Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til l. um ráðstafanir í efnahagsmálum, sem hér er flutt, er áfangi í þeim aðgerðum sem ríkisstj, telur nauðsynlegar til að bregðast við þeim efnahagsvanda sem á rætur að rekja til vaxandi verðbólguþróunar á síðustu mánuðum og einna gleggst hefur birst í miklum hallarekstri útflutningsatvinnuveganna. Þessi vandi hefur orðið æ alvarlegri á undanförnum mánuðum, þrátt fyrir það að viðskiptakjör þjóðarinnar hafa farið batnandi undanfarin tvö ár og því öll ytri skilyrði verið með hagstæðasta móti. En hin hagstæðu ytri skilyrði ættu að gera auðveldara en oft áður að ráða fram úr efnahagsvandanum, eins og hann birtist nú, ef við tökum á honum eins og menn. Á vegum ríkisstj. hefur að undanförnu farið fram umfangsmikil könnun á þeim leiðum, sem um er að velja í stjórn efnahagsmála, bæði í bráð og lengd. Þessar athuganir hafa m. a. farið fram á vegum svokallaðrar verðbólgunefndar sem nú hefur lokið störfum og skilað ríkisstj. skýrslu sinni og álitsgerð. Það er athyglisvert við niðurstöðu n., að enginn nm. dregur í efa nauðsyn gengisbreytingar við ríkjandi aðstæður. Enginn nm. dregur heldur í efa nauðsyn umfangsmikilla efnahagsaðgerða til þess að hamla gegn verðbólgu. Þetta er mikilvæg niðurstaða þegar um er að ræða jafnstóran hóp manna með ólík sjónarmið og hér um ræðir. Og þótt nm. hafi greint á um leiðir er sá ágreiningur e. t. v. minni en hann sýnist. Þetta kemur í ljós þegar sérálit einstakra nm. eru borin saman við álit meiri hl. í n., þótt orðið meiri hl, eigi hér naumast við. Á síðasta ári er þjóðarframleiðslan talin hafa aukist um a. m. k. 4% og var þjóðarframleiðsla á mann þá orðin meiri en hún hafði mest orðið áður árið 1974. Vegna batnandi viðskiptakjara óx raungildi þjóðartekna meira eða um rúmlega 7% og voru þjóðartekjur á mann þá einnig orðnar meiri en nokkru sinni áður. Meginástæður þessa hagstæða árferðis voru góð aflabrögð og ör hækkun útflutningsverðs, Viðskiptakjör hafa hins vegar ekki náð sínu fyrra hámarki, sem var árið 1913, en þau voru þá 5% hagstæðari en á síðasta ári. Í ár er hins vegar ekki við því að búast að framhald verði á viðskiptabata. Nauðsynlegt verður að draga nokkuð úr þorskafla frá því sem var í fyrra og þótt von sé til að þar verði bætt um með auknum afla af öðrum tegundum, þá er vart hægt að gera ráð fyrir meiri aukningu útflutningsframleiðslu en nálægt 3% samanborið við 13–15% aukningu í fyrra. Þjóðarútgjöldin tóku mikinn vaxtarkipp á árinu 1977 í kjölfar afturbatans sem hófst árið 1976 og ekki síst vegna hinnar miklu kaupmáttaraukningar um mitt s. l. ár sem kom fram í mikilli aukningu einkaneyslu. Aukningu þjóðarútgjalda fylgdi strax mikil aukning innflutnings og jókst vöruinnflutningur um 20% að magni á síðasta ári. Afleiðingin varð vaxandi halli á viðskiptunum við útlönd þrátt fyrir viðskiptakjarabótina. Nam viðskiptahallinn líklega um 9 milljörðum kr, eða um 2.5% af þjóðarframleiðslu, samanborið við 1.7% árið áður. Í þessu sambandi ber þess að geta, að útflutningsbirgðir jukust að mun á árinu sem leið. Nauðsyn ber til að koma í veg fyrir að viðskiptahalli verði á þessu ári, en það næst ekki nema með því að draga úr aukningu þjóðarútgjalda þar sem útflutningsframleiðslunni eru nú takmörk sett. Markmiðið á raunar að vera að ná afgangi á viðskiptajöfnuði á þessu ári. Án ráðstafana mátti telja að þjóðarútgjöld ykjust um 3–3.5% í ár og almennur innflutningur um 7%. Miðað við þá eftirspurnarþenslu, sem ríkt hefur að undanförnu, er hins vegar hætta á að innflutningsaukningin yrði meiri og þar með einnig hætta á vaxandi viðskiptahalla. Í þjóðhagsspánni, sem lá til grundvallar við afgreiðslu fjárl. og gerð lánsfjáráætlunar, var gert ráð fyrir 3.5–4% vexti þjóðarframleiðslu og þjóðartekna á árinu 1978, og er það talið samrýmast vel áætlun um framleiðslugetu. Spáin fyrir árið 1978 var byggð á mati á þeirri kaupmáttaraukningu, sem að var stefnt með gildandi kjarasamningum, en þróun eftirspurnar og þjóðarútgjalda ræðst að afar miklu leyti af breytingum kaupgjalds og verðlags. Niðurstaðan af því mati var sú, að kjarasamningarnir stefndu að 8–9% rauntekjuaukningu á þessu ári, en vegna skattbreytinga var hins vegar gert ráð fyrir 6% neysluaukningu, einnig af því að búist er við að hækkun verðbótaþáttar vaxta muni auka sparifjármyndun eitthvað á árinu 1978. Mergurinn málsins er sá, að á bak við þessa kaupmáttaraukningu hefði búið að öllu óbreyttu meira en 50% kauphækkun frá ársmeðaltali 1977–1978 og um eða yfir 40% verðhækkun. Yfir allan vafa er hafið, að af slíkri þróun verðlags og launa hefði leitt margvíslegan vanda, ekki síst að því er varðar samkeppnisstöðu útflutningsatvinnuveganna og reyndar einnig á lánamarkaði og í opinberum fjármálum. Útlit var því fyrir rekstrartruflanir og þar með atvinnubrest. Ráðstafanir þær, sem felast í þessu frv., eru til þess ætlaðar að hamla gegn verðbólgu og stuðla að betra jafnvægi í efnahagsmálum. Ef stefna á að því að ná tökum á verðbólguvextinum þegar á þessu ári er sýnt, að ekki er um annað að ræða en hamla gegn víxlgangi verðlags og launa með því að takmarka nokkuð þær kauphækkanir sem ráðgerðar eru með kjarasamningunum, enda væru önnur úrræði mikils til of seinvirk eða hefðu í för með sér hættu á atvinnubresti. Í frv, þessu er því gert ráð fyrir að verðbætur á laun verði takmarkaðar nokkuð, en hins vegar er gerðum kjarasamningum ekki raskað að öðru leyti. Í 1. gr. frv. er lagt til, að hamlað verði gegn víxlhækkunum verðlags og launa með því að helminga þá hækkun verðbóta og verðbótaauka sem greiðast eiga á þessu ári umfram verðbótavísitöluna sem tók gildi hinn 1. des. s. l. Í þessu felst, að í stað þess að laun almennt hækki um 10% til 1. mars hækki þau um 5%. Við verðum einfaldlega að játa, að með verðbótahækkun launa væri stefnt í ógöngur ef launin hækkuðu eftir óbreyttum vísitölureglum. Ég veit að allir sanngjarnir menn eru sammála mér um það að glórulaust sé að hækka peningalaun um 14–15% á þriggja mánaða fresti. Till. í 1. gr, frv. er sett fram á þeim forsendum, að í raun sé vilji til þess að láta skynsemina ráða. Án þess verður kapphlaup launa og verðlags ekki slævt. Ráðið, sem ríkisstj. leggur til að notað verði, er einfalt og auðskilið. Greiða skal helming hækkunar verðbóta og verðbótaauka af því, sem fram undan er. Þrátt fyrir helmingun verðbóta samkv. 1. gr. frv, er þó tryggt með ákvæði um lágmarksverðbætur í 2. gr., að þessi frádráttur snerti lítið eða ekki hina tekjulægstu í hópi launþega. Hér eru einkum þeir hafðir í huga sem tekjur hafa af reglulegri dagvinnu einni á lágum kauptaxta. Ljóst er frá upphafi, að vandasamt verður að framkvæma þetta ákvæði, þar sem ekki er hægt að ákveða þennan bótarétt beint út frá kauptaxta, heldur ræður einnig hvort viðkomandi launþegi hefur fengið verðbætur á yfirvinnugreiðslur og/eða ákvæðis- eða álagsgreiðslur sem samanlagt koma verðbótum til hans upp fyrir hið tilgreinda mark. Um þetta efni þarf að setja sérstakar reglur, en hér er um mikið sanngirnismál að ræða og þessi fyrirhöfn því eðlileg. Launþegi með 100 þús, kr. mánaðarlaun fær samkv. þessu 8800 kr, hækkun verðbóta 1. mars n. k. eða hið sama og annar launþegi með 176 þús. kr. fær samkv. helmingareglu frv. Frv, felur í sér þá stefnumörkun, að í 3. gr. þess er ákveðið að frá upphafi næsta árs skuli óbeinir skattar ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði kjarasamninga, hvorki til hækkunar né lækkunar launa. Það er ótvíræður galli á núgildandi vísitölukerfi að breytingar á óbeinum sköttum - öðrum en þeim sem fólgnir eru í verði áfengis og tóbaks - valda breytingum á kaupgreiðslu, en breytingar á beinum sköttum ekki. Hér er lagt til, að frá og með 1. jan. 1979 skuli breytingar á óbeinum sköttum ekki valda breytingu á verðbótum. Rökin fyrir þessu eru vel kunn. Í fyrsta lagi eru beinir skattar ekki meðtaldir í verðbótavísitölu, eins og að framan var getið. Það veldur því, að val löggjafans milli beinna og óbeinna skatta er að þessu leyti bundið, sem hlýtur að teljast óæskilegt. Í öðru lagi stendur ómæld opinber þjónusta á móti óbeinum sköttum, sem ekki er metin til kjarabóta, og má þá minna þm. á svokallað tappagjald, sem rætt var um hér fyrir jólin. Í þriðja lagi geta stjórnvöld ekki með sama árangri og ella beitt breytingum á óbeinum sköttum til hagstjórnar, vegna þess að þeir eru í grunni verðbótavísitölu. Í frv. er gert ráð fyrir að kauplagsnefnd meti hvaða skattar skuli teljast óbeinir í þessu sambandi. Ég vil taka það skýrt fram, að ég lít á niðurgreiðslur sem neikvæðan óbeinan skatt. Er því eðlilegt og rétt að kauplagsnefnd meti niðurgreiðslur inn í vísitöluna eins og aðra óbeina skatta. Í frv, þessu eru gerðar till. um ráðstafanir til að milda áhrif helmingunar verðbóta á kaupmátt og lífskjör almennings og lækka verðlag með nokkurri lækkun skatta og aukningu niðurgreiðslna. Kjarnabætur eru hækkaðar um 5% en það léttir skattbyrði barnmargra fjölskyldna, og gert er ráð fyrir lækkun sérstaks vörugjalds úr 18% í 16%. þá er gert ráð fyrir að bætur almannatrygginga hækki með launum og á sömu dögum, og auk þess er gert ráð fyrir sérstakri hækkun tekjutryggingar og heimilisuppbótar umfram launahækkun hinn 1. mars n, k. Loks hyggst ríkisstj. auka niðurgreiðslur vöruverðs um 1300 millj. kr, á ári, en það jafngildir 1% í kaupmætti ráðstöfunartekna. Kaupmáttaráhrif þeirra ráðstafana, sem hér hafa verið nefndar, jafngilda, þegar allt er talið saman, tæplega 1.5% aukningu kaupmáttar ráðstöfunartekna frá því sem ella hefði orðið. Með þessu gæti kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann árið 1978 orðið nálægt því sá sami og á árinu 1977, en þá var hann um það bil jafnmikill og hann hefur mestur orðið áður á árinu 1974. Hér er að vísu um að ræða nokkra kaupmáttarfórn frá því sem að var stefnt með kjarasamningunum, en sá kaupmáttur var sýnd veiði, en ekki gefin. Hins vegar er nú von til þess, að takast megi að treysta þann kaupmátt sem náðist á síðasta ári. Ráðstafanir þær, sem hér eru gerðar til þess að styrkja kaupmátt tekna einstaklinga, hafa veruleg áhrif á afkomu ríkissjóðs og er því nauðsynlegt að tryggja betur hans hag. Fjárlög þessa árs voru afgreidd með greiðsluafgangi er nam 350 millj, kr., og var þá byggt á áætlunum frá s. l. hausti. Raunveruleg útkoma ríkisfjármálanna 1977 var hins vegar óhagstæðari en gert var ráð fyrir við fjárlagaafgreiðsluna. Endurmat á fjárlagatölum 1978 vegna þessara breytinga á grunni þeirra bendir til 11 milljarða kr, lakari stöðu en í fjárl. Greiðsluhalli yrði því um 1.8 milljarðar kr. Hér er einkum um að ræða meiri vaxtagreiðslur og útgjöld til almannatrygginga en reiknað var með við afgreiðslu fjárlaga. Áhrif kauplags- og verðlagsbreytinga af völdum ráðstafana þessara svo og áhrif gengisbreytingarinnar á fjárhag ríkissjóðs eru samtals taldar fela í sér 3.3 milljarða kr. bata í stöðu ríkissjóðs á árinu, og hefur þá verið reiknað með hækkun rekstrarútgjalda vegna gengisbreytingarinnar, en reyndar hefur þá einnig verið ákveðinn niðurskurður á rekstrargjöldum til mótvægis að nokkru leyti, eins og fram kemur í fskj. með frv, þessu. Væri ekkert frekar að gert stefndi í 1.5 milljarða kr. greiðsluhalla hjá ríkissjóði. Ráðstafanir þær, sem ráðgerðar eru, til að milda áhrifin af breytingu verðbótareglna eru álitnar kosta ríkissjóðs 2.4 milljarða kr. í útgjaldaauka og tekjutapi. Þessari fjárhæð er samkv. frv. þessu mætt með framangreindu svigrúmi og að auki með álagningu skyldusparnaðar á félög til samræmis við skyldusparnað einstaklinga. Jafnframt gerir frv. ráð fyrir heimild til lækkunar framkvæmdaframlaga og rekstrargjalda á A-hluta fjárl, um 1 milljarð kr., og væri aukinni fjárráðstöfun frv. því að mestu mætt með þessu móti. Eftir þessar aðgerðir væri um nokkurn greiðsluafgang að ræða hjá ríkissjóði á árinu eða um 1 milljarð kr., ef heimild til útgjaldalækkunar yrði að fullu notuð. Ótraustari má þó fjárhagsstaða ríkissjóðs alls ekki vera. Hér verður að hafa í huga þá óvissu sem jafnan ríkir um framvindu efnahagsmála og áhrif þeirra á ríkisfjármálin. Auk þess telur ríkisstj. nú afar brýnt að ríkisfjármálin verði ekki þensluvaldur í því árferði, sem nú ríkir, heldur sé þeim heitt til að draga úr þunga innlendrar eftirspurnar. Því er í frv. þessu gert ráð fyrir nokkrum breytingum á lántökuáformum ríkissjóðs í þessu skyni. Gert er ráð fyrir að framboð spariskírteina megi auka um 11/2 milljarð kr. frá fyrri áformum eingöngu til að styrkja greiðslustöðu ríkissjóðs og draga fé úr umferð, en ekki til að fjármagna útgjöld. Með þessum hætti væri því stefnt að 21/2 milljarðs kr. greiðsluafgangi á þessu ári. Það felur í sér nokkru traustari afkomu en reiknað er með á fjárl., enda nauðsynlegt til að hamla gegn verðþenslu. Auk þess verður unnið að því á næstunni að leita leiða til að fresta framkvæmdum, sem fjármagnaðar eru með erlendum lántökum, um a. m. k. 1 milljarð kr. Með gengisbreytingunni hinn 8. þ. m. og þeim ráðstöfunum, sem þetta frv. felur í sér, er, eins og fyrr segir, að því stefnt að tryggja öruggan rekstur undirstöðuatvinnuveganna og þar með fulla atvinnu, jafnframt því sem hamlað sé gegn verðbólgu á árinu og grunnur lagður að sókn gegn verðbólgunni á næsta ári. Jafnhliða þessu er með þessum ráðstöfunum stefnt að bættum viðskiptajöfnuði og bættri stöðu landsins út á við. Að óbreyttu blasti við hallarekstur og rekstrarstöðvun í fiskiðnaðinum og útflutningsiðnaði. Ráðstafanirnar tryggja viðunandi rekstrargrundvöll allra helstu atvinnuvega. Að óbreyttu hefði verðbólguhraðinn á árinu orðið meiri en 40% að meðaltali, en 36% frá upphafi árs til loka þess. Ráðstafanirnar þoka þessari tölu niður í 36% að því er ársmeðaltalið varðar, en niður fyrir 30% frá upphafi til loka árs. Að óbreyttu hefði stefnt í a. m, k. um 4–5 milljarða kr, viðskiptahalla á árinu. Ráðstafanir þessar bæta viðskiptajöfnuðinn um 6–8 milljarða á þessu ári og snúa halla í afgang. Til þess að ná þessum árangri er nauðsynlegt að draga úr innlendri eftirspurn og aukning þjóðarframleiðslu verður um sinn e. t. v. eitthvað minni en ella. Við þetta gæti einnig dregið úr þeirri umframeftirspurn eftir vinnuafli sem einkennt hefur ástand á vinnumarkaði að undanförnu, en atvinnuástand héldist áfram gott. Þessi árangur og hallalaus ríkisbúskapur, sem aðgerðirnar tryggja, er mikilvægur og þeim mun meira er um vert að með þeim er á raunhæfan hátt leitast við að tryggja þann kaupmátt, sem náðist á árinu 1977, og leggja þannig traustan grundvöll að kjarabótum síðar. Ég hef nú gert allítarlega grein fyrir þeim ráðstöfunum, sem felast í frv. því sem hér liggur fyrir, tilefni þeirra og aðdraganda. Vissulega telur ríkisstj. það hreint neyðarúrræði, að grípa þurfi til breytinga á gerðum kjarasamningum með lögum, enda eru frjálsir samningar um kaup og kjör tvímælalaust einn af mikilvægustu þáttum okkar þjóðskipulags, Raunin hefur hins vegar því miður orðið sú í okkar sveiflukennda þjóðarbúskap, að óhjákvæmilegt hefur reynst að löggjafinn grípi í taumana í þessum efnum, einkum er vísitöluákvæði kjarasamninga hafa stefnt aukningu peningatekna svo hátt að þjóðarvoði blasti við. Hafa allir flokkar, sem fulltrúa eiga hér á Alþ., þurft að standa frammi fyrir slík um vanda, er þeir hafa verið í ríkisstj. Þótt aðstæður hafi verið mismunandi hefur vandinn svo til ætíð verið fólginn í því, að innlendar víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags hafa stefnt afkomu undirstöðuatvinnuveganna í hætta svo að vofað hefur yfir stöðvun atvinnurekstrar og vaxandi viðskiptahalli. Stundum hefur ekkert minna en almenn kjaraskerðing nægt til að jafna metin í þjóðabúskapnum, en á öðrum tímum hefur aðeins verið þörf að halda í horfinu. Þær ráðstafanir, sem hér liggja fyrir, stefna ekki að kjaraskerðingu, heldur er markmið þeirra að hemja tekjur innan þeirra marka sem framleiðslugeta þjóðarbúsins nú frekast leyfir, en tryggja um leið að hin mikla kaupmáttaraukning, sem átt hefur sér stað undanfarin tvö ár, haldist, um leið og tryggð sé öflug atvinnustarfsemi í landinu og næg atvinnutækifæri fyrir allt vinnandi fólk. Þetta frv, ásamt nýafstaðinni gengislækkun felur fyrst og fremst í sér ráðstafanir til þess að fást við þann stundarvanda í þjóðarbúskapnum sem við eigum nú enn einu sinni við að glíma og á rætur sínar í verðbólgunni. Í frv. eru hins vegar einnig ákvæði sem hugsuð eru til frambúðar, þ. e. að breytingar óbeinna skatta til hækkunar eða lækkunar skuli frá næstu áramótum ekki hafa áhrif á verðbótaákvæði kjarasamninga. Þessi breyting er nauðsynleg frá sjónarmiði bættrar hagstjórnar í landinu á komandi árum og felur jafnframt í sér umbætur á launaákvörðunaraðferðinni sem hér hefur tíðkast. Hún er skref í átt frá velgengi í víxlhækkun kaupgjalds og verðlags. Í skýrslu verðbólgunefndar, sem ríkisstj. skipaði fyrir rösklega einu ári til að kanna horfur í verðlagsmálum og gera till, um ráðstafanir til að draga úr verðbólgu, er áhersla á það lögð, að ástæðurnar fyrir hinni öru verðbólguþróun hér á landi séu þess eðlis, að ekki sé til nein einföld lausn, ekkert töfraorð sem komið getur á verðfestu á andartaksstund. Til þess að draga markvisst úr verðhækkun hér á landi á næstu árum þarf að vinna að því að bæta hagstjórnaraðferðirnar á öllum sviðum, og þær umbætur taka óhjákvæmilega tíma. Í skýrslu verðbólgunefndar er fjallað um þær breytingar sem helst kæmu til greina í þessu skyni. Þar er bent á réttar leiðir sem þarf að fullkanna og skal ég ekki tíunda þær hér hverja fyrir sig, þar sem hv. þm. hafa fengið álit verðbólgunefndar í hendur. Það hefur verið unnið að þessum þáttum í tíð núv. ríkisstj. og mun verða áfram, og ég tel nauðsynlegt að fram verði fylgt sem horfir um marga þætti þessara ábendinga. Ég tel nauðsynlegt að stofnað verði til skipulegs samráðs af því tagi, sem þarna er gert ráð fyrir, í kjölfar þeirra ráðstafana, sem nú hafa verið gerðar, til þess að stuðla að þjóðhagslegu jafnvægi og draga úr verðbólgu í bráð. Fyrsta verkið ætti að vera að vinna úr ábendingum verðbólgunefndar um umbætur á stjórn efnahagsmála á þeim sex sviðum, sem sérstaklega eru tilgreind. Það er þjóðarnauðsyn að allir áhrifaaðilar í efnahagsmálum, bæði ríkisvaldið og hagsmunasamtökin, reyni að nálgast sameiginlegt mat á framleiðslugetu þjóðarbúsins, sjálfum grundvellinum fyrir varanlegum kjarabótum, til viðmiðunar við gerð næstu fjárl., lánsfjáráætlunar og kjarasamninga. Á þessu ári hefur ríkisstj, beitt sér fyrir nokkrum samdrætti í opinberum framkvæmdum í heild, en slík stefna skilar ekki árangri nema henni sé framfylgt á öllum sviðum efnahagslífsins og samfellt yfir alllangan tíma. Að því verður að stefna á næstu árum að ná enn betri tökum á heildareftirspurninni í landinu til að tryggja jafnar framfarir og sem hægastar verðbreytingar. Jafnan skyldu menn þó gæta þess, að hversu góðar aðferðir sem fundnar verða til þess að stjórna þjóðarbúskapnum og hversu hyggilega sem þeim verður beitt verður ekki úr verðbólgunni dregið til lengdar nema með miklu aðhaldi í útlánum og ríkisfjármálum. Það hefur verið okkar veikleiki að vilja gera of margt í senn. Þjóðin er orðin þreytt á yfirboðum og sprengihækkunum í útgjöldum, útlánum og launum sem ekki skila raunverulegum árangri. Nú þurfum við að bregða á betri ráð. Vandi verðbólgunnar verður aldrei farsællega leystur nema með sameiginlegu átaki áhrifaaðilanna í efnahagsmálum og reyndar þjóðarinnar allrar. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. þessu verði vísað til fjh.- og viðskn. þessarar hv. d, og 2. umr.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, er af ætt bandorma. Í því eru ýmis óskyld ákvæði, breytingar á eldri lögum og ný ákvæði öllu vöðlað saman í eitt frv., eins og reyndar eru ýmis dæmi um áður hér í þinginu, en aðalefni frv. er í I. kafla þess. Þetta frv. er fylgifrv. þeirrar gengisfellingar sem riðið hefur yfir íslenskt efnahagskerfi seinustu dagana. Í I. kaflanum, aðalkafla frv., er verið að slá því föstu hverjir eigi að bera byrðarnar at þessari lækkun á gengi íslensku krónunnar. Það er einfaldlega aðalefni frv., að kjarasamningum, sem gerðir hafa verið við allan þorra launamanna á liðnu ári, skuli riftað. Það er aðalefni frv., að þær kjarabætur, sem fólust í þessum kjarasamningum, skuli teknar aftur. Með þessu frv. er því stríðshanskanum bersýnilega kastað. Með þessu frv. er friði á vinnumarkaðinum teflt í tvísýnu og raunar bersýnilega í hreinan voða. Það er óumdeilt, að á þeim árum þegar kjaraskerðing var hvað mest hér á landi, þ. e. a. s. á árunum 1975 og 1976, sýndi verkalýðshreyfingin í landinu mikið langlundargeð og mikla hógværð í kröfugerð sinni, svo að mörgum þótti nóg um, og staðreynd var að á þessu tímabili tókst stjórnvöldum að þrýsta niður kaupmætti launa um 25–40%. En eftir þær stórfelldu breytingar, sem urðu á viðskiptakjörum þjóðarinnar á s. l. ári og reyndar á síðari hluta ársins 1976 með stórfelldum hækkunum á verðlagi íslenskra afurða á erlendum mörkuðum og stórhækkuðum heildartekjum þjóðarinnar, var einsýnt að launafólk í landinu og þar með þær stéttir, sem miða kjör sín við kjör launafólks, hlytu að fá hlut sinn réttan. Hjá því varð að sjálfsögðu ekki komist. Og það var þetta sem gerðist í samningunum í sumar. Þá gerðist það í fyrsta lagi, að verkalýðshreyfingin tryggði sér fulla verðtryggingu á laun og hún tryggði sér í öðru lagi nokkra kaupmáttaraukningu, sem að vísu var ákaflega takmörkuð og átti að koma í mörgum áföngum, en fól þó í sér laugþráða kjarabót. Útreikningar sýna, að kaupmáttaraukning launamanna innan Alþýðusambands Íslands á árinu 1977 mun hafa numið um 7–8% á því ári og var talin munu nema nokkrum prósentustigum til viðbótar á árinu 1978. Þetta urðu að vísu, þegar allt kom til alls, býsna háar prósentutölur þegar verðtrygging launanna bættist við, en hin raunverulega kaupaukning nam ekki nema 10–11%. Hitt var eingöngu verðbætur á laun. Við höfum heyrt undanfarna daga í umr. um efnahagsráðstafanir ríkisstj, og nú seinast í ummælum hæstv. forsrh., að það sé að sjálfsögðu glórulaust, eins og hann tók til orða áðan, að ætla að horfa á það aðgerðalaus að kaup hækki um 10–12% á þriggja mánaða fresti. Auðvitað er þetta glórulaust ef það er skoðað alveg út af fyrir sig og einangrað frá öllum öðrum aðstæðum í þjóðfélaginu. En með nákvæmlega sama hætti er það glórulaust að horfa upp á verðlagið í landinu æða áfram um 10–12% á þriggja mánaða fresti, ellegar þá að horfa á breytingar á gengi krónunnar, hvernig það hríðfellur jafnt og þétt. Staðreyndin er sú, og það er það sem máli skiptir í þessu sambandi, en ekki einhverjar svimandi háar prósentutölur sem eru gripnar úr lausu lofti, að þær launahækkanir, sem áttu sér stað á liðnu ári, voru mjög hófsamlegar, ef þær eru eingöngu skoðaðar út frá þeirri kaupmáttaraukningu sem í kjölfar þeirra fylgdi. Og þær eru enn hógværari ef tekið er tillit til hinnar miklu kjaraskerðingar sem var undanfari þessara launasamninga. Þessar kaupbreytingar átti efnahagskerfi okkar að þola. Það átti að þola, að unnt væri að bæta kjörin að takmörkuðu leyti, eins og þarna var gert, eftir þær miklu breytingar sem höfðu orðið á viðskiptakjörum okkar og hækkanir á þjóðartekjum. En til þess þurfti vissulega að uppfylla ákveðin skilyrði. Það þurfti að sjálfsögðu að haga stjórnarstefnunni í landinu á þann veg að skapað væri rúm fyrir þessa aukningu kaupmáttar. Skynsamleg viðbrögð stjórnvalda þurfti til þess að koma í veg fyrir að þessi breyting á tekjuhlutföllum í þjóðfélaginu hefði verðbólguhvetjandi áhrif. Allar breytingar á tekjuhlutföllum í þjóðfélaginu, hvort heldur þær eru til hins verra eða hins betra, ýfa upp ákveðinn öldugang, skapa ákveðna sveiflu í þjóðfélagi okkar, og til þess að þær geti átt sér stað án alvarlegra truflana í efnahagskerfi okkar verður að sjálfsögðu að gera margvíslegar ráðstafanir af hálfu stjórnvalda til að draga úr þeim sveiflum og koma í veg fyrir að hin breyttu tekjuhlutföll hafi alvarlegar afleiðingar vegna þess öldugangs í okkar efnahagskerfi sem þær óhjákvæmilega valda. Það var einmitt þetta sem á skorti. Ríkisstj. virtist staðráðin í því, strax eftir að þessir kjarasamningar höfðu verið gerðir, að doka ekki allt of lengi við, en hefja nýja styrjöld á hendur launastéttunum, og virtist ekki láta sér til hugar koma að nokkur þörf væri á því að skapa svigrúm í okkar efnahagskerfi til þess að þessi breyting á tekjuskiptingunni gæti átt sér stað með eðlilegum hætti. Eins og þetta frv. ber með sér er högginu að þessu sinni beint sérstaklega gegn því vísitölukerfi sem samið var um á s. l. ári. Það er athyglisvert í því sambandi að rifja upp að vísitölukerfið, sem aðildarsamtök Alþýðusambands Íslands sömdu um á s. l. sumri, er það vísitölukerfi sem sáttanefnd ríkisstj, gerði till. um. Það var sáttanefnd skipuð af ríkisstj., sem að sjálfsögðu starfaði í góðu sambandi við ríkisstj., a. m. k, þeir sem höfðu forustu fyrir þeirri sáttanefnd, og till. um vísitölukerfið, sem samið var um, var komin frá þessari sáttanefnd. Þetta er sama kerfið sem ríkisstj. er nú staðráðin í að brjóta niður. Eins var það með samninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja á s. l. hausti. Það verðtryggingarkerfi, sem á endanum var samið um, fólst í till. ríkisstj. eins og þær voru í öndverðu lagðar fyrir samningsaðilann, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Það er því ekki hægt að segja að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hafi beitt verkfallsrétti sínum og þeim þrýstingi, sem í honum reyndist fólginn, til að knýja fram það vísitölukerfi sem samið var um. Verkfallsréttinum var fyrst og fremst beitt til þess að knýja fram aðra þætti samninganna. En fyrirkomulag vísitölukerfisins kom frá ríkisstj., kom frá fjmrh., og nú eru aðeins þrír mánuðir liðnir frá því að hæstv. fjmrh. býður fram þetta kerfi og þar til hann og hans ríkisstj, stendur að því að brjóta það aftur niður. Það er reyndar mál út af fyrir sig, að þessi samningsrof af hálfu ríkisstj. hljóta að koma harla spánskt fyrir sjónir þeim sem les lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Í 17. gr. þeirra samninga segir ótvírætt, að hvor aðili um sig sé skuldbundinn til þess að viðlagðri refsingu að standa við gerðan samning, standa við efni samningsins, og lögð eru þung viðurlög við því, ef annar aðilinn, hvort heldur sem er Bandalag starfsmanna ríkis og bæja eða ríkisstj., gerir tilraun til þess að beita sér fyrir því að ákvæði samningsins séu rofin. Það er því ljóst að viðleitni ríkisstj. þessa dagana til að koma fram því frv., sem hér um ræðir, er beinlínis brot á ákvæðum þeirra laga. Líka er athyglisvert í sambandi við vísitölukerfið, sem ég er að ræða hér um og ríkisstj. er fyrst og fremst að lemja niður með þessu frv., að í samningum almennu verkalýðsfélaganna við atvinnurekendur í júnímánuði á s. l. ári var gert ráð fyrir því, að vísitölubætur yrðu greiddar í krónutölu í fyrstu skiptin, þannig að allir fengju sömu krónutölu greidda, og það var ekki fyrr en 1. mars 1978 sem prósentutalan átti að taka gildi. En vísitölukerfið, sem ríkisstj. bauð, var með öðrum hætti. Það var einfaldlega þannig, að allir fengju sömu prósentuhækkun, hvort sem þeir hefðu lág laun eða há laun. Þetta er það vísitölukerfi sem ríkisstj. sjálf beitti sér fyrir með tilboði sínu til Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, og þetta er síðan það sem hún samdi um við Bandalag háskólamanna nokkru siðar. Það er hún sem hafði frumkvæði að því, að hækkanirnar yrðu í hundraðshlutum og yrðu mun hærri á hin hærri laun, þvert á móti því sem var samið um í samningum almennu verkalýðsfélaganna á s. l. sumri. Síðan þessir samningar ríkisstj. vorn gerðir hefur nákvæmlega ekkert gerst í efnahagslífi okkar sem ætti að geta breytt þeirri mynd sem ríkisstj. átti að hafa fyrir augum þegar hún gerði þessi tilboð og gerði þessa samninga. Viðskiptakjör þjóðarinnar hafa aldrei verið hagstæðari en þau eru einmitt um þessar mundir, hafa jafnt og þétt farið batnandi, og afkoma þjóðarinnar hefur aldrei verið betri þegar á heildartekjur þjóðarinnar er litið. Það er aftur á móti tekjuskiptingin sem er gölluð. Það er hún sem verkalýðshreyfingin hefur verið að reyna að breyta. Það er hún, hin breytta tekjuskipting sem verkalýðshreyfingin knúði fram á s. l. sumri, sem nú er verið að gera tilraun til að breyta til hins fyrri vegar. Með þessu frv. er einfaldlega ákveðið, að þessar kjarabætur, sem fengust á s. l. sumri og ég nefndi hér áðan, 10–12%, skuli allar teknar aftur. Ég ítreka að þessi till. er um það, að kjarabæturnar séu allar teknar aftur. Einhver auvirðilegasti orðaleppurinn, sem gengið hefur í gegnum þær miklu umr. um efnahagsmál sem átt hafa sér stað nú seinustu dagana, er sú fullyrðing hæstv. forsrh. og fleiri stuðningsmanna hans, að eftir þessa samninga verði kaunmáttur launa á árinu 1978 jafnmikill eða jafnhár og kaupmáttur launa var á árinu 1977. Með þessu þykist ráðh. vera að sýna fólki fram á að það megi vel við una, það haldi nokkurn veginn alveg þeim kjörum sem það hafði á s. l. ári. En því miður er þetta ákaflega auvirðilegur hálfsannleikur. Setningin sem slík er sannleikur í sjálfu sér. En það, sem máli skiptir, er einfaldlega það, að miðað er í hvoru tilvikinu um sig við kaupmátt launa á öllu árinu, og vegna þess að kaupmáttur launa var talsvert langt niðri á fyrri hluta ársins 1977, þá dregur það að sjálfsögðu meðaltal þess árs verulega niður. Hugsanlegt er þá að meðaltal þess jafnist á við kaupmátt núverandi árs þegar séð er fram á það, að kaupmátturinn muni verulega dvína á síðari hluta ársins 1978. Kjaraskerðingin, sem var viðloðandi á fyrri hluta ársins 1977, kemur sem sagt til með að jafnast á við þá kjaraskerðingu sem í vændum er á þessu ári. Hagfræðingar á vegum verkalýðshreyfingarinnar höfðu gert spá um kaupmátt launa á árinu 1978 og miðuðu þar við, að miðað við að kaupmáttur launa væri 700 stig í janúarmánuði 1977 yrði kaupmáttur launa kominn í 109.4 stig 1. des. 1977 og yrði síðan að vísu nokkuð breytilegur á fyrstu mánuðum ársins, t. d. 107.3 stig 1. mars og 110.9 1. júní, en héldust úr því á bilinu milli 110 0g 173 stig. Þetta er sú aukning kaupmáttar sem ég hef gert að umtalsefni og var fyrirsjáanleg á árinu 1978 að öðru óbreyttu. En samkv. þeirri skerðingu, sem gerð er till. um með þessu frv. sem hér liggur fyrir, þá mun kaupmáttur launa hrapa úr þessum 109.4 stigum, sem hann var 1. des, 1977, og niður í 97–100 stig á síðari hluta ársins. Hann verður því orðinn mjög svipaður og hann var, að vísu eitthvað breytilegur eftir mánuðum, þannig að það skiptir máli við hvaða dagsetningu er miðað, en þó í grófum dráttum kominn á svipað stig á síðari hluta þessa árs og var fyrir kjarasamningana í fyrra. Kjaraskerðingin nemur því 10–12%. Fróðlegt væri við meðferð þessa máls í n. að fá upplýsingar Þjóðhagsstofnunar um það, hve miklir fjármagnsflutningar felast í þessu frv. En nær er mér að halda að þar sé ekki um minni upphæð að ræða en 30–35 þús. millj. kr., og er það þó að vísu ágiskunarupphæð sem byggist á lauslegum upplýsingum um hugsanlegar þjóðartekjur á árinu 1978. Þetta er atriði sem væri fyllsta ástæða til þess að leita frekari upplýsinga um við meðferð málsins í nefnd. Hér er að sjálfsögðu um mjög harðvítuga íhlutun að ræða í kjarasamninga aðila vinnumarkaðarins, og það sem verst er við þessa svívirðilegu íhlutun er það, eins og verkalýðshreyfingin hefur bent á, að hér eru allar leikreglur þverbrotnar. Rofið er það traust sem augljóslega verður að ríkja í allri sambúð aðila vinnumarkaðarins meðan samningar standa. Og eftir þessa aðgerð, sem kemur í kjölfar nýgerðra kjarasamninga. segir sig sjálft að verkalýðshreyfingin hlýtur að verða hálfu varari um sig og á erfiðara með að treysta því, að samningar séu til að byggja á og þá verði að gera hverju sinni til afar skamms tíma. Það var einmitt einn mesti kosturinn við þá samninga sem verkalýðshreyfingin gerði í sumar, að þeir voru gerðir til alllangs tíma, til 16 mánaða. og það leit því út fyrir að með þeim væri tryggður vinnufriður í tæplega 11/2 ár a. m, k. Það er svo sannarlega eitthvað annað sem komið hefur á daginn eftir þessa seinustu aðgerð ríkisstj. Það versta er, að þessar aðgerðir breyta engu til hins betra og þær leysa í sjálfu sér ekki nokkurn vanda. Það held ég að flestir viðurkenni. Verðbólgan æðir áfram ekki með stórum minni hraða. Misgengi innlends og erlends verðlags heldur áfram. En það eitt bætist við, að kjarasamningarnir hafa verið rifnir í tætlur og þannig stofnað til stórfelldra átaka á vinnumarkaðinum. Þessar efnahagsaðgerðir eru sem sagt einfaldlega aðeins óútfyllt ávísun á nýja kollsteypu sem bersýnilega er stefnt að á síðari hluta þessa árs. Þetta er ávísun sem gefin er út með hæfilegum fyrirvara fyrir kosningar, þannig að hægt sé að láta þetta drasla fram yfir þann tíma að kjósendur hafa gengið að kjörborðinu, en allir, í hvaða flokki sem þeir eru, viðurkenna að þessar aðgerðir breyta ekki einu eða neinu til frambúðar. Auðvitað er það viðurkennt af öllum sem til þekkja, að í íslensku efnahagslífi er mikið vandamál á ferðinni. Auðvitað er viðurkennt að þessi vandamál verður að leysa, og auðvitað er viðurkennt af okkur stjórnarandstæðingum að ekki verður komist hjá kröftugum efnahagsaðgerðum, bæði til skamms tíma og til lengri tíma. En hver er þá þessi vandi sem við blasir? Það skal fúslega viðurkennt, sem hefur verið talin helsta ástæða þessara efnahagsaðgerða, að margar atvinnugreinar í landinu eiga í erfiðleikum þessa stundina. Sérstaklega gildir það um hluta frystiiðnaðarins sem verst er stæður. Þó ber að hafa í huga, að það er síður en svo að allur atvinnurekstur standi höllum fæti þessa stundina. Margvíslegur atvinnurekstur stendur ágætlega að vígi, þ. á. m. mörg frystihús víða um land sem fá hráefni reglulega og örugglega og hafa búið sig það vel í stakk til að vinna úr hráefninu að þau gera það með hagkvæmasta hætti. Slík frystihús eru í flestum tilvikum rekin með hagnaði í dag og þau þurfa ekki á gengisfellingu að halda. Svo eru mörg frystihús sem standa svo mjög tvísýnt að þau stefna, að því er virðist nú, í hallarekstur enda þótt þau hafi fram undir þetta bjargað sér nokkurn veginn. Og svo eru enn önnur, sem eru í stórkostlegum vandræðum með hráefnisöflun og eru illa búin að tækjum, hafa verið rekin með miklu tapi og verða bersýnilega rekin með meira tapi ef ekkert er að gert. Í þessu sambandi er rétt að undirstrika, að þær meðaltalstölur, sem byggt er á í útreikningum Þjóðhagsstofnunar, eru að sjálfsögðu ákaflega villandi. Bak við þessar meðaltalstölur felst mjög misjafn sannleikur, mismunandi staðreyndir. Það er síður en svo að einhver einföld flöt lausn, sem gengur yfir línuna og á að gilda fyrir allar tegundir atvinnutækja, þ. e. a. s. hin gamla, einfalda gengislækkunarleið, sé sérstaklega heppileg þegar þannig stendur á að afkoma fyrirtækjanna er svo misjöfn sem raun ber vitni. Auðvitað er enginn undrandi á því, að atvinnuvegirnir eigi í erfiðleikum og standi höllum fæti um þessar mundir. Átt hafa sér stað stórfelldar kostnaðarhækkanir í framleiðslunni, og það segir sig sjálft að þegar 30–40% verðbólga gengur yfir efnahagskerfið ár eftir ár, þá hljóta atvinnuvegirnir að lenda í miklum vanda, ekki hvað síst þegar þeirri verðbólgu er fylgt eftir með svimandi háum vöxtum og ýmsum öðrum ráðstöfunum sem valda stórfelldum kostnaðarauka hjá atvinnurekstrinum. Þetta er auðvitað meginvandinn sem við blasir. Það er vandinn sem við er að etja í atvinnurekstrinum og um leið sá vandi, að núv. ríkisstj, sér ekki neina aðra leið til að leysa þann hnút en rifta samningum og stofna til nýrra átaka á vinnumarkaðinum, þó að við blasi að kjörin eru gersamlega óviðunandi og því bersýnilegt, að verkalýðshreyfingin mun ekki og getur ekki sætt sig við slíkar vinnuaðferðir, síst af öllu þegar aðrar leiðir eru færar og verkalýðshreyfingin hefur m, a. beitt sér fyrir því að þær væru farnar. Verðbólgan, sem núv. ríkisstj. ber ekki litla ábyrgð á, lýsir sér að sjálfsögðu í margháttuðum öðrum vandamálum tengdum þeim sem ég hef nú nefnt. Fjárfestingarsjóðir rýrna að eigin fjármagni ár frá ári. Tryggingasjóðir fólksins í landinn, atvinnuleysistryggingasjóðir, lífeyristryggingasjóðir, húsnæðismálasjóður, yfirleitt hvers konar sjóðir, sem þjóðin hefur komið sér upp á undanförnum árum, rýrna gífurlega í þessu verðbólgubáli og af því stafar margvíslegur vandi. Enn einn vandinn í þessari súpu allri saman er skuldasöfnunin við útlönd, sem hefur aldrei verið meiri en á núverandi stjórnartíð, og það sem verra er, aldrei erfiðara að réttlæta hana en einmitt nú. Ég er ekki einn þeirra, sem býsnast yfir því þó tekin séu erlend lán til arðvænlegra framkvæmda, framkvæmda sem við vitum að fyrr eða síðar skila okkur stórfelldum hagnaði, eins og gildir t. d. um orkuframkvæmdir eða uppbyggingu í atvinnuvegum landsmanna. Ég hef aldrei talið það eftir eða talið það neina synd að erlend lán væru tekin til slíkra framkvæmda. Satt að segja blöskrar mér oft og tíðum yfirborðsmennskan og kjafthátturinn í sambandi við þá hlið málanna, þegar menn eru að býsnast yfir t. d. of miklum orkuframkvæmdum, sem allir skynsamir menn sjá að munu koma okkur Íslendingum að miklu gagni fyrr en síðar. Það er ekki til að harma þó að við stöndum í einhverri skuld við erlenda lánardrottna af slíkum ástæðum. Hitt er miklu verra, að tekin hafa verið erlend lán bæði til að jafna stórfelldan viðskiptahalla, sem vafið hefur upp á sig ár frá ári, hrein eyðslulán til þess að bjarga úr þeirri erfiðu gjaldeyrisstöðu sem hefur hvað eftir annað komið upp, og í öðru lagi hafa verið tekin erlend lán í stórum stíl til þess að standa undir innlendum kostnaði af framkvæmdum, - framkvæmdum sem geta út af fyrir sig átt fyllsta rétt á sér, en eru hins vegar ekki á neinn hátt gjaldeyrissparandi beint eða til þess fallnar að afla okkur útflutningstekna. Það er slík skuldasöfnun sem er illréttlætanleg. Hún hefur viðgengist í allt of ríkum mæli á undanförnum árum, svo að þannig er nú komið að erlendar skuldir okkar eru bersýnilega orðnar ískyggilega háar. Að vísu er aldrei hægt að setja nein ákveðin takmörk í þeim efnum og halda því fram, að nú séum við nákvæmlega komin yfir eitthvert ákveðið mark frekar en fyrri daginn. Ég skal viðurkenna að þeir tímar hafa komið hjá þessari þjóð, að hin erlenda skuldabyrði hefur verið þyngri í hlutfalli við útflutningstekjur þjóðarinnar en hún er þessa stundina. En ég tel að sá samanburður sé ævinlega nokkuð villandi, vegna þess a ð hann segir auðvitað ekkert minna um breytingar á útflutningstekjunum en breytingar á erlendum skuldum, og þegar þetta hlutfall erlendra skulda hefur orðið hvað hæst hér á landi hefur venjulega verið á sama tíma um að ræða óvenjulega lélegar útflutningstekjur vegna verðfalls á afurðum eða vegna framleiðslusamdráttar, Um slíkt er hins vegar ekki að ræða þessa stundina. Við búum við ört vaxandi framleiðslu vegna mikilla loðnuveiða og einstæðra viðskiptakjara, og það er af þeirri ástæðu sem þetta hlutfall, sem nú er komið vel yfir 14% er orðið ískyggilega hátt. Enn einn vandi, sem við stöndum frammi fyrir, er hæg þróun íslenskra atvinnuvega. Ég held að það fari ekkert milli mála, að þó að loðnuvinnsla sé ört vaxandi, og er það eina sem eitthvað verulega vex í okkar þjóðarbúi í dag eða hefur vaxið núna á seinustu 2–3 árum, loðnubræðslan, sem vonandi á eitthvað eftir að vaxa enn, verður hið sama ekki sagt um aðra þætti íslenskra atvinnuvega. Íslenskir atvinnuvegir vaxa ekki og þróast með eðlilegum hætti og þrátt fyrir gífurlega mikla fjárfestingu, sem átt hefur sér stað á seinustu árum, er framleiðslan bersýnilega of lítil. Þetta er eitt af höfuðvandamálum íslensks efnahagslífs í dag: framleiðslan er of lítil, gjaldeyrisöflunin er ónóg og þarf að aukast, og þá ekki síður hitt, að gjaldeyririnn verður að skila sér betur en verið hefur. Ég hef fjallað fyrst og fremst um það, í hverju vandinn er fólginn. Ég vil bæta því við, að leita má margra skýringa á því hvers vegna þessi vandi er til kominn. Auðvitað liggur í augum uppi að kerfið sjálft, sem við búum við, er ein helsta orsök þess vanda sem ég hef hér verið að rekja. Mótsagnirnar innan kerfisins eiga sök á þessum vanda. Andstæðurnar í þjóðfélagi okkar hafa líklega aldrei verið meiri en þær eru í dag, sveiflurnar í okkar efnahagslífi hafa aldrei verið meiri og gengisfellingum hefur áreiðanlega aldrei áður verið beitt af slíkri hörku, slíku tillitsleysi eins og einmitt nú á seinustu árum. Án þess að fara nánar út í þessa sálma er þetta samt kannske grundvallarástæðan. Kerfið er þannig uppbyggt, að það ræður ekki við þau vandamál sem í því myndast. T. d. er eitt það helsta vandamál sem ég nefndi áðan, of lítil framleiðsla, í nánum tengslum við þá yfirbyggingu sem við höfum byggt þessu kerfi. Yfirbyggingin í þjóðfélaginu er allt of margbrotin, allt of dýr í rekstri, tekur til sín of mikinn mannskap. Þá á ég við þjónustuyfirbyggingu ríkisins og einkaaðila. Hún er of dýr og hana þarf að skera niður til þess að fleiri hendur geti tekið á framleiðslustörfum, til þess að framleiðslan geti aukist. Nú vil ég að vísu vara við því, að nokkur túlki orð mín svo, að við Alþb.- menn viljum skera niður félagslega þjónustu opinberra aðila. Það felst ekki í mínum orðum, enda þótt svipuð ummæli af hálfu okkar Alþb.- manna hafi stundum verið túlkuð á þennan veg. Við erum t. d. alls ekki á því, að skera eigi niður íslenska skólakerfið eða veita eigi lélegri heilbrigðisþjónustu en gert hefur verið ellegar almannatryggingakerfið sé of dýrt. Það eru ekki þessir þættir kerfisins sem við teljum að séu of dýrir, En ýmsir þjónustuliðir sem snúa að viðskiptalífinu, hafa þanist út yfir allan þjófabálk og eru bersýnilega orðnir allt of dýrir fyrir þjóðfélag okkar, Þar er t. d. bankakerfið einn þátturinn sem verður nauðsynlega að skera niður, og þar mætti margt fleira nefna. Í einkageiranum er auðvitað fjöldamargt sem mætti skera niður, sérstaklega á viðskiptasviðinu, í milliliðastarfseminni, og á ég þar að sjálfsögðu fyrst og fremst við dreifingarkerfi af ýmsu tagi, olíudreifingarkerfið, innflutningskerfið, smásölukerfið ellegar tryggingakerfið. Þetta er kannske mergurinn málsins, að meginvandinn liggur í kerfinu sjálfu. En vandinn liggur auðvitað um leið í miklu stjórnleysi, miklu skipulagsleysi af hálfu stjórnvalda. Við búum við heimatilbúna verðbólgu 1ér á Íslandi. Þegar stjórnarsinnar, stuðningsmenn núv. stjórnar, eru að éta það hver upp eftir öðrum dag eftir dag, viku eftir viku og mánuð eftir mánuð, að verðbólgan sé vinstri stjórninni að kenna vegna þess að verðbólga hafi orðið óvenjulega mikil á seinasta ári þáv. stjórnar, þá vita þeir sem er, að þetta er blekking ein sem allir þeir sjá í gegnum sem eitthvað þekkja til. Margoft hefur verið rakið, hvílíkar verðhækkanir urðu hér á landi á seinasta ári vinstri stjórnarinnar af völdum erlendra verðhækkana. Við minnumst þess hvernig var með olíuverðið, sem þrefaldaðist á skömmum tíma, ellegar verð á málmum, verð á timbri, verð á plastvörum og yfirleitt verð á hvers konar hráefnum til iðnaðar. Þar var um að ræða tvöföldun á hráefnisverðlagi á aðeins einu ári, sem leiddi til þess að verðlag á innfluttum vörum hækkaði á árinu 1974 á föstu gengi um 32%. Þetta var að sjálfsögðu meginástæða þeirra erfiðleika sem vinstri stjórnin lenti í á seinasta valdaári sínu. - Það var reyndar 34%. En þegar ég segi að vandinn stafi af stjórnleysi, hann sé heimatilbúinn, þá á ég m. a. við það, að núv. stjórn hefur alls ekki þurft að kenna á þessum erlendu verðhækkunum, því að verðhækkunarskriðan, sem gekk yfir veröldina á seinasta ári vinstri stjórnarinnar, er löngu gengin hjá garði. Hún gekk hjá garði á árinu 1975. Á því ári varð ekki nema 7 eða 8% hækkun á verðlagi innflutnings á föstu gengi og síðan hefur þessi prósentutala numið 4–5%. Eftir sem áður hefur verðbólga hér verið litlu minni en hún var á þessu seinasta ári vinstri stjórnarinnar. Hún hefur jafnvel sum árin verið talsvert meiri, eins og hún var árið 1975 þegar verðbólga hér á landi varð hvað mest, og það er hrein blekking og ekkert annað, þegar ýmsir talsmenn núv. stjórnar reyna að telja fólki trú um að verðbólga hafi orðið mest á seinustu mánuðum vinstri stjórnarinnar. Það er alls ekki rétt. Verðbólgan varð meiri eftir að þessi stjórn tók við, þrátt fyrir það að sú stjórn ætti sér ekki afsakanir fólgnar í hinum erlendu verðhækkunum. Verðbólgan hefur verið heimatilbúin. Hún hefur stafað af því. að þessi stjórn hefur fylgt ósveigjanlegri stefnu í viðskiptum sínum við verkalýðshreyfinguna í landinu. Hún hefur ekkert svigrúm viljað skapa til leiðréttingar á tekjuskiptingunni, heldur haldið uppi látlausri viðleitni til þess að viðhalda þeirri ósanngjörnu tekjuskiptingu, sem hún stóð fyrir að komið var hér á í árslok 1974 og í byrjun árs 1975. Hún hefur haldið stíft í það, að þessari tekjuskiptingu skyldi ekki raskað, öllum meðulum skyldi beitt til að koma í veg fyrir það, hvaða afleiðingar sem þær aðferðir hefðu. Þessi úrræði, sem ríkisstj, hefur verið að beita til þess að koma í veg fyrir að tekjuskiptingunni yrði breytt, eru meginorsök verðbólgunnar. Það eru gengisfellingarnar og aðrir þeir þættir sem henni eru skyldir sem eru höfuðorsökin. Einn náskyldur þáttur, sem sannarlega er ein af orsökum vandans, er skattakerfið sem við höfum búið við. Núv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir mjög verulegri hækkun óbeinna skatta. en á sama tíma hefur tekjuskatturinn farið hlutfallslega lækkandi ár frá ári. Enginn vafi er á því, að þessi stefna á sinn þátt í þeirri verðbólguþróun sem við höfum staðið frammi fyrir á liðnum árum. Þegar ég tala um lækkaðan tekjuskatt á ég ekki við það, að tekjuskattur á launatekjur hafi lækkað, sem hann hefur sannarlega gert, heldur hefur flestum fyrirtækjum landsins liðist um árabil að sleppa við að borga skatt af veltu sinni, þannig að um mjög óverulegar skattgreiðslur hefur verið að ræða. Þetta mál væri sannarlega efni í langa ræðu og gefur vafalaust tilefni til þess innan tíðar, þar sem ég hef leyft mér að leggja hér fram í þinginu mjög ítarlega till. um breytta stefnu í skattamálum. Gefst þar tækifæri til þess að ræða skattamálin sérstaklega og þá alveg sérstaklega skattleysi fyrirtækjanna. En ég vil bara minna á það í þessu sambandi, að í þeirri till., sem ég hef lagt fram og kemur innan tíðar til umr, í Sþ., eru færðar sönnur á það, að hvorki meira né minna en helmingurinn af allri veltu fyrirtækja í landinu sleppur með að borga lítinn sem engan tekjuskatt, þ. e. a. s. um 160 þús. millj, kr. hjá 1600 fyrirtækjum af 325000 millj. kr. veltu hjá um það bil 3400 fyrirtækjum sem alls voru höfð til viðmiðunar í þessum útreikningi. Enginn vafi er á því, að ef fyrirtæki hér á landi hefðu verið skattlögð með eðlilegum hætti á undanförnum árum hefði þar á 3–4 árum verið um tugþúsund milljóna kr. tekjur ríkisins að ræða. Auðvitað segir það sig sjálft, að þegar ríkissjóður afsalar sér þeim tekjumöguleikum sem þarna eru fólgnir, en leggur á sama tíma alla áherslu á það að innheimta sem mestan söluskatt og það fyrst og fremst í gegnum verðlagið, þá hlýtur slík stefna að hafa mjög alvarleg áhrif á verðmyndunarkerfið, verðþróunina í landinu. Þar fyrir utan bætist svo hitt við, að skattur á hátekjur hefur farið lækkandi. Þar væri vafalaust um talsverða tekjumöguleika að ræða fyrir ríkissjóð sem eðlilegt væri að nýta betur en gert er. Eins er það staðreynd að með hækkuðum vöxtum, sem fyrst og fremst hafa hækkað í tíð núv. ríkisstj., hefur vaxtafrádráttur á skattframtölum orðið miklu þyngri á metunum en nokkru sinni fyrr, en vegna þess að stjórnarflokkarnir hafa ekki verið reiðubúnir til þess nú seinustu árin, og reyndar ekki heldur í tíð vinstri stjórnarinnar, að fallast á þá till. okkar Alþb.-manna, að einhver takmörk séu sett fyrir því, hversu mikinn frádrátt menn megi hafa vegna vaxtagreiðslna, þá hefur ríkissjóður misst af mjög verulegum skatttekjum. Staðreyndin er sú, að fyrir þá aðila sem hafa háar tekjur, lenda í tekjuskatti og geta þar með nýtt sér vaxtafrádrátt, hafa þessar vaxtahækkanir, sem átt hafa sér stað á seinustu árum, ákaflega takmörkuð áhrif, því að þeir mega reikna með því, að rúmlega helmingurinn af vaxtagreiðslum þeirra sé frádráttarbær til skatts, - ja, ég segi tæplega helmingurinn sé frádráttarbær til skatts, svo að það skiptir ekki öllu máli fyrir þessa menn, þ. e. a. s. hátekjumenn sem lenda í tekjuskatti, hvort vextir eru 20%, 25% eða 30%. Það hefur í sjálfu sér engin teljandi áhrif á ásókn þeirra í lánsfjármagn til þess að geta fest fé í byggingum og þannig haft hag af verðbólguvextinum. Þeir hljóta undir öllum kringumstæðum að hafa stórfelldan hag af því að taka lán, þar sem ríkið borgar tæpan helming af vaxtagreiðslunum, en þeir aftur á móti geta verið nokkuð öruggir um talsvert miklun verðbólguhagnað ef vel er fjárfest. Þetta er eitt með öðru, sem sýnir haldleysið í stefnu ríkisstj. sem trúir því, að með því að hækka vexti von úr viti hafi hún einhver veruleg áhrif á ásókn í fjármagnið, enda þótt ljóst sé, að með þessu minnkar ásóknin ekki. Á hinn bóginn hljóta þessar vaxtahækkanir að hafa veruleg áhrif á vöxt verðbólgu í þjóðfélaginu og þannig aftur á vaxtafótinn og svo hinn hækkaði vaxtafótur aftur á verðbólguna og þannig koll af kolli, þannig að um er að ræða augljósar víxlhækkanir sem hafa mjög verðbólguhvetjandi áhrif. Ég læt þetta duga um skattakerfið en vil undirstrika að þessi þáttur efnahagslífsins, óskynsamlegt skattakerfi, ósanngjarnt skattakerfi, á sinn stóra þátt í því, að við höfum staðið frammi fyrir þeirri óðaverðbólgu á undanförnum árum sem raun ber vitni. Enn einn þátturinn í þessu stjórnleysi, sem við höfum búið við í efnahagsmálum, er auðvitað meðferðin á fjármunum ríkissjóðs. Við þurfum ekki annað en fletta upp í skýrslum verðbólgunefndarinnar til að sjá viðurkennt þar svart á hvítu, væntanlega af öllum nm., að fjármálapólitík núv. ríkisstj. undir forustu Sjálfstfl. og undir forustu núv. fjmrh. og hæstv. forsrh. á sinn stóra þátt í verðbólgunni á undanförnum árum. Þar er einmitt bent á að síhækkandi yfirdráttur ríkisins hjá Seðlabanka Íslands hljóti að hafa veruleg verðbólguhvetjandi áhrif. Þessu held ég að enginn neiti. En þetta er bara enn eitt dæmi af mörgum um það, hversu léleg efnahagsstjórnin hefur verið í landinu á undanförnum árum. Í þessu nál. er líka á það bent og tekið undir það með okkur Alþb.-mönnum, sem höfum haldið því fram mörg undanfarin ár, að léleg stjórn fjárfestingarmála og reyndar óstjórn í þeim efnum á sinn þá!t í skipulagsleysinu og þeim dýrtíðarflaumi sem við höfum staðið frammi fyrir. Margt fleira mætti tína til, sem ástæða væri til að nefna og vakin er athygli á í þessu nál. mjög réttilega, eins og t. d. það, að jöfnunarsjóðir atvinnuveganna hafa alls ekki gegnt hlutverki sínu með eðlilegum hætti og lítil stjórn verið á þeim sveiflum sem óhjákvæmilega verða í okkar efnahagslífi vegna þess, hvernig atvinnuvegum okkar er háttað, og vegna þeirra sveiflna, sem verða á verðlagi afurða okkar erlendis. Enn eitt atriði, sem við Alþb.-menn höfum mjög bent á, er gjaldeyriskerfið sem er auðvitað stórlega gallað og felur í sér að skotið er undan stórum fjárfúlgum sem ekki koma til skila. Ég hef almennt gert að umtalsefni vandann sem við blasir í okkar efnahagslífi, og helstu orsakir þessa vanda. Ég hef samtímis drepið á nokkur þau atriði sem horfa mundu til bóta, enda þótt ég hafi ekki tínt til till. okkar sundurliðaðar. Það verður að sjálfsögðu að biða betri tíma. Við 2. umr. málsins mun ég gera nánari grein fyrir þeirri leið sem stjórnarandstöðuflokkarnir og verkalýðshreyfingin hafa bent á til lausnar þessum vanda, þ. e. a. s. verðlækkunarleiðinni, og við síðari tækifæri mun ég gera grein fyrir öðrum þáttum þessa máls, annars vegar gerbreytingu á skattastefnunni og hins vegar þeirri nýju atvinnustefnu sem við Íslendingar þurfum nauðsynlega að taka upp ef betur á að fara í okkar efnahagskerfi. En áður en ég lýk máli mínu get ég ekki látið hjá líða að vekja strax athygli á mjög alvarlegum missögnum, sem fram komu bæði við umr. í Nd. og við umr. áðan, og þá fyrst og fremst í máli hæstv. forsrh. Án þess að fara að orðlengja það eitthvað frekar minni ég bara á, að hæstv. forsrh. gaf ótvírætt í skyn áðan, að fulltrúar allra flokka í verðbólgunefnd hefðu samþykkt gengislækkunarleiðina. Þetta er auðvitað hrein rangfærsla á staðreyndum og er ekki hægt að láta því ómótmælt. Í nál. stjórnarandstöðunnar og verkalýðshreyfingarinnar segir að vísu í niðurlagsorðum, með leyfi forseta: „Um hinn sérstaka vanda útflutningsatvinnuveganna gerum við ekki till. hér, þar sem ljóst er að gengislækkun er þegar ákveðin.“ Þetta segir að vísu í niðurlagsorðum nál. En þessi orð má að sjálfsögðu alls ekki túlka á þann veg, að þau feli í sér samþykki viðkomandi aðila við gengisfellingunni. Þau segja það eitt, að þegar þetta nál. er gefið út hafi ákvörðun verið tekin um gengisfellingu og því sé nál. ekki sérstaklega miðað við hana. Eins og kom fram í mjög ítarlegum umr, fyrir fáeinum dögum, bæði í Ed. og Nd., um gengisfellingarfrv. ríkisstj., sem að vísu snerist ekki beint um gengisfellinguna, heldur um hliðarráðstafanir henni tengdar, birtist ótvíræð afstaða allra stjórnarandstöðuflokkanna: þeir voru andvígir þeirri stefnu sem tekin var með gengisfellingunni. Ég mæli hér að vísu eingöngu fyrir munn okkar Alþb.-manna, vegna þess að ég fylgdist ekki náið með umr. í Nd., en ég held ég megi fullyrða að hér í Nd. hafi ekkert á skort, að allir stjórnarandstæðingar hafi tekið afstöðu gegn gengisfellingunni, og ég hygg að á því hafi ekki verið stór munur í Nd., þó að ég vilji út af fyrir sig ekkert um það fullyrða, því að ég, eins og ég sagði, fylgdist ekki nákvæmlega með umr. þar. En um afstöðu okkar Alþb.-manna í þessu efni þarf enginn að efast. Annað það atriði, sem ég vildi sérstaklega mótmæla, er atriði sem kom fram í ræðu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar í Nd., en hann segir, eftir frásögn Morgunblaðsins í morgun, með leyfi forseta : „Stjórnarandstaðan vildi mæta rekstrarvanda atvinnuveganna með nýjum veituskatti á atvinnureksturinn. Hvað þyrfti þetta gjald að vera hátt? Einn talsmaður þessa „úrræðis“ hefði talið, að það þyrfti að vera helmingi hærra en núverandi aðstöðugjald og koma til viðbótar því. Stefán Valgeirsson rakti síðan lagaákvæði um aðstöðugjöld. Aðstöðugjöld væru frá 1/2% upp í 2% af heildarveltu, hvort sem fyrirtæki skilaði hagnaði eða tapi. Samkv. þessari till. stjórnarandstöðu ætti því að koma nýtt 4% veltugjald á landbúnaði S landinu. Miðað við gjaldstofn meðalbús mundi þetta þýða rúmlega 100 þús. kr. veltuskatt á meðalbónda. Þetta væri það sem að bændum sneri. En hvern veg mundi þetta veltugjald koma við ýmsan smárekstur, sem herðist í bökkum?“ o. s. frv. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessa tilvitnun lengri. En ég get ekki látið hjá líða að mótmæla alveg sérstaklega þessum orðum hv. þm. Stefáns Valgeirssonar, þó að hann eigi nú að vísu sæti í annarri d., vegna þess að hér er um svo hróplegan misskilning að ræða að tekur ekki nokkru tali. Í fyrsta lagi er það mesti misskilningur hjá Stefáni Valgeirssyni, að aðstöðugjöld séu 2% af heildarveltu. Það eru þau ekki. Þau eru 1.33%, þau sem hæst verða, og hafa ekki verið hærri nú um margra ára skeið. Í öðru lagi er það mesti misskilningur, að landbúnaður almennt sé í hæsta flokki. Ég held að fullyrða megi að minni hluti bænda greiði aðstöðugjöld í dag. Þetta er að vísu ákaflega mismunandi eftir sveitarfélögum, þannig að í einum hrepp getur verið lagt á aðstöðugjald, en ekki í öðrum. En ég held að það láti nærri að um helmingur af sveitahreppum á landinu leggi alls ekki á aðstöðugjöld. Þá er síður en svo um að ræða, að ævinlega sé lagt á hæsta aðstöðugjald. Ég veit mörg dæmi þess, að aðstöðugjöldin eru t. d. 1% og þau eru í mörgum tilvikum miklu lægri, þannig að hér er um annan misskilning að ræða hjá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni. Í þriðja lagi er það stórkostlegur misskilningur, að tillögur stjórnarandstöðunnar hafi miðast við að veltugjaldið ætti að vera helmingi hærra en núverandi aðstöðugjald. Þessi ágæti þm. hefur bara tekið svona snarvitlaust eftir, þegar gerð var grein fyrir till. stjórnarandstöðunnar, vegna þess að veltugjaldið, sem um er rætt í verðlækkunarleið stjórnarandstöðunnar og kemur t. d. fram í nál. frá minni hl. fjh.- og viðskn. í Nd., er miðað við tekjuöflun sem nemur 4300 millj. kr., en það er mjög nærri því að vera það sem aðstöðugjald mundi skila á árinu 1978. Það er einfaldlega gjald sem yrði jafnhátt núverandi aðstöðugjaldi hvað heildartekjuöflun snertir, þannig að hér hefur hv. þm. óvart margfaldað með tveimur gersamlega að ástæðulausu. Þetta var þriðji misskilningurinn sem fram kom hjá hv. þm. En svo er fjórða atriðið og það sem kannske mestu máli skiptir. Það er atriði sem þm. ber ekki sök á, vegna þess að ekki var gerð nákvæm grein fyrir till, stjórnarandstöðunnar þegar verðbólgunefndin lauk störfum. Þessi veltuskattur, sem við Alþb.-menn höfum m. a. talið að ætti fyllsta rétt á sér, getur að sjálfsögðu lagst mjög misjafnt á einstakan atvinnurekstur, og við Alþb: menn höfum aldrei dregið neitt úr því, heldur einmitt lagt ríka áherslu á það, að við álagningu þessa sérstaka veltuskatts yrði að vera um mjög mismunandi álagningu að ræða eftir atvinnurekstri. Ég hef satt að segja aldrei gert ráð fyrir því, að veltugjald af þessu tagi lenti yfirleitt á landbúnaði. Ég hef gengið út frá því sem sjálfsögðu, að landbúnaðurinn slyppi algerlega við þetta aðstöðugjald eða þennan nýja veltuskatt, einfaldlega vegna þess að aðstöðugjald er ekki lagt á nema um það bil annan hvorn bónda í dag og það væri því mjög óeðlilegt og ósanngjarnt að fara að leggja veltugjald á þá bændur eina sem hafa greitt aðstöðugjald undanfarin ár. Slíkt væri fráleitt og hefur engum dottið í hug, þannig að ég geng út frá því sem gefnu að veitugjaldið mundi alls ekki leggjast á landbúnaðinn, enda yrði þar um svo smáar upphæðir að ræða í heild að ekkert mundi um það muna. Ég geri ráð fyrir því, að jafnvel þótt þetta nýja veltugjald væri ekki nema í kringum 1.2% á rekstur að meðaltali, þá mætti undanþiggja að öllu leyti landbúnaðinn, fiskiðnaðinn, sjávarútveginn og iðnaðinn. Staðreyndin er nefnilega sú, að þessir fjórir atvinnuvegir standa ekki fyrir nema hluta af veltunni. Það er reyndar minni hl. af veltunni sem fellur til í gegnum þessa fjóra atvinnuvegi. Langsamlega stærsti hlutinn af veltunni fellur til í viðskiptum og þjónustustarfsemi og gæti ég nefnt tölur því til sönnunar, en læt nægja að vísa til þeirrar till. sem ég hef lagt hér fram í skattamálum, þar sem gerð er nákvæm grein fyrir því, hvernig velta fyrirtækjanna skiptist. Á árinu 1976 var heildarvelta talin vera 9.26 000 millj. kr. og þar af var verslunin ein með um 151000 millj. kr. Landbúnaðurinn var hins vegar með að eins 20000 millj. kr. og t. d. sjávarútvegurinn var aðeins með 81 000 millj. kr. Auðvelt er því að færa að því rök, að þetta veltugjald þyrfti ekki að vera - enda hef ég reiknað þetta út - nema 1.2% á allan annan atvinnurekstur en landbúnað, fiskiðnað, sjávarútveg og iðnað til þess að það skilaði þessari tölu, sem hér er getið í sambandi við verðlækkunarleiðina. Ég vil hins vegar taka það fram, að stjórnarandstaðan hafði ekki útfært þetta veltugjald í smáatriðum, hafði ekki gert grein fyrir því í smáatriðum, hvernig það yrði á lagt og hversu háa prósenttölu þar yrði um að ræða. Hún hafði einungis miðað við það, að þetta veltugjald skilaði 3000–4000 millj. kr. En ég vil láta koma skýrt fram, að það er hrein fjarstæða að þetta gjald yrði lagt á landbúnaðinn og persónulega, - vegna þess að þetta er persónuleg skoðun mín, en hefur ekki hlotið samþykki neins formlegs aðila, hvorki míns flokks né stjórnarandstöðuflokkanna í heild, - persónulega er það skoðun mín, að eðlilegast hefði verið að þessi veltuskattur hefði eingöngu verið lagður á verslun, viðskipti og þjónustustarfsemi. Reyndar hefði komið til greina að leggja hann á innlenda framleiðslu, en ég hefði talið að algerlega hefði átt að undanskilja í fyrsta lagi landbúnaðinn og í öðru lagi útflutningsatvinnuvegina í heild. Auðvitað gæti verið þarna um margar leiðir að velja, en í grófum dráttum hefði þetta verið eðlilegasta og sjálfsagðasta lausnin. Með þetta í huga hljóta menn að skilja, hversu fáránlega þessi fullyrðing hljómar í mínum eyrum, sem fram kemur af munni Stefáns Valgeirssonar, að í till. felist 4% veltugjald á landbúnaðinn. Í fyrsta lagi misskilur hann hver er hámarksprósenta aðstöðugjalda í dag. Í öðru lagi veit hann ekki, að það er síður en svo að aðstöðugjaldið sé ávallt í hámarki í landbúnaði. Í þriðja lagi, og það er í sjálfu sér afsakanlegt, gerir hann sér ekkí grein fyrir því, að við gengum út frá því að þessi skattur lenti ekki á landbúnaðinum. Margt fleira mætti auðvitað taka hér til umr. sem fram hefur komið í málflutningi stjórnarsinna undanfarna daga. En ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð öllu fleiri að sinni. Ég vildi bara undirstrika það hér, að að sjálfsögðu verður Ed. að fá hæfilegan tíma til að skoða þetta mál. Að sjálfsögðu verður að ganga út frá því sem gefnu að málið fái eðlilega skoðun í n., úr því að ekki var um að ræða sameiginlega fundi í báðum d. þingsins. Það eru ýmis atriði sem nauðsynlegt er að afla upplýsinga um hjá Þjóðhagsstofnun um leið og við afgreiðum þetta mál, og ég legg á það áherslu, að nefndarfundur verði ekki fyrr en í fyrramálið og við fáum þá hæfilegan tíma til að afla þeirra upplýsinga sem þörf er á. Það má vel vera, að n. verði tilbúin til að skila störfum á morgun, og verður það að sjálfsögðu reynt, sérstaklega ef allar upplýsingar verða þá fyrir hendi. En ég sé satt að segja ekkert því til fyrirstöðu að málið kæmi til meðferðar á föstudag eða jafnvel eftir helgi, ef mönnum sýndist svo og ekki ynnist tíma til að afgreiða málið með meiri hraða en það. Satt best að segja fyndist mér, þegar Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja eru á sérstökum fundum um þetta mál þessa dagana og hér er um að ræða mál sem felur í sér einhverja grófustu árás sem þessi samtök hafa nokkru sinni orðið fyrir og það meira að segja fáum mánuðum eftir að ríkisvaldið hefur staðið að samningum við þessa aðila, þá fyndist mér að ríkisstj. ætti að beita sér fyrir því, að Alþ. gerði hlé á meðferð sinni á þessu máli, að því yrði frestað þangað til þessir aðilar hafa fengið tækifæri til þess að segja álit sitt. Auðvitað er það ríkisstj. sem ræður því, hver er hraði á málsmeðferð hér í hv. Ed. Auðvitað getur hæstv. forsrh. beitt sér fyrir því, að málið verði afgreitt með fyllsta hraða, sem yrði þá þannig að málið yrði afgreitt á morgun. En ég vil leyfa mér að skora á hæstv. forsrh. að fallast á það, að hægt yrði á málsmeðferð svo að málið yrði tekið fyrir í næstu viku, þannig að þá lægi fyrir að hvaða niðurstöðu þessi samtök, sem nú eru að fjalla um þetta mál, hafa komist. Það hlýtur að skipta ákaflega miklu máli fyrir ríkisstj., hvort hún er að leysa einhvern vanda með þessu frv. eða hvort hún er að kalla yfir sig miklu meiri vanda en hún þykist vera að leysa með frv. Ég hefði talið það hygginna manna hátt að doka við og sjá hvað stærstu stéttasamtök landsins hafa um þetta frv. að segja, áður en örlög þess eru endanlega ráðin.



Herra forseti. Þetta frv. heitir frv. til laga um ráðstafanir í efnahagsmálum. Það er ekki í fyrsta sinn og líklega ekki í síðasta sinn sem frv. með þessu heiti er hér til umr. Við höfum haft frv. til umr. sem hét svipuðu nafni, lög um ráðstafanir í efnahagsmálum og fjármálum til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og treysta undirstöðu atvinnu og lífskjara. Það frv. varð að lögum í apríl 1975, seinni hluta þess mánaðar. Þá átti að bjarga öllu að sögn talsmanna núv. ríkisstj. Litið hefur orðið úr efndum. Við afgreiðslu fjárl. og lánsfjáráætlunar voru hafðar uppi till. um það að undirbyggja haldgóðar efnahagsráðstafanir sem við mundum sjá nokkru eftir áramót, Nú eru þær hér til umr. Gengisfelling var gerð í síðustu viku. Henni fylgdi eitthvað meira sem við vissum ekki um í stjórnarandstöðunni. Ég sagði að eftir mundi koma bandormsfrv., sem við erum að ræða hér, en ég held að miklu betra nafn á þessu frv. sé skröltormsfrv., því að ég held að skröltið heyrist um allt eins og þegar skröltormurinn er í vígahug og gerir menn skelkaða, bæði menn og skepnur í námunda við sig. Þetta frv, hefur gert æðimarga skelkaða og það ekki að tilefnislausu. Því er borið við, að atvinnulífið eigi í erfiðleikum og þá fyrst og fremst útflutningsatvinnuvegir okkar og frystihúsin sérstaklega, þó sé betur statt með öflun, en ekki eins vel með fiskvinnslu. Einnig á ullariðnaður í vandræðum og jafnvel nokkur annar iðnaður sem fæst við útflutning. Verðbólga er mikil í landinu og hefur verið og verður áfram þrátt fyrir þetta frv. Þrátt fyrir þetta frv. mun verðbólga verða 37% á árinu eða á ársgrundvelli. Það er hörmulegt að vita til þess. Að mínu mati nær þetta frv. og þær ráðstafanir, sem leiðir af því eða þeirri löggjöf sem hér á að samþykkja, þess vegna ekki þeim tilgangi sem við raunar allir viljum, þ. e. a. s. að verðbólgan verði mun minni. Ef ég man rétt mæltist Ólafi heitnum Thors svo í síðustu áramótaræðu sinni, að allt væri unnið fyrir gýg, sagði hann, ef verðbólgan yrði ekki stöðvuð, og var hún þá aðeins fjórðungur af því sem við erum að ræða í dag. Samt stóð þessum ágæta manni beygur af verðbólgunni á þeim tíma. Við þekktum hana oft sem einstafa tölu áður fyrr í mörg ár, en nú er hún jafnan tveggja stafa tala og í tugum talið. Mér finnst athyglisvert í öllum þessum umr., og ég get ekki látið hjá líða að minna á það, að ég hef ekki heyrt í tali stjórnarsinna minnst á sparifé landsmanna, bókstaflega eins og það sé ekki til og það skipti engu máli hvort það sé til eða ekki. Við erum alltaf að tala um ráðstafanir í efnahagsmálum vegna of mikillar eyðslu, of mikillar þenslu. Það er ekki minnst á að sparifé landsmanna sé tryggt, sem er forsenda fyrir heilbrigðu atvinnulífi, bæði hjá þessari þjóð og öðrum sem búa við frjálsan búskap. Ég gat þess í umr. um gengisfellingarfrv., að ég væri ekki ánægður með þessa afstöðu til þeirra er lifa sómasamlegu og heiðarlegu lífi í þessu þjóðfélagi. Við fáum menn aldrei til að leggja hemil á sína eyðslu og sína neyslu, ef ekki er viðurkennt það sem er forsenda fyrir jafnvægi í búskap okkar, þ. e. að menn leggi fjármagn frjálst inn í bankana. Atvinnulífið verður að fá þetta fjármagn. Í svona gífurlegri verðbólgu er vonlaust að eðlilegur vöxtur eigi sér stað í sparifjármyndun nema menn viðurkenni gildi sparifjárins. Nú má reikna með því, að enn verði reynt að hækka vexti og jafnvel vaxtaaukavextir fari yfir 30%. Heyrst hefur talað um 31–33% sem eigi að hvetja fólk til að leggja inn. En það hrekkur ekki til, þegar viðurkennt er hér að verðbólgan verði 37–40%. Segjum að hún verði 37%, jafnvel 36%, þá er samt sem áður neikvæð vöxtun um 6–7%. Fólk getur auðvitað ekki eytt endalaust og það verður að leggja fé í banka. Samt sem áður er því refsað. Ég hef gert þá kröfu áður og geri hana enn, að öll lán séu meira og minna verðtryggð, því að eðlilegt er að flokka það niður. Með nákvæmlega sama hætti má að mínu mati setja löggjöf um að öll lán skuli bera ákveðinn skatt vegna verðbólgu, alveg eins og sparifé landsmanna er rænt með þessum aðgerðum, ákveðnum skammti þess. Ég tók einfalda líkingu, sem ég held að allir þm. hljóti að skilja, og sagði, að enginn bóndi fengi nýjan ljá að vori, notaði hann til að hagnast á uppskeru sumarsins og skilaði honum svo hálfum að hausti. Þetta er fyrir neðan virðingu hvers einasta bónda í landinu. En þetta háttalag er talið sæmandi gagnvart sparifjáreigendum, þ. e. að fá fulla krónu að vori og skila henni hálfri að hausti. Meðan slíkt ástand ríkir í þjóðfélaginu og slíkur hugsunarháttur, þá verður aldrei jafnvægi, sama hvernig við rembumst við að bjarga því frá degi til dags. Það hefur komið í ljós, að þessar ráðstafanir í efnahagsmálum munu vara aðeins skamma hríð. Þó tók ég eftir í orðum hæstv. forsrh., að þeir hugsa sér að stjórna áfram. Ég tók það þannig, að þessir stóru flokkar, sjálfstæðismenn og framsóknarmenn, ætluðu ákveðið að sitja áfram og fara áfram með stjórn landsmála eftir komandi kosningar og halda þá áfram boðaðri stefnu. Ég skildi orð hæstv. forsrh. þannig, því að hann talaði um að áfram yrði haldið á þeirri braut er þetta frv. boðaði til þess að ná jafnvægi með þessum hætti. Ég vil vara við þessu. Ég á aðeins eina ósk bæði honum og öðrum til handa sem standa að þessu frv., að þeir endurskoði afstöðu sína gagnvart 3. gr., því að ef henni er breytt, en best væri að láta hana falla út, þá er öruggur grundvöllur fyrir því að ekki komi til átaka. Ég vænti þess, að verkalýðshreyfingin hafi þann þroska að ekki kæmi þá til verkfalla á næstu vikum. Ég held að sómi yrði að því fyrir báða þessa flokka að horfast í augu við staðreyndir. Það er enginn undansláttur af þeirra hálfu þó að þeir tækju nýja afstöðu í þeim efnum sem 3. gr. gerir ráð fyrir, þ. e. a. s. að óbeinir skattar hafi ekki bein áhrif á verðbótavísitölu. Það er allt annað að taka þetta í áföngum, Það er allt annað að fá þetta fram í viðræðum við fulltrúa launþegasamlakanna. Nú standa yfir fundir hjá ríkisstarfsmönnum og ASÍ og í stærsta verkalýðsfélagi landsmanna hafa einnig verið boðaðir fundir, þ. e. a. s. í Dagsbrún. Ég teldi það til mikils sóma fyrir hæstv. forsrh. að hafa einurð til að ræða við þessa menn um efni þessarar greinar. Það er viðurkennt af öllum, að eitthvað þurfi að gera til að ráða bót á núverandi ástandi í efnahagslífi þjóðarinnar. Við erum að deila um með hvaða hætti á að gera það. Verðbólgunefndin hefur lagt fram frumhugmyndir að fimm leiðum, mismunandi árangursríkum og með mismunandi áhrif á atvinnulífið, verðtryggingu og atvinnustig í landinu. Sennilega er ekki hægt að fara neina eina leið óháða öðrum, ef svo má að orði komast, samkv. till. nefndarinnar, heldur að velja úr leiðunum og meta og vega ástandið eins og það er, taka þetta í áföngum að koma verðbólgunni í viðráðanlegt horf. Við verðum að horfast í augu við það, að verðbólgan er aðalorsökin að þessum vanda sem við erum jafnan að glíma við, nærri á hverju einasta ári, í okkar efnahagslífi. Ég held að ekki verði friður næstu vikurnar og næstu mánuðina nema efni 3. gr. verði breytt og ef menn geta ekki sæst á það að taka hana út, þá að áhrif óbeinna skatta í vísitölunni hverfi í áföngum. Þá yrði örugglega, - ég segi það sem mína skoðun, - þá yrði örugglega eirt þessum ráðstöfunum og forsrh, mundi hafa sóma af að standa fyrir þeim. En ef það verður ekki gert og menn skella skollaeyrum við öllum aðvörunum, þá ana menn út í fenið. Það er mitt mat á aðstæðum. Ég tel þetta skipta sköpum. Ég gæti meira að segja ímyndað mér það, að þó að gengisfellingin hefði verið eitthvað meiri og ekki boðað gengissig, en kaup hefði fengið að hreyfast nokkuð samkv. samningum, þá hefði verkalýðshreyfingin tekið á sig nokkra byrði til þess að skapa svigrúm til að ræða þetta mikla vandamál sem þessar víxlverkanir á milli kaups og verðlags hafa á kaupgjaldsvísitölu í landinu. Það er síður en svo til hagsbóta hinum láglaunaða að verðbólgan æði áfram eins og verið hefur í mörg undanfarin ár og jafnan þurfi með stuttu millibili að fella gengið og gera sérstakar ráðstafanir í efnahagslífi okkar. Svo gífurleg eignatilfærsla verður á milli aðila í þjóðfélaginu með þessum ráðstöfunum að ekki nær nokkurri átt. Þetta endurtekur sig með vissu millibili og þeir, sem ekki eiga stóreignir, og þeir, sem ekki skulda, eru jafnan verr settir en nokkru sinni áður eftir slíka kollsteypu. Ef við höldum áfram og tökum enn eina kollsteypuna vegna hroka eða vegna einhverrar innibyrgðrar afstöðu, sem menn þora ekki að viðurkenna að er röng, þá er illa af stað farið og við stefnum upp að veggnum aftur. Einmitt þessa dagana gefst tækifæri til að brjóta odd af oflæti sínu, bæði fyrir hæstv. ríkisstj. og forsvarsmenn launþegasamtakanna, og ræðast við af einurð og reyna að finna lausn á þessu máli. Forsvarsmenn launþegasamtakanna hljóta að gera sér grein fyrir því, að ef þeir vilja ekki ræða þessi mál fer frv. óbreytt í gegn. Hæstv. ríkisstj. hlýtur að gera sér grein fyrir því, að fari frv. óbreytt í gegn, þá verður ófriður á vinnumarkaðinum. Til hvers er þá barist? Jú, það er barist til þess að fara einu þrepi neðar, þ. e: í öfuga átt. Ef á að hækka vexti núna og eins og ég sagði á að setja vaxtafót af vaxtaaukalánum jafnvel yfir 30%, þá er það svo óskapleg byrði á atvinnulífið í landinu að það gengur ekki, þegar vextir í nágrenni okkar, öllum nágrannalöndunum, eru 8–10%, og samtímis erum við að tala um erfiðleika í útflutningsafgreiðslunni. Þetta er algerlega vonlaust nema við komum á verðtryggingu á öll lán og flokkum niður eftir eðli lána. Þetta frv. á að koma í veg fyrir vaxandi viðskiptahalla. Það getur vel verið að það takist. Það er hægt að gera með ýmsu móti. Hægt er að þrengja peningamarkaðinn í landinu, bankarnir geta neitað mönnum um víxla og minni rekstrarlán. Ekki þarf gengisfellingu og vöruhækkun til þess. Hæstv. forsrh. leggur mikið upp úr því, að svokallaðar rauntekjur hafi svipað kaupgildi og var 1977 að meðaltali. En hvað eru rauntekjur? Eigum við að bera saman einu stað á landinu? Hverjar voru rauntekjur á Hornafirði, áður en reknetasíldin fór að koma þar á land? Hvernig var atvinnuástandið þar, þó að það væri gott? Það kom fram í fréttum í fyrra, að húsmæður þar fjölmenntu í síldarvinnsluna og söltuðu síld dag og nótt og þarna var skapað gífurlegt verðmæti, Rauntekjur þessa fólks hljóta að vera miklar. Vegna hvers? Vegna þess að skattstigi okkar er í þrepum og ef ég man rétt stöðvast við 65%, en heldur ekki áfram upp eins og hjá mörgum þjóðum. Þá hljóta rauntekjur þessa svæðis að stórvaxa. Það er ómögulegt að hamla á móti því. Ég vísa á bug þessu nýja orðtaki um að tryggja rauntekjur. Hverjar voru rauntekjur Þórshafnarbúa, sem þurftu að búa við sérstakt atvinnuleysi stóran hluta af síðasta ári? Þær voru lágar og kaupgeta þess fólks í lágmarki. Hverjar eru rauntekjur núna á vissum stöðum á Suðurnesjum, þegar mörg fyrirtæki eru hætt og önnur láta fólkið vinna aðeins 8 tíma? Það er það sem fólkið verður að gera sér að góðu, rétt til að lifa af, eins og ég sagði í sambandi við gengisfellingarfrv. Fólk verður að geta lifað af 8 tíma dagvinnu plús 2 tímum á dag ef aðstæður eru fyrir hendi, þ. e. a, s. 40 plús 8 tíma á viku. Það er það vinnumagn í stundum talið sem borgarinn á að geta lifað af við eðlilegar aðstæður og eðlilega neyslu. Þetta verður að tryggja og miða allt við það. Ef einhver vill leggja meira á sig, segjum það að stunda grásleppuveiði eða fara á handfæri, því þá að hundelta hann og segja að rauntekjur hans verði að vera í einhverju lágmarki eða hámarki eins og hér er talað um? Ég vorkenni mönnum að gera þetta. Ég þekki menn sem vinna í álverinu, vaktavinnu, og þeir leggja það á sig yfir helgar og jafnvel þegar þeir eiga frí aðra daga að fara til fiskjar og skapa gjaldeyri. Því eigum við að tala um rauntekjur þessara manna? Það má leika sér að svona hugmyndum, en ég blæs á það og gef ekkert fyrir svona. þó að hálærðir hagspekingar haldi þessu fram allt í einu í dag. Það, sem skiptir mig máli, er að fólkið geti lifað á 40 stunda vinnudegi, eins og Dagsbrún er búin að berjast fyrir í áratugi, og ekkert annað. Ef menn vilja vinna meira, þá eiga þeir að bera meira úr býtum. Það skiptir meginmáli að þjóðfélagið geri sér grein fyrir því, að 40 stunda vinnuvikan er sú viðmiðun sem við verðum að halda okkur að, hvort sem um er að ræða skrifstofumanninn, sjómanninn, verkamanninn eða bóndann, Það er sá grundvöllur sem allt atvinnulíf landsmanna verður að standa og falla á. Hæstv. forsrh. sagði: Það er vissulega hreint neyðarúrræði að gripa til þessara ráðstafana, Það er alveg rétt, Það er neyðarúrræði. En þetta neyðarúrræði kemur alltaf á borðið með stuttu millibili, ár eftir ár, og skapar stóraukin vandamál og aukin vandamál í krónum talið frá ári til árs og hafa milljarðafúlgur verið fluttar á milli. Í lögunum, sem ég vitnaði til, frá apríl 1975, 1. gr. þeirra laga um ráðstafanir í efnahagsmálum og fjármálum til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og treysta undirstöðu atvinnu og lífskjara, stendur að draga skuli úr ríkisútgjöldum um 3500 millj. kr. Ef við margföldum þessa tölu í dag með þremur, eigum við að segja að jafngildi þess í dag væru 10 milljarðar? Hvað ætlar hæstv. ríkisstj, að gera til þess að draga úr þenslunni? Hvað hefur hún gert? Jú, seðlabankaskuldin var, held ég, í kringum 3 milljarða, þegar hún tók við, en er í dag rétt um 15 milljarða. Er þetta ekki verðbólguhvetjandi? Jú, vissulega er þetta verðbólguhvetjandi og ekkert annað, svo að það er ekki alveg samræmi milli orða og efnda, það er ekki samræmi þar á milli, Mikið vantar á. Menn hafa rakið hér og deilt um, hver verðbólgan var undanfarin ár, og menn hafa deilt um, hver verðbólgan hafi verið við fráför vinstri stjórnarinnar, Við heyrðum í ræðum manna í Nd., að talað var um 43% á miðju ári 1974 og menn nefndu jafnvel 54% á árinu. En það er ekki það sem skiptir meginmáli. Það, sem skiptir máli, er að við höfum svo mikla verðbólgu í þessu landi, að meðan hún ríkir, hvort sem hún er 8% hærri eða lægri, verður ekkert jafnvægi, því að eignatilfærslan er svo gífurleg í þjóðfélaginu að fólk unir því ekki til lengdar. Verkalýðshreyfingin gerði ekkert annað á s. l. ári en reyna að klóra í bakkann, eins og kom rækilega fram hjá síðasta ræðumanni áðan. Þetta var nauðvörn, Ég tala nú ekki um ríkisstarfsmenn sem fengu samningsrétt í fyrsta skipti og skrifuðu undir sína samninga við ríkisvaldið fyrir þremur mánuðum, Í fréttabréfi, sem ég hef hér á borðinu hjá mér, segir að þeir hafi átt að gilda frá 1. nóv. 1977 til 31. okt. 1979. Hvað hefur breyst til hins verra? Það er nú svo skrýtið með það, að bæði í sjónvarpi og útvarpi koma fram talsmenn frá sjávarútvegi. Annar segir: Ekki var gengisfellingin gerð vegna fólksins við sjávarútveginn. Hinn sagði: Gengisfellingin verður að vera miklu meiri. Þetta er ekki nóg. Við þurfum miklu meira. - Þannig er afstaða manna misjöfn eftir því í hvaða greinum menn eru. Hvað á ríkisvaldið að gera í slíku tilfelli? Á að bjarga öllum eða á að athuga rekstrarstöðu hvers einstaks fyrirtækis fyrir sig og athuga hegðun manna undanfarin 2–3 ár, hvað þeir hafa fjárfest sem eru í mestum vandræðum? Hafa þeir ekkert fjárfest eða hafa þeir fjárfest fyrir hundruð millj. án þess að nokkur minnsti möguleiki væri að fá afla til vinnslu svo að hægt væri að reka fyrirtækin. Á að bjarga þeim með eignatilfærslum á milli þeirra sem lánuðu rekstrarféð í bankana? Ég mótmæli slíku algerlega og alfarið. Eina rétta ráðið væri að reka þá forstjóra, sem hafa hagað sér umfram nokkra skynsemi. En það má aldrei gera, Það má aldrei hegna þeim sem sekir eru. Það þætti allt of gróft. Já, hæstv. ráðh, sagði að þetta væru neyðarráðstafanir. Það var alveg rétt, sem hann sagði, að hér hafa allir flokkar átt hlut að máli s. l. 25 ár og þurft að grípa til þess þegar þeir hafa verið í ríkisstj. að gera einhverjar ráðstafanir, eins og það er orðað: fella gengi, breyta vöxtum, skerða vísitöluáhrif og þar fram eftir götunum. Enn einu sinni er þetta gert og enn einu sinni er þetta gert nú í fullu ósamræmi eða andstöðu líklega réttara sagt við afstöðu launþegasamtakanna. Það er 3. gr. sem er mistilteinn í þessu máli núna. Það verður að mínu mati alls ekki friður, ef menn bera ekki gæfu til þess að breyta henni nokkuð í átt við það sem um hefur verið talað, þ, e. a. s, áhrif óbeinna skatta verði dvínandi í áföngum, Ekki er fráleitt að hugsa sér að menn hefðu þann þroska til að bera að slíkt yrði gert. Og ég segi það hreinskilnislega við hæstv. forsrh., að hann mundi vaxa verulega í áliti, bæði frá mínu sjónarmiði og ég veit fjölda manna í launþegahreyfingunni, ef hann beitti sér nú fyrir því og bjargaði málinu. Þá yrði ekki upphlaup á atvinnumarkaðinum á næstu vikum eða á miðri vertíð. Það er alltaf dýru verði keypt að halda sér við „prinsip“ og ekkert nema gölluð „prinsip“, en þau lifa ekki áfram og þau verða fyrr eða síðar brotin niður, nema það felist í orðum hæstv. forsrh., sem hann ýjaði að hér áðan, að áfram verði haldið og þessir flokkar muni stjórna áfram hvernig sem niðurstaða væntanlegra kosninga verður. Þá geta þeir haldið þessu til streitu. Þeir hafa það mikið fram yfir hina flokkana. Jafnvel þó að veruleg breyting yrði í atkvæðatilflutningi, þá er því miður varla hægt að hugsa sér, að 10–15 þm. dyttu af þeim, - því miður, segi ég, En beri hæstv, ríkisstj. ekki gæfu til þess að endurskoða 3. gr. og koma nokkuð til móts við launþegasamtökin, þá mun illa fara. Það er alveg rétt, sem hæstv. forsrh, sagði, 3. gr. er stefnumörkun, Slík stefnumörkun er mjög hættuleg án þess að reynt sé að ná um hana a. m. k. því samkomulagi, að henni verði beitt svo að áhrif frá þessari stefnumörkun geti komið fram í dvínandi verðbólgu og jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Ef svo illa tekst til að launþegasamtökin muni alls ekki eira þessu og efna til verkfalla og knýja fram eitthvað annað, þá er verr af stað farið en heima setið. Hæstv. forsrh, sagði, að þjóðin væri orðin þreytt á yfirboðum og alls konar hlutum. Þessi orð mín nú eru ekkert yfirboð. Þau eru vinsamleg ábending um það sem ég tel að ég hafi heyrt hinn almenna launþega í landinu segja. Margir hverjir, ég fullyrði það, eru reiðubúnir að taka á sig byrðar, jafnvel þó að þeir hafi mun lægri laun en margir aðrir í þjóðfélaginu, en þetta verður ekki gert í einni svipan, Þeir gera sér grein fyrir því, að svo æðisgengin verðbólga sem þetta frv. gengur þó út frá að verði næsta ár og óákveðið fram í tímann boðar vonleysi fyrir þá, algert vonleysi. Ríkisstarfsmenn hafa bundna samninga næstu tvö árin og geta sig ekki hreyft. Verkalýðsfélögin eiga kost á að hreyfa sig. Sjómannasamtökin eiga ekki kost á að hreyfa sig. Þetta veit kannske hæstv. ríkisstj. mætavel, en samt sem áður tekur hún áhættuna af því að það verði ýmiss konar verkföll eða einhver óróleiki og það svo alvarlegur, að efnahagslífinu og jafnvæginu standi beinn voði af. Þetta er hrokafull afstaða að mínu mati, hrokafull afstaða sem nær ekki nokkurri átt. Ég leyfi mér að vitna í orð hins ágæta og mikilhæfa leiðtoga, Ólaf Thors, en svo mælti hann í áramótaræðu sinni, - ég held þeirri síðustu, - ég vitnaði til sömu orða áðan, áður en hæstv. forsrh, kom í salinn: Þetta er allt unnið fyrir gýg, ef við heftum ekki verðbólguna. Þetta frv. heftir ekki verðbólguna og þess vegna er þetta mál unnið fyrir gýg nema breiðari samstaða sé um málið heldur en nú er í dag. Við fáum ekki svar við því, hvað hefur gerst, sem réttlætir þetta, annað en það, að allmörg frystihús og nokkur einstök fyrirtæki víðs vegar um landið segjast vera í verulegum vandræðum. Á sama tíma getum við bent á að mörg frystihús og mörg fiskvinnslufyrirtæki á Vestfjörðum og jafnvel Norðurlandi hafa mjög góða afkomu. Ég kann ekki við að vera að draga einstök nöfn fram í þessum umr., en ég veit að hæstv. forsrh. getur gengið úr skugga um það, að sum frystihúsin hafa ágæta afkomu og borga góðan arð og uppbætur á fisk. Önnur eru í sérstökum vandræðum, en það þarf að athuga þeirra mál alveg sérstaklega. Þetta frv. og gengisfellingarfrv. leysa ekki þennan sérstaka vanda sem sum frystihús hér í nágrenni okkar eru í, þau gera það engan veginn, Það getur vel verið að rökrétt sé og eðlilegt að vinnsla hjá þessum húsum hætti fyrir fullt og allt, en þá þarf að gera ráðstafanir í viðbót til að nota þessar eignir og koma annarri starfsemi þar í gagnið. En við höfum ekki heyrt neitt um það. Það, sem við verðum vör við, er að gífurlegar fjárfúlgur eru færðar hér á milli, og við vitum ekkert hvernig það kemur fram til björgunar vissum landssvæðum. Og það sem verra er í þessu sambandi er það, að nýgerðir kjarasamningar eru eyðilagðir og raunar eru allar leikreglur brotnar í samskiptum við launþegasamtökin með svona frumvarpsflutningi, enda sagt: Hér er um stefnumörkun að ræða, - hvorki meira né minna en það. Við munum ekki tryggja áframhaldandi rekstur út þetta ár nema eitthvað meira komi til. Það hefur komið fram, held ég hjá flestum eða öllum ræðumönnum hér. Við í stjórnarandstöðunni höfum lagt til að málið yrði skoðað nákvæmlega og reyndar yrðu aðrar leiðir en gengisfellingarleið einhliða. Þó að þetta frv, fylgdi eftir gengisfellingarfrv., þá er augljóst mál að mörg fyrirtæki geta ekki starfað þrátt fyrir þetta. Og ef á að herða kjörin á lánsfjármarkaði, sem líkur benda til, þá eiga sum fyrirtækin engan möguleika að halda áfram, a. m. k. hérna ú Reykjanessvæðinu. Það er sagt að útvega eigi fjármagn, a, m. k, í gegnum gengisfellingarfrv., sem nemur nokkur hundruð millj. Það verður sjálfsagt togað í það fjármagn úr öllum áttum og sérstök greiðsla, sem er 500 millj. plús í kringum 350 millj., á að fara í hagræðingarfé og til styrktar vissum fyrirtækjum. Það hrekkur auðvitað mjög skammt. Og þó að þessi fyrirtæki muni auðvitað greiða eitthvað lægri laun vegna þessara laga, sem við erum nú að ræða, þá hrekkur það ekki heldur og leysir engan vanda, því að þetta fólk, sem er í fiskvinnslunni, hefur svo lág laun, að ekki er hægt að skerða laun þess nokkuð. Það, sem mundi hjálpa, væri vaxtalækkun hjá þessum framleiðslufyrirtækjum, en vaxtabyrðin er orðin svo stór þáttur í rekstri þeirra, að óþolandi er. Það verður því að finna önnur úrræði en þau, sem frv. gengur út frá, til þess að hjálpa þessum fyrirtækjum og hjálpa framleiðslunni almennt. Síðasti ræðumaður sagði að hér væri fyrst og fremst um heimatilbúna verðbólgu að ræða. Það er alveg rétt. Erlend aðföng hafa hækkað sáralítið og verðbólga erlendis er yfirleitt lág núna miðað við það sem var um tíma, fyrir 3–4 árum. Þess vegna ætti efnahagslíf okkar að vera í betra jafnvægi en verið hefur mörg undanfarin ár. Einnig njótum við þess nú, að verðlag á afurðum okkar er með hæsta móti, Það er aðeins skreiðin, sala á skreið, sem á í erfiðleikum. Þó kann að rætast úr nú á næstu vikum með birgðir af skreið sem eru taldar vera að verðmæti 5–6 milljarðar kr, Þetta er nú ekki hærri upphæð, en hvílir hins vegar þungt á allmörgum fyrirtækjum, sem eru stórir skreiðarframleiðendur, og engar sérstakar ráðstafanir eru boðaðar, hvorki í formi lána né aðrar, til þess að létta byrðar þessara fyrirtækja vegna þessa máls. Þvert á móti taka bankarnir nú, þótt búið sé að mótmæla því mjög kröftuglega, vexti af þessum sérstöku birgðum og íþyngja með því móti rekstrinum þrátt fyrir gengissig og þrátt fyrir það að vel sé tryggt í þessum birgðum það lánsfé sem bankarnir hafa innt af hendi. Þetta eru auðvitað forkastanleg vinnubrögð og nær ekki nokkurri átt að svona skuli vera að hlutunum staðið. Þetta frv., ef menn bera ekki gæfu til að breyta efni 3. gr., verður því enn ein kollsteypan. Það boðar ekkert annað en ófrið og leiðindi á vinnumarkaðinum og færir okkur skör neðar, eins og ég sagði í upphafi máls míns. Hverju erum við þá bættari? Jú, við erum því bættari, að búið er að taka óbeinu skattana úr vísitölunni og áhrif óbeinna skatta hafa ekki lengur mælanleg áhrif. Þetta mun auðvitað þykja mjög gott, ef hæstv. ríkisstj, eða stuðningsflokkar hennar sitja áfram. Þá telja þeir sig vera hólpna með því að hafa nú komið löggjöf í gegn þrátt fyrir hættu á upphlaupi á vinnumarkaðinum, er þetta felur í sér. En friðvænlegt verður ekki með þessum vinnubrögðum, hvorki nú á næstu vikum né seinna, þó að kosningar gangi yfir. Þetta er það mikið stórmál, að að mínu mati er alrangt að reyna að knýja það í gegn nema að einhverju eða mestu leyti í samráði við verkalýðshreyfinguna. Sjálfsagt munu menn segja, að vonlaust sé að fá slíkt ákvæði í gegn með samþykki verkalýðshreyfingarinnar. Það kann rétt að vera. En allt annað er að fara þannig að hlutunum, að hún mótmæli, en eiri, en knýja þetta fram með ofurvaldi og í fullkominni andstöðu við þau launþegasamtök, sem maður hefur heyrt hljóðið i. Þau eru mörg sem sent hafa frá sér ályktanir í því efni. Ýmislegt hefði mátt gera til þess að draga úr verðbólgu. Muna menn ekki eftir því, að fyrst var lagt á 12% vörugjald? Það átti að vera mjög tímabundið. Það átti að hverfa eftir fáa mánuði. Hvað varð af því? Það var 10% um tíma. Hvað varð svo af því? Það datt ekki alveg út úr fjárl. Það fór upp í 18%. Hvað á nú að gera við þessi 18%? Þau eiga að verða 16%. Svona er leikið með þetta vörugjald, sem veitir í ríkissjóð í dag í allri þessari þenslu nokkra milljarða kr., en hækkar um leið vöruverð á mörgum lífsnauðsynjum hjá almenningi. Viðbrögð almennings og verkalýðsforustunnar verða því einfaldlega þau, að gera þá kröfu í gegnum kjarasamninga, að þeir nái aftur þeim rétti sem þeir höfðu áður en slíkar æfingar voru gerðar, áður en þetta gjald var sett á. Og það er það sem verkalýðshreyfingin knúði fram s. l. ár. Hún gerði ekki annað en halda í horfinu í þeirri óðaverðbólgu sem ríkt hafði hér nokkur undanfarin ár. Hún gerði ekki annað. Það hefur margsinnis komið fram hér í umr., að ytri skilyrði eru nú hin ákjósanlegustu og því með ólíkindum að nauðsynlegt sé að grípa til þessara hörkuaðgerða sem nú er gripið til. Ég sagði við umr. um gengisfellingarfrv., að það frv. væri til að bjarga líðandi stund. Ég segi, að þessar ráðstafanir verði að gagni aðeins lítils háttar fram yfir kosningar og ekki meir. Mér finnst það koma skýrt fram í orðum hæstv. forsrh., að hann væntir þess að hann fái tækifæri til þess að starfa áfram með Framsfl., og með þetta ákvæði í lögum yrði þá kné látíð fylgja kviði með meiri hl. áfram næstu 4 árin og í valdi þess yrðu kaupsamningar í landinu meira og minna gerðir ógildir, með því að áhrif óbeinna skatta mundu ekki á nokkurn hátt hreyfa við vísitölu. Þá mun fara að hitna í ýmsum á vinnumarkaðinum og forustumönnum launþegasamtakanna, ef þetta verður knúið fram í fullkominni andstöðu við talsmenn þessara samtaka. Ég legg á það höfuðáherslu, að reynt verði að ná einhverju samkomulagi eða a. m, k. gengið svo langt að menn talist við og finni hvað launþegasamtökin halda fast í og hvað menn treysta sér þá til að ganga í átt til þessara krafna þeirra, sem þau leggja mikla áherslu á að sé grundvallaratriði að ekki verði gengið fram hjá nema eiga á hættu óróleika á vinnumarkaðinum. Ef við tryggjum ekki lægri verðbólgu, þ. e. a. s. við drögum ekki úr áhrifum verðbólgunnar, þá rýrna allir sjóðir svo, að það kann líka að hafa áhrif á atvinnustig í landinu. Það er grundvallaratriði að tryggja fulla atvinnu í landinu, Það er alveg rétt og er mjög mikilvægt. Allir eru sammála um það. En einnig er hægt að ganga svo langt, að mikil yfirvinna sé keypt of dýru verði á kostnað sparifjár og verðbólgu í þjóðfélagi okkar, Ég mun alltaf undirstrika það, að hófleg vinna sé farsælust. Taumlaus yfirvinna á laugardögum og sunnudögum á ekki rétt á sér að mínu mati. Hún boðar enga sérstaka gæfu fyrir heimilin og hún boðar enga sérstaka gæfu í þjóðarbúskap okkar. Að mínu mati er langfarsælast að tryggja það, að 40 stunda vinnuvika gefi sómasamlegar tekjur og góð lífskjör. Þá verður jafnvægi tryggt í okkar efnahagslífi. Það er bókstaflega forsendan fyrir því, að við höfum heilbrigt og eðlilegt efnahagslíf. Ég vitnaði í umr. um daginn um gengisfellingarfrv, til þeirra yfirlýsinga sem frambjóðendur Sjálfstfl. gáfu fyrir síðustu kosningar. Þar var sagt í fyrsta lagi, að koma yrði rekstri atvinnuveganna á heilbrigðan grundvöll. Þetta er alltaf sagt, en það tekst ekki enn. Rétta yrði af viðskiptahalla út á við. Það á þetta frv. að gera. Það er hægt með mjög margvíslegu móti. Það er hægt með því að gera erlendu vörurnar miklun dýrari í gegnum gengisfellingu. Það er hægt með því að draga verulega úr rekstrarlánum við verslunarfyrirtæki og setja ýmiss konar aðrar hömlur á sölu á gjaldeyri. Það var gert um tíma og eru nú aftur í gildi allstrangar reglur um leyfisvöru, þó að önnur verslun sé að nafni til frjáls. Síðan segir í 3. lið: Rjúfa verður víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags. Þetta er auðvitað hægt að gera og er nú verið að gera með þessu frv. Það, sem orsakar upphlaupið hjá launþegum, er fyrst og fremst að þetta skuli vera gert á þann hátt sem hér er verið að leggja til. Ef forsvarsmenn launþega í landinu eru gersamlega andvígir því að minnka þessi áhrif, þá vil ég að það komi greinilega fram, Ég hef skilið suma þessa menn þannig, að þeir væru til viðtals um einhverja minnkun, en það yrði að hafa aðdraganda að það yrði að vera í áföngum. Ég verð þá leiðréttur hér, ef þetta er misskilið. Ég held að þessum mönnum sé ljóst, að áhrif sumra óbeinna skatta eru ekki æskileg innan vísitölukerfisins, en þeir munu aldrei una því, að þetta verði gert með þessum hætti sem frv. gengur út frá. Svo er, held ég, að allir landsmenn hafi áhuga á að stemma stigu við frekari aukningu erlendra lána. Það mál hefur verið rætt svo mjög að ég ætla ekki að eyða orðum að því núna við 1. umr. Og svo einnig að komið verði á jafnvægi á lánamarkaðinum. Það jafnvægi mun ekki nást, ef ekki verður breytt viðurkenningu á sparifé og meðferð skulda. Verði svo ekki næst þetta jafnvægi aldrei. Það er alveg sama hvað menn reyna í formi löggjafar. Það er slíkt grundvallaratriði að viðurkenna, að heilbrigt og eðlilegt líf í þjóðfélaginu sé fyrir hendi, að ég tel það forsendu fyrir öllu í okkar þjóðarbúskap. Það getur vel verið, að mönnum finnist erfitt að takast á við þann vanda, og það hefur sýnt sig í gegnum árin að svo reynist. Menn segja, að sumar af þessum leiðum, sem eru í skýrslu verðbólgunefndar, séu ekki færar: samdráttarleið, verðstöðvunarleið og þar fram eftir götunum, Það kann að vera, að þær séu misjafnlega léttfærar. En ég vil þó minna á það, að enn gilda í landinu lög sem eru kölluð verðstöðvunarlög. Þau eru enn í gildi, En verðbólgan þrýstir svo á, að hún sprengir þann ramma jafnan sem þessi lög voru sett til að halda saman. Þau hafa aldrei verið numin úr gildi og hæstv. ríkisstj. verður að fallast á hækkanir með vissu millibili, og það mun halda áfram, því að ekki fer á milli mála að verðbólgan verður 37–40% á næstu mánuðum þrátt fyrir að þetta frv. verði að lögum eins og það liggur nú fyrir, og þá er illa farið. Það verða mín síðustu orð við þessa umr., að við erum enn í jafnvægisleysi þrátt fyrir að þetta frv. verði keyrt í gegn.



Herra forseti. Þótt ég eigi sæti í þeirri n., sem fjallar um þetta mál, þá vil ég aðeins koma að nokkrum atriðum við 1. umr. málsins. Þetta frv., sem hér er flutt, um ráðstafanir í efnahagsmálum er beint framhald og eðlilegt framhald af þeirri efnahagsþróun sem hefur átt sér stað síðustu mánuðina, a, m. k. síðasta hálft árið, þótt það sé seint fram komið. Verðbólga hér á landi var á árunum 1950–1962 að meðaltali 9.3%, í næsta 10 ára tímabili 1963–1972, 12%. Síðan fer verðbólgan 1973 í 22%, 1974 í 43%, 1975 í 49%, en síðan koma fram nokkur batamerki, því að 1976 er verðbólgan 32% og áætluð fyrir 1977 um 31%, Hins vegar er ljóst, að verðbólguhraðinn nú síðu 3 mánuðina, þótt ekki liggi fyrir vísitala framfærslukostnaðar, er rétt innan við 55% og verðbólgan síðustu 6 mánuðina fast að 50%. Það hljóta allir að vera sammála um að ekki er hægt að horfa á þróun sem þessa án aðgerða. Það er fyrst og fremst spurningin, hversu harkalega á að bregðast við. Það, sem hefur gerst í verðlagsmálum, er fyrst og fremst það, að það verða ákveðnir brestir, alvarlegastir í lok árs 1973 og 74, Ekki var snúist við þeim vanda þá af ástæðum sem menn þekkja, vegna þess að þáv. ríkisstj, hafði ekki þingmeirihl. til að koma slíkum ráðstöfunum fram og menn voru ekki sammála um það og þáv. stjórnarandstaða taldi sig ekki heldur bera ábyrgð á aðgerðum af því tagi eða eiga að taka þátt í þeim. Það er mín skoðun, að þetta sé skammsýni. Stjórnarandstaða og þeir, sem standa að ríkisstj, á hverjum tíma, hljóta að bera ábyrgð á efnahagsmálunum og efnahagslífinu, þótt um það megi deila endalaust, hvort það er þessum eða hinum aðilanum í þjóðfélaginu að kenna, hvort sem það eru ríkisstj., aðilar á vinnumarkaði, bankar og þeir sem stjórna fjármálum þjóðarinnar, eða hvort það er innflutningsverðlag eða útflutningsverðlag. Menn verða að læra að bregðast við þessum vanda á hverjum tíma og leggja til leiðir til lausnar þeim vanda, hvar í flokki sem menn standa. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð voru menn bjartsýnir um það, hvað það tæki langan tíma að koma verðbólgunni niður. Menn voru jafnvel þeirrar skoðunar, að hægt væri að koma henni á einu ári niður í 15%. Ég var þeirrar skoðunar strax þá, að ráðlegt væri að setja sér það mark á kjörtímabilinu að koma verðbólgunni niður í það sem eðlilegt mætti teljast miðað við helstu viðskiptalönd. Það hefur hins vegar gengið erfiðar að ná jafnvel þessu marki en á horfðist, m. a. vegna þess að versnandi viðskiptakjör komu fram á árunum 1974 og 1915. Það miðaði rétt, en það, sem fyrst og fremst fór úrskeiðis, var skuldasöfnun ríkissjóðs og í framhaldi af því mikil skuldasöfnun erlendis. Það, sem gerist á árinu 1977, var það, að þeir samningar, sem voru gerðir bæði við ríkisstarfsmenn og aðila á vinnumarkaðnum, fóru fram úr því sem aukning þjóðartekna leyfði. Um það verður ekki deilt. Hins vegar finnst mér að ekki sé nægilega mikil áhersla á það lögð í öllum samningum, hvernig hlut launþega og launamanna í þjóðartekjunum er skipt innbyrðis. Hlutur launþega í þjóðartekjum á árinu 1976 er 71.8%, hefur hæstur verið á árinu 1972 75.7%, eins og fram kemur í skýrslu verðbólgunefndar. Halda má áfram að skipta þjóðartekjunum upp, því að það er út af fyrir sig ekki mjög flókið mál. Það, sem vantar inn í þessa skiptingu, eru reiknaðar tekjur atvinnurekenda sem þurfa sín laun, fyrir utan það tap og þann hagnað sem af atvinnurekstri er, Þetta hefur verið áætlað allt að 15%. Síðan er fjármagnsliður, sem gæti verið á bilinu 7–10%, og að síðustu hagnaðarliður. Það er ósköp einfalt mál, að ef einhver af þessum liðum, við skulum segja launaliðurinn, hækkar umfram það sem þjóðartekjur leyfa, þá getur ekkert annað gerst en sú hækkun fer út í verðlagið, ef ekki er hagnaður á móti til þess að mæta þessari hækkun. En hitt er rétt að leggja á áherslu, að þetta er ekki eina atriðið í efnahagsmálum sem skiptir verulegu máli, það er langt í frá. Þar kemur margt annað til, fjárfestingarmál, ríkisfjármál og rekstur atvinnuvega og fyrirtækja í landinu. Allt þetta og margt annað skiptir miklu máli. En það er út af fyrir sig blekking ein að ætla sér að halda því fram, að launaliðurinn skipti engu máli í þessu sambandi, eins og oft vill koma fram. Sú mynd, sem hefur í reynd blasað við alveg síðan í haust, er brostinn grundvöllur undirstöðuatvinnuvega, veruleg hætta á auknum viðskiptahalla og verðbólguþróun sem færi langt yfir það sem eðlilegt mætti teljast og í framhaldi af því atvinnuleysi. Þetta hefur að mínum dómi blasað við alveg frá því á s. l. hausti. Í framhaldi af þessu má spyrja: Hvað átti að gera? Fyrstu erfiðleikarnir, sem komu fram hér í sölum Alþ., voru fjárlagaafgreiðslan. Það hafði verið undirritaður kjarasamningur við ríkisstarfsmenn sem leiddi að mínum dómi til óraunhæfrar hækkunar hæstu launa, þar með talinna þm. sem fylgdu víst öðrum í sama flokki, og fjárlagaafgreiðslan varð af þessum sökum og mörgum öðrum mjög erfið. En þá var tekin mjög mikilvæg ákvörðun á þessu stigi málsins, sú ákvörðun að draga úr erlendum lántökum. Það hefur verið svo, að erlendar lántökur sem hlutfall af fjármunamynduninni í landinu hafa farið mjög vaxandi og aukist mjög á s. l. árum. Þannig má t. d. greina frá því, að á árinu 1970 eru innfluttir þættir fjármunamyndunar í landinu 4 milljarðar, en þá komu engin erlend lán inn, heldur námu afborganir umfram innkomin lán 700 millj. Á árinu 1974 eru innfluttir þættir í fjármunamynduninni tæpir 20 milljarðar, en innkomin löng lán eru 8.5 milljarðar eða 43.3%. Samsvarandi tölur eru um 60% á árinu 1975, 46% 1976 og áætlun fyrir 1977 er 47%. Það er tekin sú ákvörðun, hvort sem hún stenst nú eða ekki, að taka ekki erlend lán umfram afborganir. Þetta var vissulega skref í þeim aðgerðum sem þurfti að gera. Ég segi það hins vegar alveg hiklaust, að mjög vafasamt var í mínum huga á s. l. hausti af fjmrh. fyrir hönd ríkisstj. að undirrita og ganga frá þeim samningum, sem gerðir voru við ríkisstarfsmenn, vegna þess að menn máttu vita þá, að erfitt yrði að standa við þá. Og það væri betur, að meira væri um það í okkar þjóðfélagi, að menn undirrituðu ekki samninga eða samkomulag eða gerðu í þjóðfélaginu annað en það sem menn væru nokkurn veginn vissir um að væri hægt að standa við. Menn vissu hins vegar á s. l. hausti að þessar aðgerðir, sem þá voru gerðar varðandi erlendar lántökur, voru ekki nægilegar. Það var áfram hætta á viðskiptahalla vegna aukinnar eftirspurnar innanlands og atvinnuvegirnir voru í miklum vanda. Í framhaldi af þessu má spyrja: Hvað átti að gera og hvernig átti að leysa þann vanda sem menn stóðu frammi fyrir og var staðreynd að var fyrir hendi? Það voru einkum tvær leiðir sem voru taldar koma til greina, og þessar leiðir koma fram í skýrslu verðbólgunefndar frá 8. febr. 1978. Fyrsta leiðin er sú að fylgja þeirri meginhugmynd, sem kemur fram í skýrslu verðbólgunefndar og lýst er sem samdráttar- og niðurfærsluleið gegn verðbólgu að afstaðinni óhjákvæmilegri gengislækkun um nálægt 10% þegar í stað, en gerðir kjarasamningar haldist óbreyttir. Þetta var önnur leiðin sem var talin koma til greina, og enginn hefur sýnt fram á að hægt væri að ráðast gegn vandanum nema eftir einhverjum slíkum leiðum sem koma fram í skýrslu verðbólgunefndar. Hin leiðin, sem einkum þótti koma til greina, var leið sem hefur verið kölluð málamiðlunarleið gegn verðbólgu að afstaðinni um það bil 15% gengislækkun, þegar í stað samhliða nokkurri skerðingu verðbótaákvæða gildandi kjarasamninga auk hliðarráðstafana á sviði ríkisfjármála og í lánamálum. Það sem einkum skilur þessar tvær leiðir að, er að í annarri leiðinni er ekki gert ráð fyrir að fresta verðbótaákvæðum gildandi kjarasamninga, sem út af fyrir sig hefði af þessum sökum verið miklu æskilegri leið, en í hinni leiðinni er verðbótaákvæðum gildandi kjarasamninga frestað að hluta. En hvað þýðir samdráttar- og niðurfærsluleið? Hvað hefði hún haft í för með sér og hefði hún verið aðengileg? Það, sem var gert ráð fyrir í þessari samdráttar- og niðurfærsluleið, var í fyrsta lagi að hækka tekjuskatt einstaklinga um 1700 millj. kr., auka álög á félög með skyldusparnaði um 600 millj., hækka útsvör á þegnana í þjóðfélaginu um 1900 millj., draga úr rekstrarútgjöldum ríkissjóðs um 1 milljarð, draga úr framkvæmdum samkv. A-hluta fjárl. um 2 milljarða, lækka lánsfjáráætlun, sem þó var búið að lækka mjög mikið við afgreiðslu fjárl., um 3 milljarða og gefa út spariskírteini ríkissjóðs að upphæð 1500 millj. kr. Þetta er samtals fjáröflun eða niðurskurður sem nemur 11.7 milljörðum eða sömu upphæð og kemur fram í svokallaðri verðlækkunarleið í áliti fulltrúa ASÍ, BSRB og fulltrúa þriggja flokka í verðbólgunefnd. Það, sem átti að gerast á móti, var að lækka vörugjald um 3.4 milljarða, auka niðurgreiðslur um 1 milljarð og þar með að bæta stöðu ríkissjóðs um 7.3 milljarða kr. Miðað við það að framkvæma þá leiðréttingu, sem óhjákvæmilega var í sambandi við ríkissjóð, 2.1 milljarð, þá er um bætta stöðu upp á 5.2 milljarða kr. að ræða. Auk þess var gert ráð fyrir því að hækka vexti og breyta genginu um 10%. Hver hefði svo orðið afleiðing þessara aðgerða, svo harkalegar sem þær eru, ef þessi leið hefði verið farin? Það kemur mjög skýrt fram í nál. verðbólgunefndar á bls. 112, og ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það hér upp: „Annað dæmið mætti nefna samdráttarleið, þar sem fyrst og fremst er beitt hefðbundnum fjármála- og peningamálaráðstöfunum. Árangurinn við að lækka verðbólgu á árinu 1978 yrði næsta lítill,“ - eða eins og fram kemur annars staðar, verðbólgan færi í um 33%, - „en hins vegar kynni þessi leið að koma á betra jafnvægi milli heildarframboðs og eftirspurnar í hagkerfinu þegar fram í sækti og leggja þar með grunn að hjöðnun verðbólgu. Væri þessi leið farin kæmi að líkindum ekki til beins ágreinings við launþegasamtökin, þar sem ekki væri reynt að fá fram breytingar á kjarasamningum. Á hinn bóginn mætti búast við því, að atvinnuástand breyttist til hins verra á árinu og rekstrargrundvöllur undirstöðugreina yrði afar ótraustur, þannig að til stöðvunar veikustu fyrirtækjanna hlyti að koma og þar með væri hagur launþega og annarra skertur með einkar ójöfnum hætti. Samkv, meginstefnu þessarar leiðar yrði ekki úr þessu bætt með ívilnandi ráðstöfunum. Í þessu dæmi þyrfti þó að gera ráð fyrir að til kasta ríkisins kynni að koma til þess að styrkja sjávarútveginn með fé úr Verðjöfnunarsjóði, en í því felst veruleg fjárhagsleg veila og um leið mismunun milli atvinnugreina, sem tvímælalaust er óæskileg og skaðleg til lengdar. Af tölum um afkomu í yfirlitinu hér að framan sést glöggt, að afkoma sjávarútvegsins er algjörlega óviðunandi í þessu dæmi eins og í hinu fyrsta,“ - þ. e. a. s. óbreytt ástand, - „ef stuðningur við fiskvinnsluna yrði ekki aukinn verulega. Til þess þyrfti annað tveggja, að skattleggja frekar til þess að styrkja útflutningsframleiðsluna eða feila gengið nokkru meira en um 10% þegar í upphafi ársins. En það kostar hins vegar enn kaupmáttarfórn og frekari hækkun verðlags. Niðurstaða þessa dæmis er því ekki í jafnvægi. Hins vegar er ekki annað í samræmi við kjarnann í þessari tilraun en að skammta sjávarútveginum naum kjör. En svona öflugt aðhald stæðust fá fyrirtæki.“ Þetta er lýsing á þessari leið, sem kölluð hefur verið samdráttar- og niðurfærsluleið. Og í beinu framhaldi af því, þar sem ljóst er að þessi leið, eins og henni er lýst þarna, hefði ekki leyst þennan vanda, koma fulltrúar stjórnarandstöðunnar og hafa gert mikið úr þeirri leið sem þeir hafa kallað verðlækkunarleið. Sennilega leið, sem þeir hafa fyrst og fremst kokkað saman hv. þm. Lúðvík Jósepsson og hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason. Ég vil leyfa mér að nefna þessa leið allt öðru nafni. Ég vil hreinlega leyfa mér að nefna hana blekkingarleið, því að hér kemur lítið annað fram en hreinar blekkingar. Það er sagt að þessi leið muni gagna í þeim vanda sem við eigum við að stríða. Í því sambandi vil ég vísa á þá samdráttarleið, sem ég hef lýst. Það hefur ekki verið hrakið að þessi harkalega samdráttarleið, sem gerði ráð fyrir verulega bættri stöðu ríkissjóðs, hefði ekki nægt í þessum vanda. En samt er hér komið fram með leið sem gerir ekki ráð fyrir neinum bata á stöðu ríkissjóðs. Það á að veifa því, sem inn kemur út aftur. Á því sést best hvað langt frá samdráttarleiðinni þessi svokallaða verðlækkunarleið er. Þar að auki er tekjuöflun samkv. þessari leið einkar óljós, sérstaklega er hér í 2, lið sett fram veltugjald á sama skattstofn og aðstöðugjald, og hv. þm. Ragnar Arnalds lýsti því nokkuð við umr. áðan, hvernig þessi skattlagning er hugsuð. Mér skildist að hún væri hugsuð þannig, að undanþiggja ætti landbúnað, þótt það það komi ekki fram, það ætti að undanþiggja sjávarútveg og það ætti að undanþiggja iðnað, og það sem eftir stendur er þá verslun, viðskipti og þjónustustarfsemi. Það er út af fyrir sig hægt að leggja slíkt gjald á þessa aðila. En hefur einhver trú á því að slík skattlagning mundi í engu tilfelli fara út í verðlagið? Hafa menn slíka ofurtrú á verðlagseftirliti hér á landi og verðlagningu á þjónustu, að það mundu ekki einhverjir koma þessu út í verðlagið? Þá er ég hræddur um að árangurinn yrði ekki eins mikill. Ég er a. m. k. ekki svo hjartsýnn á það, að hægt væri að hafa svo strangt verðlagseftirlit. Þar að auki er þessi skattstofn fráleitur. Það var tekin sú stefna í tíð svokallaðrar viðreisnarstjórnar að afnema aðstöðugjaldið og síðan haldíð áfram á sömu braut í tíð vinstri stjórnarinnar og átti að afnema aðstöðugjaldið smátt og smátt. Ég man ekki betur en hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason væri einn aðaltalsmaður þess á sínum tíma, hversu fráleitur skattstofn aðstöðugjaldið væri. Sem dæmi get ég nefnt að aðstöðugjaldið kom á tímabili í veg fyrir að bókhald gæti þróast hér með eðlilegum hætti, vegna þess að menn voru alltaf að reyna að auka umboðsviðskipti, segja sem svo: Við kaupum ekki inn vöruna. Við erum bara með hana í umboðssölu. - Kannske var ósköp eðlilegt að menn gerðu þetta þegar um vöru var að ræða sem var með mjög lága álagningu. Þá vildu menn ekki versla með þessa vöru á annan hátt en vera með hana í umboðsviðskiptum. Þá eru það ekki innkaupin á vörunni sem eru skattstofn, heldur kostnaðurinn á móti umboðslaununum. Þessi veltuskattur kemur svo misjafnlega við, að það er ekkert annað en hrein uppgjöf í sambandi við breytingar á skattkerfinu að taka hann upp í stórum stíl. En undir það skal ég taka, að það hefur gengið seint og illa og ekki verið staðið nægilega vel að því að breyta skattkerfinu. Síðan kemur hér fram, að það á að lækka útflutningsbætur og þá auka niðurgreiðslur stórlega og þar með borga niður vísitöluna. Einnig er lagt til að lækka rekstrargjöld ríkisins um 1500 millj. Það má vel vera að hægt sé að lækka rekstrargjöld ríkisins. Hins vegar man ég ekki betur en gert sé ráð fyrir því að vinna að ýmsu slíku samkv. þeim fjárl. sem þegar hafa verið samþykkt, og ekki eru allir bjartsýnir á það, að takast muni að spara t. d. þau laun sem þar var gert ráð fyrir að spara, mig minnir að það hafi verið nálægt 1700 millj., - þannig að menn hafa að ýmsu þar að keppa þótt nýjum tölum verði ekki bætt við. Ég vildi aðeins fara yfir þetta dæmi, þótt það muni e. t. v. gefast tækifæri til þess að ræða það betur siðar, til þess að menn sjái hversu fráleitt það er, að þessi leið geti hjálpað eitthvað í þeim vanda sem við nú erum i. Menn sjá það best með því að fara yfir samdráttarleiðina, sem kemur fram í áliti verðbólgunefndar, og þann árangur, sem menn væntu af þeirri leið, og bera svo þessa leið saman við hana til þess að sjá hversu fráleitt það er. Til lengri tíma er ljóst að þessar aðgerðir, sem nú eru fyrirhugaðar, munu ekki leysa vandann til lengdar. Að mínu mati er þetta fyrst og fremst spurningin um það, hvort menn almennt eru tilbúnir til þess að takast á við verðbólguna og þá ekki menn í einum stjórnmálaflokki, heldur í öllum stjórnmálaflokkum og allur almenningur í landinu. Við okkur blasir ákveðin mynd í þjóðfélaginu. Við okkur blasir sú mynd, að verðbólgan hefur haft stórkostleg áhrif á eignatilfærslu í landinu og efnahagslegt misrétti hefur stóraukist. Launamisræmið hefur einnig aukist. Þrátt fyrir tilraunir til jafnlaunastefnu er það staðreynd, að hlutfallshækkanir hafa komið jafnt á há laun sem lág, hvort sem mönnum hefur líkað betur eða verr. Verðbólgan hefur haft mjög mikil áhrif á arðsemi fjárfestingar, þannig að fjármagni er oft sóað án íhugunar, sem hefur leitt af sér minni framleiðni og minni þjóðartekjur. Áhugi til sparnaðar í þjóðfélaginu er í lágmarki, en þessi sparnaður er undirstaða allrar uppbyggingar í þjóðfélaginu, og þar að auki hefur fjárhagslegt siðgæði versnað. Menn hafa bent á ýmsar leiðir til þess að ráðast gegn þessum vanda. Um það má fara mörgum orðum og það kemur einkar skýrt fram í áliti verðbólgunefndar. Þar eru atriði eins og að lagfæra stöðu ríkissjóðs og greiða skuldir hans. Hvað þýðir það? Það þýðir það, að annaðhvort verður að draga úr ríkisútgjöldum eða leggja meiri skatt á almenning og fyrirtæki í landinu. Talað er um að efla jöfnunarsjóð í sjávarútvegi. Hvað þýðir það? Það þýðir að menn skipti ekki öllu upp þegar vel árar, en geymi það þangað til verr árar. Það er tekið fram, að bæta þurfi stjórn fjárfestingarmála og auka arðsemi fjárfestingar. Öll þessi atriði koma við einhverja í þjóðfélaginu. Þau snerta hag og líf hins almenna borgara og þess vegna er það í mínum huga fyrst og fremst spurning, hvort menn eru í reynd tilbúnir til að hefja þessa baráttu. Það gerist ekki með því að menn byggi hér á Alþingi Íslendinga málflutning sinn á hreinum blekkingum. Menn hafa ekki, hvorki nú né oft áður, lagt fyrir sig staðreyndir efnahagsmálanna. Menn eru hér að deila um staðreyndir, Menn eru ekki hér að taka fyrst og fremst ákvarðanir út frá ákveðinni mynd og ákveðnum staðreyndum sem blasa við, heldur fer mestur hlutinn af tímanum síðustu dagana í að þjarka um það, hverjar eru staðreyndir málsins. Það verður aldrei vit í íslenskum efnahagsmálum ef menn ætla að halda áfram á þessari braut. Hv. þm. Ragnar Arnalds sagði hér áðan, að sér blöskraði stundum yfirborðsmennskan og kjafthátturinn. Það er út af fyrir sig ekkert undarlegt þó að hann taki þannig til orða, en hann mætti hugleiða þau orð í öðru samhengi. Er það svo í reynd, að í umr. um þessi mál sé allt of mikið um yfirborðsmennsku? Ég held að út af fyrir sig sé mergurinn málsins að menn viðurkenni ákveðnar staðreyndir, hvort sem þar er um að kenna ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar eða ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar eða þessum aðilanum í þjóðfélaginu eða hinum aðilanum í þjóðfélaginu, og starfi út frá því af heilindum. Það hefur komið fram hjá hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni við umr. í Nd. að ríkisstj. hafi ekki haft að neinu þær till. sem stærsti hluti verðbólgunefndarinnar skilaði. Hann tók þannig til orða, að þar með hefðu þeir menn, sem skrifuðu undir þetta álit, verið hafðir að fíflum. Í sjálfu sér þarf ekki annað en lesa það sem stendur í áliti okkar. Ég vil leyfa mér að vitna í það, með leyfi hæstv. forseta. Þar stendur: „Eins og nú er ástatt í efnahagsmálum teljum við þá meginhugmynd, sem fólgin er í málamiðlunarleiðinni, sem lýst er í fimmta dæminu nánar tiltekið dæmi í 5 b í lokagr. 3. kafla sé skárri kostur, þegar tekið er tillit til sem flestra markmiða í efnahagsmálum. Í þessu felst fyrst og fremst ábending um aðalatriði nauðsynlegra aðgerða, en ekki um framkvæmd þeirra í einstökum greinum. Í þessu efni skiptir miklu máli, að ekki sé gengið lengra í mildandi ráðstöfunum á sviði ríkisfjármála en raunverulegur grundvöllur er fyrir.“ Það, sem hefur einkum gerst, er það, að menn hafa ekki talið fært að fara í eins mikla lækkun á fjárl. og kom fram á þessu áliti og það hlýtur að hafa það í för með sér að ekki er hægt að lækka skattheimtuna eins mikið. Kemur það fram í því, að vörugjaldið verður ekki lækkað eins mikið og kom fram í þessari leið, leið 5 b. Það er sem sagt alveg ljóst, að hér var verið að reifa meginhugmynd sem þurfti að ræða nánar bæði í ríkisstj. og stjórnarflokkunum. Enginn taldi, að það yrði nákvæmlega sú niðurstaða sem menn mundu komast að í lokin, þótt við hefðum kosið það. Ég vil aðeins að lokum og ekki hafa fleiri orð nú við 1. umr., á þessu stigi málsins a. m, k. endurtaka það. að við verðum fyrst og fremst að líta á staðreyndir þessa máls. Út af fyrir sig þýðir ekki að segja eins og hv. þm. Ragnar Arnalds áðan: Gengisfellingu hefur aldrei verið beitt af slíkri hörku og slíku tillitsleysi sem nú. - Það er og verður alltaf beint samband á milli verðbólgunnar og annarra þátta efnahagsmálanna og gengisins og það er ekki spurning um það að beita genginu af hörku eða tillitsleysi, heldur er þar fyrst og fremst spurningin sú, að ef við ráðum ekki við verðbólguna, þá hlýtur það að leiða til gengisbreytinga. Það er sú staðreynd sem menn gengu út frá við fjárlagaafgreiðsluna, Menn sáu fram á að verðbólgan varð ekki stöðvuð í einu vetfangi. Og að sjálfsögðu þurfti þá að reikna með ákveðnu gengissigi. Það eru lögmál sem koma af sjálfu sér. Það er ekki spurning um það, hvort menn vilja það eða ekki. Fyrst og fremst er spurningin sú að lúta ákveðnum lögmálum í efnahagslífinu sem menn geta ekki komist fram hjá nema upp komi einhver stétt kraftaverkamanna á sviði efnahagsmála. Og það má vel vera, að slíka menn vanti nú í sambandi við stjórn íslenskra efnahagsmála. Ef þeir eru til og geta sýnt fram á kraftaverkamöguleika sína, þá held ég að það sé mikil ástæða og full ástæða til þess fyrir alla hina, sem eru að bjástra við þetta, að víkja nú þegar fyrir þeim.

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja nokkur orð við 1. umr. um þetta frv, um ráðstafanir í efnahagsmálum. Umr. hafa aðallega snúist um, af eðlilegum ástæðum, þrjár fyrstu gr. frv. Menn hafa kveðið mjög sterkt að orði um þá aðför, sem þeir telja að nú sé gerð að launþegasamtökum í landinu. Ég held að hv. 5. þm. Norðurl. v. hafi kallað þetta grófustu árás, sem BSRB og ASÍ hafi orðið fyrir. Ekki er minni hans á forna tíma trútt, ef hann getur haldið þessu fram, því að ég held að algerlega sé ástæðulaust að tala hér eins og einsdæmi sé um að ræða eða einhverja meiri árás á lífskjör fólks en áður hafi verið gerð, bæði með hans stuðningi, mínum og annarra. Hér hefur margsinnis verið rakið, og ég nenni ekki að fara að rifja það upp, að gengisfellingar hafa verið gerðar hér æ ofan í æ án þess að nokkrar bætur kæmu fyrir - nokkrar einustu bætur - og vísitalan algerlega tekin úr sambandi. Ef það eru ekki árásir á lífskjör og samtök þessa fólks, þá skil ég ekki málið lengur, og það meiri árás en hér er um að tefla. Hvað er það sem hér er um að ræða? Hvað er það sem í 1. gr, segir? Þar segir að grunnkaupshækkanir 1. júní og 1. sept. komi til framkvæmda samkv. samningunum. Hún segir það óbeint, hún segir það með gagnályktun. Hún segir í öðru lagi, að hálfar þær verðbætur, sem reiknað er út að eigi að bætast á laun 1. mars, 1. júní og 1. sept., eigi að koma til framkvæmda hjá öllum. Þeir, sem hafa 176 þús. kr, mánaðarlaun og þar yfir, eiga að fá hálfar verðbætur, en í 2. gr, segir svo til viðbótar að þeir, sem ekki hafa þau laun, eigi að fá meiri bætur. Og í aths. með 2. gr. segir, með leyfi forseta: „Með lágmarksverðbótaákvæði í 2. gr. er svo komið í veg fyrir að skerðing verðbóta samkv. 1. gr. komi fram af fullum þunga gagnvart hinum tekjulægri í hópi launþega, sem aðallega hafa tekjur af dagvinnu einni saman.“ Þannig verður hækkun lægstu kauptaxta 1. mars, ef eingöngu er unnin dagvinna, rúmlega 8% miðað við að verðbótavísitalan hækki um 10%. Hækkun meðaldagvinnukauptaxta verkafólks verður 71/2%, hækkun allra annarra launa verður á bilinu 5–71/2% 1. mars. Hér er þá um að tefla hjá þeim lægst launuðu 2% minni verðlagsuppbót en þeir hefðu fengið, ef samningarnir hefðu að öllu leyti gilt. En til viðbótar þessu eru í II, kafla hækkaðar bætur almannatrygginga, í III. kafla er breytt lögum um tekjuskatt og eignarskatt að því er snertir svokallaðar barnabætur og í V. kafla er talað um, að tímabundið sérstakt vörugjald lækki úr 18% í 16%, sem kemur þá til uppbóta á þá skerðingu sem ég áðan nefndi. Auk þess eiga svo niðurgreiðslur á vöruverði að hækka um 1300 millj. kr. Samtals gerir þessi ráðstöfun í auknu fé úr ríkissjóði ráð fyrir kaupmáttaraukningu sem nemi rúmu stigi, ef ég man þetta rétt. Ef aldrei hefur verið gerð harkalegri árás að lífskjörum almennings en þetta, þá hefur verið farið vægilega í sakirnar áður fyrr, það verð ég að segja, enda stenst þetta engan veginn. Þetta eru þær mildustu ráðstafanir sem í langa tíð hafa verið gerðar og látnar fylgja gengisfellingu, og að nú sé tilefni til þess að blása í herlúðra, boða verkföll, jafnvel ólöglegar vinnustöðvanir, slíkt er fjarstæða og áreiðanlegt er að fólk í landinu fylgir ekki þeim mönnum sem nú æsa til slíks framferðis, það þori ég alveg að fullyrða. Þessar ráðstafanir, þessi gengisfelling og þær hliðarráðstafanir sem henni fylgja, eru gerðar fyrst og fremst til þess að hægt sé að halda uppi fullri atvinnu. Ég hef þá trú, að fólk hér á landi almennt meti það meira að vinna fyrir sínum tekjum, að halda atvinnu og vinna fyrir sér, fremur en að ganga mánaðarlega eða vikulega á opinbera skrifstofu og sækja atvinnuleysisbætur, eins og er hlutskipti fjölmargra starfsfélaga þess í nágrannalöndum okkar og það í löndum sem eru miklu ríkari og standa á eldri merg og traustari, að maður hefði haldið, en okkar íslenska þjóðfélag með sveiflukenndum atvinnuvegum. Og að láta sér detta það í hug, að Íslendingar einir geti haldið uppi fullri atvinnu og auknum kaupmætti á sama tíma sem þróunin er eins og raun ber vitni um í næstu nágrannalöndum okkar, er bjartsýni sem ég er hræddur um að ekki fái staðist, einkum þegar þess er gætt, að aðalatvinnugrein okkar á í vök að verjast, fiskstofnarnir eru í hættu. Það hefur verið margtekið fram hér á hv. Alþ. af mönnum úr öllum flokkum, að það yrði að fara varlega í fiskveiðar eins og nú standa sakir. Það verður að takmarka sóknina í fiskstofnana, sem auðvitað þýðir minnkandi þjóðartekjur, meðan svo er ástatt, eins og löngum um verða, að fiskveiðar eru okkar helsta tekjulind. Ég held þess vegna, að engum þurfi að koma á óvart þó að hér eins og annars staðar verði að grípa til þeirra ráðstafana sem koma illa við einhvern hluta fólks í landinu. Og þegar þannig er ástatt tel ég að réttast sé að sem flestir, já helst allir, axli sinn hluta af byrðinni og þeir mest sem bestar ástæður hafa til þess að gera það. Til þess að tryggja að ekki sé gengið of nærri þeim, sem lægst hafa launin, eru ákvæði 2. gr, sett í frv. og vonandi í lög. Heyrst hefur, og ég get alveg viðurkennt það þó að ég hafi ekki mikla þekkingu á því hvernig slík framkvæmd á að eiga sér stað, að það sé nokkuð erfitt verkefni sem þeim er fengið sem eiga að tryggja að hinir lægra launuðu fái vísitöluuppbót upp í 8%. Ég býst við að það sé erfitt og kosti einhverja fyrirhöfn, og ég veit raunar að svo muni vera. En ég tel að það verkefni verði að vinna til þess að þeir sem þannig er ástatt um, beri ekki of mikinn hluta af byrðinni. Ég hef þá trú, að þetta sé hægt. Það hlýtur að vera hægt og það verður að vera hægt. Það verður að vera unnt að tryggja það í réttlætisþjóðfélagi, eins og við viljum búa við, að gætt sé hagsmuna þeirra sem lægra eru launaðir, þó að það kosti einhverja skriffinnsku og einhverja fyrirhöfn. Ég held að menn ættu þess vegna að spara sér stór orð af þessu tilefni. Ég er ekki viss um að þeir, sem nú efna til æsinga út af því frv., sem hér er til umr., riði feitum hesti frá því þegar til kastanna kemur og þegar fólk hefur fengið tækifæri til að átta sig á því, hvernig ástatt er í þjóðfélaginu og hvaða úrræði eru hér raunverulega á dagskrá. Ég get alveg sagt það sem mína skoðun, og hún hefur ekkert breyst síðan farið var að fást við þessi mál, að ég tel að engin þörf sé á því að lögfesta nú ákvæði sem fjalli um vísitöluútreikninga í framtíðinni. Að mínu mati er nægur tími til þess að fjalla um það mál, og má gera það alveg jafnt fyrir því og ekkert síður þó að það verði ekki lögfest núna, að einhvern tíma í framtíðarblámanum, nánar tiltekið 1. jan. 1919, eigi að reikna vísitölu með öðru móti en gert hefur verið hingað til. Hv. 1. landsk. þm. sagði áðan, að ríkisstj, ætti að beita sér fyrir samtölum við forustumenn launþegahreyfinganna um breytingar á þessum atriðum og ekki ætti að ráðast í þau í beinni andstöðu eða a. m. k, án samráðs eða samtala við þessa menn. Ég get nú að sumu leyti tekið undir það, að æskilegt sé að ræða þessi mál við þá. En hann verður þá og aðrir góðir menn að hjálpa til að tryggja það, að þeir standi ekki upp og stökkva út þegar farið er að tala um þessi mál, eins og þeir gerðu síðast þegar reynt var að brydda upp á því. Þegar hæstv. forsrh. minntist á þessa leið við forustumenn Alþýðusambands Íslands og formann BSRB, þá tóku þeir til fótanna og vildu ekki ræða málið. Ef sú afstaða ræður ríkjum í þeim herbúðum, þá er ekkert um að tala, þá er eftir engu að biða. Nú skilst manni, að sú afstaða sé eitthvað breytt og kannske hafa þeir séð eftir því að láta skapið hlaupa með sig í gönur. Vonandi hafa þeir gert það. En ég veit ekki hvort hv. 1. landsk. þm. getur tryggt að það hlaupi ekki í þá aftur. Vonandi er að hann geti það. Það er áreiðanlegt og hefur verið viðurkennt í langan tíma af öllum, að vísitöluákvæði þau, sem verðlagsuppbótin er reiknuð eftir, þarfnast endurskoðunar. Þetta eru áratugagömul ákvæði. Þau eru miðuð við allt aðrar lífsvenjur og samsetningu á tilkostnaði en nú gildir. Ég veit ekki betur en allir flokkar og allra flokka menn hér á hv. Alþ. hafi lokið upp um það einum munni, að þessi ákvæði þyrftu endurskoðunar við og slík endurskoðun ætti að gerast í samvinnu og samráði milli ríkisvalds á hverjum tíma, Alþingis og aðila vinnumarkaðarins. En úr þessu hefur bara ekkert orðið. Aldrei hefur verið hægt að tala um þetta í nokkurri alvöru, vegna þess að þegar til kemur, þá vill enginn breyta neinu sem kostar eitthvað fyrir hans umbjóðendur. Sú hefur reynslan verið. Þess vegna get ég skilið það, að þeir, sem standa að þessu ákvæði í umræddu frv., hafi misst þolinmæðina, hafi misst trúna á það, að hægt sé að fá fram breytingar á vísitöluákvæðunum eftir þeirri leið. Þá getur verið til athugunar að setja fram framtíðarstefnu. En ég tel og hef alltaf talið, - það er engin stefnuhreyting hjá mér, - að ekki ætti og ekki þyrfti að blanda því saman við þær bráðabirgðaráðstafanir sem hér er verið að fjalla um. Það ætti að gefast og hlýtur að gefast tími til að íhuga þessi mál, endurskoðun vísitölunnar, á síðara stigi. Það mun enginn sannfæra mig um það, að hlutdeild óbeinna skatta í vísitölu sé það eina sem þarf að líta á. Það eru fjölmörg atriði önnur í vísitölunni sem eru röng og vitlaus. Það er t. d. mjög óeðlilegt, - það hefur verið minnst á það hér, - að ekki sé hægt að bæta aðstöðu vangefinna án þess að hækka kaup okkar, t. d. okkar alþm., í leiðinni. En það er álíka óeðlilegt að mínu mati, að í hvert skipti sem verður hér bifreiðaárekstur, þá hækka launin hjá öllum. Ég hef lent í því að fara hér inn Miklubraut heim til mín og sjá launin mín hækka svona allt að fjórum sinnum á leiðinni heim. Þetta er óeðlilegt. Og margt er svona í vísitölunni sem þarfnast endurskoðunar, ekki bara óbeinir skattar. Það getur verið fyrsta skrefið, en þau þurfa að verða miklu fleiri. Ég held að þetta ætti ekki að vera verulegur þröskuldur í þessu máli. Auðvitað er alveg ljóst að Alþ. það, sem nú situr, setur ekki lög um alla framtíð. Það kemur dagur eftir þennan dag. Þing kemur saman eftir að við höfum lagt niður umboð og aðrir menn fara með umboð kjósenda hér á þingi. Þeir setja þau lög sem þeim finnst rétt. Þeir setja þau lög sem þeir vilja, alveg án tillits til þess, hvað við höfum ákveðið hér. Hér er því um að tefla að mínu mati fyrst og fremst stefnuyfirlýsingu þeirra manna sem að þessu ákvæði standa, og ég er ekki einn af þeim. En þeir setja fram sína stefnuyfirlýsingu og það hefur ekkert með stjórnarsamstarf í framtíðinni að gera. Ég get alveg róað hv. 1. landsk, þm. með því að segja að hér er ekki um neina yfirlýsingu frá hvorugum stjórnarflokknum að ræða um það, að hann muni halda áfram að vinna með hinum eða óska þess helst. Ég er ekki heldur að útiloka það, alls ekki. En slík ályktun stenst ekki. Þetta frv. er auðvitað flutt í beinu framhaldi af þeirri gengisfellingu, sem átti sér stað fyrir réttri viku, og því frv. sem flutt var þá til ráðstöfunar á svokölluðum gengismun. Ég held að menn séu almennt sammála um að gengið hérna hafi verið orðið rangt, það hafi verið þörf á því og raunar óhjákvæmilegt að leiðrétta gengisskráninguna. Enginn þarf að segja mér að minni hl. verðbólgunefndar hefði ekki haft fulla uppburði, getu og hæfileika til þess að mótmæla í verðbólgunefndarálitinu gengisfellingunni, sem var gerð áður en þeir skiluðu áliti, ef þeir hefðu talið hana ranga. En það er náttúrlega ósköp þægilegt að afgreiða vanda útflutningsatvinnuveganna einfaldlega með því að segja: Við þurfum ekkert að skipta okkur af honum lengur, ríkisstj. er búin að leysa hann. - Slík tillögugerð leysir ekki mikinn vanda. Fróðlegt hefði verið að vita hvernig minni hl. verðbólgunefndar ætlaði sér að leysa vanda útflutningsatvinnuveganna, ef ríkisstj. hefði ekki verið búin að gera það. Ég held að það hefði mátt koma fram í þeirri mynd sem þeir eru að draga upp af heildarlausn efnahagsmála, sem þeir láta frá sér fara og hv. 5, þm. Austurl. lýsti rækilega áðan hversu haldlítil er þegar grannt er skoðað. Það mátti ekki seinna vera, finnst mér, en höfundar þessarar efnahagslausnar létu þess getið svona í leiðinni, hvaða atvinnuvegir það væru og hvaða félög það væru sem ættu að bera nýja álagið, - hvað er það nú kallað, - nýja veltuskattinn, því að einn hv. þm., sem ekki er nú hér staddur kemst að þeirri niðurstöðu og misreiknar sig kannske eitthvað, - látum það nú vera, - en kemst þó að þeirri niðurstöðu, að það eigi að leysa vanda landbúnaðarins, - hann tekur það sem dæmi, - með sköttum á landbúnaðinn, þá kemur höfundur leiðarinnar og upplýsir okkur um það, að þessi skattur hefði alls ekki átt að lenda á landbúnaðinum, hann hefði átt að lenda einhvers staðar allt annars staðar. Hann átti ekki heldur að lenda á fiskvinnslunni, ekki á útgerðinni og ekki á iðnaðinum. Hann átti ekki að lenda á höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar, einhvers staðar, nánar tiltekið á verslun og þjónustu.  Ég held að menn ættu að spara sér æsingar í tilefni af þessu frv. Það er ekki svo háskalegt, þetta frv. Það er ekki eins harkalegt og hv. stjórnarandstæðingar hafa viljað vera láta. Og af því að ég sé nú, að hv. 1, landsk. þm. er kominn aftur, þá ætla ég að segja það sem mér datt í hug áðan, að nú sé ég það í ályktun Alþfl., að sá flokkur heitir verkalýðshreyfingunni öllum sínum stuðningi í framtíðinni við að halda við kjörum alþýðunnar. Ja, mikið held ég að menn megi hlakka til, þeir sem eiga í vök að verjast, þegar hinir nýju verkalýðsleiðtogar Alþfl, eru komnir á Alþ., Kjartan Jóhannsson, Vilmundur Gylfason, Eiður Guðnason og Bjarni Guðnason, fyrir utan þá Sighvat Björgvinsson og Benedikt Gröndal sem væntanlega verða hér áfram. Það verður ekki lítið sem vænkast hagur strympu, þegar þessir menn fara að berjast fyrir og gæta hagsmuna alþýðunnar hér á hv. Alþ. og þeir eru farnir héðan sem hafa þó reynt að klóra í bakkann, eins og hv. 1. landsk, þm. og hv. 4. landsk. þm., Eggert G. Þorsteinsson. Ég get ekki óskað launafólki til hamingju með þau skipti og mun ekki gera fyrr en þá ég reyni það. Það hefur ýmislegt verið rætt hér, sem gaman væri kannske og ástæða til að fjalla um, en ég ætla ekki að tefja þessa umr, verulega og alls ekki að fara að stofna til neinna deilna um þetta mál frekar en þegar er orðið. En það var margt mjög gott í því sem hv. 1. landsk. þm. sagði áðan. Ég held t. d. að það sé mjög þörf ábending, sem kom fram hjá honum, að ekki þýðir að alhæfa rekstur fyrirtækja og allra síst í sjávarútvegi. Ég hef þá trú, að skoða þurfi rekstur hvers fyrirtækis nokkuð fyrir sig og það sé algerlega borin von að öll þau fyrirtæki, sem nú eru starfandi í t. d. sjávarútvegi, geti haldið áfram, þjóðhagslega hagkvæmt sé að þau haldi öll áfram. Hann talaði líka mjög mikið um sparifjáreigendur og bar hag þeirra fyrir brjósti. Það geri ég rannar líka. Og hann talaði um, að verðtryggja ætti öll útlán. Ja, verðtrygging fjárskuldbindinga er gamalt mál. Ég man ekki nákvæmlega hvenær voru samþykkt á Alþ. lög um það efni, en það var eftir að ég kom hingað. Ætli það séu ekki ein 12–13 ár síðan.  En svo kemur bara hin hliðin á þessu máli, þessi leiðinlega hlið sem hv. 1. landsk, þm. líka vék að, nefnilega sú, að vextirnir eru mjög dýrir fyrir framleiðslufyrirtækin. Hann vék að því líka og sagði þá, þegar hann var kominn í þann þátt ræðunnar, að vextirnir væru of háir, þeir væru of þungbærir í hlutfalli við nágrannalöndin.  Það segir í aths., hvaða áhrif þetta hefur á verðbólguna. Ég ætla ekki að fara að þreyta ykkur á því að lesa það upp, það stendur þarna, við höfum allir séð það, Þetta verkar til þess að lækka verðbólguna, og það er það sem þarf að gera, og þó að þetta sé smátt skref, þá er það þó í rétta átt og að mínu mati er ábyrgðarhluti að leggjast gegn því og stofna til æsinga í tilefni af þessu. Ég held að fólk í þessu landi geti haft ágæt lífskjör þó að þetta frv. verði lögfest. Það seinkar batanum, það er vissulega alveg rétt. Samningarnir hljóða upp á ríflegri lífskjör. En kaupmáttur launanna er það, sem máli skiptir. Með því að halda honum í horfinu og auka jafnvel heldur við hann með því að lækka verðbólguna, með því að minnka viðskiptahallann, með því að laga ríkisfjármálin er verið að stefna á rétta leið. Ég held að menn gerðu réttast í því að viðurkenna það og standa að þeim ráðstöfunum sem í þessa átt miða. Það verða nefnilega litlar rauntekjur hjá fólki, af því að rauntekjur voru hér ræddar áðan, - það verða litlar rauntekjur þess fólks sem missir atvinnuna vegna þess að framleiðslufyrirtækin geta ekki starfað. Þær verða litlar, og þá spái ég að hugtakið rauntekjur fari aftur að skipta máli, þegar þær eru of litlar, þegar fólk hefur ekki lengur til hnífs eða skeiðar, þegar fólk þarf að ganga vikulega í opinbera skrifstofu og sækja sinn framfærslueyri. Það á ekki við Íslendinga. Ég þori að fullyrða það. Það er alveg rétt hjá hv. 1. landsk, þm., að ekki ætti að þurfa að vinna á laugardögum og sunnudögum til þess að hafa nægan framfærslueyri. En ég er nú ekki viss um að vinnan á laugardögum og sunnudögum sé aðallega vegna þess að fólk geti ekki lifað af því sem það fær aðra daga. Ég hef staðið í þeirri meiningu, að stór hluti a. m, k, af helgarvinnunni, væri vegna þess, að verið væri að bjarga verðmætum sem gætu ekki beðið til mánudags, sem gætu ekki beðið eftir því að 40 stunda vinnuvikan byrjaði, heldur yrði að forða frá skemmdum með því að vinna um helgar, þó leiðinlegt sé. Menn hafa sagt hér, að ástæða til þess að nú færu menn að ræðast við, aðilar vinnumarkaðar, stjórnmálaflokkar, embættismenn, sérfræðingar, þessir menn ættu allir að ræðast við. Þetta er alveg hárrétt. En hvað hefur verið að gerast hér undanfarið rúmt ár? Hafa ekki einmitt þessir menn verið að ræðast við? Hefur ekki verðbólgunefndin starfað síðan seint á árinu 1976? Mig minnir það. Ég er hérna með plaggið. Hún var skipuð 21. okt. 1976, hún skilaði áliti 8. febr. 1978. Þennan tíma hafa einmitt þessir aðilar verið að ræð ast við og árangurinn liggur hér fyrir. Það er verið að fara núna leið sem bent er á í þessum plöggum. Að vísu ekki eina einstaka leið í öllum atriðum, en það er tekið út úr sem þykir vænlegast til að koma rekstrargrundvelli atvinnuveganna í viðunandi horf. Ég hef ekki trú á því, að fólk hér fremur en annars staðar neiti staðreyndum. Ég held að fólk almennt viðurkenni það hér á landi, þegar það skoðar málið, að tæpast er hægt að vænta þess að Íslendingar einir geti haldið áfram að sigla hraðbyri til vaxandi velmegunar á sama tíma sem allar nágrannaþjóðir okkar ýmist búa við stórfellt atvinnuleysi eða skertan kaupmátt vinnulauna. Það verður nefnilega, eins og hv. 5. þm. Austurl. sagði réttilega í 1ok ræðu sinnar áðan, að viðurkenna staðreyndir.



Herra forseti. Ég hef ekki í hyggju að flytja hér langt mál, vegna þess að ég held að eðlilegast sé að ljúka þessari umr. nú og geyma sér frekari umr. til morguns, enda er nú kominn matartími og því eðlilegt að láta staðar numið. Ég get þó ekki látið hjá líða að svara nokkrum atriðum sem fram komu í máli seinasta ræðumanns, hæstv. utanrrh., og tel að eðlilegt sé, að þau atriði komi fram strax. Það var í fyrsta lagi að hann vék að ummælum mínum um svonefndan veltuskatt, sem er eitt af því sem stjórnarandstaðan hefur gert till. um. Hann vildi orða það svo, að það hlyti að vera eitthvað lítið eftir þegar búið væri að undanþiggja allar helstu atvinnugreinar landsmanna. Ég vil strax taka fram, að ég tel að þeir aðilar, sem stóðu að þessum tillöguflutningi, hafi gengið út frá því sem gefnu, að landbúnaður yrði þarna ekki meðtalinn, einfaldlega af þeirri ástæðu, að það er ekki lagt aðstöðugjald á landbúnað nema að takmörkuðu leyti núna. Það er ekki gert nema kannske í öðru hvoru sveitarfélagi eða svo og því væri afskaplega óeðlilegt, ef fylgja ætti þessari reglu strangt, að miða við aðstöðugjaldsstofninn, að fara að leggja skattgjald á landbúnaðinn í sumum sveitarfélögum, en öðrum ekki. Á því er ekki nema ein lausn, og hún er sú að undanþiggja landbúnaðinn. Við Alþb.-menn höfum þar að auki rætt það í okkar hóp og látið það koma fram, að við teldum eðlilegast, að fyrir utan landbúnaðinn væru einnig útflutningsatvinnuvegirnir undanþegnir þess um skatti. Ég vil upplýsa það hér, svo að það fari ekki milli mála, að af 426 milljarða veltu á árinu 1976 var velta sjávarútvegsins aðeins 81 milljarður og landbúnaðarins 20 milljarðar, samanlagt 101 milljarður, þ. e. a. s. innan við fjórðung af heildarveltu í landinu. Þar að auki bætist það við, eins og ég nefndi áðan, að landbúnaðurinn er ekki með aðstöðugjald nema að takmörkuðu leyti og í öðru lagi er sjávarútvegur almennt með mjög lága aðstöðugjaldsprósentu, þannig að t. d. hér í Reykjavík er prósentan aðeins 0.2% og víðast hvar annars staðar á landinu aðeins 0.33%. Þess vegna er það svo, að jafnvel þótt hvort tveggja sé undanþegið, í fyrsta lagi allur landbúnaður og í öðru lagi allir útflutningsatvinnuvegirnir, þá er auðvelt að sýna fram á að þessi veltuskattur þyrfti ekki að vera nema liðlega 1% að meðaltali til þess að skila þeirri upphæð sem hér er tilgreind, 4300 millj. Á þessu byggist þessi tillaga. Hún er fullkomlega raunhæf. Það, sem yrði þá skattlagt, væri þjónusta, samgöngur, innlendur iðnaður, verslun og byggingarstarfsemi. Það væri þetta sem væri skattlagt með veltuskattinum. Þá á ég við iðnað fyrir innlendan markað. Það er iðnaður fyrir innlendan markað, verslun, byggingarstarfsemi, samgöngur og þjónusta. Samanlagt gerir þetta yfirgnæfandi meiri hluta skattstofnsins, sennilega yfir 80%, og þar sem skattur hefur verið lágur á því, sem er undanskilið, munar ekki mikið um þó að þessum atvinnugreinum sé sleppt. Þetta er skýringin á því, að þetta er framkvæmanlegt og skilar þessum tekjupósti sem nefndur var í tillögunni. Ég ætla að geyma mér að ræða um 2. gr. frv., sem hæstv. ráðh. gerði hér talsvert að umtalsefni, þar sem gert er ráð fyrir að lægstu tekjur fái tiltekna vísitöluuppbót. Það var greinilegt að hæstv. ráðh. gerði mikið úr þessu atriði og taldi að hagsmunum lágtekjumanna væri sérstaklega borgið með þessu ákvæði. Þetta er að vísu mjög flókið mál, en ég vil fullvissa hæstv. utanrrh. um það, að þarna er á ferðinni sýnd veiði, en ekki gefin. Við skulum í fyrsta lagi hafa það í huga, að þessi uppbót er ekki bara miðuð við dagvinnuna, heldur dagvinnu, yfirvinnu og ákvæðisvinnu, og þetta atriði, að ekki er einungis miðað við dagvinnuna, heldur við yfirvinnu einnig, skiptir auðvitað stóru máli í þessu sambandi, enda held ég að Eðvarð Sigurðsson hafi gert þessu ágæt skil í Nd. Ég ætla að afla mér frekari upplýsinga um þetta atriði í nefndarstörfum í fyrramálið og sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar. En bæði það atriði, að miðað er við yfirvinnu, og í öðru lagi, að þetta er föst krónutala, sem rýrnar þar af leiðandi að gildi verulega á næstu mánuðum, og eins hitt, að auðvitað á kjaraskerðingin sér ekki stað í einni svipan, heldur gengur hún yfir á löngu tímabili, allt gerir þetta það að verkum að þetta ákvæði hefur mjög takmarkað gildi fyrir lægst launuðu hópana, því að þeir eru fljótlega vaxnir upp úr þessu ákvæði, ef svo mætti segja, í launum vegna verðbólgunnar í landinu og vegna verðþróunarinnar. Hæstv. ráðh. nefndi áðan, að það væri undrunarefni að ég gæti tekið svo til orða að hér væri um eina grófustu árás á samningsfrelsi verkalýðsfélaganna að ræða sem við hefðum fengið að sjá, Hann vildi halda því fram, að við, þ, e. a. s. ég og hæstv. ráðh., hefðum staðið að einhverjum slíkum árásum einhvern tíma áður fyrr. Þetta kannast ég ekki við. Ég er ansi hræddur um að hann mikli talsvert fyrir sér það sem við stóðum að á sínum tíma, þegar við áttum samstarf. Ég minni á að þegar gengið var fellt í árslok 1972 fylgdi því ekki skerðing á kaupgjaldsvísitölu. Menn fengu bætur fyrir þá skerðingu sem fólst í gengislækkuninni. Eins er auðvelt að sýna fram á það, að sú ráðstöfun, sem framkvæmd var í tíð vinstri stjórnarinnar í lok maímánaðar 1974, fól ekki í sér kjaraskerðingu fyrir lægst launaða fólkið. Þetta er margrætt mál og er kannske ástæðulaust að fara að orðlengja um það hér, en þetta mætti auðveldlega sýna fram á tölfræðilega séð, Þarna var um það að ræða, að kaupgjaldsvísitalan átti að hækka um 15.5 stig og þessari hækkun var frestað. Rétt er að undirstrika það hér, vegna þess að oft er farið rangt með. Vísitalan var ekki tekin úr sambandi á þann hátt, að vísítölugreiðslur væru þá afnumdar, heldur var greiðslu vísitöluuppbóta í þetta sinn frestað. Í staðinn kom, að niðurgreiðslur voru verulega auknar, sem nam 8 prósentustigum. Verðhækkun á landbúnaðarvörum, sem átti að taka þá gildi, var frestað sem nam 2.2 stigum, og sú verðhækkun, sem stafaði af launalið bóndans, kom ekki heldur fram. Var talið að það svaraði 1.8 stigum, þ. e. a. s. landbúnaðarliðirnir samanlagt 4 stigum, og síðan var tryggð verðstöðvun, sem var metin í kaupgjaldsvísitölustigum á sínum tíma 3.5 stig. Þær mótaðgerðir, sem komu til mótvægis við þessa hækkun kaupgjaldsvísitölu, sem átti þá að eiga sér stað, námu því 15.5 stigum. Það var á þeim forsendum sem við Alþb.-menn féllumst á að vísitölugreiðslum yrði frestað í þetta sinn, að það var auðvelt að sína fram á að hér væri ekki um kjaraskerðingu að ræða. Um þetta má auðvitað margt fleira segja, en kannske getur maður geymt sér til morguns að ræða það frekar. Ég kannast sem sagt ekki við það, að í tíð vinstri stjórnarinnar hafi nokkru sinni verið nokkuð það gert sem jafnast á við þá árás á kjarasamninga sem nú er verið að gera. Ég held satt að segja að jafnvel í tíð viðreisnarstjórnarinnar séu í öllu falli ekki mörg dæmi, sennilega aðeins örfá, en dæmi eru til sennilega, enda talaði ég hér aðeins um eina grófustu árás sem gerð hefur verið. Aðeins örfá dæmi munu vera til um það, að ríkisstj. hafi ráðist á gerða kjarasamninga skömmu eftir að þeir voru gerðir og án þess að unnt sé að sýna fram á að nokkuð hafi breyst frá því að kjarasamningarnir voru gerðir og þar til efnahagsaðgerðin kom til. En þetta er kannske það stóra og mikilvæga í þessu og það sem verkalýðssamtökunum þykir hvað svívirðilegast, að frá því að samningarnir voru gerðir í sumar og frá því að ríkisstj, bauð vísitöluna, núverandi vísitölu, í samningunum við BSRB, því að það var ríkisstj. sem bauð vísitölukerfið, sem um var samið, og enginn annar, - síðan þetta gerðist hefur ekkert gerst sem réttlæti það að ríkisstj. gangi nú á bak orða sinna eða svíki gerða samninga. Ekkert hefur gerst. Ég er alveg sannfærður um að á nefndarfundi á morgun munum við fá upplýsingar um það frá Þjóðhagsstofnun, þó að ég hafi það ekki beinlínis hér í höndunum, að ef eitthvað er hafi viðskiptakjör okkar og þjóðartekjur hækkað frekar en hitt, sem ætti að vera frekar réttlæting fyrir því að þessir samningar gætu staðist Ég vil svo að 1okum segja það, að það gladdi mig mjög að heyra hæstv. utanrrh. lýsa því yfir að samþykkt á 3, gr. frv. væri alger óþarfi. Ég skildi hann helst þannig, að hann væri í öllu falli lítt hrifinn af samþykkt þeirrar greinar og jafnvel andvígur, hvort sem hann greiðir atkv. á móti eða ekki. En ég er honum alveg sammála um það atriði. Og satt að segja undrar mig það, úr því að svo margir mætir menn í stjórnarflokkunum hafa snúist öndverðir gegn samþykkt þessa ákvæðis nú, að þá skuli það vera keyrt fram af slíku offorsi, því að það eru einmitt vinnubrögðin í þessu sambandi sem hafa valdið hvað mestum deilum, Það er alveg rétt, að þegar átti að ræða þetta mál við nokkra forustumenn verkalýðshreyfingarinnar nú fyrir skemmstu gengu þeir út af slíkum fundi. Það var ekki vegna þess að þeir væru að lýsa því yfir, að þeir mundu ævinlega ganga út af fundi þegar þetta mál kæmi til umræðu, heldur einfaldlega vegna þess að þeim mislíkaði vinnubrögðin. Þeim er ekki sýnt þetta ákvæði fyrr en fáeinum klukkustundum áður en hæstv. forsrh. ætlar að leggja till, þessa efnis fram í þinginu. Þetta eru vinnubrögð sem mönnum mislíkar. Hæstv, utanrrh, sagði áðan að talað væri um að gott væri að tala saman um slíka hluti. En höfum við ekki verið að tala saman um þetta í verðbólgunefndinni í heilt ár? - Það er einmitt það sem menn voru ekki að gera. Ég veit ekki til þess að breytt fyrirkomulag á vísitölugreiðslum sé neitt aðalefni þess nál., sem hér liggur fyrir, og ég er ansi hræddur um að harla lítið hafi verið rætt um þessa hlið málsins í verðbólgunefndinni. Ekki hafði ég a. m. k. spurnir af því. Og í öllu falli gerði verðbólgunefndin ekki till. um þetta atriði og þetta atriði er ekki þar að finna. Það, sem á vantaði, var einmitt það, að þetta atriði væri rætt. Auðvitað eru allir sammála hæstv. utanrrh, um að vísitölukerfið, sem við búum við, er ekki heilög kýr sem ekki gæti komið til greina að breyta. Auðvitað er ljóst, að vísitölukerfið er á margan hátt ófullkomið. En það er þá bara að sýna fram á að eitthvert annað kerfi sé réttlátara og sanngjarnara. Vísitölukerfið er spegilmynd af ákveðnum aðstæðum í þjóðfélaginu. Allir viðurkenna að þessi spegilmynd er ekki nákvæm og ekki að öllu leyti eðlileg. Auðvelt er að segja eins og hæstv. ráðh.: Á að hækka laun fólks í landinu vegna þess að verið er að hækka verð á áfengi? - Þetta þótti ekki nógu gott, áfengið var tekið út úr vísitölunni. Og eins var það með tóbakið. Það þótti dálitið óeðlilegt að hækka laun manna vegna þess að það væri verið að hækka verð á eiturefnum. Enn má segja: Er eðlilegt að menn séu að taka út allsherjarlaunahækkun vegna þess að olía hækkar í verði hjá erlendum olíufurstum? Þetta er alveg rétt, Þetta er ekkert sjálfsagt mál. Enn er hægt að segja: Ef ákveðið er að auka félagslega þjónustu í landinu og lagður er á skattur í því sambandi, óbeinn skattur, eiga menn þá að taka út launahækkun í því sambandi? Auðvitað er það ekki sjálfsagt og eðlilegt mál. Svona gætum við haldið áfram býsna lengi. Við gætum t. d. sagt sem svo: Er eðlilegt, ef ákveðinn skammtur af kartöflum er inni í vísitölunni og svo hækka kartöflur í verði, að þá eigi sá maður, sem hefur þrisvar sinnum verkamannalaunin, að fá sem því nemur að hann geti keypt þrefaldan kartöfluskammt? Svona er hægt að halda endalaust áfram að brjóta vísitöluna til mergjar og finna einkennilega hluti þar, sem ekki standast rökrétta hugsun ef þeir eru skoðaðir einir út af fyrir sig. En hver er skýringin á þessu? Jú, hún er einfaldlega sú, að við notum vísitöluna sem mælikvarða á verðrýrnun krónunnar almennt. Við neyðumst til þess að mæla þessa verðrýrnun krónunnar til þess að átta okkur á því, hvort það kaup, sem verið er að greiða hverju sinni, hefur ekki rýrnað vegna þessarar verðrýrnunar krónunnar. Þá er óhjákvæmilegt, ef á annað borð er verið að hafa verðlagsvísitölu, að hafa þar inni alla þætti verðmyndunarkerfisins. Sé hins vegar farið að slíta út þetta með þessum rökum og hitt með þessum rökum, þá breytist vísítalan jafnt og þétt, þannig að hún hættir að mæla hið raunverulega verðlag í landinu, hún hættir að vera verðlagsvísitala. Ég vil vara menn við því að vera að skoða einstaka liði í vísitölunni og slíta þá algerlega úr samhengi við það sem er raunverulegt eðli vísitölunnar, að mæla verðlagið í landinu. Þar verður allt að vera inni sem máli skiptir. Ég hef hins vegar oft velt því fyrir mér, hvort til greina gæti komið að taka óbeina skatta út úr vísitölunni. En ég verð að segja eins og margir aðrir hafa sagt á undan mér: Þá hlýtur að verða að skoða það jafnframt, hvort á ekki að taka niðurgreiðslurnar líka út, vegna þess að hvort tveggja er auðvitað meiður á sama tré. Ef ríkisstj. á að geta dembt á óbeinum sköttum án þess að það komi nokkurs staðar fram í vísitölunni og nota síðan þessa skattlagningu til þess að greiða niður vöruverð og þannig raunverulega falsa vísitöluna, þá sjá allir að slíkt getur ekki staðist. - Ég er satt að segja viss um að ef ríkisstj. stæði frammi fyrir því, hvort hún ætti að taka út bæði óbeina skatta og niðurgreiðslurnar eða hafa hvort tveggja inni í vísitölunni, og ef menn fara að meta það og vega að hvaða gagni þessir tveir þættir koma sem hagstjórnartæki, þá mundu renna á menn tvær grímur. Ég er ekki alveg viss um að þau skipti þættu hagstæð þegar nánar væri skoðað En auðvitað er mergurinn málsins sá, að þetta verður að fylgjast að. Annaðhvort verður hvort tveggja að vera inni eða hvort tveggja úti. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta frv., enda verða næg tækifæri til þess á morgun.