera það ekki. Menn setja sig í allt aðrar stellingar ef þeir óttast að það verði notað gegn þeim til hins ýtrasta en yfirleitt er þetta notað í eðlilegu hagræðingarskyni af hálfu fréttamanna. Ekkert er við það að athuga og menn þekkja það flestir sem eiga viðtöl við fréttamenn, hvort sem það er á blöðum eða ljósvakafjölmiðlunum, að mönnum er yfirleitt gerð grein fyrir því í ljósvakaviðtölum hvenær verið er að taka upp við þá samtöl til útsendingar sem er allt annar hlutur. Ég spyr, ef menn eru að hugsa um þetta sem einhvers konar vörn fyrir einstaklinga sem eru í viðtölum við fjölmiðla, hvort þeim finnist líklegri vörnin vera sú að fá alltaf að vita hvenær verið er að taka upp samtal upp og eiga það þá á hættu, hafi slík yfirlýsing verið gefin, að allt sem þeir segja verði hugsanlega notað, hvort sem er í blaðaviðtali eða í viðtali í útvarpi. Hætt er við því að sagt yrði við þá: Ég var búinn að gefa þér upplýsingar um að þetta væri fréttaviðtal og þú sagðir þetta og ég er búinn óbeint eða beint að fá heimild þína fyrir því að nota þetta. Þú gengur til þessa viðtals vitandi að ég er að taka þig upp á segulband sem fréttamaður. Þannig er fréttamennska sums staðar í útlöndum, vissulega. Hafi menn náð viðmælanda sínum inn á band telja menn sig geta notað það, jafnvel þótt ambögur eða mistök komi fram í máli viðmælandans, þá eru menn ekki viljugir að leiðrétta málið. Það er verið að torvelda fréttamönnum að taka upp samtöl í vinnslu sinni og menn ætla að setja það í landslög að þetta sé bannað með öllu. Ég er ansi hræddur um að menn séu að misskilja tilskipanir sem koma frá Brussel þar sem kveðið er á um bann við símhlerunum sem er allt annar handleggur. Nú ætla menn að setja það í landslög að allar upptökur á samtölum séu bannaðar með lögum ef viðmælandinn veit ekki að verið er að taka hann upp á band. Mér finnst spurningin snúast um það til hvers upptökurnar eru notaðar og hvernig megi nota þær upptökur. Þá gilda allt önnur lögmál sem eru aldrei tryggð í lögum. Það er tryggt í góðum samskiptum fólks við fjölmiðlana almennt en ekki í landslögum með þessum hætti. Síðan er það svo að með þeim lögum eins og þau eru núna í gildi væri óheimilt fyrir rannsóknarfréttamann sem hefði komist á snoðir um að hér væri fjársvikamaður frá útlandinu, við þekkjum slíka menn sem hafa samband við fyrirtæki, t.d. frá Nígeríu, það eru margir sem þaðan hafa komið sem staðið hafa í slíkum tilraunum til svikaviðskipta hér á landi, einnig frá Sviss, ég þekki dæmi þess að fréttamönnum sem vildu góma slíka aðila, er samkvæmt lögunum eins og þau eru nú í gildi óheimilt að leita til þeirra með segulbandsupptöku með það í huga að fletta ofan af þeim. Þeim er það bannað nema þeir tilkynni þeim áður að þeir ætli að taka það upp á segulband. Það er bannað. Það er bannað með lögunum eins og þau eru nú í gildi. Þetta er náttúrlega fráleitt og stríðir gegn öllum venjum sem tíðkast í fréttamennsku í lýðræðisríkjum. Frv. sem hér liggur fyrir hins vegar gengur út á að rýmka möguleika rannsóknarfréttamanna þannig að frv. sem hér er til umræðu er vissulega spor fram á við og vissulega til mikilla bóta. Ég vil taka það mjög skýrt fram. Þetta er tilraun til þess að laga það sem fyrir er. En ég held að einfaldasta leiðin í því efni sé einfaldlega að nema 3. mgr. 44. gr. brott úr lögunum og eins og ég sagði í upphafi mun ég leggja fram frv. í næstu viku þar sem svo er gert.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ágæta ræðu um það frv. sem liggur fyrir og sýn hans og hugmyndir sem hann hefur og þá ekki síður lýsingu á þeirri reynslu sem hann er líka öðrum þræði að lýsa frá því hann var fréttamaður. En til að skýra þetta örlítið er það skoðun flm. okkar að það eigi áfram sem hingað til að vera meginregla að ef menn ætla að hljóðrita samtal láti þeir vita af því. Það er meginreglan. Það er alveg í samræmi við eins og vitnaði til áðan þeirra ákvæða sem eru í stjórnarskránni o.s.frv., það er í samræmi við það sem gildir á Evrópska efnahagssvæðinu sem við erum partur af, hvort sem okkur líkar það betur eða verr og það er í samræmi við það eins og þessi mál hafa þróast annars staðar í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. En í ljósi þessarar meginreglu og í ljósi þeirrar nauðsynjar sem er á því að frá henni séu undantekningar er vitnað til þess sem hér er talið upp í a-, b- og c-lið í því skyni að þessi meginregla sé þó ekki til þess fallin að takmarka starfsemi sem er mjög mikilvæg í samfélaginu. Þá er í fyrsta lagi verið að tala um lögmæta viðskiptahagsmuni því það er einfaldlega orðið þannig á tímum þessara rafrænu viðskiptasamtala o.s.frv. að mjög mikilvægt er að fyrir liggi sönnun um það hvað fór fram. Það skiptir viðskiptalífið mjög miklu máli og því er lagt til að það sé undanþegið. Það er undanþegið m.a. sökum þessarar nauðsynjar og eins því að mönnum má vera kunnugt um að svo sé. Á sama hátt er lögð til undantekning fyrir fréttamenn og í fréttaöflun þeirra. Frv. er til þess fallið að hjálpa fréttamönnum í starfi sínu og hér er á engan hátt verið að gera þeim það upp að þeir séu líklegir til þess að misnota þetta. Undanþáguna er m.a. verið að veita vegna þess að fréttamenn hafa sýnt að þeim er treystandi. C-liður skýrir sig sjálfur.

Herra forseti. Hv. þm. vísaði í tilskipanir Evrópusambandsins og lög þar. Tilskipun 97/66 frá Evrópusambandinu er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Aðildarríkin skulu með landslögum tryggja trúnað í samskiptum sem fara um almenn fjarskiptakerfi svo og í þjónustu sem býðst almenningi um slík fjarskiptakerfi. Einkum og sér í lagi skulu aðildarríkin banna öðrum en notendum`` --- öðrum en notendum --- ,,hlerun, upptöku, geymslu eða annars konar inngrip í eða eftirlit með fjarskiptum liggi ekki fyrir samþykki notenda í hverju tilfelli, nema slíkt sé sérstaklega heimilað í lögum.`` Hér er greinilega verið að vísa til hlerunar á símtölum. Hér er verið að vísa til annarra en þeirra sem þátt taka í samtalinu. Þetta er bann við hlerun en ekki við því að fréttamenn notfæri sér segulbandstæki sem vinnutæki í hagræðingarskyni.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs fyrst og fremst vegna þess að ég hef átt svolítið bágt með að skilja hvert hv. 13. þm. Reykv. er að fara í málflutningi sínum þó svo að hann sé mjög jákvæður í garð þessa frv. sem ég er meðflm. að. Ég held að hollt sé að hafa meðalhófið að leiðarljósi í þessari lagasetningu eins og annarri. Farsælasta lausnin er að hvorki sé um skilyrðislaust bann við upptöku að ræða né það að allt sé opið. Hér þarf að gæta meðalhófs og frv. gengur út á það að þess sé gætt og það varðar þá sérstaklega starf blaðamanna og lögmæta viðskiptahagsmuni og svo ekki síður ef fólk þarf að vernda sig gegn hvers konar áreiti. Ég er ekki þeirrar skoðunar að allir eigi að geta tekið allt upp og að ég geti tekið upp öll samtöl mín við hv. þm. Ögmund Jónasson í síma og það sé bara allt í lagi. Slíkt býður bara upp á misnotkun og ég er því fylgjandi að meginreglan sé sú að persónuverndin sé höfð að leiðarljósi og að upptökur séu ekki leyfðar en á því þurfi að gera undantekningar eins og þær sem við flm. þessa frv. nefnum. Hvað varðar samskipti blaðamanna og viðmælenda þeirra þá hljóta þau auðvitað alltaf að byggja á trausti. Eins og flestir í þessum sal vita eru þau samskipti með ýmsum hætti og þar eru gildandi ýmsar bæði óskrifaðar og skrifaðar reglur. Það hefur hins vegar borið á því hér á landi, finnst mér, að menn þekki ekki þessar reglur, hvorki fólk sem starfar í blaðamannastétt né þeir sem eiga kannski í sem mestum viðskiptum við það fólk, þ.e. stjórnmálamennirnir. Auðvitað fer það eftir ákvörðun blaðamanns og viðmælanda hvers konar samtal er í gangi, hvort menn eru --- og nú þarf ég að sletta á ensku, herra forseti, --- í samtali on record, off the record eða hvort þeir eru að tala um bakgrunnsupplýsingar. Og þegar menn þekkja þessar reglur vita þeir alveg hvað það þýðir að fara í samtal við blaðamann. En ég hygg hins vegar, eins og ég sagði hér í byrjun, að við þurfum að gæta meðalhófs í þessu eins og öðru og þess vegna eigi meginreglan að vera sú sem lögin kveða á um en þó með þessum undantekningum.

Herra forseti. Aðeins til að upplýsa hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur sem finnst erfitt að skilja málflutning minn. Ég er að leggja það til að í stað þess að prjóna við 3. mgr. 44. gr. laganna eins og það frv. sem hér er til umræðu byggir á þá legg ég til að þessi 3. mgr. verði felld niður vegna þess að ég tel rangt að setja það í landslög að bannað verði að hljóðrita samtöl án þess að viðmælanda hafi verið tilkynnt það í upphafi og ég hef fært rök fyrir því. Þetta er vinnugagn, vinnutæki fréttamanna, og óeðlilegt að setja þetta í landslög á þennan hátt. Hv. þm. telur rétt að hafa meðalhófið í heiðri. Ég hefði haldið að það væri kannski nær lagi að hafa skynsemina að leiðarljósi.

Herra forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að ég er nú ekki miklu nær þó að handhafar skynseminnar hafi talað. Hvað er unnið með því að fella þetta úr gildi eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson leggur til? Við erum þá bara ósammála um þetta, honum finnst það bara í góðu lagi að hér geti allir tekið allt upp og notað það eins og þeim sýnist. Ég verð að segja eins og er að ég er svolítið undrandi á þessari skoðun þingmannisins, enda hefur hann hingað til verið einn helsti talsmaður persónuverndar á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Nú er ég farinn að átta mig á misskilningnum hjá hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur því að hún segir að ég vilji nema á brott bann við því að fréttamenn noti segulband í hagræðingarskyni og sem vinnutæki, það er rétt. En síðan bætir hv. þm. því við að mér finnist eðlilegt að það sé hægt að nota þetta hvernig sem menn lysti. Það sagði ég aldrei. Þar kemur sitt hvað annað til, t.d. siðareglur blaðamanna. Og ef hv. þm. á erfitt með að skilja málflutning minn eða hvað fyrir mér vakir þá hvet ég þingmanninn til að vera viðstadda þegar áður boðað frv. mitt kemur hér til umræðu og þar mun ég að sjálfsögðu leiða fram ýmis rök og benda t.d. á rökstuðning sem komið hefur frá Blaðamannafélagi Íslands sem ég þykist tala hér nokkuð einum rómi með.

Herra forseti. Þessi tillaga fullnægir algjörlega þeim kröfum sem Blaðamannafélag Íslands hefur sett fram. Það liggur alveg ljóst fyrir. Það er ekki verið að skerða athafnafrelsi blaðamanna á einn eða annan hátt með því að samþykkja þessa tillögu. Kannski liggur hundurinn þar grafinn í misskilningi okkar hv. þm. Ögmundar Jónassonar. En ef mig misminnir ekki var hv. þm. vinstri grænna, Jón Bjarnason, meðmæltur breytingu í þessu formi hér síðla vetrar, þannig að eitthvað hefur breyst í ranni vinstri grænna.

Nei, nei, hver talar fyrir sig í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um heilsuvernd í framhaldsskólum. Flm. tillögunnar auk framsögumanns eru hv. þingmenn Drífa Hjartardóttir, Katrín Fjeldsted, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, Hjálmar Árnason, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Guðrún Ögmundsdóttir, Þuríður Backman og Arnbjörg Sveinsdóttir. Þáltill. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að gera tillögur um hvernig skipulagðri heilsuvernd fyrir ungt fólk verði háttað.`` Víða um hinn vestræna heim er viðurkennd þörf fyrir að koma til móts við heilbrigðisþarfir ungmenna sem eru í framhalds-, sérskólum eða háskólum með sérstakri skipulagðri heilsugæslu í þessum skólum. Slík þjónusta er hins vegar ekki veitt hér á landi með skipulegum hætti frá hendi heilbrigðisyfirvalda þótt nokkrir framhaldsskólar bjóði upp á ákveðna þjónustu ýmist í samvinnu við heilsugæslustöð á viðkomandi svæði með sérstökum samningum við einstaka heilbrigðisstarfsmenn eða að hjúkrunarfræðingar sem starfandi eru kennarar í viðkomandi skóla hafi tekið að sér slíka þjónustu. Frumkvæði að þessari heilsuvernd hefur jafnframt ýmist komið frá skólakerfinu eða heilsugæslunni. Hins vegar hefur ekki verið mótaður sérstakur rammi um þessa þjónustu, henni hafa ekki verið sett sérstök markmið né hefur hún verið samræmd og ekki er gert sérstaklega ráð fyrir slíkri þjónustu í fjárveitingum til heilsugæslunnar eða til skólanna sjálfra. Í 13. gr. laga um framhaldsskóla, nr. 80/1996, er kveðið á um að allir framhaldsskólar skuli rækja heilsuvernd. Samkvæmt þessum lögum er heilsugæslustöð í nágrenni skólans falið að annast heilsuverndina undir umsjón héraðslækna í umboði heilbrigðisstjórnar. Ber héraðslækni að líta eftir að aðbúnaður og aðstaða nemenda og starfsmanna sé viðhlítandi. Starfsfólki við heilsuvernd í skólum er gert skylt að hafa náið samstarf við skólameistara um framkvæmdina. Heilsugæsla í grunnskóla er skipulögð í beinu framhaldi af heilsugæslu ungbarna. Henni sinna hjúkrunarfræðingar og læknar á heilsugæslustöð í nágrenni skólans. Þannig njóta börn og unglingar þjónustu skipulagðrar skólaheilsugæslu þar til þau ljúka grunnskólanámi árið sem þau verða 16 ára gömul. Eins og ég nefndi hér að framan hefur heilsugæslustöð í nágrenni framhaldsskóla eða aðrir aðilar í nokkrum tilvikum annast takmarkaða heilsugæslu nemenda, og þar má m.a. nefna heilsugæsluna á Egilsstöðum. Það er mat þeirra sem hafa sinnt þessu starfi að það hafi skipt sköpum varðandi námsframvindu og líðan margra nemenda í þeim skóla. Í Fjölbrautaskólanum við Ármúla bjóða hjúkrunarfræðingar sem eru kennarar í heilbrigðisfræðum nemendum reglulega viðtalstíma og eru þeir núna þrisvar í viku. Nemendur hafa nýtt sér þjónustuna og er talin vera full þörf á henni. Meginástæður fyrir komu nemenda í viðtal samkvæmt könnun hjúkrunarfræðinganna eru kvíði og þunglyndi, en einnig líkamlegir kvillar. Mér er jafnframt kunnugt um að Menntaskólinn í Hamrahlíð vinnur að tilraunaverkefni um skólaheilsuvernd í samvinnu við heilsugæsluna í hverfinu og að sérstakur skólalæknir sinnir nemendum í Verslunarskóla Íslands. Eflaust eru fleiri dæmi til þótt þau verði ekki rakin hér. Eitt mesta mótunarskeið í lífi hvers manns eru árin frá 16 ára til tvítugs. Ákvarðanir sem ungmenni taka geta haft mikil áhrif á lífsskeið þeirra til góðs eða ills. Það er sameiginlegt með ungu fólki hvarvetna í heiminum að það gengur í gegnum ákveðið ferli á leið sinni til vits og þroska, sálrænt, félagslega, líkamlega og tilfinningalega. Ungmenni mynda sér skoðanir um eigin heilbrigði og viðhorf til lífsins um leið og þau leita eigin sjálfsmyndar innan fjölskyldu, hóps, skóla, vinnustaðar og í þjóðfélaginu. Á þessum aldri getur komið upp margvíslegur vandi sem varðar heilbrigði og þroska þar sem faglegrar aðstoðar er þörf. Á þessum árum byrjar fólk að stunda kynlíf og felur það í sér hættu á ótímabærum þungunum, kynsjúkdómum og öðrum alvarlegum smitsjúkdómum, svo sem HIV-smiti. Unglingar stunda áhættuhegðun í meira mæli en fólk á öðrum aldursskeiðum, sem kemur m.a. fram í virðingarleysi fyrir ýmsum reglum samfélagsins. Til dæmis má rekja fjölda umferðarslysa þar sem ungmenni eiga í hlut til áhættuhegðunar þótt reynsluleysi megi þar einnig kenna um. Ungt fólk tekur einnig þá áhættu að prófa að neyta tóbaks, áfengis og eiturlyfja sem því er vel kunnugt um að felur í sér hættu á heilsuskaða. Þá eiga ungmenni á hættu að koma sér upp átröskun, svo sem lotugræðgi og lystarstoli. Vel þekkt er einnig að svörun ungmenna við álagi getur verið öfgakennd sem lýsir sér m.a. í hárri tíðni þunglyndis og kvíða. Einnig má benda á að sjálfsvíg eru alvarlegt vandamál hér á landi, sérstaklega hjá ungum karlmönnum. Hvernig heilbrigðisþörfum ungmenna er sinnt getur markað framtíð þeirra alla og vellíðan. Heilsufar ungmenna fær gjarnan litla athygli þar sem almennt viðhorf er að ungt fólk sé heilbrigt og þurfi ekki sérstaka heilbrigðisþjónustu. Á hinn bóginn má fullyrða að með því að sinna heilbrigðis- og þroskaþörfum ungs fólks sé verið að fjárfesta til framtíðar og kemur sú fjárfesting til með að skila arði til lengri tíma. Af þeim ástæðum sem að framan eru greindar er þessi þáltill. lögð fram. Samkvæmt íbúaskrá Hagstofu Íslands frá 1. desember 1999 voru Íslendingar á aldrinum 16--20 ára rúmlega 22 þúsund talsins. Samkvæmt upplýsingum sömu stofnunar voru tæplega 20 þúsund nemendur skráðir í nám á framhaldsskólastigi haustið 1999. Því má fullyrða að stór hluti íslenskra ungmenna stundi nám í framhaldsskólum landsins. Hins vegar er það áhyggjuefni hve brottfall nemenda á þessu námsstigi er hátt en nýleg rannsókn bendir til þess að brottfallið sé þriðjungur, þ.e. 33%. Einn af hverjum þremur krökkum hverfur sem sagt frá námi af ýmsum ástæðum. Mörgum sem hætta námi líður illa og standa þeir oft frammi fyrir ýmsum erfiðleikum. Það er talið að stuðningur foreldra og stuðningur við nemendur innan veggja skóla skipti mestu um hvort ungmenni nái að ljúka framhaldsskóla. Þá er það sérstakt íhugunarefni að brottfall tvítyngdra unglinga sem notið hafa aðstoðar nýbúafræðslu er á bilinu 90--100% og þarf að taka sérstaklega á því. Ungt fólk nýtir sér síður heilbrigðisþjónustu en fólk í öðrum aldurshópum. Í rannsókn um aðgang að heilbrigðisþjónustu á Íslandi frá árinu 1999 komust Rúnar Vilhjálmsson o.fl. að þeirri niðurstöðu að verulegur munur væri á aðgengi einstakra hópa að heilbrigðisþjónustu hér á landi. Samkvæmt erlendum stöðlum um áætlaða þjónustuþörf er íslensk læknisþjónusta vannýtt, sérstaklega af yngstu aldurshópunum. Í umfjöllun um niðurstöðu rannsóknarinnar kemur fram að miklu hærra hlutfall nemenda er í þessum hópi en öðrum aldurshópum, bæði framhaldsskólanemendum og háskólanemendum, en hins vegar er ekki boðið upp á hjúkrunarþjónustu eða aðra heilsugæslu fyrir þennan hóp í skólum. Það hafa verið nefndar nokkrar ástæður fyrir því að ungt fólk nýtir sér ekki skipulagða þjónustu heilbrigðisstofnana. Þar má m.a. nefna að ungt fólk áttar sig ekki á eigin þörf fyrir heilbrigðisþjónustu. Það veit ekki hvaða aðstoð heilbrigðisþjónustan veitir eða hvaða gagn hún gerir. Það veit ekki hvernig maður nýtir sér heilbrigðisþjónustu. Heilsugæslan er oft opin á óhagkvæmum tímum sem hentar ekki þessum unglingum. Ungt fólk er oft hrætt við að ræða trúnaðarupplýsingar við heilbrigðisstarfsmenn og það jafnvel óttast fordæmingu eða refsingu fyrir tiltekna hegðun sem hefur leitt til heilbrigðisvandamáls. Kostnaður fyrir heilbrigðisþjónustu er oft ástæðan og síðan er það staðreynd að ungt fólk er oft tregt til að ræða ákveðna hluti, t.d. tengda kynlífi og kynheilbrigði. Nýlegar íslenskar rannsóknir sem fjalla um kynheilbrigði ungs fólks benda til að ungmenni óska eftir að heilbrigðisþjónusta standi þeim til boða utan hefðbundinna heilbrigðisstofnana. Ljóst virðist því að ungt fólk vill geta leitað til fagfólks um heilbrigði og þroskaviðfangsefni á skólatíma og á svæði sem er kunnuglegt og þeim vinsamlegt. Í fyrrgreindri rannsókn Rúnars Vilhjálmssonar o.fl. um aðgang að heilbrigðisþjónustu á Íslandi segir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,... að mikilvæg leið fyrir heilsugæsluna til að nálgast ungmennin sé í gegnum skólana. Hér hefur Ísland þá sérstöðu í samanburði við mörg nágrannalönd, að ekki er boðið upp á nemendaheilsugæslu á framhaldsskóla- eða háskólastigi ...`` Jafnframt segir: ,,Eðlilegt er að hérlendis fari fram skipuleg athugun á því hvort og með hvaða hætti reglubundin heilsugæsla í framhaldsskólum og háskólum landsins geti verið fýsilegur kostur.`` Ýmsar rannsóknir hér á landi gefa vísbendingar um heilbrigði íslenskra ungmenna og þætti sem geta haft áhrif á heilsu og möguleika þeirra til aukins þroska. Í greinargerð með frv. eru teknar saman upplýsingar og gerð grein fyrir nokkrum rannsóknum sem gerðar hafa verið á síðustu árum um atriði er snerta heilbrigði ungmenna. Í þessu sambandi vil ég jafnframt benda á að nú standa yfir yfirgripsmiklar rannsóknir á högum og líðan íslenskra ungmenna. Kannanir hafa verið lagðar fyrir nemendur í efstu bekkjum grunnskóla um árabil sem gefur möguleika á að fylgjast með þróun þessara mála og meta sérstaklega árangur tiltekinna aðgerða sem eiga að leiða ungmenni til heilbrigðs lífernis. Nýverið voru t.d. kynntar niðurstöður um neyslu ungmenna á áfengi og fíkniefnum og reykingavenjum þeirra. Þær hafa vakið athygli því að þær benda til þess að heldur hafi dregið úr neyslu þessara efna í grunnskólum, sem aftur vekur vonir um framhaldið þegar þeir árgangar verða athugaðir þegar þeir koma upp í framhaldsskóla. Ég vil hér nota nokkrar mínútur til þess að tæpa á nokkrum þáttum í heilbrigði ungmenna sem fjallað er um í greinargerðinni. Varðandi næringu þá bendir margt til að hún sé ófullnægjandi. Margt bendir til þess að unglingar neyti allt of mikils sykurs og einnig eru ákveðnar vísbendingar um að þeir telji sig vera of feita. Ótímabærar þunganir unglingsstúlkna er annað atriði sem er vert að fjalla um sem skólarnir geta tekið verulega á. Það er staðreynd að tíðni þungana unglingsstúlkna hér á landi er allt of há. Tíðnitölur segja til um það að fimmta hver stúlka í árgangi verður ófrísk áður en hún verður tvítug. Þar af hefur helmingur þeirra látið eyða fóstri. Þetta er óhugguleg staðreynd. Tíðni þungana unglingsstúlkna hér á landi er tvisvar til þrisvar sinnum meiri hér á landi en á Norðurlöndum og tíðni fóstureyðinga er mun meiri en á öðrum Vesturlöndum og hefur þeim fjölgað hér á landi á síðustu árum, sérstaklega hjá ungum stúlkum. Það þarf sérstaklega að taka á þessu vandamáli með sérstöku átaki heilbrigðis- og skólakerfisins og nýverið var tekin ákvörðun í ríkisstjórn um sérstakar aðgerðir til þess að sporna við þessu ástandi með það að markmiði að fækka ótímabærum þungunum um 50% á næstu tíu árum. Aðgerðirnar lúta að ýmsu, t.d. aukinni fræðslu og ráðgjöf, sem og lækkun verðs á getnaðarvörnum og heilbrigðisþjónustu. Þá er m.a. lagt til að bæta aðgengi að neyðargetnaðarvörn og þar er sérstaklega gert ráð fyrir hlutverki skólahjúkrunarfræðings. En þar sem skólahjúkrunarfræðingur er ekki til staðar í framhaldsskólanum þá er náttúrlega tómt mál að tala um að auka hlutverk þeirra í þessu. Slys eru algengasta dánarorsök og helsta orsök örorku ungmenna. Það er alveg ljóst að fræðsla um slysavarnir ætti að vera hluti af skólaheilsugæslu ekki síst með hliðsjón af því að ungmenni hljóta ökuréttindi einmitt á þeim tíma sem þau eru í framhaldsskóla, en umferðarslys eru ein alvarlegasta ástæða slysa og örorku hjá ungmennum. Reykingar hafa verið til umfjöllunar undanfarið og munu verða það innan tíðar aftur. En ýmislegt bendir til þess að nú sé að sjá árangur af áróðri gegn reykingum ungmenna og fer þeim núna fækkandi, a.m.k. tímabundið, sem reykja. Skólarnir geta haft verulega áhrif þar á bæði með fræðslu og með þeim reglum sem settar eru og með því að hugsa um hvernig hægt er að skapa heilsuhvetjandi umhverfi í skólunum. Um önnur atriði sem varða áfengi og önnur vímuefni, geðheilsu, sjálfsvíg og annað vil ég vísa til greinargerðarinnar. Það er full ástæða til þess að ræða hvert og eitt þeirra sérstaklega á hinu háa Alþingi en ég taldi ástæðu til þess við undirbúning þessarar þáltill. að fara í gegnum ýmis gögn til þess að hægt sé að átta sig á hver staðan er og það kemur sem sagt fram í greinargerðinni. Rannsóknir hafa sýnt að skipulag og aðgerðir samfélagsins hafa áhrif á tíðni þunglyndis, sjálfsvígshugleiðinga, eineltis, hollustu mataræðis, slysatíðni, notkun tóbaks, áfengis og annarra vímuefna, þátttöku í íþróttum og öðru samfélagslegu starfi, svo fátt eitt sé nefnt. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur hvatt ríki heims til að leggja áherslu á að skólastarf verði skipulagt með hliðsjón af hvatningu til heilsueflandi hegðunar eða það sem kallað er Health promoting schools. Heilsugæsla nemenda er mikilvægur þáttur þess. Samkvæmt lögum um framhaldsskóla skal veita heilsuvernd í framhaldsskólum. Skipulögð heilsugæsla er hins vegar ekki í framhaldsskólum hér á landi og leiðbeiningar um slíkt fyrirfinnast ekki. Hins vegar hafa verið gerðar tilraunir með heilsugæslu í framhaldsskólum, ýmist að frumkvæði heilsugæslunnar á viðkomandi svæði eða skólastjórnenda, og hefur það gefist vel. Ungmenni glíma við ýmsan heilsufarsvanda og þurfa stuðning fagfólks í heilbrigðisþjónustu til að leysa hann. Margt bendir til þess að æskilegt sé að nálgast ungt fólk á þeirra vettvangi, þ.e. í framhaldsskólum. Því er þessi þingsályktunartillaga lögð fram. Að lokum, virðulegi forseti, legg ég til að þáltill. verði send til hv. heilbr.- og trn. að lokinni umræðu.

Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir till. til þál. um heilsuvernd í framhaldsskólum borin fram af Ástu Möller og fleiri þingmönnum og hefur þegar verið kynnt hérna. Þessi tillaga fjallar um að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að gera tillögur um hvernig skipulagðri heilsuvernd fyrir ungt fólk verði háttað. Ég vil byrja á því að þakka þessa tillögu. Hún er mjög þörf og fólk hefði mátt taka fyrr við sér í þessum málum því að þörfin er mikil. Við sem höfum starfað að skólamálum þekkjum það, og ég tala nú ekki um að flest höfum við líka verið foreldrar, að árin frá 16 ára til tvítugs eru kannski viðkvæmasti tíminn í mótunarskeiði ungs fólks. Það er einmitt á þessum árum sem ýmislegt dynur yfir sem oft er óafturkallanlegt og verður til að hafa úrslitaáhrif á það hvernig lífi fólks vindur fram. Á þessum árum t.d. byrjar fólk að stunda kynlíf og það stundar oft ekki kannski nákvæmlega það kynlíf sem er fyrirskrifað af foreldrum og umsjónarmönnum og er stundum ekki mjög ráðþægið, en það gerir það samt. Það getur haft afdrifaríkar afleiðingar. Það er líka á þessum aldri sem ungt fólk byrjar að neyta áfengis og tóbaks og á það hefur verið bent að það sé á þessum aldri sem algengast er að fólk þjáist af átröskun, þ.e. ýmist lotugræðgi eða þá að það sveltir sig. Svo er náttúrlega þetta vandamál sem hefur yfir okkur dunið í auknum mæli á undanförnum árum svo að sumir vilja jafna við faraldur og það eru sjálfsvíg ungs fólks sem eru mikið vandamál hér á landi og við því miður eigum ekki skýr svör við. Eins og fram kemur í þessari tillögu viljum við gjarnan líta svo á að ungt fólk á þessum aldri sé heilbrigt og því ekki sérstök ástæða til að hafa áhyggjur af heilsufari þess. En annað hefur komið á daginn. Fyrir þessu öllu saman er mjög vel gerð grein í tillögunni. Vandinn er mikill vegna þess hvernig þessum málum er fyrir komið hér í lögum, þ.e. heilsugæslustöðvum er ætlað að sjá um þetta á einhvern hátt. Samt er það ekki skýrt þannig að fæstar hafa þær getað sinnt svo nokkru nemi skipulagðri heilsugæslu innan skólanna þó að um það séu vissulega dæmi. Það hefur verið betra skipulag á þessum málum innan grunnskólanna og að mínum dómi var það þó enn þá betra áður fyrr þegar við vorum með sérstakar skólahjúkrunarkonur í skólunum og sérstaka skólalækna sem stunduðu skipulagðar rannsóknir eftir ákveðnu kerfi. En samt er það enn svo að mun betra form er á þessu hjá grunnskólabörnum. Það hefur verið tiltekið hérna að heilsugæslan á Egilsstöðum hafi sinnt þessu sérstaklega og að það hafi skipt sköpum varðandi námsframvindu barna sem áttu í erfiðleikum hvernig heilsugæslan hafi gripið inn í og mér þykir þetta mjög trúlegt. Einnig hefur verið á það bent að hjúkrunarfræðingar við Ármúlaskóla hafi haft reglulega viðtalstíma sem hafa verið mikið nýttir. Auðvitað þurfum við ekki eingöngu að hafa áhyggjur af ungmennum í framhaldsskólum vegna þess að stór hlutinn, og kannski sá sem er í mestri hættu, fer ekki í framhaldsskóla eða fellur þar fljótlega brott. Samt sem áður stundar stærstur hluti þessa aldurshóps nám í framhaldsskólum. Það kom í ljós í Ármúlaskólanum að nemendur sem komu í viðtöl til hjúkrunarkvenna komu flestir vegna kvíða og þunglyndis sem hefur farið mjög vaxandi að mínum dómi meðal ungmenna og kannski allra á undanförnum árum. Ástæða er til að ætla að stór hluti þeirra 33% sem hér er bent á að falli úr framhaldsskóla, ég held að það sé kannski aðeins meira samkvæmt þeim tölum sem ég hef alla vega skoðað, falli brott úr námi vegna kvíða og þunglyndis. Oft hefur verið talað um að það væri þá ágætt að þetta fólk færi bara að vinna. Sumir hafa orðað það þannig að best væri að það færi bara í fisk en ég held að það í sjálfu sér hafi ekki bætandi áhrif á líðan þessa hóps og verði t.d. oft til þess að þegar það án þess að nokkuð sé að gert fer að vinna og hefur peninga þá verði það til þess að neysla á áfengi og tóbaki frekar aukist heldur en hitt. Ég held að það skipti mjög miklu máli að koma upp heilsugæslu innan skólans þannig að þar sé sérstök miðstöð sem unglingar geti komið til viðtals. Ég held að það skipti ekki síst máli hvað snertir ráðleggingar varðandi kynlíf, bæði fyrirbyggjandi ráðleggingar og eins ráðleggingar til þeirra sem eru búnir að koma sér í eitthvert klandur. Ég vona að þessi góða þáltill., sem er mjög vel úr garði gerð og ég vil hrósa greinargerðinni alveg sérstaklega, fái góða þinglega meðferð og verði samþykkt.

Herra forseti. Ég vil taka upp þráðinn þar sem hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir sleppti honum og lýsa einnig yfir eindregnum stuðningi við þessa þáltill. og vona að hún fái skjóta meðferð og umfjöllun í þinginu og verði samþykkt hið allra fyrsta. Eins og komið hefur fram er hér kveðið á um að efla heilsuvernd í framhaldsskólum, heilsuvernd fyrir ungt fólk og þar er vísað til forvarnastarfs, meðferðar og stuðnings af ýmsu tagi. Komið hefur fram við umræðuna að þar sem boðið hefur verið upp á slíkan stuðning, t.d. í Ármúlaskólanum í Reykjavík, hefur eftirspurnin verið mikil og það vekur athygli eins og kemur fram í grg. að unglingarnir leita eftir aðstoð vegna kvíða og þunglyndis en einnig líkamlegra kvilla. Ég vil hrósa flm. fyrir mjög vandaða grg. sem fylgir þáltill., hún er fróðleg og vönduð í senn. Ég spyr sjálfan mig þeirrar spurningar hvort tillagan ætti eða hefði átt að vísa einnig í grunnskólastigið. Að sönnu er það svo að þar er eftirlit með heilsufari barna og unglinga í mun fastari skorðum en á framhaldsskólastiginu en spurning þó hvort hægt sé að bæta það enn frá því sem nú er, sérstaklega hvað varðar alla aðstöðu í skólunum. Þar er það tvennt sem mig langar til að gera að umræðuefni. Í fyrsta lagi er það kerfi sem við búum við í sambandi við tannlækningar og eftirlit með tannheilsu í eins konar millibilsástandi. Menn hafa rætt það, ekki síst á Reykjavíkursvæðinu þar sem aðstaða er í mörgum skólum til slíks eftirlits, hvernig beri að nýta en þegar ég vakti máls á þessu á síðasta þingi kom fram að verst væri ástandið hjá tiltölulega fámennum hópi barna og unglinga. Kunnáttumenn í þessum efnum töldu brýnast verkefni að finna þennan hóp barna og unglinga sem væri með slæmar tennur og fengi ekki nauðsynlega aðhlynningu. Ég hef verið talsmaður þess að aðstaðan í skólunum væri nýtt til þessa. Í svari við fyrirspurn sem ég lagði fram um eftirlit með tannheilsunni kom fram að aðstaða er mjög mismunandi eftir því hvar er á landinu. Hún hefur verið betri á þéttbýlissvæðinu en hún hefur verið annars staðar. Að vísu kom fram að ágæt aðstaða er víða á landinu. Utan Reykjavíkur er aðstaða til tannlækninga á 48 stöðum þar sem sjálfstætt starfandi tannlæknar vinna m.a. við tannlæknaþjónustu grunnskólabarna. Ég ætla ekki að vísa nánar í svarið sem ég fékk á þeim tíma en vil aðeins vekja athygli á þessu atriði. Hitt atriðið sem ég vil nefna og tengist reyndar hinu fyrra er sú staðreynd að í skýrslu sem landlæknisembættið gekkst fyrir fyrir nokkrum árum, á fyrri hluta 10. áratugarins, kom fram að þess væri farið að gæta að efnalítið fólk leitaði ekki læknis vegna kostnaðar, það kostaði of mikið. Sérstaklega var þetta reyndar í tannlækningunum en þetta ætti einnig við um önnur svið. Þetta nefni ég til að árétta mikilvægi þess að efla forvarnastarf og eftirlit í skólum, að finna þá einstaklinga sem ekki fá nægilega þjónustu eða nauðsynlegar lækningar, aðstoð eða aðhlynningu og ég held að ef vel er að þessu starfi staðið í skólakerfinu, þá sé það vel. Ég tel tvímælalaust að hér sé verið að undirbúa nauðsynlegar umbætur, að við stígum skref fram á við og styð því þessa tillögu.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka 1. flm. tillögunnar, hv. þm. Ástu Möller, fyrir góða yfirferð og kynningu á þáltill. um heilsuvernd í framhaldsskólum. Hún gerði það mjög ítarlega svo að ég mun ekki halda hérna langa ræðu en taka undir það sem hún sagði. Það er löngu tímabært að huga að aukinni heilsuvernd í framhaldsskólunum því eins og málin standa í dag og hafa gert um nokkurt skeið hefur þessi þáttur heilsuverndar fallið á milli stafs og hurðar ef svo má segja. Ábyrgðin á að vera hjá viðkomandi heilsugæslustöð, eða heilsugæslustöð sem er næst framhaldsskóla, og skólanum en hvorug stofnunin hefur fjármagn eða mannafla til þess að sinna þessari heilsuvernd eins og þyrfti. Og á mjög mörgum stöðum er hún alls ekki til staðar. Þar sem samkomulag hefur náðst og áhugi er til staðar að koma heilsuvernd inn í framhaldsskólana, þá hefur það sýnt sig að það er mikil þörf og sú heilsuvernd sem staðið hefur til boða, þó ekki hafi verið annað en viðtöl, viðvera, hefur virkilega skilað sér til nemendanna, er vel metin og kemur að góðu gagni. Þetta á við um svo marga þætti því að á unglingsárunum er margt að gerast, mótunarskeiðið er hratt, áhrifin frá félögum og utanaðkomandi og þjóðfélaginu öllu er mikið. Áreitið er því mikið og margir unglingar eiga erfitt með að fóta sig. Margir eru líka fjarri heimilum, í heimavistarskólum eða framhaldsskólum fjarri heimabyggð og án þess að hafa stuðning foreldranna dags daglega og þeir þurfa þar af leiðandi enn þá frekari stuðning í skólunum heldur en ella. En þetta á ekki bara við þá nemendur sem eru í heimavistarskóla, auðvitað á þetta við alla nemendur því unglingar vita ekki alveg hvert þeir eiga að leita með vandamál sín, vita það jafnvel ekki sjálfir eða átta sig ekki á því að eitthvað sé að sem hægt er að laga eða bæta heilsu þeirra, bæði andlega og líkamlega. Þeir eru jafnvel fullir af minnimáttarkennd, það getur verið geðdeyfð, það getur verið eitthvað sem þeir telja að ekkert sé hægt að gera við eða vita ekki hvert þeir eiga að leita með vandamál sín. Það að geta boðið upp á viðtalstíma, viðveru og geta haft einhvern sem er sérmenntaður til að veita beint ráðgjöf og þjónustu og sem veit hvert á að vísa annað ef vandamálið er þess eðlis, er unglingnum mikill styrkur og það hefur sýnt sig að það er miklu auðveldara fyrir börn og unglinga að leita til sérfræðinga sem eru innan skólans og í því umhverfi sem þeir treysta en aðstoðar á heilbrigðisstofnunum. Aðgengi er sem sé mikilvægt. Það er svo margt sem hægt er að hjálpa með eins og hér hefur komið fram. Hægt er að leiðbeina t.d. um næringu, bæði hvað varðar ofát og lystarstol og ýmsa kvilla sem koma af rangri næringu og spennu. Og það sem er enn þá mikill styrkur fyrir allar ungar stúlkur er að hafa einhvern nálægan til þess að ráðleggja sér varðandi getnaðarvarnir og eins ef ótímabær þungun hefur átt sér stað, hvað þær geti þá gert. Það er ekki alltaf sem þær treysta sér til að fara strax á heilsugæslustöð eða tala við foreldrana og ef þær vilja láta eyða fóstrinu, hvert þær eigi að snúa sér. En áður en til þungunar kemur er það allra besta að hafa einhvern sem bæði fræðir og kennir innan skólans öllum á framhaldsskólastiginu hispurslaust um notkun getnaðarvarna þannig að til ótímabærrar þungunar komi ekki. Það hefur sýnt sig að fræðslu um kynlíf og getnaðarvarnir er ábótavant í skólakerfinu allt frá grunnskólanum og upp úr. Það er ekki nóg að vita hvernig smokkurinn lítur út eða hvernig á að taka pilluna, heldur þarf að fá betri fræðslu með auknum þroska og hafa síðan einhvern til að ráðfæra sig við þegar kemur að því að þurfa að nota getnaðarvarnir. Hið sama gildir um neyðargetnaðarvörnina. Hún þarf að vera aðgengileg, ekki bara að hægt sé að fara út í apótek og kaupa hana, heldur þarf fólk að hafa einhvern til að ráðfæra sig við og fá leiðbeiningar um hvort þörf sé á að taka þessa töflu eða ekki. Hér var búið að nefna slysin, sem eru mjög algeng á þessum aldri, ofbeldi og svo reykingar. Það þarf stöðugt að fræða um skaðsemi reykinga en þegar komið er upp í framhaldsskólana þarf ekki síður að hafa þar sérmenntað fólk sem getur leiðbeint, bæði með námskeiðum og eins með einstaklingsfræðslu, þeim sem þegar eru byrjaðir að reykja við að hætta að reykja og styðja þá í reykbindindi. Það væri mjög æskilegt ef það væri hægt að koma því inn í framhaldsskólana. Þetta gildir einnig um áfengi og vímuefni. Geðheilsa unglinga er sveiflukennd. Þeir eru oft þunglyndir og eiga við dulin vandamál að stríða sem mjög mikilvægt er að grípa inn í, vandamál sem þeir sjálfir gera sér ekki grein fyrir. Ég tek undir með hv. 13. þm. Reykv., Ögmundi Jónassyni, að það væri æskilegt ef hægt væri að yfirfæra þessa tillögu á grunnskólana, þann hluta sem snýr að meiri viðveru, viðtölum og aðgengi að heilbrigðisstarfsmönnum.

Herra forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað um afskaplega brýnt og mikið mál. Ég þakka 1. flm., hv. þm. Ástu Möller, fyrir vandaðan málflutning í þessu mikilvæga máli. Ég minnist þess, herra forseti, að í tíð minni sem skólameistari þá komu vitanlega upp mörg mál í stórum skóla, framhaldsskóla með á milli sjö og átta hundruð nemendum. Eins og nærri má geta þá komu upp hin ólíklegustu vandamál hjá ungu fólki sem er á mjög viðkvæmu skeiði, er að ganga inn í fullorðinsárin ef svo má að orði kveða. Þar voru margir að stíga sín fyrstu skref inn í nýjan heim. Á þessum aldri er algengt að unglingar kynnist áfengi, fíkniefnum, kynlífi og þannig má áfram telja. Auk þess er líkamsvöxtur, tilfinningaþroski og annað í mjög miklu uppnámi ef svo má segja. Þess vegna má líka segja að það skjóti afskaplega skökku við að skipulag heilbrigðismála okkar undanfarna áratugi skuli ekki hafa náð með markvissum hætti inn í framhaldsskólana. Við verðum að líta til þess að til allar hamingju hefur það aukist verulega á síðustu áratugum að ungmenni hafa haldið áfram námi að loknum grunnskóla. Um eða yfir 90% ungmenna í dag hefja a.m.k. nám í framhaldsskóla að loknum grunnskóla og á þessu mikilvæga og viðkvæma mótunarskeiði í lífi einstaklingsins, hlýtur þess vegna að vera eðlilegt og brýnt að halda uppi markvissri heilsuvernd í framhaldsskólum. Í tíð minni sem skólameistari reyndi ég að leita eftir samstarfi um þetta, ritaði læknum skólahverfisins, heilsugæslulæknum, héraðslæknum, landlækni og til heilbrigðisyfirvalda, en það var eins og að vaða um í þoku og blindni því hver benti á annan. Að sumu leyti var þetta spurningin um hver ætti að fjármagna markvissa heilsuvernd í framhaldsskólum en niðurstaðan var augljós. Þarna var algjört skipulagsleysi og skortur á stefnumörkun. Ég fagna því þessari þáltill. enda einn af meðflutningsmönnum hennar og hlýt þess vegna að styðja hana heilshugar. Ég tel að hér sé um mjög þarft verk að ræða. Í umræðunni hafa verið rakin mjög nákvæmlega og vel rök fyrir því hvers vegna þáltill. eða stefnumörkun fyrir heilsuvernd í framhaldsskólum er mikilvæg. Ég vil aðeins leyfa mér að bæta einum þætti við þá umræðu um leið og ég tek undir allt sem hér hefur verið sagt. Við þurfum að hafa það í huga að í framhaldsskólum eru ólíkar námsbrautir. Þó að starfsmenntabrautir mættu vissulega vera fleiri þá eru þær nú samt töluvert margar í framhaldsskólum. Þar eru margir nemendur að læra fyrir framtíðarstarf sitt. Þar á ég sérstaklega við svokallað verknám eða starfsþjálfun, þar sem nemendur kynnast því að handleika ýmis verkfæri og tileinka sér vinnustöðu við þau tæki og tól sem nemendurnir eiga síðan eftir að vinna með, jafnvel ævilangt. Þetta gildir ekki bara um hinar hefðbundnu gömlu iðngreinabrautir, tréiðnaðarbraut, málmiðnaðarbraut, vélstjórnarbraut. Ekki síður á það við um tölvunám sem er að verða mjög ríkur þáttur í námi og daglegu lífi allra. Þess vegna hef ég --- reyndi það á sínum tíma í starfi mínu sem skólameistari, án árangurs þó --- viðrað þá hugmynd að við hvern framhaldsskóla ætti í raun að vera sjúkraþjálfari, hjúkrunarfræðingur eða einhver með sérmenntun, til að kenna fólki réttar vinnustellingar. Við erum ekki bara að ræða um forvarnir gegn fíkniefnum, reykingum og öðru slíku. Við erum ekki bara að ræða um það að nemendur læri af bókinni eða læri að kveikja og slökkva á tækjum, heldur er jafnmikilvægt og ekki síður mikilvægt, að nemendur læri réttar vinnustellingar. Ég er sannfærður um að þó að einhver kostnaður hljótist af því að ráða, þó ekki væri nema hálft stöðugildi við venjulegan framhaldsskóla, sjúkraþjálfa eða einhvern slíkan gagngert til að sinna þessum þætti þá væri það langtímasparnaður fyrir þjóðfélagið. Þó ekki væri nema einum einstaklingi forðað frá hryggskekkju eða slæmri vöðvabólgu með viðeigandi afleiðingum þá mundi kostnaðurinn skila sér til þjóðfélagsins til lengri tíma litið, fyrir utan það að komist yrði hjá hinum mannlega harmleik. Ég ætla ekki, herra forseti, að orðlengja frekar um þetta. Ég fagna þessari þáltill. og ítreka þakklæti mitt til hv. þm. Ástu Möller fyrir hennar frumkvæði og framlag. Ég og vonast til að þessi þáltill. fái farsæla afgreiðslu hér í meðförum þingsins en ég vildi aðeins bæta þessum lokaþætti við, um líkamsbeitingu í forvörnum og heilsuvernd framhaldsskóla.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka þær góðu undirtektir sem þetta mál hefur fengið á hinu háa Alþingi. Það sem skiptir mestu í þessu sambandi er að í framhaldi af samþykkt þessarar þáltill., sem ég vona að af verði og hún hljóti skjóta afgreiðslu, þá verði þjónustan skilgreind, sett markmið um hana og tekin ákvörðun um fjármagnið sem standa á undir þessari þjónustu. Reynslan hefur sýnt að það er hægt að ná góðum árangri með krökkum þegar umhyggja og stuðningur skóla er fyrir hendi, hvort sem krakkarnir eiga við sjúkdóma að stríða og þurfa stuðning þess vegna eða eru heilbrigð og þurfa stuðning vegna þroskaverkefna sem þau standa frammi fyrir. Við vitum að krakkar eru mismunandi undir það búin að fara í framhaldsskóla og takast á við þroskaverkefni sín. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur að mikilvægt sé að það sé sérstök miðstöð innan skóla sem sinni heilsufarsvandamálum krakka. Krakkar eiga ekki að þurfa að setja sig í stellingar til að leita sér aðstoðar. Þeir eiga að geta gengið inn um einar dyr til heilbrigðisstarfsmanns sem þeir geta fengið stuðning hjá, hvort sem vandinn varðar kynlíf og barneignir, hvort sem vandinn er sértækur, t.d. að ungar stúlkur þurfi að ná í neyðargetnaðarvörn vegna ógætilegrar hegðunar tveimur dögum fyrr, eða til að leita stuðnings vegna hugsanlegs þunglyndis eða kvíða. Það vakti t.d. athygli mína þegar ég skoðaði úttekt skólahjúkrunarfræðinga í Fjölbrautaskólanum í Ármúla að helsta ástæða fyrir því að krakkar leita til skólahjúkrunarfræðinga í viðtal er vegna kvíða og þunglyndis. Þetta snertir líka hið háa brottfall í skólum. Það er alveg ljóst að brottfall í skólum er vegna vanlíðunar nema. Það er hægt að vinna gegn þessu brottfalli og þeim aðstæðum sem hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir lýsti, þ.e. að krakkar sem falla úr skóla eiga í meiri hættu að lenda í óreglu. Með góðri skólaheilsugæslu, góðum stuðningi, er hægt að koma í veg fyrir þetta, minnka brottfallið. Í grg. með þáltill. er sérstaklega fjallað um geðheilsu og sjálfsvíg. Mig langaði aðeins að grípa þar niður vegna þess að þar eru upplýsingar sem valda manni áhyggjum. Þar er sagt frá nýrri kandídatsritgerð í lyfjafræði um algengi þunglyndis meðal ungs fólks á aldrinum 15--25 ára sem unnin er af Tinnu Traustadóttur lyfjafræðingi. Þar kom fram að algengi þunglyndis og kvíðaröskunar hjá þessum aldurshópi er tæplega 40%. Með frekari nálgun var fundið út að 17,2% ungs fólks þjáist af þunglyndi og 4% þeirra notuðu þunglyndislyf á árinu 1999. Rannsóknin benti einnig til þess að samband væri á milli þunglyndis og áfengis- og vímuefnaneyslu. Samkvæmt niðurstöðum hennar hafði helmingur þátttakenda neytt ólöglegra vímuefna og 17% --- 17% ungs fólks á Íslandi --- hneigðist til þess að misnota áfengi. Í því sambandi vil ég benda á að rannsóknir hafa sýnt fram á að krakkar sem neyta áfengis, öllu heldur íslenskir krakkar sem neyta áfengis, eru líklegri til að lenda í vandræðum en aðrir krakkar á Norðurlöndum. Það er t.d. staðreynd að 15% ungmenna í 10. bekk grunnskóla hafa orðið fyrir óæskilegri kynlífsreynslu vegna eigin áfengisneyslu, 16% hafa lent í slagsmálum, 14% hafa orðið fyrir meiðslum og 9% hafa verið rænd vegna eigin áfengisneyslu. Ef hægt er að koma í veg fyrir eitthvað af þessu með skipulagðri heilsugæslu, náttúrlega í grunnskólum og eins og hér er lagt til, í framhaldsskólum, þá getum við fagnað því. Einnig kemur fram í grg. með þáltill. að sjálfsvíg eru mjög algeng hér á landi. Þetta er vandamál hér á landi, sérstaklega sjálfsvíg ungra karla. Það kemur fram í þeirri rannsókn sem ég nefndi áðan, sem Tinna Traustadóttir gerði, að af þeim sem tóku þátt höfðu 5,4% reynt að fyrirfara sér. Það er mjög alvarlegt. Annað atriði varðandi skólaheilsugæslu sem ég held að gæti leitt til góðs. Fyrir utan allt það sem ég hef nefnt hér á undan þá tel ég að skólaheilsugæsla í framhaldsskólum geti skapað betri tengsl á milli skóla og heimilis. Mér hefur oft fundist að þegar krakkar fara í framhaldsskóla þá sé viðhorf þjóðfélagsins þannig að þessir krakkar séu orðnir svo fullorðnir að þeir geti spjarað sig, það þurfi ekki að vera nein tengsl á milli heimilis og framhaldsskóla, þess skóla sem þeir eru að sækja. Ég held að skólaheilsugæslan geti þarna byggt ákveðna brú, skapað tengsl sem verði krökkum til góðs, sama í hvaða aðstæðum krakkarnir lenda. Að lokum langaði mig aðeins að ræða það sem hv. þm. Hjálmar Árnason nefndi. Það var varðandi vinnuvernd. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að vinnuvernd skiptir verulegu máli í starfsnámi og það er mjög mikilvægt að grundvallaratriði vinnuverndar séu hluti af námskrá nemenda alveg sama í hvaða námi þeir eru. Hún er hluti af námskrá nemenda sem eru t.d. í framhaldsskólum og að læra ýmsar greinar innan heilbrigðisvísinda, t.d. þeirra sem eru að læra til sjúkraliða. Þetta ætti að vera hluti af námsefni í viðkomandi grein því að við vitum að stoðvandamál eru eitt algengasta vandamál sem við glímum hérna við og er vandamál sem kannski hefur alls ekki fengið nægilega mikla athygli en er í rauninni einn af stóru þáttunum þegar fólk stendur frammi fyrir því að vera óvinnufært. Ég vil þakka fyrir þær góðu undirtektir sem till. til þál. um heilsuvernd í framhaldsskólum hefur fengið og vonast til þess að hún fái afgreiðslu fljótlega í gegnum nefnd.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993, með síðari breytingum. Flutningsmenn frv. auk mín eru hv. þm. Drífa Hjartardóttir, Einar K. Guðfinnsson, Guðmundur Hallvarðsson og Katrín Fjeldsted. Með frv. er lögð til breyting á ákvæðum laga um almannatryggingar sem snertir rétt öryrkja sem hefur átt heimili á Íslandi um lengri eða skemmri tíma fyrr á ævi sinni en verið búsettur tímabundið í landi utan Evrópska efnahagssvæðisins og tekur ákvörðun um að flytjast aftur heim. Hér er lögð til breyting á ákvæðum laga um almannatryggingar sem hefur ekki snert marga einstaklinga hingað til vegna eðlis málsins og mun sennilega ekki koma til með að hafa áhrif á marga einstaklinga verði frv. að lögum en skiptir þá sem málið varðar því meira máli verði frv. samþykkt. Hér er því um að ræða ákveðið réttlætismál, sanngirnismál gagnvart tilteknum hópi öryrkja. Með frv. eru lagðar til eftirfarandi breytingar á 12. gr. laga um almannatryggingar, nr. 117/1993: ,,a. A-liður 1. mgr. orðast svo: hafa verið búsettir á Íslandi í a.m.k. þrjú almanaksár eftir 16 ára aldur, þar af a.m.k. síðustu sex mánuðina áður en umsókn er lögð fram. b. Á eftir 1. mgr. kemur ný málsgrein er orðast svo: Þeir sem eru á aldrinum 16--18 ára og uppfylla því ekki skilyrði a-liðar 1. mgr. eiga rétt til örorkulífeyris hafi þeir verið búsettir á Íslandi a.m.k. þrjú síðustu árin áður en umsókn er lögð fram.`` 2. gr. frv. fjallar um að lög þessi öðlist þegar gildi. Í 12. gr. laga um almannatryggingar kemur fram að rétt til örorkulífeyris hafi þeir sem hafa verið búsettir á Íslandi og eru á aldrinum 16 til 67 ára. Jafnframt er gert að skilyrði að viðkomandi hafi verið búsettur á Íslandi a.m.k. þrjú síðustu árin áður en umsókn er lögð fram eða í sex mánuði ef starfsorka var óskert er þeir settust hér að. Þá verður viðkomandi að vera metinn til a.m.k. 75% örorku til langframa vegna læknisfræðilega viðurkenndra sjúkdóma eða fötlunar. Þeir sem hafa búið í löndum Evrópska efnahagssvæðisins flytja réttindi sín milli landa í samræmi við milliríkjasamninga. Skilyrðið um þriggja ára búsetu á Íslandi á því við um þá sem hafa verið búsettir í löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins og eru öryrkjar þegar þeir flytjast til landsins, en miðað er við sex mánuði ef starfsorka þeirra er óskert er þeir tóku sér búsetu hér á landi. Frv. varðar þannig rétt þeirra sem hafa verið búsettir í landi utan Evrópska efnahagssvæðisins og eru öryrkjar þegar þeir flytjast heim á ný. Til samanburðar má nefna að skv. 11. gr. laganna, sbr. I. kafla A laganna, hafa rétt til ellilífeyris þeir sem eru 67 ára eða eldri og hafa verið búsettir hér á landi a.m.k. í þrjú almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs. Fullur réttur miðast við 40 ára búsetu hér á landi á þessu aldursbili en skerðist í hlutfalli við skemmra búsetutímabil. Samkvæmt lögum nr. 40/1963, um almannatryggingar, var það skilyrði fyrir rétti til örorkubóta að viðkomandi væri íslenskur ríkisborgari og hefði haft hér lögheimili í a.m.k. tíu ár eftir 16 ára aldur eða fimm síðustu árin áður en umsókn var lögð fram. Lögheimilisreglan gilti þó ekki ef viðkomandi hafði óskerta starfsorku þegar hann eignaðist hér lögheimili. Jafnframt var tryggingaráði heimilt að að víkja frá tíma\-ákvæðunum ef sérstaklega stóð á. Með lögum nr. 67/1971, um almannatryggingar, sem tóku við af lögum nr. 40/1963, var skilyrðið um íslenskan ríkisborgararétt fellt brott en í stað þess gerð krafa um að viðkomandi hefði átt lögheimili á Íslandi a.m.k. þrjú síðustu árin áður en umsókn var lögð fram eða haft óskerta starfsorku er hann eignaðist hér lögheimili. Í greinargerð með frumvarpinu segir það eitt um breytinguna að hún sé æskileg vegna þess að hún auðveldi Íslendingum samskipti við aðrar þjóðir í tryggingamálum. Í frumvarpi til gildandi laga um almannatryggingar var ákvæðið tekið óbreytt upp að því undanskildu að lagt var til að sett yrði skilyrði um eins árs lögheimili hér á landi með óskerta starfsorku. Heilbrigðis- og trygginganefnd Alþingis lagði til breytingu á biðtímanum úr einu ári í sex mánuði á grundvelli sanngirnissjónarmiða og var greinin samþykkt þannig. Í nefndaráliti kemur fram sú skoðun að nefndin telji eins árs biðtíma of langan, t.d. þegar Íslendingur sem lengi hefur verið búsettur erlendis ákveður að flytjast á ný til landsins. Nefndin taldi að sex mánaða biðtími teldist nægjanlega langur til að girða fyrir hugsanlega misnotkun. Með lögum nr. 60/1999, sem breyttu almannatryggingalögum og lögum um félagslega aðstoð, var ákvæðinu breytt og í stað lögheimilis er nú miðað við búsetu. Var talið að ekki síst yrði að gera þá breytingu til að tryggja nauðsynlegan sveigjanleika í þeim margvíslegu tilvikum sem upp geta komið vegna aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Almannatryggingalöggjöf annars staðar á Norðurlöndum er mismunandi milli landa varðandi rétt til örorkulífeyris. Í Danmörku er krafist þriggja ára búsetu milli 15 og 67 ára aldurs, samanber skilyrði til réttar til ellilífeyris hér á landi. Hins vegar setja Danir sem skilyrði fyrir örorkulífeyri að erlendir ríkisborgarar hafi búið í tíu ár samtals í landinu, þar af fimm síðustu árin áður en umsókn er lögð fram. Taka verður þó tillit til réttar ESB-borgara og EES-samningsins í þessu sambandi. Að undanförnu hefur farið fram umræða í Danmörku um þessa kröfu um lágmarksbúsetuskilyrði erlendra borgara til að öðlast rétt til örorkulífeyrisins þar sem hefur verið dregið í efa að Dönum sé stætt að mismuna fólki sem búsetu hefur í landinu á þennan máta. Í Finnlandi er skilyrði um þriggja ára búsetu eftir 16 ára aldur. Búsetuskilyrði eru einnig í sænskum lögum og er miðað við þriggja ára búsetu í landinu milli 16 og 64 ára aldurs og að viðkomandi sé í launaðri vinnu sem gefur lífeyrisrétt í sænska tryggingakerfinu. Í Noregi er lágmarksskilyrði laganna búseta þrjú síðustu árin áður en til örorku kom. Þó getur viðkomandi öðlast rétt til örorkulífeyris eftir ár hafi hann ekki verið lengur en fimm ár utan norska tryggingakerfisins eftir 16 ára aldur. Skilyrðið um þriggja ára búsetu á þó ekki við um þá sem verða öryrkjar fyrir 26 ára aldur, né tekur það til réttar til grunntryggingar o.fl. Af framangreindu má sjá að öryrki sem flyst til landsins, til Íslands, frá ríki utan Evrópska efnahagssvæðisins hefur í ýmsu lakari rétt hér á landi en annars staðar á Norðurlöndum. Í Noregi eru skilyrði einna líkust ákvæðum í íslenskri löggjöf, en þó er réttur viðkomandi betri, því að sá sem hefur verið utan norska tryggingakerfisins skemur en fimm ár eða verður öryrki fyrir 26 ára aldur hefur óskertan rétt. Þá hafa öryrkjar sem uppfylla ekki þriggja ára skilyrðið ákveðinn grunnrétt sem tryggir þeim tiltekinn fjárhagslegan stuðning þar til fullum rétti er náð. Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins hefur einungis í örfá skipti reynt á ákvæði 12. gr. laga um almannatryggingar um búsetutíma þeirra sem eru öryrkjar þegar þeir flytjast til landsins. Hins vegar eru mjög erfið þau tilvik þegar viðkomandi þarf að bíða í þrjú ár eftir að öðlast rétt til örorkulífeyris. Eðli málsins samkvæmt getur viðkomandi ekki framfleytt sér með launaðri vinnu og þarf því fjárhagslega hjálp frá samfélaginu á þessu tímabili. Ákvæðið um að öryrki þurfi að eiga búsetu hér í þrjú ár eftir heimkomu frá ríki utan EES áður en hann öðlast rétt til örorkulífeyris er nú orðið um þriggja áratuga gamalt. Áður var ríkisborgararéttur skilyrði fyrir slíkum rétti. Þegar ákvæðið var sett var það til samræmis við reglur þeirra þjóða sem Íslendingar hafa mest samskipti við en slíkt samræmi er ekki lengur til staðar. Einnig er líklegt að hugsanleg misnotkun á almannatryggingakerfinu hafi haft áhrif á breytinguna. Reynslan sýnir að tilvik sem ákvæðið tekur til eru ekki þess eðlis eða í þeim mæli að hætta sé á misnotkun. Hið sama á við þó að til framkvæmda komi breytingin sem hér er lögð til, þ.e. að viðkomandi hafi verið búsettur á Íslandi í a.m.k. þrjú almanaksár eftir 16 ára aldur og að tilskilin verði sex mánaða búseta áður en umsókn er lögð fram í stað þriggja ára eins og nú er. Ljóst er að þessi breyting mun ekki varða marga einstaklinga en hún getur hins vegar stytt biðtíma viðkomandi til réttar til örorkulífeyris frá því sem nú er. Eins og fram hefur komið varðar frv. rétt þeirra sem hafa verið búsettir í landi utan Evrópska efnahagssvæðisins og eru öryrkjar þegar þeir flytjast á ný heim. Hér er um að ræða Íslendinga sem hafa alist upp hér á landi, hafa flust utan og verið búsettir í landi utan Evrópska efnahagssvæðisins um lengri eða skemmri tíma. Þetta á t.d. við um konur sem hafa fylgt erlendum eiginmönnum sínum til heimalands þeirra en kjósa af ýmsum ástæðum að snúa aftur heim. Einnig getur verið um að ræða útlendinga sem hafa verið búsettir hér á landi að lágmarki um þriggja ára skeið fyrr á ævi sinni. Við undirbúning þessa frv. komu fram vangaveltur um hvort sú breyting á lögum um almannatryggingar sem hér er lögð til opni fyrir flóð útlendinga sem hafa áður átt búsetu hér á landi um a.m.k. þriggja ára skeið og verða öryrkjar eftir að þeir hafa snúið aftur heim til heimalands síns en kjósa að koma aftur til Íslands til að njóta þeirra réttinda sem frv. mundi veita þeim yrði það að lögum. Það er mitt mat að þó hugsanlegt sé að einhverjir erlendir ríkisborgarar sem átt hafa búsetu hér á landi fyrr á ævinni mundu hafa áhuga á að nýta sér þetta ákvæði laganna, þá sé sú hætta ekki mikil. Í því sambandi er rétt að benda á að samkvæmt núgildandi lögum hafa þeir sem flytjast til landsins frá löndum Evrópska efnahagssvæðisins þegar þennan rétt og þeir sem koma frá öðrum löndum heims geta skapað sér þann rétt með þriggja ára búsetu áður en umsókn um örorkulífeyri er lögð fram. Þegar hugað var að breytingu á þessu ákvæði almannatryggingalaga var ákveðið að fara þá leið sem farin er annars staðar á Norðurlöndum og setja skilyrði um þriggja ára búsetu í landinu á tímabilinu frá 15/16 ára aldri til 64/67 ára aldurs, samanber skilyrði fyrir ellilífeyri og skilyrði laganna fyrir örorkulífeyri eins og þau eru núna. Ætla má að flestir Íslendingar sem á annað borð kjósa að snúa aftur til landsins og njóta réttinda sem fullgildir borgarar þess á ný uppfylli það skilyrði. Telja má einnig að það sé nægilega langur tími til koma í veg fyrir hugsanlega misnotkun annarra er vildu nýta sér þetta ákvæði. Þá þykir flutningsmönnum rétt að miða við að viðkomandi hafi búið a.m.k. sex mánuði hér á landi áður en umsókn er lögð fram og er það í samræmi við önnur ákvæði í lögum, samanber rétt til sjúkratrygginga sem fæst eftir sex mánaða búsetu, sbr. 32. gr. laga um almannatryggingar. Í núgildandi lögum hafa þeir sem eru á aldrinum 16--18 ára fullan rétt til örorkulífeyris. Til að tryggja rétt þeirra til lífeyris er lagt til að um þessa einstaklinga gildi sú regla að þeir hafi búið á Íslandi a.m.k. þrjú síðustu árin áður en umsókn um örorkulífeyri er lögð fram. Grundvallarhugmynd almannatryggingalaga er samhjálp og aðstoð við þá sem hafa farið halloka í lífinu og hafa ekki tækifæri til að nýta hæfileika sína til fullnustu sökum heilsubrests, skertrar hæfni til að ná fullum þroska eða vegna fátæktar. Verði þessi breyting á 12. gr. laga um almannatryggingar samþykkt er þeim sem ákvæðið nær til gefnir auknir möguleikar á að spjara sig þrátt fyrir fötlun sína. Að lokum, herra forseti, legg ég til að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég fagna þessu frv. um breytingu á lögum um almannatryggingar sem er mikilvæg réttarbót fyrir þá sem koma til með að njóta hennar. Eins og fram kom í máli 1. flm., Ástu Möller, er ekki um marga einstaklinga að ræða. En hér er um mjög mikilvæg réttindi engu að síður að tefla. Í almannatryggingalögunum eins og þau eru nú er kveðið á um rétt til örorkulífeyris og þar segir á þá lund að þeir sem hafa verið búsettir á Íslandi og eru á aldrinum 16--67 ára eigi rétt á örorkulífeyri en þó með því skilyrði að viðkomandi hafi verið búsettur í landinu a.m.k. þrjú síðustu árin áður en umsókn er lögð fram eða í sex mánuði ef starfsorka er óskert er þeir settust hér að. Í greinargerðinni er vísað í fyrri ákvæði þessara sömu laga, í lögin eins og þau voru 1963, þar sem það skilyrði var fyrir rétti til örorkubóta að viðkomandi hefði haft hér lögheimili í a.m.k. tíu ár eftir 16 ára aldur, eða fimm síðustu árin áður en umsókn er lögð fram. Þar er sem sagt kveðið á um fimm ár í stað þriggja ára eins og í lögunum nú. Síðan kemur fram að breyting hafi verið gerð á almannatryggingalögunum 1999 og þá er ekki lengur vísað í lögheimili heldur búsetu. Það kemur fram í samanburði við hin Norðurlöndin, sem er tíundaður í greinargerðinni, að staðan í Noregi er einna líkust því sem gerist hér, a.m.k. samkvæmt þeim breytingum sem hér er verið að tala fyrir. En í Noregi er lágmarksskilyrði laganna búseta þrjú síðustu árin áður en til örorku kom. En síðan segir í greinargerðnni, með leyfi forseta: ,,Þó getur viðkomandi öðlast rétt til örorkulífeyris eftir ár hafi hann ekki verið lengur en fimm ár utan norska tryggingakerfisins eftir 16 ára aldur. Skilyrðið um þriggja ára búsetu á þó ekki við um þá sem verða öryrkjar fyrir 26 ára aldur ...`` Síðar segir, með leyfi forseta: ,,Í Noregi eru skilyrði einna líkust ákvæðum í íslenskri löggjöf, en þó er réttur viðkomandi betri, því að sá sem hefur verið utan norska tryggingakerfisins skemur en fimm ár eða verður öryrki fyrir 26 ára aldur hefur óskertan rétt.`` Nú er á það að líta að þeir einstaklingar sem eru innan Evrópska efnahagssvæðisins flytja réttindi sín milli landa í samræmi við milliríkjasamninga þannig að skilyrðið um þriggja ára búsetu á Íslandi á einvörðungu við um þá sem búa utan þessa svæðis. En eins og hér hefur komið fram er lagt til að þeir skuli eiga rétt til örorkulífeyris sem hafa verið búsettir á Íslandi a.m.k. þrjú almanaksár eftir 16 ára aldur, þar af a.m.k. sex mánuðina áður en umsókn er lögð fram. Þarna er sem sagt verið að stytta þennan tíma úr þremur árum í sex mánuði. Ég tel þetta vera mjög til góðs og mikið framfaraskref og réttarbót fyrir þá sem hlut eiga að máli og styð þetta mjög eindregið.

Herra forseti. Við ræðum frv. um breytingu á lögum um almannatryggingar hvað varðar biðtíma, biðtíma eftir því að fá rétt í íslenska almannatryggingakerfinu fyrir þá sem flytja til landsins. Biðtíminn er settur inn í tryggingakerfið til þess að koma í veg fyrir að stór hópur manna komi til landsins og nýti sér þennan rétt sem er veittur án iðgjalda og án tillits til þjóðernis eða ríkisfangs og hann er eingöngu bundinn við búsetu í landinu. Í gegnum tíðina hafa komið hingað til lands útlendingar í alls konar tilvikum, þ.e. bæði útlendingar sem hafa gifst Íslendingum, það eru útlendingar sem hafa unnið í síld hér áður fyrr og það eru t.d. Pólverjar sem núna eru svo hundruðum skiptir, eða þúsundum, í vinnu hér á landi. Herra forseti. Laun í heiminum eru afskaplega lág og íslensk laun eru afskaplega há í augum margra sem eru úti um allan heim. Þó okkur þyki lífeyrir frá almannatryggingum lágur og það sé sífellt verið að kvarta undan honum, er hann himinhár miðað við laun í mörgum löndum. Ég nefni t.d. Pólland. Fólk sem hefur einhvern tímann haft rétt hér á landi og búið hér í þrjú ár eða tvö og hálft ár gæti komið hingað ef það verður öryrki heima hjá sér, og átt rétt eftir hálft ár til þessa himinháa lífeyris í þeirra augum. Ég vil að menn gangi afskaplega hægt um gleðinnar dyr í því að vera góðir við alla út um allt vegna þess að það lendir að sjálfsögðu á íslenskum skattgreiðendum ef hingað koma þúsundir manna til að njóta örorkulífeyris. Það eru sífellt meiri líkur á því eftir því sem meira er flutt inn af erlendum farandverkamönnum að þeir njóti áfram örorkulífeyris í sínu heimalandi hér á Íslandi. Öll félagsleg kerfi eru misnotuð með sama hætti og skattkerfin, þ.e. að menn svíkja undan skatti. Það er nú vandinn við félagslegu kerfin. Ef ekki væri um misnotkun að ræða þá mætti búa til virkilega góð félagsleg kerfi. Við höfum fullt af dæmum um misnotkun. Ég býst við því að margir hv. þm. þekki fólk sem býr saman en býr ekki saman á pappírunum og nýtur kjara sem einstæðir foreldrar. Þetta eru afskaplega algeng bótasvik. Ef útlendingar eignast rétt með þessum hætti hér á landi þá er það bara allt að því eðlilegt að þeir komi hingað, leigi sér húsnæði eins og þeir eru vanir í sínu heimalandi, eitt herbergi eða eitthvað slíkt, eða jafnvel heila íbúð og njóti húsaleigubóta að auki, og setjist hér að og njóti þess háa lífeyris, í þeirra augum, sem við erum að greiða hér á landi. Ég vil því vara menn mikið við. Mér finnst öll þróun almannatrygginga bera einmitt keim af þessu. Menn eru alltaf að laga einn og einn enda, einn og einn skanka. Það er aldrei tekið heilsteypt á öllu kerfinu, hvernig við ætlum að hafa kerfið í heild sinni, enda ber það þess merki. Það er orðið svo flókið og útjaskað, órökrétt og vitlaust að það er með fádæmum. Sem dæmi þá borgar Tryggingastofnun yfir 130 tegundir lífeyris. Og fólk sem þarf að njóta bóta frá almannatryggingum á í miklum vandræðum með að finna út úr því hvar það á rétt og hvernig. Það eru margir aðrir vankantar á almannatryggingakerfinu, t.d. það einkenni á Íslendingum, einum þjóða sem ég þekki til, að verða annaðhvort 100% öryrkjar eða ekki neitt. Menn eru annaðhvort úrskurðaðir 75% öryrkjar og þá fá þeir 100% örorkulífeyri eða þeir fá engan örorkulífeyri. Það er ekki til 68% örorkulífeyrir þar sem gert er ráð fyrir að því maðurinn geti unnið 32%, hafi 32% starfsorku eins og er víðast hvar annars staðar þar sem ég þekki til. Þetta gerir það að verkum að öryrkjar eiga í vandræðum vegna þess að þeir eru annaðhvort 100% öryrkjar eða ekki neitt og þó að töluverð starfsorka sé eftir hjá þeim mega þeir ekki vinna. Það dregst frá lífeyrinum. Þetta væri ekki til staðar ef við borguðum 68% lífeyri. Þá mættu menn vinna 32%. Þetta er eitt vandamál. Í greinargerðinni kemur fram að það sé ákveðin sjóðssöfnun í almannatryggingakerfinu en svo er að sjálfsögðu ekki, heldur er það borgað með sköttum beint. Þannig er afkoma þeirra sem eru hjá almannatryggingakerfinu, og það er gallinn við kerfið, háð afkomu þjóðfélagsins og vilja meiri hluta kjósenda. Upp getur komið sú staða einhvern tímann í framtíðinni, ef þetta verður of þungur baggi á þjóðfélaginu, að vilji kjósenda standi til þess að borga ekki háan ellilífeyri, að einstaklinghyggjan, sem hér hefur komið fram í umræðum um almannatryggingakerfið, verði ríkjandi. ,,Við skulum ekki borga neitt nema fyrir okkur sjálf.`` Þetta er hætta sem almannatryggingakerfið stendur frammi fyrir. Þess vegna væri eðlilegra að byggja upp réttindi sem byggja á sjóðssöfnun í almannatryggingakerfinu og það er hægt. Það er hægt að breyta almannatryggingakerfinu í lífeyrissjóð þeirra sem ekki hafa tekjur og ríkissjóður borgi iðgjald inn í það kerfi fyrir þá sem ekki hafa tekjur. Ég nefni þetta vegna þess að það þarf að gera miklar breytingar á almannatryggingakerfinu. Það er mjög nauðsynlegt að gera það einfaldara og rökréttara. Inn í þetta spilar fjöldinn allur af kerfum. Við erum með skattkerfi. Þar eru bótaákvæði, um barnabætur og vaxtabætur. Við erum líka með 66. gr. í skattkerfinu um endurgreiðslu á skatti til þeirra sem eiga bágt. Við erum með skaðabótalögin. Við erum með húsaleigulögin. Við erum með lög út um allt sem mynda þetta velferðarkerfi okkar og þetta er allt of flókið. Menn mega ekki heykjast á því vegna þess hve kerfið er flókið að taka á því í heild sinni. Menn verða að taka á því í heild sinni þó það sé flókið. Herra forseti. Þessi tillaga kann að eiga rétt á sér. Hún kann að vera rökrétt. Það getur verið að þetta sé eðlilegt miðað við þróun í öðrum löndum. En ég vil vara við því að menn taki þetta of létt og ætli að vera of góðir vegna þess að það getur komið í kollinn á okkur seinna að kerfið verði opnað fyrir misnotkun og þá verið erfiðara að bakka út úr því en nú. Þess vegna vil ég að menn skoði almannatryggingakerfið í heild sinni, heildstætt, og vinni að því að koma með heildstæða breytingu á þessum tryggingakerfum öllum og samspili þeirra við lífeyrissjóðina og samspili þeirra við skattkerfið.

Virðulegi forseti. Mig langaði aðeins að fjalla um nokkur atriði sem kom fram í máli hv. þm. Péturs Blöndals. Ég vil byrja á að taka undir það sem kom fram í máli hans varðandi þá þætti sem snúa að endurskoðun á almannatryggingakerfinu. Almannatryggingalöggjöfin er allt of flókin og ég rakst sérstaklega á það við undirbúning á þessu frv. að það voru endalausir angar hingað og þangað sem þurfti að athuga sem leiddu mann í ákveðnar blindgötur. Ég er líka sammála því að skoða þarf þennan pakka og skoða þau réttindi sem einstaklingarnir hafa innan almannatryggingakerfisins, bæði hvað varðar slysatryggingar og sjúkratryggingar og varðandi rétt til lífeyris og við þurfum að skoða hvort þau réttindi eigi að skapast í gegnum iðgjöld eins og hv. þm. nefndi, eða hvort þau eigi að skapast í gegnum skattana. En það sem skiptir mestu máli í þessu sambandi er að réttindin séu skilgreind þannig að fólk geti áttað sig á því hver réttur þess er og hvar réttur þess liggur ekki svo fólk geti metið það hvort það þurfi að tryggja sig sérstaklega með öðru móti. Það hefur t.d. alltaf valdið mér ákveðinni undrun að einstaklingur sem verður veikur er nokkuð vel tryggður en ef hann verður veikur í munninum, þ.e. ef hann þarf á tannlækningum að halda, þarf hann að borga það öðru verði en aðra heilbrigðisþjónustu. Það hefur líka vakið ákveðnar spurningar af hverju tæknifrjóvgun þarf að borgast með háum upphæðum en ekki einhver önnur þjónusta sem varðar kynheilbrigði. Það eru því ýmsir þættir sem þarf að skoða í þessu samhengi, hver rétturinn er og hvernig til hans er unnið svo að fólk geti áttað sig á því hver staða þess er varðandi aðrar tryggingar. Hv. þm. Pétur Blöndal hafði ákveðnar áhyggjur af þeirri styttingu á biðtíma sem kemur fram í frv. Ég er þeirrar skoðunar að biðtíminn sé nauðsynlegur til þess að forðast misnotkun í kerfinu. Biðtíminn hefur verið þrjú ár fyrir öryrkja sem flytjast heim að utan, úr landi utan Evrópska efnahagssvæðisins, hann styttist um tvö og hálft ár við þetta. Einstaklingur sem kemur hingað og hefur ekki verið búsettur hér áður um þriggja ára skeið, eða ekki búsettur frá 16 ára aldri, þarf að bíða þessi þrjú ár. Vissulega gat ég séð að ákveðin hætta væri þarna fyrir hendi, en mér finnst við þurfa samt sem áður að skoða það að þarna eru Íslendingar sem lenda milli stafs og hurðar, eiga mjög erfitt í þessi þrjú ár og við þurfum að skoða það. Ég er ekki þeirrar skoðunar að búa eigi til einhverjar sérreglur fyrir Íslendinga í þessu sambandi. Þær hugmyndir komu m.a. fram að það ætti að hafa þetta svona lokað áfram en taka ætti sérstaklega á málefnum Íslendinga. Einhvern veginn truflar það réttlætiskennd mína að það sé gert á þann máta. Þótt fólk sé annarrar þjóðar, ef það kýs að búa hér á landi, þá finnst mér að hafi Íslendingar skapað sér ákveðinn rétt eigi það jafnt við um útlendinga. Kannski er þetta óskaplega mikil góðmennska hjá mér en einhvern veginn er það réttlætiskenndin sem þar hefur þó tekið yfir fram yfir góðmennskuna. Ég vil jafnframt benda á að þeir útlendingar sem koma til landsins frá Evrópska efnahagssvæðinu hafa þennan rétt. Og það svæði er að stækka, við vitum það. Við getum gert ráð fyrir því að gerðir verði samningar við þau lönd sem fara inn í ESB um gagnkvæman rétt. Þannig að við erum að tala þarna um einstaklinga sem búa þar fyrir utan. Ég þakka þá umræðu sem hefur orðið um þetta frv. og ég tel að um ákveðið réttlætismál sé að ræða. Hvatinn að frv. var samræður við konu sem hafði lent afskaplega illa í kerfinu og átti mjög erfitt með að fóta sig einmitt vegna allra þeirra þröskulda sem þjóðfélagið hefur sett upp gegn þeim aðstæðum sem konan hafði lent í. Það varð til þess að ég fór að skoða þetta og komst að þeirri niðurstöðu að ástæða væri til að ræða þetta og ástæða væri til að breyta þessu og þá er það þingsins að vega og meta hvort áhættan er of mikil eða hvort hún er ásættanleg. En ég tek aftur undir það sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði áðan að brýn þörf er á að endurskoða allt almannatryggingakerfið.

Herra forseti. Við erum með á Íslandi núna þúsundir Pólverja sem hafa komið hingað í lengri eða skemmri tíma. Nú er mér ekki kunnugt um það af því að ég kann ekki almannatryggingalögin alveg utanað alla daga, ég þarf alltaf að lesa þau öðru hverju mér til heilsubótar, hvort það sé skilyrði að menn búi í landinu til að fá örorkulífeyri. Ég held nefnilega ekki. Það er því nóg fyrir þetta fólk ef það skyldi verða öryrkjar í Póllandi einhvern tímann eftir 10, 20, 30 ár að koma til Íslands í hálft ár, fara svo aftur út og taka örorkulífeyri sinn hér á landi sem væru þá mjög há laun í Póllandi hafi ástandið þar ekki batnað þeim mun meira. Ég held að þetta sé hættulegt. Þetta hefur kannski ekki verið hættulegt hingað til vegna þess að útlendingarnir vissu bara ekkert af þessum möguleika, en með tilkomu netsins og betri upplýsinga verður þetta sífellt hættulegra og hættulegra. Ég vil að menn gái að því nákvæmlega hvort þessi hætta sé til staðar því að ef við fengjum hérna þúsundir örorkulífeyrisþega, ég er ekki að segja að það gerist, en það gæti hugsanlega gerst, þá líst mér illa á stöðu almannatrygginga.

Virðulegi forseti. Ég er kannski ekki betur að mér en hv. þm. Pétur Blöndal í einmitt þessu. Ég var nú að reyna að fara í huganum yfir það hvort þessi skilyrði væru fyrir hendi, ég bara man það ekki og get í rauninni ekki svarað þessu. En hins vegar verðum við að átta okkur á því að þær þúsundir Pólverja sem eru hér búsettar og hafa verið í lengri eða skemmri tíma, a.m.k. þá þrjú ár, greiða skatta til þjóðfélagsins. Og það má einmitt velta því fyrir sér hvort Pólverjar eigi þá ekki að hafa sama rétt og Íslendingar sem eru búsettir hér á landi til þess að njóta þeirra réttinda sem almannatryggingakerfið veitir þeim. Mér er vel kunnugt um þær áhyggjur sem komu fram í máli hv. þm. Péturs Blöndals og ég veit að ýmsir deila þessum áhyggjum með honum. En niðurstaða mín var sem sagt sú að þetta væri breyting sem réttlætanlegt væri að fara fram með.

Herra forseti. Að sjálfsögðu á fólk sem býr hér á landi rétt í almannatryggingakerfinu, það finnst mér mjög eðlilegt, en það sem ég átti við er að þegar og ef þær þúsundir Pólverja sem nú eru hér starfandi, eða þeir útlendingar sem hafa verið starfandi áður á Íslandi, flytja út, þá eru þeir með trygginguna hjá sér. Þeir eiga þessa tryggingu, þeir þurfa bara að búa Íslandi í hálft ár til að ná í hana. Það er það sem ég er að benda á. Þeir þurfa þó samkvæmt núgildandi lögum að búa hérna í þrjú ár til að ná í trygginguna. Og ef þeir geta flutt aftur út eftir hálft ár með lífeyrinn greiddan í hverjum mánuði til Póllands eða hvar sem þeir búa um allan heim, það er hættan sem ég sé.

Virðulegi forseti. Ef það er rétt að þessi viðkomandi Pólverji hafi skapað sér þennan rétt og með því að koma aftur og geta þá sótt hann og byrjað í áskrift að þessum lífeyri, þá þarf hann a.m.k. að koma hingað og bíða í sex mánuði til þess að fá þennan rétt á ný. 

Herra forseti. Tillaga sú til þál. sem hér er mælt fyrir kveður á um bætta stöðu námsmanna og tekur til margra þátta, þátta sem mjög brenna á námsmannahreyfingunni nú um stundir og er brýnt að ráða bráða bót á hið fyrsta. Ef ekki verður tekið af festu og snerpu á þessum málum fjölgar þeim sem ekki sjá sér fært að stunda nám vegna námslána sem eru fjarri raunverulegri framfærsluþörf, hárrar húsaleigu og skorts á námsmannaíbúðum. Svo ekki sé minnst á þá staðreynd að húsaleigubætur skerða námslán vegna ákvörðunar stjórnar LÍN um að svo skyldi vera. Þessar brotalamir í stöðu námsmanna bitna harkalega á námsmönnum utan af landi, efnaminna fólki og barnafólki. Það er fjarri lagi að jafnt aðgengi allra að námi sé tryggt eins og ástandið er nú. Því leggja flutningsmenn tillögunnar til að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að bæta stöðu námsmanna. Meðal aðgerða sem skoða skal sérstaklega er hækkun á grunnframfærslu LÍN, afnám skattlagningar á húsaleigubætur, að húsaleigubætur skerði ekki námslán og barnabætur og hámark húsaleigubóta verði hækkað. Á meðan skattlagning á húsaleigubætur hefur ekki verið afnumin verður því jafnframt beint til stjórnar LÍN að bæturnar skerði ekki námslánin. Einnig þarf að tryggja að byggingaraðili félagslegs húsnæðis á borð við Félagsstofnun stúdenta þurfi ekki að fjármagna uppbyggingu félagslegs húsnæðis fyrir námsmenn með lántökum á almennum markaði. Brýnt er að bæta stöðu námsmanna verulega. Mikið óréttlæti felst í því að skattleggja húsaleigubætur á meðan vaxtabætur eru skattfrjálsar og hefur Jóhanna Sigurðardóttir hv. þm. Samfylkingarinnar lagt fram frv. til laga um tekju- og eignarskatt þar sem skattlagning húsaleigubóta er afnumin. Ástandið á húsaleigumarkaðnum snertir fjölmarga námsmenn, hvort heldur er skortur á félagslegu húsnæði, húsnæðisekla á almennum leigumarkaði eða skattlagning húsaleigubóta og skerðing þeirra á námslánum og barnabótum. Margir námsmenn líða fyrir það að húsaleigubætur skerði námslán og barnabætur og gerir þeim erfitt fyrir að stunda nám. Flutningsmenn tillögunnar telja afar brýnt að breyta þessu þar sem núverandi fyrirkomulag bitnar mjög harkalega á námsmönnum utan af landi eins og áður er getið um. Herra forseti. Íbúðir á stúdentagörðum og námsmannaíbúðir er ákjósanlegur kostur fyrir námsmenn, enda er um ódýrt húsnæði að ræða í nágrenni við háskólann. Því er mikilvægt að Garðahverfið svokallaða við Háskóla Íslands haldi áfram að vaxa, ekki síst í ljósi mjög erfiðs ástands á almennum leigumarkaði sem gerir það að verkum að námsmenn og þeir efnaminni og námsmenn utan af landi hrekjast frá námi. Einnig er mikill sparnaður fólginn í því fyrir námsmenn og samfélagið allt að námsmenn búi í nágrenni við skóla sína og þurfi ekki að nota ökutæki til að ferja sig í skólann. Herra forseti. Í ágúst 1998 skipaði félmrh. nefnd til að vinna að úttekt á leigumarkaði og kanna þörf fyrir félagslegar leiguíbúðir. Nefndin skilaði af sér snemma á þessu ári og skýrslan er nú til athugunar innan ráðuneytisins og í viðræðum ríkis og sveitarfélaga. Í skýrslunni er m.a. lagt til að hætta beri vaxtaniðurgreiðslu til byggingaraðila en í staðinn komi stofnstyrkir til þessara aðila, hækkun húsaleigubóta eða hugsanlega hvort tveggja. Hinn neikvæði hluti þessara tillagna hefur þegar komið fram þar eð vextirnir hafa hækkað og áhrifa þess er þegar farið að gæta hjá Félagsstofnun stúdenta. Hins vegar hefur því fjármagni sem hið opinbera sparar með þessu ekki verið komið aftur til byggingaraðila félagslegs húsnæðis þar sem enn er verið að ræða þessi mál. Þetta kemur byggingaraðilum húsnæðisins auðvitað illa, enda er þeim með þessu gert mjög erfitt fyrir á meðan þörfin fyrir húsnæði eykst stöðugt. Flutningsmenn þessarar tillögu telja það aðför að námsmönnum að þurfa að vera á leigumarkaði, að hækka vexti af lánum til leiguíbúða sem árum saman hafa verið 1% og gert mögulega uppbyggingu á námsmannaíbúðum og hóflegri leigu námsmanna. Ljóst er að ef hækka á vextina þá annaðhvort hækkar leigan hjá námsmönnum verulega eða dregur úr uppbyggingu leiguíbúða. Flutningsmenn tillögunnar leggja því áherslu á að vextir af leiguíbúðum hækki ekki. Verði hins vegar um hækkun að ræða er brýnt að mæta henni með sambærilegri hækkun á húsaleigubótum og byggingarstyrk til félagasamtaka sem standa að uppbyggingu leiguíbúða. Ástandið var slæmt í fyrra og mörgum nemendum tókst ekki að finna sér fast húsnæði áður en skóli hófst. Allt bendir til að ástandið verði verra í ár. Ljóst er að Alþingi verður að grípa til markvissra aðgerða til að snúa við þessari þróun sem stefnir í óefni. Aldrei hafa jafnmargir stúdentar sótt um vist á stúdentagörðum og í ár, en alls bárust 835 umsóknir. Aðeins verður mögulegt að úthluta til um 60% þeirra sem sóttu um íbúð. Talið er að helstu ástæður fyrir fjölgun umsókna um vist á Görðum í ár sé lítið framboð og hátt leiguverð á almennum markaði. Leiguverð á stúdentagörðum virðist mun lægra en á almennum markaði og því eru Garðarnir góður kostur fyrir stúdenta. Til að þessi góði kostur dafni áfram er mikilvægt að markviss uppbygging stúdentagarða haldi áfram, en til þess þarf að skapa Félagsstofnun stúdenta skilyrði til að svo megi verða. Stúdentar hafa oft lýst áhyggjum af því að leiga á stúdentagörðum hækki vegna aukins fjármögnunarkostnaðar. Það er því mikilvægt að eigið fé Félagsstofnunar stúdenta til upp byggingar byggist ekki á lántöku á almennum markaði. Ef Félagsstofnun þarf að leita fjármögnunarleiða með lántöku á almennum markaðsvöxtum mun það óhjákvæmilega leiða til verulegrar hækkunar húsaleigu á stúdentagörðum. Öflugir stúdentagarðar og uppbygging námsmannaíbúða eru ein af forsendum þess að allir hafi jafnan aðgang að námi. Landsbyggðarfólk, fjölskyldufólk og fólk sem býr við bágan fjárhag á æ erfiðara með að stunda nám vegna hækkandi framfærslukostnaðar. Flutningsmenn telja brýnt að tekið sé á þessum málum hið fyrsta til að tryggja jafnan að gang allra að námi. Núverandi ástand mismunar fólki eftir efnahag og búsetu og við það verður ekki unað. Framfærslugrunnur námslána er úreltur og endurspeglar ekki raunverulega þörf námsmanna til framfærslu. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að reglulega séu gerðar kannanir á framfærsluþörf námsmanna og námslán taki mið af því. Námslán sem duga til framfærslu námsmanna eru lykilatriði til að tryggja og koma á jafnrétti til náms. Herra forseti. Samfylkingin hefur sett menntamálin í öndvegi. Samfylkingin vill umbylta íslensku menntakerfi. Ég vil að endingu, með leyfi forseta, vitna til ræðu hv. alþm. og formanns Samfylkingarinnar, Össurar Skarphéðinssonar, frá stofnþingi Samfylkingarinnar sl. vor. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Nær allar kannanir hafa sýnt að við drögumst hratt aftur úr öðrum þjóðum í menntamálum. Þverfaglegu námi, starfsnámi, verknámi og endurmenntun er hér ábótavant. Við sættum okkur aldrei við það að íslenska skólakerfið veiti lakari menntun en gerist meðal fremstu þjóða. Við höfnum því að þrengt sé að starfsmöguleikum og lífskjörum ungs fólks með því að hafa framlög til háskólakennslu miklu lægri en í grannlöndum okkar og innleiða háskólagjöld fyrir meistaranám. Tilfærsla á fé til menntamála verður fyrsta úrlausnarefni ríkisstjórnar okkar.``

Herra forseti. Ég tek undir þau ummæli hv. framsögumanns að menntun sé afskaplega mikilvæg og hún er sennilega ein besta fjárfesting hvers þjóðfélags og að sjálfsögðu á að gera vel við stúdenta. Hins vegar finnst mér sú tillaga og sú hugmynd sem hv. þm. reifaði sýna einmitt það sem ég hef margoft bent á að menn líta á eina skúffu í öllu velferðarkerfinu en gleyma allri kommóðunni. Nú ætla ég að koma með eitt dæmi. Herra forseti. Gefum okkur að einstæð móðir með tvö börn undir sjö ára aldri stundi nám við Háskóla Íslands. Hún er með 265 þús. kr. á ári í tekjur, borgar enga skatta. Hún vinnur þetta í mánuðunum júní, júlí og ágúst, um 88 þús. kr. á mánuði. Hún borgar 50 þús. kr. á mánuði í húsaleigu, annaðhvort á stúdentagarði eða annars staðar. Og þá lítur dæmið út eftirfarandi: Hún fær í lán 66 þús. kr. sjálf, 29 þús. kr. með fyrra barninu eða 30 þús. kr. með hvoru barni. Samtals 126 þús. kr. fær hún í lán á mánuði þá níu mánuði sem Háskóli Íslands starfar. Síðan fær hún 24.750 í húsaleigubætur. Sjálf fær hún 8 þús., fyrsta barnið fær 7 þús. og annað barnið 6 þús. á mánuði og síðan fær hún 15% af leigu umfram 20 þús. kr., allt að 40 þús. kr. eða 3.750. Samtals fær hún 24.750 í húsaleigubætur, skattaðar, og dragast líka frá sem tekjur frá láninu. En svona lítur dæmið út fyrsta árið. Síðan fær hún barnabætur samkvæmt skattalögum, hún hefur litlar tekjur þannig að hún er ekkert skert. Hún fær með fyrra barninu 14.218 og af því að barnið er undir sjö ára aldri fær hún að auki 2.515., 17 þús. kr. með fyrra barninu á mánuði allt árið í kring. Með seinna barninu fær hún eilítið meira, 14.585 og 2.515. Hún fær sem sagt 33.800 kr. með báðum börnunum á mánuði í barnabætur frá skattkerfinu. Svo fær hún mæðralaun frá Tryggingastofnun, 3.891, það er nú ekki mikið. Svo fær hún meðlag frá föður 13.361 með hvoru barni, það er lágmark, hugsanlega fær hún meira ef faðirinn er tekjuhár, samtals 26.722 á mánuði. Svo fær hún í júní til ágúst 88 þús. kr. í laun á mánuði og hún er með í laun og bætur mánuðina september til maí 215 þús. kr. í ráðstöfun. Það lækkar þegar hún er að vinna --- því þá fær hún ekki lánið --- niður í 177 þús. kr. í ráðstöfun mánuðina júní til september, í þrjá mánuði. Ef litið er á allt árið í heild þá er þessi einstæða móðir með tvö börn með 206 þús. kr. í ráðstöfun alla mánuði ársins. Hún þarf að hafa hátt yfir 300 þús. kr. á mánuði í tekjur á almennum markaði til að borga af því skatta og fá skertar barnabætur o.s.frv. Ég skil því ekki þetta mál. Af þeim 206 þús. kr. sem hún er með í ráðstöfun á mánuði allt árið um kring borgar hún enga skatta, hún er langt undir skattleysismörkum, og af þeim eru 46% lán eða 94 þús. kr. á mánuði allt árið um kring, allt hitt eru bætur, meðlög og laun, 20 þús. kr. á mánuði. Svo nýtur hún auk þess niðurgreiðslu og forgangs á barnaheimili sem námsmaður og borgar þar miklu lægra gjald en annað fólk, 10 þús. kr. í staðinn fyrir 20. Svo getur hún, af því að hún er með tvö börn fengið húsnæði í stúdentagörðum sem hafa verið reistir með niðurgreiddu fé, 1%, þó að leigan sé furðu há miðað við það, mér skilst að leigan í stúdentagörðum fari upp í 50 þúsund krónur þrátt fyrir það að þeir séu reistir með niðurgreiddu lánsfé. Það er athugunarvert í sjálfu sér. Spurning mín er sú: Er það virkilega þannig að launþegar sem margir hverjir eru með miklu lægri tekjur þurfa að borga til lánasjóðsins, því að þau lán eru niðurgreidd, stórlega niðurgreidd, helmingurinn er gefinn af lánum frá lánasjóðnum miðað við markaðsvexti og þeir falla niður ef maðurinn verður öryrki eða fellur frá. Er það virkilega þannig að launþegar í þessu landi, sem margir hverjir eru með 150 þús. á mánuði og borga af því í skatta, fara niður í svona 120, þurfi að horfa upp á það að þeir séu núna að borga 206 þús. kr. til einstæðrar móður með tvö börn á mánuði, hún fái 206 þús. kr. í ráðstöfun, er þetta ekki of mikill munur? Ekki er nóg með það heldur gengur tillagan út á það að þetta verði stórlega aukið. Ég ætla að biðja hv. þm. að líta á alla kommóðuna en ekki einstakar skúffur í hvert skipti.

Herra forseti. Það viðhorf sem fram kemur hjá hv. alþm. Pétri H. Blöndal er lýðnum kunnugt og endurspeglar viðhorf Sjálfstfl. til menntamála í landinu. Kommóðuna hef ég skoðað alla frá a til ö, hv. þm. Pétur Blöndal, og það einstaka dæmi sem hann tók af einstæðri móður með tvö börn og að hún hafi sér til framfærslu 206 þús. kr. á mánuði er ákaflega gleðilegt dæmi. Það er ákaflega gleðilegt að málum sé þó það langt fram þokað að einstæð móðir með tvö börn geti framfleytt sjálfri sér og tveimur börnum sínum og auk þess stundað nám. En þetta er einstakt dæmi og það er Pétur sem er að draga þarna eina skúffu út úr kommóðunni og tæta hana í sundur og það er ekki til annars fallið en að undirstrika það að brýnt er að gera vel við námsmenn. Það er enginn of sæll af því að framfleyta sér og tveimur börnum með 206 þús. kr. á mánuði. Það væri sorglegt ef staðan væri sú að talan væri lægri. Viðhorf hv. þm. Péturs H. Blöndals, sem endurspeglar um leið viðhorf hæstv. ráðherra Björns Bjarnasonar til menntamála í landinu og einkennir þá menntastefnu sem hér hefur verið rekin síðasta áratuginn, er bæði sorglegt og hryggilegt.

Herra forseti. Hv. þm. talar með hroka til þess fólks sem vinnur í landinu og borgar skatta af tekjum sínum sem renna til þessa kerfis. Það er fjöldinn allur af einstæðum mæðrum með tvö börn úti í þjóðfélaginu sem vinnur myrkranna á milli, fyrst á vinnustað og síðan heima hjá sér, og þarf að borga skatta af kannski 120, 130 þús. kr. tekjum á mánuði og fá skertar barnabætur því að þær eru sumar hverjar með of háar tekjur. Og þær sjá ekki slíkt ráðstöfunarfé. Þær sjá ekki 206 þús. kr. á mánuði allt árið í kring sem ráðstöfun. Þær sjá 100 þús. kr. á mánuði og þær þurfa að lifa af því með tvö börn. Og það er þetta sem ég er að benda á. Það er þessi mismunur á milli þeirra sem greiða --- og ég ætla að vona að hv. þm. virði það fólk líka þó að það sé verkamenn og verkakonur og þvottakonur og slíkt --- það fólk er að greiða þetta kerfi sem gefur 206 þús. kr. Það getur vel verið að einhverjir agnúar séu á þessu kerfi til námsmanna. En menn þurfa að líta á alla kommóðuna. Ég mótmæli því að hv. þm. sagði að ég liti á eina skúffu, ég var einmitt að líta á alla kommóðuna. Ég var að líta á bætur alls staðar frá. Þegar maður lítur á það þá er í fyrsta lagi lánað fyrir börnunum, framfærslu þeirra og húsnæði, síðan er lánað fyrir húsnæði sérstaklega af því að þeir námsmenn sem búa heima hjá sér fá lægri lán. En húsaleigubætur eru líka veittar út á húsnæðið þannig að það er verið að bæta sama hlutinn aftur og aftur. Það leiðir til þess að einstæða móðirin í háskólanum er með 206 þúsund krónur. Ef hún hefur hærri launatekjur þá hefur hún enn þá meiri ráðstöfunartekjur.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal að mjög mikilvægt er að við skoðum alla kommóðuna, eins og hann orðar það, og það er rétt sem má ráða af málflutningi hans að laun eru allt of lág í landinu hjá stórum hópum. Eins og hann nefnir búa margir einstaklingar við launakjör sem duga engan veginn til framfærslu. Hann hefur fundið það út sem eitthvert stórkostlegt hneykslunarefni að einstæð móðir með tvö börn, sem stundar nám við háskólann, hafi til framfærslu fyrir sig og börn sín 206 þús. kr. á mánuði. Það eru ekkert mjög miklir peningar. Það er alveg rétt hjá honum hins vegar að margir fá enn þá minna. Það er þá úrlausnarefni að fá úr því bætt. Við skulum ekki gleyma því að leiga fyrir íbúðir á almennum leigumarkaði, agnarsmæstu íbúðir, tveggja herbergja íbúðir er um 60 þús. kr. á mánuði. Leiga fyrir þriggja herbergja íbúð er þaðan af meira. Það er áhyggjuefni sem kom fram í máli 1. flm., hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar, og ég tek undir það, hver framtíð hins félagslega leigukerfis verður vegna þess að þar er óvissa mikil. Samkvæmt fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar kemur þessi óvissa reyndar fram. Minnt er á það í frv. að samkvæmt húsnæðislögunum hangir það inni í bráðabirgðaákvæði hvernig farið verður með stuðning við félagslegt leiguhúsnæði og fyrir árslok á að verða frá því gengið. Lögin eru orðin tveggja ára gömul og voru gefin tvö ár til þess að finna leiðir til stuðnings við félagslegt íbúðarhúsnæði. Það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal að sá stuðningur kom áður fram í formi lágra vaxta eða lægri vaxta, niðurgreiddra vaxta kallar þingmaðurinn það, sem miðar alla hluti við markaðinn, en það er rétt að félagslega kerfið bar lága vexti, 1% um tíma, fór upp í 2,4% og síðan reyndar yfir 3%. En í fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar kemur fram á bls. 407 eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Loks er 50 millj. kr. fjárveiting á lið 205 Leiguíbúðir til húsaleigubóta eða til stofnkostnaðarstyrkja. Niður fellur af sama lið 100 millj. kr. tímabundin fjárveiting samkvæmt ákvæðum til bráðabirgða í lögum um húsnæðismál um niðurgreiðslu vaxta til leiguíbúða fram til ársloka 2000.`` Hér er vísað í fyrrnefnt bráðabirgðaákvæði þar sem varið var 100 millj. kr. til stuðnings. Þessar 100 millj. eru samkvæmt þessu komnar niður í 50 millj. og eiga síðan að birtast í nýju formi. Reyndar skal á það minnt að þegar 1. umr. fór fram um fjárlagafrv. þá risu miklar deilur meðal ráðherra um hvað þetta þýddi. Hæstv. félmrh. benti reyndar á að frá þessu deilumáli hefði ekki verið gengið, það væru ekki komnar endanlegar lyktir í þetta mál. Ég kvaddi mér fyrst og fremst hljóðs til þess að taka undir með 1. flm. þáltill., hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni, og reyndar einnig til að taka undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal, a.m.k. í viðleitni minni til að skilja orð hans hér á besta veg, skilja þau þannig að hann hafi áhyggjur af lágum launum í landinu.

Herra forseti. Hv. þm. kvartar undan því að laun í landinu séu lág. Ég á aðeins til eitt svar við því: Af hverju stofnar hv. þm. ekki fyrirtæki og borgar há laun? Ekkert bannar það. Menn bara reka það glimrandi vel og borga há laun. Það vill svo til að hv. þm. er í atvinnurekstri, hann er í stjórn Samvinnuferða--Landsýnar og er að reka fólk núna þessa dagana vegna þess að launin eru of há, eða hvað?

Herra forseti. Hér bendir hv. þm. Pétur H. Blöndal á hryggilega staðreynd, þá hryggilegu staðreynd að verið er að fækka fólki hjá Samvinnuferðum--Landsýn. Það er ekki vegna þess að launagreiðslurnar hafi verið of háar, heldur vegna þess að ráðist var í framkvæmdir sem ekki stóðu undir væntingum en verða væntanlega til þess að fyrirtækið eflist og getur borgað bærilegri laun. Mér finnst þetta hálfgerður útúrsnúningur frá því sem hér var til umræðu, um að laun á Íslandi væru of lág. Það er of mikil misskipting á því sviði. Þar eru ýmsir sem taka óþarflega mikið til sín, ekki síst í þeim heimi sem Pétur H. Blöndal, fyrrverandi eigandi Kaupþings, þekkir vel til. Fjármagnseigendur og þeir sem hafa tök á fjármagninu klóra til sín mörgum hundruðum þúsunda, jafnvel milljónum á mánuði hverjum, ekki aðeins í formi launagreiðslna heldur og arðgreiðslna margvíslegra eða fjármagnstekna. Það ætti að vera sameiginlegt viðfangsefni allra velviljaðra manna í landinu að reyna að draga úr því hróplega misrétti sem hefur aukist á undanförnum árum í skjóli þeirrar ríkisstjórnar sem hér fer með völdin.

Herra forseti. Það er rétt að ég stofnaði Kaupþing á sínum tíma. Þess vegna get ég með sanni sagt að þeir sem kvarta undan háum launum í landinu eiga bara að stofna fyrirtæki og borga há laun. Kaupþing borgar há laun og ég er bara afskaplega ánægður með það. Þau laun eru ekki tekin frá neinum því að sú starfsemin sem Kaupþing rekur er væntanlega þjóðhagslega skynsamleg. Kaupþing er með útibú úti um allan heim og ég get ekki séð að það skaði íslenska launþega nokkurn skapaðan hlut. Ég skammast mín ekkert fyrir það að hafa stofnað Kaupþing. Þar vinna núna 150--200 manns á háum launum, bara virkilega gott mál og þar hefur engum verið sagt upp.

Herra forseti. Þetta er nú ekki mjög málefnaleg umræða sem hér fer fram. Hér birtist okkur einföld heimssýn eða skyldi hún fremur stjórnast af einfeldni?