Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og boðað var í upphafi þessa fundar er hugmyndin að hér fari fram umr. utan dagskrár. Hv. 1. landsk. þm. hefur óskað eftir því að beina fsp. til hæstv. menntmrh. En það er einlæg von forseta að þessar umr. þurfi ekki að dragast úr hófi. Ég hafði hugsað mér hvort ekki væri möguleiki á að sættast á einn klukkutíma til umræðu um þetta mál.



Virðulegi forseti. Ég held að það sé vilji allra og var það þegar í gær að stilla máli okkar í hóf, þeirra sem áhuga hafa haft á því að ræða þessi mikilvægu mál hér. Það lá alveg ljóst fyrir hvers vegna ég fór fram á þessa utandagskrárumr. í gær, um það mál lék aldrei á nokkur vafi. Ætla ég ekki að eyða þeim knappa tíma sem skammtaður hefur verið í þessa umr. í að fjölyrða um það hvers vegna ég álít að mér hafi verið neitað um þessa umr. utan dagskrár í gær og hvers vegna hún er leyfð í dag. En til að fyrirbyggja allan misskilning er nú svo komið að ég lagði fram ákveðnar skriflegar fsp. í gær til hæstv. menntmrh. þar sem fram kom svo ekki fari neitt á milli mála um hvað málið snýst og um hvað efnisleg spurning mín hljóðar. Ég er sem sagt að spyrja um það hvort og hvernig menntmrh. hyggst bregðast við því neyðarástandi sem skapast hefur í dagvistarmálum. Það sem var að heyra sem aðalröksemd fyrir því að hæstv. menntmrh. þyrfti ekki að taka þátt í þessum utandagskrárumr. í gær, var sitt á hvað en þó aðallega þetta: Fóstrur væru ekki ríkisstarfsmenn. Þetta hefði hæstv. menntmrh. ekki átt að segja. Hjá ríkinu vinna nú fyrir það fyrsta margar fóstrur. Það er eitt hæsta prósentuhlutfall af fóstrum pr. deild og pr. heimili af öllum heimilum á landinu. Þar vinna fleiri fóstrur á deild en um getur annars staðar nema ef vera kynni hjá. Kópavogsbæ. En til þess að vera nákvæm þá vinna 33 fóstrur hjá ríkinu, á spítölunum. Þá var röksemdin sú að ráðh. þyrfti ekki, að taka þetta mál upp vegna þess að ríkið væri ekki samningsaðili við fóstrur. En þó svo hefði ekki verið reyndin þá hefði verið full ástæða fyrir ríkisstj. að taka þá stefnu að ganga fram fyrir skjöldu og á undan með góðu fordæmi til að skapa góðar vinnuaðstæður á þessum stöðum og til að bægja þessu vandamáli frá. En þó svo hefði ekki verið, þó ríkið hefði ekki haft neinar fóstrur á sínum vegum, þá hefði samt sem áður verið næg ástæða til að fjalla um þetta mál hér og nú, sem sagt og þó svo hefði verið í gær. Það verður að koma fram opinber stefna í dagvistarmálum hvort sem hún gildir um heimili sem alfarið eru rekin á vegum ríkis eða sveitarfélaga. Það verður að vera alveg ljóst að á meðan útgefin dagskipun hæstv. forsrh. hljóðar upp á það, að til þurfi að koma ráðstöfunartekjur beggja hjóna eða aðila í sambúð til þess að halda uppi heimilishaldi. án þess að hann geti um það hvernig einstætt foreldri eða einstætt fólk á að halda sér uppi, þá verða börnin úr þessum samböndum víst einhvers staðar að vera. eða hvað? En hvar? Hjá dagmæðrum kannske? Sá hængur er samt á þeirri ráðstöfun m. a. að þar kostar plássið fyrir barn u. þ. b. 6000 kr. Ef þetta fólk á t. d. tvö eða jafnvel þrjú börn fer að verða lítið eftir af ráðstöfunartekjunum sem nauðsynlegar eru skv. orðum hæstv. forsrh. Að auki er um að ræða tvísköttun þeirra örfáu sem þess njóta að komast inn með börn sín á dagvistarheimili, ef fólk er jafnframt svo óheppið að vera gift. Þá eru hjónin í gegnum útsvar sitt búin að greiða fyrir uppbyggingu, rekstur og niðurgreiðslu til einstæðra foreldra og þurfa síðan að greiða hækkað gjald þegar til á að taka ef þeirra börn komast að. Í öðru lagi taldi ráðh. það ekki vera tímabært að taka þetta mál til umr. vegna þess að þetta mál væri ekki nýtt. Ég taldi hins vegar því meiri ástæðu til að ræða þetta mál væri það ekki nýtt af nálinni - sem það er alls ekki, ég er henni sammála um það - vegna þess að þá þyrfti að knýja á um það að tekið væri á þessu máli. Það er þá kominn tími til þess að taka duglega til hendinni, bretta upp ermarnar, þar sem það er orðið að slíku vandamáli að dagvistarmál í landinu eru komin á slíka heljarþröm. Í þriðja lagi taldi ráðh. sig ekki geta tekið þetta til umr. vegna þess að henni hefði ekki gefist ráðrúm til þess að lesa NT áður en hún hefði farið til vinnu um morguninn. Auðvelt hefði nú verið í gær að gefa 15 mínútna frest á meðan hæstv. ráðh. gæfist ráðrúm til þess að lesa fréttina því að auðvitað hefur ráðh. haft það í hendi sér að svara til um hvaða stefnu hún ættaði að taka í þessum málum og hvaða till. hún hefur þar að lútandi. Eitt var það enn sem kom fram í máli hæstv. ráðh. í gær í þingskapaumr. sem gerði það að verkum að ekki ætti að taka þetta mál til umr. utan dagskrár þá. Þar bæri einungis að taka til umr. mál sem krefðust skjótrar úrlausnar. Hún taldi sem sagt ekki að þetta mál krefðist skjótrar úrlausnar. Ég er ansi hrædd um að það fólk sem að þessu máli stendur, foreldrar, börn, fóstrur og starfsfólk á dagvistarheimilum, sé hæstv. ráðh. langt því frá sammála. Það sem varð þess valdandi upphaflega að ég bað um þessa umr. er eins og fram hefur komið frétt sem var í dagblaðinu NT í gær undir svohljóðandi yfirskrift: „Viljum ekki fleiri dagvistarheimili við óbreytt ástand.“ Ég ræddi það í gær hverjir það skyldu hafa verið sem ekki vildu fleiri dagvistarheimili, hvort það hefðu verið einhverjir þeir sem vildu bara reka konur heim af vinnumarkaðinum og að foreldrar yrðu ekki lengur með börnin sín á slíkum stöðum og að hætt yrði rekstri dagvistarheimila alfarið. Ég rakti það einnig að það voru samtök foreldra barna sem dveljast á dagvistarheimilum og fóstrur sem höfðu lagt þetta til og þetta var haft eftir þeim. Þessi niðurstaða fæst þegar ljóst er að ekki er hægt að manna þær dagvistarstofnanir sem fyrir hendi eru í dag, hvað þá heldur þegar nýjum er bætt við. Það sem veldur þessum flótta fóstra og starfsfólks úr dagvistarkerfinu er, svo vitnað sé í NT, með leyfi forseta: „Það er vegna lágra launa og gífurlegs vinnuálags.“ Þetta kom fram að því er segir í frétt NT á blaðamannafundi Fóstrufélagsins og samtaka foreldra á dagvistarheimilum sem þau héldu í fyrradag. Afleiðing allra þeirra aðstæðna sem raktar eru í fréttinni er stórfelld hreyfing á starfsfólki dagvistarheimilanna, eða 62.8% á síðasta ári og þá er einungis talað um Reykjavík. Ég ætla ekki að rekja nánar það sem ég rakti hér í gær um að ef lögunum væri framfylgt út í ystu æsar þá ættu það að vera fóstrur sem sinntu störfunum alfarið á dagvistarheimilunum og þá vantar um 250 fóstrur í stöður. Ef við segjum: „Lengi býr að fyrstu gerð“, getur það verið að í huga einhvers þurfi að setja spurningarmerki aftan við þetta máltæki? Ég held að svo hljóti að vera farið um okkur flest, að þess þurfi ekki. Flest, segi ég, vegna þess að það virðist leika einhver vafi á því í huga hæstv. ráðh. sem fer með yfirstjórn menntamála í landinu og þar með, með yfirstjórn dagvistarmála í landinu. Þessi fullyrðing er sett hér fram vegna þess að þessi sami ráðh. gerði sér lítið fyrir að ræða þennan brýna vanda sem skapast hefur í dagvistarmálum í landinu og fer hraðbyri vaxandi. Dagvistarmál eru að komast á heljarþröm og er u. þ. b. að skapast neyðarástand á mörgum dagvistarheimilum. Ég vil kalla það neyðarástand þegar börnin, sem dveljast á dagvistarheimilum, þurfa að gangast undir það erfiða álag sem því fylgir að þurfa að kynnast náið allt að tíu til tólf uppalendum á ári. Slík er hreyfing starfsfólks úr stöðum á dagvistarheimilum. Það þýðir lítið, eins og gert var í gær, að upphefja sjálfan sig með því að hrósa sér af því, eins og hæstv. menntmrh. gerði hér í gær, að nú hafi það í fyrsta sinn gerst í menntmrn. að komin sé fram starfsáætlun fyrir dagvistarstofnanir og unnið verði að því að kynna þessa áætlun á vegum rn. í allt sumar til þess að þeim starfsmönnum, sem við þessar stofnanir starfi, gefist kostur á að fjalla um þær og að fyrir geti legið ábendingar frá þeim sem þar starfa í haust. Hið algjöra skilningsleysi ráðh. kemur fram í því að augu hennar hafa ekki opnast fyrir því um hvað þetta mál snýst, hver kjarni þessa máls er. Kjarni þessa máls er sá að ráðh. menntamála þarf að snúa sér að því með öllum þeim dug og kjarki, sem ég efast ekkert um að í henni býr, að koma fram stefnu í þessum málum opinberlega sem færir núverandi ástand til betri vegar þannig að hin opinbera stefna ráðh. í menntamálum fari ekkert á milli mála. Geri ráðh. það hins vegar ekki er hætt við að það verði engir starfskraftar, engar fóstrur eftir við störf á dagvistarheimilum í haust til að vinna eftir þessari ítarlegu og gagnmerku starfsáætlun sem ráðh. sagði eiga að verða til þess „að gera vinnuna á dagvistarstofnunum markvissa, til gæfu og aðstoðar þeim ungu borgurum sem á stofnunum eru og til þess að auðvelda starf þeirra sem við stofnanirnar vinna.“ Svo mörg voru þau orð. Mig langar hér til að vitna í Þjóðviljann í gær, með leyfi forseta. Þar segir Arna Jónsdóttir fóstra þegar hún afhendir Davíð Oddssyni undirskriftarlista sem safnað hafði verið um það að styðja aðgerðir í þessum málum: „Ég trúi ekki öðru en að eitthvað verði gert í málum okkar. Ef ekkert verður gert þurfum við að taka afstöðu til þess hvort við neyðumst til að loka einhverjum deildum dagvistarheimilanna í haust. Það er engin lausn að byggja ný dagvistarheimili þegar ekki er hægt að manna þau sem fyrir eru.“ Það sem er eitt það alvarlegasta af öllu alvarlegu í sambandi við þessi mál og ég gat um hér í gær, er bein afleiðing af því hvernig á hefur verið haldið hingað til, þ. e. að nú er svo komið í fyrsta skipti í sögu þessa merka skóla, sem Fósturskóli Íslands er, að skortur er á umsækjendum og að framlengja hefur þurft umsóknarfrest. Það bendir ótvírætt til þess að fólki finnist það langt í frá fýsilegt að leggja á sig þriggja ára langt og strangt nám að loknu stúdentsprófi eða sambærilegri menntun til þess síðan að takast á hendur það starf sem, fyrir utan það að vera erfitt og að þar séu gerðar miklar kröfur ásamt því að álag nálgast það að vera ómannúðlegt, er með allægst launuðu störfum í þjóðfélaginu. Sama máli gegnir um það framhaldsnám sem til margra ára hefur verið keppikefli fóstra að komið verði á fót við Fósturskóla Íslands. Nú er svo komið að eftir að umsóknarfrestur hefur verið framlengdur hafa enn þá ekki nægilega margar fóstrur sótt um til þess að hægt verði að halda því úti. Þetta framhaldsnám hefur verið baráttumál fóstra í áraraðir vegna þess að þær hafa hingað til þurft að sækja slíkt nám erlendis en slíkt nám er mjög nauðsynlegt til áframhaldandi þroska og starfseminni til góðs. Að fóstrur sækja ekki um þetta framhaldsnám nú, segir okkur það eitt að þær treysta sér ekki til þess að leggja út í langt og strangt nám kauplausar til þess eins að koma svo aftur til starfs sem eftir mikið álag, bæði í námi og starfi, gefur ekki meira í aðra hönd en raun ber vitni. Ég vil vitna aftur í Þjóðviljann frá því í dag, með leyfi forseta, þar sem Guðrún Antonsdóttir fóstra segir þau sorglegu tíðindi sem því miður eru staðreynd: „Mín laun segja ekkert við framfærslu heimilisins, en ég hef „góða“ fyrirvinnu svo að ég get ekki kvartað.“ Það er mótsagnakennt á 20. öldinni að maður þurfi, ja, við getum orðað það þannig, að „tryggja“ sig ef maður hefur áhuga á að starfa við kvennastörf. Herra forseti. Það er fróðlegt að reyna að leggja það niður fyrir sér hvers vegna er lögð á það áhersla, að því er virðist, að það mikilvæga starf, sem skiptir sköpum um hvernig framtíðarþjóðfélag okkar lítur út, er ekki metið að verðleikum og að sú stefna sé tekin af hálfu yfirvalda að ekki beri nema í orði að hlúa að yngstu kynslóð þessa lands. Það þýðir lítið að tala um að takast verði á við þá tækniöld sem við siglum hraðbyri inn í ef ekki verður tekist á við að hlúa að þessum þjóðfélagsþegnum svo að þeir verði færir um að búa og starfa í þessu framtíðarþjóðfélagi. Þess vegna segi ég að svarið hljóti að vera að þessi stefna yfirvalda sé allt saman hluti af einni samstæðri heild, hluti af aflögu við menntakerfið, sem kom skýrt í ljós í hinni svokölluðu kennaradeilu. Nú er þar komið að vinna það verk, sem reynast á og er í senn létt verk og löðurmannlegt, að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur og byrja á börnum þessa lands, sumum hverjum ómálga, á ári æskunnar með því að yfirvöld heykjast á að taka strax á þeim vandamálum sem skapast hafa í dagvistarmálum.



Herra forseti. Mér barst í morgun bréf frá hv. þm. Kristínu Kvaran þar sem lagðar eru fyrir þessar spurningar sem hún óskar að svarað verði nú á fundi eða í upphafi fundar, eins og sagði í bréfinu, í dag. Fyrri spurningin hljóðar svo: „Hyggst ráðh. beita sér fyrir skjótri úrlausn þess neyðarástands sem skapast hefur á dagvistarheimilum og fer vaxandi?“ Síðari spurningin hljóðar svo: „Hverjar eru till. ráðh. um lausn á þessu mikla vandamáli?“ Ég vil, herra forseti, flytja nokkrar skýringar á máli mínu. Ég vil byrja á því að vitna til tveggja fyrstu greinanna í lögum um byggingu og rekstur dagvistarheimila fyrir börn, nr. 112/1976. Þær hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. gr. Markmið með starfsemi dagvistarheimila er að gefa börnum kost á að njóta handleiðslu sérmenntaðs fólks í uppeldismálum og búa þeim þau uppeldisskilyrði er efli persónulegan og félagslegan þroska þeirra. Gerð verði starfsáætlun á vegum menntmrn. er kveði nánar á um markmið og leiðir í uppeldisstarfi á dagvistarheimilum í samráði við þá aðila er að uppeldisog skólamálum vinna.“ Þetta var 1. gr. og ég vil taka fram um síðari málsgr. hennar að þetta hefur verið gert, sú áætlun liggur fyrir. 2. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Menntmrn. fer með yfirstjórn mála er varða dagvistarheimili.“ Síðan er það útlistað í hverju þetta er fólgið og þá segir í fyrri málsgrein: „Aðili, sem hyggst setja á stofn dagvistarheimili, skal hljóta samþykki rn. til þess.“ Og síðari mgr.: „Ríkið skal leggja fram fé til byggingar dagvistarheimila fyrir börn en sveitarfélög til rekstrar þeirra svo sem fyrir er mælt í lögum þessum.“ Síðan er í lögunum rætt um það hverjir það geti verið sem njóti ríkisframlags til byggingar, en hins vegar er svo gert ráð fyrir því að þeir aðilar, sem fá þann ríkisstyrk til byggingar, annist reksturinn. Rekstur dagvistarstofnana á vegum sveitarfélaga fer ekki fram á vegum ríkisins. Þess vegna er það að ég verð að ítreka það um þetta mál, sem er fyrst og fremst kjaramál, að kjör þeirra, sem við dagvistarstofnanir starfa, fara eftir kjarasamningum Fóstrufélagsins og viðsemjenda þess. Núna standa yfir samningaviðræður um heildarkjarasamning BSRB milli þess og ríkisins, en röðun í launaflokka innbyrðis hefur ekki farið fram. Það er auðvitað hagsmunamál fyrir fóstrur hvernig þeim málum verður skipað, en félag þeirra starfar innan BSRB. Ég veit að það þarf ekki að úflista það fyrir hv. þm. hvernig að þeim samningamálum er staðið. Þegar um er að ræða að starfsmenn sveitarfélaga semja innan vébanda BSRB þá getur menntmrn. ekki gripið inn í það mál. Það hlýtur mönnum að vera ljóst. Hv. þm. vék að þeirri staðhæfingu minni í gær að fóstrur væru að langmestu leyti starfsmenn sveitarfélaga. Ég mun gera frekari grein fyrir því. Núna eru á launaskrá 46 fóstrur hjá ríkinu en hjá Reykjavíkurborg voru á dagvistarstofnunum á árinu 1984 samtals 3419 börn og á launaskrá 960 starfsmenn. Þá var talið að vantaði 50 fóstrur til starfa þar. Það liggja ekki fyrir núna nákvæmar upplýsingar um heildarþörf fósturmenntaðs fólks í landinu. En rn. mun eftirleiðis sem hingað til reyna að stuðla að því að nægilega margt menntað fólk sé til þeirra starfa í landinu og efla fósturmenntunina eftir föngum. Það er mikið hagsmunamál að unnt sé að standa svo að kjaramálum þessara opinberu starfsmanna sem og fjölmargra annarra opinberra starfsmanna að mönnum og stofnunum haldist á hæfu fólki. Sem betur fer er mikill fjöldi mjög hæfra starfsmanna sem sinnir starfi sínu ár eftir ár þótt það gangi á ýmsu um það hvernig kjörin eru. Auðvitað vona menn það, þegar ljóst er að kjör opinberra starfsmanna hafa dregist aftur úr, að það lagist, jafnvel þótt í áföngum sé. En þessar samningaviðræður standa sem sé yfir, milli fjmrn. og BSRB. Það er ljóst að bæði þær umr. sem hér fara fram og þær aðgerðir sem fram fóru í gær og fundir um þessi mál eru í kjarna sínum þáttur í kjarabaráttu. Við hljótum að horfast í augu við það, eins og raunar er hreinskilnislega sagt af þeim sem að þessum málum standa, að hér er um að ræða mótmæli vegna óánægju með kjör, vegna bágra kjara og aðstöðu. Hjá dagvistarstofnunum er ekki sama aðstaða til þess að drýgja tekjur sínar með yfirvinnu t. d. eins og er hjá ýmsum öðrum stofnunum, þannig háttar ekki til í rekstri þeirra stofnana. Ég heyri á öllu að börnin hafa fengið göngutúr ofan í Alþingi og ég hef af því nokkrar áhyggjur að loftræsting í þessu húsi er kannske ekki svo góð sem skyldi. Það verður oft mjög þungt loft uppi á pöllum í Alþingishúsinu, sérstaklega þegar þar er mjög margt fólk. En það verða auðvitað þeir að meta sem börnunum sinna, hve lengi þau þola við þarna uppi. Ég geri ráð fyrir að það séu e. t. v. foreldrar barnanna sem eru í fylgd með þeim en að þetta sé ekki liður í starfsemi dagvistarstofnana. Vissulega er það litríkt og skemmtilegt að fá svona mannskap hér í húsið í heimsókn öðru hvoru. Mætti það nú vera oftar og kannske á öðrum stöðum í húsinu en uppi á þessum þröngu pöllum þar sem svo lágt er til lofts.  Herra forseti. Ég vil taka það fram, þó að hér sé vissulega um áhyggjuefni að ræða, þegar mikil hreyfing er á starfsmönnum dagvistarstofnana, þá er að mati rn. fullfast að orði kveðið þegar sagt er að það sé neyðarástand. Það hefur skapast vandi við að fá fósturmenntað fólk í allar þær stöður dagvistarheimilanna sem æskilegt er að fósturmenntað fólk sinni. En ein ástæðan fyrir þessu er örari uppbygging dagvistarheimila í landinu síðustu árin en sem fjölguninni í fósturmenntuðu stéttinni nemur. Ríkið tók við rekstri Fósturskólans 1973 og hófst þá handa um að stækka hann. Árin 1975–1985 hefur fjöldi útskrifaðra fóstra árlega verið frá 54–66, oftast um 60. Alls hafa útskrifast 985 fóstrur frá því að skólinn tók til starfa. Umsóknafjöldi hefur undanfarin ár verið á bilinu 90–100 og inn hafa verið teknar um 70 nú síðustu árin. Núna er umsóknarfresturinn ekki liðinn, hann var framlengdur í vor, en komnar eru á milli 40 og 50 umsóknir um skólavist. Rn. styður viðleitni Fósturskólans til að efla og bæta starfsemi sína og koma á framhaldsnámi. En eins og hv. fyrirspyrjandi sagði mun þurfa tiltekinn fjölda nemenda til þess að hægt sé að halda þeirri fræðslu uppi í framhaldsnáminu. Þetta er mjög mikilvægur þáttur í því að stuðla að lausn þess vanda sem skapast af fóstruskorti, sem sé að sjá til þess að nægilega margt fólk, sem er menntað á þessu sviði, sé til taks á vinnumarkaðinum. Það er mjög líklegt að launakjörin hafi afgerandi áhrif á aðsókn fóstra í störf á dagvistarheimilum eins og segja má um allar starfsstéttir. En eins og ég hef gert grein fyrir ræður menntmrn. litlu um þau mál, því miður. Langflestar fóstrurnar starfa hjá sveitarfélögum sem reka dagvistarheimili en aðeins mjög lítill hluti hjá ríki og einkaaðilum. Eins og kunnugt er þá er rekstrarkostnaður dagvistarheimila uppi borinn að nokkru leyti af daggjöldum foreldra, það eru foreldrar og sveitarfélögin sem skipta rekstrarkostnaðinum á milli sín. Það hafa stundum verið uppi umr. um það í sveitarstjórnum sérstaklega að skynsamlegt gæti verið að skoða þessa skiptingu betur með það fyrir augum að þeir sem gætu og hefðu efni til greiddu meira af hinum raunverulega kostnaði þannig að sveitarfélögin þyrftu ekki að greiða rekstrarkostnaðinn niður í eins ríkum mæli. Það er staðreynd að þeir sem gæta sjálfir barna sinna á heimilum sínum fá ekki niðurgreidda barnagæslu eins og þeir sem hafa börn á dagvistarheimilum sveitarfélaga. Ég held að það séu mörg rök sem mæla með því að hafa þarna nokkurn sveigjanleika. Ég geri mér hins vegar grein fyrir þeirri hættu sem er á því að þetta verði örðugt í framkvæmd hreinlega vegna þess að uppgjörið hefur farið fram á dagvistarstofnununum sjálfum og það er ekkert skemmtilegt fyrir þá sem þar starfa að standa frammi fyrir tekjuflokkun foreldra. Ég tel að það hljóti að þurfa að koma þessu við með öðrum hætti. Hins vegar er niðurgreiðsla sveitarfélaganna á rekstrarkostnaðinum þáttur af hinni félagslegu þjónustu sem látin er í té af sveitarfélögum. Það er ævinlega matsatriði hvernig á að halda á þeim málum, en vel má vera að í aðferðinni sjálfri kunni að liggja einhver lausn á kjaramálum fóstranna. Þetta er atriði sem ég tel vert að taka fram. Svo er á hitt að líta að mjög eru mismunandi þarfir heimila fyrir dagumönnun barna og mismunandi þarfir þeirra heimila sem hafa börn á dagvistarstofnunum. Það gegnir oft á tíðum allt öðru máli þegar barn er vistað í leikskóla jafnvel fyrst og fremst af félagslegum ástæðum barnsins sjálfs til þess að gefa því tækifæri til samneytis við önnur börn og leikja í öruggu umhverfi. Það gegnir e. t. v. nokkuð öðru máli í þeim tilfellum en þegar einnig er til að dreifa þeirri ástæðu að börnin hafa ekki umönnun á þeim tíma á heimilum sínum vegna útivinnu foreldra. Ég tel að það mætti vel hugsa sér að eitthvað létti það meðferð þessara mála að hafa meiri sveigjanleika í starfsemi leikskóla. Ég hygg að varðandi þau börn sem sækja leikskóla fyrst og fremst af þessum félagslegu ástæðum en ekki vegna þess að einhver sé ekki heima á heimili þeirra til að annast þau gæti verið mjög mikið gagn í leikskólavist jafnvel aðeins tvisvar eða þrisvar í viku og önnur börn gætu fengið vist hina dagana. Ég veit að þetta getur verið nokkuð vandasamt í framkvæmd en þarf ekki að vera það. Ég hef rætt þetta við fóstrur og ég hygg að menn séu sammála um það að þessi hugmynd geti haft ýmsa kosti. Það er á vissan hátt léttara fyrir lítið barn að vera þannig skemmri tíma að heiman eða skipta honum, en þetta er atriði sem m. a. gæti leyst úr þörf fyrir fleiri börn. Þetta er eitt af þeim atriðum sem sveitarfélögin munu vafalaust athuga í sambandi við lausn þessara mála. Þessa vildi ég geta einungis vegna þess að það sem hér er verið að ræða er hluti af því stóra dæmi sem er inntakið og tilgangurinn í starfsemi dagvistarheimila. Tilgangurinn með starfsemi dagvistarheimila er fyrst og fremst að tryggja öryggi og velferð barnanna undir handleiðslu þeirra sem hafa menntað sig sérstaklega til þess. Það er von mín að það takist að koma kjörum fóstra og menntunarmálum fyrir á þann veg að nægilegur fjöldi fólks sæki í fóstrunámið, þaðan útskrifist nægilegur fjöldi hæfs og dugandi fólks sem lætur sér annt um börnin og að það takist að koma kjaramálum þeirra fyrir á þann veg að störfin reynist líka af þeim ástæðum viðunandi fyrir þá sem við slíkt vilja starfa. Ég hygg, herra forseti, að ég hafi gert grein fyrir viðhorfum mínum til þessara mála. Ég hygg líka að ég hafi gert fyrir því grein á þann veg að það ætti að mega skiljast að menntmrn. hefur alls ekki launamálin með höndum með neinum hætti, það hefur ekki frekari tök á því að grípa inn í þau en hver annar. Það eru hins vegar aðrir þættir þessara mála sem undir menntmrn. heyra og fyrir þeim hef ég gert grein.



Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Einarsson sagði hér einu sinni í þingræðu í vetur - ekki man ég nú af hvaða tilefni - að Framsfl. hefði með einhverju ákveðnu máli hlaupið 300 ár fram í tímann. Ég verð að segja að ég held að hæstv. menntmrh. ætti að taka tilhlaup og reyna að taka sams konar stökk. Ég hefði aldrei ímyndað mér að ég ætti eftir að heyra aðra eins ræðu hér í sölum Alþingis um dagvistarheimili eins og þau eru rekin í dag. Ég veit eiginlega ekki hvar ég á að byrja. Hafi ráðh. haft áhyggjur af börnunum hér uppi á pöllum hefði þessi ræða getað verið styttri. Hér er um það að ræða að dagvistarheimili landsins eru u. þ. b. að lokast vegna þess að ekki er hægt að halda þar starfsfólki. Við hér á Alþingi berum auðvitað fulla ábyrgð á þessum málum. Við höfum verið að afgreiða hér fjölmörg mál um ótal atriði sem til bóta eiga að verða í þjóðfélaginu og ekki síst að leysa alls kyns vanda sem upp er kominn. Við erum að fjalla hér um nýjar leiðir í atvinnumálum, við erum að fjalla um útflutning á íslensku hugviti og ég veit ekki hvað og hvað. En á sama tíma blasir nú við flótti allra sérmenntaðra manna úr þjónustu ríkisins á öllum sviðum, ekki síst frá skólunum og frá dagvistarheimilunum sem vitanlega er fyrsti vísir kennslu í landinu, vegna lélegra launa og afleitra vinnuskilyrða. Að í Reykjavík einni saman skuli vanta 50 fóstrur til þess að ein fóstra sé á deild er auðvitað fjarri öllu lagi. Hæstv. ráðh. sagði hér áðan að það væri fullmikið í lagt að segja að hér væri neyðarástand. Ég þekki þess dæmi að eitt lítið barn hefur haft sem fóstrur, að vísu ekki sérmenntaðar fóstrur heldur barnfóstrur á dagheimili, 10 konur á einu ári. Það nær ekki nokkurri einustu átt að leggja slíkt á börnin. Ráðh. talaði hér um dagvistarheimili sem félagslega aðstoð. Þetta segir hæstv. ráðh. í þjóðfélagi þar sem 80% foreldra, sem saman búa, vinna bæði úti. Í landinu eru um sex þúsund börn einstæðra mæðra eða einstæðra foreldra. Það er ekkert um það að ræða að börnin séu á heimilum sínum. Það hefur svo verið um hnútana búið að til þess að reka heimili þarf tvo einstaklinga vegna þess að launin eru svo lág. Ég hef áður talað um það hér á hinu háa Alþingi að með aukinni þátttöku beggja aðila á vinnumarkaðinum gerðist einfaldlega það að launin voru skorin niður um helming þannig að í staðinn fyrir að áður fyrr gat einn aðili unnið fyrir heimili verða tveir að gera það núna. Afkoma einstæðra foreldra hér á landi er engin afkoma. Það er því ekkert um það að ræða að börnin alist upp á heimilum sínum. Hér áður fyrr náðu börn málþroska, sem er einhver mikilvægasta menntun sérhvers einstaklings, heima hjá sér, frá afa sínum og ömmu, af mömmu sinni sem var heima allan daginn og eldri systkinum. Ég verð að upplýsa hæstv. ráðh.: Þessi tíð er liðin, hæstv. ráðh. Ég átti svona heimili, ég geri ráð fyrir að ráðh. sjálfur hafi átt það líka, en svona heimili finnast varla lengur hjá íslenskum fjölskyldum. Við lifum í öðruvísi þjóðfélagi, í nýju þjóðfélagi, og við verðum að bregðast við því. Í framhaldi af þessu skal ég upplýsa að barnakennarar landsins ganga ekkert að því gruflandi að málþroska íslenskra barna er orðið óhugnanlega ábótavant, en ein frumskylda dagvistarheimila landsins er að annast t. d. þennan þátt uppeldis. Nú vill svo til, hæstv. ráðh., að þessi félagslega aðstoð, einkum við einstæða foreldra því að það eru ekki margir aðrir sem fá inni á dagvistarheimilum, er eins og allar tíu ára áætlanir, sem samþykktar hafa verið, kveða á um, þessi félagslega aðstoð svokölluð er einfaldlega bundin í lögum. Alþingi Íslendinga hefur mótað stefnu í þessum málum, t. d. með lögum um byggingu og rekstur dagvistarheimila fyrir börn. Ráðh. las áðan 1. gr. þeirra laga með seinni breytingum. Alþingi hefur líka samþykkt grunnskólalög. Í grunnskólann koma börnin jú beint af dagvistarheimilunum, eða ættu að gera, þó að allt of mörg börn verði að leita annarra leiða. Ég skal reyna sem unnt er að stytta mál mitt en ég hlýt að lesa 2. gr. grunnskólalaganna með leyfi forseta: „Hlutverk grunnskólans er í samvinnu við heimilin að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi sem er í sífelldri þróun. Starfshættir skólans skulu því mótast af umburðarlyndi, kristilegu siðgæði og lýðræðislegu samstarfi. Skólinn skal temja nemendum víðsýni og efla skilning þeirra á mannlegum kjörum og umhverfi, á íslensku þjóðfélagi, sögu þess og sérkennum og skyldum einstaklingsins við samfélagið. Grunnskólinn skal leitast við að haga störfum sínum í sem fyllstu samræmi við eðli og þarfir nemenda og stuðla að alhliða þroska, heilbrigði og menntun hvers og eins.“ Í lögum, um rekstur og byggingu dagvistarstofnana, segir í 18. gr., með leyfi forseta: „Forstöðumaður dagvistarheimilis skal halda reglulega fundi með starfsliði um stjórn heimilisins og um velferð hvers einstaks barns. Skylt er rekstraraðila dagvistarheimilis að skipuleggja tengsl milli foreldra barnanna og dagvistarheimilis í því skyni að efla samstarf milli þessara aðila um velferð barnsins.“ Grunnskólalögin og lög um dagvistarheimili eru mjög í sama anda. Löggjafinn hefur mótað stefnu í þessum málum. Minna má á að í kjarasamningum fyrir nokkrum árum - nú man ég ekki hvenær það var, það skiptir ekki öllu máli - var samið um tíu ára áætlun um uppbyggingu dagvistarstofnana sem fullnægja skyldu þörfum u. þ. b. 75% íslenskra barna. Það þarf ekki að taka það fram að sú áætlun stenst engan veginn. Fyrir nokkrum árum var gerð hér í Reykjavík tíu ára áætlun um uppbyggingu dagvistarstofnana. Sú áætlun er líka orðin langt á eftir áætlun. Þannig fer fyrir þessum málum, hvað sem um þau er samþykkt. Það er eftirtektarvert að barnsfeður hér á Alþingi eru greinilega velflestir í kaffi -  Það er undarlegt hvað menn gera sér litla grein fyrir hversu gífurlega þýðingarmikið starf er unnið á þessum stofnunum. Hér fyrir örfáum dögum ræddu menn innfjálgir og áhyggjufullir um aukna eða allavega háa tölu fóstureyðinga. Ég býst við að allir geti verið sammála um það að fóstureyðing sé neyðarráðstöfun hverrar manneskju. En hafa hv. alþm. góða samvisku varðandi það að þjóðfélagið sé þannig úr garði gert að litlu börnin séu velkomin, að þeim sé tryggð velferð? Ég er ansi hrædd um að það skorti mikið á það. Ég fæ ekki séð að það sé fýsilegur kostur t. d. fyrir foreldri, sem verður eitt um uppeldið, að ala barn, það er ekki aðlaðandi hugsun eins og sakir standa nú í þjóðfélaginu.

Er búið að rannsaka þetta með frjósemina?

Ég get svarað því seinna, ég vil ekki eyða frekari tíma í það, hv. þm., það hefur reyndar verið gert. Það væri hægt að ræða margt um þessi mál. Meðan fyrrv. borgarstjórn sat að völdum hér í Reykjavík þóttumst við leysa vanda þroskaheftra barna varðandi aðgang að dagvistarheimilum. Við gerðum það án þess að byggja nokkur aukahús þó að það sé nú einu sinni háttur Íslendinga að halda að öll mál leysist með því að byggja hús. Við fengum einfaldlega fleira starfsfólk inná dagvistarheimilin með styrk menntmrn. að sjálfsögðu og þáv. hæstv. menntmrh. Ingvars Gíslasonar. Það er tómt mál að tala um að hæstv. menntmrh. hafi ekki neitt með þetta mál að gera vegna þess að þetta sé fyrst og fremst launamál. Ég get tekið undir það með hæstv. ráðh. að við ættum hér að hafa alla ríkisstj. í stólum sínum því að það er ekki við hæstv. menntmrh. einan að sakast, það er aldeilis hárrétt. Allt ástand hér í þjóðfélaginu og allur aðbúnaður að opinberum starfsmönnum er orðinn á þann veg að ekki er annað sýnt en að opinber þjónusta, eins og heilsugæslukerfið, skólakerfið, dagvistarkerfið, leggist meira og minna út af ef svo heldur fram sem horfir. Ég held þess vegna að það væri ástæða til fyrir alla ríkisstj. að setjast niður og huga að því hvernig hún hyggst bregðast við þessum vanda. Herra forseti. Mér er ljóst að það eru aðrir sem vilja komast að til að ræða þetta mál. Sem betur fer eru hér þó nokkrir þm. sem gera sér grein fyrir hvað hér er á ferðinni. En ég vænti þess að áður en þessari umr. lýkur geti hæstv. ráðh. veitt okkur einhver haldbærari svör en þau sem fram komu hér áðan því að það eru a. m. k. 20 ár síðan að menn hættu að tala um dagvistarheimili landsins sem einhvers konar geymslustaði þar sem börnum gæti verið hlýtt á daginn og þau fengju eitthvað að borða.



Herra forseti. Ég þakka hv. 1. landsk. þm. fyrir að hefja þessa umr. og hinum fjölmörgu karlkynsþingmönnum sem hafa séð sér fært að hlýða á hana og ráðh. fyrir svörin þótt ég væri nú ekki ánægðari með þau en hv. síðasti ræðumaður. Árum saman hafa konur barist fyrir því að öll börn eigi kost á því öryggi og uppeldi sem góð dagvistarheimili geta veitt. Stjórnvöld hafa brugðist herfilega í þeim málum og nú er svo komið að ekki er hægt að manna þessi of fáu dagvistarheimili sem þó eru til. Mér virtist hæstv. menntmrh. vilja leggja áherslu á að fóstruskorturinn stafaði af því að það væru einfaldlega ekki nægilega margar menntaðar fóstrur til í landinu. Það er ekki rétt að mínum dómi, fóstrur fást ekki til starfa vegna óviðunandi kjara og vinnuálags og þessi sífellda hreyfing, sem er á starfsfólki, kemur niður á börnunum. Í þessu efni þýðir ekki að segja að mæðurnar eigi einfaldlega að gæta barna sinna sjálfar og ala þau upp - látum liggja á milli hluta að þessu sinni að sjaldnast eru feður nefndir í því sambandi. Hvað sem mönnum finnst um það atriði er staðreyndin sú að fæstar hafa nokkurt val. Ég hafði ætlað mér að fara meira út í þau mál, en hv. síðasti ræðumaður gerði það með ágætum svo að vegna tímaskortsins mun ég stytta mál mitt mjög. Ég get þó ekki stillt mig um að vitna hérna aðeins í Morgunblaðið frá því í gær. Þar birtist athyglisverð ritsmíð á bls. 6 sem hét „Nefndakakan“. Ég ætla að lesa aðeins úr henni - og mér þykir vænt um að hæstv. iðnrh. er hér viðstaddur. Tímans vegna sleppi ég fyrriparti þessarar greinar en les hér lokaorðin undir yfirskriftinni „Hið þjóðhagslega mikilvægi“, með leyfi forseta: „Sverrir Hermannsson iðnrh. gaf í skyn í fyrrgreindu spjalli“ - þetta er umsögn um sjónvarpsþátt, Þingsjá, á þriðjudaginn var - „að 8 þús. kr. dagvinnulaun fyrir setur í álviðræðunefnd væru smáaur miðað við „þjóðhagslegt“ mikilvægi starfans. Hér er sum sé ákveðið gildismat lagt til grundvallar greiðslunni til nm. Skoðum þetta mál frá öðrum sjónarhól. Fáir neita því að börn þessa lands séu þjóðhagslega mikilvæg og ráðamenn tala fjálglega um að dýrmætasti auður vor sé fólginn í menntun hinnar uppvaxandi kynslóðar. Samt tók það fyrrgreinda nm. innan við tvær og hálfa dagstund að vinna fyrir mánaðarkaupi umsjónarfóstru á fimmtíu barna leikskóla, fóstru er hefur 18 ára starfsferil að baki. Hér ber þess auðvitað að geta að einn nm. stýrði þjóðbanká samhliða nefndarstörfum og annar sat á hinu háa Alþingi og hinn þriðji rak verkfræðistofu. Framsæknustu þjóðir heims, Vestur-Þjóðverjar, Japanir og Bandaríkjamenn, leggja nú á það þunga áherslu að vísir að skipulegu námsstarfi hefjist þegar í leikskóla, annars eigi hin uppvaxandi kynslóð litla möguleika á að taka við forustuhlutverkinu í sífelli flóknari hátækniheimi. Hér er þveröfugt staðið að málum, þeir sem leggja grunninn að menntun uppvaxandi kynslóða hljóta smánarlaun á sama tíma og „Kremlarherrum“ er umbunað með æ feitari bitum af nefndakökunni. En auðvitað er þetta allt saman spurning um „þjóðhagslegt mikilvægi“, ekki satt.“ Undir þetta ritar Ólafur M. Jóhannesson. Ég hvet menn til að kynna sér ekkert síður fyrri hluta þessarar greinar. Herra forseti. Þeim sem þetta ritar ofbýður ríkjandi verðmætamat í þessu þjóðfélagi. Og í raun og veru er það þetta verðmætamat sem er kjarninn í þessari umr. sem fer hér fram. Okkur er ofboðið. Hæstv. menntmrh. og aðrir ráðamenn hljóta að della með okkur þungum áhyggjum af þróun þessara mála og þau geta ekki skotið sér undan ábyrgð því að eins og allir vita rekur ríkið dagvistarheimili og getur markað stefnuna að nokkru leyti.



Herra forseti. Ég fagna því að hér hefur gefist tækifæri til að taka til umræðu það alvarlega ástand sem nú ríkir í dagvistarmálum. Hæstv. menntmrh. hefur hér talað og svarað þeim fsp. sem hv. þm. Kristín Kvaran beindi til hennar. Ég verð að segja að mér fannst harla lítið að græða á svörum hæstv. ráðh. Hún notar mest af sínum tíma í að reyna að ýta því frá sér að hún færi með yfirstjórn mála varðandi dagvistarmálefnin, hlutur menntmrh. í yfirstjórn takmarkaðist bara við byggingu dagvistarheimila, mátti helst skilja af máli hæstv. ráðh. En ef maður les lögin þá eru þau skýr. Þar segir í 2. gr. laga um byggingu og rekstur dagvistarheimila fyrir börn: „ Menntmrn. fer með yfirstjórn mála er varða dagvistarheimili.“ Það segir ekkert um það í lögunum að yfirstjórn þessara mála skiptist milli menntmrn. og sveitarfélaganna, eins og mér fannst að lægi í orðum hæstv. menntmrh. Komu fram hjá hæstv. ráðh. einhverjar tillögur eða lausnir á þessu vandamáli? Harla var það nú lítið. En hæstv. ráðh. virtist þó hafa eina lausn á þessum vanda. Nefndi hún það að hún væri tilbúin til þess að beita sér fyrir því - t. d. í samráði við sveitarfélögin - að bæta kjör og aðbúnað fóstra? Nefndi hún það hvernig haga mætti dagsvistarmálum og uppbyggingu þeirra með þeim hætti að það mundi fullnægja þörf fyrir dagvistarrými? Nei. Hæstv. ráðh. fannst samt að hún hefði dottið ofan á mjög snjalla lausn á þessu máli. Lausnin var sú að skipta vikunni milli tveggja barna. Börnin væru tvö sem skiptu vikunni á milli sín, annað yrði tvo daga í viku á dagvistarheimilunum og hitt þrjá daga í viku. Þetta er alveg furðulegt sem fram kemur hjá hæstv. ráðh., að takmarka dagvistun barna um helming. Það er lausnin. Þekkir hæstv. ráðh. ekki stöðu, aðbúnað og kjör kvenna á vinnumarkaðnum? Hvað eiga mæður að gera sem verða að vera á vinnumarkaðnum hvort sem þeim líkar betur eða verr vegna framfærslu heimilanna? Eiga þær líka að skipta á milli sín einu starfi, vera tvo daga á vinnumarkaðnum í viku og heima þrjá daga? Og hvað eiga þær að gera - skipta á milli sín þessum 14 000 kr. launum sem þær hafa og hafa upp úr því 7000 kr. hver sem ekki einu sinni nægir ef konur þurfa að leita með börn sín í einkagæslu sem er yfir 7000 kr.? Þetta er lausn hæstv. ráðh. En samt liggur fyrir að við óbreyttar aðstæður sé ekki hægt að halda opnum dagvistarheimilunum sem fyrir eru. Það liggur einnig fyrir að á biðlista dagheimila séu milli 1600–1700 börn, en um 3000 börn eru nú á dagvistarheimilum og um 1100 í einkagæslu. Fyrir liggur einnig að hvorki fóstrur né foreldrar barna vilja að öllu óbreyttu að fleiri dagvistarheimilum verði komið á fót. Til þess sé engin aðstaða að óbreyttu og því sé meginkrafan að hægt verði að halda viðunandi ástandi á þeim dagheimilum sem fyrir eru. Svona er nú komið. Það liggur einnig fyrir að á þriðja þúsund starfsfólks og foreldra barna hafa með undirskriftum krafist úrbóta á þessu ófremdarástandi. Ástæðurnar, sem gefnar eru fyrir þessu ástandi sem skapast hefur á dagvistarheimilum, er mikill flótti fóstra frá dagvistarheimilum vegna lágra launa og gífurlegs vinnuálags. Ástæðurnar eru ekki eingöngu flótti fóstra heldur og Sóknarkvenna sem ekki síður en fóstrurnar hafa haldið dagvistarheimilunum gangandi. Skv. þeim upplýsingum sem fyrir liggja vantar 50 fóstrur hjá borginni og er þá aðeins miðað við að hafa eina fóstru á deild. Ef framfylgja á lagaákvæðum um að allir starfsmenn sem sinna fóstrustörfum séu fóstrumenntaðir vantar nú 250 fóstrur til starfa. Til marks um hvað hér er alvarlegt vandamál á ferðinni og hve starfsfólk, bæði fóstrur og Sóknarkonur, gefst hreinlega upp og hættir störfum á dagvistarheimilum þá hættu samtals 226 fóstrur og Sóknarkonur á árinu 1984 á dagheimilunum og 136 á leikskólum. Á dagheimilum 1984 voru það 42 fóstrur og hvorki meira né minna en 184 Sóknarkonur og á leikskólum hættu árið 1984 8 forstöðumenn, 42 fóstrur og 86 Sóknarkonur. Samtals hafa því hreinlega gefist upp vegna mikils vinnuálags og lágra launa á dagheimilum og leikskólum á árinu 1984 358 fóstrur og Sóknarkonur, en sumar þeirra eru í hlutastörfum. Þegar litið er til þess að um 480 stöðugildi eru á dagvistarheimilum sést vel hvað hér er mikið vandamál á ferðinni. Hér er á ferðinni einmitt lýsandi dæmi um hefðbundna kvennastarfsgrein þar sem saman fer mikið vinnuálag og sultarlaun. Við skulum reyna að draga lærdóm af þessu því að ég tel að það, sem er að ganga yfir núna í ýmsum kvennastarfsgreinum, er að konurnar eru búnar að fá nóg, eru að gefast upp á þeim kjörum, aðbúnaði og vinnuþrældómi sem þeim er búinn. Við höfum fyrir okkur að það er flótti úr kennarastéttinni sem ekki er síst skipuð konum. Erfiðlega gengur að fá fólk til starfa í fiskvinnslunni þar sem konurnar eru einnig að gefast upp vegna vinnuþrældóms og lágra launa. Og nú bætast við dagvistarheimilin. Ég hef oft talað fyrir því hér á hv. Alþingi hve brýnt sé orðið að endurmeta hefðbundin kvennastörf og hef flutt um það till. og frv. ár eftir ár en lítill hljómgrunnur virðist hafa verið fyrir því máli hér á hv. Alþingi. Við sjáum hverjar afleiðingarnar eru. Konurnar eru teknar að flýja hinar hefðbundnu kvennastarfsgreinar og neyðarástand er að skapast í sumum þeirra. Við skulum líka átta okkur á því að það er algjör forsenda fyrir því að konur geti verið á vinnumarkaðnum að dagvistarmálin séu í viðunandi lagi. Það er langt í frá að svo sé, jafnvel áður en til kom sú aðstaða sem nú er uppi á dagvistarheimilum þegar stefnir í að loka þurfi þeim sem fyrir eru. Hér er um að ræða jafnréttismál, eitt af lykilatriðum til að jafnrétti verði náð milli kynja og að konum verði sköpuð skilyrði á við karla til að hasla sér völl í atvinnulífinu eða á stjórnmálavettvangi, svo dæmi sé tekið, og oft og iðulega einnig forsenda fyrir því að konur geti lagt út á menntabrautina og stundað það nám sem hugur þeirra stendur til. Það er langur vegur frá að dagvistarþörfinni sé fullnægt og það sem bjargað hefur þeim málum eru hinar svokölluðu „dagmömmur“ sem nú hafa í gæslu eða á s. l. ári tæp 1100 börn og voru það 300–400 konur sem tóku að sér gæslu barna á sínum heimilum. Þessar konur eiga ekki síst þátt í því að ekki hefur ríkt hreint öngþveiti og neyðarástand í þessum málum. En þó að þessar konur hafi ekki mikið upp úr því að taka börn inn á heimilin til sín í gæslu þá er gífurlegur munur á því gjaldi sem greiða þarf vegna gæslu barna í heimahúsum og á dagvistarheimilum. Nú kostar fyrir heilsdagsgæslu á dagvistarheimilum 2400 kr. en á áttunda þúsund þarf að greiða fyrir börn í einkagæslu, eða um 7300 kr. Þetta er helmingurinn af þeim launum sem Sóknarkonur og aðrar konur í láglaunastéttum í hinum hefðbundnu kvennastarfsgreinum hafa í laun skv. kauptöxtum þeim sem þær þurfa að búa við, enda er ljóst að ástandið í dagvistarmálum, sem nú stefnir í að fari versnandi, kemur hreinlega í veg fyrir að margar konur geti verið á vinnumarkaðnum þegar þær þurfa að greiða helminginn af þeim sultarlaunum, sem þær fá, í gæslu fyrir barn sitt. Þær hafa í raun ekkert upp úr því að vera á vinnumarkaðnum þegar launin ganga að verulegu leyti til þess að hreinlega gera þeim kleift að komast á vinnumarkaðinn. Sé um fleiri en eitt barn að ræða verða þær hreinlega að borga með sér á vinnumarkaðnum ef gæsla fyrir tvö börn í einkagæslu er orðin 14–15 000, eða sama upphæð og algeng er í hinum hefðbundnu kvennastarfsgreinum. Slíkt er ástandið. Það er engin furða þótt lögð hafi verið hér mikil áhersla á það að fá fram þessa utandagskrárumræðu hér á hv. Alþingi og leita svara við því hjá hæstv. menntmrh., sem fer með yfirstjórn dagvistarmála, hvaða hugmyndir og tillögur eru uppi til að koma þessum málum í viðunandi horf. Í raun og sannleika er það lykilatriði til að leysa þetta vandamál að af alvöru verði tekist á við það, bæði af stjórnvöldum og verkalýðshreyfingunni, að fá fram nýtt verðmætamat á störfum í hefðbundnum kvennastarfsgreinum. Það er ekki bara brýnt að endurmeta störf kennarastéttarinnar, eins og hæstv. menntmrh. hefur talað fyrir að gera þurfi, heldur og í öllum kvennastarfsgreinum. Ég spyr t. d. hæstv. menntmrh.: Er hæstv. menntmrh. tilbúinn til þess sem lið í lausn á þeim vanda sem við ræðum hér að beita sér fyrir því að endurmat fari fram á fóstrustörfum? Ég spyr hæstv. ráðh. og vænti svara við því hér við þessa umr. Því fyrr sem menn átta sig á þeirri staðreynd, því fyrr sem tekist verður á við það mál að endurmeta störf í hefðbundnum kvennastarfsgreinum, að vinnuframlag kvenna verði eðlilega metið í þjóðfélaginu og að augu manna opnist fyrir því að það er ekki endalaust hægt að kaupa vinnuframlag kvenna ódýru verði, því fyrr finnum við lausn á þessu máli. Það er löngu orðið tímabært að aðilar vinnumarkaðarins og stjórnvöld átti sig á því að vinnuframlag kvenna er forsenda fyrir því að hjól atvinnulífsins snúist eðlilega, að framleiðslugreinarnar gangi og að hægt sé að vænta aukinnar framleiðni og hagvaxtar í þessu þjóðfélagi. Þegar fyrir liggur að atvinnulífið, ekki síst undirstöðuframleiðslugreinarnar, geta ekki gengið nema til komi vinnuframlag kvenna þá er orðið tímabært að menn átti sig á því að til að svo megi verða er það meginforsenda að vel sé búið að dagvistun barna. Það skulu verða mín lokaorð að ég vænti þess að við þessa umr. komi fram skýrari svör frá hæstv. ráðh. um hennar till. til lausnar á þessum vanda. Það er löngu orðið tímabært að konur sýni það með eftirminnilegum hætti hvers virði vinnuframlag þeirra er þjóðarbúinu og setji í sameiningu fram þá ófrávíkjanlegu kröfu að endurmat fari fram á hefðbundnum kvennastörfum í þjóðfélaginu.



Virðulegur forseti er mér væntanlega sammála um það að það sé ekki óeðlilegt að örfá orð heyrist frá karlþjóðinni hér á hinu háa Alþingi um þetta mál því það er nú svo að fyrir utan þessa einu meyfæðingu sem skjalfest er og skráð í sögunni, þá er þetta ekki síður mál okkar karla en kvenna, uppeldi barna. Mér finnst við hæfi að það leggi a. m. k. einn af því kyni leið sína í þennan virðulega ræðustól þegar þessi mál eru hér rædd. Þetta mál er í sjálfu sér nauðaeinfalt eins og það kemur mér fyrir sjónir og það þarf ekki að flækja það með miklum málalengingum. Það er sú láglaunastefna sem þessi ríkisstj. rekur sem er höfuðmeinsemdin. Og það er ekki bara í þeirri grein sem sérstaklega hefur verið hér til umræðu sem þetta vandamál sýnir sig, þetta er að verða eitt allsherjarvandamál í öllum opinberum rekstri og reyndar víðar í þjóðfélaginu, sú láglaunastefna sem þessi ríkisstj. beitir sér fyrir og er kjarninn í hennar stjórnarstefnu. Það er, eins og hér var réttilega rakið áðan, við svipuð vandamál að glíma á fjölmörgum sviðum. Þannig er fólksflótti úr störfum hjúkrunarfræðinga, úr störfum kennara, fóstra og úr fiskvinnslunni og víðar þar sem hin lágu laun eru greidd. Sé það svo að hæstv. menntmrh. treysti sér ekki til þess að svara fyrir þetta vandamál og vísi því frá sér, þá er það þetta engin frammistaða af hæstv. ríkisstj. að tilnefna þá ekki þann hæstv. ráðh. sem ber að svara fyrir þennan hlutann í stefnumörkun og störfum hæstv. ríkisstj., sem sagt hæstv. fjmrh. Og hvar er hann, herra forseti? Því situr hann ekki við hlið hæstv. menntmrh.? Ég segi nú ekki að hann þurfi að halda í hendina á henni, en hann getur allavega hjálpað henni við að svara fyrir þann hluta þessara mála sem menntmrh. bersýnilega treystir sér ekki til að verja hér. Það er viljaleysi og skilningsleysi stjórnvalda sem birtist í þessu máli og framgöngu þeirra og reyndar ekkert síður ýmissa bæjarfélaga. Þannig má nefna Reykjavíkurborg og það má spyrja að því hér hvort hæstv. menntmrh. þyki ekki ástæða til þess að gera sérstaka úttekt á stöðu þessara mála hjá Reykjavíkurborg, m. a. í ljósi síðustu atburða þar, fara bara í alveg sérstaka rannsókn hjá Davíð og kanna það hvernig þessum málum er þar háttað því að þau eru að komast í öngþveiti, það vita allir og bera allir vitni um sem til þessara mála þekkja. Hér er á ferðinni þróun sem á sér langan aðdraganda og orsakast af þjóðfélagsbreytingum sem eiga ekki að koma neinum manni á óvart. Menn eiga ekki að þurfa að standa hér og gata á því að þjóðfélagshættir hafa verið að breytast á Íslandi á undanförnum áratugum og gamla ættbálkakerfið, ef svo má að orði komast, heyrir til liðinni tíð og kjarnafjölskyldan er meira og minna ein á báti og ein um að leysa sín vandamál. Það er ekki lengur fyrir hendi það fyrirkomulag sem áður viðgekkst að 20–30 manna hópur búi saman og leysi sín vandamál að nánast hver vinnandi hönd í fjölskyldunni, foreldrar og eldri systkini eða hverjir sem það eru, þarf að fara út á vinnumarkaðinn til að draga björg í bú og afla launa til að fjölskyldan geti lifað og veitir ekki af. Þetta fólk á því ekkert val. Það er ósköp einfalt. Það er ekki boðið upp á neitt val fyrir fullvinnandi foreldra sem verða að leggja nánast nótt við dag til að geta lifað og framfleytt sinni fjölskyldu. Það er hugsanlegt að til séu einhverjar undantekningar á þessu, einhverjir foreldrar sem hafa þá sérstöku aðstöðu að geta unnið fyrir stóriðjunefnd eða einhverja slíka dag og dag á árinu fyrir ráðherralaun. En við erum ekki að tala um það fólk hér. Það eru undantekningar, hitt er almenna reglan. Út frá þeim sjónarhóli verðum við að leita lausnar á þessum málum. Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að nánast engin störf í þjóðfélaginu séu mikilvægari en uppeldi og umönnun barna. Meðan þessar þjóðfélagsaðstæður eru á Íslandi - hvað sem menn vilja annars um þær segja, en ekki gefst tími til að fara út í miklar umr. um það hér - verða menn að haga sínum gerðum og sinni stefnumörkun í samræmi við það. Annað er óraunsæi. Stjórnvöld á hverjum tíma verða að sýna skilning á því við hvaða aðstæður almennir þegnar í þjóðfélaginu búa. Ef þau hafa ekki þann skilning til að bera eiga þau ekki að vera að rembast við að stjórna þjóðinni heldur að finna sér eitthvað annað að gera. Það var sagt í mínu ungdæmi, herra forseti, ef börn og unglingar voru eitthvað sljó til augnanna og eitthvað slöpp og þóttu ekki alveg skila sínu, að þau þyrftu að taka lýsi, það þyrfti að gefa þeim inn lýsi. Mér er ekki grunlaust um að þetta sé stundum sagt enn þá við börn. En ég vil beina því til hæstv. ríkisstj. og alveg sérstaklega til hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. að þau taki nú inn lýsi.



Virðulegi forseti. Ég var aðili að samkomulagi um að þessi umr. mundi ekki standa lengur en klukkutíma og mun þess vegna stytta mál mitt mjög. Ég verð að segja að ég hef varla geð í mér til þess að þakka hæstv. ráðh. þessi svör sem gefin voru hér. Ég verð að segja að mér finnst þau ekki bara hneyksli, mér finnst þau hneisa. Það er ekki nóg að áætlanir liggi fyrir ef engir verða til þess að starfa skv. þeim áætlunum. Þetta var ég að segja hér áðan og það koma engin viðbrögð við því. Það er ekki nóg að leggja fram áætlanir sem á að vinna eftir á dagvistarheimilunum ef þar verða engir lengur til að vinna eftir þeim. Það var margítrekað hér af ráðh. að þetta væri fyrst og fremst kjaramát. Ég vil segja að þetta er fyrst og fremst hagsmunamál, ekki bara fóstra og barna heldur foreldra og þjóðfélagsins í heild, það verður að undirstrikast hér. Það er ekki nóg að efla menntunina, eins og ráðh. var margítrekað að undirstrika. Þeir sem takast það á hendur að afla sér þessarar menntunar verða fyrst og fremst að geta lifað af henni. Þetta margítrekaði ég hér áðan og það voru engin viðbrögð. Þegar ég talaði um að neyðarástand ríkti á dagvistarheimilunum var ég ekki að tala um það eins og því var snúið upp, að það væri endilega verið að loka heimilunum núna og að þess vegna væri neyðarástand. Ég var að tala um að það væri neyðarástand þegar börnin þyrftu að hafa allt að tíu til tólf uppalendur á ári. Það er neyðarástand. Þegar svo ör skipti eru á starfsfólki verðum við að taka til hendinni og snúa þróuninni við. En það kom að vísu fram hér einn hluti af stefnu sem hægt er að kalla stefnu menntmrh. Hún lagði það nánast fram hér að þar sem það fólk sem væri heima hjá sér fengi ekki nein laun eða engar niðurgreiðslur fyrir að hafa börnin sín þar gæti maður í raun tekið þau orð hennar þannig að hægt væri að gefa út þá stefnu að það mætti fara að greiða því fólki laun sem hefur börnin sín heima, e. t. v. í formi hækkaðra barnabóta. Ég var að lýsa eftir því, svo ég ljúki máli mínu. hvort ráðh. hefði tillögur í þá átt að standa við þá stefnu sem fram kemur í lögunum. Það hafa engin svör komið, hún hefur margítrekað verið spurð, en ég vonast til þess að það heyrist í henni þótt síðar verði.



Herra forseti. Ég skal hafa þetta aðeins stutta athugasemd. En mér finnst erfitt að skilja við þessa umr. svo ekki komi fram frekari hugmyndir eða tillögur frá hæstv. menntmrh. á lausn þessa vandamáls sem við hér ræðum. Ég beindi til hæstv. menntmrh. ákveðinni spurningu og ég kann illa við það að fá ekki svör við þeirri spurningu, sem ég beindi til hennar, áður en þessari umr. lýkur. Ég taldi það vera eitt mikilvægt atriði til lausnar þessum vanda að endurmat færi fram á láglaunastörfunum og þá á störfum fóstra. Ég spurði hæstv. ráðh. að því hvort hún væri tilbúin - eins og hún lýsti yfir að endurmat færi fram á störfum kennaranna - að beita sér fyrir því að endurmat færi fram á fóstrustörfunum. Ég vænti svara við því frá hæstv. ráðh. áður en þessari umr. lýkur. Hæstv. ráðh. þarf aðeins að taka hér eina eða tvær mínútur til þess að svara því og ég vænti að ráðh. svari því nú við þessa umr.



Herra forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði hér um tiltekið atriði. Það hefur ekki verið hugleitt að undirbúa endurmat á störfum fóstra. Þegar endurmat fór fram á störfum kennara var það eftir eindreginni ósk þeirrar stéttar sjálfrar og um var að ræða starfsfólk í stofnunum menntmrn. Þessi ósk hefur ekki komið fram af hálfu fóstra, a. m. k. ekki gagnvart menntmrn. En eins og ég nefndi áðan starfa þær fyrst og fremst í stofnunum sem eru á vegum allt annarra aðila en menntmrn. Það má því vel vera að slíkt fari fram á vegum sveitarfélaga án þess að mér sé um það kunnugt. En hitt veit ég af fregnum frá borgarstjórnarfundi í gærkvöldi að það mun vera í uppsiglingu á vegum Reykjavíkurborgar nánari úttekt en gerð hefur verið á ástandinu í þessum málum, m. a. á ástæðunum fyrir því að hin mikla hreyfing er á starfsfólki í gegnum dagvistarkerfið. Árið 1981 var gerð sams konar könnun og orðið hefur tilefni til þessa - m. a. á þessari umr. - en sú könnun leiddi í ljós að hreyfingin í gegnum kerfið þá var einnig mjög mikil, þó nokkru minni en nú. Þá var hún rúmlega 50% en núna rúmlega 60%. Þessi hreyfing stafar ekki öll af því að fólk fari úr störfum við dagvistunarstofnanir heldur flyst það sumt á milli stofnana. Ég hef ekki upplýsingar um að hve miklu leyti hreyfingin stafar af því en það verður kannað, a. m. k. að því er mér er kunnugt um, á vegum Reykjavíkurborgar. Ég held, herra forseti, að það sé óþarft að ítreka það að inn í samningaviðræður milli fjmrn. og BSRB hefur menntmrn. ekki tök á að grípa fremur en t. d. einhver þeirra þm. sem hér hafa talað og vakið máls á brýnum vanda og krafist tillagna frá þeim sem þessi kjaramál heyra ekki undir en enginn þessara hv. þm. hefur þó komið með eina einustu till. til úrlausnar. Það þykir mér athyglisvert.



Herra forseti. Samgn. hefur fjallað um frv. til l. um skipulag ferðamála. Nefndin hefur rætt frv. á mörgum fundum og kallað marga til viðræðna, alla helstu forvígismenn í ferðamálum og fulltrúa frá höfuðgreinum ferðamála. Nefndinni hafa borist ýmsar athugasemdir, tillögur og umsagnir sem fjallað hefur verið um eftir föngum. Nm. eru einhuga um að mæla með samþykkt frv. með brtt. sem fluttar eru á sérstökum þskj. Undir þetta hafa allir hv. fulltrúar í samgn. ritað nöfn sín, en einn með fyrirvara, hv. 3. þm. Vestf. Og hefur hann fylgt þeim fyrirvara eftir með því að flytja brtt. á þskj. 1162. Það er ekki ástæða til þess að fara mörgum orðum um aðdraganda þessa frv. eða sögu ferðamála. Þeir sem vilja fræðast nánar um það geta lesið grg. frv. En það er rétt að tæpa aðeins á helstu brtt. sem nefndin gerir við frv. á þskj. 1138. Það eru ekki stórvægilegar breytingar. Uppbygging þessa lagabálks - þessara laga - verður hin sama og verið hefur, en þó eru gerðar nokkrar breytingar sem máli skipta. Ég ætla aðeins að víkja að því skv. 1. gr. er lögð áhersla á það að ferðamálin eru atvinnugrein sem menn binda vonir við, sem tilheyrir nútíð og framtíð. Og þetta er atvinnugrein sem er í örri þróun. Þess vegna er það að 4. gr. laganna breytist nokkuð. Það er fjölgað fulltrúum í ferðamálaráði. Það sem er þar mest áberandi er það að ferðamálasamtök utan Reykjavíkur,sem stofnuð hafa verið á síðustu árum, eru tekin með. Þá er brtt. við 8. gr. þar sem kemur fram að fríhöfninni í Keflavík er gert að greiða til ferðamálaráðs gjald er nemur 10% af árlegri vörusölu eins og verið hefur. En það er tekið fram í brtt. að fríhöfnin skuli greiða gjaldið beint til ferðamálaráðs af sölu hvers mánaðar og fellur það í gjalddaga eigi síðar en 15 dögum eftir lok mánaðarins. Og síðan er tekið fram hvernig þessu fjármagni skuli ráðstafað. Það er skoðun nm. að ef góð skipan kæmist á þessi mál sem fjallað er um í 8. gr., þá væri mikið unnið. Það verður svo breyting á III. kafla laganna, um Ferðaskrifstofu ríkisins, en um það ætlum við nm. að sé allvíðtækt samkomulag m. a. að starfsfólki Ferðaskrifstofu ríkisins verði gefinn kostur á að gerast hluthafar í nýju hlutafélagi sem ráðgert er að stofna um ferðaskrifstofuna. Nú, síðan eru nokkuð breytt V. kafla laganna, um Ferðamálasjóð. Og ýmislegt fleira bar á góma í nefndinni, svo sem t. d. ákvæði í 35. gr. Ýmsir vildu að hæstv. ráðh. legði ríka áherslu á að ákveða íslenska leiðsögumenn í ferðalögum erlendra ferðamanna um landið o. s. frv., o. s. frv. Loks er það 38. gr. sem breytist á þann veg að frv. þetta, ef að lögum verður, öðlast gildi 1. okt. 1985. Að síðustu skal tekið fram að í samgn. ríkti að sjálfsögðu hinn ljúfasti samstarfsvilji og einhugur allra nm. sem ber að þakka og virða.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr. þó að vissulega hefði margt um þetta mál mátt segja, því að ýmislegt kom fram sem kannske hefði verið ástæða til að ræða í sambandi við þetta. Nú, en eins og fram kom hjá hv. frsm. samgn., þá hefur þetta mál verið fært í betri búning heldur en það var í upphafi. Hefði mátt gera það enn betur ef tími hefði unnist til. Eins og fram hefur komið einnig skrifaði ég undir nál. með fyrirvara. Fyrirvari minn byggist á því að ég flyt hér brtt. á þskj. 1162 við 27 gr. frv. Þar segir með leyfi forseta: „Ferðamálasjóði er heimilt, að fengnu samþykki ríkisstj., að taka allt að 60 millj. kr. lán eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt, ef árlegt ráðstöfunarfé sjóðsins nægir ekki til að hann geti á viðunandi hátt gegnt hlutverki sínu.“ Það ætti ekki að koma neinum hv. þdm. á óvart að Alþfl. hefur mjög varað við hinum gegndarlausu erlendu lántökum og nú hygg ég að allir séu að verða um það sammála að vart sé hægt að ganga lengra á þeirri braut en gert hefur verið. Það mun hafa komið fram í fjölmiðlum ekki alls fyrir löngu að 19% þjóðartekna fari nú í vaxtagreiðslur einar vegna erlendra lána sem tekin hafa verið. Út af fyrir sig má segja að varðandi þennan atvinnuveg sé ekkert verra að taka erlend lán heldur en til annarra og kannske betra. En einhvers staðar verður að nema staðar. Það verður ekki gengið lengra í því að taka erlend lán heldur en þegar hefur verið gert og þær lántökur eru náttúrlega komnar út í öfgar fyrir löngu. Ég flyt á þskj. 1162 brtt. við 27. gr. um að orðin „eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt“ falli brott. Það er auðvitað ekki nema sjálfsagt að taka þarna lán á innlendum lánamarkaði og trúlega verður það hægt. En að halda miskunnarlaust áfram að veita heimildir til erlendra lántöku, það telur Alþfl. ekki koma til greina. Menn verða að spyrna við fótum og fara að snúa ofan af þessari öfugþróun. Herra forseti. Mér heyrist á öllu að málið sé brýnt og það þurfi að komast hér fram sem hraðast og ekki skal ég verða fyrstur til að tefja það á nokkurn hátt. En þetta er sú brtt. sem ég flyt og fyrirvari minn byggðist á varðandi undirskrift nál.



Herra forseti. Þó að mikið handapat sé nú hér í þingstörfum og mikill hraði á málum og á það ýtt að mál gangi hratt fyrir sig, þá ætla ég ekki að neita mér um að segja örfá orð um þetta að mörgu leyti merka frv. sem hér er til umfjöllunar. Það hefði auðvitað verið æskilegt að við hefðum haft hér í hv. Nd. og á Alþingi ærinn tíma fyrir okkur til að ræða þennan mikla málaflokk. Ég vil þó sérstaklega taka fram að ég held að samgn. hafi hvergi kastað til höndum og unnið þarft verk og lofsamlegt í því að ná samkomulagi og laga til þetta frv. Og ég segi það hnarreistur héðan úr þessum virðulega ræðustól, herra forseti, þó að ég sé aðili að þeirri nefnd. Ég vil sérstaklega fagna því samkomulagi sem þarna náðist og þeim brtt. sem samgn. varð sammála um að gera á frv. Ég vil aðeins segja það út af brtt. hv. 3. þm. Vestf. að ég tel ekki rétt eða sanngjarnt að flokka atvinnugreinar niður með þeim hætti sem leiða mundi af samþykkt slíkrar till. sem hann flytur. Við skulum hafa það í huga að hér er einmitt gjaldeyrisaflandi atvinnugrein á ferðinni að verulegu leyti og það hlýtur að þurfa að koma til álita jafnt um ferðaþjónustu og uppbyggingu á því sviði eins og um aðrar atvinnugreinar hvort réttlætanlegt er að taka á því sviði erlent lán fremur en einhvers staðar annars staðar. Þess vegna treysti ég mér ekki til að styðja þá brtt. þó að ég styðji þá hugsun sem ég skil að að baki henni liggi, að draga úr óhóflegum erlendum lántökum og reyna að spyrna þar við fæti. Ég tel að vel hafi tekist til með breytingar á III. kafla þar sem er eignaraðild starfsfólks Ferðaskrifstofu ríkisins að þeim rekstri. Þar er gott starfsfólk sem hefur unnið merkilegt og mjög þarft starf. Um það er ekki deilt. Það er því ánægjulegt ef orðið getur samstaða um að það eigi aðild að rekstrinum með þessum hætti og ég styð þá tilhögun sem þar er lögð til að verði. Að síðustu, herra forseti, um VI. kafla og ýmis ákvæði sem þar eru. Ég er í hópi þeirra nefndarmanna sem hefðu kannske kosið að fá þar aðeins ákveðnara orðalag, eins og hv. frsm. rakti í ágætri framsögu sinni að uppi hefðu verið skoðanir um, en ég sætti mig þó fyllilega við það að þetta standi svona og treysti þá á að í framkvæmd takist að hafa þessi mál í öllu fastari skorðum en verið hefur. Hóf er jafnan best í öllu og í ferðamálum erum við Íslendingar ekki hvað síst að selja aðgang að þeirri merkilegu og fágætu auðlind sem er landslag og náttúra Íslands. Þar þarf því að hafa aðgát við og æskilegt væri að yfirvöld ferðamála mörkuðu sér framtíðarstefnu um það hvert er hið heppilega meðalhóf sem við Íslendingar eigum að stefna á hvað varðar aðgang og sölu að þeirri auðlind.