Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Umræðurnar fara þannig fram að hver þingflokkur fær 30 mínútur til umráða sem skiptast í tvær umferðir, 15 -- 20 mínútur í fyrri og 10 -- 15 í þeirri seinni. Röð flokkanna verður í báðum umferðum Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl., Kvennalisti, Alþb. og Borgfl. Stefán Valgeirsson, 6. þm. Norðurl. e., talar síðastur í fyrri umferð og hefur 15 mínútur til umráða. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Sjálfstfl. Friðrik Sophusson, 1. þm. Reykv., og Salome Þorkelsdóttir, 6. þm. Reykn., í fyrri umferð og Halldór Blöndal, 2. þm. Norðurl. e., í hinni síðari. Af hálfu Framsfl. tala Páll Pétursson, 1. þm. Norðurl. v., og Halldór Ásgrímsson sjútvrh. í fyrri umferð, en Steingrímur Hermannsson forsrh. í þeirri seinni. Ræðumenn Alþfl. verða í fyrri umferð Jón Sigurðsson viðskrh. og Jóhanna Sigurðardóttir félmrh., en Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. í þeirri síðari. Fyrir Kvennalista tala Guðrún J. Halldórsdóttir, 18. þm. Reykv., og Danfríður Skarphéðinsdóttir, 6. þm. Vesturl., í fyrri umferð og Anna Ólafsdóttir Björnsson, 10. þm. Reykn., í hinni síðari. Af hálfu Alþb. tala Margrét Frímannsdóttir, 4. þm. Suðurl., og Svavar Gestsson menntmrh. í fyrri umferð, en Steingrímur J. Sigfússon landbrh. og Ólafur Ragnar Grímsson fjmrh. í hinni síðari. Ræðumenn Borgfl. verða í fyrri umferð Júlíus Sólnes umhvrh., Óli Þ. Guðbjartsson dómsmrh. og Guðmundur Ágústsson, 5. þm. Reykv., en í þeirri seinni Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, 11. þm. Reykv., og Ásgeir Hannes Eiríksson, 16. þm. Reykv. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls hv. 1. þm. Reykv. Friðrik Sophusson og talar af hálfu Sjálfstfl.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Góðir hlustendur. Um síðustu helgi fylgdist þjóðin með landsfundi Sjálfstfl. Landsfundurinn er langfjölmennasti stefnumótunarfundur sem stjórnmálaflokkur hefur haldið hér á landi. Helsta málgagn ríkisstjórnarinnar gekk meira að segja svo langt að kalla fundinn þjóðfund, svo mikið þótti blaðinu til hans koma. Og vissulega er það rétt að á þessum fjölmenna fundi mátti finna það mikla afl sem býr í Sjálfstfl. þegar fulltrúar dreifbýlis og þéttbýlis og allra atvinnugreina til lands og sjávar taka höndum saman undir merkjum sjálfstæðisstefnunnar. Á landsfundinum sýndi Sjálfstfl. hvernig hann velur menn og mótar stefnu á lýðræðislegan hátt. Slíkt er ekki alltaf auðvelt, en þegar niðurstaðan liggur fyrir standa menn saman um hana. Það er einmitt þessi samstaða, þessi mikli einhugur, sem gerir Sjálfstfl. sterkan og sigurstranglegan í komandi kosningum. Í stjórnmálaályktun landsfundarins er lögð sérstök áhersla á að fjármál ríkisins verði tekin nýjum tökum. Horfið verði frá skattahækkunarstefnu núverandi ríkisstjórnar og þenslan stöðvuð. Í framhaldi af því verði skattar lækkaðir. Leitað verði leiða til einkavæðingar í ríkisrekstri, m.a. með útboðum og sölu ríkisfyrirtækja. Sjálfstfl. leggur enn sem fyrr áherslu á að öflugt atvinnulíf er grundvöllur þeirrar verðmætasköpunar sem öll önnur þjóðfélagsstarfsemi hvílir á. Þess vegna þurfa atvinnufyrirtækin að geta af eigin rammleik byggt sig upp og staðist erlenda samkeppni. Sjálfstfl. hefur haft forustu um það að frumkvæði og framtak einstaklinga njóti sín í atvinnulífinu, m.a. með lagabreytingum sem ýtt hafa undir þátttöku almennings í atvinnustarfseminni, og hvatt fólk til að fjárfesta í hlutabréfum. Sjálfstfl. telur að byggðaþróun þurfi að vera sem jöfnust og vill efla vaxtarsvæði á landsbyggðinni. Með vaxtarsvæðum er átt við þéttbýlissvæði og sveitir sem tengjast með daglegum öruggum samgöngum og mynda samfellt atvinnu- og þjónustusvæði. Til þess að svo geti orðið þarf að efla sveitarfélögin og gera þau fjárhagslega sjálfstæðari en nú er. Að undanförnu hafa Íslendingar tekið þátt í viðræðum við Evrópubandalagið með öðrum EFTA - þjóðum um svokallað evrópskt efnahagssvæði. Enn er ekki ljóst, hvenær samningaviðræðum lýkur, en Evrópubandalagsþjóðirnar sætta sig illa við þá fyrirvara sem EFTA gerir í viðræðunum. Vegna vaxandi stuðnings við EB - aðild í EFTA - ríkjunum getur farið svo að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið verði ekki annað en aðlögunarsamningur EFTA - ríkjanna að Evrópubandalaginu. Ríkisstjórnin virðist enga ákveðna stefnu hafa í þessum málum. Jón Baldvin segist taka þátt í viðræðunum á vegum ríkisstjórnarinnar en Steingrímur og Ólafur Ragnar keppast við að gera lítið úr umboði utanrrh. Sjálfstæðismenn telja að Íslendingar eigi samleið með öðrum EFTA - ríkjum um þátttöku í evrópsku efnahagssvæði að því tilskildu að samningar takist um hindrunarlaus viðskipti með sjávarafurðir. Ef viðhlítandi samningar um Evrópska efnahagssvæðið takast ekki leggja sjálfstæðismenn áherslu á að Íslendingar leitist við að ná fram þessum markmiðum eftir öðrum leiðum. Íslendingar eiga ekki fremur en aðrar Evrópuþjóðir að útiloka fyrir fram að til aðildar geti komið að Evrópubandalaginu. Viðfangsefnið er að tryggja þjóðinni menningarlega og efnahagslega farsæld í framtíðinni og sjá til þess að sjálfstæði og sjálfsákvörðunarréttur þjóðarinnar skuli ávallt vera tryggður ásamt fullri stjórn á auðlindum landsins. Sjálfstfl. hefur sífellt verið að styrkja stöðu sína á undanförnum árum. Sú málefnalega samstaða sem varð á landsfundi flokksins hefur enn eflt flokkinn. Styrkurinn felst í málstaðnum, í þeirri frjálsræðisstefnu sem samtíminn hefur fallist á að skili bestum árangri. Sjálfstfl. getur því stoltur litið til sögu sinnar og stefnu en þarf ekki að skipta litum eins og einn stjórnarflokkanna, sá sem oftast hefur breitt yfir nafn og númer, þegar hann um daginn bætti grænu ofan í rautt til að fela fortíð sína. Sú ríkisstjórn sem nú er að ljúka göngu sinni hefur í starfi sínu undanfarin ár notið þess að aðilar vinnumarkaðarins náðu samkomulagi um hógværa kjarasamninga, sem slógu á verðbólguna, svonefnda þjóðarsátt. Síðan hefur verð sjávarafurða hækkað verulega og viðskiptakjör batnað. Hvernig hefur ríkisstjórnin notfært sér það einstaka tækifæri sem gefist hefur til að ná tökum á viðfangsefnum sínum? Hefur hagvöxtur aukist? Nei. Hagvöxtur hefur verið mun minni en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ef fram heldur sem horfir verður Ísland eitt fátækasta land Evrópu um næstu aldamót. Hafa skattar lækkað í takt við rýrnun kaupmáttar? Nei. Skattarnir hafa hækkað um 16 milljarða á árunum 1988 -- 1991, eða um 240.000 krónur á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Hefur ríkissjóður verið rekinn hallalaus á sama tíma og almenningi er sagt að draga úr útgjöldum heimilanna? Nei. Samanlagður halli þrátt fyrir skattahækkanir eru 30 milljarðar á árunum 1988 -- 1991. Þessi upphæð er jafnvirði 6000 íbúða ef hver kostar 5 millj. kr. Þessum vanda er ýtt á framtíðina. Það bitnar á næstu ríkisstjórn að bæta fyrir eyðslu Ólafs Ragnars. Þannig hefur alvarlegasta atlagan að þjóðarsáttinni verið gerð af ríkisstjórninni sjálfri og stofnar í hættu þeim markmiðum sem aðilar vinnumarkaðarins settu sér á sínum tíma. Þegar afrek ríkisstjórnarinnar eru tíunduð kemur m.a. í ljós að atvinnuleysi hefur þrefaldast frá 1988, gjaldþrot hafa aldrei verið fleiri, ríkissjóður er notaður til greiðasemi fyrir vini ráðherrans og húsnæðiskerfið er í rúst. Ríkisstjórnin ber einnig ábyrgð á því að vextir skuli ekki lækka, eins og hún lofaði, enda tekur ríkið að láni tvær krónur af hverjum þremur sem til falla með nýjum sparnaði á þessu ári til þess að standa straum af hallarekstri ríkisins. Þetta eru afrek stjórnar sem kallar sig félagshyggjustjórn. Það sem er þó alvarlegast í fari ríkisstjórnarinnar er hvernig einstakir ráðherrar víkja sér undan ábyrgð og reyna að koma sök á aðra --- einkum þær stofnanir, sem Alþingi hefur sett á laggirnar til að gefa ráð og veita aðhald. Tökum dæmi. Ríkisstjórnin bað Seðlabankann um álit á vöxtum á lánsfjármarkaðinum. Bankinn leyfði sér að benda á þá augljósu staðreynd að lánsfjárþörf ríkisins sé meginástæðan fyrir háum vöxtum. Forsrh. kallaði svarið hneyksli af því að honum líkaði það ekki og fjmrh. sneri út úr eins og honum einum er lagið. Hér er annað dæmi. Ríkisendurskoðun hafði annað álit á sölu Þormóðs ramma hf. á Siglufirði en fjmrh. Ólafur Ragnar bannfærði Ríkisendurskoðun strax að sjálfsögðu. Páll Pétursson var einn þeirra sem báðu Ríkisendurskoðun um skýrsluna. Fjmrh. upplýsti þjóðina af því tilefni að framsóknarmenn hefðu blekkt sig til að gefa eftir skattskuldir vegna málgagns Framsfl. Til að verja misgjörðir sínar ræðst ráðherrann fyrst á Ríkisendurskoðun. Þegar það dugar ekki til er gefið í skyn að verði samstarfsmennirnir í ríkisstjórninni ekki þægir skuli hann upplýsa um gamlan greiða sem varla þoli dagsins ljós. En það er ekki nóg að fjmrh. umgangist stofnanir ríkisins með þessum sérkennilega hætti --- heldur reynir hann með talnakúnstum og tilfæringum að gefa í skyn að staða ríkissjóðs sé betri en hún raunverulega er. Sem dæmi um slíkt færði ráðherrann í janúar sl. 1200 milljónir króna á Byggingarsjóð ríkisins af viðskiptareikningi ríkisins þótt útgjöldin hefðu í raun átt sér stað árinu áður, á árinu 1990. Þannig sýndi ríkissjóður betri stöðu um áramót, eða 300 milljóna króna inneign hjá Seðlabankanum. Í dag fékk ég þær upplýsingar að yfirdráttur ríkissjóðs hjá Seðlabankanum hafi verið hvorki meira né minna en 8,8 milljarðar í byrjun þessarar viku. Sú tala gefur vísbendingar um að hallinn á ríkissjóði í ár verði enn meiri en nú blasir við og fjmrh. vill vera láta. Eftir rúman mánuð fara fram alþingiskosningar. Í þeim kosningum kýs þjóðin sér nýja forustumenn. Að þessu sinni eru kostirnir óvenjulega skýrir. Valið stendur um áframhaldandi vinstri stjórn eða ríkisstjórn undir forustu Sjálfstfl. Valið stendur um áframhaldandi opinber afskipti og kreppustefnu vinstri stjórnar gagnvart atvinnulífinu, þar sem geðþóttaákvarðanir ráða hverjir lifa og hverjir deyja, eða frjálsræðisstefnu, þar sem fyrirtæki og einstaklingar keppa á frjálsum markaði og bera ábyrgð á rekstrinum. Valið stendur um það hvort við látum vinstri stjórn hækka skattana enn meir á næsta kjörtímabili og ráðskast með fjármuni okkar eða hvort við viljum sjálf ákveða til hvers við notum eigið aflafé. Valið stendur um það hvort við viljum áfram glundroðastjórn margra flokka, þar sem hrossakaup eru alls ráðandi, eða hvort við viljum tveggja flokka stjórn undir forustu Sjálfstfl., stjórn sem tryggir stöðugleika. Góðir áheyrendur. Þessar umræður fara fram í kvöld vegna þess að stjórnin ætlar að rjúfa þing á morgun. Nú er reyndar ljóst að af því verður varla vegna ágreinings milli stjórnarflokkanna og innan þeirra. Á kvöld - og næturfundum undanfarið hafa stjórnarsinnar hnakkrifist innbyrðis. Hér í sölum Alþingis hefur farið fram sýnikennsla í sundurlyndi, þar sem þingmenn stjórnarflokkanna reyna að drepa mál sinnar eigin ríkisstjórnar með öllum tiltækum ráðum. Ég spyr ykkur, áheyrendur góðir: Viljið þið slíka stjórnarhætti á næsta kjörtímabili eða viljið þið sterka og samhenta ríkisstjórn undir forustu Sjálfstfl.? Við sjálfstæðismenn treystum þjóðinni til að svara þeirri spurningu í komandi kosningum.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Þegar sjónvarpað var útvarpsumræðum héðan úr sölum Alþingis á vordögum fyrir þremur árum, eins og gert er í kvöld, sagði Jóhanna Sigurðardóttir, hæstv. félmrh., að alþýðuflokksmenn töluðu gjarnan um að í landinu byggju tvær þjóðir. Hún nefndi tvö dæmi máli sínu til sönnunar. Efnaða manninn sem átti allt sem hugurinn girnist, en vissi ekki og trúði því ekki að nokkur maður hefði svo lág laun að ekki væri hægt að lifa af þeim. Hún sagði okkur einnig frá unga manninum sem hafði komið til hennar í viðtal og sýnt henni launaseðilinn sinn sem sýndi mánaðartekjur um 34 þús. kr. Hann var fjölskyldumaður. Hann átti ekkert húsnæði. Hann var á götunni en húsaleiga á almennum markaði á þeim tíma var þá 35 þúsund krónur. Það var dapurlegt að hlusta á þetta og ég var sammála félmrh. um að slíkan blett á velferðarþjóðfélagi okkar yrði að uppræta. Þegar þessi umræða fór fram var Sjálfstfl. í samsteypustjórn með Framsfl. og Alþfl. undir forsæti Þorsteins Pálssonar. Stjórnin hafði setið í eitt ár. Síðla þetta sumar rufu Steingrímur Hermannsson, formaður Framsfl., núv. hæstv. forsrh., og Jón Baldvin Hannibalsson, formaður Alþfl., núv. hæstv. utanrrh., stjórnarsamstarfið við Sjálfstfl. Síðan hefur hæstv. forsrh. komið á fót tveimur vinstri stjórnum með Alþb., Alþfl. og síðast hluta af Borgfl. Það verður ekki hjá því komist að skoða feril stjórnarinnar þessi þrjú ár nú við lok kjörtímabilsins. Ekki síst þegar það er haft í huga að hún hefur mikinn áhuga á því að fá endurnýjað umboð eftir næstu kosningar. Ekki er nú allt vont sem gerst hefur á ferli stjórnarinnar. Það má t.d. nefna þjóðarsáttina, þegar forustumenn launþega og vinnuveitenda höfðu frumkvæði um að fá ríkisstjórnina til að söðla um í efnahagsstefnu sinni og gera þjóðarsátt við aðila vinnumarkaðarins sem leitt hefur til þess að kaupmáttarrýrnun varð minni en til stóð og verðbólgan komst á viðráðanlegt stig. En hvað stendur þá eftir? Hvernig er staða heimilanna nú? Hefur fátæktin verið upprætt? Er minna atvinnuleysi og meira atvinnuöryggi? Ég ætla að gera það sama og hæstv. félmrh. gerði fyrir þremur árum og koma með dæmi. Í desember sl. gerðist það, sem ekki hefur gerst árum saman, að til mæðrastyrksnefndar leitaði nú ungt fólk --- ungar fyrirvinnur --- sem aldrei áður höfðu þurft að leita á náðir opinberra aðila, ungt vinnandi fólk, eins og ungi maðurinn fyrir þremur árum. Og hver voru vandamál þessara fjölskyldna? Vantaði kannski peninga til að kaupa eitthvað fallegt til jólanna, nýja flík, svo að börnin færu ekki í jólaköttinn? Nei, það var ekki erindið. Erindið var að ekki voru til peningar til að kaupa mat til jólanna. Staðan í okkar velferðarþjóðfélagi nú þegar vinstri stjórnin er að skila af sér er sú að það hefur gleymst að uppfylla fyrsta markmiðið í aðgerðum ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, sem var að bæta lífskjör hinna tekjulægstu. Það er enn stór hópur fólks sem hefur svo lágar tekjur að endar ná ekki saman. Á fyrstu tveim mánuðum þessa árs hafa 420 einstaklingar orðið gjaldþrota. Fjölmörg fyrirtæki hafa farið sömu leið. Önnur draga saman seglin og hagræða með því að segja upp starfsfólki. Það lendir oftast á fólki á miðjum aldri, á besta aldri, sem af trúmennsku hefur þjónað sama fyrirtæki í áratugi. Konur og karlar á besta aldri eru sett út í kuldann þegar þau eiga jafnvel ekki nema örfá ár eftir til að ljúka starfsaldri sínum með reisn. Ég þekki dæmi um atvinnuleysi af þessu tagi sem staðið hefur í hálft annað ár. Ástandið hefur ekki batnað þó að vinstri stjórn, sem kennir sig við félagshyggju og jafnrétti, hafi ráðið ferðinni undanfarin þrjú ár. Við verðum enn að horfast í augu við það að það búa tvær þjóðir í þessu landi hvað lífskjörin varðar. Það verður æ fleirum ljóst að sú grundvallarstefna sem Sjálfstfl. markaði sér í upphafi fyrir sex áratugum er enn í fullu gildi. Stefna, sem byggir á sjónarmiðum mannúðar, frelsi einstaklingsins, lýðræðislegum stjórnarháttum, virðingu fyrir umhverfinu og gæðum jarðar og kristilegum siðgæðisviðhorfum, er reist á bjargi og hefur staðist tímans tönn með því að aðlagast þeim breytingum sem orðið hafa í þjóðlífinu á undanförnum áratugum. Við sjálfstæðismenn þurfum ekki að setjast niður og hugsa upp á nýtt eftir hrun Berlínarmúrsins og kommúnismans vítt um heim. Við þurfum ekki að leita í smiðju annarra flokka til að smíða nýja stefnuskrá, en þannig er nú komið vinstri flokkunum á Íslandi í dag. Þeir eiga ekki lengur grundvallarstefnu. Hún hefur beðið skipbrot, er dauð og ómerk. Flóttinn úr Alþb. talar sínu máli. Flokkurinn er orðinn erindislaus í íslenskum stjórnmálum. Framsfl. hefur nú setið í ríkisstjórn í tvo áratugi og þykir mörgum kominn tími til að gefa honum frí frá störfum. Undir forustu Steingríms Hermannssonar hefur siðgæði í íslenskum stjórnmálum minnkað. Forsrh. er kunnur að því að skjóta sér undan ábyrgð þegar honum þykir það henta og kenna gjarnan samstarfsráðherrum um þegar miður gengur. Framkoma einstakra ráðherra einkennist af valdhroka og lítilsvirðingu í garð þeirra sem leyfa sér að koma með ábendingar eða gagnrýni á störf þeirra eða stjórnarathafnir, eins og glögglega kom fram gagnvart embætti Ríkisendurskoðunar á dögunum. Skollaleikur og blekkingarvefur forsrh. og iðnrh. um staðsetningu álvers er mönnum í fersku minni og nú á síðustu þingdögum reynir Alþb. að stöðva framgang málsins hér í þinginu. Þegar litið er yfir farinn veg ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar verða einkunnarorðin ekki fögur: Ríkisstjórn skattpíningar, forsjárhyggju og valdhroka. Stjórnin er innbyrðis sundurþykk sem endurspeglast í orðum og gjörðum einstakra ráðherra. Nú er varla flutt stjfrv. þessa síðustu þingdaga að ekki séu gefnar yfirlýsingar um fyrirvara á stuðningi einstakra flokka innan stjórnarheimilisins. Nú þeysa alþýðubandalagsráðherrarnir ekki lengur um landið á rauðu ljósi með alþýðuflokksráðherrunum. Ljósin eru slokknuð eins og stefnan. Nú fer Alþfl. um í myrkrinu og boðar Ísland í A - flokk. Undir forustu vinstri stjórnar Steingríms Hermannssonar hefur íslenskur þjóðarbúskapur staðnað, hagvöxtur er minni en annars staðar og horfur á minnkun kaupmáttar. Efnahagssérfræðingar halda því fram að við séum að falla úr hópi A-þjóða, sem við höfum tilheyrt í lífskjörum, niður í hóp C-þjóða um næstu aldamót. Þetta eru afrek A-flokkanna í íslenskum stjórnmálum, Alþb. og Alþfl. undir forustu Framsfl. Er ekki tímabært að gefa þreyttum forsrh. og Framsfl. frí frá stjórnarstörfum? Fjölflokkastjórnir eru þrautreyndar í íslenskum stjórnmálum. Við höfum ekki efni á slíkum tilraunum. Þess vegna liggja straumarnir í farveg til Sjálfstfl. Hann er eina raunhæfa kjölfestan sem getur leitt íslenskt þjóðfélag á ný í hóp A-þjóða. Úr fari stöðnunar inn á framfarabraut frelsis og mannúðar. Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.

Páll Pétursson : Frú forseti. Góðir Íslendingar. Kjörtímabilinu er að ljúka og ástæða til að líta yfir farinn veg. Við framsóknarmenn getum litið með ánægju og stolti yfir síðari hluta þessa kjörtímabils. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur náð betri árangri við landsstjórnina heldur en nokkur önnur ríkisstjórn á undanförnum áratugum. Þegar Steingrímur myndaði stjórn haustið 1988 var æðandi verðbólga og útflutningsatvinnuvegirnir að stöðvast. Við höfðum áræði og framsýni til að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að koma atvinnulífinu á réttan kjöl og sköpuðum skilyrði fyrir aðila vinnumarkaðarins til að gera hófsamlega kjarasamninga. Forsenda þessara kjarasamninga var sá grundvöllur sem stjórnarflokkarnir voru búnir að leggja og sá atbeini sem stjórnvöld og bændur veittu til þess að þeir mættu takast. Þjóðarsáttin hefur sannað ágæti sitt. Þjóðfélagið hefur tekið algerum stakkaskiptum til hins betra. Verðbólgan hefur verið færð í bönd. Útflutningsatvinnuvegirnir dafna og fjárhagur heimilanna er kominn á traustari grunn. Við höfum varið þjóðarsáttina af alefli. Það hefur kostað deilur við BHMR því miður og það hefur kostað grimmileg átök við stjórnarandstöðu. Tilræði sjálfstæðismanna við þjóðarsáttina hér á Alþingi hafði nær því leitt til þingrofs fyrr í vetur áður en hinir hófsamari sjálfstæðismenn settu ofsafengnum forustumönnum sínum stólinn fyrir dyrnar. Forusta Sjálfstfl. varð að láta í minni pokann. En við skulum ekki gleyma frumhlaupi þeirra. Það sannar að þeim er ekki með nokkru móti treystandi fyrir forustu um stjórn landsins, enda hefur dýrkeypt reynsla sýnt að sjálfstæðismenn mega ekki koma nærri stjórn efnahagsmála, þá fer allt úr böndunum. Við framsóknarmenn höfum markað skýra stefnu í samskiptum við Evrópubandalagið. Við viljum gott og náið samstarf en innganga Íslands í Evrópubandalagið kemur ekki til greina. Við munum aldrei játast undir sameiginlega fiskveiðistjórn bandalagsins, eins og aðild óhjákvæmilega hefur í för með sér. Við munum aldrei játast undir það að færa landhelgina til baka inn að 12 mílum, eins og aðild ófrávíkjanlega felur í sér. Framtíð þjóðarinnar veltur á því að okkur auðnist að nýta auðlindir lands og sjávar af hófsemi og fyrirhyggju. Takist okkur það þurfum við engu að kvíða. Við tökum þátt í samningum um Evrópskt efnahagssvæði. Þegar niðurstaða þeirra samninga liggur fyrir, þá verðum við að meta hvort það þjónar hagsmunum Íslands að við gerumst þátttakendur í Evrópsku efnahagssvæði eða hvort við eigum að láta reyna á tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið. Við höfum góðan viðskiptasamning við bandalagið. Hann væri hægt að bæta en jafnvel þótt það tækist ekki er heimurinn stærri en Vestur - Evrópa og möguleikar okkar til hagkvæmra viðskipta og velferðar á Íslandi eru miklir þrátt fyrir það. Stefna Sjálfstfl. í Evrópumálum er óskýr. Sumir þingmenn flokksins æskja fullrar aðildar að bandalaginu svo fljótt sem verða má. Sumir eru svona í hálfa gátt og daðra við hugmyndir um inngöngu, eins og hv. 1. þm. Reykv. hér áðan. Þess vegna eru samþykktir sjálfstæðismanna klaufalegar og hættulegt að fela þeim forustu okkar í Evrópumálum. Því miður hefur hljómurinn í ræðum alþýðuflokksmanna um Evrópumálin breyst til hins verra á síðustu vikum. Það er okkur samstarfsmönnum þeirra áhyggjuefni og ber að gjalda varhug við því. Í Evrópumálum er okkur framsóknarmönnum einum treystandi til að ná árangri og jafnframt að gæta framtíðarhagsmuna Íslands. Í ræðum þeirra sem strekkja inn í bandalagið eða daðra við það gætir ótrúlegs kjarkleysis og vanmáttar. Málefnum Íslands verður best stjórnað af Íslendingum hér eftir sem hingað til. Framsfl. vill gæta vandlega sjálfstæðis þjóðarinnar og yfirráða hennar yfir landi sínu og málefnum. Við framsóknarmenn viljum koma fram af fullri reisn í samskiptum við aðrar þjóðir. Við eigum óhikað að leggja þeim öflum lið sem stuðla að því að gera heiminn friðvænlegri og styðja lýðræði og mannhelgi. Við eigum að sýna heiminum að við séum alvöruríki og rekum marktæka utanríkisstefnu. Þótt mikið hafi áunnist á síðari hluta þessa kjörtímabils eru enn þá vandamál sem bíða úrlausnar. Landbrh. og forusta Stéttarsambands bænda hafa útbúið samkomulag um stefnumörkun í mjólkur - og sauðfjárframleiðslu. Sauðfjárframleiðslan á við mikinn vanda að stríða. Neysla hefur dregist mjög hratt saman vegna þess að kjötið er of dýrt. Þetta er afleiðing af mistökum í landbúnaðarstefnu síðustu ára. Sauðfjárframleiðslan hefur orðið að búa við strangar takmarkanir á meðan önnur kjötframleiðsla naut frelsis. Framleiðslustjórnunin hefur því miður orðið til þess að gefa öðru kjöti betri samkeppnisstöðu og aukna markaðshlutdeild á kostnað sauðfjárframleiðslunnar. Sú stefnumörkun sem landbrh. hefur skrifað undir er ekki nægileg. Aðlögunartíminn er of stuttur, sérstaklega vegna þess að skattamálin eru ófrágengin, þannig að ég óttast að einungis verði um flatan 11% niðurskurð að ræða í haust. Þá er byggðaþátturinn skilinn eftir. Þetta verður að lagfæra hið snarasta ef ekki á illa að fara og að því munum við framsóknarmenn vinna. Í fjölmiðlum undanfarna daga hafa verið fáránlegar fullyrðingar um kostnað af þessum gjörningi. Stefnumörkunin getur orðið nothæfur grundvöllur til að byggja á, en þá þarf ýmislegt fleira til að koma. Annars getur seinni villan orðið verri þeirri fyrri. Þjóðin þarf á blómlegum landbúnaði að halda. Samfélaginu er enginn greiði gerður með því að rústa landbúnaðinn og það fólk sem stundar búskap verður að eiga svipaðan rétt eins og aðrir þegnar þjóðfélagsins. Á undanförnum sólarhringum hefur lítil ályktun um að halda áfram að reyna að ná samningum um byggingu álverksmiðju verið til maraþonumræðu hér í þinginu. Þjóðin þarf á aukinni verðmætasköpun að halda. Landbúnaðarframleiðslu er ekki hagkvæmt að auka. Meiri afli verður ekki sóttur í hafið á næstunni. Við höfum virkjað hraðar en tiltækur markaður stendur undir. Því er óhjákvæmilegt að reyna að koma orkunni í verð. Samningar hafa verið í gangi við erlend álfyrirtæki. Þeir samningar eru í biðstöðu vegna kringumstæðna viðsemjenda okkar. Ég vil engu spá um framvindu samninganna en ég vona að okkur takist að ná samningum sem borgar sig að gera og gætu orðið þjóðinni til hagsbóta. Ég vara hins vegar við óraunhæfum væntingum eða auglýsingamennsku í sambandi við álmálið. Frú forseti. Í kosningunum 20. apríl ræðst það hvort áfram verði haldið á þeirri heillabraut sem okkur hefur auðnast að feta undanfarin missiri undir forustu framsóknarmanna eða stjórnartaumarnir verða fengnir í hendur sjálfstæðismönnum. Það er mikil áhætta að fórna með því traustu efnahagsástandi, þjóðarsátt og jafnvel sjálfræði og auðlindum þjóðarinnar. Það verður kosið um það hvort framsóknarmenn eða sjálfstæðismenn veiti leiðsögn næsta kjörtímabil. Kostirnir eru skýrir og ég vona að þjóðin hafi lært af reynslunni og efli framsóknarmenn til áhrifa.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) : Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Þegar líður að lokum kjörtímabils þarf hver og einn þjóðfélagsþegn að spyrja sjálfan sig hvort við höfum verið á réttri leið og hvert beri að stefna. Að mati Framsfl. skiptir meginmáli að byggja upp öflugt atvinnulíf um land allt sem geti verið styrk undirstaða velferðar, framfara og byggðar í landinu. Án öflugs atvinnulífs greiðum við ekki góð laun, veitum ekki góða samfélagsþjónustu og án öflugs atvinnulífs treystum við ekki byggðina í landinu. Í því uppgjöri sem mun fara fram í næsta mánuði verður tekist á um mörg mál sem skipta sköpum fyrir framtíð þjóðarinnar. Jafnvægi í efnahagsmálum, skynsamleg sjávarútvegsstefna, samskipti Íslands við Evrópubandalagið og ríkisfjármál verða meginmál komandi kosninga. Við framsóknarmenn viljum halda áfram á braut þeirrar jafnvægisstefnu sem mótuð hefur verið í efnahagsmálum. Verðbólgan er lægri en nokkru sinni fyrr, atvinnulífið er að styrkjast, skuldir þjóðarinnar að lækka og betra jafnvægi er milli útflutnings og innflutnings en oftast áður. Fullyrða má að starfsemi Atvinnutryggingar - og Hlutafjársjóðs hafi tekist að forða stöðvun margra atvinnufyrirtækja sem í flestum tilfellum eru burðarásar atvinnulífsins í viðkomandi byggðarlagi. Þrátt fyrir ótvíræðan árangur hafa því miður þingmenn Sjálfstfl. hvað eftir annað lýst yfir andstöðu sinni við þær skuldbreytingar - og hagræðingaraðgerðir sem þessir sjóðir hafa gert mögulega. Vinnandi fólk, ekki síst í sjávarplássum, tekur eftir slíkum kveðjum. Þjóðarsáttin er umgjörðin sem við viljum verja af öllu afli. Stjórnarandstaðan með Sjálfstfl. í broddi fylkingar var ekki tilbúin til þess og afstaða flokksins við afgreiðslu bráðabirgðalaganna um jafnræði á vinnumarkaði mótaðist fremur af skammtímasjónarmiðum en umhyggju fyrir þjóðarheill. Fiskveiðistefnan er eitt viðkvæmasta og mikilvægasta mál samfélagsins. Eigendur skipa hafa fengið réttinn til að nýta auðlindina til hagsbóta fyrir sig og þjóðina í heild. Þeir eiga ekki þennan rétt heldur er þeim trúað fyrir honum af samfélaginu sem treystir því að í höndum þeirra verði framfarirnar í greininni mestar þjóðinni til heilla. Þessum nýtingarrétti fylgir tvímælalaust mikil ábyrgð og því er eðlilegt að almenningur geri kröfu til þeirra sem með hann fara. Í dag veit hver og einn hvað hann má veiða og getur því gert traustari áætlun um skipulag veiða og vinnslu. Mikill árangur hefur þegar náðst á þessu sviði. Fjárfesting í fiskiskipum hefur stöðvast og flotinn fer minnkandi. Viðleitni til að fá hærra verð fyrir aflann hefur vaxið og útgerðarkostnaður hefur lækkað. Betra verð fæst nú fyrir fiskinn innan lands og útflutningur á óunnum þorski hefur dregist saman um helming fyrstu tvo mánuði þessa árs. Útflutningsverðmæti sjávarafurða er meira en nokkru sinni fyrr og miklar framfarir eru í gæðamálum. Starfsskilyrði sjávarútvegsins hafa sjaldan eða aldrei verið eins stöðug og vel skilgreind vegna festu í almennum efnahagsmálum og nýrra ótímabundinna laga um stjórn fiskveiða. Bætt starfsskilyrði í sjávarútvegi hafa ekki aðeins treyst atvinnu heldur hefur rekstrarafkoma fyrirtækjanna einnig stórbatnað á sl. tveimur árum. Þannig batnaði meðalafkoma fyrirtækja í veiðum og vinnslu um 10% milli áranna 1988 og 1990 eða úr 4% tapi í 6% hagnað. Ekkert er mikilvægara til að efla byggðina um allt land. Fiskveiðistefnan hefur í raun lagt grunn að nýrri hugsun í sjávarútvegi. Þar ríkir nú bjartsýni og eftirvænting eftir að takast á við ný verkefni. Betri nýting aflans, veiðar á vannýttum tegundum, sókn á nýja markaði og betri og markvissari stjórn fyrirtækjanna eru ávöxtur hinna nýju laga um stjórn fiskveiða. Ekki verður þó hjá því komist þegar skipta þarf réttindum milli margra aðila í landinu að einhverjir árekstrar verði. Alltaf munu koma fram ýmsir ágallar sem þarf að lagfæra. Ég fullyrði að engin önnur stefna er í augsýn sem getur notið meirihlutafylgis í landinu. Þeir sem eru andvígir núverandi stefnu vilja ýmist frjálsar veiðar úr heildarmagni fiskvinnslu eða byggðakvóta og síðast en ekki síst sölu veiðileyfa. Staðreyndin er sú að fiskveiðistefnan hefur verið mótuð í meira samráði við þjóðina en nokkurt annað mál. Hún er málamiðlun milli ólíkra hagsmuna sem verður að varðveita. Sjálfstfl. hefur gefið það í skyn með Morgunblaðið í broddi fylkingar að móta verði einhverja nýja stefnu. Á landsfundi flokksins kom það eitt fram að flokkurinn mundi krefjast þess að fá sjútvrn. í sinn hlut fengi hann til þess fylgi í komandi kosningum. Það er afar merkilegt að flokkurinn skuli gefa út í ályktunum sínum slíkt stefnumál um þetta eina ráðuneyti í Stjórnarráði Íslands. Heldur Sjálfstfl. að íslenskir kjósendur láti sér það nægja að fá engin svör um það hvað hann vill gera í þessum mikilvæga málaflokki eða er svarsins e.t.v. að leita í endalausum ritstjórnar - og leiðaraskrifum Morgunblaðsins þar sem finna má stöðug niðurrifsskrif um stefnuna í íslenskum sjávarútvegi? Það eina sem hægt er að lesa út úr þeim skrifum er að fiskveiðiréttindin eigi að selja á uppboði, líklega ásamt Rás 2 og einhverju fleira. Íslenskt þjóðfélag með dreifða byggð og margslungna hagsmuni verður ekki rekið á uppboðsmarkaði íhaldsins. Samningaviðræður EFTA og Evrópubandalagsins hafa tekið lengri tíma en vonir stóðu til í upphafi. Það ætti ekki að koma á óvart því að hér er bæði um flókna og mikilvæga samninga að ræða. Á því leikur enginn vafi að samningsstaða Íslands er mun sterkari í samfélagi EFTA - ríkjanna en í formlegum tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið. Sjávarútvegsstefna Evrópubandalagsins reynist okkur enn á ný erfið og það er grundvallaratriði að sérstaða Íslands sé viðurkennd. Forustumenn flestra Evrópubandalagsríkjanna hafa sýnt málstað Íslendinga skilning og ég trúi því að sá skilningur muni skila sér í lokahrinu þessara samninga. Framsfl. er andvígur aðild Íslands að Evrópubandalaginu. Ástæðurnar eru margar en mikilvægasta orsökin er að sjávarútvegsstefna Evrópubandalagsins viðurkennir ekki forræði þjóða yfir auðlindum sjávar heldur eingöngu forræði yfir auðlindum landsins. Þessi einföldu sannindi eru nægileg ástæða þess að aðild á ekki að vera til umræðu hjá þjóð sem byggir nær eingöngu á auðlindum hafsins. Sjálfstfl. undir forustu núverandi formanns sá þá framtíðarsýn í skýrslunni ,,Ísland árið 2000`` að íslenska lýðveldið yrði á þeim tímamótum aðili að Evrópubandalaginu. Enda þótt flokkurinn virðist nú vera farinn að draga í land hefur þetta ótvírætt sýnt að honum er ekki treystandi til forustu í þessu mikilvæga hagsmunamáli. Fullveldið, sjálfstæðið og landhelgin vannst með svita og tárum. Framsfl. mun standa vörð um þessa sigra og hugsjónir undir kjörorðinu ,,Öflug þjóð í eigin landi``. Framsóknarmenn skera sig úr í íslenskum stjórnmálum varðandi einhug flokksmanna í varðstöðunni um fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar. Framsfl. telur að skattheimta í landinu megi ekki aukast og það beri að efla samfélagsþjónustu með bættri nýtingu fjármuna og aðhaldi í ríkisrekstri. Framsfl. hefur ekki trú á því að það sé raunhæft að lofa kjósendum verulegum skattalækkunum, en mun beita sér fyrir margvíslegum umbótum á því sviði. Íslenskt heilbrigðiskerfi er á margan hátt til fyrirmyndar í samanburði við önnur lönd. Þar verður að vera aðhald án þess að það komi niður á gæðum þjónustunnar. Í þessum anda hefur núv. heilbrrh. unnið. Það er ótrúlegt hvernig íhaldið í Reykjavík hefur með skipulögðum hætti ráðist ódrengilega á heilbrrh. vegna aðhaldsstefnu hans í lyfjamálum og útgjöldum spítalanna. Þetta sama fólk býður sig nú fram til forustu í landsmálum og lofar öllu í senn, hækkun útgjalda og lækkun skatta. Framsfl. er staðráðinn í því að viðhalda því velferðarkerfi og samfélagsþjónustu sem hefur verið byggð upp í landinu á undanförnum áratugum. Góðir Íslendingar. Ég hef gert að umræðuefni mikilvæg þjóðfélagsmál. Saga landsins, menning og kristilegt siðgæði gera okkur ekki síður að öflugri þjóð í eigin landi. Barátta fyrir sjálfstæði og forræði auðlindanna hefur eflt sjálfstæðisvitund og kennt okkur aðgát í úrlausn vandasamra mála. Við erum háðari utanríkisviðskiptum en flestar aðrar þjóðir og verðum því jafnframt að gæta sjálfstæðis landsins með öflugum tengslum við vinaþjóðir í Evrópu, Ameríku og Asíu. Við þurfum líka að bæta innviði samfélagsins, ekki síst með því að efla íslensku þjóðkirkjuna sem er mikilvægasta sameiningartákn okkar inn á við. Við höfum með mikilli vinnu og þrautseigju orðið öflug þjóð í eigin landi. Við skulum halda því áfram og varða þá braut undir forustu Framsfl. Þá forustu er hann tilbúinn til að veita ef hann fær glæsilega niðurstöðu í kosningunum í vor og ekki síst traust ykkar kjósenda. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Frú forseti. Góðir áheyrendur. Hvernig sem viðraði í náttúrunni geisaði fárviðri áratugum saman í íslensku þjóðlífi, verðbólgufárviðrið. Öll þekkjum við aldrað fólk sem varð eignalaust vegna verðbólgunnar. Öll þekkjum við ungt fólk sem kiknaði undan skuldabyrðunum og við þekkjum öll til fyrirtækja sem brunnu til ösku á verðbólgubálinu. Verðbólgan sjálf var meginástæða þessara vandræða, óstöðugleikinn, það tjá og tundur sem henni fylgdi, þokan sem byrgði okkur sýn og gerði okkur ómögulegt að skipuleggja framtíðina. Íslendingar eru sögulega sinnuð þjóð og á hátíðastundum segja menn oft með Einari Benediktssyni: Að fortíð skal hyggja, ef frumlegt skal byggja, án fræðslu þess liðna sést ei hvað er nýtt. Stundum sýnir sagan okkur víti til varnaðar. Abraham Lincoln Bandaríkjaforseti sagði við þjóð sína á öldinni sem leið og vísaði til ánauðar þrælahaldsins: Við verðum að brjóta af okkur hlekki fortíðarinnar. Þannig björgum við landinu. --- Það er einmitt það sem íslenska þjóðin hefur nú gert. Hún hefur loksins, loksins brotið af sér hlekki verðbólgunnar. Við erum ekki lengur þrælar óvissunnar. Haustið 1987 var verðbólgan 25%. Haustið 1980 var hún 30% og á uppleið. Nú um þessar mundir er hún um eða innan við 5%. Þetta er mikil breyting á 2 1 / 2 ári. Við, sem vorum eftirbátar allra Evrópuþjóða og höfum nú reyndar siglt fram úr þeim mörgum, erum komin í fremstu röð í viðspyrnu gegn verðbólgunni. Haustið 1988 töldu spámenn Sjálfstfl., allt frá Verslunarráði til VSÍ, að algert hrun sjávarútvegsins væri óumflýjanlegt. Þeir spáðu óðaverðbólgu og atvinnuleysi þúsundanna. Þeir spáðu kreppu til lands og sjós. Þeirra úrræði voru ný gengisfelling, nýr hringur í gömlum hrunadansi. Ríkisstjórnin hratt hins vegar í framkvæmd aðgerðum til þess að varðveita atvinnuöryggið og koma á stöðugleika. Við vildum varanlegar lausnir án verðbólgu. Árangurinn hefur líka verið mikill og góður. Við höfum ekki aðeins varist áföllum heldur höfum við snúið vörn í sókn. Það hefur náðst betri friður í íslenskum efnahagsmálum en dæmi eru um frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Það hefur tekist með einföldum orðum að koma á kyrrum kjörum. Hrakspárnar eru líka hljóðnaðar. Fárviðrið er gengið yfir. Þessi árangur náðist með samstilltu átaki verkalýðshreyfingar, atvinnurekenda og ríkisstjórnar. Vegna hvers? Vegna þess að ríkisstjórninni tókst að vinna traust aðila vinnumarkaðarins. Þeir treystu okkur og við treystum þeim. Þess vegna hefur tekist að ná áratuga gömlu markmiði í íslenskum stjórnmálum, markmiði sem lengi sýndist óraunverulegur draumur, að verðþróun hér væri eins og með siðuðum þjóðum. Þetta vekur spurningar. Um hvað snúast stjórnmálin? Hvenær rís stjórnmálabaráttan hæst? Er það við sigra í átökum milli manna, bræðravígin, eða er það þegar tekst að gera lífið í landinu betra? Hverjar eru skyldur stjórnmálamanna? Að lama þingræðið og framfarir með þvergirðingi og málþófi eða finna færar leiðir til framtíðar? Hvernig hefur fólk áhrif á þetta? Um þetta verður senn kosið. Hvernig á að bæta íslenskt þjóðfélag, hvernig á að slá skjaldborg um réttlætið? Í stjórnmálum eiga verkin að tala og af þeim á auðvitað að dæma stjórnmálamenn. Við alþýðuflokksmenn erum óhræddir við þann dóm eftir fjögur ár í ríkisstjórn. Við sækjumst eftir umboði kjósenda til áframhaldandi stjórnarstarfa í krafti þeirra verka sem við höfum af hendi leyst og í krafti okkar kosningastefnu. Við biðjum kjósendur einfaldlega að bera saman loforð okkar og efndir. Við biðjum þá að bera saman málflutning okkar frambjóðenda og frambjóðenda annara flokka. Hverju lofaði flokkurinn og hverju hefur hann komið áleiðis? Við lofuðum að gera okkar til að binda endi á óstjórn í efnahagsmálum og sigrast á verðbólgunni. Það hefur verið gert. Við lofuðum að einfalda bankakerfið. Það höfum við gert. Bönkunum hefur fækkað úr sjö í þrjá. Áður byggðu bankarnir stórhýsi og keyptu fasteignir. Nú selja þeir. Söluverð þeirra fasteigna sem Íslandsbanki einn losaði við sameininguna er nálægt hálfum milljarði kr. Þannig lækkaði kostnaðurinn í bönkunum og þannig lækka vextirnir. Við lofuðum auknu frjálsræði í viðskiptum. Það hefur verið veitt. Bensíninnflutningur og verðlagning er nú orðin frjáls og samkeppnin skilaði strax verðlækkun. Við höfum innleitt gjaldeyrisfrelsi. Nú getur allur almenningur og öll fyrirtæki, stór og smá, keypt gjaldeyri eftir þörfum. Nú njóta þess allir sem áður stóð aðeins fáum útvöldum til boða. Við leyfðum verslunarmönnum að taka eðlileg vörukaupalán frá útlöndum á eigin ábyrgð án þess að þurfa að knékrjúpa fyrir bankastjórum. Allt er þetta til marks um mestu breytingar í átt til viðskiptafrelsis í 30 ár eða meira. Allt eru þetta breytingar sem eiga það líka sameiginlegt að Sjálfstfl. hefur þóst berjast fyrir þeim en ekki komið þeim í framkvæmd þótt hann hafi árum saman verið í aðstöðu til þess. Við viljum styrkja byggðir landsins. Til þess höfum við beitt okkur fyrir því að auka jöfnuð í húshitunarkostnaði. Við leggjum til að í þremur áföngum á næstu tveimur árum verði kostnaður við hitun íbúðarhúsa húsnæðis vísitölufjölskyldunnar hvergi hærri en 5 þús. kr. á mánuði miðað við verðlag í janúar 1991. Þetta skiptir miklu máli fyrir þann fjórðung þjóðarinnar sem býr við háan hitunarkostnað. Loks höfum við lagt grunninn að nýtingu orkulinda til uppbyggingar iðnaðar. Það er búið að bjóða út fyrstu framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun. Stærstu iðnaðar - og virkjunarframkvæmdir Íslandssögunnar eru í sjónmáli. Áratuga stöðnun hefur verið rofin. Nú ríður á að öfundarmenn og andstæðingar álmálsins nái ekki að bregða fyrir það fæti á síðustu dögum þingsins með kosningaupphlaupum. Því er spáð að álver á Keilisnesi muni auka kaupmátt ráðstöfunartekna almennings um 4%. Hvað þýðir þetta í reynd? Hvað gæti andstaðan við álver kostað fólkið í landinu í kjörum? Það þyrfti reyndar að greiða ungri fjögurra manna fjölskyldu 2 millj. kr. nú til þess að vega upp álversmissi ef svo hrapallega tækist til. Ýmsir hafa lagt stein í götu álmálsins. Sumir þeirra ætla nú reyndar meira að segja að reyna að slá sig til riddara á því að þykjast koma til bjargar en fólkið í landinu sér í gegnum slíka hræsni. Við eigum ekki að líða skemmdarverk í svo mikilvægum málum. Leiðin til framfara er nógu torsótt samt. Því nú er lag til að hefja nýja sókn til framfara. Við höfum hafið endurreisnarstarfið en hvaða leiðir munu helst færa okkur í átt til betri kjara? Um hvað verður kosið í vor? Hvað þarf að gera? Í fyrsta lagi þarf að bæta afkomu þeirra sem lægstar tekjur hafa með hækkun persónuafsláttar, lækkun matvælaverðs og greiðslu húsnæðisbóta, endurskoðun launakerfis og umbótum í lífeyrismálum. Í öðru lagi þarf að ljúka samningum um nýtt álver á Keilisnesi og hefja framkvæmdir. Í þessum málum mun nást góður árangur ef skynsemin fær að ráða. Í þriðja lagi þarf að knýja fram hagstæða niðurstöðu fyrir Ísland í samningaviðræðum EFTA og Evrópubandalagsins um evrópska efnahagssvæðið. Íslendingar vilja vera öflug þjóð í opnu landi. Þannig rís bæði menning og hagsæld hæst. Í fjórða lagi þarf að stokka landbúnaðarstefnuna algerlega upp til að lækka matvælaverð, draga úr ríkisútgjöldum, hlífa gróðri landsins og efla sjálfstæða framtakssemi bænda. Þau drög að samkomulagi um búvöruframleiðslu sem gerð hafa verið eru skref í rétta átt en ekki nema hálfnað verk. Við viljum ljúka því. Í fimmta lagi þarf að gerbreyta stjórn fiskveiða með það að markmiði að endurgjald fyrir veiðileyfi leysi af hólmi núverandi kvótakerfi. Við leggjum áherslu á að veiðiheimildir myndi aldrei séreignarrétt á sameiginlegri auðlind. Fiskstofnarnir eru sameign þjóðarinnar en ekki séreign fárra kvótakónga. Þjóðin á öll að fá sanngjarnan arð af sameign sinni. Frú forseti. Góðir áheyrendur. Ég hef drepið hér á nokkur atriði sem miklu máli skipta í nýrri framfarasókn á Íslandi og sem Alþfl. vill beita sér fyrir. Það er um þetta sem verður kosið. Á grundvelli þessarar stefnu viljum við halda Íslandi í A - flokki Evrópuþjóða. Alþfl. biður um umboð til þessara verka á næsta kjörtímabili. Við lifum á spennandi tímum. Það verður kosið um framtíðina.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Hverju hefur það breytt fyrir kjör fólks að Alþfl. settist í ríkisstjórn eftir átta ár í stjórnarandstöðu? Verðbólgan hefur ekki verið lægri í áratugi. Það getur ráðið úrslitum um lífskjör heimila sem eru skuldum vafin. Ef við værum t.d. með verðbólgu ársins 1983 væri fjármagnskostnaður af 1 millj. kr. bankaláni til 12 mánaða hátt í 250 þús. kr. Samsvarandi upphæð miðað við núverandi verðbólgustig er um 70 þús. kr. Þessar kjarabætur geta því numið fernum mánaðarlaunum láglaunafólks. Ef við værum með verðbólgu ársins 1987 væri fjármagnskostnaður af 1 millj. kr. láni hátt í 150 þús. kr. á móti um 70 þús. kr. í ár miðað við núverandi verðbólgustig. Þetta eru raunverulegar kjarabætur sem skila sér til fólksins. Það skiptir því máli hverjir stjórna. Og nú sérð þú líka höfuðstóllinn af verðtryggða láninu þínu ganga niður en fara ekki hraðvaxandi upp eins og á árum áður þegar íhaldið, Framsókn og Alþb. fóru með stjórnina. Það skiptir því máli hverjir stjórna. Hvernig haldið er á húsnæðismálunum ræður úrslitum og vegur þungt í kjörum þínum og fjölskyldu þinnar. Þess vegna hefur Alþfl. lagt svo mikla áherslu á að ná fram breytingum í húsnæðismálum. Og ekki bara þess vegna heldur er þetta líka veigamesti þátturinn í að skapa fjölskyldunni öryggi og hlúa að börnum í þessu þjóðfélagi. Þær eru margar fjölskyldurnar í þessu landi sem þekkja hvernig vinnuþrældómur og andvökunætur vegna skuldabasls bitnar á fjölskyldulífinu. Hversu oft endar slíkt ekki með upplausn heimila? Allt of oft hafa fjölskyldur í landinu enga útgönguleið. Afrakstur af margra ára vinnustriti enginn. Fólk stendur oft fátækara en áður og gjaldþrot og uppboð íbúða hafa orðið örlög margra. Afbrot, ofbeldi og vímuefnaneysla eru líka æði oft fylgifiskar mikilla fjárhagserfiðleika heimilanna. Afleiðingarnar af rangri húsnæðisstefnu allt til þessa blasa því víða við í þjóðfélaginu. Þessu varð að breyta til að tryggja betur velferð fólks og öryggi fjölskyldulífs. Lykilatriðið er að hafa val í húsnæðismálum eftir efnum og aðstæðum hvers og eins og að greiðslubyrðin sé viðráðanleg. Því höfum við náð fram. Þess vegna eru betri tímar fram undan. Félagslegar íbúðir og leiguíbúðir eru allt of fáar hér á landi. Veruleg breyting hefur þó orðið þar á. Í rúmlega 60 ára sögu félagslegra íbúða hafa 2500 af 7500 félagslegum íbúðum á landinu frá upphafi, eða ein af hverjum þremur, verið byggðar á þessu kjörtímabili. Það skiptir því máli hverjir stjórna. Félagslegar íbúðir eru leið fólksins til þess að eignast íbúð, leið til þess að viðhalda séreignarstefnu fyrir alla, leið fyrir aldraða inn í þjónustuíbúðir sem nú er verið að gera átak í. Þessa stefnu kallar íhaldið þó leiguliðastefnu. Þeir um það. En hvar er þeirra réttlæti gagnvart því fólki sem sér á eftir fjórum af hverjum sex krónum sem það vinnur sér inn beint í vasa leigusalanna? Er það stefna mannúðar í anda yfirskriftar landsfundar Sjálfstfl.? Ég vona að hv. þm. Salome Þorkelsdóttir geymi og lesi vel kvölds og morgna ræður mínar frá 1987 og 1988 sem hún vitnaði til áðan því ástandið hefur nefnilega breyst eftir að Sjálfstfl. hvarf úr ríkisstjórn eins og ég hef hér rakið. En hverjar eru staðreyndir málsins? Lánakerfinu var lokað í mars 1987. Það er talað um að ég hafi eyðilagt 1986 - kerfið. Það er söngurinn. En staðreyndir málsins eru þær að lánakerfinu var lokað í mars 1987, fimm mánuðum eftir að það var opnað. Þá var í marga mánuði hætt að afgreiða lánsloforð því öllu fjármagni var þegar ráðstafað og búið að afgreiða lánsloforð langt fram í tímann. Gamla lánakerfið hrundi því þegar í tíð Framsfl. og Sjálfstfl. Seðlabanki, Ríkisendurskoðun og sérfræðinganefnd ríkisstjórnarinnar hafa svo endanlega kveðið upp dauðadóminn: Lánakerfið frá 1986 gengur ekki upp. Því ber að loka. Húsbréfakerfinu er líka kennt um gjaldþrot gamla kerfisins. Þvílíkt rugl. Ef ekkert húsbréfakerfi væri til, engu hefði verið breytt í gamla lánakerfinu, væri biðtíminn eftir lánum núna samt orðinn fimm ár. Á að bjóða ungu fólki upp á það? Fimm ára biðtíma til að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Ég hafna því. Svo einfalt er málið. Er greiðslubyrðin í húsbréfakerfinu þyngri en í lánakerfinu frá 1986, eins og sumir halda fram? Svarið er nei. Þetta skýrist af því að í húsbréfakerfinu er miklu minni þörf fyrir dýr skammtímalán sem sligað hafa heimilin. Algengt er að greiðslubyrðin af meðalíbúð í húsbréfakerfinu sé um 10 þús. kr. lægri á mánuði þegar íbúðakaup er skoðuð í heild fyrir fyrstu - íbúðar - kaupendur. Eru afföllin meiri í húsbréfakerfinu en lánakerfinu frá 1986, eins og sumir halda fram? Svarið er nei. Íbúðarkaupendur bera engin afföll nema þau komi fram í hærra íbúðaverði. Það hefur ekki gerst. Þvert á móti hefur íbúðaverð lækkað. Þegar lánakerfinu frá 1986 var komið á rauk hins vegar fasteignaverð upp á einu ári um allt að 10%. Afföllin í því kerfi í formi hækkaðs íbúðaverðs urðu því á einu bretti 500 -- 600 þús. kr. á meðaleign. Það svarar til tíu mánaðarlauna verkafólks. Menn skyldu líka muna að biðtími kostar peninga. Hverjir skyldu vextirnir, lántökukostnaðurinn og stundum lögfræðikostnaður hafa verið hjá fjölskyldunni sem aftur og aftur þurfti að framlengja skammtímalánin í bönkunum meðan beðið var eftir láninu árum saman í 1986 - kerfinu? Hvað skyldi húsbréfakerfið, sem sumir vilja feigt, bjarga mörgum fjölskyldum þessa dagana frá því að íbúðir þeirra lendi á uppboði? Þær fjölskyldur skipta hundruðum. Algeng greiðslubyrði hjá því fólki sem er í miklum erfiðleikum er um 100 þús. kr. á mánuði en lækkar niður í 30 þús. kr. fái það fyrirgreiðslu í sínum greiðsluerfiðleikum gegnum húsbréfakerfið. Það skiptir því máli hverjir stjórna. Góðir Íslendingar. Verkefnið fram undan er að jafna eigna - og tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu. Bilið milli ríkra og fátækra er breitt í þjóðfélaginu. Það skiptir því máli að draga úr húsnæðiskostnaði láglaunafólks eins og við höfum gert. Andstæðurnar, hin hyldjúpa gjá milli ríkra og fátækra, birtast í löngum lista í tímariti yfir mánaðarlaun hinna ríku í þjóðfélaginu sem raka til sín gróða á kostnað launafólks. Þar voru algeng mánaðarlaun 500 þús. kr. til 1 millj. kr. á mánuði eða um tvenn árslaun verkafólks. Andstæðurnar í þjóðfélaginu birtast í lífeyrisgreiðslum aldraðra þar sem sumir fá 5 -- 10 þús. kr. úr sínum lífeyrissjóði en aðrir 100 -- 200 þús. kr. á mánuði. Það er forgangsverkefni næstu ríkisstjórnar að breyta því misrétti sem ríkir í lífeyrismálum þjóðarinnar. Andstæðurnar í þjóðfélaginu birtast líka í aðstöðumun milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðarinnar í atvinnumálum, í kjörum og skorti á þjónustu sem leita þarf eftir til höfuðborgarsvæðisins. Það er og verður að vera forgangsverkefni næstu ríkisstjórnar að jafna þetta misvægi þannig að hér búi ein þjóð í einu landi. Við höfum þar náð árangri en við verðum að gera betur. Því miður ætlar að daga hér uppi á þingi frv. sem ég flutti um að færa þjónustuna í húsnæðismálum til fólksins úti á landsbyggðinni. Aðstöðumunur milli dreifbýlis og höfuðborgarsvæðis verður líka leiðréttur í reglugerð sem ég er að gefa út sem tryggir jafnræði lána gegnum húsbréfakerfið á landinu öllu. Það skiptir því máli hverjir stjórna. Verið er að leysa húsnæðisvanda fatlaðra gegnum félagslega íbúðakerfið sem um leið leysir vanda fatlaðra sem beðið hafa lengi eftir að komast á sambýli. Sambýlum verður líka komið á fót fyrir alvarlega geðsjúka einstaklinga í tengslum við átak í málefnum geðsjúkra á þessu ári. Raunaukning á fjármagni til málefna fatlaðra hefur orðið 40% á þessu kjörtímabili. Það skiptir því máli hverjir stjórna. Við höfum á þessu kjörtímabili sett meira fjármagn en nokkru sinni til þess að bæta kjör láglaunafólks gegnum skattakerfið, m.a. með barnabótum og vaxtabótum. En við verðum að gera enn betur á næsta kjörtímabili. Þá verða að nást fram húsaleigubætur fyrir láglaunafólk og hækkun skattleysismarka. Góðir Íslendingar. Breið fylking jafnaðarmanna verður að vera niðurstaða kosninganna. Æ fleiri í þessu þjóðfélagi fylkjast nú undir merki jafnaðarmanna og félagshyggju. Nýjasta merki þess sást að loknum landsfundi sjálfstæðismanna þegar félagshyggjuöflin í Stúdentaráði Háskóla Íslands náðu yfirhöndinni. Góðir Íslendingar. Við erum ein þjóð í einu landi. Vinnum að því saman sem jafnaðarmenn.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Þegar Kvennalistinn kom fyrst fram á svið íslenskra stjórnmála boðuðum við að pólitísku hugtökin hægri og vinstri væru orðin úrelt. Nú væru það önnur sammannleg gildi sem höfuðmáli skiptu. Við boðuðum að maðurinn væri hlekkur í náttúrunni en ekki herra hennar og ef við ætluðum að rjúfa lífskeðjuna og raska lögmálum náttúrunnar með kjarnorku og eiturvopnum væri tortíming vís. Við boðuðum það líka að viðhorf til jafnréttis og mannlegra verðmæta yrðu að breytast ef mannkynið ætti að geta tórt á þessari jörð. Hinn mjúku gildi mannræktar og náttúruverndar skyldu sett öllu ofar. Hin gömlu vígorð frelsi, jafnrétti, bræðralag yrðu að fá nýjan hljóm og inntak. Þau yrðu að gilda jafnt fyrir konur og karla, unga og aldraða, jafnt og þá sem eru á miðjum aldri og hátindi valdaferils. Þetta þótti ýmsum kynlegur boðskapur og léleg latína fyrir átta árum þó öðrum fyndist boðskapurinn harla góður. Og smám saman hefur það komið á daginn að við höfðum rétt fyrir okkur. Mörkin milli hægri og vinstri flokka í stjórnmálum eru að verða sífellt ógleggri. Við sjáum það best í tilraunum flokkanna til að skipta um ímynd, breyta um nafn, merki og slagorð. Kratar kalla sig nú jafnaðarmannaflokk, Alþb. makar nú grænum lit í kringum rauða, austræna sól í fána sínum og kjörorð landsfundar Sjálfstfl., frelsi og mannúð, leiðir hugann að frönsku byltingunni fyrir 202 árum. Allt á þetta að höfða til hinna sammannlegu, mjúku gilda. En það er erfitt að kenna gömlum hundi að sitja og þó að gömlu sepparnir í gömlu flokkunum séu smám saman að gera sér grein fyrir þeirri nauðsyn að gelta með öðrum hljóm er hætt við að þeir detti í gamla farið nema þeir séu sífellt minntir á hin raunverulegu verðmæti. Góðir áheyrendur. Við höfum þá undarlegu þversögn fyrir augum nú á allra síðustu árum að á meðan Austur - Evrópublokkin er að liðast í sundur í frumeiningar þjóða og þjóðabrota er að myndast sterkt ríkjasamband í Vestur - Evrópu. Auðmangarar hinna gömlu nýlenduvelda í vestri eru að bæta sér upp missi fjárhagslegra ítaka í þriðja heiminum með því að ná betra taki á efnahag allra þjóða innan seilingar þeirra. Þetta kalla þeir þróun og framfarir og íslenskir ráðamenn tipla í neti EB - köngullóarinnar, reyna að vera með án þess að festast alveg eða vera étnir. Þessi línudans virðist óhjákvæmilegur en hann er harla vandasamur. Kvennalistinn álítur að opna þurfi gáttir til samstarfs við erlendar þjóðir. En við verðum að gæta þess og minnast að við erum fámenn þjóð og fjarlæg frá hreiðri köngullóarinnar og að aðalatvinnuvegur okkar, sjávarútvegur, er viðkvæmur fyrir ásælni og rányrkju og munum að það er betra að vera fátæk, sjálfstæð smáþjóð heldur en útkjálki stórveldis, afræktur á sviði menningar okkar og mannlífs en gjörnýttur hvað auðlindir varðar, fiskimið og raforku. Við hvorki viljum né getum verið einangruð á Albaníuvísu heldur þurfum við að finna leið til heilbrigðra samskipta við stóru efnahagssvæðin án þess að verða gleypt. Því miður virðast sumir núverandi stjórnendur þessa lands hafa tekið trú á álver og erlenda stóriðju svo að álglýjan situr föst í augum þeirra. Hingað til höfum við ekki grætt neitt á álverum og járnblendiverksmiðjan, sem skilaði okkur arði, er farin að tapa. Það er ekki nóg að skreyta nafn flokksins með jafnaðarheitinu, veifa slagorðum um mannúð og frelsi ellegar að bæta grænum lit í fánann sinn. Athafnir verða að fylgja. Það að segja eitt og gera annað skapar vantrú á heilindi þeirra sem í hlut eiga. Góðir Íslendingar. Ríkisstjórnin telur sig hafa komið jafnvægi á efnahagslífið með lækkun vaxta og verðbólgu. Í mörgu njótum við góðs af því en það er önnur hlið á málinu og öllu dekkri. Til þess að halda verðbólgu neðan við eitthvert ímyndað rautt strik hefur hún ekki skirrst við að grípa til vafasamra sýndarráða, bregða samningum, dylja hækkanir, slá á frest óhjákvæmilegum útgjöldum en láta hinn almenna kaupþega lágra launa, sem einkum eru konur, bera byrðarnar. Þjóðarsáttin minnir á páskaegg sem á að gleðja okkur, þegna þjóðfélagsins. Í þessu páskaeggi er hin lága verðbólga brothætt súkkulaðiskurn en unginn uppi á páskaegginu er glókollur með gleraugu. Við eigum að eta þetta súkkulaðiegg en þegar skurnin brestur, og það gerir hún í síðasta lagi við kjarasamningana á komandi hausti, blasir innihaldið við: atvinnuleysi, gjaldþrot, skertur kaupmáttur, lántökur ríkisins, húsnæðiskerfi í rusli, skortur á dagvistarrými, skortur á húsaskjóli fyrir aldraða, landbúnaður í ógöngum, fiskveiðar á villigötum og svo mætti lengur telja. En eitt er víst, það er óbragð að molunum í páskaeggi ríkisstjórnarinnar. Og málshátturinn sem í ljós mun koma gæti hugsanlega verið: Sá er fuglinn verstur sem í sjálfs síns hreiður dritar. Hvernig skyldi nú standa á þessum bragðvondu molum í páskaegginu? Fjarri fer því að ég haldi að þeir hafi allir verið búnir til af núv. ríkisstjórn. Af mörgum þeirra er miklu eldra fúkkabragð. Hins vegar hefur þessi ríkisstjórn jafnréttis og félagshyggju fest sig í hugmyndum fræðinganna um hagvöxt og þjóðartekjur þar sem hagvöxtur er mældur í því kaupi sem greitt er en þess er ekki gætt fyrir hvaða vinnu er verið að borga og heldur ekki hve langan tíma það tók að vinna fyrir kaupinu. Við vitum öll að heljarátökin við Persaflóa hafa skilið löndin eftir í sárum, með logandi og mengandi olíulindum svo að ekki sést í heiðan himin á stórum svæðum. Fyrir liggur að geysilegu fé verður að verja til að bæta tjónið og mikið kaup þarf að greiða við uppbygginguna. Þetta mun mælast sem mikill hagvöxtur þó allir viti að þarna er verið að bæta geysilegt tap upp og stofna til mikilla skulda. Kvennalistinn hafnar svona leik með tölur og hugtök. Sú eina hagsæld sem er nokkurs virði er hagsæld fólks sem getur lifað af dagvinnulaunum, fólks sem getur eignast öruggt þak yfir höfuðið í einhverri mynd án þess að verða þrælar þess sama húsnæðis allt sitt líf, hagsæld fólks sem getur notið þess að vera með börnum sínum og fylgst með þeim þroskast og dafna, hagsæld þjóðar sem hefur traust skólakerfi og heilbrigðiskerfi, þjóðar sem getur veitt æskunni traustan uppvöxt og ellinni öruggt ævikvöld. Kvennalistinn vill móta íslenskt þjóðfélag sem lifir í friði við náttúruna en spillir henni ekki. Hreint umhverfi og hreint vatn er auðlind sem má nýta með góðum, fjárhagslegum ávinningi. Smáiðnaður hentar fámennri þjóð betur en stóriðnaður. Við viljum landbúnað og fiskveiðar þar sem allt er gernýtt og engu á glæ kastað. Við viljum viðhorf og vinnubrögð hinnar hagsýnu húsmóður. 2% hagvöxtur í þjóðfélagi sem leggur áherslu á vernd lífs og óspilltrar náttúru er betri en 20% hagvöxtur þjóðar sem spillir og mengar með stóriðju og skilar því sviðinni jörð til framtíðarinnar, því sá er fuglinn verstur sem í sjálfs síns hreiður dritar. Eins og alþjóð veit höfum við verið í stjórnarandstöðu þau ár sem við höfum átt fulltrúa á þingi. Þess vegna höfum við ekki komið eins mörgum málum í höfn og við höfum vonað. En stjórnarandstaða er nauðsynlegur hluti lýðræðis, jafnnauðsynlegur og þeir sem stjórna því að í samspili stjórnar og stjórnarandstöðu er lýðræði fólgið. Og í tilefni orða iðnrh. vildi ég nefna að það er fásinna að átelja það að minni hlutinn nýti sér lýðræðislegan rétt til að ræða þingmál af kostgæfni. Þingstörf okkar hafa eigi að síður skilað drjúgum árangri. Þess sér víða vott, bæði í viðhorfum almennings og stjórnmálamanna og mörgu góðu höfum við hnikað fram hér innan Alþingis. Við vitum ekki í dag hvernig næsta ríkisstjórn verður skipuð og engu skal spáð um það í kvöld. En það er gaman og áhugavert að taka þátt í að móta okkar unga þjóðfélag og til þess þurfum við liðsstyrk ykkar, áheyrendur góðir, hvort sem við verðum í ríkisstjórn eða utan hennar. Íslendingar. Við eigum saman mikilvægt verk að vinna.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Góðir áheyrendur. Eitt þeirra verka sem konur ganga til á þessum árstíma er að hlúa að lífinu með því að skipta um mold á þeim plöntum sem þær hafa á heimilum sínum. Konur vita að moldin er orðin þurr og næringarlaus og hefur ekkert lengur að gefa. Ef ekkert er að gert visna plönturnar og deyja að lokum. Þannig er það líka með mannlífið. Til þess að dafna og blómstra verður það að vera sprottið úr frjóum jarðvegi. Það sama gildir um hugmyndir. Ef þess er ekki gætt að hlúa að jarðveginum fjara hugmyndirnar út. Án lifandi hugmynda verður stöðnun og skapandi kraftur fólksins nýtur sín ekki. Það er til lítils að grafa í næringarsnauðri mold í leit að hugmyndum eins og gömlu stjórnmálaflokkarnir hafa sameinast um til þessa. Leit þeirra birtist m.a. í gegndarlausri valdabaráttu þar sem mennirnir skipta öllu en málefnin eru látin sitja á hakanum, okkur öllum til ómælds tjóns. Virðing fyrir lífinu og framsýni eru einkennandi fyrir hugmyndir Kvennalistans. Kvennalistakonur hafa frá upphafi látið sig málefni barna miklu varða. Í börnunum býr framtíðin. Þess vegna hafa kvennalistakonur m.a. lagt mikla áherslu á að öllum börnum undir skólaaldri standi til boða vist á leikskóla ef þess er óskað. Í samræmi við þessa skoðun lögðu þingkonur Kvennalistans þegar á fyrsta þingi þessa kjörtímabils fram frv. um sérstakt átak til uppbyggingar dagvistarheimila. Því var vísað til ríkisstjórnarinnar. Hún aðhafðist ekkert. Leikskólafrv. ríkisstjórnarinnar sem nú liggur fyrir þinginu veldur vonbrigðum. Það er gegnsætt, alveg eins og nýju fötin keisarans. Engin áætlun liggur fyrir um það hvernig fjármagna skuli uppbyggingu leikskólanna og það tryggir ekki rétt allra barna til leikskólavistar. Eins og dæmin sanna er hugkvæmni stjórnarherranna og örlæti mun meira þegar kemur að uppeldi fiskseiða en barna. Þingkonur Kvennalistans lögðu fram fyrsta frv. sem fram hefur komið á Alþingi um einsetinn skóla og samfelldan skóladag. Með því vildum við undirstrika nauðsyn þess að tryggja börnum góð uppeldisskilyrði og öryggi meðan foreldrarnir stunda vinnu sína. Samfelldur skóladagur, skólamáltíðir og athvörf í skólunum eru alger forgangsverkefni í því tilliti. Nú eru ýmsar blikur á lofti sem ættu að opna augu manna fyrir því að ekki má lengur bíða með að gera verulega bragarbót í íslenskum skólum. Nauðsynlegt er að koma með ákveðnari hætti til móts við breytt þjóðfélag og breyttar þarfir en frv. ríkisstjórnarinnar um grunnskólann gerir ráð fyrir. Í námsskrá fyrir grunnskóla kemur vel fram hvaða kröfur eru gerðar til kennara. Varla er til sá eiginleiki, persónulegur eða faglegur, sem kennarinn á ekki að hafa til að bera auk alls þess námsefnis og fræðslu sem honum er ætlað að miðla. En kjörin eru ekki í neinu samræmi við þær kröfur sem gerðar eru til þeirra sem sinna uppeldi og fræðslu barnanna. Mat stjórnvalda á mikilvægi uppeldis og fræðslu endurspeglast í launum þeirra sem þessi störf vinna. Þessu verður að breyta. Það er í sjálfu sér fagnaðarefni að verða vitni að því hvernig frumkvæði Kvennalistans í málefnum barna og ungmenna hefur orðið til þess að ríkisstjórnin sá sig knúna til að bera þessi mál fram þó við hefðum sannarlega viljað að á þeim væri tekið af meiri myndarskap en raun ber vitni. Góðir áheyrendur. Eftir þessa upptalningu kann einhver ykkar að hugsa: Enn eru þær í mjúku málunum. Það er alveg rétt. Við teljum að það sé nauðsyn og við erum stoltar af frumkvæði okkar í þessum málaflokki. Stjórnmál eiga ekki síst að snúast um hinn mjúka, mannlega kjarna en ekki bara hina hörðu, köldu tækni. Minnumst þess að börnin eru á ábyrgð okkar allra. Góðir áheyrendur. Kvennalistakonur hafa verulegar áhyggjur af atvinnumálum landsbyggðarinnar, einkum með tilliti til stöðu kvenna. Við kvennalistakonur höfum haldið fundi og ráðstefnur. Við höfum heimsótt konur um allt land til að hlusta á hugmyndir þeirra og viðhorf. Hugmyndir kvenna eru frjóar og gefandi og mun betri og lífvænlegri en þær sem koma úr smiðju ríkisstjórnarinnar. Kvennalistakonur hafa hvað eftir annað bent á þá staðreynd að mun fleiri konur flytja af landsbyggðinni en karlar. Í öllum landsbyggðarkjördæmunum eru konur mun færri en karlar og mestur er munurinn milli karla og kvenna í aldurshópnum 20 -- 44 ára. Það segir sína sögu. Ef svo heldur áfram munu byggðirnar tæmast því að án kvenna verður ekki mannfjölgun, ekkert líf og karlarnir munu fylgja á eftir þeim. Þetta breytist ekki nema hlustað verði á hugmyndir kvenna og tillit tekið til þeirra. Við höfum frá upphafi hafnað álveri og bent á fjölmargt sem mælir gegn því. Álver er atvinnustefna gærdagsins. Vilt þú, áheyrandi góður, fórna náttúru landsins fyrir mengandi stóriðju? Ertu reiðubúinn til að auka erlendar skuldir þjóðarbúsins? Telur þú að álver leysi atvinnuvandann, t.d. hjá konum í þinni heimabyggð? Eigum við ekki að líta á aðra kosti? Kvennalistakonur vilja aðrar leiðir í atvinnusköpun. Allt bendir til þess að vetni verði eldsneyti framtíðarinnar. Framleiðsla og notkun vetnis veldur ekki umhverfismengun. Kvennalistakonur hafa lagt fram tillögu um að kannaðir verði möguleikar á framleiðslu vetnis hér á landi. Í hreinni og tærri íslenskri náttúru felast ómetanleg verðmæti sem hinn mengaði, iðnvæddi heimur mun sækjast eftir. Íslendingar eru fyrst og fremst matvælaframleiðendur. Sérstaða okkar á að byggja á kröfunni um ómengaða framleiðslu sem virðir þol lands og sjávar. Ferðaþjónusta er mikilvæg atvinnugrein og vænlegur kostur ef rétt er að málum staðið. Kvennalistakonur hafa lagt fram margar tillögur um úrbætur í ferðaþjónustu og umhverfismálum. Við viljum efla rannsóknir og ráðgjöf í þágu atvinnuveganna. Við viljum stuðla að uppbyggingu umhverfisvæns iðnaðar sem byggir á þeirri sérstöðu og þeim möguleikum sem landið hefur. Atvinnuuppbygging á þessum nótum stuðlar að öflugri landsbyggð, tryggir skynsamlega nýtingu auðlinda okkar og fjölskrúðugt og blómlegt mannlíf um land allt. Undanfarin kvöld hafa farið fram umræður hér í þinginu um byggingu nýs álvers. Í þeirri umræðu höfum við kvennalistakonur talið okkur skylt að koma sjónarmiðum okkar á framfæri. Ég vísa á bug þeim staðhæfingum að með því séum við að brjóta gegn lýðræðinu. Það er grundvallarhugsjón lýðræðis að sjónarmið minni hlutans fái að koma fram ekki síður en sjónarmið meiri hlutans. Það er alvarlegt og mjög hættulegt lýðræðinu ef þeir sem ráða ferðinni vilja ekki viðhalda þessari grundvallarhugsjón og við slíkri hugsun viljum við kvennalistakonur vara. Ég hefði reyndar heldur viljað eyða síðustu kvöldum hér á þinginu til að ræða atvinnustefnu fyrir okkur Íslendinga. Ríkisstjórnin hefur gleymt sér í álverinu og láðst að hugsa fyrir heildstæðri atvinnustefnu. Í fyrrakvöld þyrptust konur upp á Hvanneyri þar sem Kvennalistinn á Vesturlandi efndi til fundar undir yfirskriftinni ,,Heimilisiðnaður og hönnun``. Þar kynntum við tillögur Kvennalistans um heimilisiðnaðarráðgjöf sem samþykkt var hér í þinginu í vetur og við hlustuðum á fræðandi og uppörvandi erindi kvenna sem eru sérfræðingar á ýmsum sviðum, t.d. í ullarvinnslu, veflist og markaðsfærslu. Áhugi hinna fjölmörgu kvenna og nokkurra karla sem fundinn sóttu leyndi sér ekki. Hefði farið betur á því að álráðherrarnir legðu land undir fót þetta kvöld og hlustuðu á hugmyndir og viðhorf kvenna í stað þess að loka sig inni í álversumræðunni suður í Reykjavík. Góðir áheyrendur. Kvennalistinn er stjórnmálaafl sem vill breyta samfélaginu. Við viljum samfélag þar sem konur standa jafnfætis körlum og vel er búið að börnum. Til þess að svo verði þarf hugarfarsbyltingu. Um áraraðir var konum sagt að mennta sig, þar með næðist jafnrétti. Þrátt fyrir stóraukna menntun kvenna hefur þetta ekki ræst. Því ræður staðnað hugarfar sem þarfnast breytinga. Plönturnar í pottum gömlu stjórnmálaflokkanna eru visnar og líflausar. Það nægir ekki að umpotta, það þarf nýjar plöntur í nýrri mold þar sem lífið og það sem gefur líf situr í öndvegi. Við lifum á tímum þar sem náttúrunni er sýnt ofbeldi og einnig eru konur beittar ofbeldi. Það er í hrópandi mótsögn við hlutverk beggja sem er að gefa líf og viðhalda því. Ekkert er fjarri konum en að beita ofbeldi. Á vegum ríkisstjórnarinnar eru unnar jafnréttisáætlanir fyrir ráðuneytin. Í nýrri jafnréttisáætlun kemur fram að iðnrn. ætlar að vinna að jafnrétti með því að fá konur til starfa í nýju álveri. Samgrn. hvetur konur til starfa í vegavinnu og línuflokkum Pósts og síma. Heilbrrn. hefur engin áform um að fjölga körlum í hjúkrunar - og sjúkraliðastörfum. Forsrn. ætlar að halda áfram að gefa út skýrslur um laun kvenna og karla. Kvennalistakonur hafna jafnrétti sem felst í því að konum sé vísað í karlastörf. Við teljum það grundvallaratriði að konur, rétt eins og karlar, fái að velja á hvaða sviði þær vilja vinna. Lausnin felst í því að hefja kvennastörf til vegs og virðingar. Í aldanna rás hafa konur oft sýnt hvaða kraftur býr í samstöðu þeirra. Nú er brýnt að konur sameinist um að leiðrétta launamuninn. Kvennalistakonur hafa lagt fram fjölmargar tillögur um launa - og kjaramál hér í þinginu. Við munum áfram leggja áherslu á þau mál vegna þess að það er meginatriði í allri kvennabaráttu að efla efnahagslegt sjálfstæði kvenna. Í síðustu viku voru nokkrir vegfarendur spurðir í útvarpi hvort þeir vissu hvenær alþjóðlegur baráttudagur kvenna er. Einn karl sem var spurður svaraði að bragði: Er hann ekki alla daga ársins? Þetta er auðvitað hið eina rétta svar þó 8. mars hafi verið valinn til að sameina konur um allan heim í kvenfrelsisbaráttunni. Í svari mannsins speglast skilningur á stöðu kvenna og þörfinni fyrir stöðuga baráttu þangað til settu marki er náð. Sem betur fer eru augu margra karlmanna að opnast fyrir því að þeir geta tekið þátt í að hlúa að jurtum jafnréttis og jafnstöðu til að skapa okkur öllum betra og réttlátara þjóðfélag. En fyrst og síðast verður það frumkvæði kvenna og samstaða sem ræður hvenær við náum settu marki. Kvennalistakonur hvetja konur því til frumkvæðis og til að leggja málefnum lið hvar sem því verður við komið. --- Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.

Margrét Frímannsdóttir : Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Haustið 1988 blöstu við gífurleg vandamál í atvinnulífi landsmanna. Spáð var stöðvun útflutningsgreina og miklu atvinnuleysi. Sú ríkisstjórn sem þá sat fór frá og ný var mynduð með þátttöku Alþb. Þar urðu tímamót. Hver hefði trúað því fyrir tveimur og hálfu ári að ríkisstjórninni tækist að snúa þessari óheillaþróun við á svo skömmum tíma og koma á þeim stöðugleika sem nú ríkir? En með samræmdum aðgerðum á sviði ríkisfjármála, peningamála og gengismála tókst að breyta efnahagsástandinu og skapa forsendur fyrir þá kjarasamninga sem voru gerðir fyrir rúmu ári síðan. Þessar aðgerðir voru margvíslegar og sumar ekki sársaukalausar fyrir fólkið í landinu. Aðhaldi var beitt í ríkisfjármálum, útgjöld skorin niður, skuldbreytingar voru gerðar í útflutningsgreinunum og vextir lækkaðir og fleira væri hægt að tína til. Árangurinn af þessu starfi blasir nú við og það mun koma í hlut þeirrar ríkisstjórnar sem mynduð verður eftir kosningarnar í apríl að nýta þennan árangur til hagsbóta fyrir þjóðina. Alþb. á aðild að þessari ríkisstjórn sem nú situr. Alþb. á stóran þátt í þeim árangri sem náðst hefur og Alþb. hefur markað skýra stefnu um það hvað gera þurfi á næstu árum til að nýta og bæta þennan árangur. Á síðustu tveimur árum náðum við verðbólgunni niður. Á næstu tveimur árum nýtum við árangurinn og komum kaupmættinum upp. Við setjum auðvitað markið á aðra þjóðarsátt. Ekki á þjóðarsátt eins og þá sem gerð var fyrir ári heldur á sátt um lífskjarajöfnun. Það á að nota bætt skilyrði og auknar þjóðartekjur til að auka kaupmátt launa og jafna lífskjörin. Það hefur oft þurft að moka flórinn eftir slæmar ríkisstjórnir og ævinlega hefur launafólkið í landinu orðið að axla þyngstu byrðarnar og taka á sig verulega lækkun launa og hækkun skatta. Ævinlega hafa þessar aðgerðir átt að vera tímabundnar og því lofað að strax og rofaði til mundu launin hækka og lífskjörin batna. Efndirnar hafa hins vegar sjaldnast verið miklar. Oftast er það vegna þess að þegar rofar til er kjörtímabili lokið og eftir kosningar tekur ný ríkisstjórn við, ríkisstjórn sem hefur aðra stefnu og aðrar áherslur í forgangsröð verkefna. Það má ekki gerast nú. Nú er brýnna en oft áður að vernda þann árangur sem náðst hefur. Hvorki heimilin í landinu né atvinnufyrirtækin þola aðra kollsteypu. Það verður að finna leiðir til að bæta og jafna lífskjörin á þeim grunni sem lagður hefur verið. Árangurinn af starfi Alþb. í ríkisstjórn sýnir að það hefur fulla burði til að takast á við þetta viðfangsefni og leysa það til hagsbóta fyrir allan almenning í landinu. Stefna okkar er skýr. Við vitum hvað við þurfum að gera til að bæta lífskjörin og jafna þau og við þorum að framkvæma. Við höfum lagt fram ítarlegar tillögur um það hvernig tryggja skuli jöfnun lífskjara án þess að stefna öllu efnahagslífi landsins í voða. Okkar tillögur eru m.a. kjarajöfnun í gegnum húsnæðiskerfið. Það viljum við gera með því að efla félagslega húsnæðiskerfið, greiða húsaleigubætur til tekjulágra leigjenda, hærri vaxtabætur til þeirra sem afla sér húsnæðis í fyrsta sinn og koma í auknum mæli til móts við þarfir sveitarfélaganna fyrir húsnæði. Það verður að tryggja að staða þeirra sem vilja byggja eða kaupa húsnæði úti á landi verði síst verri en þeirra sem eignast húsnæði á höfuðborgarsvæðinu. Kjarajöfnun kemur líka í gegnum félagsþjónustu sveitarfélaga og því verður að tryggja að sveitarfélögin ein sér eða í samvinnu geti veitt sömu þjónustu hvar sem er á landinu. Í komandi kjarasamningum verður sá árangur sem náðst hefur að koma fram í hækkun lægstu launa, hækkun skattleysismarka og raunverulegu jafnrétti í lífeyrismálum. Skattar eru afar óvinsælt umræðuefni. Það er eins og enginn vilji taka á sig skattahækkun en allir vilji bæta þá þjónustu sem ríkið veitir og stundum er eins og menn setji ekki samasemmerki þarna á milli ef marka má þær skoðanakannanir sem gerðar hafa verið. Ef stöðugleiki helst í efnahagsmálum er hægt að halda heildarskattbyrðinni óbreyttri. Og innan þess ramma er hægt að hækka skattleysismörkin, hækka barnabætur og borga þeim tekjulægstu húsnæðisbætur. En þá verður líka að koma því til leiðar að hér verði sett á annað skattþrep þannig að til verði hátekjuskattur. Það þarf einnig að skattleggja fjármagnstekjur sem eru umfram ákveðið mark. Það er því ekki verið að tala um að skattleggja eðlilegt sparifé fólks. Góðir áheyrendur. Lausn á þeim erfiðu vandamálum sem við blöstu í efnahags - og atvinnulífi landsmanna haustið 1988 hlaut að hafa forgang í störfum ríkisstjórnar og hér á hv. Alþingi. Þrátt fyrir það er árangurinn á þessum seinni helmingi kjörtímabilsins ekki bundinn við efnahags - og atvinnumál. Mikilsverður árangur hefur náðst á mörgum sviðum eins og fram kemur hér í kvöld. Það eru fleiri verkefni fram undan en þau sem snúa beint að kaupi og kjörum. Hefðbundnir atvinnuvegir þarfnast endurskipulagningar. Nú er lögð mikil vinna í gerð nýs búvörusamnings og jafnhliða er nauðsynlegt að tryggja aukna atvinnu á landsbyggðinni til þess að mæta þeirri skerðingu sem óhjákvæmilega fylgir í kjölfar niðurskurðar í hefðbundnum búgreinum. Sú stefna sem rekin hefur verið í sjávarútvegi hefur ekki skilað þeim árangri sem vænst var og því er nauðsynlegt að taka hana til rækilegrar endurskoðunar. Þar verður að miða að aukinni hagkvæmni í útgerð og tryggja jafnframt hagsmuni sjómanna og byggðanna, en það vill oft gleymast í umræðunni eins og berlega kom í ljós í umræðu um aðgerðir vegna aflabrests á loðnu. Stefna og aðgerðir í umhverfismálum eru í mótun. Umhverfismálin eru eitt stærsta verkefni framtíðarinnar, ekki síður hér á landi en erlendis. Umhverfissjónarmið þurfa að setja mark sitt á alla stefnumótun í efnahags - og atvinnumálum og á allt þjóðlífið. Það verður að fylgja eftir stofnun umhverfisráðuneytis og styrkja hlutverk þess í íslensku stjórnkerfi. Þannig er hægt að fara yfir sviðið. Árangur hefur náðst en mörg verkefni eru óleyst enn þá. Við verðum ævinlega að hafa í huga að hlúa að okkar eigin atvinnuvegum og það er ekki alltaf vænlegasti kosturinn að setja fjármuni í eitthvað nýtt í stað þess að efla það sem fyrir er, vera sjálfum okkur nóg á sem flestum sviðum. Að þessu miðar stefna Alþb. Hún er ekki safn slagorða heldur sterk og heildstæð stefna sem gengur upp og við berum fram undir kjörorðinu: Okkar Ísland. --- Góða nótt.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Góðir tilheyrendur. Í umræðum eins og þeim sem fara fram hér í kvöld birtist þjóðinni afrakstur stjórnmálamannanna frá liðnum vetri og jafnvel liðnu kjörtímabili. Menn fara yfir hlutina og satt best að segja eru málin oft þannig sett fram að það er býsna mikið í svörtu og hvítu. Það er of lítið þannig að menn viðurkenni að ekki hefur allt tekist sem skyldi þó margt hafi tekist vel, t.d. hjá núv. ríkisstjórn. Það er einnig einkenni á umræðum af þessu tagi að menn dvelja við vanda augnabliksins eins og eðlilegt er. Og við, sem höfum valist til stjórnmálastarfa, erum oft því marki brennd að við víkjum ekki að framtíðinni heldur tölum um vandamál dagsins í dag. Það er í raun og veru einn helsti veikleiki íslenskra stjórnmála að menn fást ekki til að gera grein fyrir því hvert þeir eru að fara. Hvers konar Ísland viljum við? Hvert stefnum við? Í þeim efnum eiga stjórnmálamennirnir ekki einasta að gera grein fyrir næstu verkefnum heldur einnig framtíðarverkefnunum, því Íslandi sem við viljum sjá. Við alþýðubandalagsmenn höfum á kosningaráðstefnu okkar, sem haldin var um síðustu helgi, gert grein fyrir þessum atriðum lið fyrir lið í kosningastefnuskrá sem við gefum út og ber yfirskriftina Okkar Ísland. Það er rauð stefna á grænum grunni, eins og mjög margir ræðumenn hafa vikið að hér í kvöld og mér þykir vænt um og ég þakka fyrir. Þessi stefna byggist á þeirri framtíðarsýn sem okkar flokkur vill bregða upp fyrir Íslendingum. Lykilorðin þar eru þessi: Jöfnuður, þannig að á Íslandi verði meiri jöfnuður lífskjara en í nokkru öðru landi af því að Íslendingar þola ekki mismunun, af því að við erum fá, af því að við erum lýðræðislega sinnuð, af því að þjóðfélagið er gagnsætt. Af þeim ástæðum höfum við lagt áherslu á endurbætur í skólastarfi á þessu kjörtímabili því sennilega eru endurbætur í skólastarfi ein besta jöfnunaraðgerð sem hugsast getur í þágu barnanna á Íslandi og þar með framtíðarinnar. Í anda þeirrar stefnu segjum við nú: Við viljum taka upp húsnæðisbætur og húsaleigubætur og segjum: Það á að leggja skatta á hátekjur, skatta á fjármagnstekjur. Við undrumst það að Alþfl. skuli ekki hafa verið tilbúinn til þess að hrinda þeirri stefnu í framkvæmd á þessu kjörtímabili. Það er jöfnuður sem er númer eitt. Í annan stað er það íslensk menning sem er undirstaða sjálfstæðis þessa þjóðfélags. Það er sérkennilegt að menn skuli sjaldan eða aldrei fást til þess hér á Alþingi Íslendinga að tala um íslenska menningu, svo mikilvæg sem hún er fyrir sjálfsvitund þjóðarinnar og sjálfstæði og sjálfsforræði. Í anda þessarar stefnu höfum við afnumið virðisaukaskatt af menningarstarfsemi. Í anda þessarar stefnu höfum við tvöfaldað framlög til menningarmála á þessu kjörtímabili frá því sem áður var. Í þriðja lagi segjum við: Umhverfisvernd er meginverkefni íslenskra stjórnmála til framtíðar og til skemmri tíma. Þess vegna höfnum við eiturspúandi verksmiðjum erlendra stórfyrirtækja en segjum: Ísland á bjarta framtíð fyrir sér sem orkuframleiðandi, sem matvælaframleiðandi og sem ferðamannaland. Og síðast en ekki síst segjum við: Á grundvelli þeirrar stefnu sem Alþb. hefur alltaf fylgt eigum við að stuðla að uppbyggingu alþjóðlegs friðarkerfis á rústum kalda stríðsins, kerfis sem kemur í veg fyrir blóðug átök á milli þjóða eins og við höfum séð birtast undanfarnar vikur. Þetta eru meginverkefnin. Jöfnuður, íslensk menning og efling hennar, umhverfisvernd, nýtt alþjóðlegt friðarkerfi. Næstu verkefni okkar í nýrri ríkisstjórn, ef mynduð yrði að kosningum loknum, ef það tekst, sem vonandi verður, að koma í veg fyrir að hin harða stefna Sjálfstfl. nái hér völdum, þá eru næstu verkefni að mínu mati þessi: 1. Að útrýma með öllu fátækt á Íslandi og leggja á það áherslu að allir Íslendingar geti gengið reistir og stoltir frá verkum sínum. Til þess þurfa menn að þora að sækja fjármuni til fjármagnseigenda og stórtekjumanna í þessu landi. 2. Okkur ber að leggja áherslu á sjálfsforræði og sjálfstæði þjóðarinnar. Okkur ber að hafna aðild Íslands að Evrópubandalaginu, eins og Friðrik Sophusson gerði reyndar grein fyrir hér áðan að væri stefna hinnar nýju forustu Sjálfstfl. 3. Við eigum að leggja áherslu á raunsæja atvinnustefnu, sem er undirstaða undir góðum og batnandi lífskjörum í þessu auðuga landi sem við búum í. Við eigum að hafna álblekkingunum, hvaðan svo sem þær kunna að koma. Enda liggur þar fyrir, þrátt fyrir strit í mörg missiri og mánuði, að það er engin niðurstaða til í því máli enn þá, þó svo að menn séu að koma hér í gegnum Alþingi tillögum í þeim efnum eins og alþjóð veit. 4. Það ber að halda áfram að efla og treysta undirstöður íslenskrar menningar, bæði almennt en líka með því að treysta hér vísinda- og rannsóknastarfsemi á grundvelli þeirrar stefnu sem ríkisstjórnin hefur markað. Þar er gert ráð fyrir því að framlög til vísinda og rannsókna verði aukin mjög verulega. Í stefnuskrá okkar segjum við alþýðubandalagsmenn: Það á að tvöfalda framlög til vísinda og rannsókna á fjórum árum. Ef menn halda að þetta sé eitthvert kosningagaspur þá vitna ég til þess að fyrir kosningarnar 1987 sögðum við: Tvöföldum framlag til menningarmála. Við það hefur verið staðið og það verður líka staðið við það að stórauka framlög til vísinda og rannsókna. Enda eru vísindi og rannsóknir og gott menntakerfi ein besta undirstaða góðra lífskjara sem hugsast getur. 5. Við segjum: Við framkvæmum þá skóla- og uppeldismálastefnu sem við höfum verið að móta á undanförnum árum í góðri sátt við kennarasamtökin og aðra aðila skólastarfs í þessu landi. Í þeim efnum leggjum við áherslu á það höfuðatriði að börnin sem í skólana ganga eru framtíð þjóðarinnar. Það er ótrúlega lítið um það satt að segja að þessi virðulega stofnun fáist til að fjalla um hag barna og kjör og það er athyglisvert að velta því fyrir sér af hverju það er að ævinlega skuli frv. um efnahagsmálin og hinar hörðu aðgerðir af ýmsu tagi renna hér í gegn á meðan mörg önnur mál sem snerta líf og kjör barna virðast eiga erfiðar uppdráttar. Hörð stefna. Hörð stefna varð niðurstaða landsfundar stærsta stjórnmálaflokks þjóðarinnar um síðustu helgi. Hvað er hörð stefna? Hörð stefna þýðir ekki endurbætur í skólamálum og lengri skóladag. Hörð stefna þýðir ekki auknar framkvæmdir í samgöngumálum, það sýnir reynslan frá 1988. Hörð stefna þýðir ekki aukinn jöfnuð í lífskjörum. Það sýnir niðurstaðan frá 1988. Hörð stefna þýðir ekki minni verðbólgu. Það sýnir reynslan frá 1988. Hörð stefna þýðir ekki lægri vexti heldur hærri vexti. Það sýnir reynslan frá 1988. Hörð stefna þýðir ekki aukin útgjöld til menningarmála. Það segir reynslan okkur frá 1988. Hörð stefna þýðir ekki aukin framlög til lánamála námsmanna. Það sýnir reynslan frá 1988. Og þannig mætti, góðir tilheyrendur, reyndar lengi telja, lengi telja enn. Það mætti kannski bæta því við að það var ekki aðeins Sjálfstfl. sem stóð að því að framkvæma stefnuna 1988, þar var líka Framsfl., þar var líka Alþfl. að verki. Það sem breyttist var það að Alþb. kom til starfa og þá var hrint þeirri stefnu sem hafði skilið efnahagslíf landsins að hruni komið og í verra ásigkomulagi en nokkru sinni fyrr, svo notuð séu óbreytt orð eins þingmanns Sjálfstfl. í blaðagrein á dögunum. Það er athyglisvert að Kvennalistinn var í rauninni fyrsti flokkurinn til að bjóða hina hörðu stefnu Sjálfstfl. velkomna þegar nýkjörnum formanni Sjálfstfl. barst fyrsta bónorðsbréfið frá leiðtoga Kvennalistans í Reykjavík. Þetta bréf olli okkur vinum Kvennalistans verulegum vonbrigðum, en svo bregðast krosstré sem önnur tré. Við Reykvíkingar þekkjum vel hina hörðu stefnu í verki. Það er stefna sem byggir glæsihýsi fyrir 4 milljarða kr. í staðinn fyrir t.d. að byggja tíu grunnskóla, þannig að allir skólar í Reykjavík séu einsetnir með góðum búnaði fyrir nemendur og kennara, stefna sem byggir glæsihýsi fyrir 4 milljarða í staðinn fyrir að byggja leikskólapláss fyrir 4000 börn, stefna sem byggir glæsihýsi fyrir 4 milljarða í staðinn fyrir að byggja 650 íbúðir fyrir aldraða og eyða þannig biðlistunum. Við Reykvíkingar þurfum ekki fremur vitnanna við og við skulum ekki gleyma því, góðir áhorfendur um allt land, að í Reykjavík búa þúsundir manna við erfið lífskjör af því að þjónusta við börn og aldraða er þessu ríkasta sveitarfélagi Íslands til skammar. Góðir tilheyrendur. Ég hef tekið eftir því í þinginu síðustu daga að þingmenn Sjálfstfl. verða æ sigurvissari og tala um að Sjálfstfl. fái hreinan meiri hluta í næstu kosningum. Einn þeirra missti það út úr sér um daginn að Sjálfstfl. verði jafnvel einráður eftir kosningar, Sjálfstfl. hinnar hörðu stefnu. Og það eru blikur á lofti, margir bera ugg í brjósti. En við þurfum ekkert að óttast ef við gerum okkur grein fyrir aðalatriðunum, framtíðarstefnunni, fyrstu skrefunum á grundvelli þess árangurs sem þegar hefur náðst. Og það væri ekki verra að tilheyrendur mínir og aðrir kjósendur glöggvuðu sig enn betur á hinni rauðu stefnu á grænum grunni. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Frú forseti. Góðir Íslendingar. Nú líður senn að lokum þessa kjörtímabils og er því ekki úr vegi að líta yfir farinn veg. Hverju höfum við áorkað og hvað hefur mistekist? Við fimm þingmenn Borgfl. höfum öll reynt að starfa af festu, einurð og samviskusemi og barist heiðarlegri baráttu fyrir stefnumálum okkar þessi fjögur ár. Við komum inn á þing með nýjar og ferskar hugmyndir og höfum svo sannarlega sett svip okkar á þingstörfin. Húsbréfafrv. sem þingmenn Borgfl. lögðu fram fyrsta þingveturinn varð kveikjan að núverandi húsbréfakerfi sem þrátt fyrir mikla ágalla er þó skref fram á við. Tillögur okkar um húsaleigubætur og launabætur hafa einnig haft mikil áhrif. Fyrst vorum við í stjórnarandstöðu gegn ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar og gengum þá í gegnum mikla eldskírn þegar við börðumst gegn matarskattinum sem sú ríkisstjórn kom á. Við endum hins vegar kjörtímabilið sem flokkur í ríkisstjórn sem skilar af sér betra búi en dæmi eru um í íslenskri stjórnmálasögu. Fyrri hluta árs 1989 áttum við í erfiðum og flóknum samningaviðræðum við samstarfsflokka okkar í ríkisstjórn um myndun nýrrar ríkisstjórnar með traustum þingmeirihluta sem einungis Borgfl. gat lagt til. Við lögðum sem fyrr áherslu á lækkun matvælaverðs og bætta afkomu heimilanna svo og traustara atvinnulíf. Tókst loksins að ná samkomulagi um stjórnaraðild haustið 1989. Þessi atburðarás fór mjög fyrir brjóstið á Sjálfstfl. sem þykir að við höfum haldið honum allt of lengi frá stjórnartaumunum. Töluðu þeir mikið um hrossakaup og stólakaup okkar borgaraflokksráðherranna. Einhver mestu hrossakaup, ef menn vilja endilega nota það hugtak, áttu sér stað þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar var mynduð sumarið 1987. Þau hrossakaup skiluðu hins vegar þjóðinni litlum árangri þar sem 14 mánuðum síðar var allt í kalda koli, atvinnulíf landsmanna í rúst og matvælaverðið að sliga heimilin. Stjórnarþátttaka Borgfl. hefur hins vegar skilað þjóðinni miklum árangri. Að kröfu Borgfl. var skattlagning innlendra matvæla lækkuð. Mjólk, kjöt og fiskur lækkaði í verði 1. jan. 1990 og hefur verð þessara algengustu matvæla nánast staðið í stað síðan. Matarreikningur fjölskyldnanna í landinu varð 2,2 milljörðum kr. lægri á árinu 1990 en annars ef ekki hefði komið til þessarar skattalækkunar. Það þarf þó að halda áfram á þessari braut að loknum kosningum og afnema með öllu skattlagningu á innlendum matvælum. Virðulegi forseti. Verðbólga er nú aðeins 5,3% miðað við heilt ár. Það er búið að skapa þann efnahagslega grundvöll sem þarf til að byggja á til framtíðar svo varanlega verði hægt að bæta afkomu fólksins og atvinnulífs í landinu. Þjóðarsáttin, sem aðilar vinnumarkaðarins og bændur gerðu í nánu samstarfi við ríkisstjórnina, hefur gert þetta kleift. Ég hef oft sagt þetta áður og segi það enn, því það vill gleymast, að hefðum við þingmenn Borgfl. ekki sýnt það þrek og staðfestu að standast linnulausar árásir fjölmiðlabatterís Sjálfstfl. og lyppast niður í stað þess að þora að axla þá ábyrgð sem því fylgir að taka þátt í ríkisstjórnarsamstarfi við erfiðar aðstæður í þjóðfélaginu væri engin þjóðarsátt, enginn stöðugleiki, engin lækkun á matvælaverði, enginn grundvöllur fyrir framfarasókn til að bæta lífskjör almennings í landinu sem verður þó að vera forgangsmál næstu ríkisstjórnar því kaupmáttur, einkum lægstu launa, er allt of lágur. Virðulegur forseti. Nú líður senn að kosningum. Við þurfum þá að taka afstöðu til margra mikilvægra mála sem snerta þjóðarheill og varða afkomu okkar Íslendinga, horft til lengri framtíðar. Samningar um Evrópskt efnahagssvæði hafa gengið hálf brösuglega. Svo virðist sem hin harðneskjulega fiskveiðistefna Evrópubandalagsins ætli að gera okkur ókleift að ná þessum samningum. En ekki kemur til greina að gefa eftir og hleypa fiskiskipum EB inn á fiskveiðimið okkar. Ekki er þó ástæða til að leggja árar í bát, við verðum að reyna til þrautar að ná þessum samningum sem eru okkur mikið hagsmunamál enda nauðsynlegt fyrir okkur að aðlaga fjármagnskerfi og þjónustu að frjálsum markaði Evrópulandanna. Við þurfum hins vegar ekki að velta þeirri hugmynd fyrir okkur að ganga í EB. Ég hef enga trú á því að Evrópubandalagið muni lifa af þær breytingar sem eru að verða í Evrópu heldur muni þróunin verða sú að smám saman muni öll Evrópa verða innan sameiginlegs efnahagssvæðis þar sem gilda sömu lög og reglur og viðskiptahættir án sameiginlegrar yfirstjórnar. Miðstýring allrar Evrópu frá Brussel er einfaldlega dæmi sem ekki gengur upp. Í atvinnumálum þurfum við að taka okkur á og opna fyrir nýjar leiðir og hugmyndir í samstarfi við aðrar þjóðir. Við getum nýtt okkur betur markaði í Austurlöndum fjær og í Vesturheimi. Margar þjóðir vilja nýta reynslu okkar í sjávarútvegi og hafa t.d. Alaskabúar nýlega gert samning við íslenskt famleiðslufyrirtæki um að kaupa tækniþekkingu og reynslu okkar í fiskvinnslu. Og íslensk fyrirtæki hafa náð góðum árangri í að markaðssetja tölvuvogir og annan fiskvinnslubúnað erlendis. Við þurfum að nýta betur þá tækniþekkingu sem við búum yfir og einkum er brýnt að stjórnmálaöflin í landinu taki meira tillit til faglegrar og vísindalegrar þekkingar og reynslu. Við þurfum að laða til okkar lítil erlend framleiðslufyrirtæki sem vilja nýta sér hina miklu kosti sem Ísland býður upp á. Við erum vel menntuð og dugmikil þjóð í stóru og gjöfulu landi í þjóðbraut milli Ameríku og Evrópu. Við bjóðum upp á fullkomið mennta- og heilsugæslukerfi og fagra náttúru, hreint og ómengað land. Við þurfum svo sannarlega ekki að óttast framtíðina. Umhverfismál eru meðal mikilvægustu málaflokka í stjórnmálaumræðu nútímans. Það hefur komið í hlut Borgfl. að byggja upp hið nýja umhvrn., en stofnun þess verður áreiðanlega talin með merkustu ákvörðunum Alþingis á þessu kjörtímabili. Umhverfisspjöll eru mikið áhyggjuefni almennings um heim allan. Til skamms tíma var hljótt um umræðu um þau mál á Íslandi. En hún er nú komin í fullan gang. Í umhvrn. er verið að vinna að stefnumótun í ýmsum mikilvægum málaflokkum. Bætt sorphirða og aukin endurvinnsla eru meðal þeirra. Þá hefur verið undirbúin almenn löggjöf um umhverfisvernd og skipulag hennar. Fyrstu skref til verndunar hálendis Íslands hafa verið stigin og frv. til laga um verndun villtra landspendýra auk almennra dýraverndunarlaga hefur nýlega komið fram. Tillaga um að ljúka gerð grunnkorta og gróðurkorta fyrir allt landið var nýlega samþykkt á Alþingi, en Íslendingar eru meðal síðustu þjóða í Evrópu að koma kortamálum sínum í lag. Þá hefur ráðuneytið haft afskipti af gróðurvernd og m.a. beitt sér fyrir friðun tiltekinna svæða fyrir beit. Verið er að fara yfir ýmis mengunarmál, svo sem losun kolsýru og brennisteinstvíildis út í andrúmsloftið og er unnið að framkvæmdaáætlun til að draga úr slíkri mengun, m.a. með því að innleiða mengunarvarnabúnað á allar bifreiðar. Starfsmenn ráðuneytisins búa yfir bæði faglegri og vísindalegri þekkingu og hefur það komið sér vel í sambandi við hin flóknu verkefni sem þar er verið að vinna að. Við göngum ótrauð til kosninganna í vor. Við höfum sterka málefnalega stöðu og getum borið höfuðið hátt. Við erum reynslunni ríkari og fús að takast á við verkefni framtíðarinnar. Það er þörf fyrir frjálslynda stjórnmálahreyfingu sem er ómenguð af hagsmunapoti og þeirri stöðnun sem einkennir gömlu flokkana. Við aðhyllumst stefnu umburðarlyndis, mannúðar og mildi og viljum byggja upp réttlátt þjóðfélag þar sem einstaklingurinn fær að njóta sín án lamandi ríkisafskipta og óháður hagsmunagæslukerfi gömlu flokkanna. Við viljum draga úr miðstýringunni og færa meiri völd til landshlutastjórna. Við viljum hugsa um þá sem minna mega sín, enda erum við aðeins sem ein lítil fjölskylda í samfélagi þjóðanna. Virðulegi forseti. Við bjóðum öllu frjálslyndu og framfarasinnuðu fólki að ganga til liðs við okkur til átaka fyrir land og þjóð. Góðar stundir.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Verkefni hverrar ríkisstjórnar er eitt öðrum fremur ofar hverri annarri kröfu, þ.e. að stuðla að hagstæðri atvinnu- og efnahagsþróun á þann veg að sem flestir þegnar þjóðfélagsins fái notið sín á þeim vettvangi þjóðlífsins sem þeir sjálfir helst kjósa. Á eldhúsdegi seinustum fyrir alþingiskosningar líta menn því yfir farinn veg og meta aðstæður og árangur með það sérstaklega í huga hvað framtíð næstu mánaða muni bera í skauti sér. Borgfl. bar að hér á hinu háa Alþingi við einhverja þá mestu fjölmiðlasprengingu sem sögur fara af. Þann aðdraganda þarf ég ekki að rekja né eftirmála. Hitt er nauðsynlegt einmitt á þessari stundu að leggja áherslu á þegar verk og árangur núv. ríkisstjórnar eru lögð undir þjóðardóm í þingkosningum að menn minnist þess að sá árangur hefði ekki náðst án þess þingmeirihluta sem Borgfl. átti úrslitaþátt í að mynda. Árangur í stjórn efnahagsmála með varanlegt verðbólgustig um 5% er stórkostlegri en nokkurn óraði fyrir að nást mundi. Vinnufriður á grundvelli þjóðarsáttar hefur að auki tryggt betri og traustari atvinnu um allt land en nokkur þorði að vona. Í leiðinni hefur tekist að þoka fram hér á Alþingi margháttaðri annarri löggjöf sem verða mun þjóðinni allri til heilla um langa framtíð. Ég nefni sem dæmi þrjá stóra lagabálka á sviði réttarfarslöggjafar sem samþykkt voru hér á Alþingi nú fyrr í þessari viku. En þó að átök um einstök ágreiningsefni einkenni oft störfin hér á Alþingi og þar með svip þjóðmálaumræðunnar og geti stundum verið hvatinn að æskilegum ákvörðunum þá eru þau málslok oftar og miklu þýðingarmest sem einkennast af friði, sátt og samkomulagi. Ég er þeirrar skoðunar að þegar stundir líða fram verði sá árangur sem náðst hefur á seinni hluta þessa kjörtímabils í viðureigninni við verðbólguna talinn svo þýðingarmikill að engu stjórnmálaafli muni líðast að sleppa verðbólguskriðunni af stað aftur. Hins vegar eru út af fyrir sig eðlileg sárindi þeirra sem ekki áttu hlutdeild í þessum árangri. Það eru mannleg viðbrögð þó ekki séu þau stórmannleg. En þversagnir og tvískinnungur kemur víða fram. Sjálfstæðismenn ætla að lækka skatta en geta þess þó hvergi hvar þeir muni draga úr þjónustu ríkisins ellegar fjárfestingu á þess vegum sem þeim finnst þó allt of lítil á fjölmörgum sviðum. Það var þó ekki fyrr en þeir höfðu yfirgefið Stjórnarráðið sem tókst að knýja fram lægra skattþrep á innlend matvæli og lækka þannig matvælareikning heimilanna í landinu um röska tvo milljarða króna á ársgrundvelli og örva um leið sölu innlendu afurðanna og treysta að sama skapi rekstrargrundvöll innlendrar matvælaframleiðslu. Þessi eina aðgerð hafði þannig gífurleg jákvæð áhrif. Hér er þó aðeins hálfnað verk. Eðlilegt markmið er vitaskuld alls engin skattlagning á innlend matvæli, rétt eins og bækur. En ég endurtek að þessir áfangar náðust ekki fyrr en sjálfstæðismenn höfðu yfirgefið Stjórnarráðið. Sannleikurinn hefur því miður reynst sá að þeir berjast einungis fyrir lækkun skatta í atkvæðaöflun, í orði en ekki á borði. Verkefni næsta þingmeirihluta ætti hins vegar að felast í því að færa skattbyrði frá þeim verr settu til hinna sem betur mega sín. Um það m.a. verður tekist á í íslenskri þjóðmálabaráttu á næstu vikum og mánuðum. Það er alsiða hér á Alþingi að tekist er á um afgreiðslu einstakra þingmála undir þinglokin og þá getur velvilji ellegar andúð einstakra þingmanna ráðið úrslitum um afdrif mála þegar tímaþröng er veruleg. Þó að ég geti vissulega allvel unað þeim hlut, sem sá málaflokkur er ég hef forustu fyrir í ríkisstjórn ber frá borði að þessu sinni, þá vil ég leyfa mér að nefna þrjú mál sem öll hafa fengið jákvæða umfjöllun og fjölmargir úti í þjóðfélaginu bíða jákvæðrar afgreiðslu á. Fyrst vil ég nefna frv. um opinbera réttaraðstoð. Hér væri um löggjöf að ræða sem skipta mundi miklu fyrir mikinn fjölda fólks og einmitt þá sem höllustum fæti standa. Í annan stað nefni ég frv. til laga um samfélagsþjónustu sem refsikost. Þegar sú löggjöf verður samþykkt mun hefjast mannbótastarf þar sem mest er þörf. Í þriðja lagi er frv. til laga um sjóðshappdrætti til stuðnings kaupum á björgunarþyrlu. Íslensk sjómannastétt og ekki síður þeir menn sem hætta lífi sínu oft við mjög örðugar aðstæður við björgun mannslífa eiga rétt á því að þetta mál fái afgreiðslu hér á þinginu þannig að tryggt verði að ný og öflug þyrla komist í gagnið eigi síðar en á árinu 1992. Allar úrtölur um að hér sé ekki fjáröflunarleið við hæfi, eins og heyrst hefur úr röðum Kvennalistans og sjálfstæðismanna, eru hjáróma raddir og sýna aðeins að stuðningur við kjarna þessa máls er hræsni blandinn. Alþingi fer með fjárveitingavaldið og þar er enginn þingmaður undanskilinn. Hér er hins vegar um stuðningsleið að ræða er veitt gæti að auki almenningi tækifæri til þess að sýna vilja sinn í verki. Góðir Íslendingar. Enda þótt loks hafi tekist samkomulag á milli ríkisstjórnar og stjórnar Seðlabankans sem leiða mun til afnáms á sjálfvirkni lánskjaravísitölunnar hefur einmitt sú sjálfvirkni verið helsti þrándur í götu þess að raunvaxtastig hér á landi væri á svipuðu stigi og í helstu viðskiptalöndunum. Samkeppnisstaða íslensks atvinnulífs á hins vegar allt sitt undir því að þau markmið náist sem í þessu samkomulagi felast. Sambærilegt raunvaxtastig er þar algjör nauðsyn. Það er einmitt afstaða Íslendinga til samskiptanna við næstu og fjarlægari nágranna sem setja munu sterkan svip á stjórnmálaátök næstu missira. Við búum í góðu og gjöfulu landi sem veitir þegnum sínum gnægðir auðs, einungis ef þeir bera gæfu til samkomulags og skynsamlegrar nýtingar. Þess vegna kemur óheftur matvælainnflutningur af mengunarsvæðum að minni hyggju ekki til greina. Hins vegar eigum við að taka af fullri einurð þátt í samstarfi við nágrannaþjóðir sem frjálst og fullvalda ríki. Til þess höfum við alla burði en ganga þarf vitaskuld fram með fullri gát og aðgæslu. Megi sú verða gæfa íslenskrar þjóðar í heilbrigðu samstarfi annarra frjálsra þjóða. Ég þakka þeim sem hlýddu og býð góða nótt.

Guðmundur Ágústsson : Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Það hefur víst ekki farið fram hjá neinum að kjörtímabilið er senn á enda runnið og kosningar á næsta leiti. Á þessum tímamótum er rétt að rifja upp atburði liðinna fjögurra ára, hver staðan er nú um stundir og hverju búast má við á komandi árum. Á þessu kjörtímabili hafa verið myndaðar þrjár ríkisstjórnir. Sú fyrsta, undir forustu Þorsteins Pálssonar, fyrrv. formanns Sjálfstfl., verður lengi í minnum höfð fyrir þá sök að hafa sett á hinn illræmda matarskatt og með fastgengisstefnunni komið atvinnulífinu í rjúkandi rúst á skömmum tíma. Þá tókst þeirri ríkisstjórn, þrátt fyrir skamman tíma á valdastóli, að hækka skatta um helming, úr 42 milljörðum árið 1987 í 62 milljarða árið 1988. Þau eftirmæli sem sú ríkisstjórn á eftir að fá eru án efa að hún hafi verið mesta slys í sögu íslenskra stjórnmála á síðustu tímum. Ríkisstjórn undir forustu Steingríms Hermannssonar tók þá við. Með stórfelldum millifærsluaðgerðum kom hún atvinnulífinu til að hökta af stað á nýjan leik. Haustið 1989 var þriðja ríkisstjórnin mynduð með þátttöku Borgfl. Við myndun þeirrar ríkisstjórnar var lagður grunnurinn að þeirri þjóðarsátt sem tókst milli aðila á vinnumarkaði í upphafi sl. árs og leitt hefur af sér jafnvægi í efnahagsmálum við lágt verðbólgustig. Gjörbreyting hefur því orðið til batnaðar í efnahagsmálum og ríkir nú meiri friður og sátt en oftast áður. Hins vegar má ekki gleyma því að fólk hefur fært fórnir og að liðinni þjóðarsátt er eðlilegt að launafólk geri kröfur um aukinn kaupmátt og betri lífskjör. Ég hefði kosið að sá tími sem þjóðarsáttin hefur verið við lýði hefði verið betur nýttur til að auka verðmætasköpun í þjóðfélaginu til að mæta þessum sjálfsögðu kröfum launafólks í landinu. Því miður hefur allt kapp verið lagt á byggingu álvers og hugmyndum um nýjar framleiðslugreinar í iðnaði og aðra atvinnuuppbyggingu ýtt út af borðinu. Margt hefur þrátt fyrir allt áunnist á þessu kjörtímabili og mörg þörf lagasetningin náð fram að ganga. Vil ég þar helst nefna stofnun sérstaks umhvrn. sem ég tel að marki tímamót í umræðu um umhverfismál hér á landi. Hins vegar eru málin mörg sem því miður þurfa að bíða. Ég hefði viljað að frv. til breytinga á lögum um Stjórnarráð Íslands, þar sem ráðuneytum er fækkað og skipulagi komið á innan ráðuneyta, yrði að lögum. Þá hefði ég kosið með hagsmuni almennings í huga og með tilliti til réttaröryggis að lögfest hefðu verið frv. til stjórnsýslulaga og um upplýsingaskyldu stjórnvalda. En því miður eru allar horfur á að þau nái ekki fram að ganga hér á Alþingi. Þá verða það mikil vonbrigði ef frv. dómsmrh. um samfélagsþjónustu og opinbera réttaraðstoð fyrir almenning hljóta ekki afgreiðslu nú á síðustu dögum þingsins. Verði sú raunin er ábyrgð þeirra þingmanna mikil sem standa fyrir því að hefta framgang þessara réttlætismála. Því skora ég á þingheim að sjá til þess að þessi þjóðþrifamál verði samþykkt við þinglok. Góðir landsmenn. Byggðamálin eru stór og mikilsverður málaflokkur sem því miður hefur ekki verið tekið á sem skyldi. Þrátt fyrir verulegan fjáraustur í hin ýmsu verkefni vítt og breitt um landið er ekkert lát á flótta fólks frá landsbyggð til höfuðborgarsvæðisins. Sú byggðastefna sem rekin hefur verið hefur gjörsamlega brugðist og ljóst er að taka þarf hana til gagngerðrar endurskoðunar, sérstaklega í ljósi þeirrar þróunar sem kemur til með að verða í landbúnaði á næstu árum og minnkandi fiskafla. Ég hef lagt það til að sett verði á stofn sérstakt ráðuneyti, er fari með byggða- og samgöngumál, svo hægt verði að taka á þessum málum með skipulögðum og samræmdum hætti. Að mínu viti gengur það ekki að mörg ráðuneyti og margir ólíkir aðilar séu að fjalla um þessi mál án samráðs á mörgum stöðum í stjórnkerfinu. Niðurstaða þeirra verka eru endalausar skýrslur en engar aðgerðir. Að síðustu, virðulegur forseti. Kosningar eru á næsta leiti. Í þeim verður án efa mikið deilt og gylliboð flokkanna streyma inn um bréfalúgurnar í litprýddum bæklingum. Ég bið ykkur, landsmenn góðir, að taka ekki mark á slíku, heldur meta flokkana af verkum sínum, engu öðru. Hvað hefur Sjálfstfl. gert á þessu kjörtímabili og hvað hefur Borgfl. gert? Sjálfstfl. átti sín tækifæri en glutraði þeim niður og þurfti að yfirgefa stjórnarheimilið með skömm eins og hundur með skottið á milli lappanna. Borgfl. hins vegar tók á sínum tíma mjög ábyrga afstöðu, gekk til ríkisstjórnarsamstarfs með reisn og hefur komið því til leiðar að stöðugleiki ríkir í íslensku efnahagslífi og fært þjóðinni sátt á vinnumarkaði og bjarta framtíðarvon.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Þjóðin hefur nú hlustað á alla flokkana sem eru kallaðir hér á Alþingi og heyrir að það sem hefur farið úrskeiðis er hinum að kenna. Það sem hefur verið vel gert er þeim að þakka sem er í ræðustól hverju sinni. Það var dálítið merkilegt að hlusta á hv. 1. þm. Reykv. hér áðan. Hlusta á það þegar þeir eru að tala um að þeir fari undir formerkjunum ,,frelsi og mannúð``. Hvaða frelsi? Frelsi peninganna er það frelsi sem hefur ráðið þegar Sjálfstfl. ræður ferðinni og meira segja, því miður, hafa þeir flokkar sem nú stjórna ekki haft manndóm í sér til þess að taka á þeim málum eins og var lofað og hefði þurft. Hver er mannúðin? Er ekki komið í ljós að 420 gjaldþrotabeiðnir hafa komið fram á fyrstu tveimur mánuðum þessa árs og fleiri hundruð gjaldþrotabeiðnir á undanförnum árum eftir vaxtavitleysuna sem var framkvæmd af Sjálfstfl., Alþfl. og Framsfl. Það er mannúðin. Mannúðin í verki. Og heldur Alþfl. að það þýði að ræða við þjóðina á þann veg sem hæstv. félmrh. gerði hér áðan? Dettur mönnum í hug að menn fylgist ekki með hvað er að gerast í húsnæðismálunum? Það er verið að stytta lánstíma og hækka vextina. En hvað með launin? Hækka þau? Er þetta ekki skýringin á því að fólk með lágar tekjur er að missa í tugatali, í hundraðatali, íbúðirnar sínar? Fátækt fólk náttúrlega. Og svo eru það sumir sem raka saman auðæfum á þessari harmsögu allra þessara mörgu einstaklinga. Hæstv. félmrh. var að tala um að það ættu ekki að vera tvær þjóðir í landinu. Það eru tvær þjóðir í landinu og það eru tvær þjóðir í raun og veru hér í borginni. Og það eru tvær þjóðir í sambandi við sveitarfélögin þar sem Reykjavíkurborg hefur yfir 30% meira á hvern einstakling í tekjur heldur en önnur sveitarfélög í landinu. Á meðan þetta gengur svo þá þarf enginn að halda það að fólkið, sem fær ekki þá þjónustu sem er meira að segja samkvæmt lögum, sæki ekki hingað þar sem hún er meiri og þar sem hægt er að byggja milljarða hallir, fleiri en eina, fleiri en tvær, á sama tímabili. Hvernig er svo með börnin, unglingana, fjölskyldurnar sem eru þó hornsteinar hvers þjóðfélags? Hvernig er hugsað um þetta fólk þegar foreldrarnir verða að vinna langan dag og hafa þó ekki fyrir lífsnauðsynjum? Hvernig haldið þið að sé með fólk sem þarf að borga í húsaleigu 35 -- 40 þús. fyrir utan ljós og hita en hafa ekki nema 50 -- 60 þús. kr. á mánuði hvert um sig. Vilja hv. alþingismenn lifa á slíkum launum? Eða konurnar sem eru að missa núna íbúðirnar sínar þrátt fyrir hið góða félagshúsnæðiskerfi sem félmrh. var að guma hér af áðan. Þá er ég kominn að hæstv. iðnrh. Það er dálítið undarlegt að hlusta á þann söng sem er út af álbræðslunni, út af umræðunum um það mál hér á Alþingi. Ég veit ekki til þess að það hafi farið fram skoðanaskipti á milli þeirra sem vilja álbræðslu og hinna, ekki frá þeirra hendi sem vilja hana. Það hefur verið talað bara frá þeim sjónarhóli að reyna að skýra málin og það gerði hv. 2. þm. Austurl. af reisn og þekkingu sem hefur ekki farið og fer ekki fram hjá þjóðinni ef hún les þá ræðu. Og hann á þakkir skildar fyrir þær upplýsingar sem þjóðin fær af þessu máli. En hvað er verið að sækjast eftir að samþykkja? Hvert er innihald þessarar tillögu sem er verið að ræða hér? Það er traustsyfirlýsing á hæstv. iðnrh. og það að fá samþykki fyrir því að halda áfram sem og hann hefur. Það er aðeins traustið til þess að veifa framan í kjósendur í Reykjaneskjördæmi. Það er ekkert annað. Og ég mótmæli því alveg að við sem höfum tekið þátt í þessari umræðu, a.m.k. af minni hálfu, að ég hafi notað þar málþóf. Ég held að iðnrh. ætti að segja frá því hvernig á að borga Blöndu miðað við þá greiðslustefnu sem Landsvirkjun hefur sett fram. Það á að borga hana af því sem íslensku notendurnir greiða á næstu 14 árum. Ég get ekki farið út í það hér nákvæmlega fyrir tímaleysi. En það þyrfti að svara því hér á hv. Alþingi hvernig þetta er hugsað. Hvernig stendur á því að orkuver með línum og spennivirkjum sem kostar um 57 milljarða, hvernig er hægt að selja orkuna innan við 20 mill? Það er gaman að fá það. Ég held að þessir spekingar sem eru síknt og heilagt með tölur ættu að lofa okkur að heyra það. Það var líka gaman að heyra í hæstv. iðnrh. þegar hann var að tala um verðbólguna á undanförnum árum. Maðurinn sem var allan tímann ráðunautur hverrar ríkisstjórnar eftir aðra. Það væri gaman fyrir hann og hefði átt að minna á það. Það hefur borist bréf til allra þingflokka sem er vegna þess að bændur víðs vegar af landinu hafa fengið Sigurð Líndal lagaprófessor til að kanna stjórn búvöruframleiðslunnar á undanförnum árum frá lagalegu tilliti. Fram kemur í þessu bréfi að prófessorinn telur að miklir annmarkar séu á lögunum og reglugerðum sem settar hafa verið eftir þeim, einkum með tilliti til stjórnarskrárinnar. Þá hefur framkvæmd þeirra að nokkru leyti farið úrskeiðis að hans mati. Ég held að stjórnvöld og bændasamtökin ættu að fá þessa skýrslu frá prófessornum áður en þau stíga ný skref í þessu máli. Það er nú ákveðið að boðið verði fram í öllum kjördæmum af félögum mínum. Og áherslupunktar sem við höfum sett fram eru m.a. eftirfarandi: Sjálfstæði Íslendinga í eigin fullvalda landi án erlendrar íhlutunar og án aðildar að Evrópubandalaginu. Aukið lýðræði og jafnrétti. Valddreifing frá miðstýrðu kerfi til fólksins. Öflugar heimastjórnir byggðanna sem tryggi öllum landsmönnum jafnan rétt til aukinna lífsgæða. Byggðum verði úthlutað kvótum í landbúnaði og sjávarútvegi, auðlindir Íslendinga í höndum landsmanna sjálfra. Fjölþætt atvinnuuppbygging íslenskrar framleiðslu en ekki risaálver. Hreint land án rányrkju og mengunar. Mannréttindi, jöfnun þegnanna, bætt réttarkerfi og aukið lýðræði. Lágmarkslaun miðað við það sem nú er 75 þús. kr. á mánuði að raungildi og verði ekki hægt að knýja það fram með öðru móti, þá á að gera það með lögum. Sömu laun karla og kvenna. Skattkerfi þjóðarinnar jafni kjör fólks og byggða. Löggjöf um hámarksvexti gegn okri í lánaviðskiptum. Fjármagnstekjur verði skattlagðar. Skattþrep verði fleiri en eitt og matarskattur aflagður. Breyttar kosningareglur, aukið valfrelsi kjósenda að velja þingmenn og fulltrúa í sveitarstjórnir. Tryggja þarf frjálsan og jafnan rétt stjórnmálaafla að ríkisfjölmiðlum en á því er mikill misbrestur að það sé. Stofnun fríhafnar og skattfrjáls svæðis við alþjóðaflugvelli í landinu sem geri Ísland að alþjóðlegri viðskiptamiðstöð. Utanríkisþjónusta verði endurskoðuð. Raforka frá hinu hringtengda flutningakerfi Landsvirkjunar verði seld með sama verði um land allt. Landsvirkjun verði að jöfnu í eign allrar þjóðarinnar. Byggðum verði tryggð aðstaða til þess að geyma og ávaxta eigið aflafé, svo sem lífeyrissjóði og sparifé íbúanna. Stefnt verði að jöfnum lífeyrisréttindum allra landsmanna. Húsnæðislánakerfið taki hliðsjón af kjörum fólks og tryggi verðmæti í kaupum og endursölu fasteigna. Félagslega íbúðakerfið verði aukið og búseturéttur tryggður. Æskan og menntun hennar er framtíð þjóðarinnar. Tryggja þarf velferð og aðstæður ungs fólks til heilbrigðs lífs, svo sem á sviði íþrótta og félagslífs. Fólkið á landsbyggðinni og láglaunafólk í þéttbýlinu verður að standa saman til að verja rétt sinn til þess að geta náð og notið eðlilegra lífskjara. Samtök jafnréttis og félagshyggju munu bjóða fram með Heimastjórnarsamtökunum um allt land, fyrst og fremst í því augnamiði að koma í veg fyrir að þeir flokkar geti myndað viðreisnarstjórn að loknum kosningum sem ætla að vinna að því að við Íslendingar göngum í EB og eru að móta okkar þjóðfélag í það mynstur sem til þess þarf og að vinna að því nú leynt og ljóst að byggðar verði álbræðslur á næstu áratugum og stefna að því að flytja inn landbúnaðarvörur sem eru í mörgum tilfellum mengaðar og eru ekki í söluhæfu ástandi að mati erlendra heilbrigðisyfirvalda. Fylgni við þessa stefnu hefur komið fram hjá báðum flokkunum, Sjálfstfl. og Alþfl., í þessum umræðum. Þjóðin ætti að átta sig á því hvað er í húfi ef þeir ná meiri hluta á Alþingi Íslendinga í þeim kosningum sem í hönd fara.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Þegar ég var að ganga hingað niður í Alþingishús í kvöld mætti ég gömlum og mjög virtum kennimanni. Hann hafði þá horft á sjónvarpsfréttir nú í kvöld og séð forseta þingsins blasa þar við og Hjörleif Guttormsson hér í ræðustól og hann hafði orð á því að það hlyti að búa mikið inni fyrir hjá manni sem talaði svo lengi. Og auðvitað er það rétt athugað hjá hinum aldna kennimanni. Það býr mikið inni fyrir hjá manni með lífsreynslu og lífsskoðanir Hjörleifs Guttormssonar eins og þær hafa þróast frá því að hann ungur drengur gerðist leiðtogi sósíalista í Menntaskólanum á Akureyri, hvarf síðan austur fyrir járntjald og hefur síðan gengið í gegnum allar þær breytingar sem frjálsræði hefur knúið fram í veröldinni. Svavar Gestsson, sem var annar þeirra manna sem leituðu frelsisins fyrir austan tjárntjaldið, talaði um það að við sjálfstæðismenn værum járnharðir. Hann talaði um hina hörðu stefnu okkar sjálfstæðismanna sem er auðvitað fólgin í því að við getum ekki sýnt linkind sem er fram yfir þá hörku sem í veröldinni býr, en sú eina leið til þess að halda uppi þeirri mannúð sem Stefán Valgeirsson dreymir um er auðvitað að gefa hverjum og einum tækifæri til að njóta krafta sinna, til að brjótast fram í athafnalífinu og í lífskjörunum. Mér hér á hægri hönd situr forsrh. Hann boðaði til blaðamannafundar fyrir skömmu. Að sumu leyti hefur hann verið skoðanabróðir Hjörleifs Guttormssonar gegnum árin. Hann lýsti því yfir í blöðunum að nú hefði byggðastefnan brugðist þrátt fyrir að miklu fé hefði verið varið til þess að halda uppi sjávarplássunum hringinn í kringum landið. Þetta hefur á hinn bóginn farið fram hjá sjútvrh., ef það er að marka það sem hann sagði hér áðan, þegar hann var að lýsa hinu ágæta atvinnuástandi, m.a. á ýmsum stöðum í hans eigin kjördæmi. Við getum horft til Seyðisfjarðar. Mig minnir að forsrh. hafi skipað tveim ráðherrum, utanrrh. og sjútvrh., að reyna að hlutast til um það að eitthvað af fiskinum sem væri veiddur af togaranum frá Seyðisfirði yrði unnið þar á staðnum. Þannig er um fleiri staði. Og þegar talað er um trausta fjármálastjórn, sem Vestfirðingurinn hér mér á vinstri hönd talar mest um, sá ábyrgi fjármálamaður sem á þá miklu lífsreynslu að hafa verið í þessum flokkum báðum, Framsfl. og Alþb., og er þó bjartur yfirlitum, þegar við erum að tala um hinn góða viðskilnað hans, þá er það á sama tíma og við erum hér í þinginu að ræða um það við forsrh. hvernig hægt sé að búa þannig um Atvinnutryggingarsjóð, sem sjútvrh. var að hrósa, og Hlutafjársjóðinn, sem hann var líka að hrósa, að ríkissjóður tapaði sem minnstu af sínum ábyrgðum. Á þessari stundu er talið að tapið nemi um tveim milljörðum af níu. Sumir tala um að helmingi meira af þessu fé sé tapað og glatað. Sjútvrh. reynir að verja sig með því að erlendar skuldir hafi minnkað. Hann sagði það hér í sinni ræðu. Það varð til þess að ég fletti upp í Hagtölum mánaðarins síðan í febrúar. Þar stendur skýrum stöfum að erlend lán sem hlutfall af vergri landsframleiðslu séu nú 52,9%, voru 41,4% 1988, á tíma Þorsteins Pálssonar, og 40,3% 1987. Nú 52,9%. Þetta kallar sjútvrh. að erlendar skuldir séu að lækka. Þegar framsóknarmenn eru að hrósa byggðastefnu, þá ættu þeir e.t.v. að velta fyrir sér hvernig komið sé fyrir íslenskum landbúnaði, íslenskum bændum, sem umfram aðra hafa treyst framsóknarmönnum fyrir sinni afkomu. Þeir hafa ekki aðeins ábyrgst það fyrir bændur að koma vörum þeirra á markað þar sem hæst verð fæst fyrir þær, heldur hafa þeir með margvíslegum öðrum hætti reynt að setja skorður við því að bændur gætu búið þannig að atvinnurekstri sínum að þeir gætu sem best aðlagast markaðnum á hverjum tíma. Nú hefur búvörusamningur nýlega verið gerður. Og hvert er svo mat Páls Péturssonar? Hann sagði hér áðan að í fyrsta lagi hefði ekki verið hugsað fyrir skattahliðinni. Hann talaði um það í öðru lagi að aðlögunartími væri of stuttur og að byggðaþátturinn hefði verið skilinn eftir, hvorki meira né minna, byggðaþátturinn væri skilinn eftir. Þannig er nú þessi byggðastefna sem verið er að lýsa. Við tókum líka eftir því að Stefán Valgeirsson, sem er mjög kunnugur mönnum á landsbyggðinni um allt land, --- hefur verið mikill baráttumaður fyrir þetta fólk, þó að hann því miður hafi vitlaus sjónarmið. Það er önnur saga. En hann vill berjast fyrir þetta fólk. Honum varð það á að segja áðan: ,,Fólkið á landsbyggðinni og láglaunafólkið í Reykjavík.`` Af hverju? Vegna þess að meðaltekjur fólksins úti á landi eru of lágar miðað við það sem er í Reykjavík. Þetta sáum við m.a. nú í sjónvarpinu í kvöld þegar fiskvinnslukonan sagði: Skattarnir eru allt of háir fyrir þær lágu tekjur sem við höfum. Við ráðum ekki við þetta. Það er öldungis rétt, sem vinstri flokkar hafa verið að segja hér, að við sjálfstæðismenn viljum lækka skattana. Fyrst viljum við stöðva skattahækkunarskriðu fjmrh., eins og formaður okkar sagði. Síðan vindum við ofan af sköttunum. Það er líka öldungis rétt að raunvextir eru of háir hér á landi. Forsrh. kallar það hneyksli. Síðan leitar maður skýringa hjá Seðlabankanum hvernig á því standi og þá kemur í ljós að vextirnir eru svona háir, hærri en í helstu viðskiptalöndum okkar. Viðskrh. segir að skýringin sé sú að hér sé ríkissjóðshalli, vextirnir séu svona svipaðir hér og í öðrum löndum þar sem er halli á ríkissjóði. Þetta verður til þess að fjmrh. kallar Seðlabankann kosningaskrifstofu Sjálfstfl. Þær eru víða þessar kosningaskrifstofur Sjálfstfl. í dag, fjmrh. Þær eru hér í þinginu þegar við hlustum á málflutning ríkisstjórnarinnar og horfum á öngþveitið í stjórnarathöfnum. Kosningaskrifstofa Sjálfstfl. er í Ríkisendurskoðun þegar við veltum því fyrir okkur hvernig fjmrh. hefur farið með peningana sem honum hefur verið trúað fyrir. Og stærsta kosningaskrifstofa Sjálfstfl. er þjóðin sjálf sem mun tryggja okkur mikinn sigur í þeim kosningum sem fram undan eru. Því það var rétt, sem Jón Sigurðsson sagði hér áðan, nú kjósum við um framtíðina en ekki þá fortíð sem felst í því að þessi ríkisstjórn sé áfram við völd. Ég þakka fyrir og góðar stundir.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Ég hafði hugsað mér að nota tíma minn hér fyrst og fremst til að ræða þá björtu framtíð sem ég sé að búa má þessari þjóð, þá björtu framtíð sem byggir á þeim stöðugleika sem tekist hefur að skapa á undanförnum árum. Framtíð hagvaxtar og betra mannlífs. Ég kemst þó ekki hjá því að svara nokkru af því sem komið hefur fram hjá hv. sjálfstæðismönnum sem hér hafa talað. Hv. þm. Friðrik Sophusson minntist á Evrópubandalagið. Í hvert sinn sem hann talar um Evrópubandalagið leynir sér ekki tilhlökkunin í orðum hans þegar hann segir: Við sjálfstæðismenn útilokum ekki fulla aðild. Að vísu hefur hv. þm. þann varnagla að við Íslendingar eigum að hafa í eigin hendi auðlindir okkar, og undir það vil ég að sjálfsögðu taka, en eins og hv. þm. veit alveg eins vel og ég er það grundvallaratriði í stjórnarskrá Evrópubandalagsins að fiskveiðilögsagan fyrir utan 12 sjómílur er sameign Evrópubandalagsins. Og það er grundvallaratriði í stjórnarskrá Evrópubandalagsins að þessi sameign er undir sameiginlegri stjórn í Brussel. Það veldur mér einnig miklum vonbrigðum að hv. þm. minnist ekki á þá staðreynd, það grundvallaratriði, að þegnar Evrópubandalagsins skuli vera jafnir m.a. í því tilliti að hver og einn geti keypt land hvar sem hann óskar. Með öðrum orðum gæti svo farið með fullri aðild að þegnar Evrópubandalagsins, erlendir aðilar með mikinn auð í hendi, gætu keypt hér upp dali og fjöll. E.t.v. er það einhver sú mesta hætta sem við blasir ef við gerumst aðilar að Evrópubandalaginu. Staðreyndin er sú að þessi litla þjóð, aðeins 250 þús. manns, hefur ekkert bolmagn til þess að gerast að fullu aðili að Evrópubandalaginu. Það veldur mér miklum vonbrigðum að Alþfl. er farinn að dekra við þetta hið sama, fulla aðild að Evrópubandalaginu. Hv. þm. minntist á vextina og hann sagði réttilega að ég hefði gagnrýnt Seðlabankann fyrir vaxtaákvarðanir. Hv. þm. gat þess ekki að samkvæmt íslenskum lögum eru vaxtaákvarðanir í höndum bankaráðanna og samkvæmt íslenskum lögum er Seðlabankanum ætlað að fylgjast með því að vaxtaákvarðanir séu eðlilegar. Þegar þær eru ekki eðlilegar þá leyfi ég mér að gagnrýna bæði bankaráðin og Seðlabanka Íslands. Nú eru nafnvextir þannig að þeir eru að raungildi u.þ.b. 10% en af verðtryggðum lánum eru þeir um 8%, þ.e. óverðtryggð lán bera langtum hærri vexti en verðtryggð lán. Þetta leyfi ég mér að gagnrýna og ég vil vona að hv. þm., sem situr í bankaráði Landsbankans, skoði þessa hluti vel og beiti áhrifum sínum til þess að lækka vextina. Staðreyndin er vitanlega sú að árangur hefur náðst í lækkun raunvaxta. Raunvextir hafa lækkað frá 9,5% sem þeir voru 1988 í 8% nú, um það munar mikið. Langsamlega mikilvægast er þó að tekist hefur að draga úr verðbólgunni þannig að verðbólguþáttur vaxta er minni. Þetta finnur hver einasti maður sem greiðir af láninu sínu. Hann sér nú í fyrsta sinn að höfuðstóllinn minnkar þegar hann greiðir af lánum. Svo var ekki áður. Hv. þm. Halldór Blöndal minntist á það að erlend lán eru há. Ég er honum sammála, þau eru of há. Staðreyndin er hins vegar sú að þegar það mikla átak var gert þegar ný ríkisstjórn tók við 1988 til að forða gjaldþroti útflutningsatvinnuveganna um land allt eftir óraunhæft gengi þá varð ekki hjá því komist að taka erlend lán til að endurfjármagna útflutningsatvinnuvegi landsins. Erlendar skuldir hlutu þá að vaxa. Ef hv. þm. Halldór Blöndal lítur hins vegar á Hagvísi, síðasta eintak hans, þá mun hann sjá að Þjóðhagsstofnun getur þess þar sérstaklega að erlend lán fari nú lækkandi og spáir því að erlendar skuldir muni fara lækkandi á árinu 1991. Ég ætla ekki að svara fúkyrðum hv. sjálfstæðismanna í garð ríkisstjórnar minnar eða í minn garð persónulega. Ég mun halda því eins lengi og ég tek þátt í stjórnmálum að bera virðingu fyrir mínum stjórnmálaandstæðingum og ég ætla að leyfa mér að trúa því í öll skipti að þeir vilji vel þótt þeim mistakist æði oft. Ég sagði áðan að ég hefði helst kosið að ræða um þá björtu framtíð sem þetta land á. Sú ríkisstjórn sem tók við 1988 tók við afar erfiðu búi. Því verður ekki neitað, vitnin eru allt of mörg til að þessu megi neita. Ríkisstjórninni tókst með fjölþættum aðgerðum að ná verðbólgunni niður í 5,3% samkvæmt síðustu upplýsingum frá Hagstofu Íslands, reiknað á tólf mánaða grundvelli. Lægri hefur hún ekki verið um áratugi. Ég get nefnt fjölmörg önnur dæmi um þennan bata, eins og t.d. langtum betri afkomu atvinnuveganna, m.a. sjávarútvegsins, ferðaiðnaðarins, hótelrekstursins, iðnaðarins í landinu almennt. Einn af forustumönnum iðnaðarins sagði við mig: Þú mátt hafa það eftir mér að afkoma iðnaðarins hefur ekki verið betri í 20 ár. Það veitti ekki af, því flestar voru þessar atvinnugreinar í miklum erfiðleikum eftir verðbólgueld undanfarinna ára. Staða bankanna er t.d. miklu betri en hún hefur verið. Það er miklu meiri jöfnuður á milli innlána og útlána. Það er loksins núna síðustu tvö ár sem verið hefur afgangur á vöruskiptum þessarar þjóðar. Það er rétt, hv. þm., þú ert að hugsa um viðskiptajöfnuðinn, það var halli þar af því að vextirnir eru miklir, en á vöruskiptum er verulegur afgangur og m.a., mér þykir vænt um að þú viðurkennir það nú, spáir Þjóðhagsstofnun að hann muni fara vaxandi á árinu 1991. Það er á þessum grundvelli sem unnt er að byggja bjarta framtíð. Við framsóknarmenn leggjum á það höfuðáherslu að þennan stöðugleika verður að varðveita, ég vil segja, hvað sem það kostar. Við munum ekki byggja þetta land sem sjálfstæð þjóð, jafnvel utan Evrópubandalagsins, ef okkur tekst ekki að koma í veg fyrir nýja verðbólguöldu. En ef við gerum það þá eru engin takmörk fyrir því sem þessi þjóð getur gert. Það eru engin takmörk fyrir þeim góðu lífskjörum sem þessi þjóð getur tryggt sér. Það eru engin takmörk fyrir því góða mannlífi sem hér má skapa. Hvar t.d. í Vestur-Evrópu getið þið, góðir hlustendur, tekið vatn úr krananum og drukkið það og notið þess? Hvar getið þið gengið út og andað að ykkur hreinu lofti og notið þess? Hvar getið þið skroppið nokkrar mínútur og verið komin út í kyrrðina, fagurt umhverfi, og notið þess? Það er a.m.k. þannig með mig að þegar ég dvel tvo eða þrjá daga í stórborgum Evrópu þá er ég kominn með sárindi í hálsinn og hlakka til að komast heim. Það var af þessum ástæðum sem ég skipaði nefnd snemma í stjórnartíð minni og bað hana að skoða hvernig við gætum byggt á þessari góðu ímynd Íslands, styrkt hana og eflt og notað hana til framdráttar hér á öllum sviðum. Því miður hef ég ekki tíma til þess að rekja niðurstöður þessarar nefndar, en ég mæli eindregið með því að sem flestir kynni sér þær. Nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að hér séu möguleikarnir nánast ótakmarkaðir ef við byggjum á gæðum, hreinleika og hollustu. Erlendir sérfræðingar, sem voru fengnir til ráðuneytis, undirstrikuðu þetta í hverju orði. Þetta þýðir ekki að við getum ekki notað orkuna okkar til einstaka stóriðju. En þetta þýðir að við hljótum að gera hinar ströngustu kröfur til iðnfyrirtækja um hreinleika, um mengunarvarnir. Þessu kjörtímabili lýkur fljótlega og það er um margt mjög athyglisvert. Á þessu kjörtímabili hefur tekist að afsanna þá kenningu Sjálfstfl. að flokkarnir í miðjunni og til vinstri geti ekki unnið saman, enda er sundrungarkenningin horfin. Hún hefur verið afsönnuð. Vitanlega hafa þessir flokkar um margt ólíkar skoðanir. En þeir hafa einsett sér að leysa slíkan ágreining. Ég get fullvissað ykkur um það að í mörgum tilfellum hefur niðurstaðan orðið betri en hugmyndir einstakra flokka. Staðreyndin er sú að betur sjá augu en auga. Á þessu tímabili hefur einnig tekist að skapa gott samstarf við verkalýðshreyfingu, launþega, bændur og atvinnurekendur. Draumur sem margir áttu og hafa átt um áratugi og það er sannfæring mín að landinu verður aldrei stjórnað vel án slíks samstarfs. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka þessum aðilum fyrir það góða samstarf sem við höfum átt. Við framsóknarmenn erum reiðubúnir til að halda áfram slíku samstarfi.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Hvernig getum við bætt lífskjör almennings á næsta kjörtímabili? Hvernig getum við rétt hlut þeirra sem hafa borið skarðan hlut frá borði á samdráttarskeiði? Hverjum er treystandi til þess á næsta kjörtímabili að vinna verkin og skila árangri? Það er nefnilega laukrétt að það er kosið um framtíðina og þess vegna brenna þessar spurningar á vörum manna. Undanfarnar nætur höfum við, sem hér sitjum, orðið aðnjótandi sýnikennslu í því hvernig fulltrúar tveggja stjórnmálaflokka, Alþb. og Kvennalista, hafa svarað þessum spurningum undir lok kjörtímabils. Þau hafa látið dæluna ganga á andvökunóttum málþófsins. Það væri synd að segja að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson svæfi svefni hinna réttlátu að næturþeli þegar hann lætur dæluna ganga ásamt fylgikonum Kvennalistans. Þau fara hamförum gegn þeim staðfasta ásetningi iðnrh. að hrinda í framkvæmd stórvirkjunum á Austurlandi og samningum um nýtt álver á Keilisnesi. Þau vilja kæfa meirihlutavilja þings og þjóðar í síbylju orðaflaums. Þau eru á móti og mörg svör þeirra önnur eru á sömu bókina lærð. Þau eru á móti flestu því sem helst horfir til framfara á næsta kjörtímabili. Hin ráma rödd andvökunnar berst til okkar úr fortíðinni. Vissulega virði ég svörin, en svörin dæma þau líka úr leik. Virðulegi forseti. Ólíkt höfumst við nú að. Við jafnaðarmenn svörum spurningum kjósenda með því að vísa hvort tveggja til reynslunnar af störfum Alþfl. í ríkisstjórn og til vandaðrar stefnuskrár sem við birtum fyrir kosningar, fjögurra ára áætlunar um það hvernig bæta megi lífskjör Íslendinga á næsta kjörtímabili undir kjörorðinu ,,Ísland í A-flokk --- auðugra mannlíf``. Ég bið ykkur, sem mál mitt heyrið, berið saman fyrirheit okkar fyrir seinustu kosningar og framkvæmdir okkar á þessu kjörtímabili. Reynslan er ólygnastur dómari og verkin tala. Þau markmið sem við settum okkur voru margvísleg. Að koma verðbólgunni niður á sama stig og í viðskiptalöndum --- hún er nú 5,3%. Að skapa stöðugleika og festu í atvinnulífi og snúa hallarekstri atvinnuveganna í hagnað. Að lækka vexti og verðbólgu. Að beita skattakerfinu í auknum mæli í tekjujöfnunarskyni. Að koma á jafnvægi á peningamarkaði, annars vegar milli greiðslubyrði skuldara og hins vegar ávöxtunarkröfu sparifjáreigenda. Að gefa fólki sem var í biðröð gamla kerfisins nýja valkosti í húsnæðismálum milli séreignar í húsbréfakerfi og félagslegra lausna í kaupleigu. Að efla hlut sveitarfélaga og byggðarlaga í stjórnkerfinu. Að rjúfa 15 ára kyrrstöðu í virkjana- og stóriðjuframkvæmdum. Að laga starfsskilyrði og treysta samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs með því að laga umgjörð þess að frjálsari viðskiptaháttum nýrrar Evrópu. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir samdrátt þjóðarframleiðslu vegna ytri áfalla og þrátt fyrir andóf úrtöluafla þá hefur okkur tekist að þoka þessum málum áleiðis jafnt og þétt að settu marki. Á grundvelli þessa góða árangurs getum við horft með vaxandi bjartsýni til nýs framfaraskeiðs á nýju kjörtímabili. Engu að síður fer því fjarri að við búum nú í alfullkomnu þjóðfélagi. Þess vegna spyrja margir: Hvers vegna skilar þessi árangur sér ekki strax í buddunni? Hvers vegna hefur kaupmáttur okkar rýrnað? Og sumir af hv. ræðumönnum hér í kvöld hafa nefnt dæmi um það að vissulega hafa margir borið skarðan hlut frá borði. En við erum fljót að gleyma. Hvers vegna er þetta svona? Það er m.a. vegna þess að óðaverðbólga og gengiskollsteypur á liðinni tíð höfðu kaffært fyrirtæki og heimili í skuldum. Það er líka vegna þess að minni sjávarafli og lægra verð á erlendum mörkuðum í tvö og hálft ár á núverandi kjörtímabili rýrði þjóðartekjur okkar um 25 milljarða króna. Þá er minna til skiptanna. Það er líka vegna þess að með langvarandi kyrrstöðu í virkjana- og stóriðjumálum höfum við misst af tækifærum til að renna nýjum stoðum undir verðmætasköpun og hagvöxt. Þannig hefur málþófslið andvökunnar borið ábyrgð á því að við höfum hægt og sígandi verið að dragast aftur úr öðrum þjóðum í lífskjörum. En sem betur fer, þessu tafli hefur verið snúið við, undanhaldið hefur verið stöðvað og á næsta kjörtímabili getum við hafið nýja sókn. Vissulega höfum við orðið að færa fórnir til þess að stöðva hrunadans verðbólgunnar. En það sem skilur á milli feigs og ófeigs er það að nú hafa þessar fórnir ekki verið færðar til einskis. Við höfum náð árangri sem hægt er að byggja á. Virðulegi forseti. Svör okkar jafnaðarmanna við spurningunni um það hvernig við getum jafnað lífskjör á næsta kjörtímabili eru skýr og undanbragðalaus. Helstu vegvísar á þeirri framfarabraut eru þessir: Í fyrsta lagi aðlögun að nýrri Evrópu. Fyrst og síðast verðum við að varðveita stöðugleikann og byggja á honum. Það gerum við best með því að ljúka samningum okkar um aðild Íslands að evrópsku efnahagssvæði nú í sumar. Þar með tryggjum við að ekki verður aftur snúið til einangrunar og haftastefnu. Þar með væri stigið stærsta skrefið í sögu þjóðarinnar í átt til nútímalegrar hagstjórnar og frjálsra viðskiptahátta. Mér þykir miður að hæstv. forsrh. sagði að við alþýðuflokksmenn værum í seinni tíð að daðra við inngöngu í Evrópubandalagið. Það er ekki rétt. Við leggjum á það höfuðáherslu að það er ófrávíkjanlegt skilyrði í þessum samningum að Íslendingar varðveiti forræði sitt óskert yfir auðlindum sjávar og orkulinda og með svolitlu bessaleyfi vil ég árétta kjörorð þeirra framsóknarmanna: Við viljum á næsta kjörtímabili sjá öfluga þjóð í opnu samfélagi og samstarfi við grannþjóðir. Annar vegvísir á þessari leið er virkjun orkulindanna og stóriðja á þeim grundvelli. Lúkum samningunum um byggingu álvers á Keilisnesi og hefjum framkvæmdir við stórvirkjanir á Austurlandi. Það mun þýða aukinn hagvöxt, auknar gjaldeyristekjur. Það mun þýða stöðugleika í efnahagslífinu. Það mun þýða þúsundir nýrra starfa á byggingartímanum og í framtíðinni og aukið atvinnuöryggi. Það er svarið við spurningunni: Hvernig getum við bætt lífskjörin? Þriðji stólpinn á þessari leið er að lækka verð á lífsnauðsynjum. Nú vildu allir þá Lilju kveðið hafa sem Alþfl. hefur farið með í gagnrýni sinni á hina misheppnuðu landbúnaðarstefnu sl. ár. Við segjum einfaldlega: Við eigum að komast út úr þessu kerfi. Við þurfum að gera það með því að lækka byrðar skattgreiðenda, lækka verð til neytenda, tryggja afkomu bjargálna bændastéttar og verja landið fyrir gróðureyðingu. Við höfum samþykkt heimildir til hæstv. fjmrh. um það að hefja fyrsta áfanga á þeirri leið en við skilyrtum stuðning okkar við undirskrift landbrh. því að engir samningar taki gildi eða verði hrundið í framkvæmd án þess að Alþingi segi sitt síðasta orð að loknum kosningum. Þannig að þetta mál er nú í höndum kjósenda. Þeirra er valið hverjum þeir treysta til að gæta hagsmuna neytenda jafnt sem bænda. Fjórði stólpinn á þessari leið er endurskipulagning í málefnum sjávarútvegs. Þar leggjum við grundvallaráherslu á það að auðlindir sjávarútvegsins eru sameign þjóðarinnar. Að við verðum smám saman að þoka okkur út úr kvótakerfi sem byggir á úthlutun til fárra útvalinna vegna þess að þjóðin á sameiginlega heimtingu á arði af sameiginlegri auðlind sinni. Og fimmti stólpinn á þessari leið er að skera upp í ríkisfjármálum. Við höfum náð verulegum árangri á þessu kjörtímabili, en við skulum hins vegar viðurkenna það að þar er mikið verk að vinna. Tókuð þið eftir því að fiskvinnslufólk er nú að setja fram þá kröfu að skattfrelsismörk verði hækkuð og það verði leiðin til þess að bæta lífskjör? Hæstv. menntmrh. lýsti furðu sinni á því að Alþfl. hefði ekki stutt tillögur um hátekjuþrep sem ætti síðan að nota til að fjármagna hærri skattfrelsismörk. Svar mitt við hæstv. menntmrh. er þetta: Við alþýðuflokksmenn, og það hafa fulltrúar Borgaraflokksins líka gert, höfum stutt hugmyndir um að hækka skattfrelsismörkin með hærri persónuafslætti. En til þess þurfum við að svara spurningunni: Hvar ætlum við að fá peningana? Það er misjöfn forgangsröðin. Ég hefði heldur kosið að sjá þau hundruð milljóna sem fóru í þarflausa framkvæmd í Þjóðleikhúsinu nýtta með þessum hætti en þær upphæðir mundu svona nokkurn veginn standast á. Við verðum að svara því með hvaða hætti við viljum draga úr síþenslu ríkisútgjalda ef við ætlum að svara því svo að mark sé takandi á hvernig eigi að lækka skatta. Virðulegi forseti. Lokaspurningin er þessi: Hverjum getum við treyst til þess að ná árangri? Alþfl. hefur sýnt það í verki á þessu kjörtímabili að hann nær árangri. Reynslan sýnir að það er óhætt að treysta honum til vandasamra verka. Hann sýndi það á erfiðu samdráttarskeiði að hann gefst ekki upp þótt á móti blási. Alþfl. býður fram vandaða stefnuskrá, fjögurra ára áætlun þar sem helstu verkefnin á næsta kjörtímabili eru skilgreind og skynsamlegar lausnir vandlega rökstuddar. Við skilum ekki auðu. Alþfl. er þess vegna valkostur fyrir þá sem vilja hemja öfgaöfl til hægri og vinstri. Alþfl. hefur verið í 75 ár málsvari lýðræðislegrar jafnaðarstefnu á Íslandi. Hann hefur með verkum sínum lagt grundvöllinn að hinu íslenska velferðarkerfi, hinu íslenska velferðarríki, og við munum sannarlega ekki spara kraftana til að verja það. Alþfl. er því góður valkostur fyrir þá kjósendur sem láta sér ekki nægja mótmæli og málþóf heldur vilja taka til hendinni og láta verkin tala og vilja móta þjóðfélagið í anda nútíma jafnaðarstefnu. Jafnaðarstefnan á það sameiginlegt með sígildri tónlist að hún stenst tímans rás. Hún hefur varanlegt gildi og hún er mannbætandi í orðsins fyllstu merkingu. Þakka ykkur fyrir.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Fyrir nokkrum árum var landskunnur Íslendingur, sem er þekktur fyrir góða kímnigáfu, spurður hvort hann væri ekki á leiðinni á þing, hvort það vantaði ekki húmorista á þing. Húmorista, hváði þessi ágæti maður. Ég held að það vanti ekki húmorista á þing. Ég held að það vanti menn sem taka stjórnmál alvarlega. Ef þetta er sú mynd sem menn hafa af Alþingi, að hér sé um skrípasamkundu manna að ræða sem taki stjórnmál ekki alvarlega, þá er það alvarlegt mál. Það er jafnvel talað um að hér séu menn sem vilja þagga niður í minni hlutanum á ólýðræðislegan hátt sé hann meiri hlutanum ekki þóknanlegur. Séu þetta hugmyndir fólks, þá er það alvarlegt mál, ég ítreka það. Það er full ástæða til þess að ræða hvað veldur þessari mynd fólks af Alþingi þjóðarinnar. Getur verið að umfjöllun um raunverulegt daglegt líf á Íslandi hljómi svo allt of, allt of veikt í sölum Alþingis og réttlætiskrafan sé þar ekki alltaf með í ferðinni? Það skyldi þó aldrei vera að á Alþingi sé fjallað meira um lánskjör en lífskjör. Um vísitölu frekar en fæðingartölu. Um hagvaxtarskilyrðin frekar en vaxtarskilyrðin sem við búum börnunum okkar. Við heyrum líka stundum talað um leikhúsið við Austurvöll og þá í niðrandi tón. Því miður er aldrei talað um leikhúsið við Austurvöll sem þann stað þar sem raunveruleikinn fær listræna dýpt, þar sem tilfinningar eru tjáðar og einhvers konar sköpun, sem skiptir máli, á sér stað. En hver er þá raunveruleikinn sem allt of sjaldan ratar í þingsali? Lítum á þann raunveruleika sem blasir við okkur nú. Í launamálum er mikið verk að vinna. Það verk viljum við kvennalistakonur sjá unnið og við erum fúsar til að taka þátt í þeirri vinnu. Við höfum ekki séð þá launaþróun sem við viljum. Við viljum ekki kyrr kjör. Við viljum bætt kjör. Frekar en að svíkja þá sannfæringu okkar að lægstu laun í samfélaginu verði að hækka, þá höfum við m.a. fórnað tækifæri til að fara í ríkisstjórn. Enginn vilji fannst hjá samstarfsaðilum að taka á launamálum, enda hafa verkin talað. Ríkið semur um smánartaxta. Ríkið ætti að ganga á undan með góðu fordæmi og hafa þannig áhrif á launamarkaðinn í heild. Og hverjir eru það svo sem eru á þessum smánartöxtum? Það eru konur. Þær hafa aðeins 60 -- 70% af launum karla þótt miðað sé aðeins við full störf. Það eru þær sem sitja eftir á töxtunum, sem samið er um, á meðan launaskriðið hefur sinn gang. Tvær af hverjum þremur konum eru á taxtalaunum en aðeins þriðjungur karla. Það er engin hemja að muna skuli 19 þús. kr. á meðallaunum karla og kvenna í afgreiðslustörfum, svo að dæmi sé tekið. Konurnar fá 55 þús. í sinn hlut fyrir heils dags starf. Karlarnir 74 þús. kr. og eru ekkert of sælir með það. Það segir mér enginn að karlarnir afgreiði svona miklu betur en konurnar. Nei, ástæðurnar hljóta að vera einhverjar aðrar í viðhorfi og mati á störfum kvenna og karla. Þessu viljum við kvennalistakonur breyta. Þörf er á nýrri hugsun. Við kvennalistakonur höfum harðlega gagnrýnt hvernig kvennastörf eru metin. Fiskvinnslukonur mega t.d. sæta því að vera skákað til og frá á vinnumarkaðinum, vinna erfiða vinnu og bera tiltölulega lítið úr býtum. Þær búa við óþolandi öryggisleysi. Krafa okkar kvennalistakvenna er sú að úr þessu verði bætt. Þessi krafa okkar hefur m.a. komið fram í hugmyndum okkar um að stokka upp kvótakerfið og koma á byggðakvóta. Núgildandi kvótakerfi tekur aðeins mið af hagsmunum útgerðarinnar. Það er andstætt hagsmunum fiskvinnslufólks. Það varðar okkur öll hvernig fiskinum er ráðstafað, þessari mikilvægu auðlind sem er sameign allrar þjóðarinnar, eins og segir í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða. En samkvæmt sömu lögum er henni síðan ráðstafað til eignar og brasks fárra stórra hagsmunaaðila og eftir sitja byggðarlögin, fiskvinnslan og konurnar sem vinna þar. Við kvennalistakonur höfum minnt á þetta æ ofan í æ. Við höfum flutt ítarlegar tillögur um að kvóta sé ráðstafað til byggðarlaga. Þannig væri fiskvinnslunni best borgið. Tillögur Kvennalistans fela einnig í sér hvata sem hækkar laun allra sem vinna að sjávarútvegi og ekki veitir af. Og þetta er ástandið þrátt fyrir það að fiskvinnsla sé líklega eitt þeirra kvennastarfa sem gefa hvað skást laun í aðra hönd, svo að maður líti nú aftur á launahliðina. En það er þó með slíku erfiði, sliti og striti að ómanneskjulegt er. Nú heyrum við það í fréttum í dag að þolinmæði kvennanna í fiskvinnslunni sé þrotin. Mikið hefur þó langlundargeð þeirra verið. Þær boða verkfall og krefjast þess að fá fleiri krónur í vasann. Þær vilja að störf þeirra í fiskvinnslunni séu metin að verðleikum. Það er því furðulegt að heyra bjargvættina frá Flateyri lýsa því í fjölmiðlum að fiskvinnslukonurnar verði að draga úr eyðslu sinni í stað þess að vera að biðja um betri kjör. Í hvaða veröld lifir þessi maður? Heldur hann að það séu lágu kvennalaunin sem valda þenslunni í samfélaginu? Dettur honum ekki í hug að það sé kannski frekar launaskrið yfirborguðu karlanna. Þegar Kvennalistinn talar um að það sé þörf á endurmati á störfum kvenna, þá heyrir maður karlmenn stundum spyrja: Gerist þess nú nokkur þörf? Þessari spurningu má allt eins svara með dæmisögu, því fjölmörg eru dæmin frá öllum tímum um vanmat á störfum kvenna. Verk frægs hollensks 17. aldar málara, Frans Hals, Káti flakkarinn, hékk á vegg í þekktu listasafni og hafði gert það lengi. Þetta var geypiverðmætt verk. Nú gerðist það fyrir örfáum árum að það uppgötvaðist að þetta dáða listaverk var alls ekki eftir Frans Hals heldur var það eftir samtímakonu hans, Judith Leyster. Þrátt fyrir það að verkið hafði auðvitað ekkert breyst við þessa uppgötvun, þá kom upp hin pínlegasta staða. Verkið var sett á afvikinn stað og það kolféll í verði. Það skiptir greinilega miklu máli hver vinnur starfið og meira máli heldur en hvernig það er unnið. Þessi saga úr myndlistinni er aðeins eitt ótal dæma um að störf kvenna eru svo undarlega lítils metin. ,,Nú er veður til að skapa`` heitir eitt ljóða borgarskáldsins Tómasar og í því er þessi hending: Nú er vor um allan geiminn! Nú er veður til að skapa! Og lengi hef ég ætlað mér að endurbæta heiminn. Nú er vor og ég held að það veiti ekki af því að halda áfram að reyna að endurbæta heiminn. Við kvennalistakonur lögðum út í stjórnmálabaráttu með þann ásetning að standa fyrir hugarfarsbyltingu. Við höfum svo sannarlega séð mikið breytast á þeim árum sem Kvennalistinn hefur starfað. Við höfum séð mál Kvennalistans verða að veruleika, sex mánaða fæðingarorlof er nú staðreynd. Við teljum það raunar tímabært að stíga næsta skref og taka upp níu mánaða fæðingarorlof. Kvennalistakonur fluttu frv. þess efnis nú í vetur en það hefur ekki fengið afgreiðslu. Við höfum sem betur fer séð úrbætur í meðferð nauðgunarmála. Við höfum séð umhverfisráðuneyti, sem að vísu varla er orð á gerandi hvernig er eins og sakir standa en vonandi breytist það. Við sjáum nú umræðu um utanríkismál þróast út í þá friðarumræðu sem við höfum alltaf hampað. Við höfum fengið samþykkt að gert verði átak gegn einelti, dregið úr ofbeldi í myndmiðlum, að úrbætur verði gerðar í málefnum ungmenna sem flosna upp úr skóla og að vinnuvernd barna og ungmenna verði aukin svo að lítið eitt sé nefnt. Og við höfum alltaf reynt að færa mál í þá átt að hagsmunir kvenna og barna séu þar hafðir í heiðri. Við höfum einnig fengið ýmsar tillögur um nýsköpun í atvinnulífi samþykktar. Um þessar mundir auglýsir Byggðastofnunm 15 störf í fjarvinnslu laus til umsóknar. Það gerist í beinu framhaldi af samþykkt tillögu Kvennalistans um að dreifa störfum opinberra stofnana víðs vegar um landið nú á tölvuöld. Við höfum alltaf lagt ríka áherslu á atvinnustefnu sem verður að vera byggð á fjölbreytni, skapandi hugsun, virkum rannsóknum og framsýni. Við höfum þess vegna hafnað einföldum, dýrum og óraunsæjum gervilausnum, svo sem stóriðju, og mér heyrist raunar að það séu æði margir stjórnarsinnar á sömu skoðun. Við höfum bent á ótal margt í staðinn, t.d. undirbúning vetnisframleiðslu, atvinnugreinar framtíðarinnar. Við höfum bent á ferðaþjónustuna, fullvinnslu sjávarafurða, fjarvinnslu, ylrækt, upplýsingamiðlun og svo mætti raunar lengi telja. Góðir áheyrendur. Er kannski veður til að skapa núna, skapa nýtt verðmætamat sem byggist á að reynsla og menning kvenna og karla fái að njóta sín? Ekki bara menning og reynsla karlanna einna sem hefur verið allt of lengi einráð og alls ráðandi og það hefur endurspeglast jafnt í listum, launum og stjórnmálum. --- Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Gott kvöld, góðir áheyrendur. Það hefur verið athyglisvert að fylgjast með því hér í kvöld hvernig talsmenn Sjálfstfl. hafa talað um allt og ekki neitt, talað út og suður, og reynt með öllum tiltækum ráðum að breiða yfir staðreyndir málsins um eigin viðskilnað úr ríkisstjórn á þessu kjörtímabili. Þeir hafa verið að reyna að breiða yfir öngþveitið sem þeir skildu eftir sig haustið 1988. Þeir hafa lítið rætt um verðbólgu. Þeir hafa enn minna rætt um afkomu í íslenskum sjávarútvegi, alls ekki neitt um vexti, ekki minnst á framkvæmdir í samgöngumálum og svo mætti áfram telja. Og hvers vegna ekki? Hefur stærsti flokkur þjóðarinnar, sem stundum kallar sig kjölfestuna í íslenskum stjórnmálum, bara misst áhugann á þessu öllu saman? Hvað veldur þessari sérkennilegu þögn Sjálfstfl. hér í kvöld annað en sú staðreynd að hann sér að hans eigin verk í ríkisstjórn þola ekki samanburð? Þess vegna er betra að þegja um þessa hluti, tala um allt og ekkert, út og suður, austur og vestur og í kross, þversum og langsum eins og þeir gerðu hér í kvöld, Friðrik Sophusson og Halldór Blöndal, með ágætum. Þeir afrekuðu það að nota hér 30 mínútna ræðutíma Sjálfstfl. án þess að komast nokkurn tíma að nokkru sem máli skiptir. Þeir nefndu ekki þá staðreynd að þeir skildu eftir sig 30 -- 40% verðbólgu. Hún er núna 5%. Þeir nefndu ekki þá staðreynd að í öngþveitinu haustið 1988 blasti við stöðvun og hrun í undirstöðuatvinnugreinum landsmanna. Nú er hagnaður í öllum helstu greinum veiða og vinnslu í sjávarútvegi. Um þetta þögðu þeir allt saman, blessaðir mennirnir. Og það var skynsamlegt af þeim. Það var hárrétt hjá Sjálfstfl. að reyna eins og hann getur að þegja um þetta. Það er eina skynsamlega línan fyrir hann í kosningunum. En auðvitað verður hann ekki látinn komast upp með það. Auðvitað verður bent á það, sem við blasir, að hans viðskilnaður haustið 1988 er einhver sá versti í sögunni, eitthvert mesta umferðarslys síðari áratuga stjórnmálasögu í landinu. Nei, það urðu skýr og ótvíræð tímamót haustið 1988 þegar íhaldið gafst upp og Alþb. kom inn í landsstjórnina. Það urðu gagnger umskipti og nú eru erfiðar en óhjákvæmilegar aðgerðir að skila ríkulegum árangri. Kaupmáttur er vaxandi á ný, stöðugleiki ríkir og þetta gerist án þess að verðbólgan fari úr böndunum. Á þessu tímabili síðan 1988 hefur verið gert stórátak í samgöngumálum. Fyrir liggur ný og heildstæð stefna í formi vegáætlunar og nýrrar langtímaáætlunar. Ráðast skal í stórátök á sviði jarðgangagerðar sem gerbreyta munu aðstæðum í heilum landshlutum, verk sem menn hafa ekki þorað, brostið kjark til að ráðast í hingað til. Þetta er að mínu mati einhver róttækasta og raunhæfasta byggðaaðgerð sem gripið hefur verið til á undanförnum áratugum. Hún var ekki hafin í góðærinu meðan Sjálfstfl. fór með völd þegar þjóðartekjur voru meiri en nú. Þá brast kjark til þess. Til þurftu að koma aðrir menn þannig að menn legðu í slík átök. Síðdegis í dag samþykkti fulltrúaráðsfundur Stéttarsambands bænda með yfirgnæfandi meiri hluta, 45:2 atkvæðum, þá landbúnaðarstefnu sem verið hefur í mótun undanfarin missiri og undirrituð var í byrjun þessarar viku. Ég held að það þurfi ekki að fara fleiri orðum um það verk sem þar er á ferðinni. Þessi úrslit á fulltrúaráðsfundi Stéttarsambandsins segja mér það sem ég þarf að vita um viðtökur íslenskra bænda við þessu máli. Þeim mun sorglegra er það að ákveðna aðila í stjórnmálum í landinu brestur kjark til þess að taka þátt í því að taka á þessu verkefni. Það er auðvitað ekki nema mannlegt að menn vilji ýta slíkum erfiðum vandamálum frá sér, forðast það að taka á þeim. En stjórnmálin birtast mönnum stundum í skemmtilegum myndum eins og þegar formaður Alþfl. gerist helsti talsmaður þess og stuðningsaðili að framlengja gamla búvörusamninginn. Ég fagna ekki síst þeirri pólitísku samstöðu og því breiða baklandi meðal þjóðarinnar sem þessi nýja landbúnaðarstefna nýtur og birtist í virkri þátttöku fjöldasamtaka launafólks og vinnuveitenda á bak við þessa stefnumörkun. Og það verður að hafa það þó að í einum ónefndum stjórnmálaflokki séu nokkrar eftirlegukindur. Ég verð hins vegar að segja að sérkennilegur fannst mér kafli í ræðu hv. þm. Páls Péturssonar um þessi mál. Hann hafði nokkuð hörð orð og kaldar kveðjur í frammi í garð þeirra sem mótuðu landbúnaðarstefnu undangenginna ára, talaði um það að nú væri verið að reyna að rétta af mistökin í landbúnaðarstefnu undangenginna ára. Það er rétt hjá honum. En síðan komst hann að þeirri kostulegu niðurstöðu að nú þyrfti Framsfl. til að lagfæra þá stefnu sem verið var að móta í dag. Með öðrum orðum, höfundar mistakanna, þeir sem mesta ábyrgð bera af öllum íslenskum stjórnmálamönnum á því hvernig landbúnaðarmál hafa þróast hér á sl. áratugum þykjast þess nú umkomnir að koma og lagfæra annarra manna verk. Ja, heyr á endemi. Ömurlegri tilraunir til yfirboða hef ég ekki heyrt enn þá í þessari kosningabaráttu og vonandi verður þetta metið. Góðir áheyrendur. Margt bendir nú til þess að andstæður séu að skerpast í íslenskum stjórnmálum. Hrikaleg valdataka íhaldsaflanna í Reykjavík í Sjálfstfl., þar sem borgarstjórinn í Reykjavík og fyrsti maður á framboðslista íhaldsins er orðinn formaður Sjálfstfl. og annar maður á framboðslistanum í Reykjavík er orðinn varaformaður Sjálfstfl., vekur mörgum ugg í brjósti. Alþb. er eina skýra mótvægið sem hægt er að efla gegn þessari valdatöku afturhaldsaflanna hér í Reykjavík. Ég er sannfærður um að kjósendur vilja ekki kalla þetta harðræði yfir sig, allra síst íbúar á landsbyggðinni. Mönnum hefur lengi staðið ógn af því einræði íhaldsins og peninganna sem hér hefur ríkt í borginni og ég er viss um að menn munu ekki vilja sjá landsstjórnina lenda einnig í sömu höndum. Öflugasti mótleikurinn er að efla eina íslenska vinstri flokkinn, Alþb. Það er ég sannfærður um að muni gerast í næstu kosningum og nýunninn sigur róttækra afla í Háskóla Íslands boðar upphafið á þeirri þróun. Góðir hlustendur. Afstýrum valdatöku íhaldsins. Lendum ekki aftur í öngþveitinu 1988. Veitum þeim öflum í Alþfl. og Sjálfstfl. ærlega ráðningu sem nú gæla við aðild að Evrópubandalaginu. Tökum upp virka friðarstefnu. Sendum erlendan her úr landi. Eflum eina íslenska vinstri flokkinn, Alþb., í komandi kosningum. --- Góðar stundir.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Ég ætla ekki við lok þessara umræðna að hefja ádeilur á aðra flokka. Um málflutning Sjálfstfl. hér í kvöld mætti segja margt en eitt dugir: Verkin tala. Sjálfstfl. fékk fimm ár til að prófa sína stefnu. Þeir segja í kvöld: Stefnan er óbreytt. Vísum bara til öngþveitisins 1988. Ég ætla heldur ekki hér í kvöld að deila á samstarfsaðila mína í ríkisstjórn. En ég vil þó segja það að mér fannst það ekki stórmannlegt af vinum mínum, utanrrh. og iðnrh., að reyna báðir í ræðum sínum hér í kvöld að breiða yfir aðgerðarleysið í álmálinu, árangursleysið í álmálinu, með því að ráðast á aðra. Staðreynd málsins er sú að við höfum í ríkisstjórninni veitt Jóni Sigurðssyni iðnrh. allt það frelsi og allt það svigrúm sem hann hefur óskað eftir til þess að stýra þessum viðræðum en niðurstaðan er enginn árangur enn. Hér hefur mikið verið talað um tillögu sem flutt er hér á Alþingi. Þetta er tiltölulega sakleysisleg tillaga í álmálinu, einfaldlega um það að viðræðurnar eigi að halda áfram. Ef hún er samþykkt, þá gerist svo sem ekki neitt. Viðræðurnar halda bara áfram. En ef hún er ekki afgreidd, þá gerist heldur ekki neitt. Viðræðurnar halda bara áfram og áfram. Það er þess vegna ekki rétt að halda áfram þessari sýndarmennsku með árásum á aðra. Góðir Íslendingar. Það er framtíðin sem skiptir máli. Það er hvað við gerum á þessu ári og þeim næstu til þess að varðveita árangurinn í verðbólgunni og bæta lífskjörin, vegna þess að lífskjarajöfnunin er verkefni næstu ára. Alþb. afgreiddi um síðustu helgi ítarlega stefnuskrá, ,,Okkar Ísland``, þar sem við lýsum í fjölmörgum atriðum hvernig við viljum jafna lífskjörin á Íslandi. Við viljum hefja það verk með því að ná kaupmættinum upp á næstu tveimur árum eins og við náðum verðbólgunni niður á síðustu tveimur árum. Og hvernig viljum við gera það? Við viljum gera það með því að breyta skattakerfinu strax á þessu ári í tengslum við næstu kjarasamninga á þann veg að skattleysismörkin séu hækkuð og barnabæturnar séu hækkaðar og húsaleigubætur komi einnig til leigjenda. Við viljum sækja peningana í þessa réttindabót fyrir launafólkið með hátekjuskatti á þá sem hafa yfir 500 -- 600 þús. kr. á mánuði og með því að skattleggja fjármagnstekjur sem hingað til hafa verið skattfrjálsar. Og við höfum fundið á fundum um allt land að þessi stefna á mikinn hljómgrunn. Á fundi í Keflavík fyrir rúmri viku síðan tók formaður Verkamannafélagsins Hlífar í Hafnarfirði eindregið undir það að þessi stefna okkar alþýðubandalagsmanna væri grundvöllurinn að næstu kjarasamningum. Og það er ánægjulegt fyrir mig, sem ólst upp sem lítill drengur hjá afa mínum og ömmu á Þingeyri og var heimagangur í frystihúsinu, í smiðjunni og í kaupfélaginu í þessu merka sjávarplássi, að í dag bárust þær fréttir að fiskverkakonur á Þingeyri hafa einnig tekið forustu í að bera þessa stefnu fram. Við alþýðubandalagsmenn fögnum því. Við lýsum yfir stuðningi við þennan málstað fiskvinnslukvennanna á Þingeyri. Við munum taka þátt í aðgerðum fiskvinnslufólks, sem krefst þess nú að meginþáttur í næstu kjarasamningum verði jöfnuður í skattamálum, með því að hækka skattleysismörkin og auka þannig kaupmáttinn í gegnum skattakerfið. Það er bara ein tillaga af mörgum. En þær eru margar fleiri sem þurfa að koma. Í skólamálum með samfelldum skóladegi og skólamáltíð. Í húsnæðismálum, í málefnum barna. Við eigum fagurt og gott land. Okkar Ísland getur verið fyrirmyndarríki en það gerist ekki ef hörðu hægri öflin í Sjálfstfl. fá vald og svigrúm til að leika sér með Ísland. Í næstu kosningum verður ekki bara kosið um flokka og menn. Það verður kosið um það hvort hin nýja harða valdablokk í Sjálfstfl., hægri öflin í Sjálfstfl., fá brautargengi til að leika sér með Ísland. Og hvert á að vera mótvægið gegn þessari nýju valdasókn hægri aflanna? Það er spurningin sem allt félagshyggjufólk og vinstri menn verða að svara. Er Framsfl. treystandi til þess sem undi glaður í fimm ár í ríkisstjórn með Sjálfstfl.? Er Alþfl. treystandi til þess sem í stjórnarandstöðu áður biðlaði til Sjálfstfl. og kaus helst ríkisstjórn með honum 1987 og er byrjaður aftur í viðtali Jóns Baldvins Hannibalssonar við Morgunblaðið að biðla til Sjálfstfl. um nýja viðreisn? Er Kvennalistanum treystandi til þess sem hér í fjögur ár á Alþingi hefur starfað með Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu? Nei. Það þarf sterkan og öflugan vinstri flokk. Það þarf róttækan flokk sem ber merki endurbóta og vill virkja launafólk, félagshyggjufólk og vinstri sinna í samfellda fylkingu til þess að veita þetta mótvægi gegn hægri öflunum á Íslandi. Við erum tilbúnir, alþýðubandalagsmenn, til þess að vera þetta mótvægi gegn nýju, hörðu hægri öflunum í Sjálfstfl. Við biðjum um umboð til þess í næstu kosningum, ekki bara vegna næstu ríkisstjórnar heldur vegna þeirrar baráttu sem fram undan er. Við höfum lagt fram okkar stefnu. Hún er skýrt andsvar við því sem samþykkt var á landsfundi Sjálfstfl. Við höfum sýnt í verki að við erum flokkur sem getur. Við höfum sýnt í verki að við erum fólk sem þorir. Við viljum breyta Íslandi. Við viljum betra Ísland. Við viljum Ísland okkar allra sem við getum verið stolt af. Þess vegna höfum við kynnt okkar merki, okkar fána, þar sem rísandi rauð sól fer yfir grænu Íslandi, merki framtíðar, róttækni og umhverfisverndar. Góðir Íslendingar. Viljið þið veita nýju hörðu hægri öflunum í Sjálfstfl. brautargengi og þeim flokkum sem sóst hafa eftir því á undanförnum árum að starfa með Sjálfstfl.? Eða viljið þið koma með okkur í að byggja upp nýtt Ísland og veita það mótvægi sem þarf, þann vinnslukraft sem þarf, þá heilbrigðu félagshyggju sem þarf? --- Góða nótt.

Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir : Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Hv. 1. þm. Vestf. Matthías Bjarnason hefur oft kallað mig mömmu þessarar ríkisstjórnar. Ég veit að hann meinar raunar þeirrar sem Steingrímur Hermannsson myndaði 1988. Það fór ekki á milli mála að ég gaf þeirri stjórn líf og átti síðan drjúgan þátt í að sú sem nú situr var mynduð. Nú ætla ég ekki að biðja afsökunar á tengslum mínum við ríkisstjórnina. Þegar fyrri stjórn Steingríms Hermannssonar var mynduð haustið 1988 ríkti neyðarástand í landinu. Atvinnulíf í heilum byggðarlögum í rúst og meira atvinnuleysi blasti við en við höfum þekkt síðan fyrir stríð. Ef við hefðum gengið til kosninga haustið 1988 hefðu kannski einhver vandamál forustu Sjálfstæðisflokksins leyst, en vandamál fólksins í landinu aukist gífurlega. Þetta sjónarmið réði afstöðu þeirra borgaraflokksmanna sem vörðu stjórnina falli. Seinna gerðumst við aðilar að ríkisstjórn eins og kunnugt er. Og hvað hefur áunnist? Þið vitið það öll. Verðbólga mælist nú minni en áður hefur þekkst. Vaxtaófreskjan er á hröðu undanhaldi. Atvinnuvegir úti um landið eru á uppleið og atvinnuleysi er minna en þeir bjartsýnustu þorðu að vona. ,,Já, en þú gleymir þjóðarsáttinni,`` segir einhver. En þjóðarsáttin hefði aldrei verið gerð nema vegna þess að aðilar vinnumarkaðarins treystu ríkisstjórninni. Hvað sem menn reyna að finna þjóðarsáttinni til foráttu hafa aðilar vinnumarkaðarins sýnt að þeim var full alvara. Ég minni á verðgæsluna sem Dagsbrún hefur staðið fyrir og hefur gefið betri raun en nokkur önnur verðgæsla fyrr og síðar. En hvað tekur við þegar kjörtímabilinu lýkur? Eru kjósendur búnir að gleyma ástandinu sem var? Vilja menn að frjálshyggjan, grálynd og grimm, setjist aftur að völdum? Spili hratt og villt og hlaupi svo í fangið á EB þegar allt um þrýtur? Eða vilja menn halda áfram á sömu braut og sl. þrjú ár? Vinna sig út úr vandanum sem verður til staðar næstu árin en yfirstíganlegur. Þeir sem urðu út undan í síðustu þjóðarsátt verða að fá hlut sinn bættan. Ég hef haldið því fram og held því fram að kjör hinna lakast settu verði að bæta gegnum skattakerfið. Launamisréttið er orðið svo mikið að það verður ekki bætt í venjulegum samningum. Sú óvirðing sem erfiðisfólki er sýnd með því að launa það svo illa sem nú er gert gengur ekki ef félagshyggja á einhverju að ráða í samfélaginu. Hæstv. forseti. Ég hef setið á Alþingi eitt kjörtímabil. Það er merkileg og athyglisverð reynsla. Efst í minningunni verður hvað hér ríkir vinsamlegt og afslappað andrúmsloft milli allra sem hér eru að störfum. Þar skiptir pólitík engu máli. Ég kem trúlega ekki aftur í þennan stól og vil því nota tækifærið og þakka öllum kynnin og óska þeim gæfu og gengis í lífi og starfi. --- Góða nótt.

Ásgeir Hannes Eiríksson : Kæru Reykvíkingar og aðrir landsmenn. Það eru tveir sjóðir sem skipta mestu máli í lífi okkar Reykvíkinga. Það eru ríkissjóður og það er borgarsjóður en misjafnlega hefur verið farið með þá tvo sjóði og misjafnlega hefur fénu úr þeim verið varið. Peningum borgarbúa úr borgarsjóði hefur verið varið til þess að ýta undir þenslu á meðan peningum ríkissjóðs hefur verið varið til þess að draga úr þenslu og halda jafnvægi í ríkisbúskapnum síðustu árin. Borgarstjórn hefur fellt allt verslunarhúsnæði í Reykjavík í verði með því að reisa Kringluna, verslunarhúsið í Kringlunni. Núna fyrir skömmu kom út skýrsla sem unnin var fyrir Reykjavíkurborg þar sem kemur í ljós að verslunarhúsnæði í miðborg Reykjavíkur hefur fallið í verði um 35 -- 50% frá því Kringlan opnaði. Þetta er það gjald sem eigendur verslunarhúsnæðis í Reykjavík þurfa að borga fyrir skrauthýsin sem núverandi meiri hluti borgarstjórnar í Reykjavík er að reisa yfir sig, fyrir minnisvarðana sem þeir reisa í Reykjavíkurborg. Góðir kjósendur. Senn líður að kosningum og við kjósum um fleira heldur en borgarsjóð Reykjavíkur. Við kjósum og þurfum að velja okkur fulltrúa sem vilja breyta okkar kosningalöggjöf þannig að við tökum upp einmenningskjördæmi. Þannig að við kjósum okkar eiginn þingmann sjálf en ekki halarófu af þingmönnum án þess að vita hvern við hreppum. Við þurfum persónukvóta þannig að fiskurinn í sjónum, sem er sameign okkar landsmanna, komi jafnt til góða fyrir húsmóðurina í Breiðholti eins og útgerðarmanninn á landsbyggðinni. Við þurfum að afnema alræmdan matarskatt sem ríkisstjórn Sjálfstfl. lagði á á sínum tíma og við þurfum að standa vörð um eignir okkar, að borgarsjóður nái ekki að fella þær meira í verði. Við þurfum að standa vörð um ríkissjóð því að nú sækjast handhafar borgarsjóðs eftir því að koma höndum sínum yfir ríkissjóð. Við þurfum að verjast þeirri atlögu, Reykvíkingar. Við þurfum að standa vörð um ríkissjóð. Við þurfum að hafna skrauthýsagenginu sem Sjálfstfl. teflir fram því að íhaldið sem áður var heiðblátt er nú orðið helblátt. Góðir kjósendur. Ég býð ykkur góða nótt. Við sjáumst síðar. Við sjáumst eigi síðar en við kjörkassana.