Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þorsteinn Briem Af því að svo stendur á hér á Alþingi, að einn stjórnmálaflokkurinn hefir ekki nægilegt atkvæðamagn til þess að koma að fulltrúa frá sér í ráðgjafarnefndina, þá vildi ég f. h. Bændafl. gera þá kröfu, að við þessa kosningu yrði fylgt sömu reglu, sem hefir verið látin gilda hér hjá okkur til þessa, að hver þingflokkur fái að koma manni í nefndina, þó að einhver þeirra hafi ekki nægilegt atkvæðamagn til þess. Ég óska því eftir svörum um það frá hinum flokkunum, hvort þeir telji ekki rétt að fylgja þeirri reglu, sem hingað til hefir tíðkazt um þessa kosningu, og verða við þessari kröfu Bændaflokksins.

Jónas Jónsson Eins og hv. 10.landsk. hlýtur að vera ljóst, þá verður þetta að vera mál á milli hans og Sjálfstfl. Hv. þm. getur ekki búizt við, að hinir flokkarnir falli frá því, að hafa sína fulltrúa í nefndinni; enda þykist ég vita, að hann eigi ekki við það, heldur að Sjálfstfl. láni Bændafl. annað af sínum sætum í n. Við því er náttúrlega ekkert að segja frá hálfu hinna flokkanna. Þetta getur því aðeins orðið á þann hátt, að Sjálfstfl. gefi eftir annað sæti sitt eða skipti atkv. sínum til stuðnings við lista Bændafl. - Ég vona, að hv.þm. sjái, að þetta getur ekki náð til annara flokka. Enda skilst mér, að undanfarna daga hafi eitthvað verið unnið að þessum kosningaundirbúningi á milli hinna flokkanna, og athugað, hvaða menn ættu að koma í n. fyrir Sjálfstfl. og Bændafl. Nú mun það vera afgert mál, og er þá væntanlega ekkert því til fyrirstöðu, að kosning geti farið fram.

Þorsteinn Briem Það var meining Bændafl., að ef skýr svör fengjust um þetta frá hinum flokkunum, þá mundi flokkurinn bera fram sérstakan lista. Ég óska eftir, að hv. form. Framsfl., sem síðast talaði, gefi skýrari svör við því, hvort hann telur þetta rétt, að fylgja þeirri reglu, sem tíðkazt hefir. Hér er um princip að ræða, og óska ég, að hver flokkur láti það í ljós, hvernig hann lítur á það.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Fyrri brtt. á þskj. 327 er borin fram samkv. ósk iðnrekenda hér í bænum, og til leiðréttingar á tolli, sem hefir verið hækkaður á vörutegundum, sem þar eru greindar og ekki eru í neinu samræmi við verðið á framleiðsluvörunni. Tollurinn hefir verið innheimtur eftir úrskurði en ekki samkv. beinum lagabókstaf, en úrskurðurinn væntanlega felldur af því, að tollstjóri hefir talið eðlilegt að telja þessar vörur til tolls eins og úrskurðurinn greinir. En eftir upplýsingunum í erindinu til n. er tollurinn samkv. þessum úrskurði kr. 1,25 pr. lítra á þessari vöru, en verðið á framleiðsluvörunni er kr. 1,50 pr. lítra, eða nálægt því. Þetta er náttúrlega alveg óhæfilega hár tollur, og er farið fram á, að þetta verði lækkað. Þetta er náttúrlega ekkert fjárhagsatriði fyrir ríkissjóð, þar sem innflutningur á þessu er svo lítill. Í raun og veru held ég líka, þó að þessi till. - af þeim sérstöku ástæðum, að ekki var hægt að fá fund í n. - sé borin fram af minni hl. hennar einum, þá sé enginn ágreiningur um hana í n. Öðru máli er að gegna um till. undir staflið 2, sem fjallar um lækkun á tóbakstolli, að vísu ekki sérlega mikla lækkun, eða frá kr. 6,40 niður í kr. 5,20 pr. kg. Hún er borin fram af hv.þm. G.-K. og mér. Um hana var svo ýtarlega rætt, þegar þetta frv. var til 2. umr. hér í d., að ég tel ekki þurfa að orðlengja um það að þessu sinni. Brtt. eru við frv. á þskj. 346 frá iðnn., og minnir mig, að hv.þm. Hafnf., skrifari n., eigi að hafa framsögu um þær till., þó að ég þori ekki að fullyrða neitt um það.

Emil Jónsson Ég þarf aðeins að segja örfá orð vegna brtt. á þskj. 346, frá iðnn. N. hefir orðið sammála um að leggja til, að tollur af sódavatni verði hækkaður upp í það að vera 30 aurar af hverjum lítra, og er þetta fram komið í sambandi við frv. til l. um gjald af innlendum tollvörutegundum.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég vil aðeins taka það fram, að ég er með fyrri brtt. á þskj. 327. Hinsvegar er ég á móti seinni brtt. á sama þskj. Ég mun ekki ræða þetta frekar að þessu sinni, en vísa til þess, sem ég sagði um þetta mál við 2. umr. þess.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það hefir heyrzt um þetta mál eða frétzt til þess bæði í hv.Nd. og útvarpinu, en önnur kynni höfum við í þessari hv. d. ekki af því. Ég bjóst þess vegna við, að hæstv. stj. mundi sýna því þá lotningu að fylgja því úr blaði með nokkrum vel völdum orðum hér í hv. d. En þessu er nú ekki að fagna, og finnst mér það óviðkunnanlegt, að við hér fáum ekkert að vita um tilefni og væntanlegt starf þessarar n. Það frv., sem hér liggur fyrir, fjallar ekki um annað en það, hve víðtækt vald þessi skipaða n. eigi að fá til þess að krefjast ýmiskonar upplýsinga. Mér finnst óviðkunnanlegt, að 1. umr. um frv. fari svo fram, að ekki sé minnzt á nauðsyn þessarar n., og þó ég tali stutt, þá tel ég rétt, að frv. sé nokkur sómi sýndur. Það eitt út af fyrir sig, að einmitt þetta mál var valið í hv.Nd. til þess að verða rætt í útvarpinu, bendir ótvírætt á það, að þetta er mál, sem búast má við, að þjóðin vilji fylgjast með. Þetta eitt sýnir, að ærin ástæða er til að ræða málið hér, ekki einasta nefndarskipunina, heldur alveg sérstaklega það mikla vald, sem á að fá n. í hendur, og engin dæmi eru til fyrir um neinar n. aðrar en þingn., sem hafa vald til þess að spyrja hvern sem er um allt. er snertir það mál, er þær eiga að rannsaka. Engum öðrum en þingn. hefir verið gefið slíkt vald; því hefir það verið verulega dregið í efa, hvort n., sem starfar utan þings, geti fengið svo mikið vald. Var það sérstaklega einn lögfræðingur í hv.Nd., sem ræddi í útvarpinu þetta spursmál og taldi varhugavert að samþ. frv. af þeim ástæðum. Það, sem hann ræddi sérstaklega um, var ekki viðvíkjandi valdi n., heldur verksviði, hvaða ástæða væri til þess að láta slíkar rannsóknir fara fram sem þessar. Þessi n. var skipuð 29. ágúst. verksvið hennar var að rannsaka fjármál og atvinnumál ríkis og þjóðar og gera till. til endurbóta. Það hefir komið fram, sérstaklega í öðru dagblaði hæstv.ríkisstj., því blaðinu, sem alveg sérstaklega stendur að þeim ráðh., sem n. hefir skipað, að þessi n. eigi að undirbúa það nýja skipulag á atvinnuvegum og fjárhagsmálum þjóðarinnar, sem kölluð er þjóðnýting. Í blaði þessu, sem ætla má, að viti bezt um tilgang þessara nefndarskipunar, er þessari hugsun yfir lýst sem ástæðu fyrir nefndarskipuninni, enda vita allir, að sú hugsun er orðin það teoretiska mál, sem flokkur þessa hæstv. ráðh. berst fyrir. Í útvarpinu var það rætt, hvort ætti að skipa þessa n. í þessum tilgangi. Ef ætti að ræða það út í yztu æsar, hver ástæða væri til að skipa n. til þess að undirbúa breyt. á öllum atvinnuháttum og skipulagi þjóðarbúsins í átt til þjóðnýtingar, þá verður ekki hjá því komizt að athuga það, hvernig þessi mál hafa nú baslazt hjá okkur hingað til. Til þess þyrfti langa ræðu, ef ætti að segja þá sögu frá fyrstu tímum, og er ég hræddur um, að mér endist ekki þetta þing til þess, því ég yrði sennilega ekki búinn fyrr en eftir jól, en mér finnst ekkert á móti því, að nokkuð sé vikið að þessu efni á síðustu áratugum. Við Íslendingar höfum á síðustu áratugum gengið í gegnum meiri breyt. í þessum efnum en flestar aðrar þjóðir á sama tíma, sem stafar af því, að við urðum alllangt á eftir öðrum þjóðum í þessum efnum en það stafaði bæði af því, hve okkar land er afskekkt, og þó sér í lagi af þeim er lendu yfirráðum og einokun, sem við urðum að lúta. Þannig urðum við út undan, er þróunin gekk yfir nágrannalöndin og allan heiminn með þeirri stefnubreyt. í verzlunarmálum, er á síðari tímum ruddi sér alstaðar rúm og kölluð er frjáls viðskipti. Sú stefna, sem áður ríkti í viðskiptamálum og fleiri þjóðmálum var merkantilisminn, sem var einskonar þjóðnýting, þar sem valdhöfunum voru gefin sem allra mest ráð yfir málum þjóðarinnar. Þeim var fengin verzlunin í hendur til einskonar þjóðnýtingar, ekki til þess að þeir, sem verzlunina höfðu, skyldu græða á henni, heldur var þetta fyrst og fremst gert af umhyggju fyrir þjóðinni sjálfri. Valdhafarnir skyldu ákveða vörutegundirnar, vörumagnið, verðið, allt til blessunar og af hreinni umhyggju fyrir þegnunum. Þá var átthagabandið, sem sett var á alla menn í þá tíð, ekkert annað en þjóðnýting. Menn voru bundnir á sömu stöðum alla æfina. Ekki heldur átti þetta að vera gert í slæmum tilgangi, heldur til þess að efla hagsæld og hamingja þjóðarinnar. Hún hefir svo sem þekkzt í Norðurálfu fyrr, þjóðnýtingin, bæði í átthagafjötrum og verzlunareinokun. Hún var þá sett á af einvöldunum, en ekki með þingatkv. Þegar svo átthagabandinu og einokunarverzluninni var létt af, þá var það sú nýja kenning, sem olli því, að frjáls verzlun væri hin eina sanna þjóðnýting. Og þessi breyt. leiddi af sér mikla byltingu í lífi þjóðanna. Í stað fátæktar þjóðarinnar og þrælkunar kom vellíðan og auðsöfnun. Við Íslendingar fórum lengi varhluta af blessun þessarar byltingar, vegna þess hve lengi konungur hélt einokuninni hér, en þegar henni var loks létt af varð hér mikil breyting. Jafnvel við, sem nú lifum, þekkjum til þeirrar röskunar, við munum þá tíð, er þessi þróun var að gerast, og það er langt frá því, að henni sé lokið enn, sem eðlilegt er, þar sem feður okkar tóku við landinu í niðurlægingu einveldisþjóðnýtingarinnar. Það má nærri geta, að slík þróun gerist ekki á einum mannsaldri, en þrátt fyrir það verða allir að viðurkenna, að þjóðin hefir lyft þungu Grettistaki á síðustu áratugum í þessum efnum. Og þar sem sú viðreisn byggist á því, að atvinnuvegirnir hafa verið reknir með miklum dugnaði, getur ekki hafa verið ákaflegt sleifarlag á þeim. Einhverjar góðir þættir hafa verið í þeim atvinnurekstri. Því er ekki hægt að segja, að með mistökum og sleifarlagi hafi hin nýja stefna hafið atvinnuvegina til vegs og blómgvunar. Hvort sem er á sjó eða landi eru ávextirnir auðsæir. Það er hægt að segja, að landbúnaðurinn hafi verið seinni til framfara. Þó er á þeirri atvinnugrein orðin svo mikil framför, að það er ekki ósvipað og með fiskiveiðarnar og verzlunina, enda þótt hækkað kaupgjald og fleira hafi knúð fram þær umbætur að nokkru leyti. Þess eru nú varla dæmi, að hægt sé að nota hið gamla búskaparlag lengur með fjölda vinnufólks, sem ekki á kost á annari atvinnu en reitingsheyskap úti um flóa og upp til fjalla, sem síðan var heim fluttur á klökkum,  Ég hefi nú flutt þennan stutta inngang vegna þess, að ef á að fara að undirbúa nýtt skipulag, vildi ég sýna, að það skipulag, sem við höfum undanfarið búið við og byggzt hefir á framtaki einstaklingsins, hefir ekki brugðizt vorri þjóð. Ég hefi sýnt fram á, að það skipulag var byggt á afnámi gömlu þjóðnýtingarinnar. Ég veit, að margir segja, að gamla fyrirkomulagið hafi verið allt annað en okkar tíma þjóðnýting. Ég skal játa það, að margt er þar nokkuð ólíkt, en þó má óhætt fullyrða það, að þeir, sem börðust fyrir fyrri tíma þjóðnýtingu settu jafnmiklar vonir á hana og nú er gert við okkar tíma þjóðnýtingu af þeim mönnum, sem trúa á hana. Og báðar þjóðnýtingaraðferðirnar hafa það sameiginlegt að vilja setja á þjóðina sem mest bönd í þágu þjóðarheilla. Það var stefna merkantilismans og það er stefna þjóðnýtingarmanna nú. Úr því ekki er hægt að benda á, að fyrirkomulagið hafi brugðizt, verður að leita annara orsaka fyrir því, að n. þessi er skipuð, því náttúrlega verða að vera einhverjar orsakir til þess, að sett er á stofn svo valdamikil n. sem þessi. Auðvitað eru atvinnuvegirnir flestir staddir í miklum vanda nú. Flestir þeirra hafa farið fram á að fá opinberan stuðning, en eins og kunnugt er geta til þess legið ýmsar ástæður aðrar en gallar á fyrirkomulagi atvinnuveganna. Það eru utanaðkomandi ástæður, sem valda því, það er heimskreppan, sem hægt er að segja að byrji árið 1930 og fram kom hér fyrir alvöru fyrst 1931 eins og annarsstaðar í heiminum. Hún er orsök erfiðleika þeirra, sem atvinnuvegir okkar eiga nú við að búa. Þess háttar fjárkreppur koma alltaf við og við yfir heiminn, og hægt er að segja að þær séu einn af göllum hina „kapítalistiska“ þjóðskipulags, sem náttúrlega væri mjög æskilegt að losna við, ef annað verra kæmi þá ekki í staðinn. En það er náttúrlega ekki hægt að kenna okkar fyrirkomulagi um fjárkreppuna í heiminum, enda bendir ekkert til þess, að þjóðnýtingarstefnan bjargi þjóðunum í því efni. Það er engin ástæða til að ætla, að ríkisútgerð togara hefði bjargað okkur frá verðfalli sjávarafurðanna, og yfirleitt mundum við hafa átt við alla sömu erfiðleika að etja út á við, þó við hefðum búið undir fyrirkomulagi þjóðnýtingarfrömuðanna undanfarin ár. Því verður ekki heldur neitað, að erfiðleikar þeir, er við höfum nú við að búa, stafa að mjög miklu leyti af ógætilegri stjórn og óhæfilegri eyðslu á fé landsmanna á undanförnum árum, t. d. á árunum 1929 og 1930, þar sem Þt. sýna, að eytt hefir verið milljónum eftir milljónir fram yfir það, sem fjárlög heimiluðu, sem þó voru enganveginn lág. Auðvitað er engin ástæða til að ætla, að stjórn, sem fer svo ógætilega með fjármál þjóðarinnar, ég held, að óhætt sé m. a. s. að segja svo óráðvandlega með fé þjóðarinnar, ég held, að engin ástæða sé að ætla, að sú stjórn hefði farið hyggilegar með stjórn á atvinnufyrirtækjum, sem ríkið hefði átt. Ég held, að það mætti miklu frekar segja, að það hafi í rauninni verið mikil mildi, að stjórnin hafði þó ekki meira umleikis í þann tíð en hún hafði. Það er náttúrlega eðlilegt, ef ekki er hægt að finna þær orsakir, sem gefið er í skyn, að liggi til grundvallar fyrir þessu frv., að þá verði mönnum fyrir að grafa dýpra og leita að nýjum ástæðum. Og það vill svo til, að það þarf ekki að leita lengi. Eins og allir vita hefir borizt hingað til lands fyrir nokkrum árum pólitísk stefna, sem allmikið hefir gripið um sig, það er jafnaðarstefnan. Og eitt af meginatriðum í kenningu þeirrar stefnu er þjóðnýting atvinnuveganna. Um það er ekki spurt af þeim, sem aðhyllast þá stefnu, hvort atvinnuvegirnir séu í lagi eða ólagi. Þetta er teoretiskt stefnuatriði, sem segir, að atvinnuvegirnir séu æfinlega í ólagi í kapitalísku þjóðfélagi, það skipulag sé æfinlega óalandi og óferjandi, vegna þess að ekkert skipulag sé réttlátt nema það, sem rekið sé með hagsmuni allrar þjóðarinnar fyrir augum, eins og þeir kalla það. Það má náttúrlega segja, að þessi stefna sé ekki orðin svo voldug hér á landi, að líklegt sé að hún orki því að keyra í gegn þetta frv., sem bendir til þess, að nú eigi fyrir alvöru að fara að undirbúa allsherjarþjóðnýtingu, eins og lýst hefir verið yfir af blaði jafnaðarmanna og þeim ráðh., sem n. skipaði. Þetta getur litið dálítið undarlega út, þegar við völd eru tveir flokkar, annarsvegar stærri flokkur, sem byggður er á núverandi þjóðskipulagi og framtaki einstaklingsins, hinsvegar minni flokkur, sem er fámennari bæði í þinginu og stjórninni og því ekki líklegur til að ráða mjög miklu. Til þess að átta sig fyllilega á þessu þarf maður að þekkja sögu hinna pólitísku mála hér á landi hina síðustu áratugi, því hér eru vissulega nokkur undirmál á ferðinni, sem að vísu eru nú orðin nokkuð kunn, en sem öllum eru e. t. v. ekki nægilega ljós. Sá flokkur, sem nú má kalla aðalstjórnarflokkinn, Framsóknarflokkurinn, hefir alla sína tíð siglt undir því merki, að hann væri bændaflokkur. Þrátt fyrir alla bændavináttu hefir hann haft á sér einhvern einkennilegan blæ í augum þeirra, sem litið hafa á hann sem bændaflokk. T. d. leit út fyrir á tímabili, að það ætti algerlega að útrýma bændum úr þingliði flokksins; í þeirra stað voru kosnir skólastjórar og ýmiskonar embættismenn  Að þessu öllu athuguðu sést raunverulega orsök þeirrar nefndarskipunar og þess frv., sem hér er um að ræða. Það er ekkert annað en fullkomnun þess starfs, sem hafið var þegar Jónas Jónsson, núv. þm. S.-Þ., var sendur inn í bændaflokkinn til þess að vinna hann til fylgis við jafnaðarmenn. Þessi hv.þm. er nú kominn að markinu og er að skila af sér því, sem hann hefir aflað, er að koma heim til föðurhúsanna með alla dröguna á eftir sér. Sem vottorð um það er þessi n. skipuð, til að vinna að undir- búningi þjóðnýtingar, sem er aðalstefnumál og einkenni allra jafnaðarmanna. Að þetta er verkefni n. sannar m. a., hvernig hún er skipuð, auk yfirlýsingar hæstv.atvmrh. Í henni eru eingöngu ákveðnir jafnaðarmenn, ýmist grímuklæddir eða ógrímuklæddir, ýmist með þennan eða hinn skilninginn á því, hvað þjóðnýtinn er. Þegar einhverjir minntust á, að n. væri undarlega skipuð, þá var svarað, að það væri ekki til neins að skipa sjálfstæðismenn í svona n., því þeir væru andvígir markmiði hennar eða tilgangi. Nú atvikaðist svo að samþ. var í Nd. að bæta sjálfstæðismönnum í n., skal ég ekki segja, hvers vegna það var. En hitt er víst, að það mætir mótspyrnu. Við skulum sjá, hvort ekki verður sagt hér í Ed., að það sé í ósamræmi við starf og tilgang n. að hleypa sjálfstæðismönnum inn í hana. Ég hefi nú sýnt fram á, að orsökin til þessarar nefndarskipunar er ekki sú, að atvinnuvegir landsmanna hafi sýnt sig neitt óhæfa til þess að leysa sitt hlutverk, heldur er hún sú, að sá stjórnmálaflokkur, sem telur þjóðnýtingu atvinnuveganna sitt aðalstefnumál, hefir í svipinn náð völdunum algerlega í sínar hendur. Þó hann sé í samstarfi við flokk með öðru nafni breytir það engu, þar sem þeir eru alveg sammála í þessum efnum. Ég er þannig andvígur þessari nefndarskipun, vegna þess að ég er andvígur verkefni hennar. En þó jafnvel að n. hefði verið skipuð til þess að safna skýrslum og undirbúa einhverja breyt. á atvinnuháttum, sem að liði ættu að verða, þá hefir skipun hennar verið þannig framkvæmd, að af henni er sáralítils að vænta, sem gagnlegt mætti heita. Þó ekki sé hægt að segja um marga af nm., að þeir séu almennt talið óstarfhæfir menn, þá virðist liggja í augum uppi, að þeir hafa verið valdir af pólitískum ástæðum. Það, sem fyrst og fremst hefir verið látið koma til greina, er það, að þeir væru allir fullkomlega tryggir jafnaðarmenn, hvaða flokksheiti sem þeir bera. Í n. hafa verið valdir menn, sem eru störfum hlaðnir fyrir, mestu forretningsmenn og menn í erfiðum embættum. Ég gæti t. d. trúað, að hv. samþm. minn, 2. þm. Reykv., hefði annað að starfa heldur en að fara að framkvæma nákvæmar rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Og ég býst við, að bæjarstjórinn í Hafnarfirði hafi ærið að starfa, eins og ástandið er nú líka þokkalegt þar. Báðir þessir menn sitja á þingi, auk annara starfa, þannig að þó að þeir geti setið í n., sem lætur aðra vinna allt fyrir sig, þá virðast þeir ekki hafa verið valdir með það fyrir augum, að þeir hefðu mikinn tíma til að hugleiða þau mál, sem n. á að fjalla um. Eða hv.þm. S.-Þ. Mér getur nú ekki í svipinn hugkvæmzt öllu óheppilegri maður til þess að starfa í svona n., þó ýmislegt megi segja gott um hæfileika hans á öðrum sviðum. Þó hann geti skrifað sniðugar, skammagreinar í blöðin og sé agitationarlega þaulkunnugur út um allt land, þá mun hann gersneyddastur hæfileika til málefnalegrar meðferðar á nokkrum hlut þeirra manna yfirleiti, sem á þingi hafa setið. Og hann er alveg ókunnur þeim praktísku hlutum, sem hér er um að ræða og ósýnt um allt slíkt. Það er því augljóst, að n. er ekki valin með það fyrir augum, að hún brjóti til mergjar atvinnulega örðugleika, heldur til þess að koma fram vissri teoretiskri skoðun. Þau frv., sem þegar hafa komið frá n., bera skýran vott um þetta. Þau eru flest um mjög smávægileg efni, álíka smávægileg og það, hvort einhver hurð á að vera rauð eða blá o. s. frv., en þó svo illa undirbúin, að þingn. hafa orðið að umskapa þau til þess að þau yrðu nokkurnveginn frambærileg. Þessu skilar n., sem ætlað er að umskapa allan þjóðarbúskapinn og koma honum í betra horf heldur en þeim hefir tekizt, sem að atvinnuvegunum hafa unnið um tugi ára og þekkja út í æsar allt, sem þeim við kemur. Valdið, sem veita á með því frv., sem hér liggur fyrir, er út af fyrir sig mjög víðtækt, og því engin furða, þó nokkrum óhug hafi slegið á menn, þegar veita á það slíkri n., sem ég hefi nú lýst, með þeirri velvild til atvinnurekendanna, sem búast má við af þeim mönnum, er hana skipa. Hún á að hafa heimild til að heimta skýrslur, bæði munnlegar og bréflegar af embættismönnum, stjórnendum félaga og stofnana og einstökum mönnum. Og svo megi halda mönnum með 10-100 kr. dagsektum til að svara hvaða spurningum sem er og geta þó átt von á, að þessi n. noti þau svör sem henni sýnist. Og svo hefir þessi n. bak við sig allsterkan þingmeirihl. nákvæmlega jafnhlutvandra manna. Ég er ekki með þessu að segja neitt ljótt um nokkurn hv.þm. Ég segi aðeins: jafnhlutvandra manna. Af því að ég bjóst ekki við að tala hér í kvöld, hefi ég ekki viðað að mér sem skyldi plöggum viðvíkjandi þessu máli. En væntanlega gefst tilefni til þess síðar, og má þá sýna ennþá glögglegar, hvert hlutverk þessarar n. á að vera í raun og veru og hvers af henni má vænta. Ef það er tilgangurinn, að n. safni skýrslum, um geta orðið atvinnuvegunum til viðreisnar, þá er þar nálega einungis um upplýsingar að ræða, sem ættu að þola dagsins ljós. Yfirleitt ætti þessi n. ekki að geta spurt um annað en það, sem allir mættu vita. Mér hefir verið bent á, að rétt væri að setja í 1. ákvæði um, að allar skýrslugerðir n. skyldu birtar. Ég hefi heyrt það eftir ýmsum n.mönnum, að n. myndi ekki safna annarskonar skýrslum en þeim, sem hag- stofan safnar, en að n. vilji fá þessar skýrslur fyrr og greiðlegar, þar sem skýrslur hagstofunnar koma oft seint og eru orðnar gamlar, þegar þær koma fyrir almenningssjónir. Þetta væri í sjálfu sér gott og blessað. En mér finnst spurningaeyðublöð n. benda á allt annað. Þeir spyrja jafnvel um efnasamsetningu ýmissa framleiddra vöruteg., og er ekki hægt að álíta annað en að þessar upplýsingar eigi að vera til þess, að hægt sé að hnupla iðnaðarleyndarmálum manna og nota þau síðan í þágu þjóðnýtingarinnar, þegar hið opinbera fer sjálft að framleiða smjörlíki, sápur og aðrar vörur, sem nú eru framleiddar hér. Mig stórfurðar á því, ef nokkurt fyrirtæki er hér til, sem látið hefir sér detta í hug að anza þessu. Þó er mér sagt, að einstaka fyrirtæki hafi gert þetta, í því skyni sennilega að kaupa sér frið í bili. Ég hefði ekki trúað því, að hér á landi væru til menn, sem fúsir væru á að leggja höfuðið á höggstokkinn. Sá, sem ætlar að hálshöggva annan, er þó a. m. k. réttur til að leggja manninn á höggstokkinn með valdi. Meiningin er, að n. geti neytt alla menn til að svara spurningum sínum. Og hún getur spurt um allt milli himins og jarðar. Hún ákveður sjálf störf sín og eins það, hvers sé þörf að spyrja og getur lagt við dagsektir, 10-100 kr., ef öllu er ekki greiðlega svarað. Ef það kemst upp, að í nokkru atriði sé rangt frá skýrt, varðar það við hegningarl. Um það hefir verið rætt, hvort löglegt sé að veita utanþingsn. slíkt vald. Ég er nú ekki lögfræðingur, og ætla ég ekki út í neinar lagaskýringar. Þó hefir mér virzt, að það sé ekki beint brot á stjskr. út af fyrir sig, þótt heimild verði veitt til slíkrar n.skipunar. Stjórnarskráin bannar ekki að skipa utanþingsn., og yfirleitt takmarkar hún lítt vald þingsins. En því meiri vandi er að fara vel með þetta vald. Og svona vald má ekki fá nokkurri n. í hendur. En ef það skyldi samt vera álitið nauðsynlegt, þá verður a. m. k. að takmarka starfssvið hennar mjög mikið. Ætti þá helzt ekki að fela henni nema eitt mál til rannsóknar, segjum t. d. togaraútgerðina, og það ekki fyrr en hún væri svo illa komin, að ekki reyndist hægt að halda út einum togara. Væri hugsanlegt að skipa utanþingsn. í slíkum tilgangi, og yrði þá að sitja í henni tómir fagmenn. En skipun n., sem hafi ótakmarkað verksvið, megi spyrja allan landslýð að öllu, að viðlögðum dagsektum og refsingum, er algerlega óforsvaranlegt. Ég skal svo ekki hafa mál mitt mikið lengra, með því að framorðið er og hæstv. forseti ætlar að halda áfram umr., þangað til þeim er lokið. Ég get þá væntanlega tekið til máls aftur, ef mér þykir umr. ætla að hættu of fljótt. Ég ætla aðeins að endurtaka, að ég sé ekki ástæðu til að skipa þessa n., enda þótt ég álíti, að hún væri betur skipuð, ef í henni væru menn úr fleiri flokkum. Hún gæti þá a. m. k. orðið að liði við rannsókn mála og gæti komið með skynsamlegar till. til viðbótar hinum heimskulegu till. þeirra, sem nú er ætlað að sitja í henni. En þó er ég hræddur um, að sjálfstæðismenn myndu ekki geta unnið með þessum mönnum. N.skipunin er ekki annað en fálm og að meira eða minna leyti af persónulegum ástæðum og kröfum sprottin. Svo að ég taki dæmi, gæti ég hugsað mér, að menn, sem ekki gátu orðið ráðherrar, hafi þótzt fá nokkurn plástur á sár sín með því að fá að sitja í þessari geigvænlegu n. Við þekkjum ekki öll þau vandamál, sem hæstv. stj. hefir átt í um þær mundir, sem hún ungaði þessu út. Það voru ekki allir hennar fylgismenn vingjarnlegir á svipinn þá dagana. Ég hefi alltaf verið á móti þessu frv. og mun greiða atkv. á móti því nú eftir 1. umr.

Frsm. meiri hl. (Garðar Þorsteinsson) [óyfirl.]: Allshn., sem hefir haft þetta mál til meðferðar, sem hefir þegar verið samþ. í Ed., hefir ekki öll orðið sammála um það, þannig, að hv.þm. Barð. hefir ekki viljað ganga með frv. Hinar almennu ástæður fyrir því, að frv. þetta er fram komið, eru þær, að í kauptúni því, sem hér um ræðir, sem er Ólafsfjörður, er þannig ástatt, að íbúatala þar vex allört, og sérstaklega er þar yfir sumarmánuðina mjög mikið starf fyrir oddvita og hreppstjóra. Og það er svo umfangsmikið, að þeir þykjast ekki geta annað því, enda tekur það frá þeim verulegan tíma, og laun þeirra eru mjög lítil. Það hafa í seinni tíð ýmsir smærri bæir óskað aukinna réttinda í þessum efnum. Á síðustu þingum hafa komið fram frv. um það, að veita kauptúnum rétt til þess að hafa lögreglustjóra, eins og t. d. Akranesi, Bolungavík og Keflavík. Með þessu er það spor stigið, að sameina hreppstjóra- og oddvitastarfið, og skipa mann til þess að annast þau störf, sem fær í laun 2 þús. kr. á ári úr ríkissjóði. Hann hefir á hendi innheimtu í ríkissjóð og hann hefir lögreglustjóravald. Í Ólafsfirði hagar svo til, að það er mjög erfitt að komast þangað, sérstaklega á vetrum, þar sem landleiðis er ekki hægt að komast, nema þá vestur í Fljót, og þá er yfir langan fjallveg að fara, en til Eyjafjarðar er oft ófært langan tíma af vetrinum, vegna brima, enda eru venjulega allir bátar á landi þar, þegar á veturinn líður, svo að þegar af þeirri ástæðu er erfitt um samgöngur þar. Þessi staður er svo afskekktur og er orðinn það stór, að hann virðist, þegar tekið er tillit til þeirra fordæma, sem þegar hafa verið gefin, eiga fyllilega kröfu til þess að fá rétt til þess, að þar starfi sérstakur maður með lögregluvaldi. Sá maður ætti að annast þau störf, sem hreppstjóri og oddviti nú vinna. Hv. minni hl. allshn. mun nú halda því fram, að ef þetta frv. verði samþ., þá muni fara svo, að hvert kauptúnið á fætur öðru komi með sömu kröfu, og að þetta geti þá orðið allveruleg útgjöld fyrir ríkissjóð, og þess vegna muni verða erfitt að segja til um það, hverjum skuli neitað. En í fyrsta lagi hefir þingið þegar gengið inn á þessa braut, og meira að segja á síðasta þingi voru samþ. 2 frv., sem gengu í svipaða átt og þetta frumvarp, og auk þess tel ég ekki neinn vafa á því, að Ólafsfjörður sé sá kaupstaður, sem fyllstu og réttlátustu kröfu hefir til þess að hafa mann með þessu valdi. Það er vegna þess, eins og ég hefi áður tekið fram, að hann er afskekktur og mannmargur, og miklir örðugleikar á að ná til yfirvalda, ef á þarf að halda. Þar að auki eru hreppstjóra- og oddvitastörfin þar svo mikil, að varla fæst maður til þess að gegna þeim, og eru þar að auki því nær ólaunuð. Launin, sem þessi lögreglustjóri fengi úr ríkissjóði, eru ákaflega lág, 2 þús. kr., og því mjög vafasamt, að lögfræðingur fengist til þess að gegna starfinu. En þó hefir það sýnt sig, að á þeim öðrum stöðum, þar sem slíkar stöður hafa verið veittar, hafa fengizt lögfræðingar til þess að gegna þeim. Þessi maður mundi vitanlega fá nokkur aukastörf á staðnum, svo að þar gæti orðið lífvænlegt fyrir hann, þó að launin sjálf væru ekki nægileg til þess, að hann gæti lifað á þeim. Meiri hl. n. vill því mælast til þess, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv.Nd.

Frsm. minni hl. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Þó að ég gæti ekki orðið meðnm. mínum samferða um afgreiðslu þessa frv., sé ég ekki ástæðu til að hefja neinar kappræður um það. Ég álít varhugavert, að ríkissjóður sé að binda sér bagga með því að halda lengra inn á þessa braut en þegar er orðið. Það getur vel verið rétt hjá hv.frsm. meiri hl., að ekki sé síður ástæða til að veita þessu þorpi slíka heimild en t. d. Keflavík, en ég var líka á móti þeirri heimild, enda hefir hún ekki verið notuð ennþá. Ég teldi réttara, að þessi þorp legðu hreppstjóra sínum einhverja upphæð til að annast þessi störf, eða þá öðrum duglegum manni í þorpinu. heldur en að setja í það dýran, próflærðan mann. Annars mun ég ekki gera þetta að neinu kappsmáli.

Frsm. meiri hl., (Garðar Þorsteinsson) [óyfirl.]: Það er auðvitað hægt að slá því fram, að hreppsfélögin geti sjálf annazt um þau störf, sem hér koma til greina. En það er nú víða svo, að þau eru ekki svo efnum búin, að þau geti kostað mann til þess, enda geta verið vandkvæði á að fá mann í hreppnum, sem fær sé um að leysa þessi störf af hendi. Það er líka óeðlilegt að fá ólöglærðum manni það vald í hendur, sem hér er gert ráð fyrir. Ég hefði haldið, að sýslumenn eins og hv.frsm. minni hl. er, mættu verða fegnir að fá góðan mann til að annast þessi störf. Það sparar þeim ferðalög og margskonar fyrirhöfn. Þessi maður ætti að hafa fógetavald, svo að ekki þyrfti að ómaka sýslumann að ástæðulitlu.

Frsm. minni hl. (Bergur Jónsson) [yfirl.]: Út af því, sem hv.frsm. meiri hl. var að tala um, að það væri léttir fyrir sýslumennina að fá þessa aðstoð í starfi sínu, skal ég aðeins geta þess, að ég lét það ekki hafa nein áhrif á afstöðu mína. Það gæti náttúrlega verið þægilegt fyrir mig að fá svo sem þrjá lögreglustjóra í þorpin í minni sýslu, en ég tel, að menn verði líka að líta á þann kostnað, sem af slíku mundi leiða, og mér sýnist ástæðulítið að vera þannig að hrúga upp embættum, sem vel má komast hjá. Það má vel vera, að Ólafsfjörður hefði einhver þægindi af þessu fyrirkomulagi, en ég býst við, að fleiri kröfur mundu koma á eftir, og gæti þá orðið erfitt að ákveða, hvar staðar skyldi nema.

Frsm. meiri hl. (Garðar Þorsteinsson) [óyfirl.]: Viðvíkjandi kostnaðinum, sem af þessu myndi leiða, vildi ég aðeins taka það fram, að þó að því sé slegið föstu á pappírnum, að þarna skuli greiddar 2000 kr. í árslaun, þá er það ekki svo að skilja, að það þurfi endilega að vera þau raunverulegu útgjöld, sem af þessu leiðir. Á það verður að líta, að með þessu fyrirkomulagi getur ríkissjóði sparazt allmikið á öðrum liðum, t. d. ferðakostnaður sýslumanns. Bátur af Akureyri út í Ólafsfjörð kostar ekki minna en 100 kr., og slíkan kostnað mætti oft spara. Það gæti líka verið gott fyrir ríkissjóð að hafa mann á staðnum til að annast fleiri störf, sem annars þyrfti að kaupa mann til. Það má vel vera, að kröfur um þetta komi úr fleiri kauptúnum, en Alþingi hefir nú þegar gefið tvö fordæmi, og virðist þó nauðsynin ekki hafa verið eins brýn, t. d. um Keflavík. Þangað má komast á einum klukkutíma úr Hafnarfirði í bíl, en ferð frá Akureyri til Ólafsfjarðar tekur marga klukkutíma á mótorbát. Auk þess getur sýslumaðurinn átt á hættu að verða þar veðurtepptur í marga daga, svo að þetta þolir engan samjöfnuð. Svipað hygg ég, að megi segja um Bolungavík, svo að ef þörf hefir verið á að setja sérstakan lögreglustjóra í þau þorp, sem þegar hafa fengið þessa heimild, þá er sú þörf vissulega miklu ríkari að því er snertir Ólafsfjörð.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þetta frv. er komið frá hv.Nd. Iðnn. hefir haft það til athugunar og mælir eindregið með því, að það verði samþ. Eftir 1. gr. frv. er ætlazt til, að á næstu 10 árum verði lagðar 25 þús. kr. á ári til að stofna iðnlánasjóð, sem svo verði varið til styrktar hinum smærri iðnaði í landinu. Þetta er aðalákvæði frv.: svo eru vitanlega ýms nánari ákvæði í síðari gr. frv. og fyrirmæli um, hvernig sjóðnum skuli hagað, og sé ég ekki ástæðu til að rekja það nánar. N. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Magnús Jónsson Hæstv. stj. er alltaf nokkuð hörð í kröfum við okkur sjálfstæðismenn, að við verðum að sjá fyrir fé til framkvæmda þeim málum, sem við berum fram. Ég vil nú spyrja hæstv. stj., hvort séð hafi verið fyrir nægilegu fé til þessa, eða bent á tekjustofna fyrir iðnlánasjóð. Eða er það aðeins þegar nauðsynjamál sjávarútvegsins eiga í hlut, sem jafnhliða þarf að benda á tekjuöflunarleiðir?

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Eins og hv. fyrirspyrjanda er kunnugt, þá fer þetta frv. fram á, að stofnaður verði iðnlánasjóður, og því er allt öðruvísi háttað heldur en þegar fé er varið til venjulegra útgjalda eða styrktar, og með tilliti til þess er það fram tekið í 1. gr. frv., að ef fé er ekki fyrir hendi í fjárl., þá sé ríkisstj. heimilt að fá það að láni í þessu skyni, og mundi stj. gera það að þessu sinni. En ástæðan til þess, að fært þykir að hafa þessa lánsheimild í frv. sjálfu, er sú, að gert er ráð fyrir, að fé verði lánað úr sjóðnum, en ekki veittir styrkir. Þess vegna er þessu öðruvísi háttað en þegar um fé til venjulegra styrkja er að ræða. Í sambandi við það, sem hv. 1. þm. Reykv. spurði um, hvort það væri aðeins sjávarútvegurinn, sem ekki fengi fé úr ríkissjóði, nema jafnframt væri bent á tekjuöflunarleiðir, skal ég bara benda honum á, að í frv., sem hér er á dagskrá í dag, er till. um að heimila stj. að taka allt að 1 millj. kr. lán, ef þörf krefur, til styrktar sjávarútveginum í alveg sérstöku augnamiði. Og ástæðan til þess, að fært þótti að leysa úr þessu með lánsheimild, er sú, að hér er líka gert ráð fyrir, að þetta fé verði að einhverju leyti lánað til stofnkostnaðar, t. d. við nýjar verkunaraðferðir á fiskinum. Þess vegna hefir stj. fundizt, að hægt væri að færa rök fyrir því, að úr þessari fjárþörf mætti bæta með lánsheimild, en ekki beinlínis séð ástæðu til að krefjast sérstakrar tekjuöflunar á móti þeim útgjöldum, sem þar er gert ráð fyrir.

Magnús Jónsson Það getur vel verið, að ég hafi ekki lesið þetta frv. nógu vel. Ég veit, að það á að lána féð út. En mér skilst, að þessi 14 millj. kr. eigi að halda áfram að greiðast í iðnlánasjóð, hvort sem um er að ræða beina fjárveitingu til þess í fjárl. eða ekki. En lánin, sem ríkissjóður tekur til þess, verður hann þó alltaf að endurgreiða. Hvort sem hér er um að ræða lán eða ekki lán, þá skilst mér, að hér sé um að gera stofnfé fyrir lítinn vísi að iðnaðarbanka, sem í framtíðinni á að verða stór. Ég er svo sem ekki að amast við þessu. Öðru nær. En ég vildi aðeins láta það í ljós, að mér finnst, að stj. eigi að sýna fullkominn jöfnuð og setja sömu kröfur, hvort sem það er útvegurinn eða aðrir atvinnuvegir, sem í hlut eiga, og jafnt fyrir því, hvort flm. mála eru úr stjórnarflokkunum eða stjórnarandstæðingar. Það tjáir ekki fyrir stj. að bera því við sí og æ, þegar um mál okkar sjálfstæðismanna er að ræða, að ekkert fé sé fyrir hendi, þess vegna verði málið svæft; en á hinn bóginn er það tekið fullgilt sem tekjuöflun fyrir málefni stjórnarsinna, ef þeim er látin fylgja heimild til stj. um að taka féð að láni. Og þá finnst stj. sjálfsagt að láta málið ganga fram. - Lántaka er náttúrlega tekjuöflun í bili; en stj. er misjafnlega nægjusöm með það úrræði, eftir því hver í hlut á.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þetta frv. var borið fram í hv.Nd., og samþ. þar með litlum breyt. Samgmn. þessarar d. hefir athugað frv., og eins og sést í nál. á þskj. 716, leggur n. til, að frv. verði samþ. - Svo sem menn sjá, fjallar frv. um hlutafjárframlag og ábyrgð ríkisins til h/f Skallagríms í Borgarnesi, sem hefir það verk að vinna, að halda uppi samgöngum milli Rvíkur og Borgarness. Jafnframt því, að þessi samgöngubót er fyrir þessa nefndu staði, er hún einnig liður í bættum samgöngum annarsstaðar, því að gengið er út frá því, að þetta skip geti tekið bifreiðar og flutt milli Rvíkur og Borgarness. Þetta hefir þýðingu fyrir samgöngurnar milli Suður- og Norðurlandsins, því að landleiðin frá Borgarfirði og hingað til Rvíkur er löng og torsótt, vegur slæmur, enda vegarstæði illt. - Ég geri ráð fyrir því, að þátttaka h/f Skallagríms í umbótum á alm. samgöngum sé fyrst og fremst talin að réttlæta það, að ríkið leggi fram töluvert hlutafé og auk þess ábyrgð. Einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til þess að verða með brtt., sem fram kynnu að koma. - Nú eru brtt. á þskj. 647 frá einum hv.þm. úr samgmn., þm.N.-Ísf. Þessar brtt. komu til orða í n., en ég sé ekki ástæðu til að geta um afstöðu mína til þeirra fyrr en hv.flm. hefir talað fyrir þeim. - Þá hefir og verið lýst úr forsetastóli brtt. frá öðrum nm., hv. 4. þm. Reykv. Ég geri fastlega ráð fyrir því, að hann mæli fyrir henni. Ég hefi ekki séð þessa till., en þykist nokkurnveginn vita um efni hennar, en mun að sjálfsögðu ekki ræða um hana að svo stöddu.

Jón Auðunn Jónsson Ég hefi leyft mér að koma fram með brtt. við frv. þetta um hlutafjárframlag og ríkisábyrgð fyrir h/f Skallagrím í Borgarnesi, í þá átt, að Ísfirðingum verði sýnd álíka hjálp. Öllum, sem til þekkja, er kunnugt, að til samgöngubóta í Ísafjarðarsýslu er ekki nema ein leið, og það er sjórinn. Hingað til hefir ríkið styrkt að nokkru þessar samgöngur N-Ísfirðinga, en ávallt þannig, að það hefir verið of lítið til þess, að rekstur þeirra skipa, sem til þessa hafa verið höfð, hafi getað borið sig. Ísfirðingar sáu það fyrir löngu, að eina leiðin til þess að ráða bót á samgöngunum var að stofna til samtaka um skipakaup til þessara ferða. Og þegar á árinu 1884 er samþ. í sýslunefnd N.-Ísafjarðarsýslu og V.-Ísafjarðarsýslu að leggja fram fé í þessu skyni og fá bát til ferðanna. Úr þessu varð þó ekki, heldur tók Ásgeirsverzlun á Ísafirði að sér að útvega bát og annast ferðirnar með sýslusjóðsstyrk, og síðan nokkrum ríkisstyrk. Hinn litli gufubátur, sem fenginn var, reyndist ónógur til ferðanna, og þá var það, að Pétur Bjarnason, kaupm. á Ísafirði, keypti ca. 60 tonna gufubát vel útbúinn til farþega- og mannflutninga, og hélt uppi ferðunum um mörg ár, þangað til báturinn strandaði. Síðan hafa verið hin mestu vandræði með þessar samgöngur. Á stríðsárunum fékkst enginn til þess að taka ferðirnar að sér, og varð bæjarstj. Ísafjarðar og sýslun. N.-Ísafjarðarsýslu því að ráðast í bátakaup á óhentugum tíma. Var keyptur fiskibátur, þá nýsmíðaður, fyrir rúmar 70 þús. kr., þó ekki væri hann nema 40 tonn að stærð. Báturinn var í alla staði óhentugur, og þó haldið úti án þess að mikið tap yrði af. En þegar báturinn svo fórst, var hann ekki vátryggður nema fyrir 36 þús. kr., og beið Djúpbátsfélagið þá mikinn hnekki. Óhentugri farkostur var keyptur, og þótt hann væri 50 tonn að stærð, þá var ekkert hæfilegt rúm í honum til farþegaflutnings; að öðru leyti var hann sæmilegur flutningsbátur. Síðan hefir allt verið í mestu vandræðum. Bæjarsjóður, sýslan og einstakir menn höfðu lagt fram um 70 þús. kr. til hinna fyrri bátakaupa, og á síðastl. ári var allt hlutaféð tapað og félagið orðið gjaldþrota. Menn hafa séð, að fólksflutningar hafa að miklu leyti farið framhjá þessum farkosti, sem verið hefir undanfarin ár, vegna þess hve lítið og óþægilegt rúm var í bátnum fyrir farþega, sem þó er nauðsynlegt, þar sem vegalengdir eru þarna miklar og fólkið þarf oftast að vera um borð í skipinu þetta frá 10-14 klst., og oft heilan sólarhring eða meira. Það er varla von, að allur þorri manna, sízt þeirra, sem eru sjóveikir, sæti slíkum skipakosti. Enda hefir reynslan orðið sú, að menn hafa heldur keypt sér farkost til þess að komast beint. Á þessu hefir útgerðin tapað óhemju miklu, óhætt að segja allt að helmingi af því, sem hún annars myndi hafa haft í farþegagjöldum. - Það er öllum þeim ljóst, sem líta á landakortið, að þarna er um miklar vegalengdir að ræða, en hinsvegar hvergi vegarspotti vel fær, nema frá Ísafirði út í Hnífsdal og fram í fjörðinn. Þótt menn vildu ferðast á hestum, þá eru vegalengdirnar það miklar, að úr innstu fjörðunum eru stífar 2 dagleiðir fyrir lausríðandi mann til Ísafjarðar. Fólksflutningar verða að fara fram á sjó. Annað er ekki hægt. Ísafjarðars. hefir ekki gagn af þeim strandferðum, sem haldið er uppi af ríkissjóðs hálfu kringum landið. Það eru aðeins nokkrar viðkomur í Bolungavík, sem strandferðaskipin hafa, en ekki annarsstaðar í sýslunni. Eimskipafélag Íslands fær nokkurn styrk til þess að annast viðkomur á smáhöfnunum, en það kemur ekki heldur N.Ísfirðingum að gagni. Það er ekki hægt fyrir skip Eimskipafélagsins að verða að liði í þessari sýslu, enda ekki reynt, og þótt reynt væri, þá alveg gagnslaust. Allar póstsamgöngur fara fram á sjó, og þær ferðir innan N.-Ísafjarðarsýslu og til Súgandafjarðar eru á þessu ári 107 talsins. Héraðið er þríklofið: Djúpið, Jökulfirðirnir og svo Austur- og Vesturstrandirnar. Ferðirnar þurfa því að vera æðimargar, því að einungis verður farið á einn þessara staða í hverri ferð. Síðastl. ár hygg ég, að ferðirnar muni hafa verið yfir 200. - Ég hefi lítillega athugað, hvað farið hefir til samgöngubóta til annara héraða. Strandferðirnar munu koma 15 sýslum að notum: Vestmannaeyjum, AusturSkaftafellssýslu, Suður-Múlasýslu, Norður-Múlasýslu, Norður-Þingeyjarsýslu, Suður-Þingeyjarsýslu, Eyjafjarðarsýslu, Skagafjarðarsýslu, Austur-Húnavatnssýslu, Vestur-Húnavatnssýslu, Strandasýslu, Vestur-Ísafjarðarsýslu, Barðastrandarsýslu, Dalasýslu og Snæfellsnessýslu. Kostnaður við strandferðirnar hefir að jafnaði verið undanfarin ár 360 þús. kr. að meðaltali á ári. Það eru 24 þús. kr. á hverja þessara sýslna. Eimskipafélagið heldur uppi ferðum til allra þessara sömu sýslna nema Dalasýslu, og þó lítið til Austurlandsins, en aftur aðallega til Norðurlands og Breiðafjarðar og V.-Ísafjarðarsýslu. Styrkur til þessara ferða er um 200 þús. kr. Ef því er deilt niður á 14 sýslurnar, koma 14 þús. kr. á hverja. - Flóabátaferðir, sem styrktar eru vegna þessara sýslna, sem hér um ræðir, að Vestmannaeyjum undanskildum, njóta 36 þús. kr. styrks, eða tæpl. 3 þús. kr. á hverja sýslu. Til samans nema þessar upphæðir 41 þús. kr. á ári til samgangna á sjó, sem hver þessara sýslna fær, en eins og ég áðan gat um, hefir N.-Ísafjarðarsýsla þessara ferða engin not, hvorki strandferðanna eða Eimskipafélagsskipanna. Vegafé til þessara sýslna hefir verið 380 þús. kr. undanfarin ár, eða að meðaltali 24 þús. kr. á ári á hverja sýslu. Undanfarin ár hefir því verið veitt 65 þús. kr. til hverrar þessara sýslna, sem ég nefndi, en til Ísafjarðarsýslu hafa undanfarin ár aðeins verið veittar 19 þús. kr. til þess að halda samgöngunum uppi og póstferðunum. Ég hefi í þessari skrá ekki tekið tillit til þess kostnaðar, sem varið er til póstferða í öðrum sýslum en N.-Ísafjarðarsýslu. Og nú eru póstferðirnar svo dýrar, að fyrir stríð varð að veita 10 þús. kr. til póstgangna á sjó í Norður-Ísafjarðarsýslu. Hér er því ekki aðeins um styrk til samgöngubóta að ræða, heldur líka til póstferða, sem hvort sem er er skyldugt að halda uppi. Afkoma þessa héraðs veltur algerlega á því, hvort samgöngurnar eru í lagi eða ekki. Þar eru engar aðrar samgöngur mögulegar en þessar samgöngur á sjó. Undir þeim er það algerlega komið, hvort íbúar þessa héraðs geta haldið framleiðslustarfsemi sinni áfram og lifað á svipaðan hátt og hingað til. Það væri sannast að segja meira en lítið misrétti, ef Ísafjarðarsýsla ætti ekki að fá nema 10 (póstferðastyrkur 10 þús. kr.) þús. kr. til samgöngubóta, þegar aðrar sýslur hafa fengið 63 þús. kr. að meðaltali í sama skyni. Frá Norður-Ísafjarðarsýslu berast ríkissjóði tekjur, sem eru a. m. k. í hlutfalli við fólksfjölda, ef miðað er við aðrar sýslur, og mun hún vera þriðja fólksflesta sýslan á landinu. Suður-Þingeyjarsýsla og Suður-Múlasýsla einar eru fólksfleiri. - Það, sem sýslun. fer hér fram á, er það, að ríkissjóður leggi fram allt að 30 þús. kr. til hlutafjárkaupa í bátnum, og má það greiðast á 5-10 árum. Búið er að safna loforðum hjá bæjarsjóði Ísafjarðarkaupstaðar, sýslun. Norður-Ísafjarðarsýslu og einstökum hreppum, sem nema rúmlega 30 þús. kr. Og vafalaust fæst meira fé á þann hátt, ef sjáanlegt er, að hægt verður að leggja í kaup á sæmilegum farkosti. Nú sem stendur eru einstakir menn, sem tapað hafa fé sínu í gamla fyrirtækinu, tregir að leggja fé fram á ný, nema ríkissjóður sjái sér fært að hlaupa þarna undir bagga. Það má fullyrða, að án þess verði ekki hægt að halda þarna uppi stöðugum samgöngum, sem nálgist það að geta nefnzt viðunandi. Á síðastl. ári gafst Djúpbátsfélagið upp, sem þessar ferðir hafði með höndum, en bæjarsjóður Ísafjarðar og sýslun. Norður-Ísafjarðarsýslu höfðu tekið á sig miklar ábyrgðir fyrir félagið, auk þess, sem lagt hafði verið fram úr þessum sjóðum sem hlutafé, þegar Djúpbátsfélagið var stofnað. Og talsvert af þessum skuldum er enn ógreitt. Þegar svo var komið, að félagið varð að gefa sig upp, var báturinn seldur. Sýslun. reyndi þá að fá menn til að taka að sér ferðirnar. Það tókst að fá mann til þess að taka að sér ferðirnar fram að nýári, um þriggja mánaða tíma, en eftir áramótin 1933-1934 fékkst enginn. Ríkisstj. varð þá að hlaupa undir bagga, og sendi hún þá vitaskipið Hermóð vestur og annaðist hann póstferðir og að litlu leyti aðrar ferðir um tveggja mánaða skeið, eða þar til sýslun. gat fengið mann til þess að halda ferðunum uppi það sem eftir var yfirstandandi árs. En farkostir þeir, sem þessi maður hefir yfir að ráða, voru ákaflega lélegir. Þar er ekkert farþegapláss, og aðeins lítið pláss ætlað skipshöfninni, en þar verða þó farþegarnir að hrúgast, ef nokkuð er að veðri. Sýslun. eða sú n. frá sýslun., sem með þetta hefir að gera, hefir orðið að halda neyðarsamningunum við þennan mann, af því að enginn annar fæst til þess að halda ferðunum uppi. Og ógerningur er að láta ferðirnar falla niður með öllu. Nú er komið svo, að menn eru farnir að forðast að ferðast með póstskipinu, og leigja sér heldur báta til að skjótast með milli hafna, þegar sæmilegt er í sjó. Því hefir verið haldið fram af ókunnugum, að betra væri að hafa bátana tvo, annan, sem flytti fólk og vörur um Djúpið, og hinn, er stunda ætti ferðirnar til norðurhreppanna. Slíkt fyrirkomulag teldi ég algerlega óhæft. Á slíkum leiðum sem þessum er ekki hægt að koma fyrir öryggi og þægindum farþegum til handa í bátum, sem ekki eru nema 20-30 tonn. Þetta yrði líka miklu dýrara en að hafa einn góðan bát. Og það, sem vakir fyrir sýslun. og öðrum forgöngumönnum þessa máls, er að fá góðan innanflóabát, með sæmil. farþegarúmi, og auk þess lítinn bát, sem flutt gæti afurðir þeirra bænda, sem mjólk geta selt til Ísafjarðar, á markaðinn þar. Sá bátur gæti farið til mjólkurframleiðenda þá daga, sem póstbáturinn fer ekki og nauðsyn er á slíkum flutningum. Það hefir borizt í tal í samgmn., að ríkissjóður afhenti Djúpbátsfélaginu eða sýslun. Norður-Ísafjarðarsýslu vitaskipið Hermóð til þessara ferða. Ég hefi talað við hæstv. ráðh. um þetta og heyrðist ekki í honum, að neitt væri ákveðið í þessu efni. Og ég fullyrði, að úthald slíks skips yrði algert ofurefli þessum aðilum, þó að ríkisstyrkurinn yrði aukinn upp í 24 þús. kr. á ári. Eftir að þetta kom til orða, hélt n. sú úr sýslun., sem með þetta mál fer, fund, og það var einróma álit hennar, að hún sjái sér ekki fært að taka á sig ábyrgð á rekstri slíks skips. Og hvað verður þá, eigi þessar ferðir að leggjast niður? Nú er ekki annað að sjá en svo verði, því samningur sýslun. við mann þann, er hefir ferðirnar á hendi nú, er útrunninn 15. janúar. Og fyrirsjáanlegt er, að enginn sá, er ráð hefir á sæmilegum farkosti, fæst til þessara ferða, meðfram vegna þess, að styrkur frá ríkissjóði er mjög lágur, þegar tekið er tillit til þeirra krafna, sem gerðar eru um póstferðirnar. Að því verður að gæta, hve miklar vegalengdir þarna er um að ræða. Strandlengja þessarar sýslu er lengri en nokkurrar annarar sýslu á landinu. Ég hefi getað fallizt á það, að sá styrkur, sem hér er farið fram á til Skallagríms í Borgarnesi, verði veittur. Ég tel, að það sé heppilegri stefna, að ríkissjóður styrki héruð til að eignast sæmilega farkosti, en að láta allt drasla svo sem nú er. Og nú er það vitanlegt, að með sæmilegum farkosti yrðu mannflutningar margfalt meiri en með þeim lélegu. Meðan gufubáturinn Tóti hafði þessa flutninga á Djúpinu, voru tekjur af farþegaflutn. 12 þús. kr. á ári, eftir því sem eigendur þess báts hafa tjáð mér. Og fyrst eftir að Djúpbátsfélagið var stofnað, og hafði Braga í förum, urðu tekjurnar af mannflutningum ekki nema 10 þús. kr., enda var sá farkostur lélegri. Nú á síðari árum hefir þessi tekjustofn farið jafnvel niður í 8000 kr. þetta er ekki af því, að minna sé ferðazt nú en áður; ég fullyrði, að meira er ferðazt og þörf fyrir meiri fólksflutninga en áður var, eins í þessu héraði sem öðrum. En fólk sneiðir hjá lélegum farkostum, - ég er sannfærður um það, að tekjur af fólksflutningum þarna gætu farið upp í 13-18 þús. kr., ef gott skip fengist til ferðanna. Það hafa drifið að Alþ. skeyti frá hreppsn. og sýslun. í Norður- og Vestur-Ísafjarðarsýslu um þetta mál. V.-Ísafjarðarsýsla hefir auðvitað minni not af bátnum en N.-Ísafjarðarsýsla, en þó mundi nú vestursýslan hafa talsverð not af þessu skipi, eins og það er áformað. Allir vita, að þarna er ekki um bílvegasamgöngur að ræða, og allir flutningar erfiðir og dýrir. Enda hefir færzt í það horf, að íbúar Vestur-Ísafjarðarsýslu hafa sótt mikið af verzlun sinni til Ísafjarðar, einkum eftir að teknar voru upp reglubundnar ferðir til Vestur-Ísafjarðarsýslu með Djúpbátnum. Það er því ljóst, að einnig þessi sýsla getur haft mikinn hag af góðum farkosti við Djúpið. Ég ætla ekki að gylla þetta mál fyrir hv.þdm. með loforðum um það, að þetta fé mundi koma aftur með vöxtum í ríkissjóð. Reynslan hefir sýnt, að á þessum rekstri verður oftast tap. Enda er þess varla að vænta, þar sem samgöngur eru svo erfiðar sem vestur þar. En þessar framkvæmdir eru ómissandi fyrir sýsluna; 4000 íbúar hennar krefjast þessarar aðstoðar, og það er ekki hægt með rökum að neita þeim um það. Ég verð að segja, að mér fyndist Ísafjarðarsýsla illa afskipt, ef hún getur ekki fengið aðstoð til þess að afla sér sæmilegs farkosts til þess að halda uppi nauðsynlegustu ferðum.

Forseti (EÁrna): Útbýtt er í deildinni brtt. á þskj. 751. Þar sem brtt. þessi er of seint fram komin, verður að veita afbrigði frá þingsköpum, svo að hana megi taka til meðferðar. Þá hefir mér og borizt skrifl. brtt. við þessa till., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 769]. Þessi brtt. er einnig of seint fram komin, auk þess sem hún er skrifl., og þarf til þess tvenn afbrigði, að hana megi taka til meðferðar.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. Sá fyrirvari er fólginn í þeirri brtt., sem ég flyt. Ég skal geta þess, að þegar þetta mál var rætt í samgmn., var það víst einróma álit fundarmanna, að þessi fyrirtæki greiddu ekki arð meðan ríkið stæði í ábyrgð fyrir hlutafé þeirra. Því er brtt. mín fram komin. - Ég sé ekki annað en nauðsynlegt sé að hjálpa h/f Skallagrími til að koma skipsbyggingu sinni af stað. Enda mun fél. vera búið að semja um byggingu skips og hafa gengið frá því sem gefnu, að það fengi ábyrgð ríkisins fyrir andvirði skipsins, og jafnvel von um það, að ríkið yrði hluthafi í fyrirtækinu. Ég teldi því verr farið, ef mál þetta strandaði. Ég vil taka það fram, að ég tel litla hættu á því, að ríkið verði fyrir skakkaföllum vegna þessara ábyrgða. Reynslan hefir sýnt, að Borgarnesferðir bera sig vel, og er ekki ástæða til að ætla, að svo verði ekki einnig framvegis, ekki sízt ef nýtt skip kemur í staðinn fyrir Suðurland. Enda mun þetta nýja skip eiga að vera miklu sparneytnara í rekstri, svo að allt bendir á, að þetta verði arðsamt fyrirtæki. Það er öllum ljóst, að þessar ferðir, sem tengja saman Norður- og Suðurland, mega ekki leggjast niður. Og það er stórt atriði í þessu máli, að nýja skipinu er ætlað að geta flutt bíla sjóleiðina til Borgarness, og mundi það skapa greiðari samgöngur milli Rvíkur og Norðurlands en nú er, og efast ég ekki um, að af þessu verði mikil not. Ég fylgi því óhikað þessari till. Hvað viðvíkur brtt.hv.þm.N.-Ísf., þá er ég algerlega sammála honum um þörfina á flóabátaferðum í Norður-Ísafjarðarsýslu. Hv. þm. hefir fært skýr rök að því, að þessi sýsla getur ekki vænzt eftir landsamgöngum í náinni framtíð, og aðeins sé að ræða um sjóleiðina. Eini ágreiningurinn, sem er okkar á milli í þeim máli, er sá, hvort eigi að ráðast í það, sem hann fer fram á, nú á þessu ári. Ástæðan til þess, að ég tel ekki fært að leggja í þetta nú, er fjárhagsástand ríkissjóðs; ég hygg, að erfitt yrði að leggja fram fé í þessu skyni. Og ég tel erfitt mjög að bæta við þær ábyrgðir sem ríkið er þegar búið að taka á sig. Í stað þess gæti komið til mála, að næsta ár fengi sýslun. til umráða vitaskipið Hermóð, sem er mjög sæmilegur farkostur og fullnægir öllum þeim kröfum sem hægt er að gera til slíkra ferða. Um það hefir verið talað, að annað skip mætti nota til vitaflutninganna, og væri þetta þá ólíkt þarflegra en að láta Hermóð liggja einhversstaðar aðgerðalausan. Sú eina röksemd, sem færð hefir verið gegn því að taka Hermóð til þessa starfa, er sú, að hann væri of djúpskreiður. Ég hefi lagt nokkuð mikið upp úr þessu, en nú hefi ég sannfærzt um það, að bátur sá, sem gert er ráð fyrir að byggja, verður eins djúpskreiður. Eftir upplýsingum, sem ég hefi fengið, verður nýi báturinn 9 fet djúpskreiður, en það er sama og Hermóður. Hann getur því alveg eins gegnt þessum ferðum og nýi báturinn, þegar til kemur. Ég hefi þá í stuttu máli skýrt þann ágreining, sem var í n. Ég get því ekki samþ.brtt.hv.þm.N.-Ísf., því ég held, að við verðum að láta þær bíða fyrst um sinn og vita, hvort ekki koma betri tímar, svo hægt verði að veita þann styrk síðar. Hitt atriðið, hve stór báturinn þarf að vera, er óþarft að deila um. Ég er hv.þm. alveg sammála um, að bátur fyrir N.-Ísafjarðarsýslu megi ekki minni vera en hann sagði. Það getur aldrei orðið sæmileg aðbúð fyrir fólkið í minni bát, hvað sem aðrir segja. Með því að tengja þessa brtt. við frv. taldi ég, að því gæti verið stefnt í óvænt efni; þar sem nú er, eins og allir vita, mjög liðið á þing, gæti allur dráttur valdið því, að frv. dagaði uppi. Og þar sem ég er því fylgjandi, að Skallagrímur fái þennan styrk, vil ég ekki láta eyðileggja málið með því að setja inn í frv. fleyga sem geta orðið því að falli. Ég er því á móti brtt.hv.þm.N.-Ísf.

Jón Auðunn Jónsson Ég hefði eiginlega þurft að ná tali af hæstv.atvmrh. Mér skilst, að ómögulegt sé að afgr. málið á þennan hátt, nema vissa sé fyrir, hvernig póstferðum um N.-Ísafjarðarsýslu verður hagað næsta ár. Mér er ekki kunnugt um, að hæstv. ráðh. hafi gengið inn á að láta vitabátinn Hermóð til þessara ferða. Eins og ég gat um áður, er það sama og leggja þessar ferðir niður, ef ekki er séð fyrir farkosti. Það er verið að svipta sýsluna gersamlega öllum möguleikum til samgangna. Þar sem hæstv.atvmrh. er nú að koma í d., vil ég skjóta því til hans, hvort það sé rétt, sem kom fram hjá hv. 4. þm. Reykv., að það mundi vera ákveðið, að Hermóður yrði lánaður h/f Vestfjarðabátnum eða sýslufélagi N.-Ísafjarðarsýslu til ferða um sýsluna á næsta ári, því án þess álít ég hreinasta gerræði að drepa þessar till., þegar 15 aðrar sýslur hafa fengið í styrki til strandferða og flóabáta yfir 40 þús. kr. á ári að jafnaði, auk landsamgangna, sem N.-Ísafjarðarsýsla hefir engar. En þó að N.-Ísafjarðarsýsla hafi ekki fengið nema 19 þús. kr. á ári, má ekki bæta við hana 3 þús. til þess að sýslan geti eignazt sæmilegan bát. Ég verð að segja, að mér finnst það vera meira en lítið gerræði, nema hæstv. stj. eða ráðh. geti boðið eitthvað í staðinn, því annars er ómögulegt að halda ferðunum uppi næsta ár. Það hefir heyrzt, að ætti að lána Hermóð í þessar ferðir, en mér er ekki kunnugt um, hvort það er rétt, að óska eftir, að hæstv.atvmrh. vildi gefa ákveðnar upplýsingar um það. En Hermóður er of stór og verður því alltaf meira tap á honum en minni bát, jafnvel þó Hermóður væri lánaður leigulaust, sem vitanlega væri sjálfsagt. Það er 60 tonna bátur, sem við þurfum. Hér liggur fyrir umsókn um styrk til 60 tn. báts, og eru allir aðilar sammála um, að það sé heppilegasta stærð, svo hægt sé að telja sæmilegan farkost. 100 tn. bátur er of stór fyrir eitt sýslufélag, nema styrkurinn yrði hækkaður um 15-20 þús. kr. Eins og ég hefi getið um áður, telja sumir, að nota megi tvo 20 tn. báta. Gengi þá annar um Djúpið í daglegum reglubundnum ferðum, en hinn annaðist flutninga fyrir norðurhreppana, sem einnig hafa mikla þörf fyrir bættar samgöngur. En þá er algerlega óleyst verkefni um samgöngur fyrir Vestur-Ísafjarðarsýslu, sem hefir fengið 12-15 ferðir á ári. En tveir bátar verða alltaf tiltölulega dýrari en eitt stærra skip, jafnvel þó ætlazt sé til að hafa 6-10 tn. bát til þess að annast afurðaflutning, t. d. mjólk bænda við Djúpið, svo að þeir hafi ferðir, sem byggja má á, þegar ekki falla ferðir með stærra skipinu. En þær eru oft, ef þær verða jafnörar og að undanförnu, um 200 á ári, 130 í Djúpið, en hinar í norðurhreppana og vestursýsluna. Áætluninni var haldið óbreyttri, en á síðasta hausti varð að fá aukabát til þess að flytja sláturfé, sem kjötverðlagsnefnd vildi ekki veita leyfi til að slátra heima. Ég verð því að segja, að án þess að hæstv. ráðh. geti og vilji gefa fullt loforð um að lána vitaskipið Hermóð, án endurgjalds, verður málið í hinu mesta öngþveiti um mannflutninga og vöruflutninga, og engir póstflutningar. Verða þá aðeins notuð smáskip, og hver potar út af fyrir sig um langar vegalengdir og úfinn sjó fyrir opnu hafi. Slíkar ferðir verða dýrar og ófullnægjandi, og sé ég ekki annað en endirinn verði sá, að ríkisstj. verði að taka málið í sínar hendur og leggja til sæmilegan farkost. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv.þm. ætlist til þess, að svo sé búið að sýslunni, að menn fái aldrei póst, hafi enga flutninga og engar ferðir séu fyrir þá, sem þurfa að ferðast, þar sem allar ferðir verður að fara á sjó. Ég er meira en hissa, ef hv.þdm. geta ekki samþ. 3 þús. kr. styrk á ári í næstu 10 ár, þegar ég hefi sýnt, að styrkur til 15 sýslna hefir verið 40 þús. kr. á ári til flóabáta og strandferða. Það er nokkur von um að fá hlutaféð til muna aukið, ef ríkið vildi hlaupa undir bagga á þann hátt, sem farið er fram á, en ég tel enga von til þess að öðrum kosti, vegna þess að menn telja vonlaust, að hægt sé að halda uppi samgöngum nema ríkissjóður styrki lítillega þessi bátakaup.

Þorsteinn Þorsteinsson [óyfirl.]: Það var aðallega út af brtt.hv. 4. þm. Reykv., sérstaklega þeirri skrifl. brtt., er hann bar fram nú síðast, sem ég vildi hreyfa nokkrum orðum um þetta frv. Ég skal geta þess, að hv.Nd. var búin að setja inn í frv. samskonar skilyrði og sett eru í brtt. þeirri, sem hér er komin fram. Skal ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp ákvæði það, sem hv.Nd. var búin að setja í frv.: „Eigi má greiða hluthöfum arð af hlutafé þeirra í félaginu, meðan ríkið stendur í ábyrgð fyrir félagið“. En þegar búið var að setja þetta skilyrði inn í frv., brá svo við, að menn vildu ekki lofa frekara hlutafé, og jafnvel ganga frá því, sem áður var búið að lofa. Þeir menn, sem stóðu fyrir að safna hlutafénu, urðu í þeim vandræðum, að þeir sáu ekki fram á annað en stöðva yrði byggingu bátsins, sem þó var búið að semja um smíði á. Forráðamennirnir sneru sér því til Nd., og ég hygg til hæstv. stj., og fyrir áhrif þaðan var frv.afgr. eins og það liggur nú fyrir þessari hv. d. Síðan hefir söfnunin gengið sæmilega um hlutafé. En ef við förum nú að samþ. þessa brtt. og taka upp aftur sömu ákvæði og áður voru felld, kemst málið í mesta vanda, og ég get jafnvel búizt við, að til þess leiði, að stöðva verði smíði skipsins, sem búið er að semja um, og kemst þá stj. og aðrir aðstandendur í mikinn vanda. Hv. 4. þm. Reykv. tók fram, að hann vildi ekki stefna frv. í voða eða eyðileggja það með sínu atkv. Út frá þessum góða vilja þætti mér vænt um, ef hann vildi taka brtt. sína aftur, a. m. k. til 3. umr., því ég býst við, að það kæmi málinu í hinn mesta vanda, ef hún yrði samþ. Þetta held ég, að sé gangur málsins. En úr því að ég stóð upp, vildi ég minnast dálítið á ferðirnar til Breiðafjarðar. Það var í samráði við mig, að 2 þm. í Nd., þeir hv.þm. Snæf. og hv.þm. Barð., báru fram till. um að skjóta því til hæstv. stj., að hún sæi um, að engar vanefndir yrðu á því, að skipið gangi ekki sjaldnar en ráð er fyrir gert og svo oft, sem nauðsyn krefur, til Breiðafjarðar. Er þetta mjög mikilsvert, einkum fyrir Gilsfirðinga. Um brtt.hv.þm.N.-Ísf. er ekki nema allt það bezta að segja. Ég sé og heyri, að nauðsynlegt er að breyta þar til batnaðar, en ég held, að það væri heppilegra að flytja það í sérstöku frv. heldur en í sambandi við þetta; það getur orðið því til trafala.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég álít, að sú leið, sem hér er gengið inn á, að ríkið taki hluti í flóabátunum, sé ákaflega varhugaverð. Ég óttast, ef það er gert hér, að þá megi búast við kröfum í sömu átt úr flestum sveitum landsins. Um brtt.hv.þm.N.-Ísf. get ég sagt, að það væri eðlilegt, að hún kæmi fram, eins og frv. var afgr. frá Nd. Út af fyrirspurn hv.þm.N.-Ísf. um, hvort ákveðið væri að lána Hermóð endurgjaldslaust, get ég svarað því skýrt og skorinort, að um það hefir engin ákvörðun verið tekin, og engin tilmæli um það komið til ríkisstj. Ef beiðni kæmi um það frá félaginu og umsögn samgmn., mun það verða tekið til athugunar. Að því er snertir sjálfa brtt., geri ég ekki ráð fyrir að geta greitt henni atkv.; sumpart vegna þeirra ástæðna, sem ég gat um í upphafi, og í öðru lagi er mér ekki fullljóst, hvort það er rétt að hafa 60 tonna bát. Ég er kunnugur og þekki allvel til þar vestra og tel jafnvel ekki rétt, að heppilegast sé að hafa stórt skip og lítinn bát í viðlögum. Ég held, að betra væri að hafa smábáta til nauðsynlegra afurðaflutninga og daglegra ferða, en leigja heldur stærra skip stöku sinnum til lengri ferða og þegar um meiri flutninga væri að ræða. Til viðbótar verð ég að segja um brtt.hv.þm.N.-Ísf., að mér sýnist 1. og 2. brtt. rekast á. Hv. þm. gerir, að mér skilst, ráð fyrir, að 60 tn. bátur kosti 90 þús. kr. Ennfremur er gert ráð fyrir í 2. brtt., að ríkið leggi fram 30 þús. kr. í hlutafé og ábyrgist 60 þús. kr. Er þá ekkert hlutafé innborgað? Eða er það tilætlunin, að ríkissjóður borgi allt? Eða er það e. t. v. eins og mér helzt skilst, að Vestfjarðabáturinn h/f hafi ekkert innborgað hlutafé, en búist við að fá það innborgað síðar og ætli þá að láta það ganga til lækkunar á ábyrgðarskuldinni jafnóðum og það innborgast? Ég hefi svo ekki meira að segja um frv. Í sambandi við brtt. á þskj. 769 er ekki því að leyna, að ég geri ráð fyrir, að menn verði tregir til að leggja fram hlutafé, ef hún verður samþ.

Ætli það geti ekki skeð?

. En sé önnur leið fær án ríkisábyrgðar, þá er hún betri. Og mér þykir undarlegt, ef efnahagur félagsins er góður og loforð um 50 þús. kr. framlag frá ríkinu, ef ekki er hægt að fá lán án ríkisábyrgðar, og væri það betur.

Sigurjón Á. Ólafsson Mér skilst, að þeir hv.þdm., sem tekið hafa til máls, séu allir fylgjandi frv. eins og það liggur fyrir. En í sambandi við brtt. þá, sem komin er fram, vildi ég segja örfá orð. Hv. þm.N.-Ísf. hefir að mínu viti réttilega lýst svo því ástandi um samgöngur í N.-Ísafjarðarsýslu, að það, sem gert verður af hálfu ríkisins til þess að bæta þær, hljóta að verða á sjó. Ég er honum alveg sammála um þetta, og einnig, að ríkinu beri skylda til að hlaupa undir bagga. En það gæti frekar greint á um leiðir. Hv. þm. stingur upp á, að byggður verði mótorbátur, sem hann gerir ráð fyrir, að kosti um 90 þús. kr., og ætlast til, að ríkið leggi fram hjálp í sama hlutfalli og til Borgarnesbátsins. Það má vel vera, að það sé rétt að haga þessu svona, án þess að ég sé viss um, að hér liggi fyrir þær upplýsingar, er gefi það fullkomlega til kynna. Það, sem mér skilst, að valdi miklu um fjárframlag til Borgarnesbátsins, eru þær almennu samgöngur, sem skipið á að annast og varða ríkið allt.1)

Frsm. (Páll Hermannsson) Það hefir komizt til orða að lána þeim Vestfirðingum vitaskipið Hermóð, og það hefir líka verið minnzt á það í samgmn. Forstjóri Skipaútgerðarinnar hefir komið til tals um þetta við samgmn. og hefir átt tal um þetta við þær. Ég hefi hér hjá mér ætlun, sem hann hefir gert um kostnað af þessum tveimur bátum, nýjum 60 tonna bát eins og hv.þm.N.-Ísf. gerir ráð fyrir, og hinsvegar vitabátnum Hermóði. Telur hann þar, að rekstrarkostnaður þessa nýja báts muni vera um 76000 kr. á ári, og eru þá ekki frátaldar þær tekjur, sem hann hefir. En rekstrarkostnaður Hermóðs er gert ráð fyrir, að sé 68 þús. kr., eða 8000 kr. minni. Þar verður þó því við að bæta, að þar er ekki gert ráð fyrir, að nein leiga sé goldin eftir Hermóð, og ekki heldur viðhald, nema þá að litlu leyti. Nú sýnist mér, að ef ríkisstj. getur lánað Hermóð til þessara ferða, þá mundi ekki vera frágangssök að nota hann, ef þessi áætlun er rétt, því að Hermóður er nálægt 100 tonn og að ýmsu leyti betur útbúinn en þessi nýi bátur mundi verða. Hann hefir t. d. sjálfvirkan dýptarmæli, sem er dýrt áhald og hentugt í svona ferðum. Það hefir einnig verið upplýst, að Hermóður og þessi nýi 60 tonna bátur rista jafndjúpt, svo að því leyti kemur það í sama stað niður. Þegar þessi áætlun var lögð fyrir samgmn., var hv.þm.N.-Ísf. þar viðstaddur, og þá efaðist hann ekki um, að þessar áætlanir væru nærri lagi. Mér skilst því, að með þessari aðferð megi bæta úr mjög brýnni þörf án þess að byggja nýjan bát, en ef það væri svo, þá mundu það teljast kostur að þurfa ekki að byggja nýjan bát, vegna þess að margt liggur nú fyrir, sem gera þarf. Ég get þess vegna ekki séð annað en að bæta megi úr samgönguörðugleikum Vestfjarða, og það án þess að byggja nýjan bát, ef hægt verður að fá Hermóð til þessara ferða. Nú hefir hæstv.atvmrh. tekið til máls hér og lýst því yfir, að um þetta hefði ekki verið tekin ákvörðun í stj., og ég veit, að það muni vera alveg rétt. En ég hefi hinsvegar leyfi til að geta þess f. h. þess flokks, sem ég er í, og þá sjálfsagt líka f. h. þeirra ráðh., sem eru í flokknum, að það er blátt áfram meining Framsfl., að Hermóður verði lánaður til þessara ferða leigulaust og án þess að greiða viðhald, a. m. k. að fullu. Og ef það skyldi vera rétt, að rekstrarkostnaður Hermóðs væri um 8000 kr. minni en á þessum nýja bát, þá sýnist mér, að þar sé ekki alveg gengið framhjá þessari þörf Vestfirðinga. Hv. þm.N.-Ísf. segir, að það sé meira en lítið gerræði, ef Vestfirðingum yrði nú neitað um þá hjálp, sem felst í brtt. hans. Ég tel, að það væri gerræði við þá, ef þeim væri neitað um alla hjálp. Ég er honum sammála um það, að þar sem svo hagar til sem þar, þá er ekki að ræða um samgöngur á landi. Þær verða allar að fara fram á sjó, og þá er skylt að hjálpa þeim til við samgöngubætur á sjó. En ég tel það ekkert gerræði að leggja á móti till. hans, ef Ísfirðingar geta fengið Hermóð til þessara ferða. Ég get líka lýst því yfir, að mér þykir mjög líklegt, að hvort sem Hermóður verður hafður til þessara ferða eða nýr bátur smíðaður, þá muni það reynast hæpið, að sami styrkur sem að undanförnu, eða nálægð 20000 kr., nægi til þess, að ferðirnar beri sig. En mér skilst, að það verði a. m. k. hægt að komast af með eins lágan styrk til Hermóðs og til þessa nýja báts. Þá vil ég drepa nokkuð á brtt.hv. 4. þm. Reykv., að það skuli ekki vera leyfilegt að greiða hluthöfum arð af því fé, sem þeir leggja í Skallagrím. Ég vil nú í fyrsta lagi benda á það, að þetta skip á að kosta því sem næst 300000 kr. og verður um 300 brúttó tonn að stærð. Það á að rúma um 250 farþega og getur tekið á dekk 10 bíla og er yfirleitt á allan hátt vel útbúið skip. Nú er það svo, að það er ætlazt til þess, nú helmingur af byggingarkostnaði, eða nálægt 150 þús., verði lagt fram sem hlutafé. Þar af er gert ráð fyrir, að ríkið leggi fram 50000, en einstakir menn og sveitarfélög verða þá að leggja fram allt að 100000 kr. En mér finnst varla von, að einstakir menn vilji leggja fram svo mikið fé í þetta fyrirtæki, ef þeir hafa enga von um að fá neinn arð, hversu vel sem gengur. Ég veit, að það getur alltaf orðið álitamál, hversu mikinn arð skuli greiða, getur vel verið, að 5% sé of hátt.

Það er líka hámarkið

. Já, það er rétt, en þar sem um svo mikil fjárframlög er að ræða, þá er ósanngjarnt og óráðlegt að taka fyrirfram alla von af mönnum um það, að fá nokkurn arð af því fé. Svo má líka taka það með í reikninginn, að ef arður væri greiddur af hlutafénu, þá fær ríkið að sjálfsögðu einnig arð af sínu hlutafé. Hæstv. atvmrh. tók það fram sem sína skoðun, að ríkið ætti helzt ekki að leggja fram hlutafé í flóabáta. En það er kunnugt, að þetta fyrirtæki hefir sérstöðu, eins og ég hefi áður tekið fram, sem sé að þetta er þýðingarmikill liður í almennum samgöngum, því að það er gert ráð fyrir, að þetta skip hafi tíðar ferðir milli Rvíkur og Borgarness, og þeir, sem vita, hve mikill ferðamannastraumur er á leiðinni frá Rvík og bæði norður og vestur um land, hljóta að skilja, hversu mikið er varið í að fá þarna örugga og fljóta ferð í staðinn fyrir að verða að fara hina ógreiðu og löngu leið inn fyrir Hvalfjörð, sem er oft ill yfirferðar eða jafnvel ófær. Það er því óþarft fyrir hæstv. ráðh. að telja það varhugavert að leggja fram þennan styrk. Hér er um undantekningu að ræða frá venjulegum flóabátum. 1) Niðurlag ræðunnar vantar af hendi skrifara. S. Á. Ó.

Magnús Guðmundsson Það virðast allir sammála um, að þetta frv., sem hingað er komið frá hv.Nd., nái fram að ganga, og ég er einn í þeirra tölu. Hv. 4. þm. Reykv. vill þó ekki, að frv. fari héðan óbreytt, heldur fella niður það ákvæði, að borga megi hluthöfunum arð. Ég vil spyrja hann að því, hvernig hann geti búizt við, að menn vilji leggja fé í þetta fyrirtæki, ef þeim er bannað að fá nokkra vexti um mjög langan tíma, þó að svo færi, að fyrirtækið gengi vel. Að samþ. svona till. væri í rauninni ekkert annað en að bregða fæti fyrir frv., og þetta getur bókstaflega ekkert þýtt annað. Það er viðurkennt yfirleitt, að strandferðirnar eigi að vera kostaðar af ríkinu, án þess að aðrir borgi neitt, og hið sama hlýtur að gilda um ferðirnar milli Reykjavíkur og Borgarness. Hvers eiga þá þeir að gjalda, sem hér eiga hlut að máli, ef þeim er fyrst gert að skyldu að borga 2/3 af öllum kostnaði af skipskaupunum, og síðan á að útiloka það, að þeir fái nokkra vexti af fé sínu, þó að fyrirtækið gangi vel? Hvaða vit er í þessu? Það er áreiðanlega nóg, sem þessir menn taka á sig af hlutverki þess opinbera með því að leggja fram svo mikið fé, þó að það sé ekki fyrirfram ákveðið, að það skuli vera arðlaust. Annars ætlaði ég ekki að tala aðallega um þennan Borgarnesbát, því að flestir virðast vera sammála um hann, en ég vildi víkja fáeinum orðum að brtt.hv.þm.N.-Ísf. Um hans hérað er það af öllum viðurkennt, að þar eru samgöngur ómögulegar nema á sjó. Það er líka viðurkennt, að strandferðaskip ríkisins geta ekki fullnægt þessari þörf, og þá er ekki um annað að gera en sérstakan flóabát. Og það, sem hv.þm. fer fram á, er að það sama sé gert fyrir hans kjördæmi og allir viðurkenna, að eigi að gera við þennan bát, sem á að hafa ferðir milli Rvíkur og Borgarness. Mér finnst þessi tilmæli hans vera á ómótmælanlegum rökum byggð, ég sé ekki, að þingið geti staðið sig við að neita þessu, nema það finni þá jafnframt aðra leið, sem fullnægir samgönguþörfinni. Hv. frsm. samgmn. hefir réttilega skýrt frá því, að Hermóður hefir áður um stundarsakir verið hafður til að halda uppi samgöngum á þessu svæði. En ennþá hefir hæstv. samgmrh. ekki gefið ákveðið svar um það, hvort Hermóður fæst á næsta ári í þessar ferðir, og væri ég sem hv.þm.N.-Ísf., þá mundi ég heimta skýrt svar um þetta. Það er nú komið að áramótum, og því þarf að afgera þetta bráðlega. Nú er komið að því að greiða atkv. um þessa till., og fyrr en ég hefi fengið skýr svör um, að það eigi að hjálpa Vestfirðingum og þeir eigi að fá þessar lífsnauðsynlegu samgöngur, greiði ég ekki atkv. á móti þessari till. Ég er hræddur um, að Hermóður verði of dýr í rekstri og tilboð um lán á honum sé óaðgengilegt. Ég skal skýra frá því, að þegar ég var ráðh., þá lánaði ég einu sinni Hermóð til þessara ferða um nokkurn tíma. Og áður en hinn umtalaði tími var liðinn, þá skiluðu Ísfirðingar honum aftur og sögðu, að hann væri of dýr í rekstri til þess að þeir gætu látið hann ganga, og ef svo er, þá er náttúrlega lítil hjálp í að senda þeim hann, nema það loforð fylgdi með, að ríkið vildi taka á sig þann halla, sem kynni að verða á rekstrinum, eða ákveðinn hluta af honum, og ef slíkt tilboð kæmi fram, teldi ég það mjög vel viðunandi. Auðvitað geng ég út frá að veita flutningastyrk jafnmikinn og áður hefir verið. Komi það svo fram, að rekstrarhalli verði mjög mikill, þá álít ég það sem sé skyldu ríkissjóðs að hlaupa undir bagga. Ég skil ekki annað en að hv.frsm. sé svo sanngjarn, að hann finni þetta og skoði þá þetta næsta ár sem nokkurskonar reynsluár um þetta fyrirkomulag. Ef þetta væri tryggt allt, þá skilst mér, að hv.þm.N.-Ísf. ætti að geta vel við það unað. En að hann geti gengið inn á að þessar till. séu felldar nú og þetta sé allt í óvissu, það get ég ekki séð, að sé sanngjarnt að ætlast til. Ákvörðun þessa máls getur ekki dregizt, því að það er nú komið fram undir áramót, og þar sem hér er um nauðsynlega samgöngubót að ræða fyrir þetta hérað, þá getur þingið ekki neitað um ákvörðun. Ég viðurkenni það um Borgarnesbátinn, að hann hefir sérstöðu, en Norður-Ísafjarðarsýsla hefir líka sérstöðu, því að þar geta eiginlega engar samgöngur átt sér stað nema á sjó. Mér finnst ekkert undarlegt, þó að ríkið taki þátt í stofnkostnaði flóabáta. Það hefir verið gert áður; það hefir f. d. verið veittur styrkur til að kaupa vél í flóabáta. Það er undarlegt, sérstaklega af ráðh., sem heldur svo mikið af ríkisrekstri, að hann skuli hafa nokkuð við það að athuga, að ríkið taki þátt í framlagi til Borgarnesbátsins, því að ef við athugum, hvernig er um strandferðirnar, þá sjáum við, að ríkið kaupir skipin að öllu leyti, borgar þau sjálf og stendur síðan undir öllum rekstrinum. Og hvers vegna á það ekki líka að vera svo í Norður-Ísafjarðarsýslu, sem engar samgöngur getur haft nema á sjó. Svipað má segja um Borgarnes-Reykjavík. Ég lýsi því svo yfir að endingu, að ég greiði ekki atkv. á móti till.hv.þm.N.-Ísf., nema fyrir liggi greinileg yfirlýsing ráðh. um það, að það verði á viðunandi hátt bætt úr þessari flutninga- og samgönguþörf, sem er í Norður- og VesturÍsafjarðarsýslu.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Ég vildi aðeins segja fáein orð um þetta frv. - Það liggja fyrir brtt. frá hv.þm.N.-Ísf. og einnig frá hv. 4. þm. Reykv. Ég vildi segja það út frá brtt.hv.þm.N.-Ísf., að þegar við í fjvn. beittum okkur fyrir því að breyta landhelgisgæzlunni í það horf, sem hún nú er, að hafa annað stóra varðskipið í gangi allt árið og svo Þór, að þá var það eitt af því, sem við í meiri hl. n. gerðum ráð fyrir, að Þór annaðist flutning til vitanna á sumrin, og þannig mætti spara Hermóð, sem þá verður aðgerðalaus í sumar. Eins og nú er erfitt um marga hluti, þá finnst mér, að Ísfirðingar hljóti að skilja, að þótt þeim þætti betra að fá skip við sitt hæfi, þá sé sjálfsagt að reyna það eitt ár eða svo, hvernig gengi, ef landið lánaði þeim Hermóð, sem fjvn. mundi a. m. k. mæla með, að væri með eins góðum kjörum og frekast er hægt. Ég held auk þessa, að ef till.hv.þm.N.-Ísf. yrði samþ., þá sé mikil hætta á því, að frv. annaðhvort dagaði uppi eða yrði drepið, og þar sem Borgarnesbáturinn er undirstaða undir samgögnum milli Rvíkur og norðurlands og nokkuð mikils hluta vesturlands, og þar sem ennfremur hafa verið fest kaup á þessum bát og allar ráðstafanir gerðar í þeirri von, að þetta mál nái fram að ganga, þá hygg ég það mikið ólán, ef till.hv.þm.N.-Ísf. verður samþ., af því að það setur annað mál í hættu, og ef til þess kæmi, að óhjákvæmilegt væri að hyggja þennan Ísafjarðarbát fljótlega, þá munar það ekkert, hvort það er gert ári fyrr eða síðar, þar sem svo miklir erfiðleikar eru á að fá slíkt skip byggt. Út af till.hv. 4. þm. Reykv. vil ég segja það, að hún setur málið sérstaklega í hættu, vegna þess að fjárframlag það, sem verið er að safna um Borgarfjörð, m. a. hjá fátækum hreppum og einstaklingum, er að miklu leyti bundið við, að þar sem féð verður að takast að láni hjá ýmsum, þá svari það einhverjum vöxtum, ef fyrirtækið gengur þannig. - Ég vonast þess vegna eftir því vegna málsins sjálfs, að hvorug brtt. verði samþ. að þessu sinni. Þó getur verið, að margt mæli með þeim. Það getur að því komið, að byggja þurfi bát til flutninga á Ísafjarðardjúpi, þó að von sé um að geta notað Hermóð. Það getur verið, að frá vissu sjónarmiði sé réttlætanlegt það, sem vakti fyrir hv. 4. þm. Reykv., en málið er komið í það horf, að ef till. verður samþ., setur hún það í hættu bæði hér á þinginu og heima í héraði. - Af þessum ástæðum mun ég greiða atkv. á móti báðum þessum till., þó að ég sé ekki á móti efni þeirra og skilji, hvers vegna þær eru bornar fram af þeim hv.þm., sem að þeim standa, en þær munu ekki gagna þeirra héruðum neitt, en geta gert þessu máli skaða.

Jón Auðunn Jónsson Út af því, sem hv. form. fjvn. sagði, vil ég benda á, að fyrst og fremst er málið í engri hættu, þó að brtt. mín verði samþ., vegna þess, að mér er kunnugt um, að fyrir utan Sjálfstfl., sem mun standa með frv. í Nd., munu báðir Bændaflokksmennirnir í Nd. verða með því og einnig hv.þm. V.-Ísf., sem er þessari till. mjög meðmæltur vegna síns héraðs. Það er aðeins fyrirsláttur að segja, að málið sé í hættu, ef þessar till. mínar verða samþ. En þar sem hv.þm. minntist á Hermóð, þá gerði hann það af sömu ástæðu og aðrir hér, sem vilja þvo hendur sínar, af því að þeir vilja drepa þessa till. Það er enginn hér, sem getur sagt, hvernig Hermóður eigi að annast þessar ferðir. Þessu er bara slegið fram, án þess að reynt sé að sanna, með hverjum hætti þetta megi verða, því að menn vita vel, að það er óframbærilegt að setja Norður-Ísafjarðarsýslu hjá í þessu máli. Ég veit ekki til, að hv.fjvn., sem snemma á þessu þingi fékk erindi um þetta frá sýslun. Norður-Ísafjarðarsýslu og þeim öðrum, sem um þessar samgöngur fjalla fyrir hönd sýslubúa, hafi samþykkt neina till. um þetta ennþá. Sé svo, að hv.n. hafi ekki gert þetta, get ég ekki talið það annað en fyrirslátt nú, að tala um Hermóð í þessu sambandi, til þess að reyna að drepa till. mína. Þar að auki er mjög mikill meiningamunur hjá þeim, sem standa að þessari till.Hv. frsm. samgmn. heldur því fram, að það sé betra fyrir Norður-Ísafjarðarsýslu að fá Hermóð heldur en að byggja nýjan bát, og telur hann ekki of stóran til þess að annast þessar ferðir. Hæstv. atvmrh. vildi helzt hafa einn 20 tonna bát fyrir Djúpið og þá sennilega annan fyrir norðurhreppana, nema hann ætli þeim að vera án allra samgangna. Á meðan svo togast á álit manna um þetta mál, og sérstaklega þegar tekið er tillit til afstöðu hæstv.atvmrh. til málsins, þá er það meir en á huldu nú, hvort nokkrum ferðum verður haldið uppi í Norður-Ísafjarðarsýslu á næsta ári. Hæstv. atvmrh. vill nota litla báta til þessara ferða og leigja svo stóran bát, þegar sérstaklega mikil þörf er á flutningum. Hann virðist halda, að hvenær sem menn vilja grípa til, sé hægt að fá slíkan bát leigðan. En þetta er mikill misskilningur. Hæstv. ráðh. gætir þess ekki, að þarna eru engir slíkir bátar, nema fiskibátar. Nema svo sé kannske, að hæstv.ríkisstj. ætli að hafa einn bát þarna liggjandi, til þess að annast meiri háttar flutninga þarna vestur frá. Annars fara uppástungur hæstv. ráðh. algerlega í bága við allar uppástungur þeirra manna, sem vilja vel samgöngumálum í Norður-Ísafjarðarsýslu. Krafa þeirra manna hefir verið og er eindregin sú, að fá bát, sem sé um 60 rúmlestir, til póstferða, manna- og vöruflutninga í héraðinu. En þeir vantreysta því, að stærri bát en þetta sé hægt að gera út til þessara flutninga, nema með stórum hærri styrk, og þess vegna vilja þeir ekki fara lengra. Hæstv. ráðh. sagðist vera þessu máli ókunnugur. Mig undrar það stórlega, þar sem hann hefir lengst af dvalið í héraðinu og auk þess fengið bréf frá sýslun., sem skrifað er, að ég held, fyrstu dagana í október síðastl. og samrit af öðru bréfi frá 22. okt., sem skrifað er til fjvn. Virðist hæstv.atvmrh. ekki hafa lagt mikla rækt við að kynna sér þetta mál þegar hann þykist vera ókunnugur því eftir að hafa fengið þessi tvö bréf. Hv. frsm. kom með þau skilaboð frá Framsfl., að mér skilst, að hann vildi láta Hermóð annast þessa flutninga á næsta ári án þess að leiga yrði greidd eftir skipið til ríkissjóðs, og gaf undir fótinn með, að ríkissjóður yrði látinn greiða rekstrarhallann. Þetta er vitanlega bráðabirgðalausn, sem væri mun betri en engar aðgerðir. En framtíðarlausn á málinu er þetta ekki. Ég er sannfærður um, að Hermóður verður svo dýr í ferðum og tapið svo mikið á útgerð hans, að hann muni ekki verða notaður til þessara flutninga til frambúðar. Skipið er að mörgu leyti gott, en það er óhentugt til þessara ferða, þar sem aðeins 10-12 menn geta setið niðri í skipinu, með þrengslum þó, en oft er það 30-40 manns, sem þurfa að ferðast með bátnum, og langar leiðir flestir af þeim.  Út af rekstraráætlun þeirri fyrir hinn fyrirhugaða nýja bát, sem hv.frsm. minntist á, að rekstur og afskrift bátsins og vextir og afborganir af lánum vegna hans yrðu alls 16 þús. kr., vil ég segja það, að vitaskuld þarf að greiða öll þessi gjöld eins þótt um Hermóð sé að ræða. Munurinn er bara sá, að rekstrarkostnaðurinn við Hermóð yrði 8 þús. kr. hærri heldur en ef um nýjan 60 tonna bát væri að ræða, og undrar það engan, þótt 100 tonna gufuskip sé dýrara í rekstri heldur en 60 tonna mótorbátur. Bátur, sem hafður er til þessara flutninga, verður að halda áfram daglega. Ef hann hefir gufuvél, þá er varla nokkurn tíma hægt að slökkva undir vélinni. Verður því eyðslan að þessu leyti miklu meiri með því að nota gufuskip heldur en með því að nota mótorbát, þar sem stöðva má mótorvélina strax og báturinn leggst við bryggju. Mér virðist, af því, sem hér er fram komið, að það sé engan veginn víst, hvernig þessu verði fyrir komið. Og þar sem hæstv. ráðh. hefir enn engin svör gefið um það, að hann vilji láta Hermóð annast þessar ferðir, þá verð ég að segja, að það er langt frá því, að ég hafi neina von um það, að úr þessum vandræðum sýslubúa verði bætt. Til þess að fá frekari svör frá hæstv. ráðh. og hv.fjvn., get ég tekið þessar till. mínar aftur til 3. umr. Lengur get ég ekki frestað þessu, nema ég fái einhverja vissu um, hvernig á að koma þessu fyrir.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég mun ekki blanda mér inn í neinar deilur um þetta. Ég hefi áður við umr. um þetta mál tekið fram mína afstöðu til þess. En við það, sem ég hefi áður sagt um málið, ætla ég að bæta því, út af ummælum hv.þm.N.-Ísf., að ég tel mál þetta afgr. á mjög sómasamlegan hátt með því að láta Hermóð annast þessar ferðir um Ísafjarðardjúp. Hermóður er eitt hið bezta skip, vel útbúið, og ég geri ráð fyrir, að það þurfi ekki að verða óbærilega dýrt í rekstri. Ég álít það rétt, sem hæstv.atvmrh. sagði, að ekki sé nú hægt að fá aðra lausn á þessu máli en þá, að nota Hermóð til þessara flutninga. Þá vil ég segja örfá orð út af ummælum hv. 1. þm. Skagf. um mína brtt. Skal ég segja þeim hv.þm. það, að ég hefi áður fyrr á þingi, í ekki ósvipuðu máli, lýst afstöðu minni einmitt til þess, hvort greiða eigi hluthafaarð hjá þeim fyrirtækjum, sem ríkið styrkir, þ. e. m. ö. o., að ríkið leggur fram það fé, sem úthlutað er í arð. Álít ég það mjög óviðeigandi og ranga aðferð. Nú er ætlast til þess, að Borgarnesbáturinn fái 20 þús. kr. beinan styrk, sem flóabátur. Getur vel farið svo, að rekstrarafkoman verði svo góð með þessari styrkupphæð, að fært þyki að greiða hluthafaarð, en þá er það ríkið, sem greiðir hann. Í öðru lagi vil ég benda hv.þm. á það, að ýms héruð á landinu hafa orðið að leggja á sig þungar byrðar vegna samgöngubóta á sjó. Mér er ekki kunnugt um, að þeir menn, sem lagt hafa fram fé til að halda uppi ferðum Skaftfellings, hafi nokkurn tíma fengið greiddan arð af því fé, þótt ríkið hafi styrkt þetta fyrirtæki. Út af því, sem hv.þm.N.-Ísf. hefir talað um baráttu héraðsbúa þar vestra fyrir að halda uppi ferðum þar, vil ég taka það fram, að ekki hafa þeir fengið arð af því fé, sem þeir hafa lagt fram til þessara ferða. Þess vegna sé ég ekki ástæðu til að greiða hluthöfum í Skallagrími arð af hlutafé af þeim styrk, sem félagið fær frá ríkinu. Hv. þm. sagði, að strandferðir væru kostaðar af ríkinu. Það er rétt, að flóabátar yfirleitt eru ekki reknir af ríkinu. Það getur verið, að það væri heppilegast, en það liggur bara ekki fyrir nú. Hv. þm. sagði, að Hermóður mundi verða nokkuð dýr í rekstri. Hv. frsm.n. hefir nú fært nokkur rök fyrir því, að samkv. áætlun, sem legið hefir fyrir samgmn., eru ekki neinar líkur fyrir því, að Hermóður verði dýrari í rekstri heldur en sá bátur, sem Vestfirðingar hafa í hyggju að byggja. Hið eina, sem mundi e. t. v. verða kostnaðarmeira við útgerð Hermóðs, er, að kolaeyðsla yrði útgjaldafrekari en olíueyðsla. Á Hermóði þarf ekki meira fólkshald heldur en á 60 tonna mótorbát. En Hermóður er stærra skip og getur flutt í ferðinni talsvert meira en 60 tonna bátur gæti gert. Þá hefir það verið sagt, að ég setti mál þetta í hættu með till. minni um að fella niður að greiða arðinn. En ég verð að segja það, að það skiptir nokkuð öðru máli, hvort nú á að bæta inn í frv. ákvæði um 90 þús. kr. ábyrgð eða fella á niður smáarðgreiðslu. Ég býst við, að þótt hv.þm.N.-Ísf. telji sér tryggt fylgi í Nd. um þetta mál, þá sé það vafasamt, ef þessar 90 þús. kr. eru með. 

Magnús Guðmundsson Ég vildi aðeins svara hv. 4. þm. Reykv. nokkrum orðum. Hann færði ekki fram nein rök fyrir því, að einstaklingar ættu fremur að kosta flóabáta heldur en strandferðir yfirleitt. Flóabátum er haldið út vegna þess, að strandferðaskipin geta ekki annað því að halda uppi nauðsynlegum samgöngum á ferðasvæðum þeirra. Ég sé ekki annað en að Norður- og Vestur-Ísafjarðarsýsla og Borgarfjörður eigi sömu kröfu til samgöngubóta eins og aðrir landshlutar. Þar af leiðir, að ríkið má þakka fyrir, ef einstakir menn leggja fram fé í þessum tilgangi, þó að það sé ekki jafnframt fyrirbyggt, að þeir fái vexti af sínum framlögum. Það er mjög óheppilegt, óhyggilegt og meira að segja óviðeigandi að reyna að fyrirbyggja það, að þessir menn geti fengið vexti af þessu fé, sem svaraði eitthvað í áttina til sparisjóðsvaxta, enda hefir nú jafnvel hæstv.atvmrh. ekki getað tekið undir þessa till.hv. flokksbróður síns. Ég vil einnig benda á, að ef greiddur er þessi arður yfirleitt, þá fær ríkissjóður líka einn þriðja part arðsins, þar sem hann á einn þriðja part skipsins. Ég álít það hyggilega gert af hv.þm.N.-Ísf. að taka aftur till. sína til 3. umr., til þess þangað til að reyna að fá vissu fyrir því, að Hermóður verði hafður í förum þarna vestra með þeim kjörum, sem hv.þm.N.-Ísf. getur sætt sig við. En ég tel, að héraðsbúar þar geti ekki sætt sig við að nota Hermóð til flutninga hjá sér, ef hann verður miklu dýrari í rekstri en hinn fyrirhugaði bátur. Þegar hv.frsm. bar saman rekstrarkostnað Hermóðs og rekstrarkostnað nýs 60 tonna báts, þá tók hann ekki tillit til þess, að í rekstrarkostnaði hins síðarnefnda er talin afborgun 7 þús. kr. og vextir og fyrning 8 þús. kr., sem ekki er tilfært á rekstraráætlun Hermóðs, hvorki í afborgun, vexti né fyrningu. Þess vegna verður minnst 8 þús. kr. munur á útgerðarkostnaði Hermóðs og 60 tonna báts, sem Hermóður verður dýrari í rekstri, jafnvel þótt ekkert sé reiknað fyrir fyrningu og vöxtum.

Olían er of lágt áætluð í áætluninni fyrir mótorbátinn

. Ég veit ekkert um það. En Pálmi Loftsson, forstjóri skipaútgerðar ríkisins, hefir áætlað þetta, og ég geri ráð fyrir, að hann kunni ekki lakara skil á þessu heldur en hv. 4. þm. Reykv. og að hann hafi fengið góðar upplýsingar um þetta áður en hann gerði áætlunina.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Skagf. benti á, að ég tók ekki neitt til greina þá sundurliðun, sem gerð var á kostnaði við væntanlegar bátsferðir við vesturland í áætlun frá skipaútgerðarstjóra ríkisins, Pálma Loftssyni. Ég benti aðeins á, að aðalútkoma á rekstrarkostnaði þeim, sem færi til fyrningar og viðhalds, væri dálítið hærri en gengið er út frá, að yrði um Hermóð, ef hann er lánaður leigulaust og að mestu haldið við af eiganda. Ég tók þetta ekki til greina, af því að ég álít ókleift fyrir héraðsbúa að hafa Hermóð þarna í ferðum. En ég er hv. 1. þm. Skagf. sammála um það, að hvort sem Hermóður verður hafður þarna í ferðum eða nýr bátur, þá eigi fólkið þarna rétt á því, að því sé gert kleift að standa undir kostnaðinum af þessum ferðum. Ég treysti mér ekki til að gizka á, hve háan styrk slíkur bátur þyrfti að fá. En ég þykist vita, að ætlazt sé til þess, að þetta fyrirtæki fái 20 þús. kr. styrk á næsta ári eftir till. samgmn. Ég þori vitanlega ekki að segja um það. hvort sá styrkur yrði hækkaður, ef hann reyndist of lítill. Ósanngjarnt sýnist mér það ekki. Ég vil geta þess út af ummælum hv.þm.N.Ísf., að ég vil ekki láta hafa eftir mér neitt, sem er í áttina að vera loforð, annað en það, sem ég hefi sagt. En hv.þm.N.-Ísf. sagði, að ég hefði sagt f. h. míns flokks, að flokkurinn vildi leggja til, að Hermóður yrði lánaður til þessara flutninga án þess að greidd væri eftir hann leiga eða gjald. Ég sagði í umboði míns flokks, að flokkurinn vildi leggja til, að Hermóður yrði lánaður til þessara ferða án þess að greidd væri eftir hann leiga eða gjald, nema að nokkru leyti. Ég álít, að útgjöld muni óumflýjanlega fylgja daglegum rekstri bátsins, auk þess sjálfsagðasta rekstrarkostnaðar. Ég vil ekki, að hægt sé að herma upp á mig ákveðin orð sem loforð þessu að lútandi, því að ég mun hafa orðað þetta í hið fyrra skipti eins og ég orða það nú. Mér virðist mjög vel viðeigandi, að hv.þm.N.-Ísf. láti þessar till. sínar ekki ganga undir atkv. nú, heldur dragi það til 3. umr. til þess að geta fengið upplýsingar um vitabátinn Hermóð og um það, hvort hann muni ekki geta hlaupið í skarðið þarna næsta árið.

Stefán Jóh. Stefánsson Frv. þetta, sem er flutt af fjhn., fer fram á það, að framlengd verði gildandi lög um skattgreiðslu Eimskipafélags Íslands og skyldu þá, sem í nokkur ár hefir hvílt á félaginu um að láta af hendi til ríkisins nokkra farseðla. Fjhn. leggur til, að lögin verði framlengd óbreytt, eins og gert hefir verið undanfarin tvö ár.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. fjhn. hefir flutt þetta frv. eftir beiðni minni. Það þykir nauðsynlegt, að slík heimild sem þessi sé fyrir hendi, ef tækifæri gæfist til að breyta þeim lánum, sem í frv. greinir, í hagkvæmari föst lán. Ég skal lýsa því yfir, af því að ekki er tilgreint í frv. sjálfu, til hvers eigi að verja þessu láni. að stj. mun ekki verja því á annan veg en þann, sem gert er ráð fyrir í grg. frv. Slík yfirlýsing ætti að nægja, þó að ekki séu sett nein ákvæði um þetta í frv. sjálft, en þetta form getur verið þægilegra gagnvart þeim, sem leitað er lántöku hjá.

Pétur Halldórsson Mér þætti fróðlegt að heyra hjá hæstv. fjmrh., hvaða vaxtakjör eru á þeim lánum, sem hér á að endurgreiða. Ennfremur vildi ég vekja athygli á því, að hér er um að ræða 3 innlend lán, sem ætlazt er til, að verði breytt í erlend lán með þessum hætti, og virðist mér þá, að lánsmöguleikar ríkissjóðs innanlands muni vaxa að sama skapi, en væri sá möguleiki notaður, yrði þetta vitanlega til þess að auka skuldir ríkissjóðs.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Það er sjálfsagt að verða við þessum tilmælum hv.þm. Um þessi erlendu lán er það að segja, að um þau hefir verið samið frá ári til árs og bankanum gefið í skyn, að þau yrðu fljótlega greidd. Vextir af þessum lánum eru nú 4-4½%, og má búast við, að ríkissjóður hefði einhvern kostnað af því að fá lán til lengri tíma til greiðslu þeirra. Ég tel þó rétt að búa sig undir að breyta þessum lánum. Bankinn vill áreiðanlega, að það sé gert, og honum hefir verið gefið í skyn, að það mundi verða gert. - Um skuldirnar við innlendu bankana er það að segja, að ætlazt var til, að þær yrðu greiddar við fyrsta tækifæri. Það er svo um þetta víxillán í Landsbankanum, að þó að það sé innlent á pappírnum, hefir bankinn vitanlega fest í því hluta af lánstrausti sínu erlendis, og getur verið óþægilegt fyrir bankann, að það standi svo lengi. Annars kom þetta allt til athugunar í fjhn., og fékkst samkomulag um að flytja málið vegna þessarar aðstöðu Landsbankans. Hinsvegar hafði einn nm. aths. að gera, ef ætlunin væri að taka nýtt erlent lán til þess að greiða skuldir, sem raunverulega væru innlendar.

Pétur Halldórsson Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingarnar. En mér fannst nauðsynlegt, að það kæmi fram, að ef ætlunin væri að breyta innlendum lánum í erlend lán, þá væru möguleikar til þess að auka skuldir ríkissjóðs að sama skapi. - Þá vil ég aðeins benda á það, að gert er ráð fyrir nokkru hærra láni en nemur þeim skuldum, sem taldar eru í grg. frv. En ég geri ráð fyrir, að sá mismunur fari að einhverju leyti í kostnað við lántökuna, og hæstv. ráðh. hefir lýst því yfir, að þó að heimildin sé svona, þá verði hún ekki notuð til annara þarfa en að greiða þessi tilgreindu lán.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Út af orðum hv.þm. vil ég taka það fram, að ég gleymdi að minnast á það áðan, að þó að Landsbankinn fái þetta lán greitt, mundi það ekki auka á lánsmöguleika hans innanlands, því að hann mun hafa þörf fyrir að létta af sér þessu erlenda láni. Um mismuninn á lántökuheimildinni og skuldum þeim, sem gert er ráð fyrir að greiða, er það að segja, að nokkuð mun þurfa í kostnað við lántökuna, og svo er þægilegra að hafa nokkuð sléttar tölur í frv. Vænti ég, að stj. verði trúað til þess að nota ekki þetta fé til annars en þess, sem fram er tekið í grg. frv.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Meiri hl. fjhn. ber fram brtt. við 4. og 5. gr. frv. á þskj. 712. Fyrri brtt. er við 4. gr., og er um það, að stimpilskyldan hvíli á framseljanda ávísana, sem gefnar eru út erlendis, óstimplaðar, og sendar hingað til greiðslu. Till. miðar að því að skera ákvæði frv. að því er viðkemur þesskonar ávísunum, og er þá tilætlunin, að stimpilgjaldið komi alltaf á útgefandann, og þann yfirleitt, sem sendir hingað erlendar ávísanir til innheimtu. Þetta verður þá á sama hátt að því er þessa nýju stimplun snertir eins og hingað til hefir verið með erlenda víxla. 2. brtt.n. er við 5. gr. og er í 3 stafliðum. a-liður, við A, 3 í 5. gr. frv., er um það, að undanþiggja stimpilgjaldi þessu ávísanir þær, sem fara eiga til greiðslu í bæjar- og sveitarsjóði, á sama hátt og frv. sjálft ákveður, að svo skuli vera um ávísanir, er greidd séu með gjöld til ríkissjóðs. Meiri hl. n. finnst það sanngjarnt, að sama gildi í þessu efni um bæjar- og sveitarsjóðsgreiðslur. En því til tryggingar, að ekki verði „svindlað“ með þetta á neinn hátt, vill n. áskilja það, að framsal skattheimtumanns, hvort er ríkis-, bæjar- eða sveitarsjóðs, sé ritað á ávísanirnar. - Þá er b-liður, við B, 1. í 5. gr., og fjallar sá liður um að undanþiggja kvittanir fyrir greiðslum upp í föst lán stimpilgjaldi, ennfremur kvittanir fyrir úttekt úr sparisjóðsbókum. Frv. kveður svo á, að undanþegnar stimpilgjaldi skuli vera kvittanir fyrir innborgunum í eiginn reikning, en greiðsla upp í föst lán er eiginlega ekkert annað en greiðsla í eiginn reikning. Er því þessi till.n. í beinu framhaldi af þeirri hugsun, sem til grundvallar liggur fyrir tilsvarandi ákvæðum frv., og er þessi till. því einungis borin fram til samræmingar. - Þá er c-liðurinn. Hann er um það, að eins og ávísanir til greiðslu opinberra gjalda verða ekki stimpilskyldar, þá skuli ekki heldur kvittanir fyrir gjöldum í bæjar- og sveitarsjóði stimpilskyldar, eins og frv. sjálft ákveður um kvittanir fyrir gjöldum til ríkisins. Þessi liður er í samræmi við a-lið þessarar till., og byggist á því, að sveitar- og bæjarsjóðir njóti sama réttar, ef svo má að orði komast, og ríkissjóður. Það er auðvitað augljóst mál, að ef þessar till. verða samþ., minnkar dálítið tekjuvonin af þessu frv., ef að l. verður, en þrátt fyrir það verður meiri hl. n. að líta svo á, að þessi atriði séu svo mikið sanngirnismál og svo eðlilegt að samþ. þau, að það verði fram að ganga. Um önnur atriði vil ég ekki fjölyrða neitt, þar sem hæstv. fjmrh. er staddur hér í d. og getur þá að sjálfsögðu tekið til máls, ef honum finnst ástæða til.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Ég vil taka það fram fyrir mitt leyti, að ég er í sjálfu sér ekkert fyrirfram andvígur skatti eitthvað í þessa átt, sem hér er um að ræða og tíðkast sumstaðar erlendis, sérstaklega ef hann er gerður eins einfaldur í framkvæmd og unnt er. Á hinn bóginn verð ég að segja það, að mér finnst þetta mál tæplega svo undirbúið, að rétt sé að samþ. það að svo komnu, og hefi ég því lagt til, að það yrði að þessu sinni fellt. Þótt ekki sé hér um háan skatt að ræða, þá er um alveg nýjan skatt að ræða og skatt, sem grípur ótrúlega víða inn í dagleg viðskipti fyrir öllum þorra manna, a. m. k. í kaupstöðum og kauptúnum, og það er ekki svo gott að sjá í byrjun, nema athuga það vel og vandlega, hvaða afleiðingar það kann að hafa í för með sér og í hvaða átt þær afleiðingar stefna. Það er augljóst, að þau tvö atriði, sem dregin eru fram í bréfi Landsbankastj. og ég hefi minnzt á, munu fram koma. Annað atriðið er það, að hætta sé á því, að á einhvern hátt dragi úr tékkaviðskiptunum. Þau hafa tíðkazt mikið, sérstaklega hvað viðkemur smáupphæðum. Og hjá þeim mönnum, sem mikið nota þessi viðskipti, er það ekki lengi að draga sig saman, og menn myndu kveinka sér við, ef þeir ættu að greiða þá upphæð í einu lagi. Það þarf ekki marga tékka yfir 20 kr. til þess að það fari að nálgast tekjuskattsupphæðina, sem maðurinn þarf að greiða í stimpilgjald yfir árið, eða þá jafnvel útsvarsupphæð. Og menn munu kveinka sér við að greiða þetta gjald, þegar þeir geta hliðrað sér hjá því. Nú er það tvímælalaust, að tékkanotkunin er handhæg, og bankarnir reyna ákaflega mikið til þess að reyna að örva hana sem allra mest. Ég man það, að í Vesturheimi kepptust bankarnir við að troða á menn fínum skinnávísanaheftum til þess að fá menn til að ávísa á bankann og geyma fé sitt þar. Þótt það muni ekki miklu, hvort einstaklingur tekur út 100 kr. í einu eða ávísar á þær smátt og smátt, þá getur þetta allt í allt munað hundruðum þúsunda í veltufé bankans. Það kemur fyrir, að þær greiðslur, sem menn þurfa að inna af hendi, dragast nokkra daga. En í stað þess að leggja fé á meðan í bankann, þá nota menn allra óhyggilegustu og heimskulegustu aðferðina til þess að geyma það, nfl. ganga með það í vösum sínum, engum til gagns, í stað þess að láta það vera í umferð í banka, auk þess sem féð dregur á þann hátt vexti. Tékkaviðskiptin eru mjög hentug, því að þau auka starfsfé bankanna um töluverðar fjárhæðir, um leið og peningarnir gefa eigendunum vexti. Ég býst við, að úr þessum viðskiptum myndi draga, ef frv. þetta yrði samþ. Það er ekki víst, að það nemi svo miklu, að við það þurfi að hika að setja þennan skatt á, en það er þó athugunarefni. Enda er það nú svo, að búast má við því, að sá trassaskapur, sem hér á sér stað með að taka kvittanir fyrir greiðslum sínum, fari í vöxt, þegar hrein og bein sparnaðarhvöt bætist við hinn venjulega trassaskap, og geta úr því orðið deilur. Þessi trassaskapur í viðskiptum er heiðraður með löggjöf eins og þessari. Menn verða að greiða, að vísu lítið en þó dálítið fyrir það að taka kvittun. Af þessum 1. leiðir einnig töluverða vinnu. Ég átti tal við einn kolakaupmann um þetta frv., þegar það kom fram. Hann situr einn á sinni skrifstofu og annast verzlunina sjálfur. Hann sagði, að þetta myndi auka sína vinnu, svo að hann myndi verða að fá sér aðstoð. Það er ekki lítill erfiðisauki, þegar ½ tonn af kolum er orðið stimpilskylt, og slíkar smásendingar er alltaf verið að senda út um allan bæ. Þetta er nú bara eitt einstakt dæmi. En svona er fyrirhöfnin hjá öllum búðunum, sem mánaðarlega senda út tugi af reikningum, jafnvel þúsund. Menn eru að greiða inn á þetta smátt og smátt. En mér skilst, að ef greiddar eru 20 kr. inn á reikning, þá sé það orðið stimpilskylt, og innheimtumaðurinn verður að burðast með stimpilmerki með sér. Þetta verður til þess, að margur mun nú frekar freistast til þess að greiða heldur 19 kr. en 20, eða skipta greiðslunni í tvennt.

Eða láta koma eftir því dag eftir dag!

. Þetta eykur stórkostlega fyrirhöfn þeirra manna, sem eiga að innheimta, og þótt mönnum sé e. t. v. ekki hlýtt til rukkaranna, þá held ég, að ekki sé rétt að leggja á þá erfiði og þyngja þeim sporin með l. Þetta skapar allt saman mikla aukavinnu og gerir viðskiptin umfangsmeiri. Mér finnst samþ. þessa frv. vel hefði mátt bíða. Það er rétt með þetta mál eins og önnur nýmæli, að þau séu látin koma fram til athugunar og umtals, en bíða með samþykkt þeirra. Og þótt það verði virt mér til stjórnarandstöðu og óþekktar í þinginu að leggja til, að þetta mál bíði enn um stund, þá vil ég taka það mikið tillit til stjórnar þjóðbankans, að þegar hún ræður frá því að samþ. þetta, þá verði það ekki gert. Þeir segja, bankastjórarnir, að þeir hafi ekki haft fullkomlega tíma til þess að athuga einstakar gr. frv., og leggja til, eins og í bréfinu stendur, „hvort ekki væri rétt að athuga þetta mál frekar en orðið er og láta það svo koma fyrir þing í marzmánuði næstkomandi“. Ég teldi athugandi í þessu máli, hvort ekki ætti einungis að hafa gjaldið eitt.

Það er heimild til þess

. En það er gengið út frá hinu í, gerðum ákvæðum frv. Stighækkunin gerir fyrirhöfnina enn meiri, því að þá þarf að nota fleiri en eina stimpilmerkjategund. - Ég hefi því, með stuðningi í þessu bréfi frá Landsbankanum, lagt til, að frv. verði fellt á þessu þingi. Ekki með þeirri grg., að ég sé andvígur slíkum skatti yfirleitt, en af því að ég tel málið ekki nægilega hugsað.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að hann væri ekki mjög ákveðið á móti þessu máli í sjálfu sér, en fyndist það illa undirbúið, og því ástæða til að láta samþykkt þess dragast. En í þeim rökum, sem hann færði gegn frv., var ekkert, sem sýndi það, að málið væri illa undirbúið, heldur var það þannig, að hann sneri sér meira að því að mæla gegn frv. í grundvallaratriðum þess. Ég skal minnast á þau 2-3 atriði, sem hann taldi því til foráttu, þótt hann segði í upphafi sinnar ræðu, að hann væri frv. ekki mótfallinn frá efnislegu sjónarmiði. Hann talaði um það, hv.þm., að frv. myndi draga úr tékkaviðskiptum og minnka starfsfé bankanna á þann hátt. Nú er bent á það í áliti Landsbankans, sem fyrir liggur, að þótt eitthvað kynni að draga úr tékkaviðskiptunum, þá mætti jafna það upp með aukinni seðlaútgáfu, þannig að ekki rýrnaði starfsfé bankanna. En viðvíkjandi aðalatriðinu í hans ræðu, að frv. væri illa undirbúið, þá er það vitanlegt, að þótt yfir frv. væri legið 2-3 mánuði enn, þá mundi það engu breyta, og á engan hátt hægt að þeim tíma liðnum að gera það betur úr garði. Þá sagði hv.þm., að frv. gæti verkað á þann hátt, að það yrði til þess að heiðra trassaskapinn, þar sem menn myndu síður taka kvittanir fyrir greiðslum sínum vegna stimpilgjaldsins. Það má vel vera, að einhverjir hliðri sér hjá að greiða þetta gjald, þótt ekki sé hátt, en ég vil minna á það, að þeir, sem eiga að veita viðtöku kvittununum, eiga ekki að greiða stimpilgjaldið, svo að þetta getur alls ekki verkað eins og hv.þm. hélt fram. Þessi tvö atriði eru ekki þannig vaxin, að þau séu rök gegn því, að frv. nái samþykki nú. - Þá sagði hv.þm., að frv. fylgdi aukin vinna. Ég geri ekki mikið úr því. Það er ákaflega fljótlegt að setja þessi merki á, alveg eins og að frímerkja bréf, og ég er viss um, að hægt er að setja á mörg hundruð á klukkustund. Ef gjaldið væri aðeins eitt - en ég hefi hugsað mér að nota heimild í l. til þess að ákveða, að svo skuli vera, - verður fyrirhöfnin hverfandi lítil. Með þeim tækjum, sem nú eru á skrifstofum, þá er hægt að líma þessi merki á á svipstundu. Ekki get ég heldur fallizt á, að þess l. komi sérstaklega rukkurum í koll. Þeir yrðu ekki lengi að setja merkin á reikningana. - Það er talað um það, að Landsbankinn hafi lagt á móti þessu frv. vegna þess, að það sé nýtt af nálinni og ekki vel undirbúið. Bankinn hefir lagt til, að málinu yrði frestað, eins og hv. 1. þm. Reykv. réttilega tók fram, en bankinn hefir ekki fremur en hv.þm. fært rök fyrir máli sínu. Það, sem hv.þm. hefir tekið fram, snertir nfl. ekki undirbúningsatriði frv., heldur grundvallaratriði þess, alveg eins og hjá bankanum. Það er auðvitað eðlilegt, að bankinn leggi á móti málinu vegna þess, að það eykur honum dálitla fyrirhöfn, en það er ekki hægt að leggja á nokkurn skatt eða toll án þess að einhversstaðar komi fram aukin fyrirhöfn hans vegna. Um álit Landsbankans og álit bankanna yfirleitt vil ég aðeins segja það, án þess að ég sé á nokkurn þátt að gera lítið úr þeim, að ég hefi orðið var við, að menn leggja misjafnlega mikið upp úr þeim, eftir því hvaða málstað þau styðja. Ég segi þetta ekkert til hv. 1. þm. Reykv., en þetta er algild regla, að menn reyni að gera eins mikið úr þeim stuðningi, sem þeir fá, og unnt er. En ég tel, að rök þau, sem komið hafa fram í bréfi Landsbankans, hafi fyllilega verið tekin til greina og þeirra vegna ástæðulaust að fresta málinu.

Magnús Guðmundsson Ég hefi ekki tekið eftir því, að fram hafi komið nokkur áætlun um það, hvað mikilla tekna mætti vænta af þeim ráðstöfunum, sem hér eru ráðgerðar. Ég skal viðurkenna, að erfitt muni að gera slíkar áætlanir. Ég vil samt spyrja hæstv. fjmrh., hvort hann geti ekki gefið einhverjar upplýsingar um þetta atriði. Manni verður það nú oftast nær, þegar nýr skattur kemur fram, að grennslast eftir því, hvað miklar tekjur hann muni gefa í ríkissjóðinn. Fyrr en maður hefir einhverja hugmynd um það, er erfitt að mynda sér skoðun á málinu. Ég held, að þessi skattur muni verða mjög óvinsæll, einkum til sveita. Það verður mjög vafsturssamt fyrir hvern bónda að verða að hafa þessi stimpilmerki á heimili sínu. Ég skýt því til hæstv. ráðh., að hann athugi, áður en reglugerðin, sem gert er ráð fyrir í 15. gr., verður gefin út, að ekki er hlaupið að því fyrir öll heimili að ná í þessi merki. Þar sem svo er ákveðið, að meira að segja bréf, sem einhverjum er skrifað, og hann beðinn að greiða nokkra upphæð, þarf að stimpla, þá sé ég ekki betur en að merkin verði að vera til á hverju heimili áður en l. koma til framkvæmda. - Ég vildi sérstaklega spyrja hæstv. ráðh., hvernig skilja beri 4. gr. frv. Þar stendur, að það varði sektum að taka við óstimplaðri ávísun eða kvittun, nema viðtakandi láti þegar í stað sjá um að stimplað sé, en stimplun þessi leysir ekki útgefanda frá sektum. Þetta finnst mér vera hart að gengið. Segjum svo, að til mín kæmi maður með óstimplaða ávísun eða kvittun, og hlutaðeigandi hafi ekki haft stimpilmerki, en ég hafi þau og láti þau á reikninginn eða ávísunina. Á útgefandi þá samt sem áður að sæta sektum, og á mér að vera skylt að kæra þennan mann fyrir lögbrot? Ég sé ekki, að nein meining sé í þessu. Í 4. gr. stendur ennfremur: „Ávísanir þær (eða kvittanir), sem gefnar eru út erlendis óstimplaðar, skal stimpla áður en þær eru hér greiddar eða framseldar,“ o. s. frv. Nú er því svo varið, að ávísanir og kvittanir munu mjög óvíða vera stimplaðar erlendis, nema þá í Englandi. Það er hvorki lögboðið í Þýzkalandi eða á Norðurlöndum. Allar þær kvittanir og ávísanir, sem koma frá þessum löndum, eru því óstimplaðar. Nú vildi ég spyrja, hvort með þessu sé átt við, að þær séu óstimplaðar fyrir íslenzka ríkissjóðinn, - því að með því móti einu væri einhver vitglóra í þessu.

Það er vitanlega meiningin

. En nú eru allar kvittanir, sem koma erlendis frá, óstimplaðar fyrir íslenzka ríkissjóðinn, því að ekki er hægt að leggja mönnum erlendis þá skyldu á herðar að setja á slík plögg, er til Íslands ættu að fara, íslenzk stimpilmerki. Eiginlega er þetta ákvæði bara vitleysa, a. m. k. ætti orðið „óstimplaður“ að falla niður, svo að meining gr. yrði sú, að engar kröfur yrðu gerðar á hendur mönnum erlendis um þessar stimplanir, og það að sjálfsögðu látið nægja gagnvart íslenzka ríkissjóðnum að fyrirskipa stimplanir hér. Ég verð að taka það fram, að ég hefi ekki haft tíma til þess að athuga frv. nákvæmlega. Það, sem ég hefi minnzt hér á, eru atriði, sem ég rak augun í við fljótan yfirlestur, og má vel vera, að ýmislegt sé fleira þar, sem mér þætti athugavert, ef tóm gæfist til nákvæmrar athugunar. En mér virðist þetta benda til þess, að frv. sé ekki svo vel undirbúið, að ekki hefði mátt gera það betur. Mér finnst t. d. ákaflega hart, að krefjast stimpils á einkabréf, þar sem viðtakandi er beðinn að greiða nokkra upphæð fyrir þann, sem bréfið sendir. Segjum nú svo, að ég fengi bréf utan af landi, og í því væri ég beðinn að greiða tiltekna skuld, en hlutaðeigandi á ekkert hjá mér. Á að stimpla svona bréf eða ekki? Eða á að stimpla bréfið svo framarlega sem ég borga, og annars ekki? Það var gott að heyra frá hæstv. ráðh., að hann ætlaði sér ekki að hafa gjaldið nema eitt, því að með því móti verða l. ólíkt hægari í framkvæmdinni, - en ekki kæmi mér á óvart, þó að liði á nokkuð löngu þar til menn eru orðnir þessum l. vanir, svo vanir, að þeir viti yfirleitt, hvað þeim er skyldugt að gera í þessum efnum. - Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um frv. nú, en mun halda áfram að athuga það meðan umr. stendur, og spyr þá um það síðar, ef ég skyldi rekast á fleiri torskilin atriði.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Það er vitanlegt, að mjög erfitt er að gera sér grein fyrir því, hve miklar tekjur frv. sem þetta koma til með að gefa af sér. Þær einn hugsanlegu leiðbeiningar í því efni eru ávísanaviðskipti bankanna. Ég bað því að athuga það, hvað margar ávísanir á bankana hefðu verið gefnar eftir þeim tékkaheftum, sem bankinn hefði selt, og voru það 160000 við aðalbankana hér syðra, en þeir vissu ekki um viðskipti útibúanna úti á landi. Ef maður gerir ráð fyrir álíka miklu hjá útibúunum, sem mun þó vera ríflega áætlað, og miðar meðalgjald af ávísun við 25 au., ættu ávísanastimpilgjöldin frá bönkunum að gefa 70000 kr. af sér. Hvað kvittanirnar snertir getur enginn maður sagt um það, hvað tekjurnar verða miklar af þeim. Einnig ber að athuga það, að frá þessari lauslegu áætlun um ávísanastimpilgjöldin dragast þær ávísanir, sem gefnar eru út til að greiða með opinber gjöld, því að samkv. þessu frv. eru þær undanþegnar stimpilgjaldi. Ég hefi því ekki þorað að gefa mikið upp af tölum, en hefi þó látið uppi, að af þeim hluta ávísananna, sem gegnum bankana fer, mætti vænta 70000 kr. Ég viðurkenni, að þetta er ófullkomið svar við spurningu hv. 1. þm. Skagf., en hann hlýtur að geta sett sig inn í það, að nákvæmar áætlanir er ekki hægt að gefa um þetta. Um 2. málsl. fyrri málsgr. 4. gr., þar sem sagt er, að það skuli varða sektum að taka við óstimplaðri ávísun eða kvittun, nema viðtakandi láti þegar í stað sjá um, að stimplað sé, o. s. frv., er það að segja, að þetta ákvæði er vitanlega sett til þess, að svona ávísanir eða kvittanir verði yfirleitt ekki sendar af stað. En það má athuga fyrir 3. umr., hvort þetta muni vera ósanngjarnt ákvæði, og bera það saman við hliðstæð fyrirmæli annara l. Þá sagði hv.þm., að ákvæði síðari málsgr. 4. gr. væri tóm vitleysa. Þarna er vitanlega átt við það, að stimplað sé með íslenzkum stimpilmerkjum. Annars væri gr. vitleysa. Mér finnst vel mega gera ráð fyrir þeim möguleika, að menn, sem hefðu stöðug viðskipti við Ísland, létu líma á þessi gögn sín íslenzk stimpilmerki. Og gerðu einhverjir þetta, væri ekkert vit í því að láta stimpla þau aftur. Mér finnst, að það spilli engu, þótt ráð sé gert fyrir þessum möguleika. Hv. þm. taldi, að langur tími mundi líða þar til almenningur vendist framkvæmd þessara l. Þetta má vel vera; mér er sagt að svo hafi verið með núgildandi stimpillög. En það eru engin rök gegn réttmæti þessarar löggjafar. Frá ráðuneytisins hálfu mun allt verða gert, sem hægt er, til þess að kynna mönnum l. og fá þá til að hegða sér eftir þeim. - Hv. þm. bað um útskýringu á orðinu „ávísanir“. Um það verða sett ýtarleg ákvæði í reglugerð þeirri, sem gefa á út samkv. þessum l., ásamt mörgum fleiri smærri atriðum, sem þurfa nánari skýringu. Út af því, sem hv.þm. sagði um það, að ósanngjarnt væri, að stimpla þyrfti ávísanir í einkabréfsformi, sé ég ekki, að það sé nokkuð ósanngjarnara en að krefjast stimplunar á almennar ávísanir. Hitt er annað mál, að ef til vill þarf að setja um þetta atriði nákvæmari fyrirmæli, svo að ákvæði l. verði ekki misskilin. - Ég skal taka það til athugunar, þegar gjaldið verður ákveðið, hvort upphæðin, sem nú er undanþegin gjaldinu, sé nógu há. - Í hv.Nd. var sett inn í frv. ákvæði með heimild fyrir ráðh. til að ákveða, að gjaldið yrði aðeins eitt, og ennfremur, að hann mætti ráða lágmarksfjárhæð stimpilskyldra ávísana og kvittana og hversu hátt stimpilgjaldið skuli vera. Það er því athugandi, hvort ekki er rétt að færa lágmarksupphæðina ofar, svo að gjaldið snerti ekki eins smáar greiðslur og það gerir nú. Það er vitanlega gott eitt við því að segja að fá fram sem flestar aths., þessi löggjöf er algert nýmæli, og stendur því til bóta. En það hefir nú fengið allýtarlega athugun í hv.fjhn. beggja deilda, og hefir ennfremur verið athugað af bönkunum, t. d. var gengið endanlega frá 2. málsgr. 4. gr. í samráði við fulltrúa Landsbankans, og ætti hún því ekki að vera tóm vitleysa eins og hv.þm. orðaði það.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að áhrif svona skatts á tékkanotkunina verða þau sömu, hvort sem gjaldið er lögfest nú eða ekki fyrr en eftir þrjá mánuði. En þetta var nú hálfgerður útúrsnúningur. Fyrir mér vakti, að þetta atriði yrði athugað nánar en gert hefir verið og gerður betri undirbúningur fyrir framkvæmd þessarar löggjafar. Nú sem stendur eru ýmsir agnúar á henni. Mér þykir það t. d. hart að gengið, þegar maður greiðir skuld með tékk, að þurfa þá að borga tvöfalt stimpilgjald; tékkinn sjálfur verður auðvitað að vera stimplaður, en svo kvittunin líka. Þetta skapar talsverða örðugleika á slíkum greiðslum. Þetta álít ég, að þyrfti að athuga betur áður en löggjöfinni er skellt á, og svona er það með ýms fleiri atriði frv. En það er hugsunarvilla að heimta af mér, að ég bendi á öll þau atriði nú. Það eru einmitt þau atriði, sem dyljast í fljótu bragði, sem á að athuga betur, finna og ráða bót á. T. d. veitti ekki af að athuga betur undantekningaákvæði 5. gr. Mér dettur í hug í því sambandi hliðstæð undantekningarákvæði verðtollsl. Og ár eftir ár, þegar þessi l. lágu fyrir, var komið með nýjar og nýjar vörutegundir, sem mönnum fannst, að yrðu að vera undanþegnar tollinum. Svona má lengi leita. Þannig hefir hv. meiri hl. tekið eftir því, að ekki er sanngjarnt að undanskilja kvittanir frá ríkissjóði, en ekki bæjar- og sveitarsjóðum og ávísanir til gjalda í sömu sjóði, og ber fram brtt. því viðvíkjandi. En nú getur nokkur vafi leikið á því, hvað er greiðsla í bæjar- og sveitarsjóði. Hvernig er með það t. d., þegar bærinn kostar gas- og rafmagnsstöð? Er það ekki greiðsla í bæjarsjóð að borga gas og rafmagn? Ég fæ ekki betur séð en að svo sé; þótt þetta séu talin sjálfstæð fyrirtæki, eru þau rekin beint af bænum. Slík löggjöf sem þessi græðir alltaf á nýrri athugun, t. d. í bönkunum, og hjá þeim aðilum öðrum, sem mest fá með þessi mál að gera. Ég er hræddur um, að enn séu í þeim ýmsar smugur; ég tók í fyrri ræðu minni dæmi um innheimtumennina, og hæstv. ráðh. tók það í gamni. Ég get vel hugsað mér, að menn kjósi heldur að borga tvisvar inn á reikning með lítilli upphæð, t. d. ef greiða á 39 kr., og sleppa svo við stimpilgjaldið, en að borga þetta allt í einu. Í 9. gr. er talað um, að ekki megi gefa út ávísun eða kvittun í meira en einu lagi fyrir sömu fjárhæð eða greiðslu til þess að komast hjá stimpilgjaldi samkv. l. þessum. Þetta rækist auðvitað á. En hvernig á að eltast við það að hafa upp á slíku? Ég get sem bezt greitt sömu upphæðina, segjum 39 kr., með tveimur tékkum, sem hvor um sig hljóðaði upp á 19.50 kr. Ekki væri hægt að sjá það á þeim, að þeir hefðu farið til þess að greiða sömu upphæðina. En með þessu móti losna ég við að greiða stimpilgjaldið. Í 8. gr. er heimild til þess að láta stimpla tékkaheftin í prentsmiðjunni. Þetta er mjög hentugt, einkum ef gjaldið væri ekki nema eitt, og mætti þá hafa heftin tvennskonar, bæði stimpluð og óstimpluð. Eitt er óvenjulegt og sérkennilegt við þetta frv. - Fjmrh. á að ákveða í reglugerð, hvenær l. öðlist gildi. Ég man ekki til, að slíkt hafi átt sér stað fyrr. Þetta yrðu þá nokkurskonar heimildarl., og ég býst ekki við, að frá lagalegu sjónarmiði sé neitt út á þetta að setja, en þetta er dálítið einkennileg aðferð. Ég verð að taka undir það með hv. 1. þm. Skagf., að mér finnst ákvæði fyrri málsgr. 4. gr. allhörð. Ef mér er skrifað óstimplað bréf, og mér vísað á einhverja upphæð, þá dugir ekki að ég stimpli bréfið; sendandi fær samt sektir, viðvíkjandi ávísunum, sem koma erlendis frá, skildist mér á hæstv. ráðh., að 4. gr. ætti við íslenzk stimpilmerki. Ég er ekki viss um, að nokkur þörf sé á því, að taka þetta fram. Mér finnst það vera hverjum manni augljóst, að sé ávísunin eða kvittunin stimpluð með íslenzkum stimpilmerkjum, þurfi ekki að stimpla hana aftur. Mér finnst, að í þessari umr. hafi verið bent á sitt af hverju, sem þurfi athugunar við. Það má kannske segja, að bezti skólinn og bezti undirbúningurinn sé að samþ. lögin og láta þau svo reynast og láta reynsluna vera kennara um, hvernig sé þörf á að laga þau. En mér finnst, að jafnframt eigi að athuga frv. og undirbúa þau sem bezt áður en þau eru gerð að lögum. Ég vil segja það, að frv. var ekki lesið í fjhn. meðan ég starfaði með meiri hl., en það getur vel verið, að meiri hl. hafi ekki talið þess þörf, þar sem n. klofnaði strax. Ég læt fylgja þá aths. frá mér, að ef frv. verður samþ. og gert að l., þá er nauðsynlegt að framfylgja þeim l. með lipurð og lagni. Ég hygg, að stimpilgjöld samkv. l. hafi jafnan verið svo í innheimtu, að embættismenn eða stofnanir hafi borið ábyrgðina, og það hefir aðeins verið tekið af sérstökum skjölum, sem menn gá vel að sér, er þeir fara með. En þessi l. ná yfir allt mögulegt, og það er ómögulegt, að almenningur glöggvi sig til fulls á þessum l. eða skilji þau svo fljótt, að ekki verði fullt af lögbrotum, án þess að menn ætlist til þess eða geri það viljandi, og það þarf langan tíma til þess að fólk geri það. Þess vegna finnst mér mikilsvert, að hæstv. fjmrh. hefir hugsað sér að hafa ekki nema eitt gjald og hækka þá lágmarksupphæðina, og lækka gjaldið lítilsháttar. Það má þá færa sig upp á skaftið, ef þetta gefst vel og breyta til aftur.

Magnús Guðmundsson Ég ætla ekki að þrátta mikið um þetta mál. En ég álít, að tekjurnar af þessum lögum verði tæplega miklar og borgi sig ekki vegna þeirra óþæginda, sem þau valda. Ég skal viðurkenna, að það er leiðinlegt að karpa um einstök atriði, og ég skal gera sem minnst að því. Ég er óánægður með undirtektir hæstv. ráðh. um það, er ég sagði viðvíkjandi 4. gr., og er ég hræddur um, að hann hafi misskilið mig. Ég talaði um, að ákvæði 4. gr. síðari málsgr. væri óþarft. Það er óþarfi að taka það fram, að óstimpluð ávísun sé stimpilskyld, ef gefin sé út erlendis, og að erlendar ávísanir séu stimplaðar íslenzkum stimpilmerkjum er svo fjarlægur möguleiki, að það þarf ekki að reikna með honum, en ef það er tekið fram, getur það gefið undir fótinn um, að ekki þurfi að stimpla með íslenzkum merkjum, ef stimplað er með útlendum. Ég vildi gjarnan fá upplýsingar um, hvað átt er við í 1. gr. með orðinu „vöruávísanir“, hvers vegna þetta er tekið fram.

Ég skal skýra það; þetta er dálítið sérstakt

. Hefir ráðh. athugað, hvað hægt er að koma miklu undir þetta, ef engin nánari ákvæði eru til skýringar, t. d. mánaðarviðskiptin hér í Rvík? Einnig er orðalagið í B-lið óheppilegt. Þar stendur: „Allar viðurkenningar fyrir greiðslu eða innborgun á ákveðinni fjárhæð.“ Ef þetta er ekki nánar tekið fram, get ég komizt af með að gefa viðurkenningu eitthvað á þessa leið: „N. N. er skuldlaus við mig með öllu til þessa dags.“ Engin ákveðin fjárhæð er nefnd.

Það er ómögulegt

. Hæstv. ráðh. má vita það, að þegar um skattalög er að ræða, reyna menn að smjúga um þau göt, sem á l. kunna að vera. Svo stendur hér í niðurlagi B-liðs, að sama sé, „hvort kvittun er undirrituð eða eigi.“ Ég held, að ekki sé hægt að tala um kvittun, sem ekki er undirrituð. Ég skal náttúrlega ekki fortaka, að hægt sé að koma því einhvernveginn svoleiðis fyrir, t. d.: „Í dag hefir N. N. greitt A. A.“ o. s. frv. og skrifa svo ekki undir, en það er a. m. k. ekki venjulegt kvittanaform.

Það mætti nota það til þess að skjóta sér undan

. Ef ráðh. heldur, að svona atriði verði notuð til að skjóta sér undan, þá held ég, að þau atriði verði ekki síður notuð, sem eru jafnskýr eða óákveðin eins og ég benti á áðan. Svo stendur hér líka í þessum sama lið, að stimpilskyldar séu kvittanir, hvort sem þær séu „færðar á reikninga eða önnur skjöl.“ Nú tek ég á móti greiðslu í peningum og færi í bók, en gef enga sérstaka kvittun, þá sýnist mér, að ekki sé hægt að stimpla, því að venjulega kassabók er ekki hægt að stimpla. (Fjmrh. Það verður fært í reikning). Á þá að stimpla í bókina?

Nei

. Alveg rétt, upphæðin er færð í reikning í bók, og þá er ekki hægt að stimpla, af þeirri einföldu ástæðu, að þá er ekkert skjal gefið út, sem hægt er að stimpla. Það er rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að í rauninni eru þetta heimildarlög, og fjmrh. er ekki eingöngu gefin heimild til að ákveða, hvenær þau skuli koma til framkvæmda eða ganga í gildi, heldur líka gefin heimild til að ákveða, hvað hátt gjaldið skuli vera.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Það er langt frá því, að ég firtist, þó að bent sé á ýms atriði, sem þurfi athugunar við. Meira að segja er ég þakklátur hv. 1. þm. Skagf. fyrir að hafa bent á ýmislegt, er athuga þurfi, og er gott að hafa þær bendingar til hliðsjónar. Er oft svo, að sá, sem er andvígur málinu, finnur betur gallana en hinn, sem er fylgismaður þess. Það kann vel að vera, að betur megi fara ákvæðið í 4. gr., eða orðalagið; ég skal ekki neita því. Þá skal ég skýra, hvað átt er við með orðinu vöruávísun. Það var sett í frv. við 3. umr. í Nd. eftir till.fjhn. Ég álít það óþarft, en þetta er komið fram af því ýms samvinnufélög gefa ávísanir á vöruúttekt til félagsmanna sinna, eða réttara sagt ávísanaform, er gefur félagsmönnum rétt til úttektar fyrir ákveðna fjárupphæð, og er þá í reitum, svo og svo mikið í hverjum reit, og rifið af í hvert sinn, eða nóterað jafnóðum og tekið er út, svo sjáist, hvað tekið er út í reikninginn.

Þetta mundi hver einasta verzlun í Rvík taka upp strax

. En þetta eru ekki ávísanir í rauninni, heldur úttektarheimild, og er því óþarfi að hafa þetta í l., og mætti skýra þetta í reglugerð. Eins er um það, sem hv.þm. talaði um í sambandi við B-lið, um orðalagið á eða í reikning; er gott að skýra það í reglugerð. Þá er það um kvittun fyrir úttekinni fjárupphæð. Það má segja, að hægt sé að gefa út plagg fyrir því, að þessi og þessi sé skuldlaus við hinn, og svo eigi það að vera kvittun fyrir greiddri fjárupphæð. Þetta er nú ekki hægt nema um lokagreiðslu sé að ræða, og er erfitt og að ýmsu leyti ókleift. Annars er hægt að athuga þetta á viðskiptareikningum. En það er náttúrulega kleift með þessi lög eins og önnur að brjóta þau. En ég held, að það sé ekki hægt að komast hjá því að nefna fjárupphæðina vegna lágmarksins, sem er ákveðið. En það þarf náttúrlega ekki endilega að vera kvittun, þó einhver gefi út plagg um, að annar sé skuldlaus. En það má athuga þetta síðar, og er síður en svo, að mér þyki miður, þó bent sé á þetta. Þetta, að hafa stimpilskyldu á kvittun, þó hún sé óundirskrifuð, álít ég að sé nauðsynlegt, enda er aldrei svo, að rithönd á kvittun þekkist ekki, og það er hugsanlegt, að reynt verði að gefa út viðurkenningu í líku formi og hv. 1. þm. Skagf. benti á. Ég sé ekki ástæðu til að fara langt út í ræðu hv.þm.N.-Ísf. Hann talaði meira um aðra hlið málsins, sem sé þá almennu, og er búið að ræða það. Í sambandi við það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um rannsókn þá, er fjmrh. er heimilt að láta gera hjá bókhaldsskyldum fyrirtækjum, mun aldrei verða gengið langt á þá braut. En ég vil benda á, að samkv. heimild í skattalögum er skattanefndum og skattstjórum heimilt að athuga skjöl og bækur slíkra fyrirtækja, verzlana og annara, og var ætlun mín, að þetta væri þá athugað um leið, eða notaðar þær aðstæður, sem þetta gefur, um leið og þeir inntu af hendi aðra embættisskyldu. Væri þetta þá ekki mikið verk. Þetta var það, sem fyrir mér vakti með því að setja þetta ákvæði inn í lögin.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Í ræðu minni áður í þessu máli batt ég mig við að gera grein fyrir brtt. meiri hl. fjhn. Það hefir ekkert verið mælt á móti þessum till., heldur hefir það komið fram, að hv. dm. teldu þær frekar til bóta, og hefi ég því engu að svara í því sambandi. Hvað almenn andmæli gegn frv. sjálfu snertir, er hæstv. fjmrh. hér til andsvara, og hirði ég því eigi um að taka þau til athugunar. Ég kvaddi mér hinsvegar hljóðs út af þeim orðum hv. 1. þm. Reykv., að frv. hefði ekki verið lesið í fjhn. meðan n. var óklofin um málið. Þetta gæti nú gefið til kynna, að þessi n. væri nokkuð óvandvirk, og sé ég því ástæðu til að gera aths. við þessi ummæli hv.þm. Ég hefi hér fyrir framan mig gerðabók n. Fundargerð 23. fundar hefst svo, með leyfi hæstv. forseta. „Mánudag 5. des. kl. 9 árdegis. Allir á fundi. Tekið fyrir: 1. Frv. til l. um viðauka við 1. nr. 75 27. júní 1921, um stimpilmerki. Frv. lesið og samþ. að mæla með því með breytingum. Frsm. kosinn Bernharð Stefánsson. M. J. er mótfallinn frv.“ - Nú voru á þessum fundi tekin fyrir fleiri mál, og þar á meðal mál, sem hv. 1. þm. Reykv. var sammála n. um. Þessi ummæli hv.þm. fá því ekki staðizt. N. veitti frv. þá athygli, er hún taldi nauðsynlega, og það var fyrir tilmæli n., að athugun fór fram á því í bönkunum, hvernig þetta mundi verka. Ég býst við, að þessi orð hv.þm. byggist á misminni, og vænti því þess, að hann kannist við, að rétt sé með farið hjá mér.

Pétur Magnússon Ég álít, að sú tekjuöflunaraðferð, sem ráðgerð er í þessu frv., hafi einn mikinn kost. Hann er sá, að greiðslan er lítt tilfinnanleg fyrir gjaldendurna. En það er mikill kostur á allri skattalöggjöf. En tveggja atriða þarf sérstaklega að gæta í sambandi við löggjöf, slíka sem þessa. Í fyrsta lagi verður að krefjast þess, að framkvæmd löggjafarinnar sé einföld. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að fjármálaráðuneytið láti gefa út ávísanahefti og kvittanahefti með áletruðu greiðslumerki, og þessi eyðublöð séu notuð í stað þess að líma merkið á ávísunina eða kvittunina. Þetta miðar að því að gera lögin einfaldari í framkvæmd, og ég efa ekki, að margir munu fara þessa leið, t. d. verzlanirnar. En það er þó einn galli á þessari tilhögun, og hann er sá, að greiðslumerkin eru þrennskonar. Að vísu er heimilt að víkja frá þessu og hafa gjaldið aðeins eitt, en engin vissa er fyrir því, að sú leið verði farin, enda er hún ef til vill hæpin.

Ráðuneytið mundi þó fara þessa leið

. Mér hafði nú dottið í hug, hvort eigi mætti fara hér milliveginn og hafa gjöldin tvennskonar; það yrði ekki svo flókið. Ég er hinsvegar í vafa um, hvort nokkrar ávísanir eða kvittanir eiga að vera stimpilgjaldsfrjálsar, nema þær, er snerta hið opinbera, því að þegar gjaldið er komið niður í t. d. 5 au., láta fáir sig muna um það. Annað skilyrði, sem krefjast ber, að uppfyllt sé í sambandi við þessa löggjöf, er það, að gjöldunum sé stillt svo í hóf, að þau verði mönnum ekki tilfinnanleg. Ég tel vafa á, að þessa sé nægilega gætt. Í frv. er gert ráð fyrir 50 au. gjaldi sem hámarksgjaldi, af 500 kr. og þar yfir.

Fasta gjaldið mætti ekki vera svo hátt

. Nei, það yrði kannske lægra, en væri það eitthvað nálægt þessu, yrðu þetta líka talsvert tilfinnanleg útgjöld, t. d. fyrir þá, sem nota mikið tékka til greiðslu.

Samkv. þeirri rannsókn, er gerð var í Útvegsbankanum, er meðalgjaldið þar 25 au.

. Nú, það yrðu þá 12.50 kr. á hefti samkv. því, en engin sönnun er fyrir því, að gjaldið geti ekki orðið meira að meðaltali. Ég vildi því beina því til hæstv. fjmrh., hvort hann ásamt hv.fjhn. vildi ekki athuga, hvort eigi megi færa hámarksgjaldið niður, en hafa hinsvegar greiðslumerkin tvennskonar.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Ég ætla ekki að kasta neinni rýrð á hv.fjhn. og það má vel vera, að mig misminni það, að frv. hafi eigi verið lesið þar. Það má vera, að frv. hafi verið lesið í n., en ég hefi veitt því minni athygli vegna þess, að mér hefir fundizt, að taka bæri ráðleggingar stjórnar Landsbankans til greina, en hún hefir varað við að setja slík l. að lítt rannsökuðu máli. Það er því vegna þess að ég hefi viljað fresta þessu máli, að ég hefi veitt lestri frv. minni athygli. Bókunina tek ég fullkomlega gilda, þótt þetta „M. J.“ ætti kannske frekar að standa á undan en eftir. Hv. 2. þm. Rang. sagðist ekki vera andvígur hugsun þessa frv. En mér fannst hv.þm. afsanna þau ummæli sjálfs sín, að menn munaði ekki um þetta gjald, með því að sýna fram á það síðar í ræðu sinni, hve kostnaðarsöm kaupin á tékka- og kvittanaheftum yrðu. Það getur svo farið um menn, sem mikið nota þetta, að það slagi hátt upp í tekjuskatt þeirra. Út af fyrirspurn minni um það, hvort stofnanir, sem bæjarfélögin reka, en eru reikningslega sjálfstæðar, eins og t. d. gasstöðin og rafmagnsstöðin hér í Rvík, falla undir 2. brtt.n., vildi ég bæta við símanum, hvort kvittanir fyrir símagjöldum falla hér undir, eða útvarpsgjöld t. d. Þá er það atriðið í 5. gr. B. 4.: Kvittanir eða viðurkenningar fyrir móttöku íslenzkra afurða beint frá framleiðendum skulu vera undanþegnar þessu gjaldi, enda nemi þær ekki yfir 600 kr. Ég sé nú ekki, hvaða ástæða er til að undantaka þessar greiðslur, og virðist þetta frekast bera keim af því að gera þetta gjald pólitískt. Ef ég kaupi mér t. d. kjöttunnu, eins og ég eigi ekki alveg eins að borga þetta gjald í sambandi við það eins og hvað annað. Eða ef ég kaupi fisk eða hval, hvaða ástæða er til að undantaka þetta gjaldinu frekar en annað? Þá er það B. 6. í 5. gr., að kvittanir fyrir víxlum eða ávísunum, sem afhent er til innheimtu eða til sýningar, skulu vera undanþegnar þessu gjaldi. Póstkröfur eru eitt form þessarar innheimtu. Á að stimpla þær? Oft er óvissa um, hvort póstkröfur verði greiddar, en ef þær eru greiddar, afhendir póstmaðurinn kvittunina. Hver á nú að stimpla í þessu tilfelli, er það pósthúsið eða einhver annar? Leynihólfin í þessum l. eru nokkuð mörg. Viðvíkjandi vöruávísunum er það að segja, að mér finnst, að þetta ætti að fella niður. Þetta er bara yfirlýsing um, að maður megi taka út vörur. Því er álíka farið og ef ég skrifaði kunningja mínum úti á landi, að hann skyldi senda son sinn suður til náms t. d., ég skyldi lána honum 50 kr. á mánuði. Mér skildist, að þetta væri ávísun, og skildi því ekki, hvers vegna stimpilgjald átti ekki að greiðast. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Það, sem ég sérstaklega vildi fá upplýst, er það, hvort ávísanir, sem gefnar eru út af stofnunum, sem bæjarfélögin reka, eru undanþegnar þessu gjaldi, og hvort t. d. útvarpsgjöldin eru það.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Það eru aðeins örfá orð. Í sambandi við 5. og 6. gr. ber að athuga, að þar er átt við, með kvittunum gefnum út fyrir víxlum eða ávísunum, móttökuyfirlýsingu á skjali. Hvort greiðslur til stofnana eins og gasstöðvarinnar, rafmagnsstöðvarinnar o. s. frv. væru stimpilskyldar, hafði ekki vakað fyrir mér, en það má athuga þetta fyrir 3. umr.

En póstkröfur?

. Sá, sem sendi, yrði að sjá fyrir stimpilgjaldinu. Hann getur skilað merkjunum til póststofunnar án þess að þau séu límd á, og verður það þá ekki gert fyrr en póstkrafan er leyst út. Má allavega koma því fyrir. - Um öll þessi atriði þarf að setja nákvæma reglugerð, og það er einmitt þess vegna, sem horfið var að því ráði að láta ráðuneytið ákveða með reglugerð, hvenær l. öðlist gildi. Það þarf að vera búið að prenta tékkhefti og koma þeim út um landið, og búið að gera góða og nákvæma reglugerð um þetta allt áður en l. öðlast gildi.

Jón Auðunn Jónsson Þeir, sem mæla með þessu frv., segja, að með því sé ekki tilfinnanlegur skattur lagður á menn. Mér virðist nú hafa upplýstst annað, ef tékkheftin koma til með að kosta kr. 12.50. Margir nota um 20-30 tékkhefti á ári, og verður þetta því talsverður skattur. En aðalagnúinn á frv. er þó sú fyrirhöfn, sem öllum almenningi verður af framkvæmd laganna. Mörg heimili í sveit koma til með að nota þessi merki, og ef maður borgar 50 kr. skuld, þarf að senda á aðra bæi eftir merkjum. Þetta verður því stórbagalegt öllum smærri mönnum, og fyrirhöfnin meiri en skatturinn.

Jóhann Jósefsson Það er í stuttu máli sagt, að hv.Ed. færði þetta frv. mjög úr horfi, en sjútvn. hefir fært það aftur í sama horf og var að mestu leyti, en hefir þó tekið upp í frv. till. frá hv.þm. V.-Ísf., sem gerir frv. að vísu rýmra, eða ekki eins harða kröfu um skylduvátryggingu og var í frv.

Pétur Ottesen Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir því að hv. sjútvn. hefir tekið upp till.hv.þm. V.-Ísf., því þá kemur berlega fram, að ekki er um skyldutryggingu að ræða, heldur fer það eftir fullu samkomulagi á útgerðarstöðunum, hvort komið skuli á tryggingu eða ekki. Ég vildi undirstrika þetta, og tel réttara að afgr. frv. í þessu horfi heldur en það var í upphafi.

Finnur Jónsson Ég hélt, að hér hefði mál verið tekið út af dagskrá ekki til að ræða önnur mál, heldur til þess að slíta þingfundi, og vildi ég eindregið mælast til, að það yrði gert strax.

Forseti (JörR): Mér þykir undarlegt, ef menn mæla gegn því, að reynt er að koma málum áfram, sem eru ágreiningslítil. Verð ég að segja, að það fer ekki að verða vandalaust að hafa á hendi fundarstjórn í þessari hv. deild, ef líka á að finna að þessu.

Jóhann Jósefsson Það er rétt skilið hjá hv.þm. Borgf., að ekki er eins skýlaust ákvæði um skyldutryggingu og var. Ég tel það rétt, úr því ekki er hægt eins og nú standa sakir að fá trillubáta tryggða með viðunandi kjörum, og er því rétt að reyna að koma því í kring án þess að það sé fyrirskipað. En ef það reynist ókleift að koma tryggingunum á án þess að það sé beint fyrirskipað, er alltaf hægt að herða á ákvæðunum.

Gunnar Thoroddsen Ég hafði búizt við, að hæstv.forsrh. gerði grein fyrir frv.

Ég hefi fallið frá orðinu

. Mér finnst vera ástæða til að ræða þetta mál nokkuð áður en því er vísað til n., og býst ég við, að allmiklar umr. geti orðið um það. Ég vildi því beina því til hæstv. forseta, hvort ekki væri rétt að fresta umr. til morguns, vegna þess að komið er fram á nótt. Þetta er 1. umr., og þá mun vera venja að ræða málin almennt.

Það er ekki hægt að vísa málinu til n.

.

Forseti (JörB): Það er hægt að fresta atkvgr. til morguns um að vísa því til n., og tel ég æskilegt, að umr. verði ekki við þessa 1. umr., heldur við 2. umr.

Gunnar Thoroddsen Ég tel, að það fari eftir því, hvort hæstv. forseti gefur þá kost á að ræða málið almennt við 2. umr.

Forseti (JörB): Ég hefi nú ekki verið strangur á því og oftast leyft slíkar umr., og mun ég þá hvað fremur leyfa það nú, ef málinu verður hleypt áfram.

Gunnar Thoroddsen Með skírskotun til ummæla hæstv. forseta get ég fallið frá orðinu.

Forseti (JörB) : Ég bið hv.þdm. að minna mig á þetta loforð, ef ég skyldi gleyma því.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vil mælast til þess, að þessu frv. verði vísað til hv. sjútvn., þar sem það var flutt af meiri hl. sjútvn. í hv.Nd.

Jón Auðunn Jónsson Það er talið, að það séu tvennskonar tildrög til þess, að frv. þetta er flutt. Í fyrsta lagi óskir jafnaðarmanna um, að tekin verði einkasala á saltfiski, og er það í samræmi við stefnu þeirra í stjórnmálum. Í öðru lagi er ástæðan talin sú, að Framsóknarflokkurinn sé óánægður yfir því, að honum hefir ekki tekizt að gera þær breyt. á starfsskipulagi sölusambands ísl. fiskframleiðenda, sem bornar voru fram á fulltrúafundi sölusambandsins í haust. Mér þykir það mjög illt, að þetta frv. skuli vera fram komið, og að útlit er fyrir, að það nái samþykki. Ég hefi ekki trú á því, að einkasala á fiski sé til umbóta, heldur þvert á móti. Sölusamband ísl. fiskframleiðenda var stofnað til þess að reyna að bæta úr vandræðum þeim, sem fisksala okkar var komin í vegna of mikillar framleiðslu á vörunni, bæði hjá okkur og öðrum þjóðum. Menn urðu hissa 1931, þegar ekki var hægt að selja fisk fyrirfram og ekki í fastan reikning. En til þess lágu eðlilegar orsakir. Árið 1929 var æðimikið tap á saltfiskverzluninni hjá þeim, sem höfðu útflutning til Suðurlanda. En þó tók út yfir árið 1930, þegar allir þeir, sem komu nálægt fiskverzluninni, biðu stórkostlegt tjón. Þetta var meðfram vegna þess, að þeir höfðu fengið ónógar og villandi upplýsingar um það, hvað fiskframleiðslan væri mikil, einkum í Noregi, Færeyjum og einnig hér hjá oss. Þeim höfðu verið gefnar þær upplýsingar, að fiskframleiðslan væri 780 þús. skp., en hún reyndist vera 100 þús. skp. meiri. Þess vegna gátu þeir ekki 1930 haldið uppi verðinu lengur en fram í september. Það var jafnvel svo, að Portúgalsmenn fóru fram á það við norsku stj., að hún greiddi fiskkaupmönnum þar í landi skaðabætur vegna þess, hvað fiskiskýrslurnar þaðan voru villandi eða rangar. Bæði á Spáni og í Portúgal biðu menn tjón af því, að skýrslurnar voru rangar, og keyptu fisk í hærra verði 1930 en von var til, þegar þeir vissu um birgðirnar. Vegna þessara stórfelldu tapa, sem innflytjendur fiskjar biðu árið 1930, mátti búast við því, að þeir yrðu tregari til þess að kaupa fisk á föstu verði 1931. Þegar 3 mán. voru liðnir af árinu, kom í ljós, að engir vildu kaupa fisk við föstu verði, svo að fiskverðið lækkaði þá þegar niður í 60-63 kr. skp., en var í sept. 1930 um 105 kr. Allir vita svo, hver niðurstaðan varð á fisksölu okkar og annara 1931. Þegar ekki var lengur hægt að selja fisk í fastan reikning, þá var ekki lengur til staðar áhugi á því að halda verðinu uppi í markaðslöndunum. En ef selt er í fastan reikning, þá hafa kaupendurnir mikilla hagsmuna að gæta um að verðið fari ekki niður, því þeir líða stórfelld töp við það, ef verðið lækkar, þar sem þeir liggja ávallt með miklar birgðir af fiski. Bæði vegna þess, að menn væntu þess, að betur úr rættist 1931 en raun varð á, og vegna þess, að samtök vantaði hér heima, þá varð endirinn sá, að innflytjendur í markaðslöndunum sögðu: „Við getum ekki keypt við ákveðnu verði, því þið getið ekki gefið okkur líkur, hvað þá vissu fyrir því, að þó að við kaupum fiskinn við verði, sem markaðurinn leyfir í svipinn, þá komi ekki eftir örstuttan tíma aðrir með framboð við lægra verði, svo að við bíðum stórfellt tjón aftur í ár. Endirinn varð sá, að fiskurinn var nálega allur seldur í umboðssölu. Þá voru engir, sem gættu hagsmuna okkar í því að halda verðinu uppi, því þegar menn taka fisk í umboðssölu og fá 2-2½%, þá getur verið meiri hagnaður fyrir þá, að verðið lækki, svo að þeir geti selt þeim mun meira og haft meira fé upp úr umboðssölunni. Fiskverðið komst þá niður í 55-58 kr., en hæst 60-65 kr. fyrir skippund, nema örfá partí, sem fóru fyrir örlítið hærra verð. Þetta verð mundi samsvara 22 kr. fyrir skippundið fyrir stríð. Vitanlega kostaði verkun fiskjarins 4-6 sinnum meira 1931 en fyrir stríð. Þá var borgað fyrir verkun á einu skippundi 3,25 kr.-4,25 kr., en á þessu ári mun verkun kosta 19-21 kr. á skippund. Það fór svo, að allir, sem keyptu fiskinn, töpuðu stórfé. Á Vesturlandi varð tapið 13-25 kr. á skippund. Þegar komið var fram yfir áramótin 1931-1932 sáu menn, í hvaða voða stefnt var og að svo búið mátti ekki standa. Þá voru 6 útflytjendur hér heima, 4 innlendir og 2 útlendir. Þeir sáu allir, að þegar svona var komið, varð að gera eitthvað til umbóta. Ef umboðsverzluninni var haldið áfram, þá var það víst, að fiskurinn myndi ekki hækka úr því verði, sem hann var í 1931, þó voru í marz 1932 keyptir svolitlir slattar af fiski af tveimur firmum, og var verðið á þeim fiski 48 kr. skippundið af Labradorfiski, 60-65 kr. skippundið af stórfiski og af fullverkuðum millifiski 53-55 kr. Bæði af bönkum og öðrum var talað um það í marz 1932, að hefja þyrfti samtök. Ég átti þá viðtal við bankastjórana og þá útflytjendur, sem fluttu mest út, og viðurkenndu þeir, að ef ekki væri hægt að mynda samtök um fiskverzlunina, þá væri voði fyrir dyrum og sýnilegt, að útgerðin myndi undir engum kringumstæðum geta haldið áfram. Erfiðleikarnir, sem blöstu við, urðu til þess, að menn bundust samtökum. En þetta var viðkvæmt mál fyrir þá, sem lengi höfðu flutt út, að sleppa af sínum samböndum og láta aðra njóta aðstöðunnar, sem þeir höfðu skapað sér með margra ára striti og miklum kostnaði. Þetta var það, sem erfiðast var að eiga við. En endirinn varð sá, að í júlí 1932, en þá var nálega enginn fiskur seldur af þess árs framleiðslu, gengu aðalútflytjendurnir til félagsskapar, þ. e. a. s. hinir innlendu útflytjendur. Þessi félagsskapur var ekki skipulagsbundinn. Bankarnir unnu að því, að langflestir viðskiptamenn þeirra gengu í þennan félagsskap, og var hann með því fyrirkomulagi, sem bankarnir höfðu komið sér saman um við hina innlendu útflytjendur. En fyrirkomulagið var á þann hátt, að aðalútflytjendurnir þrír, Kveldúlfur, Alliance og Ólafur Proppé f. h. fisksölusamlaganna skyldu skipa stjórnina ásamt tveimur bankastjórum. Ég get sagt það, að það var í upphafi erfitt að fá menn til að ganga í þessi samtök. Sumir þóttust sjá, að ef þeir væru utan við félagsskapinn, þá mætti svo fara, að þeir gætu í bili grætt á því. Við á Ísafirði og nágrenni höfðum myndað fisksölusamlag í byrjun árs 1932 til þess að gæta hagsmuna okkar við útflutninginn eftir því, sem hægt væri. Ég hafði verið umboðsmaður fyrir erlent firma, og lagði það fast að mér að halda áfram umboðinu og bauð mér góð kjör, svo að möguleikar voru fyrir mig að græða fé fyrir sjálfan mig. En ég áleit, að það, sem þyrfti að gera, væri að vinna að samtökum allra þeirra, sem hafa útflutning með höndum, svo að ég hafnaði hinu góða boði og kaus að vinna að samtökum fiskútflytjenda í landinu fyrir nær helmingi minni laun. Það var ekki með þessum stutta fyrirvara hægt að leita til manna almennt um fyrirkomulag þessa nýja skipulags, heldur var það svo, að bankastjórarnir og þessir þrír menn komu sér saman um starfstilhögunina og leituðu svo til fiskframleiðenda um þátttöku. Þátttakan var misjöfn í fyrstu, en mun hafa verið almennust við Faxaflóa og á Vestfjörðum. Því hefir svo farið þannig fram um starfstilhögunina til þessa, að þessi 5 manna stj. hefir stjórnað málum þeirra manna, sem samtökin mynda, án íhlutunar að öðru leyti en því, að ég og aðrir, sem samtökin mynda, höfum fengið tækifæri til að kynnast starfinu í einu og öllu. Ég minnist þess, að einni viku áður en þetta var afráðið. barst okkur í fisksölusamlagi Vestfirðinga tilboð um sölu á 12 þús. pökkum fyrir 65-66 kr. skippundið, og voru ýmsir í samtökunum, sem vildu selja fiskinn þá til erlendra útflytjenda. En ég fékk afstýrt þessu, því ég hafði von um samtök milli innlendra fiskútflytjenda, og ef þau samtök tækjust, þá myndi verðið hækka. Og 10 dögum eftir að fengin voru svör frá fiskútflytjendum um þátttöku í félagsskapnum og afráðið var að mynda sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda, þá var að mínu áliti vissa fyrir því, að við fengjum 8 kr. hærra fyrir skippundið en það, sem okkur hafði verið boðið hæst. Endirinn á fyrstu sölu S. Í. F. varð sá, að við fengum 10 kr. hærra fyrir fullverkaðan fisk, en 8 kr. hærra fyrir Labrador-fisk, en þó voru sumar seinni sölurnar betri. Ég veit, að það efast enginn um það, að sölusamband ísl. fiskframleiðenda hefir hjálpað útgerðinni og öllum þeim, sem að þeim málum standa, til að fá 10-14 millj. kr. meira fyrir framleiðslu áranna 1932-33 en annars hefði orðið. Að sjálfsögðu er í slíkum stórrekstri ýmislegt, sem hefði mátt betur fara. En það verð ég að segja, að misfellurnar hafa verið svo óverulegar, að ekki var hægt að búast við betri framkvæmdum í þessi 2½ ár, sem S. Í. F. hefir starfað. Því er ekki að leyna, að talsvert af þessum misfellum hafa orðið af því, að fiskurinn hefir reynzt lakari að gæðum en búizt var við af kaupendunum. Þetta er ekki nýtt. Ég get sagt það, að það kom aldrei fyrir á árunum 1925-1931, að það útflutningsfirma, sem ég var umboðsmaður fyrir, þyrfti ekki að borga skaðabætur, af því að fiskurinn var sagður betri en hann reyndist vera. Þetta er að nokkru leyti eðlilegt, af því að fiskverkuninni hefir víða hnignað frá því, sem var fyrir stríð, og í öðru lagi af því að breyttar kröfur í markaðslöndunum hafa valdið því, að flokkunin hefir ekki verið eins nákvæm og hún hefði átt að vera. Ég get bent á eitt atriði: Fiskimatsmenn og þeir, sem við matið fást, fara oft í léleg fiskpartí, sem eru blæljót, þó þau séu óskemmd, og meta úr þeim einhvern hluta sem nr. 1; í sama partíið meta þeir svo góðan blæfallegan fisk. Annarsflokksfiskur úr þessum fiski verður blæfallegri en fyrsta flokks fiskur úr hinu lakara partíi. Þetta veldur svo ósamræmi í matinu, og þegar fiskurinn svo kemur niður til markaðslandanna, þá er nr. 2 úr bezta fiski, borið saman við nr. 1 úr lakara fiski, miklu betra. Það er von um, að þetta og fleira verði lagað, þegar kemur ný skipun þessara mála með frv. um fiskimatsstjóra. Á fulltrúafundi þeim, sem haldinn var um mánaðamótin okt. og nóv. síðastl., voru samþ. einróma mótmæli gegn einkasölu á fiski. Sá maður, sem lagði fram sérstaka till. um skipulag fisksölusambandsins, var einmitt Vilhjálmur Þór. Hann endurtók hvað eftir annað, að hversu ósammála sem við annars værum um, hvaða skipulag væri heppilegast fyrir fisksölusambandið, þá mættum við alls ekki taka upp ríkiseinkasölu á fiskinum. Menn yrðu heldur að slá sér saman um það að starfa í sameiningu á þeim frjálsa grundvelli, sem lagður hefir verið í þessu efni, þó skipulagið ekki væri það, sem hann kysi á S. Í. F. Ég hefi séð það í sumum blöðum, að okkur, sem stóðum að þeim till., sem samþ. voru á fulltrúafundi S. Í. F., hefir verið núið því um nasir, að við hefðum ekki viljað fallast á neinskonar samkomulag, sem byggðist á samvinnufélagslegum grundvelli. Ég skal taka það fram fyrir mitt leyti, að ég tel, að fenginni reynslu í þessum málum, að yfirstjórn, sem leita þyrfti til af framkvæmdarstjórn í öllum tilfellum, er að mínu áliti mjög óheppileg. Það mundi verða svo í framkvæmdinni í fisksölumálum, að það gæti jafnvel hlotizt milljónatap af. Þar er það svo, að það berast tilboð frá kaupendum, mörg á dag, e. t. v. tugir tilboða á dag, og það verður að taka ákvörðun um þessi tilboð strax, gagnsvara þeim eða neita. Það dugir ekki að eiga að fara að kalla saman stj. manna til aðstoðar framkvæmdarstj. í slíku máli. Yfirleitt mundi slík stj. undir flestum kringumstæðum hafa lítið eða jafnvel ekkert vit á þessari verzlun, og þess vegna mundu hinir þaulvönu framkvæmdarstjórar ráða, en gerði þessi yfirstjórn sig gildandi, mundi svo geta farið, að af hlytist stórfellt tap. Undir öllum kringumstæðum verður að taka ákvörðun í þessu efni strax, það er ómögulegt að bíða með það. Það, sem fyrir mér og öðrum vakti með breyt. á því fyrirkomulagi sölusambandsins, sem við nú eigum við að búa, var það, að allir, sem að útflutningi fiskjar standa og eru í sölusambandinu, gætu haft bein áhrif á kosningu framkvæmdarstjóra, til þess að þeir gætu valið þá, sem þeir álitu heppilegasta til þess að standa fyrir þessum málum. Við óskuðum þess, að málinu væri þannig skipað, að sett væri fulltrúaráð, sem væri einskonar sambandsliður milli framleiðenda og framkvæmdarstj. Fulltrúaráð, sem hefði aðgang að öllum framkvæmdum og öllum bókunum fisksöluframkvæmdarstj. á hverjum tíma. Ennfremur, að slíkt fulltrúaráð yrði kosið þannig, að skoðanir og hagsmunir allra landsfjórðunga kæmu fram gegnum fulltrúaráðið, og hægt yrði, eftir því, sem fært er, að samrýma hagsmuni allra landsmanna innan sölusambandsins. Ég hefi orðið þess var, að þegar ég hefi f. h. Fisksölusamlags Vestfirðinga komið með till., sem sérstaklega snertu okkar hérað, þá hefir þeim alltaf verið tekið mjög vinsamlega og greitt úr því, sem við höfum farið fram á, eftir því sem hægt hefir verið í hvert skipti. - Oft er ómögulegt að verða við óskum manna um afskipun á fiski. Það fer eftir því, hvaða vöruteg. kaupandi heimtar á hverjum tíma og ýmsu öðru, svo að það er ómögulegt að halda fullkomnu samræmi í útflutningi fiskjar frá ýmsum landsfjórðungum á öllum tímum árs. Enda er það svo, að fiskurinn er mjög misjafnlega fljóti tilbúinn til útflutnings. Á Austurlandi er fiskurinn t. d. ekki tilbúinn til útflutnings fyrr en í júlí. Í Rvík er hann oft tilbúinn snemma vors, í maí, og á Vestfjörðum er fiskurinn venjulega tilbúinn til útflutnings í maílok eða í byrjun júní. Ég gat þess í upphafi máls míns, að tvær ástæður hefðu valdið því, að þetta frv. var fram borið, og a. m. k. er það svo, að sumir hafa óttazt, að fisksölusambandið fengi að kenna á því að hafa ekki viljað ganga í sínum stjórnarháttum inn á hreinan samvinnugrundvöll. Ég er viss um, að þeir, sem standa sérstaklega að þessum málum innan samvinnufél., og þá ekki sízt sá maður, sem hefir á hendi forstöðu þess fél., sem mestan fisk hefir til útflutnings, forstjóri Kaupfél. Eyfirðinga, þeir hafa áreiðanlega ekki stuðlað að því, að þetta frv. er fram komið. Eins og ég tók fram áðan í ræðu minni, lýsti þessi maður því oft yfir á fulltrúanefndarfundi, sem fjallaði um skipulagsmálin, að hann teldi nauðsynlegt að forðast einkasölu á fiski, hvort sem skipulagið yrði innan S. Í. F. eða ekki. Í sambandi við þetta frv. vil ég taka fram nokkur atriði. Mér hefir ávallt fundizt, að þátttaka sjávarútvegsmanna og þeirra, sem eiga hagsmuna að gæta í þessu máli, vera minni heldur en búast hefði mátt við. Í umr. um kjötsölumálið hefir verið að því fundið, að framleiðendurnir hefðu minni þátttöku í framkvæmdarstj. heldur en vera ætti, og þó er það svo, að þeir hafa meiri hl. Í mjólkursölumálinu hefir verið fundið að hinu sama. En hvernig er þessum málum skipað, að því er fisksöluna snertir eftir þessu frv.? Það má gera ráð fyrir, að þessir aðilar, sem eiga sína afkomu algerlega undir því, hvernig tekst um sölu sjávarafurða, hafi 2 fulltrúa í fiskimálan., botnvörpuskipaeigendur að öðru leytinu, en Fiskifélag Íslands að hinu leytinu. Ég geri ráð fyrir, að það megi skoða fiskifélagið sem umbjóðanda smærri útgerðarinnar í landinu, sérstaklega á þessum vettvangi. Með þessu fyrirkomulagi hafa framleiðendur minni hlutann og þarf þó ekki við skipan í nefndina að taka tillit til innlendra neytenda eins og í kjöt- og mjólkursölumálum. Gert er ráð fyrir því í frv., að úthlutað verði verkunarleyfum, og að menn megi ekki verka fisk nema fá leyfi til þess hjá nefndinni. Ég er hræddur um, að þetta verði erfitt í framkvæmdinni. Ef ætti fyrst að veita öllum þeim fjölda manna, sem hér um ræðir, leyfi, og segja þeim svo fyrir um, á hvaða markað þeir megi verka fisk, þá þarf a. m. k. í byrjun að rannsaka, fyrir hvaða markað sá fiskur, sem þeir hafa, er hentugastur. Það nægir ekki að segja við mann, sem hefir aðeins Labradorfisk á boðstólum, að hann skuli verka hann fyrir Spánarmarkað. Það þýðir ekki heldur að segja við mann, sem hefir t. d. aðeins lakari tegund stórfiskjar, sem eingöngu er seljanlegur til Norður-Spánar eða Portúgals: þú skalt verka fyrir Barcelonamarkað. Það má heldur ekki segja við þá, sem verka millifisk: þessi fiskur á að fara eingöngu til Portúgal eða eingöngu til Ítalíu og á þess vegna að vera verkaður með tilliti til þess. Svo getur það orðið til þess að breyta allri áætlun, að ekki fæst þurrkur á fiskinum. T. d. var það svo á Vesturlandi í ár. Við höfðum ákveðið að verka a. m. k. rúmlega 1/3 af öllum okkar stórfiski á Portúgalsmarkað, því að við sáum fram á það, að hægara yrði að selja fiskinn til Portúgal heldur en til Spánar, vegna innflutningshaftanna þar. Við ákváðum þess vegna að reyna að verka um 40% af öllum okkar stórfiski fyrir Portúgal. En tíðin reyndist þannig, að við gátum ekki verkað 1/10 af fiskinum á Portúgalsmarkaðinn. Af þessum ástæðum er erfitt að fyrirskipa um slíkt sem þetta. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að þeir, sem hafa yfir að ráða 20 þús. skp. eða meiru, bæði einstaklingar og fél., geti fengið löggildingu til þess að selja fisk beint til markaðslandanna, ef notað verður „gruppe-system“. Þetta fyrirkomulag er það sama sem var hér á undan því fyrirkomulagi, sem nú er. Ekki varð það til þess að stöðva það mikla tjón, sem varð á fiskverzluninni 1931. Ég er ekki á móti því, að fiskútflytjendur séu fleiri en einn. Það er ekki óheilbrigt. En ég er því mótfallinn, að veitt verði útflutningsleyfi til margra, þannig að það sé fyrirsjáanlegt, að það skapast samkeppni, ekki um verðið, því að það er hægt að setja skilyrði um verðið á hverjum tíma, heldur um annað. Ég er hræddur um, að ef fisksölusambandið yrði núna leyst upp, þá kæmi það í ljós, að þeir, sem höfðu fiskútflutning með höndum, áður en þetta skipulag komst á og nú fá leyfi til þess að vera útflytjendur, hljóti að keppa hver við annan um viðskiptasambönd. Keppni um það, að ná í viðskiptasambönd, þegar fisksölusambandið verður leyst upp, leiðir til ýmislegs annars en við óskum. Það þarf e. t. v. ekki að leiða til þess, að fiskurinn verði boðinn út fyrir lægra verð en n. kemur sér saman um, en það leiðir til þess, að ekki verði hægt að fullnægja þeim skilyrðum, sem fisksölusambandið hefir getað gefið sínum kaupendum á erlendum markaði og áreiðanlega er bezta vörnin gegn verðfalli á fiskinum og hefir jafnvel getað orðið til þess að þoka verðinu nokkuð upp á þeim árum, þegar verð á annari matvöru hefir lækkað í markaðslöndum okkar. Við verðum að gefa þeim vissu um, að þeir verði ekki undirboðnir með lægra framboðinu á fiskinum, meðan þeir eru að selja fisk, sem þeir hafa keypt í föstum reikningi. Þegar fisksölusambandið verður leyst upp, sem er óhjákvæmileg afleiðing af þessu frv., sem hér liggur fyrir, er bezta öryggið, sem við getum veitt þessum samverkamönnum okkar, að þeir verði ekki undirseldir og bíði ekki tjón á fiskkaupum sínum, algerlega brostið. Það er ekkert annað en vissan um það, að það, sem fisksölusambandið lofaði þeim á hverjum tíma, yrði efnt, sem valdið hefir því, að smám saman hefir heppnazt að þoka verðinu upp. Mér er kunnugt um það, að margir innflytjendur á. Norður-Spáni voru mjög hræddir við þessi samtök hér heima, fisksölusambandið, í byrjun. Þeir sögðu, að það væri grímuklædd ríkiseinokun og mundi leiða til bölvunar fyrir þá og alla fisksöluna. Margir fiskkaupmenn neituðu jafnvel í byrjun að skipta við sölusambandið. Fyrst þegar þeir sáu, að þessi samtök voru reist á frjálsum grundvelli og með frjálsum samtökum fiskframleiðenda og fiskeigenda, þá fengust þeir til þess að skipta við það. Þeir hafa líka fengið þeim kröfum sínum framgengt, að geta staðið í beinu sambandi við S. Í. F. Með skipunum geta þeir fengið 1 þús., 2 þús. eða 5 þús. pakka, eftir vild, og þurfa ekki að kaupa meira en þeir vilja í hvert skipti. Það er vitanlega einkum 12. gr. þessa frv., sem ég álít sérstaklega skaðlega, jafnvel framkoma hennar hér á þingi hefir valdið ótta og ókyrrð innflytjenda, því að allir vita, að innflytjendur í markaðslöndunum eru mjög andstæðir allri einokun á þessari vöru. Nýlega kom skeyti frá stærsta fiskkaupafirmanu á Norður-Spáni, Trueba y Pardo, þar sem þeir vara við því, að slíkur möguleiki verði gefinn í lögum, að hægt verði að taka einkasölu á saltfiski. Þeir segja, eftir því sem ég bezt man, að þetta muni eyðileggja viðskiptin milli Íslands og Norður-Spánar. Þetta firma var eitt af þeim, sem var mjög tregt til þess að skipta við sölusambandið í byrjun, af því að þeir álitu, að á bak við það lægi einkasala, þó hinn væri haldið fram, eins og rétt var, að hér væri aðeins um frjáls samtök fiskframleiðenda að ræða. Þeir skiptu ekki við S. Í. F. 1932. Það var fyrst þegar kom fram á árið 1933, að þeir sáu, að þeir höfðu haft rangt fyrir sér og að það var þeim til hagsbóta að skipta við S. Í. F., því að það er svo, eins og ég gat um áðan, að hagsmunir okkar og innflytjendanna fara saman. Síðan hefir þetta firma verið langstærsti viðskiptamaður S. Í. F. En þeir sameiginlegu hagsmunir, sem við höfum við innflytjendur í þessari verzlun, eru hagsmunir stórinnflytjendanna. Ef verðið lækkar, þá tapa þeir eins og við, ef verðið hækkar, þá græða þeir og við líka. Það hefir líka sýnt sig, að samvinnan er svo góð, að það tekst alltaf smátt og smátt að þoka verðinu upp, þannig að verðið á stórfiski hefir aldrei, síðan 1930, verið eins hátt og á árinu 1934. Það stafar eingöngu af hinni ágætu samvinnu á milli þessara tveggja aðila. Af þeirri reynslu, sem við höfum fengið af þessu fyrirkomulagi, held ég, að öllum hljóti að vera það ljóst, að það er stefnt í rétta átt með því fyrirkomulagi, sem verið hefir, og við höfum komizt í þá aðstöðu, að geta hækkað verðið frá því sem það var áður. Auk þess höfum við fengið samvinnu við innflytjendur í markaðslöndunum, sem okkur er nauðsynleg, svo það er ekkert annað en stórhættulegar verðsveiflur, sem geta fellt fiskinn í verði. Samtímis því, sem fiskurinn hefir hækkað í verði hér, þá hefir verðvísitala á matvöru í þessum löndum lækkað. Þannig hefir hún t. d. lækkað á Ítalíu um 11%, og eitthvað nokkru minna í Portúgal og álíka á Spáni. Hefir verð fiskjarins því í raun og veru hækkað meira en sem nemur hinni beinu verðhækkun, því auk þess hefir verið komizt framhjá eðlilegri verðlækkun. Þetta virðist kannske dálítið undarlegt, en það er bein afleiðing hins hagstæða fyrirkomulags, sem verið hefir á þessari verzlun undanfarin ár. Það þarf því meira en lítið ábyrgðarleysi til þess að rífa niður slíkt fyrirkomulag sem þetta. Ég held því, að þeir, sem mest hafa barizt fyrir frv. þessu, hafi ekki athugað allar ástæður sem skyldi. Sósíalistar eru þeirrar skoðunar, að ríkisrekstur sé það eina skynsamlega í þessari verzlun sem annari. En meðal þeirra eru þó glöggir menn, sem bera nokkurt skyn á viðskipti og verzlun. Mig undrar því stórlega, að þeir skuli ljá fylgi sitt til þess að knýja fram slíka löggjöf sem þessa, og þá sérstaklega að því er snertir ákvæði 12. gr. frv., sem virðast stefna að því, að ríkið taki einkasölu á öllum saltfiski. Fylgjendur þessa frv. reyna að blekkja menn með því, að þó þetta frv. verði samþ., sé engin ástæða til að örvænta um framhaldsstarfsemi sölusambands ísl. fiskframleiðenda. Í þessum félagsskap eru menn með mjög mismunandi pólitískar skoðanir, t. d. eru þar menn, sem hafa trú á því, að einkasala og ríkisrekstur sé það eina rétta í þessum efnum, og það er því ekkert eðlilegra en að þessir menn dragi sig út úr S. Í. F. Með því eru þeir hugsjón sinni trúir og styrkja flokk sinn í bili. Auk þessa er reynt að ala á óánægju meðal félagsmanna í S. Í. F., af mönnum, sem standa utan við þessi samtök. Þá er og ekki sparað að segja sögur, sem flestar eru ósannar, um ýmiskonar mistök hjá sölusambandinu, og verða ýmsir til þess að trúa þeim. Ennþá eru nokkrir, sem eru þeirrar skoðunar, að hag sínum sé bezt borgið með því að hafa marga útflytjendur. Allir þessir menn verða því til þess að losa um S. Í. F. Ég þykist því sjá fyrir endi þessara góðu samtaka, sem fært hafa landsmönnum á annan tug milljóna með bættum verzlunarháttum, þegar frv. verður samþ. Ég sé ekki eftir því, þó að ég hafi helgað þessu máli krafta mína og sakir þess horfið frá öðrum störfum, sem ég hafði helmingi betri laun og minni vinnu fyrir, en mig tekur sárt vegna þeirra mörgu, sem munu gjalda þessa glapræðis að drepa S. Í. F.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Ég hefi, eins og áður, ekki getað fylgt þessu frv. óbreyttu, og hefi ég þess vegna komið með brtt. við það, sem aðallega miðar að því, að fella burt einkasöluheimildina. Síðan fyrsta umr. fór fram um þetta mál hefi ég gert mér far um að eiga tal við síldarútvegsmenn og þá, sem kunnugir eru þessum atvinnuvegi, til þess að kynnast skoðunum þeirra um málið, og sérstaklega, hvort þeir álitu nauðsynlegt að breyta löggjöfinni um þessi mál nú á þessu þingi og hvort þeir álitu ekki, að þau bráðabirgðal., sem gefin voru út í sumar til stuðnings matjessíldarsamlaginu, gætu nægt í bili. Stjórnendur matjessíldarsamlagsins bera fram sem forsendur í þessu máli, að þeir áliti, af fenginni reynslu, að þau samtök dugi ekki, og þess vegna álita þeir, að hér verði að herða betur á stj. þessara mála. En þeir, sem eru mjög kunnugir þessum málum, og sumir þeirra eru gamlir og reyndir útgerðarmenn norðlenzkir, hafa látið svo um mælt við mig, að í raun og veru sé engin reynsla fengin á starfsemi matjessíldarsamlagsins, því að árið í ár hafi verið svo afkastalítið hvað þessa vöru snertir, að þeir gætu eiginlega ekki sagt, að full reynsla væri fengin á því, hvort matjessíldarsamlagið kæmi að fullum notum eða ekki, því að saltað hefði verið svo lítið af þessari síld og tiltölulega vandalítið að losna við hana á síðasta sumri. Eins og ég tók fram við 1. umr. málsins, stendur hér talsvert öðruvísi á heldur en t. d. um saltfiskverzlunina. En þó er það sýnt, að þau tvö frv., sem borin hafa verið hér fram um þessi mál, frv. um fiskimálnefnd og frv., sem hér liggur fyrir, þessi tvö frv. eru sniðin hvort eftir öðru og virðast vera útbúin að miklu leyti af hinum sömu mönnum. Í frv. er talað um, að síldarútvegsn. eigi að löggilda síldarútflytjendur, og ennfremur er gert ráð fyrir, að eitt allsherjarsamlag geti fengið nokkurskonar einkarétt á því að flytja út síld, eftir að slíkt samlag hefir fengið visst ákveðið magn af síldinni til umráða. Þá er ennfremur í þessu frv., eins og í hinu frv., um saltfiskverzlunina, látið í veðri vaka, að einkasala verði sett á stofn, til þess að hægt sé að halda síldinni allri á einni hendi. Skal ég þá koma að hinum sérstöku brtt., sem ég flyt við frv. Skal ég játa, að ég hefi hvorki haft tíma til né hirt um að eltast við hverja gr. frv., sem ég efast þó ekki um, að hægt hefði verið að lagfæra á ýmsan hátt. En á þessu stigi málsins álít ég það skipta mestu, ef hægt er að færa í betra horf heimildaratriði frv. Í 3. gr. frv. er talað um saltaða síld eða verkaða á annan hátt, sem veidd er af ísl. skipi í ísl. landhelgi, eða verkuð hér á landi o. s. frv. En í þessari gr. er líka talað um ísaða síld og gert ráð fyrir, að n. geti veitt undanþágu um sölu hennar. Mér virðist ísaða síldin vera þessu máli alveg óviðkomandi, og ég legg til í brtt. minni, að orð frv. um ísuðu síldina verði felld burt, og henni þannig kippt undan afskiptum síldarútvegsn. Ég minntist áðan á þann félagsskap, sem frv. gerir ráð fyrir, að eigi að hafa 80% af allri síldarframleiðslu landsmanna, til þess að fela megi honum alla verzlun með síldina. Þessi gr. er, að því er síldina snertir, alveg eins á sinn hátt og ákvæði eru í frv. um fiskimálan., sem ég hefi lagt til, að felld yrðu niður, og hefi ég einnig lagt til, að þessi gr. félli niður. Ég hefi lagt til, að þau skipulagsákvæði falli burt, að slíkur félagsskapur skuli annaðhvort vera samvinnufélag eða starfa eftir ákvæðum frvgr. Ég er þeirrar skoðunar, að ef þessir menn, sem standa að 80% af framleiðslunni á þessu sviði, á annað borð vilja vera í félagsskap og vinna saman, þá eigi þeir sjálfir að ráða því, hvernig þeir skipuleggja sinn félagsskap og að það sé óþörf íhlutun af hæstv.Alþ., að gefa þar nokkur ákvæði um. Auðvitað má skipuleggja félagsskap á fjölda margan hátt, og ég sé ekki, að ákvæði þau, sem hér eru nefnd, séu til nokkurra muna betri en ýmsar þær reglur og l., sem einstakar samlagssölur hafa sett sér. Vitanlega er það rétt, að svona félagsskapur á að vera opinn fyrir öllum síldarframleiðendum, svo að þeir geti allir átt þar aðgang. Því ákvæði gr. vil ég halda. Við 3. gr. vil ég gera orðabreyt., þannig að í staðinn fyrir, að í upphafi gr. er það tekið fram, að þeir, sem samkv. 4. og 5. gr. fá löggildingu sem útflytjendur, komi, að þeir, sem samkv. 4. gr. fá löggildingu sem útflytjendur. Ég sé ekki annað en að hér sé um meinloku að ræða í orðalagi frv., því að það er búið að taka fram í 4. gr., hverjir fái slíka löggildingu, og í 5. gr. er engum nýjum bætt við í því tilliti. Í 5. gr. er aðeins talað um, að þeir, sem fá löggildingu n. sem útflytjendur, verði að hlíta fyrirmælum hennar um ýmsa hluti og að öðru leyti, hvað með reglugerð megi ákveða. Síðasta brtt. mín er við 11. gr. frv„ sem felur í sér einkasöluheimildina. Hér legg ég til, eins og ég lagði til viðvíkjandi frv. um fiskimálan., að heimildarákvæðið um að stj. geti tekið þessa framleiðslu í einkasölu, falli niður. Ég fæ ekki betur séð en að þótt þessi heimild sé felld niður úr frv., þá sé samt nægilega mikið vald skilið eftir í höndum stj. og síldarútvegsn. til þess að láta framleiðendur hafa nægilegt aðhald, svo að þeir fáist til þess að vera í félagsskap um söluna. Heimildin til einkasölu gæti orðið til þess, ef misklíð yrði á milli manna um útflutninginn, að þá yrði horfið að ríkiseinkasölu á síldinni. Við höfum svo sorglega reynslu í þeim efnum, að ég get ekki skilið, að það sé eftirsóknarvert að fara út í einkasölu á ný. Hinsvegar er rétt, að settar séu reglur til þess að fá menn til að standa saman í síldarútflutningnum. Reynslan hefir sýnt, að það er erfiðara að fá menn til að standa saman í síldarútveginum heldur en í annari fiskframleiðslu landsmanna. Um það ræddi ég við 1. umr. og skal ekki endurtaka það hér. Eins og ég hefi sagt, eru það ýmsir merkir menn, sem ég hefi átt tal við, sem álíta, að hættulaust sé að reyna matjessíldarsamlagið eitt ár enn, og vita, hvort það fullnægir ekki tilgangi þeirra manna, sem vilja koma síldarútgerðinni í það horf, að umboðssala og annað það, sem til niðurdreps er fyrir útveginn, hætti. Síðan þetta mál var til 1. umr. hefir ýmsum hv.þm. borizt skeyti frá síldarsaltendum á Siglufirði, og er það svohljóðandi: „Vér undirritaðir síldarsaltendur á Siglufirði skorum hér með á hið háa Alþingi að fella frumvarp það um síldarútvegsnefnd, er fyrir þinginu liggur, þingmál 161, sem felur í sér einkasölu á síld, og er það eindreginn vilji vor, að verzlun, framleiðsla og útflutningur á síld og kryddsíld verði hverjum íslenzkum borgara algerlega frjáls. Viljum vér rökstyðja þessa áskorun vora í stuttu máli með eftirfarandi: 1. Nú er svo komið, að 6 erlendar þjóðir stunda síldveiðar hér við land á meira en tvöfalt fleiri skipum en við Íslendingar, og er því aðstaðan miklu verri nú en þegar síldareinkasalan var stofnuð 1928. 2. Samþykkt ofannefnds frumvarps myndi örva þessa þátttöku útlendinga í veiðinni utan landhelgi. 3. Síldarframleiðsla Íslendinga yrði einskonar varabirgðir, sem aðeins yrðu keyptar, ef útlendingar utan landhelgi veiddu of lítið til þess að fullnægja markaðinum. 4. Lánstraust síldarsaltenda fyrir tunnur og salt myndi hverfa og ríkissjóður neyddist til að taka á sig áhættuna við að ábyrgjast innkaup á þessu. 5. Jafnframt því, sem framleiðslan hlyti að minnka við einkasölu, yrði afleiðingin tilfinnanlegur atvinnumissir fyrir almenning. Síldarútvegurinn hefir gengið sæmilega síðan síldareinkasalan hætti 1931, og engin ástæða til að hætta þessum atvinnuvegi aftur inn á einkasölubrautina, sem reynslan er búin að sýna, að hafði milljónatöp í för með sér fyrir ríkissjóð og landsmenn. Hér fara á eftir undirskriftir vorar ásamt tilgreindri tunnutölu framleiðslu hvers einstaks 1931: Ásgeir Bjarnason 3070 tunnur, Halldór Guðmundsson 9500 tunnur, Ragnarsbræður Ólafur Ragnars 13000 tunnur, Guðm. Hafliðason 1980 tunnur, O. Tynes 9400 tunnur, Helgi Hafliðason 1950 tunnur, Samúel Ólafsson 1950 tunnur, Friðrik Guðjónsson 6700 tunnur, Olaf Henriksen 4300 tunnur, Þorst. Pétursson 1400 tunnur, Sveinn Guðmundsson 6000 tunnur, Pétur Bóasson 4000 tunnur, E. Malmquist 2700 tunnur“. Ég hefi álitið rétt að lesa upp þau mótmæli, sem þessir menn hafa sent Alþ. Það er alls enginn efi á því, að þessir menn hafa hagsmuna að gæta, og er eðlilegt, að þeir vilji láta álit sitt uppi, þegar taka á málið þeim tökum, sem hér er ráðgert í frv. Það, sem þessir menn byrja á að krefjast, er, að framleiðslan verði hverjum ísl. borgara frjáls og útflutningur á saltsíld sé frjáls. Þetta er í samræmi við skoðun þeirra manna, sem vilja halda matjessíldarsamlaginu og hafa það þannig, að framleiðsla og sala sé innan sérstakra vébanda, en láta framleiðslu og sölu á kryddsíld og saltsíld vera frjálsa. Ég hygg, að hv.frsm. þessa máls hafi lýst því við 1. umr., að þessi skoðun hafi komið fram á fundi matjessíldarsamlagsins fyrir nokkru á þann veg, að helmingur félagsmanna vill halda áfram samlaginu í sama horfi og síðastl. sumar, og þessi helmingur vill hafa kryddsíld og saltsíld út af fyrir sig. Ég tel rétt að benda á þann rökstuðning, sem þessir menn færa fyrir máli sínu. Þeir benda á það, að sex erlendar þjóðir stunda síldveiðar hér við land, og þær ráða yfir tvöfalt meiri skipakosti en Íslendingar til síldveiða. Þeir fullyrða, að aðstaða Íslendinga sé nú verri en þegar síldareinkasalan var stofnuð 1928. M. ö. o. hefir samkeppni útlendinga aukizt síðan 1928. Við þetta get ég bætt, að mér er kunnugt um, að samkeppnin muni magnast ennþá meir. Þeim þjóðum fer ekki fækkandi, sem draga sig eftir veiðinni utan landhelgi, þeir hafa „móðurskip“ og salta í þau. Ég held, að mennirnir fyrir norðan hafi lög að mæla í þessum efnum, og ekkert útlit sé fyrir það, að samkeppnin minnki. Svo halda þeir því fram, að samþykkt þessa frv. muni örva þátttöku útlendinga í veiðinni utan landhelgi. Það yrði þá sennilega einkasöluheimildin í frv., sem gerði það að verkum, vegna þess, að það er alkunnugt í nágrannalöndunum, að einkasalan, sem við höfðum, var okkur til stórtjóns. Þessi heimild yrði líklega til þess að ýta undir útlendinga til þess að koma og setjast að krásinni, þegar við sjálfir værum að spila þessu úr höndum okkar. Það er þess vegna mjög athugunarvert, hvort ganga á svo langt að samþ. einkasöluheimildina. Þá halda Norðlendingarnir því fram, að síldarbirgðir okkar yrðu varabirgðir handa útlendingum. Þetta er ekki ólíklegt. Vitaskuld kaupa þeir og nota fyrst þá síld, sem veidd er á þeirra eigin skipum, og þeir kaupa því aðeins af okkur Íslendingum, að þeir afli ekki nóg á sín eigin skip. En ég býst við, að þessi röksemd komi til greina, hvort sem frv. verður samþ. eða ekki, úr því að útlendingar eru komnir inn á þessa braut, að veiða síld hér við land til eigin afnota. Í fjórða lagi halda þessir menn því fram, að lánstraust síldarsaltenda fyrir tunnur og salt muni hverfa og ríkissjóður neyðast til að taka áhættuna á sig við að ábyrgjast innkaup á þessu. Þetta á við lánstraust þeirra, sem í útlöndum fá lánaðar tunnur og salt. Það er hætt við, að sú verði raunin á, þegar útlendingar, sem lána tunnur og salt verða sér þess meðvitandi, að viðskiptavinir þeirra eru ekki sjálfráðir að ráðstafa framleiðslu sinni. Það leiðir af sjálfu sér, að það er ekki fjarri sanni að ætla, að síldarsaltendur og framleiðendur yrðu að leita á einhverra annara náðir til þess að fá nauðsynlegt fé til framleiðslu sinnar. Nú er ekki gert ráð fyrir því, að síldarútvegsmenn hafi fé til umráða, og nægilegar yfirlýsingar eru fyrir hendi um neitanir bankanna, og er þá ekki ólíklegt, að horfið verði að því ráði, að leita til ríkissjóðs. En hver stj., sem situr að völdum, verður víst treg til afskipta, en hinu verður ekki neitað, að líklegt er, að sá aðgangur, sem menn hafa haft til að fá tunnur og salt að láni, lokist um leið og lögfest er, að einstakir síldarútvegsmenn ráði ekki yfir vöru sinni. Það gæti verið, að síldarútvegsnefnd ætti að vera milligöngumaður milli þeirra og lánardrottna, en frv. segir ekki neitt um það. Í frv. er ekki gert ráð fyrir öðru en því, hvernig ráðstafa skuli fullsaltaðri vörunni. Í fimmta lagi halda þeir því fram, að framleiðslan muni minnka, og að atvinnan muni fara versnandi fyrir almenning. Ég skal nú ekki neitt um það segja, hvort þetta er rétt, því ég þori ekki að leggja dóm á það. En það er svo skýrt í skeytinu, að þeir vara við því að hætta þessum atvinnuvegi inn á einkasölubrautina, og býst ég við, að margir hv. dm. taki undir það með þeim. Nú kann einhver að segja, að það séu ekki útgerðarmenn, sem leggja þetta til. Ég býst við, að þessir menn séu ekki allir útgerðarmenn.

Hvað margir?

. Ég skal játa, að ég veit ekki, hve margir þeirra eru útgerðarmenn. En hvort sem þeir eru margir eða fáir, þá eru þetta þó menn, sem árum saman hafa starfað við þennan atvinnnveg og telja rétt að láta uppi álit sitt við hv.Alþ., og er það okkar skylda að hlusta á rök þeirra og taka svo mikið tillit til þeirra, sem við treystum okkur til vegna þessa atvinnuvegar. Hinsvegar er það víst, að til eru menn í þessum hóp, sem eru áreiðanlega útgerðarmenn, og þeir halda því fram, að ekki sé aðkallandi nauðsyn að breyta til, og megi enn notast við matjessíldarsamlagið. En hæstv. stj. og þeir, sem að frv. þessu standa, eru annarar skoðunar og vilja hafa fastbundið skipulag, eins og segir í frv. Ég vil nú ekki gera mig að dómara í því efni. Það getur vel verið, að þörf sé á að bæta skipulagið. En það er engin knýjandi nauðsyn að stefna inn á einkasölubrautina. Það er mín aðaltill. í þessu máli, að þingið láti væntanlegt síldarsölusamlag byggja sig upp eins og meðlimirnir vilja og að þingið samþ. ekki frv., þar sem í eru þau ákvæði, sem geta valdið því, að aftur verði tekin upp einkasala á síld. Þar sem þess er gætt, að þetta hefir verið reynt, og að til eru gætnir síldarútvegsmenn, sem segja, að engin ástæða sé til að breyta matjessíldarsamlaginu í bili, þá er það fullvíst, að þeim mun minni ástæða er til að lögfesta ákvæði um einkasölu á síld. Önnur ákvæði frv. um síldarútflutning eru svo rík, að ótrúlegt er, að það geti sakað, þó sú aðferð væri reynd í sumar, að bæta matjessíldarsamlagið, svo að það nái yfir alla síld, og láta svo síldarútvegsnefndina veita veiðileyfi, verkunarleyfi og löggilda útflytjendur, án þess að farið sé inn á einkasölubrautina. Ég skal taka það fram, að ég get ekki fylgt svo róttækri tilraun til þess að reka menn saman, að ég geti greitt atkv. með því að taka upp einkasölu, enda er það alveg óþarft. Hér liggja fyrir aðrar brtt. en þær, sem ég flutti. Ég sé, að hv.þm. Ísaf. leggur til, að fyrir 80% komi 75%, og hefi ég ekkert við það að athuga. Þá flytur hv.þm. Borgf. brtt. um það, að öðruvísi verði skipað í síldarútvegsnefnd, svo að réttur einstakra landshluta verði betur tryggður. Eins og gr. er orðuð í frv. er hún óviðkunnanleg að því er snertir Sunnlendinga, og álít ég, að brtt. sé til bóta. Frá hv. 6. landsk. er brtt. um það, að Austfirðingar skipi sérstakan fulltrúa í síldarútvegsnefndina, og er þetta sjálfsagt rétt líka. Þetta mál er svipað að byggingu og frv. um fiskimálanefnd, en hinsvegar eru hér ástæður aðrar og meiri þörf til þess að halda saman á þennan hátt í síldarútveginum. Ég álít, að það eigi að líta á þá þörf, en taka líka til íhugunar mótmæli þau, sem komið hafa fram við 1. umr. og forðast að stofna síldarútveginum aftur út í þau vandræði, sem yfir dundu, þegar gengið var inn á þá óhappabraut að lögleiða einkasölu á síld. Það eru mikil vandræði, sem steðja að síldarútveginum af samkeppninni við útlönd, og öll bygging á þeim félagsskap, sem hefir söluna á hendi, verður að miðast við það, að slíkt fél. eigi sem auðveldast með að keppa á útlendum markaði. En þeir, sem við eigum þar við að keppa, eru vanalega landsmenn sjálfir. Í Svíþjóð leggja t. d. Svíar sjálfir upp talsvert af síld, og í Þýzkalandi verðum við að keppa við Þjóðverja sjálfa á markaðinum. Síðastl. sumar sendu þeir móðurskip hingað til Íslands  Af þessum sökum er nauðsynlegt, að sem bezt stj. sé á síldarútvegi og síldarverzlun okkar Íslendinga, og að það verði lagað eftir markaðsmöguleikum á hverjum tíma og öðrum aðstæðum. Ef í síldarútvegsn. veljast hæfir menn og séð verður fyrir sölu síldarinnar á sem beztan hátt, er engin þörf fyrir einkasöluheimild.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Það kom mér satt að segja dálítið á óvart, að hæstv. forseti tók þetta mál á dagskrá nú. Ég átti tal við hæstv. forseta og spurði hann, hvort það mundi tekið fyrir á þessari nóttu, af því ég þurfti að víkja mér dálítið frá, þó það yrði ekki eins lengi og gat orðið, og lét hann þá svo ummælt, að hann mundi ekki gera það, því nóg væri af öðrum málum á dagskrá, sem hann mundi e. t. v. taka fyrir, og gæti hann því gengið framhjá þessu máli. Ég skal ennfremur bæta því við, að mér þykir það lítil nærgætni af hæstv. forseta gagnvart hv. 6. landsk., sem á brtt. í málinu, en er fyrir nokkru farinn úr húsinu og sennilega genginn til náða.

Mér er ekki kunnugt um það

. Ég vildi því skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann sæi sér ekki fært að fresta þessu máli. Að því er snertir brtt.hv. 6. landsk. hafa orðið einhver mistök á um hana, því hún fellur alls ekki inn í frv. eins og er. Skilst mér, að nauðsynlegt sé, að honum sé gefinn kostur á að leiðrétta till., því að öðrum kosti er ekki hægt að samþ. hana. Ég vil bæta því við, að mér þætti ástæða til að tala um mínar brtt. yfir fleiri mönnum en nú eru viðstaddir. Þær snerta mjög afstöðu okkar Sunnlendinga, og þætti mér gott að fá tækifæri til að tala máli sanngirninnar í viðurvist fleiri dm., því það gæti haft áhrif eða þýðingu um hvaða afdrif brtt. mínar fá hér í hv. d. Með tilliti til þessara ástæðna vildi ég ítreka vinsamlegast, að hæstv. forseti léti frekari umr. niður falla nú í nótt um þetta mál. Skal ég svo doka við og bíða eftir svari hæstv. forseta.

Forseti (JörB): Það er alveg rétt, sem hv.þm. Borgf. sagði, að hann kom til mín og kvaðst þurfa að bregða sér frá eins og hálftíma, og lofaði ég að taka ekki þetta mál fyrir á meðan, og rættist það loforð. En ég hefi ekki sagt, að ég mundi alls ekki taka málið fyrir í nótt, og þar sem kallað er svo mjög eftir málunum, verð ég að taka tillit til þess. Viðvíkjandi brtt.hv. 6. landsk.þm. hefi ég tekið eftir þessu, og mun af misgáningi hafa fallið niður eitt orð. Brtt. mun hafa átt að vera stíluð við næstsíðasta málsl., en ekki síðasta, eins og stendur í till. Ætlaði ég að gera aths. um þetta áður en atkvgr. færi fram. Viðvíkjandi ósk hv.þm. Borgf. um að taka málið út af dagskrá, er mér gjarnt til að verða við óskum þm. eftir því, sem tök eru á. En þar sem það vill brenna við, að menn lengja mál sitt, og mjög er kallað eftir málunum, þar sem gert er ráð fyrir að ljúka þingi fyrir jól, og því skammt eftir af þingtíma, er ekki gott að koma þessu heim og saman.

Eru ekki önnur mál á dagskrá, sem má taka fyrir?

. Ég veit ekki, hvað hv.flm. segja um það.

Frsm. (Finnur Jónsson) Út af því, sem hv.þm. Borgf. sagði um till.hv. 6. landsk., skal ég geta þess, að ég mæli með hans till. og ber ábyrgð á henni, en óska ekki eftir, að málið sé tekið út af dagskrá.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hæstv. atvmrh., sem hefir aðallega með þetta mál að gera, er ekki viðstaddur, en ég veit, að honum er áhugamál, að málið nái fram að ganga. Það á eftir að fara gegnum fjórar umr., en stutt eftir þingtímans. Er hætta á, ef því er frestað, að það komist e. t. v. ekki áfram, og vil ég því mælast til, að umr. verði haldið áfram.

Frsm. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Fulltrúar meiri hl. fjhn. hafa gert grein fyrir því, hvers vegna þeir vilja ekki fallast á frv. þetta. Ég ætla hér að minnast á nokkur atriði, er fram komu í ræðu frsm. meiri hl., hv.þm. G.-K. Bar mikið á þeirri röksemd hjá honum, að flokkur hans væri á móti málinu, því að hann vildi ekki einkasölu í verzlunarmálum. Þetta kemur engum á óvart, og er sú skoðun kunn hér á Alþ. Hitt er vitað, að bæði Alþýðufl. og Framsóknarfl. telja, að oft geti verið hentugt að grípa til einkasölu á aðfluttum vörum, annarsvegar til að afla ríkissjóði tekna, en hinsvegar til að koma sölu á nauðsynjavörum í betra horf. Þessar tvær meginástæður liggja til grundvallar fyrir frv. En þó að það sé meginregla Sjálfstfl. að vera á móti einkasölu, þá er þó vitað, að hann hefir brotið gegn þeirri reglu, og má þar minna á einkasölu á tóbaki, sem lögfest var á Alþ. fyrir atbeina hv. 1. þm. Skagf. Alþýðufl. álítur reyndar, að hún hafi gefizt vel og orðið ríkinu góður tekjustofn. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða hér um einkasölur almennt og skoðanamun Alþýðu- og Sjálfstfl. í því efni. Þó vil ég benda á, að sjálfstæðismenn rugla oft saman einkasölu og þjóðnýtingu verzlunar. En einkasala þarf alls ekki að vera þjóðnýting, heldur er hún aðeins oft handhæg tekjuöflunarleið. Hv. þm. G.K. og líka hv.þm. V.-Ísf. færðu það fram sem eina ástæðu gegn frv., að það væri svo illa undirbúið, að ekkert sé enn vitað um það t. d., hvað þessi einkasala muni gefa af sér. Ég held, að það verði oftast örðugt að segja um það fyrirfram, hvaða hagnað einkasölur muni gefa fyrst í stað. Hér hafa t. d. verið afgreiddar úr hv. d. breyt. á stimpill., og verður ekki með vissu sagt, hvaða tekjur það muni gefa. Þó taldi meiri hl. d. rétt að lögfesta þetta. Yfirleitt er það svo um einkasölur, að þær geta ekki jafnmiklar tekjur fyrsta árið og seinna, og að ekki er unnt í upphafi að segja fyrir með vissu hvaða tekjur þær gefa áður en reynsla er fengin. Þessi röksemd þessara hv.þm. er því ekki veruleg ástæða til að leggjast á móti frv. Um frv. er það að segja, að það fer fram á heimild til handa stj. um einkasölu á þremur vöruteg., bifreiðum, mótorvélum og rafmagnsáhöldum. Frv. gerir ráð fyrir, að stj. sé heimilt að taka undir þessi ákvæði eftir atvikum einn þessara flokka, alla flokkana eða jafnvel hluta af einum þeirra. Í grg. er bent á, að ekki sé enn nægilega athugað, hvort heppilegt muni vera að taka þegar alla flokkana, svo að réttara þykir að hafa þetta aðeins heimild. Þegar af þessari ástæðu er örðugt að áætla tekjurnar af þessari fyrirhuguðu einkasölu. Þeir, sem treysta núv. stj., í hverra tölu ég er, vilja una við, að nánari athugun fari fram af hennar hálfu, og þeir treysta því, að heimildin verði ekki notuð, nema rannsókn leiði í ljós, að það sé heppilegt. Andmælendur þessa frv. hafa kallað það geigvænlegt gagnvart þeim, sem nú verzla með þessar vöruteg., að hafa þessa heimild yfir höfði sér. Ég geri ekki svo mikið úr því, þótt þeir verði að láta af sinni heildsölu. Og það vill nú svo til, að einkasöluheimild á rafmagnstækjum er áður þekkt. Í l. nr. 51 frá 3. nóv. 1915 var sveitarstjórnum, sem ætluðu að koma sér upp rafmagnsvélum, leyft að taka einkasölu á þeim rafmagnstækjum, er þær þurftu í sambandi við fyrirtækið. Samkv. samþykkt frá 1916 var sýslun. Vestmannaeyja veitt einkaheimild á rafmagnstækjum og lömpum. Var þessi einkasöluheimild margra kaupstaða og kauptúna, þ. á m. heimild Rvíkurbæjar til einkasölu á raftækjum, í gildi frá 1. jan. 1916 til 1. jan. 1924, eða þangað til vatnal. afnámu þessa heimild. Hv. þm. G.-K. fannst það hart fyrir einstaka þegna þjóðfélagsins, að ríkið tæki að sér einkarekstur þeirra. Frá sjónarmiði okkar Alþýðufl.manna eru þetta ekki barðir kostir. Við aðhyllumst þá aðalstefnu, að hagur einstaklingsins verði að víkja fyrir heill heildarinnar. Þó að einstaklingur verði að láta af gróðamöguleika til hagsmuna fyrir heildina, þá eru það ekki þungar búsifjar í garð þessa einstaklings, heldur einungis réttlæti. Hv. þm. sagði, að ýmsir yrðu með þessu sviptir atvinnu, og væri hart að leika þjóðfélagsþegna á þann hátt. En ég held, að hér verði ekki um mikla almenna atvinnuminnkun að ræða, þó að hún yrði að líkindum nokkur, með því að heildsalan yrði rekin á hagkvæmari hátt, svo að nokkur fólkssparnaður yrði að. En þetta yrði ekki mikið, og yrði líklega helzt um að ræða einhverja tilfærslu á atvinnunni. Myndu e. t. v. og að nokkru leyti aðrir menn starfa að þessum hlutum en áður gerðu það, hvað snertir heildsölustarfsmennina, en að öðru leyti má búast við, að sömu menn og áður vinni að störfunum. En tilfærsla á atvinnunni í landinu er hættulaus frá almennu sjónarmiði. Mér skildist á hv.þm. G.-K., að með þessu frv. yrðu kaupstaðirnir sviptir tekjumöguleikum, sem sé þeim útsvörum, sem þeir hafa haft af þessari verzlun. En eftir frv. er ætlazt til, að bæjarsjóðum og sýslusjóðum sé bætt þetta upp með því, að þeir fái 30% af hagnaði einkasölunnar á þessum vöruteg. Mér skildist á hv.þm. V.-Ísf., að hann teldi hæpið, hvort heppilegt myndi að taka upp einkasölu á mótorum. Frá almennu sjónarmiði held ég, að það væri heppilegt. Enn eru fluttar til landsins óhæfilega margar teg. af þessari vöru. Þegar ötulir kaupsýslumenn hafa umboð fyrir einhverja vöruteg., geta þeir komið henni út, þótt hún sé mun lakari en ýmsar aðrar. Þarf ekki alltaf mest selda varan að vera bezt. En hv.þm. V.-Ísf. minntist líka á það í þessu sambandi, að það gæti orðið óþægilegt fyrir ríkið, ef það verzlaði með mótora, því að smábátaútvegurinn væri þannig staddur, að stundum gæti orðið erfitt um greiðslu, og menn gerðu yfirleitt aðrar kröfur til ríkis en einstaklinga í þessum efnum. En þá mætti hafa þá leið, að ríkið hefði aðeins umboðssölu á þessari vöru, athugaði, hvaða teg. væru heppilegastar, og sæi svo um, að þær teg. yrðu fluttar til landsins. Það gæti að mínu áliti vel komið til mála, að ríkið tæki góðar og hagkvæmar tegundir af mótorum í umboðssölu. Þessa leið ætti stj. a. m. k. að rannsaka. Ég skal að lokum benda á það, að minni hl. fjhn. telur, að á þessum tímum sé full þörf á fjáröflun fyrir ríkissjóðinn til þess að geta afgreitt hallalaus fjárl. og að standa í skilum við kröfuhafa ríkissjóðs og halda þó uppi sæmilegum framkvæmdum. Til alls þessa er brýn þörf á auknum tekjum, og það er álit okkar, sem að þessu frv. stöndum, að einkasölur eins og þessar eigi að gefa sæmilegan arð og um leið eigi að vera hægt að reka þær þannig, að viðskiptamennirnir beri ekki skarðan hlut frá borði, en ríkissjóður hafi þó drjúgar tekjur. Þá er einnig nauðsynlegt að koma á betra skipulagi innflutnings á vélum í mótorbáta, og að þær einar teg. séu fluttar inn, sem heppilegar reynast fyrir bátaritgerðina, en að hætt verði að selja þær teg., sem gefast illa. Þessi tvö sjónarmið eru því vissulega gild rök fyrir því, að frv. er nauðsynlegt og réttmætt. Þó gróði nokkurra manna falli í ríkissjóð, er hann vissulega betur kominn þar en hjá fáum einstaklingum þjóðfélagsins. Ég vil svo óska eftir, að frv. gangi fram, og ég treysti hæstv.ríkisstj. til þess að athuga vel, hversu mikil ástæða væri til að nota allar heimildirnar, sem í frv. felast, því vel gæti komið til mála að nota þær ekki allar að svo stöddu. En ég ber fullt traust til hæstv. stj. um, að hún hafi þar eingöngu alþjóðarhag fyrir augum.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Það voru nokkur atriði í ræðu hv.þm., sem gefa mér tilefni til þess að segja nokkur orð. M. a. er sú ástæða talin fyrir frv., að færri teg. verði í landinu, ef ríkið taki einkasölu á bílunum. Nú eru teg. sagðar 74. Við það er sérstaklega að athuga, að ekki er nóg aðeins að segja það. Hefði n. þurft að gera frekari grein fyrir þessu, því það hlýtur að vera hægt að upplýsa, hvernig þessu er varið. Hvort ekki er kannske nema 1 stykki af 70 teg., en flestar af hinum 4. Þá má benda á, að margar þessar teg. eru notaðir bilar, sem fengizt hafa með tækifærisverði. Þá má oft fá góða og lítið notaða, því þar ræður tízkan svo miklu um, einkum í Ameríku. Þar skipta margir, sem efni hafa á því, árlega um bíla, og kemur þá oft mikið af notuðum bilum á markaðinn, og menn geta komizt þar að góðum kaupum. Sennilega á einkasalan að ná yfir þá líka, en tæplega mun hún þó hafa þá fyrirliggjandi. En mér þykir það óþarft og hart að banna mönnum að gera góð kaup. Vitanlega verður það á ábyrgð kaupanda, að tryggja sér varahluti, og hvað langur tími fer til þess að útvega þá. Ríkinu yrði vitanlega ekki gert að skyldu að hafa varastykki í þá bíla, sem þannig væru fengnir. Bílunum er ekki hægt að fækka, nema banna innflutning á notuðum bílum, en það er ósanngjarnt, því þeir geta oft verið góðir, og því hagkvæmara að flytja þá til landsins en að gera mönnum að skyldu að kaupa nýjan bíl. Ég veit dæmi til, að góðir notaðir bílar hafa fengizt frá Englandi með mjög hagkvæmum kjörum. Það má því ekki gera að aðalröksemd fyrir frv., að ekki megi flytja til landsins nema 2-3 teg. Þessi rök verða að takmarkast af þessu atriði. Hér kemur einnig margt fleira til greina, og gætu af þessu hlotizt ýms óþægindi fyrir ríkið. Margar þjóðir líta eftir því, hvort þeirra valútur eru útilokaðar eða ekki. Mér þótti það næsta einkennilegt við ræðu hv. 1. landsk. hvað hann talaði mikið um, að stj. þyrfti að kynna sér markaði og annað í þessu máli, og að ekki væri víst, að hún tæki mikið af því í sínar hendur, heldur ætti hún að rannsaka, hvort hún vildi taka einkasöluna eða ekki. Eitt af því, sem Sjálfstfl. hefir haldið fram, er, að málið væri lítið upplýst og illa undirbúið, en eftir orðum hv. 1. landsk. er það aukaatriði, hvort það er gert fyrir eða eftir að l. eru sett. Hingað til hefir nú þótt viðkunnanlegra að gera það áður. Hv. 1. landsk. viðurkenndi, að sú rannsókn hefði ekki farið fram, en ætti að fara fram. Við 1. umr. var viðurkennt, að málið væri ekki undirbúið, og því er sjálfsagt, að sá undirbúningur fari fram áður en Alþ. leggur sinn dóm á málið, því mér þykir betur fara á því en að það sé ekki gert fyrr en búið er að setja l. Annars virðist vera komið eitthvert hik á frv., og mun því vera bezt að láta það hvíla sig og bíða þar til búið er að gera fulla grein fyrir ástæðum. Þá fyrst er hægt að ætlast til, að þetta verði gert að 1. Þá er annað atriði, sem mér fannst næsta undarlegt. Hv. þm. sagði, að ekki þyrfti að líta á, eða telja málinu til fyrirstöðu, þó nokkrir menn yrðu atvinnulausir og einhver skipti yrðu á mönnum, en hinir að leita til annara atvinnugreina, þeir væru svo fáir, að ekki væri ástæða til þess að líta á þá. Ef litið er þannig á, verður a. m. k. að sýna fram á, að almennir hagsmunir verði þó eitthvað meiri en það tjón, sem einstaklingarnir verða fyrir. Það er að vísu ekki hægt að sanna, en það hafa verið færðar sterkar líkur að því, að l. um einkasölu á bifreiðum o. fl. yrðu ekki tekjur fyrir ríkið, heldur það gagnstæða. Við 1. umr. voru leidd rök að því, sem ekki hefir verið hnekkt, að eins og nú er gengi 75-80% af tekjum þessa atvinnurekstrar í opinber gjöld, útsvar og tekjuskatt. - Því hefir verið haldið fram, að allar líkur væru til þess, að reksturinn yrði dýrari hjá ríkinu en hann er nú og þess vegna litlar líkur fyrir því, að ríkissjóður hafi meiri hag af, að frv. gangi fram, en að það gangi ekki fram. Þessu hefir ekki verið svarað eða líkur færðar fyrir öðru. Hv. 1. landsk. taldi það aukaatriði, þó nokkrir borgarar þyrftu að leita sér annarar atvinnu. Þetta er eitt af því, sem deilt er um í veröldinni, en það er sannað, að hagsmunum þjóðarinnar er það fyrir beztu, að ekki séu fleiri við sömu störf en þörf er á - að verkið sé unnið með sem minnstum kostnaði. En mér finnst ekki rétt að ganga inn á þær ráðstafanir á tímum eins og nú eru, sem gera mikla röskun á atvinnu manna. En þó að þetta sé almenn kenning, má ekki fylgja henni blint eftir, hverjar sem afleiðingarnar verða á hverjum tíma, og sízt eins og ástæður eru nú. Þó getur verið rétt - og ég held, það sé rétt - að leita úrlausnar til þess að létta af rekstrinum og gera hann ódýrari, en ekki með ráðstöfunum eins og hv.frsm. mælti með í sinni ræðu, að í þessu tilfelli væri rétt að láta málið ganga fram og taka ekki tillit til þeirra, sem við þessa verzlun vinna og við það mundu missa atvinnu. Það er ekki lítill hluti af verzluninni, sem hér er um að ræða, því það skiptir millj., ef tekin er einkasala á öllum þeim teg., sem frv. gerir ráð fyrir, og er það ekkert óveruleg upphæð. Ég skal svo ekki að sinni færa fleiri rök gegn því, að ekki skipti máli, þó menn þeir, sem að þessu vinna. missi atvinnu sína, en það sýnist þó vera nokkurt atriði. Eftir frv. eru framkvæmdir þessa máls alveg á valdi stj., þar sem þetta eru aðeins heimildarlög. Það hefir því nokkuð að segja, hvernig þetta er framkvæmt, ef það á að gerast á annað borð, hvort það er gert smátt og smátt eða allt í einu. Finnst mér það skipta miklu máli. Mér finnst það engin bót í máli, þó komizt hafi inn í frv. í Ed. að skipta væntanlegum ágóða milli ríkis og bæjarfél. Það gerir einkasöluna ekki sætari í munni, en á að lokka þá, sem þessar tekjur eru teknar frá. En bæjarfél. eiga fulla kröfu og heimtingu á, að tekjur þeirra séu ekki rýrðar eins og gert er með þessum 1. Við 1. umr. málsins var það tekið fram, að út af ummælum og afstöðu hæstv. fjmrh. mætti draga þá ályktun, að honum væri fjárhagshliðin ekki lengur aðalatriði, heldur hitt, að þetta væri orðið stefnumál, því sósíalistar vilja taka sem flest úr höndum borgaranna og leggja í hendur ríkisins. Ég undrast í raun og veru ekki, þó ég heyri af vörum hæstv. fjmrh., að tekjuvonin sé ekki aðalatriði, heldur stefnumálið, að taka þetta úr löndum borgaranna, og verður þá að líta á önnur atriði í ljósi þeirrar afstöðu. Ég get því skilið afstöðu hv.flm. og annara stuðningsmanna frv. út frá því sjónarmiði, að fá það til þess að nudda um við hv. kjósendur og telja þeim trú um, að þeim sé þetta fyrir beztu. Ég verð því að segja, að ekkert hefir komið fram, sem þoki málinu feti nær því, að hér sé um gagnlega stofnun fyrir þjóðina að ræða. Það vari þá helzt fyrir þá að leggja eyrun við, sem vilja hlusta eftir principástæðum og meta frv. eftir því.

Ólafur Thors Hæstv. fjmrh. var að skýra frá því, að hæstv.atvmrh. væri hið mesta kappsmál, að frv. þetta næði fram að ganga, en honum er það nú ekki meira kappsmál en svo, að hann er farinn heim og sennilega háttaður í sitt mjúka rúm, en okkur er ætlað að sitja hér á næturfundi og ræða málið. Ég skal ekki mælast undan fundarsetu, en ég vil þá mælast til þess, að hæstv. forseti sýni ágæti sitt í fleiru en þolinmæði sinni að sitja í forsetastól. Þegar haldnir eru fundir nótt eftir nótt, óska ég, að röggsemi sé sýnd í því, að halda þm. hér á fundum, svo við stjórnarandstæðingar tölum ekki yfir tómum stólunum, en ráðh. og aðrir þm. úr stjórnarflokkunum séu löngu farnir heim að sofa. Ég hefi séð, að þm. úr stjórnarflokkunum hafa gengið hér hver á fætur öðrum upp að forsetastól og hvíslað í eyra forseta, og síðan horfið úr deildinni. Nú hefi ég ekki ástæðu til að kvarta um hlutdrægni hæstv. forseta eða væna hann um slíkt. En það er óneitanlega undarlegt, þegar þm. hverfa svona af fundum. Hæstv. fors. verður að játa það, að þó talað hafi verið nokkuð um málin á þessu þingi, af okkur sjálfstæðismönnum, hefir engu málþófi verið beitt. Þetta eru allt stórmál, sem við erum andvígir, og þetta eru engu stærri umræður en áður voru um smærri mál, er þessir flokkar voru í minni hl., er nú stjórna. En fundarhöld nótt eftir nótt, svo sem nú hefir verið, og með þeim hætti, að nær allt stjórnarliðið og allir ráðh. eru fjarverandi, er skrípaleikur, sem ekki eykur virðingu Alþingis.

Forseti (JörB): Ég sé engu ástæðu til að teygja tímann og þreyta menn með umr. um þingsköp.

Eitt og eitt orð á stangli drepur engan

. Það er mjög fjarri lagi, að ég hafi gefið þm. fararleyfi. Það er að vísu rétt, að ég hefi gefið 2 þm. kost á því að ganga til náða. aldursforseta þingsins, er ég sagði við áðan, fyrir 10 mín., að væri óhætt að fara, því engar ákvarðanir mundu teknar.

Hann er nú hér ennþá

. Já, hann er hér til staðar.

Það vantar einhvern oftar en hann

. Og svo hefi ég gefið hv. 1. þm. Rang. leyfi til að fara. Hann er orðinn eldri maður og farinn að þreytast, og engum öðrum hefi ég gefið leyfi.

Ég er sá þriðji. - PO: En ráðherranum? - FJ: Hann á ekki sæti hér í hv. d. sem þm.

. En ég hefi þrásinnis bent þm. á, að ef þeir vilja koma málum fram, verða þeir að vera til staðar, og það er ekki mín sök, þó svo sé ekki. En það er náttúrlega ekki sanngjörn krafa til mín, að ég sjái um, að þm. sitji í stólunum eða sitji eins fast og ætti að vera. Ef þá kröfu á að gera, þá verða þeir menn, sem flytja ræðurnar, að gæta hófs og halda sér við efnið sem bezt, en á því hefir því miður orðið misbrestur æðioft, og er þá ekki nema von, að öðrum þm. eymist fundarsetan. Ég vil nú í þetta sinn verða við tilmælum hv.þm. Borgf. og fresta umr. um málið, og verður það þá tekið fyrir sem fyrsta mál á morgun, en ég vil beina því til hv.þdm., að eyða ekki deginum í að tala um eitt mál og tala svo um þingsköp á nóttunni, því ég hefi enga ánægju af að sitja hér fram eftir nóttu yfir þrætum um þingsköp. Eins og hv.þm. G.-K. drap á, eru hér fleiri mál á dagskrá, og vænti ég þess, að lítill ágreiningur sé hér um tvö mál á dagskránni, annað er til 1. umr. og ætti að geta gengið til 2. umr., og hitt málið hefir komið ágreiningslitið inn í deildina og ætti að geta gengið í gegn. Það er 14. mál á dagskrá, frv. til l. um vátryggingu opinna vélbáta, og verður það þá tekið fyrir.

Guðbrandur Ísberg Það kemur að sjálfsögðu ekki hæstv. stj. eða fylgismönnum hennar á óvart, þó sjálfstæðismenn séu á móti einkasölu, og þá einnig þessu frv. En þó er það ekki eingöngu af því, að hér sé um einkasölu að ræða, því sjálfstæðismenn hafa í einstökum tilfellum fylgt því, t. d. um vínverzlunina. En það er alveg ófrávíkjanlegt skilyrði, að um munaðarvöru sé að ræða. En hér er í fyrsta sinn gengið inn á þá braut, að slepptri einkasölu ófriðaráranna, að taka einkasölu á vöru, sem almenningur getur ekki verið án. Því viðtæki verða að heimfærast undir þær vörur, sem menn geta verið án. Það er algengt, t. d. um nágranna, að annar hefir viðtæki, en hinn ekki, og komast þó báðir jafnt af. En hér er gengið inn á að einoka vöru, sem almenningur kemst ekki hjá að nota, og þó á að fara hér saman, að afla fjár fyrir ríkissjóð og samtímis að verða til hagnaðar fyrir borgarana. Hér er í frv. gert ráð fyrir að taka einkasölu á 3 vöruteg., bílum, bátavélum og rafmagnsáhöldum. Af verzlun með bifreiðar mun vera lítill hagnaður, enda býst hæstv. stj. ekki við nýjum tekjum af því. Í sambandi við bifreiðarnar hefir réttilega verið bent á það, að þótt teg. kunni að vera margar, þá eru það þó örfáar teg., sem eru algengar, innan við 10 teg., að ég hygg. Nú gildir það sama um bifreiðar sem öll véltæki, að reynslan verður að skera úr því, hvaða teg. séu heppilegastar. Raunin hefir orðið sú, að við kaupum nú aðallega bifreiðar frá einu tilteknu ríki. Einmitt bifreiðar frá þessu ríki hafa reynzt hér bezt, vegna okkar sérstöku staðhátta, og þess vegna orðið ofan á í samkeppninni. Ég hygg, að ef frestað yrði að koma á einkasölu á þessari vöru, þá mundi svo fara, með skynsamlegum gjaldeyrishömlum, að lélegar teg. hverfi úr sögunni, og að eftir verði aðeins fáar teg., sem hafa reynzt vel. Er þá þar með úr sögunni sú nauðsyn, sem einkasölumennirnir telja nú vera fyrir hendi, að girða fyrir innflutning óhæfilega margra misjafnra tegunda bifreiða. Nú um skeið hefir innflutningur bifreiða verið mjög takmarkaður og hlýtur þarafleiðandi að gefa litlar tekjur. Tekjurnar mætti vitanlega auka með auknum innflutningi bifreiða. En hvar er þá gjaldeyrissparnaðurinn? Nei. Það er áreiðanlega ekki heppilegt, að ríkið fari að verzla með bifreiðar. Af því yrðu engar verulegar tekjur fyrir ríkissjóð, og hagræði fyrir almenning í því efni kemur heldur ekki til greina. Þá vil ég snúa mér að mótorunum eða bátavélunum. Mér skildist á hv. 1. landsk., að hann gæti sætt sig við, að ríkið tæki umboðssölu á þessari vöru. Nú er mér kunnugt um það, að þessi vara er einmitt nú aðallega seld í umboðssölu, og umboðsmennirnir fá ákveðin umboðslaun. Til þess að koma út vörunni hafa umboðsmennirnir farið þá leið, að láta mönnum vöruna í té með afborgunum. Þetta hefir verið talið mikið hagræði fyrir menn, því að um marga hefir verið svo farið, að þeir hafa ekki getað lagt út andvirðið strax. Hefir nú ríkið hugsað sér að gera þetta? Ætlar það að halda þessari venju, eða eiga þeir einir að fá vöruna, sem greitt geta strax? Ef horfið er frá þessu, þá er sá tilgangur frv. brotinn, að það eigi að vera almenningi til hagræðis. En ef þetta er hinsvegar látið haldast, þá efast ég um þann hagnað, sem ríkið á að hafa af þessari verzlun. Um þriðju teg., raftækin, hefir verið réttilega á það bent, að við val á þeim hlutum kemur smekkur manna mjög til greina. Oft eru flutt inn tæki, sem mönnum líka ekki, og eru því ekki keypt. Slík vara er því hættuleg í verzlun, og ég hygg, að einkasalan verði ekki heppnari í þessu tilliti en kaupmenn, svo að hæpið verði um hagnaðinn. Hagræði almennings verður hinsvegar kannske svipað. Svo er það annað, sem ég vildi minnast á, en það er öflun varahluta. Það má segja, að auðvelt verði að afla varahluta til þeirra tækja, sem einkasalan sjálf selur, en það þarf að afla varahluta til allra þeirra tækja, er til eru í landinu. Í sambandi við það er ég viss um, að einkasalan mun reka sig á mikla örðugleika. Það eru til svo margar teg. bifreiða og bátamótora. Það verður erfiðara fyrir einkasöluna að útvega varahluti til véla, sem ekki eru kannske til nema ein til tvær af á landinu, heldur en menn, sem um árabil hafa haft umboð á þessum vélum. Ég efast því ekki um, að hér stefnir til óhagræðis fyrir almenning hvað varahluti snertir til allskonar tækja. Ég er því viss um, að hér geta ekki farið saman auknar tekjur fyrir ríkissjóð og hagræði fyrir almenning, því að ef þetta á að verða hagræði fyrir almenning, þá verða tekjurnar engar. Hitt er ljóst, að ríkið kemst ekki hjá því að leggja fé til þessarar stofnunar, og það mikið fé. Ég vildi því spyrja hæstv. fjmrh., hvernig hann hafi hugsað sér að afla þessa fjár og hvort hann hafi gert sér grein fyrir því, hvað stofnkostnaður muni verða mikill. Ég hygg, að ég taki ekki aftur til máls við þessa umr. Ég er ekki aðeins á móti þessu frv. vegna þess, að hér er einkasala á ferðinni, heldur vegna þess, að hér er verið að marka nýtt spor á einkasölubrautinni, að taka upp einkasölu á þurftarvörum almennings.

Frsm. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Það eru aðeins örfá orð út af þessum tveimur síðustu ræðum. Hv. 5. þm. Reykv. sagði, að ég hefði gengið inn á, að málið væri illa undirbúið. Það er viðurkennt, að það sé æskilegt, að frekari rannsóknir verði látnar fram fara í þessum efnum, enda frv. byggt á því, þar sem það er í heimildarformi. Hinsvegar er það ætlun mín, að meginhlutinn af þessum vörum geti gefið arð, án þess að verð vörunnar hækki, og hægt sé því að hafa þessa verzlun til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð án óhagræðis fyrir almenning. Þessi sami hv.þm. sagði, að það yrði að vera sannað, að rekstrarkostnaður við verzlunina yrði minni með því að ríkið tæki hana í sínar hendur heldur en nú er. Ég hygg nú, að hv.þm. sé það ljóst, enda kom það fram á öðrum stað í ræðu hans, að því færri sem fara með þessa verzlun því minni verður kostnaðurinn. Reksturinn verður t. d. einfaldari og ódýrari með því, að einn hafi hann með höndum, heldur en tíu aðilar. Hv. þm. mun því vera mér sammála um það, að ekki sé heppilegt að hafa verzlunina á mörgum höndum, enda er hann sjálfur í samtakastarfsemi bóksala, sem m. a. mun vinna að því, að þeir séu ekki óeðlilega margir, sem stunda þessa atvinnugrein. Hv. þm. veit það vel, að hin frjálsa samkeppni er ekkert sáluhjálparmeðal í þessum efnum, heldur er það skipulagið. Hv. þm. talaði um það, að afstaða mín og flokks míns mótaðist bara af því, að þetta væri einkasala. Þetta er ekki rétt hjá hv.þm., ég lít ekki á einkasölu yfirleitt sem sáluhjálparatriði, og það mætti benda á fleiri en eina teg. einkasölu, sem við Alþýðuflokksmenn teldum vafasamar og vart tímabærar. Einkasala sem slík er okkur ekkert programatriði, hinsvegar viðurkennum við, að það er oft heppileg leið til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð og til þess að koma á bættu sölufyrirkomulagi. Það færi betur, ef Sjálfstfl. hefði eins heilbrigð sjónarmið á þessu máli og væri eigi bara á móti frv. af því, að hér er um einkasölu að ræða. Út af ræðu hv.þm. Ak. vil ég segja það, að það er vitanlega skoðanamunur hjá okkur á þessu máli. Hann vill ekki, að ríkið hafi einkasölu á öðru en munaðarvöru, t. d. vini og tóbaki, og álítur, að einkasalan hafi aðeins eitt takmark, sem sé tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Þessi hv.þm. gengur alveg framhjá því, að einkasalan getur komið á hagkvæmu sölufyrirkomulagi og ríkissjóður jafnhliða haft sínar tekjur af henni án þess að varan hækki í verði. Sá gróði, er áður féll til fárra einstaklinga, fer þá til ríkisins. Hv. þm. Ak. taldi vafa á því, að hagnaður yrði af einkasölu á bifreiðum, því að höft væru á innflutningi þeirra. Það fer ekki hjá því, að alltaf verður einhver sala þrátt fyrir höftin, en annars er mestur hagnaðurinn á sölu varahlutanna. Fróður maður um þessa hluti hefir sagt mér, að ef setja ætti saman bifreið úr varahlutum, sem annars kostar 12-14 þús. kr., þá mundi hún kosta um 70 þús. kr., svo mikið er lagt á varahlutina.  Hv. þm. gat þess, að vafasamur hagnaður mundi verða af raftækjum, vegna þess að jafnan væri hætt við úrgangi, að vörur lægju á lager og seldust ekki. Það er aðgætandi, að þetta nær aðeins til eins hluta af rafmagnsvörum, sem sé lampanna, en eins og frv. ber með sér nær það til rafmagnsmótora, rafmagnsvéla og vélahluta, rafgeyma og rafhylkja, rafmagnslampa, glóðarlampa, rafmagnsmæla o. s. frv. Ég hygg, að allar þessar vörur, sem taldar eru upp í d-lið 1. gr., séu ekki svo lágt verðlagðar nú, að eigi megi hafa hagnað af sölu þeirra án þess að verðið sé hækkað. Ég mun svo eigi fjölyrða meira um þetta, ég held, að ræður þessara tveggja hv.þm. hafi ekki gefið ástæðu til frekari aths.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Það er ákaflega umsvifamikil verzlun, sem ríkisstj. vill með frv. þessu hafa heimild til að leggja undir einkasölu ríkisins. En ég verð að taka undir það, sem komið hefir fram við þessar umr., að ef um er að ræða að gera nokkrar gælur við einkasölur yfirleitt, þá er miklu hreinna, að það sé stefnt beint að því að taka einhverjar ákveðnar teg. heldur en svona víðtæka heimild sem þessa, og það þegar af þeirri ástæðu, að þegar lögfest er, að stj. hafi heimild til þess að taka þessa og þessa grein verzlunar undir ríkiseinkasölu, þá er e. t. v. að óþörfu veikt atvinnuöryggi þeirra manna, sem að þessum verzlunum standa. Hér er nú ekki talað um annað en að stj. hafi heimild til að gera þetta, og mér hefir frekar heyrzt af því, sem þeir hafa lagt til málanna, sem mestu ráða um það, hvað gert verður, að það stæði jafnvel ekki til að nota þessa heimild, nema þá að einhverju leyti. Ég verð að segja það, að ég er eins og flokksbræður mínir yfirleitt á móti þessari íhlutun ríkisins á verzlun, sem hér er um að ræða, nema ef einhverjar almennar knýjandi ástæður liggja til. Þetta er ákaflega yfirgripsmikil verzlun og eins og vitanlegt er, þá eru það mjög margir hér á landi, sem hafa atvinnu ýmist af að selja þessa hluti eða gera við þá, og svo er kringum þessi fyrirtæki heill hópur af starfsmönnum. Þetta út af fyrir sig, að stj. gerir sig líklega til að taka þessa verzlun í sínar hendur, hefir fyrst og fremst þau áhrif, að þessir menn mega alltaf búast við á hverri stundu að missa sína atvinnu. Hv. 1. landsk. talaði um þennan „svokallaðan rétt“ manna til að reka þessa eða aðra atvinnu. Mér finnst hv.þm. gera nokkuð lítið úr þessum rétti manna til þess að fá að stunda löglega atvinnu í friði. Að vísu er það svo í þessu þjóðfélagi sem víðar, að réttur manna til þess að hafa með höndum ýms störf er ýmist lögfestur eða byggður á venjum og þess vegna orðin hefð. Hv. 1. landsk. er t. d. hæstaréttarmálaflm. og hefir öðlazt það starf með margra ára lærdómi og staðizt próf til þess að teljast hæfur til þessa starfs. Þetta veitir honum rétt til þess að gegna vissu starfi í þjóðfélaginu, sem aðrir menn, sem ekki hafa uppfyllt sömu skilyrði og hann og hans stéttarbræður, hafa ekki leyfi til að ásælast. Þessi réttur hans og annara embættismanna er verndaður með 1., en þó að réttur okkar alþýðumanna sé ekki verndaður á sama hátt með 1., þá leyfi ég mér að halda því fram, að á meðan við rekum atvinnu okkar eftir landsins l. og meðan við gjöldum skatta og skyldur, gefum keisaranum það sem keisarans er, þá hefir þjóðfélagið, þó ekki sé það beint af lagalegum þá af siðferðislegum ástæðum, þær skyldur gagnvart okkur þegnunum að láta atvinnu okkar í friði, svo fremi alþjóðarheill ekki krefst þess, að hún sé af okkur tekin. Nú er það svo í stjórnarskránni með eignarréttinn, að hann er ennþá í þessu landi álitinn svo mikils virði, að hann má ekki skerða, nema þá að alþjóðarheill krefjist, enda komi fullar bætur fyrir. - Hér er um ákaflega mikil réttindi að ræða hjá alþýðumönnum, sem hægt er að vísu undir einhverju yfirskini að láta ríkið teygja arma sína til. Yfirskinin geta verið svo mörg og þau eru mismunandi „ekta“, því í máli eins og þessu eru það engin rök, þó hægt sé að segja, að sala mótorvéla gefi sennilega góðan arð af sér, og að sá arður sé eins vel kominn í ríkisfjárhirzlunni eins og hjá einhverjum og einhverjum borgara ríkisins. Þetta eru engin rök. Þetta má segja um svo fjarskalega margt, og verður því aðeins haldið fram, að ríkið hafi ekki neinar skyldur við sína borgara. Nú er það svo bæði hér og annarsstaðar, að ríkið á í raun og veru borgarana og getur farið með þá eins og það vill, skattlagt atvinnu þeirra, tollað neyzluvörur þeirra og hefir yfirleitt nægar leiðir til þess að ná bróðurpartinum af þeim arði, sem atvinna þeirra gefur af sér, en til þess liggja að vísu oft knýjandi ástæður. Ég vil þess vegna alls ekki taka undir það, að hér sé um neinn „svokallaðan rétt“ að ræða. Sá maður, sem hefir lagt tíma og fé til þess að mennta sig í einhverri atvinnugrein og lagt hana fyrir sig, á sannarlega mjög sterka kröfu til þjóðfélagsins á því, að hann sé látinn í friði með þessa atvinnu sína, með því tilskildu vitanlega, að hún brjóti ekki í bág við 1. landsins. - Hér er t. d. verið að tala um mótorvélar, og hv. 1. landsk. sagði, að sér fyndist ríkið gæti eins vel verið þar umboðsmaður og hirt gróðann eins og hver annar. Ég neita því alls ekki, að þetta geti vel verið svo. En hræddur er ég um, að slík umboðsmennska ríkisins yrði stirð í vöfum og að viðskiptamönnunum þætti e. t. v., að nokkuð mikill einstrengingsháttur væri á afgreiðslunni og vafningar á móts við það, sem nú er. Maður veit það t. d., svo ég tali nú um mótorvélar, af því að ég er kunnugastur þeirri verzlun og þeim, sem við hana fást, að þar eru sífellt á ferðinni kröfur til endurbóta hvað snertir vélarnar. Sjómenn vilja vitanlega alltaf fá það, sem er bezt, og þá um leið það, sem kostar minnst í rekstri. Mótoriðnaðurinn sjálfur er mjög ungur, og hin síðustu ár hefir hann tekið miklum og skjótum framförum. Það, sem menn álitu vera mestu kostavélar fyrir nokkrum árum, eru nú álitnar heldur úreltar. Kröfurnar eru mjög sterkar um góðar vélar og allar nýjar endurbætur eru gripnar fegins hendi. Umboðsmenn, sem hafa tekið að sér að finna kaupendur að vissum vélum, verða vitanlega að leggja sig mjög í líma bæði með að velja góðar teg. og verksmiðjur og eins að leggja á sig ferðalög og ýmsan annan kostnað til þess að vinna fyrir þær vélar, sem þeir hafa tekið að sér að selja. Hér við bætist svo það, að þessir menn eru oft og tíðum trúnaðarmenn beggja, kaupanda og seljanda, og verða stundum jafnvel að taka á sig fjárhagslega áhættu við þessa verzlun. Ég veit af nánum kunnugleika, þó ég hafi ekki svo heita megi haft neina umboðsmennsku í þessum efnum, að svona gengur þetta til. Ég get því ekki fellt mig við það í þessu tilfelli frekar en öðrum, að úr höndum þessara manna sé tekin þeirra atvinnugrein og engar bætur komi. Í sambandi við þessar umr. hér hefir verið minnzt á varahluti og hvað það væri nauðsynlegt vegna þeirra, að valdar væru ágætar mótorteg. með varahlutum, og þær áttu að verða ódýrari og betri, ef ríkið tæki við þessari verzlun. Allt er þetta nógu fallegt í munni, en hér ber þess að gæta, að þetta er á mjög hraðri framför allt, sem snertir mótorvélar, og sjómenn eru nú einu sinni svo gerðir, að þeir vilja alltaf fá það nýjasta og bezta af vélum, sem þeir hafa heyrt nefnt. Og þó að ríkið tæki einkasölu á mótorum og flytti inn einhverjar af þeim mörgu teg., sem nú flytjast til landsins, þá býst ég við, að ekki liði langur tími þar til fréttist af öðrum góðum teg., sem almenningur vildi gjarnan eignast. Þá gæti vel farið svo, að ríkið væri samningsbundið við þær verksmiðjur, sem það upphaflega hefði gert samninga við, en menn yrðu þá óánægðir yfir því, að nú væri ekki lengur hægt að fylgjast með tímanum og fá þær vélar, sem svöruðu kröfum tímanna. Það er sagt um varahluti, að þeir séu ákaflega dýrir, og mér hefir heyrzt það á þeim mönnum, sem mæla með frv., að dýrleiki varahlutanna stafi einkum og sér í lagi af því, að umboðsmennirnir leggi svo mikið á þá. Hv. 1. landsk.þm. nefndi dæmi um bil, sem kostaði ekki nema nokkur þús., en ef átt hefði að setja hann saman úr varahlutum með því verðlagi, sem er á þeim hér, þá mundi hann hafa kostað tugi þús. Þetta dæmi nefndi hann til þess að sýna fram á, hversu fyrirkomulag verzlunarinnar væri óhentugt, þegar um einkarekstur væri að ræða. En sannleikurinn er sá, að verksmiðjurnar selja varahlutina miklu dýrari hvern út af fyrir sig heldur en vélina, þegar hún er seld í heilu lagi, svo að það þarf enga umboðsmenn til til þess að skrúfa upp verðið, eins og hv. 1. landsk. hélt fram, að þeir gerðu. Þetta er ekkert óeðlilegt fyrirbrigði, heldur kannast allir við það, sem einhverntíma hafa haft með vélar af þessu tægi að gera og hafa þurft að kaupa í þær varahluti árum saman. Ég hefi sjálfur árum saman keypt varahluti í ýmsar teg. véla og nær alltaf milliliðalaust, og ég er alveg sannfærður um, að þetta er nú einn sinni svo, að varahlutir eru seldir ákaflega dýrt. Þess vegna býst ég við því, að þó að ríkið tæki þessa grein verzlunar í sínar hendur, þá yrðu varahlutirnir jafndýrir eftir sem áður. Það sama og á sér stað um mótorvélar í þessum efnum, á sér líka stað hvað bifreiðar snertir. Það er víst ósköp líkt um kaup á bifreiðum og varahluti í þær og um kaup á mótorvélum og varahluti í þær. Að þessu athuguðu býst ég ekki við því, að það yrði nein hagsbót að því fyrir kaupendur hér á landi, þó að ríkið tæki þessa verzlun í sínar hendur. Það mundi minnka öll fjölbreytni og það yrðu fáar teg. á boðstólum, en það er nú einu sinni svo, að kaupendurnir þurfa að hafa og vilja hafa fjölbreytni. Það hefir réttilega verið sagt um frv., að það liggi ekki fyrir nein áætlun um það, hvað menn búast við, að þetta frv., ef að l. verður, muni gefa af sér miklar tekjur í ríkissjóð, en þess er í rauninni ekki heldur að vænta, þegar ríkisstj. er algerlega í óvissu um það, hvort hún ætlar að nota þessa heimild, og líka um það, að hve miklu leyti hún muni notfæra sér hana, þó að hún nú geri það. Hér virðist því vera fast að því heldur óþörf lagasetning á ferðinni. En hitt er vitað, að hún er vel til þess fallin að minnka atvinnuöryggi þeirra manna í landinu, sem nú leggja stund á þessa verzlun. Og í sambandi við það, að minnzt er á atvinnuöryggi, verð ég að segja það, að ég held, að það sé ekki á það ófremdarástand bætandi, sem ríkir í atvinnumálum hér á landi á þessum tímum. Það er verið að tala um, hversu það væri ákaflega gott, ef hægt væri að sameina verzlunina úr höndum fleiri manna, að það muni sparast mikið á því o. s. frv. Það kann að vera, að eitthvað mætti spara á þessu sviði við svona ráðstöfun. En þess verður að gæta, að það verða margir menn, sem missa atvinnu sína um leið og þessi l. komast í framkvæmd, og þessir menn verða fyrr eða síðar á einhvern hátt þjóðinni að byrði, sumpart með því, að til þeirra verður að veita atvinnuleysisstyrki eða skaffa þeim atvinnubótavinnu, og sumpart með því, að þeir fyrir einhverra manna milligöngu geta fengið vinnu, þar sem aftur aðrir verða að víkja úr sæti, sem þá bætast aftur við í atvinnuleysingjahópinn. Hv. 1. landsk. var að tala um stefnur í þessu máli og sagði, að fyrir sínum flokki væri það ekki aðalatriðið, að ríkið ræki verzlun með eitt og annað. Ég veit ekki, hvað hann á við, þegar hann er að tala um „sáluhjálparatriði“ í sambandi við þetta, en hjá hinu er ómögulegt að komast, að hann og hans flokksmenn líta á það sem eitthvað ákaflega eftirsóknarvert og eitthvað, sem taki öllu öðru fram í þessu efni, að ríkið leggi undir sig sem allra mest af verzlun landsmanna, og það þrátt fyrir það, að þeim hlýtur að vera það ljóst, að þessu fylgja ýmsir gallar, eins og t. d. hvað snertir atvinnu einstakra manna, eins og ég hefi áður minnzt á, o. s. frv. Þá hefir náttúrlega verið sjálfsagt að benda á það í sambandi við þetta mál, eins og hv. 1. landsk. gerði, hvað hin frjálsa samkeppni sé skaðleg í þessum efnum. Það er orðinn fastur „passus“ í öllum þeirra ræðum, að benda á galla hinnar frjálsu samkeppni. Þegar um þetta er rætt, þá er bezt að gæta að því, hvaða atriði það eru, sem fyrir liggja. Ég held nú satt að segja, að þegar verið er að ræða um verzlun eins og þá, sem hér liggur fyrir að ræða um, þá sé erfitt að gera sér grein fyrir því, hvernig hin frjálsa samkeppni geti verið skaðleg. Ég held meira að segja, að einmitt samkeppni í sölu á t. d. mótorvélum geti komið því til leiðar, að borgunarskilmálar verði betri, a. m. k. hefir það verið svo á þessum síðustu krepputímum, að þeir, sem selja vélar hingað til landsins, hafa starfað svo mjög til samkomulags að því er snertir greiðslu á þessum vélum, að þess sjást ekki dæmi í þessari verzlun, ef litið er 5 til 10 ár aftur í tímann. Þá voru verzlanirnar miklu harðari í öllum kröfum um greiðslur en þær eru nú. Það er eftirtektarvert, hvað mótorvélar, og þær góðar, fást nú með góðum borgunarskilmálum. Og hvers vegna er þetta? Það er vegna þess, að það er svo mikið kapp í seljendum við að vinna kaupendur að þessum vélum. Það er hin frjálsa samkeppni, sem þar er á ferðinni og gerir það, að þeir, sem smíða vélar og selja þær hingað til lands, leggja sig í líma til þess að hafa vélarnar sem bezt gerðar og úr sem beztu efni og sem ódýrastar, og síðan að selja landsmönnum þær með eins góðum borgunar- og greiðsluskilmálum og unnt er. Það er meira að segja hægt að benda á dæmi um það, að vélaverksmiðjur í útlöndum hafa gengið í bandalag, fjárhagslegt bandalag, sín á milli, til þess að geta staðizt það betur að geta greiðslufrest á vélum. Ég býst nú við því, að þetta mál, eins og önnur slík mál, sem hér hafa komið fram, eigi að knýja fram, og það vegna þess, að það sé nokkurskonar sáluhjálparatriði hjá hv. 1. landsk. og hans flokki, að svo verði. Og þá liggur það náttúrlega næst fyrir, að menn biði eftir því með eftirvæntingu úti um landið, og jafnvel með ótta sumir hverjir, að hvaða leyti þessari ógnun, sem í frv. felst og er stefnt að þeim mönnum, sem nú verzla með þessa hluti, verður komið í framkvæmd. Það er vitanlegt, að framkvæmd þessara l. kostar talsverða áreynslu fyrir ríkissjóð, því að verzlun með þessa hluti, sem hér um ræðir, verður ekki rekin fyrir hið opinbera nema með talsverðum fórnum til þess að byrja með, þ. e. a. s. það verður að festa fé, þegar inn eru keyptar vörurnar, til þess að setja á stofn verzlun með. Það stendur í 4. gr. frv.: „Ríkisstj. leggur fram nauðsynlegt fé til einkasölunnar, svo og til viðgerðarverkstæða fyrir bifreiðar og mótora, eftir því, sem þykir þurfa, og er henni heimilt að taka það að láni.“ Hér er ákvæðum frv. ekki einasta stefnt að þeim mönnum, sem verzla með þessar vörur, heldur einnig að þeim, sem halda uppi viðgerðarverkstæðum til þess að gera við þær, og öllum þeim, sem nú hafa vinnu við það. Maður skyldi nú ætla, að ákvæði næstsíðustu málsgr., þar sem talað er um, að dálitlar prósentur af væntanlegum verzlunarhagnaði af þessari verzlun eigi að renna í bæjarsjóði, sé nokkurskonar agn fyrir þm. En þrátt fyrir þetta ákvæði get ég ekki aðhyllzt þetta einkasölufrv. Og það jafnvel ennþá síður fyrir það, að það er allt í óvissu um það, hvað stj. ætlar sér í þessu efni. Það liggur engin áætlun fyrir um það, hvað ríkið þurfi að kosta til, eða hvað það búist við að hafa mikinn afrakstur af slíkri einkasölu, og engin ákveðin fyrirætlun um það, hvort eigi að taka einkasölu á þessu öllu strax eða einhverjum hluta af því, og ekki heldur, á hverju eigi þá að byrja. Það er engu líkara en að þessu sé varpað fram yfirvegunarlítið og svona eins og til þess að gefa í skyn, að þrengja eigi að atvinnurekstri í þessum efnum, án þess þó að það liggi ljóst fyrir, hvernig eigi að taka á þessu máli. Þau eru nú ekki svo fá einkasölufrv., sem liggja fyrir þessu þingi, og allt virðist benda á það, að því sé stefnt af þeim, sem nú fara með völdin, að taka einkasölu á sem allra flestum vöruteg., og einkum þá þeim, sem einhvern verzlunarhagnað gefa af sér að dómi stj. Það er í raun og veru ekki lengur um það að ræða, að taka einstaka vöruteg., eins og t. d. tóbak og vín og hafa á þeim einkasölu, heldur er syndaflóð ríkiseinkasölu byrjað að flæða yfir þetta land, og mér virðist stefna beint að því, það er a. m. k. ekki hægt að sjá annað en að það eigi að uppræta allan einkarekstur í verzlun hér á landi. Hvað langan tíma það tekur, skal ég ekki segja, en það virðist ekki þurfa að taka alllangan tíma, eftir þeim gangi, sem hefir verið í þessum málum á þessu þingi. Nú er þess að gæta, að þeir, sem reka verzlun hér á landi, munu yfirleitt standa að nokkuð miklu leyti undir byrðum ríkisins fjárhagslega, og það sýnir, að ef þessar ráðstafanir verða gerðar, og þó að þær hafi þá kosti í augum jafnaðarmanna og kannske líka framsóknarmanna, að gera megi ódýrari verzlunarreksturinn með þessar vöruteg. með því að taka hann af Pétri og Páli og leggja alt undir eina stofnun, þá er það ljóst, að smátt og smátt myndast hópur manna, sem hefir ekki í neitt hús að venda með atvinnu, og það er engu síður alvarlegt atriði, þegar maður lítur á þann stóra hóp, sem þegar er fyrir atvinnulaus, en annað í þessu sambandi, og þetta annað er það, að t. d. er með þessum ráðstöfunum tekið fyrir kverkar þess, að menn leggi fram krafta sína með það fyrir augum að geta rekið sjálfstæða verzlun. Ég ímynda mér það, þó að engar tölur liggi fyrir um það, að sjaldan eða aldrei hafi verið eins mikill aragrúi af ungum, heilbrigðum og vel menntuðum mönnum hér í Rvík eins og einmitt nú, sem ekki hafa að neinu að hverfa hvað atvinnu snertir. Maður rekur sig daglega á þennan og hinn, sem hefir þá raunasögu að segja, að þessi maður sé búinn að ljúka námi og hafi jafnvel skuldir á baki sér eftir námið, en hann komist bara hvergi að. Þetta er böl, og ég veit, að allir viðurkenna það, að þetta er stórt þjóðarböl, en þær ráðstafanir, sem stjórnarliðið stendur að hvað það snertir að leggja höft á alla verzlun og koma bæði henni og öðrum framkvæmdum sem mest undir ríkiseinokun, þær létta ekki þetta böl. Þær auka þetta þjóðarböl og sú ástæða ein út af fyrir sig ætti að vera nægilegt til þess að opna augu hv.þdm., svo að þeir fylgdu ekki öllum þessum einokunarfrv. svo fast eftir, að gerst þau að l. á þessu þingi. Ég ímynda mér nú kannske, að þetta frv. sérstaklega sé mörgum mönnum þyrnir í augum, og jafnvel þeim, sem fylgt hafa öðrum einokunarfrv., því að þau er þess eðlis; það fjallar um þessháttar vöruteg., sem ég fyrir mitt leyti er alveg viss um, að er mjög óhentugt fyrir ríkið að ætla sér að taka einkasölu á. Og um gróðann, sem menn ætla sér að hafa af þessari verzlun, er það að segja, að ég býst við, að þó að hann kunni að hafa verið talsverður hjá einstökum mönnum, sem fengizt hafa við þessa grein verzlunar, þá mundi hann verða hverfandi lítill, þegar verzlunin væri komin í það horf, sem stefnt er að með þessu frv., og afrakstur af henni yrði þess vegna minni en margur e. t. v. gerir sér í hugarlund, og minni heldur en menn við fljóta yfirskoðun gætu hugsað sér, þegar þeir lesa frv. Hér er nefnilega um vöruteg. að ræða, þar sem það skiptir miklu máli, hver það er, sem fæst við að reka verzlunina. Það er allt annars eðlis að reka verzlun með þessar vörur en með t. d. tóbak og vín, því að það geta allir sæmilega vitibornir menn, sem kunna að leggja saman 2 og 2, staðið fyrir tóbaks- og víneinkasölu, en það er ekki á allra manna færi að standa fyrir verzlun með vélar og vélarhluta svo að vel fari úr hendi og sé til hagsbóta fyrir kaupendur. Það geta eiginlega engir, nema þeir, sem hafa svo að segja alizt upp við þess háttar verzlun og gerþekkja hana.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég verð að játa það, að ég kveinka mér við að taka til máls um slíkt mál sem þetta, eftir að hv.þm. Vestm., sem hefir náttúrlega miklu meiri þekkingu og reynslu í þessum efnum heldur en ég, hefir talað um það. En þetta mál er svo margbrotið, að þess er náttúrlega naumast að vænta, að í einni einstakri ræðu verði það skoðað frá öllum hliðum og krufið til mergjar í öllum greinum, jafnvel þó að hinir fróðustu menn fjalli um það. En mér virðist, að af hálfu þeirra manna, sem fylgja þessu máli hér fram, hafi verið gerðar svo hverfandi litlar tilraunir til þess að kryfja málið til mergjar og skýra það og gera grein fyrir því, hvaða rök mæli með því að setja slíka löggjöf sem þessa og hvaða líkindi séu til þess, að tilbreyting í verzlun eins og þessari muni gefast vel fyrir þjóðina. Og mér virðist þetta mál þess eðlis, að það sé rétt, að þá sé af andstæðingum frv. farið nánar út í þá hluti og reynt að gera bætur á því, sem vantað hefir á í ræðum stuðningsmanna frv., og að reynt sé að skýra fyrir mönnum, hvernig þessi mál horfa við. Það bar á góma . við 1. umr. málsins, og ég minnist þess, að hæstv. fjmrh. lét þá skoðun í ljós, að þær vöruteg., sem með frv. þessu er farið fram á, að verði lagðar undir einkasölu ríkisins, væru álagningarmiklar, og þær gæfu mikinn arð þeim mönnum, sem hafa verzlað með þær. Ég lét þá þegar í ljós efasemdir um þetta, og ég hygg, að þessir menn geri sér algerlega rangar hugmyndir um þetta í raun og veru. Það er vitanlegt, eins og ég benti á þegar við 1. umr. málsins, að mikið af þessum vörum er selt af þeim, sem þær framleiða, fyrir ákveðið verð, svo að þess er ekki að vænta, að með einkasölu geti þær orðið nokkuð ódýrari fyrir þá, sem þær eiga að nota. Um bifreiðar og mótorhjól munu vera ákveðin fyrirmæli frá þeim verksmiðjum, sem framleiða þessi tæki, með hvaða verði hver einstök teg. skuli seld, og sá ágóði, sem þeir menn fá, sem hafa umboð fyrir verksmiðjurnar, þá eingöngu fólginn í ákveðnum umboðslaunum. Það er eðlilegt, að framleiðendur slíkra hluta séu fúsir til að greiða talsvert há umboðslaun til þess að auka sölu þeirra teg., sem þeir framleiða, og afla sér með því líkinda til þess að fá vaxandi markað fyrir framleiðslu sína. En hinsvegar er þess að gæta, að ef einkasala er sett á stofn í landi, þá hverfur náttúrlega að talsverðu leyti ástæðan til þess að hafa þessi umboðslaun svo há, svo að það er alveg undir hælinn lagt, hve miklar tekjur gætu orðið af slíkri einkasölu, þó að þótt hafi borga sig að greiða einstökum umboðsmönnum nokkuð há umboðslaun, sem hafa haft það á hendi að ryðja til rúms ákveðinni teg. í samkeppninni við aðrar teg. Það eru líka talsverð líkindi til, að svo verði breytt til í þessu efni, að umboðslaun, sem áður hafa verið greidd innlendum umboðsmönnum til að skapa markað fyrir einstakar teg., verði framvegis greidd erlendum agentum fyrir að mæla með vörunni við einkasöluna. Það eru því allar líkur til, að þessi verzlunararður, sem áður hefir lent hjá einstökum umboðsmönnum, hverfi úr landi til erlendra umboðsmanna. Mér er ekki kunnugt, hvernig reynslan hefir verið í þessu efni um einstakar einkasölur, sem hér hafa verið stofnaðar. En maður heyrir ýmislegt um þá hluti. Maður heyrir, að umboðslaunin hverfi ekki með öllu úr landi, en það eru getgátur um, að þau renni ekki til ríkissjóðsins, heldur í vasa einstakra manna, hérlendra að vísu, sem standi nærri þessum einkasölufyrirtækjum. Þetta dirfist ég nú ekki að dæma neitt um. En mér finnst, að það liggi nokkurnveginn í augum uppi, að þegar einkasala á ákveðinni vöruteg. er komin í fastar skorður og búið er að gera samninga við ákveðnar verksmiðjur um kaup á þeim vörum, sem á að verzla með, minnki hvötin til að borga fyrir útbreiðslu vörunnar, enda ástæða til að greiða minni umboðslaun en áður, þar sem að einstakur umboðsmaður, sem tekur vöruna að sér, verður vitanlega að leggja í nokkurn kostnað til þess að vinna markað fyrir vöruna. Umboðsmenn verða að ferðast á milli landa og um landið sjálft. Þeir verða að hafa undirumboðsmenn úti um landið, skrifstofur, geymsluhús o. s. frv. Þetta hefir allt nokkurn kostnað í för með sér, sérstaklega meðan verið er að fá menn til þess að kaupa sérstakar teg., sem ekki hafa verið á markaðinum áður. Hinsvegar sýnir reynslan, að þegar einkasölur eru komnar á, virðist lítil hvöt hjá forstöðumönnum þeirra til þess að ryðja til rúms nýjum teg., og þessi reynsla af einkasölunum er einmitt sterkasta ástæðan til þess að óttast afleiðingarnar af þessu breytta fyrirkomulagi. Þær afleiðingar koma á tvennan hátt, fyrst á þann hátt, að vörurnar, sem á boðstólum eru fyrir notendur, eru e. t. v. lakari að gæðum en vörur, sem hægt væri að fá og mundu ryðja sér til rúms, ef um frjálsa verzlun væri að ræða. Þegar nú einmitt er um þessar vörur að ræða, bifreiðar og allskonar vélar og rafmagnsáhöld, er þess að gæta sérstaklega, að framleiðslan á þessum vörum er í stöðugri framför ár frá ári. Alltaf koma á markaðinn fullkomnari og fullkomnari vélar, bæði að því leyti að fullnægja betur kröfum um afköst og kröfum um sparnað í rekstri. Þeir, sem þekkja framfarirnar í smíði mótora síðustu áratugi, vita, að fyrir tiltölulega fáum árum voru mótorar, sem ætlaðir voru í báta, svo stórir og þungir, að þeir voru nærri hálf báthleðsla, og auk þess afardýrir í rekstri, eyddu bæði mikilli olíu og mikilli smurningu. Nú er farið að framleiða svo litla mótora, að það er alveg furðulegt, hve miklum framförum þessi framleiðsla hefir tekið á skömmum tíma. En þegar einkasala er komin á laggirnar vofir yfir sú hætta, að hún fylgist ekki með í þessu efni, og menn verði að nota gamlar og úreltar vélar. En við það bíður einstaklingurinn og þjóðin í heild hnekki. Atvinnurekstur landsmanna verður ekki samkeppnisfær við aðrar þjóðir, sem reka samskonar atvinnu með betri og fullkomnari tækjum en þær vesælu þjóðir, sem búa við það fornaldarfyrirkomulag, sem einkasölur eru. Ég get fundið orðum mínum stað í þeirri reynslu, sem fengizt hefir af ísl. einkasölum. Ég geri ráð fyrir, að það geti alveg eins átt við um gæði og afkastamöguleika véla eins og hitt, sem mér er sérstaklega kunnugt um. Og þegar það fer saman, að með vaxandi framförum er hægt að framleiða vélarnar bæði betri og ódýrari, þá verður tjónið tvöfalt af að fylgjast ekki með. Það er ekki aðeins, að menn fái ófullkomnari tæki en kostur er á, heldur verða menn líka að borga þau hærra verði. Við höfum hér einkasölu fyrir á sama sviði, og á ég þar við viðtækjaverzlunina. Ég fullyrði, að þessi einkasölustofnun hefir ekki fylgzt með tímanum. Ég get sannað, að hún fylgist ekki með að því er verðlag snertir, og ég geri ráð fyrir, að það sé eins um gæði vörunnar. Ég get lagt fram sannanir um þetta, og ég skal gera það, ef einhver er hér, sem efar, að ég fari með rétt mál. Ég þori að staðhæfa, að viðtækjaverzlun ríkisins selur viðtæki um það bil helmingi hærra verði en hægt er að fá fullkomlega sambærileg tæki fyrir. Þessi einkasala hefir frá byrjun bundið sig við ákveðna viðskiptavini og ekki hleypt á markaðinn ódýrari tækjum, sem nú er hægt að fá. Ég hygg, að gera megi ráð fyrir því sama, ef sett verður á stofn einkasala á bifreiðum, mótorhjólum og rafmagnstækjum. E. t. v. eru framfarirnar ekki á neinu sviði eins örar og í framleiðslu raftækja, og má því gera ráð fyrir, að einkasala á raftækjum verði enn meira haft á framfarirnar í landinu en nokkur einkasala hefir verið áður. Hv. frsm. minni hl. sagði að fluttar væru inn óhæfilega margar teg. af bifreiðum og mótorvélum. Það hefir áður verið bent á, að þetta er meira í orði en á borði. Sannleikurinn er sá, að fullkomnustu vélarnar ryðja sér alltaf til rúms, ef þeim er hleypt að, og þó að flutt sé inn ein og ein af öðrum teg., þá gætir þess lítið. Það hefir verið upplýst hér um bifreiðarnar, að langflestar bifreiðar hér eru frá 4-5 verksmiðjum. Ég býst við, að líkt sé að segja um mótorvélar, að flestar þeirra, sem hér eru í notkun, séu frá örfáum verksmiðjum. Þetta leiðir eiginlega af sjálfu sér, bæði vegna þess, sem ég benti á áðan, að vélar, sem gefa beztan árangur, ryðja sér mest til rúms, en við það bætist svo, að vélar, sem flestir nota, hafa þann kost, að eigendur þeirra þurfa aldrei að óttast stöðvun á rekstri vegna vöntunar á varahlutum, því að fyrir því er jafnan séð, að til séu birgðir af varahlutum í slíkar vélar víðsvegar um landið. Hinsvegar geta hinar sjaldgæfari vélar valdið örðugleikum vegna þess, að varahlutir eru ekki ætið við hendina og þarf kannske að fá þá langt að og jafnvel frá útlöndum. Mér dettur dæmi í hug í þessu sambandi um hv.þm. Ak. Hann fór héðan í bíl, sem bilaði á leiðinni. En af því að hann hafði verið svo hygginn að kaupa algenga teg., gekk honum greiðlega að ná í varahlut og gat haldið áfram ferð sinni. Þetta er einmitt örugg vörn gegn því, að menn glæpist á að kaupa margar teg., því að vöntun eins lítils varahlutar getur valdið stöðvun á atvinnurekstrinum, og menn vilja ógjarnan brenna sig á því soði. Hinsvegar er sjálfsagt að búa svo um, að landsmönnum standi opið að hagnýta sér það, hvenær sem fullkomnari teg. kemur á markaðinn. En fyrir það er girt að meira eða minna leyti með einkasölufyrirkomulaginu. Það sýnir reynslan af viðtækjaeinkasölunni, sem bindur sig við þær verksmiðjur sem hún byrjaði að skipta við, og hleypir ekki að fullkomnari og ódýrari tækjum, sem nú eru komin fram. Einkasala er þannig eigi aðeins líkleg til þess að gera atvinnureksturinn erfiðari og ágóðaminni, heldur stuðlar hún að því, að við fáum ekki staðizt samkeppnina við nágrannaþjóðir okkar. Hv. frsm. minni hl. var að tala um, hve varahlutir væru afskaplega dýrir. Hv. þm. Vestm. hefir raunar svarað því að nokkru leyti og sýnt, að sú tilgáta hv. 1. landsk., að hátt verð á varahlutum væri því að kenna, að umboðsmenn notuðu aðstöðu sína til að selja þá okurverði, hefir við engin rök að styðjast. Þessi tilgáta er auðvitað hin mesta fjarstæða. Þetta sýnir, hve fylgismenn þessa frv., bæði hæstv. ráðh. og aðrir stuðningsmenn, hafa aflað sér furðulega lítilla upplýsinga um þetta mál. Það ætti a. m. k. að mega krefjast þess af hæstv. stj., sem ber fram frv. sem þetta, að hún hefði áður en hún bar það fram aflað sér einhverra upplýsinga um málið, t. d. um það, hvers vegna verð á varahlutum til þessara tækja, sem hún ætlar að byrja að verzla með, er svo hátt. Það hefir verið upplýst í umr., og ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. hafi gert grein fyrir því áður, að mjög mikill þáttur þeirrar verzlunar, sem hér um ræðir, að ríkið taki að sér, er einmitt útvegun, verzlun og meðferð þessara varahluta. Það má gera ráð fyrir því, að sala á vélum og bílum verði með nokkuð svipuðum hætti og salan hefir verið, og hv. 1. landsk. lét skína í það, að komið gæti til mála jafnvel, að þessi einkasala ríkisins, sem á nú að taka að sér þessa verzlun, yrði ekkert annað en umboðsverzlun með þessa hluti, bíla og vélar og annað, sem hér er um að ræða. Það þýðir það, að það þarf aldrei að liggja með birgðir svo teljandi sé af vélunum sjálfum, en hitt er alveg eins víst, að einkasalan verður að afla sér geysilegra birgða af allskonar varahlutum til allra þessara véla, og það hefir í för með sér miklu meiri kostnað, fyrirhöfn og umstang en þessir fylgismenn frv., sem um þetta hafa talað, gera sér nokkra hugmynd um. Það má dálítið ráða af því, sem hv. 1. landsk. talaði um viðvíkjandi þessu fyrirbrigði, hvað þessir varahlutir eru dýrir. Hann sagði, að ef einhver ákveðin bílateg. væri sett saman hér úr varahlutum, þá yrði hún e. t. v. helmingi dýrari en bilar, sem koma heilir frá verksmiðjum. Þetta stafar af því, hve varahlutirnir eru seldir háu verði. En þetta er sem sagt mjög eðlilegt. Verksmiðjur, sem framleiða bifreiðar og mótorvélar, vita nokkurn veginn, hve mikið þær geta selt, t. d. árlega. Þær framleiða því þá teg. véla eða bifreiða, sem selst á tiltölulega skömmum tíma. Aftur á móti er síður hægt að vita, hve mikið af varahlutum þarf til þess að fullnægja eftirspurninni ettir þeim. Það stendur í sambandi við það t. d., hve fljótt vélarnar gengju úr sér, hve lengi þær eru notaðar, hve lengi er reynt að lappa upp á þær gömlu og hve vönduð meðferðin er á þeim. Hinsvegar útheimtir geymsla þessara hluta mjög mikla fyrirhöfn. Það verður t. d. að geyma hvern hlut á sínum stað, hafa bækur yfir þá, mikið mannahald og eftirlit með því, að alltaf sé hægt að ganga að hverjum hlut á sinum stað, án þess að mikil leit þurfi að koma til. Þannig er þetta ekki einungis hjá verksmiðjunum, heldur einnig hjá hverjum einstökum umboðsmanni um heiminn. Þetta veldur því, að varahlutir, sem legið er með mikið af frá ári til árs, verða miklu dýrari, bæði vegna þessarar geymslu og umsjónar með þeim, vöxtum af verði því, sem í þeim liggur, o. s. frv. Þessir hlutir ganga úr sér við geymslu og verða ónýtari. Þess vegna fer því svo fjarri, að það sé neitt furðulegt, að vélar, sem settar eru saman úr varahlutum, séu dýrari en þær, sem koma tilbúnar beint frá verksmiðjunni sjálfri. Þessi hörmulega fáfræði og vanþekking af hálfu hæstv. stj., sem frv. ber fram, og annara stuðningsmanna frv., er nóg ástæða til þess að vísa frv. aftur heim til föðurhúsanna til nánari athugunar og rannsóknar. Hv. þm. V.-Ísf. talaði um þetta mál í gær af talsverðri skynsemi, enda þótt kunnugt sé, að hann sé ekki „principielt“ mótfallinn ríkiseinkasölu á ýmsum sviðum. Hann benti m. a. á einn ágalla, sem verður á slíkum verzlunarrekstri, sérstaklega hvað snertir mótorvélar. Þær eru, eins og kunnugt er, að mestu leyti seldar til fiskiskipa. Það er líka kunnugt, með hvaða hætti þeir útgerðarmenn, sem slík skip gera út, fá fé til þess að afla sér slíkra tækja. A. m. k. er það mjög almennt, ef ekki algild regla, um kaup á mótorvélum eða mótorbátum, ef þeir eru keyptir tilbúnir með vélunum, að verksmiðjan, sem vélarnar smíðar, veitir kaupanda borgunarfrest um lengri eða skemmri tíma. Ég etast um, að hægt væri að halda þessum verzlunarmáta áfram, eftir að búið er að koma á ríkiseinkasölu á þessum hlutum. Ég geri ráð fyrir, að þessar verksmiðjur, sem áður hafa selt einstaklingum framleiðsluvörur sínar með þessum hætti og veitt þeim greiðslufrest, mundu segja sem svo við ríkiseinkasöluna: fyrst ríkiseinkasala er komin á fót á þessu sviði, þá er vitanlega sjálfsagt, að hún beri a. m. k. ábyrgð á skilum slíkra skulda sem hér er um að ræða. Eins og nú er ástatt um afkomuhorfur vélbátaútvegsins, er ég smeykur um, að ef einkasalan ætti að taka á sig þá áhættu, sem fylgir slíkri lánveitingu, þá gæti það orðið til þess að höggva skarð í þá tekjuvon, sem hægt er að gera sér um þessa verzlun, því að ágóðinn af hverri vél er ekki lengi að ganga til þurrðar, ef svo og svo mikið af andvirði þeirra tapast hjá kaupendum. Ég geri ráð fyrir, að sama sé að segja um þetta eins og svo margt annað í sambandi við þetta, að hvorki hæstv. stj. né fylgismenn hennar hafa gert sér glögga grein fyrir því, hvernig útkoman af þessari verzlun mundi verða að þessu leyti. Ég vil því taka undir með hv.þm. V.-Ísf., að þetta atriði málsins eitt sé þess eðlis, að það gefi fullkomna ástæðu hvað svo sem öðru líður í þessu sambandi, til þess að hugsa sig tvisvar um áður en lagt verður út í stofnun slíks fyrirtækis fyrir ríkisins reikning. Ég mun hafa látið þess getið við 1. umr. þessa máls, að ef til vill væri meiri hagnaður af verzlun með þær vöruteg., sem taldar eru upp undir staflið d í 1. gr. frv., sem sé verzlun með rafmagnsvélar og allt þessháttar. Ég hefi aflað mér þeirra upplýsinga því viðvíkjandi, að ég þori að fullyrða, að fjarri fari því. Það er kunnugt, að einkasala á rafmagnsvélum og áhöldum hefir alla þá ókosti til að bera, sem einkasölur með aðrar teg. hafa. Í framleiðslu þessara tækja eiga sér stað mjög miklar endurbætur og framfarir. Tækin verða alltaf fullkomnari og fullkomnari með hverju árinu, sem líður, og fullnægja því alltaf betur og betur kröfum manna í þessu efni. Hvað tillit til smekks manna viðvíkjandi þessum tækjum snertir, má e. t. v. segja, að slíkt skipti engu, og að einkasalan hafi samt aðstöðu til þess að koma út sínum vörum, hvað sem smekk manna á þeim liður. Um þetta er það að segja, að menn verða þá nauðugir viljugir að kaupa þau tæki, sem einkasalan hefir á boðstólum, hvort sem þeim líkar útlit tækjanna betur eða verr. Slíkt er að vísu ekki veigamikið atriði í þessu sambandi. Hitt er vitanlega miklu alvarlegra atriði, ef svo fer sem gera má ráð fyrir, að einkasalan fylgi ekki þeim framförum, sem upp koma á þessu sviði. Þetta hefi ég bent á áður í sambandi við viðtækjaverzlunina, og þarf ég því ekki að fara fleiri orðum um þetta atriði. En þar sem talað er um, að einmitt þessar vörur muni gefa mikinn arð, þá vil ég segja það, að sú reynsla, sem hefir fengizt í því efni, bendir þvert á móti í gagnstæða átt, ef ekki er gert ráð fyrir því, að verð þessara vara hækki til mikilla muna. Ég hefi aflað mér upplýsinga um það, að verðlagið á þessum vörum er lægra hér en t. d. á öðrum Norðurlöndum. Heildsöluverð á rafmagnstækjum er mun lægra hér en annarstaðar á Norðurlöndum. Það er líka kunnugt, að hér hafa verið stofnuð fyrirtæki, sem verzla með þessar vörur, en reynslan hefir sýnt og sannað, að þau fyrirtæki hafa ekki skilað miklum arði í hendur eigendanna. Hvernig er þá hægt að búast við því, að slík verzlun í höndum ríkisins gefi stórar tekjur af sér, án þess að verðið hækki beinlínis? Mér skilst af yfirlýsingum stuðningsmanna þessa frv., að einkasalan eigi að vera almenningi trygging fyrir því, að þessar vörur, sem hér um ræðir, verði seldar við hæfilegu verði og a. m. k. ekki dýrari en tíðkazt hefir. Ég veit, að það er óþarfi að benda hv.frsm. minni hl., hv. 1. landsk., á einstök dæmi um verzlunarfyrirtæki, sem verzlað hafa með rafmagnstæki, er ekki hafa safnað auði á síðustu árum. Hann er þessu vitanlega jafnkunnugur og ég. Ég veit, að margt fleira mætti um þetta mál segja, sem í rauninni væri æskilegt, að menn gerðu sér glögga grein fyrir í þessu sambandi, þar sem um það er að ræða, að ríkið taki að sér svo víðtækan rekstur sem þetta frv. gerir ráð fyrir. En eins og ég tók fram í upphafi máls míns, játa ég hreinskilnislega, að mig brestur mjög næga þekkingu á þessu sviði til þess að geta gefið tæmandi upplýsingar um alla þá annmarka, sem gera má ráð fyrir, að verði á ríkisrekstri á þessari verzlun. En þar sem um svo þýðingarmikið mál er að ræða, væri í rauninni mjög nauðsynlegt, að leitað væri upplýsinga og umsagnar út fyrir hv. þing til þeirra manna, sem ætlast mætti til, að hefðu mesta reynslu fyrir sér í þessum efnum, svo að hv.þdm. stæðu betur að vígi um að mynda sér skoðun á málinu, því að ég verð að játa, að þess er ekki að vænta, að hv.þm. geti af sinni eigin þekkingu myndað sér neina ábyggilega skoðun á því, hvort slík fyrirtæki sem hér um ræðir séu líkleg til þess að gefa góðan árangur í höndum ríkisins. Ég mun e. t. v. bera fram till. við síðustu umr. málsins, þess efnis, að leitað sé umsagnar þeirra, sem mesta þekkingu á þessum málum hafa. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv.þm. geti verið þessu mótfallnir, því að vitanlega verður hver um sig að játa ófullkomleika sinn og þekkingarskort í þessu efni. Sérstaklega tel ég nauðsynlegt, að sem nákvæmastra og ýtarlegastra upplýsinga sé aflað í þessu skyni, þegar tekið er tillit til þess, að svo og svo margir menn, sem stundað hafa slíka verzlun og lagt mikla fyrirhöfn og mikið fé í hana, tapa að öllum líkindum þessari vinnu, ef ríkiseinkasala kemst á. Ég tel það blátt áfram skyldu hv.þm. að taka ekki ákvörðun um svo veigamikið mál, án þess að leita allra þeirra upplýsinga og allrar þeirrar fræðslu, sem kostur er á.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Mig langar til þess að svara nokkrum atriðum í ræðu hv. 1. landsk. Ég vil taka það fram, að það er eins og meirihlutaflokkarnir hér á hv.Alþ. hafi tekið upp þann sið, að svara andstæðingunum sem allra minnst, koma sem minnst við málefnin, en láta andstæðingana um að upplýsa þau. Ég get vel trúað, að þeim komi vel að losna við að svara fyrir sumt af því, sem fram er borið hér í hv. d. Það er ekki svo merkilegt, enda hefir svo farið um þetta mál, að það hefir ekki verið varið með nokkrum rökum, hvorki við þessa umr. né 1. umr. Ég hafði gaman af þeim ummælum hv. 1. landsk., að því færri sem störfuðu við fyrirtæki, þess meira „rationelt“ væri það rekið. Hann hefir kannske ekki ætlað að komast þannig að orði, því að vitanlega er „rationel“ rekstur fyrirtækja ekki undir öllum kringumstæðum sjálfsögð afleiðing af fámenni við fyrirtækin. Þetta er sérstakt atriði, sem stendur ekki í beinu sambandi við það, hvort fleiri eða færri vinna við fyrirtækin, því að oft er þannig ástatt um ýms fyrirtæki, að það þarf ekki nema örfáa til þess að annast rekstur þeirra, og þó eru þau fyrirtæki jafn „rationelt“ rekin og mörg önnur, sem fleira starfsfólk vinnur við. Það atriði, sem við hv. 1. landsk. deildum um, var það, hvort rétt væri, eins og nú er ástatt í þessum efnum, að fækka starfsfólki við þessi fyrirtæki, t. d. niður í 50, ef gengið er út frá því, að 100 vinni nú við þau. Vitanlega er ég sammála hv.þm. um það, að heppilegast sé, að sem minnstur kostnaður verði á rekstri þessara fyrirtækja. En ég benti á, að það væri hvorki sanngjarnt, réttmætt né hagkvæmt, að ætla sér að fækka þeim um helming, sem við þessa atvinnu fást nú. Af slíkri ráðstöfun myndi fyrst og fremst leiða það, að meira framboð yrði á vinnu í öðrum rekstri í kapp við þá, sem þar eru fyrir. En nú er svo komið, að eins og stendur getur engin atvinnugrein bætt við sig auknu starfsliði. Á öllum venjulegum tímum er eðlilegt, að fólki fækki í vissum starfsgreinum, þegar vegna framfara í rekstrinum minnkar þörf fyrir mannlega vinnu. En á krepputímum eins og nú eru, þegar svo að segja engin starfsgrein getur bæti við sig fólki, sem missir atvinnu í annarri starfsgrein, horfir þetta öðruvísi við. Þá verður helztu ráðið til að koma í veg fyrir atvinnuleysi og neyð, að hver fái að halda þeirri atvinnu, sem hann hefir. Þetta er einmitt sú stefna, sem við höfum tekið í kreppumálunum. Það er fróðlegt til samanburðar að athuga, hvaða tökum Bandaríkin hafa tekið kreppuna og með hvaða árangri. Strax og tók að bera á verðlækkun í Bandaríkjunum vegna minnkandi kaupgetu eða kaupvilja, var það ráð tekið, að segja mönnum upp atvinnu þeirra í stórum stíl. Frá því í sept. 1929 og fram á þennan dag hefir þeim stöðugt farið fækkandi, sem atvinnu hafa þar í landi. Ég held, að þetta stafi af því, að Bandaríkjamenn hafi farið ranga leið í kreppumálunum, þrátt fyrir aðdáun stjórnarflokkanna hér á landi á stefnu þeirri í atvinnumálunum, sem nú er uppi í Bandaríkjunum. Vandræðin eru alltaf að aukast. Mönnum er sífellt sagt upp atvinnu þeirra til að reka fyrirtækin „rationelt“, eins og hv.l.landsk. orðaði það svo fagurlega. Við höfum hingað til haft aðra aðferð í þessum efnum. Við höfum haldið áfram framleiðslunni og fært hana út og þolað lægra og lægra verð ár eftir ár. Ég skal ekki segja um það, hvort við þolum þetta lengur, en þetta höfum við gert. Og hvor aðferðin skyldi vera hollari fyrir vinnandi fólk í landinu, sem hv. 1. landsk. þykist vera fulltrúi fyrir? Með þessu frv. á nú að fækka þeim mönnum um allt að því helming, sem hingað til hafa haft atvinnu við sölu, dreifingu og viðgerðir á þeim tækjum, sem frv. fjallar um. Frv. gerir ráð fyrir, að viðgerðir á tækjunum fari fram í viðgerðarstofnunum ríkisins, enda þótt nægilegt sé af viðgerðarstofum einstakra manna fyrir. Sé það tilætlunin, að leggja þær viðgerðarstofur niður, er augljóst, að við það fara mikil verðmæti forgörðum. E. t. v. er þetta þó eitt af þeim atriðum frv., sem hv. 1. landsk. var að tala um, að mætti fresta, en ekki kom það samt skýrt fram. Það hafa nú að vísu engar sannanir verið færðar fyrir því, að hægt sé að fækka þeim mönnum, sem nú hafa atvinnu á ýmsan hátt af tækjum þeim, sem frv. fjallar um, en við skulum gera ráð fyrir, að svo sé. Treystir hv.frsm. minni hl. sér þá til að sjá þeim mönnum fyrir nýrri atvinnu? Það má e. t. v. segja, að þeir menn, sem á þennan hátt væri hægt að spara, ef frv. verður að l., vinni ekki gagnleg störf, en er betra, að þeir fari inn á önnur starfssvið og trufli þar atvinnulífið með framboði á vinnu sinni? Ég hefi oft heyrt hv.frsm. minni hl. segja, að atvinnuleysið væri böl, sem hið opinbera ætti að bæta. Það er því harla undarlegt, ef hæstv. stj. vill stofna til aukins atvinnuleysis, til þess að láta kostnað af því skella á ríkissjóði og bæjarsjóðum á eftir. Sú ástæða fyrir þessu frv., að það spari mannahald, er því næsta skrítin, þegar augljóst er, að þeir, sem verða atvinnulausir af völdum frv., hljóta annaðhvort að trufla atvinnulífið á öðrum sviðum eða lenda á ríkissjóði og bæjarsjóðum. Hv. frsm. minni hl. sagði, að ég teldi heppilegast að hafa sem fæsta starfsmenn við verzlanir. Það er rétt, að bezt er, að bæði verzlun og framleiðsla, sé rekin með sem hagkvæmustu móti, en þess ber að gæta, að á krepputímum er langerfiðast, að fækka mönnum í einni atvinnugrein og koma þeim í aðrar. Þá sagði hann líka, að ég væri í samtökum bóksala og viðurkenndi skipulag þar, m. a. í því skyni að takmarka fjölda sölustaða. En það stendur nú einmitt svo á um þessar mundir, að víða mætti fækka þessum sölustöðum, en þó er það ekki gert, einmitt af því, hve viðurhlutamikið þykir að taka atvinnu af nokkrum manni með valdi á þessum tímum. Til slíks myndi ég aldrei veita samþykki mitt. Annars var þetta dæmi hv.frsm. minni hl. fjarstæða. Félagsskapur bóksala er einmitt helzt hliðstæður við félagsskap bílasala, ef hann væri til, sem mér er ókunnugt um. En e. t. v. væri hægt að fá þá til að skipuleggja sig, ef þeir hafa ekki gert það þegar, svo að hv.frsm. minni hl. þyrfti ekki að hafa fyrir því. Það er með öllu rangt, að ég sé mótfallinn þessu frv. af því einu, að hér er um einkasölu að tefla. Ég er ekki svo kreddufastur í þeim efnum, að ég sé ekki fús til að fylgja hvaða einkasölu sem er, ef ég tel, að hún sé til hagsbóta, ekki aðeins fyrir ríkissjóð, heldur og þjóðarbúið í heild. Ég er t. d. fylgjandi einkasölu ríkisins á áfengi, þótt ég hafi að vísu ætlað að ná þar öðru takmarki um leið. Ég skoða þá einkasölu sem einskonar hreinlætisráðstöfun, hvort sem hún nú hefir náð þeim tilgangi eða ekki. Ég óttast hvorki né elska einkasölur og skal stuðla að því, að áfengisverzlunin eignist fleiri systur í hvert skipti sem ég tel það gagnlegt og rétt. Ég mun taka afstöðu gagnvart málsins meginefni í hvert sinn. En rekið hefi ég mig á talsverð óþægindi í viðskiptum við einkasölur þær, sem hér eru, eins og hv.frsm. minni hl. hefir sjálfsagt gert líka í viðskiptum sínum við tóbaks- og áfengisverzlunina. Ég ætlaði t. d. að fá um daginn tóbaksteg., sem ég reyki nær eingöngu og hefi reykt í mörg ár, en þá var hún alls ekki til. Sennilega er tilætlunin, að allir reyki „blámann“ eða þessháttar, enda mun það vera eitt af „principum“ einkasölunnar, að fækka vörunum. Hv. frsm. minni hl. var að tala um, að varahlutir í bita væru dýrir nú. Þetta kemur engum á óvart, sem þekkir til viðskiptaaðferða bílaverksmiðjanna. Þær hafa það viðskiptalag, að selja bílana sjálfa mjög ódýrt, máske stundum með tapi, en vinna það upp á varahlutunum. Sum stykki í bílunum eru með vilja höfð svo ónýt, að þau hljóti að bila eftir vissan tíma, og þau stykki eru oft á þeim stað, t. d. inni í miðjum mótor, að spilla verður öðrum hlutum jafnframt, til að komast að þeim. Engin ríkiseinkasala getur komið í veg fyrir þessa viðskiptahætti verksmiðjanna. Með slíkri einkasölu sem þessari er komin ríkisábyrgð á hverja krónu, sem keypt er fyrir og jafnvel valútuábyrgrð líka. Þetta eitt út af fyrir sig er í rauninni nægilegt til þess að ég álít ekkert vit í því, að ríkissjóður fari að óþörfu að leggja út í slíka verzlun. Ég hefi enn enga röksemd heyrt fyrir réttmæti þess, að ríkið taki á sig að óþörfu þessa milljónaábyrgð fyrir útlenda seljendur.

Frsm. meiri hl. (Ólafur Thors) Það hafa nú allmargir hv.þm. talað síðan ég flutti frumræðu mína í þessu máli. Meðal þeirra er hv.þm. V.-Ísf., sem flutti merkilega ræðu um málið og gerði grein fyrir sinni afstöðu. Get ég tekið undir margt af því, sem hann sagði, og látið nægja að vísa til þess. Flokksbræður mínir hafa líka margir fært fram ýtarleg rök gegn frv., sem ég skal ekki fara að endurtaka hér. En hitt má öllum ljóst vera, að í máli sem þessu er bæði skylt og eðlilegt, að sjálfstæðismenn tefli fram öllum sínum rökum gegn þessu skaðræðisfrv. og mun ég því bæta nokkrum röksemdum við þær mörgu, sem þegar eru fram komnar. Hv. frsm. minni hl. hefir gert tilraun til þess að sýna fram á það, að frv. væri á einhverju viti byggt. En þau rök hans hafa ekki fært mér neinar sannanir. Hann sagði, að Sjálfstæðisfl. hefði stundum vikið frá því „principi“ sínu, að vera á móti einkasölum. Ég hafði sagt, að Sjálfstfl. hefði stundum orðið að gera þetta af óumflýjanlegum eða utanaðkomandi ástæðum. En ég sagði, að þeim mun meiri skylda bæri flokknum til að gera þetta ekki að ástæðulausu, einkum þegar um væri að ræða svo stórfellda einkasölu sem hér og illa undirbúna. Hér er ekki einu sinni gerð tilraun til þess að skýra frá því, hvaða áhrif þetta frv., ef að l. verður, kann að hafa á hag ríkissjóðs og almennings, en þó er ráðherra gefið með því vald yfir lífsmöguleikum mörg hundruð manna í landinu, vald, sem ég a. m. k. treysti ekki hlutaðeigandi ráðherra til að fara rétt með og beita svo vel fari. Ég sýndi fram á, að þó að Sjálfstæðisfl. hefði vikið frá stefnu sinni á þessu sviði þjóðmálanna, þá væru þar í hverju tilfelli sérstök rök fyrir hendi, sem á engan hátt lægju til þess, að flokkurinn hefði ástæðu til að ganga inn á þetta frv., sem hér er nú til umr. Hv. þm. fann sýnilega til þess, að hér er teflt á tæpasta vað, þar sem verið er að ásælast rétt þessara manna, án þess að gerð sé tilraun til að gera grein fyrir afleiðingum frv., þeim sem áður eru greindar. Hann vildi fyrir sitt leyti afsaka afstöðu sína til þessa máls með því loforði, að hann skyldi mælast til þess við stj., að hún notaði enga heimild l. án þess að rannsaka, hverjar teg. þessarar einkasölu væru þess eðlis, að verzlunarrekstur á því gæti aflað ríkissjóði tekna, eða eins og hann orðaði það, að hann vildi, að ríkisstj. tæki ekki einkasölu á öðrum vörum en þeim, sem nánari rannsókn stj. leiddi í ljós, að hún teldi, að mundi færa ríkissjóði arð. Það liggur nú í hlutarins eðli, að ef það vakir ekki eingöngu fyrir hv.flm. að drepa niður atvinnurekstur einstaklinganna, þá getur engin stj., hversu léleg sem hún annars er, hugsað er að hagnýta þessa heimild, nema rannsókn leiði það í ljós, að dómi stj., að um arð geti verið að ræða ríkissjóði til handa. Ég fyrir mitt leyti hefi nauðalitla trú á núv. hæstv. stj., en þær getsakir vil ég þó ekki gera henni, að hún fari að nauðsynjalausu að taka í hendur ríkisins verzlunarrekstur, sem hún veit, að ríkissjóði er skaði að hafa með höndum. Mér finnst satt að segja, að ummæli eins og þessi bendi til þess, að hv.flm. þessa frv. sé það ljóst, að það er eitthvað fleira en beinir hagsmunir ríkissjóðs, sem valda því, að málið er lagt fram hér á þingi. Og þá liggur nærri fyrir okkur stjórnarandstæðinga, sem vitum að stjórnarflokkarnir, a. m. k. þeir menn í þeim, sem þar ráða mestu, eru beinir fjandmenn einkafyrirtækjanna, - það liggur nærri fyrir okkur að álíta, að gefnu tilefni, að það, sem fyrir hv.flm. vaki, sé eingöngu það, að rífa niður einstaklingsframtakið. Ég er satt að segja orðinn kaldur fyrir þessum sósíalista, að hagur einstaklingsins eigi að víkja fyrir hag almennings. Þetta er hægt að færa fram á kosningafundum, en hér í þinginu hefir það lítinn hljómgrunn, því að menn þekkja nú orðið þetta hismi, sem er verið að bera hér á borð. Að sjálfsögðu eru menn sammála um það yfirleitt, að það sé hagur alþjóðar, sem á að ráða mestu um afstöðu manna til mála, en hitt er ágreiningur um, með hverjum hætti alþjóð manna sé bezt borgið, og þar kemur fram höfuðágreiningur milli sósíalista og sjálfstæðismanna. Við vitum það, sem sósíalistar verða nú líka meira og minna að játa, þó að þeir hafi ekki hátt um það, að hagsmunum almennings er bezt borgið með því, að atvinnureksturinn sé ekki í höndum ríkisins, heldur einstaklinganna. Og þegar svo slíkar gamlar tuggur eru prýddar með fullyrðingum um það, að þetta séu ekki þungar búsifjar þeim til handa, sem hafa stundað þessa atvinnu, þó að þeir verði fórnarlömb á altari þessarar almenningsheillar, þá hlýtur hv.þm. þó að skilja, að jafnvel þó að atvinnulífinu kynni að einhverju leyti að verða betur borgið með því að rífa atvinnureksturinn úr höndum einstaklinganna og færa hann yfir á það opinbera, eru þetta þó þungar búsifjar í garð einmitt þeirra manna, sem fyrir því verða og atvinnuna missa. Það er enginn vafi á því, að þessum hv.þm. mundi finnast það þungar búsifjar, ef hann væri sviptur þeirri atvinnu, sem hann hefir sjálfur stundað. Hitt má vitanlega um deila, hvort eigi að veita einstaklingum þessar þungu búsifjar vegna almenningsheillar, en hér er því ekki til að dreifa, þó að sleppt sé almennum skoðanamun, sem er milli jafnaðarmanna og sjálfstæðismanna í þessu efni, því að það er fullkomlega rökstudd staðhæfing, að það sé ekkert upplýst af bendi jafnaðarmanna og engin tilraun gerð til að upplýsa það, að hagsmunum heildarinnar sé betur borgið með því, að leggja þessar þungu búsifjar á þessa einstaklinga, sem nú bera skarðan hlut frá borði, ef þetta frv. verður lögfest. Hv. frsm. minni hl. vék því að mér, að það væri rangmæli, sem ég sagði, að frv., þótt að lögum verði, rýri á nokkurn hátt tekjur bæjarfél. og þá fyrst og fremst tekjur þessa bæjarfél. Hann benti mér á það og hélt, að ég vissi það ekki, að í frv. væri ákvæði um það, að hlutaðeigandi bæjarfél. skyldi fá 30% af þeim arði, sem yrði af þessum atvinnurekstri. Nú hefir verið skýrt frá því við þessar umr., og mér vitanlega hefir það ekki verið véfengt, um 3-4 fél. hér í bæ, sem reka verzlun með eina af þeim aðalvöruteg., sem frv. fjallar um, og það liggja fyrir skjallegar sannanir um það, að í ríkissjóð og bæjarsjóð drjúpi um 80-90% af þeim arði, sem fél. hafa af þessum atvinnurekstri. Ég hefi ekki séð skýrslu þessa og fullyrði því ekkert um það, hve mikið af þessum feng bæjarfél. hefir fengið, en ég tel þó alveg víst, að það sé meira en helmingur, og þætti ekki ótrúlegt eftir þeirri arðskiptingu, sem er milli bæjarfél. og ríkisins á þessu sviði, að a. m. k. 50-60% fari til bæjarfél. Það er þá í fyrsta lagi munurinn á 60% og þeim 30%, sem frv. gerir fyrirheit um, og ég er sannfærður um, að sá arður, sem ríkið ætlar að gjalda 30% af, verður miklu minni en sá arður, sem einstaklingarnir hafa borið úr býtum af þessum atvinnurekstri og gjalda af 50-60%. Það er því óhögguð staðreynd, sem ég hefi haldið fram, að hér er verið að gera leik að því, að rýra verulega tekjustofna bæjarfél., samtímis því, sem skattalögin brjóta eina meginstoðina undan fjáröflunarmöguleikum bæjarfél. með nýrri og breyttri löggjöf. Ég hjó í það, að hv.frsm. meiri hl. taldi, að það mundu ekki vera líkur til þess, að þessi löggjöf leiddi atvinnuleysi nema þá yfir örfáa menn. Hann á eftir að færa þeim orðum sínum stað.

Frsm. meiri hl.?

. Já, maður er nú svo óvanur að vera frsm. meiri hl., að það er engin von, að maður sé búinn að lifa sig inn í þá dýrðlegu rullu að vera frsm. meiri hl. og tala með því valdi, sem því fylgir, að vera meirihlutamaður! Hv. frsm. minni hl. á eftir að leiða líkur að því, hvað þá að sanna það, að þessi löggjöf mundi ekki leiða atvinnuleysi yfir nema örfáa menn. En þó að hann vilji leyna þeirri staðreynd að af þessu frv. leiddi augsýnilega mikið atvinnutjón fyrir stóran hóp manna, ef að l. verður, þá tókst honum ekki að leyna hinu, að hér er verið að búa út jötur, sem á að raða á stjórnargæðingum eflir því sem tækifæri gefst til. Hann sagði, að það gæti orðið um einhverja tilfærslu á atvinnunni að ræða, það yrðu kannske ekki alveg sömu mennirnir og þeir, sem nú stunda þessa atvinnu, þeim mundi ekki fækka, en það mundi verða tilfærsla. Þarna erum við þá komnir að einum þættinum í þessu máli, og hann er sá, að það er verið að hrekja frá þessari atvinnu þá menn, sem hafa rekið hana af þekkingu og dugnaði og í skjóli ríkisvaldsins og þingmeirihlutans verið að koma þar að fáfróðum fylgispökum lýð, sem hefir góða lyst á því eldi, sem nú bíður hans. En hvort þetta er gert fyrir almenning, það er annað mál. Það er engum vafa undirorpið, að sá verzlunarrekstur, sem hér um ræðir, a. m. k. að því er sumar þær vörur snertir, sem frv. fjallar um, er mjög vandasamur, og það er enginn efi á því, að almenningur á mikla hagsmuni undir því, að sú verzlun sé rekin af fagmönnum með fullkominni þekkingu. Og það er í þriðja lagi enginn vafi á því, að það er beinlínis augljós tilgangur þeirra, sem að þessu máli standa, að virða meira þörf hungraðra fylgispakra sálna en þekkingu, sem almenningur hefir mesta þörf fyrir. Einnig frá þessu sjónarmiði er þetta frv. skaðræðisgripur. Ég hefi verið að hlusta á þessar umr. og hefi verið að leita að einhverjum sólskinsbletti í þessari auðn, en ég hefi ekki getað komið auga á neinn, bókstaflega ekkert, ekki eina einustu skynsamlega ástæðu fyrir flutningi þessa máls. En ég hefi komið auga á margt annað en skynsamlegar ástæður, sem gera mér skiljanlegt, hvers vegna þetta frv. er flutt, þ. á m. það tvennt, sem ég hefi drepið á, annarsvegar að útvega lífsframfæri fylgifiskum sínum, en hinsvegar að drepa niður einstaklingsframtakið. Ég hygg, að þetta tvennt eigi veigamikinn þátt í því, að þetta frv. er fram komið. En langt er seilzt til þess loflega tilgangs, þegar ekki er hikað við að fara fram á það, að þm. í fullkominni blindni fái einum ráðh. slíkt alræðisvald í hendur yfir framfærslumöguleikum borgaranna, og um leið færð yfir á ríkissjóð jafnveigamikil fjárhagsáhætta og af þessu frv. leiðir af margvíslegum ástæðum, sem áður hefir verið bent á, og jafnframt færður yfir allan almenning sá voði, sem af því leiðir, að þekkingarsnauðir menn veljist til að veita forstöðu þessum atvinnurekstri, í stað þeirra manna, sem fyrir langa lífsreynslu og góða hæfileika hafa aflað sér þeirrar þekkingar, sem mikil nauðsyn er fyrir til þess að geta rekið þessa verzlun svo vel, að sæmilega megi fara úr hendi. Það er langt seilzt til þessa. Og þó að mig undri margt, sem fram hefir komið á þessu þingi, þá er þó í rauninni ekki nema eitt frv., sem ég er meira undrandi yfir en því máli, sem hér er til umr., þ. e. a. s. frv. um fiskimálanefnd og einkasölu á saltfiski, og ég verð að játa, að þeim, sem þar eru að verki, hefir tekizt að skyggja á þá, sem bera þetta frv. fram, og hafði ég þó ekki trú á, að það væri auðvelt. Ég viðurkenni, að það frv. gengur enn lengra í óskammfeilni og ábyrgðarleysi en hér er gert, en það er af því, að þar er farið inn á svið, sem er ennþá viðkvæmara og ennþá meira er komið undir, að vel fari úr hendi, en nokkurntíma er um það mál, sem hér um ræðir, og er þetta þó engan veginn lítilfjörlegt mál. Ég geri ráð fyrir, að hv.frsm. minni hl. sjái og finni til þeirrar skyldu, sem hvílir á honum, að hann með sinni rökfimi leitist a. m. k. við að færa þó fram einhver rök til stuðnings þessu frv. Ég veit, að hann viðurkennir, að hann gerir enga tilraun til að gæta velsæmis hér á þingi, ef hann reynir ekki að hrekja neitt af því, sem sagt hefir verið gegn þessu frv. Geri hann tilraun til þess, þá lofa ég honum því, að við sjálfstæðismenn munum ekki telja það eftir okkur, að ganga svo frá því máli, að þar standi ekki steinn yfir steini. En þó að það sé svo, að ég viti fyrirfram, að sá leikur muni enda með því, að hv.frsm. minni hl. verði fullkomlega undir í þeirri viðureign, þá skal ég samt meta við hann viljann fyrir verkið, ef hann reynir það. Ég veit ekki, hvað langt hann getur komizt í því að verja rangan málstað, en ég veit, að hann hefir mikla reynslu í því, og ég hika ekki við að fullyrða, að sjaldan hefir verið meiri þörf fyrir það, að vondur skóli hafi kennt góðum manni eitthvað af þeirri list að verja rangan málstað en sú þörf, sem hv. 1. landsk. hefir á því, að sýna einhvern lit í þessu efni. Og ég get ekki neitað, að ég fyrir mitt leyfi hlakka beinlínis til að heyra, hvernig honum fer þetta vandasama starf úr hendi. Ég veit, að hver einasti þdm. bíður eftir að hlusta á það, hvernig þessi maður kemst úr þessum vanda. En um það erum við allir sammála, að reyni hann ekki að bera hönd fyrir höfuð sér í þessu máli, þá er það sú fullkomnasta uppgjöf, sem menn þekkja til á þessu þingi.

Frsm. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Ég skal játa, að það er ekki mjög hvetjandi að standa upp eftir niðurlagið á ræðu hv.þm. G.-K., þar sem hann með mörgum orðum og stórum hótaði því, að allur hans flokkur myndi ganga fram á vígvöllinn á móti mér með mörgum ræðum og stórum, og ég skal játa, að hefði ég ekki síðast ætlað mér að segja hér nokkur orð, þá hefði ég nú hætt við það, þegar ég fékk þessa ógnun. Ekki þó vegna þess að ég óttist rök hv.þm. G.-K. og flokksmanna hans, heldur kvíði ég þeim leiðindum, er stafa af öllum orðaflaumi sjálfstæðismanna, slagorðaglamri þeirra og andlausum vaðli „þófaranna“, sem illræmdur er á þessu þingi. Og þó að hér hafi verið haldnar stórar ræður í 3 stundir af andstæðingum þessa máls, þá sé ég aðeins ástæðu til að taka fram örfá atriði, því að mest af ræðum andstæðinga þessa máls hafa verið endurtekningar, sem búið er að hrekja. En ég verð að segja hv.þm. G.-K. það, út af því, að hann sagðist ekki hafa heyrt, að ég eða aðrir flm. frv. hefðu fært rök fyrir því, að ríkissjóður fengi tekjur af einkasölu þessari, né að nokkuð betra skipulag mundi fást á verzlun með þessar vöruteg., að þrátt fyrir það, þótt ég færi að endurtaka þau ágætu rök, sem færð hafa verið fram um þetta, þá býst ég við, að það fengi litlu um þokað um skoðanir hv. sjálfstæðismanna í þessu efni, því að þeir munu ekki vera komnir hér til þess að láta sannfærast í þessu máli. Ég held, að ég þurfi ekki að svara hv.þm. G.-K. öðru en þessu. Ég vil beina því til hv. 5. þm. Reykv., að það er algerlega byggt á misskilningi á minni ræðu að segja, að ég hafi talið frv. það til gildis, að það yrði til þess að minnka um helming atvinnu þeirra manna, sem t. d. vinna að viðgerð á þeim hlutum, sem frv. nær til. Ég taldi frv. það til gildis, að það mundi, ef að l. yrði, koma því til vegar, að minna yrði um milliliði í verzlun með þessar vöruteg. En viðgerðir á bifreiðum, mótorvélum, rafmagnsvélum o. þ. h. geri ég ráð fyrir, að yrðu hinar sömu eftir sem áður. Það er algerlega á misskilningi byggt, að samþykkt þessa frv. mundi leiða til atvinnuleysis. Þetta var það eina af ræðu þessa hv.þm., sem ég sé ástæðu til að svara. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í hugleiðingar um stefnu Roosevelts og Bandaríkjastj. í sambandi við þetta. Það yrði of langt mál. Ræða hv. 3. þm. Reykv. var öll hugleiðingar um einkasölu yfirleitt, sem hann með mörgum orðum reyndi að sanna, að væru óheppilegar fyrir þjóðfélögin. Hann benti á eitt dæmi, sem hann taldi því til sönnunar, sem var það, að hann sagði, að einkasala á viðtækjum hefði leitt til þess, að þau hefðu orðið dýrari og að vegna hennar væri skortur á úrvali af þeim. En eftir áreiðanlegum upplýsingum get ég fullyrt, að verðlag á viðtækjum hér á landi er stórum lægra en verð á viðtækjum í nágrannalöndunum, þar sem engin einkasala er. Og hér er hægt að fá öll þau viðtæki, sem bezt þekkjast yfirleitt. Fullyrðing hv.þm. um þetta er því alveg röng. Hv. þm. Vestm. hneykslaðist sérstaklega á þeim orðum mínum, er ég talaði um svo kallaðan rétt til atvinnu. Ég vil halda við mín orð um, að þar sem um slíkan atvinnurekstur sem þennan er að ræða, þá álít ég réttinn til hans ekki svo sérlega heilagan, að ekki megi við honum hrófla. Mín skoðun er miklu nær kenningum hins fræga franska heimspekings, August Comte, að það eitt sé réttur þjóðfélagsþegnanna, að gera skyldu sína gagnvart samfélaginu. En þessi lífsspeki er mjög fjarri stjórnmálastefnu Sjálfstæðisfl., sem heldur fram „rétti“ einstaklinganna gegn hagsmunum fjöldans. Og ég mótmæli því fyrir mitt leyti, að einstaklingarnir eigi skilyrðislausan rétt til þess að fá að halda áfram störfum við einhvern tiltekinn atvinnurekstur, ef hagstæðara er fyrir fjöldann, að sá atvinnurekstur færist úr höndum einstaklinganna og yfir til heildarinnar. Ég fellst á, að í þessu efni sé réttur manna ekki annar en sá, að fá að gera skyldu sína í þjóðfélaginu, og það gera menn með því að vinna að þeim málum, sem miða að almenningsheill. Og hér ætla ég, að sé um að ræða eitt af þeim málum, og þess vegna álít ég að ekkert sé um það að segja, þó að einstakir menn hafi óþægindi af því, að fullnægt verði þeirri skyldu að stuðla að almenningsheill. Flestir þeir, sem hafa umboðssölu á bifreiðum og slíku með höndum, held ég, að séu ekki svo úrræðalausir, að þeir verði til vandræða fyrir þjóðfélagið, þó að þeir misstu þessi störf. Þeir munu, sumir hverjir, hafa eitthvað annað upp á að hlaupa heldur en þessi störf.

Frsm. meiri hl. (Ólafur Thors) Ég veit það, að þingheimur, sem hlýddi á mína ræðu áðan, heyrði, að ég deildi á frsm. minni hl. n. Ég skoraði á hann að verja sig og sínar gerðir og gerðir samherja sinna í þessu máli. Ég deildi á hann fyrir það, að hér væri farið fram á, að hæstv.Alþ. tæki ákvörðun um, að ríkið tæki í sinar hendur viðskipti, sem árlega nema milljónum króna og að þetta væri gert á þann hátt, að hæstv.Alþ. afsalaði sér þeim skýlausa rétti, sem það á hverjum tíma hlýtur að eiga að hafa til þess að vita, hverra hagsmuna er von fyrir ríkissjóð af slíkum ráðstöfunum, og einnig, hver áhrif slíkar ráðstafanir hefðu á hagsmuni almennings. Ég benti á, auk þeirrar skyldu, sem á Alþ. hvílir um að gera sér slíkt ljóst, áður en það tæki slíka ákvörðun, að ekki væri hér um sérstakan ákveðinn verzlunarrekstur að ræða, heldur heimild fyrir ráðh. til að ráða framtíðarmöguleikum margra borgara þjóðfélagsins, og að hæstv.Alþ. geti ekki veitt slíka heimild og þó haldið velsæmi sínu. Ég benti á, að þó að hv.Alþ. vissi ekkert um, hvorki eftir upplýsingum frá ráðh. né öðrum, hver áhrif þetta hefði á hag ríkissjóðs og almennings, þá væri það þó upplýst, að mikil og margvísleg áhætta væri lögð á ríkissjóð með ákvæðum frv., ef að 1. verða, þ. á m. sú áhætta, að gengis breyt., sem fyrir gætu komið, gætu skaðað svo stóran verzlunarrekstur. Ég benti á, að það væri sá meinbugur á þessu, að hætta væri á, að minni varfærni yrði sýnd um gjaldeyrisnotkun, þegar verzlun þessi væri í höndum ríkisins, og auk þess sá meinbugur, sem leiðir af því, að skipt væri á þekkingu og vanþekkingu í forstjórn verzlunarinnar. Ég bar það einnig á hv.frsm. minni hl., að hann hefði orðið ber að því að ljóstra því upp, að það vekti fyrir hv.flm. þessa máls að beita hlutdrægni í atvinnuveitingu við þennan atvinnurekstur, eftir að hann er tekinn úr höndum einstaklinga og færður yfir á ríkið. Ég bar það líka fram, að af frv. þessu mundi leiða atvinnuleysi, ef það yrði samþ. Ég fann vel, eins og allir aðrir hv.þdm., að þessum hv.þm. bar skylda til þess að standa upp og reyna að verja sig. Hv. 1. landsk. innti af hendi þá skyldu að standa upp, það verð ég að játa að hann gerði. En lengra gekk hann í raun og veru ekki í þeim efnum. Hann gerði tæplega tilraun til þess að þvo hendur sínar, hvað þá meira. Þetta ber vott um það, að hvort sem hv.þm. hefir vitað, hvað hér er á ferðinni, áður en þessar umr. hófust, eða ekki, þá hefir okkur lánazt að opna augu hans nú með okkar rökum. Hafi honum ekki verið ljóst áður, hvar hann var staddur, þá skilur hann þó nú, hvað hér er á ferðinni. Og um leið og ég bendi öðrum hv.þdm. á þá fullkomnu uppgjöf af hendi þessa hv.þm. um varnir í þessu máli, þá held ég, að ég verði samtímis að játa, að hann í þessu máli hafi sýnt hugarfar hins iðrandi syndara, þar sem hann hefir ekki gert tilraun til að verja sjálfan sig. Vilji nú þessi hv.þm. taka þeim eðlilegu afleiðingum af þessu, þ. e. a. s. þeim, að leggjast nú á sveif með okkur, sem viljum hindra framgang þessa máls, annaðhvort með því að greiða atkv. gegn því eða með því að eiga hlut í því, að það komi ekki oftar á dagskrá - vilji nú hv.þm. taka með öðru hvoru þessu afleiðingum af því hugarfari hins iðrandi manns, skal ég fyrir mitt leyti virða það við hann og telja hann mann að meiri fyrir. En nái þetta hugarfar ekki öðrum eða sterkari tökum á hv.þm. en svo, að hann skorti kjark og þrek til þess að verja sig, en hefir hinsvegar nægilegt blygðunarleysi til þess, eins og ýmsir aðrir hv.þm., að rétta upp sína hönd til samþykkis þessu óþrifamáli, þá finnst mér vegur hans í þessu máli verða svo lítill sem verða má. Ég óska hv.þm. svo góðs, að hann taki þeim einu eðlilegu afleiðingum af hinni þöglu játningu sinni, að eiga sinn hlut í því, að þetta mál komi ekki á dagskrá oftar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Þetta frv. er borið fram af því, að fyrirsjáanlegt er, að ekki verður nógur tími fram að 15. febr. til þess að undirbúa þau mál, sem þarf að bera fram á Alþ. Þetta frv. er því fram borið einungis til þess að fá frest, en hann er hafður eins stuttur og mögulegt er. Það er óþarfi að fylgja þessu frv. úr hlaði með frekari skýringu. Ég hefi ekkert á móti því, að samkomudagurinn verði færður fram til 20. eða 25. marz, ef menn óska þess. Ég óska eftir, að málinu verði vísað til 2. umr.

Pétur Ottesen Ég vil í sambandi við breyt. þá á samkomudegi Alþ., sem hér liggur fyrir, benda á það, að ég tel mjög svo óheppilegt og óþægilegt fyrir bændur yfirleitt, sem eiga sæti á þingi, að þinginu verði frestað um svo langan tíma sem gert er ráð fyrir í frv., því að það er mjög sennilegt, að það verði næstum óhjákvæmilegt, að þingið nái þá fram á vor. En vortíminn er mjög mikill annatími í sveitinni. Það er kunnugt, að bændur eiga ekki eins örðugt með að vera burtu frá búum sínum á neinum öðrum tíma ársins, að heyannatímanum undanskildum. Frá mínu sjónarmiði sem bónda er þessi breyt. því mjög til hins verra, miðað við það sem nú er ákveðið í lögum um samkomudag Alþingis.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Út af því, sem hv.þm. Borgf. sagði, vil ég taka það fram, að það er ómögulegt að undirbúa þingmál á skemmri tíma en þeim, sem frv. gerir ráð fyrir. Eftir áramót liggur m. a. fyrir staðfesting á þeim lögum, sem þetta þing skilar frá sér, og síðan er ekki nema 112 mán. til þess að undirbúa málin til næsta þings. Hvað því viðvíkur að halda þing á haustin, vil ég taka það fram, að eftir þeirri reynslu að dæma, sem fengizt hefir þetta haust, yrði óhjákvæmilegt að byrja haustþing fyrr en gert var síðastl. haust. Það eru mörg mál eftir á þinginu, sem ekki er búið að ljúka við, sökum þess hvað tíminn var stuttur. Byrji þingið aftur á móti fyrr en í haust, þá er sá tími mjög óheppilegur fyrir bændur. Þess vegna er ekki farið fram á annað en að gera þessa undantekningu, sem óhjákvæmileg er í þetta skipti.

Thor Thors Það er svo ákveðið í 30. gr.stjskr., að reglulegt Alþ. skuli koma saman 15. febr. ár hvert, ef konungur hefir ekki ákveðið annan samkomudag fyrr á árinu. En þessu má breyta með lögum. Það hefir oft heyrzt, að heppilegra væri, að þingið kæmi saman á haustin heldur en á þeim tíma, sem stjskr. gerir ráð fyrir. Á haustin eru betri skilyrði til þess að kynnast afkomu þjóðarinnar í heild og fjárhagsafkomu ríkissjóðs, og þess vegna er auðveldara að ganga frá fjárl. á þeim tíma heldur en í ársbyrjun. Ég tel æskilegt, að það yrði ákveðið í eitt skipti fyrir öll, að þingið kæmi saman á haustin. Ég get fallizt á það með hæstv.forsrh., að það sé mjög stuttur frestur fyrir ríkisstj. til þess að undirbúa frv. fyrir næsta þing, ef það á að koma saman aftur á venjulegum tíma. Hæstv. forsrh. sagði, að 1. okt. væri of seint að hafa fyrir samkomudag þingsins, til þess að hægt væri að ganga frá málum þingsins. Það hefir ef til vill reynzt svo á þessu þingi, en það stafar af því, að hæstv.ríkisstj. hefir leitt svo mikið af frv. inn í þingið, sem mörg eru óþörf og til óheilla. Ef farið væri meira eftir kröfum þjóðarinnar í þessum efnum, þá er ég viss um, að tímabilið frá l. okt. fram til jóla yrði kappnógur þingtími. Ég mun því bera fram brtt. við þetta frv., um það, að reglulegt Alþ. komi saman að jafnaði 1. okt., ef annar dagur verður ekki tiltekinn.

Hannes Jónsson Ég vil taka það fram, að ég tel þennan samkomudag, um ákveðinn er í frv., mjög óheppilegan. Hv. þm. Snæf. benti réttilega á það, að bezt væri að hafa samkomudag Alþ. í byrjun haustsins. En ég hefi heyrt, að það sé ákvörðun hæstv.ríkisstj., að þingið komi aftur saman í marz, standi yfir stuttan tíma í það skiptið, en verði svo frestað til næsta hausts. Ég fyrir mitt leyti tel það mjög varhugavert að taka upp slíka tilhögun. Ég tel, að nauðsynlegt sé, að einhver áætlun liggi a. m. k. fyrir um tilvonandi störf þessa fyrrihlutaþings, svo að fullum notum gæti komið. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv.ríkisstj., hver meiningin sé í þessu efni, og fá upplýsingar um það, hvort um slíka tilhögun geti verið að ræða. Hæstv. stj. hefir fengið sér nefnd til aðstoðar, sem maður skyldi ætla, að létti eitthvað undir með undirbúning þingmála. Þessi n. hefir starfað um þingtímann, svo að hún ætti að geta látið eitthvað eftir sig liggja.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Þeirri fyrirspurn hefir verið beint til mín, hvort fresta eigi næsta þingi til hausts. Það fer alveg eftir því, hve tíminn notast vel á þinginu seinni partinn í vetur. Það er vitanlega ómögulegt að segja um það fyrirfram. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Snæf. sagði um frv. þau, sem borin hafa verið fram á Alþ. núna, vil ég taka það fram, að það er jafnan svo um minni hl., að honum finnst málin sjaldan vera við sitt hæfi. Það er ómögulegt að segja, hve mörg ágreiningsmál verða lögð fyrir næsta þing. Þess vegna vil ég ekki segja annað, en það, að stj. mun reyna að gera sitt bezta í þessu efni.

Thor Thors Mér þætti æskilegt, að það kæmi fram í þessum umr., hvernig hæstv.forsrh. lítur á það, að tekin verði upp sú aðalregla, að þing verði kallað saman á haustin. Annars vil ég vekja athygli hv. þingheims á því, sem hæstv.forsrh., foringi „lýðræðisflokkanna“ hér á landi, lét í ljós í þessu sambandi. Hann sagði, að bezt væri vitanlega að reyna að losna við þingið. Þarna finnst mér koma fram hugur hæstv. ráðh. til þingsins. Ég vil undirstrika þessi ummæli hæstv.forsrh.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Þeirri ímyndun hv.þm. Snæf., að ég vilji helzt losna við þingið, er ástæðulaust að svara. Ég sagði aðeins, að æskilegt væri að losna við að fresta þinghaldi til haustsins. Þetta hljómar svo í eyrum þessa hv.þm., að ég vilji losna við þingið fyrir fullt og fast. Viðvíkjandi því atriði, hvort ég álíti heppilegt að halda þing á haustin, vil ég taka það fram, að engin afstaða hefir verið tekin til þess í Framsfl., svo að ég get ekkert beinlínis um það sagt að svo stöddu.

Hannes Jónsson Ég fékk ekki glögg svör við því, hvort hæstv. stj. ætlar sér að fresta næsta þingi fram á haust. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri komið undir hv.þm. sjálfum, sem sé hve greiðlega gengi að afgreiða málin. Ef þingið á að standa yfir í 3 mán., eins og vant er og ekki að ganga lengra fram á vorið en venja er til, þá er gefið mál, að þingi, sem byrjar í marz, verður að fresta. Vitanlega er ekki útilokað að halda þinginu áfram langt fram á vor, en sá tími er afaróhentugur fyrir bændur.

Pétur Halldórsson Ég tel mjög illa farið, ef tilgangurinn með þessu frv. er, að haldin verði tvö þing á næstu ári, sem bæði verða án efa löng, dýr, afkastalítil og gagnslítil. Ég tel hæstv. stj. vorkunnarlaust að ganga þannig frá þingmálum, að þingið þurfi ekki að standa lengur yfir en á meðan fjárl. eru til meðferðar. Hér á þessu hv. þingi verður ekkert mál eftir, sem er svo nauðsynlegt, að nokkur minnsta ástæða sé til þess að kalla saman þing eftir nokkra mánuði til þess að ganga frá þeim málum. Það hafa verið skipaðar svo margar nefndir til þess að létta undir með hæstv. stj., að mér sýnist, að haga mætti undirbúningnum þannig, að þingið þyrfti ekki að taka mjög langan tíma. Ég álít, að heppilegast væri að hafa fjárlagaþing að haustinu til, vegna þess að á þeim tíma fæst bezt yfirlit yfir fjárhag ríkissjóðs. Það gleður mig, að hv.þm. Snæf. skuli ætla að bera fram brtt. við þetta frv. þess efnis, að þingið verði kvatt saman á haustin. Ég verð að segja það, að það sæti sízt á núv. hæstv. stj. að taka upp þá reglu að láta þing sitja 6-8 mán. ársins, í viðbót við alla þá örðugleika, sem þjóðfélagið á nú við að búa. Langt og leiðinlegt þing er ekki aðeins þreytandi fyrir hv.þm., heldur einnig sannkölluð plága fyrir þjóðina. Þess vegna á Alþ. að sitja sem stytztan tíma, og á þeim tíma ársins, sem beztur er fyrir afgreiðslu fjárl. - Ég er því mótfallinn, að hv.Alþ. verði gert að einskonar dýrtíðaruppbót fyrir okkur þm., sem erum svo ólánssamir að hafa verið kosnir til þess að eiga sæti á þingi, sérstaklega ef þinghaldið á að taka meiri hluta ársins.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég sé ekki ástæðu til þess að innleiða eldhúsumr. um þetta mál. Deilan snýst í raun og veru aðeins um það, hvort rétt sé að samþ. þennan samkomudag eða annan. Ég get ekki stillt mig um að minnast á það, að hv. 5. þm. Reykv. virðist vera farinn að halda eldhúsumr. yfir sjálfum sér og hv. minni hl. þingsins. Menn þurfa ekki annað en að fara í gegnum þingræðurnar til þess að sjá, að það eru þessir menn, sem eiga mesta sökina á því, hve þingið hefir staðið lengi.

Jón Sigurðsson Það er þegar búið að taka ýmislegt fram af því, sem ég ætlaði að segja. Þó vil ég taka það fram, að þegar ég kom suður til Rvíkur í haust, þá gerði ég í huga mínum ráð fyrir, að sú regla yrði tekin upp að halda þing á haustin. Mér er kunnugt um það, að víðsvegar um sveitir landsins gera menn ráð fyrir þessu. Ég varð því fyrir vonbrigðum, þegar ég varð þess var, að þetta er ekki meiningin, heldur þvert á móti að fara að halda þing seinni partinn í vetur. Ég sem bóndi get lýst því yfir, að ég tel haustið bezta tíma, sem völ er á til þinghalds. Og svo er um fjölda bænda um gervallt land. Aftur á móti er þessi tími, sem ákveðinn er í frv., svo óheppilegur, að það getur varla farið hjá því, að með þessum samkomudegi standi þingið fram í miðjan júní. Eins og hv.þm. Borgf. tók réttilega fram, þá er þetta einhver allra versti tími, sem til er fyrir bændur. Mér liggur við að segja, að með þessu móti yrðu þeir bændur, sem sæti eiga á hv.Alþ., útilokaðir frá þingsetu. Ég get ekki séð, að það sé á fullum rökum reist, að þingið geti ekki byrjað á haustin yfirleitt, eins og síðastl. haust. Á haustin er vafalaust bezt að afgreiða fjárl. Það er einu sinni venja, sem venjulega er nokkurn veginn fylgt, að þegar fjárl. hafa verið afgr., þá er litið svo á, að aðalstarfi þingsins sé lokið og að þau mál, sem þá er eftir að afgr., séu yfirleitt ekki svo aðkallandi, a. m. k. ef komið er að endanlegri afgreiðslu þeirra, að þau mættu ekki bíða næsta haust. Viðvíkjandi því, sem hæstv.forsrh. sagði, að það væri sök okkar sjálfst.manna, hversu lengi þingið hefði staðið og hve afgreiðsla mála hefði gengið illa, vil ég aðeins segja það, að mér skilst, að hann kjósi helzt að binda fyrir munn andstæðinganna, til þess að þeir geti ekki látið skoðun sína í ljós.

Sigurður Kristjánsson Ég tel það fullkomlega tímabært að ræða um samkomudag Alþingis. Ég verð að játa það, að mér kom það allmjög á óvart, þegar ég heyrði, að 15. marz hefði verið ákveðinn samkomudagur næsta Alþingis. Með því er Alþingi flutt yfir á þann tíma ársins, sem ég held, að engum lifandi manni þyki æskilegur eða hafi nokkurn tíma þótt. Það hefir nú verið rætt töluvert um það áður, hvaða tími væri hentugastur til þinghalds. Öllum hefir auðvitað komið saman um, að það væri sá tími, er þingmenn hefðu minnstum störfum að gegna heima fyrir. Menn ætluðu í fyrstu, að 15. febrúar væri hentugur samkomudagur Alþingis, en það kom brátt í ljós, að þingið stóð langt fram á vorannir, eða fram í júní, sum árin. Þá hefir og verið stungið upp á haustþingum. En á þeim tíma þurfa bændur að vera bundnir við fjárförgun og sláturstörf.

Er ekki eins hægt að standa í þeim á þingi?

. Jú, en þau sláturstörf eru öllu óheppilegri en hin, því að á þingi er oftast slátrað því, sem er lífvænlegast. Ef menn vilja ekki sætta sig við haustþingin, virðist það liggja næst að hafa vetrarþing, eins og verið hefir, en byrja þingið nokkru fyrr, t. d. 20. jan. Með því að ákveða samkomudag Alþ. 15. marz er auðsætt, að þingið stendur fram í júlímánuð, nema því verði frestað til hausts og þingið þannig háð mestallt árið, og þá teldi ég farið inn á ranga braut. Þó að órói og sprikl sé í mörgum um þessar mundir, má setja einhverjar hömlur á þær hræringar, og við erum ekki stærri eða umsvifameiri en það, að okkur ætti alveg að duga 3 mánaða þig. Lengra þinghald leiðir aðeins til þess að rubba upp leiðinlegu og skaðlegu lagadrasli í viðbót við allt það, sem fyrir er. Ég fer ekki út í þau ummæli hæstv.forsrh., að hv. 5. þm. Reykv. hefði verið að halda eldhúsdag yfir sjálfum sér, vegna þess, að sjálfstæðismenn ættu sök á því, hve þingstörfin hefðu gengið seint. Við sjálfstæðismenn leggjum það óhræddir undir dóm þjóðarinnar, þegar hún les Alþt. frá þessu þingi, hverjir hafi rætt málin af viti og þekkingu og hverjir ekki. Og þjóðin mun líka sjá það af þingskjölunum, hvernig rignt hefir niður frá stj. og fylgifiskum hennar gersamlega vanhugsuðum og greinargerðalausum frv., sem eiga að hafa endaskipti á núv. þjóðfélagsskipun og leggja hana í rústir. Um þessi afkvæmi sín ætlar svo stj. og flokkar hennar að banna andstæðingum sínum að tala, og hefir jafnvel gert tilraunir til að hefta málfrelsi þeirra með ofbeldi. Fyrst bera þeir þetta góðgæti fram fyrir þingið, banna síðan andstæðingum sínum að ræða málin og hælast svo um á eftir. Ég tel það alveg nægilega að verið af hæpnum meiri hl., að drepa allar till. andstæðinganna með ráðnum hug, hversu skynsamlegar sem þær eru, þótt ekki bætist þar við að ætla að taka af andstæðingunum það málfrelsi, sem mönnum er áskilið í stjskr. Ég vil alvarlega vara hæstv.forsrh. við að ganga lengra á þeirri tæpu og hálu braut, að reyna að svipta andstæðinga sína löghelguðum rétti þeirra til að láta í ljós skoðanir sínar um endemisfrv. stjórnarinnar á þingi.

Ólafur Thors Hv. 6. þm. Reykv. hefir nú að mestu tekið af mér ómakið og sagt það, er ég vildi mælt hafa, bæði um sjálft málið, samkomutíma Alþingis, og ræðu hæstv.forsrh. Ég tel, að tvennskonar þingtími komi til greina, að annaðhvort sé háð haustþing eins og nú, eða þá að þingið hefjist svo snemma vetrar, að því geti jafnan verið lokið fyrir miðjan maí, eða 20. maí í síðasta lagi. Sjálfum stendur mér persónulega á sama um, hvor tíminn er valinn. Ég hefði getað látið þetta mál afskiptalaust, ef hæstv.forsrh. hefði ekki komið með þá slettu til Sjálfstfl., að hann ætti sök á því, hve þingstörfin gengju illa. Það er annaðhvort, að hæstv.forsrh. gengur hér blindandi til verks, eða hann er ósvífinn í meira en meðallagi. Allir vita það, að andstöðuflokkar stj. eru í meiri hl. meðal þjóðarinnar, en stjórnarflokkarnir í minni hl. Og nú á að banna fulltrúum þjóðarmeirihlutans að tala á þingi, og það þrátt fyrir það, að þau lagafyrirmæli, sem stj. leggur fyrir þingið, eru með þeim einsdæmum, bæði að efni og frágangi, að hverjum manni hlýtur að blöskra. Ef hæstv.forsrh. er enn óljóst, hvað hér er að gerast, skal ég benda honum á það í fáum dráttum. Það er verið - og þegar búið að nokkru leyti - að draga innflutningsverzlunina að mestum hluta úr höndum þeirra einstaklinga, sem hingað til hafa rekið hana, og svipta þannig fjölda manna atvinnu og framfærslumöguleikum, þrátt fyrir eindregin mótmæli verzlunarstéttarinnar og þrátt fyrir það, að fullvíst er, að þessi verzlun er á allan hátt verr komin í höndum ríkisins. Og auk þessa hafa stjórnarflokkarnir ráðizt inn á hin viðkvæmustu svið einkarekstrarins, fiskverzlunina, sem hagur allrar þjóðarinnar og ríkissjóðs er undir kominn. Og svo langt er gengið í niðurrifsstarfseminni, að stjórnarflokkarnir hafa látið sér sæma að bera fram nýtt frv. um einkasölu á síld, þrátt fyrir milljónatöp hinnar gömlu einkasölu, sem ríkið er nú af veikum mætti að greiða. Ég tel, að Sjálfstfl. sé miklu fremur ámælisverður fyrir það, að hafa ekki notað sér, meira en hann hefir gert, rétt sinn til gagnrýni á afglöp og ósvífni stj. Það má vel vera, að sjálfstæðismenn hafi talað mest á þessu þingi, en þeir hafa líka talað mest af viti. Það er annars engu líkara en að hæstv.forsrh. haldi, að þegar hann varð ráðherra, hafi forsjónin komið í hans eigin gervi norðan af Hornströndum, kannske komið við í Hriflu í leiðinni, og sezt í stól forsætisráðherra. Það er engu líkara en að hin unga stjórn ætli sér í einni svipan að leysa öll þau vandamál, sem hingað til hafa hvílt á herðum margra og þar til bærra einstaklinga. Og ef þjóðin á til lengdar að búa við þá ógæfu, að sá maður sé í stjórnarforsæti, sem þar er nú, þá held ég, að ekki geti hjá því farið, að hann læri það, að það er ekki hygginna stjórna háttur að ætla sér að umturna í einu vetfangi atvinnu- og verzlunarháttum þjóðarinnar og tryggja framgang mála sinna með því að beita andstæðingana ólöglegu ofbeldi.

Garðar Þorsteinsson Ég vil aðeins taka það fram, að mér finnst engin ástæða til þess að stj. sé að gera sér leik að því að hafa þingtímann lengri en þörf er á. En það er alveg augljóst mál, að þing, sem kemur saman í marz, verður frestað í vor og kemur saman aftur að hausti, hlýtur að standa lengur en eitt samfellt þing myndi gera. Ég álít, að yfirleitt eigi þingtíminn að miðast við afgreiðslu fjárl. Þetta þing, sem nú situr, hefir haft umfangsmeiri mál með höndum en flest önnur þing, og þó eru horfur á, að afgreiðslu fjárl. gæti orðið lokið 17. des., eða eftir rúml. 2½ mánuð frá þingbyrjun. Hæstv. forsrh. kom við umr. um þetta mál með þá upptuggu úr Nýja dagbl., að það væri Sjálfstfl., sem tefði þingstörfin. Stjórnarflokkarnir hafa gert talsvert til að reyna að koma þeirri blekkingu inn hjá kjósendum, að þeir vildu halda sér við málefnin og hafa sem stytztan umræðutíma. Í þessu skyni komu þeir í vetur með tilmæli um reglur um ræðutíma og fjölda ræðumanna, sem þeir hafa að vísu ekki minnzt á síðan. En þegar dæma skal um umr. og umræðutíma á þingi, ber ekki síður á það að líta, hverjir gefa tilefni til umr. en hitt, hverjir halda þeim uppl. Það er alkunnugt, að stj. hóf feril sinn með því að gefa út hver bráðabirgðalögin á fætur öðrum. Með þessi bráðabirgðalög kemur stj. síðan til þingsins til að leita samþykkis þess, og þau voru sannarlega svo úr garði gerð, sum þeirra, að það hefði verið til of mikils mælzt, að við þeim hefði verið þagað. Ein þessara bráðabirgðalaga fengu nú þá útreið, að meiri hl. þings lýsti yfir því, að forsrh. hefði brotið stjskr. með því að ekki hefði verið nægilegt tilefni til útgáfu laganna. Ég held, að það hefði hvergi getað viðgengizt í þingræðislandi, nema hér, að stj. sæti að völdum, eftir að hafa fengið áminningu frá meiri hl. þings fyrir að hafa brotið stjskr. Og sérstaklega er þetta leiðinlegt fyrir stj., sem alltaf er með lýðræðið á vörunum. Andstæðingar stj. munu ekki þola það þegjandi, að fram séu borin einkasölufrv. í tugatali, sem svipta einstaklinga hundruðum og þúsundum saman atvinnu þeirra. Enda hafa þegar borizt mótmæli gegn þessum fyrirætlunum stj. frá þúsundum mann,. Stj. þarf ekkert að furða sig á því, þó að sjálfsæðismenn taki hanzkann upp fyrir þessa menn.

Hvað er þetta annað en málþóf?

. Mér er sagt, að á síðasta þingi hafi hæstv. fjmrh. verið einhver allra mesti málþófsmaður, þótt hann hafi hægt um sig nú, af því að hann finnur, að hann er ekki starfi sínu vaxinn, enda mun hann hafa fengið bendingu um það frá flokksbræðrum sínum í fjhn., að bezt myndi vera, að hann hefði sig ekki mikið í frammi. Þessi hæstv. ráðh. hefir borið fram hvert skattafrv. á fætur öðru, án þess að gera nokkru grein fyrir, hvaða tekjur þau myndu gefa, og eitt slíkt síðast í dag. Stj. má vita, að meðan hún ber fram frv., sem ganga svo mjög á rétt alþýðu manna sem einkasölu- og skattafrv. hennar, mun Sjálfstfl. ekki taka þeim með þögn og þakklæti. Hún þarf ekkert að furða sig á því, þó að þeir, sem unna frelsi og einstaklingsframtaki í landinu, spyrni á móti kúgunartilraunum hennar. Stj., sem lofaði sparnaði, en hefir lagt nýjar milljónabyrðar á skattþegna ríkisins, getur ekki búizt við því, að andstæðingarnir hummi slíkt fram af sér þegjandi.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég sé ekki ástæðu til að fara út í þær umr., sem lent hafa vítt og breitt í sambandi við þetta mál, heldur ætla ég að minnast á tvö atriði í umr., sem virðast byggð á misskilningi. Ég vil taka það skýrt fram, að það hefir aldrei verið sagt af hálfu stj., eða flm. frv., að það ætti að setja þing í vor og fresta síðan nokkrum hluta þess þangað til að hausti. Hitt atriðið er, að hér er ekki verið að ræða um neitt framtíðarskipulag, heldur aðeins bráðabirgðafyrirkomulag. Ég tel, að þessar tvær skýringar frá minni hendi sé nægilegt svar við því, sem fram hefir komið í umr., af því ég tel ástæðulaust, að farið sé að innleiða almennar eldhúsdagsumr. í sambandi við þetta mál. ALÞINGISTÍÐINDI 1934 FERTUGASTA OG ÁTTUNDA LÖGGJAFARÞING C UMRÆÐUR UM FALLIN FRUMVÖRP OG ÓÚTRÆDD REYKJAVÍK RÍKISPRENTSMIÐJAN GUTENBERG 1935 Aðalefnisyfirlit og skammstafanaskrá fyrir B-deild. Efnisskrá C-deildar. Atvinna við siglingar ... ............ . 383 Atvinnudeild við Háskóla 526 Íslands . . . . . . . . Barnafræðsla ............................ 414 Berklavarnir ........................... . 377 Bifreiðaskattur o. fl. .................... 268 Bygging og ábúð jarða í almannaeign .... 401 Bæjargjöld á Akureyri .................. . 1 Bændaskólar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 517 Efnivörur til iðnaðar .................. 357 Einkasala á fóðurmjöli og fóðurbæti ...... 499 Fangelsi ................................. 520 Fasteignaskattur ......................... 406 Fasteignaveðslán landbúnaðarins .......... 415 Fátækralagabreyting (frv. JS) ............ 305 Fátækralagabreyting (frv. PZ og ÞorbÞ) .. 346 Fátækralagabreyting (stjfrv.) .......... 255 Fávitahæli ............................... 5l4 Ferðamannaskrifstofa . . .. . . . 317 Fiskiráð ..... ......................... 279 Fiskveiðasjóður Íslands (frv. BJ o. fl.) .... 409 Fiskveiðasjóður Íslands (frv. JJós o. fl.) .. 389 Framfærslulög ........................... 349 Friðun náttúruminja .................... 527 Frystigjald beitusíldar ................. . 414 Hafnarlög Siglufjarðar .................. 529 Háskóli Íslands . ....................... 526 Hlutabréfakaup í Útvegsbankanum ........ 392 Hússtjórnar- og vinnuskóli kvenna í Rvík 522 Innlánsvextir og vaxtaskattur ............ 404 Jarðræktarlög (frv. PM) .................. 440 Jarðræktarlög (frv. ÞBr) ................ 452 Kosningar í sveitamálum og kaupstaða (frv. SE) ............................ 274 Kreppulánasjóður (frv. HV og PZ) ...... 40 Lax- og silungsveiði .................... 344 Léttverkuð saltsíld ...................... 267 Líftryggingastofnun ríkisins . . . .. . . ...... 440 Lýðskóli með skylduvinnu nemenda ...... 195 Meðlag með börnum ekkna .............. 440 Nýbýli ................................ 415 Opinber ákærandi .. ............. 178 Prestlaunasjóður.................... 358 Ráðstafanir vegna fjárkreppunnar (frv. GG) 23 Ráðstafanir vegna fjárkreppunnar (frv. HannJ og MT') ........................ 47 Rekstrarlánafélög .................. 440 Ríkisborgararéttur (frv. allshn.Nd.) .... 343 Ríkisgjaldanefnd ......................... 441 Ríkisútgáfa skólabóka ................... 199 Sala Hvanneyrar í Siglufirði ............ 304 Samkomudagur reglulegs Alþingis 1935 .. 543 Símalagabreyting (frv. JBa1d) ............ 521 Skuldaskilasjóður útgerðarmanna ........ 61 Strandferðir .. ........................ 306 ~ Söfnunarsjóður 426 Íslands .................. Talstöð í milliferðaskipum . . . . . . . . . . . . . . . . 477 Tilraunastarfsemi í þágu landbúnaðarins 560 Trjáplöntur og trjáfræ ................... 21 Útgerðarsamvinnufélög ................. 4(18 Vegalagabreyting (frv. JBald og JJ) .... 519 Vegalagabreyting (frv. ÞÞ og ÞBr) ...... 518 Verzlunarskuldir ......................... 375 Vigt á síld .............. ,.............. 471 Virkjun Fljótaár ............ ........ 273 ' Yfirstjórn nokkurra ríkiseigna í 505 Ölfusi .... Þingsköp Alþingis (frv. TT) ............ 277 Þjóðjarðasala og kirkjujarða ............ 382 Ættaróðal og óðalsréttur ................ 414

Jóhann Jósefsson Það eru sjálfsagt skiptar skoðanir um það meðal hv.þdm., hver tími sé heppilegastur til þingsetu og þinghalds. Hæstv. forsrh. sagði, að það hefði aldrei verið sagt, að það ætti að fresta þingi í vor þangað til að hausti, þannig að láta það hefjast 15. marz og standa fram á vorið, en fresta því síðan. Það er rétt, þetta hefir ekki verið sagt, en ég er ákaflega hræddur um, að niðurstaðan verði sú, að fjárl. verði ekki afgr. fyrr en í haust. Eins og aðstaðan er nú, er það ákaflega erfitt fyrir alla, ekki sízt stj., að afgr. fjárl. fyrri part árs. Það er almennt viðurkennt, að heppilegast sé að afgr. fjárl. síðari hluta árs. Þó ég þori ekki að fullyrða, að svo muni fara, þá leyfi ég mér að láta í ljós fullkominn ótta um það, að afleiðing þessa frv., ef samþ. verður, verði tvö þinghöld. En ef á að forðast allt það, sem leitt geti til þess, að tvö þinghöld verði á árinu, þá er ráðið það, að hafa þingið að haustinu; þá er bezt aðstaða til þess að setja fjárl. og þá er líka aðhald með það, að ljúka þingi fyrir áramót. Þinghaldið kostar nú kringum 1/4 millj. kr. á ári, og ef áfram heldur í sömu stefnu og nú horfir, gæti maður búizt við, að kostnaðurinn yrði tvöfalt meiri, og jafnvel helmingi meiri en það. Hitt atriðið, sem hæstv. ráðh. kom með, er ekki ástæða til að ræða meira; því hefir verið svarað af hv. 6. þm. Reykv. o. fl. Ég vildi aðeins láta í ljós skoðun mína um þinghaldið. Ég tel, að ekki megi koma fyrir, að halda þurfi nema eitt þing á næsta ári, og ég tel, að heppilegur tími til þess, að svo megi verða, sé ekki sá, sem í frv. er lagt til.

Jón Pálmason Ég skal ekki tefja umr. lengi, en ég vil aðeins víkja að því máli, sem fyrir liggur, nefnilega á hvaða tíma næsta þing skuli byrja. - Ég sé það í hendi minni, að það mun horfa til nokkurra vandræða að koma þingtímanum svo fyrir að þessu sinni, að ekki verði nokkur árekstur af við atvinnurekstur ýmsra þeirra manna, sem á þingi sitja, því hagsmunir þeirra rekast allmikið á. Kemur þetta sérstaklega fram nú vegna þess, að breytt var til með þinghaldið á þessu ári, svo að stutt liður á milli, ef þing kemur saman aftur á lögskipuðum tíma. Frá hagsmunalegu sjónarmiði minnar stéttar mun hentugast, að þingið komi jafnan saman á þeim tíma, sem stjskr. nú tiltekur, 15. febr., og sé ég þá enga ástæðu til, undir venjulegum kringumstæðum, að ekki sé hægt að ljúka því fyrir miðjan maí, eða á þremur mánuðum. Nú hefir hæstv.forsrh. lýst því yfir, að ekki muni vera hægt að koma við í þetta skipti að byrja þing eins snemma og stjskr. tiltekur, og er ég ekki fær um að dæma, hvort þær ástæður, sem hann færði fram, eru á svo sterkum rökum reistar, að svo hljóti að verða. En ég hygg, að ef ljúka á þinginu í einu, þá verði annaðhvort að byrja það fyrr en frv. gerir ráð fyrir, eða það reki sig herfilega á atvinnuhagsmuni a. m. k. þeirra þm., er landbúnað stunda. Um þá tilhögun, sem höfð var í ár, að láta þingið koma saman að haustinu, er það að segja, að það er ákaflega óhentugt fyrir marga að fara frá heimilum sínum, þó ekki sé fyrr en 1. okt., hvað þá ef byrja ætti í september, eins og sumir hafa stungið upp á. Þá verð ég að segja, þó leiðinlegt sé að ýmsu leyti og óhentugt að sitja þing fram yfir hátíðar, að það væri skárra heldur en að gera mönnum svo erfitt fyrir sem hlyti að verða, ef byrja ætti þingið í september. Að öllu þessu athuguðu vil ég láta eindregið í ljós, að ég kysi langhelzt, ef hægt væri að byrja næsta þing fyrr heldur en tiltekið er í þessu frv., og ljúka því svo snemma, að ekki horfi til vandræða fyrir mig og aðra, sem svipað stendur á um hvað atvinnu snertir. Ég þarf svo ekki að fara um þetta fleiri orðum, því ég ætla ekki að fara að tala um orsakirnar til þess, að þetta þing hefir orðið svo tafsamt sem raun ber vitni um; að þeim hafa ýmsir af flokksbræðrum mínum réttilega vikið. En mér er fyllilega ljóst, að fyrir næsta þing hljóta að koma ýms tafsöm mál, sem gera það að verkum, að naumast er hægt að vænta, að því verði lokið á miklu styttri tíma en þessu. Má þar til nefna launamálið, sem að öllu sjálfráðu hlýtur að verða eitt af aðalmálum næsta þings.

Pétur Halldórsson Mér þótti óþarft af hæstv.forsrh. að láta þau orð, er ég sagði hér áðan, ganga svo nærri sér, að gefa þeirra vegna tilefni til allra þeirra umr., sem síðan hafa farið hér fram. En það er ekki í fyrsta sinn sem svipaðar ástæður verða til að lengja hér umr. Og ég vil taka það fram aftur, að aðalatriðið í þessu efni fyrir ríkisstj. og þm. tel ég að eigi að vera það, að hafa þingið stutt næsta ár. Er þarfleysa að hafa þingið lengra en það, sem tekur til endanlegrar afgreiðslu fjárl. Það hefir verið og á að vera reglan um þinghaldið. Það er játað af öllum, að heppilegasti tíminn til samningar fjárl., þannig að líkur séu til, að áætlun standist, sé haustið. Á síðustu árum hefir aukizt þörfin til að vita um afkomu líðandi árs við samningu fjárl. Er því sérstök ástæða til þess nú að hafa þing að hausti. Er ríkari nauðsynin á að gæta þessa atriðis en tillit til þess, á hvaða tímum þm. eiga auðveldast um að mæta á þingi. Þess vegna á aðalreglan að vera sú, að haldin séu haustþing. Eins og hv. 7. landsk. vil ég henda á það atriði, að sérstök hvöt er fyrir þm. að ljúka af þinginu áður en jól fara í hönd. Þetta yrði góð og nauðsynleg hvöt. Finnst mér ískyggilegt þetta frv. um þinghald þegar í byrjun næsta árs, og er engu líkara en þingi sé ætlað að standa nær helming ársins 1935. Er það og þvert á móti vilja þjóðarinnar, að þm. auki að gamni sínu kostnað við þinghald. Þingið á ekki að þurfa að standa miklu lengur en þann tíma, sem það tekur að afgreiða fjárl. En nú er það sérstaklega ískyggilegt, að hæstv. stj. hefir komið upp fjölda stofnana, sem ætlazt er til, að ausi frv. inn á þingið að ári, sem mörg eru til þess líkleg að verða mikil umr.efni, og kynni þá svo að fara, að þingtíminn yrði harla langur, ef taka ætti það allt til fullrar meðferðar. Er þarflaust að miða þingtímann við slík mál, heldur á að miða hann við afgreiðslu fjárl. og halda stutt þing. Hitt gæti tekið meira en helming ársins. Mér þykir frv. ískyggilegt, og er ég því andvígur, að þing komi saman þegar í marz næstk. Liggja ekki heldur fyrir þau mál, að þau megi ekki bíða til hausts, eins og fjárl. Legg ég því ríka áherzlu á, að þingið verði ekki haldið í byrjun næsta árs og þingkostnaðurinn þannig tvöfaldaður. Er engin þörf á að lengja þingtímann þannig vegna þessara mála, sem rigna mun yfir þingið, og mega þau vel bíða hentugra tækifæris. Þetta virðist mér vera aðalatriði málsins, og mun ég halda mér að því við atkvgr.

Hannes Jónsson Það er víst tilgangslaust að ræða þetta mál, því að það mun vera fyrirfram ákveðið af stj.flokkunum, hvernig því verður hagað, og líka það, hvort þing verður haldið aftur að hausti. Þeir hafa reyndar ekkert ákveðið svar gefið í því efni, og hefir verið látið heita svo, sem það færi eftir því, hvernig næsta þing ynnist. Ég hefi ekkert svar getað fengið þessu viðvíkjandi, utan það, sem lesa má út úr orðum hæstv. ráðh., en ekkert hefir þó verið látið uppi um það, hvernig störfum þingsins skuli háttað, svo að ekki valdi óþarfa tímatöf. Þetta einræði er nú orðið svo algengt, að ekkert stoðar í móti að mæla. Bendi ég þar á sem dæmi þá fádæma málsmeðferð, sem Framsfl. hafði í Sþ. áðan, þar sem ósvífnin náði út yfir öll takmörk (Mér þætti vænt um, ef hæstv. forseti vildi undirstrika þetta með hringingu). Þessi ásökun á þó ekki við nema um Framsfl., því að Alþfl. kom drengilega fram í þessu máli og vildi viðurkenna rétt Bændafl. til að hafa mann í lögjafnaðarn. Til þess að sýna, hversu hróplegt ranglæti hér er látið fram fara, bendi ég á það, að í Danmörku hefir það alltaf verið talið sjálfsagt af stærri flokkunum, að hinir smærri flokkar ættu fulltrúa í þessari n. Störf þessarar n. eru svo þýðingarmikil fyrir þjóðina, þegar að því rekur, að útkljá verður afstöðu okkar til sambandsþjóðarinnar. Þetta dæmi, ásamt mörgu fleiru, sýnir þvílíkt ofbeldi af hálfu Framsfl. gagnvart þingi og þjóð, að búast má við öllu úr þeirri átt, sérstaklega þegar það er athugað, sem ég hefi fyrir satt, að Framsfl. hefir ekki stillt upp nema einum manni í n., en einn maður eða fáir hafa tekið sér það vald að útnefna annan, aðeins til þess að koma í veg fyrir þátttöku Bændafl., enda þótt formannsómyndin hafi þegar verið búinn að lýsa yfir því, að hann ætlaði ekki að koma að nema einum manni fyrir sinn flokk.

Forseti (JörB): Þetta var dálítið utan við efnið hjá hv.þm.

Flm. (Einar Árnason) Ég þarf ekki að fylgja þessari litlu þáltill. úr hlaði með mörgum orðum. Ástæðan til þess, að við flm. berum hana fram, er sú, að við teljum nauðsynlegt að rannsaka, hvernig heppilegast er að koma Ólafsfirði í vegarsamband við aðrar sveitir. Því er þannig háttað, að Ólafsfjörður hefir engar samgöngur á landi við nærliggjandi sveitir, nema eftir ómerkilegum götuslóðum. Ólafsfjörður gengur inn í fjallgarðinn vestan við Eyjafjörð, og eru þar hrikaleg og illkleif fjöll á milli Eyjafjarðar og Skagafjarðar. En inn úr botni fjarðarins liggur eina leiðin, sem hugsanleg er til umferðar vestur á við, áleiðis til Fljóta í Skagafirði. Á þessari leið er heiði, sem nefnist Lágheiði. Hún er tiltölulega lág og brattalítil og álitin góð til vegarlagningar. En þar er enginn vegur, nema troðningar fyrir hesta og gangandi menn. Þetta er áreiðanlega eina leiðin, sem hægt er að fara til þess að koma á sæmilega greiðfærum vegi milli Ólafsfjarðar og Fljóta í Skagafirði. Ólafsfjörður er allstórt þorp. Þar er útgerð í blóma og verzlun og atvinna í allgóðu gengi. Þess vegna yrði vegarsamband þarna á milli þessara héraða, Ólafsfjarðar og Fljóta, til mikils gagns á allan hátt, bæði fyrir Ólafsfjörð og sveitirnar vestan heiðarinnar, sérstaklega í verzlunarviðskiptum. Ólafsfjörður kemst einnig í samband við Siglufjörð á þennan hátt landleiðis, þegur vegur er kominn úr Fljótum yfir Siglufjarðarskarð. Má þá segja, að héruðin - Fljótin og Stífla - hafi fengið verzlunarstaði á báðar hendur, þar sem eru Ólafsfjörður og Siglufjörður. - Nú er í þáltill. aðeins farið fram á, að stj. láti rannsaka þetta vegarstæði yfir Lágheiði og gera áætlun um, hvað kostar að leggja akveg yfir hana. Sjálfur hefi ég ekki farið yfir þessa heiði, en ég hygg, eftir sögu kunnugra manna, sem hafa athugað þetta, að það muni ekki vera mjög dýrt. En það kemur náttúrlega í ljós á sínum tíma, enda er það ekki beinlínis viðkomandi þessari till., því að hér er ekki um neitt fjárframlag að ræða til vegarbyggingar. Ég geri ráð fyrir, að hv.þd. taki þessari till. vel og vilji stuðla að því, að þessi rannsókn fari fram. Einnig geri ég ráð fyrir, að hæstv. stj. sjái sér fært að láta athuga og rannsaka þessa leið á næsta sumri, svo að hægt sé að hefja vegarlagningu inn eftir Ólafsfjarðarsveitinni, áleiðis til Lágheiðar, þegar á næsta hausti. Þar er nú þegar kominn alllangur vegarkafli, en það þarf að bæta nokkru við bann, áður en talizt getur bílfært að Lágheiðarskarði. - Ég þarf ekki að fara um þetta fleiri orðum, en vænti góðra undirtekta og stuðnings hv.þdm. við þetta mál.

Magnús Jónsson Ég ætla ekki að amast við þessari þáltill., en langar til að beina einni fyrirspurn til hv.flm. Mér hefir verið sagt af kunnugum manni, að vegamálastj. sé þegar búinn að láta rannsaka þetta vegarstæði og að það liggi fyrir skoðunar- og álitsgerð um það. Ef svo skyldi vera, þá er náttúrlega ekki mikil ástæða til þess að samþ. þessa þáltill. - Það var aðeins þetta, sem ég vildi spyrja um.

Flm. (Einar Árnason) Út af fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. skal ég geta þess, að ég hefi heyrt þetta sama, að það hafi farið þarna um áður einhver maður frá vegamálastjóra einhverntíma. En mér er ekki kunnugt um, að mælingar eða áætlanir hafi verið gerðar um þessa vegarlagningu. Vegurinn er alllangur. fyrst og fremst yfir heiðina, og svo út í Stíflu í Fljótum. Ef svo væri, að þessi athugun hefði áður farið fram, þá er hér náttúrlega ekki um mikið verk að ræða. En mér er ekki kunnugt um, að þetta verk hafi verið unnið til nokkurrar hlítar, og veit ekki, hvort hæstv. stj. getur upplýst það. En það er a. m. k. ekki mikil áhætta að samþ. þessa till. og ætti ekki að spilla neinu. Ef till. verður hinsvegar felld, þá verð ég að líta svo á, að hv.þd. telji óþarft, að verið sé að reka á eftir þessu máli.