Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. 5. landsk. þm. (BG) vék í ræðu sinni í gær að till. Austfirðinga og Norðlendinga og því, sem ég hafði áður sagt um það efni. Hann viðurkenndi, að sá skilningur minn væri réttur, að markmið fjórðungsþinganna á Austurlandi og Norðurlandi hefði verið með till. þeirra að reisa skorður við valdi höfuðborgarinnar. En með þessu frv., sem hér liggur fyrir, er stefnt að því, að atkvæðamagn þéttbýlisins vegi meira um skipan Alþingis, en verið hefur. Það er stefnt að því að færa til þungamiðju valdsins, svo að notuð séu orð Jóns Þorlákssonar, sem hann viðhafði á sinni tíð, og er því augljóst, að þetta frv. stefnir ekki í sömu átt og till. fjórðungsþinganna gerðu. Þetta er meginatriði og í raun og veru það, sem úr sker um þennan samanburð. Ég vefengi ekki, að hv. 5. landsk. þm. hafi farið með rétt mál, þar sem hann vitnaði í einstakar till., sem birtar höfðu verið hér og hvar og fram bornar á Austurlandi og Norðurlandi. En ég vil benda honum á, ef hann hefur ekki athugað það áður, að þær tilvitnanir allar eru í gögn, sem prentuð voru, á meðan málið var á umræðustigi. Nú er það svo, að þegar unnið er að tillögugerð, og m. a. má minna á það í sambandi við þetta frv., þá er rætt um ýmis atriði, sem verða ekki að niðurstöðu. Ef menn vilja sýna sanngirni í málflutningi, er eðlilegast að ræða málið eins og það liggur fyrir, þegar niðurstaða er fengin. Nú var það svo, að þegar þessi mál höfðu verið á döfinni um alllanga hríð, var skipuð nefnd manna til þess að samræma þessar till. og fella þær í eina heild og móta þá niðurstöðu, sem fjórðungsþing Austfirðinga og Norðlendinga vildu gera að sínum till., og þeir 4 menn, sem kvaddir voru til að samræma sjónarmiðin og ganga frá þessum till., voru Hjálmar Vilhjálmsson þáverandi sýslumaður á Seyðisfirði, Erlendur Björnsson bæjarstjóri á Seyðisfirði, Jónas G. Rafnar lögfræðingur á Akureyri og Karl Kristjánsson oddviti á Húsavík, núverandi alþingismaður. Þegar þeir höfðu unnið þetta verk, var prentaður bæklingur, þar sem þessar niðurstöður eru felldar saman og liggja fyrir till. með grg., og það, sem ég sagði um þetta mál, byggði ég á því, sem endanlega varð að niðurstöðu. Í þessum till. Austfirðinga og Norðlendinga kemur það glöggt fram, að þeir stefna að því að dreifa ríkisvaldinu, ekki aðeins að héruðin fái aukin áhrif á skipan Alþingis, heldur einnig að færa ýmsa þætti framkvæmdavaldsins út í héruðin, þ. á m. starfsemi, sem innflutningsskrifstofan hefur á hendi, auka bankastarfsemina úti í héruðunum o.s.frv. Ekkert liggur fyrir um það í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, að það sé ætlun þeirra, sem að því standa, að efla hin nýju kjördæmi á þann hátt að færa t.d. bankastarfsemi þangað og auka sjálfstæði þeirra landshluta í viðskiptalífinu gagnvart störfum, sem innflutningsskrifstofan innir af hendi, og annað slíkt. Ekkert slíkt hefur komið fram í þessum umræðum. Við höfum báðir minnzt á í þessum umr., bæði hv. 5. landsk. og ég, það sem við köllum blandað kosningakerfi. Ég vil nú álíta, að við förum í þessu efni báðir með rétt mál. En við höfum ef til vill látið þetta hugtak, „blandað kosningakerfi“, ekki tákna nákvæmlega það sama. Mér virðist, að þegar hv. 5. landsk. talar um blandað kosningakerfi, þá eigi hann eingöngu við það, þegar mismunur er á kosningaaðferð eftir landshlutum innan ákveðins ríkis. Ég hef leyft mér að orða þetta þannig, tala um blandað kosningakerfi, þegar kosið er eftir tvennum reglum, tvennum eða jafnvel fleiri reglum, til löggjafarþings í einu ríki, þó að þar komi ekki til mismunandi aðferð eftir landshlutum innan ríkisins. Hv. 5. landsk. vefengdi ekki þær tölur, sem ég dró fram í umræðunum um hlutfall kjósenda bak við þingmenn í einstökum kjördæmum Noregs. En hann vildi, hv. 5. landsk., draga af því þá ályktun, að með þeim till., sem hér lægju fyrir, væri landshlutunum, sem eru í fjarlægð við höfuðstaðinn, að minnsta kosti gert eins hátt undir höfði og gert væri í Noregi. Hér dregur hv. þm. fram dæmi eða samanburð, sem fær ekki staðizt, vegna þess að uppbótarsætin grípa inn í hér, en þau koma ekki til greina í Noregi. Nú er það svo, að þegar litið er á það, hvort þéttbýlið á meiri eða minni þátt í kjöri uppbótarmannanna hér, þá ber að líta á þær reglur, sem beitt er við ákvörðun þá, sem farið er eftir við úthlutun uppbótarsæta. Í fyrsta lagi kemur til greina sú regla, að þegar ákveðið er, hvað hver flokkur á að fá mörg uppbótarsæti, þá er heildaratkvæðatala flokksins tekin til greina, hvar sem þau atkvæði eru greidd í landinu. Við þá ákvörðun er því atkvæðatala þéttbýlisins í fullu gildi miðað við atkvæðatölu strjálbýlisins. Það er því í raun og veru atkvæðatala þéttbýlisins, sem vegur mest, þegar ákveðið er, hvað hver flokkur fær marga uppbótarþingmenn. Það má því segja, að atkvæði þéttbýlisins skili vissum fjölda uppbótarmanna inn á þing. Og nú með þessum tillögum, sem hér liggja fyrir, þá virðist mér vera stefnt að því, að fullur jöfnuður muni nást milli þingflokka, þegar fyrst verður kosið hlutfallskosningu í nokkuð stórum kjördæmum, og þannig jafnast á milli flokkanna, að því leyti sem sú kosning segir til um, og síðan kemur úthlutun uppbótarsæta. Og nú er svo ráð fyrir gert í frv., sem hér liggur fyrir, að úthluta skuli 11 uppbótarsætum, hvernig sem hlutföllin eru milli flokkanna, þannig að af því leiðir það, að vel getur svo farið í framkvæmd, að allir flokkar fái uppbótarmann kjörinn, einn eða fleiri. Þegar búið er að koma á svona mikilli jöfnun, þá er ekki lengur hægt að tala um staðarlegt misrétti í raun og veru, þá skila atkvæðin í þéttbýlinu víssum fjölda landskjörinna þingmanna inn á þing auk hinna kjördæmakjörnu. Þá er ekkert eftir annað en það, að hinir einstöku þingmenn, sem taka sæti flokkanna sem landskjörnir þingmenn eða uppbótarmenn, þeir eiga ef til vill ekki búsetu í Reykjavík eða mesta þéttbýlinu. En meira að segja það atriði á ekki að vera bundið í stjórnarskránni samkv. frv. því. sem hér liggur fyrir. Hv. 5. landsk. þm. vék að því, að einmenningskjördæmafyrirkomulagið hefði þann ókost hjá vaxandi þjóð, að vegna aukins fólksfjölda þyrfti stöðugt að fjölga kjördæmunum. Reynslan sýnir, að þetta er ekki á fullum rökum reist. Og jafnvel þótt ekki sé miðað við einmenningskjördæmafyrirkomulag, þá er nú samt rík tilhneiging til þess að fjölga þingsætum. M.a. kemur það fram í þessu frv., og mun þó hafa verið um það rætt á vissu stigi málsins að fjölga þm. meira, en varð að niðurstöðu. Þar er ekki einmenningskjördæmasjónarmiðið, sem lagt er til grundvallar, heldur þá jöfnuður milli flokka, þannig að það er fleira, sem kallar á fjölgun þm. hjá vaxandi þjóð, heldur en einmenningskjördæmin. En það hefur ætíð verið svo, síðan Alþingi a.m.k. fékk löggjafarvald, að fjöldi kjósenda í hinum einstöku kjördæmum hefur verið misjafn, og það er eftirtektarvert, að milli héraðanna innbyrðis hefur þetta engum ágreiningi valdið, þannig að eitt hérað hafi verið að gera kröfur á hendur öðru um jöfnuð þeirra á milli innbyrðis. Kosningalögin, sem sett voru 1877, voru grundvölluð á stjórnarskránni frá 1874. En skömmu eftir að þau kosningalög tóku gildi eða nánar tiltekið 1880, þá var þannig ástatt hér á landi, að á bak við hvern þjóðkjörinn þm. voru 2.415 íbúar. Nú var það strax þá, að fjöldi íbúanna í einstökum kjördæmum var misjafn. T.d. hafði Suður-Þingeyjarsýsla 1880 1.352 íbúa fram yfir meðaltal, en Norður-Þingeyjarsýsla hafði aftur á móti 846 íbúa neðan við meðaltalið. Svipað er að segja um t.d. Snæfellsnessýslu, hún hafði 857 íbúa umfram meðaltal, en Strandasýsla 554 undir meðaltali. Nú eru engin dæmi þess, að þessi héruð innbyrðis, sýslurnar, hafi borið fram kröfur um það að fá þessu breytt. Það er ekki kunnugt um, að Suður-Þingeyingar hafi nokkurn tíma amazt við því, að Norður-Þingeyingar kysu sinn sérstaka fulltrúa, þrátt fyrir það að það sé fámennara hérað. Nei, jöfnunin, sem talið er nauðsynlegt að framkvæma á milli héraðanna, kröfurnar um þann jöfnuð koma ekki heiman að frá fólkinu sjálfu eða forustumönnunum í héruðunum, kröfurnar um það koma frá flokksstjórnunum, miðstjórnum flokkanna, sem hafa aðsetur hér í Reykjavík. Svona hefur þetta jafnan verið, og þannig er þetta nú með þessu frv., sem hér liggur fyrir. Þessi skipan, að láta hvert hérað og hvern hrepp kjósa sérstaka fulltrúa, á sér fornar rætur og er mjög rótföst í okkar þjóðskipulagi, ekki einungis gagnvart skipan Alþingis, heldur gagnvart héraðsstjórn allri. Það er kunnugt, að innan sýslnanna eru hrepparnir þær félagseiningar, sem kjósa t.d. sýslunefndirnar. Nú eru hrepparnir í hverri sýslu mjög misjafnir að fólksfjölda, og svo hefur ævinlega verið. En það er föst regla og forn hér á landi, að hver hreppur, hvort sem hann er fámennur eða fjölmennur, kýs einn mann í sýslunefnd, og allir hafa sýslunefndarmenn jöfn atkvæði, þegar málefni sýslunnar eru afgreidd. Og fólkið úti í héruðunum sættir sig svo vel við þessa fornu skipan, að þó að tilfærsla verði á íbúafjölda hreppanna innan sýslutakmarkanna, eins og ég þekki greinilega dæmi um, þar sem er vaxandi þorp, en heldur minnkandi sveitahreppar, þar sem ég er kunnugastur, þá eru aldrei bornar fram kröfur um jöfnuð að þessu leyti. Fólkið vill una hinu forna skipulagi og láta þann hrepp, sem hefur lægri fólkstölu, hafa það forna vald, sem hann hefur haft um skipun héraðsstjórnanna. Í nál. meiri hl. stjskrn. standa þessi orð: „Ekki þarf að eyða orðum að þeirri fjarstæðu, að kjördæmi séu lögð niður með því að samelna þau og gera þau þannig sterkari. Sameinaðir stöndum við, en sundraðir föllum við, á ekki síður við í þessu sambandi, en öðrum.“ Mér finnst illa viðeigandi, að þessi orð skuli standa í nál. meiri hl. stjskrn. Það er öllum augljóst, hverjum manni, sem kominn er til vits og ára, að með því frv., sem hér liggur fyrir, er stefnt að því að stofna ný kjördæmi í landinu, 8 stór kjördæmi. Ekki er stefnt að því að hafa tvenns konar kjördæmakerfl, þannig að það verði bæði kosið eftirleiðis í sýslunum, einmenningskjördæmunum, sem nú eru, og í hinum nýju kjördæmum, sem á að stofna. Um leið og nýju kjördæmin eru stofnuð, eru því eldrí kjördæmin að sjálfsögðu lögð niður. Þetta skilur hver maður, sem kominn er til vits og ára. Og að mínu viti hafa allir þeir, sem standa að meiri hl. stjskrn., næga dómgreind til þess að skilja þetta mál til hlítar og gera hér greinarmun á réttu og röngu. En fyrst svo langt er gengið í þessari málfærslu að segja villandi frá svo augljósu efnisatriði eins og þessu, þá er í sjálfu sér ekki furða, þó að fleira sé þannig fram sett, að það þurfi ofur lítillar athugunar við. Hér er vikið að því, að sýslurnar í landinu séu myndaðar þannig, að það séu hin gömlu skatthéruð konunganna og að með þeirri skipan, sem lögð er til í frv., sé tekinn upp þráðurinn, sem slitnaði, er þjóðveldi Íslendinga leið undir lok, kjördæmin nú svari að ýmsu til hinna fornu þinga og fjórðunga á okkar fyrri frelsisdögum, þá þurfti enginn að una því að vera í þingi með goða vegna þess eins, að þeir væru í sömu þinghá, heldur gat hann kosið hvern sem var í hinum sama fjórðungi. Mér virðist, að þetta sé dregið fram í nál. meiri hl. stjskrn. til þess að reyna að sýna sambandið á milli hinna fornu félagsheilda annars vegar og þeirra félagsheilda, þ.e.a.s. stóru kjördæmanna, sem nú eigi að stofna, og að sambandið sé hugsað þannig, að hin stóru kjördæmi samsvari að nokkru leyti fjórðungunum fornu, og vegna þess að bændur á þjóðveldisöldinni hafi haft frelsi til þess að segja sig í þing með einum goða og úr þingi hjá öðrum, þá sé hér verið að veita hliðstæðan rétt, að menn geti kosið mann af hvaða flokki sem er í hinum stóru kjördæmum. Ég fæ ekki betur skilið, en að sambandið sé hugsað á þennan veg með þessari líkingu. Þegar þetta er athugað, verður fyrst að gera sér grein fyrir því, hverjar og hvernig hinar fornu félagsheildir voru. Þá koma fyrst til greina goðorðin, í öðru lagi þinghárnar og í þriðja lagi fjórðungarnir. Hér er sagt afdráttarlaust, að réttur bænda til þess að segja sig í þing með einum goða og úr þingi hjá öðrum hafi verið bundinn við fjórðunginn. Það er fræðilegt atriði, sem ég get látið liggja á milli hluta. En ég ætla það þó sannast mála, að fræðimenn greini nokkuð á um það, hvort þessi réttur var bundinn við fjórðunginn eða eitthvað víðtækari í víssum tilfellum. En ótvírætt er það, að þessi réttur var fyrir hendi. Þá er á það að líta, ef samanburðurinn á að hafa gildi, hvort þessi forni réttur var bundinn við persónu manns fyrst og fremst eða við félagsheild, hvort hann var bundinn við - á nútímamáli - flokkslega heild. Þegar á þetta er litið, þá verður að gera sér grein fyrir því, að í fornu máli hefur orðið „þingmaður“ aðra merkingu en í nútímamáli. Þingmaður var að fornu sá, sem goðinn gat kvatt til þingferðar eða þingreiðar með sér, og þeir, sem fóru ekki til þings með goðanum, áttu þingfararkaupi að gegna til að standast þann kostnað, sem goðinn hafði af þinghaldinu. Og þingmennirnir mynduðu þingsveit goðans. Nú er það augljóst, ef litið er á fornar heimildir, að þessi réttur til að segja sig í þing með einum goða var fyrst og fremst bundinn við persónu mannsins. Mér þykir það því furðulegra, að þetta skuli vera skráð í nál. meiri hl. stjskrn., vegna þess að einn flm. þessa frv. og einn þeirra manna, sem skrifar undir nál., hefur gert sér far um að kanna þetta atriði á fræðilegum grundvelli. Hv. 3. þm. Reykv. (EOl) fjallar um þetta atriði í bók sinni „Ættarsamfélag og ríkisvald“, og þar segir hann á bls. 97: „En merkasta ákvæðið, sem að því lýtur að tryggja rétt bænda til að velja goða, er rétturinn, sbr. 83. kafla þingskapaþáttar, til þess að segja sig úr þingi eins goða og í þing til annars.“ Og Einar Olgeirsson segir enn fremur, þar sem hann kveður upp úr með sína skoðun um þetta atriði á bls.93–94 í sömu bók: „Goðinn er trúnaðarmaður og forustumaður þingsveitarinnar, en ekki drottnari.“ Og enn fremur segir Einar Olgeirsson: „Goðinn er forustumaður og trúnaðarmaður bænda í þjóðfélaginu.“ Hér er þetta alveg skýrt og greinilega fram sett, sú skoðun, a.m.k. þessa nm. í meiri hl. stjskrn., að þessi réttur hafi fyrst og fremst verið bundinn við persónulegt tillit til goðans, en hafi ekki verið félagslegur réttur, sem var miðaður við félagsheildina. En þótt þessi réttur væri fyrir hendi, sem ótvírætt er, þá hlaut að fara svo í framkvæmd í þjóðveldinu forna, að það væri fremur undantekning en meginregla, að einn þm. eða bóndi á þjóðveldisöld væri í goðorði í mikilli fjarlægð við heimili sitt. Það var margt í stjórnskipulaginu, sem knúði til þess, að þingmaður veldi sér goða þann höfðingja, sem næstur var bústað hans. Goðinn hafði á hendi forustu um löggjafarvaldið, og hann hafði á hendi dómnefnu bæði á vorþingunum heima í héruðum og eins í fjórðungs- og fimmtardómana. Og að því leyti sem framkvæmdavaldið í þjóðveldinu forna var til, þá var það raunar úti í héruðunum í höndum goðanna. Það voru því gagnkvæmir hagsmunir - goðans annars vegar að hafa þingsveit sína sem stærsta og sem næsta sér og hins vegar þingmannsins eða bóndans að vera skjólstæðingur þess héraðshöfðingja, sem næstur var vettvangi, - sem knúði til þess, að menn völdu sér yfirleitt þann goða, sem næstur var vettvangi. En þá er á það að líta, hvort við það var unað í þjóðveldinu forna, þegar það var á blómaskeiði sínu, að þinghárnar væru mjög stórar, þær félagsheildir, sem þannig voru settar upp. Það er glöggt dæmi um það úr Norðlendingafjórðungi, því að í upphafi þjóðveldisins voru þar þrjár þinghár. En vegna þess að Þingeyingar neituðu að vera í sama þingi og Eyfirðingar og vegna þess að Húnvetningar neituðu að sækja til Skagafjarðar á héraðsþing þar, þá varð að breyta þessu og setja upp fjögur þing, fjórar þinghár í Norðlendingafjórðungi. Þetta hafði þau áhrif, að það varð að fjölga í lögréttu, og það hafði áhrif á skipun dómsvaldsins að víssu leyti, þannig að hinir fjórðungarnir urðu að fá inn í lögréttuna menn, sem höfðu löggjafarvald þar, en ekki vald á borð við goða heima í héraði, menn, sem oft eru nefndir goðagildi, og þeir fengu rétt til dómnefnu í fimmtardómi. Þá er því haldið fram, að ekki sé samband á milli þinghánna fornu og sýslnanna, sem síðar urðu til, sýslurnar séu hin gömlu skattheimtuumdæmi konunganna. En þegar lítið er alveg sagnfræðilega og rökrétt á þetta mál, þá er augljóst, að það er greinilegt samband þarna á milli. Vorþingin voru ekki aðeins skattheimtuþing, heldur jafnframt héraðsdómur, og þinghárnar í Norðlendingafjórðungi voru fjórar: Þingeyraþing verður Húnavatnssýsla, Hegranesþing verður Skagafjarðarsýsla, Vaðlaþing verður Eyjafjarðarsýsla, Þingeyjarþing verður Þingeyjarsýsla, - og á Suðurlandi: Skaftafellsþing verður Skaftafellssýsla, Þingskálaþing verður Rangárvallasýsla, Árnesþing verður Árnessýsla, Kjalarnesþing verður Gullbringu- og Kjósarsýsla. Og sýslurnar tóku við af vorþingunum að því leyti, að dómstigið, héraðsdómurinn, var bundið við sýslurnar, þær urðu lögsagnarumdæmi. Þegar þetta er skoðað sagnfræðilega, verður því ekki hnekkt, að sýsluskipanin, lögsagnarumdæmin í landinu og þar af leiðandi sú kjördæmaskipan, sem nú er í gildi, er forn arfur allt frá þjóðveldisöld. Þá skal ég víkja að öðru atriði í nál. meiri hl. stjskrn., sem er nær nútímanum. Hér er í nál. vitnað til þess, að hlutfallskosningar urðu ekki Frakklandi að falli 1940, því að þá var kosið þar í einmenningskjördæmum. Enn er óvíst, hvernig til tekst um hina nýju kosningalöggjöf, er De Gaulle hefur nú komið á, en víst er, að valdataka hans var ekki með lýðræðislegum hætti. Í umr. í gær gerði ég nokkurn samanburð á kosningafyrirkomulagi í ýmsum löndum, þ. á m. þeim mun, sem er á kosningafyrirkomulaginu í Frakklandi annars vegar og í Vestur-Þýzkalandi hins vegar. Það er rétt með farið hér, að kosningafyrirkomulag í Frakklandi hefur tekið tíðum breytingum. En mér finnst nú satt að segja seilzt um hurðarás til lokunnar, þegar sérstaklega er vitnað í árið 1940, vegna þess að þá stóð yfir heimsstyrjöld, og í raun og veru er erfitt að dæma um það, hvort eitt eða annað kosningafyrirkomulag á þátt í því, hvernig til tekst, þar sem stórveldi beita vopnavaldi. En það er fróðlegt í sambandi við þetta mál að gera sér sem gleggsta grein fyrir því, hvaða tilraunir hafa verið gerðar í Frakklandi um breytingar á kosningafyrirkomulagi, síðan heimsstyrjöldinni lauk, og hver er aðdragandi þess þar, sem sagt er réttilega í nál., að valdataka þess manns, sem nú ræður mestu þar í landi, sé ekki með lýðræðislegum hætti. Ég hef með höndum grg., sem tekin er saman í sendiráði Íslands í París og er algerlega óhlutdræg og sagnfræðileg um þennan þátt málsins. Til þess að koma í veg fyrir, að því verði haldið fram, að ég halli máli í frásögninni, vil ég - með leyfi hæstv. forseta - lesa orðrétt þann kafla úr þessari grg., sem að þessu atriði lýtur: „Eftir síðari heimsstyrjöldina var ákveðið að semja nýja stjórnarskrá, og ráðgjafarþingið, sem í lok ófriðarins starfaði með bráðabirgðastjórn De Gaulles hershöfðingja, samdi frv. til nýrra kosningalaga til stjórnlagaþingsins. Festu menn nú mjög augun á því ójafnræði, sem einmenningskjördæmin gætu skapað flokkunum, og það var nefnt sem dæmi, að komið hefði fyrir, að einn flokkur hefði ekki þurft nema 7.134 kjósendur til þess að koma að manni, en hjá öðrum hafi atkvæðin verið 66.385 eða nífalt fleiri á hvern kosinn þingmann. Þótti ráðgjafarþinginu meira réttlæti gagnvart flokkunum í hlutfallskosningum, og samþykkti það frv., sem gekk óvenjulangt í því að tryggja flokkunum „réttlæti“ í þessu efni.“ - Ég tek fram, að orðið réttlæti er hér innan gæsalappa. „Meðal athyglisverðra atriða í frv. má geta þess, að flokkarnir áttu að fá uppbótarsæti, ef þeim nýttust ekki öll atkvæðin í kjördæmunum. Fyrst var þessum uppbótarsætum skipt innan stórra landssvæða. Skyldu talin saman þau atkvæði, sem hver flokkur átti afgangs úr kjördæmunum, og eitt uppbótarsæti veitt fyrir hver 30 þús. afgangsatkvæði. Þessir uppbótarþingmenn áttu að koma úr hópi frambjóðenda úr kjördæmunum og röð þeirra fara eftir því, hvaða kjördæmalistar flokksins áttu flest atkvæði afgangs. En nú gátu enn orðið afgangar, því að ekki er hver tala deilanleg með 30 þús. Þessi afgangsatkvæði skyldi flytja á landslista, sem flokkar eða flokkasamsteypur legðu fram í því skyni, og næðu menn kosningu af þeim listum eftir því, hvernig þeim væri á þá raðað. Ekki féllst þáverandi ríkisstj. þó á þessar till. Mun innan hennar hafa verið talsvert ósamkomulag um þetta efni. En í ágúst 1945 gaf ríkisstjórnin út reglur um kosningarnar í október sama ár, sem í ýmsum efnum voru frábrugðnar óskum ráðgjafarþingsins. Hlutfallskosningum var að vísu haldið, en á talsvert öðrum grundvelli. Væru íbúar eins kjördæmis fleiri en 100 þús., skyldi bætt við þm. fyrir hver 100 þús. þar fram yfir og þó raunar þannig, að viðbótarsætið var veitt, þegar íbúatalan hafði náð 25 þús. fram yfir grunntöluna. Til þess að varðveita sem nánast samband milli þingmanna og kjósenda var enn fremur ákveðið að kljúfa nokkur af stærstu héruðunum í tvö eða fleiri kjördæmi, þannig að aldrei væri fleiri, en níu þingmenn frá sama kjördæmi. Ekki var þá gert ráð fyrir neinum uppbótarsætum, og þau atkvæði, sem ekki nýttust innan síns kjördæmis, voru þar með úr sögunni. Innan hvers kjördæmis var hins vegar um að ræða hreinar hlutfallskosningar, eins og það hugtak er skilið á Íslandi. En þetta atriði er vert að taka fram, því að í Frakklandi hafa verið mjög skiptar skoðanir um fyrirkomulag hlutfallskosninga. Það, sem við köllum hreinar hlutfallskosningar, kalla Frakkar hlutfallskosningar með stærsta meðaltalinu, og ætti að vera óþarft að skýra það fyrirkomulag nánar hér. Annað fyrirkomulag, sem í Frakklandi á ýmsa formælendur og gildir við bæjarstjórnarkosningar í París og víðar, er hlutfallskosning með uppbót fyrir þann, sem hefur flest atkvæðin afgangs. Er þá tölu greiddra atkvæða deilt með tölu þeirra fulltrúa, sem á að kjósa. Þeir listar, sem hafa hærra atkvæðamagn, en þessa meðaltölu, koma vitanlega að manni. Síðan er þessi meðaltala dregin frá hverjum þeim lista, sem hefur komið manni að, og síðan er litið á, hver eða hverjir eigi nú flest atkvæði afgangs. Það er augljóst, að þetta fyrirkomulag er smáflokkum haganlegt. Með flestu eða öllu kosningafyrirkomulagi er hugsanlegt að fá fáránlegar niðurstöður, en þetta sýnist sérlega vel til þess fallið, og skal hér nefna dæmi. Kjósa skal fimm fulltrúa og 25 þús. kjósendur greiða atkvæði. Listar eru fimm og fá þessa atkvæðatölu: A - 6001, B - 6000, C - 5999, D - 5998, E -1002. Meðaltal eða vísitalan fyrir þingmann er þá 5000. A, B, C og D koma að sjálfsögðu hver að einum manni, en ekki meira, því að E-listinn kemur að fimmta manninum, því að atkvæði hans eru aðeins fleiri en afgangur hinna, eftir að meðaltalan hefur verið dregin frá. Kosningar til tveggja stjórnlagaþinga í október 1945 og í júní 1946 fóru nú fram samkvæmt þessu fyrirkomulagi. Var nú stofnað til þjóðþingsins sem aðaldeildar franska þingsins. Ræður þjóðþingið, hver fer með stjórnartaumana hverju sinni, og einnig mestu um löggjöfina. Fyrstu kosningar til þess fóru fram í nóvember 1946, og hélzt kerfi það, sem lýst var hér að framan, óbreytt í aðalatriðum. Þó var tala þingmanna nú ákveðin 1–11 í kjördæmi í stað 2–9 fulltrúa í kjördæmi, sem kosnir voru á stjórnlagaþingi. En allra víðast voru kosnir 3–5 þingmenn fyrir kjördæmi. Í fyrstu var mikill andróður gegn þessu kosningafyrirkomulagi, einkum frá kommúnistum, sem óskuðu eftir uppbótarsætum á „landsvísu“ til þess að geta notað atkvæðin, sem þeir áttu afgangs hér og hvar. Töldu þeir þetta kerfi draga um of taum hinna minni kjördæma á kostnað stórborganna. Reyndin varð þó sú vegna hins óskaplega klofnings borgaraflokkanna í Frakklandi í misstóra flokka og flokksbrot, að sýnt var, að það voru stóru flokkarnir, sem mest græddu á þessu fyrirkomulagi, og þá fyrst og fremst kommúnistar. Fylgismenn De Gaulles höfðu ekki tekið þátt í kosningunum 1946 sem sérstakur flokkur, en síðar á kjörtímabilinu hóf hann hreyfingu sína á móti þingræðinu. Aðhylltust ýmsir þingmenn hreyfinguna, og var sýnilegt, að hún mundi hljóta mikinn fjölda þingsæta í kosningunum 1951. Nú kom De Gaulle sér ekki saman við kommúnista um margt annað, en það að gera þingið sem óstarfhæfast. Er kosningar nálguðust, þóttust þingmenn annarra flokka sjá fram á, að vel gæti svo farið að kosningalögunum óbreyttum, að kommúnistar og hreyfing De Gaulles næðu hreinum meiri hluta sín á milli. Yrði þá engu máli fram komið og engin stjórn mynduð í landinu á þingræðislegan hátt. Hér varð því að taka í taumana til þess að vernda þingræðið og áhrif þingræðisflokkanna. Varð þetta til þess, að samþykktar voru enn víðtækar breytingar á kosningalögunum. Að vísu var hlutfallskosningum enn haldið samkvæmt hinum nýju lögum, en með mjög breyttum hætti. Merkilegasta nýjungin var kjörbandalagið. Tveir eða fleiri listar gætu gert með sér kjörbandalag, þannig að öll atkvæði þeirra innan þess kjördæmis, sem bandalagið nær til, eru lögð saman, svo sem um einn lista væri að ræða. Önnur næsta mikilsverð nýjung var sú, að fái ákveðinn listi eða listar í kjörbandalagi meiri hluta greiddra atkvæða, fær listinn alla þingmenn kjördæmisins.“ Ég læt nú lokið lestri úr þessari óhlutdrægu og alveg sagnfræðilegu grg., en hún er vel til þess fallin að átta sig á því, hver aðdragandinn er að þeirri niðurstöðu, sem orðin er í Frakklandi og hv. meiri hl. stjskrn, bendir á í áliti sínu, þannig að valdataka eins manns hafi farið þar fram og sé hún ekki með lýðræðislegum hætti. Það, sem augljóst er, þegar á þetta er lítið alveg óhlutdrægt, er í fyrsta lagi það, hvað niðurstöður allar eru ótvíræðari, þegar einmenningskjördæmafyrirkomulaginu er haldið, hvort sem þar gildir meirihlutakosning, þannig að sá, sem flest fær atkvæðin, er kjörinn, eða jafnvel þó að hinni reglunni sé haldið, að sá, sem kjörinn er, þurfi að fá meiri hluta allra greiddra atkvæða. Það er grundvöllur, sem ávallt er ótvíræður að byggja niðurstöður á. En það kemur m.a. fram í þessu, sem kunnugt er víðar að, að hlutfallskosningafyrirkomulagið er kerfi, sem hægt er að beita á ýmsa vegu með ýmsum útreikningum, bandalögum og mismunandi aðferðum til þess að finna fulltrúavalið, eftir að atkvæðagreiðslan hefur farið fram. Og t.d. í ríki eins og Frakklandi eru alveg sérstök orðtök um hinar ýmsu tegundir hlutfallskosninga, það er hlutfallskosning með stærsta meðaltalinu og það er hlutfallskosning með uppbót fyrir þann, sem flest atkvæði hefur afgangs, o.s.frv. Það kemur einnig fram í þessari grg., að þó að hlutfallskosningum sé beitt, þá hugsa sumar þjóðir til þess og hafa framkvæmt það að koma á kosningabandalögum milli flokka. Og einmitt út af því, sem fram hefur komið í þessum umr. um þetta mál hér í sambandi við bandalag Alþfl. og Framsfl. í kosningunum 1956, sem sumir kalla Hræðslubandalag og segja að hafi knúið til þess í raun og veru að ráðast í þá breytingu, sem hér er stofnað til á stjórnarskránni, þá þykir mér rétt að víkja að því, hver þróunin hefur orðið í þessu efni í Noregi, síðan þar voru teknar upp hlutfallskosningar. Eins og kunnugt er, var um langa hríð einmenningskjördæmafyrirkomulag í Noregi. En fyrir alllöngu var landinu skipt í 20 kjördæmi með hlutfallskosningum, eins og hér var rakið á fundi í gær. Nú er það staðreynd, að á meðan einmenningskjördæmafyrirkomulagið var í gildi í Noregi, voru engin ákvæði í kosningalögum Noregs um kosningabandalög. Þau ákvæði eru fyrst tekin upp og felld inn í kosningalög Noregs nokkru eftir að kjördæmaskipuninni var breytt, og á árunum frá 1930 –49 voru í gildi í Noregi ákvæði um kosningabandalög og þau ákvæði voru oft hagnýtt í framkvæmd með ýmsum bandalögum milli flokka á tæplega tuttugu ára tímabili. En 1949 voru þessi ákvæði numin úr kosningalögum Noregs, en þá jafnframt lögákveðnar nýjar reglur um útreikning samkæmt hlutfallskosningum. Svipað er að segja í Svíþjóð, að þegar ákvæðin um kosningabandalögin voru felld úr sænskum lögum, þá voru teknar upp, aðrar reglur en hér gilda um útreikning á niðurstöðum hlutfallskosninga. Að þessu máli öllu er vikið í tímariti, sem þingmenn hafa aðgang að, að jafnaði er lagt á borð þeirra, og vitna ég til þess um þetta atriði. En nú er það svo, að þó að ákvæðin um kosningabandalög hafi ekki verið í gildi í Noregi um nokkur ár, þá er þar í landi að nýju vöknuð hreyfing fyrir því að taka þau inn í kosningalögin aftur. Og á Stórþinginu 1957 fluttu fulltrúar fjögurra þingflokka frv. um þetta efni, og var það mjög til umræðu í norska Stórþinginu 1957, var að sönnu ekki lögfest þá, en málið er í athugun í Noregi. Þó að ég skýri frá þessu sem sögulegri staðreynd, er ég ekki í því sambandi að spá neinu um það, hver þróunin verður að þessu leyti hér á landi. En ég bendi aðeins á, að með öðrum þjóðum hefur hlutfallskosningafyrirkomulag og stór kjördæmi ekki útilokað þann möguleika, að til kosningabandalaga sé stofnað. Og ef það ætti nú eftir að koma á daginn, að þróunin hér yrði svipuð og hún hefur orðið að þessu leyti í ýmsum öðrum löndum, sem tekið hafa upp stór kjördæmi með hlutfallskosningum, þá má svo fara, að íslenzki löggjafinn eigi eftir að hafa til meðferðar tillögur um, ja, kannske bæði kosningabandalög og um hlutfallskosningafyrirkomulag með breyttu formi frá því, sem nú er stofnað til, sbr. það, sem ég var að geta um í Frakklandi. Hv. frsm. meiri hl. stjskrn., hv. 1. þm. Reykv. (BBen), vék að því í ræðu á fundi í gær, að tillögur þær, sem við í minni hl. stjskrn. berum nú fram, séu ekki alls kostar í samræmi við það, sem Framsfl. hefur áður látið frá sér fara í þessum efnum. Þetta gefur mér tilefni til þess að benda á það enn að nýju og leggja á það sérstaka áherzlu, að megintillaga okkar í minni hl. stjskrn. er sú, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, verði ekki lögfest nú í skyndi, heldur stjórnarskrármálið í heild tekið til nánari athugunar og verði þá málið tekið til afgreiðslu á næsta reglulegu þingi eða í ársbyrjun 1960. Þetta er aðaltill. okkar í minni hl. stjskrn. En fari svo, að þessi aðaltill. okkar nái ekki samþykki, að vísa málinu frá nú, þá berum við fram til vara brtt. við þetta frv., sem nú liggur fyrir, og í þessu ljósi ber að skoða þær brtt., sem við gerum nú. Framsfl. hefur ekki borið fram neitt frv. til stjórnskipunarlaga og hefur ekki í hyggju að gera það á þessu þingi. Hann vill fá nánari athugun á málinu. En við framsóknarmenn stöndum frammi fyrir því að taka afstöðu til frv., sem aðrir bera fram og á nú að koma undir atkvgr. hér í dag, og það er í sambandi við það frv., sem við berum fram þessar till., ef verða mætti til samkomulags í því skyni að bjarga því, sem bjargað verður fyrir héruðin, og að halda hinum forna grundvelli kjördæmaskipunarinnar í meginatriðum óbreyttum. Þá vék hv. 1. þm. Reykv. að því, að það virtist einkennilegt, að svo líti út sem við framsóknarmenn vildum ekki unna Reykvíkingum jafnréttis í sambandi við kosningafyrirkomulagið við aðra staði á landinu. Nú viðurkennir hv. þm., að skipting Reykjavíkur í einmenningskjördæmi hafi ekki fengið neinn hljómgrunn, og þannig er þetta orðað berum orðum í nál. meiri hl. Jafnframt er því haldið fram af meiri hl. stjskrn. og þeim, sem eru fylgismenn þessa frv., að þeir séu að koma á réttarbót fyrir héruðin, héruðin verði miklu sterkari heildir og betur sett, eftir að hin nýja skipan verður komin á, heldur en þau eru nú. Ef þessi rök eru rétt, þá liggur beint fyrir að draga þá ályktun af því, að Reykjavík hafi þegar hið góða hlutskipti, - og á þá að ásaka Framsfl. fyrir það að vilja ekki taka hið góða hlutskipti af Reykjavík? Nei, ásökunarefnið á hendur okkur hlýtur þá samkv. þessari röksemdaleiðslu hv. 1. þm. Reykv. og annarra fylgismanna frv. að vera það, að við framsóknarmenn séum ámælisverðir fyrir að vilja ekki láta héruðin verða aðnjótandi þeirra réttarbóta, sem þeir vilja koma fram. En við framsóknarmenn erum ekki hikandi við þá afstöðu, sem við höfum tekið gagnvart héruðunum, því að okkur vitanlega liggja ekki fyrir óskir frá héraðsbúum sjálfum í þá átt að fá þá breytingu, sem hér er stofnað til. Þá er minnzt á það, hve erfitt það sé fyrir hin smáu sýslufélög að standa straum af ýmsum framkvæmdum í héruðunum, kosta skóla og annað því um líkt. Þetta gefur tilefni til þess að hugleiða, hvort með þeirri breyt. sem í frv. þessu felst, er stefnt að því af ráðnum hug að breyta sýsluskipaninni eða ekki. Í framsöguræðu hv. 1. þm. Reykv. hér kom fram, að sýslurnar ættu að haldast eftir sem áður, þó að þetta frv. verði samþ. og kjördæmunum við alþingiskosningar breytt. Ef það er rétt, að sýslurnar eigi að haldast eftir sem áður og verða hinar sjálfstæðu fjárhagsheildir úti í héruðunum, þá verða erfiðleikar þeirra fjárhagsheilda, sýslnanna, jafnmiklir eftir sem áður, hvað sem kjördæmaskipuninni líður, í sambandi við skólabyggingar og fleiri framkvæmdir. Þetta er því atriði, sem full ástæða er til að liggi ljóst fyrir, áður en þetta frv. er afgr. héðan úr d., því að sé það svo, að stefnt sé að því af ráðnum hug að bylta sýsluskipaninni líka í kjölfarið á þeirri byltingu, sem á að gera á kjördæmunum, þá er það viðhorf, sem vissulega er vert að ræða. Þá vék hv. 1. þm. Reykv. að því í ræðu sinni í gær, að hjá Framsfl. réði hentistefna í sambandi við kjördæmamálið, og virtist mega draga af því þá ályktun, að þar væri nú ólíku saman að jafna, þar sem Sjálfstfl. ætti í hlut annars vegar. Ef til vill minnast menn þess, að Sjálfstfl. hefur látið það koma fram opinberlega, að hann gæti vel hugsað sér að hagnast flokkslega á kosningafyrirkomulaginu, eftir því sem auðið væri. Í Morgunblaðinu 23. júní 1953 er á forsíðu feitletruð grein með fyrirsögninni: „344 atkvæði“ - og í þessari grein segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „344 atkvæði standa í vegi fyrir heilbrigðu, ábyrgu meirihlutastjórnarfari á Íslandi í stað pólitískra hrossakaupa samsteypustjórnanna, þar sem illgerlegt er fyrir kjósendur að greina, hvaða flokkur á lof og hver last skilið fyrir stjórnarframkvæmd sína. Enginn flokkur stendur svo nærri því að öðlast hreinan meiri hluta á þingi þjóðarinnar sem Sjálfstfl., og það er öllum sjálfstæðismönnum hvöt til þess að herða baráttu og efla sóknina fyrir heilbrigðu, haftalausu stjórnarfari, meirihlutastjórn Sjálfstfl. - Atkvæðin, sem Sjálfstfl. skortir, eru þessi: í Hafnarfirði 52, á Ísafirði 5, á Siglufirði 84, Mýrasýslu 9, Dalasýslu 6, í V.-Ísafjarðarsýslu 82, í V.-Húnavatnssýslu 50, í N.-Múlasýslu 26, í A.-Skaftafellssýslu 27 og í V.-Skaftafellssýslu 3.“ Hér er einungis talað um 344 atkvæði, en ekki minnzt á það þá, að Sjálfstfl. hafði hlotið, þegar þessi atkvæðatala er reiknuð, 39.5% atkv. Það er ekki verið að spjalla um það, að flokkinn vanti um 8.000 atkv. til þess að fá hreinan meiri hluta kjósenda í landinu. Það var ekki það, sem átti að standa í vegi fyrir heilbrigðu, ábyrgu stjórnarfari hér á landi, meirihlutastjórn Sjálfstfl., heldur einungis 344 atkv., sundurliðað á vissum stöðum á landinu. Nú kunna menn að segja, að það sé hæpið að draga ályktanir af því, sem birtist í blöðum, þó að jafnvel aðalmálgagn flokks sé og það sé sett þar fram á mjög eftirtektarverðan og áberandi hátt. En einmitt skömmu áður, en þetta er skráð hafði Sjálfstfl. haldið landsfund, þar sem stefnan er mörkuð, ráð flokksins eru ráðin og málefni brotin til mergjar, og að sjálfsögðu lætur flokkur eins og Sjálfstfl. það ekki liggja í láginni, hvað hann leggur til á þjóðmálasviðinu. Í Morgunblaðinu er birt ályktun frá landsfundi Sjálfstfl. 1953 með feitletraðri fyrirsögn, sem er: „Stefna Sjálfstfl.“ og undirfyrirsögn: „Stjórnarskrármálið“. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sjálfstæðisflokkurinn bendir á, að fulltrúar hans voru fyrstir til þess að leggja fram ákveðnar tillögur í stjórnarskrárnefndinni, lýsir fylgi sínu við þær og leggur áherzlu á, að lausn málsins verði hraðað, svo sem kostur er á. Sjálfstfl. telur tvær leiðir koma til greina við setningu nýrrar stjórnarskrár: 1. Samþykki tveggja þinga með þingrofi á milli, eins og núgildandi stjórnarskrá gerir ráð fyrir. 2. Málið sé falið sérstökum þjóðfundi til afgreiðslu og tillögur hans bornar undir þjóðaratkvæði. Sjálfstfl. vill halda þingræðinu, en telur nauðsyn á: Að Alþingi fái stóraukið aðhald um að hraða stjórnarmyndun. Að endurbætur verði gerðar á kjördæmaskipuninni og telur tvær leiðir koma til greina: 1. Einmenningskjördæmi um land allt. 2. Nokkur stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Að stjórnarskráin verði þannig úr garði gerð, að hún stuðli að meiri hluta eins flokks, þar sem samstjórnir eru varhugaverðar heilbrigðum stjórnarháttum. Að í stjskr. séu Alþ. og ríkisstjórn veitt ríkt aðhald um gætilega meðferð opinbers fjár og afgreiðslu fjárlaga. Að héruð landsins fái aukna sjálfstjórn í sérmálum sínum.“ Hér er drepið á mjög mörg atriði, og ætla ég ekki að lengja mál mitt með því að gera þau ýtarlega að umtalsefni hvert um sig, en vil þó drepa á örfá atriði. Þá verður það fyrst fyrir, að það kemur glöggt fram, að Sjálfstfl., landsfundur hans, hefur fyllilega talið koma til álita að afgreiða stjórnarskrármálið þannig, að það yrði falið til afgreiðslu sérstökum þjóðfundi og till. hans bornar undir þjóðaratkvæði. Þetta er mjög í samræmi við það, sem við í minni hl. stjskrn. leggjum nú til. Þá er því fagnað hér, að sjálfstæðismenn urðu fyrstir til að leggja fram ákveðnar till. í stjskrn. Ja, þessar till. eru nú annaðhvort þetta eða hitt. Þær eru raunar ekki ákveðnari en svo, að þær jafngilda því, ef maður, sem ætlar í ferðalag, er spurður: Hvort ætlarðu vestur eða austur? - að hann svaraði: Ja, ég fer annað hvort. - Það er sem sé ómögulegt að átta sig á því eftir þessum tillögum, í hvora áttina skyldi stefnt. En nú er það komið á daginn með þessu frv., sem hér liggur fyrir, í hvora áttina hefur verið lagt upp til ferðar. Þá er hér vikið að því, að það þurfi að veita aðhald um gætilega meðferð opinbers fjár og afgreiðslu fjárl. Ef til vill er sú fjárlagaafgreiðsla, sem fer fram eiginlega næstum jafnhliða afgreiðslu þessa stjórnarskrármáls, einhver spegilmynd af framkvæmdinni í þessu efni, þegar áhrif Sjálfstfl. aukast á stjórn landsins. En það, sem er meginatriðið, það sem er mergur þessa máls, þegar það er skoðað ofan í kjölinn, það er þetta, að stjskr. verði þannig úr garði gerð, að hún stuðli að meiri hl. eins flokks. Það eru því ekki aðeins atkvæðin 344, sem Sjálfstfl. hefði getað hugsað sér að þiggja til þess að taka að sér að öllu stjórn landsins, heldur jafnframt þykir ástæða til að líta til þess í sambandi við stjórnarskrármálið, að einn flokkur fái slíka aðstöðu. Þá vildi hv. 1. þm. Reykv. andmæla því, að með ákvæðum þessa frv. væri stefnt að auknu flokksræði í landinu og skerðingu á rétti héraðanna í sambandi við að ákveða framboð o.fl. En það vildi svo til, að í ræðu sinni færði ræðumaðurinn sjálfur rök fyrir hinu gagnstæða. Hann fór að tala um það, að hv. 2. þm. Rang. hefði á sínum tíma verið þm. fyrir V.-Skaftafellssýslu, og hann fór að tala um það, hv. 1. þm. Reykv., að Gísli Guðmundsson, núverandi þm. N-Þ., væri svo hygginn maður og mikilhæfur, að það væri nú ekki hætta á því, að Framsfl. setti hann neðarlega á lista í Norðurlandskjördæminu, eftir að það verður stofnað samkv. þessu frv. En hv. þm. talaði ekki um það, og það var mjög hyggilegt af honum, að V.-Skaftfellingar mundu eftirleiðis velja fyrir frambjóðanda hv. núverandi 2. þm. Rang. eða að Norðlendingar mundu ákveða það, að Gísli Guðmundsson yrði ofarlega á lista. Nei, það var mjög hyggilegt af þessum hv. ræðumanni að taka þannig til orða, að Framsfl. muni ekki setja Gísla Guðmundsson neðarlega á listann. Það er viðurkenning á því, að það verður flokkurinn, flokksstjórnirnar, ekki aðeins hjá Framsfl., heldur hjá öllum flokkum, sem ráða mestu um það, hvernig listarnir verða skipaðir. Menn verða settir af flokksstjórnunum ofarlega eða neðarlega á listana. Ég mun nú fara að ljúka máli mínu. Í þessum umr. hef ég dregið það fram, að með þessu frv. er stefnt að því að taka af héruðunum forn landsréttindi. Með þessu frv. er rofin söguleg þróun um kjördæmaskipun hér á landi. Það er augljóst, að þeir, sem frv. fylgja, gera sér grein fyrir þessu, því að aðalfyrirsögn í blaði hæstv. forsrh. og flokks hans, þegar frv. þetta er kynnt þjóðinni, er stórletruð á forsíðu þannig: „Mesta breyting á þingræðisskipulagi Íslendinga, síðan Alþ. var endurreist.“ - Mesta breyting á þingræðisskipulagi Íslendinga, síðan Alþ. var endurreist. Ég hef bent á það, að með þessu frv. er stefnt að því að færa til þungamiðju valdsins í landinu, eins og Jón Þorláksson orðaði það fyrir allmörgum árum. Ég hef bent á það, að í þessu frv. er lengra gengið í þessa stefnu en t.d. frændur okkar Norðmenn hafa gert og ýmsar fleiri þjóðir. Það liggur fyrir, að í þetta er ráðizt af þeim, sem að þessu frv. standa, án þess að fyrir liggi um það samþykktir utan úr héruðunum. Þvert á móti liggja fyrir samþykktir, þar sem skorað er á Alþ. að falla frá því að afgreiða þetta mál nú. Þá liggur það fyrir, að samkv. þessu frv. hlýtur flokksræðið að aukast, en persónulegt frelsi til þess að ráða frambjóðendur að minnka og í raun og veru fyrir það girt, að utanflokkamenn geti náð kosningu til Alþ., eftir að þessi skipan hefur verið lögfest. Allt þetta mál er skoðað út frá flokkssjónarmiði. Það eru flokkarnir, sem beita sér fyrir því að koma þessu máli fram til þess að ná svokölluðu réttlæti sín á milli, en kröfur um það liggja ekki fyrir úr hinum einstöku kjördæmum úti á landsbyggðinni. Það eru flokkarnir, sem vilja nú í skyndi laga stjskr. eftir sér og sínum hagsmunum í stað þess að gefa sér tóm til þess að athuga málið betur og laga sig eftir varanlegri stjskr. En það eru ekki flokkar, sem eiga þetta land og byggja það nú og framvegis, það eru ekki þeir stjórnmálaflokkar, sem nú starfa, heldur eru það einstaklingar, frjálsir einstaklingar, sem eiga landið og eiga að erfa það. Þá hefur verið sýnt fram á, að með þessu frv. hlýtur að vera ýtt undir fjölgun stjórnmálaflokka í landinu, en hvarvetna leiðir það til þess að veikja þingræðið, en styrkir það ekki. Og enn fremur hefur það komið fram í þessum umr., að hlutfallskosningafyrirkomulagið er mismunandi í ýmsum löndum og beitt á mismunandi hátt á ýmsum tímum, en það leiðir til þess að veikja grundvöll þingræðisskipulagsins í stað þess að styrkja hann.



Herra forseti. Það er mjög athyglisvert við málflutning andstæðinga þessa frv. og mátti heyra hvað eftir annað í síðustu ræðu, að það er talað um, að það hafi engar kröfur í þessum málum komið frá héruðunum, það hafi engar kröfur komið utan af landinu, og það er eins og það liggi í þessu orðalagi, að Reykjavík sé hreint ekki hérað, að þéttbýlið sé ekki í neinum héruðum, og að það sé eitthvað annað fólk, sem í þessu þéttbýli býr, og það er algerlega gengið fram hjá t.d. þeirri staðreynd, að rúmlega helmingurinn af öllum Reykvíkingum er fæddur utan höfuðstaðar. Í þessu felst tilhneiging til þess að kljúfa þjóðina í sundur, sem ég held að sé beinlínis skaðleg. Í hinni ýtarlegu ræðu sinni kom hv. þm. A-Sk. (PÞ) mjög víða við. Hann ræddi t.d. mjög ýtarlega um stjórnarskipun og kosningar í Frakklandi, og er það mjög góðra gjalda vert, en mundi sjálfsagt taka margar vikur að ræða það mál til enda, og gætu ýmsir lesið ekki aðeins upp úr þeirri skýrslu frá sendiráðinu í París, sem hann var með, heldur ýmsum öðrum sambærilegum skýrslum, sem nefndir hér hafa aflað sér. Ég mun því ekki ræða þar einstök atriði á þessu stigi, en ég vil benda á, að það er næsta einkennilegt, að maður, sem hefur sett sig svo vel inn í frönsk stjórnmál eins og hv. þm. sýndi með þessum kafla ræðu sinnar, skuli lifa í þeirri trú, að fall Frakklands 1940 sé eingöngu byggt á styrjöldinni. Það er söguleg staðreynd, sem hver einasti maður veit, sem nokkuð hefur um þau mál hugsað og vitað, að fall Frakklands þá er einmitt afleiðing af stjórnarfari og meinsemdum í frönsku þjóðfélagi undanfarin ár. Það er þessi meinsemd, sem varð til þess, að Frakkland hrundi bókstaflega andstöðulaust, þegar Þjóðverjar gengu yfir það. Það er þessi meinsemd, sem við vorum að ræða um, og við bentum einmitt á í sambandi við þessa meinsemd franska þjóðfélagsins, að hún er til orðin á aldarfjórðungi, þegar Frakkar höfðu að mestu einmenningskjördæmi og um skeið einmenningskjördæmi og hlutfallskosningar í stórum kjördæmum, eins og framsóknarmenn vilja hafa nú í dag. Hv. þm. kom að kjarna deilunnar á milli hlutfallskosninga og svokallaðra meirihlutakosninga, þegar hann sagði, að með meirihlutakosningum, sem nálega alltaf eru í einmenningskjördæmum, vildu menn fá niðurstöðu, og þetta er alveg rétt hjá honum. Höfuðröksemdirnar með því að hafa einmenningskjördæmi eru þær, að menn telja, að þau skapi alltaf niðurstöðu. En þeir menn, sem leggja á þetta höfuðáherzlu, vilja fá niðurstöðu út úr kosningum í lýðræðislandi, hvort sem hún er rétt eða röng. Þeir meta það meira að fá niðurstöðu heldur en hitt, hvort hún er rétt eða röng. Og vegna þess að niðurstaðan, sem þetta kosningakerfi gefur okkur, er svo oft röng, hafa menn barizt á móti því og borið fram annað kerfi, hlutfallskosningakerfi. Ég þarf ekki að nefna dæmi um það, hvernig þessi niðurstaða, - vissulega fæst oftast nær niðurstaða, - hversu fáránleg hún getur verið. Við munum eftir og höfum oft heyrt nefnt dæmi frá kosningunum 1931, þegar Framsfl. með 35% atkvæða fékk meiri hluta á Alþingi, en sjálfstæðismenn höfðu um 40% og voru í minni hluta. Er það nú þess virði að hafa kosningakerfi, sem tryggir okkur niðurstöðu, þegar niðurstaðan getur orðið svona? Við neitum því ekki, að það eru gallar á hlutfallskosningakerfinu eins og öllum kerfum, sem eiga að notast af mannlegum og breyskum verum, og við játum það, að hlutfallskosningar tryggja ekki alltaf hreinan meiri hluta. Það getur verið, að flokkar verði, og þeir verða oft að semja um stjórn. En við teljum, að sú niðurstaða, sem þó fæst með hlutfallskosningum, sé réttlát, svo langt sem hún nær. Ég hirði ekki í þessu tilliti um að svara þeirri gagnrýni, að það sé hægt með tölum að sýna einkennilega hluti út úr hlutfallskosningum, ef menn vilja búa þær til. Það er líka hægt að búa til fáránleg úrslit, jafnvel fáránlegri, en koma út í raunveruleikanum, með einmenningskjördæmum, það er hægt með öll kerfi. En ef við athugum reynsluna og það líklega meðaltal út úr þessu, þá er það þetta, sem út kemur. Hv. þm. lagði á það mikla áherzlu, að hlutfallskosningakerfin væru í raun og veru mörg, það væri hægt að framkvæma hlutfallskosningar á margan hátt, og þetta er alveg rétt. Við getum með því að breyta nokkrum setningum í lögum um það í raun og veru komið með annað kerfi, þó að grundvallarhugsunin sé sú sama. En hann gekk algerlega fram hjá því, að það er nákvæmlega eins ástatt með svokallaðar meirihlutakosningar, sem venjulega fara fram í einmenningskjördæmum. Það eru til margar og að mörgu leyti ólíkar gerðir af þessu kosningakerfi, og það er ekkert hættulegra lýðræðinu, þó að það séu til margs konar hlutfallskosningar, heldur en það er, að það eru til margs konar meirihlutakosningar. Það er t.d. spurningin um það, hvort á að láta þann, sem flest fær atkvæði, teljast kosinn, jafnvel þótt hann hafi ekki nema þriðjung, en sé í raun og veru ekki með neinn meiri hluta, heldur stærsta minni hluta á bak við sig. Á að krefjast þess, að þingmaður eða þingmannsefni fái 50% greiddra atkvæða til að telja sig kjörinn? Hvernig á að fara að því? Á að kjósa tvisvar, tvo sunnudaga í röð, eins og í Frakklandi? Á að taka ástralska kerfið, sem er þannig, að kjósandinn kýs ekki aðeins einn mann, heldur setur tölur, 1, 2, 3, og ef einhver hefur ekki hreinan meiri hluta, þá er sá, sem hefur fæst atkvæði, tekinn og hans atkvæði nr. 2 skipt upp á milli og þannig haldið áfram að strika út neðan af listanum, þangað til einhver er kominn yfir 50%. Þetta kerfi er til, það hefur verið reynt, og þau eru svona fjöldamörg. Það eru því engin rök, heldur bara rökvilla að færa það fram á móti hlutfallskosningakerfinu, að það séu til margar útgáfur af því. Hv. þm. lagði á það höfuðáherzlu hvað eftir annað í ræðu sinni, að þjóðin vildi það gamla sýslukerfi, sem hér hefur verið, og að þetta kerfi væri forn arfur allt frá þjóðveldisöld. Ég mótmæli því að sjálfsögðu ekki, að landamerki í sumum sýslnanna eru auðvitað náskyld þeirri gömlu skiptingu. En höfuðkjarninn í því, sem við höfum verið að færa fram til að gagnrýna sýsluskiptinguna, er sá, að hún þróaðist á margra alda tímabili undir stjórn og eftir duttlungum danskra yfirvalda og konunga, og þessi þróun hefur gert þessa sýsluskiptingu, sem nú er í landinu, þannig, að það er engin ástæða fyrir Íslendinga til þess að líta á hana sem helgan dóm. Ég er búinn að segja þetta, og aðrir, sem eru sammála mér hér, hafa sagt þetta, en ég vildi gjarnan draga hér fram eitt eða tvö önnur vitni, og tilviljunin ræður því ef til vill, að það eru vitni austan af landi, þaðan sem þessi hv. þm. er. Hann heldur því fram, að það séu allir ákaflega ánægðir með þessa sýsluskiptingu. En ég er alveg sannfærður um það, að ef menn legðu vinnu í það að leita sýslu úr sýslu, mundu koma ýmsir annmarkar þar upp og reynast vera ýmsar raddir til, sem benda í þá átt, að svo sé í raun og veru ekki. Fyrir rúmlega áratug var gerð samþykkt um það í sýslunefnd Norður-Múlasýslu, að sýsluskipting á Héraði væri fáránleg og óviðunandi, og ég vil - með leyfi hæstv. forseta - tilfæra nokkrar setningar úr grg., sem þeir Norðmýlingar færðu fram máli sínu til stuðnings. Þeir sögðu, að núverandi sýslumörk þarna eystra væru afar einkennileg. Eiðahreppur myndar t.d. eins konar sepa inn í Norður-Múlasýslu, án þess að staðhættir eða annað virðist gefa hið minnsta tilefni til þess. Þeir segja enn fremur: „Héraðsbúar eiga allir við svipaða hætti að búa, hvort sem þeir eru Sunnmýlingar eða Norðmýlingar. Þeir hafa óteljandi sameiginleg hagsmunamál. Bættar samgöngur skapa betri skilyrði fyrir margvíslegt starf og samtök, sem oft og einatt er nauðsynlegt til að koma umbótamálum Héraðsins fram. Verður því ekki séð, að aðgreining sveitarfélaganna í Héraði í tvö sýslufélög hafi við nein rök að styðjast, en skapar hins vegar margvísleg óþægindi og tafir. Fer því ekki hjá því, að áhrifa, sem vænta mætti af svo mikilli sveit sem Fljótsdalshéraði, gæti síður en skyldi í málefnum Austfirðinga við þessa skipun.“ Það leynir sér ekki, að mennirnir sjá, að þessi sýsluskipting, sem er komin á undir konungsstjórn og fyrirskipuð úti í Danmörku, er óeðlileg. Hún er ekki eftir íslenzkum nútímaaðstæðum. Og Austfirðingar segja þarna sjálfir: Þessi sýsluskipting er okkur til trafala. Hún er til þess, að þetta stóra og blómlega hérað hefur minni áhrif, en það ætti að hafa, ef það væri sameinað í stærri heild. Af því að það er vefengt, sem við höfum hér sagt margir, að þessi sýsluskipting væri framleiðsla stjórnarinnar úti í Kaupmannahöfn og miðuð við danskar, en ekki íslenzkar aðstæður, vil ég tilfæra hér áfram eitt atriði úr álitsgerð Norðmýlinga fyrir þessu máli. Þeir segja með leyfi hæstv. forseta: „Ekki er kunnugt, hvað vakað hefur fyrir konungi með þeirri afkáralegu skiptingu, sem framkvæmd var með greindu konungsboði. En geta má þess til, að meira hafi þar ráðið tekjuvonir sýslumanna, sem þá voru, en þarfir fólksins og eðlileg skipti.“ Ætli það sé ekki nákvæmlega eins um alla? Ætli það fari ekki svo, þegar við förum að skoða sýsluskiptinguna, að hún reynist vera arfur frá kerfi, sem er liðið og engan veginn í samræmi við hvorki þá skiptingu, sem við metum mest, af því að hún var alíslenzk„ né heldur nútímaþarfir fólksins í landinu? Hv. þm. Mýr. (HS) sagði hér í ræðu sinni í gær til að vegsama þessa sömu skiptingu„ að sýslurnar væru félagslegar, menningarlegar og fjárhagslegar einingar. Ja, ef svo væri, þá væru þetta mikil rök. En það er bara svo býsna víða, sem svo er ekki. Og við getum farið í kringum landið og skoðað þetta. Við skulum taka þau héruð, sem við tveir, hv. þm. Mýr. og ég, þekkjum nokkuð til í. Borgarfjarðarsýsla - er hún félagsleg heild? Nei. Er hún menningarleg heild? Nei, það er varla hægt að segja það. Er hún fjárhagsleg heild? Nei. Það er landfræðileg skipting. Héraðið sunnan heiðar, eins og kallað er, er í raun og veru ekki nema að nafninu til og í sambandi við embættishluti sameinað upphéraðinu. En efri hluti Borgarfjarðarsýslu á allt þetta sameiginlegt með Mýrasýslu og töluverðum hluta Snæfellsnessýslu. Takið þið skólana myndarlegu, sem eru um allt þetta hérað, sem er eins og beinagrind í félagslegri heild og menningarlega. Bændurnir hafa sitt sameiginlega samband þarna. Og þannig mætti lengi telja. Fjárhagsleg eining er kaupfélagið, hið mikla og myndarlega kaupfélag í Borgarnesi, sem sýnir þá eðlilegu fjárhagslegu heild. Þetta félag nær ekki yfir nema hálfa Borgarfjarðarsýslu, en það teygir sig yfir Hnappadalssýslu og vestur á Snæfellsnesið, og kemur jafnvel fyrir, að bændur alla leið úr Húnavatnssýslu verzli við það, en ekki suður fyrir heiði að nokkru marki. Þannig mætti halda áfram í kringum landið. Við skulum fara í annan landsfjórðung og sjá, hvernig þetta er í Eyjafirði. Eru það félagsleg eða menningarleg eða fjárhagsleg rök, sem stuðla að því, að Svalbarðsströndin er í Þingeyjarsýslu, en ekki Eyjafjarðarsýslu? Þarna eru blómleg héruð, sem eru með þeim sveitum, sem eru næstar sjálfri Akureyri, landfræðilega næst henni að öllu leyti og þá félagslega, menningarlega og fjárhagslega líka. En af einhverjum ástæðum mega íbúar þessa héraðs ekki sækja til sýslumanns, ef þeir þurfa á honum að halda, þennan stutta spotta inn á Akureyri, heldur verða að fara alla leið til Húsavíkur. Af þessu sjáum við, að þessi sýsluskipting byggist ekki algerlega á félagslegum, menningarlegum og fjárhagslegum einingum. Hv. þm. Mýr. leit sér til hægri og sá þar sitja í sæti sínu hv. þm. Snæf. (SÁ) og tilnefndi hann sem dæmi um það, hvernig þm. mundu verða, ef ætti að fara að tengja héruðin saman. Það var heppilegt, að hann sá einmitt þennan þm. og nefndi hann, vegna þess að kjördæmi þessa þm. samanstendur af einu sýslufélagi nú, sem var einu sinni tvö. Einu sinni var Hnappadalssýsla hluti af Mýrasýslu, ef ég man rétt, var síðan færð á milli og hefur verið algerlega sameinuð Snæfellsnesi. Ekki hef ég heyrt þess getið, að Hnappdælir væru verr stæðir, ósjálfstæðari eða á nokkurn hátt ættu við krappari kjör að búa, en aðrir landsmenn. Ekki hef ég heyrt deilur um það þar vestra, hvort þm. eða frambjóðandi er úr hinni gömlu Snæfellsnessýslu eða hinni gömlu Hnappadalssýslu. Ég hygg, að sú breyting, sem þarna hefur orðið, eins og raunar víðar, hafi orðið íbúunum í báðum héruðunum til góðs. Hv. þm. A-Sk. hafði gefið hér fróðlegar upplýsingar í fyrstu ræðu sinni um fjölda kjósenda á bak við hvern þm. úti í Noregi, og reyndist það vera svo, að þar eru mismunandi margir kjósendur að baki hverjum þm. og hlutfallið frá 1 upp í 2.6. Ég benti á þær tölur, sem mundu verða hér á landi, ef frv., sem nú liggur fyrir, næði fram að ganga, og tölurnar voru ekki ósvipaðar. Í seinni ræðu sinni sagði hv. þm., að ég hefði ekki tekið tillit til uppbótarsæta. En þarna hefur hann ekki hlustað nákvæmlega á mál mitt, vegna þess að ég tók það fram, að í tölunum, sem ég nefndi fyrir Reykjavík, reiknaði ég ekki með 12 þm., heldur 15. Með öðrum orðum: ég reiknaði með því, að Reykjavík fengi þrjú uppbótarsæti, en ég reiknaði ekki með uppbótarsætunum fyrir litlu kjördæmin. Ef minni kjördæmin með 5 þm. fá uppbótarsæti, sem er mjög ólíklegt að geti komið fyrir, þá fækkar enn kjósendatölu þar á bak við. Þetta stenzt því alls ekki hjá honum. Ég gagnrýndi varatill. framsóknarmanna um kjördæmaskipun m.a. á þeim grundvelli, að samkvæmt henni, ef ætti að halda öllum eldri kjördæmum og bæta síðan við nýjum þm. eða nýjum kjördæmum í vaxandi þéttbýli, þá hlyti af því að leiða, að þm. fjölgaði stöðugt. Og ég benti á það, að samkvæmt fjölgun nú undanfarinn áratug væri kjósendafjölgunin rúmlega 15–16 þús., en meðaltal á bak við þm. samkv. frv. er 1600, svo að til þess að þetta kerfi fengi staðizt til frambúðar, þyrfti að bæta við sem svarar rúmlega 10 þm. á áratug eða að jafnaði sem svarar einum á ári, og er þá miðað við þá fjölgun, sem hefur verið undanfarinn áratug, en ekki það, sem verður, en fjölgunin verður sennilega á næstu áratugum enn meiri. Hv. þm. Mýr. svaraði þessu með því að segja, að upplýst væri, að Alþfl. hefði verið reiðubúinn til þess að fallast á ekki 60 þm., eins og er í frv., heldur 65, og þetta er rétt hjá honum. Í upprunalegum till. á Alþýðuflokksþingi, sem haldið var í nóvember, var alltaf gert ráð fyrir svo til óbreyttri þingmannatölu. En við samtöl flokka um það frv., sem nú er flutt, kom upp það sjónarmið að láta enga landshluta fá færri þm. en þeir hafa haft. Alþfl. féllst á þetta sjónarmið, og þar er komið höfuðsjónarmiðið, sem veldur ókosti framsóknarkerfisins, að ákveða að fækka ekki utan þéttbýlisins. Þá var matsatriði hitt, hvað þarf marga til jöfnunar. Deilan um 60 eða 65 er nákvæmlega eftir þeim sama kjarna, sem er í framsóknartillögunum, að halda tölunni, ef ekki landamerkjum kjördæmanna úti um landið, en fjölga í þéttbýlinu. Og verði þessum reglum fylgt áfram og ekki spyrnt við fjölgun þm., er óhjákvæmilegt, ef fólksfjölgunin verður eins og hún hefur verið, langmest hér í þéttbýlinu, að þm. hlýtur að halda áfram að fjölga. Engu að síður; þó að deilan um 60 eða 65 sé sprottin af þessum sömu röksemdum, þá stöndum við, við það, að þetta kerfi felur í sér stöðuga, jafna og þétta fjölgun þm., og bæði reynsla frá öðrum löndum og heilbrigð skynsemi manna hygg ég mæli gegn því og fólk hallist miklu frekar að því, að það verði að spyrna við fæti og takmarka tölu þm. Ef framsóknarmenn yrðu sammála því, að það verði að takmarka tölu þm., þá væri fróðlegt að vita, hvernig þeir ætla að breyta til réttlætis skiptingu þm. í landinu eftir t.d. 10 ár, - þessar breytingar hafa undanfarna öld verið að jafnaði á 10 ára fresti, ef það hefur þá aftur fjölgað eins mikið í þéttbýlinu og síðustu 10 ár. Ég er ekki að segja, að það verði svo, ekki einu sinni að það sé æskilegt, að fjölgunin verði svo ójöfn, en segjum, að það fari svo. Hvernig ætla framsóknarmenn þá að leysa það? Ef þeir ætla þá að halda enn öllum gömlu kjördæmunum, en sýna þó hinum vaxandi fjölda einhverja viðurkenningu í verki, þá er ekki nema ein leið til, og það er að bæta við einni tylft eða svo enn. Af þessu er augljóst, að þessi stefna getur ekki leitt til annarrar niðurstöðu. Það er sitthvað fleira, sérstaklega úr ræðu hv. þm. A-Sk., sem talar um þetta mál svo málefnalega og hóflega, að af ber í málflutningi frá flokksmönnum hans, sem væri þess virði að ræða það ýtarlega, en ég kýs þann kostinn að stilla ræðutíma mínum nokkuð í hóf, enda búinn að tala tvisvar í málinu og verð því að sleppa ýmsum atriðum, sem ég mundi hafa víssa ánægju af því að ræða við hann um.



Herra forseti. Hv. 5. landsk. þm. (BG), sem talaði hér síðast, sló því föstu í ræðu sinni, að þar sem einmenningskjördæmi væru, þar yrði niðurstaðan í kosningum röng. Niðurstaðan af kosningakerfinu verður röng, sagði hann. Hvernig skyldu nágrannar okkar, Bretar, hafa komizt af með þetta kerfi fram á þennan dag? Ég held, að það sé þó ekki litið svo á almennt, að þingræðið sé þar þannig gallað um fram það, sem gerist hjá öðrum þjóðum, að ekki sé viðunandi. Frsm. meiri hl. stjskrn., hv. 1. þm. Reykv., talaði hér í gærkvöld. Hann talaði m. a. um það í ræðu sinni og hefur gert það áður, að ýmsar framkvæmdir úti um byggðir landsins væru nú á tímum ofvaxnar hverju héraði fyrir sig og því þyrfti samtök héraðanna í ýmsum efnum. Hann talaði um vegagerðir, hann talaði um framkvæmdir í raforkumálum, hann minntist á skólabyggingar, og hann minntist jafnvel á starfsemi kaupfélaganna. Ég ber ekki á móti því, að samvinna héraða um ýmis viðfangsefni og ýmsar framkvæmdir geti verið gagnleg og nauðsynleg. En hitt fæ ég ekki skilið, að það sé nauðsynlegt að samþykkja það frv., sem hér liggur fyrir, til þess að slík samvinna geti átt sér stað áfram. Hv. 5. landsk. þm. (BG) var að tala um þetta sama efni í ræðu sinni hér áðan, og hann var að tala um Borgarfjarðarhérað, hann var að tala um samstarf þar í skólamálum, hann var að tala um kaupfélagsmál í því héraði, og hann sagði sem rétt er, að íbúar Borgarfjarðarsýslu, Mýrasýslu og nokkuð af íbúum Snæfellsnessýslu væru í sama kaupfélaginu. En geta þeir ekki haldið því áfram að hafa samvinnu sín á milli um viðskiptamál, þó að kjördæmaskipunin sé óbreytt? Þeir hafa gert þetta undanfarna áratugi og allt farið vel. Er nú allt í einu svo komið, að þessi samvinna sé úr sögunni, nema kjördæmin séu lögð niður og búið til stórt kjördæmi í staðinn, sem nái yfir miklu stærra svæði? Hvað á það yfirleitt að þýða að vera með svona fimbulfamb um þessa hluti, sem hver maður sér að hefur ekki við nokkur minnstu rök að styðjast? Ég skal nefna eitt dæmi um samvinnu héraða, þar sem ég á heima. Fyrir 30 árum mynduðu Vestur-Húnvetningar og Strandamenn samtök um það að koma upp héraðsskóla. Þeir standa enn sameiginlega að þessum skóla. Þetta hafa allan tímann verið tvö kjördæmi samkvæmt stjórnarskránni, Vestur-Húnavatnssýsla og Strandasýsla. Það hefur enginn lifandi maður orðið var við, að það gerði neitt erfiðari samvinnu þeirra um skólamál, þó að þetta væri ekki eitt kjördæmi. Og hvernig á nú að fara að, ef það er þannig, eins og manni skilst, að hv. 5. landsk. þm. telji það vera, að til þess að héruð geti haft samvinnu, t.d. í skólamálum, þurfi þau að vera eitt kjördæmi, - hvernig á nú að fara að þarna fyrir norðan? Ég sé ekki betur, ef þessi kenning hans er rétt, en að hann verði að flytja brtt. við frv. um það, að Strandamenn og Vestur-Húnvetningar skuli vera í sama kjördæmi. Samkv. hans bollaleggingum er útilokað, að þeir geti haft samvinnu um þennan skóla, þetta skólahald, nema þeir verði í einu og sama kjördæminu. - Nei, þrátt fyrir allt þetta skraf hafa stuðningsmenn þessa frv. ekki fært fram snefil af rökum fyrir því, að það sé nauðsynlegt að samþykkja þetta frv., til þess að héruðin geti haft samvinnu sín á milli um ýmsa hluti. Það er ekki von, að þeir hafi gert það, því að það eru engin rök fyrir þessu spjalli þeirra. Í ræðu sinni í gærkvöld lagði frsm. meiri hl., hv. 1. þm. Reykv., mikla áherzlu á það, að kosningaaðferðin þyrfti að vera sú sama um allt land. Hvenær skyldu þeir sjálfstæðismenn hafa skipt um skoðun í þessu efni? Þeir hafa átt sinn mikla þátt í því að móta það kosningafyrirkomulag, sem nú er hér, og hér er einmitt blandað kerfl, hlutfallskosningar í nokkrum kjördæmum, en annars staðar einmenningskjördæmi. Hv. þm. gerir sér tíðrætt um það, að við framsóknarmenn viljum ekki skipta Reykjavík í einmenningskjördæmi. En má ég spyrja: Hafa Reykvíkingar óskað eftir þeirri breytingu? Vilja þeir hverfa frá því kosningafyrirkomulagi, sem þeir hafa undanfarið búið við? Ekkert hef ég heyrt um það. Þvert á móti segja þeir, hv. 1. þm. Reykv, og félagar hans í nál. sínu um þetta frv., að hugmyndin um að skipta Reykjavík í einmenningskjördæmi hafi ekki fengið neinn hljómgrunn. Ætli það hefði ekki komið hljóð úr horni hjá þessum hv. þm. og fleirum, ef framsóknarmenn hefðu borið fram till. um að fyrirskipa með lögum nýtt fyrirkomulag við kosningar í Reykjavík, sem íbúar hennar yfirleitt væru algerlega andstæðir? En það er einmitt þetta, sem þeir þrír flokkar, sem að þessu frv. standa, eru að gera gagnvart héruðunum utan Reykjavíkur. Þeir vilja fyrirskipa þeim með lagaboði að taka upp kosningafyrirkomulag, sem ekkert þeirra hefur óskað eftir, svo að vitað sé. Hitt er aftur kunnugt, að í mörgum héruðunum er meiri hluti kjósenda algerlega andvígur þessari fyrirhuguðu breytingu. Það er líka fullkomið öfugmæli, sem fram kom í ræðu hv. 1. þm. Reykv. í gærkvöld, að með breyt. sé ekki tekinn réttur af neinum. Og það virðist ætlun þeirra, sem að frv. standa, að þvinga það fram gegn vilja fólksins og taka af því réttindi, sem það hefur lengi notið. Í umr. í gær gerði ég að umtalsefni, hver áhrif samþykkt þessa frv. mundi hafa á aðstöðu einstakra héraða, sem ætlunin er að svipta réttinum til að hafa sérstakan fulltrúa fyrir sig á Alþingi. Ég nefndi t.d. tvö héruð, annað á Suðurlandi, hitt á Norðurlandi, Vestur-Skaftafellssýslu og Norður-Þingeyjarsýslu. Kjósendatalan í þessum sýslum hvorri fyrir sig er um 10% af heildartölu kjósenda á þeim stóru kjörsvæðum, sem þær eiga að teljast til samkv. frv. Og ég sýndi fram á, að möguleikar fólksins í þessum héruðum til að koma manni úr sínum hópi á þing, ef frv. þetta verður samþ., væru vægast sagt ákaflega litlir. Hvað sagði svo hv. frsm. meiri hl., 1. þm. Reykv., í gærkvöld, þegar hann fór að svara þessu? Hélt hann ekki fram því sama og þeir kjördæmabyltingarmenn hafa áður gert, að einstök héruð stæðu betur að vígi en áður, ef frv. yrði samþ., þar sem íbúar þeirra gætu þá leitað til sex þm. með sín mál? Hélt hann því ekki fram eins og áður, að fámennu héruðunum væri mestur styrkur í því að sameinast öðrum fjölmennari? Nei, hann nefndi þetta ekki með einu orði í svari sínu í gærkvöld. Hann sagði, þegar hann var að tala um Vestur-Skaftfellinga, að væntanlega yrði hv. 2. þm. Rang. núv., Sveinbjörn Högnason, á þingi framvegis og Vestur-Skaftfellingar gætu leitað til hans með sín mál, því að hann hefði einu sinni áður verið þeirra þingmaður, væri fæddur og uppalinn í Vestur-Skaftafellssýslu og kunnugur þar. Kom þannig fram í ræðu hv. þm., að vonir sínar um fyrirgreiðslu í málum eftirleiðis geti Vestur-Skaftfellingar byggt á því, að einn af núv. þm. Framsfl. verði áfram á þingi og taki sérstaklega að sér að gæta hagsmuna þeirra. Hv. þm. kom ekki til hugar að vísa á neinn Sjálfstfl.-þm., sem líklegur væri til að annast málefni Vestur-Skaftfellinga. Hefur þó þm. þeirra síðustu árin verið í þeim flokki. Sama var niðurstaðan hjá hv. 1, þm. Reykv., þegar hann fór að tala um Norður-Þingeyjarsýslu. Hann taldi líklegt, að núv. þm. N-Þ. yrði svo ofarlega á lista Framsfl. eftir kjördæmabreytinguna, að hann næði kosningu og gæti áfram sinnt málum héraðsins, nefndi ekki með einu einasta orði, að íbúum þeirrar sýslu mundi verða nokkur stoð í félagsskapnum við fjölmennari héruðin, ekki heldur, að þeir gætu séð hag sínum borgið með því að leita til allra hinna sex væntanlegu þingmanna í stóra kjördæminu. Nei, þeir yrðu eftir sem áður að setja traust sitt í þessu efni á einn þm., sem nú er þm. þeirra, og á það, að hann yrði á þingi áfram. Hvernig lízt mönnum nú á þennan málflutning hjá hv. 1. þm. Reykv., einum aðalforsvarsmanni þessa frv.? Þegar bent er á stórkostlega annmarka á því frv., sem hér liggur fyrir, þá er svarið frá honum þetta hér í hv. þd.: Það kemur ekki að sök, þó að þetta sé stórgallað, hér eru tveir mikilhæfir menn á þingi nú, verða sjálfsagt áfram, - já, við skulum vona það, - og þeir eiga að bjarga þessu við. En ekki verða þessir menn eða við hinir, sem hér erum nú, á þingi um aldur og ævi, þó að sumir kunni að verða hér eitthvað lengur. Hvað tekur þá við? Ja, hvernig lízt mönnum á blikuna, þegar því er haldið fram af einum aðalforsvarsmanni málsins, að það geri ekkert til, þótt það séu stórkostlegir gallar á þessu frv., vegna þess að eitthvað fleira eða færra af þeim mönnum, sem nú eiga sæti á þingi, muni verða þar áfram og þess vegna komi ekki að sök þessir miklu annmarkar, sem á lagasmíðinni eru? Þau voru eftirtektarverð, þessi svör hv. 1. þm. Reykv. hér í gærkvöld. Hann sem sagt sleppti því alveg að telja frv. það til gildis, sem höfundar þess hafa helzt talið því til gildis áður, að menn ættu með sín mál aðgang að fleiri þm. en áður og það væri til þess að gera kjördæmin sterkari og héruðin að stækka kjörsvæðin. Ég fór að hugsa um það undir ræðu hv. þm., hvað hefði komið fyrir hann. Og mér sýndist, að það væri líklega það, sem á leikhúsmáli er kallað „að detta úr rullunni“. Um stund, meðan hann flutti ræðu sína, gleymdi hann að flytja fram þær falskenningar, sem hann og félagar hans, sem styðja þetta frv., hafa annars stöðugt verið að veifa í kringum sig. Sennilega alveg óvart hitti hann á það rétta. Héruðin þurfa að hafa sérstaka fulltrúa hvert fyrir sig. Og samkv. því, sem fram kom í ræðu hans, eru það ekki einstakir þm. Sjálfstfl., sem þar er á að byggja, heldur þingmenn Framsfl. Hann benti á einstaka þm. Framsfl., sem þurfa að vera á þingi áfram til þess að annast málefni hinna fámennu héraða. Það er engin ástæða til fyrir okkur framsóknarmenn að gera athugasemdir við þennan þátt í ræðu 1. þm. Reykv. Hitt veit ég ekki, hvort frambjóðendur Sjálfstfl., sem fara út í kjördæmin í vor í kosningabaráttuna, telja þennan ræðukafla hv. þm. sérlega gott og hentugt nesti í það ferðalag. En það er heimilismál þeirra þar á bæ, sem ég skal ekki skipta mér af.



Herra forseti. Mál þetta er nú orðið mjög mikið rætt, og að víssu leyti má segja, að það sé að verða útrætt á milli þm. Þó skal ég ekki gagnrýna það, að menn telji ástæðu til að ræða ýtarlega jafnveigamikið mál og það, sem hér um ræðir. En þó er það orðið nokkuð áberandi, að allverulegar endurtekningar eru í máli þm., og að sumu leyti bera síðari ræðurnar nokkurn keim af því, að þm. séu að beita gagnkvæmri rökfimi sinni í málflutningnum, og tekst þá að sjálfsögðu nokkuð misjafnlega, enda skiptir kannske minni hlutinn af því verulegu máli í sambandi við sjálft efni þess máls, sem um er að ræða. Um þetta mál á þessu stigi vil ég leyfa mér að segja, að það hefur einkennt kjördæmamálið fyrr og síðar hið langvarandi þóf Framsfl. og tilraunir í tíma og ótíma til þess að standa gegn því, að hæfilegt réttlæti megi ríkja í þessu máli í landinu. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að þeir hv. þm. Framsfl., sem nú ganga fram fyrir skjöldu hér í þingsölunum, sjá ekkert síður, en margir aðrir flokksmenn þeirra sjá nú og tala mjög um, þegar við þá er rætt um þessi mál, að það hafi verið til mikillar óþurftar fyrir Framsfl., hversu lengi hann hefur staðið eins og hundur á roði í þessu máli og verið á hverjum tíma tregur til þess að taka af sinni hálfu nokkurt tillit til frambærilegs réttlætis í málinu. Það er alveg rétt sjónarmið, sem margir hafa sett fram, að Framsóknarflokknum hefði verið það betra bæði sín vegna og einnig vegna þeirra, sem hann telur sig einna helzt umbjóðanda fyrir, þ.e.a.s. fólkið í dreifbýli landsins og sveitunum, að viðurkenna fyrr en orðið er nauðsynina á hæfilegu réttlæti í þessum málum. Saga málsins greinir örugglega frá því, að ýmsar mismunandi tillögur hafa komið fram á mismunandi tímum og þá einnig tillögur um einmenningskjördæmi, sem framsóknarmenn vilja nú helzt hneigjast að. En þegar þær voru fram settar af öðrum og með tilraunum til samkomulags, þá var ekki hægt að hneigja Framsfl. til samkomulags á þeim grundvelli. Allt hefur þetta orðið til þess, að flokkurinn hefur fyrr og síðar beðið mikinn hnekki af þessu máli. Það er rétt, að hann vann stóran sigur í kosningum 1931, en líka þann eina Pyrrusarsigur, sem þessi flokkur hefur unnið, vegna þess að tveimur árum seinna galt þessi flokkur aftur svo mikið afhroð, að hann tapaði fjórða parti af þingmannatölu sinni. Ég held þess vegna, að málið í heild hafi orðið honum til mikillar óþurftar, og nú er svo komið, að hann verður að horfast í augu við það að vera einangraður í þessu máli, þegar mikill meiri hluti bæði þingmanna og kjósenda í landinu mun vera á því, að það verði ekki lengur dregið að gera verulegar réttarbætur í þessu mikla máli. Það segir í ál. minni hl. í málinu m. a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Því hefur verið haldið fram, að einingur eða áhugaleysi á Alþ. um lausn kjördæmamálsins hafi tafið endurskoðunarstarfið. En snemma á þessum vetri var svo komi , að allir þingflokkar höfðu áhuga fyrir lausn kjördæmamálsins. Þá var sú stund upp runnin, að ekkert virtist lengur því til fyrirstöðu, að stjskrn, gæti tekið til óspilltra mála og bundið enda á starf sitt.“ Sem sagt, snemma á þessum vetri var sú stund upp runnin, segir í nál. þeirra framsóknarmanna, að allir höfðu áhuga á lausn málsins. En hafði ekki Framsfl. forustu um stjórnarmyndun 1956 eftir alþingiskosningarnar, þar sem m.a. var eitt af samningsatriðum þáv. stjórnarflokka að leiða kjördæmamálið eða misrétti í kosningalögum og kjördæmaskipun til einhverra lykta? En það var látið liggja milli hluta. Og það er nú sem endranær, að Framsfl. hefur aldrei áhuga fyrir réttarbótum í þessu máli, fyrr en hann er til þeirra knúður, fyrr en hann sér fram á, að hann kemst ekki undan því að veita einhverjar tilslakanir. Þá vill hann vera með. Og ef hann hefði fyrr og betur gert sér grein fyrir þessu, mundu kannske áhrif hans á úrslit mála hafa orðið meiri, en horfur eru á að þær muni nú verða. Menn hafa talað hér ákaflega mikið um ýmsar hliðar þessa máls og að við náum ekki fullu réttlæti jafnvel með því frv., sem hér er fram borið. Það kann að vera, að enn megi þar betur skipast. En um hitt held ég að engan greini, hversu gífurlegt ranglæti við höfum þurft að búa við, bæði milli flokka og milli héraða, og svo mikið, að mönnum skilst, að það verði ekki lengur dregið að gera hér einhverjar bætur á. Augljósast er þetta varðandi flokkana, þegar framsóknarmenn hafa hér 17 þm. á móti 19 þm. sjálfstæðismanna, en miðað við úrslit síðustu kosninga ættu sjálfstæðismenn, ef hlutfallslegt réttlæti væri þarna á milli, að vera 46. Að vísu nær ekki Framsfl. í þessum kosningum fullri tölu sinni vegna Hræðslubandalagsins, eins og kunnugt er, en misréttið er þó geigvænlegt og er einnig sams konar misrétti miðað við hina flokkana, sem hér sitja á þingi. Það er þannig, að ef þingmannatala Framsfl. væri lögð til grundvallar og aðrir flokkar hér ættu að hafa hlutfallslegt jafnrétti á við þennan flokk, þá þyrfti 105 þm., þar sem þá Framsfl. hefði 17, Alþfl. 21, Alþb. 21 og Sjálfstfl. 46. Allt er þetta augljóst, og framsóknarmenn hafa að sjálfsögðu ekki gert neina tilraun til þess að verja þetta ranglæti. En það er ekki aðeins þetta ranglæti í kjördæmaskipun okkar, sem nú þarf að laga, heldur er það líka misréttið, sem kemur fram í henni á milli hinna einstöku héraða, alveg burt séð frá þeirri flokkaskiptingu, sem kann að vera innan þessara héraða. Það er ekki von, að menn í hinum einstöku héruðum geti unað við það til lengdar, að atkvæðisrétturinn á einum stað verði margfaldur á við það, sem hann er annars staðar. Og menn verða að átta sig á því, að hér er ekki aðeins um það að ræða, að atkvæðisrétturinn í minni héruðunum sé margfaldur á við atkvæðisrétt kjósendanna í þéttbýlinu og kaupstöðunum eða höfuðborginni, heldur er atkvæðisrétturinn í einmenningskjördæmunum margfaldur á einum stað miðað við það, sem annars staðar er. Það er kannske einna mest áberandi, þegar við höfum það í huga, að kjósendur í níu kjördæmum landsins: Seyðisfirði, Dalasýslu, Austur-Skaftafellssýslu, Strandasýslu, Vestur-Húnavatnssýslu, Vestur-Ísafjarðarsýslu, Mýrasýslu, Norður-Þingeyjarsýslu og Norður-Múlasýslu eru 8.201 og þarna eru kosnir 10 þm., en á sama tíma er kosinn einn þm., eins og verið hefur, í Gullbringu- og Kjósarsýslu með nærri sömu kjósendatölu, 7.515. Eins er misræmið, ef borin er saman innbyrðis aðstaða kjósendanna í kjördæmum, þar sem hlutfallskosningar eru viðhafðar, borin saman aðstaða í Reykjavík annars vegar, hins vegar í tvímenningskjördæmum eins og Norður-Múlasýslu, þar sem hlutfallskosningar eru, eða þá Rangárvallasýslu og Árnessýslu, sem liggja hlið við hlið og er um helmingsmunur á atkvæðatölunni. Sumir þingmenn hafa hér talað um, að fólkið í héruðunum kvarti ekkert undan þessu. Ja, þeir þykjast vita viti sínu, þeir sem svo segja. En ég get vel ímyndað mér, að kjósendum í Gullbringu- og Kjósarsýslu finnist hart að hafa aðstöðu til þess að kjósa einn þm., þegar sama hópi manna um það bil er heimilað að kjósa 9 þm. Í öðrum tilteknum kjördæmum á landinu. Það þarf enginn að segja mér það, að mönnum finnist ekki, sem við þetta búa, sem hér sé um nokkuð annarlega hluti að ræða. Þá hefur mikið verið talað um hin sögulegu rök í þessu máli, og má segja, að kannske sé nokkurs virði margt af því, sem þar hefur fram komið, og geymist mismunandi fróðleikur þm. í þingtíðindum. En ég held hins vegar, að það geti líka verið nokkur galli á gjöf Njarðar, ef bæði nál. og þskj. geyma mjög villandi ummæli og upplýsingar um þessi atriði, og bæði margendurtekin ummæli þm. um hin sögulegu rök í þessu máli, þ.e.a.s. að það megi ekki skerða rétt hinna fornu kjördæma, eins og það er kallað, bæði ummæli þeirra og ummælí í nál. minni hl. gefa mér tilefni til þess að fara um það nokkrum orðum. Í nál. minni hl. segir m.a., að raddir hafi „heyrzt um það, þótt fáar séu, að kjördæmaskipunin hafi við endurreisn Alþ. verið ákveðin af danskri stjórn og því ekki mikið upp úr henni að leggja. Athugasemdir af þessu tagi eru á misskilningi byggðar,“ segir í nál. „Þessi kjördæmaskipun er svo sjálfsögð,“ heldur áfram, „að varla var um annað að ræða, enda engar líkur fyrir því, að Íslendingar hafi verið henni mótfallnir. Grundvöllur kjördæmaskipunarinnar hefur staðið óbreyttur, siðan Alþ. var endurreist.“ Það er rétt, eins og þarna stendur. En svo heldur áfram í nál.: Kjördæmaskipun þessi, sem var grundvölluð um miðja 19. öldina, er „byggð á hinni fornu þinga-og goðorðaskipun þjóðveldistímans og íslenzkum staðháttum.“ Og enn fremur segir um þetta: „Þetta fyrirkomulag hefur orðið til við sögulega þróun neðan frá.“ Það á nú að vera einn ávinningurinn í þessu máli, að það sé orðið til neðan frá, það sem bezt er í því, en ekki sniðið eftir forskrift með valdboði ofan frá, eins og nú stendur til. „Það er rótfast, hluti af hinum íslenzka þjóðlífsmeið, sem hefur staðið af sér eld og ísa og borið þau blöð, sem við köllum íslenzka menningu.“ Hér finnst mér skjóta nokkuð skökku við, þegar við höfum í huga, að það er danskur einvaldskonungur, sem leggur grundvöllinn að endurreisn Alþ. um miðja 19. öld og leggur grundvöllinn að þeirri kjördæmaskipun, sem þá var tekin upp. Um þetta á ekki að þurfa að deila, og um þetta eru engin tvímæli, það liggur svo greinilega og ljóst fyrir í sögunni. En ég vil leyfa mér að leiða nokkur vitni umfram þau, sem hér hafa verið nefnd í þessu sambandi, sem ég hygg að þyki nokkur fyrir sér, ekki síður, en ýmsir þeir þm., sem talað hafa. Séra Tómas Sæmundsson, sem var uppi um það leyti, sem verið er að endurreisa Alþ., og einn gagnmerkari Íslendinga fyrr og síðar skrifar um þetta grein, sem gefin var út 1841 í Kaupmannahöfn, og þar kemur alveg greinilega fram, að hann er talsmaður þess, að nú þegar eigi að endurreisa Alþ., þá beri og eigi að gera það í hinum forna stíl og á grundvelli gömlu þinga- og goðorðaskipunarinnar, en ekki að till. embættismannanefndarinnar dönsku í líkingu við endurreisn dönsku ráðgjafarþinganna, eins og hann heldur fram að embættismannanefndin leggi til og rétt er að hún lagði til. Hann vill, að þingið, sem „oss er fyrirhugað, sé sem líkast hinu gamla Alþ. að orðið getur, sé haft á sama stað og þá, eins og sjálfsagt er, og hafi sama nafn, og að þessum atriðum skulu því lúta eftirfylgjandi hugleiðingar vorar,“ segir Tómas Sæmundsson og heldur áfram: „Oss er hér eingöngu vísað til fornaldar vorrar. Fyrsta og fremsta skylda þeirra, sem mál þetta er á hendur falið til rannsóknar, verður sú að taka alla hina fornu alþingisskipan vora til gaumgæfilegrar íhugunar, leggja hana til grundvallar og í stað þess, eins og mönnum er tíðast, að leita vandkvæða á að halda í og innleiða forna siði, á viðleitni þeirra einmitt að miða til að ryðja burtu öllum vandkvæðum, sem virðast rísa af breytingum og ásigkomulagi tímanna til hnekkis hinu gamla, og halda ekkert, sem að fornu hefur tíðkazt, að fyrra bragði ómögulegt af hugarburði einum.“ Og enn heldur Tómas áfram: „Réttarbæturnar um fulltrúaþingið í Danmörk koma því þessu máli ekkert við, og þá er réttast að farið, ef menn, meðan það er rannsakað, létu þær liggja milli hluta, eins og væru þær ekki til, því að þær eru, að svo vöxnu máli ekki til annars, en að leiða á eldri afveguna, sem Íslandi hefur orðið ollandi svo margra hörmunga, að löggjöf þess er sprottin af útlendri rót.“ Hér víkur hann að því, að Íslendingar eigi að vara sig á því að grundvalla eða endurreisa Alþ. af útlendri rót, eins og þeir á margan hátt hafa villzt til að gera margháttaða löggjöf áður fyrr eða á þessum tíma. Hann segir, að hér sé „einsætt að taka upp aftur skipan forfeðra vorra og lögleiða að nýju þingin þeirra, sem mest kvað að, en það voru þessi tvö, þ.e.a.s. héraðsþingin eður vorþingin og svo Alþingi.“ Og enn segir hann um vorþingin og hver verkefni þeirra sérstaklega væru, en það eru einmitt þau, sem svara til kjördæmis, sem nú á að kjósa í, - hann segir orðrétt: „En sér í lagi ætti þar (þ. e. á vorþingunum) að kjósa þjóðfulltrúana til lögréttusetu á Alþ. og skipa fyrir um alþingisreiðir.“ Í Réttarsögu Alþingis víkur Einar Arnórsson að þessu og segir einmitt um endurreisn Alþingis og afstöðuna til hinnar fornu skipunar eða þeirrar, sem embættismannanefndin lagði til, þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Embættismannanefndin hafði lagað frv. sitt mjög eftir hinni dönsku tilskipan frá 15. maí 1834 um dönsku ráðgjafarþingin. Réttlætti nefndin það með því, að verkefni íslenzka þingsins ætti samkv. konungsúrskurðinum 20. maí 1840 að vera hið sama sem verkefni dönsku þinganna. Þessi skoðun og meðferð nefndarinnar sætti hörðum andmælum af einni hálfu. Tómas Sæmundsson skráði ritgerð um alþingismálið, sem prentuð er í „Þrjár ritgerðir“, Kaupmannahöfn 1841. Er skrif séra Tómasar önnur ritgerðin. Er hann mjög ósammála embættismannanefndinni. Hann vill láta laga Alþ. hið nýja sem allra mest eftir lögréttu á Alþ. hinu forna. Vill hann, að landinu verði skipt í vorþing. Hugsar hann sér 12 menn kjörna úr fjórðungi hverjum, eða 4 úr hverju vorþingi, til lögréttusetu, svo að lögrétta verði skipuð 48 mönnum, auk amtmanna, landsdómara og biskups.“ - Þetta segir Einar Arnórsson einmitt um afstöðu Tómasar Sæmundssonar í þessu máli, segir svo að vísu, og það er hans skoðun, Einars, en skýrir þó málið, þegar hann segir: „Ekki er vel skiljanlegt, hvað unnið hefði verið við þessa uppvakningu á gömlu skipulagi, sem byggðist á allt annarri þjóðfélagsskipun.“ M.ö.o.: að byggja þingið og þá kjördæmaskipun og hvernig það væri upp byggt á hinum fornu goðorðum og þingum okkar var allt annað, en gert var eftir tillögum embættismannanefndarinnar um miðja 19. öldina, þegar ráðgjafarþingið var endurreist, enda hefði þingið þá orðið skipað 48 þm., eins og þarna segir, auk amtmanna, landsdómara og biskups. En þegar þingið var endurreist, voru það ekki nema 20 þjóðkjörnir þm., sem þar voru, og 6 konungkjörnir, eins og kunnugt er. Allt þetta sker úr um það, hversu rangt það er skoðað, ef menn halda, að byggt sé á fornum rétti eða fornri skipan Alþ., þegar það er endurreist og með þeirri kjördæmaskipun, sem þá var lögð til grundvallar og enn er í gildi. En til þess að taka af öll tvímæli um þetta þykir mér rétt að vitna til greinar, sem Jón Sigurðsson skrifaði einmitt um þessi mál í Nýjum félagsritum 1858, og hygg ég, að dómur hans mundi kannske allra manna sízt verða vefengdur. En það er mjög skýrt, þegar hann segir um alþingismálin eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar úrskurður konungs (þ.e. Kristjáns VIII) hinn 20. maí 1840 um Alþ. átti að koma til framkvæmdarinnar, komu fram þrjár aðalstefnur, sem voru byggðar á ólíkum skoðunum manna. Ein stefnan var sú, sem gekk í nokkrum efnum næst úrskurðinum, að fá Alþ. í öllu hinu ytra sem líkast hinu forna og þó einkum að fá það haldið á Þingvöllum. Alþingisstaðurinn var hjá þessum flokki aðalatriðið, og þar með þótti þeim Alþ. standa og falla. Það má geta nærri, að í þessum flokki voru öll skáldin og flestir þeir, sem litu helzt á málið eftir tilfinningum sínum. Önnur stefnan var sú, sem einnig byggist að nokkru leyti á úrskurði konungsins, að hafa þingið sem líkast hinum dönsku þingum, svo sem það ætti að hafa áþekk störf á hendi. Þessa stefnu höfðu reyndar fáir, því að hún var óíslenzk, en þessir hinir fáu stóðu næstir málinu og voru í embættismannanefndinni. Það urðu því málalok þeirra að búa til alþingislög beint eftir tilskipuninni um þingin í Danmörk. Þetta var bæði ábyrgðar minnst við stjórnina, og svo var það líka hægara, því að þá þurfti ekki annað, en að skrifa upp dönsku tilskipunina, að svo miklu leyti sem hún átti við, en gamla Alþ. var slegið úr leik, með því að menn þóttust ekki vita betur eða víssu ekki betur, en að það hefði verið einungis illa lagaður yfirdómur. Hin þriðja stefnan var sú, að nokkrir vildu fara sem næst hinu forna Alþ. í öllu því, sem snerti vald þingsins og réttindi, að það hefði fullt úrskurðarvald í innlendum málum, að Íslendingar fengju frjálslegan kosningarrétt og kjörgengi frjálst, þing nokkuð fjölskipað og þinghald í heyranda hljóði, en halda ekki hinum forna alþingisstað. Það fór að vonum, að annar flokkurinn sigraði í meðferð málsins, því að það féll stjórnarráðinu bezt, að allt væri sniðið eftir Danmörk. En við það datt allmörgum af fyrsta flokknum ketill í eld og þóttust nú sjá, að Alþ. mundi að engu verða. En hinir af þeim flokki, sem vægari voru, gengu í hóp með þeim, sem vildu enn knýja á og fá aukin smám saman réttindi Alþ. Þessi flokkur hefur ávallt síðan aukizt og eflzt á alþingum og haldið fram stöðugt hinum sömu atriðum um að auka og bæta rétt Alþ. og vald, svo að það geti öðlazt fullt löggjafarvald með konungi í öllum innlendum málum. Er það nú áunnið, að kosningarréttur er nú ekki lengur bundinn við fasteign og að kjörgengi er frjálst. Þinghald er í heyranda hljóði síðan 1849. En tölu þm. hefur ekki fjölgað nema um 1, með því að nú verður Skaftafellssýslu skipt í tvö kjördæmi og annar þm. getur bætzt við fyrir Vestmannaeyjar, því að nú verður kosið í því kjördæmi, sem ekki var áður. Þetta atriði hefur þó ekki farizt fyrir vegna mótstöðu stjórnarinnar, heldur vegna mótstöðu alþm. sjálfra, af því að svo lítur út, sem sumir þeirra meti meira kostnaðarauka þann, sem mundi leiða af, ef fjölgað væri þm., heldur en það afl og kraft, sem það mundi veita þinginu, ef þm. væru fleiri, svo að þar með mundi ávinnast miklu fljótar ýmislegt af því, sem oss ríður mjög á að fá sem fyrst, en ekki hefur fengizt hingað til.“ Hér lýkur ummælum Jóns Sigurðssonar forseta, og þarna gerir hann grein fyrir því í mjög stuttu máli, að það hafi í raun og veru verið uppi þrjár stefnur: Sú fyrsta að taka upp forna þingið og á Þingvöllum. Önnur að hafa þingið sem fornast í sniðum, en ekki á Þingvöllum, og er mönnum kunnugt um, að sjálfur fylgdi forsetinn þessum hópi manna og þessari stefnu. En sú þriðja var svo sú að sníða það sem mest eftir dönskum tillögum og dönskum fyrirmyndum, og það var sú till., sem varð ofan á. En síðan hefur verið unnið að af öðrum í anda Jóns Sigurðssonar og fleiri góðra manna að breyta því smám saman í bættara og betra form, og það er einmitt það, sem við erum að gera í dag með þeim till., sem fyrir liggja um að gerbreyta grundvellinum fyrir stjórnskipuninni, eins og hann var lagður um miðja 19. öldina og hefur því miður ekki breytzt nægjanlega síðan og ekki nema smám saman og þó ekki í neinum grundvallaratriðum. Ég skal svo víkja í lok máls míns nokkuð að efni málsins, eins og það nú liggur fyrir, þó að segja megi, að þar sé flest orðið þaulrætt. Ég hef heyrt það, að mörgum vex í augum aukning á tölu þm. Sjálfum hefur mér aldrei fundizt, að neinu máli skipti, hvort þm. væru ákveðnir 52 eða 60 eða 65 eða jafnvel fleiri. Það, sem úr sker um þingið sjálft, er starfshæfni þess og atorka til þess að vera hlutverki sínu vaxið. Og merkilegt má heita, að þegar Alþ. er endurreist 1843, eða lagður grundvöllurinn að endurreisn þess þá, þá koma strax fram bænarskrár á þingunum 1845 og 1847, nærri því úr öllum kjördæmum landsins, þar sem ég hygg, að í næstum því hverri einustu bænarskrá sé fram tekin óskin um það að fjölga þm. frá því, sem þá var. Þá var þessi hugsunarháttur hjá Íslendingum, þó að mönnum vaxi það í augum nú, þó að þingmönnum eigi að fjölga nokkuð, eftir að íbúatalan í landinu hefur jafnstórkostlega aukizt og raun ber vitni um á þessu tímabili. Og það er rauður þráður í baráttu Jóns Sigurðssonar fyrir endurreisn Alþ. fyrr og síðar, að það verði að vera víss lágmarkstala þm., svo að í raun og veru sé hægt um þing að tala. Ég get vitnað hér í ummæli Jóns Sigurðssonar frá þingi 1847 um tölu þm., þar sem hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Um tölu þm. hafa flestir óskað, að hún yrði aukin töluvert. Hafa sumir stungið upp á, að þm. yrðu 42 auk hinna konungkjörnu, sumir, að þeir yrðu 26 auk hinna síðarnefndu, og svo þar í milli. Því verður ekki neitað, að fulltrúatalan kemur mjög ójafnt niður, eftir því sem nú er skipt í sýslunum, þar eð sum kosningaumdæmi með 4–5 þúsund innbúa kjósa jafnt við þau, sem hafa 1.000 og þaðan af minna. Það er og víst, að kosningarnar verða fríari og meiri líkindi til, að þinginu ykist meira afl af menntuðum mönnum, ef hin stærri kjördæmi fengju að kjósa 2 alþm. Þingið yrði einnig því tignarlegra sem það væri fjölskipaðra, og öll ástæða er til að ætla, að það verði ekki fámennara, en þess konar þing annars staðar.“ Þetta voru viðhorf og viðbrögð Jóns Sigurðssonar í sambandi við þingmannatöluna fyrir svo mörgum árum. Þingmannatöluna tel ég þess vegna ekki neitt veigamikið atriði í þessu máli og alls ekki nema eðlilegt, að þeim sé nú fjölgað upp í það, sem gerð er till. um, eða upp í 60. En það er annað, sem skiptir meira máli í þessu sambandi, og það er jöfnuðurinn á milli kjósendanna í landinu og milli héraðanna innbyrðis, sem lagður er grundvöllur að í þessum till., sem hér liggja fyrir, umfram það, sem áður hefur verið. Og þar komum við alveg nákvæmlega að sama deiluefninu og fyrir rúmum 100 árum, þegar Jón Sigurðsson forseti segir, og ég leyfi mér enn að vitna í hann, hann segir svo: „Það er án efa víst, að þingmannatalan, sem nú er, er meiri að tiltölu, en annars staðar eftir fólksfjölda. En það er annað atriði, sem hér ríður meira á að hafa fyrir augum, og það er jöfnuðurinn í landinu sjálfu. Þessum jöfnuði eru menn einnig að leitast við að koma á annars staðar, þar sem annaðhvort stéttunum er gefinn misjafn réttur svo að aðallinn til að mynda hefur miklu fleiri fulltrúa að tiltölu, eða réttinum er skipt misjafnt milli héraða eða staða, svo að lítil þorp með fáum innbúum hafa eftir gömlum vana jafnan rétt til að kjósa fulltrúa eins og stórir staðir. Á líkan hátt þarf að komast jöfnuður á milli héraðanna hjá oss, því að það er undarlegt, að Vestmannaeyjar með 300 innbúa, Reykjavík með 800 eða 900, Strandasýsla með 1.000 og Norður-Þingeyjarsýsla með svipað og fleiri skuli kjósa jafnt einn fulltrúa eins og Árnessýsla með 5.000 og margar aðrar hinar fjölbyggðustu sýslur.“ Og um þetta segir Jón Sigurðsson forseti að lokum: „Þingin eru byggð á því, að allsherjarviljinn geti komið fram fyrir munn fulltrúa þjóðarinnar, en þetta leiðir til þess, að fulltrúafjöldinn verður hvað helzt að byggjast á innbúafjöldanum og jafnast eftir honum.“ Menn hafa að vísu vitnað til þess hér, að það sé ekki tryggt fullt réttlæti með því hlutfallskosningakerfi, sem nú er verið að tala um hér. Og rétt er það, að á því eru gallar eins og mörgum öðrum mannanna verkum. En um hitt er ekki hægt að deila, að það er auðvitað stórum réttlátara, en það kerfi, sem við höfum búið við eða menn vilja taka að mestu leyti upp, hvort heldur eru einmenningskjördæmi eða kjördæmi með blönduðu fyrirkomulagi eða hlutfallskosningum sums staðar. Ég hef tekið eftir því, að það hafa að undanförnu verið nokkrir útreikningar í blöðum og Tímanum þá náttúrlega fyrst og fremst, þar sem þeir hafa verið í þessu blaði að reyna að sýna fram á þann stærðfræðilega órétt, sem leitt gæti af hlutfallskosningafyrirkomulaginu vegna hinna dauðu atkvæða, sem þar koma fram, eins og þm. A-Sk. benti réttilega á hér áðan, og ég hef tekið eftir því, að blaðið hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að það geti jafnvel í versta tilfelli um þriðjungur kjósenda fengið 2/3 af þingmannatölunni. Þetta er stærðfræðilega hugsanlegur möguleiki og bendir á víssan veikleika einmitt í þessu kerfi. En við skulum nú líka reikna út stærðfræðilegan möguleika fyrir skekkjunni á hinn bóginn í einmenningskosningafyrirkomulaginu og taka alveg nákvæmlega sama dæmi. Þarna var Tíminn með 10 þús. kjósenda kjördæmi, kjósa átti fimm þm. og sex flokkar voru í boði. Þá getum við skipt þessum 10 þús. í fimm kjördæmi með hvaða tölu sem menn vilja. Frambjóðendatalan er sex. Þá er hægt að komast að þeirri stærðfræðilegu niðurstöðu, að 16–17% af kjósendunum fái ekki 2/3 af þeim, heldur 100% af þm. eða þingmennina alla. Og þá sjáum við auðvitað, hversu gífurlegur munur er þó á þeim fræðilega hugsuðu niðurstöðum, sem geta komið, þegar menn annars vegar komast að þeirri niðurstöðu einni, að þeir geti fengið 2/3 af fulltrúunum, en hins vegar 16–17% af kjósendunum alla þm. með einmenningskosningafyrirkomulaginu. Þetta liggur suðvitað í augum uppi, og þess vegna er einmitt tekinn upp sá háttur nú eins og áður fyrr að hafa uppbótarsæti til þess að jafna þann halla, sem fram kann að geta komið í kosningunum, þó að hlutfallskosningar séu viðhafðar. Menn hafa nú ýmislegt við uppbótarsætin að athuga, og Framsfl. samþykkti á sínu þingi ekki alls fyrir löngu, að hann vildi engin uppbótarsæti hafa. Þó eru uppbótarsætin, eins og bent hefur verið á, einmitt eitt af því, sem til var í okkar fornu goðorðaskipun, því að í Norðlendingafjórðungi voru fjögur þingin, en þrjú í hverjum hinna, og þess vegna voru teknir uppbótargoðar, þegar goðarnir gengu til lögréttu, þannig að jafnmargir eða 12 goðar væru úr hverjum fjórðungi, en ekki 12 úr Norðlendingafjórðungi og 9 úr hinum fjórðungunum hverjum um sig. Menn höfðu þá þessa tilfinningu, að þó að þingaskipunin væri þessi, að hún gæfi Norðlendingum fleiri goða, þá höfðu hinir fjórðungarnir rétt til þess að nefna menn til lögréttusetu til viðbótar, þannig að samtals væru jafnmargir á miðbekk í lögréttu eða 48, sem síðan kvöddu svo sér til ráðuneytis tvöfalda þessa tölu, svo að í lögréttu voru að fornu um 144, en nú þykir ofrausn, að á Alþingi sitji 60. Varðandi svo niðurstöðurnar eða líkindin fyrir réttlæti í þessu máli, elns og uppástungur liggja fyrir, þá vil ég geta þess, að ef við tökum kosningaúrslit í fimm síðustu kosningum, eða frá kosningum 1942, síðari kosningum þess árs, alþingiskosningum 1946, 1949, 1953 og 1956, og leggjum til grundvallar þær till., sem hér er stungið upp á til skipunar þingsins, þá fæst í öllum þessum kosningum fullkomið jafnrétti á milli þingflokkanna, m.ö.o. það jafnrétti, sem að er stefnt, þrátt fyrir það að annmarkar séu á hlutfallskosningafyrirkomulaginu, sem vinnast upp með uppbótarkerfinu, eins og lagt er til að því sé beitt. Í nál. minni hl. er svo eitt atriði, sem mig langar til að víkja að, áður en ég skilst við þetta mál. Þar segir: „Eftir kosningu skoðar hann sig“ - þ.e. þm. í einmenningskjördæmi - „að jafnaði, a.m.k. að því er snertir staðbundin mál, fremur sem þm. kjördæmis en flokks, þótt hvort tveggja komi til greina. Í margmenniskjördæmi með hlutfallskosningu eru fyrst og fremst flokkar í framboði. Þar er í miklu ríkari mæli, en í einmenningskjördæminu kosið milli flokka, en ekki manna. Hin persónulega ábyrgð breytist í flokksábyrgð. Það þingræði og það ríkisvald, sem áður hvíldi á herðum persónulega ábyrgra manna, tekur að hvíla á herðum flokka. Í stað samvizku manns kemur ópersónulegt sjónarmið flokks, þegar dæma skal um rétt og rangt.“ Ég fyrir mitt leyti þakka hv. minni hl. fyrir þessa sendingu. En það vil ég segja honum, að hann má þykjast nokkuð mikill fyrir sér, ef hann getur sent svona sendingar til herbúða þeirra þm. hér, sem hafa verið umboðsmenn í stærri kjördæmum með hlutfallskosningu, og vill slá því föstu, að í stað persónulegrar ábyrgðar og samvizku manns í einmenningskjördæmi, sem báðir þessir þm. í minni hl. eru fyrir, þá muni þverra öll ábyrgð, og á það þá sennilega eins við um okkur, þá sem hingað til höfum verið kosnir í stærri kjördæmum, hvort heldur er í Reykjavík eða í tvímenningskjördæmunum, að fólkið verður að vara sig á því, að þarna eru ekki mennirnir með samvizkuna eða persónulegu ábyrgðina. Það vill svo vel til, að við höfum hér dæmin fyrir okkur í þessu efni, og hef ég aldrei séð það fyrr, að við værum ásakaðir um það að vera samvizkulausari í okkar störfum hér á þingi, þessir umboðsmenn stærri kjördæmanna, heldur en þessir ágætu umboðsmenn minni kjördæmanna, og fer það að sjálfsögðu eftir atvikum og persónulegum verðleikum manna. Í meginatriðum verður þess vegna að segja að lokum um þetta mál, sem hér liggur fyrir, að það er fyrst og fremst réttlætismál. Það miðar að því að leggja nýjan og réttlátan grundvöll að skipun Alþingis, að varðveita þingræði og lýðræði í landinu í ríkara mæli, en tekizt hefur fram til þessa, og það er mín einlæga skoðun, að það muni í framkvæmdinni verða til þess að lyfta stjórnmálabaráttunni á hærra stig, og allur almenningur, hvort heldur er í dreifbýli eða þéttbýli, mun finna, að það er honum og landslýðnum í heild til farsældar, að svo muni verða.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv. (JóhH), sem talaði hér áðan, gaf mér ástæðu til þess að bæta örfáum orðum við það, sem ég hef áður tekið fram. Hv. 5. þm. Reykv. las hér upp ummæli úr ritgerðum Tómasar Sæmundssonar og Jóns Sigurðssonar um það, hvernig stofnað var til Alþingis, þegar það var endurreist, og hvaða skoðanir voru þá uppi. Það er mjög hressandi að rifja upp ritgerðir Tómasar Sæmundssonar og Jóns Sigurðssonar, en í sambandi við það mál, sem hér liggur fyrir, hefur það í sjálfu sér ekki mikið rakagildi. Ritgerð Tómasar var skrifuð, þegar málið var á umræðustigi. Hann var einn af þeim áhugamönnum íslenzkum, sem hvatti til þess og beitti sér fyrir því, að Alþingi yrði endurreist. En hann var sjálfur fallinn frá, þegar það kom til framkvæmda, því að eins og kunnugt er, lézt Tómas 1841, en tilskipunin um endurreisn Alþingis var gefin út 8. marz 1843. Jón Sigurðsson hafði jafnan þann hátt á að skrifa mjög víðtækt og fræðilega um þau málefni, sem hann tók sér fyrir hendur að rita um og skýra fyrir þjóðinni, og í ritgerð þeirri, sem hv. 5. þm. Reykv. las upp úr og vitnaði til, fylgdi Jón Sigurðsson sínum venjulega hætti, þannig að ræða málið á mjög breiðum grundvelli og taka það til athugunar frá mörgum hliðum og fræðilega. En eitt af því, sem Jón Sigurðsson dró fram og hv. 5. þm. Reykv. raunar benti á, voru m.a. þau ummæli, að þingin eru byggð á því, að allsherjarviljinn geti komið fram fyrir munn fulltrúa þjóðarinnar. Mér finnst liggja beint við að skilja þessi ummæli Jóns Sigurðssonar þannig, að það sé ekki fólksfjöldinn einn, sem eigi að ráða kjördæmaskipuninni og vali þingmanns, heldur þurfi jafnframt að gæta þess, að hinir fámennari landshlutar geti komið á framfæri á þinginu sínu sjónarmiði, að allsherjarviljinn geti komið fram fyrir munn fulltrúa þjóðarinnar, að sérhvert hérað þurfi að eiga sinn fulltrúa til að flytja sinn málstað. Annars skal ég ekki fara lengra út í þetta. Það liggur í sjálfu sér utan við eðli þess máls, sem hér liggur fyrir, að ræða þetta fræðilega. En ég vil benda á það hv. þm. til athugunar, að ritgerð sú og ræða, sem hv. 5. þm. Reykv. vitnaði til eftir Jón Sigurðsson, er úr garði gerð, á meðan þingið hafði aðeins ráðgefandi vald. Nú er það kunnara, en frá þurfi að segja, að Jón Sigurðsson var slíkur áhrifamaður í íslenzkum stjórnmálum á sinni tíð, að enginn Íslendingur hafði jafnrík áhrif og hann á það að móta skipan þingsins og þ. á m. kjördæmaskipunina, eins og hún varð endanlega ákveðin, þegar Alþingi fékk löggjafarvald 1874. Og eins og ég hef bent á fyrr í þessum umr., voru kosningalögin 1877 sett á næstsíðasta þinginu, sem haldið var, áður en Jón Sigurðsson féll frá, og grundvölluð á stjórnarskránni 1874. Það eru því verk Jóns Sigurðssonar á langri og farsælli starfsævi, sem ber að meta hér, en ekki upplestur úr fræðilegum ritgerðum eingöngu. Og hvernig var þá sú kjördæmaskipun, sem sett var á stofn eftir stjórnarskrárbreytinguna 1874, um það leyti eða skömmu áður en Jón Sigurðsson lauk sínu gagnmerka brautryðjandastarfi með þessari þjóð? Sú kjördæmaskipun var þannig, að það skyldi kjósa 30 þjóðkjörna þm. og 6 konungkjörnir þm. skyldu einnig eiga sæti á þinginu, þannig að grundvöllur þeirrar kjördæmaskipunar, sem við búum nú við, var a.m.k. endurskoðaður og styrktur, vil ég segja, í sambandi við setningu stjórnarskrárinnar 1874. Og þær breytingar, sem síðan hafa átt sér stað, eins og ég rakti í framsöguræðu minni, eru allar byggðar á þeim grundvelli. Þá vildi hv. 5. þm. Reykv. vefengja það, sem segir í nál. minni hl. stjskrn., að sýsluskiptingin væri byggð á goðorðaskipuninni fornu. Ég hef rætt þetta í fyrri ræðum mínum og vísa til þess, sem ég hef tekið fram um það, sé ekki ástæðu til að fara að endurtaka það, en vil aðeins leggja áherzlu á, að sýslurnar voru ekki eingöngu eða fyrst og fremst innheimtuhéruð konungs, eins og lögð er áherzla á í nál. meiri hl., heldur lögsagnarumdæmi. Héraðsdómsstigið, sem áður fylgdi þinghánum, vorþingunum, færðist inn í sýslurnar, og sýslumennirnir urðu héraðsdómarar. Þá vil ég loks víkja örfáum orðum að því, sem fram kom hjá hv. 5. þm. Reykv. út af þeim ummælum í nál. minni hl. stjskrn., að með því að taka upp þá skipan, sem ráðgert er í þessu frv., breytist persónuleg ábyrgð manns yfir í ópersónulega flokksábyrgð. Hv. 5. þm. Reykv. vildi benda á í þessu sambandi, að hér væri verið að kasta hnútum að einstökum mönnum, sem hefðu átt eða ættu sæti á þingi fyrir fjölmenn byggðarlög eins og t.d. Reykjavík. Þetta er alls ekki rétt, og þetta er útúrsnúningur, sem ég sé sérstaka ástæðu til þess að benda á og leiðrétta. Hér er ekki sveigt að neinum manni persónulega. Hér er eingöngu miðað við, að grundvöllurinn að þingræðinu breytist, það er nýtt kerfi, sem við erum að taka upp, og af því leiðir, að sambandið milli þingmanns og kjósenda verður ópersónulegra samkvæmt hinu nýja kerfl, sem við erum að taka upp, heldur en samkvæmt hinu eldra, sem við höfum fylgt. Það er þetta, sem í nál. okkar felst. Þegar um einmenningskjördæmi er að ræða, hefur þm. engan til þess að metast við um það, sem miður fer eða vel tekst. Reikningsskilin milli hans og kjósendanna hljóta að verða glögg, það er ekki um það að villast. Og mjög svipuð skoðun gagnvart framkvæmdavaldinu og sú, sem við bendum á gagnvart löggjafarvaldinu samkvæmt þessari nýju skipun, hefur oft gert vart við sig hjá sjálfstæðismönnum, þegar þeir benda á það í ályktunum og ræðum og blaðaskrifum, hve samstjórnir flokkanna séu varhugaverðar. Vegna þess, hve málefnabaráttan verði óskýr, sé farið að metast um það á milli manna og flokka, hver eigi hlutdeild að þessu verki og hver að hinu, þannig að reikningsskilin verði óglögg. Ég álít ekki, að þessi málflutningur sjálfstæðismanna beinist persónulega að neinum ákveðnum manni, ég held, að hann beinist að því kerfi, sem við höfum búið við og við höfum orðið að fylgja í framkvæmdavaldinu. En til þess að færa þessum orðum stað, að Sjálfstfl. hafi oft bent á þetta og lagt á það mikla áherzlu, þá ætla ég þessum orðum til skýringar og fyllri sönnunar að rifja upp það, sem ég raunar hef áður tekið fram, að t.d. í Morgunblaðsgreininni, sem ég las upp úr í dag, er þetta sjónarmið Sjálfstfl. orðað þannig, að það eigi að vera sjálfstæðismönnum hvöt til að herða baráttuna og efla sóknina fyrir heilbrigðu, haftalausu stjórnarfari meiri hl. Sjálfstfl. Og beinlínis í landsfundarsamþykkt Sjálfstfl. segir svo 1953, að flokkurinn leggi áherzlu á, að stjórnarskráin verði þannig úr garði gerð, að hún stuðli að meiri hluta eins flokks, „þar sem samstjórnir eru varhugaverðar heilbrigðum stjórnarháttum“. Þetta skil ég ekki þannig, að með því sé verið að sveigja persónulega að nokkrum manni, heldur verið að benda á veilur í því kerfi, sem við höfum orðið að fylgja í framkvæmdavaldinu, og þann skilning ber að leggja í ummæli okkar í minni hl. stjskrn., en ekki hitt, að við séum með persónulegar hnútur til nokkurs manns. Ég mun láta þessa aths. nægja út af ræðu hv. 5. þm. Reykv.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. út af ummælum hv. 5. landsk. (BG). Hv. 5. landsk. sagði, að ég hefði sagt, að sýslufélögin eða héruðin væru sjálfstæðar félags-, fjárhags- og menningarlegar einingar. Ég hef haldið þessu fram í umr. og held þessu fram. Mér er fullkunnugt um það, að Mýramenn og Borgfirðingar eiga margt sameiginlegt og vinna að mörgum málum sameiginlega, en það raskar því ekki, að þessi sýslufélög eru sjálfstæðar fjárhags- og félagslegar einingar. Ég held því líka fram, að í sambandi við breytinguna á Hnappadalssýslu gerðist ekkert svipað og hér á að gerast. Hnappadalssýsla var sameinuð Snæfellsnessýslu, svo að það er ein félags- og fjárhagsleg eining síðan, Snæfellsnes- og Hnappadalssýsla. Öll mál þessa héraðs fara sameiginlega fram á sýslufundi Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, og önnur mál þeirra eru líka sameiginleg. Það, sem ég hef haldið fram í þessum umr., er, að það, sem hér er verið að gera, er ekki að mynda neinar nýjar einingar. Það er aðeins verið að fyrirskipa þessum héruðum, að þau skuli kjósa þm. saman, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Og ég ætla að ljúka þessum fáu orðum mínum með því að vitna til annars manns, sem hafði sama skilning á þessu hugtaki og ég hef. Ég ætla að leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa hér upp úr ummælum, sem herra Ásgeir Ásgeirsson, þáverandi þm. V-Ísf., núverandi forseti Íslands, hafði á Alþingi 1933. Hann sagði þetta: „Sýsluskiptingin hefur þróazt um þúsund ár, og það skal sterk rök til þess að raska þeim grundvelli, ef hægt er að finna aðra leið til jöfnunar á kosningarrétti manna, en að raska svo fornum grundvelli. Þessi héruð, sýslufélögin og bæjarfélögin, eru sjálfstæðar fjárhagseiningar og menningareiningar, sem eru orðnar svo samvanar til starfs, og það verða ekki búin til með lögum önnur héruð, sem betur séu til þess fallin að vera kjördæmi.“ Þetta eiga að vera mín síðustu orð í þessari umr., og þau sanna, að það, sem ég hef haldið fram um þetta, er skilningur manna, sem eru vanir að fást við þjóðmál.



Herra forseti. Hv. þm. V-Húnv. (SkG) benti á það dæmi gegn því, sem ég sagði um, að einmenningskjördæmin gætu leitt til óréttlátra úrslita, að stjórnarfar í Bretlandi væri skýr sönnun um hið gagnstæða. Þessu svara ég aftur á þann hátt, að þegar einmenningskjördæmin eru farin að skipta mörgum hundruðum, þau eru að ég hygg á sjöunda hundrað í Englandi, þá vaxa líkur á því, að óeðlilegt misræmi, sem verður í einu kjördæmi, vegist upp í öðru. En þar að auki hefur það komið fyrir í Englandi, að sá flokkur, sem hafði minni hl. greiddra atkvæða, fékk meiri hl. á þingi og tók þar með við stjórn landsins, en stjórnarandstaðan hafði á bak við sig meira þingfylgi, en stjórnin. Það hefði vel mátt benda á Bandaríkin líka og hefur oft verið gert. Þar er sömu sögu að segja. Þar er fjöldi kjördæmanna svo gífurlega mikill, auk þess sem þeim er breytt alveg reglulega, og þar hefur það líka komið fyrir, að maður hefur verið kosinn Bandaríkjaforseti, þótt hann hafi haft færri greidd atkvæði á bak við sig en sá, sem féll. Út af því, sem hv. þm. Mýr. (HS) sagði hér, vil ég ítreka það, að það verður að líta á fleira en bara þau mál, sem eru fyrir sýslunefndum, þegar maður talar um það, hvort ein sýsla eða eitt hérað sé menningarleg og fjárhagsleg heild. Og þegar allt er saman tekið, þá hygg ég, að það muni ekki standast, að sýslurnar séu yfirleitt slíkar heildir. Hann sagði einnig, að með þessu nýja kjördæmaskipulagi væri ekki verið að taka upp neinar nýjar einingar. Ég vil nú halda því fram, að kjördæmi, hvernig sem það svo er, sé ekki lítilvæg eining í þjóðfélaginu. Það er eining, sem hefur það hlutverk að kjósa menn til að sitja Alþingi Íslendinga. Það eitt er eining, sem ekki er rétt að misvirða. Hans síðustu orð voru að tilgreina hér - í fyrsta skipti, að ég hygg, í þessum umr. með nafni - ummæli eftir Ásgeiri Ásgeirssyni frá þeirri tíð, er hann var forsrh., þar sem hann talaði um sýslurnar og kjördæmin. Ég vil leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa upp nokkrar setningar eftir sama mann og vil þá byrja á þessum orðum, sem hann sagði í umr. hér á Alþingi um kjördæmamál: „Ég er ekki að afsaka það,“ sagði hann, „sem ég sagði, að gömlu kjördæmin væru lífseig, því að það eru þau. Ég hef alltaf staðið á þeim grundvelli, að maður eigi að varðveita sem mest af því gamla, sem til er með þjóðinni, en gera endurbætur, sem jafna misrétti.“ Hann sagði einnig: „Við Íslendingar, sem erum ekki fjölmennir, ættum að geta sætt okkur við þetta, að viðurkenna jafnan rétt hver annars, hvar sem menn búa. Það ætti að vera krafa okkar litla þjóðfélags, að þessi réttur sé jafn. Og þó að einhverjar deilur rísi í sambandi við þetta mál, þá er það ekki sjúkdómseinkenni, heldur vaxtarverkir heilbrigðs þjóðfélags, sem ekki vill sætta sig við misrétti þegnanna.“ Hann sagði enn fremur: „Það læt ég ekki segja mér, að mannréttindi séu hættuleg þingræðinu og frelsinu:“ Hann sagði enn fremur: „Er stjórnarskráin of heilög til að breyta gömlum rangindum?“ Og hann sagði enn fremur: „Þróunin hefur jafnan gengið í jöfnunarátt. Frá því byrjað var að skipta veldissprota kosninganna upp á milli þegnanna, þá hefur jafnan stefnt í þá átt og mun ekki linna, fyrr en að fullu eru jöfnuð áhrif þegnanna. Þegnarnir hafa smátt og smátt verið afklæddir öllum mannamun. Réttinn til íhlutunar eiga nú allir jafnt án tillits til ýmissa eldri takmarkana.“ Og það geta orðið mín síðustu orð hér, höfð eftir sama manni: „Hans hátign, þjóðarviljinn, er hinn eini trausti grundvöllur undir nútíma þjóðskipulagi.“

Skúli Guðmundsson Hv. 5. landsk. þm. (BG) var að lesa hér upp gömul ummæli eftir einum nafngreindum manni. Ég hlustaði. Ég bjóst við, að þarna kæmi fram eitthvað til stuðnings þeim málstað, sem hv. 5. landsk. er að beita sér hér fyrir, að leggja niður öll kjördæmin utan Reykjavíkur. En það er ekki með einu orði vikið að nauðsyn þess í þessu, sem hann las upp eftir hinn kunna mann, - ekki með einu orði. Þessi hv. þm. endaði sitt spjall á því, að þjóðarviljinn, það væri hann, sem ætti að gilda. Fer hann eftir honum og þeir félagar hans, þegar þeir eru að krefjast þess, að kjördæmin úti um land verði lögð niður með lagafyrirmælum? Hvaðan hafa komið áskoranir úr þeim kjördæmum um að haga þessu þannig? Mér er ekki kunnugt um, að þær hafi neinar komið. En hitt er vitað, að almenningur þar er á móti þessu, og það hefur ekki verið bent á nein rök til stuðnings því, að það sé nauðsynlegt að hafa þennan hátt á. Þeir, sem að þessu frv. standa, leggja ekki til, að það sé fækkað þingmönnum landsbyggðarinnar nema á einum stað. Þeir vilja svipta Austfirðinga einum þm. En hvernig stendur á því, að það má ekki kjósa þessa þm. úti á landi á sama hátt og verið hefur í þessum sérstöku kjördæmum, sem nú eru? Hvað er á móti því? Hvaða hætta stafar þjóðinni í heild af því, að þessu sé hagað þannig áfram? Þeir hafa ekki bent á það. Þeir hafa ekki bent á nein rök til stuðnings því, að það sé nauðsynlegt að gera þessa breytingu.



Herra forseti. Svarið við spurningu hv. þm. V-Húnv. (SkG) er mjög einfalt. Það er nauðsynlegt að gera þessa breytingu til þess, að vilji íslenzku þjóðarinnar fái notið sín um skipun Alþingis. Eftir þeim reglum, sem nú gilda, er þjóðarviljinn svo skekktur hér á Alþingi, að það er stórhættulegt fyrir lýðræði og góða stjórnarhætti með þessari þjóð. Í till. andstæðinga þessa máls er gert ráð fyrir því, að Íslendingar séu misgóðir eftir því, hvar þeir eru búsettir á landinu, að það sé betri og verri hluti Íslendinga til, þannig að það eigi að vera annars flokks lýður meiri hluti þess fólks, sem þetta land byggir. Sú stjórnskipun, sem hefur þetta að undirstöðu, fær ekki til lengdar staðizt með neinu móti. Við játum, að það er eðlilegt, að fólkið í þéttbýlinu viðurkenni aðra aðstöðu sína með því að hafa að víssu marki hlutfallslega færri þm. en aðrir, ef allir þm. eru kosnir eftir sömu aðferð, þannig að hið staðarlega misrétti leiði ekki til algers flokkslegs ranglætis og ofræðis eins tiltekins flokks. Og það var mjög eftirtektarverð yfirlýsing hv. frsm. minni hl., þm. A-Sk. (PÞ), að hann lýsti því hér yfir, að afleiðing þessa frv. yrði, að héðan í frá mundu, svo langt sem við sjáum, flokkarnir njóta jafnréttis. Þetta er meginkjarni málsins, og baráttan, sem háð er gegn þessu máli, er einmitt vegna þess, að það er verið að standa á móti því, að þetta flokkslega jafnrétti geti átt sér stað. Svo kemur hið einkennilega, að í öðru orðinu segja þessir hv. þm., að Framsfl. geri þetta frv. ekkert til, hann verði jafnsterkur eftir sem áður. Þetta var í prédikunum þeirra í gær, þetta er í forustugrein Tímans, þeirra aðalmálgagns, í morgun. En þeir segja einnig: Það er verið að halla á dreifbýlið, það er alls ekki verið að halla á okkur. - En þykjast þeir ekki einmitt koma hér fram sem málsvarar og vera hinir einu sönnu málsvarar fólksins, sem í strjálbýlinu býr? Ef þeim gerir þetta ekkert til og þeirra flokkur verður jafnsterkur eftir sem áður, þá fær það ekki staðizt, að þeir séu þeir einu sönnu málsvarar fólksins í strjálbýlinu og að þess hlutur verði skertur á þann veg, sem þeir segja. Þannig stangast allt í þeirra rökfærslu, sem von er, því að hún er tilbúin og á ekki stoð í staðreyndunum eða hinum stjórnmálalegu sannindum, sem hvert þjóðfélag verður að vera byggt upp á, ef vel á að fara. Hv. þm. A-Sk. sagði í dag: Hið staðarlega misrétti er úr sögunni með þessu, af því að flokkarnir fá jafnrétti. - Það er svo, að það er að vísu, að flokkunum verður tryggt, svo langt sem við sjáum, jafnrétti. En í þeirri skipan, sem upp er tekin, er jafntryggt, að fulltrúarnir verða ekki kosnir af fólkinu í mesta þéttbýlinu nema tiltölulega lítill hluti, heldur eiga þeir það eftir sem áður undir fylgi í strjálbýlinu, hverjir þeirra ná kosningu, ekki síður en undir flokksfylginu. Því er haldið hér fram, að það sé ekki verið að skapa neinar nýjar einingar. Hv. 5. landsk. þm. (BG) gerði grein fyrir því í sínum orðum áðan, að hér er víssulega verið að skapa eða réttara sagt staðfesta mjög mikilsverðar pólitískar einingar frá því, sem verið hefur, og þess vegna er talið um það, að litlu kjördæmunum, þeim fámennustu, sem verið hafi, sé rangt gert til og þau muni missa sína fulltrúa, - það tal fær með engu móti staðizt, vegna þess að þessi héruð verða hluti af þeirri stærri einingu, sem er verið að mynda. Og ef sérstakir skörungar, eins og ég tilnefndi hér í gær, eru úr þessum litlu kjördæmum, sem verið hafa, þá verða þeir að sjálfsögðu þm. fyrir hið stærra kjördæmi eftir því sem mat flokksfólksins, kjósendanna, sem ákveða framboðið, segir til um. Þá er það ekki búseta hvers þm. innan kjördæmisins eða í kjördæminu, sem ræður, heldur það mat, sem þessi nýja eining hefur á hans hæfileikum. Og það tjáir ekki að miða hér við búsetu. Við vitum, að mikill hluti þm. er búsettur utan þeirra kjördæma, sem þeir eru kosnir úr, og það hefur verið talið, að ef lögskipuð væri búsetuskylda, væri það réttarskerðing gagnvart kjósendum, en ekki réttaraukning. Varðandi talið um hina gömlu sýsluskipan, þá er með því verið að reyna að skipta þessari fámennustu af öllum sjálfstæðum þjóðum upp í sundurleita hópa, sem eiga sér enga stoð í veruleikanum. Ég fullyrði, að sú skipting eftir sýslum, sem hér er talað um og verið að setja svokallaða sjálfstæðisbaráttu sýslnanna til jafns við sjálfstæðisbaráttu íslenzku þjóðarinnar, að þessi hugsunarháttur á sér enga stoð með þjóðinni. Eins og hér hefur verið bent á hvað eftir annað í umr., er fólkið í þessum sýslum sjálft búið að brjóta af sér, eftir að staðhættir breyttust og atvik öll, hinar fyrri hömlur, ef þær nokkurn tíma hafa verið. Þess samtök ná langt út yfir sýslurnar, hagsmunir og margs konar áhugamál verða ekki lengur með neinu móti bundin við þessi gömlu skatthéruð konunganna. Veikleiki sjálfrar röksemdafærslu andstæðinga þessa máls birtist bezt í því, að nú, þegar þeir loksins bera fram tillögu um, hvað þeir sjálfir vilji, og gera þó þann fyrirvara á, að þetta sé alls ekki sín meining, svo að við í raun og veru vitum enn þá ekkert, hvað það er, sem þessir menn í raun og veru eru að berjast fyrir, þá sleppa þeir að láta öll þessi blessuð sýslufélög fá sinn fulltrúa. Af hverju leggið þið ekki til, að Barðastrandarsýslu sé skipt eftir sýslufélögum alveg eins og Gullbringu- og Kjósarsýslu er skipt? Barðastrandarsýsla hefur a.m.k. um hálfa öld skipzt í tvö sýslufélög, fjárhagslegar heildir, menningarlegar og allt hvað þeir telja nú upp, að hvert sýslufélag mundi vera. Hitt er svo annað mál, að enginn nema einstaka, ja, ég vil segja fræðimaður, veit, að Barðastrandarsýsla er í raun og veru tvö sýslufélög, utan þessa héraðs sjálfs, og það er enginn skilsmunur á fólkinu eftir því, í hvorri sýslunni hvort um sig er. Og ég vil spyrja hv. þingheim: Hve margir ykkar vitið sýslutakmörkin milli Gullbringu- og Kjósarsýslu, sem þó eru hér í okkar næsta nágrenni? Og hverjum dettur í hug, að sérstakt sýslureikningshald þessara tveggja héraða hafi nokkur áhrif á menningu, fjárhag eða líf fólksins í þessum héruðum? Við vitum, að sú rökfærsla, sem á öðru eins byggist, er tilbúin og á sér enga stoð í veruleikanum, eins og einnig kemur fram í því, að hv. andstæðingar sleppa ekki aðeins Barðastrandarsýslu, þeir sleppa einnig Bolungavík, sem nú er sérstakt sjálfstjórnarfélag með sinn sérstaka lögreglustjóra og sveitarstjórn. Þeir sleppa Sauðárkrókskaupstað, þeir sleppa Ólafsfirði, þeir sleppa Húsavík, þeir sleppa Neskaupstað, sem a.m.k. mörg eru ámóta mannmörg og t.d. Kjósarsýsla og Borgarfjarðarsýsla. Ef þeir vildu fara eftir þessari skiptingu, sem þeir segjast vilja fara eftir og vilja allt byggja á, þegar þeir segja, að ekki sé hægt að skipta Reykjavík niður í fleiri kjördæmi, þá yrðu þeir vitanlega að láta hvert af þessum sveitarfélögum fá sinn sérstaka þingmann. En það er vissulega tími til þess kominn, að Framsfl. láti sér ekki nægja að gagnrýna það, sem aðrir koma fram með í þessu máli, heldur segi hreinlega, hvað það er, sem þið sjálfir viljið. Við erum hér allir þm. búnir að leita eftir samkomulagi við ykkur um þetta mál. Sá flokkur, sem ég tilheyri, við höfum tjáð okkur fúsa til þess að semja, hvort heldur um einmenningskjördæmi á öllu landinu eða um nokkur stór kjördæmi. Við hvoru tveggja kom blábert nei. Í dag heyrum við, að hv. frsm. segir: Það má alls ekki marka okkar brtt. um það, að það sé okkar meining. Nei, það er nú eitthvað annað. - Hvenær á leyndardómurinn að birtast?



Það eru aðeins nokkur orð út af því sumpart, sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Hann sagði, að það væri óljóst, hvað framsóknarmenn vildu í kjördæmamálinu. Og hann sagði, að Sjálfstfl. hefði boðið Framsfl. upp á samninga, hvort sem væri um einmenningskjördæmi eða fá og stór kjördæmi. Það verður að segja, að þeir virðast vera samvizkuliðugir í Sjálfstfl., ef það á að fara að halda því fram nú, að þeir hafi verið reiðubúnir til þess að innleiða einmenningskjördæmi um allt landið, jafnþokkalega og hv. frsm. og sjálfstæðismenn aðrir lýsa nú því fyrirkomulagi, því að það er ekki hægt að heyra annað á því, sem þeir halda fram, en að með því yrði lögleitt í landinu herfilegra ranglæti, en nokkrum heilbrigðum manni ætti að geta dottið í hug. En þegar hv. 1. þm. Reykv. (BBen) og hans menn eru svo búnir heila tvo daga að lýsa því, hversu ferlegt ranglæti það væri að láta sér detta slíkt í hug, þá býður hann mönnum upp á þær tilkynningar í umræðulokin, að þeir hafi í raun og veru alltaf verið reiðubúnir til þess að lögleiða einmitt þetta fyrirkomulag, ef bara Framsfl. hefði viljað á það fallast, - það hefði ekki staðið neitt á öðru, - þetta fyrirkomulag, sem þeir eru búnir að lýsa á þessa lund, dæma óalandi og algerlega óferjandi. Þetta er nú málflutningur í lagi! Sannleikurinn er sá, að Sjálfstfl. hefur aldrei boðið Framsfl. upp á neitt í kjördæmamálinu. Þeir lögðu fram fyrir nokkrum árum vangaveltur um það, að þeir vildu ræða um annaðhvort einmenningskjördæmi um allt landið eða nokkur stór kjördæmi, en það var alveg greinilega tekið fram, að flokkurinn væri klofinn um hvort tveggja, og hefur hv. 1. þm. Reykv. verið sjálfur óþreytandi að lýsa því í ræðu og riti, að þar hafi verið ágreiningur. Hér var því alls ekki um neitt tilboð frá flokknum að ræða eða neina stefnuyfirlýsingu, eins og líka nærri má geta af því, sem þeir hafa um þessa úrlausn sagt. Þetta eru nú heilindin. En svo er líka ástæða til að taka það fram, að ef Sjálfstfl. hefði viljað ljá máls á slíku úrræði eða nálgast Framsfl. í þessu, ætli þeir hefðu þá ekki talað við Framsfl., áður en þeir réðu það algerlega fast með sér að lögleiða ásamt öðrum það fyrirkomulag, sem þeir nú eru að lögleiða? Ætli þeir hefðu ekki grennslazt eftir því, ef eitthvað væri að marka það, sem hv. þm. segir um þetta, hvort Framsfl. væri ekki reiðubúinn að leysa málið á annan hátt, ef einhver annar háttur var til, sem þeim var geðfelldari? En það gerðu þeir ekki. Þeir töluðu ekki einu sinni við Framsfl.-menn. Þeir ákváðu þetta án þess. Mundu þeir hafa gert það, ef þeir hefðu verið að leita að einhverri annarri lausn? Hver tekur alvarlega þennan málflutning, að það sé eiginlega Framsfl. að kenna, að Sjálfstfl. hafi slysazt inn á þessa leið í kjördæmamálinu, sem hann er nú að beita sér fyrir? Að hugsa sér þetta! Það er eiginlega farið að biðja afsökunar á þessu, þetta sé óviljandi, þetta sé framsóknarmönnum að kenna, að þeir eru nú að burðast við að innleiða þessi fáu og stóru kjördæmi. Ef framsóknarmenn hefðu bara haft rænu á því að tala við þá, þá skyldi þetta aldrei hafa skeð! Þetta er í raun og veru innihald þess, sem þessi hv. þm. var að segja hérna áðan, aðeins með ofurlítið öðru orðalagi. Þetta er laglegur málflutningur eða hitt þó heldur. Væri nú ekki miklu manndómslegra að reyna að halda við þá línu út í gegn, að þetta fyrirkomulag sé heppilegast af öllu og að það sé því aðeins lögleitt, að það sé heppilegra, en annað? Nei, það er ekki einu sinni, að það sé manndómur til þess að halda þessari hugsun eða þessari línu heilli, heldur er verið að fitla við, að það sé bara eins konar óhapp, að þetta hafi skeð, og Framsfl. að kenna. Ef framsóknarmenn hefðu bara haft betur gát á og kippt í sjálfstæðismenn, þá hefði þetta allt saman getað farið á aðra lund. Og þetta er niðurstaðan af tveggja daga umr. um það, hvað þessi leið sé ákjósanleg og hvað aðrar leiðir séu gersamlega ófærar. Að sínu leyti eins og þetta var svar hv. 1. þm. Reykv., sem kom fram hér í gær. Það hafði verið sýnt fram á það með fyllstu rökum, hversu stórfelld hætta væri á því, að ýmsir landspartar yrðu algerlega út undan við þessa nýju kjördæmaskipun, sem nú væru sjálfstæð héruð og kjördæmi og hefðu fulltrúa fyrir sig. Og það var bent af hv. þm. V-Húnv. (SkG) í því sambandi á Vestur-Skaftafellssýslu og Norður-Þingeyjarsýslu sem dæmi. Hverju halda menn að hv. 1. þm. Reykv., frsm. meiri hl., hafi svarað þessu? Maður skyldi nú halda, að hann hefði reynt að sýna fram á, hversu tiltölulega auðvelt það væri fyrir þessa landshluta að koma vilja sínum fram innan hinna stóru kjördæma, og hefði reynt að sýna fram á það með rökum, að það væri engin hætta á því, að þeirra hlutur yrði fyrir borð borinn. Gerði hv. þm. þetta? Nei, hann sagði, að menn skyldu athuga, að það væri öllu óhætt, vegna þess að hv. 2. þm. Rang. (SvbH) mundi sitja áfram á þingi. Hann væri fæddur í Vestur-Skaftafellssýslu og hefði einu sinni verið þm. V-Sk. Þetta voru rökin. Það er sem sagt hreinleg játning um það, að þessi litlu héruð gætu kannske haft einhver ítök í manni, ef hann af tilviljun væri fyrir þingmaður á þessu svæði, en þá að sama skapi óbein játning um, að ef ekki væri neinu slíku að dreifa, þá hlyti þeirra hlutur að detta niður. Og ef þetta er svo sett í lófann, þá er röksemdafærslan sú, að af því að hv. 2. þm. Rang. er fæddur Skaftfellingur, þá er óhætt að breyta kjördæmaskipuninni á þennan hátt, það verður ekki að neinu tjóni fyrir litlu kjördæmin. Þá sagði hv. 1. þm. Reykv., að það væri nauðsynlegt að gera þessa breyt. núna, til þess að þjóðarviljinn yrði ekki skekktur og til þess að lagfæra misrétti. Það hefur nú verið sýnt fram á það með rökum, sem ómögulegt er að hrekja, að það er hægt að lagfæra misréttið án þess að leggja héraðakjördæmin niður. Það er hægt með því að fjölga kjördæmakjörnum þm. í þeim héruðum, þar sem fólkinu hefur fjölgað mest, samkv. þeirri miðlunartillögu, sem Framsfl. leggur fram. En þessa miðlunartillögu vilja, að því er virðist, hinir ekki á hlusta, því að þeir vilja ekkert annað heyra en að leggja héraðakjördæmin niður. En það er einmitt, eins og kom fram í því, sem hv. þm. Mýr. (HS) las hér upp, eftir þáverandi hv. þm. V-Ísf., núverandi hæstv. forseta landsins, auðvelt að haga þessu þannig, að hinn forni réttur héraðanna haldist, en lagfæra misréttið með öðru móti. Það er að vísu reynt að benda á ágalla á þeirri leið með því að segja, að þá hafi ekki öll kjördæmin nákvæmlega jafnmarga íbúa. En að slíku hefur aldrei verið hægt að keppa og er ekki keppt, þar sem reynt er að taka tillit til staðhátta ásamt íbúatölunni við kjördæmaskipunina. En það er það, sem þeir, sem standa að þessu máli, alls ekki vilja. En slík kjördæmaskipun, þar sem ekkert tillit er tekið til staðháttanna, heldur er aðeins litið á höfðatöluna á engan rétt á sér, og hún er gerbylting frá því, sem verið hefur, og í raun og veru upplausn á því skipulagi, sem við höfum búið við frá öndverðu. Þetta er bezt, að menn geri sér algerlega ljóst, og þetta veit ég vel að þeim er ljóst, sem að þessu máli standa. Þess vegna er þetta mál ekki aðeins það, að verið sé að jafna misrétti, sem hægt er að gera með öðrum breytingum, heldur er hér verið að umbylta stjórnskipulagi landsins með því að fella alveg niður það sjónarmið að taka tillit til staðhátta, en það hefur verið annað aðalundirstöðuatriði í allri okkar stjórnarskipun frá byrjun. Í þessu sambandi segir hv. 1. þm. Reykv., að þeir, sem séu á móti þessu máli, á móti þessari breyt., þeir vilji gera Íslendinga misgóða eftir því, hvar þeir búa á landinu. En má ég spyrja: Hefur ekki einmitt hv. 1. þm. Reykv. og hans menn verið að hrósa sér af því beinlínis að hrósa sér af því, að eftir þessa byltingu, sem þeir vilja gera, verði það einnig þannig, að þeir, sem búa í höfuðborginni, verði fleiri að baki hverjum þm. en á sér stað annars staðar á landinu? Hefur hann ekki einmitt verið að hrósa sér af því, að þannig lagaðan mismun vildi hann gera? Eða ber að skoða þessar umr. allar og þessar ræður þeirra hv. þm., sem fylgja þessu máli, svo, að þetta eigi að vera aðeins til bráðabirgða og að með þessu meini þeir í raun og veru ekki neitt? Og það má mikið vera, ef það er ekki í raun og veru lykillinn að þeim hugsanagangi, sem verður vart við af þeirra hendi í sambandi við þetta mál. Hvernig hugsa þessir hv. þm. sér að tryggja þetta „flokkslega réttlæti“, sem þeir eru alltaf að tala um, ef þeir ætla að hafa áfram miklu fleiri menn að baki hverjum þm. í höfuðborginni og þar sem þéttbýlið er mest, en annars staðar? Hvernig ætla þeir þá að tryggja hið flokkslega réttlæti? Ef fylgið skiptist misjafnt á milli flokkanna eftir landshlutum, geta þeir aldrei tryggt flokkslegt réttlæti nema með því að sleppa algerlega hinu sjónarmiðinu og láta alls staðar vera jafnmarga menn að baki hverjum þingmanni. Og sannleikurinn er sá, að það er ráðningin á þessari gátu, sem mörgum virðist vera, og þessum tvískinnungi í þeirra afstöðu, að þetta er það, sem þeir ætla sér. Og þeir vita, að þessu marki er ekki hægt að ná nema með því að leysa gömlu kjördæmaskipunina upp, og það er fyrsta skrefið. Síðan ætla þeir að halda áfram að útþynna vald byggðanna með því að fara inn á þá braut að láta alls staðar vera nákvæmlega jafnmarga kjósendur að baki hverjum þingmanni. Allt þetta tal þeirra um flokkslegt réttlæti stefnir beint að þessu marki. Og allt þetta ofurkapp um að leggja gömlu héruðin niður sem kjördæmi stefnir einnig beina leið að þessu marki. Og það er meira í þessu, og það er það, sem hefur komið sérstaklega greinilega fram í þeim umræðum, sem hér hafa átt sér stað, og það er þetta, að þeim mönnum, sem fyrir þessu standa, er það ofurkappsmál, það kemur fram í umræðunum, að rífa líka gömlu sýsluskiptinguna niður. Þeir halda hér hverja hrókaræðuna á fætur annarri gegn sjálfri sýsluskipuninni, velja henni hin hæðilegustu orð, segja, að hún eigi engar rætur í hinni sögulegu þróun, og eins og hv. 1. þm. Reykv. sagði núna í sinni síðustu ræðu, að það mundi vart finnast maður, sem dytti í hug, að sýsluskiptingin væri í nokkru sambandi við líf fólksins í landinu. Þó eru sýslurnar þær félagslegu einingar, sem byggð hefur verið á um aldir sjálf stjórnskipan landsins. En það er alveg augljóst, að það er stefnt að því að rífa sýsluskiptinguna niður á eftir, og kemur þá að því, sem við gerðum ráð fyrir, sem höfum beitt okkur á móti þessu máli, að þetta væri bara byrjunin. Það væri meiningin að halda síðan áfram, rífa upp gömlu sýsluskipunina og draga þannig enn stórkostlega úr því valdi héraðanna, sem á þeirri gömlu skipan byggist. Hv. 5. landsk. (BG) var sýnilega búinn að grafast eftir því, hvort það væru ekki veilur einhvers staðar að finna eða einhvers staðar hefði komið fram óánægjurödd með sýsluskiptinguna, og vitaskuld er, að það getur alltaf verið álitamál um einn eða tvo hreppa eða svo, hvar þeir ættu réttilega að eiga heima í sýsluskipuninni og hvort endurbætur gætu átt sér stað. Hv. þm. var sýnilega búinn að kynna sér þetta vandlega til þess að geta smeygt því að, að með skipunina væri nú þegar óánægja, sem hægt væri að fylgja eftir og nota til þess að rífa þetta skipulag algerlega niður. Enginn, sem hefur hlustað á þessar umræður hér í gær og í dag, efast um, að það er það, sem á að fara á eftir. En ég hygg, að það sé mikill misskilningur hjá hv. 5. landsk. þm., ef hann heldur, að þær óánægjuraddir eða sú gagnrýni, sem komið hefur fram á sýsluskiptingunni, t.d. á Fljótsdalshéraði, þýði, að þeir hinir sömu vilji leggja sýslurnar niður. Það er mikill misskilningur, ef hann heldur það. Það er allt annað, sem liggur þar til grundvallar, en að þeir vilji steypa þeim saman og leggja sýslurnar niður í sinni núverandi mynd. Það hafa á hinn bóginn komið fram tillögur um, að til viðbótar við sýslurnar séu gerðar nýjar félagslegar einingar úti um landið, sem væru fimmtungs- eða fjórðungsþing. En það á ekkert skylt við það að leysa hina fornu skipan upp, það hefur verið hugsað beinlínis til þess að styrkja og efla vald héraðanna frá því, sem það er nú. Ég skal svo ekki þreyta frekari umræður að sinni. Ég taldi nauðsynlegt að taka þetta fram út af því, sem hv. forsvarsmenn málsins höfðu sagt nú síðast. En ég vil að lokum strika undir þetta: Ég bið menn að hugleiða, að í þessum umr. kemur það eins greinilega fram og verða má, að hér á að stíga aðeins fyrsta skrefið í framkvæmd áætlunar, sem hefur það að markmiði að gerbreyta alveg okkar stjórnskipun frá grunni í þá átt, sem ég hef bent á.



Herra forseti. Allt tal hv. síðasta ræðumanns, 1. þm. S-M., um sýsluskiptinguna, um að verið sé að brjóta hana niður, er þessu máli, sem við erum hér að ræða, óviðkomandi. Það eru engin ákvæði í frv. því, sem hér liggur fyrir, um það að brjóta niður sýsluskiptinguna í landinu. Það eina, sem tengir þetta mál við sýsluskiptinguna, er það, að sýsluskiptingin eigi ekki áfram að vera grundvöllurinn að kjördæmaskipun í landinu, eins og hún var gerð á miðri 19. öld. En við viljum með þeim till., sem hér eru fram bornar, leggja til grundvallar kjördæmaskipuninni miklu líkara fyrirkomulag og skipan mála eins og hér var á þjóðveldistímanum með stærri kjördæmum, eins og nú er lagt til. Sýslurnar halda áfram sínu hlutverki að öllu öðru leyti, en þessu, að vera grundvöllur undir kjördæmaskipun, sem komin er til, eins og margsinnis hefur verið tekið fram, ekki úr okkar forna rétti, heldur frá erlendum konungum, meðan þeirra veldi var hér á landi. Ég undrast að heyra það af munni hv. 1. þm. S-M. hér í lok umræðnanna, að það sé nú fyrst að koma fram og þá hjá hv. 1. þm. Reykv., að sjálfstæðismenn hafi verið viðmælanlegir og viljað ræða um annaðhvort einmenningskjördæmi eða hlutfallskosningar í stærri kjördæmum, en þó þannig, að sama kosningafyrirkomulag væri um gervallt landið. >;g hef ekki hér fyrir mér landsfundarsamþykkt Sjálfstfl., en það vill svo til, að hv. þm. A-Sk. hafði hana fyrir sér, landsfundarsamþykkt frá 1953, að ég hygg, og las upp úr henni fyrir þingheimi ekki alls fyrir löngu, þar sem einmitt er vikið að þessu tvennu: annars vegar einmenningskjördæmum eða hins vegar hlutfallskosningum í stærri kjördæmum. Og þetta er það sama, sem fram kom sem umræðugrundvöllur frá fulltrúum Sjálfstfl. í stjórnarskrárnefndinni einmitt um sama leyti, 1952 eða 1953. Það er mjög áberandi sársauki hjá hv. 1. þm. S-M., eins og ég vék að í fyrri ræðu minni, sársauki þess manns, sem að þessu leyti virðist vera að gera sér grein fyrir því, að hann hafi misst af strætisvagninum, og hann hefur kannske fengið einhverjar ábendingar um það frá sínum flokksmönnum, að þeim hefði nær verið, framsóknarmönnum, að láta sér skiljast, að það væri ekki hægt til eilífðar að standa á óréttlætinu og ranglætinu og betur væri að reyna að beygja af, áður en um seinan væri. Það má segja, að í þessu máli er engin ein lausn sú aleinasta, fremur en í mörgum öðrum. Tilraun hefur verið gerð til að koma á einmenningskjördæmum hér á landi, - ég hef ekki tekið eftir því, hvort það hefur spunnizt inn í þessar umr., - en þegar Hannes Hafstein flutti sínar till. 1905 um stór kjördæmi og hlutfallskosningar, sem síðan voru aftur til meðferðar á þinginu 1907, þá kom fram brtt. á þinginu um að taka upp einmenningskjördæmi. Sú till. féll með miklum meiri hluta atkvæða í þinginu. Hins vegar féll till. stjórnarinnar um hlutfallskosningar í stærri kjördæmum með eins atkvæðis mun aðeins, og sátu þó tveir þingmenn hjá þá, sem báðir höfðu efnislega lýst sig samþykka þessu. Svo langan tíma hefur tekið að fá breytingar á kjördæmaskipuninni. Og það er kannske komið í annað horf nú, en hv. framsóknarmenn vildu hafa óskað, en þá einkum og sér í lagi vegna þess, að þeir hafa ekki, meðan tími var til, verið viðmælanlegir um þær sanngjörnu breytingar, sem eðlilegt var að ræða um og reyna að koma á í þessum málum. Að lokum vil ég aðeins víkja að því, að þar sem hv. 1. þm. S-M. og þm. V-Húnv. tóku nokkuð út úr ræðu hv. 1. þm. Reykv. í gær um það, að hann teldi það til gildis eða að það mundi bjarga hinum afskekktari héruðum, eins og þeir höfðu eftir honum, að víssir þm., sem nú eru á þingi, gætu og væri mjög líklegt, að þeir mundu geta orðið góðir fyrirsvarsmenn þelrra afskekktu héraða, sem til voru nefnd, þá er auðvitað þetta ekki annað en að draga, út úr öðru því, sem um þetta hefur verið sagt. Meginkjarni málsins er sá, að þegar skipunin um stærri kjördæmi er komin á, verða í hverju kjördæmi fimm eða sex þingmenn, sem eru þingmenn alls kjördæmisins í heild og alveg á sama hátt þess, sem nú er kallað afskekktari hlutar þessara einstöku kjördæma. Og þó að hv. 1. þm. Reykv. bendi á einstök atriði í þessu sambandi til styrktar því, að slík afskekktari kjördæmi eða hlutar þurfi ekki að kvíða fyrirsvarsleysi, þá er ekki þar með sagt, að frá meginatriðinu í röksemdafærslunni sé gengið, sem er sú, að eftir að breyting eins og þessi væri á komin, hafa þessir hlutar hinna stærri kjördæma alveg nákvæmlega sömu aðstöðu og sama rétt til þess að snúa sér að viðkomandi þingmönnum kjördæmisins, og eins er það víst, að þeir þingmenn, einstakir frambjóðendur og flokkar, sem fram bjóða í þessum kjördæmum, hafa að sjálfsögðu ekki minni hagsmuni af því hver um sig að gæta þess að halda uppi fyrirsvari fyrir þessa einstöku og afskekktari hluta og keppa þar um atkvæðin, en annars staðar í kjördæmunum. Fyrir mitt leyti sé ég þess vegna ekki, að kvíðbogi manna í sambandi við þessa einstöku hluta hinna stærri kjördæma, að þeir þurfi að lenda út undan í fyrirsvari, fái með nokkru móti staðizt.

Eysteinn Jónason Hv. 5. þm. Reykv. hélt áfram að gefa í skyn, að Sjálfstfl. hefði slysazt inn á þessa leið í kjördæmamálinu, vegna þess að Framsfl. hefði ekki gætt hans nógu vel, ekki verið nógu vel á verði um að hnippa í hann um, að það ætti að fara aðra leið. Ég ætla ekki að endurtaka það, sem ég sagði um þetta hér áðan. Ég hygg, að það hafi verið alveg nægilega skýrt til þess að skýra viðhorfið að þessu leyti. En að lokum vil ég aðeins segja þetta út af því, sem hv. 5. þm. Reykv. tók fram: Hann sagði, að það væri ástæðulaust að vera að tala hér nokkuð um það, að það ætti að leggja sýslurnar niður eða nokkur hefði slíkt í huga, það væru engin ákvæði um það í þessu frv. Ég held, að þeir, sem hafa hlustað á þær umræður, sem hér hafa átt sér stað, og heyrt þann tón, sem talað er í um sýslurnar, séu ekki í miklum vafa um það, hvað forráðamenn fyrir þessari áætlun álíta um sýslurnar. Það er rétt, að það er ekkert ákvæði um það í þessu frv., að það skuli leggja sýslurnar niður. Það var heldur ekkert ákvæði um það í stjórnarskrárbreytingunni, þegar uppbótarþingsætin voru lögleidd, að það skyldi leggja niður kjördæmin. Og það var ekkert ákvæði um það í síðustu stjórnarskrárbreytingu, sem gerð var varðandi kjördæmaskipunina um hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, að það skyldi leggja niður gömlu kjördæmin. Þvert á móti, það var svarið og sárt við lagt, að það kæmi aldrei til greina að leggja héraðakjördæmin niður. Og þegar þá var bent á það í deilunum um málið, að það ætti að vera aðeins áfangi á leiðinni að því marki að leggja héraðakjördæmin niður, vegna þess að tvímenningskjördæmin væru þröskuldur í vegi þess, sem forráðamenn þessara mála raunverulega vildu, þá voru það kallaðar getsakir einar og því var mætt með þessum svardögum. En hver hefur reynslan orðið? Hver er reynslan að verða þrátt fyrir þessa svardaga? Þeir, sem hafa þessa reynslu fyrir sér, annars vegar um svardagana þá og heitstrengingarnar út af héraðakjördæmunum, og bera það saman við það, sem núna er sagt um sýsluskipunina og héraðaskipunina í landinu, þeir eru áreiðanlega ekki í miklum vafa um það, hvert verið er að fara.