Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg hefi engu við það að bæta, sem fært var máli þessu til stuðnings við fyrri umr. Að eins skal jeg geta þess, út af brtt. nefndarinnar, að rangt er að kalla þennan styrk eftirlaun. Það hefir aldrei verið tilætlunin, enda kemur það greinilega í ljós í ákvæðinu um styrkinn, þar sem hann er að eins veittur í 3 ár. Og þetta gæti aldrei verið fordæmi um eftirlaun pósta, þar sem að eins er að ræða um bráðabirgðaviðurkenning fyrir starf þessa manns. Jeg vona því, að háttv. deild taki vel í málið og samþykki bæði brtt. nefndarinnar og till. í heild sinni.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Þegar bjargráðanefndin hafði frv. þetta á þgskj. 295 fyrst til athugunar og yfirlits, þá komst hún að þeirri niðurstöðu, að ráða hv. deild til að samykkja það óbreytt. En það var ekki af því, að nefndin teldi frv. að öllu leyti gott og gallalaust. En hins vegar hafði hún ástæðu til að búast við, að þingi yrði slitið þá og þegar, og þar sem Ed. hafði afgreitt það í þessu formi, þá vildi bjargráðanefnd Nd. ekki tefja málið, og vildi því láta það taka sem minstan tíma, með því að samþykja það óbreytt. En við 2. umr. komu fram, frá ýmsum hv.þm., athugasemdir við frv., sem nefndin kannaðist við að hefðu við mikil rök að styðjast. Af þessu leiddi, að nefndin tók málið á ný til athugunar og flytur nú brtt. á þgskj.311. Í öðru lagi skal jeg minna á brtt. frá hv.þm. Dala. (B. J.), á þgskj. 308, og enn fremur brtt. við brtt. nefndarinnar, frá tveim hv.þm. í bjargráðanefnd, og er sú brtt. á þgskj. 312. Að því er snertir brtt. nefndarinnar, þá eru þær aðallega því fólgnar að færa út eða auka heimild landsstjórnarinnar til að ráðstafa atvinnulausu fólki. 2. gr. frv., eins og hún er nú, er lagt til að falli burt og 3. gr. verði 2. gr. Síðan komi ný grein, er verði 3. gr., og ræðir um að ráðstafa vinnufæru fólki, „sem ekki verður ráðið til vinnu af fólksráðningastofunni nje með frjálsum samningum á annan hátt. Leggur nefndin til, að bæjar- og sveitarstjórnum veitist vald til að ráðstafa fólki, sem ekki fer í vist á annan hátt, „enda líkur til“, segir í greininni, „að það verði öðrum að byrði“. Þetta vilja tveir nefndarmanna strika burt, svo að greinin fái á sig skýlausari og hreinni blæ, þannig, að heimildin nái til alls þess fólks, sem ekki vill ráða sig af frjálsum vilja, hvort sem það hefir nokkuð fyrir sig að leggja eða ekki. Jeg skal játa það, að persónulega get jeg vel fallist á þessa brtt.hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) og hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.). Og nefndin gerir þetta alls ekki að neinu kappsmáli. En með því að fella þessi orð í burtu eru myndaðar hreinar línur. Býst jeg raunar við, að menn líti svo á, að ákvæðið sje töluvert nærgöngult, en það kemur ekkí frekar fram við þá efnaminni en hina. Hugsunin, sem liggur bak við brtt. og þessa gr., er sú, að allir eigi að vinna, hvort sem líkamlegar þarfir krefjast þess eða ekki og hvort sem menn hafa mikið eða lítið fyrir sig að leggja. Þótt þetta virðist hart í fljótu bragði, þá er það hið rjetta í þessu máli, eins og á stendur. Þess ber vel að gæta, að frv. er nokkurskonar dýrtíðarráðstöfun að þessu leyti. Enn fremur er það brtt. nefndarinnar, að 4. gr. sje orðuð eins og þar segir, á þgskj. 311. Aðalinnihald hennar er það, að ef bæjar- eða sveitarstjórn getur ekki ráðstafað fólkinu samkvæmt 3. gr. og horfur eru ískyggilegar, þá skuli hún safna skýrslum um ástandið og síðan snúa sjer til landsstjórnarinnar, og er þá svo fyrir mælt, að landsstjórnin hafi vald til að skipa fyrir um flutning á þessu fólki og skipa því í vistir. Enn fremur er þar til tekið, að ef bæjar- eða sveitarstjórn gerir engar fullnægjandi ráðstafanir að því er atvinnulaust fólk snertir, þá hafi landsstjórnin heimild til, að undangenginni aðvörun, að beita valdi til að ráðstafa því í atvinnu. Þetta er nú aðalbrtt. nefndarinnar, og býst jeg við, að um þær verði aðallega rætt, og ef skoðanir eru skiftar um málið, þá sje það einkum um þessi atriði. Að því er snertir brtt.hv.þm. Dala. (B. J.), þá er þess að geta, að flestar brtt. hans eru, að meira eða minna leyti, teknar upp í brtt. nefndarinnar, að undanteknu þó sektarákvæðinu, og brtt. undir 4. lið, þar sem þessi hv.þm. (B. J.) leggur til, að ef stjórnin vill afstýra skorti, samkvæmt lögum þessum, skuli henni og heimilt að skipa mönnum hjú. Með öðrum orðum, þessi hv.þm. (B. J.) vill gera mönnum að skyldu að taka við því fólki, sem þannig er á sig komið. Jafnvel þótt þetta kunni nú að sýnast í samræmi við það, að skipa atvinnulausu fólki í vistir, getur nefndin þó ekki fallist á það að ganga svo langt. Bæði er það allhart aðgöngu, og nefndin álítur ekki þörf að skipa mönnum hjú, því að þegar alls er gætt, þá er ekki fleira iðjulaust fólk en atvinna er fyrir í landinu, ef fólkinu er jafnað rjett niður. Jeg þóttist leiða rök að því við aðra umr., í framsögunni, að þörfin fyrir fólkið að vorinu og sumrinu sje svo mikil úti um landið, að það er meira en nóg að gera fyrir alla þá í bæjunum og kauptúnunum, sem ekki geta fengið vinnu þar heima fyrir. Nefndin getur því ekki fallist á þessa till.hv.þm. Dala. (B. J.) Að öðru leyti skal jeg geta þess, að nefndin hefir gert till. um smáformbreytingar. T. d. hefir hún leiðrjett nafnið á Fiskifjelagi Íslands, o. s. frv. Ákvæðin í 6. lið, um breytingu á 7. gr, eru í samræmi við fátækralögin. Sje jeg svo ekki ástæðu til að ræða þessar brtt. frekar. En þess vil jeg þegar láta getið, að með þessum brtt., og sjerstaklega ef brtt. á þgskj. 312 er samþ., þá eru hjer myndaðar hreinar línur í þessu fólksráðningarmáli, og má segja, að grundvallarhugsunin sje þessi gamla kenning: „Hver, sem ekki vill vinna, á heldur ekki mat að fá“. Hjer er miðað við það, að fólk, sem getur unnið, en vill ekki, sje látið vinna, án tillits til hvort því líkar betur eða ver. Með því er algerlega numinn af frv. sá „fátækrastimpill“, sem margir hafa virst hneykslast á. Jeg ætla nú ekki að gera þessar till. að kappsmáli, en hins ber að gæta, að nái þær ekki fram að ganga, er frv. búið að missa sinn kraft, og þá stendur á sama, hvort stjórninni er gefin heimild til að setja upp fólksráðningaskrifstofu eða ekki. Jeg læt mjer það liggja í ljettu rúmi. Hitt álít jeg miklu meira vert, að veita bæjar- og sveitarstjórnum heimild til að ráðstafa til vinnu því fólki, sem er atvinnulaust, annaðhvort af því, að það vill ekki vinna, en liggur svo á öðrum, eða lifir á eigin fje. Á þessum erfiðu tímum þurfa allir að leggja fram krafta sína; enginn má liggja á liði sínu. Allir verða að vinna, sem vetlingi geta valdið, hvort sem þeir eru æðri eða lægri, ríkir eða fátækir.

Bjarni Jónsson Jeg hefi gert brtt. við þetta frv.,og átti nefndin aðgang að þeim. Ætla jeg, að hún hafi sjeð þær áður en hún ljet prenta sínar.  (S. S.: Rjett)  . Jeg skal geta þess, að jeg tel ekki sæma að setja slík lög á Alþingi, nema bygð sjeu á skynsamlegum grundvelli. Að káka við slíkt er ekki til nokkurs hlutar. Annað tveggja verður, að láta alt arka að auðnu, eða fá alt stjórninni í hendur. Jeg tel, að eins og nú horfir um aðstöðu Íslands og viðburði heimsins, eigi stjórnin að taka við öllum atvinnuvegum landsins í sínar hendur. En til þess að haga atvinnuvegunum þannig, að landið geti sem mest búið að sínu og þurfi ekki að sækja undir högg til annara, þá verður stjórnin að hafa fult vald til þess að ráða fólk til atvinnunnar og hagnýta vinnukraftinn á þann hátt, að sem mest verði aflað og sem mest framleitt úr skauti jarðar og sjávar, til þess að ala önn fyrir þessari þjóð veturinn er nú fer í hönd, og með hliðsjón á árunum fram undan, því að ef stríðið heldur áfram, þá er auðsætt að þetta land verður að læra að búa að sínu. Og það er engin frágangssök. Í þessu landi má fá svo mikið af næringarefnum, að þjóðin getur vel lifað af, ef hún kann að blanda þau, svo að hún þarf ekki að sækja til annara, eða eiga viðurværi sitt undir þeirri slempilukku, að tundurskeyti hæfi ekki skipin, sem flytja mat að landi, þar sem svo mikil eru vígaferli á sjónum. Þess vegna þarf að skifta vinnukraftinum svo haganlega milli atvinnuveganna, að trygging sje fyrir því, að landsmenn falli ekki úr hungri, er fram á veturinn kemur. Það er næst á að minnast, að ekki er langt síðan kunngerðir voru samningar þeir, er gerðir hafa verið við bandamenn, fyrir landsins hönd. Er skjótsjeð á þeim samningum, að öðrum aðalatvinnuvegi landsins, sjávarútveginum, er í beinan voða stefnt, svo að engar líkur eru til, að hann framfleyti eins mörgum og undanfarið. Þetta fólk verður því atvinnulaust, er fram á kemur, og peningalaust, og mun þeim ekki þægilegt um atvinnu til viðurværis, er vetrar að. Það er því bersýnileg hætta fyrir stjórnina og landið yfir höfuð að ganga í móti vetri með stórar borgir og kauptún full af fólki, sem hún þarf ef til vill að taka upp á arma sína á miðjum vetri. „Ekki er ráð, nema í tíma sje tekið“; þess vegna verður nú tafarlaust að ráðstafa því fólki, sem ekki er bjargarlaust, en getur orðið það. Það er ekki til neins, eins og til hagar hjer, að vera að geyma hjálpina þangað til atvinnuvegir eru komnir í kalda kol, því að þá er ekki til neins að taka, því að hvar er þá björgin? Það getur verið nóg gull til í handraðanum, en engin björg fyrir fólkið. Vil jeg hjer minna á atriði síðustu daga, en það er það, að nú hafa kafbátastöðvar verið fluttar vestur að Vesturheimsströndum, og hvar er nú trygging fyrir því, að þessir sterku vígdrekar, er geta legið úti mánuðum saman, sneiði fram hjá 2-3 skipum, sem Íslendingar eiga í förum ? Hvar er trygging fyrir því, að þessum skipum verði ekki sökt áður en þau koma heim nokkurri lúku af korni, eða kann ske helmingnum af því, sem nauðsynlega þarf, en þegar ekkert korn er til, hvernig á þá að fara að því að bjarga fólkinu? Það er fyrirhyggjan ein, sem bjargar þjóðunum í stríðinu, og þar eiga menn að semja sig að kenningu hins mikla lærimeistara heimsins í þessu stríði, Þýskalands. Það er þess vegna alt, sem gert er í þessu máli, kák, nema það eitt, að gera alt til þess að auka framleiðsluna; en til þess að tryggja líf fólks hjer í Rvík verður strax að byrja á öflugum ráðstöfunum og framkvæma þær, en bær eins og Reykjavík er alls ekki trygður nema fjölda fólks sje ráðstafað til ársvista upp í sveitir, þar sem mjólk er til. Allir vita, að Reykjavík hefir þolað mikinn mjólkurskort, þrátt fyrir allan þann mikla tilkostnað, sem ráðist hefir verið i, við að sækja mjólk austur yfir fjall, en þegar bændur fá miklu minni skamt af korni en verið hefir, verða þeir að búa að sínu, og má æra óstöðugan að fara þá að taka af þeim þeirra eigin mjólk. - Nei, látum þá fá fólkið til að vinna að heyskapnum, svo að ekki þurfi að skera fjeð niður í útlendinga, sem ætla að gera svo vel að kaupa það fyrir hundsbætur. Látum t. d. hjón fara með 2 börn upp í sveit og vinna þar fyrir þeim kauplaust, eða þá að kaupið sje nákvæmlega metið. Hjer á ekki að hugsa um það, að ein stjett græði eða tapi, en það, sem þjóðin á að gera, og það, sem Alþingi og stjórn á að hugsa um og gera, er það, að sjá um, að þrátt fyrir skaða sinn lifi þjóðin. Menn þekkja veðráttu hjer á landi; bjargartíminn er 2 mánuðir eða 3, og þann tíma verður að nota; því er á þessum síðustu dögum seinasti tími til að gera tryggingarráðstafanir. Jeg vil benda á, að það er ekki til neins að vona, því að hve lengi er eitt tundurskeyti að gera enda á þeim vonum ? Það er því ekki til neins að búa eins og verið hefir, því að menn hafa bókstaflega bygt á því, að Þjóðverjar hjeldu ekki út nema 2 mánuði fram yfir síðustu þingslit, en menn ættu nú að fara að sjá, að það eru engar veikar þjóðir, sem hjer eigast við, heldur tvær hinar sterkustu þjóðir, sem til eru, Þjóðverjar og Englendingar. Þess vegna er ekki til neins að byggja vonir á því, að önnur hvor þeirra muni detta fyrir borð, því að þótt báðar þeirra sjeu orðnar úrkula vonar um að sigra, mun þó langt að bíða þess, að þær, með allri þeirra manndáð, ásamt þeim þjóðum, er hvorri þeirra fylgja, hætti að berjast. Þess vegna er ekki annað fyrir Íslendinga að gera en að taka verulega skynsamlegar ráðstafanir, og er þá ekki annað til en að nota íslenska náttúru og íslenska jörð til þess að framleiða af henni það, sem þjóðin þarf til þess að lifa; en það er ekki til neins að láta reka á reiðanum, því að langt verður til þess, að allur almenningur fer að skilja þetta eins vel og hv.þm. ættu að gera. Það er þingið, sem á að skilja þetta, því að það er kosið af þjóðinni tii þess að hafa á hendi stjórn landsins, og það er skylda þings og stjórnar að gera nú svo viturlegar ráðstafanir, að þjóðin verði ekki svikin þegar mest á liggur. Á þessari grundvallarhugsun byggjast mínar till.; því að þetta skrifaði jeg meira upp til þess, að það væri sú stefna, sem nefndin ætti að fara eftir, og enn fremur gerði jeg ráð fyrir, að hún mundi bæta ýmsu inn í, sem til bóta mætti verða. Jeg hafði talið mjer skylt að láta hv. bjargráðanefnd þessar till. í tje, svo að hún gæti athugað þær nánar. Eitt atriði vil jeg nefna; það er það, sem er 4. liður hjá mjer, sem hv.frsm. (S. S.) sagði að nefndin vildi ekki fallast á, að stjórnin þarf að hafa heimild til að taka búskap landsins í sínar hendur og skipa bændum hjú. Nú kann að vera, að einhver bóndi segi: Jeg hefi nógu stórt bú; jeg kæri mig ekkert um meira fje og fleiri hjú. En þessi bóndi býr t. d. á stórri jörð og getur tekið ein hjón með tvö börn, og má vel stækka hans bú; þá verður hann að hlýða og búa fyrir þjóðina og stækka sitt bú. Það er ekki til neins að beita harðúð við verkamennina, en láta hinn aðilann, vinnuveitandann, neita að hlýða sjer, með því að stjórnina vanti heimild til þess að skipa fyrir. Hv. þm. skulu sanna, að það verður þessu landi verulega dýrt, ef þessi till. verður feld. En geri þeir nú eins og þeim líkar; jeg mun finna ráð til að sýna, að jeg hefi ekki farið með neina heimsku, og eins munu viðburðirnir, þeir er síðar gerast, sýna, að jeg hefi farið hjer með rjett mál.

Einar Jónsson Það er svo vanhugsað og öfugt frv., sem hjer liggur fyrir, að það er naumast hægt að binda sig við það, en jeg skal þó gera það sem jeg get í því efni. Jeg býst við, að margir af landsmönnum muni vera farnir að búast við því, að þetta þing, sem nú hefir setið hjer í 2 mánuði, væri búið að gera eitthvað að gagni, en jeg hefi ekki sjeð það enn þá, og enda þótt jeg liti í þetta frv., þá get jeg ekki heldur sjeð, að það bæti nokkuð úr skák í því efni. Hv. þm. Dala. (B. J.) er búinn að tala mikið um þetta frv., og hefir hann farið sanngjörnum orðum um það. En það, sem hv. 1. þm. Arn. (S. S.) hefir sagt um það, met jeg einkis. Jeg held, að þetta frv., sem hjer liggur fyrir, geti ekki talist nein dýrtíðarráðstöfun, til bóta. - Ef á að fara að skylda bændur til þess að taka við fólki, sem þeir hafa ekkert með að gera, þá tel jeg, að farið sje um of inn á eignarrjett einstakra manna. Því að jeg skil þetta frv. svo, að það eigi að útvega atvinnulausu fólki vinnu hjá þeim, hvort sem þeir vilja nokkuð með það hafa eða ekki, og bændur, sem þurfa að fá sjer vinnukraft, eiga að taka við því, hvort sem það getur orðið þeim að nokkrum notum eða ekki. En oftast mun það fólkið, sem liðljettast er til vinnu, skorta atvinnu, fremur en hitt, sem dugandi er. það yrðu því ónytjungarnir, sem þessi fólksráðningastofa hefði til útbýtingar, og býst jeg ekki við, að vinnuþiggjendum þætti það svara kostnaði. Þetta er sú dýrtíðarráðstöfun, sem verið er að gera; sú ónýtasta og órjettlátasta, sem jeg hefi sjeð. Hv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að eitt af tvennu ætti að gera, að láta annaðhvort alla vera sjálfráða, eða lögbjóða alt. En jeg vil hjer fara milliveginn, að alt sje ekki látið liggja í lausu lofti, en ekki heldur alt lögboðið, sem kemur við atvinnuþörfinni og vinnuveitandanum í bága. Jeg held nú helst, að eins og nú er komið, sjeu ekki neinar líklegar ráðstafanir í okkar höndum, sem viturlegar sjeu, og þess vegna væri best, að við segðum vertu sæll hver við annan og færum okkar leið, því að þó að við segjum, að þetta frv. sje dýrtíðarráðstöfun, þá er það tómt ómark, sem við undirskrifum með einu stóru ómarki, frá upphafi til enda. Þjóðin ræður eins miklu um þetta, og þess vegna vil jeg fá styrk hvers einasta hv.þm. til þess að losna við þetta ómak. Jeg sje ekki, að nokkur bót sje í þeim brtt., sem hjer liggja fyrir framan mig. Frv. er óbrúklegt sjálft, og brtt. bæta það ekkert; vil jeg því lýsa yfir því, að jeg mun ekki greiða því atkv. mitt, og þarf enginn hv.þm. að halda, að hann bæti heiður þingsins að nokkru leyti með því að vilja samþykkja það. Jeg ætla með nokkrum orðum að minnast á það, sem hv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að það væri ekki rjett fyrir Reykjavík og austurhjeruðin að vilja skiljast hvort við annað. Tel jeg það rjettmætari umsögn en hitt, sem Jón Ólafsson sagði á þingi 1913, að þótt himinhár múr væri gerður eftir allri Hellisheiði, þá myndi Reykjavík einkis sakna, og lifa jafnvel þó öll viðskifti við austurhjeruðin hyrfu. Það var rjett, sem hv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að Reykvíkingar þyrftu mjólk og smjör að austan. Til þess þarf að koma upp járnbraut austur, en fólksráðningaskrifstofan má fara sína leið; jeg greiði atkv. á móti henni þegar í kveld.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer sýnist till.hv.þm. Dala (B. J.) fara í rjetta átt. Mjer virðist, að hv. bjargráðanefnd hafi ekki lagt nægilega áherslu á það, að gera ráðstafanir til þess að skifta vinnukraftinum niður á atvinnuvegina, hindra það, að þeir, sem atvinnu þurfa, sitji langan tíma yfir lítilli vinnu. Þar í held jeg að hættan sje mest, en ekki svo mjög mikil í því, að atvinna fáist ekki yfirleitt, að minsta kosti ekki enn þá. Get jeg nefnt það þegar, að mestu hættuna tel jeg stafa af síldveiðunum, því að vera má, að ráðist verði í mjög mikinn síldarútveg, að nokkru upp á óvissu, sem svo hættir í miðju kafi. En þar sem síldarútvegur er rekinn er margt fólk saman komið til að stunda þá atvinnu, og gæti þetta orðið mjög slæmt fyrir kaupstaðina. Notadrýgri gæti þó önnur atvinna orðið fyrir landið, þótt dagkaupið væri þar ekki alveg eins hátt. En þetta alt er fjarska erfitt við að eiga, vegna þess, að fyrir þetta sumar, sem nú fer í hönd, býst jeg við, að naumast verði hægt að gera þær ráðstafanir, sem að gagni mættu koma. En ef ófriðurinn heldur áfram, þá veit jeg, að hugsa verður fyrir því, að fólkið hafi atvinnu við framleiðslu, sem vissa sje fyrir að hægt verði að fá. Aftur á móti er jeg ekki eins trúaður á það, sem mjer finst allmargir hv.þm. vilja, að hyggilegt sje að skylda bændur til að taka hjú. það er, held jeg, ákaflega örðugt og ákaflega athugavert, jafnvel á svona tímum, vegna þess, að á milli húsbænda og hjúa er náið samband, og því mjög ilt að lögbjóða það. En jeg held samt, að það eigi að veita landsstjórninni eða fólksráðningaskrifstofunni einhverja heimild til að skipa atvinnulausu fólki í þá staði, þar sem það getur starfað að framleiðslu; en ef þessi fólksráðningaskrifstofa, eða landsstjórnin, hefir engum peningum yfir að ráða, til þess að útvega þessum mönnum atvinnu, þá er jeg hræddur um, að þetta geti orðið meira í orði en á borði. Jeg held þess vegna, að með þessari skyldu, um að sjá fyrir því, að atvinnulaust fólk geti fengið atvinnu við einhverja framleiðslu, hefði átt að fylgja heimild til að nota fje til þess, eitthvað svipað og var í lögum þeim, sem enn þá gilda, um að sjá fólki fyrir atvinnu, en sem sagt, jeg ætla ekki að fara lengra út í það atriði. Eins og að framan er talið, er jeg samdóma hv. 2. þm. Rang. (E. J.), að jeg verð að telja það mjög svo athugavert að skipa bændum að taka hjú. Að öðru leyti vona jeg, að mál þetta fái sem bestar undirtektir og athugun.

Gísli Sveinsson Síðan mál þetta var hjer síðast til umr. hafa allmargar brtt. komið fram við það. Um till. bjargráðanefndar er það að segja, að þær eru að sumu leyti aðgengilegri og að sumu leyti, ef til vill, lakari en frv. En jafnframt skal jeg lýsa yfir því, að jeg hefi ekki verið móti frv. eins og það var, og er það ekki enn, en jeg álít, að brtt. nefndarinnar geri hvorki til nje frá, þegar öllu er á botninn hvolft. Hún vill færa töluvert af þessu starfi yfir á bæjar- og sveitarstjórnir, og það getur verið heppilegt, en um það skal jeg ekki fjölyrða frekar. En jeg vildi einkum fara nokkrum orðum um ræðu hv.þm. Dala. (B. J.) í sambandi við ræðu hæstv. forsætisráðherra. Jeg varð hissa að heyra hv.þm. (B. J.) leyfa sjer svo sem að egna annan stríðsaðiljann móti skipum vorum og flutningi. Slíkar getsakir hafa að vísu komið fram hjá hinum hv.þm. (B. J.) áður, en mjer og öðrum fellur þungt, að nokkur maður skuli láta sjer slíkt um munn fara. Þótt vjer höfum orðið undir kúgun að búa, eru slík ummæli sem þessi algerlega óleyfileg gagnvart sjálfum oss, og einnig sjálfum Þjóðverjum, þeim aðiljanum, sem hv.þm. (B. J.) gefur í skyn að muni láta oss sæta hörðu. Því að hvað höfum vjer til saka unnið? Hvað höfum vjer gert á hluta Þjóðverja? Það er hreint og beint óðs manns æði að geta þess til, að Þjóðverjar sýni oss slíka fúlmensku, þó að vjer höfum neyðst til, stöðu vorrar vegna, að gera samning við Englendinga. Jeg þykist þess fullviss, að Þjóðverjar láti oss eigi í einu nje neinu gjalda slíks samnings, fremur hjer eftir en hingað til. Hv. sami þm. (B. J.) kvað nú vera komna 11. stundu; nú væri mál til komið að aðhafast eitthvað. Kafbátarnir þýsku væru nú komnir að ströndum Vesturheims, og skip vor, sem ganga vestur um haf, væru því í hættu stödd, - þeim mundi verða sökt, vísvitandi eða óvart, og allir aðflutningar til landsins teppast. En hvaða ástæða er til að hugsa svo? Alls engin. Því að ef Þjóðverjar hefðu viljað láta oss gjalda aðstöðu vorrar, hefðu þeir gert það fyrir löngu. Undanfarið hefir kafbátahernaður altaf verið kringum England, þar sem skip vor hafa átt leið um, og þau þó aldrei verið lögð í einelti af Þjóðverjum. Þessar getsakir hv.þm. Dala. (B. J.) eru þess vegna algerlega rakalausar, og jeg tel þær ranglátar gagnvart þessum aðilja, sem bæði fyrir stríðið og síðan það hófst hefir ekki sýnt oss annað en gott eitt. En jafnframt eru getsakir þessar rangar gagnvart sjálfum oss, þar sem þær eru notaðar sem röksemdir með till., sem hjer er fram borin og eigi ætti að ná fram að ganga. Það er þess vegna algerlega ófyrirsynju, að hv.þm. (B. J.) hefir í hótunum um, að spár hans muni rætast, ef till. verði feld. Þá kem jeg að meginefni máls hans, að landsstjórnin eigi að taka allan búskap landsins í sínar hendur. Vel má vera, að hv.þm. Dala. (B. J.) treysti landsstjórninni svo vel, að hann vilji fela henni búskap landsins. Og jeg skal ekki fortaka, að fleiri kunni að verða hv.þm. (B. J.) sammála um þetta. En jeg hygg, að þeir sjeu miklu fleiri, sem eigi vildu fela nokkurri stjórn - síst þeirri stjórn, sem nú situr að völdum - búskap sinn í hendur. Mjer er líka ráðgáta, hvernig stjórnin gæti rekið búskap landsins, svo vel færi, þar sem orðið hefir stórkostlegur tekjuhalli á öllum þeim dýrtíðarfyrirtækjum, sem hún hefir haft með höndum; enda er slíkt framleiðslufyrirkomulag hvergi tíðkanlegt, ekki einu sinni í stríðslöndunum. Tal hv.þm. (B. J.), um þetta atriði, er því alt út í hött. Slíkt búskaparfyrirkomulag er eitt af því, sem eigi gæti komið til mála. Og líti maður nú á ástandið eins og það er, og hvort þörf sje á slíku fyrirkomulagi, má með sanni segja, að þó að þröngt sje um í ýmsum greinum, virðist það vera hrein og bein fjarstæða, að búskapur landsins sje lagður landsstjórninni í hendur. Hitt er annað mál - og í því getur verið heil brú - að reynt sje að hlynna að atvinnuvegunum með því, að setja alt verkfært fólk til vinnu. En þegar að því kemur, hvernig á að framkvæma þetta, má búast við, að leiðir manna skiftist. Mjer skildist á ræðu hæstv. forsætisráðherra, að hann ætlaðist til, að fólkinu yrði skift milli atvinnuveganna. Mjer er óskiljanlegt, að þessi skifting gæti orðið í nokkru lagi, nema fólkinu sje skift hlutfallslega jafnt, svo sem bráð nauðsyn krefur, milli atvinnuveganna. Fólkið frá sjávarútveginum yrði að nokkru að fá atvinnu hjá landbúnaðinum. En ákvæðið í till.hv.þm. Dala. (B. J.) um þetta atriði er í raun og veru alveg eins og ákveðið er í sjálfu frv., en framkvæmdin að eins hugsuð með dálítið öðrum hætti. Ef hæstv. forsætisráðherra vill vinna að því að skifta fólkinu milli atvinnuveganna, skil jeg eigi, eftir till.hv.þm. Dala. (B. J.), eins og þær eru orðaðar, hvernig komist verður hjá að lögbjóða menn í vistir. En það tel jeg eigi kleift eða gerlegt, eins og nú stendur á. En jeg tel veg nefndarinnar færan og til bóta, ef veruleg brögð verða að atvinnuskorti á einum stað eða öðrum. Mönnum mun og finnast, að auk þess, sem er aðalatriðið hjá hv.þm. Dala. (B. J.), að fela stjórninni búskap landsins, sje farið of langt í að fela henni umsjá á einu og öðru. Hún á að setja á stofn fólksráðningarstofur, skifta niður fólkinu á atvinnuvegi landsins, úthluta matvælum o. fl. Það þarf sannarlega ímyndunarafl til þess að komast að þeirri niðurstöðu um alt þetta, að stjórninni takist að tryggja þetta alt vel. Jeg er hræddur um, að henni verði skotaskuld úr að ákveða rjett hlutföll milli hinna ýmsu atvinnuvega. Það er miklum erfiðleikum bundið að rannsaka það atriði ábyggilega, eigi síst um þennan tíma árs, og kostnaðarsamt er það líka. Hv. þm. Dala. (B. J.) ætlast til, að stjórnin hafi vald til að skipa mönnum vistir, en að eins atvinnulausu fólki. Nú getur fólk verið atvinnulaust, en hins vegar engin atvinna verið til handa því, því að hugsast getur, að sveitabændur vilji ekki bæta við sig fólki. En hvað á þá að gera ? í 4. gr.brtt. er svo ákveðið, að stjórnin megi skipa mönnum hjú til þess að afstýra bjargarskorti, en þó ekki að eins vegna atvinnuleysis. Hvernig á að samrýma þetta? En ef á að ganga þessa braut, verður að sjálfsögðu að sjá um, að fólkið verði tekið í vistir. Jeg hefi bent á, að slíkt getur ekki náð nokkurri átt, ef beita á nauðung. Því mætti spá með miklu meiri rjetti, að þetta yrði til þess að koma öllu í kaldakol, ef á að ráðast með slíkum hætti inn á heimili manna. Hæstv. forsætisráðherra gat þess, að verið gæti, að fólk hefði atvinnu, en að sú atvinna væri ekki heppileg,rjeði sig t.d. í síldarvinnu, en bæri lítinn hlut frá borði. Þetta getur hugsast. En á þessu hefir þó verið meiri hætta áður, en gera má ráð fyrir nú. Jeg hygg, að fólk ráði sig varla í hópum í síldarvinnu í því árferði, sem nú er; og jeg býst ekki heldur við, að vinnuveitendur safni að sje mörgu fólki. Síldveiði getur ekki þróast í ár. Á þessu hvorugu mun vera mikil hætta. En hins vegar getur verið viðsjárvert að svifta menn þeirri atvinnu, sem þeir eiga kost á. Sú leið er ekki heldur farin í frv. nje brtt. bjargráðanefndar. En aðalatriðið er þetta: í fyrra lagi að ráðstafa atvinnulausu fólki og í öðru lagi þeim, sem eru bjargarvana. En þessar ráðstafanir verða að fara fram með öðrum hætti en að skipa mönnum fólk þetta sem hjú. Hæstv. forsætisráðherra kvað þingið eiga að veita fje til þess að tryggja atvinnuvegi landsins. Og jeg veit ekki betur en gert sje ráð fyrir í lögunum um almenna dýrtíðarhjálp, að landsstjórnin megi láta fólk vinna í beinar þarfir framleiðslunnar. En auðvitað er henni þar ekki gefin heimild til að siga fólki í vitleysu hingað og þangað, t. d. í grjótvinnu, um hávetur, upp um háfjöll. En stjórnin hefir þetta í sínun höndum og getur bæði lagt fólk og fje til framleiðslunnar, eins og hún hefir ráð á. Jeg sje því enga þörf á að ákveða þetta nánar, en gert er í till. bjargráðanefndar, og býst jeg við að fylgja þeim, eins og komið er um málið.

Bjarni Jónsson Jeg ætla mjer að reyna að endurtaka ekki margt af því, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni. En eftir því, sem mjer hefir heyrst af tali sumra hv.þm., sem gert hafa mál þetta að umtalsefni, þá hafa þeir ekki vel skilið, hvað væri „í hagfeldustu hlutföllum“. það var þó ekki erfitt að skilja, að þar, sem um matvæli er að ræða, þá muni átt við, hvað væri hæfilega mikið af hverri matartegund. Einhver var og að tala um, að með orðunum „og ráða slíkt fólk í vist“ mundi vera átt við atvinnulaust fólk. En það er ekki ætlun mín með þessari till., að þá fyrst verði farið að annast um fólkið, þegar það er orðið atvinnulaust, heldur á hún og frv. í heild sinni að koma í veg fyrir, að fólk verði atvinnulaust og bjargarvana. Svo man jeg ekki eftir að fram kæmi annar sjerstakur misskilningur á orðalaginu, sem jeg hafði haft. Hæstv. forsætisráðherra sýndist ekki hafa trú á að skipa fólki í vist og að skipa mönnum að taka við slíku fólki. En mín skoðun er sú, að besta bjargráðið, sem við höfum, sje að koma fólkinu fyrir á þeim stöðum á landinu, þar sem best er og hægast að útvega næringu, bæði mjólk og kjötmeti o. fl. Það ætti því að taka fólkið úr kaupstöðunum og ráða það í ársvist á slíkum stöðum, með það fyrir augum, að þarna gæti það þó lifað, þó að erfitt yrði um aðflutninga í haust eða vetur, en altaf geta aðflutningar tepst hingað til landsins. Einhleypt fólk og fólk með fá börn yrði að sitja fyrir að fara í sveitirnar, því að ekki er von, að bændur taki upp á sína arma fólk, sem hefir mörg börn í eftirdragi og er því bundið við þau, svo að það getur lítið annað aðhafst. Það fólk yrði að verða eftir í kaupstöðunum og sitja þar fyrir þeirri vinnu, sem til fellur, og mundi þá hægra að útvega því mjólk og aðrar bráðnauðsynjar, er hitt er á braut. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þessar tillögur. En að gefnu tilefni skal jeg lýsa því yfir, að það eru með öllu tilhæfulaus ósannindi, að jeg hafi bent til þess, að Þjóðverjar mundu eða ætluðu að hefna sín á Íslendingum fyrir samninga þeirra við Breta. Mjer hefir ekki neitt slíkt til hugar komið, því síður að jeg hefði getað sagt það. Hitt benti jeg á, að skipum þeim, sem flytja eiga nauðsynjar til Íslands, hlyti að stafa háski af því, að þau yrðu neydd til að sigla um ófriðarsvæði. Það mætti gera ráð fyrir, að þeim yrði sökt, þó ekki yrði það gert í hefndarskyni. Jeg hefi í þessari ræðu minni, eins og ávalt endranær, gert mjer far um að vera með öllu hlutlaus, og það er hrein og bein rangfærsla á orðum mínum, ef nokkuð er lagt inn í þau annað en það, sem er í alla staði hlutlaust. - Það ætti að vera orðið kunnugt mönnum hjer á landi, að þó þessi aðili ófriðarins vilji forðast að sökkva íslenskum skipum, þá hefir hann þó á skömmum tíma sökt þremur skipin, sem voru að flytja vörur til Íslands, þó ekki væru þau íslensk eign, eða með íslenskri áhöfn. Svo hlýtur ávalt að geta farið, þegar siglt er um ófriðarsvæði. Það, sem jeg sagði, var það, að viðbúið væri, að innan skams yrði lagt hafnbann við strendur Vesturheims. Þess vegna yrði hætta búin þeim skipum, sem þangað ættu matvæli að sækja fyrir oss Íslendinga, og óhæfilegt væri að treysta því, að það tækist til lengdar. Það eitt sagði jeg, annað ekki. En þar sem sagt var, að jeg hefði haft í hótunum við þingmenn, þá get jeg tekið upp aftur þau ummæli mín, sem líklega hafa verið lögð þannig út. - Jeg sagðist ætla að láta úttalað um till. mínar, því að rás viðburðanna mundi sanna mál mitt, þótt þingmenn vildu ekki leggja trúnað á það nú. Þannig hefi jeg oft áður staðið uppi á þingi og varað menn við hættulegum atburðum, sem í vændum voru. Það gerði jeg meðal annars á þinginu 1916. Það var ekki af því, að jeg vissi betur en aðrir, hvað verða mundi, heldur af því, að jeg reyndist í það sinn glöggskygnari en aðrir. Jeg sagði það þá á þinginu, að hert mundi bráðlega á kafbátahernaðinum, svo afardýrt og stórhættulegt mundi verða að sigla skipum til Englands. Hvatti jeg í því sambandi þingið til þess að gera ráðstafanir um kolarannsókn og kolagröft innanlands. Þessum orðum var þá ekki gaumur gefinn, en samt áttu þau sjer ekki langan aldur. Jeg vildi ekki fremur en þá verða sannspár að þessu sinni, en jeg efast ekki um, að jeg verði það. - Ef þetta verða kallaðar hótanir, þá vil jeg leyfa mjer að minna hv.þm. á, að það eru þeir, sem eiga að sjá framtíð þessa lands borgið, með atkvæði sínu og aðgerðum á þingi.

Pjetur Jónsson Bjargráðanefndir beggja deilda hafa athugað, hvort ráðlegt muni að leggja út í það, áð setja fólk niður í vistir, án þess að hafa til þess samþykki eða vilja þeirra, sem hlut eiga að máli. Þessu hafa nefndirnar velt fyrir sjer, en hvorug þorað að leggja til, að í það sje ráðist. Það grundvallaratriði í brtt.hv.þm. Dala. (B. J.) getur bjargráðanefnd því eigi aðhylst. Þar að auki er það stefnan í þessum brtt. að leggja þetta vandræðamál, að mestu eða öllu leyti, á herðar stjórnarinnar. En nefndin litur svo á, að eins og landsháttum og staðháttum er hjer varið, og eins og hugsunarháttur þjóðarinnar er nú, þá mundi það ofvaxið hverri landsstjórn sem er að skipa fólkinu niður, eftir því sem henni sýnist þörf á og notadrýgst gæti orðið. Nefndin hefir því fallist á að leggja til, að einkum verði byrjað að neðan með þessar ráðstafanir, að sveitar- og bæjarstjórnir ráðstafi fólkinu meðan þær geta, en landsstjórnin taki þar við, sem þær geta ekki að gert, svo sem þörf er á. Það mætti auðvitað taka til athugunar, hvort ekki væri rjett að láta stjórnina hafa í hendi meira vald en nefndin leggur til. Aðalatriðið er það, að byrjað sje að neðan, alveg eins og viðfangsefnið byrjar neðan að, því atvinnuleysið kemur fyrst í ljós í bæjar- og sveitarfjelögunum og kemur fyrst og fremst niður á þeim. Viðvíkjandi því, að skifta fólkinu niður á atvinnuvegina, þá er að nokkru leyti gert ráð fyrir því í brtt. nefndarinnar, þar sem landsstjórninni er heimilað að skipa fyrir um flutning á atvinnulausu fólki þangað, sem atvinnu er að fá. Með því er gert ráð fyrir, að hægt verði að taka fólk frá einum atvinnuveginum, sem of margir stunda, og leggja til öðrum, sem getur notað fleira fólk. Mjer skildist á hæstv. forsætisráðherra, að hann ætlaðist ekki einungis til, að hægt væri að skipa atvinnulausu fólki að atvinnu, heldur mætti einnig taka fólk frá einni atvinnu, t. d. síldarvinnu, og skipa því aðra, t. d. heyskap. - Ef taka á fólk frá síldarvinnunni og senda það upp í sveit til heyskapar, þá þarf til þess alveg ný ákvæði. Ef yfir höfuð að tala ætti að heimila að taka fólk frá einni atvinnu og skipa því aðra, þá er það utan við þann ramma, sem þetta frv. hefir haft.

Frsm. (Einar Arnórsson) Þar sem annar aðili þessa máls, ef svo má nefna, er óánægður með gerðir allsherjarnefndarinnar í málinu og með þær breytingar, sem gerðar voru á frv. við 2. umr. hjer í deildinni, og þó að svo megi virðast, sem ekki sjeu tök á að gera þeim aðilja til hæfis, þá mælist jeg til þess, fyrir hönd nefndarinnar, að málið verði tekið út af dagskrá að þessu sinni, svo að nefndin geti tekið það til nýrrar athugunar. Jeg lofa engu um það, að nýjar aðgerðir nefndarinnar verði til þess, að fleirum verði gert til hæfis en áður. Um það er ekki gott að segja fyrirfram, en nefndin óskar að ráða ráðum sínum á ný.

Jörundur Brynjólfsson Það er ekki nema sjálfsagt að verða við óskum nefndarinnar um að taka málið út af dagskrá. En jeg vildi að eins taka það fram, að þó vart hafi orðið við óánægju hjá mönnum með breytingar þær, sem gerðar hafa verið á frv. af nefndarinnar hálfu, og þó nokkrir menn í bæjarstjórn hafi látið þessa óánægju í ljós, þá efast jeg um, að þeir sjeu í meiri hluta. Jeg ímynda mjer, að þeir sjeu að minsta kosti jafnmargir í bæjarstjórninni, og áreiðanlega er víst, að mikill meiri hl. bæjarbúa er miklu ánægðari með frv. nú, að breytingu þeirri undanskildri, er hv.þm. S. P. (P. J.) flutti og samþ. var (d. lið í 7. gr.), en þegar það var lagt fyrir þingið. Það er öldungis víst og sannanlegt, að málið hefir tekið mjög miklum breytingum til bóta hjá hv. nefnd, og kann jeg henni bestu þakkir fyrir það. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um málið; að eins vildi jeg að gefnu tilefni lýsa yfir þessu.

Pjetur Jónsson Jeg vil styðja þá till., að málið sje tekið út af dagskrá. Þótt jeg sje ekki í nefndinni, hefi jeg samt verið við mál þetta riðinn á ýmsan hátt. Jeg hefi flutt brtt. við frv. við 2. umr. og kynt mjer málið allrækilega. Það er svo langt frá því, að jeg sje ánægður með brtt. þær, er samþ. hafa verið, að jeg get alls ekki greitt frv. atkvæði, eins og það er nú úr garði gert. Og ekki fæ jeg skilið annað en að meiri hl. hv. deildar sje mjer sammála um þetta, ef á að knýja frv. fram, eins og það liggur nú fyrir. Því tel jeg heppilegt, að málið verði tekið út af dagskrá, svo að nefndin fái nægan tíma til að athuga það betur.

Hákon Kristófersson Jeg hefi ekkert á móti því, að málið sje tekið út af dagskrá eftir ósk nefndarinnar, svo sem venja hefir verið um önnur mál. En jeg kann því illa, verði málið tekið út af dagskrá í þeim tilgangi að láta það aldrei koma fram aftur. Ef frv. þetta er til verulegra bóta frá því sem nú er, þá á það ekki að verða því til tafar eða að falli, þó einhver, sem um það á að fjalla, sje á einhvern hátt ósamþykkur bæjarstjórn í einhverju máli. Vona jeg, að hæstv. forseti komi í veg fyrir það. Jeg segi þetta af þeirri ástæðu, að mjer er kunnugt um, að þessi hugsun er nokkuð ofarlega í hv. nefnd.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg fæ ekki sjeð, að hv.þm. Barð. (H. K.) skifti það nokkru, hvort málið sje tekið út af dagskrá eða ekki. Jeg hefi ekki gefið neitt í skyn um það, hvað nefndin myndi gera við málið, enda hefi jeg ekki borið mig saman við hana um það. Hitt hefi jeg borið undir nefndina, hvort hún óski ekki, að málið sje tekið út af dagskrá, og eru 4 nefndarmenn sammála um það - til hins 5. hefir ekki náðst í svipinn.

Hákon Kristófersson Mjer er óskiljanlegt, að hv.frsm. (E. A.) skuli leyfa sjer að segja, að sjer þyki það undarlegt, að jeg læt uppi skoðun mína um mál, er liggja fyrir hv. deild. Mál þetta er allmikilvægt, og býst jeg við því, að jeg hafi jafnan tillögurjett um það sem aðrir; þó að tillögur mínar sjeu ef til vill nokkuð veigaminni en tillögur hv.frsm. (E. A.), þá hefir hann alls engan rjett til að furða sig á því, þó jeg láti uppi mína skoðun á þessu sem öðrum málum hjer í hv. deild.