Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Frv. því till., sem hér er lagt fram, er ætlað að mæta tvenns konar vanda: annars vegar að afla fjár til að standa straum af endurreisninni í Neskaupstað í kjölfar snjóflóðanna þar og hins vegar að afla Viðlagasjóði viðbótartekna, svo að sjóðurinn geti komist sómasamlega frá verkefnum sinum vegna eldgossins í Vestmannaeyjum. Mun ég greina nánar frá hvoru tveggja. Föstudaginn 20. des. 1974. laust fyrir kl. 14, féll mikið snjóflóð á athafnasvæði Síldarvinnslunnar hf. í Neskaupstað. Um stundarfjórðungi síðar féll annað snjóflóð litlu utar á ströndinni. Hinar hörmulegu afleiðingar þessara atburða eru öllum landsmönnum enn í fersku minni. Auk mannslífanna, sem aldrei verða bætt, urðu norðfirðingar fyrir gífurlegu eignatjóni. Með bréfi forsrh. til Viðlagasjóðs, dags. 30. des. 1974, fól ríkisstj. sjóðnum til bráðabirgða að koma fram gagnvart yfirvöldum í Neskaupstað. Verkefni Viðlagasjóðs var m.a. í því fólgið að gera úttekt á tjóninu og bæta það, að svo miklu leyti sem það kæmi í hlut annarra en venjulegra bótagreiðsluaðila. Verkfræðingar og matsmenn sjóðsins hafa nú áætlað útgjöld sjóðsins af þessu verkefni og telja þau nema 500 millj. kr. Af þeirri upphæð eru 135 millj. kr. vegna fasteignatjóns, en 225 millj. vegna tjóns á vélum, tækjum og lausafé. Er þá miðað við að síldarverksmiðja sé ekki endurreist á sama stað og að fallist verði á, að bæta yfirgefin verðmæti. Hafa verður einnig í huga að mikil óvissa ríkti um ástand véla í rústum síldarverksmiðjunnar er áætlunin var gerð, en hún er lögð fram hér sem fskj. nr. 1. Í áætluninni kemur einnig fram að kostnaður við björgun og hreinsun muni nema 50 millj. kr., aðrar bætur en áður gat 40 millj. kr. og annar kostnaður og ýmislegt ófyrirséð 50 millj. kr. Varðandi þessa áætlun vil ég taka fram, að hér er ekki um endanlega áætlun að ræða og því geta þessar tölur vitaskuld breyst, en því miður eru litlar líkur til að um lægri bótafjárhæðir verði að ræða, heldur fremur líklegt að til hækkunar komi. Í frv. því, sem hér er mælt með, felst ákvörðun um víkkun á hlutverki Viðlagasjóðs er samkv. gildandi lögum takmarkast við eldgosið í Vestmannaeyjum og afleiðingar þess. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir að stofna til bráðabirgða sérstaka deild við Viðlagasjóð með sjálfstæðum fjárhag vegna verkefnanna í Norðfirði. Ráðgert er hins vegar að leggja síðar fram frv. að varanlegri löggjöf fyrir Viðlagasjóð, þar sem sjóðurinn verði gerður að fastri stofnun er hafi yfir að ráða fjármunum og sérþekkingu til að veita skjóta og öfluga aðstoð ef meiri háttar vanda ber að höndum vegna náttúruhamfara eða annarra ófyrirsjáanlegra atvika sem tryggingar ná ekki til. Starfar nú n. á vegum trmrn. sem kannar þetta mál, og mun hún fljótlega skila áliti. Hlutverk Norðfjarðardeildar Viðlagasjóðs er í frv. þessu þríbætt: Í fyrsta lagi að bæta tjón af völdum snjóflóðanna í Norðfirði. Í öðru lagi að greiða kostnað við björgun verðmæta og hreinsun rústa og athafnasvæða. Í þriðja lagi að stuðla að endurbyggingu atvinnufyrirtækja, sem eyðilögðust eða skemmdust í snjóflóðunum. Í frv. er skýrt tekið fram, að stjórn Viðlagasjóðs skuli við framkvæmd þessara laga hafa náið samband við bæjarstjórn Neskaupstaðar og aðra opinbera aðila sem um málefni norðfirðinga fjalla. Stærsta einstaka tjónið í Neskaupstað er eyðilegging síldarverksmiðjunnar, Er endurbygging hennar nauðsynleg, en ekki er unnt að gera ráð fyrir að bætur fyrir gömlu verksmiðjuna nægi fyrir byggingarkostnaði nýrrar. Til þess að fjármagna þennan mismun gerir 6. gr. frv. ráð fyrir að ríkisstj. geti í samráði við Síldarverksmiðjur ríkisins selt Síldarvinnslunni í Norðfirði með hagkvæmum kjörum vélar og tæki sem fyrirsjáanlega er ekki þörf fyrir á næstunni. Auk þess gera menn sér vonir um að Byggðasjóður og Atvinnuleysistryggingasjóður hjálpi verulega til að fjármagna þennan mismun. Áætluð útgjöld Viðlagasjóðs vegna snjóflóðanna í Norðfirði eru 500 millj. kr. sem fyrr greinir. Frv. þetta gerir ráð fyrir að sjóðnum verði aflað tekna til að standa straum af þessum útgjöldum með álagningu viðlagagjalds á söluskattstofn. Hinn 28. febr. n.k. fellur úr gildi viðlagagjald á söluskattsstofn, sem innheimt hefur verið síðan 1. mars 1973. Gjald þetta var upphaflega 2% af söluskattsstofni, sem kunnugt er, en 1% frá 1. mars 1974. Var þá hinu prósentustiginu varið til niðurgreiðslu á olíu. Í frv. þessu er nú ráðgert að framlengja viðlagagjald og leggja 2% á söluskattsstofn á tímabilinu frá 1. mars 1975 til 31. des. 1975. Samkv. áætlunum þeim, sem frv. fylgja, er talið að tekjur Viðlagasjóðs af þessum tveimur prósentustigum í 10 mánuði verði 1 600 millj. kr. Eftir að áætlanirnar voru gerðar hefur gengisbreyting verið framkvæmd, og miðað við hana er nú áætlað að þessi upphæð gæti e.t.v. orðið eitthvað hærri eða jafnvel um 1 700 millj. kr. Tekjurnar skiptast á deildir sjóðsins í hlutfalli við áætlaða fjárþörf og renna 32% til Norðfjarðardeildar, en 88% til Vestmannaeyjadeildar. Sú regla gildir sem fyrr, að hækkun á útsöluverði vöru og þjónustu, sem hlýst af viðlagagjaldi á söluskatt, veldur ekki hækkun á kaupgreiðsluvísítölu. Enn skortir Viðlagasjóð fé til að geta komist frá verkefnum sínum vegna eldgossins í Vestmannaeyjum og afleiðingum þess. Áætlun sú um tekjur og gjöld Viðlagasjóðs, sem hér er lögð fram sem fskj. nr. 2, sýnir að yfirdráttarskuld sjóðsins við Seðlabankann mun aukast enn á þessu ári og mun nema 1 600 millj. kr. í árslok ef ekki koma til nýir tekjustofnar. Samkvæmt þessu mun staðan við Seðlabankann því versna um 65 millj. kr. á árinu 1975 eingöngu vegna tjónanna í Vestmannaeyjum og er þarna e.t.v. ekki allt fram tekið sem nauðsynlegt er, þ.e.a.s. hærri upphæð til tekjubóta, svo að dæmi sé nefnt. Hinn gífurlegi hallarekstur Viðlagasjóðs undanfarin 2 ár, sem fjármagnaður hefur verið með útstreymi úr Seðlabankanum, er einn frumþáttur þeirrar peningaþenslu og verðbólgu, sem einkennt hefur tímabilið. Þessa þróun verður tafarlaust að stöðva og snúa við. Hlutur Vestmannaeyjadeildar sjóðsins af 2% viðlagagjaldi í 10 mánuði er áætlaður 1100 millj. kr. og er sú fjárhæð talin duga til að koma fjármálum Viðdagasjóðs á réttan kjöl. Skuld sjóðsins hjá Seðlabankanum í árslok 1975 verður þá um 55% lægri en að óbreyttum tekjustofnum eða 740 millj. kr. í staðinn fyrir 1600 millj. kr. Óinnheimtar eru þá um 220 millj. kr. af tekjum sjóðsins af álögðu viðlagagjaldi, sem berast honum á fyrstu tveimur mánuðum ársins 1976. Í upphafi árs 1976 eru eignir Vestmannaeyjadeildar sjóðsins taldar munu vera 2125 millj. kr. að meðtöldum 220 millj. kr. af óinnheimtum tekjum af viðlagagjaldi. Eftirstöðvar af ógreiddum skuldbindingum eru þá taldar 555 millj. kr., en hætt er við að sú upphæð geti hækkað verulega vegna óútkljáðra bótakrafna sem m.a. er fjallað um fyrir dómstólunum. Hafa verður hugfast, að ógreiddar skuldbindingar í lok þessa árs eru fyrst og fremst bætur til Vestmannaeyjakaupstaðar og verður greiðslum að mestu eða öllu lokið á árinu 1976. Á hinn bóginn er stærsti eignaliðurinn skuldabréf vegna sölu innfluttra húsa, og fæst andvirði þeirra ekki greitt nema á löngu árabili og síðustu greiðslur af skuldabréfum verða ekki inntar af hendi fyrr en eftir 25 ár. Annar stærsti liðurinn er skuldabréfalán til sveitarfélaga, en þau eru almennt til 5 ára. Af þessu má ráða, að beinn samanburður á eftirstöðvum eigna og skulda gefur ranga mynd af fjárhagsstöðu sjóðsins. Ljóst er hins vegar að endanlega, þegar skuld sjóðsins hjá Seðlabankanum hefur verið greidd, sem verður væntanlega ekki fyrr en á árinu 1978, þá verða skuldlausar eignir sjóðsins, einkum í verðbréfum, nokkrar. Gætu hær orðið hluti höfuðstóls varanlegs viðlagasjóðs. Ég vil láta það koma hér fram við 1. umr. þessa máls, að snjóflóð hafa fallið viðar á landinu, og þar sem svo háttar til að tjón vegna þeirra fæst ekki bætt með venjulegum tryggingum, þá er eðlilegt að slík tjón verði bætt með sama hætti og gert er hér ráð fyrir, hvort sem það verður gert með greiðslum úr Viðlagasjóði eða með greiðslum úr Bjargráðasjóði. Hvora tveggja þessara leiða þarf að íhuga við afgreiðslu þessa frv., og treysti ég því að n. sú, sem fær frv. til meðferðar, taki til athugunar hvor leiðin sé heppilegri, en í því sambandi er rétt að ítreka, að n. hefur nú til meðferðar, eins og ég gat um, hvernig unnt er að koma við tryggingum þegar tjóa verða eins og þau er hér um ræðir. Þá vildi ég láta það koma fram við þessa umr. um ráðstafanir vegna snjóflóða í Norðfirði og fjáröflun til Viðlagasjóðs, þar sem gert er ráð fyrir 1 prósentustigshækkun á söluskatti, að vitaskuld er þetta neyðarúrræði, en þó nauðsynlegt til þess að standa undir þeim skuldbindingum, sem allur þingheimur hefur tekist á hendur vegna Vestmannaeyjaeldgossins og snjóflóðanna í Neskaupstað. Það er nú í dag til 1. umr. frv. til l. um olíuniðurgreiðslu sem gerir ráð fyrir að 1% söluskattsstigi sé áfram varið til þess að létta upphitunarkostnað þeirra íbúða sem byggja upphitunina á olíu, enn fremur að nokkur hluti þeirrar tekjuöflunar verði til staðar, svo að unnt sé að flýta þeim orkuframkvæmdum sem fyrirhugaðar eru. Hér er vissulega um það að ræða, að almenningur í landinu tekur á sig bagga vegna óvæntra náttúruhamfara og tjóns sem af þeim leiddi. Það er ekki óeðlilegt, að inn í umr. um þetta mál blandist að einhverju leyti þær efnahagsráðstafanir sem ríkisstj. hefur verið að gera og mun standa að. Ég vil því láta það koma hér fram, að þær ráðstafanir, sem ókomnar eru, eru fyrst og fremst þær sem hér skal frá sagt. Það er í fyrsta lagi ákvörðun launajöfnunarbóta. Ekki er útlit fyrir að aðilar vinnumarkaðarins geti komið sér saman um bráðabirgðasamkomulag í þeim efnum, og ríkisstj. hefur skuldbundið sig til að taka launajöfnunarbætur til endurskoðunar þegar framfærsluvísitalan væri orðin hærri en 358 stig. Þar sem hún er nú 375 stig mun ríkisstj. gera ráðstafanir til að frv. það, sem er til meðferðar í Ed. Alþ., til staðfestingar á brbl. frá s.l. hausti um ákvörðun launajöfnunarbóta verði tekið til afgreiðslu og þar verði kveðið á um, hvernig þær launajöfnunarbætur skuli hækka með tilvísun til annars vegar að mínu áliti þeirrar hækkunar, sem orðið hefur á framfærsluvísitölu frá 358 í 375, og hins vegar tel ég eðlilegt að tillit sé tekið til þeirrar söluskattshækkunar, eins stigs, sem hér er gerð til l. um, þannig að hún verði bætt þeim lægst launuðu í þjóðfélaginu og hlutdeild í söluskattsstiginu komi þess vegna á aðra þjóðfélagsþegna en þá sem verst eru staddir. Í öðru lagi eru í undirbúningi ákveðnar till., sem samráð verður haft um við aðila vinnumarkaðarins og hefur verið haft við þá, um tekjuskattslækkun. Er það vilji ríkisstj., að sú tekjuskattslækkun verði einkum þeim til góða sem á lægri tekjubilum eru. Í þriðja lagi verða svo hér til meðferðar, væntanlega bráðlega, ráðstafanir til þess að leysa úr tekjuskiptingarvandamáli innan sjávarútvegsins, þ.e.a.s. milli vinnslu og veiða. Í fjórða lagi mun Alþ. fá til meðferðar till. um samdrátt í útgjöldum og útgjaldaáformum ríkisins, sem væntanlega munu nema a.m.k. 2 500 –3 700 millj. kr., en það er nauðsynlegt vegna fjárhagsstöðu ríkissjóðs sjálfs, svo að annað sé ekki þar með tekið. Í fimmta lagi er ríkisstj. svo að vinna að ákvörðunartöku varðandi aðhald og samdrátt í útgjaldaáformum fjárfestingarlánasjóða, er samræmist útgjaldaáformum ríkisins, og því, að náð verði viðunandi viðskiptajöfnuði og greiðslustöðu gagnvart útlöndum. Allar þessar ráðstafanir, sem þegar hefur verið gerð grein fyrir og ég hef nú minnst á, miðast við það í fyrsta lagi að full atvinna haldist í landinu, í öðru lagi að bætt verði úr gjaldeyrisstöðu þjóðarbúsins og í þriðja lagi að kjaraskerðing sú, sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir, komi sem minnst við þá sem lægstar hafa tekjurnar. Ég vonast svo til þess, að hv. þdm. greiði fyrir afgreiðslu þessa máls, og legg til, að frv. yrði vísað til 2. umr. og fjh: og viðskn.



Herra forseti. Ég vil fyrst víkja að því, að ég harma að hæstv. ríkisstj. skuli ekki hafa haft samráð við stjórnarandstöðuna um tekjuöflun til þess að standa við þau loforð, sem gefin hafa verið um stuðning víð norðfirðinga vegna þeirra tjóna sem þar urðu í snjóflóðunum. Ég hafði satt að segja gert ráð fyrir því í framhaldi af því, sem hæstv. forsrh. hafði rætt við okkur um, að það yrði haldið þannig á þessu máli, eins og áður hafði verið gert í sambandi við Vestmannaeyjamálið, að reynt yrði að hafa sem nánast samráð við alla þingflokka varðandi flutning málsins, bæði gerð þess frv., sem hér hefur verið lagt fram, og eins um tekjuöflun. En þetta hefur ekki verið gert, og ég harma að ríkisstj. skuli hafa staðið þannig að málinu. Á hinn tel ég, að engin vafi leiki, að það hvílir á Alþ. sú skylda að sjá til þess að mögulegt verði að standa við þau fyrirheit sem gefin hafa verið þeim sem hafa orðið fyrir tjóninu á Norðfirði. Ég er á þeirri skoðun, að það hefði veríð æskilegt að reyna að afla fjár í þessu skyni með öðrum hætti en hér er lagt til, en geri mér fulla grein fyrir því, að í þessu tilfelli, alveg eins og átti sér stað í sambandi við fjáröflun vegna Vestmannaeyjavandans á sínum tíma, gátu komið fram mismunandi skoðanir um hvernig fjárins ætti að afla, og þá varð það að ráða úrslitum að samkomulag næðist, þannig að hægt yrði að standa við það sem heitið hafði verið. Ég mun fyrir mitt leyti styðja þá fjáröflun, sem stungið er upp á í þessu frv., ef ekki tekst í þeirri n., sem fjallar um málið, að ná samkomulagi um aðra fjáröflun sem ég tel að hefði verið miklu hagkvæmari og eðlilegri, eins og nú standa sakir. Í Neskaupstað er sýnilega, miðað við þá áætlun sem gerð er grein fyrir í þessu frv., ekki gert ráð fyrir að bæta það tjón, sem þar hefur orðið, nema að litlu leyti, sennilega talsvert mikið undir hálfu því tjóni sem þar hefur orðið. Hér er því ekki um þá fjárhæð að ræða, að ekki hefði verið hægt að afla fjárins án þess að þurfa að fara þá leið að bæta við nýju söluskattsstigi. Ég verð að segja það, að ég lýsi líka yfir vonbrigðum mínum yfir því, ef þessi verður raunin í framkvæmdinni, að þessar bætur verði ekki meiri en þarna er um að ræða, miðað við það tjón sem orðið hefur. En ég vil líka ganga út frá því, að þar verði farið eftir alveg hlíðstæðum reglum og miðað hefur verið við um bæturnar í Vestmannaeyjum, og þó að hér liggi fyrir lausleg áætlum um þetta tjón, þá verði vitanlega ekki bundið sig við þessa áætlun, heldur farið eftir því sem fram kemur að tjónið muni verða metið á. Hér er frv. á ferðinni sem fjallar ekki einvörðungu um tekjuöflun til þess að bæta mönnum það tjón sem hefur orðið í Neskaupstað, heldur er þar einnig um að ræða viðbótartekjuöflun vegna Vestmannaeyjatjónsins. Það er skoðun mín að það verði ekki undan því vikist heldur að afla viðbótartekna vegna tjónanna í Vestmannaeyjum. Þó að segja megi að staða Viðlagasjóðs sé þannig, að hann eigi raunverulega eignir til þess að standa undir þeim bótum, sem þar er gert, ráð fyrir að falli á sjóðinn, þá er ég á þeirri skoðun að ekki sé hægt að hlaupa þannig frá því vandamáli, að þar verði ekki um auknar tekjur að ræða. Það er sýnilegt að Viðlagasjóður fær ekki inn allar þessar eignir sínar, fær þau verðbréf, sem hann á ekki greidd fyrr en eftir svo langan tíma, að það er ekki hægt að láta vestmannaeyinga bíða eftir því með sitt eðlilega bótauppgjör. Það má að sjálfsögðu vera, að misjafnar skoðanir séu um hvað eigi að afla Vestmannaeyjadeildinni mikilla nýrra tekna, hvort þörf er á 1100 millj. til viðbótar við það sem orðið var. Ég fyrir mitt leyti geri ekki neitt aðalatriði úr því og mun fallast á að tekjuöflun eigi sér stað fyrir Vestmannaeyjadeildina eins og hér er lagt til, en hefði þó talið æskilegra, eins og nú standa sakir, að draga sem mest úr því að fara þá tekjuöflunarleið, sem lagt er til með þessu frv., en reyna heldur að afla Viðlagasjóði viðbótartekna eftir öðrum leiðum. En ég undirstrika það, að það er meginatriðið, bæði varðandi fjáröflunina fyrir Norðfjarðardeildina og eins Vestmannaeyjadeildina, að samkomulag þarf að fást um að hægt sé að standa við þau fyrirheit, sem gefin hafa verið. Ef hæstv. ríkisstj. getur ekki fallist á aðra leið en þá, sem hér er lögð til, þá verður það að vera niðurstaðan og þá mun ég styðja frv., en tek það skýrt fram, að ég tel að æskilegra hefði verið að afla teknanna með öðrum hætti og tel að það væri hægt. En væntanlega -gefst tími til þess í þeirri n., sem kemur til með að fjalla um frv., athuga það nokkru nánar, hvort samkomulag gæti tekist um aðra fjáröflun að einhverju leyti a.m.k. Ég tel, að þegar slík óhöpp skella á eins og urðu í Vestmannaeyjum og í Neskaupsstað, þá sé það eðlilegt, að þjóðarheildin taki að sér að greiða slík tjón, fyrst þau fást ekki bætt annars staðar frá, og þá tel ég að það sé fullkomlega eðlilegt að fjár til þeirra sé aflað á þann hátt, að allir leggi þar fram sinn eðlilega hlut, svo að ég skorast ekki undan því fyrir mitt leyti að standa að því að afla þessara tekna. Hæstv. forsrh. minntist í sambandi við þetta frv. á fyrirhugaðar ráðstafanir ríkisstj. almennt í efnahagsmálum. Ég tel ekki eðlilegt að ræða þær í samhengi við það frv., sem hér liggur fyrir, og mun því ekki gera það nema að mjög litlu leyti. Ég álít að það sé ekki þörf á því að blanda þessum málum saman á einn eða neinn hátt og það sé óæskilegt, þó að það hefði vissulega komið til mála að mínum dómi, að þegar um það er að ræða að lækka áætluð útgjöld ríkissjóðs frá nýlega samþykktum fjárl. um 2500 millj. eða jafnvel 3 700 millj., sem hér voru nefndar, þá hefði vissulega komið til greina að af þessari fjárhæð hefði verið varið t.d. til Norðfjarðardeildarinnar í sambandi við þær bætur, sem lofað hefur verið, þeim 500 millj., sem nú er gert ráð fyrir að þangað kunni að renna. En ég sem sagt geymi mér að ræða um þessi atriði, sem hæstv. forsrh. minntist hér á, sem eru varðandi almennar efnahagsráðstafanir, að öðru leyti en því, að hann minntist hér einnig á frv., sem lagt hefur verið fram í Ed., um áframhaldandi niðurgreiðslu á olíuverði til húshitunar. Þá vil ég aðeins taka það fram, þó að það frv. sé ekki komið hingað, að ég tel að allar tekjurnar, sem til falla af því söluskattsprósentustigi sem hefur runnið og átti að renna til verðlækkunar á olíu til húsakyndingar, - allar þær tekjur eigi áfram að renna til þess að lækka þann gífurlega kostnaðarauka, sem orðið hefur hjá þeim sem verða að kynda íbúðarhús sín með olíu og það eigi ekki að klípa þar neitt af, eins og gert er ráð fyrir í frv. ríkisstj. nú og fara að taka hluta af þeim tekjum, sem þannig höfðu verið markaðar í þessu skyni, og ráðstafa í annað. Ég er algerlega mótfallinn því og tel, að það sé síst ástæða að draga úr þeim stuðningi sem verið hefur til þeirra, sem hafa þurft að hita upp íbúðarhús sin með olíukyndingu. En það kemur að því að það frv. komi til þessarar d., og gefst þá tækifæri til þess að ræða um það. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar. Ég er í þeirri n., sem kemur til með að fjalla um þetta frv. Ég er samþykkur efni frv. og vil sjá um að hægt verði að standa við þau fyrirheit gagnvart bæði vestmanneyingum og norðfirðingum, sem gefin hafa verið.



Herra forseti. Þegar fyrrv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum sumarið 1971 urðu mikil tímamót í sögu íslenskra efnahagsmála og íslenskra stjórnmála. Þá tóku við stjórnartaumum á Íslandi valdaþyrstir menn eftir 12–13 ára stjórnarandstöðu, og þess sáust brátt greinileg merki. Sumarið 1971 hafði þeirri ríkisstj., sem áður hafði setið að völdum í meira en áratug, tekist að sigrast á einhverjum mestu efnahagsörðugleikum sem til þess tíma höfðu dunið yfir íslensku þjóðina, þ.e.a.s. þegar það gerðist í senn að síldin hvarf af Íslandsmiðum algerlega á tveimur árum og meiri verðlækkun varð á aðalmarkaði íslendinga fyrir útfluttar sjávarafurðir, Bandaríkjamarkaði, en nokkurn tíma hafði orðið áður. Þetta tvennt: hvarf síldarinnar og verðlækkunin á Bandaríkjamarkaði, skerti útflutningstekjur þjóðarinnar á tveim árum um milli 45 og 50%. Annað eins hafði aldrei áður gerst í efnahagssögu þjóðarinnar, ekki einu sinni á árum heimskreppunnar miklu eftir 1930. Þessi skyndibreyting á efnahagsstöðu þjóðarinnmar olli miklum erfiðleikum, atvinnuleysi og kjararýrnun. En við þeim var snúist með skynsamlegum og róttækum, en að vísu harðhentum ráðstöfunum, sem voru óhjákvæmilegar og játað var hreinskilningslega að væru nauðsynlegar. Það tókst að sigrast á erfiðleikunum á tveimur árum, þannig að þegar leið á árið 1970 var augljóst að erfiðleikatímabili var lokið, atvinnuleysið var horfið og kjör þjóðarinnar voru aftur farin að batna. En almenningi var það e.t.v. ekki jafnljóst og þeim, sem fylgdust náið með æðaslögum íslensks efnahagslífs. Þegar fyrrv. ríkisstj. settist að völdum var góðæri þegar fyrir nokkru greinilega hafið, þannig að öllum mátti vera ljóst að svo var. Þess vegna var eðlilega ríkjandi mikill fögnuður í herbúðum þeirra manna og þeirra flokka sem þá tóku við völdum. Þá hófst hin mikla og fræga veisla, sem mikið og rækilega var lýst á sínum tíma og mikið var um rætt meðan á valdatíma þessarar ríkisstj. stóð. En engin veisla í íslenskri efnahagssögu né íslenskri stjórnmálasögu hefur endað með öðrum eins ósköpum og þessi veisla. Og eftir enga aðra veislu hefur þjóðin fengið annan eins höfuðverk og þá veislu sem efnt var til sumarið 1971. Á stjórnmálasviðinu voru afleiðingar þess, sem gerðist á stjórnarferli fyrrv. ríkisstj., þær að aðalsigurvegari kosninganna 1971, sá flokkurinn sem raunverulega hafði gert myndun þessarar ríkisstj. mögulega, SF, klofnaði í rætur, klofnaði algerlega, leystist svo að segja upp, enda galt hann mikið afhroð í síðustu kosningum, missti 3 af 5 þm. sínum, meira en helming þingliðs síns. Það gerðist jafnframt í lok veislunnar, að hluti af Framsfl. klauf sig frá honum, hreyfing, sem kennt hafði sig við Möðruvelli, lýsti opinberri andstöðu við forustu Framsfl. Í þessum hópi voru ýmsir af hinum yngri forustumönnum framsóknarmanna, jafnvel heil samtök úr röðum Framsfl. Þeir reyndust að vísu ekki hafa það fylgi sem þeir sjálfir héldu að þeir hefðu þannig að hreyfingin misheppnaðist algerlega, en engu að síður, hún var liður í lokum veislunnar miklu, sem stóð frá 1971–1974. Og í veisluglaumnum, í veislufagnaðinum kom upp mikið sundurlyndi innan Alþb. Alþb. stóð nú að því í fyrsta skipti í sögu sinni að breyta gengi oftar en einu sinni og horfa á gengissig - stöðugt gengissig - á öllum síðari hluta valdaferils síns. Alþb. stóð að kaupbindingu í fyrsta skipti í sögu sinni. Og það kom í ljós að Alþb. var klofið í rót í afstöðu sinni til grundvallaratriða varðandi utanríkisviðskipti að því er snertir afstöðu til Efnahagsbandalagsins annars vegar og þó engu síður að því er varðar samstarfið við erlent fjármagn hins vegar, sbr. hina frægu deilu um málmblendiverksmiðjuna. M.ö.o.: Alþb. hafði það líka upp úr þátttöku í þessum veislufagnaði, að innviðir þess riðuðu. Það kom í ljós sundurlyndi, það kom í ljós ólík afstaða til grundvallaratriða stjórnmála og efnahagsmála í Alþb. Og sá ágreiningur helst enn, þótt nú sé hægt að breiða yfir hann, af því að Alþb. er í stjórnarandstöðu. Það var ekki hægt meðan Alþb. var innan ríkisstj., enda þýðir ekkert að þræta fyrir þennan ágreining núna, þótt flokkurinn sé í stjórnarandstöðu, hann kom svo skýrt í ljós og er svo vel staðfestur frá stjórnarárum flokksins. En niðurstaðan af þriggja ára stjórnarferli þessara þriggja flokka var sú á efnahagssviðinu í fyrsta lagi, að það tókst að setja Evrópumet í verðbólgu. Hún var 1974, þegar stjórnin gafst upp, 43%, - Evrópumet í verðbólgu fyrsta niðurstaðan. Önnur niðurstaðan varð sú, að á þessu ári, þegar stjórnin fór frá nam viðskiptahalli 16 milljörðum kr. eða hvorki meira né minna en 12% af þjóðarframleiðslunni. Ringulreiðin og stjórnleysið í peningamálum var slíkt, að útlán banka jukust um 48%, samtímis því sem aukning spariinnlána nam 26% og útlán fjárfestingarsjóða jukust um 53%, - algert stjórnleysi í peningamálum. Og ekki var það betra í ríkisfjármálunum. Á þessu viðskilnaðarári fyrrv. ríkisstj. versnaði staða ríkissjóðs gagnvart Seðlabankanum um hvorki meira né minna en 3 700 millj. kr. Það var 3 700 millj. kr. raunverulegur greiðsluhalli hjá ríkinu, þegar fyrrv. ríkisstj. gafst upp. Viðskilnaðurinn var m.ö.o, þannig, að hann verður ekki nefndur öðrum nöfnum en upplausn, ringulreið, sukk.  Fyrrv. ríkisstj. var byrjuð að káka við ráðstafanir í efnahagsmálum. Hún lækkaði gengið, bæði beint og óbeint, hún bannaði kauphækkanir o.s.frv. En - og það er mergurinn málsins, - hún tók ekki á grundvallarvandamálinu. Hún tók ekki á eyðslunni, hún stöðvaði ekki eyðsluna, hún stöðvaði ekki sukkið. Hún tók ekki fyrir rætur verðbólgunnar. Hún reyndi ekki að stöðva fjárfestingaræðið, sem jafnan fylgir svo geigvænlegri verðbólgu sem hún hafði efnt til. M.a. þess vegna missti fyrrv. ríkisstj. meiri hl. sinn. Af þessu er auðvitað ljóst, að núv. ríkisstj. tók ekki við blómlegu búi eins og fyrrv. ríkisstj. En hvað gerir hún? Hún heldur áfram sömu stefnu og fyrrv. ríkisstj. Það sést engin stefnubreyting, ekki á neinu sviði. Hún kákar við gengisbreytingar og aukaráðstafanir og heldur kaupgjaldinu föstu, en hún tekst ekki á við grundvallarvandann. Hún ræðst ekki gegn eyðslunni og sukkinu. Hún stöðvar ekki fjárfestingaræðið. Hún ræður ekki við verðbólguna. Þess vegna er allt í áframhaldandi sama öngþveiti og það var á síðustu árunum sem fyrrv. ríkisstj. var við völd. Það hefur engin raunveruleg breyting orðið. Það virðist vera Framsfl., sem ræður ferðinni enn, en hann réð ferðinni í samráði við Alþb. í fyrrv. ríkisstj. - Ég skal ekki segja raunar, að annar beri meiri ábyrgð á ófremdarástandinu heldur en hinn, auðvitað gena þeir það báðir, en stefnubreyting hefur engin orðið. Það er mergurinn málsins, og það er það sem ber að harma. Greinilegasta dæmið um að ekki hefur orðið stefnubreyting er það, að ekki örlar á viðleitni til sparnaðar. Það örlar ekki á viðleitni til sparnaðar á einu eða neinu sviði, þó að ástandið sé eins og það hefur verið, þó að ríkissjóður hafi verið rekinn með upp undir 4000 millj. kr. raunverulegum halla á s.l. ári. Sem dæmi um þetta dettur mér í hug að nefna, að í þessu húsi sitja 60 alþm. á launum sem ýmsum þykja alveg nógu há, og skal ég ekki ræða það mál að þessu sinni. En í öðru húsi hér í miðbænum sitja 25 menn á búnaðarþingi. Þessir 25 þm., sem á búnaðarþingi sitja, fá laun úr ríkissjóði meðan á búnaðarþinginu stendur, sömu laun og þm., og fá greiddan ferðakostnað á þingið eins og þm. M.ö.o.: nú sitja hér á Alþ. tveir hópar manna, 60 manna raunverulegir þm. á þingmannslaunum og 25 búnaðarþingsmenn á þingmannslaunum og ferðakostnaði þm. Þessi siður mun hafa tíðkast um mörg undanfarin ár að því er snertir búnaðarþing og fiskiþing, þessi tvö þing. Hins vegar er ekki svo um þing iðnaðarmanna, Alþýðusambandsins eða versdunarmanna eða nein önnur slík þing. Þessi tvö þing hafa með einhverjum hætti fengið að njóta algerrar sérstöðu meðal stéttarþinga þjóðarinnar. Ég hef áður vakið athygli á þessu opinberlega og lýst óánægju og gagnrýni minni á þessu fyrirkomulagi, en á það hefur ekki verið hlustað, þegar ég hef vakið máls á því, og því hygg ég að sami háttur gildi um þetta enn. En hér er auðvitað eitt dæmi af ótalmörgum sem hægt væri að nefna, þar sem hægt væri að spara og auðvitað ætti að spara. Þetta er ósiður sem aldrei hefði átt að komast á. En fyrst hann komst á, þá á að nota fyrsta tækifærið til þess að afnema hann. Nú var tækifærið til að afnema annað eins og þetta. Mörg fleiri dæmi eins og þetta væri hægt að nefna ef tími væri talinn til í þessum umr. En það getur beðið til annars og betri tíma. Dæmi er þetta og annað ekki. En samtímis því sem ríkisstj. hefst ekkert að til þess að veita gott fordæmi að því er varðar sparnað, þá er þróun kjaramála uggvænleg, hún er beinlínis uggvænleg. Á tímabilinu frá því að kjarasamningar voru gerðir í febrúarlok 1974 til loka þess árs var raunveruleg kjararýrnun hjá þeim launþegum, sem fengu fyllstu láglaunabætur, 13%, en hinum, sem engar láglaunabætur fengu, um 23%. Á þessu ári hefur verðhækkun orðið sem svarar til þess að kjararýrnun hafi enn orðið á bilinu 4–5%. Nýlega hefur gengið verið lækkað, stjórnvöld viðurkenna sjálf að það jafngildi um 6–8% kjararýrnun. M.ö.o.: frá því kjarasamningar voru síðast gerðir hefur orðið raunveruleg kjararýrnun um 25% hjá þeim, sem hafa fengið láglaunabætur. Hún hefur orðið um þriðjungur hjá þeim, sem engar láglaunabætur hafa fengið. Nú skal ég að vísu fúslega viðurkenna að reikningslegi kaupmátturinn, sem útreikningar sýndu eftir kauphækkunina í febrúarlok 1974, var ekki raunverulegur. Það var ekki raunverulegur kaupmáttur og ekki raunveruleg kauphækkun sem þá var samið um. Tölurnar um reikningslegan kaupmátt voru rangar og eru rangar, og að því leyti má segja að þegar reiknuð er út kjararýrnun sem miðuð er við það að sá kaupmáttur hafi verið raunverulegur, þá séu tölurnar ýktar, þær séu of háar. Þetta ber fúslega að játa. En það er erfitt og ég skal enga tilraun gera til að slá neinu á það hvaða tala sé nákvæmlega rétt í þessum efnum. Mér er ljóst að þessar tölur, 25–33%, eru ýktar eða of háar, en hitt er jafnaugljóst, jafnrétt, að það hefur orðið mjög veruleg raunveruleg kjaraskerðing síðan kjarasamningarnir síðustu voru gerðir. Jafnframt hefur orðið mikil skerðing á viðskiptakjörum, hækkun á verðlagi innfluttrar vöru og lækkun á verðlagi útfluttrar vöru. Það hvarflar ekki að mér að andæfa því, að við horfum fram á versnandi kjör fyrir þjóðarheildina 1975, á þessu ári. Þjóðarheildin verður að sætta síg við það að hafa úr minna að spila á þessu ári en hún hafði í fyrra. Það væri að loka augunum fyrir staðreyndum að bera á móti slíku. Það hlýtur að' verða kjararýrnun í ár fyrir heildina að ræða, en spurningin er: Hversu mikil þarf hún að vera? 10. febr., þ.e.a..s. fyrir hálfum mánuði, sendi Þjóðhagsstofnunin frá sér merka skýrslu og það er nýjasta skýrslan sem um ástand þjóðarbúsins hefur verið gefin út af hálfu þeirra aðila sem að þeirri stofnun standa. Niðurstaða Þjóðhagsstofnunarinnar um horfur á árinu 1975 eru á næstsíðustu síðu skýrslunnar, þar sem niðurstöðurnar eru dregnar saman. Það er merkileg niðurstaða, sögð í skýru og ljósi máli, auðskildu hverju mannsbarni, og mig langar til - með leyfi forseta - að lesa þær setningar, þar sem Þjóðhagsstofnunin dregur saman spá sína um árið 1975. Helstu niðurstöðurnar verða þessar, segir í skýrslunni, að aukning þjóðarframleiðslu verði lítil sem engin  Vegna versnandi viðskiptakjara munu raunverulegar þjóðartekjur minnka um 3–5% í heild eða um 5–7% á mann. Það er þetta sem ég vil sérstaklega koma að á eftir og þess vegna er nauðsynlegt að minna á þær staðreyndir aftur. Við blasir að öllu óbreyttu mikill halli í viðskiptum við útlönd, 14–17 milljarðar kr. Jafnvel þótt reiknað sé með ítrustu lántökum erlendis virðist ókleift að jafna viðskiptahallann með þeim hætti. Í frumdrögum Seðlabankans að spá um fjármagnshreyfingar til og frá útlöndum er gert ráð fyrir að unnt verði að afla erlendra lána í þeim mæli að fjármagnsjöfnuðurinn skili í mesta lagi 91/2 milljarði kr. til að mæta viðskiptahallanum. Þar með væri stefnt í versnun gjaldeyrisstöðunnar um 5–8 milljarða á árinu. Um þessar mundir, í febrúarbyrjun, er gjaldeyriseignin þegar þorrin. Og að síðustu, grundvallarmisvægið milli heildarframboðs og eftirspurnar í hagkerfinu birtist inn á við í ýmsum myndum, í rekstrarhalla sjávarútvegs, fjármagnshalla hins opinbera og fjárvöntun til fyrirhugaðra framkvæmda og útlána. Svo mörg voru þau orð. Það, sem ég vildi sérstaklega vekja athygli á í þessu sambandi, var einn liður þessarar niðurstöðu. Ég vil ekki taka hann út úr niðurstöðunni og láta segja á eftir: „Niðurstaðan, ekki í heild, heldur aðeins einn liður hennar.“ Þess vegna leyfði ég mér að endurtaka þetta. Það er annar liðurinn, að vegna versnandi viðskiptakjara muni raunverulegar þjóðartekjur minnka um 3–6% í heild eða um 5–7% á mann. Hvað felst í þessu? Þjóðhagsstofnunin segir: Það sem þarf að gerast á árinu, það sem mun gerast á árinu er það, að raunveruleg kjör versni um 5–7% á mann. Hvað vorum við að sjá áðan með því að bera saman kaupgjald og framfærsluvísitölu? Hvað hafa kjör rýrnað mikið undanfarið gagnvart því fólki sem er í Alþýðusambandinu og Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja? Skv. tölunum, eins og þær liggja fyrir, er kjararýrnunin hjá láglaunafólkinu 25%, hjá öðrum allt að 33%. Ég segi: þessar tölur eru auðvitað of háar. Ég skal ekki nefna neina aðra tölu sem ég tel vera réttari, en þetta eru margfaldar tölur. Í áætlun Þjóðhagsstofnunar segir að kjararýrnun þurfi að verða, og ég skal ekki bera á móti að hún þurfi að verða. Þetta er mergurinn málsins. Þessi niðurstaða kjararannsóknarstofnunarinnar þýðir m.ö.o., að það er hægt, ef vilji er fyrir hendi, að vernda hina lægst launuðu frá þeirri 5–7% meðaltalslækkun á kjörum, sem Þjóðhagsstofnunin segir að sé nauðsynleg. Það er hægt með því að láta þá, sem hafa háar tekjur - og þeir eru margir í íslensku þjóðfélagi - bera t.d. 7-10% kjaraskerðingu. Þá er jöfnuður fenginn. Það er hægt að vernda láglaumafólkið frá nauðsynlegri 5–7% meðaltalsskerðingu á kjörum með því að láta hálaunafólk bera t.d. 7–10 % skerðingu á kjörum. Það er þetta, sem auðvitað ætti að gera, en það er þetta sem hæstv. ríkisstj. vanrækir að gera. Hún hefur ekki hugað að þessum möguleika. En þetta eru staðreyndir sem sóttar eru í skýrslu þeirrar ágætu stofnunar, Þjóðhagsstofnunar Íslands. Launþegasamtökin hafa haft fullkomlega ábyrga afstöðu til þessa vandamáls. Þeim er algerlega ljóst, að hækkun krónutölu kaupgjalds leysir engan vanda. Þau hafa líka lýst því yfir, að þeim er ljóst að vísitölukerfið þjónar ekki hagsmunum launþega til frambúðar, og lýst sig reiðubúin til að endurskoða það. En þau hafa bent á, að við verðum á árinu 1975 að slá skjaldborg um hag hinna lægst launuðu, og þau hafa bent á raunhæfar leiðir til þess aðrar en beina kauphækkun. Þau hafa óskað eftir lækkun á beinum sköttum sem næmi 2 500–3 000 millj. kr., sem mundi þýða raunverulegt afnám tekjuskatts hjá öllu venjulegu launafólki. Og það hefur beðið um auknar fjárveitingar til þess að auðvelda almenningi, einkum láglaunafólki, að eignast þak yfir höfuðið eða leiguhúsnæði með ódýrum hætti. En hvert hefur verið svar ríkisvaldsins? Skattahugmyndunum hefur verið hafnað. Það hefur verið sagt, að ríkisstj. væri reiðubúin til að lækka skatta, þá upphæð sem gert var ráð fyrir á fjárl., um einar 700 millj. kr., 1/4 af því sem alþýðusamtökin hafa farið fram á. Hver eru svörin á sviði húsnæðismálanna? Engin, engu hefur verið lofað, ekkert gefið í skyn, engin fyrirheit. Hins vegar hefur verið sagt, að það mundi verða tekið til athugunar að hækka láglaunabæturnar. Þetta eru svörin, sem fulltrúar launþegasamtaka hafa fengið fram til þessa dags frá stjórnvöldum, frá hæstv. ríkisstj. En nú í dag kemur viðbótarsvar við þessum hóflegu og skynsamlegu till., viðbótarviðbrögð við þessari skynsamlegu og hógværu afstöðu launþegasamtakanna. Nú kemur hér till. um ekki aðeins að framlengja söluskattinn í 19 stigum, heldur hækka hann um eitt stig, þ.e.a.s. upp í 20%. Ég þykist viss um, að þetta munu launþegasamtökin, Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, skoða sem beina ógnun við sig. Það standa yfir samningar milli launþegasamtakanna og atvinnurekenda, og það hafa staðið yfir vinsamlegar viðræður, sem betur fer, á milli launþegasamtakanna og ríkisvaldsins. En nú kemur þetta innlegg í þessar viðræður, þ.e.a.s. það á að hækka söluskattinn um 1 stig. Áður en ég segi meira um þetta, þá spyr ég: Er þetta nauðsynlegt? Skyldi þetta vera nauðsynlegt? Það var þegar orðið ljóst á s.l. ári, undir lok s.l. árs, að tjónið, sem varð í Vestmannaeyjum, væri meira en svo að hægt væri að bæta það að fullu með því að innheimta eitt söluskattsstig til ársloka 1974. Það var þegar orðið ljóst, og ég hygg að um það hefði náðst alger samstaða að framlengja söluskattinn, til þess að unnt væri að standa við allar skuldbindingar, sem orðið hefðu af Vestmannaeyjatjóninu. Ég hef hér fyrir framan míg plagg, þar sem stjórn Viðlagasjóðs lýsir skoðun sinni á því 11. des., með hverjum hætti væri hægt að leysa Vestmannaeyjavandann, og þessi skoðun er undirrituð af formanni stjórnar sjóðsins, Helga Bergs. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: 11. des. 1974 - menn veiti því athygli: Það er því till. stjórnar sjóðsins að núverandi tekjustofn verði framlengdur í 12 mánuði, þ.e.a.s. til febrúarloka 1976. Í árslokin 1975 yrði skuldin við Seðlabankann 827 millj. kr. Þá væri óinnkomið söluskattsstig seinustu 4 mánuði sem áætlast 332 millj. kr. og mundi lækka þessa skuld á fyrstu mánuðum ársins 1976 í 495 millj. kr. Á móti væru eignir sjóðsins, skuldabréf til langs tíma umfram skuldbindingar við aðra en bankann, 1 350 millj. kr. - þ.e.a.s. 1905 millj. kr. ~~mínusmerki~~ 555 millj. kr. Afborganir af þessum skuldabréfum mundu þá greiða skuldina við Seðlabankann á nokkrum árum. Þetta var einróma till. stjórnar Viðlagasjóðs 11. des. 1974. Um þessa till. var þingfl. Alþfl. kunnugt og hann var á einu máli um að stuðla að því, að þessar hugmyndir næðu fram að ganga, að samþ. þessarar till., sem stjórn Viðlagasjóðs lagði einróma til. Það skortir ekkert á það, að þingflokkur Alþfl. sé reiðubúinn til að hafa ábyrga afstöðu til þeirra vandamála, sem við er að etja. Svo gerðust hin hörmulegu tíðindi á Norðfirði, og að sjálfsögðu er það algerlega rétt, sem kom fram hjá hæstv. forsrh. og hv. 2. þm. Austf., Lúðvík Jósepssyni, að það er sjálfsagt að þjóðin öll beri þann kostnað sem af slíkum válegum atburðum hlýst. Um það getur enginn ágreiningur verið meðal alþm. eða meðal góðra íslendinga yfir höfuð að tala. Það tjón, sem varð á Norðfirði hefur verið metið af stjórn Viðlagasjóðs á 500 millj. kr., og þingflokkur Alþfl. telur sjálfsagt að þetta tjón verði bætt, að þjóðin í heild greiði þessar 600 millj. kr. En hvernig á að greiða þær? Hér er um svo litla fjárhæð að ræða í hlutfalli við heildarfjárlög ríkisins, að það á enginn vandi að vera að spara sem þessum 504 millj. kr. nemur. Það þarf hvort eð er að taka fjárl. til gagngerrar endurskoðunar. Þau hljóða upp á næstum 50 milljarða kr. útgjöld. Hér er um að ræða 500 millj., hér er um að ræða 1% af útgjöldum fjárlaganna, sem þarf til að bæta norðfirðingum tjón þeirra, eins og sjálfsagt er. Ætli það leyfi sér nokkur að halda því fram, að það sé ekki hægðarleikur að lækka ríkisútgjöldin um 1% til þess að norðfirðingar geti fengið sitt, eins og þeir eiga auðvitað að fá? Það þarf ekkert að hækka söluskattinn vegna þess sem gerðist á Norðfirði, enda gefur eitt söluskattsstig helmingi meira, yfir 1000 millj., helmingi meira en tjónið á Norðfirði nam. Við höfum hér, hv. þm., orð stjórnar Viðlagasjóðs fyrir því frá því í des. 1974, að það þarf ekki að hækka söluskattinn vegna Vestmannaeyjavandans. Við höfum orð allrar stjórnar Viðlagasjóðs undir forustu sjálfs Helga Bergs fyrir því að það þarf ekki. Síðan kemur 50'0 millj. kr. viðbótartjón á Austurlandi - 500 millj. - 1% af fjárlögum, sem þarf að bæta. Hvað er auðveldara en að bæta það með niðurskurði á fjárlögum? Það þarf enga hækkun á söluskatti, hvorki vegna Vestmannaeyja né heldur vegna Neskaupstaðar. Þetta er mergurinn málsins. Þess vegna verð ég að segja það, að mér finnst afstaða hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar til málsins hér áðan afar furðuleg, alveg furðuleg, að ætla sér að samþ. það með hæstv. ríkisstj. að hún hækki söluskattinn í núv. verðlagsástandi, í núverandi ástandi á vinnumarkaðnum, um 1%, að ætla sér að að gefa fjmrh. að ástæðulausu yfir einn milljarð kr. Ég skil satt að segja ekki hugsanaganginn, ég skil hann ekki, vegna þess að þetta er í svo augljósri mótsögn við það, sem áður hefur verið afstaða hv. þm., bæði meðan hann var ráðh., meðan hann var í stjórnarandstöðu þar áður, og nú síðan hann komst aftur í stjórnarandstöðu, að hér hljóta einhver annarleg kjördæmissjónarmið að liggja að baki, það getur varla annað verið. Auðvitað er algerlega ófyrirgefanlegt af þm. að taka þröng kjördæmissjónarmið sín fram yfir það sem ætti að vera skylda flokks hans, sem er í nánum tengslum við verkalýðshreyfinguna, að styðja hana í baráttu sinni gegn því að kjararýrnun verði meiri en nauðsyn er á. En fái söluskatturinn að hækka um eitt stig, þá verður kjararýrnunin meiri en þörf er á, og að það skuli gerast með stuðningi hv. þm., það er furðulegt. Það mun leiða til þess að flokkurinn tapar ekki þriðjungi, heldur miklu meira. Það er eitt sem er alveg ábyggilegt, ef hann heldur áfram eins og hann byrjar núna. Nú skal ég segja þessi orð aðeins til þessa hv. þm., ekki til flokksins sjálfs, ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að t.d. sá, sem kallaði fram í áðan, Gils Guðmundsson, þó að hann sé þéttur á velli, ég vona að hann reynist líkaþéttur í lund þegar kemur að því að greiða atkv. um þessar óþörfu álögur á alþýðuna, - þá vona ég að hann láti ekki Austurlandsþm. Lúðvík Jósepsson skipa sér að greiða atkv. gegn samvisku sinni. Ég þykist þekkja þann hv. þm. Reykn. það vel og veit hann er það mikill og gamall verkalýðssinni, að ef hann lætur hafa sig í það að samþ. þetta óþarfa söluskattsstig, þá er hann ekki eins þéttur í lund og hann er á velli. En ég skal ekki fella ábyrgð á flokkinn í heild fyrir þetta. Ég vil mega vænta þess að þetta sé einkaskoðun Lúðvíks Jósepssonar, að það sé einkaskoðun Austfjarðaþm. Lúðvíks Jósepssonar, en ekki skoðun þingflokks Alþb. Ég veit að það mun ekki valda verkalýðshreyfingunni verulegu tjóni þó að þessi eini þm. taki eitthvað sem hann heldur að séu kjördæmishagsmunir, fram yfir hagsmuni verkalýðshreyfingarinnar, en það mundi valda verkalýðshreyfingunni tjóni ef allur þingflokkur Alþb. léti þennan mann kúska sig með jafnharkalegum og ósanngjörnum hætti og fælist í því ef hann fengi að ráða ferðinni í þessu máli. Það eru ímyndaðir Austfjarðahagsmunir. Ég segi: ímyndaðir, af því að enginn er á móti því að Norðfjörður fái bætt það tjón sem hann raunverulega hefur orðið fyrir. Enginn er á móti því, því'eru allir samþykkir. En við hljótum að vera á móti því að meira sé tekið í þessu nafni heldur en nauðsynlegt er. Það er það, sem ég er að andmæla og ég vona að aðrir flokksmenn hv. þm. andmæli líka. Niðurstaða mín og þingflokks Alþfl.er sú: Við fengum tækifæri til að kynna okkur þetta mál, fengum málið sent strax í gær og fyrir það erum við hæstv. ríkisstj. þakklátir að hafa fengið að hafa milli handanna í meir en sólarhring bæði málin, hæði þetta mál og málið í Ed. En einróma niðurstaða okkar var sú, að við vildum stuðla að óbreyttum söluskatti og óbreyttri hagnýtingu hans. Við mundum hafa samþ. till. stjórnar Viðlagasjóðs frá 11. des. 1974. Og við viljum að sjálfsögðu að tjónið í Neskaupstað verði bætt með þeim 500 millj., sem það hefur verið metið á, og sú upphæð verði fengin með sparnaði hjá ríkissjóði, en ekki með óþarfahækkun á söluskattinum. Ég er sannfærður um að launþegasamtökin munu skoða þessa hækkun á söluskatti sem beina ógnun við sig. Þetta mál allt er ótvíræð sönnun þess að ríkisstj. ræður ekki við þann vanda sem við er að etja í íslenskum efnahagsmálum.



Herra forseti. Þegar hið mikla tjón varð af jarðeldunum í Vestmannaeyjum voru það viðbrögð allra, að þar yrði þjóðarheildin að hlaupa undir bagga og rétta hlut þess byggðarlags, sem orðið hafði fyrir þyngri búsifjum en nokkurt annað byggðarlag á landinu í manna minnum. Þess var líka skammt að biða að ráðstafanir væru gerðar til þess að þjóðarbúið rétti þar hlut þeirra sem fyrir skaðanum höfðu orðið. Um þetta var enginn ágreiningur og er enginn ágreiningur, hvorki hér á Alþ. né meðal almennings, svo að mér sé kunnugt. En að sjálfsögðu var það og er áfram álitamál, hvernig rísa skuli undir þeim kostnaði sem þarna fellur á íslenska þjóðarbúið, á íslenska ríkið. Það var athugað í öndverðu hvaða leiðir væru vænlegastar. Ofan á varð að afla fjár til bóta vegna tjónsins í Eyjum með hækkuðum neysluskatti. En þá þegar hefðu menn getað gert sér ljóst, að eftir fordæmið frá Vestmannaeyjum er ekki á öðru stætt en önnur byggðarlög sem fyrir svipuðum hremmingum verða, fái einnig svipaða aðstoð, og því hefði verið vert að leiða hugann að því hversu búa skuli sig undir að rísa undir svipuðum vanda. því fagna ég því sérstaklega, að frá því er skýrt í aths. við 1. gr. þess frv., sem hér liggur fyrir, að ætlunin er að leggja síðar fram frv. að varanlegri löggjöf fyrir Viðlagasjóð. Ég vil segja það sem mína skoðun og ég held skoðun okkar í Samtökunum sameiginlega, að sú leið, sem þar komi helst til greina, sé skyldutrygging mannvirkja um land allt fyrir stórkostlegum náttúruhamförum, sem venjulegar tryggingar ná ekki til, atvikum eins og jarðeldum, snjóflóðum, vatnsflóðum, fárviðrum og öðru slíku. Ég held að það sé sú leið, sem fyrst ætti að koma til athugunar, hvort og hvernig slíkum varúðarráðstöfunum, slíku heildartryggingakerfi við náttúruhamförum og tjóni af þeirra völdum verði við komið. Þegar síðast var fjallað hér á Alþ. um fjáröflun til Viðlagasjóðs vegna Vestmannaeyja varð niðurstaðan að tekjustofn Viðlagasjóðs skyldi vera eitt söluskattsstig. Þá þegar mátti vera ljóst og var öllum ljóst að þessi fjárhæð mundi ekki nægja til að mæta kröfunum sem Viðlagasjóður þurfti að standa undir. Þetta hefur líka komið á daginn. Myndast hefur verulegur skuldahali við Seðlabankann með þeim afleiðingum, sem sjá mátti fyrir, að þetta lán Seðlabankans til Viðlagasjóðs hefur aukið á þenslu í landinu. Það var líka viðbúið að það kæmi að skuldadögum, að þessa lántöku hjá Seðlabankanum þyrfti að jafna. Síðasti ræðumaður hefur lýst því hvernig stjóra Viðlagasjóðs taldi síðla á síðasta ári að unnt væri að gera hvort tveggja í senn, rísa undir nauðsynlegum útgjöldum og lækka mjög yfirdráttinn hjá Seðlabanka með framlengingu þess söluskattsstigs sem Viðlagasjóður hefur notið. En síðan hefur það gerst, að til hefur komið stórfellt tjón í Neskaupstað af snjóflóðinu sem þar féll. Það verkefni, sem að Alþ. snýr, er nú að kveða á um hversu fjár skuli aflað til þessara tveggja staða, til eftirhreytanna að jarðeldatjóninu í Vestmannaeyjum og til snjóflóðstjónsins í Neskaupstað. Við athugun á því frv., sem hér er lagt fram, grg. og fylgiskjölum, kemur í ljós að viðlagasjóðsgjaldið, sem gilt hefur, 1 söluskattsstig, nægir til að standa undir hinum fyrirsjáanlegu tjónabótum bæði í Vestmannaeyjum og í Neskaupstað, en hér er lagt til að við sé bætt öðru söluskattsstigi, og það söluskattsstig á næstum einvörðungu að ganga til þess að færa niður skuldina við Seðlabankann. Ég skal ekki draga úr þörfinni á því að það bráðabirgðalán sé jafnað og dregið úr þeim óheppilegu áhrifum sem sú fjármögnun Viðlagasjóðs hefur haft á fjármálaástand í landinu. En ég get ekki fallist á að eina leiðin til þess sé að leggja á nýtt söluskattsstig í því ástandi sem nú ríkir. Hafi það verið torvelt að hækka neysluskattheimtu um eitt stig á þeim tíma þegar ákvörðun var um það tekin að það skyldi Víðlagasjóður láta sér nægja, og þar með í rauninni ákvörðun um þá bráðabirgðafjármögnun sem lent hefur á Seðlabankanum, þá er það að mínum dómi margfalt erfiðara nú, svo erfitt að ég fyrir mitt leyti og við í Samtökunum teljum það ógerlegt. Ég hirði ekki að rekja fyrir hv. þm. þær breytingar, sem orðið hafa á þeim tíma sem liðinn er milli þess að Alþ. fjallar um þessi tvö mál, en ég held að þeir hljóti allir að geta samþ. það, að þær hníga einvörðungu á þá hlið að ný neysluskattheimta er margfalt varhugaverðari nú heldur en hún var þegar síðast var um fjáröflun til Viðlagasjóðs fjallað. Ég tel að það hefði frekar átt að kanna aðrar leiðir til þess að jafna skuld Viðlagasjóðs við Seðlabankann. Ég vil nefna tvær. Við í Samtökunum höfum tekið þá afstöðu þegar um það er að ræða að leggja á annaðhvort neyslugjöld, sem falla af mjög svipuðum þunga á allan landslýð, eða leggja á gjöld, sem fer eftir efnum og ástæðum hvar lenda, þá teljum víð að fara eigi síðari leiðina og höfum þá gjarnan bent á skyldusparnað af þeim tekjum sem teljast í hærri flokkum. Ég tel, að í þessu tilviki hefði gjarnan mátt skoða þessa leið, og benti á, að það er síður en svo að Viðlagasjóður hafi efnt til skuldar við Seðlabankann sem ekkert standi fyrir. Þvert á móti þykir fyrirsjáanlegt og kemur fram í þeim plöggum, sem hér liggja fyrir, að Viðlagasjóður á og mun eignast eignir sem nema nokkurn veginn Seðlabankaskuldinni, þótt þær komi ekki inn sem reiðufé nema á nokkuð löngum tíma. Önnur leið, sem að minni hyggju hefði einnig verið affarasælli en þessi, er að breyta bráðabirgðaskuldinni í Seðlabankanum í lengra lán hjá viðskiptabönkunum. Það ættu allir að sjá, að það hefur allt önnur áhrif í hagkerfinu í heild, hvort Seðlabankinn hleypur undir bagga með fjármögnun með þeim hætti, sem hér hefur orðið, eða hvort sú fjármögnun lendir á viðskiptabönkunum ásamt öðrum þörfum sem þeir þurfa að sinna. Og það ber að sama brunni með þessa leið og hina fyrri, sem ég nefndi, að fyrir þessu láni hefði að meginhluta getað staðið sú eign sem fyrirsjáanlegt er að Viðlagasjóður mun ráða yfir. Þar að auki hefði komið til , að svo miklu leyti sem þetta hrökk ekki til, væntanleg sjóðsmyndun af því almenna tryggingakerfi, þeim nýja varanlega Viðlagasjóði, sem fyrirhugaður er og ég hef lítillega lýst hvernig ég tel að réttast væri fyrir komið. Þá vil ég lítillega víkja að einu atriði, sem fram kemur í fskj. með þessu frv. Þar segir í fskj. 1. að áætlun sé miðuð við að síldarverksmiðjan á Norðfirði sé ekki endurreist á sama stað og að fallast verði á að bæta yfirgefin verðmæti. Þessi verðmæti munu vera æðimikil, grunnur rammgerður með öllum leiðslum, þrær og e.t.v. fleira; svo að þarna er um mikil verðmæti að ræða. Mér er spurn: Hefur það verið athugað gaumgæfilega hver tök eru á að koma við snjóflóðavörnum á þeim stað þar sem síldarbræðslan stendur nú? Athygli manna á Íslandi hlýtur mjög að beinast að því, hvort við getum ekki lært af öðrum þjóðum, sem búa við jafnvel enn meiri snjóflóðahættu en við og reisa þó byggingar sínar og mannvirki á stöðum þar sem tvímælalaust er snjóflóðahætta, en búa mannvirkin þannig úr garði, að talið er að þeim sé ekki stórfelld hætta búin af snjóflóðum. Auðvitað mundu slík mannvirki kosta verulegt fé, en það er líka mikill kostnaður í því fólginn að yfirgefa það sem nýtanlegt er enn af mannvirkjum síldarverksmiðjunnar, og ég vil gjarnan varpa þessari spurningu fram.

Ég vil gera örstutta aths. við þetta frv., sem hér liggur fyrir. Það er við 6. gr. frv., sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. er heimilt í samráði við Síldarverksmiðjur ríkisins að selja Síldarvinnslunni á Norðfirði vélar og tæki úr þeim verksmiðjum Síldarverksmiðja ríkisins, sem ekki er fyrirsjáanleg þörf fyrir á næstunni, með mjög hagstæðum greiðslukjörum. Ríkisstj. ákveður verð og greiðsluskilmála.“ Ég vil staldra ofurlítið við þessa gr. Ég vil, að endilega liggi fyrir samþykki forráðamanna þeirra sveitarfélaga, þar sem þær verksmiðjur eru sem áformað er að flytja eða þær vélar eru sem áformað er að flytja til Norðfjarðar. Ég legg mjög ríka áherslu á, að það verði ekki gert gegn vilja heimamanna að taka af þeim þessi atvinnutæki og þá atvinnuaðstöðu sem þeim fylgir. Og ég vænti þess fastlega, að hv. fjh.- og viðskn. Nd. sjái sér fært að breyta frv. á þann hátt, að það sé tvímælalaust tekið fram, að þetta verði ekki gert nema með samþykki heimamanna á hverjum stað. Ég sé ástæðu til þess að þakka hæstv. forsrh. þau ummæli, að bæta þurfi tjón sem orðið hefur af snjóflóðum annars staðar á landinu. En því miður finnst mér, að ummæli hans hafi ekki verið alveg nógu skýr. Ég vil - með leyfi forseta - segja ykkur frá samþykkt bæjarráðs á Siglufirði sem mér hefur borist í hendur. Hún er þannig: „Bæjarráðið samþykkir að fara þess á leit við þm. kjördæmisins, að þeir leggi eindregið til, að Viðlagasjóði verði falið að greiða bætur vegna tjóns af völdum snjóflóða í Siglufirði í des. s.l., með sama hætti og á Norðfirði, þegar málið verður tekið fyrir á Alþ.“ Þannig hljóðaði ályktun bæjarráðs á Siglufirði, og ég tel eðlilegt að víkjast góðmótlega undir bón bæjarráðs Siglufjarðar, því að þetta tjón er sama eðlis og það sem varð á Norðfirði, þó að sem betur fer hafi það ekki verið eins hörmulegt. Á Siglufirði eyðilögðust tvö vönduð íbúðarhús og verða ekki byggð upp aftur á sama stað, þannig að eigendur þeirra hafa orðið fyrir miklu tjóni. Ég legg á það sérstaka áherslu að þetta verkefni verði falið Viðlagasjóði, því að ég hygg að samræmi verði mest í hlutunum með því. Og ég vænti þess, að hv. fjh.- og viðskn. d. hafi þetta atriði einnig í huga.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess eins að þakka hæstv. forsrh. fyrir þá yfirlýsingu sem hann gaf um að tjón yrði að bæta af völdum snjóflóða viðar en í Neskaupstað og á þar sérstaklega við Siglufjörð. Þar sem ég á sæti í þeirri n., sem um málið mun fjalla, flyt ég ekki brtt. á þessu stigi, en mun beita mér fyrir því í n. að tjón verði einnig bætt af snjóflóðinu í Siglufirði. Hygg ég raunar að allir þm. muni um það sammála að eitt eigi yfir alla að ganga í þessu efni og þess vegna verði enginn ágreiningur um að slík breyting verði á frv. gerð.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessum umr., en sökum þess að mér fannst hv. 9. þm. Reykv. flytja hér nokkuð óvenjulega ræðu get ég ekki stillt mig um að segja hér nokkur orð. Þessi ræða hv. þm. var óvenjuleg að því leyti að hér er verið að ræða nokkuð óvenjulegt málefni. Hér er verið að ræða um að bæta tjón sem hefur orðið vegna náttúruhamfara og tjón sem allir eru sammála um að verði bætt. En í stað þess að ræða um það mál sérstaklega eða hvernig það skyldi gert, þá flutti hv. ræðumaður hér eins konar eldhúsdagsræðu og fór alla leið tíu ár aftur í tímann, bæði til að hæla sér og sínum mönnum og til að bera sakir á aðra. Ég mundi sjá ástæðu til þess að ræða þetta efni nokkru nánar við hv. þm. ef hann væri ekki farinn af fundi, en mér finnst eigi að síður rétt að gera nokkrar aths. við það sem hann sagði. Hann getur þá lesið það í þingtíðindunum og ég vona að þegar hann les það í ró og næði beri það enn betri árangur en ef hann hefði hlustað á það hér. Hv. þm. byrjaði á að bera mikið lof á úrræði viðreisnarstjórnarinnar á árunum 1967–1968. Vegna þess að ég er gamall kunningi hv. þm. vil ég nú gefa honum það ráð að minnast sem allra minnst á þessi úrræði. Þessi úrræði höfðu m.a. þær afleiðingar, að á þessum árum, samkv. skýrslum alþjóðastofnunar, setti Ísland heimsmet bæði í verkföllum og atvinnuleysi á þessum tíma. Við skulum þess vegna vona að slíkir tímar komi ekki aftur og slíkum úrræðum verði ekki aftur beitt. Þá komst hv. þm. að þeirri niðurstöðu að stjórnin, viðreisnarstjórnin, hefði með þessum úrræðum sigrast á erfiðleikunum. Þetta er mikill misskilningur. Ástæðan til þess að við komumst út úr þessum erfiðleikum var ekki sú að úrræði stjórnarinnar hefðu komið að haldi, heldur var hún sú, að viðskiptakjörin fóru batnandi og bötnuðu stöðugt á árunum 1969, 1970 og 1971, og það var höfuðorsök þess að ástandið batnaði. Það var batnandi viðskiptakjörum að þakka, en ekki því að úrræði stjórnarinnar hefðu reynst rétt. Þá fór hv. þm. að ræða um stjórnartíma vinstri stjórnarinnar, og hann komst að þeirri niðurstöðu að á þeim tíma hefði hér verið mikil veisla, stórkostleg veisla og hann fór mörgum orðum um það hve mikil þessi veisla hefði verið. En hver var afstaða hv. þm. sjálfs til þessarar veislu? Var hann eitthvað mótfallinn veislunni? Vildi hann draga úr henni? Eða vildi hann jafnvel auka veislufagnaðinn? Ég held, að ef menn rifji upp afstöðu hv. þm. þá hér á þingi, þá verði niðurstaðan sú að hann vildi ekki draga úr veislunni, hann vildi auka veislufagnaðinn. Ég minnist þess að á þessum þingum flutti hann fjölmargar till. um útgjaldahækkanir. Ég minnist þess einu sinni við fjárlagaafgreiðslu, að þá flutti hann einsamall till. um að hækka útgjöld fjárlaga um 300 millj. kr. Ég held, að ef það hefði verið farið eftir þeim till. sem hann og hans flokkur fylgdu þá í sambandi við afgreiðslu fjárl., þá hefði veislan orðið miklu meiri en hún í raun og veru varð. Gerðist það kannske á þessum tíma að Alþfl. beitti sér fyrir því að draga úr kauphækkunum og kaupkröfum eða að draga úr verðhækkunum og kröfum þeirra aðila sem sóttu um verðhækkanir? Ég held að þvert á móti hafi reyndin verið sú að Alþfl. hafi á þessum tíma stutt svo að segja allar þessar kröfur, þannig að ef hann hefði fengið að ráða og þeir sem honum fylgdu þá að málum, þá hefði veislan orðið miklu meiri og veislufagnaðurinn miklu meiri en hann raunverulega varð. Þá vék hv. þm. máli sínu að því að það hefði verið hér sukk og óreiða þegar vinstri stjórnin lét af völdum. Mér finnst rétt að rifja upp í tilefni af því, að staða þjóðarbúsins og staða atvinnuveganna hefur sennilega aldrei verið betri en í árslok 1973. Gjaldeyrissjóðurinn var aldrei stærri en þá, atvinnuvegirnir höfðu stórgrætt á árinu 1973, t.d. bæði sjávarútvegurinn og hraðfrystihúsin, og sama gilti í raun um allar aðrar atvinnugreinar, þannig að afkoma atvinnuveganna var sjaldan betri um langt skeið heldur en hún var einmitt í árslok 1973. Og þá er að minnast þess að á þessum árum átti sér stað alveg stórkostleg atvinnuuppbygging. Má þar fyrst og fremst benda á hinn nýja skipastól og endurbættu frystihúsin sem koma okkur að stórkostlegu gagni nú. Staðan var þess vegna góð hjá vinstri stjórninni í árslok 1973. En það gerðist síðustu mánuði ársins 1973 og ágerðist svo meira og meira á árinu 1974, að viðskiptakjörin fórn síversnandi. Það er orsök þeirra erfiðleika sem glimt er nú við. Þessir erfiðleikar stafa ekki af því að vinstri stjórnin hafi stjórnað rangt eða að núv. stjórn hafi farið rangt að. Erfiðleikarnir hafa aukist af ástæðum sem við ráðum ekki víð nema að litlu leyti. Ég skal ekki eyða tímanum í að fara lengra út í þessa sögu, en mér finnst rétt að láta þessi atriði koma fram í tilefni af þeirri ræðu sem hv. 9. þm. Reykv. flutti hér áðan. Þá var þessi hv. þm. að tala heilmikið um sparnað. Ég heyrði nú samt ekki að hann væri með nema eina sparnaðartill. Mér skildist að hún væri sú að leggja niður búnaðarþing. Þessi till. hv. þm. lýsir einu sinni enn furðulegri fáfræði hans á landbúnaðarmálum. Þeir, sem þekkja til sögu íslensks landbúnaðar, vita að það hefur enginn aðili átt meiri þátt í framförum landbúnaðarins en búnaðarfélagsskapurinn. Svo að segja allar þær framfarir, sem hafa átt sér stað í landbúnaði, rekja að meira eða minna leyti rætur sínar til búnaðarfélagsskaparins. Og búnaðarþingið er höfuðaðilinn í þessum samtökum, í búnaðarfélagsskapnum. Það er alveg tvímælalaust að í gegnum árin hefur búnaðarþingið haft alveg geysimikil áhrif í þá átt að hvetja bændur til aukinna framfara og koma á framfæri auknum upplýsingum um alls konar nýjungar sem horfa til bóta í landbúnaðinum. Ég held þess vegna að Alþ. gæti gert fátt sem væri óráðlegra heldur en að leggja þessa stofnun niður. Það er kannske annað sem er álíka sambærilegt, það væri að leggja niður Fiskifélagið og fiskiþing, því að þessir aðilar hafa áorkað stórkostlega miklu á sviði þeirra framfara sem hafa orðið í sjávarútveginum og fiskiðnaðinum. En þessi till. hv. þm. sýnir enn á ný, hve gersamlega ófróður hann er um landbúnaðarmál og þess vegna furðulegt að hann skuli hvað eftir annað vera að leyfa sér að tala um þau. Ég ætla svo ekki að gera ræðu hv. þm. að frekara umtalsefni að sinni, vegna þess að hann er líka fjarverandi og það mun e.t.v. gefast tækifæri til þess að ræða við hann nánar um þessi mál síðar hér á Alþ. En í sambandi við það frv. sem hér liggur fyrir, vil ég taka undir það sem hv. 2. þm. Austf. sagði, að það hefði vissulega verið æskilegt ef það hefði verið hægt að finna einhverja aðra tekjuöflun heldur en þá sem þetta frv. gerir ráð fyrir. En það hefur orðið niðurstaðan hjá núv. hæstv. ríkisstj. eins og vinstri stjórninni þegar hún var að leita eftir tekjuöflun á þessu sviði, að þá komst hún ekki að annarri niðurstöðu en þeirri, að þrátt fyrir allt yrði að hækka söluskattinn í þessu skyni. Í samræmi við það lagði vinstri stjórnin það til á síðasta þingi að vegna Viðlagasjóðs yrði framlengt að leggja á 2% söluskatt. Því miður fékkst ekki samþykkt þá vegna afstöðu stjórnarandstöðunnar nema 1%. Af þeim ástæðum er staða Viðlagasjóðs eins erfið í dag og raun ber vitni. Ef hefði verið fallist á till. vinstri stjórnarinnar hér í fyrra um að leggja á 2% söluskatt í þessu skyni, þá væri staða Viðlagasjóðs nú allt önnur og þá hefðum við getað lækkað þessar álögur nú um 1 % í staðinn fyrir að þurfa að bæta 1% við. Það var þess vegna mjög óheppilegt að þetta skyldi gerast á síðasta þingi. En um það þýðir ekki að tala. Við verðum að horfast í augu við ástandið eins og það er í dag. Ég tek samt undir það með hv. 2. þm. Austf., að ég hefði kosið að það hefði tekist að finna aðra tekjuöflun, sem ég hefði talið æskilegri, en fyrst ekki næst samkomulag um aðra tekjuöflun en þessa, þá styð ég þetta mál og mun vinna að framgangi þess í þeirri n. sem fær málið til meðferðar, en þar á ég sæti.



Herra forseti. Það var aðallega í tilefni af því sem kom fram hjá hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni í hans ræðu, sem ég kvaddi mér hljóðs, en hv. þm. hefur nú vikið úr þingsalnum og það er ekki gaman að ræða við hann á þann hátt. Hann sprettur hér upp í ræðustólinn, heldur hávaðasamar ræður og beinir gjarnan máli sínu að einstökum mönnum en þykist svo góður þegar bann hefur sloppið út úr salnum og þýtur í burtu. En ég ætla samt sem áður, þótt hann sé hér ekki nærstaddur, að gera örfáar aths. við það sem hann sagði. Ég leiði þó algerlega hjá mér að ræða við hann almennt um efnahagsmálin, af því að ég sagði það hér í ræðu minni að ég teldi eðlilegt að ræða það frv., sem hér lægi fyrir, um fjáröflun til Viðlagasjóðs vegna tveggja meiri háttar tjóna sem við höfum orðið fyrir, Vestmannaeyjatjónsins og Norðfjarðartjónsins, en ég mundi hins vegar geyma mér alla aðstöðu til þess að ræða við ríkisstj. og aðra um efnahagsmálin almennt. Ég er því ekki að elta ólar á neinn hátt við allar þær fjarstæður sem hv. þm. sagði hér varðandi þau mál. En það var sú afstaða sem kom fram hjá honum varðandi fjáröflun til að bæta tjónið í Neskaupstað, það var sérstaklega afstaða hans í þeim efnum sem ég tel ástæðu til þess að víkja nokkuð að. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason sagði í ræðu sinni að hann og Alþfl. hefðu verið alveg ásáttir um það að styðja till. Viðlagasjóðs frá því í des. s.l. um að framlengja eitt söluskattsstig áfram í eitt ár eða í 12 mánuði vegna Vestmannaeyjatjónsins. Samkv. áætlun er gert ráð fyrir því að framlengja eitt söluskattsstig í eitt ár eða 12 mánuði, það muni færa sjóðnum í tekjur rúmlega 1 000 millj. kr. eins og nú er komið, þó líklega 1100 millj. kr. miðað við það verðlag sem nú verður að reikna með. Samkv. því frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að Vestmannaeyjadeild Viðlagasjóðs eigi einmitt að fá áfram á þessu ári um 1 100 millj. kr. vegna þess að það á ekki að innheimta þetta söluskattsstig, sem hér er um að ræða, nema til ársloka eða í 10 mánuði á þessu ári, en áður hafði verið rætt um framlengingu í 12 mánuði. Það er því alveg ljóst af því sem hv. þm. sagði, bæði beint og óbeint, að það stendur ekki á neinn hátt á honum að samþykkja þá beiðni sem fyrir liggur um tekjuöflun handa Viðlagasjóði vegna Vestmannaeyjatjónsins og vegna stöðu Viðlagasjóðs eins og hún er nú gagnvart Seðlabankanum. Þar er enginn ágreiningur á ferðinni. Hins vegar er í þessu frv. einnig gert ráð fyrir því að afla, eins og þar segir, um 500 millj. kr. til þess að hægt sé að standa við lofaðar bætur til manna og fyrirtækja í Neskaupstað vegna snjóflóðanna þar. Ég sagði í ræðu minni þegar ég ræddi fyrr um þetta mál, að ég hefði talið æskilegra að miðað við núverandi kringumstæður hefðu verið valdar aðrar leiðir til tekjuöflunar, bæði vegna tjónanna í Neskaupstað og eins í sambandi við Viðlagasjóð almennt. Ég benti á að það mætti athuga það í n. hvort ekki næðist samkomulag um að fara aðrar tekjuöflunarleiðir, en bætti við, að ég teldi mér og öðrum hér á Alþ. skylt að sjá um að fjár yrði aflað til þess að standa við þau fyrirheit sem gefin hafa verið. Í þessum efnum stöndum við nákvæmlega eins og við stóðum á sínum tíma þegar um fjáröflunina til Viðlagasjóðs var að ræða fyrir Vestmannaeyjar í upphafi. Allir flokkar á Alþ. lýstu því þá yfir að þeir vildu standa við fyrirheitin til vestmanneyinga og afla tekna í Viðlagasjóð, en menn voru með misjafnar skoðanir um það hvernig teknanna ætti að afla. Þá voru uppi till. um að afla tekna í Viðlagasjóð vegna tjónanna í Vestmannaeyjum með því að verja 1/3 af svonefndu aðstöðugjaldi til sjóðsins og sú leið var farin í eitt ár. Þá voru uppi till. um að Atvinnuleysistryggingasjóður legði nokkurt fé fram og það varð einnig niðurstaðan, að ríkissjóður legði nokkuð fram beint og varð einnig samkomulag um það, og síðan að fara söluskattsleiðina. Þá höfðu menn þá ábyrgðartilfinningu, að menn sögðu - þó að einn vildi fara þá leið í ríkara mæli að láta ríkissjóð leggja beint fram til þess að bæta Vestmannaeyjatjónið, en annar fékkst ekki til að samþykkja það - að þá yrði niðurstaðan að vera sú að samkomulag tækist um málið, því að féð yrði að fást. Það var einmitt þetta, sem ég sagði í fyrri ræðu minni varðandi bæturnar til Neskaupstaðar. Ég lít svo á að samkomulag verði að fást um að þetta fé verði fyrir hendi. En það er augljóst mál að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason vill ekki taka þátti þessu. Hann segir bara einfaldlega að hann sé á móti þessu. Hann er með einhverri ákveðinni leið sem hann gerði ekki nánar grein fyrir, en er síðan á móti málinu. Mín afstaða er aftur á annan veg. Ég segi: Niðurstaðan verður að verða sú, að fjárins verði aflað svo að hægt sé að standa við gefin fyrirheit. Ég mun beita mér fyrir því í þeirri n., sem fjallar um málið, að aðrar tekjuöflunarleiðir verði farnar. En hinu geri ég mér alveg grein fyrir, að fáist mín leið ekki samþykkt, þá verð ég fremur með þessari leið heldur en að svíkjast undan því að standa við fyrirheit sem gefin hafa verið. Og það hefur ekki ýkjamikil áhrif á míg þó að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason hrópi hátt að hér sé - eins og hann sagði - um ómerkilegt kjördæmissjónarmið að ræða eða hreppapólitík. Afstöðu mína þegar ég vil standa við þau fyrirheit sem gefin hafa verið til þess að bæta tjónið í Neskaupstað, kallar þessi hv. þm. ómerkileg kjördæmissjónarmið og hreppapólitísk sjónarmið sem séu á móti hagsmunum verkalýðshreyfingarinnar í landinu. Þá hafa menn það. Ég efast ekkert um að þeir eru margir innan verkalýðshreyfingarinnar sem eru svipaðrar skoðunar og ég að það hefði mátt afla tekna til þess að standa við þessi fyrirheit með öðrum hætti en hæstv. ríkisstj. leggur til og það hefði verið hægt að gera margar ráðstafanir í fjármálum á annan veg en hún leggur til, en það breytir ekki um það að ég vil ekki skorast undan að standa við það að hægt verði að bæta það tjón sem lofað hefur veríð að bæta. Ég heyrði það á hv. þm., að hann gerði sér miklar vonir um að jafnvel Alþb. mundi tapa mikið á þessari afstöðu minni og Alþfl. væntanlega vinna einhver ósköpin á, vegna þessarar afstöðu. Það er hugsanlegt að Alþfl. fari að vinna eitthvað á á Austurlandi hlutfallslega vegna þess að hann er nærri kominn ofan í núll þar, en ekki hef ég mikla trú á því að hann bæti við sig miklu fylgi nokkurs staðar á landinu við að halda fram skoðunum af þeirri gerð sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason hélt hér fram í þessum efnum. Mér er ljóst, að það hefði verið vel hægt að leggja til að Vestmannaeyjadeild Viðlagasjóðs sætti sig við að hafa sinn tekjustofn í gildi nokkru lengur en gert er ráð fyrir í þessu frv. og tæki sínar tekjur inn á lengra tímabili, og það hefði vitanlega orðið til þess að skuld sjóðsins við Seðlabankann hefði þá orðið meiri og í lengri tíma. En ég fyrir mitt leyti treysti mér ekki til þess að neita um framlengingu á tekjum fyrir Viðlagasjóð vegna Vestmannaeyja, hafandi fyrir augunum hvernig á þessum málum hefur verið haldið, því að skuld Viðlagasjóðs við Seðlabankann hefur beinlínis orðið til þess að bitna á vestmanneyingum í framkvæmdinni. Ég tel að við eigum að standa við þau fyrirheit sem þar voru gefin, og mun taka þátt í að afla fjár í því skyni, jafnvel þó að það verði ekki eingöngu farið eftir mínum till. um hvernig fjárins skuli aflað. Ég sætti mig við það. Þá var eitt annað atriði, sem kom fram í þessum umr., sem mér þykir rétt að víkja hér að. Það var á það minnst að í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir því að ríkisstj. verði heimilt í samráði við Síldarverksmiðjur ríkisins að selja Síldarvinnslunni á Norðfirði vélar og tæki úr þeim verksmiðjum ríkisins, sem ekki eru notaðar, á mjög vægu verði eða a.m.k. með hagstæðum greiðsluskilmálum, eins og segir í þessari grein. Ég vil taka fram í sambandi við þessa gr. að hún er ekki komin inn í frv. á neinn hátt vegna óska þeirra í Neskaupstað, og satt að segja hef ég enga trú á því að þeir kæri sig um að kaupa þær vélar sem hér er um að ræða. Sjálfsagt er að það verði athugað við þá uppbyggingu í verksmiðjunni í Neskaupstað sem er fyrirhuguð, hvort vélar fást hér innanlands sem hæfa. En í sambandi við þá aths. sem hér kom fram varðandi þetta atriði, vil ég að það komi skýrt fram að hér er ekki um að ræða neina ósk frá þeim á Norðfirði, og satt að segja tel ég ekki verulega miklar líkur á því að þessi leið verði farin. Ég vil svo aðeins endurtaka það, að ég geri mér von um að þegar þetta mál verður tekið til afgreiðslu í fjh: og viðskn., þá verði kannað rækilega hvort ekki getur orðið samkomulag um fjáröflun eftir öðrum leiðum en hér er lagt til. Ég hef margundirstrikað það að ég teldi það heppilegra og eðlilegra og hér sé ekki um slíkan vanda að ræða að það þurfi nauðsynlega að fara þessa leið. En hitt stend ég við, sem ég hef sagt, að ég tel hvíla á mér og öðrum alþm. þá skyldu að sjá um að hægt verði að bæta það tjón sem lofað hefur verið að bæta og að ég mun taka þátt í því að leysa málið með samkomulagi og tryggja það að fé verði fyrir hendi. Þeir, sem skerast þar úr leik hrópandi eitthvað um hreppasjónarmið og flokkspólitíska afstöðu, verða af mér og áreiðanlega mörgum fleiri dæmdir þannig að þeir hafi svikist um að reyna að standa víð þau loforð sem þeir gáfu, enda verður auðvitað sá málflutningur, sem hér kom fram hjá hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni, aldrei af neinum túlkaður á annan hátt en þann, að hann hafi löngun til að svíkjast um að standa við það fyrirheit sem hann stóð að því að gefa.

Hæstv. forsrh. benti á það í framsöguræðu sinni að þessi lagaákvæði væru sett til bráðabirgða, eins og kemur fram í 1. gr., þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stofna skal til bráðabirgða sérstaka deild við Viðlagasjóð vegna snjóflóðanna, er féllu í Norðfirði 20, des. 1974“ - og síðar komi lagasetning sem hugsanlega verði á þá leið að gera Viðlagasjóð að almennum sjóði, almennum hjálparsjóði þjóðarinnar, sem grípa má til þegar atburði ber að höndum eins og t.d. eldgos, jarðskjálfta, snjóflóð eða skriður eða jafnvel skaðaveður. Í því sambandi minntist hæstv. forsrh. á að til greina kæmi að skoða sérstaklega lögin um Bjargráðasjóð í þessu efni, en eins og kunnugt er gilda aðrar reglur um bætur vegna tjóna skv. lögum og reglum Bjargráðasjóðs heldur en þær sem Viðlagasjóður notar í sínum störfum. Þess vegna er full ástæða til að samræma þessi lög, þannig að allir verði jafnt settir í þessum efnum án tillits til þess hvort þeir falla undir viðlagasjóðslög eða lögin um Bjargráðasjóð. Það má auðvitað deila um aðferð til fjáröflunar í svona málum. Það er rétt að benda á að sú aðferð, sem nú er notuð, þ.e.a.s. að leggja á söluskatt í þessu efni, er sama aðferð og notuð var þegar löggjöfin um Viðlagasjóð var sett á sínum tíma. Þá voru allir stjórnmálaflokkar og að ég hygg allir alþm. sammála um þá stefnu. Í öðru lagi má benda á það, að þetta er í raun'og veru sú stefna sem verkalýðshreyfingin í kjarasamningunum fyrravetur varð sammála um að marka, þ.e.a.s. að leggja á óbeina slatta, þó að ég hafi fyrir mína parta aldrei getað skilið að það væri í samræmi við hagsmuni þeirra lægst launuðu og tekjulægri í þjóðfélaginu að leggja á óbeina skatta, en það er annað mál. Ég viðurkenni fúslega, að það kann að orka tvímælis hvernig á að afla fjár í þessu skyni. Hér hefur verið talað um að gera þetta þannig að skera niður ríkisútgjöld að nokkru leyti í staðinn fyrir að leggja á söluskatt. Ég er sannfærður um að ef sú leið yrði farin að skera niður ríkisútgjöld í staðinn fyrir að leggja á söluskatt, þá yrðu fyrir valinu opinberar framkvæmdir og þá sennilega áreiðanlega að mestu leyti opinberar framkvæmdir úti um landsbyggðina. Ég segi fyrir mitt leyti að ég er ekki reiðubúinn til þess að standa að því að breyta þessu á þá leið að skera niður opinberar framkvæmdir úti um landsbyggðina sem úrræði í því efni að afla fjár í þessu skyni. Stofnun Viðlagasjóðs á sínum tíma var að mínum dómi Alþ. til hins mesta sóma, enda stóðu, eins og ég sagði áður, allir alþm. að þeirri löggjöf. Ég hygg að vegur Alþ. hafi vaxið með þjóðinni við þá afgreiðslu málsins. Og ég vil taka undir það, sem aðrir þm. hafa sagt hér, að ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að einhverjir stjórnmálaflokkar í landinu skerist úr leik í þessu efni, jafnvel þó að þeir séu óánægðir með þá aðferð sem notuð er til tekjuöflunar. Það er þýðingarmikið að hraða þessu máli, vegna þess að það má segja að þeir í Neskaupstað bíði raunverulega eftir ákvörðun, sérstaklega í sambandi við endurbyggingu síldarverksmiðjunnar, því að þeir leggja á það hina mestu áherslu að unnt verði að endurbyggja síldarverksmiðjuna það fljótt að hún geti tekið til starfa fyrir næstu loðnuvertíð, 1976.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að setja á eldhúsdagstölu eins og hv. 9. þm. Reykv. En í sambandi við það sem fram kom hjá hv. 4. þm. Reykv., Þórarni Þórarinssyni, að vinstri stjórnin hefði ekki stjórnað illa, heldur mætti rekja alla þá óáran, sem við stóðum frammi fyrir er hún gafst upp, til viðskiptakjara út á við, þá hlýt ég að vera mjög á annarri skoðun í þeim efnum. Vinstri stjórnin bauð upp í þann verðbólgudans, sem alla hennar tíð var stiginn æ hraðar, með yfirlýsingum sínum við myndun stjórnarinnar að hún mundi beita sér fyrir 20% kaupmáttaraukningu, styttingu vinnutíma - styttingu vinnutíma sem hún vissi ekki einu sinni hver raunverulegur var í landinu - lengingu orlofs o.s.frv., og síðan, sem hlýtur að vera hægt að rekja til hennar, óstjórn sú sem kom í ljós hinn 26. febr. og dagana þar á undan í samningunum sem verkalýðurinn gerði þá um kaup sín og kjör, þar sem úrslitahöggið reið á það efnahagskerfi sem við þó höfðum búið við og hefði e.t.v. mátt takast að bjarga nokkurn veginn hellu í höfn ef þær ógnir hefðu ekki yfir dunið. Ég verð að segja í sambandi við fyrri ræðu hv. 2. þm. Austurl., að mér kom á óvart þegar hann harmaði að of lítið samráð hefði verið haft við stjórnarandstöðuna af hálfu hæstv. ríkisstj. Ég þóttist vera þess fullviss og hafa það beint eftir honum, að hæstv. forsrh. hefði einmitt lagt fyrir hann þá aðferð sem hér er lagt til að viðhöfð verði við fjáröflun í því skyni að standa undir þeim áföllum sem orðið hafa í Neskaupstað. Og ég hygg að ég segi ekki frá neinu leyndarmáli þótt ég upplýsi, að það var fyrir margt löngu sem hann tjáði mér - og raunar hæstv. forsrh. líka - að þetta mál hefði verið formlega rætt þeirra í milli um þessa aðferð. Hv. 2. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, ræddi hér um .það að hann mundi í n., sem hann á sæti í og þetta mál fær til meðferðar, fitja upp á öðrum aðferðum. Hann gat þess þó ekki, í hverju þær væru fólgnar. Enda þótt það sé ekki geðfellt á þessum tímum að þurfa að leggja á nýja skatta til að mæta þeim miklu áföllum sem þjóðin varð fyrir, fyrst við eldana í Vestmannaeyjum og síðan við hið mikla snjófljóð í Neskaupstað, þá er alveg ljóst, að til þess að við hin gefnu loforð verði staðið um bætur þessa vegna og viðreisn á þessum stöðum er sú aðferð, sem hér er lagt til að viðhöfð verði, nauðsynleg. Og það verður ekki kallað annað en svíkjast undan merkjum þegar hv. 9. þm. Reykv. þenur skeiðið með þeim hætti sem hann gerði hér í þessu máli og notfærir sér það ástand, sem nú er, til þess að leggjast á fjóra fætur fyrir framan verkalýðinn í landinu og telja honum trú um það að hér sé verið að rýra kjör hans umfram nauðsyn. Ég lít svo á, enda þótt hér liggi fyrir á fskj. 1, áætlun um þær bætur sem þarf að greiða vegna áfallanna í Neskaupstað, 500 millj., þá er það aðeins frumáætlun. Þeir, sem til þekkja, vita að ýmislegt annað kann að koma í ljós sem mundi koma til með að hækka þessa fjárhæð frá því sem þar er. Ég tek undir það, að mjög ánægjulegt er að gert er ráð fyrir því að þau verðmæti, sem yfirgefin eru, verði bætt. Þar er átt við grunnana, bæði að verksmiðjuhúsi og öðrum húsum sem urðu snjóflóðinu að bráð. Vil ég í því sambandi aðeins ítreka það sem fram hefur komið vegna ræðu hv. 3. landsk. þm., Magnúsar T. Ólafssonar, þar sem hann fitjaði upp á þeim möguleika að varnir yrðu hafðar uppi og e.t.v. mætti þá reisa mannvirkin á sama stað, að úrskurður hefur verið gefinn af hálfu skipulagsyfirvalda ríkisins um það, að þarna á tilteknu svæði allbreiðu yrðu ekki reist mannvirki fyrst um sinn, þannig að fyrir liggur þessi úrskurður. Svo er annað mál, hvort við almennt þurfum ekki að gera ítarlegar rannsóknir á þeim svæðum þar sem snjóflóðahætta er og með hvaða hætti hafa megi uppi fyrirbyggjandi aðgerðir eða framkvæmdir í því efni. Hv. 4. þm. Norðurl. v. vék að 6. gr. Ég tek undir það með hv. 2 þm. Austurl., að ég álít sáralitlar líkur á því að keypt verði tæki í nýja verksmiðju, sem ráðgert er að reis~a í Neskaupstað, úr mjög gömlum eða eldri verksmiðjum sem kunna að finnast í landinu. Á hitt ber að líta að það kann þó að vera möguleiki á þessu og þess vegna sjálfsagt að hafa þessa heimild í lögum. Ekki getur það skaðað. En fullvíst er það að engin slík tæki verða hrifin burt og flutt til Neskaupstaðar frá þeim stöðum þar sem þau nú eru í notkun og standa undir atvinnulífi eða með einhverjum hætti eru líður eða þættir í atvinnulífi einhverra staða. Hér yrði þá eingöngu um hluti að tefla sem lægju allsendis á lausu til ráðstöfunar. Aðeins örfá orð til viðbótar við það sem ég sagði um ræðu hv. 9. þm. Reykv. Það var vægast sagt furðuleg ræða og ósmekkleg í hæsta máta, þar sem hann leyfði sér að viðhafa þau orð að hér væri um þröng kjördæmissjónarmið að tefla eða ómerkileg hreppasjónarmið. Ekki minnist ég þess að hafa nokkru sinni heyrt slíkt haft í frammi t.d. við þm. Suðurlands, enda þótt þeir væru búsettir jafnvel í Vestmannaeyjum, þegar þær aðgerðir voru hafðar í frammi, lífsnauðsynlegar, sem gerðar voru með stofnun Viðlagasjóðs og þeirra bóta sem fóru til Vestmannaeyja. Maður á kannske von á því að fá að heyra það, þótt seint sé og nokkuð umliðið, að það hafi ríkt í viðhorfi t.d. hv. 3. þm. Suðurl., Guðlaugs Gíslasonar, eða hv. þm. Garðars Sigurðssonar, o.s.frv., þröng hreppasjónarmið, þegar þeir voru að stuðla að og vinna kappsamlega að því að við yrði brugðist þeim gífurlegu áföllum sem í Vestmannaeyjum urðu. Þetta er auðvitað alls ekki samboðið hv. 9. þm. Reykv., þótt hann telji sér henta nú að viðhafa þau orð sem hann flutti hér í sambandi við þetta mál. Hann vék að kaupi búnaðarþingsmanna og sagði að um árabil og áraraðir og áratugi hefði viðgengist að þeir fengju kaup. Þessi mikli bændavinur - hann er ekki nýr af nálinni, þessi mikli bændavinur, hvorki hér á hinu háa Alþ. né í ríkisstj., - nú vísar hann til þess að spara megi með því að ræna þá kaupi - menn sem vinna að einhverjum mikilvægasta þætti okkar þjóðmála, - og svo líka að sjálfsögðu menn á fiskiþingi. Þetta var eina sparnaðartill. En hvernig stóð á því að hann beitti sér ekki fyrir því í þau 15 ár sem hann sat í ríkisstj.  Ég vil svo aðeins að lokum færa ríkisstj. þakkir mínar fyrir flutning þessa frv. Ég styð það alfarið eins og það liggur fyrir. Ég ítreka það, að það er ekki nein tilhlökkun að þurfa að leggja nýjar álögur á þjóðina þegar þannig stendur á eins og dæmin sanna nú. En með öðrum hætti verður ekki staðið við þau fyrirheit sem gefin hafa verið. Það kann vel að vera að Viðlagasjóði safnist fé, enda er nú til þess stofnað að hann verði að almennum áfallasjóði, þannig að þótt fé félli til hans umfram það sem brýnasta nauðsyn er til ráðstöfunar nú, þá kemur það í hag þótt síðar verði.

Heimir Hannesson Hæstv. forseti. Áður en ég vík að því frv. sem hér liggur fyrir, langar mig að víkja aðeins með örfáum orðum að ræðu hv. 9. þm. Reykv., þó að e.t.v. sé ekki á það bætandi, og vil ég taka undir það sem menn hafa sagt um efni þeirrar ræðu, bæði hv. þm. Lúðvík Jósepsson og hv. þm. Sverrir Hermannsson, að það nær ekki nokkurri átt í slíku alvörumáli sem hér er um að ræða að kalla það mál, sem hér hefur verið lagt fram, þröngt kjördæmissjónarmið. Úr því að hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, fór að ræða efnahagsmál almennt og stjórnarsamvinnu o.fl., þá get ég ekki á mér setið að vitna í hans eigið málgagn í sambandi við almenn efnahagsmál og stjórnmál yfirleitt, áður en ég vík að því aðalumræðuefni sem hér er á dagskrá. Út var að koma aðalmálgagn Alþfl. utan Reykjavíkur, Alþýðumaðurinn á Akureyri, kom út í síðustu viku, og með leyfi hæstv. forseta hefur stjórnmálaleiðari þess ágæta blaðs eftirfarandi boðskap að flytja: „Hér skal ekki gert lítið úr efnahagsvanda okkar íslendinga nú. Hann blasir við augum. Og auðvitað ber okkur öllum að snúast við honum með manndómi. En tekst það þegar forustan, ríkisstj., er ráðvillt og sundurþykk? Mistökin við síðustu stjórnarmyndun voru þau að Alþfl. átti að mynda stjórnina með Framsókn og Sjálfstfl. Það var eina leiðin til að sigla fram hjá skerjum metings og afbrýðisemi stóru flokkanna í garð hvors annars, auk þess sem Alþfl. átti á að skipa reyndasta og hæfileikamesta stjórnmálaforingjanum“ - og taki menn nú vel eftir - „reyndasta og hæfileikamesta stjórnmálaforingjanum sem nú situr á Alþ. og flokkurinn fylgir þeirri jöfnunar og miðlunarstefnu, sem alltaf er þörf á, en aldrei meiri en nú.“ Þetta er nú hvorki meira né minna en boðskapur aðalmálgagns Alþfl. utan Reykjavíkur, sem þingflokksform. lagði ekki í að koma á framfæri í síðustu ræðu sinni hér áðan. Í framhaldi af þessu segir stjórnmálaleiðari blaðsins í síðustu viku, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna ráðleysis síns og ósamkomulags á því núverandi ríkisstj. að horfast í augu við staðreyndir og segja af sér. Við höfum bókstaflega ekki ráð á ráðleysissetu hennar lengur. Síðan ætti forseti Íslands að fela formanni þingfl. Alþfl., Gylfa Þ. Gíslasyni, vegna stjórnmálareynslu hans og hæfileika, að mynda nýja ríkisstj. með Framsókn og Sjálfstæði auk Alþfl. Innan allra flokkanna ern ágætlega færir menn til ráðherrastarfa sé forustan fyrir hendi. Við nefnum Benedikt Gröndal sem mennta- og trmrh., Geir Hallgrímsson sem dóms- og utanrrh., Matthías Bjarnason sem heilbr.- og sjútvrh., Þórarinn Þórarinsson sem iðn.- og viðskrh., Vilhjálm Hjálmarsson eða Ásgeir Bjarnason sem landb.- og félmrh., og Gylfi yrði að taka á sig mesta vandann, fjármálín auk forsætisins. Gunnar Thoroddsen væri kjörinn maður í sæti forseta Sþ. sökum kurteisi sinnar, fágaðrar framkomu og sanngirni.“ Ég get ekki látið hjá líða að minna á það, að ég er ekki að lesa upp úr Speglinum, heldur úr aðalmálgagni Alþfl. utan Reykjavíkur sem kemur hér með till. í stjórnmálaleiðara. Ég gat ekki á mér setið að minnast á þetta hér að gefnu tilefni eftir að form. þingfl. Alþfl. hafði fjölyrt hér um efnahagsmál. Læt ég honum um að segja sina skoðun á þessu. En eftir sem áður hefur þessi skoðun komið fram á þetta ábyrgan og óvenjulegan hátt. En sleppum því máli og víkjum aðeins að því máli sem hér er á dagskrá. Ég vil taka undir með hv. þm. Sverri Hermannssyni og Lúðvík Jósepssyni, og ég vil sérstaklega þakka honum sem stjórnarandstöðumanni fyrir ábyrgð hans í þessu máli og hlýt að vísa því til föðurhúsanna eins og aðrir hafa gert, að hér sé um einhver þröng kjördæmismál að ræða. Ég vil leggja á það sérstaka áherslu sem hæstv. forsrh. minntist á, og vil bæta við það örfáum orðum, að við megum ekki gleyma því, þó að vissulega hafi orðið gífurlega alvarlegir atburðir í Vestmannaeyjum og Neskaupstað, að þá er því miður við því að búast í okkar harðbýla og erfiða landi, að mjög alvarlegir atburðir eigi sér stað, meiri og minni háttar slys, sem menn taka kannske síður eftir, alvarlegir atburðir sem valda mjög miklum fjárhagslegum erfiðleikum. Mönnum hættir við að gleyma þessu, vegna þess að atburðirnir eru ekki af sömu stærð og í Vestmannaeyjum og Neskaupstað. En ég held að það sé ekkert áhorfsmál, reynslan hlýtur að hafa kennt okkur, að það er ekki verjandi annað en koma á varanlegum viðlagasjóði eða björgunarsjóði sem sé til reiðu fyrir alla þjóðina þegar atburðir gerast þess eðlis að ástæða sé til að hið opinbera grípi fram í. Og ég fagna því að hæstv. forsrh. hefur gefið það til kynna að það sé í athugun að samræma störf Viðlagasjóðs og Bjargráðasjóðs, eins og hv. þm. Tómas Árnason vakti hér athygli á áðan. Ég held að það hljóti að vera viðfangsefni ríkisstj. að beita sér fyrir því að starfsemi þessara sjóða sé sameinuð og komið sé á fót með lagabreytingu varanlegum viðlagasjóði, sem sé reiðubúinn að taka þeim áföllum sem óhjákvæmilega eiga eftir að koma yfir okkar þjóð, þó að vonandi verði það ekki með þeim hörmulegu afleiðingum sem atburðirnir í Vestmannaeyjum og Neskaupstað voru.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. eða gera neina tilraun til að gera þær að almennum eldhúsdagsumr. um efnahagsmál. Erindi mitt í ræðustól er að segja aðeins örfáar setningar. Ég get þó ekki stillt mig um að láta þess getið í upphafi máls míns og skal þar með láta orðahnippingum vera lokið, að þegar þeir verða sammála Sverrir Hermannsson og Lúðvík Jósepsson, hv. þm., þá er ábyggilega eitthvað skuggalegt að ske. Erindi mitt í ræðustólinn var að andmæla því mjög eindregið, að þá afstöðu, sem ég lýsti f.h. Alþfl., megi túlka þannig að við viljum ekki standa við þær yfirlýsingar sem ég gaf f.h. Alþfl. þegar hörmungarnar í Neskaupstað dundu yfir. Þá lýsti ég því yfir f.h. þingflokks Alþfl., að að sjálfsögðu væri það skylda þjóðarheildarinnar, skylda Alþ. að gera ráðstafanir til þess að það tjón, sem þarna varð, því miður, yrði að fullu bætt. Þetta var af einlægni mælt og við þetta viljum við að sjálfsögðu standa. Það hefur ekki hvarflað að okkur, að í afstöðu okkar fælist það að ekki yrði staðið við þetta fyrirheit, að við værum ekki reiðubúnir til þess að standa við ráðstafanir sem gera kleift að standa við þetta fyrirheit, bæta það 500 millj. kr. tjón sem Neskaupstaður og íbúar Neskaupstaðar urðu fyrir. Það, sem ég benti á í ræðu minni og skal ekki endurtaka hér, heldur bara undirstrika sem aðalatriði, er að skv. álitsgerð sinni 11. des. taldi stjórn Viðlagasjóðs einróma að hægt væri að leysa Vestmannaeyjavandann með því að framlengja eitt söluskattsstig handa Viðlagasjóði í 12 mánuði Þó að það kunni að vera rétt, að tölur frá 11. des. séu nú eitthvað breyttar, þar skakki nokkrum hundruðum millj. kr., þá er það engu að síður staðreynd að í lok þessa árs mun Viðlagasjóður eiga skuldabréf með veði í húseignum að upphæð 1300–1400 millj. kr. Breyting frá einum mánuði til annars á stöðu sjóðsins, sem nemur 100–300 millj. kr. raskar í engu þessari meginniðurstöðu stjórnar Viðlagasjóðs, að það væri hægt að leysa Vestmannaeyjavandann með því að framlengja söluskattsstigið í 12 mánuði, þ.e. í eitt ár. Við höfum þegar lýst því yfir, þm. Alþfl., að þetta styddum við, og ég endurtók það í ræðu minni, að þessa ráðstöfun hefðum við stutt heils hugar. Sá vandi, sem við hefur bæst, er nú metinn á 500 millj. kr. Viðbótarvandinn er 500 millj. kr. Það er ekki vandi sem ég tel réttlæta hækkun söluskatts um eitt stig sem gefur einhvers staðar í kringum einn milljarð eða helmingi hærri tölu. Ég tel 500 millj. kr. vanda norðfirðinga ekki réttlæta hækkun söluskatts um eitt stig sem þýðir helmingi hærri upphæð en þarf í bætur. Vinnumarkaðurinn er mjög viðkvæmur. Það standa yfir samningar milli verkalýðshreyfingar og launþega annars vegar og vinsamlegar viðræður milli verkalýðshreyfingar og ríkisstjórnar hins vegar. Þetta er versta augnablikið sem hugsanlegt er til að leggja byrðar á almenning sem vitað er að launþegasamtökin eru andvíg og telja óþarfar. Ég var ekki einungis að tala fyrir hönd sjálfs míns eða þingfl. Alþfl. þegar ég sagði áðan að þessar byrðar væru óþarfar. Ég veit að þetta er skoðun forustusveita bæði Alþýðusambands Íslands og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, og það mun áreiðanlega koma í ljós á næstu dögum. Þetta voru engin einkasjónarmið mín, heldur er þetta ríkjandi skoðun innan stærstu launþegasamtaka landsins, Alþýðusambandsins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Það er alveg rétt að það er leiðinlegt að þurfa að taka sér þau orð í munn í umr. eins og þessum, að maður óttist að afstaða einstakra þm. kunni að mótast af kjördæmissjónarmiðum eða þröngum hreppasjónarmiðum - ég held ég hafi ekki notað það orð, ég held ég hafi talað um kjördæmissjónarmið. En það er ómögulegt að verjast þeirri hugsun að það eigi sér hér stað, Ómögulegt er að skilja málflutning hv. þm., Lúðvíks Jósepssonar og Sverris Hermannssonar á annan veg en þann að einhver slík sjónarmið liggi að baki því að styðja söluskattsstig sem veitir helmingi meiri tekjur en þörf er á, þegar fjárhagsvandinn, sem við er að etja, svarar til 1% af fjárl., sem allir eru sammála um, að séu allt of há. Allir eru sammála um að það þurfi að skera niður þessi 48 milljarða fjárlög um risaupphæðir, og hvernig geta menn þá talið 500 millj. vera óleysanlegan vanda? Hvað þýðir að segja almenningi þetta? Þjóðin hristir aðeins höfuðið þegar hún heyrir slíkar raddir héðan úr sölum hins háa Alþ. Þessar 500 millj. kr. er sjálfsagt að greiða, og ég skal fúslega taka þátt í að benda á, hvar megi spara fyrir þeim, og bera fulla ábyrgð á þeim sparnaði og þeim óvinsældum sem af honum kynni að hljótast. Þeir, sem hefðu annars fengið 500 millj. í framkvæmdir, fá þær ekki. Alþfl. skal fúslega taka þátt í þeim óvinsældum sem af því hljótast. En við viljum ekki, eins og nú er ástatt á vinnumarkaði og í efnahagsmálum þjóðarinnar, standa að því að auka söluskattinn um helmingi hærri upphæð en sannanlega liggja tölur fyrir um að þurfi til að bæta norðfirðingum að fullu það tjón sem þeir hafa orðið fyrir. Þetta er mergurinn málsins. Og þess vegna hlýt ég og það skulu vera síðustu orð mín - að andmæla því alveg eindregið að í þessari afstöðu þingflokks Alþfl., sem ég veit að er líka afstaða stjórnar Alþýðusambandsins og stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, felist það, að gefin loforð yrðu svikin. Við þau loforð, sem við höfum gefið, skulum við standa og munum standa við þau.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Ég tel þó rétt að það komi hér fram, að ég hef haft samráð um þetta efni við stjórnarandstöðuna, að því er ég tel, bæði fyrst eftir að snjóflóðin urðu í Neskaupstað, síðan áður en þing kom saman, og nú síðast í gær. Hitt er svo annað mál að það náðist ekki full samstaða, eins og heyrðist á málflutningi síðasta hv. ræðumanns. Ég verð að segja eins og er, að ég átti ekki von á því hér í þingsölunum að reyna hann að því að vera ábyrgðarlausari í málflutningi en ég hef heyrt hv. 2. þm. Austf. vera. Munur var alla vega á ábyrgðartilfinningu þessara tveggja hv. þm. í þessum umr. Það er staðreynd, að frá því að stjórn Viðlagasjóðs skrifaði bréf það er þm. vitnaði í, 11. des., hafa komið á Viðlagasjóð bótakröfur og tjónabætur sem hann verður undir að standa og skipta umtalsverðum upphæðum. Um leið og hv. þm. gagnrýnir það, að ríkissjóður hafi verið rekinn með greiðsluhalla á síðasta ári, að viðskiptabankarnir hafi dregið á Seðlabankann á síðasta ári mörg hundruð millj. kr., vill hann halda þess.ari stefnu áfram á þessu ári. Hann talaði um sukk og eyðslusemi á síðasta ári og vill halda áfram þessu sukki og þessari eyðslusemi. Ég held, að við hv. þm. hljótum að gera okkur grein fyrir að við verðum að greiða þessar tjónabætur. Þótt illa standi á í þjóðfélaginu, viðskiptakjör hafi rýrnað um meira en 30% á einu ári og það hljóti að koma niður á öllum þjóðfélagsborgurum, verðum við undir þessum útgjöldum að standa. Það þýðir ekki að ýta þeim á undan sér lengur eða meir en þegar er orðið, þegar skuldin við Seðlabankann af hálfu Viðlagasjóðs var yfir 1.5 milljarð á síðasta ári. Það er ekki launþegum landsins til hagsbóta. Ég vil aðeins taka það fram, að ríkisstj. hefur ekki hafnað neinum skattatill. Alþýðusambands Íslands eða launþegasamtakanna. Ríkisstj. hefur ekki viljað skuldbinda sig til að segja fyrir fram hve hárri upphæð skattalækkanirnar muni nema, en boðið samstarf sitt um að létta verulega skattabyrðina hjá almennu launafólki. Ríkisstj. mun í þeim efnum leggja fram till. sínar á næstunni. Á þessu stigi málsins vil ég ekki fjölyrða nánar um þetta mál, en vænti þess að n. taki mál þetta til meðferðar og reyni að hraða afgreiðslu þess.