Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ólafur Thors Ég vil leyfa mér að beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, að þessi þáltill. verði tekin út af dagskrá að þessu sinni. Sjálfstfl. hefir nú frá því þingið byrjaði haft til meðferðar svipaða till., sem fjallar um sama mál og hér ræðir um, en hefir ekki tekið endanlega afstöðu til þess, í hvaða formi hún verður borin fram. vona ég, að forseti geti orðið við tilmælum þessum.

*Flm. (Sigurður Kristjánsson): Ég þarf ekki að tala langt mál um þessa till. Hún er beint framhald af þál., sem samþ. var hér á þingi í fyrra. Ég vildi þó taka það fram, að þar sem er farið fram á það í till. að heimila notkun á varðskipinu Þór til þessara rannsókna, þá er eru auðvitað ekki annað en heimild til að notfæra sér þetta skip í þessum tilgangi, ef það kemur ekki í bága við landhelgisgæzluna. En í því sambandi skal ég taka það fram, að eftir þeim skýrslum, sem Árni Friðriksson fiskifræðingur hefir gefið, þá kemur í ljós, að þessar rannsóknir í fyrra virðast hafa verið mjög í lausu lofti; jafnvel þó að árangur virðist hafa af þeim orðið, og það talsvert mikill, þá er það sýnilegt, að leiðangrar þessir hafa verið á ákaflega miklu flökti. Ég þykist sannfærður um, að heppilegra mundi að taka fyrir minna svæði og gera rannsóknirnar meira til hlítar. Jafnframt vil ég benda á, hvort ekki muni heppilegt að sameina rannsóknir á fiskimiðum og sjómælingar, þannig að hvortveggja gæti notið sína til fullnustu. Ég hygg, að það muni nauðsynlegt fyrir ríkisstj. að hafa í þessum málum ráð þeirra manna, sem sérfróðir eru á hvoru þessu sviði fyrir sig, áður en gerðar eru áætlanir og starfssvið markað í hvert skipti. Fiskifræðinginn höfum við, þar sem er Árni Friðriksson, en við höfum líka mann, sem er allvel að sér á hinu sviðinu, þótt ekki sé hann sérfróður maður í þeirri grein, en það er Friðrik Ólafsson skipherra. Ég teldi það heppilegt, að rannsóknirnar færu fram undir stjórn þessara manna. Það er engum vafa bundið, að sjómælingum hér við land verður haldið áfram, og er þetta því ágæt undirstaða, sem þarna gæti fengizt. Ég skal geta þess, að Íslendingur, að nafni Pétur Sigurðsson, hefir nýlega lokið sérfræðinámi í sjómælingum, og verður hann í sumar við sjómælingar með dönskum leiðangri. Er gott til þess að hugsa, að þef til vill getum við í framtíðinni notið krafta þessa manns. Árangur rannóknanna í fyrra virðist hafa verið fullkomlega eftir vonum. En það þarf ekki að efa, að ef unnt væri að hafa 2 skip í þessum rannsóknum, annað við sjómælingar og hitt til fiskirannsóknanna, þá mundi nást betri árangur. Þór er sjálfsagt ekki vel fallinn til að gera rannsóknir á fiskimiðum, þar eða hann er kraftlítið skip, en oft þarf að toga á miklu dýpi. Ég vildi þá sérstaklega beina því til hæstv. stj., að ef till. þessi verður samþ. - hvort hún vilji ekki athuga, hvort ekki sé heppilegt að binda rannsóknirnar við minna svæði en í fyrra. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta en vildi mælast til þess að ef till. færi til n., þá yrði henni vísað til sjútvn.

*Atvmhr. (Haraldur Guðmundsson): Ég vildi aðeins benda hv.þm. á það, að í Sþ. er sjútvn. ekki starfandi. Eina n., sem um er að gera, að málinu verði vísað til, er fjvn., og ég held að það hafi verið þar í fyrra. Ég vildi gjarnan gera það till. minni að fjvn. fengi þetta máli til meðferðar. Því miður verð ég að segja það, að ennþá er of snemmt að fullyrða um árangur af rannsóknunum í fyrra, en ég geri mér hinsvegar vonir um, að þeim verði verulegur árangur, þótt ekki sé hægt að vegna á einstök atriði ennþá. Flm. gat þess, að þessi starfsemi hefði verið nokkuð losaraleg, eins og hann orðaði það, og gerði hann nokkra grein fyrir, hvernig á því stæði. Þegar þessar rannsóknir voru byrjaðar, var það gert í samráði við fiskifræðingana Árna Friðriksson og Bjarna Sæmundsson. Það var ákveðið, hvaða svæði skyldi rannsaka, og var svo unnið að því að rannsaka þau svæði, en veðurfar var mjög óhagstætt, og leiddi af því, að hvað eftir annað varð að hætta rannsóknunum. Við þessu var vitanlega ekkert hægt að gera, úr því að svona fór. Ég vil að lokum taka það fram, að ég tel ástæðu til, að þessum rannsóknum verið haldið áfram, ekki fyrir það, að þær hafi nú þegar sýnt neinn árangur, heldur fyrir það, að það er sjálfsagt að reyna að ganga úr skugga um, hvernig hægt er að hagnýta þessi svæði. - Ég vildi svo gera það að till. minni, að till. verði að lokinni umr. vísað til fjvn.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Kostnaði við sjómælingarnar í fyrra var eftir samkomulagi skipt milli ríkissjóðs og fiskimálasjóðs. Ég vildi beina því til fjvn., sem ég geri ráð fyrir, að fái þetta mál til athugunar, að hún setji sig gaumgæfilega inn í kostnaðarhlið málsins. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að fiskimálasjóður ætti að borga verulegan hluta þess kostnaðar, sem af þessu leiðir. - Þá vil ég benda á, hvort ekki væri rétt, að varið væri árlega einhverri upphæð í þessu skyni. Vildi ég benda fjvn. á að athuga, hvort hún teldi heppilegt að setja einhverja vissa upphæð í fjárlög næsta árs, sem verja ætti til þessa máls.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) Ég vildi aðeins þakka þær góðu undirtektir, sem þetta mál fær hjá hæstv. stj. Ég hefi ekkert á móti því, að þetta mál fari til fjvn. Þetta er náttúrlega fjárhagsatriði, og þess vegna ekki óeðlilegt, að fjvn. fjalli um það. Mér finnst það rétt, sem fjmrh. sagði, að sjálfsagt væri að hafa einhvern fastan lið til þessara hluta í fjárlögum hvers árs.

*Flm. (Jóhann Jósefsson): Ég hefi leyft mér að koma fram með þessa þáltill. í samræmi við samþykkt á þingmálafundi í Vestmannaeyjum og í samráði við þá menn, sem bezt tækifæri hafa haft til þess að fylgjast með ágangi og landbroti af völdum sjávarins á svokölluðu Eiði í Vestmannaeyjum. Þetta eiði eða grandi tengir Heimaklett við Heimaey og er af náttúrunnar hendi tilbúinn varnargarður hafnarinnar, sem skýlir höfninni að norðanverðu, og þó sérstaklega fyrir vestan- og suðvestanbrimum, sem er ein versta átt í Vestmannaeyjum. Mörgum hefir orðið starsýnt á þennan granda, og menn hafa stundum haldið, að hann væri að einhverju leyti gerður af manna höndum. En ólíklegt er, að svo sé, heldur mun hann vera verk náttúrunnar. Nú á síðustu árum, og einkum allra síðustu ár, virðist þessi grandi hafa farið lækkandi og veitt minni vörn gegn sjávargangi en áður var. Það er augljósasti vottur um það, hve brimsjóir ganga yfir grandann nú orðið, að í mínu ungdæmi og síðar þótti alveg einsdæmi, ef það kom fyrir, að sjór gekk yfir Eiðið, en nú er það orðið alltítt. Í álitsskjali frá gömlum sjómönnum og öðrum Eyjabúum er tekið fram, að í vetur hafi verið brimasamt, enda hafi sjór gengið yfir þennan granda tvo daga í einn. Þess vegna virðist vera ástæða til að veita athygli, hversu miklar og illar afleiðingar það hefði, ef sjórinn jafnaði þennan granda við jörðu. Því að það yrði ákaflega mikið og dýrt verk að koma upp skjólgarði í staðinn fyrir hann. Nú er það svo, að ennþá er Eiðið svo að segja kyrrt, þó að mikið hafi á bjátað, og væri nú hafizt handa og náttúrunni hjálpað til að ryðja dálitlu af grjótinu burt og búa þar til undirstöðu undir varnargarð úr steinsteypu, sem er álitið heppilegasta úrræðið, þá eru líkur til, ef þetta væri gert nú í sumar, að Eiðið mundi geta staðið óhaggað miklu lengur en ella. Samkv. því álitsskjali, sem ég nefndi áðan, þá hefir sjórinn brotið sér leið á hér um bil 140 m. löngum kafla yfir Eiðið og inn í höfnina, og bera farvegirnir þess glöggan vott, hvar hann hefir mest sótt á. - Væri sú leið farin, að steypa þarna og hlaða varnargarð, þá mundi samkv. athugunum, sem gerðar hafa verið,, kostnaðurinn við þetta verk einkum felast í vinnulaunum. Aðkeypt efni yrði sjálfsagt ekki annað en steinlímið. Ég hefi farið fram á það í þessari till., að framkvæmd þessa verks eigi sér stað á sumri komanda, vegna þess, að um tiltölulega lítinn kostnað er ber að ræða samanborið við það gagn, sem af þessu mannvirki yrði, og samanborið við þann kostnað, sem kynni að verða að leggja þarna í, ef ekki er að gert nú þegar. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta. Mér er að vísu kunnugt um, að uppi eru tvær stefnur um það, hvað gera eigi, en ég tel aðra svo fjarri sanni og fjárhagslega erfiða, að ég vil ekki tala um hana hér. Ég vil að lokum mælast til þess, að till. verði, að þessari umr. lokinni, vísað til sjútvn. Mér virðist hún vera sú n., sem helzt ætti um þetta að fjalla. Annars er hér um framkvæmd að ræða, sem ríkissjóður sem eigandi landsins, eins og mér annar landsdrottinn, hlýtur að eiga að leysa af hendi, sem sé að verja sitt land fyrir eyðleggingu af náttúrunnar völdum.

Forseti (JBald): Ég vil benda hv.þm. á, að í Sþ. eru aðeins tvær n., fjvn. og utanrmn., og verður málum, sem borin eru upp í Sþ., ekki vísað til annara en annararhvorrar þessara n. Virðist mér því, að þessari till. verði að vísa til fjvn.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég tel rétt, að fjvn. fái þetta mál til meðferðar. Eins og hæstv. forseti benti á. þá er þetta mál lagt fyrir Sþ., og einnig er hér um veruleg fjárútlát að ræða. Ég vil geta þess strax, að í janúar átti ég tal við hv. 3. landsk. Skýrði hann mér frá því, að Eiðið væri allverulega að lækka, jafnvel svo, að hætta gæti stafað af. Ég setti mig að sjálfsögðu í samband við vitamálastjóra og lagði fyrir hann að láta rannsaka málið. En vitamálastjóri hefir verið veikur, og eru till. hans ekki komnar enn. En þótt mönnum beri saman um, að Eiðið sé að lækka, þá hefir mér skilizt á verkfræðingi vitamálastjóra, að um beina aðkallandi þörf sé ekki að ræða, en vitanlega er sjálfsagt að láta athuga málið vel nú þegar. Hv. flm. gat þess, að bent hefði verið á tvær leiðir í þessu efni, og minntist nokkuð á aðra, sem sé að ryðja grjóti af grandanum og steypa vegg ofan á til þess að hækka grandann. Skal ég ekkert segja um, hvort þetta er heppilegasta leiðin. Það verða þeir, sem sérfróðir eru á þessu sviði, að gera till. um. Það hefir einnig verið bent á aðra leið, sem væri heppilegri, sem sé að gera þarna svonefndan „spoonsvegg“. Það er óttast, að jarðvegur í grandanum sé þannig, að stórgrýti sé aðeins ofan á, en undir sé kvikur sandur, sem smátt og smátt grafist burt, og því sigi grandinn niður. Er það íhugunarefni, á hvern hátt við þessu verður spornað. Geri ég ráð fyrir, að innan skamms komi till. vitamálastjóra um þetta efni. En um það er ég hv.flm. sammála, að sjálfsagt sé að gripa til aðgerða nægilega snemma, því að of langur dráttur gæti haft mikinn kostnaðarauka í för með sér.

*Flm. (Jóhann Jósefsson): Ég get vel fellt mig við, að málið fari til fjvn., fyrst þingsköp mæla svo fyrir, að það geti ekki farið til sjútvn., og vil ég þá breyta minni till. um það. Hæstv. atvmnrh. gat þess, að hv. 3. landsk. hefði sagt sér, að Eiðið væri í hættu, og hefði hann þá snúið sér til vitamálastjóra. Það er líklegt, því að engum manni, sem er í Eyjum og hefir opin augum, getur dulizt, að þarna er hætta á ferðum, og er trúlegt, að hv. 3. landsk. hafi komið auga á þetta eins og allir aðrir. Hæstv. ráðh. sagði, að það yrði að láta rannsaka þetta vel. Ég vil nú benda honum á, að í vitamálaskrifstofunni vinnur landskunnur verkfræðingur, sem hefir mikið verið riðinn við byggingu hafnarinnar í Vestmannaeyjum. Þessi maður er Finnbogi Rútur Þorvaldsson. Hann er eins kunnugur öllum staðháttum þarna eins og hver maður, sem á heima í Eyjum. Hann hefir dvalið þarna mánuðum saman og gert ýmiskonar athuganir um leið og hann hefir haft eftirlit með þeim mannvirkjum, sem ríkissjóður hefir haft hönd í bagga með á þessum stað. Aftur á móti ímynda ég mér, að vitamálastjóri sé tiltölulega ókunnugur þarna. Fyrst farið er að minnast á þessar tvær leiðir, þá þykir mér rétt að geta þess, að sú aðferð, sem ég hygg, að vitamálastjóri hafi í huga, er svo gífurlega kostnaðarsöm, að en ímynda mér, að þetta yrði þá nokkurskonar eilífðarmál, ef átti að fara þá leið. Hinsvegar hefir verkfræðingur sá, sem ég minntist á, látið ótvírætt í ljós þá skoðun, sem fer í sömu átt og álit sjómanna í Eyjum, að það, sem gera eigi, sé að hressa upp á grandann eins og ég minntist á síðan. Það er aðgerð, sem er vel viðráðanleg og væri hægt að framkvæma mjög fljótlega. Hin leiðin, þessi „spoonsveggur“, yrði ákaflega kostnaðarsöm og hefði auk þess þann ókost, að ákaflega mikið fer í að kaupa útlent efni. Hæstv. ráðh. sagði, að það yrði að bíða eftir áliti og till. vitamálaskrifstofunnar, og vil ég sætta mig við, að svo verði. En ég mun sjá svo um, að álit vitamálaskrifstofunnar verði gert kunnugt þeim, sem eiga að njóta þessa mannvirkis, og þeir fái að láta uppi álit sitt um, hvernig þeir óska eftir, að þetta verði framkvæmt, áður en fjvn. lýkur sínu starfi eða fellst á aðrahvora þessa leið, sem hér er um að ræða. Ég vil að síðustu segja það, að hér er að vísu hlutur, sem þörf er að rannsaka, en hér er líka um hlut að ræða, sem á að framkvæma. Þess vegna vil ég benda hv.fjvn.mönnum, sem eiga að fjalla um þetta mál, á að athuga vel þær einföldu og ódýru leiðir, sem geta komið undireins til framkvæmda, um leið og þeir líta á þau stærri og meiri „plön“, sem útheimta meiri kostnað en hægt er að inna af hendi strax. Viðrétting Eiðisins er svo þýðingarmikil bæði fyrir jarðareiganda og landseta, að það má ekki draga úr hömlu, og undirbúningurinn má ekki taka það mikinn tíma, að ekki geti orðið úr framkvæmdunum næsta sumar.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Það er að sjálfsögðu alveg rétt, að athuganir og undirbúningur þýðir lítið, ef ekkert er framkæmt. Hitt má þó ekki verða, að lagt sé í framkvæmdir án þess að rannsakað sé, hvað gera skuli, og ég álít þó sjálfsagt, að vitamálaskrifstofunni sé falið þó rannsaka málið. Ég hefi hugsað mér, að gerð verði lausleg áætlun um eina eða fleiri leiðir, og svo rannsakað, hver heppilegust yrði. En að sjálfsögðu er engin tilhneiging hjá stj. til að fleygja fé í þetta að óþörfu, svo að ég hygg, að hv.þm. þurfi ekki að óttast, að lagt verði þarna í dýrar framkvæmdir, ef ódýrari framkvæmdir koma að sama gagni. Hv. flm. gat þess, að hann mundi sjá svo um, að álit vitamálastjóra yrði gert heyrum kunnugt í Vestmannaeyjum. Ég skal ekkert ræða um það, hvor aðferðin sé heppilegri, en bíða, þar til till. koma frá sérfróðum mönnum.

*Flm. (Páll Þorbjörnsson): Það mun nú standa yfir rannsókn á raforkuveitu fyrir Suðurlandsundirlendið. Það þykir því ekki ósanngjarnt að fara fram á, að svipuð rannsókn verði látin fara fram á því, hvort Vestmannaeyjar geti ekki einnig orðið aðnjótandi þess að fá rafmagn frá Sogsvirkjuninni. Af þeirri ástæðu hefi ég leyft mér að bera fram þá till. til þál., sem nú liggur hér fyrir til fyrri umr. Til viðbótar er farið fram á það í till. þessari, að það séu athugaðir möguleikar fyrir því að reisa vindaflstöð í Vestmannaeyjum til framleiðslu rafmagns. Hugmynd um slíku stöð hefir áður komið fram, og þykir ástæða til, að það sé athugað nokkuð nánar. Eftir því, sem ég hefi fengið upplýsingar um hjá Rafmagnseftirliti ríkisins, þá mun með nokkurri nákvæmni vera hægt að gera sér hugmynd um kostnaðinn við að leggja línu til Vestmannaeyja. Mér er sagt, að vegalengdin frá Ölfusárbrú, þaðan sem línan mundi verða tekin, og austur að sundinu muni vera 64 km., en að línan yfir sundið út í eyjar muni vera 16 km. Kostnaðurinn við að leggja þessa línu er lauslega áætlaður þannig, að loftlínan muni kosta um 330000 kr., sælínan um 260000 kr. og innanbæjarkerfið um l30000 kr. Eftir upplýsingum frá sömu aðiljum virðist svo, að ef það sé á annað borð framkvæmanlegt að veita rafstraum frá Soginu t. d. til þorpanna Eyrarbakka og Stokkseyrar, þá sé mjög framkvæmanlegt að koma því til Vestmannaeyja. Og það gefur að skilja, að þar muni vera talsvert mikill áhugi fyrir að fá ódýrari orku heldur en nú er hægt að fá. Rafmagnið er þar nú framleitt með mótorum, og hefir reynslan orðið þar eins og alstaðar annarsstaðar, að þessa orku verður að selja svo dýru verði, að hún þykir tæpast notfær nema út úr neyð. Breyttir atvinnuhættir þjóðarinnar gera það hinsvegar nauðsynlegt, að hægt sé að fá ódýrara rafmagn til ýmiskonar iðju. Það er þess vegna, að ég tel nauðsyn, að rannsakað verði, hverjir möguleikar eru á því að veita orku frá Soginu til Vestmannaeyja.

*Flm. (Jónas Guðmundsson): Ég hefi leyft mér að flytja hér þáltill., sem er nokkuð sérstök í sinni röð, þeirra þáltill. sem fluttar hafa verið í Sþ. á undanförnum árum. Hún er um fjárhagslegan stuðning við síldarverksmiðjuna á Norðfirði, sem er eign Neskaupstaðar. Og eins og tekið er fram í grg.till., hefir þessi verksmiðja ekki notið annars styrks frá því opinbera en þess, að ríkissjóður hefir gengið í ábyrgð fyrir lánum, sem á þeim tíma, sem þau voru tekin, voru mjög óhagkvæm, en ekki hefir tekizt, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir, að breyta í hagkvæm lán. Mér finnst ástæða til að benda á, að það er ekki einsdæmi í sögu Alþ., sem hér er farið fram á, því að hvað eftir annað hefir það verið samþ. hér á Alþ., að ríkissjóður veitti fjárhagslegan stuðning ýmsum þeim fyrirtækjum, sem reist hafa verið í svipuðum tilgangi og þessi verksmiðja. Fram til ársins 1927 var engin síldarverksmiðja til austanlands. En þá reisti dr. Paul verksmiðju á Norðfirði, og ætlaði hann að láta hana vinna úr öllum fiskúrgangi, sem til felli á Austurlandi. En árið 1931 hætti hann svo við þetta fyrirtæki og bauð verksmiðjuna til sölu, og átti þá að rífa hana og flytja hana burt. Ástæðan til þess var sú, að þurrkaður fiskúrgangur seldist þá háu verði út úr landinu. Það leit því helzt út fyrir, að þetta iðnfyrirtæki, sem var hið eina slíkt á Austfjörðum, mundi leggjast niður. Bæjarstjórnin á Norðfirði keypti þá fyrir kaupstaðarins hönd verksmiðjuna fyrir 70 þús. kr., án þess að ríkið gengi í ábyrgð fyrir greiðslu kaupverðsins. Var verksmiðjan síðan rekin í 2 ár. Árið 1933 var mikil síldveiði, og vaknaði þá áhugi fyrir þessum iðnrekstri. Á þinginu 1934 var fengin ríkisábyrgð til handa þessari verksmiðju fyrir 70 þús. kr., og síðar fyrir 30 þús. kr., því að kostnaðurinn reyndist meiri en áætlað hafði verið. Árið 1934 sýndi verksmiðjan sæmilegan árangur, því að afli var þá í meðallagi. Aftur brást þá vetrarsíldin, og hefir síldin ekki komið síðan að Austurlandi að ráði fyrr en nú í vetur. Árið 1935 var hið versta ár, sem gengið hefir yfir Austurland nú um langan tíma. Þá var fiskafli ekki helmingur af því, sem þar má telja meðalafla, og síld engin. Þá gat Neskaupstaður ekki risið undir útgjöldum í sambandi við verksmiðjuna, og ríkissjóður hljóp þá undir baggann. Árið 1936 var gott síldveiðiár, en illt þorskveiðiár. En þorskveiðarnar hafa staðið að mjög verulegu leyti undir viðgangi verksmiðjunnar, þar sem hún er bæði fiskmjöls- og síldarmjölsverksmiðja. Hagur þessa fyrirtækis er af greindum ástæðum verri en hagur annara sambærilegra fyrirtækja hér á landi, og veldur mestu um það aflaleysið 1935. Ég tel því að ef þessu fyrirtæki verður ekki hjálpað á verulegan hátt, annaðhvort þann, sem gert er ráð fyrir í þáltill., eða á annan hátt. þá muni hún verða að hætta störfum, sem vitanlega mundi verða ómetanlegt tjón fyrir þá, sem eigi afkomu sína að mestu eða öllu leyti undir þessu fyrirtæki og því, hvernig það gengur. Hið fyrsta verulega spor í þá átt, að hagnýta síld til iðnaðar, var gert með l., sem sett voru 1928, um stofnun síldarverksmiðju. Þá var tekið 1 millj. kr. lán til byggingar síldarverksmiðju, sem átti að endurgreiðast af rekstri síldarverksmiðjunnar á 25 árum. Síðan hefir þessi iðngrein blómgazt svo hér á landi, að nú er hún sú stórfelldasta, sem þjóðin hefir með höndum. En ekki eru öll vandræði þar með leyst, þó að þessi iðngrein sé vel á veg komin. Útgerð landsmanna, og sérstaklega smáútgerðinni, er nauðsynlegt að geta hagnýtt sér allt, sem úr sjó kemur, sem bezt. Nú hagar svo til víða, að síld kemur þar ekki árum saman, en er þar „öðrum tímum að staðaldri. Framtíðarlausn þessara mála mun því vera sú, að verksmiðjur, sem annast mjölvinnslu úr sjávarafla, geti einnig annazt vinnslu lifrar. Norðfjörður fór fyrstur af stað með framkvæmdir í þessu efni, og hafa nú Seyðisfjörður, Akranes, Keflavík og Húsavík þessi mál í undirbúningi hjá sér, á svipuðum grundvelli eins og þegar er gert á Norðfirði. Á þessum stöðum verða verksmiðjur í þessu skyni ódýrari og haganlegri vegna þeirrar reynslu, sem fengizt hefir á Norðfirði um þetta. En frá því opinbera hefir Norðfjörður engan styrk fengið nema ríkisábyrgð. En þegar þess er gætt, hve mikinn stuðning ríkið hefir veitt annarsstaðar til svona lagaðra fyrirtækja og hliðstæðra, þá er stuðningur ríkisins við þessa verksmiðju ekki mikill. Fyrsta síldarverksmiðja ríkisins var reist fyrir fé, sem ríkissjóður tók að láni og greiða átti upp á 25 árum af rekstrarágóða verksmiðjunnar. Verksmiðjan var reist á Siglufirði, en Siglufjarðarkaupstaður hefir ekkert fé lagt fram til verksmiðjunnar og enga skuldbindingu á sig tekið hennar vegna. Þegar svo dr. Paul hætti rekstri sinnar síldarverksmiðju þar, var hún keypt af ríkinu. Sólbakkaverksmiðjan var líka keypt af ríkinu án nokkurrar skuldbindingar frá því byggðarlagi, sem að henni liggur. Og þegar hr. Frederik Gundersen hætti að reka verksmiðjuna á Raufarhöfn, þá var hún keypt af ríkinu, án þess að hreppurinn, sem verksmiðjan er í tæki nokkra skuldbindingu á sig, né kostnað vegna verksmiðjunnar. Í l. frá 1934 um síldarverksmiðjur ríkisins á Norðurlandi er ríkissjóði heimilað að leggja fram 100 þús. kr. vegna verksmiðju á Seyðisfirði. Ég fullyrði því alveg óhikað, að ríkissjóður hefir veitt þessum atvinnurekstri, síldarbræðslunni, meiri stuðning alstaðar annarsstaðar, þar sem hið opinbera hefir verið við hann riðið, heldur en á Norðfirði, þó að sýnt sé, að það fyrirkomulag, sem haft hefir verið á þessum atvinnurekstri á Norðfirði, hafi rutt sér til rúms og muni ryðja sér til rúms í öllum öðrum sjávarplássum á landinu, þar sem svipað er ástatt um í þessum efnum. Ýmsum kann nú að þykja þessi leið, sem hér er farið fram á, að farin verði, óheppileg og óviðkunnanleg, að ríkissjóður gefi þessu fyrirtæki þessar um 60 þús. kr. Ég hefi orðið var við þessa skoðun hjá einstökum þm., og skal ég nokkuð víkja að henni. Fyrst er á það að líta, að hér er um bæjarfélag að ræða, en ekki farið fram á, að ríkið gefi neinum einstaklingi sérstökum eða einstaklingum. Bæjarfélagið í Neskaupstað tókst það á hendur að kaupa og reka þetta fyrirtæki, af því að útilokað var, að einstakir menn eða önnur félög leystu þetta nauðsynjamál fyrir kaupstaðinn. Hér er því aðeins um það að ræða að hjálpa bæjarfélagi, sem á við erfiðleika að stríða. Hefir þá ríkissjóður aldrei gert neitt hliðstætt því, sem hér er farið fram á? Ef svo hefði ekki verið. Þá hefði mér aldrei komið til hugar að flytja þessa till. Öðru nær. Þegar landbúnaðurinn átti erfitt uppdráttar, af því að saltkjötsmarkaðurinn var að lokast, þá voru árið 1933 á Alþ. samþ.l., sem eru nr. 79 frá 19. júní það ár, og 51. gr. þeirra hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er ríkisstjórninni að greiða eða taka að sér greiðslu á lánum allt að 1/4 stofnkostnaðar, er tekin hafa verið til að reisa frystihús samvinnufélaga eða sýslufélaga, enda sé aðalhlutverk þeirra að frysta kjöt til útflutnings. Sama gildir og um lán, sem hvíla á Sláturfélagi Suðurlands vegna stofnkostnaðar við niðursuðuverksmiðju þess.“ Þetta var samþ. á Alþ. 1933, og á síðari hl. ársins 1934 var ríkið búið að taka að sér 364 þús. kr. greiðslur vegna 13 samvinnufélaga og sláturfélaga. Þessi styrkur, sem þessi félög hafa þannig fengið, getur ekki talizt annað en gjöf, því að ekki er ætlazt til, að neitt af þessu fé verði endurgreitt af félögum þessum. Enn má skýra frá því, sem stendur í l. nr. 95 19. júní 1933, þar sem ræðir um, að ríkið greiði ákveðinn sterk til tiltekinna mjólkurbúa, allt að 1/4 stofnkostnaðar. Það er því síður en svo, að er sé hér með nýmæli á ferðinni. Öllum er það ljóst, að nú á sjávarútvegurinn við svipaðar ástæður að búa og landbúnaðurinn átti 1933. Þess vegna er honum full þörf á hjálp frá því opinbera, að svo miklu leyti sem við verður komið. Og sá stuðningur, sem hér er farið fram á, er hóflegur mjög og ekki tilfinnanlegur fyrir ríkissjóð. Þó hefi ég talið rétt, að vextir og afborganir lána þeirra, sem um ræðir í 2. og 3. lið þáltill., verði greiddir af rekstrarhagnaði síldarverksmiðja ríkisins á mörgum árum, og ætti þetta að vera leikur einn. Vænti ég, að hv.þm. líti með skilningi á þetta mál, og að því verði svo að lokinni umr. vísað til fjvn.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Þessi þáltill., sem hér liggur fyrir frá hv. 6. landsk., er að mínu áliti dálítið óvanaleg. Það, sem hér liggur fyrir, er, að þetta fyrirtæki, síldarbræðsluverksmiðjan á Norðfirði, eftir því sem hv. 6. landsk. segir, á ekki fyrir skuldum. Og þessi till. fer fram á það, að eftirgjöf til handa þessu fyrirtæki gangi út yfir einn af lánardrottnum verksmiðjunnar, sem sé ríkissjóð, þannig að hann gefi þessu fyrirtæki eftir ákveðna upphæð, án þess þó að verksmiðjan gangi undir skuldaskil, eins og venjulegt er, þegar svo stendur á, svo að allir jafnréttháir kröfuhafar fái samskonar úrlausn. Vil ég mælast til þess, að hv.fjvn., sem vitanlega fær þetta mál til meðferðar, kynni sér allar kröfur, sem hvíla í þessu fyrirtæki. Og ég hygg, að það muni þá koma í ljós, að með þessari till. sé í raun og veru verið að gera tilraun til að bjarga fé fyrir suma af lánardrottnum verksmiðjunnar á kostnað ríkissjóðs. Ég hefi nú ekki við höndina upp lýsingar um það, hverjir eru kröfuhafar hjá þessu fyrirtæki. En sjálfsagt er hægt að fá þær hjá hv.flm.till. En það þykist ég muna, að ekki séu allar þær upphæðir, sem á fyrirtækinu hvíla, á ábyrgð ríkissjóðs. Það hefir ekki verið gengið inn á þá braut hingað til að styrkja með framlagi til stofnkostnaðar fyrirtæki sömu tegundar og þetta, sem hér um ræðir. Og um það má deila, hvort fært sé að leggja út á þá braut. En mér finnst óviðkunnanlegt að flytja þáltill. eins ég þessa, eftir að fyrirtækið, sem farið er fram á að styrkja, er komið á það stig, að það á ekki fyrir skuldum. Þá finnst mér eðlilegast að skapa fyrirtækinu einhver skuldaskil, sem ganga jafnt út yfir alla þá, sem hjá því eiga.

*Flm. (Jónas Guðmundsson): Ég skal ekki á þessu stigi málsins fjölyrða um aths. hæstv. fjmrh., þar sem ég vænti þess, að málið fari til fjvn. Eins og ég ætla, að ég hafi tekið nægilega skýrt fram, þá er hér nákvæmlega um sama að ræða og gert hefir verið þráfaldlega á Alþ. áður, að veita tilteknum ákveðnum aðilja fjárhagslegan styrk frá ríkinu, þegar hann hefir staðið höllum fæti vegna óáranar og óhagstæðra lána. Þetta hefir verið gert vegna frystihúsa og mjólkurbúa. Nú stendur sjávarútvegurinn svo höllum fæti eftir illæri þau, sem yfir hann hafa gengið að undanförnu, að fullkomin ástæða er til að veita þessa hjálp, sem hér er farið fram á. Ég hefi bent á það, að öll fyrirtæki hliðstæð þessu, sem hér á landi hafa verið reist fyrir tilstilli hins opinbera, þau hafa, hvert einasta þeirra, fengið meiri stuðning frá ríkinu heldur en þetta - nákvæmlega hliðstæð fyrirtæki. Um það, sem hæstv. ráðh. sagði, að þetta fyrirtæki eigi ekki fyrir skuldum, vil ég segja, að ég hygg, að svo sé ekki eftir reikningum verksmiðjunnar að dæma. En á þeim stöðum, þar sem atvinnulíf hefir brugðizt, þá getur það æfinlega verið svo, að um það sé hægt að deila. hvort fyrirtækin eigi fyrir skuldum. þ. e. hvort eignir þeirra seljist við því verði, sem lánardrottnar þurfa að fá til greiðslu á sínum kröfum. Á þessu fyrirtæki hvíla ekki aðrar veðskuldir en 1. veðréttar skuld við Fiskveiðasjóð Íslands og þær skuldir, sem ríkið er í ábyrgð fyrir. Fyrirtækið skuldaði á sínum tíma til dr. Pauls, en þeirri skuld hefir verið breytt í lán, sem ekki er tryggt með veði í verksmiðjunni.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Út af því, sem hv. 6. landsk. sagði, að þörf væri á að styrkja fyrirtæki eins og þetta, vil ég segja það, að ég vil náttúrlega ekki neita því. En ég vil beina því til hv.fjvn., að ef lagt er út á þá braut, að styrkja með verulegu stofnkostnaðarframlagi eitt fyrirtæki af þessu tægi, hvort þá sé hægt að standa við að hafa slíkt fyrir almenna reglu í framtíðinni, því að það hefir verið almenn regla, að mjólkurbú og frystihús hafa verið styrkt á þann hátt. Ef á að byrja á því, að styrkja eitt fyrirtæki á þennan hátt, slíkt sem þetta, þá verður að búa sig undir að styrkja önnur fyrirtæki á sama hátt, sem eru hliðstæð þessu. Því að mér finnst varla hægt að taka út úr eitt fyrirtæki af þessu tægi til þess að styrkja það, en ekki önnur alveg hliðstæð. Það er aðalatriði málsins, hvort hægt er að veita þennan stuðning af þessari ástæðu. Í annan stað hefi ég bent á, að þó að ekki sé um fleiri veðskuldir að ræða, sem hvíla á þessu fyrirtæki, en þær, sem hv. 6. landsk. taldi, þá hygg ég, að fyrirtækið skuldi aðrar skuldir, sem ekki eru tryggðar með veði í fyrirtækinu. Og ef það er meining hv. 6. landsk., að þetta fyrirtæki verði að fá þennan stuðning, af því að það geti ekki staðið við allar skuldbindingar, þá verður þessi hjálp til þess að gera verðmætari þær kröfur, sem aðrir eiga á hendur fyrirtækinu. þetta er líka sjónarmið, sem verður að taka til greina. Það verður að athugast vel, hvort rétt skuli teljast, að ríkið styrki fyrirtæki með því að ábyrgjast fyrst lán fyrir það, leggi svo út fyrir það stóra upphæð og sé síðan svipt öllum kröfurétti, samanborið við aðra kröfuhafa. Þetta er að minni hyggju hættuleg braut að fara út á, sem gæti auðveldlega leitt til þess, að slík fyrirtæki sem þetta eða stj. þeirra geri sig sekar í nokkru ábyrgðarleysi um rekstur og reikningsskil, ef þau geta svo bara látið allt eiga sig og fengið stuðning hjá ríkinu til bjargar sér.

Flm. (Jónas Guðmundsson) Ég neita því algerlega, að þetta fyrirtæki hafi ekki fram til þess, að óáran hefti svo mjög viðgang þess, sýnt fullkominn lit á því, að standa í ístaðinu, eins og unnt hefir verið. Hv. þm. vita það, eða ættu að vita, að það ástand, sem skapazt hefir undanfarin ár fyrir sjávarútveginn á Austurlandi, hefir látið ríkissjóði blæða á öðrum stöðum meira en ennþá hefir komið fyrir í þessu tilfelli.