Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta mál er komið hingað frá háttv. neðri deild; var þar engin nefnd sett í málið. En þangað var frv. komið frá stjórninni, og var óskað eftir að því væri hraðað, og því mun engin nefnd hafa verið sett í það. Jeg lít svo á, sem það geti verið ástæða til þess, að setja frv. í nefnd; jeg kann fyrir mitt leyti ekki við orðalagið á þvi. Jeg fyrir mitt leyti vil veita hr. Steingrími Thorsteinsson alla sæmd sem skáldi, og jeg efa ekki, að aðrir háttv. þingm. sjeu mjer samdóma um það efni. Jeg hef því fyrir mitt leyti ekkert á móti því, að veita honum skáldastyrk, sem hann á skilið, og get að því leyti fallizt á frv., ef það er ætlunin með því, en mjer finst orðalag frv. rýra þá meiningu., því þar er sagt: „þá er skáldið Steingrímur Thorsteinsson lætur af rektorsembættinu.“ Þetta má skilja svo, sem það sje greiðsla til hans fyrir að hætta rektorastarfi sínu eða þá viðbót við eftirlaun hans, en því er jeg mótfallinn, því eftir því sem álitið er hjer í Reykjavík, þá er hann efnaður maður, sem vel getur komizt af með lögmælt eftirlaun sín. Jeg vil því leggja til, að kosin verði þriggja manna nefnd til að íhuga mál þetta, að þessari fyrstu umræðu lokinni.



Jeg er fremur mótfallinn því, að nefnd sje sett í mál þetta. Mjer finst það draga úr þeirri viðurkenning, sem þingið vill veita þessu skáldi voru, með því að veita því heiðurslaun, en ef mönnum ekki líkar orðalag frumvarpsins þá finst mjer það vera ofurhægt að breyta því með breytingartillögum. Rektor Steingrímur Thorsteinssen er nú kominn á 83. árið; hann hefur með höndum vandasamt starf, sem hann hefur nóg að gera við, starf sem er hið mesta trúnaðarstarf, og þörf á að sje vel rækt, starf, sem er svo vel launað, að hann þarf engrar viðbótar, á meðan hann hefur það á hendi. En líkur eru fyrir, að hann muni bráðlega segja því lausu, og þá finst mjer ekki nema rjett gert, að láta hann fá þá viðurkenningu, að hann taldi eftir sem áður sömu launum. Og mjer finst það alls ekki vera óviðkunnanlegt, að hann haldi sömu launum: Það er siður erlendis, að þegar þjóðin vill sýna einhverjum mikla sæmd og virðingu fyrir vel unnið starf, að þá, lætur hún þann mann halda sömu launum og hann hafði, meðan hann fór með embættið, eftir að hann lætur af því. Og það þykir ætíð hinn mesti sómi. Og hinn sama sóma vil jeg sýna þessu þjóðskáldi voru. Þessvegna er jeg með frumvarpinu, því efnahagur skáldsins er ságður allgóður, svo eftirlaun hans, 2/3 launanna, mundu nægja honum.



Jeg get ekki sjeð, að það sje rjett hjá háttv. 3. kgk. þm. (Steingr. Jónss.) að það dragi á nokkurn hátt úr þeirri sæmd, er við viljum sýna skáldinu, þó að málið sje ætt í nefnd í því skyni að velja heiðursviðurkenningunni viðfeldnari búning, heldur þvert á móti sje það eins og háttv. 5. kgk. þm. (B. Þ.) tók svo Ijóst fram, til þess, að sæmd hans verði að meiri. Jeg vil ekki eins og í frumvarpinu er gert binda þessi heiðurslaun við það, hvort skáldið lætur af rektorsembættinu eða eigi; vil ekki leggja þau á eins nákvæma auravog og þar er gert, sbr. 1333 kr. 33 aura; vil veita þessi heiðurslaun strax og skilyrðisIaust. Jeg vil veita ákveðna upphæð, ekki sem eftirlaun, heldur sem heiðurslaun jeg endurtek það: eingöngu sem heiðurslaun.



Eg hefi örlitlu að bæta við það, sem eg tók fram við fyrstu umræðu þessa máls. Þó er eitt atriði, sem ýmsir háttv. þingm. hafa hreyft við mig, sem jeg vildi minnast á með fáeinum orðum. Það er um matið á jörðinni. Það hefur verið fundið að því, að matið á jörðinni væri of lágt; og er það því að svara, að hjer í frumv. er gert ráð fyrir því, að ráðherra veitist heimild til að selja jörð þessa eftir sömu reglum og aðrar þjóðjarðir, ef þessvegna ráðherranum þykir jörðin oflágt metin, þá getur hann sett upp verðið. Þá vildi jeg ennfremur taka það fram, að ef einhverntíma kemur þarna upp verzlun, sem raunar engum dettur í hug að muni verða, þá eru undanskildar í sölunni yfir 30 engjadagsláttur kring um þennan hugsanlega verzlunarstað. Raunar hefur sýslunefndin alls ekki gert það með tilliti til hans, heldur með tilliti til sundskála er sýslan hefur þar.



Eg kann betur við að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa frumvarps, áður en gengið verður ta atkvæða. Jeg hef alt af verið á móti þjóðjarðasölu. Jeg álít það hafi ekki verið heppilegt, þegar þing og stjórn komst inn á þá braut; að selja þjóðjarðirnar og kirkjujarðirnar, og allra sízt með þeim feikna hraða, sem hefur verið á því hin síðari ár. Og jeg lít svo á, að þessi jarðasala muni ekki reynast bezti vegurinn til þess að bæta búskapinn eða auka ræktun landsins, og að hefði mátt finna mikið betri leiðar að því takmarki. Ég hlýt því að vera á móti öllum sjerlögum, til þess að selja jarðir þær, er þjóðin á, nema það sje hægt að sýna fram á, að alveg sjerstakar ástæður mæli með sölunni. Og jeg get hugsað mjer, að svo sje í einstöku tilfellum, t. d. sala til sveitafjelaga, eða þar sem einhver hefur fengið á leigu verðlítið kot fram til dala, þar sem landið sjálft er mjög lítils virði, og gert þar svo stórfeldar jarðabætur, að þær eru margfalt meira virði en jörðin var áður. Þá eru engin líkindi til að hann mundi fá umbæturnar endurgoldnar; og gæti því verið rjett, að selja honum jörðina. Hjer liggur ekkert það fyrir, er sýnir að um slíkt sje að ræða, og eru skjölin þó greinileg. Stjórnarráðið hefur að minni hyggju neitað að selja jörðina, ekki vegna orða, heldur vegna efnis 2. gr. þjóðjarðasölulaganna, og er heppilegast að láta við svo búið standa.



Jeg get ekki sjeð, að það hafi neina þýðingu, þótt jeg fari að svara hinum háttv. 3. kgk. þm. (Stgr. Jónsson) um þjóðjarðasöluna alment og færi að sýna fram á, hversu hún er heppileg  (Steingr. Jónsson: Það yrði klipt og skorið)  . Alveg rjett. En því vil jeg spá, að langt verði þangað til, að sambandinu milli landsdrottins og leiguliða verður komið í það horf, að líklegra verði til stórra framfara í ræktun landsins heldur en sjálfsábúð. Sú trú getur ekki skapast nema um leið sje myrt öll reynsla fyr og síðar í þessa átt. Eg ætla heldur ekki að fara út í það, að sýna fram á, að einmitt sjálfsábúðin hefur orðið mesta lyftistöngin til búnaðarframfara hjá mestu landbúnaðarþjóðum annarsstaðar. En þó menn líti nú svo á, sem þjóðjarðasala sje yfirleitt ekki heppileg, þá sje eg ekki annað en menn geti eftir ,sem áður greitt atkvæði með þessu frumvarpi, því eftir eðli sínu ber að selja jörð þessa eftir þjóðjarðasölulögunum. Ábúendur jarðanna mega ekki vera háðir alveg sjerstöku tilfelli um það, hvert þeir fái ábýljörð sína keypta eða ekki, eins og hjer á sjer stað. Á það verður einnig að líta. Og þess vegna er engin sanngirni, að synja þessum ábúanda að fá jörðina keypta. Frv. samþykt með 11 atkv. gegn 1. Fyrirsögnia samþykt án atkvæðagreiðslu. Frumv. vísað til 3. umræðu með 11 atkv. móti 1.



Það er fyrir hönd ábúanda þessarar jarðar að jeg kem fram með þetta frumv. Ábúandinn óskaði, að fá haoa keypta, og bar fram ósk um það fyrir sýslunefnd Barðastrandarsýslu. en þá stóð svo á, að líkindi voru til þess, að kolanáma væri í landinu, og af því synjaði sýslunefndin beiðninni. En síðar hefur það komið fram, að það eru engin líkindi til þess, að þar verði kolanáma, að mninsta kósti ekki fyist um sinn. Þess vegna hefur sýslunefndin nú í seinni tíð ekki verið á móti sölunni, en stjórnarráðið hefur synjað; synjunarástæður þess eru mjer ekki kunnar og get því ekki um þær dæmt. Auk marga annars mælir það með sölu á jörðinni, að ábúandinn hefur gert stórmiklar jarða- og húsabætur á jörðinni, og nema þessar stórfeldu bætur hans fleiri þúsund króna. Auk þess stuðlar það mjög að því, að hann vill fá jörðina keypta, að sonur hans, þessi eini, sem er eftir hjá honum, segist fara frá honum, ef hann ekki kaupi jörðina. Jeg skal geta þess, að það er foss þar í landareigninni, sem getur verið líklegt, að nota megi til iðnaðarreksturs, og er ábúandinn ánægður með það, að hann sje ekki með í sölunni, eins er undanskilið í sölunni land til notkunar við þennan iðnrekstur, ef svo kynni að fara, að fossinn yrði einhverntíma til þess notaður. Að öðru leyti leyfi jeg mjer að vísa til skjala þeirra, er lögð hafa verið fram á lestrarsalnum um mál þetta. Eg vona, að hin háttv. deild leyfi máli þessu að ganga óhindruðu áfram í gegnum deildina, og þótt jeg hafi heyrt, að einstöku háttv. þingmenn sjeu á móti allri þjóðjarðasölu, þá vænti jeg þess, að þeir ekki leggi steina í götu máls þessa, því hjer hagar eins til og um aðrar þjóðjarðir, sem eru seldar. Og jeg fyrir mitt leyti vildi helzt, að hver ætti þá jörð, sem hann býr á. Að lyktum vil jeg leggja til, að kosin sje þriggja manna nefnd til að íhuga mál þetta, að þessari fyrstu umræðu lokinni, og ætti sú nefnd þá meðal annars að kynna sjer neitunarástæðu stjórnarráðsins.

Guðmundur Björnsson, 6. kgkj. Jeg hafði hugsað mjer, að koma fram með brtill. við 2. gr. þessa frumvarps vegna þess, að jeg var ekki fyllilega ánægður með, hvernig hún er orðuð. En jeg hef orðið of seinn með brtill. og vil jeg því mælast til, að málið sje í þetta sinn tekið út af dagskrá, ef háttv. forseti vill leyfa það og. háttv. deild ekkert hefur á móti því.

Framsögumaður, Guðm. Björnsson: Nefndin telur frv. þetta eitt hið þarfasta nýmæli, sem ennþá hefur komið fram hjer í deildinni á þessu: þingi. enda er það kunnugt, að það er ósk almennings, að hagskýrslur vorar verði framvegis betri og fullkomnari, en þær hafa verið hingað til. Við vitum allir, að um það hefur verið mikið rætt, að bændum væri nauðsynlegt að halda sem nákvæmasta og fullkomnasta búreikninga, og má þá nærri geta, að hið sama á við um þjóðarbúið. Svo er um mörg málefni, að ekki er hægt að mynda sjer ábyggilegar skoðanir um þau, nema nákvæmar skýrslur sjeu fyrir hendi. Það er eins og með hita og kulda; vjer getum að vísu fundið, hvort heitt er eða kalt, en hitastigið getum við ekki ákveðið nákvæmlega nema með hitamæli. Hinar svonefndu Landshagsskýrslur eru í rauninni ekki annað en búreikningar þjóðarinnar. Að vísu höfum vjer nú haft þessar skýrslur um alllangan tíma. Það er eitt af því, sem vjer eigum að þakka Jóni Sigurðssyni, að Bókmentafjelagið rjeðst í að gefa út Landshagsskýrslurnar skömmu eftir miðbik síðustu aldar. Gaf fjelagið út 5 stór bindi á árunum 1858–1875 og eru þar í margar merkar skýrslur. Síðan var haldið áfram að gefa skýrslurnar út í C.deild Stjórnartíðindanna, og hjelzt það til 1899. Síðan hafa þær verið gefnar út sem sjerstakt rit. Jeg vil hjer nota tækifærið til þess að minnást tveggja manna, sem hafa unnið að Landshagsskýrslunum. Annar er Sigurður Hansen, sem átti mestan þátt í Landshagsskýrslunam gömlu, og vann verk sitt með nákvæmni og samvizkusemi, hinn er skrifstofustjóri Indriði Einarsson, sem nú hefur unnið að skýrslunum í nærfelt 40 ár. Þeir hafa báðir leyst vandasamt og erfitt verk af hendi og venjulega fyrir mjög svo ónóga borgun. En eftir því, sem tímar hafa liðið fram, hafa menn betur og betur sjeð galla þá, sem eru á skýrslunum, eins og þær eru nú. Jeg vil þá fyrst nefna höfuðgallann, en hann er sá, að skýrslurnar koma alt of seint út, oft og tíðum eru þær 2–3 ár á eftir tímanum, og geta því þegar af þeirri ástæðu ekki komið að tilætluðum notum. En þar að auki eru skýrslurnar í mörgum greinum mjög svo ónákvæmar, en það er þó lakast, að í þær vantar alstaðar glögg yfirlit yfir löng tímabil. Það má því svo að orði kveða, að í þeim liggi mikið vinnuefni - óunnið! Sumir hafa því haft á orði, að skýrslurnar væru svo vitlausar, að á þeim væri ekkert að græða, og hafa ásakað mjög þá menn, sem að þeim hafa unnið. En menn hafa gleymt, að hjer er ekki nema um hjáverkavinnu að ræða, og er því engin furða, þótt skýrslurnar hafi ekki getað fuIlnægt öllum krðfum. Nú er varið 7000 kr. árlega til þess að gefa skýrslur þessar út. En það fje er hvergi nærri nægilegt. Sá sparnaður borgar sig illa, og er jeg viss um, að það mundi margfaldlega svara kostnaði, að leggja fram nokkru meira fje og fá í staðinn betri skýrslur. En ef þær eiga að komast í gott lag og geta komið nógu fljótt út, þá þarf að ráða vel hæfa og sjermentaða menn, sem ekki hafi öðrnm störfum að gegna, til þess að vinna að þeim. Það er þetta, sem frv. fer fram á. Hjer er um sjerstaka vísindagrein að ræða, talnafræðina (statistik), sem útaf fyrir sig er geysilega vandasöm og varúðarverð, enda hefur þeim, sem að henni hafa unnið, oft og tíðum orðið heldur en ekki villigjarnt. Víða hefur því komið fram allmikil mótstaða móti þessari vísindagrein, enda eru þess mörg dæmi, að henni hefur verið herfilega misbeitt. Það var t. d. fyrir skömmu að þýskur vísindamaður reyndi að sanna, með talnafræði, að fleiri bólusettir hefðu fengið bólusótt heldur en óbólusettir, og var þessari staðhæfing anðvitað tekið fegins hendi af mótstöðumönnum bólusetninga En svo kom fram sjerfræðingur í talnafræði og sneri öllu þessu í villu fyrir vísindamanninum. Jeg vil nefna annað íslenzkt dæmi. Merkur fróðleiksmaður tók sjer fyrir hendur að safna saman auglýsingum um óskilahross. Við rannsókn hans kom það fram, að skjóttir hestar voru í allmiklum meiri hluta meðal óskilahrossanna; og dró hann af því þá ályktun, að skjóttir hestar væru stroksamastir! Þannig hefur þessari vísindagrein oft verið misbeitt í nálega öllum greinum mannlegrar þekkingar. Nefndin telur nauðsynlegt og leggur mikla áherzlu á það, að sá, sem á að veita hagstofunni forstöðu, hafi fengið fullkomna stjórnfræðislega menntun. Það verður að teljast alveg nauðsynlegt skilyrði þess, að þessi stofnun geti komið að fullum notum. Þó að nú hagstofan komist á laggirnar, þá megum vjer ekki vera of heimtufrekir við hana, sízt fyrst í stað: Vjer megum t. d. ekki búast of fljótt við skýrslunum; því að hjer á landi er við svo marga og mikla erfiðleika að tefla Fyrir það fyrsta getur það auðvitað oft komið fyrir, að embættismenn trassi að senda skýrslur í tæka tíð, og þar að auki er póstgöngum svo háttað hjér á Iandi, á vetrum að minnsta kosti, að menn verða oft að bíða eina tvo mánuði eftir svari við lítilfjörlegri fyrirspurn; það má því ekki búast við, að hagskýslur geti komið eins fljótt út hjer á landi og í útlöndum. Nefndin vill að vísu ráða hinni háttv. deild til þess að samþykkja frv., en þó hefur hún komið fram með nokkrar brtill. við það, og vil jeg nú með nokkrum orðum minnast á þær þeirra, sem efnisbreyting felst í. Í 2. gr. frvs. eru talin viðfangsefni hag stofunnar. Við þá gr. vill nefndin gera þessar breytingar, Í 1. lið sjé bætt inn heilsufarsskýrslum, 5. liður frv. verði 4. liður, en af 4. lið frv. verði a liður út af fyrir sig, en við seinni stafliðinn, (notkun kosningarjettar), verði bætt nýjum staflið, um starfsmenn þjóðfjelagsins: Áður hefur verið gefið út embættismánnatal, en nú er tilætlunin, að allir starfsmenn þjóðfjelagsins verði taldir upp. Sumir munu ef til vill telja þetta óþarft, en þeir, sem fást nokkuð við opinber störf, vita, að þetta er alveg nauðsynlegt Innbyrðis viðskifti milli sveita og sýslufjelaga aukast árlega og er mönnum því orðið alveg nauðsynlegt að hafa nákvæmar skýrsIur um starfsmenn hvers hjeraðs, enda mun ekki það kotríki finnast í hinum siðaða heimi, sem ekki láti semja slíkar skýrslur. - Þá hefur nefndin viljað bæta fræðslumálum við viðfangsefni hagsstofunnar. Um þau finnst nú ekkert í Landshagsskýrslunum, en nefndin telur nauðsynlegt að afla upplýsinga um, hvað margir sjéu farkennarar, hve víða heimaskólar, o.s.frv. - Ennfremur telur nefndn nauðsynlegt, að safnað sje skýrslum um alla tryggingarstarfsemi hjér á landi. Á þetta leggur nefndin mikla áherzlu, því að hjér er að ræða um þýðingarmikið atriði í menningarviðleitni þjóðarinnar. Við 5. gr. frv. gerir nefndin þá breytingartill., að þeir einir geti orðið hagstofustjórar, sem lokið hafa háskólaprófi í stjórnfræði. Reynslan hefur marg oft sýnt, að hjer á landi er nauðsynlegt að“ setja slík skilyrði: Í því sambandi þarf ekki að minna á annað en, að menn hafa getað fengið bankastjóræmbætti hjer, án þess nokkurn tíma að hafa komið í banka. Það gætu orðið þjóðinni mikil vonbrigði, ef í slíka stöðu yrði skipaður maður, sem enga þekkingu hefði til að leysa það starf af hendi, sem honum er ætlað að vinná. Nefndinni þykir viðfeldnast, að yfirmaður hagstofunnar hafi stutt og laggott embættisheiti og stingur því upp á nafninu hagstofustjóri í stað þess að stjórnarfrv. nefndi hann forstjóra hagstofunnar. - Frv. gerir ráð fyrir 2 embættismönnum við hagstofuna, og sje annað embættið konunglegt, en hitt veitt af ráðh. og án eftirlaunna. Nefndin hyggur, að ef til vill muni nægja, að aðeins einn embættismaður sje við hagstofuna, ef veitt er hæfilegt fje til aðstoðarmanna, eins eða fleiri. En nefndin heldur þessu þó ekki fast fram, það kann vel að vera, að þessi sparnaður sje misráðinn og að bezt sje, að tveir stjórnfræðilega mentaðir menn hafi embætti við hagstofuna. Ef það verður ofan á verður að gera þá kröfu til beggja, að þeir hafi lokið háskólaprófi í stjórnfræði. Nú munu vera 4 menn hjer á landi, sem lokið hafa stjórnfræðisprófi, svo að ekki þarf að óttast, að ekki væri hægt að fá menn í þessar stöður, enda mundu fleiri fara að stunda þessa fræðigrein; ef þessi embætti yrðu stofnuð. Vjer höfum t.d. ekki nema tvö verkfræðingsembætti, en þó hafa allmargir lagt þau vísindi fyrir sig við háskólann. Loks vil jeg geta þess fyrir hönd nefndarinnar, að hún er þeirrar skoðunar, að komast megi af án þeirra 1000 kr., sem stjórnin gerir ráð fyrir að borga verði í húsaleigu fyrir hagstofuna. Nefndin hyggur, að gerlegt mundi, að koma hagstofunni fyrir í einhverju húsi, sem er þjóðareign. Mjer dettur t. d. í hug prestaskólahúsið gamla; jeg veit að vísu, að póststofan notar það nú, en hef heyrt, að svo mnni ekki verða framvegis. Ef þetta frv. verður samþykt, þá mundu útgjöld Iandssjóðs aukast um 4000 kr., en áreiðanlega ekki meir, því að ef stjórnarráðið á að halda áfram að sjá um Landslagsskýrslurnar, þá þyrfti vitanlega að auka fjárveitinguna til útgáfu þeirra. Sú borgun, sem menn hingað til hafa fengið fyrir að vinna að þeim, 40 kr. fyrir örkina, hefur oft verið hlægilega lág. Það getur legið ótrútega mikil vinna í því að semja slíkar skýrslur; mjer er kunnugt, að menn hafa stnndum ekki fengið nema 7 aura um tímann fyrir vinnu sína að skýrslunum! Jeg vil svo að lokum láta þá ósk í Ijós, að háttv. deild taki tillögur okkar til íhugunar og vona jeg að frv. verði vel tekið.



Jeg ætla mjer ekki að fara að tala um nauðsyn þessarar stofnunar nje það gagn, sem af henni mætti leiða, en jeg vil aðeins geta þess, að það er mín skoðun, að það hefði mátt fresta þessu nýmæli um nokkur fjárhagstímabil, þar sem fjárhagur landssjóðs er svo bágborinn. Jeg hef í rauninni ekki heyrt annað haft á móti Landshagsskýrslunum, en að þær komi of seint. En úr því mætti að líkindum bæta á annan hátt en með þessari nýju stofnun. Jeg hef heyrt talað um efstu bygð alþingishússins sem húsnæði fyrir hagstof una. En jeg verð að segja, að mjer finst orðið full áskipað í alþingishúsinn. Háskólinn er þar, og síðastliðinn vetur hjelt niðurjöfnunarnefndin þar fundi sína. Ennfremur hefur bæjarstjórnin beðið um fundarsal í þinghúsinu og það hefur jafnvel verið sótt um, að fá að hafa þar yfirsetukvennaskóla. Svo að menn geta sjeð, að nóg er nú eftirsóknin ! Jeg vil hjer nota tækifærið til þess að minnast á bókasafn alþingis. Það komst í óreiðu 1909, er skrifurum þingsins var leyft að vera þar við skriftir, og munu þá fleiri hafa slæðzt þangað inn, en skrifar- arnir einir. -  (Stgr. Jónsson: Hefurmiklu verið stolið af bókum?)  - Einhverju hefur verið stolið, menn geta svo sem getið því nærri, úr því stolið hefur verið af lestrarsal Landsbókasafnsins, þar sem þó er umsjónarmaður. - En nú er komið vel á veg að ráða bætur á þessari óreglu, sem safnið komst í, því Jón Ólafsson hefur tekið sjer fyrir hendur að semja spjaldskrá yfir það, og hefur hann nú næstum því lokið því verki. - En hræddur er jeg um, að ekki verði hægt að rýma bókasafninu burt úr þinghúsinu, því að Landsbókasafnið getur ekki tekið á móti því, - þar er ekkert pláss. Jeg hygg því, að það verði torvelt að vista hagstofuna í efstu bygð alþingishússins.



Jeg er háttv: framsögumanni (G. Bj.) sammála um, að þörf sje á þessari hagstofu, sem hjer er farið fram á. Og jeg sje ekki ástæðu til að bæta neinu við það, sem hann sagði um það efni. Það voru tvær breyttill. nefndarinnar, sem jeg vildi minnast á, og jeg felli mig ver við en ákvæði stjórnarfrumvarpsins:. Fyrri breytingartillagan, sem jeg á við, er sú, að þeir einir sjeu forstjórar hagstofunnar, er lokið hafa, embættisprófi í stjórnfræði, eins og nefndin leggur til; þar líka mér betur ákvæði stjórnarfrumvarpsins. Ef nógir kandidatar í þessari fræðigrein (stjörnfræði) eru til, tel jeg sjálfsagt, að stjórnin láti þá, að öðru jöfnu, sitja fyrir skipun forstjóræmbættisins. Jeg sje enga ástæðu til að óttast, að þetta embætti verði eigi vel skipað, þó að þessi brtill. nefndarinnar verði eigi samþykt, og jeg tel hana með öllu ónauðsynlega. Þá er seinni brtill. hv. nefndarinnar, er jeg ætlaði að minnast á, og jeg er henni ósamþykkur; en jeg felli mig hinsvegar betur við ákvæði stjórnarfrumvarpsins. Þar er ákveðið, að forstjóri hafi sjer við hönd einn aðstoðarmann, er hafi að byrjunarlaunum 2000 kr., en hækki um 200 kr, þriðja hvert ár upp í 3000 kr. Þessu vill nefndin breyta á þann hátt, að verja megi alt að 2000 kr. til aðstoðarmanns, eins eða fleiri. Jeg geng að því vísu, að sá maður, er skipaður verður aðstoðarmaður, geti fremur helgað starfinu alla krafta sína, ef ákvæðum stjórnarfrumvarpsins er ekki breytt. Jeg hygg, að það veiti ekki af því, að bæði hagstofustjóri og aðstoðarmaður leggi frann alla starfskrafta sína við starfið; að minsta kosti mun full þörf á því. Byggi jeg þetta á leiðbeiningum, er Indriði skrifstofustjóri Einarsson hefur gefið mjer um þetta efni. Á hagstofu Dana vinna fleiri starfsmenn, en í öllnm stjórnarráðunum þar.



Eftir ræðu háttv. þm. V.-Skf. get jeg verið stuttorður. Jeg er háttv. nefnd sammála, að æskilegt sje að koma hagstofu á stofn. Það eru einkum tvö atriði hjá háttv. nefnd, er ég felli mig ekki við henni ósammála um. Um fyrra atriðið hefði jeg óskað þess, að nefndin hefði komið fram með breyt.- till, en hún hefur ekki gert það. Jeg á þar við ákvæðið um, að hagstofustjórinn sje skipaður af konungi. Því, fylgir eftirlaunarjéttur. Jeg sje ekki annað, en launin, 3000 kr. í byrjunarlaun, er hækka um 200 kr. þriðja hvert ár, upp í 4200 kr. sjeu sæmileg, og að þau veiti fulla trygging þess, að hæfur og fullnýtur maður fáist í embættið, þó að það sje eftirlaunalaust. Það er dálítið kynlegt, er þjóðin biður látlaust um afnám eftirlauna, að fara þá að stofna embætti með eftirlaunarjetti. Hitt atriðið, sem jeg gat um, að jeg feldi mig mig ekki við, er það atriði, sem háttv. þm. V.- Sk. mintist á, að breyttill. nefndarinnar um aðstoðarmanninn á hagstofunni. Jeg tel betra, að fastur maður sje skipaður hagstofustjóra til aðstoðar, heldur en hafa það fyrirkomulag, er háttv. nefnd leggur til, og kaupa aukavinnu, eiukum þar sem háttv. framsögum. (G. Bj.) sagði sjálfur, að slík aukavinna yrði dýr. Það var sagt, að starfsmönnum stjórnarráðsins hefði eigi að undanförnu unnizt tími til að semja þessar skýrslur á venjulegum starfstíma, heldur hefði þeir orðið að taka á sig til þess aukavinnu fyrir sjerstaka borgun. En jeg álít, að það hefði verið nær, að fjölga starfsmönnum stjórnarráðsins, heldur en kaupa aukavinnu, einkum þar sem hún hlutfallslega hlýtur að vera dýrari, eins og öll íhlaupavinna. Jeg kýs því heldur, að ákvæði stjórnarfrumvarpsins sje haldið óbreyttu. Um fyrra atriðið, sem jeg mintist á, mun jeg bera upp breyttill. við 3. umr.



Jeg er þakklátur háttv. 1. kgk. þm. (J. H.) fyrir það, að hann ljet ekki hina snjöllu ræðu háttv. 6. kgk. þm. teyma sig til fylgis þessu máli. Í nefndarálitinu er ekki litið nema á aðra hliðinu. Mjer dettur ekki í hug að neita því, að þessi hagstsofa muni hafa margt gott í för með sjer. En það er svo um alt að til eru á því tvær hliðar, önnur góð, hin ill. Illa hliðin á þessu frv. er sú að hún hefur mörg þús. kr. aukin útgjöld í för með sjer. Og jeg ætla að hjer sje ekki nema smeygt litla fingri ofan í fjárhirzluna, en sá langi komi síðar. Það er eins líklegt að það sé eitthvað annað, sem stjórninni gengur til að flytja þetta mál, en útvega landinu góðar hagfræðiskýrslur. Jeg er ekki svo góðgjarn, að jeg geti ekki látið mjer koma tilhugar, að það geti engu síður hafa vakað fyrir stjórninni, að útvega einhverjum af gæðingum sínum stöðu, sem nú ef til vill slæpist á götunum hjer í Reykjavík. Því er borið við, að stjórnarráðið vanti starfsmenn til þessa. En því er þá ekki bætt við starfsmönnum í stjórnarráðið. Jeg fyrir mitt leyti álit nú enga þörf á, að bæta nýjum starfsmönnum í stjórnarráðið og þar sjeu nógir starfsmenn, og hygg, að stjórnarráðið geti gert þetta, sem hagstofunni er ætlað að gera, án þess. Ekki bendir það á, að þar sje mikið að gera, er starfsmenn í ráðinu þurfa ekki að vinna nema 6 stundir á dag. Í Landsbankanum vinna bankamennirnir aldrei minna en 8 stundir á dag; það bendir heldur ekki á, að starfskrafta vanti á skrifstofunum, er, embættismenn stjórn arráðsins geta margir í einu tekið sjer langt „frí“ til að skemta sjer. Landritari var í vor fjarverandi 9 vikur á skemtiför, Guðmundur Sveinbjörnsson, aðstoðarmaður, eitthvað ofurlítið styttra, og þetta var sama tímann, sem ráðherrann var ytra. Samtímis fer Indriði Einarsson, skrifstofustjóri, vestur á Ísafjörð, og sækir þangað „Good-Templaraþing“. Þetta bendir ekki á, að stór þörf sje, er geti rjettlætt það, að taka þau störf af stjórnarráðinu, er hagstofunni er ætlað að vinna. Það er líka kunnugt, að þar er sífelt verið að bæta við nýjum starfsmönnum, og eru nýustu dæmi þess: Marínó og Gísli. Óhætt mun að fullyrða, að af öðrum eins reglumönnum og þeim geti þjóðin vænzt eftir vel unnu starfi. Forseti: Jeg verð að biðja háttv. þm. að halda sjer við efnið og ráðast ekki á fjærverandi menn). Hjer er verið að tala um að ljetta vinnu af stjórnarráðinu, og því verður að athuga vinnukrafta þess: Þar af leiðandi als ekki verið að ráðast á fjarverandi menn. Mjer er spurn. Settu þessir menn nokkurn í staðinn sinn; meðan þeir voru fjarverandi. Landritari og skrifstofustjori eru þó vel launaðir fastir ársmenn hjá þjóðfjelaginu. Það er og einkennilegt, að stjórnin skuli ekki sjá það fyr en nú, að þörf er á þessari nýju stofnun. Jeg tel hjer verið að svíkjast aftan að þjóðinni, ef svona frumvarp er samþykt að henni forspurðri. Þess verður að gæta, að hjer er að ræða um stofnun nýs embættis. En það er alkunnugt, að þjóðin telur nógu mörg embættin í landinu og vill heldur fækka þeim en fjölga. Það er og einkennilegt, eins og háttv. þm. Skgf. tók fram, að fara nú að stofna embætti með eftirlaunum. Einkennilegt, að koma á fót embætti með eftirlaunarjetti, á sama tíma og þjóðin tekur því fram við þingmenn sína, að hún vilji, að eftirlaun sjeu afnumin, og embættum ekki fjölgað. Það er og villandi, sern háttv. framsm. sagði um 40 króna greiðslu fyrir örkina af þessum skýrslum. Hún hefur oft verið um 75 kr. Jafnskýr maður og háttv. 6. kgk. þm“ ætti að gæta þess, að skýra rjett frá þessu. Jeg hygg að sama fyrirkomulag, sem verið hefur á þessu að undanförnu, geti dugað nokkur ár enn. Jeg álít, að þjóðin hafi eigi efni á að stofna þetta nýja embætti. Þeir, sem þurfa á því að halda, geta setið kyrrir á rassinum nokkur ár enn. Hagstofuna tel jeg óþarfa af þeim ástæðum, að stjórnarráðið er nógu mannmargt til að inna þau störf af hendi, er því er ætlað að vinna. Og með tilliti til þess að þjóðin á heimtingu á því, að þar sjeu góðir og trúverðugir starfsmenn, en ekki óregluseggir, er til einskis eru færir nema að hirða laun sin, þá sje jeg enga þörf á að taka stórf af stjórnarráðinu. - Ef það vantar starfskrafta, þá mun það hafa ráð á að bæta þéim við. Það enda ekki óliktegt, að eitthvað falli til af mönnum, er ekki geta staðið í stöðu sinni sem embættismenn á eigin ábyrgð. Það munu ekki vera ósannindi, þó jeg segi það, að til sjeu menn hjer í Reykjavík, er kærkomið væri að geta náð í þetta væntanlega embætti; en þjóðin hefur ekki ráð á að útvega öllum stöðu er þess kynnu að óska. Þar sem þjóðin hefur ekki átt kost á því, að láta uppl. álit sitt um, hvort hún vildi stofna hagstofuna eða ekki, þá tel jeg það að gera þvert á móti vilja hennar að setja hagstofuna á fót nú sem stendur, eða stofna ónnur ný embætti. Skal svo ekki fjölyrða meira um málið að þessu sinni, en mun leyfa mjer að koma með breytingartillögu við þriðju umræðu.



Það kann að vera rjett, að nefndin hafi ekki litið nægilega á verri hliðina á þessu máli, kostnaðarhliðina, en hinsvegar er það ekki rjett hjá háttv. þm. Barðstr. (H. Kr.), að nefndin hafi gengið þegjandi framhjá þessu. Það er sýnt með ljósum tólum, að kostnaðaraukinn við þetta fer ekki fram úr 4 þús, kr., og kostnaðurinn eykst ekki meir með þessu fyrirkomulagi, sem frumv. ætlast til. Skýrslurnar fara vaxandi - og þá kostnaður við samning þeirra, ef stjórn arráðið verður látið annast þær, eins og hingað til. Háttv. þm. Barðstr. hefur ekki gætt þess, hve landshagsskýrslur eru mikils virði. Þær eru ekki aðeins góðar, heldur óhjákvæmilega nauðsynlegar, ef vjer eigum ekki að dragast aftur úr öðrum menningarþjóðum. Við getum ekki komizt hjá því, að fá betri skýrslur en við höfum fengið til þessa. Þetta er þungamiðja frumvarpsins. Spurningin er þá um það, hvort vjer eigum heldur að gera þetta með því að auka starfskrafta stjórnarráðsins eða koma á fót sjerstakri stofnun til þess, eins og frv. ætlast til. Um þetta atriði má deila. Það er rjett, sem háttv. þm. Barðstr. tók fram, að það er athugavert við þetta frv., að það stofnar ný embætti. Þetta sá nefndin, og vildi því ekki stofna nema eitt nýtt embætti, en sumir háttv. þingdeildarmenn telja nefndina þar hafa farið of skamt.

Guðm. Björnsson, framsögumaður: Það má segja um þetta, sem margt annað, að sínum augum lítur hver á silfrið“. Sumir háttv. þingdeildarmenn hafa tekið breytingum nefndarinnar vel. Aðrir ætla, að hún hafi verið of íhaldsöm, er hún hefur viljað spara fje, sem stjórnin lagði til að veita til þessarar stofnunar, og ekki viljað stofna nema eitt embætti, í stað þess, að frumv. stjórnarinnar setur tvö á stofn. Um húsnæði handa stofnun þessari, sem háttv. 1. kgk. þm. (J. H.) mintist á, mun það ráðlegast, að setja engin ákvæði í frv., en fela stjórnarráðinu, að ráða fram úr því, á sem hagkvæmastan hátt. Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) taldi ekki ástæðu til að heimta þau kunnáttu-skilyrði af hagstofustjóra, sem farið er fram á í breyttill. nefndarinnar að krafizt verði. Jeg hygg, að allir sjái, hve fráleitt það er, ef þetta embætti yrði skipað manni, er brysti þekking til að gegna því. Hjer er um svo vandasama vinnu að ræða, að það er lífsnauðsyn, að sá einn fáist við hana, er hefir næga kunnáttu til að bera. Og nefndin vill tryggja það með því ákvæði, er hjer er deilt um, að hagstofustjórinn fullnægi þeim kunnáttuskilyrðum, er nauðsynleg eru til þess að leysa starfið vel af hendi. Þá hjelt háttv. þm. V.- Skf. (S. E.), að það veitti ekki af tveimur föstum starfsmönnum á hagstofunni og háttv. þm. Skgf.  (Jósef Bj:)  tók í sama streng. Það getur vel verið, að þar hafi nefndinni missýnzt. Jeg skal ekki deila við þá um það. Það er rjett, sem háttv: þm. Barðst. (H. Kr.) tók fram, að tvær eru hliðar á þessu máli, eins og á flestum málum, og það sáum við nefndarmenn vel. Hinn háttv, þm. leit sjálfur að eins á aðra hlið þess. Hann kvað þetta alt óþarfa  (Hákon Kristofferson: rangfærsla)  . Hinn háttv. þm. talaði á þá leið, að stjórnarráðið gæti haft þetta starf á höndum án þess að bæta starfskröftum við sig. Er þetta rangfærsla? Hann sagði, að tilætlun stjórnarinnar væri ekki önnur en sú, að skapa embætti handa mönnum, er gengju iðjulausir á gðtum Reykjavíkur. Þetta eru þungar sakargiftir í garð stjórnarinnar, sem hjer er ekki viðstödd. Að svo miklu leyti, sem þeim er ætlað að lenda á nefndinni, getur hún látið sjer þær í ljettu rúmi liggja. Hann sagði og, að hjer væri verið að smeygja inn litla fingrinum ofan í fjáhirzluna, en sá langi kæmi síðar. Hitt mun sannara, að háttv. þm. hafi ekki stungið litla fingrinum í þetta mál og því síður þeim lengri. Ef hann hefði gert það, hefði hann talað öðru vísi. Hv. sami þm. sagði, að hjer ætti að svíkjast aftan að þjóðinni. En það hefir oft verið minzt á það ólag, sem hjer á nú að laga, og að nauðsyn sje að ráða bót á þvi. Það eru 33 ár síðan fyrst var talað um stofnun hagstofu, og það gerði einn háttv, þingmaður, er nú á sæti í hinni deildinni. Þá fór háttv. þm. Barðstr. (H. Kr.) óhæfilegum orðum um það, að jeg hefði skýrt þinginu rangt frá um gjald fyrir samning á hagskýrslunum, og sagði, að það hefði verið greitt meira en 40 kr. fyrir örkina. Þann fróðleik hefur háttv. þm. haft frá nefndinni, svo að erfitt er að halda því fram, að jeg eða við nefndarmenn höfum viljað dylja deildina hins sanna í þessu efni. Jeg vil minna á, að við ráðum ekki málum til lykta með gífuryrðum og orðafumi. Háttv. þm. (H. Kr.) talaði um að sumir menn mættu vel sitja kyrrir á rassinum. Það er alveg rjett, sumir, menn mættu sitja kyrrir á rassinum, heima í hjeraði sínu.



Jeg þarf ekki að bæta miklu við það, sem jeg sagði áðan. Jeg lít svo á, sem háttv. nefnd hafi verið íhaldssöm um of, er hún vildi spara aðstoðarmanninn, enda sparast ekki annað við það, en launahækkunin upp í 3000 kr. Þar sem háttv. 6. kgk. þm. talaði um nauðsynina á að skipa vel hæfan mann í þá stöðu, er hjer er rætt um að stofna, þá er jeg honum vitanlega alveg samdóma um það, en hjer, sem oftar, verður áð trúa stjórninni fyrir þessari veitingu, enda þó alltaf geti misheppnazt. Það getur hugsazt, að ekki verði gott, að fá mann til stöðunnar, ef prófskilyrðið er sett í lögin, því eins og kunnugt er, eru aðeins örfáir kandídatar til í þessari fræðigrein. Jeg neita því ekki, að sjerþekking og lærdómur í þessum greinum sjeu afarmikils virði, en hinu má heldur ekki gleyma, að maður, sem hefur reynslu í þessum málum, og auga fyrir því, sem praktískt er, getur, þó próflaus sje, unnið eins þarft verk eins og lærðu mennirnir, sem stundum liggur við að drukkna í hringiðum „theoríanna“. Mjer er næst að halda, að jafnvel háttv. framsögum., eftir þeim áhuga, sem hann hefur sýnt á sumum málum, sem undir hagstofuna heyra, mundi fær um að taka starf þeitta að sjer. Jeg sje, eins og háttv. þm. Skgf. (Jósef Bj.), enga ástæðu til að láta eftirlaunarjett fylgja þessu fyrirhugaða embætti. Engan eftirlaunarjett hafa landsímastjóri, og Iandsverkfræðingur: Og þess gerist ekki þörf, ef launin sjálf eru sæmileg.



Jeg skal geta þess um áburð hv. 6. kgk. (G. Bj.) á mig, að jeg hafði als eigi fróðleik minn um það, hvað borgað væri fyrir ðrkina í landshagsskýrslunum, frá h. nefnd; jeg hef fengið vitneskju um það úr annari átt, og jeg hef orðið þess áskynja, að fyrir hafi það komið, að greiddar hafi verið alt að 80 krónum fyrir örkina. Þetta er æði há borgun í sjálfu sjer, og óhætt að segja, að hún sje alt of há, þegar þess er gætt, að það eru starfsmenn stjórnarráðsins, sem vinna þessa vinnu í svo kallaðri eftirvinnu, og fá hvorki meira nje minna en þetta fyrir. Það virðist annars öðruvísi háttað vinnubrðgðum hjá stjórnarráðinu, en tíðkanlegt er hjá flestum öðrum vinnuveitendum. Þar er það tíðkanlegast, að þegar mikið er að gera, þá er lengur unnið, og það án aukaborgunar, en meiri hvíldir aftur, þegar lítið er að gera. En hjá stjórnarráðinu virðist fast ákveðinn, þessi stutti vinnutími, ekki nema 5 stundir á dag, en alt borgað, sem þar er unnið fram yfir. Jeg er sammála h. 6. kgk. (G. Bj.) um það, að sumum væri sæmra, að sitja heima hjá sjer, og getur það átt jafnt við alla, og eins þá, sem hafa konunglega útnefnengu til starfa síns.

Guðm. Björnsson, framsögnmaðnr: Við erum ósamdóma, h. þm. V.- Sk. (S. E.) og jeg, um skilyrðin fyrir því, að maður geti orðið hagstofustjóri. Jeg held því fram, að nauðsynlegt sje að heimta, að hann hafi tekið próf í stjórnfræði, en h. þm. (S. E.) er ekki á þvj. Að vísu játa jeg það satt vera, að þótt prófskilyrðið sje sett, þá geti veitingarvaldið farið skakka leið og valið þann, sem líklegastur er af umsækendum, en það þarf þó svo mikið til að standast próf við háskólann, að með því er fengin töluverð trygging fyrirþví, að maðurinn, sem það hefur staðist, sje nokkurnveginn starfinu vaxinn. Hvernig mundi h. þm. V.-Sk. (S. E.) lítast á það, að hætt væri að heimta sýslumenn hefðu tekið Iögfræðispróf og staðizt það.  (S E.: Það kemur ekki til mála)  . Hví skyldi það ekki eins geta komið til mála eins og hitt, að vilja sleppa hjer prófskilyrðum. Það gæti að vísu verið dáindis þægilegt fyrir suma, að hætt væri að heimta það sem skilyrði fyrir því, að fá embætti, að hafa leyst af hendi ákveðin próf. Færi svo, gætum vjer átt von á því, að h. þm. Barðstr. (H. K.) yrði einn góðan veðurdag skipaður sýslumaður, eða jafnvel landlæknir  (H. K.: Þá mundi jeg fara í lækningaferð austur að Heklu, uppá Iandsins kostnað)  . Og árangurinn mundi líklega verða svipaður, og af manna lækningum h. þm. (H. K.). Nú geta menn orðið hreppstjórar, sýslunefndarmenn og þingmenn, jafnvel komizt upp í efri deild án þess þeir þurfi nokkra þekkingu til brunns að bera. Jeg held okkur ætti að geta komið saman um, að hyggilegt sje að búa betur um hnútana með starfsmenn hagstofunnar, og setja þegar í upphafi ákveðin skilyrði fyrir þekkingu þeirra, og það mun ekki verða gert á annan hyggilegri hátt, en með því að heimta, að þeir hafi leyst af hendi próf það, sem hjer er farið fram á. Starfið er vandasamt, og heimtar sjerþekkingu, og verð jeg því að halda fast við breytingartillögu nefndarinnar.