Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Jónsson) Jeg ætla aðeins að láta þess getið, að nefndin hefir með viðbótartill. lagt til, að öðrum manni til sje veittur íslenskur ríkisborgararjettur, nefnilega símaverkstjóra Chr. E. Björnæs. Mæla alveg sömu ástæður með þessum manni og þeim fyrri. Nefndin hefir aflað sjer fullnægjandi upplýsinga um báða þessa menn, meðal annars frá aðalræðismanni Norðmanna hjer, og finnur ekkert athugavert við að veita þeim íslenskan ríkisborgararjett. Leggur nefndin því til, að frv., svo breytt, verði samþykt.

Pjetur Ottesen Eins og menn rekur minni til, benti jeg á það á laugardaginn, er mál þetta var hjer til umræðu, að 8. gr. frv. væri svo orðuð, að heimildin í lögunum frá 1918, um skemtanaskatt, fyrir þá kaupstaði og kauptún, sem ekki koma undir ákvæði þessa frv., til þess að taka sjálfir skemtanaskattinn, var fell niður. Jeg fjekk því málið tekið út af dagskrá til þess að leiðrjetta þetta, og er það gert í brtt. þeirri, er jeg hefi nú borið fram um þetta efni. Þarf jeg svo ekki að fjölyrða meira um málið, en vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt.

Jón Baldvinsson Jeg hefi ekki skift mjer af þessu máli fyr, þó það fari allmjög í bága við hagsmuni Reykjavíkur. Jeg viðurkenni sem sje fyllilega þörfina á þjóðleikhúsi hjer, og það munir allir gera, sem komið hafa hjer í leikhúsið og vita, að það er einhver ljelegasti samkomustaður bæjarins. Jeg viðurkenni líka þá menningarhlið þessa máls, sem hjer hefir verið talað um. Þess vegna ljet jeg kyrt um málið, þó jeg sæi, að verið væri að svifta Reykjavík allverulegum tekjustofni, sem átti að nota í ákveðnum gagnlegum tilgangi. Hins vegar get jeg ekki setið hjá lengur, þegar jeg sje, hvaða stefnu er nú farið að taka við 3. umr. Jeg hjelt sem sje í upphafi, að ætlast væri til þess, að þessi lög ættu að ganga jafnt yfir alt landið og öll hjeruð ættu jafnt að leggja sinn skerf til þess að koma upp þessu leikhúsi. En nú er þvert á móti farið fram á það, að undanþiggja skattinum mikinn hluta landsins, svo að hann kæmi í reyndinni aðallega niður á Reykjavík einni, og henni einni væri því ætlað að koma upp þessu leikhúsi, en aðrir ætli að skerast úr leik. Nú er það vitanlegt, að þær tekjur, sem Reykjavík missir á þennan hátt, verður að vinna upp á einhvern annan hátt, með auknum álögum á bæjarbúa, ef á annað borð á að vera unt að framkvæma þau fyrirtæki, sem til var stofnað. Jeg vil t. d. benda á það, að fyrir skemtanaskatt fyrsta ársins, um 30 þús. kr., var komið upp verkamannahúsi hjer við höfnina og að ákveðið hefir verið að nota þennan tekjustofn framvegis til ýmsra slíkra fyrirtækja, svo sem til bygginga barnahælis og gamalmennahælis. Allir menn viðurkenna, að þetta sjeu góð og nauðsynleg fyrirtæki og að skemtanaskattinum væri vel varið til þess að koma þeim upp. Og úr því að svo er, að Reykjavíkurskattinum er ekki ætlað það, að vera aðeins einn liður í því, sem landið alt leggur af mörkum til þessa leikhúss, en sumir ætla að skerast úr leik, virðist mjer sanngjarnast, að eins og þeir fá að ráðstafa sínum skatti sjálfir, fái Reykjavík það líka. Það má að vísu vera svo, að hjer í þinginu sje flokkur, sem ekki sjái eftir því að láta Reykjavík blæða einni fyrir þetta og þykist hafa himin höndum tekið, þar sem ríkissjóður þurfi ekki annað af mörkum að leggja en lóðina. En mjer virðist samt stefnt hjer alveg rangt, eins og málið er nú komið, ef brtt. verða samþyktar. Jeg get því ekki greitt þeim atkvæði mitt, eða frv. svo breyttu, hvað sem kann að verða, ef þær falla. Hefir nú verið lögð fram áskorun frá bæjarstjórn Reykjavíkur, þess efnis, að láta heimildarlögin standa óhögguð. Get jeg vel skilið, að bæjarstjórnin óski þess ekki, að bærinn verði sviftur stórum tekjustofni, sem hann hefir haft ráð yfir, einkanlega þegar þess er gætt, að allmörgum af kauptúnum landsins er ekki ætlað að leggja neitt af mörkum.

Sveinn Ólafsson Jeg á brtt. við frv. á þskj. 419, við 3. gr. þess. Legg jeg til, að a-liður gr. orðist svo, sem stendur í brtt. minni, og feld verði burtu úr greininni orðin „sem styrktir eru af opinberu fje“. Er innskot þetta sett inn í frv. eftir till. mentmn. En jeg get ekki verið því sammála, að þeir fyrirlestrar, sem styrkir eru, eigi að njóta skattfrelsis framar hinum, sem jafnt eru fræðandi, en þó ekki styrktir af opinberu fje. Háttv. 2. þm. Reykv. (JB) þótti stoðum kipt undan fyrirtækinu með því að undanþiggja skattinum kauptún og kaupstaði, er hefðu lægri íbúatölu en 1500. Er nokkuð til í þessu, en aðgætandi er, að Reykjavík, sem mun koma til að bera mestan kostnaðinn af þessu, hefir margfaldlega meiri not af stofnun þjóðarleikhússins en aðrir kaupstaðir eða kauptún landsins. Er og aðgætandi, að þessi bær hefir mikið seiðmagn og dregur fólk að sjer úr öllum landshlutum, ýmist til langdvalar eða gistingar, og taka þannig flestir landsmenn beinan eða óbeinan þátt í stofnkostnaði þessa fyrirtækis.

Jón Þorláksson Háttv. 2. þm. Reykv. (JB) gat um, að áskorun hefði komið frá bæjarstjórn Reykjavíkur út af þessu máli. Þykir mjer rjett að lofa háttv. deild að heyja hana. Var hún samþykt með shlj.atkv. 20. þ. m. og hljóðar svo: „Bæjarstjórn Reykjavíkur leyfir sjer að vekja athygli Alþingis á því, að ákveðið er með samþykt, staðfestri af ráðuneytinu, að nota skuli skemtanaskattinn í Reykjavík til að koma upp barnahæli og gamalmennahæli. Er slíkra hæla afarmikil þörf, en vansjeð, að unt sje í náinni framtíð að fá fje til framkvæmda, ef skemtanaskatturinn verður tekinn til annars. Skorar bæjarstjórnin því á Alþingi að láta heimildarlögin um skemtanaskatt standa óhögguð.“ Er því hjer meira um að ræða en fyrirætlun bæjarstjórnarinnar um það, hvernig fjenu skuli varið, því að reglugerð, staðfest af stjórnarráðinu, er þegar sett. Er mikil þörf á þessum líknarstofnunum, og verð jeg að segja, að jeg á bágt með að greiða frv. atkv. mitt, þegar taka á fjeð frá þessum nauðsynjafyrirtækjum, þótt jeg hins vegar viðurkenni nauðsynina, sem er á því að fá gott þjóðleikhús, og vilji ljá því máli liðsinni mitt. En hræddur er jeg um, ef frv. verður samþykt, að þá drægist að koma upp hælunum, og væri það illa farið. Jeg vil líka vekja athygli á öðru atriði í þessu máli. Það varð ágreiningur milli bæjarstjórnarinnar og íþróttamanna um skilning á þessum lögum. Bæjarstjórnin heimtaði skatt af kappleikum áhugamanna, en þeir kvörtuðu og fengu stuðning Alþingis um það, að íþróttir, sem áhugamenn stunduðu, væru undanþegnar skattinum. En nú mun vafasamt um þetta eftir frv. - Vil jeg beina því til háttv.flm. (JakM) og háttv.frsm. (ÞorstJ), hvort þeir vilji ekki hlutast til um, að frv. verði tekið af dagskrá nú og athuga þetta og reyna einnig, hvort ekki verði náð samkomulagi um það, að lögin gangi ekki í gildi fyr en Reykjavík er búin að fá stofn til byggingar barna- og gamalmennahæla, svo að þeim verði ekki skotið á frest. Þarf ekki svo ýkjamikla fjárhæð til þessa og skatturinn er talsvert mikill.

Jakob Möller Jeg skal vekja athygli á því, að jeg hefi haldið því fram, og fært full rök fyrir því, að skemtanaskatturinn sje þannig vaxinn, að hann eigi ekki að vera sveitarskattur. Þótt þingið 1910 heimilaði bæjarfjelögum að nota þennan tekjustofn, þá er því engu síður heimilt að svifta þau honum og nota fjeð öðruvísi. Hafa líka bæjarfjelögin verið mjög sein á sjer að nota þessa heimild. Lögin voru samþykt á þinginu 1918, en fyrsta reglugerðin var sett í árslok 1921 hjer í Reykjavík, og var hún samþykt af bæjarstjórninni með hangandi hendi. Meiri var áhuginn ekki. Jeg vil líka vekja athygli á því, að frv. hefir legið hjer fyrir þinginu í einn mánuð og það verið alkunnugt, að það var búið að ganga hjer í gegnum tvær umræður, en nú fyrst við 3. umr. þess er komið með þetta mótmælaskjal, og það er ekki einu sinni, að það komi rjetta boðleið til forseta, heldur hefir því verið skotið inn nú í fundar byrjun. Svona er nú áhugi bæjarstjórnarinnar. Þetta kemur fyrst nú. Er heldur ekki að undra, þótt hann sje lítill, því að mótmælin munu aðallega komin fram vegna gremju bæjarstjórnarinnar út af afdrifum annars máls. Hefi jeg og átt tal við borgarstjóra og ýmsa bæjarfulltrúa, síðan frv. kom fram, og hefir enginn hreyft andmælum gegn því. Annars mun þessi skattur hrökkvi skamt til að koma upp þessum hælum og reka þau, og mun líka sú verða reyndin á, að hann rennur inn í bæjarsjóðinn og verður þar að eyðslueyri, líkt og landhelgissjóðurinn er kominn inn í ríkissjóðinn og eyddur. Er þetta gangurinn bæði hjá ríkinu og bæjarstjórn. Ef nauðsyn er á að koma upp þessum hælum, þá munu önnur ráð til en þetta. Er þegar komið upp gamalmennahæli hjer fyrir áhuga einstakra manna. Eru þessar stofnanir víðast hvar svo til orðnar. Um barnahælið verð jeg líka að segja það, að jeg veit ekki, hversu ákjósanlegt það er að koma því upp. Hefi jeg aldrei heyrt nema ilt um þesskonar hæli. Mega það vera aum heimili, sem ekki sjá betur um börnin en þessar opinberu stofnanir. En sje þörfin brýn, mun hægt að fá fje með aðstoð almennings. Öðru máli gegnir með leikhúsið. Því er ómögulegt að koma upp nema með aðstoð þess opinbera, annaðhvort með beinu framlagi eða á þann hátt. sje frv. fer fram á. En verði ekkert aðgert, fellur leiklistin niður og aðrar skemtanir koma í staðinn, sem fólkið vill eins vel, en þörfin á leikhúsi gleymist. Jeg get ekki orðið við tilmælum háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), um að taka málið af dagskrá, því að eigi þessi skattur að koma bænum að nokkru gagni til að byggja hæli fyrir, þá þyrfti hans í raun og veru altaf með, til að starfrækja það. Geri jeg því ráð fyrir, að sömu andmæli kæmu síðar, er ætti að fara að svifta bæinn tekjustofninum. Um íþróttaskattinn vil jeg taka það fram, að það er víst, að íþróttir eru undanþegnar. Eru lögin frá síðasta þingi alveg fullnægjandi lögskýring hvað það snertir. Vona jeg, að háttv. deild láti frv. ná fram að ganga.

Jón Baldvinsson Mjer þykir háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) hafa tekið allóstint upp hógværar aðfinslur við þetta mál, og jeg get tekið undir með till.háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) um að skjóta þessu máli á frest. Jeg tel það algerlega ófært, að teknar verði þegar hálfar tekjur þessa árs, eins og til er ætlast samkvæmt þessu frv., þar sem bæjarstjórnin hjer mun nú nýlega hafa ráðstafað þeim. Það er ekki rjett hjá hv. 1. þm. Reykv. (JakM), þó þingið sje búið að veita einhverjum bæjar- eða sveitarfjelögum rjettindi með heimildarlögum til að búa sjer til nýja tekjustofna, að þá megi svifta þau þessum rjetti aftur. Því neitar að vísu enginn, að Alþingi hefir vald til þessa, en jeg álít ekki rjett, að þingið neyti þess valds. Þá sagði háttv. 1. þm. Reykv., að áhugi bæjarstjórnar hefði verið lítill á þessu máli, þegar skemtanaskattslögin voru fyrst samþykt. Það getur vel verið rjett; en svo var og þá á Alþingi, og hefir þetta oft komið fyrir. Þá sagði sami háttv.þm., að bæjarstjórnin hefði ekki farið rjetta boðleið til þingsins með þessa áskorun, en jeg veit nú samt, að hún lá hjer til aflestrar á skrifstofu Alþingis. Það má vel vera, að þessi háttv.þm. hafi orðið var við gremju hjá borgarstjóra og öðrum, vegna þess, hve seint gengur að fá afgreidd frá Alþingi lögin um bæjargjöldin o. fl. Jeg og fleiri erum einnig sárir út af þessu. Hann sagði enn fremur, að þetta hrykki skamt til að koma upp þessum hælum; þetta eru þó um 30 þús. kr. á ári, og það ætti því ekki að ganga svo afarseint. Þá var háttv.þm. á móti barnahælum, og það er gild ástæða fyrir sjálfan hann, en ekki fyrir aðra. Það er talsvert erfitt að koma börnum hjeðan úr Reykjavík í sveit, og þá álít jeg að þessi hæli gætu komið að gagni. Þingmaðurinn (JakM) taldi þetta geta orðið að eyðslufje bæjarstjórnarinnar, eins og fór um landhelgissjóðinn hjá ríkisstjórninni. En þetta er alls engin ástæða. Háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) fór geystur mjög og rasandi vegna þeirra ummæla, er fram hafa komið gegn þessu frv., en það, sem hneykslaði mig mest af öllu, voru þau ummæli hans, að hann, og þeir flm., skyldu vera með brtt.þm. Borgf. (PO) ef hann aftur lofaði frv. fylgi sínu. Þá sagði hann, að bæjarstjórn Reykjavíkur notaði þau vopn, er hún hygði best mundu bíta. Jeg skil alls eigi þessi ummæli háttv.þm., því bæjarstjórnin hefir ekkert annað sagt en það, sem satt er og rjett, að búið er að ráðstafa fje því, sem inn kemur fyrir skemtanaskatt. En sú aðferð flutningsmanna þessa máls er alger lega óviðeigandi, að undanþiggja hin stærri kauptún frá því að leggja fje til leikhússins, sem landið alt á að kosta. Jeg er því á móti þessum brtt., en um frv. sjálft get jeg ekki fullyrt neitt, hvernig jeg muni snúast við því, er til atkvgr. kemur. En eins og nú stendur vildi jeg helst fresta þessu máli.

Jón Þorláksson Jeg vil aðeins koma með leiðrjettingar á því, sem háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) sagði í þessu kasti sínu. Hann hjelt, að jeg væri að andmæla mjög þessu frv., en jeg gerði það ekki. Jeg spurði aðeins hv.flm. (JakM og ÞorstJ), hvort þeir vildu láta taka málið af dagskrá, en þeir kváðu nei við því, og þá nær það ekki lengra: málið gengur þá til atkvæða. Það er nú nýbúið að setja heimildarlög um, að bæjarfjelög megi notfæra sjer þennan skatt, og svo á nú að fara að hringla í þessu aftur og breyta þessum heimildarlögum. Það hefði átt að vera hið fyrsta verk þessarar nefndar að rannsaka það, hvernig þessi breyting kæmi niður, til þess að komist yrði hjá að ónýta þær ráðstafanir bæjarfjelaganna, sem þegar er byrjað á samkvæmt heimild laganna um skemtanaskatt, eins og þau eru nú.

Bjarni Jónsson Jeg vil fylgja því fast fram, að öll þorp, sem hafa um 500 íbúa, gjaldi þennan skatt, til þess að allir sjeu með, og jeg sje alls ekki eftir því, þó að Revkjavíkurbær missi í við þetta og verði af þessu fje, sem bærinn hefir fengið alveg að ófyrirsynju og farið illa með. Það hefir verið lagður skattur á íþróttamenn með rangindum, svo að Alþingi varð að taka í taumana, til þess að varðveita þá fyrir ásælni bæjarstjórnar. Svo vita menn og, að hún tekur árlega um 2 milj. kr. úr vösum bæjarbúa. Hlýtur bærinn því að eiga einhversstaðar fje á vöxtum eða í sjóði, þar sem hann getur ekki hafa eytt þessu öllu. Nú tekur t. d. bærinn mörg hundruð krónur árlega fyrir að hirða sorp og ösku frá húsunum. Þetta gat maður áður fengið gert fyrir fáa aura á mánuði; en nú hefir þrifnaður allur stórum versnað, síðan bærinn tók þetta í sínar hendur. Jeg veit eigi, hvernig bæjarstjórn Reykjavíkur getur dirfst að senda Alþingi hnútur og skeyti, þar sem það er vitanlegt, að bæjarstjórn Reykjavíkur er hin alversta stjórn í heimi. Hún gat t. d. alls ekki sett reglur um húsnæði í Reykjavík, sem Alþingi þó trúði henni fyrir. Barnahæli hjer yrði aðeins til ills eins; börnin yrðu drepin úr kvöl og volæði, og svo er um allar framkvæmdir þessarar bæjarstjórnar. Hún skyldi því ekki vera að seilast til þess fjár, sem hún á engar rjettmætar kröfur til, og kann heldur ekki með að fara.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Háttv. 2. þm. Reykv. (JB) hneykslast á því, að jeg hafi fallist á þá tillögu háttv.þm. Borgf. (PO) að undanþiggja kauptún með 1000–1500 íbúum. Þetta á jeg bágt með að skilja hjá þessum háttv.þm. Jeg fjellst á þessa tillögu háttv.þm. Borgf. til samkomulags, vegna þess að hún er smátt atriði í máli þessu, og því fanst mjer ekki rjett að standa á móti henni og eiga það þá á hættu, að málið yrði felt. Þá sagði hann, að með þessari brtt. væri meiri hluti landsins undanskilinn skattinum. En því skýtur nokkuð skökku við hjá háttv.þm., þar sem það eru aðeins ein 2 kauptún, Bolungarvík og Akranes, sem undan skattinum falla, ef till. verður samþykt. Þess vegna fjellst jeg á þetta, að jeg taldi skattinn frá þessum stöðum eigi geta munað miklu, og mjer þótti því órjett að láta málið stranda á þessu einn. Um hina brtt.háttv.þm. Borgf. (PO) hefi jeg engu heitið; en mentamálanefndin taldi það ekki mundu svara kostnaði að innheimta minni skatt en sem til fjelli í 1000 manna þorpum og þar yfir.

Jón Auðunn Jónsson Það væri ekkert á móti því að samþykkja þetta frv., ef bæjar- og sveitarfjelögin þyrftu ekki skemtanaskattsins við til eigin þarfa. Allir verða að viðurkenna, að bæjar- og sveitarfjelög þurfa þessara tekna við, og lög um skemtanaskatt voru búin til í því skyni að afla þeim tekna. Eigi að fara að hringla í þeim aftur, þá er Alþingi komið inn á skakka braut. Meðan sjúkrahús vantar víðast hvar, álít jeg að leikhús verði að bíða. Jeg hefi ekki spurst fyrir um þetta hjá bæjarstjórn Ísafjarðar, en jeg hygg, að þar muni eiga að nota skattinn til að styrkja fátækt fólk, sem þarf spítalavistar með. Jeg trúi því ekki, að frv. þetta nái samþykki þingsins, og þó svo færi, mega menn vita, að meiri kostnaður mun koma til en húsbyggingin. Erlendis eru þjóðleikhús einn hinn þyngsti baggi á ríkissjóðunum, og eru menn viða í vandræðum með að finna þær miljónir, sem þau þurfa árlega. Mjer finst eðlilegt, að Borgfirðingar vilji losna við að greiða þennan skatt, því menn hafa nú nóg að gera með fje sitt á þessum tímum. Það væri nærri því óhæfa að kippa þessum tekjustofni af bæjar- og sveitarfjelögunum á sama tíma og verið er að leita eftir föstum tekjustofnum til að draga úr þeim óhemjufjárhagsvandræðum, sem flest þeirra eiga við að stríða.

Pjetur Ottesen Það er ekkert undarlegt, þó að Reykvíkingar kveinki sjer við að missa af þessum tekjum, sem frv. sviftir þá; sjerstaklega þó, þegar tilgangurinn hefir verið að verja þessu fje til bráðnauðsynlegra mannúðarfyrirtækja, eins og háttv. 2. þm. Reykv. (JB) hefir þegar upplýst. Það sýnir og, hversu varhugaverð þessi breyting er í raun og veru, þegar Reykjavíkurbúar, sem fyrst og fremst munu njóta þessa leikhúss, eru þessu frv. mótfallnir. Af þessu getum við nokkuð sjeð, hvernig á þetta mál muni verða litið á þeim stöðum úti um land, sem sviftir væru þessum tekjustofni og ekki fengju annað í staðinn en eins og þar stendur: reykinn af rjettunum. Þegar nú þess er gætt, hve mikill hluti manna úr öðrum landshlutum dvelur hjer um lengri og skemri tíma, og leggur þannig af mörkum mikið fje í skemtanaskatti, og er það framlag einmitt í rjettu hlutfalli við not og þýðingu þessa þjóðleikhúss fyrir aðra en Reykjavíkurbúa, þá sjest það ljóst, hversu ástæðulaust og órjettimætt það er að vera að seilast eftir skemtanaskatti þeim, sem til kann að falla á öðrum stöðum. Háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hefir leiðrjett þann leiða misskilning háttv. 2. þm. Reykv. (JB), að samkvæmt frv. ætti þetta að verða almennur skattur, sem ætti að ná til allra hreppsfjelaga landsins. Það var ekki hægt að skilja háttv. 2. þm. Reykv. (JB) öðruvísi. Mentamálanefndin gekk þó ekki lengra í sínum tillögum en það, að skatturinn næði ekki nema til þeirra kauptúna eða kaupstaða, sem hefðu 1000 íbúa. Þeir, sem hefðu færri íbúa, slyppu við hann. Með þessu - þó ekki væri lengra farið - var of langt gengið, eins og jeg hefi hjer áður fært rök að, og flm. hafa fallist á og mentamálanefnd sömuleiðis. Þó að því sje haldið fram, að rjettmætt sje og í sjálfu sjer eðlilegast að nota skemtanaskattinn til eflingar leiklistinni í landinu, þá getur verið, að þetta sje rjett, hvað snertir skatt af leiksýningum, að þá sje eðlilegra að verja slíkum skatti til þess en venjulegra útgjalda hrepps- eða bæjarfjelaganna, en þá held jeg því hiklaust fram, að skattur, sem fenginn er af dansskemtunum og öðrum skemtunum á borð við það, er að minsta kosti ekki óeðlilegri eða órjettmætara að nota hann til almennings þarfa en til dæmis að taka skatt af hverjum bita og sopa, sem maður lætur ofan í sig, og efni í hverja spjör utan á kroppinn á sjer. Háttv. frsm. (ÞorstJ) kvaðst vera í vafa um, hvort hann ætti að ganga inn á mína brtt. á þskj 415. En jeg vil benda á, að sú brtt. stendur í svo nánu sambandi við hina brtt. við 1. gr., að það sama hlýtur að ganga yfir þær báðar. Og að lokum vil jeg benda á, hversu órjettmæt sú hugsun er, sem fram kom hjá háttv.þm. Dala. (BJ), að rjettast væri að láta öll hreppsfjelög, sem hefðu 500 íbúa og fleiri, gjalda skemtanaskatt til þjóðleikhússins, og nægir mjer í því efni að benda til þess, sem jeg hefi áður um það sagt. Og því ástæðulausara væri þetta auðvitað, ef það er nú svo, sem háttv.þm. Dala. (BJ) heldur fram að hljóti að vera, að Reykjavíkurbær eigi nú fleiri miljónir króna í sparisjóðsbók.

Jakob Möller Áður en til atkvæða verður gengið, verð jeg að vekja athygli háttv. þingdm. á því, að mótmæli þau, sem fram eru komin frá bæjarstjórn, eru ekkert annað en málamyndamótmæli. Hafa þau komið fram nú á 11. stundu, sökum þess, að bæjarstjórn hefir fundist, að hún gæti ekki látið málið fara fram hjá sjer alveg þegjandi. Ef nokkur alvara fylgdi, hefðu mótmælin vafalaust komið fyr fram og þeim verið fylgt fastara. Annars skal jeg taka það fram viðvíkjandi barnaheimilinu, að það getur alls ekki verið rjett hjá hv. 2. þm. Reykv. (JB), að tilgangurinn sje að nota slíkt hæli bæði sem hæli fyrir munaðarlaus börn og sem sumarheimili fyrir börn Reykvíkinga. Það verður eingöngu notað fyrir munaðarlaus börn. En jeg staðhæfi, að munaðarlausum börnum sje betra að fá vist á góðum heimilum heldur en á slíku hæli. Hefi jeg heldur ekki heyrt þess getið, að nokkur vandkvæði sjeu á því að koma slíkum börnum fyrir á góðum stöðum, svo þess vegna er engin ástæða til þess að fara að koma upp barnaheimilinu. En yrði því komið upp, þá geri jeg ráð fyrir því, að sú yrði reynslan af því, að eftirsókn yrði ekki mikil eftir því að koma þangað börnum til sumardvalar, þó að rúm leyfði. Til árjettingar skal jeg enn fremur vekja eftirtekt á þeim orðum í ræðu hv.þm. Ísaf. (JAJ), að Ísafjörður sje ekki enn farinn að ráðstafa þessum tekjum, heldur gangi þær beint í bæjarsjóð. En þessi skattur á engan rjett á sjer til þess að vera almenn tekjulind bæjarsjóðanna. Á þeim stöðum, þar sem miklar tekjur eru af skemtunum, svo sem þar, sem kvikmyndahús eru, má ná fullum skatti af þeim með öðru móti, nefnilega aukaútsvari. Og vil jeg benda háttv.þm. Borgf. (PO) á það, að venjulega eiga þorpin sjálf húsin, sem skemtanirnar eru haldnar í, og geta tekið þetta gjald með húsaleigunni. Ætla jeg svo að lokum að minna háttv.þdm. á, hve góðar undirtektir þetta frv. fjekk hjer í deildinni í upphafi, og vona jeg, að þeir fari ekki að bregðast því nú. Og jeg ætla að biðja þá að gera sjer ljóst, hvaða verk þeir eru að vinna, ef þeir fella þetta frv. Þeir eru þá að kveða upp dauðadóm yfir íslenskri leiklist og e fremja menningarmorð.

Frsm. meiri hl. (Þorsteinn Jónsson) Það eru komnar fram margar brtt. við þetta frv. í morgun hjelt samgöngumálanefnd fund með vegamálastjóra og ræddi þar við hann um þær brtt. við frv., sem nú liggja fyrir til umræðu. Nefndin var sammála um brtt. frá háttv.þm.N.-Þ. (BSv), um að nema úr þjóðvegatölu veginn frá Fossvöllum að Gilsárbrú á Jökuldal, og að sýslunefnd Norður-Múlasýslu taki þann vegarkafla í sýsluvegatölu, að leiðin frá Breiðamýri til Reykjahlíðar falli úr tölu þjóðvega og að gerð sje að fjallvegi leiðin þaðan um Grímsstaði og Möðrudal yfir Gilsárbrú. Eins og jeg tók fram áður, þá er þessi vegur í eðli sínu fjallvegur. Jeg sje því ekki, að Norðurland og Austurland missi nokkuð að ráði við þessa breytingu. Það er aðeins vegarkaflinn frá Fossvöllum að Gilsá, sem Norður-Múlasýsla mun þurfa að leggja nokkuð til viðhalds á ári hverju, ef hún tekur við honum. Þá er brtt. á þskj. 378, frá háttv.þm.N.-Þ. (BSv), um að í stað “Reykjaheiði“ í frv. komi: Tunguheiði. Að við settum Reykjaheiði í frv. upphaflega stafaði af því, að við álitum betra að leggja veg yfir hana heldur en yfir Tunguheiði. Hún er sljettari og lægri en Tunguheiði. Þó að Tunguheiði sje hærri og erfiðari, þá er hún styttri, og sá vegur, sem að henni liggur, er meira í bygð. Að öllu þessu athuguðu hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu að mæla með þessari brtt. Hv. þm. Borgf. (PO) hefir tjáð nefndinni, að hann tæki sína brtt. aftur. Þá er og brtt. frá hv.þm. S.-Þ. (IngB) á þskj. 406, um að Reykjadalsbraut verði gerð að þjóðvegi, einnig tekin aftur. Nefndin vildi ekki taka þessa braut upp í þjóðvegatölu, heldur fylgja tillögum vegamálastjóra, og hefir háttv.flm. (IngB ) sætt sig við það. Um hinar aðrar brtt. hefir nefndin í heild ekki tekið neina bindandi afstöðu. En þær geta þrátt fyrir það haft einhvern byr hjá sumum nefndarmönnum. Jeg vona nú, að þetta mál gangi fram, þar sem ekki er hægt að berja því við lengur, sem gert var við 1. umr. að löghelgaðir þjóðvegir milli Norður- og Austurlands yrðu tveir, ef frv. yrði samþykt óbreytt. En nú legst annar þeirra niður, ef farið verður að ráðum samgöngumálanefndar, og kemur hjer eftir í tölu fjallvega. Um þennan nýja fyrirhugaða þjóðveg er það að segja, að hann liggur miklu meira um bygðir en gamli vegurinn, og að allir þeir fjallvegakaflar, sem eru á þeirri leið, sem hann liggur um, eru miklu styttri. Allur nýi vegurinn verður í heild sinni nokkru lengri en sá gamli, en kemur margfalt fleiri hjeruðum og mönnum til nota.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg hefi ekki miklu að bæta við það, sem háttv.frsm. meiri hl. (ÞorstJ) sagði. Hann hefir lýst því yfir, að nefndin hafi borið sig saman við vegamálastjóra og tekið ákvarðanir sínar í samræmi við hann. Þessu e jeg einnig sammála; Þetta mál var tekið af dagskrá á dögunum, vegna þess, að mönnum var þá ókunnugt um, hvernig hann mundi líta á þessar tvær brtt. á þskj. 225 og 232, en nú mælir hann á móti báðum, og vona jeg, að þingmenn muni fallast á það. Hvað snertir till. á þskj. 225 segir vegamálastjóri, að þeim vegi, sem þar er talað um, sje viðhaldið með fjallvegafje. Það er fjallvegur um Brekkuháls og Gemlufallsheiði á þessari leið, sem hann álítur óráðlegt að gera að þjóðvegi, en telur engan vafa á, að fje muni fást úr ríkissjóði þeim til viðhalds. Sama máli er að gegna um síðari till. á þskj. 232, sem í raun og veru er sama till. og áður hefir verið feld hjer í deildinni. Það er fjallvegur, sem haldið er við af ríkisfje. Enn fremur taldi vegamálastjóri sjálfsagt, að samkvæmt till. á þskj. 392 yrði sýslunefnd Norður-Múlasýslu að ákveða sýsluveg frá Fossvöllum upp að Skjöldólfsstöðum. Á sama hátt var hann fylgjandi þeirri brtt., að vegurinn frá Einarsstöðum að Reykjahlíð yrði feldur úr tölu þjóðvega og gerður að sýsluvegi. Sem sagt, jeg vænti að háttv. deild hagi sjer eftir till. vegamálastjóra.

Magnús Pjetursson Hv. frsm. meiri hl. (ÞorstJ) lýsti yfir því, að nefndin hafi ekki getað tekið afstöðu til viðaukatillögu minnar, en þó skilst mjer, að jeg muni eiga von á liðstyrk í þeirri nefnd. Hv. deild kann að koma það undarlega fyrir sjónir, að þessi till. skuli koma fram aftur, þar sem hún var þó feld við síðustu umræðu. En ástæðan er sú, að þegar hún var feld, kom það skýrt fram, að hv.þm. höfðu misskilið hana og tekið það svo, sem vegurinn ætti að enda frammi í dalbotni, en ekki að liggja milli sýslna. Jeg vildi því láta það koma skýrt fram, að hjer er um póstleið að ræða milli landsfjórðunga. Þá var það ekki rjett, sem fram var haldið hjer við 2. umr., að Strandasýsla hefði lagt tiltölulega lítið af mörkum til vegagerðar, samanborið við aðrar sýslur. Jeg hygg, að svo sje einmitt ekki, er tekið er tillit til fjölda verkfærra manna í þeirri sýslu og öðrum. Og þó þessi vegarspotti, sem hjer ræðir um, verði tekinn inn í vegakerfi landsins, þá eru samt óravegir eftir, sem sýslan hefir allan veg og vanda af og þarf að sjá fyrir. Jeg hefi ekki leitað álits vegamálastjórans, en ætla mjer að láta deildina skera úr því, hvað hún telji ráðlegt eða sanngjarnt í þessu máli. En þó vil jeg enn minnast á, að mjer finst mótbára hæstv. atvrh. (KIJ) harla ljettvæg, sem sje það, að vegur þessi væri fjallvegur að nokkru leyti, sem hvort sem er væri kostaður af ríkissjóði. Mjer sýnist einmitt þetta styðja tillögu mína og gera það sjálfsagt að taka veginn upp í tölu þjóðveganna. Óhætt er líka að segja, að ekkert örlæti getur það talist af hinu háa Alþingi, þó þetta verði samþykt. Því það er sönnu næst, að Vestfirðingar hafa ekki verið ásælnir í fje úr ríkissjóði til vega sinna, og þó gert ýmsar framkvæmdir í þessum efnum. Og án þess, að jeg vilji ásaka háttv. deild, þá verð jeg þó að segja, að ýmsir háttv.þm. hafa komið fram breytingum, sem engu meiri sanngirni mælir með en sú, að unna Vestfirðingum þessa vegarspotta. En það er skaðlegt, er menn fara að taka einn landshluta svo út úr við fjárveitingar, sem í eðli sínu eru svo vaxnar, að þær ættu að koma sem jafnast niður. Annars vænti jeg þess, að Vestfirðingar sjeu ekki svo illa kyntir, að hv.þm. sjái sjer ekki fært að verða við þessari sanngirniskröfu.

Ólafur Proppé Jeg þykist sjá fram á, að viðaukatillaga mín á þskj. 225 eigi ekki miklum byr að fagna í hv. deild. Raunar tók háttv.frsm. meiri hl. (ÞorstJ) það fram, að háttv. samgöngumálanefnd hefði ekki getað tekið neina afstöðu til hennar, en mjer skildist þó, að hún hafi heldur verið mótfallin till. Hitt þykir mjer þó enn lakara, að vegamálastjóri og landsstjórn skuli hafa snúist á móti henni. En að fengnum ýmsum upplýsingum og loforði vegamálastjóra um það, að veita ríflega af fje til fjallvega til þessa vegar, þá leyfi jeg mjer að taka tillöguna aftur, en býst þó við, að ekki muni langt líða, þangað til málið verður tekið upp af nýju.

Pjetur Ottesen Þar sem mjer þótti svo við horfa á fyrra stigi þessa máls, að það væri, miðað við þær undirtektir, sem það fjekk, líklegt til þess að ná fram að ganga, en flm. hafa hins vegar ekki komið fram með neinar tillögur um að fella þennan gamla veg úr þjóðvegatölu, en alls óviðeigandi að hafa þarna tvöfaldan þjóðveg, þá hefi jeg flutt hjer brtt. á þskj. 377, sem jeg hefi samið í samráði við vegamálastjóra. Þá er og síðan einnig komin fram samskonar brtt. frá háttv.þm.N.-Þ. (BSv), sem er einn af flm. þessa frv., og er hún aðeins frábrugðin minni till. í því, að samkvæmt henni fellur vegurinn frá Breiðamýri til Reykjahlíðar úr tölu þjóðvega, án þess að hann sje tekinn upp í sýsluvegatölu. Jeg hefi átt tal um þetta við vegamálastjóra, og hefir hann ekki fundið neitt við það að athuga og lýst yfir því, að hann gæti vel fallist á það, þar sem nú er verið að leggja sýsluveg samhliða þessum vegarkafla. Jeg tek því tillögu mína aftur.

Þórarinn Jónsson Jeg stend upp til að hughreysta þá háttv.þm., sem hjer eiga brtt. Býst jeg við, að þær viðauka- og breytingartillögur, sem enn hafa ekki verið teknar aftur, muni verða feldar, og er það í sjálfu sjer eðlilegt, þar sem margskonar ósamræmi getur myndast, ef einstaka þingmenn beita sjer fyrir því að fá vegaspotta fyrir sín kjördæmi, gegn tillögum vegamálastjóra. Jeg hafði eftir áskorun úr mínu kjördæmi hugsað mjer að koma með brtt., sem var alveg sjálfsögð og í samræmi við fyrirhugaðar breytingar vegamálastjóra á vegalögunum. En við nánari athugun fundum við þó, að þetta hafði þó ekki fengið nægilegan undirbúning. Og eru það venjulega sýslunefndirnar, sem jafnframt breytingunni þurfa að segja sitt orð um hana. Hætti jeg því við brtt., en fjekk í þess stað loforð hjá vegamálastjóra um það, að endurskoða vegalögin og búa þau undir næsta þing, með þessari og fleirum sjálfsögðum breytingum. Finst mjer það eðlilegra og þingmenn geti vel sætt sig við það og beðið eitt ár eftir breytingunni. Jeg get þó greitt frv. atkvæði mitt, þar sem samþykki sýslunefnda þarf til þess, að það komi til framkvæmda.

Frsm. minni hl. (Sigurður Stefánsson) Jeg vil aðeins lýsa yfir því, að minni hluti nefndarinnar hefir ekki breytt aðstöðu sinni í þessu máli, og greiðir því atkvæði á móti, eins og við 2. umr. Eins og öllum er kunnugt, eru ýmsar brtt. fram komnar, en vegamálastjóri hefir lýst yfir því, að hann muni leggja vegalögin endurskoðuð fyrir næsta þing. Hann mundi því helst hafa kosið, að þetta frv. hefði ekki komið fram. Sömuleiðis tók hann það fram, að þó frv. yrði samþykt, þá myndi samt ekkert fje verða fyrir hendi til þessara framkvæmda í sumar, og líklega ekki á næsta sumri. Jeg get því ekki sjeð, hver ágóðinn verður af því, að frv. nái fram að ganga, og skil ekki, hvers vegna ekki mega bíða með þessar breytingar við vegalögin þar til lögin verða öll endurskoðuð á næsta þingi. Það eru fjárhagsörðugleikar ríkisins, sem hafa knúið mig og fleiri til þess að vera á móti því, að svona sje verið að grípa inn í vegamálakerfi landsins og stofna til nýrra útgjalda um skör fram. Vegna fjárhagsörðugleikanna verður að fresta ár frá ári nauðsynlegum brúa- og vegagerðum, en til þess að halda þeim vegum við, sem þegar eru gerðir, verður auðvitað að leggja fram nokkurt fje árlega, hvernig sem fjárhagurinn er. Til þess hefir ríkið brýna skyldu. Því minni ástæða er nú til þess að fara að koma með þennan veg, sem frv. á þskj. 45 ræðir um. Hann liggur um strjálbygt hjerað, svo að þó hann sje býsna langur, þá er aðeins nokkuð á annað þúsund manns, sem við hann býr. Auk þess er engin áætlun fyrir hendi, um hvað hann kostar. Viðvíkjandi brtt. get jeg annars lýst yfir því, að við, minni hluti nefndarinnar, höfum óbundin atkv. um þær. Fyrir mjer eru það eingöngu fjárhagsörðugleikarnir, sem valda því, að jeg mun ekki geta ljeð þeim fylgi mitt Það er raunar skemtilegt fyrir háttv.þm. að geta haft eitthvað nýtt heim með sjer í vasanum, til að gæða kjósendum á. Og auðvitað er þörf á því, sem hjer er farið fram á, en að hún sje verulega brýn, tel jeg vafamál. Og það vil jeg að lokum láta um mælt, að hvaða þm. svo sem hefðu flutt þessar brtt., þá hefði jeg samt verið á móti þeim, af sömu ástæðum.

Frsm. meiri hl. (Þorsteinn Jónsson) Jeg þarf ekki að svara mörgu því, sem háttv.þm.N.-Ísf. (SSt) ljet um mælt. En þar sem hann kveður vegamálastjóra hafa gefið þær upplýsingar, að aðeins á annað þúsund manns hafi vegarins notið, þá tel jeg mjer skylt að leiðrjetta þann misskilning. Vegamálastjóri hefir aðeins sagt, að þegar þeir einir sjeu taldir, sem við veginn búa, þá sjeu það 1995 menn, en þar á ofan er skiljanlega fjöldi mann, sem vegarins nýtur, þar sem hliðarbrautir margar liggja frá veginum. T. d. er ekki talin með nema nokkur hluti Vopnafjarðar eða Norður-Þingeyjarsýslu. En eins og jeg áður hefi látið í ljós, þá var það misráðið, þegar vegalögin voru samþykt, að leggja þjóðveg yfir fjöll og firnindi milli Austurlands og Norðurlands, langt fyrir innan margar stórar sveitir og jafnvel heilar sýslur, í stað þess að leggja hann þá leið, sem frv., sem hjer er um rætt, gerir ráð fyrir. Sama átti sjer stað með símann, þegar hann var fyrst lagður um þessar slóðir. Fyrst var hann lagður frá Vopnafirði þvert yfir Dimmafjallgarð. Hólsfjöll og Mývatnsöræfi til Reykjahlíðar. Seinna varð að leggja hann um sveitirnar fyrir norðan, þar sem við flm. frv. ætlumst til, að þjóðvegurinn verði lagður, og því varð síminn tvöfaldur í þessum landshluta fyrir bragðið. Eins og áður hefir verið tekið fram, þá hefir ríkið viðurkent óbeinlínis, að þarna ætti að vera þjóðvegur, í stað sýsluvegar, því viðgerð á vegum á milli þessara hjeraða hefir ríkissjóður kostað. Hann hefir lagt fje til allra fjallvega á þessari leið. Þingið hefir þannig viðurkent órjettmæti vegalaganna í þessu tilfelli, og veit jeg ekki, hvað betur sýni sanngirni þessarar vegalagabreytingar. Þá eru það nokkur orð í ræðu háttv.þm.N.-Ísf. (SST), sem þurfa athugunar við. Hann talaði um, að ríkissjóði bæri fyrst og fremst skylda til að halda við þeim vegum, sem þegar væru lagðir, en ekki hitt, að leggja áherslu á lagning nýrra vega. En jeg vil vekja eftirtekt á því, að hjer er ekki farið fram á, að nokkur nýr vegur sje lagður, heldur aðeins, að skift sje um þjóðvegastæði. Og jafnvel þó hjer væri um nýjan veg að ræða, þá fæ jeg ekki annað sjeð en full sanngirni mælti með honum. Og þar sem Norðausturland hefir verið misrjetti beitt áður um fje til vegagerða, þá er tími komir til þess nú að bæta úr því og taka þennan umrædda veg upp í tölu þjóðvega. Þá var það enn eitt atriði, sem sami hv.þm. (SSt) færði gegn því, að breytingin næði fram að ganga, sem sje það, að engin kostnaðaráætlun um verkið væri fyrir hendi. En geta má þess, að þegar vegalögin voru gerð, þá mun engin kostnaðaráætlun hafa verið gerð yfir þá vegi, sem leggja skyldi. Og þó slík áætlun væri nú til, þá er samt þess að gæta, að allar slíkar áætlanir eru mjög óábyggilegar, ekki hvað síst nú á tímum, þegar verðbreytingar eru svo mjög tíðar. Enn er það, að þó að í vændum sje að leggja frv. til nýrra vegalaga fyrir næsta þing - og jeg efast ekki um, að vegamálastjóri láti verða úr því, - þá er hitt alveg ósannað mál, hve nær þingið afgreiðir það. Og þar sem hjer mun að allra dómi, sem til þekkja, vera um alveg rjettmæta breytingu að ræða, þá sje jeg ekki neina ástæðu til þess að fara að slá henni á frest, vegna þessarar fyrirhuguðu endurskoðunar á vegalöggjöfinni, sem enginn veit, hvað úr verður. Enda er mjer nær að skoða þessa röksemd sem tilraun til þess að fá hv.þm. til að greiða atkvæði á móti frv. Læt jeg svo útrætt um þetta mál að sinni, en vona, að hv. deild verði ekki vilt sýn í máli þessu.

Ingólfur Bjarnarson Jeg vildi geta þess, að brtt. sú, sem jeg á, á þskj. 406, er flutt vegna þess, að brtt. var fram komin á þskj. 377, um að nema veginn frá Einarsstöðum að Reykjahlíð úr tölu þjóðvega. Áleit jeg sjálfsagt, að þjóðvegurinn lægi óslitinn austur í gegnum sýsluna, og fór því fram á, að vegarkaflinn frá Einarsstöðum til Húsavíkur yrði gerður að þjóðvegi. En nú hefi jeg átt tal um þetta við vegamálastjóra, og hefir hann heldur lagst á móti brtt. minni, að hún verði samþykt nú, einkum vegna þess, að vegalögin í heild muni endurskoðuð fyrir næsta þing. Með tilliti til þessa, og þar sem jeg hins vegar finn, að brtt. mín muni eiga litlum byr að fagna í hv. deild, þá vil jeg hjer með taka hana aftur. Þá vil jeg lítillega minnast á brtt. á þskj. 378, að í stað „Reykjaheiði“ komi: Tunguheiði. Jeg vil upplýsa, að það ákvæði komst inn í frv. af athugaleysi. Póstvegurinn liggur mi yfir Tunguheiði, og þar liggur símalínan einnig yfir. Hefir vegur yfir heiðina verið ruddur fyrir fjallvegafje. En þegar kemur niður í Kelduhverfi, tekur við akfær vegur austur yfir sveitina, að brúnni á Jökulsá. Væri nú þjóðvegur ákveðinn og lagður yfir Reykjaheiði, þá lægi hann um óbygðir austur að Jökulsá, samhliða alfaraveginum. Er sjáanlega fráleitt að hafa tvöfaldan veg á þessum kafla, enda mundi Reykjahlíðarvegurinn sáralítið notaður. Vona jeg, að ekki þurfi að fara fleiri orðum um þetta, og jeg veit, að hv.þm. sjá, hvað hjer er um að ræða, og samþykkja þessa sjálfsögðu brtt., sem hjer liggur fyrir.

Björn Hallsson Jeg skal ekki fjölyrða um þetta mál, enda var það mikið rætt við 2. umr. En jeg vil aðeins minnast á brtt. frá hv.þm.N.-Þ. (BSv), á þskj. 392, við brtt. á þskj. 377, um það, að gamli þjóðvegurinn um Jökuldal og Fjöll falli niður, og ætti þá aðalbrtt. þar með að vera úr sögunni, ef þessi gengur fram. Verður þá sýsluvegur frá Fossvöllum að Gilsárbrú og fjallvegur þaðan í Reykjahlíð. Jeg geri fyrir mitt leyti ekki mikið úr því atriði tillögu þessarar, hvort takmörkin eru sett, eins og þar er, við Skjöldólfsstaði eða Gilsárbrú. Það er ekki um langan veg að ræða milli þeirra staða. En með þessari brtt. er sá agnúi fallinn í burtu, sem hjer var mest færður á móti frv. við 2. umr., þar sem nú á að fella þann þjóðveg, sem nú er, úr þjóðvegatölu, ef frv. verður samþykt. Þá þarf jeg að víkja fáeinum orðum að háttv.þm.N.-Ísf. (SSt). Hann sagði, í sambandi við það, að ekki mundi verða veitt fje til þessa vegar á næsta ári, að aðalhvöt okkar flm. myndi vera sú, að við vildum kasta glansi á okkur gagnvart kjósendum okkar í þessu máli. Jeg fyrir mitt leyti mótmæli þessu fyrir okkar hönd. Við flytjum þetta mál eftir sannfæringu okkar; teljum það sanngjarnt í alla staði. En þar sem skoðanir okkar falla þar alveg saman við álit kjósenda okkar, þá erum við því fúsari að verða við þeirri ósk Norðmýlinga og Þingeyinga, að fá þessum þjóðvegi breytt. Jeg fyrir mitt leyti tel þingsetu heldur ekki svo eftirsóknarverða, að jeg vilji flytja mál fyrir kjósendur, sem jeg tel alrangt, svo jeg tel þessa hnútu háttv.þm.N.-Ísf. alveg ástæðulausa. En það er ekki óvanalegt, að slíku sje kastað hjer fram. Annars þarf ekki annað en að líta í þær fundargerðir, sem hjer liggja frammi í lestrarsalnum, til þess að sannfærast um vilja kjósendanna í þessu efni. Þar eru til sýnis fundargerðir úr öllum hlutaðeigandi hreppum. Vænti jeg svo þess, að frv. þetta verði nú samþykt fyrirstöðulaust.

Frsm. minni hl. (Sigurður Stefánsson) Því fór fjarri, að jeg væri með neinar aðdróttanir um kjósendadaður út af þessu máli. En jeg sagði og segi enn, og er þar í samræmi við vegamálastjóra sjálfan, að þessi vegalagning megi bíða, þó hún geti verið góð í sjálfu sjer. Og þingið verður að fara varlega í allar breytingar, sem geta haft aukin útgjöld í för með sjer. Þetta er heldur engan veginn eina krafan, sem kemur um breytingu. Þær koma margar, og margar sanngjarnar, en verður samt að skjóta þeim á frest, vegna fjárhagsörðugleika þeirra, sem yfir standa.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg flyt hjer brtt. á þskj. 417, og vil jeg leyfa mjer að fara fáum orðum um þær. Jeg skal taka það fram, sem almenna athugasemd, að þær eru komnar fram til þess eins, að breytingarnar á stjórnarskránni, eins og þær hafa verið samþyktar á þskj. 383, sjeu ekki athugaverðar að formi til. Jeg tók það fram áður, að jeg hafði hugsað mjer, að ákveða mætti með lögum, hvernig fara skuli um stjórn landsins, ef ráðherra deyr, forfallast eða fer utan. Jeg hefi ekki komið með brtt. um þetta fyr, þar sem jeg gat ekki sjeð, hvort frv. mundi fá nóg fylgi. En atkvgr. við 2. umr. sýndi, að nokkrar líkur eru til, að frv. nái að ganga fram, og því ræðst jeg í að flytja þessa brtt. Því er ekki slegið föstu, hvort landritaraembættið skuli tekið upp, það er látið laust og óbundið, svo að næsta þing geti tekið ákvörðun um það. 2. brtt. er einungis til skýringar. Hún sýnir, að ákvæðið um að ákveða megi með lögum, að þing skuli háð árlega, skuli koma aftan við 18. gr. stjórnarskrárinnar. Það stendur ekki beinlínis í 5. gr. frv., en sú var tilætlunin, og er brtt. til þess að taka af allan vafa um þetta. Vona jeg að menn geti skoðað þessa brtt. samþykta án atkvgr., hvernig sem þeir líta annars á málið. 3. brtt. er um það, að forfallist þingmaður, sem kosinn er hlutbundinni kosningu, svo að hann getur ekki setið á einhverju þingi öllu, eða seinni hluta þess, megi varamaður koma í hans stað. Þetta ákvæði stendur í gildandi sjórnarskrá, en nær þar aðeins til landskjörinna þingmanna, en nú á það að ná til allra þeirra, sem kosnir eru hlutbundinni kosningu, svo sem þingmanna Reykjavíkur. Þetta er í samræmi við það, sem samþykt var hjer við síðustu umræðu, að varamaður taki sæti fyrir þingmann, sem svo er kosinn, ef hann deyr eða fer frá, en eftir þessari brtt. gildir það líka, ef þingmaður forfallast svo á miðju þingi, að hann getur ekki komið aftur á það þing. Þetta hefir komið fyrir áður um landskjörinn þingmann, þegar Hannes Hafstein fatlaðist frá þingsetu, og var allmikið um það deilt, hvort varamaður hans mætti taka sæti í hans stað. 4. og 5. brtt. eru við 10. gr. 5. brtt. er borin fram til þess að halda aldurstakmarki því, sem var áður um kosningarrjett til hlutbundinna kosninga um alt land. Þetta fjell niður vegna brtt., er samþykt var við 2. umr., og er það skiljanlegt, því að þar sem flm. þeirrar tillögu hugsaði sjer, að þingið væri ein málstofa, hafði hann ekki ástæðu til að taka upp ákvæði um kosningarrjett til landskosninga. 4. brtt. er líka nauðsynleg vegna brtt., er var samþykt við við síðustu umr. Hv. þm. Str. (MP) kemur enn með brtt. á þskj 403, þar sem meðal annars er farið fram á, að landskjörnir þingmenn falli niður og umboð þeirra, sem nú sitja, falli í burt þegar lögin öðlast gildi. Vitanlega kemur ekki til mála að slík brtt. verði samþykt í hv.Ed. Þeir, sem nú eru landskjörnir, munu vafalaust vera því mótfallnir, en þeir eru nálega helmingur deildarmanna. Þeir munu líta svo á, að þeir sjeu kosnir til langs tíma, og að þeir svíkist undan skyldu sinni, ef þeir samþykkja að hverfa af þingi þegar í stað. Þetta yrði og til þess að safna kvenþjóðinni á móti stjórnarskrárbreytingunni. Konur mundu álíta, að þessi breyting væri komin fram til þess að bægja þessum eina kvenfulltrúa frá þingsetu. Jeg lít svo á, að þessar brtt. sjeu bornar fram í því skyni að efla mótspyrnu gegn frv., og verð jeg því að ráða eindregið frá því að samþykkja þær. Meðal þeirra, sem vilja í raun og veru samþykkja breytingu á stjórnarskránni, er talsverður ágreiningur um, hvort fækka skuli ráðherrum. Jeg vil mælast til þess, að þeir, sem vilja stuðla að þingafækkun, en ekki að ráðherrafækkun, lofi frv. þessu að ganga til hv.Ed., ef þar væri unt að miðla málum. Hjer verður ekki borin fram tillaga um að ráðherrar skuli vera fleiri en einn. Það er á móti þingsköpum, því að hjer hafa verið feldar við 2. umr.brtt. um að fella niður fyrstu 4. gr. frv. En jeg vil lýsa yfir, að jeg er fús til samkomulags um þetta atriði, og mun stuðla að því eftir mætti, að þetta yrði lagfært í hv.Ed. Jeg gleymdi að geta þess um brtt.hv.þm. Str. (MP), að til greina gæti komið að athuga þær frekar, ef þeir landskjörnir þingmenn, sem nú sitja, ættu að halda þingsæti lögákveðinn tíma, en síðan skyldu ekki kosnir aðrir í þeirra stað. En jeg er sannfærður um, að Alþingi samþykkir aldrei, að umboð þeirra skuli falla niður þegar í stað, og skoða jeg þessar brtt. því ekki öðruvísi en sem snöru fyrir frv.

Magnús Pjetursson Jeg tók fram við síðustu umr., að mjer virðist svo sem ekki allfáir þingmenn væru á sama máli sem jeg, að landskjörnir þingmenn mættu gjarna falla burtu. Við atkvgr. óskuðu sumir eftir því, að brtt. mín um þetta yrði borin upp í tvennu lagi, svo að hægt væri að samþykkja afnám landskjörinna þingmanna, þó að þingið starfaði framvegis í 2 deildum. Þar sem samþykt var tillaga mín um breytingu á kosningarrjettinum, virtist mjer mönnum vera þetta alvara, og þótti mjer því rjett að flytja hjer brtt. vegna þeirra, sem eru mótfallnir landskjörnum þingmönnum, en vilja ekki sætta sig við eina málstofu. Jeg hefi heyrt, að þessi tillaga eigi talsverðum vinsældum að fagna í hv. deild. Annars fór jeg nógu rækilega út í þessa brtt. við síðustu umræðu, svo að jeg þarf ekki að endurtaka það, enda hreyfði þá enginn verulegum mótmælum gegn þessu ákvæði. Í öðrum brtt. mínum hefi jeg reynt að lagfæra breytingar mínar í samræmi við aðrar brtt., sem voru samþyktar við síðustu umræðu. Þá skal jeg víkja að ræðu hv. 1. þm. Skagf. (MG). Jeg skal geta þess um tillögu hans, um að varamenn taki sæti fyrir þingmenn, sem forfallast, að það getur verið mikið álitamál, hvort sömu ákvæði eiga að gilda um menn, sem eru kosnir hlutbundnum kosningum í kjördæmum, eins og um landskjörna þingmenn. Jeg legg ekki kapp á þetta, en vil aðeins benda á, að ekki er nauðsynlegt að samræmi sje í þessu. Þá ber sami hv.þm. fram brtt. um að taka upp aftur gamla aldurstakmarkið fyrir kosningarrjetti til landskosninga. Taldi hann það sjálfsagt, ef frv. ætti að ná að ganga fram. Jeg tel það alls ekki sjálfsagt. Það geta verið ýmsir hjer í hv. deild, sem vilja hafa sama kosningarrjett og kjörgengi um landskjör sem kjördæmakosning, svo að vel gæti hugsast, að hans tillaga yrði feld, þó að brtt. mín um afnám landskjörinna þingmanna næði ekki samþykki, og menn vildu hafa sömu skilyrði um kosningarrjett og kjörgengi um hvoratveggja kosninguna. Hv. þm. var aðallega á móti því að fella niður landskjörið af því, að hv.Ed. mundi aldrei fallast á það. Þetta er einungis grýla. Að kvenfólk muni leggjast á móti stjórnarskrárbreytingu af þessum ástæðum, nær auðvitað engri átt. Jeg get ekki hugsað mjer, að hv.þm. vilji gefa í skyn, að konur geti ekki komist að í kjördæmum, jafnt sem karlmenn, og þurfi því að halda á landskjörnum þingmönnum vegna þeirra. Það væri að gera alt of lítið úr kvenfólkinu. Hv. þm. sagði, að þessi breyting mundi fella frv. algerlega, því að landskjörnu þingmennirnir mundu verða á móti henni. Þó að svo væri, þyrfti þessi hv. deild ekki að taka neitt tillit til þess. Í þessu máli verður hver og einn að fara eftir sinni sannfæringu, þó að landskjörnu þingmennirnir reyndu að hanga á eigin atkvæði. En jeg efast um, að þeir mundu gera það, þegar á hólminn kemur. Það er mótsögn hjá hv.þm. Skagf. (MG), er hann beiddi menn að greiða ekki atkvæði gegn frv. vegna ráðherratölunnar, því að hana mætti laga í Ed. Hví gæti það þá ekki alveg eins orðið samkomulagsatriði í hv.Ed., hve lengi umboð þeirra landskjörinna þingmanna, sem nú sitja, skuli gilda. Jeg sje ekkert því til fyrirstöðu, að samþykkja þessa brtt. til hv.Ed. svo að landskjörnu þingmennirnir geti skamtað sjer þann tíma, sem þeir vilja sitja. Jeg geri því fullkomlega ráð fyrir, að hv.þm. sýni þessum brtt. velvild, og jeg veit með vissu, að meiri hluti þessarar hv. deildar er því mjög hlyntur, að landskjörnir þingmenn verði feldir niður. Og því verður veitt eftirtekt um alt land, hvernig atkvgr. um þessa brtt. fer í dag.

Þorleifur Jónsson Eins og kunnugt er og háttv.frsm. (MG) gat um, ljet jeg uppi í nefndinni, að hvorki jeg nje háttv.þm.. S.-Þ. (IngB) gætum aðhylst aðrar breytingar á stjórnarskránni nú en að þingunum sje fækkað. Komum við fram með till. þess efnis, að öllum öðrum breytingum væri slept. En eins og háttv. deildarmenn vita, var hún feld með miklum atkvæðamun. Jeg skal að vísu játa, að jeg hefi greitt frv. atkv. til þessa, með þeirri von, að unt yrði að ná samkomulagi um ágreiningsefnin, nú við 3. umræðu. En sú hefir orðið raunin á, að þetta hefir ekki tekist hjer í þessari háttv. deild, enda ekki hægt að bera fram breytingartillögur, sem búið er að fella. Nú finst mjer það svo stórt spor aftur á bak, að fækka bæði þingum og ráðherrum, að jeg sje mjer ekki fært að fylgja slíku frv. úr deildinni. Mjer hefir fundist svo, sem ekki muni hafa veitt af öllum ráðherrunum upp á siðkastið, er vandamálin hafa steðjað að þjóðinni hvert á fætur öðru, og tel jeg því varhugavert að flana svo að því að fækka þeim um 2/3 hluta. Ekki síst þegar um leið er ákveðið að fækka þingunum. Það er ekki einasta í verkahring hverrar landsstjórnar að standa fyrir öllum framkvæmdum ríkisins. Hún þarf líka að standa á verði sem helsti útvörður þjóðarinnar og skirra hana vandræðum eftir því sem hægt er. Og á því sviði hefir sannarlega verið nóg að vinna síðustu árin, og alt útlit er fyrir, að svo verði fyrst um sinn. Af þessum sökum treysti jeg mjer ekki til að samþ. þetta frv. eins og það er nú. Háttv. frsm. (MG) tók það fram, að rjett væri af deildarmönnum að láta það ganga til háttv.Ed., í von um að það, sem á þætti bresta, yrði lagfært þar. En hvaða vissu hefi jeg fyrir því, að þetta, sem jeg vil vera láta, nái fremur fram að ganga í þeirri deild? Vel mætti vera, að háttv.þm. þar sjeu sama sinnis og þorri manna hjer, að mista kosti treysti jeg engu í því efni. Mín afstaða er því sú, að þar sem málið hefir ekki fengið það snið, sem jeg felli mig við, þá tel jeg ekki sæmandi, þar sem um slíkt mál er að ræða, að greiða því atkv. út úr deildinni. Býst jeg og við að þessu sje eins varið um háttv.þm. S.-Þ. (IngB). Jeg vildi aðeins með þessum fáu orðum gera grein fyrir því, af hverju við nú greiðum atkv. gegn frv.

Magnús Kristjánsson Það eru ekki nema örfá orð, sem jeg þarf að bæta við það, sem jeg hefi áður sagt, einkum vegna þess, að jeg býst við að engum hjer í háttv. deild komi á óvart, að jeg greiði atkv. á móti þessu máli. Mjer sagði svo hugur um frá öndverðu, að þetta mál myndi ekki vera nægilega undirbúið til þess að vera borið hjer fram, enda er það nú komið á daginn. Sýna þetta best brtt, sem drífa nú að á síðustu stundu. Á annað eins og það ekki að eiga sjer stað í slíku máli, sem hjer er um að ræða. Var það í rauninni sýnilegt í upphafi, hvernig fara myndi með málið hjer í háttv. deild, er nefndin, sem um það fjallaði, var svo margklofin. Það er augljóst, að hvað sem yrði nú ofan á, þá myndu eins margir, eða fleiri, af háttv.þm. verða óánægðir með úrslitin eins og hinir, sem ánægðir yrðu. Jeg vil ekki tefja tímann með því að fara neitt út í einstök atriði. Jeg get þó ekki komist hjá að taka það enn fram, að jeg efast stórlega um, að sparnaðurinn við ráðherrafækkun yrði nokkur. Jeg lít svo á, að 2 menn hafi frá upphafi þurft til þess að hafa stjórnina á hendi, nefnilega ráðherra og landritara. En eins og háttv.þm. ætti að vera öllum kunnugt, hafa störfin í stjórnarráðinu aukist svo síðustu 20 árin, að ómögulegt er að einn maður gæti annað þeim, og tæplega þótt 2 væru. Þykir mjer það og óviðfeldið, er ráðherrann yrði erlendis, að hafa ekki aðra stjórn en skrifstofustjórana í stjórnarráðinu. Kalla jeg það litla stjórn í landi, þótt ábyrgðarlausir menn færu með völdin. Það er því alveg bert, ef þessi breyting næði fram að ganga, að það væri ekki einasta að því stefnt að draga valdið í hendur þess eina manns, heldur og um lengri eða skemri tíma á ári hverju í hendur aðstoðarmanna hans í stjórnarráðinu. Þetta get jeg með engu móti felt mig við. Jeg hefði getað fallist á, að upp hefði verið tekið til reynslu að hafa þing aðeins annaðhvert ár. Auðvitað býst jeg við, að sparnaðurinn við það hefði orði lítill, en hins vegar óþægindi talsverð, sem myndu leiða af því. En þessu mætti þó síðar breyta með einföldum lögum. Annars finst mjer það óviðfeldið, að mikið sje af ákvæðum í stjórnarskránni, sem hægt sje að hringla með og breyta frá ári til árs. Þegar menn hafa í hyggju að gera breytingar á stjórnarskránni, þá verða þær að vera svo undirbúnar áður en til þings kemur, að menn verði svo að segja einróma samtaka um breytingamar, svo að ekki þurfi að óttast, að tillögur til breytinga komi fram á hverju þingi. Af því nú að greinilega er komið fram, að málið hafi verið of illa undirbúið, er ekkert annað við það að gera en að fella það. Því að láta það fara til háttv.Ed. með þessum göllum, sem nú eru á því, gæti varla talist sæmandi fyrir þessa háttv. deild. Slíkt gæti fremur gengið, er um smámál er að ræða, en ekki með nokkru móti, þegar það er stjórnarskráin, sem breyta skal. Hver er líka tryggingin fyrir því, að frv. yrði lagað í hv.Ed.? Fyrst tel jeg óvíst, að þar sjeu meiri spekingar en í þessari háttv. deild, og auk þess hafa þeir nú helst til lítinn tíma til að starfa að málinu, þar sem svo er áliðið þings. Af þessum ástæðum öllum mun jeg greiða atkv. á móti málinu.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg ætla að byrja með því, að svara með nokkrum orðum háttv.þm. Ak. (MK). Hann kvaðst mundu greiða atkvæði móti frv., og var það sem vænta mátti. Hann kvað það vera auðsætt af því, að breytingartillögur kæmu svo seint í málinu, að það hefði ekki verið nægilega undirbúið. Því svara jeg svo, að brtt. þær, sem nú hafa komið fram, eru mjög einfaldar og auk þess í samræmi við þá hugsun, sem lá bak við atkvgr. við 2. umr., að einni undantekinni. Það, sem vakir fyrir mjer, er að binda ekki sem stjórnarskrárákvæði, hvort þing skuli haldið á hverju ári eða annaðhvert ár, og ekki heldur tölu ráðherra. Veit jeg satt að segja ekki til, að þetta ákvæði, um tölu ráðherra, finnist í stjórnarskrá nokkur annars lands. Jeg get því mæta vel felt mig við, að þetta megi ákveða með einföldum lögum, því það liggur í augum uppi, að altaf geti komið fyrir að þörf verði á að breyta tölu ráðherranna, og er þá óviðfeldið að þurfa að raska stjórnarskránni til þess. Jeg hefi ráðgast um það við hæstv. forseta, hvort hægt myndi vegna þingskapa að koma að brtt. þessa efnis, og kvað hann nei við, af því að samskonar till. hafi verið feld hjer við síðustu umr. Það hefir því enga þýðingu að taka málið út af dagskrá í því skyni að koma því að. Jeg skal taka það fram, að hafi hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) fundið millileið, þá mun jeg fyrir mitt leyti ekki standa í gegn því, ef líkur yrðu til samkomulags. En hvað sem öðru líður, vildi jeg mælast til þess, að frv. verði nú látið ganga til háttv.Ed. skal jeg þar á móti lofa þeim því, sem eru móti fækkun ráðherra, að jeg mun gera það sem í mínu valdi stendur til þess að koma samkomulagi á í hv.Ed.

Hver þorir að treysta slíku?

Háttv. þm. Ak. (MK) talaði um, að svo liti út sem margt yrði nú í stjórnarskránni, sem breyta mætti með einföldum lögum. Þetta er alls ekki undarlegt og hefir altaf verið, og jeg held því afdráttarlaust fram, að það sje rangt að hafa ráðherra og þingatölu fastákveðna í stjórnarskránni. Gagnvart háttv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) skal jeg taka það fram, að ekki þarf stjórnarskrárbreytingu til að fjölga ráðherrum, heldur aðeins til að fækka þeim niður í einn. Hjer er því aðeins um það að ræða, hvort það ákvæði skuli áfram bundið á sama hátt. Þá kvað háttv.þm. Str. (MP) það ekki útilokað, að aldurstakmarkið yrði hið sama við landskjör og við kjördæmakosningar. Jeg hefi litið svo á, að hv. d. mundi ekki ætlast til, að aldurstakmarkið væri hið sama við hvorutveggju þessar kosningar, en nú mun það koma fram við atkvgr., hver er vilji háttv. þingdeildarmanna. Þá var það fjarri mjer að halda því fram, að kvenfólkið myndi ekki geta komist að í kjördæmum, en hinu hjelt jeg fram, og held enn, að konum muni ef til vill þykja grunsamlegt, er farið verði að hlaupa til og afnema landskjörna þm., undir eins og fyrsta konan er komin á þing með þeim hætti. Vil jeg svo enn að síðustu láta í ljós þá ósk mína, að málið verði látið ganga til háttv.Ed.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi svo ítarlega lýst afstöðu minni til þessa máls, að jeg tel enga þörf að gera það frekar. En með því að nú hafa komið fram raddir um það, að vel mætti nú sleppa málinu til háttv.Ed., í því trausti, að það yrði lagfært þar, get jeg ekki látið vera að lýsa því yfir, að jeg tel slíkt algerlega óhæfilega meðferð á slíku máli. Á jeg bágt með að trúa því, að háttv. deildarmenn fari að greiða atkv. sitt með frv. til stjórnarskipunarlaga, sem þeir ekki eru ánægðir með, í því trausti, að það verði lagað í hinni deild þingsins. Slíkri aðferð er ekki einu sinni rjett að beita, þegar um minni háttar mál er að ræða, hvað þá heldur um sjálfa stjórnarskrána. Jeg læt segja mjer það tvisvar sinnum, að stjórnarskrárfrumvarpið verði samþ. hjer í háttv. deild í þeirri mynd, sem það er nú.

Eiríkur Einarsson Jeg hefi leitt hjá mjer að ræða stjórnarskrármálið á þessu þingi, en vegna þess, að skoðanir mínar um það mál eru nokkuð frábrugðnar áliti þeirra, er enn hafa látið til sín heyra, vil jeg lítilsháttar gera grein fyrir þeim. Þegar stjórnarskráin var hjer í Nd. til umræðu á öndverðu þessu kjörtímabili, ljet jeg í ljós álit mitt um, hvernig tala ráðherra myndi heppilegast ákveðin í stjórnarskránni, og er það álit mitt enn óbreytt. Jeg held því fram, að ráðherratalan sje best ákveðin svo, að henni megi breyta með einföldum lögum. Ætti í stjórnarskránni að standa að ráðherrar megi veira einn, tveir eða þrír, eftir því sem hentast þyki í hvert sinn, og breytingar innan þeirra takmarka frjálsar með konungsúrskurði. Jeg lít svo á, að meðan þessi ringulreið er á öllu innan þings og utan, þá sje ekki rjett að ætla sjer með stjórnarskrárákvæði að festa ráðherratöluna meira en svona. Einn ráðherra getur ekki orðið neitt kraftameðal til að koma einum flokkanna í meiri hluta á þinginu. Sundurlyndi ýmsra þm. nú um það, hvað best sje í þessum efnum, sýnir best, hve varúðarvert er að ákveða í stjórnarskrá, hve margir ráðherrar skuli vera, nánar en jeg hefi stungið upp á. Hin einskorðaða niðurstaða yrði handahófsniðurstaða, sem ef til vill yrði krafist breytinga á fyr en varði. En með því móti tapaði stjórnarskráin gildi sínu. Jeg tel það langæskilegast, og að að því verði að stefna, að ráðherra sje aðeins einn, ábyrgðin sem mest í eins manns höndum, og þegar flokkaskipunin batnar, einhver heilsteypt þjóðmálastefna sigrar, þá á þetta að vinnast, og vinst vonandi bráðlega. En sá tími virðist ekki kominn og því tel jeg betra að bíða og sjá, og láta sjer nægja nú að liðka til stjórnarskrárákvæðið svo að lagfæringin verði henni samrýmanleg, þegar sá rjetti tími kemur. Verður forvitnismál að heyra vilja kjósenda um þetta við kosningar þær, sem nú eru fyrir dyrum. Þá er annað atriði, sem jeg vildi minnast á, hvort þing verði haldið á hverju ári eða annaðhvert ár. Jeg hefi greitt brtt. í þessu efni atkv. til þessarar umr., en tel þó ákvæðið óhagfelt, eins og það er orðað. Mjer finst, að rjettast væri, að stjórnarskráin miðaði við þing árlega, áfram eins og nú er, en fæli í sjer ákvæði um, að því mætti breyta með einföldum lögum, á þann hátt, að það sje háð annaðhvert ár. Í þessu er fólgið minna rót á stjórnarskránni frá því, er þetta var ákveðið nú fyrir fáum árum. Jeg vil því lýsa því yfir, að jeg mundi ljá frumvarpinu atkvæði mitt upp úr deildinni, ef þessar breytingar fengjust á því, annars ekki. Hvort gerlegt er að eiga þar undir skoðunum háttv. efri deildar, er komið undir því, hvort um veruleg eða smáatriði er að ræða. Að mínu áliti eru það veruleg atriði, sem þarf að breyta frá því, sem frv. er nú, til þess að jeg geti hallast að því. Vegna þess er það eina leiðin til þess að atkv. mitt fylgi frv. lengra en orðið er, að það verði nú, fyrir forgöngu stjórnarskrárnefndar, tekið út af dagskrá og gerðar á því þær lagfæringar, sem jeg hefi stungið upp á.

Magnús Guðmundsson Nú hefir háttv. 1. þm. Árn. (EE) látið í ljós, að hann mundi geta fylgt frv. með því skilyrði, að í því sje látið óákveðið um tölu ráðherra. Er það ekki rjett skilið?

Jú

. Þá er jeg fús á að vinna með háttv.þm. að breytingu í þá átt; og óska jeg því eftir að hæstv. forseti taki málið út af dagskrá, til þess að mjer gefist færi á, ásamt háttv. 1. þm. Árn. (EE), að fá tíma til að undirbúa breytingu á frv., að þessu leyti, og koma fram með athugasemdir um það.

Jakob Möller Mjer finst að háttv.flm. frv., 1. þm. Skagf. (MG), ætti ekki að gera þetta mál að meira athlægi en orðið er. En það verður það, ef nú á að fara að taka það út af dagskrá, til þess að bjarga lífi þess með „hrossakaupum“, og fella niður það eina atriði, sem enn er óbreytt í því. Frv. þetta yrði þá orðið mikið breytt, frá því, er hann flutti það í upphafi. Jeg tel það í sjálfu sjer ekki mikils vert, þó að felt sje úr stjórnarskránni ákvæðið um, að þing skuli haldið árlega. Jeg er sannfærður um, að það mundi verða gert eftir sem áður, enda mun þessi breyting ekki til annars ætluð en að sýnast. Ef till.hv.þm. Str. (MP), um að fella niður landskjörið og Ed., hefðu náð fram að ganga, þá hefði jeg því viljað vinna það til, að þetta ákvæði fjelli niður. En eins og frv. er nú útlítandi, sje jeg ekki að það sje þess vert að treina í því lífið.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg get ekki skilið hvers vegna hv. 1. þm. Reykv. (JakM) telur frv. nú vera orðið hlægilegt; öll aðalatriði þess eru óbreytt frá upphafi, eins og þau komu frá mjer.

Þetta er hlægilegt hringl

. Ef það er orðið hlægilegt nú, þá er það fyrir till.háttv.þm. Str. (MP), en þeim till., er þessi hv.þm. (JakM) einmitt að mæla bót. Orð hans um, að frv. sje hlægilegt hringl, eru því hlægileg heimska. Jeg er alveg á sömu skoðun og þegar þetta frv. kom fyrst fram. En það er háttv. 1. þm. Reykv. (JakM), sem ekki er ákveðinn í málinu, heldur breytir sífelt um stefnu, eftir því sem ræður falla um það í hvert sinn. Vil jeg svo endurtaka hjer með beiðni mína til hæstv. forseta um að taka málið út af dagskrá.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Það sýnist ekki blása byrvænlega fyrir frv. þessu, er bæjarstjórn Reykjavíkur vill ekki, að málið gangi fram og 2 af hv.þm. Reykv. mótmæla því. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) taldi, að frv. færi í bága við hagsmuni Reykjavíkur. Jeg hjelt, að þetta mál væri fyrst og fremst fyrir Reykjavík. Auðvitað eru Reykjavík ekki beint rjettir peningar, þótt frv. þetta verði að lögum, en óbeint er það svo, þar sem ætlast er til, að aðrir kaupstaðir leggi líka fje fram til leikhússins og að leikhúsið verði reist hjer. Auðvitað hefir alt landið gagn af þessu, því að leikhúsið mun verða nokkurskonar háskóli leiklistarinnar á landi hjer. Er löngun til að sýna sjónleika sem víðast á landinu altaf að aukast. Get jeg nefnt sem dæmi, að kona frammi í Eyjafirði hefir samið leikrit, sem hefir verið leikið þar í vetur 14 sinnum. Er nú verið að leika það á Akureyri og mun bráðlega verða leikið einnig út við Eyjafjörð. Sýnir þetta, hversu mikil nauðsyn er á því að koma upp þjóðleikhúsi, sem sje til fyrirmyndar og leiðbeiningar fyrir leikendur og leikhús annarsstaðar á landinu. Að þessu leyti nyti alt landið góðs af leikhúsi í Reykjavík. En vitanlega hefir Reykjavík best notin að því, því að almenningur utan af landi á sjaldan kost á að sjá leikið hjer. Er því einkennilegt, að mótspyrna gegn málinu skuli hafa komið hjeðan frá Reykjavíkurbæ eða stjórn hans. Er reynt að rökstyðja þessi mótmæli með því, að með þessu sje verið að taka fje frá barna- og gamalmennahælum. Vantar ekki, að notað sje það vopnið, sem haldið er að bíti best á háttv.þm. Mundum við flm. heldur ekki hika við að taka frv. aftur, ef við hjeldum, að fátækum börnum eða gamalmennum mundi líða ver, ef það yrði samþykt. Reykvíkingar geta auðvitað einlægt sagt, að þeir hafi nóg að gera við skemtanaskattinn, þótt honum verði ekki varið til þjóðleikhúss, en annaðhvort er bærinn að þrotum kominn eða hann getur reist hælin, þótt þetta fje sje ekki til þess notað. Það getur verið, að sumum virðist ekki mikil nauðsyn á að koma upp þjóðleikhúsi, einkum þeim, sem líta á leikhús sem skemtanastað, sem hafi fremur lítið gildi. En jeg lít svo á, að þjóðleikhús eigi að verða einskonar skóli fyrir leiklistina í þessu landi og að leiklistin hafi mjög víðtæk, fræðandi og örvandi áhrif á þjóðfjelagið alt. Jeg álít því þessu fje vera varið bæði til menningarbótar og andlegrar heilsubótar. Því miður geri jeg eigi ráð fyrir, að þetta frv. nái að ganga fram, er þingmenn þeirra kjördæma, er mest not mundu hafa þessarar stofnunar, mæla svo mjög á móti þessu. Jeg hafði fremur vænt mótmæla af hendi háttv.þm. Ak., Ísaf. o. fl. Jeg get ekki orðið við þeim tilmælum að taka málið af dagskrá, en læt arka að auðnu um það, hversu þessu máli reiðir af við atkvgr.