Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 21. okt. 1975. Þar sem Eggert G. Þorsteinsson, 4. landsk. þm., dvelst nú í sjúkrahúsi skv. læknisráði og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður landsk. þm. Alþfl., Bragi Sigurjónsson bankastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Gylfi Þ. Gíslason, formaður þingflokks Alþfl.“ Kjörbréf Braga Sigurjónssonar hefur þegar verið samþ. og býð ég hann velkominn til starfa.

Flm. (Ólafur Þ. Þórðarson) : Herra forseti. Ég flyt hér þáltill. um heilbrigðismál og er það gert m. a. vegna þess að fyrir liggur að endurskoða þessi lög nú í vetur. Ég vil byrja á því að lesa það yfir sem hér stendur, en mun að því búnu reifa þetta mál nokkuð. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að sjá um að við þá endurskoðun, sem nú stendur yfir á heilbrigðislöggjöfinni, skuli ákveðið að læknir hafi búsetu á Suðureyri við Súgandafjörð, á Bíldudal í Arnarfirði, á Reykhólum í Austur-Barðastrandarsýslu og í Árneshreppi í Strandasýslu. Greinargerð: Með lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 56/1973, er í 1. gr. l. útskýrt markmið þeirra og verður að telja að það hafi verið óviljaverk að l. ná ekki tilgangi sínum. Þar segir svo: „Allir landsmenn skulu eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði.“ Samgöngur yfir vetrartímann valda því að þeir staðir, sem taldir eru upp í ályktun þessari, eru algjörlega útundan hvað öryggi í heilbrigðisþjónustu snertir þann tíma ársins sem akvegir eru lokaðir. Á þessum stöðum er um afturför að ræða á sviði heilbrigðismála og blasir sú staðreynd við að fólk flytur burt sem ella hefði unað þar hag sínum. Hvort hafa beri H-1 heilsugæslustöðvar á þessum stöðum eða fjölga læknum á þeim heilsugæslustöðvum sem fyrir eru, en láta nægja að setja búsetuskilyrði, er svo matsatriði í hverju tilfelli. Ekkert er þó því til fyrirstöðu að nýta starfskrafta þessara manna til þjónustu stærra svæðis þann tíma sem samgöngur eru viðunandi, en það er á þeim tíma sem sumarleyfi ganga yfir og gæti því verið hagkvæmt. Nú hafa þær fréttir borist að meira framboðs sé að vænta af læknum en verið hefur, og vekur það vonir um að auðveldara verði að fá lækna til starfa í dreifbýlinu. Sú breyt., sem hér er lögð til, bætir til muna starfsskilyrði þeirra og leggur þeim hóflegri kröfur á herðar til ferðalaga. Þar sem endurskoðun heilbrigðislaganna hefst núna á næstunni er eðlilegt að Alþ. taki afstöðu til þess hvort 1. gr. þeirra heilbrigðislaga, sem nú eru í gildi, eigi við landið allt. Nú er það von mín að Alþ. taki ábyrga afstöðu til þessara mála, en varði ekki veg nýrrar heilbrigðislöggjafar með dauðsföllum af hennar völdum.“ Ég veit að það verður á mig borið að flytja hér till., sem stuðlar að því að auka ríkisútgjöld og í ljósi þess verður hún e. t. v. skoðuð á þessum erfiðu tímum. En ég get ekki látið hjá líða að rekja það að nokkru að baráttan fyrir því að heilbrigðísþjónusta sé viðunandi þar vestra er ekki ný. Mín heimabyggð, Súgandafjörður, hafði um langt árabil orðið að lúta því að héraðslæknirinn var staðsettur í Önundarfirði. Ég vil geta þess, svo að menn geri sér grein fyrir þeirri alvörn sem því fylgir fyrir þann mann sem gegnir því starfi, að hann er skyldugur að lögum að vitja sjúklings ef líf liggur við og þá er ekki um annað að gera en að fara. Ömmubróðir minn gerði það eitt sinn í illviðri miklu að fara yfir þann fjallveg sem þarna er á milli, svokallaða Klofningsheiði. Læknir sagði að hann gæti ekkert gert fyrir þennan sjúkling og hann skyldi bara fara sjálfur til baka. En hinn kvaðst ekki mundu fara heim, heldur þá beint á sýslukontórinn á Ísafirði og kæra hann fyrir að mæta ekki. Þeir fóru saman yfir fjallið og sjúklingurinn dó. Mat læknisins var rétt, en hann þakkaði honum fyrir að hafa beitt hann slíkri hörku. Seinna höfum við um alllangt árabil átt því láni að fagna að héraðslæknir bjó í Súgandafirði. Það er örasta uppbyggingarskeið fjarðarins, og það er engin tilviljun að það mál að koma þar upp læknisbústað og koma þar upp sjúkraskýli átti meiri forgangi að fagna heima í byggðarlaginu en nokkurt annað. Þessi hús standa nú án þess að þau séu notuð nema stuttan tíma, þann tíma sem við fáum mann frá Ísafirði til að gegna þessum störfum. Mikinn tíma ársins er þar um það að ræða að við verðum að fara með snjóbíl yfir heiðina ef við ætlum að ná í menn úr öðrum byggðarlögum. Snjóbíll er auðvitað farartæki sem kemst sína leið þó að snjór sé yfir. En það getur verið spauglaust að rata yfir þennan fjallveg þegar veðurhæðin er kannske orðin slík að togaraflotinn allur er kominn að landi út af Vestfjörðum, og því miður hafa gerst alvarlegir atburðir í þessum snjóbíl á leiðinni yfir fjallið með menn sem verið var að flytja, konu í barnsnauð. Ég held þess vegna að þó að tímar séu erfiðir, þá beri að skoða af fullri alvöru hvort það sé ekki á einhverjum sviðum öðrum sem við verðum að spara. Hinir staðirnir, sem hér eru upp taldir, höfðu einnig sína lækna áður en breyt. gekk yfir. Og ég vil undirstrika það alveg sérstaklega að samgöngum er þannig háttað á þessum stöðum öllum að það er tómt mál að tala um að fólk, sem við alvarlega vanheilsu á að stríða, geti dvalið á þeim allan ársins hring. Þetta hefur haft þær afleiðingar að fólk flytur burt, ekki bara hinn sjúki, heldur að sjálfsögðu þeir sem honum eru nátengdastir. Einnig er annað sem menn verða að horfa á í þessu sambandi. Þeir staðir, sem þannig eru skildir útundan, verða smátt og smátt í vitund fólksins staðir þar sem stjórnvöld hafa ákveðið að koma sér undan að sinna þeirri þjónustu sem alls staðar annars staðar er talin sjálfsögð. Það er þess vegna alveg fráleitt af ríkisvaldsins hálfu að standa samtímis að fjárveitingu t. d. til að byggja þörungaverksmiðju á Reykhólum, á sama tíma og verið er að svipta fólkið þar heilsugæslu. Þetta er ekki rökrétt. Það er líka fráleitt að vera að byggja hafnargarða og slíkt á þessum stöðum ef heilsugæsla á ekki þar að vera. Alþ. verður að vera sjálfu sér samkvæmt. Ef það ætlar að leggja þessa staði í eyði, þá verður það að taka þá ákvörðun um það, þora að segja fullum fetum, að það sé reiðubúið að greiða fólki fyrir þær eignir sem þar séu ef það vill flytja burt. Ég segi hér nokkuð stóra hluti. En ég vil minna á það að 1965 komu norskir sérfræðingar til Vestfjarða. Þeir höfðu það erindi að gera áætlun, svokallaða Vestfjarðaáætlun. Það plagg komst aldrei fyrir almenningssjónir. Upplagið var brennt á sínum tíma þar sem þótti mjög hættulegt pólitískt ef það yrði sýnt. Höfuðorsök þess var að þar voru menn sem þorðu - og ég met þá fyrir hreinskilnina - þorðu að halda því fram fullum fetum að sum svæðin ættu að fara í eyði og það ætti að borga fólki búsetustyrk ef það flytti af þeim. Hitt er ræfildómur, hreinn ræfildómur, að auglýsa að það eigi að vera byggð, en vinna svo að því aftur á móti, að hin sama byggð fari í eyði. Nú er það svo með þessa staði, eins og t. d. Arnarfjörðinn, að þetta er einn af mestu og bestu fjörðum Vestfjarða. Þarna hófst þilskipaútgerð vestra. Þarna var eigin peningamynt einu sinni innan þorpsins. Þarna var blómlegt mannlíf með hátt á annað þús. manns. Hvað hefur gerst? Af hvaða orsökum er það að búið er að leggja þetta í auðn? Höfuðorsökin liggur í því innlenda sem staðsett var hér. Ég segi þetta því ekki til lasts. En hitt er staðreynd, að það var fátæk þjóð sem reyndi á auðveldasta háttinn að leysa sín vandamál. Hún byggði eina stofnun af hverri tegund fyrst og þær voru byggðar hér. Svo var farið að byggja annars staðar upp, en þá var brostinn flótti í byggðina og fólkið var farið áður en röðin kom að fjörðum eins og Arnarfirði. Þess vegna er spurningin sú í dag. Ætlum við að snúa þessu við og byggja þetta upp? Og spurningin gæti verið sú: Höfum við íslendingar efni á því að láta það ógert? - Svo þakka ég fyrir.



Herra forseti. Sem formann heilbr.- og trn. þessarar hv. d. langar mig til að segja hér nokkur orð strax, ekki síst vegna þess að flm. mun nú vera á förum af þingi. Hann tók skýrt fram að hann segði mörg stór orð. Það er að vísu alveg rétt, en það er ekki neitt nýmæli í sambandi við heilbrigðisþjónustu. Ég vil þó eindregið halda því fram að - ekki síst fyrir dreifbýlið - hafi samþykkt laga um heilbrigðisþjónustu verið mjög mikilvægt skref fram á við og að það sé svolítið erfitt að halda því fram að hún varði veginn dauðsföllum, sú samþykkt. Ég vil enn fremur taka fram að það verður vafalaust aldrei sem við komumst það langt að hver einasti landsbúi, hvort sem hann býr í Reykjavík eða úti í hinum dreifðustu byggðum, geti fengið þá læknisþjónustu á hverjum tíma sem mundi verða honum hagstæðust og nauðsynlegust. En við vinnum að þessu og þess vegna stendur þetta í heilbrigðislöggjöfinni, að allir menn skuli eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði. En það er með heilbrigðisþjónustuna eins og annað, menn greinir á hvernig beri að framkvæma hana. Sú stefna var tekin upp með setningu nýju heilbrigðislöggjafarinnar, að færa lækna saman, stækka umdæmin í þeim tilgangi að geta veitt landsfólkinu betri þjónustu. Jafnvel þótt einn læknir sé staðsettur í Kjósinni, þá er ekki þar með sagt að hann sé tilbúinn til að veita hverjum kjósaringi tæknisþjónustu á þeim tíma sem hann þarf þess frekast með. Hann þarf að fara langar leiðir í læknisvitjun, á meðan er kannske þörf fyrir hann annars staðar og þá er hann ekki viðlátinn. Þetta var ætlunin að fyrirbyggja að mestu með því að hafa tvo eða fleiri lækna í læknamiðstöðvunum, og ekki aðeins það, heldur hafa þar sérhæft starfsfólk með læknunum, hjúkrunarkonur og fleiri aðila er gætu að hluta gegnt störfum þeirra ef þeir væru ekki sjálfir viðlátnir. Segir það ekki nokkuð um hvað þetta er erfitt mál viðureignar, að þegar þessi lög um heilbrigðisþjónustu voru til umr. í þessari hv. d. 1973, þá viðhafði varamaður Steingríms Hermannssonar einnig stór orð. Steingrímur var þá erlendis í ákveðnum erindagjörðum eins og nú og varamaður hans sagði þá að það væri að berja höfðinu við steininn að ætla sér að hafa læknissetur á Bíldudal. Það er ekki lengra síðan en þetta og þetta var enginn glaumgosi. Þetta var mikill og merkur bóndi og alþekktur hæfileikamaður. Ástæðan var sú, að Bíldudalur var þá búinn að vera læknislaus í 10 ár, og hann hélt því fram að héraðið væri miklu tryggara, miklu öruggara ef það fengi bættar sínar samgöngur ef það fengi öruggan og tryggan aðgang að læknamiðstöð á Patreksfirði, en það væri ekkert öryggi fyrir því, þótt ákveðið yrði um læknissetur að Bíldudal, að þar yrði læknir að staðaldri. Þetta segi ég aðeins til þess að sýna ykkur hve flókið þetta mál er. Þessi orð voru látin falla í tilefni þess, að hæstv. forseti þessarar d , Þorv. Garðar Kristjánsson, hafði hér í d. flutt brtt. við heilbrigðislöggjöfina um að hafa læknissetur á Bíldudal og í Nd. hafði núv. heilbrrh. einnig flutt þessa sömu till. En hún var felld og hún var felld á þessum grundvelli, að það væri meira öryggi að stækka umdæmin. hafa fleiri lækna og fleiri sérmenntaða starfskrafta, heldur en að einn læknir væri í hverju þorpi, með því öryggisleysi sem því var talið fylgja. Þetta er aðeins til þess að sýna fram á hvað þessi mál eru erfið. Hins vegar hefur það svo skeð, að nú fyrst er hafin mikil uppbygging heilbrigðisþjónustunnar á Vestfjörðum og það er núna einmitt á þessu ári sem hún er fyrst og fremst stórkostleg. Ég man eftir því að 1. þm. Vestf. þá, Steingrímur Hermannsson, gerði fsp. til heilbrrh. um læknisbústað á Hólmavík. Þetta var 1972 eða 1973 og um þetta urðu allmiklar umr. M. a. kom það fram þar, að bremsunefndin svonefnda hér í Reykjavík hafði haldið 16 fundi um málið, en enn þá, þegar þessi fsp. var lögð fram, var langt frá því að búið væri að samþ. bústaðinn. Þarna átti hann að vera í byggingu. En núna hefur verið hafist handa eins og fram kemur reyndar í samþykkt frá Klúku, eins og flm. kannast við, þar sem vestfirðingar lýsa þakklæti til hæstv. heilbrrh. og þm. kjördæmisins fyrir þær framkvæmdir sem verið sé að byrja á í Vestfjarðakjördæmi. Þetta er víða og stórkostlegar aðgerðir. Það er, eins og við vitum, verið að byggja heilsugæslustöð og sjúkrahús á Ísafirði, verið að byrja á því. Það er verið að byggja læknisbústað á Hólmavík. Það er verið að byggja heilsugæslustöðvar víðar á Vestfjörðum, og þetta eru allt hlutir sem eru að gerast einmitt núna og hafa gerst í tíð núv. ráðh. Þetta þýðir ekki að vestfirðingar séu búnir að fá sína fullkomnu heilbrigðisþjónustu, sem þeir munu fá, vegna þess að það er nú fyrst sem verið er að hefja þessi störf, og það tekur auðvitað sinn tíma að bæta úr þessu. Sama er um Reykhóla. Stöðinni í Búðardal var breytt í H2, þ. e. í stöð fleiri lækna en eins, einmitt með það í huga að meira öryggi væri fyrir barðstrendinga að fá sína þjónustu frá stórri læknamiðstöð sem hefði sérhæft fólk að staðaldri og engin hætta væri á að það færi frá, heldur en að hafa lækni á staðnum. Um þetta vil ég í sjálfu sér ekki fella neinn dóm, en þessi varð niðurstaðan. Og ég verð að segja það, að ég held að samþykkt heilbrigðisþjónustulaganna hafi fyrst og fremst verið einmitt flýtt eins og gert var vegna dreifbýlisins, til þess að breyta því gamla - sem þeir kölluðu þá - úrelta kerfi héraðslækna yfir í kerfi heilsugæslustöðva. Það var vitað mál og var vakin athygli á því hér að þetta mundi hafa annmarka í för með sér, og þessir annmarkar eru nú að koma í ljós. En eins og ég sagði fyrr: Við öðlumst aldrei þá heilbrigðisþjónustu að ekki geti það skeð, einkum þar sem einn læknir er starfandi, að hann sé fjarverandi þegar mest þarf á honum að halda. Annað mál er það, að í sambandi við fækkun læknissetra í landinu stendur einnig til og er þegar farið að gera átök í vegagerð og ýmsum öðrum umferðarmálum sem eru stór þáttur orðinn í læknisþjónustunni. Það er ekki lítið atriði fyrir súgfirðinga að eiga flugvöll og ekki heldur að hafa góðan snjóbil og snjósleða. Þetta kemur ekki í staðinn fyrir það að það sæti þar læknir. Ég er ekki að halda því fram. En það er þó mikil bót. Og á Ísafirði verður í framtíðinni og er líklega nú þegar það mikill fjöldi af heilbrigðisstarfsfólki að þar ættu þeir örugglega að geta náð til læknis. Hinu neita ég ekki, að það er skynsamlegt, ef hægt væri að koma því við á þessum stöðum, ekki bara á Vestfjörðum, heldur einnig á Austfjörðum og sums staðar á Norðurlandi, að þar væru staðsettir læknar á vissum stöðum yfir vetrarmánuðina sem ekki væru þar sumarmánuðina. En ég var aðeins að segja ykkur frá því, að þessi var tilgangur þessarar nýju laga: að gera þjónustuna öruggari og tryggari með því að stækka umdæmin. Ég vil svo að lokum leggja áherslu á að það mun verða litið á þessa till. og hún verða skoðuð í ljósi þeirrar staðreyndar að nýlega hefur verið gerð breyt. á okkar gamla kerfi, breyting sem við vonum öll að reynist vel. Ég held að það komi ekki til mála annað en að við séum á réttri leið. Hins vegar vil ég skýrt taka fram, að það er tekið fram í lögunum að hægt sé að fjölga heilsugæslustöðvum og læknissetrum án sérstakrar lagasetningar. Það er ákvörðun ráðh. Komi í ljós að vandræðaástand sé á einhverjum stað, þá hef ég trú á að reynt verði að bæta úr því á einhvern hátt.

Flm. (Ólafur Þ. Þórðarson) : Herra forseti. Það stóð ekki til að leggja þetta hér inn án þess að eyða í það tíma að verja það. Ég vil byrja á því að fullyrðing mín, að ég mælist undan því að þessi löggjöf verði látin varða veginn dauðsföllum, er ekki sögð út í bláinn. En ég hefði óskað að þurfa ekki að ganga svo langt að gefa upp öll nöfn, stund og stað. Þá er það ályktunin frá Klúku. Sem formanni Fjórðungssambands vestfirðinga er mér að sjálfsögðu vel ljóst hvað samþ. var á Klúku. Það er ekkert launungarmál að við þar vestra teljum sjálfsagt að þakka það sem vel er gert, og við færðum þakkir fyrir það sem verið væri að gera. En í þeirri ályktun er nánast orðrétt það sem ég var að leggja hér til, og það hefði einnig mátt koma fram. Einnig kom það fram að varamaður Steingríms Hermannssonar hefði lagt til að það væri enginn læknir á Bíldudal, en núv. forseti þessarar d. aftur á móti verið þeirrar skoðunar að þar ætti að vera læknir. Ég vil segja það alveg skýrt að ég styð þá skoðun núv. forseta þessarar d. Ég styð þá skoðun og ég tel að hann hafi hvað það snertir haft rétt fyrir sér, en hinn rangt. Það er kannske líka rétt að við hugleiðum annan þátt þessara mála sem tilheyrir stéttarfélögunum og er miklu alvarlegri. Það færist því miður í vöxt hér á landi að stéttarfélögin reisi um sína stétt menntamúr til að meina eðlilega fjölgun innan stéttarinnar. Þessi múr er ef til vill hættulegri en nokkur annar sem reistur verður, ef baráttan fyrir kaupi og kjörum er orðin slík að menn telja vænlegast til að ná árangri að koma í veg fyrir að það fjölgi í stéttinni, stuðla þannig að því að eftirspurnin verði nægilega mikil og kaupið nógu hátt. Því miður eru þær þó nokkrar, stéttirnar á Íslandi sem eru ekki saklausar af þessum hugsunarbætti í dag. En við skulum ræða þessi mál af raunsæi. Það kom fram sú hugmynd að yfir vetrarmánuðina ætti læknirinn að búa á þessum stöðum, en yfir sumarmánuðina ætti hann aftur á móti að vera í heilsugæslustöðinni. Hvaða mann haldið þið, herrar mínir, að þið fáið til að flytja búferlum tvisvar á ári? Hvaða mann haldið þið að þið fáið til þess - ekki nokkurn mann að flytja alla sína búslóð tvisvar á ári á milli? Þetta eru ekki sniglar. Þetta eru menn sem vilja hafa heimili þar sem þeir eru. En ef er fært á milli, þá er ekkert því til fyrirstöðu að yfir sumartímann stundi hann vinnuna á hinum staðnum. Þarna er í sumum tilfellum stutt á milli. Varðandi mína heimabyggð, þá er það þannig að yfir sumartímann gæti hann á hálftíma skotist til heilsugæslustöðvarinnar til starfa þar. En þegar lokast viljum við hafa hann okkar megin við fjallið. Hann yrði að eyða þar mun meira en helmingi af þeirri starfsskyldu sem honum er ætluð. Hvers vegna á að staðsetja manninn þannig að hann þurfi alltaf fyrst að fara í ferðalag áður en hann þarf að fara að vinna? Er það ekki sóun á hans starfslífi? Ég held að það þurfi að athuga þessi lög. Ég tek undir það að margt í þeim er til bóta. En það þýðir ekki að ætla að segja okkur, sem töpuðum þeirri aðstöðu sem við höfðum og erum mun verr settir, en við vorum, - það þýðir ekki að ætla að halda því fram að ástandið sé gott og það sé betra en það var. Ég er ekki viss um, að önfirðingar eða dýrfirðingar hefðu verið hrifnir hefðu þeir tapað sínum heilsugæslustöðvum, tapað sínum læknum til Ísafjarðar, eins og ætlað var í upphafi. Ég er ekki viss um að þeir hefðu verið hrifnir, jafnvel þó að læknar hefðu verið hafðir þar þrír eða fjórir, vegna þess að samgöngurnar eru nú einu sinni þannig yfir vetrartímann að hvorki flugvélar né annað kemur til greina þegar veður eru hvað verst. Það er kannske sláandi dæmi um þessar samgöngur, það er kannske meira sláandi en allt annað, að þegar núv. heilbrigðisrh. var að stinga fyrstu skóflustunguna fyrir miklum byggingarframkvæmdum á Ísafirði, þá voru fluttar þakkarræður margar. Honum var ekki aðeins þakkað fyrir þessa byggingu sem þarna átti að fara að rísa, honum var þakkað alveg sérstaklega fyrir að einn af læknum heilsugæslustöðvarinnar byggi úti í Hnífsdal. Hnífsdalur er rétt fyrir utan Ísafjörð. Þeir töldu það stórkostlegt atriði fyrir sig að hafa fengið manninn. En þetta er sami maðurinn og er að þjóna okkur súgfirðingum. Og ef þeir í Hnífsdal hafa talið rétt að færa þakkir fyrir þetta, þá skyldi engan undra þó að það væri lítil kátína hinum megin við fjallið. Ég vil skora á menn, áður en þeir taka afstöðu til þessa máls, að gera sér það ómak að kynna sér landafræðina af Vestfjörðum, vegalengdir hæð fjallvega og þann tíma sem þeir eru lokaðir. Í ljósi þess er hægt að taka skynsamlega ákvörðun. En ef það er látið ógert, þá er það vonlaust. - Svo þakka ég fyrir og óska þess, að þessi tillaga verði lögð inn til heilbr.- og trn. Ed.