Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Á síðasta þingi var af þm. Reykv. flutt frv. þess efnis, að allur Seltjarnarneshreppur skyldi lagður undir Reykjavík. Frv. var fellt við 1. umr., svo að það komst ekki einu sinni í nefnd. Nú flytjum við þm. Reykv. annað frv., sem fer miklu skemmra en hið fyrra, um að leggja aðeins lítinn hluta úr hreppnum undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Það er enginn vafi á, að þetta er nauðsynlegt fyrir Reykjavík, enda er varla nokkur maður hér, sem ekki æskir þess. Seltjarnarneshreppur er, eins og menn vita, í 4 pörtum: í fyrsta lagi Seltjarnarnesið sjálft, síðan liggur landið eins og fleygur inn í Reykjavík úr suðrinu á milli Kaplaskjóls og Fossvogs. Þá nær hreppurinn yfir Viðey og í fjórða hlutanum eru 3 jarðir uppi undir Mosfellssveit. Nú fer frv. þetta aðeins fram á að leggja fleyginn inn í Reykjavíkurland, jarðirnar Þormóðsstaði og Skildinganes, undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, ásamt löndum og lóðum, sem seldar hafa verið frá þeim. Í Skildinganeslandi er verzlunarstaður, sem með lögum frá 1928 hefir verið lagður undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur að því er snertir tollgæzlu og lögreglustjórn. Það liggur í augum uppi, hvað eðlilegt þetta er, þegar þess er gætt, að annars þyrftu Skildinganesbúar að sækja þetta alla leið til Hafnarfjarðar. Skildinganes notar fjölmörg hlunnindi Reykjavíkur, eins og t. d. skóla, höfn og götur bæjarins, en hinsvegar gjalda íbúar þess ekki útsvar nema til hreppsins. Það er líka nauðsynlegt fyrir þá að fara að fá ýms hlunnindi, sem Reykjavík hefir nú, t. d. vatn og rafmagn. Við flm. höfum ekki tekið fram ákveðna upphæð til skaðabótagreiðslu handa hreppnum, af því að enginn samningur liggur fyrir um það. Eins og menn vita, er borgarstjórinn aðeins settur í embættið. Það verður innan skamms auglýst, svo að borgarstjóri hefir ekki viljað taka neina ákvörðun í þessu efni. En fyrir 2. eða 3. umr. málsins geta verið fengnir samningar eða neitun á samkomulagi. Eins og sjá má í frv., viljum við, ef ekki næst samkomulag, láta skipa matsnefnd, sem báðir aðiljar skuli hlíta. Ég vænti þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.

Ólafur Thors Eins og hv.flm. tók fram, lá fyrir síðasta þingi frv. svipað þessu og um það urðu langar og miklar umr., svo að ekki er ástæða til að ræða málið nú eins og það sé ókunnugt hv. dm. Ég leyfi mér aðeins að minna hv.flm. á afdrif málsins í fyrra. Það var drepið þegar við 1. umr., enda hygg ég, að þm. hafi ekki aðeins verið mjög mótfallnir efni þess, heldur var það einnig svo úr garði gert að forminu til, að ekki var vansæmdarlaust fyrir Alþingi að samþykkja það. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp fáeinar setningar úr frumræðu minni í þessu máli á síðasta þingi. Það er um að ræða kvöð þá, sem Alþingi hefir lagt á aðilja, áður en hreppar geti orðið sameinaðir: „Hvað hefir nú Alþingi sagt áður um þetta? Það nýjasta, sem sagt hefir verið um þetta, sést í sveitarstjórnarl. frá 1927. 19. gr. þeirra laga segir svo: „Eigi skal neinu máli, er varðar einhverja sérstaka sveit, til lykta ráðið fyrr en álits hreppsnefndar þar hefir verið leitað um það. . .“ Og 42. gr. segir: „Eigi skal neinu máli, er varðar einhverja sýslu sérstaklega, til lykta ráðið fyrr en álits sýslunefndar þar hefir verið leitað um það“. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um, hversu skýr og glögg þessi ákvæði sveitarstjórnarlaganna frá 1927. eru, því síður þar sem vilji hv.þm. kom svo greinilega fram í fyrra. Ég bendi aðeins á, að málið er enn undirbúið á sama hátt og í fyrra, þ. e. a. s. gersamlega óundirbúið. Hv. flm. telur málið horfa öðruvísi við nú, af því að ekki er farið fram á að innlima nema nokkurn hluta Seltjarnarneshrepps í Reykjavík. En ég vil leiða athygli hv.þm. að því, að hér er verið að fara eftir kænum ráðum hins hyggna manns, hv. 3. þm. Reykv. Hann sagði í fyrra: „Það dettur engum í hug í alvöru, að sú þröngsýni ríki lengi, að ekki verði smámsaman höggið af nesinu og lagt undir Reykjavík. En menn eru svo smámunasamir, að þeir geta frekar fallizt á, að þetta sé gert í smáskömmtum“. Nú hefir þessi ágæti þm. fundið smáskammta við smámunasemi hv.þm., og vænti ég, að hv.þm. kunni að svara honum eins og hann á skilið. Það er svo sem auðvitað, hvert stefnir, ef við réttum fram litla fingurinn. Þá verður öll höndin tekin - smám saman. Og það er hreint og beint hlægileg viðbára, að ekki sé hægt að fullnægja lögunum frá 1927, af því að borgarstjórinn sé bara settur í embættið. Það er heilt ár, síðan þm. vísuðu þessu frv. frá og vildu ekkert um þetta heyra, en nú sýna flm. þá frekju, að leggja frv. fyrir deildina aftur. Ég ætla til gamans að rifja upp nöfn þeirra hv.þm., sem í fyrra stóðu fastast gegn frv., sem að efninu til var það sama og þetta frv. Það voru þeir: Hv. þm. S.-Þ., hv.þm.N.-Ísf., hv. 2. þm. Skagf., hv. 1. þm. Árn., hv.þm. V.-Sk., hv. 1. þm. Skagf., 2. þm. G.-K., hv.þm. Borgf., hv.þm. Dal., hv. 1. þm. S.-M., hv.þm. A.-Sk., hv.þm. V.-Ísf., hv. 2. þm. Eyf., hv.þm. Mýr., hv. 1. þm. Rang., hv.þm.N.-Þ., hv.þm. V.-Húnv. Þetta er álitlegur hópur af ágætum mönnum, og vona ég, að þeir standi eins fast saman nú og í fyrra og felli frv. strax.

Jón Ólafsson Ég hefi ekki ástæðu til að svara hv. 2. þm. G.-K. mörgu. Hann hefir lesið heilmikið upp úr þingtíðindunum frá í fyrra, og hyggst með því að brýna hv.þm. til fylgis við sig, en engin rök hefir hann borið fram, máli sínu til stuðnings. Og þegar hv.þm. siteraði sveitarstjórnarlögin, gerði hann það bara sér í vil. En til eru önnur lög, sem líka mæla svo fyrir, að þegar fjöldi fólks þarf á að halda, megi sameina tvo hreppa. Þetta hefði átt að koma skýrar fram í ræðu hv. 2. þm. G.-K. Það er háttur góðra manna, að þegar mál kemur betur undirbúið og lagað frá því, sem áður var, að líta á það með sanngirni og athugun, og ef þeir sjá nauðsyn þess, samþykkja þeir það, þótt áður hafi þeir verið á móti því. Hv. 2. þm. Reykv. gat þess í ræðu sinni, af hvaða ástæðum væri sjálfsagt að leggja þetta litla land undir Reykjavík. Það er nauðsynlegt fyrir bæ eins og Reykjavík að ráða yfir löndum til beggja handa, til þess að bæta skipulag bæjarins, auka fegurðina, auka þægindin. Það er ómótmælanlegt, að því lengur sem það dregst að koma skipulagi á Reykjavíkurbæ, því erfiðara og dýrara verður það, bæði fyrir bæinn sjálfan og þá landshluta, sem hlut eiga að máli. Þetta hljóta allir að sjá, sem vilja hugsa um málið af sanngirni. Hv. 2. þm. Reykv. hefir tekið fram, hversu mikilla þæginda fólk úr Seltjarnarneshreppi, en þó einkum Skildinganesbúar, njóta frá Reykjavík; hér nota þeir höfn, vegi, skóla o. s. frv. Margt fleira gerir þetta svo augljóst og sjálfsagt, - að ég ekki tali um það, að þeir sækja nær allt bjargræði til Reykjavíkur. Út á það er auðvitað ekkert að setja í sjálfu sér. Margt gerir það svo eðlilegt, að þessir hlutar sameinist. En fyrir mér er aðalástæðan sú, að þessi blettur komizt sem fyrst undir yfirráð skipulagsnefndar bæjarins, svo að einhver mynd verði á sínum tíma á allri tilhögun þar. Hv. 2. þm. G.-K. var eiginlega að ala á því, sem er ýmissa þm. veikasta hlið oft og einatt. Það er eins og sumum finnist, að þeir eigi ekki að gera neitt fyrir Reykjavík. Það er eins og hún sé einhver Sódóma, einhver vandræðastaður, sem megi ekki rétta hjálparhönd eða geta neitt fyrir. En ég er nú sannfærður um það, að því lengra sem líður, sjá menn betur, að höfuðstaður Íslands er að mörgu leyti sameiginleg eign allra landsmanna, - þeim til sóma eða skammar, eftir því, hvernig er að honum búið. Þessi höfuðstaður ásamt sjávarþorpum hefir komið þar að liði, sem mest þurfti. Þegar útflutningur fólks var svo mikill, að næstum horfði til landauðnar, þá kemur Reykjavík í broddi fylkingar og stöðvar þennan straum. Og ég held, að þeir, sem geta litið nokkurn veginn heilbrigt á málið og sjá, hve miklar tekjur ríkissjóði leggjast til frá Reykjavíkurbæ ásamt fleiru og fleira, hljóti að viðurkenna, að hér var rétt að farið. Hér var fólkið stöðvað, til þess að inna af hendi þau störf í þjóðfélaginu, sem það þurfti á að halda, og inna af hendi þau gjöld, sem öllu landinu verða til gagns og framfara. Allt þetta eru ærnar ástæður til þess, að allir, sem vilja landinu vel, eiga að hlynna að því, að hér vaxi upp sá bær, sem geti tekið á móti þeim, sem landið ekki getur framfleytt. Og þetta geta menn m. a. með því að hjálpa bænum til að skipa svo málum sínum, að bæjarfélagið megi sem bezt blómgast og blessast í framtíðinni. Það er þetta, sem við flm. frv. förum fram á, og ekkert annað. Hér er ekki talað um að taka neitt af neinum, nema fullt gjald komi fyrir. Lítum á það, hvað bæjarfélagið innir af hendi fyrir ríkissjóð. Það mun leggja til árlega nálægt 3/5 af tekjum hans. Þetta út af fyrir sig ætti að mæla eindregið með því, að þingið geri sitt til þess að leggja ekki stein í götu bæjarfélagsins. Út af því, sem hv. 2. þm. G.-K. var að ala á, væri ekki úr vegi að minna á það, að æðimargir foreldrar úti á landi senda börn sín hingað bæði til að leita sér menntunar og freista gæfunnar. Jarðnæði vantar - enn sem komið er - fyrir sumt af því fólki, sem elst upp í sveitinni. Reykjavík hefir tekið vel á móti mörgu þessu fólki og gefið því tækifæri til að brjóta sér veg. Og víst má segja, að sveitirnar hafa á þennan hátt lagt bænum til mikinn kraft til framfara. Allir vita, að bærinn er líka að verða meir og meir skjól fyrir þá menn, sem hafa slitið kröftum sínum víðsvegar á landinu, en koma hingað til þess að hvíla sig eftir vel unnið starf og njóta margs þess, sem Reykjavík hefir fram yfir ýmsa aðra staði. Árlega kemur fjöldi af slíkum mönnum, og ekki ættu þeir, sem að þeim standa víðsvegar á landinu, að hafa á móti því, að hlynnt sé að bænum svo sem mögulegt er, án þess að ríkissjóður leggi neitt af mörkum. Því betri framtíð á þessi bær, því meira sem gert er fyrir hann í tíma. Sé ekki hirt um að skipuleggja það, sem hægt er, fyrr en í ótíma, verður það allt margfalt dýrara og óþægilegra í alla staði. Ég get sagt það fyrir mitt leyti sem eigandi að nokkru landi á nesinu, að ég er hér ekki að tala fyrir minn part, heldur þvert á móti, því að það kynni vel að geta farið svo, að ég vildi setja mig þar niður á sínum tíma. En ég sé, að hér er um svo mikla nauðsyn bæjarins að ræða. Ég sé og, að ekki verður móti staðið til lengdar, að bærinn fái þennan blett, hvað sem hinum skikunum líður á nesinu, og því vil ég ekki ganga í gegn því, að bærinn geti tekið hann nú þegar til umráða. Ég álít ástæðulaust að lengja mikið umr. um þetta mál. Það hafa ekki verið færðar neinar virkilegar ástæður móti því, enda er það ekki hægt, þegar gengið er þannig frá, að fullar bætur eiga að koma fyrir það, sem látið er af hendi. Það er nú svo, að það mundu vera byrjaðir samningar milli hreppsins og bæjarins, ef ekki væri þetta millibilsástand, óvissan um hver verður borgarstjóri. Og ég er í engum vafa um, að samningar takast um þetta mál, þegar Alþingi sýnir, að það vill ljá því eitthvert lið. Því að hrepparnir, sem liggja umhverfis Reykjavík, hafa hingað til haft vit á að selja sína vöru fulldýrt. Einn hreppur hér í nánd ætla ég að fengi þá fúlgu, sem léttir mjög í framtíðinni gjöld hreppsbúa til sveitarþarfa. Ég geri ráð fyrir, að þessi landskiki, sem nú er um að ræða, verði ekki virtur lægra en það, að verðmæti hans skapi þeim ekki lakari aðstöðu en þeim hrepp, sem ég gat um, jafnvel að hreppsbúar geti byggt sín útgjöld aðallega á þeirri fúlgu, sem þeir myndu fá greidda. Ég leyfi mér að vænta þess, að þessu máli verði vísað í n. Hún mun þá vitanlega gera þær kröfur, sem henni sýnist, og kemur þá fyrir báða parta að svara til þeirra krafna.

Ólafur Thors Ég sé ekki ástæðu til þess að flytja hér langt erindi eða færa fram mörg rök vegna ræðu hv. 3. þm. Reykv. Hann sagði, að ég stæði rökþrota í málinu. Hann ætti skilið, að ég gerði honum þann greiða að lesa upp úr þingtíðindum þau rök, sem annarsvegar voru flutt í fyrra með málinu, og hinsvegar þau rök, sem ég flutti. En af því að þessi hv.þm. og ég erum hinir mestu vinir, þrátt fyrir það þótt við séum ekki á einu máli um þetta, þá ætla ég að hlífa honum við því að þessu sinni. En ég mun þá gera það síðar, ef málið fer í nefnd og til 2. umr. Ég tók það einmitt fram í fyrri ræðu minni, að ég áliti í raun og veru óþarft að tala um efnishlið þessa máls, vegna þess að hún er í fersku minni allra þm. síðan málið lá fyrir í fyrra. Hv. þm. færði fram þau rök, að Reykjavíkurbæ væri nauðsynlegt að fá þennan landskika. Hann byggði rök sín á því, að Reykjavík mundi hvort sem er fyrr eða síðar fá hann, en því hagkvæmara væri fyrir Reykjavík sem það gerðist fyrr. Nú neita ég ekki, að þetta er rétt hjá hv.þm., að ef Reykjavík á annað borð fær skikann, er bezt fyrir Reykjavík, að ná eignarhaldi á honum sem allra fyrst, m. a. af þeim ástæðum, sem hv.þm. gat um. En ég leyfi mér að ganga út frá, að Reykjavík fái ekki þennan skika. En ef nauðir Reykjavíkur eru nú svo miklar sem hv.þm. gat um, vegna hvers reyna þá ekki forráðamenn Reykjavíkur að leita samkomulags við þann aðila, sem hér á hlut að máli? Hv. þm. sagði, að annarsvegar væri þörf Reykjavíkur svo brýn, en hinsvegar biði Seltjarnarneshreppur og sýslan alls engan skaða af þessari innlimun. Af hverju eru þá ekki reyndir samningar í málinu? Hv. þm. gat um það af sinni miklu lögspeki, að til væru lög í landinu, sem heimiluðu að taka þetta af Seltirningum nauðugum, ef Reykvíkingar óskuðu. Ég er ekki lagamaður, fremur en hann, en taka skal ég upplýsingum frá honum um þetta efni, þótt ég hinsvegar þykist mega fullyrða, að hann fari með staðlausa stafi. Þá vildi hv.þm. rökstyðja rétt Reykjavíkur til eignarhalds á þessum hluta hreppsins með því, að hreppsbúar hefðu sent Reykjavíkurbæ málaleitun um að fá vatn og rafmagn. Ég vil hlífa hv.þdm. við að ræða þessa hlið málsins, því að hún var útrædd í fyrra. En ég vil leiða athygli manna að því, að þennan rétt eiga Seltirningar samkv. vatnalögunum. Auk þess hafa þeir keypt sér hann með sérstökum samningi við Reykjavík, samkv. lögum frá 1923. Ennfremur leyfði hv. 3. þm. Reykv. sér að færa fram þau rök, að Seltirningar þægju hér alla sína atvinnu, án þess að nokkuð kæmi í staðinn. Ég hygg, að þetta sé af nokkurri vanþekkingu mælt. Ég flutti fram þær upplýsingar í fyrra, að 1928 hefði þetta verið með öðrum hætti, því að þá hefðu Reykvíkingar þegið atvinnu af Seltjarnarneshreppi fyrir 346 þús. kr., en hreppsbúar ekki haft atvinnu í Reykjavík fyrir meira en 111 þús. kr. Þessar upplýsingar eru frá oddvita hreppsins, sem er mætur maður og ráðvandur og engin ástæða til að vefengja. Er þá fullyrðingum hv. 3. þm. Reykv. og raunar fleiri hv.þm. alveg snúið við. Ég vísa algerlega á bug þeim ummælum hv.þm., að ég sé hér að reyna að ala á illgirni þingmanna til Reykjavíkur. Slíkt sæti sízt á mér, enda hefi ég aldrei gert það. Hitt er annað mál, að ég kæri mig ekki um, að við reynum að láta bæinn auðgast og blómgast á ránum og ranglæti. Hér ber mér skylda til fyrir þá, sem hafa falið mér umboð, að vinna á móti því, að þeir séu rændir eignum sínum. Það hafa ýmsir talað um gerðardóm. En ég heimta að reynd sé samningaleið í þessu máli, áður en löggjöfin kemur neitt til sögunnar. Þau ummæli hv.þm., að ég hafi ráðizt á Reykjavíkurbæ, get ég ekki látið liggja kyrr. Ég heimta, að hann taki þau aftur. Ég hefi aldrei ráðizt á Reykvíkinga og mun aldrei gera það. Og mér er eins ljós þýðing þessa bæjar fyrir þjóðfélagið og hverjum öðrum, og ef hægt væri með nokkru móti að leiða líkur að því, að framtíðarheill bæjarins ylti á þessum skika, þá mundi ég hafa nokkuð aðra aðstöðu til þessa máls. Ef eitthvert vit er í þessum hugkvæmu hugleiðingum um heill bæjarins í sambandi við þetta mál, þá segi ég, að það er vorkunnarlaust fyrir Reykjavík að kaupa þessi réttindi því verði, að Seltirningar og sýslan séu vel sæmd af. Aðdróttanir hv. 3. þm. Reykv. eru naumast sæmilegar. Honum finnst, að hér séu einhverjir í hv. deild, sem auðvelt er að æsa til illgerða við Reykjavík. Ég á að vera sá, sem æsi þá til slíkra ódáðaverka, og get ég ekki látið þau ummæli óátalin. Ég vil nú leyfa mér að vænta, að þeir hv.þm., sem héldu hlífiskildi yfir rétti Seltirninga og sýslunnar í fyrra, þeir geri það enn. Og þó að skikinn sé ekkert stór, sem farið er fram á að sneiða af hreppnum og sýslunni að þessum aðiljum fornspurðum, þá er að líta á það, sem upplýst var, að þetta er bezti tekjustofn þessarar sýslu. Eftir því, sem oddviti hreppsins sagði mér, þá voru útsvörin í þessum hreppi á síðasta ári um 20 þús. kr., og sjá því allir, að það er mjög veigamikið fjárhagsatriði fyrir sýsluna, að slíkur tekjustofn sé ekki af henni tekinn. Út af þeim fáu orðum, sem hv. 3. þm. Reykv. lét falla í sambandi við sína eign á þessum stað, vil ég taka fram, að mér dettur ekki í hug að halda, að hv.þm. hafi nokkurn minnsta eiginhagsmunatilgang á bak við. Hann kvaðst ef til vill hafa gott gagn af því seinna að eiga sinn skika þarna í hreppnum og efast ég ekki um, að hann álítur svo, úr því að hann segir það. Ég álít, að eiganda Þormóðsstaða megi einu gilda, hvort þeir heyra undir Seltjarnarnes eða Reykjavík. En annars finnst mér, að það megi ekki eingöngu dæma út frá hagsmunum þessara manna, sem byggja þennan hluta hreppsins. Það á að dæma út frá hagsmunum hreppsins í heild og sýslunnar. En fyrst og fremst eiga menn að dæma út frá gildandi landslögum, og þau mæla svo fyrir, að það skuli uppfylla þýðingarmiklar formshliðar á þessu máli, sem ekki er litið við ennþá. Ég endurtek þau fyrri ummæli mín, að ég vænti þess, að Alþingi standi við sinn fyrri dóm í málinu og vísi því frá að lokinni umr.