Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Bjargráðanefnd hefir leyft sjer að bera fram brtt. á þgskj. 372. Mergur brtt. þessarar er sá, að „álítist þess eigi þörf að senda menn utan í þessum erindum, er landsstjórninnj heimilt að verja fjenu til styrktar því, að almenningseldhúsi verði komið á fót“. Bjargráðanefnd hefir gert þetta fyrir þá sök, að við fyrri umr. málsins komu hjer fram raddir, að eigi mundi ástæða til að senda menn utan, en hins vegar nauðsynlegt að koma almenningseldhúsi á stofn. En það má fullyrða, að bjargráðanefnd leggur samt engu að siður áherslu á, að vandað sje til vals þeirra manna, sem eiga að veita eldhúsinu forstöðu, því að án þess mundi það ekki geta náð tilgangi sínum. Ef hjer eru einhverjir heima, sem beinlínis þekkja af eigin sjón og reynd, hvernig almenningseldhús eru starfrækt erlendis, og þeir geta veitt almenningseldhúsi forstöðu hjer, þá vitanlega gefur nefndin ekki um, að menn sjeu sendir utan í þessum erindum, en nefndin leggur ríka áherslu á, að val forstöðumannanna verði sem allra best vandað. Nefndin lítur enn fremur svo á, að fyrirtæki þetta sje svo gagnlegt og mundi koma að svo miklum notum, að hún telur sjálfsagt, að þingið ýti undir framkvæmdir þess. Eins og vjer þekkjum, hefir almenningseldhúsum verið kornið víða upp erlendis og gefist vel. Má t. d. fá góða máltíð fyrir 75-90 aura, og eftir því verðlagi, sem nú er á matvöru, munu menn sjá, að þetta er miklu ódýrara en kostur heima. Jeg sje eigi ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar, en vænti, að háttv. deild taki málinu vel, því að hjer er um mjög svo mikilsvert mál að ræða.

Flm. (Björn R. Stefánsson); Þegar þing þetta kom saman í vor, hygg jeg, að það hafi verið vilji og von flestra eða allra utanbæjarþingmanna, að það stæði sem allra styst, enda var þá eigi búist við, að sambandsmálið tefði tímann, eins og nú hefir raun á orðið. Þess má geta, að margir þingmenn í Reykjavík voru svo framsýnir, að þeir sáu fyrir, að þingið mundi standa lengi. Þeir þm., sem vonuðu og vildu, að þingið stæði ekki lengi, komu sjer saman um að tefja ekki störf þess með því að flytja þau mál, er mættu biða að skaðlausu næsta sumars. Að minsta kosti voru samtök um þetta í þeim flokki, sem jeg telst til. Eftir þessu samkomulagi hefi jeg hagað mjer og gengið lengra í því en átt hefði að vera, eftir því sem nú er fram komið. Því að jeg tel fjarri fara, að lög um erfðaábúð megi bíða að skaðlausu næsta sumars, hvort sem á það er litið frá sjónarmiði þeirra, sem vilja selja sem fyrst þessar þjóðareignir, sem og hinna, er vilja, að landið haldi þeim og heldur auki þær en eyði þeim. Jeg tók það fram í fyrra, að ef byggingarskilmálar leiguliða væru ekki færðir í það horf, sem jeg teldi æskilegt, þannig að þeir hefðu sömu hvöt til að bæta ábúðarjarðir sínar eins og þeir ættu þær sjálfir, þá vildi jeg heldur, að landið seldi jarðirnar, heldur en láta við svo búið standa. En helst vildi jeg, að landið ætti jarðirnar áfram, ef hægt væri að búa svo um, að þær yrðu eins vel setnar og eins mikið bættar sem sjálfsábúðarjarðir. En það tel jeg að fengist með erfðaábúð í líkingu við það, sem gert var ráð fyrir í frv. því, sem jeg flutti í fyrra. Þar gerði jeg grein fyrir, hvernig jeg vildi koma þessu fyrir, að landbúnaðarnefnd svæfði málið. Eftir þjóðjarðasölulögunum hefir stjórnin eiginlega ekki heimild til þess að neita um kaup á jörðum, nema hlunnindi fylgi jörðunum eða aðrar sjerstakar ástæður sjeu fyrir hendi. Þess vegna virðist mjer það ligggja í hlutarins eðli, að þeim, sem eigi vilja selja jarðirnar, ætti að vera það áhugamál að stöðva eftirsókn leiguliða til þess að kaupa þær. En sje það eigi hægt með erfðaábúð, mun það eigi verða með öðru móti. Kaupbeiðnirnar drifa að úr öllum áttum, svo að innan lítils tíma verða allar þær jarðir seldar, sem seldar verða, ef salan heldur áfram. Jeg hafði jafnvel vonast eftir, að stjórnin mundi leggja fyrir þetta þing frv. um erfðaábúð. Því að mjer er kunnugt um, eftir því sem fram kom í fyrra að minsta kosti, að meiri hluti hennar er mótfallinn sölu þjóðjarða. Því hefði verið eðlilegt, að hún hefði flýtt fyrir erfðaábúðarlögunum, til þess að draga úr eftirsókninni. Einnig veit jeg um allmarga leiguliða, sem eiga ósvarað frá stjórnarráðinu 1-2 ára gömlum kaupbeiðnum, að þeir ætluðu að bíða fram yfir þetta þing með að herða á svörunum og draga sig alveg til baka, ef á þessu þingi yrðu samþykt erfðaábúðarlög, svipuð frv. því, sem jeg flutti í fyrra. Aðrir hættu við að sækja um kaup á býlum sínum síðastliðið vor, af sömu ástæðu. Þeir ætluðu að bíða og sjá, hvað þetta þing gerði. En jeg fæ eigi skilið, að þessum mönnum litist biðin álitleg ef þessi till. verður feld. Jeg drap á það áðan, að þeim, sem eigi vildu selja jarðirnar, ætti að vera það áhugamál, að erfðaábúðarlög kæmust á sem fyrst, og þeir hinir sömu menn ættu því að vera tillögu minni hlyntir, því að eins og menn vita og jeg hefi líka drepið á áður, verður bráðlega svo komið, ef salan heldur áfram, að ekki verður annað óselt af þjóðjörðum og kirkjujörðum en hlunninda- og kostajarðirnar mestu, sem eigi verða seldar, eða þær jarðir, sem eru sjerstaklega vel fallnar til stórfeldra umbóta, Þær einar verða þá eftir í höndum leiguliða. En þar sem þjóðjarðasölumenn gera svo mikið úr því, hve sjálfsábúðarjarðir sjeu betur setnar og betur ræktaðar, þá skil jeg ekki, að þeir geti unað við, að bestu jarðirnar sjeu í höndum leiguliða. Ef þeim er svo mikið áhugamál, sem virðist, um lakari jarðirnar, hjelt jeg, að þeir vildu tryggja landinu einhverjar umbætur á betri jörðunum. Þá er að lita á þá hlið málsins, sem að landssjóði snýr. Flestir gera sjer glæsilegar vonir um framtíð þessa lands. Hjer verði mjög starfað að ýmsum verklegum framkvæmdum af landsins hálfu, og jarðir stigi þá í verði. Og mjer virðist rjettlátast, að hver njóti sinna verka. Ábúendurnir eiga að græða á sínum verkum, en eigi því, sem landssjóður lætur vinna. Samt vil jeg fremur selja jarðirnar en halda ábúendum við þau kjör, sem þeir eiga nú við að búa. Um þetta mál verður að eins ein umr., og sje jeg eigi ástæðu til þess að fela nefnd málið til meðferðar. Eftir kynni mín af meðferð landbúnaðarnefndar á því í fyrra kýs jeg helst, að hún verði ekki látin fjalla um það, enda liggur það ljóst fyrir.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Jeg skal geta þess, í sambandi við athugasemdir, er hjer komu fram við orðalag till. við fyrri umr. þessa máls, að nefndin hefir íhugað hana síðan og orðið ásátt um að breyta eigi orðalaginu. Nefndin vildi ekki draga neitt úr ábyrgð þeirri, sem stjórnin hefir og á að hafa í þessu máli. Þetta er heimild fyrir landsstjórnina til þess að lána, og nefndin vill ekki draga úr því, að hún heimti þær tryggingar, er henni finnast henta, til þess að geta sjeð hag landssjóðs borgið. Stjórnin hefir því heimild til að lána eigendum verksmiðjunnar, gegn veði í verksmiðjunni sjálfri, að því leyti, sem hún er ekki veðbundin áður, og gegn ábyrgðum þeim, er hún tekur gildar. - Það sem jeg ljet um mælt við fyrri umr. var, að nefndinni virtist, að fyrirtæki þetta stæði alltraustum fótum, með bakhjöllum þeim, sem nú eru eigendur, og því mundi ekki þurfa að óttast að lána eigendum út á það. En þess átti ekki að vera varnað, að stjórnin heimtaði frekari ábyrgðir, ef henni að rannsökuðu máli þætti þetta ekki fullnægjandi Það var aldrei meining mín eða nefndarinnar, að neitt fjetál ætti að komast hjer að. En við nánari athugun má sjá, að þó að eigendur þeir, sem nú standa að verksmiðjunni, sjeu vel stæðir menn, þá geta orðið eigendaskifti að hlutum í svona fyrirtæki, og það áður en kemur til að lána, og því er sjálfsagt, að stjórnin hafi allan veg og vanda af tryggingunum. Jeg hygg, að jeg þurfi ekki að eyða að þessu frekari orðum, en vænti, að háttv. deild taki till. vel og leyfi henni fram að ganga á þeim grundvelli, sem hún hljóðar um.