Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Tilefni þess að ég hef leyft mér að kveðja mér hljóðs utan dagskrár hér á hinu háa Alþ., er að ég vildi gjarnan koma fram leiðréttingu í sambandi við bók fjmrn., fjárlaga- og hagsýslustofnunar um stjórnir, nefndir og ráð ríkisins árið 1974, þar sem fjallað er um Kröflunefnd, á bls. 155, en þar stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Þóknun. Engar upplýsingar fengist.“ Frá því að Kröfluvirkjun fékk fjármuni til umráða, til ráðstöfunar hefur sá háttur verið hafður á samkv. fyrirmælum fjmrn. að mánaðarlega er ríkisbókara sent yfirlit yfir greiðslur vegna n. ásamt fylgiskjölum. Hinn 27. des. s. l. var yfirlit sent ríkisbókara ásamt fylgiskjölum vegna greiðslu þóknunar til meðlima Kröflunefndar, en umræddar greiðslur voru eins og nú skal greina: Jón G. Sólnes, formaður n., fékk greiddar 182 160 kr. Páll Lúðvíksson verkfræðingur, sem hafði verið formaður n. að hluta, fékk greiddar 155 602 kr. Bragi Þorsteinsson verkfræðingur 136 632 kr. Ingvar Gíslason alþm. 136 632 kr. Ragnar Arnalds alþm., en nafn hans hefur fallið niður í upptalningu nm. í fyrrgreindri bók rn. fékk greiddar 136 632 kr. Samtals námu þessar greiðslur 747 658 kr. Framangreindar greiðslur voru ákveðnar með hliðsjón af launum stjórnarmanna í Laxárvirkjunarstjórn. Fyrir utan ofangreindar greiðslur fékk formaður n., Jón G. Sólnes, greitt upp í skrifstofukostnað 200 000 kr. Engin fyrirspurn hefur borist Kröflunefnd eða skrifstofu hennar þar sem óskað hefur verið eftir upplýsingum um framangreindar greiðslur, sem að sjálfsögðu hefðu verið tafarlaust veittar. Vegna fjarveru minnar á þingi hef ég því miður ekki getað verið fyrr á ferðinni með framaatgreindar upplýsingar. Við heimkomu mína hef ég orðið þess var að málefni Kröflunefndar og starfsemi mín sem formanns og framkvæmdastjóra hennar hafa verið allmikið í sviðsljósinu undanfarið og það á mjög ógeðfelldan hátt. Hafa í blöðum og jafnvel hér á hinu háa Alþ. verið viðhöfð svæsin og rætnisleg orð og bornar fram dylgjur og ásakanir sem ekki hafa átt við hin minnstu rök að styðjast. Þessa þróun mála harma ég mjög því að ég tel að ég og allir meðnm. mínir í Kröflunefnd höfum reynt að vinna að framgangi Kröfluvirkjunar af árvekni og ítrustu samviskusemi. Ég mun ekki gera fyrrgreind skrif eða ummæli að frekara umtalsefni nú. Til þess kann kannske að gefast kostur síðar. Aðeins vil ég ljúka þessu máli mínu með því, að gefnu tilefni, að skýra hinu háa Alþ. frá því að heimsókn mín til Japans nú nýlega var Kröflunefnd algjörlega að kostnaðarlausu.

Fyrirspyrjandi (Eggert G. Þorsteinsson) : Herra forseti. Á nokkrum undanförnum þingum hef ég minnt hér á hinu háa Alþ. á nauðsyn þess að endurskoða lögin una fasteignamat, sem að sjálfsögðu er sú hliðin sem e. t. v. snýr frekast að fjmrn., og í öðru lagi lögin um fjölbýlishús, sem ég var einnig nokkuð viðriðinn hér á Alþ. á sínum tíma. Forsendurnar fyrir þessum tillöguflutningi og fsp. nú eru þær, að yfirleitt hefur mát þetta fengið mjög góðar undirtektir hér á hinu háa Alþ. og það komið svo langt að 1973 samþ. allshn. Sþ. eindregið að mæla með samþykkt till., en ekki vannst hins vegar tími til að taka hana á dagskrá þar sem skammt var eftir af þingi. Næsta ár á eftir flutti ég einnig fsp. um hvað þessu líði og þá á þeim forsendum að till. hafði í það skiptið verið vísað til ríkisstj. á mjög jákvæðan hátt og n. sem heild tók undir efni hennar. Það liggur í augum uppi sú gjörbylting sem orðið hefur í byggingarháttum landsmanna frá því um og eftir aldamótin síðustu þegar meginhluti íbúðarhúsa var byggður úr torfi og grjóti, síðan byltingin yfir til timburhúsanna, en sameiginlegt áttu þessar byggingaraðferðir það þó, að nær eingöngu voru byggðar einnar fjölskyldu íbúðir á einni og sömu lóð. Um og eftir 1930 er svo vegna fjárhags bæjarfélaganna og hinna margnefndu vandræða að fullnægja eftirspurn um lóðir undir einbýlishús, þá er byrjað að byggja hin margnefndu fjölbýlishús og eru þá oft upp í 10–12 íbúðir á einni og sömu lóð. Innheimtu opinberra gjalda af þessum eignum er þannig háttað í dag að þar eru allir ábyrgir fyrir einn og einn fyrir alla, þ. e. a. s. af 12 íbúða eða 10 íbúða húsi, sem er á einu og sama götunúmeri, er ekki nægjanlegt að 9 hafi staðið í skilum ef einn af þessum 10 eigendum gerir það ekki, þá er húsið aðfararhæft samkv. núgildandi lögum. Það sjá allir að sú þróun, er fram undan að áfram verður haldið að byggja slík hús. Er því nauðsynlegt að horfast í augu við staðreyndir um það efni. Og enn þá stækka þessi fjölbýlishús og enn þá fleiri íbúðir og fleiri fjölskyldur eru á einu og sama götunúmeri með byggingum allra síðustu ára. Hér er bæði um réttlætis- og sanngirnismál að ræða að mínu viti og þetta er einnig viðkvæmt tilfinningamál þeirra sem í skilum geta staðið og gera, og megintilgangur till. var að gera menn einungis ábyrga fyrir þeim hundraðshluta sem þeir eru samkv. þinglesnum skjölum taldir eigendur að í viðkomandi húsi. Það er ástæðan fyrir því að þessi fsp. er hér flutt, sem ég vænti að hæstv. félmrh. svari.



Herra forseti. Fsp. eru svo hljóðandi: „1) Hvað líður framkvæmd ályktunar Alþ. um athugun og breyt. á fasteignamatslögum og lögum um sambýli í fjölbýlishúsum? 2) Hvenær má búast við að lagafrv. til breyt. á umræddum lögum samkv. ályktun Alþ. verði lagt fram?“ Sú ályktun, sem þarna er vitnað til, var svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta athuga um breyt. á fasteignamatslögum og lögum um sambýli í fjölbýlishúsum er feli í sér eftirfarandi breyt. frá gildandi lögum, 1) Að unnt verði að meta hverja íbúð sem sérstaka einingu, en nafn hússins eða númer ásamt lóðareiningu ekki eitt látið ráða án tillits til þess hve margar íbúðir eru byggðar á sömu lóð. 2) Að tryggja að í sambýlishúsum verði ekki aðrar íbúðir auglýstar til uppboðs eða aðfarar vegna vangoldinna gjalda en þær sem í skuld eru hverju sinni.“ Ég vil taka undir þau ummæli hv. fyrirspyrjanda að hér er brýn nauðsyn og hún í vaxandi mæli að gera breyt. á núgildandi lagaákvæðum í þessu efni. 9. nóv. 1973 var skipuð n. til að endurskoða lögin um sameign fjölbýlishúsa. Í n. eiga sæti Jón S. Ólafsson skrifstofustjóri í félmrn., sem er formaður, Hrafn Bragason borgardómari, Páll S. Pálsson hrl. N., sem hefur unnið að samningu nýrra laga um fjölbýlishús, hefur fengið framangreinda þál. til athugunar og n. er nú að leggja síðustu hönd að uppkasti að frv. til l. um fjölbýlishús. Í frv. verður við það miðað að hver íbúð í fjölbýlishúsi verði metin sem sérstök fasteign. Eftir að þetta frv. liggur fyrir í félmrn. er gert ráð fyrir því að það verði fljótlega flutt á Alþ. Þetta var um lögin um fjölbýlishús, en lög um fasteignamat heyra undir fjmrn. og samkv. upplýsingum frá því rn. var lagt fram á Alþ. 1973 frv. til l. um skráningu og mat fasteigna. Það frv. náði ekki afgreiðslu. Í frv. voru ákvæði sem tryggja mundu það að hver íbúð í fjölbýlishúsi yrði metin og skráð sem sérstök fasteign svo að ekki gæti til þess komið að auglýstar væru til uppboðs eða aðfarar aðrar íbúðir en þær sem skuld hvíldi á hverju sinni. Nú mun fjmrn. hafa til athugunar að leggja þetta frv. fram á ný með einhverjum breytingum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. skýr og greinargóð svör. Þau ættu að sannfæra þingheim um að málið er til rækilegrar meðferðar hjá ríkisstj., og væntanlega verður okkur öllum að ósk okkar um að frv. um þessi efni bæði, sem við höfum hér báðir á minnst, verði flutt svo fljótt sem kostur er.

Fyrirspyrjandi (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Ég hefi leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. heilbrrh., hvað valdi þeim óeðlilega drætti sem orðið hefur á því að hæli fyrir drykkjusjúka á Vífilsstöðum væri tekið í notkun. Tilefni þessarar fyrirspurnar er í raun hið alvarlega ástand þeirra mála sem fsp. lýtur að, þ. e. ofdrykkjuvandamálanna. Það dylst engum að þótt æskilegra væri og heilladrýgra að taka fyrir meinsemdina og koma í veg fyrir að menn yrðu ofdrykkjunni að bráð, þá er þar nánast um óskhyggju eina eða draumóra að ræða. Hins vegar er svo staðreyndin og hin ríka þörf sem á því er að gera það sem unnt er til að liðsinna og e. t. v. bjarga þeim fjölda manna sem í dag má telja drykkjusjúka. Hælið á Vífilsstöðum er þar veigamikið spor í áttina og er mér það ekki hvað síst ljóst eftir að ég fór að vinna í þeirri áfengísmálanefnd sem Alþ. kaus s. l. vor. Við þetta hæli eru miklar vonir bundnar, bæði af hálfu sérfræðinga þeirra, sem gerst þekkja, og eins þeirra, sem í dag eiga sér hvergi athvarf, en eygja þó e. t. v. enn von í að verða á ný hlutgengar manneskjur í þjóðfélaginu. Að þessari hælisstofnun hefur, að ég hygg, verið unnið allmyndarlega. Það var unnið að henni í tíð fyrrv. ríkisstj. og að ég held fram til s. l. vors, er heita mátti að hælið væri tilbúið til rekstrar. Ég hef a. m. k. sannfrétt það frá þeirri stjórnarnefnd, sem um þetta mál hefur aðallega fjallað, að herslumunurinn sé ekki meiri en svo, að hann sé ekki réttlætanlegur ef litið er til hrikalegs ástands þessara mála. Nú mun forstöðumaður hafa verið ráðinn, hinn hæfasti maður í hvívetna, en ég hygg, að við það eitt muni hafa verið látið sitja. Nú veit ég ekki gjörla hvað þessum drætti veldur. Það á eflaust eftir að koma fram hér á eftir í svari ráðh. En einkum fýsir mig að vita hvort hér er um að kenna frekar einhverjum þröskuldum í kerfinu, svo sem mörg eru um dæmin, þó að vel sé rekið á eftir af hálfu stjórnvalda, eða hvort hér er um að ræða beinan fjárskurð, hvort þetta hæli sé ekki tekið í notkun vegna þess að það skortir hreinlega fé til þess að reka það og fyrir því hafi ekki verið séð. Vissulega er hæli sem þetta töluvert fyrirtæki. Hvort tveggja hefur heyrst, og þessi dráttur er að mínu viti orðinn svo óeðlilegur að fyllilega er tímabært að fá þar á þær skýringar sem hæstv. ráðh. hefur sannastar og réttastar. Ég ætla aðeins að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að vitna í það að 13 jan. 1975 var skrifað bréf til stjórnarnefndar ríkisspítalanna frá þeirri n. sem hefur séð um byggingu þessa hælis, þar sem talið er að húsið verði fullbúið til rekstrar eftir u. þ. b. 3 mánuði þar frá og því æskilegt að undirbúningur að rekstri hefjist bráðlega. Nú ég hygg að það sé rétt að hælið hafi verið fullbúið í maí, en afhendingu og úttekt á því hafi verið frestað, - heyrst hefur að það hafi verið vegna hreinna smámuna, um það væri gott að fá upplýsingar. Það er rétt að upplýsa það einnig að bygging þessa hælis hófst 14. apríl 1973 og hún átti að vera tilbúin haustið 1974. Þarna hefur að vísu nokkru skakkað, en nú er líka komið meira en ár fram yfir og því rétt að fá á því skýringar hvernig á þessum, að ég segi óhæfilega drætti stendur, að þetta nauðsynlega hæli sé tekið í fulla notkun.

Fyrirspyrjandi (Karvel Pálmason) : Herra forseti. Á árinu 1972 var gerð sú breyt. að því er varðar kostnað vegna lögreglumanna að ríkisstj. yfirtók þann kostnað, en áður var þetta skipting milli ríkissjóðs og sveitarfélaga. Enginn vafi er á því að þessi breyt. létti miklum útgjaldaböggum af hinum ýmsu sveitarfélögum og var því almennt, að ég held, fagnað og skilningur manna varðandi þessa breyt. var og er, að ég held, að með henni hafi ríkissjóður yfirtekið allan kostnað við störf löggæslu í landinu. Ýmislegt bendir þó til þess varðandi framkvæmd málsins að svo sé ekki, og ég hef því leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. dómsmrh., svo hljóðandi: „Hvaða reglur gilda um þátttöku ríkissjóðs í greiðslu kostnaðar vegna starfa löggæslumanna á stöðum þar sem ekki eru fastráðnir lögreglumenn?“

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Löggæslu er aðallega haldið uppí með föstu lögregluliði og er um þá löggæslu eins og aðra þætti ríkisrekstrarins að starfsemin er komin undir fjárveitingum. Er m. a. kveðið svo á um það í lögreglumannalögum að ekkí megi skipa í lögreglumannsstarf nema fé hafi verið veitt til þess á fjárl., bæði að því er varðar tölu lögreglumanna og starfsstig. Fast lögreglulið hefur aðsetur í öllum kaupstöðum og mörgum kauptúnum, en auk þess gera lögreglumannalögin ráð fyrir því að ráðh. sé heimilt, að fengnum till. sýslunefndar að ákveða að í lögsagnarumdæmi skuli vera starfandi 2–8 héraðslögreglumenn. Hlutverk þeirra er að gegna almennum löggæslustörfum þegar á þarf að halda, þ. á m. að halda uppi reglu á mannfundum og skemmtunum. Er gert ráð fyrir því að ráðh. setji reglur um störf héraðslögreglumanna og um greiðslu kostnaðar vegna þeirra. Lögreglustjóri getur og heimilað héraðslögreglumönnum að taka sér aðstoðarmenn til að halda uppi reglu á skemmtistöðum. Héraðslögreglumenn eru starfandi í nær öllum umdæmum þar sem fast lögreglulið er ekki, og á nokkrum stöðum hefur héraðslögreglumönnum verið ákveðin föst þóknun fyrir að sinna almennum lögreglustörfum, en ella eru þeim greidd laun fyrir þau verkefni, sem þeir inna af hendi, auk ferðakostnaðar. Greiðsla fyrir löggæslu á dansleikjum er sums staðar ákveðin föst greiðsla, en annars staðar er greitt tímakaup. Þá er héraðslögreglumönnum séð fyrir einkennisfatnaði og þjálfun í lögreglustörfum. Í lögreglumannalögunum eru ákvæði er heimila lögreglustjóra að binda skemmtanaleyfi því skilyrði, að lögreglumenn verði á skemmtistað. Skal leyfishafi þá greiða kostnað af þeirri löggæslu eftir reglum sem ráðh. setur. Einnig er heimilt að setja reglur um greiðslu kostnaðar af gæslustörfum vegna framkvæmda á almannafæri, þar sem lögreglustjóri telur nauðsynlegt að fyrirskipa slíka löggæslu. Lagaákvæði þetta er í aðalatriðum óbreytt frá eldri lögum og reglur um skipan þessara mála að meginefni frá árunum kringum 1960. Voru þá settar reglur um löggæslu á skemmtisamkomum í flestum sýslum landsins og ákvæði um þátttöku ríkissjóðs í þeim kostnaði. Þessar reglur eru að meginefni enn í gildi. Skv. þeim ákveður viðkomandi lögreglustjóri hvort löggæslu sé þörf á skemmtun og jafnframt fjölda lögreglumanna. Reglurnar miðast síðan víðast við það að ríkissjóður greiði 3/4 launa eins lögreglumanns og helming launa aðstoðarmanna og er þar miðað við fasta fjárhæð og ferðakostnað að fullu. Í nokkrum umdæmum ber skemmtanahaldari þó allan löggæslukostnað. Þegar um hefur verið að ræða meiri háttar útiskemmtanir hefur ríkissjóður þó að jafnaði greitt helming kostnaðar við löggæsluna. Eins og áður greinir, er það komið undir mati lögreglustjóra hversu mikla löggæslu þarf hverju sinni. Hlutverk lögreglumanna er að hafa eftirlit með samkomunni, en um það, hversu mikla löggæslu þarf, fer m, a. eftir fjölda samkomugesta og reynslu af fyrri skemmtunum, þ. á m. því hversu góðri reglu aðstandendum skemmtunar tekst að halda uppi með eigin eftirliti. Auk þess mótast það að nokkru af því hvernig háttað er almennri löggæslu á staðnum. Eru aðstæður því mismunandi á ýmsum stöðum. Þá skiptir líka máli, að víða má segja að skemmtun fari fram bæði innan dyra og utan, þ, e. að gestum er leyft að fara út úr samkomuhúsi og inn aftur meðan á skemmtun stendur, en húsi er ekki lokað á tilteknum tíma. Leiðir þetta til mismunandi löggæsluþarfar. Rétt er að undirstrika að í raun og veru ber sá, sem skemmtun heldur, ábyrgð á því að samkoman fari vel fram, og því væri æskilegast og raunar til þess ætlast að samkomuhaldari haldi uppi traustu eftirliti með eigin starfsliði. Reynslan mun hins vegar sú að slíkt eftirlit gefur ekki alltaf nógu góða raun. Er því oft nauðsyn að áskilja löggæslu á skemmtununum sjálfum, auk þess sem nauðsynlegt er að áskilja löggæslu vegna umhverfis skemmtistaðarins. Eins og fram kemur af því, sem ég hef hér sagt, eru reglur um löggæslu á samkomum að meginefni til komnar til ára sinna. Hafa þær að nokkru þróast með mismunandi hætti í einstökum umdæmum, þannig að greiðsluhluti ríkisins er í reyndinni misstór. Þess vegna er þörf á endurskoðun á þessum reglum og samræmingu og verður unnið að því á næstunni. Ég vil geta þess í þessu sambandi að fyrir nokkru hefur einmitt dómsmrn. skrifað bréf til allra lögreglustjóra varðandi þetta efni og til undirbúnings setningu reglna um þetta efni, sem ég má e. t. v. lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta, ef ég er ekki búinn að fara yfir tímann. Það er svo hljóðandi : „Skv. 8. gr. l. um lögreglumenn, nr. 56/1972, er lögreglustjóra heimilt að binda skemmtanaleyfi því skilyrði að lögreglumenn verði á skemmtistað og skal þá leyfishafi greiða kostnað af þeirri löggæslu skv. reglum sem ráðh. setur. Skipulag þessara mála er nú með nokkuð mismunandi hætti í hinum ýmsu lögsagnarumdæmum. Vegna fyrirhugaðrar endurskoðunar og samræmingar á reglum um þetta efni er þess óskað að verði send grg. um það hvernig þessum málum er nú háttað í umdæmi yðar. Þyrfti þar m. a. að koma fram hvernig áskilnaður um löggæslu er í reynd, hvort löggæslunni er beint að fastráðnum lögreglumönnum eða héraðslögreglumönnum, hvert hlutverk lögreglumannanna er, svo sem hvort þeir annist eftirlit innan húss eða utan, hvernig öðru eftirliti er háttað, svo sem dyravörslu, hvernig háttað er greiðslum til lögreglumanna, svo og að hvaða marki áskilnaður er gerður um þátttöku skemmtanahaldara í kostnaði við löggæsluna. Óskað er eftir því að grg. um þetta efni berist rn. sem fyrst.“ Ég hef í þessu svari mínu ekki lesið upp tölur um það hvað er greitt á hverjum stað, en að sjálfsögðu getur hv. fyrirspyrjandi fengið upplýsingar um það, ef hann kemur í rn., og séð hvernig greiðslum í einstökum lögsagnarumdæmum hefur verið háttað, en eins og fram hefur komið er það með nokkuð mismunandi móti og lögreglustjórar hafa fylgt nokkuð mismunandi reglum. Sumir lögreglustjórar hafa haldið uppi þeirri góðu reglu, vil ég segja, að láta skemmtanahaldara greiða löggæslukostnað að fullu.

Fyrirspyrjandi (Karvel Pálmason) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þau svör sem hann gaf við þessari fsp. Mér sýnist þau undirstrika það, sem grunur var uppi um, að hér væri með nokkuð mismunandi hætti staðið að kostnaðargreiðslu af hálfu ríkissjóðs vegna þessara starfa, - mismunandi hætti og misrétti, sem í enn einu tilvikinu sannar það að hinar strjálu byggðir verða afskiptar vegna þessara reglna sem gilt hafa. Ég fagna því að sjálfsögðu að í undirbúningi er eða hafin endurskoðun þessara reglna og ég vona að niðurstöður þeirrar endurskoðunar sjái dagsins ljós hið fyrsta. Ég er ekki alveg sammála hæstv. dómsmrh., hans síðustu orðum áðan, um þá góðu reglu lögreglustjóra í sumum lögsagnarumdæmum að láta viðkomandi aðila, sem skemmtun heldur, greiða stærstan hluta af þessum kostnaði, vegna þess að með þeim reglum, sem hafa verið, hefur þetta að verulegu leyti bitnað á félags- og íþróttamálastarfsemi í hinum strjálu byggðum. Þeir aðilar, sem staðið hafa fyrir slíku skemmtanahaldi hafa orðið að borga svo og svo mikið vegna einmitt þessa kostnaðar sem á hinum þéttbýlli stöðum þeir losna við sem halda slíkar skemmtanir. Þetta er sá mismunur sem hið allra fyrsta þyrfti að hverfa. En ég sem sagt fagna því, að málið er í endurskoðun, og vænti þess að breyttar reglur í réttlætisátt sjái dagsins ljós hið fyrsta.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. á þskj. 41 um stöðu Félagsheimilasjóðs. Fsp þessi er í fjórum liðum og hljóðar þannig, með leyfi forseta: „1. Hversu mörg félagsheimili, sem eru í smíðum eða fullbúin, njóta nú styrks úr Félagsheimilasjóði skv. l. nr. 107 frá 1970? 2. Hver er skuld Félagsheimilasjóðs á lögboðnum 40% hluta stofnkostnaðar þessara félagsheimila, skipt eftir kjördæmum? 3. Hvað er áætlað að það muni taka Félagsheimilasjóð langan tíma að greiða upp umrædda skuld miðað við núverandi tekjustofna sjóðsins? 4. Hefur Félagsheimilasjóður notfært sér heimild í 5. mgr. 3. gr. l. nr. 107 frá 1910 til út gáfu skuldabréfa og þá í hve ríkum mæli?“ Það ætti að vera óþarft að fylgja þessari fsp. úr hlaði með mörgum orðum. Tilefnið er einfaldlega það að fá upplýst um stöðu sjóðsins nú og framtíðarhorfur til að hægt sé að gera sér grein fyrir því hvað sé fram undan við byggingu þeirra félagsheimila, sem nú eru í smíðum, því að enda þótt búið sé að gera verulegt átak við byggingu félagsheimila í mörgum héruðum landsins á liðnum árum, þá er það svo að annars staðar á langt í land að lokið hafi verið við fyrirhugaðar byggingar sem ráðist hefur verið í til að leysa brýnan vanda í félagslegri aðstöðu þessara byggðarlaga. Það hlýtur öllum að vera ljóst hvaða þýðingu það hefur fyrir hvert byggðarlag að hafa gott samkomuhús til að hægt sé að halda uppi eðlilegu félagslífi. Það hefur því löngum verið sérstakt áhugamál þm. utan af landsbyggðinni að efla beri Félagsheimilasjóð, því að reyndin hefur orðið sú að flest samkomuhús úti á landi hafa verið byggð skv. l. um Félagsheimilasjóð, nú lögum 107 frá 1970, og notið styrks úr þeim sjóði, en hámark styrks skv. þessum lögum getur orðið 40% af byggingarkostnaðinum. Tekjustofn Félagsheimilasjóðs er hluti af skemmtanaskattinum, skv. l. nr. 58 frá 1970, og er heimilt að verja allt að 90% af tekjum Félagsheimilasjóðs til að styrkja byggingar skv. lögunum, en 10% skulu renna í Menningarsjóð félagsheimila. Þá er í 5. málsgr. 3. gr. l. heimild fyrir Félagsheimilasjóð til að gefa út skuldabréf til allt að 15 ára með venjulegum vöxtum til að greiða styrki, bæði til félagsheimila, sem eru í smiðum, og eins húsa, sem lokið er við. Og 4. liðurinn í þessari fsp. lýtur einmitt að þessu atriði. Ég vænti þess svo að fá glögg svör frá hæstv. menntmrh. við þessum fsp.



Herra forseti. Ég vil leitast við að svara fsp. hv. fyrirspyrjanda. Þetta verður dálítill talnalestur, þó ekki mjög langur því að þetta er í samanþjöppuðu máli frá rn. Ef hann þreytir menn verður það að skrifast á reikning hv. fyrirspyrjanda. Fyrsta spurningin er: „Hversu mörg félagsheimili, sem eru í smíðum eða fullbúin, njóta nú styrks úr Félagsheimilasjóði skv. l. nr. 107 frá 1970?“ Síðustu uppgjör Félagsheimilasjóðs og úthlutanir til eigendafélaga félagsheimila miðast við 31.12. 1974. Skv. bókum sjóðsins frá þeim tímamótum verður svarið við þessari spurningu: A. Í smíðum 19 Fullbúin, en styrkjagreiðslu ekki lokið 24 Alls 43 B. 1) Voru gerð upp, en má búast við ein- hverri viðbót er endanlegt uppgjör berst 8 2) Nýjar framkvæmdir frá 1975 8 Alls 59 Önnur spurning: „Hver er skuld Félagsheimilasjóðs á lögboðnum 40% hluta stofnkostnaðar þeirra félagsheimila, skipt eftir kjördæmum?“ 1. Reykjaneskjördæmi: Inneign 7 félagsheimila kr. 9 511 814 2. Reykjavíkurkjördæmi: Inneign 3 félagsheimila - 3 080 986 3. Vesturlandskjördæmi: Inneign 8 félagsheimila - 14 332 926 4. Vestfjarðakjördæmi: Inneign 3 félagsheimila - 6 551 409 5. Norðurlandskjörd.-vestra: Inneign 7 félagsheimila - 11 190 962 6. Norðurlandskjörd.-eystra: Inneign 6 félagsheimila – 9 971 621 7. Austurlandskjördæmi: Inneign 2 félagsheimila - 1 430 613 8. Suðurlandskjördæmi: Inneign 7 félagsheimila - 16 538 390 Inneign 43 félagsheimila alls kr. 66 608 721 Þriðja spurning: „Hvað er ætlað að það muni taka Félagsheimilasjóð langan tíma að greiða upp umrædda skuld miðað við núv. tekjustofna sjóðsins?“ Í des. 1974 var lokið við að greiða með fjórum beinum árlegum greiðslum þá inneign, 46.9 millj. kr., sem 60 félagsheimili áttu inni hjá sjóðnum 1. 1. 1971 og hafði þá sjóðurinn greitt 31 þeirra 1. des. 1970 14.1 millj kr. í skuldabréfum af inneign miðað við 1. 1. 1970. Kostnaður við smíði félagsheimila á árinu 1974 nam um 90 millj. kr., þátttaka sjóðsins því í þeim kostnaði 36 millj. kr. Innstæður 1. 1. 1974 námu 64.2 millj kr. Í des. 1974 námu því innstæður alls 100.2 millj. kr. Af þeim innstæðum voru af tekjum sjóðsins af skemmtanaskatti 1974 34.6 millj. kr. greiddar, og námu því innstæður að lokinni úthlutun 65.6 millj. kr. Hve kostnaður við smíði félagsheimila í ár verður hár er eigi kunnugt, en áætla má hann um 80 millj. kr. og þátttöku sjóðsins því 32 millj. kr. Í árslok 1975 má því áætla að innstæður nemi 87.6 millj. kr. Tekjur sjóðsins af skemmtanaskatti yfirstandandi árs eru áætlaðar 39.6 millj. kr., en af þeirri upphæð fara 10% til Menningarsjóðs félagsheimila, svo að til greiðslu innstæðu yrðu 35,7 millj. kr. og innstæður næmu að lokinni úthlutun 51.9 millj. kr. Verði næstu 2–3 ár ekki leyfð smíði nýrra félagsheimila, þá ætlar stjórn sjóðsins að sjóðurinn komist úr skuldum 1978. - Rétt er að geta þess, að búast má við hærri tekjum af innheimtu skemmtanaskatts en gert er ráð fyrir í fjárl. 1975. - Í öðru lagi námu kröfur af óinnheimtum skemmtanaskatti 1974 8 millj. kr. skv. uppgjöri ríkisbókhaldsins frá 9. júní 1975. Verði um hækkun á innheimtu á skemmtanaskatti að ræða fyrir árið 1975 og takist að innheimta það, sem óinnheimt var af skatti 1974, þá væri hugsanlegt að innstæður eigendafélaga yrðu litlar við lok úthlutana á tekjum sjóðsins 1977. Fjórða spurningin er svo: „Hefur Félagsheimilasjóður notfært sér heimild í 5. málsgr. 3. gr. l. nr. 107 frá 1970 til útgáfu skuldabréfa og þá í hve ríkum mæli?“ 1. des. 1970 voru gefin út til 31 félagsheimilis skuldabréf að upphæð 14.1 millj. kr. Þá hef ég reynt í sem allra stystu máli að svara þessum fjórum spurningum hv. fyrirspyrjanda.

Fyrirspyrjandi (Jóhannes Árnasort) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir glögg og greinargóð svör við .þessum fsp. Svo sem fram kom í svörum hans er ljóst að þessi sjóður, Félagsheimilasjóður, er allverulega á eftir með greiðslur til stofnkostnaðar þeirra félagsheimila, sem ýmist er fulllokið eða í smíðum, þ. e. a. s. 40% af stofnkostnaðinum. Virðist því þurfa að skoða þetta mál nokkuð á næstunni, ef ekki á til vandamála að koma við a. m. k. ákveðnar framkvæmdir úti um land, því að raunin er sú að það hefur verið reynt af þeim aðilum, sem standa fyrir þessum byggingum, eigendafélögunum - og sveitarfélögin eru auðvitað þar aðilar líka, að koma þeim undir þak og taka þau sem fyrst í notkun, því að það er dýrt að láta slíkar framkvæmdir standa ónotaðar árum saman. Þá hefur verið gripið til þess að byggingaraðilarnir hafa tekið lán til þess að standa undir þeim hluta sem ella hefði komið frá Félagsheimilasjóði. Þetta getur í mörgum tilvikum verið þung greiðslubyrði fyrir lítil sveitarfélög. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir greinargóð svör.



Herra forseti. Ég hafði á þinginu í fyrra spurt um nær hið sama en þó ekki svona ítarlega. Þá kom auðvitað nákvæmlega sama í ljós og nú, að skuldahalinn er ærið langur. Afkoma sjóðsins er slík að sveitarfélög og aðrir eigendur hafa mátt bera ómældar byrðar vegna vanskila og dráttar á greiðslunni frá sjóðnum. Ég spurði að þessu þá vegna ákveðins tilefnis. Ég minnti þá á eldri húsin, elstu félagsheimilin. Nú stendur fyrir dyrum mikið viðhald og endurbætur á mörgum þeirra og vitanlega er engin heimild til þátttöku Félagsheimilasjóðs í því verkefni. Vegna þess að sumir standa nú andspænis þessu, annars vegar að leggja út í dýran viðhalds- og endurbótakostnað án þátttöku Félagsheimilasjóðs eða hreinlega reyna að komast í sjóðinn þrátt fyrir hans stöðu og byggja nýtt hús, þá held ég að það væri rétt, þrátt fyrir þessa slæmu stöðu, þrátt fyrir þennan langa skuldahala sem þarna er, að fara að koma inn heimild til einhverrar þátttöku Félagsheimilasjóðs í meiri háttar endurbótum á hinum elstu félagsheimilum. Ég hygg að ég muni flytja um þetta frv. nú í vetur, því að ég held það að til lengdar verði það hagstæðara Félagsheimilasjóði að taka þátt í verulegum endurbótum á félagsheimilunum, þeim elstu, sem þurfa þeirra með, heldur en ef eigendur þeirra ákvæða hreinlega að byggja ný og dýr hús, því að þessi hús hafa orðið með ári hverju stærri og íburðarmeiri eins og kannske vera ber í samræmi við íbúðarhúsin okkar, sem hafa auðvitað ráðið þeirri þróun einnig. Ég minni aðeins á þessi elstu hús. Þau eru mörg hver illa farin, þurfa mikilla endurbóta við. Sveitarfélögin og aðrir eigendur ráða ekki við þetta einir og fara þá kannske þá leið að fara í nýja byggingu á dýru húsi. Þar af leiðandi held ég að það sé nauðsynlegt að sjóðurinn fái heimild til að taka þátt í þótt ekki væri nema hluta af endurbótakostnaði félagsheimilanna.



Herra forseti. Á undanförnum árum hefur sú þróun orðið í efnahagskerfi íslendinga að æ stærri hluti gjaldeyristekna þjóðarinnar er sprottinn af efnahagslegri starfsemi erlendra aðila á Íslandi. Á fyrri hluta áratugsins 1950–1960, fyrstu árin eftir að bandarískur her kom til landsins, skipuðust mál þannig að mjög stór hluti gjaldeyristekna þjóðarinnar varð beinlínis vegna framkvæmda bandaríska hersins á Íslandi. Fljótlega kom í ljós að þorri þjóðarinnar var andsnúinn þeirri stefnu að svo hátt hlutfall gjaldeyristekna stafaði af starfsemi erlendra aðila í landinu, og á síðari hluta þessa áratugs og fram eftir áratugnum 1960–1970 lækkaði þetta hlutfall. Með tilkomu atvinnurekstrar Swiss Aluminium á Íslandi og Johns Manville og með auknum framkvæmdum bandaríska hersins á Íslandi, sem nú þegar eru hafnar og utanrrh. upplýsti hér fyrir nokkru, hafa bæst í hóp þeirra manna, íslendinga, sem stunda störf á vegum hersins, nokkur hundruð manna, og það hlutfall mun halda áfram að aukast á næstunni, og hafnar eru framkvæmdir við járnblendiverksmiðju sem að verulegu leyti er grundvölluð á samböndum og aðild erlends stórfyrirtækis, Union Carbide, og þá er ljóst að nú þegar blasir það við að enn á ný sé hátt hlutfall gjaldeyristekna íslendinga, eða m. ö. o. grundvöllurinn undir efnahagslegu sjálfstæði landsins, okkar gjaldeyristekjur, að verða háður atvinnurekstri útlendinga á Íslandi. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé eitt af grundvallarverkum í sjálfstæðisstarfsemi þjóðarinnar á þessum árum og í framtíðinni að sporna hér við fótum, að vara við því þegar í upphafi að þetta hlutfall verði aukið og þjóðin fái að fylgjast mjög náið og nákvæmlega með öllum þeim áformum sem uppi eru um að auka enn frekar hlutdeild útlendinga í atvinnurekstri á Íslandi. Ef svo heldur fram sem nú hefur verið um nokkurra ára skeið, þá blasir það við að jafnvel innan áratugs verði yfir fjórðungur af gjaldeyristekjum íslendinga vegna atvinnurekstrar útlendinga í landinu. Ef skýrslur fiskifræðinga eru réttar og aflamagn okkar hér við strendur landsins mun minnka, þá getur þetta hlutfall jafnvel orðið enn hærra. Ég tel það þess vegna nauðsynlegan þátt í viðnámi gegn ásælni erlendra stórfyrirtækja í íslensku atvinnulífi að þjóðin fái að fylgjast mjög nákvæmlega með öllum áformum í þessum efnum og tilraunum þessara fyrirtækja til samskipta við íslenskar stjórnstofnanir á þessu sviði. Eins og þm. muna frá umr. hér fyrir skömmu, þegar rætt var um orkumál á Austurlandi, átti ég von á því að hæstv. iðnrh. mundi ekki skýra eins nákvæmlega og ég óskaði og taldi nauðsynlegt frá samskiptum íslenskra aðila við þessi stórfyrirtæki - eða réttara sagt frá ásælni erlendra stórfyrirtækja og fyrirspurnum þeirra og athugunum á möguleikum á nánari atvinnurekstri á Íslandi. Ég bar því fram fyrir fram þá fsp. sem hér er til umr. til þess að gefa hæstv. ráðh. aftur tækifæri til þess að gefa Alþ. nákvæma, ítarlega og tæmandi skrá yfir allar tilraunir, formlegar eða óformlegar, í formi kynnisferða, viðræðna eða samstarfsnefnda eða á annan hátt, sem átt hefðu sér stað milli íslenskra aðila og þessara fyrirtækja. Ég ber því fram, herra forseti, þá fsp. sem hér er í tveim liðum: „Við hvaða erlenda aðila hafa íslenskar stofnanir haft sambandi vegna nýrra virkjana og/eða hugsanlegrar stóriðju á Austurlandi og hverjir hafa haft frumkvæði að slíkum samböndum?“ Og í öðru lagi: „Hvers eðlis hafa þessi samskipti verið, t. d. kynnisferðir, viðræður, stofnun formlegra eða óformlegra samstarfsnefnda eða annað?“

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Fsp. hv. þm. fjallar um það við hvaða erlenda aðila íslenskar stofnanir hafa haft samband vegna nýrra virkjana eða hugsanlegrar stóriðju á Austurlandi og hvers eðlis þessi samskipti hafi verið. Samkvæmt ákvörðun fyrri ríkisstjórnar, vinstri stjórnarinnar, er það viðræðunefnd um orkufrekan iðnað sem hefur það verkefni með höndum að eiga viðræður við erlenda aðila í þessu sambandi. Þau svör, sem ég hér gef, eru því fyrst og fremst að sjálfsögðu byggð á upplýsingum frá n. Á undanförnum árum hafa ýmsir erlendir aðilar haft samband við íslensk stjórnvöld og spurst fyrir um möguleika á orkuöflun til stóriðju. Eðlilega hefur staðsetning slíkrar iðju á Austurlandi einnig komið til tals, ekki síst þar sem talið er að þar geti orðið stærsta virkjun landsins og jafnframt að mjög góð hafnarskilyrði eru víða á Austfjörðum. Meðal þeirra fyrirtækja, er samband hafa haft við íslenskar stofnanir, má nefna Norsk Hydro í Noregi, Alusuisse í Svisslandi og Amax Aluminium í Bandaríkjunum. Viðræðunefnd um orkufrekan iðnað er sá íslenski aðill sem þessi fyrirtæki hafa haft samband við. Frumkvæðið hefur komið frá hinum erlendu aðilum. Þessi samskipti hafa verið með ýmsu móti. Í sumum tilvikum hefur verið um bréfaskriftir að ræða eingöngu, í öðru hafa fyrirtækin látið í ljós óskir um viðræður og kynnisferðir. Einnig hefur í nokkrum tilvíkum komið fram ósk frá fyrirtækjunum um að þau fengju leyfi til að senda sérfræðinga sína á vettvang til að kynna sér aðstæður. Viðræðunefnd hefur orðið við þessum óskum og hefur jafnan séð þá til þess að íslenskir sérfræðingar hafi starfað með hinum erlendu til þess að fylgjast með og kynna sér sjónarmið þeirra. Má að öðru leyti vísa til þess svars sem ég gaf fyrir viku við fsp. hv. 7. landsk. þm., Helga F. Seljans, en fsp. hans, önnur sú sem hann bar hér fram, fjatlaði um það hvort Swiss Aluminium eða aðrir erlendir aðilar hefðu átt einhverja aðild að rannsóknum á Austfjörðum og hvort uppi væru áform um slíka aðild varðandi frekari rannsókn o. s. frv. Ég tel því ekki ástæðu til að hafa þetta svar lengra.

Fyrirspyrjandi (Ólafur Ragnar Grímsson) : Herra forseti. Ég vil þakka iðnrh. fyrir hans svör, sem voru nú allítarlegri en við sams konar fsp. sem hv. þm. Helgi F. Seljan bar fram, eins og hæstv. ráðh. sagði, fyrir viku. Bendir það til að ítrekaðar fsp. af þessu tagi kunni að afla áfram nákvæmari upplýsinga um þessi samskipti heldur en hin fyrsta tilraun bar árangur um. Hæstv. ráðh. upplýsti að tvö fyrirtæki til viðbótar við Swiss Aluminium hefðu leitað eftir og sýnt áhuga á stóriðjurekstri á Austurlandi. Fyrir viku taldi hann enga ástæðu til að nefna þessi fyrirtæki, þótt hv. þm. Helgi F. Seljan spyrði þá um Swiss Aluminium eða aðra aðila. Nú hefur verið upplýst að a. m. k. tveir aðrir aðilar, Amax Aluminium og Norsk Hydro, hafa með bréfaskriftum eða kynnisferðum eða heimsóknum eða viðræðum við íslenska sérfræðinga sýnt áhuga á stóriðju á Austurlandi. Ég tel það vissulega ómaksins vert að fá slíkar upplýsingar hér fram, þótt þær hefðu gjarnan mátt vera ítarlegri en fram kom hjá hæstv. ráðh., um hver framþróun þessa máls hefði verið eða hvort samskiptum við þessa aðila hefði verið algerlega slitið. Ég vil þess vegna ítreka það aftur við hæstv. ráðh. hvort hann vilji lýsa því hér yfir að þessum samskiptum sé slitið, þau hafi átt sér stað, frumkvæðið hafi komið frá hinum erlendu aðilum, en þau séu nú úr sögunni, eða hvort þau séu enn með einhverjum hætti á dagskrá og þá með hvaða hætti. Ég tel að þetta sé einföld spurning, ekki flókin, hún krefjist ekki mjög flókins svars. Hún felur það einfaldlega í sér: Er þessum samskiptum lokið eða ekki? - að það komi skýrt fram hjá hæstv. ráðherra hvort svo sé. Ef þeim er ekki lokið eða hæstv. ráðh. vill ekki lýsa því hér yfir að þeim sé lokið, þá lýsi hann því yfir í hvaða formi þau séu nú. Ég vil ítreka það, að ég tel að þessi ásókn erlendra stóriðjufyrirtækja í íslensk orkuver sé eitt það mesta hættumerki, sem að íslenskri þjóð stafar í framtíðinni. Þegar járnblendiverksmiðjan verður tekin til starfa, þó að hún sé að vísu að hluta til í eign íslendinga, þá verður það hlutfall af gjaldeyristekjum okkar og útflutningi, sem beinlínis er grundvallað á eða sprottið af samstarfi við erlenda aðila, orðið svo hátt að ég tel að það verði þegar komið að hættumerkinu, hvað þá heldur ef einhverjum öðrum fyrirtækjum verður bætt í þann hóp. Ég held að það sé hollt að rifja upp yfirlýsingar íslenskra stjórnmálaflokka á fyrri hluta áratugsins 1950–1960, þegar hlutfall gjaldeyristekna af bandaríska hernum var orðið svo hátt að öllum þjóðhollum mönnum þótti nóg komið og íslendingar gengu í það að snúa þeirri þróun við. Ég tel þess vegna að það sé fyllilega tímabært að tekið sé til athugunar hér á Íslandi og þá á Alþ. sérstaklega með tilliti til þessarar ásóknar fyrirtækja eins og Swiss Aluminium, Norsk Hydro og Amax Aluminium og jafnvel annarra slíkra aðila og með tilliti til þeirra skýrslna, sem komið hafa fram um stórverksmiðjur víða um land, að Alþ. taki til athugunar hvort það vilji ekki lýsa því yfir að þessi fjárfesting, þessi atvinnurekstur erlendra aðila á Íslandi sé þegar að komast á það hátt stig, að a. m. k. á næsta áratug verði ekki fleirum bætt í þann hóp. Ég er þess fullviss að haldi gjaldeyristekjur okkar áfram að vera í svo ríkum mæli og jafnvel enn frekar sprottnar af starfsemi þessara aðila og íslenskir fiskistofnar verða jafnvel skertir og okkar eigin veiðar takmarkaðar á mestu árum, þá verður það fyllilega spurning innan fárra ára hvort hægt sé að tala um raunverulegt efnahagslegt sjálfstæði þjóðar sem á kannske fjórðung gjaldeyristekna sinna eða meir frá starfsemi erlendra stóriðjufyrirtækja í landinu.



Herra forseti. Hér var áðan minnst á fyrirtækið Norsk Hydro í svari hæstv. ráðh. Mér er afar kunnugt um bær viðræður sem Norsk Hydro átti við heimaaðila, þ. e. a. s. við hreppsnefnd og aðra framámenn í minni heimabyggð, Reyðarfirði. Þeir sýndu á því mikinn áhuga að koma þar upp álverksmiðju á tímabili, munu síðan hafa horfið frá því, a. m. k. höfum við, sem betur fer, ekki heyrt neitt frá þeim nýlega. Það fer þá fram bak við tjöldin ef svo er að þeir hafi enn þennan áhuga. Meiri hl. hreppsnefndar þá ákvað að taka upp viðræður og kanna þetta mál við Norsk Hydro. Ég var hins vegar andvígur því og hef ekki dregið neina dul á andstöðu mína við öll slík áform. Hæstv. ráðh. vitnaði bæði hér og eins í svari við fsp. minni um daginn í viðræðunefnd um orkufrekan iðnað. Þá spurði ég alveg sérstaklega um sannleiksgildi ákveðinnar hviksögu sem hefur gengið eystra mjög ákveðið varðandi n. sem þegar væri komin á laggirnar af hálfu annaðhvort rn. eða þessarar viðræðunefndar annars vegar og erlendra aðila hins vegar. Mig langar til þess, af því að ég veit að hér er einn hv. þm. staddur, sem er þessu máli mjög kunnugur, er í þessari víðræðunefnd, að inna hann nánar eftir því, vegna þess að mér þótti ég ekki fá nógu ljós svör þá frá hæstv. ráðh. varðandi það hvort eitthvað væri í þessu hæft, hvort þessi víðræðunefnd um orkufrekan iðnað hefur tekið einhverja ákvörðun þar að lútandi, um einhverja samstarfsn. með þessum útlendingum. Það væri mjög kærkomið að fá algera neitun á þessari hviksögu. Hún hefur gengið mjög ákveðið og gott að fá svar um hana frá bæði hæstv. ráðh. og hv. þm. Steingrími Hermannssyni, sem ég veit að er fús til að gefa einnig um þetta upplýsingar.



Herra forseti. Það er ekki ófyrirsynju að menn standa hér upp og láta í ljós ugg út af þeim áformum sem bersýnilega eru á ferðinni bak við tjöldin um að koma upp stóriðju á Austurlandi. Ég held að fulltrúar austfirðinga, sem hér hafa talað, ættu að láta reynslu okkar vestlendinga sér að kenningu verða. Það, sem getur komið í veg fyrir, að austfirðingar fái yfir sig þennan ófögnuð, er ekkert annað en viðbrögð fólksins heima fyrir. Ef austfirðingar rísa upp og frábiðja sér þennan ófögnuð, þá er hægt að koma í veg fyrir hann. Ég er sannfærður um að við vestlendingar hefðum losnað undan því að fá yfir okkur þá verksmiðju, sem verið er að reisa við Grundartanga núna, ef menn hefðu áttað sig fyrr, ef menn hefðu skilið eðli þessara mála eins og þeir skilja það í dag. Ég ætla ekki við þessar umr. að rekja hvernig þeim málum er komið hjá okkur. Ég er búinn að flytja um það þáltill. að framkvæmdum verði frestað þar efra. Þar er nú að ljúka fyrsta stigi. Það er að ljúka fyrsta stigi þess þjösnaskapar, sem tengdur er framkvæmdunum þar efra. Það er búið að riðlast þar um og spilla náttúru. Það er búið að sýna það, að þetta fyrirtæki og þeir aðilar, sem við erum hér komnir í bland við, virða ekki íslenskan verkalýð hið allra minnsta. Óvirðing þeirra gagnvart íslenskum verkalýð er slík sem engin dæmi eru um áratugum saman. Vandræði margs konar önnur hafa af þessu sprottið. Þetta hefur opnað augu fólks, og ef fleiri flokkar en Alþb. hefðu risið upp gegn þessu, meðan málið var enn í undirbúningi, og sameinast um að sporna gegn þessu, þá held ég að við hefðum komið í veg fyrir þennan ófögnuð, við hefðum losnað við þennan ófögnuð. Og ég vil beina því til austfirðinga að þeir reyni að átta sig í tæka tíð og rísi upp gegn þessu, og þá er ég að tala um almenning þar eystra.



Herra forseti. Vegna fsp., sem hv. 7. landsk. beindi til mín, vil ég taka það fram í upphafi að viðræðunefnd um orkufrekan iðnað er að sjálfsögðu ekkert annað en ráðgefandi nefnd. Hún er skipuð af iðnrh. Hún tekur engar ákvarðanir nema ríkisstj. fjalli þar um. Ég hlustaði ekki á svar hæstv. iðnrh. um daginn, en ég efast ekki um að slíkt hefur þar komið fram. Þar sem þarna er sérstaklega rætt um Swiss Aluminium og áhuga þess fyrirtækis á virkjunarmöguleika á Austfjörðum, -- það má vel vera að ég sé að endurtaka það sem kom fram áður, - en það fyrirtæki sýndi, ef ég man rétt, fyrir um það bil tveim árum áhuga á því jafnvel að taka þátt í virkjunarrannsóknum þar, en því var vísað frá af stjórnvöldum og mér er ekki kunnugt um að slíkt tilboð hafi verið endurnýjað. Hins vegar fór fyrirtækið fram á það siðar, hvort það mætti kynna sér þær hugmyndir sem þarna eru uppl. Því var játað, enda hafa ýmsir gert það, og komu, að því er ég best veit, 2 eða 3 sérfræðingar frá þessu fyrirtæki til landsins og ferðuðust þarna um með mönnum frá Orkustofnun. En um skipun samstarfsnefndar er mér ekki kunnugt. Það hefur a. m. k. ekki verið á vegum viðræðunefndar um orkufrekan iðnað og ekki á vegum iðnrn. að því sem ég best veit. Þeir komu og kynntu sér þessi mál, og ég get bætt því við, að þeir sögðu okkur nýlega að þeir ætluðu að skrifa einhverja álitsgerð um þetta og það er þeim að sjálfsögðu frjálst að gera. Annars verð ég að segja um það, sem kom fram hjá. hv. fyrirspyrjanda, að mikil ásókn væri í þetta, að ég held að það sé miklu minna en hv. fyrirspyrjandi telur. Það eru ákaflega margar fsp. sem koma bréflega og jafnvel stoppa hér menn á ferð á milli heimsálfa. Langflestir sýna ekki áhuga framar. Þeir koma hér, fá einhverja bæklinga sem eru til og fara svo. Staðreyndin er sú að það hafa verið sett ákaflega þröng skilyrði fyrir slíku samstarfi, sem ég get ekki rakið nú, en hef oft minnst á, og það hefur ekki verið horfið frá þeim. Margir vilja ekki sætta sig við það. Margt fleira mætti að sjálfsögðu um þetta segja, en það hefur eflaust komið hér fram. Tíminn leyfir ekki frekari ræðu.



Herra forseti. Sú fsp., sem ég hef beint til hæstv. menntmrh. varðandi undanþágu afnotagjalda af hljóðvarpi og sjónvarpi, er til komin vegna þess að margir hafa haft á orði að framkvæmd þessara laga mundi ekki vera sem skyldi, þ. e. a. s. að mun færri njóti í raun en þeir, sem á þyrftu að halda. Fsp. mín til hæstv. menntmrh. er svo hljóðandi: „Hve margir elli- og örorkulífeyrisþegar njóta undanþágu afnotagjalda af hljóðvarpi og sjónvarpi samkv. 31. gr. reglugerðar um ríkisútvarp frá 1. nóv. 1972?“ Í öðru lagi: „Hve mörgum væri heimil undanþága samkv. túlkun yfirmanna ríkisútvarpsins?“



Herra forseti. Ég hef þessi svör að gefa við fsp.: Í 15. gr. útvarpslaga, nr. 19 1971, segir svo: „Í reglugerð má ákveða að þeir, sem hljóta uppbót á elli- eða örorkulífeyri samkv. 21. gr. laga um almannatryggingar frá 1963 verði undanþegnir afnotagjöldum. Í reglugerð má einnig ákveða undanþágu blindra manna frá greiðslu afnotagjalda af hljóðvarpi.“ Í reglugerð nr. 260 1974 um ríkisútvarp segir svo í 31. gr.: „Veita skal þeim elli- og örorkulífeyrisþega, sem fær uppbót á lífeyri sinn samkv. 7. gr. reglugerðar nr. 32 frá 25. jan. 1972, um lágmarkslífeyri og hækkun tryggingabóta samkv. lögum um almannatryggingar, undanþágu frá greiðslu afnotagjalds af viðtæki í hans eigu, enda sé viðtækið hagnýtt til einkanota. Útvarpsstjóri ákveður undanþágu blindra manna frá greiðslu afnotagjalda af hljóðvarpi að fengnum till. samtaka blindra.“ Samkv. upplýsingum innheimtudeildar ríkisútvarpsins eru nú skráðir aðilar, sem njóta undanþáguákvæðis, samtals 883 með sjónvarpsog útvarpsviðtæki, 248 með útvarpsviðtæki eingöngu, enn fremur eru einstaklingar í stofnunum með 392 sjónvarps- og útvarpstæki samkv. öðrum ákvæðum en 31. gr. reglugerðarinnar. Tryggingastofnun ríkisins sendir innheimtudeild ríkisútvarpsins tilkynningar um þá sem njóta þeirrar sérstöku uppbótar sem þennan rétt veitir til afnotagjaldslausra sjónvarps- og útvarpsnota, en ákvæði um einkanot þessara tækja er síðan reynt að sannprófa, því að þetta fyrirkomulag býður heim þeirri freistingu að húsráðendur telji viðtæki eign þess aðila á heimilinu sem undanþáguákvæði kunna að ná til og munu vera einhver brögð að þessu. Annar liður fsp., þ. e. hve mörgum væri heimil undanþága samkv. túlkun yfirmanna ríkisútvarpsins, þá er í rauninni ekkert um það að segja umfram það sem ég hef nú tekið fram. Túlkun yfirmanna ríkisútvarpsins getur ekki orðið mikið álitamál því að ákvæði reglugerðarinnar eru nokkuð afdráttarlaus. Í rauninni virðist eðlilegra - eða það er mín skoðun a. m. k. - að Tryggingastofnun ríkisins greiddi afnotagjöldin fyrir styrkþega heldur en að ríkisútvarpið veiti þennan afslátt. Mér sýnist að það væri eðlilegri leið. Ríkisútvarpið á erfitt með að koma þarna við sjálfstæðu mati. Og Tryggingastofnuninni er nú ætlað að styðja þá sem eru stuðnings þurfi. En hvað um það, þetta er ákvæði í lögum, heimildarákvæði, og það hefur verið ákveðið að nota það. Reglugerðin segir „skal“ og skal ég ekkert fara frekar út í þá sálma. En þó að ég hafi ekki sem nákvæmastar tölur í höndum um, hverju þessar fjárhæðir nema, þá er mér tjáð að gera megi ráð fyrir að þær skipti eitthvað um 29–30 millj. kr. fyrir ríkisútvarpið á einu ári. Ég held að ég hafi þá svarað spurningum hv. fyrirspyrjanda eins og efni standa til.

Fyrirspyrjandi (Vilborg Harðardóttir). Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans, greinargóð svo langt sem þau náðu. En ég held að þau sýni einmitt það, sem okkur grunaði áður, að þessi undanþága nær ekki til allra sem á þurfa að halda. Það kom fram að undanþágan nær til innan við 900 hvað snertir sjónvarp og hljóðvarp saman og um 250 sem eru aðeins með hljóðvarp. Tala þeirra, sem njóta uppbótar af tekjutryggingu, mun vera um 1700 manns, svo að þetta er ekki óskapa upphæð sem þarna þyrfti að sjá af ef allir fengju að njóta. Þar að auki yrðu þetta alls ekki allir, því að þetta tekur aðeins til einkaafnota, en ekki til þeirra sem búa á heimilum þar sem aðrir búa sem hafa fullar tekjur eða eðlilegar tekjur. En það er annað, sem ég vildi vekja máls á í þessu sambandi, og það er að benda hæstv. ráðh. og þingheimi á að e. t. v. væri eðlilegra að þetta næði ekki aðeins til þeirra, sem hafa uppbót á tekjutryggingu, heldur kannske til þeirra sem hafa svo tillitlar tekjur að þeir þurfa að fá tekjutryggingu. Tekjutrygging er nú, 1975, 29 þús. kr. á mánuði til einstaklinga og 61169 kr. til hjóna. Geta allir sagt sér það sjálfir hvernig fólki gengur að lifa á þessu, hvað þá að borga að auki afnotagjöld fyrir útvarp, síma og aðrar þarfir. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið hjá Tryggingastofnuninni, mun undanþága frá afnotagjöldum að miklum meiri hluta ná til fólks í Reykjavik og nágrenni, en síður til fólks úti á landi, af hverju sem stafar, kannske af upplýsingaleysi. En úti á landi er kostnaðurinn enn þá meiri fyrir fólk við að lifa og þar koma til liðir eins og t. d. olía sem er mjög mörgu eldra fólki mjög erfiður liður. Þessar upphæðir, sem hæstv. ráðh. nefndi, - hann talaði um milli 20 og 30 millj., - leyfi ég mér að efast um að sé réttar. Ég fékk þessa tölu reyndar líka hjá menntmrn. Mér var sagt að útvarpsmenn teldu tekjurýrnun vegna sjónvarps yfir 20 millj. kr. og vegna útvarps um 6–7 millj. kr. Þetta passar ekki við tölurnar sem Tryggingastofnunin og innheimta útvarpsins gefur upp yfir þá sem njóta undanþágu af afnotagjaldi, vegna þess að ef maður margfaldar 900 með árgjaldinu 12 200 kr., þá koma reyndar út tæpar 11 millj., en ekki neinar 20, og um 950 þús. hjá þeim sem njóta undanþágu af afnotagjaldi af hljóðvarpi, en ekki það sem þarna vantar á þessar 30.



Herra forseti. Þegar samþykkt voru lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir voru flestir því sammála að eitt hið þýðingarmesta við þessi lög væri kafli sem fjallaði um ráðgjöf og fræðslu, bæði til almennings og í skólum. Í 7. gr. í þessum kafla er kveðið á um fræðslu um kynlíf og siðfræði kynlífsins á skyldunámsstigi í skólum landsins. Þar stendur, með leyfi forseta: „Fræðsluyfirvöld skulu í samráði við skólayfirlækni veita fræðslu um kynlíf og siðfræði kynlífsins á skyldunámsstigi í skólum landsins. Einnig skal veita þessa fræðslu á öðrum námsstigum.“ Þessi lög voru samþykkt 9. maí s. l. Ég hef ekki orðið vör við að neinar ráðstafanir hafi verið gerðar til þess að veita þessa fræðslu í skólum né reyndar heldur í heilbrigðisstofnunum nema að mjög litlu leyti. Spurning mín til hæstv. ráðh. er því á þessa leið: „Hafa fræðsluyfirvöld gert ráðstafanir til að veita fræðslu um kynlíf og siðfræði kynlífsins á skyldunámsstigi í skólum landsins og á öðrum námsstigum? Hvenær má vænta þess að slík fræðsla komi á námsskrá?“



Herra forseti. Þessari fsp. hv. þm. vil ég svara á þessa leið : Framkvæmd þessa ákvæðis laga frá í vor leið þarf á í skiljanlegum ástæðum nokkurn undirbúning. Sá undirbúningur fer að venjulegum hætti fram í skólarannsóknadeild menntmrn. og hefur þegar hafist þar. Gert er ráð fyrir að kynlífsfræðsla tengist tveimur námsgreinum, þ. e. samfélagsfræði og líffræði. Námsefni er nú í undirbúningi og raunar er tilraunakennsla hafin eða um það bil að hefjast að því er varðar einstaka þætti fræðslunnar. En þannig er háttað framkvæmd nýjunga í námsefni á mörgum öðrum sviðum, að fyrst eru gerðar nokkrar prófanir í tilteknum skólum, áður en farið er með það út í allt skólakerfið. Í samfélagsfræði, svo að ég greini aðeins nánar frá áformum, - í samfélagsfræði er áætlað að vikið verði að þessu efni á 1., 3., 4., 7. og 8. eða 9. námsári, og í líffræði er áætlað að þetta efni verði tekið fyrir á 4., 5. eða 6. og 8. eða 9. námsári. Og þá skal ég að lokum geta þess, að miðað er við að þessi fræðsla verði í höndum hlutaðeigandi kennara.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans og það gleður mig að tilraunakennsla skuli nú eiga að fara að hefjast, því að satt að segja hefur þessum málum lengi verið mjög ábótavant í skólum landsins. Í grg., sem var með frv. til fóstureyðingarlaganna á síðasta ári, kom fram í sambandi við námsefni og kennslu í skólum að af því námsefni, sem nú er til staðar í skólunum, má varla ráða hvernig á að búa til barn, hvað þá hvernig eigi að koma í veg fyrir getnað. Og fáviskan er ótrúleg á þessum sviðum. Hún er ótrúlegri en nokkur getur ímyndað sér. Ég get nefnt mjög nýlegt dæmi frá ráðgjafarþjónustunni sem er hér í Reykjavík, reyndar ekki í skólum, heldur í Heilsuverndarstöðinni, opin aðeins einu sinni í viku. Þangað kom stúlka nýlega 16 ára og var að biðja um ráð. Hún hafði ekki fengið blæðingar í langan tíma. Það kom í ljós að stúlkan var komin 61/2 mánuð á leið. Hún hafði ekki hugmynd um þetta. Ég bendi bara á þetta sem dæmi um það, hve fáviskan er ótrúleg og hve nauðsynlegt er að hefja þessa fræðslu snemma, þ. e. a. s. áður eða um leið og börn verða kynþroska.