Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti upplýsa að þegar dagskrárliðir þessa fundar hafa verið afgreiddir fer fram utandagskrárumræða um EES. Fer hún fram að beiðni hv. þingflokka stjórnarandstöðunnar og er það umræða sem fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa.

Virðulegi forseti. Tillaga sú sem ég mun nú kynna fjallar um málefni sem vissulega varðar okkur öll og ristir að mínu mati dýpra í samfélaginu en mörgum kann að þykja við fyrstu sýn eða við skyndikynni. Tillagan snertir íþróttakennslu í framhaldsskólum, líkamsrækt og heilsuvernd almennings og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ráðherrum heilbrigðis- og menntamála að: a. láta kanna að hve miklu leyti íþróttakennsla í framhaldsskólum miðist við að gera nemendur hæfari til að stunda holla hreyfingu (trimm) að eigin frumkvæði og taka þannig ábyrgð á eigin heilsurækt að námi loknu, b. láta kanna hvaða áhrif aukin þátttaka hins almenna borgara í líkamsrækt (trimmi) geti haft á sparnað við rekstur heilbrigðisþjónustunnar í landinu.`` Greinargerðin með tillögunni skýrir, að vísu í stuttu máli, aðdraganda málsins en ég tel þó rétt að nefna í nokkrum orðum hvaða forsendur undirritaður hefur til umfjöllunar um málið. Undirritaður starfaði sem íþróttakennari í tvo áratugi og sá m.a. um menntun leiðbeinenda á íþróttabraut framhaldsskóla, tilraunakenndi nýtt námsefni við Menntaskólann á Egilsstöðum sl. vetur sem vitnað er til í greinargerðinni og var í trimmnefnd ÍSÍ 1977--1988, verkefnisstjóri trimmdaga 1986 undir kjörorðunum ,,heilbrigt líf --- hagur allra`` og stundaði framhaldsnám við Íþróttakennaraháskólann í Stokkhólmi með valgrein almenningsíþróttir. Virðulegi forseti. Þá ætla ég að leyfa mér að víkja að greinargerðinni. Haustið 1990 lagði námsstjóri í íþróttum framhaldsskóla fram nýtt námsefni til bóklegrar kennslu að norskri fyrirmynd. Námsefnið nefnist: Þjálfun, heilsa, vellíðan. Með samræmdri, fræðilegri kennslu í tengslum við íþróttakennsluna er stigið stórt skref í þróun og aðlögun hennar að þörfum nútímans. Fram að þessu hefur kennslan miðast við iðkun íþrótta og hollrar hreyfingar. Það hefur hins vegar komið í ljós að fjöldi nemenda öðlast ekki nægjanlegt sjálfstraust og kunnáttu til að halda áfram þeirri iðkun á eigin vegum að námi loknu. Hið nýja námsefni hefur þegar skilað árangri í þessum efnum samkvæmt könnun námsstjóra og lofar því góðu verði það tekið til kennslu í öllum framhaldsskólum landsins. Eigi hið nýja námsefni og fyrirkomulag íþróttakennslunnar að ná tilgangi sínum og skila þeim árangri sem til er ætlast verða kennslutímarnir að nema annaðhvort 3 x 40 mínútum á viku eða 2 x 60 mínútum. Bóklega námið fer fram í einum tíma, annar tíminn er nýttur til verkefna úr námsefninu sem nemendur stjórna sjálfir --- að sjálfsögðu undir leiðbeiningu kennara --- og þriðji tíminn til hefðbundinnar íþróttakennslu. Að sjálfsögðu verður skiptingin önnur ef um 2 x 60 mínútur er að ræða. Flestir framhaldsskólar á landsbyggðinni hafa tekið upp þetta nýja fyrirkomulag að einhverju eða öllu leyti. Mikið skortir þó á að svo sé í Reykjavík enn sem komið er. Vinna þarf markvisst að því að allir framhaldsskólar landsins bjóði nemendum sínum umrætt nám. Læknavísindin hafa með rannsóknum og könnunum sl. áratugi talið sannað að ef einstaklingur leggur reglulega stund á líkamsrækt og er sér meðvitaður um gildi heilbrigðra lífshátta fyrir heilsufar sitt þurfi hann síður á þjónustu heilbrigðisstofnana að halda. Hér á landi hefur almennur áhugi á íþróttum og útivist aukist verulega. Fjölmargir Íslendingar hafa réttan skilning á nauðsyn líkamsþjálfunar í fyrirbyggjandi heilsuvernd. Íþrótta- og ungmennafélögin í landinu hafa mörg hver stuðlað að þátttöku almennings í trimmi þótt þau starfi að stærstum hluta að íþróttauppeldi æskufólks og búi íþróttafólk sitt undir keppni í hinum fjölmörgu íþróttagreinum sem stundaðar eru. Fjöldi líkamsræktarstöðva býður fólki góða aðstöðu og leiðbeiningar til iðkunar hollrar hreyfingar og sveitarfélög hafa byggt íþróttamannvirki, t.d. til skokks og skíða- og sundiðkana, sem fólk nýtir sér sannarlega, að ógleymdum íþróttahúsunum og öðrum mannvirkjum. Auðveldara er nú fyrir hinn almenna borgara að stunda líkamsrækt við hæfi ef hann vill hugsa um eigin heilsu. Þrátt fyrir jákvæða þróun þessara mála er viðurkennt að fjöldi fólks nýtir sér ekki þá aðstöðu sem býðst af einhverjum ástæðum. Ef til vill vantar fleiri valkosti. Í nágrannalöndum okkar hafa hin frjálsu íþróttasamtök innan sinna vébanda sérsambönd sem einbeita sér að útbreiðslu almenningsíþrótta, bæði með eigin starfsemi og með því að fá sérsambönd keppnisíþrótta til samstarfs um þennan þátt. Einnig hafa þau stuðlað að fjölbreyttu íþróttastarfi meðal starfsfólks á vinnustöðum og annarra hópa og samtaka sem hafa aðild að eða önnur tengsl við slíkt sérsamband almenningsíþrótta. Á þennan hátt ná fjöldasamtökin inn á flest heimili með hvatningu sína og tilboð til fólks um holla hreyfingu og heilbrigða lífshætti. Það má geta þess að þetta íþróttastarf meðal starfsfólks á vinnustöðum hefur þróast yfir í það að starfsfólkið hittist eftir vinnutíma í verkefni þar sem það kemur með sínar fjölskyldur. Töluverð umræða hefur farið fram innan Íþróttasambands Íslands sl. 10--15 ár um stofnun sérsambands eða samtaka um almenningsíþróttir en því hefur ávallt verið slegið á frest. Stjórn ÍSÍ skipaði trimmnefnd árið 1971 sem síðan hefur haldið málefnum almenningsíþrótta á lofti og unnið mikið og þarft starf. Það hefur þó ekki nægt til þess að íþróttahreyfingin tæki skrefið til fulls og leyfði nefndinni að þróast yfir í sérsamband eða samtök með aðildarhópum og beinum tengslum við einstaklinga um allt land. Um þessar mundir er vaxandi umræða og áhugi innan Íþróttasambands Íslands og Ungmennafélags Íslands og meðal rekstraraðila heilsuræktarstöðva um myndun samtaka til eflingar almenningsíþrótta í landinu. Þarna er um að ræða hreyfingu sem tengst gæti verkefni heilbrigðisráðuneytisins um heilbrigði allra árið 2000 en Heilbrigðisstofnun Sameinuðu þjóðanna hefur sett ríkjum heims það markmið til að stefna að. Alþingi Íslendinga hlýtur að fagna þessari þróun til eflingar heilbrigði þjóðarinnar og ber að stuðla að henni á allan hátt. Markhópurinn, sem ég á við með því að flytja þessa tillögu, sem þetta mál snýst um eru allir þeir einstaklingar sem ekki æfa og keppa með íþróttafélögum né sækja líkamsræktarstöðvar reglulega eða sjá sér fyrir hollri hreyfingu á annan hátt. Þetta mál miðast við að í boði verði fjölbreyttari valkostir fyrir fólk á öllum aldri. Um er að ræða málsvara iðkenda sem ekki endilega eru félagar í íþróttafélögum. Um er að ræða samnefnara sem flytur upplifun þeirra sem reynslu hljóta til byrjenda og hugsanlega er verið að skapa starfsemi sem læknar geta e.t.v. ávísað á í stað lyfja, dugi holl hreyfing og félagsskapur í slíkum tilvikum. Virðulegi forseti. Í gær fór ég með hv. þm. fjárln. í heimsókn til endurhæfingarstöðvar fyrir unga eiturlyfjaneytendur í Krýsuvík. Starfsfólkið þar vinnur stórkostlegt starf af mikilli hugsjón og ósérhlífni. Heimsóknin var eins konar sjokk fyrir mig, að kynnast hinu ógæfusama unga fólki sem við berum vissulega ábyrgð á. Þarna er um ákveðna endastöð fyrir þetta unga fólk að ræða. Væri okkur ekki nær að efla það fyrirbyggjandi starf, t.d. í íþrótta- og æskulýðsmálum, sem í flestum tilfellum forðar börnum frá böli vímuefna. Starf að almenningsíþróttum beinist einnig að börnum og unglingum, sérstaklega þeim sem ekki eru verndaðir við æfingar og keppni íþróttafélaganna eða við annað hollt félagsstarf. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Eins og forseti gat um í upphafi fundar fer nú fram utandagskrárumræða um EES að beiðni stjórnarandstöðuþingflokkanna. Þessi umræða fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa. Vill forseti jafnframt geta þess að það er samkomulag um það við formenn þingflokkanna að þessi umræða megi standa fram undir kl. hálfsex ef nauðsyn krefur þannig að þingflokksfundum verður þá frestað sem því nemur.

Virðulegi forseti. Fyrir hönd stjórnarandstöðunnar bað ég um þessar umræður um Evrópskt efnahagssvæði. Ástæðan fyrir þessari beiðni hlýtur að vera öllum augljós. Okkur er sagt að nú dragi til úrslita um þessa samninga um Evrópskt efnahagssvæði á ráðherrafundi sem haldinn verður 21. þessa mánaðar. Evrópskt efnahagssvæði og samningarnir voru allítarlega ræddir í maí sl. og það fer að vísu tvennum sögum af því hvort mikið hafi gerst frá því í maí eða lítið. Okkur hefur heyrst á hæstv. utanrrh. að heldur lítið hafi gerst og hann sé orðinn reyndar leiður á þessu þófi. Hins vegar berast þær fréttir frá ýmsum öðrum ríkjum eins og t.d. Norðmönnum að mjög sé unnið að samningum og jafnvel allar líkur til þess að höggvið verði á hnútinn nú á þessum fundi eða fyrir hann og af samningum muni þá verða. Á sama tíma hygg ég að segja megi að menn hér heima séu heldur ráðvilltir í þessu sambandi. Við þingmenn þekkjum ekki gjörla eins og ég sagði hvað hefur í raun gerst og hvernig málin standa og því síður almenningur. Hér hafa verið stofnuð samtök gegn aðild að Evrópsku efnahagssvæði og mjög kvartað undan því að almenningur viti lítið um stöðu þessara mála, áhrif þeirra á íslenskan þjóðarbúskap o.s.frv. Því var beðið um þessar umræður að þær gætu orðið til þess að skýra málin nokkuð betur fyrir okkur og fyrir almenningi í landinu. Ég hygg einnig að æskilegt sé fyrir hæstv. utanrrh. að um þessi mál sé fjallað nú áður en hann heldur til þessa mikilvæga fundar. Ég segi mikilvæga fundar því að vafalaust eru samningar um Evrópskt efnahagssvæði það stærsta mál sem við höfum fjallað um, a.m.k. í erlendum samskiptum okkar Íslendinga og jafnvel þótt víðar sé leitað og getur verið afar örlagaríkt fyrir framtíð þjóðarinnar. Ég hafði í upphafi hugsað mér að fara fáeinum orðum um aðdraganda þessa máls. Aðdragandinn er sá að fyrri ríkisstjórn ákvað að taka þátt í viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði og ég gerði síðan grein fyrir þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar og með þeim skilyrðum sem ríkisstjórnin setti á leiðtogafundi EFTA-ríkjanna í Ósló vorið 1989. Nú er nauðsynlegt, áður en við ræðum stöðuna, að gera okkur jafnframt grein fyrir því --- og fara reyndar lengra aftur í tímann --- að 1972 gerðum við Íslendingar mjög góðan, vil ég segja, og athyglisverðan samning við Efnahagsbandalagið, sem svo hét þá, um viðskiptatengsl þessara þjóða ásamt bókun 6, sem ég veit að allir kannast við. Það er nauðsynlegt að hafa það í huga að bókun 6 er tvímælalaust sá besti viðskiptasamningur sem nokkur erlend þjóð hefur náð við Evrópubandalagið. Með bókun 6 fáum við tollfrelsi fyrir stóran hluta af okkar útflutningi, þ.e. sjávarafurðir til Evrópubandalagsins og sömuleiðis með viðskiptasamningum fyrir allan okkar iðnaðarvarning, en Evrópubandalagið fær líka innflutning til landsins án tollverndar, ekki nauðsynlega tollfrjálsan en án tollverndar, þ.e. með sambærilegum tollum og aðrar þjóðir, fyrir í raun alla framleiðslu Evrópubandalagsins. Ein er þó mikilvæg undantekning frá þessu og það eru landbúnaðarafurðir sem eru ekki í þeim samningi. Það er athyglisvert sem segir í bókinni ,,Ísland og Evrópa`` sem Evrópunefndin gaf út. Þar er fjallað um þau atriði nokkuð sem ekki eru í þessum samningi, m.a. um saltfisk og skreið, og þar er upplýst, sem ég veit að er satt og rétt, að tollur á saltfisk og skreið hafði verið felldur niður af Efnahagsbandalaginu einhliða áður og er ekki tekinn inn í þessa samninga. Hins vegar segir hér að samningamenn Íslands hafi verið fullvissaðir um það að Evrópubandalagið mundi ekki taka upp á ný toll á saltfisk. En eins og hér er sagt þá tókst því miður ekki að fá um það neina bókun, aðeins munnlega yfirlýsingu eins og ég hef nú rakið. Það er nauðsynlegt að hafa þetta í huga þegar við ræðum nú um eitt stærsta málið, að fá niðurfelldan toll á saltfiski. Það má segja að þetta skipti ekki öllu máli þegar samningurinn var gerður 1972, en þetta skipti mjög miklu máli eftir að Spánn og Portúgal gengu í Evrópubandalagið 1986, okkar stóru viðskiptavinir, og staðreyndin er sú að Evrópubandalagið setti takmörk á það magn af saltfiski sem mætti flytja inn tollfrjálst. Það sem er umfram 25 þús. lestir, ef ég man rétt, er hins vegar háð tollum og vissulega brýtur það í bága við þessa munnlegu yfirlýsingu Evrópubandalagsins. En frá því að þessi samningur var gerður 1972 og kemur síðan smám saman til framkvæmda á næstu árum varð í raun framan af ekki mikil aukning á innflutningi okkar Íslendinga til Evrópubandalagsins. Sú aukning verður ekki fyrr en á síðari árum, alveg sérstaklega eftir að Bandaríkjamarkaður veikist og dollarinn veikist og arðbærara verður að flytja út á Evrópumarkað, en þangað flytjum við nú yfir 60% af okkar sjávarafurðum, nálgast líklega 70%. Það er því með þennan bakgrunn sem fyrri ríkisstjórn ákveður að taka þátt í viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði. Hún ákveður að gera það eins og aðrar þjóðir EFTA á grundvelli ræðu Delors, aðalframkvæmdastjóra Evrópubandalagsins, sem hann flutti 17. jan. 1989 og lýsti þar hinni svokölluðu tveggja stoða lausn, þ.e. að tveir aðilar jafnréttháir, tvær jafnsterkar stoðir yrðu aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Þetta er líka mjög mikið grundvallaratriði sem við verðum að hafa í huga. Það er boðað að þessir tveir aðilar verði jafnsterkir. Við Íslendingar töldum, og ég hygg að allir hafi verið sammála um það, að ekki væri ástæða fyrir okkur að sækja um aðild, þ.e. útvíkkun á bókun 6 nema við fengjum tollfrelsi fyrir allan okkar fisk. Því ákvað ríkisstjórnin að leggja á það höfuðáherslu innan EFTA að slíkt tollfrelsi fengist, fyrst innan EFTA og það yrði síðan atriði í kröfu EFTA-ríkjanna í samningunum við Evrópubandalagið. Þetta er líka afar mikilvægt að menn hafi í huga. Það er einnig mikilvægt að menn minnist þess að á leiðtogafundinum í Ósló vorið 1989 leystist þetta mál ekki fyrr en á síðustu fimm mínútum fundarins og við Íslendingar höfðum þar hótað að ganga út ef ekki fengist tollfrelsi fyrir sjávarafurðir innan EFTA. Við byggðum þetta m.a. á því að okkur hafði verið ráðlagt á ýmsum fundum sem við áttum með leiðtogum Evrópubandalagsins í Brussel að leita fyrst tollfrelsis innan EFTA, þá stæðum við miklu sterkar að vígi. Mér er ljóst að um þetta voru nokkuð skiptar skoðanir og ýmsir töldu að við ættum að leita beint sérsamninga við Evrópubandalagið en fyrri ríkisstjórn kaus að fara þessa leið enda fengist tollfrelsi innan EFTA fyrir fisk og sjávarafurðir og það yrði mikilvægur þáttur í kröfu EFTA-ríkjanna gagnvart Evrópubandalaginu. Þetta er líka lykilatriði. Ég vil taka það fram að ég minnist þess ekki að nokkru sinni hafi verið rætt um það að þetta tollfrelsi yrði takmarkað, að einhverjar sjávarafurðir yrðu undanþegnar þessu tollfrelsi. Ég vona að ég fari þar með rétt mál. Ég man ekki eftir því að nokkurn tíma hafi á slíkt verið minnst. Það var a.m.k. ekki minnst á það á leiðtogafundinum í Ósló. Þar var krafist tollfrelsis fyrir meginframleiðslu okkar Íslendinga og það fékkst. Það má geta þess að það var fyrrv. forsrh. Svía, Ingvar Carlsson, sem hjó á hnútinn á síðustu fimm mínútum þess fundar. Þetta er nauðsynleg forsaga. Jafnframt settum við fram í Ósló ýmsa fyrirvara fyrir okkar aðild. Þessir fyrirvarar voru síðan hvað eftir annað ræddir í ríkisstjórninni og ætíð staðið mjög fast á þeim. Einna ítarlegast voru þessir fyrirvarar ræddir í lok október á sl. ári þegar þessi mál voru komin til nokkurra úrslita. Ég ætla að fara yfir þessa fyrirvara með tilvísun til þess skjals sem þá var lagt fyrir þáverandi ríkisstjórn. Í fyrsta lagi óskuðum við eftir takmörkun á fjárfestingu erlendra aðila á Íslandi og alveg sérstaklega að fjárfesting í sjávarútvegi kæmi ekki til greina, hvorki í veiðum né frumvinnslu. Til að undirstrika þetta atriði flutti ég, fyrir hönd fyrrv. ríkisstjórnar, frv. til laga hér á Alþingi, reyndar tvö frv., lög um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri og lög um breytingar á lagaákvæðum er varða fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri o.fl. Þarna er leitast við að hreinsa nokkuð til í þessum málaflokki, gera ákvæðin skýrari því þau voru afar óskýr. Í fyrsta lagi er tekið af skarið með það að erlendir aðilar mega ekki fjárfesta neitt í útgerð og frumvinnslu í sjávarútvegi og það er í raun meginatriði þessara laga. Ég get ekki farið að rekja þau hér í smáatriðum en nú er nauðsynlegt að fá það upplýst frá hæstv. utanrrh. hvort þetta ákvæði muni ekki tvímælalaust halda ef úr þessum samningum verður. Við heyrum að Evrópubandalagið krefst heimildar til fjárfestinga í sjávarútvegi í Noregi, en er ekki alveg ljóst að svo mun alls ekki verða hér á landi? Auk þess eru í þessum lögum, þrátt fyrir það að mjög er losað um alla heimild til fjárfestinga í venjulegum iðnaði og ýmsum öðrum greinum hér á landi, ákveðin ákvæði sem kunna að stangast á við reglur og ég veit að stangast á við reglur Evrópubandalagsins. Þar er ákveðið að maður skuli vera íslenskur ríkisborgari eða hafa dvalist hérlendis í eitt ár til að vera jafngildur íslenskum ríkisborgurum í fjárfestingu hér á landi. Halda slík ákvæði eða verður að breyta þeim? Þetta er nauðsynlegt að fá upplýst. Hér er einnig ákveðið að erlendir aðilar megi eiga 25% hlutafjár í íslenskum viðskiptabönkum. Heldur það ákvæði eða verður að breyta því? Hér er erlendum aðilum ekki heimilað að setja upp banka heldur aðeins útibú. Heldur það ákvæði eða verður að breyta því? Einnig er heildarfjárfesting erlendra aðila takmörkuð á hverju ári eins og nokkuð ítarlega er rakið í 7. lið 4. gr. þessara laga. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Heildarfjárfesting erlendra aðila í hverri atvinnugrein fyrir sig má ekki fara yfir 25% nema til komi leyfi viðskiptaráðherra.`` Að vísu er þarna opið, ,,með leyfi viðskiptaráðherra``, en yrði slíkt þolað í þessu svokallaða frelsi Evrópubandalagsins? Hér eru fyrirtæki jafnframt skráð erlend sem út af fyrir sig hlýtur að mega séu þau með erlendri fjárfestingu. Þetta er eitt af allra stærstu málunum. Í öðru lagi setti síðasta ríkisstjórn það skilyrði að ekki kæmi til greina erlend fjárfesting í orkumálum, þ.e. hvorki eignarhald á orkulindum né virkjun orkulinda. Ég tel að miðað við þær reglur sem hér gilda um virkjun fallvatna þá muni þær reglur halda, þ.e. að hér hefur hið opinbera, ríkið, einkarétt til virkjunar á fallvötnum, þá muni þær halda. Hins vegar er ekki ljóst með jarðhitann og spurning hvernig á að girða fyrir það að erlendir aðilar geti virkjað jarðhitann hér á landi. Heldur sá fyrirvari sem við settum í þessu sambandi? Ýmis önnur atriði voru nefnd af okkar hálfu. Í fyrsta lagi land og hlunnindi. Sá fyrirvari var settur af Íslands hálfu að ekki kæmi til greina að erlendir aðilar gætu eignast hér land og þau hlunnindi sérstaklega sem því fylgja sem var kallað í þessu skjali sem lagt var fyrir ríkisstjórnina í lok október ,,Fjárfestingar í landareignum í ágóðaskyni``. Hér er að mínu mati um mjög stórt atriði að ræða sem hefur verið mjög til umræðu innan Evrópubandalagsins og ég vil leyfa mér að segja að er mikið áhyggjuefni hjá sumum þjóðum þar, t.d. Dönum og ég hygg Bretum og fleirum, þar sem dómstóll Evrópubandalagsins hefur dæmt gegn takmörkunum sem þar hafa verið settar á slíkar eignir. Þetta er hlutur sem við hljótum að spyrja um: Er tryggt, sem síðasta ríkisstjórn var algjörlega sammála um, að ekki komi til greina að erlendir aðilar fái að fjárfesta í landareignum í ágóðaskyni, eins og segir hér, eða í hlunnindum, gætu eignast þau hlunnindi sem fylgja slíkum kaupum? Við settum einnig skilyrði um innflutning á vinnuafli og gerðum þá kröfu að sömu reglur giltu um innflutning á vinnuafli frá Evrópubandalaginu og gilda í samningum okkar við Norðurlöndin. Þar er slíkur innflutningur frjáls þar til gripið er í taumana eða hann stöðvaður af einhverjum ástæðum, þ.e. íslenska ríkið hefur heimild til að stöðva slíkan innflutning. Hvernig stendur þetta mál? Mér skilst að þarna hafi verið miklir erfiðleikar og hefur verið vísað í almennan fyrirvara sem ég kem að hér á eftir. Í þessum viðræðum voru að vísu aðrir fyrirvarar nefndir eins og þýðingarskylda á útsendu sjónvarpsefni, einkaréttur Pósts og síma á gagnaflutningsnetum og sömuleiðis gilda sérreglur um lyfjakaup. Ég lít svo á að þó að þetta séu vissulega fyrirvarar sem þarf að ræða þá séu þeir þó ekki eins mikilvægir og þeir sem ég hef nú þegar nefnt. En staðreyndin er jafnframt sú að ýmislegt fleira hefur komið í ljós eftir að þessir samningar hefjast. Þar vil ég nefna heilbrigðisreglur sem krafa hefur verið um að yrðu samræmdar á milli allra ríkja EES. Í þessum heilbrigðisreglum er, sýnist mér, fjölmargt sem við Íslendingar getum alls ekki undirgengist. Þá hafa einnig orðið miklar umræður um innflutning á landbúnaðarafurðum. Fyrri ríkisstjórn hafði séð óskir um slíkt sem voru mjög takmarkaðar, þ.e. takmarkaðar við nokkrar gróðurhúsaafurðir. Og þótt frjáls innflutningur á þeim gæti sannarlega valdið hér nokkrum erfiðleikum þá taldi síðasta ríkisstjórn að það mál yrði að skoða ef annað gengi upp sem ég hef rakið og eftir hefur verið sótt. Hins vegar hefur komið fram að síðan hafi Evrópubandalagið óskað eftir langtum víðtækari heimildum til innflutnings á landbúnaðarafurðum, m.a. mjólkurafurðum, sem að vísu er sagt að við Íslendingar höfum ekki tekið þátt í, en aðrar þjóðir samþykkt. Hvað þýðir það? spyr ég. Þýðir það að ef við fengjum tollfrelsi fyrir allan okkar fisk og vildum gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði, þá yrðum við að samþykkja þennan innflutning á landbúnaðarafurðum sem mér er tjáð að geti verið u.þ.b. 17% af mjólkurframleiðslunni hér á landi? Við höfum jafnframt frétt að loftferðasamningar verði á einn eða annan máta teknir inn í þessa samninga um Evrópskt efnahagssvæði sem aldrei var nefnt í tíð fyrri ríkisstjórnar. Hvað þýðir það? Þýðir það að við yrðum að öllu leyti háðir þeim ákvörðunum sem Evrópubandalagið tekur um loftferðir, þ.e. um verð og tíðni o.s.frv.? Þýðir það að við yrðum að öllu leyti háðir því frjálsræði sem nú er verið að tala um í loftferðum innan Evrópubandalagsins? Mun það einnig ná til Evrópska efnahagssvæðisins og verðum við Íslendingar aðilar að því? Þetta er hlutur sem var aldrei ræddur en mér er tjáð að hafi síðan verið til umræðu. Við vorum einnig vissulega með fyrirvara um aðlögun í frelsi til fjármagnsflutninga og þjónustuviðskipta. Fjármagnsflutninga afgreiddi síðasta ríkisstjórn þannig að sett var sérstök reglugerð sem gerir ráð fyrir slíkri aðlögun. Ég spyr: Stenst það? Og hvað um þjónustuviðskiptin? Yrði sú aðlögun viðunandi fyrir okkar íslensku þjónustufyrirtæki sem eru smá borin saman við það sem er í kringum okkur? Ég hygg að ég hafi rakið flesta af þeim fyrirvörum sem settir voru og eins og menn munu taka eftir þá eru þeir fáir en þeir eru stórir. Sá kostur var valinn að hafa þá ekki mjög marga. Mér skilst að Svíar hafi verið með á annað hundrað alls konar smærri fyrirvara um einstakar framleiðslugreinar, sem að vísu hefur verið fallið frá nú, og sama hafi átt við t.d. um Sviss. En við ákváðum að hafa þá fáa en standa mjög fast á þessum fyrirvörum. En það er líka fleira sem við þurfum að sjálfsögðu að vita um og það er: Hvað telja menn að tollfrelsi muni fást fyrir mikið af okkar sjávarafurðum? Ég vísa til þess sem ég sagði hér í upphafi að fyrri ríkisstjórn lagði áherslu á tollfrelsi fyrir allar sjávarafurðir og reyndar má segja að annað hafi aldrei verið til umræðu. Ég vísa einnig til þess sem hæstv. sjútvrh., sem hér gekk í salinn áðan, sagði hér í maí að aðild að Evrópsku efnahagssvæði kæmi ekki til greina, og hann lagði mikla áherslu á það, nema tollfrelsi fengist fyrir allar okkar sjávarafurðir. Er þetta ákvörðun ríkisstjórnarinnar eða er þetta einkaákvörðun hæstv. sjútvrh.? Ég tek undir þetta með hæstv. sjútvrh. Ég tel þetta eitt allra stærsta málið. Hvernig verður þá haldið á því máli m.a. eftir slíka yfirlýsingu? Ég vona að hæstv. sjútvrh. sé hér þinghúsinu og geti þá rætt það nánar. Ýmislegt fleira hefur verið nefnt í þessum umræðum eins og ríkiseinkasala á áfengi og tóbaki sem fróðlegt væri að heyra um. Ég heyri að sumir hv. þm. hafa haft af því áhyggjur hvað um hana verður. Það er mál sem aldrei kom upp á borðið fyrr en eftir að síðasta ríkisstjórn fór frá. Hvað um starfsmenntun? Mér hefur verið tjáð að það séu nokkrar deilur um hvort starfsmenntun verði viðurkennd á Evrópsku efnahagssvæði. Það er vitanlega stórmál að almennt mundi fást skilyrðislaus aðgangur að öllum menntastofnunum Evrópska efnahagssvæðisins og þar með gjöldum sem eru viðráðanleg fyrir okkur Íslendinga og þá sem að koma því eins og menn vita er það mjög mismunandi hvað greiða þarf í skólagjöld. Þetta er mjög stórt atriði og sumir hafa litið til þessa atriðis sem mikilvægs hliðarákvæðis fyrir okkur Íslendinga ef úr þessum samningum verður. Það er kannski rétt að spyrja að því, þó ég búist ekki við að hæstv. utanrrh. hafi um það mikil svör, hefur verið rætt um eða er von á nokkrum breytingum í sambandi við það víðtæka styrkjakerfi sem Evrópubandalagið rekur í sínum sjávarútvegi? Vitanlega er það hlutur sem við getum illa sætt okkur við, alveg sérstaklega ef tolla á áfram flökin sem eru í beinni samkeppni við þær afurðir sem þetta styrkjakerfi framleiðir. Ég gæti út af fyrir sig rakið ýmislegt fleira. Ég hygg að tíma mínum sé senn lokið en mig langar að lokum til að vísa til þess sem fram kemur í ritinu ,,Íslenskur þjóðarbúskapur og Evrópska efnahagssvæðið`` sem Þjóðhagsstofnun hefur gefið út. Þar eru teknar saman þrjár skýrslur sem voru unnar að minni ósk og ríkisstjórnarinnar síðustu þar sem reynt er að meta hvaða hagsmunum við sækjumst eftir og geta orðið miklir í þessum samningum um Evrópska efnahagssvæðið. Þar koma fram mjög athyglisverðar tölur. Þar er metið að það lægsta sem unnt er að gera ráð fyrir að við hefðum út úr þessu jafngilti 425 þús. kr. eingreiðslu til hverrar fjögurra manna fjölskyldu í landinu, þ.e. hver fjögurra manna fjölskylda fengi einn vel notaðan gamlan bíl. Hins vegar eru flestir sammála því að það er ekki mikið og þarna er miðað við 6% raunvexti. En síðan sé miðað við þá hæstu tölu sem Þjóhagsstofnun telur að Ísland geti fengið út úr þessu, þá er gert ráð fyrir því að fjögurra manna fjölskylda fengi jafngildi um 1 millj. 882 þús. kr. eingreiðslu. Það er eins og rúmlega hálfur ráðherrabíll svo að ekki eru þetta miklar og stórar tölur og vekur menn náttúrlega til umhugsunar um það hvers virði aðild að Evrópsku efnahagssvæði er í raun, t.d. ef við fáum ekki tollfrelsi fyrir allar okkar sjávarafurðir sem er að sjálfsögðu innifalið í þessari hærri tölu. Og sömuleiðis þegar maður gerir sér grein fyrir þeim staðreyndum að hagvöxtur í Evrópu hefur verið töluvert minni en gert var ráð fyrir og margir spá því að mjög miklir erfiðleikar séu fram undan. Og ekki síst þegar maður hlustar á hæstv. utanrrh. sem hefur lýst Evrópubandalaginu sem einhverju mesta afturhaldi í heimi, einokunarstofnun og sjálfselskri stofnun sem fyrst og fremst hugsi um það að fá inn hráefni ódýrt en halda unnum vörum fyrir utan. Og ég verð að viðurkenna að ég er mjög sammála lýsingu hæstv. utanrrh. á þessum málum. Loks langar mig til þess að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann telur ekki koma til greina ef þessir samningar nást að leggja þá fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu eins og fjöldi Íslendinga nú krefst. Tvímælalaust er hér um gífurlega mikið hagsmunamál íslensku þjóðarinnar að ræða og ég vil taka það fram að ég tel þá ósk mjög sanngjarna. En hins vegar er mér ljóst að til að unnt sé að framkvæma slíkt verður að útbúa málið á þann máta að það sé vel aðgengilegt og það hlýtur að vera hægt eftir þessar miklu umræður.

Virðulegi forseti. Nú er komið á annað ár frá því að hæstv. fyrrv. ríkisstjórn undir forustu Steingríms Hermannssonar þáv. forsrh. hóf samingagerð um myndun Evrópsks efnahagssvæðis, fyrst með könnunarviðræðum og síðan undirbúnings- og loks samningaviðræðum. Nú dregur senn að því að við freistum þess að leiða þetta tafl til lykta. Það er rétt sem hv. þm. sagði. Þetta er viðamesti milliríkjasamningur sem Íslendingar hafa freistað að gera í sögu lýðveldisins. Þetta er vissulega mikið mál, flókið og víðtækt. Þess er ekki kostur hér að gera neina tæmandi grein fyrir málinu, enda er þess ekki þörf. Í því efni vísa ég til þeirra viðamiklu gagna sem lögð hafa verið fram um málið og þeirra umræðna sem farið hafa fram um það á öllum stigum þess, í ríkisstjórn, í hv. utanrmn., í hv. Evrópustefnunefnd, hér á hinu háa Alþingi í tilefni af skýrslum utanrrh. og öðrum tilefnum, sem og kynningarstarf og viðræður sem fram hafa farið við samstarfshópa, aðila vinnumarkaðar og atvinnulífs, almannasamtök o.s.frv. Efnislega hefur verið gerð mjög rækileg grein fyrir þessu mikla máli þannig að yfirleitt verður ekki undan því kvartað að menn, hvort heldur eru hv. alþm. eða almenningur í landinu, eigi ekki aðgang að raunsönnum upplýsingum um málið þótt mikið skorti á enn að um þær upplýsingar sé fjallað af sæmilegri hlutlægni. Nú þegar nokkrir dagar eru til stefnu áður en við freistum þess að láta á það reyna til þrautar hvort þessir samningar takast eða ekki er þeim sem hér stendur vissulega nokkur vandi á höndum. Það er ekki hygginna manna háttur að sýna samningsaðila á lokastigi máls á spilin og augljóslega hlýtur sá sem hér stendur að vera undir þagnarskyldu að því er varðar hagsmuni bandalagsþjóða auk þess sem ekki er skynsamlegt á þessu stigi málsins að tíunda út í hörgul og láta þýða og birtast inn á borð kommissara í Brussel síðdegis í nótt eða í fyrramál nákvæmlega í öllum atriðum hvernig við hyggjumst freista þess að ljúka málinu. Ég hika þó ekkert við að segja eftirfarandi: Mitt mat er það að samningamönnum Evrópubandalagsins sé um það kunnugt svo óyggjandi sé að Íslendingar hafa sett ófrávíkjanleg skilyrði sem verða frágangssök ef á reynir eins og ég mun víkja hér að á eftir. Þau stóru ágreiningsmál sem eftir eru eru nokkur og milli þeirra eru nokkur innbyrðis tengsl. Það hlýtur því að ráðast nokkuð af samningsniðurstöðunni í þeim stóru málum í heild og er þess vegna ekki allt undir okkur komið heldur einnig samningsvilja og samningsgetu bandalagsþjóða okkar og samningsaðila. Ég nefndi hér nokkur stór mál. Þau eru gamalkunnug, þau eru þrjú. Þau eru sjávarútvegsmálin, þau eru óskir Evrópubandalagsins um sjóðsstofnun til bágstaddra svæða innan Evrópubandalagsins í nafni byggðastefnu og þau eru gegnumflutningarnir um Alpana. Fyrst örfá orð um hið síðasttalda. Í fréttum hefur verið reynt að byggja upp nokkra bjartsýni á þeim forsendum að búið sé að útkljá þetta erfiða mál, samninga Evrópubandalagsins við Sviss og Austurríki um þungaflutninga um Alpana sem alls ekki er á samningasviði EES heldur tvíhliða samningar þessara aðila. Hitt er rétt að EB hefur gert það að kröfu að þeim samningum verði lokið áður en af samningum um Evrópskt efnahagssvæði geti orðið. Sannleikurinn er sá að fréttaflutningurinn er því miður í of miklum bjartsýnistón. Það hefur að vísu tekist samkomulag með samningamönnum þessara aðila um að þeir munu beita sér fyrir lausn, en í Fréttabréfi Evrópubandalagsins, sem gefið var út í dag, segir frá því að hinn hollenski samgönguráðherra, Mai-Weggen hafi því miður gert sig sekan um of mikla bjartsýni og hann hafi hugsanlega farið út fyrir samningsumboð sitt þannig að engan veginn er hægt að slá því föstu að þetta mál sé til lykta leitt, enda hafa heyrst háværar andmælaraddir frá þeim sem frekast reka þetta mál, Grikkjum, að nokkru leyti Ítölum en þó einkum forustulandinu Hollandi sem mun eiga meginið af þeim vörubílaflutningaflota sem angrar íbúa hinna fögru fjallabyggða í Sviss og Austurríki. Í þessu fréttabréfi er reyndar líka varað við því að menn séu nú of bjartsýnir um að verið sé að ná endum saman í þessu. Þetta er talin vera hin dulda rödd framkvæmdastjórnarinnar og þar segir að á seinasta fundi aðalsamningamanna EFTA og EB hafi ekki náðst gagnkvæmur skilningur um lausn hinna stóru deilumála. Aðilar hafi skýrt stöðu sína en í raun og veru hafi ekki þokast nær lausn. Síðustu tíðindi sem ég hafði í dag voru þau að Evrópubandalagið hafði áformað að leggja fram tilboð af sinni hálfu til kynningar hjá fastafulltrúum EB nú síðdegis í dag. Þeir höfðu boðað að þeir mundu láta okkur vita af því og kynna okkur það áður en það yrði lagt fram, það átti að gerast í morgun, það hefur ekki gerst enn þannig að það er óvíst á þessari stundu hvort þeim tekst að leggja eitthvert slíkt sameigilegt tilboð fyrir sína fastafulltrúa. Þetta nægir til þess að vara við því að málið sé í höfn. Því fer fjarri. Málið er í mjög tvísýnni stöðu. Það getur brugðið til beggja vona og aðalvandinn er að sjálfsögðu sá að innbyrðis ágreiningur og hagsmunatogstreita einstakra aðildarríkja bandalagsins er enn mikil og spurningin um árangur og niðurstöðu ræðst fyrst og fremst af því hvort framkvæmdastjórnin, sem við erum að semja við, hefur til þess burði og styrk að leysa þessi innbyrðis ágreiningsefni eða kveða þau niður með einum eða öðrum hætti. Við höfum reynslu fyrir því að það hefur brugðist áður. Það getur brugðist enn þannig að ég vara hv. þm. við því, þá sem skilja mikilvægi málsins, að gera sér of háar vonir og þá hina sem telja þetta hið versta mál vara ég við því að fyllast þórðargleði yfir því að niðurstöður liggi fyrir. Virðulegi forseti. Ég hygg að þá sé skynsamlegast að gera grein fyrir sjávarútvegsmálinu. Því fer fjarri að þetta mikla mál snúist eingöngu um sjávarútveg, en hitt er rétt að sjávarútvegurinn er okkar undirstöðuatvinnugrein, sú atvinnugrein sem Íslendingar byggja afkomu sína á og það er erfiðasta og vandmeðfarnasta samningamálið. Rifjum aðeins upp. Samningsstaða EB, hver var hún? Hún byggði á forsendum hinnar sameiginlegu fiskveiðistefnu bandalagsins. Hún var tiltölulega einföld og tiltölulega skýr. Hún var þessi: Evrópubandalagið samþykkir ekki neinar tollaívilnanir eða aukinn markaðsaðgang nema á móti komi ígildi þess í krónum og aurum í veiðiheimildum. Reyndar er það svo að sumir efa að bandalagssamningsaðilarnir hafi umboð til þess að víkja frá þessari grundvallarstefnu sem á rætur sínar í sjálfum Rómarsáttmálanum. Samningsstaða EFTA hefur frá öndverðu verið þessi: Við vísum á bug þessum tengslum milli markaðsaðildar og veiðiheimilda, höfnum því. Við höfum vísað á bug öllum kröfum Evrópubandalagsins um einhliða veiðiheimildir. Að því er okkur Íslendinga varðar höfum við frá upphafi haldið til streitu algerum, skilyrðislausum og varanlegum fyrirvara um rétt til fjárfestingar eða stofnunar fyrirtækja í útgerð og frumvinnslu og sameiginlega hefur EFTA-staðan síðan verið sú að krefjast þess að EFTA-ríkin fái fullan tollfrjálsan markaðsaðgang. Áðan spurði hv. þm. Steingrímur Hermannsson: Hefur eitthvað breyst í þessum efnum? Nei, sannleikurinn er nú sá, hv. þm., það hefur ekki mikið breyst frá því að við vorum að bardúsa í þessu saman og komst ekki hnífurinn í milli okkar sem frægt er orðið. Það hefur ekki mikið breyst en það hefur aðeins þokast. Og hvað hefur þá þokast? Það væri óvarlegt af mér í ljósi reynslunnar að slá því föstu að viðsemjendur okkar hafi nú fallist á kröfur og sjónarmið Íslendinga því að allt er nú í heiminum hverfult og margt getur gerst í samningum á lokastundu. En ég segi þetta: Það er mat mitt, byggt á viðræðum og nýlegum viðtölum við aðalsamningamann Íslands, að samningamenn Evrópubandalagsins geri sér ljósa grein fyrir skilyrðislausum kröfum Íslendinga að því er varðar þetta tvennt. Við munum aldrei fallast á einhliða veiðiheimildir Evrópubandalagsins í íslenskri lögsögu. Við munum aldrei fallast á heimildir þeirra til fjárfestingar í veiðum og frumvinnslu. Þessum fyrirvörum hefur verið haldið til streitu og verði reynt að brjóta þá, þá þýðir það að það er frágangssök af okkar hálfu. Hvert er þá átakasvæðið? Það er markaðsaðgangurinn. Hvað hefur gerst í því? Í lok júlí gerðist það að forseti ráðherraráðs Evrópubandalagsins lýsti því yfir á frægum fundi í Lúxemborg að það væri komin pólitísk lausn í því máli sem m.a. byggði á viðurkenningu Evrópubandalagsins á markaðsaðgangi EFTA-ríkjanna. Hann var gerður ómerkur orða sinna, því miður. Eftir þann fund er ljóst að einstök aðildarríki bandalagsins, með Bretland og Írland í fararbroddi og Frakkland á næstu grösum, hafa sett hnefann í borðið og sagt að þau geti ekki samþykkt fullan markaðsaðgang. Bretar og Írar nefna þrjár fisktegundir sem verða að fara út úr því dæmi, lax, síld og makríl, þar sem síldin, fyrst og fremst, snertir okkar hagsmuni. Frakkar hafa ekki sett þetta fram eins skýrt en rætt og lýst fyrirvörum að því er varða skelfisk fyrst og fremst. Sumt af því virðist vera byggt á einberum misskilningi sem út af fyrir sig hefur verið leiðréttur við þá tæknilega, en ég get ekki kveðið fastar að orði um þeirra stefnu. Kjarni málsins er þessi: Eftir að samningsaðilarnir, þ.e. Noregur annars vegar og EB, drógu tilboð sín út af borðinu í sumar og eftir að ljóst er að vegna pólitískra kringumstæðna í Noregi munu Norðmenn ekki eða eru ekki líklegir, skulum við segja, til þess að endurnýja þau tilboð sem þeir höfðu áður gefið munnlega. Með öðrum orðum, eftir að líkur benda til að tilboð Norðmanna um gagnkvæmni í veiðiheimildum verði minna eru kröfur EB um samsvarandi þrengingu á markaðsaðgangnum strangari og erfiðari við að fást. Það sem hefur hins vegar gerst jákvætt í þessu er þetta: EFTA-ríkin hafa sín í milli samþykkt að nái einstök EFTA-ríki, og þetta á náttúrlega fyrst og fremst við um Ísland, þeirri samningsniðurstöðu í tvíhliða viðræðum að markaðsaðgangur verði annar, e.t.v. meiri eða e.t.v. öðruvísi en Noregs eða annarra EFTA-landa, rúmast það innan samningsumboðsins. Þetta með öðrum orðum styrkir samningsstöðu okkar vegna þess að tollastrúktúr okkar og Norðmanna er ólíkur. Að sumu leyti er fríverslunarsamningur um bókun 6 hjá okkur betri en þau kjör sem Norðmenn búa við, að sumu leyti er hann lakari, sérstaklega vegna þess sem gerðist 1985 þegar Norðmenn, með því að bjóða veiðiheimildir, fengu tollfrelsi fyrir saltfisk, en við fengum ekki vegna þess að við höfnuðum veiðiheimildakaupum í staðinn fyrir markaðsívilnanir. Þarna er því átakasvæðið og um það segi ég ekki mikið meira. Ykkur er öllum fullkunnugt um hvílíka áherslu við leggjum á markaðsaðganginn. Að vísu hafa menn lagt misjafnlega mikla áherslu á hann. Sumir hafa gert lítið úr því sem hagsmunamáli fyrir íslenskan sjávarútveg að losna við eitthvað á þriðja milljarð í tollgreiðslum og talið að hann lendi hvort eð er mestan part á neytendum. Þær raddir hafa einkum heyrst í hópi andstæðinga þessa samnings, sem hins vegar segja svo núna að þetta sé náttúrlega höfuðmálið. Um þetta er ekki hyggilegt að segja neitt annað en það að við munum, á grundvelli þeirrar samningsstöðu að geta samið hugsanlega með viðauka um séríslenska hagsmuni, freista þess að ná þar eins miklum árangri í þágu íslenskra þjóðarhagsmuna og mögulegt er. Hitt er rétt að taka fram að af hálfu EB hafa verið þæfðar ýmsar hugmyndir, t.d. um það að að hluta til verði þessi vandamál með hinar viðkvæmu tegundir, svokallaðar, leystar með tollfrjálsum kvótum sem gætu farið vaxandi á einhverjum tíma. Að einhverju leyti verði reynt að beita tímabundnum aðlögunarákvæðum með þeim rökum að meira að segja aðildarríkin sem samið hafa sig inn í Evrópubandalagið hafa undir öllum kringumstæðum orðið að sæta aðlögunartímum. Síðan gæti verið þarna vandmeðfarið orðalag á þróunargrein um framhald. Um þetta verður tekist á, um þetta er tekist á í þeim viðræðum sem fara fram. Reynslan kennir okkur það að við skulum ekki ganga til þessa verks með neina bjartsýnisglýju og ég hika ekki við að segja það enn einu sinni, ég hef sagt það oft áður, að við kaupum ekki þennan samning hvaða verði sem er. Við skulum hins vegar átta okkur á hver aðalatriðin eru. Aðalatriðið að því er varðar sjávarútvegsmálið er ekki út af fyrir sig niðurfellingin á þessum rúmum tveimur milljörðum í tollum, vegna þess að það fer auðvitað eftir markaðsaðstæðum á hverjum greiðslubyrðin lendir, hvort það er á neytandanum eða útflytjandanum. Þetta er ekki aðalatriðið þó að víst muni um það í stöðnun íslensks efnahagslífs. Aðalatriðið er það hvort okkur tekst að brjótast undan þvingunum hinnar sameiginlegu fiskveiðistefnu EB, það er ekki lítill ávinningur að brjóta hana á bak aftur, og síðan hitt að framtíð sjávarútvegs og fiskvinnslu á Íslandi losni úr þeim álögum þessa aðalmarkaðssvæðis okkar, með 75% af sjávarafurðaútflutningi, sem byggir á því að þeir eru tilbúnir að bjóða lága eða enga tolla á óunnum vörum en háa tolla á unnum vörum og stuðla þannig að því að halda íslenskri fiskvinnslu á stigi hráefnaframleiðenda og okkur sjálfum sem þjóð sem útflytjendum á hráefni og útflytjendum á vinnuafli með þeirri niðurstöðu að virðisaukinn í þessari aðalatvinnugrein okkar, sem ætti að vera hátækniiðnaður sem stefnir að háþróaðri matvælaframleiðslu á hæstu kaupgetumarkaði Evrópu, breytist. Þetta er aðalatriðið og um það er verið að takast á. Ef það tekst er búið að gerbreyta með róttækum hætti vaxtarskilyrðum sjávarútvegs og fiskvinnslu á Íslandi og mun margt annað fleira fylgja í kjölfarið. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson spurði: Eru einhverjar horfur á því að EB taki til endurskoðunar sameiginlega fiskveiðistefnu sína sem er forsendan fyrir ríkisstuðningi og niðurgreiðslum í sjávarútvegi þeirra? Við því er ekkert svar til annað en það að samkvæmt þeirra eigin reglum ber að taka hana til endurskoðunar árið 1992. Hvenær að því kemur að henni verður endanlega hafnað þori ég ekki að fullyrða um. Sem kunnugt er hefur hún hvergi gengið upp. Hún hefur ekki gengið upp í samningum þeirra við strandríki allan tímann frá árinu 1987. Henni hefur verið hafnað í GATT, henni hefur víðast hvar verið hafnað í alþjóðlegu samstarfi og ekki munum við framlengja líf hennar, svo mikið er víst. Virðulegi forseti. Það hefur verið mikið spurt um það hvort Íslendingar hafi að öðru leyti fallið frá þeim fyrirvörum sem settir voru í upphafi þessara viðræðna. Svarið við því er út af fyrir sig mjög einfalt: Þeim hefur öllum verið til haga haldið, öllum meginfyrirvörunum, þótt leiðirnar sem farnar eru til þess hafi í sumum tilvikum breyst. Fyrirvararnir voru þessir helstir: Að fallast ekki á rétt til fjárfestingar og stofnunar fyrirtækja í útgerð og fiskvinnslu, þeim fyrirvara er til haga haldið. Að fallast ekki á heimildir erlendra aðila til fjárfestingar eða nýtingar á íslenskum orkuauðlindum. Það er hafið yfir allan vafa að núverandi skipan þeirra mála samræmist að fullu EES-samningi þannig að þar þurfti ekki fyrirvara við þótt við höfum sett hann af öryggisástæðum. Að því er varðar áhyggjur manna af því að núgildandi íslensk lagaákvæði um eignarhald á almenningum og orkulindum, milli einkaeignar og almenninga, eru óskýr er því til að svara að við gerðum tilraun til þess í tíð fyrri ríkisstjórnar að fá því breytt en það strandaði á Framsfl., en það ákvæði er nú í stefnuyfirlýsingu núv. hæstv. ríkisstjórnar. Að því er varðar atvinnu- og búseturétt vísuðum við upphaflega til fyrirvara um norræna vinnumarkaðinn. Niðurstaðan nú er sú að við höfum fyrirvara í öryggisákvæðinu, í almennu öryggisákvæði, sem er styrkt með sérstakri yfirlýsingu íslenskra stjórnvalda sem þýðir það, að mínu mati, að fyrirvarinn að því er þetta varðar er heldur öflugri en hann var. Hann þýðir einfaldlega að það er algjörlega á valdi íslenskra stjórnvalda að koma í veg fyrir innflutning fólks, erlendra ríkisborgara, einhliða. Það er ákvörðun sem íslensk stjórnvöld geta tekið, meira að segja ef horfur eru á að jafnvægi raskist. Sú ákvörðun stendur. Réttur samningsaðilans sem vill vefengja okkar ákvörðun er sá að þeir geta gripið til gagnaðgerða og þær gagnaðgerðir sem verða að vera samsvarandi geta þeir borið undir dómstól. En ákvörðunin um stöðvunarréttinn er algjörlega á okkar valdi. Að því er varðar fyrirvarann um fasteignakaup og jarðakaup er staða málsins þessi: Í upphafi samningaviðræðna vildu öll EFTA-ríkin áskilja sér varanlegan fyrirvara um kaup á fasteignum og jörðum. Þegar á viðræðurnar leið kom í ljós að Evrópubandalagið féllst ekki á það að EFTA-ríkin settu sér sérstakar reglur á þessu sviði þótt þau sæktust eftir samræmdum reglum á öðrum. Af hálfu EB var á það bent að löggjöf EB væri sveigjanleg og gæti tekið tillit til sérstakra aðstæðna. Hverju ríki væri frjálst að hafa eftirlit með fjárfestingum og setja um þær reglur svo fremi sem þær styddust ekki við mismunun á grundvelli þjóðernis. Þá tóku EFTA-ríkin sig til og könnuðu hvort slíkar reglur, t.d. um lágmarksbúsetutíma eða um forkaupsrétt sveitarfélaga eða ríkis eða um búsetuskyldu, gætu gert sama gagn og varanlegir fyrirvarar. Haustið 1990 sendi forsvarsmaður samningahóps 2, þ.e. um fjármagnssviðið, ráðuneytisstjóra landbrn. gögn um þetta mál og með þeim beiðni utanrrh. um að landbrn. athugaði þörf á endurskoðun íslensku jarðalaganna vegna þessa. Á fundi aðalsamningamanna EFTA og EB í Sviss 8. nóv. 1990, í tíð fyrri ríkisstjórnar, féllust fulltrúar EFTA-ríkjanna á að láta á það reyna hvort hægt væri að falla frá óskum um varanlega fyrirvara ef samkomulag næðist um viðunandi öryggisákvæði í samningnum. Undir lok nóvember voru lagðar fyrir ríkisstjórn hugmyndir um samningaramma Íslands í EES sem fela í sér að fyrirvari sé í raun og veru óþarfur ef lögfestur er forkaupsréttur ríkis og fimm ára búsetukrafa og sett skilyrði um nýtingu jarða. Setja má þau skilyrði að eigandi búi sjálfur á jörðinni, treysti sveitarfélag sér ekki til að nýta sér forkaupsrétt getur ríkið gengið inn í kaupin, og fleira má gera til þess að tryggja þetta án þess að brjóta mismununarregluna. Eftir að samkomulag náðist í meginatriðum um beitingu öryggisákvæða á ráðherrafundinum 19. des. 1990 sem var úrslitafundur, í tíð fyrri ríkisstjórnar, hefur verið litið svo á að óskir EFTA-ríkjanna um varanlega fyrirvara í fjárfestingu, aðra en þá sem snerta fjárfestingu í sjávarútvegi sem ég hef þegar gert grein fyrir, væru úr sögunni. Samningsstaðan að því er varðar jarðakaup hefur í engu breyst frá því í desember 1990. Stundum hefur verið vitnað til þess hvort þetta sé nægilega tryggt. Ég er sjálfur sannfærður um að svo sé algjörlega. Menn hafa spurt spurninga: Hvað með Dani sem höfðu fyrirvara frá því fyrir einingarlögin 1985 gagnvart sumarbústöðum á Jótlandi sem auðkýfingar í Hamborg vildu kaupa? Eða löggjöf í Grikklandi og reyndar mál sem upp kom á Írlandi? Að því er varðar Danmörku er það svo að löggjöfin danska er talin standast viðkomandi tilskipun Evrópubandalagsins en Danir setja fimm ára búsetuskilyrði fyrir heimild til kaupa á sumarbústöðum. Til skamms tíma gilti í Grikklandi löggjöf sem útilokaði útlendinga frá kaupum á fasteignum á vissum svæðum, 55% af landinu --- ég er að tala um aðildarríkin, ekki samningsríkin. --- Hinn frægi Evrópudómstóll kvað upp dóm um þessa löggjöf 30. maí 1989. Samkvæmt honum er það ljóst að leyfilegt er að setja búsetuskilyrði fyrir kaupum á sumarhúsum og fasteignum. Að því er varðar Írland hafa aðildarríki EB þann hátt á að þau hafa sérstaka ,,land-commission`` sem verður að samþykkja öll fasteignakaup utan þéttbýlis. Þeir hafa síðan undantekningarreglur sem kveða á um skilyrði um sjö ára búsetuskilyrði í Írlandi. EB-dómstóllinn taldi í dómi sínum, nr. 182 frá 1983, að slíkar takmarkanir væru heimilar svo framarlega sem ákvæði Rómarsamningsins um aðildarríkin væru að öðru leyti virt. Í umræðum milli EFTA-ríkja hafa allir fulltrúar EFTA-ríkjanna talið að þetta væri fullnægjandi aðgerð. Þá hef ég gert grein fyrir hvernig fyrirvörum hefur verið haldið til haga eins og þeir voru settir fram í ræðu hæstv. þáv. forsrh., sem við vorum sammála um og erum sammála um, í Ósló í mars 1989, um sjávarútvegsfjárfestingar, nýtingu orkulinda, atvinnu- og búseturétt og fasteigna- og jarðakaup. Því miður er það svo að í tíð fyrri ríkisstjórnar hafði þáv. hæstv. landbrh. þá afstöðu, af ástæðum sem hann hefur gert grein fyrir hér á hinu háa Alþingi, að hann vildi ekki verða við þessum tilmælum. En þetta er hins vegar stefnuskrárákvæði núv. ríkisstjórnar, að herða á þessum lögum. Þess skal síðan getið að til þess er nægur tími af þeirri einföldu ástæðu að um þetta allt gildir á fjármagnssviðinu þriggja ára aðlögunartími þannig að almennu EES-reglurnar um opnun koma ekki til framkvæmda fyrr en 1996. Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir að tíminn líður hratt og ég er rétt að byrja þessa ræðu. Til þess að svara spurningum hv. þm. Steingríms Hermannssonar að öðru leyti ætla ég reyna að fara hratt yfir sögu, en þetta eru kunnugleg mál trúi ég í augum þingmanna. Aðrir fyrirvarar sem við settum varða eftirfarandi: Spurningin um að fella niður fjáröflunartolla og mæta tekjutapi ríkissjóðs í formi vörugjalda er útkljáð mál. Að því er varðar spurninguna um samræmingu heilbrigðisreglna er Ísland eina landið sem er með undanþágu frá dýraheilbrigðisreglugerð EB. Hér stendur mikill vinur landbúnaðarins, af því að ég barði það í gegn, en er þó með böggum hildar um afleiðingarnar vegna þess að Evrópubandalagið lítur nefnilega á dýr, hvort heldur er á sjó eða þurru landi, sem sömu skepnuna sem heyri undir sömu ráðuneytin. Þetta þýðir þess vegna það að við þurfum að ná samkomulagi um það að þessari undanþágu frá heilbrigðisreglugerðum dýra verði ekki beitt gegn okkur þegar kemur að útflutningi á fiski og þeir segi þá: nú, þið eruð ekki með heilbrigðisvottorð hér samkvæmt samræmdu kerfi, og stöðvi hverja sendingu. Viðleitni okkar beinist þess vegna að því, eins og venjulega, að gæta hagsmuna landbúnaðarins án þess þó að það bitni á þjóðarhagsmunum en það mál er ekki alveg til lykta leitt. Að því er varðar ríkiseinokun ÁTVR hafa vonir manna um það að afnumin verði einokun ríkisins á brennivíns- og tóbakssölu því miður ekki ræst því við munum geta haldið áfram að einoka þetta af félagslegum ástæðum. Að því er varðar undirboðsaðgerðir --- það er geysilega þýðingarmikið atriði, þar sem við gerðum kröfu um það að EB væri óheimilt að úrskurða allt í einu, eins og reyndi á bæði með álbræðsluna og járnblendið, að beita sem sé refsitollum vegna gruns um undirboðsaðgerðir --- er það mál leyst þannig að við erum frjálsir gagnvart því. Það hafði geysilega þýðingu að því er varðar allt samstarf við erlenda aðila um nýtingu orkulinda í stóriðju. Að því er varðar starfsmenntunina þá er það ekki að fullu leyst. Já, svarið við spurningu hv. þingmanns er það að við höfum náttúrlega samstarf á samstarfsvettvangi samninganefndar 4 á geysilega mörgum sviðum að því er varðar rannsóknir, þróun, samstarf háskóla innbyrðis og áætlanir um samstarf á sviði menningarmála og vísinda. Hins vegar er krafan um það að njóta sömu kjara að því er varðar skólagjöld í háskólum eða framhaldsstofnunum óleyst mál. Lítum á eldri fyrirvara, af því að hv. þingmaður vék að þeim. Fjárfestingar í fjölmiðlum, hann er úreltur, þýðingarskylda vegna erlends sjónvarpsefnis, lítið á CNN og Sky News í fjölmiðlunum, hann er úreltur, því miður. Einkaréttur Pósts og síma vegna gagnaflutninganets, það mál er leyst. Fyrirvarar um nauðsynlegt birgðahald vegna lyfja, það er leyst. Fyrirvari vegna þriggja mánaða birgðaskyldu vegna olíu eða hömlur á frjálsri verslun vegna olíuviðskipta okkar við Rússa, þau mál eru leyst. Um landbúnaðarmálin er það að segja að þau eru að sjálfsögðu ekki á þessu samningssviði af þeirri einföldu ástæðu að sameiginleg landbúnaðarstefna bandalagsins er ekki á samningssviðinu. Hún er 65% af öllu reglugerðarverki EB. Frá því eru hins vegar örfá frávik. Ég er búinn að greina frá heilbrigðisreglugerðunum, það mál er leyst að því er varðar landbúnaðinn. Að því er varðar suður-evrópskt grænmeti, þ.e. heimild til innflutnings á sex eða sjö tegundum af suður-evrópsku grænmeti, hefur það mál verið leyst og í góðu bróðerni við garðyrkjubændur íslenska. Tímabilið var örlítið þrengt og eitthvað fækkað tegundum af afskornum blómum. Að því er varðar rétt til innflutnings á unnum matvælum úr landbúnaðarhráefnum er það mál óleyst. Hv. þingmönnum er kunnugt af leikritinu um Létt og laggott sem var leikið . . . reglum en það stendur þannig að Ísland og Austurríki voru ekki aðilar að þeim lista sem þar um ræddi. Austurríki hefur gert ákveðið tilboð um breytingar en það er ekki útkljáð. Að því er okkur varðar, þá er það mál óútkljáð. En það er ofarlega á blaði í þeim umræðum sem nú fara fram. Virðulegi forseti. Rétt aðeins að lokum vil ég nefna það að hv. þm. ætti að vera kleift að kynna sér marga aðra þætti þessa máls sem minna eru í sviðsljósinu og varða kannski ekki eins brýna og augljósa þjóðarhagsmuni, t.d. á sviði menntamála, að því er varðar félagsleg réttindi, að því er varðar rannsóknir og vísindi, að því er varðar neytendavernd, að því er varðar stuðning við lítil og meðalstór fyrirtæki, að því er varðar matvælalöggjöf, að því er varðar starfsemi heilbrigðisstétta, að því er varðar menntamálasamstarf og að því er varðar flugmál. Hv. þm. spurði sérstaklega um flugmálið. Það er dálítið flókið mál að gera grein fyrir því þannig að ég verð sennilega að áskilja mér rétt til þess að gera það síðar í svörum í þessari umræðu, en það er ekki rétt sem fram kom hjá honum að á það hefði ekki verið minnst í tíð fyrri ríkisstjórnar því að viðræður um það hófust árið 1988. Þær eru ekki til lykta leiddar en heildarniðurstaðan sem fram undan er og að hefur verið unnið, bæði í samráði við flugráð en ekki hvað síst við Flugleiðir, er að við tekur eftir 1993 breytt skipan þar sem ekki er um að ræða að byggja á tvíhliða samningum um flugréttindi heldur verða menn að fullnægja almennum skilyrðum í samkeppniskerfi en rétturinn til flugs á öllu svæðinu verður meiri. Ég hef átt viðræður við forráðamenn Flugleiða sem telja að það mál sé í góðu horfi að því er varðar íslenska hagsmuni. Virðulegi forseti. Ég ætla þá ekki að hafa þetta mál mikið lengra. Ég veit að einhverjum spurningum er kannski ósvarað. Það verður þá svo að vera þangað til síðar í umræðunni. Ég segi aðeins að lokum: Á undanförnum mánuðum hef ég vegna samningsóvissunnar gert lítið af því að bera hönd fyrir höfuð stjórnvalda, sjálfs mín eða annarra sem að þessum samningum hafa komið, og ég tek eftir því að á þessu sumri hefur allur málflutningur um þetta mál verið með endemum í íslenskum fjölmiðlum. Því hefur að mestu verið látið ósvarað sem þýðir að það er með hræðsluáróðri búið að gera þetta mál tortryggilegt. Ég vil aðeins nefna það að ég er með í höndum dreifirit frá samtökum sem kenna sig við óháð Ísland og hafa sett upp til kynningar almenningi 26 punkta um þetta mál. Um þá vil ég bara segja eitt: Hver einasti af þessum 26 punktum byggir annaðhvort á rangfærslu á staðreyndum, útúrsnúningi á staðreyndum eða misskilningi á staðreyndum. Þannig að ef þetta er framlag samtakanna til kynningarstarfsins þá held ég að þar hljóti að vera eitthvað að. Ég hef ekki komist til þess að ræða kosti eða galla þessa samkomulags að öðru leyti, enda kannski ekki tímabært eða ástæðulaust. Við skulum láta það bíða þess tíma að það fáist úr því skorið á mánudag eða aðfaranótt þriðjudags hvort samningarnir takast og koma þá saman og meta niðurstöðuna á hvorn veginn sem hún verður.

Virðulegi forseti. Það var hárrétt mat hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni að hefja þessa umræðu með því að rekja bókun 6 sem Ísland gerði við Evrópubandalagið og tók gildi 1976. Ég hef rekið mig á það að æðimargir í þessu þjóðfélagi horfa spyrjandi á ræðumann þegar bókun 6 er nefnd. Það er þess vegna lykilatriði til þess að skilja hvar samningarnir um Evrópskt efnahagssvæði eru nú staddir og til þess að spyrja um afstöðu ríkisstjórnarinnar að öllum sé ljóst hvað fólst í bókun 6 og hvers vegna hún er einhver mikilvægasti viðskiptasamningur sem Ísland hefur gert. Bókun 6 fól það í sér að gegn því að Ísland samþykkti að heimila löndum Evrópubandalagsins að flytja allar sínar iðnaðarvörur og framleiðsluvörur tollfrjálst til Íslands skuldbatt Evrópubandalagið sig til þess að fella niður tolla á íslenskum sjávarafurðum. Ég legg áherslu á það: Að fella niður tolla á íslenskum sjávarafurðum. Vandinn er hins vegar sá að Evrópubandalagið hefur ekki enn sem komið er fullgilt og framkvæmt sinn hluta af þessum samningi. Það hafa verið gerðar ítarlegar tilraunir til þess af hálfu margra íslenskra ríkisstjórna, margra íslenskra utanríkisráðherra og sjávarútvegsráðherra að fá Evrópubandalagið til þess en það hefur ekki tekist. Það sem hæstv. utanrrh. var að lýsa hér áðan að gæti kannski gerst næstu daga, það lengsta sem hann taldi að hægt væri að komast í samningunum næstu daga við Evrópubandalagið um Evrópskt efnahagssvæði, er ekkert annað en það sem Ísland gerði samning um við Evrópubandalagið 1976. Með öðrum orðum, utanrrh. var að lýsa því hér áðan, svo ótrúlegt sem það kann að virðast, að Ísland mundi engu ná í samningunum um Evrópskt efnahagssvæði á sviði sjávarútvegs sem Evrópubandalagið skuldbatt sig ekki til að gera 1976. Með öðrum orðum, árangurinn væri enginn fyrir Ísland því að við felldum niður tollana á iðnaðarvörum Evrópubandalagsins fyrir rúmum áratug þannig að þeir fengu allt sitt frá okkur fyrir rúmum áratug síðan en hafa ekki staðið við það að við fengjum okkar samkvæmt bókun 6. Þetta er kjarni málsins, virðulegi utanrrh. og það er auðvitað alveg nauðsynlegt að láta þetta koma skýrt fram. Þegar fyrrv. ríkisstjórn og núv. ríkisstjórn tóku þá afstöðu að halda viðræðunum um Evrópskt efnahagssvæði áfram var það á grundvelli kröfunnar um fullan og frjálsan markaðsaðgang á sjávarafurðum inn á markaði Evrópubandalagsins. Nú liggur það alveg ljóst fyrir og þarf ekki að bíða neina daga eftir því, það er nú þegar komið fram af hálfu Evrópubandalagsins, að það mun ekki fallast á fullan og frjálsan markaðsaðgang. Þeirri kröfu hefur endanlega verið hafnað af hálfu Evrópubandalagsins. Þess vegna er ósköp eðlilegt að spurt sé: Hvers vegna eru Íslendingar þá að halda áfram í þessum viðræðum? Ég vil minna á það að hæstv. forsrh. sagði í viðræðuþætti fulltrúa allra flokka í sumar, í ágústbyrjun, að það væri ófrávíkjanleg krafa ríkisstjórnarinnar að fullur og frjáls markaðsaðgangur væri forsenda fyrir samningunum um Evrópskt efnahagssvæði. Það var yfirlýsing forsrh. í sumar og sjútvrh. sagði á Alþingi í maí, eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson vitnaði í, að fullur markaðsaðgangur fyrir sjávarafurðir væri forsenda samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Ef þessi stefna er enn þá óbreytt af hálfu ríkisstjórnar Íslands, sem forsrh. og sjútvrh. hafa lýst fyrir þjóðinni og sem var ótvírætt stefna síðustu ríkisstjórnar, eins og þáv. forsrh. hennar lýsti hér áðan, þá liggur það nú þegar ljóst fyrir að Íslendingar ná engu nýju fram í samningunum um Evrópskt efnahagssvæði vegna þess að við erum þegar búnir að vinna okkur réttinn til tollalækkana á hinum og þessum sjávarafurðum með bókun 6 frá 1976. Það er enginn nýr réttur til Íslands fólginn í samningi nú sem fæli í sér að Evrópubandalagið samþykkti að lækka tollana á einstökum sjávarafurðum um þetta mörg prósent, hafa þá áfram þetta mörg prósent á öðrum sjávarafurðum eða fella þá alveg niður á einhverjum. Svona einfalt er málið. Og það er auðvitað mjög mikilvægt að það komi skýrt fram í umræðunni: Er það virkilega þannig að núv. hæstv. utanrrh. ætli að fara að gera samning um Evrópskt efnahagssvæði á sviði sjávarútvegs sem færi Íslendingum engan nýjan rétt þegar ljóst er að Evrópubandalagið hefur ekki staðið við sitt frá bókun 6? Eða með öðrum orðum, á að selja Evrópubandalaginu tvisvar þessa hluti án þess að fá nokkuð í staðinn? Þ.e. selja Evrópubandalaginu fyrst 1976 frjálsan aðgang fyrir allar iðnaðarvörur og framleiðsluvörur Evrópubandalagsins og síðan núna frjálsan aðgang með fjármagn, vinnuafl, fasteignir, þjónustuviðskipti og fjölmargt annað inn á okkar markað án þess að fá nokkuð í staðinn umfram bókun 6. Því að það er ekkert í því sem utanrrh. var að lýsa hér áðan sem gæti hugsanlega gerst á næstu þremur dögum sem er umfram bókun 6. Ef svo er tel ég nauðsynlegt að hæstv. utanrrh og aðrir ráðherrar í þessari ríkisstjórn segi alveg skýrt hér í umræðunum hvað það er. Ef yfirlýsing forsrh. sem hann gaf í áheyrn alþjóðar í sumar, í byrjun ágúst, og yfirlýsing sjútvrh. á Alþingi í maí standa áfram, þá er alveg ljóst að þessum viðræðum er lokið hvað Ísland snertir. Evrópubandalagið hefur nú þegar hafnað algerlega kröfunni um fullan og frjálsan markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir. Þess vegna var auðvitað dálítið furðulegt að sjá í sjónvarpi í gær fréttir af því að það hefði þokast í jákvæða átt í þessum samningum og einn hv. þm., Björn Bjarnason, sem sæti á í utanrmn. gaf það til kynna í viðtölum við sjónvarpið þegar alveg er ljóst að það hefur allt þokast aftur á bak hvað sjávarútveginn snertir í þessum umræðum. Menn mega ekki vera svo bundnir þessu pólitíska ástarævintýri sínu með EES að vilja ekki horfast í augu við þá staðreynd máls að Evrópubandalagið hefur nú þegar ákveðið að verða ekki við þeirri kröfu Íslands sem er umfram bókun 6. Ég vil hvetja alla hv. alþm. og raunar almenning allan í landinu til þess að lesa þá ágætu lýsingu og sögu bókunar 6 sem kemur fram í þessu riti sem Evrópustefnunefnd Alþingis gaf út, Ísland og Evrópa, á bls. 116--130. Þar kemur alveg fram hvaða rétt Ísland vann sér inn 1976 og á hvern hátt Evrópubandalagið hefur skotið sér undan að verða við þeim rétti. Þótt Evrópubandalagið komi á mánudaginn og segi: Jú, jú, við skulum lækka tollana á þessari vöru um þetta mörg prósent og annarri vöru um þetta mörg prósent og jafnvel á flökum, virðulegi utanrrh., þá er það enginn sigur af neinu tagi. Það er ekkert nýtt í því sem áunnist hefur annað en það sem við höfum átt rétt á síðan 1976. Þess vegna er það þannig að á sviði sjávarútvegs liggur það ljóst fyrir, nema Evrópubandalagið gerbreyti þessu á næstu dögum sem allir telja að það muni ekki gera, að það sem íslensk sjtórnvöld hafa óskað eftir varðandi sjávarútveginn næst ekki fram. Ég tel mjög hættulegt að vefja þessa umræðu inn í alls konar bómull og smáatriði og lýsingar fram og aftur, en víkja ekki að þessum kjarna málsins. Þetta er svona einfalt. Hæstv. utanrrh. sagði að öllum fyrirvörum sem settir voru á sínum tíma hefði verið haldið til haga þótt leiðin að þeim hefði breyst. Þetta er því miður ekki rétt, hæstv. utanrrh. Það sem hefur gerst er það að í þeim samningi sem nú liggur fyrir, og þeim ákvæðum hans verður ekki breytt á næstu dögum, er vikið frá tveimur grundvallarreglum sem hafa gilt á Íslandi um aldir. Það er annars vegar sú grundvallarregla að samkvæmt samningnum fá allir íbúar ríkja Evrópubandalagsins og EFTA-ríkjanna rétt til þess að setjast hér að, stunda hér vinnu og hefja hér efnahagsstarfsemi þannig að hverjir sem eru, tugum, hundruðum eða þúsundum saman, geta komið hingað og krafist nákvæmlega sama réttar til vinnu, atvinnustarfsemi og rekstrar og íslenskir ríkisborgarar hafa haft til þessa. Og það hefur hingað til verið grundvallaratriði í afstöðu okkar litlu en sjálfstæðu þjóðar og setti t.d. mjög svip sinn á áratuga deilur við Dani að við vildum að íslenskir ríkisborgarar hefðu þessi sérréttindi. Nú á að afnema þessi sérréttindi fyrir íslenska ríkisborgara. Í öðru lagi hefur það verið grundvallaratriði að við einir ættum rétt á að eiga landið okkar. Vissulega er það rétt hjá hæstv. ráðherra að það hefur verið settur fyrirvari varðandi fiskinn í sjónum. En við erum mörg þeirrar skoðunar að sá fyrirvari um rétt okkar til að eiga fiskinn í sjónum sé jafndýrmætur gagnvart landinu, jörðinni, dölunum og þeim gæðum sem á landinu eru. Við sjáum ekki mun í sjálfu sér á þeim gæðum sem felast í fiskinum í sjónum og hinum sem felast í því að eiga landið. Engu að síður er utanrrh. búinn að ganga frá samningi sem felur það í sér að erlendir ríkisborgar allir, hver og einn, í öllum aðildarríkjum Evrópubandalagsins og EFTA, munu nú í fyrsta sinn í aldagamalli sögu þessarar þjóðar fá rétt til þess jafnan og við sjálf að kaupa hér lönd, jarðir, o.s.frv. Það má eftir þennan samning ekki setja nein lög sem mismuna íslenskum ríkisborgurum og erlendum ríkisborgurum hvað þetta snertir. Utanrrh. segir: Jú, við getum sett lög um það að menn þurfa að hafa búið hér í fimm ár og kannski annað. Það getur vel verið. En grundvallarreglunni hefur verið breytt, hæstv. ráðherra. Og nú vill svo til að samningurinn er líka þannig að ef við teljum að erlendir ríkisborgarar séu orðnir of fyrirferðarmiklir í atvinnulífinu hér eða of fyrirferðarmiklir varðandi kaup á landi og jörðum hér getum við að vísu gripið til almenns öryggisákvæðis, en þá geta hin ríkin líka gripið til gagnráðstafana hjá sér. Það segir utanrrh. aldrei þegar hann er að lýsa þessu. Þá geta hin ríkin gripið til gagnráðstafana hjá sér. Ef menn eru svo ósáttir við það, þá þurfa menn að fara í mál fyrir dómstólum. Og dómstóllinn fær rétt til þess að dæma í því. Það var einmitt það sem gerðist í máli Spánverja og Breta að Bretar höfðu sett fyrirvara um rétt útlendinga til þess að eiga og stjórna fiskvinnslufyrirtækjum í Bretlandi, en dómstóllinn dæmdi að samkvæmt grundvallarreglunum gætu Bretar ekki sett slíka reglu. Virðulegi forseti. Ég skal virða þau tímatakmörk sem samkvæmt þingsköpum eru sett í þessari umræðu. En það er óhjákvæmilegt að koma að því strax að varðandi þessi tvö höfuðatriði er komin upp algerlega ný staða. Hæstv. utanrrh. sagði að allur málflutningur sumarsins hefði verið með endemum. Já, virðulegi utanrrh., að það er rétt að það er einn maður sem hefur talað með endemum í þessari umræðu í sumar. Ég gerði mér það til skemmtunar að biðja bókasafn þingsins að gefa mér ljósrit af öllum ummælum utanrrh. í sumar um viðsemjendur sína, Evrópubandalagið. Það er mjög skrautleg lesning, virðulegi utanrrh. Ég minni t.d. bara á það nýjasta sem kom í Morgunblaðinu fyrir nokkrum dögum síðan og felur í sér orðalag þar sem Evrópubandalaginu er lýst á þessa leið: Evrópubandalagið er vanmáttug og óskiljanleg stofnun sem ætti enga möguleika að vinna sig fram úr stórmálum á borð við pólitískan samruna aðildarríkjanna og samskiptanna við Austur-Evrópu ef bandalagið gæti ekki lokið samningum við EFTA og EES. Síðan er þeim líkt við músarholur og margt fleira. Hæstv. utanrrh. segir um stjórnendur Evrópubandalagsins 22. júní: ,,Mér er fjandans sama hvað þessir menn röfla.`` Og síðan er því lýst fram og aftur hvernig þeir hafa röflað í kommisjóninni, en því miður, hæstv. utanrrh., hefur atburðarásin leitt það í ljós að þeir reyndust hafa rétt að mæla og röflið var í lýsingu hæstv. utanrrh. og forsrh. á því hvað gerst hefði. Ég vil segja það hér, ég tel mjög óheppilegt að utanrrh. Íslands hefur tamið sér orðbragð af þessu tagi um Evrópubandalagið þó að ég sé nú enginn vinur þess, en það er hins vegar óskiljanlegt hvernig sami ráðherra ætlar svo að reyna að skýra út fyrir íslensku þjóðinni að það sé lífsnauðsynlegt fyrir okkur að gera samning við þá menn, sem hann hefur í sumar lýst með þessum hætti, samning sem eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson réttilega lýsti hér. Stofnun forsrh., Davíðs Oddssonar, hefur metið á þann veg að í versta falli sé ávinningurinn á við gamlan Skoda, í besta falli hálfvirði þeirrar bifreiðar sem forsrh. keypti sér í sumar.

Virðulegi forseti. Nú fer að líða að því að teknar verði ákvarðanir sem geta verið þær afdrifaríkustu frá því að íslenska lýðveldið var stofnað. Fyrir lok þessa mánaðar, jafnvel á næsta mánudegi, þann 21. október, getur orðið ljóst hvort íslensk stjórnvöld með utanrrh. í broddi fylkingar ætla að ganga að afarkostum Evrópubandalagsins varðandi Evrópskt efnahagssvæði. Það hefur raunar margoft komið fram að Alþfl. telur ekkert því til fyrirstöðu að Ísland verði aðili að Evrópsku efnahagssvæði, nánast án fyrirvara. Það kemur mér þess vegna ekkert á óvart að ríkisstjórnin ætlar nú að ganga að samningum um Evrópskt efnahagssvæði þó allt sé málið langtum herfilegra en þegar upp var lagt fyrir tveimur og hálfu ári. Við skulum samt muna eftir því að samningspakkinn stóri, blaðsíðurnar 11.000, eiga eftir að koma fyrir Alþingi og það gætu orðið þung spor fyrir marga hv. stjórnarliða að lögfesta efni þeirra á einu bretti eins og þeir Viðeyjarfóstrar munu krefjast. Segja má að íslensk stjórnvöld hafi þegar með yfirlýsingu í mars 1989 og í síðasta lagi á miðju sumri 1990 ákveðið að fallast á að lögfesta hér á landi reglur Evrópubandalagsins og Rómarsáttmálans á sviði fjórfrelsisins svonefnda. Frá því í nóvember 1990 hefur verið ljóst að Ísland gæti ekki vænst þess að fá neina umtalsverða fyrirvara í EES-samning nema e.t.v. varðandi fjárfestingar í fiskveiðum og frumvinnslu sjávarafurða. Í stuttu máli felst í fjórfrelsinu að landamæri verða afnumin milli landanna 19 sem mynda eiga Evrópskt efnahagssvæði að því er varðar fjármagn, þjónustu og vöruviðskipti. Einnig er hluti af því sú regla að fólk á svæðinu, þ.e. í allri Vestur-Evrópu, fær sama rétt til að stofna fyrirtæki og kaupa fasteignir, þar með talið land án tillits til þjóðernis. Ef Ísland gengur í EES verðum við hluti af svæði þar sem 360 millj. manna hafa sama rétt og ekki er leyfilegt að mismuna á nokkurn hátt eftir ríkisborgararétti. Það er sem sagt verið að steypa allri Vestur-Evrópu í eina efnahagsheild og Ísland eins og önnur EFTA-ríki afsalar sér mikilvægum þáttum af sjálfsákvörðunarrétti sínum í hendur fjölþjóðlegs valds og yfirþjóðlegra stofnana. Þeir sem ákafastir eru í því að gera þennan samning líkt og þeir Viðeyjarbræður virðast reiðubúnir að ganga enn þá lengra, þ.e. að gera að Ísland að hluta af stórríkinu sem verið er að mynda í Vestur-Evrópu með gömlu nýlenduveldunum, Þýskalandi, Frakklandi og Bretlandi, sem þungamiðju. Því auðvitað stöðva menn sig ekki af í Evrópsku efnahagssvæði heldur ganga alla leið á fáum árum inn í sjálft Evrópubandalagið fái þeir Davíð og Jónarnir ráðið ferðinni. Ráðamenn í öðrum EFTA-ríkjum eru nógu hreinskilnir til að viðurkenna að EES verður í besta falli tjald til einnar nætur og varla ætla menn Íslandi að bera uppi súlurnar tvær og standa eitt síns liðs undir kostnaði við skriffinnskubákn og stofnanir sem á að setja á fót samkvæmt ákvæðum þessa samnings. Það er athyglisvert að sjálfstæði Íslands og aldalöng barátta kvenna og karla í þessu landi virðist ekki skipta núverandi valdhafa miklu máli. Iðnrh. fyrrv. og núv. ríkisstjórnar gekk jafnvel svo langt strax í fyrra að nú þyrfti að endurskilgreina hugtakið ,,sjálfstæði`` og það munaði raunar minnstu að hann endurtæki þjóðminjasafnsræðu Gylfa Þ. frá viðreisnarárunum sælu. Ég legg áherslu á það, virðulegi forseti, að kjarni þessa máls snýst um flest annað en fisk þó að annað mætti ætla af málflutningi stjórnmálamanna og flestra fjölmiðla. Þeir snúa öllu á haus og gera fiskinn og óverulegar tollalækkanir að aðalatriði. Meginatriði EES-samningsins eru, eins og fram hefur komið, lög og reglur sem varða innri markað Evrópubandalagsins. Tollaniðurfellingar á sjávarafurðum geta ekki og mega ekki ráða afstöðu manna til þessa stórmáls. Þær skipta sáralitlu á móti því sem er á hinni vogarskálinni, en það er afsal á ákvörðunarrétti þjóðarinnar og mikilvægustu stjórntækjum í efnahagsmálum Íslendinga. Það er verið að hengja okkur eins og viljalaust verkfæri aftan í vagn sem stjórnað er af kommissörum í Brussel. Við skulum líta á örfá dæmi sem varða afleiðingarnar af því að lögfesta hér fjórfrelsið svokallaða. Vinnumarkaðurinn á Íslandi verður galopinn fyrir öllum þegnum Vestur-Evrópu. Þeir mega leita hér starfa nema í vissum störfum í opinberri þjónustu alveg til jafns á við Íslendinga. Verkalýðsfélög fá engan umsagnarrétt um það hvort ráða má útlendinga til starfa eins og nú er réttur þeirra. Ég gef ákaflega lítið fyrir þær fullyrðingar sem hæstv. utanrrh. var með hér áðan um að Íslendingar gætu sjálfir ákveðið alla fyrirvara að því er þetta varðar. Hingað til hefur verið talað um að þarna megi einungis grípa inn í ef um verulega röskun væri að ræða á íslenskum vinnumarkaði og það eru þá alveg nýjar fréttir ef einhver breyting hefur orðið þar á. Það er a.m.k. ekki neitt um það í þeim samningsdrögum sem liggja fyrir frá Brussel að því er séð verður. Þarna verð ég að fá nánari skýringar á því hvenær megi grípa inn í því að það kemur mér mjög á óvart að Íslendingar hafi þarna allan rétt. Og mér kemur raunverulega mjög á óvart hversu andvaralaus verkalýðshreyfingin er í þessu máli hér á landi því ég tel að þarna geti verið mjög mikið í húfi, ekki bara varðandi samningsstöðu verkalýðsfélaganna gagnvart atvinnurekendum, heldur einnig um félagslega stöðu samtaka launafólks í heild. En þá er það frelsi fjármagnsins. Fjármagnseigendur í Vestur-Evrópu fá hér óskoraðan rétt til jafns við okkur til að setja á fót og kaupa fyrirtæki í öllum greinum atvinnulífsins nema hvað reyna á að halda fiskveiðum og frumvinnslu sjávarafurða utan seilingar. Útlendingar fá þannig að gerðum þessum samningi enn rýmri rétt en lögfestur var af fyrri ríkisstjórn sl. vetur til að kaupa sig inn í íslenskt atvinnulíf hvort sem um er að ræða ferðaþjónustu, iðnfyrirtæki og fullvinnslu sjávarafla svo eitthvað sé nefnt. Mér kemur raunar á óvart að fyrrv. forsrh. skuli ekki gera sér grein fyrir því að löggjöfin, sem lögfest var hér á síðasta þingi, fellur auðvitað meira og minna um sjálfa sig ef af þessum samningum verður. Það er jafnframt viðurkennt af þeim sem gerst þekkja til að skýr undanþága í sjálfum texta EES-samningsins að því er varðar fiskveiðar mun ekki duga til að halda útlendingum frá þessari undirstöðu íslensks efnahagslífs. Útlendingar fá einnig óskoraðan og hömlulausan rétt til að stofna hér banka og kaupa hlut í bönkum og setja á fót önnur fjármálafyrirtæki. Þetta er auðvitað sjálfsagður hlutur í fjórfrelsinu. Hvers kyns þjónusta og þjónustuviðskipti verða einnig jafnaðgengileg útlendingum eins og okkur sjálfum og auðvitað fá Íslendingar, sem yfir fjármagni ráða, að leika sér um víðan völl EES allt frá Gíbraltar og Eyjahafi norður að Nordkapp. Aðrar auðlindir landsmanna en þær, sem er að finna í hafinu, eru á þessu veisluborði fjármagnsins þótt talað sé um að skerma þær af með löggjöf. Þetta getur átt við um landið sjálft, hlunnindi af ýmsum toga og jafnvel orkulindirnar, þetta gæti fallið áður en langt um líður undir fjórfrelsið. Við skulum minnast þess að fjölþjóðlegur EES-dómstóll skipaður EB-dómurum að meiri hluta á að skera úr um ágreiningsefni og hann getur og á raunar að þurrka út íslenskan lagabókstaf ef litið er svo á að hann stangist á við lögmálið sjálft, þ.e. fjórfrelsið. Það nægir að minna hér á dóma EB-dómstólsins í fiskveiðimálum á sl. sumri og nú síðast þann 4. október þar sem breskri löggjöf, sem átti að vernda þjóðlega hagsmuni breskra sjómanna, var blásið út í hafsauga af dómurum í Lúxemborg. Hæstv. utanrrh. hélt því fram hér áðan að það væri nægilegt að setja inn í íslenska löggjöf ýmislegt sem mundi tryggja rétt Íslendinga. Ég vil minna hann á þessa dóma og túlkun á því að það muni vera mjög erfitt að setja lög sem hugsanlega gætu stangast á við hið margumtalaða fjórfrelsi og rétt allra þeirra 360 milljóna sem búa á þessu svæði. En þeir sem eru þeirrar trúar að Íslendingar eigi ekki að vera að burðast við að stjórna sér sjálfir standa auðvitað að þessum samningi, en ég á bágt með að trúa því að meiri hluti Íslendinga vilji slást í þá för. En er þetta þá ekki allt saman réttlætanlegt út á svokallaða fríverslun með fisk sem var stóra baráttumálið og raunar pólitískur aðgöngumiði að EES í byrjun? Með því að samþykkja fríverslun hefðu allir tollar verið felldir niður auk þess sem þjóðirnar hefðu ekki lengur getað styrkt sinn sjávarútveg eins og nú er gert. EB féllst auðvitað ekki á þessa kröfu, enda mundi hún kollvarpa öllu styrkjakerfi bandalagsins á sjávarútvegssviðinu. Þá var gerð krafa um tollfrjálsan aðgang að mörkuðum EB fyrir sjávarafurðir og mér heyrðist áðan að hæstv. utanrrh. teldi að þessi krafa væri enn af hálfu Íslands á borðinu. En þetta vill EB heldur ekki fallast á og hefur margoft komið fram. Það eina sem þeir vilja fallast á á þessu sviði eru einhverjar tollaívilnanir á óunnum eða lítt unnum fiski sem er auðvitað algerlega óviðunandi. Ég skildi ekki þann kafla ræðu hæstv. utanrrh. þegar hann talaði um að það væri lífsspursmál fyrir okkur að fá þennan samning vegna þess að þá mundum við geta aukið fullvinnslu á sjávarafurðum okkar þegar það liggur ljóst fyrir að EB mun ekki vilja samþykkja fullt tollfrelsi. Þetta fannst mér einkennilegt að bera hér á borð fyrir okkur þegar hitt er alveg ljóst að EB mun ekki fallast á tollfrjálsan aðgang okkar vara, því miður. Ég vil einnig minna á það að hæstv. sjútvrh. sagði hér í sumar að ekki kæmi til greina að semja við EES nema fullt tollfrelsi fengist. En það er ekki svo að EB vilji veita smá tollaívilnanir fyrir ekki neitt. Þeir vilja í staðinn fá veiðiheimildir innan íslenskrar landhelgi. Undanfarin ár hefur það verið krafa EB að fá veiðiheimildir innan landhelginnar og það hefur mikið verið rætt hér, bæði í þessum ræðustól og annars staðar, og það hefur verið fullyrt að Íslendingar muni aldrei fallast á að fyrir aðgang að mörkuðum komi aðgangur að auðlindum. Síðan hefur verið reynt að breyta þessu þannig að nú sé talað um gagnkvæmar veiðiheimildir. Það eru bara blekkingar því þá er auðvitað verið að veita aðgang að auðlindinni fyrir aðgang að mörkuðum og ekkert annað og það er hvergi hægt að sjá það erlendis í neinum plöggum að þarna sé verið að tala um neitt annað en að Íslendingar hafi nú loksins gefið sig og hleypt skipum EB inn í landhelgina. Í umræðunum um EES hefur því þráfaldlega verið haldið fram að við hefðum ekki um annað að velja en gerast aðilar að EES, annars mundum við einangrast frá Evrópu. Þetta er auðvitað eins og hver önnur firra. Það er miklu meiri hætta á einangrun ef við erum innan tollamúra EB heldur en fyrir utan. Við höfum mikla möguleika sem sjálfstæð og fullvalda þjóð ef rétt er á málum haldið. Við eigum mjög verðmætar auðlindir og við höfum mikla möguleika á því að selja okkar vörur, bæði á Evrópumarkaðnum og ekki síður á öðrum mörkuðum, bæði Bandaríkjamarkaði og mörkuðum í Asíu, t.d. í Japan. Þeir geta orðið okkur mikilvægir og eins markaðir í Austur-Evrópu. Það er erfitt að skilja þann málflutning sem heyrist víða að ekki muni okkur takast að selja eina einustu bröndu upp úr sjó ef ekki verður af EES-samningi. Það var eitt atriði sem mig langaði til að spyrja hæstv utanrrh. að. Nú sé ég að hann hefur vikið sér frá. Ég verð að láta það bíða örlítið en mig langaði til að gera hér að umtalsefni það sem hann vék að í lok ræðu sinnar að hér væri verið með einkennilegan málflutning, það væri áróður í fjölmiðlum og það væri verið að bera á borð fyrir fólk rangar upplýsingar. Mig langaði til að benda honum og öðrum á að það er ekki rétt sem mikið hefur verið rætt um, að Norðmenn séu nánast allir fylgjandi aðild. Það var haldinn blaðamannafundur í Ósló í gær þar sem voru, eftir því sem mér telst til, milli 50--60 forsetar bæjarstjórna eða sveitarstjórna á vesturströnd Noregs. Þeir sendu undirskriftalista þar sem þeir skrifuðu undir og kröfðust þess að norska ríkisstjórnin féllist ekki á það að yfirráð Norðmanna yfir auðlindinni yrðu minnkuð. Þeir vildu ekki fallast á það að útlendingum yrði veitt heimild til fjárfestingar í norskum sjávarútvegi og fleiri atriði m.a. um norsk lög sem þeir töldu að nauðsynlegt væri að setja varðandi ýmis atriði sem þeir lögðu áherslu á, t.d. varðandi fiskveiðar. Það er því langt í frá að það séu einungis nokkrar hræður á Íslandi sem setja sig gegn þessum samningum. Ég vil benda alþingismönnum á úr því að hæstv. utanrrh. sér sér ekki fært að vera hérna í salnum á það að fólk um allt land hefur mjög miklar áhyggjur af því að nú séu stjórnvöld að glutra niður sjálfstæði þjóðarinnar. Er engin leið að hæstv. utanrrh. geti verið í salnum? Ég veit að ég hef mjög takmarkmaðan tíma og þess vegna finnst mér erfitt að þurfa að nota tíma minn í að tala hér án hans.

Hæstv. ráðherra mun hafa verið kallaður fram í síma, en ég hef gert ráðstafanir til að láta ná í hann.

Ég vildi benda hæstv. utanrrh. á jafnframt sem ég vildi benda öllum hv. alþm. á það að fólk um allt land hefur verulegar áhyggjur af því að stjórnvöld séu að glutra niður sjálfstæði þjóðarinnar og leggja það í rúst sem fyrri kynslóðir hafa barist fyrir. Fjöldi fólks um allt land er að safna undirskriftum þar sem skorað er á ríkisstjórnina að hætta við þessa samninga en ef undir samninga verður skrifað, þá er jafnframt skorað á ríkisstjórnina að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla þannig að fólkið geti sagt álit sitt á þeim samningi. Þessar undirskriftir hafa gengið sérstaklega vel og vil ég nefna sem dæmi að í Rauðasandshreppi skrifuðu nær allir sem eru á kjörskrá í hreppnum undir áskorunina og á Patreksfirði hafa um 200 manns hafa skrifað undir og á Tjörnesi, í Aðaldalshreppi og í Ljósavatnshreppi hafa yfir 70% þeirra sem eru á kjörskrá hafa skrifað undir. Það sama er að segja um Landeyjahrepp, Breiðdalshrepp og fleiri og fleiri þannig að það er greinilegt að fólk í landinu er að átta sig á því að ekki er allt sem sýnist. Það sem mig langar til að gera líka að umtalsefni er þetta plagg sem hæstv. utanrrh. virðist sem betur fer vera búinn að lesa eitthvað í, þetta gula plagg sem er frá Samstöðu um óháð Ísland, þar sem hann sagði ef ég tók rétt eftir að þar væri í hverjum einasta punkti misskilningur, útúrsnúningur og ég held að hann hafi notað líka rangfærslur. Og til þess að gefa ykkur hugmynd um hvað þarna stendur --- ég ætla að vísu að sjá til þess að alþingismenn fái þetta í sín hólf þannig að þeir geti sjálfir lesið þetta, en mig langaði til að lesa hérna eitt, með leyfi forseta, einn af þessum punktum sem er misskilningur, útúrsnúningur eða rangfærsla, eitthvað af því. ,,Íslendingar hafa alla möguleika á að laga sig að breytingum í Evrópu sem annars staðar eftir því sem nauðsynlegt er talið. Við getum tekið upp fjölmargt jákvætt úr löggjöf og stefnu annarra landa, t.d. á sviði efnahagslífs, umhverfisverndar og neytendamála, án þess að afsala fullveldi okkar.`` --- Það væri fróðlegt að vita hvað er rangt við þetta. Síðan kemur næsta og hann er kannski mjög á móti því: ,,Við ráðum yfir gjöfulum sjávarauðlindum og framleiðum eftirsóttar vörur sem geta verið undirstaða góðra lífskjara. Við eigum að leita hagstæðra viðskipta við sem flesta en binda okkur ekki við eitt markaðssvæði.`` Ég get líka tekið einn punkt í viðbót: ,,Í EES-aðild fælist stórfelld skerðing á sjalfsákvörðunarrétti þjóðarinnar og Íslendingar mundu afsala sér mikilvægum stjórntækjum í atvinnu- og efnahagsmálum. Því er það sjálfsögð krafa að þjóðin sé spurð um afstöðu til aðildar að EES í almennri atkvæðagreiðslu.`` --- Menn geta sjálfsagt haft skoðun á því hvort þarna felist stórfelld skerðing á sjalfsákvörðunarrétti. Þeir sem þetta skrifa eru þeirrar skoðunar. Og síðan kemur einn punkturinn í viðbót: ,,Að margra mati mun EES-dómstóll geta dæmt ómerka fyrirvara og lög þjóðríkja ef þau fela í sér ákvæði sem stríða gegn grundvallarhugmyndinni um að allir þegnar svæðisins hafi sama rétt til atvinnu, fjárfestingar og stofnunar fyrirtækja.`` --- Þetta gæti t.d. átt við um rétt til fjárfestingar til kaupa á landi og varðandi nýtingu náttúruauðlinda. Það er ekkert rangt í þessu. Þetta er mat margra og þó að mat utanrrh. sé eitthvað annað, þá er þetta ekki nein vitleysa. Það eru mjög margir sem telja þetta. Af þessu tilefni langar mig til að benda á það að hæstv. utanrrh. hefur margoft haldið því fram, t.d. við skólafólk, að til þess að Íslendingar geti átt rétt á að ganga í skóla í Evrópu, þá þurfi þeir að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Allir háskólar í Evrópu muni annars lokast. Og ef allt sem sagt er varðandi aðra þætti þessa máls eru eins miklar rangfærslur og varðandi skólamálin, þá er illa komið. Það er aðeins eitt í viðbót vegna þess að hæstv. utanrrh. sagði að það væri mjög auðvelt fyrir alþingismenn og almenning að fá upplýsingar um þessi mál, þá vil ég benda á það að maður nokkur hringdi upp í utanrrn. og spurði hvar hann gæti náð í upplýsingar. Honum var vísað á að það væri hægt að fara niður í Alþingi og fá upplýsingar þar, það væri búið að gefa út bók sem hægt væri að fá upplýsingar um, þannig að það er þá fyrst og fremst frá Alþingi sem hægt er að fá upplýsingar en ekki frá utanrrn.

Hæstv. forseti. Hér fer nú fram umræða um mikilvæg mál, svo sannarlega eins og menn hafa getið um, þar sem er um að ræða einhver mikilvægustu samskiptamál okkar við umheiminn, nágrannaþjóðir og talsvert fjarlægari þjóðir raunar líka. Það má segja að við séum hér að gæta fengins fjár eins og þar stendur. Það er ekki unninn allur sigurinn þó að við höfum unnið þá marga. Ég vil byrja á því, þar sem ég er líklega síðastur í þessari umferð, ef sérstakar umferðir eru sem mér skilst raunar, að vekja á því athygli að hér hafa verið mjög málefnalegar og uppbyggilegar umræður. Menn hafa ekki verið að reyna að snúa of mikið út úr eða etja kapps með þeim hætti sem ekki væri málefninu til framdráttar. Ég held að það eigi allir þeir ræðumenn sem talað hafa sammerkt. Það hefur komið hér fram að fólk væri ráðvillt í þessu máli og það er engin furða. Svo vill nú til að ég hef núna um tveggja og hálfs eða þriggja ára skeið veitt forustu tveimur nefndum, Evrópustefnunefndinni og svo utanríkismálanefndinni núna, og ég segi það alveg eins er að ég er sjálfur ráðvilltur í þessu máli. Það er svo margt að gerast og gerast svo hratt að það er varla á okkar færi að geta gert okkur grein fyrir öllum málavöxtum en einmitt þess vegna þurfum við að ræða málin. Ég var raunar þeirrar skoðunar að heppilegra væri að ræða þetta mál núna í utanrmn. heldur en fara í almenna umræðu hér í þinginu því að málið væri kannski of viðkvæmt til þess að gera það, en ég hef breytt um skoðun. Þessi umræða nú er með þeim hætti að hún er öllum þeim til sóma sem hafa tekið þátt í henni. Og þó að eitthvað hvessi kannski hér á eftir, þá er það allt í lagi og verður sjálfsagt fyrirgefið bæði af mér ef á mig er skotið og eins af öðrum. Ég held að við séum að ræða málið með skynsamlegum hætti og fagna því. Hér hefur verið talað um það hve mikið væri að marka þá fyrirvara alla saman sem gerðir hafa verið í þessu máli sl. tvö og hálft ár sem við höfum meira og minna verið að fikra okkur áfram og raunar að treysta okkar stöðu jafnt og þétt. Ég held að það dyjist engum ef farið er yfir söguna seinna meir, þá er það auðvitað alveg á hreinu að við höfum verið að vinna sigra í þessu máli eins og landhelgismálunum öllum nú um langt skeið og við getum glaðst yfir því, en megum ekki að láta það verða til þess að við gagnrýnum kunningja okkar, samstarfsmenn og andstæðinga að svo miklu leyti sem hægt er að tala um andstæðinga í deilum um landhelgismál og öll mestu hagsmunamál þjóðarinnar. Þar eru engir andstæðingar, við erum samherjar í því. Og öll getum við tekið því þó að á okkur sé deilt, enda er það náttúrlega nauðsynlegt í öllum mannlegum samskiptum að opinber deila fari fram, opinberar umræður og rökræður og það sem við erum að gera. Ég held að það sé rétt að fyrirvararnir haldi að verulegu leyti a.m.k. og þeir eru víðtækir. Það er rétt að segja það strax --- af því að það er mín eindregin skoðun og ég held kannski allra íslenskra þingmanna --- að veiðiheimildir til Evrópubandalagsins eða annarra útlendinga verða ekki veittar. Það er eins gott að þeir skilji þetta. Raunar hef ég leyft mér að segja það að kannski væri kominn tími til þess að við settum kostina en ekki alltaf þeir. Það er náttúrlega ekki vel viðunandi, svo ekki sé nú sterkar til orða tekið, að þetta bandalag sem við höfum samninga við og sem er í þeim heimshluta sem við viljum tilheyra þó að við viljum ekki --- og það eru, held ég, að allir stjórnmálaflokkar sammála um --- við viljum ekki aðild að þessu bandalagi. Við viljum aðeins samningsbundin ákvæði, ekki það að við séum meðlimir bandalagsins. Það held ég í rauninni að engir vilji. Um það ályktaði minn flokkur strax árið 1987 að málið væri ekki á dagskrá og ég held að aðrir flokkar séu því alveg sammála. En þessi umræða hefur farið fram með þeim hætti sem hún á að gera og við höldum áfram á þeirri braut. Ég vil fyrst undirstrika þær skoðanir sem ýmsir erlendir menn hafa á því sem við höfum verið að gera og það er einmitt í ætt við það sem ég var að segja að við höfum verið að setja ákveðna kosti. Við höfum ekki gert það nægilega ríkulega. Þeir hafa verið að setja okkur kosti þar sem þeir hafa sagt: Þið verðið að gjöra svo vel að fallast á þetta. Annars eruð þið utan gátta í ykkar eigin álfu. En við eigum auðvitað að gera þeim þá kosti að við fáum að vera í okkar eigin álfu óáreittir, við fáum að nýta okkar auðlegðir sem við eigum að réttum lögum samþykktum af meiri hluta Sameinuðu þjóðanna, lögum sem í raun eru fyrir lifandi löngu orðin lög, de jure eins og það er kallað. Þetta eru lög sem við höfum verið að framfylgja og krefjast, þeir hafa beitt ólögum og þeir hafa verið með þvinganir gegn okkur. Við skulum ekki hafa nein stóryrði um þetta. Það þarf ekki. Þetta eru bara staðreyndir lífsins. Þeir hafa gert það. Og þegar ég segi þeir, þá eru það auðvitað ekki allir þeir menn sem eru í þessu gífurlega kerfi, þessu gífurlega apparati sem er verið að byggja utan á á hverjum degi. Þetta er eitthvert mesta skrímsli í þessu tilliti þó að einstaklingarnir hver um sig séu náttúrlega afburðamenn, það ráðast ekki aðrir en afburðamenn þarna til, enda skilst mér að kjörin séu góð og menn geti haft það lystisamlegt, en það kemur okkur ekki nokkurn skapaðan hlut við. En við eigum að beita okkar rökum og meðal þeirra raka aðferðum sem við notum --- við höfum engin vopn önnur en orðið --- og ég hef leyft mér að segja það að Evrópa mun kannski alltaf berjast, hún er að gera það svolítið í dag og muni berjast, en að hún muni berjast með blýöntum og það er allt í lagi. Meðan menn berjast með blýöntum, þá getur það auðvitað verið kostnaðarsamt, en það er þó allt í lagi miðað við þau ósköp sem menn hafa orðið að þola vegna vopnanna. Fyrsti kosturinn sem við höfum er auðvitað sá að bókun 6 taki sitt gildi eins og hv. þm. Ólafur Ragnar gat hér um. Þar höfum við verið sniðgengnir. Það hefur verið brotið á okkur og það er ekki ég sem segi þetta, ég skal láta aðra menn segja það. Það gerði t.d. hvorki meira né minna en Mitterand Frakklandsforseti þegar hann kom hér. Hann sagði það að við ættum þarna réttar að gæta. Ég hef að vísu ekki orðrétt hérna hjá mér hvað hann sagði, en ég hef nokkurn veginn orðrétt hvað annar maður sagði. Sá heitir Henning Christophersen og hann sagði það í mín eyru og okkar sem frá Evrópustefnunefnd vorum erlendis til að kynna okkur málavexti. Við höfum farið þangað í tvígang og utanrmn. einu sinni. Og þó að menn fárist nú yfir utanferðum, þá held ég að þetta hafi verið þess virði. Kannski þurfa enn þá einhverjir að fara, fleiri en bara embættismenn, kannski einhverjir þingmenn líka til þess að gæta hagsmuna okkar, lífshagsmuna, mestu hagsmunanna sem við eigum að gæta. En þessi maður, Henning Christophersen, varaforseti framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, sagði m.a. að vissulega hefðu Íslendingar opnað markaði sína fyrir varning frá Evrópubandalaginu en hefðu þó ekki fríverslun með fisk eða tollfrelsi fiskafurða frá öðrum. Þetta eru hans óbreyttu orð. Jafnvægi þyrfti að nást á þessu sviði, sagði hann enn fremur og þar var ekki töluð nein tæpitunga. Ég endurtek, sagði hann, bandalagið hefur fengið tollfrelsi við innflutning til Íslands en Íslendingar greiða nú tolla af innflutningi á Evrópumarkað. Hér þyrfti jafnvægi að nást var endurtekið. Þetta þurfa Íslendingar allir að vita, segi ég, ekki síst blaðamenn og þeir sem um þessi mál fjalla. En auðvitað er þetta allt flókið og ekki ætla ég að draga úr því, en þetta er ekki einfalt. Það erum við sem eigum réttar að gæta hjá Evrópubandalaginu. Það á ekki rétt hjá okkur, síst af öllu þau réttindi sem við látum aldrei af höndum, að þeir ryðjist með flota sinn inn á okkar hafsvæði, að þeir komi kannski á þessu töfraári, 1992 eftir 15 ár eða meira, jafnvel nærri tvo áratugi og segi: Nú ætlum við að koma inn á ykkar mið. Það mál var raunar afgreitt löngu, löngu áður. Við getum líka aðeins rifjað það upp í örstuttu máli sem er þó öllum Íslendingum í fersku minni. Við áttum hér í stríði við Breta sem núna eru bandamenn okkar, hygg ég, í afstöðu til þess ofurvalds sem hefur verið að myndast í Evrópu --- þó að sumir segi nú raunar að þetta ofurvald sé að verða valdalaust vegna sinna eigin innri átaka. Ég ætla ekki að dæma neitt um það. Vonandi er það ekki rétt. En við háðum þessa baráttu og urðum að taka á móti Bretum þá og urðum að taka á móti öðrum. Við höfum aldrei haft nein vopn til þess að berjast með og munum ekki leita þeirra nema þeirra vopna sem við alltaf höfum barist með, þ.e. rökum og réttlæti. Og þegar menn líta yfir þessa heimsmynd, þá held ég nú að fleiri en Bretar og Írar séu að átta sig á því að barátta okkar Íslendinga í hafréttarráðstefnunum í 11 ár hefur ekki verið þýðingarlaus. Þeir hafa sjálfir helgað sér hafsvæði 200 mílur eins og við og hafsbotnssvæði sem við erum núna með samningum við Breta að ná fullnaðaryfirrétti yfir, þ.e. í fyrsta lagi með samningum við Norðmenn og fleiri hafsvæði sem að réttum lögum ná hvorki meira né minna en norður undir pól, og hafsbotnssvæði. Um þessi hafsvæði ætlum við að semja við þessar þjóðir. Við ætlum að semja um það að þetta hafsvæði verði verndað. Eru ekki allir að tala um að við þurfum að vernda umhverfið? Eru nokkrir líklegri til þess að gera það en við, að vernda norðurslóðirnar? Erum við ekki að bjóða fram okkar hjálp til þess? Við ætlum ekki að taka neitt sem við eigum ekki að réttum lögum, alheimslögum. En við ætlum líka að taka það og erum að því og við gefum ekkert eftir, við stígum ekki skref til baka --- það held ég að við alþingismenn getum verið sammála um, við getum deilt um svo margt annað, en við tökum ekki skref til baka. Við skilum ekki einhverju af því sem við sjálfir eigum til einhverra sem alls ekki eiga það og aldrei hafa átt það. Það var að vísu svo að á annarri hafréttarráðstefnunni --- það er rétt að minna á það líka --- átti að reyna að koma í gegn tillögu sem flutt var af Kanada um 12 mílur sem landhelgi til frambúðar, fiskveiðilögsögu. Þá var það sem upp kom reglan um sex og sex, svo sem menn muna, það ættu að vera réttindi fyrir þá sem höfðu um langan tíma fiskað á þessum miðum að veiða á þessu ytra belti. Við reyndum að fella þá tillögu og bárum fram tillögu okkar sem heitir núna ,,íslenska ákvæðið`` í öllum umræðum, þ.e. að sérstakt tillit skuli tekið til þjóða sem fyrst og fremst lifa af fiskveiðum og hagnýtingu hafsins. Hún var felld með held ég eins atkvæðis mun sem varð til þess að við greiddum atkvæði á móti megintillögunni sem féll líka. Annars hefðum við kannski setið uppi með 12 mílurnar og þá hefðu þessar 200 mílur, og kannski 500--600 mílur á hafsbotni, ekki tilheyrt okkur. Kannski er þetta heppni. Kannski er það framsýni þeirra manna sem þá voru við stjórnvölinn og minnist ég þá sérstaklega auðvitað okkar sérfræðings sem bar hita og þunga dagsins, Hans G. Andersens, en auðvitað hafa margir að þessu unnið. En við eigum að halda baráttunni áfram með þessum hætti og ef ég vík aðeins að fyrirvörunum, þá eru þeir fleiri en þessi aðalfyrirvari sem ég var að nefna áðan og hæstv. ráðherra hefur rakið hér. Ég trúi því að hann muni ekki hvika frá neinum þeirra í einu eða neinu. Hann getur það heldur ekki nema með samþykki utanrmn. og þingsins því eins og menn vita, þá verður að leggja öll slík mál í fyrsta lagi fyrir utanrmn., hafa samráð við hana, og síðan þingið sjálft og ég veit að hann hefur engan vilja til þess heldur og enginn hér inni að fara að gera einhverja samninga sem ekki eru a.m.k. með öruggan meiri hluta að baki sér í þinginu. Allt annað væri óhæfa og gæti ekki gengið upp. Þess vegna er ekkert að óttast þó að ráðherrann hitti með einhverjum góðum mönnum þá ráðamenn í Brussel, sem á að gerast á mánudaginn, og við treystum því auðvitað og óskum honum og hans fylgdarliði gæfu og árangurs í þessari för. En við treystum því auðvitað að farið verði að þeim þjóðarvilja sem ætti nú að vera nokkurn veginn allir ef ekki alveg allir sem aldrei samþykkja það að við förum nú að gefa eftir af réttindum okkar, okkar lífshagsmunum. Það mundi vera nokkuð sem er nefnt orði sem ég ætla ekki að viðhafa. Það er ljótara en svo.

Virðulegi forseti. Hér hefur talsvert verið rætt eins og gefur að skilja um þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði og ég fæ ekki betur heyrt, og reyndar ekki í fyrsta sinn, en að það vefjist nokkuð fyrir mönnum hvort samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði snúist um fisk eða ekki um fisk, hvort hann snúist jafnvel um eitthvað allt annað. Og það er kannski ekki furða vegna þess málflutnings sem haldið hefur verið uppi af stjórnarliðum um alllangt skeið. Fyrir liggur að fiskur var ástæðan sem upp var gefin af stjórnvöldum þegar af stað var farið. Þegar af stað var farið í þessar samningaviðræður þá var það fiskurinn sem upp var gefinn. Þá sögðu ýmsir og þar á meðal kvennalistakonur að það væri hægt að fara einfaldari leið, það væri hægt að fara þá leið að ná tvíhliða samningum við Efnahagsbandalagið um endurbætur á þessari svokölluðu bókun 6, það væri hægt að fara þá leið og þeirrar skoðunar voru fleiri hér í þinginu. Ástæðan fyrir því að við lögðum þetta til var sú að ef maður ætlar sér að kaupa sófa, þá fer maður ekki og leitar að húsi, þá kaupir maður ekki hús. Og það finnst mér einmitt vera það sem stjórnvöld eru að gera núna. Þau eru að kaupa hús þegar þau vantar sófa. Þegar þarf að markaðssetja þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði, þá er fiskur aðalatriðið, þá er lögð áhersla á þessa tvo milljarða sem fást í niðurfellingu tolla, á þá vaxtarmöguleika sem skapast fyrir íslenskan fiskiðnað við þennan samning, þ.e. fiskur er aðalatriðið þegar þarf að markaðssetja samninginn. Þetta er sóknaraðferð hæstv. utanrrh. og annarra. En þegar þarf að réttlæta samninginn, þegar þarf að réttlæta að það komi ekki allt það út úr samningnum sem til stóð að fá, þá er fiskurinn ekki aðalatriðið, þá er hann ekki lengur aðalatriðið heldur þetta viðskiptaumhverfi sem samningurinn felur í sér, þá er það aðalatriðið. Með öðrum orðum er það varnaraðferðin sem hæstv. ráðherrar nota. Það liggur fyrir og það hafa margir bent á það hér í þessari pontu að Evrópubandalagið er ekki til viðræðu um frjálsan og takmarkalausan aðgang með fisk á markað sinn. Þær hugmyndir sem nú liggja í loftinu hjá Evrópubandalaginu og hafa verið settar fram af framkvæmdanefnd þess er að tollar verði felldir niður, m.a. af saltfiski og skreið og ýmsum slíkum vörum. Þessi tollaniðurfelling mun líklega nema um 1 milljarði ef við miðum við árið 1990 og þetta er um 50% af þeim tollum sem við nú greiðum til Efnahagsbandalagsins sem þeir virðast ætla að fallast á að fella niður miðað við núverandi hugmyndir. Vaxtarbroddurinn í íslenskum fiskiðnaði er ekki í saltfisknum. Hann er í útflutningi, m.a. á ferskum flökum og fiskréttum og það verður engin breyting á þeim tollum samkvæmt fyrirliggjandi hugmyndum. Fersk flök bera áfram þann toll sem þau bera í dag. EB ætlar með öðrum orðum ekki að hleypa okkur inn á smásölumarkaðinn þar sem við getum selt fiskinn sem hágæðavöru. Við eigum öðru fremur að vera hráefnaframleiðendur hér eftir sem hingað til. Ráðherrar í núv. ríkisstjórn hafa margir hverjir gefið út skýlausar yfirlýsingar um að ekki komi annað til greina en hindrunarlaus og tollfrjáls aðgangur að markaði EB með sjávarafurðir. Þorsteinn Pálsson hefur m.a. nú nýverið látið hafa slíkt eftir sér í útvarpi. Þar sagði hann, með leyfi forseta: ,,Kjarni málsins er sá að við höfum ekki hag af þessum samningum fyrir okkur nema við fáum tollfrjálsan aðgang fyrir sjávarafurðir. Annars er ekki jafnvægi í samningnum á milli okkar og Evrópuþjóðanna og jafnvægið hlýtur að vera forsenda fyrir því að við getum átt þarna aðild að.`` Hæstv. iðnrh. tók í svipaðan streng í útvarpi ekki alls fyrir löngu. Þá sagði hann, með leyfi forseta: ,,Fiskurinn er okkar iðnaðarvara. Við verðum að fá hindrunarlausan aðgang að Evrópumarkaði fyrir okkar unnu vörur. Annað kemur ekki til greina.`` Ég mundi ætla að það þyrfti ekki fleiri orð um þetta mál, þ.e. samningurinn miðað við þær forsendur sem nú liggja fyrir kemur ekki til greina. En ég hef samt efasemdir um að þessi fögru fyrirheit haldi og þær efasemdir fæ ég m.a. úr stefnuræðu hæstv. forsrh., sem því miður er ekki í salnum eins og stendur. Hæstv. forsrh. sagði í stefnuræðu sinni, með leyfi forseta: ,,Með EES-samningum er verið að samræma umferðarreglur atvinnulífsins innan Vestur-Evrópu. Það er skoðun mín að EES-samningurinn muni ótvírætt veita íslenskum fyrirtækjum aukið svigrúm og skapa þeim fleiri tækifæri jafnframt því sem aukin samkeppni íslenskra fyrirtækja við erlenda keppinauta mun koma íslenskum neytendum til góða. Raunar er mikilvægt að íslensk fyrirtæki búi sig undir aukna samkeppni.`` Og svo segir forsrh.: ,,Niðurfelling tolla á íslenskum sjávarafurðum mundi hafa í för með sér augljósa hagsbót.`` Með öðrum orðum er niðurfellingin orðin eins konar viðbit með öllu hinu. Hún er ekkert aðalatriði lengur. Þess vegna hef ég efasemdir um það að fögur fyrirheit, um frjálsan markaðsaðgang sem algert skilyrði, haldi. Það kom líka fram í ræðu hæstv. utanrrh. hér áðan að það væri ástæða til þess að ætla að þetta haldi ekki. Hann sagði að það væri ekki aðalatriðið að brjóta tollana á bak aftur. Hann sagði: Það er aðalatriði að brjóta á bak aftur tengingu markaðsaðgangs og veiðiheimilda. Það er aðalatriði að brjóta á bak aftur tolla á unnum sjávarafurðum þannig að ekki sé hægt að halda okkur sem hráefnaframleiðendum. Þetta sagði hæstv. utanrrh. áðan og þó að ég hefði gjarnan viljað að hann gengi lengra í sínu máli, þá hlýt ég samt sem áður að taka þessi orð hans þannig að hann muni ekki setja stafina sína undir samning samkvæmt þeim hugmyndum sem framkvæmdastjórn Efnahagsbandalagsins hefur lagt fram vegna þess að þar felst engin niðurfelling á tollum á unnum sjávarafurðum. Og ég ætla að leyfa mér að treysta því að orð hæstv. utanrrh. héðan úr pontu muni standa þegar hann kemur á erlenda grund nú eftir helgi. Menn hafa talað nokkuð hér um fyrirvara sem settir hafi verið þegar farið var af stað í þessa samninga og þá fyrirvara sem eftir standi núna. Og margir tala nokkuð um að allir fyrirvarar sem Íslendingar gerðu við upphaf samningaviðræðna séu nú dottnir út. Ég er ekki þeirrar skoðunar í sjálfu sér að allir þessir fyrirvarar séu nú dottnir út heldur miklu fremur er ég þeirrar skoðunar að þessir svokölluðu fyrirvarar hafi alla tíð verið mjög óljósir og opnir. Það kann vel að vera að það hafi átt sér stað einhver umræða í ríkisstjórninni þar sem þessir fyrirvarar hafi verið þrengdir, en fæst okkar hafa þá verið vitni að því og það eina sem maður getur haldið sér í er það sem sett var á blað. Hér hefur verið vitnað í ræðu Steingríms Hermannssonar, þáv. forsrh., sem hann flutti þegar af stað var farið í þessar viðræður og ég verð að segja að þegar ég les það sem þar stendur, þá finnst mér vera þar á ferðinni óraunsætt mat á eðli Efnahagsbandalagsins og eðli viðræðnanna um Evrópska efnahagssvæðið. Í ræðu þáv. hæstv. forsrh. segir: ,,Með þetta í huga verð ég að leggja áherslu á að af Íslands hálfu á fyllsta mögulega framkvæmd samstarfsins fyrst og fremst við frjálsa verslun með varning. Hins vegar verðum við að hafa fyrirvara hvað varðar frelsi á sviði fjármagnshreyfinga, þjónustu og fólksflutninga. Hið litla og viðkvæma íslenska peningakerfi verður að styrkja og gera virkara en það er nú áður en unnt er að samþykkja fullt frelsi fjármagnshreyfinga.`` Nú get ég út af fyrir sig tekið undir þessi orð fyrrv. hæstv. forsrh. En ég hef ekki og hef aldrei haft neina trú á því að hægt sé að fara í viðræður við Efnahagsbandalagið á svona grundvelli. Auðvitað er hægt að gera fyrirvara og það á að slá varnagla, en það er ekki hægt að borða bara skrautið af kökunni, því miður. Eðli Efnahagsbandalagsins er slíkt að það hefði aldrei komið til álita, held ég, af þeirra hálfu að gera samning á þessum nótum. Fyrirvararnir voru settir líka á blað í hefti sem gefið var út af utanrrn. í október 1990 og þeir eru, með leyfi forseta, þessir: Fjárfestingar erlendra aðila tengdar náttúruauðlindum verði takmarkaðar, varnaglaákvæði varðandi frjálsan atvinnurétt og ekki verði slakað á settum kröfum um öryggi, hollustuhætti og umhverfisvernd. Í mínum huga eru þessir fyrirvarar hvorki ítarlegir né afmarkaðir og því er skoðun mín sú að samningamenn Íslands hafi í sjálfu sér ekki gengið lengra en við er að búast miðað við gefnar forsendur. Hins vegar, og það blasir við, er að verða æ ljósara æ fleirum hvaða hættur fyrir íslenskt fullveldi og íslenskt efnahagslíf eru á ferðinni í þessum samningi. Menn eru að átta sig á því peningaveldi og því skrifræði sem við er að eiga þegar Efnahagsbandalag Evrópu er annars vegar og ég held að hæstv. utanrrh. sé meira að segja að átta sig á því, það lýsa best tilsvör hans í fjölmiðlum á undanförnum dögum. Ólafur Ragnar Grímsson líkti hér áðan sambandi utanrrh. og Efnahagsbandalagsins við ástarsamband og mér finnst hæstv. utanrrh. tala eins og maður sem hefur orðið fyrir vonbrigðum í ástamálum. Það sem hins vegar hefur gerst varðandi þessa fyrirvara er að sú tilhneiging er rík að reyna að fara í kringum ýmsa vankanta sem fylgja samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, að fara í kringum þessa vankanta eins og köttur í kringum heitan graut, þ.e. festa hlutinn ekki kirfilega niður heldur reyna að komast einhvern veginn fram hjá þeim. Þannig hefur m.a. komið fram að ef við verðum að fella niður fjáröflunartolla vegna þessara samninga, þá munum við bara taka upp vörugjald í staðinn með einhverju ,,smáfiffi``. Ef við þurfum að opna fyrir fjárfestingu útlendinga í fasteignum, þar á meðal í laxveiðiám og bújörðum, eins og hér hefur verið bent á, þá ætla menn bara að setja girðingar í íslensk lög sem kveða á um að menn þurfi að hafa átt búsetu í landinu í tiltekinn árafjölda til þess að geta fjárfest. Það er m.a. eitt af þessum ,,fiffum`` sem verið er að tala um. Menn fullyrða hér að það muni halda og utanrrh. vék m.a. til fordæmis hjá Dönum, Grikkjum og Írum. En hann talaði ekki um mál Breta hér áðan eða það hefur þá a.m.k. farið fram hjá mér. Þannig er að það er nýfallinn dómur hjá EB-dómstólnum í máli sem Spánverjar höfðuðu gegn Bretum á þeim forsendum að í breskum lögum væru ýmis ákvæði sem stönguðust á við lög og reglur Efnahagsbandalagsins. Þessi ákvæði eru m.a. þess efnis að menn þurfa að hafa átt fasta búsetu í fimm ár í landinu til þess að eiga hlutabréf í fyrirtækjum sem fjárfesta m.a. í fiskiskipum. EB-dómstóllinn dæmdi Bretum í óhag. Úrskurðurinn var sá að með þessu ákvæði væri íbúum EB mismunað eftir þjóðerni. Það var sem sagt ekki tekið gott og gilt að menn þyrftu að hafa fasta búsetu í landinu vegna þess að í rauninni fælist í því að verið væri að hygla breskum borgurum á kostnað annarra. Að þessu máli vék hæstv. utanrrh. ekki hér áðan og væri athyglisvert fyrir þingmenn að heyra hans mat á því. Eitt af því sem upp hefur komið í þessari umræðu um Evrópska efnahagssvæðið eru menntamálin. Ég hef orðið vör við það að margt ungt fólk heldur að það verði sett í átthagafjötra ef ekki semst um Evrópska efnahagssvæðið. Það muni ekki geta sótt sér menntun til Evrópu vegna þess að Ísland verði hálft í hvoru talið utan Evrópu ef það verði ekki innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þetta eru villandi upplýsingar og þetta er hræðsluáróður. Og hann er alvarlegur þessi hræðsluáróður vegna þess að það er verið að reyna að tala ungt fólk inn á málstað með villandi upplýsingum og það finnst mér mjög alvarlegt. Slíkt kom m.a. fram í DV í gær. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Um skólamálin er svipaða sögu að segja og um atvinnumálin. Utan við Evrópskt efnahagssvæði getur orðið erfitt fyrir nemendur í EFTA-ríkjum að fá inni í háskólum ef um biðlistanemendur er að ræða. Innan við svæðið standa þeir jafnfætis um inngöngu en hins vegar liggur jafnrétti í skólagjöldum enn ekki fyrir.`` Ég hef ástæðu til að ætla það að þær upplýsingar sem þarna koma fram séu fengnar úr utanríkisráðuneytinu og ef svo er, þá lít ég það mjög alvarlegum augum. Málið er það að menntamál og menntastefna er ekki sameiginlegt mál Efnahagsbandalagsins. Það er mál einstakra þjóðríkja, enda eru háskólar meðal styrkustu stoða undir þjóðmenningu einstakra ríkja og þess vegna er þetta mál einstakra ríkja innan Efnahagsbandalagsins. Það breytir hins vegar ekki því að háskólar eru í eðli sínu alþjóðlegir. Orðið sjálft, universitas, bendir til þess að háskólar leggi upp úr því að vera alþjóðlegir, og þeir reyna að hafa sem mest samstarf sín á milli því að það eykur víðsýni og það eykur kraft þessara stofnana. Samstarf háskóla er mikið þeirra á milli og það er oft og tíðum algjörlega án afskipta ríkisvaldsins. Það er á einstaklingsbundnum grunni, nemendur sækja um námsvist, kennarar fara á milli og hafa samband sín á milli, sækja ráðstefnur o.s.frv. Hins vegar er því ekki að neita að alþjóðlegir samningar færast sífellt í aukana á þessu sviði og þessir samningar geta verið um einstök verkefni, þeir geta verið um kennaraskipti og þeir eru í miklum mæli um námsmannaskipti. Þessi námsmannaskipti eru þá í því formi að námsmaður frá einu landi getur sótt hluta menntunar sinnar til annars lands og fengið það metið heima fyrir, þ.e. hann tekur þá kannski missiri eða ár af sínu námi í öðru landi og fær þar ýmsa fyrirgreiðslu þess vegna. Íslendingar eru aðilar að slíkum áætlunum og t.d. hefur verið bent á Comett II og Erasmus-áætlanirnar sem eru áætlanir á vegum Evrópubandalagsins sem EFTA-ríkin hafa þegar gerst aðilar að. Þau hafa þegar gerst aðilar að þessum áætlunum og það verður engin breyting á því með Evrópska efnahagssvæðinu. Og það sem meira er, það verður eiginlega engin breyting á þessu samstarfi með Evrópska efnahagssvæðinu. Það falla ekki einu sinni niður skólagjöld í Bretlandi með Evrópska efnahagssvæðinu. Íslenskir námsmenn hafa átt mjög greiðan aðgang að háskólum bæði vestan hafs og austan og ég held að íslenskir námsmenn hafi gert meira af því en flestir námsmenn t.d. á Norðurlöndunum að sækja til annarra ríkja. Þetta þykir t.d. Dönum mjög merkilegt, hve mikið af Íslendingum sækir menntun sína til annarra ríkja. Ein af ástæðunum fyrir því að þeir hafa gert þetta er að íslenska lánakerfið hefur ,,styrkt`` þá til þess, en að öðru leyti hefur íslenska ríkið ekki haft af þessu nokkurn kostnað. Það hefur ekki haft nokkurn kostnað af menntun þessa fólks.  Það er engin ástæða til þess að ætla að þessi einstaklingsbundni aðgangur að háskólum verði ekki til staðar áfram. En ef við viljum vera aðilar að formlegu samstarfi og stúdentaskiptum, þá þurfum við auðvitað að kosta einhverju til. Við getum ekki fengið alla hluti fyrir ekki neitt. Mig langar í því sambandi að vísa til rits frá Háskóla Íslands þar sem fjallað er um þessi mál. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Kerfisbundið samstarf háskóla í Evrópu felur í sér aukin tækifæri frá því sem verið hefur. Á hinn bóginn er óhjákvæmilegt að leggja í verulegan kostnað eigi þessi tækifæri að nýtast sem skyldi. Það mun því velta fyrst og fremst á okkur sjálfum og því hvernig við skipuleggjum störf okkar hér heima hvað við berum úr býtum við breyttar aðstæður.`` Og þetta er sett á blað óháð umræðu um Evrópskt efnahagssvæði.

Virðulegi forseti. Við erum í töluverðum vanda í þessum umræðum. Það liggur í loftinu að til úrslita dragi í samningaviðræðunum um Evrópskt efnahagssvæði nk. mánudag. Á þessu viðkvæma viðræðustigi er ákaflega erfitt fyrir þá sem að samningunum standa fyrir Íslands hönd að ræða um hin óleystu atriði. Áætlanir hafa verið uppi um það að í dag leggi framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins drög að þessum samningi fyrir fastafulltrúa eða sendiherra aðildarríkja bandalagsins í Brussel. Þeirra hlutverk er síðan að kynna drögin fyrir ríkisstjórnum sínum með því fororði að ráðherrar verði tilbúnir til að taka afstöðu til málsins á mánudag. Fyrir liggja yfirlýsingar hæstv. utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar þess efnis að ekki séu kröfur á hendur okkur um frekari gagnkvæmar veiðiheimildir en rætt var um í sumar eða um að við föllum frá banninu við fjárfestingu erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegi. Ef tekið er mið af málatilbúnaði okkar Íslendinga til þessa veltur það þá á því hverjar lyktir verða varðandi kröfuna um tollfrelsi á sjávarafurðum hvort þessi samningur verður gerður af okkar hálfu. Þegar fundum Alþingis var frestað hinn 31. maí sl. lá í loftinu að stjórnarandstaðan mundi krefjast aukaþings í sumar ef henni þætti ástæða til vegna samningaviðræðnanna um Evrópska efnahagssvæðið. Að því er ég best veit var ósk um það aldrei sett fram. Þótt Alþingi hafi ekki verið kallað til aukafundar vegna þessa máls í sumar hefur tíminn frá því í lok maí síður en svo verið viðburðalaus. Undir lok júní ríkti mikil bjartsýni hér og í Noregi vegna niðurstöðunnar á sameiginlegum ráðherrafundi aðildarríkja EFTA og Evrópubandalagsins í Lúxemborg. Þennan fund sátu utanrrh. og sjútvrh. fyrir Íslands hönd og minnumst við líklega öll yfirlýsinganna sem gefnar voru eftir hann um að lausn á deilunni um verslun með fisk á hinum sameiginlega markaði Evrópuríkjanna væri á næsta leiti auk þess sem unnt yrði að semja við Evrópubandalagið um hóflegar gagnkvæmar veiðiheimildir. Ótrúleg tíðindi virtust hafa gerst. Þau reyndust þó of góð til að vera sönn. Skömmu eftir fundinn í Lúxemborg kom í ljós að þrjár aðildarþjóðir Evrópubandalagsins, Bretar, Frakkar og Írar, höfðu ekki samþykkt niðurstöðuna. Hafði þó fyrrv. ríkisstjórn Íslands með sjálfan forsætisráðherrann í fararbroddi hvað eftir annað vakið máls á því opinberlega að íslenskur málstaður í sjávarútvegsmálum nyti sérstaks skilnings meðal ráðamanna Bretlandi og Frakklandi. Sjálfur forseti Frakklands hafði og gengið fram fyrir skjöldu í málinu þegar hann heimsótti Ísland. Nú sýnast Frakkar hins vegar standa gegn tollfrelsi á fiski vegna umhyggju sinnar fyrir landbúnaðarstefnu bandalagsins. Eftirleikurinn eftir fundinn í Lúxemborg sannaði tvennt. Í fyrsta lagi eru ákvarðanir um sjávarútvegmál ótrúlega viðkvæmar á vettvangi Evrópubandalagsins. Þess vegna getur allt gerst í þeim efnum fram til fundarins nk. mánudag. Í öðru lagi eru hugmyndir manna um að innan bandalagsins geti framkvæmdastjórn þess gefið ríkisstjórnunum fyrirmæli byggðar á sandi. Þetta yfirríkjabandalag hreyfir sig ekki hraðar en ríkisstjórnir einstakra aðildarlanda þess ákveða. Úrslitavaldið er þrátt fyrir allt í höndum ríkisstjórna einstakra landa og það kom skýrt fram eftir fundinn í Lúxemborg. Yfirlýsingar utanríkisráðherra Lúxemborgar, sem stjórnaði fundinum fyrir hönd Evrópubandalagsins, um pólitíska samstöðu um lausn á ágreiningi um sjávarútvegsmál í samningaviðræðunum um Evrópska efnahagssvæðið, áttu einfaldlega ekki við rök að styðjast. Í sumar birtust í Morgunblaðinu ítarlegar frásagnir af umræðum á aukafundi norska Stórþingsins um Evrópska efnahagssvæðið. Af þeim greinargóðu frásögnum má ráða að norskir ráðamenn voru eins og íslenskir ráðherrar í góðri trú þegar þeir fögnuðu niðurstöðum Lúxemborgarfundarins. Þess misskilnings virðist gæta í umræðum um Evrópska efnahagssvæðið hér á landi að það sé Evrópubandalaginu sérstakt kappsmál að gera þennan samning. Ef gengið er til samninga á röngum forsendum er meiri hætta á því en ella að niðurstaðan verði röng. Samningur um Evrópskt efnahagsvæðið er mun meira virði fyrir EFTA-ríkin en Evrópubandalagið. Sögu Evrópska efnahagssvæðisins má rekja aftur til 1984. Þá gerðist það á fundi í Lúxemborg að ráðherrar frá ríkjum EFTA og Evrópubandalagsins komu sér saman um að koma á Evrópsku efnahagssvæði með óformlegum hætti, þ.e. með því að stíga skref fyrir skref við úrlausn einstakra mála. Þá varð einnig að samkomulagi að Evrópubandalagið hætti að ræða við hvert EFTA-ríki um sig á tvíhliða grunni en talaði við þau sameiginlega. Árið 1985 gaf bandalagið út hvíta bók um sameiginlegan innri markað sinn og setti sér að markmiði að hann kæmi til sögunnar 1. jan. 1993. Þá var ljóst að það þyrfti að skipulagsbinda samstarfið við EFTA ef það ætti að skila árangri. Í ársbyrjun 1989 bauð Jacques Delors, forseti framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, EFTA-ríkjunum upp á viðræður um hvernig staðið skyldi að framkvæmd mála. Samþykktu leiðtogar EFTA-ríkjanna að ganga til slíkra viðræðna á fundi sínum í Ósló í mars 1989 en í þeim hópi voru hæstv. fyrrv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, og hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson. Um haustið 1989 fékk utanrrh. síðan umboð til að ganga til samningaviðræðnanna. Sjálfstfl. vildi að Alþingi samþykkti þetta umboð en því var hafnað í snörpum umræðum og einnig hinu að huga að tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið með þeim orðum að það væri ekki við hæfi á meðan staðið væri í viðræðum með EFTA-þjóðunum. Þessum fjölþjóðlegu viðræðum, sem hófust 1989, er ekki lokið enn þá. Kjarni þeirra er að EFTA-löndin eru að laga sig að sameiginlegum innri markaði Evrópubandalagsins. Í því felst að tekin verða upp frjáls viðskipti með vörur, þjónustu, fjármagn og vinnuafl. Þetta markaðskerfi kemst ekki á nema stofnað sé eftirlits- og réttarkerfi til að tryggja hin frjálsu viðskipti. Þannig má segja að um leið og einstakar þjóðir auka viðskiptafrelsi innan landamæra sinna sætti þær sig við samþjóðleg afskipti af því að þær standi við skuldbindingar sínar samkvæmt samningunum um Evrópska efnahagssvæðið. Í þessu felst ekki síst trygging fyrir smáríkin sem eiga aðild að samstarfinu. Þau eiga ætíð að geta skotið ágreiningsmálum til úrskurðar hjá hlutlausum aðila. Það er fátt sem bendir til að Evrópubandalaginu sé mikið í mun að gera samning um Evrópskt efnahagssvæði, þvert á móti er auðveldara að færa fyrir því rök að stærstu ríkin innan Evrópubandalagsins sýni málinu ekki nægilegan áhuga og það sé ein helsta ástæða þess hve langan tíma tekur að fá botn í það. Fréttir herma að fyrir embættismenn bandalagsins sé erfitt að koma samningaviðræðunum á dagskrá ráðherrafunda Evrópubandalagsins og takist þeim það sé málið svo aftarlega á dagskránni að allir helstu ráðherrar séu farnir af fundi þegar það kemur til umræðu. Þótt þeirri kröfu hafi verið hafnað á sínum tíma af Alþb., Alþfl. og Framsfl. að Alþingi samþykkti umboð fyrir utanrrh. í þessum mikilvægu og langvinnu samningaviðræðum hefur þingið fylgst náið með gangi þeirra. Utanrrh. hefur gefið þinginu skýrslur og málið hefur verið ítarlega rætt endranær svo sem á þingi sl. vor. Þá hefur utanrmn. Alþingis fylgst með hverju skrefi í málinu. Í lok júlí ákvað framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins að fresta samningaviðræðunum um Evrópskt efnahagssvæði fram á haustið. Töldu margir að í þeirri frestun fælist í raun dauðadómur yfir hugmyndinni um þetta samstarf. Voru gefnar stóryrtar yfirlýsingar um það. Í Morgunbalaðinu 31. júlí sagði hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson að viðræðunum um Evrópska efnahagssvæðið væri lokið hvað Ísland snerti. Mér heyrist annað upp á teningnum nú. Nú er bókun 6 allt í einu orðin kjarni þessa máls að mati hv. þingmanns. Á þessum tíma var mín afstaða sú að fyrir Ísland skipti mestu hvað EFTA-ríkin ætluðu að gera, hvort þau vildu rjúfa samstöðuna sem myndast hafði 1984 eða halda áfram að reyna sameiginlega að leita eftir samningum. EFTA-ríkin ákváðu að gera a.m.k. eina tilraun enn til að ná samkomulagi. Norðurlönd eru fjögur af sjö aðildarríkjum EFTA og á fundi forsætisráðherra landanna í Reykjavík 12. ágúst var lögð áhersla á að víðtækur samningur um Evrópskt efnahagssvæði væri forgangsatriði allra ríkisstjórna á Norðurlöndunum. Í samræmi við þetta hefur verið unnið áfram að samningagerðinni um Evrópskt efnahagssvæði og nú hefur ný dagsetning fyrir lokatilraun verið ákveðin mánudaginn 21. okt. næstkomandi. Samkvæmt heimildum, sem ég treysti vel til að meta gildi slíkra yfirlýsinga um lokafrest í samningum Evrópuþjóða, er ljóst að náist ekki samningur á mánudaginn kemur virðist borin von að það gerist með þeim hætti að Evrópskt efnahagssvæði komi til sögunnar 1. jan. 1993. Innan Evrópubandalagsins er hugur manna bundinn við annað en þessa samninga. Þar er rætt um mál sem eru miklu stærri að mati aðildarþjóðanna, svo sem framtíð Júgóslavíu, samskiptin við þjóðirnar í Mið- og Austur-Evrópu og samstarf sjálfra aðildarþjóða bandalagsins. Forustumönnum bandalagsins er auk þess ljóst að stærstu EFTA-ríkin eru hvort sem er á leið inn í Evrópubandalagið og þau vilja ekki láta samningaþras um Evrópskt efnahagssvæði tefja fyrir viðræðum um aðildarumsóknir þeirra. Undir forustu utanrrh. hefur réttilega verið haldið þannig á málstað Íslands í þessum samningum að allt veltur á því hvort samkomulag tekst um viðskipti með sjávarafurðir án þess að við látum í té veiðiheimildir fyrir aðgang að mörkuðum. Um þessa samningatækni var samstaða í síðustu ríkisstjórn og einnig þeirri sem nú situr. Það er fráleitt að söðla nú um og taka upp aðrar aðferðir þegar málið er á lokastigi. Við stjórnarskiptin í vor hafði í raun verið samið um allt sem máli skiptir fyrir okkur annað en sjávarútvegsmálin. Í höfuðdráttum var gengið frá samningum um eftirlitsstofnun og dómstól Evrópska efnahagssvæðisins hinn 19. des. 1990. Í tíð síðustu ríkisstjórnar lá einnig fyrir hvaða ákvæði yrðu í samningunum um rétt manna til kaupa á fasteignum og um flutning á vinnuafli til landsins. Því miður lét landbrh. þeirrar stjórnar undir höfuð leggjast að sinna hagsmunagæslu vegna ákvæða um landakaup en að henni er nú unnið undir forustu hæstv. landbrh. Halldórs Blöndals. Töluverðar umræður hafa orðið um Evrópska efnahagssvæðið í sumar. Þar hafa margir dregið upp ákaflega dökka mynd af því hvað samningur um efnahagssvæðið hefði í för með sér. T.d. er því haldið á loft að samningurinn mundi spilla fyrir því að við gætum átt viðskipti við Bandaríkin og Japan, svo tvö mikilvæg viðskiptalönd séu nefnd. Þetta er mikill misskilningur. Við útilokum alls engin viðskipti við þessar þjóðir með samningi við Evrópuríkin. Við afsölum okkur ekki heldur neinum þeim rétti sem tryggir okkur forræði yfir fiskveiðilögsögunni og íslensku landi eða auðlindum. Dómstóll og eftirlitskerfi sem fylgja Evrópska efnahagssvæðinu skerða ekki fullveldisrétt þjóðarinnar. Við getum áfram haft stjórn á flutningi fólks til landsins. Talsmenn samtakanna undir furðulega nafninu ,,Samstaða um óháð Ísland`` leggja sig fram um að rugla fólk í ríminu með því að gera engan greinarmun á Evrópska efnahagssvæðinu annars vegar og Evrópubandalaginu hins vegar. Að setja mál sitt fram með jafnóljósum og oft röngum hætti og samtökin hafa gert er ekki til marks um mikla trú á eigin málstað. Það hefur aldrei dugað til lengdar í umræðum um íslensk utanríkismál að treysta alfarið á hræðsluáróður. Að mínu mati sýna neikvæðar umræður um Evrópska efnahagssvæðið að einangrunarhyggja á enn hljómgrunn hér á landi. Verði hún ofan á, ef samningurinn um svæðið kemst af borði stjórnarerindrekanna til ákvörðunar hér á Alþingi, mundum við Íslendingar skapa okkur mikla sérstöðu ekki aðeins í Evrópu heldur almennt í samfélagi þjóðanna. Við lifum á byltingartímum þar sem þjóðir árétta í senn sjálfsákvörðunarrétt sinn og vilja til að vinna að brýnum úrlausnarefnum í nánu samstarfi við nágranna sína. Að baki Evrópusamstarfinu er hugsjónin um að náið viðskiptasamstarf sé besta leiðin til að tryggja frið og velferð á varanlegum grunni. Þessi hugsun hefur sannað gildi sitt og í henni felst sterkasta stjórnmálaaflið í öllum Evrópuríkjum nú á tímum, afl sem gengur þvert á stjórnmálaflokka og veldur einnig ágreiningi innan þeirra. Það er brýnt að samningaviðræðunum um Evrópska efnahagssvæðið ljúki. Þrástaða hefur í raun verið í viðræðunum frá því fyrir þingkosningarnar hér á landi í apríl þegar hæstv. utanrrh. sagði að samið hefði verið um 98% þess sem um væri fjallað í viðræðunum. Afstaða ríkisstjórnar Íslands er skýr og hún byggist á grunni sem lagður var í tíð fyrrv. stjórnar. Þess vegna ætti hún að njóta víðtækari stuðnings en ella. Tilraunir stjórnarandstæðinga annarra en þingmanna Kvennalistans til að gera þessa stefnu tortryggilega nú ræðst ekki af málefnum heldur þeirri staðreynd að þeir sitja ekki lengur í ríkisstjórn. Það sæmir ekki að stjórnast af slíku í jafnmikilvægu hagsmunamáli þjóðarinnar og hér er um að ræða.

Virðulegur forseti. Aðeins út af því sem hv. 3. þm. Reykv. sagði hér áðan þá er ég honum sammála í þeim efnum að það á ekki að breyta um samningatækni. En það er að sjálfsögðu ekki sama um hvað samið er og það er heldur ekki sama hvernig er haldið á þessum málum. Ég tel að þeir samningar sem nú standa yfir eigi að sjálfsögðu að hafa það að markmiði að styrkja efnahagslegt sjálfstæði Íslands. Það er ekkert lítið mál, þótt sumir hafi viljað gera lítið úr því hér í þessum umræðum, að við eigum tollfrjálsan aðgang inn á okkar mikilvægustu markaði og það er að sjálfsögðu mikilvægt fyrir efnahagslegt sjálfstæði okkar. En það er því miður svo að frá því að við skildum við þetta mál á sl. vori hefur margt gengið aftur á bak. Okkur sem í stjórnarandstöðunni störfum finnst oft og tíðum að ráðherrar í núv. ríkisstjórn tali af nokkurri léttúð um þetta alvarlega mál. Mér fannst t.d. hæstv. utanrrh. gera heldur lítið úr því sem um var talað í sambandi við gagnkvæmar veiðiheimildir við Efnahagsbandalagið eins og það væri sáralítið mál. Ég vildi spyrja hæstv. utanrrh. eða hæstv. sjútvrh.: Hvað hefur verið unnið á þessu sumri í því máli? Hvernig á að útfæra það mál og þau skipti? Hvernig á að tryggja það að ekki verði þar veitt annað en til stendur? Vegna þess að þar er verið að tala um fisktegund sem við því miður vitum allt of lítið um hvernig eigi að veiða eða um útbreiðslu hennar. Auðvitað geta menn sagt sem svo að þar hafi ekki verið stundaðar nægilegar rannsóknir og það er rétt, en það er erfitt að semja um slíka hluti nema vita nánar um þá. Það er líka staðreynd að það hefur ekki verið hægt að veiða loðnu á svæði utan íslenskrar lögsögu sem við eigum að fá í staðinn og það er mikilvægt að fá upplýsingar um það hvernig hæstv. ríkisstjórn hefur haldið á þessu máli, sem hæstv. utanrrh. vildi gera heldur lítið úr á sl. vori. Hér er um viðkæmt mál að ræða sem menn verða að fjalla um af fullri alvöru. Hæstv. utanrrh. hefur á þessu sumri líka talað heldur óljóst um ýmislegt varðandi landbúnaðarmál. Þá hefur jafnframt komið fram í þeim umræðum sem verið hafa að gætt hefur óhóflegrar bjartsýni hjá hæstv. ráðherrum. Nú geta menn sagt sem svo að þeir hafi verið alveg eins ráðherrarnir í Noregi, eins og kom hér fram hjá hv. 3. þm. Reykv., og þar af leiðandi sé það ekkert óeðlilegt þó að það sé eins hér á Íslandi. Ég hef orðið var við það að allmikill samgangur hefur verið á milli ríkisstjórnar Íslands og ríkisstjórnar Noregs í þessum efnum. En ég hef nokkrar efasemdir um að það sé mikilvægast fyrir Íslendinga að halla sér upp að Norðmönnum í þessu máli vegna þess að Norðmenn hafa ávallt reynt að hengja sig aftan í Íslendinga að því er varðar sjávarútvegsmálin og viljað fara í kjölfar þeirra. Okkur hefur líka þótt það nokkuð merkilegt hjá hæstv. utanrrh. að hann hefur látið í það skína nú að undanförnu að hann væri orðinn heldur leiður á þessu máli og það hefur komið fram nokkurt áhugaleysi. Það er e.t.v. þess vegna sem þjóðin hefur minni og minni trú á þessum samningum. Mönnum hefur með þessum hætti tekist að draga athyglina allmikið frá alvöru málsins sem er vissulega mjög stór. Ég tek undir að það er erfitt að fjalla um þetta mál hér á Alþingi á þessu stigi en það er alveg ljóst að þessir samningar eru okkur því aðeins hagstæðir að samningarnir um gagnkvæmar veiðiheimildir séu ljósir og þeir séu öruggir fyrir hönd okkar Íslendinga. Það skiptir afar miklu máli og við höfum litlar upplýsingar um það hvað gert hefur verið í þeim efnum í sumar. Það skiptir líka öllu máli að okkar markaðsaðgangur sé ótvíræður og við fáum möguleika til að þróa íslenskar sjávarafurðir. Þá hafa ekkert að segja einhverjir útreikningar um það hvernig þetta hefur verið í fortíðinni heldur þarf að fara fram mat á því hvað slíkur samningur mundi gefa okkur í framtíðinni þegar slíkur markaðsaðgangur væri fenginn. Það skiptir meginmáli. Ég vildi því spyrja: Hefur verið unnið að einhverju slíku mati? Ég vil ekki eingöngu gera það að umræðuefni hér sem komið hefur fram hjá hæstv. ráðherrum heldur vildi ég jafnframt segja það að þessir samningar sem nú verður gengið til eru ekki til komnir vegna þess að við Íslendingar höfum sérstaklega beðið um það heldur vegna þeirrar staðreyndar að það hefur verið ákveðið að stofna þennan innri markað Evrópubandalagsins og þar af leiðandi varð að grípa til einhverra ráðstafana í framhaldi af bókun 6. Ég er ekki sammála hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni um það að bókun 6 gefi okkur þennan rétt. Það er því miður ekki svo því að fríverslunarsamningurinn fjallar um tollfrelsi á iðnaðarvörum. Bókun 6 fjallar sérstaklega um sjávarafurðirnar og Evrópubandalagið hefur í reynd aldrei viljað viðurkenna það formlega að samtölum um bókun 6 væri lokið. Þar af leiðandi hef ég ekki trú á því, því miður, að hægt sé að reka þetta mál eingöngu með því að krefjast þess að bókun 6 gangi í gildi, það er margoft búið að reyna, og því verður að gera það með öðrum hætti. Hitt er svo annað mál að við verðum að sjálfsögðu að vera undir það búin að þessir samningar sigli í strand. Ég ætlast ekki til þess að núv. ríkisstjórn svari því nú hvað þá skuli gera. En núv. ríkisstjórn verður að vita þann hug Alþingis, m.a. þeirra sem í stjórnarandstöðu starfa, að við munum að sjálfsögðu ekki samþykkja hvað sem er. Til dæmis eru þær hugmyndir, sem nú eru uppi á borðinu að því er varðar markaðsaðgang, svo fráleitar að Íslendingar geta aldrei að því gengið. Þetta verður mótaðilum okkar að vera fullkomlega ljóst. Ég tel að sú umræða, sem orðið hefur á þessu sumri, hafi á margan hátt verið óheppileg og ónákvæm en mér finnst það ósæmilegt af hæstv. utanrrh. að kenna þar fyrst og fremst öðrum um. Ég tel að þar sé fyrst og fremst um að kenna núv. ríkisstjórn sem hefur fjallað þannig um málið að það hefur ekki vakið traust meðal þjóðarinnar. Það hefur heldur ekki vakið traust margra okkar sem störfum í stjórnarandstöðu en viljum þó af heilum hug standa að baki okkar samningsmönnum sem eru að reyna að ná fram því besta í samningunum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég vona að það takist, en mér finnst að svona margvíslegt óraunsæi sem hefur komið fram í ummælum íslenskra og norskra ráðherra hafi að sumu leyti skaðað okkar málstað. Að öðru leyti vil ég óska utanrrh. góðs gengis í þessum erfiðu samningum og vona að honum takist að halda þannig á málstað Íslendinga að við getum staðið að því þegar við sjáum þá pappíra líta dagsins ljós.

Virðulegi forseti. Að sumu leyti snýst þessi umræða um það hvar við viljum vera í samstarfi þjóðanna. Við höfum valið okkur þar sess á mörgum stöðum. Næst okkur er Norðurlandaráð og þar næst kannski Evrópuráðið þar sem íslenskir þingmenn og Íslendingar hafa starfað og átt gott samstarf við aðrar Evrópuþjóðir. Ég held að um þetta sé í rauninni enginn ágreiningur. En það er þá á öðrum sviðum sem ágreiningurinn kemur upp. Það hefur verið mikið um það rætt í þessari umræðu allri að við séum að samsama okkur reglum Evrópubandalagsins og Evrópuríkjanna og hefur oft verið talað um það í hálfgerðum lítilsvirðingartón til hvers sú ofurvinna sé að þýða 11 þúsund síður af erlendum lagareglum og við þetta höfum við ekkert að gera. En spurningin er auðvitað þessi: Getum við búið við einhverjar allt aðrar reglur í viðskiptalífinu og í almennum samskiptum borgaranna heldur en eru við lýði og gilda í grannlöndum okkar, þeim löndum sem við höfum mest samskipti við og viljum hafa nánust og mest samskipti við? Ég held að svarið sé nei. Það hefur ýmsu verið haldið fram í þessari umræðu og sérkennilegast af því sem hér hefur verið vikið að er það efni sem sumir kalla fræðsluefni en er kannski miklu frekar hræðsluefni sem samtökin sem kalla sig ,,Samstaða um óháð Ísland`` hafa látið frá sér fara. Því miður er það svo að þar úir og grúir af misskilningi og rangtúlkunum, að ekki séu notuð sterkari orð, og í þessum punktum um Evrópskt efnahagssvæði (EES), sem þessi samtök hafa birt, eru um 20--30 atriði sem ekki aðeins orka tvímælis heldur eru beinlínis röng eða á misskilningi byggð. Og það er auðvitað full ástæða fyrir stjórnvöld til að svara þessu skýrt og skilmerkilega vegna þess að það eru of margir sem á þetta leggja trúnað, því miður. En hvaða rök eru það sem beitt er gegn aðild Íslendinga að Evrópska efnahagssvæðinu? Horfum aðeins aftur í tímann. Það eru nákvæmlega sömu rök og beitt var hér í þessum virðulega þingsal þegar verið var að ræða um aðildarumsókn Íslendinga að EFTA. Og hver voru þyngstu rökin í þeirri umræðu? Að það væri verið að glutra niður sjálfstæðinu, svo að ég noti orð sem Kristín Einarsdóttir notaði hér áðan, það væri verið að selja landið. Það voru landsölumennirnir sem vildu ganga í EFTA. Þeir sem um nokkurt árabil hafa fylgst með íslenskri stjórnmálaumræðu muna auðvitað að þetta er rétt og þetta eru þau rök, nákvæmlega sömu rökin sem þá voru höfð uppi og raunar líka við inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagsins á sínum tíma. Við erum að afsala okkur sjálfstæði og afsala okkur fullveldi, segja andstæðingar þessa samnings. Það má auðvitað flytja mál með þeim hætti að hver einasti alþjóðasamningur sem Ísland skrifar undir, hvort sem hann fjallar um vernd tiltekinna svæða, umhverfisvernd eða eitthvað annað, feli í sér einhvers konar afsal. En við skrifum undir slíka samninga vegna þess að við teljum okkur hafa af því meiri hagnað, betri stöðu heldur en gera það ekki og það er nákvæmlega það sem þetta mál snýst um. Mér finnst það alltaf afar einkennilegt og fæ það ekki til að samrýmast heilbrigðri skynsemi þegar sagt er að Íslendingar séu að afsala sér fullveldinu. Allar þær þjóðir, sem lýst hafa áhuga á þessu samstarfi, eru þær um leið að segja: Við ætlum að afsala okkur fullveldi okkar og sjálfstæði? Eru Svíar að segja það? Eru þeir að afsala fullveldi og sjálfstæði Svíaríkis? Eru Norðmenn að segja það? Þegar Eystrasaltsríkin eftir langa baráttu höfðu á ný öðlast sjálfstæði og viðurkenningu í samfélagi þjóðanna, þá var eitt það fyrsta sem leiðtogar þeirra sögðu að fengnu sjálfstæði: Við viljum ganga í Evrópubandalagið. Voru þeir að segja sínum þegnum að daginn eftir að þeir öðluðust sjálfstæði ætluðu þeir að afsala sér því? Við erum ekki að tala hér um inngöngu í Evrópubandalagið. Það er ekki á dagskrá. Við erum að ræða allt aðra hluti. Við erum að ræða nána samvinnu og samstarf. Þetta eru rök sem ekki ganga upp og þeir sem töluðu mest um það þegar Ísland gekk í EFTA að verið væri að afsala fullveldinu, selja landið, fórna sjálfstæðinu, hvað segja þeir nú? Var það gert? Auðvitað var það ekki gert. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur það fyrir sið núna þegar hann kemur í ræðustól hér að segja að það hafi komið upp ný staða, það sé alveg ný staða í málinu. Í hinni fáránlegu umræðu hér þegar fulltrúar stjórnarandstöðunnar komu í veg fyrir að einn flokkur fengi að velja nýja fulltrúa í útvarpsráð í stað þeirra sem höfðu sagt af sér, þá sagði þessi hv. þm.: Það er komin upp ný stjórnarfarsleg staða í málinu. Nú kemur hann í þennan ræðustól og segir: Það er komin upp ný staða í þessu máli, algjörlega ný staða, vegna þess að það er ljóst árangur er enginn. Við höfum átt rétt á öllu þessu síðan 1976. Og ég spyr: Af hverju sagði hv. þm. þetta aldrei í okkar fyrrv. stjórnarsamstarfi? Það hefur ekkert breyst síðan. Raunar svaraði 1. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson, þessum fáránlegu fullyrðingum hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar svo ágætlega hér áðan að ég ætla ekki að endurtaka neitt af því. Það stendur, það er rétt sem hv. þm. sagði varðandi bókun 6 og þessar furðulegu upphrópanir hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar. Hann sagði líka hér áðan annað sem ég hjó eftir: Og hver er ávinningurinn af þessu öllu saman? Hann er á við gamlan Skoda. Ég held að hv. þm. verði svolítið hált á svellinu þegar hann fer út í samlíkingar af þessu tagi. Ég minni á að eftir stjórnarmyndunina á sl. vori þegar hann var nú reyndar ekki mönnum sinnandi og kom með grátstafinn í kverkunum í fjölmiðla kvöld eftir kvöld eins og flestir muna, þá sagði hann: Og hvað bar svo Alþfl. úr býtum í þessu stjórnarsamstarfi? Hann fékk ráðuneytin sem hann hafði. Og svo orðrétt, með leyfi forseta: ,,Og jeppann hans Júlla.`` Það var mat hans á umhverfismálunum og heilbrigðis- og tryggingamálunum og ég held að það sé álíka mikið að marka mat hans í þessum efnum og hann ætti að halda sig frá líkingum af þessu tagi, hv. þm.  Það er líka svolítið sérkennilegt þegar hann er að ræða um ummæli hæstv. utanrrh. í þessu máli. Það er rétt að utanrrh. hefur haft ýmis orð um afstöðu embættismannaliðsins hjá Evrópubandalaginu. Hann hefur haft ýmis stór orð um það. Og það er undarlegt þegar honum er svo legið á hálsi fyrir þetta en svo jafnframt fyrir það að halda ekki nægilega vel fram okkar hlut í þessum efnum. Það er svolítið undarlegur málflutningur. Það mætti auðvitað nefna ýmislegt fleira úr máli hv. þm. þó ég geri það ekki hér að sinni. Hv. þm. Kristín Einarsdóttir ræddi um það að við værum að glutra niður sjálfstæðinu og ég vísa til þess sem ég hér áður sagði. Þetta er sama röksemdin og hún er jafnhaldlaus og hún var þá. Hjá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur kom fram að það væri ekki bara hægt að borða skrautið af kökunni. Það er auðvitað hárrétt og ég tek undir það. En varðandi það sem hún sagði um skólamálin og aðgengi Íslendinga að skólum í Evrópu, þar sem hún taldi að haldið væri uppi hræðsluáróðri, þar hefur hún rangt fyrir sér og áreiðanlega er það óviljandi sem hún fer þar með rangt mál í öllum meginatriðum. Það vita þeir sem vilja vita og til þekkja að það er að verða erfiðara fyrir Íslendinga að komast í skóla á þessu svæði. Það vita þeir sem hafa verið í norrænu samstarfi um nokkurt árabil að það hefur verið erfiðara á undanförnum árum fyrir Íslendinga að komast inn í ýmsa sérskóla í háskólanámi í Danmörku vegna þess að nemendur frá löndum Evrópubandalagsins hafa haft og hafa þar forgang. Þetta vita allir sem hafa komið nálægt norrænu samstarfi. Nú fer þetta bara að gilda á stærra svæði heldur en í Evrópubandalaginu. Þetta fer að gilda miklu víðar í Evrópu. Það má líka taka undir það sem hún sagði að við getum ekki fengið alla hluti fyrir ekki neitt og kannski er þar komið að nokkrum kjarna þessa máls sem mér finnst stundum afar einkennandi fyrir málflutning andstæðinga þess að við gerumst aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði. Við viljum njóta réttinda en okkur er ákaflega fast í hendi að þau séu gagnkvæm með einum eða öðrum hætti. Við eigum að hafa hér hömlur á því að útlendingar geti keypt upp jarðir í stórum stíl. Um það er ekki ágreiningur. En ég held að okkur finnist flestum hverjum ákaflega sjálfsagt að íslensk félagasamtök, launþegasamtök og aðrir geti keypt sér sumarhús til orlofsbúða og þá væntanlega með landi í ýmsum löndum Suður-Evrópu þar sem menn vilja gjarnan eyða sumarleyfum sínum. Þetta hefur verið gert. En í þessum málflutningi felst auðvitað nokkur tvískinnungur og það ber okkur að viðurkenna. Ég vildi líka spyrja hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson varðandi búseturéttinn og atvinnuréttinn sem hann gerði hér að umræðuefni. Hvað hefur breyst í því efni síðan við vorum saman í ríkisstjórn? Það hefur ekkert breyst. Þegar um þetta er rætt þá minni ég á samkomulagið um norrænan vinnumarkað og reynslu okkar Íslendinga af því samkomulagi. Hefur hún verið slæm? Ég fullyrði að hún hefur verið góð eins og reynsla okkar af norrænni samvinnu yfirleitt. Þegar hér hefur verið atvinnuleysi hafa Íslendingar hindrunarlaust getað farið til Norðurlandanna og stundað þar vinnu um hríð, komið síðan aftur hingað þegar atvinnuástand hefur batnað. Hefur þetta norræna samkomulag leitt til þess að hingað hafi streymt fólk í stórum stíl í atvinnuleit? Það hefur ekki leitt til þess og það er engin ástæða til að ætla að annað muni gilda þótt svo hér tækju þær reglur gildi sem um er talað í sambandi við hið Evrópska efnahagssvæði. Ég bið hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson að svara því: Hvað hefur breyst um þetta efni síðan við vorum saman í ríkisstjórn? Að lokum, virðulegi forseti. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson sagði hér áðan: ,,Það er ekki sama hvernig er haldið á þessum málum.`` Það er mikið rétt. Hann bar fram góðar óskir til utanrrh. og ríkisstjórnar um að þetta mætti allt vel takast. Það var auðvitað drengilega gert. En í fyrrv. ríkisstjórn var ágætt samstarf um þessi mál þangað til örskömmu fyrir kosningar. Þá hlupu samstarfsflokkarnir út undan sér í atkvæðaleit sem raunar bar ekki tilætlaðan árangur. Við vorum sammála um það að á þessu máli hefði verið vel haldið í fyrri ríkisstjórn og það er enn vel haldið á þessum málum af Íslands hálfu og það gildir um talsmenn Íslands hvort sem það eru aðalsamningamenn eða utanrrh. sem hefur haldið vel á þessu máli fyrir okkar hönd og mun vonandi takast að leiða það til lykta með farsælum hætti fyrir okkur öll. Enda þótt sú nýja staða hafi skapast í málinu að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson er ekki lengur ráðherra og sættir sig ekki við þær niðurstöður sem hann var fullsáttur við í sinni ráðherratíð, þá er ég ekki viss um að sú nýja staða sé endilega nokkuð verri fyrir okkur, nema síður sé.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað margt sem mætti taka upp í ræðu síðasta ræðumanns, hv. umhvrh., en það er aðallega eitt sem mig langar til að nefna hér og það er að Norðmenn telja að þeir séu að afsala sér hluta af sínu fullveldi og þess vegna þurfa þeir að samþykkja í Stórþinginu með þrem fjórðu hluta atkvæða þann samning ef af verður um Evrópskt efnahagssvæði. Það er þeirra skoðun að þeir séu að gera það og það er líka mín skoðun að í þessum samningi felist afsal á fullveldi. Það er alveg rétt að það er erfiðara að komast inn í háskóla í Evrópu, það er staðreynd, en samningur um Evrópskt efnahagssvæði breytir engu þar um.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þm. Kristín Einarsdóttir sagði um norska þingið og það sem þar þyrfti hugsanlega að gerast að því er ég best veit. Hins vegar er það auðvitað svo að í ólíkum löndum eru ólíkar reglur og lög og menn túlka fullveldið með mismunandi hætti. Ég held að það sé alveg ljóst að inntak orðsins fullveldi hefur verið að breytast og er að breytast en er ekki eitthvað óumbreytanlegt. Þannig hygg ég að inntak orðsins fullveldi sé nú nokkuð annað árið 1991 t.d. en það var árið 1918.

Virðulegi forseti. Norsku stjórnarskránni var breytt fyrir fáeinum árum þar sem fullveldisákvæði voru skýrð til samræmis við almenna túlkun í þjóðarétti á síðari áratugum. Það hefur ekki fengist fram slík breyting á íslensku stjórnarskránni vegna þess að hún hefur lítið breyst í meginatriðum eins og menn þekkja. Þess vegna er norska stjórnarskráin að því er varðar skilgreiningu á fullveldi að þjóðarétti nútímalegri en sú íslenska. Þar af leiðandi er það svo að ef skoðuð eru grunngögn norsku stjórnarskrárbreytingarinnar og álitsgerðir lögfræðinga um umræðuna nú þá er augljóst að þar telja menn að um sé að ræða skerðingu á fullveldi sem við mættum gjarnan fara yfir og er á sama hátt þrenging á fullveldi okkar vegna þess að samþykkjum við lagabálka hins Evrópska efnahagssvæðis, þá erum við að þrengja okkar lagasetningargetu, vil ég segja í fyrsta lagi. Í öðru lagi er það rangt hjá umhvrh. að ekki sé hægt að gera fjölda tvíhliða samninga við erlenda háskóla hvað sem líður aðildinni að Evrópsku efnahagssvæði. Háskóli Íslands hefur þegar gert tugi slíkra samninga og háskólarektor fyrrverandi hefur látið það koma fram, m.a. við skólaslit Háskólans sl. vor, að það sé í rauninni fjarstæða að reyna að nota aðild og aðgang að háskólum sem rök fyrir því að Íslendingar neyðist til að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði.

Frú forseti. Ég tel að hér fari fram mjög mikilvægar umræður um efni sem er vafalaust það afdrifaríkasta sem við komum til með að taka afstöðu til hér á þessu þingi. Málshefjandi varpaði fram nokkrum mikilvægum grundvallarspurningum í inngangsræðu sinni og utanrrh. veitti nokkur svör, en satt að segja fannst mér þau tæplega nógu sannfærandi og reyndar vantaði nokkuð upp á. Þau stangast í nokkrum atriðum á við upplýsingar sem við í þingflokki framsóknarmanna höfum fengið frá sérfræðingum sem eiga a.m.k. að vera eins kunnugir þessu máli og hæstv. utanrrh. Hv. þm. Björn Bjarnason og hæstv. umhvrh. létu báðir að því liggja að við stjórnarandstæðingar værum farnir að sýna tortryggni í þessu máli. Það hefur nú verið allbreið samstaða um þetta mál í þinginu án tillits til þess hver staða manna hefur verið stjórnarmegin eða stjórnarandstöðumegin, þ.e. við erum allflest á því að það væri mikilvægt að ná heppilegum og góðum samningum um Evrópskt efnahagssvæði. En þegar menn fara að tala eins og hv. 3. þm. Reykv. og hæstv. umhvrh. þá er náttúrlega von, og það verður að virða okkur það til vorkunnar, að við sýnum af okkur nokkra tortryggni þegar menn fara að tala af miklum sannfæringarkrafti og hita fyrir samningi sem þeir ekki vita hvað kemur til með að innihalda. Þeir virðast gefa sér það að hér sé um geysilegt hagsmunamál Íslendinga að ræða, að gerast aðilar að þessu samkomulagi, hvernig svo sem það verður, því þeir vita ekkert frekar en við hin hvað út úr þessu kemur á endanum. Það er auðvitað mjög mikilvægt eins og ég sagði áðan að ná viðunandi samkomulagi. En þá er það spurningin: Hvað er viðunandi samkomulag og hvað er óviðunandi samkomulag? Hvar liggja þessi mörk? Satt að segja þá virðast horfurnar í bili ekki vera sérstaklega góðar á því að um viðunandi samkomulag geti verið að ræða. Ég er ekki að áfellast utanrrh. þó hann í hita leiksins hafi hvað eftir annað tekið talsvert upp í sig um viðmælendur sína þarna úti og það er ekki óeðlilegt að hann hafi einstöku sinnum orðið þreyttur og ergilegur í þeirra garð og látið eitt og annað fjúka. Ég vonast til og reyndar treysti því að hann hafi unnið að þessu af bestu vitund. Spurningin er hvort hann hefur gert það alltaf af nægilegri gát. Ég vil nefna nokkur atriði sem mér finnast vera grundvallaratriði í þessu og skeri úr um hvort skynsamlegt sé fyrir okkur að gerast aðilar að þessu kompaníi. Það kemur ekki til greina, og ég held að það sé algjör samstaða þingheims um það, ég vil vona það, meira að segja með heitustu talsmönnum þessa samkomulags, að fiskveiðiheimildir verði endurgjald fyrir tollfrelsi á sjávarafurðum. Ég vil bæta því við að ég tel að innflutningur landbúnaðarvara, unninna eða óunninna í einhverjum mæli, komi heldur ekki til greina sem endurgjald fyrir tollfrelsi fyrir sjávarafurðir. Það er rétt að undirstrika að ég tel að það komi ekki til greina að láta sem milligjöf eða endurgjald fyrir tollfrelsi sjávarafurða verulegar tilslakanir á innflutningi landbúnaðarvara. Ég tel líka að það sé höfuðatriði að halda eignarhaldi okkar og yfirráðum yfir sjávarútveginum og það getum við ekki nema með því að standa fastir á banninu við fjárfestingum í sjávarútvegi. Menn hafa rætt hér um þessa fyrirvara sem upphaflega voru settir fram skýrt og skilmerkilega en hafa nú verið að þynnast út í meðferð málsins. Nú eru þeir komnir í það form að þetta er orðinn almennur fyrirvari að ef um stórfellda röskun sé að ræða, þá sé viðkomandi ríki heimilt að grípa til aðgerða sem auðvitað kallar þá væntanlega á gagnaðgerðir Evrópubandalagsins. Það er þá matsatriði hvað er stórfelld röskun. Ég reikna með því að varðandi fólksflutningana haldi þessi fyrirvari, það sé hægt að sýna fram á það úti í heimi hvað sé stórfelld röskun og fá aðra til þess að meta það og líta á það með svipuðum augum eins og við gerum. Hæstv. umhvrh. nefndi norrænan vinnumarkað. Við höfum að vísu dálitla reynslu af honum og hana bara góða, en þar er ekki nákvæmlega um sama hlutinn að ræða eins og hér vegna þess að norræni vinnumarkaðurinn var negldur í bak og fyrir með fyrirvörum, þannig að það var engin áhætta að gerast aðilar að honum vegna þess hvað fyrirvararnir voru sterkir. Ég á ekki von á því að í þessu tilfelli verði fyrirvarar eins sterkir og þar voru og þar af leiðir að ekki er um eins mikið öryggi að ræða, en ég er ekki mjög hræddur við þetta atriði varðandi fólksflutningana. Ég er hins vegar miklu hræddari við fasteignaviðskiptin. Ég held að það sé mjög erfitt að fella fasteignaviðskipti undir þennan fyrirvara vegna þess að það sem okkur Íslendingum kann að finnast stórfelld röskun í fasteignakaupum útlendinga, kann þeim að þykja bara sjálfsagður hlutur. Ég held að okkur gangi afar erfiðlega að sækja þetta mál á þeim grundvelli. Jafnframt hefur það komið fram hjá mjög málsmetandi sérfræðingum í lögum um þetta efni, og það ekki bara íslenskum heldur í gögnum sem okkur hafa verið fengin frá öðrum EFTA-þjóðum sem eiga aðild að þessum viðræðum með okkur, að afar erfitt er að setja lög sem vernda forræðisrétt eða einkarétt viðkomandi þjóðar til fasteignakaupa. Ég óttast að þarna sé um að ræða atriði sem okkur gengi mjög erfiðlega að leysa ef af samningi verður. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að skoða það ákaflega nákvæmlega hvernig því verður fyrir komið áður en við förum að játast undir einhver ákvæði þar að lútandi. Stjórnarfarslegt sjálfstæði hefur náttúrlega reynst okkur vel og ég treysti því að menn séu sæmilega sammála um það, kannski með einhverjum ofurlitlum undantekningum, að það verði að tryggja. Það hefur sem sagt verið hér á undanförnum mánuðum allbreið samstaða um það að reyna að ná samningum um Evrópskt efnahagssvæði. Sú samstaða er hins vegar ekki takmarkalaus og ríkisstjórnin getur ekki ætlast til þess að hún sé það. Við getum ekki fallist á samning sem er óhagstæður og það er nauðsynlegt fyrir utanrrh. að vita það á lokasprettinum þegar hann heldur utan til þess að ganga að þessari lokalotu, að svoleiðis gæti samningur orðið að óhjákvæmilegt væri að leggjast gegn honum. Það verður náttúrlega enginn heimsendir þó að þessi samningur náist ekki og það kann að vera skynsamlegra að skoða málið upp á nýtt og leita annarra leiða til samskipta við Evrópubandalagið en með aðild að Evrópsku efnahagssvæði ef við eigum ekki kost á boðlegum samningi.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu er væntanlega eitt af þeim mikilvægustu sem koma til kasta þessa þings. Hér er um að ræða einn mikilvægasta viðskiptasamning sem gerður er af Íslendingum frá því lýðveldið var stofnað. Það er auðvitað ljóst að við stöndum í mjög erfiðri og viðkvæmri stöðu í dag. Það er erfitt að meta þann árangur sem kann að nást og það er erfitt að meta það núna hvort við munum yfir höfuð ná þeim samningum sem þetta þing telur viðunandi og sem hægt er að sætta sig við fyrir hönd þessarar þjóðar. En þessi umræða hefur verið að mestu leyti mjög málefnaleg og ég fagna henni og tel að hún hljóti auðvitað að vera mjög mikilvægt veganesti fyrir utanrrh. og samningamenn íslenska ríkisins þegar þeir halda utan til lokahrinunnar. Það hefur komið fram hér í máli, til að mynda Steingríms Hermannssonar, hv. þm. Reykn., að hann hefur vissar spurningar um fyrirvara við þennan samning. Mér var þó ekki ljóst á máli hans hver er raunverulega afstaða hans og hans flokks til þessa samnings. Ég vænti þess að þegar hann kemur upp hér á eftir muni hann gera það örlítið ljósara fyrir þingheimi. Kristín Einarsdóttir, sem því miður er ekki lengur í salnum, kom hér upp og drap talsvert á þau rök sem menn hafa fært gegn Evrópska efnahagssvæðinu. Ég verð að segja að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með verulegan hluta þeirrar ræðu. Kristín drap t.d. á að hún teldi að Alþfl. styddi samninga um Evrópskt efnahagssvæði og sagði, með leyfi hæstv. forseta: ,,nánast án fyrirvara.`` Þetta er auðvitað alrangt og þetta er skrýtið í ljósi þeirra yfirlýsinga sem komu fram hjá hæstv. utanrrh. skömmu áður en hv. þm. tók til máls. Það er t.d. alveg ljóst að fyrirvarar eru um það að hér verða aldrei einhliða veiðiheimildir settar í staðinn fyrir tollfrelsi. Og það er alveg ljóst að það er ófrávíkjanlegt af hálfu þessarar ríkisstjórnar, af hálfu þessa utanrrh., af hálfu Alþfl., að útlendingum verður ekki hleypt inn með fjárfestingar. Þannig að þetta stenst einfaldlega ekki hjá hv. þm. Kristínu Einarsdóttur. Kristín notaði jafnframt gamalkunnug rök sem oft heyrast hjá andstæðingum Evrópsks efnahagssvæðis, sem sagt að menn ættu ekki að vera að binda allan þennan tíma, allt þetta atgervi og alla þessa fjármuni sem hafa farið til samninga um Evrópskt efnahagssvæði, til þess eins að njörva Íslendinga á eitt markaðssvæði. Þessi rök skil ég ekki. Hér er um að ræða misskilning hjá hv. þm. á eðli EES annars vegar og Efnahagsbandalagsins hins vegar, vegna þess að það er auðvitað alveg ljóst að í viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði hefur frá upphafi ekki verið stefnt að sameiginlegri viðskiptastefnu, þannig að munurinn á EES og EB er m.a. sá að EES er ekki tollabandalag. Það er því ekkert sem segir að þó að Íslendingar gerist aðilar að Evrópsku efnahagssvæði geti þeir ekki gert sérstaka fríverslunarsamninga við önnur ríki. Það er auðvitað verið að vinna að því núna í utanrrn. að ná góðum samningum um viðskiptasambönd við Asíuríki, við ýmis ríki í Austur-Evrópu, jafnvel Bandaríkin. Sá misskilningur veður að vísu mikið uppi hjá ýmsum hv. þm. stjórnarandstöðunnar að það skipti verulegu máli fyrir okkur að ná fríverslunarsamningi við Bandaríkin. Það er ekki svo. Meðaltollurinn til að mynda á íslenskum fiskafurðum til Bandaríkjanna er 1,2%. Ef við gerðum þennan samning yrðum við sennilega fyrir tekjutapi, við yrðum að fella niður tolla sem eru mun hærri á innflutningi frá Bandaríkjunum. Þannig að ég vísa þessum rökum andstæðinga Evrópsks efnahagssvæðis, um að það sé ekki hægt að binda okkur með þessum hætti við eitt markaðssvæði, algjörlega út í hafsauga. Menn hafa rætt nokkuð um gagnkvæmar veiðiheimildir og ég tók eftir því að hæstv. fyrrv. sjútvrh. hann tróð þar varlega slóðina. Hann hafnaði þeim alls ekki. Hann nefndi það að menn yrðu að vita með hvaða hætti væri þar um vélað. Ég er alveg sammála honum. Ég tel að ekki sé hægt að semja um gagnkvæmar veiðiheimildir eins og hver og einn vill. En með þeim hætti sem verið var að semja, til að mynda á hinum örlagaríka fundi hér í sumar, tel ég mjög vel ásættanlegt. Hvað var verið að ræða um þar? Það var verið að ræða um að við mundum skipta á annars vegar 30 þús. tonnum af loðnu og hins vegar langhala að ígildi 2.600 þorsktonnum. Þið hafið vafalaust aldrei séð langhala. Ég hef einu sinni borðað hann og hann er góður. En ég tel hins vegar að þó að lítið sé vitað um þessa fisktegund sé auðvitað alveg ljóst að þetta er tegund sem við erum ekki að nýta þannig að við erum þarna að fá eitthvað fyrir ekkert. Það er líka alveg ljóst að miðað við þær upplýsingar sem að vísu liggja ekki fyrir frá fiskifræðingum heldur frá sjómönnum úr kjördæmi hæstv. fyrrv. sjútvrh., þá hagar langhali sér þannig að á haustum gengur hann bersýnilega saman í torfum til hrygningar og það er auðvelt að veiða hann. En ég segi auðvitað gagnkvæmar veiðiheimildir, við skulum skoða það ef þarf en við skulum vera mjög ströng á þeim. Við mundum þá væntanlega skilgreina þau svæði sem mætti hleypa útlendingum á grundvelli gagnkvæmra heimilda inn í. Við mundum búa til hólf. Við mundum setja tilkynningaskyldu og við mundum að sjálfsögðu meina þessum útlendingum að veiða í þessu hólfi nema um borð væri íslenskur veiðieftirlitsmaður. Ég tel því fullásættanlegt að íhuga þetta mjög sterklega. Svo vil ég auðvitað minna á eitt þegar menn eru að tala um veiðiheimildir. Eru ekki útlendingar með einhliða veiðiheimildir í íslenskri landhelgi? Hvað með Færeyinga? Er það ekki af því örlæti sem frændsemin skýtur mönnum stundum í bringu að við höfum leyft þeim að veiða? Og hvað með Belga? Var það ekki líka af því örlæti sem við fylltumst af þegar þeir á sínum tíma veittu okkur nauðsynlega og dýrmæta aðstoð í erfiðri landhelgisdeilu að við gáfum þeim kvóta sem að vísu er bundinn við skip þannig að smám saman minnkar þessi kvóti. Menn skulu þess vegna aðeins staðnæmast og íhuga þetta mál áður en þeir halda því fram að hér sé, eins og hv. þm. Kristín Einarsdóttir orðaði það: Gagnkvæmar heimildir eru blekkingar. Þetta er alrangt og þetta er málflutningur sem er ekki sæmandi þessari tegund af umræðu. Hvað er það þá sem er í húfi? Það er nefnilega miklu meira í húfi en menn gera sér grein fyrir. Ég lít svo á að það sem er í húfi sé uppbygging íslensks sjávarútvegs næstu tvo áratugi. Við búum við það í dag að Evrópubandalagið hefur komið upp mjög harðvítugri tollastefnu gagnvart okkur sem byggist á því að annars vegar er verið að hafa lága og jafnvel lækka tolla á hráefni og hins vegar er verið að halda uppi háum tollum á unninni vöru. Með öðrum orðum, það er verið að gera tvennt. Það er verið að flytja út virðisaukann og það er verið að flytja út atvinnu. Hvort tveggja þurfum við. Vitaskuld er það rétt að í dag höfum við markaði fyrir unnin ferskflök, t.d. í Bandaríkjunum. Við erum að fá þar allt upp í 520--550 kr. á kg meðan gamla frysta þorskblokkin er að gefa okkur 320--350 kr. Markaðurinn, eins og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sagði áðan, vaxtarbroddur markaðarins liggur í þessu og það verðum við að íhuga mjög vel og vandlega þegar við förum út í þessa samninga. Ingibjörg Sólrún sagði áðan að tollar á ferskum þorskflökum mundu ekki breytast. Það er nefnilega ekki rétt. Hafi ég skilið rétt, þá er þetta eitt af því sem tekist er á um. Og það skiptir mjög miklu máli. Ef það tekst að fá afnám tolla á þessari vöru, þá skiptir það einfaldlega geysilega miklu máli. Mér kom það nokkuð á óvart að heyra menn tala eins og þessi ríkisstjórn væri að falla frá öllum fyrirvörum. Ég veit ekki betur en þeir fyrirvarar sem í upphafi voru settir, t.d. um sjávarútveg, þeir halda, um nýtingu orkulinda, um sölu orku, þeir halda. Ólafur Ragnar Grímsson, hv. 8. þm. Reykn. talaði um jarðakaup. Það vildi svo til að ég var á sínum tíma stuðningsmaður þeirrar ríkisstjórnar sem hann sat í. Þar var uppi mjög skýlaus og afdráttarlaus stefna í þessum málum sem hæstv. utanrrh. lýsti mjög vel áðan. Ég var því sammála að það væri hægt að setja girðingar í íslensk lög og hafa síðan ef í óefni stefndi sem neyðarúrræði hið almenna öryggisákvæði. Ég tel þetta rétta stefnu enn þá og ég vek athygli á því að öll EFTA-ríkin eru sömu skoðunar. Hæstv. umhvrh. spurði áðan: Hvað hefur breyst hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni? Hann er vafalaust maður til þess að svara fyrir sig, en ætli það sé ekki aðallega það að hann er ekki lengur í ríkisstjórn. Ég held líka að við verðum að íhuga stöðu Íslands og hugsa hina almennu pólitík sem felst í því að hafna þessum alþjóðlegu samningum. Hvað verður þá um Ísland? Ekki skal ég segja litla Ísland. Auðvitað getum við áfram staðið einir og óstuddir.

Er búið að semja?

Það er nefnilega ekki búið að semja, ágæti þm. Svavar Gestsson, og ég tel einmitt að þessi umræða sé þörf og jákvæð og á henni sé mikið mikilvægi einmitt vegna þess að okkar menn eru að fara að ganga til lokahrinunnar. Það er þess vegna sem það er í anda þess lýðræðis sem við búum við að við tökum þessa umræðu og þess vegna er það mjög virðingarvert af stjórnarandstöðunni og hv. þm. Steingrími Hermannssyni að taka þetta upp á þessum tímapunkti vegna þess, eins og fram hefur komið hjá ræðumönnum í þessari pontu, að menn eru að reyna að ræða sig niður á það hvað er viðunandi. Ég verð að segja: Hvað verður um Ísland? Hvað verður um stöðu Íslands á alþjóðavettvangi? Það var komið lítillega inn á það áðan. Danir eru komnir í Efnahagsbandalagið. Svíar munu verða þar innan nokkurra ára. Finnar, hvað verður síðan um Noreg? Hvað þýðir þetta þá? Við verðum einangraðir. EFTA verður að engu. Hvað með Norðurlandaráð? Eru ekki að verða miklar breytingar þar? Ég veit ekki betur en menn hafi verið að gera því skóna að mikilvægi Norðurlandaráðs mundi breytast allverulega. Er ekki að verða til nýr öxull landa Eystrasaltsríkjanna og Norðurlandanna? Er ekki talað um að þau muni beita sér sem ás gagnvart Evrópu, þá væntanlega á grundvelli hins Evrópska efnhagssvæðis? Hvað verður þá um okkur? Þetta eru líka hlutir sem skipta verulegu máli og við þurfum líka að hafa til hliðsjónar.

Virðulegur forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að nota mér þessa grein þingskapa mikið, en ég get ekki orða bundist út af því sem formaður þingflokks Alþfl. sagði áðan. Ég vona að það hafi verið mismæli því hann sagði að við fáum eitthvað fyrir ekkert. Ég vona satt best að segja að þetta hafi verið mismæli. Hann talaði eins og margir þingmenn stjórnarflokkanna hafa gert að þessar gagnkvæmu veiðiheimildir væru ekkert mál, eins og ekki væri hægt að nýta langhala af Íslendingum. Ég vil benda hv. þm. á það að loðnukvóti Efnahagsbandalagsins hefur á undanförnum árum alls ekki verið veiddur. Ef eitthvað er, þá erum við e.t.v. að fá lítið sem ekkert fyrir eitthvað. Þetta er nefnilega stórmál og það er afar alvarlegt mál ef þau ummæli berast til þeirra aðila sem standa í þessum samningum að það sé litið á þetta mál af slíkri léttúð á Alþingi Íslendinga.

Virðulegi forseti. Staðreyndin er sú í þessu máli að þessi tiltekna tegund fisks hefur ekki verið nýtt. Mér er ekki kunnugt um að það hafi verið uppi nein sérstök áform um að nýta hana. Mér er ekki kunnugt um að það hafi einu sinni verið uppi nein sérstök áform um að rannsaka eða kanna útbreiðslu þessarar tegundar eða stofnstærð hennar fyrr en þessi mál bar á góma hér fyrr í vor. Það var reyndar staðfest af Jakobi Jakobssyni á fundi utanrmn., þar sem ég var staddur sem varamaður. Það liggur því alveg fyrir, ágæti þm., að í þessu dæmi var um það að ræða að við mundum fá 30 þús. tonn af loðnu gegn því að veita þessar mjög takmörkuðu heimildir, ígildi 2.600 þorsktonna af langhala. Menn geta svo dæmt um það hvað í því raunverulega felst.

Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans hlýt ég að lýsa því að mér þótti leitt að hann treysti sér ekki til að ræða ítarlegar um mörg þau mikilvægu atriði sem ég nefndi og aðrir hafa nefnt síðar. Ég skil út af fyrir sig vel að hæstv. utanrrh. vill ekki leggja spil sín á borðið, en ég held einnig að það geti verið mjög hollt fyrir okkar viðsemjendur að vita þó hverjar lágmarkskröfur okkar Íslendinga eru í mörgum þeim mikilvægu atriðum sem um er samið. Ég vil segja það við hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem vildi fá að vita afstöðu mína til þessa máls, að ein af ástæðunum fyrir því að ég bað um þessa umræðu var einmitt til þess að geta mótað mér afstöðu í málinu. Það er mikill misskilningur hjá hæstv. umhvrh. að samstarfsflokkar í síðustu ríkisstjórn hafi snúist gegn Evrópsku efnahagssvæði í kosningabaráttunni, a.m.k. á það alls ekki við Framsfl. Ég hygg að þar hljóti hann að vera, eins og svo margir aðrir, að rugla saman afstöðunni til hugsanlegrar aðildar að Evrópubandalaginu og samningum um Evrópskt efnahagssvæði. Því var harðlega mótmælt af mér og mörgum fleirum að slík aðild kæmi nokkru sinni til greina. En ég vil nú enn reyna að nálgast þetta mál dálítið út frá því sem hér hefur verið sagt og alveg sérstaklega því sem hæstv. utanrrh. sagði. Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu að sá rammi sem var settur fram í Ósló í mars 1989 var þröngur. Það er hárrétt. En það eru viss grundvallaratriði þar sem hljóta að halda og við verðum að meta endanlegu niðurstöðu út frá. A.m.k. geri ég það og ég hygg við framsóknarmenn. Í fyrsta lagi höfum við ætíð krafist fulls tollfrelsis fyrir okkar sjávarafurðir. Ég held að allir hafi í raun og veru verið sammála um að það er krafa okkar og það komið greinilega fram, eins og hér hefur verið sagt, bæði hjá hæstv. forsrh. og hæstv. sjútvrh. Hvernig stendur það mál? Við vitum að þegar slitnaði upp úr samningum gerðist það m.a. á þessum grunni. Það náðist alls ekki fullt tollfrelsi fyrir sjávarafurðir. E.t.v. eru menn reiðubúnir að víkja eitthvað frá því en þá verð ég a.m.k. að vita í hverju það felst. Ef ég má meta það sem ég þekki til þessara mála, þá stendur málið þannig að okkur er boðið fullt tollfrelsi fyrir ferskan fisk. Ef ég má leyfa mér að segja það svo, þá held ég að það sé verra en ekkert. Með því er nákvæmlega verið að ýta okkur meira inn í nýlendufyrirkomulagið, þ.e. fá hráefnið tollfrjálst, en tolla síðan það sem fullunnið er. Ég hef skilið tilboð Evrópubandalagsins svo að þeir vilji ekki fella niður toll af ferskum flökum. Og ég hef skilið þá svo að þeir vilji ekki fella niður toll af fullunnum fiskréttum, svo að ég nefni eitthvað, heldur ekki af saltsíld, en kannski er þetta tvennt sem ég nefndi fyrst hvað mikilvægast í þessu sambandi. Það er vaxtarbroddurinn í okkar framleiðslu. Þess vegna, hv. þm., mun afstaða mín mjög mótast af því hvort vaxtarbroddarnir í okkar framleiðslu fá tollfrjálsan aðgang. Ég sé ekki mikinn ávinning í hinu. Hæstv. utanrrh. treysti sér ekki til þess að svara þessu og ég vil virða það, en ég vil bara láta það koma hér fram að af minni hálfu er það algert lágmarksskilyrði að tollfrjáls aðgangur fáist fyrir þessar lykilvörur og vaxtarbrodd í okkar fiskframleiðslu. Þetta er má segja kjarni málsins. Síðan eru það hinir ýmsu fyrirvarar sem settir voru fram í Ósló. Fyrri ríkisstjórn fjallaði um þau mál og það er alveg hárrétt að þar var rætt um að e.t.v. mætti tryggja sömu hagsmuni eftir öðrum leiðum. Og ég vil taka það skýrt fram að ég er enn þá þeirrar skoðunar og er tilbúinn að skoða það að þeir séu tryggðir eftir öðrum leiðum. Sú var meginástæðan fyrir því að við fluttum hér frv., eins og ég nefndi áðan, um erlenda fjárfestingu sem er orðið að lögum. Þar er verið að reyna að tryggja bann við erlendri fjárfestingu í sjávarútvegi eftir öðrum leiðum, þ.e. setja upp girðingar, eins og menn tala um, í íslenskum lögum. Því spurði ég um það og vildi fá svar við því og fékk reyndar svar við því hvort þessi girðing muni halda og mér skilst að hún muni halda og ég fagna því. Hins vegar eru í þeim sömu lögum settar upp fleiri tálmanir fyrir fjárfestingu erlendra aðila og ég hef ekki enn þá, nema ég hafi misst af því, fengið svör við þeim atriðum, t.d. með bankastarfsemina og með búsetukröfu og ríkisborgararétt, þó að hann hafi verið mjög mikið styttur frá því sem áður var. Þetta er hlutur sem er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir áður en við getum metið þessa hlið samninganna, annars vegar viðskiptafrelsið, sem ég nefndi áðan og nær fyrst og fremst til sjávarafurða af okkar hálfu, og hins vegar fyrirvarana sem við settum. Okkur er tjáð að fyrirvari um aðlögun að fjármagnsflutningum, a.m.k. hvað viðvíkur bankastarfseminni og lánastarfseminni, muni fást, þ.e. að þar verði viss aðlögunartími og sömuleiðis viss aðlögunartími í sambandi við frelsi með þjónustuna. Hins vegar er ég ekki enn þá sannfærður um að unnt sé að setja þær girðingar í sambandi við landakaupin í, eins og kallað hefur verið, arðskyni eða kaup á landnytjum, hlunnindum, að þær haldi. Mér sýnist það vera mál sem við hljótum að þurfa skoða miklu betur. Í mínum huga er það afar stórt mál. Það er að vísu svo að jarðakaup eru þegar hafin. Erlend fyrirtæki eru farin að kaupa hér jarðir. Það er vissulega svo að hægt er að leppa slík kaup í mörgum tilfellum og kannski verður aldrei ráðið við það. En ég álít þetta eitt af allra stærstu málunum. Við getum kannski aldrei komið í veg fyrir það, ég veit það ekki, að keyptar verði eyðijarðir kannski hingað og þangað um landið. En getum við stöðvað það að kaupa heila dali? Ég vil taka það fram að ég spurði einn af embættismönnunum að þessu og hann taldi t.d. að hinn almenni fyrirvari sem er í samningsdrögunum um að heimila ríki að grípa í taumana ef eitthvert ákvæði samningsins veldur erfiðleikum mundi ekki halda í því tilfelli að erlendir aðilar keyptu dal. Ef við ætlum að setja þær reglur að erlendir aðilar, eða sá sem kaupir jörð, hvort sem hann er innlendur eða erlendur, þurfi að búa á jörðunum, hvað þá t.d. um Hornstrandirnar þar sem enginn býr? Og hvað um hinar fjölmörgu eyðijarðir þar sem enginn býr í dag? Er hægt að girða fyrir það? Ég tel þetta gífurlega stórt atriði því að ég er sannfærður um að auðugum erlendum fyrirtækjum munar ekkert um það að kaupa upp Ísland á örskömmum tíma. Þessi 250 þúsund manna þjóð stendur ekki þar gegn nema hún hafi alveg skýr og ákveðin ákvæði sem geta komið í veg fyrir slíkt. Þetta vil ég fá að sjá. Okkur er sagt að verið sé að undirbúa þetta í landbrn. Ég vil fá að sjá það áður en ég get gert upp hug minn, hv. þm., hvort ég er með þeim samningum sem út úr þessu kunna að koma. Þetta er mjög stórt atriði að mínu mati. Hæstv. utanrrh. hefur oftast nefnt þennan almenna fyrirvara í sambandi við fólksflutningana. Út af fyrir sig er það athyglisvert, en okkur er líka sagt að hinir erlendu aðilar geti gripið til gagnráðstafana. Hann sagði áðan, ef ég tók rétt eftir, svipaðra gagnráðstafana. Þetta er töluvert annað en ég hef heyrt frá embættismönnum. Ég hef heyrt það frá embættismönnum að þeir gætu gripið til gagnráðstafana, en það væru engar takmarkanir settar á það. Þetta er mjög stórt atriði. Og það er vitanlega stórt atriði ef unnt er að grípa til gagnráðstafana, t.d. að falla frá tollfríðindum sem við höfum fengið, ef það væri hægt. Ég spyr: Kemur það til greina? Er það þá okkar að sækja það mál fyrir dómstólum? Og þegar við sækjum það fyrir dómstólum, mun þá ekki verða fjallað um ákvörðun okkar að grípa til þessa ákvæðis, þessa almenna fyrirvara, af dómstólunum einnig í tengslum við málið? Það er afar erfitt, hæstv. utanrrh., að fjalla um afleiðingarnar af gagnráðstöfunum en ekki orsakir. Hæstv. forsrh. getur kannski svarað því sem lögfræðingur. Ég hefði talið að dómstóllinn hlyti að rekja málið til uppruna síns og þá erum við komnir með málið fyrir dómstól. Þetta er einnig mjög stórt atriði í mínum huga. Ég nefndi nokkur atriði áðan sem mér sýnist vera erfitt að samþykkja, t.d. skipan dómstólsins, þrír frá EFTA og fimm frá EB. Ég á erfitt með að sætta mig við að þarna sé misjöfn skipan og alveg sérstaklega finnst mér ástæðulaust fyrir Evrópubandalagið að krefjast þess fyrst þeir halda því fram að þetta sé hlutlaus dómstóll. Fróðlegt væri að spyrja þá af hverju það megi ekki vera öfugt, fimm og þrír. Staðreyndin er vitanlega sú að málin sem koma fyrir dómstólinn eru jafnstór hjá báðum aðilunum hvort sem þeir eru fleiri eða færri sem eiga aðild að málinu. Og mér finnst það slæmur kostur að samþykkja að dómararnir eru ekki jafnmargir frá báðum aðilum. Loks vil ég svo nefna það sem hv. 1. þm. Austurl. kom inn á um gagnkvæm fiskveiðiréttindi. Ég hef fremur haft tilhneigingu til að líta á það sem framkvæmd á bókun 6 þar sem er ætlast til þess að þjóðirnar ræðist við um samstarf í sjávarútvegi og hefur verið gert fjölda mörgum sinnum og hefur nú verið lögð áhersla á af EB að leiða til lykta. Ég vil taka undir það sem kom fram í andsvari áðan að alls ekki er um það að ræða að fá eitthvað fyrir ekkert, því fer víðs víðs fjarri og vitanlega þarf að vera vel frá þessu máli gengið. Í því sambandi held ég að að fenginni reynslu annarra þjóða sé hvað mikilvægast að eftirlit með slíkum veiðum sé mjög gott. Við þekkjum sögu frá Írum t.d. sem segja að þeim hafi gengið afar illa að hafa eftirlit með veiðiskipum Evrópubandalagsins. Ég mun vilja fá að sjá áður en ég geri upp afstöðu mína að slíkt eftirlit sé tryggt. Er það það gott að við getum verið vissir um að menn taki ekki nema nákvæmlega það sem þeir mega? Er t.d. hægt að setja í slíkan samning þá reglu að skipin komi ætíð með sinn afla til hafnar og hann verði skoðaður? Er það hægt? Fyrir utan það sem ég hef rakið og eru stóru atriðin, þá er vitanlega staðreyndin sú að inn í þessar viðræður hafa komið fjölmörg atriði sem við ræddum ekki um í fyrri ríkisstjórn. Eflaust er rétt sem hæstv. utanrrh. sagði áðan um einstök atriði, að þau hafa komið upp um áramótin en aldrei var fjallað í ríkisstjórninni um atriði sem nefnd munu hafa verið í viðræðunum 19. des. Ég hlýt að viðurkenna það að sumt af því sem ég hef séð þar núna á blaði kemur mér nokkuð á óvart, t.d. kröfur um samræmingu á heilbrigðisreglum o.s.frv., og náttúrlega landbúnaðarmálin og fleira sem allt hlýtur að skoðast mjög vandlega áður en dæmið er metið í heild sinni. En aðeins að lokum þetta: Ef svo fer að boðið verður upp á samninga sem við getum ekki sætt okkur við og við höfnum þeim, ég vona sannarlega að við getum staðið saman um það, er okkur þá voðinn vís? Einangrumst við eins og kom fram hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni áðan? Ég held alls ekki. Ég held í fyrsta lagi að við höfum ótrúlega góðan samning, svokallaða bókun 6, sem ég held að sé tvímælalaust óumdeilanlega besti samningur sem erlend þjóð hefur við Evrópubandalagið og ég hef aldrei heyrt ýjað að því að Evrópubandalagið muni fella niður þann samning. Þvert á móti hafa þeir aðspurðir sagt nei, að það muni ekki verða gert. Og er ekki möguleiki fyrir okkur að nálgast ýmislegt af því sem við erum að semja um núna einhliða? Við getum og erum að gera það á sumum sviðum. Við erum að losa um fjármagnsflutninga. Við gerum það einhliða. Við ákváðum að fjármagnsflutningar milli landa skyldu vera frjálsir frá 1993, ef ég man rétt. Og það gerum við einhliða. Við höfum einhliða mjög rýmkað reglur um erlenda fjárfestingu og við getum gert það út af af fyrir sig enn meira. Við getum út af fyrir sig ef við viljum rýmkað reglur um starfsemi erlendra banka hér. Við getum rýmkað reglur um starfsemi þjónustufyrirtækja hér ef við viljum. Æðimikið af því, sem eru vissulega stór atriði, sem Evrópubandalagið fær eða við njótum eða hvernig sem við viljum meta það og um er verið að semja getum við út af fyrir sig gert einhliða. Ég vil því vara mjög við þeirri svartsýni sem ég hef orðið var við hjá sumum aðilum að hér sé allt í kaldakoli ef þessir samningar nást ekki. Ég held að því fari víðs fjarri. Að lokum. Ég er sömu skoðunar og ég var í síðustu ríkisstjórn. Ég styð samninga ef þeir nást á þeim nótum sem þá voru settar fram, en ég get alls ekki sagt hvort svo er nú. Það vantar afar margt í þessa mynd eins og hún liggur fyrir núna. Ég treysti því að sjálfsögðu eins og aðrir þingmenn að ekki verði gengið frá samningum, ekki skuldbundið á nokkurn máta, fyrr en Alþingi hefur fengið að fjalla mjög vel um það sem býðst. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Ég vil í fyrsta lagi segja það að ég tel að þær umræður sem hér hafa farið fram í dag séu með mjög fáum undantekningum afar gagnlegar. Við stöndum bersýnilega á þröskuldi erfiðra og flókinna ákvarðana og það er í rauninni ekkert einfalt mál að fjalla um þessa hluti við þær aðstæður sem nú eru. Ég tel að það hafi raunar tekist allvel og menn hafi í öllum meginatriðum reynt að fara málefnalega í hlutina ef frá eru skildar örfáar athugasemdir sem komu fram fyrr í dag frá t.d. hæstv. umhvrh. sem sá ástæðu til að blanda sér í málið án þess að mikið hefði verið varpað á hann orði sérstaklega í umræðunum. Það hefur verið mjög athyglisvert t.d. að fylgjast með málflutningi talsmanna Sjálfstfl. þar sem augljóst mál er að menn tala með mismunandi áherslum. Ég tel ástæðu til þess að þakka hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni fyrir þá ræðu sem hann flutti hér í dag vegna þess að ég skildi hana þannig að þar væri verið að vara við, m.a. í ljósi þeirrar reynslu sem þjóðin hefur af alþjóðlegum samskiptum, ekki síst í hafréttar- og landhelgismálum á undanförnum áratugum. Og ég tel að það sé mjög mikilvægt að formaður utanrmn. geri grein fyrir málum með þeim hætti sem hv. þm. gerði fyrr í dag. Það kvað við talsvert annan tón hins vegar hjá öðrum talsmanni Sjálfstfl. hér í dag, hv. þm. Birni Bjarnasyni. Ég veit ekki hvor þeirra talaði fyrir Sjálfstfl. langsum og hvor talaði fyrir Sjálfstfl. þversum en það var nokkuð ljóst í þessu máli að þeir töluðu sinn með hvorum hætti. Og það er alveg rétt sem einhver hv. þm. sagði í dag að í rauninni er hér um að ræða svo örlagaríkt mál að um það getur auðvitað verið ágreiningur, ekki aðeins á milli flokka heldur einnig innan flokka. Og það var reyndar hv. þm. Björn Bjarnason, man ég núna, sem komst þannig að orði sem mér finnst athyglisvert og bendir til þess að hann gerir sér grein fyrir því að innan Sjálfstfl. eru mjög mismunandi áherslur uppi í þessu máli. Ég vil einnig leyfa mér að andmæla því sem fram kom hjá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur um það að í rauninni hafi þeir fyrirvarar sem gerðir voru í tíð fyrri ríkisstjórnar í þessu máli verið heldur veigalitlir. Ég tel að þeir hafi skipt mjög miklu máli eins og rakið var hér af hv. 7. þm. Reykn. Afstaða Alþb. var sú í þessu máli að það var rétt að okkar mati og ég tel það enn rétt að kanna hvað í þessum samningum gæti falist fyrir hagsmuni Íslands. Ég tel að í þessari afstöðu okkar alþýðubandalagsmanna felist engin einangrunarstefna eins og var verið að reyna að klína á okkur hér fyrr í dag, heldur þvert á móti. Við töldum að okkur væri skylt að líta til allra átta og fara vandlega yfir það. Eru í þessum málum einhverjir kostir sem geta styrkt stöðu Íslands í hinu alþjóðlega, almenna viðskiptasamstarfi? Núna hins vegar liggur fyrir má segja í grófum dráttum hvað er í boði þó að það sé ekki 100% ljóst. Þá er niðurstaðan í fyrsta lagi sú að maður hlýtur að spyrja sig þegar komið er að umræðum af þessu tagi: Hvað græðum við á þessu? Hvað höfum við upp úr þessu? Bætum við okkar lífskjör á því að gerast aðilar að samningunum um Evrópskt efnahagssvæði? Í skýrslu Þjóðhagsstofnunar, Íslenskur þjóðhagsbúskapur og Evrópska efnahagssvæðið, er ítarleg athugun á þjóðhagslegum áhrifum hugsanlegrar aðildar að Evrópsku efnahagssvæði. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 86: ,,Höfuðniðurstaða þessarar athugunar er sú að mögulegur ávinningur af þátttöku Íslands í EES sé fyrir hendi.`` Þetta er nú ekki mjög hátimbrað orðalag. ,,Ekki er um mjög stórar fjárhæðir að ræða á hverju ári á þjóðhagslegan mælikvarða, en hér er um varanlegan ávinning að ræða``, segir hér. ,,Hver króna í varanlegum tekjuauka jafngildir um 18 kr. greiðslu``, hvorki meira né minna, 18 kr. greiðslu ,,í eitt skipti fyrir öll, sé miðað við 6% raunvexti. Þannig jafngildir varanleg aukning einkaneyslu um 0,7% um 24 þús. kr. á ári á hverja fjögurra manna fjölskyldu``, þ.e. 6 þús. kr. á ári á mannsbarn, en það er nú ekki sagt hér, ,,sem núvirt, miðað við 6% raunvexti, jafngildir um 425 þús. kr. eingreiðslu. Þetta er lægsta talan (eftir 8 ár) í töflum 2 og 3. Sé miðað við hæstu töluna, sem er 3,1% aukning einkaneyslu, fæst varanleg aukning um 107 þús. kr. á ári á hverja fjögurra manna fjölskyldu, sem jafngildir um 1 millj. 882 þús. kr. eingreiðslu.`` Nákvæmt skal það vera, enda eru þetta miklir vísindamenn sem skrifa, sem jafngildir 1 millj. 882 þús. kr. eingreiðslu. Svo segir orðrétt, með leyfi forseta enn á ný: ,,Þegar þessar tölur eru settar í slíkt samhengi öðlast þær nýja merkingu.`` Fyrir mér öðlast þetta þá nýju merkingu, sem er svo sem engin frétt fyrir mig en kannski einhverja, að það sé frekar lítið á þessu að græða og það sé ástæðulaust að glúpna eða kikna í hnjáliðunum frammi fyrir stærðum af þessu tagi og um þetta eru í rauninni allir sammála. Það er sáralítið á þessu beint að græða. Auk þess er það þannig, eins og hv. 7. þm. Reykn. benti hér á fyrr, að við getum auðvitað með einhliða ákvörðunum af ýmsu tagi tryggt okkur það hagræði sem felst í samstarfinu um Evrópskt efnahagssvæði án þess í rauninni að gerast aðilar að því. Með öðrum orðum er það ávinningur sem skilar sér til okkar hvort eð er vegna hinna almennu, alþjóðlegu viðskipta, séstaklega auðvitað við Evrópu, sem við komum til með að eiga. Þegar upp er staðið verður því hagnaðurinn af þessu í peningum, jafnvel þó að Þjóðhagsstofnun telji sig geta reiknað það upp á 18 kr. á mann með 6% raunvöxtum, orðinn svo smár að það er væntanlega ekki það sem dregur menn. Hvað er það þá? Það er a.m.k. þannig að það er viðurkennt að við högnumst ekki á þeim ákvæðum samninganna um Evrópskt efnahagssvæði, ef af verður, sem snerta landið eða fjárfestingu útlendinga eða atvinnumálin. Það er viðurkennt af utanrrh. að í öllu þessu felist í raun og veru stórkostleg áhætta og hann er búinn að sveitast við það lengi, bæði þegar hann var í ríkisstjórn með mér og þar áður og svo í þessari, að finna aðferðir til þess að losa þjóðina við þessa áhættu. Það viðurkenna allir að þetta er stórfelld áhætta fyrir Ísland að því er varðar landið sérstaklega, fjárfestingu útlendinga og atvinnumálin á landinu í heild. Það viðurkenna það allir, líka hæstv. utanrrh. Og þá spyr ég: Er það skynsamlegt í ljósi þessa litla hagnaðar, sem menn viðurkenna líka, að menn séu að taka svo stóra áhættu með sjálfstæði lands og þjóðar, þ.e. möguleika okkar til að ráða yfir landinu sjálfu? Er það réttlætanlegt, ég spyr, að taka áhættu andspænis afar litlum hugsanlegum ávinningi? Það liggur einnig fyrir að það eru mörg spurningarmerki og margar hættur á veginum í sambandi við dómstólinn eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson rakti áðan. Sömuleiðis er mörgum spurningum ósvarað varðandi möguleika hinna samningsþjóðanna á gagnráðstöfunum gegn okkur. Við vitum ekki í raun og veru hversu langt er hægt að ganga í þeim efnum, hvort um er að ræða gagnráðstafanir á sama sviði eða hvort menn geta í raun og veru hefnt fyrir ákvarðanir sem við kunnum að taka á einu sviði með hverju sem er, að menn geti í raun og veru brugðið fyrir sig gersamlega ólíkum vopnum til að berja til baka eitthvað sem við kunnum að ákveða og menn telja í blóra við samninginn. Það er þess vegna alveg augljóst mál að mörgum spurningum er ósvarað. Menn eru þarna á mjög þunnum ís og ég bið menn í fullri vinsemd að fara yfir þetta málefnalega og skoða hug sinn, hver og einn, vegna þess að hér er auðvitað ekki um það að ræða að menn geti leyft sér að taka afstöðu út frá neinu öðru en sinni eigin samvisku gagnvart landi og þjóð og þeim kjósendum sem hafa kosið menn hér inn í þessa virðulegu stofnun. Það er einnig viðurkennt, og það er ekki nokkur leið að neita því, að með því að gerast aðilar að þessum samningsdrögum eða samningum eins og þeir hugsanlega verða erum við að þrengja okkar löggjafargetu. Í sjálfu sér er ekki rétt að taka þannig til orða að við séum að afsala okkur löggjafarvaldi, heldur erum við auðvitað um leið og við samþykkjum aðild að Evrópsku efnahagssvæði að samþykkja mjög viðamikla lagabálka sem útiloka það í raun og veru að við getum breytt lögum á því sviði. Við erum að þrengja okkar löggjafargetu. Það er ekki hægt að neita því. Það er auðvitað fullkomlega rangt hjá hæstv. umhvrh. þegar hann segir að rökin gegn þessu, eða spurningarnar sem bornar eru fram, séu nákvæmlega þau sömu og í EFTA-málinu á sínum tíma. Ég er sannfærður um að ef menn fletta þeim umræðum er um að ræða talsvert aðrar áherslur. Við skulum gera okkur grein fyrir því að í EFTA-málinu á sínum tíma voru aðalrök þeirra sem héldu með EFTA þau að með því opnaðist markaður 100 milljón manna sem við ella fengjum ekki aðgang að. Og í töflum sem ég hef látið dreifa með þingskjali um íslenskan iðnað kemur fram að í rauninni höfum við ekki styrkt okkar útflutningsiðnað eða samkeppnisiðnað á þessum tíma sem liðinn er í samræmi við þær spár og fyrirheit sem gefin voru varðandi aðildina að EFTA á sínum tíma. Ég held þess vegna að menn eigi ekki að vera að bregða sér ofan í fornar skotgrafir í þessu efni, heldur skoða þetta mál efnislega út frá þeim rökum sem liggja fyrir í augnablikinu. Ég mótmæli síðan sérstaklega því sem fram kom hjá hv. 17. þm. Reykv. Össuri Skarphéðinssyni, þeirri afstöðu sem kom fram í spurningunni: Hvað verður um Ísland? Ég vona satt að segja að þeir í Brussel frétti ekki af þessu. Það er vond samningsstaða fyrir hæstv. utanrrh. að hafa þetta á bakinu. Það er vond samningsstaða fyrir utanrrh. að hafa það á bakinu að formaður þingflokks Alþfl. telji að Ísland eigi engra annarra kosta völ en að ganga inn í þetta kerfi. Það er ekki svo. Í raun og veru er það þannig að Ísland á stórfellda þróunarmöguleika inn í framtíðina hvað svo sem samningum líður. Staðreyndin er sú að við erum hérna með einhverjar auðugustu orkulindir sem um getur. Við getum byggt upp lífskjör á Íslandi þegar fram í sækir og staðan á hinum alþjóðlega orkumarkaði breytist. Þá getum við byggt hér upp lífskjör á Íslandi sem eru með því besta sem nokkurs staðar gerist. Það er ekki nokkur vafi á því. Þess vegna er algjörlega fráleitt og stórhættulegt að setja sig í þær stellingar að við eiginlega neyðumst til að gera þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði, annars séum við bara einangruð og eigum engra annarra kosta völ. Því fer víðs fjarri. Íslenska þjóðin á marga aðra kosti. Og í því að segja það eru menn ekki í raun og veru að taka undir neitt sem heitir einangrunarstefna heldur þvert á móti. Í þessari Evrópuumræðu er það þannig að þeir sem tala fyrir tengingunni við Evrópu eru í rauninni oft og tíðum mestu einangrunarsinnarnir af því að samningarnir um Evrópskt efnahagssvæði og við Evrópubandalagið og vinnubrögð Evrópubandalagsins ganga út á það að einangra Evrópu í lúxusklúbbi í heiminum, verja Evrópu gagnvart öðrum hlutum veraldarinnar. Það er sú ljóta einangrunarhyggja sem felst í þessum Evrópumálum. Að síðustu, virðulegi forseti, ítreka ég þá fyrirspurn sem kom fram fyrr í dag varðandi spurninguna um þjóðaratkvæði og það væri fróðlegt að heyra hvaða skoðun utanrrh. hefur á því máli. Ég er auðvitað þeirrar skoðunar að það sé mjög vandmeðfarið hvernig svona mál yrði lagt fyrir þjóðina. Ég tel engu að síður að ef svo fer að samningar verða gerðir sé málið svo stórt, eins og hæstv. utanrrh. hefur aftur og aftur sagt, að okkur sé skylt að íhuga það hvort á að láta ganga um það þjóðaratkvæði. Mín niðurstaða um málið, að svo miklu leyti sem ég þekki það á þessu stigi, er sú að við tökum of mikla áhættu miðað við sára lítinn ávinning.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að koma hér aftur í pontu en sá mig eiginlega knúna til þess eftir orð hæstv. umhvrh. hér í pontunni áðan. Fyrst langar mig til að benda á sérkennilegt atriði sem kom fram í máli hæstv. ráðherra en þar sagði hann að furðulegt væri af stjórnarandstöðunni að gagnrýna utanrrh. fyrir stór orð en gagnrýna hann svo jafnframt fyrir að hann hefði ekki haldið nógu vel á málum. Ég hef aldrei séð neina tryggingu í því að það að hafa stór orð um hlutina tryggi einhver gæði, eða að það samsvari því að menn passi vel upp á mál þótt þeir hafi stór orð um þau. Ég sé því enga mótsögn í þessu tvennu. Hæstv. umhvrh. sagði að ég færi með rangt mál þegar ég var að tala hér um menntamálin áðan og þegar ég hélt því fram að Evrópskt efnahagssvæði hefði enga úrslitaþýðingu fyrir okkur í menntamálum í Evrópu, það opnaði ekki nýjar leiðir. Hann sagði að það vissu allir sem eitthvað vissu á annað borð að það væri orðið erfiðara fyrir Íslendinga að komast í ákveðið sérnám í Danmörku en verið hefði. Það kann vel að vera að það sé orðið erfiðara fyrir Íslendinga að komast í ákveðið sérnám í Danmörku. Ekki ætla ég að neita því því það vita líka allir sem vilja vita að Íslendingar hafa notið ákveðinna forréttinda í Danmörku um langt árabil. Það vita t.d. þeir sem hafa stundað nám í Danmörku. Þeir þekkja þau forréttindi. Þetta má kannski kalla arfleifð frá nýlendutímanum sem ekki er óeðlilegt að hverfi með tíð og tíma. Þannig hefur það t.d. verið að ákveðnir skólar hafa verið opnir fyrir Íslendingum og tiltekin pláss í ákveðnum skólum og hafa verið frátekin fyrir þá. Það er kannski ekkert óeðlilegt þó að Danir séu eitthvað að hugsa sig um og þetta sé að hverfa, þessi forréttindi Íslendinga. Hundruð íslenskra námsmanna hafa verið í Danmörku á undanförnum árum og þeir hafa notið margháttaðrar fyrirgreiðslu, styrkja og annarra slíkra hluta. Mér finnst skipta máli þegar menn halda því fram að það sé verið að loka á Íslendinga í Danmörku að þeir færi þá almennileg og gild rök fyrir sínu máli og nefni dæmi því til sönnunar að þetta sé vegna þess að Ísland er ekki inni í Evrópubandalaginu eða verði á Evrópska efnahagssvæðinu en ekki vegna einhverra sérstakra samninga eða sérstakra ákvæða sem gilt hafa um Íslendinga. Mér finnst alveg óþarfi að sitja hér og hlusta á menn hafa eitthvað fyrir satt, og ekki síst þegar um ráðherra er að ræða, en færa ekki ljós og góð rök fyrir sínu máli. Mig langar að vitna í þessa skýrslu sem ég var hér með áðan sem heitir ,,Háskóli Íslands, framvinda og framfarir 1985--1991``. Þar er m.a. fjallað um þessi alþjóðamál og þar kemur skýrt fram að það er að verða ákveðin breyting, ekki bara í Evrópu, heldur í heiminum, í samstarfi háskóla. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Þær breytingar sem nú eiga sér stað í samstarfi háskóla gera það að verkum að háskólar sem ætla að vera fullgildir þátttakendur í þróuninni geta ekki setið hjá aðgerðalausir og látið það ráðast hver hlutur þeirra verður. Bæði stjórnvöld og háskólar í nágrannaríkjum okkar gera sér grein fyrir þessari þróun, en þar fá háskólar víða sérstaka fjárveitingu til alþjóðavæðingar. Þessa sér merki í markvissri uppbyggingu á námsleiðum fyrir erlenda nemendur og rekstri alþjóðaskrifstofa í einstökum háskólum. Það skipulag sem nú er að líta dagsins ljós þýðir að við fáum ekki lengur frítt far í alþjóðasamskiptum. Ef við ætlum okkur að halda öllum leiðum opnum og njóta þeirra kosta sem samningar um stúdenta- og kennaraskipti og samvinna í rannsóknum bjóða upp á verðum við að kosta nokkru sjálf til.`` Svo er líka hægt að vitna til plaggs, sem ég held að sé unnið í utanrrn., um þessi mál. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Engar almennar reglur eru í gildi innan EB sem veita nemendum aðildarríkjanna forgang að menntastofnunum í aðildarríkjunum, enda hafa stjórnvöld í hverju landi fyrir sig yfirstjórn skólamála með höndum.`` Ég held að þetta geti ekki verið mikið skýrara. Ég kom hér áðan í pontu og bað hæstv. utanrrh. um leggja mat á þá dóma sem EB-dómstóllinn felldi í máli Spánverja gegn Bretum, en vegna naums tíma gat ég kannski ekki farið eins vel í það mál og ég hefði viljað. Ég veit ekki hvort þingmenn þekkja almennt þessa dóma. Mig langar aðeins til að rekja þetta mál áður en hæstv. utanrrh. gefur mér sitt svar sem ég vona að verði hér á eftir. Bretar settu, að ég held, a.m.k. þrenn lög og voru með þeim að reyna að koma í veg fyrir að Spánverjar skráðu skip sín í Bretlandi, veiddu úr þeim kvóta sem Bretum var úthlutað af Efnahagsbandalaginu og sigldu með kvótann til Spánar og ynnu hann þar. Lög frá 1987 kveða á um að 75% af áhöfn fiskiskipa skuli vera breskir ríkisborgarar eða íbúar annarra EB-landa sem hafa fasta búsetu í Bretlandi. Dómsorð EB-dómstólsins var á þá leið að þessi lög væru í andstöðu við samþykktir EB vegna þess að þau mismunuðu íbúum innan EB. Önnur lög voru frá 1987 um að fiskiskip sem skráð eru í Bretlandi verði að hafa fast aðsetur fyrir starfsemi sína, koma annað slagið til breskra hafna og landa 50% af afla sínum og selja í Bretlandi. EB-dómstólinn féllst á að þessi lög gætu haldið gildi sínu á þeirri forsendu að ekki væri óeðlilegt að ákveðin efnahagsleg tengsl væru milli þjóðarinnar sem ætti kvótann, sem fengi úthlutað kvótanum, og þeirra skipa sem veiddu hann. Þriðju lögin voru frá 1988 og þau voru um það að 75% eignarhlutur í fiskiskipum yrði að vera í eigu breskra ríkisborgara eða fyrirtækja. Og til að fyrirtæki gæti talist breskt verði 75% hlutafjár að vera í breskri eigu og 75% stjórnarmanna verði að vera breskir. Að auki var gerð sú krafa að eigendur væru ekki aðeins breskir ríkisborgarar, heldur hefðu einnig fasta búsetu í landinu. Eigendur 95 spænskra togara sem hafa veitt af breskum kvóta á undanförnum árum höfðuðu mál til að fá þessum lögum breytt og dómurinn féll Bretum í óhag. Úrskurðurinn var sá að með þessu móti væri íbúum EB mismunað eftir þjóðerni. Það var heldur ekki tekið gott og gilt að menn þyrftu að hafa fasta búsetu í Bretlandi. Féll dómurinn á þá leið að með því móti væri í rauninni verið að hygla breskum borgurum á kostnað annarra. Ég held að eftir þessa dóma hljótum við að efast um að þær girðingar sem menn vilja setja í íslenska löggjöf haldi þegar á reynir og ég verð þá að fá mun sterkari rök en þau sem ég hef heyrt hér til að trúa því.

Virðulegi forseti. Vegna ummæla hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur er ég knúinn til að segja það, þegar talað er um aðgang stúdenta að skólum, t.d. í Danmörku, að ég kynntist því mjög vel sem formaður menningarmálanefndar Norðurlandaráðs á sínum tíma að til mín og til fleiri fulltrúa Íslands í Norðurlandaráði leituðu íslenskir námsmenn af þeirri ástæðu að þeir fengu ekki inngöngu, t.d. í verslunarháskóla í Danmörku, vegna þess að nemendur frá löndum Evrópubandalagsins voru teknir þar fram fyrir og höfðu meiri rétt. Ég ætla ekkert að segja fleira um þetta og það skiptir mig í sjálfu sér ákaflega litlu hvað hv. þm. Ingibjörg Sólrún kann frekar að segja um þetta mál. Þetta upplifði ég, þetta upplifðu áreiðanlega fleiri Íslendingar sem tóku þátt í störfum Norðurlandaráðs. Varðandi alþjóðasamskipti háskóla er það rétt að það hefur aukist að nemendur geti stundað hluta af sínu háskólanámi við erlendan háskóla. Um það eru margar samstarfsáætlanir í gangi sem Háskóli Íslands er m.a. aðili að. Þetta er alveg rétt, en það breytir ekki því að varðandi greinar eins og dýralækningar, byggingarlist, arkitektúr, og sjálfsagt ýmislegt fleira þar sem um það er að ræða að íslenskir stúdentar verða að stunda allt sitt nám, allt námið frá upphafi til enda við erlenda háskóla, þá eru horfurnar þær að þetta sé að verða erfiðara. Í raun hafa margir íslenskir námsmenn, sem hafa verið að leita fyrir sér um skólavist erlendis, einmitt upplifað það með þeim hætti og þó að hv. þingmaður komi upp í ræðustól aftur og haldi hinu gagnstæða fram breytir það því ekki. A.m.k. hef ég ekki ástæðu til að ætla að þeir íslensku stúdentar sem hafa rætt þessi mál í minni áheyrn og sagt mér af sinni reynslu séu að fara með ósatt mál. Ég hef enga ástæðu til að ætla það.

Virðulegi forseti. Þetta andsvar var að mínu mati afskaplega rýrt í roðinu vegna þess að þó að til hæstv. umhvrh. hafi leitað íslenskir námsmenn, af því að þeir fengu ekki aðgang að einhverjum skólum í Danmörku, t.d. verslunarskólum, þarf það ekki að vera vegna þess að einhverjir EB-nemendur séu sjálfkrafa teknir fram fyrir. Þannig er í Danmörku eins og orðið er hér á Íslandi og er að verða í æ ríkara mæli að það komast ekki allir í háskólanám sem það vilja. Fólk kemst ekki ótakmarkað í greinar eins og arkitektúr, í dýralækningar, í læknisfræði o.s.frv. Það eru fjöldatakmarkanir. Og danskir námsmenn mega sjálfir sæta því að komast ekki inn í sína háskóla þegar þeir vilja fara þangað. Þeir mega sæta því að þurfa að vera úti á vinnumarkaði tiltekinn tíma til að vinna sig upp, inn í háskólann. Þetta er því ekki nokkurt einasta svar og engin rök komu hér fram.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi taka undir þau ummæli sem hér hafa komið fram, m.a. hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni, að þessi umræða hefur verið mjög gagnleg og réttlætir það að við höfum rætt þetta mál á þeirri stundu að úrslit eru að nálgast. Ég vil hins vegar segja það í fullri vinsemd við hæstv. umhvrh. og hv. þm. Össur Skarphéðinsson að mér fundust þær flokkspólitísku keilur sem þeir voru að reyna að slá hér í umræðunum vera lítt í stíl við það sem flestir þingmenn virtust telja nauðsynlegt að væri kjarninn í þessum umræðum. Hæstv. umhvrh. hafði það sem meginstef í sinni ræðu að ég, og væntanlega einnig aðrir forustumenn Alþb., værum með einhverja allt aðra afstöðu núna í þessu máli en við hefðum haft þegar við vorum í ríkisstjórn og þetta stafaði af því að við værum svo sárir yfir því að vera ekki í ríkisstjórn. Mér finnst þetta satt að segja afar barnalegur málflutningur. Afstaða okkar í þessu máli er nákvæmlega sú sama nú og hún var meðan við fjölluðum um þetta mál í tíð fráfarandi ríkisstjórnar. Hún er nákvæmlega hin sama. Það er ekkert í þessu máli eða málflutningi okkar sem hefur tekið breytingum við það að við sitjum utan ríkisstjórnar. Ég skal einmitt sanna þetta með því að svara þeirri spurningu sem hæstv. umhvrh. beindi til mín og sneri að fyrirvaranum um norræna vinnumarkaðinn. Hæstv. umhvrh. sagði hér: Í síðustu ríkisstjórn var samstaða um þennan fyrirvara. Hvað hefur breyst nú? --- það er einmitt kjarni málsins. Það var samstaða í síðustu ríkisstjórn um að þetta yrði afstaða Íslendinga. Vandinn er bara sá að Evrópubandalagið hafnaði þessum fyrirvara. Það er vandamálið. Það er það sem hefur breyst, hæstv. umhvrh., að Evrópubandalagið hafnaði þessum sérstaka fyrirvara um vinnumarkaðinn og vildi láta setja í staðinn, og EFTA-ríkin féllust m.a. á það, hið almenna öryggisákvæði. Nú er þess vegna enginn fyrirvari um vinnumarkaðinn í samningsdrögunum. Við vildum hins vegar, og fráfarandi ríkisstjórn, ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, gerði um það sérstaka samþykkt, að fyrirvarinn sem kenndur hefur verið við norræna vinnumarkaðinn ætti einnig að gilda gagnvart evrópska efnahagsbandalaginu. Þess vegna er það alveg ljóst, virðulegi umhvrh., að það er það sem hefur breyst efnislega. Svo geta menn rætt það hvort öryggisákvæði dugi eða dugi ekki, sé betra eða verra. En það er alveg ljóst að sá fyrirvari sem hér hefur gilt gagnvart Norðurlöndum er úr sögunni. Eins tel ég að varðandi yfirráðin yfir landi, hér hefur verið hallað mjög máli á fráfarandi landbrh., hefur auðvitað það gerst að við vildum margir að í samningnum yrði sambærilegur fyrirvari um sérstaka eign Íslendinga á landinu eins og er gagnvart fiskimiðunum. Að við skildum ekki á milli í samningnum, auðlinda hafsins og auðlinda landsins. En frá því var síðan horfið og eingöngu hafður sérstakur fyrirvari varðandi auðlindir hafsins. Það hefur þess vegna breyst, virðulegi umhvrh. Ég vil nú minna á að það var sérstaklega talið nauðsynlegt að fyrsta verk núv. ríkisstjórnar, mig minnir tveimur eða þremur dögum eftir að hún var mynduð, væri að halda fund í Ráðherrabústaðnum á sunnudegi til að veita hæstv. utanrrh. ótakmarkað umboð í samningunum sem hann taldi sig ekki hafa haft í síðustu ríkisstjórn. Og hæstv. utanrrh. kom út af þeim fundi í Ráðherrabústaðnum og sagði við fjölmiðla: ,,Nú hef ég ótakmarkað umboð.`` Það var m.a. ein meginréttlætingin í málflutningi hans fyrir að fara í núv. ríkisstjórn að Sjálfstfl. hefði afhent honum ótakmarkað umboð. Svo við þurfum auðvitað ekki að ræða þetta í þeim stíl sem hæstv. umhvrh. gerði hér. Ég tek undir það sem aðrir þingmenn hafa sagt um ræðu hv. þm. Össurs Skarphéðinssonar, það var margt í henni sem betur hefði mátt vera ósagt og betur væri að ekki yrði þýtt á næstu sólarhringum og sent til Brussel. Sú ræða yrði það sem almennt er kallað í alþjóðasamskiptum ,,none paper``. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson spurði: Hvað verður um litla Ísland ef ekki verður úr samningnum um Evrópskt efnahagssvæði? Ég get svarað því hér og svar mitt er hið sama og svar Morgunblaðsins sl. sunnudag. Morgunblaðið sagði í leiðara sínum sl. sunnudag orðrétt: ,,Þátttaka í Evrópska efnahagssvæðinu ræður engum úrslitum um afkomu okkar Íslendinga, við komumst af án þess.`` Þetta er afstaða Morgunblaðsins, þetta er afstaða mín. Hún ræður engum úrslitum og við komumst vel af án þess. En það er greinilegt að talsmenn Alþfl. í þessum umræðum telja að þetta sé slíkt úrslitaatriði að þeir þurfi að ræða hér í umræðunum örlög Íslands ef ekki verður af þessu. Ég vil segja í fullri vinsemd við hæstv. utanrrh. að við vitum öll hér í salnum að hann og hans flokkur hafa fjárfest mikið pólitískt í Evrópska efnahagssvæðinu. Ég ætla ekkert að lýsa því hér hvernig það hefur verið gert á sl. tveimur árum, fundarferðir ráðherrans, yfirlýsingar Alþfl., kosningabaráttan o.fl. Það er þess vegna eðlilegt að hæstv. utanrrh., eða flokkur hans, hafi nokkra tilhneigingu til þess að vilja teygja sig og teygja sig og teygja sig í þessum samningum til þess að öll þessi pólitíska fjárfesting sé réttlætanleg. Ég vona að virðulegur utanrrh. hugleiði alvarlega, eftir þessar umræður hér, að hann hefur greinilega fengið þann boðskap að það eru alvarleg takmörk fyrir því hvað hægt er að teygja sig langt á næstu sólarhringum. Og ég vona að hann sýni þann þroska að meta meira hagsmuni Íslands en flokkspólitíska fjárfestingu Alþfl. Þar til annað kemur í ljós ætla ég að ganga út frá því að þessi von mín sé rétt. Ég ætla líka að vona að ráðherrar Sjálfstfl., sem ekki hafa talað í þessum umræðum, meti meira hagsmuni Íslands en greiðasemi og góðvild gagnvart samstarfsaðila sem huganlega vill réttlæta pólitíska fjárfestingu Alþfl. í þessu máli. Virðulegi forseti. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur að allmiklu leyti svarað þeirri fullyrðingu hv. þm. Björns Bjarnasonar um það að fyrir stjórnarskiptin hafi í reynd verið samið um allt sem máli skipti þannig að ég vona að hv. þm. íhugi í fullri velvild að sú söguskoðun sem hann hefur flutt hér í dag og flutt áður er ekki rétt. Og það gætum við ráðherrar í þeirri ríkisstjórn rökstutt mjög ítarlegu máli. Það hefur verið sagt í þessum umræðum að fyrirvarinn gagnvart fjárfestingum í sjávarútvegi sé skýr og klár og frá honum verði ekki vikið og það er gott. Hins vegar hefur ekkert verið rætt í þessum umræðum hvernig við ætlum að tryggja að sá fyrirvari haldi þegar íslensk sjávarútvegsfyrirtæki eru komin á almennan hlutabréfamarkað hér á Íslandi sem rennur þá saman við hlutabréfamarkað Evrópubandalagsins. Vegna þess að það er eitt af grundvallaratriðum Evrópska efnahagssvæðisins að hlutabréfamarkaðurinn er sameiginlegur á svæðinu öllu. Ég hef ekki enn heyrt svarið við því hvernig eigi að koma í veg fyrir að erlendir aðilar geti á hlutabréfamarkaði keypt sér hlutabréf í þeim íslensku sjávarútvegsfyrirtækjum sem almennt bjóða hlutabréf sín og það gera þau æ fleiri í æ ríkari mæli á almennum hlutabréfamarkaði. Ég hef ekki heldur séð svörin við því hvað kemur í veg fyrir að erlendir aðilar stofni eignarhaldsfélög og noti þau síðan sem tæki sitt til að fara inn í fyrirtæki í íslenskum sjávarútvegi. Ég held að það væri mjög gagnlegt að það væri rætt áður en menn fullyrða það og reyna að sannfæra sjálfa sig um það að varðandi eignarhald á íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum felist engin hætta í þessum samningum. Virðulegi forseti. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson vakti athygli á því hér, líkt og hv. þm. Halldór Ásgrímsson, að þær hugmyndir sem Evrópubandalagið hefur sett fram um tollabreytingar væri fráleitt að vera aðgengilegar fyrir Ísland. Við vitum það sem höfum starfað með þessum mönnum hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni og Steingrími Hermannsyni að í þessum efnum taka þeir yfirleitt varlega til orða. Þessar yfirlýsingar þeirra hér í þingsalnum eru því mjög alvarleg viðvörun varðandi þær hugmyndir sem við höfum séð í utanrmn. að Evrópubandalagið hefur sett á blað eða reifað, þó að það skjal frá utanrmn. hafi ekki verið rætt hér í umræðunum. Ég vil svo lýsa því hér að lokum að ég hef haft þann skilning á bókun 6 sem kemur fram í þeirri bók, sem Evrópustefnunefnd Alþingis gaf út og rakin er rækilega á bls. 116--130, að bókun 6 hafi tengst þeim fríverslunarsamningum sem Ísland hefur gert við Evrópubandalagið, að þeir fengju að flytja inn iðnaðarvörur til okkar og við fengjum að flytja út sjávarútvegsvörur til þeirra vegna þess að sjávarútvegsvörurnar væru okkar dýrmætustu iðnaðarvörur. Það er hins vegar alveg rétt að við eigum ekki sjálfkrafa tryggingu fyrir því að Evrópubandalagið viðurkenni það, það er samningsatriði. En við veittum þeim aðgang með sínar iðnaðarvörur í trausti þess að við fengjum aðgang með okkar sjávarútvegsvörur. Ef niðurstaðan af samningunum um Evrópskt efnahagssvæði verður sú að við fáum þær tollalækkanir að hluta til, sem beðið hefur verið um, og Evrópubandalagið fær í staðinn aðgang með sitt fjármagn, með sín þjónustufyrirtæki, fjórfrelsið, sem ekki var veitt í fríverslunarsamningunum, þá tel ég að við Íslendingar höfum verið að kaupa tvisvar það jafnrétti sem átti að ríkja í hinum upphaflegu samningum sem tengjast bókun 6, þeir flytja inn iðnaðarvörur við flytjum sjávarútvegsvörur til þeirra. Virðulegur forseti. Það væri freistandi að ljúka þessari ræðu hér með nokkrum vel völdum tilvitnunum í hæstv. utanrrh. um Evrópubandalagið, þá furðuskeppnu og það skrímsli, þá eiginhagsmunaveru, þá þröngsýni, þá tillitssemi, þau músarholusjónarmið, svo ég noti nú nokkur orð sem fram hafa komið í lýsingu utanrrh. á Evrópubandalaginu. Ég ætla bara að lokum að láta í ljósi þá von að hann hafi sín eigin orð ríkulega í huga þegar hann á úrslitastundum næstu sólarhringa á að meta hvað þjónar hagsmunum Íslands.

Virðulegi forseti. Þessar umræður gefa tilefni til svara af nokkrum tilefnum, leiðréttinga í öðrum þegar um meinlegan misskilning hefur verið að ræða og að sjálfsögðu væri æskilegt ef þess væri kostur að setja þetta mál í ögn stærra samhengi, þar sem það á heima, heldur en kannski hefur tekist í þessari umræðu. Víkjum þá fyrst að svörum að því er varðar efnisatriði. Einn hv. þm., hv. 8. þm. Reykn., skar sig nokkuð úr í þessum umræðum, með þeim hætti að ef taka ætti orð hans bókstaflega þá er varla hægt að taka hann mjög alvarlega í þessum umræðum. Hann eyddi ræðutíma sínum í að segja: Bókun 6 frá 1976 tryggði okkur nefnilega 100% markaðsaðgang, þannig að við eigum hann og ef við ekki fáum hann eða eitthvað minna en það þá er það bara tap og enginn ávinningur. Ég vona að hv. þm. sé einn um þennan skilning. Vegna þess að þetta er kolrangur skilningur. Og fyrir þennan skilning fengi nemandi í Háskóla Íslands í stjórnmálafræðideild heldur bágt, trúi ég. Fríverslunarsamningurinn 1972 var eins og þeir vita, sem lesið hafa rit Evrópustefnunefndar undir ritstjórn hv. form. utanrmn., um fríverslun með iðnaðarvörur. Bókun 6 var sérstakur samningur eða samningsviðauki sem fjallaði um aðgang okkar fyrir sjávarafurðir. Það er mat manna, sem þann samning gerðu á þeim tíma, að hann hefði tryggt okkur u.þ.b. 70% markaðsaðild á þeim tíma þegar samningurinn var gerður. Sú viðmiðun nú samkvæmt bókun 6 væri eitthvað innan við 60%. Þetta er það sem bókun 6 var um og hún var aldrei um neitt meira annað en það eins og fram kom í máli hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar, fyrrv. sjútvrh., sem minnti á að samkvæmt skilningi EB hefðu þeir alltaf talið að þeir ættu vanlokið fullnaðarsamningum við Íslendinga á grundvelli bókunar 6 vegna þess að þessar heimildir voru gefnar í trausti þess að gerður yrði í framhaldinu rammasamningur við Íslendinga og á þeim forsendum sameiginlegrar fiskveiðistefnu bandalagsins sem krafði okkur um veiðiheimildir í staðinn fyrir frekari tollaívilnanir. Á það reyndi síðan 1985 þegar eftir því var leitað við inngöngu Spánar og Portúgals að við gengum eftir tollfríðindum að því er varðaði saltfisk og var því synjað af því að við vildum ekki láta af hendi veiðiheimildir, Norðmenn fengu af því að þeir voru tilbúnir til þess. Þetta er það sem er um bókun 6 að segja. Að halda því fram hér í alvarlegri umræðu af hálfu formanns stjórnmálaflokks að við höfum átt samkvæmt bókun 6 100% markaðsaðgang er ekki sæmandi í svona málflutningi. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson, fyrrv. hæstv. sjútvrh., hefur reyndar leiðrétt þetta þannig að ekki þarf frekar við það að bæta. Annað atriði í málflutningi hv. 8. þm. Reykn. var svona af sögulegu hyperbólunni, þ.e. það átti að vera nýtt í Íslandssögunni, það er allt svo nýtt í Íslandssögunni hjá honum, að samkvæmt þessum samningum væri nú útlendingum veittur atvinnuréttur. Og það var alveg nýtt í Íslandssögunni, hafði aldrei gerst fyrr að erlendir aðilar mættu eignast jarðnæði á Íslandi. Hvort tveggja er rangt. Hvort tveggja er bara söguleg hyperbóla. Rangt augljóslega vegna þess að við höfum í mörg ár haft samning um hinn norræna vinnumarkað sem kvað á um það að það voru gagnkvæm atvinnuréttindi á íslenskum og norrænum vinnumarkaði. Með þeim afleiðingum að hér eru starfandi á vinnumarkaðnum eitthvað á annað þúsund norrænir menn allt í allt, á vinnumarkaði á Norðurlöndum eru þúsundir Íslendinga. Fróður maður hefur metið það svo að ef þessi samningur væri ekki í gildi þá væri atvinnuleysi á Íslandi sennilega um 7%. Að því er varðar rétt manna til að sitja bújarðir þá er það svo að þess eru nokkur dæmi að erlendir menn, menn af erlendu ríkisfangi og erlendum uppruna sitji bújarðir hér, þannig að ekki er það nú neitt nýnæmi. Það sem hér skiptir máli er eftirfarandi: Er fyrirvarinn sem nú er að því er varðar vinnumarkaðinn jafnhaldgóður og sá sem gilti gagnvart norræna vinnumarkaðnum? Ég segi já. Hann byggir annars vegar á öryggisákvæði og hins vegar á sérstakri yfirlýsingu ríkisstjórnar Íslands um það við hvaða kringumstæður því skuli beitt. Og það er enginn vafi á því að það er á valdi íslenskra stjórnvalda að beita þessu ákvæði, taka í taumana ef þörf krefur. Það er ekki hægt að áfrýja þeirri ákvörðun íslenskra stjórnvalda til dómstóls. Réttur gagnaðilans er um gagnaðgerðir og því má áfrýja til dómstóls. Menn geta náttúrlega lengi sagt: Ég tel nú samt sem áður að fyrirvarinn að því er varðar hugsanlegan rétt erlendra ríkisborgara til kaupa á hlunnindajörðum sé ekki nægilega vel tryggður, jafnvel þótt við setjum í íslensk lög nánari skilyrði sem byggja ekki á mismunun, skilyrði sem lúta að forkaupsrétti sveitarfélaga, skilyrði sem lúta að forkaupsrétti ríkis, skilyrði sem lúta að nýtingarkvöð, skilyrði sem lúta að búsetutímabili. Og af því að hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir spurði með vísan til svokallaðs kvótahoppsdóms í málum Breta og Spánverja þá vil ég taka fram eftirfarandi: Ég gerði grein fyrir því hvernig dómar hafa fallið að því er varðar þrjú mál og varða þetta hvort réttur sé ríkisstjórnar í aðildarríkjum EB til þess að hafa þrengingarákvæði varðandi búseturétt og það er alveg ljóst að því er varðar bæði Danmörku, Grikkland og Írland. Að því er varðar þetta tiltekna mál sem hv. þm. vék að þá er hægt að fara lengi út í þá sálma, en ég ætla bara að segja eitt: Sá dómur er þessum samningum óviðkomandi. Af hverju? Það er vegna þess að hann lýtur að skráningu skipa milli landa innan bandalagsins. Sjávarútvegurinn er ekki partur af fjórfrelsinu innan bandalagsins og í annan stað eru algerir og ófrávíkjanlegir og varanlegir fyrirvarar af Íslands hálfu varðandi rétt til fjárfestingar eða stofnunar fyrirtækja í sjávarútvegi, útgerð og frumvinnslu. Þannig að sá dómur hefur ekkert gildi að því er þessa samninga varðar. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson spurði: Er nú tryggt að þessi fyrirvari haldi miðað við frekari opnun fjármagnsmarkaðar, miðað við hlutabréfamarkaði, miðað við eignarhaldsfyrirtæki? Svar við því er þetta: Samkvæmt honum væri ólöglegt að veita veiðiheimildir útgerðarfyrirtæki sem væri að einhverju leyti í eigu erlendra aðila. Er hægt að framfylgja því? Til þess væru ýmsar leiðir. Já. En það er líka hægt að segja: Ja, en það verður leppað, það verður svindlað. Það er hægt að gera það nú þegar og sumir halda því fram að það sé gert nú þegar. En það verður ekkert frekar hægt að gera það við þessi skilyrði heldur en núverandi skilyrði. Og reyndar má segja á móti: Hvaða fjármagnsaðili mundi hætta fé sínu til þess að kaupa hluti í útgerðarfyrirtæki og eiga það á hættu að það verði arðlaust við sviptingu á veiðiheimildum? Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og reyndar fleiri flokksbræður hans reyndu að gera lítið úr þeirri vinningsvon sem í þessum samningum er fólgin og reiknaði í skódum og ráðherrabílaverðum. Það vill nú svo til að enginn hefur fremur en ráðuneytið undir hans stjórn, fjmrn., lagt mat af jafnmikilli bjartsýni eins og fjmrn. samkvæmt þessari skýrslu um Evrópu 1992 og ríkisfjármálin útgefinni í apríl undir verkstjórn hæstv. þáv. fjmrh., Ólafs Ragnars Grímssonar. Þar segir í fyrsta lagi: ,,Þetta mun leiða til agaðri hagstjórnar.`` --- Munum við ekki ræðu hæstv. fyrrv. fjmrh. um nauðsyn agaðri hagstjórnar?. Þar segir í annan stað: ,,Ríkisútgjöld munu lækka. Þegar á heildina er litið gæti aðlögun að evrópska markaðnum dregið úr útgjöldum ríkissjóðs enda þótt kostnaður aukist á ýmsum sviðum. Heildaráhrifin gætu legið á bilinu 1--2 1 / 2 milljarður kr. Þessi áhrif eru þó óviss. Sparnaðurinn kemur einkum fram í auknu aðhaldi að ríkisstyrkjum til atvinnuvega, einkum ívilnunum á sviði skattamála og lánafyrirgreiðslu. Aukið frelsi í viðskiptum með landbúnaðarvörur og meiri hagkvæmni í búrekstri gæti einnig skilað sér í lægra búvöruverði og þannig dregið úr þörf fyrir niðurgreiðslur úr ríkissjóði. Þá er líklegt að vextir lækki þegar fram í sækir vegna áhrifa innri markaðarins. Opnun íslenska fjármagnsmarkaðarins mun hafa sömu áhrif.`` Þá segir í þriðja lagi: ,,Heildaráhrifin eru jákvæð. Margt bendir til þess að aðlögun íslensks efnahagslífs að evrópska markaðnum muni hafa jákvæð áhrif á afkomu ríkissjóðs. Áhrifin koma fram bæði í auknum tekjum vegna meiri umsvifa í efnahagslífinu og sparnaði í ríkisútgjöldum. Þessi áhrif gætu mælst á bilinu 4--6 milljarðar kr. þegar upp er staðið eða sem svarar 1--1,5% af landsframleiðslu. Áhrifin koma þó ekki að fullu fram fyrr en að nokkrum tíma liðnum.`` Hvað eru þetta margir skódar? Hvað eru þetta margir hálfir ráðherrabílar? Þeir eru býsna miklu fleiri en hv. þm. vildu vera láta og þó er þetta nú ekki kjarni málsins. Það er búið að taka saman skýrslur af hálfu allra stofnana, Þjóðhagsstofnunar, Seðlabanka, ráðuneyta og það fer að sjálfsögðu mjög eftir því hvaða forsendur menn gefa sér. Samningurinn liggur heldur ekki fyrir. En kjarninn í þessu mati er náttúrlega ekki fólginn í útreikningum í krónum og aurum og skódum, ráðherrabílum eða öðru slíku. Menn verða einfaldlega að leggja mat á vaxtarhorfur íslensks þjóðfélags, annars vegar í samhengi aðildar að innri markaðnum gegnum Evrópska efnahagssvæðið hins vegar hvaða áhrif það hefur að ná ekki slíkum samningum hefur. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson vitnaði til gagnrýninna orða af minni hálfu um Evrópubandalagið. Og það er rétt. Ég hef gagnrýnt Evrópubandalagið og það hafa margir af starfsbræðrum mínum gert, fyrst og fremst vegna þess að látin hafa verið uppi af hálfu pólitískra forustumanna, forsætisráðherra, utanríkisráðherra, nokkuð afdráttarlausar yfirlýsingar um vilja þeirra til að ganga frá þessum samningum og að þeir munu ekki láta músarholusjónarmið eða kjördæmahagsmuni einstakra ríkja standa þar í veginum. Þegar kemur að samningaborðinu hefur hins vegar verið að mæta mönnum sem telja sig hafa nánast ekki umboð til þess að víkja í einu eða neinu frá samningum eða ganga til raunverulegra samninga. EFTA-ríkjunum hefur verið sýnd sú móðgun að þegar komið hefur á lokastig samningafunda, þá hafa ráðherrar sem með þessi mál hafa farið ekki verið viðstaddir, verið farnir. Þetta hef ég gagnrýnt og gert það opinberlega og stend við þá gagnrýni. En þversögnin er fólgin í því að gagnrýna utanrrh. fyrir þetta mat á Evrópubandalaginu sem stjórnkerfi og samningakerfi og hins vegar því að gagnrýna utanrrh. fyrir að vera svo blindaður af ljóma Evrópubandalagsins að hann vilji ólmur draga þjóðina nauðuga viljuga inn í Evrópubandalagið, það er þversögnin. Það er ekki hægt að halda hvoru tveggja fram vegna þess að það er alveg skýrt, og ég hef sagt það frá upphafi, við kaupum ekki þessa samninga hvaða verði sem er. Við leggjum á þá raunsætt mat. Samningarnir liggja ekki fyrir. Ég er ekki að krefja talsmenn þingflokka um það að taka afstöðu hér afdráttarlaust með samningum fyrr en samningsniðurstaðan liggur fyrir. Ég tek eftir því að það er allt annar tónn í umræðu af hálfu málsvara Alþb. heldur en var í fyrri ríkisstjórn. Ég tek eftir því að talsmenn Framsfl. halda opnum dyrum svo sem er hygginna manna háttur við þessi skilyrði. Og ég tek eftir því að það var talsvert annar tónn í umfjöllun um þetta mál af hálfu hv. þm. Kristínar Einarsdóttur en hjá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur. Það er gott að hafa margradda kór. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson vék að mjög þýðingarmiklu máli í þessu samhengi sem er spurningin um gagnkvæmar veiðiheimildir og taldi að um það mál hefði verið fjallað --- af minni hálfu væntanlega --- af léttúð. Ekki vil ég við það kannast, en það er hverju orði sannara að þetta er ekkert léttúðarmálefni heldur mikilvægt mál. Ég gekk út frá því sem gefnu að vísu að mönnum væri þetta mál allvel kunnugt því að það var vissulega rætt á sl. sumri, kynnt hagsmunaaðilum. Þeir ályktuðu um málið og okkur er kunnugt um það að þeir lýstu sig ekki andvíga þeirri niðurstöðu. Og hver var hún? Hún var fyrst og fremst þessi: Þetta er árlegur samningur á grundvelli rammasamnings og kæmi fyrst til framkvæmda 1993. Hér er um að ræða gagnkvæm skipti á veiðiheimildum og alls ekki einhliða veiðiheimildir. Hámarkið miðast við jafnvirði 3000 tonna af karfa, samkvæmt EB-útreikningsreglum ígildi 2600 tonna af þorski. Veiðiheimildir Íslendinga yrðu með gagnkvæmum hætti 3000 tonn af karfa úr hlut Grænlendinga í loðnustofni sem er metinn þá á 30 þús. tonn. Í þessum samningsdrögum eru ákvæði um það að náist þær veiðar ekki, þá komi veiðiheimildir í öðrum tegundum. Að því er varðar útfærslu, þá er kveðið á um það af okkar hálfu að þessar veiðiheimildir skuli skiptast gróflega að 2 / 3 langhali, 1 / 3 karfi, hámark aukaafla yrði 5%. Veiðarnar færu fram í ákveðnum hólfum sem hafa verið skilgreind. Fjöldi skipa yrði takmarkaður, hann yrði háður leyfum, engir frystitogarar yrðu leyfðir, veiðileyfi yrðu gefin út af íslenskum stjórnvöldum á hvert skip, veiðitími er skilgreindur, veiðarfæri eru skilgreind og íslenskir eftirlitsmenn um borð. Þetta er kjarni þessa máls. Nú vil ég að vísu láta þess getið að þetta sem ég hef nú verið að kynna er hið íslenska tilboð. Ég hef ekki aðra vitneskju en þá að af hálfu Evrópubandalagsins hefur þetta tilboð ekki verið gagnrýnt og það hafa ekki verið uppi kröfur um breytingar á því. En þetta mál er ekki í höfn og ég vil taka það alveg skýrt fram. Og ég vil undirstrika það sem ég sagði í ræðu minni í upphafi, ég vara við bjartsýni um það að þetta liggi fyrir eins og við viljum hafa. Togstreitan um lausnina að því er varðar markaðsaðganginn verður erfið og við verðum krafnir fram á seinustu stund um allt það sem viðsemjendum okkar getur komið til hugar til þess að fá í staðinn því að það er ljóst að eftir að þeir gáfust upp á kröfunni um einhliða veiðiheimildir og eftir að þeir, a.m.k. munnlega eins og nú er, féllust á skilyrðislausan, varanlegan fyrirvara að því er varðar fjárfestingarréttindi í sjávarútvegi, þá vilja þeir á móti herða kröfurnar um það að markaðsaðgangurinn verði minni. Það er rétt sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði. Ég færist undan því á þessari stundu að tíunda það í tollflokkum og tegundum hver séu okkar samningsmarkmið. Menn kunnugir sjávarútvegi vita þau gjörla, en það er ekki í samræmi við íslenska hagsmuni að gera það hér og nú og hafa það í þýðingum á borðum samningsaðila okkar á morgun. Það mál er einfaldlega þannig að nú stendur fyrir dyrum lokataflið og það er um það að ná sem hagstæðustum markaðsaðgangi þrátt fyrir það að okkur hefur tekist að brjóta á bak aftur forsendur fiskveiðistjórnunar EB um veiðiheimildir og fjárfestingarrétt og það verður ekki dans á rósum. Þá vildi ég gjarnan víkja að nokkrum atriðum í máli frummælanda, hv. þm. Steingríms Hermannssonar. Hann spurði um þjóðaratkvæði. Svar mitt við því er mjög einfalt. Þetta er milliríkjasamningur sem ég tel að eigi að meðhöndla á nákvæmlega sama hátt og sambærilega milliríkjasamninga þar sem í þeim felast engin afsöl á fullveldi, engin afsöl á löggjafarvaldi, ekki afsal á dómsvaldi. Þá er ekkert sérstakt tilefni til þess að bera þetta undir þjóðaratkvæði frekar en aðra samninga sem ríkisstjórnir á liðnum árum hafa afgreitt með sama hætti, þ.e. með því að það er Alþingi sem staðfestir þá eða hafnar þeim. Hér var nokkur umræða um norsku stjórnarskrána. Það er kannski ástæða til þess að víkja að því hér, og þá vitna ég í lagaálit frá forstöðumanni Lagastofnunar Háskólans, en þar segir, með leyfi forseta, á þessa leið: ,,Á Norðurlöndum hafa farið fram allnokkrar umræður um það hvort samningar um EES kalli á stjórnarskrárbreytingar. Eftir því sem næst verður komist eru þær ekki fyrirhugaðar vegna þess að efni samningsins er ekki talið kalla á slíkar breytingar. Hér er því þó við að bæta að líklegt er að samningurinn verði borinn upp í norska Stórþinginu á grundvelli 93. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir fyrir um samþykki 3 / 4 hluta þingmanna þegar um aðild Noregs að fjölþjóðasamtökum er að ræða þar sem stofnanir eru að einhverju leyti yfirþjóðlegar. Ekki eru þó allir norskir fræðimenn á einu máli um að EES-samningurinn heyri undir 93. gr. og telja margir að einfaldur meiri hluti dugi.`` Síðan segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ekki virðist nauðsyn á að breyta íslensku stjórnarskránni þótt við gerumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu þar sem ekki sýnist þar gert ráð fyrir framsali íslensks ríkisvalds í hendur yfirþjóðlegum stofnunum í þeim mæli að það skerði sjálfsforræði landsins. Annað gildir um aðild að Evrópubandalaginu. Þar yrði stjórnarskrárbreyting tvímælalaust nauðsynleg.``  Virðulegi forseti. Tíminn leyfir ekki að ég fjalli frekar um þetta mál eins og ég gjarnan vildi þó gera að því er varðar víðtækara samhengi þess. Ég vil að lokum aðeins draga saman nokkur meginatriði. Það hefur einkennt alla umræðu um þessa miklu samninga við Evrópubandalagið að fólk virðist ekki gera sér grein fyrir þeim reginmun sem er á samningum af þessu tagi við Evrópubandalagið og umsókn um aðild að Evrópubandalaginu. Það er gegnumgangandi í þessari umræðu að þessu er ruglað saman og þegar ég vék að þessu dreifiriti samtakanna sem nefna sig ,,Samstaða um óháð Ísland`` og benti á að þar er flest á misskilningi byggt, þá er rauði þráðurinn í þeim misskilningi að þar er alltaf verið að rugla saman aðild að Evrópubandalaginu og þessum samningum. Það er tími til kominn í nafni hins upplýsta lýðræðis að menn láti af svona tvískinnungi. Þessu er ekki saman að jafna. Það er alveg sama hvort menn líta á ákvörðunarferlið, á stofnanirnar sjálfar, þá er þarna á reginmunur. Og að því er varðar hið Evrópska efnahagssvæði og samanburðinn við stofnanir EB, þ.e. ráðherraráðið, framkvæmdastjórnina, þingið o.s.frv., þá er það tiltölulega einfalt mál. Evrópubandalagið er tollabandalag. Þessir samningar eru ekki um tollabandalag. Evrópubandalagið hefur sameiginlega ytri tolla. Það er ekki á Evrópska efnahagssvæðinu. Evrópubandalagið hefur sameiginlega viðskiptastefnu gagnvart þriðja aðila. Það er ekki í þessum samningum. Löggjafarvaldið í Evrópubandalaginu er hjá ráðherraráðinu fremur en Evrópuþinginu, þó nú í minni mæli, þingið hefur a.m.k. ákvarðanir um fjárlög en löggjafarvaldið er hjá ráðherraráðinu sem er yfirþjóðleg stofnun. Það er ekkert framsal á löggjafarvaldi frá löggjafarsamkundum EFTA-ríkjanna. Stjórn EES-svæðisins tekur engar ákvarðanir nema með samstöðu. Þar eru engar atkvæðagreiðslur, þar er engin þjóð borin ofurliði í atkvæðagreiðslu. Dómstóllinn að því er varðar EES felur ekki í sér framsal á æðsta dómsvaldi í hendur erlendu dómsvaldi. Eftirlitsstofnunin er eins og hver annar dómari að því er varðar leikreglur í alþjóðlegum samningum. Að sjálfsögðu er það ekki innlendur aðili einn sem kveður upp úr um það hvenær verið er að brjóta alþjóðlegan samning. Það er engri þjóð eins nauðsynlegt og smáþjóð í heimi þar sem hnefaréttur hins stóra gildir nú yfirleitt að leysa sín mál með samningum og með því að tryggja að eftirlit með samningum sé öruggt. Að halda því fram að hér sé um að ræða fullveldisafsal er rökleysa. Einstaklingur sem gengur að samningum við annan einstakling þarf að vera sjálfráða og fjárráða. Ríki sem gerir milliríkjasamninga þarf að vera fullvalda. Það ríki sem gerir slíka samninga er ekki að svipta sig fullveldi en það er hins vegar að takmarka af ásettu og yfirlögðu ráði vegna þess að það er eiginhagsmunamat ríkisins að það vill gera svo ef á bak við það er löggjafarvald viðkomandi ríkis og framkvæmdarvald. Við eigum aðild að GATT. Það takmarkar rétt ríkisins núna til fjáröflunartolla, en það veitir líka um leið útflutningsgreinum okkar ákveðin réttindi gagnvart tollmúrum annarra. Við göngum í NATO. Það skuldbindur okkur til samstöðu með aðildarríkjunum í öryggismálum, en það veitir okkur á móti öryggi í öryggismálum. Við göngum í Evrópuráðið og Sameinuðu þjóðirnar. Þar tökum við á okkur skuldbindingar, t.d. um varðveislu mannréttinda. Í Evrópuráðssamstarfinu kom það á daginn að grundvallaratriði í stjórnskipan Íslands, sem er aðskilnaður dómsvalds og framkvæmdarvalds, var þar af mannréttindadómstóli talinn ósamrýmanlegur alþjóðasamningi og við umturnuðum okkar dómskerfi á þeirri forsendu. Er það afsal á fullveldi? Nei, það er að standa við kvöð alþjóðlegra skuldbindinga. Þannig mætti lengi telja. Það var ágætur jesúíti frá Louvain í Belgíu sem birti hér eina athyglisverðustu greinina, uppýstustu greinina sem birst hefur um EES-umræðuna í íslenskum fjölmiðlum á þessu sumri. Og hann sagði: Það er ekkert algjört fullveldi nema hjá guði almáttugum. Sá einn er engum háður sem öllu ræður. Guð er fullvalda en engir aðrir eru algjörlega fullvalda. Þetta eru pottþétt rök hjá jesúítanum. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri. Ég held að  Ég þakka hv. þingmönnum fyrir þessa umræðu. Ég hef lagt vel við hlustir um það sem hér hefur verið sagt og við skulum vona það sameiginlega að okkur takist að halda þannig á málum í þessu endatafli að það geti skapast sem mest og víðtækust samstaða meðal íslensku þjóðarinnar um þessa samninga.

Herra forseti. Ég hafði nú lofað að tala ekki mikið a.m.k. núna í lokin og skal reyna að standa við það. En síðasti ræðumaður vék orðum að mér og harma ég það ekki, síður en svo, og við fengum hér mjög skemmtilega kennslustund í Evrópufræðum og mörgu fleiru sem líka var mjög nauðsynlegt að rifja upp, ýmislegt merkilegt og mismuninn á EB og EES og hvaðeina. Auðvitað er þar mismunur á en ég held nú að það sé varlegra að hlaupa ekki inn í þetta nýja bandalag án þess að hafa einhverja hugmynd um hvað efnislega muni felast í því sem á að fara jafnvel að skrifa undir í næstu viku. Ég vil árétta það sem ég sagði hér áðan að það verður ekki skrifað undir neitt í næstu viku. Alþingi verður að fjalla um þetta áður en um það er samið. Ég gat um það sérstaklega að lögum samkvæmt verður að bera slík stórmál undir utanrmn. og ef það á að byrja að tala saman á mánudag þá get ég varla ímyndað mér að það verði skrifað undir eitthvað í næstu viku. Ég held að það væri brot á öllum lögum og venjum. Þannig höfum við sem betur fer enn þá nokkurt svigrúm áður en þessi ósköp ganga yfir okkur, ef það eru ósköp. Við skulum segja að þeir víki frá öllu sem þeir eru að krefja og þá gætum við svo sem gert okkar kröfur og sagt: Við ætlum að hafa þetta svona. Þið samþykkið það, alveg eins og þeir segja alltaf við okkur: Við ætlum að hafa þetta svona, þið samþykkið það. Við samþykkjum ekkert óséð. Ekki ég. Það er alveg á hreinu. En það eru ýmiss konar fyrirvarar í þessari bók sem var nefnd og ég vona að allir hv. þm., líka þeir sem nýkomnir eru, hafi náð sér í. Hún er til hér í nokkru upplagi, en þar er þess getið t.d. að 7. nóv. 1976 hafi Gundelach, sá frægi samningamaður, sagt að það væri alveg . . .