Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Ég sé mig tilneyddan til að gera hér örstutta athugasemd vegna frétta sem heyrðust í Ríkisútvarpinu í gærkvöld, en þær vörðuðu fjarvistir tveggja hv. þm. Borgfl., þeirra Hreggviðs Jónssonar og Inga Björns Albertssonar, við atkvæðagreiðslu sem fór fram hér í Nd. í gær vegna tveggja tekjuöflunarfrv. eða skattlagningarfrv. hæstv. ríkisstjórnar. Hér er við mig að sakast en ekki, eins og hugsanlega mátti skilja af þessum fréttum, að þessir tveir hv. þm. hefðu ekki verið viðstaddir atkvæðagreiðsluna til þess að komast hjá því að greiða atkvæði eða láta skoðun sína í ljósi. Á fundi þingflokksformanna og forseta þingsins var um það rætt að þinghaldi í gær skyldi lokið í báðum deildum kl. 17. Nú voru breytingar á því gerðar en án þess að það lægi þó endanlega fyrir með hvaða hætti. Því tjáði ég þessum tveimur hv. þm. að þessi tilhögun væri fyrirhuguð, og þinghaldi lyki í báðum deildum kl. 17. Í góðri trú fóru þessir tveir hv. þm. út úr þingsölum kl. rétt rúmlega fimm og töldu að þinghaldi væri u.þ.b. að ljúka. Þetta er skýringin á því að þessir tveir hv. þm. voru ekki viðstaddir atkvæðagreiðsluna en ekki að þeir hafi ekki viljað vera viðstaddir hana eða þeir væru að reyna að koma sér hjá því að láta afstöðu sína í ljós. Þetta vildi ég að kæmi fram hér til þess að alþjóð sé ekki í þeirri trú sem virtist mega skilja á fréttum í Ríkisútvarpinu í gærkvöld.

Páll Pétursson Frú forseti. Það er rétt að við það var miðað að ljúka þingstörfum í deild klukkan fimm í gær, þó með því fororði að málunum yrði lokið. Það var samið um að afgreiða þessi mál og afgreiða þau við 3. umr. Það þarf enginn að velkjast í vafa um afstöðu Inga Björns Albertssonar til þessara mála vegna þess að hans álit liggur skriflegt fyrir á nál., í þingskjölum. Afstaða hans til málsins var því algjörlega ljós.

Frsm. meiri hl. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) Virðulegi forseti. Fjvn. Alþingis hefur lokið störfum fyrir 2. umr. og leggur fyrir hv. Alþingi brtt. sínar við 4. gr. frv. Áður en ég geri grein fyrir þessum tillögum nefndarinnar vil ég fara nokkrum orðum annars vegar um störf hennar og starfsaðstæður og hins vegar um það efnahagslega umhverfi sem ríkir þegar fjvn. leggur tillögur sínar fram. Eins og öllum er kunnugt urðu ríkisstjórnarskipti seint á sl. sumri. Þegar Alþingi kom saman hafði ný ríkisstjórn aðeins haft örfáar vikur til undirbúnings. Frv. til fjárlaga er eitt helsta viðfangsefni hverrar ríkisstjórnar og í slíku frv. leggur ríkisstjórnin fram grundvöll að efnahagsstefnu sinni. Eðlilegt var að hin nýja ríkisstjórn þyrfti nokkru lengri tíma en aðeins örfáar vikur til þess að ganga frá sínu fyrsta fjárlagafrv. Frv. ríkisstjórnarinnar til fjárlaga fyrir árið 1989 kom því ekki fram á Alþingi fyrr en nokkru eftir að þing hafði komið saman. Varð því þá þegar auðséð að fjvn. mundi hafa skemmri tíma til að fjalla um frv. en venja er til og nauðsynlegt er. Nefndin hóf undirbúning sinn að þessu verki með eðlilegum hætti. Síðustu tvær vikurnar fyrir samkomudag Alþingis hafði nefndin átt viðræður við fjölmargar sveitarstjórnir og tekið við erindum þeirra. Úrvinnsla úr þessum erindum gat því hafist á eðlilegum tíma jafnvel þótt sjálft fjárlagafrv. væri ekki komið fram. Með sama hætti leitaði nefndin sér þá þegar upplýsinga sem lágu fyrir um afkomuhorfur ríkissjóðs á árinu 1988. Eins og öllum er kunnugt hafa miklar og stórar breytingar hins vegar orðið á þeim stærðum á síðustu vikum þannig að upplýsingar sem nefndin fékk um miðjan nóvember, hvað þá heldur þær upplýsingar sem nefndin aflaði sér í lok september og byrjun október, úreltust á skammri stundu og eiga ekki lengur við. Fjvn. tók einnig á móti fjölmörgum einstaklingum og fulltrúum félagasamtaka og stofnana sem jafnan eiga erindi við nefndina. Í þeim viðtölum skiptu nefndarmenn með sér verkum, en viðtöl við nefndina og móttökur nefndarinnar á erindum, stórum og smáum, og ábendingum frá aðilum í ríkiskerfinu og utan þess taka stöðugt meiri tíma nefndarinnar og verða sífellt umfangsmeiri. Nú bárust nefndinni erindi frá alls 488 aðilum. Sum þessara erinda lúta að mörgum viðfangsefnum þannig að fjöldi viðfangsefna í þessum erindum hefur verið á bilinu 850--1000. Samtals námu óskir þær og beiðnir sem fjvn. bárust um 5 milljörðum kr. umfram það sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Öll þessi erindi og viðfangsefni fengu umfjöllun í fjvn. og nefndin tók afstöðu til þeirra allra. Sú afstaða gat hins vegar að sjálfsögðu ekki orðið fyrr en fjárlagafrv. hafði verið lagt fram á Alþingi og auðvitað bárust nefndinni fjölmörg erindi eftir að frv. hafði komið fram. Þótt frv. til fjárlaga hafi komið seinna fram en vani er hafði sú seinkun þannig ekki áhrif á þennan þátt í starfsemi fjvn., þ.e. þann þátt sem lýtur að viðtölum og viðtöku erinda. Hins vegar urðu að sjálfsögðu tafir á því starfi nefndarinnar sem lýtur að meðferð sjálfs frv. Það verk gat ekki hafist fyrr en frv. sjálft var komið fram. Við þetta bættist svo eins og segir í nál. meiri hl. fjvn. að eftir að fjárlagafrv. kom fram tóku að berast fréttir af mjög alvarlegum samdráttaráhrifum í íslenskum þjóðarbúskap. Segja má að á örfáum vikum hafi allt efnahagsumhverfi Íslendinga gjörbreyst. Sú mikla þensla sem verið hafði um nokkurra missira skeið hafði vissulega skapað erfiðleika í efnahagslífi Íslendinga, en í þeim efnum eins og svo mörgum öðrum er það svo að fátt er svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott, eða með öðrum orðum að einhverjum sé það ekki til hags að þensla fremur en jafnvægi ríki í þjóðarbúskapnum. Ekki er nokkur vafi á því að þótt sú mikla þensla sem verið hefur á Íslandi hafi stórskaðað eðlilega uppbyggingu atvinnulífs og fyrirtækja og heimila í landinu en þó einkum haft skaðvænleg áhrif á hugarfar þjóðarinnar og afstöðu hennar bæði til efnislegra gæða og annarra gæða, naut ríkissjóður í þrengsta skilningi þess orðs góðs af þessari þenslu. Mikill innflutningur á hvers konar neysluvöru, nánast kaup- og fjárfestingaræði, skilaði sér í miklum tekjum til ríkissjóðs, einkum af veltusköttum en einnig í beinum sköttum, þó að enginn vafi sé á að tekjuáhrif góðærisins og þenslunnar hafi fyrst og fremst orðið jákvæð fyrir þá sem e.t.v. ráða því að mestu sjálfir hvaða skatta þeir kjósa að borga til ríkisins af aflafé sínu. Við þessar aðstæður hefði að sjálfsögðu verið vitlegast fyrir ríkisvaldið að reyna að hafa hemil á útgjöldunum, þannig að tekjurnar sem þensluástandið skapaði fyrir ríkissjóð á umliðnum missirum hefði fremur orðið til að treysta stöðu hans og vinna með jafnvægisástandi en ekki gegn því. Þetta var hins vegar ekki gert. Á gósenárum þenslu og góðæris var þannig haldið á málum, bæði ríkissjóðs og flestra annarra opinberra og hálfopinberra sjóða, að eytt var meiru en aflað var. Var því harla lítið eftir og raunar minna en ekki neitt til hinna mögru ára. Virðist að það sé stöðugt að sannast á okkur Íslendingum að aldrei sé erfiðara að stjórna okkur en þegar það ætti að vera auðveldast. Það er ástæðulaust að rekja þessa sögu frekar. Hún er öllum hér í fersku minni. Aðeins læt ég mér nægja að benda á að augljóst var orðið um og eftir miðjan nóvember að svo mikil umskipti hefðu orðið í þjóðarbúskap Íslendinga að allar forsendur frv. til fjárlaga sem ríkisstjórnin hafði lagt fram fáum vikum fyrr voru í rauninni brostnar. Þenslan hafði á örfáum vikum snúist í andhverfu sína, samdrátt, sem alls staðar kom fram og kemur enn af miklum þunga og þá ekki síst í hvers konar verslun og viðskiptum. Afleiðingarnar létu ekki bíða eftir sér. Megintekjustofnar ríkissjóðs, veltuskattarnir, nánast hrundu í einu vetfangi. Þar sem útgjöld ríkissjóðs eru að mestu leyti bundin, ekki síst þegar komið er fram að lokum árs, var lítið hægt að gera til þess að mæta þessum tekjubresti innan fjárlagaársins. Við þessar breyttu forsendur bættust svo áframhaldandi neikvæð gengisáhrif fyrir útflutningsatvinnuvegina og ofan á þetta allt saman horfur á minnkandi fiskafla á árinu 1989 og ótti um að erfiðleikar færu í vöxt varðandi sölu á afurðum okkar erlendis. Allt varð þetta til þess, eins og áður segir, að upp úr mánaðamótum október--nóvember varð ljósara að forsendur frv. höfðu breyst í verulegum atriðum og óhjákvæmilegt var að frv. yrði tekið til gagngerrar skoðunar og breytingar, bæði hvað varðaði tekjuöflun og útgjaldaáform. Þegar ríkisstjórnin svo ákvað að takast á við þetta nauðsynlega en erfiða verkefni, að endurskoða fjárlagatillögugerð sína, var fjvn. langt komin með að afgreiða tillögur um stofnkostnað samkvæmt 4. gr. frv. og í þann veginn að hefja afgreiðslu á erindum er vörðuðu rekstrarliði þess. Eftir að sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar lá fyrir að hún mundi taka veigamikla þætti fjárlagafrv. til endurskoðunar var það að sjálfsögðu ljóst að á sama tíma og sú endurskoðun ætti sér stað væri í hæsta máta óeðlilegt að fjvn. stæði í frekari afgreiðslum. Hún hlyti að bíða eftir niðurstöðu ríkisstjórnarinnar. Forusta fjvn. ræddi þessi mál á fundum með ráðherrum og náðist samkomulag, bæði um stofnkostnaðarliði og afgreiðslur og síðar um aðgerðir varðandi lækkun útgjalda og afgreiðslu rekstrarliða sem síðar verða kynntar. En á meðan beðið var eftir þessum niðurstöðum var óhjákvæmilega gert hlé á fundum fjvn. Var það að sjálfsögðu mín ákvörðun sem formanns nefndarinnar að gera þetta hlé á störfum hennar, en ég tek fram að um þá ákvörðun hafði ég samráð í fjvn., bæði við fulltrúa meiri hl. og minni hl. og voru menn almennt sammála um að óhjákvæmilegt væri að standa svona að málum. Af þessu má sjá að fjvn. hefur haft óvenjulega lítinn tíma til starfa þar sem bæði var að frv. kom seint fram og hlé var gert á fundum nefndarinnar í miðjum klíðum afgreiðslunnar. Engu að síður hefur nefndin nú lokið tillögugerð sinni fyrir 2. umr., þannig að umræðan getur farið fram á svipuðum tíma og vani er eða aðeins örfáum dögum síðar. Mér er engin launung á því að þetta getur orðið fyrst og fremst af þremur ástæðum: Í fyrsta lagi hefur samstarfið innan nefndarinnar verið mjög gott. Fulltrúar minni hl. í nefndinni hafa greitt mjög fyrir því að afgreiðsla geti átt sér stað og unnið vel með okkur fulltrúum meiri hl. að þeirri afgreiðslu. Er það virðingarvert undir öllum kringumstæðum að geta átt slíku samstarfi að fagna við fulltrúa stjórnarandstöðu í fjvn. en ekki síst er það mikilvægt og þakkarvert að eiga slíka samvinnu í nefndinni þegar bæði er að tími til að skoða mál er miklu skemmri en eðlilegt getur talist og eins að svigrúm nefndarinnar til efnislegrar afgreiðslu á málum er miklu þrengra en vanalega. Vil ég nota þetta tækifæri til að færa félögum mínum í nefndinni þakkir fyrir samstarfið og ég veit að ég mæli fyrir munn okkar meirihlutamanna allra er ég þakka fulltrúum minni hl. sérstaklega fyrir þeirra hlut að þessu máli. Auðvitað þýðir þetta ekki að fulltrúar stjórnarandstöðunnar í fjvn. séu sáttir við þær tillögur sem við gerum sameiginlega. Fram hefur komið hjá þeim að þeir eru mjög ósáttir við sumar afgreiðslur og hafa mótmælt þeim harðlega eins og mun án efa koma fram bæði í ræðum þeirra hér á eftir og í nál. minni hl. í fjvn. Engu að síður hafa þeir greitt fyrir afgreiðslunni, standa með okkur að því að þessi umræða geti farið fram og flytja með okkur í nafni fjvn. þær tillögur sem hér eru til afgreiðslu, en auðvitað með fyrirvara um að þeir hafi fullt leyfi til að flytja þær brtt. sem þeir kjósa og styðja hvaða brtt. sem fram kunna að koma frá öðrum. Hvað okkur fulltrúa meiri hl. í nefndinni varðar eru það auðvitað fyrst og fremst við sem berum efnislega ábyrgð á þeim tillögum sem hér eru kynntar. Í mörgum tilvikum hafa einstakir nefndarmenn meiri hl. ekki verið sáttir við sumar af þeim afgreiðslum sem við höfum orðið að gera, en á þeim stutta tíma sem við höfum haft og í þeirri þröngu stöðu sem við höfum búið við hefur tekist að miðla málum og er það önnur ástæða fyrir því að þetta verk hefur svo greiðlega gengið þrátt fyrir knappan tíma og lítið olnbogarými. Þriðja ástæðan er svo sú hve vel og dyggilega það starfsfólk hefur unnið sem aðstoðað hefur nefndina í störfum hennar. Á sl. ári var tekin upp sú nýbreytni í starfi fjvn. að óska eftir aðstoð og samvinnu við Ríkisendurskoðun en Ríkisendurskoðun hafði þá verið færð frá framkvæmdarvaldi til löggjafarvalds. Jafnframt hafði nefndin óskað eftir óbreyttu, nánu og góðu samstarfi við Fjárlaga- og hagsýslustofnun, en það samstarf hefur verið, er og verður nefndinni ómetanlegt. Sú aðstoð sem fjvn. fékk í fyrra frá Ríkisendurskoðun var því alfarið til þess að bæta starfsaðstöðu nefndarinnar og einstakra nefndarmanna án þess að menn þyrftu að láta í staðinn nokkuð af því sem nefndin hafði áður notið í samstarfi við stofnanir framkvæmdarvaldsins. Reynslan af þessum starfsháttum frá því í fyrra er tvímælalaust góð. Þess vegna var ákveðið á þessu ári að útfæra þetta samstarf enn frekar og hefur það verið gert. Starfsfólk Ríkisendurskoðunar og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar hefur því aðstoðað fjvn. og unnið fyrir hana við þessa fjárlagagerð og enginn vafi er á því að ef þetta ágæta fólk hefði ekki lagt nótt við dag í vinnu fyrir nefndina og í það að aðstoða einstaka nefndarmenn og þá ekki síst formann fjvn. hefði sú afgreiðsla ekki getað orðið sem hér er stefnt að. Vil ég fyrir hönd nefndarinnar þakka vararíkisendurskoðanda, Sigurði Þórðarsyni, hagsýslustjóra, Indriða Þorlákssyni, ritara fjvn., Sigurði Rúnari Sigurjónssyni, og öðru því starfsfólki Ríkisendurskoðunar og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar sem unnið hefur með okkur fyrir þeirra ómetanlegu störf. Samstarfið við Ríkisendurskoðun annars vegar og Fjárlaga- og hagsýslustofnun hins vegar leggur grundvöllinn að stórbættum starfsaðstæðum fjvn. Með þessum hætti öðlast nefndin og nefndarmenn aðstöðu til að leggja sjálfstætt og eigið mat á einstök erindi og viðfangsefni og síðast en ekki síst getur fjvn. Alþingis með því að nýta sér á réttan hátt samstarfið við báðar þessar stofnanir, annars vegar Fjárlaga- og hagsýslustofnun sem undirbýr fjárlagagerð og fylgist með framkvæmd fjárlaga af hálfu framkvæmdarvaldsins, og hins vegar við Ríkisendurskoðun sem einnig fylgist með framkvæmd fjárlaga og er umsagnar- og eftirlitsaðili með ríkinu og stofnunum þess, sinnt því mikilvæga verkefni sem ýmsir telja að löggjafarstofnunin hafi vanrækt, en það er að fylgjast sjálf með því hvernig virtar eru þær ákvarðanir sem Alþingi tekur við fjárlagagerð og hvort og að hvað miklu leyti séu raunhæfar þær hugmyndir og tillögur um afgreiðslur sem berast löggjafarstofnuninni frá framkvæmdarvaldinu. Fjvn. Alþingis er annað og meira en samkoma þar sem fulltrúar kjördæma og sjónarmiða togast á um útgjöld ríkissjóðs. Fjvn. er sá aðili sem á fyrir hönd Alþingis að fylgjast með því að ákvarðanir þingsins séu virtar og að leggja fyrir Alþingi tillögur sem ekki eru aðeins bundnar við eitthvert tiltekið viðfangsefni og afgreiðslu þess á einn eða annan veg, heldur tengja hin ólíku og mörgu viðfangsefni saman með heildstæðri stefnumótun þannig að horft sé til beggja átta, bæði útgjaldaþarfa, annars vegar, og eins til tekjumöguleika ríkissjóðs og stofnana ríkisins hins vegar. Er löngu orðin ástæða til að með sama hætti og sérhver ríkisstjórn verður eða a.m.k. ætti að miða sínar útgjaldaáætlanir við þau tekjuöflunaráform sem hún hefur uppi sinni einn og sami aðili þessu verki af hálfu Alþingis í stað þess, eins og nú er, að ein nefnd þingsins fjalli um útgjöld fjárlaga en önnur um tekjuhlið þeirra. Það þætti að minnsta kosti ekki góð latína í neinni ríkisstjórn að einn ráðherra héti útgjaldamálaráðherra og annar tekjumálaráðherra og hvor ráðherrann um sig mótaði tillögur sínar óháð áformum hins. Vissulega er rík ástæða til þess að fara nokkrum orðum um þær breytingar sem orðið hafa á efnahagsumhverfi okkar Íslendinga frá því að frv. til fjárlaga var lagt fram fyrir örfáum vikum síðan. Sú umræða hefur farið fram hér á Alþingi og á eftir að fara fram og ég ætla mér ekki að bæta mörgum orðum í þann belg. Hitt er þó ljóst að áhrifa tekjusamdráttar ríkissjóðs á þessu ári mun gæta áfram á því næsta þannig að allar horfur eru á því að þeir tekjustofnar sem menn lögðu upp með í fjárlagafrv. hvað varðar tekjuspá fyrir ríkissjóð fyrir árið 1989 muni á því ári gefa a.m.k. tveimur milljörðum kr. minna í fastar tekjur og þá á föstu verðlagi en gert var ráð fyrir í frv. Þó ekkert annað kæmi til en þetta eitt er ljóst að markmið frv. um verulegan tekjuafgang næðist ekki að öllu óbreyttu, en þarna er ekki ein báran stök. Til viðbótar við þennan tekjubrest koma svo áhrifin vegna versnandi stöðu útflutningsatvinnuveganna og minnkandi fiskafla. Við þetta bætist síðan mikill hallarekstur ríkissjóðs á yfirstandandi ári sem sagt er að stefni nú í meira en 6,5 milljarða. Sá halli verður ekki jafnaður með öðrum hætti en lántöku sem hætt er við að auki enn á þann vanda sem við er að fást í efnahagslífi þjóðarinnar. En það er ekki aðeins ástæða til að hafa áhyggjur af þessum þáttum, tekjubresti hjá ríkissjóði og áhrifum af versnandi afkomu atvinnuvega og ef til vill lakari markaðsstöðu. Ef engin breyting verður á í útgjaldaþenslu ríkisins eru einnig þar alvarleg teikn á lofti. Það hefur gerst í æ ríkara mæli að ríkið og stofnanir þess hafa gengið á vald sjálfvirkrar útgjaldasprengingar sem er að verða innbyggð í ríkiskerfið. Í æ ríkara mæli hafa menn komist upp með það, bæði stjórnendur einstakra ríkisstofnana og jafnvel einstöku ráðuneyti, að virða að vettugi ákvarðanir fjárveitingarvaldsins og gerast sjálftökuaðilar um útgjaldaáform eigin stofnana og verksviða. Er löngu kominn tími til þess að á þessu vandamáli verði tekið og er ekki gott til þess að vita ef það á að verða starfsregla að ríkið verðlauni þá sem líta svo á að þeirra eigin hugmyndir um útgjaldaþarfir viðfangsefna og embætta séu rétthærri ákvörðunum fjárveitingarvaldsins. Eitt Alþingi er okkur Íslendingum nóg. Það er ástæðulaust að ýta undir það að sérhver stjórnandi í ríkiskerfinu gerist sitt eigið Alþingi þegar kemur að því að taka eigi ákvarðanir um rekstrarumfang og útgjaldakröfur á sameiginlegan sjóð skattborgara í landinu. Á tímum uppsveiflu á ríkisvaldið vissulega erfiðara með að ná tökum á sjálfvirkri útgjaldaþenslu, bæði vegna áhrifa frá launaskriði á hinum almenna markaði og eins af öðrum ástæðum. Nú, þegar samdráttar gætir verulega, gefst hins vegar meira tækifæri en áður til þess fyrir ríkisvaldið að rifa seglin, en þá fyrst og fremst til þess að ná fastri stjórn á útgjaldamálum ríkisins og ríkisstofnana. Þetta tækifæri má ekki láta ónotað. Allar ákvarðanir Alþingis og ríkisstjórnar um sparnað í ríkisrekstri ráðast af því að eftirlitskerfi ríkisins sé virkt. Svo hefur ekki verið lengi. Alkunna er að launakostnaður ríkisins vex langt umfram heimildir og ráðið er í störf hjá ríkinu svo hundruðum skiptir án þess að leitað hafi verið formlegra heimilda. Ekki dreg ég úr þörfinni fyrir þetta fólk. Það sem ég spyr hins vegar um er getan til að greiða því laun. Hún er takmörkuð og takmarkaðri nú en oft áður. Fyrir 3. umr. verður lýst tillögum ríkisstjórnarinnar og stuðningsflokka hennar um lækkun útgjalda, m.a. launaútgjalda. Forsenda fyrir því að slíkt nái árangri og verði annað og meira en orðin tóm er að fagráðuneytin og forstöðumenn ríkisstofnana geri sér ljósa ábyrgð sína. Fagráðuneytin eiga að vera annað og meira en bara bréfhirðingarstöðvar til að koma áleiðis kröfum undirstofnana um hærri fjárveitingar. Fagráðuneytin eiga að vera annað og meira en fulltrúar kröfuhópa gagnvart fjárveitingarvaldinu og hinir svokölluðu fagráðherrar eiga einnig að hafa öðru hlutverki að gegna en að sjá um að skaffa fyrir ráðuneyti sín. Bæði þeir og þeirra ráðuneyti eiga að vera stjórnendur og sjá um í umboði fjárveitingarvaldsins að þær ákvarðanir sem það tekur séu virtar. Verði það ekki gert er um tómt mál að tala að ætla sér að draga saman seglin eða lækka útgjöld. Fjmrn. einu verður ekki um það kennt ef slíkt gengur ekki eftir. Nú verður að nota tækifærið til þess að virkja fagráðuneyti og forstöðumenn ríkisstofnana þannig að vilji ríkisstjórnar og Alþingis í þessum efnum nái fram að ganga. Margir forstöðumenn ríkisstofnana segja að auka beri sjálfstæði þessara stofnana og sjálfsstjórn í eigin málum. En jafnframt því verður að gera kröfu til þess að stofnanirnar og stjórnendur þeirra virði þær ákvarðanir sem réttir aðilar taka. Sé slíkt ekki gert ber stjórnendunum að taka afleiðingum af því og víkja. Ég sagði hér áðan að ekki væri allt svo með öllu illt að ekki boðaði nokkuð gott. Mjög mikið hefur nú slegið á þensluna á Íslandi og kannski svo mikið að okkur beri að hafa áhyggjur af því og að mikill samdráttur sé fram undan. Hóf er best í hverjum hlut og ekki er það betra að slá svo yfir markið að í stað þenslunnar sveiflist menn yfir í atvinnuleysi með öllum þeim vanda sem því fylgir. En jafnvel við þær aðstæður sem nú eru, sem menn kenna fremur við samdrátt en jafnvægi og haft hafa slæm áhrif á afkomu ríkissjóðs, sjá menn ljósa punkta. Í slíku árferði ætti t.d. að vera mun auðveldara en ella að takast á við sjálfvirka útgjaldaþenslu ríkisins og þau vandamál sem henni valda. Ég er einn af þeim sem vissulega hefði viljað sjá meiri árangur í lækkun ríkisútgjalda en samkomulag hefur orðið um, en ég geri mér hins vegar fyllilega ljóst að þar er auðveldara um að tala en í að komast, ekki síst ef menn ætla að ná umtalsverðum árangri á skömmum tíma. Það sem skiptir mestu máli í áformum ríkisstjórnarinnar um lækkun útgjalda er lækkun launakostnaðar, og ég ítreka að vissulega er hægt að ná áformum ríkisstjórnarinnar í þeim efnum, en þá því aðeins að komið sé á fót virku eftirlitskerfi, annars vegar í fjmrn., hjá launadeild og hjá ríkisféhirði, og hins vegar hjá þeim fagráðuneytum sem ber að fylgja eftir ákvörðunum sem teknar verða, m.a. með því að bregðast við í tíma ef stefnt er að auknu rekstrar- og launakostnaðarumfangi hjá einstökum stofnunum sem undir þessi ráðuneyti heyra. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt, eins og gerst hefur, að á einu ári aukist launaumfang hjá ríkinu og stofnunum þess um sem svarar því að á fimmta hundrað manns hafi bæst á launaskrá hjá ríkinu umfram heimildir. En mér er líka ljóst og vonandi öllum hér að umtalsverður árangur til lækkunar útgjalda verður ekki, nema ákvarðanir verði teknar um breytingar annaðhvort í þá átt að draga úr þjónustu ríkisins eða í þá átt að láta þá greiða fyrir þjónustuna sem hennar njóta. Mikið vatn hefur til sjávar runnið síðan ,,kerfið`` sem við búum við var smíðað. Þegar það var smíðað voru aðstæður fólks á Íslandi allt aðrar en þær eru í dag. Þá var fátæktin mörgum föst fylgikona, en nú má segja að landsmenn séu orðnir ríkir og miðað við neyslu og fjárfestingaræði undanfarinna ára er jafnvel hægt að segja sem svo að margir hverjir séu orðnir of ríkir. Er þá ósköp eðlilegt að hugað sé að því hvort ekki megi gera kröfur um að þeir þjóðfélagsþegnar sem flytja á einu ári inn 18.000 bifreiðar greiði eitthvað af kostnaði þeim sem af því hlýst að njóta stöðugt meiri þjónustu hins opinbera á öllum sviðum. Við erum hér að byggja upp mikið og voldugt skólakerfi og menn tala nú um á annan tug stofnana sem bjóða kennslu á háskólastigi. Eðlilegt er að spurt sé hvort allar þessar stofnanir eigi að bjóða kennslumagn sem samsvarar stundaskrá í gagnfræðaskóla eða hvort ekki sé eðlilegt að þær miði kennslu sína við kennsluframboð stofnana á því stigi sem þær segjast sjálfar vera, þ.e. á stigi háskóla og geri þær kröfur sem gerðar eru í háskólum, að lögð sé áhersla á sjálfsnám þroskaðra nemenda. Í öðru lagi er einnig eðlilegt að spurt sé hvort ekki sé orðið tímabært, m.a. vegna lengingar skólaársins, að gera þær kröfur að ungt fólk á Íslandi ljúki framhaldsnámi á svipuðum aldri eins og meðal grannþjóða vorra, en ekki einu eða tveimur árum síðar. Þá er einnig orðið löngu tímabært að spurt sé hvort miklar framfarir í samgöngum á landi, sem m.a. hafa búið til eitt atvinnusvæði úr mörgum, eigi ekki að hafa áhrif í því skyni að gerðar séu kröfur um aukna samnýtingu á opinberum mannvirkjum, svo sem eins og höfnum, skólum og sjúkrahúsum í stað þess að byggja eitt af hverri tegund á hverjum stað. Þetta eru aðeins nokkrar af þeim spurningum sem menn verða að horfast í augu við ef menn á annað borð ætla sér að ná einhverjum árangri í lækkun útgjalda hjá því opinbera. Séu menn ekki reiðubúnir til þess að láta skynsemina ráða við slíkar aðstæður eru menn heldur ekki reiðubúnir til þess að gera það sem nauðsynlegt er að gera til þess að sparnaðartalið hafi einhverja merkingu. Herra forseti. Það er kominn tími til að ég snúi máli mínu að tillögum fjvn. og láti annað bíða og dæmast af dómi reynslunnar. Eins og ég sagði áðan bárust nefndinni erindi frá alls 488 aðilum. Mörg erindanna voru með mörgum viðfangsefnum, þannig að viðfangsefni þau sem komu á borð nefndarinnar, fyrir utan þau sem eru í fjárlagafrv., voru milli 850 og 1000. Nefndin skoðaði öll þessi erindi og tók afstöðu til þeirra allra. Niðurstaðan varð sú að af þeim hlutu 131 jákvæða afgreiðslu með einhverjum hætti. Alls námu umsóknir til fjvn. 5 milljörðum kr. og verði tillögur fjvn. um afgreiðslur lagðar saman kemur í ljós að nú við 2. umr. fjárlagafrv. leggur nefndin til útgjaldaaukningu upp á samtals 514 millj. 837 þús. kr. Til samanburðar má geta þess að þetta er aðeins u.þ.b. helmingurinn af þeirri fjárhæð sem fjvn. lagði til fyrir 2. umr. fyrir réttu einu ári síðan. Ef menn skoða hvernig þessi fjárhæð er saman sett, þá eru um 60 millj. af þessum hækkunum vegna tillagna um hækkun launagjalda, en sú hækkun nemur um 0,3% af heildarlaunaútgjöldum ríkissjóðs. Vegna annarra rekstrargjalda eru 83 millj. kr., en það nemur um 0,2% af rekstrargjöldum ríkissjóðs samkvæmt frv. Samtals rekstrar- og tilfærsluútgjöld samkvæmt tillögum nefndarinnar eru þannig um 150 millj. kr. eða aðeins 0,2% af samanlögðum rekstrar- og tilfærslugjöldum samkvæmt frv. Af þessu má sjá að tillögur fjvn. um breytingar á rekstrarútgjöldum frv. og launaútgjöldum eru mjög óverulegar. Tillögur er varða stofnkostnað og viðhald nema hins vegar um 365 millj. eða 3,6% af heildarútgjöldum þessara liða í fjárlagafrv. en hækkunin alls á útgjöldum samkvæmt tillögum nefndarinnar, þ.e. 515 millj. verði allar tillögur hennar samþykktar, mundi hækka útgjaldahlið frv. um 0,7%. Er það innan við fjórðungur af því sem fjárlagafrv. hefur venjulega breyst í meðförum Alþingis. Ef menn skipta tillögum fjvn. upp eftir hagrænu eðli eru um 11,7% tillagnanna vegna launakostnaðar sem samsvarar 32 stöðugildum, en það er sú aukning á launaumfangi sem stendur á bak við tillögur fjvn. Annar rekstur er um 17,3% í tillögum nefndarinnar og stofn- og viðhaldskostnaður 71%. Í sérstakri yfirlitstöflu er einnig greint hvernig tillögurnar flokkast niður á hin einstöku ráðuneyti og læt ég mér nægja að vísa í þá töflu sem fylgir í nál. meiri hl. fjvn. til skýringar. Hvað varðar almenna frásögn um tillögur þessar vil ég aðeins geta þess að mjög verulegur hluti af tillögum nefndarinnar um hækkanir á launakostnaði og rekstrarútgjöldum flokkast undir leiðréttingar. Er þar ýmist um að ræða viðfangsefni sem ekki voru á því stigi þegar frv. var samið að menn væru reiðubúnir til þess að gera tillögur um hvernig við þeim yrði brugðist. Má þar t.d. nefna stofnanir sem fluttar hafa verið af daggjöldum og yfir á föst fjárlög á vegum heilbrmrn. Nokkur atriði þeirrar tilfærslu voru óljós þegar frá frv. var gengið og frá þeim skýrt bæði í grg. með frv. og í viðræðum við fjvn. Þau mál hafa síðan verið leidd til lykta á þann hátt að leiðrétta hefur þurft bæði launa- og rekstrarliði í frv. og eru þær leiðréttingar hluti af tillögum fjvn. Einnig er hér um að ræða aðrar leiðréttingar, svo sem vegna ákvörðunar ríkisstjórnar og annarra ákvarðana eins og ákvarðana Alþingis sjálfs um að leggja niður Bifreiðaeftirlit ríkisins um næstkomandi áramót sem óhjákvæmilega leiðir til þess að eitthvað af starfsfólki Bifreiðaeftirlitsins á rétt á biðlaunum sem gera verður ráð fyrir í fjárlögum þó ekki hafi unnist tími til þess að ganga frá þeim málum áður en frv. var lagt fram. Án þess að það hafi verið athugað nákvæmlega býst ég þannig við því að bróðurparturinn af tillögum fjvn. um hækkun á launagjöldum og rekstrargjöldum stafi af leiðréttingum en ekki af tillögum nefndarinnar um aukið rekstrarumfang. Sama á við um ýmsa aðra þætti eins og t.d. tillögur um hækkaðar fjárhæðir vegna viðfangsefna sem undir landbrn. heyra og fjvn. flytur að fenginni tillögu ríkisstjórnarinnar. Er þar um að ræða mál sem ríkisstjórnin hefur ákvarðað. Torvelt getur reynst að flokka tillögurnar þannig eftir því hvað eru beiðnir um aukin rekstrarumsvif, launaútgjöld eða framkvæmdir vegna ákvarðana nefndarinnar sjálfrar og hvað er vegna leiðréttinga eða tilmæla stjórnvalda, og læt ég mér því nægja að segja að bæði stjórnvöld og fjvn. eiga hlut að ákvörðunum um þann tillöguflutning. Vil ég nú víkja að einstökum þáttum þessara tillagna. Fyrsta tillagan á þskj. 235 varðar Alþingi. Ekki er að þessu sinni gerð nein breyting á áætluðum launakostnaði og vil ég til upplýsingar taka fram að laun alþingismanna hafa á árinu 1988, frá upphafi til loka ársins, aðeins hækkað um 6,7%. Til samanburðar er áhugavert að nefna að á sama tíma hafa ýmis önnur launaútgjöld ríkisins til einstakra starfsstétta hækkað um allt að 70%. Ég held að rétt sé að taka þetta fram vegna þeirra umræðna sem alltaf eru af og til í þjóðfélaginu um það að alþingismenn gangi fram fyrir skjöldu til þess að hækka laun sín umfram aðrar stéttir. Stafliðir a, b og c lúta hins vegar að þátttöku Alþingis í alþjóðlegu og fjölþjóðlegu starfi og er tillaga fjárveitinganefndar um hækkun fjárveitinga miðuð við yfirlit Alþingis um kostnað við lágmarksþátttöku í þessu starfi. Viðfangsefnið 520 Fasteignir hækkar um 1165 þús. kr. vegna aukins viðhalds og viðfangsefnið Hús Jóns Sigurðssonar hækkar um 2 millj. 730 þús. og er sú hækkun óhjákvæmileg vegna þess að viðgerð sú sem nú stendur yfir á húsinu mun verða talsvert viðameiri og kostnaðarsamari en ráð var fyrir gert. Þá hækkar liðurinn 690 Ýmis stofnkostnaður um 6 millj. og er það vegna breytinga á Þórshamri og Austurstræti 14 sem unnið hefur verið að. Önnur tillagan varðar Ríkisendurskoðun. Launagjöld hennar hækka um 4,5 millj. kr. vegna leiðréttinga. Gert er ráð fyrir að föst stöðugildi hjá Ríkisendurskoðun verði 38. Þessi breyting hefur ekki í för með sér neinn útgjaldaauka þar sem starfsliði stofnunarinnar verður ekki fjölgað, heldur aðeins heimilað að fastráða fólk sem til þessa hefur verið verkefnaráðið. Þriðja tillagan varðar Gjöf Jóns Sigurðssonar. Lagt er til að fjárveiting verði hækkuð um 314 þús. kr. og verður hún þá ígildi prófessorslauna eins og vera á. Fjórða tillaga varðar Háskóla Íslands. Í stafliðum a og b er lagt til að stöðuheimildum verði fjölgað um tvær, um stöðu dósents í lyfjafræði lyfsala og um stöðu lektors í hagfræðiskor viðskipta- og hagfræðideildar. Töluliður c varðar Háskólabókasafn. Viðfangsefni 120 Háskólabókasafn er lækkað samkvæmt tillögunni um 15 millj. kr., en í staðinn er lagt til að tekinn verði upp nýr liður, Bókakaup o.fl., með sömu fjárhæð. Þetta breytir engu um niðurstöðu en er talin eðlilegri ráðstöfun á tekjum af happdrættisfé en ráð var fyrir gert í frv. og meira í samræmi við viðhorf háskólayfirvalda. Loks hækkar viðfangsefnið 126 Stofnun Sigurðar Nordals um 500 þús. kr. og er það fé ætlað til viðhalds á húseign. Fimmta tillaga varðar Tilraunastöð Háskólans að Keldum. Þar er lagt til að sértekjur verði lækkaðar um 11,7 millj. kr. frá áformum í frv. Þessi tillaga um lækkun er þannig til komin að gert er ráð fyrir að fallið verði frá þeim áformum að Happdrætti Háskóla Íslands taki þátt í greiðslu stofnkostnaðar við Tilraunastöðina á Keldum og nemur lækkun sértekna af þeim sökum 8,7 millj. kr. Verður sú fjárhæð flutt yfir á Raunvísindastofnun Háskólans þar sem talið er eðlilegra að auka hlutdeild Háskóla Íslands í stofnkostnaði þeirrar stofnunar og meira í samræmi við vilja háskólayfirvalda að tekjur af happdrættisfé verði notaðar til þeirra þarfa fremur en til greiðslu stofnkostnaðar við Tilraunastöð Háskólans á Keldum. Þar að auki er svo gert ráð fyrir að sértekjur vegna sölu bóluefnis séu lækkaðar um 3 millj. kr. og er það í samræmi við óskir Tilraunastöðvarinnar og eru ástæður lækkunarinnar þær að vegna mikillar fækkunar á sauðfé í landinu geta tekjur af sölu bóluefnis ekki orðið þær hinar sömu og áætlað var. Þá er gert ráð fyrir að launagjöld við Tilraunastöð Háskólans á Keldum hækki um 2 millj. kr. og er það alfarið vegna leiðréttingar á launalið. Tillaga 6 varðar Raunvísindastofnun Háskólans og hefur þegar verið gerð grein fyrir ástæðum þeirrar breytingar í orðum mínum hér að framan. Sjöunda tillagan varðar Stofnun Árna Magnússonar. Sértekjur lækka þar um 1 millj. kr. sem flyst yfir á Raunvísindastofnun Háskólans með sömu rökum og greint var frá hér áðan er varðar Tilraunastöð Háskólans á Keldum og tilfærslu á fjármagni með happdrættisfé. Auk þess er lagt til hvað varðar Stofnun Árna Magnússonar að launagjöld verði hækkuð um 600 þús. kr. Er það vegna verkefnaráðningar þjóðfræðings í hálft ár í tiltekið viðfangsefni. Áttunda tillagan varðar Háskólann á Akureyri. Þar er gerð tillaga um að launagjöld hækki um 600 þús. kr. og er til þess ætlast að ráðinn verði starfsmaður til skólans í hálft ár til undirbúnings kennslu í sjávarútvegsfræðum. Níunda tillagan varðar Menntaskólann í Reykjavík og er um það að ræða að fjárveiting til skólans vegna viðhalds verði hækkuð um 5 millj. kr. Tíunda tillagan varðar Menntaskólann við Hamrahlíð. Við gerð fjárlagafrv. féll niður að gera ráð fyrir því að greiða þyrfti launakostnað vegna kennslu í sænsku og norsku í skólanum. Samkvæmt námsskrá eiga nemendur skólans að geta valið annaðhvort sænsku eða norsku í stað dönsku, en hins vegar gleymdist að gera ráð fyrir því þegar fjárlagafrv. var lagt fram að greiða þann kennslukostnað. Launagjöld þurfa því að hækka af þessum ástæðum um 2 millj. kr. Enn fremur er gerð tillaga um hækkun um 4 millj. kr. á liðnum Endurbætur og er til þess ætlast að það fé verði notað til viðhalds og þó einkum til endurbóta á aðstöðu fyrir fatlað skólafólk. Tillaga 11 varðar framhaldsskóla almennt. Er þar lagt til að hækkaðar verði fjárveitingar um 1 millj. kr. og verði sú fjárhæð notuð til að kosta endurmenntunarnámskeið fyrir stærðfræðikennara, en fram hefur komið að nauðsynlegt þykir að bæta stærðfræðikennslu í framhaldsskólum þar sem íslenskir framhaldsskólanemendur eru ekki taldir standa jafnfætis jafnöldrum sínum í nálægum löndum hvað varðar þekkingu í stærðfræði. 12. brtt. varðar Kennaraháskóla Íslands og er þar lagt til að launagjöld verði hækkuð um 500 þús. kr. vegna endurmenntunar kennara vegna sérkennslu. 13. tillagan varðar Íþróttakennaraskóla Íslands. Er þar lagt til að sértekjur lækki um 1 millj. kr. Er það vegna þess að leigutekjur af íþróttahúsi skólans eru minni en áformað var þegar húsið var byggt. Þá er einnig lagt til að tekinn verði upp nýr liður, Viðhald íþróttavalla o.fl., og verði til þessa verkefnis varið 1 millj. 500 þús. kr. 14. tillaga varðar Fjölbrautaskólann í Breiðholti. Þar er lagt til að varið verði 3 millj. kr. til lóðaframkvæmda við lóð við verknámshús skólans, en talið er að heildarfrágangur þeirrar lóðar kosti 6,2 millj. kr. Þá er Fjölbrautaskóli Vesturlands á Akranesi, en í þskj. 259 er í fyrstu brtt. á því þingskjali gert ráð fyrir að í fjárlögum verði nafni skólans breytt í hátt við það sem hann heitir, þ.e. Fjölbrautaskóli Vesturlands, Akranesi, en ekki Fjölbrautaskólinn á Akranesi eins og misritast hefur í fjárlögum yfirstandandi árs og ekki verið leiðrétt í fjárlagafrv. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1988 var tekin sú ákvörðun að hefjast handa við byggingu mötuneytis fyrir skólann og er lagt til að 21 millj. verði varið til þessa viðfangsefnis á næsta ári. Í 16. brtt. er lagt til að fjárveiting til kennsluhúsnæðis Framhaldsskólans í Vestmannaeyjum hækki um 1 millj. kr. Í 17. og 18. brtt. er lagt til að framlag til nýbyggingar Verkmenntaskólans á Akureyri verði lækkað um 2,5 millj. kr. en sú fjárhæð verði tekin inn við Framhaldsskólann á Húsavík til kaupa á tölvu og búnaði. 19. brtt. varðar Tækniskóla Íslands. Á undanförnum árum hefur kennslukostnaður í þeim skóla vaxið mjög mikið vegna aukins kennsluumfangs og er langt umfram það sem nemur fjölgun nemenda við skólann. Er nauðsynlegt að taka launa- og kennslumál þessa skóla til endurskoðunar og endurskipulagningar og er að því stefnt af hálfu menntamálaráðuneytisins. Lagt er til að sérstakri fjárhæð, 3 millj. kr., verði varið til að greiða kostnað vegna endurskipulagningar á því skólastarfi og er tillaga gerð um að sú fjárhæð verði færð á launalið skólans til hækkunar. Þá er komið að Iðnskólanum í Reykjavík. Þar er lagt til að upp verði tekinn nýr liður, 501 Fasteignir, og verði veitt þangað fjárveitingu er nemi 4,5 millj. kr. og er sú fjárveiting ætluð til viðgerða á Iðnskólahúsinu og Vörðuskólahúsinu. Tillaga 21 varðar iðnnám almennt. Þar er lagt til að tekinn verði upp liðurinn stofnkostnaðarverkefni að fjárhæð 1,5 millj. kr. og er sú fjárhæð ætluð til að greiða kostnað við undirbúning verknámshúss vegna iðnnáms á Ísafirði, en hönnun á slíku húsi hefur staðið yfir. Brtt. 22 varðar annars vegar að lagt er til að viðhaldsfé vegna héraðsskóla verði lækkað um 1 millj. kr. en framlag til stofnkostnaðar jafnframt hækkað um 13 millj. kr. og verður tillaga fjárveitinganefndar um hvernig því stofnkostnaðarfé skuli skipt birt á sérstöku þingskjali. --- Ég tek eftir því, frú forseti, að það þskj. hefur ekki enn komið fram og verður auðvitað séð til þess að það komi fram. Það má vel vera að það séu mistök, það hafi gleymst að ganga frá því þingskjali, en ég mun þá sjá til þess að það verði gert þegar ég hef lokið þessari ræðu. Það á auðvitað að koma fram í þingskjali fyrir hv. Alþingi hvernig fjvn. gerir tillögu um að skipta þessu fé. --- Ég vil helst nefna í því sambandi að fyrir utan greiðslur vegna samningsbundinna verka í Reykholti er megináhersla lögð á viðgerðir og lagfæringar á skólahúsnæði Alþýðuskólans á Eiðum og var lagt til að til þess viðfangsefnis verði varið 8 millj. kr., en mjög mikil þörf er á því að gert verði verulegt átak varðandi viðhald þessa skólahúsnæðis. Brtt. 24 varðar byggingu grunnskóla og íbúða fyrir skólastjóra og er það stofnkostnaður. Lagt er til að framlag hækki um 85 millj. og 5 þús. kr. og er vísað í sérstakt yfirlit um sundurliðun á einstök verkefni, en það yfirlit fylgir brtt. á þskj. 235. Þá er næst tillaga varðandi skóla fyrir þroskaheft börn og er gerð tillaga um að viðfangsefnið 150 Sameiginleg þjónusta hækki um 5 millj. og fer meginhluti þess fjár til greiðslu aukins launakostnaðar við Öskjuhlíðarskóla. Á sú þörf rætur sínar að rekja til fjölgunar nemenda í skólanum með mikla fötlun, en sú fjölgun varð við upphaf kennslumissiris í haust. Tillaga 26 þarfnast ekki sérstakrar skýringar. Tillaga 27 varðar Þjóðminjasafn Íslands og er um leiðréttingu á launalið. Brtt. 28 varðar Listasafn Íslands og er um það að ræða að framlög til greiðslu stofnkostnaðar, tækja og búnaðar hækki um 2,7 millj. kr. og er það í samræmi við óskir byggingarnefndar. Tillaga 29 varðar nýtt viðfangsefni hjá Blindrabókasafni Íslands, Tölvuvæðingu útlánakerfis, og er gert ráð fyrir 400 þús. kr. fjárveitingu í því skyni. Brtt. 30 varðar Náttúruverndarráð og er í fjórum stafliðum. Fyrsti stafliður varðar eftirlit við Mývatn og Laxá og er gerð tillaga um að fjárveiting vegna greiðslu kostnaðar við það eftirlit hækki um 300 þús. kr. og þátttaka Skútustaðahrepps í greiðslu kostnaðar minnki að sama skapi. Þá er í 2. staflið gerð tillaga er varðar þjóðgarðinn í Skaftafelli. Er hún um að fjárveiting hækki um 500 þús. kr. og verði 1 millj. 800 þús. kr. Er þar um fjárveitingu að ræða vegna húsnæðis þjóðgarðsvarðar í Skaftafelli. Ekki er í tillögunni tekin afstaða til þess hvort fénu skuli varið til greiðslu kostnaðar við endurbætur á gamla íbúðarhúsinu í Skaftafelli, en þar er mikið verk óunnið, eða því verði varið til nýbyggingar. Verður að skoða báða þá kosti. Þá er tekin inn í c-staflið ný tillaga um að 1 millj. kr. verði varið til hreinlætisaðstöðu við Gullfoss. Hér er um að ræða viðfangsefni sem fjárveitinganefnd hefur kannað sérstaklega í samráði við Náttúruverndarráð og Ferðamálaráð. Fjárveiting þessi er ætluð til hönnunar og undirbúnings á framkvæmdum og er til þess ætlast að haft sé samráð við fjárveitinganefnd um verkið, en lögð er áhersla á að hér er fyrst og fremst um að ræða aðgerðir til þess að bæta hreinlætisaðstöðu við Gullfoss og til þess að vernda náttúru umhverfisins og ætlast fjárveitinganefnd til að haft sé samráð við hana um þá uppbyggingu. Þá er lagt til að sértekjur Náttúruverndarráðs verði lækkaðar um 1 millj. kr. Tillaga 31 varðar leiðréttingu á verðlagsforsendu sem nemur 920 þús. kr. Tillaga 32 varðar Listskreytingasjóð og þarfnast ekki skýringar. Tillaga 33 varðar liðinn Listir, framlög og er í fjórum stafliðum. Í 1. staflið er gert ráð fyrir að liðurinn Önnur leiklistarstarfsemi verði lækkaður um 3,5 millj. kr., skv. 2. staflið að styrkir til listasafna hækki um 1 millj. kr., í 3. staflið að liðurinn Lista- og menningarmál lækki um 2 millj. kr. og í 4. staflið að fjárveiting til Ferðaleikhússins verði hækkuð um 500 þús. kr. og verði 800 þús. kr. 34. tillagan varðar norræna samvinnu. Í fyrsta lagi er lagt til að ferðamálasamtök Vestur-Norðurlanda hljóti 500 þús. kr. fjárveitingu og er fjárveitingin ætluð sem verkefnastyrkur vegna undirbúnings námskeiðs fyrir aðila af landsbyggðinni til þátttöku í kaupstefnum og til sameiginlegrar kynningar erlendis. Þá er í öðru lagi gert ráð fyrir því að framlag til Menningarsjóðs Finnlands og Íslands verði hækkað um 2 millj. 580 þús. kr. Er það vegna skuldbindandi samnings um mótframlag Íslands en samkomulag þar um hefur þegar verið gert og undirritað milli ríkisstjórna Íslands og Finnlands. 35. tillagan varðar Félagsheimilasjóð. Þar er gert ráð fyrir að tilfærslur hækki um 6 millj. kr. og er það til að gera sjóðnum fært að standa við skuldbindingar sem ákveðnar eru af stjórnvöldum og fjárveitinganefnd. Tillaga 36 varðar Íþróttasjóð. Þar er gert ráð fyrir hækkun á fjárveitingu um 6 millj. 209 þús. kr. Fjárveitingunni hefur verið skipt með hefðbundnum hætti. 37. tillagan þarfnast engra sérstakra skýringa. Tillaga 38 er brtt. við liðinn 989 Ýmis íþróttamál. Fyrri stafliður tillögunnar er nýtt viðfangsefni en það er að 2 millj. kr. verði varið til sýningarkennslu og kynningar á íslensku þjóðaríþróttinni, glímunni, í skólum. Íslensku glímunni hefur lítill sómi verið sýndur af stjórnvöldum. Þrátt fyrir ákvæði um að hún skuli kennd sem þáttur í íþróttakennslu í skólum landsins hefur það ákvæði nánast verið orðin tóm því íþróttakennarar fá ákaflega takmarkaða tilsögn í þessari gömlu þjóðaríþrótt. Er nú ætlunin að bæta um betur og hafa íslenskir glímumenn boðið fram aðstoð sína í þeim efnum. Þessi fjárveiting er ætluð til þess að greiða fyrir því viðfangsefni og auka á ný veg þessarar gömlu þjóðaríþróttar. B-stafliður tillögunnar varðar svo viðfangsefnið Ýmis framlög til íþróttamála. Þar hefur orðið prentvilla og ég fer þess á leit að hún fáist leiðrétt án þess að ég þurfi að flytja um það skriflega brtt. Á þskj. stendur að tillaga sé gerð um hækkun á þessum lið úr 2 millj. kr. í 3,5 millj. kr., en á að vera 4,5 millj. kr. Þessum lið verður skipt með venjulegum hætti. Tillaga 40 varðar sex stafliði. Sá fyrsti er um fjárveitingu upp á 2 millj. kr. vegna fundar íþróttaráðherra Evrópu á Íslandi en sá fundur er fyrirhugaður á næsta ári. Stafliður b varðar Geysi í Haukadal. Gert er ráð fyrir hækkun fjárveitingar til gerðar göngustíga og lagfæringar á ferðamannaaðstöðu við Geysi um 500 þús. kr. þannig að til ráðstöfunar í það verkefni verði 1,5 millj. kr. verði tillagan samþykkt, en þessar lagfæringar eru þegar hafnar. Þá er í c-staflið gerð tillaga um fjárveitingu til þess að lagfæra stíga og girða við Dimmuborgir, en að því verkefni hefur verið unnið. Þá er í d-staflið lögð til 200 þús. kr. hækkun á fjárveitingu til Reykholtsstaðar, í e-staflið nokkur hækkun á rekstrarstyrk til Hlíðardalsskóla og í f-staflið að tekin verði upp að nýju fjárveiting til Útflutnings- og markaðsskólans og er lagt til að sú fjárveiting nemi 3 millj. kr. Tillaga 41 varðar skrifstofu ráðherranefndar Norðurlandaráðs. Um nk. áramót mun samstarfsráðherra Íslands í Norðurlandaráði taka við formennsku í ráðherranefnd Norðurlandaráðs og fylgir því jafnframt formennska í nefndum á vegum ráðsins. Þessu fylgir óhjákvæmilega einhver kostnaður sem að mati Fjárlaga- og hagsýslustofnunar nemur 2,3 millj. kr. Tillaga er gerð um að fjárveiting til skrifstofu ráðherranefndar Norðurlandaráðs verði hækkuð um þessa fjárhæð og er hér að sjálfsögðu aðeins um að ræða fjárveitingu er gildir til eins árs eða á meðan samstarfsráðherra Íslands í Norðurlandaráði gegnir formennsku í ráðherranefndinni. Tillaga 42 varðar Búnaðarfélag Íslands. Sú tillaga er röng eins og hún er prentuð á þskj. 235 en rétt eins og hún er prentuð í þskj. 259 og er því tillaga 42 á þskj. 235 dregin til baka. Samkvæmt tillögu þeirri sem stendur eftir er gert ráð fyrir að tilfærslur hækki samtals um 13 millj. 618 þús. kr. og er það í samræmi við tillögur nefndar sem vinnur að endurskipulagningu á starfsemi Búnaðarfélagsins. Í grg. með fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að endurskoðun fari fram á starfsemi Búnaðarfélags Íslands. Með bréfi dags. 7. sept. 1988 skipaði hæstv. fyrrv. landbrh. nefnd til þessa verkefnis, þar með talið að gera tillögur um framtíðarskipan þessara mála. Þann 19. okt. sl. staðfesti hæstv. núv. landbrh. skipan nefndarinnar til framhaldsstarfa. Nefndin er að störfum. Hún hefur lagt áherslu á að lagfæra fjárhag Búnaðarfélags Íslands í fjárlagafrv. 1989. Nefndin mun starfa áfram og gera ráð fyrir að leggja fram ákveðnar tillögur varðandi framtíðarskipan verkefna og tekjustofna Búnaðarfélags Íslands sem liggi fyrir við undirbúning fjárlaga fyrir árið 1990. Ljóst er að nefndin mun leggja til m.a. að Hagstofnun landbúnaðarins, þar með talin yfirstjórn búreikninga, verði flutt til búvísindadeildar við Bændaskólann á Hvanneyri. Er nauðsynlegt að undirbúningur þessa geti hafist sem fyrst. Tillaga 43 varðar Rannsóknastofnun landbúnaðarins og er um að sérstök fjárveiting að upphæð 3 millj. kr. verði veitt til tilraunafjóss að Stóra-Ármóti og er áformað að þar sé um lokagreiðslu að ræða. Tillaga 44 varðar Skógrækt ríkisins. Þar er gerð tillaga um að viðfangsefnið 101 Almennur rekstur lækki um 15,3 millj. kr. en á móti komi nýtt viðfangsefni 185 Rannsóknastofnun, ekki rannsóknastofur eins og misritast hefur, 15,3 millj. kr. Þar mun vera um tilfærslur að ræða innan stofnunarinnar en ekki tillögur um hækkaðar fjárveitingar. Þá kemur tillaga 45, Landgræðsla ríkisins. Þar er lagt til að viðfangsefnið Almenn landgræðsla hækki um 5 millj. kr. og er sú fjárhæð ætluð til landgræðslustarfa og uppgræðslu á Mývatnsöræfum í samræmi við samþykktir ríkisstjórnarinnar. Þá er tekinn inn nýr liður, Fræverkunarstöð, og lagt til að til þess verkefnis verði veitt 2,5 millj. kr., en það verkefni var á fjárlögum 1988. Tillaga 46 varðar sauðfjárveikivarnir. Er þar lagt til að fjárveiting vegna viðfangsefnisins verði hækkuð um 15 millj. kr. og verður þá 351 millj. 175 þús. kr. Er þessi afgreiðsla í samræmi við samþykkt ríkisstjórnarinnar, en útgjöld til viðfangsefnisins hafa á hennar vegum verið umreiknuð í samræmi við breyttar forsendur. Tillaga 47 varðar Veiðimálastofnunina, Laxeldisstöðina í Kollafirði. Er lagt til að framlag til þess viðfangsefnis verði hækkað um 6,6 millj. kr. og á sú hækkun rót sína að rekja til greiðslu vaxta og afborgana af lánum sem tekin hafa verið og gjaldfalla á næsta ári. Tillaga 48 varðar embætti yfirdýralæknis. Þar er lagt til að nýr liður verði tekinn inn undir nafninu Menntun í fisksjúkdómum og að 2 millj. kr. verði veittar til þess verkefnis. Þá er næst tillaga 49 er varðar landgræðslu- og landverndaráætlun. Þar er lagt til að fjárveiting verði hækkuð í heild um 23,6 millj. kr. Af þeirri fjárhæð er gert ráð fyrir að 16,5 millj. kr. verði varið til styrktar vegna fyrirhleðslna og til varnar landbroti og mun því verða skipt í samræmi við tillögu Landgræðslu eins og vanalega. Standa þá eftir 7,1 millj. kr. sem gert er ráð fyrir að skiptist á milli Skógræktar, Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og Landgræðslunnar. Er þetta í samræmi við afgreiðslur og samþykktir ríkisstjórnarinnar. Tillaga 50 varðar Bændaskólann á Hvanneyri. Þar er lögð til hækkun fjárveitinga vegna reksturs skólans um 600 þús. kr. og er framlagið tilkomið vegna réttar kennara til að taka leyfi frá kennslu, en fyrir þeim rétti verður að sjálfsögðu að sjá í fjárlögum. Tillaga 51 varðar Bændaskólann á Hólum. Þar hefur enn orðið prentvilla, virðulegi forseti, í brtt. á þskj. 235, b-staflið 601 Fasteignir. Eins og frá þskj. er gengið er þar lagt til að þessi liður, sem er nýr, fái 1 millj. kr. en það á að vera 3 millj. kr. og er það ætlað til áframhaldandi framkvæmda við nýbyggingar skólahúsnæðis Bændaskólans á Hólum. Tillaga 52 varðar Garðyrkjuskóla ríkisins. Við staflið a er lagt til að framlag til almenns rekstrar hækki um 300 þús. kr. og er sú fjárveiting sérstaklega hugsuð vegna afmælis skólans sem verður á næsta ári og til ráðstöfunar fyrir stjórnendur skólans í sambandi við afmælið. Í b-staflið er lagt til að sértekjur verði lækkaðar um 1 millj. kr. og er það afleiðing þess að dregið hefur úr söluhagnaði vegna minnkandi sölu á framleiðsluvörum skólans sem aftur er afleiðing af verðhækkun. 53. tillagan varðar Fiskifélag Íslands, en þar er lagt til að fjárveiting til viðfangsefnisins verði hækkuð um 2 millj. kr. Er til þess ætlast að sú fjárhæð sé notuð til að greiða kostnað við endurskipulagningu á starfsemi Fiskifélagsins, en ætlunin er að gera breytingar á starfsemi félagsins í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar og hefur sjútvrh. ákveðið að það verk verði unnið. 54. tillagan varðar liðinn sjóvinnukennslu, sjóvinnu og rannsóknir. Lagt er til að sá fjárlagaliður hækki um 2,4 millj. kr. og er þar um að ræða fjárveitingu til áframhaldandi útgerðar skólabátsins Mímis. Tillaga 55 varðar embætti lögreglustjórans í Reykjavík. Þar er lagt til að launakostnaður embættisins verði hækkaður um 8 millj. 400 þús. kr. og er hækkunin þannig til komin að gert er ráð fyrir að fjölgað verði í löggæslunni um sjö stöðugildi: um þrjú stöðugildi til almennrar löggæslu, um þrjú vegna tilfærslu á störfum sem áður voru hjá embættinu og um eitt til forvarnarstarfs, samtals sjö stöðugildi. Mikil hækkun á hvers kyns yfirvinnu- og aukavinnukostnaði hefur verið vandamál hjá mörgum lögreglustjóraembættum víða um land og hefur yfirvinnan sums staðar keyrt úr hófi fram. Fyrirmæli hafa verið gefin um að dregið skuli úr þessari miklu yfir- og aukavinnu þannig að launaútgjöldin verði samræmd þeim ákvörðunum sem teknar eru af Alþingi við afgreiðslu fjárlaga. Nokkur misbrestur er á því að þetta hafi verið framkvæmt eins og fyrir hefur verið lagt. Lögreglustjóraembættið í Reykjavík hefur hins vegar gert sérstakt átak í þessum málum og skilað mjög verulegum árangri í þá átt að launaútgjöld embættisins séu í samræmi við það sem fjárveitingavaldið telur hæfilegt og hefur m.a. verið dregið talsvert úr yfirvinnu lögreglumanna í Reykjavík í þessu sambandi. Ýmsir örðugleikar fylgja í kjölfar þessa eins og oftast nær að draga úr launakostnaði með minnkun yfirvinnu. Til þess að gera megi kröfur um að hægt sé virða það launakostnaðarumfang, sem Alþingi ákvarðar við fjárlagagerð, er nauðsynlegt að jafnframt því sem dregið verði úr yfirvinnugreiðslum, þar sem hver unnin vinnustund er að sjálfsögðu miklum mun dýrari en ef um venjulega vakta- eða dagvinnu er að ræða, þá er nauðsynlegt að koma til móts við eðlilega mannaflaþörf embættisins og er það gert hér hvað varðar lögreglustjóraembættið í Reykjavík. Tillaga 56 varðar sýslumanns- og bæjarfógetaembættið á Akureyri og er lagt til að þar verði bætt við einni stöðu fulltrúa hjá embættinu. Tillaga 57 varðar embætti sýslumanns og bæjarfógeta á Húsavík. Þar er lagt til að fjárveiting til nýbyggingar verði hækkuð um 5,8 millj. kr., en það er til greiðslu áfallinnar skuldar í tengslum við nýbyggingar skrifstofuhúsnæðisins á Húsavík. Tillaga 58 varðar embætti sýslumanns og bæjarfógeta í Keflavík. Þar er lagt til að fjárveiting til að innrétta lögreglustöð í Grindavík verði hækkuð um 3 millj. kr. Tillaga 59 varðar embætti sýslumanns og bæjarfógeta í Hafnarfirði. Vegna stóraukins umfangs þess embættis er lagt til að heimilað verði eitt stöðugildi endurskoðanda á aðalskrifstofu og hálft stöðugildi skrifstofumanns í Mosfellssveit. Er hér um tímabundnar verkefnaráðningar að ræða. Hækkun launakostnaðar hjá embættinu af þessum sökum yrði 1,5 millj. kr. Tillaga 60 varðar fangelsi á höfuðborgarsvæðinu. Þar er lagt til að veittar verði 4,5 millj. kr. til að ljúka endurbótum á húsnæði kvennafangelsis við Kópavogsbraut sem til stendur að taka í notkun á næsta ári og mun það leysa úr mjög brýnni þörf. Tillaga 61 varðar Landhelgisgæslu Íslands. Ráð er fyrir því gert í frumvarpinu að rekstur vitaskipsins Árvakurs flytjist til Landhelgisgæslunnar og hún taki við þeim verkefnum sem vitaskipið hefur annast. Fjárveitinganefnd gerir ekki tillögu um að horfið verði frá þeirri fyrirætlan. Forstjóri Landhelgisgæslunnar hefur hins vegar sent erindi til nefndarinnar þess efnis að þau skip gæslunnar sem nú eru í rekstri muni geta annast þau verkefni sem vitaskipið Árvakur sér um að því tilskildu að fjárveiting verði veitt til þess að kaupa krana á eitt varðskipanna og muni þá sá kostur verða valinn að halda varðskipinu Óðni áfram í rekstri í stað þess að leggja því eins og áætlað var. Mun Landhelgisgæslan þá á næsta ári geta haldið úti óbreyttum skiparekstri þrátt fyrir tilkomu hins nýja viðfangsefnis. Fjárveitinganefnd fyrir sitt leyti féllst á þessi tilmæli og gerir hér tillögu um að fjárveiting til Landhelgisgæslunnar verði hækkuð um 6 millj. kr. og verði þeirri fjárhæð varið til uppsetningar á kranabúnaði á eitt varðskipanna. Tillaga 62 varðar Bifreiðaeftirlit ríkisins. Eins og kunnugt er tók Alþingi þá ákvörðun að gerbreyta fyrirkomulagi bifreiðaskoðunar. Bifreiðaeftirlit ríkisins hættir starfsemi sinni um nk. áramót, en í staðinn tekur við því starfi Bifreiðaskoðun Íslands hf. Þeir starfsmenn, sem unnið hafa hjá Bifreiðaeftirlitinu og ekki geta treyst á framhaldsráðningu hjá Bifreiðaskoðun Íslands hf,. eiga að sjálfsögðu rétt á biðlaunum. Fyrir því var ekki séð í fjárlagafrv. Þess vegna er gert ráð fyrir því að biðlaun af þessum sökum geti numið allt að 12 millj. kr. og er gerð tillaga um að við afgreiðslu fjárlaga sé gert ráð fyrir slíkri fjárveitingu. Sé ekki þörf á greiðslu biðlauna um svo langan tíma eða til jafnmargra og rétt gætu átt á því vegna ráðningar þeirra til starfa við sambærileg störf annars staðar, þá mun þessi fjárhæð að sjálfsögðu ekki öll verða nýtt. Auk þess er svo gert ráð fyrir 2 millj. kr. fjárveitingu vegna uppgjörs þegar starfsemi Bifreiðaeftirlits ríkisins verður lögð niður þannig að samtals er um að ræða tillögu um 14 millj. kr. fjárveitingu til þessa verkefnis. Tillaga 63 varðar embætti söngmálastjóra þjóðkirkjunnar og er þar lögð til 700 þús. kr. fjárveiting vegna innréttingar á orgelsal. 64. tillaga varðar ýmis kirkjuleg málefni. Þar er í fyrsta lagi lagt til að liðurinn 190 Ýmislegt hækki um 2 millj. 314 þús. kr. og kemur hann til skipta hjá fjvn. síðar eins og vani er. Þá er tekinn upp liðurinn Viðhald húseignar á Löngumýri, sem var í fjárlögum yfirstandandi árs en féll út úr fjárlagafrv., og er lagt til að varið verði 500 þús. kr. til viðhalds húseignarinnar. Í þriðja lagi er lagt til að fjárveiting til Hallgrímskirkju verði aukin úr 7 millj. kr. í 12 og er sú fjárveiting ætluð til viðgerða á steypuskemmdum í turni kirkjunnar, en mjög alvarlegar steypuskemmdir hafa komið þar í ljós og verður að ráðast í mikinn kostnað til að gera lagfæringar þar á. Þar að auki er á þskj. 259 gerð tillaga, sem féll niður við prentun þskj. 235, en sú tillaga varðar Hóladómkirkju. Þar er lagt til að fjárveiting til viðgerða Hóladómkirkju hækki um 3 millj. kr. og verði þeirri hækkun varið til viðgerða á altarisbrík kirkjunnar. 65. tillaga varðar liðinn 601 Vatnsveitur, þ.e. vatnsveitustyrki, og er lagt til að vatnsveitustyrkir verði hækkaðir úr 20 millj. kr. í 30 en skipting á þeim lið verður unnin með hefðbundnum hætti í samgrn. Þá er komið að tillögum er varða málefni fatlaðra. Í frv. eru 33,85 stöðugildi undir málefnum fatlaðra og er þeim óráðstafað í frv. Fjvn. gerir aðeins tillögu um ráðstöfun á hluta þessara stöðugilda, sem hún beinir til félmrn. Það er í fyrsta lagi vegna málefna fatlaðra á Vesturlandi. Þar er lagt til að veitt verði heimild fyrir hálfri stöðu við leikfangasafn í Ólafsvík. Í öðru lagi vegna málefna fatlaðra á Vestfjörðum. Þar er lagt til að veitt verði hálft stöðugildi til að setja á stofn leikfangasafn. Í þriðja lagi málefni fatlaðra á Norðurlandi eystra. Þar er lagt til að veitt verði 0,4 stöðugildi forstöðumanns við leikfangasafn á Akureyri þannig að um eitt stöðugildi verði að ræða. Í fjórða lagi málefni fatlaðra á Austurlandi. Þar er lagt til að veitt verði hálf staða forstöðumanns við leikfangasafn. Hér er því um að ræða samtals 1,9 stöðugildi af þeim tæplega 34 sem óráðstafað er samkvæmt frv. Nefndin hefur kynnt sér hugmyndir félmrn. um ráðstöfun þessara stöðugilda og fyrir sitt leyti vísar hún þeim til félmrn. til afgreiðslu vegna þeirra stofnana sem teknar verða í notkun á árinu 1989 og þeirra sem teknar eru til starfa en ekki hafa fengið stöðuheimildir. Jafnframt er þeim erindum, sem borist hafa fjvn. frá svæðisstjórnum um málefni fatlaðra og ekki hafa fengið afgreiðslu í nefndinni, vísað til ráðuneytisins til umfjöllunar og afgreiðslu þar. Þá gerir fjvn. einnig tillögu um, eins og segir í tillögu 66, að viðfangsefnið Starfsþjálfun verði hækkað um 400 þús. kr. sem varið verði til tækjakaupa. Í öðru lagi varðandi málefni fatlaðra, Reykjanesi, að fjárveiting til vistheimilisins á Skálatúni verði hækkuð um 500 þús. kr. vegna brunavarna. Í þriðja lagi vegna málefna fatlaðra á Vestfjörðum að viðfangsefnið Svæðisstjórn verði hækkað um 300 þús. kr. vegna fyrirframgreiðslu á húsaleigu á skrifstofu. Í fjórða lagi vegna málefna fatlaðra á Suðurlandi að til Sólheima verði varið 6 millj. kr. og er ætlunin að framlag þetta gangi til greiðslu á skuldum Sólheima í Grímsnesi. Jafnframt mun nefndin leggja til að til Sólborgar á Akureyri verði veitt 1 millj. kr. til að hægt verði að taka sundlaugina í notkun og einnig að veittar verði 2 millj. kr. til uppgjörs á rekstrarhalla Bjargs en það er verndaður vinnustaður á Norðurlandi eystra. Í tillögu 70 er rætt um málefni Brunamálastofnunar ríkisins og er lagt til að veitt verði 1 millj. kr. til kaupa á gámi til reykköfunar, en sértekjur stofnunarinnar verði hækkaðar að sama skapi. Í tillögu 71 er lagt til að viðfangsefnið Félagasamtök, styrkir verði hækkað um 1 millj. 280 þús. kr. Liðurinn 72 varðar Tryggingastofnun ríkisins, sjúkratryggingar og er þar lagt til að sjúkratryggingar verði lækkaðar um 9,2 millj. kr. vegna tilfærslu á föst fjárlög og verður nánari grein gerð fyrir þeim tilfærslum hér á eftir hvað varðar hin einstöku sjúkrahús. Er hér um millifærslur að ræða út af sjúkratryggingum og yfir á kostnað sjúkrastofnana á föstum fjárlögum. 73. brtt. varðar landlækni. Þar er gert ráð fyrir hækkun um 300 þús. kr. og er ætlunin að það fé verði sérstaklega notað til aðgerða til lækkunar á lyfjakostnaði. 74. brtt. varðar Sjúkrahúsið á Sauðárkróki. Gert er ráð fyrir að launaliður hækki um 4,8 millj. kr. Í brtt. 75 er rætt um Sjúkrahúsið á Siglufirði. Er þar gert ráð fyrir að launaliður hækki um 600 þús. kr. vegna nýrrar stöðu sjúkraliða til heimahjúkrunar. Tillaga 76 varðar Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Þar eru launagjöld lækkuð um 6,l millj. kr. en á móti hækka önnur gjöld um sömu upphæð. Er þetta vegna leiðréttinga og hefur ekki áhrif á niðurstöðutölur. Tillaga 77 varðar ríkisspítalana. Þar er lagt til að ráðið verði í fimm nýjar stöður vegna nýrrar starfsemi í K-byggingu Landspítalans sem taka á í notkun í sumar. Útgjöld vegna þessa er áformað að hækki um 10,5 millj. kr. Tillaga 78 varðar Borgarspítalann. Er þar í fyrsta lagi rætt um almennan rekstur þar sem lagt er til að heimilaðar verði sex nýjar stöður, sem áður voru greiddar af álagsgreiðslum, og fjögur ný stöðugildi eða samtals tíu stöðugildi. Launagjöld hækka af þeim sökum um 4 millj. 800 þús. kr. Þá er í öðru lagi lagt til að liðurinn Ýmis eignakaup verði hækkaður um 10 millj. kr. og er ætlunin að fyrir þá fjárhæð verði keypt vararafstöð í spítalann, en eins og kunnugt er brást vararafstöð spítalans nú í haust þegar rafmagnstruflanir urðu á höfuðborgarsvæðinu. Mun þessi fjárhæð, 10 millj. kr., nægja til þess að kaupa rafstöðina, koma henni fyrir og tengja hana en annars er nauðsynlegt að endurnýja allar rafmagnstöflur í sjúkrahúsinu og mun verða unnt að hefja það verk einnig fyrir þetta fé en heildarkostnaður við það verk til verkloka er áætlaður um eða yfir 20 millj. kr. 79. brtt. fjvn. varðar liðina Sjúkrahús og læknabústaðir. Er þar um að ræða þrjá stafliði. Í a-lið er gerð tillaga um að tekið verði upp nýtt viðfangsefni, 120 Öldrunarþjónusta á Suðurnesjum, og verði veittar 9 millj. kr. til þess viðfangsefnis. Eins og öllum er kunnugt hafa miklir rekstrarörðugleikar hrjáð sjúkrahúsið í Keflavík og er áætlað að rekstrartap sjúkrahússins á þessu ári geti numið allt að 16 millj. kr. Ástæðan fyrir þessu er sú að sjúkrahúsið er afskaplega óhagstæð rekstrareining. Þjónustukjarni hefur þar verið byggður, þar á meðal skurðstofa, en til þess að eðlileg nýting komist á vantar hjúkrunar- og legupláss sem áætlað hefur verið að byggja. Ber þar fyrst og fremst að nefna hjúkrunardeild sem verður mjög brýnt viðfangsefni ekki síst vegna þess hve alvarlegt ástand öldrunarmála er á Suðurnesjum. Heilbrmrh. og fjmrh. hafa átt viðræður við rekstraraðila sjúkrahússins í Keflavík svo og fjárhagsnefnd Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum um þessi mál og standa þær viðræður enn yfir. Er hér lagt til að veitt verði fjárveiting að upphæð 9 millj. kr. til að bæta rekstrargrundvöll sjúkrahússins og undirbúa áætlun um uppbyggingu á öldrunarþjónustu á Suðurnesjum. Í b-lið er síðan lagt til varðandi liðinn Bygging sjúkrahúsa, heilsugæslustöðva og læknisbústaða að sá liður hækki samtals um 40 millj. 320 þús. kr. og er sundurliðun um þær framkvæmdir birt með brtt. á þskj. 235. Ég vil aðeins í því sambandi taka fram tvennt. Í fyrsta lagi að í þessum tillögum er ekki gert ráð fyrir að nein ný verk verði hafin og í öðru lagi að þarna er um að ræða einn áfanga sem tekinn verður í notkun, þ.e. samkvæmt ákvörðunum heilbrrn. er gert ráð fyrir að flutt verði í hið nýja sjúkrahús á Ísafirði þann 21. jan. nk. og er fjárveitingin til sjúkrahússins á Ísafirði við það miðuð að það verði gert. Í öðru lagi vil ég taka fram að á sl. hausti var gert tiltekið samkomulag við borgarstjórann í Reykjavík vegna heilsugæslumála í Reykjavíkurborg. Um mitt ár komu upp ný viðhorf í því máli þegar álitsgerð barst frá Ríkisendurskoðun varðandi kröfur sveitarfélaga um að ríkinu bæri að greiða hluta sinn í gatnagerðargjöldum með sama hætti og við annan framkvæmdakostnað. Varð það til þess að nokkur töf varð á afgreiðslu umrædds samkomulags, en við samkomulagið hefur nú verið staðið. Einnig eru í gangi samningaviðræður milli heilbrrn. og borgarstjórans í Reykjavík um samkomulag milli þessara aðila um fyrirkomulag heilsugæsluþjónustu í höfuðborginni. Ég hef rætt um þessi mál við fjmrh. og legg á það höfuðáherslu, og vil taka það fram hér við þessa umræðu, að gengið verði til samkomulags við borgaryfirvöld í Reykjavík um þessi mál og um greiðsluhluta ríkissjóðs í framkvæmdum í heilsugæslustöðvum í Reykjavík og um greiðslusamkomulag um það. Ég mun beita mér fyrir því eins og ég hef gert að það samkomulag nái fram að ganga milli fjmrn., heilbrrn. og borgaryfirvalda í Reykjavík þannig að menn þurfi ekkert að velkjast í vafa um það hvaða aðstæður eigi að ríkja í heilsugæsluþjónustu í Reykjavík og hvaða hlutir það séu sem eigi að falla til greiðslu á ríkissjóð í því sambandi en á því virðast vera áhöld eins og nú standa sakir. Í d-lið er svo lagt til að nýr liður verði tekinn inn í frv., liður sem ávallt hefur verið á fjárlögum undanfarinna ára, en það er sérstök fjárveiting til St. Franciscusarreglunnar í Stykkishólmi vegna sjúkrahússins þar að fjárhæð 9 millj. kr. Brtt. 80 varðar síðan liðinn Heilbrigðismál, ýmis starfsemi, 131 Krabbameinsfélag Íslands. Hér er um það að ræða að gera verður verðlagsleiðréttingar á frumvarpstölunni og vantar þá 2 millj. kr. til þess að við gert samkomulag verði staðið og er lagt til að sú fjárveiting eigi sér stað. Brtt. 81 varðar St. Franciscusarspítala í Stykkishólmi, launaútgjöld hans vegna og er vegna nýrra stöðugilda framkvæmdastjóra og sjúkraliða, samtals 3,2 millj. kr. hækkun. Sama máli gegnir um tillögu 82 er varðar Sjúkrahús Bolungarvíkur, en þar er um að ræða að heimiluð eru tvö ný stöðugildi vegna langlegu. Tillaga 83 varðar Sundabúð II í Vopnafirði, þar þarf að hækka launagjöld um 900 þús. kr. vegna launa sjúkraþjálfa. Tillaga 84 varðar Sunnuhlíð í Kópavogi þar sem gerð er tillaga um að launagjöld hækki um 2,7 millj. kr. vegna fjölgunar starfsmanna um sjö, en þar hefur rúmum fjölgað um níu. Þessi fjölgun starfsmanna á þeim fjórum sjúkrastofnunum sem ég hef lesið hér upp mun ekki auka heildarútgjöld ríkissjóðs vegna þess að á móti kemur, eins og ég sagði áðan, lækkun á sjúkratryggingum. Tillaga 85 þarfnast engrar sérstakrar skýringar. Tillaga 86 varðar embætti ríkistollstjóra. Þar er tillaga gerð um að launagjöld hækki um 6 millj. kr. og stafar sú hækkun af því að gerð er tillaga um að alls sex starfsmenn verði ráðnir, þrír fastráðnir og þrír verkefnaráðnir í tengslum við innheimtu- og eftirlitsstörf og er það í samræmi við þau auknu verkefni sem ríkistollstjóra hefur verið falið að gegna. Sama máli gegnir um næstu tillögu þar á eftir er varðar tollstjórann í Reykjavík. Þar er gert ráð fyrir einum verkefnaráðnum starfsmanni og tveimur nýjum stöðugildum þar að auki vegna nýrra verkefna sem embættinu hafa verið falin og er gert ráð fyrir því að launagjöld hækki vegna þessa um 3 millj. kr. Töluliður 88 varðar Vita- og hafnamálaskrifstofuna. Þar er gert ráð fyrir nýrri fjárveitingu til uppsetningar sjóvarnarmerkis við Kolbeinsey og til þess að ljúka þeim rannsóknum sem verið hafa í undirbúningi þar. Þá kemur næst brtt. 90 við liðinn Hafnarmannvirki og lendingarbætur, en lagt er til að hækkun þar verði 10 millj. kr. Vísað er í sundurliðun á einstökum verkefnum í yfirliti með brtt. Þar að auki er tekið upp nýtt viðfangsefni, 631 Landshafnir, óskipt, sem fá 15 millj. kr. Er ráð fyrir því gert að fé þetta verði til ráðstöfunar í sambandi við þá samninga sem fyrir dyrum standa milli samgönguráðuneytisins og sveitarfélaga um yfirtöku sveitarfélaga á rekstri landshafna. Tillaga 92 varðar sjóvarnargarða og lýtur að því að fjárveiting verði hækkuð úr 10 millj. kr. eins og hún er í frv. í 31 millj. 300 þús kr. Sundurliðun er á sérstöku yfirliti á þskj. 235. Brtt. 93 varðar Siglingamálastofnun ríkisins, mengunarvarnir. Lagt er til að sá liður verði hækkaður um 130 þús. kr. og er sú hækkun til þess að kaupa farsíma. Brtt. 94 varðar ýmis framlög. Í 1. tölul. er rætt um tilkynningarskyldu íslenskra skipa þar sem lögð er til hækkun um 720 þús. kr. Stafliður b varðar safnlið og lagt er til að framlagið verði hækkað um 1 millj. kr. Stafliður c í tillögunni varðar Öryggismálaskóla sjómanna en þar er lagt til að framlagið verði hækkað um 450 þús kr. Tillaga 95 varðar Ferðamálaráð, framlög vegna hótela. Hér er um að ræða tillögu um hækkun á tölu frv. um 5 millj. kr. og verða þá alls til ráðstöfunar samkvæmt þessu 20 millj. kr. Fjvn. mun gera tillögu um ráðstöfun á þessu fjármagni en það er í senn ætlað til þess að standa við fyrri ákvarðanir Alþingis sem skuldbinda Ferðamálasjóð vegna hótela og einnig til þess að takast á við önnur vandamál út af hótelrekstri. Brtt. 96 varðar svo Veðurstofu Íslands, jarðeðlisfræðideild. Þar er lögð til hækkun um 500 þús. kr. og er hækkunin ætluð til að standa straum af rekstri þriggja jarðskjálftamæla í Mývatnssveit sem Orkustofnun hefur rekið til þessa en hyggst nú hætta að greiða rekstrarkostnað af. Verða jarðskjálftamælar þessir þannig áfram starfræktir. Brtt. 97 varðar síðan iðnrn., aðalskrifstofu, og er þar eingöngu um tilfærslur að ræða, eins og kemur raunar fram í 98. brtt. nefndarinnar. Brtt. 99 varðar liðinn Iðja og iðnaður. Þar er í fyrsta lagi um að ræða nýtt viðfangsefni, byggingarþjónustuna. Hún naut styrks á fjárlögum ársins 1987 en fjárveiting hennar vegna féll út 1988. Nú er lagt til að byggingarþjónustunni verði veittur rekstrarstyrkur að fjárhæð 500 þús. kr. Þá er loks lagt til að tekinn verði inn nýr liður, 150 Iðnþróun og markaðsmál, og er þar aðeins um tilfærslu að ræða, flutning af yfirstjórn, þannig að sú tillaga hefur ekki áhrif til útgjaldaauka. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir þeim tillögum sem fjvn. flytur. Eins og áður hefur komið fram stendur nefndin að þessari tillögugerð. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar, þau Pálmi Jónsson, Egill Jónsson, Óli Þ. Guðbjartsson og Málmfríður Sigurðardóttir, hafa hins vegar að sjálfsögðu fyrirvara um flutning breytingartillagna og að styðja þær brtt. sem fram kunna að koma frá öðrum. Í fylgiskjali með nefndaráliti meiri hl. eru birt áform ríkisstjórnarinnar um lækkun ríkisútgjalda og fleira. Tillögur um þær afgreiðslur verða fluttar við 3. umr. fjárlaga og gefst þá kostur á að gera nánari grein fyrir þessum áformum. Ég læt mér nægja að vísa í fylgiskjalið á þskj. 244 þar sem gerð er grein fyrir helstu niðurstöðum þessara áforma. Umræddum áformum má skipta í þrennt. Í fyrsta lagi er um að ræða lækkun framlaga í sjóði, samtals nemur sú lækkun 318 millj. kr. Í öðru lagi er gert ráð fyrir lækkun launakostnaðar. Samtals nema áhrif þeirra aðgerða 320 millj. kr. Í þriðja lagi er svo gert ráð fyrir lækkun rekstrarframlaga, þ.e. sjúkratrygginga og kostnaðar við sérfræðiþjónustu, til samræmis við lækkun launa og nemur sú aðgerð lækkun útgjalda ríkissjóðs sem nemur 80 millj. kr. Í fjórða lagi er síðan lækkun á liðnum Launa- og verðlagsmál, rekstrargjöld, þar sem áformað er að setja mjög strangar reglur um ferða- og dvalarkostnað, risnu og fundahöld, aðkeypta sérfræðiþjónustu o.s.frv. og er gert ráð fyrir lækkun útgjalda af þeim sökum sem nemi 215 millj. kr. Samtals munu því verða fluttar við 3. umr. tillögur um lækkun útgjalda sem lækka munu útgjöld ríkissjóðs um samtals 968 millj. kr. Þar að auki er gert ráð fyrir því að Póstur og sími skili inn í ríkissjóð upphæð sem nemur 250 millj. kr. Í frv. því til fjárlaga sem lagt var fram í haust var af einhverjum ástæðum ekki reiknað með þeirri hækkun á gjaldskrá Pósts og síma sem þá hafði orðið. Sú hækkun er reiknuð stofnuninni til tekna eins og eðlilegt er og gengið út frá því að gjaldskrá hækki milli ára eins og almennt verðlag sem einnig er eðlilegt. Kemur þá í ljós að tekjur Pósts og síma verða um það bil 500 millj. kr. meiri en gengið var út frá við gerð fjárlagafrv. Í frv. var gert ráð fyrir því að Póstur og sími hefðu til ráðstöfunar 200 millj. kr. til fjárfestinga. Miðað við þau áform ríkisstjórnarinnar sem ég hef nú lýst um tekjuauka sem stafar af umræddri gjaldskrárhækkun sem ekki hafði verið tekið tillit til við gerð fjárlaga, þá er þeim tekjuauka skipt jafnt þannig: Stofnunin Póstur og sími fær helming tekjuaukans til þess að auka framkvæmdafé sitt og verða fjárfestingar Pósts og síma þannig á næsta ári áætlaðar 450 millj. kr. í stað 200 millj. kr. eins og áformað var í fjárlagafrv. Hins vegar er gert ráð fyrir að stofnunin skili hinum helmingi tekjuaukans í ríkissjóð og er það eðlilegt og í samræmi við annað að reynt sé að draga saman seglin í fjárfestingum þessarar stofnunar til samræmis við erfiðari aðstæður og þann samdrátt og þann sparnað sem ríkisstjórnin hyggst beita sér fyrir á öðrum sviðum. Heildaráhrif á afkomu ríkissjóðs vegna þessara ráðstafana allra nema þannig 1218 millj. kr. Að lokum vil ég víkja að örfáum málum sem tillögur eru ekki gerðar um við þessa afgreiðslu en nauðsynlegt er að ræða. Í fyrsta lagi er þar um að ræða afgreiðslur á launamálum þeirra rannsóknastofnana sem samkvæmt frv. fá nú fjárveitingar í formi tilfærslna. Í öðru lagi verður svo um að ræða Vinnueftirlit ríkisins. Nokkrar rannsóknastofnanir taka þeim breytingum varðandi afgreiðslur á fjárveitingum úr ríkissjóði að í frv. eru þær færðar sem tilfærslur til stofnana. Í því sambandi hafa vaknað spurningar hjá stjórnendum stofnananna um hvaða áhrif þær breytingar muni hafa varðandi launakostnað þeirra. Vegna þessa tel ég rétt að upplýsa að umrædd breyting mun ekki hafa áhrif þar á. Launakostnaður hjá þessum stofnunum mun sæta sömu afgreiðslu og launakostnaður annarra og mun verða uppfærður með sama hætti og annar launakostnaður. Breytingin á afgreiðslu fjárveitinga til stofnana þessara samkvæmt frv. mun ekki breyta því. Um málefni Vinnueftirlits ríkisins er það hins vegar að segja að það mál er nú í sérstakri skoðun hjá fjmrh. og félmrh. Þá eru málefni Ríkisútvarpsins nú í sérstakri umfjöllun í ríkisstjórninni í kjölfar skýrslu frá nefnd sem menntmrh. skipaði til þess að skoða stöðu Ríkisútvarpsins og gera tillögur um rekstrarvanda þess. Þá er rétt í lokin að fara örfáum orðum um mikinn vanda Þjóðleikhússins. Er þar annars vegar um að ræða mikinn rekstrarvanda, en á þremur árum hefur myndast hjá stofnuninni launaskuld við ríkissjóð upp á 200 millj. kr. Í annan stað er um það að ræða að sjálf þjóðleikhúsbyggingin liggur undir miklum skemmdum og er orðið bráðnauðsynlegt að þar fari fram miklar endurbætur. Fjvn. hefur kynnt sér mál þetta sérstaklega auk þess sem sérstök nefnd á vegum menntmrn. hefur skilað umfangsmikilli skýrslu um verkið. Sú endurnýjun sem gera þarf á þjóðleikhúsbyggingunni er svo viðamikil að ómögulegt er að framkvæma það öðruvísi en svo að leikstarfsemi í húsinu bíði á meðan, en endurbyggingin mun taka a.m.k. eitt ár. Er nú í athugun að hefja þetta verk á næsta ári og þá væntanlega eftir að yfirstandandi leikári lýkur. Mun það eins og áður segir raska leiklistarstarfsemi hússins þar sem leiksýningar geta ekki orðið á aðalsviði á meðan endurbyggingin fer fram. Þetta tímabil, ef af verður, verður því að nota til þess að taka ákvarðanir um skuldamál Þjóðleikhússins og til þess að gera einhverjar þær breytingar sem gera unnt að tryggja rekstur hússins til frambúðar. Þessi viðfangsefni sem ég drap hér á eru í skoðun og senn á ákvörðunarstigi. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið máli mínu og legg til að þær brtt. sem fjvn. flytur á þskj. 235 og 259 verði samþykktar að lokinni þessari umræðu.

Frsm. minni hl. fjvn. (Pálmi Jónsson) Virðulegi forseti. 2. umr. fjárlaga fer nú fram við afar óvenjulegar aðstæður í íslensku þjóðlífi. Atvinnuvegirnir og atvinnulífið í heild býr við verri skilyrði og ískyggilegri horfur en verið hafa í marga áratugi. Halli á ríkisrekstrinum er háskalegur og hefur farið ört vaxandi á síðustu mánuðum ársins. Allt er enn hulið móðu og mistri um það hvernig þessi hallarekstur kemur til með að hafa áhrif á framvindu ríkisfjármála á næsta ári. Allt er enn þá í algerri óvissu um afgreiðslu Alþingis á skattafrv. hæstv. ríkisstjórnar vegna þess að hana skortir meiri hluta í neðri deild. Tekjuhlið fjárlagafrv. er því í lausu lofti. Öll þessi óvissa setur auðvitað mark sitt á meðferð fjárlagafrv. til þessa og mun gera það þangað til skýrari línur fást. Allra alvarlegast er þó bæði fyrir framvindu fjárlagafrv. og þá ekki síst fyrir þjóðina að hæstv. ríkisstjórn hefur enn enga stefnu í efnahags- og atvinnumálum, stefnu sem hafi það í för með sér að atvinnuvegirnir fái möguleika til þess að snúa við frá hallarekstri og uppgjöf yfir í það að byggja upp nýja undirstöðu fyrir lífvænlega afkomu og atvinnuöryggi. Fjárlög verða að byggjast á efnahagsstefnu og þegar efnahagsstefnan er engin vantar grundvöllinn undir fjárlagagerðina. Forsendur þessa fjárlagafrv. eru marklausar vegna þess að frv. byggir á stefnuleysi. Hafi hæstv. ríkisstjórn dottið í hug að afgreiða fjárlagafrv. með þessum formerkjum yrði sú afgreiðsla að verulegu leyti, bæði fyrir siðasakir og fjárlögin, marklaust plagg. Fjárlög sem byggjast á efnahagsstefnu geta á hinn bóginn orðið öflugt stjórntæki til áhrifa á efnahagsþróun. Þannig hygg ég að sé full þörf á að standa að verki við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. Fjvn. hefur auðvitað í vinnubrögðum sínum goldið þeirrar óvissu sem ég vék að í upphafi máls míns. Þar er ekki við fjvn. sjálfa að sakast eða forustu hennar. Hæstv. ríkisstjórn sem tekið hefur að sér að stjórna landinu ber á því ábyrgð að hafa ekki gert tilraun til að eyða þessari óvissu með því að taka stefnu. Af þessum sökum hafa orðið tafir á störfum nefndarinnar sem eru óvenjulegar eða jafnvel einsdæmi í desembermánuði. Vinna við undirbúning tillagna er varðar skiptingu fjárfestingarliða og ýmissa safnliða var þó með venjubundnum og eðlilegum hætti miðað við það knappa fjármagn sem til þessara þátta er ætlað í fjárlagadæminu. Á hinn bóginn var afgreiðslu tillagna er varðar rekstrarliði A-hluta nánast flaustrað af á einum fundi og er slík meðferð mála tæpast viðunandi fyrir minni hl. nefndarinnar. Þetta stafar vitaskuld af knappri stöðu ríkisfjármála en þó fyrst og fremst af því hve meiri hl. nefndarinnar voru settar þröngar skorður af hæstv. ríkisstjórn. Ég vil því flytja meðnefndarmönnum mínum þakkir fyrir ánægjulegt samstarf innan nefndarinnar og þó sérstaklega formanni nefndarinnar, hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, fyrir lipurð í störfum við erfiðar aðstæður. Ég vil enn fremur taka undir þakkir formanns nefndarinnar í ræðu hans hér áðan til þeirra sem starfað hafa fyrir nefndina og til þeirra embættismanna ríkisins sem nefndin hefur haft mest samskipti við. Nefndin flytur sameiginlega brtt. á þskj. 235 en minni hl. tekur fram að hann hefur fyrirvara um afstöðu til einstakra tillagna á því þingskjali og áskilur sér eftir venju allan rétt til að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma. Minni hl. nefndarinnar lýsti yfir óánægju sinni með ýmsar afgreiðslur á þessum tillögum og aðrar af þeim tillögum sem hér eru fluttar kunna að orka tvímælis. Eigi að síður stendur minni hl. að þeim í heild en hefur fullan fyrirvara um afstöðu til einstakra tillagna. Þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar settist á valdastóla lýsti hún því yfir að hún væri mynduð til þess að leysa bráðan efnahagsvanda þjóðarinnar, rétta við stöðu útflutningsgreinanna, forðast atvinnuleysi og hemja verðbólgu. Lokið væri tímabili óþolandi óvissu og úrræðaleysis, upp væri runninn tími aðgerða, tími tillagna væri að baki. Þetta voru býsna fagurlegar yfirlýsingar og þótti mörgum góð tíðindi. Búist var við aðgerðum sem dygðu til þess að hallarekstri fyrirtækja linnti, útflutningsatvinnuvegirnir kæmust á réttan kjöl og atvinnuöryggi yrði tryggt. Fyrstu aðgerðir ríkisstjórnarinnar voru þó í litlu samræmi við þessar yfirlýsingar. Að meginhluta skiptust þær í tvennt. Í fyrsta lagi framlenging á tímabili launafrystingar og verðstöðvunar sem átti að gefa svigrúm til að taka ákvörðun um aðrar og marktækari aðgerðir og í annan stað nýjar og stórfelldar millifærslur í þjóðfélaginu. Auk þessa ákvað hæstv. ríkisstjórn að nota heimild sem þegar var fyrir hendi um 3% lækkun á gengi krónunnar. Flestum var þegar ljóst að þessar aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar leystu engan vanda. Þetta voru bráðabirgðaaðgerðir, einungis til þess fallnar að slá raunverulegri lausn mála á frest. Auk þess höfðu þær í för með sér að aukið var við erlendar lántökur og skuldabyrði erlendis um 1800 millj. kr. Þá var og ákveðið að hinn nýi sjóður, Atvinnutryggingarsjóður, tæki til sín á tveimur árum bróðurpartinn af lögboðnum greiðslum ríkisins til Atvinnuleysistryggingasjóðs og möguleikar hans því lamaðir til að sinna sínu hlutverki ef til atvinnuleysis kynni að koma. Kveðja hæstv. ríkisstjórnar til launafólks í landinu í því hættuástandi sem við blasir í atvinnumálum var að rjúfa þannig samninga ASÍ, VSÍ og ríkisins um greiðslu til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Allt voru þetta eigi að síður bráðabirgðaráðstafanir og kákráðstafanir sem leystu ekki vanda. Hvaðanæva hafa borist yfirlýsingar frá hagsmunaaðilum vinnumarkaðarins um að þessar aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar hafi reynst gagnslausar. Hvaðanæva berast fregnir af fyrirtækjum sem eru að komast í þrot eða eru í þann veginn að loka. Hvaðanæva heyrist frá því sagt að sjálfar undirstöður þjóðfélagsins, útflutningsatvinnuvegirnir, séu að molna niður. Auðvitað eru það ekki bara fyrirtækin sem eru að komast í þrot. Hið geigvænlega ástand atvinnuveganna er þegar farið að koma fram í atvinnu fólksins. Atvinnuleysi hefur þegar meira en tvöfaldast frá því sem var á sama tíma fyrir ári og við síðustu atvinnuleysisskráningu voru 1200 manns á atvinnuleysisskrá. Samtök atvinnurekenda hafa bent á að sú hætta vofi yfir að 4--6 þúsund manns gangi atvinnulausir þegar líða tekur á vetur. Vissulega getur enginn ráðið í það nú hversu margir það verða sem missa atvinnu sína ef við búum áfram við aðgerðarleysi hæstv. ríkisstjórnar. Á sama tíma þóknast hæstv. ríkisstjórn að taka starfsfé Atvinnuleysistryggingasjóðs til annarra verkefna. Staða þjóðarbúsins út á við fer versnandi og afkoma atvinnuveganna er nú miklu alvarlegri en við stjórnarskiptin. Þegar forstjóri Þjóðhagsstofnunar og hans menn komu til fjvn. sl. þriðjudagskvöld var staðfest það álit Þjóðhagsstofnunar að halli á rekstri sjávarútvegsins, veiða og vinnslu, hafi verið metinn 2 1 / 2 % við stjórnarskiptin í september en hafi verið kominn í 4 1 / 2 % í nóvembermánuði. Á tæplega tveimur mánuðum í tíð núverandi ríkisstjórnar hafði halli á rekstri sjávarútvegsins nálega tvöfaldast. Þannig er staðan og þannig eru horfurnar þegar hæstv. ríkisstjórn hefur setið að völdum í tvo og hálfan mánuð. Er að furða þó að hæstv. ráðherrar, þar á meðal hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh., kjósi ekki að vera við þessa umræðu? Einungis hæstv. félmrh. sér sóma sinn í því að vera hér í þingsalnum. Ég beini því til hæstv. forseta að ég man ekki eftir því í aðra tíma að hæstv. fjmrh. leyfi sér að vera ekki við 2. umr. fjárlaga.  
             Þannig er þessi staða þegar hæstv. ríkisstjórn hefur setið að völdum í tvo og hálfan mánuð. Er þetta ekki sú hæstv. ríkisstjórn sem ætlaði að leysa bráðan efnahagsvanda þjóðarinnar? Er þetta ekki sú sama hæstv. ríkisstjórn sem sagði í málefnasamningi sínum að höfuðverkefni hennar væri að treysta grundvöll atvinnulífsins, stöðu landsbyggðarinnar og undirstöðu velferðarríkis á Íslandi? Sú hæstv. ríkisstjórn sem lofaði enn í málefnasamningi sínum að treysta atvinnuöryggi í landinu, verja lífskjör hinna tekjulægstu, bæta afkomu atvinnuveganna og draga úr viðskiptahalla? Samt hefur tapreksturinn nálega tvöfaldað afköst sín við að naga rætur fyrirtækjanna á tveimur mánuðum. En hæstv. ríkisstjórn hefst ekki að. Hvað veldur? Hversu lengi ætlar hæstv. ríkisstjórn að láta reka á reiðanum? Ætlar þessi hæstv. ríkisstjórn eftir allt saman að standa yfir höfuðsvörðum grundvallaratvinnuvegar þjóðarinnar? Væntanlega mun hæstv. félmrh., sem hlýðir á umræðu, hugleiða þessi mál. En ég lýsi enn yfir undrun minni yfir því að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera við þessa umræðu. Sýnir það að virðing hans fyrir skoðunum hv. alþm. á fjármálum ríkisins og efnahagsástandi þjóðarinnar er ekki meiri en það að hann vill ekki hlusta á þær. Með þessum hætti er hann að óvirða Alþingi, hann er að óvirða skoðanir þeirra sem eru í stjórnarandstöðu, hann er að óvirða minni hlutann og hann er að óvirða alla íslenska þjóð. Ég hlýt að krefjast þess enn að hæstv. ráðherra komi í salinn.  Er það kannski svo í þessari stöðu að í hæstv. ríkisstjórn séu hvorki til tillögur né áætlanir um aðgerðir til lausnar á þeim vanda sem við blasir? Er kannski um að ræða ósamkomulag í herbúðum ríkisstjórnarinnar? Er kannski svo að verkstjórnin hafi bilað? --- Og hvar er nú hæstv. forsrh.? Er það kannski svo að verkstjórnin hafi verið falin þeim hæstv. fjmrh. Ólafi Ragnari Grímssyni, sem hér var nú loks að ganga í salinn, þegar forustumenn hinna stjórnarflokkanna, Framsfl. og Alþfl., hafa verið í burtu? Mér er vissulega nokkur spurn vegna þess að það er komin óþreyja, ekki einungis í stjórnmálamenn heldur í allan almenning í landinu við það að bíða eftir því að eitthvað heyrist frá hæstv. ríkisstjórn um aðgerðir í þeim miklu vandamálum sem við er að fást. Hæstv. forsrh. sagðist sjálfur hafa verið í fílabeinsturni í utanrrn. í fyrri ríkisstjórn og þegar hann steig út úr þeim turni og tók að litast um þá sá hann að ástandið var mun alvarlegra en hann áður vissi. Samt hefst hann ekki að. Nú standa ekki tillögur Sjálfstfl. eða Sjálfstfl. í vegi fyrir því að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsrh. geti gripið til þeirra aðgerða sem duga til þess að koma atvinnuvegunum á réttan kjöl. Hvað tefur þá orminn langa? Ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að láta reka á reiðanum framvegis sem hingað til, þá hefur hún ekki einungis brugðist því sem hún sagði í upphafi. Hún hefur einnig brugðist því hlutverki sem hún hefur tekið að sér. Þeir sem töldu myndun hæstv. ríkisstjórnar boða góð tíðindi hafa orðið fyrir vonbrigðum. Enn blasir ekkert við annað en stefnuleysi og úrræðaleysi með háskalegum afleiðingum. Atvinnuleysisvofan er að teygja loppuna inn um gættina. Því miður verða þeir helsti margir sem fá heimsókn hennar í vetur. Í nál. minni hl. á þskj. 260 eru rakin nokkur atriði sem einkenna fjárlagafrv. við þessa umræðu og tengjast þeirri miklu óvissu sem ég vék að í upphafi máls míns. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það sem við blasir við 2. umr. er m.a. þetta: Tekjuhlið frumvarpsins er í lausu lofti og allt í fullkominni óvissu um afgreiðslu á skattalagafrumvörpum ríkisstjórnarinnar. Með skattafrumvörpum sínum hyggst ríkisstjórnin leggja 6700 millj. kr. nýja skatta á þjóðina samkvæmt útreikningum Þjóðhagsstofnunar. Forsendur frumvarpsins í verðlags-, launa- og gengismálum eru marklausar og sýnast helst við það miðaðar að núverandi aðgerðaleysi í efnahags- og atvinnumálum standi út allt næsta ár. Sparnaðarhugmyndir ríkisstjórnarinnar eru ekki fluttar við þessa umræðu, heldur birtar sem tilkynning. Allt er í óvissu um lokaafgreiðslu fjárlaga og niðurstöður þeirra. Fjárlagafrumvarpið felur í sér atlögu að atvinnuvegunum með aukinni skattheimtu, minnkandi framlögum hins opinbera og stórhækkuðum þjónustugjöldum stofnana á vegum ríkisins. Afgreiðsla fjárlagafrumvarpsins við þessa umræðu stangast í flestum meginatriðum á við yfirlýsingar í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar. Þetta tekur þó einkum til hagsmuna atvinnuvega, byggðamála, samgöngumála og atvinnuöryggis launafólks. Áður en fjárlagafrumvarpið er tekið til lokaafgreiðslu verður að krefjast þess að ríkisstjórnin hafi tekið stefnu í efnahags- og atvinnumálum sem geti orðið grundvöllur raunhæfra forsendna fyrir fjárlög næsta árs og gefi auk þess atvinnuvegunum möguleika til þess að byggja upp nýja undirstöðu fyrir lífvænlega afkomu og atvinnuöryggi.`` Áður en ég vík nokkru nánar að fáeinum þeirra atriða sem hér hafa verið talin upp vil ég fara örfáum orðum um afkomu ríkissjóðs á þessu ári. Fjárlög þessa árs voru afgreidd fyrir ári síðan með jöfnuði, eða nánar tiltekið með 53 millj. kr. rekstrarafgangi. Eftir efnahagsráðstafanir fyrrv. ríkisstjórnar í maílok áætlaði þáv. hæstv. fjmrh. að halli á rekstri ríkissjóðs á þessu ári yrði 693 millj. kr. Hann stóð síðan á því fastar en fótunum allt til hausts að hallinn yrði þessi tala, 693 millj. kr., hvorki meiri né minni. Hann brást raunar hart við þegar Ríkisendurskoðun spáði 1500--2000 millj. kr. halla á miðju ári. Við samningu fjárlagafrv. mun halli þessa árs hafa verið áætlaður 2 milljarðar kr. en þegar hæstv. fjmrh. mælti fyrir frv. við 1. umr. áleit hann að hallinn yrði allt að 3 milljörðum kr. Viku síðar áætlaði hann hins vegar hallann um 4 milljarða kr. og enn rúmri viku þar á eftir áætlaði hann að hallinn yrði um 5 milljarðar kr. Sl. þriðjudagskvöld áætlaði forstöðumaður hagdeildar fjmrn. á fundi með fjvn. að hallinn yrði um 6,5 milljarðar kr. Á sama fundi var það einnig upplýst að á þessu ári í tíð tveggja hæstv. fjmrh. hafa engin viðbrögð verið af hálfu fjmrn. í þá átt að snúast gegn þessari hrikalegu þróun. Áður hefur komið fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga gagnrýni í þá átt að eftirlitskerfi fjmrn. í launa- og starfsmannamálum hafi í raun og veru brugðist á fyrri hluta ársins í höndum fyrrv. hæstv. fjmrh. Á fyrra helmingi ársins jukust þannig launaútgjöld ríkiskerfisins í A-hluta um sem svaraði 725 nýjum stöðugildum. Hv. formaður fjvn. gagnrýndi þetta einnig í sinni ræðu hér áðan. Hann gagnrýndi það að eftirlitskerfi fjmrn. hefði brugðist. Hann sagði þó að það væri ekki við fjmrh. einan að sakast. Út af fyrir sig er það að nokkru leyti rétt. Hinu verður hv. formaður fjvn. að gera sér grein fyrir, að eftirlitskerfi með framkvæmd fjárlaga er í fjmrn. Eftirlitskerfi með launaútgjöldum og starfsmannaráðningum á vegum ríkisins er í fjmrn. undir stjórn fjmrh. og fjmrh. verður að hafa forustu um það að spyrna við fótum ef þessi útgjöld ætla að fara úr böndum. Geri hann það ekki er ekki von að vel fari. Það er einmitt þetta sem hefur gerst. Og ég tel rétt að láta þetta koma skýrar fram vegna orða hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Samkvæmt áliti forstöðumanns hagdeildar fjmrn. myndast þessi hrikalegi halli á ríkisrekstrinum í ár annars vegar vegna aukinna útgjalda, sem nema nálægt 3 milljörðum kr. og á hinn bóginn vegna samdráttar tekna um allt að 3,5 milljarða kr. Augljóst er að almennur veltusamdráttur í þjóðfélaginu veldur miklu um þá breytingu sem hér hefur á orðið varðandi samdrátt í tekjum ríkissjóðs. Meðal annars kemur það fram að innheimta hefur orðið erfiðari en ella, en þó fengust engin svör við því á fundi með fjvn. hversu mikið kynni að vera í vanskilum af veltusköttum sem renna eiga til ríkisins. Sú gífurlega breyting sem orðið hefur á horfum á afkomu ríkissjóðs á þessu ári frá því fjárlög voru afgreidd og til dagsins í dag er auðvitað mjög alvarleg. Jafnframt verður að telja það mjög ámælisvert af hálfu fjmrn. að hafa ekki brugðist við samdrætti tekna með því að draga úr útgjöldum. Engar tillögur eða tilraunir í þá átt virðast hafa komið fram. Þess í stað hafa ríkisútgjöldin og ríkisreksturinn haldið áfram að þenjast út. Hæstv. fyrrv. fjmrh. á kannski nokkra afsökun ef hann hefur sjálfur trúað því að hallinn yrði ekki nema 693 millj. kr. En hæstv. núv. fjmrh. á ekki þá afsökun. Hann virðist hafa haft augun opin og fylgst með því frá einni viku til annarrar hvernig horfurnar hafa versnað stig af stigi um afkomu ríkissjóðs á þessu ári. Samt hefur ekkert heyrst um tillögur af hans hálfu til þess að hafa áhrif í þá átt að draga úr þessari þróun það sem eftir lifði ársins. Allar líkur benda til að áhrif þess samdráttar sem orðið hefur í efnahagskerfinu á þessu ári komi einnig fram á árinu 1989, ef til vill með vaxandi þunga, þar á meðal með minnkandi veltusköttum til ríkissjóðs. Þessu ætlar hæstv. ríkisstjórn að mæta með því að leggja nýja skatta á þjóðina sem eiga samkvæmt skattafrumvörpum sem fyrir liggja á Alþingi að nema 6700 millj. kr. Sú tala er samkvæmt mati Þjóðhagsstofnunar á þeim skattafrumvörpum sem fyrir liggja. Á sama tíma sem að kreppir hjá öllum almenningi, launafólk býr við minnkandi atvinnu og hætta er á stórfelldu atvinnuleysi, atvinnuvegirnir ramba á barmi gjaldþrots og fyrirtækin loka hvert af öðru, þá ætlar hæstv. ríkisstjórn að leggja á nýja skatta sem eiga að gefa ríkissjóði 6--7 milljarða kr. Það er fyrirætlun og vilji hæstv. ríkisstjórnar að ríkissjóður og ríkisreksturinn eigi að hafa allt sitt sem næst á þurru þó að kreppi í þjóðfélaginu. Næsta ár á að verða skattaárið mikla. Þá skal borga meira til ríkisins en í ár þrátt fyrir að flestir eða allir hafi minni greiðslugetu. Ég lýsi andstöðu minni við þessa miklu skattheimtu. Ég lýsi þeirri skoðun minni að þegar að þrengir í efnahagskerfinu verði ríkisreksturinn að taka þátt í samdrættinum. Fjárlagafrv., sem hér er til umræðu, er ekki því marki brennt. Þar er að vísu niðurskurður á fé til opinberra framkvæmda, í framlögum til atvinnuvega og á framlögum til þýðingarmikilla sjóða og ýmissa annarra verkefna. En umfang ríkisrekstrarins vex, rekstrarútgjöld ríkiskerfisins fara stórum vaxandi. Fjárlagafrv. er í sjálfu sér þenslufrumvarp sem sannast m.a. af því að í frv. sjálfu er gert ráð fyrir 400 nýjum störfum hjá A-hluta ríkissjóðs. Þetta gerist ofan á þá miklu aukningu í mannahaldi sem orðið hefur hjá ríkinu á þessu ári sem samsvarar, eins og áður sagði, 725 nýjum stöðugildum, aðeins á fyrri helmingi ársins. Þetta fjárlagafrv. er því ekki sparnaðarfrumvarp, það er þenslufrumvarp. Og þenslan í frv. er meiri en sem nemur öllum niðurskurði á fé til verklegra framkvæmda opinberra sjóða og til atvinnuvega. Á fskj. með nál. meiri hl. fjvn. á þskj. 244 er listi yfir sparnaðar- og niðurskurðartillögur hæstv. ríkisstjórnar sem kynnt var fjvn. á síðasta fundi hennar fyrir 2. umr. Minni hl. fjvn. hefur í engu verið spurður um álit sitt á þessum lista, enda er hann, eins og ég hef áður sagt, birtur sem tilkynning frá ríkisstjórn. Eigi að síður lýsir minni hl. nefndarinnar því yfir að hann er hlynntur þeirri hugsun sem liggur að baki þessum tillögum að því marki sem þær eru raunhæfar, sem er vafamál, t.d. að því er varðar lækkun á framlagi til Ríkisábyrgðasjóðs, og að því marki sem þær brjóta ekki meginsjónarmið, sem virt hafa verið til þessa, svo sem eins og að lækka framlag til Vegagerðar ríkisins af sérmerktum tekjustofnum til vegamála. Enn fremur hlýtur það að teljast vafasöm skattlagningaraðferð að hækka gjaldskrá Pósts og síma til þess að Póstur og sími geti síðan skilað þeirri hækkun til ríkissjóðs. Í stað þessa hefði þurft að skera meira niður af rekstrarútgjöldum ríkisins. Með fjárlagafrv. gerir hæstv. ríkisstjórn nýja atlögu að atvinnuvegunum. Má það í raun og veru furðu gegna miðað við stöðu þeirra nú, t.d. hvernig afkoma sjávarútvegsins hefur hraðversnað á síðustu tveimur mánuðum eins og fyrr er að vikið. Hvert fyrirtækið á fætur öðru riðar á bjargbrúninni. Aðgerðaleysi og sinnuleysi hæstv. ríkisstjórnar er ekki nóg. Með fjárlagafrv. er hún einnig að vega að hagsmunum atvinnuveganna. Í fyrsta lagi á þetta að gerast með aukinni skattheimtu. Nú á að þyngja skattbyrði fyrirtækja m.a. með breytingu á fyrningarreglum og það á að leita uppi þau fyrirtæki sem enn kunna eitthvað að geta borgað. Þá eru framlög ríkisins til atvinnuvega lækkuð. Það gerist annars vegar með því að framlög eru óbreytt í krónutölu, t.d. endurgreiðsla söluskatts í sjávarútvegi og jöfnunargjald í iðnaði, og hins vegar með því að framlögin eru stórskert eða þurrkuð út. Svo er t.d. um framlag til þróunardeildar Iðnlánasjóðs vegna nýjunga og tækniþróunar í iðnaði, en það er fellt niður. Í landbúnaðinum er sæmilega séð fyrir stofnunum landbúnaðarins í Reykjavík. Á hinn bóginn eru þau framlög sem renna eiga til bænda sjálfra eða félagsstarfsemi þeirra úti á landsbyggðinni ýmist felld niður eða stórlækkuð. Þannig eru jarðræktarframlögin skert um 150 millj. kr. og búfjárræktarframlög felld niður. Af þessum framlögum hafa búnaðarsamböndin, félagssamband bænda úti á landsbyggðinni, haft tekjustofn. Þegar þau missa hann er að verulegu leyti kippt fótunum undan starfsemi þeirra, auk þess sem komið er aftan að bændum sem ráðist hafa í framkvæmdir í trausti þess að framlögin, sem eru lögboðin, fengjust greidd. --- Og eru þá allir hæstv. ráðherrar flúnir úr salnum. Í þriðja lagi er ýmsum stofnunum hins opinbera sem veita atvinnuvegunum þjónustu gert að innheimta mun hærri gjöld fyrir þjónustu sína en áður hefur tíðkast. Svo er t.d. um rannsóknastofnanir atvinnuveganna og einnig aðrar þjónustu- og eftirlitsstofnanir, en þó tekur út yfir að Vinnueftirlit ríkisins á að innheimta meira fyrir sína þjónustu og sínar heimsóknir til atvinnufyrirtækjanna en þarf til reksturs á stofnuninni og á síðan að skila hluta af innheimtum sínum til ríkissjóðs. Hér er um að ræða nýstárlega leið til skattlagningar á atvinnufyrirtækin. Hæstv. ríkisstjórn sýnir vissulega hugkvæmni en um leið ótrúlegt skilningsleysi á högum atvinnuveganna og hagsmunum fólksins í landinu. Forstöðumenn sumra rannsóknastofnana atvinnuveganna hafa látið þess getið í viðtölum við fjvn. að þeir muni knúðir til þess að velja sér viðskiptavini eftir því hvort líklegt sé að þeir geti borgað. Aðrir, sem taldir eru veikari fjárhagslega og eru kannski að byrja með nýjungar í atvinnurekstri, fá vafalaust synjun um þjónustu. Á það verður ekki hætt að þeir geti borgað fyrir þjónustu sem þeir eiga að fá. Á mörgum sviðum stangast fjárlagafrv. á við yfirlýsingar í málefnasamningi hæstv. ríkisstjórnar. Hér að framan hefur því verið lýst hvernig yfirlýsingar hæstv. ríkisstjórnar um að treysta grundvöll atvinnulífsins eru í órafjarlægð við raunveruleikann og fjárlagafrv. Aðgerðaleysi hennar í málefnum atvinnulífsins er einnig í hrópandi mótsögn við þau loforð sem hún hefur gefið. Ég hef einnig drepið á það í örfáum atriðum hvernig fjárlagafrv. kemur við hagsmuni landsbyggðarinnar. Af nógu er þar að taka. Í málefnasamningnum segist hæstv. ríkisstjórn ætla að efla sveitarfélögin, t.d. með því að verja stærri hluta en áður af tekjum Jöfnunarsjóðsins til tekjujöfnunar. Hið rétta er að framlag til sjóðsins er skert um 395 millj. kr. og ekkert liggur fyrir um það hvernig úthlutun verður háttað. Hæstv. ríkisstjórn segist ætla að efla Byggðasjóð. Hið rétta er að framlag til sjóðsins er óbreytt í krónutölu frá fyrra ári og þar með stórskert og skattlagning á erlendar lántökur sjóðsins éta upp meiri hlutann af ríkisframlaginu. Hæstv. ríkisstjórn segist ætla að treysta stöðu landsbyggðarinnar en sker niður fé til verklegra framkvæmda á landsbyggðinni og þann hluta fjármagns til atvinnuvega sem ætti að renna til fyrirtækjanna sjálfra eða fólksins sem við þau starfar, sem flestallt á heima á landsbyggðinni. Hæstv. ríkisstjórn segist ætla að vinna skipulega að uppbyggingu í samgöngumálum samkvæmt langtímaáætlun. Hún fer hins vegar þveröfugt að. Hún tekur samkvæmt fjárlagafrv. 600 millj. kr. af sérmerktum tekjustofnum vegamála, bensíngjaldi og þungaskatti, yfir í ríkissjóð og ætlar ekki að skila 180 millj. kr. til viðbótar sem geymt var á þessu ári. Auk þess eru enn tillögur um að skera niður 90 millj. kr. samkvæmt tilkynningu ríkisstjórnar um sparnaðaraðgerðir. Samtals eiga því að hverfa inn í veltu ríkissjóðs 870 millj. kr. af sérmerktu fé til vegamála. Ekkert hefur enn verið um það rætt hvernig þessi niðurskurður eigi að koma niður. Og ekkert er enn vitað t.d. hvernig á að standa að fjármögnun stórvirkja eins og jarðganga í Ólafsfjarðarmúla. Hæstv. ríkisstjórn segist ætla að bæta aðstöðu verslunarfyrirtækja í dreifbýli. Þessa dagana er hún að vinna að þessu verkefni sínu með því að tvöfalda skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði. Þrátt fyrir fögur orð í málefnasamningi sýnist helst að hann hafi verið saminn upp á grín og að hæstv. ríkisstjórn ætli sér að breyta þveröfugt við það sem í honum stendur. Þegar dregið er saman það sem hér hefur verið drepið á að framan og varðar hagsmuni landsbyggðarinnar sést að það hefur í för með sér stórkostlegt tekjutap og samdrátt í atvinnu ofan á þann fyrirsjáanlega atvinnubrest sem stafar af háskalegum þrengingum atvinnuveganna. Hæstv. ríkisstjórn er því ekki að vinna að því að treysta stöðu landsbyggðarinnar, eins og segir í málefnasamningi, heldur þvert á móti. Hún er að veikja stöðu landsbyggðarinnar. Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns minnti ég á að ríkisfjármálin og framvinda þeirra eru nú mikilli óvissu háð. Ég minnti á ástandið í atvinnumálum þjóðarinnar sem nú er ískyggilegra en verið hefur í marga áratugi. Og ég minnti á að stefnuleysi hæstv. ríkisstjórnar í þeim málum er algjört. Ég vil einnig minna á að með fjárlagafrv. og afgreiðslu þess nú eru brotin meginsjónarmið sem virt hafa verið til þessa, svo sem að hundruð milljóna af fé samkvæmt sérmerktum tekjustofnum Vegagerðar ríkisins eru nú tekin í ríkissjóð, þvert á gildandi lög. Ég vil einnig minna á að samkomulag um framlög til landgræðsluáætlunar hefur verið virt til þessa. Nú er það brotið þrátt fyrir fagurgala háttsettra stjórnarliða um landgræðslu og landverndarmál. Við þessa umræðu og í allri þeirri óvissu sem hér hefur verið lýst er ógerlegt að segja fyrir um lokaafgreiðslu fjárlaga og hvernig niðurstöður fjárlagafrv. líta út þegar það verður tekið til lokaafgreiðslu. Ljóst er að staða þjóðarbúsins út á við fer versnandi, spáð er vaxandi viðskiptahalla og versnandi skuldastöðu okkar gagnvart útlöndum. Greiðslubyrði af erlendum lánum mun þyngjast. Að öðru leyti liggja ekki fyrir við þessa umræðu upplýsingar frá Þjóðhagsstofnun um útreikninga stofnunarinnar á breytingum á þjóðhagsáætlun frá því hún var lögð fyrir Alþingi. Það er út af fyrir sig í samræmi við venju að slíkir útreikningar eru birtir fyrir 3. umr., enda er ástandið með þeim hætti, óvissa þessara mála öll svo mikil og í svo lausu lofti að það er ógerlegt fyrir Þjóðhagsstofnun á þessu stigi að reikna út afkomuhorfur ríkissjóðs á næsta ári. Ég vil þó minna á það hér að því fer vitaskuld fjarri að öll kurl séu komin til grafar í þessu fjárlagafrv. varðandi útgjöld ríkisins á næsta ári, hvort sem þau verða tekin inn í fjárlagafrv. eða ekki. Ég tel t.d. sýnilegt að í frv. vanti 620 millj. kr. til þess að halda niðurgreiðslum óbreyttum í krónutölu út næsta ár. Ég tel einnig sýnilegt að miðað við það að halli á ríkissjóði á þessu ári verði 4,5 milljörðum meiri en gert var ráð fyrir þegar frv. var samið, þá vanti inn í vaxtagreiðslur ríkissjóðs á næsta ári, um 250 millj. kr., og í afborganir lána vegna þess halla sem hér hefur verið lýst, umfram það sem gert var ráð fyrir þegar frv. var samið, og ef þá væri gert ráð fyrir að hallalán væru greidd niður á sex árum þá þyrfti í afborgun á næsta ári um 750 millj. kr. Í vexti og afborganir af lánum vantar því um 1 milljarð á næsta ári. Þannig eru ýmsir liðir sem enn eru ekki taldir til útgjalda í fjárlagadæminu ef hæstv. ríkisstjórn ætlar sér ekki að loka augunum og leitast við að blekkja almenning í landinu og Alþingi með því að halda þeim til baka. En greiðslurnar falla á ríkissjóð eigi að síður. Þá vil ég telja það næsta ótrúlegt að hæstv. ríkisstjórn og hv. þingmenn stjórnarliðsins treysti sér til þess að skera niður landbúnaðarframlögin eins og frv. nú ber með sér. Þannig eru ýmis mál, og það mörg stórmál, sem hljóta að verða til umræðu á milli 2. og 3. umr., miklu fleiri mál en hv. formaður fjvn. tíndi hér upp í sínu máli hér áðan sem voru tiltöluleg smámál og aðeins örfá til að mynda af málefnum B-hlutans sem allur bíður 3. umr. Enn eykur þetta á þá óvissu sem er varðandi afgreiðslu frv. við 3. umr. Allt þetta dæmi svífur því í raun og veru í lausu lofti við þessa umræðu Þessi óvissa er svo mikil að minni hlutinn flytur engar brtt. sameiginlega við þessa umræðu. Það kann að bíða 3. umr. Fulltrúar Sjálfstfl. í fjvn. flytja heldur enga brtt. við þessa umræðu. Á hinn bóginn lýsir minni hl. fjvn. því yfir í nál. á þskj. 260 að hann telur óhjákvæmilegt að áður en 3. umr. fer fram og fjárlagafrv. verður tekið til afgreiðslu hafi tvennt gerst: Í fyrsta lagi að hæstv. ríkisstjórn hafi tekið stefnu og ákvarðanir í efnahags- og atvinnumálum þannig að nýjar forsendur geti orðið grundvöllur að afgreiðslu fjárlaga. Í öðru lagi að skattafrv. ríkisstjórnarinnar hafi hlotið afgreiðslu Alþingis þannig að hægt verði að áætla tekjuhlið fjárlaganna. Meðan þessi tvö atriði liggja ekki fyrir er fjárlagadæmið allt í uppnámi. Þau eru forsenda fyrir því að afgreiðsla fjárlaga geti farið fram án þess að það verði Alþingi til vansæmdar. Frv., eins og það liggur fyrir nú, byggir á stefnuleysi. Slíkt frv. fær ekki stuðning meiri hl. nefndarinnar og ekki fulltrúa stjórnarandstöðunnar. Ég hef þá lokið máli mínu, hæstv. forseti, við þessa umræðu.

Óli Þ. Guðbjartsson Hæstv. forseti. 2. umr. um frv. til fjárlaga mun að jafnaði taka lengstan tíma í umfjöllun þessa burðaráss í starfi hvers haustþings. Svo mun eflaust verða að þessu sinni enda þótt ýmislegt sérstakt setji vitaskuld svipmót sitt á starfið í þetta sinn eins og ætíð hlýtur að verða. Í því sambandi er vert að minna á að fjvn. fékk nú óvenju skamman tíma, eins og raunar hefur komið fram í máli manna hér fyrr á þessum fundi, til starfs síns á milli 1. og 2. umr. sem aftur leiddi af þeim skamma tíma sem nýmynduð hæstv. ríkisstjórn hafði haft til þess að undirbúa og leggja fram frv. sitt. Nú er þess enn að geta í þessu sambandi að starfsaðstaða fjvn. var flutt í miðju þessu starfi úr Þórshamri, þar sem hún mun hafa verið um langan aldur, út í Austurstræti. Ég tel að sá flutningur allur og umstang í því sambandi hafi svo sem tekist prýðilega og þessi starfsaðstaða öll sé sem best verður á kosið, þó miðað við það að öll starfsemi Alþingis er ekki undir sama þaki enn sem komið er. Samstarfið í vinnu fjvn. var gott og ég vil fyrir minn hlut þakka fyrir það samstarf, bæði innan nefndarinnar og taka undir þær þakkir sem hér hafa verið fluttar til starfsfólks nefndarinnar og hinna ýmsu stofnana sem að þessu verki hafa komið. En enda þótt samstarf í fjvn. hljóti eðli máls samkvæmt að vera innan þeirra marka sem ætíð er á milli stjórnar og stjórnarandstöðu og þess aflsmunar sem þar er á, þá flytur nú nefndin í heild, eins og mun hafa verið mjög oft áður, þær brtt. við 4. gr., sem hér eru fluttar á þskj. 235, við gjaldahlið frv. Þær tillögur eru í heild til hækkunar að upphæð 514 millj. 837 þús. kr., eða 0,7% hækkun frá frv. Mér er til efs að breytingar til hækkunar á gjaldahlið hafi í annan tíma verið öllu minni frá upphaflegu frv. til 2. umr., án þess að ég þekki að vísu þá sögu alveg út í hörgul frá undanförnum árum. Hins vegar tel ég að í þessari staðreynd, aðeins 0,7% hækkun, felist í rauninni almenn viðurkenning, nánast óháð stjórnmálaflokkum, óháð stjórn eða stjórnarandstöðu, á því hve tæpt við stöndum um stöðu og framkvæmd ríkisfjármálanna í heild. Staðan í þessum efnum er vissulega alvarleg þannig að allir hljóta að finna til nokkurrar ábyrgðar þegar um þessi mál er fjallað. Ég get hins vegar ekki varist þeirri hugsun, er ég hlusta hér á hástemmdar ræður og sérstaklega undanfarna daga með nokkuð napurri gagnrýni þeirra sem héldu um stjórnvöl hér fyrir fáeinum vikum, að mér finnst stundum vera nokkuð holur tónn í þeirri gagnrýni ef miðað er við þann árangur sem varð af starfi þeirra um stjórn efnahagsmála þjóðarinnar. En sýnu mest er þó ábyrgð þeirra sem streitast við stjórnvölinn, án þess að hirða um að hæstv. ríkisstjórn hafi þann ótvíræða þingmeirihluta sem skipulag okkar um þingbundið framkvæmdarvald skýlaust gerir ráð fyrir. Þessi staða mála er þeim mun alvarlegri sem ríkisfjármálin og raunar efnahagsmál þjóðarinnar í heild eru betur ígrunduð um þessar mundir. Vafalaust hefðu flestir aðilar í fjvn. kosið að tillögur nefndarinnar hefðu getað orðið með öðrum hætti en raun ber vitni og á það vitaskuld ekki síst við um okkur sem skipum stjórnarandstöðuhlutann við þessa afgreiðslu. Hins vegar lít ég svo á að það að nefndin flytur þessar smálegu brtt. í heild, svo sem oftast mun hafa verið, ég lít fyrst og fremst á það sem yfirlýsingu nefndarmanna um það að vilja alls ekki efna til óvinafagnaðar eða ágreinings um þann þátt þessa starfs í þeirri þröngu stöðu sem nú er. Eftir stendur, sem síst ber undan að draga, að verulegur ágreiningur er með mönnum og flokkum um leiðir út úr þeim vanda sem við blasir og er auðvitað öllum augljós. Ef brtt. við gjaldahlið frv. eru athugaðar nánar kemur þetta í ljós: Við æðstu stjórn ríkisins er brtt. um hækkun sem nemur 2,8%, eða 16,9 millj. kr. Varðandi forsrn. er brtt. tiltölulega léttvæg og lítil, aðeins um 314 þús. kr. til hækkunar. Langmest er hækkunartillaga varðandi menntmrn. eða um 1,5% sem er að upphæð 185,9 millj. kr. Varðandi utanrrn. er nánast ekki um neina breytingu að ræða, 0,3%, 2,3 millj. kr. Varðandi landbrn. er hækkunartillagan um 72,8 millj. kr. eða 2,6%. Varðandi sjútvrn. 4,4 millj. kr., þ.e. 0,3%. Varðandi dóms- og kirkjumrn. hins vegar nokkuð veruleg miðað við umfang þess ráðuneytis, upp á 52,9 millj. kr. eða 1,5%. Varðandi félmrn. er hækkunartillagan 18,5 millj. kr. eða 0,6%. Varðandi heilbr.- og trmrn. er hækkunartillagan nokkur að vægi eða 92,3 millj. kr. en léttvæg miðað við umfang ráðuneytisins, aðeins 0,3%. Varðandi fjmrn. er hækkunartillaga um 9 millj. kr., 0,2%. Og varðandi samgrn. er hækkunartillaga nokkur, 58,8 millj. kr. eða sem nemur 1,1%. En þegar þetta er allt saman tekið þá er þetta aðeins um 0,7% hækkun frá upphaflegu frv. Ef hins vegar er athugað í hverju þessar tillögur eru í rauninni fólgnar eða réttara sagt hvers eðlis þær eru kemur í ljós að það fer ekki á milli mála að langmestur hluti þessara brtt. er hækkun á stofnkostnaði og viðhaldi eða um 365 millj. kr. eða 3,6% hækkun á þeim lið. Hækkun launagjalda í þessum tillögum er hins vegar mjög óveruleg eða aðeins um 0,3%, önnur rekstrargjöld um 0,2%. Ég sé það á forsíðu eins stjórnarmálgagnsins í dag, Tímans, að mikið er gert úr þessari hækkunartillögu fjvn., þessari sem aðeins er þó 0,7%. Af því tilefni er ekki úr vegi að líta á annan þátt þessa máls og það er hvernig til hefur tekist um framkvæmd þeirra fjárlaga sem nú eru í gildi fyrir árið 1988 og hér hefur nokkuð borið á góma fyrr í umræðum, bæði hjá hv. formanni fjvn. og hv. 2. þm. Norðurl. v. Fram kom í máli þeirra beggja veruleg gagnrýni á eftirlitshlutverk fjmrn. og mér sýnist að þar sé ekki vanþörf á að bæta úr. Öllum er í fersku minni afgreiðsla fjárlaganna 1988 hér á hinu háa Alþingi fyrir tæpu ári með skattbyltingunni og hvað mestri hlutfallslegri hækkun skatta sem enn hafði þá orðið í nánast einni svipan. Mér er í fersku minni hve Stjórnarráðið, nánast öll ráðuneytin, hugsuðu vel um sig í þeirri tillögugerð allri, fengu þetta 30--90% hækkun í sinn hlut þegar verðlagsforsendur fjárlaganna 1988 voru aðeins 17--18% miðað við fyrra ár. Það fer því ekki á milli mála að miðað við aðra í þjóðfélaginu hefðu ráðuneytin átt að hafa allt sitt á þurru. En hvað kemur á daginn. Þegar fjárlagafrv. fyrir 1989 er lagt fram hér fyrr í haust birtist í því aftanvert skrá um þær aukafjárveitingar sem þar heita útgefnar fjárheimildir frá 1. jan. til 30. sept. 1988 um nokkurn veginn sömu upphæð til hækkunar, nokkurn veginn sömu upphæð og tillaga fjvn. sem hér liggur fyrir í dag til hækkunar á fjárlagafrv. fyrir árið 1989. Þessar aukafjárveitingar, sem þarna höfðu verið ákveðnar smám saman fram eftir ári, námu að upphæð 511 millj. 346 þús. kr. þar sem einungis 36,7 millj. voru samkvæmt heimild í fjárlögum. Þetta kemur hér glögglega fram. Þetta fjárlagaskrið er vitaskuld óviðunandi. Þarna seilist framkvæmdarvaldið inn á svið fjárveitingavaldsins án þess að hirða um þá frumskyldu í þessu efni sem væri útgáfa fjáraukalaga sem kveðið er á um í stjórnarskrá lýðveldisins. Ef þessi þáttur málsins er athugaður nánar kemur í ljós að auðvitað er það mjög mismunandi eftir ráðuneytum hvernig þau hafa seilst til í þessu efni. Æðsta stjórn ríkisins hækkar þannig í þessu fjárlagaskriði um 3,4 millj. kr., forsrn. um 11,7 millj. kr., menntmrn. um 65,3 millj. kr., utanrrn. um 41,9 millj. kr., landbrn. um 12,4 millj. kr., dóms- og kirkjumrn. um 2,7 millj. kr., félmrn. um 76,5 millj. kr. og heilbr.- og trmrn. um 238,8 millj. kr., og hafi menn þá í huga að t.d. til skólaframkvæmda í þessu frv., sem hér liggur fyrir til umfjöllunar, er um að ræða fyrir næsta ár mun lægri upphæð, 238 millj. kr. í nánast aukafjárveitingar í þennan eina lið sem þarna er um að ræða á sama tíma og verið er að færa rekstur heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa yfir á föst fjárlög og þau þannig fá sjálfsafgreiðslu í ráðuneytinu meðan nóttin er björt. Fjmrn. fær hins vegar hækkun samkvæmt þessari skrá upp á 2,9 millj. kr., samgrn. um 22,1 millj. kr., iðnrn. 33,9 millj. kr., viðskrn. 4,9 millj. kr. og Hagstofan 4,6 millj. kr. Menn getur líklega rétt rennt grun í hversu virkt eftirlitskerfi fjmrn. er þegar staðreyndir tala svo sínu máli. Það er e.t.v. ekki að furða þó að ýmsir og þá sérstaklega framkvæmdarvaldið virði í raun fjárlög lítils í framkvæmd, eins og þessar upplýsingar óneitanlega benda til, þegar það er að auki haft í huga að árum saman mun það hafa verið svo að í ákveðnum hluta fjárlaganna ár hvert er langur kafli af upptalningu hinna ýmsu lagagreina sem ekki koma til framkvæmda það og það fjárlagaárið. Bandormurinn, sem svo er gjarnan nefndur, er vitaskuld einnig til staðar í því frv. sem við fjöllum um hér til fjárlaga fyrir árið 1989. Þegar nánast hver liður hans er athugaður nánar, þá kemur í ljós að það er verulegur munur á því sem út úr fjárlagafrv. kemur eða ef svo væri að lagaheimildirnar yrðu virtar. Tökum fyrst t.d. Stofnlánadeild landbúnaðarins. Ef lagaheimildir um Stofnlánadeild landbúnaðarins væru virtar, a.m.k. eftir tillögum fagráðuneytisins, þá ætti í fjárlagafrv. að standa 46 millj. kr. Þær eru hins vegar einungis 39 í frv. Mismunurinn er 7 millj. kr. Ef lagafyrirmæli um Bjargráðasjóð yrðu framkvæmd í þessu fjárlagafrv. ætti þar að standa 56 millj. kr. í Bjargráðasjóð, en í frv. er ekki ein einasta króna. Ef lagaheimildir um Hafnabótasjóð væru framkvæmdar ætti að standa í frv. 66 millj. kr., en eru einungis 25 þannig að mismunurinn til þessa þáttar er 41 millj. kr. sem ekki kemst til skila vegna bandormsins. Ef lagafyrirmælin um Iðnlánasjóð væru í gildi, þá væru í fjárlagafrv. til þess málaþáttar 100 millj. kr. en er engin í frv. Ef lagafyrirmælin um Ferðamálaráð væru virt, þá væri fjárveitingin 109 millj. kr. en í frv. er einungis 28 millj. kr. fjárveiting til þess þáttar. Mismunurinn er 81 millj. kr. Ef lagafyrirmæli um Kvikmyndasjóð væru virt væri fjárveitingin 110 millj. kr. en í frv. er aðeins um að ræða 71 millj. kr. Mismunurinn er 39 millj. kr. Það er að vísu Menningarsjóður einn sem fær skv. lagaheimild það sem honum ber, hann fær 11 millj. kr. eins og lög standa til. Forfalla- og afleysingaþjónusta bænda er að vísu greidd af Stofnlánadeild. Þar ættu samkvæmt gildandi lagaheimildum að vera 48 millj. kr. en er ekki sérgreint í frv. Atvinnuleysistryggingasjóður hefur mjög verið til umræðu að undanförnu, ekki síst vegna þess að hann blandast inn í nýstofnaðan Atvinnutryggingarsjóð. Ef Atvinnuleysistryggingasjóður fengi allt sem honum ber samkvæmt lögum fengi hann 531 millj. kr. en fær aðeins í þessu frv. 277 millj. kr. Munurinn er 254 millj. kr. Þannig má í rauninni telja hvern sjóðinn á fætur öðrum. Félagsheimilasjóður ætti t.d. samkvæmt sínum lögum að fá 58 millj. kr. en fær einungis í frv. 15 millj. kr. þó að vísu sé um að ræða brtt. frá fjvn. upp í 21 millj. kr. Framlög til jarðræktarlaga ættu samkvæmt gildandi lögum um þau að nema 288 millj. kr. en eru aðeins 100 millj. kr. í frv., mismunurinn 188 millj. kr. Ef búfjárræktarlög væru virt ættu þau að fá 62 millj. kr. í fjárlögum en fá ekki krónu. Þannig er þetta koll af kolli. Síðast má nefna í þessu sambandi ekki ómerka löggjöf frá síðasta þingi, lög um framhaldsskóla, sem hefði, ef fjármálakaflinn væri virtur, 200 millj. kr. framlag. Þegar þetta er allt saman tekið, þá er þetta um 1 milljarður 224 millj. kr. sem ekki eru í þessu frv. vegna þess að ekki færri en 13--15 lagaákvæði eru ekki virt. Síðan furða menn sig á því að menn virði illa fjárlög. Varla verður undan því kvartað að við Íslendingar höfum í nokkru sparað mannahald og annan tilkostnað við stjórn efnahagsmála ríkisins og þar með að verulegu leyti þjóðarinnar í heild þannig að af þeim sökum einum ætti árangur í þessum efnum að vera með glæstara móti. Auk fjmrn. sjálfs með sérfræðingum á flestum sviðum fjármálastjórnar eru stofnanir eins og Fjárlaga- og hagsýslustofnun, Ríkisendurskoðun, Hagstofa Íslands, Þjóðhagsstofnun önnum kafnar við upplýsingaöflun og ráðgjöf um öll svið þessa verkefnis. Enn fremur má nefna í þessu sambandi Seðlabankann sjálfan og allar hans deildir, en þar á bæ hefur verið húsað upp af myndarskap eins og alþjóð er kunnugt svo að starfsaðstaða ætti a.m.k. að vera með besta móti þar. Sorglegur verður hins vegar að teljast árangurinn af allri þessari viðleitni þegar framkvæmd fjárlaga ársins 1988 er gaumgæfð. Afkomuhorfur A-hluta ríkissjóðs voru samkvæmt fjárlögunum 1988 og samkvæmt lögum nr. 10 frá 1988, sem bætti nokkuð um betur í því efni, rekstrarafgangur að upphæð um 53 millj. kr. Samkvæmt áætlun fjmrn. í júní 1988 sýndi afkoman hins vegar halla um 700 millj. kr. sem að vísu var nokkuð þráttað um hér á haustdögum. Um líkt leyti var áætlun Ríkisendurskoðunar á sama veg en þó snöggtum meiri halli eða um 1800 millj. kr. Urðu nú átök hörð innan búðar í Stjórnarráðinu og jafnvel í beinum útsendingum og fylgdu svo stjórnarskipti í kjölfar. Og næst þegar spurnir urðu af ríkisfjármálum leit dæmið þannig út: Samkvæmt áætlun fjmrn. í október 1988 var hallinn nú áætlaður 2981 millj. kr., 3 milljarðar, en Ríkisendurskoðun þótti á þeim tíma þar síst of í lagt og áætlaði hallann tæpa 5 milljarða, 4760 millj. kr. Og jafnvel nú um miðjan desember verður ekki séð hverjar lokaniðurstöður verða í þessu dæmi. Nú er jafnvel rætt um að hallinn samkvæmt upplýsingum frá hæstv. fjmrh. og jafnvel frá hæstv. sjútvrh., sem leysti hæstv. forsrh. af hér á dögunum í miklum önnum hans, verði í árslok nokkuð á sjöunda milljarð kr. Það er ekki úr vegi að menn ígrundi einmitt nú þegar enn er reynt að leggja grunn að fjárlögum næsta árs hverjar voru hinar raunverulegu orsakir ófaranna í fjárlagaframkvæmdinni 1988. Og er þá í því sambandi miðað við þær upplýsingar einar nokkurn veginn sæmilegar haldbærar sem öruggar geta talist frá Ríkisendurskoðun frá því í októberbyrjun eða laust eftir myndun hæstv. ríkisstjórnar. Án efa má telja meginástæðurnar tvær: Í fyrsta lagi að við afgreiðslu fjárlaganna 1988 var reiknað með óbreyttu gengi krónunnar út þetta ár, en þróun í þeim efnum hefur reynst um 15% gengislækkun. Í annan stað er um að ræða að almennt verðlag hækkaði um 8% umfram forsendur fjárlaganna 1988. Af þessum tveimur ástæðum m.a. hafa gjöld í ríkisrekstrinum hækkað fram að þessum tíma sem ég áðan tiltók um 1 milljarð 700 millj. kr. umfram verðlagsforsendur fjárlaganna 1988. Meiru skiptir þó að tekjur ríkissjóðs hafa brostið um sem nemur 3,1 milljarð kr. umfram það sem fjárlög ársins 1988 gerðu ráð fyrir. Og þegar hvort tveggja þetta var saman lagt var niðurstaðan 4,8 milljarðar kr. eins og staðan var um stjórnarskiptin eftir áliti Ríkisendurskoðunar. Þegar þessi tekjubrestur ríkissjóðs er hins vegar athugaður nánar kemur þetta í ljós: 1. Innheimta beinna skatta í staðgreiðslukerfinu skilaði þá miðað við þessar upplýsingar um 600 millj. kr. umfram áætlun fjárlaga. 2. Ýmsir minni liðir í tekjuáætlun fjárlaga 1988 skiluðu einnig tekjuauka að upphæð um 200 millj. kr. Það fer sem sagt ekkert á milli mála að staðgreiðslukerfið sem slíkt lánaðist, það lánaðist prýðilega í framkvæmd og það held ég að enginn efist um. 3. Aðflutningsgjöldin reynast hins vegar um 500 millj. kr. lægri en ráð var fyrir gert. 4. Vörugjaldið skilaði einungis um 60% af því sem reiknað hafði verið með eða um 700 millj. kr. lægri upphæð en fjárlög gerðu ráð fyrir. 5. Út yfir tekur þó að sölugjaldið sem flest orð féllu nú um hér á síðasta þingi, bæði til lofs og lasts, skilar um 2,7 milljörðum kr. lægri upphæð í ríkissjóð en fjárlög ársins 1988 gerðu ráð fyrir. Augljóst er að almennur veltusamdráttur í þjóðfélaginu veldur miklu um þá neikvæðu breytingu sem hér hefur á orðið og innheimta hefur af þeim ástæðum einnig orðið erfiðari en ella. Hins vegar verður ekki undan því vikist að horfast í augu við þá staðreynd, sem er lokaniðurstaða í skýrslu Ríkisendurskoðunar um þessi efni, og ég bið menn að taka eftir því að það er skýrsla Ríkisendurskoðunar, það er enginn pólitískur aðili sem er að kveða upp sinn dóm í þeirri ályktun, en þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í öðru lagi virðast þær umtalsverðu breytingar sem gerðar voru á helstu tekjustofnum ríkissjóðs ekki hafa skilað þeim tekjum sem að var stefnt.`` Ég held hins vegar að það fari ekki á milli mála, og er raunar samdóma álit í flestum stjórnmálaflokkum, að framkvæmd staðgreiðslukerfis skatta lánaðist í flestri grein og reynslan af því kerfi í heild muni reynast góð þegar til lengdar lætur. Deiluefnið er hins vegar söluskatturinn, skattprósentan --- hin geysiháa skattprósenta, 25% --- og framkvæmd hans og skil. Afstaða Borgfl. til matarskattarins er vel kunn og hefur ekki breyst í neinu. Ég er jafnsannfærður um það nú og fyrir ári að þetta geysiháa hlutfall á sinn þátt í því hve illa hefur til tekist með innheimtu þessa aðaltekjustofns ríkisins. Mig langar líka að minnast á það rétt hér í leiðinni að fyrir örfáum dögum fengum við upplýsingar í fjvn. frá fulltrúa fjmrn. um það að tekjubresturinn, þessi tekjubrestur í innheimtu ríkisteknanna, nemur um 5,5%, ekki minna, sem er engin smáupphæð. Þegar svo aftur haft er í huga að þjóðarútgjöldin dragast einungis saman um 1 / 2 % getur hver hugsað fyrir sig hvað þarna ber á milli. Betri skil vegna einnar skattprósentu hafa sem sagt alls ekki skilað sér og þar er veltusamdrátturinn alls ekki eina haldbæra skýringin. Auk þess hefur hinn hái matarskattur lamað einn viðkvæmasta vaxtarbrodd atvinnulífsins, ferðaþjónustuna. Ætli það sé tilviljun að nú seinni hluta þessa árs, 1988, er í fyrsta sinn til fjölda ára bein fækkun erlendra ferðamanna til landsins á meðan Íslendingar fjölga enn ferðum sínum til annarra landa? Mér blandast ekki hugur um að þarna sé samband á milli, a.m.k. segir ávöxtur matarskattarins til sín. Annars finnst mér það gegna nokkurri furðu hve lítið menn hafa í raun rætt það á hinu háa Alþingi í haust hver meginástæðan sé raunverulega fyrir hinum hrikalega tekju- og innheimtubresti hjá ríkissjóði og þá sérstaklega hvernig við skuli bregðast. Vitaskuld er það öðru fremur hlutverk hæstv. ríkisstjórnar að móta stefnu í því efni og síst ber þar undan að draga að skattafrv. þau sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fram á hinu háa Alþingi miða vitaskuld að því að ná endum saman og raunar snöggtum betur. Það viðhorf og stefnumið að skila ríkissjóði hallalausum og helst með tekjuafgangi hefði betur mátt vera virkara markmið stjórnvalda þegar flest lék í lyndi um hagvöxt og atvinnulíf. Af því hve illa tókst þá til um hagstjórn og einkum stjórn ríkisfjármála súpum við nú seyðið. Við 2. umr. um frv. til fjárlaga einbeita menn sér gjarnan að 4. gr. frv., gjaldahliðinni, eins og eðlilegt er og siðvenja mun vera. Ákvörðun og meginumræða um tekjuhliðina, B-hluta stofnanir og 6. gr., heimildagreinina, mun að venju verða við 3. umr. Ég gat þess þegar við 1. umr. að mér fyndist og raunar óttaðist að sömu einkenni væru um of á þessu frv. og á frv. til fjárlaga 1988. Enda þótt í viðaukaskjali frá meiri hl. fjárveitinganefndar sem hér hefur verið kynnt fyrr á fundinum og er í raun tilkynning frá hæstv. ríkisstjórn um heildarniðurskurð frá frv., eins og það var lagt fram í haust, um 1218 millj. kr. sem er vitaskuld vegna þeirrar ískyggilegu þróunar sem æ betur hefur verið að koma í ljós undanfarna daga, þá er að mínu viti enn ekki hreyft að marki við því hættumerki sem ég vakti athygli á við 1. umr. Ég er þó þeirrar skoðunar að óhjákvæmilegt verði að ganga lengra í þá átt, sem þarna er þó byrjað á, við þær aðstæður sem nú ríkja. Lánsfjárþörf A-hluta ríkissjóðs er áætluð 4,7 milljarðar kr., sem er að vísu einungis 12% hækkun frá því í ár. Í B-hluta er hins vegar bætt um betur. Þar er reiknað með 9,3 milljarða kr. lánsfjárþörf vegna byggingarsjóðanna, eða um 50% hækkun frá því sem er í ár. Allir þekkja síðan hvernig ætlað er að ávaxta það fé og hvar meginhluti þeirrar fjárfestingar fer fram, og sjálfsagt í leiðinni þjóðhagslegt gildi þeirrar fjárfestingar. Þegar lánsfjárþörf annarra opinberra sjóða, sem vitaskuld tengjast fjárlögum ríkisins og sumir kalla raunar C-hlutann, er athuguð kemur í ljós að þar er gert ráð fyrir 6,8 milljarða kr. lánsfjárþörf eða 78,9% hækkun frá því í ár. Samanlögð er öll þessi lánsfjárþörf 20,8 milljarðar kr. miðað við 14,2 milljarða kr. í fjárlögum 1988, eða 46,8% hækkun. Það er þessi pólitík sem að minni hyggju eru hættumerkin. Hættumerkin um að örðugt muni reynast að hemja verðbólgu og hafa stjórn á almennri efnahagsþróun eftir 15. febrúar á næsta ári a.m.k., nema að því tilskildu að mikill meginhluti þessa fjármagns fari til þess að treysta útflutningsgreinarnar og þar með arðbæra undirstöðu þessa þjóðfélags. Í ár var stefnt að rösklega 4 milljarða kr. viðskiptahalla, var gert ráð fyrir skulum við segja, eða sem svaraði 6--7% tekna ríkissjóðs. Reyndin varð u.þ.b. þreföldun eða nær 12 milljarðar kr., sem var rösklega 18% tekna ríkissjóðs. Í áætlun og markmiðum núv. hæstv. ríkisstjórnar er reiknað með svipaðri útkomu að ári. Í þessari staðreynd og ekki síður í þessu markmiði um svo gífurlegan viðskiptahalla er fólginn kjarninn í meginvanda ríkisbúskapar Íslendinga í dag. Það ræðst að vísu ekki við þessa 2. umr. um fjárlagafrv. hvort stefnubreyting verður um tillögugerð er breyta kynni þeirri ætlan sem ég hef lítillega drepið á. Trúa mín er þó sú að ekki væri vanþörf á að við 3. umr. kæmu fram tillögur er miðuðu að raunhæfri breytingu um markmið í þessu efni þannig að takast mætti að hverfa frá síauknum viðskiptahalla og því öngþveiti sem af honum óhjákvæmilega leiðir. Ég hef lokið máli mínu, hæstv. forseti, og þakka fyrir.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Í upphafi máls vil ég þakka formanni fjvn. Sighvati Björgvinssyni svo og nefndarfólki öllu fyrir gott samstarf. Einnig vil ég þakka starfsfólki fjvn. og starfsfólki í Þórshamri og Austurstræti 14 fyrir einstaka lipurð, dugnað og samviskusemi. Svo sem rakið hefur verið í nefndaráliti minni hl. fjvn. teljum við, sem eigum þar hlut að, að ýmis grundvallaratriði fjárlagafrv. séu enn á huldu. Við 1. umr. lýsti ég því að kvennalistakonur teldu ýmsar þær forsendur sem frumvarpið byggir á í meira lagi hæpnar og vafasamt að framsetning þess stæðist. Nú þegar komið er að 2. umr. hefur ekkert gerst sem breytt hefur því áliti. Tekjuhliðin svífur um í lausu lofti og meðan svo er er örðugt að taka afstöðu til útgjaldanna. Ríkisstjórnin sem mynduð var til að leysa efnahagsvandann hefur lítið hafst að enn. Þær fáu úrbætur sem eftir hana liggja eru einungis til bráðabirgða. Staða þjóðarbúsins er slæm og fer versnandi og enn hefur ríkisstjórnin enga stefnu tekið til lausnar vandanum og engin úrræði boðað. Fjárlagafrumvarpið ber merki þessa. Grundvöllinn vantar þar því stefnan er engin. Í upphafi gerðu flokkarnir sem að ríkisstjórninni standa með sér starfsáætlun, málefnasamning. Þessi samningur ásamt fjárlagafrv. eru þau plögg sem marka stefnu ríkisstjórnarinnar. Séu þessir pappírar skoðaðir saman og í samhengi þá liggur við að setji að manni hlátur, en fremur ætti kannski að segja að þetta væri allt saman grátbroslegt. Hvort tveggja þessara plagga hefur nú legið fyrir um hríð og menn hafa getað skoðað þau. Málefnasamningurinn er svo sem sléttur og felldur enda enn algjörlega ónotað plagg og spurning hvort nokkurn tímann hefur verið skorið upp úr örkunum. Hann er snotur upptalning á því sem ríkisstjórnin hyggst koma fram þjóðinni til tímanlegs og jafnvel andlegs velfarnaðar. Umhyggjan skín þar af hverri línu og við það hljóta menn að gleðjast og gera sér vonir um betri tíð með blóm í haga. Hitt málið er svo fjárlagafrv. Það vekur vissulega furðu að það stangast í flestu á við málefnasamninginn. Í því felst engin stefna um efnahags- eða atvinnumál, aðeins sú stefna að fjárlög skuli afgreidd án halla og til þess er flestra leiða leitað. Um þetta leyti fyrir ári voru til umræðu og afgreiðslu í þingsölum lagafrv. um sölugjald og tolla. Jafnframt því að vera einn meginþátturinn í gagngerðum breytingum á tekjuöflunarkerfi ríkisins voru þau borin fram í nafni einföldunar, réttlætis og skilvirkni, tískuorðanna um þær mundir. Ein skattprósenta og eitt vörugjald voru nánast heilagt fyrirbæri, stórkostlegt skref í réttlætisátt að áliti þeirra sem þá réðu. Við kvennalistakonur höfðum þá og höfum enn efasemdir um að einföldun leiði alltaf til réttlætis og skilvirknin hefur eitthvað látið á sér standa því enn vantar allt að 3 milljörðum kr. í ríkiskassann af sölugjaldinu. Því rifja ég þetta upp að nú drífa að frá hæstv. ríkisstjórn tekjuöflunarfrumvörp, frv. um nýjar og auknar álögur til bjargar ríkissjóði og nú kveður við annan tón. Nú er réttlætið ekki fólgið í einni skattprósentu og einu sölugjaldi og einföldunin látin lönd og leið. Það gegnir furðu hve fljótir menn eru að skipta um skoðun eftir því í hvaða stólum þeir sitja, hvort sem þeir hafa verið í stjórn eða stjórnarandstöðu og hversu fljótir menn eru að leggja til hliðar fyrri trúaratriði án þess að það virðist koma hið minnsta við samviskuna. Við kvennalistakonur erum síður en svo mótfallnar því að fólk greiði skatta, að tekna sé aflað til að standa undir því velferðarþjóðfélagi sem allir vilja hafa en okkur er ekki sama hvernig það er gert. Við höfum lýst því yfir að við teljum að skattleysismörk séu of lág og verði allt of lág fari það eftir sem lagt er til með frv. um tekjuskatt og eignarskatt sem nú liggur frammi. Þá sýnist okkur að þeir sem miðlungstekjur hafa, en það er stærsti hópur skattgreiðenda, muni í rauninni bera þyngstar álögur. Spáð er að kaupmáttur rýrni um 7% á næsta ári. Ef ráðstöfunartekjur þessara skattgreiðenda dragast enn saman vegna aukinna álaga hlýtur það að koma fram í minnkandi veltu og þar af leiðandi minnkandi tekjum ríkissjóðs af veltusköttum. Því segir mér hugur um að í ljósi mun lakari innheimtu söluskatts á þessu ári en búist var við og horfum á vaxandi samdrætti í veltu á næsta ári muni tekjur ríkissjóðs af söluskatti vera ofmetnar í frv. Okkur kvennalistakonum virðist ekki rétt að ganga lengra í skattheimtu á almennar launatekjur en nú þegar er gert. Það ásamt þeirri kjaraskerðingu sem orðin er eykur aðeins samdráttinn. Sýnu nær væri að halda skatti í lágmarki í lægri launaþrepum með því að hækka persónuafsláttinn en taka fremur upp annað skattþrep með hærri prósentu. Úr því að einföldunin er ekki lengur það trúaratriði sem hún áður var ætti þetta að mega takast. Veltuáhrif vegna meiri ráðstöfunartekna leiða til aukinna tekna ríkisins af óbeinum sköttum sem trúlega myndu vega upp kostnað af auknum persónuafslætti. Þetta væri mun heilbrigðari aðferð og líklegri til að sporna við samdrætti og halda hjólum atvinnulífsins gangandi. Í þessu sambandi er líka vert að minna á nauðsyn þess að beina neyslu og eyðslu fólks að innlendri framleiðslu með þjóðarhag að leiðarljósi. En þessi aðferð, þ.e. að hækka persónuafsláttinn, er miklu réttlátari því að öðrum kosti væri launafólki ætlað að bera samdrátt, kjaraskerðingu og minnkandi atvinnuframboð, en hingað til hafa margir komist sæmilega af með miklu vinnuframlagi. Þannig væri launafólkið látið taka þátt í erfiðleikum atvinnuveganna. Við þessar aðstæður er ekki sérlega snjöll bústjórn að koma byrðum ríkissjóðs yfir á almenning með skattahækkun á almennar launatekjur. Og með tilliti til þess að hinar miklu skattabreytingar í fyrra skiluðu ekki þeim tekjum í ríkissjóð sem að var stefnt, það er staðfest af Ríkisendurskoðun, þá tel ég að rétt væri að hæstv. ríkisstjórn athugaði endinn vel í upphafi áður en hún knýr fram nýjar álögur. Skattstofnar hafa vissa tilhneigingu til að visna upp og jafnvel deyja séu þeir ofnýttir, svo sem er um gróðurinn á okkar landi og þarf nú ekki sauðkindina til. Svo ég víki aftur að störfum fjvn. þá er því ekki að leyna að minni hl. er langt frá því sáttur við ýmsar afgreiðslur sem þar hafa farið fram. Við viðurkennum hina þröngu stöðu ríkissjóðs og neitum því ekki að svigrúmið er lítið. En ég vil í máli mínu hér á eftir drepa á nokkur þau atriði sem ég hefði ýmist kosið að tekið væri betur á eða öðruvísi. Ég minnist aftur á orðaskrautið í málefnasamningnum og það sem þar á að ganga í augu kvenna. Þess er getið að gera skuli átak í jafnréttismálum, svo sem vænta má af stjórn jafnréttis og félagshyggju, en það er bara slæmt að til þessa þarfa málefnis er ekki ætlaður einn eyrir hvað þá króna á fjárlögum. Þar stendur líka að sérstakt átak verði gert til að auka atvinnu kvenna á landsbyggðinni. Það er ekki heldur ætlaður eyrir til þess, enda er þetta fyrirheit ekki trúverðugra en svo í augum stjórnarliða sjálfra að þeir hafa hver um annan þveran keppst við að bera fram þingsályktunartillögur og fyrirspurnir um framkvæmd á þessu máli. Það er heldur ekki að furða þar sem atvinnuleysisgrýlan er nú á gægjum og allir mega vita að komi til atvinnuskorts þá bitnar hann fyrst á konum. Önnur kvennamál, svo sem kvennaathvarf, kvennaráðgjöf og rannsóknir í kvennafræðum, eru ekki hátt metin til fjár fremur en vant er. Vissulega ber þó að meta það þegar komið er til móts við þarfir kvenna og barna og þar má nefna 95 millj. kr. upphæð til dagvistarmála, sem ber satt að segja vott um skynsamlegra viðhorf til þeirra mála en við höfum lengi séð. Við kvennalistakonur gleðjumst við þessa ákvörðun því frá því fyrsta höfum við barist fyrir úrbótum í dagvistarmálum og auknum framlögum til þessa málaflokks. Við höfum lagt fram mörg þingmál í þá veru og á síðasta þingi lögðum við fram frv. um átak til uppbyggingar í dagvistarmálum. Þegar við höfum borið þessi mál fram hafa þau aldrei fundið náð fyrir augum meiri hluta þingsins og ekki náð fram að ganga. Sú deyfð og skilningsleysi og mér liggur við að segja kæruleysi sem snýr að þessum málum hér á Alþingi eru óafsakanleg. Mál af þessu tagi ættu að hafa forgang og þarf ekki að hafa fleiri orð um það í þetta sinn. Öllum er það fullkunnugt að svo er komið að tekjur tveggja þarf til að framfleyta fjölskyldu. Ég tala nú ekki um ef þessi fjölskylda hefur lagt í þau ósköp að reyna að eignast þak yfir höfuðið. Ef báðir foreldrar eru nauðbeygðir til að afla tekna fyrir heimilið, og það skal enn ítrekað að svo er um mikinn meiri hluta fjölskyldna í landinu, vitum við öll að mikil þörf er fyrir gæslu og vistun fyrir börn, á góðum dagheimilum sem sinna aðhlynningu og uppeldi barna á vinnutíma foreldranna. Börnin okkar eru á hverjum tíma framtíð þjóðarinnar. Við megum ekki og getum ekki verið svo skammsýn að kosta ekki til hverju því sem þarf til að tryggja að veganesti þeirra út í lífið sé sem mest og best þannig að fjöldi þeirra þurfi ekki að ráfa um í reiðileysi með lykil um hálsinn. Því segi ég þetta að þó að 95 millj. kr. til dagvistunar séu góðra gjalda verðar eru skuldir ríkisins við sveitarfélögin að þeim milljónum greiddum samt sem áður 133 millj. kr. Átakið til uppbyggingar sem við kvennalistakonur lögðum til í fyrra að gert væri hefði betur verið samþykkt þá. Fyrst ég er að tala um börn get ég ekki látið hjá líða að drepa á hugmyndir ríkisstjórnarinnar um að draga úr fjárveitingum til skóla. E.t.v. má spara í skólahaldi á ýmsa vegu en ég vara við að dregið verði úr sérkennslu og forfallakennslu. Fjármunir til þeirra hluta hafa alla tíð verið í knappara lagi og samdráttur má síst koma fram þar. Ég vil nú enn skoða málefnasamninginn í ljósi fjárlagafrv. og í kafla um byggðastefnu stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Unnið verði skipulega að uppbyggingu í samgöngumálum samkvæmt langtímaáætlun``. Þannig er nú það. Innflutningsgjald af bensíni hækkar um 600 millj. kr. samkvæmt frv., en ekki verður séð að verja eigi krónu af því til vegamála né samgöngubóta af neinu tagi og fyrirhugaðar eru enn frekari skerðingar á fé Vegagerðarinnar. Ég trúi varla að bifreiðaeigendur, einkum þeir sem aka um utan þéttbýlissvæða, gleðjist við þær fyrirætlanir þegar sýnt er að ekki verður hægt að standa við vegáætlun. Þessi tekjustofn, bensíngjaldið, er sérmarkaður til uppbyggingar vegakerfisins. Hingað til hefur hann verið látinn óáreittur en nú er því sýnilega lokið og fer þá væntanlega sem um fleiri slíka fjáröflunarliði að honum verður í æ ríkara mæli varið til annars en upphaflega var ætlað. Í því sambandi er ekki úr vegi að minna á málefni Ríkisútvarpsins sem enn má sæta því að fá ekki þá fjármuni sem því eru markaðir með lögum og berst því í bökkum. Fjárskortur hindrar að Sjónvarpið flytjist í útvarpshúsið, en reksturinn yrði allur hagkvæmari ef stofnunin væri undir einu þaki eins og henni er ætlað. Þessi ráðstöfun, eins og fleiri, einkennist af skammsýni. Það er hrein flónska að haga málum á þennan hátt og með öllu óþolandi að markaðir tekjustofnar til ákveðinna framkvæmda og stofnana séu ekki látnir í friði. Hv. 6. þm. Suðurl. gerði í ræðu sinni grein fyrir því hvernig þessi mál standa og hvernig þessi framlög eru skert svo að ég fjölyrði ekki frekar um það, en ég minni á að þar var um rúman milljarð að ræða. Stjórnvöld mega engan veginn og aldrei loka augunum fyrir því hvaðan fjármunir koma sem eru undirstaða lífsmöguleika okkar. Sjávarútvegurinn og sú atvinnustarfsemi sem tengist honum er frumforsenda þess að land okkar er í byggð. Hvernig er svo búið að þessum atvinnuvegi svona á ýmsan hátt? Við skulum t.d. taka hafnirnar. Hafnir landsins eru farvegurinn sem lífsbjörgin rennur um til okkar og á Íslandi eru 70 hafnir. Einhverjir kunna að spyrja: Er þörf á þessum fjölda? Höfum við efni á þessu? Hafnirnar hafa orðið til í byggðarlögum þar sem sjór hefur verið sóttur frá ómunatíð. Undirstaða þessara byggðarlaga eru þau verðmæti sem um höfnina fara. Sjómenn draga fisk úr sjó. Konur og karlar, þó einkum konur, vinna aflann. Þetta fólk skapar meginið af útflutningsverðmætum okkar. Hvert byggðarlag hefur sín sérkenni, sína menningu sem þróast hefur í tímans rás. Höfum við efni á að fórna byggðarlögunum, láta þau veslast upp og leggja þau niður svo sem hlýtur að gerast verði viðhaldi og uppbyggingu hafnanna ekki betur sinnt en þetta frv. gefur til kynna? Ég vil leggja fram dæmi til glöggvunar á því hvernig horfir. Hafnir eru ekki mannvirki þeirrar tegundar sem eru byggðar í eitt skipti fyrir öll, ryð og fúi vinna á þeim. Sífelld tækniþróun í veiðum kallar á breytingar á skipum. Breytingar á flutningum kalla á annars konar flutningaskip og báðir þessir þættir kalla á breyttar hafnir, breytt skipulag og sífellda þróun. Meðalendingartími hafnarmannvirkja er talinn vera 35 ár og það kostar um 300 millj. kr. að byggja upp meðalhafnarmannvirki. 70 hafnir á Íslandi sem úreldast á 35 árum þýðir því það, að áætla verður að byggja þurfi tvær nýjar hafnir á ári sem kallar á a.m.k. 600 millj. kr. fyrir utan viðhald annarra hafna. Að vísu er hlutur sveitarfélaga með í þessari upphæð en af þessu dæmi má sjá hver þörfin er, þörf sem árlega er ýtt til hliðar en eykst vitanlega og verður fjallhá með tímanum. Ef ekki verður breytt um áherslur varðandi uppbyggingu þessara mikilvægu mannvirkja hlýtur það að leiða til þess að þetta fjall hrynur yfir okkur með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Með þessum orðum vil ég minna á að framlag til hafna samkvæmt frv. er 400 millj. kr. Öllum má ljóst vera að þessi upphæð nægir ekki til nema lítils hluta af því sem nauðsynlega þarf að vinna að hvernig svo sem hún er teygð og toguð. Því má svo bæta við að þrátt fyrir bága stöðu hafnanna eru framlög til Hafnabótasjóðs enn skert auk þess sem fyrirhugað er að hann greiði skatt af tekjum. Allar þessar aðgerðir í samgöngumálum sem ég hef nefnt einkennast af hentistefnu og skammsýni. Í sambandi við hafnaframkvæmdirnar vil ég minnast á gamalkunnugt mál, flugstöðina í Keflavík. Nú þarf að taka 350 millj. kr. lán vegna byggingar hennar, þessa skrautblóms okkar á Miðnesheiðinni eða á ég kannski heldur að kalla hana gæludýr. Menn skulu velta því fyrir sér hvað hægt væri að gera í hafnamálum fyrir þá fjármuni sem þangað hefur verið veitt, eða ég vil segja ausið, og á eftir að veita því enn er hún ekki fullgerð, svo ekki sé talað um afborganir af lánum sem koma til greiðslu af fullum þunga eftir rúmt ár. Ég tala um þetta nú, því þetta mál og þvílík eiga ekki að falla í gleymsku heldur vera sífelld áminning um að hafa ráðdeild, skynsemi og ábyrgðartilfinningu með í förinni þegar ráðstafað er sameiginlegu fé okkar allra. Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum dögum var okkur tjáð að hallinn á ríkissjóði væri tæpir 7 milljarðar kr. Ríkisstjórnin fórnar nú höndum og sendir ekki frá sér tillögur heldur tilkynningu um sparnað og niðurskurð í ríkisrekstrinum. Við kvennalistakonur erum síður en svo mótfallnar sparnaði í sjálfu sér en okkur er ekki sama hvar er sparað. Það er ógerlegt á þessari stundu að taka afstöðu til sparnaðar- og niðurskurðarhugmynda ríkisstjórnarinnar þar sem þær eru ekkert útfærðar og engin leið að sjá hvar þær munu helst bitna. Hv. þingmenn hafa vafalaust veitt því athygli að við kvennalistakonur flytjum engar brtt. við fjárlagafrv. að þessu sinni. Vonandi hvarflar það þó ekki að nokkrum manni að það sé vegna þess að við teljum ekki breytinga þörf. Ástæðan er einfaldlega sú, sem kemur fram í áliti minni hl. fjvn. og Kvennalistinn stendur að, að við teljum að allt fjárlagadæmið sé í óvissu og uppnámi og reyndar fyrst og fremst tekjuhliðin. Óhugsandi er að gera það dæmi upp fyrr en skýrst hefur um tekjuöflunarleiðir ríkisstjórnarinnar og því varð það niðurstaða okkar að bíða með brtt. til lokaumræðunnar. Ég vil þó undirstrika það, svo að enginn þurfi að vera í vafa um afstöðu okkar, að við teljum nauðsynlegt að gera ýmiss konar lagfæringar og það mun koma fram í máli annarra þingkvenna síðar í umræðunni. Þær munu fjalla um ýmsa málaflokka sem við berum sérstaklega fyrir brjósti og snerta bættan hag kvenna og barna og framtíðarhag þjóðarinnar allrar. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja að fyrr en ljóst liggur fyrir hvort ríkisstjórnin hefur þingstyrk til að koma fram sínum tillögum um tekjuöflunarleiðir tel ég að ekki sé hægt að afgreiða marktæk fjárlög.

Alexander Stefánsson Virðulegi forseti. Ég mun ekki flytja langt mál enda er það ástæðulaust. Ég get vísað í ræðu formanns fjvn. fyrr við þessa umræðu þar sem fram kemur, m.a. í nál. á þskj. 244, það sem máli skiptir í sambandi við skýringar við þessa 2. umr. fjárlaga. Ég vil einnig vitna í ræðu sem ég flutti við 1. umr. þar sem ég kom mjög inn á viss atriði sem eru að sjálfsögðu gagnrýnisverð í okkar fjárlagagerð og hafa verið gegnum árin og nokkuð hefur verið komið inn á í þessari umræðu af öðrum hv. þingmönnum. Sjálfvirknin sem er í ríkiskerfinu að verulegu leyti hefur vaxið ár frá ári og gert stjórn fjármála ríkisins erfiðari með hverju árinu sem líður og dregist hefur að takast á við þessi mál. Að sjálfsögðu er það rétt gagnrýni sem hér hefur komið fram að eftirliti með þessu kerfi í fjmrn. er vart hægt að koma við nema með mjög róttækum breytingum. Ég tel ástæðu til að taka undir það að full þörf er á að menn taki höndum saman um að breyta þessu þannig að yfirbygging íslenska ríkisins eða fjármálakerfi ríkisins verði ekki meira en orðið er. Skipulega þarf að draga úr því þannig að það verði ekki ofviða svo litlu þjóðfélagi sem okkar sem þarf að leggja aðaláherslu á uppbyggingu atvinnulífsins í landinu og þá undirstöðu lífsafkomu okkar hér á Íslandi sem allir geta viðurkennt. Ég vil aðeins segja í sambandi við það sem hér hefur komið fram að ég tel að vandi þjóðfélagsins sé slíkur í dag að hvort sem menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu hljóti þeir að átta sig á því að fallast verður á nauðsyn aðgerða og slíkar aðgerðir er ekki hægt að gera nema með auknu fjármagni. Ég held að allir hugsandi menn átti sig á því og til þess að ná því fjármagni verður að gera tvennt: auka tekjur ríkissjóðs og jafnhliða að skera niður útgjöld ríkissjóðs og framkvæma skipulagsbreytingar sem fela beinlínis í sér að minnka yfirbygginguna. Þetta held ég að menn þurfi ekki að deila um í raun og veru, svo augljóst er málið og svo oft er búið að ræða um þetta hér. Við verðum að finna þetta jafnvægi sem er svo mikilvægt, og jafnvel mikilvægara fyrir íslenskt þjóðfélag heldur en fyrir milljónaþjóðir í kringum okkar, til þess að ná því öryggi í þjóðarbúskapnum sem gerir það að verkum að hér sé gott að eiga heima og lifa við algjört frelsi á flestum sviðum í mannlegum samskiptum. Ég vil af þessu tilefni taka undir ræðu hv. 6. þm. Suðurl. sem mér fannst raunhæf og segja í raun og veru það sem margir hv. stjórnarandstæðingar vildu gjarnan segja en gera ekki við þessar aðstæður. Ég gagnrýndi það í minni ræðu við 1. umr. fjárlaga að erfitt væri að þurfa að viðurkenna þá staðreynd að sú breyting sem gerð var á tekjukerfi ríkisins að því er varðar söluskatt skyldi mistakast. Forsendur fyrir þeirri breytingu voru fyrst og fremst þær, eins og hv. þingmenn vita, að fella niður undanþágur sem gerðu það að verkum að erfitt var að hafa eftirlit með þessum gjaldstofni. Niðurstaðan á fyrsta árinu var slík að ljóst var að þetta hafði mistekist. Með auknum upplýsingum um stöðu þessara mála kemur í ljós hvernig þessi stærsti tekjustofn ríkisins ætlar að minnka og minnka og það kemur einmitt í ljós enn þá meiri veila og ný veila sem menn hafa ekki tekið eftir áður. Fyrirtæki sem fara með þessa innheimtu fyrir ríkið taka peninga í stórum stíl af neytendum og skila þeim ekki þangað sem þeir eiga að fara. Í vaxandi mæli iðka þau nýja aðferð til þess að komast hjá þessari greiðslu og því að standa ábyrg gerða sinna. Fyrirtækin eru gerð gjaldþrota vegna uppsöfnunar á fjármagni sem átti að skila. Þessir sömu aðilar stofna síðan ný fyrirtæki og halda áfram rekstri eins og ekkert hafi í skorist en gjaldþrota fyrirtækið situr eftir og getur ekki borgað það sem það hafði átt að gera. Þetta er ábyrgðarlaust og ríkið tapar peningunum, peningunum sem þessir aðilar höfðu látið fólkið, neytendur, borga við búðarkassann. Þetta er ástand sem ég vil sérstaklega undirstrika við 2. umr. fjárlaga vegna þess að það hefur komið inn í umræðuna fyrr í dag og er eitt af stóru meinunum í okkar viðskiptaheimi í dag á Íslandi og getur ekki gengið. Þetta ástand hefur áhrif á ríkisfjármálin eins og allir hv. þingmenn hljóta að átta sig á. Þessu verður að breyta. Það væri hægt að ræða margt um stöðuna í fjárlagadæminu eða meðferð fjárlaga. Ég ætla að spara tíma og gera það ekki. Ég vil aðeins vitna í það sem áður hefur komið fram. Við vitum að þessi breytta staða er augljós og almenningur í landinu veit um þetta. Mér þætti furðulegt ef hv. þingmenn fara að halda langur ræður um að þetta sé einhverri ríkisstjórn að kenna sem aðeins hefur starfað í tvo mánuði. Það er ekki svo. Það væri ágætt ef hægt væri að kenna nýrri ríkisstjórn sem hefur starfað í 8 vikur um það sem hér hefur orðið. Þetta eru ýmsar afleiðingar sem þarf ekki að rekja hér. Þær eru ljósar alþjóð og stafa bæði af ytri og innri ástæðum og hægt væri að flytja langt mál þessu til rökstuðnings en ég hélt að við þessar umræður þyrfti þess ekki. Ég verð að segja það alveg eins og er í sambandi við ræðu hv. 2. þm. Norðurl. v. að ég verð alltaf undrandi þegar ég hlusta á það í umræðum á Alþingi, bæði nú í sambandi við tekjuöflunaráform núv. ríkisstjórnar og eins núna við umræður um fjárlög, að menn sem hafa borið fulla ábyrgð á fjármálum ríkisins undanfarin ár eru að reyna að segja það hér blátt og kalt að þetta ástand í dag stafi af þessari ríkisstjórn sem hefur starfað í tvo mánuði. Hv. þm. Pálmi Jónsson sagði að það vantaði stefnu í fjárlagafrv. fyrir árið 1989. Auðvitað getum við verið sammála um að gott væri að geta lagt fram fjárlagafrv. við þessar aðstæður sem væri svo fast formað að við þyrftum ekki að hafa neinar áhyggjur af því að það mundi ekki standast í öllum atriðum reynslu næstu missira. Við þyrftum ekki að hafa áhyggjur af því að það hefði ekki verið alveg pottþétt næst þegar við ákveðum fjárlög. En hvernig var með fjárlagafrv. 1988? Var stefnan í því alveg 100%? Við hv. þingmenn stóðum að því fjárlagafrv. og verðum fúslega að játa að stefnan í því fjárlagafrv. var röng. Ég verð einnig að segja það við hv. sjálfstæðismenn sem eru staddir í þessari deild að ég er undrandi á því að þeir séu að tala um að það skorti aðgerðir, það skorti stefnu í atvinnumálum og að það skorti að marka stefnu í fjármálum þjóðarinnar. Ætli það hafi ekki skort á það hjá einhverjum stjórnendum þjóðarinnar á undanförnum mánuðum að taka við sér þegar ástandið var orðið slíkt að gera þurfti ráðstafanir og það raunar strax í byrjun þessa árs? Hverjir vildu ekki gera róttækar ráðstafanir? Ég held að svarið liggi ljóst fyrir. Það voru einmitt þeir sem stjórnuðu efnahagsmálum í þeirri ríkisstjórn og væri hægt að rekja það nánar ef menn vildu. Ekki skorti tillögurnar um að gera hlutina í tíma, en það var ekki fallist á það. Ég held því að við ættum að spara okkur þær umræður núna við þessa fjárlagagerð en snúa okkur að vandanum sem ljóst er að er fyrir hendi og allir þjóðhollir Íslendingar hljóta að taka höndum saman um að leysa. Við þessa fjárlagagerð var þröngt svið, það er hægt að játa það. Við sem höfum starfað í þessari nefnd og starfað saman, hvort það hefur verið meiri hl. eða minni hl., höfum lagt á það áherslu að reyna að verja ákveðna þætti sem við töldum að mætti ekki skerða, a.m.k. ekki svo mikið að það gæti orðið tjón að. Þess vegna höfum við varið framkvæmdafjárlögin eins og við höfum mögulega getað, bæði í sambandi við skóla, sjúkrahús, hafnir og annað slíkt, þó að fjármagnið hefði að sjálfsögu þurft að vera meira, en það hefur tekist. Þrátt fyrir þörfina á enn þá meiri niðurskurði hefur núv. ríkisstjórn fallist á það sjónarmið nefndarinnar allrar að verja þessa þætti og það hefur tekist. Auðvitað er ljóst, virðulegi forseti, að við eigum mikið starf enn fyrir höndum í fjvn. að fara yfir mál fyrir 3. umr. fjárlaga. Við eigum eftir að fara yfir B-hluta stofnanir og ýmis viðkvæm mál sem hér hafa aðeins verið nefnd eru enn úti. Við getum alveg fallist á að það eru mörg atriði að því er snertir landbúnað á Íslandi sem eru ófrágengin. Við eigum eftir að átta okkur á því hvað er hægt að gera til að ekki sé vegið beint að bændum landsins sem starfa eftir lögum og eftir ákveðnum samningum sem gerðir hafa verið við þá. Við verðum auðvitað að átta okkur á því hvað við getum gert til þess að ríkið standi við slíka samninga, a.m.k. þannig að ekki sé alveg myrkur fram undan. Bændur landsins eiga heimtingu á því. Og auðvitað þurfum við að skoða jarðræktarframlögin, búfjárræktarlögin, búnaðarsamböndin sem treysta á þann stuðning sem þau hafa haft í gegnum tíðina og gera ráð fyrir að það haldi áfram. Svo er einnig með Vegagerð ríkisins. Ég tel að við getum ekki skilið við Vegagerðina alveg á einfaldan hátt með því að taka af henni tekjustofnana. Við vitum það ósköp vel að fyrrv. ríkisstjórn, það var upplýst af hæstv. þáv. samgrh. hér í ræðustól á Alþingi, rétt fyrir þinglok í vor að hann gæti ekki gefið nokkur svör um það hvernig ætti að standa að fjármögnun í sambandi við jarðgöngin í Ólafsfjarðarmúla, jarðgöng sem búið er að gera verksamninga um til loka en vantar allt fjármagnið. Þetta mál er jafnóljóst í dag eins og það var þá, þannig að við eigum eftir að ræða mikilvæg mál í sambandi við vegamálin og ég ætla ekki að fara nánar út í það. Ég vil aðeins að lokum víkja aftur að því sem ég kom inn á við 1. umr. þessa máls að ég tel að ein af þeim betri ákvörðunum sem hafa verið teknar hér á hv. Alþingi hafi verið þegar Ríkisendurskoðun var flutt til Alþingis. Ég er alveg viss um það að Ríkisendurskoðun á eftir að hafa bein áhrif á það að meðferð fjármála og fjárlaga ríkisins verður allt önnur en hún hefur verið áður. Við nálgumst það smátt og smátt að ríkisreikningar verði tilbúnir á réttum tíma og að gefin verði út fjáraukalög eins og stjórnarskráin gerir ráð fyrir þegar þess er þörf, nægjanlega tímanlega þannig að þessi mál séu í föstu formi sem er mikilvægt fyrir fjármálastjórn ríkisins. Ég held þess vegna að þessi mál séu í góðum farvegi, en ég hlýt að setja fram þá hugmynd sem oft hefur verið til umræðu meðal manna, þó ekki hafi verið hér inni á hv. Alþingi, að það gæti verið eðlilegt að fara að huga að því hvort við eigum ekki að breyta fjárlagaárinu þannig að miðað verði við t.d. 1. mars ár hvert eða 1. sept. en ekki við 31. des. eins og nú er. Mér finnst einhvern veginn í gegnum þá reynslu sem við höfum fengið í sambandi við fjárlagagerðina að það sé full ástæða til þess að fara að hugsa þetta. Þetta er víða gert í öðrum löndum. Það sem mælir með þessu er að upplýsingar um ástand þjóðmála og ástand fjármála hér á landi eru ekki tilbúnar, raunhæfar, á þeim tíma sem fjárlög eru oftast afgreidd, þ.e. í desember. Þetta er reynsla sem við höfum gengið í gegnum og hefur sýnt okkur að tölur sem við erum með í dag fyrir áramót breytast jafnvel yfir áramótin. Ég tel að það sé fullkomin ástæða til að hugleiða þetta mál þó að það sé óviðkomandi fjárlagaafgreiðslu nú. Ég vil einnig taka undir það sem hér hefur komið fram í umræðunni að aukafjárveitingar þarf að gera útlægar úr fjárlagadæminu í því formi sem þær hafa verið. Ég sé að hv. 6. þm. Suðurl. er ekki í salnum, en hann hefði átt að geta lesið fjárlagafrv. eða greinargerð um aukafjárveitingar 1988 og að því er varðar heilbrrn. hefði hann getað séð það að þessi háa upphæð sem þar er er að meginhluta til vegna eins máls, þ.e. Landakotsspítalans, sem var ekkert leyndarmál og þá er ég um leið að bera í bætifláka fyrir fyrrv. hæstv. fjmrh. Það var mál sem varð að leysa og það var gert fyrir opnum tjöldum þannig að öll þjóðin vissi hvað þar var á ferðinni. Ég vil svo að lokum segja það að það er mín skoðun að brýn nauðsyn sé að afgreiða þessi fjárlög núna fyrir jól. Miðað við stöðu þjóðarbúsins og með tilliti til ýmissa mikilvægra atriða í fjárlögum tel ég að það væri mjög skaðlegt ef fjárlög fyrir árið 1989 yrðu ekki afgreidd fyrir áramót. Ég held að þetta sé mjög brýnt og þarf ekki að færa frekari rök fyrir því. Við vitum hvað fjárlögin eru mikill viðmiðunarstaðall í okkar fjárhagskerfi, við höfum næga reynslu fyrir því. Ég tel ekki ástæðu til að ræða þetta frekar efnislega, við eigum eftir að fjalla um þessi mál við 3. umr. og fyrir 3. umr. og þarf að skoða og takast á um ýmsa þætti. Ég þakka fjvn., formanni fjvn. og fjárveitinganefndarmönnum öllum fyrir mjög gott samstarf við þessar óeðlilegu og óvæntu aðstæður sem hafa verið í nefndinni þennan stutta tíma sem liðinn er frá því að hún tók til starfa. Og ég vil þakka fyrir það hvað bæði stjórnarandstaða og stjórnarþingmenn hafa verið samhentir við þessar aðstæður að reyna að koma frv. saman í þeim tilgangi, sem breyttar aðstæður hafa augljóslega kallað á, að draga úr hækkunum eins og hér hefur komið fram, sem eru miklu, miklu minni en nokkurn tíma hafa verið áður við fjárlagagerð í fjvn., og reyna að finna úrræði með hæstv. ríkisstjórn til þess að ná saman endum í mörgum veigamiklum málum og að því verður unnið áfram. Ég vil einnig þakka Ríkisendurskoðun og Fjárlaga- og hagsýslustofnun og starfsmönnum þeirra fyrir ágætt og traust samstarf. Ég vona svo, virðulegi forseti, að hægt verði að flýta þessari afgreiðslu við 2. umr. þannig að fjvn. geti sest á rökstóla til þess að ræða málin með ríkisstjórn fyrir 3. umr.

Margrét Frímannsdóttir Virðulegi forseti. Í upphafi þessarar umræðu gerði formaður fjvn., hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, ítarlega grein fyrir starfi fjvn. síðustu vikur og því nál. og brtt. sem hér hafa verið birtar á þingskjölum og er engin ástæða að fara nánar út í þau atriði. Aðdragandi þinghalds nú í haust var um margt róstusamur. Ríkisstjórn sem þá hafði setið í tæplega eitt og hálft ár gafst upp við að reyna að stjórna, hafði eiginlega aldrei stjórnað, aðeins haft uppi tilburði til þess. Ný ríkisstjórn var mynduð og tók við efnahags- og atvinnulífi landsins í rúst. Fjárlög þessa árs, fjárlög síðustu ríkisstjórnar, sem áttu að skila ríkissjóði í jafnvægi eru brostin svo að halli sem nemur milljörðum blasir við. Reyndar höfðum við, sem töluðum hér fyrir ári síðan og mynduðum þáverandi stjórnarandstöðu, ítrekað bent á að þær forsendur sem fjárlagafrv. fyrir þetta ár byggði á væru ótryggar og að miklu meira aðhald í ríkisfjármálum þyrfti en þá var ráð fyrir gert. Þó held ég að engan hafi órað fyrir því að ástandið yrði eins og það blasir við nú. Hversu dökka mynd sem við drógum upp þá varð hún aldrei eins dökk og hún er í dag. Þvílíkt stjórnleysi hefur ríkt í fjármálum ríkisins. Svona var ástandið þegar í byrjun október þegar vinna var hafin við það fjárlagafrv. sem hér er til 2. umr. Þegar frv. var samið, eins og það birtist hér á hv. Alþingi, var með ýmsum hætti reynt að stemma stigu við þeim vexti ríkisútgjalda sem fyrirsjáanlegur var. Framlög til framkvæmda og sjóða voru í flestum tilvikum takmörkuð við óbreytta eða lítt breytta krónutölu og stefnt að samdrætti í starfsmannahaldi ríkisins. Auk þess voru gerðar ráðstafanir varðandi einstakar stofnanir og málaflokka eins og fram kemur í greinargerð frv. Ýmsum brá í brún og þótti þetta mikill niðurskurður, höfðu jafnvel á orði að verið væri að gera aðför að stofnunum og málaflokkum. Ég var einn þeirra hv. þm. sem brá illilega við að sjá þá þörf á niðurskurði sem við blasti. Ég trúði því hreinlega ekki að eftir þá uppgangstíma, það góðæri sem hér hefur ríkt, væri ástandið svona slæmt, að óstjórn og eftirlitsleysi okkar alþingismanna hefði verið með þessum endemum þrátt fyrir allt sérfræðinga- og ráðgjafaliðið sem í kringum okkur er. Að tekist hefði að klúðra málum svo rækilega, það gat ekki gerst. Meira að segja þeir sem tóku þátt í síðustu ríkisstjórn og þeirri þar áður trúðu ekki sínum eigin augum og mótmæltu hátt og af reiði. En það sannaðist að sannleikanum verður hver sárreiðastur. Það þýðir ekki að deila. Forsendur frv. lágu fyrir svo ljótar sem þær voru og ljótari urðu þær. Á þeim tíma sem liðinn er frá því að frv. var lagt fram hafa komið fram nýjar upplýsingar sem sýna að það stefnir í enn meiri halla ríkissjóðs á þessu ári en gert var ráð fyrir. Því hefur á milli umræðna orðið að gera frekari ráðstafanir sem snerta gjaldahlið frv. í þeim tilgangi að tryggja fjárhag ríkissjóðs og freista þess að hann fái gegnt því hlutverki sem honum ber í efnahagslífi landsins. Enn meiri tekjubrestur og samdráttur en áður var reiknað með kallar á enn meira aðhald í ríkisbúskapnum. Það hafa vissulega heyrst þær raddir að vafasamt sé að rétta svarið við þessum samdrætti í efnahagslífinu sé að draga saman seglin í ríkisrekstri og að við þær aðstæður eigi ekki að stefna að því að reka ríkissjóð með tekjuafgangi. Um þetta má vissulega deila, en í því sambandi ættu menn þó að hugleiða tvennt, í fyrsta lagi að samdráttinn má rekja til minnkandi sjávarafla vegna takmarkana á veiði svo og lægra verðs á fiskafurðum á stórum hluta markaða okkar. Á móti samdrætti af þessum toga verður ekki unnið með eftirspurnarþenslu. Í öðru lagi má hafa hugfast að þrátt fyrir samdrátt og fyrirsjáanlega aukningu hans eru þjóðarútgjöld enn of há í samanburði við þjóðartekjur. Það að ríkið hvetji hér til þess að viðhalda óbreyttu neyslustigi, að ekki sé talað um að hækka það, leiðir, eins og menn hafa nú vonandi gert sér grein fyrir, ekki til annars en aukinnar skuldasöfnunar. Þessar aðstæður sem við nú búum við hafa sett svip sinn á starf og tillögur fjvn. Þar hefur verið reynt að gæta ýtrasta aðhalds við meðhöndlun erinda og óska um fjárveitingar. Það er ekki sársaukalaust að hafna erindum sem auðvelt hefði verið að verða við við eðlilegar aðstæður. Og fólkið í landinu á í raun skilið að kjörnir stjórnendur landsins hefðu skilað þeirra hlut í góðærinu í gegnum vel rekinn ríkissjóð og vel rekin ríkisfyrirtæki, en því er ekki að heilsa. Þær tillögur um hækkanir sem hér hafa verið lagðar fram eru að stærstum hluta þær sem nefndin taldi óhjákvæmilegt að verða við. Hækkanir á framkvæmdaliðum eru fyrst og fremst þar sem sýndi sig við yfirferð fjvn. og við ábendingar starfsmanna ráðuneyta um einstakar framkvæmdir að ekki yrði fyrir hendi fé til þess að standa við gerðar skuldbindingar. Hvergi nærri er hægt að greiða sveitarfélögum þær upphæðir sem þau eiga inni hjá ríkinu vegna framkvæmda sem þau hafa nú þegar lokið við eða standa í. Ekki er svigrúm til þess að leyfa eða veita fjármagn í nýjar framkvæmdir þó að ljóst sé að í ýmsum málaflokkum eins og uppbyggingu grunnskóla, sjúkrastofnana og dvalarheimila aldraðra er þörfin mikil. Það mun t.d. vera ljóst að hér í Reykjavík eru nú þegar langir biðlistar aldraðra sem bíða eftir leguplássum eða vistun á dvalarheimilum. Það er erfitt að verða að segja við þetta fólk: Því miður, við sem þið treystuð til þess að fara með málefni þjóðarinnar höfum staðið okkur svo illa, farið svo illa með fjármuni ykkar, að við getum ekki launað ykkur ævistarfið með því að búa vel að ykkur í ellinni, en við stöndum nú samt frammi fyrir því. Hér inni telja hv. þm. sig eflaust misjafnlega ábyrga fyrir því hvernig komið er, en enginn getur þó í raun afneitað allri ábyrgð. Fjvn. gerði einnig í nokkrum tilvikum tillögur um breytingu rekstrarliða og framlaga þar sem nægar upplýsingar höfðu ekki legið fyrir við gerð frv. eða nýjar komið fram. Þá voru gerðar nokkrar smærri breytingar til leiðréttingar og aukins innra samræmis. Allar þessar ákvarðanir fjvn. eru teknar í ljósi þess að nauðsynlegt er að draga saman útgjöld ríkisins frá því sem verið hefur. Formaður nefndarinnar hefur einnig kynnt hér tillögur um enn frekari samdrátt sem hafa verið til umfjöllunar og verða fluttar við 3. umr. Þessar tillögur eiga að leiða til lækkunar á útgjaldaliðum frv. sem nemur 1,2 milljörðum kr. Þar er þó gert ráð fyrir að sú stefna gildi sem boðuð var þegar fjárlagafrv. var lagt fram, að framlög til þeirra framkvæmda og sjóða sem mikilvægasta hlutverkinu gegna í þjóðfélaginu breytist lítt eða ekki frá því sem er á yfirstandandi ári. Þar er m.a. gert ráð fyrir að framlög til byggingarsjóða húsnæðislánakerfisins verði svipuð og í ár og lækki því frá því sem nú er gert ráð fyrir um 150 millj. kr. Þrátt fyrir þessa breytingu mun ráðstöfunarfé þessara sjóða til útlána aukast og verða um 10 milljarðar. Þá er í þessum tillögum ríkisstjórnarinnar áformað að Póstur og sími skili nú fé í ríkissjóð. Miðað við það að afnotagjöld verði látin fylgja verðlagi og að fjárfestingu verði haldið sem mest í óbreyttri krónutölu er talið að skil Pósts og síma í ríkissjóð geti orðið um 250 millj. kr. Skil af þessari stærðargráðu geta þó varla talist eiginleg arðgreiðsla þar sem þessi fjárhæð er ekki meiri en sem nemur þeim skuldbindingum sem lenda á ríkissjóði af starfsemi stofnunarinnar en koma ekki fram á rekstrarreikningi hennar, svo sem lífeyrisskuldbindingar. Einnig hefur Póstur og sími fengið niðurfellingu aðflutningsgjalda af meginhluta fjárfestinga fyrirtækisins. Ætti að vera um eiginlegar arðgreiðslur Pósts og síma að ræða til ríkisins væri þessi fjárhæð mun hærri. Enn fremur eru í boðuðum niðurskurðartillögum lækkuð rekstrargjöld stofnana og ráðuneyta um 650 millj. kr. Það eru ánægjuleg tíðindi og þótti engum mikið þó svo að ríkisvaldið, sem endalaust leggur til aðgerðir í endurskipulagningu og hagræðingu í rekstri þeirra atvinnufyrirtækja undirstöðuatvinnuveganna sem við hvað mesta erfiðleika búa í dag, fari nú að beita sömu ráðum á sinn eigin rekstur, kominn tími til. Sannleikurinn er nefnilega sá að í atvinnurekstri eins og til dæmis fiskvinnslu og útgerð eru menn nær daglega að huga að hagkvæmni og hagræðingu í rekstri sínum en af öllum þeim ráðgjöfum og fræðingum sem starfa hjá ríkinu eru fáir sem gæta þessara atriða nema þá Ríkisendurskoðun. Fram undir síðustu ár hefur allt of lítið tillit verið tekið til þeirra ábendinga sem þaðan hafa komið en nú virðist sem þar sé að verða breyting á og er það vel. Af þessum 650 millj. kr., sem eru lækkun á rekstrarkostnaði, eiga launagjöld og hliðstæðar greiðslur að lækka um 400 millj. kr. Það samsvarar 1,5% af launakostnaði sem bætist við þann samdrátt sem frv. gerði ráð fyrir, en þar var um 2,5% að ræða. Alls er því gert ráð fyrir að samdráttur þessa liðar nemi um 4% sem gerir um 1 milljarð kr. Þess ber þó að gæta að áður en til þessa niðurskurðar kom hafði verið gert ráð fyrir verulegri aukningu í starfsemi ýmissa stofnana. Ekki aðeins gert ráð fyrir heldur hafði átt sér stað aukning í starfsemi einstakra stofnana, t.d. á sviði félags-, heilbrigðis- og skólamála. Það var því nauðsynlegt að taka inn þá aukningu áður en til niðurskurðar yrði gengið til þess að skapa betra samræmi og taka tillit til mismunandi þróunar og þarfa í hinum ýmsu málaflokkum. Þannig er t.d. í frumvarpinu gert ráð fyrir aukinni þörf varðandi málefni fatlaðra og því lagt til að þar verði um 33,85 stöðugildi til ráðstöfunar. Þar af gerir fjvn. aðeins tillögu um ráðstöfun tæplega tveggja stöðugilda. Að öðru leyti verði þeim haldið inni í fjárlögum og sjái fjmrn. um ráðstöfun til þeirra sambýla eða heimila fatlaðra sem nú þegar eru í rekstri en hafa ekki fengið nægilega mörg stöðugildi og svo aftur þeirra sem verða tekin í notkun á árinu 1989. Þrátt fyrir að mikil uppbygging hafi átt sér stað í þessum málaflokki eigum við enn langt í land hvað varðar að sinna þeim þörfum sem þegar eru fyrir hendi. Ástandið er þó kannski verst hvað varðar uppbyggingu dagvistar og skammtímavistunar fatlaðra. Ég legg á það ríka áherslu að sá samdráttur sem boðaður er verði látinn koma niður í meira mæli á yfirstjórn og umfangi ráðuneyta og í rekstri ríkisfyrirtækja en að staðið verði við þær tillögur sem lagðar hafa verið fram um málefni fatlaðra hér í dag og í frv. til fjárlaga. Ef tekið er tillit til þeirrar aukningar sem búið er að taka inn í frv. má auðvitað gera ráð fyrir að starfsumfang ríkisstofnana, eins og það lýsir sér í mannahaldi, muni dragast saman. Sá samdráttur þýðir í raun 1,5--2% lækkun frá því sem áætlað var í fjárlögum þessa árs. Ég geri mér fulla grein fyrir þessu og að samdrættinum verður að deila niður á stofnanir ríkisins. En ég held að viturlegt væri að horfa t.d. á þá gífurlegu aukningu sem orðið hefur á þeim þætti sem heitir yfirstjórn ráðuneyta á undanförnum árum og skoða hverju hún hefur skilað. Endurskipulagningar innan stofnana ríkisins er vissulega þörf. Þegar óskir einstakra fyrirtækja ríkisins um fjárveitingar berast, á þessum tímum tölvuvæðingar, ættu auðvitað að fylgja milliuppgjör yfirstandandi árs þannig að það sjáist í hvað fjárveitingar hafa farið og hvernig er áætlað að ráðstafa þeim fjárveitingum sem beðið er um. Þessi gögn sér fjárveitinganefnd afar sjaldan og forráðamenn ríkisfyrirtækja koma jafnvel með beiðnir sínar án nokkurs verulegs rökstuðnings og þeir fá vissulega ekki sömu meðferð og þau fyrirtæki sjávarútvegsins sem nú eru í skoðun hjá Atvinnutryggingarsjóði en væri þó oft full ástæða til. Við gerð fjárlaga nú var ekki tími eða tækifæri til þess að fara vel ofan í þennan þátt, í það minnsta ekki af núv. hæstv. fjmrh. eða hv. fjvn. Þess er óskandi að svona aðstæður verði ekki oftar, hægt verði að vinna að gerð fjárlaga í eins langan tíma og til þarf og nauðsynlegt er og að eftirlit fjvn. með framkvæmd fjárlaga verði aukið. Ég tel þó að miðað við núverandi aðstæður getum við nokkuð vel við unað og starfsmenn fjmrn. hafa mætt þeim vanda sem upp er kominn, svo stór sem hann er, eins og best verður á kosið. Þó að ég hafi nefnt hér málaflokka þar sem erfitt er að draga saman og skera niður starfsemi eru aðrir málaflokkar þar sem starfsemi hefur vaxið ört ár frá ári og samdrátturinn kemur ekki eins illa niður á. Í sumum tilvikum fyllilega eðlilegur þegar hafðar eru í huga hinar dökku horfur í rekstri atvinnufyrirtækja og atvinnuöryggi í framleiðslugreinum þjóðfélagsins. Það er ekki nokkur glóra í því að ríkið haldi áfram að þenja út starfsemi sína og borgi himinháar upphæðir fyrir óunna og unna eftirvinnu þegar allt atvinnulíf í landinu er að dragast saman. Auk samdráttar í launakostnaði er gert ráð fyrir að önnur rekstrargjöld verði lækkuð um 250 millj. kr. Þarna er aðallega um að ræða kostnaðarliði sem að ósekju má draga saman, jafnvel um hærri upphæð en gert er ráð fyrir, án þess að það komi verulega niður á starfsemi stofnananna. Jafnvel getur orðið um það að ræða að þær skili sér í betra og meira starfi því hér er átt við samdrátt í ferða- og dvalarkostnaði, risnu og fundahöldum. Í tillögum ríkisstjórnar er talið að þennan kostnað megi draga saman um 20--30%. Ef horft er frá þeim sem ekki stunda þessi stöðugu ferðalög má ef til vill segja að lækka megi þennan kostnað enn meira. Enn fremur er horft til þess að lækka kostnað af kaupum á aðfenginni þjónustu sérfræðinga á ýmsum sviðum. Þessi kostnaður hefur vaxið ört á síðustu árum og leikur vafi á að gagnsemi hafi fylgt í sama mæli og að þarna sé nægilegrar hagkvæmni gætt. Virðulegi forseti. Hér var ég fyrir ári og gagnrýndi þáv. stjórn, forsendur fjárlagafrv. og þá tekjuleið sem ríkisstjórnin hafði valið, en þar var um að ræða gífurlega aukningu á skattlagningu almennings. Það var þá afsakað með því að verið væri að koma hallareknum ríkissjóði á réttan kjöl og að vænta mætti breytinga á skattatökum þegar betur áraði. Við vitum öll hvernig til tókst og að einhvers staðar á leið síðustu ríkisstjórnar urðu henni á hrapalleg mistök. Í dag erum við aftur að leggja til aukna skatta og enn til þess að bæta mistök ríkisstjórnar. Enn er það almenningur sem þarf að greiða þessi dýru mistök. Ástandið krefst úrlausna, skjótra úrlausna. Við höfum ekki tíma til að sitja hér og þjarka eða vera með málþóf sem skilar kannski þeim eina árangri að steypa þjóðinni í kosningar og sigla atvinnulífinu í strand. Vonandi fer að líða að því að íbúar landsins fái eitthvað fyrir það sem þeir leggja af mörkum. Tekjufrumvörp ríkisstjórnarinnar fela í sér aukna skattheimtu á almenning en þó hefur verið reynt að gæta þess að ekki leggist auknir skattar á þá sem verst hafa kjörin. Það er hins vegar hart að ekki skuli nást samstaða um skattlagningu t.d. á happdrætti, lúxusbíla eða aðra skatta á lúxusvörur sem við alþýðubandalagsmenn höfum lagt áherslu á og ekki verður mótmælt að koma fyrst og fremst niður á þeim sem mest fjárráð hafa. Auknar tekjur verða að koma til þess að mæta þeirri óráðsíu sem viðgengist hefur. Það verður ekki með öllu sársaukalaust. Það er líka ljóst að sú lækkun ríkisútgjalda sem hér er áformuð verður ekki auðveld né átakalaus. Hún mun vafalaust mæta andspyrnu þeirra sem stýra störfum ríkisstofnana og hagsmunaaðila. Þó viðurkenna menn að allar aðstæður geri hana nauðsynlega og að öll skilyrði eru fyrir hendi til þess að hún megi takast. Framkvæmdin mun ráðast af vilja og dug þeirra sem með framkvæmdarvaldið fara, þ.e. ráðherranna og ríkisstjórnarinnar. Ég vil svo að lokum þakka nefndarmönnum fjvn. samstarfið. Ekki síst þeim minnihlutamönnum sem störfuðu í undirnefndum með mér. Ég vil einnig þakka starfsmönnum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar, starfsmönnum fjmrn., starfsmönnum Ríkisendurskoðunar og sérstakar þakkir flyt ég til sérstaks starfsmanns fjvn., Sigurðar Rúnars. Öðru starfsfólki í Þórshamri, nú í Austurstræti, flyt ég sérstakar þakkir fyrir lipurð og þolinmæði. Þá þakka ég formanni nefndarinnar, hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, gott starf því á honum hefur vissulega hvílt meiri vinna en á nokkru okkar hinna og hann hefur leyst hana vel af hendi.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Þingheimi hefur gefist kostur á því á þessum degi að sjá áhuga ríkisstjórnarinnar og stjórnarliðsins fyrir fjárlagafrv. Það vill svo til að þegar fulltrúi Alþb. í fjvn. var að ljúka hér máli sínu þá er þingsalur tæmdur. Í mestallan dag hefur varla sést hér nokkur liðsmaður ríkisstjórnarinnar. Ráðherrarnir hafa rétt drepið hér inn nefi, m.a.s. fjmrh. sjálfur er hættur að gefa sér tíma til þess að fylgjast með umræðunni. Það er vert að minna á það sem fram kom í byrjun þingsins þegar fjmrh. leitaði m.a. eftir því við stjórnarandstöðuna að komið yrði hér á greiðari leið á milli stjórnkerfisins og Alþingis. Hann leitaði m.a. eftir áliti okkar fjárveitinganefndarmanna Sjálfstfl. og formanns þingflokksins í þeim efnum. Það væri áreiðanlega góð lexía ef hæstv. fjmrh. færi með einhvern pistil úr þeim boðskap fyrir samráðherra sína í ríkisstjórninni og stjórnarliðið ef það skyldi verða til þess að frekar kæmi fram hver virðing þeirra er fyrir þessari umræðu sem hér fer nú fram og sem er að sjálfsögðu ein allra mikilvægasta umræðan í starfi hvers þings. Þetta vil ég alveg sérstaklega árétta og ég legg áherslu á, virðulegur forseti, að ef fjmrh. hefur ekki möguleika á því að vera hér í salnum á meðan ég flyt ræðu mína, m.a. vegna þess að ég tala nokkuð til hans, verð ég að óska eftir því sérstaklega að þessum fundi verði frestað þar til að ráðherrann hefur tíma og möguleika á því að fylgjast með umræðunni. Menn hafa orðið vitni að allri þeirri umræðu sem fram hefur farið um bágan hag ríkissjóðs og hvert stefnir í þeim efnum. Sú umræða er ekki ný af nálinni. Ég hygg að um margra ára skeið, kannski áratuga skeið, hafi verið leitast við að mæta þeim aðstæðum með því að skera niður lífsnauðsynlegar framkvæmdir, einkum úti á landsbyggðinni, og jafna síðan dæmið með því að leggja á nýja skatta. Það er þess vegna afar þýðingarmikið að líta á hvernig til hefur tekist í þessum efnum. Hvernig menn hafa náð fram þeim markmiðum að fá jöfnuð í ríkisfjármálum með því að spara lífsnauðsynlega framkvæmdarliði í skólamálum, hafnamálum og í heilsugæslu og með því að hækka skatta í landinu. Eftir að búið var að skera svo að segja af framkvæmdarliðina hafa menn alveg sérstaklega gripið til þess ráðs að snúa sér að landbúnaðinum. Þar væru þær matarholur fyrir hendi sem hægt væri að kroppa úr. Það er að sjálfsögðu of mikið mál að fara yfir það hér hvernig þróunin hefur verið í útgjöldum landbúnaðarins á síðustu árum. Ég hygg að það sé með nokkuð öðrum hætti heldur en annars staðar gerist í útgjöldum ríkisins. Það er líka fróðlegt að sjá hvernig þessi sömu mál hafa þróast í öðrum greinum. Ef bornar eru saman niðurstöður ríkisreiknings fyrir árið 1986 og það fjárlagafrv. sem hér er til umræðu til fjárlaga fyrir árið 1989 þá nemur aukning ríkisútgjalda á þessu tímabili 64%. Það hittist vel á að hæstv. landbrh. skuli vera að ganga í salinn.  á því og ég að rétt sé frá sagt þegar fjallað er um þróun ríkisútgjalda og málefna landbúnaðarins. Ég var að segja frá því að á þessu tímabili, þ.e. á milli ríkisreiknings fyrir 1986 og fjárlagafrv., nemur hækkunin 64%. Útgjöld ríkisins til landbúnaðarins á þessu tímabili hafa hins vegar hækkað um 57% og hefur sparnaður í þeirri grein þannig orðið u.þ.b. 100 millj. kr. Ef litið er hins vegar á þróunina í fjmrn. kemur annað í ljós. Þar hafa útgjöld á milli þessara ára hækkað um 87% og útgjaldaaukningin sem fjmrn. tekur til sín er um 400 millj. kr. Fyrrv. fjmrh. Jón Baldvin Hannibalsson, hvar sem hann kann að vera staddur í heiminum . . . --- Auðvitað hefur formaður fjvn. skotið sér til hliðar. Nú, hann er kominn í dyrnar. Mér leiðist að tala á bak mönnum. --- Fyrrv. fjmrh. hefur talað mikið um það á undanförnum árum hversu mikið óhóf væri í landbúnaðinum og hversu mikil eyðsla væri í þeirri grein. Í fyrravetur héldu allir málsvarar Alþfl. því fram í meiri háttar umræðum sem fram fóru á Alþingi að hægt væri að bæta hina félagslegu þjónustu í landinu stórlega með því að draga úr kostnaði við landbúnaðinn. Enginn einn maður á þó jafnmikinn þátt í þessari útgjaldaaukningu í fjmrn. og einmitt Jón Baldvin Hannibalsson. Það er stórmál að fara yfir þessi dæmi þegar til þessara hluta er litið. Það er af fleiru að taka í þessum efnum. Fyrrv. fjmrh. réði til starfa hjá ríkinu sem svaraði 600 nýjum stöðum og var það að sjálfsögðu miklu hærri tala en miðað var við í fjárlögum. Það vekur eftirtekt að núv. hæstv. fjmrh. hefur farið um það almennum orðum að draga eigi úr útgjöldum í fjárlögum sem svarar um 240--250 störfum. Þetta er hluti hans boðskapar um minni ríkisútgjöld. Fjárlagafrv. sjálft, sem hér er verið að fjalla um og verður væntanlega lögfest innan tíðar, gerir hins vegar ráð fyrir því að á næsta ári bætist 400 ný störf við á ríkisjötuna. Á þessu ári og því næsta verða þannig komin til skila 1000 ný störf. Ég sé að hv. formaður fjvn. hristir höfuðið og er það dæmi þess að enn hefur honum ekki tekist að tileinka sér stjórnarstefnuna því ég ætla honum ekki að vita ekki hvað um er að ræða í fjárlagafrv. ( SighB: 280, ekki 400.) Það eru ýmsar fleiri sporslur sem koma þar til greina. Hér er dæmi upp á 1 milljarð kr. og ef lagðir eru saman útgjaldaliðirnir til hinna ýmsu málaflokka, hinna lífsnauðsynlegu málaflokka, skólamannvirkja, hafnamannvirkja og sjúkrahúsbygginga, kemur út sama tala, rétt aðeins ríflega 1 milljarður kr. Þetta er og hefur verið meginviðfangsefnið á undanförnum árum, þ.e. að skera niður þessar framkvæmdir, en aftur á móti hefur þróunin orðið sú að í kerfinu hefur miklu meira fjármagni verið eytt, stórum miklu meira, sem best sést á því að á tveimur árum taka aukin launagjöld ríkissjóðs jafnstóra upphæð og nemur þessum þremur lífsnauðsynlegu liðum. Það hefur farið fram um það mikil umfjöllun upp á síðkastið hversu mikið erlend lán hafa hækkað samhliða þeirri umfjöllun sem átt hefur sér stað um bágan fjárhag ríkisins. Ég minni sérstaklega á að í þessum efnum hafa menn verið að tala um hina svokölluðu frjálshyggju sem sérstakan orsakavald og þá breyttu skipan sem tekin var upp að því er varðaði erlendar lántökur í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og Sjálfstfl. hefur sérstaklega verið kallaður til ábyrgðar fyrir. Það hefur hins vegar minna farið fyrir því að fram kæmi í hvað þetta fjármagn hefur farið og hvar erlenda skuldasöfnunin hefur lent á þessu tímabili. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að hægt sé t.d. að meta áhrif frjálshyggjunnar í þessum efnum. Ég hef þess vegna nýlega fengið upplýsingar um hvernig þessi þróun mála hefur verið á síðustu árum. Þetta mál er þess eðlis að það hlýtur að koma sérstaklega til umræðu við lokaafgreiðslu fjárlaga og sjálfur hef ég ekki getað farið það nákvæmlega yfir þessar heimildir að ég hafi fullt vald á því að túlka þær í þessari ræðu svo með skýrum hætti gæti orðið. Athyglisvert er þó að athuga sérstaklega hvernig erlend lán skiptast eftir hinum ýmsu greinum. Þar vekur sérstaklega eftirtekt hve lántökur sjávarútvegsins hafa stórlega aukist. Árið 1985 voru lántökur í sjávarútvegi og fiskiðnaði gegnum bankakerfið, þ.e. erlend lán, 590 millj. kr. Árið 1986 1 milljarður 535 millj. og árið 1987 2 milljarðar 778 millj. kr. Þessi þróun virðist vera á fullri ferð því að lánsloforð Fiskveiðasjóðs námu í lok septembermánaðar 4,6 milljörðum kr. Þá vekur ekki síður eftirtekt að atvinnufyrirtækin eru stærstu viðskiptaaðilar hinnar svokölluðu kaupleigu sem einkum, eins og menn vita, hefur verið kennd við frjálshyggjuna. Þetta er hér sérstaklega rifjað upp vegna þeirrar umræðu sem farið hefur fram um erlenda skuldasöfnun á síðustu árum og hvernig hún er tilkomin. Hið sanna er að þar eiga atvinnuvegirnir, að fráteknum landbúnaði, langstærstan hlut að máli. Erlenda skuldasöfnunin er að langstærstum hluta tilkomin vegna atvinnuveganna í landinu að landbúnaðinum undanteknum. Ef svo er að hér sé einhver sérstök frjálshyggja á ferð þá sýnist mér að mikilvirkustu frjálshyggjugaurarnir, eins og þeir eru stundum kallaðir, í þessum efnum séu hæstv. sjútvrh. og hæstv. viðskrh. Þessar lántökur hafa að langsamlega stærstum hluta farið í gegnum þeirra ráðuneyti. Ég endurtek það sem ég sagði áðan að óhjákvæmilegt er að brjóta þessi mál til mergjar fyrir 3. umr. fjárlaga og skýra fyrir þingi og þjóð hverjir það eru sem hafa safnað erlendum skuldum á síðustu árum. Það er mikilsvert m.a. vegna þess að inn í þetta dæmi kemur auðvitað sá mikli vandi sem sjávarútvegurinn stendur nú frammi fyrir. Það andar köldu að íslenskum landbúnaði í þessu fjárlagafrv. Það er reyndar ekki alveg nýtt. Að því leyti er fjárlagafrv. endurprentun frá fjárlagafrv. fyrri ríkisstjórnar eins og það var lagt fram, reyndar á ýmsan hátt verra og þótti þó mörgum nóg um. Alþingi bar hins vegar gæfu til að leiðrétta fjárlagafrv. fyrir þetta ár þannig að þar náðist viðunandi árangur. Mér eru minnisstæð orð formanns Búnaðarsambands Vestur-Húnvetninga, Gunnars í Hrútatungu, á búnaðarþingi þar sem hann sagði að náðst hefði fram varnarsigur við þá fjárlagagerð. Menn hefðu kannski látið sér detta til hugar að sú lexía hefði verið nægjanleg fyrir þá sem stjórnuðu þessu landi. Það hefur reyndar verið upplýst af fráfarandi fjmrh. að þá hafi komið fram fyrstu sprungurnar í stjórnarsamstarfið hjá fyrrv. ríkisstjórn. Í þessari yfirlýsingu, sem hann hefur reyndar margoft haft um orð, fæst kannski á því nokkur skýring hvers vegna fjárlagafrv. Jóns Baldvins Hannibalssonar er sérstaklega endurprentað nú af Ólafi Ragnari Grímssyni. Kannski hefur það gerst í einhverri lifrarveislu að hæstv. núv. fjmrh. hafi fengið vitneskju um hvernig póstur landbúnaðarins þyrfti að líta út svo að af samruna Alþfl. og Alþb. gæti orðið. Ekki er það ólíklegt. Nú hefur hér verið tekið fram af hv. þm. Alexander Stefánssyni að þörf væri á gagngerum breytingum í þessum efnum sem væntanlega koma fram við 3. umr. fjárlaga. Ekki dreg ég í efa vilja hv. þm. í þeim efnum þannig að það er að sjálfsögðu best að spyrja að leikslokum. Það er nú þannig að um ýmislegt hafa verið teknar ákvarðanir þegar í stað í sambandi við landbúnaðarmálin og það býsna mikilvægar ákvarðanir. Í þeim efnum minnist ég þó aðeins á tvennt. Menn kannast við að bændur landsins, sérstaklega í sumum landshlutum, hafa þurft að búa við þær erfiðu aðstæður að erfiður búfjársjúkdómur hefur herjað á hjörð þeirra. Þessum sjúkdómi hafa menn verið að reyna að eyða með því að skera niður heilu hjarðirnar. Það hefur verið býsna erfið ákvörðun fyrir marga bændur að taka, því að stór hluti af lífsstarfi sérhvers bónda byggir m.a. á því að bæta búfé sitt. Menn sjá þannig í einni andrá á eftir starfi sem hefur varað að meira eða minna leyti þann búskaparferil sem hver og einn bóndi hefur átt. Um þessi efni hafa verið gerðir sérstakir samningar og nú geri ég hlé á ræðu minni, virðulegur forseti. Það hafa verið gerðir sérstakir samningar um þessi efni við hvern og einn einasta bónda sem tekið hefur þátt í þessum aðgerðum. Þessir samningar eru að því leyti sérstæðir að þeir taka ekki til greinarinnar í heild sinni heldur er hver og einn bóndi að sjálfsögðu ábyrgur fyrir sínum samningi. Ríkisvaldið er á sama hátt ábyrgt gagnvart hverjum og einum bónda, en ekki sérstaklega stéttinni í heild að því er þetta varðar. Þessir samningar eru líka að því leyti sérstæðir að þeir eru allir undirskrifaðir af landbrh. Þeir eru staðfestir af fyrrv. landbrh. Jóni Helgasyni og til hliðar af eiganda og ábúanda hverrar jarðar fyrir sig. Þeir eru síðan stimplaðir á forsíðu með stimpli fjmrn. og líka er tilgreint hvenær þeim er þinglýst þannig að allt form er í býsna góðu horfi. Í niðurlagi 3. gr. þessa samnings segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: "Þessar bætur greiðast í nóvembermánuði hvert ár, í fyrsta skipti árið eftir niðurskurð.`` Skýrara getur það ekki verið. Samningnum fylgir hins vegar bókun sem að sjálfsögðu er tilkomin vegna tæknilegra aðstæðna í þessum uppgjörsmáta. Þar er kveðið á um að þessar skuldbindingar sem ríkið tekur þarna að sér megi dragast fram til 15. sept. Nú hefur tilkynning borist um það til fjvn. að þær greiðslur sem inna átti af hendi í síðasta lagi í gær verði ekki greiddar fyrr en í janúarmánuði á næsta ári. Skyldi það vera, virðulegi forseti, að fjmrh. heyri orð mín? ---  Þær tilkynningar hafa nefnilega borist inn í fjvn. að 118 millj. sem voru gjaldfallnar í gær eigi ekki að borgast fyrr en á næsta ári. Þetta eru sömu vinnubrögð og átti að viðhafa fyrir einu ári síðan en þá var því hrundið. Og það sem er þó öllu verra og er kannski ekki síður aðalatriðið þegar horft er frá sjónarhóli fjvn., að það er tekin ákvörðun um það að sams konar vinnubrögð eigi að viðhafa á næsta ári. Það eigi þá aftur að svíkja samninga með þessum hætti. Nú höfum við bærilega reynslu af samningsgerð í sambandi við fjárlagagerð. T.d. þær framkvæmdir sem byggja á verksamningum við verktaka eða í öðrum hliðstæðum tilvikum og samþykktar hafa verið, þær eru greiddar orðalaust og um það fer ekki fram nokkur einasta umræða á Alþingi, ekki í fjvn. og ekki á Alþingi. Hins vegar er annað uppi á teningnum þegar kemur til bændanna. Ég vek athygli á því að þetta eru förgunarbætur sem eru hluti af þeirra launum. Þá þarf ekki að halda samninga, þá er hægt að svíkja. Ég hafði orð á því þegar þessi tilkynning og þessar skýringar komu í fjvn. að ég tryði því tæpast að það fólk sem skipaði meiri hl. fjvn. vissi hvað í þessu fælist. Nú hefur hins vegar verið sæst á það í fjvn. að fá úttekt og umsögn Ríkisendurskoðunar á þessu máli þannig að fjvn. getur að sjálfsögðu fengið þær upplýsingar svo að óyggjandi séu, en þær upplýsingar munu ekki hagga einu einasta orði af því sem ég hef hér sagt. Jólakveðja þessarar ríkisstjórnar til bændanna í landinu liggur fyrir eins og hún var gefin og tilkynnt á síðasta fundi fjvn. núna fyrir 2. umr. Sú tilkynning liggur fyrir. Og þótt það séu ekki allir bændur sem fá þetta svipuhögg um jólaleytið er þetta aðför að bændastéttinni í heild. Þar sem menn leggjast svo lágt að þeir virða ekki samninga sem eru undirritaðir af ráðherrum ríkisstjórnarinnar og hefur verið þinglýst og eru ástimplaðir af fjmrn. Þessi framkoma er siðlaus. Og hefði hæstv. landbrh. kannski mátt doka aðeins lengur við þegar hann leit hér í gættina áðan. Ríkisstjórnin hefur haft um það mörg orð að græða og bæta landið og eitthvað er minnst á það í málefnasamningnum sem hún gerði með sér þegar hún var sett á stofn. Menn hefðu þannig getað búist við betri tíð með blóm í haga þegar til þeirra hluta er litið. En í þeim efnum liggur líka fyrir niðurstaða. Nú má ég kannski minna á ofurlitla forsögu í þessum efnum og þá byrja á því sem sjálfsagt er nú efst í minni þegar fjallað er um landgræðsluáætlun að Alþingi gaf, á hátíðarfundi árið 1974, íslensku þjóðinni það í afmælisgjöf með tilliti til búsetunnar í landinu að gert yrði sérstakt átak í því að græða upp landið, borga fósturlaunin eins og þá var sagt. Að sjálfsögðu var mikil bjartsýni bundin við þessa áætlun en ýmislegt varð til þess að hún náði ekki fram að ganga eins og til var ætlast sem er of löng saga til þess að rekja hér alveg sérstaklega. Því var það að að loknu þessu áætlunartímabili varð um það víðtækt samkomulag á Alþingi að gera aðra áætlun til fjögurra ára sem mundi fela í sér helmingi lægri fjárveitingar en ákveðnar voru árið 1974. Að þeim árum liðnum var tekin önnur ákvörðun um að halda áfram á sömu braut með sama fjármagni. Menn völdu þann kostinn að hafa framlögin frekar minni og að við þau væri þá hægt að standa með bærilegum hætti. Ég hef átt þess kost að starfa með öðrum alþingismönnum, við höfum verið fjórir í því starfi, að framkvæmd þessarar áætlunar. Við höfum séð fyrir því, m.a. vegna þess að við höfum haft nokkurn styrk í fjvn., einmitt þessir alþm., að þessir hlutir gengju fram eins og um hefur verið samið og samkomulag gert um á Alþingi. Nú bregður hins vegar svo við að út af er brugðið í fyrsta sinn. Framlag til Landgræðslu ríkisins var skert í fjárlagafrv. Til hennar varð hækkunin minni samkvæmt fjárlagafrv. en fjárlagaforsendur gerðu ráð fyrir. Framkvæmdaforsendur eru hins vegar allt aðrar en fjárlagaforsendurnar og það má segja að verið gæti að með þeirri breytingu sem hefur verið gerð á núna í tillögum fjvn. um hækkun vegna fræverksmiðju í Gunnarsholti og vegna sérstaks verkefnis á Mývatnsöræfum sé ekkert langt frá því að Landgræðsla ríkisins muni sem slík hafa svipaða möguleika í framkvæmdum á næsta ári og í ár. Þó mun þar frekar vanta á. Um þetta hef ég ekki fengið fullnægjandi upplýsingar enn þá. Landgræðsluáætlunin er hins vegar skert um 12 1 / 2 millj. kr. Það höfum við aldrei látið yfir okkur ganga fyrr að skerða landgræðsluáætlunina og þetta gerir ríkisstjórn sem talar hærra um að vernda og bæta gróður landins en áður hefur verið gert. Þetta er hennar fyrsta ákvörðun til þess að standa við fyrirheit sín í þessum efnum. Vera má að einhverjir leyndir þræðir liggi á milli þessarar ákvörðunar og þeirra nýju vinnubragða sem Alþfl. er búinn að taka upp til þess að sverta bændur landsins og þann atvinnuveg sem þeir stunda og lifa á. Fræg er aðför hæstv. viðskrh., sem að sjálfsögðu er hér hvergi nærri frekar en aðrir ráðherrar, þegar hann hefur sett það fram sem stefnumið Alþfl. að menn hætti að neyta íslensks lambakjöts. Fer nú formaður fjvn. á dyr og er það reyndar vel skiljanlegt. Það er líka vel fylgt á eftir með því að draga úr þeim framkvæmdum sem í gangi hafa verið með niðurskurði á landgræðsluáætlun. Þetta eru verk ríkisstjórnarinnar sem hefur talað hvað hæst um umhverfismál og um að bæta landið og græða það upp. Ég tek svo undir, það sem kom hér fram í ræðu hv. þm. Alexanders Stefánssonar, að það er alveg óhjákvæmilegt að fram fari mikil umræða um landbúnaðarmálin við 3. umr., a.m.k. ef ekki er hægt að ná um þau bærilegu samkomulagi fyrir þá umræðu, því eins og ég hef tekið fram og ég get líka vitnað til í ræðu hv. þm. Pálma Jónssonar er að sjálfsögðu ekki hægt að líða þá afgreiðslu sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir í þeim efnum. Hér hefur verið minnst á Vegagerðina og ég hef þar ekki miklu við að bæta. Það sætir hins vegar furðu hvernig menn ætla sér að koma saman vegáætlun í vetur. Það verður fróðlegt að sjá hvernig við stóru orðin verður staðið um jarðgangagerð og brúargerð á næstu árum sem engin króna er ætluð til í þessu fjárlagafrv. Sannleikurinn er nefnilega sá að til þess að halda því framkvæmdagildi sem var í vegagerðarframkvæmdum í ár og miðað við þær skuldbindingar sem búið er að gera að því er varðar Ólafsfjarðarmúla passa tekjustofnarnir eftir að þeir hafa verið hækkaðir til samræmis við það sem gert er ráð fyrir og eiga eins og menn vita að hluta til að fara beint í ríkissjóð. Ýmsir hafa haft nokkuð hátt um vegaframkvæmdirnar á síðustu árum og talað um svik í þeim efnum. Það verður fróðlegt að fylgjast með því hvernig þeir standa að þessari fjárlagaafgreiðslu. Virðulegi forseti. Það er mikið talað um skattahækkanir um þessar mundir. Það er, hygg ég, alveg spánýr boðskapur að það þyki sérstaklega henta að herða stórlega á sköttum á sama tíma og tekjur minnka í þjóðfélaginu. Á sama tíma og samdráttar gætir í þjóðfélaginu ætlar ríkissjóður samt að taka í nýjum sköttum, eftir því sem við fengum vitneskju um, 6,7 milljarða kr. 

Nei, ég sagði að þetta hefði verið rétt heyrt. Maðurinn sagði þetta.

Nú.  ekki hægt að fá upplýst nákvæmlega hvað innheimta skatta hefur versnað frá árinu í fyrra vegna þess að hér er ekki um sambærilega skattheimtu að ræða, t.d. ekki að því er varðar tekjuskattinn. Þar af leiðandi er ekki hægt að lesa í þá þróun. Það má hins vegar ætla að af þessum sköttum ætti undir eðlilegum kringumstæðum að vera hægt að innheimta verulegan hluta og þó ekki minna en helming. Það er því að sjálfsögðu eitt af því sem menn verða að fá rækilega skýrt við frekari umræðu hér, bæði í sambandi við skattamálin og fjárlögin, fyrir 3. umr., hvernig skattheimtan er í landinu og þá sérstaklega hvort menn geta fengið niðurstöðu um það hvort skattheimtan er brostin. Það þýðir nefnilega ekki að auka skattana í þjóðfélaginu ef ekki er hægt að innheimta þá. Þrátt fyrir það að hv. þm. Alexander Stefánsson talaði mikið áðan um að hluti af þessum óinnheimtu sköttum færi forgörðum vegna gjaldþrota hygg ég að þar eigi ekki síður þær skýringar við að atvinnufyrirtækin í landinu, eins og þeim er nú komið, hafa ekki komið þessum sköttum til skila. Ég hygg að það hafi komið jafnvel til þess að hæstv. fjmrh. hafi þurft að grípa inn í gagnvart skattheimtumönnum sínum þegar þeir hafa hótað lokun á atvinnufyrirtækin úti á landi. Þetta er alveg óumflýjanlegt að fá skýra niðurstöðu um. Þetta er annað þeirra atriða sem ég hef lagt mikla áherslu á að yrðu upplýst við fjárlagagerðina. Hinu var ég að gera grein fyrir áður, þ.e. hvernig erlendu lántökurnar skiptust, og það er ekki líðanlegt annað en að þessi mál verði algjörlega upplýst. Menn hafa í þessari umræðu að sjálfsögðu verið að tala um afkomu atvinnuveganna, viðskilnað fyrrv. ríkisstjórnar og annað eftir því. Hv. þm. Alexander Stefánsson hafði orð á því að í þeim efnum færist ekki fyrrv. stjórnarsinnum að hafa hátt og hann tók það fram sérstaklega að það hefði ekki vantað tillögurnar í þeirri ríkisstjórn. Þetta var ekki alveg skýrt talað hjá ræðumanni, en það væri gaman að fá vitneskju um það hverjar tillögur Framsfl. voru lagðar fram í fyrrv. ríkisstjórn. Þær eru reyndar kunnar eftir að tekin hafði verið ákvörðun um að fella þá ríkisstjórn, en fyrir þá ákvörðun heyrði maður ekki mikið af þeim tillögum hjá Framsfl. Má vera að þær séu hins vegar til og þá væntanlega skýrir ræðumaður frá þeim hér síðar eða við annað tækifæri. Auðvitað er það skugginn yfir þessu þingi og yfir þessari fjárlagagerð sem birtist í afkomu atvinnuveganna vítt um landið. Og ég minni á, ekki síst vegna orða hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur áðan, að í þeim efnum fór ríkisstjórnin með fullum seglum. Fyrsti boðskapur núv. ríkisstjórnar var að það væri hennar sérstöku viðfangsefni að koma hjólum atvinnulífsins í gang. Þau áttu að fara að snúast á fullri ferð. Ég vil ætla að óhætt sé að marka dóm Þjóðhagsstofnunar um þessar efndir eins og þær standa um þessar mundir, en þar kemur fram að afkoman í sjávarútvegi og fiskvinnslu hefur versnað frá því að núv. ríkisstjórn tók við völdum um 2%. Þannig hefur gangsetningin orðið að það virðist eins og hrokkið hafi í bakkgír, það hefur gengið aftur á bak en ekki áfram. Þessar yfirlýsingar hafa glumið á okkur hér í Alþingi við hverja umræðu sem hefur farið fram og tengst hefur efnahagsmálum, stefnuræðu forsrh., fjárlagaræðu og umfjöllun um lánsfjárlög. Alltaf hefur ríkisstjórnin verið að koma hjólunum í gang og gefa atvinnulífinu nýja blóðgjöf. Niðurstaðan er hins vegar þessi að það hefur enn sigið á ógæfuhliðina. Það hlýtur að vera að ríkisstjórnin eigi eftir að skýra sín mál í þessum efnum og þá sérstaklega það hvað felst í boðskap ráðherra ríkisstjórnarinnar, m.a. um þessar mundir. Nú vill svo til að hæstv. fjmrh. hefur farið um stundarsakir bæði með forustu í ríkisstjórninni í fjarveru formanns Framsfl. og fjmrn. og einmitt þegar hann var þannig valdamesti maður landsins flutti hann þjóðinni sinn boðskap í þessum efnum. Og nú ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að hafa hann yfir til þess að fá hann líka í þingtíðindin og til þess að menn geti betur glöggvað sig á því hvert ríkisstjórnin stefnir í þeim efnum. Þar segir svo, með leyfi forseta: Það þarf að sameina fyrirtæki. Það þarf að stokka upp eignaraðild --- menn taki eftir því --- á sumum, það þarf að tengja þau saman með ákveðnum aðgerðum og fara þannig yfir þetta lið fyrir lið, byggðarlag fyrir byggðarlag, fyrirtæki fyrir fyrirtæki, til þess að breyta skipulaginu, rekstrargrundvellinum, samvinnu fyrirtækja og jafnvel eignarhaldi. --- Menn taki eftir. --- Og þegar búið er að stokka þennan strúktúr upp og laga hann, þá geta menn farið að skoða hvort einhverjar almennar aðgerðir þarf þá til viðbótar. En ef þessi uppstokkun verður ekki framkvæmd byggðarlag fyrir byggðarlag, fyrirtæki fyrir fyrirtæki, þá er alveg sama hvað menn fella gengið mikið, 10, 20, 30, 40, 50%, þá mun það ekki duga. Það dylst væntanlega engum hvað átt er við í þessum boðskap. Það er hins vegar alveg óumflýjanlegt að skýrlega verði tekið fram af ríkisstjórninni hvernig þessi uppstokkun á að ganga fram, hvernig á að sameina fyrirtækin og hvernig á að koma á nýju eignarformi og breyttum rekstrarskilyrðum. Það er hluti af þessari fjárlagaumræðu og fjárlagagerð að fá þar skýr svör um. Í þeim efnum hefur ríkisstjórnin að sjálfsögðu frest. Hér er einungis verið að fjalla um fjárlögin við 2. umr., en það er alveg óumflýjanlegt að þessar meiningar allar verði skýrðar áður en til þess kemur að fjárlög verði afgreidd héðan endanlega frá Alþingi.

Friðjón Þórðarson Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 12. þm. Reykv. fyrir að hafa leyft mér að flytja þessi orð í fyrra lagi. Svo lengi sem elstu menn muna hefur frv. til fjárlaga verið mál númer eitt á hverju haustþingi. Nú bregður svo við á 111. löggjafarþingi þjóðarinnar að fjárlagafrv. er 73. mál þingsins. Þetta gæti bent til þess að eitthvað óvenjulegt væri á seyði eða eitthvað afbrigðilegt hefði gerst, enda segir í upphafi nál. frá meiri hl. fjvn. að afgreiðsla fjárlaga hafi að þessu sinni verið nokkuð frábrugðin því sem vani hefur verið. Rætur þessa eru raktar til stjórnarskiptanna á sl. hausti og til mikilla sviptinga og dæmafárra breytinga á öllu efnahagslegu umhverfi á skömmum tíma eins og komist er að orði. Hvað sem öðru líður virðast störf fjvn. hafa gengið allgreiðlega. Þar skiptir að sjálfsögðu miklu máli að starfsaðstaða nefndarinnar hefur stórbatnað þar sem hún sækir nú mikinn styrk í nána samvinnu við Ríkisendurskoðun og Fjárlaga- og hagsýslustofnun, svo og aðrar stofnanir sem hafa allar nauðsynlegar upplýsingar á reiðum höndum. Þó að efnahagshorfur í heiminum á næsta ári séu almennt taldar fremur góðar og ástandið um þessar mundir töluvert betra en búist var við í byrjun þessa árs er því öfugt farið um okkar land. ,,Íslenskur þjóðarbúskapur hefur hreppt andbyr á þessu ári`` segir í inngangi þjóðhagsáætlunar fyrir árið 1989 og nú eru horfur á að landsframleiðsla og þjóðartekjur dragist saman á næsta ári. Mikil breyting hefur orðið frá góðæri síðustu ára. Það er mála sannast að oft hefur útlitið verið dapurt og drungalegt í þrotlausri efnahagsmálaumræðu liðinna ára, en nú fyrst tekur í hnúkana þegar æðstu valdamenn þjóðarinnar þykjast aldrei hafa séð það svartara. Það er varla mikils að vænta af fjárlagagerð við slík veðurskilyrði né margs sem gleður augað í tillögum fjvn. að þessu sinni. Allir verða að láta sér nægja að spila úr þeim spilum sem þeir hafa á hendinni þó að stundum sé vitlaust gefið. Þingsköp Alþingis mæla svo fyrir að við 2. umr. skuli ræða greinar frumvarpa hverja fyrir sig og brtt. við þær. Skal sú regla höfð í huga þó að óhjákvæmilegt sé að víkja almennt að skuggalegum blikum sem á lofti eru í atvinnu- og efnahagsmálum landsmanna og ýmsum sviptingum í þjóðlífi og stjórnsýslu. Um afgreiðslu fjárlagafrv. segir í áliti frá minni hl. fjvn. að frv. gangi nú til 2. umræðu við óvenjulegar aðstæður. Ástandið í atvinnumálum þjóðarinnar sé ískyggilegra en verið hafi í marga áratugi. Stefnuleysi ríkisstjórnarinnar í þeim málum sé algjört. Óvissan í ríkisfjármálum sé einnig óvenjuleg, tekjuhlið frv. í lausu lofti. Fjárlagadæmið allt sé því í uppnámi og margháttaðir megingallar á fjárlagafrv. sjálfu. Með hliðsjón af þessu má ljóst vera að ekki er árennilegt að flytja margar brtt. til hækkunar á ríkisútgjöldum, enda verður það ekki gert að þessu sinni. Þvert á móti eru nú full rök fyrir því að gæta ýtrustu hófsemi og sparnaðar við sérhvern útgjaldalið fjárlaga. Þetta hefur reyndar heyrst áður og því verður ekki neitað að ýmsum lætur vel að tala um niðurskurð og jafnvel framkvæma hann. Þá verða hins vegar allar aðgerðir að vera samræmdar ef þær eiga að duga. Það stoðar t.d. lítið að fækka opinberum starfsmönnum eða leggja niður störf í opinberri þjónustu ef samtímis eru flutt frumvörp sem horfa til stóraukinna útgjalda á sama sviði. Það er oft mun hyggilegra og ódýrara að hlynna að því sem fyrir er og vel hefur reynst en að velta í rústir og byggja á ný þó að það geti stundum verið skáldlegt og skemmtilegt. Og vissar skyldur verður ríkið að rækja hvað sem það kostar ef það vill rísa undir nafni. Það er að vísu ekki hægt að gera þá kröfu til alþingismanna að þeir geti séð langt inn í framtíðina frekar en aðrir, en vissar staðreyndir eru þó svo augljósar að þess verður að krefjast af margreyndum forsjármönnum þjóðarinnar að mark sé á þeim tekið. Það er sjálfsagt að spara eins mikið og unnt er og hagræða öllu eins og hægt er, en það eru vissulega takmörk fyrir því hvað hægt er að ganga langt í þessum efnum. Það er dýrt að halda úti frjálsu þjóðfélagi af þeirri stærð eða öllu heldur smæð sem hér er í landi, ekki síst ef menn vilja halda til jafns við ríkar milljónaþjóðir á mörgum sviðum. Hvað sem öðru líður verða höfuðatvinnuvegir landsmanna að geta gengið, en nú horfir vægast sagt alvarlega í þeim málum. Hvaðanæva heyrist frá því sagt að útflutningsatvinnuvegirnir, undirstöður þjóðfélagsins, séu að molna niður, segir í nál. minni hl. fjvn. Og hvað um hinn margfræga rekstrargrundvöll eða rekstrargrundvallarræfilinn eins og hann var nefndur fyrir nokkrum árum svona með tregablandinni vorkunnsemi af því að hann er löngu týndur og tröllum gefinn. Þó viðurkenna allir í orði að atvinnufyrirtækin þurfi rekstrargrundvöll, almenn skilyrði af hálfu stjórnvalda til þess að geta snúið við frá hallarekstri til viðunandi afkomu. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir m.a. á fyrstu blaðsíðu að höfuðverkefni hennar sé að treysta grundvöll atvinnulífsins, stöðu landsbyggðarinnar og undirstöðu velferðarríkis á Íslandi. Lítils verður þessa vart í fjárlagafrv. Þvert á móti eru framlög til atvinnuvega enn lækkuð eins og nánar er greint frá í þeim kafla í nál. minni hl. sem ber yfirskriftina Atlaga að atvinnuvegunum. Það dregur enginn í efa að hv. fjvn. hafi í mörg horn að líta þegar haft er í huga að hún hafi tekið á móti og athugað hátt í 1000 erindi eins og formaður nefndarinnar gat um í framsögu sinni síðdegis í dag, en þar hafa margir gengið bónleiðir til búðar svo sem eðlilegt má telja. Sumir, ekki síst forsvarsmenn sveitarfélaga, hafa stundum orð á því að ekki svari kostnaði að ganga á fund fjvn. Þeir hafi ekki erindi sem erfiði. Þetta er skiljanlegt þegar litið er á þann nauma skerf sem margir fá í sinn hlut við skiptingu framkvæmdafjár, til skólabygginga, íþróttamannvirkja, hafna og heilsugæslu svo að dæmi séu nefnd. Þess ber hins vegar að minnast að miðað við gildandi lagaákvæði eiga forustumenn byggðanna lögvarinn rétt á ákveðnum fjárframlögum frá því opinbera á móti framlagi heimamanna. Hvor aðili verður að standa við sitt svo að verkinu geti miðað áfram. Sé hins vegar vel að verki staðið og samvinnu hagað svo sem vera ber að lögum og venjum er engin von til þess að sveitarfélögin þoli að eiga stórfé, jafnvel svo að milljónum skipti, inni hjá ríkinu ár eftir ár. Þetta er bara einfaldlega ekki hægt. Það verða menn að muna. Sum sveitarfélög hafa leitað leiða til úrbóta að því er byggingu skólamannvirkja snertir með því að gera samninga við ríkið um föst, árleg framlög í þessu skyni. Þetta skapar festu í framkvæmdum og öryggi í greiðslum, en gengur öðrum þræði út yfir þá sem ekki hafa náð föstum samningum, a.m.k. að nokkru leyti. Þetta þarf að skoðast nánar við fyrsta tækifæri þegar batnar í ári. Í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar frá 28. sept. sl. er að finna mörg ákvæði sem snerta byggðamál og stuðning við byggðir landsins. Þar er m.a. rætt um að framfylgja árangursríkri byggðastefnu sem komi betra jafnvægi á byggðaþróun í landinu. Stefnan í landbúnaðar- og fiskveiðimálum verði endurskoðuð með byggðasjónarmið og aukna hagkvæmni fyrir augum. Þar er og sérstakur kafli um byggðamál þar sem segir að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir jafnvægi í byggðaþróun, m.a. með eftirfarandi aðgerðum sem taldar eru upp í mörgum liðum. Einn þeirra segir að Byggðasjóður verði efldur, annar að gerðar verði ráðstafanir til jöfnunar á flutningskostnaði og kostnaði við síma, húshitun, skólagöngu o.s.frv. Ég tel mjög eðlilegt að málefnasamningur þessi sé lesinn yfir eða skoðaður vandlega um svipað leyti og afgreiðsla fjárlaga gengur yfir. Að ekki sé nú talað um að hann sé lesinn yfir kvölds og morgna eins og eitt sinn var ráðlagt af forsrh. í vinstri stjórn. Ætla verður að hæstv. ríkisstjórn sé fegin því að sem flestir lesi þennan samning og geri ráð fyrir því að hann sé annað og meira en orðin tóm. En því vek ég sérstaka athygli á þessu að ég tel hið allra brýnasta viðfangsefni okkar alþingismanna að stuðla að jöfnuði allra þegna þjóðfélagsins, þ.e. að þeir hafi sem allra jafnasta aðstöðu í lífsbaráttunni og sem jöfnust skilyrði til framfærslu, þæginda og þroska hvar sem þeir eiga heima í byggðum landsins. Ég ætla sérstaklega að nefna einn málaflokk, en það eru samgöngumálin þó að ekki verði sérstaklega um þau fjallað fyrr en seinna í vetur. En því er nú minnst á þau mál að heyrst hefur að þau hafi iðulega borið á góma á ríkisstjórnarfundum að undanförnu. Hafi þá aðallega verið rætt um hversu mikill niðurskurður fjárframlaga ætti að verða til vegamála á komandi tímum. ,,Á að skerða vegafé? Það væri rangt og óréttlátt``, segir Björn Pétursson frá Siglufirði í blaðagrein sl. miðvikudag. Margir landsmenn munu hugsa á svipaðan veg. Þeir hafa vonað að fé til bættra samgangna yrði ekki skorið niður fyrr en í síðustu lög. Þetta er dapurlegt þar sem bættar samgöngur um allt land eru sameiginlegt áhuga- og hagsmunamál allra landsmanna og eitt allra stærsta byggðamál þjóðarinnar. Af ræðum og málsútlistun forsvarsmanna í fjvn. má ljóst vera að fjárlagafrv. sem nú siglir hægt og hægt til loka 2. umr. er æðigloppótt og reikult í rásinni enn sem komið er. Kenna margir um tímaþröng og þröngri stöðu í ríkisfjármálum svo sem heyrst hefur hér í umræðunni. Ég hygg að flestir alþingismenn séu meira og minna uggandi og kvíðafullir um þessar mundir vegna þess hvernig horfir í hinum veigamestu málefnum þjóðarinnar. En það er víst eina leiðin að sjá hvað setur og bíða bjartari og betri tíma.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Það er undarlegt ástand sem við lifum og hrærumst í þessa dagana. Hæstv. ríkisstjórn þrjóskast enn við og telur sig vera meirihlutastjórn. Enginn veit hvað gerist þegar tekjuöflunarfrv. hennar koma til atkvæðagreiðslu, en þau eru forsenda þess fjárlagafrv. sem við ræðum hér í dag. Í ljósi þeirrar óvissu um hver verða afdrif tekjuöflunarfrumvarpanna ákváðu þingkonur Kvennalistans að bera ekki fram neinar brtt. nú við 2. umr. fjárlaga eins og reyndar hv. þm. Málmfríður Sigurðardóttir, fulltrúi Kvennalistans í fjvn., hefur þegar gert grein fyrir. Við getum ekki litið á þessa þykku bók sem fjárlagafrv. er sem alvöruplagg. Til þess að geta lagt til breytingar verður að liggja fyrir hvort forsendur frv. standast, en eins og stendur er ekkert sem bendir til þess að svo verði. Það hefði svo sannarlega verið þörf á að gera margar breytingar á frv. Það fer ekki allt of mikið fyrir félagshyggju og jafnrétti í þessu fjárlagafrv. ríkisstjórnar félagshyggju og jafnréttis. Þó vil ég ekki gera lítið úr þeirri viðleitni sem þar kemur fram. Eitt af því sem mér finnst stinga í augu er sú upphæð sem ætluð er Kvennaathvarfinu í Reykjavík. Mig langar að lesa minnispunkta sem ég hef undir höndum frá aðstandendum Kvennaathvarfsins sem skrifaðir eru þann 9. des. sl. Þessir minnispunktar hljóða svo, með leyfi forseta: ,,Fram að þeirri stundu að Kvennaathvarfið var opnað hinn 6. des. 1982 buðust konum á Stór-Reykjavíkursvæðinu, sem flýja þurftu heimili sín vegna andlegs og/eða líkamlegs ofbeldis, ekki önnur úrræði en einnar nætur dvöl í fangaklefum lögreglunnar og einnar nætur dvöl í einum af þrem sjúkrarúmum slysavarðstofunnar í þeim tilvikum að konan var illa slösuð. Börnum þeirra var ekki boðið upp á neitt, né heldur landsbyggðarkonum og börnum þeirra. Síðan Kvennaathvarfið opnaði fyrir sex árum hafa þangað leitað og dvalið um lengri eða skemmri tíma alls 865 konur af öllu landinu með samtals 697 börn, og sanna þessar tölur svo ekki verður á móti mælt tilverurétt Kvennaathvarfsins. Frá upphafi hefur verið leitað eftir stuðningi opinberra aðila til reksturs athvarfsins og sótt um 70% til ríkisins og 30% til sveitarfélaga. Fjárhagsáætlun ársins 1989 hljóðar upp á 13 millj. 852 þús. kr., og var sótt um 70% af því eða tæplega 9,7 millj. kr. til ríkisins. Rekstrarframlag ríkisins til Kvennaathvarfsins fyrir árið 1988 var 5 millj. 500 þús. kr. en sótt var um 5.527.900 kr. og er það í fyrsta sinn í sögu athvarfsins að ríkisframlag var nær umbeðin upphæð. Í kjölfar ráðstefnu sem samtök um Kvennaathvarf héldu haustið 1987 um úrbætur í rekstri var ákveðið að manna athvarfið að fullu með fastráðnu starfsfólki í stað íhlaupafólks að hluta og fastráðins að hluta eins og áður var. Hækkaði fjárhagsáætlun þar með það seint að ekki náðist að koma þeirri hækkun inn í fjárbeiðni til ríkisins og skýrir það þessa miklu hækkun á milli ára. Heildarfjárþörf Kvennaathvarfsins árið 1988 var 10 millj. 573 þús. kr. og framlag ríkisins því í reynd aðeins 52,3%. Frá upphafi hefur nokkuð skort á að opinberir aðilar legðu fram umbeðnar upphæðir en sú regla hefur verið í heiðri höfð af hálfu samtakanna að gera fjárhagsáætlanir sem standast og því ekki gert ráð fyrir svigrúmi til niðurskurðar. Allur niðurskurður myndar því rekstrargat. Fram til þessa hafa slík göt verið fjármögnuð með frjálsum framlögum almennings, einkum gamalmenna sem þekkja neyð af eigin raun, fyrirtækja og félagasamtaka, svo og mikilli og óeigingjarnri sjálfboðavinnu tiltölulega lítils hóps félagskvenna sem bætt hafa á sig þeirri vinnu ofan á vinnu utan heimilis og innan. Sá styrkur sem sótt er um til opinberra aðila er einungis til rekstursins, þ.e. laun starfskvenna og launatengd gjöld, matur, hiti, rafmagn, sími og annað sem til daglegs reksturs heimilisins heyrir. Dvalarkonur sjá sjálfar um húshaldið, þ.e. matseld, þvotta og þrif. Hús athvarfsins er keypt fyrir frjáls framlög almennings og fyrirtækja og félagasamtaka og sama gildir um allt viðhald hússins sem byggt var skömmu eftir aldamót. Opinberir aðilar hafa ekki lagt eina einustu krónu til þess hluta rekstursins sem heyrir til reksturs húsnæðis eða innkaupa og eðlilegs viðhalds og endurnýjunar húsbúnaðar. Næstum árlega, þ.e. þegar gjafafé þverr, stendur Kvennaathvarfið frammi fyrir lokun vegna skorts á rekstrarfé og því mjög brýnt að séð verði til þess að rekstur Kvennaathvarfsins verði tryggður til frambúðar, enda þau úrræði, sem áður voru fyrir hendi fyrir þær konur og börn þeirra, sem flýja þurftu heimili sín vegna ofbeldis, þjóðfélaginu til lítils sóma. Þess utan er ljóst að sveitarfélögin hvert og eitt gætu vart fjármagnað sómasamlega aðbúð þessara kvenna og barna í neyð. Ódýrast hlýtur að vera að reka eitt kvennaathvarf fyrir allt landið.`` Þarna kemur fram að Kvennaathvarfið þarf 9,7 millj. kr. til að reka athvarf, en frv. gerir aðeins ráð fyrir 6,1 millj. kr. Mér þætti fróðlegt að vita hvernig ríkisvaldið hefur hugsað sér að konurnar eigi að fá það fjármagn til rekstursins sem á vantar? Mönnunum hlýtur að vera ljóst að þarna er því miður um að ræða nauðsynlega starfsemi sem að stórum hluta til er innt af hendi í sjálfboðavinnu. Það eru hins vegar fleiri hópar kvenna sem taka á sig verkefni sem að öðru jöfnu ættu að vera hlutverk ríkis og sveitarfélaga. Má í því sambandi nefna sem dæmi kvennaráðgjöfina og sifjaspellshópinn, en fleiri hópar taka að sér ýmsa starfsemi í sjálfboðavinnu sem fær lítinn sem engan stuðning frá hinu opinbera. Það er ekkert nýtt að konur taki að sér verkefni sem eru nauðsynleg fyrir þjóðina. Má í því sambandi nefna byggingu Landspítalans og Háskólans þó að margir séu búnir að gleyma að það voru konur sem þar voru frumkvöðlar. Annað atriði vil ég nefna sem tengist jafnrétti, en það er jafnrétti til náms. Enn er gert ráð fyrir að námsmenn lifi af 20% lægri upphæð en framfærsla gerir ráð fyrir. Hvernig hugsa menn sér að námsmenn brúi þetta bil þegar jafnvel er búið að skattleggja bæði hrísgrjón og brauð? Framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna hefði þurft að hækka um 372 millj. kr. til að hækka lán á næsta ári sem þessari skerðingu nemur, þessum 20% sem lán til námsmanna voru skert um í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, eða reyndar ríkisstjórnar þar sem Sverrir Hermannsson var menntmrh. Það gildir það sama um námsmenn og aðra sem lítið hafa að ekki er hægt að lifa á minni fjárhæð en þeirri sem dugar til framfærslu. Í húsnæðismálum hefur ástandið ekkert batnað. Fjöldi fólks er í miklum erfiðleikum við að afla sér húsnæðis. Alltaf sækja margir um lán vegna greiðsluerfiðleika. Það sem vekur athygli er að nú eru þeir sem hafa fengið lán eftir nýja húsnæðislánakerfinu svokallaða farnir að sækja um greiðsluerfiðleikalán. Af þeim sem fengu greiðsluerfiðleikalán árið 1988 voru 170 sem voru að fá lán vegna greiðsluerfiðleika í annað eða jafnvel þriðja sinn. Það hlýtur að vera eitthvað bogið við kerfi sem leiðir af sér slíka erfiðleika. Í frv. er gert ráð fyrir að lífeyrissjóðirnir kaupi skuldabréf af Byggingarsjóði ríkisins fyrir 7 milljarða kr. Samkvæmt nýrri spá frá Seðlabanka Íslands er ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna á árinu 1989 áætlað rúmir 16 milljarðar. Til Húsnæðisstofnunar renna um 55% eða 8,8 milljarðar. Þetta er sem sagt áætlun frá Seðlabankanum. Hins vegar hafa aðrir gert áætlanir og Vinnuveitendasambandið hefur gert áætlun sem er verulega lægri en spá Seðlabankans. Spurningin er því: Hvar á að skera niður? Ríkisstjórnin hefur gert ráð fyrir að gera ráðstafanir í efnahagsmálum sem má áætla að hækki byggingarvísitölu um 3% umfram það sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Það má gera ráð fyrir að þetta kosti byggingarsjóðina á bilinu 150--250 millj. kr. Ef það er rétt má búast við að búið sé að binda meira lánsfé en stofnunin getur staðið við á næsta ári. Útlitið er því mjög dökkt og enn dekkra ef áætlun Vinnuveitendasambandsins gengur eftir en ekki áætlun Seðlabankans. Það er því spurningin hvar á að skera niður, framlag til kaupleiguíbúða, verkamannabústaða, íbúða aldraðra? Því að varla er hægt að svíkja fólk sem þegar hefur fengið lánsloforð. Einnig er ljóst að það stefnir í gjaldþrot byggingarsjóðanna ef heldur fram sem horfir með fjármögnunarhlið sjóðanna. Margt, margt fleira væri ástæða til að taka til í þessu frv. sem þyrfti að breyta. En eins og ég sagði í upphafi máls míns er ekki hægt að líta á frv. sem alvörufrv. Ég skora á hv. fjvn. og ríkisstjórnina að taka tillit til tillagna okkar kvennalistakvenna nú þegar frv. verður tekið til athugunar eftir þessa umræðu. Ef ekki verða gerðar breytingar á frv. nú fram að 3. umr. munum við væntanlega koma með breytingar við 3. umr. um frv. Ég hlýt að vera bjartsýn á að meiri hl. fjvn., sem allt er stuðningsfólk ríkisstjórnar félagshyggju og jafnréttis, sé sammála því að breytinga sé þörf í átt til félagshyggju og jafnréttis.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegur forseti. Í samræmi við afstöðu Kvennalistans til þessa fjárlagafrv., eins og málum er háttað, flyt ég engar brtt. að svo stöddu. Það kemur þó í minn hlut að fjalla aðeins um þá liði fjárlagafrv. sem lúta að listum og menningu. Við kvennalistakonur höfum ár eftir ár flutt tillögur um tvöföldun á þeim lið sem ber yfirskriftina 02.982 Listir, framlög. Í þetta sinn bregðum við út af venjunni og flytjum engar tillögur eins og að ofan er sagt. Það er við hæfi að virða það sem vel er gert og hækkun á þessum lið er nokkuð meiri en oft áður. Tvöföldunartillaga okkar kvennalistakvenna hefur hins vegar ekki verið sett fram út í bláinn eða til þess að sýnast, heldur vegna þess að þörfin þarna er brýn því að í þessu felst undirstaða allrar listastarfsemi landsins, og þá undanskil ég að sjálfsögðu þá skóla sem annast menntun listamanna. Undirstaða segi ég því að starfsemi stofnana eins og Þjóðleikhúss, Sinfóníu og ýmissa safna og sjóða utan þessa safnliðs standa á miklu traustari grunni en flest það sem flokkast undir nefndan lið auk þess sem sú stofnanastarfsemi byggir að miklu leyti á þeirri sem fram fer utan stofnana. Þetta segi ég ekki til að rýra hlut stofnana, heldur til þess að undirstrika samhengi. Það sakar ekki að minnast á það hér að á tímum eins og nú er brýnna en oft áður að rýna í málin, reyna að skyggnast bak við atburði og ákvarðanir og sjá samhengi hlutanna eða, svo að hófsamara orðalag sé notað, reyna að sjá og skilja. Við stöndum frammi fyrir mjög alvarlegu ástandi í efnahags- og atvinnulífi, þrátt fyrir mörg og margnefnd góðæri og hagstæð ytri skilyrði. En kynni að vera að hin innri skilyrði hafi vantað og þar sé að hluta að leita skýringar á fyrirhyggjuleysi og skammsýni stjórnvalda og að nokkru leyti þjóðarinnar allrar, a.m.k. þess hluta sem hæst lætur og mestu ræður? Er eitthvað bogið við verðmætamat og hinn dýpri skilning á mannlegu lífi? Getur verið að oftrú á efnalegar lausnir allra hluta hafi leitt okkur á villigötur? Hver er skýringin á hluta-, steinsteypu- og peningadýrkun sem öllu hefur ráðið undanfarið? Og af hverju vakna allir upp við vondan draum strax og eitthvað bjátar á og uppgötva, að því er virðist allt í einu, að allir sjóðir standa tómir og ljúka upp einum munni um það að við hefðum átt að vera hófsamari? Öll opinber umræða um stjórnmál og þjóðlíf einkennist af efnislegum forsendum einum, um of. Siglt er eftir áttavita hagfræðinnar sem engin verðmæti virðir önnur en þau sem mæld verða í tölum og hæfa reiknivélum og tölvum. Hagfræðin hefur engin mælitæki á andlega velferð auk þess sem hún undanskilur náttúrlega meiri hluta þeirrar vinnu sem unnin er í þjóðfélaginu. En það er nú kannski önnur saga. Því er von að þau störf sem listamenn vinna eigi ekki upp á pallborðið hjá þeim sem hugsa fyrst og fremst í krónum og aurum, þar sem framleiðsla listamanna verður ekki mæld á þann mælikvarða, utan þeirra verðmæta sem skila sér í skiljanlegum stærðum í ríkiskassann í formi beinna og óbeinna skatta. Ég minni á í því sambandi að ýmislegt bendir til að þar hallist ekkert á, þ.e. að vinna listamanna skili sér ekki minna í ríkiskassann en þeir fá úr honum. Þann mælikvarða vil ég hins vegar ógjarnan nota því að eftir stendur að þó að bók eða leiksýning gefi af sér mælanlegan arð er það ekki tilgangurinn. Listaverkið sjálft er það sem máli skiptir. Þar liggja hin raunverulegu verðmæti. Og e.t.v. stæðum við betur í dag í efnahagslegu tilliti ef þau verðmæti væru ofar í huga stjórnmálamanna. Í ljósi þessa ætla ég að nefna nokkur atriði á fyrrnefndum lið. Ég mun aðeins stikla á stóru og ítreka áður en áfram er haldið að ýmislegt er nú í miklu betra horfi en var á síðustu fjárlögum. Tel ég því aðeins fátt eitt til. Þá vil ég fyrst nefna Íslensku tónverkamiðstöðina. Hún á nú við slíka örðugleika að etja að óvíst er að þeirri starfsemi verði haldið áfram nema auknir peningar komi til. Það er ekki víst að öllum sé ljóst hver sú starfsemi er sem þarna fer fram, eða hversu mikilvæg hún er. Í fyrsta lagi er þetta eini staðurinn á landinu þar sem tónlistarmenn, tónskáld, geta fengið verk sín prentuð og útgefin og vil ég aðeins biðja menn að hugleiða hvernig við værum stödd ef hér væru ekki til bókaútgáfur og rithöfundar gætu því einungis komið sínum verkum á framfæri að þeir nenntu að fjölfalda þau, þ.e. endurrita þau aftur og aftur með penna sínum og standa þeir þó betur að vígi en tónskáld því þeir geta þó notað ritvél. Það geta tónskáldin ekki. Þessi aðstaða fyrir tónlistarmenn hefur gjörbreytt starfi þeirra og gert þeim miklu auðveldara að koma verkum sínum á framfæri, bæði hér á landi og utan lands, og að fá þau flutt. Í öðru lagi er í Íslensku tónverkamiðstöðinni sinnt söfnun og varðveislu þeirra tónverka sem til eru eftir eldri tónskáld okkar. Þar liggur nú margt undir skemmdum og enginn aðili sinnir þessum verðmætum. Það er ekki þar með sagt að alls staðar sé um stórvirki að ræða, en þetta er samt þáttur í menningarsögu okkar sem við eigum ekki að glata og verðum að halda til haga. Íslenska tónverkamiðstöðin hefur líka unnið mikið að því að kynna íslenska tónlistarmenn erlendis, og í rauninni er starfsemi Tónverkamiðstöðvarinnar forsenda þess að þeir geti fengið verk sín flutt erlendis. Þess hefur líka gætt í svokölluðum STEF-gjöldum sem ég held að nú séu hjá mörgum tónlistarmönnum ein aðaltekjulind þeirra, þ.e. STEF-gjöld sem þeir fá fyrir verk sín flutt erlendis. Öllu mikilvægari er samt sú starfsemi sem rekin er hér innan lands og Tónverkamiðstöðin er svo sannarlega ekki dýr í rekstri. Þarna vinna tvær konur og kannski eru þær að vinna margra manna verk, ekki veit ég það, en alla vega, miðað við mikilvægi þeirra starfa sem þær vinna er ekki ofrausn að hjálpa þarna upp á sakirnar og koma til móts við þær beiðnir sem fjvn. hafa borist um fjárhagsaðstoð við Tónverkamiðstöðina. Annað vakti furðu mína þegar ég las brtt. frá fjvn. við fjárlögin. Þar er liður sem kallast Önnur leiklistarstarfsemi. Þessi liður hafði í fyrra 3 millj. og var í fyrstu drögum frv. hækkuð upp í 4,5 millj., en nú vill svo undarlega til að í brtt. er þetta allt í einu komið niður í 1 millj., og hef ég ekki heyrt neina skýringu á því aðra en þá að þetta muni ekki vera prentvilla eins og maður hneigist til þess að halda fyrst í stað. Undir þessum lið er öll leiklistarstarfsemi landsins utan stofnana og utan Alþýðuleikhúss. Það skýtur dálítið skökku við að umbuna Alþýðuleikhúsi eins myndarlega og eins vel og gert er á þessum fjárlögum. Ekki ætla ég að lasta það og síst að draga úr þeirri viðleitni, en ef ekki eru meiri peningar til skiptanna en þetta getur það ekki kallast réttlátt að eitt leikhús sem starfar utan stofnana fái, mig minnir að það sé 180% hækkun --- er það ekki? --- meðan sá liður sem á að spanna allt annað lækkar úr 3,3 millj. eða réttara sagt 4,5 millj. niður í 1 millj. Það er fjöldi lítilla leikhópa sem eru að starfa úti um allan bæ og ég fæ ekki skilið þetta samhengi milli þessara tveggja liða og vildi gjarnan heyra skýringu hæstv. menntmrh. á því. Ég get ekki í því sambandi stillt mig um að nefna að það er annar liður leiklistarmála sem er nefndur í þessum brtt. Það er Ferðaleikhúsið sem hafði 300 þús. samkvæmt fyrstu tillögum en hækkar nú snögglega upp í 800 þús. og vildi ég gjarnan að skýring fengist á því líka um leið og skýring fæst á hinum liðnum. Eitt er það atriði undir þessum lið sem lítið lætur yfir sér og er ætlað til listkynninga. Mér skilst að þetta eigi við listkynningar innan lands því að það er þarna sérstök fjárveiting til listkynninga ýmissa utan lands. Ég held að þetta sé sú upphæð sem listamenn geta fegið smásporslu úr ef þeir fara einhvers staðar til þess að kynna verk sín, lesa upp úr þeim eða kynna þau á annan hátt. Ég hef átt tal við talsvert af skólafólki sem hefur orð á því að mikið hafi breyst hvað varðar heimsóknir listamanna, t.d. í skóla, að nú sé svo komið að skólar hafi varla efni á því að fá til sín listamenn til þess að lesa upp eða spila eða flytja verk sín. Þetta er kannski fyrir mörg börn sú eina kynning og upplifun sem þau hafa af list því að það eru auðvitað ekki öll börn sem hafa aðgang að þeirri starfsemi, annaðhvort vegna þess að eitthvað skortir á skilning foreldra eða þá að efnahagur leyfir það hreinlega ekki. Hið mikilvæga hlutverk að skila til barnanna þeirri liststarfsemi sem fer fram í landinu og hugsanlega kveikja hjá þeim neista sem gerir þau að góðum neytendum, svo að maður noti nú leiðinlegt orð, felst því í þessum lið innan skólanna. Ég býst við að margir, a.m.k. þeir sem hér eru á mínum aldri eða álíka, muni þær stundir úr okkar skólum þegar, svo að ég nefni einn mann, Lárus heitinn Pálsson kom í skólana og las fyrir okkur prologus úr Gullna hliðinu eða eitthvað álíka og ég býst við að flestum börnum, sem þetta upplifðu, sé þetta ógleymanlegt og kannski var áhugi margra þarna vakinn fyrir því að halda áfram að njóta einhvers af þeirri starfsemi sem hann var fulltrúi fyrir. Í fjórða lagi langar mig til þess að nefna Íslensku óperuna. Sú hækkun sem hún fær milli ára núna er 30%. Það væri svo sem ekki yfir því að kvarta ef hún hefði búið við sæmilegan efnahag fyrir. Ég held að Íslenska óperan, sem á 10 ára afmæli eftir nokkra mánuði, hafi sannað það með tilvist sinni að hún er komin til þess að vera í íslensku listalífi. Sú upphæð sem henni er ætluð hér dugir, ef vel er haldið á málum og spart með farið, fyrir einni uppfærslu á ári. Ég held að þær sýningar óperunnar sem hafa verið á fjölunum í Gamla bíói hafi yfirleitt náð 20--30 þús. áhorfendum. Þeir peningar nægja að vísu til þess að standa undir kvöldkostnaði, sjaldnast hefur náðst að borga stofnkostnað og ekkert er eftir til þess að borga listamönnum skikkanlega. Nú er svo komið eftir mikilvægt uppeldishlutverk Íslensku óperunnar að íslenskir söngvarar hafa náð þeim árangri að þeir eru orðnir ágætis útflutningsvara. Að vísu höfum við ekki neinar gjaldeyristekjur af þeim, en mikið væri nú betra ef við gætum notið þessa fólks hér heima og það þyrfti ekki að leita sér atvinnu erlendis, a.m.k. ekki um lengri tíma. Gott er sjálfsagt fyrir þá flesta að spreyta sig og aðeins að kanna sitt gengi, en æskilegast væri að við gætum boðið flestu þessu fólki atvinnu hér heima, og undirtektir fólks sýna að áhorfendur, almenningur, vilja það gjarnan. Ég er ekki að segja að það sé hægt að taka þau skref í einu lagi. Ég talaði í fyrradag um langstökksaðferðir þegar þrístökksaðferðir dygðu kannski betur, og ég vona svo sannarlega að þessi hækkun sem Íslenska óperan fékk núna sé kannski fyrsta stökkið í þrístökkinu. Það mun þá kannski sannast með Íslensku óperuna eins og oft hefur gerst á Íslandi að það er fyrst og fremst stórhugur og í rauninni ótrúleg þrautseigja og áræði og hugrekki eins manns sem þarna hefur fleytt þessu fyrirtæki svo fram á veginn að það er nú statt þar sem það er í dag, og það er Garðar Cortes. Ég ítreka það sem ég sagði áðan: Ég vona að hann fari að uppskera eins ríkulega og hann hefur sáð til ásamt öllum öðrum íslenskum söngvurum og íslenskum áhorfendum. Auðvitað hefði ég viljað nefna margt fleira, en læt þetta duga í bili.

Hv. ræðumaður minnist ekkert á Sigurliða Kristjánsson sem á sennilega hvað mestan þátt í því að Íslenska óperan varð til.

Auðvitað liggur þarna stór þáttur og ég er alveg tilbúin að biðjast afsökunar á að hafa ekki minnst á þá gjöf.  Að lokum vil ég benda á og undirstrika að fjárhagslegur stuðningur við listamenn og listastarfsemi er ekki einungis við þá persónulega sem listir stunda heldur við alla þjóðina. Það er hún sem eignast afrakstur þessa fjárstuðnings og nýtur og geymir, ýmist í huga sínum þegar um list augnabliksins er að ræða eða svo lengi sem þetta land er byggt af Íslendingum. Því vil ég beina því til hv. fjvn., ríkisstjórnar og þingmanna allra að skammtímasjónarmið mega síst ráða í þessum efnum. Efnahagslegar þrengingar ganga yfir. Þar réttum við úr kútnum. Ef við hins vegar forsmáum hið andlega og hið varanlega verður sá skaði seint bættur.

Frsm. minni hl. fjvn. (Pálmi Jónsson) Virðulegi forseti. Að mínum dómi og ég ætla flestra annarra eru fjárlög ríkisins alla jafna þýðingarmesta og viðamesta mál hvers Alþingis. Svo er einnig nú, enda þótt ég og við í minni hl. höfum ýmislegt við stöðu ríkisfjármála og fjárlagafrv. og meðferð þeirra mála eins og það liggur nú fyrir að athuga. Eigi að síður rifjast þetta upp fyrir mér við umræðuna í dag þegar ég tek eftir því hversu fásótt er í þingsalnum, hversu lítinn gaum hv. alþm. gefa þessari umræðu og hversu óvenjulega illa mætt er hér af hálfu hæstv. ráðherra. Hæstv. fjmrh. er hér einn í salnum, en ég brýndi röddina í dag í ræðu minni þegar hann var ekki viðstaddur. Að sjálfsögðu kalla ýmis mál að ráðherrum, en það hefur ekki í mínu minni gerst að hæstv. fjmrh. væri ekki við 2. umr. fjárlaga. Þeir aðrir hæstv. ráðherrar sem hér hafa verið annað veifið í dag hafa sótt þessa umræðu næsta stopult. Það sló að mér þeirri hugsun hvort svo væri komið á Alþingi Íslendinga að fjárlagaumræðan skipti ekki lengur eins miklu máli og fyrr og hvort svo væri komið að fjárlög ríkisins væru ekki eins merkilegt plagg í augum Alþingis og ég hef haldið og eins og fyrr var talið, að hæstv. ríkisstjórn, framkvæmdarvaldið hverju sinni, telji það nánast formsatriði að fá fjárlög afgreidd á Alþingi og hugsi sér síðan að ráðslaga um fjármál ríkisins í framkvæmdinni að eigin geðþótta. Ef svo væri er von að dragi úr virðingu Alþingis sjálfs fyrir fjárlagaumræðunni og það kynni að vera að það táknaði skeytingarleysi hæstv. ráðherra um það að vera við slíka umræðu eins og hér í dag. Má vera að þessar hugleiðingar mínar hafi komist á kreik í mínum kolli og séu hér fluttar vegna þess að einn ræðumanna hér í dag, aðalmálsvari Framsfl. og fjárveitinganefndarmaður, hv. 1. þm. Vesturl. Alexander Stefánsson, sagði í sinni ræðu að hann væri ákaflega hissa á því að hér kæmu í ræðustól á Alþingi vanir menn og kvörtuðu undan því að ekki væri stefna í fjárlagafrv. Hann sagði að einn ræðumaður hefði kvartað yfir því sérstaklega að stefnu vantaði í atvinnumálum þjóðarinnar. Ég er ekkert að leyna því að ég tók þessi orð til mín. Ég er þá heldur ekkert að leyna því að fyrra undrunarefni hv. þm. á ekki rætur að rekja til ræðu minnar. Ég kvartaði ekkert sérstaklega undan því að ekki væri stefna í fjárlagafrv. Ég kvartaði hins vegar undan því og gagnrýndi það harðlega að fjárlagafrv. byggðist ekki á stefnu í efnahagsmálum og ég vænti þess að hv. 1. þm. Vesturl. geti skilið muninn á þessu tvennu. Hæstv. ríkisstjórn hefur sem sé ekki tekið neina stefnu í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar og hefur ekki lagt grunn að því að ráðast til atlögu við þau vandamál sem við er að fást í þessum efnum í þjóðfélaginu. Og meðan svo er, þá er fjárlagafrv. á sandi byggt, þá er fjárlagafrv. ekki byggt á stefnu í efnahagsmálum. Það getur verið stefna í frv. sjálfu í vissum atriðum, svo sem eins og sú að ná jöfnuði í ríkisfjármálum og annað slíkt, en það dugar skammt ef undirstaðan er engin, ef stefnuleysið er algjört, ef ekki er hægt að byggja upp fastan grunn undir fjárlagaafgreiðsluna sem gefur fjárlagafrv. og síðar fjárlögunum sjálfum forsendur sem geta verið sæmilega raunhæfar. Ég hlýt að segja það að þennan kafla í ræðu hv. þm. Alexanders Stefánssonar undraðist ég, ekki síst fyrir þá sök að við höfum átt samstarf í fjvn. og hann er enginn nýgræðingur hér á hv. Alþingi. Þessi kafli ræðu hans gæti gefið til kynna að hann, sá vani maður, væri meira að segja farinn að tileinka sér þann hugsunarhátt að fjárlagafrv. þurfi ekki að byggjast á neinni stefnu til þess að fá afgreiðslu á Alþingi. Hv. þm. spurði: Hvernig var með fyrri fjárlagafrv.? Dugði stefnan í þeim? Ég hlýt að segja það og ítreka að stefnuleysi í atvinnumálum og efnahagsmálum við þær aðstæður sem nú eru í þjóðfélaginu er auðvitað stórlega ámælisvert af hálfu hæstv. ríkisstjórnar vegna atvinnulífsins sjálfs. En slík stefna er einnig grundvöllur undir því og forsenda fyrir því að hægt sé að afgreiða fjárlög á Alþingi þannig að þau geti verið marktæk, ella eru fjárlögin á sandi byggð og marklaust plagg, sýndarplagg. Það er af þessum orsökum sem minni hl. fjvn. setur fram það skilyrði í niðurlagi á nál. sínu að áður en fjárlagafrv. gengur til 3. umr. hafi slík stefna verið mótuð af hæstv. ríkisstjórn og aðgerðir hafnar á grundvelli þeirrar stefnu. Þá talaði hv. þm. Alexander Stefánsson um það að hér hefðu komið fram eins konar getsakir þess efnis að vandi atvinnuveganna sé að kenna ríkisstjórn sem setið hefur í tvo mánuði og hann spurði: Vantaði ekki stefnu hjá fyrri ríkisstjórn? Og hverjir í þeirri ríkisstjórn vildu ekki aðgerðir? Ég skal taka það fram að ég hef ekkert við það að athuga að þessar athugasemdir séu settar fram. Þær hljóta hins vegar að kalla á það að þær séu teknar nokkuð til athugunar. Þá vil ég aðeins byrja á því sem ég nefndi síðar. Spurt var: Vantar ekki stefnu hjá fyrri ríkisstjórn og hverjir vildu ekki aðgerðir í þeirri ríkisstjórn? Sýnilega er þessi hv. þm. Framsfl. að beina þessum ásökunum til Sjálfstfl. Sjálfstfl. hafði forystu í þeirri ríkisstjórn og það var mikið tjón fyrir þjóðina að sú ríkisstjórn skyldi ekki bera gæfu til þess að ná saman um aðgerðir í efnahagsmálum sem full þörf var á. Það vantaði ekki að settar væru fram tillögur í þeirri ríkisstjórn. Sjálfstfl. birti sínar tillögur en samstarfsflokkarnir tættu þær tillögur sundur í fjölmiðlum án þess að þær væru ræddar innan ríkisstjórnarinnar. Þeir höfnuðu slíkum tillögum í fjölmiðlum vegna þess að þeir voru búnir að ná samkomulagi um að þeir skyldu halda þannig á málum að ríkisstjórnarsamstarfið rofnaði, að Sjálfstfl. hyrfi út úr ríkisstjórninni svo að þeir ættu hægan leik að taka við völdunum sjálfir. Þetta tókst. Það var ekki fyrir það að tillögur vantaði frá Sjálfstfl. að þetta gerðist, heldur voru þetta samantekin ráð samstarfsmanna Sjálfstfl. til þess að víkja honum til hliðar við stjórn landsins um stundarsakir. Þegar þetta hafði tekist var Sjálfstfl. ekki fyrir þessum ágætu herrum sem nú fara með stjórn landsins. Þá gátu þeir sem nú standa við stjórnvölinn tekið af skarið og framkvæmt þær aðgerðir sem þeir töldu nauðsynlegar. Ég minnist þess að formaður Framsfl., hæstv. núv. forsrh., tók oft svo til máls að það mætti ekki lengur dragast að grípa til efnahagsaðgerða sem dygðu til þess að koma atvinnulífinu á réttan kjöl. Þetta voru vissulega orð að sönnu. Hæstv. núv. utanrrh., sem hér birtist áðan allt í einu í salnum eftir að hann hafði farið á eins konar valhoppi um veröldina á undanförnum vikum, sagði: Nú er ekki tími tillagna. Við höfum nógar tillögur. Okkur skortir ekki tillögur. Nú er tími aðgerða. Svo gerist það að þessir stjórnmálaforingjar ná saman um myndun nýrrar ríkisstjórnar, þeirrar er nú situr, og þá skyldu menn nú ætla að kominn væri tími aðgerða og liðinn tími tillagna. Þá var Sjálfstfl. ekki með sínar tillögur að hindra það að þessir flokkar gætu komið því fram sem þeir óskuðu, kæmu því fram sem þeir töldu duga til þess að rétta við hagsmuni atvinnulífsins. Mér dettur vitaskuld ekki í hug að kenna núv. hæstv. ríkisstjórn um þau vandamál sem við er að fást í atvinnuvegunum eða í efnahagsmálunum. Það dettur mér ekki í hug því sá vandi var ærinn þegar núv. ríkisstjórn tók til starfa. En síðan hefur það gerst að liðnir eru 2 1 / 2 mánuður og hæstv. ríkisstjórn hefur ekkert gert sem gagn er að til þess að leysa þessi mál. Ég hlýt að minna á það að þegar hæstv. ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar var mynduð lýsti hún yfir því í Málefnasamningi ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar að ríkisstjórn Framsfl., Alþfl. og Alþb. með aðild Samtaka um jafnrétti og félagshyggju, eins og það heitir á fínu máli, með leyfi forseta: ,,er mynduð til þess að leysa bráðan efnahagsvanda sem steðjar að þjóðinni. Höfuðverkefni hennar er að treysta grundvöll atvinnulífsins, stöðu landsbyggðarinnar og undirstöðu velferðarríkis á Íslandi.`` Enn segir: ,,Aðgerðir ríkisstjórnarinnar miða að því að treysta atvinnuöryggi í landinu, bæta afkomu atvinnuveganna og draga úr viðskiptahalla.`` Allt þetta átti nú að gera. Síðan segir hér enn í yfirlýsingu þessarar hæstv. ríkisstjórnar þegar hún tók við völdum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Yfir vofir stöðvun margra útflutningsfyrirtækja sem valda mundi atvinnuleysi og tekjumissi hjá fjölda fólks um allt land. Viðskiptahalli við útlönd er mikill og fer vaxandi verði ekki tekið í taumana. Ágreiningur innan fráfarandi ríkisstjórnar olli óþolandi óvissu og úrræðaleysi og stefndi grundvelli atvinnulífsins í hættu.`` Nú linnti þessu ástandi, þessu óvissuástandi vegna ósamkomulags í fyrri ríkisstjórn var lokið. Þá ætluðust landsmenn til þess að gripið væri til þeirra aðgerða sem þessir flokkar vildu koma fram og mundu duga. En það hefur ekki verið gert. Ég sagði í ræðu minni í dag, og hafði það eftir Þjóðhagsstofnun, að á tveimur mánuðum, frá því um stjórnarskipti og þangað til í nóvember, versnaði staða sjávarútvegsins úr 2,5% halla veiða og vinnslu í 4,5% halla. Á tæpum tveimur mánuðum. Ég ásaka þessa hæstv. ríkisstjórn fyrir það að hafa ekki á þessum tíma gripið til aðgerða til að leysa þessi vandamál, hafa ekki mótað stefnu og farið í aðgerðir á grundvelli þeirrar stefnu sem gagn er að í þessu þjóðfélagi. Það er þetta sem ég ásaka núv. hæstv. ríkisstjórn fyrir því að hún lét svo þegar hún var mynduð að það væri vandalaust að ráða við þessi verkefni. Hún lét svo að það skorti ekki tillögur. Hún lét svo að ósamkomulagi væri lokið og tími aðgerða runninn upp. En hún hefur ekkert gert sem gagn er að. Þetta er það sem ég vildi segja við hv. þm. Alexander Stefánsson úr því að honum þótti það hlýða að gera þessi mál að umtalsefni í sinni ræðu í dag. Ég hef að sjálfsögðu ekkert við það að athuga að þessi seinni hluti sem ég hef tekið til meðferðar verði ræddur áfram og í allt kvöld. Hið fyrra, um að það skipti engu máli hvort fjárlögin byggist á stefnu, gefur til kynna annað tveggja, skilningsleysi hv. þm. eða virðingarleysi hans fyrir afgreiðslu fjárlaga. Ég vil svo þakka hv. þm. Alexander Stefánssyni fyrir það sem hann gaf í skyn í sínu máli að á milli 2. og 3. umr. yrðu teknar upp alvarlegar umræður um þýðingarmikil mál er varða fjárlagaafgreiðsluna. Ég minntist á í minni frumræðu í dag og gaf í skyn að leyst mundi verða úr málefnum landbúnaðarins, framlögum til landbúnaðarins annars vegar og málefnum Vegagerðarinnar hins vegar. Ég vil þakka hv. þm. fyrir þessar yfirlýsingar og vænti að þeim fylgi að við getum staðið við eitthvað af þeim skuldbindingum sem lög kveða á um. Í fyrsta lagi varðandi framlög til landbúnaðar, til bændanna sjálfra og til félagasamtaka þeirra úti á landsbyggðinni. Í öðru lagi um vegagerðarframkvæmdir umfram það sem fjárlagafrv. og fyrirætlanir hæstv. ríkisstjórnar, samkvæmt því sem birtist í fylgiskjölum, bera vitni um. Ég vil sannarlega þakka hv. 1. þm. Vesturl. Alexander Stefánssyni fyrir þessa yfirlýsingu. Í framsöguræðu sinni í dag sagði hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, formaður fjvn., er hann ræddi um einstakar brtt. er varða fjárfestingarliði, bæði að því er varðaði fjárfestingarliði í skólamálum og heilbrigðismálum, að starfað hefði verið eftir þeirri meginreglu samkvæmt ákvörðun stjórnarflokkanna og hæstv. ríkisstjórnar að ekki skyldi veitt framkvæmdafé til nýrra framkvæmda, þ.e. ekki til framkvæmda sem ekki væru hafnar enda þótt fengið hefðu framkvæmdafé áður. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, formaður fjvn., gerði sérstaklega að umtalsefni eitt mannvirki hvað þetta snertir. Það er Fjölbrautaskóli Vesturlands á Akranesi sem fær samkvæmt brtt. fjvn. 21 millj. kr. til viðbótar við það sem þar var áður ætlað. Sú fjárhæð er ætluð til framkvæmdar sem er þýðingarmikið verk, þ.e. mötuneyti við Fjölbrautaskólann, en það verk er ekki hafið. Þessi fjárveiting brýtur þess vegna þá reglu sem hæstv. ríkisstjórn og hv. meiri hl. fjvn. hefur sett. Í bréfi frá yfirvöldum skólans, þ.e. frá skólameistara Fjölbrautaskólans og formanni skólanefndar, sem barst til fjvn. í haust segir að hönnun verksins sé langt á veg komin og unnt verði að hefja framkvæmdir með vorinu ef fjárveiting fáist. Þetta þýðir eins og allir sjá að verkið er ekki hafið, en hægt að hefja það í vor er fjárveiting er fengin. Vegna orða hv. formanns fjvn. um þetta tiltekna mannvirki og ítrekun hans á yfirlýsingum um þessar meginreglur sem meiri hl. fjvn. mótaði hlýt ég að láta þetta koma fram. Ef ekki hefði verið á það minnst hefði ég látið það liggja milli hluta. Hv. formaður fjvn. sagði að það hefði verið ákveðið í fyrra að fara í þetta verk á næsta ári.  Ég hlaut að láta þetta koma fram vegna orða hv. formanns nefndarinnar sem mér fannst vera með þeim hætti, úr því að hann hafði þau orð um, að hið sanna yrði að koma fram. Hæstv. fjmrh.

Er hann hér?

sem er til hægri handar nú allt í einu og fer auðvitað ekkert illa á því, hefur með frammíköllum í dag borið brigður á það sem ég sagði í minni ræðu og hv. þm. Egill Jónsson tók fram einnig að skattalagafrumvörp ríkisstjórnarinnar sem eru til meðferðar á Alþingi feli í sér skattahækkanir upp á 6,7 milljarða kr. Hæstv. fjmrh. kallaði fram í og taldi þetta rangt. Hér væri um að ræða skattahækkanir upp á 4,3 milljarða kr. og munar þá 2,4 milljörðum kr. Nú þarf varla að endurtaka það fyrir hæstv. ráðherra og fyrir hv. þingheimi að talan 6,7 milljarðar kr. var gefin upp af starfsmanni Þjóðhagsstofnunar á fundi með fjvn. sem svar við fyrirspurn minni. Þar voru viðstaddir, eins og fram kom hjá hv. þm. Agli Jónssyni, ekki einungis þjóðhagsstjóri, þetta var ekki þjóðhagsstjóri sjálfur, heldur einnig hagsýslustjóri, ríkisendurskoðandi, forstöðumaður hagdeildar fjmrn. og nokkrir aðrir starfsmenn.  töldu réttara. Þetta mun auðvitað vera hægt að fá upplýst. Nú hef ég tekið eftir því, eins og kom meðal annars fram í fréttum ríkisfjölmiðlanna í kvöld, að hæstv. fjmrh. hefur legið undir grun um að hann vilji leyna því hvað þær skattahækkanir sem hann er að berjast fyrir á hv. Alþingi séu miklar. Hæstv. fjmrh. neitaði því og taldi það fjarstæðu að hann væri nokkuð að leyna þessu, það væri fjarstæða. Einhvern veginn finnst mér að þetta frammíkall hæstv. ráðherra beri nú keim af því að hann hafi býsna ríka tilhneigingu til þess að segja þingheimi lægri tölur um skattahækkanirnar samkvæmt frumvörpum sínum heldur en raun er. Ég hygg til að mynda að inn í tölu hæstv. fjmrh., 4,2 milljarða kr., vanti frestun á virðisaukaskattinum sem gefur ríkissjóði 1200 millj. kr. Og ætli það gæti ekki skeð að í þessum plöggum leyndust aðrar 1200 millj. sem hæstv. fjmrh. virðist ekki kæra sig neitt um að segja frá. Þetta verður allt saman upplýst og hæstv. ráðherra mun vafalaust tala hér í lokin og þá getur hann hugsað sig um eða kannski sett einhverja menn í það að leggja saman þessar tölur og reikna þetta út að nýju, ef hann vefengir og fullyrðir að starfsmenn opinberra stofnana, óháðra stofnana ríkiskerfisins, sem við fjárveitinganefndarmenn höfum yfir höfuð treyst, fari með rangt mál. Það mun verða hægt að fá úr því skorið. Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu þó að auðvitað sé af nógu að taka til þess að ræða um það þýðingarmikla mál, eins og ég sagði í upphafi þessa máls míns, sem fjárlagafrv. og afgreiðsla fjárlaga er á hinu háa Alþingi. Það er umræðuefni sem getur enst langan tíma og meira en eina dagstund. Það er líka í mínum huga þýðingarmikið mál sem ekki á að tala um af þeirri léttúð að það skipti ekki máli hvort fjárlögin byggist á einhverri stefnu og séu þannig með raunhæfum forsendum eða ekki.

Guðrún Agnarsdóttir Virðulegi forseti. Það hefur nú komið glöggt í ljós að sú hugmynd sem Kvennalistinn hreyfði við stjórnarmyndunarviðræður fyrr í haust var mjög raunhæf. Þá stungum við upp á því að tekið yrði á þeim bráða vanda, sem við atvinnuvegunum og þjóðinni blasti, af stjórn allra flokka, eins konar þjóðstjórn. Það hefur nú komið á daginn að hennar er brýn þörf því að sá vandi sem að steðjaði í haust hefur reynst mun viðameiri og alvarlegri en á horfðist og styrkur þessarar ríkisstjórnar til að taka á honum og leysa hann svo lítill að hún leitar nú ákaft stuðnings og samstöðu stjórnarandstöðuflokkanna til þess að koma málum sínum fram í samvinnu við þá. Skynsamlegra og hreinlegra hefði verið að mynda strax þá stjórn sem Kvennalistinn lagði til þannig að allir flokkar gætu staðið saman að lausn vandans. Mér þykir það reyndar merkilegt að þrátt fyrir fjölda örugglega vel menntaðra sérfræðinga og stofnana í hagfræði og hagsýslu virðast í raun vera mjög fáir marktækir mælikvarðar á þróun ástands atvinnuveganna. Stjórnvöld komast því æ ofan í æ í bráðan vanda í þeim efnum án þess að hafa getað fylgt eftir þróuninni þannig að þau geti gripið fram í feril hennar og reynt að forða vandræðum. Það er með ólíkindum að það skuli ekki vera hægt að fylgjast betur með til að koma í veg fyrir vanda eins og þann sem við horfum fram á nú. Ég hvet hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnina til þess að koma sér upp einhvers konar eftirliti eða mælistikum í þessum efnum, þróa þau með embættismannakerfinu og hjá stjórnvöldum þannig að við lendum ekki í svipuðum aðstæðum aftur. Eins og fram kom í máli fulltrúa Kvennalistans í fjvn., hv. 7. þm. Norðurl. e. Málmfríðar Sigurðardóttur, munum við ekki flytja neinar brtt. nú en hreyfa ýmsum málum sem okkur þykja brýn og nauðsyn að ræða eins og þær stöllur mínar hafa gert á undan mér, hv. þingkonur Kristín Einarsdóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Ég mun víkja lítillega að heilbrigðiskerfinu og þá þeim niðurskurði sem þar er fyrirhugaður og vekja athygli hæstv. fjmrh. á því að þó að vissulega sé brýn nauðsyn á hagræðingu í þeim efnum eins og öðrum og einnig sparsemi og ráðdeild er afar varhugavert að vinda ofan af svo flóknu kerfi í einu vetfangi. Það hlýtur að þurfa að gera með samræmdum aðgerðum og þróun í langan tíma. Það er þá fyrst að leiða hugann að því að gerð fjárlaga samkvæmt þeirri aðferð eða þeim aðferðum sem hafa verið notaðar er í sjálfu sér íhaldssöm og hefur tilhneigingu til þess að viðhalda þeim verkefnum og stofnunum sem þegar eru fyrir. Hún hvetur menn ekki til sparnaðar eða endurskoðunar því að sá sem mætir óskum stjórnvalda um slíkt með því að fækka stöðugildum í einni grein eða minnka eyðslu á það á hættu að geta ekki endurheimt stöðugildi aftur í sömu grein eða annarri grein síðar við breyttar aðstæður. Einnig sjá aðrir aðilar um frekari niðurskurð þannig að flestir fara fram á meira en þeir í raun þurfa til þess að enda e.t.v. með viðunandi útkomu. Það má líka velta því fyrir sér hve skynsamlegt það er að forgangsröðun og fjárveitingar skuli í mörgum tilvikum ákveðnar af hagsýsluaðilum og misvitrum stjórnmálamönnum en ekki fyrst og fremst af faglegum aðilum sem hafi ákveðið fé til umráða, hver innan síns sviðs eða geira. Þróun mála hefur stundum verið of tilviljanakennd í heilbrigðismálunum og ráðist af tímabundnum þrýstingi í ákveðnar áttir, e.t.v. á kostnað almennrar þróunar. Stofnanir, verkefni og jafnvel einstaklingar hafa í skjóli áhrifa sinna, og þá stundum pólitískra áhrifa, getað náð því að snúa fjármagnsstreymi til sín sem þá tefur eða hindrar framkvæmdir annars staðar og það er sígildur vandi að byrjað er á nýjum framkvæmdum án þess að ljúka við þær eldri þannig að hægt sé að koma þeim í gagnið. Þær standa e.t.v. ónotaðar, og dæmi má taka af ýmsu húsnæði sem stendur hálfinnréttað eða nærri því innréttað en ekki er hægt að taka í notkun vegna fjárskorts. Ágætislög um heilbrigðisþjónustu og heilbrigðismálefni eru síðan ekki framkvæmd að fullu og er þá skemmst að geta uppbyggingar heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu því að enn eina ferðina horfum við fram á það að gildistöku þessara laga er frestað hvað varðar höfuðborgarsvæðið. Það er náttúrlega óviðunandi því að hér ríkir skortur á heilsugæslu og við verðum að muna eftir því að hér býr nær helmingur íbúa þjóðarinnar hvort sem okkur líkar það betur eða verr og þeir verða að eiga völ á heilsugæslu eins og aðrir íbúar þessa lands. Mig langar af því tilefni að vitna í bréf sem mér barst í dag og trúlega öðrum þingmönnum Reykjavíkur líka og fá að lesa erindi þess, með leyfi virðulegs forseta: ,,Á fundi borgarráðs í dag var samþykkt svohljóðandi tillaga borgarráðsfulltrúa Alþb., Alþfl., Framsfl., Kvennalista og Sjálfstfl. [og það er trúlega ekki oft að fulltrúar allra þessara flokka eru sammála í borgarstjórninni]: Á fundi fulltrúa Reykjavíkurborgar með þingmönnum kjördæmisins og talsmönnum fjvn. í síðustu viku kom fram að ekki er gert ráð fyrir neinu framlagi til byggingar heilsugæslustöðva í Reykjavík í tillögum fjvn. um skiptingu stofnframlaga. Á fundinum var upplýst að um 230 millj. væru til skiptanna í þessum málaflokki, en Reykjavíkurborg hefur sótt um 100 millj. til að ljúka framkvæmdum við þær heilsugæslustöðvar sem nú eru í byggingu, þ.e. við Vesturgötu og Hraunberg. Borgarráð lýsir furðu sinni á þessari tillögugerð sem hlýtur að leiða af sér stöðvun framkvæmda og skorar á alla þingmenn Reykjavíkur að beita sér fyrir eðlilegum fjárveitingum til umræddra heilsugæslustöðva á fjárlögum 1989, en alkunnugt er að Reykjavík hefur fengið hlutfallslega mun lægri framlög til heilsugæslustöðva á liðnum árum en önnur kjördæmi.`` Þetta er undirritað af Davíð Oddssyni. Þrátt fyrir það að flestum finnist þeir aldrei fá nægilegt fé til sinna mikilvægu verkefna fara þó tæp 40% fjárlaga til heilbrigðis- og tryggingamála á núverandi fjárlagafrv. og er það reyndar svipað og áður hefur tíðkast. Útgjöld ríkisins vegna heilbrigðismála hafa farið vaxandi á sl. áratugum. Þessi kostnaðaraukning hefur orðið fyrst og fremst í rekstri sjúkrahúsa og annarra stofnana heilbrigðisþjónustunnar. Hins vegar hefur í raun orðið hverfandi lítil hækkun á framlagi ríkisins til heilbrigðisfræðslu og fyrirbyggjandi aðgerða þrátt fyrir þá vitneskju að miklu hagkvæmara sé að koma í veg fyrir sjúkdóma en að lækna þá. Það er því löngu orðið tímabært að taka afdráttarlaus skref til að snúa þessari þróun við og leggja ríkari áherslu á heilbrigðisfræðslu og fyrirbyggjandi aðgerðir en áður. Það er vert að geta þess að það eru ýmis raunhæf verkefni á sviði forvarna sem blasa við þar sem ætla má að markvissar aðgerðir mundu skila verulegum árangri. Þann árangur má bæði mæla í mannslífum, auknu heilbrigði, bættri líðan og miklum fjárhagslegum sparnaði. Ég vil sérstaklega geta þess að þegar á að fara að beita niðurskurði á stofnanir heilbrigðiskerfisins er afar brýnt að stíga ákveðin markviss skref til forvarna og heilbrigðisfræðslu til að vega upp á móti þannig að það sé samhengi og skipulag í þessari þróun og hún hlíti ákveðinni stefnumörkun. Mig langar til að taka nokkur dæmi þar sem um raunhæf verkefni til forvarna er að ræða. Fyrst má nefna slysavarnir. Á Íslandi er lægstur ungbarnadauði í heimi. Hins vegar höfum við hæstu tíðni barnaslysa af öllum löndum Evrópu. Þar eru algengust slys bæði í umferð og þó sérstaklega í heimahúsum þar sem eitranir eru algengastar. Umferðarslys eru hér allt of algeng og valda ómældri mannlegri þjáningu og sorg auk þess mikla kostnaðar sem af þeim hlýst. Önnur tegund slysa, sem er algengari hér en í nágrannalöndum, er sjóslys. Öllum þessum málum hefur þegar verið sinnt í einhverjum mæli, en þarna er í raun enn mikið verk óunnið. Annað dæmi mætti taka um reykingar. Talið er að engin ein ráðstöfun mundi skila meiri árangri til að bæta heilsufar manna og fækka ótímabærum dauðsföllum en einmitt að draga verulega úr tóbaksnotkun. En hvað erum við að hugsa í raun og veru í þessum efnum? Ef við trúum því í raun að minnkuð tóbaksnotkun sé ráðstöfun sem mundi skila meiri árangri til að bæta heilsufar manna og fækka ótímabærum dauðsföllum, því í ósköpunum er ekki veitt meira fé til fræðslu og fyrirbyggjandi aðgerða í þessum efnum? Enn mætti minnast á önnur verkefni. Tannskemmdir eru t.d. algengari í íslenskum börnum en börnum annars staðar á Norðurlöndum. Hér hafa börn bæði fleiri viðgerðar og skemmdar tennur en jafnaldrar þeirra á Norðurlöndunum og stafar það að miklu leyti af sykuráti sem hér er meira en víða annars staðar, en einnig af lélegri tannhirðu. Þetta hefur leitt til gífurlega aukins viðgerðarkostnaðar í tannlæknaþjónustu sem spara mætti með bættri tannhirðu, minna sykuráti og öðrum fyrirbyggjandi aðgerðum. Þetta vita allir þm. hér inni, svo oft hefur það verið rætt í þingsölum. Og einhvern tíma og einhvers staðar verðum við að byrja að stíga fyrstu skrefin til þess að koma í veg ekki bara fyrir þessa fjárhagslegu sóun heldur líka að byggja upp betra heilbrigði. Síðan vík ég aðeins að leit að sjúkdómum á byrjunarstigi sem getur bæði aukið lífslíkur og komið í veg fyrir mikla vanlíðan auk þess sem það getur sparað mikla sjúkrahúsa- og stofnanaþjónustu síðar. Nægir að minna á starf Krabbameinsfélagsins í þeim efnum. Ég hygg að fjárframlög til Krabbameinsfélagsins hafi verið hækkuð að einhverju leyti, en ég veit jafnframt að þar er þörf á meira fé til þess að geta staðið við þær skuldbindingar og áætlanir sem gerðar voru um brjóstaskoðun kvenna með röntgenmyndun. Þar mun fækka verulega þeim konum sem verða skoðaðar ef ekki fæst til þess meira fé. Að lokum má nefna þann vágest sem nýlega hefur vakið ótta manna og umtal, en það er eyðni. Það er kannski ekki úr vegi að minnast á eyðni þegar talað er um forvarnir því að þar er e.t.v. dæmigerðasti sjúkdómurinn þar sem varnirnar eru einu meðulin, ef maður getur sagt sem svo, sem duga og þeim verður að beita ef hindra á vaxandi útbreiðslu sjúkdómsins. Hann hefur sannarlega aukist hér á landi, jafnmikið og jafnvel meira en menn áætluðu fyrir einu til tveimur árum. En hvað erum við að hugsa í þessum efnum? Þá langar mig til að taka nokkur dæmi af því að ég ætla ekki að lengja mál mitt um þessi efni þó að af nógu væri að taka. Í fyrra voru veittar rúmar 10 millj. kr. vegna kynsjúkdóma og eyðni og það var mun ríflegra framlag en áður hafði fengist til kynfræðslu. Þrátt fyrir aukna tíðni eyðni og vaxandi vanda af þeim sökum meðal þessarar þjóðar eins og annarra hefur þetta framlag nú verið lækkað niður í 5 millj. 890 þús. kr. Ég sé ekki samhengið í þessu. Hverju eru menn að bjóða heim? Hvernig ætla þeir að mæta þessum vanda? Hér þarf virka og áleitna fræðslu til þess að hún nái til þeirra sem líklegastir eru til að breiða út þennan sjúkdóm. Ég vek líka athygli á því og minni þá hæstv. ráðherra tvo sem hér sitja, fjmrh. og heilbrmrh., á það að í lok síðasta kjörtímabils var samþykkt þáltill. frá Kvennalistanum um að auka skyldi kynfræðslu í skólum. Hún var e.t.v. ekki síst samþykkt vegna þess að eyðni hafði komið til sögunnar. Áður höfðu unglingsstúlkur átt við vanda að stríða vegna þess að allmargar þeirra urðu þungaðar á unga aldri. Sumar fæddu sín börn, aðrar gengust undir fóstureyðingu. Hvorugt er ákjósanlegt fyrir svo ungar stúlkur. Besta vörnin í þessum efnum er auðvitað kynfræðsla. Við fögnuðum því þess vegna að þessi tillaga var samþykkt á sínum tíma. Það varð hins vegar skammgóður vermir. 10 millj. sem að mestu leyti fóru í gerð eins bæklings og síðan ekki söguna meir, og nú er framlagið næstum því skorið niður til helminga. Hvað eru menn að hugsa, þau stjórnvöld sem nú sitja, um stefnumörkun í heilbrigðismálum? Það er hlutverk þeirra að marka samræmda og skipulega stefnu sem er í takt við þá heilbrigðisáætlun sem hér hefur verið lögð fram í tvígang á Alþingi? Ef menn ætla að standa við hana verða þeir að vinna að henni og leggja til þess nokkurt fé sem mun bæði skapa betra heilbrigði í landinu og jafnframt spara mikið fé. Þar sem ég er svo heppin að hafa tvo hæstv. ráðherra hér fyrir framan mig í salnum langar mig að beina fyrirspurnum til þeirra varðandi þessi mál sem ég hef rætt nú þegar og biðja þá að svara því hvernig þeir ætli að standa að þessum málum.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að gerast fjölorður. Ég tel hins vegar ástæðu til þess að árétta eitt atriði sem ég lagði áherslu á við 1. umr. þessa máls. Nú segi ég að ekki eigi að afgreiða fjárlög nú, það eigi að bíða með það fram á næsta ár. Tekjuhlið fjárlagafrv. er í lausu lofti þegar af þeirri ástæðu að með öllu er óvíst hverju fram vindur um tekjuöflunarfrv. sem nú liggja fyrir þinginu og ríkisstjórnin hefur dembt yfir okkur síðustu daga. En látum það vera. Hér kemur miklu meira og alvarlegra til. Allar forsendur fjárlagafrv. voru í fullkominni óvissu þegar það var lagt fram. Vegna aðgerðarleysis og úrræðaleysis ríkisstjórnarinnar hefur síðan sigið svo á ógæfuhliðina að undirstaðan er brostin. Þess vegna er ekki einungis óvissa um tekjuhlið fjárlaganna vegna afdrifa skattafrv. sem nú eru til meðferðar, heldur er og allt í uppnámi að því er varðar tekjur ríkissjóðs í heild. Þetta leiðir af stöðu atvinnuveganna í dag. Undirstöðuatvinnuvegurinn er á heljarþröm. Frystihúsin stöðva rekstur sinn og verða gjaldþrota hvert af öðru. Algjör og almenn stöðvun er fyrirsjáanleg snemma á næsta ári ef ekkert verður að gert. Iðnaðurinn, útflutningsgreinarnar í heild eru á sömu leið. Dauðans hönd læsir sig um atvinnulífið í landinu. Atvinnuöryggi landsmanna er brostið og atvinnuleysisvofan er komin á kreik. Þegar svo er komið er brostinn grundvöllurinn fyrir fjárlagafrv. því að atvinnulífið er uppsprettan að tekjum ríkissjóðs. Efnahagsástandið er nú svo að með eindæmum er. Þjóðarvoði er fyrir dyrum. Það er gjörsamlega óverjandi annað en að snúast við þessum vanda með markvissum og skipulegum hætti. Til þess þarf ríkisstjórnin að móta stefnu sem miðar að úrlausn vandans. Í dag hefur ríkisstjórnin enga raunhæfa stefnu í efnahagsmálunum. Fyrst þarf að ákveða stefnuna og síðan aðlaga fjárlögin stefnumiðunum svo að stefnan verði framkvæmanleg. Með því að undirrót vandans er að útgjöld þjóðarinnar eru meiri en aflað er verður ekki komist hjá kjaraskerðingu og að færa ríkisútgjöldin stórlega niður. Atvinnulífinu verður ekki komið á réttan kjöl nema hraðfrystihúsin fái heilbrigðan rekstrargrundvöll. Það verður ekki gert nema með gengislækkun sem ekki má dragast. Gengislækkun verður hvorki fær né raunhæf leið nema fólk finni að byrðum sé réttlátlega skipt. Þess vegna þarf að verja þá sem verst eru settir, með lökust kjörin, með lækkun neysluskatta. Af þessu leiðir að engin stefnumótun í þeim vanda sem nú er við að glíma stendur undir nafni nema hún sé gerð í tengslum við fjárlagagerðina. Til að færa niður ríkisútgjöldin svo mjög sem nauðsyn nú krefur þarf meira að koma til en sparnaður og hagræðing þó mikilvægt sé. Það þarf að taka ríkisfjármálin til meðferðar með það fyrir augum að draga úr ríkisumsvifunum og sníða okkur stakk eftir vexti. Kemur þá margt til greina, svo sem að draga saman ríkisbáknið með því að fela sum verkefni sem ríkið hefur með að gera öðrum aðilum þar sem þau eru betur komin, sveitarfélögum, samtökum borgaranna og einstaklingum. En fyrst og fremst þarf að endurskipuleggja stjórnkerfi ríkisins frá rótum í stóru og smáu. Það tekur óhjákvæmilega tíma að breyta fjárlagafrv. með tilliti til raunveruleikans. Það verður ekki gert fyrir jól, eins og hæstv. fjmrh. kappkostar að gera. Hæstv. fjmrh. hefur ekki á öðru meiri áhuga en að koma þessu þenslufrv. sínu gegnum þingið. Þegar þarf að afgreiða fjárlög næsta árs með stórlegum niðurskurði útgjalda þurfti það yfir okkur að ganga að fá fjárlagafrv. með hærri útgjöldum að raungildi en nokkru sinni fyrr. Þetta eru slík mistök að með eindæmum er. Við 1. umr. fjárlagafrv. 10. nóvember sl. varaði ég hæstv. fjmrh. við og ráðlagði honum að láta ekki afgreiða frv. fyrr en á næsta ári og gefa sér þannig nægan tíma fyrir þær umfangsmiklu breytingar sem nauðsynlegar eru á frv. Hæstv. ráðherra skellti skollaeyrum við þessum ráðleggingum. En enn er ekki öll nótt úti. Enn er tími til stefnu. Ég endurtek því nú, hæstv. fjmrh., það hollráð mitt að fjárlagafrv. verði tekið til endurskoðunar og ekki afgreitt fyrr en á næsta ári. Ef ekki verður hlustað á varnaðarorð stöndum við frammi fyrir hrikalegum staðreyndum. Ekki er einungis atvinnulífið í landinu í gífurlegum erfiðleikum, heldur og ríkisfjármálin í öngþveiti. Hinn geigvænlegi greiðsluhalli við útlönd og erlend skuldasöfnun eru orðin ljós vottur þess að nú hriktir í fjárlagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Það hvílir mikil ábyrgð á þeim sem láta sem þeir sjái ekki váleg teikn á lofti og láta fljóta sofandi að feigðarósi. Hæstv. forseti. Þetta eru vissulega alvöruþrungin orð, en hér er rætt um mikið alvörumál.

Albert Guðmundsson Virðulegur forseti. Fulltrúi Borgfl. í fjvn. hefur haldið hér athyglisverða ræðu og er hún byggð á þeim staðreyndum sem hann hefur aflað sér í fjvn. þannig að málefnalega hef ég ekki mikið erindi hingað upp í stólinn. Brtt. frá mér eru ekki margar. Það er aðeins ein brtt. sem ég vil ræða um í sambandi við fjárlögin, en það er að ég geri tillögu um að framlagið til Íþróttasambands Íslands verði hækkað úr 21 millj. upp í 30 millj. Fyrir 3--4 árum síðan var þessi upphæð þegar komin upp í 24--26 millj. ef ég man rétt en hefur lækkað með árunum á sama tíma og umsvif íþróttahreyfingarinnar aukast. Íþróttasambandið fór fram á 40 millj. en það framlag eða sú ósk hefur verið lækkuð um hér um bil helming. Ég vona að hæstv. fjmrh. sjái sér fært að líta á þessa einu brtt. sem ég leyfði mér að gera sem einn með eldri þingmönnum hérna og eins sem fyrrv. fjmrh. Það lít ég á sem ósköp sanngjarna ósk af minni hálfu og ég er honum fyrir fram þakklátur fyrir það sem hann sér sér fært að gera í því máli. Það sem kom mér til að koma hér upp í ræðustólinn er allt annar hlutur en snertir þó fjárlögin. Hv. 2. þm. Norðurl. v. Pálmi Jónsson, einn af eldri þingmönnum þingsins og einn af reyndustu fjárlagagerðarmönnum okkar, kvartar undan stefnuleysi í fjárlögunum og mér finnst það stóralvarlegt mál. Mér finnst það stóralvarlegt mál vegna þess að í fjárlögunum felst bæði efnahags- og atvinnustefna og ef stærsti flokkur þjóðarinnar sér ekki hvað er að ske er þar um algjöra pólitíska blindu að ræða og stórhættulega. Það er stefnt að hallalausum fjárlögum í gríðarlega miklum vanda sem ríkissjóður er í. Ríkissjóður hefur áður verið í slíkum halla. Þá var stefnt að því að leysa þann vanda á 3--4 árum til þess að það kæmi létt niður á fólkið í landinu, og fjárlög voru afgreidd með minnkandi halla sem endaði í tekjuafgangi og þetta var hægt á löngum tíma. En nú birtist í fjárlögum þessa árs að það skal yfirfæra hallann hvað sem það kostar frá ríkissjóði yfir á heimilin. Kallið þið það enga stefnu? Það er stefna sem er stórhættuleg, vegna þess að í henni felst pólitísk ákvörðun. Það er verið að flytja pólitíkina sem eins konar uppbót á skattana inn á heimilin. Hækkandi vörugjald, það er líka stefna. Það er alvarleg stefna vegna þess að hækkandi vörugjald og aukinn fjöldi flokka í álagningargrunninum er stefna um minni kaupmátt almennings. Það er stefna. Það er stefna um það að taka ráðstöfunartekjur fólksins og fyrirtækjanna frá því inn í ríkissjóð, það er stefna. Það er ekki hægt að segja að ríkisstjórnin sé stefnulaus. Hún hefur stórhættulega stefnu, bæði í efnahags- og atvinnumálum, vegna þess að við vitum, við erum áhorfendur að því daglega, að fyrirtæki loka, fólk er í stærri hópum en nokkurn tíma hefur þekkst áður svo að ég muni til að missa atvinnu sína, fyrirtæki loka og fólk og heimili fara á hausinn. Það er árangurinn af stefnu. Auðvitað er það árangurinn af stefnu. Hækkandi tekjuskattar. Haldið þið að það sé ekki stefna? Þetta er allt í sömu áttina, að skapa hér öngþveiti og öreiga. Það er stórhættuleg stefna sem hefur alltaf verið andstæð minni lífsskoðun. Hvað haldið þið að eignarskattarnir á einstaklinga sem eiga 7 millj. kr. í nettóeign eða hjón sem eiga 14 millj. kr. í nettófasteign þýði? Ég veit það að þar sem ég bý við Laufásveginn í Reykjavík eru gömul heimili. Þar er annaðhvort gamalt fólk, gömul hjón eða ekkjur sem búa í þessum dýru húsum sem voru utan bæjarins, utan miðbæjarins, þegar ég var að alast hér upp en eru núna miðbæjarkjarni og eru með dýrustu eignum. Þetta fólk verður öreigar þegar skattarnir koma til greiðslu. Hvað haldið þið að þetta sé? Þetta er stefna.  Byltingin er að heppnast og við skulum gera okkur grein fyrir því að til þess að geta haldið áfram lengur en 17 ár í ríkisstjórn hefur Framsfl. afsalað sér öllum lykilstöðum í þjóðfélaginu. Hver er þessi lykilaðstaða? Hún er náttúrlega fjmrn. sem ræður öllum öðrum ráðuneytum. Fjmrn. ræður hvað hin ráðuneytin eru áhrifamikil og sterk og hvað þau geta gert. Samgrn. er líka mjög afdrifaríkt ráðuneyti vegna þess að það getur komið í veg fyrir eðlilega þróun varnarmála á Íslandi. Menntamálin hafa sín áhrif, við vitum það, fyrir utan það sem við áttum okkur ekki á en það er að undir menntmrn. heyra ríkisfjölmiðlarnir. Það hefur og komið í ljós hvað eftir annað þegar ég hef komið hér upp í ræðustólinn að komið er nýtt og allt annað forsetavald á Alþingi en var áður. Það er líka valdastaða og hluti af forsetavaldi þjóðarinnar nú á tímum. Við skulum bara sætta okkur við það að komin eru önnur öfl en við höfum aðhyllst. Við verðum að sætta okkur við það en við skulum ekki vera það blindir að segja að það sé engin stefna í fjárlögunum. Það er stefna og hún er vel rekin af skemmtilegum andstæðingi í pólitík sem ég hef átt við að etja um langan tíma og ég met hans hæfileika vegna þess að þá má ekki vanmeta. Það er líka stefna að matarskatturinn kom á. Það er sko stefna. Það er stefna í efnahagsmálum heimilanna. Það er stefna og kannski sérstaklega fyrir Reykvíkinga þegar verið er að hækka bensínið. Tugþúsundir manna þurfa að aka 20--30 km vegalengd fram og til baka, úr og í vinnu í Reykjavík, úr Breiðholtinu, úr Grafarvogi, úr Árbænum og víðar. Hvað haldið þið að það kosti að auki þegar bensínið er hækkað? Það er stefna sem tekur meira frá heimilunum, frá fólkinu sem þarf að fara í vinnu snemma á morgnana og kemur heim til sín þreytt á kvöldin. Ég veit um fólk sem getur ekki notað bílana sína þegar líða fer á mánuðinn vegna þess að það á ekki fyrir bensíni á bílana. Þetta er stefna, auðvitað er þetta stefna. Þetta er stefna Alþb. og þeim er að takast mjög vel að koma sinni stefnu fram. Við verðum að viðurkenna það að þeir hafa náð undirtökum. Á meðan allt þetta er í gangi er búið að blinda okkur með einhvers konar fjárlögum og hefta hugann með því að ræða um einstaka liði sem í sjálfu sér skipta engu í hinu stóra dæmi sem ég er að tala um. Það er þetta sem við skulum ekki loka augunum fyrir. Nei, kæru samþingmenn. Hér vantar ekki stefnu. En það finnst kannski ekki leið á Alþingi til þess að koma í veg fyrir hana. Við skulum vera alveg viss um það, og það er það sem bjargar okkur, að fólkið veit að það sjálft þarf að finna leið til að verja sig, til að verjast þessari stefnu, finna vörn gegn stefnunni sem nú er notuð í árásarskyni.  
             Ég verð að segja að ég er ekki alveg sammála fyrrv. hæstv. forseta Sþ., hv. 4. þm. Vestf., þegar hann segir að fyrst verði að móta stefnu og síðan að laga fjárlögin að þeirri stefnu. Ég vil líka segja að það sem er verið að gera núna, og ég vil að hv. þingmenn hugsi á þeirri línu og þess vegna tala ég svona, er að það er verið að aðlaga þjóðfélagið að hugmyndafræði vinstri manna og síðan á að venja þjóðina við stefnuna sem út úr því kemur. Það er þetta sem ég vildi hafa sagt að gefnu tilefni.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég skal ekki tefja þennan fund, enda er erindi mitt hingað upp eingöngu það að mæla fyrir þeim brtt. sem ég legg fram við þetta frv. og koma fram á þskj. 271 og 272 og eru brtt. við 4. gr. Í fyrsta lagi 02-986 620 Bygging íþróttamannvirkja. Þar er tillaga um að hækka framlagið úr 45 millj. kr. eins og gert er ráð fyrir í frv. í 75 millj. kr. Þarna er farið fram á að fá hækkun til þess að áframhaldandi uppbygging á íþróttamannvirkjum geti átt sér stað. Uppbygging íþróttamannvirkja hefur gersamlega stöðvast undanfarin ár vegna skorts á fjárveitingu. Í frv. er eingöngu gert ráð fyrir fjármagni til að standa undir þeim skuldbindingum sem þingið þarf að standa við og er það í sjálfu sér vel, en það má engu að síður ekki stöðva þessa uppbyggingu og þess vegna er farið fram á þessa hækkun. Í öðru lagi er brtt. við 02-988 117 Starfsemi KFUM og KFUK. Þar er farið fram á að framlagið verði 2 millj. kr. Mig undrar reyndar hversu lág upphæðin er til þessarar starfsemi sem sennilega er einhver sú albesta sem völ er á fyrir unglinga og börn í dag. Ekki veitir af að venja þá á góða og heilbrigða siði og get ég þar talað af eigin raun. Í þriðja lagi er brtt. við 03-101 131 Kvikmyndir og myndbönd, landkynning. Þar er gert ráð fyrir að upphæðin verði 1,5 millj. kr. í staðinn fyrir 480 þús. kr. Eins og allir vita hefur ferðamönnum hér farið fækkandi því miður. Það sem á að vera blómleg tekjulind fyrir landið er núna að hverfa og við erum að missa ferðamennina úr greipum okkar. Ég tel það miður og vona reyndar að ég misskilji ekki þennan lið, en nafnið á honum gefur til kynna að hér eigi að kynna landið í formi kvikmynda og myndbanda og ég tel að það veiti ekki af. Það þarf náttúrlega ekkert að vera að leiða hugann að Greenpeace-málum eða öðru slíku í þessu sambandi. Í fjórða lagi er brtt. við 08-399 195 Kynsjúkdómar, eyðni. Lækka á framlagið verulega í því frv. sem hér er lagt fram. Ég hreinlega skil ekki hvað þarna er á ferðinni, hvort menn eru virkilega að slaka á í baráttunni gagnvart þessum vágesti sem nú herjar á þjóðir heims. Ég tel að það megi alls ekki slaka á þarna og hvet því þingmenn til að skoða þetta vel. Í fimmta lagi brtt. sem kann að vera einkennileg í hugum margra. Hún er við 09-999 190 Óviss útgjöld, sem er upp á 35 millj. kr. í frv. Þennan kafla vil ég hreinlega fella út þó að mönnum finnist það kannski furðulegt að leggja slíkt til. Ég tel að þessi kafli sé ekkert annað en sýndarmennska. Ef menn ætla að hafa lið upp á óviss útgjöld mega þeir gjöra svo vel að bæta þarna við annaðhvort einu eða tveimur núllum ef hann á að standa undir nafni. Þessi liður er ekkert annað en sýndarmnenska, hann mætir í rauninni engum óvissum útgjöldum. Reynslan sannar það auðvitað að menn stoppa ekkert við það þó að óviss útgjöld fari upp fyrir þessa tölu. Þó að tillagan sé einkennileg kem ég þó með niðurskurð á móti þessum litlu kröfum sem ég er að leggja hér fram.

Það er mjög einkennilegt.

Það er mjög einkennilegt, hv. þm. Karl Steinar. En það þekkist náttúrlega ekki í Alþfl. að skera niður, þar er allt á uppleið. Ég get nefnt ýmis dæmi þar um.

Mikið meira?

Já, miklu meira. Í sjötta lagi er hér árviss brtt. við 10-651 60 Ferðamál. Þar er farið fram á að framlagið hækki úr 25 millj. kr. í 45 millj. kr. og má beita sömu rökum og fyrir brtt. um kvikmyndir, myndbönd og landkynningu. Það veitir ekki af að eyða verulegu fjármagni til þess að selja landið, sem svo er kallað. Á þskj. 271 er ég með brtt. við 04-501 Bændaskólinn á Hvanneyri. Þetta er nýr liður, 602 Til uppbyggingar búminjasafns, og til hans fari 5 millj. kr. Þetta er í beinu sambandi við þá þáltill. sem ég ásamt hv. þm. Skúla Alexanderssyni og Danfríði Skarphéðinsdóttur hef lagt hér fram á þingi.  Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í umræðuna um frv. til fjárlaga á þessu stigi. Ég ætla aðeins að leggja fram þessar brtt. sem ég fer fram á að hv. fjvn. taki til gaumgæfilegrar skoðunar og við munum sjá hvað setur.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fjvn. fyrir mjög vandað og mikið starf við óvenjulega erfiðar kringumstæður. Ég vil sérstaklega þakka formanni fjvn. fyrir að hafa á skemmri tíma en aðrir hafa haft stýrt störfum fjvn. á þann veg sem hefur komið fram við þessa umræðu og nefndarmönnum öllum, bæði fulltrúum stjórnar og ekki síst fulltrúum þeirra flokka sem ekki styðja ríkisstjórnina, fyrir þeirra starf og mikla framlag til að tryggja það að þessi umræða hafi getað farið fram þótt fjárlagafrv. hafi ekki komið fyrir augu þingsins fyrr en fyrstu daga nóvembermánaðar. Ég vakti máls á því þegar ég lagði fjárlagafrv. fram að það væri samið við mjög óvenjulegar kringumstæður þegar ný ríkisstjórn hefði sest að völdum með mjög skömmum fyrirvara rétt fyrir þingbyrjun. Þessi orð eiga ekki síður við hvað störf fjvn. snertir og kannski enn frekar vegna þess að bæði hafði nefndin skemmri tíma en nokkru sinni áður og eins eru aðstæður í okkar þjóðfélagi óvenjulegri en í langan tíma. Þessi óvissa hefur gert það að verkum að á starfstíma nefndarinnar hafa verið að koma í ljós nýjar upplýsingar bæði um erfiða stöðu ríkisfjármála og þjóðarbúsins alls. Fjvn. hefur þess vegna í störfum sínum þurft að taka mið af þessum þáttum. Ég held því að þetta verklag hefði ekki tekist eins vel í framkvæmd ef ekki hefði farið saman góð starfshæfni, ítarleg þekking og góður vilji allra nefndarmanna og fyrir það vil ég þakka sérstaklega í kvöld. Ég lýsti því við 1. umr. um þetta fjárlagafrv. að einlæg ósk mín væri að eiga góða samvinnu við fjárveitinganefndarmenn meðan ég gegni þessu embætti og ég hef ítrekað þær óskir á fundum með fjvn. á undanförnum vikum. Ég vil ítreka þær óskir og lýsa því að ég met mikils að þau verk sem fjvn. hefur birt þingheimi í dag sýna eindregið að mér finnst að af hálfu nefndarinnar er þessi vilji einnig mjög einlægur og ríkur. Ég vænti þess að á þeim dögum sem fram undan eru getum við haldið áfram þessu góða samstarfi vegna þess að mjög mikilvægt er að fjárlagafrv. og þau önnur atriði sem tengjast því verði ákveðin hið fyrsta því að frv. sjálft og fylgigögn þess eru mikilvægur þáttur sem þarf að festa til þess að hægt sé að byggja traustar stoðir undir efnahagsstjórnina á næsta ári. Ég hef orðið var við að fjölmargir aðilar, bæði innan lands og eins erlendis, fylgjast mjög með því hvernig þessi vinna gengur. Vegna orða sem hv. þm. Pálmi Jónsson lét falla hér fyrr í kvöld gagnvart hv. þingheimi vegna þess sem hann kallaði áhugaleysi um fjárlagafrv. get ég fullvissað hann um að víða í þessu þjóðfélagi og utan þess eru mjög margir sem fylgjast mjög grannt með þessum störfum, þótt vissulega megi taka undir aðvörunarorð hans. Ég vil síðan að gefnu tilefni útskýra nánar þá athugasemd sem ég lét falla úr sæti mínu við frásagnir af því að starfsmaður Þjóðhagsstofnunar hefði greint frá því á fundi fjvn. að nýir skattar samkvæmt þeim frv. sem lögð hafa verið fram á Alþingi væru 6700 millj. kr. samtals. Ég dreg ekkert í efa að rétt sé frá skýrt að þessi starfsmaður hafi nefnt þessa tölu. Mér er þó tjáð að það hafi verið eftir eftirgrennslan og án nokkurra útskýringa af hans hálfu. Ég hef einnig rætt við embættismenn ráðuneytisins sem á fundinum voru og þeir hafa tjáð mér að þeir hafi ekki kunnað við að gera athugasemd frammi fyrir kollega sínum úr embættismannastétt án þess að hafa tækifæri til þess að ræða við hann utan fundar. Staðreynd málsins er hins vegar á þann veg að samkvæmt þeim frv. sem lögð hafa verið fyrir þingið nemur viðbótartekjuöflunin rúmum 4300 millj. kr. Hún skiptist þannig að rúmlega 2100 millj. kr. eru í því frv. um tekjuskatt og eignarskatt einstaklinga og fyrirtækja sem hér var til umræðu í gær. 1600 millj. kr. eru tengdar frv. um vörugjald og 600 millj. kr. eru tengdar hinum frumvörpunum þremur um skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði, skattlagningu innlánsstofnana og lántökuskatt. Þá er rétt að geta þess að frv. um frestun virðisaukaskatts felur það í sér að komið er í veg fyrir tekjutap ríkisins sem af því kynni að orsakast, um það bil 1200 millj. kr. Það er hins vegar umdeilanlegt hvort þetta á að teljast ný skattheimta eða ekki og ég hef tekið eftir því að fulltrúar allra þingflokka styðja það frv. og menn eru almennt sammála um að það beri ekki að skilja sem sérstakt skattheimtufrv. Þess vegna hafði ég það ekki með þegar ég nefndi töluna 4300 millj. kr. Vilji menn hins vegar bæta því við er heildartalan 5500 millj. kr. Þannig að jafnvel þótt af misskilningi hafi það verið ætlun viðkomandi embættismanns að telja það með þegar hann notaði orðalagið: ,,þau tekjuöflunarfrumvörp sem lögð hafa verið fram á þingi`` nær það á engan hátt þeirri tölu. Það er af einlægni mælt af minni hálfu að mér er allsendis óljóst hvernig talan er fengin. En ég sagði í léttum dúr við hv. þm. Pálma Jónsson hér í salnum að betra að satt væri að grundvöllurinn gæfi þessa upphæð sem hann nefndi vegna þess að vandi okkar til þess að ná hallalausum ríkisbúskap væri þá ekki eins mikill, en ég held nú að svo sé ekki. Það væri þá fróðlegt að sjá hvort þessi embættismaður Þjóðhagsstofnunar getur rökstutt tölu sína með einhverjum sérstökum hætti. Ég mun hins vegar ásamt forsrh. og viðskrh. væntanlega á morgun útskýra þessar tölur nánar í viðræðum við fulltrúa þingflokkanna sem ekki eiga aðild að ríkisstjórninni þannig að ekki eigi að geta farið neitt á milli mála hvað þetta snertir. Í þeim viðræðum munum við hafa aðstöðu til þess að vega og meta hvernig staðan er á grundvelli þessara frv. og ákvarðana um aukin útgjöld og niðurskurð sem felast í störfum fjvn. Þannig getur þingheimur allur haft aðstöðu til þess að meta stöðuna þegar kemur að lokaþætti málsins, þ.e. að ákveða endanlega gerð fjárlagafrv. og taka afstöðu til þeirra tekjuöflunarfrv. sem hér hafa verið lögð fram eða annarra frv. um tekjuöflun sem fram kunna að koma. Virðulegi forseti. Það hefur ýmislegt annað komið fram í fyrirspurnum og athugasemdum um einstaka liði sem tilefni hefði verið til þess að fjalla um. Ég held þó að ég láti þessi orð nægja að sinni og ítreka enn á ný þakkir mínar fyrir gott og vel unnið verk fjvn.