Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti allsherjarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um staðfesta samvist í nefndaráliti frá allsherjarnefnd. Í nefndarálitinu er gert grein fyrir þeim gestum sem við fengum á fundi en auk þess fengum við umsagnir frá helstu aðilum sem um þessi mál hafa fjallað. Með frumvarpinu er lagt til að prestum og forstöðumönnum trúfélaga verði heimilt að staðfesta samvist samkynhneigðra. Gengið er út frá því að réttur þessara vígslumanna til þess að þeir hafi rétt til þess að ákveða hvort þeir staðfesti samvist og sá réttur verði verði virtur en á því er byggt að þeir muni ekki synja um slíka staðfestingu af öðrum ástæðum en vegna trúarsannfæringar sinnar. Við fjölluðum um nokkrar athugasemdir sem fram komu vegna 19. og 20. gr. hjúskaparlaga, annars vegar þar sem utanríkisráðuneyti er veitt heimild til að setja reglur um heimild starfsmanna íslenskra sendiráða til að framkvæma hjónavígslu og hins vegar um heimild til að gera samning við erlent ríki um að vígslumenn þess geti framkvæmt hjónavígslu hér á landi þegar annað hjónaefna er ríkisborgari hlutaðeigandi ríkis. Athugasemdir komu fram m.a. frá Samtökunum '78 um að eðlilegt væri að búa til sambærilegar heimildir fyrir staðfesta samvist. Það var niðurstaða nefndarinnar eftir athugun á málinu að þessum heimildum í hjúskaparlögunum hefði aldrei verið beitt, þ.e. að hvorki hefðu verið settar reglur á grundvelli 19. gr. hjúskaparlaga né gerðir samningar á grundvelli 20. gr. laganna. Það var því mat okkar að ástæðulaust væri að fella inn í lög um staðfesta samvist ákvæði sem væru þannig merkingarlaus í ljósi réttarstöðunnar í dag. Nefndin telur eðlilegra að framangreind ákvæði verði endurskoðuð eða jafnvel felld brott við heildarendurskoðun hjúskaparlaganna. Nefndin gerir tillögu um eina breytingu á grundvelli þeirra athugasemda sem fram komu. Leggur nefndin til að við 2. mgr. 8. gr. laga um staðfesta samvist bætist ákvæði þess efnis að prestar og forstöðumenn trúfélaga geti leitað um sættir við slit staðfestrar samvistar og skýrir sú breyting sig sjálf. Nefndin leggur áherslu á að með frumvarpinu sé stigið mikilvægt skref í þá átt að jafna stöðu samkynhneigðra og gagnkynhneigðra og með frumvarpinu sé fylgt eftir þeim stefnumiðum sem lágu til grundvallar lögum nr. 65/2006, um breytingu á lagaákvæðum er varða réttarstöðu samkynhneigðra. Allsherjarnefnd telur eðlilegt að næsta skref í þessum efnum verði að endurskoða hjúskaparlög með það að markmiði að fella saman í einn lagabálk lagaákvæði um hjúskap og staðfesta samvist og leggjum við áherslu á að sú endurskoðun hefjist hið fyrsta. Nefndin leggur til að með þessari breytingu verði frumvarpið samþykkt. Atli Gíslason og Jón Magnússon skrifuðu undir nefndarálitið með fyrirvara. Karl V. Matthíasson var fjarverandi. Undir nefndarálitið rituðu auk mín Ágúst Ólafur Ágústsson, Atli Gíslason, Herdís Þórðardóttir, Ellert B. Schram, Siv Friðleifsdóttir, Ólöf Nordal og Jón Magnússon, með fyrirvara eins og áður er getið.

Frú forseti. Ég fagna auðvitað þessu frumvarpi en gerði við það fyrirvara og lagði til breytingar í þá veru að jafna stöðu samkynhneigðra og gagnkynhneigðra para í einu og öllu. Þær breytingar eru byggðar á frumvarpi til laga sem liggur fyrir á þessu þingi þar sem flutningsmenn voru auk mín hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, Katrín Jakobsdóttir, Ögmundur Jónasson, Bjarni Harðarson, Siv Friðleifsdóttir og Grétar Mar Jónsson. Þar eru lagðar til breytingar á hjúskaparlögum. Þar er lagt til brottfall laga um staðfesta samvist, breyting á lögum um lögheimili, breyting á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, breyting á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og breyting á lögum um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda með síðari breytingum. Það liggur klárt fyrir að stíga þetta skref til fulls. Ég treysti því og geng út frá að prestar sem fá nú þessa heimild til að staðfesta samvist muni ekki mismuna fólki út frá kynhneigð því að það tel ég að standist ekki jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Ég tek undir með hv. formanni allsherjarnefndar að ákvæði hjúskaparlaga sem ég ætlaði að leggja til breytingar á eru fallin niður fyrir notkunarleysi eða „desvetudo“ eins og lögfræðingar kalla það. Ég styð breytingu sem er gerð á 4. mgr. 42. gr. hjúskaparlaga. Við lokameðferð málsins í allsherjarnefnd var bætt inn setningu í nefndarálitið þess efnis að nefndin telji eðlilegt að næsta skref í þessum efnum verði að endurskoða hjúskaparlög með það að markmiði að fella saman í einn lagabálk lagaákvæði um hjúskap og staðfesta samvist. Við höfum lagt til þessa leið og sýnt hvernig það er hægt. En með hliðsjón af þeim fyrirheitum sem koma fram í nefndarálitinu, frú forseti, þá dreg ég þessa breytingartillögu til baka.

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að við erum búin að taka mörg jákvæð skref í þá átt að jafna réttindi samkynhneigðra og gagnkynhneigðra. Ég kem hingað upp einungis til þess að ítreka að í nefndarálitinu stendur að nefndin telji eðlilegt að næsta skref í þessum efnum verði að endurskoða hjúskaparlög með það að markmiði að fella saman í einn lagabálk lagaákvæði um hjúskap og staðfesta samvist og að sú endurskoðun hefjist hið fyrsta. Ég tel að það sé afar brýnt að halda þessu til haga og treysti á að ríkisstjórnarmeirihlutinn sem stýrir nefndarstarfi af þessum toga setji þetta það af stað hið allra fyrsta og komi þessu máli í höfn þannig að áður en við vitum af verðum við komin með ein hjúskaparlög sem gildi þá fyrir alla í landinu. Þetta er mjög mikið réttlætismál að mínu mati og reyndar er sú er hér stendur á máli sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir flytur ásamt fleirum um að það verði hér ein hjúskaparlög í landinu. Ég tel að þetta mál sé nánast í höfn með því að setja þetta svona sterkt inn í nefndarálit.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti umhverfisnefndar sem er að finna á þingskjali 1081 og breytingartillögu nefndarinnar á þingskjali 1082 og um álit nefndarinnar vísast til þingskjalsins. Málið varðar efni og efnablöndur og skapar lagaramma til innleiðingar á tilskipunum Evrópusambandsins í þeim efnum. Nefndin fjallaði ítarlega um málið og fékk á sinn fund gesti sem getið er um í nefndaráliti og umsagnir enn fremur. Það er niðurstaða nefndarinnar að mæla með því að frumvarpið verði samþykkt án þess að nokkrar verulegar breytingar hafi verið gerðar á því í umfjöllun nefndarinnar en breytingartillögu er að finna á þingskjali 1082. Á nefndarálitið rita með fyrirvara tveir nefndarmenn, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir og Árni Þór Sigurðsson.

Hæstv. forseti. Eins og hv. formaður umhverfisnefndar gat um er ég með fyrirvara í þessu máli sem ég þarf að gera grein fyrir. Hann lýtur í fyrsta lagi að því að ekki hefur verið gerður stjórnskipulegur fyrirvari til þess að falla frá - ég kann nú ekki einu sinni að segja þetta. Ég horfði hér í augun á hv. þm. Bjarna Benediktssyni. Hann sagði þetta í ræðu fyrir tveimur dögum afar vel. Þetta lýtur að 12. gr. þar sem í breytingartillöguskjali er gert ráð fyrir að ríkisstjórninni sé heimilt að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 25 frá 14. mars 2008 um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins. Þetta varðar þann stjórnskipulegan fyrirvara sem hefði þurft að vera búið að setja sem sjálfstætt mál í gegnum þingið en það hefur ekki verið gert í þessu tilfelli. Og af því að ég hlustaði á hv. þm. Bjarna Benediktsson í gær eða fyrradag þegar hann gerði grein fyrir svipuðum fyrirvara þá þykir mér rétt að nefna þetta hér af því hvað það er alvarlegt hvað þetta gerist oft. Það er farið að færast í aukana hér að menn geri þetta með þessum hætti. Ég tel þetta vera allsendis óásættanlegt og að þetta hljóti að vera algjör undantekningartilvik. Ég ítreka það hér og lít þetta alvarlegum augum. Fyrirvarar mínir við málið eru síðan þeir að REACH-tilskipunin er gríðarlega yfirgripsmikil. Það tók mörg ár að semja um hana á vettvangi Evrópusambandsins. Það gekk mjög illa vegna þess að framleiðendur og stórfyrirtæki voru mjög treg til að ganga nægilega langt að mati þeirra sem vildu ganga lengst í þágu umhverfisins. Málamiðlunin er að mati þeirrar sem hér stendur talsvert mikil. Málamiðlunin veldur vonbrigðum þegar maður fer að rýna í hana. Ég tel að það hefði þurft að ganga hér miklu lengra til þess að tryggt væri að náttúra og umhverfi væru vernduð fyrir þeim hættulegum efnum sem mál þetta fjallar um. Bara markmiðssetning frumvarpsins felur í sér mótsögn. Markmið laganna er annars vegar að tryggja meðferð á efnum og efnablöndum og að meðferðin á þessum efnablöndum valdi ekki tjóni á heilsu manna og dýra eða á umhverfi. En hún á að tryggja um leið frjálst flæði af þessum sömu hættulegu efnum á markaði. Hér er um mótsögn í sjálfu sér að ræða. Ef við ætluðum í alvöru að tryggja umhverfi, heilsu manna og dýra þá ættum við að reyna að koma í veg fyrir að þessar efnablöndur verði notaðar. En það er ekki svo með þessu frumvarpi, hæstv. forseti. Það þarf að ganga miklu lengra en hér er gert. Ég nefni sérstaklega 7. gr. Ég nefni t.d. að efni þau sem hér um ræðir þurfa ekki að lúta takmörkunum fyrr en þau eru flutt inn eða framleidd í meira magni en einu tonni á hvern framleiðanda eða hvern innflytjanda. Það er því gríðarlega mikið magn af 999 kílóum sem ekki þarf að skrá eða ekki þarf að tilkynna sem við vitum þá ekkert um. Ég tel því að hér hefði þurft að ganga svo miklu lengra. Þetta er þó skref í rétta átt og það er eins stórt og náðist samkomulag um. Samkomulagið var veruleg málamiðlun. Ég lýsi vonbrigðum með það en styð þó það skref sem stigið er.

Virðulegi forseti. Varðandi þá fyrirvara sem hv. þingmaður gat um má segja að að vissu marki er hægt að taka undir þá gagnrýni sem lýtur að hinum stjórnskipulega fyrirvara. En í ljósi þess að verulegir hagsmunir eru nú fyrir fyrirtækin að geta skráð efni innan tilskilins tíma í innleiðingu löggjafarinnar á evrópska markaðnum þá var það niðurstaða nefndarinnar að nauðsynlegt væri að fara þessa leið. Um síðari fyrirvarann má taka undir að hugsanlega hefði mátt ganga lengra almennt í hinni evrópsku löggjöf. En í ljósi þess að hér er um talsvert framfaraskref að ræða og verið að bæta aðhald og eftirlit með efnum og efnablöndum þá er eigi að síður framför að málinu og því er það sameiginleg tillaga nefndarinnar að það verði samþykkt.

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða lítils háttar breytingu sem varðar gjald fyrir veiðikort og til þess m.a. gert að hvetja til betri skila á veiðiskýrslum. Nefndin gerir ekki neinar tillögur um breytingar á málinu. Við umfjöllun þess komu hins vegar fram í umsögnum tillögur um breytingar á öðrum þáttum í þeirri löggjöf sem hér er undir. Á henni hafa verið gerðar fjölmargar breytingar frá því að hún var sett árið 1994 í lögum nr. 64, og það er álit nefndarinnar að eftir þær margvíslegu breytingar sem á þeim hafa verið gerðar og þann langa tíma sem þau hafa gilt sé kominn tími til að fara í heildarendurskoðun á lögunum og rétt sé að taka tillit til þeirra ábendinga sem fram komu í þessum umsögnum við slíka heildarendurskoðun. Tveir nefndarmenn hafa fyrirvara í málinu og sá lýtur einmitt að þessum þætti hið minnsta, þ.e. því að tímabært sé orðið að lögin komi til heildarendurskoðunar.

Hæstv. forseti. Hv. formaður nefndarinnar tók af mér ómakið að gera grein fyrir fyrirvara mínum. Nú hef ég starfað hér á Alþingi í níu ár og ég hugsa að þessum lögum hafi verið breytt annaðhvert ár a.m.k. af þessum níu. Það þýðir að þessi löggjöf er orðin stagbætt og löngu tímabært að fram fari heildarendurskoðun á henni. Ég fagna því að nefndin skyldi kveða svo skýrt að orði í nefndaráliti sem kom líka fram í ræðu hv. formanns nefndarinnar. Ég vona að umhverfisráðuneytið og hæstv. umhverfisráðherra taki þá brýningu alvarlega og geri gangskör að því að villidýralögin verði endurskoðuð með heildstæðum hætti hið allra fyrsta.

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða sameiningu á starfsemi Veðurstofu Íslands og Vatnamælinga sem áður voru hjá Orkustofnun og er hluti af breytingum á verkaskiptum í Stjórnarráðinu. Nefndin fékk umsagnir um málið sem allar voru jákvæðar. Hún gerir á því lítils háttar breytingartillögur sem varða annars vegar það að fella niður ákvæðið sem lýtur að erlendum eigendum gagna og láta það gilda um gögn almennt og aðra lítils háttar breytingu á málinu. Hún leggur til að með þeim breytingum verði málið samþykkt.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti umhverfisnefndar varðandi frumvarp um meðhöndlun úrgangs, stjórnarfrumvarp. Um er að ræða löggjöf til innleiðingar á tveimur Evróputilskipunum, nr. 2002/96/EB og 2003/108/EB, varðandi þann úrgang sem eru raftæki og rafeindaúrgangur. Fallið var frá stjórnskipulegum fyrirvara með þingsályktun á Alþingi 6. desember 2006. Meginatriði málsins er að horfið er frá því að ríki og sveitarfélög beri ábyrgð og kostnað af förgun þessa úrgangs en ábyrgðin falin framleiðendum. Það höfum við til þessa lítið þekkt í íslenskri löggjöf, við höfum þó þekkt seljendaábyrgð á smurolíu og með nokkrum hætti framleiðendaábyrgð í endurvinnslu á gosdrykkjaumbúðum. Að öðru leyti höfum við í þessum málaflokki stuðst við Úrvinnslusjóð og það kerfi sem við höfum með lögum komið upp þar um. Í umfjöllun nefndarinnar, sem fékk á sinn fund fjölda gesta sem getið er um í nefndaráliti og sömuleiðis fjölda umsagna, voru mjög skiptar skoðanir um það hvort rétt væri að fara þessa leið. Töldu ýmsir umsagnaraðilar réttara að halda sig við úrvinnslusjóðsleiðina. Þau sjónarmið sem liggja að baki framleiðendaábyrgðinni, þ.e. að setja ábyrgðina á framleiðendurna og láta þá bera kostnaðinn af því, er að með því skapist hvati fyrir framleiðendur til að huga að því að framleiða vöruna með þeim hætti að sem allra hagkvæmast sé að farga henni og endurvinna eftir atvikum. Það er álit nefndarinnar að í vaxandi mæli verði sú leið farin við förgun úrgangs, ekki aðeins hér heldur og á hinum evrópska vettvangi og að til þess að innleiða tilskipanirnar með fullnægjandi hætti sé rétt að fara leið framleiðendaábyrgðar. Nefndin ákvað að mæta sjónarmiðum sveitarfélaga að því leytinu til að láta ábyrgð framleiðenda líka ná til þess kostnaðar sem verður við móttöku á úrganginum á móttökustöðum sveitarfélaga. Þá fjallaði nefndin nokkuð um samkeppnissjónarmið og kallaði af því tilefni sérstaklega eftir áliti Samkeppniseftirlitsins sem taldi að upphaflegar tillögur í frumvarpinu, um skiptingu landsins í svæði, gætu strítt gegn ákvæðum samkeppnislaga og að samstarf gámaþjónustufyrirtækja á þessu sviði förgunar gæti jafnvel leitt til aukinnar fákeppni á öðrum sviðum. Gerir nefndin því lítils háttar breytingar á orðalagi þeirrar greinar til þess að tryggja að samkeppnissjónarmið verði í hávegum höfð við þessar breytingar í meðhöndlun úrgangs. Nefndin taldi einnig rétt að hverfa frá þeirri fyrirætlan að stjórn Úrvinnslusjóðs væri jafnframt stjórn þess skilakerfis sem koma á á fót í kringum förgun þessa úrgangs, m.a. af þeim sökum að rétt þykir að halda þeim möguleika opnum að hægt sé að semja við Úrvinnslusjóð um að annast framkvæmdina á förgun þessa úrgangs og að við þær aðstæður væri ekki rétt að stjórn Úrvinnslusjóðs væri jafnframt stjórn skilakerfisins heldur væri það sjálfstæður aðili sem þar um semdi. Þá taldi nefndin einnig rétt að hafa áskilnað um það að formaður í stjórn skilakerfisins, sem er án tilnefningar, skuli hafa sérþekkingu á samkeppnismálum vegna þess samstarfs sem atvinnulífið mun eiga í þeirri stjórn. Á nefndarálitið rita tveir hv. þingmenn með fyrirvara, það eru þau Kolbrún Halldórsdóttir og Árni Þór Sigurðsson. Nefndin leggur til að málið verði samþykkt með þessum breytingum.

Frú forseti. Bara örstutt. Við hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, sem eigum sæti í umhverfisnefnd, skrifum undir þetta nefndarálit með fyrirvara. Við stöndum sem sagt að tillögunni sem þar kemur fram en þar er lagt til að frumvarpið verði samþykkt með nokkrum breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Það er kannski rétt að geta þess strax í upphafi að við teljum að sjálfsögðu að hér sé um mikilvægt mál að ræða sem er að koma raftækjaúrgangi í betri farveg. Það var, eins og hv. þm. Helgi Hjörvar gat um, heilmikil umræða um það hvar ábyrgðin ætti að byrja, framleiðendaábyrgðin, og við teljum að þær breytingartillögur sem gerðar eru horfi til bóta. Fjölmargar athugasemdir bárust, m.a. um það hvort Úrvinnslusjóður ætti að taka að sér þetta hlutverk eða setja þetta í sérstök skilakerfi eins og frumvarpið gerði ráð fyrir. Ég held mér sé óhætt að segja að margir nefndarmenn hafi haft efasemdir í upphafi um að setja á sérstakt skilakerfi og vildu að úrvinnslusjóðsleiðin yrði notuð, en það var álit margra sérfræðinga að hún væri ekki fær miðað við þær reglur sem gilda um þessi mál á vettvangi hins Evrópska efnahagssvæðis. Þar að auki má segja að með því að fara þá leið sem lögð er til í breytingartillögum, að útvíkka framleiðendaábyrgðina, sé heppilegra að gera það með því kerfi sem hér er lagt til. Fyrirvari okkar lýtur m.a. að þessari umræðu allri en kannski einnig hinu að það hefði að mörgu leyti verið heppilegt að fá umræðu og viðhorf frá umsagnaraðilum á nýjan leik eftir að nefndin tók ákvörðun um að breyta frumvarpinu með þeim hætti sem gert er. Hér er ekki um neina stórvægilega fyrirvara að ræða og við stöndum að þessu nefndaráliti, eins og komið hefur fram, og leggjum til að frumvarpið verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 55/1996, um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, með síðari breytingu, frá heilbrigðisnefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Áslaugu Einarsdóttur frá heilbrigðisráðuneyti, Ágúst Geir Ágústsson, formann nefndarinnar sem samdi frumvarpið, Guðmund Arason, lækni frá ART Medica, og Sigurð Guðmundsson landlækni. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um tæknifrjóvgun auk afleiddra breytinga á barnalögum. Með frumvarpinu er m.a. lagt til að einhleypum konum verði heimilt með sömu skilyrðum og pörum að gangast undir tæknifrjóvgun hér á landi, að skilyrðum um hámarksaldur konu til að gangast undir slíka meðferð verði breytt þannig að heimilt verði að meta í hverju einstöku tilviki hvort kona sé fær um að gangast undir slíka meðferð. Þá er ráðherra veitt heimild til að setja leiðbeinandi reglur um hámarksfjölda uppsettra fósturvísa og loks er lagt til að gerðar verði tilteknar breytingar á skilyrðum fyrir framkvæmd tæknifrjóvgunarmeðferðar. Á fundum nefndarinnar voru ákvæði frumvarpsins um skilyrði tæknifrjóvgunar nokkuð rædd og þar á meðal breytingar á 3. gr. laganna þess efnis að ráðherra setji reglur um heimild eða skyldu til að leita umsagnar félagsráðgjafa eða annarra fagaðila og eftir atvikum barnaverndarnefndar um félagslegar aðstæður þeirra sem fara í tæknifrjóvgun. Fram komu þau sjónarmið fyrir nefndinni að eðlilegt væri að gætt yrði jafnræðis með fagaðilum á viðkomandi sviði og fellst nefndin á þau sjónarmið. Nefndin vekur athygli á að á fundum hennar hefur farið fram mikil umræða um tæknifrjóvgun, sérstaklega í tengslum við frumvarp til laga um breytingar á lögum um tæknifrjóvgun, sem varð að lögum nr. 27/2008 og varðaði stofnfrumurannsóknir. Nefndin ræddi á þeim tíma sérstaklega hvort leggja ætti til breytingar á því frumvarpi, m.a. varðandi möguleika einstæðra kvenna til að gangast undir tæknifrjóvgunaraðgerð o.fl. en fram kom að starfandi væri nefnd heilbrigðisráðherra sem ynni að endurskoðun laga um tæknifrjóvgun og ákvæðum reglugerðar um tæknifrjóvgun. Nefndin lagði því áherslu á og taldi brýnt að vinnu þeirrar nefndar yrði hraðað og fagnar því sérstaklega þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu. Nefndin leggur til lagatæknilega leiðréttingu á 10. gr. barnalaga. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Ásta Möller, Ágúst Ólafur Ágústsson, Þuríður Backman, Pétur H. Blöndal, Árni Páll Árnason, Valgerður Sverrisdóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Ellert B. Schram og Álfheiður Ingadóttir.

Hæstv. forseti. Við fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs skrifuðum undir þetta nefndarálit og styðjum það. Við gerðum það einnig í vetur þegar verið var að vinna að vönduðu frumvarpi um stofnfrumur og stofnfrumurannsóknir. Ég tel að þar hafi nefndin lagt sig fram um að fara vel yfir málið og þá kom fram mikill áhugi hjá nefndinni að hraða frekari breytingum á lögum um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna með síðari breytingum, eins og það heitir - langt nafn á því frumvarpi en það var það atriði sem snýr að tæknifrjóvgun einhleypra kvenna. Ég tel að flestir hafi orðið varir við að sá áhugi hefur verið vaxandi úti í samfélaginu hjá þessum hópi kvenna að hafa möguleika á að eignast barn með þessum hætti. Nefndin fór ekki út í það að vinna málið sérstaklega þar sem nefnd var að störfum, eins og kom fram hjá hv. formanni heilbrigðisnefndar þegar hún gerði grein fyrir nefndarálitinu hér áðan. Ég fagna því að það náðist þó fyrir þinglok að dreifa frumvarpinu og afgreiða það. Ég vil árétta og ítreka að í málum sem þessum, þetta er viðkvæmt málefni, þarf að gæta vel að réttarstöðu barna sem verða til með þessum hætti. Nefndin hafði ekki möguleika á þeim stutta tíma sem hún vann með málið að kalla til fulltrúa frá Tilveru, sem er félagsskapur kvenna sem eru í þessari stöðu. Ég tel að þetta sé enn og aftur áminning til okkar hér á hv. Alþingi að stuðla að því með öllum ráðum að vinna að málum með meiri fyrirvara en þetta þannig að tími vinnist til þess að fara vel yfir málin. Það er ástæðulaust að fara í svo viðkvæmt mál og hugsanlega að yfirsjást atriði sem ekki væri ef maður gæfi sér betri tíma. Ég vona og trúi því að nefndin sem vann að frumvarpinu hafi haft þann tíma sem hún þurfti og við styðjum þetta mál heils hugar.

Frú forseti. Ég styð þetta frumvarp eindregið en skil reyndar ekki hvað ríkið er að kássast upp á það hvað einstaklingarnir eru að gera. Í frumvarpinu er eftirfarandi tekið fram: ætla megi að barninu sem til verður við aðgerðina verði tryggð þroskavænleg uppeldisskilyrði. Ég held að menn ættu þá að spyrja börnin sem ekki verða til hvort þau vildu vera til eða ekki. Þetta er náttúrlega alveg furðulegt. Og það þarf að meta hvort konan sé gift, hvort hún sé á eðlilegum barneignaraldri, hafi líkamlega burði og fullnægjandi heilsufar. Það er ekki spurt að þessu hérna á börunum þegar fólk er að para sig saman. 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá utanríkismálanefnd. Nefndin hefur fundað um málið og fengið til sín gesti úr utanríkisráðuneytinu og frá réttarfarsnefnd. Með frumvarpinu er lagt til að utanríkisráðherra verði veitt heimild til að framkvæma þvingunaraðgerðir sem ákveðnar eru á alþjóðavettvangi til að viðhalda friði og öryggi og/eða tryggja virðingu fyrir mannréttindum og mannfrelsi. Heimildin tekur annars vegar til ályktana öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna samkvæmt 41. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna og hins vegar til þvingunaraðgerða sem beitt er af öðrum alþjóðastofnunum eða ríkjahópum á borð við Evrópusambandið eða Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu. Í því tilviki þarf ráðherra að hafa samráð við utanríkismálanefnd áður en ráðstafanirnar eru gerðar. Núgildandi lög um framkvæmd fyrirmæla öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna taka ekki til annarra aðgerða en þeirra sem framkvæmdar eru af Sameinuðu þjóðunum. Ég sé ekki ástæðu, virðulegi forseti, til þess að rekja þau álitaefni sem að öðru leyti voru rædd sérstaklega í nefndinni. Ég leyfi mér þó að vekja athygli á því að ákvæði frumvarpsins eru í samræmi við þá skipan mála sem tíðkast í nágrannalöndum okkar og það er leitast við að halda jafnvægi á milli skilvirkni úrræðanna og réttaröryggis borgaranna í þessu tilliti. Það var nokkuð rætt um heimildir og skyldur utanríkisráðherra og ríkisstjórnarinnar samkvæmt 2. og 3. gr. frumvarpsins og ég leyfi mér að vísa til umfjöllunar í nefndaráliti varðandi þau álitaefni. Sama gildir um 6. gr. frumvarpsins sem kom til nokkurrar umfjöllunar í nefndinni og eru þau sjónarmið rakin í nefndarálitinu sem snerta þá grein sérstaklega. Að svo mæltu vil ég greina frá því að nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem liggja frammi á sérstöku þingskjali. Steingrímur J. Sigfússon skrifaði undir álitið með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir nefndaráliti frá utanríkismálanefnd um tillögu til þingsályktunar um að fordæma mannréttindabrot og hvetja bandarísk yfirvöld til að loka fangabúðunum í Guantanamo. Hér er á ferðinni þingmannamál sem kom til umfjöllunar í utanríkismálanefnd. Nefndin fékk á fund sinn gesti, m.a. frá innlendum mannréttindasamtökum og fulltrúa frá utanríkisráðuneytinu. Þá bárust nefndinni jafnframt umsagnir í tengslum við þetta mál. Eins og fram kemur á þskj. 1180 leggur nefndin til nokkrar orðalagsbreytingar á þeirri þingsályktunartillögu sem fyrir liggur á þskj. 107. Breytingar nefndarinnar snúa fyrst og fremst að orðalaginu eins og ég vék að og þær fela það m.a. í sér að ríkisstjórninni er falið að koma þeirri afstöðu á framfæri við bandarísk stjórnvöld að Alþingi fordæmi ómannúðlega meðferð á föngum í búðum Bandaríkjamanna við Guantanamo-flóa á Kúbu og hvetur til þess að búðunum verði lokað. Það kom til nokkurrar umfjöllunar í nefndinni með hvaða hætti rekstur búðanna við Guantanamo-flóa bryti gegn alþjóðlegum mannréttindalögum og hér er auðvitað fyrst og fremst verið að horfa til Genfarsátmálanna. Það kom fram í áliti umsagnaraðila að það var missterklega tekið til orða hvað þau brot varðaði en í því sambandi er hægt að horfa til fleiri þátta en þess sem kom fram í umsögnum aðila. Ég leyfi mér þó að vísa hér stuttlega í umsögn frá Rauða krossinum þar sem að fram kemur að Rauði kross Íslands fylgi áliti alþjóðaráðs Rauða krossins sem hefur lýst áhyggjum af því að ekki sé með fullnægjandi hætti farið að Genfarsáttmálanum hvað varðar einstaklinga sem haldið er föngnum í Guantanamo. Ég vil líka greina frá því að það kom fram fyrir nefndinni frá fulltrúa utanríkismálaráðuneytisins minnisblað þar sem það er m.a. rifjað upp í tengslum við þetta mál að Bandaríkjaþing samþykkti árið 2006 löggjöf um að koma á fót sérstökum herdómstólum sem var falið það hlutverk að rétta yfir Guantanamo-föngunum en áður en til þeirrar löggjafar kom í Bandaríkjunum hafði hæstiréttur Bandaríkjanna úrskurðað að sú ákvörðun Bandaríkjastjórnar að fela sérstökum herdómstólum að rétta yfir föngunum án sérstakrar lagaheimildar hefði hvorki staðist bandarísk lög né ákvæði Genfarsáttmálanna. Að öllu þessu virtu þóttu vera nægileg rök til þess að vinna málið áfram og að lokum tókst samkomulag í nefndinni um það orðalag sem ég hef hér rakið og liggur fyrir á þskj. 1180. Ég vísa til þess sem segir í nefndarálitinu um að nefndin ítreki mikilvægi þess að alþjóðleg mannúðar- og mannréttindalög séu ætíð virt af öllum ríkjum heims og að nefndin hafi skilning á mikilvægi baráttunnar gegn hryðjuverkum en áréttar að sú barátta getur aldrei réttlætt mannréttindabrot. Með þeim orðum lýk ég máli mínu og vísa um nákvæmt orðalag tillögunnar til þingskjalsins sem liggur frammi. Að álitinu standa sá sem hér stendur ásamt hv. þm. Árna Páli Árnasyni, Steingrími J. Sigfússyni, Ástu R. Jóhannesdóttur, Siv Friðleifsdóttur, Guðfinnu S. Bjarnadóttur, Lúðvíki Bergvinssyni og Kristni H. Gunnarssyni. Ragnheiður E. Árnadóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá menntamálanefnd um tillögu til þingsályktunar um skáksetur helgað afrekum Bobbys Fischers og Friðriks Ólafssonar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið umsagnir frá Ferðamálastofu, Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands og Skákfélaginu Hróknum sem allar voru jákvæðar. Með tillögunni er lagt til að Alþingi feli menntamálaráðherra að skipa starfshóp til að útfæra hugmyndir um alþjóðlegt skáksetur í Reykjavík sem helgað yrði skákafrekum stórmeistaranna Friðriks Ólafssonar og Bobbys Fischers. Skákíþróttin hefur lengi verið hluti af íslenskri menningu og eftir því tekið í hinum alþjóðlega skákheimi. Það er álit nefndarinnar að alþjóðlegt skáksetur sem þetta mundi veita skák og afrekum skákmanna hér á landi verðuga viðurkenningu og efla enn frekar stöðu skákíþróttarinnar. Auk þess telur nefndin að skáksetur sem þetta falli vel að menningartengdri ferðaþjónustu og styrki ímynd lands og þjóðar.

Er þetta ferðamál?

Nefndin leggur til, hæstv. iðnaðarráðherra, að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita ásamt þeim sem hér stendur Einar Már Sigurðarson, Herdís Þórðardóttir, Guðbjartur Hannesson, Höskuldur Þórhallsson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Kolbrún Halldórsdóttir. Paul Nikolov skrifar undir álit þetta með fyrirvara og telur að fremur eigi að heiðra sögu Íslands í skákheiminum. Vegna pólitískra sjónarmiða geti hann jafnframt ekki að fullu fallist á tillöguna. Af þessu tilefni vil ég taka fram að með þeirri tillögu sem hér er til umræðu er hvorki verið að heiðra né taka undir pólitískar yfirlýsingar Bobbys heitins Fischers en við þær voru gerðar athugasemdir í nefndinni og í umræðum á Alþingi af hv. þm. Paul Nikolov. Eins og segir í tillögunni gerir hún ráð fyrir að skipaður verði starfshópur til að útfæra hugmyndir um alþjóðlegt skáksetur í Reykjavík sem helgað yrði skákafrekum stórmeistaranna Friðriks Ólafssonar og Bobbys Fischers. Því hefur tillagan að mínu mati ekkert með stjórnmálaskoðanir þessara tveggja einstaklinga að gera og ber að skoða hana sem slíka, frú forseti. Katrín Júlíusdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Jón Magnússon sat fundi nefndarinnar og er samþykkur áliti þessu.

Hæstv. forseti. Ég vil gera grein fyrir atkvæði mínu þegar komið er að breytingartillögu á a-lið í þessari grein. Hér er verið að greiða atkvæði um hvort selja megi nikótínlyf sem ekki eru lyfseðilsskyld í öðrum verslunum en lyfjabúðum. Nikótín er sterkt fíkniefni og er sala og dreifing þess í lyfjaformi því vandmeðfarin eins og segir í nefndaráliti. Það er mjög gott aðgengi að nikótínlyfjum í dag og ég tel að með því að auðvelda söluna og bæta aðgengið, þótt þetta sé með veikustu skömmtunum eins og breytingartillagan gerir ráð fyrir, muni það eftir sem áður auka neyslu á nikótíni og er hún þó ærin fyrir.

Hæstv. forseti. Tillaga utanríkismálanefndar er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi fordæmir ómannúðlega meðferð á föngum í búðum Bandaríkjamanna við Guantanamo-flóa á Kúbu, hvetur til þess að búðunum verði lokað og felur ríkisstjórninni að koma þeirri afstöðu á framfæri við bandarísk stjórnvöld.“ Þetta er afdráttarlaust orðalag. Þingsályktunartillagan byggir á þingmáli sem flutt var af þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs en 1. flutningsmaður var hv. þm. Katrín Jakobsdóttir. Þetta er baráttumál okkar í mörg ár eða allar götur frá því að fangabúðunum var komið á laggirnar í janúarmánuði árið 2002. Það er ánægjuefni að þverpólitísk samstaða sé um þetta mál og ég endurtek að orðalag tillögunnar er afgerandi, ríkisstjórninni ber að koma mótmælum Alþingis eindregið á framfæri. Til þess gefst tækifæri á morgun þegar utanríkisráðherra 

Herra forseti. Ég er mjög ánægður með þessa tillögu. Ég tel að hv. utanríkismálanefnd hafi fundið góða leið til að koma afstöðu sinni á raunhæfan hátt á framfæri við Bandaríkjastjórn. Ég hef ætíð haft ímugust á þessari tilraun Bandaríkjamanna til að athuga hversu langt þeir geta gengið í mannréttindabrotum því að þetta er eins konar tilraun til þess. Eins mikið og ég virði Bandaríkin sem forustuþjóð vestrænna ríkja þá þykir mér þetta mjög miður og þetta er dökkur blettur á sögu þeirra. Ég vildi gjarnan að þeir lokuðu þessum búðum svo ég geti litið aftur til þeirra sem forusturíkis í vestrænni menningu.

Virðulegi forseti. Sú mikla samstaða sem myndast hefur um að Alþingi taki skýrt af skarið í þessu máli er sannarlega ánægjuefni en að það er líka ánægjuefni að náðst hefur að koma á skýru verklagi um eftirlit með fangaflugi þegar grunur leikur á að Ísland sé nýtt í slíkum tilgangi. Það skiptir nefnilega miklu máli að ljóst sé að Ísland sé hvorki virkur né óvirkur þátttakandi í þeim verkum sem okkur grunar að fram fari í Guantanamo. Þess vegna er mikilvægt að við tökum skýrt af skarið og sá góði taktur sem myndast hefur í meðferð utanríkismálanefndar í þessu máli er sérstakt fagnaðarefni.

Virðulegur forseti. Við framsóknarmenn styðjum þessa tillögu heils hugar. Þó að við höfum horft upp á hryðjuverk í heiminum er aldrei hægt að réttlæta mannréttindabrot í baráttunni gegn hryðjuverkum. Við segjum því já.

Alexander Stefánsson, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, andaðist í gær, miðvikudaginn 28. maí. Hann var áttatíu og fimm ára að aldri. Alexander Stefánsson fæddist í Ólafsvík 6. október 1922. Foreldrar hans voru hjónin Stefán Sumarliði Kristjánsson vegaverkstjóri og Svanborg María Jónsdóttir húsmóðir. Auk skyldunáms lauk Alexander Stefánsson héraðsskólaprófi á Laugarvatni árið 1940 og samvinnuskólaprófi í Reykjavík árið 1943. Að námi loknu var Alexander Stefánsson starfsmaður við kaupfélagið Dagsbrún í Ólafsvík og kaupfélagsstjóri þar frá 1947. Hann varð skrifstofustjóri Ólafsvíkurhrepps 1962, oddviti og síðan sveitarstjóri 1966–1978. Alexander vann mikið fyrir Ólafsvíkursöfnuð og kirkjuna, var söngmaður góður og formaður sóknarnefndar í áratugi. Í alþingiskosningunum 1978 var hann kjörinn alþingismaður fyrir Framsóknarflokkinn í Vesturlandskjördæmi og sat á Alþingi til 1991. Á árunum 1972–1974 sat hann þrisvar á Alþingi sem varaþingmaður, sat á 14 þingum alls. Hann var fyrsti varaforseti neðri deildar 1979–1983. Er ný ríkisstjórn var mynduð eftir alþingiskosningarnar 1983 varð hann félagsmálaráðherra í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. Gegndi hann embætti félagsmálaráðherra fram yfir kosningarnar 1987. Alexander Stefánsson kom víða við í félags- og framfaramálum. Hann var formaður Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi frá stofnun þeirra 1969 til 1976, í stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga 1974–1982, varaformaður síðustu fjögur árin, í stjórn Hafnasambands sveitarfélaga 1969–1982 og stjórn Innheimtustofnunar sveitarfélaga frá upphafi 1971 til 1982. Í bankaráði Útvegsbanka Íslands sat hann 1976–1983. Er þá fátt talið af margvíslegum forustustörfum hans í sveitarstjórnarmálum, heilbrigðismálum og fjármálum sveitarfélaga og ríkisins. Alexander Stefánsson kom til Alþingis margreyndur félagsmálamaður eftir áratugastörf í atvinnulífinu og sveitarstjórn í heimahéraði og var vel búinn til starfa á vettvangi þjóðmála. Hér á Alþingi voru honum falin mikilvæg ábyrgðarstörf. Þau rækti hann af kostgæfni og naut virðingar jafnt samherja sem andstæðinga í stjórnmálum, var háttvís en einarður og fylginn sér í öllu því sem hann tók sér fyrir hendur. Ég bið háttvirtan þingheim að minnast Alexanders Stefánssonar með því að rísa úr sætum. - 
            

Herra forseti. Við Íslendingar höfum enn einu sinni verið minnt á hin óblíðu náttúruöfl hér á landi. Hugur okkar er með íbúum Suðurlands sem hafa nú í annað sinn á innan við áratug upplifað stóran Suðurlandsskjálfta. Ríkisstjórnin mun gera það sem í hennar valdi stendur til að koma þeim sem orðið hafa fyrir tjóni vegna jarðskjálftans fyrr í dag til hjálpar. Eftir því sem næst verður komist urðu sem betur fer einungis minni háttar meiðsl á fólki. Þótt við megum þakka forsjóninni fyrir að ekki fór verr, er ljóst að eignatjón er mjög mikið. Nú er forgangsatriði að tryggja öryggi þeirra sem búa á skjálftasvæðinu. Ég vil færa starfsmönnum almannavarna, lögreglu, björgunarsveitum, heilbrigðisstarfsfólki og öllum öðrum sem komið hafa til aðstoðar þakkir ríkisstjórnarinnar. Á næstu dögum mun skýrast betur hvert tjónið er og að hvaða marki gildandi tryggingar og viðlagabótakerfi munu mæta því. Á stundu sem þessari standa Íslendingar saman sem einn maður. Ríkisstjórnin mun á fundi sínum í fyrramálið ræða frekar viðbrögð vegna þessara náttúruhamfara.

Herra forseti. Hér er verið að greiða atkvæði meðal annars um einingu tengda almannahagsmunum, þ.e. að þar á meðal teljist lífeyrissjóðir, en svo er ekki almennt í Evrópusambandinu. Ég ætlaði að láta skoða þetta í hv. efnahags- og skattanefnd milli 2. og 3. umr. en ekki voru gefin færi á því í því samkomulagi sem gert var hér í kvöld sem ég vissi ekki um en það er andstætt 2. mgr. 39. gr. þingskapa sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Breytist frumvarp við 2. umræðu skal nefnd fjalla um frumvarpið að nýju áður en 3. umræða hefst ef þingmaður eða ráðherra óskar þess.“ En það var ekki gefinn kostur á því að þingnefnd kæmi saman.

Hæstv. forseti. Í því frumvarpi sem við erum að greiða atkvæða um sýnist mér að sé innibyggð sú skringilega mismunun að þegar útlendingar eru komnir hingað til lands og farnir að stunda atvinnu á vinnumarkaði þá búi þeir ekki við sama rétt og aðrir landsmenn vegna þess að þeim er mismunað þannig að þeir geta ekki starfað hjá fleiri en einum atvinnurekanda. Þetta tel ég algerlega óásættanlegt og ég mun ekki greiða þessu máli atkvæði eins og það liggur fyrir. Ég get alveg tekið þátt í því eins og aðrir þingmenn að setja reglur um komu útlendinga til landsins, atvinnuleyfi þeirra og skipan en ég mismuna ekki fólki þegar það er komið inn í landið.

Herra forseti. Við 2. umr. um þetta mál kom í ljós ósamræmi milli frumvarpsins eins og það leit út og hafnalaga, mistök sem urðu og þar af leiðandi legg ég til breytingartillögu við afgreiðslu málsins nú sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Við 2. mgr. 3. gr. bætist tveir nýir málsliðir svohljóðandi: Notendum hafnarinnar er heimilt að skjóta ákvörðunum Siglingastofnunar, öðrum en gjaldskrárákvörðunum, til samgönguráðherra. Um málsmeðferð fer samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga.“

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa yfir sérstakri ánægju með að þetta mál skuli vera komið til lokaafgreiðslu á hinu háa Alþingi. Ég er sannfærður um að bygging þessa mannvirkis mun skipta sköpum fyrir samgöngur til lengri tíma til Vestmannaeyja og þróun byggðar þar og ég lýsi því yfir sérstakri ánægju með að málið skuli komið til lokaafgreiðslu.

Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið veitir Vinstri hreyfingin – grænt framboð, þingflokkur okkar, þessu máli brautargengi. En við gerum það með mjög stífum skilyrðum sem fram komu í ræðu sem hv. þm. Jón Bjarnason flutti hér í dag og ítrekaði fyrirvara okkar við 2. umr. málsins. Þeir lúta að því að á komandi þingi verði gerður uppskurður á fjármálakerfi landsins m.a. með það fyrir augum að greina rækilega á milli með ákveðnum skorðum viðskiptabanka annars vegar og fjárfestingarsjóða hins vegar. Við höfum flutt frumvarp þessa efnis í þinginu áður og munum gera það en væntum þess að ríkisstjórnin beiti sér fyrir slíkum lagabreytingum. Þetta er einn þeirra fyrirvara sem við setjum við samþykkt þessa frumvarps en ég vísa að öðru leyti í greinargerð hv. þm. Jóns Bjarnasonar sem hann flutti fyrir okkar hönd.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum, frá meiri hluta heilbrigðisnefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund aðila sem tilgreindir eru í nefndarálitinu og umsagnir um málið bárust frá aðilum sem nefndarálit greinir frá. Með frumvarpinu eru lagðar til ýmsar ráðstafanir sem miða að því að efla samkeppni á lyfjamarkaði, auka þjónustu við neytendur og einfalda stjórnsýslu á sviði lyfjamála. Þannig verði leyfisveitingar á sviði lyfjamála fluttar frá heilbrigðisráðuneyti til Lyfjastofnunar. Bann við póstverslun með lyf verði fellt brott og heimiluð sala nikótín- og flúorlyfja utan lyfjabúða. Þá er lagt til að verð frá sama söluaðila á lyfseðilsskyldu lyfi verði það sama um allt land og að lyfjanefndir sjúkrahúsa gefi út bindandi lista um notkun á lyfjum á viðkomandi stofnun í þeim tilgangi að halda kostnaði í lágmarki. Loks gerir frumvarpið ráð fyrir að eftirlit og eftirfylgni með lyfjaávísunum og aukaverkunum lyfja verði styrkt með því að lengja varðveislutíma gagna í lyfjagagnagrunni landlæknis úr þremur árum í 30. Í 2. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting að heimila sölu nikótín- og flúorlyfja utan lyfjabúða. Tilgangur ákvæðisins er að auka aðgengi að þessum lyfjum og auka samkeppni í sölu þeirra, en búast má við að verð þeirra lækki í kjölfarið. Þessi lyf eru notuð í forvarnaskyni, annars vegar til að hjálpa reykingamönnum að hætta að reykja og hins vegar til tannverndar. Því er eðlilegt að þau séu jafnaðgengileg og tóbak og sælgæti í verslunum. Á fundum nefndarinnar kom fram að neysla nikótínlyfja er mun meiri hér á landi en t.d. annars staðar á Norðurlöndum. Jafnframt kom fram að nikótínlyf geta verið ávanabindandi og ákveðin hætta er á misnotkun. Til að minnka reykingar og taka þó tillit til þessa leggur meiri hlutinn til þá breytingu á frumvarpinu að einungis verði heimilað að selja minnstu pakkningar og minnsta styrkleika lyfjanna utan lyfjabúða. Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hefur eftirlit með starfsemi almennra verslana og veitingastaða. Gert er ráð fyrir að Lyfjastofnun geri samkomulag við sveitarfélög um að heilbrigðiseftirlit á þeirra vegum taki að sér eftirlit með sölu nikótín- og flúorlyfja og færi það í gjaldskrá sveitarfélaganna. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að bann við póstverslun með lyf verði fellt brott. Það felur annars vegar í sér að opnað er fyrir póstverslun innan lands og hins vegar er opnað fyrir erlendan markað með lyf sem hafa markaðsleyfi hér á landi. Gert er ráð fyrir að póstverslunin verði bundin lyfsöluleyfum og sé í tengslum við starfandi lyfjabúð til þess að hún falli að þeirri umgjörð sem búin er lyfjaverslun í landinu og á Evrópska efnahagssvæðinu. Með þessu er þess vænst að samkeppni aukist á lyfjamarkaði sem muni leiða til lækkunar lyfjaverðs þar sem markaðsráðandi lyfjakeðjum og lyfjaheildsölum yrði veitt aðhald í samkeppni. Þá má telja að breytingin feli jafnframt í sér ný tækifæri fyrir lyfjaverslanir, t.d. á landsbyggðinni. Þá telur meiri hlutinn nauðsynlegt að taka fram að með breytingunni er gert ráð fyrir greiðsluþátttöku almannatrygginga varðandi lyf sem keypt eru erlendis frá í gegnum póstverslun hafi þau markaðsleyfi hér á landi og uppfylli skilyrði laga og reglugerða, samanber einnig varðandi undanþágulyf, þ.e. þau sem Lyfjastofnun hefur heimilað lækni að veita á eigin ábyrgð, sbr. 7. mgr. 7. gr. lyfjalaga. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að það væri álitamál hvort póstverslun með lyf erlendis frá muni hafa áhrif á lyfjaverslun í landinu og að hún gæti orðið til þess að útibúum lyfjaverslana á landsbyggðinni mundi fækka. Telur meiri hlutinn að sjónarmið um lægra lyfjaverð til neytenda vegi þyngra í því sambandi. Þá var bent á hættu á að fölsuðum lyfjum yrði dreift í gegnum póstverslun. Meiri hlutinn vill ítreka að mikill greinarmunur er gerður annars vegar á netverslun með lyf og póstverslun með lyf. Netverslun fer fram á netinu og er verslun með lausasölulyf og er ástæða að vara við slíkri verslun vegna hættu á fölsuðum lyfjum. Póstverslun fer hins vegar fram gegnum viðurkenndan lyfsöluleyfishafa. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að fyrir gildistöku laganna sem fyrirhuguð er 1. október 2008 að settar verði skýrar reglur um öryggi, gæðakröfur og eftirlit og að tæknileg útfærsla á því liggi fyrir í reglugerð. Meiri hlutinn leggur áherslu á að í þeim verði öryggi sjúklinga og gæði þeirra lyfja sem afhent eru með þeim hætti tryggð, samanber ályktun frá Evrópuráðinu um póstverslun og leiðbeiningar fyrir dreifingu lyfja með pósti. Jafnframt leggur meiri hlutinn áherslu á að áhrif af póstverslun verði skoðuð og fylgst verði náið með þróuninni bæði hérlendis og erlendis. Í 9. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að lyfjanefndir sjúkrahúsa gefi út bindandi lista um notkun á lyfjum á viðkomandi stofnun í þeim tilgangi að halda kostnaði í lágmarki en þetta er breyting frá gildandi lögum þar sem lyfjalistar hafa einungis verið ráðgefandi. Þess er vænst að breytingin feli í sér lækkun á lyfjaverði. Fyrir nefndinni var þeim sjónarmiðum hreyft að bindandi lyfjalistar geti hamlað samkeppni og hindrað að á markaðinn komist ný og virkari lyf. Leggur meiri hlutinn því áherslu á að þeir þurfa að vera í stöðugri endurskoðun. Nefndin ræddi á fundum sínum mjög ítarlega ákvæði 10. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að verð lyfseðilsskyldra lyfja sama söluaðila skuli vera það sama um allt land. Markmiðið með greininni er að auka samkeppni og lækka lyfjaverð á Íslandi. Lyfjaverð á Íslandi er almennt hærra en í nágrannalöndum okkar og mjög takmarkað framboð er af samheitalyfjum sem eru að öllu jöfnu ódýrari en frumlyf. Með þessari breytingu á lyfjalögum er verið að bregðast við ágöllum í núverandi rekstrarumhverfi lyfjamarkaðarins þar sem takmörkuð verðsamkeppni ríkir vegna fákeppni. Jafnframt er þess vænst að breytingin taki á þeim göllum núverandi smásöluálagningarkerfis sem hvetur til þess að halda innkaupsverði háu og til afgreiðslu dýrari lyfja og stærri lyfjapakkninga með þeim afleiðingum að ríkið og almenningur kaupi lyf hærra verði. Þannig stuðlar þetta að sóun lyfja. Fram kom í nefndinni að afslættir lyfjabúða eins og þeir birtast sjúklingum í dag bjóðast ekki öllum. Þeir mismuna eftir búsetu og jafnvel eftir sjúkdómum, auk þess sem þeir eru flóknir og ógagnsæir. Núverandi ástand býður heim margvíslegri hættu á mismunun þar sem sumir sjúklingar sem lyfjaverslanir telja sér sérstakan akk í að laða að geta notið betri kjara en aðrir sjúklingar sem jafnvel eru lakar settir og eiga erfiðara með að greiða sinn hluta. Slíkt er óásættanlegt út frá því markmiði að jafnræðis sé gætt í veitingu heilbrigðisþjónustu. Fram kom fyrir nefndinni að með lækkandi lyfjaverði á síðustu missirum hafi afslættir til sjúklinga verið á undanhaldi. Í sumum tilvikum hafa afslættir, bæði á smásölustigi og heildsölustigi, komið í veg fyrir samkeppni, verið notaðir til að ryðja samkeppnisaðila af markaði eða sem aðgangshindrun á markað sem stuðlar að frekari fákeppni. Sú aðferð að lögbinda að verð frá sama söluaðila verði það sama á öllum sölustöðum þeirra hefur verið reynd í nágrannalöndum okkar með góðum árangri. Sambærileg breyting í Þýskalandi leiddi þannig til allt að 30% lækkunar á verði samheitalyfja. Samkeppni milli aðila fengist með því að verð lyfseðilsskyldra lyfja frá sama söluaðila yrði það sama um allt land á öllum sölustöðum þeirra, en verð væri hins vegar misjafnt milli mismunandi söluaðila. Það leiðir til aukinnar verðsamkeppni og verðlækkunar á lyfjum. Meiri hlutinn telur að greinin sé ekki nægilega skýrt orðuð og að unnt sé að misskilja hana og leggur því til breytingar til þess að auka skýrleikann. Þannig skulu söluaðilar, þ.e. lyfjaheildsalar, lyfjaframleiðendur og umboðsmenn þeirra eða smásöluaðilar, sem vilja selja lyfseðilsskyld lyf á lægra verði en hámarksverð segir til um, tilkynna lækkað verð til lyfjagreiðslunefndar sem birtir þau í næstu útgáfu lyfjaverðskrárinnar. Söluaðili skal selja lyfið á sama verði á öllum sölustöðum sínum. Í umsögn Samkeppniseftirlitsins koma fram efasemdir um að sama verð á öllum sölustöðum sama söluaðila leiði til lækkunar á lyfjum og telur Samkeppniseftirlitið jafnvel að þetta geti styrkt markaðsráðandi stöðu lyfjakeðjanna, þar sem aukið gagnsæi í verðlagningu geti leitt til aukinnar samhæfingar í verðlagningu. Þá telur Samkeppniseftirlitið að samkeppnisstaða smærri aðila geti skerst þar sem þeir hafi minni möguleika á að taka þátt í verðsamkeppni og að mánaðarlegar verðákvarðanir leiði til minni sveigjanleika í samkeppni. Meiri hlutinn bendir á móti á að samkeppnisaðstæður á lyfjamarkaðnum eru í grundvallaratriðum ólíkar þeim sem gilda á flestum sviðum viðskipta. Má sem dæmi nefna að læknir ákveður lyf fyrir kaupanda en það er þriðji aðili eða almannatryggingar sem ber stærstan hluta af kostnaðinum. Þannig er ekki hægt að segja að um hefðbundið viðskiptasamband sé að ræða. Verðmyndun lyfja fer þannig ekki eftir hefðbundnum framboðs- og eftirspurnarlögmálum. Margs konar ríkisafskipti brengla verðmyndunina og framfylgja þarf lögum og reglugerðum til að tryggja neytendum örugg og gagnleg lyf. Þá bendir meiri hlutinn á reynslu annarra landa af þeirri aðferð sem frumvarpið leggur til. Með breytingunni er í reynd verið að freista þess að nýta stöðu ríkisins sem stærsta kaupanda lyfja til að þrýsta á um lægri lyfjakostnað með sama hætti og gert hefur verið í Danmörku og Svíþjóð. Þá bendir meiri hlutinn á að krafan um sama verð frá sama söluaðila á lyfseðilsskyldum lyfjum leiði í raun til þess að fram fari mánaðarlegt verðútboð á lyfjum, en lækkun á lyfjaverði tiltekins lyfs frá hámarksverði sem lyfjagreiðslunefnd ákveður fer þannig fram að lyfjaheildsalar, lyfjaframleiðendur og umboðsmenn þeirra eða smásöluaðilar munu með nýju fyrirkomulagi keppa í verði í lyfjaverðskrá með einfaldri tilkynningu til lyfjagreiðslunefndar sem birtir verð lyfja í lyfjaverðskrá sem er gefin út mánaðarlega. Meiri hlutinn telur einnig mikilvægt að með þeirri leið sem farin er í frumvarpinu verður ekki möguleiki fyrir söluaðila í smásölu að koma samkeppnisaðila út af markaðnum með undirboðum án þess að þurfa að hafa sama verð á öðrum sölustöðum sínum. Það mun væntanlega hafa þær afleiðingar að smærri söluaðilar munu eiga meiri möguleika á að komast af á þessum fákeppnismarkaði sem smásölumarkaður lyfja er hér á landi. Þá hefur frumvarpið einnig þær afleiðingar að hvati myndast fyrir lyfjaverslanir að hafa verð sem lægst á lyfjaverðskrá í stað þess að hafa það sem hæst en slíkt skapaði svigrúm fyrir afslættina. Þannig geti smærri aðilar í raun keppt í verði, ekki síst þar sem þeir njóta eftir breytinguna sömu kjara frá byrgjum og lyfjakeðjurnar, en eins og kom fram fyrir nefndinni hafa þær í núverandi umhverfi notið betri afsláttarkjara en smærri smásalar. Þá gefur póstverslun með lyf ný tækifæri á markaði, ekki síst þeim smærri. Meiri hlutinn bendir á að miklar breytingar eru fyrirhugaðar á næstu missirum á reglum um lyfjamál, jafnt með þeim breytingum sem hér eru lagðar til á verðmyndun á lyfsölumarkaði og með breytingum á greiðsluþátttöku í lyfjum sem stefnt er á að verði hrint í framkvæmd um áramót. Við þessi tímamót er mikilvægt að vandað verði til rannsókna á lyfsölumarkaðnum og áhrifum breytinga á verðmyndun og kostnað hins opinbera og notenda lyfja af lyfjum. Því beinir meiri hlutinn þeim tilmælum til ráðuneytisins að það hlutist til um að fela sjálfstæðum rannsóknaraðilum að gera úttekt á áhrifum þessara breytinga. Þá ræddi nefndin einnig um þá breytingu sem felst í 6. gr. frumvarpsins þar sem gert er ráð fyrir að eftirlit og eftirfylgni með lyfjaávísunum og aukaverkunum lyfja verði styrkt með því að lengja varðveislutíma gagna í lyfjagagnagrunni landlæknis úr þremur árum í 30. Fram kom í umsögn landlæknis að gögn í svipuðum gagnagrunnum á Norðurlöndum eru varðveitt í 30 ár og að elstu upplýsingar í gagnagrunninum hér eru að verða þriggja ára og því er að koma að því að eyða þurfi gögnunum. Þá kom einnig fram að markmiðið með breytingunni er að auka möguleika á því að unnt verði að heimila aðgang að upplýsingum úr lyfjagagnagrunninum í rannsóknarskyni en nokkur dæmi eru um að aukaverkanir eða áhrif lyfja hafa ekki verið staðfest fyrr en jafnvel mörgum árum eða áratugum eftir að byrjað er að nota lyf. Því eru miklir hagsmunir fyrir lýðheilsu almennt að unnt sé að nálgast upplýsingar um hvað tengi þá sem orðið hafa fyrir aukaverkunum eða alvarlegum afleiðingum lyfjanotkunar. Meiri hlutinn leggur áherslu á að með frumvarpinu er ekki verið að gera breytingar á aðgangi að lyfjagagnagrunninum en samkvæmt lögum um skráningu og meðferð persónuupplýsinga teljast þær upplýsingar sem í gagnagrunninum eru, þ.e. um heilsuhagi manna, þar með talið lyfjanotkun, til viðkvæmra persónuupplýsinga. Meiri hlutinn telur því rétt að taka fram að komi það til álita að breyta reglum um aðgang þarfnist það sérstakrar skoðunar og ítarlegra röksemda. Meiri hlutinn leggur einnig til breytingar á frumvarpinu sem varða orðalag og skýrleika. Þá leggur meiri hlutinn til að 3. málsliður 9. gr. frumvarpsins falli brott þar sem inntak hans er endurtekning á því sem áður hefur komið fram í 1. málslið. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Guðjón A. Kristjánsson er samþykkur áliti þessu með fyrirvara. Valgerður Sverrisdóttir ritar undir álitið með fyrirvara. Undir álitið rita Ásta Möller, Ágúst Ólafur Ágústsson, Árni Páll Árnason, Valgerður Sverrisdóttir, með fyrirvara, Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Ellert B. Schram.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum. Hv. formaður heilbrigðisnefndar hefur gert grein fyrir því frumvarpi og innihaldi þess og einnig farið vel yfir nefndarálit meiri hluta heilbrigðisnefndar. Ástæðan fyrir því að við hv. þingmenn og fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í heilbrigðisnefnd vorum ekki með á því nefndaráliti var eftirfarandi: Við teljum í fyrsta lagi að sú aðgerð, þó að hún sé vel meint, að dreifa nikótínlyfjum í verslanir sé varhugavert skref. Í meðförum nefndarinnar og meiri hlutans er gerð sú breyting á frumvarpinu að hafa ekki til sölu öll þau nikótínlyf sem ekki eru lyfseðilsskyld, leyfa ekki sölu þeirra í almennum verslunum heldur eingöngu minnstu stærðir og veikasta styrkleika. Eftir sem áður tel ég ekki ástæðu til að fara þessa leið. Ekki getur nokkur maður sem þekkir til mín og minna starfa hér fyrr á árum vænt mig um að vilja ekki hjálpa reykingarmönnum til að hætta að reykja. Ég vann í mörg ár að forvarnastarfi, við að reyna að forða því að unglingar byrjuðu að reykja, og við að hjálpa fólki til að hætta að reykja. Eftir reynslu mína í því starfi er ég þess fullviss, og hef það einnig úr rannsóknum, að það er jafnárangursríkt fyrir fólk sem vill hætta að reykja að fá góðan stuðning til þess, annaðhvort með námskeiðum eða sérstakri aðstoð, en það kostar meiri vinnu. Fyrir marga sem eru mjög háðir nikótíni er hjálp í nikótínlyfjunum en þeir ættu þá að taka þau undir handleiðslu og ekki lengur en þrjá mánuði. Þetta eru lyf og þau á að nota til að hætta að reykja eða draga úr reykingum. Vissulega er betra fyrir þá sem eru svo háðir nikótíninu að þeir geta ekki hætt að neyta nikótíns að nota lyfin frekar en að reykja áfram. Í ljósi þess hversu margar lyfjaverslanir eru hér á landi, sérstaklega í þéttbýli, eru nikótínlyfin mjög aðgengileg. Ef borið er saman við önnur lönd sem hafa sett lyfin í verslanir þá er ekki alls staðar jafngott aðgengi að lyfjaverslunum og hér. Þannig að það er ekki mikið mál að nálgast þessi lyf. Ég ætla ekki að fara neitt frekar út í þetta fræðilega. Með nýrri markaðssetningu á nikótínlyfjum, þar sem verið er að bragðbæta lyfin, er hætta á því að unglingar - unglingsstúlkur eru tilbúnar til að nota þessi lyf, nikótínlyfin, í öðrum tilgangi en að hætta að reykja, þær nota þau til að halda sér grönnum eins og þekkt er. Í upphafi nefndarálits okkar nefnum við það hve mikilvægt er að lækka lyfjaverð í landinu. Við lýsum ánægju yfir þeim árangri sem nú þegar hefur náðst í þeim efnum og að líklegt sé að enn frekari árangur náist með norrænum lyfjamarkaði. Við styðjum það og bindum miklar vonir við að sú leið skili okkur góðum árangri. Ég ætla aðeins, hæstv. forseti, að nefna nikótínlyfin hér aftur. Þar sem selja á lyfin í almennum verslunum og þá matvöruverslunum vil ég vísa til þess að ég hef nýlega fengið svar frá hæstv. umhverfisráðherra um sölu á tóbaki og eftirlit í verslunum og tíðni þeirra brota sem kærð hafa verið vegna þess að börn yngri en 18 ára hafi verið að selja tóbak eða fengið að kaupa það. Sannast sagna berast ekki margar formlegar kærur til heilbrigðiseftirlits sveitarfélaganna. En ég held að við getum öll litið í eigin barm og vitað það innst í hjarta að þessi ákvæði eru brotin. Það sýnir sig í þeim óformlegu rannsóknum eða könnunum sem skólar eða unglingar hafa gert að allt of algengt er að börn og unglingar undir 18 ára aldri geti keypt tóbak úti í búð. Ég tel enga ástæðu til að ætla annað en að sömu lögmál muni gilda um tyggjóið. Það er erfitt að hafa eftirlit með þessu. Þetta er þverbrotið í dag. Mér finnst varasamt að vera að setja nikótínlyfin, ekki einu sinni veikustu skammtana, í sölu sem heldur ekki samkvæmt eftirliti og reglum sem gilda í dag. Við munum því ekki styðja þetta ákvæði þó að það sé vel meint. Ég tel að það geti haft verri og skaðlegri áhrif heldur en hitt. Hvað varðar póstverslun með lyf þá hafði nefndin góðan tíma til að fara yfir frumvarpið. Farið var vel yfir það og kallaðir voru til gestir og fengnar umsagnir, m.a. um póstverslunina. Skoðanir eru mjög skiptar, svo maður segi það bara í einfölduðu máli, um áhrif póstverslunar, hvernig hún eigi að virka og hvort hún muni skila þeim árangri sem til er ætlast. Við vonum að það gangi eftir að þetta verði til þess að lækka verð á lyfjum, en það mun ekki gera það til allra. Því miður treystum við okkur ekki til að styðja þessar breytingar miðað við allar þær athugasemdir sem fram hafa komið. Hvað varðar lyfjagagnagrunninn þá er heimild í dag til þess að geyma upplýsingar um sölu á lyfseðilsskyldum lyfjum í þrjú ár. Farið er fram á það að sú heimild gildi í 30 ár. Þar tel ég að verið sé að tala um tvo hluti. Annars vegar um þriggja ára gagnagrunn, sem er til í dag - það er búið að fara yfir og samþykkja að hann sé í vörslu landlæknis, þannig að hægt sé að fylgjast með því ef einhverjar óeðlilegar lyfjaávísanir fara í gang, hvort læknar séu að ofnota lyf sjálfir eða vísa óeðlilega oft á ákveðna sjúklinga. Þannig er hægt að fylgjast með óeðlilegum lyfjaávísunum, bæði magni og tegundum. Þegar hins vegar er lagt til að geymslutíminn verði 30 ár er það í allt öðrum tilgangi. Það er til þess að geta skoðað til baka áhrif lyfjanotkunar á lýðheilsu og ég tel í rauninni að það sé annar grunnur. Við munum styðja það að slíkur grunnur verði undirbúinn, grunnur sem hægt er að nota í vísindaskyni og er þá geymdur til 30 ára - og að hann sé á einhvern hátt tengdur þriggja ára lyfjagrunninum en það sé ekki einn og sami grunnurinn í sjálfu sér, þ.e. að aðgangur sé takmarkaður að þeim grunni sem er til lengri tíma sem sé þá notaður í rannsóknar- og vísindaskyni. Hæstv. forseti. Ég vísa til nefndarálitsins og frumvarpsins. Við munum styðja sumt og sitja hjá við aðrar greinar en sölu á nikótínlyfjum og dreifingu í lyfjaverslanir munum við ekki geta stutt.

Hæstv. forseti. Ég skrifaði undir álit meiri hlutans með fyrirvara, hef lýst stuðningi við það álit. Ég tel almennt að um ágætt mál sé að ræða sem muni færa okkur lægra lyfjaverð á komandi tímum. Fyrirvari minn sneri aðallega að því að afsláttur sem einstakir sjúklingar eða lyfjanotendur hafa fengið hjá ákveðnum lyfsölum félli kannski niður, a.m.k. tímabundið meðan það fyrirkomulag sem verið er að taka upp kæmist á. Ástæða hefði verið til þess, og væntanlega er það hægt með því að útfæra reglugerð, að reyna að tryggja að þeir sem geti sýnt fram á að þeir hafi haft ákveðinn afslátt hjá sínum viðskiptaaðila, þ.e. hjá sínum lyfsala eða apóteki, komi ekki til með að þurfa að greiða hærra lyfjaverð. Ég veit ekki nákvæmlega hvernig það yrði útfært, hugsanlegt væri að gera það í einhvers konar reglugerð, þ.e. að tryggja endurgreiðsluákvæði þar til virkni lyfjamarkaðarins fer að koma öllum til góða. Ég held að það muni gerast og þetta er ágætt mál sem við erum hér með í höndunum.

Frú forseti. Ég vil aðeins bæta við einu atriði úr áliti okkar, minni hluta í heilbrigðisnefnd, sem varðar nákvæmlega það atriði sem hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson vék að í ræðu sinni. Það er ákvæði 10. gr. frumvarpsins, um lyfjaverðið. Við vitum að íslenskur lyfjamarkaður er fákeppnismarkaður og fákeppnin bitnar harkalega á þeim sem síst skyldi, það er sjúklingum sem hafa lítið val um það hvaða lyf þeir kaupa eða hvort þeir yfir höfuð verða að kaupa lyf. Við teljum miður að stjórnvöld skuli ekki telja aðra leið færari til að lækka lyfjaverð á þessu stigi en að banna alla afslætti sem sjúklingar fá nú yfir borðið í apótekum. Einkum er þetta bagalegt fyrir örorku- og ellilífeyrisþega og þá hópa sjúklinga sem eru háðir tilteknum lyfjum ævilangt og hafa jafnvel fyrir atbeina hagsmunasamtaka sinna náð fram afsláttum í lyfjabúðum á tilteknum lyfjum. Við teljum víst að mörgum muni bregða í brún þegar lyfjaverð sem þeir kaupa yfir borðið hækkar 1. október næstkomandi við gildistöku laganna. Í lok nefndarálits okkar kemur fram að við hefðum talið eðlilegt að hugmyndinni um breytingu á 10. gr. lyfjalaganna yrði vísað til frekari skoðunar í nefnd þeirri sem kennd er við hv. þm. Pétur H. Blöndal og hefur nú hlutdeild sjúklinga í lyfjakostnaði til athugunar.

Virðulegur forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2008 sem gengið var frá með bréfaskriftum í Þórshöfn og Reykjavík 3. og 9. apríl síðastliðinn. Samningur þessi kveður á um allar heimildir aðila til veiða á uppsjávarfiski í lögsögu hvors annars á þessu ári. Færeysk skip fá heimild til að veiða 30 þús. lestir af loðnu innan íslenskrar lögsögu á loðnuvertíðinni 2008/2009 svo fremi að leyfilegur heildarafli verði a.m.k. 500 þús. lestir. Verði leyfilegur heildarafli minni nemur hlutdeild færeyskra skipa 5% af honum. Þá fá Færeyingar takmarkaða heimild til að vinna loðnu um borð og landa henni til manneldis erlendis. Færeyskum skipum er heimilt á loðnuvertíðinni 2008/2009 að veiða allt að 10 þús. lestir af loðnu innan íslenskrar lögsögu úr veiðiheimildum sem fengnar eru með samningum færeyskra og grænlenskra stjórnvalda. Samningurinn gerir einnig ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til veiða á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu hins á þessu ári. Íslenskum skipum eru heimilar veiðar á allt að 1.300 lestum af makríl og 2.000 lestum af síld, annarri en norsk-íslenskri innan færeyskrar lögsögu á þessu ári. Loks er í samningnum kveðið á um að hvor aðili skuli veita tveimur skipum, sem skráð eru í landi hins aðilans leyfi til tilraunaveiða á túnfiski innan lögsögu sinnar á þessu ári. Samningur þessi tók gildi til bráðabirgða 9. apríl síðastliðinn. Áður en samningur þessi var gerður var á grundvelli samnings landanna frá 1976, um heimildir Færeyinga til veiða í lögsögu Íslands, ákveðið að færeyskum skipum væri heimilt að veiða 5.600 lestir af botnfiski við Ísland á árinu 2008. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég kem nú aðallega hér upp til þess að gera athugasemdir við það hversu seint þessir samningar koma til afgreiðslu. Ekki það að samningarnir séu neitt flóknir. Þetta er þekkt fyrirkomulag sem hefur viðgengist meðal þessara þjóða, annars vegar Rússa, Íslendinga, Norðmanna, Færeyinga og Evrópusambandsins að því er varðar síldveiðarnar og kolmunnann og hins vegar gagnkvæmar heimildir Íslendinga og Færeyinga sem þeir eiga í lögsögu hvors annars á þeim tegundum sem þar eru upp taldar, t.d. makríl og 2.000 lestum af síld innan færeyskrar lögsögu, annarri en úr norsk-íslenska stofninum, og síðan gagnkvæmar veiðar á kolmunna og síld innan lögsögu hvors annars. Efnið er svo sem ekkert nýmæli og þetta eru samningar sem þarf að staðfesta en það hefði verið betra að þessir samningar, sem ég held að lítill eða enginn ágreiningur sé um hér í hv. Alþingi, hefðu komið fyrr inn í þingið og fengið fljóta og eðlilega afgreiðslu. Sérstaklega með tilliti til þess að samningarnir hafa nú tekið gildi. Ég geri mér ekki einu sinni alveg grein fyrir því sem stendur í þskj. 995, um staðfestingu samnings milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar, hvort þorskheimildirnar þar eru óbreyttar á milli ára eða ekki. Ég spyr því hvort þorskheimildirnar séu óbreyttar á milli ára, milli Færeyja og Íslands. Ég sé hins vegar neðst í greinargerðinni að það er sagt að lúðuafli hafi verið minnkaður um helming og geti ekki orðið meiri en 45 lestir en ég spyr um þorskaflann með tilliti til þess að við höfum skorið niður þorskaflann hér niður í 130 þús. tonn. Ég man ekki nákvæmlega hvaða tölur voru í fyrri samningum að því er varðar þorskaflann sem þarna er gert grein fyrir neðst í tillögunni. En að öðru leyti held ég að báðir þessir samningar séu í eðlilegum farvegi miðað við það sem þeir hafa verið milli þjóðanna á undanförnum árum og ekkert við þá að athuga.

Virðulegur forseti. Ég ætla rétt að útskýra af hverju þessi samningur hafi ekki komið fyrr inn en ég get svo sem ekki svarað fyrir það hvers vegna hann kom ekki fyrr á dagskrá þingsins. Samningurinn er náttúrlega ekki gerður fyrr en eftir að þeim frestum lýkur. Það er miðað við að mál séu komin inn fyrir 1. apríl, að öðrum kosti þarf að taka þau inn á dagskrá  Þetta er eina skýringin sem ég get gefið en síðan voru auðvitað mörg mál og kannski ýmis sem voru talin mikilvægari sem þurftu að komast inn á dagskrána.

Frú forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningum milli Íslands, Færeyja, Noregs, Rússlands og Evrópubandalagsins um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2008 sem gerðir voru í London 12. nóvember síðastliðinn. Í samræmi við ráðgjöf Alþjóðahafrannsóknaráðsins og fyrri ákvörðun aðila um nýtingarstefnu til lengri tíma er í fimmhliða samkomulagi aðila ákveðið að heildaraflamark til norsk-íslenska síldarstofnsins á þessu ári skuli vera 1.518.000 lestir. Veiðiheimildir skiptast þannig milli aðila: Í hlut Íslands koma 220.262 lestir, í hlut Færeyja 78.329 lestir, í hlut Noregs 925.980 lestir, í hlut Rússlands 194.607 lestir og í hlut Evrópubandalagsins koma 98.822 lestir. Í samkomulaginu er gert ráð fyrir að heimilt verði að færa hluta kvóta milli ára til að skapa sveigjanleika við nýtingu veiðiheimildanna. Hver aðili getur fært ónotaðan hluta veiðiheimildar, allt að 10% af þeim kvóta sem honum er úthlutað fyrir þetta ár yfir á þann kvóta sem honum verður úthlutað fyrir næsta ár. Hver aðili getur einnig heimilað skipum sínum að veiða allt að 10% umfram hinn úthlutaða kvóta á þessu ári og skal þá það magn sem veitt er umfram kvótann fyrir þetta ár, dregið frá kvóta aðilans fyrir árið 2009. Samhliða hinu fimmhliða samkomulagi voru gerðir ýmsir tvíhliða samningar milli aðilanna, einkum um heimildir til síldveiða í lögsögu hvers annars á á þessu ári. Samkvæmt tvíhliða samkomulagi milli Íslands og Noregs fá íslensk skip ótakmarkaðan aðgang að fiskveiðilögsögu Jan Mayen og mega veiða 40.986 lestir af kvóta Íslands í efnahagslögsögunni við meginland Noregs norðan 62°N. Norsk skip fá heimild til að veiða 106.734 lestir í íslenskri lögsögu. Veiði íslensk fiskiskip minna en 30.360 lestir af síld í efnahagslögsögu Noregs á þessu ári mun Noregur færa 1.518 lestir af síldarkvóta sínum á næsta ári til Íslands. Samkvæmt tvíhliða samkomulagi milli Íslands og Rússlands er rússneskum skipum veitt heimild til að veiða allt að 6.539 lestir á takmörkuðu svæði í austurhluta efnahagslögsögu Íslands. Áréttað skal að í samningi milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2008, sem ég gerði grein fyrir áðan, er kveðið á um að skipum hvors aðila verði heimilt að veiða allan sinn kvóta í norsk-íslenskri síld í lögsögu hins. Fimmhliða samkomulaginu og tvíhliða samningnum á grundvelli þess var beitt til bráðabirgða frá og með 1. janúar síðastliðnum. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Hér er komið til 3. umræðu frumvarp til laga um breytingar á lögum um verðbréfaviðskipti o.fl. Þetta er reyndar bandormur því að í nefndinni var svo tekin sú ákvörðun að bæta við breytingum á lögum um fjármálafyrirtæki þó að sá kafli væri ekki í frumvarpinu sjálfu þegar það kom fram. Ég hef í sjálfu sér engar athugasemdir við fyrri kaflann sem laut að lögum nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, og ekki heldur um lög nr. 30/2003, um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, né heldur rafræna eignaskráningu verðbréfa eða lög um kauphallir. Hitt sem nefndin flutti og varðaði lög um fjármálafyrirtæki - þar var komið inn með ákvæði sem laut m.a. að því að heimila eða rýmka möguleika á samruna sparisjóða við önnur fyrirtæki og einnig samruna fjármálafyrirtækja við önnur fyrirtæki. Þetta mál var til umræðu í nefndinni. Ég gerði þá strax fyrirvara í nefndinni því að venjan er sú að nefnd flytur ekki mál nema samstaða sé um það. Ég óskaði eftir því að kannaðar yrðu upplýsingar um það því að þær lágu ekki fyrir þegar nefndin ræddi fyrst um hvaða áhrif þetta gæti haft á stöðu sparisjóðanna. Ég hafði þann fyrirvara strax í upphafi. Ég hef kannað þetta aðeins. Það komu að vísu umsagnir frá nokkrum aðilum, reyndar með mjög skömmum fyrirvara sem gefinn var, og frá mörgum stærri fjármálafyrirtækjum. Ég kannaði það einnig hjá minni sparisjóðum þar sem haft var á orði að þetta yrði beinlínis til þess að styrkja þá. Þá kom það fram að þeir sáu ekki að þetta mundi snerta þá svo mikið og eiginlega ekki neitt. Þegar upp hefur komið sú staða að banki hefur lagt niður útibú sitt og sparisjóður í heimabyggð hefur þá sem betur fer getað útvíkkað starfssvæði sitt, þá hefur það gengið vel. Hingað til hefur það verið gert án þess að sérstaklega þyrfti að fara út í það að kaupa útibúið. Þau rök sem færð voru fyrir því að þetta ætti að styrkja minni sparisjóði m.a. til þess að geta keypt önnur fjármálafyrirtæki eru í sjálfu sér ekki neins virði. Ég benti á að löggjafinn hefur á síðustu árum aldrei komið með neitt frumkvæði að því að setja lög sem styrkja hina minni sparisjóði. Það hefur heldur verið á hinn veginn að opnað hefur verið fyrir innrásarmöguleika fjárplógsmanna og annarra sem vilja komast yfir fé litlu sparisjóðanna. Þær athugasemdir sem ég fékk voru þær að þetta væri greinilega eitthvað sem snerti meira hina stóru sparisjóði og þá sparisjóði sem eru í tengslum við banka, jafnvel að hluta til í eigu banka, og mundi trúlega vera runnið undan þeirra rifjum. Lög um sparisjóði eða ákvæði í lögum um fjármálafyrirtæki sem lúta að sparisjóðum eru til endurskoðunar. Ég minnist þess að hæstv. viðskiptaráðherra sagði í útvarpsviðtali í ágúst sl. þegar þessi yfirtaka og hrina á sparisjóðum gekk yfir - yfirtaka á Sparisjóði Skagafjarðar með bolabrögðum og yfirtaka síðan á fleiri sparisjóðum, sparisjóðum á Vestfjörðum, sparisjóðum í Húnavatnssýslu og víðar - að hann hefði áhyggjur af því hvernig þau mál gengju fyrir sig. Hann ákvað þá og lýsti því yfir að skipuð yrði nefnd til þess að rannsaka og leggja fram tillögur um endurskoðun á lögum um sparisjóði, m.a. í því tilliti að styrkja þá. Mér hefði því fundist réttara að beðið yrði með þá endurskoðun og nefndin færi ekki að hlaupa fram úr sér og koma með breytingar sem varða sparisjóðina að óathuguðu máli. Staðreyndin er sú að minni sparisjóðir sem hafa þurft að verja stöðu sína treysta hvorki Fjármálaeftirliti né stærri fjármálafyrirtækjum fyrir hagsmunum sínum. Það hefur sýnt sig og ég þekki það af eigin raun í tengslum við sparisjóði að það er ekki stuðning að sækja til Fjármálaeftirlitsins, síður en svo. Hins vegar er það orðið mjög erfitt fyrir almenna stofnfjárhafa í sparisjóðum að sækja rétt sinn. Það er dýrt að sækja mál til Hæstaréttar eins og almennir sparisjóðshafar í Skagafirði þurftu að gera þegar Fjármálaeftirlitið hafði heimilað þar óvinsæla yfirtöku og þeir sóttu rétt sinn til Hæstaréttar sem dæmdi það ólögmætt. Hinir minni sparisjóðir hafa því ekki haft mikinn stuðning frá Fjármálaeftirlitinu, síður en svo ef eitthvað er. Sem dæmi um það er þegar Sparisjóður Skagafjarðar var sameinaður Sparisjóði Siglufjarðar og Sparisjóði Mýrasýslu á fundi á Sauðárkróki sl. sumar. Var óskað eftir áliti Fjármálaeftirlitsins þar á ýmsum miklum og alvarlegum álitaefnum sem Fjármálaeftirlitið lét hjá líða að svara eða úrskurða um en samþykkti þann samruna. Hann leit miklu frekar út fyrir að vera fullkomlega ólöglegur þannig að hinir minni sparisjóðir hafa nú ekki sótt mikinn styrk í eftirlitsstofnanir eða annað. Þess vegna finnst mér réttara að draga það að breyta lögum um sparisjóði. Það er ekkert sem rekur á eftir því hér eða að heimila samruna þeirra við önnur fyrirtæki. Fram kom á fundi nefndarinnar í dag að það er ekkert sem rekur á eftir því, það er augljóst. Hins vegar sagði stjórnarformaður lítils sparisjóðs við mig: Það gæti verið eitthvað þarna undirmáls sem ekki er ljóst og þess vegna er þar engu að treysta. Ég flyt auk þess breytingartillögur hér við lög um fjármálafyrirtæki þar sem ég legg til að heitið „sparisjóður“ verði lögverndað og fjármálafyrirtæki sem hafa breytt sér í bankastofnun eða horfið frá megingildum og félagslegum gildum sparisjóðanna megi ekki nota heitið „sparisjóður“ í nafni sínu. Ég tel að það væri mjög til styrktar fyrir sparisjóðina því að sparisjóðshugmyndin hefur mjög góða ímynd. Þess vegna flyt ég þessar breytingartillögur sem eru á þskj. 1105 og auk þess legg ég til að þessi tillaga sem meiri hluti nefndarinnar flytur um breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki komi ekki til atkvæðagreiðslu heldur fari hún til þeirrar nefndar sem viðskiptaráðherra hefur skipað til að endurskoða lög um sparisjóði. Ég ítreka að mér finnst óeðlilegt að mál sem flutt er af nefnd hefur ekki farið í gegnum almenna umræðu á Alþingi, 1. umr. Ég hef lagt þann skilning í að menn ættu að vera sammála um að sá háttur væri hafður á enda er ekkert sem ýtir sérstaklega á eftir þessu máli, frú forseti.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjarnefndar um frumvarp til laga um breyting á lögum um útlendinga. Nefndin hefur fjallað ítarlega um frumvarpið og fengið á sinn fund fjölda gesta og einnig allmargar skriflegar umsagnir frá aðilum sem málum þessum tengjast. Frumvarpið sjálft felur í sér endurskoðun á allmörgum þáttum gildandi laga um útlendinga og má segja að breytingarnar séu ferns konar. Í fyrsta lagi er lagt til að ákvæði útlendingalaga og ákvæði laga um atvinnuréttindi útlendinga verði samræmd en eins og kunnugt er var frumvarp um atvinnuréttindi útlendinga til meðferðar í þinginu síðast í dag. Í öðru lagi eru ákvæði tilskipunar Evrópusambandsins um rétt ríkisborgara ríkja Evrópusambandsins, og fjölskyldna þeirra, til frjálsrar farar og dvalar leidd í íslenskan rétt. Í þriðja lagi felur frumvarpið í sér tillögu um að mun nákvæmari reglur verði í sjálfum lögunum en áður. Þýðir það með öðrum orðum að fjölmörg ákvæði reglugerðar um útlendinga eru tekin upp í frumvarpið. Í fjórða lagi eru lagðar til breytingar til að koma til móts við athugasemdir frá Eftirlitsstofnun EFTA (ESA). Meiri hluti allsherjarnefndar leggur til nokkrar breytingar á ákvæðum frumvarpsins. Lögð er til viðbót við 4. gr. þess efnis að þegar stjórnvald telur sérstaka ástæðu til sé heimilt að óska eftir umsögn lögreglu til að afla upplýsinga um sakaferil gestgjafa í því skyni að meta hvort umsókn skuli synjað á grundvelli þessa ákvæðis. Rökin fyrir þessari breytingu er að finna hér en um er að ræða breytingu sem hefur einkum þann tilgang að vernda þann sem kemur til landsins sem gestur vegna hættu á að um misnotkun þeirra aðila sem taldir eru gestgjafar samkvæmt ákvæðinu geti verið að ræða. Lögð er til tæknileg breyting á orðalagi 2. mgr. 6. gr. og lagfæringar á tilvísunum í fleiri greinum. Lögð er til breyting á 7. gr. vegna sjónarmiða um persónuvernd. Lagt er til að ákvæðinu verði breytt á þann veg að tilgreint sé í hvaða tilgangi þær upplýsingar sem ákvæðið tekur til séu fengnar. Vísar þetta til lífkenna og meðferðar þeirra upplýsinga sem þar er átt við. Fleiri breytingar eru af tæknilegum toga en svo ég haldi mig við efnislegu breytingarnar er rétt að fjalla örlítið um ákvæði 10. gr. frumvarpsins, g-liðar, sem kveður á um dvalarleyfi af mannúðarástæðum en þetta atriði var töluvert rætt í meðförum nefndarinnar. Með ákvæðinu er gert ráð fyrir að það ákvæði sem nú er að finna í 2. mgr. 11. gr. núgildandi útlendingalaga haldist að verulegu leyti óbreytt. Þarna er um að ræða ákvæði sem felur í sér matskenndar heimildir fyrir stjórnvald til þess að taka afstöðu til þeirra tilvika sem þarna er um að ræða en fram hefur komið af hálfu þeirra sem með þessi mál fara af hálfu Útlendingastofnunar og ráðuneytis að varasamt geti verið að skýra ákvæðið nánar eins og tillögur hafa verið uppi um, m.a. af hálfu ýmissa umsagnaraðila, vegna hættu á að með því kunni þetta ákvæði, sem er undantekningarákvæði frá meginreglu, að verða skilgreint þrengra en efni standa til. Það er á þeim forsendum sem við gerum ekki ráð fyrir verulegum efnislegum breytingum að þessu leyti og gerum áfram ráð fyrir að eftirláta stjórnvöldum vítt svigrúm til mats í þessum tilvikum, þannig að hægt verði að taka tillit til einstaklingsbundinna aðstæðna eins og verið hefur. Lagðar eru til ferns konar breytingar á 11. gr. Er í fyrsta lagi lagt til að í 4. mgr. verði lögfest heimild fyrir Útlendingastofnun til að afla sakavottorðs aðstandanda umsækjanda svo unnt sé að kanna hvort hann hafi brotið gegn ákvæðum þeirra kafla almennra hegningarlaga sem getið er í ákvæðinu, þ.e. XXI.–XXIV. kafla. Þá er lögð til breyting á 5. mgr. 11. gr. en fram hafa komið athugasemdir varðandi stöðu ungmenna sem koma hingað til lands á grundvelli fjölskyldusameiningar fyrir 18 ára aldur. Við 18 ára aldur hafa þessir einstaklingar staðið frammi fyrir því að þurfa að sýna fram á sjálfstæða framfærslu. Með breytingunni er gert ráð fyrir að viðkomandi einstaklingar geti verið hér áfram stundi þeir nám og þurfa þá ekki að sýna fram á sjálfstæða framfærslu. Í þriðja lagi er lagt til að við greinina bætist ný málsgrein þess efnis að í undantekningartilvikum verði heimilað að endurnýja dvalarleyfi útlendings samkvæmt ákvæðinu þrátt fyrir að forsendur leyfisins hafi brostið vegna slita á hjúskap, staðfestri samvist eða sambúð. Á það við þegar sambandsslitin hafa orðið vegna þess að útlendingur eða barn hans hefur sætt ofbeldi í sambandinu. Útlendingurinn héldi þá í þeim tilvikum dvalarleyfi sínu og fengi endurnýjun á dvalarleyfi fyrir aðstandanda þrátt fyrir að hann teldist strangt til tekið ekki lengur til aðstandenda. Þetta er til þess að mæta vandamáli sem raunhæft þar sem einkum konur í ofbeldissamböndum hafa óttast það að þurfa að hverfa úr landi þegar hjúskap lýkur. Með þessu er ætlunin að tryggja að þegar fyrir liggur að ofbeldi hefur verið beitt í sambandi taki Útlendingastofnun það til sérstakrar skoðunar og framlengi leyfi á þeim forsendum. Þá er í fjórða lagi lögð til orðalagsbreyting í því skyni að ákvæðið endurspegli með skýrum hætti þá meginreglu að dvalarleyfi fyrir aðstandendur myndi grundvöll fyrir búsetuleyfi nema útlendingur sem aðstandandinn leiðir rétt sinn af hafi ekki dvalarleyfi sem skapi slíkan grundvöll. Lagt er til að breyting verði gerð á 12. gr. til að koma til móts við athugasemdir um að lögin hafi að geyma undanþágu frá skilyrði um trygga framfærslu vegna tímabundinna aðstæðna. Hér er lagt til að heimilt sé við endurnýjun dvalarleyfis að taka tillit til þess hafi framfærsla verið ótrygg um skamma hríð og útlendingur því tímabundið þegið fjárhagsaðstoð eða atvinnuleysisbætur. Byggir breytingin á því að útlendingayfirvöldum verði auðveldað að taka á sanngirnismálum af því tagi. Lögð er til breyting á 18. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn hefur kynnt sér þá framkvæmd sem verið hefur á 29. gr. laganna og vill hnykkja á þeirri meginreglu að þeir útlendingar sem ekki liggur fyrir hverjir eru, eða sýna af sér hegðun sem bendir til þess að af þeim stafi hætta, eigi ekki sjálfkrafa rétt á að ganga lausir hér á landi. Á þeim forsendum telur meiri hlutinn rétt að umorða ákvæði 18. gr. frumvarpsins til að þessu sé slegið föstu með afgerandi hætti. Um leið verður þá ljósara en ella að mildari úrræði sem lögreglu standa til boða, svo sem að leggja fyrir útlending að tilkynna sig eða halda sig á ákveðnu svæði án þess að það sé hindrað með áþreifanlegum hætti að viðkomandi fari út fyrir það, ber að skoða sem heimildir til að víkja frá gæsluvarðhaldi. Útlendingur sem ekki vill una slíkum ráðstöfunum getur einfaldlega neitað að hlíta þeim, en stendur þá frammi fyrir þeim möguleika að lögregla fái úrskurð dómara um gæsluvarðhald viðkomandi. Í þessum tilvikum er auðvitað verið að bregðast við raunhæfum tilfellum sem upp hafa komið þar sem dómstólar hafa túlkað heimildir lögreglu til þess að setja viðkomandi einstaklinga í gæslu með þröngum hætti. Loks er um að ræða litla breytingu á 25. gr. þar sem gert er ráð fyrir að til greina komi að Þjóðskrá verði falið það hlutverk að gefa út tilkynningu um skráningu viðkomandi hér á landi sem eru þá EES-borgarar. Að lokum er lagt til að við frumvarpið bætist svokallað EES-innleiðingarákvæði og jafnframt heimild fyrir ríkisstjórnina til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar varðandi staðfesturétt. Það hefur tíðkast að utanríkisráðherra flytji sérstaka tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar. Meiri hlutinn leggur áherslu á það í þessu sambandi að samræma framkvæmd þess hvernig ríkisstjórninni er veitt heimild til að staðfesta ákvarðanir af þessu tagi og aflétta þannig stjórnskipulegum fyrirvara af EES-gerðum sem kalla á lagabreytingar hér á landi. Þetta áréttar allsherjarnefnd í ljósi þess að þarna virðist vera um mismunandi leiðir að ræða í framkvæmd. Í breytingartillögunum er gert ráð fyrir að lögin öðlist gildi 1. ágúst 2008, en þess ber að geta að miðað er við að lögin um breyting á lögum um atvinnuréttindi útlendinga taki einnig gildi sama dag. Í störfum allsherjarnefndar hefur verið allgóð samstaða og raunar mjög góð samstaða um þær breytingar sem hér eru lagðar til. Mér er ljóst að af hálfu minni hluta nefndarinnar verða fleiri breytingar lagðar til en hins vegar tel ég að verulega góð samstaða sé um þær breytingar sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Á margan hátt felur frumvarpið og þær breytingartillögur sem lagðar eru til í sér breytingar sem í rauninni leiða til þess að þeim stjórnvöldum sem starfa á þessu sviði verður veitt meira svigrúm til að taka, ef svo má segja, með mannúðlegum hætti á einstaklingsbundnum aðstæðum sem þeir einstaklingar sem undir lögin heyra eiga við að stríða. Við þessar lagabreytingar, bæði frumvarpið sjálft og breytingar nefndarinnar, er byggt á þeirri reynslu sem fengist hefur frá framkvæmd útlendingalaga á síðustu árum, lagfærðir hlutir sem betur mega fara en um leið er verið að færa lagabókstafinn í sumum efnum nær framkvæmdinni. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem hér hefur verið gerð tillaga um. Undir nefndarálitið rita auk mín Ágúst Ólafur Ágústsson, Sigurður Kári Kristjánsson, Birkir J. Jónsson, með fyrirvara, Ólöf Nordal, Karl V. Matthíasson og Jón Magnússon. Ellert B. Schram var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Frú forseti. Ég get tekið undir síðustu orð hv. formanns allsherjarnefndar um að frumvarpið er til bóta og það hefur tekið ánægjulegum breytingum í meðförum allsherjarnefndar. Ég get líka tekið undir það að samstarf okkar í nefndinni hefur verið gott um þetta mál. Engu að síður fannst mér það ganga of skammt og legg til fleiri breytingar sem eru í samræmi við stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í innflytjendamálum. Ég vísa aðallega í nefndarálit okkar en vil tæpa hér á helstu breytingum sem við leggjum til og skýra þær að nokkru leyti. Við leggjum fyrst til breytingu við 4. gr. frumvarpsins en þar segir m.a.: „Heimilt er að veita útlendingi vegabréfsáritun sem gildir á öllu Schengen-svæðinu“ ef „hann telst ekki ógn við allsherjarreglu, þjóðaröryggi eða alþjóðasamskipti ríkisins eða annars ríkis sem tekur þátt í Schengen-samstarfinu.“ Við höfum lagt til að skilgreint verði nákvæmlega hvað felst í þessari reglu og tiltekið verði hvaða aðili hafi ákvörðunarvald í slíkum tilvikum. Meðan það hefur ekki verið skilgreint leggjum við til að þetta ákvæði falli brott. Ég verð að benda á það líka að flóttamannafulltrúi Sameinuðu þjóðanna hefur gert athugasemd við það að skilgreiningin sé óskýr að þessu leyti. Einnig verður minni hlutinn að taka undir álit Rauða kross Íslands um að sá sem reyndi, samkvæmt þessu frumvarpi, að sækja um hæli á Íslandi sem flóttamaður „þyrfti annaðhvort að segja ósatt um tilgang ferðar sinnar eða leita annarra leiða til að komast til landsins til að sækja um hæli sem flóttamaður“. Í 6. gr. er nýmæli sem ég get ekki fallist á óbreytt en þar segir að innflytjendur skuli „gangast undir læknisskoðun innan tveggja vikna frá komu til landsins í samræmi við gildandi lög og fyrirmæli heilbrigðisyfirvalda“. Hér eru engar skilgreiningar. Frumvarpið skýrir hvorki hvaða sjúkdóma eigi að koma í veg fyrir að berist til landsins né hver eigi að hafa ákvörðunarvald til að neita fólki um dvalarleyfi á þessum forsendum. Við höfum lagt fram tillögu sem takmarkar þessa heimild og bætum við að ástæða þurfi að vera til að ætla að viðkomandi beri með sér smitsjúkdóma. Það er eins með 7. gr. en þar er kveðið á um að dómsmálaráðherra sé „heimilt að ákveða að dvalarleyfisskírteini skuli innihalda örflögu með þeim upplýsingum sem skráðar eru á kortið auk fingrafara handhafa“. Ekkert segir um hvaða upplýsingar eigi að skrá, hvort takmarkanir séu á slíkri skráningu eða hver hafi leyfi til að skoða þær. Við leggjum til að ákvæðið falli brott. Sama á við um 8. gr. Þar er talað um að grunnskilyrði dvalarleyfis sé að fólk hafi „nægilegt eigið fé til framfærslu meðan á dvölinni stendur“. Þetta telur minni hlutinn vera óskýrt orðalag og bendir sérstaklega á umsagnir Alþjóðahúss, Stúdentaráðs HÍ, Mannréttindaskrifstofuna og Rauða krossinn en þessir aðilar hafa gert tillögu um að atvinnuleysisbætur eða greiðsla í formi félagslegrar aðstoðar ríkis sé meðtalin við útreikning á því hvað teljist nægilegt fé og við gerum breytingartillögu í þá veru. Við tökum líka undir athugasemd sem borist hefur frá flóttamannafulltrúa Sameinuðu þjóðanna um að ákvæði 2. mgr. 11. gr. sé of þröngt. Ákvæðið er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Nánustu aðstandendur í skilningi 1. mgr. eru maki, sambúðarmaki og samvistarmaki, börn viðkomandi yngri en 18 ára á hans framfæri og í hans forsjá, ættmenni hans eða maka í beinan legg eldri en 66 ára og á þeirra framfæri.“ Við í minni hlutanum leggjum til að orðin „eldri en 66 ára“ verði felld niður. Í því sambandi minni ég á að í almennu mannréttindayfirlýsingunni frá 1948 og alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá 1966 er tekið fram að fjölskyldan sé hin eðlilega grundvallarhópeining þjóðfélagsins og eigi rétt á vernd þjóðfélagsins og ríkisins, samanber einnig athugasemd flóttamannafulltrúa Sameinuðu þjóðanna. Minni hlutinn leggur einnig til að hugtakið rökstuddur grunur, skv. 3. mgr. 11. gr. frumvarpsins, um málamyndahjónaband eða samvist verði betur skilgreint og að ákvæðið „ef annar makinn er 24 ára eða yngri skal ávallt kanna hvort málsatvik séu með þeim hætti sem um getur í 1. og 2. málsl.“ falli brott. Mannréttindaskrifstofa, prestur innflytjenda og fleiri segja að aldursmark við 24 ár í þessu tilviki sé algjörlega órökstutt. Engin rök séu fyrir slíkri reglu auk þess sem nú þegar sé kveðið á um í lögum að ef rökstuddur grunur er um að stofnað hafi verið til málamyndahjúskapar til að afla dvalarleyfis teljist dvalarleyfið vera ógilt. Ég átta mig ekki á því af hverju miðað er við þessa 24 ára reglu, sem er þó fallin út að hluta, og hún skuli enn birtast þarna eins og hver annar draugur. Reglan er óþörf gagnvart þeim sem hún beinist að og óréttlát. Við leggjum til, ég og hv. þm. Paul Nikolov, sem er með mér á þessum breytingartillögum, að ákvæðið falli út. Ég verð líka að fagna sérstaklega breytingum sem hafa verið gerðar á frumvarpinu og þeirri miklu réttarbót sem fólgin er í breytingum á 5. mgr. 11. gr. um að ungmenni sem koma hingað til lands á grundvelli fjölskyldusameiningar fyrir 18 ára aldur þurfi ekki lengur að sýna fram á sjálfstæða framfærslu, heldur nægi þeim að sýna fram á framfærslu með aðstoð foreldris. Einnig öðrum ákvæðum í breytingartillögunum um framfærslu. Sérstaklega gleður mig að sjá að inn í frumvarpið er komin heimild um að heimila maka sem hefur lent í ofbeldissambandi dvalarleyfi hér áfram. Þessi ákvæði voru ekki í frumvarpi sem kom frá dómsmálaráðuneytinu en bættust inn í meðförum allsherjarnefndar til marks um gott samstarf í nefndinni. Þetta hafa verið baráttumál þess sem hér stendur um árabil og ég hef lagt ítrekað fram frumvörp í þessa veru og nú síðast lagði Paul Nikolov fram frumvarp ásamt fleiri þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á þessum vetri. Við tökum líka undir athugasemd flóttamannafulltrúa Sameinuðu þjóðanna að það verði að skilgreina betur hvað felist í hugtakinu rík mannúðarsjónarmið. Við leggjum enn fremur til að flóttamönnum sé heimilt að vinna hér meðan verið er að skoða hagi þeirra og aðstæður og þeim verði veitt bráðabirgðaatvinnuleyfi meðan svo er statt um þá. Við teljum að fjögurra ára búsetuskilyrðin séu allt of ströng og leggjum til að í stað orðanna „síðustu fjögur árin“ í 13. gr. haldist ákvæðið „síðustu þrjú árin“ áfram í lögum. Minni hlutinn telur líka að í e-lið þessarar greinar verði að skilgreina betur, t.d. hvers konar málum megi ekki vera ólokið í refsivörslukerfinu sem koma í veg fyrir veitingu búsetuleyfa. Minni hlutinn leggur til að orðin „EES eða EFTA“ falli brott í 24. gr. Minni hlutinn leggur sérstaklega til að útlendingi sem misst hefur dvalarrétt skv. 26. gr. frumvarpsins eða verið vísað brott á grundvelli 28. gr. þess verði heimil dvöl hér á landi meðan dómstólar fjalla um mál hans. Loks er gerð tillaga um breytingar sem varða fórnarlambavernd. Ég og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir höfum ákveðið að skipta með okkur verkum þannig að hún fjalli um þann þátt málsins. Ég verð að minna á það og taka það fram hér, frú forseti, að það einkennilega gerðist á síðustu dögum þingsins að hæstv. dómsmálaráðherra hafði lagt fram frumvarp um breytingu á hegningarlögum. Við það frumvarp lagði ég fram ýmsar breytingar, m.a. breytingu er varðaði nauðgunarákvæði 104. gr. almennra hegningarlaga. Ég lagði til í breytingartillögum að vændiskaup yrðu gerð refsiverð og að mansal yrði skilgreint í anda samþykkta Sameinuðu þjóðanna. Svo gerist það mjög að óvörum að frumvarp þetta er tekið af dagskrá og fær ekki umfjöllun. Það verður að segjast eins og er að það hefur lítið þokast í réttindamálum kvenna á fyrsta ári ríkisstjórnarinnar. Minni hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér gert grein fyrir og gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali sem ég flyt ásamt hv. þm. Paul Nikolov.

Hæstv. forseti. Bara aðeins stutt um breytingartillögur sem komu frá Atla Gíslasyni og Paul Nikolov, um fórnarlambavernd. Ég vitna hér til frumvarps til laga sem ég flutti og lagði fram ásamt öðrum þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á 133. löggjafarþingi á þskj. 39. Þar kemur fram að sú skilgreining á mansali sem hér er lögð til sem breytingartillaga við þetta mál um útlendinga og er komin úr Palermó-samningnum og má segja að sé þýðing á því orðalagi sem þar er. Um þessa þýðingu er frekar getið á því þingskjali sem ég nefndi og hvernig hún er til komin. Nú er það svo að þegar almennu hegningarlögunum var breytt, lögum nr. 40/2003, þá kemur fram í greinargerð með þeim að 227. gr. þeirra beri að skýra í samræmi við Palermó-viðaukann. Skilgreining mansals samkvæmt Palermó-viðtakanum er engu að síður víðtækari en greinin í almennu hegningarlögunum okkar. Þess vegna teljum við flutningsmenn þessa frumvarps sem ég hér vitna í og þeirrar breytingartillögu sem hér liggur fyrir, að það sé nauðsynlegt að breyta skilgreiningunni á fórnarlambaverndinni eða á mansalinu á þann hátt sem gert er ráð fyrir í tillögunni. Það er einnig mat þeirrar sem hér stendur að samhliða lögfestingu ákvæðisins í 227. gr. almennra hegningarlaga, þar sem mansal er gert að sérstöku refsilagabroti, hefði átt að lögfesta ákvæðið um fórnarlambavernd enda er slíkt í samræmi við ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir til að sporna við skipulegri fjölþjóðlegri glæpastarfsemi og viðauka hans. Það er einnig í samræmi við tilskipun Evrópuráðsins, 2004/81/EB frá 29. apríl 2004, um skammtímadvalarleyfi til handa fórnarlömbum mansals sem aðstoða yfirvöld við að koma upp um þá sem grunaðir eru um að standa að eða stuðla að mansali. Loks er lagasetning af þessu tagi í samræmi við samning Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali sem undirritaður var 16. maí 2005 en sá samningur fjallar ekki síst um vernd fórnarlamba mansals og ráðstafanir til að standa vörð um mannréttindi þeirra. Honum er einnig ætlað að koma í veg fyrir mansal með því að í honum eru ákvæði er varða eftirspurnina og loks er honum ætlað að sjá til þess að gerendur verði sóttir til saka. Hæstv. forseti. Bæði þessi Evrópusamningur sem ég hér nefni og Palermó-samningurinn hafa verið nefndir og voru nefndir í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra til almennra hegningarlaga sem eins og hv. þm. Atli Gíslason gat um er ekki lengur á dagskrá þessa þingfundar, sem er miður. Ég tel því afar brýnt að til þess að fórnarlambaverndin komist inn í lög þá verði hún samþykkt hér sem breytingartillaga við útlendingafrumvarpið þar til við getum gert þær bragarbætur sem nauðsynlegar eru á almennum hegningarlögum því þetta ákvæði gæti alveg eins átt heima þar. En ég tel í raun og veru útlátalítið fyrir Alþingi að samþykkja þetta enda erum við búin að ákveða að taka báða samningana upp og innleiða þá í lög.

Frú forseti. Mig langar að fara yfir nokkur atriði í þessu frumvarpi sem er að mínu mati mjög jákvætt að mörgu leyti. Ég vil hrósa hv. dómsmálaráðherra fyrir frumvarpið og ég fagna þeim breytingum sem við í allsherjarnefnd höfum gert á því. Það eru sex atriði sem mig langar að nefna sem ég tel afar jákvæð atriði sem vert er að taka sérstaklega fram. Í fyrsta lagi er hin svokallaða 24 ára regla tekin út, þ.e. sem skilgreining á maka sem nánasta aðstandanda þá er ekki lengur miðað við 24 ára aldursmark sem var gríðarlega umdeilt. Í öðru lagi er sett sérstakt ákvæði sem tekur tillit til ofbeldis í samböndum, þ.e. að heimilt verði að endurnýja dvalarleyfi þrátt fyrir að slit verði á búskap eða sambúð, hafi viðkomandi búið við ofbeldi. Þetta er gríðarlega mikilvægt atriði og sérstök ástæða til að fagna því. Í þriðja lagi er einstaklingum sem verða 18 ára auðveldað varðandi framfærsluskilyrði. Í fjórða lagi eru námskröfur námsmanna minnkaðar úr 75% í 50% og þarna er komið til móts við þá sem ná árangri þrátt fyrir erfiðleika í upphafi náms. Í reglugerð sem verður sett á grundvelli laganna verður síðan fjallað um framfærslu námsmanna í sérstöku ákvæði sem gerir þeim kleift að byggja framfærslu á föstu framlagi frá fjölskyldu og auk þess verður miðað við einhverja lægri framfærslufjárhæð en þegar í hlut eiga aðrir útlendingar, eins og ég skil ráðuneytið og ráðherrann. Í fimmta lagi er bætt við orðum á ný í 10. gr. frumvarpsins, á 12. gr. f: eða vegna sérstakra tengsla hans við landið. Þetta atriði er mjög mikilvægt varðandi fórnarlömb mansals og við drögum það sérstaklega fram í nefndaráliti að þetta geti nýst þeim einstaklingum. Í sjötta lagi gerðum við breytingar á 12. gr. þar sem hægt verður að endurnýja dvalarleyfi þótt viðkomandi hafi þegið tímabundið fjárhagsaðstoð eða atvinnuleysisbætur. Þetta eru sex afar mikilvæg atriði sem ég held að allur þingheimur geti sameinast um og fagnað að náist í gegn. Og í sjöunda lagi vil ég líka minnast á frumvarp, eða lög sem ég held að við séum búin að samþykkja sem koma frá félagsmálanefnd sem lúta að því að nú verða atvinnuleyfi gefin út nafn útlendingsins og er hann handhafi leyfisins samkvæmt þeim lögum og þetta ætti að auðvelda einstaklingum og útlendingum að skipta um vinnu og gera þá minna ofurselda atvinnurekendum en verið hefur og hefur verið gagnrýnt. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég tel að við getum fagnað þeim áfanga sem hér næst. Við höfum náð fram talsverðum breytingum sem margir hafa kallað eftir og ég vona að þingheimur geti sameinast um þau góðu áform sem eru í þessum lögum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjarnefndar um frumvarp til laga um meðferð sakamála. Í upphafi vil ég geta þess að frumvarp þetta er trúlega með umfangsmestu frumvörpum sem verið hafa til meðferðar á Alþingi í vetur, bæði í greinafjölda talið og eins með tilliti til þess mikilvæga sviðs sem það gildir um. Um er að ræða heildarendurskoðun á lögum sem nú heita lög um meðferð opinberra mála en munu þegar frumvarpið nær fram að ganga kallast lög um meðferð sakamála. Í nefndarálitinu er getið um fjölda gesta sem komið hafa á fund nefndarinnar og einnig hefur nefndin farið yfir fjölmargar athugasemdir frá umsagnaraðilum. Hefur nefndin varið miklum tíma til umfjöllunar um frumvarpið, legið yfir einstökum ákvæðum þess og farið vandlega yfir þau bæði í sinn hóp með umsagnaraðilum og ekki síst með fulltrúum réttarfarsnefndar sem lagt hafa gjörva hönd á þá vinnu sem hér birtist. Frumvarpið á sér langan aðdraganda eins og getið er um í nefndarálitinu - má segja að vinna við það hafi hafist 2003 - og í því felast margar mikilvægar breytingar. Meginefni þess, eða það sem hefur mestar breytingar í för með sér, er breytt skipan ákæruvaldsins. Þær breytingar hafa þann tilgang að styrkja stöðu ákæruvaldsins sem aðila í réttarvörslukerfi okkar, og það er mat allsherjarnefndar að frumvarpið nái þeim tilgangi að styrkja þær mikilvægu stofnanir sem starfa á þessu sviði. Í nefndarálitinu er farið nokkuð yfir aðrar breytingar sem getið er um í frumvarpinu og mun ég ekki staldra við það heldur vísa til nefndarálitsins sem slíks. Ég ætla að drepa á nokkrar breytingar sem nefndin leggur til en það verður ekki tæmandi talning af minni hálfu og vísa ég til ítarlegs nefndarálits að öðru leyti í því sambandi. Ég ætla fyrst að nefna að gerð er tillaga um breytingu á 16. gr. þannig að séu dómar eða aðrar úrlausnir í sakamálum birtar opinberlega, svo sem á vefsíðum, verði afmáð þau atriði sem eðlilegt er talið að leynt fari með tilliti til almanna- og einkahagsmuna eða hefðu í för með sér hættu á sakarspjöllum ef þau kæmu til vitundar almennings. Breytingin skýrir sig að mestu sjálf en ég vísa að öðru leyti til nefndarálitsins. Síðan eru, eins og ég gat um, talsverðar breytingar á III. kafla, þar sem fjallað er um ákæruvaldið. Helsta breytingin sem lögð er til í breytingartillögum nefndarinnar er í því fólgin að héraðssaksóknari, sem gert er ráð fyrir að verði aðalhandhafi ákæruvalds í héraði, skuli aðeins vera einn, en honum til aðstoðar verði varahéraðssaksóknari, saksóknarar og aðrir starfsmenn, samanber það sem getið er um í breytingartillögunum. Það er skýrt að héraðssaksóknari beri ábyrgð á ákvörðunum þeirra sem við embætti hans starfa og eru þessar breytingar til samræmis við ýmsar athugasemdir og eiga að samræmast vel þeirri skipan sem venjulega tíðkast innan stjórnsýslunnar. Í nefndarálitinu er síðan getið um fleiri breytingar sem telja má tæknilegar og ég ætla ekki að staldra sérstaklega við í frumvarpinu en get komið inn á ef óskað verður eftir síðar í þessari umræðu. Ég ætla þó að nefna breytingu á 3. mgr. 37. gr. þar sem tekið er fram að lögregla geti synjað verjanda um aðgang að einstökum skjölum og öðrum gögnum sakamáls meðan á rannsókn þess stendur ef samskipti við yfirvöld í öðrum löndum standa því í vegi. Þetta er gert vegna þess að hér á landi hafa gilt nokkuð rýmri reglur um aðgang sakbornings að skjölum og öðrum gögnum á rannsóknarstigi en gerist í mörgum nágrannalöndum okkar. Það hefur borið við að erlend yfirvöld hafi verið treg til að láta íslenskri lögreglu eða öðrum rannsóknaraðilum í té slík gögn af ótta við að greiður aðgangur kunni að skaða þarlenda rannsóknarhagsmuni, og við því er brugðist með þessari breytingartillögu. Lögð er til breyting á 2. mgr. 41. gr. um skyldu til að tilnefna brotaþola réttargæslumann samkvæmt ósk hans. Þessi breyting sem við gerum tillögu um miðar að því að styrkja enn frekar réttarstöðu þolenda heimilisofbeldis. Gerð er ákveðin breyting á varnarþingi í sakamálum sem hefur það markmið að gera þau sveigjanlegri en verið hefur. Tekið er á þeirri gagnrýni sem fram kom á frumvarpið frá sumum umsagnaraðilum, að ákvæði stjórnsýslulaga tækju ekki til meðferðar ákæruvalds í sakamálum. Fallist var á í nefndinni að þetta geti verið varhugavert með tilliti til réttaröryggis borgaranna, og eru breytingar gerðar í samræmi við það í tillögum nefndarinnar. Gerð er lítils háttar breyting á tillögu um lágmarkshlé sem skylt er að gera á skýrslutöku hjá lögreglu eftir að hún hefur staðið yfir í fjórar klukkustundir. Gert er ráð fyrir að þetta hlé verði stytt úr tveimur klukkustundum í eina, samkvæmt tillögu frá Landssambandi lögreglumanna. Í 89. gr. frumvarpsins, þar sem fjallað er um sérstakar aðferðir og aðgerðir lögreglu, sem ekki er að öðru leyti kveðið sérstaklega á um í frumvarpinu, gerum við þá breytingu að í stað almennrar heimildar til ríkissaksóknara að setja reglur um slíkar rannsóknaraðferðir verði tekin inn í ákvæðið dæmi um slíkar rannsóknaraðferðir sem áður var að finna í greinargerð með frumvarpinu. Við teljum að með því verði grundvöllur ákvæðisins traustari en tökum jafnframt fram að þar sem ekki sé um tæmandi talningu að ræða verði ekki útilokað að ef upp komi ný tækni eða aðferðir kunni að vera hægt að notast við þær á grundvelli þessarar heimildir. Nefndin leggur einnig til að dómsmálaráðherra setji slíkar reglur að tillögu ríkissaksóknara og teljum við að það styrki enn frekar lagagrundvöllinn undir aðgerðir af þessu tagi. Við fjöllum um skilyrði gæsluvarðhalds og gerum tillögu um að tekið verði út orðið „sérstaklega“, þegar vísað er til „sterks gruns“ um að sakborningur hafi framið afbrot, það teljum við óþarfa í ljósi reynslunnar. Við fjöllum um heimildir til að úrskurða í gæsluvarðhald. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir því að ekki mætti úrskurða sakborning í lengra gæsluvarðhald en fjórar vikur nema nýr dómsúrskurður komi til. Á það hefur verið bent að þetta eigi ekki alls kostar við þegar héraðsdómur hefur verið kveðinn upp í sakamáli og mál bíður áfrýjunar. Leggjum við því til að gerð verði breyting og undantekning frá þessari reglu þegar svo stendur á, enda hafi sekt ákærða þá oftast nær verið talin sönnuð fyrir héraðsdómi. Við fjöllum um einangrun í gæsluvarðhaldi og leggjum til að ekki verði heimilað að sakborningur verði í einangrun lengur en í fjórar vikur nema hann sé sakaður um brot sem varðað geti að lögum 10 ára fangelsi eða meira. Við fjöllum aðeins um farbann og vísum til þess að farbanni hafi verið beitt hér á landi í stað þess að grípa til jafnþungbærs úrræðis og gæsluvarðhalds og rekjum að vegna breyttra aðstæðna hafi verið erfiðara að framfylgja farbanni hin síðari ár. Við leggjum því til að í 1. mgr. 100. gr. frumvarpsins verði tekin upp heimild til handa dómara til að gera það að skilyrði, að kröfu lögreglu eða ákæruvalds, að sakborningur sem sætir farbanni hafi á sér sérstakan búnað svo að unnt sé að fylgjast með ferðum hans og aftra því þannig að hann komist úr landi. Ákvæðið ætti einnig við ef lagt væri fyrir sakborning að halda sig á ákveðnum stað eða innan ákveðins svæðis innan lands. Þarna erum við að bregðast við raunhæfum dæmum sem upp hafa komið um það að sakborningar sem úrskurðaðir hafa verið í farbann hafa komist úr landi. Við teljum að með þessu móti sé bent á ákveðna millileið, annars vegar milli einfalds farbanns, ef við getum sagt sem svo, og hins vegar gæsluvarðhalds, sem ætti í þessum tilvikum að draga verulega úr hættunni á því að sakborningar sleppi úr landi. Við víkjum að fleiri atriðum og ég fer hratt yfir sögu. Við gerum tillögu um að vitni geti verið sektað með úrskurði ef það hefur ekki fullnægt vitnaskyldu. Við fjöllum um yfirmat og skyldu dómara til þess að verða við kröfu aðila telji hann ástæðu til. Við víkjum að samkomulagi sem kann að komast á milli brotaþola og sakbornings og leggjum til að falla megi frá saksókn í slíkum tilvikum en breytum orðalagi og nálgun frumvarpsins að þessu leyti. Við fjöllum um heimildir lögreglustjóra til að gera manni sektir eða ákveða viðurlög fyrir minni háttar brot og tökum út það skilyrði, sem var svipting ökuréttar allt að einu ári, eins og gert var í frumvarpinu. Heimildir lögreglustjóra verða víðtækari að þessu leyti. Við fjöllum um atriði sem varða réttarhaldið sjálft, m.a. gerum við það að óumdeildum rétti sakbornings að leggja fram greinargerð af sinni hálfu við meðferð máls í héraði, við göngum lengra en frumvarpið gerði að því leyti. Eins kveðum við á um það að ákærða skuli gefinn kostur á að gera stuttar athugasemdir við reifun ákæranda á ákæru við upphaf aðalmeðferðar. Við leggjum til breytingar á XXVI. kafla frumvarpsins sem fjallar einkum um einkaréttarkröfur sem hafa má uppi í sakamáli. Ég ætla ekki að fara út í það heldur vísa til nefndarálitsins varðandi þær breytingar sem þar er að finna. Við fjöllum um atriði eins og birtingu héraðsdóms hafi ákærði ekki verið viðstaddur uppkvaðningu dómsins. Við leggjum til að gildistöku laganna verði frestað til næstu áramóta svo að nægur tími gefist til að kynna efni laganna og vinna að undirbúningi þeirra breytinga á skipan ákæruvaldsins sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Við höfum gert tillögu um sérstakt bráðabirgðaákvæði er taki þegar gildi þar sem gert er ráð fyrir að dómsmálaráðherra skipi í embætti héraðssaksóknara og annarra helstu samstarfsmanna hans áður en lögin komi til framkvæmda til að undirbúa þessar breytingar. Í nefndarálitinu er að lokum fjallað um nokkur atriði sem hafa verið tekin til umræðu í þessu sambandi í nefndinni og í umsögnum aðila. Við víkjum að hugsanlegu millidómstigi í sakamálum og fjöllum nokkuð um það. Vísum að lokum til þess að nú sé á vegum dómsmálaráðherra starfandi nefnd sem hefur það verkefni að fjalla um milliliðalausa sönnunarfærslu og hvort þörf sé á millidómstigi í sakamálum. Gert er ráð fyrir að þessi nefnd skili áliti í júlímánuði. Allsherjarnefnd telur millidómstigið í sakamálum áhugaverðan kost og tekur fram að vonast sé til að niðurstaða í því máli liggi fyrir sem fyrst. Við fjölluðum um, eins og ég gat um áðan, skipan ákæruvaldsins og ólík sjónarmið sem voru uppi í því sambandi en teljum að sú lausn sem við leggjum til varðandi héraðssaksóknaraembættið sé ásættanleg fyrir flesta og góð sátt sé komin á um þá niðurstöðu, en tökum fram í nefndarálitinu að auðvitað beri að taka mark á ábendingum um að nægilegt fjármagn verði að fylgja við stofnun nýs embættis héraðssaksóknara og aðrar breytingar á skipan ákæruvaldsins. Leggur nefndin mikla áherslu á að ákæruvaldið almennt verði styrkt, einnig embætti ríkissaksóknara og ákæruþátturinn hjá lögreglustjóra. Við fjölluðum töluvert um atriði sem hefur verið umrætt undanfarin ár, um skýrslutöku af brotaþola fyrir dómi hafi hann ekki náð 15 ára aldri, sem sagt skýrslutöku af börnum. Niðurstaða okkar - við erum með ítarlega umfjöllun um það í nefndaráliti, sem ég ætla ekki að fara nánar yfir hér, en við gerum ekki að svo stöddu tillögu um breytingar á lögum að þessu leyti. Við vekjum hins vegar athygli á tveimur breytingum sem mælt er fyrir um í frumvarpinu og hafa áhrif á þessi atriði og þessa framkvæmd. Annars vegar er í a-lið 1. mgr. 59. gr. frumvarpsins gert ráð fyrir því að aldursmark í sambandi við yfirheyrslur yfir börnum sé lækkað úr 18 árum í 15 ár þannig að gera má ráð fyrir að í talsvert færri málum en ella verði um að ræða skyldu til að gefa skýrslu fyrir dómi á rannsóknarstigi. Hins vegar vísum við til 60. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um óformlega skýrslutöku lögreglu af sjónarvottum og öðrum vitnum og bendum á að á grundvelli þessa ákvæðis, samanber 2. mgr. þess, geti lögregla, t.d. í samvinnu við barnaverndaryfirvöld, rætt við barn og undirbúið það fyrir skýrslutöku fyrir dómi. Við teljum að þarna sé um að ræða ákveðna millileið sem rétt sé að skoða hvernig gangi í framkvæmd. Nefndin telur að til greina komi að skoða aðrar leiðir reynist þessar breytingar ekki skila þeim árangri sem að er stefnt. Þá nefnum við að hugsanlega kæmi til greina að kanna hvort unnt væri að auka vægi lögregluskýrslu með einhverju móti en sú útfærsla þarfnast augljóslega talsverðrar yfirlegu. Að lokum víkjum við að töku lífsýna úr öðrum en sakborningi en leggjum til að frumvarpið standi óbreytt að þessu leyti og vísum til þess að það geti verið mikilvægt við rannsókn sakamála að heimilt verði að skylda aðra en sakborning til að gangast undir lífsýnatöku þó að meginsjónarmiðið sé yfirleitt það að menn geri það með eigin samþykki. Allsherjarnefnd leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér gert grein fyrir og fjallað er nánar um í nefndarálitinu og breytingartillögum nefndarinnar. Karl V. Matthíasson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálit allsherjarnefndar skrifa auk þess sem hér stendur Ágúst Ólafur Ágústsson, Sigurður Kári Kristjánsson, Atli Gíslason, með fyrirvara, Ellert B. Schram, Siv Friðleifsdóttir, Ólöf Nordal og Jón Magnússon.

Frú forseti. Þetta er mikilsvert frumvarp og mikill lagabálkur sem sannarlega hefði átt skilið að fá meiri umræðu en hér verður. Ég styð framgang þessa máls og ég vil hér nota tækifærið til að þakka formanni allsherjarnefndar fyrir gott vinnulag við vinnslu þessa frumvarps og meðnefndarmönnum mínum í allsherjarnefnd. Það má segja að það hafi að öllu leyti til fyrirmyndar hvernig að þessu var staðið. Orðið hafa á frumvarpinu mjög gagnlegar breytingar í meðförum allsherjarnefndar. Það sem gerir mig kannski ánægðastan með þetta frumvarp er það vinnulag sem haft var við samningu þess. Réttarfarsnefnd hefur haft það til umfjöllunar í fjögur ár eins og fram kom hjá hv. formanni allsherjarnefndar. Það er vönduð vinna sem liggur að baki og er mikill munur á þessu frumvarpi og öðrum sem samin eru án lítils samráðs og hafa komið frá dómsmálaráðuneytinu. Ég styð sem sé framgang frumvarpsins og réttarvörslukerfið kallar eftir því. Ég neita því hins vegar ekki að á því eru ákveðnir annmarkar sem ég hefði viljað breyta. Ég ætla ekki að eyða löngu máli í þá en ég verð samt að gera grein fyrir þeim. Þessir ágallar snúa fyrst og fremst að því að ég tel að í frumvarpinu séu mannréttindin á stundum ekki látin njóta vafans. Þar vil ég nefna til sögunnar 69. gr. frumvarpsins þar sem heimild er til að leggja hald á hluti án dómsúrskurðar og það sé síðan það sem handlagningin beinist að, að leita til dómara til að fá staðfestingu á því. Ég tel að engin réttarspjöll yrðu þótt leitað yrði úrskurðar í þessum tilvikum því að lögreglan hefur önnur úrræði þar, m.a. að loka vettvangi og þar fram eftir götunum, og dómarar eru tiltækir um allt land og vinna 24 tíma vaktir. Þeir eru á bakvakt allan sólarhringinn. Hið sama gildir um 75. gr., að hægt sé að leita á manni án dómsúrskurðar, og síðan á sá sem hagsmuna á að gæta að leita sjálfur til dómstóla með málið. Auðvitað er honum tryggð þá gjafsókn og annað slíkt. En ég minni á í þessu samhengi að það er hægt að handtaka mann og halda honum í 24 tíma og innan þess tíma er hvarvetna á landinu unnt að leita dómsúrskurðar. Þarna njóta mannréttindi að mínu mati ekki vafans. Ég geri líka athugasemdir við lokamálsgrein 77. gr. og ég geri athugasemdir við 77. og sérstaklega 78. gr. um líkamsleit án úrskurðar. Þar eru sömu rök og ég hef hér fært fram. Ég tel ákvæði 82. gr. of opin og ég get svo sem talið lengur. Ég hef engu að síður ákveðið að gera ekki breytingartillögur við þetta frumvarp en áskil mér rétt til að koma fram með þær síðar. Þó hef ég gert eina smávægilega breytingu við 90. gr. Hún heimilar lögreglu þar sem verða uppþot eða fjölmennar óeirðir að handtaka hinn seka. Lögreglu er jafnframt heimilt að handtaka hvern þann sem nærstaddur er og ástæða er til að gruna um refsiverða háttsemi. Þetta tel ég allt of víðtækt ákvæði og gæti jafnvel leitt til þess að vegfarandi á leið fram hjá óeirðastað yrði handtekinn. Ég hef bætt fyrir framan orðið „ástæða“ í 2. mgr. 90. gr. „rökstudd“ ástæða. Tímans vegna læt ég þetta nægja um frumvarpið að sinni. Ég á eflaust eftir að fjalla um það síðar. Ég ítreka að öðru leyti stuðning minn og þakkir til refsiréttarnefndar og allsherjarnefndar fyrir framgöngu þeirra í málinu.