Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá Bjarna Jónssyni, 4. þm. Norðvest., og Hönnu Katrínu Friðriksson, 8. þm. Reykv. s., um að þau verði fjarverandi í opinberum erindum og geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi fyrir þau 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Norðvesturkjördæmi, Lilja Rafney Magnúsdóttir, og 1. varamaður á lista Viðreisnar í Reykjavíkurkjördæmi suður, Daði Már Kristófersson. Lilja Rafney og Daði Már Kristófersson hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og menningar- og viðskiptaráðherra.

Herra forseti. Eins og kunnugt er setur ríkisstjórnin nú nýtt met í útgjöldum ríkissjóðs og útgjaldaaukningu ríkissjóðs milli ára. Fjárlaganefnd bætir enn í, að því er virðist fyrst og fremst samkvæmt tilmælum hæstv. fjármálaráðherra, en nefndin ætlar reyndar að bæta við milljarði króna í borgarlínuna eða félag sem kallað er Betri samgöngur af einhverjum kaldhæðnum ástæðum, félag sem snýst um það að þrengja að samgöngum í borginni. Þetta mun vera gert vegna þess að það hefur tafist að leggja ný gjöld á skattgreiðendur í borginni fyrir að fara leiðar sinnar og þess vegna ætli ríkið að borga þarna aukalega. En hvað sem því líður, það eru ýmsar ástæður fyrir þessari útgjaldaaukningu, þá er útgjaldaaukningin mjög veruleg og slær öll fyrri met. Formaður fjárlaganefndar lýsti því hér, í umræðu um fjárlögin, undir 2. umr., að stjórnvöld væru með þessari fjárlagavinnu að vinna að peningastefnu stjórnvalda. Seðlabankastjóri virðist ekki hafa fengið minnisblað um það að ríkisstjórnin væri að vinna að peningastefnunni því að hann lýsir yfir miklum áhyggjum af þessari miklu útgjaldaaukningu og áhrifum þessarar aukningar á verðbólgu og möguleika Seðlabankans á að takast á við hana. Hann telur að þetta muni tefja fyrir, gera Seðlabankanum erfiðara fyrir að ná tökum á verðbólgu og má lesa á milli línanna, eða raunar lesa beint, að það þýði hærri vexti. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra: Hvor hefur rétt fyrir sér, hv. formaður fjárlaganefndar sem segir að þessi fjárlög og þessi útgjaldaaukning sé allt liður í peningastefnu stjórnvalda, eða seðlabankastjóri sem er á öndverðum meiði?

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig rétt að útgjaldaaukning ríkissjóðs á undanförnum árum hefur verið töluverð og þeir fjármunir sem við höfum verið að bæta í á útgjaldahliðinni hafa mest verið að fara í stóru kerfin okkar, eins og í heilbrigðiskerfið, í almannatryggingar, veruleg hækkun núna í bætur ellilífeyrisþega og öryrkja á næsta ári borið saman við síðustu fjárlög. Þetta gerum við vegna þess að það er verðbólga í landinu. Ef við skoðum hins vegar afkomuna hjá okkur þá erum við að gera betur en við gerðum ráð fyrir þegar fjármálaáætlun var lögð fram hér síðastliðið vor þar sem við gerðum ráð fyrir um 50 milljarða halla á frumjöfnuði. Við erum með umtalsvert betri afkomu frumjafnaðar, jafnvel eftir þessa útgjaldaaukningu, vegna þess að hagvöxturinn í ár er að skila okkur meiri tekjum. Ég held að það sé alveg óhætt að segja að við getum ekki gengið mikið lengra í útgjaldavextinum heldur en er verið að gera hér án þess að það fari að hafa slæm áhrif á hagkerfið, sérstaklega þegar hagkerfið er við jafn mikið spennustig og er í dag. Það birtist okkur t.d. í mjög mikilli einkaneyslu. Við þurfum að leggjast mjög vel yfir það núna í aðdraganda þess að sett verður ný fjármálaáætlun hvað við getum gert til að draga úr spennunni, hvernig við getum stillt betur saman strengi með vinnumarkaðnum. Allt ætti það að vera hugsað til þess að ná aftur niður verðbólgunni og þar með vaxtastiginu. Ég held hins vegar að þegar skoðað er í hvað ný útgjöld eru að fara þá séum við flest sammála um að þar er verið að verja mikilvæg kerfi eins og hv. þingmaður vill gjarnan tala um; ellilífeyri.

Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra segir eina ferðina enn að nú standi til að fara að spá í það að ná aðhaldi í ríkisrekstri. Er ekki löngu tímabært að ná því aðhaldi, sérstaklega á þeim verðbólgutímum sem nú eru uppi? Auðvitað fer mikið af ríkisútgjöldum í mjög mikilvæg og góð verkefni. Það gerir enginn ágreining um það en þannig hefur það alltaf verið. En er fólk að fá miklu meira fyrir, t.d. í heilbrigðiskerfinu? Er fólk að fá miklu betri þjónustu en fyrir nokkrum árum þegar ríkisútgjöld voru miklu lægri en þau eru núna? En svo er líka verið að eyða peningum í alls konar vitleysu, þar með talið þetta kostulega nýjasta dæmi um að ríkið fari að borga milljarð í að halda gangandi einhverju batteríi um að þrengja að samgöngum á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að ríkið hafi vanrækt að leggja ný gjöld á almenning. Herra forseti. 

Virðulegi forseti. Ég held að það þurfi að skoða tilefni útgjaldaaukningarinnar í smáatriðum til að leggja mat á þessa þætti sem hv. þingmaður er að nefna. Ég ætla bara að taka eitt dæmi hér. Þegar við aukum hallann um 5 milljarða hjá ríkissjóði vegna þess að við færum tekjur yfir til sveitarfélaganna þá eru umsvif hins opinbera ekki að vaxa. Við bætum beinlínis afkomu sveitarfélaganna um 5 milljarða með því að slá af tekjuskattinum okkar. Þetta verður að hafa í huga þegar menn eru að velta fyrir sér áhrifunum út í hagkerfið. Sömuleiðis verð ég að segja varðandi það hvernig hv. þingmaður talar um almenningssamgöngurnar að mér fannst hann tala um almenningssamgöngur eins og þær séu einskis virði og það skipti engu máli að þær séu skilvirkar og virki hér fyrir höfuðborgarbúa. Ég er ekki sammála því. Ég er þeirrar skoðunar að það sé vel hægt að réttlæta talsverða fjárfestingu eins og við höfum ákveðið í höfuðborgarsáttmálanum til þess, samhliða vegaframkvæmdum fyrir bíla, að hér verði byggt upp nútímalegt og skilvirkt almenningssamgöngukerfi, alvörukerfi.

Herra forseti. Ekkert í skýrslu fjármála- og efnahagsráðherra til Alþingis um stöðu ÍL-sjóðs bendir nægilega til þess að löggjafinn hafi heimild til að setja lög um slit- og gjaldþrotameðferð ÍL-sjóðs eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur boðað, án þess að slík löggjöf leiddi til bótaskyldu íslenska ríkisins gagnvart skuldabréfaeigendum. Er þetta mat Róberts Spanós, fyrrverandi forseta Mannréttindadómstóls Evrópu, sem ritaði lögfræðiálit um þetta. Kröfur samkvæmt þremur skuldabréfaflokkum útgefnum af Íbúðalánasjóði árið 2004 teljast að fullu eign í merkingu 72. gr. stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu, þar með talinn höfuðstóll þeirra, verðbætur, áfallnir vextir, fastir samningsbundnir vextir fram að gjalddögum á árunum 2024, 2034 og 2044. Löggjöf sem myndi heimila gjaldþrotaskipti ÍL-sjóðs eða önnur sambærileg slit eða fjárhagslegt uppgjör á sjóðnum felur í sér eignarnám á þeim hluta krafna skuldabréfaeigenda sem ekki fengju fullar efndir á grundvelli skilmála skuldabréfanna. Slík löggjöf þyrfti því að fullnægja kröfum eignarréttarákvæða stjórnarskrár og mannréttindasáttmálans um að eignarrétturinn sé friðhelgur, að engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji með lagafyrirmælum og að fullt verð komi fyrir. Með öðrum orðum, ríkið verður bara að standa skil á ábyrgðinni með öllu því sem fylgir og getur ekki með lagasetningu breytt því enda ekkert slíkt ástand sem heimilar setningu einhvers konar neyðarlaga. Tekur Róbert Spanó undir áður fram komið álit Logos lögmannsstofu sem hæstv. fjármálaráðherra gerði nú lítið úr og sagði hvern sem er getað pantað slíkt álit. Vegna þessa spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hvað leggur hann til að gert verði? Er hann enn á því að hans hugmyndir gangi upp um að heimila gjaldþrotaskipti eða önnur sambærileg slit á ÍL-sjóði?

Virðulegi forseti. Það hefur ekki verið lagt fram neitt frumvarp hér á þinginu af mér um slit sjóðsins og þetta lögfræðiálit sem hv. þingmaður vísar til er fullt af fyrirvörum um það hvers efnis slíkt mögulegt frumvarp yrði þegar til þess kæmi. Hér er verið að rekja ýmis lögfræðileg álitamál sem ég reyndar tel að sé enginn ágreiningur um, eins og t.d. um það hvað er eign í skilningi stjórnarskrár, hvenær eignarnám telst fara fram o.s.frv. En ég ætla bara að segja það að á þessari stundu málsins þá hef ég búið þannig um hnútana að við höfum skipað milligöngumann fyrir hönd ríkisins til að eiga í samskiptum við eigendur þessara bréfa í þeim tilgangi að reyna að laða fram sameiginlega lausn sem myndi fela það í sér að þeir sem eiga kröfur á ÍL-sjóð myndu taka í raun og veru yfir eignasafnið og við fengjum þannig í reynd uppgjör á þessum skuldbindingum. Það eina sem vakir fyrir mér sem fjármálaráðherra er að uppfylla lagaskyldu mína um að takmarka tjón ríkissjóðs vegna þeirrar ábyrgðar sem ríkið er í fyrir skuldbindingum ÍL-sjóðs. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég furða mig á framgöngu margra þingmanna sem eru í einhvers konar kapphlaupi hér við fjármálaráðherrann, sem er þó ekki að reyna að gera annað en að uppfylla lagaskyldur sínar, við að koma fram þeim sjónarmiðum í þinginu að þetta sé allt saman ólögmætt og ríkissjóður verði að taka á sig sem allra mesta tjón vegna þess hvernig Íbúðalánasjóður var smíðaður á sínum tíma. Fyrir hvern er þetta fólk að vinna sem talar svona? 

Herra forseti. Við skulum ekki beita þjóðina blekkingum. Það hefur ekki verið lagt fram frumvarp en með þessu lögfræðiáliti er verið að taka af allan vafa um ábyrgð íslenska ríkisins vegna þess hvernig stjórnarskráin er saman sett, vegna þess hvernig mannréttindasáttmálinn er samansettur. Hæstv. ráðherra getur ekki komið hingað og skýlt sér á bak við milligöngumann sem hann hefur sett í verkið við að reyna að koma á einhverjum samningum. Það er ekki í boði, hæstv. ráðherra. Það er hans að taka ábyrgð á gjörðum sínum einu sinni. Við hljótum að gera þá kröfu að það sé hann sem sé hér í forsvari fyrir þetta. Það fer ekkert á milli mála að ábyrgðin er hjá ríkissjóði. Við erum hér að vinna fyrir fólkið í landinu og að meginþorra eru það lífeyrissjóðir fólksins í landinu sem munu tapa hundruðum milljarða ef ráðherra fer illa að ráði sínu eins og svo sem oft áður. 

Forseti minnir bæði þingmenn og ráðherra á að ræðutími er takmarkaður í óundirbúnum fyrirspurnum.

Virðulegi forseti. Hér er enginn að reyna að skýla sér á bak við milligöngumann, þvert á móti. Við lögðum fram skýrslu til að hefja umræðu um stöðu ÍL-sjóðs og ég sagði að það væru þrír valkostir í stöðunni. Einn er sá að gera ekki neitt, sem er málflutningur hv. þingmanns vegna þess að hv. þingmaður segir bara fullum fetum: Ríkissjóður ber ábyrgð á þessu öllu. En þetta er bara ekki svona einfalt. Ríkissjóður er í einfaldri ábyrgð fyrir skuldbindingum ÍL-sjóðs og ÍL-sjóður á ekki fyrir skuldum. Það er hins vegar ekki alveg augljóst hvernig á að bregðast við þeirri stöðu og í því lögfræðiáliti sem hv. þingmaður er hér að túlka fyrir þingheim þá er velt upp sjónarmiðum um það að það þurfi að vera mjög sterk rök til að grípa inn í og setja sjóðinn í slit ef menn ætla að gera það með eignarnámi án þess að bætur komi fyrir. Þetta þýðir hins vegar ekki að ríkissjóður sé í fullri ábyrgð fyrir öllum skuldbindingum ÍL-sjóðs út líftíma allra krafna. Þetta bara þýðir það ekki.  
            

Virðulegi forseti. Frá því að ég kom inn á þing í fyrra hef ég varað við þeim erfiðleikum sem þá þegar var fyrirsjáanlegt að heimilin myndu standa frammi fyrir vegna aukinnar verðbólgu. Viðbrögð hafa verið lítil og fram á þetta haust var allt að því hlegið að þessum áhyggjum mínum og lítið gert úr þeim. Hjá þeim sem þurfa að standa undir afborgunum lána hafa glórulausar vaxtahækkanir hækkað afborganir um hátt á annað hundrað þúsund í hverjum mánuði. Erfitt hefur reynst að sannfæra ríkisstjórnina um vanda leigjenda vegna hækkana á leigumarkaði þrátt fyrir að ég hafi ítrekað bent á staðfest dæmi um verulegar hækkanir á leigusamningum. Nú kemur sannleikurinn loks upp á yfirborðið og það má þakka hugrökku fólki sem í örvæntingu sinni stígur fram og segir frá hremmingum sínum. Þannig barst formanni VR póstur frá 65 ára konu sem fékk tilkynningu um hækkun á leigu upp á 75.000 kr. á mánuði. Leiga hennar á að hækka úr 250.000 í 325.000 kr. eða um 30%. Bréfið barst 30. nóvember. Hún þarf að láta vita sem fyrst, eða í síðasta lagi 1. janúar, hvort hún þiggi þessa afarkosti. Um þetta hefur verið fjallað í fjölmiðlum en málið er því miður ekki einsdæmi. Leigufélagið Alma, sem hagnaðist um 12 milljarða á síðasta ári, vill meira og er greinilega að senda svona jólaglaðning á fleiri viðskiptavini sína. Erlend kona setti færslu á Facebook þar sem hún sagði frá 60.000 kr. hækkun leigu á 67 fermetra íbúð sem frá og með febrúar verður 310.000 kr. Ég ítreka að leigufélagið Alma hagnaðist um 12,4 milljarða á síðasta ári. Ég vil spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvað honum finnist um ástandið á leigumarkaði og hvort ekki sé kominn tími á neyðarlög til að verja heimilin gegn þessum gegndarlausu og forhertu hækkunum sem dunið hafa á bæði leigjendum og lántakendum.

Virðulegi forseti. Það sem ríkisstjórnin hefur verið að gera á undanförnum árum er að setja aukna fjármuni í framkvæmdir til að hér geti risið fleiri félagslegar íbúðir  Viðbrögð okkar við þessari stöðu hljóta ávallt að vera þau að huga að þeim sem eru í veikastri stöðu. Það hefur ríkisstjórnin gert með margvíslegum úrræðum. Við höfum verið að hækka bætur almannatrygginga. Við erum að boða hækkun á húsnæðisbótagreiðslunum. Við erum sömuleiðis á undanförnum árum búin að beita okkur fyrir skattalækkunum sem sérstaklega gagnast þeim sem eru með minnst á milli handanna. Ef við ætlum að þrengja umræðuna niður á húsnæðismarkaðinn þá er augljóst af þeim tillögum sem hafa verið til umræðu út úr húsnæðishópnum, sem innviðaráðherra kom á fót eftir samtal í þjóðhagsráði, að við erum með margvíslegar aðgerðir í undirbúningi sem eru til þess líklegar að slá á spennuna á þeim markaði og það mun líka gagnast leigjendum. Til skamms tíma verðum við líka að spyrja okkur spurninga sem snúa að verðbólgunni í landinu og hvernig við getum náð tökum á henni. Húsnæðismálin eru þar stór þáttur vegna þess að það mun tryggja lægra vaxtastig samhliða.

Virðulegi forseti. Við skulum ekki láta eins og þetta sé einangrað dæmi og ég minni aftur á að leigufélagið Alma hagnaðist um 12,4 milljarða á síðasta ári. Þetta félag fékk íbúðir sem fólk missti í hruninu á gjafaverði og hefur hagnast gríðarlega síðan og það stefnir í að hagnaður bankanna fari yfir 100 milljarða á þessu ári. Ég hef nokkrar spurningar fyrir fjármála- og efnahagsráðherra. Ef fólk á leigumarkaði missir heimili sitt, hvert á það fara? Eftir hverju er ráðherra að bíða áður en gripið er til aðgerða til að verja heimilin? Er ráðherra tilbúinn til að verja heimilin með því að tryggja með lögum að enginn, hvorki leigjendur né lánþegar, missi heimili sín í því ástandi sem nú er? Er ekki kominn tími til að koma einhvers konar böndum á leigumarkaðinn eins og hefur t.d. verið gert í Skotlandi, á Spáni og í Danmörku? Eða eru völd banka og leigufélaga yfir heimilum landsins í nafni græðgi algjör? Eru þessir aðilar óstöðvandi, ná engin lög yfir þessa hegðun? Ég krefst þess að sett verði neyðarlög til að verja heimilin fyrir þessum gegndarlausu hækkunum. Að það sé ekki þegar búið er ríkisstjórninni til háborinnar skammar.

Virðulegi forseti. Auðvitað er það ekki þannig að það sé hægt að þola hvers konar framkomu sem er á leigumarkaði; það er alveg fráleitt að ríkisstjórnin standi fyrir eitthvað slíkt. Við höfum þvert á móti verið í samtali við aðila vinnumarkaðarins. Við höfum verið með aðgerðir sem hafa skipt miklu máli. Við erum í fjárlögum næsta árs að tryggja að við getum haldið áfram að hækka húsnæðisbætur sem eru hugsaðar fyrir þá sem eru á leigumarkaði og eru í lægri tekjuendanum. Þetta eru alvöruaðgerðir sem skipta raunverulegu máli fyrir fólk. Nýtt jafnvægi á húsnæðismarkaði þarf að fást með því að framboðshliðin vaxi. Við erum sömuleiðis með aðgerðir í gangi sem eru líklegar til að tryggja það. Reyndar virðist vera meira framkvæmt en við spáðum og mögulega hefur þörfin fyrir nýtt húsnæði inn á næstu ár eitthvað verið ofmetin. En við þurfum á sama tíma að gæta að því að grípa ekki til aðgerða sem verða beinlínis til þess að draga úr framboði á leigumarkaði.

Herra forseti. Umhverfismál eru stundum óáþreifanleg og torskilin en sá hluti þeirra sem fólk á kannski auðveldast með að skilja og upplifa árangurinn af er úrvinnsla úrgangs, flokkun. Það er ekki mesta glamúrið endilega í þessum málaflokki, ruslinu okkar, en þarna getur almenningur fundið að aðgerðir hans skipti máli. Þess vegna eru fréttir sem hafa dunið á okkur með reglulegu millibili um að flokkaður úrgangur rati ekki þær leiðir sem fólk reiknaði með að hann gerði mjög neikvæðar, vegna þess að þær grafa undan tiltrú fólks á þessu kerfi og þarna er traustið í rauninni allt. Við þurfum að treysta því að það sem við setjum út í tunnu endi á réttum stað. Þess vegna er mjög gott skref sem verður stigið nú um áramótin þegar breytingar á lögum um úrvinnslugjald taka gildi þar sem verða innleiddar bæði nýjar áherslur Úrvinnslusjóðs og aukið umfang framlengdrar framleiðendaábyrgðar og kannski það sem mest er um vert, það verður aukin flokkun t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu. Fólk fær fleiri tunnur og getur allt í einu flokkað allan fjárann og upplifir að það sé að gera hlutina eins og það vill gera. Sveitarfélögin hafa haft dálitlar áhyggjur af innleiðingunni en svo fengum við boð um það nú í vikunni að innleiðingin væri eitthvað að hiksta upp í ráðuneyti líka, litlum þremur vikum fyrir áramót, og að von sé á útbýtingu frumvarps í dag eða á morgun varðandi það sem þarf eða grunnforsendur fyrir þessari innleiðingu, alls konar tollskrárnúmer sem þarf að uppfæra og bara nokkuð viðamikið mál. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna afgreiðsla þess máls hefur dregist svo mjög sem raun ber vitni, eitt og hálft ár liðið frá samþykkt laganna. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég er sammála mjög mörgu sem kemur fram hjá hv. þingmanni, þó kannski ekki endilega því að þetta sé ekki spennandi. Ég held að það sé mjög spennandi tækifæri þegar kemur að hringrásarhagkerfinu og þar getum við gert miklu betur. Við höfum lagt mikla áherslu á að styrkja það og efla, t.d. með hópi um hringrásarhagkerfið sem er núna að störfum og ég tel að muni skipta miklu máli. Sömuleiðis, af því að hv. þingmaður nefndi að það skipti máli, það væri grunnurinn í þessu, að sorpið sem er verðmæti rati á réttan stað - en líka út af því að fólk hafi trú á því sem væri verið að gera - vil ég geta þess að það er nýkomin út skýrsla frá hópi sem sérstaklega var að skoða Úrvinnslusjóð sem er hjartað í þessu. Hann er 20 ára gamall og hefði fyrir löngu átt að vera búið að skoða þau mál. Hv. þingmaður nefnir á endanum þau lög sem taka gildi núna og spyr af hverju þetta mál, sem hann vísar til, komi svo seint. Ég get svo sem alveg tekið undir að það hefði mátt koma fram fyrr. En staðreynd málsins er að þessi mál, af því að hv. þingmaður nefndi tollskrár og við munum sjá hér mál upp á mjög margar síður sem eru í raun til einföldunar, taka stundum lengri tíma en menn vildu ætla. Á móti kemur að þá skiptir líka máli að vanda til verka og margir þurfa að koma að. Það er einfaldasta skýringin á þessu. Vanalega hefur mál sem þetta komið í bandormi. Þetta er auðvitað mjög tæknilegt en í eðli sínu mjög einfalt. Við erum með tollskrána til grundvallar þegar kemur að úrvinnslugjaldinu og er það gert til að skila því sem best til okkar. Tollskráin er eins og hún er og við erum ekki að breyta henni hér en við þurfum að byggja á henni þegar við erum að gera breytingar.

Herra forseti. Það er frekar uppskrift að mistökum en grunnur að vandaðri lagasetningu að koma með frumvörp viku fyrir þinglok sem eiga að taka gildi um áramót. Það er 8. desember í dag. Áramótin eru eins og öll önnur ár 31. desember. Þetta lá fyrir fyrir langa löngu. Þetta lá fyrir t.d. í september þegar bandormur fjármálaráðherra sem gerir sambærilegar breytingar kom til þingsins. Hvar stendur ráðuneytið t.d. í samskiptum við sveitarfélögin sem ráðuneytið hefur verið að hvetja áfram til ná innleiðingunni á settum tíma þegar allt í einu kemur í ljós að ráðuneytið sjálft rann eiginlega á rassinn með lykilatriði við innleiðinguna? Grundvallarforsenda frumvarpsins sem var samþykkt fyrir einu og hálfu ári er þetta frumvarp sem á að koma í dag eða morgun og við eigum að rumpa í gegn. Af hverju erum við að gera þetta bara rétt fyrir þann allra síðasta frest sem dagatalið gefur okkur?

Virðulegur forseti. Til að skýra þetta sem hv. þingmaður talar um þá eru öll prinsippin í þessu máli afgreidd þannig að í rauninni snýst þetta um tollskráningu, eins og hv. þingmaður vísar til en gerir kannski lítið úr í málflutningi sínum. Það er það sem þetta snýr að. Það þarf að skoða það varðandi alþjóðlegu tollskrána og annað slíkt og það er bara ákveðin vinna sem þarf að vinna til þess að framkvæmdir geti gengið snurðulaust fyrir sig. En í þessu frumvarpi er ekki um neinar prinsippákvarðanir að ræða. Það er búið að taka allar þær ákvarðanir. Það þarf hins vegar að uppfæra tollskrána í samræmi við breytt fyrirkomulag og tollskráin er flókin og hún er löng. Þegar hv. þingmaður og aðrir hv. þingmenn fá hér frumvarpið þá eru menn því ekki að taka einhverjar ákvarðanir um hvers konar fyrirkomulag menn þurfa að hafa. Þetta er vanalega í bandormi af því að þá er það veigaminna en það er núna og kallar ekki á umræðu í þinginu, 

Forseti. Fyrrverandi forseti Mannréttindadómstólsins, Róbert Spanó, hefur sagt það sem kannski blasir dálítið við, að tillögur hæstv. fjármálaráðherra um að slíta ÍL-sjóði til að spara ríkissjóði fjárhæðir sé aðferðafræði sem fari gegn eignarréttinum, rétti sem er varinn í stjórnarskrá Íslands. Annar þungur dómur féll í gær, þá frá seðlabankastjóra, sem flaggaði því að viðureign Seðlabankans við verðbólguna væri erfiðari vegna þess hvernig fjármálaráðherra spreðar. Hallinn stendur í 119 milljörðum. Í báðum tilvikum eru málin lögð upp þannig að almenningur tekur reikninginn fyrir pólitísk mistök stjórnvalda. Fyrst taka lífeyrisþegar á sig högg til að spara ríkissjóði fjárhæðir í gegnum ÍL-sjóð, svo tekur almenningur reikninginn fyrir fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar og fær á sig ítrekaðar vaxtahækkanir því Seðlabankinn er skilinn einn eftir með það verkefni að glíma við verðbólguna. Ég hef flaggað því hér að ríkisstjórnin er rangstæð í máli ÍL-sjóðs. Sjálfstæðisflokkurinn er í stríði við eignarréttinn að því er virðist. Fjármálaráðherra hélt blaðamannafund eftir lokun markaða þar sem hann boðaði sparnað fyrir ríkissjóð sem felst í því að lífeyrisþegar eiga að taka reikninginn, gefa eftir fjárhæðir. Í lögfræðiáliti fjármálaráðherra er vísað til neyðarlaganna sem fordæmis. Það er með nokkrum ólíkindum. Ég óskaði eftir lögfræðiáliti fyrir þingið en því var hafnað, sennilega vegna þess að svörin verða þau að Sjálfstæðisflokkurinn er hér kominn í stríð við eignarréttinn. Meginreglan er að líftími skuldabréfa stendur. Meginreglan er að samningar skulu standa. En stærsta spurningin hér er kannski þessi: Ætlar formaður flokks, sem gjarnan lítur á sig sem brjóstvörn eignarréttarins, virkilega að halda áfram með hugmyndir sínar? Á eignarrétturinn að víkja fyrir tilraunum ráðherra til að laga stöðu ríkissjóðs með því að fara í vasa lífeyrisþega? 

Virðulegi forseti. Maður veit ekki hvort maður á að hlæja eða gráta þegar maður hlustar á þennan málflutning sem er eins og einhver málflutningur gegn frumvarpi sem ekki er komið fram en aðallega málflutningur gegn ríkissjóði. Allt skal leggja á sig til að veikja stöðu ríkissjóðs og ef það dugar ekki að nota eignarréttinn einhvern veginn í því samhengi þá er það bara formaður Sjálfstæðisflokksins. Kannski er ég sem formaður Sjálfstæðisflokksins aðalskotmarkið hjá hv. þingmanni. Ég ætla bara að biðja þá sem eru að fjalla um þetta mál að reyna að gera það af aðeins meiri yfirvegun. Auðvitað stendur ekkert annað til í þessu máli en að láta lög og reglur gilda. Það er rangt, sem hefur komið fram, að ég hafi lagt fram einhverja tillögu fyrir þingið. Það er alveg þveröfugt við það. Ég lagði fram skýrslu um stöðu málsins og ég sagði að það væru þrír valkostir í stöðunni. Ég ætla ekki að taka þátt í einhverjum lögfræðilegum bollaleggingum um ólíkar túlkanir á lagalegri stöðu málsins eða að láta draga mig út í umræðu um það hvað einstaka lögfræðiálit kveður á um. Ég ætla þó að vekja athygli á því að þetta nýjasta lögfræðiálit tekur ekki á mörgum af þeim álitamálum sem hafa verið til umræðu til þessa, tekur bara ekkert á þeim yfir höfuð, og er líka fullt af fyrirvörum um mörg grundvallaratriði. Þar er sömuleiðis verið að rekja hluti sem eru með öllu óumdeildir, eins og t.d. það hvað er eign. En ef hv. þingmaður ætlar að gera það kappsmáli að sínu að veikja stöðu ríkissjóðs vegna stöðu ÍL-sjóðs þá hefur hún ræðustólinn hér áfram til þess.

Virðulegi forseti. Mér þykir hæstv. fjármálaráðherra vera hörundsár maður, talar um það að þingmenn tali gegn hagsmunum ríkissjóðs. Er það ekki skylda þingmanna að fara að lögum, að fara að stjórnarskrá? Hvernig getur hæstv. fjármálaráðherra staðið hér og bifast ekki þrátt fyrir að fyrrverandi forseti Mannréttindadómstólsins tali um það að Sjálfstæðisflokkurinn sé hér kominn í stríð við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar? 

Hæstv. fjármálaráðherra. Virðulegi forseti. Já, það er komið með knattspyrnumál, fótboltamál hérna, kannski vegna þess að HM stendur yfir. Það sem við ætlum ekki að gera í þessu máli er að skora sjálfsmark 

Virðulegi forseti. Ég vildi bara, í ljósi þess að umræðan um þetta mál er greinilega enn þá í fullum gangi, minna á að hæstv. fjármálaráðherra flutti þinginu hér skýrslu um ÍL-sjóð en umræða um hana hefur ekki klárast. Því máli var frestað og mælendaskráin var ekki tæmd. Ég vil því spyrja hæstv. forseta: Hvenær stendur til að setja þá skýrslu aftur á dagskrá og klára þá umræðu um skýrslu fjármálaráðherra? Það er augljóst að fjármálaráðherra hefur ekki sagt sitt síðasta hér á þingi varðandi þetta mál og þingmenn hafa heldur ekki sagt sitt síðasta við ráðherra.

Forseti vill geta þess að forseta er að sjálfsögðu kunnugt um það og forseti er meðvitaður um það að þessari umræðu var ekki að fullu lokið og mun leitast við að taka málið á dagskrá þegar færi gefst.

Virðulegur forseti. Hér kom fram fyrir tveimur eða þremur vikum í máli hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, sem er ráðherra lífeyristryggingamála á Íslandi, að það stæðu yfir viðræður milli fjármálaráðuneytisins og lífeyrissjóðanna um ÍL-sjóð og þær kröfur sem þar eru í húfi. Mér þætti vænt um það, vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra er hér í húsi og það er tekist á um þetta hér í dag, að hann gæti staðfest við okkur að viðræður séu í gangi milli ráðuneytisins og lífeyrissjóðanna og hvort stjórnir lífeyrissjóðanna telji sér heimilt samkvæmt lögum að semja við ríkið um skerðingu á eignum sjóðanna. Eru einhverjar viðræður í gangi milli fjármálaráðuneytisins og lífeyrissjóðanna? Eða var hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, ráðherra lífeyristryggingamála, að fara með rangt mál þegar hann sagði að svo væri?

Forseti vill geta þess að þegar rætt er um fundarstjórn forseta þá er æskilegt að það beinist að fundarstjórn forseta, ekki efnislegri umræðu um mál sem eru komin af dagskrá.

Virðulegi forseti. Mér finnst þessi umræða hæstv. fjármálaráðherra stórundarleg, þegar hann talar um að hér sé ekkert mál komið fram. Hann heldur blaðamannafund þar sem hann teiknar upp leikfléttuna og hvað sé í vændum. Ef þið ekki semjið við mig þá set ég á ykkur lög. Auðvitað þarf Alþingi þá að vita hvert markmiðið er og að hverju er stefnt. Og auðvitað hefði Alþingi átt að fá það lögfræðiálit sem ég óskaði eftir en meiri hlutinn hafnaði. Getur verið að þessu lögfræðiáliti hafi verið hafnað vegna þess að svörin öskra á mann? Fjármálaráðherra afgreiðir álit lífeyrissjóðanna með þeim hætti að ekkert mark sé á því takandi vegna þess að þeir hafi hagsmuna að gæta. Fjármálaráðherra föndraði reyndar sjálfur lögfræðiálit og hann hefur hagsmuna að gæta í þessu máli. Orð fyrrverandi forseta Mannréttindadómstólsins virðast ekki vega þungt. Þetta er bara eitthvert „potato/potato“ um hvað stendur í stjórnarskránni. Ég held að við þurfum að fá umræðu um þessa skýrslu í framhaldinu. Það er svo margt í þessu. Niðurstaðan hefur áhrif á fjárlagagerð. 

Herra forseti. Ég vil taka undir hvert einasta orð sem hraut af vörum hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur. Það er eiginlega með ólíkindum að koma hér sem hæstv. ráðherra og fussa yfir umræðu vegna þess að ekki sé komið fram þingmál þegar hæstv. ráðherra boðaði sjálfur til blaðamannafundar. Hæstv. ráðherra skilaði Alþingi skýrslu með hugmyndum sínum um það hvernig leysa mætti þetta allsherjarklúður í boði Sjálfstæðisflokksins og hans stjórnarhátta undanfarin ár og áratugi og hæstv. ráðherra ætlast til þess að við ætlum ekki að ræða málin hér af því að hann sé ekki tilbúinn með þingmál til framlagningar um leiðina. Ég held að við hljótum að gera þá kröfu að hæstv. ráðherra óski eftir að umræða um skýrsluna haldi áfram. Við þurfum að fá botn í málið, við þurfum að komast eitthvað áleiðis með þetta af því að þetta er tjón sem mun bitna á almenningi í landinu, sem við erum jú að vinna fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil bara taka undir með þeim sem segja: Við þurfum endilega að ræða þetta, og lýsa mikilli furðu þegar ég heyri þingmenn, eins og þann sem hér síðast um það að ég vilji forðast umræðu um þetta mál. Skoðum aðeins staðreyndir málsins. Ég lagði skýrslu fyrir Alþingi til þess að efna til umræðu um málið. Svo koma menn hér og segja: Ráðherrann vill ekki ræða málið. Heyr á endemi. Þetta eru alger öfugmæli. Og að ég hafi ákveðið nú þegar hvernig málið verði leyst. Það er líka rangt. Til hvers halda menn að skýrslan hafi verið lögð fram? Ég fagna því að það skuli koma fram lögfræðileg álit um stöðu málsins. Ég ætla bara áskilja mér rétt til að hafa skoðun á þeim eins og öllu öðru sem menn geta verið að skrifa um í þessu efni. Það er bara eitt sem vakir fyrir mér, það er að ríkissjóður taki ekki meiri ábyrgð á þessu máli en lög standa til og samningar. Ég tek bara eftir því að menn eiga erfitt með þennan málstað vegna þess að þeir halda að þeir vinni eitthvert pólitískt gagn með því að reyna að koma höggi á fjármálaráðherrann jafnvel þótt ríkissjóður blæði fyrir.

Og verja almenning?

Eru viðræður í gangi?

Herra forseti. Umræða um skýrslu fjármálaráðherra um ÍL-sjóð fór fram 26. október. Ekki náðist að tæma mælendaskrá fyrir lok þingfundar þann dag. Það er kannski ágætt að skoða þetta í samhengi þess að það eru sögulegar vanefndir á þingmálaskrá ríkisstjórnar þetta haustið þannig að það er ekki eins og það hafi ekki verið nægt rými í dagskrá. Daginn eftir t.d., 27. október, var óskað heimildar til að lengja þingfund. Hann byrjaði kl. 10:30 en lauk 17:39. Forseti ákvað að setja ÍL-sjóð ekki á dagskrá þess fundar þó að við vitum vel að það sé alveg hægt að funda hér þó að klukkan sé orðin meira en hálf sex síðdegis. En svo kemur ráðherra upp og lýsir því yfir að auðvitað vilji hann ræða þessa skýrslu, 

Forseti minnir á að þegar ræðumenn eru að fjalla um fundarstjórn forseta þá hafa þeir til þess eina mínútu en ekki eina og hálfa.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeim orðum hæstv. fjármálaráðherra að það standi ekki á honum að ræða þessi mál. Ég hef aldrei haldið því fram. Mér hugnast hins vegar ekki orð hans um nálgun í þessu máli og hef áhyggjur af þessum þunga hans varðandi ábyrgð þingmanna á því að standa með ríkissjóði nánast sama hvað. Hvaða hughrif kallar það fram að við eigum að standa með ríkissjóði þegar það rignir yfir okkur lögfræðiálitum um stjórnarskrárbrot?

Það er ekkert þingmál komið fram.

- Það eru komnar fram hugmyndir sem þú stendur hér og verð. Og það var augljóst á blaðamannafundinum að hæstv. fjármálaráðherra var langsamlega skotnastur í þeirri leið að henda lögum á fólkið.

Forseti. Það er alveg nauðsynlegt að fá málið um ÍL-sjóð á dagskrá þingsins aftur. Hæstv. fjármálaráðherra segir hérna: Við eigum ekki taka meiri ábyrgð en lög og reglur gera ráð fyrir fyrir ríkissjóð. Það er rosalega kaldhæðnislegt í samanburði við annað mál sem við vorum að glíma við í fjáraukanum varðandi lífeyrisaukasjóð LSR þar sem álit ráðuneytisins var að strangtæknilega séð, lagalega séð, þyrfti ekki að uppfylla þá 10–14 milljarða sem voru þar á bak við en sanngirnisrök horfðu til þess að það væri bætt upp. Að hvaða leyti er þetta öðruvísi með ÍL-sjóð? Ég bara spyr. Þar er valið að segja: Já, strangtæknilega séð og samkvæmt okkar lögfræðiáliti þurfum við ekki að uppfylla þetta. Sanngirnisrök - þau geta bara fokið út um gluggann.

Virðulegi forseti. Það sem hæstv. fjármálaráðherra lagði til á sínum blaðamannafundi um daginn var að ÍL-sjóður yrði knúinn í gjaldþrot með lagasetningu til að koma í veg fyrir að skuldabréfaeigendurnir, m.a. lífeyrissjóðir og almannaheillasamtök,  Hæstv. tryggingamálaráðherra, hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, sem fer með lífeyrissjóðsmál, hélt því fram á Alþingi fyrir skömmu síðan að það væru í gangi viðræður milli ráðuneytisins og lífeyrissjóðanna. Og ég tek eftir því að hér getur hæstv. ráðherra ekki staðfest að neinar slíkar viðræður séu í gangi. Það eru engar slíkar viðræður í gangi. 

Forseti fagnar því að hv. þingmaður vék að fundarstjórn forseta í lok ræðu sinnar er hann hafði talað í eina og hálfa mínútu í einnar mínútu ræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði er sneri að fundarstjórn forseta, sem var að það liggur fyrir að skýrsluumræðan hefur ekki verið leidd til lykta. Þetta hefur verið rætt á a.m.k. tveimur fundum þingflokksformanna með forseta svo ég muni til, fyrir utan að það er einn og hálfur mánuður síðan þessi umræða fór af stað, eins og komið hefur verið inn á. Því væri ég til í að fá aðeins nákvæmari tímasetningu frá hæstv. forseta en „þegar rými gefst til“, ef ég man orð hæstv. forseta rétt, þar sem það gæti þýtt nokkurn veginn hvað sem er.

Forseti vill taka fram að hann getur því miður ekki gefið nákvæmari tímasetningar í þessu. Vildi forseti gjarnan að hann gæti gefið nánari tímasetningar varðandi dagskrá dagsins í dag og þeim mun erfiðara er að segja til um það sem á eftir að gerast á næstu dögum. En forseti heyrir hins vegar áhuga manna á því að halda þessari skýrsluumræðu áfram og mun leitast við að bregðast við því.

Virðulegur forseti. Hér í 2. umr. fjárlaga, í minni síðari ræðu, vildi ég ræða sérstaklega um réttindi fatlaðs fólks og það fjárþak sem hefur verið sett á það að fatlað fólk fái að njóta sinna mannréttinda til fulls. Í þinginu liggur einnig fyrir frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, eða NPA, og áður en ég kem að fjárheimildum til NPA og hvernig það setur þak á mannréttindi fatlaðs fólks og í raun kvóta á mannréttindi fatlaðs fólks ætla ég að útskýra aðeins út á hvað NPA gengur. Lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir voru afgreidd á Alþingi árið 2018 og tóku gildi 1. október 2018. Með lögunum var innleitt nýtt þjónustuform fyrir fatlað fólk með ríkar þjónustuþarfir sem hefur síðan reynst afar mikilvægt og í raun grundvöllur þess að fatlað fólk geti lifað sjálfstæðu lífi. NPA byggir á hugmyndafræðinni um sjálfstætt líf og gerir fötluðu fólki kleift að ráða hvar það býr og með hverjum það býr. Fatlað fólk stýrir því hvernig aðstoðin er skipulögð, hvaða aðstoð er veitt og hvernig hún fer fram og hver veitir þjónustuna. Það er líka mjög mikilvægt. NPA getur gagnast öllu fötluðu fólki en hentar þeim sérstaklega sem hafa þörf fyrir viðvarandi, fjölþættan stuðning og eru reiðubúin til að stýra því sjálf, eftir atvikum með aðstoð, hvar, hvernig og hvenær aðstoðin er veitt. Þessi þjónusta bætir auðvitað bara líf fólks þegar það hefur raunverulegt aðgengi að henni. Strax í upphafi, við lögfestingu þessa máls 2018, en reyndar á það sér lengri aðdraganda, var settur kvóti á þessi sjálfsögðu mannréttindi, kvóti um það hversu marga samninga ríkið ætlaði sér að fjármagna. Til nánari útskýringar þá virkar kerfið þannig að sveitarfélögin greiða fyrir NPA-þjónustu en ríkið greiðir framlag sem er ráðstafað í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem tiltekin hlutdeild af fjárhæð samninga. Sveitarfélagið á að greiða 75% og ríkið 25%, sem sagt ekki mjög stóra hlutdeild þegar allt kemur til alls. En vegna þess að ríkið er með hámark á hversu marga samninga það fjármagnar, vegna þess að það er hámark á fjárheimildunum, þá kemur það í veg fyrir að samningum fjölgi eðlilega og í takt við þörfina. Hvers vegna skiptir þetta máli? Þetta skiptir máli vegna þess að Ísland er aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Við erum búin að fullgilda samninginn en við erum langt frá því að lögfesta samninginn, bara mjög langt frá því. Það er ekki bara út af NPA heldur líka út af lögræðislögum og öðru sem er gríðarlegt réttindamál fyrir fatlað fólk. 19. gr. í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks kveður á um rétt til að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar í samfélaginu. Þessar fjárheimildir sem við erum að setja inn í NPA í hverjum fjárlögum er að ákveða hversu margir fatlaðir einstaklingar sem þurfa á þessari þjónustu að halda fá að njóta hennar, hversu margir einstaklingar fá í raun að njóta mannréttinda sinna samkvæmt 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Áður en ég fer út í 19. gr. þá langar mig líka að segja að samningurinn er ekki að færa fötluðu fólki ný réttindi eða einhver annars konar réttindi en fólki sem ekki er með fötlun hefur. Nei, samningurinn var búinn til vegna þess að fatlað fólk nýtur oft í grundvallaratriðum ekki mannréttinda til jafns við aðra. Þess vegna er þessi 19. gr. svo ótrúlega mikilvæg. Hún gengur út á það að fatlað fólk eigi þann sjálfsagða rétt sem ég á, sem við eigum öll um leið og við erum búin að ná sjálfstæða lífinu, að vera 18 ára, að fá að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar í samfélaginu. Þetta eru auðvitað bara sjálfsögð mannréttindi en það þarf að setja sérstök ákvæði um það í mannréttindasáttmála sem er sérstaklega gerður fyrir fatlað fólk vegna þess að það eru svo miklir fötlunarfordómar og svo mikil mismunun gagnvart fötluðu fólki í samfélaginu. Þess vegna þarf að setja sér samning inn í alþjóðalög til að neyða ríki heims til að finna leiðir svo að þau hætti að mismuna fötluðu fólki. Í 19. gr. stendur, með leyfi forseta: „Aðildarríki samnings þessa viðurkenna jafnan rétt alls fatlaðs fólks til að lifa í samfélaginu og eiga valkosti til jafns við aðra og skulu gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir til þess að fatlað fólk megi að fullu njóta þessa réttar og fullrar aðildar og þátttöku í samfélaginu án aðgreiningar, meðal annars með því að tryggja: a) að fatlað fólk hafi tækifæri til þess að velja sér búsetustað og hvar og með hverjum það býr, til jafns við aðra, og að því sé ekki gert að eiga heima í tilteknu búsetuformi.“ Stöldrum aðeins við, virðulegi forseti. Munum við ekki eftir hverju dæminu á fætur öðru þar sem fatlað fólk, jafnvel ungt fatlað fólk, er í raun dæmt til þess að búa t.d. á hjúkrunarheimilum fyrir aldraða eða öðrum stofnunum sem það vill ekki búa á, er neytt til að búa í öðru búsetuformi og á öðrum stað en það vill búa á? Þetta leiðir mig að öðru hjartans máli hjá mér sem eru lögræðissviptingar. Það er mál réttindagæslufólks fatlaðs fólks að lögræðissviptingu sé endurtekið beitt, einungis til að það sé hægt að skikka fólk hreinlega til ákveðins búsetuforms, til að taka af þeim réttinn til að ákveða hvar það á að búa og koma þeim fyrir á einhverri stofnun. Fólk er hreinlega lögræðissvipt til þess að stjórna því hvar það býr. Það brýtur gegn þessu ákvæði og reyndar 12. ákvæði samningsins líka, um að vera viðurkenndur að lögum. Ég er hérna að vinna með þessa nýju þýðingu, virðulegi forseti, ég var alltaf að vinna með gömlu. Jöfn viðurkenning fyrir lögum heitir þetta og er 12. gr., með leyfi forseta: „1. Aðildarríkin árétta að fatlað fólk á rétt á því að vera viðurkennt alls staðar sem persónur að lögum. 2. Aðildarríkin skulu viðurkenna að fatlað fólk njóti löghæfis til jafns við aðra á öllum sviðum lífsins.“ Þessi réttindi eru kerfisbundið vanvirt á Íslandi með lögræðissviptingu, sjálfræðissviptingu, fjárræðissviptingu gagnvart fötluðu fólki. En ég er aðallega að fjalla um 19. gr. og tengsl hennar við fjárheimildir til NPA-þjónustu og ég átti eftir tvö atriði í viðbót í henni. Hér er b-liður 19. gr., með leyfi forseta: „að fatlað fólk hafi aðgang að ýmiss konar þjónustu, svo sem heimaþjónustu, búsetuþjónustu og annarri samfélagslegri stuðningsþjónustu, þar á meðal persónulegri aðstoð, sem nauðsynleg er til stuðnings lífi án aðgreiningar í samfélaginu og til að koma í veg fyrir einangrun og aðgreiningu frá samfélaginu. C-liður hljóðar svo: „að samfélagsþjónusta og aðstaða fyrir almenning standi fötluðu fólki til boða til jafns við aðra og mæti þörfum þess.“ Á þessu er t.d. einkaframtakið að vissu leyti að taka með verkefninu Römpum upp Ísland. Það er ákveðið aðgengisátak í gangi núna sem er vel. En auðvitað þarf að gera miklu betur og meira vegna þess að aðgengi gengur ekki bara út á rampa, þótt þeir séu að sjálfsögðu eðlilegur, nauðsynlegur og mikilvægur hlutur sem er mjög áríðandi að uppbyggingu sé hraðað á, heldur er líka um annars konar aðgengi að ræða. Það er t.d. aðgengi fatlaðs fólks að réttarkerfinu, aðgengi fatlaðs fólks að réttindum sínum. Það er ekki svo að fatlað fólk hafi raunverulegt aðgengi að réttindum sínum til jafns við aðra, bara langt í frá. Tökum dæmi um þá gríðarlegu mismunun gagnvart rétti fólks með geðraskanir og geðfatlanir til þess að lifa í frelsi og njóta frelsis, njóta ferðafrelsis og vera ekki innilokað eða svipt frelsi sínu að ósynju. Lagabálkurinn sem gildir um það er bara þriðja flokks, ég verð að segja þriðja flokks, virðulegi forseti, í samanburði við t.d. lög sem gilda um gæsluvarðhald eða önnur slík frelsissviptingarúrræði, vegna þess að það er innbyggt í lögin að það megi bara undanskilja rétt fólks sem er svipt frelsi sínu vegna geðsjúkdóms ef lækni þykir bersýnilega tilhæfulaust að viðkomandi fái að mæta fyrir dómara og tala fyrir frelsi sínu ef hann er nauðungarvistaður. Það sama gildir einmitt um þessar lögræðissviptingar sem ég var að tala um að séu notaðar til að stjórnast í því hvar fólk býr. Það er líka orðalag í lögræðislögunum um að það sé hægt að meina fólki að tala gegn lögræðissviptingu sinni, að tala fyrir frelsi sínu til að njóta réttinda til jafns við aðra, til að geta nýtt sér réttindi sín, ef það þykir bersýnilega tilhæfulaust að heyra hvað þeim finnst. Þetta verður auðvitað til þess, sem og skortur á þjálfun, skortur á þekkingu, skortur á fræðslu í réttarkerfinu og í allri stjórnsýslunni sem snýr að þessum málaflokki, að stóru leyti að fatlað fólk nýtur ekki réttinda sinna til jafns við aðra. Auðvitað kostar fræðsla peninga og þegar kemur að fræðslu um mannréttindi þá finnst mér við vera mjög aftarlega og gera allt of lítið. Það er viðvarandi og kerfisbundinn þekkingarskortur á vernd og framfylgd mannréttinda á Íslandi. Ég hef gert það að tillögu minni að frumvörp ættu að fara í mannréttindamat fyrst af öllu. Ef það kemur upp einhver hugmynd um að leggja fram eitthvert frumvarp þá fyrst skulum við athuga á hvaða réttindi þessi hugmynd að lagasetningu mun hafa áhrif. Þegar það hefur verið greint er fyrst hægt að halda áfram á þann hátt sem hefur sem minnst skaðleg áhrif og sem mest jákvæð áhrif á vernd mannréttinda. Þannig finnst mér að ætti að nálgast lagasetningu. En aftur að NPA, virðulegi forseti, vegna þess að þetta tengist svo sannarlega allt. Nú er það svo að þessi bráðabirgðalög - þetta er ákveðin bráðabirgðabreyting á réttindum fatlaðs fólks til sjálfsagðrar þátttöku í samfélaginu til lífs án aðgreiningar, eins og ég var að koma inn á að tilheyrir 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks - voru upprunalega sett árið 2018 í formannstíð hv. þm. Halldóru Mogensen í velferðarnefnd og voru upprunalega gerð þannig að fjöldi nýrra samninga átti að aukast ár frá ári á ákveðnu innleiðingartímabili. Það stóð í lögunum, með leyfi forseta: „Á innleiðingartímabilinu veitir ríkissjóður framlag til eftirfarandi fjölda samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sem skal ráðstafað í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem tiltekinni hlutdeild af fjárhæð samninga, á grundvelli umsókna frá sveitarfélögum: Á árinu 2018 vegna allt að 80 samninga.“ Nú vil ég taka það fram, virðulegur forseti, að akkúrat núna eru um 90 samningar í gildi. Það var markmiðið fyrir 2018, 2019. Svo heldur listinn áfram og á árinu 2019 á að veita framlag vegna allt að 103 samninga. Við er nú stödd á milli 2018 og 2019 með fjöldann. Og við erum á leiðinni inn í 2023. Þetta innleiðingartímabil átti að klárast 2022, sem sagt árið í ár, en við áttum að fara upp í 125 samninga 2020, 150 samninga árið 2021, sem sagt í fyrra, en við erum með 90, ég endurtek það, og 172 samninga í ár. En hingað kemur félagsmálaráðherra og meiri hluti fjárlaganefndar og þau eru hrikalega stolt af því að færa heimildirnar upp í svona 140 samninga sem er aðeins minna en við ætluðum að vera í árið 2021. Þetta skil ég ekki alveg, virðulegi forseti. Upprunalega planið var að setja kvóta á mannréttindi og ég er mótfallin því. Mér finnst að þeir sem þurfa á NPA-þjónustu eigi að fá NPA-þjónustu vegna þess að 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks gerir ráð fyrir því að við gerum allt sem við getum til að fatlað fólk geti tekið þátt í samfélaginu án aðgreiningar. Við förum ekki að setja kvóta á hversu margir fá að njóta mannréttinda vegna þess að mannréttindi eru algild. En gott og vel, það er ákveðið að fara þessa innleiðingarleið en það plan sem var markað í upphafi hefur ekki gengið eftir, plan sem var allt of metnaðarlaust og í raun andstætt hugmyndafræðinni um mannréttindi, að vera með kvóta á þeim. En þessi ákvörðun er tekin og svo hefur planið ekki einu sinni gengið eftir, virðulegur forseti. Ríkissjóður hefur vanáætlað og vanfjármagnað sinn hluta af NPA og fyrir vikið er um helmingi færri NPA-samningar í gildi í dag en þeir ættu að vera samkvæmt lögum nr. 38/2018. Nú stendur til að á árinu 2023 verði allt að 145 samningar, bara svo ég hafi þetta algjörlega rétt, virðulegi forseti. Það er kvótinn. Ég verð bara að segja það, virðulegi forseti, þó að ég sé ekki búin að tala um allt sem ég ætlaði að tala um þegar kemur að réttindum fatlaðs fólks, að þessi kvótasetning er óásættanleg, þessi endalausa kvótasetning og þessir biðleikir sem eru alltaf leiknir gegn fötluðu fólki þegar kemur að því að þau fái að taka þátt í samfélaginu til jafns við aðra, njóta sjálfsagðra mannréttinda, fá í gegn lögfestingu á grundvallarsamningi um hvernig þau fái notið réttinda sinna til jafns við aðra sem hefur setið á hakanum - var það ekki 2016 sem við fullgiltum þennan samning? Ég held það, 2015 eða 2016 og það var árið 2007 sem við undirrituðum hann. Þetta er búið að standa til í 15 ár og enn er fólk látið bíða. Hvaða rugl er það, virðulegi forseti? Af hverju erum við enn þá í einhverju innleiðingartímabili með sjálfsögð mannréttindi fólks? Því ætti auðvitað að vera lokið fyrir löngu. Það ætti ekki að vera hægt að setja einhverja tölu á hversu margir einstaklingar fái að njóta mannréttinda. Mannréttindi eru algild og þar af leiðandi getur þú ekki sett kvóta á mannréttindi og sagst skilja mannréttindi á sama tíma. Það fer ekki saman.

Frú forseti. Ég ætla að taka upp þráðinn þar sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sleppti honum í sinni ræðu þar sem hún var að tala um NPA-samningana sem eru ekki fullfjármagnaðir í þeim fjárlögum sem við erum að ræða hér. Það er svo sem búið að ræða allnokkuð um það í þessari umræðu. En þetta er nefnilega svo áhugaverður punktur sem hún kom inn á varðandi það að við höfum verið með mannréttindasamninga sem hafa verið taldir algerlega í gildi og gilda um allt fólk, í rauninni alveg frá því undir lok 17. aldar og svo 100 árum síðar komu kannski þekktustu mannréttindasamningarnir í Frakklandi og Bandaríkjunum, en það er ekki fyrr en liðið var á 19. öldina sem t.d. þrælahald var afnumið í ríkjum þar sem þessi mannréttindi áttu engu að síður að gilda. Við erum einhvern veginn ekki í annarri stöðu í dag. Það er þannig að þau mannréttindi sem við höfum ákveðið að skuli gilda fyrir allt fólk, gera það ekki. Það er ekki vegna þess að þessir samningar undanskilji þau heldur vegna þess að við beitum þeim þannig og við höldum áfram að gera það. Framan af voru það sannarlega einstaklingar sem voru taldir annars flokks manneskjur, þrælar, síðar eru það konur, börn, fatlað fólk, flóttafólk, sem virtist sem að væru ekki talin til fólks samkvæmt þessum mannréttindasamningum. Það er ákveðin bót í því að við erum búin að samþykkja alþjóðlega samninga sem taka á réttindum þessara hópa sérstaklega, þar á meðal réttindum fatlaðs fólks sem var gríðarlega mikið framfaraskref. En líkt og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir benti á þá var ástæðan fyrir því að það þurfti að fara í þá vinnu að samþykkja sérstakan samning um réttindi fatlaðs fólks einfaldlega sú að mannréttindi fatlaðs fólks voru ekki virt. Þetta er auðvitað hneyksli í sjálfu sér. Nú erum við búin að samþykkja þennan samning og raunar ekki búin að lögfesta hann þrátt fyrir miklar yfirlýsingar um að það standi til og við vitum alveg hverjar ástæðurnar eru fyrir því að það er ekki búið að lögfesta samninginn um réttindi fatlaðs fólks. Þær eru einkum tvær þó að þær séu auðvitað margvíslegar og djúpstæðar, annars vegar að það er svo rosalega dýrt að virða réttindi fatlaðs fólks. En það á náttúrlega við um öll borgaraleg réttindi. Ég held að það sé enginn að fara að taka af okkur lýðræðið þótt það kosti stórfé. Það er bara svoleiðis. Og þegar við erum að tala um fjárlög þá erum við ekki að tala um í rauninni úr hversu miklum peningum við höfum úr að moða heldur hvernig við forgangsröðum þeim. Það er nefnilega nóg til. Það er nóg til, líkt og var yfirskrift skýrslu ASÍ sem kom út fyrir ekki svo löngu síðan. Í þessum fjárlögum sem við erum að ræða sjáum við þennan sama vanda, þetta sama hugarfar sem ég kom svolítið inn á í ræðu minni hérna í nótt. Ég fékk að halda fyrstu ræðu mína í þessu máli klukkan tvö í nótt, ef mér skjátlast ekki, sem var auðvitað mjög vont og óþolandi. En sem betur fer féllst forseti á að halda umræðunni áfram inn í daginn í dag. Það sem ég kom inn á í ræðu minni í nótt var það djúpstæða hugarfarsvandamál sem við stöndum frammi fyrir í kerfinu okkar og kemur t.d. að réttindum öryrkja og þjónustu við fatlað fólk og öllum þeim þáttum. Það er sömu kerfisbundnu viðhorfin sem eru einmitt ástæðan fyrir því að það þarf gera sérstaka samninga um réttindi minnihlutahópa, þó að það sé búið að gera almenna mannréttindasamninga sem ætti nú að taka af allan vafa um að allt fólk njóti sömu réttinda, og það er sami hugarfarsvandi sem hefur orsakað kerfið eins og við erum með það, byggt upp þetta kerfi eins og það er. Líkt og ég nefndi í nótt þá snýst það fyrst og fremst um að það er almennt viðurkennt að öryrkjar t.d. séu fátækir. Grey öryrkjarnir, þeir eru fátækir. Það er einhvers konar náttúrulögmál og ef það er ekki þannig þá er eitthvað að og þá þarf nú að taka eitthvað af þeim, skerða eitthvað. Það sem er alvarlegast við það er hvar skerðingarnar liggja. Skerðingarnar eru ekki þegar öryrki er fluttur í einhverja höll, það er í rauninni þegar hann er farinn að geta mögulega lifað mannsæmandi lífi og varla það, það er þá sem hvatarnir, eins og skerðingarnar eru kallaðar, koma inn. En ég ætlaði ekki að halda aðra ræðu um sama efni hérna. Mér er þetta mjög hugleikið hins vegar. Við erum í umræðum um fjárlög og sannarlega ræðum við einstaka þætti. Að sjálfsögðu tökum við fyrir ákveðna þætti í þeirri áætlun sem lögð er hér fram af hálfu ríkisstjórnarinnar um það hvernig við ætlum að verja okkar fjármunum. En þetta er svolítið eins og biluð plata. Við erum alltaf að gagnrýna sömu hlutina og við erum alltaf að gera sömu kröfurnar. Það sér einhvern veginn aldrei fyrir endann á því að við séum alltaf að stoppa í göt, öryrkjar að biðja um einhverjar sporslur. En það er með það eins og annað, það þarf ekki bara að bæta í sporslurnar og hækka frítekjumarkið og lækka skerðingarhlutfallið og allt þetta heldur þurfum við einfaldlega að fara að hugsa hlutina allt öðruvísi. Við þurfum að fara að hugsa þá öðruvísi. Þetta á við um gríðarlega margt og þar kem ég að því sem ég ætlaði að nefna næst. Reyndar þegar ræðu minni sleppti hérna í nótt þá ætlaði ég að fara að ræða lögreglumál sem eru fangelsismálin en þetta er nátengt. Það hefur auðvitað verið mikið ákall undanfarið um frekari fjárveitingar til fangelsanna. Sem betur fer er það ekki vegna þess að við viljum endilega vera að loka inni enn fleira fólk eða ég vona að það sé ekki það sem býr þar að baki, þótt það geri það kannski óbeint, heldur erum við þar að tala um aðbúnað fanga og hvernig við í rauninni refsum fólki sem brýtur reglurnar sem hafa verið settar. Þetta er mér sérstaklega hugleikið. Þetta hefur verið mér hugleikið í ansi langan tíma og var reyndar efni meistararitgerðar minnar þegar ég útskrifaðist úr lagadeild fyrir allnokkrum árum síðan, árið 2009. Þá hafði það vakið athygli mína strax á öðru ári mínu í lagadeildinni þegar við vorum að læra refsirétt að á þeim tíma var gríðarlega hávær krafa uppi í samfélaginu um þyngri refsingar. Á þeim tímapunkti voru það þyngri refsingar fyrir kynferðisbrot, hávær krafa um að það þyrfti þyngri refsingar, lengri fangelsisvist við kynferðisbrotum, það þyrfti að loka fólk lengur inni fyrir að brjóta á kynfrelsi annarra, þó að kynfrelsi hafi sannarlega ekki verið skilgreint með eðlilegum hætti þá og það mjakast enn mjög hægt í þá átt. En þetta var krafan. Á sama tíma erum við að læra í refsiréttinum um svokallaða ítrekunartíðni afbrota. Það þýðir á mannamáli að ef einstaklingur stelur þá snýst ítrekunartíðnin um það hversu tölfræðilega líklegt er að hann steli aftur einhvern tíma seinna, hann ítreki brot sín. Í flestum brotaflokkum er ítrekunartíðni talsvert há, jafnvel þar sem um er að ræða líkamlegt ofbeldi, þjófnaði og þessi þekktustu brot. Ítrekunartíðnin er há, fólk sem brýtur af sér er líklegt tölfræðilega til að gera það aftur. En í kynferðisbrotamálum var ítrekunartíðni nánast engin samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfðum. Sannarlega spilar þar inn í kolrangt utanumhald upplýsinga og auðvitað skortur á kærum og skortur á meðvitund um það hvað kynferðisbrot eru og annað. En engu að síður vakti athygli mína að ítrekunartíðni í t.d. nauðgunarmálum var engin, hún var núll á einhverju tímabili sem við vorum að læra um. Einu kynferðisbrotin sem voru þarna undanskilin voru kynferðisbrot gegn börnum en í öllum þeim rannsóknum sem ég hef stúderað um þessi efni og skyld efni eru þau brot alltaf sér á báti í rauninni alveg sama hvernig á það er litið og passa ekki inn í neina tölfræði og annað. Þegar ég sá þetta samspil þótti mér það skjóta skökku við, að við viljum þyngri refsingar þar sem ítrekunartíðnin var engin, og þá vaknaði spurning í huga mér sem var: Af hverju viljum við þyngri refsingar ef þessi refsing virðist duga til að viðkomandi geri þetta ekki aftur? Af hverju þurfum við þyngri refsingar? Eru þyngri refsingar líklegar til þess að fæla fólk frekar frá því að brjóta af sér hvað þessi brot varðar? Ég held að það sé ekki það sem fyrst og fremst fælir fólk frá því að brjóta kynferðislega gegn öðru fólki. Það sem ég held að fæli fólk fyrst og fremst frá því að brjóta kynferðislega gegn fólki er virðing fyrir öðru fólki og það er auðvitað þar sem lekinn er, en í stað þess að skrúfa fyrir lekann erum við alltaf að þurrka upp. Ég fór að hugsa þetta enn þá lengra og fékk ákveðna þráhyggju fyrir þessari spurningu: Hvers vegna erum við að þyngja refsingar? Hvers vegna erum við að fangelsa fólk? Hver er tilgangurinn með þessu? Úr varð að meistararitgerð mín í lögfræði fjallaði um það sem mörgum þótti ekkert vera lögfræði á þeim tíma þó að síðan hafi þáverandi skrifstofustjóri í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, ég bý svo vel að hún er aftur samstarfskona mín í dag, sagt við mig: Ef eitthvað er lögfræði þá er þetta lögfræði, og var þá að tala um réttarheimspekina sem var að baki ritgerðarefni mínu en ritgerðin heitir Siðferðilegur grundvöllur refsinga. Það var það sem ég fór út í að kanna. Og þarna erum við aftur komin að þessu. Fólk spyr: Hvað kemur þetta fjárlögum við? Jú, við erum aftur komin að því sem ég er að reyna að koma frá mér hérna sem er að í þessu skipulagi okkar, þessum ákvörðunum um hvernig við ætlum að verja fjármunum, hvernig við ætlum að hafa ríki okkar og samfélag, þá erum við alltaf í einhverjum bútasaumi í stað þess að hugsa hlutina upp á nýtt. Það myndi hafa í för með sér að mínu mati gríðarlegan sparnað í peningum í ofanálag við það hversu mikið það myndi bæta samfélagið. Þau eru fá félagslegu fyrirbærin sem staðist hafa tímans tönn betur en refsingar manna sem brjóta af sér, fátt sem er viðurkennt jafn víða og hefur verið viðurkennt í gegnum tíðina. Í dag er yfirlýstur megintilgangur refsinga varnaðaráhrif og það kemur raunar svolítið skýrt fram í umræðunni þegar við erum að ræða um fangelsismál, lögreglumál eða annað að það er þó þessi framför, hugmyndafræðilega framför, í þá átt að refsingar snúist ekki bara um að refsa, til að hefna sín á einhverjum eða eitthvað slíkt, þó að slík fræðileg sjónarmið séu enn ríkjandi t.d. í Bandaríkjunum, sem er mjög áhugavert. Þetta virðist vera, mig langar að segja almennt, útbreiddasta hugmyndin um það hvers vegna við erum að refsa, þ.e. varnaðaráhrifin, sá tilgangur að koma í veg fyrir afbrot. Ekki bara að refsa fólki af því að það þarf að refsa því af því að það er rétt að refsa því. Aðspurð hvert sé meginmarkmiðið með refsingum svara flest því þannig að það sé til að fækka afbrotum. Í athugasemdum við lagafrumvarp það sem varð að núgildandi hegningarlögum, nr. 19/1940, er berum orðum tekið fram að refsing sé ein þeirra aðferða sem þjóðfélagið hafi til að verjast réttarbrotum. Í skrifum íslenskra áhuga- og fræðimanna er stundum gengið út frá því að varnaðaráhrif séu megintilgangur refsinga án þess að um það sé fjallað í löngu máli. En það hefur verið þannig í umræðunni undanfarið og er aftur að koma upp umræða um það að dómar séu fáránlega lágir, fáránlega vægir. Þetta hefur gerst ítrekað í gegnum tíðina, það er bara svolítið misjafnt hvaða brotaflokkar það eru sem eru í deiglunni hverju sinni. Á tímabili voru það fíkniefnabrot og það sýnir sig í mjög þungum dómum. Á tímabili þyngdust gríðarlega dómar í slíkum málum. Á tímabili voru það líkamsmeiðingar sem ekki þótti nógu þungt refsað fyrir en síðustu árin hafa það verið kynferðisbrotin. Krafan um þyngri refsingar er skýr. En þá komum við aftur að þessu: Til hvers? Til hvers erum við að refsa? Það hafa orðið samfélagslegar breytingar á undanförnum áratugum, kannski ekki síst í fræðunum og rannsóknum. Félagsfræði hefur fleygt mjög mikið fram á síðustu áratugum. Ég held að það svið nái ekki mörg árhundruð aftur þó að það hafi kannski verið nefnt öðru nafni áður, einhvers konar heimspeki eða svoleiðis. Félagsfræði, mannfræði og félagsfræðilegar rannsóknir eru í stóru myndinni og mannkynssögulegu samhengi tiltölulega nýtilkomnar. Þekkingu okkar á mannlegri hegðun hefur fleygt gríðarlega fram. Þar hefur þekking aukist á því hvers vegna fólk t.d. brýtur af sér, hvers vegna það hegðar sér eins og það gerir, hvernig við eigum að fá það til að hegða sér einhvern veginn öðruvísi. Í rauninni er útkoman úr þeim rannsóknum, ef ég á að gerast svo gróf að súmmera bara öll félagsvísindi upp í tvær, þrjár setningar - þá er flissað í salnum, eðlilega - að refsingar, það að beita refsingum til að hafa áhrif á hegðun fólks, er bara ekkert sérstaklega góð leið. Það er hvorki skilvirk aðferð né góð til lengri tíma litið. Hún er jafnvel skaðlegri heldur en gagnleg. Þetta sjáum við líka í því hvernig t.d. uppeldisfræðikenningar hafa þróast á undanförnum árum. Það er ekki lengur talið árangursríkt eða uppbyggilegt að refsa börnum fyrir að hegða sér illa heldur eigum við að reyna að skilja hvers vegna þau gera það sem þau gera og reyna að ráðast að rótum vandans. Nú er ég alveg að falla á tíma en mig langar að segja varðandi þetta, eins og ég nefndi áðan, að í stað þess að vera alltaf að þurrka upp lekann þá eigum við að reyna að skrúfa fyrir hann og breyta þessum hugmyndum. Það fyrsta sem við þurfum að gera til þess að komast áfram í þeirri vinnu er að gera okkur grein fyrir því að refsingar eru ekki lausn, allra síst fangelsisrefsingar. Þær eru ekki lausn, þær eru ekki úrræði, þær eru úrræðaleysi. Þetta á við um fleiri brot en hafa verið nefnd í þessu samhengi hingað til. Okkur er tíðrætt um þetta sannarlega í Pírötum í tengslum við refsingu fólks með vímuefnavanda sem er náttúrlega fráleitt á svo margan hátt að þeirri umræðu ætti að vera löngu lokið. Við ættum að vera löngu komin yfir þann kafla. En þetta á við um fleiri brotaflokka. Nú er verið að tala um að ofbeldi sé að aukast í samfélaginu og annað. Það kemur ekki úr lausu lofti. Lausnin á því er ekki meira ofbeldi af hálfu lögreglu, meiri peningar í rafbyssur og annað og hærri girðingar og þykkari múrar. Það er ekki lausnin, það er ekki úrræði, það er úrræðaleysi. Þetta er það sem mig langar svolítið til að skilja eftir hérna eftir þessa ræðu mína, þ.e. við erum alltaf að vasast í einhverju úrræðaleysi en við þurfum að fara að hugsa vandann frá rótum. Það er ekki bara betra fyrir okkur sem samfélag og fyrir allt fólk sem mannfólk heldur er það fjárhagslega hagkvæmara.

Forseti. Það er ljóst að við lifum á óvenjulegum tímum. Við erum nýfarin í gegnum einhvern stærsta faraldur sem við höfum séð í heiminum í 100 ár og í ofanálag erum við að sjá stríðsátök í Evrópu í fyrsta skipti í áratugi. Það er kreppa á orkumörkuðum og samverkandi leiða þessir þættir til þess að verðbólga hefur orðið meiri og meira viðvarandi í heiminum en við höfum séð mjög lengi, raunar þarf að fara marga áratugi aftur í tímann til að finna sambærilegt ástand. Ísland hefur ekki farið varhluta af þessu en er þó á margan hátt í þokkalegu skjóli hvað varðar erfiðustu áskoranirnar sem þessu ástandi fylgja og hefur það fyrst og fremst með það að gera að útflutningur Íslands, framleiðsla á Íslandi, einkennist af framleiðslu á vörum sem frekar njóta góðs en tapa á þessari þróun, þ.e. bæði útflutningur á matvælum og orkufrekum iðnaðarvörum. Því hefur Ísland búið við hagvöxt í kjölfar Covid og næga atvinnu. Hins vegar er mjög alvarleg staða uppi í efnahagsmálum. Verðbólga hefur aftur látið á sér kræla eftir að hafa verið nokkuð viðráðanleg um langt skeið, raunar frá því fljótlega eftir efnahagshrun. Það er veruleg þensla sem birtist einmitt að hluta í þessari verðbólgu sem ég nefndi áðan en líka í tölum um lágt atvinnuleysi, í öðrum mælikvörðum sem snúa að framleiðslugetu hagkerfisins. Við búum á sama tíma við mikla óvissu á alþjóðamörkuðum. Viðskiptahalli hefur verið að aukast, sem er viðsnúningur frá raunar öllu tímabilinu eftir hrun, og krónan hefur verið að veikjast þó svo að það séu kannski minna fréttnæm tíðindi en önnur. Þess vegna er mjög mikilvægt að staldra aðeins við og velta fyrir sér hvar stóru og litlu hagsmunirnir eru og hvað þurfi að gera; hverju er mikilvægt að við forgangsröðum, hverju við getum horft fram hjá og hverju við þurfum að bregðast við. Ástæðan fyrir því að ég kem hér upp og kveð mér hljóðs í umræðum um fjárlög er að það er mjög mikilvægt í þessu ástandi að ríkið spili með og gæti langtímahagsmuna samfélagsins, falli ekki í þá freistni að halda að þetta ástand muni leysa sig sjálft eða að það sé á annarra ábyrgð heldur axli þá ábyrgð sem því er falin og stuðli að lausn vandans. Þar stöndum við nokkuð höllum fæti vegna þess að því miður var ástandið þannig að fyrir Covid-faraldurinn var þegar orðinn halli á rekstri ríkisins. Til viðbótar hefur sá hallarekstur auðvitað leitt til þess að vaxtagjöld ríkisins hafa aukist og aukning og hækkandi verðbólga og hækkun vaxta í heiminum leiðir til þess að vaxtakostnaður íslenska ríkisins hefur hækkað mjög mikið á mjög skömmum tíma. Það er athyglisvert að velta fyrir sér að þótt íslensk stjórnvöld stæri sig oft af því að ríkisskuldir á Íslandi séu hóflegar, sem er vissulega rétt, þá eru vaxtagjöld á Íslandi algjörlega úr öllu hófi. Raunar er það þannig að Ísland á met innan OECD í vaxtaútgjöldum hins opinbera. Til samanburðar getum við tekið gríska ríkið sem fáum þykir sennilega upphefð í að bera sig saman við. Ríkisskuldir Grikklands eru þrisvar sinnum hærri en ríkisskuldir Íslands en vaxtabyrðin er lægri. Það er mikilvægt að hafa í huga þegar hugsað er til reksturs hins opinbera að grundvallarreglurnar um hegðun hins opinbera eru ekkert endilega þær sömu og við myndum beita á okkur sjálf. Ástæðan er sú að ríkið mun t.d. aldrei fara á eftirlaun, mun ekki deyja á neinum fyrirsjáanlegum tímapunkti, fylgir engri slíkri náttúrulegri hringrás og fylgir raunverulega einhvers konar eilífðaræskuþróun þar sem tekjur þess hækka ár frá ári, ár eftir ár, með fáum undantekningum; þetta sem við að jafnaði köllum hagvöxt. Skuldir ríkisins eru þess vegna ekki eins og skuldir einstaklings sem á einhverjum tímapunkti þarf endilega að greiða upp eða þurfa á einhverjum tímapunkti að verða að núlli. Á endanum snýst lántaka ríkisins fyrst og fremst um það hvort féð sem tekið er að láni sé hægt að ávaxta með hætti sem réttlætir lántökukostnaðinn til verkefna í þágu samfélagsins. Því er ég ekki hingað kominn til að mæla með því að skuldir ríkisins séu greiddar upp. Ég er hins vegar að benda á að það sem takmarkar getu ríkisins til að standa straum af lántökukostnaði sínum er ábati þeirra verkefna sem fjárfest er í. Ríki sem býr við viðvarandi hærri vaxtakostnað hefur úr færri slíkum verkefnum að velja en ríki sem gerir það ekki og heildarrými ríkis sem býr við viðvarandi háan vaxtakostnað til lántöku er minna heldur en ríkis sem býr við lága vexti. Það að ná tökum á hagkerfinu og tryggja hér stöðugleika sem leitt gæti til lægri vaxta er gríðarlegt hagsmunamál, bæði fyrir heimilin og ríkið; rekstur og getu ríkisins til að sinna nauðsynlegum verkefnum í þágu þjóðarinnar. Því umfangsmeiri sem vaxtagjöldin eru - eins og hér var vikið að áðan eru þau hvergi innan OECD umfangsmeiri en á Íslandi - því minna er svigrúmið til að sinna öðrum verkefnum. Á endanum skiptir það öllu máli. Að öllu þessu sögðu eru það þess vegna veruleg vonbrigði hve lítill áhugi og áhersla, alla vega í verki, hefur verið á að ríkið styðji verkefni Seðlabankans í að tryggja hér stöðugleika. Tilfellið er að geta Seðlabankans til að stemma stigu við þensluástandi er takmörkuð. Hún er ekki óendanleg og því harðar sem Seðlabankinn þarf að taka á - ég vil í þessu sambandi minna á að vaxtahækkanir Seðlabanka Íslands eru meiri en vaxtahækkanir nokkurra annarra seðlabanka sem við berum okkur saman við - því meira sem þarf að beita því tæki, því sársaukafyllra er það fyrir þá sem það bitnar á. Á Íslandi er það þannig og hefur sögulega verið þannig að í sjálfu sér verður mjög lítill hluti samfélagsins fyrir beinum áhrifum af vaxtaákvörðunum Seðlabankans. Sá hópur hefur eitthvað stækkað en langsamlega flest okkar búa við þokkalegt skjól frá þessum ákvörðunum. Allir þeir sem t.d. taka lán með annaðhvort föstum vöxtum, sem eru festir til einhvers tíma, eða hafa tekið verðtryggð lán sem að jafnaði voru ríkjandi á íslenskum fasteignamarkaði eru að mestu í skjóli frá þessum ákvörðunum. Ef hlutverk Seðlabankans er að skapa væntingar um stöðugleika með að hækka fjármagnskostnað en þeir sem verða fyrir hækkunum á fjármagnskostnaði er mjög þröngur hópur í samfélaginu, þá blasir við að þar sé farið fram af allnokkurri óbilgirni gagnvart þeim hópi. Menn geta velt fyrir sér hvort sanngjarnt sé að kostnaðinum af stöðugleika, ósk okkar allra, sé velt yfir á lítinn hóp yngri lántaka á húsnæðismarkaði og nokkurra annarra meðan flestir aðrir sleppa. Þarna kemur þá aftur að þessu með hlutverk ríkisins. Ef ríkið ætlar að standa sig í því hlutverki að tryggja stöðugleika þarf það að axla ábyrgð með Seðlabankanum í að stuðla að þeim stöðugleika með því að draga úr eigin umsvifum á tímum sem þeim sem við lifum núna. Því miður sér þess ekki fyllilega stað í því fjárlagafrumvarpi sem hér er til umræðu. Hvað er til ráða? Ísland getur annaðhvort reynt að læra af eigin sögu eða sögu annarra. Tilfellið er að Ísland á sér langa sögu, ég myndi kannski ekki segja slælegrar en lítið agaðrar hagstjórnar sem varð til þess að hér varð viðvarandi há verðbólga um margra áratuga skeið með tilheyrandi vandamálum sem margir muna enn þótt alllangt sé síðan böndum var komið á þá þróun. Hvernig var það gert? Jú, það er nefnilega þannig að ef raunverulega á að takast á við verðbólgu þá þarf að vera nokkuð breið sátt um að það sé markmið sem megi eyða einhverju í. Á sínum tíma voru það hinir svokölluðu þjóðarsáttarsamningar, sem voru tilraun til þríhliða samninga milli verkalýðshreyfingarinnar, atvinnurekenda og ríkisins um að stefna að stöðugleika. Ísland er ekki eina ríkið sem gekk í gegnum þetta og raunar var það þannig að öll skandinavísku ríkin voru að ganga í gegnum sambærileg vandamál, þó ekki eins umfangsmikil og á Íslandi, á svipuðum tíma. Munurinn á okkur og hinum Norðurlöndunum er fyrst og fremst sá að þau héldu áfram með líkanið og halda sig við það enn þá meðan við höfum slegið í og úr, þó aðallega úr. Það er athyglisvert að velta fyrir sér að ef borin eru saman þessi fjögur hagkerfi á Norðurlöndunum þá búa þau öll við mjög mismunandi ytri skilyrði. Finnland er í Evrópusambandinu með evru. Danmörk er í Evrópusambandinu með danska krónu - einhver gæti sagt að danska krónan væri lítið annað en önnur prentuð útgáfa af evrunni, en samt sem áður. Svíþjóð er í Evrópusambandinu með fljótandi sænska krónu. Noregur er eins og við, utan Evrópusambandsins með fljótandi norska krónu. Allir gjaldmiðlarnir eru stöðugri heldur en íslenska krónan. Við getum ekki þar af leiðandi dregið þá ályktun að það sé endilega krónan sem er vandamálið. Ég gæti haldið hér langa ræðu um það að hún sé vandamálið að því leyti að hún stuðli ekki að agaðri hagstjórn á Íslandi en hún er í sjálfu sér ekki vandamálið. Það væri mögulegt, ég skal fyrstur manna viðurkenna það, að ná hér stöðugleika með krónunni en þá þyrfti agaðri hagstjórn þar sem stöðugt væri verið að horfa til þess að tryggja langtíma stígandi lukku frekar en æðisgengin neysluköst með ægilegum timburmönnum á eftir. Lærdómurinn af bæði þjóðarsáttinni og reynslu Skandinava af því sem við getum kallað viðvarandi þjóðarsátt þar er að sú leið sé betri; að kostnaðurinn sem við upplifðum á áttunda og níunda áratugnum af aðhaldslítilli hagstjórn og verðbólgu var mjög verulegur og er hugsanlega á þeirri leið að verða meiri núna til lengri tíma en hann var þá vegna þess að stoðirnar undir íslenska hagkerfinu í dag eru viðkvæmari fyrir sveiflum heldur en stoðirnar sem voru undir íslenska hagkerfinu á áttunda og níunda áratugnum. Þá vitna ég sérstaklega til þess sem kallað hefur verið fjórða stoðin, sem er samansafn af alls kyns greinum sem byggja á íslensku hugviti og útflutningi á íslensku hugviti, hvort sem það er í formi tæknilausna eða listsköpunar. Í dag standa yfir kjarasamningar, viðræður milli atvinnurekenda og verkalýðshreyfingarinnar. Margt benti til þess að þær viðræður yrðu erfiðar, sérstaklega vegna þess að það er ljóst að svigrúmið til verulegra launahækkana sem ekki hafa neikvæð áhrif fyrir stöðugleika til lengri tíma er takmarkað. Auðvitað er það erfitt og sérstaklega fyrir þá hópa sem ég nefndi áðan, sem hafa dregið jókerinn í þessu spili þar sem Seðlabankinn einn á að standa undir stöðugleikanum, þ.e. ungt fólk og efnaminna sem þarf með einum eða öðrum hætti að fóta sig í hrikalegum hækkunum á fasteignamarkaði. Það er mjög athyglisvert að fylgjast með orðræðu í kringum þessa kjarasamninga. Sérstaklega hef ég hoggið eftir viðtölum við hæstv. fjármálaráðherra sem hefur kveðið mjög fast að orði varðandi mikilvægi þess að samið verði um hóflegar launahækkanir. Það verður því að segjast alveg eins og er að það kemur verulega á óvart þegar aðkoma ríkisins að kjarasamningum er eins umfangsmikil og raun ber vitni og virðist vera í uppsiglingu, því ég get með engu móti skilið að það skipti launþega máli hvort viðbótarráðstöfunartekjur þeirra komi í formi greiðslna frá ríkinu eða vinnuveitendum. Þensluáhrifin eru þau sömu. Nú getur vel verið og færa má fyrir því sannfærandi rök að þær breytingar sem lagðar eru til í tengslum við að liðka fyrir kjarasamningum séu skynsamlegar mótvægisaðgerðir til að draga úr neikvæðum afleiðingum verðbólgu og vaxtahækkana á heimilin í landinu, sérstaklega þau sem verst eru sett, en á móti þyrfti að gera þá skýru kröfu að ríkið dragi saman annars staðar. Mig langar að benda hér á nokkrar staðreyndir sem hægt er að fletta upp á hinum ágæta vef Hagstofu Íslands. Þær tölur sem ég ætla að grípa í hér eru úr vinnumarkaðsrannsókn en samkvæmt þeim tölum hefur starfsmönnum sem við getum sagt að séu í kjarnaþjónustu hins opinbera fjölgað um 15% frá því fyrir heimsfaraldur. Á sama tíma hefur störfum á vinnumarkaði fækkað um 2%. Nú gætu menn auðvitað sagt: Var það ekki alltaf markmiðið með aðgerðum ríkisins í Covid að bregðast við samdrætti í atvinnulífinu með því að ráðast í verkefni, manna verkefni sem þurfti að manna með höndum sem voru viljugar til þess? Það er alveg 100% rétt. Vandamálið er hins vegar að engin merki eru um að ríkið ætli að bakka neitt til baka með þessa starfsmannaaukningu sína. Það er sérstaklega alvarlegt í ljósi þess að kostnaðurinn við hana hleypur á tugum milljarða. Það er skortur á vinnuafli, þensluástand, og einhvern veginn komst nú ríkið af árið 2019 með færri starfsmenn. Líka væri hægt að gera að umtalsefni fjölgun heilbrigðisstarfsmanna en þeir sem fylgjast með umræðu á Íslandi vita að þar var og er uppsöfnuð þörf sem ekki er líkleg til að minnka neitt og er þess vegna ólíklegt að stórfenglegir þjóðhagslegir ávinningar séu í því að fækka starfsmönnum þar. Séu ríki og sveitarfélög tekin saman hefur starfsmönnum þeirra fjölgað um 4.100 á þessu stutta tímabili. Nú þegar næg verkefni bjóðast þessum starfsmönnum annars staðar þarf ríkið að sýna að það geti axlað ábyrgð á stöðugleika og dregið úr útgjöldum þar sem það er mögulegt. Hvað er til ráða? Hvað þarf ríkið að gera? Hvar getum við stutt það sameiginlega verkefni okkar að byggja samfélagið upp skref fyrir skref frekar en að halda áfram í þeirri rússíbanareið sem oft hefur einkennt þróun íslensks efnahagslífs? Í fyrsta lagi, vegna þeirrar stöðu sem er uppi og hárrar vaxtabyrði hins opinbera, er mikilvægt að ríkið sýni aðhald og dragi þannig úr þenslu, greiði niður skuldir og skapi þar með svigrúm inn í framtíðina til að sinna fleiri verkefnum betur. Augljóslega þarf að setja aukinn fókus eða setja fókusinn að nýju á breytingar á því vinnumarkaðslíkani sem ríkjandi hefur verið á Íslandi. Það er ekki einfalt verkefni og það er alveg ljóst að margir telja sennilega sínum hlut betur borgið í því kerfi sem við höfum búið við. Hins vegar, hvort sem við skoðum skiptingu milli ólíkra stétta innan hinna norrænu þjóðanna, tekjudreifingu eða Gini-stuðla sem eru mælikvarðar á ójöfnuð, þá höfum við ekki náð betri árangri með okkar líkani en þær hafa hjá sér - þvert á móti, ef eitthvað er. Við þurfum að viðhalda áherslu á að Ísland sé opið samfélag í samfélagi þjóðanna. Hvort sem við erum sammála þar um minni eða stærri skref, þá þurfum við að vera meðvituð um það að hér er einungis gott að búa ef við eigum í opnum samskiptum og viðskiptum við nágrannaríki okkar og svo sem þjóðir heimsins. Að síðustu þarf að stuðla að skilvirkni og sérstaklega er mikilvægt að horfa til einföldunar regluverks. Í samhengi þjóða heimsins er Ísland lítið land með fáa íbúa. Við höfum hins vegar verið sjálfstæð þjóð býsna lengi, getum raunar sagt í rúmlega 100 ár ef við miðum við 1918 í því samhengi. Margt hefur gengið ágætlega. Lífskjör hér eru mjög ágætlega sambærileg við það sem gerist í nágrannalöndunum. Mælikvarðar fyrir velferð koma þokkalega út, jöfnuðarmælikvarðar koma þokkalega út en hins vegar er vandamál sem við ræðum sjaldan en þyrftum hugsanlega að ræða meira, þ.e. að mannfæðin setur okkur takmörk í því flækjustigi sem við getum haft á samfélaginu. Á endanum koma þeir sem eiga að vinna í verkefnum hins opinbera í að sinna regluverki, að fylgja eftir reglum, bara í heilum einingum sem einstaklingar. Þeim verður ekki skipt upp eða dreift. Þetta þýðir auðvitað líka að ef við miðum okkar löggjöf og regluverk við fyrirkomulag sem tekið er að láni frá nágrannalöndunum lendum við oft í því að við getum ekki mannað verkefnin. Það er ágætt að taka dæmisögur og ég get í sjálfu sér tekið dæmisögu. Ég lærði í Noregi og þegar ég hafði lokið námi fékk ég verkefni fyrir norska landbúnaðarráðuneytið. Á fundunum þar sat ég með sérfræðingunum á því fagsviði sem ég var að vinna á, sem voru þrír. Þessir sérfræðingar voru auðvitað, eins og fólk er, sumir mjög góðir og aðrir síðri. Þegar ég kom heim til Íslands að loknu námi fékk ég sambærileg verkefni fyrir íslenska landbúnaðarráðuneytið. Sérfræðingarnir sem ég mætti þar, hið mætasta fólk, var eitt á sínu fagsviði og ekki nóg með það heldur þurfti það að sinna þremur öðrum. Í Noregi, þar sem var voru þrír sérfræðingar um hvert fagsvið, voru 0,3 sérfræðingar á Íslandi. Þetta hefur afleiðingar fyrir hversu mikill sérfræðingur Íslendingurinn getur verið af því að hann þarf þrátt fyrir allt að kunna á hin tvö fagsviðin líka. Þetta hefur afleiðingar sem leiðir til þunnt smurðrar stjórnsýslu, yfirleitt yfirlestaðrar, sem sinnir verkefnum sem 10, 100 og 1.000 sinnum stærri einingar sinna annars staðar. Ef við ætlum að taka þetta vandamál alvarlega getum við annaðhvort reynt að útvista verkefnum, það væri auðvitað mögulegt og hér stend ég sem fulltrúi flokks sem sannarlega hefur viljað skoða þá leið, eða ef við viljum það ekki, eins og því miður er ríkjandi viðhorf meiri hluta alþingismanna, að taka þá ábyrgð á því að einfalda regluverkið, einfalda flækjustigið þannig að við getum mannað verkefnin og sinnt þeim skikkanlega. Það þýðir að regluverkið verður ekki eins nákvæmt en líka að við fáum miklu betri rekstur og skilvirkari. Að lokum þá stöndum við frammi fyrir miklu óvissuástandi. Þrátt fyrir að margir af hagvísum Íslands líti ágætlega út þá líta aðrir mun verr út, sérstaklega þeir sem snúa að viðskiptahalla annars vegar og þenslu og verðbólgu hins vegar. Ríkið verður að axla ábyrgð og taka á þessum vanda ef ekki á að taka við áratugur glataðra tækifæra eins og gerðist við sambærileg skilyrði á áttunda áratugnum í kjölfar þeirrar orkukreppu sem þá var uppi. Ef ekki verður tekið á þessu núna verður kostnaðurinn gríðarlegur í formi glataðra tækifæra framtíðarinnar. Ábyrgðin er okkar, núna.

Forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir alveg æðislega ræðu. Ég fékk svo mikið þessa upplifun: Já, einmitt, alveg rétt; sérstaklega í lokin þar sem hv. þingmaður var að tala um sérfræðikunnáttuna hér á landi. Maður fær svo mikið á tilfinninguna hversu fáliðuð við erum í þessari faglegu stjórnsýslu sem á að sinna þessum gríðarlega umfangsmiklu verkefnum. Ég velti fyrir mér hvort einfaldara regluverk hvað það varðar leiði endilega til meiri skilvirkni í rekstri af því að það þarf líka að passa upp á gæðastjórnun. Það er alveg flókið án nákvæms regluverks en það er samt hægt að gera það skilvirkt og meira sjálfvirkt líka. Það er kannski hægt að fara aðeins út í það. Varðandi vaxtagjöldin, sem eru ástæðan fyrir því að ég vildi spjalla aðeins við hv. þingmann í andsvörum - hann fór að vísu að vísu yfir kostnaðinn við krónuna og hvernig það er ekki nauðsynlega krónan sem er ástæðan fyrir háum vöxtum, þó að hún geti verið það að einhverjum hluta - þá snýst þetta líka um lífeyriskerfið. Ég upplifi alla vega, þegar ég er að skoða svona fjárlagaumræðuna, þó nokkur atriði í íslenska hagkerfinu og hvernig haldið er á málum hérna; að lífeyriskerfið virðist vera að halda uppi háum vaxtakostnaði. Dæmi um það eru t.d. háir vextir hjá ÍL-sjóði sem voru rétt rúmlega ávöxtunarkrafa lífeyrissjóðanna, ávöxtunarkrafan var 3,5% og vextirnir voru 3,75% verðtryggt fyrir ÍL-sjóð eða Íbúðalánasjóð, en líka hvernig langdýrasta lánið sem var veitt eftir hrun var til lífeyrissjóða, einfaldlega til þess í rauninni að verja svolítið þeirra stöðu í hruninu. Þetta er alla vega tilfinningin sem maður fær þótt það sé ekki sagt upphátt.

Forseti. Ég þakka fyrir ágætar spurningar. Varðandi fyrri spurninguna þá held ég held að þau kerfi sem Ísland hefur smíðað algerlega heima og hafa orðið til með pragmatískum hætti þar sem raunhæfra lausna hefur verið leitað umfram allt annað sýni að við getum náð verulegum árangri. Ég vil í þessu samhengi nefna fiskveiðistjórnarkerfið. Þrátt fyrir gallana sem því fylgja þá sýnir alþjóðlegur samanburður að hlutfall rekstrarkostnaðar kerfisins af verðmæti landaðs afla er með því allra besta í heiminum, ef ekki það besta. Vel má vera að mig vanti mælingar þar sem einhvers staðar gætu leynst góðir punktar en samanborið við gjörsamlega öll nágrannalönd erum við með mjög ódýrt og til þess að gera mjög skilvirkt kerfi, þrátt fyrir aðra hugsanlega galla þess. Varðandi seinni spurninguna þá ætti það auðvitað ekki að vera þannig að aukinn þjóðhagslegur sparnaður leiði endilega til hærri vaxta, meira að segja þetta með að það standi í lögum einhvers staðar að lífeyrissjóðirnir eigi að skila einhverri ákveðinni ávöxtun. Ég skil ekki alveg hvernig það á endilega að leiða til viðvarandi hærra vaxtastigs á Íslandi vegna þess að á endanum þarf einhver að vera tilbúinn að greiða vextina og því meira sparifé sem er til þá segir lögmál markaðarins að það ætti að vera hvati til þess að fá einhverja vexti frekar en enga. Því ætti það að vera þannig að það hafi í sjálfu sér ekki áhrif. Ég ætla samt að halda til haga að það er mjög gott að hv. þingmaður nefni lífeyrissjóðina vegna þess að þar eru sjálfstæð vandamál. Stærð þeirra í íslenska hagkerfinu er orðið verulegt áhyggjuefni.

Forseti. Stærð lífeyrissjóðanna er einmitt baggi sem við erum með á bakinu sem stækkar og stækkar og hann þarf að ávaxta sig til að tryggingafræðilegir útreikningar standist til framtíðar. Annars værum við með brostið lífeyrissjóðskerfi sem veitir ekki þau réttindi sem við búumst við núna. Það býr í rauninni til þörf á þessu vaxtastigi sem er miðað við, myndi maður ætla, þótt það sé kannski ekki sagt upphátt eða enginn þori að viðurkenna það. Án þeirrar ávöxtunar fellur það dálítið um sjálft sig, alla vega miðað við þau réttindi sem við búumst við. Annað sem mig langar til að kroppa svolítið í í ræðu hv. þingmanns eru stýrivaxtahækkanirnar. Þegar verið er að hækka stýrivexti þá er ekki bara verið að hafa áhrif á þau lán sem er verið að fara að taka, reyna að hægja á einhverri þenslu og stöðva hana í sporunum, heldur er búið þannig um hnútana að það hefur áhrif á það lánasafn sem er þegar til staðar. Það er spurning hvort það sé ekki ákveðinn forsendubrestur í rauninni. Við upplifum nefnilega að við fáum ekki eins og aðrar þjóðir að ef þú tekur lán séu afborganir svona, punktur. Við þurfum að glíma við einhverja breytilega vexti sem eru rosalega spes. Stýrivextirnir verða þá líka hálfinnbyggðir í verðbólguna sem óbeint hefur þá náttúrlega áhrif á lánin. Þótt vextirnir sjálfir séu fastir þá hafa stýrivaxtaákvarðanir áhrif á ýmislegt annað sem ýtir þá undir verðbólguáhrifin á lánin, t.d. hvernig stýrivextir voru hækkaðir fyrir hrun. Þeir fóru upp í hvaða, rúmlega 18%? 

Forseti. Þetta eru ljómandi góðar spurningar og raunar held ég að mikil þörf væri á því að hér í þessum sal væri tekin alvarleg umræða um framtíð lífeyrissjóðakerfisins. Fyrir mér er þetta þannig að við stærum okkur af uppsöfnunarkerfi og lítum niður á gegnumstreymiskerfi nágrannalandanna. En uppsöfnunarkerfi sem fjárfestir eingöngu í ríkisskuldabréfum er í sjálfu sér bara gegnumstreymiskerfi. Svo getum við sagt: Ókei, uppsöfnunarkerfi sem fjárfestir bara innan íslenska hagkerfisins, í ljósi þess að eiginlega allt sem ég ætla að eyða ellilífeyri mínum í er meira og minna innflutt, er þá líka krafa á sömu tekjustrauma og ríkið myndi þurfa að nota til að fjármagna endurgreiðslur ríkisskuldabréfa í framtíðinni. Við erum aftur komin í eins konar gegnumstreymiskerfi. Stóra vandamálið okkar er að mínu mati að við gáðum ekki að okkur og byrjuðum að fóðra barn sem við vissum ekki alveg hverra manna væri. Það breyttist smám saman í risa og nú kemst það ekki út úr húsinu. Við getum ekki hleypt þeim út eins og við þurfum að gera. Ég hefði viljað sjá miklu agressífari áætlun um að hleypa lífeyrissjóðunum út úr íslenska hagkerfinu heldur en hér var samþykkt á þessu ári. Við getum sagt að þarna séu alla vega veruleg vandamál. Ég verð hins vegar að viðurkenna að ég sé ekki alveg hvernig aukið framboð á lánsfjármagni á Íslandi leiði endilega til hærri vaxta en látum það liggja milli hluta. Varðandi stýrivaxtahækkunina, ef við berum okkur saman við Svíþjóð og Noreg - raunar getum við tekið Danmörku líka en það er pínulítið flóknara - sem eru með sjálfstæða peningastefnu, þá er það þannig að langsamlega stærstur hluti húsnæðiseigenda, lántaka, er með fljótandi vexti. Það þýðir að allar breytingar, óverulegar, sem gerðar eru á vaxtakjörum eru raunverulega eins og tekjuskattshækkanir. 

Herra forseti. Ég held mér sé óhætt að segja að það ríki þjóðarsátt um sterkt opinbert heilbrigðiskerfi. Sú þjóðarsátt birtist ítrekað í könnunum en einnig í einni fjölmennustu undirskriftasöfnun sögunnar þegar tæplega 90.000 manns skrifuðu undir þá áskorun að við færðum íslenskt heilbrigðiskerfi í átt að því sem þekkist í þeim velferðarríkjum sem við viljum alla jafna bera okkur saman við. Í þeirri undirskriftasöfnun var krafist framlags úr ríkissjóði til heilbrigðiskerfisins sem samsvarar 11% af vergri landsframleiðslu en það er í samræmi við það sem þekkist í Svíþjóð og nærri því sem Norðmenn og Danir leggja til málaflokksins. Þetta, herra forseti, var árið 2016. Þegar OECD birti nýjustu skýrslu sína árið 2019 um framlag aðildarríkja OECD til heilbrigðismála kom í ljós að Ísland, hið ríka Ísland, var fyrir neðan meðaltal ríkjanna með einungis 8,3% af vergri landsframleiðslu til heilbrigðiskerfisins. Fjármálaráðherra kom fram og svaraði athugasemdum um vanfjármagnað heilbrigðiskerfi með stöðluðu svari: Við erum að gera svo mikið, við höfum stóraukið við. En bætti svo líka við þegar á hann var gengið að það væri auðvitað bara eitthvað stórkostlega mikið að kerfi sem tæki sífellt meira við en það væri samt alltaf verið að kvarta. Þá hefur hæstv. forsætisráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra, hvort tveggja í þessari ríkisstjórn sem og á síðasta kjörtímabili, ítrekað að það sé samt verið að gera svo mikið, að það sé búið að gera meira en einu sinni var, þau séu að auka við og þess vegna megi ekki benda á hversu órafjarri við erum því að standa með því heilbrigðiskerfi sem við getum sagt að sé þjóðarsátt um að reka, þ.e. sterkt opinbert heilbrigðiskerfi að norrænni fyrirmynd þannig að jafnræðis sé gætt meðal þegna þjóðarinnar, þannig að við höfum jafnt aðgengi að heilbrigðiskerfinu hver sem staða okkar og stétt er eða hvar sem við búum. Í kjölfar fordæmalausrar innspýtingar í heilbrigðiskerfið vegna heimsfaraldurs höfum við náð að hífa framlagið upp í svona 8,5% af vergri landsframleiðslu, þannig að það er enn langt í land með að ná viðmiðinu um 11%. Ef við vildum efla heilbrigðiskerfið eins og þjóðarsáttin segir til um og eins og Norðurlöndin eru að gera þetta þá þyrftum við að auka framlagið úr ríkissjóði um 97 milljarða kr. Þetta eru háar fjárhæðir, herra forseti, en við þurfum samt að átta okkur á þessu umfangi og við þurfum að átta okkur á þeirri skerðingu sem stjórnmálin og ríkisstjórnir síðustu ára bera ábyrgð á. - Það er fallegt hvernig við fáum að vera í ákveðnu diskói hérna.

Fjölbreytilegir fundir. Forseti vonar að þetta …

Þetta er áhugavert. Það er kannski hluti af innviðunum og hvernig þeir eru vanræktir í tíð þessarar ríkisstjórnar, að rafmagnið sé svo óstabílt að hér blikki ljósin. 97 milljarðar króna þyrftu að koma til til að við myndum færast í átt að norrænu ríkjunum og þeirra velferðarkerfi, til að tryggja öruggt heilbrigðiskerfi, eða hvað? Aðspurður um veika stöðu heilbrigðiskerfisins kom fram hjá hæstv. fjármálaráðherra að hann telur lausnina felast í einkavæðingu. Og hver er staðan? Í vikunni bárust okkur þær fregnir að forstjóri Sjúkratrygginga Íslands hefði sagt upp starfi sínu vegna sveltistefnu ríkisstjórnarinnar. María gerði það þar sem stofnuninni væri ekki gert kleift að rækja sínar lögbundnu skyldur. Í gær bárust okkur þær fregnir að skurðstofur þjóðarsjúkrahússins, Landspítala – háskólasjúkrahúss, stæðu tómar þar sem það væri ekki hægt að manna þær með nauðsynlegum hætti. Í gær bárust okkur einnig þær fréttir að biðlistar eftir skurðaðgerðum á Landspítalanum hafa meira en tvöfaldast á þremur árum en samt eru skurðstofurnar ekki reknar á fullum afköstum. Félag skurðlækna hefur eðlilega verulegar áhyggjur af þessari stöðu og segir formaður félagsins að brugðist hafi verið seint og illa við mönnunarvanda skurðstofustarfsfólks. Af 18 skurðstofum Landspítala eru almennt ekki nema 11–13 í notkun vegna mönnunarvanda. Þetta hefur eðlilega áhrif á biðlista. Þeim fjölgar hlutfallslega sem hafa beðið lengur en þrjá mánuði eftir aðgerð samkvæmt nýlegri úttekt landlæknis. Biðlistar eftir aðgerð hafa meira en tvöfaldast frá árinu 2019 og eru allt að 8.000 sjúklingar með smærri og stærri heilbrigðisvandamál sem bíða eftir nauðsynlegri aðgerð. 8.000 sjúklingar á biðlistum. Við verðum líka að muna að það getur verið bið eftir því að komast á biðlista. Við verðum líka að átta okkur á því að áður en þú kemst til læknis til að láta greina hvort þú þurfir að komast í aðgerðina geturðu þurft að bíða mánuðum saman. Hvers vegna? Jú, vegna þess að stjórnvöld hafa líka vanrækt að gera samninga við lækna. Þau hafa líka vanrækt að tryggja að það sé nægilegur fjöldi lækna starfandi á landinu. Þessi staða er auðvitað algerlega óásættanleg. Formaður Félags skurðlækna minnti á það í fjölmiðlum í gær að á bak við hverja kennitölu á þessum biðlista væru sjúklingar með vandamál sem við gætum leyst eða bætt með skurðaðgerð en fólkið kæmust einfaldlega ekki að og að á bak við hverja kennitölu og hvern sjúkling væru fjölskyldur sem þyrftu að aðstoða sjúklinginn á meðan beðið væri. Sjúklingurinn verður vanvirkur, getur ekki sinnt sínum störfum eða öðrum daglegum skyldum sínum og þar fram eftir götunum. Þess vegna, herra forseti, er þetta samfélagslegt vandamál. Þetta er hins vegar ekki náttúrulögmál, þetta er pólitísk ákvörðun og það er ekki hægt að kenna heimsfaraldri um stöðuna á skurðdeildunum af því að núna má keyra skurðdeildirnar á fullum afköstum. En það er ekki hægt vegna þess að það er pólitísk ákvörðun að vanfjármagna skurðdeildir þjóðarsjúkrahússins á Íslandi. Það vantar skurðhjúkrunarfræðinga til starfa og meðferð stjórnvalda á hjúkrunarfræðingum hefur fælt mjög marga hjúkrunarfræðinga frá störfum sínum. Það að neita þeim um samninga trekk í trekk og draga þá fyrir gerðardóm, ekki einu sinni heldur ítrekað, sendir þau skilaboð til hjúkrunarfræðinga að ríkisstjórnin meti það svo að það þurfi ekki að semja við þá. Og hæstv. fjármálaráðherra segir: Lausnirnar liggja í einkavæðingu. Það er auðvitað leiðin, þessi leið sem hæstv. fjármálaráðherra er að fara, eins og Noam Chomsky orðaði svo réttilega: Gullna leiðin að einkavæðingu er að byrja á að reka sveltistefnu, í kjölfarið búa svo um hnútana að hlutirnir hætti að virka svo notendur þjónustunnar, almenningur í landinu verði reiður gagnvart ástandinu, gagnvart heilbrigðiskerfinu og koma svo og ætla að leysa það með því að færa verkið til einkaaðila. Við höfum séð þetta áður, margsinnis. En það sem vekur athygli núna er að þetta er gert á vakt Katrínar Jakobsdóttur og Vinstri grænna í forsætisráðuneytinu, flokks sem einhvern tímann talaði fyrir sterku opinberu heilbrigðiskerfi en því miður þá virðist svo vera sem þau hafi ákveðið að eftirláta fjármálaráðherra algerlega hið pólitíska vald þegar kemur að uppbyggingu innviða á Íslandi. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson þarf að minna sig á það, svona í samhengi hlutanna, hvaðan fjármagnið kemur inn í einkareksturinn. Það er nefnilega svo að einkareknar heilbrigðisstofnanir semja við Sjúkratryggingar Íslands um reksturinn og það er reyndar sú stofnun sem hefur nú misst færan forstjóra sinn vegna áratugasveltistefnu hæstv. fjármálaráðherra. Ég held, herra forseti, svei mér þá að það sé fullreynt með Bjarna Benediktsson og Sjálfstæðisflokkinn í embætti fjármálaráðherra. Ég held líka að það sé fullreynt með þessa ríkisstjórn af því að fylgiflokkar Sjálfstæðisflokksins virðast hafa misst kjarkinn til að tala fyrir eigin stefnu í málum hér á Alþingi, alla vega þeirri stefnu sem þau voru kosin út á. Það er bara ein leið sem er rekin hér og það er leið Sjálfstæðisflokksins sem vill einkavæða innviði landsins. Við hins vegar þurfum forystu í landinu sem þorir að takast á við nauðsynleg verkefni. Við þurfum að endurreisa laskað heilbrigðiskerfi og við þurfum að standa með því. Við þurfum að standa með heilbrigðisstarfsfólki. Við þurfum að standa með almenningi í landinu sem vill sterkt opinbert heilbrigðiskerfi og við viljum standa saman að því að greiða inn í okkar samneyslu til þess að geta staðið saman að þessu. Það er frumskylda okkar. Það er frumskylda okkar hér á Alþingi að tryggja að svo sé. Það er sérstaklega frumskylda ríkisstjórnarinnar sem tekur ákvörðun um að leggja fram fjárlög og í krafti meiri hluta þings fær þau samþykkt. Það er ekki frumskylda okkar að kasta til a.m.k. 2 milljörðum króna í uppstokkun stjórnarráðs og fjölgun ráðherrastóla. Við skulum muna að 2 milljarðar var áætlaður kostnaður við fjölgunina í byrjun þessa árs, áætlaður kostnaður ef marka má svar hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn minni, en eins og við vitum þá eiga kostnaðaráætlanir ríkisstjórnarinnar það til að vera stórkostlega vanmetnar. Við skulum taka þessa 2 milljarða sem ráðherrastólarnir kostuðu og setja þá í samhengi við aðrar tölur. 2 milljarðar til að fjölga stólum til samanburðar við 100 milljónir sem heilbrigðisráðherra sagði að Sjúkratryggingar fengju aukalega vegna vandans þar inni, stofnun sem gert er að halda áfram að reyna að ná samningum við sérgreinalækna t.d. og eiga í samningum um rekstur hjúkrunarheimila og annarra heilbrigðisstofnana hringinn í kringum landið. Tökum 2 milljarða í fjölgun ráðherrastóla og setjum í samhengi við auknar fjárveitingar núna í heilbrigðiskerfið, aukafjárveitingar til Landspítalans, sem er þjóðarsjúkrahúsið okkar, sem sér líka um innkaup á öllum lyfjum fyrir heilbrigðisstofnanir hringinn í kringum landið, aukafjárveiting til Sjúkrahússins á Akureyri og aukafjárveitingar til fyrsta viðkomustaðar alls fólks á Íslandi þegar kemur að heilbrigðismálum, þ.e. heilsugæslunnar hringinn í kringum landið. Aukafjárveitingar þangað núna, sem ríkisstjórnin hreykir sér af, til þessara þriggja aðila, Landspítala, Sjúkrahússins á Akureyri og heilsugæslunnar hringinn í kringum landið, aukafjárveitingin þar er 4 milljarðar, 2 milljarðar í tvo viðbótarráðherrastóla, 4 milljarðar í þjóðarsjúkrahúsið, stærsta sjúkrahús á Norðurlandi sem sinnir Norður- og Austurlandi og allar heilsugæslustöðvar hringinn í kringum landið, öll lyfjakaup. Bara aukafjárframlagið sem þurfti til lyfjakaupa samkvæmt umsögn Landspítala við fjárlög, bara sú fjárhæð er 2 milljarðar, til að Landspítalinn yrði ekki að hætta lyfjainnkaupum og bæta engum nýjum sjúklingi við. Það voru 2 milljarðar. Saman fá þessir þrír rekstraraðilar, allar heilsugæslustöðvarnar, Sjúkrahúsið á Akureyri og Landspítali, 4 milljarða til viðbótar. Það er svona sem maður kemur því í gegn að einkavæða allt kerfið. Heilbrigðiskerfið er laskað og það er ákvörðun, pólitísk ákvörðun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, ríkisstjórnar Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Ríkisstjórnin sendir hér inn fjárlög eftir fjárlög sem gera ekkert annað en að uppreikna fjárframlög fyrri ára, ára sem sýndu alvarlega veikleika í heilbrigðiskerfinu. Fjármálaráðherra talar um betri stöðu ríkissjóðs en búist var við en sú staða er ekki nýtt til að bæta heilbrigðiskerfið, líkt og kallað hefur verið eftir úti um allt samfélag í fjölda ára heldur heldur ríkisstjórnin áfram að gera þá kröfu að heilbrigðisstarfsfólk hlaupi hraðar, taki á sig enn meira álag og geri meira fyrir minna, gerir þá kröfu að almenningur á Íslandi, 8.000 manns, þoli það að bíða á biðlistum eftir nauðsynlegri skurðaðgerð og allt samfélagið bíði eftir því að komast að hjá næsta lækni, hvort sem það er vegna líkamlegra krankleika eða geðrænna. Svar fjármálaráðherra: Einkavæðum, einkavæðum, einkavæðum. Eins og það sé einhver lausn. Það þarf að fjármagna kerfið. Það er engin lausn að einkavæða það bara. Fái hann sína blautu drauma um einkavætt heilbrigðiskerfi uppfyllta stöndum við uppi með miklu dýrara kerfi eins og við sjáum á skýrslu OECD þar sem hið einkavædda kerfi í Bandaríkjunum er dýrast af öllum, miklu miklu dýrara, þar sem hinir ríku sjúklingar geta fengið bót meina sinna með fyrsta flokks heilbrigðisþjónustu á meðan hinir tekjulægri, barnmargar fjölskyldur, þeir sem á einhvern hátt eru að glíma við erfiðleika eða sjúkdóma, geta bara beðið heima. Nei, herra forseti. Ég held að við ættum að skipta út úr þessari ríkisstjórn. Ég held að þetta sé fullreynt með Bjarna Benediktsson í stóli fjármálaráðherra.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Hún talaði um það virðingarleysi sem heilbrigðisstarfsfólki landsins er sýnt með þessari viðvarandi sveltistefnu og það rifjaði upp fyrir mér tilvitnun í hjúkrunarfræðinginn Helgu Sif Friðjónsdóttur sem á Facebook-síðu sinni lýsti þá nýlegum baráttufundi hjúkrunarfræðinga, þetta var 2020, svo með leyfi forseta: „Þeir hjúkrunarfræðingar sem tóku til máls lýstu upplifun sinni af virðingarleysi, skömm, smánun, þöggun og því að ekki væri hlustað á þá. Þeir lýstu skilningsleysi annarra á því hvað hjúkrunarfræðingar gera í raun í vinnunni og að einhverju leyti uppgjöf tengt þessari löngu baráttu.“ Þetta var árið 2020 og ekki hefur ástandið skánað og við höfum séð hvernig mjög reyndir hjúkrunarfræðingar, t.d. á bráðamóttöku, hafa verið að segja upp störfum í hrönnum vegna þess að þeir sjá að ekki stendur til að gera neitt til að laga ástandið. Það er að því er virðist algjört sinnuleysi gagnvart neyðarópum heilbrigðisstarfsfólks. Þannig að auðvitað hlýt ég að taka undir með hv. þingmanni að það er fullreynt með þessa ríkisstjórn og fullreynt alveg sér í lagi með þennan fjármálaráðherra sem við erum með. En spurning mín til hv. þingmanns er kannski: Hvernig getum við ætlast til þess að heilbrigðisstarfsfólk haldi þessu kerfi áfram gangandi þegar þau virðast ekki einu sinni virt viðlits af stjórnvöldum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að staðan sé sú að ráðherrar gangi út frá því að heilbrigðisstarfsfólks sé drifið áfram af slíkri ástríðu að það láti nánast hvað sem er yfir sig ganga. Ég held að það fyrra sé að einhverju leyti rétt af því það er ótrúlega mikil ástríða sem felst í þessu starfi og það er einhver brennandi löngun til að láta fólki líða betur og lækna og maður finnur það af samtölum við heilbrigðisstarfsfólk. En það er líka svo magnað að tala við fólk sem starfar um allt kerfið, þau hafa mörg hver mjög skýrar hugmyndir um hvernig megi bæta hlutina. Þegar ég var í hv. velferðarnefnd fórum við í það verkefni að kortleggja heilbrigðiskerfið og það var býsna fróðlegt ferli. Við gerðum þetta í upphafi árs 2020 vitandi ekki hvað væri í vændum, að við værum á leiðinni inn í heimsfaraldur. En þá sá maður svo áberandi skallabletti um kerfið, heilbrigðiskerfið, hvar ekki væri verið að nýta bæði mannauð og fermetra, hvar hægt væri að gera betur með ákveðinni heildaryfirsýn. Ég verð að segja að ég bar nokkrar væntingar til núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, að hann færi kannski með kaldan haus inn í þetta verkefni. Það eru nokkur vonbrigði, a.m.k. enn um sinn, af því að ég sé ekki að hann sé einhvern veginn þar, að reyna að búa svo um hnútana að við nýtum mannauðinn betur, 

Frú forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi komið að ákveðnum kjarna málsins sem er að ríkisstjórnin líti svo á að heilbrigðisstarfsfólk sé það ástríðufullt fyrir starfi sínu að það sé bara einfaldlega til í að fórna sér fyrir það. En þá hljótum við að spyrja okkur: Hvað kallast það þegar gengið er svona á ástríðu fólks fyrir því að láta gott af sér leiða að fólk er keyrt í þrot? Hvað kallast það þegar sá sem valdið hefur neitar að viðurkenna mikilvægi og virði fólksins sem tekur við okkur á okkar verstu stundu? Hvers konar framkoma er það gagnvart fólkinu sem einmitt er að fórna sér vegna þeirrar ástríðu sinnar að vilja hjálpa fólki og hversu lengi getur svona framkoma eiginlega viðgengist? Það er búið að tala um neyðarástand í heilbrigðiskerfinu svo lengi. Það var mjög skýrt ákall um að það væri neyðarástand í heilbrigðiskerfinu fyrir Covid, hvað þá meðan á því stóð, og svo fáum við bara hvern ráðherrann á fætur öðrum hér upp að lýsa því yfir að það sé ekkert neyðarástand og það sé bara allt í lagi og það vanti bara einhverja lyftara inn í heilbrigðiskerfið, það vanti bara fallegri hugtök og einhver fallegri flæðirit eða einhverja betri hlaupaskó eða strigaskó fyrir fólkið til að hlaupa á. Hversu lengi getur svona hringrás af gaslýsingum, það má nota það orð, gengið áður en - ég veit ekki einu sinni hvaða orð ég á að nota af því að við erum nú þegar að horfa á neyðarástand?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Það er þetta virðingarleysi og ég held að það sé kannski það sem gerir líka hluta heilbrigðisstarfsfólks enn þá meira lúið og kveiki enn meira í því að fara annað. Ef við horfum t.d. á hjúkrunarfræðinga þá man ég að fyrir ekki svo löngu birti Félag hjúkrunarfræðinga tölur um að það væru milli 400 og 500 hjúkrunarfræðingar sem væru menntaðir í faginu sem hefðu horfið til annarra starfa, hjúkrunarfræðingar sem við höfum í sameiningu kostað til mennta með menntakerfi okkar. Það er auðvitað ótrúlega mikil sóun að við skulum þá ekki búa betur að þeim. Það var margt gott gert á síðasta kjörtímabili að einhverju leyti en að öðru leyti voru líka gerð mikil mistök. Af því að hv. þingmaður talaði um að það hafi verið neyðarköll fyrir Covid þá var það svo sannarlega svo og það er einmitt þess vegna sem við fórum í það, að mínu frumkvæði, að skoða kerfið í heild sinni í upphafi árs 2020. Það var í kjölfar neyðarákalls sem kom frá glugga heilbrigðiskerfisins sem er bráðamóttakan í Fossvogi. Þegar flæðir allt yfir þar þá er það vegna þess að það eru flöskuhálsar um allt kerfi. Þá var orð ársins, held ég, fráflæðisvandi, sem er auðvitað hræðilegt orð. Það er mjög illa að málum staðið að nýta mannauðinn svona illa og koma af svona miklu virðingarleysi fram við fólk. En það er ekki bara það heldur líka með því að ákveða að vanfjármagna heilbrigðisstofnanir úti um land. Þá geta þær ekki svarað þeirri vanfjármögnun með öðru en að draga úr þjónustu, fella hana niður og við það færist hún yfir á Landspítalann 

Virðulegi forseti. Mig langar til að koma öðru sinni upp í þessari umræðu um fjárlög, einna helst vegna ummæla hæstv. fjármálaráðherra hér fyrr í morgun varðandi stöðu leigjenda á Íslandi. Aðspurður hvaða skoðun hæstv. ráðherra hefði á þeirri staðreynd að að hér væri verið að hækka leigu um tugi þúsunda milli mánaða vildi hann meina að þetta væri óforsvaranleg hegðun og að hæstv. ríkisstjórn væri nú þegar að grípa til aðgerða til að vinna m.a. gegn svona þróun. Mér er það eiginlega skylt að koma hér upp í pontu og ræða aðeins frekar um húsnæðismálin eins og þau birtast nákvæmlega í því fjárlagafrumvarpi sem við erum að ræða hér vegna þess að það er ekki heiðarlegt að mínu mati og í besta falli útúrsnúningur á sannleikanum og í raun og veru óeðlileg framsetning að stilla þessu svona upp. Ef ég fæ að vitna hér í hæstv. ráðherra frá því í morgun, með leyfi forseta, segir hann: „Það sem ríkisstjórnin hefur verið að gera á undanförnum árum er að setja aukna fjármuni í framkvæmdir til að hér geti risið fleiri félagslegar íbúðir sem eru hugsaðar fyrir þá sem eru á leigumarkaðinum. Við höfum verið að hækka húsnæðisbætur og koma upp húsnæðisbótakerfi.“ Síðar í ræðunni talar hann um margvísleg úrræði í þessum málum. Í fyrsta lagi talar hann um að þau hafi verið að hækka bætur almannatrygginga, í öðru lagi talar hann um að þau hafi boðað hækkun á húsnæðisbótum og í þriðja lagi vitnar hann í þær skattalækkanir sem hæstv. ríkisstjórn hefur ráðist í á undanförnum árum. Virðulegi forseti. Við skulum fara skipulega yfir þennan málflutning hæstv. ráðherra, sérstaklega í samhengi við fjárlög næsta árs sem við erum að ræða nákvæmlega í þessum töluðu orðum. Í fyrsta lagi, ef við tölum bara almennt um stöðu þeirra sem eru að fá greiðslur í gegnum almannatryggingakerfið, þá liggur alveg fyrir að hæstv. ríkisstjórn hefur dregið lappirnar verulega þegar kemur að því að framfylgja einföldum lögum í landinu. Samkvæmt 69. gr. almannatryggingalaga ber hæstv. ríkisstjórn að hækka bætur almannatrygginga sem nemur hækkun verðlags eða launa, hvort heldur sem hærra er. Það er ekkert álitamál ef tölur undanfarinna ára eru skoðaðar og liggur alveg fyrir að þessar bætur hafa rétt svo fylgt verðlagi, alls ekki launum, og þarna hefur orðið gríðarleg kjaragliðnun. Í núverandi framsetningu fjárlagafrumvarpsins sem við hér ræðum stærir hæstv. ríkisstjórn sig reglulega af því að hún sé að hækka almannatryggingabætur miðað við verðlag eins og það sé eitthvert stórkostlegt framfaraskref að fylgja algjöru lágmarki laganna og í raun ekki að fylgja lagabókstafnum að fullu vegna þess að það vita það allir að verðlag hefur hækkað mun minna en sem nemur launavísitölu. Þetta skiptir máli í samhengi við umræðu um húsnæðismarkaðinn vegna þess að það er líka vitað að það sem fyrst og fremst hefur verið að drífa áfram m.a. getu fólks til að kaupa dýrara húsnæði og vera á dýrari leigumarkaði er launavísitala, það er ekki verðlagið. Húsnæði hefur frekar hækkað í takt við laun, þó langt umfram það, en langt í frá í takt við verðlag. Þeir einstaklingar sem eru á strípuðum almannatryggingagreiðslum frá ríkinu hafa því ekki fengið sinn hlut bættan hvað þetta varðar þannig að mér finnst þetta mjög ódýr framsetning hjá hæstv. fjármálaráðherra. Í öðru lagi talar hæstv. fjármálaráðherra um boðaða hækkun á húsnæðisbótagreiðslum. Förum aðeins yfir þá hækkun sem hér er oft verið að ræða um í fjölmiðlum. Á miðju ári eftir margra mánaða pressu frá stjórnarandstöðunni um að grípa til aðgerða vegna verðbólgu komu loksins nokkrar aðgerðir, m.a. 10% hækkun húsnæðisbóta. Þetta er trommað upp sem mikil framför en ekki sett í sögulegt samhengi sem er sú staðreynd að þessar bætur hafa staðið óhreyfðar í áraraðir, yfir fimm ára tímabil, og á sama tímabili hefur leiguverð hækkað um hátt í 40% þannig að 10% hækkun er auðvitað bara dropi í hafið. Það er m.a. ástæðan fyrir því að við í Samfylkingunni tölum um það í þeim kjarapakka sem við kynntum núna í vikunni að það þurfi að fara í viðbótarhækkun á húsnæðisbótum og ég veit að það eru fleiri í stjórnarandstöðunni sem styðja þá breytingu og það ættu í rauninni fleiri í stjórnarliðinu að styðja það miðað við stefnu ákveðinna flokka. Í þriðja lagi langar mig að nefna varðandi umræddar skattalækkanir sem eiga að hafa hjálpað þessum hópi að sá aðili sem er mikið vitnað til í fjölmiðlum þessa dagana og hæstv. ráðherra tjáði sig um hér í pontu í morgun, sem er í rauninni verið að kasta út úr húsnæði sínu fyrir jólin vegna hækkana, er aðili sem hefur ekki fengið neinar skattalækkanir vegna þess að þeir sem þiggja greiðslur úr almannatryggingakerfinu hafa ekki fengið breytingar á sínum skerðingum í mörg ár. Þetta eru einstaklingar sem lifa við hæstu skattlagninguna hér á landi. Hátt í 75% af greiðslum eru tekin í skatta og það hafa engar skattalækkanir borist til þessa hóps. Núna rétt fyrir 2. umr. fjárlagafrumvarps mætir hæstv. ríkisstjórn með þá tillögu að breyta frítekjumarki atvinnutekna vegna þess að þau í ríkisstjórninni finna sig knúin til að gera eitthvað núna þegar öryrkjar eru komnir í þá stöðu að eiga alls ekki fyrir þeim útgjöldum sem þeir standa fyrir frammi fyrir um hver mánaðamót. Staðan hefur verið nógu erfið undanfarin ár en við erum að sjá mettölur þegar kemur að einstaklingum í hópi öryrkja og líka í hópi eldri borgara sem eru í fátækustu tíundinni sem eru að sækja um hjá umboðsmanni skuldara. Við heyrum þetta víða í dag. Þá er farin sú leið að vera tilbúin að hækka frítekjumark öryrkja þegar kemur að atvinnutekjum upp á 200.000 kr. þrátt fyrir að margir sem eru í stjórnarandstöðunni, þar með talið við í Samfylkingunni, hafi talað um þetta í áraraðir. Síðast í fyrra felldi hæstv. félagsmálaráðherra tillögu um að hækka frítekjumarkið. Mig langar líka að vekja athygli í því samhengi að meira að segja sá hópur í samfélaginu sem er með lægri tekjur og naut skattalækkana ríkisstjórnarinnar hefur liðið fyrir það annars staðar í kerfinu. Það sem fréttist aldrei þegar ráðist er í slíkar skattalækkanir sem eru ófjármagnaðar, það var farið í ófjármagnaðar skattalækkanir þvert á tekjustigann og ekki sótt fjármagn annars staðar í kerfinu, hvorki í formi hærri fjármagnstekjuskatts eða í formi auðlindarentugjalda, hvað þá að það væri litið til þess að sækja fjármagn þar sem hefur verið gríðarleg fákeppnisrenta undanfarin ár, m.a. með því að snúa við lækkun bankaskattsins á sínum tíma, er að þetta þýðir að velferðarkerfið hefur veikst. Það hefur veikst um tugi milljarða á ári hverju. Fjármálaráð sem metur fjármálastefnu og fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar ár hvert benti á í sínu áliti síðast í vor að um 42 milljarðar kr. væru að renna út úr ríkissjóði vegna þessara almennu skattalækkana. Og á hverjum bitna þær skattalækkanir? Þær bitna auðvitað á fólkinu í landinu sem nýtir kerfin okkar hvað mest. Það eru viðkvæmustu hóparnir í landinu, einstaklingar sem m.a. fá þau svör reglulega að það sé ekki til fjármagn til þess að hækka greiðslur almannatrygginga en líka einstaklingar sem njóta ekki greiðslna almannatrygginga heldur eru á bara lágum launum almennt, þeir upplifa nú við sínar heimsóknir til að mynda til sérfræðilækna að komugjöld hafa hækkað verulega. Það hefur ekki verið fjármagn til þess að semja við sérfræðilækna þannig að kostnaður almennt við að sækja læknisþjónustu hefur hækkað verulega. Það er verið að veikja velferðarþjónustu víða um land. Nú bárust þær fréttir við framlagningu þessa fjárlagafrumvarps sem við ræðum í dag, ekki bara í haust heldur var líka vilyrði um að það yrðu breytingar strax núna í 2. umr., að það ætti að koma fjármagn í stofnframlög vegna húsnæðiskerfisins. Það átti að tryggja aukið framboð af félagslegu húsnæði sem bæði einstaklingar sem eru á örorkubótum og fólk á lágum launum á almenna markaðinum á að geta nýtt sér og þarf þá ekki að standa frammi fyrir sömu stöðu og umræddur einstaklingur sem hefur verið í umræðunni undanfarna tvo, þrjá daga. Fjöldi þessara íbúða sem hægt er að byggja á næsta ári mun minnka vegna stefnu stjórnvalda. Hér kemur hæstv. fjármálaráðherra upp í morgun og talar um að þau séu í einhvers konar stórsókn í að hjálpa þessum hópi. Ég fjallaði ítarlega um þetta í mínu nefndaráliti um fjárlagafrumvarpið og fór yfir það í fyrri ræðu minni en mig langar bara að rifja þetta aftur upp vegna þess að það voru margir sem voru með miklar væntingar til umræddrar stórsóknar á húsnæðismarkaði sem hæstv. innviðaráðherra talaði reglulega um. Ég verð reyndar að viðurkenna að það kemur mér ekki á óvart að hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki stutt þau loforð vegna þess að hann talaði ekkert endilega um fjölgun slíkra íbúða af miklum stuðningi. Það voru ákveðin merki um spennu milli hæstv. innviðaráðherra og hæstv. fjármálaráðherra þegar kom að þessu verkefni. Í vor talaði innviðaráðherra um að það ætti að fara í fjölgun íbúða fyrir tilstuðlan átaks stjórnvalda, um 4.000 á ári. Þar af ætti þriðjungur að vera í formi óhagnaðardrifins eða hagkvæms húsnæðis, um 1.200 íbúðir á ári. Þessi tala skiptir máli vegna þess að undanfarin ár hafa um 600 íbúðir á ári verið byggðar á þessum forsendum. Svo kemur frumvarp til fjárlaga í haust og það liggur fyrir að það er ekkert nýtt fjárframlag til uppbyggingar slíkra íbúða sem þýðir að við blasir niðurskurður í slíkum fjárheimildum. Þessar fjárheimildir áttu að koma inn í 2. umr., sem stendur núna yfir, en ekkert fjármagn kom heldur. Síðustu upplýsingar sem við höfum fengið, bæði frá innviðaráðherra og frá fjármálaráðuneyti, og hafa núna verið staðfestar eru að það kemur ekkert meira inn í þennan lið. Á næsta ári stendur bara til að byggja í mesta lagi um 400 íbúðir á hagkvæmum eða óhagnaðardrifnum grunni. Þetta er samdráttur frá fyrri árum. Hér koma síðan hæstv. innviðaráðherra og síðast í morgun hæstv. fjármálaráðherra og bera fyrir sig að mögulega sé verið að byggja of mikið fyrir ákveðna hópa í samfélaginu vegna þess að það búa 10.000 færri hér á landi en áður var búist við og því sé allt í lagi að draga úr þessu. Eins og það viti það ekki allir að hópurinn þarna úti sem þarf á félagslegum úrræðum að halda hefur ekkert minnkað á þessu kjörtímabili og hann hefur ekki minnkað frá því að þessi 10.000 manna fækkun átti sér stað í tölum Hagstofunnar þannig að það er ekkert því til fyrirstöðu að ráðist verði í slíka uppbyggingu. Mig langar líka að taka á öðrum rangfærslum að mínu mati hjá hæstv. innviðaráðherra og líka meðal annarra ráðamanna ríkisstjórnarinnar, um að það sé ekki hægt að byggja slíkar íbúðir hér á landi vegna þess að það séu ekki lóðir til staðar í sveitarfélögunum. Það er klassísk taktík hjá ríkisstjórninni að skella skuldinni á sveitarfélögin en það vill svo skemmtilega til að oddviti Framsóknarmanna í Reykjavík kom fram í fréttum fyrir nokkrum dögum og fullyrti að í samningum og í viðræðum m.a. við ríkið hafi komið fram að Reykjavíkurborg sæi sér fært að veita allt að 3.000 lóðir til uppbyggingar á næsta ári. Ef þriðjungur af þeim lóðum yrði nýttur í hagkvæmt, óhagnaðardrifið húsnæði, virðulegi forseti, þá væri það uppbygging á 1.000 íbúðum. Það liggur alveg fyrir að það er svigrúm til staðar til að bregðast við þessari stöðu. En það er hins vegar ekki pólitískur vilji. Við töluðum um það í kjarapakka okkar í Samfylkingunni sem við kynntum fyrr í vikunni að við myndum tvöfalda þau framlög sem færu inn í húsnæðisuppbyggingu á næsta ári í staðinn fyrir að helminga þau og við teljum vera rúmt svigrúm til þess, bæði fjárhagslega en líka byggingarlega, þ.e. að það séu til lóðir til þess að gera það á árinu Síðan langar mig að nefna líka í þessu samhengi, varðandi þær aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem hæstv. fjármálaráðherra vitnaði til í morgun og sagði að væru umfangsmiklar, að Samfylkingin hefur lagt fram þingsályktunartillögu um að sett verði á leigubremsa hér á landi og hefur talað víða um nauðsyn þess. Hugmyndin er kannski fyrst og fremst sú að þetta verði, a.m.k. á tímum sem þessum, tímabundið úrræði þegar ljóst er að stjórnvöld hafa enga stjórn á húsnæðismarkaðinum. Þetta úrræði hefur ítrekað verið talað niður af meðlimum ríkisstjórnarinnar sem hafa haldið því fram að þetta myndi halda aftur af uppbyggingu húsnæðis eins og að um eitthvert fast leiguþak sé að ræða þegar við höfum verið mjög skýr á því að þessi leigubremsa, sem m.a. danska ríkisstjórnin innleiddi, snúi að því að halda aftur af óþarfa hækkunum, okurhækkunum, en ekki nauðsynlegum hækkunum sem endurspegla m.a. hóflegt verðlag. Ég held að það sé líka vert að geta þess í þessu samhengi, af því að Danir hafa farið þessa leið og nýlega Skotar, að á Íslandi er um 5% af húsnæðisstofninum á félagslegum grunni. Í Danmörku er hann í kringum 20% og þrátt fyrir það taldi ríkisstjórn jafnaðarmanna þar nauðsynlegt að grípa líka inn í á almenna markaðnum til að hemja leiguverðshækkanir. Hér, svo ég ítreka það, er félagslegt húsnæði 5% af markaðinum og það er enginn áhuga á að hægja á þessum leiguverðshækkunum. Það stendur því ekki steinn yfir steini í þessum yfirlýsingum hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. ríkisstjórnar um að það sé verið að gera eitthvað í húsnæðismálum í landinu. Við vitum öll sem þekkjum sögu húsnæðismála á Íslandi að það hefur í raun ekkert akkeri verið í húsnæðiskerfinu frá því að verkamannabústaðakerfið var lagt niður á sínum tíma, m.a. af Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki. Það hefur heldur ekki verið vilji til að bregðast við þeirri umræðu og gagnrýni sem hefur víða borið á og við í Samfylkingunni höfum haldið á lofti um að það sé verið að nota húsnæði sem fjárfestingareign í samfélaginu. Við vitum að af þeim 35.000 íbúðum sem voru byggðar á árabilinu 2005–2022 þá runnu 24.000 af þeim íbúðum, 65% af nýjum íbúðum sem komu inn á markaðinn á þessu árabili, annaðhvort til lögaðila eða fólks sem var að kaupa íbúð númer tvö. Menn hafa ekki verið að byggja íbúðir fyrir fólk til að eiga heima sjálft í heldur til að gera út á. Ég held að það skipti mjög miklu í þessu samhengi að það sé íhugað alvarlega að setja ákveðnar hömlur á það hvers konar lán t.d. er hægt að fá fyrir slíkum íbúðum og koma í veg fyrir að það sé farið með húsnæði sem fjárfestingareign af því að þetta eru heimili fólks fyrst og fremst. Svo langar mig í lokin að vekja athygli á því sem hefur víða verið rætt á undanförnum mánuðum, og það var mjög eftirtektarvert til að mynda í kosningabaráttunni haustið 2021 vegna Alþingiskosninga, að lágir vextir væru afleiðing af hagstjórnarsnilld hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnarinnar. Helstu rökin fyrir því voru að það væru ekki vandræði á húsnæðismarkaði, það væri orðið svo ódýrt að fá lán, fólki væri boðið loksins upp á hagstæða vexti hér á landi. En það var víða vitað í hringjum um efnahagsmál og hefði átt að vera ráðgefandi fyrir fjármálaráðuneytið að þessir vextir voru vegna kreppu og voru tímabundnir. Þessar vaxtalækkanir og líka almenn úrræði á vegum stjórnvalda á tímum Covid ýttu náttúrlega verulega undir eignabólu á húsnæðismarkaði. Staðan er sú að þrátt fyrir að vextir hafi verið lágir á tímabili eru þeir núna orðnir jafn háir og þeir voru fyrir tíu árum síðan og þrátt fyrir að það mætti segja í sögulegu samhengi að að einhverju leyti væru þeir í lægri endanum eða kannski svona á millistigi er undirliggjandi kostnaður við að kaupa eign í sögulegu hámarki. Ég vek athygli á því að í fyrra var það þannig að það þurfti fjórtánfaldar ráðstöfunartekjur hvers árs, þ.e. fólk þurfti að vera búið að spara allar ráðstöfunartekjur sínar 14 sinnum eftir hvert ár til að geta keypt sér íbúð ef það ætlaði að eiga hana skuldlaust. Á árunum 1990–2004 var þetta hlutfall upp á átta til níu sinnum. Þannig að grunnkostnaðurinn við að eignast húsnæði hefur margfaldast. Og þrátt fyrir að greiðslubyrði hafi kannski verið haldið í lágmarki yfir stutt tímabil vegna vaxtagreiðslna þá er fólk að borga margfalt meira af sínum ævitekjum en nokkurn tímann áður til að komast inn á húsnæðismarkaðinn. Þetta hefur aðallega gerst á vakt þessarar ríkisstjórnar. Öll umræða sem kemur núna fram hjá Framsóknarflokknum um að þau séu að vinna í málunum, að hlutirnir séu í vinnslu, þetta sé allt að koma, er að mínu mati óafsakanleg. Um er að ræða stjórnmálaflokk sem er búinn að vera í ríkisstjórn hér meira og minna síðan 2013 og á árunum þar áður haldið utan um félagsmálaráðuneytið í langan tíma og það eru takmörk fyrir því hvað er hægt að skýla sér lengi á bak við það að hlutirnir séu á leiðinni. Mig langaði bara til að koma inn á þetta, virðulegi forseti, vegna þess að mér finnst algjörlega ótækt þegar kemur upp neyð hjá einstaklingum, eins og hefur auðvitað lengi verið til staðar en er að birtast okkur núna sérstaklega í samfélaginu í dag, að við séum með háttsetta ráðamenn innan ríkisstjórnarinnar sem koma hér upp í pontu og beinlínis snúa út úr sannleikanum þegar kemur að fjárheimildum fyrir næsta ár. Það er verið básúna um einhvers konar stuðning sem er hvergi að finna í samþykktum fjárheimildum. Nýjasta útspilið frá hæstv. fjármálaráðherra en líka hæstv. forsætisráðherra er að verið sé að vinna í einhvers konar pakka fyrir kjarasamninga sem mögulega gæti komið á næstu vikum en við sem höfum lesið hverjar fjárheimildirnar eru fyrir næsta ár vitum öll að það er hvergi búið að eyrnamerkja fjármagn fyrir neinu af þessu. Og það er ekki eðlilegt í velferðarríki að það sé verið að spila svona með líf og tilfinningar fólks út frá einhverjum kjarasamningsviðræðum. Það á auðvitað að liggja fyrir plan fyrir stöðu þessa fólks af því að á því ber hæstv. ríkisstjórn ábyrgð.

Forseti. Þetta var mjög góð yfirferð yfir gallana í kerfinu sem við upplifum varðandi einmitt, eins og hv. þingmaður bendir á, launaþróunina sem er ekki fyrir alla en drífur áfram húsnæðisverðið. Þegar það verða svona hlutfallslegar breytingar á t.d. leigusamningum, sem eru vísitölubundnir, hefur það krónutöluáhrif á leiguverð sem bitnar miklu frekar á fólki sem er með lægri laun en hærri laun, nema við séum með þannig fyrirkomulag að við séum sífellt með krónutöluhækkanir til jafns í kjarasamningum sem hefur ekki verið reglan sem slík. Við erum með u.þ.b. 5% af öllu kerfinu sem félagslegar íbúðir, 5.000 félagslegar íbúðir í heild þannig að 1.000 félagslegar íbúðir bara í Reykjavík myndi hjálpa en Reykjavík er að leiða þetta með 3.000 félagslegar íbúðir nú þegar. Það þarf jafnræði úti um allt land hvað þetta varðar. Sum sveitarfélög eru með hærra hlutfall, íbúðirnar eru svo rosalega fáar að það eru ákveðin skekkjumörk í því, ein íbúð getur munað um 10% til eða frá, kannski ekki alveg. En við þurfum að horfa á þennan galla í kerfinu, hvernig launaþróunin er að drífa áfram húsnæðisverð, af því að þetta er svo rosalega markaðsbundið. Þá velti ég fyrir mér því sem hv. þingmaður var að benda á, með takmörkun á öðru húsnæði. Það gæti í vissum tilfellum búið til annan galla þar sem núna eru foreldrar oft að hjálpa til við að kaupa íbúð og eina leiðin stundum fyrir ungt fólk að komast inn á íbúðamarkaðinn er ef foreldrar þeirra fjárfesta í annarri íbúð með þeim. Það myndi þá skapa vandamál 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er auðvitað alveg rétt að höfuðborgin hefur verið leiðandi í þessum efnum. Það eru margar ástæður fyrir því, að einhverju leyti eru það pólitískar ástæður. En ég veit líka til þess að víða í þeim sveitarfélögum í kringum okkur sem hafa verið að stækka mjög hratt þá er bara frekar erfitt að standa undir allri þeirri innviðauppbyggingu sem nauðsynleg er án mikillar skuldsetningar. Staðreyndin er sú að staða sveitarfélaga er allt önnur og annars eðlis en staða ríkissjóðs þegar kemur að skuldsetningarsvigrúmi. Þau borga bæði hærri vexti, hafa takmarkaðri aðgang að fjármagni og ekki á eins hagstæðum kjörum og ríkið. Ég veit að víða hefur verið rætt um það hvort ríkið þurfi að koma inn og veita mögulega vaxtalaus eða niðurgreidd lán, gangast í einhvers konar ábyrgð fyrir grunninnviðum til að mynda, til þess að hægt sé að veita fleiri lóðir og fara í hraðari uppbyggingu vegna þess að sum þessara sveitarfélaga eru komin í fjárhagsvanda út af þessari hröðu uppbyggingu. Þetta er ekki fjárhagsvandi endilega til langs tíma vegna þess að hugmyndin er sú að byggja undir stærra samfélag og fá inn útsvarstekjur síðar en á fyrstu árunum og kannski fyrsta áratuginn þegar byggðin er að þenjast svona út er ofboðslegur upphafskostnaður. Þarna getur ríkið komið inn og aðstoðað við þessa uppbyggingu en það hefur ekki verið vilji til þess. Mig langar líka til að nefna í samhengi við það sem hv. þingmaður talaði um að fólk lendi í vandræðum ef foreldrar geti ekki hjálpað við kaup á húsnæði. Þetta er skiljanleg framsetning en ég held að við þurfum líka að hafa í huga hvers konar kerfi við erum búnir að stilla upp þar sem það hverra manna þú ert ákvarðar hvort þú komist inn á húsnæðismarkaðinn fyrir lífstíð eða ekki. Auðvitað þarf að taka tillit til þessa í svona úrræðum en ég nefni þetta bara sem dæmi um fjármagnsvæðingu á heimilum fólks í landinu.

Forseti. Heyr, heyr, segi ég bara. Við erum í ákveðnum slag um það hverjum er um að kenna. Eins og hefur komið fram í greiningum doktors Ólafs Margeirssonar þá eru 15 prósentustig af 40 í verðlagshækkunum á undanförnum tíu árum vegna hækkunar á húsnæðisverði. Það er langsamlega stærsti liðurinn í verðbólgu á undanförnum tíu árum. Við höfum upplifað á undanförnum misserum svona pólitískar hártoganir um það hverjum það er að kenna, þ.e. skorturinn. Það er ítrekað verið að draga upp lóðaskort, sérstaklega í Reykjavík. Það er ákveðinn pólitískur slagur um það hver segir það hærra sem leiðir til þess hverjum er trúað. Það er magnað af því að þegar við skoðum þær greiningar sem t.d. Samband sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hefur verið að leggja fram þá eru núna 14.000 íbúðir í samþykktu deiliskipulagi. Það hafa verið birtar greinar í fjölmiðlum þar sem það er skoðað nánar hvort þetta standist skoðun, að vandinn sé lóðaskortur á undanförnum árum. Svo virðist ekki vera en samt fáum við þetta einhvern veginn í andlitið, þetta er lóðaskortur, lóðaskortur. Maður reynir að sýna þetta, það voru 8.000 íbúðir árið 2020, það eru 14.000 íbúðir núna tilbúnar í þessu deiliskipulagi, en þá fáum við í fjárlaganefnd fjármálaráðuneytið til okkar sem segir: Framkvæmdaraðilinn segir að þetta séu ekki byggingarhæfar lóðir. Þegar maður reynir að spyrja hvað það þýðir þá fær maður ekki nægilega skýr svör. Spurningin hérna er: Eru sveitarfélögin einhvern veginn að ljúga að okkur að samþykktar íbúðir eða lóðir í deiliskipulagi séu ekki byggingarhæfar eða eru framkvæmdaraðilar að ljúga að okkur í rauninni og segja að þær séu ekki byggingarhæfar? Ættu stjórnvöld ekki að vera komin til botns í þessu á heiðarlegan hátt óháð einhverjum pólitískum hanaslag?

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er auðvitað ótækt að gögn og greiningar um húsnæðismarkaðinn eru oft svolítið sitt á hvað. Ég held samt engu að síður að sveitarfélögin hafi verið býsna skýr þegar kemur að því að það strandi ekki á lóðaveitingum hjá þeim. Það hefur vissulega komið upp sú staða sem verður að viðurkenna, það var vandinn við að koma hluta af stofnframlögunum út í fyrra en það voru ýmsar praktískar ástæður líka fyrir því og það lá alveg fyrir að það var hægt að koma með öðrum hætti að veitingu slíkra stofnframlaga, til að mynda með aðkomu að styrkjum eða lánveitingum til innviðauppbyggingar til þess að rýmka getu sveitarfélaganna til að taka þátt í slíku. Mér finnst það oft vera þannig að hæstv. ríkisstjórn er einhvern veginn að kasta boltanum allt of snemma frá sér þegar hún segir að það sé einfaldlega ekki hægt að byggja í landinu. Mig langar líka til að hafa orð á því sem ég fjallaði aðeins um í nefndaráliti mínu um þetta fjárlagafrumvarp: Hver ber ábyrgð á því ef það er ekki hægt að byggja hér á landi? Hver ber ábyrgð á því ef það er búið að hringla það mikið við innviðauppbyggingu og húsnæðisuppbyggingu í landinu að það fæst ekki fólk til að vinna við þetta, vinnuvélarnar eru ekki til staðar, það er ekki geta í kerfinu? Auðvitað er það hæstv. ríkisstjórn. Ef við værum að tala um nýja ríkisstjórn sem væri nýtekin við væri þessi afsökun gild. En við erum í rauninni búin að vera með sömu stjórnarflokka núna í að verða áratug. Við erum með Sjálfstæðisflokkinn sem búinn er að vera í fjármálaráðuneytinu í 27 af síðustu 30 árum. Það liggur alveg fyrir að þeir sem halda utan um umgjörð samfélagsins bera líka ábyrgð á því að það er búið að hringla það mikið með innviðauppbyggingu hér á landi að það gengur líka illa að koma framleiðslutækjum af stað. Ég hef ekki enn þá séð nein úrræði frá hæstv. ríkisstjórn til að bæta þessa byggingargetu í samfélaginu þannig að þessi ábyrgð er að öllu leyti þeirra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir hennar góðu ræðu. Hún drap hér á mjög marga þætti sem ég get ekki sagt annað en að ég er henni hjartanlega sammála með og gleðilegt að þetta er eiginlega nánast allt í stefnumálum Flokks fólksins eins og vitað er og flokkurinn hreinlega stofnaður utan um þetta. Það sem mig langaði að tala um sérstaklega við hv. þingmann er hvernig ríkisstjórnin hefur gjarnan látið í veðri vaka að hún hafi verið að gera svona ofboðslega mikinn greiða t.d. með því að rýra tekjur ríkissjóðs um 23 milljarða með því að flækja skattkerfið enn frekar og koma með þetta þriðja skattþrep. Þau eru alltaf að tala um að það nýtist þeim tekjulægstu mest. Það nýtist mér. Það nýtist hv. þingmanni og það nýtist ráðherrum. Það nýtist öllu heila liðinu. Það er sko langt frá því að það sé að nýtast þeim tekjulægstu. Þeir fá bara að vera með, ef ég skil það rétt. Mig langar bara til að fá smásamtal um það við hv. þingmann. Annað er fjáröflun ríkissjóðs, hvernig við erum að afla tekna. Bankaskatturinn var, áður en hann var lækkaður af hæstv. fjármálaráðherra, ekki einu sinni 0,5%. Nú er alveg ljóst að bankarnir eru að fara að skila hagnaði, sennilega upp á um 100 milljarða bara á þessu ári. Ef við værum með bankaskattinn eins og hann var þá væri hann 9 milljarðar. Við erum að sjá 3 milljarða fara í bruðlið eins og að mublera upp Seðlabankann, 6 milljarða í umboðsóskir fjármálaráðherra um að fá að kaupa í Snobbhill niðri á Austurbakka. Við erum að sjá milljarða á milljarða ofan. Ég þakka hv. þingmanni hjartanlega fyrir að taka undir breytingartillögu Flokks fólksins um 360 milljónir til að reyna að aðstoða eldri borgara í sárri neyð núna fyrir jólin og 150 milljónir til að koma til móts við hjálparstofnanir og bið hv. þingmann að segja meira um þetta á eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu vegna þess að þær skattbreytingar sem voru innleiddar hér á síðasta kjörtímabili segja ekki alla söguna. Það greiða auðvitað allir lægstu skattprósentuna í þessu samhengi. Það er hægt að fara aðrar leiðir til að styðja við fólk sem er á lægri tekjum, til að mynda er hækkun á persónuafslætti auðvitað krónutöluhækkun þannig að hlutfallslega vigtar það þyngra fyrir fólk með lægri tekjur. Það væri líka hægt að hafa mismunandi persónuafslátt eftir stöðu fólks að því leytinu til. En það sem mér finnst líka skipta máli er að fólk átti sig á því að þegar farið er í svona skattkerfisbreytingar og það kemur ekki önnur skattheimta á móti, rétt eins og hv. þingmaður nefndi til að mynda varðandi bankaskatt - og ég geri ráð fyrir að hún taki undir með okkur í Samfylkingunni varðandi til að mynda auðlindarentugjöld og fjármagnstekjuskatt - þá hefur það þau áhrif að þjónustan rýrnar. Við vitum alveg hvaða hópar það eru sem nýta oft stærri hlutann af heilbrigðisþjónustunni og fá núna á móti sér þessi komugjöld og hærri kostnað. Það er hálfpartinn verið að selja fólki svolítið ranga hugmynd um hvað það fær út úr þessum nýju greiðslum. Mig langar líka að nefna í því samhengi varðandi skattkerfið að það sem skiptir mestu máli er auðvitað hvað þú færð nettó greitt út, ekki bara út frá sköttum heldur líka út frá bótagreiðslum í kerfinu. Það er alþekkt að það getur verið miklu betri leið að halda skattinum á hærri stað eða á fyrri stað og hafa þá frekar svigrúm til að fara í bótagreiðslur til þeirra sem búa við krappari kjör vegna þess að það skilar sér í því að viðkomandi aðili fær hærri ráðstöfunartekjur en það er ekki verið að greiða með jafn miklum hætti út úr kerfinu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Enn erum við að róa með svipaðar árar í rauninni eins og þegar hv. þingmaður kemur inn á persónuafslátt. Flokkur fólksins hefur mælt með því að hætta að skattleggja fátækt, taka t.d. persónuafsláttinn af mér og hv. þingmanni sem höfum í rauninni ekki lífsnauðsynlega neitt með hann að gera og færa hann til, eins og við erum alltaf að tala um, forgangsraða fjármunum fyrir fólkið fyrst og sækja fjármunina þangað sem þeir eru fyrir og kannski gnótt af þeim og færa til þeirra sem þurfa á hjálpinni að halda. Ég tek hjartanlega undir með hv. þingmanni í sambandi við sjávarauðlindina okkar sem skilaði hreinum arði upp á 533 milljarða kr. frá árinu 2009, 533 milljarðar í hreinan hagnað af sjávarauðlindinni hjá sjávarútvegsfyrirtækjunum eftir að þau voru búin að greiða sína 85,9 milljarða kr. í auðlindagjöld. Ég velti því fyrir mér hvað hv. þingmaður sér fyrir sér að við eigum að taka í viðbót, hversu mikið, ef við stígum þarna inn. 533 milljarðar í hreinan hagnað. Takk fyrir, ég vildi gjarnan að ríkissjóður fengi helminginn. Við eigum auðlindina, takk. Þetta er kannski gassaleg hugmyndafræði, en mér þætti ekkert að því vegna þess að þeir hafa efni á því. En stór hluti samfélagsins, allt of stór, lepur dauðann úr skel og býr við rosalega bág kjör. Svo er líka annað. Hvernig líst hv. þingmanni á hugmynd og frumvarp Flokks fólksins um að leyfa öryrkjum að reyna fyrir sér á vinnumarkaði skerðingarlaust í ákveðinn tíma? Við leggjum til tvö ár til að fylgja í spor Svía og fleiri sem sýndu fram á það að eftir þetta reynslutímabil skiluðu 32% öryrkja sér t.d. ekki aftur inn á kerfið. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverðar spurningar. Ég get tekið undir það og auðvitað tökum við í Samfylkingunni heils hugar undir þessar áherslur, að hætta að skattleggja fátækt. Við höfum hins vegar viljað fara þá leið að fara ekki endilega í skattalækkanir heldur frekar að styrkja samtrygginguna og að fólk fái meira út úr kerfinu, fái hærri ráðstöfunartekjur í formi hærri greiðslna sem það fær til baka. Við erum áfram með þessa mikilvægu tengingu sem felst í því að við séum öll að greiða inn í sameiginlega sjóði sem við getum verið stolt af en við fáum út úr þeim eftir þörf vegna þess að hún getur verið misjöfn eftir tíma lífsins, líka eftir þeirri stöðu sem fólk er í hverju sinni. Það er hægt að eiga verulega við ráðstöfunartekjur fólks með því að hafa góða skattstofna en vera á sama tíma með aukið svigrúm til greiðslna almannatrygginga, barnabóta, vaxtabóta og þess háttar. Þetta þarf auðvitað að fjármagna. Við höfum talað fyrir því í Samfylkingunni að við fáum meira út úr ákveðnum tekjustofnum. Þetta snýst ekki bara um réttlæti þó í grunninn sé skattlagning auðvitað réttlætismál. En þetta snýst líka um hagstjórn, sérstaklega á tímum verðbólgu, þegar vilji er fyrir því að fara í ákveðna endurdreifingu. Við þurfum, sérstaklega á tímum sem þessum, að velta fyrir okkur þeirri stöðu sem er komin í samfélaginu. Á sama tíma og ákveðnir hópar eru að líða verulega fyrir hærra vöruverð og húsnæðisverð eru ákveðnar útflutningsgreinar beinlínis að græða á þeim verðhækkunum sem við sjáum erlendis og því höfum við talað fyrir því að það minnsta sem hægt sé að gera, þó að ekki verði farið í kerfisbreytingar strax, sé að hækka veiðigjöld hér í landinu og þá erum við sér í lagi að horfa á stórútgerðirnar sem eru í allt annarri stöðu en minnstu fyrirtækin í landinu. Það vita allir að þar er meira svigrúm og þar er hægt að sækja þó nokkra milljarða. Varðandi frumvarp Flokks fólksins um að vinna fyrir sér skerðingarlaust í einhvern tíma þá erum við auðvitað jákvæð fyrir því að skoðuð verði alls konar úrræði sem snúa að því að auka virkni fólks á vinnumarkaði. Ég tek því bara vel í þetta í fyrstu atrennu.

Frú forseti. Stundum er umræðan um fjárlagagerð eins og hér sé um allt að því óbreytanlegar staðreyndir að ræða og málið snúist ekki um algera kjarnapólitík sem er í reynd tilfellið. Sjaldan sjáum við pólitík jafn skýra og einmitt þegar við erum að ræða fjárlög. Í þessu fjárlagafrumvarpi birtist mér mjög sterkt hvaða pólitík ríkisstjórnin stundar, hvaða pólitík ríkisstjórnin boðar. Allt speglast þetta mjög skýrt í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi. Fjárlög næsta árs hafa meiri þýðingu en oft áður í ljósi þess að við erum að glíma við verðbólgu og mjög háa vexti. Það er þess vegna mikilvægt, eins og alltaf en aðstæður eru sérstaklega snúnar núna, að fjárlögin í ár, fjárlagafrumvarpið, endurspegli þau verkefni sem mikilvægast er að bregðast við og bregðast við strax. Það hefur mikla þýðingu fyrir fólkið í landinu að takast á við verðbólgu og hallarekstur ríkissjóðs. Það er mjög lítið rætt um hallarekstur ríkissjóðs í þessum sal. Mig langar fyrst að tala aðeins um verðbólguna því það er þannig að á hæstv. fjármálaráðherra hvílir þung ábyrgð um að ríkisfjármálin styðji við markmið Seðlabankans um að hemja verðbólgu. Verðbólgan og vaxtahækkanirnar núna þurfa kælingu, ég held að kæling sé orðið, til að bólgan gangi niður. Ef Seðlabankinn stendur einn að þessu verkefni þá halda vextirnir áfram að hækka. Það leggst mjög þungt á fjölskyldur, sérstaklega ungar barnafjölskyldur og atvinnulíf í landinu. En fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar gerir mjög lítið til að draga úr þessari verðbólgu og gerir lítið til að draga úr þenslu eins og t.d. má sjá af hörðum orðum seðlabankastjóra í gær sem upplifir greinilega að hann standi einn í þessari baráttu. Viðreisn ætlar þess vegna að leggja fram breytingartillögur við þetta fjárlagafrumvarp og ég ætla að fara yfir helstu grunnþættina þar og fæ að gera betur grein fyrir einstaka útfærslum þegar við erum lengra komin í umræðuna. Eitt atriði þar eru tækifæri sem felast í hagræðingu í ríkisrekstri því að þessi hagræðing getur þjónað sem verkfæri í glímunni við verðbólguna. Viðreisn ætlar að leggja til að ríkisstjórninni verði falið að fara í markvissar hagræðingaraðgerðir til að greiða niður skuldir á komandi ári. Stefnt skuli að því að hagræða í ríkisrekstrinum fyrir 3 milljarða, m.a. með því að draga til baka fjölgun ráðuneyta og ráðherrastóla frá upphafi kjörtímabilsins en sá kostnaður var í milljörðum talinn. Strax á næsta ári verði skuldir ríkisins lækkaðar um 20 milljarða. Það er óverjandi að það eigi að reka ríkissjóð með halla, það er beinlínis markmið þessarar ríkisstjórnar, samfleytt í næstum áratug frá 2019 og út árið 2027. Hér þarf einfaldlega að sýna meira hugrekki. Vaxtagjöld eru núna þriðji stærsti fjárlagaliður ríkisins. Vaxtakostnaður er ævintýralegur og veikir getu ríkisins til að fjárfesta í grunnþjónustu fyrir fólkið í landinu til frambúðar. Þess vegna skiptir svo miklu máli að koma í veg fyrir þessa blæðingu, að við komum í veg fyrir að svona stór hluti útgjalda ríkisins fari í vaxtagjöld því að við eigum að hafa metnað til að geta fjárfest kröftugt í þjónustu fyrir fólkið í landinu og það er einfaldlega minna svigrúm til þess þegar ríkið er alltaf rekið með halla og kostnaður af vaxtagjöldum er sá sem hann er. Í því sambandi langar mig að nefna að hallinn sem er boðaður af hálfu ríkisstjórnarinnar núna er rúmlega 118 milljarðar. Það er einfaldlega ótækt þegar stjórnmálamenn og jafnvel heilir stjórnmálaflokkar tala eins og skuldir skipti ekki máli, þetta séu bara einhverjar tölur á blaði, því við sjáum það svart á hvítu núna, þegar við erum komin í 2. umr., að sá fjárlagaliður sem hækkar mest er ekki innspýting í heilbrigðismálin, ekki innspýting í húsnæðismálin og ekki viðbætur í samgöngur. Það eru vaxtagjöld. Þess vegna dugar ekki í fjárlagapólitík að neita að ræða halla eða skuldir því að þessar tölur hafa áhrif. Viðreisn ætlar líka að leggja fram breytingartillögu um að veiðigjöld verði hækkuð, að þjóðin fái sanngjarna greiðslu fyrir nýtingu á sjávarauðlindinni. Hér erum við í sjálfu sér ekkert að leggja fram tillögur bara vegna þess að við erum að ræða fjárlög. Við höfum margsinnis og ítrekað lagt fram tillögur í þá átt að veiðigjöldin endurspegli markaðsvirði veiðiréttindanna. Það var methagnaður í sjávarútvegi í fyrra. Það eru jákvæð og gleðileg tíðindi og við eigum öll að vera stolt af sjávarútveginum. Þessi hagnaður var um 65 milljarðar kr. eftir skatta og gjöld. Markaðsvirði veiðiréttindanna núna er um 6 milljörðum hærra en veiðigjöldin standa í og því leggjum við til að þau verði hækkuð sem því nemur, um 6 milljarða. Mig langar til að fjalla hér um breytingartillögur okkar varðandi fjárfestingu í heilbrigðiskerfinu. Einn stærsti vandi heilbrigðiskerfisins er mönnunarvandi og grundvöllur þess að þar getum við sótt fram er að bæta kjör og aðstöðu starfsfólks. Það þarf að vera eftirsóknarvert að vinna í heilbrigðiskerfinu. Staðan í dag sýnir aðra stöðu þegar um 25% hjúkrunarfræðinga eru hættir störfum fimm árum eftir að þeir hefja störf á Landspítalanum. Sú staða segir sitthvað um vinnuaðstæðurnar og álagið. Ísland þarf að hafa í huga að við getum verið að keppa við aðrar þjóðir um starfsfólk, einfaldlega vegna þess að heilbrigðisstarfsfólk er eftirsóttasti starfskraftur í heiminum í dag. Við höfum lagt fram tillögu um að bæta kjör kvennastétta í heilbrigðiskerfinu; tillaga sem var samþykkt árið 2018 en hefur legið ofan í skúffu hjá ríkisstjórninni síðan. Við leggjum til að 6 milljörðum kr. verði varið aukalega til heilbrigðiskerfisins. Með þeim hætti er hægt að vinna á alvarlegri stöðu biðlista og draga úr álagi á starfsfólk. Við erum sem sagt að leggja fram tillögur um markvissa fjárfestingu í heilbrigðiskerfinu með sérstakan fókus á að bæta kjör kvennastétta í samræmi við fyrri áherslur og hugmyndir okkar þar um. Við erum að leggja fram tillögur um aukinn stuðning við barnafjölskyldur í landinu. Unga fólkið og barnafjölskyldurnar finna einna mest og þyngst fyrir vöxtum sem hafa hækkað aftur og aftur, og auðvitað fyrir hækkandi verðlagi vegna verðbólgu. Þar erum við að horfa til þess hversu erfið staðan er hjá mörgum fyrstu kaupendum íbúða sem keyptu við þær aðstæður að vextir voru sögulega lágir og undir þeim söng fjármálaráðherra að við værum að renna inn í nýtt lágvaxtaskeið sem reyndist auðvitað ekki vera. Þetta fólk finnur nú mjög harkalega fyrir vaxtahækkunum og tillögur Viðreisnar eru þær að stuðningur við barnafjölskyldur í formi vaxtabóta, í formi húsnæðisbóta og í formi barnabóta verði 7,5 milljarðar. Þetta fólk verður fyrir þungu höggi vegna áhrifa af verðbólgu og gríðarlega háum vöxtum hérlendis sem gera það að verkum að það þarf að bregðast við. Þar vil ég leyfa mér að nefna að vextir á Íslandi hafa hækkað margfalt á við það sem við sjáum annars staðar í ríkjum sem þó eru að glíma við svipaða verðbólgu. Ástæðan er íslenska krónan. Það er ekki hægt að ætlast til þess að almenningur einn axli þann kostnað sem hlýst af gjaldmiðlinum. Þegar við erum að tala um unga fólkið þá held ég við ættum t.d. að hafa í huga að fyrir um ári, á svipuðum tíma og ríkisstjórnin var að endurnýja sín heiti, stóðu stýrivextir í 1,25% og verðbólgan í 4,4%. Þá fór af stað þessi söngur Sjálfstæðisflokksins um að við værum að renna inn í nýtt lágvaxtaskeið, unga fólkið fær þau skilaboð að þetta sé staðan og er á stjórnvöldum að skilja að þetta verði staðan til lengri tíma þó að það væri vitað að svo gæti allt aldrei verið í íslenskum veruleika, enda hefur það aldrei verið svo. Mig langar líka að fjalla um breytingartillögu okkar við fyrirliggjandi fjárlagafrumvarp, að farið verði í það að nýta græna skatta og hvata til að takast á við loftslagsvandann. Ísland segist vera í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsbreytingum, talað er um okkur sem forysturíki á því sviði en staðan í dag er sú að það liggja fyrir markmið en aðgerðirnar skortir. Við erum ekki að horfa á tímasettar aðgerðir, við erum ekki að horfa á neitt sem gerir að verkum að við getum mælt árangur. Ekki eru fókuseraðar fjárfestingar í þágu þessara markmiða en öflugasta og skilvirkasta verkfærið sem stjórnvöld hafa til að ná árangri eru hagrænir hvatar á borð við kolefnisgjald sem leggst á alla losun. Við erum að leggja til að lagt verði kolefnisgjald á stóriðju sem hingað til hefur verið undanþegin slíkum gjöldum þrátt fyrir að vera ein stærsta uppspretta gróðurhúsalofttegunda á Íslandi. Sú aðgerð mun samkvæmt okkar tillögu auka tekjur ríkissjóðs um 13,5 milljarða. Þá leggjum við líka til að Íslandsbanki verði seldur að fullu á komandi ári og að aðferðin við söluna verði opin og gagnsæ, söluandvirðinu verði varið til að greiða niður skuldir. Við erum að tala fyrir þessum skrefum og leiðum sem fram koma í þessum breytingartillögum, með þeim gæti ríkisstjórnin strax dregið úr halla ríkissjóðs og lækkað svimandi há vaxtagjöld ríkisins. Með sanngjarnari gjaldtöku í sjávarútvegi, sem sterkt ákall hefur verið um af hálfu þjóðar í langan tíma, og með grænum sköttum verða til tekjur sem hafa þýðingu fyrir rekstur ríkissjóðs. Samhliða verði hægt að fara í kröftugan stuðning við heilbrigðiskerfið og stuðning við þær fjölskyldur og einstaklinga sem hafa tekið á sig þungt högg vegna vaxtahækkana undanfarið. Það á að vera markmið í fjárlagagerð og markmið ríkisfjármála að þeim sé beitt þannig að niðurstaðan verði samfélag sem við getum verið stolt af og að fjárlögin skili niðurstöðu sem eru í þágu almannahagsmuna. Hérna hef ég stiklað á stóru um þær tillögur okkar sem lúta að hagræðingu og niðurgreiðslu skulda. Ég hef rammað inn tekjuöflunina og þá útgjaldaaukningu sem við erum að leggja til en vil leggja áherslu á, af því að mér finnst stundum vanta upp á það, ekki síst af hálfu þingmanna meiri hlutans, að við ræðum stóru myndina. Auðvitað er auðvelt að detta ofan í það að horfa á hvert málefnasvið, horfa á útgjöldin og krónurnar en missa kannski sjónar á því hvert markmiðið er, hvert markmiðið er með því hvernig ríkisfjármálum er beitt og að hverju er stefnt; að við notum orð í fjárlagagerð eins og sanngirni og réttlæti. Þetta eru hugtök sem hefur verið kallað eftir, t.d. varðandi tekjuöflun í tengslum við sjávarútveg. Mér finnst ég merkja í þessu fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar, og nefndi það í minni fyrri ræðu, feimni við framtíðarsýn, feimni við að taka ákvarðanir og þar vil ég aftur nefna loftslagsmálin, feimni við hugmyndafræði og forystu og þar vil ég nefna heilbrigðismálin og löggæsluna þar sem eitthvert samtal á milli þriggja flokka leiðir einhvern veginn til þess að ekkert gerist og síðast en ekki síst óþarflega mikla þjónkun við sérhagsmuni. Þar er enga feimni að finna. Að við séum alltaf að ræða það í hvernig samfélagi við viljum búa, hvaða þjónustu við viljum sjá fyrir fólkið í landinu, að spurningarnar séu hvernig eigi að skipta kostnaðinum af þessari þjónustu, hvernig við viljum standa að tekjuöflun og síðan ættum við að spyrja okkur að því, þegar við erum að skoða kerfin, hvort þau séu að þjóna almannahagsmunum. Eru einhver kerfi þarna sem þjóna sérhagsmunum eða hagsmunum hinna fáu? Þorum við að taka á því? Þetta eru sem sagt þær tillögur sem við erum að leggja fram í tengslum við atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. fjárlaga og ég er algerlega sannfærð um að ef ríkisstjórnin myndi styðja okkur þar væri hún strax komin í þá stöðu að geta fókuserað á fjárlögin og þau skref sem þar er hægt að stíga og nálgast það að teikna upp mynd sem þjónar einfaldlega hagsmunum fólksins í landinu.

Frú forseti. Þó að hv. þingmaður hafi í þetta skipti ekki vikið mikið að femínískum áherslum í stjórnmálum þá langar mig að vísa hér aðeins í umsögn frá Femínískum fjármálum við fjárlög vegna þess að þar kristallast einn áherslupunktur sem kemur fram hjá hv. þingmanni og Viðreisn í breytingartillögunni. Í umsögninni er bent á að ekki sjáist merki tekjuöflunar sem leiðtogar tveggja ríkisstjórnarflokka hafa talað fyrir, svo sem hvalrekaskatts, hækkunar veiðigjalds og hækkunar skatts á fjármagnstekjur og þeim þykir nokkuð sérstakt að aðaltekjuöflunaraukningin sé samkvæmt frumvarpinu hækkun skatta á neyslu einstaklinga. Þetta er náttúrlega femínísk áhersla í sjálfu sér en líka almenn sanngirnis- og réttlætisspurning. Er eðlilegt að auka álögur á einstaklinga þegar ekki er einu sinni byrjað að reyna að auka þær á sérhagsmunaöflin? Í því samhengi þykir mér svo ósköp ánægjulegt að sjá þessa tillögu Viðreisnar um sérstakt kolefnisgjald á stóriðjuna. Slíkt gjald var lagt á eftir hrun, eingöngu til að bæta stöðu ríkissjóðs, en sérhagsmunaöflin náðu að víkja því til hliðar mjög fljótt. Auðvitað á að setja svona gjald á aftur með grænum áherslum. Það loðir allt of mikið við þær fáu, umfangslitlu og góðu grænu aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur ráðist í. Þær eru allt of mikið á aðra hlið efnahagslegra hvata sem er sú að ívilna fólki fyrir að gera hið góða. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og spurninguna. Ég kannast við þá umsögn sem hann er að vísa til og finnst t.d. mjög ánægjulegt að sjá það af hálfu fjármálaráðuneytis að verið sé að rýna fjárlögin með kynjagleraugum, hvernig einstakar ákvarðanir en líka aðgerðarleysi - mér finnst það kannski vanta - birtist kynjunum á ólíkan hátt. Ég myndi reyndar vilja sjá okkur markvissari í þeim efnum. Með sama hætti myndi ég vilja sjá og hef talað fyrir því innan fjárlaganefndar og í þessum sal, að við værum að rýna fjárlögin með grænum augum, grænum gleraugum, grænum fókus eða hvernig sem maður vill orða það, af því að við sjáum aldrei neinn grænan þráð flæða í gegnum Stjórnarráðið allt. Það er voða erfitt að sjá hvernig fjárfestingar ríkisins, útgjöld og aðhald er fókuserað inn á þennan málaflokk. Það væri eitthvað sem ég myndi vilja sjá. Varðandi spurninguna um skattapólitíkina þá er þetta líka svo mikið grundvallarelement í hugmyndafræði, hvernig og hvar við sköttum speglar auðvitað hugmyndafræði óskaplega vel. Ég er sammála því að mér fannst t.d. sérstakt að sjá þessar krónutöluhækkanir sem leggjast á venjulegar fjölskyldur, millitekjufólk, og eru auðvitað sérstaklega þungar fyrir lágtekjuhópana, á sama tíma og ekki er verið að hreyfa við mjög augljósum skattstofnum. Þess fyrir utan þá hefur verið á það bent - BHM hefur t.d. bent á þetta með hvað það sé einkennilegt að fara þessa leið með krónutöluhækkanir á einstaklinga - að þessar hækkanir eru til þess fallnar að ýta undir verðbólgu.

Frú forseti. Líkt og hv. þingmanni þá þykir mér mjög gott að sjá hversu aukin áhersla er lögð á jafnréttismat fjárlaga og allra frumvarpa, þótt fyrr hefði verið. Hversu margir fjármálaráðherrar skyldu hafa unnið að því verkefni í sinni ráðherratíð? Við erum að tala um 10–15 ára innleiðingartíma. Femínísk fjármál benda hins vegar á í umsögn sinni að það sé ekki nóg að greina og varpa ljósi, það þarf líka að láta þá greiningu stýra aðgerðum á einhvern hátt. Það er bara alls ekki raunin og það sama sjáum við allt of oft með grænu gleraugun þá sjaldan þau eru sett upp. Þá hefur það kannski engin áhrif en þau eru bara eiginlega aldrei sett upp. Það sem mig langaði að víkja að í mínu seinna andsvari er að hv. þingmaður sagði að núna væri dálítið krítískur punktur varðandi fjárlög, þau hafi kannski meiri þýðingu núna en oft áður og nefndi þar sérstaklega stöðuna varðandi verðbólgu og vexti og að koma þurfi böndum á það fyrir næsta ár. En þau hafa líka gríðarlega þýðingu fyrir baráttuna gegn loftslagsbreytingum af því að við erum á krítískum tímapunkti. Í rauninni, sökum metnaðarleysis ríkisstjórnarinnar, sjálfsblekkingarinnar og sjálfsupphafningarinnar sem verður til þess að metnaðarleysið verður enn meira hjá henni, þá erum við að horfa fram á að árin 2022 og 2023 verði væntanlega glötuð ár í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Það er alveg ofboðslegt ábyrgðaratriði þegar við erum komin svona nálægt uppgjörsárinu 2030. En til að geta stigið þau skref sem þarf að stíga núna þá þarf auðvitað bæði hvata og fjármuni til að grípa til aðgerða og þess vegna myndi náttúrlega muna um þá 13 milljarða sem hér er lagt til að taka í sérstakt gjald af stóriðjunni. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Þetta með grænu skattana og grænu hvatana virkar auðvitað í báðar áttir því að ég held að það eigi bara einfaldlega að nálgast málið þannig að þau borga sem menga en síðan má líka beita hvötum til að ýta undir þróun sem við viljum sjá, þróun sem er jákvæð. En hv. þingmaður þekkir vel og betur en ég hver gagnrýni loftslagsráðs hefur verið á stjórnvöld því að það er alveg satt, og við sem nefndarmenn í umhverfis- og samgöngunefnd þekkjum alveg ágætlega að þegar við leitum svara hjá hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þá heyrum við markmiðin en eftir ár í setu heyrum við enn þá ekki neitt um hvernig, með hvaða aðferðum og hvenær þær eigi að henda og eiga sér stað. Hvar eru fjárfestingarnar, hver er fókusinn og af hverju eða af hverju ekki? Ég er einlæglega sammála því að við séum að fara mjög illa með tíma okkar þar og að það sé mjög auðvelt að gera betur, einfaldlega með því að setja sér skýran fókus, plan, og fylgja því eftir. Mér finnst vera komið dálítið gott af því núna að ræða um markmiðin okkar. Við þekkjum hver þau eru. Nú þarf bara að vinna að því að hrinda þeim í framkvæmd. En þessi tillaga okkar er auðvitað liður í þeirri hugmyndafræði að með álagningu gjalda sé hægt að ýta undir ákveðna þróun, spegla ákveðna pólitík um það hvað stjórnvöld vilja sjá, afla tekna og í kjölfarið að nýta þá fjármuni í brýn verkefni og til að greiða niður skuldir.

Forseti. Mig langaði að leita til hv. þingmanns og spánýs félaga í fjárlaganefnd. Ég hélt ræður hérna í gærnótt um vinnulag þingsins og nefndarinnar, ég býst ekki við að margir hafi heyrt þær ræður svo þetta verður kannski pínu endurtekið. Mér líður dálítið þannig í vinnu fjárlaganefndar, og hefur liðið þannig mjög lengi, að við séum að sinna bara ákveðnu formi, ákveðinni málamyndadagskrá frá því að við fáum frumvarp til fjárlaga í hendurnar og þangað til það er afgreitt í þingsal. Það birtist í því að við getum svona í minni hlutanum sagt: Hey, við viljum fá aðeins meiri upplýsingar um þetta, köllum ráðuneytið á fund. Upplýsingarnar sem þarf að draga upp úr ráðuneytinu eru yfirleitt rosalega ófullnægjandi, það þarf að toga þær út með töngum og maður fær yfirleitt ekki það sem maður biður um. Þá er bara sá fundur búinn, búið er að tékka í þetta box, við höldum áfram með næsta mál og þetta er svona ákveðin lest; við erum á færibandi sem bara flýgur áfram án þess að við getum haft mikið um það að segja. Gott dæmi um það er t.d. þegar hv. þingmaður biður um lögfræðiálit vegna ÍL-sjóðs. Þá er allt í einu bara sagt hart nei. Það bendir manni einmitt á hvernig þetta færiband er. Þegar verið er að biðja um upplýsingar um hluti sem eru einstaklega óþægilegir og væri rosalega erfitt að svara og víkja sér hjá, þá sér maður í raun og veru hvernig ferlið er bara til málamynda og hvernig þingið í þessu tilviki t.d. ætti að sjálfsögðu að grípa það frumkvæði sem hv. þingmaður gerði, en sagði nei. Mig langaði að fá svona upplifun hv. þingmanns af vinnulaginu í fjárlaganefnd, sem glænýr fjárlaganefndarmeðlimur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa spurningu. Ég játa það að mér hefur fundist vinnan í fjárlaganefnd mjög skemmtileg og hef haft fyrir henni mikinn metnað. Í aðra röndina má kannski segja að yfir okkur dembist auðvitað ógrynni af pappírum og gögnum en svo er kannski hin hliðin sú að erfitt er að framkalla ákveðin gögn. Minn skilningur er sá að það sé nú ekki alveg handahófskennt hvaða gögn er erfitt að framkalla og hver ekki. Ég er búin að biðja um það í allt haust að fá upplýsingar um framlög til niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Ég veit að svarleysi þar stafar ekki af því að ríkisstjórnin viti ekki hver krónutalan er. Þetta svar hefur ekki borist okkur allan tímann í haust en er að koma hérna einmitt á lokametrunum. Ég held að hv. þingmaður muni það hversu oft þetta hefur verið ítrekað eða þá upplýsingar um það hversu mörg heimili eru með lán á breytilegum vöxtum nú. Þessar tölur liggja fyrir en fást ekki fram. Ég hefði haldið að jafnvel þó að hér starfi meiri hluti og minni hluti, þá ættu meiri hlutinn og minni hlutinn að ganga hönd í hönd um að krefjast þess að Alþingi sé sýnd sú virðing að fá fram þær upplýsingar og þau gögn til að geta skilað bestu mögulegu fjárlögum. Það er nú þannig að þau sem sitja í meiri hluta munu einhvern tíma sitja í minni hluta og því fara hagsmunirnir saman að þessu leyti. En síðan er það auðvitað bara þannig að meiri hlutinn má ekki gleyma því að virðing Alþingis á að trompa hagsmuni manna af því að finnast sum samtöl erfiðari en önnur.

Forseti. Annað mjög gott dæmi hjá hv. þingmanni er einmitt með þessa fyrirspurn varðandi niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, þar sem þetta var nú einu sinni frumvarp sem Viðreisn lagði fram og mjög skiljanlegt að hv. þingmaður hafi viljað hafa þær upplýsingar inni í nefndaráliti eða í rauninni í ræðu sinni, þar sem hv. þingmaður er áheyrnarfulltrúi og einhverra hluta vegna þarf endilega að útiloka áheyrnarfulltrúa frá því að skila einhverju áliti, sem ég er mjög ósammála. Að sjálfsögðu ættu áheyrnarfulltrúar að fá að gera það líka. En þetta svar barst í rauninni ekki fyrr en eftir að umræða hófst í 2. umr., mjög nýlega alla vega. Því er þetta einhvern veginn svona dæmigert, alla vega fyrir mína upplifun síðan 2016 þegar ég fór í fjárlaganefnd. Mér finnst nauðsynlegt, svo maður átti sig á því hvort maður sé að verða samdauna einhverju eða eitthvað svoleiðis, að pota í aðra og segja: Bíddu, er ég orðinn samdauna einhverju hérna? Er ég bara í einhverju rugli eða líður öðrum svona, þetta snýst svolítið um að glöggt er gests augað. Er ekki í alvöru dálítið sturlað að hafa þetta svona? Þetta er alla vega bara mín upplifun og tilraun mín til að minna mig á hvernig þetta er, ekki bara ég að vera eitthvað fúll á móti. Við sjáum líka bara í ítrekuðum fundarstjórnum hérna vegna skriflegra fyrirspurna til ráðherra. Það er mælanlegt hversu langan tíma eigi að taka að svara þessum fyrirspurnunum, það eru 15 virkir dagar. Í nefndum er gert ráð fyrir sjö dögum, gert er ráð fyrir viku til að svara fyrirspurn til nefnda vegna einmitt þingmála. En nei, það tók allt haustið í tilviki þessarar fyrirspurnar frá hv. þingmanni.

Frú forseti. Af því að hv. þingmaður nefnir skriflegar fyrirspurnir og fundarstjórn, þá er stundum verið að tala um að stjórnarandstaðan beiti skriflegum fyrirspurnum um of. Ég sé það sem beina afleiðingu þess hversu lítinn kraft við höfum inni í nefndunum. Ég var t.d. bara í dag að senda frá mér tvær skriflegar fyrirspurnir til hæstv. fjármálaráðherra, báðar lúta þær að ÍL-sjóði. Önnur fyrirspurnin er um það með hvaða hætti fjármálaráðherra hafi í gegnum tíðina flaggað stöðu sjóðsins við þingið. Honum bar og ber lagaleg skylda til þess. Síðan eru þetta spurningar um mat hans á ýmsum þessum þáttum. Þetta eru spurningar sem ég hefði leitað svara við væri fjármálaráðherra t.d. kominn fyrir fund fjárlaganefndar en það er töluvert síðan ég óskaði eftir því að hann kæmi og ætti við okkur samtal þar. Það hefur ekki orðið, eflaust vegna anna en það hefur ekki orðið. Fundarstjórn felur í sér sömu afleiðingu. Svör um að forsætisráðherra sé ekki til svara um pólitíska afstöðu ríkisstjórnarinnar til áframhaldandi bankasölu er annað atriði. Þetta framleiðir fundarstjórn. Þegar meiri hlutinn velur að veikja kraft þingsins þá hefur það þau áhrif að andrúmsloftið verður það sem það er inni í þingsal. Í því samhengi erum við í hringrásarhagkerfi. Af því að meiri hlutinn talar mikið um virðingu þings hér í þingsal, þá á hann bara að taka þá hugmyndafræði alla leið og leyfa þinginu að starfa eins og því er ætlað sem er af hálfu stjórnarandstöðunnar að veita meiri hlutanum rækilegt aðhald. Þungt aðhald er líka inni í því, ekki bara þægilegar spurningar. Þegar þau leyfa okkur það ekki þá birtist það hér inni í þingsal.

Virðulegi forseti. Ég er stundum spurður að því hver sé skemmtilegasti þingmaðurinn og þá svara ég: Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir. Hún er bara æðisleg manneskja og yndislegur þingmaður og gríðarlega gaman að vinna með henni í fjárlaganefnd. Ég þakka fyrir.  Við í Pírötum erum með breytingartillögu vegna kirkjujarðasamkomulagsins. Ég átta mig á því að þetta er nýtt kjörtímabil. Það var sem sagt á síðasta kjörtímabili sem ég var með ansi margar fyrirspurnir og spurningar í fjárlaganefnd um einmitt kirkjujarðasamkomulagið til að við gætum áttað okkur á umfangi þess, tilurð, tilgangi og ýmislegu svoleiðis. Það var á síðasta kjörtímabili. Nú er komið nýtt kjörtímabil, nýir þingmenn og ýmislegt svoleiðis og ég held að það sé nauðsynlegt að útskýra aðeins betur, eins og fyrir nýjum þingmönnum, um hvað þetta mál snýst. Við erum að tala um 4 milljarða á ári. Um það snýst þessi umræða í fjárlögum og ástæða þess að við erum að leggja fram þá breytingartillögu við fjárlög að leggja þetta kirkjujarðasamkomulag niður birtist í minnisblaði sem ég sendi eða sem undirnefnd fjárlaganefndar gerði á síðasta kjörtímabili. Í þeirri undirnefnd voru ég, hv. þm. Haraldur Benediktsson og hv. þm. Birgir Þórarinsson. Við skiluðum þessu minnisblaði fjárlaganefndar vegna viðbótarsamnings íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar. Það var sem sagt gert viðbótarsamkomulag ofan á kirkjujarðasamkomulagið til þess að útfæra eitthvað, hætta að gera presta að ríkisstarfsmönnum og ýmislegt svoleiðis. Viðbótarsamninginn er hægt að finna á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í inngangi samningsins er forsaga málsins rakin, hvernig kirkjujarðasamkomulagið svokallaða frá árinu 1997 var fullnaðaruppgjör þeirra verðmæta sem ríkissjóður tók við árið 1907, 90 árum áður. Þetta er rosalega löng saga og rosalega margt sem liggur þarna á bak við sem við þurfum svolítið að skilja. Í þessu minnisblaði sem ég er að fara aðeins yfir þá er farið yfir nokkur atriði varðandi samningana og álitaefni varðandi núverandi lagaumhverfi sem er töluvert breytt frá tímum upprunalega kirkjujarðasamkomulagsins. Þar ber helst að nefna 40. gr. laga um opinber fjármál og jafnframt verður að gæta að þremur greinum stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, þ.e. 40. gr. stjórnarskrárinnar um lagaheimild til að skuldbinda ríkið, 41. gr. um fjárheimildir og 62. gr. um hvernig ríkisvaldið skuli styðja og vernda þjóðkirkjuna. Í minnisblaðinu er farið yfir ýmis gögn málsins frá undanförnum áratugum, þetta er þannig mál, og dregið saman hvaða atriði fjárlaganefnd þarf að skoða nánar áður en væri hægt að ganga frá innleiðingu viðbótarsamningsins í fjárlög. Það er samt komið án þess að nokkuð hafi verið gert og við erum enn þá að borga 4 milljarða að eilífu, amen, í þetta kirkjujarðasamkomulag. Það er mjög skrýtið ef við skoðum atriði þessa samkomulags. Helsta álitamálið er uppgjör þeirrar tilfærslu á eignum sem átti sér stað árið 1907 og voru gerðar upp í samkomulaginu frá 1997, um hvaða eignir er að ræða og hver endanlegur kostnaður þess uppgjörs er fyrir ríkið. Til viðbótar verður einnig að spyrja hvort framlag ríkisins er vegna 62. gr. stjórnarskrárinnar um að styrkja og vernda þjóðkirkjuna og miðað við þá samninga sem voru í gangi þá, þessu er skilað 2019, þá verður að gera ráð fyrir því að kirkjujarðasamkomulagið innihaldi hvort tveggja uppgjör vegna eignatilfærslunnar og samning um styrk vegna 62. gr. stjórnarskrárinnar. Þó að ekki sé fjallað um skiptingu þessara atriða í samkomulaginu þá verður að líta svo á að um hvort tveggja sé fjallað í þeirri skuldbindingu sem ríkið gerði á sama tíma og kirkjujarðasamkomulagið var gert. Ef það er ekki gert verður að útskýra hvernig ríkið á að standa við 62. gr. stjórnarskrárinnar að öðru leyti. Það bara vantar, sem er mjög bagalegt. Í álitsgerð kirkjueignanefndar frá árunum 1984 og 1992 er ítarlega fjallað um þróun á jarðeignum kirkjunnar frá 1597–1984. Við erum að tala um árhundruð sem liggja að baki þessum blessaða samningi upp á 4 milljarða á ári. Í þessari kirkjujarðabók í rauninni er listi af jörðum sem eru taldar í eigu kirkjunnar á þeim tíma, sem sagt 1597, að þeim tíma sem skýrslunni er skilað, 1984. Það verður því að líta svo á að kirkjujarðasamkomulagið hafi snúist um afhendingu þeirra eigna sem koma fram í þeirri álitsgerð, andvirði þeirra jarða sem þar birtast. Það sem var gert var að fara yfir öll gögn sem voru tiltæk og svo var hægt að segja: Kirkjan átti þessar jarðir árið 1597. Síðan er rakin saga allra þeirra jarða, hvenær þær voru seldar, hvenær þeim var skipt o.s.frv. og hver staða þeirra var árið 1984. Í raun var sagt: Það er ekki hægt að gera neitt annað en að segja með sanni að kirkjan eigi þessar jarðir sem birtast í þessum lista árið 1984. Andvirði þeirra jarða sem birtast á þessum lista á þeim tíma, 1984 - reyndar líka 1992, en alla vega - er sundurliðað 1.072.774.127 kr., hvorki meira né minna. Af því var andvirði lands 239.598.100 kr., hlunnindi voru metin upp á 198.522.500 kr., hús voru metin upp á 476.450.528 kr. og ræktun - þetta er mjög góð skipting - upp á 158.203.000 kr. Við erum að tala um mat upp á einstakar krónur í andvirði, hvorki meira né minna. Það er því augljóst að um endanleg gæði var að ræða þegar kirkjujarðasamkomulagið var gert og einnig augljóst að heildaruppgjör á þeirri eignarafhendingu er mögulegt. Svo virðist hins vegar vera að enginn hafi haldið sérstaklega utan um slíkt uppgjör, þótt ætla mætti að bæði ráðuneyti og Ríkisendurskoðun hefðu átt að sinna því verkefni. Í svari við fyrirspurn minni á 149. þingi kemur fram að á tímabili kirkjujarðasamkomulagsins frá 1998–2018 hafi samtals verið greiddir rétt rúmir 42 milljarðar kr. vegna samkomulagsins á verðlagi ársins 2018. Vísitala neysluverðs hafði þá hækkað um 171% frá 1993 þar sem skýrslu kirkjueignanefndar var skilað í október 1992, sem þýðir að uppreiknað andvirði jarðanna frá 1984 til ársins 2018 er um 2,9 milljarðar á móti þessum 42 milljörðum. Það kemur ekki fram á verðlagi hvers árs hvert fasteignamatið er í skýrslunni en gera má ráð fyrir að það sé á verðlagi útgáfuárs. Ef gert er ráð fyrir því verðlagi frá 1992 er uppfært verð einmitt rétt rúmir 3 milljarðar og þannig mætti færa rök fyrir því að eignatilfærslan sé þegar að fullu uppgreidd og eftir standi bara skuldbindingar ríkisins gagnvart 62. gr. stjórnarskrárinnar. Við erum búin að borga 42 milljarða fyrir eitthvað sem er í rauninni bara 3 milljarða kr. virði. Þá eigum við að spyrja: Á ríkið ekki eignirnar? Ef við myndum segja: Nei, við ætlum að hætta að borga þetta kirkjujarðasamkomulag, gæti þá kirkjan sagt: Heyrðu, þá viljum við fá jarðirnar aftur; þið eruð ekki búin að borga fyrir þær og eruð bara með þær að láni svo lengi sem þið borgið þetta kirkjujarðasamkomulag? Nei, það er ekki þannig og ekki hægt að rökstyðja það með nokkru móti. En þar sem ekki var gerð nákvæmari grein fyrir uppgjöri kirkjujarðanna sjálfra og skuldbindingum ríkisins gagnvart 62. gr. stjórnarskrárinnar verða slíkar vangaveltur hins vegar aldrei nægilega nákvæmar til að hægt sé að segja með fullri vissu hvort eignatilfærslan sé að fullu gerð upp eða ekki. Það býr til ákveðið vandamál fyrir viðbótarsamning ríkisins við þjóðkirkjuna af því að nú eru í gildi lög um opinber fjármál þar sem lagalegar kröfur á ríkið varðandi samningana eru mun strangari en áður. Ég verð að fá að halda áfram með þetta. Ég er ekki alveg búinn og það eru nokkrar blaðsíður eftir sem ég tek seinna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sína góðu framsögu og taka undir sjónarmið hans að flestu leyti. Ég vil fá að spyrja hann í þessu samhengi sem við erum að ræða hér og þá auðvitað í drottins nafni, við erum að ræða kirkjunnar málefni, hvort hann sé mér sammála um að okkar ríku þjóð, þeirri sjöttu ríkustu í heimi samkvæmt OECD, sé enginn sómi að því að hafa hér þúsundir manna við fátæktarmörk sem ekki hafa til þess krafta eða burði að stunda atvinnu, hafandi lent í slysum eða orðið fyrir því að eldast; að við skulum skattleggja með þeim hætti þau framlög, sem þó eru bundin í lög, að meðalmaðurinn fær sirka 250.000 kr. á mánuði sem hrökkva fyrir tveggja herbergja íbúð í okurlandinu okkar góða? Þá er ekkert eftir fyrir dýru matarkörfunni, 333 kr. bensínlítranum eða öðrum nauðsynjum. Ég spyr því hv. þingmann hvort hann sé sammála okkur í Flokki fólksins um að við þurfum að bæta hér um betur. Við leggjum til framlög til stofnana sem útvega fólki mat fyrir jólin upp á 150 milljónir og óskum eftir því að þeir sem hafa farið yfir þröskuldinn frá því að vera öryrkjar 66 ára gamlir yfir í það að verða eldri borgarar 67 ára gamlir, fái sambærilega jólauppbót eins og nú hefur verið tilkynnt um. Ég spyr hv. þingmann að þessu.

Forseti. Ég fjallaði einmitt sérstaklega um húsnæðismálin í nefndaráliti mínu og áhrif þróunar í húsnæðismálum á fólk miðað við hvernig húsnæðisverð hefur þróast, hvernig fólk á að geta keypt íbúð og safna fyrir innborgun, hvernig leiguverð hefur þróast, hvernig neysluviðmið Stjórnarráðsins eru og hvernig tekjur skiptast í rauninni manna á milli samkvæmt skattgögnum sem birtast á tekjusagan.is. Miðað við þá greiningu kemur einfaldlega fram að næstum allir leigjendur sem eru á bilinu 25–30 ára og einstæðir karlmenn, ná ekki nægilega miklum ráðstöfunartekjum til að eiga fyrir fæði, klæði, húsnæði og safna fyrir íbúð. 10.000 einstæðar konur, sem er bara allur hópurinn, þ.e. engar konur sem eru einstæðar geta náð þessum ráðstöfunartekjum. Það eru ekki bara aldraðir og öryrkjar, langt frá því. Síðan eru 1.000 sem eru í sambúð án barna og 2.500 sem eru í sambúð með börn, sem er helmingur þess hóps sem er þarna undir, ekki með þessar ráðstöfunartekjur. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu um að stjórnvöld geri aðeins betur í því að skilgreina hver lágmarksframfærsla er. Ef við værum með einhverjar svoleiðis skilgreiningar þá ættum við ekki að þurfa að spyrja spurninga eins og hvort verið sé að skattleggja lægstu tekjur eða ekki, því ráðstöfunartekjurnar fyrir lægstu laun ættu aldrei að vera undir lágmarksframfærslu. En okkur vantar það gólf til að geta talað um þetta í einhverju samhengi. En varðandi það sem hv. þingmaður nefnir: Já, við erum tvímælalaust í þessum vanda.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sitt andsvar við minni spurningu. Ég er eilítið eldri en hv. þingmaður og man þá undarlegu tíma þegar verðbólgan var ekki 8%, 9% eða 10% heldur 130%. Þá var eins og þetta gólf sem hér var nefnt, kannski voru 2,5 m til lofts, væri alltaf að hækka. Það varð erfiðara og erfiðara að standa uppréttur á eigin gólfi í því samhengi að peningarnir manns brunnu upp, ef maður átti eitthvað inn á reikningi og var svo vitlaus að leggja fyrir þá brann það upp og allt varð dýrara frá degi til dags. Þetta var ófremdarástand sem maður hefði vonað að hefði náð einhvers konar heilbrigðri lendingu 40 árum síðar. En við erum enn þá í þessu að lánið sem var 150.000 kr. á mánuði í fyrra er orðið 250.000 kr. í ár. Maður spyr sig: Hvers vegna í ósköpunum er svona vel menntuð og upplýst nútímaþjóð að láta þetta yfir sig ganga? Er þetta komið til af þrælslund sem gæti verið afleiðing af aldalangri þjónkun við erlenda kónga, norræna kónga? Eða erum við bara ekki nógu vakandi? Erum við í svefngöngu vanans að leyfa þessu að gerast frá ári til árs? Þó að margt gott megi segja um efnahagsmál og velgengni okkar í mörgum deildum og vel meinandi ráðherra og stjórnvöld, verðum við ekki bara að taka okkur tak og komast á lygnan sjó og í eðlilegt umhverfi, bæði fyrir hina meðal ríku, ríku og ekki síst hina fátæku sem því miður eru allt of margir á Íslandi?

Forseti. Ég held að einhver þrælslund við erlenda kónga sé einmitt ekki vandamálið. Ég held að það sé frekar að ákveðnir aðilar hérna á Íslandi vilji haga sér eins og þessir erlendu kóngar og vera þessir erlendu kóngar. Við sjáum það í rauninni birtast á hinum ýmsu sviðum á Íslandi, hvernig sumir haga sér með því að valta yfir allt og alla og skeyta ekki um lög og reglur. Þær eiga við aðra en þá sjálfa. Það er nefnilega eitthvað sem við hljótum að þurfa að gera sem samfélag að huga að því hvernig fátækt verður ekki. Það hlýtur að vera byrjunarpunktur okkar að passa upp á að allir séu a.m.k. í lágmarki. Ég hef oft talað um þegar verið er að nota einhver lágmarksviðmið, grunnframfærslu t.d. eða eitthvað svoleiðis, að þau séu ekki bara alveg skorin við nögl heldur að svigrúm sé fyrir eitthvert fjárhagslegt frelsi fyrir fólk þannig að ekki sé algjör nauðhyggjuhugsun þar á bak við heldur sé sérstaklega hugað að frelsi fólks til athafna þar fyrir ofan. Þegar við værum með alla a.m.k. þar, þá hefur fólk bæði tíma og svigrúm til að hreyfa sig eitthvað frá því lágmarki. Þá ætti annað í rauninni að skipta síður máli. Við erum t.d. oft að horfa á meðaltöl í launum og alls konar svoleiðis sem skiptir í alvöru engu máli. Það er svo rosalega rangt að tala alltaf um meðalráðstöfunartekjur o.s.frv. Við eigum alltaf að horfa á þá hópa sem hafa ekki nóg og spyrja: Af hverju hafa þeir hópar ekki nóg? Því að þegar enginn líður í rauninni skort þá skiptir í raun engu máli hvert meðaltalið er eða neitt svoleiðis.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þessa líka þrusuræðu um kirkjujarðasamkomulagið. Ég áttaði mig á því akkúrat þá hvað ég saknaði þess að vera í fjárlaganefnd með hv. þingmanni, sem var algerlega óþreytandi við að reyna að afla okkur frekari þekkingar á þessum málaflokki. Hvað sem um það má segja þá lít ég nú enn þá á 62. gr. stjórnarskrárinnar okkar sem segir í rauninni að hin evangeliska lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja og ríkisvaldið skuli virða hana og vernda. Síðan segir í 2. mgr. að það sé löggjafans hér að breyta því ef verða vill. En ég verð að viðurkenna það, hv. þingmaður, að ég náði aldrei almennilega upp í þetta kirkjujarðasamkomulag. Þetta var of snúið og flókið fyrir mig, enda vorum við alltaf að fá svörin í svo litlum skömmtum í einu að ég náði aldrei þeirri heildstæðu mynd sem ég efast ekki um að hv. þingmaður er gjörsamlega kominn með rétta. Þar sem ég heyrði svör hv. þingmanns við andsvörum samflokksmanns míns, hv. þm. Jakobs Frímanns Magnússonar hér rétt á undan, þá tók ég eftir því að hv. þingmaður bendir á bágindi víðast hvar annars staðar heldur en hjá þeim þjóðfélagshópi sem við erum að berjast fyrir að fái desemberuppbót akkúrat núna. Þetta er náttúrlega sá hópur sem hefur ekkert val. Þetta er sá hópur sem hefur ýmist verið með skerta eða enga starfsgetu og hefur enga möguleika á að hjálpa sér sjálfur. Flokkur fólksins hefur mælt fyrir frumvarpi um 400.000 kr. lágmarksframfærslu, skatta- og skerðingarlaust. Hvernig hugnast hv. þingmanni það frábæra frumvarp, sem mér finnst það vera eðli málsins samkvæmt?

Forseti. Fyrst aðeins um kirkjujarðasamkomulagið. Þetta er rosalega flókin og löng saga, frá 1500 og seint. Maður getur ekki einu sinni sagt 1700 og súrkál, þetta er 1500 og súrkál. Sagan er orðin svo löng í kringum þetta. Það er mjög erfitt að ná þessu heildstæðu frá upphafi til enda, sérstaklega af því að aðstæður hafa breyst. Lög um opinber fjármál kveða núna á um takmarkaðan samningstíma skuldbindingar, þar sem stjórnarskráin er skýr með það að ekki megi skuldbinda ríkið til einhvers í óendanlegan tíma. En gamla kirkjujarðasamkomulagið gerði það og hálfvegis hið nýja líka, eða það dugir í 15 ár en það er bara miðað við fimm ára samningstíma í lögum um opinber fjármál. Því brýtur nýja viðbótarsamkomulagið gegn lögum um opinber fjármál. Það eru svona smáatriði úti um allt sem er rosalega erfitt að ná heildstæðri sýn á en ég held að þetta minnisblað, sem ég er ekki alveg búinn að klára að fara yfir, útskýri í raun stöðuna í heild sinni og áskoranirnar. Varðandi spurninguna um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust þá veit ég ekki alveg hvort það sé hárnákvæm, góð tala eða eitthvað svoleiðis. Örugglega er hún á því reiki, því að ef við hefðum fylgt í launaþróun með lífeyri almannatrygginga undanfarna tvo áratugi væri sú upphæð einhvers staðar þar um kring. Það segir okkur að 400.000 kr., hvort sem þær eru skatta- og skerðingarlausar, svo lengi sem maður endar með eitthvað í kringum 400.000 kr. í ráðstöfunartekjur eða hvað sem greiddur er skattur af o.s.frv., ættu að skila sér í svipuðum kaupmætti miðað við launaþróun annarra hópa og hefðu átt að gera það ef farið hefði verið eftir lögum um almannatryggingar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, ég tek undir að ekki er alltaf slétt og fellt að finna einhverja eina tölu en við verðum náttúrlega að setja okkur einhver mörk. Við vorum áður með 350.000 kr. skatta- og skerðingalaust. Ég veit hvað hv. þingmaður á við þegar við erum að tala um hvernig lögin hafa verið brotin hægri, vinstri. 69. gr. laga um almannatryggingar hefur verið þverbrotin á þessum þjóðfélagshópi þar sem í raun segir skýrt og skorinort, eins og hv. þingmaður veit, að það eigi að leiðrétta framfærslu almannatryggingaþega 1. janúar hvers árs með tilliti til þess, hvort heldur sem er verðmætara fyrir lífeyrisþegann, að fylgja launaþróun almennings í landinu eða vísitölu neysluverðs. Vanalega hefur sú leið verið farin að velja lakari kostinn fyrir einstaklinginn sem þarf á þessu fjármagni að halda og þannig hefur kjaragliðnunin haldið áfram linnulaust og sleitulaust. Nú er alltaf verið að segja: Flokkur fólksins, hvar ætlið þið að fá peningana? Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það hvernig honum lítist á þetta bruðl sem virðist vera svo auðvelt að taka úr okkar sameiginlegu sjóðum, 6 milljarðana í Snobbhill hérna niðri á Austurbakka, Landsbankahúsið og 3 milljarðana í Svörtuloft og að mublera upp fína Seðlabankann? Voru það ekki 2 milljarðar sem voru settir í stólaskiptin vegna þess að það varð náttúrlega að búa til ný ráðuneyti svo þessir snillingar, hæstv. ríkisstjórn, gætu haldið völdum? Bankaskatturinn, sem var undir hálfu prósenti, væri 9 milljörðum hærri núna ef hann hefði ekki verið lækkaður og það stefnir í 100 milljarða kr. hagnað bankanna í ár. Spurningin er einfaldlega þessi: Er hæstv. ríkisstjórn á einhverjum tímapunkti að forgangsraða fjármunum fyrir fólkið í landinu fyrst?

Forseti. Já, það er einmitt mjög áhugaverð og upplýsandi spurning þegar verið er að biðja Flokk fólksins um að útskýra hvaðan peningarnir eigi að koma hvað varðar þetta frumvarp. Þegar allt kemur til alls þá er fólk sem er á lægstu framfærslu í alveg fullkomnu hringrásarkerfi, ef nota má það orð aftur. Það nær ekki að leggja neitt til hliðar. Er kannski í minnstu hringrás sem möguleg er. Öll framlög sem fara þar inn renna beint í efnahagskerfið í heild sinni og aftur til ríkisins. Það er nokkurs konar hringrás þarna á milli, ekki alveg en að hluta til. Það sem bætist síðan við er aukakostnaður sem yfirleitt er ekki reiknaður og hv. þm. Halldóra Mogensen hefur t.d. spurt með skýrslubeiðni: Hvað kostar fátækt? Það er kostnaður á móti og hægt er að segja að peningurinn ætti frekar að koma inn í það að losna við fátækt frekar en að borga fyrir að viðhalda henni. Þegar allt kemur til alls þá er þetta dálítið mikil efnahagsspurning. Það er ekkert mál að búa til þessar krónur á hverju ári en hvernig stillir maður efnahagskerfið að öðru leyti til að viðhalda jafnvægi í því? Það er í raun réttari spurning því að þegar allt kemur til alls er ríkið í rauninni bara eigandi króna og býr þær til í því skyni að vera einhvers konar milliliður eða ákveðin smurolía í viðskiptum, í staðinn fyrir að nota vöruskipti eða ýmislegt annað. Ríkið stjórnar verðgildi krónunnar að mjög miklu leyti. 

Forseti biður hv. þingmenn að virða ræðutímann.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að segja að ég er alveg einstaklega þakklát fyrir það að geta talað um fjárlögin að degi til eins og beiðni okkar sneri að í gær, ég er bara einstaklega þakklát fyrir að vera hér inni í þingsal klukkan næstum þrjú að degi til. Forseti. Ég ætla að fá að tala aðeins um stúdenta og þá sérstaklega háskólastúdenta. Mér líður eins og málefni stúdenta og málefni ungs fólks hafi setið á hakanum í allt of langan tíma. Enn og aftur gera fjárlögin ekki ráð fyrir bágri stöðu stúdenta. Það var vissulega skref í rétta átt þegar Menntasjóður námsmanna tók við af Lánasjóði íslenskra námsmanna. Frítekjumarkið var hækkað úr 980.000 kr., minnir mig, upp í 1.483.000 kr., alla vega fyrir árið 2022, það er samkvæmt úthlutunarreglum fyrir árið 2022. En ef við setjum þetta í samhengi við það að stúdentar vinni bara yfir sumarið þá eru 1.483.000 kr. þriggja mánaða laun ef stúdent er með bachelor-gráðu og er í mastersnámi og fær laun í samræmi við það. Segjum svo að stúdent sé ekki kominn með bachelor-gráðu, þá eru grunnlaunin aðeins lægri, þá dekkar þetta fjóra mánuði, en þá er maður strax búinn að skalla frítekjumarkið, forseti. Þannig að minn punktur hér er sá að þó að frítekjumarkið hafi verið hækkað, og ég fagna því mjög, þá er þetta einfaldlega ekki nóg. Við þurfum líka að leggja áherslu á grunnframfærslu stúdenta. Eins og staðan er núna samkvæmt reiknivél framfærslulána á menntasjóðsvefnum er grunnframfærsla stúdenta - þ.e. ef þú ert akkúrat á frítekjumarkinu, ef þú ert akkúrat búinn að þéna 1.483.000 millj. kr. á árinu þá eru þetta 195.258 kr. Samkvæmt reiknivél LÍS, Landssambands íslenskra stúdenta, eru þetta 196.040 kr. Þessar 782 kr. muna öllu, forseti. Þetta er alveg hálft hamborgaratilboð. En þetta er náttúrlega bara bág staða. Í umræðum um fjárlög hefur mikið verið rætt um verðbólguna og að matarkarfan hækki og hvað það er erfið staða fyrir ungt fólk að vera á leigumarkaði eins og staðan er núna. Ef við tökum stúdent, sem dæmi, sem er á almennum leigumarkaði, þá eru 195.258 kr. ekki nóg, forseti. Mér þykir mjög miður að segja það, en ef við tökum einhvern stúdent, sem dæmi, sem er á stúdentagörðunum - ég var á stúdentagörðunum þangað til í fyrra og leigan mín var komin upp í 146.000 kr. Þannig að segjum sem svo að ég hafi verið á stúdentagörðunum og væri einungis á námslánum þá ætti ég hvað, 50.000 kr. eftir til þess að til að framfleyta mér á í gegnum mánuðinn. Eins og ég segi þá hafa málefni stúdenta setið á hakanum hjá stjórnvöldum allt of lengi. En það sem ég held að fólk sé ekki að átta sig á er að það að fjárfesta í stúdentum er að fjárfesta í framtíðinni. Við erum framtíðarafl á vinnumarkaði þannig að ég skil ekki hvað hvaðan þessi tregða kemur til þess að auðvelda stúdentum að klára námið sitt án þess að hafa fjárhagsáhyggjur, án þess að vera kvíðin yfir því hvernig þau eigi að borga leigu í næsta mánuði, án þess að þurfa að lifa á hrísgrjónum eða núðlum. Af því að nú er það bara normið, afsakið slettuna, forseti, að stúdentar leyfi sér að hafa það skítt út af því að þannig er bara lífið, þannig hefur þetta verið og þannig á þetta að vera þangað til stúdentar útskrifast og fá vinnu. Þetta er eitthvað sem ég lagði mikla áherslu á þegar ég var sjálf í stúdentapólitík, ég sat í Stúdentaráði Háskóla Íslands, þ.e. annars vegar að hækka frítekjumarkið enn þá meira og að hækka grunnframfærsluna, sem hefur ekki verið hækkuð, að mig minnir, síðan rétt eftir hrun, forseti. Þetta er bara ekki í takt við tíðarandann, ekki í takt við ástandið sem er í samfélaginu akkúrat núna, enda mikið fjallað um verðbólguna og hækkun leiguverðs á almennum leigumarkaði. Ég hefði verið til í að sjá aðeins meiri áherslu lagða á málefni ungs fólks og stúdenta yfir höfuð af því að hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra er náttúrlega bara nýútskrifuð sjálf úr háskóla. Ég hefði haldið að hún hefði lagt aðeins meiri áherslu á málefni stúdenta þar sem hún var stúdent fyrir fimm árum. Hvernig stendur á þessu? Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra var sjálfur í stúdentahreyfingunni, minnir mig, þannig að þetta er ekkert eitthvað nýtt málefni. Við erum ekki ókunnug þessum málaflokki. Mér þykir það miður að ekki sé sett nógu mikið púður í málefni stúdenta. Og svo eru auðvitað atvinnuleysisbætur fyrir stúdenta allt annað mál. Stúdentar sem hafa verið í námi á síðustu sex mánuðum eiga ekki rétt á því að fá atvinnuleysisbætur jafnvel þó að það séu fordæmi fyrir því að stúdentar hafi í rauninni átt rétt á atvinnuleysisbótum. En þetta er málefni sem yrði mikil bót fyrir samfélagið og myndi létta byrðinni af stúdentum rosalega mikið, fá þau til að leggja meiri áherslu á námið, þá sérstaklega fólk sem getur einfaldlega ekki unnið. Ég held að kjarninn í þessu öllu saman sé að stúdentar vilja vinna, en með þessu lága frítekjumarki sem þú skallar eftir eina sumarvinnu - eftir eina sumarvinnu - þá er hvatinn lítill sem enginn. Í fyrra var ég bara í sumarstarfi, ég vann ekki með skóla, ég tók námslán. Ég var bara í sumarstarfi, byrjaði í júní og hætti í byrjun september og ég var strax búin að skalla frítekjumarkið. Þetta er bara venjan, þetta er bara venjulegt, þykir hæstv. ráðherrum í ríkisstjórn. Ég var ekki einu sinni útskrifuð með BA-gráðu þá. Ég var ekki einu sinni ekki með grunnháskólagráðuna mína þannig að ég var ekki á þeim launataxta sem ég var á nú í sumar á almennum vinnumarkaði. Þannig að ég vil bara setja þetta í samhengi við það að stúdentar eru mjög fljótir að skalla þetta frítekjumark. Eins mikil bót og það var þegar það var hækkað þá tel ég samt ekki vera gengið nógu langt í þessum efnum, því miður. Annað sjónarmið í þessu er að ef stúdent er í hlutastarfi með skóla, segjum 30% eða 40% hlutastarfi með skóla, þá er hann strax búinn að skalla frítekjumarkið eftir eina önn og, segjum eftir hálft sumar í starfi. Þetta er náttúrlega rosalega sorglegt og það sem er enn sorglegra er að það virðist öllum vera skítsama, stúdentar eiga einhvern veginn að hafa það skítt af því að þannig hefur það alltaf verið og þannig mun það alltaf vera. Jafnvel þó að, eins og ég vék að hér fyrr í ræðu minni, þetta sé fjárfesting í framtíðinni. Stúdentar vilja vinna, stúdentar eru í námi til að geta farið út á vinnumarkaðinn, jafnvel þótt ég vilji ekki smætta fólk, sem er í námi mögulega bara til að læra um lífið og læra fagið sem þau vilja læra, niður í tannhjól atvinnulífsins. En þetta er samt staðreynd, að við sem erum hér í námi, við sem erum í námi og erum að vinna með höfum áhuga á því sem við erum að læra, við viljum vinna við þetta í framtíðinni. Og mér þykir það bara svo rosalega miður að þá sérstaklega Sjálfstæðisflokkurinn, sem hefur látið málefni ungs fólks sig varða mjög lengi, láti stúdenta sitja á hakanum þegar kemur að þessu máli. Ég veit að áherslan hjá Sjálfstæðisflokknum gæti vel verið sú að hækka frítekjumarkið frekar en að hækka grunnframfærslu, út af því að það skapar hvata fyrir stúdenta til að fara út á vinnumarkað og vinna. Það er gott og gilt, en frítekjumarkið er enn þá vissulega mjög lágt, forseti, og þetta er einfaldlega ekki nóg til að dekka það að stúdentar geti lifað af fram yfir skólaárið. En ég hefði viljað sjá heildarendurskoðun, sem mun eiga sér stað á næsta ári, sem gengur enn lengra í þessum efnum.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni Lenyu Rún Taha Karim innilega fyrir hennar skemmtilegu ræðu. Það er nú svo einkennilegt sem það er - hún kemur og talar hér um ráðherra málaflokksins sem er nýlega sjálf búin að útskrifast úr háskólanum, nýbúin að vera sjálf að glíma í þessum stúdentaheimi algjörlega frá a til ö. Það merkilega við þetta er það að elsti þingmaður Alþingis í dag, elsti kjörni þingmaður þingsins, okkar góði samflokksfélagi, hv. þm. Tómas A. Tómasson, hefur einmitt komið með frumvarp þar sem hann leggur til að það séu bara yfir höfuð algerlega felldar niður allar skerðingar vegna launatekna stúdenta. Hann spyr: Eru stúdentar ekki að borga skatta og skyldur af sínum launum í ríkissjóð? Er þetta ekki bara hagnaður fyrir alla? Er þetta ekki til að koma frekar í veg fyrir mismunun vegna efnahags foreldra, t.d. að gefa stúdentum kost á því að vinna með námi eins og þau treysta sér til og geta, þó að í rauninni sé ekki til fyrirmyndar að gera þeim það þröngt í búi að þau neyðist til þess að vinna með skóla? En ef svo er þá er allt betra heldur en að þurfa að gefast upp og flosna burtu vegna þess að þau hafa enga möguleika eða engin ráð á því að læra og halda áfram náminu sínu. Þannig að ég spyr bara hv. þingmann hvort þetta sé ekki bara algjörlega frábært frumvarp hjá hv. þingmanni okkar, honum Tómasi A. Tómassyni, og hvort hún muni ekki styðja það heils hugar og að allir vinni þegar við erum búin að ná því í gegn.

Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið. Ég ætla bara að byrja á því að segja að ef ég hefði verið inni á þingi áður en skjalinu var útbýtt hefði ég óskað eftir því að vera meðflutningsmaður á þessu frumvarpi, enda var ég sjálf í stúdentapólitík og málefni stúdenta, eins og ég vék að svo rosalega oft í ræðunni, hafa setið á hakanum svo ótrúlega lengi. Þannig að það gleður mig rosalega mikið að sjá að hv. þm. Tómas A. Tómasson, sem er líka elsti þingmaðurinn hér á Alþingi, láti málefni stúdenta sig varða, líka á þennan hátt sem við höfum verið að tala fyrir svo ótrúlega lengi í stúdentahreyfingunni allri, ekki bara í Háskóla Íslands heldur líka þvert á landið. Þannig að ég held að þetta sé bara rosalega óumdeilt meðal stúdenta og bara frá sjónarhorni stúdenta um að ekki bara lækka heldur fella niður frítekjumarkið, út af því að heildarendurskoðun á Menntasjóði námsmanna mun eiga sér stað árið 2023 og ég væri til í að sjá hæstv. ríkisstjórn ganga enn þá lengra í þessum efnum og það er með því að hækka grunnframfærsluna mögulega upp í lágmarkslaun og hreinlega fella niður frítekjumarkið. Þetta er metnaðarfullt og þetta er stórt skref en ég tel að það sé skref í rétta átt og ég tel að þetta myndi, eins og hv. þm. Inga Sæland segir, bara skila sér vel aftur inn í samfélagið af því að við erum líka að skapa hvata fyrir stúdenta og við eigum ekki að láta stúdenta velja milli þess að vera skuldug í framtíðinni og vinna mjög mikið með skóla. Þetta þarf ekki að vera annaðhvort/eða. Það er hægt að finna góðan milliveg.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og tek undir hvert einasta orð sem hún segir. Nú hefur hún reynslu af því að vera að vinna í stúdentaráði. Hún hefur reynslu af því og hefur haft eyrun á því hvernig unga fólkinu okkar líður og hvar ákallið er mest og hæst hjá þeim til þess að við sem hér erum og í rauninni ríkisvaldið, stjórnvöld, geti komið til móts við þau þannig að við séum að greiða götu framtíðar vegna þess að það er nú staðreyndin að unga fólkið okkar er í rauninni grasrót framtíðarinnar, þau eru í rauninni þau sem eru að fara að taka utan um og erja jörðina á eftir okkur sem á undan höfum gengið. Það er með hreinum ólíkindum hvernig stendur á öllum þessum skerðingahugmyndum alltaf hreint og hvernig stendur á því að fólk sem reynir að bjarga sér og reynir - eins og hv. þingmaður bendir á vilja fæstir safna skuldum ef þeir þurfa þess ekki. Í árferðinu t.d. í dag þá er eitthvað það ömurlegasta sem nokkur lendir í að safna skuldum í óðaverðbólgu og okurvöxtum. Ég veit að við getum algjörlega verið sammála um það. Og þá segi ég líka: Hefur hv. þingmaður orðið vör við í sínu starfi og félagsstarfi með stúdentum þessa mismunun sem ég tel vera á tækifærum ungs fólks til menntunar hreinlega vegna efnahags og hvernig það hefur þá komið fram, hvort hv. þingmaður geti sagt okkur t.d. frá því ef hún hefur reynslu af slíku, sem væntanlega er þá frekar dapurt að þurfa að upplifa og horfa upp á, að fólk hafi þurft að flosna upp úr náminu sínu eingöngu vegna bágs efnahags foreldra t.d.?

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir góða spurningu og góða punkta sem var komið hér á framfæri. Til að byrja með vil ég bara benda á að kerfið hér í kringum stúdenta, lánasjóðskerfið, er ekki beint hvetjandi kerfi. Eins og ég tók fram þá er þetta með tilkomu Menntasjóðs námsmanna vissulega skref í rétta átt. Það er hvað, 40% niðurfelling á námslánum ef fólk klárar á réttum tíma, sem er samt að einhverju leyti smá mismunun, við vitum aldrei hvernig aðstæðum fólk er statt í eða hvort við erum að tala um foreldra, hvort við erum að tala um fólk með veikindi, hvort sem það eru andleg eða líkamleg, ég gæti haldið endalaust áfram. Svo langar mig líka að benda á - við erum svo dugleg að bera okkur saman við Norðurlöndin, forseti, alltaf að tala um að við séum að standa okkur svo vel miðað við hitt og þetta land í þessum efnum. En ég vil bara benda á Danmörku. Þar fá stúdentar laun á meðan þau eru í skóla og það er skilgreiningin á hvetjandi kerfi. En til þess að víkja að spurningu hv. þm. Ingu Sæland um hvort ég hafi orðið vör við það að ungu fólki í námi sé mismunað á grundvelli efnahags, þá já, auðvitað. Fólk sér þetta. Ég hef séð þetta á öllum stigum menntakerfisins. Ég hef séð þetta í grunnskóla. Ég hef séð þetta í menntaskóla. Ég hef séð þetta í háskóla. Fólk sem býr við bág kjör heima hjá sér er líklegra til að flosna upp úr námi, einmitt vegna þess að fólk fer út í það að vinna með námi, sem er auðvitað mjög gott og gilt, þannig er menningin okkar hér á Íslandi, að starfa með námi, en þegar þú ert kominn á þann stað að þú verður að starfa með námi til að geta borgað af hinu og þessu, þú býrð ekki foreldrahúsum eða býrð í foreldrahúsum og þarft að taka þátt í að reka heimilið fjárhagslega, þá skapast auðvitað rosalega mikil pressa, bæði andleg og líkamleg. Þú hefur ekki tíma fyrir námið. Þú hefur ekki andlegu heilsuna til að sinna báðu enda er fjárhagskvíði einn versti kvíði sem ég hef upplifað. Þannig að svona hlutir spila rosalega mikið inn í það hvort fólk flosni upp úr námi eða ekki og þetta er því miður algengari staða hér á Íslandi en við gerum okkur grein fyrir.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína sem var mjög áhugaverð um margt. Hún talaði mikið um menntun og vakti mig til umhugsunar um frumvarp okkar í Flokki fólksins, frumvarp til laga um breytingu á lögum um Menntasjóð námsmanna, launatekjur o.fl., sem hv. þm. Tómas A. Tómasson í Flokki fólksins er framsögumaður að. Þetta leiðir mig líka að stjórnarskránni, 2. mgr. 76. gr., með leyfi forseta: „Öllum skal tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi.“ Í greinargerð með frumvarpi Flokks fólksins segir að það sé mikilvægur þáttur í menntun margra að læra af vinnu. Það sem er á bak við þetta frumvarp okkar er að það að stunda vinnu með námi sé mikilvægur þáttur af menntun. Ég hef alltaf litið svo á að Íslandi sé mjög mikilvægur þáttur í menntun íslenska menntamanna að menntamenn geti stundað hina ýmsu vinnu og verið í hinum ýmsu störfum sem eru ekki hluti af hinum formlega starfsferli eftir að námi lýkur. Með því að skerða verulega námslán vegna tekna er þá ekki verið að skerða réttinn til almennrar menntunar eins og fjallað er um í stjórnarskránni? Almenn menntun, eins og ég lít á það, er ekki bara skólagangan heldur líka hin fjölbreytilegu störf sem íslensk ungmenni og námsmenn geta farið í á námsferlinum. Þú ert í læknisfræði eða lögfræði en þú getur kannski farið á sjóinn eða farið í einhver störf hingað og þangað sem þú munt búa að alla tíð. Ég var t.d. að vinna í virkjunum þegar ég var í háskóla og fleiri góðum störfum.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir andsvarið og góða punkta sem hann kom hér á framfæri. Þetta gerðist líka í gær, hv. þm. Eyjólfur Ármannsson kom með einhverja stjórnarskrártúlkun sem ég hafði ekki hugsað út í áður og ég er bara sammála. Ég held að hv. þingmaður sé lögfræðingur, ég veit það ekki, mér heyrðist það. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim fyrir svarið. Mér fannst hún koma inn á mjög góðan punkt undir lok svars síns þar sem hún talaði um forréttindi. Stjórnarskráin talar ekki um forréttindi heldur rétt allra til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi. Það segir þarna líka „við sitt hæfi“. Það virðist vera að stjórnvöld hafi litið á það sem eins konar forréttindi að fá námslán sem eru greidd til baka. Ég hef verið að greiða af námslánum mínum, það hefur tekið langan tíma og það munar um þetta. Ég er búinn að greiða af mínum námslánum en það voru ráðstöfunarlaun eins mánaðar sem fóru í það þannig að þetta eru ekki forréttindi þó svo að stjórnvöld virðist líta á það þannig. Frumvarp okkar er um að við skulum miða við að framfærslulán nægi námsmanni til að standa straum af almennri framfærslu án tillits til launatekna og mér finnst það bara sjálfsagður hlutur. Annað atriði sem hv. þingmaður minntist á í andsvari sínu við hv. þm. Ingu Sæland var 40% niðurfellingin, ef þú klárar nám á réttum tíma þá færðu 40% niðurfellingu á námslánum. Svo getur vel verið að þú verðir óvænt veikur, það gerist eitthvað óvænt í lífi þínu, það deyr nákominn fjölskyldumeðlimur og þú getur ekki klárað. Ég veit ekki til að það sé tekið tillit til þessa. Það væri gott að heyra ef hv. þingmaður veit hvort þetta er mjög ströng regla. Annað atriði sem mig langar að spyrja hana um er hvort það væri ekki rétt að hafa þetta eins og í Danmörku, að það væri líka styrkur til stúdenta eins og í Danmörku, eins og SU í Danmörku. Námsmenn eiga þar rétt á styrk sem þeir þurfa ekki að greiða til baka þar sem ríkisvaldið þar lítur á menntun sem fjárfestingu, hvetur fólk til að fara og mennta sig. Það þarf ekki að greiða þetta til baka. 

Ég bið hv. þingmenn að muna eftir því að virða ræðutímann.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið, hann kom með góðar spurningar. Til að byrja með, varðandi 40% niðurfellinguna, þá held ég að aðstæður séu alveg metnar, það sé litið til aðstæðna sem stúdent býr við og hefur þurft að glíma við yfir árið. En ég held að það sé tekið tilliti að því leyti að ef stúdent klárar nám á fjórum árum í staðinn fyrir þremur þá gæti það enn þá talist sem að stúdent hafi klárað nám á réttum tíma. Ég held að það sé til undanþága fyrir því að lengja námið um eitt ár. Svo fer náttúrlega eftir úthlutunarreglum hvers árs til hvers má taka tillit og hvers ekki. Ég veiktist t.d. núna fyrr í vetur og ég gleymdi að sækja um námslán, gleymdi að skila inn umsókn fyrir námslán. Ég sendi skilaboð fimm dögum eftir að fresturinn rann út og ég fékk einfaldlega eftirfarandi svar: Það er ekkert í úthlutunarreglum sem gerir ráð fyrir þínum aðstæðum og því getum við ekki orðið við þeirri beiðni. Það sýnir bara hvers konar kerfi hefur verið lagt til grundvallar. Varðandi seinni spurninguna, mig minnir að hv. þingmaður hafi spurt um styrk, þá var það svo að þegar endurskoðunin á lánasjóðnum átti sér stað, þegar Lánasjóður íslenskra námsmanna breyttist í Menntasjóð námsmanna árið 2020, minnir mig, þá átti þessi 40% niðurfellingu á námslánum sem er bundið við skilyrði, vissulega, að vera skref í áttina að kerfinu sem er til staðar í Danmörku. Þetta er enn þá mjög lítið skref, finnst mér, og mér finnst ekki gengið nógu langt í þessum efnum. Þess vegna er ég alltaf að tala um endurskoðunina sem mun eiga sér stað núna á lánasjóðskerfinu, þ.e. á lögum um Menntasjóð námsmanna í heild árið 2023, og ég vona svo innilega að þetta verði tekið enn þá lengra og það verði 80% niðurfelling 

Virðulegur forseti. Eins og komið hefur fram erum við að ræða hér fjárlög 2023. Í upphafi langar mig að fara aftur í óundirbúnar fyrirspurnir í morgun þegar hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir spurði hæstv. fjármálaráðherra út í hinar óhugnanlegu hækkanir á leiguverði sem hafa dunið yfir. Þar var hún að tala um konu sem er öryrki og er á bótum almannatrygginga og hækkunin ein var 10.000–15.000 kr. meira en konan hefur í ráðstöfunartekjur nú þegar. Þegar núverandi leiga var greidd átti þessi kona einhverjar 60.000 kr. eftir til þess að lifa á. Svar hæstv. fjármálaráðherra var eiginlega, eins og vanalega, stórfurðulegt. Hann byrjaði á að hæla sér af því að ríkisstjórnin hefði stóraukið framlög til öryrkja og að ríkisstjórnin sé að setja heil 6% í þennan málaflokk um áramótin og sé búin að setja 3% þannig að þetta séu 9% í heild sinni og síðan fór hann að tala um hækkun leigubóta. En það var eitt sem hann nefndi aldrei og hann nefnir aldrei, það eru skerðingarnar, það eru keðjuverkandi skerðingarnar, hann lætur eins og þær séu ekki til. Hvers vegna gerir hann það? Jú, vegna þess að hann veit að ef hann setur 30.000 kr. inn í kerfið á mánuði fær hann 70–80% af því til baka, í gegnum vasann, beint inn í ríkissjóð aftur. Hann fær það kannski ekki strax en hann fær það á þeim furðulega degi sem ég hef kallað skelfingardaginn mikla þegar Tryggingastofnun sendir út og krefur veikt fólk, fatlað fólk og eldri borgara um endurgreiðslu á fjármunum sem ríkisstjórnin er búin að hæla sér af að hafa veitt þeim en skilar sér alls ekki í vasa fólksins. Í þessu samhengi eru jólin að nálgast og þá eru glæpasögur vinsælar. En við erum hér að ræða um hálfgerða glæpasögu sem varðar keðjuverkandi skerðingar á skerðingar ofan, glæpasögu sem bitnar á almannatryggingaþegum, endalaus saga sem skrifast ár eftir ár, hefur skrifast áratugum saman og verður sennilega, ef þessi ríkisstjórn fær að vera áfram, eða eitthvað í hennar formi, ein af þessum endalausu sögum um skerðingar. Eins og ég hef áður bent á var ellilífeyrir ekki skattlagður í upphafi staðgreiðslu 1998, það var ekki króna í skatt á hann og fólk átti 20 til 30% upp í lífeyrissjóð. Þetta var kerfi sem átti að verja. Það átti að verja það með því að hækka samkvæmt launavísitölu, það átti að verja það með því að sjá til þess að persónuafslátturinn myndi hækka miðað við laun og launavísitölu og síðar meir kom fram í lögunum að miða eigi við launavísitölu í hækkun almannatrygginga en það hefur aldrei verið gert. Það er stórmerkilegt að við skulum vera með lög sem aldrei hefur verið farið eftir. Þess vegna er þessi gífurlega kjaragliðnun komin til, sem ég hef margoft bent á. Fljótlega eftir að þetta kerfi var sett á, staðgreiðslan, var farið í ofbeldið og þá aðallega gagnvart lögþvinguðum lífeyrissjóði sem er eignaupptökuvarinn, þetta er eign fólksins. Glæpurinn er sá að fara að lögum, eini glæpurinn sem viðkomandi almannatryggingaþegar frömdu var að fara að lögum og borga í lífeyrissjóð. Fólk sem var að vinna og borgaði í lífeyrissjóð - þegar það var orðið aldrað og átti rétt á lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins þá var því refsað og það var gert með alls konar brellum og keðjuverkandi skerðingum. Þótt síðar meir væri það hinn versti glæpur að refsa fólki með skerðingum á tekjum - ef við tækjum upp þessa kjaragliðnun á núvirði eru það yfir 100.000 kr. á mánuði eftir skatta. Það hefði verið auðvelt að sýna þessu aldraða fólki smávægð og leyfa því t.d. að fá jólabónus óskertan. Það eru allir að fá jólabónus en hann er líka tekjutengdur. Það er því stór hópur aldraðs fólks sem fær ekki krónu frá ríkisstjórninni í jólabónus vegna þess að það fær greitt úr lífeyrissjóði. Fyrst er því refsað fyrir það að borga í lífeyrissjóð með skerðingum en síðan er því refsað með lífeyrissjóðnum svo að það fái ekki jólabónus eða orlof. Svona margföld refsing ætti eiginlega ekki að vera fyrir hendi nema fólk hafi brotið gróflega af sér. Það er alveg þveröfugt. Fólk hefur farið að lögum og trúað því statt og stöðugt að það væri að safna fjármunum til elliáranna sem myndu nýtast þeim. Við tókum líka eftir því að aldrað fólk fékk ekki krónu frá ríkisstjórninni í Covid. Það fékk ekki neitt skatta- og skerðingarlaust á Covid-tímabilinu og hefur ekki fengið. Og ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum greiðum við því ekki 60.000 kr. skatta- og skerðingarlausar bætur, eingreiðslu eða jólabónus, hvað sem við viljum kalla það, eins og við erum búin að samþykkja og verður gert fyrir öryrkja? Það er eiginlega óskiljanlegt vegna þess að þarna er stór hópur undir sem við vitum að þarf virkilega á þessu að halda. Það gengur ekki að hæla sér af því að nú ætli ríkisstjórnin t.d. að vera með hækkun á frítekjumarki upp í 200.000 kr. Við getum ekki sagt við öryrkja að ef hann fær 200.000 kr. á mánuði aukalega í vinnutekjur þá verði 67–80% af því tekið í skatta og skerðingar. Við myndum aldrei samþykkja svoleiðis meðferð á okkar launum. Og hvað þá að við séum að gera þá kröfu til veiks fólks sem er að reyna að bjarga sér og reyna að ná inn einhverjum peningum til að geta greitt fyrir ýmsan kostnað, t.d. mat, lyf, sjúkraþjálfun eða sérgreinalækna. Ef við tölum um sjúkraþjálfara, að komast að hjá sjúkraþjálfara er ekki sjálfsagt mál vegna langs biðlista en til hvers á fólk að vera að reyna að komast þangað þegar hver tími kostar orðið 2.000 kr.? Ef einhver þarf að fara tvisvar er kostnaðurinn kominn upp í 8.000 kr. Ef það er einu sinni í viku þá eru það 8.000 kr. á mánuði en ef það er tvisvar þá eru það 16.000 kr., sem er gífurlega há peningaupphæð fyrir fólk sem á ekki að borga krónu heldur á að njóta þessarar þjónustu án kostnaðar. Of ef það kemst ekki í sjúkraþjálfun, hvert á það þá að fara til að fá bót meina sinna? Ríkissjóður segir: Ekki benda á okkur í sambandi við fatlað fólk og öryrkja og annað, þetta er allt sveitarfélögunum að kenna. Þá segja sveitarfélögin: Ekki benda okkur, þetta er allt ríkisstjórninni að kenna. Svo segja þau bara í kór - eins og við heyrðum hér fyrir svo stuttu: Þetta er allt fötluðu og veiku fólki að kenna vegna þess að ríkisstjórnin reiknaði dæmið vitlaust þegar málefni fatlaðs fólks fóru til sveitarfélaganna og því er þetta pottþétt fötluðu og veiku fólki að kenna. Alþjóðadagur fatlaðra var haldinn um allan heim 3. desember síðastliðinn. Hann var fyrst haldinn af Sameinuðu þjóðunum 1992. Hvernig væri að drífa í því að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks? Stjórnarskráin, lög og reglur eru brotnar kerfisbundið á fötluðu og veiku fólki. Er ekki kominn tími til að ríkisstjórnin hætti því? Er það ekki löngu tímabært? Virðulegur forseti. Í því samhengi má benda á að 20. nóvember síðastliðinn var mannréttindadagur barna og það eru tvö ár síðan barnasáttmáli, um réttindi barns, var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Vegna barnasáttmálans hafa orðið víðtækar breytingar á viðhorfum til barna, farið að líta á börn sem fullgilda einstaklinga með full réttindi sem beri að virða og vernda með öllum tiltækum ráðum og eftir öllum tiltækum leiðum. En á Íslandi eru 10.000 börn sem lifa í eða við fátækt, jafnvel sárafátækt. Það er okkur hér á Alþingi til háborinnar skammar og sérstaklega ríkisstjórninni og einnig það að láta það viðgangast svo áratugum skiptir. Við erum einnig með þúsundir barna á biðlistum eftir lífsnauðsynlegri þjónustu í heilbrigðiskerfinu. Við látum þau grotna niður á biðlistum árum saman þannig að þau flosni upp úr skólakerfinu og fari í mörgum tilvikum á örorku og festist í fátækt og í félagslegu kerfi sveitarfélaganna. Ójöfnuður og fátækt eru að flytjast á milli kynslóða með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Að láta barn alast upp við sárafátækt er skýlaust brot á mannréttindum þess og getur skaðað það fyrir lífstíð. Stjórnvöldum hvers tíma ber að koma í veg fyrir fátækt barna og fjölskyldna þeirra. Fátækar barnafjölskyldur á Íslandi lenda í félagslegri einangrun og þar standa einstæðir foreldrar verst og þá einnig fjölskyldur með lágar tekjur. Fjölskyldur með fötluð börn eru með þeim verst settu og þá fylgir oft félagsleg einangrun á örorkubótum og þær búa þar af leiðandi við mjög erfiðar félagslegar aðstæður. Börn í fátækt eru mun líklegri til að búa áfram í fátækt sem fullorðnir einstaklingar og fá á engan hátt sömu tækifæri og önnur börn. Kostnaður við húsnæði er stærsti útgjaldaliður fjölskyldu á Íslandi og margir búa við óvenjuleg þröngar og heilsuspillandi aðstæður, húsnæðisskort, jafnvel í ósamþykktu húsnæði. Þar er nýjasta dæmið að fólk er farið að búa í bílunum sínum, í hjólhýsinu sínu og reynir að lifa af þannig. Það merkilegasta við það er að ef einstaklingur, öryrki, fer úr íbúð og hefur þar fulla heimilisuppbót og flytur í hjólhýsi til að bjarga sér, til að minnka kostnaðinn, þá missir hann heimilisuppbótina af því að hann hefur ekki lögheimili. Það snýst allt um skerðingar í þessu kerfi, þessu ótrúlega kerfi sem á að vera hjálparkerfi en er búið að snúa algerlega á hvolf og er algjörlega orðið refsikerfi. Það er sorglegt til þess að vita og við þessu þarf að bregðast strax. Barnafjölskyldur og einstæðir öryrkjar á Íslandi eru sérstaklega viðkvæm fyrir fátækt og félagslegri einangrun og þá einnig fjölskyldur með fötluð börn eins og ég kom að. En munum: Mannréttindi barna í fyrirrúmi og eitt barn í fátækt er einu barni of mikið. Eitt barn á bið eftir heilbrigðisþjónustu eða í fátækt er einu barni of mikið og það er brot á mannréttindum, barnasáttmálanum og stjórnarskránni og þar er um að ræða 76. gr. Við hljótum öll að vera sammála því að það er gjörsamlega óviðunandi að verið sé að brjóta stjórnarskrá, mannréttindi og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna á börnum á Íslandi. Nú er ljóst að meiri hluti velferðarnefndar mun leggja fram frumvarp, og þar með ríkisstjórnarflokkarnir, og samþykkja 60.000 kr. eingreiðslu til öryrkja fyrir jólin, eða öllu heldur 60.300 kr. Meiri hluti velferðarnefndar mun leggja fram nánast samhljóða breytingartillögu og Flokkur fólksins sem við gerðum við fjáraukalögin, en því miður er greiðslan ekki fyrir verst setta aldraða fólkið í almannatryggingakerfinu sem þarf virkilega á þessum 60.300 kr. að halda skatta- og skerðingarlaust. Við erum að tala um 6.000 einstaklinga, það kostar bara 360 milljónir. Setjum það í samhengi við allt annað sem er í gangi í þjóðfélaginu. Áttum okkur á því hver þessi hópur er. Þessir öldruðu einstaklingar eru að stærstum hluta konur, mömmur, ömmur, langömmur og ekki síst langalangömmur sem voru ekki úti á vinnumarkaði og eiga lítið inni eða engan rétt á lífeyri frá lífeyrissjóðunum. Þetta er fólkið sem á að skilja eftir. Þetta er fólkið sem ríkisstjórnin telur einhvern veginn að þurfi ekki að hjálpa, hvorki nú í 10% verðbólgu né í Covid þegar allir fengu hjálp. Þá var akkúrat þessi hópur skilinn eftir. Það á aftur að skilja þennan hóp eftir. Hvers vegna? Hvað hefur þessi hópur gert viðkomandi ríkisstjórn? Við erum ekki bara að skatta fátækt, við erum að skatta sárafátækt. Hvernig væri nú einu sinni að hlusta með báðum eyrum á þetta fólk, verst setta fólkið okkar, og taka eldri borgarana inn í dæmið og hætta að halda því fram, eins og hæstv. fjármálaráðherra fullyrðir hér hvað eftir annað, að þeir hafi hækkað viðkomandi svo mikið að þeir hafi aldrei gert annað eins? Það getur vel verið að upphæðirnar hafi aldrei verið annað eins en á móti hafa skerðingarnar, keðjuverkandi skerðingar, skatturinn, aldrei verið annað eins og persónuafsláttur aldrei verið eins lágur miðað við launavísitölu og aðra uppreikninga sem hann hefur átt að fylgja. Við erum að tala um 360 milljónir til 6.000 eldri borgara. Setjum það í samhengi við það sem var gert í Covid þar sem við vorum með hundruð milljarða undir og setjum það líka í samhengi við það að neita þessu fólki - þetta er fólkið sem hefur byggt landið okkar upp. Verst setta fólkið okkar bíður í biðröðum eftir mat, fær ekki matarbita þar sem allt klárast. Það verður að fara aftur í röð við næstu úthlutun og reyna þá að mæta aðeins fyrr, og jafnvel með börn sín, til að fá smámat í poka. En til að aðstoða þetta fólk þannig að það fái kannski hangikjöt og laufabrauð og eitthvað meira í pokann, fólk sem fær ekki neitt, getur ríkisstjórnin ekki séð af 150 milljónum. Ríkisstjórnin getur ekki séð af þeim peningum til að aðstoða þá sem eru að gefa mat þannig að þeir geti sett mat í poka fyrir alla sem á þurfa að halda. Auðvitað væri hið rétta í dæminu hreinlega að láta fólkið fá framfærslu sem dugir, 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust væri fyrsta skrefið. Frábært skref eins og Flokkur fólksins hefur lagt fram í frumvarpi. Árið 2019 samþykkti Alþingi að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna hér á þingi og það átti að gerast 13. desember 2020. Nú er árið 2022 og það eru liðin tvö ár, því miður, eftir nokkra daga. Ef ríkisstjórnin dregur lappirnar við að lögfesta samninginn og með sama hraða sé ég ekki fram á að henni dugi næsti áratugurinn. Ríkisstjórnin dregur svo lappirnar við að lögfesta samninginn að ég þarf sennilega að lána henni ofurhækjurnar mínar til að hún geti gengið frá þessu máli fljótt og vel. En þetta varðar því miður verst setta hópinn okkar og þá draga menn alltaf lappirnar. Allar hindranir eru notaðar sem afsökun til að tefja málin og farin fjallabaksleið í fyrsta gír til að málið komist helst aldrei á dagskrá. Þetta gildir líka um lögfestingu á frjálsu bókuninni í málefnum fatlaðs fólks þar sem eru kæruleiðir fyrir fatlað fólk þegar brotið er á því og aðrar leiðir til að tryggja mannréttindi, stjórnarskrárbundin réttindi fólks. Við búum nú þegar í þjóðfélagi þar sem mannréttindi fatlaðs fólks eru langt á eftir. Þess vegna er nauðsynlegt að drífa þetta mál í gegn og koma því í þann farveg að það sé klárað. Þetta á að vera hægt og það eina sem ríkisstjórnin þarf á að halda er viljinn til að klára þetta mál. Þar á meðal þarf að taka á biðlistum, 8.000 manns á biðlista, fullorðnir á biðlista, ADHD-biðlistar, það kemur í veg fyrir að fólk geti menntað sig. Það er af nógu að taka, því miður. Ríkisstjórnin ætlar ekki að taka á þeim brýnu málum sem við þurfum á að halda.

Frú forseti. Mig langar að fara í smáferð til fortíðar með hv. þingmanni. Við sátum saman í velferðarnefnd þegar NPA-lögin fóru í gegnum þingið og nú er verið að setja plástur á þau, verið að fresta því að bráðabirgðaákvæði um fjölda samninga komi til fullra framkvæmda um tvö ár vegna þess að það hefur orðið allt of lítið um efndir. Á það var bent í umfjöllun nefndarinnar á sínum tíma að mat ráðuneytisins á því að 172 samningar væru nóg væri fullbjartsýnt fyrir utan auðvitað það grunnprinsipp að ekki á að kvótasetja þessa þjónustu. Annaðhvort þarf fólk NPA eða ekki, það hvað ríkið segir um það hve mörg þurfi NPA í lögum stýrir því ekki. Nú er komin þessi reynsla á málið, það eru rétt rúmlega 90 samningar í gildi, hefðu átt að vera 172 samkvæmt gildandi lögum á þessu ári, verða allt að 145 á næsta ári ef bráðabirgðaákvæðið tekur gildi, sem er 15% minna en átti að vera á þessu ári. Mér finnst þetta mjög sorgleg mynd á einhverju sem við vorum full vonar yfir á sínum tíma. Mig langar í fyrsta lagi að spyrja: Telur þingmaðurinn að mat ráðuneytisins á kostnaði sé trúverðugt eins og það er í frumvarpinu sem er til umfjöllunar í velferðarnefnd í dag? Eða er kostnaðurinn vanmetinn og þar með líklegt að fólk verði látið bíða eftir réttlætinu? Og hvernig líst þingmanninum á að við beitum okkur fyrir því að í staðinn fyrir að í bráðabirgðaákvæðinu standi að samningarnir eigi að vera allt að 145 standi að þeir eigi að vera a.m.k. 145 þannig að það sé ekki sá þáttur sem haldi aftur af réttlætinu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir andsvarið. Og jú, þetta er eitt af þessum málum þar sem maður fær það á tilfinninguna að um verði að ræða endalausa sögu um brot á mannréttindum vegna þess hversu ómannúðlega hefur verið staðið að þessum málum. Þetta var gott mál og það voru allir ánægðir með þetta, það var frábært að verið væri að vinna í þessu máli. Því miður hefur þetta verið gífurlega heit kartafla, sjóðandi heit, sem ríkisstjórnin og sveitarfélögin hafa verið að henda á milli sín. Á milli lendir veikt fólk sem er að biðja um þjónustu sem var búið að samþykkja handa því og það er kallað kostnaður. Þetta er fólk, þetta er ekki kostnaður. Kostnaðurinn sem þau eru að tala um er til kominn vegna þess sem ég var að tala um í ræðu minni hér áðan, af því að það er vitlaust reiknað. Af því að sveitarfélögin og ríkið reiknuðu vitlaust þá standa báðir aðilar og benda hvor á annan að segja: Ekki benda á mig. Á milli eru þeir sem eiga rétt á þjónustunni og það er bent á þá og sagt: Þið eruð kostnaður. Eins og þetta sé þeim að kenna. Ég skil ekki að við skulum enn vera að leika okkur að tölum, 145 eða 172 samningar, og það er sett inn ákveðin peningaupphæð. Nú allt í einu er talað um að samningur kosti kannski 30 milljónir en það var 2020 eða 2021, það á eftir að uppreikna það og það á ekki að gera það. Ef við samþykkjum þetta svona þýðir það að við þurfum að skera niður strax, það fá ekki eins margir þjónustu. Það er komin rétt tala á það hversu margir þurfa á þessari þjónustu að halda. Hættum að setja peninga inn í þetta, reiknum það nákvæmlega út hvað það kostar að taka þessa aðila inn og setjum þá peningana inn í kerfið.

Frú forseti. Það sem ég hef áhyggjur af, og mér heyrist hv. þingmaður vera mér sammála um, er að það sé verið að velta þessu á undan sér, að ekki sé nógu ríkur vilji til þess að láta þetta taka að fullu gildi, óskilyrt og bara til þeirra sem þurfa. Nú er verið að tefja fulla gildistöku um tvö ár. Hvað gerist síðan þegar kemur að þeim endapunkti og það verður kannski ekki búið að ná upp í 172 samningaþakið? Mætir ríkisstjórnin þá aftur með eitthvert tafafrumvarp? Ég er nefnilega svo hræddur um það. Að fenginni reynslu hef ég svo miklar áhyggjur af því að það sé ekki raunverulegur vilji til staðar - ég veit ekki hvar, innan ríkisstjórnarinnar, innan kerfisins, innan ráðuneytisins, einhvers staðar stendur þetta fast. Það sést á því að ekki er búið að úthluta fleiri samningum en raun ber vitni, rétt rúmlega 90 þegar það ætti að vera að komast yfir 170 á þessu ári. Það sést líka á því að það er fyrst núna sem mögulega á að fara að ná einhverri lendingu í kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga sem er stóra atriðið sem við ræddum fyrir fimm árum, það er fyrst núna sem við erum einhvern veginn að ná í land með það. Niðurstaðan - ég ætla að spá því að hún verði jafn augljós og hún var fyrir fimm árum, að í staðinn fyrir að ríkið borgi 25% þá borgi það 30%. Það hefur verið það sem sveitarfélögin hafa bent á frá upphafi og engin ástæða til annars en að það sé bara rétt reiknað. Síðan er það þessi skrýtna staða - við þekkjum þetta ekki í öðrum ívilnanakerfum, ef við köllum þetta bara það, eins og með niðurgreiðslu á rafbílum eða endurgreiðslu á kostnaði við kvikmyndagerð eða hvað annað sem það er, við erum með alls konar svona peningakerfi sem koma peningum til fólks sem er að gera ákveðna hluti. Nú er verið að koma peningum til fólks sem er að fá sér ákveðna þjónustu og tryggja hana. Þessi kerfi eru sjálfvirk eftir þörfum. Hvernig stendur á því að í þessu kerfi, í því einu af öllum þessum kerfum, er þörfin skorin niður ef fjárheimildin dugar ekki? Hvað segir það okkur líka um kerfið?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það hringdu allar viðvörunarbjöllur í kollinum á mér vegna þess að nú kemur frumvarpið inn og nú á það að vera í tvö ár. Þetta hefur alltaf verið eitt og eitt ár og alltaf endurnýjað og alltaf vandræðalegt. Núna á það að vera í tvö ár og ég hugsa með mér: Ókei, nú á það að vera þannig - það var það fyrsta sem mér datt í hug - að það á að bíða í tvö ár og svo koma aftur eftir tvö ár: Endurnýjum það aftur, nákvæmlega það sama, óbreytt, höldum áfram leiknum. Málið er það að núna höfum við það á hreinu hver þörfin er, talan er komin. Það kom skýrt fram hjá þeim sem komu á vegum NPA-miðstöðvarinnar að það er búið að finna ákveðna tölu. Komum þeim samningum á, tökum svo tvö ár í að meta - þetta er það sem við verðum að klára núna, síðan geta fleiri komið. En það er enginn sem veit í sjálfu sér hversu margir fara inn í þetta kerfi. Það vilja ekki allir vera í þessu kerfi, þetta hentar ekki öllum. En þetta hentar ákveðnum hópum og við vitum töluna núna. Við þurfum bara að fjármagna það og ganga frá því í eitt skipti fyrir öll. Síðan getum við gefið okkur tíma til að kortleggja annað. Það er komin skýrsla og hún er alveg skýr, hvar kreppir að, að hverju við þurfum að einbeita okkur og hvernig á að leysa málið. Ég óttast það að við séum enn eina ferðina að fara í þá átt að vera með hálfkák í þessu og að við þurfum þar af leiðandi að koma að þessu aftur eftir tvö ár. Ég vona heitt og innilega að svo verði ekki. Ég ætla að gera allt sem ég get í velferðarnefnd til að reyna að breyta þessu. En eins og við vitum er eini möguleikinn til að breyta þessu sá að ríkisstjórnin sjálf breyti þessu og vilji gera það.

Virðulegi forseti. Deyr fé, deyja frændur. Deyr sjálfur ið sama. En orðstír deyr aldregi hveim er sér góðan getur. Hér er, með leyfi forseta, vitnað til Hávamála og mikilvægis þess að halda heiðri sínum og orðstír í lagi. Um það snerust Íslendingasögurnar að ef heiður manna var skertur og á þá hallað þá var ljóst að í óefni stefndi. Hvers vegna er ég að fara út í þessa sálma? Meðal annars vegna þess að við eigum okkur stjórnarskrá þar sem skýrlega er kveðið á um réttindi þegnanna, skýrlega kveðið á um með hvaða hætti við skulum standa vörð um velferð hvert annars. Í 76. gr. stjórnarskrárinnar segir: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. […] Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.“ Hér er nokkurt svigrúm til túlkunar og margt hefur okkur tekist þokkalega í þessum efnum, þó alls ekki þannig að fullur sómi geti talist af. Það sem Flokkur fólksins hefur einsett sér, og höfðað til félaga sinna á þinginu í því sambandi, er að sammælast um að heiður okkar sem samfélags sé í húfi þegar við blasir að um tíund landsmanna býr alls ekki við mannsæmandi kjör og þar eru börnin ekki undanskilin og réttur þeirra til eðlilegs, heilbrigðs lífs og þátttöku í félagsstarfi, íþróttum, tónlistarnámi o.fl. sem talið er sjálfsagt í dag. Ég er bjartsýnn á að okkur muni takast að færa þetta til betri vegar en þá þarf að hlusta og það þarf að ná um það samstöðu í þessum 63 manna hópi. Ég vona að svo megi verða því að við erum líka að tala um hversu lánsöm við höfum verið, afkomendur þeirra sem náðu að þreyja þorrann í gegnum aldirnar, undir stjórn misviturra og misgæfuríkra þjóðhöfðingja, fyrst Norðmanna og síðan Dana, hverra valdi við urðum undirorpin á miðri 13. öld. Þótt í kjölfarið gengi í garð nokkur kraftur í bókmenntum, sem við urðum þekkt af um víða veröld, er margt sem bendir til þess að við höfum í genunum fengið einhvers konar undirlægjuhátt og jafnvel örlítið af þrælslund sem hefur kannski ekki verið það vegarnesti sem þurfti til að öðlast að fullu sjálfstæði, jafnrétti og skapa heilbrigt samfélag þrátt fyrir að í mörgu hafi vel til tekist. Nú ætla ég að fara í það sem við höfum undirgengist á alþjóðavettvangi. Við höfum skrifað undir sáttmála sem okkur ber að fylgja. Þá nefni ég hinn margnefnda Parísarsáttmála þar sem kveðið er á um tiltekt í umhverfismálum, útblæstri og almennri virðingu við loftslagsvá og umhverfisvá. Við blasir, þó að hér hafi nokkuð vel tekist til með að fá fólk til að færa sig yfir í rafmagnsbíla, þann hluta þjóðarinnar sem hefur efni á slíku, að það er tíu sinnum meiri fjöldi en sem nemur íslenskum bíleigendum sem hingað kemur á hverju ári; kom fyrir Covid og eftir að Covid hætti er gríðarlegur fjöldi sem ekur hér um á mjög svo mengandi bílum. Góður árangur Íslendinga sjálfra í þessum fyrstu skrefum orkuskiptanna var að engu orðinn strax á þessu ári þegar horft var yfir hinn mikla fjölda þeirra sem óku um á mengandi dósum. Hvers vegna er ég að segja þetta? Þetta er ein af fjölmörgum birtingarmyndum þess að hugur og hönd fara ekki nægilega saman í því sem við segjumst ætla að gera, skrifum undir og undirgöngumst sem samfélag og sem þátttakendur í samfélagi þjóðanna. Og hvað þyrfti til? Hér þyrfti skýrlega til hvata sem myndu leiða til þess að allur bílafloti bílaleiganna yrði rafknúinn og við þyrftum fleiri hvata til að bílafloti landsmanna, líka þeirra fátækustu, sem hefðu undir venjulegum kringumstæðum ekki efni á slíkum farartækjum eða yfir höfuð efni á nokkrum farartækjum, yrði þar með talinn. Sama ætti að gilda um sjóför, skip og flugvélar. Og hvað þyrfti að fylgja hér á eftir til að fyrirbyggja það sem væri að óbreyttu mikil skaðsemi og mikill fjárhagslegur baggi á okkur, börnum okkar og barnabörnum? Það eru nefnilega á næsta ári að ganga í gildi lög sem sekta okkur hreinlega ef kolefnisspor okkar er yfir ákveðnum mörkum sem það er því miður í dag og um ófyrirsjáanlegan tíma. Um leið og við erum að leggja áherslu hér á kjör barna og fjölskyldna sem búa við lökustu kjörin á Íslandi erum við líka að benda á það að við erum í raun að gera þeim mjög erfitt um vik sem eru fjárhagslega verst settir í samfélaginu hvað það varðar að fara í orkuskiptin almennt, hvað varðar farkosti, en ekki síður það sem við blasir frá og með næsta ári, þegar Evrópulögin fara að kveða á um sérstakar sektir, sérstök gjöld sem bitna í þessu sem öðru verst á þeim sem verst eru settir. Hvað þurfum við að gera til að fyrirbyggja sektir og andlitsmissi á alþjóðavísu, græna eylandið með alla hreinu, grænu, góðu orkuna? Það sem við þyrftum að gera, að mínu mati, er að fara í markvissa stefnumótun og aðgerðir til þess að framleiða hér rafeldsneyti sem við erum þegar farin að gera en alls ekki með nægilegum hætti til að um verði að ræða orkuskipti sjálfbær í skipaflota. Það kostar að gera út og breyta vélum fiskiskipa og farskipa á þann veg að hægt sé að knýja þau með innlendum orkugjöfum, rafeldsneyti, vetni eða metanóli. Við erum að innheimta hér á áttunda milljarð króna í kolefnisgjöld sem eru sett ofan á eldsneyti. Það sem við þurfum nauðsynlega að gera eins og aðrar þjóðir hafa gert er að setja slík gjöld í tiltekinn sjóð, kolefnissjóð, sem fer þá í það að styðja við umskipti á borð við það sem ég er hér að tala um, til að fyrirbyggja sektir og andlitsmissi á alþjóðavísu. Eftir höfðinu dansa limirnir í þessu sem öðru. Ef við sammælumst um eitthvað, setjum það í lög, skrifum undir sáttmála, förum síðan ekki eftir því, er þá nokkur von til þess að lögin sem sett er í þessum sal verði virt eða höfð í hávegum? 7,5 milljarðar - það er 25% hækkun milli ára á þessu kolefnisgjaldi sem lagt er á landsmenn alla og á að fari í sérstakan sjóð sem sér um fjárfestingar í þessum grænu lausnum sem við höfum þegar undirgengist og sammælst um. Í slíkan sjóð er hægt að sækja um styrki til að gera þá breytingu sem gera þarf á vélakosti skipanna og eftir atvikum bílanna og flugvélanna. Lífeyrissjóðir okkar eru búnir að skuldbinda sig og undirrita sáttmála um grænar fjárfestingar á komandi árum upp á hundruð milljarða. Hvar eru nú þeir grænu fjárfestingarkostir helst? Alla vega ekki í því að standa við sáttmálann um orkuskiptin og fyrirbyggja sektir og refsingar. Við þurfum að koma þessu í farveg. Og hverjum ber að gera það? Er það löggjafarvaldið? Nei, það er væntanlega framkvæmdarvaldið en eftirlitsskylda okkar sem förum með löggjafarvaldið hlýtur að vera gild í þessu sem öðru. Við þurfum að sjá til þess að þessi vegferð, eins og er í tísku að kalla hlutina núna, verði hafin af fullum krafti. Það er alls ekki þannig núna, þetta er allt í orði en hreint ekki á borði sem skyldi. Fyrirheitin og talið og yfirlýsingarnar skortir ekki. Þetta er hreint efnahagsmál. Ein af leiðunum okkar að því að hér hafi allir nóg er sannarlega að þessi framleiðsla á grænni orku og þessi orkuskipti gangi eftir, afli okkur tekna og firri okkur sektum. Ég held að við þurfum að sammælast um að gera það samstiga og með markvissum hætti. Útvarpsgjald var lagt á alla landsmenn en síðan var útvarpsgjaldinu bara dreift á hina og þessa liði, kannski að laga flugvöll hér eða byggja hús þar. Ef lagt er á sérstakt kolefnisgjald til að standa fyrir því sem þarf að kosta til skulum við gæta þess að það kolefnisgjald fari til þeirra hluta og að hinar fjárhagslegu forsendur verði til staðar svo að við lendum ekki í sektum og orðsporsmissi innan lands sem utan. Þetta vil ég sjá lagfært svo fljótt sem verða má. Eftir sem áður skulum við halda okkar áherslum og athygli á því mikilvægasta samfélagslega verkefni sem við blasir sem er að rétta hag þeirra sem ekki eiga til hnífs og skeiðar í hinu dýra íslenska samfélagi nútímans.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Hv. þm. Jakob Frímann Magnússon benti á nokkra mjög góða hluti og mig langaði í fyrra andsvarinu að koma aðeins inn á tvennt af því sem hv. þingmaður fjallaði um. Í fyrsta lagi benti hv. þingmaður á það hversu mikið er talað um réttindi og jöfnuð og ýmislegt annað í stjórnarskránni en svo virðist eins og við séum ekki endilega að fá þessi jöfnu gæði og jafnvel alla leið yfir í það að ef þú kemur frá einhverju öðru landi þá eigi grundvallaratriði úr stjórnarskránni bara ekki við. Er það ekki hættuleg þróun, frú forseti, að þetta sé að gerast? Ég myndi gjarnan vilja heyra álit hv. þingmanns á því. Hitt sem mig langaði að nefna er í tengslum við það sem hv. þingmaður fjallaði um, þ.e. að við höfum gengist undir ákveðnar loftslagsskuldbindingar en vegna aðgerðaleysis stjórnvalda höfum við ekki náð að uppfylla þau skilyrði. Gott dæmi er að í fjárlögum fyrir næsta ár erum við að borga 800 milljónir í gjöld vegna þess að við höfum ekki staðið við það sem samið var um í svokallaðri Kyoto-bókun. Hefðum við ekki betur gert eitthvað og notað þær 800 milljónir í að styðja þá sem minnst mega sín, hvort sem er með sálfræðiþjónustu, heilbrigðisþjónustu, að skera niður biðlista eða allt hitt sem við gætum gert fyrir 800 milljónir?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir sitt góða andsvar og sínar góðu ábendingar. Það er hárrétt að hér er verið að kasta fé á glæ. Hér er bara örlítil birtingarmynd af því sem verða vill á vettvangi Evrópu ef við ætlum að halda áfram að slugsa í þessum efnum. Sumir telja loftslagsmál og umhverfismál ekki brýnustu mál samfélags þar sem fátækt þrífst yfir höfuð en í þessu samhengi er það sannarlega rándýrt og stóralvarlegt að á þessu ári séum við að tala um 800 milljónir. Í ljósi þeirra laga sem taka gildi á næsta ári er þetta miklu stærri upphæð og þá erum við hengja gríðarlegar byrðar um hálsinn á börnunum okkar og barnabörnum, sektir að utan, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Þess vegna skulum við vinda okkur í þetta. Stundum er sagt að það kosti peninga að búa til peninga. Það kostar sannarlega peninga að koma okkur út úr þessum óheillafasa inn á ljóssins stigu í þeim orkuskipta- og umhverfismálum sem hér um ræðir. Ég er að benda á það að við erum rukkuð um 7.500 milljónir á ári, og þess sér stað í fjárlögunum, þetta hækkar um 25% milli ára; það eru 7,5 milljarðar sem eru ekki að fara í það sem við eigum að vera að gera við peningana. Þetta er bara það sem gerðist með útvarpsgjaldið forðum, það fór út um allar koppagrundir. Setjum vinnuna af stað og hikum ekki við það. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott svar. Ég held að við séum alveg sammála. Jú, það mun kosta eitthvað að fara í aðgerðir í loftslagsmálum en það mun kosta svo miklu meira ef við gerum ekki neitt, svo að við tölum ekki um það hvernig við skiljum jörðina eftir fyrir börnin okkar og barnabörnin. Mig langaði að taka eitt dæmi sem hv. þingmaður notaði í ræðu sinni og það eru rafmagnsbílar. Nú er það þannig að við höfum verið með þann hvata að niðurgreiða virðisauka og annað á rafmagnsbílum. Það hefur gert það að verkum að það eru komnir rúmlega 20.000 bílar á göturnar sem eru rafmagnsbílar. En við skulum ekki gleyma því að hér á götunni eru um 250.000 bílar. Við erum bara rétt að byrja. Eins og hv. þingmaður benti á þá er mjög erfitt fyrir þá tekjulægri að nýta sér þennan hvata og að nýta sér það að vera hluti af orkuskiptunum. Þá spyr ég hv. þingmann: Væri ekki nærri lagi að við notuðum peningana sem við erum að nota í niðurgreiðslur þarna á aðeins skilvirkari hátt, t.d. með því að niðurgreiða aðeins meira fyrir þá tekjulægri? Í öðru lagi að niðurgreiða ekki þegar fólk er að kaupa rafmagnsbíl númer tvö eða þrjú eða þegar fólk kaupir rafmagnsbíl sem er Porsche-jeppi á tugi milljóna. Er ekki betra að við séum þá í að niðurgreiða meira til þeirra sem minnst hafa milli handanna?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir góðar ábendingar, spurningar og svör. Ég er honum sammála um að hér þarf jafnræðishugsun að koma til, þ.e. að við sammælumst um það, eins og við höfum gert, að færa okkur úr innfluttu jarðefnaeldsneyti yfir í innlenda orku sem kemur bæði úr iðrum jarðar og úr fallvötnunum, hvað sem verður með vindmyllur. Það væri falleg framtíðarsýn að ímynda sér að álverksmiðjurnar umdeildu gætu framleitt laufléttar bifreiðar fyrir okkur, alla vega skrokkinn á þeim, sem síðan væru knúnar áfram með íslenskum rafmótorum sem knúnir væru íslenskri grænni orku úr iðrum jarðar eða fallvötnunum. Ég er sammála því að þetta er yfirleitt ein af stærri fjárfestingum hvers einstaklings, fyrst er það húsnæðið og svo er það bíllinn, og við þurfum að huga að því að gera þessa fjárfestingu aðgengilega fyrir sem allra flesta. Ein af áskorunum okkar - og hér nefndi hv. þingmaður framgönguna gagnvart þeim sem koma hingað á flótta og þurfa skjól. Það er hægt að segja það um Íslendinga að þeir eru gestrisnir að eðlisfari og samhygðin og samhjálpin er okkur í blóð borin. Við erum í grunninn jafnaðarsamfélag. Hins vegar gildir það sama um þá sem eru á flótta og aðra sem hingað koma af fúsum og frjálsum vilja, þeir þurfa yfirleitt að fljúga hingað eða koma með skipum og hvort tveggja er stórt og alvarlegt kolefnisspor í bókhaldi okkar. Sómi okkar er sömuleiðis dálítið undir hælinn lagður þegar við erum að selja syndaaflausnarbréf til stórmengandi iðnfyrirtækja í öðrum löndum. 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir góða ræðu. Hann stiklaði svolítið á mörgum atriðum sem hafa verið mér ofarlega í huga og það gerði mig einstaklega ánægða að heyra þann áhuga og þá miklu áherslu sem hv. þm. Jakob Frímann Magnússon lagði á orkuskiptin og loftslagsáhrifin sem eru nú þegar byrjuð að eiga sér stað. Við sjáum það núna á methita í nóvembermánuði hér á Íslandi að þetta eru áhrif sem er of seint að snúa við, eins miður og mér þykir að segja það. En það er þó hægt að hægja á þeim ef við höldum rétt á spilunum. Hv. þingmaður kom inn á orkuskiptin og einnig inn á alþjóðaskuldbindingar sem Ísland er ekki nógu duglegt við að innleiða og halda sig við. Til að nefna dæmi var að birtast frétt í gær þar sem Ísland þurfti að þola skammir frá eftirlitsdómstóli EFTA fyrir að innleiða ekki reglugerð um vinnutíma launafólks sem mér þykir mjög miður. Það segir samt rosalega mikið um það hvað við erum léleg - afsakið - í að halda okkur við alþjóðaskuldbindingar sem við erum bókstaflega skuldbundin til þess að innleiða. Við gengum í EES, við tókum þetta á okkur. Mig langar að spyrja í samhengi við fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2023, fyrst að orkuskiptin eru hv. þingmanni ofarlega í huga, sem og mér, hvort ríkisstjórnin hefði getað lagt einhvern meiri metnað í þennan málaflokk og sett meira fjármagn í hann. Eins og ég benti á í fyrstu ræðu minni í gær fara bara 2% af framlögum í fjárlögunum til umhverfis- og loftslagsmála, sem er náttúrlega skammarlegt.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvar sitt og ég get tekið undir það að það mætti verja mun meiri fjármunum, tíma og orku í það að standa við skuldbindingar okkar í þessu samhengi. Heiður okkar er í húfi, ásýnd okkar og trúverðugleiki sem grænu eyjunnar í hánorðri sem er með mestu og þekktustu velferðarþjóðum heims. Við eigum ekki að bjóða upp á það að skjóta okkur í fótinn með því að hunsa það sem við höfum undirgengist og láta sem ekkert sé og láta sekta okkur. Við eigum ekki heldur að vera að láta rassskella okkur ítrekað í Strassburg; mál sem hefði svo auðveldlega verið hægt að semja okkur frá. Þó að það sé óskylt umhverfismálum eða þeirri umræðu sem hér á sér stað þá kosta hver málaferli í Strassburg fullt af peningum. Þegar fyrir liggur að við erum með 17 mál í pípunum, 17 rassskellingar til viðbótar við það sem kom í fyrra - hvers vegna í ósköpunum erum við ekki búin að semja okkur frá þeirri niðurlægingu og þeirri fjárhagslegu sóun? Ég var að benda það á hér áðan að 7,5 milljarðar eru settir í ríkissjóð undir heitinu kolefnisgjald. Til hvers er slíkt kolefnisgjald nema til þess einmitt að við förum úr kolefnissporum og förum úr þeirri óheillavegferð refsinga, sekta og niðurlægingar sem blasir við. Þetta lendir á okkur, börnunum okkar og barnabörnum að óbreyttu. Það er ekki seinna vænna en að hefja þessa vegferð strax, hysja upp um okkur, og láta ekki dýrmætt fé í sektir til annarra, sem hefði átt að geta nýst okkur til að standa við það að vera velferðarsamfélag þar sem enginn er við fátækramörk.

Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir gott svar. Ég get tekið undir margt af því sem kom fram í svari hv. þingmanns ef ekki allt. Það er ekkert leyndarmál að hv. þm. Jakob Frímann Magnússon, og flokkurinn sem hann starfar fyrir hér á þingi, lætur málefni fátæks fólks sig varða. Mér þykir það mjög mikil bót og fagna veru þeirra í pólitík einstaklega mikið. Í samhengi við orkuskiptin og við það að ríkið er að leggja mikið af fjármagni og púðri í að niðurgreiða rafbíla langar mig bara að benda á að þetta er mismunun - þetta er kannski ekki mismunun en þetta skapar einhvers konar misræmi í möguleikum á að geta tekið þátt í þeirri grænu byltingu sem er að eiga sér stað og við munum vonandi ná að taka lengra á næstu árum. Raunin er sú að það hafa ekki allir efni á rafbílum, jafnvel þó að þeir séu niðurgreiddir. Ég ætla ekki að láta eins og ég sé ein af þeim bágstöddu. Ég er hins vegar stúdent og hef ekki efni á rafbíl jafnvel þó að hann sé niðurgreiddur. Ég vil frekar fá góðar almenningssamgöngur, öflugar almenningssamgöngur. Ég vil frekar að þetta fjármagn sem fer í það að niðurgreiða rafbíla, sem mun einungis vera fyrir einn hóp í samfélaginu, fari í það að stórefla almenningssamgöngur hér á Íslandi og setja okkur metnaðarfyllri markmið til þess að komast á sama stað og hin Norðurlöndin í kringum okkur, sem eru öll með lestarkerfi, neðanjarðarlestarkerfi, sporvagna. Mig langar því að spyrja hv. þm. Jakob Frímann Magnússon hvort hann taki undir þau sjónarmið að það væri e.t.v. betra, og væri ekki jafnmikil mismunun í því fólgin, að við myndum frekar leggja það fjármagn sem fer í að niðurgreiða rafbíla í að stórefla almenningssamgöngur.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni hennar góða innlegg í umræðuna hér og þakka henni fyrir spurningu til mín sem ég verð að svara játandi og vera henni innilega sammála. Ég var miðborgarstjóri í Reykjavík um langt árabil og mælti fyrir því þegar árið 2009 að við kæmum okkur upp litlum og léttum rafknúnum vögnum til að skutla fólki á fimm og tíu mínútna fresti þvers og kruss um bæinn í staðinn fyrir að vera með þessa stóru gulu hlunka hálftóma, enn þann dag í dag er þetta hálftómt, þeir teppa umferð og eiga í stökustu erfiðleikum með að komast inn í þröngar götur, eins og Bergþórugötu upp á Barónsstíg og svona. Það vantar algjörlega þessa hugsun sem við erum að mæla fyrir hér inn í samgöngukerfi borgarinnar. Að sjálfsögðu ættu þeir sem eru ungir og eru í námi, og því ekki efnamiklir, að geta átt kost á því hér eins og í öllum nágrannalöndunum. Danir, okkar gamla herraþjóð, eru algjörlega til fyrirmyndar. Maður stekkur upp í vagn eða sporvagn eða hvað sem er á nokkurra mínútna fresti, getur stólað á slíkar lausnir. Það er búið að tala um þetta. Ég talaði ítrekað um þetta inni í Reykjavíkurkerfinu, öllum leist rosalega vel á það. En jafnvel háttsettir embættismenn þar viðurkenndu eftirfarandi fyrir manni í persónulegum samtölum: Maður situr á fundum frá morgni til kvölds með hinum og þessum gestum og allir að koma og fara, allir að leggja þetta og hitt til. Svo kemur maður heim að kvöldi dauðþreyttur og hugsar: Hver í dauðanum á svo að framkvæma allt það sem búið er að tala um. Þar liggur vandinn. Hugur er eitt, hönd framkvæmda er annað og bilið þar á milli, hjá ríki og borg og sveitarfélögum, er því miður oft breitt.

Virðulegi forseti. Í 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, segir í 1. mgr., með leyfi forseta: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Ég velti fyrir mér hvort einhver velkist í vafa um það að þessi 1. mgr. 76. gr. almannatryggingalaganna sé þverbrotin og hafi verið það um árabil. Það hefur verið mikið ákall eftir nýrri stjórnarskrá þó að ekki hafi farið eins mikið fyrir umræðunni um það núna eins og var fyrir kosninga. En það var minni umræða um það hvernig sú sem við eigum fyrir er þverbrotin, ekki bara þessi 1. mgr., ég ætla að fara með ykkur í gegnum alla 76. gr., sem telur þrjár málsgreinar, og rökstyðja það hvernig hún er brotin, heldur getum við strax litið á 2. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um þrískiptingu ríkisvaldsins þar sem á engan veginn og ekki nokkurn tíma að vera sú aðstaða uppi að framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið séu að kúra saman í sömu holunni og undir sömu sænginni. En það er akkúrat gert hér á hinu háa Alþingi Íslendinga þar sem framkvæmdarvaldið, ráðherrarnir, eru líka kjörnir sem alþingismenn, hvorki meira né minna. Þeir greiða atkvæði um eigin tillögur og frumvörpin sem þeir sjálfir leggja fram hægri vinstri, með okkur hinum alþingismönnunum. Svo ég líti nú aftur á 1. mgr. 76. gr. þá er hún ákveðin lagaáskilnaðarregla sem kveður á um að Alþingi, löggjafinn, á að setja skýrar reglur um það hvernig við ætlum að tryggja fólki sem þarf á okkur að halda þau réttindi sem eru lágmarksréttindi í því sem við myndum vilja kalla réttarríki, hvað þá eins og það ríki sem við viljum segja að við séum, siðmenntað lýðræðislegt samfélag. Hvernig skyldi þá standa á því að ég hef mælt hér sjálf persónulega og prívat fyrir hönd okkar í Flokki fólksins fyrir breytingartillögum við fjárauka þar sem er verið að biðja um litla fjármuni, takið eftir, litla fjármuni í stóra samhenginu þar sem ríkissjóður er að deila út yfir 1.000 milljörðum? Við erum að biðja um 360 millj. kr. til handa eldra fólki sem býr við sára neyð, eldra fólki sem hefur ekki í nein önnur hús að vernda en að reiða sig á berstrípaðar greiðslur almannatrygginga, á engin réttindi í lífeyrissjóði. Þetta eru tæplega 6.000 einstaklingar. Margir af þeim, eins og ég hef áður bent á, voru öryrkjar áður en við 67 ára aldurinn, sem sagt akkúrat á miðnætti þar sem slengdust saman árin 66 og 67 urðu þeir bara fullfrískir og örorkan fauk út um gluggann. Þeir urðu ellilífeyrisþegar og um leið féll niður það sem mjög margir reiða sig á í örorkukerfinu, hin svokallaða aldurstengda örorkuuppbót. Margir hafa nefnilega spurt: Hvers vegna lækkar framfærslan þegar þú verður 67 ára og verður ellilífeyrisþegi? Það er vegna þess að þá ertu ekki lengur viðurkenndur sem öryrki og hin svokallaða aldurstengda örorkuuppbót dettur niður. Hún er mishá, það fer eftir því hversu lengi þú hefur verið í þessu örorkukerfi, hversu ungur eða ung þú varst þegar þú neyddist til að lenda þar, kannski varstu orðin fullorðin og bara fá ár fram að töku ellilífeyris. En þetta eru allt saman krónur, mismargar krónur, en í rauninni svíða, brenna og meiða þá sem verða af þeim við það að verða 67 ára. Hinn hluti þessa hóps eru fullorðnar konur, langömmur okkar, konur sem eyddu starfsævinni í það að vera heimavinnandi húsmæður. Það starf hefur löngum verið ansi vanmetið þó að mér hafi alltaf þótt það vera eitthvað það mikilvægasta starf sem hægt er að inna af hendi, geta átt þess kost að ala önn fyrir börnunum sínum og hugsa um þau. En hvað um það. Þessar konur eiga sem sagt engin lífeyrisréttindi, engin réttindi úr lífeyrissjóði og hafa ekki safnað neinum slíkum í gegnum starfsævina. Það að ríkisstjórnin skuli hafa sagt nei við því þegar við erum að biðja um að öryrkjum og þessum hópi eldra fólks, hvort tveggja hópar sem eru inn á almannatryggingakerfinu, sé ekki mismunað svona hrapallega, er farið að koma mér verulega á óvart. Ég hélt einfaldlega, þegar ég horfi hér á 1. mgr. 76. gr., að það væri illmögulegt að koma svona fram, brjóta svona stjórnarskrána augljóslega á þegnunum án þess hreinlega að það myndi fljúga fjöllum hærra og vera hér í umræðunni úti um allt hvern einasta dag. Í þessari grein eru stjórnvöld skikkuð til þess að tryggja með lögum þau réttindi að aðstoða alla þá sem þurfa á aðstoð að halda. Þegar við tölum um örbirgð, það stendur í 1. mgr. berum orðum hugtakið örbirgð, þá er það, virðulegi forseti, fátækt. Hér er verið að tala um fátækt, veikt fólk, fólk á örorku, aldraða, atvinnulausa og við erum að tala um fátækt og allt sem lýtur að sambærilegum atvikum. Mér er algerlega fyrirmunað að skilja hvernig hægt er að sverja þess eið hér, þegar við höfum gengið götuna í gegnum kosningabaráttu, talið kjósendum trú um það að það sé best að kjósa mig af því að ég er svo frábær, ég ætla að gera allt fyrir þig, hafið ekki áhyggjur, gefið mér valdið og þér mun vegna vel, en síðan er eins og það sé bara ein rödd þegar kemur að atkvæðagreiðslunni. Þá allt í einu geturðu ekki fylgt sannfæringu þinni, alveg sama hversu illa þér líður með þetta, vegna þess að þá myndi bara stjórnarsamstarfið springa í loft upp, ekki satt? Þau verða að tala sem einn maður því að annars fer allt saman á hliðina. En það þýðir ekki að það eigi að bitna á fátæku fólki, veiku fólki og eldra fólki þegar við vitum hvernig þessi ríkisstjórn hefur verið að fara með fjármuni almennings, okkar sameiginlegu sjóði, þegar við vitum að það er verið að biðja um umboð til að kaupa hér í Snobbhill niðri á Austurbakka fyrir 6 milljarða kr., sem er nýja Landsbankahúsið, þegar við vitum að það er ekkert mál að mublera upp í Seðlabankanum og laga Svörtuloftin fyrir ríflega 3 milljarða kr. Það vafðist ekki fyrir ríkisstjórninni að eyða meiru en 2 milljörðum kr. í stólaskiptin og búa til nýtt ráðuneyti svo að þessi ríkisstjórn gæti haldið áfram völdum. Það vafðist heldur ekki fyrir þeim á síðasta kjörtímabili að lækka bankaskattinn sem var þó undir 0,5%. Ef hann væri í dag eins og hann var fyrir tveimur árum síðan værum við að fá 9 milljörðum meira í ríkissjóð, hvorki meira né minna. Ég vil einfaldlega segja, virðulegi forseti, að 1. mgr. 76. gr. er brotin í mél. Ég mælti einnig fyrir breytingartillögu um 150 millj. kr. greiðslu til hjálparstofnana sem gefa fátæku fólki að borða og sérstaklega langar þær að gera vel við fólkið fyrir jólin, einhverja smá breytingu til hátíðabrigða, ekki bara matinn sem hjálparstofnanir fá og eru komnar á síðasta söludag, ekki bara vörur sem eru komnar á síðasta söludag heldur eitthvað pínulítið veglegra. En það er ekki hægt. Ég veit samt sem áður að úr skúffufé ráðherra voru gefnar einhverjar krónur. Ég veit t.d. um 750.000 kr. sem fóru til Fjölskylduhjálpar Íslands. 750.000 kr. duga u.þ.b. fyrir 100 hangilærum. Við höfum nú gjarnan tengt jólin við uppstúf og hangikjöt, grænar baunir, rauðkál og yndislega fagrar kartöflur en þessi matardiskur er ekki í boði fyrir fátækt fólk, það eru algerlega hreinar línur. Haldið þið bara áfram að éta grjónagraut og hafragraut og mat sem er kominn á síðasta söludag. Þvílík lítilsvirðing, virðulegi forseti. Það var sem sagt ekki hægt að greiða atkvæði með 150 millj. kr. til handa fátækasta fólkinu í landinu, fólki sem þarf að taka á öllu sínu til að horfast í augu við eigin vanmátt og leita sér aðstoðar hjá hjálparstofnunum. Þau eru hreinlega slegin utan undir. Enn er verið að brjóta 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að það eigi að tryggja með lögum aðstoð vegna t.d. örbirgðar í þessu tilviki, fátæktar. Ég ætla að víkja núna að 2. mgr. 76. gr. Þar stendur: „Öllum skal tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi.“ Ég held að það sé öllum ljóst og það vita það allir sem vita vilja að Íslendingum, fólkinu okkar hér, hvaðan sem þau koma og hver sem þau eru, ef þau þurfa að leita sér menntunar, er mismunað eftir efnahag foreldra. Þeim er mismunað líka eftir búsetu. Það er brot á 2. mgr. 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, þverbrot. Það á aldrei að vera svoleiðis þegar talað er um að öllum skuli tryggður í lögum réttur. Ég lærði það í lagadeild Háskóla Íslands að ég ætti að lesa greinarnar samkvæmt orðanna hljóðan. Það væri númer eitt, tvö og þrjú. Ég á ekki að þurfa að leita lögskýringa eða vangaveltna eða biðja um einhverjar skýrslur eða álit úti í bæ til að segja mér hvað hér stendur því það er skýrt. Það er kýrskýrt. Þessi grein, 2. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, er brotin í mél. Það er alveg sama hvert litið er í samfélaginu. Það er alls staðar verið að mismuna fólki, alls staðar. Snúum okkur að 3. mgr. 76. gr. þar sem stendur: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.“ Það eru vel á annað þúsund börn á biðlista eftir því að fá greiningar, fá talkennslu, biðlista eftir eðlilegri hjálp til þess að efla traustið, sjálfstraustið, til að efla litlu börnin okkar, einstaklingana okkar, til að komast út í samfélagið, út í lífið. Að hugsa sér, hér er ég að lesa einhverja mikilvægustu greinina að mínu viti í stjórnarskránni sem á að tryggja mannréttindi, tryggja án nokkurs vafa að ríkisvaldið geti hvorki mismunað okkur né hunsað það að hjálpa okkur ef við erum hjálparþurfi. En þrátt fyrir það þá er það gert. Ég mun mæla aftur fyrir þessum breytingartillögum við 3. umr. fjáraukalaga. Það verður að breyta um einhverjar krónur til þess að það gangi, formsins vegna. Aftur mun ég óska eftir nafnakalli en á meðan þá er ég líka að biðja um sól og gott veður og gleðileg jól fyrir fólkið sem við erum að berjast fyrir og að ríkisstjórnin sjái að sér og segi: Já, við viljum auðvitað að hjálpa ykkur. Til þess erum við hér. 533 milljarðar er hagnaður sjávarútvegsfyrirtækjanna frá árinu 2009. Ég er að tala um hreinan hagnað. Hreinan hagnað þegar búið er að greiða allt annað, greiða þessa 85,3 milljarða sem við fengum í veiðigjöld, búið að greiða alla skatta og skyldur, launatengd gjöld, veiðarfæri og bara nefnið það. Nú sjáum við að íslenska krónan hefur fallið um 14% gagnvart dollar. Húrra fyrir sjávarútveginum okkar. Hann er að græða á tá og fingri og mikið er það ánægjulegt fyrir okkur á meðan það er erfiðara fyrir fólkið í landinu sem situr uppi með stórhækkandi vöruverð, sem situr uppi með þvílíka kjaragliðnun að manni verður hálfbumbult að hugsa um það og mér verður enn þá meira bumbult þegar ég hugsa um froðusnakkið sem flæðir hér út um allar koppagrundir, verið að tala um að hér sé jöfnuður hvað mestur og hér sé allt frábært og hér sé meðaltalið æðislegt og allt svo yndislegt að hálfa er meira en hellingur. Hver fer út í búð og verslar fyrir meðaltal? Alla vega ekki ég, svo mikið er víst. Hver fer út í búð þegar hann er orðinn blankur tíunda hvers mánaðar og segir: Heyrðu, þeir segja það í ríkisstjórninni að að meðaltali hafi það allir svo gott þannig að ég er hér með fulla vasa af meðaltölum þótt ég eigi enga peninga. Ég hlýt að geta verslað hjá þér fyrir meðaltöl, er það ekki, ágæti verslunareigandi? Þetta minnir mig á það þegar litlu börnin fóru í gamla daga og héldu að þau gætu keypt nammi fyrir steina. Ég var stundum með fulla vasa af steinum og hélt að ég væri moldrík manneskja en því miður þá virkar það ekki í raunheimum að við getum labbað út í búð með fulla vasa af steinum og keypt okkur þær nauðþurftir sem við þurfum. Það er þó ekki svo að fólk sem býr við kröpp kjör og í sárri fátækt sé það ekki nákvæmlega allan ársins hring. Það er í nákvæmlega sárri fátækt allan ársins hring og það er meira að segja skattlagt í þessari sáru fátæktargildru sem svo rammlega hefur verið reist um þau. En þó að fólk sé fátækt allan ársins hring er hugarfarið einhvern veginn öðruvísi á þessum tíma, það er í þjóðarsálinni, þegar það eru að koma jól. Við erum hér í svartasta skammdeginu. Okkur langar til að setja ljós í gluggann. Okkur langar til að gleðja hvert annað. Þetta er hátíð ljóss og friðar, hátíð fjölskyldunnar. Af hverju mega ekki allir taka þátt í því? Ég skil það ekki. Mér er það algerlega fyrirmunað. En eins og ég sagði áðan, 533 milljarðar sem sjávarútvegsfyrirtækin okkar höfðu í hreinan hagnað af sjávarauðlindinni frá árinu 2009. Þar fyrir utan greiddu þau 85,3 milljarða í auðlindagjald. Ég er svo gróf að segja: Vá, ég vildi að við hefðum fengið helminginn, erum það ekki við sem eigum auðlindina? Hvernig stendur á því að það er nóg að kaupa eitt tonn af þorski og ég get bara veitt þetta tonn ár eftir ár á nýju kvótaári, ár eftir ár? Ég er kannski búin að veiða þetta sama tonn um árabil og næsta kynslóð tekur við því og maður er búinn að veiða sama tonnið bara upp í 1.000 eða 2.000 tonn, hver veit? Það verður að gera eitthvað í þessu sambandi, virðulegi forseti, þetta gengur ekki upp. Í rauninni þarf ég að láta setja mig aftur á mælendaskrána því að ég hef ekki enn þá komist á flug um bankaskattinn. Þar getum við náð í, virðulegi forseti, ansi margar krónur, réttlátar krónur, sem myndu koma sér vel fyrir þá sem hafa það bágast í samfélaginu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland frábæra ræðu. Ég vildi að ég gæti komið hérna átta, níu sinnum í andsvör og rætt hina og þessa hluti en því miður eru þingskapalög takmarkandi að því leyti. En mig langaði að byrja á að tala um það sem hv. þingmaður benti á, 76. gr. stjórnarskrárinnar og það sem þar stendur, „öllum sem þess þurfa“. Það stendur ekki „öllum nema einhverjum“. Nei, það er nefnilega þannig. Ef við skoðum 75. gr. stendur: „Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa.“ Svo heldur áfram: „Þessu frelsi má þó setja skorður …“ Allt í lagi. Ef við förum í 70. gr. er hún svipuð og 76. gr., en í 70. gr. stendur: „Öllum ber réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli.“ Þarna er ekki sagt eitthvað „nema“. Nei. Ef við förum síðan aðeins aftar, í 65. gr., þá stendur: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.“ Allir. Þarna stendur ekki „allir nema, en samt höfum við nýlegt dæmi þar sem fatlaður einstaklingur sem hafði sótt hér um hæli fékk ekki að njóta þessara réttinda af því að ríkið ákvað að það væri eitthvað annað. Þetta er farið að minna mig dálítið á bókina Dýrabæ eftir George Orwell þar sem var svo góð setning, með leyfi forseta: Öll dýrin eru jöfn en sum eru jafnari en önnur. Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Erum við orðið í þjóðfélagi þar sem sum dýrin eru jafnari en önnur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni Gísla Rafni Ólafssyni fyrir þetta góða andsvar. Svarið er náttúrlega alveg afdráttarlaust: já. Það er nefnilega þannig hér að sum dýrin eru jafnari en önnur. Við lifum í samfélagi þar sem sérhagsmunir ráða för. Við lifum í samfélagi þar sem fólki er gróflega mismunað eftir efnahag. Við lifum í samfélagi þar sem í rauninni er skellt skollaeyrum við neyðarópum almennings sem hefur það bágt. Það er ekki bara í 76. gr. Það má drepa niður á mýmörgum öðrum stöðum í grundvallarlöggjöfinni okkar, stjórnarskránni, og sjá hvernig um hana er valsað - við skulum reyna að vera voða settleg - af mikilli léttúð, svo ekki sé meira sagt. En það sem við höfum verið að horfa á, eins og hv. þingmaður talaði um; meðferðin á þessum unga manni sem var tekinn eins og hver annar hveitipoki og troðið aftur í bíl án þess að honum væri sýnd nokkur einasta virðing - þetta var svo mikil vanvirðing við hann sem einstakling og hann er fatlaður maður. Hjólastóllinn sem hann hafði haft til afnota fékk ekki einu sinni að fylgja honum, það var eitthvert rusl sem var sent með honum og síðan hef ég ekki haft neinar fregnir af honum, en kannski hv. þingmaður viti meira um það. En þetta er eitt af þessum atvikum sem við fáum öll sting í hjartað yfir og tár í augun og skiljum ekki í hvernig samfélagi við búum eiginlega.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Og já, við fáum sting í hjartað, ég held að ég og hv. þingmaður fáum dálítið oft sting í hjartað af því að við látum mannúð okkur skipta. Eitt af því sem við hv. þingmenn tölum oft um er fátækt á Íslandi. Mér er minnisstætt fyrr í vor og aftur í haust þegar ég ræddi um fátækt á Íslandi. Hér kom á fullu í andsvör hver Sjálfstæðisflokksþingmaðurinn á fætur öðrum og benti mér á að það væri engin fátækt á Íslandi, það væri bara allt í lagi, alls konar kannanir frá alls konar löndum sýndu að hér væri bara frekar lítil fátækt að meðaltali. Þegar hv. þingmaður lagði fram tillögu hér fyrir nokkrum dögum síðan um matarúthlutanir til þeirra sem verst standa þá var greinilegt að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar trúðu því að það væri engin fátækt og það þyrfti enginn mat um jólin því að það hefðu það allir svo gott. Hvað getum við gert, hv. þingmaður, til að sprengja þessa kúlu, búblu eða hvað við köllum það á íslensku, sem þessir hv. stjórnarþingmenn virðast lifa í þar sem ekkert skortir?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Hvað getum við gert til að sprengja þessa búblu? Það er spurning hvort maður gæti t.d. farið að galdra. Ég held að eina leiðin sé að verða göldróttur og ég kann það ekki, því miður. En annað sem gæti sprengt þessa búblu væri að þau gerðu það sjálf, að þau fyndu það í hjartanu að þetta gengi engan veginn. Ég tala af eigin raun þegar ég tala um fátækt. Ég er móðir fjögurra barna sem öll eru komin á legg í dag, en það voru mörg sár sporin þegar ég var að ala þau upp eftir að faðir þeirra hafði handleggsbrotnað og gengið í gegnum læknamistök í sex ár. Við áttum ekki til hnífs og skeiðar nema að litlu leyti og gátum ekki veitt börnunum okkar neitt af því sem hefði kannski talist eðlilegt í samfélaginu. Það var ekki neinn munaður, það var bara reynt að skrimta frá degi til dags. Ég skil því af öllu hjarta hvernig foreldrum og fólkinu okkar líður sem er að berjast hvern einasta dag fyrir nauðþurftum og það er ekki einu sinni svo að við tryggjum borgurunum okkar þak yfir höfuðið. Við sjáum hvernig fólk, fíklarnir okkar, þeir sem eru fársjúkir og fárveikir, alkóhólistar og fíklar, eru liggjandi hér eins og hráviði í einhverjum bílastæðakjöllurum til að ná í sig yl til að frjósa ekki úr kulda. Nú er komið í frost. Þá er bara beðið um tjöld og eitthvað af borgarstjóra. Hvað ætlar hann að gera? Láta þau fá prímus í tjaldið? Ég er orðin gjörsamlega algjörlega orðlaus yfir því hvernig er verið að fara með fólk hérna. Það eina sem við getum gert, hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson, er að halda áfram að pikka í búbluna og vona að hún springi og þau sjái sólina fyrir rest.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir ræðuna. Mig langar svolítið að spyrja hv. þingmann út í þá nálgun sem ég hef verið að taka í ræðum mínum í umræðunni um þetta mál. Ég gerði það reyndar núna í nótt og ég vænti þess ekki að þingmaðurinn hafi endilega verið að fylgjast með þá en ég endurtók einhverja af þeim punktum hér fyrr í dag. Þetta varðar það sem ég tel vera viðvarandi vandamál í okkar samfélagi, okkar kerfi, sem er þessi hugarfarsvilla sem ég tel að gegnsýri allt kerfið okkar og geri það að verkum að fólk er stanslaust, líkt og hv. þingmaður nefndi, mætt með betlistafinn til að rífast um einhverjar krónur og aura þegar við vitum að peningurinn er til. Þetta snýst ekkert um það. En mér hefur lengi þótt vandamálið í grunninn vera að það sé svona sem ákveðnir aðilar, eða jafnvel flestir, sjái fyrir sér að kerfið eigi að vera, að það sé þannig að þeir sem eru kannski best í stakk búnir til þess að vinna mikið og annað slíkt haldi uppi góðum lífsstandard og svo eigi þeir sem eiga erfiðara með það einhvern veginn bara að þiggja aðstoð og ölmusu og alltaf vera í þeirri stöðu að vera að biðja um meiri graut. Mig langar mig að spyrja hv. þingmann þar sem hún nefnir 76. gr. stjórnarskrárinnar, sem er sannarlega ekki nýtt ákvæði. Þar segir, með leyfi forseta: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Það sem mér finnst svolítið áhugavert við þetta er að mér finnst að einhverju leyti þetta ákveðna hugarfar endurspeglast í þessu. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir andsvarið. Þetta er jú allt mannanna verk. Það er algerlega mannanna verk að það skuli alltaf vera þjóðfélagshópur hér sem er settur hjá garði. Það er mannanna verk og það er í boði stjórnvalda að hér skuli fólk vera múrað inn í rammgerðar fátæktargildrur. Flokkur fólksins hefur mælt fyrir 400.000 kr. lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust. Af hverju 400.000? Af hverju ekki 350.000 eða 450.000? Einhvers staðar er þessi lína og við reiknuðum hana svona sirkabát út frá því hvernig framfærsla hefði verið ef þessi stórkostlega kjaragliðnun hefði ekki orðið undanfarin ár og síðan eftir hrun, þetta var talan. Við erum með allt þetta fjármagnað án þess að þurfa að hækka skatta en einhverra hluta vegna búum við við stjórnvöld sem eru svo ofboðslega mikil sérhagsmunagæsluöfl að almannahagur virðist í raun ekki snerta þau. Það er auðvitað ömurlegt að vera að reyna að höfða til betri manns stjórnmálamannsins, þess sem er með völdin, til að biðja hann um gæsku, til að biðja um mannúð til að hjálpa fólki sem á bágt. Auðvitað er ömurlegt að við skulum ekki tryggja öllum okkar þegnum almennilega örugga framfærslu allan ársins hring, því að við höfum efni á því. En forgangsröðun fjármuna er ekki fyrir fólkið fyrst heldur allt hitt, algerlega öfugt við það sem er kjörorð Flokks fólksins. Við segjum: Fólkið fyrst, svo allt hitt. Ef það yrði tekið á því t.d., og ég veit að hv. þingmaður er mér hjartanlega sammála, og ég veit að Píratar eru með þetta hjarta, við viljum setja fólkið í fyrsta sæti, það fer ekkert á milli mála - en það breytir ekki þeirri staðreynd að á meðan hugarfarið er svona hjá stjórninni þá breytist ekki neitt. Þetta er jú mannanna verk.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir svarið. Ég þóttist svo sem vita að við værum sammála í grunninn. Við erum kannski ekki sammála um útfærsluna í smáatriðum. Við Píratar höfum a.m.k. lagt til umræðu um og skoðun á talsvert róttækum leiðum til að tryggja að allt fólk geti lifað mannsæmandi lífi. Þar er ég að sjálfsögðu að vísa til borgaralaunanna svokölluðu, skilyrðislausrar grunnframfærslu. En það hefur sannarlega í umræðu um þau mál verið bent á, alla vega eins langt og við erum komin í þeirri umræðu í dag, að það væri ekki nóg þar sem það kostar sannarlega ekki jafn mikið fyrir fólk að standa jöfnum fæti í grunninn. Þessi skilyrðislausa grunnframfærsla getur því aldrei verið algerlega jöfn. Það gerði ég reyndar aðeins að umfjöllunarefni hjá mér í dag, það sem varðar grunnlífeyri. Grunnlífeyrir í kerfinu okkar er skerðanlegur. Það er hægt að skerða grunnlífeyri og það skýtur svolítið skökku við ef kerfið á að vera þannig að það skapi öllum jöfn tækifæri. Algjörlega óháð þeim möguleikum sem fólk hefur til að bæta hag sinn þá er alveg ljóst að einstaklingur sem glímir við fötlun, - ég nefndi dæmi um konu með gervifót, það eru ákveðnir útgjaldaliðir, það er rekstrarkostnaður, það er ákveðinn kostnaður sem fylgir því sem er kannski meiri en ella. Og er ekki eðlilegt að það sé jafnað, ekki bara ef viðkomandi hefur ekki efni á að kaupa sér sokka heldur að það sé ekki þessi upphaflega mismunun? Mig langaði kannski að fá innlegg hv. þingmanns í þessa umræðu. En ég heyri að við erum í grunninn mjög sammála og ég þakka þingmanninum hlý orð í garð Pírata. Ég er sammála, ég trúi því líka að við setjum fólkið fyrst.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir síðara andsvar. Ég ætla kannski ekki alveg að velta mér yfir í borgaralaunin vegna þess að eins og hv. þingmaður segir þá er það svolítið framtíðarsýn. Það sem við þurfum er að grípa skilyrðislaust inn í núna, strax í gær. Annað er svo aftur á móti stefið sem má skoða út frá því. Ég hef pínulítið verið að skoða borgaralaun, það hafa verið gerðar ákveðnar tilraunir með þau í löndum eins og Finnlandi og fleiri. Ég ætla ekkert endilega að eyða andsvarinu mínu í það en þegar verið er að tala um fólk sem þarf umframaðstoð, fólk sem er með fötlun, fólk sem þarf hjálpartæki, konuna með gervifótinn, hvaðeina annað sem er, þá á auðvitað ekki að skila neinn út undan þannig að hann fái ekki alla þá þjónustu og alla þá aðstoð sem hann mögulega getur nýtt sér til að búa sér eins þokkalegt líf og kostur er miðað við fötlunina sem glímt er við. En það er náttúrlega eins og við vitum, það hefur verið mikill misbrestur á því. Ég heyrði t.d. sögu fullorðinnar konu sem var búin að vera í sama rúminu í einhver 18 ár, sama sjúkrarúminu, og hún var ekki að fá neitt nýtt rúm og rúmið náttúrlega orðið handónýtt og allt það og þetta var fötluð kona. Sjúkratryggingar sögðu bara: Nei, því miður ekkert nýtt rúm fyrir þig, góða kona. Það eru reyndar tvö ár síðan ég var að reyna að hjálpa þessari konu og ræða við hana og ég er að vona að það hafi breyst. Kannski hef ég fallegri sögu um það að segja seinna. En það er alveg sama hvert litið er í kerfinu, við þurfum að grípa inn í núna strax. Við þurfum að taka utan um fólkið okkar núna strax, ekki til framtíðar, ekki í gær, núna.

Virðulegi forseti. Mig langar í upphafi ræðu minnar að fara aðeins yfir viðeigandi stjórnarskrárákvæði varðandi fjárlögin, það fjárlagafrumvarp sem hér liggur fyrir. Með leyfi forseta, þá segir í 42. gr. stjórnarskrárinnar: „Fyrir hvert reglulegt Alþingi skal, þegar er það er saman komið, leggja frumvarp til fjárlaga fyrir það fjárhagsár, sem í hönd fer, og skal í frumvarpinu fólgin greinargerð um tekjur ríkisins og gjöld.“ Þetta er eina skylda Alþingis er lýtur að löggjafarstarfi sem kveðið er á um í stjórnarskránni. Þetta er eina frumvarpið sem Alþingi Íslendinga verður að samþykkja á hverju ári. Ef Alþingi Íslendinga setti bara fjárlög og engin önnur lög væri það að uppfylla stjórnskipulega skyldu sína, svo að það liggi fyrir. Því eru þetta mikilvægustu lögin og við erum að uppfylla stjórnskipulega skyldu okkar að fjalla hér um þetta fjárlagafrumvarp, taka það til umræðu og klára 2. umr. Í 41. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Hvað þýðir þessi grein? Hún þýðir það sem felst í orðanna hljóðan: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Þessi grein þýðir að fjárlögin eru ofar öðrum lögum. Hún hefur verið notuð með þeim hætti, t.d. varðandi 69. gr. laga um almannatryggingar þar sem segir að greiðslur almannatrygginga skuli árlega taka breytingum til samræmis við launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag. Almannatryggingar eiga því annaðhvort að fylgja launaþróun eða verðlagi og fylgja því sem er hærra. Ef launaþróun fylgir ekki verðlagi þá skulu almannatryggingabætur fylgja verðlagi, þ.e. ef launaþróun felur í sér lægri bætur en verðlag. Undanfarinn áratug og lengur hafa stjórnvöld virt 69. gr. að vettugi. Ef litið er til baka má sjá að munurinn á þróun launavísitölu og þróun fjárhæða almannatrygginga er tugir prósenta. Þetta er sú kjaragliðnun sem Flokkur fólksins hefur barist gegn allt frá stofnun, barist fyrir því að 69. gr. sé virt. Hún er aldrei virt í fjárlögum og hefur ekki verið virt undanfarin ár í fjárlögum, með vísan til 45. gr. Flokkur fólksins er með breytingartillögu og það kom til umræðu í gær, í umræðum um fjárlög, að sú breytingartillaga stæðist ekki. Hv. formaður fjárlaganefndar benti á það. Breytingartillaga Flokks fólksins laut að Ríkisútvarpinu, þar sem lagt er til að framlag til RÚV lækki um 290 milljónir og þess í stað hækki framlög til Kvikmyndasjóðs um sömu fjárhæð. Við hækkun útvarpsgjalds vegna verðlagsbreytinga um 7,7% milli ára mun framlag ríkisins til RÚV hækka um 290 milljónir. RÚV fær sjálfkrafa hækkanir sem byggja á því að ef verðbólga er upp á 7,7% þá hækkar nefskattur sem rennur beint til RÚV, líka fer þetta eftir íbúafjölda í landinu sem hækkar sömuleiðis framlög til RÚV. 69. gr. laga um almannatryggingar er ekki bundin þessum skilyrðum. Ríkisútvarpinu eru tryggðar tekjur miðað við íbúafjölda og verðlag en almannatryggingabætur hækka ekki eins og þær eiga að gera. Því var haldið fram í gær að breytingartillaga þessi hjá Flokki fólksins stæðist ekki lög. Að sjálfsögðu gerir hún það. Hún gerir það með vísan til 41. gr. stjórnarskrárinnar, um að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Alþingi Íslendinga gæti, í fjárlögum, ákveðið að Ríkisútvarpið fengi ekki krónu. Einhver gæti risið upp og sagt að við værum að brjóta lög um Ríkisútvarpið en ég myndi segja að við værum ekki að gera það. Ég þarf ekkert að segja það, við erum ekki að gera það með vísan til 41. gr. stjórnarskrárinnar, svo það liggi fyrir. Sama hefur verið gert gagnvart örorku- og ellilífeyrisþegum í landinu varðandi þau réttindi sem þeim eru tryggð í 69. gr. laga um almannatryggingar. Varðandi 76. gr. stjórnarskrárinnar, sem hv. þm. Inga Sæland, formaður Flokks fólksins, fór yfir á mjög góðan hátt, þá er líka réttindabarátta þar. Þar eru veitt réttindi, eins og komið hefur fram. Það eru réttindi sem fela í sér að öllum sem þess þurfa skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar, þ.e. fátæktar, og sambærilegra atvika. Þessi regla er mjög mikilvæg og er ákvæði í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands um félagslega aðstoð. Þetta er bara 1. mgr.; 2. mgr. fjallar um rétt til almennrar menntunar og 3. mgr. um börn, að þeim skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Reglan í 1. mgr. felur í sér að gengið er nánar út frá því að reglur um félagslega aðstoð af þessum meiði verði settar með lögum en með ákvæðinu er markaður sá rammi að til þess þurfi að vera reglur sem tryggi þessa aðstoð. Flokkur fólksins er ítrekað búinn að benda á að þær reglur hafa ekki tryggt þessa aðstoð nægjanlega, þessa félagslegu aðstoð sem ákvæði stjórnarskrárinnar, æðstu laga Íslands, tryggir. Það er stóra málið. Við erum ekki að tryggja það í fjárlögum að 76. gr. sé uppfyllt, svo það liggi fyrir. Því er þetta hrein og klár réttindabarátta sem er grundvölluð í stjórnarskrá Íslands. Þetta eru mjög mikilvæg réttindi fyrir samfélagið og myndi það bæta íslenskt samfélag til muna að tekið væri tillit til þessa hóps. Annað atriði sem lýtur að þessum réttindum snýst um skerðingarnar sem Flokkur fólksins er að berjast fyrir að verði afnumdar, sem er mjög mikilvægt. Skerðingarnar koma ekki einungis í veg fyrir að réttindum 76. gr. verði náð heldur erum við líka að takmarka atvinnufrelsi þessa hóps. Atvinnuréttindi öryrkja og ellilífeyrisþega sem vilja vinna og leita sjálfsbjargar eru skert með því að þeim eru settar skorður með lögum, vegna þess að þegar þeir fara út á vinnumarkað eru almannatryggingar þeirra skornar niður. Varðandi ákveðna hópa sem líka eru hér undir, þá er það alveg klárt mál að verið er að skerða atvinnutekjur frá fyrstu krónu. Frítekjumark atvinnutekna gildir ekki. Hækkunin sem á að koma núna í fjárlögunum, sem er 200.000 kr., er mjög góð. Það var breytingartillaga sem kom frá Flokki fólksins og öðrum stjórnarandstöðuflokkum fyrir ári síðan sem ríkisstjórnarflokkar hafa nú tekið upp. Hún mun ekki ná til ákveðins hóps. Frítekjumark gildir ekki um þá sem fá framfærsluuppbót samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Aðrar breytingartillögur Flokks fólksins ná m.a. til almannatrygginga, þar sem lagt er til að fjárhæð almannatrygginga hækki um 10% milli ára til að tryggja að kjör öryrkja og eldri borgara haldi í við launaþróun og verðlag. Við ætlum að ná til þessa hóps sem hefur verið brotið á skv. 69. gr. laga um almannatryggingar.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni, 6. þm. Norðvest., ef ég man rétt, fyrir góða ræðu þar sem hann kom inn á þó nokkur málefni sem Píratar láta sig líka varða. Ég hef tekið eftir því að hv. þingmaður er svolítið duglegur að lesa upp ákvæði stjórnarskrárinnar, stjórnarskrárinnar sem mér þykir mjög vænt um. Jafnvel þó að það sé mögulega kominn tími á að breyta ýmsum ákvæðum þá er hún enn í gildi, eins og ég sagði hér í gær. Eitt ákvæði er greinilega í mjög miklu uppáhaldi hjá mér og hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni, það er 76. gr., að allir eigi rétt til aðstoðar vegna sjúkleika. Ég hef stundað þá lagalegu túlkun og ég vil meina og hef rökstutt það að geðheilbrigðismál falli einnig undir 76. gr. En miðað við hvernig það er stundað í framkvæmd og miðað við hvað sálfræðiþjónusta til að mynda er óaðgengileg, þá er ekki svo, jafnvel þó að hæstv. ríkisstjórn og Alþingi hafi samþykkt hér á síðasta kjörtímabili þingsályktunartillögu eða lagafrumvarp, ég man ekki hvort það var, um að niðurgreiða sálfræðiþjónustu. Það myndi náttúrlega skila sér margfalt til baka í samfélagið og ég vil meina að niðurgreiðsla á sálfræðiþjónustu sé afar mikilvæg til að tryggja fólki rétt til aðstoðar vegna sjúkleika, hvort sem sá sjúkdómur er líkamlegur eða andlegur. Ég vildi því spyrja hv. þingmann út í það hvort hann væri sammála þeirri lagalegu túlkun hjá mér að geðheilbrigðismál falli einnig undir 76. gr. stjórnarskrárinnar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt, mér finnst bara rétt að setja þessi mál varðandi réttindi öryrkja og eldri borgara í samhengi við stjórnarskrána, þau réttindi sem eru tryggð þar, þau réttindi sem stjórnarskráin leitast við að tryggja sem verður að útfæra í lögum. Þetta er bara eitt ákvæði, þarna er sá rammi sem ég kom inn á áðan sem er tryggður og meira að segja er hann líka tryggður í félagsmálasáttmála Evrópu og líka alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks. Varðandi geðheilbrigði þá tel ég það augljóst að rétturinn samkvæmt 76. gr. nái einnig til þeirra sem eru veikir vegna geðsjúkdóms. Það segir beinlínis að öllum sem þess þurfa skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika og örorku. Þannig að ef þú átt við geðsjúkdóm að stríða þá er það sjúkleiki og fellur þar undir og jafnvel líka vegna örorku. Sálfræðiaðstoð, ókeypis sálfræðiaðstoð, er einfaldlega rétturinn til þessarar aðstoðar. Þú leitar þér aðstoðar hjá sálfræðingi eða geðlækni ef um geðsjúkdóm er að ræða. Það sem er vandamálið í framkvæmdinni, sérstaklega varðandi öryrkja og eldri borgara og tekjuskerðingar þeirra, er að t.d. þessi réttur virðist vera skilyrtur og takmarka atvinnufrelsi. Ég get komið inn á 75. gr. á undan: „Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess.“ Það eru engir almannahagsmunir sem krefjast þess að réttur öryrkja og eldri borgara samkvæmt 76. gr. sé skertur af því að þeir eru af sjálfsbjargarviðleitni að fá atvinnutekjur. Það er ekkert sem segir það. Þetta er sjálfstæður réttur samkvæmt 76. gr. og skerðir ekki réttinn í greininni á undan.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir svar við andsvari mínu. Afsakið að ég sé í símanum, ég er að fara í gegnum almennu hegningarlögin og það eru svo ótrúlega mörg ákvæði þar. En hér er þetta, 168. gr. almennra hegningarlaga tekur á almannaöryggi, almannaöryggisbrotum. Hv. þm. Eyjólfur Ármannsson var að reifa hér stjórnarskrárákvæðið og það eru skilyrði bundin við það að setja ákveðin réttindi í skorður. Ég myndi einmitt segja að þessi réttindi öryrkja sem eru sett í skorður falli ekki undir 168. gr. almennra hegningarlaga. Við gætum gert þetta hér í allan dag, túlkað stjórnarskrárákvæði fram og til baka, og bent á það augljósa, hvaða réttindi, borgararéttindi og mannréttindi, falli þar undir því ég held að ég og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson, sem erum bara svipað lagalega þenkjandi, gætum alveg teygt ákvæði fram og til baka þannig að það sem okkur þykir rétt og það sem við beitum okkur fyrir falli þar undir, enda er hv. þingmaður greinilega vel löglærður maður. Verst þykir mér að það eru ekki stjórnarliðar hér í þingsal til þess að koma í andsvör við okkur því ég væri í alvörunni til í að heyra réttlætinguna á núverandi kerfi, á þessum skerðingum sem eiga sér stað af því að þetta gerðist allt fyrir mína tíð og sum lög mögulega sett fyrir tíð okkar allra í þessum þingsal, sum sett á árinu, háskólaárinu, sem ég kláraði og kom inn á þing. Sumum lagabálkum fylgja ekki greinargerðir og sögulegar skýringar sem mér þykir einstaklega miður. Ég ætla að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér um að það sé nauðsynlegt að skýra þessar skerðingar og þessar skorður.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Þessar skerðingar eru gott dæmi, sérstaklega þessi skerðing vegna atvinnutekna öryrkja og aldraðra, að leyfa þeim ekki að njóta atvinnutekna sinna með því að skerða almannatryggingagreiðslur þegar farið er út á vinnumarkaðinn. Þeir sem fá aðstoð vegna laga um félagslega aðstoð, eru með framfærsluuppbót - þar skerðast 65 kr. af hverjum 100 kr. sem þeir fá í tekjur. Hver fer að vinna og fær hundraðkall borgaðan og svo er skert um 65 kr.? Það vil ég meina að gangi gegn anda 76. gr. og líka atvinnufrelsisákvæðinu, það gerir það, vegna þess að allir eiga rétt til að sækja vinnu, öllum er frjálst að stunda þá vinnu sem þeir kjósa. Það er ekki hægt að setja þessu skorður og það eru engir almannahagsmunir sem krefjast þess að skerða almannatryggingagreiðslur vegna sjálfsbjargarviðleitni fólks, sérstaklega ekki hjá eldra fólki sem er búið að greiða skatt alla sína tíð. Krafa fólksins er sú að öryrkjar eigi að fá að leita sér að vinnu og vinna í tvö ár áður en það kemur nýtt örorkumat. Þannig er það. Varðandi þessi réttindi í 76. gr. þá eru þetta ekkert einstök íslensk réttindi. Við erum t.d. aðilar að félagsmálasáttmála Evrópu og alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem er alþjóðasamningur frá Sameinuðu þjóðunum. Þar eru ýmsar reglur af sama toga og fjalla um það sem komið er inn á í 76. gr. Það má vekja sérstaklega athygli á 12. og 13. gr. félagsmálasáttmálans þar sem fyrirmæli eru um réttinn til félagslegs öryggis, félagslegrar aðstoðar og læknishjálpar, þar sem hv. þingmaður minntist á geðsjúkdóma, 

Forseti vill ítreka það við hv. þingmenn að ræðutíminn í andsvörum er tvær mínútur.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir ræðuna. Mín andsvör eru á svipuðum slóðum og hjá hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim. Ég velti fyrir mér hvort það hafi eitthvað með það að gera að við erum öll þrjú lögfræðingar, hvort það gæti mögulega verið málið. En stjórnarskráin er mér einmitt líka hugleikin ásamt orðalagi sem hv. þingmaður notaði hér áðan varðandi stjórnskipulega skyldu Alþingis samkvæmt stjórnarskránni til að samþykkja fjárlög. Þessi stjórnskipulega skylda Alþingis hefur nefnilega komið til umfjöllunar í pínulítið öðru samhengi undanfarið, kannski helst í dómi sem féll núna nýlega í Hæstarétti þar sem Alþingi er ávítt af dómstólnum fyrir að sinna ekki því sem dómstóllinn kallar stjórnskipulegri skyldu sinni til að ganga úr skugga um það að sú löggjöf sem er samþykkt hér í þinginu sé í samræmi við stjórnarskrána. Mig langar aðeins að spyrja hv. þingmann út í það, hann hefur komið inn á þetta í einhverjum atriðum í sinni ræðu. Mér er þetta mjög hugleikið þar sem er verið að, hvað á ég að segja, þröngva í gegnum þingið ákveðnum frumvörpum sem varða mjög mikilvæg grundvallarréttindi borgaranna án þess að þessi skoðun fari fram. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann hvort hann telji þessa skyldu löggjafans ekki vera ótvíræða, að fara í þetta skipulega mat á því hvort lög sem við erum að samþykkja hér í þessum þingsal samræmist ákvæðum stjórnarskrárinnar og bregðast við ef svo er ekki. Og hvort hann telji ekki að slík úttekt hefði þurft að fara fram á fjárlögunum líka eins og annarri löggjöf sem hér er samþykkt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi stjórnskipulega skyldu Alþingis til að meta það hvort lög frá Alþingi standist stjórnarskrána eða ekki þá er ég algerlega sammála hv. þingmanni um að þetta mat þurfi að fara fram í hverju tilviki. Áður fyrr litu dómstólar á löggjafarviljann þannig að hann fæli í sér, ég segi ekki sjálfkrafa, mat á því að lögin stæðust stjórnarskrána. Áður fyrr var mjög sjaldgæft að dómstólar segðu það eða dæmdu að lög stæðust ekki stjórnarskrána í þingræðisríki. Það var litið svo á að þingræðið réði og það var metið. Núna féll t.d. dómur, sem hv. þingmaður þekkir vel, þann 26. október sl. í svokölluðu veiðifélagamáli þar sem kemur fram í dómi Hæstaréttar að löggjafinn hafi ekki sinnt þessu mati, þ.e. að meta það hvort ákvæði laga stæðust ekki stjórnarskrána. Í því máli var tilefni til að gera það. Ég tel klárt mál þegar tilefni er til þá eigi alltaf að gera það, sérstaklega. Þannig að það er ekki forsvaranlegt að segja það í frumvarpi: Það er ekki tilefni til að meta hvort ákvæði þessa frumvarps standist stjórnarskrána þegar það er klárlega tilefni til þess. Sérstaklega þegar fjallað er um viðkvæm mannréttindi, mikilvæg mannréttindi, þá á alltaf að gera það. Varðandi fjárlögin þá erum við komin inn á svolítið annað mál. Þá er náttúrlega komið að valdheimildum efnahagsstjórnar landsins. Við höfum t.d. haldið því fram mjög lengi að 69. gr. almannatryggingalaganna sé ekki virt og við getum líka haldið því fram að ekki sé verið að virða 67. gr. laga um stjórnarskrána um rétt til aðstoðar. 

Frú forseti. Já, það er einmitt þetta orðalag sem kemur fram í dómnum sem er svo áhugavert. Það sem löggjafinn orðar og er tilgreint í rauninni í greinargerð sem er rituð í ráðuneyti, eins og oft þegar um stjórnarmál er að ræða sem kemur síðan inn til Alþingis, og þetta er algengt orðalag, er að frumvarpið gefi ekki tilefni til skoðunar á því hvort það standist stjórnarskrá. En ég er nú komin á þá skoðun að það sé alltaf tilefni til þess og það sé í rauninni alveg ótrúlegt að það skuli ekki hreinlega vera skýrt skref í löggjafarferlinu, að það sé deild sem frumvarp fer í gegnum áður en það kemur til þingsins og inn í þingsal - það væri kannski eðlilegt að það færi fram í nefndarvinnunni eða jafnvel fyrr - þar sem þetta væri hreinlega metið og rökstutt. Ef komist er að þeirri niðurstöðu að frumvarpið, eins og orðalagið er, gefi ekki tilefni til skoðunar á því hvort það standist stjórnarskrá - það hlýtur náttúrlega alltaf að vera tilefni til þess, en spurningin er hvort það sé tilefni til að hafa áhyggjur af því, hvort það séu kannski engin álitaefni - þá mætti það vera rökstutt. Það er ekki rökstutt í þessum lögum sem vísað er til í dómnum, sem er mjög sérkennilegt vegna þess að það er augljóst að það mál snertir á mannréttindum sem eru í stjórnarskrá, í því tilviki félagafrelsinu. Nú erum við með frumvörp sem varða ferðafrelsi, rétt fólks til að vera ekki lokað inni eða ferðafrelsi þess skert nema með lögum, og ýmis önnur mannréttindi. Þannig að það er ekki nokkur leið að segja að það sé ekki tilefni til skoðunar. Það ætti alltaf að vera tilefni til skoðunar. Ég ætla því að spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um að 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Þetta er mjög áhugavert efni. Þegar stendur í frumvarpi að það gefi ekki tilefni til þess að skoða hvort ákvæði frumvarpsins standist stjórnarskrá og þegar það fjallar um mikilvæg réttindi er augljóslega verið að fara með rangt mál í frumvarpinu. Það er nánast ámælisvert að það fái að standa. Það á alltaf að meta það sérstaklega þegar tilefni er til þess hvort ákvæði standist stjórnarskrána eða ekki og þá hvaða greinar stjórnarskrár það eru. Þegar sagt er að það gefi ekki tilefni til þess þá fyndist mér eðlilegt að það væri rökstutt, að það væri sagt: Þetta varðar ekki mannréttindakafla stjórnarskrárinnar o.s.frv. En alltaf þegar það gerir það þá er mjög mikilvægt að það sé metið. Ég gæti haldið langa ræðu um aðstoð fyrir þingmenn og ég lít á frumvarp Pírata öðrum þræði þannig. Við þurfum að meta þetta og samkvæmt frumvarpinu myndi Lögrétta taka að sér þetta mat, hvort ákvæði standist stjórnarskrá eða ekki. Þetta hefur verið gert í ráðuneytum. Það er hægt að gera þetta í þinginu og stofnanir úti í bæ geta gert þetta líka. Vandamálið er hins vegar, og ég hef tekið eftir því í mínu stutta starfi sem þingmaður, hversu lítill aðgangur þingmanna er að lögfræðiaðstoð. Það er alveg ámælisvert. Ég minni á það að lagaskólinn var stofnaður hér í þessu húsi sem hluti af sjálfstæðisbaráttunni árið 1907. Það var ekki bara til að framleiða sýslumenn og dómara, það var líka til að vera til aðstoðar þessari stofnun sem var að fá vaxandi löggjafarvald. Löggjafarvald þarf að fá aðgang að lögfræðiþekkingu, þar á meðal þekkingu sem getur metið hvort ákvæði frumvarpa og laga standist stjórnarskrá þegar þau eru samþykkt. Það er grundvallaratriði. Hvernig það er gert er seinni tíma úrlausnarefni.

Virðulegi forseti, hv. þingheimur og kæra þjóð, þið sem heima sitjið og fylgist hér með umræðu um fjárlagafrumvarp í sjónvarpinu. Mig langar til að ítreka hugmyndafræði mína varðandi námslán, sem er þessi: Þeir nemar sem eru með námslán og kjósa að vinna eiga að hafa leyfi til að vinna burt séð frá öllu öðru ef þeim lystir svo, án þess að það skerði námslánin þeirra. En mig langar aðeins að minnast á eitthvað sem gott er í þessu fjárlagafrumvarpi. Undanfarin tvö ár hefur mjög náinn fjölskyldumeðlimur greinst með alzheimersjúkdóminn og því hef ég fengið að upplifa hvað það er sorglegt að standa frammi fyrir þessari veiki sem er ólæknandi, alla vega eins og sakir standa - eitthvað er hægt að halda henni í skefjum en óverulega, miðað við það sem ég hef fengið að kynnast. Í beinu framhaldi af þessu langar mig að segja hér eitt um þetta ágæta frumvarp okkar, sem hljóðar svo: Árið 2021 tók Seiglan til starfa, sem er þjónustumiðstöð fyrir fólk með heilabilunarsjúkdóma. Í viðbótarfjárlögum ársins í ár var veitt 50 millj. kr. framlag til Seiglunnar. Ekki var gert ráð fyrir samsvarandi framlagi í frumvarpi þessu fyrir næsta ár en Seiglan sendi inn umsögn og óskaði eftir fjárveitingu að upphæð 85 millj. kr. að lágmarki til að tryggja áframhaldandi rekstur þessarar þjónustu. Samkvæmt nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar stendur til að veita 100 milljónum til Alzheimersamtakanna til reksturs Seiglunnar og er það vel. Það er ekki margt í þessu frumvarpi sem við teljum að beri að fagna sérstaklega en þarna sá meiri hluti fjárlaganefndar vissulega sóma sinn í því að veita mikilvægt framlag í mikilvægan málaflokk. Ég vona að framvegis verði rekstur Seiglunnar, sem og rekstur SÁÁ, tryggður og að samtökin lendi ekki í því, sem er mikilvægt verkefni að ganga í gegnum, að þurfa að óska eftir rekstrarframlagi á fjárlögum hvers einasta árs í stað þess að fá samning um reksturinn til frambúðar. Hvorki alzheimer né vímuefnafíkn mun hverfa. Þetta verður hér og við verðum bara að horfast í augu við það. Það er ósk mín að greiðslur til þessara málefna verði fastar og hækki sjálfkrafa með neysluvísitölu. Svo mörg voru þau orð. En það sem mig langaði til að ræða hér er eftirfarandi: Nú er ég orðinn 73 ára og er elsti þingmaðurinn á þessu þingi sem nú er og jafnframt elsti einstaklingur sem hefur verið kosinn á þing í fyrsta skipti. Ég er svo heppinn að ég fékk tækifæri til að stunda líkamsrækt allt frá árinu 1981 sem hefur gert það að verkum að ég er í þokkalegu ástandi, sem ekki allir eru á þessum aldri. Mig langar til að segja ykkur hvernig það byrjaði allt saman, bara svona að gamni. Árið 1981 var haldin á Broadway, sem var veitingastaður eða skemmtistaður í kjallara Sambíós við Álfabakka, 50 ára afmælisveisla FÍH, Félags íslenskra hljómlistarmanna. Þar kom fram urmull af öllum hljómsveitum, bæði gömlum og nýjum, og ein af nýju hljómsveitunum var Egó. Forsöngvari Egó var Bubbi Morthens. Á þessum tíma var hann álitinn svolítið ólíkindatól og hann gerði það að gamni sínu að fara úr að ofan. Hann hljóp um sviðið eins og brjálaður maður, söng og trallaði og allir öskruðu af gleði og ánægju að sjá þennan mann í góðu formi vera að skemmta okkur. Þegar ég kom heim til mín þetta kvöld horfði ég í spegil og var næstum farinn að gráta. Upp frá þessu þá fór ég að æfa, sem hefur gert það að verkum að í dag er ég í þokkalegu standi. En þegar ég segi þetta þá fer ekki alltaf saman hljóð og mynd, því að þó svo að ég sé í þokkalegu standi þá er ég orðinn þetta gamall og veit ekki hvert stefnir. Nú vil ég einmitt ræða það sem þetta spjall mitt snýst um. Það er ekki mikið um þetta fjárlagafrumvarp að segja hvað varðar hjúkrunarheimili. Umfjöllunin um fjárheimildir á málefnasviði 25.10, sem tekur til hjúkrunarheimila, er heldur rýr. Heildarfjárheimild málefnasviðsins var í frumvarpinu 68 milljarðar kr. Fjárheimild til málaflokksins hækkar á milli ára en þar vega launa- og verðlagsbætur þyngst, enda mælist verðbólga tæp 10%. Áætlað er að fjárfesta fyrir tæpa 6 milljarða á árinu sem þýðir með öðrum orðum að ríkið ætlar að greiða tæpa 6 milljarða í byggingu nýrra hjúkrunarheimila, sem er vel. 6 milljarðar kunna að hljóma eins og svaka há fjárfesting en vert er að hafa í huga að hjúkrunarheimili sem verið er að byggja núna á Húsavík og mun hafa 60 hjúkrunarrými, átti upphaflega að kosta 2,3 milljarða en mun að öllum líkindum kosta meira en 5 milljarða. Ef við göngum út frá því að þessir 6 milljarðar sem áætlaðir eru á þessu ári í fjárlögunum fari í álíka verkefni þá erum við að tala um 70 ný hjúkrunarrými. Það er allt og sumt. Biðin eftir hjúkrunarrými er löng og það er afar erfitt fyrir fólk að bíða í óvissu mánuðum og jafnvel árum saman eftir dvöl á hjúkrunarheimili. Ríkisstjórnin hefur árum saman vísað til þess að nú standi yfir átak í uppbyggingu hjúkrunarheimila. Þetta átak hefur ekki skilað meiri árangri en svo að biðlistarnir lengjast frá ári til árs. Við erum í raun ekki að byggja upp hjúkrunarheimili nógu hratt til þess að þjónustan geti haldið í við löngu fyrirséða öldrun þjóðarinnar. Ég vil vekja athygli á því að nær helmingur allra umsækjenda þurfa að bíða lengur en þrjá mánuði eftir rými. Hér er um að ræða tölur frá embætti landlæknis sem sýna alvarleika málsins svart á hvítu. Síðan er ekki nóg að byggja hjúkrunarheimili, það þarf að fjármagna reksturinn. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu bentu á, í umsögn sinni við fjárlög, að fjármagn vantar til þess að ríkið geti staðið við gefin loforð um styttingu vinnuvikunnar og bætt vaktaálag og Samtökin telja að í fjárlögin vanti 1200 milljónir vegna þess eins. Ég hef ekki þá þekkingu sem hv. fjárlaganefndarmenn búa yfir en ég get ekki séð að það eigi að bæta þessum 1200 milljónum við frumvarpið milli umræðna á breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar. Þetta þýðir væntanlega að hjúkrunarheimili þurfi að fækka starfsfólki til að geta staðið við sínar launaskuldbindingar og ég vona svo sannarlega að ég hafi rangt fyrir mér. Eldri borgarar, þeir sem eru orðnir 67 ára og eldri, eru í dag milli 48.000 og 50.000. Þar af eru 23.000 komnir yfir 75 ára aldur, svo það liggur ljóst fyrir að brýn þörf er á því að hafa nóg af hjúkrunarheimilum. Það þarf að hafa ýmiss konar hjúkrunarheimili. Það þarf hjúkrunarheimili fyrir þá sem eru rétt að byrja að vilja búa í þessu umhverfi, það þarf að hafa hjúkrunarheimili fyrir þá sem eru langt leiddir og fyrir þá sem eru á einhverju millistigi. Það þarf líka að passa upp á eitt sem er mikið atriði, sem ég hef sjálfur orðið vitni að, sem er að hjón geti ef þau vilja flutt saman þegar komið er að því að annaðhvort þeirra þarf að fara á hjúkrunarheimili og búið saman það sem eftir er ævinnar. Ég hef orðið vitni að því að hjón voru aðskilin og þau fóru að gráta á hverju einasta kvöldi í nokkur ár af því að þau voru skilin í sundur. Það er mjög ófyrirleitið að gera þetta, yppta bara öxlum og segja: Svona er þetta. Því segi ég við ykkur: Það þarf að hugsa vel og vandlega um eldri borgara því að þjóðin er að eldast og við þurfum að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í hann.

Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Tómasi A. Tómassyni, 9. þm. Reykv. n., fyrir góða ræðu þar sem hann snerti á mörgu. Ég ætla að staldra við þann hluta ræðu hans þar sem hann kom inn á námslánin og frítekjumarkið og það að stúdentar ættu að geta fengið að vinna eins mikið og þeir vilja með námi. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Ég tel, og það er eitthvað sem ég og hv. þm. Inga Sæland sammæltumst um rétt áðan, að það ætti að hreinlega afnema frítekjumarkið. Aftur á móti eru sumir stúdentar sem geta einfaldlega ekki unnið með skóla. Við þurfum að meta þetta eftir atvikum og aðstæðum, það eru t.d. sumir stúdentar sem eru einfaldlega veikir. Það eru bara alls konar aðstæður þannig að þau þurfa á framfærsluláni að halda. Allt í góðu með það, en eins og ég rak í ræðu minni fyrr í dag er grunnframfærsla framfærslulána að hámarki held ég, ef þú skallar ekki frítekjumarkið, 196.040 kr. sem er ekki nóg til að framfleyta stúdent sem þarf að borga leigu. Segjum svo að þessum stúdent gangi ágætlega í skólanum en samt nær hann ekki að uppfylla skilyrðið um einingarnar til að geta tekið lán. Hann þarf samt sem áður að kaupa sér mat og þarf að lifa af. Því vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér um að það að afnema frítekjumarkið sé ekki nógu stórt skref heldur þurfi líka að hækka grunnframfærsluna.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurn hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim. Ég er henni algerlega sammála. Það þarf að hækka framfærslulánið svo fólk geti lifað sómasamlegu lífi burt séð frá því hvort það vill vinna með eða ekki. Ég vona bara að svo fari að þeir sem hafa með þetta að gera láti til skarar skríða og hækki það upp í a.m.k. 250.000, jafnvel 300.000, því að þetta er lán en ekki gjöf. Það er alveg óþarfi að láta stúdenta lepja dauðann úr skel og þurfa að skrimta.

Forseti minnir á notkun orðsins háttvirtur. En vel gert að nota fullt nafn og svo að muna eftir að nota annaðhvort fullt nafn eða númer þingmanns.

Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Tómasi A. Tómassyni, 9. þm. Reykv. n. - ég skil ekki hvernig forseti fer að þessu, þetta er smá tungubrjótur - fyrir gott svar og það gleður mig mjög mikið að heyra að við erum sammála um hagsmunamál stúdenta. Mig langar að vekja athygli á kröfum stúdenta sem hafa legið fyrir núna í mörg ár og þær eru einmitt að hækka frítekjumarkið. Ég tel að við getum gengið enn lengra í þeim efnum með því að afnema frítekjumarkið og hækka grunnframfærslu framfærslulána. Þetta er þá eitthvað sem við getum vonandi tekið undir hér inni í þingsal, e.t.v. í störfum þingsins, en hver og einn sinnir sínum þingstörfum auðvitað bara eins og þeim lystir. Þetta er bara eitthvað sem ég lagði mjög mikla áherslu á þegar ég var sjálf í stúdentapólitík. Nú er endurskoðun á Menntasjóði námsmanna á döfinni árið 2023, heildarendurskoðun, og þar er stefnt að því að boða til einhverra breytinga sem ég held að væri skref í rétta átt. Því vildi ég spyrja hv. þm. Tómas A. Tómasson hvort honum þætti það vera skref í rétta átt ef við myndum beita okkur fyrir því að færa lánasjóðskerfið okkar nær því sem er í gildi í Danmörku, þ.e. styrkjakerfi. Eins og hv. þingmaður benti réttilega á áðan er þetta lán en ekki gjöf en það skapar heldur ekki mikinn hvata til þess að stunda nám sitt og klára það. Þannig að ég vildi heyra skoðun hv. þingmanns á því hvort honum þyki rétt að færa lánasjóðskerfið okkar í áttina að styrkjakerfi.

Virðulegi forseti. Ég biðst innilegrar afsökunar, mér fannst líka vanta eitthvað þegar ég þakkaði hv. 3. þm. Reykv, n., Lenyu Rún Taha Karim, fyrir andsvarið. Ég biðst afsökunar á því að ég skyldi hafa feilað á þessu. Til að svara spurningunni þinni: Mennt er máttur og við eigum að gera allt sem við getum til að hjálpa fólki til þess að öðlast þá menntun sem það vill fá. Það bara liggur ljóst fyrir. Ef það eru til betri aðferðir við að aðstoða nema en við höfum í dag þá styð ég þær heils hugar.

Ef orð forseta hafa misskilist hér þá er nægjanlegt að ávarpa þingmenn með orðinu háttvirtur og svo annaðhvort fullu nafni eða númeri.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Tómasi A. Tómassyni fyrir mjög góða ræðu. Hv. þingmaður minnti okkur á það að öll eldumst við og við þurfum að búa fólki mannsæmandi umhverfi þegar það eldist. Hv. þingmaður minnti okkur einnig á að það hvernig við eldumst og það hvernig heilsa okkar er og hvernig minni okkar og annað er er mjög breytilegt frá einum einstaklingi til annars. Það er því mjög mikilvægt að við séum með lausnir þegar kemur að því t.d. hvernig fólk vill búa þegar það eldist, að við séum ekki að reyna að setja alla í eitt og sama boxið. Hjúkrunarheimili eru góð fyrir þá sem þurfa á því að halda en aðrir, jafnvel makar viðkomandi, geta verið í miklu betra ástandi en svo að þeir þurfi það eftirlit og umsjón sem er á hjúkrunarheimilum. Mig langar að segja að ég heimsótti eitt svona heimili hér í Reykjavík áður en kosningarnar voru og það virkilega opnaði augu mín fyrir því sem er hægt að gera ef við hugsum aðeins út fyrir boxið. Þar var búið að tengja saman þar sem við hefðum í gamla daga kallað elliheimili og hjúkrunarheimili við íbúðir sem aldraðir voru með, allt tengt saman á einum stað sem gerði það að verkum að þú gast púslað þessu saman en veitt alla þjónustu. Mig langaði bara örstutt að spyrja hv. þingmann: Skuldum við ekki þessum kynslóðum 

Stutta svarið er já, við skuldum kynslóðinni þetta sem núna er að verða eldri. Ég ætla bara að vitna í orð Ólafs Jóhannessonar sem var hérna á þingi og var forsætisráðherra ef ég man rétt. Hann sagði: Vilji er allt sem þarf. Ef það er vilji til að gera þetta þá er það hægt. Við þurfum bara að framkalla þennan vilja hjá þeim sem ráða.  
            

Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis, að á dagskrá næsta fundar verði þau dagskrármál sem forseti leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, alþjóðleg vernd. Ef til þess kemur að þingið þurfi að verja miklum tíma í umræðu um frumvarp um útlendinga, sem hlýtur að teljast líklegt í ljósi þess hversu umfangsmiklar athugasemdir hafa verið gerðar við frumvarpið, er ástæða til að hafa áhyggjur af því að afgreiðsla annarra mála tefjist. Afar skammt er eftir af starfsáætlun Alþingis og mörg þeirra mála sem bíða eru viðkvæm í tíma en umrætt frumvarp um útlendinga er það svo sannarlega ekki og engin knýjandi þörf á að ljúka afgreiðslu þess fyrir áramót. Þess er óskað að tillagan verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Andrés Ingi Jónsson. Þessi tillaga verður borin upp til atkvæða í upphafi næsta þingfundar.