Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti fjh.- og viðskn. Nd. sem hefur rætt þetta mál á fundum sínum. Hér er um að ræða frv. sem lagt var fram til staðfestingar á brbl. nr. 60 sem sett voru 22. apríl 1983 að tilhlutan ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens. Hagstofustjóri Klemens Tryggvason kom á fund nefndarinnar og nefndin varð sammála um að mæla með samþykkt frv. Undir þetta nál. skrifa allir nm., þ. e. Páll Pétursson, Guðmundur Einarsson, Þorsteinn Pálsson, Friðrik Sophusson, Halldór Blöndal, Kjartan Jóhannsson og Svavar Gestsson.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. allshn. Nd. um frv. til l. um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Þetta er 122. mál, nál. nr. 511. Allshn. hefur á fundum sínum athugað þetta frv. og leggur einróma til að það verði samþykkt. Undir þetta álit skrifa auk mín Guðrún Helgadóttir, Ólafur Þ. Þórðarson, Pálmi Jónsson, Guðmundur Einarsson og Stefán Guðmundsson, en Friðjón Þórðarson var fjarstaddur við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Mál þetta er komið frá Ed. Þar voru gerðar nokkrar breytingar á upprunalegu frv. sem hét þá frv. til l. um gleraugnafræðinga. Meginbreytingin má segja að sé nafnið sjálft og í kjölfar þess nokkrar smærri breytingar. Við erum sammála um það í heilbr.- og trn. hv. deildar að leggja til að frv. þetta verði samþykkt eins og það kom frá Ed. með einni breytingu, þeirri að niðurlagi 3. gr. frv. verði breytt í þá veru að ráðh. sé heimilt að veita ótakmarkað eða tímabundið leyfi að fenginni umsögn sömu aðila og um getur í 2. gr., eins og segir í brtt. sem flutt er á þskj. 498. Með þessu samræmum við skilyrðin í 2., 3. og 4. gr. og teljum eðlilegt að þessi breyting verði gerð á. Þetta er tillaga okkar í heilbr.- og trn., herra forseti.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að selja lagmetisiðju ríkisins í Siglufirði á grundvelli kaupsamnings milli ríkisstj. og nýstofnaðs hlutafélags, Sigló hf. í Siglufirði, sem dagsettur er í Reykjavík 17. des. 1983. Kaupsamningurinn er fskj. með frv. þessu. Kaupverð er 18 millj. kr. og er það lánað með verðtryggðum kjörum til 10 ára. Þá er með frv. lagt til að felld verði úr gildi lög nr. 46 frá 19. maí 1972 um lagmetisiðju ríkisins í Siglufirði. Með lögum nr. 46 frá 19. maí 1972 var kveðið á um rekstur ríkisins á verksmiðju í Siglufirði til fullvinnslu og verkunar ýmiss konar sjávarafurða undir firmanafninu Lagmetisiðjan Siglósíld. Jafnframt þessu yfirtók ríkið verksmiðjuhús Niðursuðuverksmiðju ríkisins sem þá var í eigu Síldarverksmiðju ríkisins. Rekstur lagmetisiðjunnar Siglósíldar hefur frá upphafi gengið misjafnlega og hafa erfiðleikarnir aukist hin síðari ár. Á árinu 1979 varð Lagmetisiðjan Siglósíld fyrir miklum skakkaföllum vegna seinkunar á sölusamningum, farmannaverkfalls og óseljanlegra birgða sem leiddu af sér rekstrarstöðvun mánuðum saman. Starfshóp þriggja manna var falið að kanna fjárhagsstöðu fyrirtækisins, rekstur og framtíðaráætlanir með tilliti til sölusamninga og hugsanlegrar uppbyggingar þess. Niðurstöður starfshópsins voru þær að ekki væri grundvöllur fyrir framhaldandi rekstri við óbreyttar aðstæður. Hann taldi hins vegar rétt að kanna sameiningu lagmetisiðjunnar og fyrirtækisins Þormóðs ramma jafnhliða endurskipulagningu í rekstri og framleiðslu beggja fyrirtækjanna í því augnamiði að auka fjölbreytni og nýtingu í framleiðslu og renna þannig styrkari stoðum undir atvinnulíf í Siglufirði. Tillögur þessar voru ræddar við bæjarstjórn og atvinnumálanefnd Siglufjarðar í febr. og mars 1980 án þess að niðurstaða fengist um framtíð fyrirtækisins. Á árunum 1981 og 1982 seig enn á ógæfuhlið í rekstri fyrirtækisins með samdrætti í sölu og lækkandi verði í dollurum. Verðþróun innanlands var mjög óhagstæð á þessu tímabili, framleiðslugeta var illa nýtt og vélakostur orðinn slitinn. Afkoma Siglósíldar var mjög slæm 1980–1982. Árið 1980 var framleitt í 137 daga og var bókfært tap 1 millj. 329 þús. kr. þrátt fyrir 1,5 millj. kr. framlag úr ríkissjóði. Ég tek það fram að þær tölur sem ég nefni eru á verðlagi hvers árs. Árið 1981 var framleitt í 130 daga og var bókfært tap 3 millj. 799 þús. kr. þrátt fyrir 1 millj. kr. framlag ríkissjóðs. Árið 1982 var framleitt í 90 áaga aðeins og var bókfært tap 5 millj. 362 þús. kr. þrátt fyrir 900 þús kr. framlag ríkissjóðs. Samtals var tap Fyrirtækisins á þessum árum 10 millj. 492 þús. kr. þrátt fyrir 3,4 millj. kr. framlag ríkissjóðs. Tap á rekstri Siglósíldar að frádregnu framlagi ríkissjóðs hefur verið fjármagnað með skuldasöfnun hjá viðskiptaaðilum og ríkissjóði og að hluta til með lántökum hjá Endurlánum ríkisins. Breytingar á efnahagsreikningi hafa á sama tímabili verið þær að á árinu 1980 voru eignir alls 7 millj. 468 þús. kr. en skuldir alls 6 millj. 781 þús. kr. og eigið fé því 686 þús. kr. Árið 1981 voru eignir alls 9 millj. 677 þús. kr. en skuldir alls 12 millj. 444 þús. kr. og eigið fé því neikvætt um 2 millj. 766 þús. kr. Árið 1981 voru eignir alls 11 millj. 933 þús. kr. en skuldir aftur á móti 21 millj. 299 þús. kr. og eigið fé neikvætt um 9 millj. 365 þús. kr. Þó að ekki liggi fyrir endanlegt uppgjör fyrir tímabilið janúar til maíloka 1983, þegar Þormóður rammi hf. tekur við rekstri fyrirtækisins, er ljóst að verulegt tap er á rekstri fyrirtækisins þetta tímabil og má það reksturstap telja í milljónum króna. Á árinu 1983 voru beinar greiðslur, framlög úr ríkissjóði, til Siglósíldar 7 millj. kr. Að auki var framlag í formi yfirtöku á tveimur lánum hjá Endurlánum ríkisins að upphæð 10 millj. 84 þús. kr. Í maí s. l. tók Siglósíld 10 millj. kr. gengistryggt lán hjá Endurlánum ríkisins. Andvirði þess var varið til greiðslu á bráðabirgðalánum hjá ríkissjóði að upphæð 6 millj. 551 þús. kr., greiðslu vaxta og kostnaðar á lánum hjá Endurlánum ríkisins 1 millj. 172 þús. kr. og skuld að fjárhæð 2 millj. 277 þús. kr. Skv. bráðabirgðauppgjöri á efnahagsreikningi í des. 1983 voru eignir fyrirtækisins taldar nema 15 millj. 904 þús. kr. en skuldir alls 20 millj. 290 þús. kr. og eigið fé því neikvætt um 4 millj. 386 þús. kr. Í samráði við stjórn Lagmetisiðjunnar Siglósíldar skipaði iðnrh. í sept. 1982 nefnd til að fara yfir stöðu fyrirtækisins og gera tillögur til rn. um endurskipulagningu á rekstrinum. Í því skyni var nefndinni falið að kanna m. a. eignaraðild heimantanna, framkvæmdasjóðs og ríkisins á endurskipulögðu fyrirtæki í lagmetisiðnaði, gera tillögur um uppgjör skulda að lokinni endurskoðun, setja fram rekstraráætlun nýs fyrirtækis ef til endurskipulagningar kæmi og gera tillögur um breytingar á lögum nr. 46 frá 1972 um Lagmetisiðjuna Siglósíld. Nefndin skilaði áliti þann 26. apríl 1983 og voru niðurstöður hennar í megindráttum þær að fyrirtæki sem framleiddi um 30 þús. kassa af gaffalbitum og 23 þús. kassa af niðursoðinni rækju ætti að geta skilað hagnaði ef það þyrfti ekki að standa undir fjármagnskostnaði vegna uppsafnaðra skulda og nauðsynlegar endurbætur yrðu gerðar á húsnæði og vélum. Á grundvelli álits nefndarinnar gerðu stjórnir fyrirtækjanna Þormóðs ramma og Siglósíldar með sér samkomulag þann 16 maí 1983 um yfirtöku Þormóðs ramma á rekstri Lagmetisiðjunnar Siglósíldar og var það samkomulag staðfest af iðnrn. og fjmrn. Rekstur Þormóðs ramma hf. á Siglósíld hefur staðið í járnum þrátt fyrir að leigan fyrir verksmiðjuna hafi verið lág, þ. e. 7% af framleiðslu eða um 300 þús. kr. frá 1. júní 1983 til 31. des. 1983. Rekstrar- og fjárhagsstöðu Þormóðs ramma hf. er þannig háttað að fyrirtækið hafði ekki bolmagn til að koma rekstri Siglósíldar í það horf sem þurfti til að gera reksturinn arðbæran. Þegar fram kom áhugi aðila með reynslu í lagmetisiðnaði þótti rétt að athuga til hlítar hvort unnt væri að selja fyrirtækið. Í nóvembermánuði s. l. kom fram formleg ósk frá þessum aðilum um að kaupa lagmetisiðju ríkisins í Siglufirði, Siglósíld. Í byrjun des. skipaði ég þrjá menn í nefnd til að annast viðræður af hálfu ríkisins um sölu Siglósíldar. Nefndin átti allmarga fundi með fulltrúum fyrrnefndra aðila, en þeir stofnuðu hinn 15. des. hlutafélagið Sigló hf. með heimili og varnarþing í Siglufirði til að kaupa og starfrækja Lagmetisiðjuna Siglósíld. Á fundi aðila 14. des. 1983 náðist samkomulag um sölu Siglósíldar með fyrirvara um samþykki iðnrh., ríkisstj. og Alþingis. Frá kaupsamningi var gengið og hann undirritaður 17. des 1983 með nauðsynlegum fyrirvara. Meginatriði kaupsamnings er í fyrsta lagi: Ríkissjóður selur hlutafélaginu Sigló hf. Lagmetisiðjuna Siglósíld og er kaupverð kr. 18 millj. Kaupverðið greiðist með útgáfu skuldabréfs til tíu ára. Bréfið er verðtryggt miðað við lánskjaravísitölu og ber hæstu leyfilegu vexti af verðtryggðum lánum skv. ákvörðun Seðlabanka Íslands hverju sinni. Við ákvörðun á kaupverði hefur verið tekið mið af fasteignamatsverði eigna fyrirtækisins og bókfærðu verði þeirra. Við mat á verði tækja verksmiðjunnar verður að taka tillit til að þau eru mörg hver úrelt orðin. Þá hefur verið reynt að meta viðskiptavild fyrirtækisins - „good will“ - og þá aðstöðu sem fyrirtækið hefur byggt upp. Að öllu þessu athuguðu verður að telja 18 millj. kr. viðunandi verð. Með frv. þessu fylgir bráðabirgðayfirlit yfir efnahag Siglósíldar í des 1983, Til samanburðar er rétt að geta þess að bókfært verð fastafjármuna er skv. yfirlitinu 13 millj. 941 þús. kr. Skv. bráðabirgðauppgjörinu eru heildarskuldir Siglósíldar miðað við des. 1983 20 millj. 290 þús. kr., þar á móti á fyrirtækið veltufjármuni að fjárhæð 1 millj. 953 þús. kr. Skv. þessu er söluverð fyrirtækisins skv. kaupsamningnum u. þ. b. sama fjárhæð og þær skuldir sem á ríkissjóð falla vegna sölunnar. Lán vegna kaupanna er tryggt með fyrsta veðrétti í eignum verksmiðjunnar og afborgunarlaust fyrstu tvö árin. Stofnendur ábyrgjast persónulega 25% af láninu. Ábyrgðir þessar eru veittar vegna þess að kaupverð er lánað að fullu, enda er gert ráð fyrir að kaupandi beini kröftum sínum af alefli á næstu tveimur árum til að efla fyrirtækið. Við samninga um greiðslukjör hefur verið tekið mið af þeim kjörum sem fjmrh. hefur boðið í almennu útboði á hlutabréfum í 15 ríkisfyrirtækjum, sbr. auglýsingu dags. 7. des. 1983. Þar er gert ráð fyrir að útborgun verði 20% og að eftirstöðvar verði lánaðar til allt að 10 ára. Hér hefur þó verið vikið frá kröfu um 20% útborgun. Telja verður að eftirfarandi atriði réttlæti slíkt frávik: 1. Með tilliti til þeirra gagngerðu endurbóta sem nauðsynlegar eru til að koma fyrirtækinu í rekstrarhæft ástand þykir óhjákvæmilegt að gera kaupendum kleift að leggja sem mest fé í fyrirtækið þegar í upphafi. 2. Fram hefur komið í viðræðum við kaupendur að þeir hyggjast fjárfesta í fyrirtækinu fyrir allt að kr. 12 millj. á fyrra helmingi þessa árs. 3. Ofangreindar aðgerðir gefa von um jafna atvinnu við fyrirtækið allt árið. Þetta mun því væntanlega efla atvinnulíf í Siglufirði. Þá er í þriðja lagi í kaupsamningi reynt að tryggja svo sem frekast er kostur að starfrækslu Siglósíldar verði haldið áfram í Siglufirði, sem er meginatriði. Kaupendur skuldbinda sig m. a. til að halda starfrækslu Siglósíldar áfram í Siglufirði auk þess sem þeir binda í stofnsamningi tilgang hins nýja félags við að efla og styrkja atvinnulíf í Siglufirði. Þessu til tryggingar eru aðilar sammála um að í skuldabréfi verði heimildarákvæði þess efnis að gjaldfella megi skuldina ef skuldbindingar um starfrækslu í Siglufirði verði ekki haldnar. Í samningsviðræðum aðila hefur eftirfarandi m. a. komið fram varðandi áform kaupenda um rekstur fyrirtækisins: Í fyrsta lagi hyggjast þeir halda áfram framleiðslu gaffalbita. Í öðru lagi hyggjast þeir vinna úthafsrækju sem veidd er úti fyrir Norðurlandi. Í þriðja lagi hyggjast þeir vinna rækju sem veidd er í Barentshafi í samstarfi við breskt fyrirtæki til sölu á markaði í Bretlandi og Bandaríkjunum. Í fjórða lagi hyggjast kaupendur sjóða niður tilfallandi hráefni þann tíma sem ekki er unnið að síld. síðasttöldu atriðin tvö eru nýjung í starfsemi Siglósíldar og er vonast til að þetta geti orðið til þess að efla atvinnulíf í Siglufirði. Til þess að unnt sé að starfrækja verksmiðjuna í samræmi við framanritað þarf að gera verulegar endurbætur á húsum og tækjum. Skv. áætlun eigenda hyggjast þeir fjárfesta á fyrri helmingi árs 1984 samtals um 12 millj. kr. til endurbóta á verksmiðjunni sem fyrr segir. Það er m. a. til að gera kaupendum kleift að framkvæma slíkar endurbætur á fyrirtækinu að fallið er frá kröfum um útborgun við sölu. Kaupendur lögðu áherslu á að afhending færi fram hinn 1. jan. 1984. Bentu þeir í því sambandi á eftirfarandi: 1. Kaupendur hafa yfir að ráða allmiklu magni af ópillaðri rækju sem þeir geta hafið vinnslu á um leið og breytingum á verksmiðjunni er lokið. 2. Niðurlagning á gaffalbitum hefði að öllu óbreyttu átt að hefjast á vegum Þormóðs ramma í janúar. Kaupendur hugðust hins vegar breyta tilhögun við þá framleiðslu í tengslum við aukna rækjuvinnslu í fyrirtækinu. Til þess að þetta mætti takast töldu þeir nauðsynlegt að geta hafið breytingar á verksmiðjunni eigi síðar en 1. jan. s. l. 3. Fulltrúar kaupenda áttu í samningaviðræðum um vinnslu á hráefni frá Evrópu til sölu á Bandaríkjamarkaði. Forsenda þeirrar samningsgerðar var að þeir gætu hafið vinnslu í upphafi þess árs. Með vísun til þessa og þar sem 1. jan. 1984 var af öðrum ástæðum hentugur afhendingardagur var kaupsamningurinn látinn koma til framkvæmda þann dag svo sem frá honum var gengið með fyrirvara um samþykki Alþingis. Eins og vikið var að áðan var hinn 16. maí 1983 gengið frá leigusamningi milli Þormóðs ramma hf. og ríkisins um leigu Siglósíldar. Skv. 7. tölul. þess samkomulags gildir samkomulagið í eitt ár og átti Þormóður rammi hv. forkaupsrétt að Siglósíld að þeim tíma liðnum. Rétt er að benda á að í þessari grein samkomulagsins er gert ráð fyrir að söluverð á fyrirtækinu skuli vera sama fjárhæð og langtímaskuldir í maí 1983 með verðlags- og gengisbreytingum til kaupdags. Það var sem sé í þessum leigukaupasamningi, sem svo mátti nefna, gert ráð fyrir ákvæði um söluvirði á fyrirtækinu sem mjög er í samræmi við það söluverð sem endanlega varð samkomulag um. Skv. þessari grein hefði kaupverð á verðlagi í desember 1983 verið um 18 millj. kr. eða sambærilegt því verði sem hér er samið um. Þetta er sérstaklega tekið fram því að fram hafa komið þær skoðanir að hér hafi verið um undirverð að tefla, en það eru þá fleiri en undirritaður sem hafa um það vélt. Telja verður að leiga eða yfirtaka Þormóðs ramma hf. á Siglósíld hafi ekki verið heppileg frambúðarlausn. Eins og áður er að vikið er rekstrar- og fjárhagsstöðu Þormóðs ramma hv. þannig háttað að fyrirtækið hefur ekki bolmagn til að koma rekstri Siglósíldar í arðbært horf. Önnur sjónarmið koma og til. Þormóður rammi hf. sinnir togaraútgerð og hefðbundinni fiskvinnslu, en yfirleitt, svo sem er á Ísafirði og víðar, hafa sérhæfð fyrirtæki sinnt niðursuðu rækju og skelfiskvinnslu. Viðskiptasambönd hins nýja fyrirtækis vega einnig þungt. Samstarfssamningi Þormóðs ramma hf. og Siglósíldar var því sagt upp með samkomulagi frá 1. jan. 1984 samhliða sölu Siglósíldar til hlutafélagsins Sigló hf. svo sem fyrr greinir. Samkomulag viðræðunefndarinnar fyrir hönd iðnrn. og stjórnar Þormóðs ramma hf. um uppsögn á leigumála var undirritað 12. jan. 1984. Skv. samningnum féll leigumálinn niður 1. jan. 1984. Þá fellur stjórn Þormóðs ramma hf. frá forkaupsrétti að fyrirtækinu skv. ákvæðum leigusamningsins frá sama tíma. Þá var í samningnum ákvæði um uppgjör á viðskiptum aðila miðað við 1. jan. 1984. Er í samningnum frá því gengið að Þormóður rammi hf. fari skaðlaus úr þeim viðskiptum. Í tengslum við gerð samkomutags um uppsögn á leigumála Þormóðs ramma hf. og Siglósíldar var sama dag undirritað samkomulag milli ríkisstj. vegna Siglósíldar og Sigló hv. sem kaupanda og Þormóðs ramma hf. þar sem frá eftirfarandi atriðum var gengið: a) Sigló hf. kaupir rekstrarvörur og lausafé í eigu Þormóðs ramma hf. vegna Lagmetisiðjunnar Siglósíldar. b) Sigló hf. tekur að sér að efna skuldbindingar Þormóðs ramma hf. um síldarsöltun o. fl. er hráefnisöflun varðar og gerðar voru í þágu Siglósíldar. c) Þormóður rammi hf. leigir Sigló hf. nauðsynlegt frystirými vegna geymslu á hráefni og afurðum. d) Þá skuldbindur Sigló hf. sig til að greiða úr þeim skyldum sem kynnu að falla á ríkissjóð vegna sölunnar. e) Sigló hf. tekur að sér að efna samninga við fastráðna starfsmenn verksmiðjunnar og skuldbinda sig til að veita lausráðnu starfsfólki sem starfað hefur við lagmetisiðjuna á undanförnum árum forgangsrétt til vinnu hjá fyrirtækinu. Herra forseti. Hér hefur verið gerð grein fyrir helstu atriðum í kaupsamningi þeim sem lagt er til að Alþingi samþykki með því að veita ríkisstj. heimild til að selja fyrirtækinu Sigló hf. í Siglufirði Lagmetisiðjuna Siglósíld. Að lokinni 1. umr. legg ég svo til, herra forseti, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og iðnn.



Herra forseti. Frv. það sem hér hefur verið mælt fyrir af hæstv. iðnrh. er komið frá Ed. þar sem skiptar skoðanir voru um afgreiðslu þess. Hv. iðnn. Ed. skiptist í þrjá hluta í afstöðu til þessa frv. Fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna í n. mæltu með samþykkt þess en séráliti skilaði Karl Steinar Guðnason og Skúli Alexandersson öðru áliti sem minni hl. og mælti hann gegn samþykkt frv. Í nál. minni hl. iðnn., 1. minni hl. í Ed., koma fram meginröksemdir gegn því að frv. þetta verði samþykkt. Sem fskj. er birt grg. frá Ragnari Arnalds, hv. 3. þm. Norðurl. v., og Hannesi Baldvinssyni, stjórnarformanni Lagmetisiðjunnar Siglósíld, þar sem þeir færa fram rök gegn þeirri tilhögun sem felst í þessu frv. og hæstv. iðnrh. hefur hér mælt með. Ég ætla ekki að taka langan tíma til þess að gera athugasemdir við þetta mál, en vil þó nefna nokkur atriði sem athyglisverð eru. Að öðru leyti mun ég um þetta fjalla í þeirri n. sem frv. fær væntanlega til meðferðar, hv. iðnn. þessarar deildar. Ég vil í fyrsta lagi nefna það, sem er nokkuð sérkennilegt við þá málsmeðferð sem hér er lögð til, að við erum að fjalla um frv. til l. um sölu þessa ríkisfyrirtækis en kaupsamningur um söluna er þegar gerður, raunar 17. desember s. l., og afhendingardagur fyrirtækisins var 1. janúar s. l. Í athugasemdum með frv. er einmitt að þessu vikið og segir þar, með leyfi forseta m. a.: „Kaupendur lögðu áherslu á að afhending færi fram hinn 1. janúar 1984. Bentu þeir á í því sambandi eftirfarandi: 1. Kaupendur hafa yfir að ráða allmiklu magni af ópillaðri rækju sem þeir geta hafið vinnslu á um leið og breytingum á verksmiðjunni er lokið. 2. Niðurlagning á gaffalbitum ætti að öllu óbreyttu að hefjast 15. janúar. Kaupendur hygðust hins vegar breyta tilhögun við þá framleiðstu í tengslum við aukna rækjuvinnslu í fyrirtækinu. Til þess að þetta mætti takast töldu þeir nauðsynlegt að geta hafið breytingar á verksmiðjunni eigi síðar en 1. janúar. Yrði ekki frá samningum gengið fyrir áramót og vinnsla á gaffalbitum færi í gang á vegum Þormóðs ramma hf. kæmi það í veg fyrir að hægt yrði að gera nauðsynlegar breytingar á verksmiðjunni svo að vinnsla á úthafsrækju gæti hafist í mars n. k.“ Þetta eru tvö af þremur áhersluatriðum sem kaupendur bentu á um nauðsyn þess að afhending færi fram 1. janúar s. l. og rn. féllst á þá kröfu þeirra. Hér stendur Alþingi í rauninni frammi fyrir gerðum hlut þegar verið er að fjalla um þetta frv. Það er nokkuð sérstakt að þannig skuli staðið að málum að í rauninni er tæpast gerlegt fyrir Alþingi að taka afstöðu gegn þessu nema að taka afleiðingum þeirra gerða sem þegar hafa verið ákveðnar og framkvæmda sem þegar eru um garð gengnar að því að mér er tjáð, a. m. k. að verulegu leyti. Annað atriði í sambandi við málsmeðferð á undirbúningsstigi er nauðsynlegt að nefna hér. Það er að iðnrn. og hæstv. ráðh. skuli ekki hafa séð ástæðu til þess að bera mál þetta undir stjórn fyrirtækisins. Ekki var einu sinni haft fyrir því að leita ráða, hvað þá meira, hjá stjórn Lagmetisiðjunnar Siglósíld, eins og fram kemur í grg. frá stjórnarformanni, sem ég nefndi áðan, Hannesi Baldvinssyni. Ekki var heldur leitað til bæjarstjórnar Siglufjarðar um þessa ráðgerðu sölu. Hafði þó bæjarstjórnin átt fulltrúa í stjórn fyrirtækisins s. l. 12 ár og látið sig, ásamt atvinnumálanefnd Siglufjarðar, málefni þess ítrekað skipta. Ég tel að þarna séu viðhöfð óeðlileg vinnubrögð og þá burt séð frá þeirri till. sem þarna er gerð og þeim samningi sem gerður var um sölu á fyrirtækinu. Ég held að eðlilegra hefði verið að öllu leyti af hálfu rn. að leita til þeirra aðila sem hafði verið trúað fyrir umsjón með rekstri þess á liðnum árum og sem m. a. höfðu átt hlut að þeim leigusamningi sem gerður var á s. l. ári um tímabundna yfirtöku Þormóðs ramma á rekstri Siglósíldar. Ég nefni einnig það atriði að þessi till. um breytingu á lögum er gerð á meðan verið er að fá reynslu af þeim rekstri sem um var samið s. l. vor, eða frá 1. júní 1983, um yfirtöku Þormóðs ramma á rekstri fyrirtækisins, rekstri sem fram til þessa, að mér er tjáð, hefur gefið góða raun í kjölfar þeirra breytinga á rekstri og aðstöðu fyrirtækisins, sem iðnrn. hlutaðist til um í samvinnu við fjmrn., þ. e. að auka fjölbreytni í rekstri fyrirtækisins með kaupum á tækjum til rækjuvinnslu sem hófst á s. l. ári. Ég tel að eðlilegt hefði verið að fá frekari reynslu á þessa tilhögun sem virtist horfa til verulegra bóta í rekstri fyrirtækisins og ganga í það að endurskoða lög um fyrirtækið í framhaldi af því og þá m. a. með hliðsjón af þeim till. sem sú nefnd, sem gerði till. um tímabundna yfirtöku Þormóðs ramma, lagði áherslu á, að heimaaðilar tækju áframhaldandi á rekstri þessa fyrirtækis ásamt ríkinu og Framkvæmdasjóði til þess að renna undir það sem traustustum stoðum. Hér er hins vegar horfið að því ráði að selja þetta fyrirtæki í hendur aðilum sem að helmingi starfa utan Siglufjarðar. Þó að settir séu fyrirvarar í kaupsamningi um rekstur þess á Siglufirði og það bundið því skilyrði, ef ég hef lesið rétt, að skuldabréf þau megi gjaldfella, ef starfsemi lagmetisiðjunnar verði flutt frá Siglufirði, er hér teflt í nokkra óvissu um það atriði. Ég vænti þess þó vissulega að ekki komi til þess að rekstri þess verði hætt þar nyrðra eða hann fluttur til annarra landshluta. Þessu fyrirtæki hefur verið haldið gangandi af eiganda þess á undanförnum árum ekki síst með tilliti til atvinnuástands í þessu byggðarlagi og ég tel að engan veginn hafi ræst úr atvinnuástandi þar með þeim hætti að til greina geti komið að þessi atvinnurekstur yrði lagður niður eða fluttur eitthvað annað. Ég nefni einnig það sem fram hefur komið um þessi efni varðandi kaupverð fyrirtækisins. Nauðsynlegt er að líta á þann þátt. Ég vil ekki hafa uppi neinar staðhæfingar um að um undirverð hafi verið að ræða í sambandi við sölu fyrirtækisins, en þó hafa líkur verið að því leiddar að verðið hafi verið í lægsta lagi, svo ekki sé meira sagt fyrir utan mjög góða skilmála sem fyrirtækið er afhent með. Ég áskil mér rétt til þess að fara ofan í þau efni nánar við athugun þessa máls í n. Þetta eru þeir þættir sem ég tel einkum gagnrýni verða í sambandi við þetta frv. og þá stefnu sem í því felst að afhenda einkaaðilum ríkisfyrirtæki með þeim hætti sem hér er gert þegar búið er að stuðla að aðgerðum af hálfu hins opinbera, eins og gert var á síðasta ári, til að treysta undirstöður þess og vonir stóðu til að fyrirtækið færi að rétta úr kútnum. Ég vil hins vegar taka það fram, til þess að ekki verði misskilningur og mál mitt rangtúlkað, að ég hef ekki verið þeirrar skoðunar á liðinni tíð, á meðan að ég fór með málefni þessa fyrirtækis t. d., að skilyrðislaust bæri að halda þessum rekstri í höndum ríkisins í því horfi sem gert var. Ég beitti mér þvert á móti fyrir því að kannaðar yrðu leiðir til þess að fá aðra aðila til þess að taka á málefnum þessa fyrirtækis með ríkinu. Þar voru sérstaklega hafðir í huga aðilar á Siglufirði, bæði bæjarsjóður Siglufjarðar og einkaaðilar þar og fyrirtæki sem vildu taka á þessum rekstri með ríkinu, enda væri tryggt að unnt væri að halda starfseminni áfram og bæta stöðu og hag fyrirtækisins. Ég tel að þegar um er að ræða ekki stærra fyrirtæki en þetta sé það á marga lund eðlilegt að heimaaðilar komi til sem ábyrgðaraðilar í rekstri þess, þó svo að ríkið sé þar aðili með. Ég tel að ýmislegt í reynstu af rekstri þessa fyrirtækis renni stoðum undir þá skoðun að skynsamlegt sé að halda þannig á máli að heimaaðilar eigi verulega hlutdeild í slíku fyrirtæki og finni þá jafnframt fyrir ábyrgð á rekstri þess meira en hægt er að gera ráð fyrir, ef um hreina ríkiseign er að ræða. Ég vil svo að endingu, herra forseti, undirstrika það að æskilegt er að hægt verði að halda þessum rekstri áfram og treysta hann. Þó að ég gagnrýni efni þessa frv. og sé mótfallinn þeirri heimild, sem gert er ráð fyrir að lögfesta með því vænti ég þess vissulega að þetta fyrirtæki nái að bæta sinn hag og unnt verði að standa að lagmetisiðnaði á Siglufirði með betri og traustari hætti en gert hefur verið til þessa og eins og drög höfðu verið lögð að með samrekstri og yfirtöku Þormóðs ramma á þessu fyrirtæki og samið var um tímabundið á síðasta ári.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Auðvitað eru skiptar skoðanir um gerning eins og sölu á eigum ríkisins til einstaklinga. Þar hefur flokka okkar t. a. m. greint mjög á, Sjálfstfl. og Alþb., þar ríkir grundvallarágreiningur um afstöðu til opinbers rekstrar og einkarekstrar þannig að það er ekkert nýtt. En í hv. Ed. endaði með því að allgóð samstaða náðist í lokaafgreiðslunni um þetta mál þar sem ég hygg að eingöngu hv. Alþb.-menn hafi greitt atkvæði gegn samningnum. Rétt er að afhending fyrirtækisins hefur farið fram og hv. 5. þm. Austurl. segir að við, hið háa Alþingi, stöndum frammi fyrir gerðum hlut. Auðvitað hefur Alþingi vald til þess að breyta til og fella þennan samning og þá ganga kaupin til baka. En ég bendi á að í hvert eitt skipti sem hið háa Alþingi stendur frammi fyrir brbl. t. a. m. þá stendur það frammi fyrir gerðum hlut. Vegna þess að Alþingi var ekki viðlátið, voru ekki tök á því að bera samninginn undir hið háa Alþingi nema með þessum hætti þannig að ég verð að álíta að þetta sé svipuð aðferð og þegar sett eru brbl. um mál. Það hefði vafalaust verið gert ef slíkur gerningur hefði verið gerður á miðju ári utan þingtíma. Ég leit svo á að stjórn Lagmetisiðjunnar Siglósíld hf. hefði hætt störfum þegar leigukaupasamningurinn var gerður fyrir frumkvæði fyrrv. iðnrh. og fyrrv. fjmrh. En það má vera að þess hafi ekki verið nægjanlega gætt að hún var þó til að nafninu til og því e. t. v. ástæða til að taka upp viðræður við hana. Bæjarstjórninni var kynnt þetta mál í byrjun janúar og henni sendur samningurinn, en úr þeirri átt hefur engin athugasemd borist. Ég fullyrði af allnáinni þekkingu minni af högum fyrirtækisins Þormóðs ramma að þeim var ekki fært að framkvæma þær endurbætur sem nauðsynlegar voru til þess að Lagmetisiðjan Siglósíld gæti haldið starfsemi sinni áfram. Ég er sannfærður um að ef fyrirtækið hefði verið áfram í umsýslu Þormóðs ramma hefði það lagt upp laupana óðar í bili. Það var ekkert nýtt fyrirbrigði að berjast um af hálfu stjórnvalda á hæl og hnakka að halda uppi atvinnu hjá þessu fyrirtæki og það þekkir hv. fyrirrennari minn af nokkurri raun. Þess vegna er það að þegar þessir aðilar, allsterkir aðilar, komu til skjalanna, einnig utanbæjarmenn, taldi ég rétt að róa á þessi mið. Það á að vera nægjanlega tryggilega frá því gengið að þetta fyrirtæki verði staðsett í Siglufirði, ég er í engum vafa um það, ég tek þá gerninga gilda sem um það fjalla. Raunin varð sú að miklu meira þurfti til í viðgerðarkostnað og endurbætur en menn gerðu ráð fyrir þegar þessi samningur var gerður. Um verðið er það að segja að þegar leigukaupasamningur var gerður milli Þormóðs ramma og Lagmetisiðjunnar Siglósíldar má lesa út úr 7. gr. þess gernings nokkurn veginn þetta kaupverð sem samið var um, 18 milljónir kr. Við erum þá einvörðungu að þrætast á um að engin útborgun varð við kaupin. En þá skýringu gef ég að vegna hins erfiða og ömurlega ástands sem fyrirtækið var í þótti nauðsyn til bera að veita þeim þessa ívilnun, að gefa eftir það sem áformað hafði verið um 20% útborgun þegar menn auglýstu vilja sinn í að selja ríkisfyrirtæki og settu þann ramma, sem auðvitað var lauslegur, um þau áform. Þetta er af þessu að segja. En ég held að það muni sýna sig að þetta hafi verið það ráðið sem best mun gefast til þess að starfræksla verði í fyrirtækinu og verði atvinnulífi í Siglufirði veruleg lyftistöng.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. hefur nú tekið undir viss atriði í minni gagnrýni í sambandi við undirbúning málsins. Ég vil nefna það af því að hann ræddi um að sett hefðu verið brbl. um þetta mál ef að þessum samningi hefði verið staðið á miðju ári. Það skil ég vel og hefði e. t. v. ekki verið útilokað að nauðsyn hefði borið til þess að standa þannig að máli. En kaupsamningurinn er nú gerður á þeim tíma þegar þing situr, eða 17. desember, og ekki hefði verið óeðlilegt að liður í því máli hefði verið að leggja þetta frv. fyrir þingið í tengslum við þá gjörð þegar þingið sat einnig. Gegnir þar nokkuð öðru en ef mál hefði borið að t. d. skömmu eftir að þingi hefði lokið og brýn nauðsyn hefði verið talin til þess að standa að slíkum gjörningi. Ég ætlaði hins vegar fyrst og fremst að gera að umtalsefni það sem hæstv. ráðh. talaði um ágreining milli Alþb. og Sjálfstfl. um eignaraðild að fyrirtækjum. Um það mætti margt segja. sem kunnugt er er það stefna Sjálfstfl. nú, að meiri hluta a. m. k., að bjóða útlendingum til áhætturekstrar hér á landi þegar um stórfyrirtæki er að ræða. Því er Alþb. algerlega andvígt og telur að það hljóti að koma í hlut íslenska ríkisins að vera forgönguaðili og forráðaaðili sem meirihlutaeigandi að slíkum fyrirtækjum. En varðandi hin minni fyrirtæki er stefna Sjálfstfl. ekki ýkja skýr og ekki ýkja trúverðugt það sem skilja mátti á hæstv. ráðh. Ég veit ekki betur en Sjálfstfl. hafi iðulega beitt sér fyrir því að ríkið hlypi undir bagga með einkarekstri þegar á hefur bjátað í fyrirtækjum eins og dæmi eru um, t. d. Álafoss, Norðurstjarnan í Hafnarfirði og þann lista mætti lengja talsvert. Ég man ekki hvort þessi fyrirtæki eða hlutur Framkvæmdasjóðs í þeim er á söluskrá hæstv. fjmrh. eða hvort iðnrh. hafi eitthvað gefið í skyn þar að lútandi. Ekki kæmi það út af fyrir sig á óvart, einkum ef miðað er við að þessi rekstur gengur nú býsna vel, að ég best veit, m. a. í krafti þeirrar launalækkunar sem ríkisstj. hefur knúið fram. Það virðist sem sagt vera sjónarmið Sjálfstfl. þegar um er að ræða meðalstór fyrirtæki að ríkið eigi að hlaupa undir bagga ef eitthvað blæs á móti hjá einkafjármagninu, en síðan eigi einkafyrirtækin að fá að fleyta rjómann ef úr rætist. Það er einnig það sem manni sýnist að sé á bak við það frv. sem hér er um að ræða. Í því sambandi bendi ég á að þrír af hluthöfum, sem eiga 40% í þessu fyrirtæki skv. kaupsamningi, eru vel kunnugir rekstri þess, voru starfandi við Lagmetisiðjuna Siglósíld og hjá Þormóði ramma og ættu að geta gert sér grein fyrir því hvaða horfur eru um afkomu þessa fyrirtækis miðað við stöðu þess og yfirtöku skv. þessum kaupsamningi. Þessar athugasemdir vildi ég gera, hæstv. forseti.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Lögin um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit tóku gildi 1. ágúst 1982. Kveða þau á um heilbrigðis- og hollustuháttaeftirlit á vegum sveitarfélaganna í landinu. Í þessum nýju lögum eru lagðar miklu ríkari skyldur á sveitarfélögin til að sinna þessu eftirliti en áður hefur verið og eru öll sveitarfélög landsins eftirlitsskyld og undir eftirlit heilbrigðisfulltrúa sett. Samkv. áður gildandi lögum var einungis skylt að ráða heilbrigðisfulltrúa í fullt starf á stöðum með 10 þúsund íbúa eða fleiri, en í kaupstöðum með færri en 10 þúsund íbúa og í kauptúnshreppum yfir 800 íbúa í hlutastarf. Að öðru leyti fóru heilbrigðisnefndir sveitarfélaganna með eftirlitið og var því kostnaður vegna þess í lágmarki. Hin breytta skipan hefur í för með sér aukin fjárútlát sveitarfélaganna, sérstaklega þeirra sem ekki bar skylda til að hafa þetta eftirlit áður með höndum. Engar sérstakar tekjur eru þó ætlaðar til að mæta þessum aukna kostnaði og reynslan hefur sýnt að erfiðleikum er bundið að fá sveitarfélögin til að sinna þessari lögboðnu skyldu og er borið við fjárskorti. Samkvæmt gildandi lögum er landinu skipt í 11 heilbrigðiseftirlitssvæði og tekur eftirlitssvæðaskipan tillit til kjördæmaskipunar að verulegu leyti. Það er gert ráð fyrir að ekki færri en einn heilbrigðisfulltrúi starfi á hverju eftirlitssvæði og ekki komi fleiri en 10 þús. manns að jafnaði á hvern heilbrigðisfulltrúa. Ef litið er til þeirra eftirlitssvæða sem áður eru nefnd kemur í ljós að nú, einu og hálfu ári eftir gildistöku laganna, hefur ekki enn verið gengið frá þessum málum í samræmi við lögin á Vesturlandssvæði, Norðurlandssvæði eystra - þess ber að geta að Eyjafjarðarsvæðið er sér - og á Austurlandssvæði. Á hinum svæðunum átta, þ. e. Reykjavíkursvæði, Vestfjarðasvæði, Norðurlandssvæði vestra, Suðurlandssvæði, Suðurnesjasvæði, Hafnarfjarðarsvæði og Kópavogssvæði, eru mál misjafnlega á vegi stödd, en reynt hefur verið að fylgja lögunum eftir mætti þótt erfiðleikum sé bundið að gera það, sérstaklega þar sem samgöngur eru erfiðar eins og t. d. á Vestfjarðasvæðinu. Það er samdóma álit allra, sem við þessi mál fást, ekki síst heilbrigðisfulltrúa sveitarfélaganna, að það sem einkum standi starfinu fyrir þrifum sé að sveitarfélögin treysti sér ekki til að standa undir eftirlitinu, en það hefur numið um 60–70 kr. á mann á ári, ef tekið er mið af þeim svæðum, þar sem eftirlitið er framkvæmt skv. lögum. Í sjálfu sér er ekkert óeðlilegt við það þegar lagðar eru ákveðnar skyldur í þessu tilviki á sveitarfélögin til þess að hafa með höndum eftirlit með eftirlitsskyldri starfsemi að sú starfsemi standi að verulegum hluta undir eftirlitinu. Sú stefna hefur verið mótuð í nágrannalöndum, nú síðast í Noregi og Svíþjóð, og er þá tekið mið af því að eftirlitsskyld starfsemi beri a. m. k. helming kostnaðar við eftirlitið og eru þá tekin sérstök eftirlitsgjöld af þessari starfsemi. Rétt er að benda á að þær stofnanir ríkisins sem fara með sérhæft eftirlit, eins og Vinnueftirlit ríkisins, sem m. a. annast heilbrigðiseftirlit á vinnustöðum, innheimta eftirlitsgjald af eftirlitsskyldri starfsemi. Í sjálfu sér er ekki ástæða til þess að annað gildi þegar í hlut eiga eftirlitsstofnanir sveitarfélaganna og erfitt er að færa rök fyrir því, svo að dæmi sé tekið, að fyrirtæki sem lýtur eftirliti Vinnueftirlits ríkisins og er kannske skoðað einu sinni á ári greiði skoðanagjald, en fyrirtæki, t. d. matvælaframleiðslufyrirtæki, sem skoðað er þrisvar, fjórum sinnum á ári á vegum heilbrigðiseftirlits sveitarfélaganna greiði ekki neitt. Þannig er málum háttað í dag og er ekki óeðlilegt að sveitarfélögin spyrjist fyrir um fjáröflunarleiðir. Með hliðsjón af þeirri reynstu sem fengist hefur af framgangi laganna um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit frá 1. ágúst 1982, svo og þeirri tregðu sem viss sveitarfélög hafa sýnt til að framfylgja lögunum vegna þess að fjármunir eru ekki fyrir hendi, þá telur rn., að höfðu samráði við stjórn Hollustuverndar ríkisins, rétt að reyna að freista þess að fá inn í lögin heimildir fyrir svæðisnefndir Heilbrigðiseftirlitsins til gjaldtöku af eftirlitsskyldri starfsemi sem kveðið er á um í 2. gr. laganna. Hér er sem sagt eingöngu lögð til heimild, þannig að lög standi ekki gegn slíkri innheimtu. Vert er að vekja athygli á því að lagt er til að svæðisnefndum verði fengin þessi heimild en ekki sveitarstjórnum og er það gert til að tryggja að gjald þetta komi eftirlitinu milliliðalaust til góða. Í þessu frv. er lögð til önnur veigamikil breyting, en hún varðar starfsemi Hollustuverndar ríkisins sem starfar skv. lögum. Stofnuninni er skipt í þrjár deildir, heilbrigðiseftirlit, rannsóknastofu og mengunarvarnir, og hefur hver deild sinn forstöðumann. Mengunarvörnum er m. a. ætlað að sjá um geislavarnaeftirlit í samræmi við lög frá 1962, um ráðstafanir gegn jónandi geislum, þ. e. þá starfsemi sem Geislavarnir ríkisins áður önnuðust. Reynslan hefur sýnt að þetta fyrirkomulag hentar ekki. Stjórn Hollustuverndar ríkisins gerði þegar á miðju ári 1982 sérstaka samþykkt um þennan þátt vegna sérstöðu hans með það fyrir augum að hann yrði rekinn sem sjálfstæðastur og var ráðinn sérstakur deildareðlisfræðingur til að annast þessa starfsemi. Auk þessarar sérstöðu má benda á að gert er ráð fyrir samkv. áðurnefndum lögum frá 1962 að innheimt séu eftirlitsgjöld varðandi geislavarnaeftirlitið og þessi gjöld eigi að standa undir eftirlitinu og renna til þess. Veruleg vandkvæði eru á slíku þegar starfsemin er aðeins hluti af starfsemi stærri deildar. Vegna þess hefur komið fram till. frá stjórn Hollustuverndar ríkisins, sem rn. styður, um að gera geislavarnir sem sjálfstæðastar á nýjan leik og er í frv. gert ráð fyrir að geislavarnir starfi sem sérstök deild innan stofnunarinnar, þannig að deildir yrðu fjórar og forstöðumenn þar fjórir. Þessi breytta skipan ætti ekki að hafa í för með sér kostnaðarauka sem neinu nemur þar sem staða deildareðlisfræðings er þegar fyrir hendi. Það sjónarmið hefur einnig komið fram að taka Geislavarnir ríkisins algjörlega út úr hollustuverndinni og gera þær að sjálfstæðri stofnun. Ég hygg að eins og ástatt er eigi að reyna þá leið, sem frv. gerir ráð fyrir, að gera þessa deild fullkomlega sjálfstæða innan Hollustuverndarinnar. Í þessu frv. er enn fremur lögð til önnur breyting, en það er að heimila stofnuninni að taka gjöld vegna veittrar þjónustu eða vegna sérhæfðra eftirlitsstarfa. Sú þjónusta, sem hér um ræðir, er fyrst og fremst rannsóknir á matvælum, þar með talið neysluvatni fyrir heilbrigðisnefndir sveitarfélaganna. Sem dæmi um sérhæft eftirlit má nefna eftirlit með mengunarvarnabúnaði við verksmiðjur landsins og væntanlegt innflutningseftirlit með matvælum og öðrum nauðsynjavörum. Um réttmæti þess að taka gjald fyrir þetta má vísa til þess sem áður segir um gjaldheimtu á vegum heilbrigðisnefnda sveitarfélaganna, auk þess sem má bæta því við að mjög erfiðlega hefur gengið að fá fé á fjárlögum til að standa undir rannsóknum, t. d. matvælarannsóknum. Þannig er gert ráð fyrir að miðað við fjárframlög á yfirstandandi ári verði að fækka sýnum á rannsóknastofu, þ. e. matvælasýnum, um allt að 30% komi ekki til aukið fé. Það má í sjálfu sér segja það sama um þetta og áður hefur komið fram varðandi gjaldheimtu. Það er engin ástæða til að lög standi beinlínis gegn því að hægt sé að taka gjöld fyrir slíka þjónustu þó fastlega verði að vona að til þess komi ekki nema þá í litlum mæli. Aðrar breytingar sem lagðar eru til á lögunum snerta örfá atriði sem rn. telur að betur mættu fara í lögunum að fenginni reynslu. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara frekari orðum um þær, en vísa til frv. sjálfs og aths. við það. Herra forseti. Ég legg til að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Um þær breytingar sem hér eru lagðar til á lögunum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit mætti ýmislegt segja, en ég ætla ekki að fara um þær mörgum orðum. Eins og fram kemur í grg. frv. var með lögunum nr. 50/1981 með vissum hætti brotið í blað sögu heilbrigðiseftirlits hér á landi. Lögin leggja miklu ríkari skyldur á sveitarfélögin til að sinna þessu eftirliti en áður og öll sveitarfélög landsins eru nú eftirlitsskyld og sett undir eftirlit heilbrigðisfulltrúa. Enn fremur gerðu lögin ráð fyrir því, eins og kunnugt er, að þar rynnu saman í eina stofnun þrjár stofnanir, þ. e. Heilbrigðiseftirlit ríkisins, Matvælarannsóknir ríkisins og Geislavarnir ríkisins. Með þessu móti var ætlunin að stuðla að betri samræmingu þessara eftirlitsstofnana en verið hafði. Í umr. um málið hér á hv. Alþingi kom einnig fram að til þess var ætlast að í framhaldi af þeirri reynslu, sem fengist af starfsemi þessarar stofnunar, yrði könnuð samræming á starfsemi hennar við aðrar stofnanir í þjóðfélaginu, eins og t. d. Vinnueftirlit ríkisins og fleiri slíka aðila. Ég tel að þarna hafi verið mörkuð mjög skynsamleg stefna í þá átt að samræma eftirlit á þessum sviðum því að það er dýrt fyrir þjóðfélagið að vera með margverknað og tvíverknað í þessum efnum. Það safnast þegar saman kemur þó að upphæðirnar séu kannske litlar í hverju einstöku tilviki. Varðandi efnisatriði þessa frv. verð ég að segja það sem mína skoðun að mér finnst það orka mjög tvímælis að taka Geislavarnir ríkisins út úr í stofnuninni, eins og hér er gert ráð fyrir, og að geislavarnirnar verði sjálfstæð deild í stað þess að heyra áfram undir mengunarvarnadeildina eins og verið hefur. Ég held að með þessu móti sé verið að stíga skref í þá átt að sundra þessari stofnun og e. t. v. að gera hana aftur dýrari en þurft hefði að vera. Ég tel í sambandi við annað meginefnisatriði þessa frv. ekki óeðlilegt að það sé gripið til aðgerða til að tryggja fjárhag Matvælarannsóknanna og það sé um að ræða einhverja gjaldtöku í því skyni, enda eru þeir aðilar sem eiga að greiða þetta gjald þannig staddir að eðlilegt er að þeir séu látnir standa undir þeim kostnaði sem fellur til. En í þessu sambandi minni ég á að auðvitað er verið að afla ríkissjóði aukatekna og reyna að hala upp í þann vanda sem þar er um að ræða. Hér er því um að ræða nýja gjaldtöku fyrir ríkissjóð skv. því frv. sem hér liggur fyrir, þ. e. í stað þess að þetta sé kostað með beinum framlögum úr ríkissjóði verði kostnaðurinn af starfsemi Matvælaeftirlitsins greiddur við sýnatöku hverju sinni. Ég verð hins vegar að segja varðandi 7. gr. frv. að mér finnst hún orka mjög tvímælis. Í lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit er gert ráð fyrir að Áfengisvarnaráði verði sköpuð aðstaða innan Hollustuverndar ríkisins og þessar stofnanir vinni í nánu samstarfi. Í upphaflegu stjfrv. um þetta mál var gert ráð fyrir því í ákvæðum til bráðabirgða að stefnt skyldi að því á næstu árum að fella starfsemi ráðsins undir Hollustuvernd ríkisins með breytingum á þeim lögum sem um áfengisvarnir fjalla. Þetta var fellt út að beiðni Áfengisvarnaráðs og það er ályktun rn. og hæstv. heilbr.- og trmrh. að þetta ákvæði þjóni engum tilgangi og því sé í rauninni ástæðulaust að halda því inni í lögunum. Ég held að það hefði verið miklu eðlilegra að stíga skref þarna fram á við í þá átt að Áfengisvarnaráð hefði tengst þessari stofnun jafnvel enn frekar en gert er ráð fyrir í gildandi lögum og ég tel að hið sama ætti í rauninni að gilda um tóbaksvarnir sem er verið að fjalla um hér í einni nefnd þingsins eftir að stjfrv. er komið fram um það efni. - Og ég vil nota tækifærið að gefnu tilefni til að láta í ljós eindreginn stuðning við það frv. sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram í sambandi við tóbaksvarnir. Herra forseti. Ég vildi koma þessum aths. mínum á framfæri, sem eru sumpart tæknilegs eðlis, en ég tel að eigi erindi þegar við þessa umr.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Aðeins örfá orð út af aths. hv. síðasta ræðumanns. Hér er fyrst og fremst um það að ræða að gera svæðisnefndum fært að ráða heilbrigðisfulltrúa skv. lögum þannig að þær geti lagt á eftirlitsgjöld til að halda uppi þeirri starfsemi sem lögin gera ráð fyrir. Í öðru lagi er um að ræða, og þá sérstaklega og einkum hvað snertir matvælarannsóknir, að það er meinað skv. lögunum frá 1936 að taka gjald fyrir matvælarannsóknir, en þannig er að Matvælarannsóknum búið og hefur verið búið frá fyrstu tíð að þær anna ekki með þeim mannafla sem er nema takmarkað nauðsynlegum matvælarannsóknum. Því er eðlilegt að hafður sé einhver hemill á. Þegar sami aðili sendir mjög mörg sýni svo jafnvel Matvælarannsóknum þykir nóg um, þá verður að segja: Við skulum afgreiða og rannsaka þessi sýni, en þegar komið er yfir ákveðið hámark verður að greiða fyrir það. Þetta er nákvæmlega sama stefna og hefur verið tekin upp í nágrannalöndunum og nú nýlega í Noregi, svo að ég fellst alveg á þetta sjónarmið. Varðandi geislavarnirnar vill svo til að ég átti sæti í stjórn þeirrar stofnunar eftir að lögin tóku gildi og var því þátttakandi í mótun á störfum stofnunarinnar. Ég verð að segja það, og ég hygg að ég megi segja það fyrir hönd allra þeirra sem voru í stjórn, að það kom strax í ljós að geislavarnirnar áttu ekki nema mjög takmarkaða samleið með mengunardeildinni. Þær hafa í raun og veru verið utan við hana þó að innan sömu deildar séu. Það hefur komið mjög ákveðið fram beiðni um að geislavarnirnar væru gerðar að algjörlega sjálfstæðri stofnun og slitnar úr tengslum við Hollustuvernd ríkisins. Ég vil fyrir mitt leyti ekki ganga lengra en þetta frv. gerir ráð fyrir að láta reyna á hvort þær geti ekki verið undir sömu yfirstjórn og aðrar deildir, en ég tel tvímælalaust vera rétt að gera þessa deild sjálfstæða. Síðustu aths. hv. þm. voru um Áfengisvarnaráð og jafnvel tóbaksvarnir. Erfitt virðist vera að koma Áfengisvarnaráði og starfsemi þess þarna inn. Hefur komið í ljós áhugaleysi á báða bóga, og hefur þar ekki hallast á, um að taka áfengisvarnirnar inn í þessa stofnun. Tóbaksvarnir hafa ekki verið þar. En í sambandi við tóbaksvarnir og það sem hefur verið gert í þeim málum að undanförnu hef ég þetta að segja: Fyrst höfðu tóbaksvarnir ákveðinn tekjupóst af seldum sígarettum. Þessi markaði tekjupóstur var af lagður með flutningi fyrsta frv. um tóbaksvarnir, sem mig minnir að sé frá 1977, en þá gegndi ég sama ráðherraembætti og ég gegni nú og féllst þá á við þáv. fjmrh., sem var mjög andvígur mörkuðum tekjustofnum eins og margir þm. eru, en það hefur aldrei verið mér heilagt mál, að falla frá því gegn því að ákveðin lágmarksgreiðsla yrði tekin inn af fjárlögum. Þetta var gert fyrsta árið og sennilega annað, en eftir það fór sú greiðsla að lækka þannig að þeir sem við tóbaksvarnir fengust hafa búið í algjöru svelti. Við afgreiðslu fjvn. á fjárlagafrv. voru einnig lækkaðar tekjur Hollustuverndarinnar til áfengisvarnamála eða nánar tiltekið færðar til annarrar starfsemi. En það sem verra var: þessar fjárveitingar fóru aldrei til hollustuverndar, heldur var starfsemi þeirrar stofnunar skert sem þessari upphæð nemur. Margt bendir til þess að þessar tvær greinar, Áfengisvarnaráðið og tóbaksvarnirnar, ættu að vera með líkum hætti og verið hefur. Hins vegar tek ég undir orð hv. þm. í þeim efnum að gert er ráð fyrir að samræma skyldar stofnanir og starfsemi þeirra og ákvæði eru í lögum um það. Það er að mínum dómi brýn þörf á að fara að hefja undirbúninginn að þeirri samræmingu og láta ekki tvíverknað tíðkast víða. Lögin um Hollustuvernd og Vinnueftirlit eru merkar lagasetningar, en engin lagasetning er það fullkomin að hana þurfi ekki að endurskoða. Ég tel að þar megi margt betur fara sem yrði ódýrara. En fyrst og fremst þurfa þeir sem að þessum málum starfa á báða bóga að vera opnir fyrir breytingum sem auka á hagræði og spara fjármagn.



Herra forseti. Á þskj. 182 flyt ég ásamt hv. þm. Páli Péturssyni frv. til l. um breyt. á lögum nr. 75 14. sept. 1981, um tekjuskatt og eignarskatt. Það er æðilangt um liðið síðan þetta frv. var fram lagt og ég var satt að segja orðinn úrkula vonar um að nokkurn tíma kæmi að því, þó að hér sé búið að afgreiða allmörg mál sem fram hafa verið lögð miklu, miklu síðar en þetta. En nú er stundin komin og væntanlega fá menn nægan tíma til að ræða málið þegar það kemst á dagskrá.

Sjö mínútur.

Hv. skrifari ræður ekki mestu um það, sem betur fer, það eru aðrir sem þar stjórna. Þetta frv. er eins og áður sagði um breyt. á lögum um tekju- og eignarskatt og er aðeins í þremur greinum. 1. gr. gerir ráð fyrir þeirri breytingu að í 7. tölul. 28. gr. núgildandi laga verði bætt við þá afsláttarliði sem þar eru að orkustyrkur sé frádráttarbær frá skatti. Hér er um að ræða nauðsynlega aðgerð að okkar viti, flm., til að koma til móts við það fólk sem ber hvað mestar byrðar og þyngstar og borgar þúsundir króna mánaðarlega til upphitunar eigin íbúða. Í 2. gr. segir, að á eftir 68. gr. laganna komi ný grein er verði 68. gr. a og orðist svo: Orkustyrkur. Ríkissjóður skal greiða orkustyrk til manna sem skattskyldir eru skv. 1. gr. Skal orkustyrkur nema 35% af sannanlegum beinum kostnaði manns á tekjuárinu við orkukaup til heimilisþarfa, svo sem kaup á orku til upphitunar íbúðarhúsnæðis til eigin þarfa og kaup á orku til ljósa og eldunar á heimili. Skal styrkurinn ákveðinn af skattstjóra á grundvelli framlagðra orkureikninga. Kaupi maður jafnframt orku til annarra þarfa en heimilisþarfa, t. d. vegna atvinnurekstrar, getur skattstjóri áætlað heimilisnot með hliðsjón af stærð húsnæðis og tegund orkugjafa. Ef hjón, sbr. 63. gr., eiga í hlut skal orkustyrkur greiddur því hjóna sem hærri tekjur hefur skv. 1. tölul. 63. gr. Orkustyrkur greiðist út til skattaðila að því marki sem eftirstöðvum nemur þegar frá hafa verið dregnar greiðslur eftirtalinna opinberra gjalda hans í þessari forgangsröð: 1. Tekjuskatts sem á er lagður vegna tekjuársins skv. 67. gr. 2. Annarra þinggjalda sem á eru lögð vegna tekjuársins. 3. Ógoldinna þinggjalda frá fyrri árum. 4. Útsvars sem á er lagt vegna tekjuársins. 5. Aðstöðugjalds sem á er lagt vegna tekjuársins. 6. Ógoldins útsvars og aðstöðugjalds frá fyrri árum. 7. Annarra gjalda eða skatta en hér eru tilgreindir, að ákvörðun fjmrh. Þar sem innheimta þinggjalda og gjalda til sveitarsjóðs er sameiginleg er fjmrh. heimilt að kveða svo á í reglugerð að þinggjöld og gjöld til sveitarsjóðs skuli vera samhliða í forgangsröðinni. Þá getur ráðh. með reglugerð kveðið á um að útborgunarlegur orkustyrkur skiptist til greiðslu á fleiri en einum útborgunardegi. 3. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi og koma til framkvæmda við álagningu tekjuskatts og eignarskatts á árinu 1984 vegna tekna ársins 1983 og eigna í lok þess árs. Þetta frv. er flutt efnislega svo til óbreytt frá því frv. sem hér var flutt á síðasta Alþingi og náðist þá nokkuð rík samstaða um. Æðimargir flm. stóðu að því þá, en hafa nú helst úr lestinni því miður. Hverra orsaka vegna veit ég ekki. Hér er um það að ræða, og þarf ekki að greina frá því hér, svo miklar umræður hafa átt sér stað, að jafna og minnka þann gífurlega kostnað af orku og sérstaklega upphitun íbúðarhúsnæðis á hinum köldu svæðum svokölluðu. Raunar þolir það mál enga bið. Menn hefur greint á um leiðir að þessu marki og við því er í sjálfu sér ekkert að segja. Hér er lögð til sú leið að þetta verði gert eins og margt annað í gegnum tekjuskattsþáttinn, þannig að þeir aðilar sem borga mest vegna þessa kostnaðarþáttar fái mestan frádrátt. Hér er ekki verið að hygla einum eða neinum umfram annan, hér fengju allir greitt í samræmi við það sem þeir þyrftu til að kosta vegna þessa þáttar heimilishaldsins. Ég held að það sé tími til kominn fyrir menn að gefa því frekari gaum hversu gífurlega mikilvægt og stórt mál er hér á ferðinni. Það linnir ekki ályktunum og samþykktum félagasamtaka, undirskriftalistum ýmissa hópa víðs vegar að af landinu á þeim svæðum sem eru nú að kikna undan þessari byrði. Ég hef hér í höndum samþykktir frá bæjarstjórnum, sveitarstjórnum, undirskriftaskjöl frá íbúum á Vestfjörðum sem hundruðum skipta, sem skora á Alþingi að standa við marggefin fyrirheit, marggefnar yfirlýsingar í þá átt að minnka þennan gífurlega kostnaðarþátt launafólks í heimilishaldinu. Lítið hefur áorkast í þeim efnum þrátt fyrir margítrekuð og gefin loforð. Það skal þó tekið fram, eins og væntanlega öllum er kunnugt hér, að þeir hæstv. ráðh. sem sitja hér samhliða á vinstri hönd gáfu út yfirlýsingu og tilkynningu fyrir nokkrum dögum þar sem gefið var í skyn að að hluta til a. m. k. yrði hreyft við þessu máli. Það skal ekki vanþakkað, síður en svo, en eigi að síður er það svo lítið skref og kemur það seint til svo fárra að ekki verður undan því vikist að taka miklu stærra skref en hér um ræðir og það strax. Ég hef áður og margir aðrir vikið að því ítrekað í umræðum á Alþingi að með því ástandi sem átt hefur sér stað, hefur verið að þróast og er að þróast, þá sé verið að leggja upp í meiri tilfærslu og flutning á fólki úr strjálbýli til þéttbýlis en nokkurn tíma hefur gerst áður. Það er alvarlegt mál, ekki síst þegar um það er að ræða að gífurleg kjaraskerðing hefur átt sér stað á undangengnum mánuðum, - kjaraskerðing sem verður þess valdandi að þeir launþegar sem við þetta búa eru enn verr í stakk búnir til að standa undir þeim gífurlegu byrðum sem þarna er um að ræða. Ég minntist áðan á ýmsar yfirlýsingar, bæði hæstv. núv. ráðh. og ekkert síður hæstv. fyrrv. ráðh., sem lítið kom út úr. Ég minni á að rétt fyrir fjárlagaafgreiðslu í desembermánuði kvaddi ég mér hljóðs utan dagskrár á Alþingi til að spyrja hæstv. iðnrh. um hvað hann hygðist gera í þessu mikla máli við afgreiðstu fjárlaga. Hæstv. iðnrh. lýsti þá yfir að ríkisstj. hefði ákveðið að lagt yrði fram frv. á fyrstu dögum þings. Ég hélt að hæstv. iðnrh. yrði skjótari til að ná vopnum sínum í þessu máli en mér sýnist raun bera vitni því að enn veit ég ekki til að komið sé frv. að því er þetta varðar.

Kemur á morgun.

Kemur á morgun, segir hæstv. iðnrh. En nú er komið á þriðja mánuð síðan þing kom saman aftur og loforðið var: á fyrstu dögum þingsins. Ég hef sagt það áður og segi það enn að ég vonaði lengi vel og er ekki enn úrkula vonar um að hæstv. iðnrh. hristi upp í þessu máli og léti hendur standa fram úr ermum og næði vopnum sínum fyrr en seinna til að koma á meira réttlæti en við nú búum við og hefur ríkt undangengin ár. Því hefur margoft verið lofað og ætti ekki að þurfa að ítreka það. Því hefur margoft verið lofað að skila andvirði þess tekjustofns sem orkujöfnunargjaldið var á sínum tíma og er og var ætlað með samþykki allra alþm. á þeim tíma til að jafna þessar byrðar - skila andvirði þessa gjalds til réttra aðila. Í ár mun gert ráð fyrir að það fé nemi 470 millj. kr. sem ætti að geta farið til að létta þessar byrðar. Þó vildi ég a. m. k., og ég þykist vita að svo sé um fleiri hér inni sem betur fer, að lengra væri gengið í þeim efnum því að byrðarnar eru svo þungar hjá þeim sem verst eru settir að þeir rísa ekki undir þeim þó að þessu gjaldi yrði skilað til þeirra sem réttra aðila. Ég hygg að það sé svo um fleiri þm. en mig að nú nánast rignir yfir þá samþykktum og ályktunum þar sem þess er krafist af íbúum þessara svæða að . . .

Forseti vill fara fram á það við hv. þm. að hann fresti ræðu sinni þar til síðar. Fundartíminn er nú nánast liðinn og það eru nokkrar atkvgr. eftir sem forseti hafði hugsað sér að færu fram áður en þessum fundi lyki.

Veit hæstv. forseti nokkuð hvað „síðar“ þýðir?

Forseti veit það ekki á þessari stundu, en hann vonar að það verði ekki mjög langur tími sem líður. Vildi hv. þm. verða forseta til liðsinnis í þessu efni?

Ég verð að sjálfsögðu forseta til liðsinnis í þessu sem og öðru. Við stjórnarandstæðingar höfum tekið þátt í miklum hildarleik hér til að koma ýmsum málum á framfæri og í gegn fyrir hæstv. ríkisstj. Ég vænti þess að það verði þá goldið líkt með líku, þannig að stjórnarliðar verði samvinnufúsir að koma þessu máli vel til skila.

Ég þakka hv. flm. fyrir liðveisluna.