Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á undanförnum þingum hefur fjvn. fundið að því formi, sem frv. til fjáraukalaga hefur verið í, og lagt áherzlu á, að leitað væri heimildar fyrir öllum umframgreiðslum á hverjum lið fjárlagagreinanna, en ekki, eins og verið hefur undanfarið, að tekinn hefur verið aðeins sá mismunur, sem hefur orðið á hverri einstakri grein. Vitanlega verða fjáraukalögin með þessu formi, sem fjvn. hefur óskað eftir, hærri en ella, en hins vegar því sannari. Nú er frv. til fjáraukalaga lagt fyrir í því formi, sem fjvn. hefur óskað, en ýmislegt reyndist samt athugavert. Þar á meðal komu í ljós furðulegar samlagningarskekkjur, og þurfti n. því að gera allmargar brtt., sem flestar varða niðurstöðutölur hinna ýmsu greina og eins lokatölu frv. Í 2. gr. frv., sem nær yfir öll þau ríkisfyrirtæki, þar sem umframgreiðslur hafa átt sér stað samkvæmt ríkisreikningi 1950, eru með talin 6 ríkisbú, sem ekki hafa verið sett inn í fjárlög, og þarf því að fá aukafjárveitingu fyrir öllum rekstrargjöldum þeirra, sem urðu árið 1950 milli 1.8 og 1.9 millj. kr. Fjvn. hefur áður bent á, að eðlilegast sé, að rekstraráætlun þessara búa sé sett inn á fjárlög eins og annarra ríkisfyrirtækja. Hefur það sjónarmið í orði kveðnu verið viðurkennt af fjmrn., en aldrei framkvæmt. Við þessa grein frv. gerir fjvn. engar tölulegar brtt., sem hafa nokkur áhrif á niðurstöðutölur gr., en brtt. við 2. gr. eru þessar: Við tölul. 2, þ.e. síminn. Fyrir orðin „umfram fjárlagaáætlun“ komi: tekjum umfram fjárlagaáætlun. - Má gera ráð fyrir, að hér hafi orðið „tekjum“ fallið niður við prentun og sé um þannig vaxna leiðréttingu að ræða. Við 6. lið 2. gr. og 9. lið, þ.e. Ríkisprentsmiðjan Gutenberg og Landssmiðjan, gerir fjvn. þær brtt., að í staðinn fyrir, að tekið er fram í gr., hverjar hafi orðið brúttótekjur þessara fyrirtækja, þá leggur n. til, að tekið sé fram, hvað tekjur þessara fyrirtækja hafi farið fram úr áætlun. Þessi brtt. er bæði til samræmis við það, sem er annars staðar í gr., og eins meira upplýsandi, þ.e. hvað tekjurnar hafi farið fram úr áætlun, til samanburðar við það, sem rekstrargjöldin hafa líka farið fram úr áætlun. Við 5. gr. frv. er flutt brtt. Þar kemur fram í niðurstöðutölu mikil samlagningarskekkja, og á niðurstöðutala þeirrar gr. að vera 5.661.917.98 í staðinn fyrir í frv. 2.930.032.04. Við 8. gr. er fyrst lítils háttar leiðrétting við íþróttakennaraskóla ríkisins, aðeins um 40 aura. - Við niðurstöðutölu B-liðs 8. gr. er sömuleiðis leiðrétting á samlagningu, þannig að út á að koma kr. 6.684.961.78 í staðinn fyrir kr. 2.205.607.15. Þar af leiðandi breytist svo niðurstöðutala gr. samtals, að sama skapi, í kr. 7.324.922.75. Við 13. lið 11. gr. er smávægileg brtt. Það er leiðrétting á umframgreiðslu hjá upptökuheimilinu í Elliðahvammi um 6 aura. Við samtölu 3.–13. gr. frv. er einnig brtt., og er það niðurstaða þeirra leiðréttinga, sem brtt. n. leiða af sér. En þar við bætist svo, að samkvæmt 19. gr. fjárl. frá 1950 eru veittar 14 millj. kr. til greiðslu vegna launahækkana, uppbóta úr lífeyrissjóði, eftirlauna o.fl. Þessi útgjöld koma auðvitað fram á réttum stöðum á hinum einstöku greinum ríkisreikningsins, en þar að sjálfsögðu ekki settar neinar tölur á móti samkv. fjárl. Í 3.–13. gr. frv., sem ná yfir allar rekstrargreinar fjárl., eru m.a. taldar allar þær greiðslur, sem heimilaðar voru með 14 millj. kr. fjárveitingunni á 19. gr., og á því niðurstöðutala þessara greina að lækka að sama skapi. 14. gr. frv. fjallar um eignaaukningar á 20. gr. fjárl. Heimilaðar voru þar samkvæmt fjárl. út kr. 3.6417.506.00, en við þessa upphæð á að bæta 570 þús. kr. Stafar það af því, að á fjárl. 1950, 16. gr. D. VI, voru heimilaðar 650 þús. kr. til lána til kaupa á dieselrafstöðvum. Af þessari upphæð voru útborgaðar 570 þús. kr., sem á ríkisreikningi eru færðar á 20. gr. út og er út af fyrir sig rétt. En þær koma fram aftur á fjáraukalagafrv. sem umframgreiðsla. Hins vegar var, eins og ég hef sagt, heimild á 16. gr. fyrir þessari greiðslu, og á því umframgreiðslan á eignaaukningargreininni að lækka um þessar 570 þús. kr. Niðurstöðutala frv. lækkar því, samkvæmt því, sem ég hef lýst lauslega, og samkvæmt e-lið 7. brtt. í nál. 665 niður í kr. 122.786.561.69. Ég kem þá í lokin, að 1. gr. frv., og um hana er í raun og veru ekkert að segja annað en að tölur 1. gr. breytast eðlilega í samræmi við niðurstöðutölur brtt. Ég hef þá lauslega gert grein fyrir brtt. fjvn., og leggur n. til, að frv. verði samþ. með brtt. á þskj. 665. Jafnframt væntir n. þess, að ekki komi oftar fyrir jafnfráleitar tölulegar skekkjur og nú voru í frv., sem reyndar hafa verið meiri og minni mörg undanfarin ár í frv. til fjáraukal. Slíkar skekkjur virðast óþarfar og í raun og veru óafsakanlegar. Þá er það skoðun n., að þótt dálítið hafi þokazt í áttina til lagfæringar, þá séu frv. til fjáraukal. enn of síðbúin og að réttu lagi hefði frv. til fjáraukal. fyrir árið 1951 átt að liggja fyrir þessu hv. Alþ.



Herra forseti. Allshn. hefur tekið þessa till. til allýtarlegrar meðferðar, en hún fjallar um rannsókn á jarðhita og undirbúning almennrar löggjafar um hagnýtingu hans, svo sem segir á þskj. 81. N. leitaði álits jarðboranadeildar raforkumálaskrifstofunnar og fékk frá deildinni allýtarlegt álit um málið, þar sem bæði er frá því skýrt, hvað gert hafi verið í þessu máli, og jafnframt bent á nauðsyn þess, að enn meira verði aðhafzt í málinu. Það kemur í ljós, svo sem einnig hv. þm. mun kunnugt, að töluvert hefur verið að því gert að rannsaka jarðhita hér á Íslandi, en hins vegar tekur raforkumálaskrifstofan fram, að mikla nauðsyn beri til þess að haga þessum rannsóknum skipulegar, en gert hefur verið og kortleggja jarðhitasvæði landsins einmitt á svipaðan hátt eins og gert er ráð fyrir í þessari till., þannig að teknar verði 2–3 sýslur á ári hverju og þær kortlagðar nákvæmlega, hvar jarðhita er í þeim að finna. Deildin telur, að það muni að vísu hafa í för með sér nokkurn kostnað, en þó muni sá kostnaður ekki verða yfir 75 þús. kr. á ári, og virðist það ekki vera ýkjamikið, miðað við þá miklu nauðsyn, sem er á því að kanna til hlítar, hvar þessar mikilvægu orkulindir er að finna í landinu. Jafnframt hefur raforkumálaskrifstofan tekið fram, að nokkuð hafi verið unnið að því að undirbúa heildarlöggjöf um jarðhita, svo sem gert er ráð fyrir í þessari till., og tekur fram, að það sé einmitt mjög knýjandi nauðsyn, að það verði gert og samræmd þau lagaákvæði, sem um þetta efni gilda. Þar sem þessar upplýsingar benda í senn til þess, að mikil nauðsyn sé á að láta hraða ýtarlegum athugunum á jarðhita og nýtingu hans og jafnframt að hraða undirbúningi á setningu heildarlöggjafar um jarðhita, þá hefur n. samhljóða mælt með því, að till. þessi verði samþ. með þeirri smávægilegu breytingu, að þar sem upplýst er frá raforkumálaskrifstofunni, að þegar hefur allmikið verið unnið að þessum málum, þá verði breytt orðalagi upphafslínu till. þannig, að í stað þess, að þar er talað um að láta fram fara víðtæka rannsókn, þá verði sett þar: „að láta hraða sem mest“ - og er þá átt við framhald þeirra rannsókna, sem gerðar hafa verið. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta. Ég geri ráð fyrir, að allir hv. þm. séu sammála um mikilvægi þess fyrir þjóðarbúskapinn í heild, að sem allra hraðast verði að því gengið að nýta þessar orkulindir landsins, sem má segja að jafngildi því, að við ættum hér kola- og olíulindir í landi okkar, ef þær eru nýttar til hlítar, og auk þess eru möguleikar til þess að nýta þessar lindir á margvíslegan annan hátt, svo sem hv. þm. er einnig kunnugt, og hefur þegar verið samkvæmt upplýsingum raforkumálaskrifstofunnar nokkuð að því unnið að kanna, hvort hagkvæmt væri að nýta jarðhita t. d. til ýmiss konar iðnaðar, en raforkumálsskrifstofan telur, að það sé mikil nauðsyn að gera þær athuganir víðtækari og láta kanna fleiri möguleika í því efni. Það er því skoðun allshn., að rétt sé til þess að greiða fyrir framkvæmdum í þessu máli að samþ. þessa till. með þeirri breytingu, sem ég gat um.



Herra forseti. Ég hef ekkert við það að athuga, að þessi till. sé samþykkt. Það er ekki nema gott um það að segja, að mönnum er nú almennt í þessu landi, bæði þm. og öðrum, orðið það ljóst, að jarðhitinn er mjög mikils virði, og það má segja, að bæði utan þings og innan sé mjög mikill áhugi ríkjandi á því, að þessar rannsóknir, sem hér er um rætt, fari fram. Það er einnig nauðsyn á því að fá almenna löggjöf um jarðhita, en það er ekki vandalaust verk að semja löggjöf um jarðhita. Raunverulega þurfa víðtækar rannsóknir að fara fram á jarðhitanum, eins og raforkumálaskrifstofan bendir á, áður en löggjöf verður sett. Ég hygg, að það hafi fáar stofnanir hér í landi meiri áhuga á því að fá almenna löggjöf um jarðhitann heldur en raforkumálaskrifstofan, sem mikið hefur við þessi mál fengizt, en fáum sennilega ljósara, hvað það er vandasamt að setja löggjöf um jarðhitann, meðan við vitum ekki, hvernig honum er háttað. Það er m. a. ekki vandalaust að setja ákvæði um það, hvað einstaklingar eiga og hvað ríkið á, og draga mörkin þar á milli. Kemur þar til athugunar margt, m. a. hvort einstaklingar eiga að eiga nokkuð af hitanum, sem er á yfirborðinu, og þá hvað langt niður í jörðu. Allt þetta er erfitt að setja löggjöf um, fyrr en maður veit nánar um jarðhitann. Nú er mjög mikill áhugi á því að rannsaka, hvernig jarðhitanum er háttað, og það eru ákaflega tíðar fyrirspurnir frá einstaklingum um það, hvort þeir geti fengið rannsakað hjá sér möguleika fyrir notkun jarðhita, sem þeir álita að sé þar og þar í jörðu. Þegar ég tók við þessum málum, höfðu rannsóknir farið fram og boranir allvíða í landinu, og ríkið hafði haft í notkun allmarga jarðbora til þess að láta rannsaka jarðhita, og það er skemmst af því að segja, að þetta var framkvæmt fyrir áhugasama einstaklinga, sem þá voru til staðar og enn eru margir til staðar, en skuldirnar voru orðnar 700 þús., sem fjöldi manna og sveitarfélaga stóð í við raforkumálaskrifstofuna fyrir framkvæmdar mannsóknir og fyrir framkvæmdar boranir, sem einnig eru hluti af rannsókninni. Það var þess vegna breytt þannig til, að raforkumálaskrifstofan var látin segja til um það, hvar væru mestar líkur fyrir því að beita þeim jarðborunum, sem raforkumálaskrifstofan eða m. ö. o. ríkið gegnum raforkumálaskrifstofuna réð yfir, og síðan var hætt að láta ríkið framkvæma þessar boranir, en borarnir voru lánaðir gegn sanngjörnu endurgjaldi sveitarfélögunum og stofnunum, sem vildu bora á þeim stöðum, sem raforkumálaskrifstofan áleit að mundu geta gefið fljótan árangur. Nægir að nefna hitasvæðið nálægt Selfossi. Þar var unnið með jarðborum, sem ríkið lánaði gegn hæfilegri leigu, og enn fremur í námunda við Sauðárkrók. Sömuleiðis hafa verið lánaðir jarðborar til þess að rannsaka kolalögin vestur í Dölum. Af þessari stuttu sögu sést það, að það vantar ekki áhugann hjá landsmönnum til að framkvæma þetta, en menn verða að minnast þess, að þessar rannsóknir eru mjög dýrar. Enn þá eru rannsóknir á yfirborði jarðar ekki komnar á það stig, að þær gefi neina fullvissu um það, hvort heitt vatn er í jörðu, þó að það gefi bendingar, og á því vil ég vekja athygli í sambandi við þetta mál og reyndar annað mál, sem hér er á dagskrá, um rannsókn náttúrusuðæfa almennt, að vitanlega er sjálfsagt, að ríkisstj. framkvæmi eða láti framkvæma þessar rannsóknir, eftir því sem unnt er, - allar þær rannsóknir, sem stofnanir ríkisins geta framkvæmt án sérstaks kostnaðarauka, er sjálfsagt að láta framkvæma, en þm. verða að gera sér það ljóst, að rannsóknir, sem kosta fé, er ekki hægt að framkvæma hraðar en fjárveiting er veitt til þess á fjárlögum að framkvæma rannsóknirnar. Þetta vil ég hafa sagt um þær óskir, sem hér koma fram í tveim þáltill., þannig að ríkisstj. verði ekki eftir á krafin um meiri verk í þessum málum, en þingið hefur markað ríkisstj. með fjárveitingu til þessara mála. Meira sé ég ekki ástæðu til þess að segja um þessa þáltill., og ég hef síður en svo neitt við það að athuga, að þingið sýni áhuga sinn í þessu máli með því að samþ. þessa till., þó að ég hefði kosið heldur, að fjárveitingin til rannsóknanna væri meiri, en hún er og það hefði verið a. m. k. gert samhliða till.



Það var nokkuð snemma á þessu þingi vísað til fjvn. þremur þáltill., sem að efni til voru allar mjög skyldar. Það voru till. um hafrannsóknaskip, á þskj. 158, till. um fiskileitarskip á djúpmiðum, sem er á þskj. 182, og loks till. um síldarleit fyrir Norður- og Norðausturlandi, sem er á þskj. 71. Fjvn. sendi allar þessar till. til umsagnar til þeirra aðila, sem telja má að sjálfsögðu að beri að leita til um tillögur og álit um slík mál sem þessi, sem sé Fiskifélags Íslands, fiskideildar Atvinnudeildar háskólans og forstjóra íslenzku landhelgisgæzlunnar. Umsagnir frá öllum þessum aðilum bárust svo n. nokkru síðar, og voru þær allar jákvæðar að því leyti til, að þessir aðilar töldu það efni, sem í till. þessum felst, mjög mikilsvert og að full ástæða væri til, að gerðar væru ráðstafanir, sem stefndu í þessa átt. Hins vegar kom það fram í till. þessara aðila, að þeir voru ekki allir á einu máli um það, hvernig haga skyldi úrbótum í þessu efni. Þannig voru svörin nokkuð mismunandi um það, hvernig bezt yrði fyrir komið endurbótum á hafrannsóknum hér við land, þó að allir mæltu mjög eindregið með því, að undinn yrði bráður bugur að því að bæta þar úr, svo að hafrannsóknir af hálfu okkar Íslendinga kæmust sem fyrst á svipað stig og nú er hjá Norðmönnum, sem eru mjög framarlega í þessari grein og telja sig hafa borið mjög mikið úr býtum fyrir það, hvað þeir hafa lagt mikla áherzlu á hafrannsóknirnar. Enn fremur voru að því er síldarleitina snertir einnig nokkuð skiptar skoðanir um, hvernig henni bæri að haga, og sömuleiðis um fiskileit á djúpmiðum. Af öllu þessu er það ljóst, að hér er fullkomin ástæða til, að gerð sé gaumgæfileg rannsókn á þessum atriðum öllum, hvernig endurbótum á þessu verði bezt fyrir komið, þannig að líklegt sé til skjóts árangurs fyrir sjávarútveg landsmanna. Það kom einnig fram í viðræðum um þetta í fjvn., að það voru ekki allir á sama máli um það, hvernig þessu yrði bezt fyrir komið. Hins vegar var n. mjög einhuga um að ýta undir, að rannsókn þessi færi fram og að hún tæki sem skemmstan tíma, svo að hægt væri að hefja sem fyrst endurbætur á þessu sviði, en þar sem hér var um svo skyld mál að ræða, þá varð að samkomulagi í n. að sameina þessar till. í eitt, og var þá lögð til grundvallar till. á þskj. 158 og orðuð um með tilliti til þess, að hún grípur nú yfir stærra svið en henni hafði upphaflega verið ætlað að gera. Till. um síldarleit á þskj. 71 var einskorðuð við síldarsvæðin fyrir Norður- og Norðausturlandi. Hins vegar felst í brtt. n., að því er hún kemur inn á þetta atriði, vitanlega það, að síldarleitinni sé hagað þannig, að hún fari fram hvarvetna kringum strendur landsins og á djúpmiðum, eftir því sem menn álíta hagkvæmast á hverjum tíma. Þá hefur n. einnig gert það að till. sinni, að um þau atriði, sem í ályktun þessari greinir, skuli ríkisstj. kveðja sér til aðstoðar sérfróða menn á þessum sviðum. Það er t. d. að því vikið í þáltill. á þskj. 182, um fiskileit á djúpmiðum, sem hv. 2. landsk. þm. flytur, að þar sé haft samráð við starfandi togaraskipstjóra, og fellur það alveg saman við það, sem n. leggur áherzlu á, að hvarvetna séu til kvaddir sérfróðir menn í þessum málum og þeir, sem langa reynslu hafa, þegar ríkisstj. fer að athuga þau. Ég held, að það sé ekki fleira í sambandi við þessa till. n., sem ástæða sé fyrir mig fyrir hönd n. að taka frekar fram um þetta, nema tilefni gefist til þess, en fjvn. leggur áherzlu á það, að till. þessi verði samþ., samtímis því sem hún leggur á það megináherzlu, að ríkisstj. hefjist hér handa og greiði sem fyrst götu þeirra umbóta, sem nauðsynlegt er að gerðar verði á þessu sviði og að er stefnt með tillögunni.



Herra forseti. Ég sé það, að hv. fjvn. ætlast til þess, að till. sú til þál., sem ég flutti á þskj. 182, um fiskileitarskip á djúpmiðum, verði afgreidd með þeirri brtt., sem hún flytur við 114. mál og frsm. af n. hálfu hefur nú nýlega gert grein fyrir. Ég skal segja það, að ég tel, að fjvn. hafi ekki viljað verða við þeirri málaleitun, sem í minni till. felst, nema að mjög litlu leyti. Að vísu viðurkennir hún með þessu nauðsyn málsins og vill stuðla að því, að fram fari athugun á því verkefni, sem í minni till. var lagt til að unnið yrði að, en á allmikið annan veg en ég hafði gert hér grein fyrir og kemur fram í grg. minnar till. að ætlazt var til. Mín till. var um það, að nú þegar yrði hafizt handa um að gera út fiskileitarskip - ekki um það, að íslenzka ríkið léti byggja eða kaupa hafrannsóknaskip eða fiskirannsóknaskip. Ég geri mér það fyllilega ljóst, að það er ákaflega æskilegt og gott mál að berjast fyrir því, en það tekur langan tíma, þarf allmikinn undirbúning og kostar talsvert mikið fé að koma því máli fram. En hitt atriðið, að ríkið beiti sér fyrir því, að tekið sé skip á leigu um stundarsakir og það gert út í því sérstaka augnamiði að kanna betur fiskislóðir í kringum landið á óathuguðum fiskimiðum og að þá séu sérstaklega athuguð fiskimiðin á djúpmiðum í kringum landið, er í rauninni hægt að framkvæma fljótlega, að vísu með nokkrum tilkostnaði, en ég er ekki viss um, að sá tilkostnaður þurfi að vera mjög mikill. Eins og ég sagði hér á sínum tíma um þetta mál, er það orðið mjög almennt álit t. d. skipstjóra á íslenzka togaraflotanum, að þetta sé orðið mjög aðkallandi málefni. Íslenzku togararnir eru svo dýr skip í rekstri og mönnuð svo mörgum mönnum, að það er ekki hægt að halda þeim þann veg úti að láta þá leita að nýjum fiskimiðum allt í kringum landið. Til þess eru þeir of kostnaðarsamir, þó að skipin séu á allan hátt hentug og góð sem veiðiskip. Hins vegar er það, að það hefði verið hægt að gera út á ódýrari hátt skip, sem leitaði í kringum landið á líklegum stöðum að nýjum veiðisvæðum, og á þann hátt hefði slíkt fiskileitarskip getað borgað sig þjóðhagslega og það fljótlega með því að greiða síðan götu veiðiskipaflotans inn á þessi nýju fiskimið. Nokkrir togarar úr íslenzka flotanum hafa unnið talsvert mikið að þessu á undanförnum árum og bætt allstórum veiðisvæðum við þau, sem kunn voru áður, en hins vegar sýnir reynslan, að það er of kostnaðarsamt fyrir skip, sem er í gangandi rekstri, að stunda þessar athuganir, og oft vill líka fara svo, að einstakir skipstjórar, sem komast á hin nýju mið, vilja búa að þessu einir sér og halda þessu mjög fyrir utan þekkingu annarra, en fram hjá öllu slíku yrði vitanlega siglt, ef efnt væri til þessarar almennu fiskileitar af hálfu ríkisins. Ég skal ekki fara um þetta miklu fleiri orðum, því að ég þykist vita, að hv. alþm. viti í aðalatriðum, hvað hér er um að ræða. Það hefur verið vakin athygli á þessu máli nú. Hv. fjvn. hefur tekið undir þessa nauðsyn, vill greiða götu þess, en hefur samt talið óhjákvæmilegt, eins og sakir standa nú, að hengja þetta aðkallandi vandamál, sem ég kalla, aftan í hið stóra vandamál okkar að eignast hafrannsóknaskip, sem vitanlega kemur ekki í okkar þjónustu fyrr en eftir allmörg ár. Ég hefði sem sagt kosið hina leiðina, eins og lagt var til í minni till., að það yrði hafizt handa sem allra fyrst um þetta sérstaka verkefni, sem ég lagði til, en mun eftir atvikum eigi að síður samþ. till. fjvn., því að hún vekur fyllilega athygli á málinu og ýtir því nokkuð áleiðis, en það er það lengsta, sem mér sýnist, að á þessu þingi sé hægt að komast í sambandi við þetta mál.



Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 2. landsk., sem ég vildi bæta hér við framsöguræðu mína. - Ég held, að hv. þm. geri of mikið úr þeim mismun, sem er á hans till. og þeirri afgreiðslu á henni, sem fjvn. leggur til. Í till. hans felst, að ríkisstj. sé falið að efna til skipulagðrar fiskileitar með vel útbúnu skipi, en það er vitanlega mjög þýðingarmikið atriði í þessu máli að það sé að vel yfirlögðu ráði gert, hvernig hér er að vikizt og á stað farið. Í þeim bendingum, sem n. fékk frá þeim aðilum, sem ég nefndi hér áðan, komu fram nokkur mismunandi sjónarmið á þessu atriði. Sumir bentu á það, eins og fram kom hjá hv. ræðumanni, að e. t. v. mundi heppilegast að fá leigðan einn eða fleiri af nýsköpunartogurunum til þess að framkvæma þetta verk. Aðrir lögðu til, að yfirleitt mætti samrýma þetta þeirri starfsemi, sem það væntanlega hafrannsóknaskip hefði með höndum. Var af einhverjum aðilanum, sem tillögurnar voru sendar til, - ég ætla, að það hafi verið af Fiskifélagi Íslands, - á það bent, að e. t. v. væri hér fyrir í landhelgisgæzlunni nú skip, sem væri ekki óhentugt til hafrannsókna, þ. e. varðskipið Ægir. Lagði fiskimálastjóri, sem reit bréf um þetta efni, á það áherzlu, að hvað stærðina snertir mundi þetta skip vera hæfilegt til þess, og gerði þá jafnframt ráð fyrir, að e. t. v. gæti það að einhverju leyti innt af hendi þetta fiskileitarstarf, þó að aðaltillaga hans væri sú, að tilraun þessi yrði gerð með því að leigja til þess nýsköpunartogara. Nú er það ekki svo í raun og veru, að þessi till. sé hengd, eins og hv. þm. orðaði það, aftan í till. um hafrannsóknaskip, því að hvert atriði í till. n., athugun á hafrannsóknaskipi, athugun á fiskileit á djúpmiðum og athugun á síldarleit, er sjálfstætt atriði út af fyrir sig, þannig að það er ekkert bundið hvað við annað, heldur kemur það fram sem sjálfstætt rannsóknaratriði hvert um sig. Það er aðeins af því að n. fannst réttara að hafa þetta form á því, þar sem málin eru skyld, að sameina þetta í eina till., en alls ekki binda það þannig saman, að ekki væri hægt að skila áliti eða gera ráðstafanir um hvert atriði út af fyrir sig, þó að öll atriðin í þessu efni fylgdust ekki að. Þannig ber að líta á þessa till., og þegar það er athugað, þá held ég, að það sé ekki í rauninni mikið, sem hér ber á milli, því að það er vissulega hjá fjvn. fullur skilningur á nauðsyn þessa máls og ríkjandi áhugi fyrir því, að ríkisstj. hefjist handa til úrbóta um þessi atriði öll.



Herra forseti. Allshn. hefur tekið til meðferðar till. þá á þskj. 538, um undirbúning heildaráætlunar í þeim tilgangi að skapa og viðhalda jafnvægi í byggð landsins, sem nú er hér til umræðu. N. var á einu máli um það, að málefni það, sem till. fjallar um, væri þess eðlis, að því bæri að gefa mjög gaum og mikilvægt væri að hraða aðgerðum þeim, sem um er rætt í þessari till., og þess vegna taldi n. sjálfsagt, að till. fengi afgreiðslu á þessu þingi, þótt hún kæmi seint fram. Hv. 1. flm. till., þm. N-Ísf., rakti mjög ýtarlega í sinni framsöguræðu hér í hv. Alþ. þær röksemdir, sem liggja að baki þeirri hugmynd, sem í till. er, og sé ég ekki ástæðu til þess að rekja það mál hér nánar, en allshn.-mönnum var það öllum ljóst, að það er mikils um vert fyrir þjóðfélagið og til þess að við getum í raun og sannleika byggt allt okkar land, en hrekjumst ekki með allt fólkið til örfárra þröngra, afmarkaðra svæða á landinu, að leitazt verði við eftir megni að sporna fæti gegn því, að fólkið streymi úr hinum strjálu byggðum víðs vegar um land og til hinna þéttbýlli svæða og þá fyrst og fremst höfuðborgarinnar og þéttbýlisins hér við Faxaflóa. Það er auðvitað hægt að framkvæma margvíslegar aðgerðir á þessu sviði, og það verður auðvitað ekki tekin afstaða til þess, hvorki af allshn. né Alþ. yfirleitt, hversu mönnum sýnist um þær till., sem fram kunna að koma við þessa rannsókn. Það getur auðvitað komið til greina, að menn verði ekki á eitt sáttir um þær leiðir, sem till. kynnu að koma fram um. En eitt hygg ég þó, að allir muni vera sammála um, að það verði að vinna að þessu máli og reyna sem allra fyrst að kanna allar hugsanlegar leiðir til þess að geta á heilbrigðan hátt stuðlað gegn þeirri óheillavænlegu þróun, sem óneitanlega hefur verið í þessu efni í þjóðfélaginu um alllangt skeið undanfarið, og af þeim sökum sé það mikilvægt, að þessi till. verði samþ. og sú athugun fari fram sem allra fyrst, sem í henni er gert ráð fyrir. Það er því samdóma álit allshn. að mæla með því, að till. verði samþ. eins og hún er á þskj. 538.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft þessa till. til athugunar og sent hana til umsagnar til Búnaðarfélags Íslands, og hefur búnaðarmálastjóri fyrir hönd félagsins sent n. umsögn sína, sem birt er hér sem fskj. á þskj. 722. Þáltill., eins og hún er borin fram á þskj. 221, ætlast til þess, að Alþ. feli ríkisstj. að skipa 3 manna n. til þess að rannsaka, hvernig hagfelldast sé að hafa framræslu á Flóaáveitusvæðinu með sérstöku tilliti til þurrkunar landsins og hinna ýmsu jarða svæðisins til túnræktar og með hliðsjón af viðhaldi áveitunnar á jörðum, sem hennar hafa veruleg not. Einnig ætlast till. til þess, að gerð sé athugun sérstaklega, hvort nauðsynlegt sé að breyta l. um Flóaáveituna, og síðan er tekið fram í till., hvernig n. skuli skipuð. En enn fremur fer till. fram á það, að ríkisstj. heimilist að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs 100 þús. kr. lán, er stjórn áveitnanna kunni að taka innanlands til framkvæmda umbóta á áveitusvæðinu þegar á næsta sumri, og fari þær framkvæmdir eftir till. n. Fjvn. athugaði mjög rækilega allt þetta mál og ræddi um það við hv. flm. till. Hún kynnti sér m. a. löggjöfina um Flóaáveituna og Skeiðaáveituna. Þar kemur fram, að l. um Flóaáveituna eru frá 1917, en 1926 eru gerðar breytingar á þeim l., sem heimila ríkisstj. að láta fara fram og framkvæma umbætur á Flóaáveitunni, sem nauðsynlegar séu til þess, að verkið komi að notum eins og hugsað hafði verið í upphafi. Það var því mjög til umr. í n., hvort hægt væri að fela hæstv. ríkisstj. að framkvæma þetta verk eftir þeim lagafyrirmælum, sem gilda enn um þessi mál. En með því að ekki lágu fyrir upplýsingar um það, hversu víðtækar þær framkvæmdir kynnu afi vera og hversu mikilla umbóta er þörf á þessu svæði, til þess að þær mættu koma að fullum notum, og þá ekki heldur vitað, hvort hægt er að skipta þeim kostnaði niður á líkan hátt og gert var í upphafi, þegar til áveitnanna var stofnað, þá þótti fjvn. ekki rétt að afgreiða till. þannig. Henni er hins vegar fullkomlega ljóst, að hér er um mjög aðkallandi þörf að ræða að fá rannsakað ástand Flóa- og Skeiðaáveitnanna og fá um það till., hvaða umbætur eru nauðsynlegar til þess, að þetta verk komi að fullum notum, og einnig samtímis að athuga, hvort slíkar framkvæmdir heyri ekki að einhverju leyti undir jarðræktarl. eins og þau eru nú, því að vitanlega hafa þau tekið mjög miklum breytingum frá árinu 1926. M. a. þarf að athuga, hvort þann skurðgröft, sem nauðsynlegt kunni að vera að gera, sé ekki hægt að framkvæma undir þeim lagaákvæðum, sem gilda um skurðgröfur og skurðgröft í landinu, svo og ef farið er að breyta einhverjum hluta áveitusvæðisins í túnrækt, eins og e. t. v. hefur komið til athugunar hjá viðkomandi aðilum, hvort ekki sé þá hægt að framkvæma slíka túnrækt undir ákvæðum hinna almennu jarðræktarlaga. N. leit svo á, að allt þetta þyrfti að rannsaka mjög gaumgæfilega, og því leggur hún til, að till. verði breytt á þann hátt, sem gert er ráð fyrir á þskj. 722, en það er þannig, með leyfi hæstv. forseta, að tillgr. orðist svo: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að skipa 3 manna n. til þess að athuga gildandi lagaákvæði um Flóa- og Skeiðaáveiturnar og gera till. til breytinga á þeim, ef nauðsynlegt þykir, til tryggingar því, að mannvirki þessi komi að fullum notum, miðað við þær breytingar, sem orðið hafa síðan l. voru sett, enda fari samtímis fram athugun á öllu ásigkomulagi áveitnanna. Skal n. skipuð þannig: Einn samkv. sameiginlegri till. frá stjórnum áveitnanna, einn samkvæmt till. frá Búnaðarfélagi Íslands og einn án tilnefningar, og er hann formaður n. - Nefndin skal hafa lokið störfum og skilað till. sínum til ríkisstj. fyrir 1. sept. n. k.“ Er hér gert ráð fyrir, að stjórnir beggja áveitnanna komi sér saman um mann til þess að gæta hagsmuna sinna. Það þótti heppilegra en að skipta um mann í n. til athugunar við hvert landsvæði um sig, og taldi n., að á þessu mundu ekki verða nein vandkvæði, að þeir sameiginlega kæmu sér saman um einn fulltrúa. Þá þótti og sjálfsagt, að Búnaðarfélag Íslands hefði fulltrúa af sinni hálfu í sambandi við þessa rannsókn. Þarf að vera að minnsta kosti einn maður, sem mjög er kunnugur þessum málum. Og síðan skipaði hæstv. landbrh. einn mann sem formann n. N. leggur áherzlu á, að þessari athugun verði lokið eins og tiltekið er í till. og ef nauðsynlegt þykir að gera lagabreytingar, til þess að hægt sé að framkvæma þessar umbætur, þá leggi hæstv. ríkisstj. þær fyrir næsta Alþ., svo að Alþ. fái þá tækifæri til þess að athuga málið og gera till. um það og þá að ákveða, hvort það vill leggja út í þann kostnað, sem því kann að verða samfara. En fjvn. vill ekki á þessu stigi málsins hvorki gefa neitt fyrirheit um það né yfirleitt segja neitt um það, á meðan málið er ekki rannsakað. Ég vil vænta þess fyrir hönd n., að till. verði samþ. og að hv. flm. geti fellt sig við þá afgreiðslu, sem n. hefur lagt til að verði á málinu.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. fjvn. fyrir það, að hún afgr. þessa till. Ég býst reyndar við, að við hefðum nú fremur kosið, flm. hennar, að hún hefði verið nokkuð á annan veg. En vera má, að það beri nú reyndar ekki svo mikið á milli okkar upphaflegu till. og þessarar till., er hv. fjvn. ber fram, brtt. hennar, þannig að það megi að minnsta kosti með góðum vilja ná sama árangri og það er vitaskuld höfuðatriðið. Ég hef ekkert við það að athuga, þó að hv. fjvn. felldi niður ábyrgðarheimildina. Það hefði verið í sjálfu sér eðlilegra, þar sem fjárl. voru á ferð, að maður hefði tekið þá upphæð og komið henni inn í fjárl., ef það hefði álitizt nauðsynlegt. Ég get búizt við því, að samkv. athugun og till. þeirrar n., sem fær málið til rannsóknar, hefði hvort sem er tæpast unnizt tími svo tímanlega sumars, að hægt hefði verið að framkvæma mikið, og þá þarf ekki að koma að sök, þó að þessi ábyrgðarheimild sé ekki veitt. Um efni brtt., borið saman við þá till., sem við flm. bárum fram, ber nú reyndar, sýnist mér, ekki svo mjög á milli. Það er gert ráð fyrir í brtt., að rannsókn fari fram, eins og er í upphaflegu till., bæði á löggjöfinni og staðháttunum, mannvirkjunum. Vitaskuld er það fyrst og fremst það, sem máli skiptir, og má segja, að þetta bindi hvað annað, og þess vegna gerir ekki svo mikið, þó að þessi munur sé nú á till., því að það má segja, að það sé meira orðamunur en efnis. Ég fyrir mitt leyti hefði nú kosið heldur, að maður frá Skeiðaáveitunni hefði tekið þátt í störfum, þegar athugun þeirrar áveitu fer fram, en mér skilst nú, að þeir geti komið því ósköp vel fyrir, svo að það þurfi ekki að valda neinni hindrun á athuguninni, þó að sami maðurinn starfi að því á báðum stöðunum. Það verður vafalaust samvinna við kunnuga menn um þetta hvort sem er á báðum áveitusvæðunum, svo að þetta þarf ekki að hindra góða niðurstöðu. Hv. frsm. fjvn. getur þess, að n. hafi eiginlega ekki verið ljóst, hvað hér kynni að vera mikið um að ræða, og það þykir mér ofur eðlilegt. Ekkert þess konar liggur fyrir, og ég hygg, að án undangenginnar nákvæmrar athugunar geti eiginlega enginn sagt um það, því að þetta svæði er svo stórt og áreiðanlega margt, sem kemur til greina, þegar athugun og rannsókn fer fram, að fyrir fram er ekki hægt að staðhæfa neitt um slíkt. Vera má, að hv. n. hafi líka gert sér nokkra hugmynd um það eða fundizt ástæða til þess út af því bréfi, sem hv. búnaðarmálastjóri hefur sent fjvn. Og ég verð að láta það í ljós, að mér þykir miklu miður, að búnaðarmálastjórinn skuli hafa haft svona rangar fregnir um áveituna, því að ég sé það af áliti hans, að hann hefur hvorki haft sannar spurnir af ástandi hennar né hvernig hún hefur verið rækt á þessu svæði. Það er fjarri því, að meginþorri bænda á þessu svæði hafi ekki reynt að sinna áveitunni. Þeir hafa varið miklum tíma og miklum fjármunum til þess að halda henni við. Einstaka undantekningar eru vitaskuld, en það stafar þá mest af því, að á stöku stað hafa menn ekki haft aðstöðu til að notfæra sér áveituna. Til þess að svo hefði mátt vera, hefði þurft að gera miklar breytingar, sem hafa vafalaust verið mörgum ofvaxnar. Það er rétt að geta þess einmitt í þessu sambandi, að í raun og veru var aldrei lokið við á.veituna til fulls. Áveitan var tekin út þremur árum eftir að byrjað var að starfrækja hana, og allýtarlegt álit, sem var um mannvirkið gert, er prentað og liggur fyrir, og er þar drepið á það á nokkrum stöðum, hvað mikið skorti á, að verkinu væri fullkomlega lokið, og það þyrfti að endurbæta. Eitthvað kann að hafa verið gert að því á nokkrum stöðum, það þori ég ekki um að segja, því að það er fyrst nú seinni árin, sem ég hef haft meiri kunnugleika af þessum málum en áður var, og stafar það af því, að nú er ég búsettur á þessu svæði, en áður átti ég heima langt í burtu og hafði ekki önnur kynni af þessu verki en það, sem mér var sagt, og lítið eitt var það, sem ég fór um svæðið. Ég skal taka fram til upplýsinga um það, hvort þeir, sem fyrir áveitunni hafa ráðið, hafi ekki reynt að halda í horfi, að nú eru greiddar - og hafa verið um nokkurt skeið - 10 krónur af hverjum hektara áveitulands til viðhalds, og það er ekki tekið tillit til þess, hvort landið er allt undir áveitu eða ekki. Og þessi greiðsla, þó að hún sé allmikil - það veit ég, að hv. þm. gera sér alveg ljóst, - hefur hvergi nærri hrokkið til fyrir viðhaldi áveitunnar og því, sem gera hefði þurft henni til umbóta. Ég skal nefna það sem dæmi, svo að mönnum verði það enn ljósara, að maður, sem á eyðijörð, sem hefur lítið land og vitaskuld ekki stórt engi, þar sem enginn kofi er uppistandandi og er fyrir alllöngu komin í eyði, verður að borga 600 kr. Ég vil vona, að menn sjái á þessu, að menn hafa gjarnan viljað halda þessu mannvirki við. Hitt er svo annað mál, að þó að áveituengið sé gott eða sá gróður, sem af því sprettur, þá er engu að síður, hvar sem mögulegt er að koma því við, nauðsynlegt að stækka túnin, því að með heyi af meginhluta þessa lands verða ekki mjólkurkýr fóðraðar öðruvísi, en með því að gefa þeim með erlendan fóðurbæti. Og þeir, sem til þekkja, vita, hvað dýrt það er og óhagkvæmt. Ég vænti, að hv. Alþ. geti á þessa till, fallizt.



Herra forseti. Það eru nokkuð margir dagar síðan hæstv. ríkisstj. skýrði frá því, að það mundi vera von á tilboði frá brezku stjórninni í löndunardeilunni, sem Íslendingar eiga nú í við Breta. En það fylgdi sú skýring með, að skýrslum væri ekki komin enn þá frá brezku stjórninni og það stafaði af lélegum póstsamgöngum. Nú hefur verið talað um mjög lélegar póstsamgöngur hér innanlands, einkanlega við Hornafjörð og ýmis héruð austanlands, en mér fer að lítast þannig á, að það muni ekki vera betri póstsamgöngur við Bretland. Er mér farið að leiðast eftir að heyra eitthvað frá hæstv. ríkisstj. um þetta mikilsverða mál og vil nú vænta þess, að hægt sé að fá upplýsingar frá hæstv. ríkisstj., þar sem svona langt er um liðið, um þetta mjög svo þýðingarmikla mál. Ég get varla trúað því, að póstsamgöngurnar séu þann veg milli Íslands og Bretlands, að þessar upplýsingar liggi nú ekki fyrir, og langar til þess að vita um það frá hæstv. stjórn, hvort ekki er hægt að á vitneskju um þetta mál, hvernig það stendur í dag.



Herra forseti. Ég kom inn í fundarsalinn, meðan hv. þm. Ísaf. var með sína fyrirspurn, en þóttist þó skilja, að það, sem hann var að spyrja um, væri till. þær frá brezku stjórninni, sem utanríkisráðherra Breta hafði nefnt að væru á leiðinni til Íslands fyrir nokkrum dögum. Ég vil geta þess, að þessi bréf, till. eða hvað á að kalla það, - það er eiginlega ekki hægt að kalla það till., - eru þegar komnar og eru nú til athugunar hjá ríkisstj. Hins vegar eru nú ekki viðstaddir þeir ráðh. hér á fundi, sem þetta mál sérstaklega heyrir undir, og að sjálfsögðu er ekki aðstaða nú til þess að segja neitt frekar um þetta.