Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mál það, sem hér er lagt fyrir Alþingi, kom einnig fyrir síðasta þing á síðustu þingdögum og varð eigi útrætt. Nú er það lagt fyrir að nýju með einni breytingu. Eins og frv. var lagt fyrir síðasta þing, gerði það aðeins ráð fyrir heimild til stofnunar skóla af nýrri gerð í Reykjavík, en nú hefur verið horfið að því ráði að heimila slíka skólastofnun víðar um land, eftir því sem rétt þykir og að ráði verður hjá bæjar- eða sveitarstjórnum og ríki. Sú stofnun, sem nefnd er fjölbrautarskóli í þessu frv. og var nefnd sameinaður framhaldsskóli í fyrra frv., hefur verið nokkuð til umræðu síðustu ár, og fjallað er um slíka gerð skóla í skýrslu, sem n. skipuð á vegum Reykjavíkurborgar samdi, og mér þykir rétt að lýsa eðli skólans eins og þar er gert í mjög samandregnu máli, með leyfi hæstv. forseta. Í skýrslu n. segir: „Með hliðsjón af jafnt væntanlegri sem æskilegri þróun í málefnum framhaldsskóla beinist tilraunir skólans“, þ.e.a.s. fjölbrautarskólans, „í upphafi einkum: að sameiningu alls almenns framhaldsnáms í einni kennslustofnun, að fjölgun námsbrauta á framhaldsskólastigi, hvort heldur til undirbúnings undir nám í sérskólum og æðri skólum eða til undirbúnings undir störf í hinum ýmsu atvinnugreinum, að sveigjanlegu kennsluskipulagi og frjálslegum námsháttum, er gefi nemendum í senn meira frelsi í vali námsefnis og meiri ábyrgð á eigin menntun, að aukinni samvinnu við foreldra nemenda og íbúa skólahverfísins annars vegar og hins vegar vinnuveitendur og samtök atvinnustétta með það fyrir augum að kanna þarfir nemenda og kynna þau tækifæri, er bíða þeirra að námi loknu, að hugsanlegri styttingu námstíma til undirbúnings æðra námi, sem fæli í sér lækkun stúdentsaldurs. Skipulag skólans verður í höfuðdráttum sem hér segir: Skólanum verði skipt í deildir eftir námsgreinum, þannig að hver deild annist kennslu í tiltekinni grein eða greinaflokki, og sé yfir hverja deild settur deildarstjóri, er sé námsstjóri skólans í greinum deildarinnar. Námsefni í hverri grein verður skipt í einingar, þannig að hver eining sé annars vegar sjálfstæð heild með tilteknum námslokum og hins vegar undirbúningur undir framhaldseiningar í sömu grein. Einingar á sama stigi verði ólíkar að efni og að þyngd, svo að sem flestum standi til boða námsefni í samræmi við þarfir þeirra og getu. Námsbrautir verði skipulagðar á grundvelli deildaskiptinga og námseininga, þannig að í stað þeirra fyrir fram tilteknu námsheilda, sem tíðkazt hafa, þ.e. núverandi deilda í framhaldsskólum, komi fjölbreytt samval eininga innan hinna ýmsu deilda, allt eftir þörfum, áhuga og getu hvers einstaks nemanda. Jafnframt verði gert ráð fyrir sameiginlegum lágmarkskjarna allra námsbrauta. Frá upphafi verði gert ráð fyrir eftirtöldum námsbrautum: háskólabraut, tæknibraut, viðskiptabraut, félagsfræðabraut, heimilisfræðabraut, myndlista- og handiðabraut og iðnaðarog iðjubraut, með greiningu innan hverrar brautar, eftir því sem þörf krefur og ástæður leyfa. Námsárinu verði skipt í annir og námsupphaf og námslok bundin við annarinnar, en ekki við skólaárið þannig að nemendur geti, ef á þarf að halda, fellt starfsreynslu eða þjálfun á vinnustað inn í nám sitt og einnig skipt um námsbraut með sem minnstri tímatöf. Gert verði ráð fyrir mislöngum námsferlum innan hverrar námsbrautar, þannig að nemendur eigi þess kost á hverju námsári að ljúka skilgreindu námi, er veiti þeim tiltekin réttindi með tiltekna starfshæfni og enginn þurfi að hverfa frá hálfloknu námi.“ Hér er sem sé um það að ræða, að leitast við að móta skólastofnun, sem er þjálli gagnvart nemendum og fjölhæfari gagnvart þörfum þeirra, en þær, sem við höfum áður þekkt. Í þessu frv. er fjallað sérstaklega um skiptingu kostnaðar af fjölbrautaskóla milli ríkis og bæjar- eða sveitarfélaga. Það er gert ráð fyrir, að ríkissjóður greiði 60% af stofnkostnaði skólans, en sveitarfélög, sem að slíkum skóla standa, 40%. Þetta hefur reynzt eðlileg skipting, miðað við, hvernig þau skólastig, sem fjölbrautaskóli mundi leysa af hólmi, skiptast nú að kostnaði til á ríki og sveitarfélög. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorð. Ég vildi ekki láta hjá líða að lýsa ánægju minni yfir því, að þetta frv. skuli nú aftur vera komið fyrir þingið, og vona, að það fái nú greiðan gang og afgreiðslu á þingi. Það frv., sem hæstv, ráðh. gat um og vitnað er til í grg., svo að segja samhljóða þessu, lagt fram í fyrra, kom fram svo seint á þinginu, að það þótti þá ekki svigrúm til þess, að það fengi þar fullnaðarafgreiðslu. Ég vil lýsa ánægju yfir því nafni, sem velst á skólann, fjölbrautaskóli. Nafnið virðist ná mjög vel til þess, sem er aðaleinkenni þessa skóla, sem hér er um að ræða. Eins og hæstv. ráðh. áðan vék að, var frumkvæðið, upphafið að undirbúningi þess, að slíkur skóli risi, hjá fræðsluáði Reykjavíkurborgar. Það er ekki óeðlilegt, að slíkt frumkvæði kæmi frá langsamlega stærsta og öflugasta fræðsluhéraði landsins, Reykjavík, sem hefur bæði starfskrafta og betri fjárráð en hin minni, enda hefur Reykjavik átt frumkvæði að mörgum nýjungum og framförum í skólahaldi. Það þótti auðvitað nauðsynlegt að leita samstarfs við ríkið um rekstur slíks skóla, þar sem í skólanum blandast saman skólastig, sem um hafa gilt sérstakar reglur fyrir hvert stigið um sig. Ég geri ekki ráð fyrir, að ég persónulega hafi neinar aths. að gera við frv., eins og það liggur fyrir. Það fer til n., þykist ég vita, sem ég á sæti í, og ég fæ þá tækifæri til að fjalla um það. Ég vildi þó ekki láta hjá líða að lýsa ánægju yfir, að frv. er fram komið, og láta í ljós þá von og ósk, að það hljóti nú greiðan gang í gegnum þingið.



Herra forseti. Við 3. umr. þessa máls hafa komið fram brtt., sem varða nafngift þeirrar skólastofnunar, sem hér er um að ræða. Hv. 6. þm. Reykv. lauk hér í ræðustóli fyrir fáeinum andartökum lofsorði á nafngift þá, sem hefur verið valin skólastofnun af nýrri gerð. Nú er um að ræða breytingu á nafni skóla, sem þegar starfar. Ég vil ekki láta hjá líða að gera í stuttu máli grein fyrir afstöðu minni til þeirrar nafngiftar, sem orðið hefur ágreinisefni, þótt segja megi máske, að hér sé um nokkurn orðaleik að ræða en orð eru ekki einskis virði. Það er ekki nýtt undir sólinni, að vandalaust eða fjarskylt fólk taki að sér að annast annarra manna börn og foreldrar komi börnum sínum til umönnunar til fólks, sem þeim er lítt eða ekki vandabundið. Í fornöld á landi okkar var slíkt meira að segja þýðingamikill þáttur í þjóðlífinu. Það var nokkuð föstum reglum bundið, hverjir tóku að sér annarra manna börn, hverjir gátu tekið að sér börn fólks af ákveðnum stigum í þjóðfélaginu. Sú kona, sem annast annara manna barn, nefnist fóstra, og karl, sem gerir hið sama, heitir fóstri þessa barns. Sá verknaður að fóstra öðrum barn hét og heitir fóstur eða fullum stöfum barnfóstur. Og í Grágás er meira að segja talað um lögfóstur, fóstur veitt skv. lagareglum. Í Heimskringlu segir: „Sá þætti ótignari, er öðrum fóstraði barn“. Og í Njálu er svo komizt að orði, að fjórðungi bregði til fósturs. Kunnur er málhátturinn: fé er fóstri líkt. Og dálæti á mönnum heitir að taka við þá ástfóstri. Þetta orð, fóstur, er að áliti málfræðinga skylt því að fóðra, veita næringu, og er haldið, að það sé einna fyrst hatt um það, sem mjög mun hafa tíðkazt a.m.k. hjá höfðingjaættum að fornu, að önnur kona en móðirin hefði ungbarn á brjósti. Þær konur hafi verið þær fyrstu, sem fóstrunafnið hlutu. Þegar svo kom í þjóðfélagsþróun hér á landi, að sérstakar stofnanir komust á laggirnar til að annast börn á ungum aldri, var starfslið þeirra eingöngu konur, og í samræmi við forna málhefð hlutu þessar konur starfsheitið fóstrur. Menntastofnun, sem veitti þeim fræðslu nefndist í samræmi við það fóstruskóli. Hér er nú fjallað um lagasetningu um þennan skóla, en gert er ráð fyrir því í frv., sem fyrir liggur, að hann sæki bæði konur og karlar og hljóti þaðan jöfn réttindi til starfa við barnfóstur. Því kemur það til álita, hvort breyta eigi nafni stofnunarinnar og þá á hvern hátt. N., sem samdi þetta frv., gerði að tillögu sinni, að nafni skólans yrði breytt og hann nefndur fóstrunarskóli. Og það er stutt þessum rökum í áliti nefndarinnar: „Skólinn er jafnt fyrir karla sem konur, sbr. 1. gr. 2. mgr. Þykir rétt að árétta það með því að breyta nafninu úr fóstruskóla í fóstrunarskóla sbr. að sínu leyti nafni hjúkrunarkvennaskóla í hjúkrunarskóla með 1. nr. 35/1962.“ Þegar um þetta frv. var fjallað í menntmrn., kom m.a. til álita þessi till. um breytt nafn fósturskóla í fóstrunarskóla. Þá sýndist mönnum það, að fóstrun væri óþarft nýyrði um þann verknað, sem hingað til hefur í íslenzku máli heitið fóstur. Fóstrun er tvímælalaust nýyrði, a.m.k. finnst það ekki í orðabókum, og virðist myndað hliðstætt hjúkrun. En af þeirri ástæðu, að til er orð um sama verknað jafngamalt tungunni, orðið fóstur, sem þar að auki er þjálla í samsetningu, sbr. fósturskóli og fóstrunarskóli, þá varð það niðurstaða í menntmrn. að leggja til. að skólinn heiti, eftir að hin nýju lög taki gildi, fósturskóli. Því hefur heyrzt fleygt manna á milli, að einhverjum þyki óviðurkvæmilegt að kenna þennan skóla við fóstur, vegna þess að til er annað orð, sem ekki hefur sömu merkingu, heldur merkir barn í móðurkviði, og mun vera tökuorð úr dönsku „foster“. Þetta getur ekki að mínu viti stuðzt við nein rök um það, að hætta sé á ruglingi af þeirri nafngift að nefna skóla, sem menntar fóstrur, fósturskóla, því að engum dettur í hug, að skóli geti verið fyrir ófædda burði. Ég vil alls ekki gera því skóna, að nokkur láti stjórnast af ótta við, að gárungar hafi þessa nafngift í flimtingum á þann hátt, að þeir dragi dár að stofnuninni með útúrsnúningi úr nafninu. Auk brtt. um að breyta nafninu í fyrra horf, svo sem n. vildi hafa, sem frv. samdi, fóstrunarskóli, hefur einnig komið fram till. um nafnið fóstraskóli. Þá er lagt til að draga nafn stofnunarinnar af karlkynsheitinu fóstri eins og fóstruskóli er dregið af kvenkynsheitinu fóstra. Til þess sé ég ekki heldur neina ástæðu, og það er óbreytt álit mitt, að eðlilegast og þjálast nafn þessarar stofnunar sé fósturskóli.



Herra forseti. Ég er 1. flm. brtt. á þskj. 137 um það, að nafni skólans verði breytt þannig að í stað orðsins fósturskóli komi fóstrunarskóli. Við 2. umr. málsins var þess getið, að menntmn. mundi hafa frv, til athuganir milli 2. og 3. umr. Ég man ekki, hvort það var þá beinlínis tekið fram, en tilefni þess, að n. vildi hafa frekari athugun frv. með höndum, var það, að menn voru ekki ánægðir með nafnið á skólanum. Það deilir enginn um það, hve ágætt nafnorðið fóstur er í þeirri merkingu að annast og ala upp barn eða börn, og það eru auðvitað ótal tilvitnanir í íslenzkt mál, ritmál að fornu og nýju, sem renna stoðum undir þá merkingu og notkun orðsins, og vissulega er það fallegt orð líka og tamt í munni. En það, sem hæstv. ráðh. vék síðast að í ræðu sinni og olli því, að nm. í menntmn. voru ekki ánægðir með þessa nafngift, var hin tvíþætta merking orðsins fóstur. Það voru ekki allir á einu máli um, hvað hugsanlegt væri að gera til þess að bæta þarna úr, og ég held ég hafi séð það rétt, - ég hef að vísu ekki verið hér á þingfundum síðustu daga vegna veikinda, - að það munu allir nm. í menntmn. hafa flutt brtt. við nafn skólans, við fjórmenningar á þskj. 137 og hinir 3 nm., ætla ég að rétt sé, að flytji brtt. á öðru þskj. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðh. tók fram, að orðið fóstrun finnum við ekki í orðabókum, hvorki í fornu máli íslenzku né nýrra íslenzku ritmáli. Ég skal ekki fyrir það sverja, hvort ég hafi einhvern tíma heyrt þetta orð nefnt í töluðu máli og þori ekkert um það að fullyrða. Og mér dettur ekki í hug, að orðið fóstrun standist samanburð við hið forna, góða orð fóstur. Það er ekki það, sem um er að ræða, heldur að þegar svo var komið að skólanum var ætlað að hafa sem nemendur bæði karlar og konur, þá var auðvitað fóstruskólanafnið orðið útilokað, og fóstrunarskóli var það nafn, sem nefndin, sem undirbjó þetta frumvarp, hafði valið skólanum. Við 4, sem stöndum að brtt. á þskj. 137, hölluðumst þá helzt að því að gera till. okkar, að það yrði haldið fast við það nafn. Hæstv. ráðh. fannst það væri, - ég veit eiginlega ekki, hvað ég á að kalla það, - orðhengilsháttur kannske eða eitthvað í þá áttina að vera að setja fyrir sig, að það væri hægt að leggja þá merkingu í orðið fósturskóli og þá til þess að hafa að gamni, að það sé skóli fyrir ófullburða börn, óborin börn. En allavega sú tvíþætta merking orðsins, sem gerir það að verkum, að öllum menntmn.-mönnum hefur þótt þetta nafn óviðkunnanlegt. Ég geri ekki ráð fyrir, að neinn vilji halda því fram, frekar en við, sem stöndum að þessari brtt., að orðið fóstrun taki orðinu fóstur fram, heldur er eingöngu verið þarna að reyna að komast fram hjá vissum vanda í nafngiftinni. Ég minnist þess, að ég sá, að orðið fóstrun kemur fyrir í einu frv., sem nú liggur fyrir þinginu, frv. um hlutdeild ríkisins í kostnaði við dagvistunarstofnanir. Mig minnir, að það sé í 17. gr. þess frv., þar er talað um fóstrunarstörf og fóstrunarmenntun, þannig að þetta nýyrði virðist hafa fundið hljómgrunn hjá einhverjum. Ég sé ekki ástæðu til að hafa öllu fleiri orð um þetta mál. Mér er ekki unt að sjá, að þetta geti orðið hitamál á nokkurn hátt, þaðan af síður pólitískt mál. það finnst mér gersamlega útilokað. En ég vildi láta þessi sjónarmið koma fram og undirstrika það, að það er varla tilviljun, að nafnið fósturskóli skuli falla í heldur slæman jarðveg hjá öllum nm. í menntmn.



Herra forseti. Fyrsti flm. brtt. á þskj. 139 virðist ekki staddur hér í d., og sýnist mér þá, að ég sem annar flm. þessarar brtt. verði að segja örfá orð henni til stuðnings. Ég vil láta mér nægja að vísa í það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um álit okkar í menntmn. á þeirri nafngift, sem er á frv.: Fósturskóli Íslands. Okkur þótti sem sú tvíþætta merking, sem í orðið mætti leggja, væri þannig, að orðið væri ekki viðunandi. Hafa því allir meðlimir menntmn. lagt fram brtt. Ég get raunar látið nægja að leiðrétta hæstv. ráðh. smávegis. Við leggjum til að nota orðið fóstraskóli m.a. með tilliti til þess, að það er ekki aðeins eignarfall fleirtölu af kvenkynsorðinu, heldur einnig af karlkynsorðinu. Og sýndist okkur, að þar með væri fullnægt öllum aðilum hvorum megin sem þeir standa - rauðsokkum einnig, og því hin ágætasta málamiðlum og orð, sem óumdeilanlega fellur vel inn í íslenzka tungu.



Herra forseti. Eins og brtt á þskj. 139 sýnir, stend ég að þeirri breyt., sem þar er fram borin, ásamt þremur öðrum hv. þm. 2. flm. þeirrar brtt., hv. 1. þm. Vestf., hefur raunar gert fullnægjandi grein fyrir því, hvers vegna þessi till. er fram borin. En ég vil þó leyfa mér að láta koma fram það sjónarmið, sem liggur því til grundvallar, að ég hef gerzt meðflm. að þessari brtt. Það liggur í augum uppi, að hér er um að ræða samsett orð, og enginn mun neita því, að samsetningin fósturskóli er rétt mynduð í íslenzku máli og fer ekki illa í munni. En um samsetningar af þessu tagi, þar sem ákveðin eru heiti á menntastofnunum, er tvennt til um merkinguna: annars vegar fyrri hluti orðsins sé kenndur við starfsgreinina, verknaðinn, og á hinn bóginn, að fyrri hlutinn sé bundinn við starfsstéttina. Hvort tveggja þetta er til í okkar máli og í löggjöf. Þó hygg ég, að það hafi a.m.k. á síðari árum fremur sótt í það horf að tengja þetta við starfsstéttina, sbr. að búnaðarskóla var breytt í bændaskóla fyrir allmörgum árum, og fleiri hliðstæð dæmi mætti nefna. Það er augljóst, að nafn skólans, eins og það er nú, fóstruskóli, er bundið við starfsstéttina, við þær konur, sem þar gegna starfi. En með þeirri breyt., sem gerð er á nafninu í frv. og hæstv. ráðh. hefur mælt fyrir, er þessu breytt þannig, að hugsun ráðh. er að miða við starfsgreinina. Okkur í menntmn. sýndist ekki svo öruggt sem það virðist vera frá sjónarmiði ráðh., að almennt áttuðu menn sig á þessari tilfærslu, og að nokkur hætta yrði, að menn tengdu þennan skóla, ef hann héti fósturskóli, við það aldursskeið lífverunnar, áður en fæðing fer fram, og yrði það kannske til nokkuð mikillar gamansemi. Um fóstrunarskólann skal ég ekki vera fjölorður, er þar vitanlega miðað við, að merkingin sé bundin við starfstéttina. En mér er þetta orð: fóstrun og það í samtengingu eða samböndum við aðra orðstofna a.m.k. ekki munntamt, það liggur mér ekki á tungu. Má vera, að þetta sé gott íslenzkt orð, sem er að ryðja sér til rúms, en ég hygg, að það sé ekki fornt í málinu. Og þá kem ég loks að því að árétta það, sem hv. 1. þm. Vestf. tók fram, að það er ein regla mjög algeng í íslenzku máli um samsetningar orða, að fyrri hlutinn sé í eignarfalli, ýmist eignarfalli eintölu eða eignarfalli fleirtölu, sbr. kvennaskóli, bændaskóli, unglingaskóli, allt eignarfallssamsetningar og fyrri hlutinn í eignarfalli fleirtölu. Og þegar á það er litið, að eignarfall fleirtölu, af bæði karlkynsog kvenkynsorðum, fóstra og fóstri, er með sömu beygingu: fóstra, þótti okkur, sem stöndum að brtt. á þskj. 139 ekki illa fara, að fyrri hluti orðsins yrði myndaður á þennan veg.



Herra forseti. Ég vil helzt ekki lengja þessar umr. um orð og merkingar þeirra úr hófi fram, en tel þó rétt að benda flm. till. á þskj. 139 á það, að þeir hafa ekki horft nógu vitt, þegar þeir voru að kanna sameiginlegar beygingarmyndir. Fóstra er ekki aðeins eignarfall fleirtölu af kvenkynsorðinu fóstra og karlkynsorðinu fóstri, það er einnig eignarfall fleirtölu af hvorugkynsorðinu fóstur, sem merkir, eins og síðasti ræðumaður sagði, lífveruna á aldursskeiðinu, áður en fæðing fer fram. Ef ætlunin hefur verið að svipta gárunga tilefni til útúrsnúninga og gamansemi, þá tel ég vera farið úr öskunni í eldinn með því að víkja þarna úr eintölunni í fleirtöluna. En eins og ég vék að í fyrri ræðu minni, tel ég Alþ. ekki sæmandi að láta spéhræðslu verða til þess, að sniðgengið sé hið íslenzkulegasta og þjálasta heiti á stofnun, sem verið er að veita nafn.



Herra forseti. Sjútvn. Nd. hefur athugað frv. það, sem hér liggur fyrir, á nokkrum fundum sínum og orðið sammála um afgreiðslu þess. Ég vil geta þess í upphafi, að 2 nm., sem voru fjarverandi, þeir Steingrímur Hermannsson og Ásgeir Pétursson, hafa báðir lýst samþykki við nál., sem hér liggur fyrir. En n. hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að hún leggur til, að frv. verði vísað til ríkisstj. Á síðasta þingi var samhljóða frv. lagt fram, en náði þá ekki afgreiðslu. Frv. var nú endurflutt, og sjútvn. sendi það til umsagnar Búnaðarfélagi Íslands, Félagi áhugamanna um fiskrækt, Fiskifélagi Íslands, Hafrannsóknastofnuninni, veiðimálanefnd og veiðimálastjóra. Umsagnir bárust frá öllum þessum aðilum. Enginn þessara aðila leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, a.m.k. 2 vildu samþ. það með verulegum breyt., en aðrir vildu láta fresta því. Sjútvn. leggur sem sagt til, að frv. verði vísað til ríkisstj., og vill, að til athugunar á málinu verði skipuð n., þar sem verði fulltrúar bæði frá landbúnaði og sjávarútvegi.



Herra forseti. Hér hefur áður af hæstv. félmrh. verið gerð grein fyrir efni þessa frv., og þarf ég því ekki að hafa ýkjamörg orð um það, ekki sízt þar sem fjhn. hefur komizt að sameiginlegri niðurstöðu um afgreiðslu málsins. Þó her að taka það fram, að í þeirri afgreiðslu er um að ræða fyrirvara tveggja nm., en ég hygg, að hann tákni ekki neinn djúpan ágreining um málið, sem hér er til meðferðar. Þar sem nokkuð er um liðið, finnst mér rétt að benda aðeins á efnisatriði frv. Þau eru þá í fyrsta lagi það, er varðar breyt. á 7. gr. laganna, þ.e.a.s. að við gr. bætist ný málsgr. svofelld: „Vangreitt orlofsfé má taka lögtaki, sbr. lög nr. 29 16. des. 1885,“ - og það, sem ég hefði átt að nefna fyrst, að 3. málsgr. orðist svo: „Eigi skal reikna orlofsfé af orlofslaunum og orlofsfé.“ Í þessari brtt. er í raun og veru um að ræða aðalefni frv., þ.e.a.s. að niður falli það ákvæði 3. málsgr. 7. gr., sem hljóðar svo, að eigi skuli reikna orlofsfé af greiðslum, sem ekki eru tekjuskattsskyldar hjá orlofsþega. Og síðan gildir sama um orlofslaun og orlofsfé samkvæmt þeirri breyt., sem hér er á gerð. Þar sem hér er eiginlega um það að ræða, sem helzt skiptir máli, þykir mér rétt að fara nokkrum orðum um, hvernig þetta er til komið, vegna þess að það hefur m.a. sætt andmælum frá Landssambandi íslenzkra úfvegsmanna, sem telur, að með þessu hafi samkomulag, sem gert hafi verið í sambandi við vinnudeilurnar í nóvember og desember í fyrra, verið brotið. En hér er það um að segja, að ekki var um neitt samkomulag að ræða. Þetta kom ekki sem kaupskapur af neinu tagi með lögunum, heldur er bezt að segja hverja sögu eins og hún er, að dönsku orlofslögin voru mjög höfð til fyrirmyndar við samningu þessara laga, m.a. þetta ákvæði, að sá hluti tekna, sem eru tekjuskattsfrjáls, skuli ekki vera orlofsskyldur. En af hálfu ASÍ- fulltrúanna í orlofsnefnd, sem undirbjó breytingarnar í fyrra, var það svo, að talið var, að 2. gr. kæmi í veg fyrir, að sú framkvæmd yrði á þessu, sem síðan hefur að sumu leyti orðið. En í 2. gr. l. segir: „Lög þessi rýra ekki víðtækari eða hagkvæmari orlofsrétt skv. öðrum lögum, samningum eða venjum: Þ.e.a.s. hér var talið, að gæti eingöngu verið um smámuni eina að ræða, sem ekki skiptu neinu verulegu máli í framkvæmdinni vegna ákvæða 2. gr. En framkvæmdin hefur reynzt nokkuð á annan veg, þar sem verulegur hluti af útgerðarmönnum hefur neitað að greiða orlofsfé af þeim hluta tekna sjómanna, sem ekki eru tekjuskattsskyldar, og hafa orðið miklar deilur um málið af þeim sökum og jafnvel í sumum tilfellum svo harðar, að af þeim gæti leitt alvarlega árekstra. Þetta vil ég, að komi fram til skýringar á því, hvers vegna launþegar féllust á það, að þessi ákvæði stæðu í lögum. En þau voru talin algerlega meinlaus með tilliti til 2. gr. Nú hefur komið á daginn, að framkvæmdin hefur ekki orðið á þá lund, sem þeir vildu, og eins hitt, að það hefur a.m.k. ekki reynzt lögfræðilega tryggt, að slík meðferð sem sjómenn hefðu sætt sig við í þessu efni væri algjörlega örugg. Af þessu ákvæði, ef það er tekið svona bókstaflega og 2. gr. ekki talin setja neitt fyrir þann leka, sem 7. gr. og þessi umgetna málsgr. gætu opnað, mundi slíkt einnig ná t.d. til giftra kvenna, sem eru að hálfu tekjuskattsfrjálsar og fengju þá sinn hlut skertan um helming. Býst ég ekki við, að neinum hafi dottið það í hug, enda mun enginn atvinnurekandi hafa reynt þá framkvæmd. Hins er líka að geta, að fjölmargir útgerðarmenn, - ég skal ekki segja hve mikill hluti, en mér er óhætt að segja fjölmargir hafa með tilliti til ákvæða 2. gr. greitt orlofsfé á allan aflahlut sjómanna, en um það hefur engin deila staðið af hálfu sjómannastéttarinnar, að gert skyldi. Og ég held, að mönnum sé það alveg ljóst, að kjör sjómanna eru ekki svo góð miðað við aðrar launastéttir í landinu, að það sé með nokkrum hætti réttlætanlegt að skerða lögbundin félagsleg réttindi, sem hafa fjárhagslega þýðingu fyrir þá umfram aðra, og þess vegna sé alveg sjálfsagt mál og reyndar algjörlega nauðsynlegt að leiðrétta þau mistök, sem hér hafa vissulega orðið. Ég vil ekki kalla það annað en mistök, að frá lögunum hafi verið gengið á þann hátt, að framkvæmdir gætu undir nokkrum kringumstæðum orðið eins og þær hafa orðið að verulegu leyti. Í bréfi, sem L.Í.Ú. hefur sent félmn., segir m.a., - og það er, held ég, meginefni bréfsins, það er rétt, að það komi fram: „Oss þykir einkennilegt, ef annar aðili þessa samkomulags, Sjómannasamband Íslands, sem er aðili í Alþýðusambandi Íslands, getur krafizt breytinga á þessu ákvæði og fengið því framgengt. Lítum við það mjög alvarlegum augum, ef samkomulag, sem gert er í stjórnskipaðri nefnd, er brotið með þeim hætti, sem hér er stefnt að. Ástæðan til, að við lögðumst gegn hækkun á orlofi sjómanna úr 7% í 81/3%, er, að ekki þekkist í nálægum löndum að greiða orlof á aflahlut. Voru lögð gögn um það fram í orlofsnefnd. Hækkun á orlofi af aflahlut var því ekki sótt til viðmiðunar við nálægar þjóðir eins og almenna orlofshækkunin. Auk þess er í dönsku orlofslögunum shlj, ákvæði því, sem nú er lagt til að fjarlægja úr lögunum. Ef einhver ástæða þykir til að breyta þessu ákvæði, er mælzt til að fá það bætt með t.d. lækkun á launaskatti, þannig að útvegsmenn greiði 1% af launaskatti í staðinn fyrir 21/2% vegna þess að launahlutfallið í rekstri útgerðarinnar er miklu hærra en í öðrum atvinnurekstri. Þessi launaskattur var hækkaður í 71/2%, og var það gert til að koma í veg fyrir hækkun á kaupgjaldsvísitölu, sem hafði ekki áhrif á aflahlut. Hækkun launaskattsins var því aldrei á rökum reist gagnvart útgerðinni í landinu.“ Það er auðvitað ekkert óeðlilegt, að hagsmunasamtök eins og L.Í.Ú. reyni að verja fjármálalega hagsmuni sína jafnvel í smáatriðum. Við það hef ég ekkert að athuga. Það er ekki nema mannlegt og eðlilegt. En hitt vil ég leiðrétta, að hér hafi, eins og ég reyndar áður sagði, verið um nokkurn sérstakan samning að ræða. Orlofsfélögin í þeirri mynd, sem þau voru samþykkt á síðusta Alþingi, voru að sumu leyti samkomulag og að sumu leyti ekki. Félmrh. varð við framlagningu frv. að höggva á ýmsa hnúta í sambandi við málið, og þar var sem sagt ekki um neitt sérstakt samkomulag að ræða, svo sem L.Í.Ú. heldur fram. Það var ekki um neinn kaupskap að ræða og ekkert sérstaklega rætt um þetta atriði, eftir því sem mér er sagt af greinagóðum mönnum, sem í n. voru. Hér er því um einhvern misskilning að ræða. Hitt er svo annað mál, að það kann vel að vera, að í dag standi útgerðin höllum fæti að taka á sig nýjar álögur. Um það skal ég ekki deila í sambandi við þetta mál. En ég held, að það verði þá að leysa það með öðrum hætti en að ganga á hlut sjómanna. Ég held að það væri aðferð, sem ekki hentaði nú. Þetta er sem sagt aðalatriði málsins, að taka af öll tvímæli um það, að lögin verði framkvæmd eins og ég vil segja, að allir, sem áttu þátt í að búa til lögin bjuggust við, að þau yrðu framkvæmd, með sérstöku tilliti til innihalds 2. gr. laganna, því að auðvitað gat engum dottið í hug, að hér væri verið að stiga spor aftur á bak, eins og yrði, ef gengið yrði fram hjá ákvæðum 2. gr. og bókstafur 7. gr. látinn einn gilda. Þá er hér um hreina afturför að ræða, og ég hygg, að það geti verið ljóst, að eins og ástandið var, þegar þessi lög voru sett og þeir samningar gerðir, sem stóðu í beinu samhengi við þessar aðgerðir, hafi ekki verið um það að ræða að rýra kjörin frá því, sem þau áður voru. Þetta er sem sagt aðalatriði frv. En í öðru lagi er svo um það að ræða, að orlofsgjaldið skuli mega taka lögtaki eins og opinber gjöld, og það er í samræmi við reglugerðabreytingu sem á að taka gildi frá næsta vori. Hún hefur ekki tekið gildi enn, en á að gera það á næsta vori, þ.e.a.s. að þá hverfa úr sögunni hin svokölluðu orlofsmerki, en í staðinn kemur, að Póstur og sími innheimti þessi gjöld og geri skilagrein til launþega með vissum fresti, og vegna þessara innheimtuhátta og þess, að orlofsmerkin eru lögð niður, þykir nauðsynlegt, að allar heimildir séu til staðar til þess að geta innheimt þessi gjöld eins og opinber gjöld og samhliða þeim. Býst ég við, að um það geti ekki verið miklar deilur. Enn fremur er tekið fram í breytingum þessa frv., að kostnaður við framkvæmd laganna, að svo miklu leyti sem vextir af geymslufé Pósts og síma, sem renna til hans, nægja ekki, verði greiddur úr ríkissjóði. Þetta þykir nauðsynlegt að gera í sambandi við hina nýju reglugerð, vegna þess að í lögum hefur eingöngu verið ákvæði um það, að ríkissjóður skuli greiða kostnað af orlofsmerkjum, en engin ákvæði í lögum núna, og þykir rétt að taka af öll tvímæli um það, ef hér verður um umframkostnað að ræða, sem alls ekki er víst, að þá verði hann greiddur úr ríkissjóði með svipuðum hætti og orlofsmerkjafyrirkomulag var áður greitt. Þá er loks að geta um brtt., sem n. flytur við 16. gr. frv. Ég hygg, að hún verði bezt skýrð með því, að ég lesi hér upp minnisblað, sem n. barst frá félmrn. meðan hún hafði þetta mál til afgreiðslu, en það minnisblað er svo hl jóðandi: „Lögum nr. 16/1943,“ þ.e.a.s. um orlof, „var breytt með l. nr. 29/1945. Þessi breyting hefur fallið niður í sérprentun, sem gerð var í rn. á lögum um orlof. Af þessu leiddi, að 16. gr. núgildandi l., nr. 87/1971, lögfesti regluna úr l. frá 1943, að félagsdómur fjalli um mál út af orlofsfé. Þar eð enginn mun hafa ætlað að breyta ákvæði l. nr. 29/1945 um, að ágreiningur um þetta heyrði undir almenna dómstóla, er vafalaust rétt að breyta frv., sem nú liggur fyrir Alþingi í samræmi við þetta. Ákvæði 1. gr. l. nr. 29/1945 hljóða svo: „Ef eigi er ákveðið öðruvísi í lögum þessum, skulu öll mál út af réttindum og skyldum skv. þeim og til fullnægingar öllum kröfum í því sambandi sæta almennri meðferð einkamála. Þó þannig, að nægilegt er, að dómari leiti þar sátta.“ Svona ætti að orða 16. gr. l. nr. 87/1971. N. hefur við athugun málsins fallizt á, að rétt væri að láta þá gerð þessarar gr. haldazt, sem raunar hefur alltaf verið meiningin og allra skilningur, en hér hefur fallið niður og orðið öðruvísi fyrir bein mistök og með brtt., sem fram kemur í nál., er á þetta fallizt og lagt til, að þessi gr. orðist eins og félmrn. leggur til. Ég held, að ég hafi svo ekki, herra forseti, frekar um þetta að segja, nema sérstakt tilefni gefist til. en legg áherzlu á það, að gildistíminn varðandi það ákvæði, sem sérstaklega áhrærir sjómannastéttina, er í frv. miðaður við áramót, og vil því leggja áherzlu á, að málinu yrði hraðað hér í þessari hv. d., helzt afgreitt út úr henni í dag, þannig að möguleiki væri á því, að málið yrði afgreitt frá Alþ. fyrir jólaleyfi.



Herra forseti. Félmn. hefur mælt einróma með samþykkt þessa frv., sem hér er til umr. En við 2 nm., hv. 6. þm. Reykv. og ég, höfum gert fyrirvara. Það, sem ég ætla að víkja að hér, er að skýra, í hverju þessi fyrirvari liggur. Eins og ég sagði, erum við samþykkir efni frv. og því, að frv. verði samþ. eins og það er. Því flytjum við ekki brtt. Hv. frsm. n. kom inn á það mál, sem varðar fyrirvara okkar hv. 6. þm. Reykv. En það ber verulega á milli þess, sem hv. frsm. sagði, og þess, sem upplýst var í félmn. Félmn. hélt nokkra fundi um þetta mál, og á tveim fundum mætti ráðuneytisstjórinn í félmrn. Hann skýrði gang þeirra mála, sem liggja á bak við þetta frv. Það vill svo til, að ráðuneytisstjórinn var formaður n., sem undirbjó orlofslögin frá síðasta þingi. Í þessari n. áttu sæti tveir fulltrúar að auki frá Vinnuveitendasambandi Íslands og einn fulltrúi frá Vinnumálasambandi samvinnufélaganna og þrír fulltrúar frá Alþýðusambandi Íslands. Það er að sjálfsögðu engin tilviljun, hvernig þessi n. var skipuð. Hún var skipuð aðilum vinnumarkaðarins, vinnuveitendum og launþegum. Og óhjákvæmilega hlutu að verða í þessu efni ýmis mál, sem annaðhvort voru bein samningamál eða snertu eða jöðruðu við almenna launasamninga í landinu. Það kom upp í n. þegar ágreiningur varðandi greiðslu á orlofsfé út á aflahlut sjómanna. Af hálfu launþega í þessari n. kom fram það sjónarmið, að það ætti að greiða orlofsfé af aflahlut svo sem öðrum launum. En af hálfu vinnuveitenda kom hins vegar fram það sjónarmið, að hér væri nokkuð ólíku saman að jafna. Það væri annað, föst laun eða aflahlutur. Og það liggur í augum uppi, að það er eðlismunur á þessu tvennu. Það kemur strax í ljós, þegar menn atbuga þetta mál nánar. Er nokkur sanngirni í því, þegar tveir menn fara á sjó, annar er heppinn, aflar vel, fær mikinn aflahlut, hinn er óheppinn, fær lítinn aflahlut, að sá, sem er óheppinn, fái minna orlofsfé? Nei, það er engin sanngirni í slíku. Ef það ætti að fara að mismuna hér mönnum, þá mætti kannske færa rök fyrir því, að það ætti að gera betur við þann, sem óheppinn var og hafði minni aflahlut, heldur en hinn. Það er þó a.m.k. í samræmi við almennar hugmyndir um launajöfnuð. Það eðlilegasta er að mínu viti, að báðir mennirnir hafi jöfn réttindi hvað snertir orlofsfé. Og mér er tjáð, að það muni ekki tíðkast í nálægum löndum eða þar sem við getum borið okkur saman við um skipan þessara mála að greiða orlofsfé af aflahlut, heldur sé greiðslan miðuð við tryggingu. En þó að þessi sterku rök kæmu fram í undirbúningsnefnd orlofslaganna 1971, héldu fulltrúar launþega og þar með sjómanna fram hinu sjónarmiðinu, að það ætti ekki að skerða orlofsfé til sjómanna þannig, að það væri miðað við hlutatryggingu, heldur miða við aflahlut. En ég geri ráð fyrir því, að það hafi verið sterkur vilji hjá nm. að ná sem víðtækustu samkomulagi um þessi þýðingarmiklu mál, og það er auðvitað vel, að slíkur andi ríki á vettvangi, þar sem mætast fulltrúar vinnuveitenda og launþega í landinu. Vegna þessa var samið um málið. Og það var samið um málið á þann veg, að á móti því, að það var ákveðið, að það skyldi greiða orlofsfé af óskertum aflahlut, þá skyldi koma, að það skyldi ekki greiða orlofsfé af tekjum sjómanna, sem eru tekjuskattsfrjálsar. Þetta var það samkomulag, sem varð í undirbúningsnefnd orlofslaganna. Ráðuneytisstjóri félmrn., sem var formaður þessarar n., las upp lokafundargerð n., á fundi félmrn. d. Þar kom fram, að það voru tiltekin nokkur mál, sem ekki var samkomulag um, en um þau mál, sem ekki voru þannig nefnd, var samkomulag, og þar með þetta atriði, sem ég hef verið að greina frá. Þetta var og fram tekið sérstaklega af ráðuneytisstjóranum. Þessi fundargerð er, eins og ég sagði áðan, frá lokafundi n. 11. nóv. 1971. Mér sýnist, að við ættum ekki að þurfa að deila hér um þessar staðreyndir, og þó að við deilum um þessar staðreyndir, ég og hv. frsm. félmn., þá deilum við ekki um það, að rétt sé, að þetta frv. nái fram að ganga. Við mælum báðir með samþykkt þess. En hvers vegna er ég að ræða þetta hér, og hvers vegna gerum við hv. 6. þm. Reykv, fyrirvara, sem varðar þetta mál? Það er vegna þess í fyrsta lagi, að það er ákaflega þýðingarmikið, og ég vona, að hv. frsm. n. sé mér sammála um það, að þegar aðilar vinnumarkaðarins, vinnuveitendur og launþegar, koma sér saman um ákveðna hluti, leysa deilumálin og ágreiningsefnin með samkomulagi, þá sé staðið við slíkt samkomul. af báðum aðilum. Þetta er eitt af grundvallaratriðum í okkar kjaramálum, í okkar launamálum, og á þessu byggjast möguleikarnir á þolanlegum vinnufriði í landinu og gagnkvæmu trausti milli vinnuveitenda og launþega, sem er ákaflega þýðingarmikið. En í öðru lagi mótast okkar fyrirvari af því, að hér er um beint hagsmunamál útgerðarinnar að ræða. Með orlofsl. frá síðasta þingi var orlofið hækkað úr 7% í 8.33% eða um 1.33%. Og það var gert ráð fyrir, að þessi hækkun þýddi fyrir útgerðina útgjaldahækkun, sem næmi 30–40 millj. kr. En skerðingin á orlofsgreiðslum til sjómanna af tekjum þeirra, sem eru tekjuskattsfrjálsar, nemur álíka upphæð. Þannig voru innviðir þess samkomulags, sem ég var að greina frá áðan. Hv. frsm. n. tók af mér það ómak að lesa hér upp bréf frá Landssambandi ísl. útvegsmanna til félmn. Í því bréfi kom fram sú hugmynd, hvort hægt væri að bæta útgerðinni upp þann útgjaldaauka, sem fylgir samþykkt þessa frv., með því að lækka launaskattinn á útgerðina úr 2.5% niður í 1%. Ef það væri gert, mundi sú upphæð, sem út kemur og mundi létt á útgerðinni, nema einnig milli 30 og 40 millj. kr. Það er gert ráð fyrir, að aflahlutir útgerðarinnar nemi um það bil 2500 millj. kr. á þessu ári og eitthvað líkt á næsta ári. Þetta er staðfest af ritgerðum valkostanefndar ríkisstjórnarinnar. En 1.5% af þessu nemur 37.5 millj. kr. Þetta er uppástunga eða hugmynd, sem mér þykir sjálfsagt að athuga, en ég fyrir mitt leyti tel, að að sjálfsögðu geti komið ýmsar aðrar leiðir til athugunar til þess að bæta útgerðinni upp þá gjaldabyrði, sem samþykkt þessa frv. veldur. Það er fullkomin ástæða til þess að leggja áherzlu á þetta atriði, að útgerðinni sé bætt þetta upp, því að um leið og þetta gerist, þá er það staðreynd, að útgerðin berst í bökkum. Það viðurkenna allir, og það hafa meir að segja á þessu ári verið gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að styðja útgerðina, sérstakar ráðstafanir af hálfu ríkisvaldsins. Eitt af þeim vandamálum, sem nú blasa við og eru snar þáttur í heildarvanda þjóðarbúskaparins og eitt að þýðingarmestu málunum, sem ríkisstj. er núna að vinna að til að fá leyst, það er einmitt að skapa útgerðinni rekstrargrundvöll á næsta ári. Samkv. ritgerðum valkostanefndarinnar, hvaða hugmyndir sem hún leggur til grundvallar, hvort það er nr. 1, 2, 3 eða 4, kemst hún alltaf að þeirri niðurstöðu, að útgerðin verði rekin með hundruð millj. kr. rekstrartapi á næsta ári, ef ekki er að gert. Það er því nokkuð furðulegt, að á meðan ástandið er slíkt og á meðan ríkisstj. segist vera að vinna að því að leysa þennan vanda, - og auðvitað efast ég ekki um, að hún er að vinna að því, það er lífsnauðsyn, - þá skuli hún hikstalaust bera fram frv., sem þýðir tugmillj. kr. gjaldaauka fyrir útgerðina. Það er rétt eins og hjá hæstv. ríkisstj. viti ekki vinstri höndin, hvað sú hægri gerir. Ég tel, að það hafi af þessum ástæðum verið rík ástæða fyrir okkur hv. 6. þm. Reykv. að gera þann fyrirvara við samþykkt þessa frv., sem við höfum gert. En ég endurtek það, sem ég sagði í upphafi míns máls: Við erum samþykk því, að þetta frv. nái fram að ganga. Það er rétt, sem bv. frsm. félmn. sagði, að að óbreyttum lögum getur þetta þýtt það, að ekki einungis sjómenn verði fyrir skerðingu orlofsfjár, heldur einnig giftar konur, eins og hann tók fram, Ég tel líka, að samkv. orðanna hljóðan þýði óbreytt lög, að það megi líka skerða orlofsfé allra launþega í landinu, sem greiða vissa prósentu af launum sínum í lífeyrissjóði, þar sem iðgjöldin eru tekjuskattsfrjáls. Ég tel því, að eins og málum er háttað, hvað sem líður ástandi útgerðarinnar, sé rétt að breyta orlofsl. og samþykkja þetta frv.



Herra forseti. Ég ætla að vera mjög stuttorður, m.a. vegna þess, að ég hef áhuga á, að þetta mál komist áfram hér í hv. d. og einnig næsta mál á dagskrá, sem mér skilst, að hv. 5. þm. Vestf. hafi einnig áhuga á, þó að það kæmi ekki fram í þeirri löngu ræðu, sem bann hélt hér og fór þó allviða. Ég hef þá því helzt til að svara, að hann hélt því fram með tilvísun í ákveðna fundargerð, sem hann kannske hefur ljósrit af, - ég skal ekki segja um það, ég hef aldrei lesið hana, –að því væri slegið alveg föstu, að um þessa skerðingu hefði orðið samkomulag í n. og fyrirvarinn væri m.a. háður því, að þetta samkomulag væri raunverulega rofið með þeirri breytingu, sem nú á að gera á lögunum. Nú er það svo í fyrsta lagi, að orlofsmálin eru yfirleitt ekki samningamál, þau eru löggjafaratriði, sem löggjafinn getur auðvitað breytt á hverri stundu, eins og honum sýnist, án tillits til þess, hvað aðilar málsins hafa um það að segja. Hér er um félagsleg málefni að ræða, sem orðið er hefð og venja, að fari að lögum, og ég get ekki séð, að neinn geti um það samið, neinn utan sala Alþ. geti samið um það, að lögin skuli, hvorki ákveðin né óákveðin tíma, vera svo eða svo. Valdið er auðvitað hjá löggjafarþinginu í þessum efnum sem öðrum lagamálum. Ég hef ekki mikið um þetta að segja frekar. Ég hef kynnt mér bæði afstöðu og skoðanir fyrirsvarsmanna Alþýðusambandsins í n., og það fer ekkert á milli mála, að þær eru, eins og ég gat um, að þetta væri látið óátalið, og er þess vegna ekki talið upp í þeirri fundargerð, sem hv. ræðumaður benti á sem ágreiningsatriði, vegna þess að ákvæði 2. gr. voru talin trygging fyrir því, að þarna gæti ekki verið um að ræða skerðingu á orlofsfé til sjómanna og ekki heldur giftra kvenna. Það er sannleikurinn í málinu. Ég tel alveg ástæðulaust að vera að draga grandvarann embættismann inn í deilurnar um málið, ef einhverjar deilur eru, sem mér sýnist vera raunar þarflausar, þar sem þeir hv. nm., sem hafa gert fyrirvara, eru þó með málinu. Þó að hv. 5. þm. Vestf. segði áðan, að það gegndi mikilli furðu, að ríkisstj. skyldi með slíku frv. vera að leggja auknar byrðar á útgerðina, þegar hún herðist í bökkum, en er því samt fylgjandi, er hann þá ekki að höggva eins nærri sjálfum sér og hæstv. ríkisstj. Ég held, að við verðum að taka það mál til umr. við annað tækifæri, og það gefst sjálfsagt innan tíðar. Ég veit ekki annað en það hafi verið eilífðarviðfangsefni stjórnvalda, bæði þeirrar ríkisstj., sem nú er við völd, og hinnar fyrri, að sjá útgerðinni í landinu fyrir viðunanlegum rekstrargrundvelli, og ég held, að þetta mál verði alveg að skiljast frá því. Ég held, að hvorki þjóðarbúskapnum né útgerðinni verði bjargað með því að fara að skerða sérstaklega réttindi sjómannastéttarinnar. En það var svo í öðru orðinu að heyra á þessum hv. þm., að það væri ekki allt með felldu samt sem áður að hafa þetta svona, vegna þess að innbyrðis mismunur yrði svo mikill á orlofi sjómanna, sumum gengi vel, þeir hefðu háan aflahlut og fengju mikið í orlofsfé, aðrir drægju varla bein úr sjó og fengju lítið. Ég hafði reyndar heyrt það sem þjóðsögu, að þessi hv. þm. hefði einu sinni verið jafnaðarmaður og snúið snögglega til þeirrar pólitísku trúar, sem hann nú hefur. En ég er nú alveg sannfærður um, að þessi saga er sönn, því að þetta lýsir svo mikilli jafnaðarmennsku, að ég hlýt að dást að því. En væri þá ekki líka réttara, ef málið er svona, að sjómennirnir, verkamennirnir og fleiri gerðu t.d. kröfu til þess að fá sama orlofsfé og hæstlaunuðu embættismennirnir í landinu, þó maður fari nú ekki hærra en í laun hv. alþm? Í því væri auðvitað sönn jafnaðarmennska, sem ég skyldi ekki hafa mikið á móti. En hér er málum þannig háttað, að mér er ekki kunnugt um, að um þetta gildi neinar reglur nokkurs staðar í veröldinni aðrar en þær, að orlofsfé sé í hlutfalli við laun, og orlof því í því fólgið, að menn fái í einhverju formi greidd vinnulaun, meðan á orlofi stendur. Það má vel vera, að á þessu megi gera grundvallarbreytingu, en ég hygg, að þá þætti ýmsum nóg um, sem vilja halda í það, að hér byggist allt á samningum, sem aldrei megi rjúfa. Það væri meira en litil breyting. Ég tel svo ekki ástæðu, herra forseti, til þess að tefja málið með neinu þvargi um þetta. Mér sýnist það liggja ljóst fyrir, að menn eru sammála um, að þessa breytingu beri að gera á l. og það beri ekki að skerða orlofsréttindi sjómanna umfram aðra. Og viðvíkjandi því, að það sé eitthvað óeðlilegt við það, að þeir hafi orlofsfé af sínum aflahlut, þá gildir þar auðvitað nákvæmlega sama og um aðrar stéttir. Þær hafa orlofsfé í hlutfalli við sín laun, og þar er enginn munur á. Ég bendi t.d. á, að ýmsir, sem taldir eru hafa allgóðar tekjur, hafa t.d. ákvæðisvinnu, svo sem iðnaðarmenn og fleiri, - ég nefni ekki hálaunaða embættismenn, - hafa orlofsfé af sínum tekjum eins og þeir fá þær með ákvæðisvinnu, og það tel ég alveg sambærilegt við sjómennina. En ekkert af þessu er aðalatriði málsins, heldur það, að menn eru sammála um, að þessi breyting skuli gerð, og þá finnst mér fara bezt á því, að menn geri breytinguna án þess að fara í nokkra fýlu út af henni.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður var að tala um fýlu. Hver var í fýlu? Ætlar hv. ræðumaður að halda því fram, að það megi ekki ræða þetta mál? Hver er að tefja þetta mál? Hann er að tala um, að það sé verið að tefja málið. Það er naumast, að hv. ræðumaður telur, að þetta sé mikilsvert mál, ef það má ekki ræða það eðlilega hér í d. En hvers vegna var ég að ræða þan mál, sem við höfum deilt hér um og er að vísu aukaatriði? Hverjar eru staðreyndir varðandi samninga eða ekki samninga? Hver er ástæðan? Hv. ræðumaður hóf sjálfur umr. um þetta atriði, sem var algerlega ástæðulaust að draga inn í þessar umr. En þegar hv. þm. kemur með málflutning byggðan á upplýsingum, sem ég hef beztu heimildir fyrir, að séu rangar, þá tel ég skyldu mína að mótmæla slíku. Hv. þm. var að tala um, að það væri óþarfi að minnast á útgerðina í þessu sambandi. Hvers vegna er þá minnzt á hana í frv., ef það má ekki ræða hana í umr? Ætli það sé tilviljun eða ekkert atriði fyrir útgerðina? En í hvaða sambandi var ég að ræða um útgerðina? Ég var ekki að ræða útgerðarvandamálin almennt. Ég aðeins vék að því einu eða tveimur orðum til þess að sýna fram á ósamræmið í vinnubrögðum ríkisstj. að koma hikstalaust með slíkt frv. sem þetta, sem þýðir milljónatuga aukin útgjöld fyrir útgerðina, á sama tíma sem er verið að leita með logandi ljósi eftir einhverjum úrræðum til þess að létta byrðar á útgerðinni. Ég vék aðeins að útgerðinni til þess að sýna fram á þetta ósamræmi í vinnubrögðum. Ég hef í raun og veru ekki ástæðu til þess að víkja fleiri orðum að hv. 6. þm. Norðurl. e. í tilefni af orðum hans nú síðast. Hann var eitthvað að tala um jafnaðarmennsku. Ég skildi það nú ekki, hvort ég ætti að vera meiri eða minni jafnaðarmaður heldur en hann. En mér finnst það skipta litlu máli, því að hver veit næsta dag, hvar þessi hv. þm. verður?



Herra forseti. Ég ætla að vera mjög stuttorður, m.a. vegna þess, að ég hef áhuga á, að þetta mál komist áfram hér í hv. d. og einnig næsta mál á dagskrá, sem mér skilst, að hv. 5. þm. Vestf. hafi einnig áhuga á, þó að það kæmi ekki fram í þeirri löngu ræðu, sem bann hélt hér og fór þó allviða. Ég hef þá því helzt til að svara, að hann hélt því fram með tilvísun í ákveðna fundargerð, sem hann kannske hefur ljósrit af, - ég skal ekki segja um það, ég hef aldrei lesið hana, –að því væri slegið alveg föstu, að um þessa skerðingu hefði orðið samkomulag í n. og fyrirvarinn væri m.a. háður því, að þetta samkomulag væri raunverulega rofið með þeirri breytingu, sem nú á að gera á lögunum. Nú er það svo í fyrsta lagi, að orlofsmálin eru yfirleitt ekki samningamál, þau eru löggjafaratriði, sem löggjafinn getur auðvitað breytt á hverri stundu, eins og honum sýnist, án tillits til þess, hvað aðilar málsins hafa um það að segja. Hér er um félagsleg málefni að ræða, sem orðið er hefð og venja, að fari að lögum, og ég get ekki séð, að neinn geti um það samið, neinn utan sala Alþ. geti samið um það, að lögin skuli, hvorki ákveðin né óákveðin tíma, vera svo eða svo. Valdið er auðvitað hjá löggjafarþinginu í þessum efnum sem öðrum lagamálum. Ég hef ekki mikið um þetta að segja frekar. Ég hef kynnt mér bæði afstöðu og skoðanir fyrirsvarsmanna Alþýðusambandsins í n., og það fer ekkert á milli mála, að þær eru, eins og ég gat um, að þetta væri látið óátalið, og er þess vegna ekki talið upp í þeirri fundargerð, sem hv. ræðumaður benti á sem ágreiningsatriði, vegna þess að ákvæði 2. gr. voru talin trygging fyrir því, að þarna gæti ekki verið um að ræða skerðingu á orlofsfé til sjómanna og ekki heldur giftra kvenna. Það er sannleikurinn í málinu. Ég tel alveg ástæðulaust að vera að draga grandvarann embættismann inn í deilurnar um málið, ef einhverjar deilur eru, sem mér sýnist vera raunar þarflausar, þar sem þeir hv. nm., sem hafa gert fyrirvara, eru þó með málinu. Þó að hv. 5. þm. Vestf. segði áðan, að það gegndi mikilli furðu, að ríkisstj. skyldi með slíku frv. vera að leggja auknar byrðar á útgerðina, þegar hún herðist í bökkum, en er því samt fylgjandi, er hann þá ekki að höggva eins nærri sjálfum sér og hæstv. ríkisstj. Ég held, að við verðum að taka það mál til umr. við annað tækifæri, og það gefst sjálfsagt innan tíðar. Ég veit ekki annað en það hafi verið eilífðarviðfangsefni stjórnvalda, bæði þeirrar ríkisstj., sem nú er við völd, og hinnar fyrri, að sjá útgerðinni í landinu fyrir viðunanlegum rekstrargrundvelli, og ég held, að þetta mál verði alveg að skiljast frá því. Ég held, að hvorki þjóðarbúskapnum né útgerðinni verði bjargað með því að fara að skerða sérstaklega réttindi sjómannastéttarinnar. En það var svo í öðru orðinu að heyra á þessum hv. þm., að það væri ekki allt með felldu samt sem áður að hafa þetta svona, vegna þess að innbyrðis mismunur yrði svo mikill á orlofi sjómanna, sumum gengi vel, þeir hefðu háan aflahlut og fengju mikið í orlofsfé, aðrir drægju varla bein úr sjó og fengju lítið. Ég hafði reyndar heyrt það sem þjóðsögu, að þessi hv. þm. hefði einu sinni verið jafnaðarmaður og snúið snögglega til þeirrar pólitísku trúar, sem hann nú hefur. En ég er nú alveg sannfærður um, að þessi saga er sönn, því að þetta lýsir svo mikilli jafnaðarmennsku, að ég hlýt að dást að því. En væri þá ekki líka réttara, ef málið er svona, að sjómennirnir, verkamennirnir og fleiri gerðu t.d. kröfu til þess að fá sama orlofsfé og hæstlaunuðu embættismennirnir í landinu, þó maður fari nú ekki hærra en í laun hv. alþm? Í því væri auðvitað sönn jafnaðarmennska, sem ég skyldi ekki hafa mikið á móti. En hér er málum þannig háttað, að mér er ekki kunnugt um, að um þetta gildi neinar reglur nokkurs staðar í veröldinni aðrar en þær, að orlofsfé sé í hlutfalli við laun, og orlof því í því fólgið, að menn fái í einhverju formi greidd vinnulaun, meðan á orlofi stendur. Það má vel vera, að á þessu megi gera grundvallarbreytingu, en ég hygg, að þá þætti ýmsum nóg um, sem vilja halda í það, að hér byggist allt á samningum, sem aldrei megi rjúfa. Það væri meira en litil breyting. Ég tel svo ekki ástæðu, herra forseti, til þess að tefja málið með neinu þvargi um þetta. Mér sýnist það liggja ljóst fyrir, að menn eru sammála um, að þessa breytingu beri að gera á l. og það beri ekki að skerða orlofsréttindi sjómanna umfram aðra. Og viðvíkjandi því, að það sé eitthvað óeðlilegt við það, að þeir hafi orlofsfé af sínum aflahlut, þá gildir þar auðvitað nákvæmlega sama og um aðrar stéttir. Þær hafa orlofsfé í hlutfalli við sín laun, og þar er enginn munur á. Ég bendi t.d. á, að ýmsir, sem taldir eru hafa allgóðar tekjur, hafa t.d. ákvæðisvinnu, svo sem iðnaðarmenn og fleiri, - ég nefni ekki hálaunaða embættismenn, - hafa orlofsfé af sínum tekjum eins og þeir fá þær með ákvæðisvinnu, og það tel ég alveg sambærilegt við sjómennina. En ekkert af þessu er aðalatriði málsins, heldur það, að menn eru sammála um, að þessi breyting skuli gerð, og þá finnst mér fara bezt á því, að menn geri breytinguna án þess að fara í nokkra fýlu út af henni.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð, og það var satt að segja vegna þess, að hv. 5. þm. Vestf. hefur talað sig dauðan, sem kallað er, en síðasti ræðumaður beindi nokkrum skeytum til hans, sem hann, ef ég man rétt, orðaði þannig, að það væri ekki heppilegt af honum að vera að ráðast að sjómönnum, eða eitthvað sagði hann í þá áttina. Ég vil neita því, að hv. 5. þm. Vestf. eða ég, sem skrifum undir þetta nál. með fyrirvara, séum að ráðast að sjómönnum, síður en svo. Það eru sett hér lög, sem snerta aðila vinnumarkaðarins, og lögin eru undirbúin af n., sem í eiga sæti menn frá báðum þessum aðilum. Það kemur fyrir þingið frv., - ég held, að mér sé óhætt að fullyrða það, - með þeim upplýsingum í grg., að um það sé samkomulag þeirra, sem frv. undirbjuggu, nema um ákveðin atriði, sem tekið er beint fram um, að ekki hafi verið samkomulag um, og það er tekið fram af fulltrúum launþeganna, að þeir hafi óskað, að lögin gengju heldur lengra. Í meðförum þingsins í fyrra eru samþykkt öll þessi atriði, sem fulltrúar Alþýðusambandsins höfðu farið fram á að fá inn. Það, sem við vildum undirstrika, er það, hve óheppilegt er, að það sé samþykkt hér í þinginu frv. af öllum grandalausum um annað en það, að nú sé búið að fullnægja óskum manna, og svo komi einn af aðilum vinnumarkaðarins og óski eftir að fá þessu þegar breytt. Það var einungis þetta, sem í okkar fyrirvara fólst. Við höfum við meðferð málsins ekki andmælt því, að þessar breytingar yrðu gerðar, og höfum skrifað undir nál. og munum fylgja frv. eftir, en töldum þó rétt, að þetta sjónarmið okkar kæmi fram.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Í félmn. var allmikið og lengi rætt um þessi mál og þá alveg sérstaklega um þetta atriði, sem hér hefur líka verið gert að umræðuefni. Ég held, að það hafi komið alveg skýrt í ljós samkv. þeim upplýsingum, sem fyrir okkur lágu, að einmitt um þetta atriði náðist ekki samkomulag í n. Það náðist ekki samkomulag milli fulltrúa vinnuveitenda þar og fulltrúa Alþýðusambandsins. Það kom alveg skýrt í ljós, að um þetta náðist ekki samkomulag, og því var það, að því er ég gat bezt skilið, að ráðuneytisstjórinn setti inn þessa lagagr., sem nú er lagt til, að felld verði niður, - setti hana í frv. á síðustu stundu til þess, ef verða mætti, að þá félli þetta mál einhvern veginn um sjálft sig, að því er mér bezt gat skilizt. Ég er alveg viss um, að þetta var svo seint fram komið, að það var í raun og veru aldrei fyllilega athugað. Það var að vísu látið óátalið af hv. frsm. n., en að þessi gr. út af fyrir sig hafi verið ítarlega rædd og um hana hafi orðið fullt samkomulag, það held ég, að hvergi hafi komið fram hjá n. Ekki varð ég var við það. Mér finnst reyndar aðalatriðið í þessu máli vera það, að þarna var verið að skerða fyrri rétt sjómanna. Sjómenn höfðu sem sé fullt orlof, 7%, af aflahlut sínum eins og öðru og einnig af því, sem þeir voru ekki skyldir að greiða skatt af. Nú var þetta skert á þann veg með þessari gr., þegar hún var túlkuð á stífasta máta, að orlof þessara sjómanna gat farið langt niður fyrir 7%. Og ég segi, að mér finnst mjög furðulegt, ef það á að vera svo, að réttlætismál eins og þetta, - þarna er hreinlega verið að - færa þetta mál í fyrra horf samkv. fyrri lögum, eins og þau hljóðuðu upp á, - ef slíkt réttlætismál á ekki að ná fram að ganga, þó að einhver vandi sé á ferðum hjá útgerðinni, enda kom það mjög vel í ljós hjá þeim, sem voru með ýmsar aths. um þessa málsmeðferð, þrátt fyrir langar orðræður hv. 5. þm. Vestf., að þeir töldu málið sjálfsagt. - Ég vildi aðeins láta þetta koma fram. Þorvaldur Garðar Kristjánsson: Herra forseti. Það var aðeins út af þeim orðum hv. síðasta ræðumanns, að það væri ekki réttur skilningur, sem ég hélt hér fram, að það hefði orðið samkomulag um þetta atriði sem við deilum um, í n., sem undirbjó orlofslögin. Ég hef heyrt hv. þm. segja þetta einu sinni áður. Það var eftir að ráðuneytisstjórinn var búinn að lýsa málinu á fundi félmn. á þann veg, sem ég skildi það. Þegar þessi misskilningur kom svo upp, var ákveðið að fá ráðuneytisstjórann aftur á fund félmn., og það var ástæðan til hinna óvenjulegu vinnubragða að kveðja ráðuneytisstjórann tvisvar á fund. Það var vegna þessa misskilnings, að hann kom aftur á fundinn og lýsti þessu máli á þann veg, sem ég hef skýrt.



Herra forseti. Það var aðeins út af þeim orðum hv. síðasta ræðumanns, að það væri ekki réttur skilningur, sem ég hélt hér fram, að það hefði orðið samkomulag um þetta atriði sem við deilum um, í n., sem undirbjó orlofslögin. Ég hef heyrt hv. þm. segja þetta einu sinni áður. Það var eftir að ráðuneytisstjórinn var búinn að lýsa málinu á fundi félmn. á þann veg, sem ég skildi það. Þegar þessi misskilningur kom svo upp, var ákveðið að fá ráðuneytisstjórann aftur á fund félmn., og það var ástæðan til hinna óvenjulegu vinnubragða að kveðja ráðuneytisstjórann tvisvar á fund. Það var vegna þessa misskilnings, að hann kom aftur á fundinn og lýsti þessu máli á þann veg, sem ég hef skýrt.



Herra forseti. Iðnn. þessarar hv. d. hefur fjallað um málið og eins og fram kemur í nál. á þskj. 152 orðið sammála um að mæla með samþykkt frv. með smávægilegri breytingu. Á þeim fundi iðnn., þar sem um málið var fjallað, mættu sérfróðir menn. Það voru þeir Baldur Líndal efnaverkfræðingur, sem fjallar um málið nú í endurskoðun þess á vegum iðnrn., Ingi Garðar Sigurðsson tilraunastjóri og oddviti Reykhólahrepps, Sigurður V. Hallsson verkfræðingur, sem einna lengst hefur fjallað um þörungavinnslu hér á landi, og loks dr. Vilhjálmur Lúðvíksson, sem hefur haft umsjón með þessum athugunum á vegum Rannsóknaráðs ríkisins og gengið frá þeirri skýrslu, sem lögð er til grundvallar því frv., sem nú er til umr. Með tilliti til þess, að þetta mál fær nokkuð sérstaka meðferð hjá hv. Alþ., sýnist mér rétt og skylt að fara nokkrum orðum um þær upplýsingar, sem þarna komu fram. En áður en ég kem að því, er nauðsynlegt að rekja í örfáum orðum almenna sögu og þróun þessa máls, þannig að menn geri sér betur grein fyrir aths. og svörunum, sem fengust við þeim. Stundum hefur heyrzt, að tími sé til kominn, að nýting þörunga hefjist hér á landi, og hefur gætt nokkurrar óþolinmæði hjá sumum mönnum. Ég las jafnvel einhvers staðar í blaði, að þetta væri hið einfaldasta mál. Það væri raunar ekki annað en að skera þangið eða þarana, þurrka hann og selja. Að vísu var í þeirri grein ruglað saman þangi og þara, en það er nú annað mál, sem ég ræddi um hér við 1. umr. þessa máls. Staðreyndin er þó sú, að málið er töluvert flóknara, eins og ég vil nú rekja. Það er að vísu rétt, að þang, þari og þörungar margs konar hafa verið nýttir, líklega eins lengi og sagan nær frá að greina. En til iðnaðar er notkun þessa gróðurs tiltölulega ný. Á 18. öld var það brennt í Evrópu til framleiðslu á sóda til glergerðar og síðar á joði. Fóðurbætisframleiðsla úr þangi hófst skömmu síðar, en það er ekki fyrr en í lok 19. aldar, að fyrstu einkaleyfi eru skráð til framleiðslu á alginsýrum eða söltum úr þörungagróðri. Sú nýting þessa gróðurs færist hins vegar ekki verulega í vöxt fyrr en eftir fyrri heimsstyrjöld. Þess má geta, að alginefnin eru notuð í fjölmargt, m.a. og e.t.v. einkum er þeim blandað í vökva til þess að ráða því, sem nefnt er flæði vökvans. Nefna má dæmi um mikla og algenga notkun í sambandi við prentun á dúka, til þess að þar fáist betri viðloðun og stjórnun á prentsvertu. Fjölmörg önnur dæmi mætti nefna, sem ég mun þó ekki nefna hér. Það er einkennandi við þessa nýtingu þangs, þara og annarra þörunga í nágrannalöndum okkar á fyrri öldum og árum, að sólþurrkun er þar fyrst og fremst viðhöfð. Vélvædd þurrkun á þessum gróðri hefst ekki fyrr en löngu síðar. Hér á landi er raunar saga nýtingar á þörungagróðri einnig æðilöng. Oft hefur slíkt verið vel þegin búbót, þegar hart var í ári, bæði fyrir menn og skepnur, og oft bjargað miklu. Það hefur verið talið meðal kosta á hverri jörð að hafa þangbeit. Það er hins vegar eðlilegt, að menn hafi lengi dreymt um að nota þennan víðtæka gróður við strendur landsins í iðnaðarskyni. Þangið og þarinn blasa alls staðar við, þar sem klettar og steinar prýða strendur þessa lands. Hafin var brennsla á þangi hér á landi skömmu eftir 1900 á Seltjarnarnesi og framleitt úr því joð, en sú framleiðsla stóð aðeins skamma stund og mun því einkum hafa verið um að kenna, að joðframleiðsla úr öðrum efnum hófst um svipað leyti, og reyndist þangið þá ekki samkeppnisfært. Fljótlega kom einnig í ljós, þegar farið var að nýta þennan gróður, að sólþurrkun í þessu skyni hér á landi er ekki eins hentug og í nágrannalöndum okkar, þar sem veður er tryggara og sólar nýtur lengur við. Því var snemma farið að leita að leiðum til þess að nota þá orkulind, sem viða blasir við, jarðhitann, til þurrkunar á þangi. Merk tilraun í þessu sambandi var gerð á árunum 1939–1941 í Hveragerði af athafnamönnum, sem enn þá standa sumir hverjir framarlega í íslenzku athafnalífi. Þar var raunar notuð eins konar hlanda af sólþurrkun og þurrkun með jarðhita. Sú tilraun mistókst, e.t.v. að sumu leyti vegna þess, að styrjöldin gerði útflutning erfiðan, en mig grunar einnig, að framleiðslukostnaður hafi reynzt nokkuð mikill. Næsta tilraun er gerð um 1960 á Eyrarbakka. Þang var þar þurrkað með olíuhita. Sú tilraun mistókst einnig. Verðið reyndist fullhátt, eins og segir í skýrslu Sigurðar V. Hallssonar, sem stóð að þeirri tilraun, sem tæknimaður. Ýmsar rannsóknir hafa farið fram á þessum málum hér á landi. Má þar nefna, að Atvinnudeild háskólans gerði, þegar á fyrstu árum þeirrar stofnunar, eða upp úr 1946, allítarlegar athuganir á þessu sviði. Stóðu að henni efnaverkfræðingar og efnafræðingar, eins og Jóhann Jakobsson og Jón Vestdal. Rannsóknaráð ríkisins beitti sér fyrir ítarlegum athugunum í kringum 1950, sem Þorbjörn Sigurgeirsson þáv. framkvæmdastjóri, Baldur Líndal efnaverkfræðingur, Hallgrímur Björnsson og fleiri unnu að. Þær tilraunir beindust einkum að uppskeru á þara, nýtingu hans og framleiðslu á alginötum í því sambandi. Raforkumálastjóri tók þessar tilraunir upp skömmu síðar, eða um 1957, sem þátt í viðleitni þeirrar stofnunar til þess að nýta jarðhita hér á landi. Var þeim síðan haldið áfram nokkurn veginn stanzlaust fram til ársins 1971, en Rannsóknaráð ríkisins tók við rannsóknunum 1967. Öll þessi ár vann Sigurður V. Hallsson að rannsóknunum, fyrst sem fastur starfsmaður Raforkumálaskrifstofunnar, síðar sem ráðgefandi verkfræðingur á samningi við Orkustofnun og loks við Rannsóknaráð. Á þessum árum beindist athyglin fyrst og fremst að þaragróðrinum, sem er gífurlega mikill á Breiðafjarðarsvæðinu. Það er ekki fyrr en bætt er við þær tilraunir vegna markaðserfiðleika á árinu 1971, að athygli manna snýst aftur að þangi, sem af ýmsum ástæðum, sem áður hefur verið minnzt á, er á uppgangsleið. Þetta hef ég rakið til þess að leggja áherzlu á, að það er langt frá því, að ekki hafi verið gerð mikil og ítarleg tilraun til þess að nýta þörungagróður við strendur landsins. Bæði hafa þar verið að verki ýmsir athafnamenn, sem hafa áorkað miklu á öðrum sviðum og sömuleiðis opinberar rannsóknastofnanir fyrr og síðar. Staðreyndin er nefnilega sú, að nýting á þessum gróðri er langt frá því að vera eins einföld og auðveld og stundum er látið í veðri vaka af ókunnugum. Ég vil þá leyfa mér að gera nokkurn samanburð á þeirri þangverksmiðju, sem nú er, og þeim hugmyndum, sem áður voru uppi um verksmiðju á Reykhólum í sambandi við nýtingu á þara. Við nýtingu á þara var gert ráð fyrir að afla þarans með þarakló, flytja hann síðan að landi nokkuð langt frá verksmiðjunni við bryggju, sem er skammt frá Stað í Reykhólasveit. Þaðan skyldi flytja hann í verksmiðjuna, þurrka hann þar, flytja hann aftur út á þessa bryggju, þaðan út í Flatey og umskipa þar í skip til útflutnings. Þegar farið var að athuga þangframleiðslu með tilliti til þess markaðar, sem nú hefur boðist, kom fljótlega í ljós, að þessi meðhöndlun á framleiðslunni var útilokuð af hagkvæmnisástæðum. Það var allt of dýrt að umskipa þanginu svo oft sem þarna var gert ráð fyrir. Því var horfið að því ráði að gerbreyta allri framleiðslurás. Er hún í örfáum orðum þannig. Gert er ráð fyrir því að vinna þangið með vélrænum tækjum, sérstökum sláttuvélum, sem notaðar hafa verið í Bandaríkjunum með góðum árangri og menn sem þær hafa skoðað, fullyrða, að séu mjög hentugar til skurðar á þangi við þær aðstæður, sem eru á Breiðafirði. Gert er ráð fyrir því, að frá þessum skurðvélum, eða sláttuvélum verði þangið tekið í netum af litlum bátum og flutt í stóran pramma, sem flytur síðan þangið að bryggju, sem yrði rétt við verksmiðjudyr í Karlsey út af Reykhólum. Þar yrði þangið fyrst malað, síðan skolað til þess að losna við ýmis aukasölt, sem eru á þanginu, þegar það kemur úr sjónum. Síðan yrði það þurrkað með jarðhita, þá saxað að nýju og pakkað áður en það er flutt út aftur beint frá þeirri bryggju, sem yrði við verksmiðjudyrnar. Í þessu - og á það vil ég leggja áherzlu felst að verulegu leyti sú hagkvæmni, sem fram kemur í áætlun um þangþurrkunarstöð á Reykhólum. Því er þá ekki heldur að neita, að þetta fyrirkomulag krefst langtum meiri opinberra framkvæmda en gert var ráð fyrir með fyrri tilhögun á framleiðslu á þara. Nauðsynlegt verður að gera þarna bryggju. Er áætlað, að hún muni kosta um 25 millj. kr. Nauðsynlegt er að leggja veg frá Reykhólum og yfir nokkra fjöru. Er áætlað, að sá vegur muni kosta um 8 millj. kr. Raflínu verður að leggja að Reykhólum, en það hefði að sjálfsögðu þurft að gera í báðum tilfellum. Er áætlað, að sú raflína kosti um 14 millj. kr. Bora verður að Reykhólum, og er ætlað, að boranir kosti um 12. millj. kr. með leiðslu að verksmiðjustað út í Karlsey. Samtals kosta þessar opinberu framkvæmdir um 59 millj. kr. samkv. áætlun og eru þá a.m.k. rúmlega 30 millj. kr. hærri með þeirri tilhögun, sem nú er gert ráð fyrir, en þeirri, sem áður var til umræðu í sambandi við þarann. Áætlað er, að verksmiðjan sjálf muni kosta 128 millj. kr., en af því eru 51.5 millj. kr. vegna öflunar tækjanna. Áætlað er, að framleiðslukostnaður yrði um 42 millj. kr., en af því yrðu um 10 millj. kr. laun. Nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir því, að aðeins er unnt að starfrækja verksmiðjuna í u.þ.b. 7 mánuði ársins, á meðan Breiðafjörður er ekki ísilagður. Þetta veldur vissulega nokkrum erfiðleikum í sambandi við vinnuafl, og mun ég koma að því dálítið síðar. Áætlað er, að söluverðmæti yrði um 55 millj. kr. Allt er þetta miðað við 4 þús. tonna ársframleiðslu. Rekstrarafgangur við þessa framleiðslu og samkv. áætlunum um það bil 13 millj. kr., sem samsvarar um 10% arðsemi fyrirtækisins, áður en skattar eru greiddir. Að því er ég bezt man, hefur ekki verið minnzt á starfslið verksmiðjunnar. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt atriði, ekki sízt fyrir byggðarlagið, og vil ég gera stuttlega grein fyrir því. Gert er ráð fyrir, að 4 menn yrðu fastráðnir við skrifstofustörf og stjórnun fyrirtækisins allt árið. Þá er gert ráð fyrir því, að 18 manns ynnu við þurrkun í 7 mánuði, 12 manns ynnu við öflun á þangi í 7 mánuði, en auk þess er gert ráð fyrir því, að 12 manns ynnu við öflun í 3 mánuði yfir sumarmánuðina, m.ö.o. þegar unnt er að vinna á vöktum að öflun þangs. Um markaðinn hefur verið rætt mjög ítarlega, og þarf ég ekki að endurtaka það. Markaður fyrir þessa framleiðslu byggist fyrst og fremst á hinu athyglisverða tilboði frá fyrirtækinu Alginate Industries í Skotlandi. En nauðsynlegt er, að það komi hér fram, að athuganir á mörkuðum hafa leitt í ljós, að aðrir markaðir eru víssulega hugsanlegir, og er sjálfsagt, að þeir verði skoðaðir betur. Fyrirtækið Alginate Industries býður 73 pund á hvert tonn af framleiðslunni, og er rekstraráætlun á því byggð. Ég vil einnig leggja áherzlu á það, sem fram kemur í skýrslunni, að gert er ráð fyrir, að anka megi framleiðsluna upp í 10 þús. tonn á ári á tiltölulega skömmum tíma. Mun þá hagkvæmni öll batna verulega frá því, sem ég hef rakið. Með þessar upplýsingar í huga vil ég þá minnast á þau atriði, sem komu fram í viðræðum n. við þá sérfræðinga, sem hjá henni mættu og ég nefndi í upphafi míns máls. Baldur Líndal verkfræðingur minntist á það, að afhuga þyrfti vel, hvort þarna væri nægilegur þanggróður fyrir það uppskerumagn, sem um er að ræða. Gert er ráð fyrir því, að fyrir 4000 tonn af þurrkuðu þangi þurfi rúmlega 21 þús. tonn af blautu þangi. Þessu svaraði Sigurður V. Hallsson verkfræðingur fyrst og fremst, en hann hefur athugað og unnið að þessum málum manna bezt. Hann kvaðst fullviss um það, að óhætt væri að telja 10 þús. tonn lágmarksmagn af þangi, sem vinna mætti á svæðinu, sem þarna liggur næst. Hann upplýsti, að þangið væri ríkulegt u.þ.b. hálfa leið inni í firði og með öllum skerjum og hólmum, sem eru þarna mjög margir, eins og allir vita. Hins vegar er lögð á það rík áherzla, að um leið og þessi rekstur hefst, þarf að fara fram ítarlegri athugun á þessari uppskeru og nauðsynlegt að fylgjast mjög vel með endurvexti þangsins, þar sem það er skorið. Þá benti Baldur Líndal verkfræðingur einnig á það, að í skýrslunni er minnzt á breytilegt alginsýruinnhald þangsins eftir árstíðum. Það er einna minnst á haustin. Kom fram, að nauðsynlegt er, að fyrirtækið sjálft geti fylgzt vandlega með alginsýruinnihaldinu. Hins vegar var skoðun sérfræðinganna, að ekki væri um það mikinn breytileika að ræða, að ráðið gæti úrslitum um afkomu verksmiðjunnar. Einnig var á það bent, að í áætlunum um stofnkostnaðinn komi uppsetningarkostnaður ekki fram sérstaklega nema að litlu leyti. Dr. Vilhjálmur Lúðvíksson upplýsti, að í þeim tölum, sem settar væru fram, væri gert ráð fyrir ríflegum uppsetningarkostnaði. Sömuleiðís hefur komið í ljós í tilboðum í tæki, sem þegar eru farin að berast, í sambandi við nánari könnun á kostnaði við þennan rekstur, að áætlun er öll mjög rúm. Mér virðist því mega treysta því, að tekið sé fyllilega tillit til uppsetningarkostnaðar. Einnig er á það bent, að gera yrði ráð fyrir því, að vélar yrðu tollfrjálsar, því að um er að ræða útflutningsfyrirtæki og eðlilegt, að það njóti sömu kjara og t.d. Kísiliðjan og fleiri fyrirtæki, sem reist hafa verið til útflutnings og njóta tollfrelsis á stofnkostnaði. N. taldi hins vegar ekki nauðsynlegt, að þetta yrði tekið inn í það frv., sem nú liggur fyrir, en leggur áherzlu á, að þetta ákvæði þurfi að athuga í sambandi við samningu endanlegs frv. um þangþurrkunarfyrirtækið. Þá kom einnig fram, að varasamt gæti verið að treysta eingöngu á þann markað, sem þið ágæta skozka fyrirtæki býður, og nauðsynlegt væri að athuga fleiri möguleika. Allir í n. og sérfræðingar, sem þar voru, voru sammála þessu sjónarmiði, en hins vegar var upplýst, að ekki hafði verið talið í verkahring þeirra, sem þessar athuganir hafa annazt til þessa, að taka upp viðræður um sölu og sölusamninga á framleiðslunni. Þetta virðist vera eðlilegt verkefni fyrir það undirbúningsfyrirtæki, sem nú á að setja á fót. Nokkuð var rætt um óvissu í áætlunum. Kom fram hjá sérfræðingunum, eins og ég hef þegar minnzt á, að fremur megi ætla, að áætlunin sé rúm en þröng. Að vísu er ljóst, að arðsemi lækkar úr 10%, áður en skattar eru greiddir, niður í u.þ.b. 6%, ef stofnkostnaður hækkar um t.d. 20%. Aftur á móti bendir allt til þess, að uppskeran með þeim tækjum, sem gert er ráð fyrir, verði töluvert hagkvæmari, en áætlað er í skýrslunni, því að þar er byggt á aðstæðum, sem eru ólíkt erfiðari en hér eru. Þannig bendir allt til þess, að óvissa sé tiltölulega lítil. Eðlilega er spurt, hvers vegna þyrfti þá að gera ráð fyrir undirbúningsfyrirtæki. Er ekki unnt að leggja þegar fram frv. um endanlegt fyrirtæki og ákveða þar með, að í þessa framkvæmd skuli ráðizt? Því er til að svara, að nú fara fram á vegum rn. athuganir á þessum rannsóknum og niðurstöðum. Ég fyrir mitt leyti tel slíkar athuganir sjálfsagðar. Um rannsóknarverk á vegum Rannsóknaráðs ríkisins er að ræða, en ekki hönnunarverk, og er þar töluverður munur á. Því er nauðsynlegt að bíða eftir tæknilegum athugunum, sem Baldur Líndal verkfræðingur hefur með höndum fyrir hönd rn., og sömuleiðis eftir athugunum á hagkvæmni þessa fyrirtækis, sem Framkvæmdastofnun ríkisins hefur verið beðin um. Hvorugu þessu er lokið. Hins vegar er alveg ljóst, að undirbúningur fyrirtækisins má ekki bíða eftir því, að þessar niðurstöður liggi fyrir, og er það meginástæðan fyrir þeirri leið, sem valin er, að setja á fót undirbúningsfyrirtæki. Þetta fyrirtæki þarf þegar að hefja undirbúning. Því ber að láta hanna verksmiðjuna, ræða þarf við erlenda framleiðendur og ganga þarf tryggilega frá markaðsmálum öllum og frekast er unnt. Skila þarf verkinu að segja má fullsköpuðu í hendur þess endanlega fyrirtækis, sem gera verður ráð fyrir, að stofnað verði mjög fljótlega. N. sýndist við athugun á því atriði málsins, að endanlegt fyrirtæki þyrfti að vera komið á fót í marz n.k., því að ljóst er, að undirbúningsfyrirtækinu er ekki ætlað að byggja þá verksmiðju, sem hér um ræðir. Hins vegar þarf að panta dýrustu tækin, fyrst og fremst þurrktækin, þegar í marz eða apríl n.k. Nefndin leggur því ríka áherzlu á, að þegar verði haldið áfram með undirbúning endanlegs fyrirtækis, annaðhvort á vegum rn. eða á vegum þessa undirbúningsbúningsfyrirtækis, sem nú á að setja á fót. Eins og ég nefndi í upphafi máls míns, mætti á fundi nefndarinnar fulltrúi heimamanna, oddviti Reykhólahrepps. Ég vil láta það koma fram, að hann lýsti mjög miklum áhuga heimamanna á þessu fyrirtæki og taldi, að það gæti skipt sköpum í allri þróun byggðar og atvinnulífs á þessu svæði. Það kom einnig fram hjá oddvitanum, að heimamenn eru þeirrar skoðunar, að þetta fyrirtæki eigi að meiri hluta að vera í eigu hins opinbera og heimamanna sameiginlega, ef ekki að meiri hluta í eigu hins opinbera eins. Ég vil einnig í þessu sambandi leggja á það ríka áherzlu, að allur þáttur heimamanna í þessu starfi, bæði við rannsóknir og undirbúning þessa máls, hefur verið með ágætum. Ég vil geta þess sem dæmis um áhuga þann, sem fram kom á rannsóknum og tilraunum á nýtingu þara, að Reykhólasveit og kaupfélagið í Króksfjarðarnesi reistu sjálf og fyrir eigið fjármagn stálgrindarhús á Reykhólum og létu af hendi fyrir þau tilraunatæki, sem þar voru sett upp. Sýnir það gerst, hve mikill og raunverulegur áhugi heimamanna á þessu máli er. Eins og fram er komið, hafa heimamenn stofnað fyrirtæki til þess að koma þessu máli áfram. Oddviti Reykhólahrepps, Ingi Garðar Sigurðsson, var einn af stofnendum þessa fyrirtækis. Auk þess sem Sigurður V. Hallsson, sem mættur var á fundinum, í stjórn fyrirtækisins. Kom greinilega fram hjá þeim, að þeir töldu sjálfsagt, að fyrirtækið yrði þátttakandi í þessu undirbúningsfyrirtæki og að sjálfsögðu í hinu endanlega fyrirtæki, sem verður sett á fót. Öllum má vera ljóst, að fyrirtæki sem þetta getur og mun hafa gífurleg áhrif á byggðarþróun á Reykhólasvæðinu. 34 menn munu fá þar vinnu 7 mánuði ársins og 12 til viðbótar, t.d. skólafólk, yfir sumarmánuðina. Ljóst er, að þessu mun fylgja mikil þróun í byggingarmálum þessarar sveitar. Það hljóta að rísa íbúðarhús fyrir þetta starfslið. Vil ég í því sambandi leggja sérstaka áherzlu á, að ekki má dragast að skipuleggja þetta svæði nú þegar með tilliti til þess atvinnuvegar, sem þarna á að risa. Í því skipulagi er ekki aðeins nauðsynlegt að gera ráð fyrir almennu skipulagi svæðisins. Þarna eru sögustaðir, sem ber að varðveita og eru vissulega forvitnisefni fyrir þá, sem þarna koma. Ekki aðeins þarf að gera ráð fyrir skipulagi byggðar, heldur einnig fyrir allri félagslegri aðstöðu. Mér virðist t.d. ljóst, að þetta muni hafa veruleg áhrif til breyt. á áætlunum, sem þarna eru nú begar í framkvæmd, í skólamálum og einnig heilbrigðisþjónustu. Ekki er gert ráð fyrir lækni í því frv. til heilbrigðslaga, sem lagt var fram á síðasta Alþ. Með verksmiðjurekstur sem þennan á staðnum virðist mér ljóst, að á þessu þurfi að verða breyting. Fjölmörg fleiri dæmi mætti nefna um áhrif sem þessi framkvæmd mun að sjálfsögðu hafa á byggðarlagið, en ég vil ekki tefja umr. um þetta mál og afgreiðslu þess með því að fara ítarlega út í það. Eitt vil ég nefna, sem mér sýnist ljóst. Þegar þarf að hefja könnun á því, hvernig nota megi þá aðstöðu, sem hið opinbera leggur þarna til, til frekari atvinnuuppbyggingar. Sömuleiðis er afar nauðsynlegt að athuga, hvernig tryggja megi þeim fastráðnu mönnum, sem þarna starfa, vinnu þá 5 mán., sem þeir gætu ekki starfað í verksmiðjunni. Ég vil geta þess, að þegar eru uppi hugmyndir í því sambandi, jafnvel að nota mætti þessa verksmiðju að einhverju til atvinnurekstrar þennan tíma. Þá vil ég einnig geta þess, sem komið hefur fram í umr., að við byggingu þessarar verksmiðju er nauðsynlegt að gæta náttúruverndar. Fyrirtækið sem slíkt spillir ekki umhverfi sínu. Því fylgir ekki mengun, en þó er rétt að geta þess, að við skolun á þangi skolast frá því ýmis steinefni, sem á því eru, og fara að sjálfsögðu aftur til sjávar og gera þannig sjóinn í kringum verksmiðjuna nokkru steinefnaríkari en hann hefur vanda til. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá fróðum mönnum á þessu sviði, getur þetta þó ekki talizt það magn, að um mengun geti verið að ræða. Þó er nauðsynlegt og raunar skylt samkvæmt lögum að leita álits náttúruverndarráðs á þessu máli. N. fjallar loks að sjálfsögðu um frv. sjálft, og get ég farið um það örfáum orðum. Það er augljóst, þegar frv. er lesið, að til hliðsjónar hafa verið höfð lög um undirbúningsfyrirtæki fyrir olíuhreinsunarstöð. Ekki er laust við, að við hnytum um sum ákvæði þessa frv., sem e.t.v. eiga síður við um þetta fyrirtæki en það, sem ég nefndi. T.d. kemur fram í 2. gr., að ríkisstj. skuli heimilt að kveðja hvers konar aðila, sem áhuga hafa á málinu, innlenda eða erlenda, til samvinnu, og svipað ákvæði er að finna í 6. gr., þar sem minnzt er á erlenda þátttöku í þessum atvinnurekstri. N. var öll á þeirri skoðun, að hér væri ekki um svo umfangsmikið mál að ræða, að nauðsynlegt væri að gera ráð fyrir erlendri þátttöku í þessu fyrirtæki, og þekking raunar svo mikil þegar fyrir hendi, að slíkt væri óþarft. Auk þess er tryggð ágæt samvinna við prýðilegt fyrirtæki á þessu sviði og því ekki ástæða til að kveðja það t.d. til þátttöku í fyrirtækinu sjálfu. N. taldi þó ekki nauðsynlegt að gera brtt. við þetta. Hún taldi þessi ákvæði skaðlaus, en ég vildi þó vekja sérstaka athygli á þessari skoðun nefndarinnar. Í sambandi við 3. gr. kom fram sú aths., að tryggt yrði að vera, að sá einn af stjórnarmeðlimum fyrirtækisins, sem ekki væri skipaður af ráðh., væri kjörinn af öðrum hluthöfum í þessu fyrirtæki. Hafði n. í huga að gera brtt. þar að lútandi, en fól mér að ræða um það mál við lögfróðan mann, sem vann að undirbúningi þessa frv. Hann fullvissaði mig um, að til þess væru fjölmörg fordæmi, að slíks væri ekki getið í l., en ávallt framkvæmt á þennan veg, sem ég hef rakið. Taldi n. því óþarft að flytja þessa brtt. Eina brtt., sem n. flytur, er við 6. gr. frv., þar sem n. leggur til. að setningin í 2. mgr., sem hljóðar svo: „Fulltrúar af hálfu ríkisins skulu skipaðir af ráðh.“ - verði felld brott. Þetta gerir hún með tilliti til þess, að í 3. gr. frv. er þegar tekið fram, að tveir aðalmenn og tveir varamenn séu skipaðir af ráðh. Þar sem ég fylgdist vel með undirbúningi þessa frv., veit ég, að um mistök er að ræða í þessu sambandi. 3. gr. frv. var bætt inn í það í seinni umferð, og þá leyfi ég mér að fullyrða, að láðst hafi að strika út þetta ákvæði í 6. gr. frv. Ef þetta er hins vegar nokkurt vafaatriði, er sjálfsagt, að það sé athugað við nánari með ferð þessa máls. Með tilvísun til þess, sem ég hef nú rakið, vil ég leyfa mér að mælast til þess, að þetta mál fái skjóta afgreiðslu í hv. d. og í hv. Alþ., enda er um þetta mál, að því er ég fæ bezt séð, fullkominn samstaða.