Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Umræðan skiptist í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og fulltrúar annarra þingflokka 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Röðin verður þessi: Framsfl., Alþfl., Bandalag jafnaðarmanna, Sjálfstfl., Samtök um kvennalista og Alþb. Af hálfu Framsfl. talar auk forsrh. í fyrri umferð Halldór Ásgrímsson sjútvrh. í síðari umferð. Af hálfu Alþfl. tala í fyrri umferð Jón Baldvin Hannibalsson, 5. þm. Reykv., og Jóhanna sigurðardóttir, 2. landsk. þm., og í seinni umferð Magnús H. Magnússon, 6. landsk. þm. Fyrir Bandalag jafnaðarmanna tala í fyrri umferð Kolbrún Jónsdóttir, 8. landsk., þm., og Kristófer Már Kristinsson, 1. landsk. þm. Í síðari umferð Guðmundur Einarsson, 4. landsk. þm. Ræðumenn Sjálfstfl. verða í fyrri umferð Þorsteinn Pálsson, 1. þm. Suðurl., og Eyjólfur Konráð Jónsson, 4. þm. Norðurl. v., og Matthías Á. Mathiesen viðskrh. í þeirri síðari. Af hálfu Samtaka um kvennalista tala í fyrri umferð Guðrún Agnarsdóttir, 3. landsk. þm., og Kristín Ástgeirsdóttir, 11. þm. Reykv., og í þeirri seinni Kristín Halldórsdóttir, 7. landsk. þm. Fyrir Alþb. talar Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v., og Guðrún Helgadóttir, 10. landsk. þm., í fyrri umferð og Geir Gunnarsson, 5. þm. Reykn., í þeirri síðari.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð steðjuðu miklir efnahagserfiðleikar að íslensku þjóðinni. Annars vegar fór verðbólga mjög vaxandi, en hins vegar þjóðartekjur fallandi. Ríkisstj. tók þessi mál föstum tökum. Í stefnuyfirlýsingu er fyrstu aðgerðum ríkisstj. lýst og einnig stjórn efnahagsmála eftir að verðbólgan hafði verið færð niður. Eftir því samkomulagi hefur verið unnið. Í byrjun september birtu stjórnarflokkarnir samkomulag um aðgerðir í efnahags- og atvinnumálum og um breytingar á stjórnkerfi. Það samkomulag er eðlilegt framhald á stefnuyfirlýsingunni og reyndar á henni byggt. Samkomulag þetta er birt í Þjóðhagsáætlun, sem dreift hefur verið á Alþingi. Það mun ég ekki endurtaka í þessari ræðu, en fjalla fyrst og fremst efnislega um efnahagsmálin og nýsköpun í atvinnulífi. Þjóðhagsáætlun var, eins og venja er, dreift í upphafi þings. Með samningum um kaup og kjör verða óhjákvæmilega miklar breytingar á þeirri áætlun, sem ég mun að hluta rekja. Sömuleiðis var stefnuræðu dreift fljótlega eftir að þing var sett. Einnig hefur reynst nauðsynlegt að gera miklar breytingar á stefnuræðu. Hefur kafli um efnahagsmál verið aukinn og stefnuræða að nýju send þingmönnum. Í því sem þm. hefur verið sent er gerð nokkuð ítarleg grein fyrir áformum einstakra ráðuneyta, en sökum þess hve kafli um efnahagsmál hefur lengst get ég ekki flutt þann kafla, en læt nægja að vísa til þess sem segir í því sem þm. hafa fengið. Við stjórnarmyndun fyrir einu og hálfu ári var hraði verðbólgunnar orðinn yfir 130% og stefndi hærra. Við þjóðinni blasti stöðvun atvinnuvega og atvinnuleysi. Fyrsti áfangi í efnahagsaðgerðum ríkisstj. einkenndist því af markvissum lögbundnum aðgerðum, sem óhjákvæmilegar voru til þess að bjarga þjóðinni frá því hruni sem óðaverðbólgunni hefði fylgt. Þetta tókst án þess að til atvinnuleysis kæmi og var verðbólga nálægt 20% þegar í byrjun þessa árs. Í öðrum áfanga voru mikilvæg skref stigin í þá átt að koma á heildarjafnvægi í efnahagslífinu með því að ákveða því fyrirfram fasta umgjörð. Þetta var gert með því að tilkynna hvað gengissig yrði mest á árinu, að erlendar skuldir sem hundraðshluti af þjóðarframleiðslu yrðu ekki auknar og aðhaldi yrði beitt í peninga- og ríkisfjármálum. Þetta hefur einnig að mestu tekist. Samkvæmt upplýsingum frá Seðlabanka Íslands höfðu erlendir gjaldmiðlar hækkað á grundvelli vegins meðaltals um aðeins 6% frá 27. maí 1983 þar til gengi tók að síga samfara kjarasamningum í lok október s.l., þ.e. í 17 mánuði hreyfðist gengið ekki meira en 6%. Erlendar skuldir hafa jafnframt haldist í rúmlega 60% þjóðarframleiðslu. Eftir margra ára verðbólgu og hraða hjöðnun hennar á s.l. ári hefur öldurót þó verið mikið og er nokkuð í land að gott jafnvægi hafi náðst, einkum í peningamálum. Mikið hefur þó áunnist, mjög hefur dregið úr hækkun verðlags og verðbólga því enn farið hjaðnandi. Hún var fyrir gerð kjarasamninga nú í október 13% á grundvelli framfærsluvísitölu síðustu þrjá mánuðina á undan, en um 10% miðað við byggingarvísitölu. Síðustu tólf mánuði mælist verðbólga 15% miðað við framfærsluvísitölu, en 10% samkvæmt byggingarvísitölu. Er það minnsta slík breyting vísitölu sem mælst hefur frá því í upphafi síðasta áratugar. Niðurstöður kjarasamninganna og nauðsynlegar ráðstafanir í kjölfar þeirra til að tryggja landsmönnum næga atvinnu hafa nú gjörbreytt horfum í verðlagsmálum, eins og komið verður að hér á eftir. Í öðrum áfanga efnahagsaðgerðanna var ákveðið að láta lög um Verðlagsráð og verðlagseftirlit koma til framkvæmda, en því hefur verið frestað í allmörg ár vegna mikillar verðbólgu. Verðlagsráð hefur í samræmi við það gefið verðlagningu frjálsa í ýmsum greinum þar sem samkeppni er talin næg. Lögð hefur verið aukin áhersla á verðlagseftirlit og verðlagsupplýsingar. Samkvæmt nýlegum upplýsingum hefur verðlag á matvælum og öðrum nauðsynjum hækkað fyrstu níu mánuði ársins á grundvelli framfærsluvísitölu um 11%. Mestar hafa verðhækkanir orðið á landbúnaðarafurðum, ekki síst vegna minni niðurgreiðslu, en hins vegar engar á t.d. raforku og þjónustu Pósts og síma. Athyglisvert er að vörur með frjálsa álagningu hafa hækkað um 9%, en þær sem falla undir verðlagsákvæði um 12%. Þessar tölur tala skýru máli um þá gjörbreytingu sem orðið hefur í verðlagsmálum í tíð þessarar ríkisstj. Þegar á heildina er litið hefur atvinna verið næg. Spádómar um mikið atvinnuleysi samfara aðgerðum ríkisstj. hafa ekki ræst. Atvinna hefur þó verið minni en fyrr á Norður- og Norðausturlandi og er ástæðan fyrst og fremst minni þorskafli. Hins vegar hefur eftirspurn eftir vinnuafli verið of mikil á höfuðborgarsvæðinu og á það sinn þátt í þenslu og viðskiptahalla. Afar brýnt er að lækka erlendar skuldir þjóðarinnar. Það er óhjákvæmilegt á næstu árum. Svigrúm til þess er þó lítið á næsta ári, ekki síst vegna þess að ríkisstj. telur nauðsynlegt að nota þann litla bata sem fram undan er talinn til þess að örva fjárfestingu til nýsköpunar í atvinnulífinu sem stuðli að auknum hagvexti í framtíðinni. Mestum erfiðleikum veldur tvímælalaust erfið rekstrarstaða í sjávarútvegi á meðan ýmsar aðrar atvinnugreinar, eins og t.d. stór hluti iðnaðar, verslunar og þjónustu, hafa haft allgóða eða góða afkomu. Má segja að gengi hafi verið hagstætt fyrir þessar greinar, en hins vegar óhagstætt fyrir sjávarútveginn. Erfiðleikar sjávarútvegsins stafa bæði af miklum samdrætti í afla og erfiðleikum á mörkuðum. Fremur en að bæta stöðu sjávarútvegsins aðeins með breytingu á gengi hefur verið leitast við að lagfæra afkomuna með öðrum aðgerðum, eins og t.d. með fjárhagslegri endurskipulagningu, með víðtækum skuldbreytingum og lengingu lána og með því að hvetja til endurskipulagningar á rekstri fyrirtækjanna. Í upphafi ársins var gert ráð fyrir því að viðskiptahalli yrði 1–2% af þjóðarframleiðslu. Nú er talið að hann verði um 5%. Útgjöld þjóðarinnar hafa orðið meiri en að var stefnt. Vaxandi viðskiptahalli er því nú eitt helsta efnahagsvandamálið. Til þessarar hallamyndunar liggja ýmsar ástæður. Þensla hefur, eins og fyrr segir, verið of mikil á höfuðborgarsvæðinu. Launaskrið virðist hafa orðið allverulegt í iðnaði, byggingariðnaði, þjónustu og verslun. Í ljós hefur komið að einkaneysla hefur orðið meiri á árinu en búist var við á grundvelli áætlana um breytingar á ráðstöfunartekjum almennings. Því miður hefur fjárhagslegur sparnaður ekki aukist þrátt fyrir háa raunvexti og eftirspurn eftir lánum hefur haldist mikil. Svo virðist sem verðbólguhugsunarhátturinn ráði enn miklu. Að sjálfsögðu er einnig ljóst að erfitt er að auka sparnað umtalsvert á tímum þegar glímt er við alvarlegan samdrátt í þjóðartekjum. Lítill sparnaður og eyðsla umfram efni veldur viðskiptahalla. Það mein verður að lækna. Í þeirri viðleitni að auka sparnað og draga úr viðskiptahalla féllst ríkisstj. á s.l. sumri á nokkra hækkun vaxta, en jafnframt var komið á verulegu frjálsræði innlánsstofnana um vaxtaákvarðanir. Enn er ekki fengin nægileg reynsla af þeim breytingum á vaxtakerfinu, sem í þessu fólust, en þær vaxtahækkanir, sem í kjölfarið fylgdu, hafa þó orðið meiri en búist hafði verið við, enda var lausafjárstaða bankanna orðin mjög erfið og verðbólguótti vaxandi vegna kjaradeilna. Eftir allmikla hækkun vaxta af verðtryggðum útlánum bankanna hefur Seðlabankinn að tilmælum ríkisstj. beitt sér fyrir lækkun þeirra. Æskilegt væri að síðar verði hægt að lækka þessa vexti enn frekar. Svo virðist sem eftirspurn eftir fjármagni sé nú svo mikil að lántakendur séu reiðubúnir til þess að greiða mjög háa raunvexti, eins og m.a. kemur fram í frjálsri sölu skuldabréfa. Einnig verður ekki hjá því komist að vextir í heiminum, sem eru alls staðar ákaflega háir, hafi áhrif á vaxtastig hérlendis. Hinir háu raunvextir, sem af þessu stafa, eru þó engu að síður áhyggjuefni og þeir geta, ef þeir standa til langframa, orðið þrándur í götu framfara. Enginn vafi er á því að meginskilyrði lækkandi raunvaxta er að jafnvægi náist á peningamarkaðinum samfara hjaðnandi verðbólgu og á það verður því að leggja megináherslu. Jafnframt er mikilvægt að reynt verði að hamla gegn hækkun raunvaxta nú á næstunni á meðan sú verðbólgualda, sem rís í kjölfar launasamninganna, er að ganga yfir. Hefur Seðlabanki Íslands verið beðinn um tillögur um eftirlit á vegum bankans sem að því stuðli. Lækkandi verðbólga síðar á næsta ári mundi svo skapa skilyrði til þess að vextir færu aftur lækkandi. Þriðji áfanginn í efnahagsaðgerðum ríkisstj. kemur fram í samkomulagi stjórnarflokkanna, sem birt var í byrjun september s.l. Eins og þar kemur fram gerði ríkisstj. ráð fyrir því að fylgja á árinu 1985 í meginatriðum sömu stefnu í efnahagsmálum og fylgt hafði verið á þessu ári. Að því var stefnt að hámarksbreyting á gengi yrði innan við 5% og erlendar skuldir ekki yfir 61% af þjóðarframleiðslu í lok ársins 1985. Í þessu fólst almenn umgjörð fyrir efnahagslífið. Með því móti hefði verðbólga hjaðnað og verið komin niður í eða niður fyrir 10% í lok ársins 1985. Innan þessa ramma var talið að meðallaunahækkun á milli ára gæti orðið 10%, næg atvinna yrði tryggð og lífskjör almennings versnuðu ekki á næsta ári. Þegar ljóst varð að kjarasamningar mundu ekki takast innan ofangreindra marka ákvað ríkisstj. að bjóða víðtæka lækkun tekjuskatts og beita sér fyrir lækkun útsvars, enda yrðu peningalaunahækkanir minni og alls ekki meiri en svo að hjöðnun verðbólgu og jafnvægi í efnahagsmálum yrði tryggt á árinu 1985. Um þetta varð því miður ekki samkomulag, heldur var farin hefðbundin leið peningalaunahækkana. Þeir heildarsamningar sem gerðir hafa verið fela í sér a.m.k. 24% hækkun launa á næstu 14 mánuðum í stað 10–11% hækkun launa, eins og gert var ráð fyrir í forsendum þjóðhagsáætlunar. Jafnframt eru launahækkanir þessar fyrst og fremst á fyrri hluta samningstímans. Ljóst var að mikil alda verðhækkana mundi rísa í kjölfar þessara samninga. Öll innlend framleiðsla hækkar í verði, sérstaklega þar sem vinnulaun vega þungt. Útseld vinna í byggingariðnaði hækkar svipað og launin og byggingarkostnaður, sem breyst hefur tiltölulega lítið á þessu ári, hækkar mikið. Öll sanngirni mælir með því að sjómenn fái án tafar leiðréttingu á sínum kjörum. Því hefur sjútvrh. lagt fram frv. til laga þar sem gert er ráð fyrir því að fiskverð verði tekið til nýrrar ákvörðunar og gildir sú ákvörðun frá 21. nóvember s.l., þ.e. í gær. Bændur munu að sjálfsögðu fá svipaða hækkun tekna sem mun leiða til mikillar hækkunar á landbúnaðarafurðum 1. des. n.k. Slík hækkun á innlendri framleiðslu, sem enginn fær við ráðið, mun þegar á næstu vikum draga mjög úr þeim kaupmætti sem um hefur verið samið og leiða til mikillar kostnaðarhækkunar fyrir útflutningsatvinnuvegina sem þeir hafa ekkert bolmagn til að mæta eins og nú er ástatt. Við afleiðingum þessarar þróunar er óhjákvæmilegt að snúast án tafar. Það mun ríkisstj. gera og þá hafa eftirgreind meginmarkmið að leiðarljósi: 1. Að rekstrargrundvöllur atvinnuveganna verði tryggður og að atvinnuöryggi haldist. 2. Að lífskjör verði ekki lakari á árinu 1985 en í ár og hagur þeirra, sem lægstar tekjur hafa, verði sérstaklega tryggður. 3. Að gætt verði ýtrasta aðhalds í erlendum lántökum. 4. Að úr verðbólgu dragi að nýju á seinni hluta ársins 1985. Á þessu ári hefur komið í ljós umtalsvert misgengi í íslensku atvinnulífi sem hefur valdið verulegum mismun á afkomu fyrirtækja og einstaklinga. Þessi munur á stöðu greina hefur valdið spennu á vinnumarkaði og launaskriði. Ef ná á viðunandi jafnvægi í íslensku efnahagslífi er óhjákvæmilegt að draga úr misgengi þessu með markvissum efnahagsaðgerðum sem ríkisstj. mun ákveða á næstunni. Eftir umrædda kjarasamninga var öllum ljóst að gengi íslensku krónunnar hlaut að falla. Ríkisstj. taldi þó rétt að fara eins hægt í sakirnar og frekast væri unnt. Því var ákveðið að láta gengið síga til að byrja með. Þannig lækkaði gengi íslensku krónunnar um 4.4% á síðustu vikum. Fimmtudag og föstudag í síðustu viku jókst hins vegar gjaldeyrisútstreymið gífurlega. Varð þá ljóst að ekki yrði unnt að halda gjaldeyrissölu áfram að óbreyttu gengi. S.l. mánudag gerði Seðlabanki Íslands tillögu til ríkisstj. um lækkun á gengi íslensku krónunnar um 12%. Var sú tillaga samþykkt. Gengi krónunnar hefur þannig lækkað um 15.9% frá því í október. Með þessari gengislækkun er við það miðað að staða útflutningsatvinnuveganna versni ekki þrátt fyrir þær kostnaðarhækkanir sem fram eru komnar og koma fram á næstu dögum og vikum. Eftir þessa gengislækkun er það stefna ríkisstj. að aftur verði horfið til festu í gengismálum og fylgt verði í meginatriðum sömu gengisstefnu og fylgt var 17 mánuði á undan. Í kjölfar þeirrar gengisbreytingar, sem nú er orðin, mun ríkisstj. leggja fram tillögur um aðgerðir í efnahagsmálum sem draga úr áhrifum verðhækkana á afkomu heimilanna, einkum þeirra sem við lakari kjör búa. Það mun verða gert, eins og þegar hefur reyndar verið tilkynnt, með greiðslum almannatrygginga, sem hækka umfram það sem hin almenna launahækkun krefst, með lækkun tolla á nokkrum nauðsynjum og lækkun tekjuskatts. Verður það ákveðið nánar í tengslum við afgreiðslu fjárlaga. Vegna hættu á miklum viðskiptahalla og vaxandi erlendum skuldum þjóðarinnar er þó nauðsynlegt að stefna að því að ríkisbúskapur verði sem næst hallalaus á næsta ári. Til þess að bæta nokkuð stöðu sjávarútvegsins verða þó opinber gjöld af olíu, bæði til ríkis og sveitarfélaga, að mestu felld niður. Uppsafnaður söluskattur í sjávarútvegi mun, eins og kunnugt er, verða endurgreiddur frá og með næstu áramótum. Verður því fjármagni varið til þess að lagfæra stöðu Aflatryggingasjóðs þannig að á árinu 1985 megi áfram greiða úr sjóðnum óbreytta uppbót á fiskverð. Útlánareglur Húsnæðisstofnunar verða teknar til endurskoðunar, þannig að auka megi fyrirgreiðslu við þá sem byggja íbúðir af hæfilegri stærð og byggja eða kaupa í fyrsta sinn, og til athugunar eru leiðir til að útvega aukið fjármagn til að standa við þau loforð sem hafa verið gefin og ekki hafa fengist greidd úr lífeyrissjóðum og hjálp við þá sem í mestum erfiðleikum eiga í húsnæðismálum. Margir spyrja að sjálfsögðu: Var gengisfelling eina leiðin? Lítum aðeins nánar á það. Hvað hafði gerst? Launakostnaður atvinnuveganna hafði verið hækkaður með einu pennastriki um fimmtung fram að næstu áramótum og reyndar um fjórðung á næstu sex mánuðum. Í kjölfar þessa hlaut að fylgja veruleg hækkun fiskverðs til sjómanna og útvegsmanna. Þetta tvennt hlaut að setja fiskvinnsluna í vonlausa stöðu og var hún þó erfið fyrir. Þetta er önnur hlið vandans sem við blasti. Ef ekkert hefði verið að gert hlaut að verða rekstrarstöðvun í fjölmörgum fyrirtækjum í sjávarútvegi. Sum hefðu e.t.v. getað fleytt sér eitthvað áfram skamma hríð á lánum og með því að brenna upp eigið fé sitt, önnur ekki. Ekki þarf að fara mörgum orðum um hverjar afleiðingar hefðu orðið; afkomubrestur og atvinnuleysi. Þetta eru því miður blákaldar staðreyndir. Ég veit að fólk í sjávarplássum, sem á allt sitt undir fiski, skilur þetta mætavel. Þetta verða allir að skilja. Með gengisfellingu hefur tekist að afstýra þessu um sinn. En gengisfelling er ekkert töframeðal. Hún leysir engan vanda varanlega. En hún getur skapað svigrúm til annarra og varanlegri aðgerða ef rétt er á haldið. Þegar að er gáð féll gengið þegar skrifað var undir kjarasamningana. Framhaldið var formsatriði. Önnur úrræði eru: aukin hagkvæmni í rekstri, betri nýting fjármuna, arðbærari fjárfesting. Allt eru þetta atriði sem þarf að stuðla að, en þau koma einfaldlega ekki að gagni í stöðunni í dag. Þetta eru allt atriði sem beinast að varanlegri lausn rekstrarvandans í sjávarútvegi, en ekki þeim bráða vanda sem við blasti í kjölfar samninganna. Það kann að vera að einhverjir hefðu viljað leggja meiri áherslu á þessa leið og fella gengið minna, taka afleiðingum launahækkana, leyfa fyrirtækjum að stöðvast og treysta á seinvirka endurskipulagningu í fjárhag og rekstri. Ríkisstj. valdi annan kost. Hún ákvað að horfast í augu við raunveruleikann, sem við blasti, og freista þess að skapa - án atvinnuleysis - svigrúm til þess að leysa vandann. En það svigrúm þarf að nýta, ella stöndum við von bráðar frammi fyrir sömu vandamálum. Hin hlið vandans, sem við blasti, er viðskiptahallinn gagnvart útlöndum. Með samningunum var ljóst að stefndi í umtalsverðar verðhækkanir innanlands, eins og ég hef þegar rakið. Innlendar vörur hefðu orðið dýrari en innfluttar vörur. Þetta hefði þýtt meiri innflutning, minni kaup á innlendum vörum, útstreymi gjaldeyris og þannig valdið enn vaxandi viðskiptahalla. Gengisfellingunni er einnig ætlað að bregðast við þessum vanda, þannig að samkeppnisstöðu innlendrar framleiðslu sé ekki stefnt í hættu og þannig jafnframt að draga úr viðskiptahalla. Að vísu, eins og ég hef áður sagt, verður viðskiptahalli enn mikill eða nálægt 5% í hlutfalli við þjóðarframleiðslu. Ríkisstj. telur þó ekki unnt við núverandi aðstæður að takmarka útgjöld þjóðarinnar meira en felst í þessum viðskiptahalla, enda kæmi það óhjákvæmilega niður á atvinnu og lífskjörum fólksins. Með þeim aðgerðum, sem ég hef lýst og nánar verða ákveðnar við afgreiðslu fjárlaga, telur ríkisstj. að verja megi kaupmátt ráðstöfunartekna heimilanna milli áranna 1984 og 1985 með nokkurri kjarabót fyrir þá sem við lökust kjör búa. Tilgangur þeirra efnahagsaðgerða, sem ríkisstj. hefur nú lagt drög að, er að tryggja að sá bati framleiðslu og tekna, sem að var stefnt með þjóðhagsáætlun, náist á árinu 1985. Síðasta endurmat á þjóðhagsspá í ljósi efnahagsaðgerða þeirra, sem hér hafa verið ræddar, gefur þá niðurstöðu að þjóðarframleiðslan aukist nálægt 1/2 til 1% eða minna en áður var spáð. Landsframleiðsla og þar með umsvif innanlands ætti samkvæmt þessu að aukast um 1 til 11/2%, þannig að atvinnuöryggi á að haldast. Óheft framvinda hefði án vafa leitt til atvinnuleysis. Áætlað er að meðalhækkun verðlags á milli áranna 1984 og 1985 verði um 26 – 28%, en verðhækkun frá upphafi til loka ársins 1985 rúmlega 20% í staðinn fyrir 9–10%, eins og gert er ráð fyrir í þjóðhagsspá. Í lok ársins 1985 standa þó vonir til að hraði verðbólgunnar verði á ný kominn í það horf sem var fyrir kjarasamningana. Ríður því á miklu að betur takist til við næstu kjarasamninga en í þeim síðustu. Þá verður að leggja áherslu á að gera skynsamlega samninga sem stuðli að hjöðnun verðbólgu og batnandi lífskjörum á traustum grunni 1986 og árin næst á eftir. Ríkisstj. mun bjóða aðilum vinnumarkaðarins til viðræðna um undirbúning slíkra samninga. Þriðji áfanginn í stefnu og starfi ríkisstj. mun einkennast fyrst og fremst af öflugu átaki til þess að hefja þjóðarbúið upp úr þeirri alvarlegu kreppu sem það hefur verið í. Í ár hefur þjóðarframleiðslan enn dregist saman. Þetta þriggja ára samdráttarskeið er orðið það lengsta sem við Íslendingar höfum orðið að þola í 30 ár. Ætlað er að þar með sé botni lægðarinnar náð og hagvöxtur geti hafist að nýju á næsta ári, þótt lítill verði. Á þessu þriggja ára samdráttarskeiði hefur komið skýrt í ljós veikileiki hins íslenska efnahagslífs. Frá stríðsárum hefur þjóðarframleiðsla hér á landi aukist að meðaltali um 3.5%. Það er mikill vöxtur. Fyrst og fremst hefur hann byggst á vaxandi sjávarafla og fiskvinnslu. Fiskvinnslan krefst mikils vinnuafls og er verðmætasköpunin því tiltölulega lítil á hverja vinnustund miðað við ýmsar háþróaðar atvinnugreinar. Þessi mikla aukning þjóðarframleiðslunnar og góð lífskjör hafa því einnig og ekki síður byggst á mjög mikilli atvinnu, löngum vinnutíma og mikilli atvinnuþátttöku kvenna. Nú bendir flest til þess að sjávarafli verði ekki lengur aukinn ár frá ári og þótt með betri nýtingu megi eflaust auka verðmæti úr sjónum er vafalaust að renna verður fleiri stoðum undir íslenskt atvinnulíf, ekki síst með háþróuðum atvinnugreinum, ef hagvöxtur hér á landi á að verða svipaður og hann hefur verið og spáð er í nágrannalöndum okkar. Í vanrækslu á þessu sviði felst veikleiki hins íslenska efnahagslífs. Þótt svigrúm sé lítið á næsta ári vegna mikilla erlendra skulda og lítils hagvaxtar telur ríkisstj. þó nauðsynlegt að stíga ákveðið byrjunarskref til nýsköpunar í atvinnulífinu. Þeim aðgerðum mun ég nú lýsa í fáum orðum: Að sjálfsögðu verður sjávarútvegurinn enn um langa hríð meginstoð í íslensku efnahagslífi. Eins og fyrr segir tel ég þó ólíklegt að auka megi afla að ráði frá því sem nú er. Hins vegar ber að leggja mikla áherslu á aukna tæknivæðingu, einkum í vinnslunni, þannig að verðmætasköpun fyrir hverja vinnustund geti aukist verulega. Aðeins þannig verður unnt að greiða viðunandi laun í fiskvinnslu án óhóflegs vinnutíma. Aðeins á þennan máta getur fiskvinnslan keppt um vinnuafl við þær atvinnugreinar þar sem verðmætasköpun er mikil og launin hærri. Þetta er að mínu mati eitt mikilvægasta verkefnið í nýsköpun atvinnulífs. Um langan aldur hefur landbúnaður verið mikilvæg grein íslensks atvinnulífs. Útflutningur landbúnaðarafurða, einkum kjöts, var áratugum saman arðbær. Á þessu hefur orðið mikil breyting á undanförnum árum. M.a. vegna vaxandi styrkja og verndaraðgerða í viðskiptalöndum okkar er útflutningur landbúnaðarafurða nú nálægt útilokaður. Í nokkur ár hefur því verið ljóst að takmarka yrði framleiðslu á kjöti og mjólkurafurðum sem mest við innanlandsþarfir. Náðst hefur samkomulag við samtök bænda um að draga úr kjöt- og mjólkurframleiðslu skipulega á næstu fimm árum þannig að útflutningsbótaþörf verði ekki að þeim tíma liðnum. Aftur á móti mun ríkisvaldið stuðla öfluglega að því að nýjar búgreinar og atvinnutækifæri skapist í dreifbýli landsins. Mun verulegum hluta af því fjármagni, sem sparast með minni útflutningsbótum og öðrum aðgerðum á næstu árum, verða varið í því skyni. Í þessu sambandi eru vel skipulögð loðdýrarækt og fiskeldi sérstaklega álitlegar greinar. Ef rétt er á málum haldið tel ég vafalaust að þannig megi koma í veg fyrir óæskilega byggðaröskun og skapa mikil verðmæti til útflutnings. Það er sannfæring mín að sá landbúnaður, sem upp úr þessari nýsköpun rís, muni reynast enn öflugri og mikilvægari fyrir íslenskt þjóðarbú en landbúnaður hefur verið undanfarin ár. Nú er einnig óhjákvæmilegt að endurskoða verðlagningarkerfi landbúnaðarins. Sexmannanefndin svokallaða starfar í reynd ekki lengur, eins og ætlunin var í upphafi. Semja verður um leið sem bæði bændur og neytendur geta unað við. Bændur eiga að sjálfsögðu rétt á svipuðum tekjum og aðrir þjóðfélagsþegnar. Þeir eiga einnig ótvíræðan rétt á því að skipuleggja framleiðslu sína og hafa eigin samtök eins og þeir kjósa. Hins vegar verður að tryggja að innan landbúnaðarins sé stöðugt keppt að aukinni framleiðni og lægra vöruverði. Það er eðlileg krafa og réttur neytenda. Einna mikilvægast er jafnframt að skapa jarðveg fyrir nýjar og háþróaðar atvinnugreinar. Staðreyndin er að við Íslendingar höfum dregist verulega aftur úr öðrum þjóðum í allri þróun nýsköpunar í atvinnulífinu. Ég hef þegar nefnt fiskeldi og loðdýrarækt, þar sem aðstaða er mjög góð. Ég nefni rafeindaiðnað, sem að litlu leyti hefur hér haslað sér völl. Líftækniiðnaður, sem vaxið hefur gífurlega í nágrannalöndum okkar, er talin álitleg iðngrein hér á landi. Unnið er að rannsóknum á því sviði sem geta fljótlega leitt til byrjunarframkvæmda. Þannig gæti ég ýmislegt fleira talið. Ríkisstj. er ákveðin í því að efla rannsókna- og þróunarstörf til nýsköpunar í atvinnulífinu. Jafnframt mun verða tryggt fjármagn og aðstoð við einstaklinga og fyrirtæki sem vilja halda út á slíkar brautir. Með minni verðbólgu og vaxandi stöðugleika í efnahagsmálum er slíkt nú unnt. Ríkisstj. hefur því ákveðið að setja á fót sérstakt þróunarfélag með þátttöku ríkis og þeirra aðila í þjóðfélaginu sem þess óska. Því félagi verður ætlað verulegt fjármagn sem það mun ráðstafa til rannsókna á þróunarstarfsemi, til þátttöku í fyrirtækjum á byrjunarskeiði og til útlána og styrkja til nýrra atvinnugreina og fyrirtækja. Þróunarfélag þetta eða stofnun verður arftaki Framkvæmdastofnunar ríkisins. Verður um það sérstakt frv. flutt á Alþingi fljótlega. Ríkisstj. hefur einnig ákveðið að endurskoða starfsemi þriggja fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna með það fyrir augum að útlán þeirra verði markvissari og beinist sem mest að arðbærum framkvæmdum, nýsköpun og framleiðniaukningu innan núverandi atvinnuvega. Byggðasjóður mun verða gerður að sérstakri öflugri byggðastofnun sem geti á eigin spýtur sinnt mikilvægum byggðaverkefnum og komið í veg fyrir alvarlega byggðaröskun. Vegna stöðu þjóðarbúsins út á við og þeirrar undiröldu sem enn gætir í efnahagslífinu er slík nýsköpun enn að ýmsu leyti erfiðleikum háð. Ríkisstj. telur slíkt skref þó svo mikilvægt að ekki sé ráð að bíða lengur með markvisst og skipulegt átak á þessu sviði. Það er sannfæring mín að með þessu sé brotið í blað og það er von mín að með því hefjist nýtt öflugt framfaraskeið í íslensku þjóðfélagi. Góðir Íslendingar. Því verður ekki neitað að með þeirri öldu verðhækkana sem fram undan er næstu mánuði hefur orrusta í viðureigninni við verðbólguna tapast. Það mun þýða um það bil ársfrestun á þeirri hjöðnun verðbólgu og því jafnvægi í efnahagsmálum sem var að nást. Það er alvarlegt mál, ekki síst fyrir þjóð sem er skuldum hlaðin og leggur kapp á að standa í skilum. Þetta þýðir þó ekki að stríðið sé tapað, langt frá því. Með þeim efnahagsaðgerðum, sem ég hef lýst og nánar munu koma fram á næstu vikum, mun takast að slökkva þennan verðbólgueld og taka stefnuna að nýju með hjaðnandi verðbólgu, nýsköpun í atvinnulífi og raunverulegar kjarabætur að markmiði.



Virðulegi forseti. Mitt fyrsta verk þegar ég kom af flokksþingi Alþfl. um seinustu helgi var að fara á fund hafnarverkamanna í Reykjavík. Þar flutti ég mína stefnuræðu. Ég skal játa að þetta var að sumu leyti gert af tilfinningaástæðum. Þetta var líka gert til heiðurs skörulegasta og eftirminnilegasta leiðtoga Alþfl. í Reykjavík og leiðtoga hafnarverkamanna í Reykjavík, Héðni Valdimarssyni. Við rifjuðum það upp að ef svo væri komið að verkamenn á Íslandi styddu ekki við bakið á Alþfl. sýndist mér að þeirra kjarabarátta bæri lítinn árangur. En ég kom ekki þarna til að rifja upp sögulegar minningar fyrst og fremst, heldur til að eiga við þá eldhúsdag í matartímanum. Það var ein spurning sem bjó á bak við allar þessar umr.: Hvernig stendur á því að svo er komið í íslensku þjóðfélagi að það er ógerningur að framfleyta fjölskyldu af launum fyrir heiðarlegt vinnuframlag? Þetta var sama daginn og hæstv. forsrh. tilkynnti sína gengislækkun, tilkynnti þá þjóðarnauðsyn að taka til baka allan þann árangur, hverja einustu krónu, sem hafst hafði með kjarasamningum og langvinnu verkfalli opinberra starfsmanna nú í haust. Ræðu hæstv. forsrh. má draga saman í eina setningu: Það eru engir peningar til. Og skýringin er líka aðeins í einni setningu: Þjóðin hefur lifað um efni fram. Ef atvinnurekendur eru spurðir, þá segja þeir: Ja, skýringin er sú að það er svo lítil framleiðni í íslensku atvinnulífi. Verkamenn skilja þetta gjarnan svo að verið sé að segja við þá: Nú, já, vinnum við ekki nógu langan vinnudag? Eru líka vinnusvik framin á Íslandi? Ríkisstjórnin og ráðherrarnir segja: Nei, þjóðin hefur lifað um efni fram: Skyldu atvinnurekendur og ríkisstj., ráðherrar, nokkurn tíma líta í eigin barm? Skyldu atvinnurekendur nokkurn tíma leiða hugann að því hvort þeir kunni að hafa offjárfest í sínum fyrirtækjum, hvort einhverju sé ábótavant í stjórnun í þeirra fyrirtækjum? Skyldu ráðherrar nokkurn tíma líta í eigin barm og spyrja sjálfa sig? Eða skyldu þeir fá þessar upplýsingar frá Seðlabanka, ráðgjafa þeirra í ríkisstj. - þessari stofnun sem er fræg orðin með þjóðinni fyrir aðhald og ráðdeild í opinberum rekstri, þessari stofnun sem byggði sér smáhöll fyrir nokkur hundruð milljóna sem minnismerki yfir sína aðgætnu peningamálastjórn á undanförnum áratug sem við þm. Alþfl. höfum nú lagt til að verði þjóðnýtt, tekin af þeim? Frumlegust er auðvitað kenning hv. 1. þm. Suðurl. Hann hefur sett fram þá kenningu að þjóðin hafi eyðilagt frábæran árangur ríkisstj. Af þeim orðum hans má kannske álykta að þeir stefni að því að skipta um þjóð. Kannske það sé ekki tilviljun að hæstv. forsrh. er í mestum metum þeim mun fjær sem dregur landinu, þ.e. hjá Hússein Jórdaníukonungi. Það hefur aldrei þótt karlmannlegt né drengilegt á Íslandi að skella skuldinni af óförum sjálfs sín yfir á aðra. Ég spyr: Hvarflar það aldrei að þeim að líta í eigin barm? Líta þeir aldrei í helga bók þar sem stendur orðræða nokkur um flísina í auga bróður þíns og bjálkann í eigin auga? Hvað hefur orðið af verðmætum vinnandi handa sem sköpuð voru á s.l. hálfum öðrum áratug? Þegar ég fór á fund hafnarverkamanna dreif ég úrklippu úr dagblaðinu Tímanum, málgagni forsrh., á borð þeirra allra. Þar stendur: „Huldumaðurinn er tekjulaus, en á eignir upp á 35 millj. kr. Ein hjón eiga í sameiningu skuldlausar eignir fyrir 65 millj. kr.“ Gæti verið að þetta væri einhver skýring á spurningunni: Hvar eru verðmætin? Hvað er orðið af peningunum? Hvers vegna er ekki hægt að greiða laun á Íslandi? Kynni það að vera satt að arðinum væri dálitið hrikalega misskipt? Má ég leiða fram annað vitni? Í þjónustu Vinnuveitendasambandsins er ungur hagfræðingur sem heitir Vilhjálmur Egilsson. Ég hygg að það sé ekki logið að hv. 1. þm. Suðurl. hafi þegið góð ráð hjá honum þegar hann var í forsvari fyrir vinnuveitendur. Vilhjálmur nýtur virðingar sem einn snjallasti hagfræðingur þjóðarinnar. Hvað segir hann? Hvernig svarar hann spurningunni um það hvað hafi orðið af verðmætunum s.l. hálfan annan áratug hinna glötuðu tækifæra? Hann segir að ef þjóðmálaforusta Sjálfstfl., Framsfl., hæstv. forsrh., og Alþb., - hvar er félagi Svavar? - ef þessi þríeina þjóðmálaforusta hefði ekki stjórnað eins og hún gerði á „áratug hinna glötuðu tækifæra“ værum við núna 25 milljörðum ríkari en við erum í dag. Og síðan skulum við bara spyrja einnar spurningar: Haldið þið hafnarverkamenn, þögli fjöldinn sem stendur hér í virðulegri mótmælastöðu úti, að það væri hægt að greiða fólki mannsæmandi laun fyrir heiðarlegt vinnuframlag ef þessi peningar væru enn í okkar höndum? Hvarflaði það aldrei að hæstv. forsrh., þegar hann flutti ræðu sína, að hann ætti kannske nokkra sök á því hvernig komið væri, en ekki hinn þögli fjöldi sem sannanlega hefur ekki haft efni á því að lifa um efni fram? Hæstv. forsrh. fellir gengið. Hvað segir Kristján Ragnarsson, talsmaður sjávarútvegsins á Íslandi, um þá ráðstöfun? Hann segir, með leyfi forseta: „Rekstrarstaða útgerðarinnar verður engu betri en hún var fyrir, því að öll aðföng hækka í verði, laun hækka og verðtryggð lán hækka. Afraksturinn af öllu saman er aukin verðbólga og áframhaldandi taprekstur sjávarútvegsins.“ Vitnin eru góð: Vilhjálmur Egilsson hagfræðingur Vinnuveitendasambandsins og framkvæmdastjóri LÍÚ. Af hverju hvarflaði ekki að hæstv. ráðh. að það væri ástæða til að taka svolítið í lurginn á hinum þríeina olíuauðhring Íslendinga, sem blóðsýgur sjávarútveginn og byggir sér síðan musteri fyrir sínar földu tekjur í eilífum bensínstöðvum út um allar trissur? Hefur aldrei hvarflað að hæstv. ráðh. að þeir gætu dregið úr þessari gengislækkunarþörf með því að lækka okurvextina a la Reagan? Ég var beðinn, herra forseti, að skila kveðju til félaga Svavars frá hafnarverkamönnum og til forustu Alþb. og biðja þá um að svara þremur spurningum hér á eftir. Fyrsta spurningin, félagi Svavar: Hvernig stóð á því að í valdatíð þinni og þíns róttæka flokks átti sér stað meiri tekju- og eignatilfærsla frá hinum snauðu til hinna ríku en nokkurn tíma fyrr í sögu þjóðarinnar? Hvernig stendur á því, félagi Ragnar Arnalds, að í fjármálaráðherratíð þinni sast þú aðgerðarlaus og horfðir upp á hriplekt og svívirðilegt skattsvikakerfi, tekjuskatt og söluskatt, og gerðir ekki neitt? Spurning til líffræðingsins frá Leipzig, félaga Hjörleifs Guttormssonar: Hvernig stóð á því að í fimm ár hafðir þú af okkur í viðskiptum við erlendan auðhring a.m.k. 2.5 milljarða kr.? Það eru fleiri en hafnarverkamennirnir sem bíða svars, félagar. Það er ekki karlmannlegt af hæstv. forsrh. að skella skuldinni á aðra. Svarið við spurningum hans er nefnilega þetta: Það er aðeins hluti þjóðarinnar, kjósendur Sjálfstfl., sumir skjólstæðingar Framsfl., aðrir, sem sannanlega hefur lifað um efni fram. Það er ekki fjöldinn hérna úti. Hin þríeina forusta þessara kerfisflokka hefur því miður brugðist þjóðinni. Hún skilur við þjóðina í skuld og hún skuldar þjóðinni 25 milljarða. Niðri á höfn spurðu þeir: Og hvaða svör hefur þú, félagi Jón Baldvin, við þessum vandamálum? Ég sýndi þeim róttækustu tillöguna sem lögð hefur verið fram á Alþingi Íslendinga í vetur. Hver er hún? Hún er um stóreignaskatt á skattsvikna verðbólgugróðann. Til hvers á að nota hana? Það á að nota hann til að bæta fyrir misgerðir þjóðfélagsins við hina ungu og hina snauðu. Það á að verja honum til að gera stórátak í húsnæðismálum unga fólksins. Ég sýndi þeim fleiri plögg. Ég sýndi þeim tillögurnar okkar um að afnema tekjuskatt á launatekjur upp að 35 þús. kr. Ég skýrði fyrir þeim tillögurnar um afnám söluskattsundanþágnanna, að taka söluskatt af innflutningi í tolli og skapa þannig ríkissjóði 8 milljarða í auknum tekjum. „Pólitík er að vilja og framkvæma,“ sagði hæstv. fyrrv. forsrh., Gunnar Thoroddsen. Þessar tillögur eru raunhæf svör við spurningum sem nú brenna á vörum alþýðu manna. Svarið er: Flytjum fjármagnið til baka frá þeim sem hafa makað krókinn, skotið sér undan skyldum sínum, til þeirra sem hafa fært fórnir. En þessi ríkisstj. hefur því miður brugðist. Þetta væru kjarabætur í ósvikinni mynt, kjarabætur án verðbólgu. Ef þær hefðu verið framkvæmdar í tíð núv. ríkisstj. hefði aldrei til verkfalla komið. Þá hefði enga gengislækkun þurft. Niðurstaðan er einföld. Við höfum aldrei í jafnríkum mæli síðan á kreppuárunum þurft á að halda úrræðum jafnaðarmanna, sem eru fyrirbyggjandi umbætur í þjóðfélagsmálum, vegna þess að allt sem gerst hefur í tíð fyrrv. ríkisstj. á verðbólguáratugnum er brot á grundvallarreglum og hugsjónum jafnaðarstefnunnar um frelsi, jafnrétti og bræðralag, en þær dyggðir eiga Íslendingar að hafa í hávegum.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Hæstv. forsrh. hefur frá upphafi valdaferils þessarar ríkisstj. haft það hlutskipti að boða þjóðinni og standa í forsvari fyrir leiftursókn íhaldsaflanna sem hann hafnaði sjálfur á árinu 1979. Þá sagði hæstv. forsrh., með leyfi forseta: „Málsvarar sjálfstfl. geta engan veginn rökstutt að þessi mikli samdráttur, þessi mikla vaxtahækkun, verðlagsfrelsið, afnám allrar vísitölutengingar launa geti þýtt nokkuð annað en heiftarlega kreppu og gífurleg átök á vinnumarkaðinum.“ Og enn boðar hæstv. forsrh. áframhald þeirrar stefnu. Fullvíst má telja að harðnandi stéttaátök, kjaradeilur og réttmæt gremja fólks í garð stjórnvalda eigi rót sína að rekja til sívaxandi misréttis í eigna- og tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu. Sá hluti þjóðarinnar sem minna hefur úr að spila og sem við þrengstan kost býr þarf enn að fórna meðan aðrir sleppa og njóta einnig þeirra forréttinda að skammta sér laun og ákveða sjálfir hvað þeir greiða til samneyslunnar. Meðan þeir verr settu færa þungbærar fórnir uppsker þessi forréttindastétt allan gróðann. Látlaus tekjutilfærsla frá þeim.efnaminni til forréttindahópa og þeirra betur settu virðist ekki koma þessari ríkisstj. við. Ekki er að finna orð í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. um þessi mál. Ekkert virðist að í þjóðfélaginu þó gróði safnist á fárra manna hendur eða þótt tveir eða þrír tugir einstaklinga eigi eignir sem metnar eru á 600 millj. kr. og sumir þeirra skattlausir. Ríkisstj. lokar augum og eyrum fyrir gífurlegum skattsvikum sem þó má áætla að nemi a.m.k. 7–8 milljörðum eða þriðjungi af tekjum ríkissjóðs. Framtaldar tekjur eru oft í hrópandi ósamræmi við lífskjörin. Ríkisstj. telur það ekkert mál og hefur ekkert við það að athuga þó að álagning skatta fyrir árið 1984 sýni að meðaltal atvinnutekna í launþegastétt var á árinu 1983 195 þús. kr., en meðaltal reiknaðra launa vegna eigin atvinnurekstrar hafi verið 116 þús. kr. eða að karlar í launþegastétt hafi haft skv. skattframtali að meðaltali 309 þús. kr. í tekjur á árinu 1983, meðan meðaltal launa í atvinnurekendastétt skv. skattskýrslum sýnir 157 þús. kr. árstekjur. Þessi ríkisstj. hefur brugðist réttlætiskennd fólksins og troðið á sjálfsvirðingu þess. Þrátt fyrir langan vinnudag og tvær fyrirvinnur heimilisins á launafólk með lágar meðaltekjur varla fyrir brýnustu framfærslu heimilanna þó þjóðartekjur á mann á Íslandi séu með þeim hæstu sem þekkjast. Í sífellt auknum mæli þarf fólk sem vinnur fullan vinnudag að leita á náðir Félagsmálastofnunar til að eiga til hnífs og skeiðar. Nú er svo komið að 25% einstæðra foreldra í Reykjavík eða 700 einstæðir foreldrar þurfa árlega að leita sér fjárhagsaðstoðar eða fyrirgreiðslu hjá Félagsmálastofnun. Ekki vantar að hæstv. forsrh. lofi vinnuframlag kvenna í þessari stefnuyfirlýsingu sinni. Aukning þjóðarframleiðslu og góð lífskjör segir forsrh. að byggist ekki síst á löngum vinnutíma og mikilli atvinnuþátttöku kvenna. Mikið rétt. En þessi orð þín, hæstv. forsrh., hljóta að hljóma biturlega í eyrum einstæðu móðurinnar, Sóknarkonunnar á spítalanum, Iðjukonunnar á saumastofunni, konunnar í versluninni, á skrifstofunni eða í bankanum og allra þeirra þúsunda kvenna sem hafa 14 þús. kr. sér til framfærslu á mánuði - eða bónuskonunnar í fiskvinnslunni sem slítur sér út fyrir aldur fram með vinnuþrælkun. Allar þessar konur spyrja þig og krefjast svara við því hvernig þú hafir ráðstafað þjóðarauðnum því þær þekkja af afspurn þau góðu lífskjör sem þú talar um. Þessar konur spyrja og bíða svars: Er það okkar hlutskipti að byggja upp þjóðarauðinn, en annarra að njóta hans? Líka má spyrja: Veit hæstv. forsrh. sem talar um góð lífskjör að 8200 aldraðir eða 40% 67 ára og eldri á Íslandi hafa einungis sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga? Veit hæstv. heilbrmrh. að 1900 öryrkjar eða 59% allra þeirra sem fá örorkulífeyri hafa einungis sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga? Ríkisstj. veit það varla því hún taldi helst þangað að leita þegar hún skattlagði sjúka um 210 millj. á ári fyrir lyfja- og læknisþjónustu á sama tíma og fyrirtæki og fjármagnseigendur fengu skattfríðindi svo að hundruðum milljóna skipti. Hæstv. heilbrmrh. veit það heldur ekki því hann talar bara um áróður þegar 15 félagasamtök sjúkra og aldraðra í landinu benda honum á að afleiðingar sjúklingaskattsins séu skelfilegar, greiðslugetu sjúklinga ofboðið og heilsu þeirra og afkomu stefnt í voða. Fatlaðir hafa einnig fengið kalda kveðju frá þessari ríkisstj. því sjóðir þeirra eru skertir um 60 millj. kr. milli ára og aðför stjórnvalda á undanförnum fjórum árum að þessum sjóði fatlaðra er með endemum því hann hefur verið skertur um 200–300 millj. kr. Banka skortir ekki fé til að reisa bankaútibú á hverju horni, né Seðlabanka til að byggja Mammonsmusteri. Samt sjá stjórnvöld ástæðu til að veita bönkum skattfríðindi á sama tíma og fjórða hver króna er hirt úr launaumslagi ungu hjónanna sem koma að lokuðum dyrum glæstra bankastofnana þegar þau leita fyrirgreiðslu til að eiga fyrir víxlinum sem fallinn er í bankanum á hinu horninu. Sjálfsvirðing þeirra er fótum troðin. Ungu hjónin eru bæði bitur og reið því að þrátt fyrir langan vinnudag beggja eiga þau ekki fyrir framfærslu heimilanna né 25 þús. kr. afborgun og vöxtum sem mánaðarlega falla vegna íbúðakaupa. Vaxtafrelsi, sem formaður Sjálfstfl., Þorsteinn Pálsson gladdist svo yfir á haustdögum og líkti við efnahagsundur, hefur breyst í vaxtaokur og eykur enn á fjárhagsörðugleika þessara ungu hjóna, enda viðurkennir forsrh. í þessari stefnuyfirlýsingu að hann og Þorsteinn Pálsson hafi gert skyssu því að þar er vaxtaokrinu samfara vaxtafrelsinu lýst sem þrándi í götu framfara. Góðir Íslendingar. Alþfl. vill breyta því þjóðfélagi sem ekki getur greitt vinnandi fólki mannsæmandi laun eða tryggt afkomuöryggi aldraðra og fatlaðra í þjóðfélaginu. Alþfl. krefst breytinga á þeirri stjórnarstefnu sem umsvifalaust hirðir aftur kjarabætur launafólks. Alþfl. hefur lagt fram ítarlegar tillögur á Alþingi um það grundvallaratriði að koma á meiri jöfnuði í eigna- og tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu sem er forsenda þess að ná þjóðarsáttum um nýjar leiðir til bættra lífskjara. Þm. flokksins hafa einnig lagt fram frumvarp um endurmenntun vegna tæknivæðingar sem er ein helsta forsenda nýsköpunar atvinnulífsins og miðar að því að tryggja atvinnuöryggi launafólks og framfærslueyri meðan á endurmenntunarnámi stendur. Spurningin stendur ekki um það hvort þjóðin hafi efni á því, heldur snýst hún um það hvort við höfum efni á því að gera það ekki. Alþfl. hefur einnig lagt til á Alþingi að endurmat fari fram á störfum og launakjörum láglaunahópanna í þjóðfélaginu, að lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks verði tryggð og starfsreynsla þeirra metin á vinnumarkaðinum, að jöfnuð verði skattbyrði hjóna, hvort sem annar maki eða báðir vinna fyrir tekjum heimilisins, að stórfelld lækkun verði á lyfja- og lækniskostnaði sjúkra í þjóðfélaginu, að ítarleg úttekt verði gerð á fjárhagsstöðu og framfærslukostnaði aldraðra og að átak verði gert í vistunarmálum þeirra þar sem nú ríkir neyðarástand. Góðir hlustendur. Ríkisstjórn sem stjórnað hefur gegn réttlætisvitund þjóðarinnar og setur auðgildið ofar manngildinu á að fara frá því að hún á ekkert erindi við fólkið í landinu. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þrátt fyrir fögur fyrirheit ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar um festu og aðhald í fjármálum og aðhald í erlendri lántöku hefur annað komið á daginn. Nú stendur ríkisstj. stefnulaus frammi fyrir alþjóð og kennir launþegum um hvernig komið er. Launþegar, öryrkjar, ellilífeyrisþegar sýndu þolinmæði og fórnfýsi í 16 mánuði frammi fyrir kjaraskerðingunni sem núverandi stjórn lét verða sitt fyrsta verk á stjórnarferli sínum. Samt hafði stjórnin hvorki dug né þor til þess að nýta sér það svigrúm til þess að ráðast að rótum verðbólguvandans, sem er brenglað stjórnkerfi og óarðbærar fjárfestingar. Ekki veitti hún heldur fjármagn til nýrra atvinnutækifæra né efldi hún menntunar- og rannsóknastarfsemi sem er þó undirstaða nýsköpunar í atvinnulífinu. Eftir síðustu kjarasamninga var eilítil bjartsýni meðal launþega um að sú kjarabarátta sem þeir lögðu út í leiddi til lítils háttar leiðréttingar. Þessi vonarneisti var slökktur í einu vetfangi með hröðu gengissigi og síðan gengisfellingu. Þá er loksins í ljós komin pennastriksaðferð ríkisstj. Nú er það ekki pennastrikið yfir skuldir útgerðar, eins og hæstv. fjmrh. boðaði hér á s.l. vetri. Nei, nú er pennastrikið yfir kjarasamninga. Hvað verður um hag húsbyggjenda sem nú þegar eru að sligast undan lánabyrði? Lán hækka langt umfram kaupmátt, sem veldur því að þrátt fyrir óhóflegt vinnuálag og hlaup á milli bankastofnana nást endar ekki saman. Þrátt fyrir samviskusemi, dugnað og þrotlausa baráttu við afborganir og vexti sjá fjölskyldur ekki út úr skuldasúpunni. Ekki léttir byggingarlánasjóður ríkisins róður húsbyggjenda eða húskaupenda. Nú vantar 300 millj. í Byggingarsjóð ríkisins til þess að honum sé kleift að standa við lánsloforð. Þeir sem áttu að fá lán sín í september og treystu á loforð hæstv. ríkisstj. hafa ekki séð krónu enn og eru svörin sem fást að jafnvel sé von á peningum í desember. Nei, það virðist ekki skipta miklu máli hjá núv. stjórnvöldum hvort hagur heimila og fjölskyldna er góður eða slæmur. Það virðist ekki skipta þau miklu máli hvort almennir launþegar, öryrkjar eða ellilífeyrisþegar eiga ofan í sig eða á, hvað þá heldur að þeir þurfi þak yfir höfuðið. Nei, meðaltalsútreikningar frá Þjóðhagsstofnun segja þeim það, sem vilja fá að heyra, að ástandið sé ekki svo slæmt þrátt fyrir að staðreyndir tali öðru máli. Ekki líða þó allir fjárskort til framkvæmda. Það sést á seðlabankamusterinu margumtalaða og höll Mjólkursamsölunnar, svo að ekki sé minnst á flugstöðina á Keflavíkurflugvelli sem fær á næsta ári jafnmikið framlag og fer til byggingar á grunnskólamannvirkjum og kennarabústöðum á öllu landinu. Ekki má gleyma olíufélögunum sem etja nú kappi sín á milli um veglegri og dýrari útsölustaði um allt land og fara svo fram á 20–30% hækkun á olíu og bensíni. Það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að bjóða landsmönnum upp á í okkar samfélagi. Það er ekki hægt að segja endalaust: Það eru engir peningar til, því fólk hefur augu og eyru og það þarf ekki að láta segja sér hve ójöfnuðurinn er orðinn gífurlegur og fer vaxandi með degi hverjum. Spyrja má að gefnu tilefni: Hvað verður um hagnað Seðlabankans þegar hann er búinn að byggja? Á sama tíma og stjórnvöld geta aðeins séð af 30 millj. kr. til uppbyggingar dagvistunarstofnana veita þau bönkunum verulegan skattaafslátt. Tekjutap ríkissjóðs vegna skattaafsláttar á bindiskyldu innlána nemur 75 millj. kr. á næsta ári. Auk þess hafa fleiri skattar verið lækkaðir á bönkum sem nemur tugum milljóna. Það má virða hæstv. ríkisstj. það til vorkunnar að hún virðist ekki hafa stjórn á efnahagsmálum hér á landi, heldur eru það seðlabankastjórinn og forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar sem í raun og veru stjórna. Ríkisstj. fellst aðeins á þeirra tillögur. Í stefnuræðu hæstv. forsrh. fyrir rúmu ári segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „stjórn landsmála felst ekki eingöngu í því að beita þeim tækjum sem stjórnvöld ráða yfir á líðandi stundu, heldur einnig í því að bæta sjálft stjórn- og hagkerfið. Því ákvað ríkisstj. að beita sér fyrir umtalsverðum breytingum í stjórnkerfinu.“ Þetta eru fögur fyrirheit, en fátt er um efndir. Ef eitthvað er þá er það útþensla í stjórnkerfinu. Og ráðuneytin gefa sér vel á garða, eins og kemur fram í fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Þar hækkar framlag til yfirstjórnar forsrn. um 54% á milli ára og hæstv. fjmrh. lætur sitt ekki eftir liggja og fjölgar stöðugildum í sínu rn. um fimm. Í sömu ræðu sagði hæstv. ráðh.: „Vextir verða lækkaðir eins hratt og hjöðnun verðbólgu leyfir og ættu því að vera komnir niður undir 10% í lok næsta árs.“ Þetta áform rann út í sandinn, eins og allir vita, og það löngu áður en kjarasamningar voru gerðir. Einnig talaði hæstv. ráðh. um gengismál í fyrrnefndri ræðu. Hann sagði: „Í l. lið, um efnahagsmál, í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. segir: „Festa verði sköpuð með raunhæfri gengisstefnu, sem ásamt aðhaldssamri fjármála- og peningastefnu myndi umgjörð ákvarðana í efnahagslífinu.“ Í samræmi við þetta stefnir ríkisstj. að sem mestri festu í gengismálunum á næsta ári. Seðlabankinn mun halda gengi krónunnar sem stöðugustu á næsta ári, innan markanna 5% til hvorrar áttar, eftir því sem nánar verður ákveðið.“ Síðan sagði hæstv. ráðh.: „Ég vil nota tækifærið og vísa algerlega á bug fullyrðingu þess efnis að gengisfelling verði á næsta ári. Það er alrangt.“ Dæmi svo hver fyrir sig hvort mark sé takandi á stefnuyfirlýsingum hæstv. ríkisstj. Mér er spurn: Hvar er lýðræðið í þessu landi? Hver kaus yfir sig núv. ríkisstj., ríkisstj. sem nú þegar hefur tvívegis gert tilraun til að moða saman stjórnarstefnu á rúmu ári, ríkisstj. sem situr nú stefnulaus og biður landsmenn að bíða og sjá hvort ekki finnist einhver lausn á efnahagsvandanum? Hæstv. ríkisstj. er kannske að bíða eftir að gullskipið finnist á Skeiðarársandi til þess að leysa útgerðarvandann. Ekki leysti gengisfellingin þann vanda. Hún ein og sér olli 800–1000 millj. kr. hækkun á lánum útgerðarinnar. Það er nákvæmlega sama hver af kerfisflokkunum situr við stjórnvölinn. Þeir hafa hvorki bolmagn né getu til þess að stokka upp í kerfinu. Því þá mun hrikta í innviðum flokkanna. Það er því ekki ástæðulaust að BJ var stofnað til höfuðs flokkakerfinu. Það stoðaði lítið að skipta um formenn, því að meira þarf en breyttar umbúðir á sama pakka til að innihaldið skáni. Herra forseti. Ágætu áheyrendur. Þessu verður ekki breytt fyrr en til valda koma stjórnmálamenn sem ekki eru flæktir í þetta kerfi. Það er ekki hæstv. ríkisstj. sem hefur stjórn á kerfinu, heldur er það kerfið sem hefur stjórn á ríkisstjórninni. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í ræðu sinni lagði hæstv. forsrh. áherslu á að helsta vandamál þjóðarinnar væri efnahagsmálin. Þetta er ekki rétt. Helsta vandamál þjóðarinnar er hæstv. ríkisstjórn. Það er heldur ekki rétt að meginvandi hæstv. ríkisstjórnar sé viðskiptahallinn. Nei, meginvandi hæstv. ríkisstjórnar er þjóðin, fólkið í þessu landi, fólk sem vill vinna fyrir sér, sjá sér og sínum farborða, eignast þak yfir höfuðið og fá sanngjörn laun fyrir vinnuframlag sitt. Hæstv. ríkisstj. er í stríði við þetta fólk. Hún fer með hernað á hendur heimilum í landinu með því miðalda hugarfari að ná í ránsfeng til þess að standa undir herkostnaði sínum. Margir eru sælir í þeirri trú að í pólitík á Íslandi séu tvö sérleyfi, annað á vinstri kanti en hitt á hægri kanti í gagnstæða átt. Þetta er misskilningur. Í íslenskri pólitík er ekkert sérleyfi. Þar ferðast allir í sama vagni, sporvagni eymdarinnar. Í sporvagni eymdarinnar eru tvö farrými. Á fyrsta farrými ferðast ríkisstjórnin á hverjum tíma, en á öðru farrými stjórnarandstaðan, hrópandi vígorð gegn því sem hún heldur að sé stefna ríkisstjórnarinnar og með það markmið helst í farangrinum að koma vagninum út af sporinu. Síðan skipta menn endrum og eins um farrými og slagorð og telja sér trú um að þeir séu að fara í hina áttina. Alvarlegasti og versti misskilningurinn liggur í því að íslenskir stjórnmálamenn lögðu ekki sporið undir þennan vagn. Það gerðu hálfdanskir embættismenn fyrr á öldinni. Vörslumenn þess eru síðan pólitískir varðhundar sem sitja eftir í atgervi rúnum og náttúrulausum stjórnarstofnunum af sömu ástæðum og þeir lentu þar í upphafi. Þeir fá ekki annars staðar vinnu. Þjóðin var notuð í púkk undir teinana. En nú er bjartara fram undan. Hæstv. forsrh. hefur í stefnu sinni gefið þjóðinni nýja von og háleit markmið að vinna að í sátt og samlyndi, nægjusemi og hógværð, af stillingu og festu, og síðast en ekki síst samkvæmt forskrift Þjóðhagsstofnunar og Seðlabankans. Sagt er: Allt sem þarf í pólitík er vilji. Það stenst ekki vegna þess að ljóst er að ekki skortir hæstv. ríkisstj. vilja til góðra verka. Það verður a.m.k. að trúa því. Hana skortir áræði og vit til þess að hafa frumkvæði. Hæstv. ríkisstj. er eins og frístundamálari sem af smásálarlegri nákvæmni málar eftir númeraforskrift án þess að vita hvert viðfangsefnið er. Og þar liggur hundurinn grafinn. Númeramálarinn ræður aldrei myndinni, hvorki gerð hennar né tjáningu. Hann kemst aldrei með tærnar þar sem hinn skapandi listamaður hefur hælana. Dundarinn er ekkert verri fyrir bragðið, en myndir hans verða tilfinningalega sljóar, þær flytja engan boðskap og höfða ógjarnan til umhverfis síns, vegna þess að þær eru andlaus útfærsla á forskriftarverkefnum annarra. Þannig er hæstv. ríkisstj. farið. Hennar forskriftir koma frá opinberum stofnunum. Hæstv. forsrh. gat þess í upplestri sínum úr þeirri ritröð sem komið hefur út í pésum undanfarið og kallast Stefnuræða ríkisstjórnarinnar, að hæstv. ríkisstj. hefði fallist á nokkra hækkun vaxta. Hver skyldi hafa lagt það til? Jafnframt sagði hæstv. forsrh. að Seðlabankinn hefði verið beðinn um tillögur um eftirlit á vegum bankans með Seðlabankanum og öðrum bönkum. Lán fóru fram úr því sem reiknað var með í forsendum Þjóðhagsstofnunar. Það olli því að endurskoða varð það sem kallað er stefna ríkisstj. en er í rauninni númeraforskrift búin til af Þjóðhagsstofnun. Ríkisstjórnin féllst á tillögu Seðlabankans um gengisfellingu. Einnig kemur fram að gengið hafi í rauninni verið fellt þegar skrifað var undir kjarasamningana. Hitt allt, sem á eftir kom, var formsatriði. Hvar er frumkvæði þessarar ríkisstjórnar? Herra forseti. Er nokkur furða þó að fólk velti fyrir sér í alvöru hvort ekki megi spara umtalsverðar fjárhæðir í ríkisrekstrinum með því að senda ríkisstjórnina heim og nota í staðinn pósthólf og sjálfvirkan símsvara til að taka við tillögum utan úr bæ. Stjórnmálamenn á Íslandi hafa á sér yfirbragð kontórista. Skoðanir sínar tjá þeir í óskiljanlegum runum hundraðshlutatalna og meðaltalsbulli úr testamentum Þjóðhagsstofnunar og Seðlabankans. Einungis sá sem hugsar eins og kontóristi tekur meira mark á Þjóðhagsstofnun en þjóðinni sjálfri. Einungis sá sem hugsar eins og kontóristi trúir því að hægt sé að mæla velferð þegnanna með tommustokk og lesa niðurstöðurnar úr meðaltölum. Einungis andlausum kontóristum hefði tekist það sem íslenskum stjórnmálamönnum hefur tekist. Þeir hafa komið duglegustu þjóð í heimi á vonarvöl. Þeir hafa gert hana ósjálfbjarga í peningamálum, þeir hafa spillt möguleikum hennar á að sjá sér farborða og eru á góðri leið með að koma henni á uppboð í útlöndum. Herra forseti. Í stefnuræðu sinni vék hæstv. forsrh. að skólamálum og sagði, með leyfi forseta: „Sérstaklega verður hugað að gæðum menntunar. Í landi fárra auðlinda gegnir menntakerfið lykilhlutverki í nýsköpun atvinnulífs.“ Ég tek heils hugar undir þessa skoðun en harma jafnframt þá tilraunastarfsemi sem stjórnvöld með fjmrn. í broddi fylkingar hafa stundað í skólakerfinu með athugunum sínum á því hversu langt væri hægt að fara með kennara niður í launum. Það er ljóst að þessi tilraun hefur mistekist með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Í upptalningu á svokölluðum grunnatvinnuvegum þjóðarinnar vill skólakerfið oft gleymast, og sú staðreynd að þekkingarverksmiðjan er sú stóriðja sem framtíðarmöguleikar allra atvinnugreina hljóta að byggjast á. Þess vegna er stefna hæstv. ríkisstj. í menntun hættuleg þeirri framtíð sem þessi þjóð ætlar sér. Sagt er að verðbólgualdan rísi nú í kjölfar kjarasamninga og orsaka hennar sé ekki síst að leita í óbilgjörnum og óraunsæjum kröfum opinberra starfsmanna. Um þessa skoðun virðist gott samkomulag í ríkisstj. En kjaramál opinberra starfsmanna eru engin einkamál þeirra og ríkisvaldsins. Kjör ríkisstarfsmanna skipta sköpum í möguleikum þegnanna til þess að njóta þeirrar opinberu þjónustu sem þeir hafa gott samkomulag um að reka. Láglaunastefna ríkisstjórna allra tíma hefur spillt þessu kerfi, hrekur þaðan hæft vinnuafl og veldur sorglegri vannýtingu á dýrri fjárfestingu. Það ætti að vera metnaðarmál hverrar ríkisstjórnar að skapa starfsmönnum ríkisins þannig kjör að í hverju starfi sé sem hæfast og best fólk. Þegnarnir eiga kröfu á að fjárfesting í opinberum stofnunum nýtist betur en tómstundaverkefni hv. alþingismanna á borð við Kröflu og Sjóefnavinnslu. Það er þess vegna sanngjörn krafa að stjórnmálaflokkar sem bjóða fram til Alþingis hafi stefnu í launamálum opinberra starfsmanna og birti hana. Ekki vegna afkomu starfsmannanna, heldur vegna þess að stefna í launamálum ríkisstarfsmanna er fyrst og fremst stefna í þjónustu ríkisins við þegnana, gæðum hennar og nytsemi. Herra forseti. Að vanda boðar hæstv. ríkisstj. svokallaðar hliðarráðstafanir og mildandi aðgerðir. Um þessi áform er lítt fjallað í stefnuræðu hæstv. forsrh. Þó er upplýst að auka á greiðslur almannatrygginga og lækka tolla á nokkrum nauðsynjum. Þetta þýðir samkvæmt reynslunni að lækkaðir verða tollar t.d. á gráfíkjum og súputeningum og Þjóðhagsstofnun mun síðan reikna litla manninum grjónagraut í hvert mál og franskbrauð í hverja skúffu á grundvelli þeirra aðgerða. Þá verður elli- og örorkulífeyrisþegum haldin meðaltalsveisla með því að hækka lífeyri kannske um 4–500 kr. og úthluta nokkrum fríum afnotagjöldum af síma í viðbót. Ríkisstj. virðist ekki átta sig á því að litli maðurinn í meðaltalsafkomudæmi Þjóðhagsstofnunar er löngu dauður. Herra forseti. Bandalag jafnaðarmanna hafnar útfærslu ríkisstj. á þeirri stefnu sem hún boðar. Bandalag jafnaðarmanna hafnar þeirri pólitísku eymdarheimspeki sem liggur að baki aðgerðum ríkisstj. Ríkisstj. ráfar nú að því er virðist stefnulaus um hallærisplan framsóknaráratugarins og enginn veit hvar hún endar. Bandalag jafnaðarmanna trúir því að þjóðin eigi betra skilið.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Umbrot og sundrung hafa öðru fremur einkennt íslenskt þjóðlíf undangengnar vikur eftir að innanlandsfriðnum var slitið í sundur í verkfallsátökum. Við slíkar aðstæður reynir meira á Alþingi og forustuhlutverk þess en í annan tíma. Ekkert er auðveldara en að hagnýta sér aðstæður sem þessar til þess að ala á sundurlyndi, kynda undir óánægju og auka á vonleysi manna. Gagnkvæmar ásakanir stjórnar og stjórnarandstöðu duga skammt til þess að móta farsæla framtíðar- og uppbyggingarstefnu og þétta raðir fólksins í landinu til þess að takast sameiginlega á við þau verkefni sem við blasa. Ég ætla ekki í þessum umr. í þrætur um það sem liðið er. En eigi að síður er óhjákvæmilegt að draga upp í einföldum dráttum mynd af því sem gerst hefur. Óðaverðbólgan hafði verið kveðin niður. Það hafði tekist að viðhalda jafnvægi milli verðlags og launa frá haustmánuðum síðasta árs fram á haustmánuði þessa árs. Í febrúarsamningunum náðist víðtæk samstaða við aðila vinnumarkaðarins um aðgerðir í skatta- og tryggingamálum til þess að verja hagsmuni þeirra sem lakast eru settir. Allar aðstæður voru því fyrir hendi til þess að viðhalda jafnvægi og verja kaupmátt. Það hafði á sannast með hjöðnun verðbólgunnar að auðveldara var að verja kaupmáttinn en áður, enda varð meginhluti lífskjaraskerðingarinnar á þeim tíma sem verðbólgan tvöfaldaðist í tíð fyrri ríkisstjórnar. Á haustmánuðum átti þjóðin um tvo kosti að velja: annars vegar að leysa kjarasamninga með hefðbundnum hætti á þann veg að fjölga verðlausum verðbólgukrónum í launaumslögunum eða á hinn bóginn að finna nýjar leiðir þar sem því tvíþætta markmiði yrði náð að verja kaupmátt og viðhalda því efnahagslega jafnvægi sem náðst hafði. Til þess að brjótast fram með nýjum hætti gerði ég tillögur um það í fyrri hluta septembermánaðar að aðilum vinnumarkaðarins yrði boðið til þríhliða viðræðna með stjórnvöldum. Tilgangur þeirra yrði sá að finna farveg fyrir sameiginlega lausn á kjaradeilunum með víðtækum skattalækkunum. Í sjónvarpsviðtali af þessu tilefni gat ég þess að hin hefðbundna leið mundi einungis leiða til atvinnuleysis eða gengisfellingar. Þessi ummæli urðu tilefni til mikillar mótmælaöldu og gagnrýni er leiddi til þess að úr hömlu dróst að aðilar vinnumarkaðarins kæmu til viðræðna við stjórnvöld um þessi efni. Þegar á reyndi kom í ljós að mjög almennur vilji var til þess að troða nýjar slóðir út úr þeim erfiðleikum sem við óneitanlega vorum í. Það var auðvitað enginn hægðarleikur að leysa málið með þessum hætti, en það var þó auðveldara og giftusamlegra en að fara hina gömlu verðbólguleið. Þrátt fyrir hin kröftugu mótmæli í upphafi varð niðurstaðan sú að forustumenn landssambandanna innan ASÍ sýndu að lokum mikinn áhuga til þess að takast á við kjarasamningana á þessum grundvelli. Einsýnt virðist að þjóðarsátt hefði tekist með þessum hætti ef Alþýðusambandið hefði haft aðstöðu til að móta og hafa forustu um lausn kjaradeilunnar. En því miður var þessi tilraun brotin á bak aftur á öðrum vettvangi. Þegar nýir kjarasamningar höfðu verið undirritaðir lýsti formaður Verkamannasambandsins yfir því að enn á ný hefðu verið gerðir verðbólgusamningar. Þannig kom á daginn að þau aðvörunarorð sem ég mælti í septembermánuði voru ekki hótun, heldur kaldur veruleiki sem við verðum nú að horfast í augu við. Hjól tímans hefur þannig verið fært aftur á bak. En það er með öllu ástæðulaust að láta hugfallast. Við verðum að hefja baráttuna á nýjan leik og læra af þeirri dýrkeyptu reynslu sem fengist hefur síðustu vikur. Við þurfum nú að gera umbætur og kerfisbreytingar til þess að geta hagnýtt okkur tækniþróunina í sókn til bættra lífskjara. Þær ákvarðanir sem við tökum núna munu ráða úrslitum um það hvort þessi þjóð mætir nýrri öld með framförum og vaxandi hagsæld ellegar hvort við drögumst aftur úr öðrum þjóðum sem við viljum jafna okkur til. Það er í ljósi þessarar ábyrgðar sem við og aðilar vinnumarkaðarins eigum að ráðast til atlögu við viðfangsefnin. Við úrlausn vandamála dagsins verðum við að hafa hugfast að við erum að skapa framtíð þessarar þjóðar. Í kjölfar þeirra kjarasamninga, sem gerðir hafa verið, hækka bætur almannatrygginga til samræmis við þær breytingar sem orðið hafa á launatekjum, þannig að lífeyrisþegar dragast í engu aftur úr þeirri almennu launaþróun sem átt hefur sér stað. Um leið verður ýtt í framkvæmd fyrsta áfanga lækkunar tekjuskatts af almennum launatekjum. Loks verðum við nú þegar að hefja undirbúning fyrir endurnýjun kjarasamninga á næsta ári. Fyrir þá sök er brýnt að leita á ný að lausn til þjóðarsáttar í þríhliða viðræðum stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins. Við eigum ekki að kasta þeirri hugmynd frá okkur þótt hún hafi ekki náð fram að ganga að sinni. Þvert á móti tel ég brýnna en nokkru sinni fyrr að stofnað verði til slíkra viðræðna því að viðreisn atvinnuvega og lífskjara hefst ekki í innanlandsófriði, heldur með sáttum milli stétta og byggðarlaga. Viðræður af þessu tagi geta enn byggt á því að verja kaupmátt með lækkun skatta eða aðflutningsgjalda og aðhaldssamri gengisstefnu er haldið gæti niðri verðlagi m.a. á opinberri þjónustu og ýmsum lífsnauðsynjum. Endurskipulagning húsnæðislánakerfisins gæti einnig orðið veigamikill þáttur í þessum viðræðum. Alþb. hefur nú forustu um að ala á þeirri sundrung og úlfúð sem óneitanlega greip um sig í hinum hatrömmu vinnudeilum. Ugglaust ræður það mestu um óábyrga afstöðu Alþb. að þau öfgaöfl, sem um nokkurt skeið hafa starfað utan þess, eru nú á ný að verða þar ráðandi afl. Kvennalistinn er eins og angi af Alþb., enda greiða fulltrúar hans aldrei atkvæði á annan veg á Alþingi en móðurskipið. Nýkjörinn formaður Alþfl. hefur í kastþröng valið þann kost að skríða undir regnhlíf gömlu félaganna í Alþb. með þær þverstæðukenndu yfirlýsingar á vörunum að þannig ætli hann að ná fylgi frá Sjálfstfl. Það er meginstefið í gagnrýni þessara svokölluðu alþýðuflokka að mikil tilfærsla á fjármunum hafi átt sér stað í þjóðfélaginu frá launafólki til atvinnufyrirtækja. Sannleikurinn er sá að báðir aðilar, atvinnufyrirtækin og launafólkið, hafa orðið fyrir áföllum vegna minnkandi þjóðartekna. Hagtölur sýna að hlutdeild launa í verðmætasköpun þjóðfélagsins er nú talsvert meiri en árið 1980, en nokkru lægri en síðustu tvö árin. Fátt bendir því til þess að þessar fullyrðingar stjórnarandstöðunnar hafi við rök að styðjast. En ég tel að það gæti verið rétt, í því skyni að treysta heilbrigða samvinnu stjórnar og stjórnarandstöðu og til þess að stuðla að málefnalegum umræðum að sett verði niður nefnd þessara aðila, og hugsanlega einnig með þátttöku aðila vinnumarkaðarins, er hefði það verkefni að gera ítarlega úttekt á tekjuskiptingu og hlutdeild launa í verðmætasköpun og þjóðartekjum. Sú vinna gæti komið að gagni fyrir endurnýjun kjarasamninga á næsta ári. Ég mun beita mér fyrir því að þetta verði gert og stjórnarandstaðan fái aðild þar að. En við skulum ekki loka augunum fyrir því að það hefur átt sér stað tekjutilfærsla. Þessi tekjutilfærsla er ekki frá launafólki til innlendra fjármagnseigenda. Hún er frá íslensku launafólki og hún er frá íslenskum atvinnufyrirtækjum til erlendra fjármagnseigenda. Sú skuldasöfnunarstefna sem Alþb. stóð fyrir og boðar enn hefur leitt til þess að vaxtagreiðslur þjóðarinnar til útlendinga í hlutfalli af atvinnutekjum hafa tvöfaldast frá árinu 1978. Þessi skuldasöfnun hefur ekki leitt til aukins hagvaxtar, þvert á móti. Frá árinu 1972 hafa þessar vaxtagreiðslur til útlendinga fimmfaldast. Það þýðir 3000 millj. kr. tilfærslu til útlendinga. Það er af þessari braut, sem Alþb. markaði í upphafi, sem íslenska þjóðin þarf nú að hverfa. Við þurfum nú að setja okkur markmið um aukinn ha vöxt. Við getum ekki sætt okkur við að þjóðartekjur á Íslandi minnki ár frá ári meðan aðrar þjóðir sækja fram á við. Við þurfum því í þröngri stöðu að skapa svigrúm til aukinnar arðsamrar atvinnuuppbyggingar um land allt. Um þetta markmið kunna menn að vera sammála en greina á um leiðir. Alþb. boðar nú sem fyrr allsherjarskipulagsstjórn í atvinnumálum. Öll framþróun og nýsköpun á að vera að opinberri forskrift. Sjálfstfl. stendur gegn þessum gömlu úreltu sósíalísku kreddukenningum. Hitt er nær nútíðinni að byggja hér upp á grundvelli félagslegs markaðsbúskapar. Við viljum m. ö. o. láta atvinnulífið standa á eigin fótum og hafa aðstöðu til þess. Atvinnufyrirtækin eiga ekki að vera á félagslegu framfæri undir ríkisskipulagi. Reynslan sýnir okkur að aukið sjálfstæði atvinnuveganna hefur hvarvetna leitt til mestra framfara og alhliða uppbyggingar. Á hinn bóginn viljum við nota afrakstur þessa skipulags til þess að byggja upp velferðarkerfið sem auðvitað er forsenda þess að við getum lifað sáttir, Íslendingar, sem ein sameinuð þjóð í þessu landi. Í atvinnumálum stöndum við sannarlega frammi fyrir miklum vanda. Í rótleysi verðbólgutímans gátum við ekki tryggt að fjárfestingarfjármagnið skilaði þeirri ávöxtun sem nauðsynleg er til að standa undir batnandi lífskjörum. Því er brýnt að þær umfangsmiklu kerfisbreytingar í fjárfestingarmálum, sjóðakerfi og bankamálum, sem samkomulag varð um milli stjórnarflokkanna í haust, verði sem fyrst að veruleika. Við verðum að aðlaga stjórnkerfið og fjármagnskerfið að kröfum nýs tíma - kröfum um mikla arðsemi, aukinn hagvöxt og bætt lífskjör fólksins í landinu. Engum blandast hugur um að brýnustu úrlausnarefnin í atvinnumálum eru nú í sjávarútvegi. Með öllu var útilokað að leysa allan rekstrarvanda sjávarútvegsins með gengisbreytingu. Þar þurfa því enn að koma til margháttaðar aðgerðir, bæði af opinberri hálfu og fyrirtækjanna sjálfra. Þótt við ætlum að sækja fram með nýjungar á ýmsum sviðum í atvinnumálum verður sjávarútvegurinn enn um ókomna tíð meginuppistaða gjaldeyrisöflunar landsmanna og atvinnu landsbyggðarfólksins. Þess er að vænta að samkomulag sem náðst hefur um endurskipulagningu í landbúnaðarmálum eigi eftir að treysta þá mikilvægu atvinnugrein og um leið að skapa sættir á milli framleiðenda og neytenda, enda er nú höfuðmál að ljúka því stríði sem of lengi hefur staðið um landbúnaðinn. Við þessar aðstæður hafa iðnaður og verslun og margs konar þjónusta verið í framfarasókn þrátt fyrir hrakspár. Máttur þjóðarinnar til nýsköpunar í atvinnumálum er ekki síst fólginn í menntun hennar. Það er því mikilvægara en nokkru sinni fyrr að við stöndum að öflugu skólastarfi og leggjum rækt við alhliða rannsóknir. Í þessum efnum hafa miklar breytingar átt sér stað. Við þurfum auðvitað að huga að því hvort í öllum greinum hafi verið stefnt í rétta átt. Brýnt er að aðlaga menntakerfið sem mest má verða að þörfum atvinnulífsins. Tæknibyltingin, skólarnir og atvinnulífið eiga að vera og þurfa að verða ein samrofa heild. Þá verðum við að huga að því að breyttir þjóðlífshættir kalla á endurskipulagningu skólastarfsins með tilliti til hagsmuna heimilanna. Samfelldur skóladagur og sveigjanlegur vinnutími eru kröfur nútíma lifnaðarhátta. Til kennara eru og verða gerðar miklar kröfur. Það er auðvitað ekki óeðlilegt að kjör þeirra séu metin í samræmi við það og þær margháttuðu skipulagsbreytingar sem íslenskt skólakerfi þarf nú vafalaust að ganga í gegnum. Þessar umræður tengjast og nýjum viðfangsefnum sem við getum ekki lokað augunum fyrir og lúta að stöðu kvenna á vinnumarkaði og heimilum. Við þurfum í skattalegum efnum að koma á meiri jöfnuði milli þeirra sem starfa innan veggja heimilisins og hinna sem vinna úti í atvinnulífinu. Um leið getum við horft á það gerast að tiltekin störf verði kvennastörf og almennt verr borguð en önnur. Gegn þessari þróun þarf að snúast með ýmsum hætti og löggjafinn þarf að sjá svo um að kynferði manna hvorki ívilni né hamli þeim við starfsval. Öll helgast þessi verkefni af hræringum sem eru að gerast í heiminum umhverfis okkur. Ísland er sannarlega eyja í Norður-Atlantshafi, en Íslendingar verða aldrei aftur eyland í samfélagi þjóðanna. Á þeim tíma sem Sjálfstfl. hefur farið með stjórn utanríkismála, nú í annað sinn frá því að flokkurinn hafði forustu um það 1949 að landið gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu, hefur enginn þurft að fara í grafgötur um stefnu þjóðarinnar í utanríkis- og öryggismálum. Þá barðist Sjálfstfl. fyrir því að Íslendingar yrðu þátttakendur í samstarfi vestrænna þjóða í hinum víðtækasta skilningi og um varnarmál sérstaklega. Nú er það stefna Sjálfstfl. að Íslendingar verði eins virkir í þessu samstarfi og verða má, axli sjálfir meira af þeirri ábyrgð sem því fylgir að vera sjálfstæð og fullvalda þjóð. Verulegar umræður hafa orðið um stríð og frið á Vesturlöndum undanfarin ár. Þær hafa nú breytt um svip. Af því má í stuttu máli draga einn lærdóm. Enn einu sinni hefur verið staðfest að stefna þeirra sem vilja treysta sameiginlega varðstöðu lýðræðisríkjanna nýtur meira fylgis en hinna sem telja friðkaup við einræðisríki sósíalista besta kostinn. Svokallaðar friðarhreyfingar ala á stríðsótta á meðan við tölum um leiðir til að varðveita friðinn. Áróðursstríð af þessu tagi heldur áfram, en mestu máli skiptir að tapa ekki áttum. Við höfnum hlutleysi milli einræðis og lýðræðis, milli mannréttinda og frelsis. Án frelsis og öryggis getur þjóðin ekki gengið til daglegra starfa og notið sín í samskiptum við aðrar þjóðir, hvort heldur er í menningarlegum efnum eða viðskiptalegum. Einnig á þeim sviðum alþjóðlegra samskipta þurfum við að vera virkir. Við verðum að laða fram bestu krafta á meðal þjóðarinnar og styrkja þá í harðri samkeppni við aðrar þjóðir, setja markið hátt að þessu leyti, ekki síður en að gera kröfur um sömu lífskjör og þær þjóðir sem næst okkur standa. Alþjóðleg upplýsingabylting, bættar samgöngur og aukin ferðalög eiga eftir að tengja okkur umheiminum enn frekar en áður. Til að njóta okkar í auknu návígi við aðrar þjóðir verðum við að hlúa sem best að því sem skapar okkur sérstöðu sem þjóð í sögunni, í ljóðinu, í tungunni og upprunanum, þeirri arfleif sem okkur var trúað fyrir og við megum ekki glata.



Herra forseti. Gott fólk. Vinnudeilurnar nú síðsumars og fram eftir hausti voru harðar, einhver hörðustu átök í íslensku samfélagi um langt skeið. Pólitísk átök auðvitað öðrum þræði en hreint ekki flokkspólitísk. Þetta voru kjaradeilur sem því miður hafa ekki leitt til batnandi kjara. Um það ættu allir að geta verið sammála. Nú eftir á mættum við líka að því hyggja að þrátt fyrir allt urðu engin þau slys sem ekki verður bætt fyrir, engir þeir árekstrar eða sár sem lengi standa ógróin ef menn gleyma ofsögðum orðum. Ég er ekki viss um að auðfundið sé það þjóðríki sem státað gæti af þessari gæfu eftir það sem á undan er gengið eða lært af mistökunum sem við vonandi gerum. Menn deila vart um það lengur að stefna sú, sem mörkuð var við myndun ríkisstj. í fyrra, hafi verið rétt og árangurinn í glímunni við verðbólguna ótrúlega skjótur og mikill. Fyrstu tilraunir til myndunar samstjórnar Sjálfstfl. og Framsfl. fóru út um þúfur því að tölvumeistarar og spekingar margir utan þings höfðu reiknað það út að ekkert minna mætti gagn gera en svipta fólk öllum bótum fyrir þriggja mánaða kjararýrnun í 130% ársverðbólgu. Síðari tilraunin tókst. Laun voru hækkuð um 8% og síðan 4% 1. okt. Þetta gat fólk þolað. Menn glöddust yfir árangrinum og langt fram eftir þessu ári undu menn kjaraskerðingunni í von um að árangur yrði varanlegur svo að athafnalífið gæti eflst og kjörin farið batnandi. En boginn var ofþaninn og því fór sem fór. Eitt mikilvægasta ákvæði stjórnarsáttmálans var að finna í III. kafla hans þar sem segir að ríkisstj. hafi ákveðið að bæta hag þeirra sem verst eru settir með eftirgreindum kjarabótum, eins og orðrétt segir: 1. Skattar og tollar, sem nú leggjast með miklum þunga á ýmsar nauðsynjavörur, verði lækkaðir. Síðan eru í fimm liðum taldar aðrar aðgerðir. Í fyrravetur var mikil vinna í það lögð, m.a. í þingnefnd, að undirbúa efndir þessa mikilvæga ákvæðis, því að oft tekur ríkið með tollum og sköttum 200% ofan á verð vörunnar á hafnarbakkanum þannig að vara sem kostar 100 kr. komin hér á land er seld út úr búð á 400 kr. Hér er um að ræða margar brýnustu nauðsynjar hvers einasta heimilis. En þá komu reiknimeistararnir og hagspekingarnir til skjalanna, fundu gífurlegt gat á fjárlögum og töldu með öllu ábyrgðarlaust að stjórnin lækkaði tolla og vörugjöld undir þessum kringumstæðum. Þó hefði hvert mannsbarn átt að skilja að mikil lækkun vöruverðs væri öflugasta ráðið til að kveða niður verðbólgu, enda yrði ekki gengið nær launum fólks. Þess er svo einnig að gæta að ríkisútgjöldin eru nánast ekkert annað en launagreiðslur, beinar og óbeinar, og gjaldeyrisnotkun þegar upp er staðið. Því var ljóst að ríkisútgjöldum mátti halda niðri nokkurn veginn til jafns við hugsanlegt tekjutap ríkisins ef fólk gat sætt sig við minni kauphækkanir og genginu var hægt að halda sæmilega stöðugu. Við stöndum nú frammi fyrir því að gengið er fallið, kjarabætur hafa orðið minni en efni stóðu til og vandi útgerðarinnar óleystur. Þetta er vandinn sem ríkisstj. og stjórnarflokkar glíma við. Á lausn hans veltur það auðvitað hvort ríkisstj. tekst það ætlunarverk sitt að kveða verðbólguna í kútinn og treysta grundvöll atvinnuveganna. Þarf engan að undra þótt tíðir fundir séu haldnir og menn hafi nokkuð ólík sjónarmið í stjórnarflokkunum né þá hitt að umr. þessi hefur dregist og er kannske varla tímabær í kvöld þar sem viðbrögðin við nýjum aðstæðum eru enn ekki fullmótuð. Íslendingar hafa af því bitra reynslu nokkuð á annan áratug að verðbólga hefur verið keyrð áfram með því annars vegar að hækka sífellt skatta í kjölfar gengisbreytinga, einkum þau gjöld sem leggjast á vöruverð, og hins vegar með skömmtunarstjórn í peningamálum, svokallaðri peningamagnsstefnu. En þessi stefna hefur ekki einungis verið eldiviður verðbólgunnar gagnstætt því sem tilgangurinn var, heldur er peningakerfið í bókstaflegri merkingu fyrir löngu hrunið samhliða útþenslu banka og hinna margháttuðu peningastofnana. Hér vinnst ekki tími til að fara lengra út í þá sálma. En aðeins skal á það bent að það þjóðfélag er siðlaust, þar sem menn geta ekki fengið minni háttar lán þótt lífsnauðsyn sé og eignir og tryggingar séu nægilegar. Peningar eiga ekki að vera neitt annað en ávísanir á verðmæti og verðmæti eru mikil til á Íslandi. Bankana á því að opna strax og breyta þeim eins fljótt og unnt er í almenningshlutafélög, enda þekkist það hvergi í lýðfrjálsu landi að ríkið einoki peningakerfið og mismuni mönnum og fyrirtækjum að geðþótta skömmtunarstjóranna. Eins og margsinnis hefur komið fram - og nú síðast í stefnuræðu forsrh. og máli formanns Sjálfstfl. - keppir ríkisstj. að því að efla bæði gróna atvinnuvegi og stuðla að því að nýgræðingur festi þróttmiklar rætur. Það og einmitt það er að vinna sig út úr vandanum. Að þessu hlýtur ríkisstj. að beina sjónum sínum strax og menn fá hvílt augun frá því að rýna í marklitlar tölvuspár og fjárlagatölur sem eiga vafasama stoð í veruleikanum, enda hefur þeim um langt skeið verið hagrætt með lánsfjáráætlunum, sérlögum og flutningi fjármagns þjóðarinnar frá hinu svokallaða fjárveitingavaldi til margvíslegra stofnana sem ganga meira og minna sjálfala út og suður um þjóðlífið án gæslu sem orð er á gerandi af hálfu Alþingis. Ég vil hér aðeins geta um eitt þessara verkefna, sem nærtækust eru og ég hef nokkurn kunnugleika á, en það er fiskiræktin. Með henni einni gætum við á örskömmum tíma unnið okkur út úr vandanum með fjárfestingu sem væri mun minni en við vörðum á einu ári til kaupa Japanstogara en út í það get ég víst ekki lengra farið. En ég get ekki lokið máli mínu svo að víkja ekki að hafréttarmálunum. Þar hefur vel verið að verki staðið undir forustu utanrrh. Á það við um undirbúning þess að við tryggjum yfirráð okkar á Reykjaneshrygg allt að 350 mílum og réttindin á Rockallhásléttu og einnig réttargæslu á Jan Mayen-svæðinu. Öll þessi mál og samskiptin við Færeyinga, Grænlendinga og Norðmenn, jafnvel líka Kanadamenn, um verndun og nýtingu nyrstu hafsvæða Atlantshafsins eru nú að komast í brennidepil. Þá er ómetanlegur sá mikli og vandaði undirbúningur sem utanríkisþjónustan hefur lagt okkur í hendur. Verkefnaskortur er enginn hjá ríkisstj. eða Alþingi öllu því að um það get ég borið að í hafréttarmálunum hefur öll stjórnarandstaðan unnið vel og alger samstaða verið um aðgerðir Íslendinga. Hygg ég að einnig gæti náðst góð samvinna um átak í atvinnumálunum því að fleira er það áreiðanlega sem sameinar okkur en sundrar. Þess vegna getum við jafnvel í erfiðleikum verið hóflega bjartsýn og þess vegna ber framtíðin líka áreiðanlega hagsæld í skauti sínu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þegar við stóðum hér á s.l. hausti og ræddum stefnuræðu hæstv. forsrh. hafði ríkisstj. hans meðbyr og stuðning þess fólks sem vildi leggja hönd á plóginn og færa einhverjar fórnir, einkum til að ná niður verðbólgunni. Þá hóf ég mál mitt með þessum orðum, með leyfi forseta: „Siðmenning þjóðar er ekki síst metin eftir þeirri mannúð sem hún sýnir lítilmögnum sínum, jafnt á velgengnistímum og eins þegar á móti blæs.“ Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar. Og í dag, rúmlega ári síðar, stöndum við aftur og ræðum stefnuræðu hæstv. forsrh. En nú er annar andblær í þjóðlífinu og vindáttin hefur snúist frá meðbyr í mótbyr. Í kvöld standa meðlimir stéttarfélaga hér utan Alþingishússins til að mótmæla því siðleysi sem þessi ríkisstj. hefur sýnt. Í huga margra er reiði, gremja og biturleiki. Eftir fjögurra vikna verkfallslotu, þar sem fólk lagði hart að sér og sýndi mikla samstöðu í von um raunverulega kjarabót, hefur næstum öllum ávinningum verið kippt aftur, jafnvel áður en fólk fékk hana í hendurnar. Ég tel að ríkisstj. hafi að verulegu leyti borið ábyrgð á þeim verkföllum sem nú er nýlokið vegna þeirrar stefnu sem hún hefur rekið. Sömuleiðis tel ég að hún hafi ráðið því að samningarnir urðu verðbólgusamningar. Þær skattalækkunarleiðir, sem hún bauð upp á, voru ekki færar vegna þess að allar upplýsingar skorti um viðbrögð ríkissjóðs við því tekjutapi sem slíkt mundi kosta hann. Menn óttuðust að neysluskattar mundu verða notaðir til að mæta því. Skattalækkunarleiðin var því aldrei fær því að hún var ekki nógu skýrt mörkuð, hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteinn Pálsson, sem lætur sig hafa það að fylgja fordæmi flokksfélaga sinna og ítreka árásir á Kvennalistann, e.t.v. til að vernda atkvæði sín. En launafólkið situr eftir með sárt ennið og skilur ekki hvers vegna var samið svo illa. Hæstv. forsrh. fór ekki í felur með yfirvofandi gengisfellingu og gjaldeyrir streymdi úr bönkunum. Ekki var það þó launafólk sem fór í banka að kaupa gjaldeyri því að það beið enn eftir launauppbót sinni. En gengisfellingin var réttlætt með hækkunum sem höfðu ekki einu sinni haft tíma til að komast út í verðlagið. Og brosandi réttir seðlabankastjóri hæstv. forsrh. í gær niðurstöður nýrrar könnunar um gildismat og mannleg viðhorf Íslendinga og segir, með leyfi forseta: „Við höfum hér mynd af hamingjusamri þjóð sem lent hefur í tímabundnum efnahagslegum erfiðleikum.“ Í umr. í fyrra gagnrýndi ég Seðlabankann og þá áráttu að vilja byggja glæsihallir yfir peninga. Þá var Seðlabankinn nánast húsgrunnur, varla nema ein hæð. Nú er hann allt í einu risinn og gnæfir yfir Kolbeinshaus, svört fráhrindandi sorgarhöll, enda byggð yfir ónýtan gjaldmiðil. En varla verður steini kastað úr því húsi því að það er allt úr gleri. „Ekki er að spauga með íslenskt sjómannsblóð,“ kvað Ólína Andrésdóttir, með leyfi forseta. Hæstv. forsrh. og seðlabankastjóri. Ég mundi vara mig á því að spauga með Íslendinga. Það eru engir peningar til. Hljómar þetta ekki kunnuglega í eyrum? „Ég er orðin 70 ára gömul og það þýðir ekkert að segja mér að engir peningar séu til. Ég veit að það eru til peningar í þessu landi. Þeir rata bara ekki á réttu staðina.“ Þannig mæltist konu í sundlaugunum um daginn, með leyfi forseta. Það er talað um þjóðarsátt. Hvað þýðir það? Í mínum huga þýðir það þjóð sem er sátt við sjálfa sig, sátt innbyrðis. Það er líka talað um að í landinu búi tvær þjóðir, sú sem getur áfallalaust haldið uppi eyðslu sinni þrátt fyrir efnahagsvanda og samdrátt í þjóðarbúskapnum og hin sem berst í bökkum og getur tæplega séð sér farborða. Meðan önnur þjóðin hagnast á ástandinu kemur það hinni á vonarvöl. Þessar tvær þjóðir verða að sættast og það gera þær ekki meðan hér situr ríkisstj. sem stíar þeim sífellt lengra í sundur þar til þær komast úr kallfæri, stjórnar gegn fólkinu en ekki fyrir það, sundrar í stað þess að sameina. Það er sagt að enginn sé búmaður nema hann kunni að berja sér. Það hef ég aldrei skilið hvers vegna búmenn þurfa að vera með barlóm. En hitt veit ég fyrir víst að ekki verður búandi í þessu landi á mannsæmandi hátt ef okkur lærist ekki að skipta jafnara á milli okkar. Á upplýsingaöld komumst við ekki hjá því að sjá og vita að Afríka sveltur. Og meðan flugurnar leita á máttvana og deyjandi fólkið er okkur sagt að hershöfðingjarnir hafi keypt áfengi fyrir eina millj. sterlingspunda til að gera sér dagamun. Við erum agndofa og hneyksluð á þvílíku misrétti. En samtímis gáum við ekki að okkur og misréttið læðist inn fyrir okkar eigin dyr og hreiðrar um sig mitt á meðal okkar. En það er lítilvægt og viðráðanlegt miðað við misréttið sem ríkir á milli okkar og Afríku. Við þurfum að rækta garðinn okkar, uppræta það illgresi sem misréttið er og viðurkenna að við erum heppin þjóð í góðu landi, aflögufær með dugnað og bjartsýni eins og skjalfest er í könnuninni góðu sem hæstv. forsrh. var fengin í hendur í gær. Þar kemur einnig fram, með leyfi forseta, að engin þjóð í könnuninni velur jafnrétti ofar frelsi jafnoft og Íslendingar, þ.e. að enginn þurfi að búa við misrétti og að stéttaskipting sé ekki mikil. Við skulum heldur ekki gleyma því sem Stephan G. Stephansson sagði í Íslendingadagsræðu, með leyfi forseta: „Það er óskaland íslenskt sem að yfir þú býr,“ og það er í höndum okkar sjálfra, þessarar fámennu en dugmiklu þjóðar, að byggja þetta land með réttlæti. Þá varðar okkur miklu að velja þá menn til forustu sem ekki steypa okkur í glötun. Til umr. er stefnuræða hæstv. forsrh. Það er leiðinlegt hlutverk að þurfa stöðugt að gagnrýna. Þess vegna var það léttir að sjá og heyra að stefna stjórnarinnar er víða jákvæð og ekki mikill vandi að styðja hana og hvetja til dáða á ýmsum sviðum. En þá rámar mig allt í einu í vinnuplöggin fyrir þessar góðu hugmyndir. Það eru jú fjárlögin sem við eigum að ræða á þriðjudaginn. Það er hrópandi ósamræmi milli þessarar fyrirheitaríku en loftkenndu stefnuræðu og niðurskorinna og samansaumaðra fjárlaganna. Hvernig í ósköpunum ætla mennirnir að framkvæma þessar hugmyndir sínar innan þess svigrúms sem fjárlögin gefa? Nú er lítið vonaraugum til nýsköpunar í atvinnuháttum eins og hv. 1. þm. Suðurl. minntist á. Til að auka á fjölbreytni og um leið stöðugleika í atvinnulífi okkar, til að vega upp á móti sveiflukenndum meginatvinnuvegum, þá er helst talað um að skapa jarðveg fyrir nýja tækni og háþróaðan iðnað. En það er eins og fjárlagasmiðirnir skilji ekki að einn af hornsteinum framtíðarkosta okkar er það hugvit og sú þekking sem þjóðin ræður yfir. Ræktun og beiting þess hugvits, sem getur mætt framtíð breyttra atvinnuhátta, byggir á menntun. Til þess að nýjar hugmyndir geti blómstrað þarf ákveðna lágmarksþekkingarþéttni og það er m.a. sá jarðvegur sem þarf að skapa. En hvað blasir við? Kennarar eru láglaunastétt, skólar vanbúnir, óviðunandi misrétti ríkir milli þéttbýlis og dreifbýlis í menntunarmálum. Lánasjóður námsmanna sveltur, fjárframlög til Háskólans skorin illilega niður. Í þessu felst kórvilla. Börn okkar munu seint fyrirgefa okkur slíkan sparnað. Skortur á markvissri peningastjórn hefur valdið þeirri þenslu sem hefur umfram annað komið óreiðu á efnahagsdæmi ríkisstj. og hávaxtastefna hefur ekki dregið úr viðskiptahalla. Áfram eru tekin erlend lán í óarðbærar fjárfestingar og þó að afar brýnt þyki að lækka erlendar skuldir þjóðarinnar en ekki að auka þær, þá segir ríkisstj. eins og sá sem ætlar að venja sig af ávana: Ekki í dag, á morgun, á morgun. Ríkisstj. verður að skilja það að það er ekki launafólk á Íslandi sem eru erkióvinir efnahagsdæmisins. Þar tel ég að rangar fjárfestingar, sóun verðmæta og sjónarmið stundargróða séu mun veigameiri ástæður. Ríkisstj. verður líka að skilja að efnahagsvandinn verður ekki leystur með niðurskurði félagslegrar þjónustu sem íslenskt launafólk hefur lagt áherslu á í samningum undanfarin ár, jafnvel á kostnað launahækkana. Á bls. 18 í stefnuræðu hæstv. forsrh. er mjög mikilvægur kafli þar sem greint er frá mildandi aðgerðum til þeirra sem við lakari kjör búa. Þar eru mjög óljós fyrirheit t.d. um tollalækkanir á nokkrum nauðsynjavörum, lækkun tekjuskatts og greiðslur almannatrygginga. Það getur hreinlega haft úrslitaþýðingu fyrir mörg heimili hvernig staðið verður að þessum þáttum. Á bls. 23 segir, með leyfi forseta: „Þessi mikla aukning þjóðarframleiðslu og þau góðu lífskjör, sem okkur Íslendingum hefur tekist að skapa, hafa því einnig og ekki síður byggst á mjög mikilli vinnu, löngum vinnutíma og mikilli atvinnuþátttöku kvenna. Samt hefur þessi mikla atvinnuþátttaka kvenna verið gróflega vanmetin og konur eru hálfdrættingar í meðallaunum miðað við karla. Enda una konur því ekki lengur að störf þeirra séu vanmetin eða að laun þeirra dugi ekki til framfæris. Konur una því heldur ekki að störf þeirra séu ekki metin sem ábyrgðarstörf, hvort sem þau lúta að fólki, menntun barna, hjúkrun sjúkra og umönnun aldraðra eða vinnslu hráefnis og öðrum framleiðslustörfum, grundvallarstörfum sem eru forsenda þess að þjóð sjái sér farborða og haldi mennsku sinni. En konur vinna víðar en í launuðum störfum á vinnumarkaðinum. Ólaunað en ómetanlegt og ómælt vinnuframlag kvenna á heimilum sínum stuðlar að daglegri velferð þjóðfélagsins. Það er samt lítið metið til starfsreynslu á hinum almenna vinnumarkaði þó að örli á breytingum til batnaðar í þeim efnum nýlega. Sömuleiðis er réttindaleysi heimavinnandi húsmæðra algerlega óviðunandi og þarfnast bráðra úrbóta.“ Það var einu sinni kóngssonur í Danmörku sem lét það vefjast fyrir sér hvort hann ætti að vera eða vera ekki. Þessi ríkisstj. virðist spyrja sjálfa sig sömu spurningarinnar. Og mér heyrist hún líka segja: Það góða, sem ég vil, gjöri ég ekki, en það illa, sem ég vil ekki, gjöri ég. Sumir segja að fólk fái þá stjórn sem það á skilið. Ég ansa því ekki. Íslendingar eiga skilið miklu betri stjórn. Eftir móðuharðindin var íslenska þjóðarfjölskyldan ekki nema tæplega 40 þús. manns, enda hart að henni sorfið, eldgos, sjúkdómar, veðurharðindi og fátækt. Þá dugði henni best til að halda á sér hita og lífi að standa þétt saman og líta vel eftir sínum og skipta jafnt því sem til skiptanna var. Í dag er íslenska fjölskyldan næstum því sex sinnum stærri og neyð hennar sem betur fer þess eðlis að hún getur ráðið við hana ef hún vill. En jafnt og áður dugir henni best að standa þétt saman til að leita réttar síns og tryggja afkomu sína og skipta jafnt því sem til skiptanna er. Og henni er jafn nauðsynlegt og áður að forðast þá forustusauði sem slegnir eru blindu og gætu leitt hana í glötun. - Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Íslendingum er svo lýst nú um stundir að þeir séu hamingjusamir, trúaðir og bjartsýnir. Kannske kemur einhverjum þetta á óvart þegar haft er í huga að það er mjög til siðs að hafa uppi barlóm, einkum meðal stjórnmálamanna og fjölmiðla. Þeir telja gjarnan allt á niðurleið, enda ofbeldi og ófarir nánast það eina sem talið er fréttnæmt. Sem betur fer er nú komið í ljós að Íslendingar trúa blöðunum allra þjóða verst, enda vita þeir sem er að við megum teljast heppin miðað við flestar aðrar þjóðir heims. Við eigum nægilegt vatn, meiri mat en við getum torgað og erum laus við lögreglusveitir sem hundelta fólk. Við eigum auðvitað við okkar vanda að stríða, en Íslendingar vita sem er að þeir búa í gjöfulu landi. Í Íslandsklukku Halldórs Laxness lýsir Jón Hreggviðsson fyrir frú Arneus á eftirfarandi hátt þeirri góðu eign, Íslandi, sem hann kveður Snæfríði Íslandssól eiga, en hún er sem tákn íslenskrar reisnar. „Sagðirðu penínga, - hún á meiri penínga en nokkur kvenmaður í Danmörk, sagði Jón Hreggviðsson. Hún á alla penínga Íslands. Hún á silfur og gull framanúr öldum. Hún á öll höfuðból landsins og hjáleigurnar með, hvort sem henni tekst að stela þeim aftur frá kónginum eða ekki: skógarjarðir og laxár kona; rekajarðir þar sem ein júferta dugir til að byggja upp Konstantínópel ef maður ætti sög; flæðiengi og starmýrar; afrétti með fiskivötnum og beitilöndum uppí jökla; varpeyar útí hafsauga þar sem þú veður æðardúninn í hné kona; iðandi fuglabjörg þverhnípt í sjó þar sem heyra má glaðan sigmann bölva niðrá sextugu á jónsmessunótt. Og þó er þetta minnst af öllu sem hún á, og ég endist aldrei til að telja.“ Þannig sá bóndinn á Rein kosti landsins. Við sem nú lifum getum bætt við bústofni og nýrækt, vegum og brúm, húsum og bílum, skólum og sjúkrahúsum, leikhúsum og óperum að ógleymdri sjálfri lífsbjörginni, fiskinum í sjónum. Við eigum enn gull framan úr öldum og verk þeirra kynslóða sem á undan okkur hafa gengið. Við, sem erum aðeins 240 þús. manns, rétt á við eina meðalborg í Evrópu, ættum að vera komin þjóða lengst í að skapa réttlátt þjóðfélag. Tæplega nokkur þjóð í heimi á aðra eins möguleika til að vera fyrirmynd í viturlegri stjórn, réttlæti og friði við aðra menn vegna þess að við erum fá og við byggjum kostajörð. Ef þjóðartekjunum væri jafnt skipt gætu allir haft góð laun og gamla fólkið og öryrkjar búið við öryggi. Ef störf kvenna væru metin að verðleikum mundi það gerbreyta öllu gildismati og útrýma kynjamisrétti á vinnumarkaðinum. Ef allir þeir, sem telja sig yfir það hafna að greiða sinn skerf til samfélagsins, gerðu fullnaðarskil væri hægt að búa enn betur að skólum, heilbrigðisþjónustu og húsnæði fólks og þá gætu allir valið um það í hvernig húsnæði þeir byggju. Ef því fé, sem varið er í bankamusteri, væri varið til dagvistunarstofnana væri börnunum vel borgið. Ef ytri tákn, eins og risavaxin flugstöð, væru látin lönd og leið væri hægt að bæta allar samgöngur. Ef olían væri seld á eðlilegu verði væri útgerðin ekki svo aðkreppt. Ef orka til stóriðju væri ekki seld undir kostnaðarverði gætu landsmenn allir setið við sama borð og hitað eða lýst híbýli sín án þess að það sligi heimilið. Ef ekki væri bruðlað og sóað gæti menningin blómstrað í nýsköpun og hugmyndaauðgi. Ef stjórnað væri viturlega og af réttlæti fengju sjónarmið kvenna að njóta sín og þær sætu jafnt á við karla alls staðar þar sem ákvarðanir eru teknar. Ef Íslendingar ættu frumkvæði að því að lýsa land sitt kjarnorkuvopnalaust og hafna öllum vígbúnaði og hernaðarlausnum yrði stigið skref í átt til friðar og afvopnunar. Ef það jafnrétti, sem Íslendingar vilja að ríki manna á meðal, væri til staðar liti samfélagið öðruvísi út. Kostir landsins væru þá nýttir í allra þágu. En því miður. Jafnréttisþjóðfélagið á langt í land. Þrátt fyrir velferð og uppbyggingu á mörgum sviðum hafa stjórnvöld um áratuga skeið valið að viðhalda í megindráttum stefnu sem byggir á stjórn karla á nánast öllum sviðum. Launamisrétti, skattamisrétti og kynjamisrétti. Öllu þessu hefði verið hægt að útrýma fyrir löngu ef vilji hefði verið til þess. Það hefur margur lagt mikið á sig í þágu betra þjóðfélags, t.d. kvennahreyfingin og verkalýðshreyfingin. En hér hafa peningaöflin löngum leikið lausum hala og fengið að skara eld að eigin köku í friði, aldrei þó í betri friði en síðustu 18 mánuði. Sú ríkisstj., sem nú situr og hefur í kvöld kynnt landsmönnum stefnu sína, trúir á frelsi - frelsi í bönkum, frelsi í verslun, frelsi í útvarpi og stóriðjufrelsi að ógleymdu frelsinu til að semja af sér. En þeir ríkisstjórnarmenn vita sem er að frelsinu eru takmörk sett. En þau takmörk ná skv. þeirra skilningi m.a. til kjarasamninga, verkfalla og húsnæðismála. Já, það er einkennilegt, þetta frelsi. Verslunin og bankarnir fá að leika sér að vild, en landbúnaðurinn og útgerðin eru svipt nánast öllu frelsi og mega sæta skipunum, kvótakerfi og niðurskurði. Ekki ber ég á móti því að stjórnunar sé þörf í undirstöðuatvinnuvegunum. Það er bara skilgreining ríkisstj. á frelsinu sem hljómar undarlega í mínum eyrum. Það er kátt í verslunar- og bankahöllunum þessa dagana, að ekki sé nú talað um álhöllina. En í kotum launafólks ríkir ekki mikil gleði eftir að árangur margra vikna baráttu fyrir bættum kjörum var hrifsaður aftur skv. skipun seðlabankastjóra. Sá maður leyfir sér að tala um nauðsyn gengisfellingar áður en fólk hefur svo mikið sem fengið þá launahækkun sem á að valda svo mikilli þenslu. Heldur fólk að það hafi verið BSRB-félagar sem hömstruðu gjaldeyri rétt fyrir gengisfellinguna? Heldur fólk að konurnar í Bæjarútgerðinni hafi hlaupið til og keypt vídeótæki? Nei, það eru þeir sem þegið hafa gjafir ríkisstj. á silfurbakka, verslunarálagninguna frjálsu, lækkun á lúxussköttum og launahækkanir hjá einkafyrirtækjum sem hafa bolmagn til að halda uppi óbreyttri veltu í þjóðfélaginu og stöðugum innflutningi.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í haust hafa löngum verið óvenjulegar stillur og bjartviðri um land allt. Það sama verður ekki sagt um þjóðlífið. Þar hefur geisað stormur með þungu brimi. Og undir niðri í hugarfylgsnum fólksins í landinu hafa ekki síður verið þungir straumar, augu manna hafa opnast, skoðanir breyst og flokksbönd trosnað og slitnað. Núverandi ríkisstj. hefur starfað í 11/2 ár. Öllum ber saman um að lengi framan af hafi stjórnin siglt á sléttum sjó. Hún hóf sína siglingu eins og kunnugt er með leiftursnöggri árás á lífskjör almennings og náði á nokkrum mánuðum fjórðu hverri krónu úr launaumslagi fólks. En það merkilega gerðist að launafólk og samtök þeirra létu kyrrt liggja lengi vel svo að hvergi kom til átaka á vinnumarkaði fyrsta árið. Hvernig má þá skýra þessa miklu þolinmæði fólks og langlundargeð sem ríkisstj. naut svo lengi? Vafalaust er skýringin sú að fólk vonaði og trúði því að skerðing launanna stæði aðeins í takmarkaðan tíma. Það treysti á að þegar verulega hefði dregið úr verðbólgu yrði því skilað aftur sem tekið hafði verið og fólk fengi að njóta ávinningsins af lækkun verðbólgunnar, eins og lofað hafði verið. Þess vegna biðu menn átekta og skoðanakannanir sýndu að ríkisstj. átti óvenjulega miklu fylgi að fagna. En fljótt skipast veður í lofti. Fyrsta blikan birtist með svonefndu fjárlagagati. Meðferð ríkisstj. á þessu vandamáli þótti ekki traustvekjandi - og síst af öllu þegar endirinn varð sá að erlendar lántökur leystu vandann að verulegu leyti. Í tvo mánuði var fjárlagavandinn að velkjast milli stjórnarliða eins og vindlaus knöttur um grýtta urð, frá fjmrh. til ríkisstj., þaðan til þingflokka og þannig hring eftir hring. En í miðjum þessum miklu þrengingum út af halla ríkissjóðs tók stjórnin sig til og afhenti atvinnurekendum á annað hundrað milljónir með beinum skattalækkunum og hnykkti svo á skömmu síðar með því að gefa bönkum landsins á fjórða hundrað milljónir. Þarna hafði ríkisstj. rekist á litla manninn margumtalaða og jós nú óspart úr ríkissjóði. Til að afla tekna á móti ákvað svo stjórnin að leggja sérstakan skatt á sjúklinga. Greiðslur fyrir heimsóknir til heimilislæknis og sérfræðinga voru hækkaðar um hátt í 200% og sérlyf hækkuðu um 140%. Rangsleitni ríkisstj. gagnvart því fólki sem minna má sín, samhliða örlæti hennar í garð stórfyrirtækja, banka og fjármálamanna - allt átti þetta vafalaust sinn þátt í því nú seinasta hálfa árið að vonir og traust tengt lækkandi verðbólgu fóru smám saman að snúast upp í vantraust og vonbrigði. Skipherrann, Steingrímur Hermannsson, lét þó ekkert á sig fá þótt móti blési. Því meira sem óánægjan jókst, því meiri tröllasögur sagði hann um verðbólgu í tíð seinustu ríkisstj. Stundum fullyrti Steingrímur að verðbólgan hefði verið rúmlega 100% við stjórnarskiptin, stundum talaði hann um 130% og þegar hann var virkilega í essinu sínu nefndi hann tölur allt upp í 180%. Hvernig stóð á þessum ólíku tölum sem jafnvel góðir og gegnir framsóknarmenn áttu mjög erfitt með að kyngja? Í almennum umr. hafa menn í áratugi rætt um verðbólgu og ávallt átt við hækkun verðlags á seinustu 12 mánuðum. Í þessari viðurkenndu merkingu fór verðbólga yfir 80% á seinasta ári stjórnar Gunnars Thoroddsen eftir að sú stjórn hafði misst meiri hluta sinn á Alþingi og beðið var kosninga. Þeir sem fá út allt aðrar og miklu hærri prósentur miða verðbólgutölur sínar við brot úr ári, kannske nokkrar vikur. Þannig er auðvelt að fá út risastórar tölur um verðbólguhraða, t.d. strax eftir að gengi krónunnar er fellt, ef verðbólgan er þá mæld á viku eða hálfsmánaðargrundvelli og árshraðinn síðan margfaldaður út frá því. Með útreikningum af þessu tagi má sjálfsagt sýna fram á að verðbólga á Íslandi hafi iðulega rokið upp í 400–500% . Þetta nefni ég hér sem dæmi um blekkingar sem óspart hefur verið beitt og ríkisstj. hefur reynt að fleyta sér á, því að óneitanlega trúa því býsna margir í raun og veru að verðbólgan hafi rokið upp í 130% hjá seinustu stjórn. En þrátt fyrir velheppnaðar talnakúnstir af þessu tagi lætur fólk ekki blekkjast til lengdar. Það veit sem er að í tíð núverandi stjórnar hafa lífskjör versnað. Fleiri vinnustundir þarf til að greiða sama magn af vöru. Þrátt fyrir hægari snúning verðbólguhjólsins hefur dýrtíð verið meiri. Fólk hefur því sagt sem svo: Skítt með alla talnaleiki. Það eina sem máli skiptir er að vita hvenær á að skila því sem tekið hefur verið. Og sé það alls ekki ætlunin er þá um annað að ræða en að boða verkfall? Þannig fóru menn að hugsá og tala á s.l. sumri, fólk úr öllum stjórnmálaflokkum. Ekki varð það til að draga úr tortryggni fólks þegar Þorsteinn Pálsson og Steingrímur Hermannsson sömdu um það í sumar að gefa vextina frjálsa með hörmulegum afleiðingum fyrir alla þá sem verst eru settir og skulda fé í bönkum. Afleiðingin varð sú að raunvextir ruku upp á fáum vikum um 5–6% og hafa aldrei verið hærri. Hitt er svo allt annað mál að framsóknarmenn, vinir mínir, reyna mjög að sverja af sér ábyrgð á hækkun vaxtanna. Reyndar er það þeirra siður að koma ábyrgðinni yfir á aðra. Þeir sátu allra flokka lengst í ríkisstj. þau tíu ár sem verðbólgan var hvað mest. En að sjálfsögðu var verðbólgan aldrei þeim að kenna. Auðvitað ber Framsfl. fulla ábyrgð á þeim ógöngum sem ríkisstj. er komin í með vaxtamálin. Auðvitað ber Framsfl. fulla ábyrgð á því að undirstöðugreinar atvinnulífsins úti um land, sjávarútvegur og landbúnaður, eru í miklum kröggum um þessar mundir, m.a. vegna fáránlegrar stefnu í vaxtamálum. Bændur hafa ekki síður en aðrir orðið fyrir barðinu á þessari stjórn. Auðvitað ber Framsfl. fulla ábyrgð á því að einmitt þessi misserin er verið að snúa byggðastefnu seinasta áratugs upp í andstæðu sína. Fyrirtæki í verslun og viðskiptum, sem eðli sínu samkvæmt eyða gjaldeyri, blómstra sem aldrei fyrr meðan fyrirtækin, sem framleiða og afla gjaldeyris, standa höllum fæti. Afleiðingin er stórfelld byggðaröskun enn á ný. Hundruð iðnaðarmanna leita utan af landi suður á höfuðborgarsvæðið þar sem mikill fjöldi stórbygginga er í gangi samtímis. En á sama tíma er lagt til í fjárlagafrumvarpi að framlög til grunnskóla og heilsugæslustöðva úti um land verði skorin niður um 26% að framkvæmdagildi, dregið verði úr vegaframkvæmdum og framlög til hafna skert um 58%. Flugstöð á Keflavíkurvelli fær hins vegar aukin framlög, 100 milljónir, og álverið í Straumsvík á að stækka um 50%. Er þetta byggðastefna? Nei, þetta er andbyggðastefna og á henni ber Framsfl. fulla ábyrgð. Framsfl. var einu sinni andvígur erlendri stóriðju í Straumsvík af sömu ástæðum og Alþb. En nú vill flokkurinn meiri orkusölu til álversins og stærri álbræðslu. Stjórnarflokkarnir mega ekki til þess hugsa að það sannist fyrir alþjóðlegum dómi að málsókn Hjörleifs Guttormssonar gegn álhringnum út af skattamálunum hafi verið sjálfsögð og á fullum rökum byggð. Þess vegna fórna þeir íslenskum hagsmunum og samþykkja að auðhringurinn kaupi sig frá gerðardómi fyrir lítið fé. Er hugsanlegt að íslenskur skattgreiðandi, sem uppvís yrði að skattsvikum, fengi að kaupa sig frá dómi? Svari hver fyrir sig. En menn sem fengið lafa niðurgreidda orku árum saman á kostnað íslenskra neytenda virðast komast upp með hvað sem er. Og Framsfl. axlar ábyrgðina með Sjálfstfl. Enda sagði Sverrir Hermannsson iðnrh. orðrétt nú nýlega samkvæmt frásögn Morgunblaðsins að „formanni Sjálfstæðisflokksins hefði tekist að sveigja framsóknarmaddömuna til rétts vegar og bætti við: „Þetta er gerbreyttur ektefelle.““ - Já, Framsfl. er breyttur. Og nóg um ástarhjal samlyndra hjóna. Jón Hannibalsson talaði hér áðan. Hann er bersýnilega ekki kominn í forustulið stjórnarandstæðinga til að sameina kraftana. Hann ætlast til þess í fúlustu alvöru að ég fari að eyða dýrmætum tíma mínum hér til þess að skattyrðast við hann - stjórnarandstæðinginn. Nei, það geri ég ekki. Verkalýðshreyfing og vinstri menn á Íslandi þurfa nú á öðru að halda. Ég neita því alfarið að eyða púðri mínu á dauða fugla. Nei, stærsta ástæðan fyrir storminum í vetrarbyrjun er enn ótalin hjá mér - og hún skiptir meira máli. Í haust, þegar fólk fór að leita leiða til að bæta kjör sín, birtist formaður Sjálfstfl. í sjónvarpi og lýsir því yfir að nú þurfi að lækka launin enn þá meira en orðið er. Þorsteinn er fyrrv. framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins og hefur lært sína lexíu. Hann bætti því við að ríkisstj. mundi örugglega sjá til þess, ef fólk leyfði sér að knýja fram hækkuð laun, að allur ávinningur nýrra samninga yrði tekinn aftur með aðgerðum stjórnvalda. Nú fyrst blöskraði fólki. Það fékkst ekki til að trúa því og fæst aldrei til að trúa því - sem betur fer - að launakjör verði að vera 25% lakari en þau voru fyrir tveimur árum, auk þess sem allt er gert á sama tíma til að hlaða undir stórfyrirtæki og fjármagnseigendur. Þess vegna skall yfir eitt harðasta verkfall, sem hér hefur verið háð, og stóð í tæpan mánuð. Kaupið hækkaði um 10–12% strax og rúm 10% á næsta ári. Nú sjáum við svar ríkisstj. Það birtist í fyrradag. Innfluttar vörur eru hækkaðar í verði um 16% með einu pennastriki þegar í stað og annað eins boðað á næsta ári. Það hvarflar ekki að ríkisstj. að reyna að koma í veg fyrir verðbólgu, reyna að varna því að atvinnurekendur velti hækkun launanna út í verðlagið. Þvert á móti gengur ríkisstj. á undan til að magna upp verðbólgu með miklu stærri og meiri gengisfellingu en nam hækkunum launa og miklu fyrr en unnt er að segja með nokkrum rétti að þær íþyngi atvinnurekendum. Vonandi átta menn sig á því sem allra flestir að gengisfelling ríkisstj. er ekki efnahagsleg nauðsyn. Þetta er pólitísk aðgerð. Henni er ætlað það hlutverk að sannfæra fólk um að það geti ekki bætt kjör sín. Með þessari gengisfellingu er ríkisstj. að refsa launafólki um leið og því er sagt að hvers konar kjarabarátta sé til ills eins. En þetta seinasta andsvar ríkisstj. er sem betur fer einum of gróft, einum of snemma á ferð, til þess að nokkur geti mark á því tekið. Hver maður með opin augu sér að þessi gengisfelling er fyrst og fremst pólitískt áróðursverk. Eða hafa menn ekki einmitt heyrt í þessum umr. nú í kvöld að mennirnir, sem felldu gengið í fyrradag, hlakka nú yfir verðbólgunni sem á eftir mun fylgja eins og fram kom hér hjá forsrh. áðan? Hann ætlar sér svo sannarlega að kenna öðrum um. En tekst þeim það? Tekst þeim að telja fólki trú um að ekki sé minnsti möguleiki á að bæta kjör fólks frá því sem nú er? - Það veltur á ykkur, hlustendur góðir. Við Alþb.-menn erum á annarri skoðun. Við höfum sýnt fram á, nú seinast.með ítarlegum tillögum, að með tilteknum millifærsluaðgerðum í efnahagsbúskap landsmanna er unnt að tryggja kaupmátt nýgerðra samninga án aukinnar verðbólgu. En núv. ríkisstj. þekkir engin önnur úrræði en lækka kaupið. Kynnið ykkur tillögur Alþb., stærsta stjórnarandstöðuflokksins. Ef nógu margir sjá í gegnum gerðir þessarar ríkisstj. og gera sér fullkomlega ljóst að þessi seinasta gengisfelling er fyrst og fremst pólitískt herbragð gegn samtökum launafólks, þá kemur að því senn að fólki tekst að snúa vörn í sókn. Þá er betri tíð í vændum. - Ég þakka fyrir. Góða nótt.



Virðulegi forseti. Háttvirtu áheyrendur. Til hvers er stefnuræða flutt? Hún er flutt í alþjóðaráheyrn til þess að landsmenn fái að heyra að hvers konar mannlífi ríkisstj. stefni og hvaða leiðir hún hafi valið sér að því marki. Hún er flutt til þess að íslenska fjölskyldan fái að vita við hvaða kjör hún á að búa í nánustu framtíð. Sú stefnuræða, sem hér var flutt í dag, er innihaldslaus orðavaðall um vanda atvinnuveganna, röskun á efnahagsjafnvægi, viðureignina við verðbólgubálið og þess háttar, skrifuð á tungumáli kerfiskarla í glæstum sölum Seðlabankans og ráðuneytanna sem hafa ekki hugmynd um hvað stendur á bak við dálkana í doðröntum þeirra, sem er þrældómur og strit fólksins í landinu. Eina skiljanlega niðurstaðan í 27 síðna vélritaðri ræðu, sem lögð var fram í gær, er að efnahagsstefna ríkisstj. hafi beðið skipbrot vegna óhóflegra launakrafna fólksins í landinu. Og til þess að bjarga atvinnuvegunum í bili varð að lækka gengið um 12% til viðbótar við það gengissig sem þegar er orðið. Launahækkanir fólksins voru teknar aftur, af sumum áður en þær höfðu komið til greiðslu, t.d. af elli- og örorkulífeyrisþegum landsins sem enn þá hafa enga hækkun fengið. Þjóðfélag, sem býður þegnum sínum mannsæmandi líf, byggir á þrem meginatriðum: Réttlátri skiptingu þjóðartekna, stöðugleika í uppbyggingu framleiðslutækja og frjóu og blómlegu menningarlífi sem allir eiga aðgang að. Flestar ríkisstj. hafa a.m.k. þóst stefna að þessu marki. En núv. ríkisstj. hefur gert aðför að öllum þessum meginatriðum. Skiptin þjóðartekna er nú óréttlátari en um áratugaskeið. Ég hef áður haldið því fram og ýmsir tekið undir að hér í landi búi tvær þjóðir við mjög ólík lífskjör. Önnur - sú hin minni - ber hitann og þungann af rekstri samfélagsins og tekur laun skv. gerðum kjarasamningum, hin skammtar sér laun sjálf og svíkst undan að borga það sem henni ber til samfélagsins. Meðan launþegar greiða fyrir þetta fólk skólagöngu barnanna þess, heilbrigðisþjónustu þess, vegagerð og annað sem við þurfum til að lifa í þessu landi, viðheldur þetta fólk taumlausri eyðslu og sóun í þjóðfélaginu og safnar fasteignum. „Lögfræðingar kjaradeilunefndar,“ segir í einu dagblaðanna í dag, „tóku 200 þús. kr. hver á einum mánuði,“ eða 14 mánaða laun þorra þess fólks sem verið var að semja fyrir. Fulltrúi fjmrn. staðfesti að víst hafi orðið að tryggja það að þeir færu ekki verr út úr þessari vinnu en sínum venjulegu störfum. En mánaðarlangt verkfall tryggði á engan hátt að það fólk sem hefur 1/4 af þessum mánaðarlaunum geti hugsanlega lifað af sínum launum. Það er þessi grimmilegi tekjumismunur sem er hinn raunverulegi efnahagsvandi þessarar þjóðar. Það er ekki vegna skorts á fjármagni að ekki er hægt að greiða launþegum laun, heldur vegna þess að fjármagn þjóðarinnar er á of fárra höndum. Ríkisstj. hefur breikkað bilið milli ríkra og fátækra og hæstv. ráðh. láta sem þeir viti það ekki. Þeir hljóta þó að vita að enginn getur framfleytt sér á 13–15 þús. kr. á mánuði. Ein laun duga engri fjölskyldu til framfærslu, ekki einu sinni tvenn í mörgum tilvikum, jafnvel ekki fleiri. Sex þúsund íslensk börn búa á heimilum einstæðra mæðra sem flestar eru með laun af þessari stærðargráðu. Vitanlega vinna þær því tvöfalda vinnu og heimilisstörfin eru sú þriðja. Finnst hæstv. ráðh. þetta mannsæmandi líf? Er þeim alvara þegar þeir tala um óhóflegar launakröfur þessa fólks, svo mikil alvara að þeir hafa tekið góðan þriðjung af þeim launahækkunum sem fólkið var að fá í nýgerðum kjarasamningum - í sumum tilvikum án þess að það væri búið að fá þessar launahækkanir greiddar? Elli- og örorkulífeyrisþegar hafa enn enga hækkun fengið, hæstv. heilbrmrh., einungis enn frekari kjaraskerðingu eftir að búið var að bæta ofan á þá skatti, mörg hundruð prósenta hækkun á lyfjakostnaði. Vita hæstv. ráðh. að elli- og örorkulífeyrisþegi hefur nú 10 900 kr. á mánuði í ellilífeyri, tekjutryggingu og heimilisuppbót.

Þetta er allt þvaður.

Vogar ráðh. sér að rengja þetta?

Já. Hlustar ekki þm. á fréttir?

- Á þetta fólk að bjarga atvinnuvegum þjóðarinnar? Þetta er grimmileg aðför að fólkinu í landinu og leysir engan vanda. Hefur svo kjaraskerðing launamanna farið í að efla og byggja upp framleiðslufyrirtækin? Nei, öðru nær. Þar hefur ríkt nær stöðnun. Tekjur launamanna hafa verið fluttar til milliliðanna, til fyrirtækja sem nota þá í óarðbærar fjárfestingar og sjóðir landsmanna eru notaðir til sjálfvirkrar lánafyrirgreiðslu. Sáralítið af þessu fé hefur farið í nýjar atvinnugreinar. Útgerðarfyrirtækin hafa vanrækt að greiða í Verðjöfnunarsjóð svo að hann hefur verið gagnslítill þegar sveiflur verða í afla. Gengisfelling leysir ekki vanda sem skapast af aflarýrnun. Þvert á móti hækkar hún afborganir og eykur kostnað og það fé er tekið af launþegum. Þriðja aðförin að lífi þessarar þjóðar hefur ekki farið fram hjá neinum. Ótrúleg aðför hæstv. ráðh. að menntun og menningu í landinu er alþjóð kunn. Við Íslendingar höfum verið stoltir af því að eiga gott skólakerfi fyrir alla þá sem það vilja nýta, góðar bækur og góða list sem íslenskur almenningur á betri möguleika á að njóta vegna þess að allur þorri manna er á svipuðu menningarstigi og hefur sömu getu til að njóta góðra bóka og góðra lista. Lánasjóður íslenskra námsmanna átti að tryggja öllum ungmennum landsins sama rétt. til náms, sem er undirstöðuatriði jafnréttisþjóðfélags, Að öllu þessu er nú vegið. En peningar landsmanna skulu þess í stað fara til þess að greiða raforkuverð auðhringsins í Straumsvík. En þess skulu menn minnast að þær bækur, sem átti að skrifa núna, verða ekki skrifaðar seinna. Það verða aðrar bækur um aðra tíma. En vegina, sem átti að leggja í dag, má e.t.v. leggja seinna án þess að meiri háttar skaði sé skeður. Íslensk menning er ekkert sparigagn. Hún er lífsgrundvöllur þessarar þjóðar. „Alþingi er sá landsins partur sem þenkir og ályktar,“ sagði Konráð Gíslason. Þess eru lítil merki að svo sé nú. Þó rofar til. Mitt í álviðræðunum efndi seðlabankastjóri til könnunar á því hvort Íslendingar séu hamingjusamir og lagði að sjálfsögðu fram til þess fé. Niðurstaðan er fengin. Þeir eru hamingjusamir. Þeir eru hægri sinnaðir og hamingjusamir. Að vísu hafa þeir nokkrar áhyggjur af afkomu sinni, en það ku vera tímabundið. En þessar áhyggjur getur hinn mikilvirki seðlabankastjóri auðveldlega létt mönnum svo þeir verði alsælir. Fyrir er séð að Seðlabankinn mun skila umtalsverðum arði á næsta ári þar sem helstu skuldunautar hans eru nú bankar landsins og þeir greiða hærri vexti en ríkissjóður. Þennan arð er seðlabankastjóra nú í lófa lagið að leggja til þjóðarinnar allrar og gera þannig kleift að borga henni laun. Seðlabankabygginguna er ég viss um að hann lætur bíða. Að lokum, herra forseti, ætla ég að leyfa mér að skila kveðju til ráðherra ríkisstj. sem gömul kona bað mig fyrir í morgun. Hún ól upp sjö börn einsömul, sagði hún, af því að maðurinn hennar fór í sjóinn. Og hún var ekkert sérlega hamingjusöm, ein af fáum. Svo sagði hún orðrétt, með leyfi forseta: „Ég skil ekki þetta tal um efnahagsvanda. Ég veit bara að þó ég eigi 27 barnabörn hef ég alltaf potað á greyin háleista og vettlinga. Nú á ég ekki lengur fyrir bandspotta. Segðu þeim það.“ Svei slíkri ríkisstjórn, hæstv. ráðherrar. - Ég þakka áheyrnina og hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Um síðustu kosningar lá það fyrir að mikill vandi var á ferðinni í íslensku þjóðfélagi. Framsfl. viðurkenndi þennan vanda og gekk til þeirra kosninga undir því kjörorði að það þyrfti að skapa festu í þessu þjóðfélagi til þess að við gætum sótt fram til betri framtíðar. Sá vandi, sem þá blasti við, kom einkum fram í verðbólgu, skuldasöfnun erlendis, aflasamdrætti og skipulagsvanda sjávarútvegsins sem m.a. hafði leitt til ofveiði stofnanna. Þetta skapaði mikla rekstrarörðugleika í okkar atvinnustarfsemi sem í reynd ógnaði öllu okkar skipulagi og skipulegri starfsemi í þjóðfélaginu. Upphafsaðgerðir ríkisstj. voru að ráðast gegn þeirri miklu verðbólgu sem hv. þm. Ragnar Arnalds var að reyna að endurreikna áðan. Það var staðfest af Þjóðhagsstofnun þá að verðbólgan væri 130%. Það er í reynd furðulegt að margir hv. þm. skuli ráðast hér að þeirri stofnun sem hefur almennt traust í þjóðfélaginu og ekki bara ríkisstj. heldur Alþingi og hagsmunaaðilar byggja á í þjóðfélaginu. Það er nánast furðulegt. Og ég vildi upplýsa hv. þm. Ragnar Arnalds um að verðbólgan í Ísrael var líka fyrir nokkru rúmlega 100% og það tók aðeins örfáa mánuði þar til hún var orðin 1000%. Hv. þm. Ragnar Arnalds sagði að Framsfl. hefði fórnað íslenskum hagsmunum í álmálinu. Hið rétta er að Alþb. fórnaði þeim til þess að þjóna áróðurshagsmunum sínum. Þetta vildi Framsfl. ekki búa við. Alþb. hefur aldrei viljað semja um okkar ágreiningsmál við erlenda aðila, hvorki í landhelgismálinu né þessu máli. Nú hefur því verið komið í höfn. Það má gagnrýna alla samninga, en samningsleiðin er sú eina sem til er í slíku máli. Já, ég hvet ykkur einnig, góðir hlustendur, eins og hv. þm. Ragnar Arnalds sagði hér áðan, að kynna ykkur tillögur Alþb. Þær hafa ekkert breyst. Þær eru löngu kunnar og eru því miður ónothæfar. Annað það vandamál sem var mjög ríkjandi í þjóðfélaginu, eins og ég kom að hér áðan, var fiskveiðistefnan, fiskveiðistjórnunin, sem hafði orðið til þess að stofnarnir voru ofveiddir. Þetta kom sérstaklega fram á s.l. hausti þegar það kom í ljós að þorskstofninn var mjög illa kominn. Þá var einnig gripið til mjög ákveðinna aðgerða af núv. ríkisstj. með því að skipta afla upp á hvert skip í landinu og reyna með því að dreifa aflanum réttlátlega um landið og reyna einnig að dreifa honum réttlátlega milli skipa og þar með þess fólks sem lifir á þessari starfsemi. Á s.l. hausti var því spáð að þetta mundi leiða til þess að mikið atvinnuleysi yrði ríkjandi í landinu á haustmánuðum. Annað hefur komið í ljós. Gæði fisks hafa aukist mjög verulega, sóknarkostnaður hefur minnkað, t.d. hafa togararnir aflað álíka mikils og á s.l. ári nú. Hins vegar hefur sókn þeirra dregist saman um 10–15% a.m.k. Skipum hefur verið lagt og verulegur sparnaður hefur átt sér stað. Rækjuafli hefur tvöfaldast og loðnuafli hefur komið á ný sem sýnir að það er rétt að vernda stofnana. Það hefur í sjálfu sér verið sárt að takmarka afla, en það er enn þá sárara að eyðileggja þessa auðlind. Það er einnig sárt að rýra kaupmátt. En það er enn þá sárara að safna upp óreiðuskuldum erlendis og láta komandi kynslóðir um það. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson sagði áðan að það væri rétt fyrir aðila í þjóðfélaginu, ríkisstj. og atvinnugreinar að líta í eigin barm. Ég tek undir það. Ég vil halda því fram að engin önnur atvinnugrein hafi litið jafnríkulega í eigin barm og íslenskur sjávarútvegur á því ári sem er að líða. Það hefur tekist þrátt fyrir mikla erfiðleika að endurskipuleggja margt í íslenskum sjávarútvegi sem mun skila miklu í framtíðinni, þannig að það er ekki rétt hjá honum að enginn hafi litið í eigin barm, en ég held að það eigi ekki síður við hv. stjórnarandstöðu sem hér hefur talað í kvöld. Til marks um hvað íslenskur sjávarútvegur hefur lagt af mörkum í þjóðfélaginu á undanförnum áratugum stendur nú til og er ákveðið að endurgreiða honum uppsafnaðan söluskatt á næsta ári sem nemur 500 millj. kr. Þá fjárhæð hefur þessi atvinnugrein lagt til uppbyggingar ýmissa þátta í þjóðfélaginu á undanförnum árum og jafnvel áratugum. Það er eðlilegt að slík atvinnugrein sé ekki vel stödd þegar hún hefur aldrei fengið að safna upp sjóðum. Þeir hafa jafnóðum verið teknir til annarrar uppbyggingar í þjóðfélaginu. Þrátt fyrir að mikill árangur hafi náðst hefur okkur skilað af leið. Sjávarútvegurinn gat ekki staðið undir þeim kostnaðarhækkunum sem nú hafa dunið yfir okkur. Það var engin leið. Áföllin hafa verið mikil á undanförnum árum. Útflutningsverðlag lækkaði um 2% 1981, 9.5% 1982, 1.5% 1983 og um 4% í ár. Það er ekki hægt að reikna með því að þegar slíkt ástand er og aflasamdráttur á sér stað gangi okkur vel að sækja hratt fram á veg. Á undanförnum árum höfum við byggt upp mikið í þessu þjóðfélagi, m.a. þjónustukerfi. Það er eðlilegt að þegar undirstöðuatvinnugreinin gengur jafnilla og raun ber vitni þurfi að draga úr útgjöldum ríkisins. Þetta hefur þurft að gera, draga úr framkvæmdum, draga úr ýmiss konar þjónustu, en það hefur verið nauðsynlegt. Stjórnarandstaðan hefur sagt hér í kvöld aðallega frá þeim erfiðleikum sem einstaklingar eiga í í þjóðfélaginu. Það er allt saman rétt. Þeir eiga í miklum erfiðleikum. En vandamálið er fyrst og fremst hvernig á að brjótast út úr þessum erfiðleikum og hvernig á að komast frá þeim. Framsfl. hefur alltaf haldið því fram að verðmætasköpunin í þjóðfélaginu væri undirstaða alls. Fyrst þegar hún er komin og við höfum staðið okkur á því sviði getum við farið að miðla því og skipta því sem við höfum aflað. Það er einnig nauðsynlegt að hafa ávallt í huga jöfnunaraðgerðir, þannig að jafnað verði sem best meðal þegnanna í þjóðfélaginu. Íslenska skattkerfið er á margan hátt gallað og þarf stöðugt að vera í endurskoðun. Það er einnig nauðsynlegt í dag að halda áfram þeirri endurskoðun til að jafna tekju- og eignaskiptinguna í þjóðfélaginu. Með sama hætti er nauðsynlegt að halda áfram því mikla átaki, sem hefur verið gert í húsnæðismálum, sem er mikill þáttur í jöfnunaraðgerðum í þjóðfélaginu. Við höfum, Íslendingar, byggt upp þjóðfélag mikilla framfara. Við viljum stöðugt sækja fram. Engin þjóð kemst hjá því að staldra við og verja það sem áunnist hefur. Boðskapur stjórnarandstöðunnar hér í kvöld er verðbólga, erlend skuldasöfnun og áhugaleysi um aukna verðmætasköpun. Ríkisstj. mun óhikað og ótrauð verja þá undirstöðu sem við höfum byggt upp á undanförnum árum og byggja á henni sókn í atvinnumálum og í bættum lífskjörum.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Hæstv. forsrh. og hv. þm. Þorsteinn Pálsson sögðu að sérstakt tillit hafi verið tekið til þeirra sem verst hafa kjörin, sem við verst kjörin búa. Þetta eru öfugmæli. Grunnlífeyrir almannatrygginga, sá lífeyrir sem flestir bótaþegar byggja afkomu sína á, lækkaði úr því að vera 36% af lágmarkslaunum á vinnumarkaði í maí 1983, þegar ríkisstj. tók við, í það að vera 26.7% í ágúst s.l. Hann lækkaði um hvorki meira né minna en einn fjórðung ef miðað er við lægstu laun á vinnumarkaði. Hvernig má þetta vera, hæstv. ráðh. og hv. þm., ef sérstakt tillit hefur verið tekið til þeirra sem verst eru settir? Vera má að þær breytingar sem skýrt var frá í útvarpsfréttum í kvöld bæti hér lítillega úr, en miklu betur má ef duga skal. Íslensk þjóð stendur nú á tvennum tímamótum, bæði efnahagslegum og stjórnmálalegum. Í efnahagsmálum er nú að baki „áratugur hinna glötuðu tækifæra“, eins og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson orðaði það, áratugur þegar þjóðarauðurinn brann á bálkesti verðbólgunnar, áratugur eyðslu og erlendrar skuldasöfnunar, áratugur rangra fjárfestinga, áratugur pólitískra dekurverkefna. Afrakstrinum af erfiði þúsunda hefur verið sólundað. Við byggðum við Kröflu og borgum þau mistök með milljón kr. á degi hverjum, en enginn virðist ábyrgur. Fleiri Kröflur höfum við reist, ekki kannske eins stórar og ekki jafndýrar, en Kröflur samt. Minnisvarða um hagsmuna- og kjördæmapot. Minnisvarða um pólitískan oflátungshátt, skammsýni og þröngsýni. Eftir áratug sjómannsins við færið, verkamannsins við hakann, bóndans við ljáinn, eru þjóðartekjur nú hinar sömu á mann og fyrir 10 árum. Ekkert hefur unnist í þessum efnum, ekkert miðað úr stað. Það eru hrapalleg eftirmæli þess áratugar sem ýmist er kenndur við verðbólgu eða Framsfl. Umfram allt er þessi stöðnun sú áminning til þeirra stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna sem mótað hafa umgjörð íslensks atvinnulífs í áratugi. Við erum á tímamótum vegna þess að við getum ekki gengið þennan veg lengur. Við verðum að breyta um stefnu ef við ætlum okkur framtíð í þessu landi. Hin nýja stefna á að vera frá atvinnugreinum sem skila okkur útgjöldum í stað tekna, frá hallarekstri sem haldið er gangandi með uppbótum og styrkjum af almannafé og dregur niður lífskjörin í landinu. Hin nýja stefna á að fela það í sér að fjármagninu verði beint í framsæknar en umfram allt arðbærar atvinnugreinar. Greinar sem auka þjóðartekjur, borga mannsæmandi laun og bera uppi kostnaðinn af rekstri velferðarþjóðfélags á Íslandi. Ég nefni nýiðnað og nýtækni ýmiss konar, svo sem rafeinda- og lífefnaiðnað. Ég nefni fiskirækt í sjó og vötnum og ég nefni útflutning íslensks hugvits og sérþekkingar. Af nógu er að taka, tækifærin eru óþrjótandi. Aðrar þjóðir notfæra sér þessi nýju tækifæri í ört vaxandi mæli. Við sitjum með hendur í skauti og notum fjármagnið til annarra hluta. Þann áratug sem atvinnuvegina hefur flatrekið með afleiðingum sem þjóðin þekkir og ég hef lýst, hafa forsætisráðherrar æði oft fjölyrt í stefnuræðum sínum um nauðsyn nýsköpunar í atvinnulífinu. Við þekkjum orðið eins og gamla kunningja orðatiltækin „stefnt verður að“, „leita verður leiða“, „unnið að“, „áhersla á það lögð“ og stefnuræða núv. hæstv. forsrh. var að þessu leyti ekki frábrugðin hinum fyrri. Því miður hefur reynslan sýnt að slíkar ráðagerðir duga skammt þó meiningin kunni að vera góð. Sú stefnubreyting sem ég hef gert að umtalsefni getur aldrei orðið án mikilla átaka. Eigi að afnema hið spillta kerfi skömmtunar og ríkisforsjár verður að hrófla við hagsmunum, hirða spón úr aski hinna öflugustu milliliða og gróðaafla þjóðfélagsins. Til þess treysti ég núv. ríkisstj. ekki. Til þess eru aðildarflokkar hennar um of hallir undir og háðir þeim öflum sem hagsmunina verja. Enda er það svo að í frv. stjórnarinnar til fjárlaga fyrir næsta ár örlar lítið á dögun breyttra tíma. Við eflum ekki fiskirækt með þeim 130 millj. sem á að verja á næsta ári til að ræsa fram mýrar. Við eflum ekki nýiðnað eða nýtækni með þeirri rúmu millj. sem á að greiða í útflutningsbætur á kjöt og smjör á hverjum einasta degi á næsta ári. Sú upphæð jafngildir 47% af árslaunum verkamanns. Útgjaldaliðir fjárlagafrv. núv. ríkisstj. eru hinir sömu og áður, fjárfestingin í sama farvegi. Þessi stjórn er bara að tala um að breyta. Í raun er hún ekki að breyta neinu. Á nýafstöðnu flokksþingi Alþfl. samþykkti Alþfl.fólk stefnuyfirlýsingu sem m.a. fjallar um atvinnu- og efnahagsmál. Sú yfirlýsing felur í sér ferskar og róttækar umbótatillögur - tillögur sem sanna að einnig hér á landi eru jafnaðarmenn sér þess meðvitandi að velferðarþjóðfélag verður ekki reist og fær ekki staðist til lengdar nema stoðir þess, atvinnustarfsemi og verðmætasköpun, séu ófúnar og reistar á traustum grunni. Þessa stefnuyfirlýsingu sem er svar við ákalli alls hugsandi fólks um betri stjórnarhætti munum við kynna um land allt á næstu vikum og mánuðum. Ég hvet þjóðina til þess að hlusta vel. Ég sagði í upphafi máls míns að við stæðum á tvennum tímamótum. Um efnalegu hliðina hef ég nokkuð rætt, hin er pólitísk. Við erum nú að kynnast viðhorfum stjórnarstefnu sem ber meiri keim af íhaldssemi og hægri öflum en við höfum átt að venjast hér á landi. Við höfum horft upp á lífeyri öryrkja og aldraðra stórlega skertan, jafnvel meira en sem nemur almennri kjaraskerðingu í landinu og greiðslur sjúkra fyrir lyf og læknishjálp margfaldaðar til að spara útgjöld þeim ríkissjóði sem á sama tíma hafði ráð á að lækka skatta af skrifstofuhúsnæði og verslunarhöllum. Við höfum séð kaupmátt launa keyrðan niður með valdboði og skattbyrði launafólks þyngda á meðan bönkum og eignafólki voru réttar digrar ívilnanir. Við horfum á skattsvikin vaða uppi, en ungu fólki úthýst af húsnæðismarkaðinum. Við höfum séð ríkisvaldið magna kjaradeilur með óbilgirni og þjösnaskap, síðan að hóta launafólki og reyna að kúga það til hlýðni. Það er sannfæring mín að ef atvinnurekendur hefðu gengið að mjög svo hóflegum kröfum Verkamannasambandsins s.l. sumar og ef ríkisstj. hefði þá haft ákveðnar og útreiknaðar tillögur um alvöruskattalækkanir, þá hefðu náðst skynsamlegir samningar á vinnumarkaðinum. Samningar sem hefðu tryggt áframhaldandi hjöðnun verðbólgu og þá hefði líklega ekki komið til neinna verkfalla. Þessu tækifæri var glutrað niður af klaufaskap og hrokagikkshætti nokkurra markaðshyggjupostula Sjálfstfl. og ístöðuleysi framsóknarmanna. Og nú síðast höfum við séð ríkisstj. hirða af fólki í einni svipan árangur langrar kjarabaráttu áður en blekið af samningunum var þornað, áður en komið var til greiðslna á einni krónu af umsömdum kjarabótum. Svona mikil gengisfelling og svona fljótt getur varla talist efnahagsaðgerð samninganna vegna. Hún líkist miklu frekar hefndarráðstöfun heldur en efnahagsaðaðgerð. En spurningin er áleitin og hún er sú: Er ekki verið að hefnast á röngum aðila? Þessi afstaða er okkur framandi, Íslendingum, því að okkar stjórnmálahefð er af allt öðrum toga. Hér á landi hafa ríkt viðhorf samhjálpar og félagshyggju allt frá setningu elstu laga á þjóðveldisöld. Þau viðhorf hafa átt hljómgrunn í öllum stjórnmálaflokkum og hjá öllum þeim stjórnmálamönnum sem þjóðin telur til mikilhæfra leiðtoga sinna. Mér eru minnisstæð ummæli í ræðu sem Gunnar heitinn Thoroddsen flutti um stefnu Sjálfstfl. árið 1976, þegar hann sagði, með leyfi forseta: „Frelsisþráin og sjálfstæðiskenndin annars vegar og félagslyndi og gagnkvæm samhjálp hins vegar hafa einkennt íslensku þjóðina, Íslendingseðlið alla stund.“ Hér kveður við annan tón en þegar nú tala hinir nýju markaðshyggjupostular sama flokks. Einnig hér eru tímamót. Nýir siðir banka á dyr, það hillir undir stefnu sem er ófélagslynd og andstæð samhjálpinni. Skiptingu fólksins í auðuga og snauða stjórnmálamenn með annars konar Íslendingseðli en Gunnar Thoroddsen talaði um. Herra forseti. Í þessu máli þarf þjóðin að taka afstöðu, afstöðu til grundvallarlífsviðhorfa, og til þess gæti komið fyrr en varir því að þessi ríkisstj. verður ekki ellidauð. Seglabúnaður hennar er brotinn, stefna hennar strand. Þó er það verst að hún hefur misboðið réttlætiskennd okkar. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í kvöld er rætt um stefnu. Ég ætla að byrja á því að hyggja aðeins að málefnum framtíðarinnar. Hún hefur verið þó nokkuð til umr. hér í kvöld og það er ekki seinna vænna því að hún er raunar þegar hafin. Á síðasta þingi flutti Bandalag jafnaðarmanna ótal tillögur um eflingu atvinnulífs. Í fjárlagaumr. á síðasta þingi, þ.e. fyrir ári, lögðum við til við endurskipulagningu ríkiskerfis eflingu lánasjóða atvinnulífsins og mikla aukningu fjármagns til rannsókna og nýsköpunar. Þetta var áður en ríkisstj. hafði uppgötvað framtíðina og þetta voru fyrstu tillögur þessa kjörtímabils sem vörðuðu stefnumörkun um atvinnuhætti og atvinnulíf á næstu árum, áratugum og fram á næstu öld. Þar að auki lagði BJ til að vald yrði fært til landshluta frá Reykjavík með því að setja upp þróunarstofu landshlutanna sem hefði að leiðarljósi sjálfsforræði, frumkvæði og ábyrgð heimamanna. Á þennan hátt töldum við og teljum að tryggð sé best nýting fjármuna og að byggð haldist á eðlilegan hátt. Bandalag jafnaðarmanna lagði til enn meira um mótun framtíðarinnar. Við lögðum fram þáltill. um stuðning við stofnun smáfyrirtækja, um eflingu upplýsingakerfis í byggingariðnaði og um kynningu á líftækni. Síðastnefnda till. var raunar samþykkt og er vonandi að þar eflist verulega áhugi á þessari mikilvægu atvinnugrein framtíðarinnar. Hugmyndir úr hinum þingmálunum birtast á ýmsan hátt í tillögusmíð ríkisstj. sem við sjáum bæði í sumar á óskalista þeirra forsrh. beggja og nú í stefnuræðu hæstv. forsrh. Steingríms Hermannssonar. En enn þá miðar hægt. Forsrh. sagði sjálfur í kvöld að við Íslendingar hefðum óneitanlega dregist aftur úr í atvinnuháttum. Það er harður dómur yfir ríkisstjórnum síðasta áratugar. Það er harður dómur hæstv. forsrh. yfir eigin verkum því að hann átti sjálfur sæti í þessum stjórnum. En hvers vegna hefur málefnum framtíðarinnar miðað svo hægt? Hvers vegna getur fjórflokkakerfið einungis talað um nýsköpun en ekki fundið henni farveg? Vegna þess m.a. að hagsmunir flokkakerfisins rekast á við hagsmuni fólksins. Í hvert skipti sem einhverju á að breyta með hagsmuni þjóðarinnar fyrir augum er stigið ofan á rófuna á einhverjum flokkseigandanum, hagsmunum hans er ógnað og ekkert verður úr framkvæmdum. Flokkarnir eru úr tengslum við fólkið. Það sést best á því að þegar fylgi þeirra fellur dettur þeim það eitt í hug að skipta um formenn. Sjálfstfl. gerði það í fyrra, og hvað hefur það gagnað honum? Og nú leitar Alþfl. sömu ráða. Skotgrafahernaður flokkakerfisins er orðinn okkur býsna dýr. Flokkshagsmunirnir eru orsök offjárfestingar í sjávarútvegi, ringulreiðar í málefnum landbúnaðarins og milljarðataps á orkusölu til ÍSALs undanfarin ár, svo að einungis örfá dæmi séu nefnd. Þetta kerfi hefur reynst algerlega ófært um að bjarga okkur. Það hefur fengið sinn reynslutíma og hann er orðinn þjóðinni býsna dýrkeyptur. Þegar Bandalag jafnaðarmanna hóf göngu sína hér í þessum stól í beinni útsendingu fyrir tveimur árum var lýst þeirri ætlan þess að brjóta múra þessa lokaða, staðnaða og nöturlega flokkaveldis. Verkið er hafið. Það hriktir í kerfinu. Sjálfstfl. engist sundur og saman, forustulaus, sundurlaus og stefnulaus. Þar sem áður var talað um að stétt stæði með stétt standa nú stéttirnar andspænis hvor annarri og andúðin er augljós. Flokkurinn sakar BJ í leiðara í Morgunblaðinu um að hafa stolið stefnumálum sínum. Hvaða stefnumálum? Hefur Sjálfstfl. stutt frjálsa samninga? Nei. Hefur hann minnkað sjóðasukkið? Nei. Geta flokkar helgað sér stefnumál með því að skrifa þau í fundagerðarbækur sínar, en vinna aldrei að framkvæmd þeirra og birta þau aldrei almenningi? Nei. Alþb. engist í sárri kvöl vegna flóttans yfir á Kvennalistann. Framsfl. er orðinn einangraður sérvitringahópur, og það verður sífellt augljósara að hann er aðeins fræðslu- og áróðursdeild sambandsauðhringsins. Og Alþfl., minnsti kerfisflokkurinn, er búinn að setja gamla vínið sitt á nýjan belg og vill hlaupa til að styðja og styrkja flokksmúra fjórflokkakerfisins sem loksins eru farnir að riða. BJ hafnar hvers konar sameiningarbónorðum. Við ættum að halda áfram því verki sem hófst fyrir réttum tveimur árum. Við ætlum ekki að gefast upp með sameiningu við einhvern kerfisflokkanna fjögurra. Verkið er hafið og við stefnum að því að ljúka því. En hvernig stendur á því að hjá þjóð sem er ein sú duglegasta í heimi og sannarlega í hópi ríkustu þjóða í heimi er fjöldi fólks orðinn fórnarlömb fátæktar? Aflafénu hefur augljóslega verið illa varið. Það er nauðsynlegt að gera þær breytingar á stjórnsýslunni að þekking, reynsla og ábyrgð sitji þar í fyrirrúmi. Við viljum afnema þann sið að menn taki toppstöður í stjórnkerfinu að launum fyrir stjórnmálavafstur. Sá hugsunarháttur virðist ríkja að menn í pólitík hafi það ósköp „trist“, en fái síðan bitling og öðlist þar með á himninum sæluvist. Í þetta himnaríki stjórnkerfisins á að velja eftir hæfileikum en ekki pólitískri fortíð. En hverjir gæta lyklanna að Gullna hliðinu? Er það fólkið? Nei. Lyklarnir eru hluti af sameign flokkakerfisins og þar hleypir hver inn sínum manni. Við munum dæmin frá liðnum árum. Tryggingastofnunin og Brunabótafélagið. Í sumar var það bankastjórastaða Útvegsbankans og bráðlega ætla r einhver að smokra sér inn í seðlabankann. Við munum setja strangar leiðbeiningar til að koma í veg fyrir að opinberir hagsmunir og einkahagsmunir rekist á í stjórnkerfinu. Ólafur Jóhannesson sagði í einni ritsmíð sinni að auðsætt væri hve mikilsvert það væri að hlutlæg sjónarmið réðu gerðum stjórnvalda svo að almenningur gæti treyst réttsýni þeirra. Hann sagði einnig að ef stjórnvöld ættu sérstakra eða persónulegra og verulegra hagsmuna að gæta varðandi ákvörðun um eitthvert málefni mætti að jafnaði gera ráð fyrir nokkurri víðsýni vitandi eða óafvitandi af þess hálfu. Þarna lýsir fræðimaðurinn nauðsyninni á því að ekki falli minnsti skuggi vantrausts á opinbera stjórnsýslu og að hætta sé á hlutdrægni ef hagsmunir rekist á. Í löndunum í kringum okkur eru víða gefnar út nákvæmar leiðbeiningar til allra starfsmanna stjórnsýslunnar um þessi efni. Allir þekkja hörku bandaríska þingsins og eftirgangssemi um einkahagi stjórnmála- og embættismanna. Í Kanada hafa gilt nákvæmar reglur um hvað starfsfólk stjórnkerfisins megi og megi ekki, að ráðherrunum meðtöldum. Nýlegt dæmi er frá Bretlandi þar sem einn æðsti yfirmaður Scotland Yard varpaði nýlega fram þeirri spurningu hvort aðild að Frímúrarareglunni gæti farið saman við skyldur lögregluþjóns við lögreglu og almenning. Hann tók skýrt fram að þessar aths. ætti ekki að skoða sem gagnrýni á sjálfa regluna, en taldi aðild að henni vinna gegn því að lögreglumaður gæti talist óhlutdrægur. Yfirmaðurinn ráðlagði lögreglumönnum að sleppa aðild að reglunni en njóta í staðinn óskoraðs trausts almennings, svo að notuð séu orð hans sjálfs. Í leiðara eins Lundúnablaðanna sagði um málið, með leyfi forseta: „Lögreglumaður getur auðvitað verið frímúrari og samtímis gætt þess að hafa ekki áhrif á vinnu hans. En það er óumflýjanlegt að á því leiki alltaf viss vafi t.d. ef lögreglumaður sem er frímúrari þarf að rannsaka mál manns sem er grunaður um afbrot og er félagi hans úr reglunni.“ Síðar í leiðaranum segir: „Óhlutdrægni lögreglunnar þarf að vera hafin yfir allan grun. Hvort sá grunur er á rökum reistur eða ekki skiptir því miður engu máli.“ Þessi dæmi lýsa vel þeim almennu sjónarmiðum að það sé ekki nóg að stjórnkerfið starfi innan ramma laganna, heldur megi aldrei leika minnsti vafi á að menn starfi innan ramma laganna. Nú þegar almannavaldið gerist stöðugt umsvifameira og ýmiss konar stjórnarathafnir verða þar af leiðandi mikilvægari er fyllsta ástæða til þess fyrir okkur Íslendinga að setja reglur og leiðbeiningar eins og rætt hefur verið um hér að framan. Við ættum t.d. að spyrja okkur hvort ekki sé ástæða til þess að gera a.m.k. jafnmiklar kröfur til yfirmanna dómskerfisins á Íslandi og Bretar gera til götulögreglumanna sinna. Hér hef ég lýst dæmum um nauðsynlegar og eðlilegar umbætur á stjórnkerfi. Áður lýsti ég nokkrum tillagna okkar um uppbyggingu atvinnulífs í framtíðinni. Við skulum huga vel að framtíðinni. Þó að við höfum verið heldur kærulaus um hana er alveg víst og öruggt að börnin okkar munu þurfa á henni að halda.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Ræður nokkurra hv. stjórnarandstæðinga og fullyrðingar hér í kvöld gefa mér tilefni til að víkja sérstaklega að ástandi þjóðmála við síðustu alþingiskosningar sem fóru fram fyrir aðeins einu og hálfu ári. Okkur var þá öllum ljóst að við óvenjumikla örðugleika var að etja í íslensku þjóðlífi og um það efaðist enginn að grípa þyrfti til róttækra aðgerða ef ekki ætti illa að fara. Verðbólgan mældist þá 130% og ég skil mjög vel að hv. 3. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, vilji gleyma því í dag. Viðskiptahallinn var á árinu 1982 kominn í 10% af þjóðarframleiðslu. Gengi íslensku krónunnar hafði verið fellt átta sinnum frá því í sept. 1978, auk gengissigs. Gengislækkunin þetta tímabil nam 87%. Þá var öllum ljóst að atvinnuvegir landsmanna höfðu verið reknir með miklum halla þrátt fyrir einstök aflabrögð á þessum árum. Fyrirsjáanleg var stöðvun fjölda atvinnufyrirtækja sem leitt hefði til atvinnuleysis. Þeir sem gerst þekktu og tóku þátt í stjórn landsins mestan hluta þessa tímabils lýstu afrakstri starfa sinna með þeim hætti að hér hefði skapast neyðárástand. Alþb. birti tillögur sínar á þeim grundvelli og lagði fram neyðaráætlun til fjögurra ára. Þannig var ástandið að þeirra dómi. Þannig var ástandið að dómi hv. 3. þm. Norðurl. v. Ragnars Arnalds. Þrátt fyrir hið hörmulega ástand sem ríkti hér við síðustu kosningar og þá skoðun sumra að fjögur ár þyrfti til að rétta þjóðarskútuna við hefur tekist á því 11/2 ári sem ríkisstj. hefur starfað að ná umtalsverðum árangri í efnahagsmálum. Í upphafi varð ríkisstj. að grípa til róttækra efnahagsráðastafana, sem fólu í sér viðurkenningu staðreynda, og rauf þann vítahring sem svo lengi hafði kynt undir báli verðbólgunnar. Meginsjónarmið ríkisstj. var að ná niður verðbólgunni og tryggja fulla atvinnu. Auk nýsköpunar í atvinnulífinu lagði ríkisstj. áherslu á að bæta starfsskilyrði hinna hefðbundnu atvinnuvega og gera sérstakt átak í útflutningsmálum. Jafnframt var lögð áhersla á að hefja á ný uppbyggingu stóriðnaðar sem undir forustu Alþb. hafði verið bannfærður í fimm ár og með því verið komið í veg fyrir aukningu þjóðartekna. Jafnframt þessu voru og gerðar margs konar ráðstafanir til að tryggja hag þeirra sem lakast voru settir, m.a. ellilífeyrisþega og öryrkja og þeirra sem staðið hafa í húsbyggingum, og enn í dag hefur heilbrmrh. gert grein fyrir ákvörðun ríkisstj. þar sem tryggð er leiðrétting fyrir tryggingaþega, ekki aðeins miðað við það ástand sem er í dag, heldur aftur í tímann frá þeim tíma sem hv. þm. Svavar Gestsson var heilbrmrh. Eitt af þýðingarmiklum atriðum í stefnu ríkisstj. hefur verið að draga úr hvers kyns hömlum og leitast við að skapa einstaklingum, atvinnufyrirtækjum og stofnunum aukið frelsi til ákvörðunartöku og athafna, öllum til hagsbóta, ekki hvað síst neytendum. Gerðar hafa verið breytingar í verðlagsmálum. Reynslan af því hefur fært okkur heim sanninn um það, sem við sjálfstæðismenn höfum haldið fram, að frjáls verðmyndun skilar neytendum hagstæðara vöruverði. Á s.l. sumri var bönkum og sparisjóðum fengin í hendur ákvarðanataka í vaxtamálum. Nokkrir úr hópi hv. þm. stjórnarandstöðunnar hafa sérstaklega gagnrýnt þessar breytingar hér í kvöld. Þeir fullyrða að aukið frelsi viðskiptabanka og sparisjóða til að ákveða þann arð sem þessar stofnanir eru reiðubúnar að greiða sparifjáreigendum hafi leitt til vaxtahækkana sem ekki sé unnt að þola. Svo virðist sem þessir hv. alþm. séu nú búnir að gleyma sparifjáreigendunum, gamla fólkinu, börnunum, sem á liðnum árum hafa ekki fengið réttmætan arð af sparifénu sínu. Þegar líða tók á þetta ár varð mönnum ljóst að aðgerðir ríkisstj. höfðu skilað umtalsverðum árangri og markmiðin í sjónmáli. Verðbólgan stefndi í 13% miðað við framfærsluvísitölu, viðskiptahallinn hafði minnkað um helming frá 1982, gengi íslensku krónunnar hafði verið stöðugt, staða ríkissjóðs fór batnandi, nafnvextir lækkuðu og í fyrsta sinn um langan tíma hlutu sparifjáreigendur raunvexti, verðlagsbreytingar urðu í samræmi við þróun kaupgjalds. Þrátt fyrir minnkandi afla hefur sjávarútvegurinn haft betri afkomu en á aflaárunum 1981 og 1982. Starfsskilyrði iðnaðar hafa ekki verið betri um langt árabil. Þetta gerðist þrátt fyrir minnkandi þjóðarframleiðslu þriðja árið í röð. Þegar lagt var á brattann voru menn misjafnlega bjartsýnir, en árangurinn lét ekki á sér standa. Stjórnarflokkarnir gerðu því með sér samkomulag á haustmánuðum um áframhaldandi aðgerðir til þess að fylgja eftir þeim góða árangri sem náðst hafði. Við því hefði mátt búast að menn væru reiðubúnir að staldra aðeins við og leggja mat á stöðu mála, meta þann árangur sem kominn var í ljós, átta sig á því að ekki væri fyrir hendi aukin verðmætasköpun sem til skipta gæti komið. Stjórnarflokkarnir lögðu því áherslu á lausn kjarasamninga er grundvallaðist á tilfærslu tekna í þjóðfélaginu. Ríkisstj. var reiðubúin til verulegra skattalækkana sem stuðlað gætu að skynsamlegum launasamningum, sem kæmu þeim lægstu launuðu að sem mestu gagni. Slíkt samkomulag átti mikinn hljómgrunn á meðal landsmanna. Því miður varð niðurstaðan á annan veg og með afleiðingum sem allir gerðu sér grein fyrir fyrir fram. Ríkisstj. mun bregðast við með nauðsynlegum ráðstöfunum sem tryggi að markmið stjórnarflokkanna í efnahagsmálum frá því í sept. nái fram þótt um nokkurn tíma beri okkur af leið. Áherslu verður að leggja á nýsköpun í atvinnulífinu til aukningar þjóðartekna og er þar horft mjög til fiskiræktar. Án þess getum við ekki vænst þess að lífskjör okkar batni. Góðir Íslendingar. Ég hef þá trú að fólk vilji að fenginni reynslu staldra við og horfast í augu við tímabundna erfiðleika, leggja grundvöll að bættum lífskjörum í framtíðinni á forsendu þeirrar stefnu sem ríkisstj. vinnur að og gerð hefur verið grein fyrir hér í kvöld, þannig að sú þjóðarsátt, sem formaður Sjálfstfl. hefur lagt áherslu á, geti tekist. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hin langþráða stefnuræða forsætisráðherra, sem hér er til umræðu, er í rauninni laglegasta ræða full af góðum áformum og viljayfirlýsingum sem Kvennalistinn tekur undir - býsna margar. Auðvitað vantar líka sitt af hverju sem við leggjum áherslu á - þó nú væri. En furðumargt lýsir framsýni og góðum vilja og mundi í framkvæmd leggja þann grundvöll að farsælu þjóðlífi sem við viljum auðvitað öll búa við í okkar góða landi. Hvað er þá að? Hvað er að þessum góðu áformum og snoturlegu viljayfirlýsingum sem við höfum hlustað á hér í kvöld? Hvaða nöldur er þetta sífellt í stjórnarandstöðunni? Svarið er einfalt: Við vitum að hugur fylgir ekki máli. Stefna ríkisstj. birtist alls ekki í stefnuræðu forsrh. Stefnan birtist í framkvæmd og gerðum ráðherranna og hún birtist í fjárlögum. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1985 verður rætt hér næsta þriðjudag og þá ræðum við stefnu ríkisstj. eins og hún er í raun og veru. Ræðan, sem lesin var yfir okkur í upphafi þessarar umræðu, er marklaus. Hún er í hæsta lagi viljayfirlýsing. Kannske hafa stefnuræður alltaf verið svona, ég veit það ekki. Ég fæ ekki að því gert að við lestur þessarar ræðu hæstv. forsrh. datt mér í hug máltækið fræga: „Vegurinn til glötunar er varðaður góðum áformum.“ Sem dæmi skulum við taka kaflann um menntamál í ræðu forsrh. sem hann að vísu las ekki allan áðan, en liggur fyrir í prentuðu máli. Niðurlag kaflans hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sérstaklega verður hugað að gæðum menntunar. Í landi fárra auðlinda gegnir menntakerfið lykilhlutverki í nýsköpun atvinnulífs. Á það jafnt við bókgreinar og list- og verkgreinar. Skólarnir þurfa að geta miðlað nýrri þekkingu, svo að unnt sé sem fyrst að koma við nútímatækni á öllum sviðum atvinnulífsins. Stefnt er að því að nýta sem best til rannsókna og fræðslu þá sérþekkingu sem Háskóli Íslands og stofnanir hans hafa yfir að ráða.“ Þetta þykir mér góður texti. Þarna er í mjög stuttu máli sagt nokkurn veginn alveg það sama og ég sagði í blaðagrein sem birtist á s.l. sumri undir fyrirsögninni „Lykilatriðið er menntun“. Ekki má þó skilja orð mín svo að ég sé að gefa í skyn að stefnumótun ríkisstj. taki mið af greinaskrifum Kvennalistakvenna. Það væri nú skárra og því fer auðvitað víðs fjarri. Þetta sýnir aðeins að við erum sammála um þetta grundvallaratriði, að sú uppbygging atvinnulífsins sem allir vilja stefna að byggist fyrst og fremst á aukinni menntun, aukinni þekkingu og aukinni rannsókna- og tilraunastarfsemi. Ef við viðurkennum þetta ekki og breytum samkvæmt því missum við einfaldlega af lestinni. Við verðum undir í samkeppni við aðrar þjóðir um framleiðslu okkar. Við missum hæfileikafólk til annarra þjóða. Þegar spurt er um auðlindir Íslands koma flestum fyrst í hug fiskimið okkar, jarðvarmi og fallvötn, jafnvel sérstæð fegurð landsins sem dregur að sér ferðamenn og gæti gert það í ríkari mæli ef unnið væri skipulega að því. Helsta auðlind okkar er þó fólkið sem byggir þetta land, hugvit þess og þekking, og framtíð okkar er fyrst og fremst undir því komin að við hlúum að þessari auðlind. Góð menntun uppvaxandi kynslóðar er öllu öðru mikilvægari og raunverulega það eina sem við getum ekki með nokkru móti sparað við okkur. Menntun er tvímælalaust arðbærasta fjárfesting þjóðarinnar. Einmitt nú á tímum, þegar gildi menntunar í atvinnulífinu fer sívaxandi, er sérstaklega brýnt að slaka hvergi á kröfum. Lykilatriðið í uppbyggingu atvinnulífsins er menntun. Við lifum á tímum örrar tækniþróunar þar sem sífellt er krafist meiri sérþekkingar. Aukin tækni og sjálfvirkni minnkar þörf fyrir ófaglært vinnuafl. Okkur er lífsnauðsyn að gera fólki kleift að tileinka sér þá þekkingu sem þarf til að mæta þessum nýju aðstæðum í atvinnumálum. Það er því fullkomið glapræði að þrengja að menntakerfinu eins og nú er gert, markvisst að því er virðist, þrátt fyrir fögur orð í stefnuræðu. Það er sama hvert litið er, alls staðar blasir við fjársvelti, til bygginga, til tækjakaupa, til þjálfunar kennara. Lánasjóður námsmanna er sveltur og kjaramál kennara eru í ólestri, eins og ýmsir hafa bent á hér á undan mér í kvöld. Metnaðarfull yfirlýsing í stefnuræðu forsrh. um að skólar þurfi að geta miðlað nýrri þekkingu, svo að unnt sé sem fyrst að koma við nútíma tækni á öllum sviðum atvinnulífsins, er í hrópandi ósamræmi við þann veruleika sem t.d. Tækniskóli Íslands og Fiskvinnsluskólinn búa við. Versta dæmið er þó líklega hvernig búið er að Háskóla Íslands og rannsóknarstofnunum í tengslum við hann. Með stöðugu fjársvelti er Háskólanum gert illmögulegt að gegna hlutverki sínu, og rannsóknarstofnanir hans verða að byggja starfsemi sína æ meira á þjónusturannsóknum í stað grundvallarrannsókna. Hér er ekki tími til að fara frekar út í málefni Háskólans. Nægja verður að vísa til þess að allar þær greinar sem líklegastar þykja sem atvinnugreinar framtíðarinnar, svo sem rafeindaiðnaður, fiskeldi og líftækni, krefjast menntunar á háskólastigi, mikillar sér hæfðrar kunnáttu og rannsókna. Sérstakt þróunarfélag til eflingar nýsköpunar í atvinnulífi virðist því miður ótrúverðugt framtak með tilliti til alls þessa. Því hvað gagna okkur félög og sjóðir án vel menntaðs fólks með hugvit og þekkingu til að nýta þau tækifæri sem stjórnvöld eiga réttilega að hafa í boði? Ég heiti á alla sem skilning og áhuga hafa á þessum málum að beita öllum sínum áhrifamætti til að hindra hrun í menntakerfi okkar. Markmiðið hlýtur að vera meiri og betri aðstæður til náms og rannsókna. Lágmarkskrafan er að aðstæður versni a.m.k. ekki. Afturför er glapræði. Góðir hlustendur. Mér hefur orðið tíðrætt um aðeins einn þáttinn í stefnuræðu hæstv. forsrh. En sá þáttur er svo mikilvægt atriði í mótun þeirrar framtíðar sem við viljum búa börnum okkar að mér finnst réttlætanlegt að leggja á það áherslu umfram allt annað. Ég skelfist það andvaraleysi sem virðist ríkja í þessum málum. En ráðherrar telja sig áreiðanlega ekki bera ábyrgð á því frekar en öðru. Þeirra háttur er að setja upp hryggðarsvip og kenna vondu fólki um allt sem miður fer. Þeir vilja ekki einu sinni axla ábyrgðina af nýgerðri gengisfellingu, heldur varpa þeir allri ábyrgð á herðar fólksins sem er nýbúið að standa í löngu örvæntingarfullu verkfalli, fólksins sem er nýbúið að semja um kauphækkanir og ekki einu sinni búið að fá þær í budduna sína. Enn einu sinni hefur ríkisstj. brugðist trausti fólksins og enn einu sinni þvær hún hendur sínar og neitar ábyrgð. Hvernig getur ríkisstj. vænst þess að fólk taki oftar mark á viljayfirlýsingum? Það eru verkin sem tala. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hvers vegna studdi meiri hluti launafólks þær aðgerðir núv. ríkisstj. að skera niður raungildi kaupmáttar kauptaxta um 25% eða fjórum sinnum meira en nam rýrnun þjóðartekna á mann á sama tíma? Vegna þess að launafólk trúði því að með því að taka þátt í að kveða niður verðbólguna yrði rekstrargrunnur framleiðsluatvinnuveganna treystur og þeim ykist svo ásmegin til aukinnar verðmætasköpunar að launaskerðingin yrði aðeins tímabundin. Hvers vegna hefur svo meiri hluti þjóðarinnar snúist gegn stjórnarstefnunni í sumar og haust, bæði í skoðanakönnunum og þó einkum í verki í mjög eindreginni stéttabaráttu á vinnumarkaðinum? Vegna þess að öllum var orðið ljóst að launþegar höfðu ekki verið þátttakendur í því að kveða niður verðbólguna. Þeir höfðu einir fórnað. Þær fórnir sem komu fjölmörgum fjölskyldum á vonarvöl urðu ekki til þess að efla grundvallarframleiðsluna til lands og sjávar, heldur hafði fjórðungur af lifibrauði almennings einfaldlega verið færður beint í hendur þjónustu og milliliða hvers konar og þeirra aðila sem gera sér gjaldeyrinn að féþúfu. Blekkingarvefurinn, sem vafinn var um fyrirheit stjórnarstefnunnar fyrir einu og hálfu ári, hefur hrunið og nú blasir við hverjum manni að launafólk var vélað til að umbera allan þennan tíma markvissa og yfirvegaða stjórnarstefnu í þágu milliliða og braskara. Almenningur var vélaður til að umbera stjórnarstefnu sem er fyrst og fremst hagsmunavarsla fyrir auðstéttina í landinu í þeirri stéttabaráttu sem látlaust er háð í þjóðfélagi okkar. Gróðastéttin boðaði þessa stefnu í Morgunblaðinu 9. nóv. 1979, stefnu sem hlaut meðal almennings nafnið „leiftursókn gegn lífskjörunum“. Henni höfum við nú fengið að kynnast í raun. Þar er einkagróðinn settur í öndvegið, en félagshyggja, samhjálp þjóðfélagsins og ábyrgðartilfinning fyrir afkomu hvers og eins er markvisst upprætt. Margs kyns ráðstafanir í skattamálum ásamt auknu athafnafrelsi milliliða, allt eftir uppskrift Verslunarráðs Íslands, hefur stóraukið gróða þessara aðila á sama tíma og launakjör almennings hafa verið skorin niður um fjórðung. Og réttur þeirra sem byggja afkomu sína á bótum almannatrygginga hefur ekki verið rýrari um áratugi, nema e.t.v. í lok stjórnartímabils viðreisnarstjórnarinnar þegar ráðherrar Alþfl. höfðu farið með málefni almannatrygginga í rúman áratug. Það var framlag Alþfl. þegar hann réði afkomu hinna fátækustu í landinu. Þann mikla árangur sem náðist varðandi lífsafkomu öryrkja og lífeyrisþega þegar Alþb. fór með málefni þessa fólks hefur núv. ríkisstj. að verulegu leyti afmáð á einu og hálfu ári. Í þeim efnum sem öðrum er stéttabaráttan viðvarandi og enginn árangur er endanlega tryggður. heldur hverfur í þeirri andrá sem launafólk gerir skyssur í kosningum. Það sést best þessa dagana þegar ríkisstj. staðfestir með harkalegri gengislækkun að hún ætlar ekki að láta launalægsta fólki í landinu takast að endurheimta nokkurn hlut af þeim fjórðungi launa sinna sem ríkisstj. færði gróðastéttunum á silfurfati í fyrrasumar. Þegar óheft frelsi einkagróðans hefur nú verið sett í öndvegi í þjóðfélaginu er ekki spurt um arðsemi út frá hagsmunum þjóðarheildarinnar, heldur þann arð sem hver og einn fjármagnseigandi getur skóflað inn með nýfengnum fríðindum og því olnbogarými sem stjórnarflokkarnir hafa verið að keppast við að færa þeim að undanförnu. Kjör þeirra sem stunda hina raunverulegu frumverðmætasköpun, sjómanna, fiskvinnslufólks og bænda, eru rústuð niður og ekkert gert til þess að tryggja rekstur útgerðar og fiskvinnslu. Þvert á móti verða aðgerðirnar í peninga- og vaxtamálum nú í haust rothöggið á mörg fyrirtækin, eins og reynslan er að sýna. Vextir eru gefnir frjálsir og settir á uppboðsmarkað og fjármagnsfrekar atvinnugreinar í framleiðslu, þar sem greiða þarf af mikilli fjárfestingu og af hráefni á löngu framleiðsluferli, hvort sem er í sjávarútvegi eða landbúnaði, eru ofurseldir vaxtaokrinu sem vegur miklu meir til útgjaldaauka en þær launahækkanir sem nú er verið að gera að engu. Slík arðsemi sem vaxtastefnan gerir kröfur til er, eins og málum er háttað og ef ætlunin er að greiða mannsæmandi laun, óhugsandi nema hjá þeim sem búa við ívilnanir ríkisstj. í milliliðastarfsemi og braski. Þessi stefna er að leggja í rúst grundvallaratvinnulífið í landinu, þar sem innt er af hendi það erfiði sem ekki verður hjá komist ef okkur á að takast að lifa hér norður á hjara heims, það erfiði sem er undirstaða allra lífskjara þjóðarinnar og alls þess gróða sem nú hleðst upp þar sem síst skyldi. Þessi grundvallarstörf eru innt af hendi af sjómönnum, fiskvinnslufólki, bændum, útgerðarmönnum og eigendum fiskvinnslustöðva. Og hafi einhver haft áhyggjur af því að útgerðinni hafi einhvern tíma verið gefið eitthvað í sambandi við skipakaup geta hinir sömu létt af sér þeim áhyggjum. Það hefur þá a.m.k. verið tekið til baka nú að undanförnu og kannske ríflega það. Þegar verið er að fórna atvinnuöryggi launafólks á altari gróðaliðsins á Reykjavíkursvæðinu og brenna eigið fjármagn í sjávarútvegi á báli markaðshyggju ríkisstj., þá er þáttur í þessum ófarnaði að innan Sjálfstfl., sem áður fyrr gætti nokkuð hagsmuna útgerðarinnar, á sjávarútvegurinn nú enga þá málsvara sem flokksforustan telur þörf á að taka nokkurt minnsta tillit til. Eins og að sjávarútveginum er nú sótt af stjórnarstefnu sem hefur hagsmuni milliliða og fjármagnseigenda að leiðarljósi, þá eru það sameiginlegir hagsmunir sjómanna og fiskverkunarfólks og þeirra sem annast rekstur útgerðar og fiskvinnslu að stefnu núv. ríkisstj. verði hnekkt, en grundvallarákvarðanir í stjórnmálum markist fyrst og fremst af hagsmunum þeirra sem framleiða þau verðmæti í þjóðfélaginu sem við öll lifum á. Tvær fréttir sem birtar voru um næstsíðustu helgi lýsa e.t.v. best hvað er að gerast í kjölfar stjórnarstefnu núv. ríkisstj. Þær sýna í senn hvers konar starfsemi situr í fyrirrúmi í þjóðfélagi frjálshyggjunnar og hvað er á hinn bóginn að gerast varðandi stöðu grundvallarframleiðslunnar í landinu. Í annarri fréttinni var sagt frá því að boðinn hefði verið upp togari á nauðungaruppboði í útgerðarbænum Akranesi, og það er aðeins upphafið í þeim efnum. Í hinni síðari fréttinni var greint frá högum dekurbarna stjórnarstefnunnar. Ný verslun var að hefja starfsemi í Reykjavík og auglýsti með nær heilsíðulitmyndaauglýsingum í dagblöðunum að nú væri það nýjast um ráðstöfun á gjaldeyri þjóðarinnar, sem sjómenn hætta lífi sínu til að afla, að þessi nýja verslun sinnti því einu að selja handunnið konfekt sem flutt væri vikulega með flugi frá Svisslandi. Og svo örugglega uppfyllti þetta fyrirtæki kröfur markaðsstefnunnar um arðsemi umfram útgerð og fiskvinnslu, sem verið er að drepa, að um leið var boðað að innan skamms yrði opnuð önnur sams konar verslun ofar við Laugaveginn. Þetta er ríkisstjórnarstefnan í hnotskurn. Þegar frumverðmætasköpunin er að stöðvast, verið er að brenna upp eigið fjármagn útgerðarinnar, þegar hallir verslunarinnar fá innlenda lánsféð, en útgerðin dollaralánin með 22% raunvöxtum, þegar fiskvinnslufólk er að missa atvinnuna og allt lægst launaða fólkið í landinu að horfa upp á ríkisstj. hrifsa aftur árangurinn af varnarstríði þess í launamálum, þá segja stjórnarherrarnir, íhald og framsókn, við gjaldþrota útgerðina og þrautpíndan almenning: Má ekki bjóða ykkur handunnið konfekt frá Sviss? Ég segi aftur: Þetta er stjórnarstefnan í hnotskurn. Er ekki kominn tími til að hver launamaður, hvort sem hann er nú launaflokknum hærri eða lægri en vinnufélaginn, geri sér ljóst að spurningin um lifibrauð heimilisins er spurningin um árangur í stéttabaráttu, spurning um skiptingu verðmætanna milli fjármagnseigenda og þeirra sem í raun eiga ekkert nema vinnuafl sitt, vinnuafl sem er undirstaða allrar verðmætasköpunar í landinu? Það er grundvallaratriði að menn geri sér ljóst að stéttabaráttan, sem ræður úrslitum um afkomu heimilanna, er háð á tvennum vígstöðvum: á vinnumarkaðinum, þar sem þúsundir launamanna þjöppuðu sér fyrir skemmstu saman í órofa heild, og í stjórnmálum, þar sem þessar þúsundir sundruðust og eru þess vegna að tapa því þessa dagana sem vannst með samstöðunni í kjarasamningunum. Það er grátlegt að fólk, sem stóð saman hlið við hlið í kjaradeilunum, varð sér með sundrungunni í síðustu þingkosningum úti um forsrh. sem veitir launamanni með innan við 10 þús. kr. útborguð mánaðarlaun þessi svör: Hefurðu ekki eftirvinnu, næturvinnu eða vaktaálag? Er þetta ekki í lagi? Áttu ekki maka sem vinnur úti? Það fólk sem stendur saman í kjarabaráttunni verður að gera sér ljóst að ástæðan til þess að ríkisstjórnarflokkarnir gátu myndað ríkisstjórn eftir kosningarnar 1983, þótt þeir töpuðu samanlagt í þeim kosningum, var fyrst og fremst sú að andstæðingar þeirra deildu sér í fleiri flokka en nokkru sinni fyrr. Afleiðingarnar brenna nú á örvilnuðum fyrirvinnum alþýðuheimilanna um allt land. Sú staðreynd að launafólk þjappar sér ekki saman í órofa heild í pólitísku baráttunni á sama hátt og í stéttarfélögum sínum er grundvallarorsök þess að Verslunarráðinu tókst með þeim pólitísku ækjum sem Sjálfstfl. og Framsfl. eru að gera leiftursókn gegn lífskjörunum að stjórnarstefnu í landinu, stjórnarstefnu sem er þvinguð fram í þágu milliliða og fjármagnseigenda og nú er verið að treysta í sessi með hefndaraðgerðum vegna nýgerðra kjarasamninga. Alþb. er baráttutæki launafólks í stéttabaráttunni á því pólitíska sviði sem verður ekki skilið frá faglegri baráttu verkalýðsfélaganna. Án samstillingar á báðum þessum sviðum næst enginn varanlegur árangur. Hann er hrifsaður burt á Alþingi eins og við höfum séð. Enginn árangur í launabaráttunni verður tryggður fyrr en það fólk sem stóð hlið við hlið í kjarabaráttunni byggir upp jafnöfluga samstöðu um eflingu þess pólitíska baráttutækis launafólks sem Alþb. er. - Góða nótt.