Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Enda þótt allshn.Nd. telji þær breytingar lítið til bóta, sem Ed. hefir gert á frv., þá vill hún samt ekki verða til þess að fella frv. með því að leggjast á móti þeim, og óskar, að hv. deild samþykki frv.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Fjárveitinganefnd hefir komið fram með nokkrar brtt. við frv. þetta og skal jeg nú gera grein fyrir þeim með nokkrum orðum. Fyrst er á þskj. 484 till. um styrk til sjúkrahúss á Sauðárkróki, 1/3 kostnaðar, sem nemi alt að 4200 kr. Stafar kostnaður þessi af því, að bæta þarf við spítalahúsið til ljóslækninga, og auk þess bæta upphitun þess með því að koma upp miðstöðvarhitun í kjallara hússins. Er kostnaðurinn af þessum breytingum áætlaður 13000 kr. Geri jeg ráð fyrir, að háttv. deild fallist á að veita þennan styrk, sem er í fullu samræmi við það, sem tíðkast hefir að veita til slíkra sjúkrahúsa. Þá er hjer till. um 2000 kr. styrk til útgáfu ljósmóðurfræði. Var veittur styrkur til hennar á síðasta þingi, en kostnaður hefir reynst meiri en áætlað var, og er þetta viðbótarstyrkur. Þetta verk er mjög vel af hendi leyst. Fyrverandi hjeraðslæknir Davíð Scheving Thorsteinsson hefir þýtt bókina, en landlæknir las handrit og prófarkir. Pjetur Halldórsson bóksali bauðst til að gefa út bókina og selja ákveðnu verði gegn ákveðnu tillagi. Bjóst hann við, að hún mundi ekki koma út fyr en eftir nýár í vetur, og að prentunarkostnaður yrði þá fallinn, svo að útgáfan yrði ódýrari. En landlæknir rak svo eftir útgáfu hennar, að hún var prentuð fyrir nýár, enda lá mjög á henni, og varð því útgáfukostnaðurinn hærri en gert hafði verið ráð fyrir. Sjer nefndin ekki annað fært, þar sem svo stendur á, en að veita þennan viðbótarstyrk. Býst jeg annars við, að heilbrigðisstjórnin láti málið til sín taka og að hæstv.forsrh. (SE) gefi því nánari upplýsingar um það. Þá er 3. liður, um sjúkrakostnað nokkurra taugaveikissjúklinga í Flensborgarskólanum. Kom þar upp mögnuð taugaveiki síðastliðið haust og lagðist hver nemandinn á fætur öðrum. Var sótthreinsað hvað eftir annað og gert alt, sem hægt var, til að sporna við útbreiðslu sjúkdómsins, en ekkert dugði. Þótti mönnum þetta mjög undarlegt, að ekki skyldi verða komist fyrir upptök veikinnar. En loksins kom þó í ljós, að ráðskonan þarna í skólanum olli veikinni. Er hún ein þeirra undarlegu manna, sem bera í sjer slíka sýkla árum saman, án þess þó sjálfir að taka veikina. Það hafði verið uppgötvað áður, að þessi kona væri með þessum annmarka, en þrátt fyrir það, þótt reynt sje annars að hafa gát á þessu fólki, sem svo er ástatt um, hafði hún samt einhvern veginn sloppið undan eftirliti. Það leiðir nú af sjálfu sjer, að þetta fólk, sem veikina tók í Flensborg, getur ekki að því gert, að svo fór, og er ekki nema sanngjarnt, er svo stendur á, að því sje bætt upp að nokkru það fjártjón, sem það hefir beðið af þessu. Einn þeirra misti raunar lífið, og verður það ekki bætt, en hinum ætti að bæta það, sem bæta má. Nefndin hefir hjer farið eftir till. skólastjórans, að því er snertir upphæðina, og eru það 5 menn, sem hún á að skiftast á. Jeg skal svo að lokum geta þess, að konu þessarar mun gætt vandlega í framtíðinni. Þá vill fjvn. mæla með, að veittur verði 3000 króna styrkur til aðgerða á Þingvöllum. Hefir þjóðmenjavörðurinn óskað eftir, að þetta sje gert, og er Þingvallanefndin því meðmælt. Hjer er ekki um nýmæli að ræða, þar sem þegar má teljast ákveðið að framkvæma þetta verk fyrir árið 1930, eða hafa þá að fullu lokið aðgerðinni. Er því rjett að gera þetta smámsaman. því ef það dreifist á lengri tíma, kemur það ljettara niður. Þá eru hjer líka 450 krónur til aðgerðar á Bessastaðakirkju. Háttv. deildarmenn muna sjálfsagt, að hún hefir verið boðin þjóðmenjasafninu að gjöf. En sökum þess, hve dýrt var álitið, að yrði að gera við gripinn, þótti ekki fært að taka á móti gjöfinni. Gengust þá nokkrir áhugasamir menn fyrir samskotum til að gera við kirkjuna, og safnaðist 6350 krónur. Aðgerðin kostaði 6800 krónur, og hefir þjóðmenjavörðurinn farið þess á leit, að ríkissjóður borgaði eftirstöðvarnar, sem eru 450 krónur. Finst nefndinni sjálfsagt að verða við þessari ósk, svo mikinn áhuga sem einstakir menn hafa sýnt í þessu efni. Þá er hjer enn till. frá nefndinni, um að tveim skáldum verði veittur lítill styrkur, sem sett voru hjá við úthlutun listastyrksins. Eru þau svo kunn, að ekki þarf að fara neinum orðum um þau. Hefir verið talað um það meðal háttv. þingmanna, að óheppilega hafi viljað til, að þessir menn skyldu ekki hljóta neitt af þeim styrk. Segi jeg þetta þó ekki í því skyni að ávíta hæstv. stjórn, því jeg geri ráð fyrir, að hún hafi sett þessa menn hjá, af því að fjeð hrökk ekki til að styrkja fleiri. En nú á hv. Alþingi kost á að bæta úr þessu, og finst nefndinni rjett að gera það. Þá er 17. liður, um 8000 krónur handa efnilegum mönnum til lokanáms erlendis. Hæstv. stjórn hefir gert fyrirspurn til fjvn. um það, hvort meiningin sje, að þau lán, sem hjer er um að ræða, skuli aðeins veitt gegn fasteignaveði, eða hvort nægja muni að hafa þau einhverjum öðrum skilyrðum bundin. Jeg vil svara á þá leið, að nefndin lítur svo á, að aðrar tryggingar geti nægt. Finst henni jafnvel, að sjálfskuldarábyrgð geti komið hjer til greina. Annars hefir náttúrlega stjórnin nokkuð óbundnar hendur í því efni, hvaða tryggingu hún tekur gilda og hverja ekki. Þá vill nefndin mæla með því, að stjórninni sje heimilað að ábyrgjast þau lán, sem getur um í 19. lið. Eru þar fyrst 15000 krónur til Hvítárbakkaskólans. Hjeraðsmenn, sem sjeð hafa um hann til þessa, eru nú búnir að leggja fram mikið fje til hans, og vill nefndin nú hlaupa undir bagga með þeim. Þessi skóli hefir verið til mikils gagns, og mundi nefndin hafa mælt með beinni fjárveiting til hans, ef hún hefði sjeð það fært, fjárhagsins vegna. En talsverð hjálp er það skólanum, að hlaupið sje undir bagga með honum á þennan hátt. Nefndin getur ekki fallist á till.háttv.þm. Borgf. (PO) að hafa lánið afborgunarlaust í 5 ár, heldur skuli greiðslufresturinn ekki vera lengri en 3 ár. Þá er næsta brtt. um að ábyrgjast lán fyrir niðursuðufjelag. Maður sá, sem þar um ræðir, hefir skýrt frá því, að hann hafi átt tal við erlend verslunarhús um það, hvort ekki mundi hægt að setja á stofn hjer niðursuðustöð til að hagnýta ýmislegt matarkyns, sem annars er fleygt Og hafa þau tekið mjög vel í það. Hefir þessi maður komist í samband við ágætt verslunarhús í Þýskalandi, sem starfar að þessu, og hefir það tjáð sig fúst til að stofna slíkt fyrirtæki hjer. Er það hugmyndin að byrja með því að setja hjer á stofn 2–3 smáverksmiðjur, til að sjóða niður ýmislegt, bæði af landi og úr sjó, svo sem lax, hrogn, heila, tungur o. fl. sem margt verður annars verðlaust eða verðlítið framleiðendum. Þyrfti svo auk þessara smástöðva að setja upp eina sjerstaka, sem byggi til dósir til niðursuðunnar fyrir hinar stöðvarnar. Hefir þetta þýska firma boðist til að leggja fram 45% af kostnaði við stofnun þessa fyrirtækis, og er þá hugmyndin að fá það, sem á vantar, með hlutasöfnun. Eru þegar fengin loforð frá nokkrum góðum mönnum um að kaupa hluti. Nefndin telur þetta lofsverða tilraun til að gera sjer meiri mat úr þessum afurðum, sem annars eru lítils eða einskis virði. Það er enginn vafi á því, að smáverksmiðjur verða reistar víðar þegar frá líður. Hjer er ekki farið fram á, að ríkið leggi neitt í hættu; það er aðeins beðið um ábyrgð, sem svarar alt að 1/3 hlutafjárins, gegn 1. veðrjetti í eignum fjelagsins og öðrum þeim tryggingum, sem stjórnin tekur gildar. Jeg geri ráð fyrir hjer um bil 90 þús. króna stofnkostnaði alls til þess er rekstur verksmiðjunnar geti byrjað, ef stöðvarnar yrðu þrjár, sem starfað yrði á. Fer jeg ekki að svo vöxnu máli að telja upp fleiri vörur, sem verksmiðja þessi mundi fást við til hagnýtingar, en jeg þegar hefi gert, en þó gæti jeg nefnt margt fleira, og getur það beðið þar til ef andmæli rísa gegn því, að þessi stuðningur verði veittur framleiðslunni. Þessar verksmiðjur ættu því fremur að fá að komast á fót, er erlendir menn vilja leggja jafnmikið fje í þær; sýnir það trú þeirra á fyrirtækið. Og auk þess eru það hlunnindi, að æfðir og reyndir menn starfi að þessum verkum, þar sem oft veitir allerfiðlega að koma þessum vörum út á markað, ef viðvaningar hafa fengist við framleiðslu þeirra. Þessar verksmiðjur munu allar starfa saman undir sömu stjórn og selja vörur sínar með sama vörumerki, svo að samkepni þeirra í milli getur ekki komið til greina. Þá er síðasta brtt.fjvn., um að heimila stjórninni að greiða hjeraðssambandi U. M. F. Vestfjarða styrk þann, sem ætlaður var til húsmæðranámsskeiðs á Ísafirði. Ungmennafjelagssamband þetta hefir síðastliðinn vetur haldið þannig lagað námsskeið að Núpi í Dýrafirði, og er því rjett, að það fái þennan styrk, úr því hans þurfti ekki þar með, sem hann var fyrst ætlaður til. Þá skal jeg minnast ofurlítið á afstöðu fjvn. til nokkurra brtt. frá ýmsum hv.þm. Það er þá fyrst brtt. I á þskj. 484, frá háttv.þm. V.-Sk. (LH), um styrk til læknisbústaðar í Síðuhjeraði. Er nefndin þessu meðmælt, enda telur hún sjálfsagt, að farið verði eftir tillögum landlæknis og heilbrigðisstjórnar um byggingu þessa og alt fyrirkomulag sjúkrahússins. Viðvíkjandi brtt. V á sama þskj., frá hæstv. atvinnumálaráðherra, er nefndin þessu samþykk, enda er það og aðeins loforð, sem hún verður að uppfylla frá síðustu umræðu. Aftur á móti getur meiri hluti nefndarinnar ekki fallist á brtt.hv.þm. Ísaf. (JAJ), en að öðru leyti hafa fjárveitinganefndarmenn óbundnar hendur um þessa og ýmsar aðrar brtt. Sama gegnir um brtt.háttv.þm.N.-Þ. (BSv) og um brtt.háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) og hv.þm. Borgf. (PO), og til þess að hugga háttv.þm. Ísaf. (JAJ) að einhverju leyti, get jeg sagt honum, að fjvn. er meðmælt brtt. hans undir tölulið VIII á þskj. 484. Þá er og best að geta þess, að fjvn. hefir fallist á brtt.hæstv. atvrh. um styrkinn til Þorvalds Árnasonar. Þá kem jeg að brtt. frá sjálfum mjer á þskj. 491, og er hún ekkert smáræði, þar sem beðið er um 30 þús. krónur; en jeg skal taka það fram, að jeg hefði aldrei komið fram með þessa fjárbeiðni, ef jeg hefði ekki talið alveg óhjákvæmilegt, að fje yrði veitt til þess, sem þar er farið fram á. Eftir að lokið var 2. umr. um þetta fjáraukalagafrv., hefi jeg ekki haft tíma til að ráðgast um þetta við hæstv.forsrh. (SE), og þess vegna tók jeg það ráð að bera þessa fjárbeiðni til þingsins fram í mínu eigin nafni. Læknir Vífilsstaðahælisins hefir látið í ljós, að ekki verði komist hjá því að gera endurbætur á þvottahúsi Vífilsstaðahælisins, bæði af því, hversu erfitt sje að fá þvottinn nógu hreinan, og af því, að öll vinna við þvotta gangi alt of seint. Kennir hann áhaldaleysinu mest þar um. Er þetta eðlilegt, þar sem ávalt fer fjölgandi sjúklingum í hælinu. Rannsóknarnefnd sú, sem í vetur tók alt hælið til rannsóknar, hefir og óskað umbóta í þessu efni. Læknirinn hefir og áður vakið máls á þessu, bæði við hæstv. stjórn og Alþingi, og er það sök fjárveitingavaldsins, að ekki er þegar búið að koma þessu í framkvæmd. Þessi stofnun er svo nauðsynleg öllum almenningi, að það má ekki eiga sjer stað, að það sje hægt að kenna fjárveitingavaldinu um það, að hún sje ekki nógu fullkomin eða í svo sómasamlegu ástandi, sem vera ber um þær stofnanir, sem eru undir umsjá hins opinbera. Það hefir verið minst á sparnað og kröfur um sparnað. Er það og eðlilegt, er vjer eigum við örðugan fjárhag að búa og veitir erfitt að afla fjár, en þó mega ekki falla í niðurníðslu þær stofnanir, sem ríkið á að sjá fyrir, og allra síst þær stofnanir, sem eru jafnnauðsynlegar og Vífilsstaðahælið er. Rekstrarkostnaðar Vífilsstaðahælisins er minni en á samskonar stofnunum erlendis, og auk þess er forstöðumaður þess, læknirinn, sparsemdarmaður, sem fer aldrei fram á annað en það, sem er full þörf á að sje gert. Vænti jeg svo, að hæstv forsrh. (SE) ljái þessari brtt. minni fullkomið fylgi sitt, enda hefði það verið eðlilegast, að þessi fjárbeiðni hefði verið borin fram af heilbrigðisstjórn ríkisins.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil aðeins með örfáum orðum minnast á brtt. á þskj. 491, frá háttv.þm. Str. (MP), um 30 þús. kr. til Vífilsstaðahælisins. Læknirinn á Vífilsstöðum leggur áherslu á, að gufueldhúsi verði komið upp á Vífilsstaðahælinu. Og þó unphæð sú, sem hjer um ræðir, sje há. sje jeg ekki annað fært en mæla með henni. Fjárveitingunni til Þingvalla leyfi jeg mjer einnig að mæla með. Mikill áhugi er nú að vakna hjá almenningi á því, að hlynt verði að þessum fornhelga stað. Jeg kom með brtt. um 7500 kr. styrk til ýmsra manna, sem óskuðu að sækja erlenda fundi, og var hún feld hjer í háttv. deild. Nú sje jeg, að samkvæmt ýmsum þeim brtt., sem fram eru komnar um þetta, eru utanfararstyrkirnir orðnir alt að 11 þús. kr. En þó er verst, að ýmsir eru settir hjá, sem þurfa styrkinn, en öðrum aftur ef til vill veittur fullhár styrkur. Að vísu er gott fyrir stjórnina að losna við að úthluta þessum styrkjum, en þó má ef til vill ætla, að úthlutunin hefði getað í höndum stjórnarinnar tekið meira tillit til þess. hvar nauðsynin var brýnust á utanförum. Þá vil jeg víkja að brtt. á þskj. 484, IX, og skal jeg ekki mæla móti þeim upphæðum, sem þar eru nefndar, en í sambandi við orð háttv.frsm.fjvn. (MP) vil jeg leyfa mjer að minna á, að stjórnin sóttist ekki eftir að hafa þessa úthlutun á hendi, en óskaði, að nefndin færi framvegis með hana. Mjög erfitt er að eiga við úthlutunina vegna þess, hvað fjárupphæðin var lítil, aðeins 15000 krónur, en þar frá ganga 3000 kr. til Einars Hjörleifssonar og 800 kr. til Guðmundar Friðjónssonar á Sandi. Eftir voru þá 11200 kr., en aragrúi af umsækjendum, eitthvað um 22, að frátöldum skáldunum, er jeg nefndi hjer að ofan. Margir af þessum mönnum voru ungir og óþektir, en með ágætum meðmælum frá kunnum kennurum. Þeir fengu námsstyrki, og má ekki leggja sama mælikvarða á þá og þá styrki, sem eru veittir í viðurkenningarskyni til þjóðkunnra manna. Af skáldunum fjekk, auk þeirra skálda, sem áskilinn var styrkur, aðeins Davíð Stefánsson þennan viðurkenningarstyrk. Sumir hefðu ef til vill heldur veitt styrkinn Jakobi Thorarensen eða Stefáni frá Hvítadal; en þetta eru alt smekkatriði. Og ekki var hægt að veita öllum styrk á þessu ári, nema það eigi að taka svo og svo mörg skáld og listamenn og láta þá hafa árslaun, en svo hefi jeg ekki skilið tilætlun þingsins, og því er engin vissa fyrir því, að sá, sem fær styrk í ár, fái hann einnig að ári, en eðlilegt, að þá sje tekið tillit til þeirra, sem nú voru ekki teknir til greina.

Jón Auðunn Jónsson Hv. frsm.fjvn. (MP) gat þess, að fjvn. hefði ekki getað fallist á brtt. mína á þskj. 484,IV, en jeg veit ekki enn, hvort háttv.fjvn. hefir þá líka viljað fella burtu fjárstyrkinn til Breiðafjarðarbátsins Svans; ef svo er ekki, þá er þetta sýnilega sprottið af ókunnugleika nefndarinnar, þar sem engin ástæða er til að gera upp á milli þessara fyrirtækja. Það var svo ástatt árið 1919, að samgöngur allar voru í hinu mesta ólagi og urðu fyrir miklum truflunum af ýmsum orsökum. Þá varð það, að bátur sá, sem um langt skeið hafði verið í póst- og mannflutningum um Ísafjarðardjúp og var gamall orðinn og ljelegur, strandaði. Voru þá tveir kostir fyrir hendi. annaðhvort að kaupa nýjan bát. eða póst- og fólksflutningar fjellu niður, því menn þar vestra voru ófúsir til að lána eða leigja báta sína til póst ferða. Hv. þm.N.-Ísf. (SSt) er á þeirri skoðun, að þessi kaup, sem gerð voru, hafi eigi verið heppileg, og skal ekki um það deilt. hvort svo hafi verið, en hitt er víst, að umsögn hans um verðmæti bátsins, sem keyptur var, er talsvert villandi. Báturinn var nýr og traustur vel og var áreiðanlega 75 þús. kr. virði eða meira, en hitt getur vel verið, að það hefði mátt komast af með minni farkost. Þó er það til afsökunar í þessu máli, að það var gert ráð fyrir, og eigi að ástæðulausu þá, að strandferðirnar yrðu áfram ófullnægjandi, eins og áður, og báturinn keyptur með það fyrir augum að halda uppi ferðum milli Ísafjarðar og Húnaflóa, sem hann og gerði í fyrstu. Þegar raknaði aftur úr þeim vandræðum, sem verið höfðu á um strandferðirnar, hætti báturinn þeim ferðum. Jeg hygg, að Ísafjarðarkaupstaður, sýslan og nokkrir hreppar hafi lagt fram um 18 þús. kr., og um 20 þús. kr. hafi komið inn frá einstökum mönnum, svo alt hlutafjeð hefir verið nær 40 þús. kr. Flóabátar vorir bera sig lítt í rekstri, og sjerstaklega á það við um þennan bát, sem verður að halda uppi póstferðum um alt Ísafjarðardjúp og norður á Strandir, til þess að halda styrknum, sem veittur hefir verið mest sem póstflutningastyrkur. En skipið er vandað og gott, en hlutfallslega nokkuð dýrt, og því hefir útgerðin ekki borið sig. Það eru því miklar líkur til þess, að alt hlutafjeð sje þegar tapað, og auk þess hefir útgerðin safnað skuldum. Sýslan og bærinn eru í ábyrgð fyrir 50 þús. kr. láni gegn 1. veðrjetti í bátnum, en þar fyrir utan hefir stjórn útgerðarfjelagsins gengið í persónulega ábyrgð fyrir um 25 þús. kr. Eru hjer því sömu ástæður og eigi minni styrks þörf en til Breiðafjarðarbátsins Svans. Þá mætti máske, með allri virðingu fyrir háttv. þingdeildarmönnum, minna á, að ekkert er lagt til vega í þessari stóru sýslu og vel mjólkandi kú ríkissjóðs. Jeg á aðra brtt. á þskj. 484, sem er VIII. liðurinn. Jeg var á móti þeim 7500 kr. styrk til utanfara, sem stjórnin bað um, en með þessa tvo styrki stendur alveg sjerstaklega á. Allir vita, hversu nauðsynlegt Vífilsstaðahælið er, og læknirinn þar er, að áliti háskólaprófessora hjer, góður læknir í þessari grein, sem stendur jafnfætis stjettarbræðrum sínum við slíkar stofnanir erlendis. Nú hefir honum verið boðið á fund með berklalæknum, sem haldinn verður í Noregi í sumar, og mun hann þar geta átt kost á að sjá og heyra margt það, sem síðar gæti orðið Vífilsstaðahælinu, til góðs. Um styrkinn til sagnfræðings er svo ástatt, að þeir dr. Páll Eggert Ólason og dr. Jón Þorkelsson hafa verið með í fundarboðun sagnfræðingafundar í Svíþjóð, og er því sárleiðinlegt, að annarhvor þeirra mæti ekki, enda myndum við síst hafa vansæmd af, hvor þeirra sem mætti fyrir landsins hönd á slíkum fundi. Út af tillögu háttv.fjvn. um, að styrkurinn til húsmæðrafræðslu verði nú borgaður ungmennafjelögunum, þá hefi jeg ekkert við það að athuga, ef húsmæðraskóli Ísafjarðarkaupstaðar getur ekki tekið til starfa á næsta hausti. Árið 1919 var hús það, sem skólinn hafðist við í, selt, og enginn kostur að fá leigt húsnæði annarsstaðar. Húsnæðisleysið hefir valdið því, að enn hefir ekki verið unt að taka kenslu upp aftur. En það er álit margra að það verði þó hægt að sigrast á þeim örðugleikum bráðlega. En yrði nú svo, að kvenfjelagið Ósk á Ísafirði hefði vissu fyrir því, að skólinn geti tekið til starfa á næstkomandi hausti, þá finst mjer ekki rjett, að styrkurinn yrði tekinn og borgaður öðrum.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Það er í raun rjettri óþarfi fyrir mig að taka til máls út af þessum 2 brtt., sem jeg á, því að þær hafa fyr komið til umræðu, og þá tók jeg alt það fram, sem með þurfti. Þar að auki hefir háttv.frsm. (MP) lýst því yfir, að hann og nefndin væru meðmælt þessum brtt. Jeg skal því ekki lengja umræðurnar að neinum mun. Jeg vil þá fyrst minna á, að skýlið austur á Meðallandssöndum er alveg að falli komið, en þetta hefir verið dregið í efa. Jeg tók áður fram, að samkvæmt áliti vitamálastjóri gæti þetta hús ekki staðið til lengdar. Síðan hefi jeg spurt hann um það á ný, og sagði hann þá, að eftir sinni skoðun væri húsið svo hrörlegt, að það þyldi ekki mikla storma, og gæti því fokið þá og þegar, svo það má ekki draga að endurreisa það. Það yrði okkur til skammar, ef það fjelli niður, og ódýrast væri að gera alt í einu, endurbyggja húsið og endurnýja stauraraðirnar. Það hefir verið kvartað yfir því að þýsku stjórninni, að leiðbeiningarmerki fyrir sjómenn væru hjer ekki til, og þótt þau væru til á einstaka stöðum, þá væri þeim ekki haldið við. Jeg verð nú að segja, að þótt slík merki sjeu ekki eins víða og vera þyrfti, þá hlýtur þetta að stafa af röngum fregnum, sem stjórninni hafa borist til eyrna frá einhverjum, sem hafa verið í siglingum í kringum landið, en lítið þekt hjer til. Hin brtt. mín fer fram á, að Þorvaldi stúdent Árnasyni sjeu veittar 3000 kr., til að hjálpa honum að ljúka námi við ullarverksmiðju á Englandi. Fyrst hafði jeg komið fram með brtt. við fjárlagafrv. 1924, að upphæð 8000 kr., því það var sú upphæð, sem Þorvaldur fór sjálfur fram á og taldi nauðsynlega til að geta lokið námi við skólann. Jeg get ekki neitað, að jeg varð fyrir vonbrigðum, er sú tillaga var feld, því jeg hafði ástæðu til að ætla, eftir ummælum ýmsra þm., að hún hefði góðan byr. Jeg bygði á því, að þessi maður hefir ágætt próf, hin bestu meðmæli, og hins vegar hefir komið fram í deildinni sterkur áhugi fyrir því að fá sem fyrst að minsta kosti eina fullkomna verksmiðju hjer, sem auðvitað væri æskilegast að Íslendingur stjórnaði, altjend með tímanum. Jeg varð því fyrir vonbrigðum, er tillagan fjell, en ýmsir þm. komu til mín eftir á og tjáðu mjer, að þeir væru í rauninni þessari fjárveitingu samþykkir, en þeim þætti upphæðin fullhá. Þótt jeg geti ekki verið sammála þeim í því atriði, hefi jeg þó fært upphæðina niður um 2000 kr. Önnur mótbára þeirra var sú, að óþarfi væri fyrir styrkþega að fá upphæðina alla greidda í einu lagi, og væri rjettara, að hún skiftist niður á tvö ár, þannig að aðeins helmingur hennar kæmi nú til greina í aukafjárlögum fyrir 1923. Í þessu atriði er jeg þeim fullkomlega sammála, og þess vegna standa aðeins 3000 kr. í tillögu minni. Verði svo þessi till. samþykt í dag, hefi jeg hugsað mjer að koma fram líkri upphæð í fjárlögunum fyrir næsta ár, þegar þau koma aftur til umræðu í þessari deild. Aðalástæðan fyrir því, að jeg treysti mjer að færa upphæðina niður um 2 þús. kr., var sú, að jeg hefi átt tal við kaupmann þann hjer í bænum, sem einkum mun hafa kostað þennan mann það, sem af er, og hefir hann látið í ljós, að fengi Þorvaldur svona öfluga hjálp hjá Alþingi, væri von um, að það, sem á vantaði, fengist annarsstaðar frá. Vænti jeg því þess, að deildin taki nú vel undir brtt. mína, þannig úr garði búna, og samþykki hana.

Björn Hallsson Jeg ætla ekki að fara að tala um hinar ýmsu brtt., sem fram hafa komið. Til þess bjóðast nógir, enda virðist mjer tíminn ekki leyfa, að miklu sje við bætt. Jeg vil aðeins vekja athygli háttv. deildar á einni brtt., er jeg hefi borið fram ásamt hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), sem sje um endurgreiðslu á byggingarkostnaði til skógræktarstjóra Hallormsstaðarskógar. Jeg býst við, að háttv deild muni eftir, að háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefir áður flutt till. í þessa átt, en sem var feld hjer áður, og skal jeg því ekki endurtaka þau rök, sem hann færði fyrir þessu máli, en vísa til þeirra. Jeg held, að það hafi verið mistök og misskilningur hjá háttv. deild, er hún feldi þessa till. við 2. umr., því að hún er á svo rjettmætum rökum bygð. Ferðamannastraumurinn er mjög mikill á heimili þessa manns vegna þess fræga Hallormsstaðaskógar, en erfitt að taka á móti mörgum gestum vegna húsnæðisskorts. En það er kunnugt, að Hallormsstaðarhjón eru einstaklega gestrisin, og fólkið á heimilinu gengur oft úr rúmum til að geta hýst gesti og látið fara sem best um þá. Hins vegar eru laun hans lág, 1200 kr. og hann á að hafa frítt húsnæði; virðist þá ranglátt að láta hann leggja fje til þeirra húsabóta, sem hann á að hafa frí til afnota sem uppbót á launum. Jeg vænti þess, sem sagt, að deildin taki þessu máli nú vel, og það því fremur, sem við höfum lækkað upphæðina úr því, sem fyrst var farið fram á, og meira en skógræktarstjórinn hefir lagt út til húsabóta. Um hinar brtt. skal jeg ekki fjölyrða, en læt mjer nægja að skýra frá afstöðu minni til þeirra með atkvæði mínu, þegar að því kemur. Þessu þingi mundi seint verða slitið, ef allir þm. töluðu um hvert atriði, sem fram kemur. En í fám orðum vil jeg taka það fram, að mjer þykir þessi fjáraukalög orðin ískyggilega há, þó ekki bætist við alt, sem farið er fram á í þessum brtt., sem nú eru til meðferðar. Mun jeg greiða atkvæði á móti þeim sem allra flestum.

Lárus Helgason Jeg ætla ekki að tefja umræðurnar mikið. Háttv. frsm. (MP) hefir lýst því yfir, að nefndin væri hlynt þessari einu brtt., sem frá mjer er komin. Jeg er þar líka í fullu samræmi við tillögur landlæknis í því máli; hann hefir skýrt mjer frá, að hann væri þessu fyllilega samþykkur og gæti gefið því sín bestu meðmæli. Það er vitanlegt öllum hv.þm., að víða eru erfiðar samgöngur hjer á landi, en óvíða eins og í Skaftafellssýslunum. Þar er því þörfin alveg óumflýjanleg fyrir slíkt, sem till. fer fram á. Enda hafa hjeraðsbúar sýnt það, að þeir finna til nauðsynjar þess, að sjúkraskýli komist upp í hjeraðinu, þar sem þeir hafa þegar hafist handa til þess að byggja læknisbústað og sjúkraskýli í sambandi við hann. Vil jeg svo ekki fjölyrða meira um þetta, en vona, að háttv. deild sjái, hve brýn þörf er að hrinda þessu máli í framkvæmd.

Þorleifur Guðmundsson Jeg á eina brtt. á þskj. 482, þar sem farið er fram á, að Alþingi veiti ekkju Pjeturs Guðmundssonar, kennara á Eyrarbakka, lítilsháttar styrk. Jeg get búist við, að háttv. deild finnist það ekki efnilegt að fara að veita barnakennaraekkjum styrk, því að þær sjeu svo margar og fordæmið mundi draga dilk á eftir sjer. En hjer er ekki verið að tala um nein varanleg fjárframlög, heldur styrk fyrir eitt einasta ár. Svo stendur hjer alveg sjerstaklega á, að hjer er verið að fara fram á, að ekkja þessi fái að halda styrk þeim, er manni hennar hafði verið veittur hjer undanfarin ár í fjárlögum. Hefi jeg borið þetta fram sjerstaklega vegna þess, að þessi framliðni maður bað mig sjerstaklega um áður en hann dó, að ekkjan fengi að halda þessum styrk að minsta kosti þetta ár. Kona þessi er bláfátæk, á 4 börn innan við fermingaraldur og á engan að. Barnakennarinn, maður hennar, gegndi störfum þeim í 31 ár, og var talinn að hafa rækt þau vel. Síðan misti hann heilsuna og lá rúmfastur tvö síðustu árin, og naut þá þessa styrks. Get jeg því vænst, að hv. deild haldi áfram þetta ár, til þess að hjálpa henni yfir örðugasta hjallann; því að úr því fara börn hennar að komast upp og geta unnið fyrir sjer og hjálpað henni. Jeg vona, að háttv.þm. vilji líta sanngjörnum augum á þessa málaleitun og samþykki þennan styrk, og jeg trúi ekki öðru en að háttv.þdm. samþykki þessa lítilfjörlegu upphæð til þess að bæta úr ítrustu þörf fátækrar ekkju, til þess að ljetta henni byrðina, þó ekki sje nema yfir sárasta sorgarárið.

Pjetur Ottesen Jeg á hjer eina brtt., sem jeg ætlaði að segja fáein orð um, viðkomandi Hvítárbakkaskólanum. Jeg hafði brtt. mína upphaflega þannig, að frestur á afborgunum á viðlagasjóðsláni skyldi vera leyfður um 5 ára skeið, en nú hefi jeg fært það niður í 3 ár, í samræmi við álit háttv.fjvn., enda hefir hún nú heitið mjer fylgi sínu í þessum efnum. Það er kunnugt, að alþýðufræðslan hefir yfirleitt átt vinsældum að fagna á Alþingi, og hefir það sýnt fullan skilning á nytsemi alþýðufræðslunnar, bæði með styrkveitingum til alþýðuskóla og öðru. Árið 1920 keyptu Borgfirðingar Hvítárbakkaskólann, jörðina með skólahúsum og búi, af Sigurði Þórólfssyni, sem var stofnandi skólans og rak hann um mörg ár. Kaupverðið var 50 þús. kr., en þar að auki fór mikið fje í viðgerðir á skólahúsinu, endurbætur á áhöldum o. fl., og nam sá kostnaður fyrsta árið 25 þús. kr. Það var strax gengist fyrir hlutafjársöfnun í hjeraðinu, og er hlutafjeð nú 29500 kr. Þá fjekk skólinn árið 1921 20 þús kr. lán úr viðlagasjóði. Mismunurinn á kaupverði skólans, að viðbættum endurbótakostnaði, kr. 75 þús., og hlutafjenu, viðlagasjóðsláninu og halla, sem orðið hefir á rekstri skólans, sem alt er til samans 44 þús. kr., er því 31 þús. kr. Þetta fje er nú alt í skuld, í víxlum, sem hvílir á stofnendum og stjórnendum skólans, og það gefur að skilja, að það er mjög erfiður róður að búa undir svona miklum og óhagfeldum lánum, og það á jafnerfiðum tímum eins og nú standa yfir. Nú hefir stjórn skólans leitað til þingsins og farið fram á 20 þús. kr. viðbótarlán úr viðlagasjóði og 14000 kr. árlegan styrk. Háttv. fjvn., sem nú eins og fyr hefir sýnt alþýðuskólunum fullan velvilja, meðal annars með því að hækka styrkinn til þeirra, hefir þó ekki sjeð sjer fært að leggja til, að viðlagasjóðslánið verði veitt, sjerstaklega með tilliti til þess, að stjórnin hefir þrásinnis lýst yfir, að ekkert fje væri nú fyrir hendi til útlána, svo að það þýddi ekki neitt. í stað þess leggur fjvn. til, að stjórninni sje veitt heimild til að ábyrgjast alt að 15000 kr. láni til skólans, og ætti sú ábyrgð að gera það kleift að fá handa skólanum lán með sæmilegum kjörum. En hins vegar hefir nefndin ekki sjeð sjer fært að veita umbeðna styrkupphæð á nafn skólans sjerstaklega, og get jeg raunar vel skilið það, því sú regla er nú upp tekin um þennan styrk til alþýðuskólanna, að veita ákveðna upphæð til þeirra allra, er stjórnin skifti svo á milli þeirra. Jeg vænti þess, að háttv. deild taki vel tillögum nefndarinnar um þessa ábyrgðarheimild, og jafnframt tillögu minni um þriggja ára afborgunarfrest á viðlagasjóðsláninu. Jeg vona, að háttv. deildarmenn geri sjer ljósa grein fyrir, hversu örðugt sje að halda uppi skólanum undir þessum kringumstæðum; en hjeraðinu er mjög umhugað um þessa menta- og menningarstofnun, sem mjög vel hefir svarað tilgangi sínum og borið góða raun, ekki einasta fyrir hjeraðið, heldur landið alt, því skólinn er sóttur hvaðanæfa af landinu. Skólinn hefir verið mjög heppinn með kenslukrafta. Hefir skólastjórnin verið með fyrirmyndarbragði, enda er skólastjórinn fjölmentaður, víðsýnn og sjerlega áhugasamur. Þessi aðstoð ríkisins, sem hjer er farið fram á, ljettir mikið undir til að fleyta stofnuninni yfir verstu örðugleikana.

Jón Baldvinsson Jeg á hjer eina brtt., sem er að finna á þskj. 484. Eins og kunnugt er, var feld við síðustu umræðu upphæðin, sem verja skyldi til utanfararstyrks, en ýmsar umsóknir liggja fyrir þinginu frá mönnum, sem ætla að sigla í ýmsum erindagerðum, ýmist til að sækja fundi eða annað því um líkt. Frá mjer kemur nú brtt. um utanfararstyrk, sem er að vísu lág upphæð, enda hefi jeg reynt að klípa utan af henni eins og frekast mátti og eins og jeg hefi sjeð, að aðrir hafa neyðst til að gera. Íslendingar hafa lengst af verið bókmentaþjóð og þeir tóku prentlistina í þjónustu sína fyr en margar aðrar þjóðir, sem þó áttu hægra aðstöðu með það. Fyrsta prentsmiðjan, sem hjer var, leysti verk sín prýðilega af hendi. Má þar til nefna prentun á Guðbrandarbiblíu og fleiri ritum, sem um líkt leyti voru gefin út. Er prentunin á biblíunni talin snild. Þessu hnignaði þó dálítið síðar og náði sjer tæplega fyr en með landsprentsmiðjunni, sem leysti prentanir vel af hendi. Ein tegund prentunar var það, sem jafnan var gert lítið að, en það var mynda- og litprentun. Þurfti flest í þeim efnum að sækja til útlanda, þar til skömmu eftir síðustu aldamót. En þá má segja, að hefjist nýtt tímabil í sögu prentlistarinnar hjer á landi. Og það tímabil hefst með sænskum manni, sem hingað kom til lands. Hann flutti fullkomna þekking á þessu inn í landið, og hefir hann síðan leyst hjer af hendi allskonar mynda- og litprentun, sem fullkomlega hefir jafnast á við það, sem annarsstaðar er best. Ýmsar myndaprentanir hans hafa fengið hrós erlendis, fyrir það, hvað vel þær sjeu prentaðar, og man jeg þar eftir mynd, sem prentuð var í æfisögu Pjeturs biskups. Þeir, sem kunnugir eru, vita, að hjer á landi hafa verið leystar af hendi óteljandi litprentanir, svo sem hlutabrjef o. m. fl., og hefir þessi maður allra manna mest unnið að því, og svo þeir, sem hann hefir kent. Höfum vjer því ekki þurft að sækja þessa vinnu út úr landinu, og auk þess hefir hún fengið á sig íslenskan blæ. Það er ekki einungis, að manni þessum sje sýnt um að fara með öll tæki, sem þessari iðn tilheyra, heldur er handsnilli hans og við brugðið. Hefir hún oft komið að góðu haldi, þar sem svo erfitt hefir verið að ná í öll myndamót, og áður var um svo langan veg að sækja til þeirra verksmiðja, sem þau framleiða. Þessi maður, herra Emanúel Corte yfirprentari, hefir nú sótt um styrk til þess að fara á prentlistarsýningu, sem halda á í Gautaborg nú í vor, aðallega til þess að kynna sjer nýtískuaðferðir í frímerkja- og peningaseðlagerð. Af vottorðum þeim, sem jeg mintist á við 2. umræðu, sjest glögglega, hvert álit kunnugir hafa á manni þessum Jeg þarf ekki lengra að leita en til stjórnar Landsbankans, sem látið hefir prenta peningaseðla undir yfirumsjón þessa manns, og enda þótt þeir sjeu ekki af fullkomnustu gerð, eru þeir þó eins vel gerðir og samskonar seðlar annarsstaðar. Þá hefir og ríkið látið hann prenta stimpilmerki, og var það áreiðanlega landinu stórhagur. Mætti svo lengi telja. Jeg veit, að allir, sem þekkja herra Cortes, vita, að þó að tíminn sje naumur, sem hann fær dvalið í Gautaborg, þá muni hann þó á þeim tíma komast yfir að kynna sjer nýtísku aðferðir við skrautprentun og fleira og færa sjer í nyt þá verklegu þekkingu, sem þarna verður hægt að nema. Og engan mann hjer á landi þekki jeg hæfari til þessa en einmitt hann. Vænti jeg, að hið háa Alþingi láti nú sjást, að það vilji hlynna sem mest að því, að sem allra flest störf sjeu unnin í landinu sjálfu. Jeg þarf svo ekki að fjölyrða frekar um þetta atriði. Jeg veit, að flestir hv.þm. eru mjer hjer sammála, er þeir hafa lesið skjöl þau, sem umsókn þessari fylgja og liggja fyrir þinginu.

Jakob Möller Jeg þarf ekki að tala mikið um brtt. mínar. Helst væri það þá brtt. á þskj. 491, sem gera þyrfti grein fyrir. Ástæðan fyrir því, að hún er fram komin, er sú, að nú fyrir skömmu - 28. apríl síðastl. - kom símskeyti til forsætisráðherra frá sendiherra okkar í Kaupmannahöfn, þess efnis, að sænski sendiherrann þar byði, fyrir hönd þjóðar sinnar. Íslendingum að senda mann á allsherjar blaðamannafund, sem halda á í Gautaborg um miðjan júní næstk. Þetta boð afhenti forsætisráðherra síðan formanni Blaðamannafjelagsins, og var í því fjelagi rætt um möguleikana til að verða við því. Niðurstaðan varð sú, að það myndi ókleift án styrks. Það hefir tíðkast oft áður, að menn væru styrktir til svipaðra ferðalaga, enda eru ferðalög þau mjög dýr, svo langan veg, og efni einstakra manna, a. m. k. úr þeirri stjett, leyfa það ekki. Að öðru leyti ætla jeg ekkert að „agitera“ fyrir þessari styrkveitingu, enda mun málið talið mjer of skylt til þess, þó að jeg ljeti tilleiðast að flytja þessa till., sem var jafnframt vegna þess, að jeg tel landinu varla vansalaust að sinna ekki svo ágætu boði. Þess eins vil jeg þó geta, að ekkert hefir verið ákveðið um það, hver færi, þó að til kæmi. Þá á jeg ásamt öðrum háttv.þm.brtt. á þskj. 484. Í raun og veru hafa þær sjest áður, en í öðru formi. Kom okkur saman um, að misskilningur hlyti að valda því, að svipaðar till. voru feldar hjer áður. Till. um styrkinn til Good-Templara hefir að vísu ekki verið borin upp í sambandi við fjáraukalög áður, en í þessa árs fjárlögum er þeim ætlaður 3000 kr. styrkur. Þetta er svo lítið, að reglan kemst engan veginn af með það til nauðsynlegustu starfa. T. d. gefur hún blað út, sem fer fjarri að borgi sig. Jeg er þess fullviss, að þessi hv. deild metur starf þessarar reglu svo mikils, að hún fellir ekki þessa brtt., síst nú, eftir að bannlagabreytingin er komin á, og þörf reglunnar því meiri en ella. Þá er styrkurinn til Kvenrjettindafjelagsins, til að koma á allsherjarfundi fyrir kvenfólk hjer í Reykjavík nú í sumar. Jeg skildi ekki atkvgr. um þessa fjárveitingu við síðustu umr. Hygg jeg, að hún hafi verið sprottin af vangá; menn hafi ekki athugað, hvað hjer var um að ræða. Ætlunarverk þessarar samkomu er m. a. að sýna konum utan af landi, hvernig nota beri allskonar nýtísku tæki, og þá sjerstaklega rafmagnstæki, nýjustu prjónavjelar, enn fremur kynna þeim framfarir, sem hjer hafa orðið í ýmsu því, er að bústjórn lýtur, o. s. fv. Má öllum vera ljóst, að mikið gagn getur orðið að því að vekja áhuga á slíkjum tækjum, og eins hitt, að hjer er notkun þeirra víðtækari en víðast annarsstaðar á landinu. Enn fremur er í ráði að þarna verði fluttir fyrirlestrar, og hafa mætir menn heitið þar aðstoð sinni, svo sem prófessorarnir Guðmundur Finnbogason og Sigurður Nordal, Einar Helgason garðyrkjufræðingur o. fl. En af öllu þessu leiðir kostnað, sem sanngjarnt væri, að ríkið hjálpaði til að standast.

Eiríkur Einarsson Jeg á eina brtt. á þskj. 491, um styrk til sjúkrahúss og læknisbústaðar í Grímsneshjeraði, 3000 kr., eða 1/3 kostnaðar. Þessari till. hefir verið vel tekið, m. a. af hæstv. forsætisráðherra (SE). Einnig mun hv.fjvn. yfirleitt hlynt þessari fjárveitingu, enda þótt háttv.frsm. (MP) vildi hvorki segja af eða á að svo stöddu máli, vegna þess að ummæli landlæknis vöntuðu. Jeg hefi nú spurt landlækni álits, og gaf hann það svar, að sitt „princip“ væri að styrkja ekki læknisbústaðabyggingar eingöngu, heldur hvorttveggja í senn, sjúkraskýli og læknisbústað. Nú er hjer svo ástatt, að læknisbústaðurinn er kominn upp og sjúkraskýlið er í smíðum. Hefir verið áætlað, að það yrðu 2–3 haganlega útbúnar stofur. En nú vantar fje. Hjeraðið getur ekki lagt meira af mörkum, og stendur auk þess í skuld fyrir læknisbústaðinn. Jeg átti nýlega tal við hjeraðslækninn, og kvað hann bæði sjer og öðrum hjeraðsbúum mikið áhugamál, að skýlið kæmist upp hið fyrsta. Þá heimilaði landlæknir mjer að hafa það eftir sjer, að hann væri því sjerstaklega fylgjandi, að Grímsneshjerað fengi þennan 3000 kr. styrk, vegna þess að hjeraðsbúar hafi lagt sjerlega mikið á sjálfa sig í þessu máli. Og er það rjett. Þegar Skúli læknir í Skálholti sagði af sjer, keyptu þeir jörðina Laugarás, sem var mjög vel fallin til læknisbústaðar og sjúkraskýlisbyggingar, vegna lauganna, sem má nota á svo margvíslegan hátt. Ennfremur hafa þeir bygt staðinn, sem var í mestu niðurníðslu, og auk þess byrjað á sjúkraskýli, svo að margt mælir með því, að ríkissjóður hlaupi undir bagga með þeim, er vitanlega hafa framkvæmt þetta meira af vilja en mætti. Væri síst maklegt að láta þá gjalda þess, að þeir fengu nokkurn styrk, þá er þeim var selt Geysishúsið við vægara verði en annars kynni að hafa fengist. Mun óhætt að fullyrða, að nóg vantar samt, þó að þeir hafi fengið þar nokkrar spýtur með sanngjörnu verði. Það er langt frá því, að jeg ætli að andmæla þeirri till.háttv.þm. V.-Sk. (LH), að 10000 kr. sjeu veittar til læknisbústaðar á Síðu, en jeg vil aðeins benda á það, að stórum fer jeg vægara í sakirnar, er jeg bið aðeins um 3000 kr., og það til framkvæmda, sem komnar eru langt áleiðis.

Benedikt Sveinsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram eina brtt. í þá átt að heimila landsstjórninni að verja alt að 10 þús. kr. til rannsókna á eldsumbrotum. Það er alkunna, að í öndverðum októbermánuði síðastl. voru eldgos svo stórfeld í Vatnajökli, að sáust víðast af landinu og var öskufall víða, en þó einkum í Hornafirði. Samtímis gosi þessu voru og jökulhlaup á Skeiðarársandi, og er talið víst, að þau hafi stafað af þessum eldsumbrotum, enda telja vísindamenn, að jökulhlaup þar stafi að jafnaði af eldsumbrotum. En upptök eldsumbrota á þessum slóðum hafa aldrei verið rannsökuð vísindalega, enda ríkir svo megn vanþekking um þessi efni, að blöðin hafa jafnvel blandað saman eldsumbrotunum í byrjun okt. síðastl. og þeim, sem urðu í nóv. og desember í Öskju í Dyngjufjöllum, jafnvel þótt 160–180 km. sjeu þar á milli. Auðvitað geta menn fundið gosstaði með því að miða frá tveim fjarlægum stöðum, svo að miðin skerist um eldsupptökin, og á þann hátt hafa menn fundið, að gosið í októberbyrjun muni hafa verið í svonefndum Svíagíg, norður af Grænafjalli í námunda við Hágöngur. Er það feikna mikill gígur, sem Svíar tveir, Hakon Wadell og E. Ygberg. fundu sumarið 1919 og kendu við sig. Hann er 71/2 km. á lengd, 5 km. á breidd og 80–100 m djúpur. Var hann þó mjög hulinn jökli, er Svíarnir voru þar. Segja þeir Svíarnir, að hlaupið í Skeiðarárjökli árið 1903 hafi stafað af gosi í þessum gíg. Að vísu eru mjög tíð eldsumbrot á ýmsum stöðum þar norður í Vatnajökli, en þessi gígur er í miðjum jöklinum, þó þeim megin, er suður veit, og hljóp jökullinn því suður á bóginn, er gosið varð síðastl. haust, og uxu vötn þar, en ekki þau, sem fara í norður úr jöklinum. Gos þetta hófst í byrjun okt. síðastl., eins og áður er sagt, og segir sagan, að maður nokkur á Hjeraði hafi jafnvel sjeð reyk 28., sept., en hæst stóð gosið 4. okt., og þá daga var hlaupið mest í Skeiðarárjökli. Nokkru síðar kom upp eldur í Öskju og varð mestur 17. nóv. og síðar 26. nóv. Þær slóðir eru víðfrægar síðan gosið mikla varð 1875, þegar öskufall barst til Svíþjóðar og jafnvel enn fjarlægari landa. Askja og nágrenni hennar hefir líka verið allvel rannsökuð af vísindamönnum. Fyrst var það danskur maður, próf. Fr. Johnstrup, sem rannsakaði þessar stöðvar. Síðan komu Þjóðverjar tveir, Rudloff og v. Knebel, sem gerðu þar mjög miklar rannsóknir, en druknuðu báðir í Öskjuvatni árið 1907. Árið eftir kom enn þýskur vísindamaður, dr. phil. Hans Reck, meðfram til að leita líka þessara tveggja landa sinna, og hefir hann gefið út merkilegt rit um þessar stöðvar, að mestu eftir handritum v. Knebels. Það hefir komið í ljós við þessar rannsóknir, að miklar breytingar, sem sjálfsagt stafa af nýjum eldsumbrotum, hafa orðið þarna frá 1875 og til síðustu ára. En eftir gosið í vetur hefir þetta mikla eldsumbrotasvæði ekki verið rannsakað til hlítar. En það er góðra gjalda vert, að Mývetningar þrír, undir forystu Þórólfs Sigurðssonar frá Baldursheimi, fóru þangað suður til athugunar á gosinu öndverðan desembermánuð. Veður fengu þeir ágætt og sáu mjög mikil vegsummerki eftir eldsumbrotin, en vantaði, sem vonlegt var, tæki og kunnáttu til nákvæmra mælinga og rannsókna. Hafa þeir Þórólfur farið að dæmum eldri Mývetninga og annara Þingeyinga, er sýnt hafa mikinn áhuga í þessum efnum og áður rannsakað eldsumbrot þar nyrðra, bæði í Öskju og Sveinagjá á Mývatnsfjöllum. Má í þessu sambandi sjerstaklega geta Hallgríms, Jónassonar, bróður Hermanns fyrrum alþingismanns, sem hefir ritað af mikilli snild um gosin í Sveinagjá 1875, og er sú ritgerð prentuð, í ferðasögu prófessors Þorvalds Thoroddsens. Af því, sem hjer var sagt, geta menn sjeð, að landssvæðið kringum Öskju er talsvert rannsakað, en vegna umbrotanna í vetur er nauðsynlegt að rannsaka það nú enn á ný. En hvað sem því líður, að frekari rannsókn mætti kannske bíða þar, þá er brýn nauðsyn að rannsaka eldsumbrotin í Vatnajökli, og það þegar á þessu sumri; annars er hætta á, að jökull sígi yfir umbrotasvæðið. Þær eldstöðvar eru hinar stórkostlegustu á Íslandi, gos þar mjög tíð að fornu og nýju, og líklega sömu stöðvar, sem nefndar eru „við Grímsvötn“ í annálum, en hafa aldrei verið rannsakaðar, nema þá af þeim tveim Svíum, sem jeg gat um áður, en þó eru miklar líkur til þess, að eldurinn hafi verið víðar í sömu eldlínu en í Svíagíg einum. Mjer virðist ekki í annað hús að venda en til Íslendinga sjálfra nú, eftir að landið er orðið sjálfstætt ríki, að þeir hlutist til um, að eldstöðvar þessar verði rannsakaðar. Vera má, að einhver segi, að slík rannsókn sje hjegóminn einber, þar sem hún gefi ekki beinan arð af sjer í fjármunum, en þegar athugað er, hversu gífurleg áhrif eldgos hafa haft á allan hag manna hjer á landi, þá virðist mjer megnasta sinnuleysi að ganga fram hjá tækifærum til að afla sjer þekkingar á þeim, jafnvel þótt enginn geti búist við, að hægt sje að aftra þeim á nokkurn hátt. Það hlýtur að vera mjög mikils vert að þekkja gosstöðvarnar og eðli gosanna á hverjum stað, til þess að vita sem gerst, hverra afleiðinga sje af þeim að vænta. Landið hefir einu sinni - í Móðuharðindunum 1783–84 - nær lagst í eyði vegna eldgosa, og fjekst engin full þekking um upptök þeirra eldgosa fyr en Þorvaldur Thoroddsen kom til sögunnar. Jeg hefi nú stuttlega gert grein fyrir þessari brtt. minni og vænti þess, að hún verði samþykt, enda undarlegt, ef menn vilja ekki kynnast nánar svo örlagaþrungnum náttúrufyrirbrigðum. Jeg kveð ekki á um, hvort heldur íslenskir menn eða erlendir skuli framkvæma þessa rannsókn. Þykir mjer þó líklegt, að til þess verði fengnir útlendir vísindamenn, helst frá Þýskalandi, því að jafnvel þótt kostur kunni að vera á vel færum innlendum mönnum í þessu efni, þá er þó vafasamt, hvort þeir hafa nauðsynleg áhöld, þau sem bestu sjerfræðingar nota. Jeg býst ekki við, að neinn beri mjer á brýn, að hjer sje um hreppapólitík að ræða, því að jafnvel þótt eldsvæðið liggi ekki allfjarri kjördæmi mínu, þá eru önnur kjördæmi þó enn nær, enda er þetta mál, sem varðar alla alþjóð.

Pjetur Ottesen Jeg ætla aðeins að minnast á tvær brtt. Ætlaði jeg að gera það áðan, er jeg talaði fyrir brtt. minni um Hvítárbakkaskólann, en fjell frá því þá, af því að hæstv.forsrh. (SE) var ekki viðstaddur. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 484, IX,b, frá fjárveitinganefnd, um að veita Jakobi Thorarensen 800 kr. til ritstarfa. Brtt. þessi er komin fram af því, að mjög megn óánægja hefir verið út af því, hvernig styrknum til skálda og listamanna var úthlutað á þessu ári. Og þá sjerstaklega af því, að Jakob var algerlega settur hjá, því að hann er alment álitinn þróttmestur og tilþrifamestur hinna yngri skálda. Þykir því undarlegt, að stjórnin skyldi líta svo á þennan hæfileikamann, að gera hann alveg afskiftan, og þá sjerstaklega þegar litið er á, hvernig styrknum yfirleitt var úthlutað; 6 söngnemum er veittur hann, og eru þeir að tölunni til 1/3 hinna hamingjusömu manna, sem styrkinn fá; þeir, sem styrksins njóta, eru víst 18 alls. Jeg skal vitanlega ekkert segja um verðleika þessara manna, en manni verður þó á að halda, að rjettmætt hefði verið að skjóta t. d. einhverjum þeirra til hliðar, svo ekki hefði þurft að ganga alveg fram hjá Jakobi Thorarensen, úr því að skáldin voru þá ekki algerlega gerð afskift af styrknum. Annars skal jeg taka það fram, að jeg er alls ekki fýsandi að hækka skálda- og listamannastyrkinn; jeg hefi altaf verið á móti því að verja svo miklu fje í þessu skyni. En mjer finst alls ekki mega ganga fram hjá þessum manni, úr því á annað borð verið er með þessar styrkveitingar; því jeg er fullviss um, að hann hefir fulla verðleika til að ganga fyrir mörgum þeim, er styrkinn fengu. Þá vil jeg minnast á brtt. 11 á þskj. 491, frá háttv. 1. þm. Árn. (EE), um 3 þús. kr. til sjúkraskýlis og læknisbústaðar á læknissetrinu Laugarási í Grímsneshjeraði. Það var upplýst hjerna á dögunum, að Grímsnesingar hefðu ekki farið varhluta af styrk úr ríkissjóði til þessa læknisbústaðar, síður en svo, þar sem fyrv. fjármálaráðherra (MagnJ) seldi þeim Geysishúsið fyrir svo lítið verð, að salan á því er orðin að hneykslismáli. Það eina, sem fært hefir verið til málsbóta fyrir sölunni, var það, að þetta hefði verið styrkur til þess að koma þessu sjúkraskýli og læknisbústað upp, og þetta hefir verið margviðurkent af þeim báðum. háttv. 1. þm. Árn. (EE) og fyrv. fjrh. (MagnJ). Enda sjest þetta ljóslegast á því, að hv. fjárveitinganefnd, sem annars er velviljuð því, að veita liðsinni til að koma upp sjúkraskýlum, hefir ekkert viljað veita til þessa sjúkraskýlis. af því að hún hefir litið svo á, að þetta væri nógur styrkur.

Forsætisráðherra (SE): Það var eitt atriði í ræðu háttv.þm. Borgf. (PO), sem jeg get ekki látið vera að mótmæla strax, en það var, að stjórnin hefði ekki álitið Jakob Thorarensen verðan skáldastyrks. Þetta er nefnilega alveg öfugt við það, sem jeg hefi haldið fram, því að jeg hefi einmitt sagt, að ætti jeg að ráða um úthlutun þessa styrks næsta ár, þá skyldi bæði þessi maður og Stefán frá Hvítadal fá hann, því að jeg tel þá báða góð skáld, sem eigi viðurkenningu skilið. Annars þótti mjer undarlegt, þegar hv.þm. (PO) var að tala um styrk þennan sem námsstyrk, því að til þessara manna getur ekki verið um slíkan styrk að ræða, heldur einungis verðlaun eða viðurkenningu. Og eigi að veita slík verðlaun öllum, er talist geta góð skáld, þá þarf að hækka styrk þennan. Og ætlist háttv.þm. Borgf. (PO) til, að verðlaun þessi sjeu veitt á hverju ári, þá þarf hann að koma með tillögu um að hækka upphæðina að miklum mun. Jeg skyldi síst vera á móti því, því að enginn hefir fundið það betur en jeg, hversu lítill styrkur þessi hefir verið, þegar átt hefir að fara að úthluta honum. Annars þarf að leggja annan mælikvarða á námsstyrkina en þá styrki, sem veittir eru í viðurkenningarskyni, og eigi að veita þá á hverju ári, þá þarf að setja þá í aðra grein í fjárlögunum. Ef litið er á, hvernig styrk þessum hefir verið úthlutað, þá er ekki hægt að segja, að nokkur óverðugur hafi fengið hann, en margir ekki fengið hann, sem hans voru þó maklegir, af því fjeð vantaði.

Stefán Stefánsson Jeg á hjer 2 brtt. á þskj. 484. er báðar snerta sjóvarnargarðinn á Siglufirði. Jeg flutti þær við 2. umr. fjáraukalaganna hjer í þessari hv. deild, en tók þær þá aftur, af því að hv. fjárveitinganefnd flytti þá einnig brtt., er gengu í þá átt, að framlag Siglufjarðarkaupstaðar skyldi vera helmingur af kostnaðinum. En báðar brtt. mínar miðuðust við 1/3, eins og gert var ráð fyrir í stjórnarfrv. Nú flyt jeg þær því aftur, í samræmi við það, sem samþykt var við 2. umr., þar sem ákveðið var, að Siglufjarðarkaupstaður legði fram 1/2 byggingarkostnaðar garðsins, og legg til, að kaupstaðurinn taki að sjer viðhaldið eftir sömu hlutföllum. Samkvæmt þessu fer jeg einnig fram á, að lánið til byggingar sjóvarnargarðsins sje hækkað úr 15 þús. kr. upp í 30 þús., sem er þá helmingur væntanlegs byggingarkostnaðar. Jeg vona fastlega, að háttv. deild taki vel þessum brtt. mínum og sjái, að það er ekki frekt í sakirnar farið, þó að ætlast sje til, að landið leggi fram helming byggingar- og viðhaldskostnaðar, þegar tekið er tillit til þess, hve illa verk þetta hefir gengið, sem eingöngu má um kenna verkfræðingum þeim, er stjórnin hefir látið sjá um framkvæmdina. Þess vegna mælir engin sanngirni með því, að Siglufjarðarkaupstaður leggi meira fram en þennan umrædda helming. Þá hefir verið minst á, að Sauðárkróksbúar þurfi að leggja meira fje fram til þess að viðhalda landi kauptúnsins. En svo er alls ekki, því enn sem komið er hafa þeir ekki þurft að leggja fram eins mikið fje til þess að viðhalda landi kauptúnsins á Sauðárkróki eins og Siglfirðingar þurfa að leggja fram til þessarar byggingar, og eftir öllum líkum að dæma, til að viðhalda landi kaupstaðarins, eða öllu rjettara til viðhalds garðinum. Auk þess eru lóðirnar á Sauðárkróki leigðar til lífstíðar, en allmargar lóðir á Siglufirði til tiltölulega skams tíma. En svo er hættan líka meiri á því, að land Siglufjarðar brotni upp en land Sauðárkróks, og þarf því sennilega margfalt meira fje til þess að verja það. Jeg vænti því, að háttv.þm. líti með sanngirni á þetta mál og samþykki brtt. mínar á þskj. 484.

Bjarni Jónsson Jeg á hjer nokkrar smátillögur, þrjár að jeg held. Ræðir sú fyrsta um það, að hið háa Alþingi veiti lítinn viðbótarstyrk á yfirstandandi ári til alþýðufræðslu Stúdentafjelagsins. Er nú þegar sloppið upp það fje, sem veitt var í þessu skyni, enda var upphæðin aldrei stór, en þetta er mjög bagalegt fyrir þá sök, að besti fyrirlestrartíminn er eftir, nefnilega tíminn frá haustnóttum og til jóla. Helsta og raunar eina tekjugrein fræðslunnar er inngangseyririnn. Ræður það að líkum, að mjög er misjöfn aðsóknin: er mest undir því komið, hversu veljast fyrirlesarar og fyrirlestrarefni, og sjeu lúðrar þeyttir eða þess háttar samtímis fyrirlestrunum, er eigi við öðru að búast en að skaði verði að þeim meiri en annars. Viðleitni okkar hefir verið sú, að fá jafnan hina bestu menn til fyrirlestrahaldsins, en sökum þess, hve erfitt hefir verið með fjárveitingar, hefir ekki verið hægt að koma fræðslunni í eins gott horf og æskilegt hefði verið. Það hefir t. d. reynst lítt mögulegt að senda menn út um sveitir í þessu skyni, því jafnan hefir vantað fje til að greiða með ferðakostnaðinn. Verður því þar að sæta færi, að fá menn, sem annaðhvort eru á staðnum eða eiga leið þar um, til að halda fyrirlestrana. Skal jeg t. d. geta þess, að síðastliðinn vetur var mjer símað austan af Hjeraði og jeg beðinn að útvega fyrirlesara á námsskeið, sem halda skyldi á Eiðum. En því varð auðvitað ekki við komið, nema hægt væri að losast við ferðakostnaðinn. Símaði jeg svo til tveggja presta í Fljótsdalshjeraði og bað þá að halda fyrirlestrana. Sýnir þetta ljóslega, að það er undir hendingu komið, hvern veg fyrirlestrahaldi úti um landið er háttað. Skal jeg nú gefa mönnum yfirlit yfir alþýðufræðslu Stúdentafjelagsins árin 1921 og 1922. Árin 1921 og 1922 hafa tekjur og gjöld alþýðufræðslu Stúdentafjelagsins jafnað sig upp með rúmum 3000 kr. Árið sem leið var ríkissjóðstillagið 1500 kr. Tekjur af fyrirlestrunum voru um 1600 kr., því nær eingöngu úr Reykjavík. Svarar því, að þessar 1600 kr. hafi gengið til að launa fyrirlesurum, en ríkissjóðstillagið hafi farið til að greiða annan kostnað, svo sem húsaleigu, ferðakostnað, skýringarmyndir (skuggamyndir), auglýsingar o. fl. Umsjónarstarf fræðslunefndarinnar var ókeypis. Fyrirlestrar hafa á árinu sem leið verið 21. Þar af hafa 12 verið fluttir í Reykjavík, en 9 utan Reykjavíkur. Fluttu þá þessir menn: Dr. Alexander Jóhannesson (1), Ásgeir Ásgeirsson kennari (4). dr. Ágúst H. Bjarnason próf (1), Barði Guðmundsson (1). Bjarni Jónsson frá Vogi (3). dr. Guðmundur Finnbogason (2). cand. phil. Halldór Jónasson (1). Magnús Jónsson háskólakennari ... (1), Matthías Þórðarson fornmenjavörður (6). dr. Sigurður Nordal próf (1). Alt eru þetta úrvalsmenn nema sá eini, sem jeg má ekki mæla með. Skal jeg geta þess, að leigan á húsinu, sem vjer höfðum til fyrirlestrahaldsins hjer í Reykjavík, var 75 kr., en aðgöngueyrir var 50 aurar, svo 150 manns þurfti til að borga húsið. Vona jeg svo, að jeg þurfi ekki frekar að mæla með þessari litlu fjárveitingu, og er þess fullviss, að hv.þm. láti sjer ant um, að þetta fræðslustarf þurfi ekki að falla niður. Þá kem jeg að annari tillögunni. um sjúkrastyrk til handa Jóni Jónssyni hjeraðslækni á Blönduósi. Er þetta í samræmi við styrki, sem veittir hafa verið stundum áður, þegar líkt hefir staðið á eins og hjer, og má t. d. nefna styrkinn til Gísla sýslumanns Sveinssonar. Er líkt á komið með þeim báðum, nema hvað Gísli fór utan til að leita sjer heilsubótar, en Jón gat eigi komið því við sökum fátæktar. Hins vegar fór hann til Reykjavíkur og varð að hafa mann fyrir sig í heilt ár til að gegna embættinu. Nú er hann búinn að segja af sjer, en á mörg börn í ómegð, og er því sjálfsagt gróðavegur að gera eitthvað til að hjálpa honum nú, því annars má búast við, að ríkið verði seinna að veita meiri styrk börnum hans til uppeldis. Stendur hjer líkt á eins og með fleiri, t. d. Gísla Sveinsson. Ara Jónsson, kallaðan Arnalds, og Sigvalda Stefánsson, er nefnir sig Kaldalóns. Hefir þeim öllum verið veittur styrkur eða skaðabætur fyrir að hafa þurft að kosta menn til að gegna embættum sínum, er þeir þurftu að fara frá til að leita sjer heilsubótar. Þá hefi jeg borið fram tillögu um skaðabætur eða styrk til Kristjáns gestgjafa Jónassonar í Borgarnesi. Var sama upphæðin í fjárlagafrv., en Ed. feldi hana eftir tillögum nefndarinnar. Skal jeg til skýringar þessari beiðni leyfa mjer að lesa upp brjef, sem sveitungar hans hafa sent nefndinni. Það hljóðar svo: „Eins og kunnugt er, er enn ekkert sjúkrahús til hjer í Borgarnesi, en árlega fara hjer um ekki fáir sjúklingar á suðurleið, og auðvitað ýmsir þeirra með smitandi sjúkdóma. Sá eini maður, sem undanfarin ár hefir veitt slíkum mönnum viðtöku hjer, er Kristján gestgjafi Jónasson, og hefir hann auðvitað beðið nokkurn halla við slíkt, þar sem menn heldur hlífast við að gista þar, ef þeir vita, að slíkir sjúklingar eru þar fyrir. Á hinn bóginn mundu verða mjög tilfinnanleg vandræði hjer að koma slíkum mönnum fyrir, þó ekki væri nema náttlangt, ef hann hætti að hýsa þá, sem hann hefir haft við orð, ef hann fái ekkert í aðra hönd. Og viljum vjer því undirritaðir mæla sem best með því, að hið háa Alþingi veiti honum styrk til þess að taka á móti slíkum mönnum, þangað til bót verður ráðin á þessum vandkvæðum, með því að koma hjer upp sjúkraskýli eða á annan hátt. Borgarnesi. 30. apríl 1923. Guðm. Björnsson, sýslumaður. Magnús Jónsson. oddviti. Kjartan Ólafsson, hjeraðslæknir. Jón Sigurðsson, Haukagili. Jón Björnsson, hreppstjóri. Hallgr. Níelsson, Grímsstöðum. Guðbrandur Sigurðsson, Hrafnkelsstöðum. Guðm. Ólafsson. Lundum. Davíð Þorsteinsson, Arnbjargarlæk. Það er með öðrum orðum sýslunefnd og hjeraðslæknir, sem fara fram á þetta. Ætla jeg, að upphæð sú, sem jeg hefi tilnefnt, megi nægja, enda mætti síðar setja inn í fjárlög einhvern minni styrk til þessa manns, ef hann vill halda áfram þessum greiða við ríkið. Vænti jeg þess svo, að hv. deild samþykki styrk þennan og skaðabætur, eins og hún gerði um daginn, einkum þar sem þetta brjef er fram komið frá sveitungum hans. Jeg skal annars láta óáreittar allar tillögur manna. Einni þeirra vildi jeg þó sjerstaklega leggja liðsyrði. Er hún frá hæstv. forseta og fer fram á, að fje sje veitt til rannsóknar eldgosasvæðanna. Tillögumaður mælti vel og skörulega fyrir þessu, svo sem hans var von og vísa, en jeg vil bæta því við, að vjer höfum nú völ á manni, sem mun sjerstaklega vel fallinn til þessa. Á jeg þar við dr. Helga Pjetursson, sem óhætt er að fullyrða, að sje einhver ágætasti jarðfræðingur, sem nú er uppi. Eru verk hans í þeirri grein þess eðlis, að þau sýna, að þar er forgöngumaður á ferðinni, en enginn sporgöngumaður. Hvar sem hann hefir stungið niður rekunni, hefir hann leitt eitthvað nýtt í ljós. Er það líka vel til fallið, að hann fái þetta viðfangsefni, sem honum mundi verða mjög ljúft að taka að sjer, og auk þess bæta hag hans að nokkru. Annars felst jeg á ræðu hæstv. forseta að öllu leyti of vænti, að tillögu hans verði vel tekið.

Magnús Jónsson Jeg á brtt. á rskj. 491. undir tölulið IV, um ferðastyrk handa biskupi vorum til að sækja biskupafund í Noregi í sumar. Árið 1919 var haldinn stór og merkilegur klerkafundur á Norðurlöndum, og var þar talið æskilegt, að biskupar úr norrænum löndum kæmu saman öðruhvoru til að ræðast við um áhugamál sín og kirkjunnar og kynnast þeim stefnum, sem ríkjandi væru í trúmálunum. Fyrsti fundurinn var haldinn í Svíþjóð 1920 og þótti að ýmsu mjög merkileg samkoma, og var þá ákveðið, að slíkir fundir skyldu haldnir á þriggja ára fresti. Biskup vor gat ekki mætt á þessum fundi, vegna ófyrirsjáanlegra atvika, og hefi jeg sjeð brjef frá erkibiskupi Söderblom í Svíþjóð, þar sem hann harmar mjög, að svo skyldi fara. Nú í sumar verður fundurinn haldinn í Noregi, og hefir biskupi vorum verið boðið þangað, og mælst til þess mjög eindregið, að hann láti ekki hjá líða að koma, svo sem sjá má af brjefum þeim, sem hann hefir lagt fram með beiðninni. Eins og allir vita, eru Norðmenn næsta viðkvæmir í okkar garð og leggja mikið upp úr því, að Íslendingar hafi sinn fulltrúa á fundinum. En það er merkilegt, að enginn íslenskur biskup mun „officielt“ hafa komið til Noregs síðan Jón Arason fór þangað til að fá vígslu. Jeg mundi nú hafa farið fram á hærri upphæð, í samræmi við samskonar beiðnir frá öðrum mönnum, en biskup vor hefir verið svo hóflegur að nefna aðeins 1800 kr. Horfir hann ekki í, þó hann verði að kosta einhverju til sjálfur. Og því gæti jeg trúað, án þess þó að jeg vilji mæla á móti öðrum samskonar styrkveitingum, sem farið hefir verið fram á við þingið, að önnur sendiför muni ekki hafa meiri þýðingu fyrir land vort en þessi og stuðla frekar að því að sóma vors sje gætt. Og því vonast jeg fastlega til þess, að háttv deild sjái sjer fært að veita þessa litlu upphæð.

Hákon Kristófersson Þegar jeg lít yfir aukafjárlög þau, sem hjer liggja fyrir, verður mjer helst á að óska, að þau hefðu aldrei komið fram. Bera þau ekki alllítinn svip af fjárlögum, og verði allar brtt.háttv.þm. samþyktar, þá sje jeg ekki, hvaða samræmi er í því við þær yfirlýsingar hæstv. stjórnar og hv.þm. um erfiðan fjárhag ríkisins, sem við höfum svo oft fengið að heyra. Jeg vildi nú leyfa mjer að minnast á örfáar brtt. með nokkrum orðum. Verður þá fyrst fyrir mjer tillaga á þskj. 484, um 10000 kr. styrk til sjúkrahúss og læknisbústaðar á Síðu. Jeg vil nú ekki fara að gerast meinsmaður þessa, enda mælir það því að nokkru leyti bót, að slíkur styrkur er þegar kominn inn í fjáraukalagafrv., og því ekki við öðru að búast en aðrir svipaðir kæmu á eftir. En það, sem mjer finst varhugavert, er það, að blandað skuli vera saman sjúkrahúsi og læknisbústað. Það ætti að vera sundurliðað, því mjer vitanlega er ekkert fordæmi fyrir því, að styrkur sje veittur til byggingar læknisbústaða. En með þessu ætti líka að vera skapað fordæmi, sem nái til allra kjördæma. En samræmisins vegna vil jeg benda á það, að háttv.fjvn. sá sjer ekki fært annað en að leggja á móti styrk til viðgerðar á sjúkrahúsinu á Patreksfirði, sem jeg hafði farið fram á og færði gild rök fyrir, að nauðsynlegur væri. Jeg lái nefndinni raunar ekki þetta, því jeg veit, að það, eins og annað, sem sú nefnd gerir, er sprottið af nákvæmri rannsókn! En þess ætti að vera leyfilegt að krefjast af henni, að hún ljeti alla njóta sama rjettar, en færi ekki eins mikið og hún sýnist gera eftir því, hvort það eru kjördæmi þeirra manna, er sæti eiga í þeirri háttv. nefnd. eða vina þeirra. Þá er önnur brtt. á sama þskj. frá hv.þm. Ísaf. (JAJ). Jeg get raunar ekki láð háttv.þm., þó að hann komi fram með þessa brtt., þó því verði ekki á móti mælt, að það er hál braut, sem hjer er farið inn á. Enn jeg býst við, að þeir, sem sagt hafa a, þykist eins mega segja b, og á það víst jafnt við í þessu sem öðru. Þá sannast það hjer, að maður verður oft að gera fleira en gott þykir, því ekki þykir mjer ljúft að mæla á móti brtt. á þskj. 484 undir tölulið XI, frá hæstv. forseta. En jeg verð að segja það, að jeg hefði helst kosið, að hann hefði ekki komið með hana, og er það sökum þeirrar vináttu og virðingar, sem jeg ber gagnvart þessum heiðursmanni.

Hvers vegna ekki mæta manni?

Nei, jeg segi ekki mætur maður að þessu sinni, því það á ekki við hjer, því jeg hefi stundum tekið eftir því, að það hefir verið lagt út á þann veg fyrir mjer, þegar jeg hefi viðhaft það orð, að hugur fylgdi ekki máli, heldur að jeg meinti eitthvað miður vinsamlegt, og á það þess vegna ekki við gagnvart þessum heiðursmanni, og vil jeg því með orðum mínum ekki gefa tilefni til þess, að þau verði misskilin. En svo jeg snúi aftur að brtt.hæstv. forseta, þá skal jeg láta þá skoðun mína í ljós, að ef við fljótum ekki sofandi að feigðarósi í öðrum málum en þessu, hvað snertir rannsókn á eldgosstöðvunum, þá held jeg, að ástandið í landinu sje ekki eins bágborið og af hefir verið látið. Hæstv. forseti gaf það í skyn í sinni skörulegu ræðu, að framkvæmd þessa máls geti haft mikil og góð áhrif á fjárhag landsins. Og vel má vera, að það væri mjög heppilegt að senda einn eða tvo jarðfræðinga upp í óbygðir til að rannsaka eldgosin, en hitt er ef til vill af skilningsleysi mínu sprottið, að jeg fæ ekki sjeð, að þetta geti haft mikla þýðingu fyrir fjárhag landsins, að minsta kosti ekki í þá áttina að auka tekjurnar. Aftur á móti gæti það orðið álitlegur bitlingur fyrir þann eða þá, sem valdir yrðu til rannsóknanna, en það er það, sem jeg vil telja ljett á metunum. Háttv. þm. Dala. (BJ) mælti auðvitað með þessari vanhugsuðu tillögu, eins og við var að búast úr þeirri átt. Jeg vil þó minna á það í þessu sambandi, að 1912–13 var heiðursmaður einn sendur til þess að rannsaka gos, er þá var nýafstaðið nálægt Heklu, og er mjer ekki kunnugt um neinn hagræðisávöxt af því, og svipað mundi verða nú, þó slík rannsóknarför yrði farin. Hins vegar get jeg fyllilega undirskrifað það hjá háttv.þm.N.-Þ. (BSv), að engin hreppapólitík komi fram í þessu hjá honum, enda er það ekki vanalegt úr þeirri átt. Annars vona jeg það, að jafnvel þó það sje þessi heiðursmaður, sem flytur till., þá sjái deildin sóma sinn í því að fella hana, því ærið mörg dæmi um miður gætilega meðferð þingmanna á fje ríkissjóðs munu sýnileg bæði í fjárlögum og fjáraukalögum, þó þessi tillaga verði ekki samþykt. Viðvíkjandi till. á þskj. 491, frá hv. 4. þm. Reykv. (MJ), verð jeg að segja það eitt, að Norðmenn eru þá viðkvæmari í kirkjumálum en verslunarmálum gagnvart okkur, ef það er mjög nauðsynlegt, að þessi till. gangi fram, sem jeg ætla annars hvorki að mæla með nje móti, þó jeg búist hins vegar við því, að eins mikill sparnaðarmaður og hjer á hlut að máli ætti að geta farið þessa umræddu för fyrir minna en 1800 kr. Þá verð jeg líka dálítið að minnast á I. brtt. á þskj. 491, og er það þó síður en svo, að jeg vilji á nokkurn hátt hrekja ummæli hv.flm. (MP), þó mjer sje það hins vegar ekki ljóst, hvernig einmitt þessi mæti þingmaður, sem mörgum öðrum þm. er kunnugri fjárhag landsins, getur lagt það til að eyða 30 þús. kr. í þetta fyrirtæki, eins og fjárhag vorum er nú varið. Vitanlega sýnist mjer svo stundum, að það hafi ekki áhrif á tillögur sumra þingmanna, þegar þeir eða vinir þeirra eiga í hlut, hve fjárhagur lands og þjóðar er bágborinn. Jeg get annars tekið undir með hv.þm. Borgf. (PO) um það, sem hann sagði um sjúkraskýlið, sem reist var úr Geysishúsinu, að það er nokkuð hart að vera að sækja um styrk til þess nú, eftir það, sem á undan er gengið. Till. nr. XV á þskj. 484 teldi jeg að ýmsu leyti sanngjarnt að geta samþykt, enda um litla upphæð að ræða. En enn þá minni var þó upphæðin, sem jeg fór hjer fram á handa eftirlifandi ekkju sómamanns eins, sem verið hafði opinber starfsmaður í 40 ár, þó ekki væri kennari; en ekki fann sú till. náð fyrir augum þessarar hv. deildar. Það er aðeins ein af öllum þessum till., sem mjer virðist eiga fullan rjett á sjer, sem sje till. á þskj. 498, þar sem hún eykur ekki útgjöldin, en gerir kyrstöðu um stund á vissu sviði. Jeg hefi þó einnig allmikla löngun til þess að vera með till. á þskj. 515, frá háttv.þm. Dala. (BJ). Hins vegar er mitt eina þakklæti til hv. fjárveitinganefndar fyrir það, að hún hefir tekið upp styrkveitingu til ungmennaskólans á Núpi. Annars skal jeg ekki fara fleiri orðum um einstakar brtt., en jeg vildi ekki láta málið fara þegjandi fram hjá mjer, svo ekki líti út svo sem væri jeg þessu öllu samþykkur. Annars mun jeg sýna afstöðu mína við atkvæðagreiðsluna gagnvart hinum ýmsu breytingartillögum.

Eiríkur Einarsson Jeg hafði ekki ætlað mjer aftur til máls að taka, en það voru óverðskulduð andmæli gegn sjúkraskýlinu austur frá, sem gera mjer það nauðsynlegt að segja nokkur orð. Jeg vil þá nota tækifærið og mæla með því, að breytingartill. hæstv. atvinnumálaráðherra (KIJ) um styrk til ullariðnaðarnemandans nái framgangi. Gleður það mig, að hæstv. ráðherra skuli halda svona fast fram þessu máli, og vona jeg, að það megi skoða sem vilyrði um stuðning hans við málefnið og að hann láti ekki sitja við einsamlan námsstyrkinn. Það þarf vitanlega meira með. Um sjúkraskýlismálið skal jeg segja það, að mjer þykir allundarlegt, að verið skuli að andmæla því, þar sem vitanlegt er, að stefnan er sú yfirleitt, að styrkja embættismenn í þessum efnum, t. d. presta til bygginga á prestssetrum o. s. frv., og hví skyldi þá ekki eins mega styrkja lækna og hjeruðin, er að þeim búa; það er líka margsýndur vilji þingsins að vilja gera það, þótt Grímsneshjerað eigi að verða olnbogabarn í þeim efnum. Jeg þarf annars ekki að leiða rök að því, að það er lífsnauðsyn að styrkja sjúkraskýlin, enda er landlæknir þessu eindregið meðmæltur. Sveitarmenn þeir, sem í hlut eiga, hafa líka þegar lagt í mikinn kostnað vegna þessa og eru yfirleitt lítt efnum búnir, og gerir það hjálpina enn þá nauðsynlegri. Út af því, sem sagt hefir verið um Geysishúsið í þessu sambandi, vil jeg taka það eitt fram, að alt of mikið er gert úr því, hvað það hafi verið mikils virði og hvað mikið hafi verið hægt að nota úr því til sjúkraskýlisbyggingarinnar. Jeg veit með vissu, að Geysishúsið hrökk skamt, hvaða sögur sem um það kunna að ganga, en það er ávalt hæpið að trúa slíku sem því, er hjer í deildinni hefir verið sagt um málið; er það mjög litað og rangt, enda er þetta orðið illindamál og notað til rógs. Það má líka taka tillit til þess, hvað hjer er farið fram á lága upphæð, samanborið við ýmsar aðrar svipaðar veitingar. Gæti þá Geysishúsið komið upp í þann mismun. eða hvað þetta sjúkraskýli fær lægri fjárveitingu en sum önnur. Vænti jeg svo hinna bestu undirtekta undir málið.

Jón Þorláksson Hv. 1. þm. Árn. (EE) sagði, að Geysishúsið væri útrætt mál. Hann sagði þetta snemma í ræðu sinni, en með því, sem hann sagði síðar í ræðunni, mótmælti hann því, er hann hafði áður sagt. En það hefði getað verið útrætt. ef hann hefði ekki borið fram þessa brtt. sína um 3000 kr. styrk til sjúkraskýlis og læknisbústaðar á læknissetri í Grímsneshjeraði. Fer hann hjer í raun og veru fram á, að söluverð Geysishússins, sem var 3000 kr., sje gefið eftir, og með því sje þetta fræga verk fullkomnað. Álít jeg, að ekki sje rjett að gera þetta. Er nóg, að þetta lán til læknissetursins var illa fengið í upphafi, þó að þetta bætist ekki við. Stendur nú yfir bygging annars stærra sjúkraskýlis í sama hjeraði, en því er ekki enn lokið, sem stafar af því, að sýslan hefir ekki uppfylt þau skilyrði, sem henni ber. En meðan svona stendur, að sýslan stendur ekki í skilum, er ekki rjett að veita styrk til annars sjúkrahúss í sýslunni. Má vera, að þetta þyki hart, en það er rjett, þegar ekki er fullnægt rjettmætum kvöðum. Annars ætla jeg ekki að tala um einstaka liði frv., en vil nota mjer þann rjett, sem leyfður er við þessa umr. til að fara um frv. sem heild nokkrum orðum. Það er nú svo komið, að þessi fjáraukalög fyrir 1923 nema eftir frv. frá 2. umr. tæplega 280 þús. kr., og nú liggur fyrir til 3. umr. 120 þús. kr. viðbót. Og ef bornar eru saman brtt. og frv. sjálft, þá fæ jeg ekki sjeð, að rjettmætt sje að fella brtt. allflestar, ef frv. sjálft á að standa. Frv. þetta á enn eftir langa göngu. þrjár umr. í Ed. og líklega eina í hvorri deild. og samkv. reynslunni mun óhætt að fullyrða, að gjöld frv. muni aukast við hverja umr. Er hjer því stofnað til útgjalda árið 1923, sem ekki er enn sjeð fyrir endann á, en sem munu líklega nálgast meir þá miljón kr. en miljón kr. Hefir margt verið sagt til aðfinningar hæstv. fjrh. (MagnJ) og jeg verið einn þar í hópi, en maklegt er að geta þess honum til lofs, að hann vildi ekki leggja fram frv. til fjáraukalaga fyrir þetta þing. Sá hann, að ef það yrði gert, þá mundu útgjöldin á árinu 1923 aukast svo, að afkoman yrði ekki glæsileg. En svo kom háttv.fjvn. og þröngvaði stjórninni til að koma fram með frv. Get jeg að vísu ekki láð stjórninni, þótt hún ljeti undan, en meira hefði jeg metið hana, ef hún hefði haft manndóm í sjer til þess að neita því og lofa háttv.þm. Dala. (BJ) eða einhverjum öðrum að koma með það. En háttv.fjvn. mun nú vera farið að óra fyrir afleiðingunum af þessari kröfu sinni, enda má segja, bæði vegna þessarar kröfu hennar og meðferðar á frv., að ábyrgðin liggi aðallega á herðum hennar. Jeg vil minna á, að á síðasta þingi. 1922, var líka rætt um, að stjórnin legði fram fjáraukalög fyrir það ár, en þáverandi stjórn, og sjerstaklega fyrv. fjrh., háttv. 1. þm. Skagf. (MG), neitaði að gera það. Mundi, ef frv. hefði komið, hafa komið þar útgjaldaauki, sem ríkissjóður hefði ekki verið viðbúinn að taka á sig, Nú er aftur horfið frá þessari reglu fyrv. stjórnar, og má búast við, að áfram verði haldið. Liggja engar sjerstakar ástæður fyrir nú, er geri þetta nauðsynlegt, aðrar en þær, sem ávalt munu verða fyrir hendi meðan afstaða þingtímans til fjárhagstímabilsins helst óbreytt. Á þinginu 1922 bar jeg fram frv., er miðaði að því að koma í veg fyrir þetta. Fór frv. fram á, að fjárhagstímabilið byrjaði þegar eftir þinglok, svo að hvert þing fengi það hlutverk að semja fjárlög fyrir það tímabil, er byrjaði frá þinglokum; hefði þá ekki þurft að hafa tvenn fjárlög fyrir hvert tímabil, eins og nú verður í reyndinni. En þetta frv. fann ekki náð fyrir augum hv. deildar, og er rjett að minna á, að það var formaður fjvn., háttv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), sem átti mestan þáttinn í því að fella það. En vera má, að óþarfi sje að vera að gera að umtalsefni þessa 1/2 miljón kr. viðbót, einkum þar sem ekkert heyrist frá hæstv. fjrh. (KIJ), sem þetta ætti þó að snerta mest. Er gleðilegt, ef ástandið hefir breyst til batnaðar eftir að hæstv. fjrh. (KIJ) lýsti ástandinu hjer í þinginu fyrir nokkrum dögum. Sagði hann þá, að lítið fje væri handbært í sjóði og tæpast svo mikið, sem þessari viðbót nemur. Hefði útlitið aldrei verið svo svart sem nú, hvað þetta snerti. En jeg þykist vita, að þetta muni eitthvað breytt, úr því hæstv. fjrh. (KIJ) gerir engar aths., en það gleddi mig mikið, ef hæstv. ráðherra vildi skýra frá þessu. Og heyri jeg það, að eitthvað hafi ræst úr, mun jeg greiða atkvæði með frv., en ella neyðist jeg til að greiða atkvæði á móti frv. í heild. Auðvitað er ljóst, að stjórnin verður að inna af hendi, upp á aukafjárveitingu eftir á, það, sem nauðsynlegt er til að halda við mannvirkjum, sem ekki má fresta viðgerð á. En þetta eru engin vandræði og ekkert við það að athuga, þótt stjórnin leiti ekki heimildar fyrir þessu hjá þinginu fyr en eftir á. Er þetta aðeins örlítill hluti þess, er nú stendur í fjáraukalagafrv. og brtt., en flest af hinu má bíða til ársins 1924.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) gaf mjer tilefni til að standa upp enn einu sinni, sem jeg ella hefði ekki gert. Hann tók rjettilega fram, að stjórnin hefði ekki ætlað að leggja fjáraukalagafrv. fyrir þingið, og hafði fyrv. fjrh. (MagnJ) það enga sjerstöðu innan stjórnarinnar, heldur var öll stjórnin sammála um það. En hún varð að láta undan þingviljanum í þessu efni, og nú sjest árangurinn af því. Jeg gat þess, að þegar frv. kom fram hefði verið líkast því, sem stífla hefði verið tekin burtu. Jeg bjóst altaf við, að margan brtt. mundu fram koma, en við svo mörgum bjóst jeg þó aldrei. Mundi jeg hafa hugsað mig oftar en tvisvar um að koma með frv., ef jeg hefði vitað þetta fyrir. En aðgætandi er, að sumt hefði þó orðið að borga, þótt frv. hefði ekki komið. T. d. var ekki hægt að komast hjá því að borga stærstu upphæðina, 75 þús. kr., sem er 14 af upphæð alls frv. Er það gengismunur á milli sænskra og íslenskra peninga, er kom vegna innkaupanna til vitanna. Sama er að segja um brtt. mína þskj. 484, um fje til að endurreisa stauraraðirnar á Kálfafellsmelum. Það er algerlega óhjákvæmilegt að gera það á þessu ári. Nemur þetta um 100 þús. kr. Þá vil jeg svara þeirri spurningu hv.þm. (JÞ), hvort ástandið hafi breyst til batnaðar síðan jeg gaf yfirlitið. Það hefir ekki breyst, því miður, enda er það ómögulegt, því að tekjurnar koma ekki ört inn á þessum tíma í ríkissjóðinn, heldur síðari hluta sumars. Sje jeg ekki annað en nauðsynlegt verði að taka bráðabirgðalán allstórt nú í vor, og mundi það reyndar hafa orðið nauðsynlegt, þótt þetta fjáraukalagafrv. hefði ekki komið fram og sparast hefðu þær 200 þús. kr., sem segja má, að hefðu getað beðið til næsta árs. Hefir þetta líka verið tíska nú síðustu árin, eftir því sem sagt hefir verið, en á fyrri árum, meðan jeg var landritari, var það hreinasta undantekning, ef taka þurfti lán.

Pjetur Ottesen Það vildi svo til áðan, þegar jeg gerði stutta aths. við 3 liði, að það varð til þess að hleypa á stað 2 af mestu mælskugörpum þingsins, og þó sjerstaklega öðrum þeirra, sem sje hæstv.forsrh. (SE). Var sem það snerti undarlega strengi í hæstv.forsrh., er jeg mintist á úthlutun skáldastyrksins. Tók hann aðfinslur mínar mjög óstint upp, sem bygst hefir á því, að hann hefir fundið til óskeikulleikans hjá sjálfum sjer í því efni. Talaði hann með miklum myndugleik um aðfinslur mínar, og þarf satt að segja ekki lítið álit á fjölhæfni sinni og listasmekk til þess að geta talað svo sem hann gerði. Kemur þetta sjerstaklega í ljós, er athugað er, hvernig styrknum var úthlutað. Hann fengu 3 rithöfundar, 6 söngmenn, 3 myndhöggvarar, 6 málarar, 1 tónskáld og 1 leikkona. Sjá menn, að það þarf ekki neina smáræðis listhæfileika til að dæma um svo fjölbreyttar listir, svo að ekki sje hægt að finna neitt að. Af þeim 18, sem að þessu sinni hafa orðið þyngstir á metaskálunum, þessari gullvog, sem hæstv.forsrh. (SE) metur hæfileikana á, sjest, að hlutur rithöfundanna hefir orðið harla ljettur. Já, mikill er nú munurinn frá því, sem áður var, er íslenska þjóðin bar ægishjálm á sviði bókmentanna og ritlistarinnar, en nú er því svo komið, að ekki nema 3 rithöfundar hafa, að dómi forsætisráðherrans, verðleika til styrks á móti t. d. 6 söngmönnum og 6 málurum. Jeg hefi rifjað þetta upp til þess að auka sem mest á ánægju hæstv. forsætisráðherra yfir þessu listfenga afreki hans. En það vil jeg segja út af ummælum hæstv. forsætis ráðherra um gagnrýni mína á því, að hann hefði í þessari úthlutun alveg gengið fram hjá Jakobi skáldi Thorarensen, að það tel jeg harla undarlega niðurstöðu og fullkominn vott þess, að ráðherrann setji sig á fullháan hest, er hann þykist óskeikull um þessa hluti. Hæstv. forsrh. (SE) skaut því að mjer að bera fram brtt. um að auka skáldastyrkinn, til þess að bæta úr þörfinni og misrjettinu; en því er til að svara af minni hálfu, bæði að jeg hefi ekki haft mikla trú á þýðingu þessara fjárveitinga yfirleitt og álít, að verja megi fjenu betur á annan hátt, þó að jeg hins vegar láti mjer ekki á sama standa, hvernig því er skift, úr því það er nú veitt á annað borð, og að jeg vil ekki, þrátt fyrir hið mikla álit hæstv.forsrh. á sjálfum sjer, leggja meira fje á þessar handahófs metaskálar hans. En nú er aðalskemtunin eftir hjá hæstv. ráðherra; hann gat sem sje um það áðan, að hann ætlaði að skemta deildinni með því að lesa upp kvæði eftir eitt skáldið, sem styrkinn fjekk, og er það vitanlega í því skyni gert, að færa deildinni sönnur á rjettmæti gerða sinna, og jeg sje, að hann er með „Svartar fjaðrir“ fyrir framan sig, og þá vil jeg skjóta því til ráðherrans, að hann lesi einnig upp kvæði eftir Jakob Thorarensen til samanburðar. því annars sannar upplesturinn vitanlega ekki neitt.

Væri það ekki betra í Nýja bíó?

. Jeg læt hæstv. ráðherra einan um það að velja stað og stund til upplestrarins; jeg er nú hræddur um, að hann mundi taka það óstint upp fyrir mjer, ef jeg færi nú líka að kritisera það. Háttv. 1. þm. Árn. (EE) brást reiður við því, að jeg, eins og tveir aðrir háttv.þm., hefi farið að tala um söluna á Geysishúsinu í sambandi við till. hans á þskj. 491, um styrk til sjúkraskýlis í Grímsneshjeraði. Hann talaði um, að þetta væri fólskukergja á móti þessu læknissetri. En það er af hans eigin fólskukergju, að þetta umtal hefir nú orðið, því hann hefir sjálfur leitt asnann inn í herbúðirnar, með því að bera nú fram þessa andvana fæddu brtt. sína.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil byrja með því að benda háttv.þm. Borgf. (PO) á greinarmuninn á verðlaunum og námsstyrk. Annars þóttist jeg taka það greinilega fram í fyrri ræðu minni. Nú skal jeg aftur vekja athygli hans á því, að verðlaun eru aðeins veitt þremur skáldum: Einari Kvaran, Guðmundi Friðjónssyni og Davíð Stefánssyni; tveimur málurum; Jóhannesi Kjarval og Jóni Stefánssyni, og einni leikkonu, frú Stefaníu Guðmundsdóttur. Jeg hygg, að hann verði að viðurkenna, ef hann vill vera sanngjarn, að þessir listamenn eigi allir verðlaun skilin. Hinir allir fá aðeins námsstyrk. Þeir eru enn óreyndir og ekki búnir að hljóta viðurkenningu. Eru aðeins byrjendur og flestir ungir listnemar, sem hafa góð meðmæli frá kennurum sínum, og sumir ágæt. Hafi hann ekki kynt sjer þessi meðmæli, sem jeg efast mjög um, því að vitnisburðirnir liggja uppi í stjórnarráði, þá er hann hjer að dæma, um mál, sem hann hefir ekkert vit á. Háttv. þm. (PO) getur þó ekki hugsað, að hægt sje að veita öllum skáldum landsins verðlaun af þessu listamannafje eftir verðleikum þeirra; það er ómögulegt. Þá ætti sannarlega að veita Einari Benediktssyni verðlaun, sem er einna fremstur af núlifandi skáldum okkar. Háttv. þm. (PO) sagði, að jeg teldi mig óskeikulan í þessum efnum og mundi vega á gullvog styrkinn til skálda og listamanna. Jeg veit ekki, hvernig hann hefir getað fengið það út úr ræðu minni. En þó vil jeg segja honum það, að jeg treysti mjer til að dæma um skáldskap eins vel og betur en hann. Um málara og sönglistannenn er öðru máli að gegna; þar fer jeg eftir vitnisburðum og meðmælum þeirra manna, sem eru mjer færari á þeim sviðum og betur þekkja til listamannanna. Jeg held, að tilfinningarnar hafi hlaupið með háttv.þm. (PO) lengra en hann hefir varað sig á. Hann hefir sennilega lesið eitthvert gott kvæði í „Kyljum“, og það verkað svona á tilfinningarnar, að hann vill nú óvægur veita sem flestum, skáldum á landinu verðlaun. Þetta sýnir best hið dásamlega afl listarinnar, að hún skuli geta hrifið svona mestu sparnaðarsál þingsins, og jafnvel hlaupið með hana í öfgar. Já, það eru dásamleg máttarverk listarinnar á þessum háttv.þm.!

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg býst við að sleppa öllum smærri aths., sem komið hafa frá háttv.þm.Háttv. þm. Barð. (HK) skaut því fram út af brtt. frá hv.þm. V.-Sk. (LH), um sjúkraskýli í Síðuhjeraði, að hann efaðist um, að fordæmi væru til fyrir því að styrkja þannig sjúkraskýli og læknisbústaði. Það er ef til vill ekki hægt að segja, að þau sjeu mörg, en jeg man þó í svipinn, að fyrir þessu var skapað fordæmi fyrir nokkrum árum í Húnavatnssýslu og veitt fje til sjúkraskýlis og læknisbústaðar þar. Enda gat háttv.þm. sjeð það á sama blaðinu og þessi till. er á, að nefndin studdi hana með tilliti til áður gefins fordæmis. Þá var sami háttv.þm. (HK) að undra sig yfir, að jeg, sem væri svo kunnugur fjárhagsástæðum ríkissjóðs, skyldi verða til að bera fram brtt. um 30 þús. kr. fjárframlag til Vífilsstaðahælisins; en jeg vil nú segja háttv.þm. (HK), að því er einmitt svo varið með þetta verk á Vífilsstöðum, að af fjárhagslegum ástæðum leyfist ekki að vanrækja það, til þess að ekki hljótist meira tjón af. Þessi till. er þannig vaxin, að jeg áleit, að hæstv. stjórn gæti ekki komist hjá því að flytja hana sjálf. Hjer er um að ræða svo nauðsynlega endurbót og viðhald á vinnutækjum. Jeg sleppi öðrum aths., en sný mjer þá að háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Hann talaði alment um frv. og fjvn. í sambandi við það. Hann gat þess, að því er hann sagði, fyrv. fjármálaráðherra (MagnJ) til maklegs lofs, að hann hefði streist á móti því, að borið væri fram fjáraukalagfrv. fyrir þetta ár. Jeg skal nú ekki víkja neinu til hæstv. fyrv. ráðherra (MagnJ) út af því, þar sem hann er ekki hjer viðstaddur. Jeg veit ekki, hvað hann hefir sjeð því til fyrirstöðu, og stjórnin hjelt því þá fram, að engar gjaldaupphæðir lægju fyrir, sem þyrfti að veita fje til. Hann hefir alls ekki sjeð fyrir þær upphæðir, sem hæstv. stjórn hefir nú lýst yfir, að hún þyrfti að greiða á árinu, hvort sem það yrði heimilað samkvæmt fjáraukalögum eða ekki. Háttv. þm. (JÞ) sagði, að það væri fjárveitinganefnd að kenna, að þetta frv. er fram komið. Jeg skal ekki neita því. Mjer finst eðlilegast, að stjórninni sje ekki heimilt að fara með fje milli þinga á bak við fjárveitingarvaldið. Þá taldi hann, að fjvn. bæri fram till. til mikilla útgjalda, sem kæmu vegna þess, að þetta frv. er fram komið. Við 2. umr. bar nefndin fram brtt. við frv., er námu samanlagt 55 þús. kr., og meiri hluti þessa voru brtt. við fjárlögin 1924, sem hefðu orðið samþyktar þar. Jeg fæ ekki skilið, að þetta muni neinu, eða hvaða ávinningur það er fyrir ríkissjóð að láta þetta bíða til næsta árs, og villa þannig sýn með því að láta koma fram í næsta árs fjárlögum það, sem ekki á þar heima, en á að koma fram nú og greiðast á þessu ári. Þá lofaði háttv.þm. (JÞ) fyrv. stjórn fyrir það, að hún hefði ekki lagt fram fjáraukalög á síðasta þingi, og taldi hann það mjög til sparnaðar. Hvað sem um það má segja, þá vita allir, að fjáraukalög komu fram fyrir það ár, 1922, með ca. 222 þús. króna fjárveitingum frá stjórninni. Fjvn. lækkaði það niður í ca. 201 þús. kr., en annars var ekki hægt að hreyfa við þeim, að öðru leyti en því, er þessar tvær upphæðir snertir, sem nefndin lækkaði. Jeg skil ekki, hvað það er betra að samþykkja fjáraukalög eftir á, sem ekkert er hægt að hreyfa og þingið verður að segja já og amen við, heldur en að það geti ráðið ráðum sínum og haft áhrif á einstaka liði áður en upphæðirnar eru greiddar. Jeg bjóst við, að hæstv. fjrh. (KIJ) mundi svara háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), svo að jeg þyrfti þess ekki, og kom það þess vegna mjög undarlega fyrir, þegar hann fyrir hönd stjórnarinnar tók nú í sama streng og háttv.þm. (JÞ). Hann sagðist aldrei hafa búist við svo miklum útgjöldum í fjáraukalögum. Samkvæmt frv. eru útgjöldin að upphæð ca. 277 þús. krónur, eins og það nú liggur fyrir. Eftir till. stjórnarinnar voru þau ca. 238 þús. kr. Jeg skil ekki, að hæstv. atvrh. (KIJ) þurfi að furða sig á því, þó að bæst hafi við frv. liðlega 30 þús. kr. í meðferð þingsins; það sýnir aðeins mun meiri sjálfsafneitun hjá þingmönnum en stjórninni. Jeg get tæplega hugsað, að stjórnin hafi ætlað sjer að greiða svona mikið fje á milli þinga í heimildarleysi, og furðar þess vegna á því, þegar hún er að tala um, að hún vilji ekki þetta frv. og hafi streist á móti því. Hvað sem annars má segja um fjvn. í sambandi við frv., þá hefir hún svo breitt bak, að hún þolir að bera ábyrgð á því, sem hún á í þessum lögum. Og jeg hygg, að næsta fjvn. muni eins og þessi halda því fram og beita sjer fyrir því, að fjárveitingavaldið eigi að vera í höndum þingsins, en ekki stjórnarinnar.

Jón Þorláksson Jeg hefi ekki mikið að segja út úr sjálfsvörn háttv.frsm.fjvn. (MP), annað en að þakka honum fyrir þær skýringar, sem hann gaf á því, hvernig þetta mál fer fram og hefir komist í núverandi horf undir forustu fjvn.Háttv. frsm. (MP) sagðist ekki sjá, hvaða ávinningur það væri að fresta til næsta árs fjárveitingum, sem þyrftu að greiðast hvort sem væri á þessu ári. Ef hann skilur ekki muninn á því, að fresta fjárveitingum til reglulegra fjárlaga, heldur en að taka þær upp í fjáraukalög, þá er ekki von að vel fari. Útlistun á þessu ætti heldur heima í kenslustund í þeirri námsgrein, sem mætti kalla framkvæmdarstjórnarfræði, heldur en í þingsalnum, en úr því háttv.frsm. (MP) lætur í ljósi vanþekkingu á eins einföldu undirstöðuatriði og þessu, verð jeg að biðja um leyfi til að eyða ofurlitlu af tíma deildarinnar til skýringar. Þegar verið er að semja fjárlög, þá er venjulegast reynt að ganga svo frá þeim, að gjöldin verði helst ekki meiri en tekjurnar. Og kemur þá fram á þeirri metaskál, að tekið er tillit til gjaldþols ríkissjóðs. Þó að þetta verði ekki ætíð til þess að fella þær tilteknu fjárveitingar, sem komið hefði til álita að setja í aukafjárlög, þá getur það leitt til þess að víkja öðrum frá og halda fjárhagnum í rjettu horfi. Í fjárlögunum vegur hver fjárveiting með sínum fulla þunga móti tekjunum og framkallar hina eðlilegu viðleitni til að útvega tekjur á móti, eða draga úr gjöldum, svo að ekki komi fram tekjuhalli. Þetta hefði átt að vera ljóst háttv.frsm.fjvn. (MP), sem er fastari í þeim sessi ár eftir ár en nokkur stjórn í sínu sæti. Það er betra að hafa slíkar aukafjárveitingar í fjárlögum næsta árs, af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú greint, heldur en að hafa þær í fjáraukalögum, þar sem engar tekjur eru til að mæta gjöldunum. Háttv. frsm. (MP) sagði, að þá kæmu bara fjáraukalög frá stjórninni, sem ekki væri hægt að hafa nein áhrif á eða breyta. Já, ef það væri nú svo, að þessi fjáraukalög gætu losað þingið við önnur fjáraukalög á næsta þingi fyrir árið 1923, þá væri það gott. En þó að þessi lög sjeu gerð nú, þá eru önnur eftir fyrir sama ár, og engin trygging er fyrir því, að þau síðari verði að neinum mun lægri, þó þessi sjeu nú sett. Annars má segja það um afstöðu háttv.fjvn., að hún hefði verið fyrirgefanleg, ef hún hefði aðeins mælt með þeim upphæðum, sem stjórnin þurfti nauðsynlega að nota á þessu ári. Þetta hefði nefndin getað gert og var vel sæmd af að gera, eftir skýringum háttv.frsm. (MP) um heimild handa stjórninni til fjármeðferðar. Fyrst út af þessu var brugðið, er ekki hægt að greina á milli, hvað er rjett að samþykkja og hvað ekki.

Eiríkur Einarsson Háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) bættist við í Geysisferðina, og vil jeg leiðrjetta misskilning, sem kom fram í ræðu hans. Hann hjelt því fram, að ef þessar 3000 kr. væru veittar til læknisbústaðar í Grímsnesi, þá væri það sama og að þingið gæfi upp kaupverðið á Geysishúsinu; það kostaði 3000 kr. Jeg geri ráð fyrir, að þó að Geysishúsið hafi verið ódýrt, þá geti engri átt náð, að hagnaðurinn við að fá það svari til sanngjarns og venjulegs styrks til sjúkraskýlis, hvað þá þess litla styrks, sem hjer er leitað. (JÞ. Það kostar 20 þús. kr. að byggja húsið upp aftur). Já, þetta segir sá byggingarfróði verkfræðingur, en hann má þó best vita, hvað fúnar spýtur muni gilda í nýrri byggingu, þegar búið er að rífa þær úr Geysishúsi og flytja að Laugarási.

Bændur telja hagnaðinn 7 þúsund kr.

. Já, þetta segir einn úr hersingunni, en það er áreiðanlega ekki óvilhalt vitni. En þeir telja, er þekkja, að Geysishúsið hefði þó aldrei orðið virt meira en 5000 kr., og er þá nógu langt farið. Sjást þarna rök háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Væri því í mesta lagi um 2000 kr. ágóða að ræða við Geysishúsið, og má þá mikið bæta upp til þess Grímsnesingar njóti sömu kjara og önnur læknishjeruð, er leita þingstyrks. Jeg þarf ekki að svara háttv.þm. Borgf. (PO), þar sem jeg vil heldur bera friðarorð á milli míns kjördæmis og hans. Veit jeg, að Borgfirðingar vilji unna okkur Árnesingum þessara hlunninda, er brtt. mín fer fram á, og unna uppsveitarmönnum í Árnessýslu hjálparinnar, hvað sem þingm. þeirra á Skaganum líður.

Bjarni Jónsson Jeg vil með fáum orðum minnast á tillöguna um ferðastyrkinn til Emanúels Cortes yfirprentara, til þess að kynna sjer prentun á frímerkjum og seðlum. Jeg vil vekja athygli hv. deildarmanna á því, að það mundi verða töluverður hagnaður fyrir landið, ef hægt yrði að gera þetta innanlands, því að þó hægt sje að segja, að það sje ekki ýkjastór upphæð, sem fyrir þetta gangi út úr landinu, þá er þó betra að þurfa ekki að greiða hana, því að hún verður altaf að greiðast í útlendum gjaldeyri, og oft getur verið erfitt að fá hann, auk þess, sem rjett er að láta þá, sem í landinu búa, njóta þessarar atvinnu. Líka gæti það tæplega talist vansalaust fyrir hina íslensku prentarastjett, að standa svo mjög að baki sinna erlendu stjettarbræðra, af því að jafnsjálfsagðar fjárveitingar sem þessar væru svo mjög skornar við neglur sjer. Jeg vænti því fastlega, að háttv. deild samþykki þennan litla styrk, því það er ekki kostnaðarauki, heldur beinlínis gróði fyrir landið.

Pjetur Þórðarson Það lítur svo út, sem til mála geti komið að samþykkja flestar þær brtt., sem hjer liggja fyrir, þó að óvænlega hafi horft með það í fyrstu. Annars skal jeg ekki fara frekar út í það, en minnast aftur á brtt. á þskj. 515, um 1000 kr. styrk til Kristjáns Jónassonar í Borgarnesi, til þess að bæta honum að nokkru skaða þann, er hann beið af sóttvarnarráðstöfunum veturinn 1921. Það hafa flestir háttv.þm. viðurkent, að sanngjarnt væri að bæta Kristjáni skaða þennan að einhverju. En það, sem haft hefir verið á móti, er, að hann geti ekki heimtað tjón það, er hann beið af sóttvarnarráðstöfunum þessum, með lögsókn. Og því sje sjálfsagt að notfæra sjer það, þó að öll sanngirni og rjettlætistilfinning segi annað. En jeg vænti þess fastlega af þessari háttv. deild, að hún samþykki upphæð þessa aftur, úr því að hún var á annað borð einu sinni búin að því. Og ekki síður þegar þess er gætt, að þetta er fátækur maður, sem hjer á hlut að máli, og var lagður veikur inn á spítala hjer í gærkveldi.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg vil þakka háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) fyrir þessa stuttu kenslustund, sem hann hjelt hjer áðan, bæði fyrir mig og fjvn. Það var vitanlega margt af því, sem hann sagði, fallegt, en erfitt hygg jeg, að það myndi verða, er til framkvæmdanna kæmi. Og það er blekking að setja inn í fjárlög fyrir 1924 upphæðir, sem eiga að greiðast á þessu ári.

Jón Þorláksson Háttv. frsm. (MP) sagði, að það væri fals á fjárlögunum að setja inn í þau upphæðir, sem greiðast ættu á þessu ári. En svo er einmitt með allan þorra þeirra greiðslna, sem hjer er um að ræða, að þær gætu beðið næsta árs. En hvorki hæstv. stjórn eða háttv.fjvn. hafa gert hinn minsta greinarmun á þeim fjárveitingum eða greiðslum, sem óumflýjanlegar eru á þessu ári, og þeim, sem vel geta beðið næsta árs. Hefði þó nefndinni ekki verið vorkunn að taka afstöðu til þessa.

Frsm. meiri hl. (Björn Hallsson) Nú loksins kemur þetta mál til 2. umr. Vegna anna nefndarinnar hefir það tafist meira en hún hefði viljað. Meiri hl. álitið er dagsett 11. apríl, en minni hl. 24. sem. En til nefndar mun frv. hafa komið 17. mars. En nú hefir frv. hvað eftir annað dagað uppi á dagskránni. Nefndin hefir rætt það rækilega, en ekki orðið alls kostar á eitt mál sátt. Eins og kunnugt er, lagði hæstv. stjórn frv. fyrir háttv Ed. í byrjun þings. Var stjfrv. breytt þar allmikið; feldar úr því 4 fyrstu gr. Voru í 1. gr. ákvæði um það, hvaða undantekningar skuli vera frá því, hvað kalla beri sveitarstyrk, t. d. skuli það ekki teljast sveitarstyrkur, sem veittur er vegna ómegðar, heilsubrests eða elli. Þetta feldi hv Ed. úr frv. og hefir nefndin hjer ekki viljað taka þessi atriði upp aftur. Því þó ýmislegt mæli með sumum þessum breytingum, þá er svo auðvelt að misbrúka þetta, t. d. er ekki æfinlega ómegð um að kenna, ef menn verða þurfandi: þar getur atvinnubrestur og fleira valdið. Þá feldi hv.Ed. líka niður 2. gr., sem ákvað, að sveitarstyrkur teldist ekki, þótt maður yrði þurfandi eftir 65 ára aldur. Nefndin telur rjettara að efla ellitryggingarsjóðina sem mest heldur en fara þessa leið. Þetta atriði var því ekki svo tæmandi, að nefndin vildi taka það upp aftur, á móti hv.Ed. Eitt af því, sem breytt var í hv.Ed. frá því, sem var í stjfrv., var það, að aldurstakmarkið, þegar menn byrjuðu að vinna sjer sveit, byrjaði við 16 ár, en ekki 21, eins og stjórnin lagði til. Nefndin í heild fjelst á þessa breytingu. Þá kem jeg að því atriðinu, sem mestum ágreiningi hefir valdið fyr og síðar: og það er lengd sveitfestistímans. Stjfrv. ákvað hann 5 ár, en hv.Ed. breytti honum í 3 ár. En meiri hluti nefndarinnar hjer hallaðist að því, að varlegra væri að fara ekki lengra niður en í 5 ár, en minni hl. eða hv. 1. þm. Rang. (GunnS), vildi samþykkja frv. Ed. óbreytt. Þar skildu leiðirnar. Þessi ágreiningur um sveitfestina er ekki nýr, eins og kunnugt er. Milliþinganefndin í fátæramálunum frá 1901 klofnaði á þessu atriði. Vildi meiri hl. hafa sveitfestina 2 ár, en minni hl. 10 ár. Samt samdi nefndin þá frv., þar sem sett voru 2, og var það lagt fyrir þing 1905 og samþykt. En stjórnin getur þess í athugasemdunum, að hún sje ekki samþykki þessu atriði, en vildi bera sig saman við þingnefndir um þetta. En þær lögðu báðar til, efri og neðri deildar nefndir, í þessu máli, að sveitfestin yrði sett 10 ár. Eins og kunnugt er, hefir verið mikið los og hringl á fólki nú undanfarin ár. Fara menn nú svo að segja landshornanna á milli til þess að leita sjer atvinnu, og þá einkum að sjá varsíðunni, vegna þess, að landbúnaðurinn hefir ekki getað kept við sjávarútveginn ræð kaupgjald ná undanfarið. Fólki hefir því fækkað í sveitunum að sama skapi, sem því hefir fjölgað í kaupstöðum. Þeim hefir því fækkað, sem vistfastir eru, og einnig þeim, sem vinna sjer sveit með 10 ára sveitfesti. Þess vegna fjelst öll nefndin á það, að rjett væri að stytta sveitfestistímann að mun, til þess að ekki kæmi eins oft til kasta fæðingarhreppsins og nú er. Hins vegar telur meiri hlutinn varlegra að fara ekki lengra í bili en ofan í 5 ár. Það er hægra að bæta við síðar, ef þetta reynist of stutt farið, heldur en að lengja hann aftur, ef nú væri of langt farið í einu. Meiri hl. álítur líka, að ekki yrði unt að komast hjá því, að bæjar- og sveitarfjelög setji skorður við innflutningi, ef sveitfestin yrði færð niður í 3 eða 2 ár. En það verður meiri hl. að telja mjög athugavert, vegna afkomu fátækra manna, því hann vill ógjarnan verða til þess að hindra þá frá að leita sjer atvinnu þar, sem þeir geta best fleytt sjer og sínum áfram. Hins vegar telur meiri hlutinn, að fólksstraumurinn úr sveitunum í kaupstaðina sje of mikill, og því sje rjett, að nokkur afturkippur komi í hann. En þar sem hins vegar er nú deyfð yfir atvinnuvegum sveitamanna, telur meiri hl. sveitirnar tæplega færar til að taka við öllu því fólki, sem yrði bolað úr kaupstöðunum, ef hömlur yrðu settar á veru manna þar og innflutning. Gæti það jafnvel leitt til nýs útflutnings úr landinu, og að því vill meiri hl. ekki stuðla. Hins vegar getur enginn sagt með vissu um það, hvort 3 eða 5 ár muni reynast betur, en gætilegra virðist að fara ekki alt of langt í einu eða í svip, enda gæti það valdið of mikilli byltingu. En kapp legg jeg ekki á þetta, fyrir mitt leyti, því að jeg vil stytta sveitfestina, og helst á þessu þingi. En hvað svo sem því líður, virðist mikil bót að því fyrir sveitirnar að fá sveitfestistímann styttan um helming. Mundu þá margir vinna sjer sveit, sem nú eiga aðeins fæðingarhrepp. En ef menn fá hinsvegar ekki að njóta nægilegs frelsis til þess að leita sjer atvinnu, getur það bæði skaðað sjálfa þá og leitt til þess aftur, að sveitarþyngslin aukist, ef sveitfestin er færð of langt niður. Versta agnúann, sem um er að gera í lögunum, telur nefndin þó hrakning fátæklinganna, sem ekki er samboðinn þeim tíma, sem nú er og vinnur eins mikið að mannúðarmálum og hann gerir. Jeg þekki mörg dæmi þess með 10 ára sveitfestinni, að sveitarstjórnirnar fara að reyna að sporna við fátæklingunum, þegar þeir eru að því komnir að vinna sjer sveit, og mundi þetta verða enn þá meira, ef sveitfestistíminn yrði styttur mikið. Vafningaminst fyrir sveitarstjórnir yrði það auðvitað, ef sá siður yrði upp tekinn, að láta dvalarhreppinn ráða sveitfesti. En af því gæti aftur leitt það, að ýmsir menn mundu alls ekki fá neitt heimilisfang, en verða blátt áfram á flækingi. Háttv. minni hl. telur það heppilegast og affarasælast fyrir þjóðfjelagið, að hafa sveitfestina sem stysta, 3 ár eða minna. En af því, sem jeg hefi tekið fram hjer að framan, tel jeg mikinn vafa á því, hvort hann er þar ekki á villigötum. En um það getur hvorugur okkar dæmt til fulls; aðeins dregið ályktanir eftir líkum. Ýmsir sveitamenn vilja alls ekki stytta sveitfestina. Telja þeir, að þetta sje að eins tímaspuismál, þar til afturkippur kemur í þetta aftur. Nú er fólkið flest við sjóinn, og þar eiga börn nú fæðingarhrepp, sem þau lenda þá á seinna, ef með þurfa. Svo skal jeg leyfa mjer að víkja stuttlega að því, sem eitt blað hjer í bænum (Tíminn) hefir verið að narta í mig út af þessu máli. Það sagði, að eini bóndinn, sem í allsherjarnefnd væri, hefði látið „hafa sig til þess að vera framsögumaður meiri hl. nefndarinnar“. Jeg er að vísu ekki vanur að skifta mjer af því, hvernig það blað eða önnur dæma um mig, en það vil jeg segja þeim, sem þetta hefir skrifað, hvort sem ritstjórinn hefir gert það eða annar, að ef hann hefði aldrei látið hafa sig til meiri ósvinnu en þetta er, mundi blað þetta vera vinsælla en raun ber vitni. Annars hefi jeg litið öðruvísi á skyldur þm. við þingstörfin en svo, að þeir gætu neitað að hafa framsögu í málum í deildinni eða önnur nefndarstörf, ef kosnir væru til þess. Jeg tel mig heldur ekki þingmann bænda eingöngu, heldur verði jeg að líta á hag alls landsins jafnframt og á þeirra hag. Um einstakar brtt. skal jeg ekki fjölyrða mjög að sinni. Þess er getið stuttlega í nál. um brtt.háttv.þm. Str. (MP), að nefndin geti ekki fallist á þær. En hún hefir athugað þær jafnframt frv. sjálfu. Þær fara meðal annars fram á það, að taka Kleppshælið og gamalmennahælið undir sama lið og önnur sjúkrahús. Meginástæða þess, að nefndin getur ekki fylgt þessu, er sú, að meiri hl. vill ekki ganga inn á þá braut, að taka framfærsluskylduna af sveitarfjelögum og einstaklingum, sem hafa nú skyldu til að framfæra gamalmennin. Landssjóður hefir nóg á sinni könnu samt, og auk þess er hjer um að ræða unga og óreynda stofnun, þó í góðum tilgangi sje. Hitt er rjett og nauðsynlegt, að efla ellitryggingarsjóðina sem mest að unt er. Þá er geðveikrahælið. Ef það er tekið undir ákvæði sveitarstjórnarlaganna á sama hátt og venjuleg sjúkrahús, kemur fram allmikið misrjetti gagnvart þeim sjúklingum, sem ekki komast í geðveikrahælið, en verða að dvelja heima. Með þeim verður oft að borga miklu meira heima en greiða þarf í hælinu. Slík breyting gæti því þá fyrst komið til greina, þegar búið væri að stækka hælið, svo að það fullnægði kröfunum, en yfirleitt verður þó að teljast vafasamt, hversu langt á að ganga í þessa átt. Þar sem nú líka á að borga á þennan hátt fyrir 4 sjúklinga mest úr hverjum hreppi samkvæmt lögum frá 1921, þá er augljóst, að misrjetti kemur þar fram á milli lítilla og stórra sveitarfjelaga og kaupstaða, og er það ein af ástæðunum móti þessari breytingu. Þá eru 2 aðrar brtt. Önnur á þskj. 457. frá háttv. 2. þm. Reykv. (JB), og hin frá háttv.þm. Dala. (BJ). á þskj. 429. Jeg hefi ekki átt kost á því, að bera mig saman við nefndina um brtt.háttv.þm. Dala., en sjálfur hallast jeg að henni, því að eins og nú standa sakir, er næstum því ómögulegt að fá þurfaling fluttan á sveit fátækraflutningi, og verða svo sveitarfjelögin þau, sem þeir eiga sveit, að borga oft með þeim margfalt gjald við það, sem væri, ef þau fengju þurfalingana heim. Hafa læknar fengið ámæli fyrir það, að vera of fúsir á að gefa vottorð sín um það, að þurfalingar sjeu ekki ferðafærir. Um brtt.háttv. 2. þm. Reykv. er ekki margt að segja. Hann hefir aðeins tekið þar upp 2 fyrstu greinar stjfrv., er feldar voru úr því í háttv.Ed. Meiri hl. nefndarinnar getur ekki fallist á þær og hefir áður skýrt frá því, hvers vegna honum er það ekki hægt. Mun jeg svo ekki orðlengja meira um þetta. Hefi jeg forðast að vekja deilur, ég vonast jeg til, að umr. fari hóglega fram og þm. haldi sjer við efnið.

Frsm. minni hl. (Gunnar Sigurðsson) Jeg gat þess í nefndaráliti mínu á þskj. 437, að jeg teldi rjettara að gera ítarlega grein fyrir skoðun minni í þessu merkilega máli í framsögu en í nefndaráliti, og rökstyð það með því, að málið sje svo yfirgripsmikið, að illmögulegt sje að skýra það greinilega nema í afarlöngu nefndaráliti, og þar sem þingskjölin eru nú orðin hátt á 5. hundrað, þá hygg jeg, að menn sjeu orðnir þreyttir á að lesa löng nefndarálit, auk þess sem prentunin er peninga eyðsla fyrir ríkissjóð. Eins og jeg tók fram í nál. tel jeg það miklu miður, að háttv.Ed. hefir felt úr frv. stjórnarinnar það spor, sem stigið var í þá átt að svifta menn ekki mannrjettindum fyrir atvik, sem þeim eru ósjálfráð. Það hljóta að opnast augu manna fyrir því, að það er bæði afarranglátt og óhyggilegt að svifta menn almennum mannrjettindum fyrir t. d. veikindi og ómegð. Jeg hefi ávalt fylgt og mun ávalt fylgja breytingu á þessu. Það má því segja viðvíkjandi brtt. á þskj. 457. frá háttv. 2. þm. Revkv. (JB), að höggur sá, sem hlífa skyldi, þar sem jeg er. En svo er mál með vexti, að flokkur sá, sem jeg heyri til, vill nær óskiftir, að stytting sveitfestinnar nái fram að ganga, og óttast, að nýjar breytingar við frv. verði til þess, að þessi breyting verði ekki að lögum. Sama máli skiftir því um brtt.háttv.þm. Str. (MP). á þskj. 164. Eina deiluefnið, sem er milli meiri og minni hl. nefndarinnar, er sveitfestistíminn: meiri hlutinn vill hafa 5 ár, en minni hl. 3. Það skal jeg viðurkenna, að 5 ára sveitfestin er til stórbóta. Tíu ára sveitfestin hefir, satt að segja. verið skammarlega lengi í lögum hjer. Þetta er löngu úrelt fyrirkomulag í nálægum löndum. Í Noregi er sveitfestin t. d. 2 ár en í Danmörku 5 ár. Jeg er nú þeirrar skoðunar, að heppilegast væri í framtíðinni að hafa dvalarsveitina að sveitfesti; að hverjum manni yrði veittur styrkur þar, sem hann þarfnast styrks. Jeg er um þetta atriði á svipaðri skoðun og háttv.þm. Borgf. (PO), sem hann hjelt fram við 1. umr. þessa máls, um það, að fátækraframfærslu ætti að kosta að einhverju leyti af ríkinu en að meiri hluta af hreppunum. Enda hefir þessi skoðun áður komið fram á þingi, hjá Magnúsi sál. Andrjessyni, þáverandi þm. Mýra., er hann átti sæti í milliþinganefnd um þetta mál. Jeg get þó fallist á það, að mál þetta sje ekki svo undirbúið, að hægt sje að taka svo stórt stökk nú, en hins vegar legg jeg það eindregið til, að háttv. deild fallist á skoðun Ed. í því, að færa sveitfestistímann niður í 3 ár. Jeg mun síðar fara nánar inn á það atriði en mun nú með nokkrum orðum minnast á það, sem mælir með því að stytta sveitfestistímann, og það jafnvel sem mest, frá almennu sjónarmiði. Eins og jeg tók fram í nefndaráliti mínu, er það fyrir mjer aðalatriðið, að vinna að því að menn hlúi frekar að þurfalingum þar, sem þeir verða styrkþurfar, en stjaka við þeim. Jeg býst við, að flestir verði sammála mjer í því, að hrakningar þurfalinga sveit úr sveit hafi verið þjóðarböl. Að vísu er nú svo, þrátt fyrir okkar úreltu löggjöf, að þetta hefir breyst með vaxandi mannúð og menningu. Mjer eru kunnug mörg fögur dæmi þess, bæði úr mínu kjördæmi og annarsstaðar, að menn hafa hlaupið drengilega undir bagga með þeim, sem hafa orðið fyrir slysum eða slíku; menn hafa lánað þeim vinnukraft, efnt titil samskota og því um líkt. Það má svo sem geta nærri, hvort það vekur ekki frekar sjálfsbjargarfýsn manna, að stuðla til þess að rjetta þá við heldur en troða þá niður. Það væru að minsta kosti einkennilegir menn. Mörg dæmi þekki jeg þess, að þurfalingar, sem hafa, ofan á það að vera sviftir mannrjettindum, orðið fyrir hrakningum sveit úr sveit, hafa mist kjarkinn, hafa mist heilsuna, bæði á líkama og sál, og orðið þjóðfjelaginu til margfaldrar byrði við það, sem þeir hefðu annars orðið. Aftur eru líka þess dæmi, að menn hafa eftir slíka meðferð hatast við þjóðfjelagið; og get jeg satt að segja mjög vel skilið þá tilfinningu hjá þeim. En það vita allir, að slíkir menn geta orðið þjóðfjelaginu til allra mestrar byrði og óþurftar. Það er einsætt, að meðan þetta gamla, úrelta sveitfestisfyrirkomulag er, þá hljóta hrakningar á fólki og þurfamannaflutningur að haldast við líði, jafnvel þótt samúð með þurfalingum og mannúð vaxi; að minsta kosti er það ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að sveitahjeruðin óski eftir þurfalingum, sem þeim er skylt að framfæra í sjávarhjeruðum, þar sem framfærslan er venjulega hálfu dýrari, auk þess sem sveitirnar munu að jafnaði ekki vera eins kværilátar með styrkveitingar til manna, þegar þær vita, að það er baggi, sem þær seinna geta lagt á aðra framfærslusveit. Úr þessu atriði yrði ómótmælanlega bætt með stytting sveitfestistímans, og það eftir því meira, sem sveitfestistíminn yrði styttur meira. Það er líka öllum skiljanlegt, að eftir því sem sveitfestistíminn er styttur, eftir því styttist tími sá, sem sveitarfjelögin hafa hvöt til að koma manninum af sjer. Og vildi jeg í þessu sambandi benda á eitt atriði, sem sje það, að við að stytta sveitfestistímann, þó ekki væri nema niður í 3 ár, mundu menn miklu síður sveitfestast vegna ómegðar. Því þegar ómegð hlaðist á mann í sveitarflelagi, þar sem vitanlegt væri, að hann yrði styrkþegi, ef út að bæri, þá myndi sveitin bæði sjá hag sinn og sóma í því að hlynna að honum, og það er einmitt ein helsta bótin við lagabreytingunni, eins og áður er tekið fram, auk þess sem það myndi draga úr þeirri miklu skriffinsku og vafningum, sem af löngum sveitfestistíma leiðir. Það skal nú tekið fram, að að flestra áliti mun það fremur vera hagsmunaspursmál sveitanna að stytta sveitfestistímann. Þótt jeg telji mig nú fyrst og fremst þingmann alls landsins, þá virðist mjer hjer um svo mikið atriði að ræða, ekki einasta fyrir sveitirnar, heldur fyrir alt landið, og þá sjerstaklega frá menningarlegu sjónarmiði. Það er alkunna, að sveitirnar hafa verið og eru enn í dag í eyðingu: fólki í flestum sveitahjeruðum fækkar árlega. Það er óþarft að fara mörgum orðum um það, ef í það horf færðist, að sveitirnar eyddust, hver áhrif það hefði á menningu landsins. Þjóðfjelaginu ber skylda til þess að gera tilraun til að stöðva þennan stjórnlausa straum til kaupstaðanna. Og eitt af þýðingarmestu atriðum í þessa átt er að stytta sveitfestistímann. Allir hafa nú sömu sögu að segja. Fólk hefir farið úr sveitunum á unga aldri, eytt bestu árum sínum í siávarhjeruðum og komið síðan aftur í sína fæðingarsveit með meiri og minni ómegð. Jeg er þessu manna kunnugastur, þar sem það hjerað, sem jeg er fulltrúi fyrir. Rangárvallasýsla, hefir orðið fyrir allmikilli blóðtöku af flutningi ungs fólks til Reykjavíkur og Vestmannaeyja. Ræðu hv.frsm. meiri hl. (BH. er í raun og veru litlu að svara, öðru en því, sem þegar er fram tekið. Jeg veit það, að skoðanamunur okkar á sveitfestisatriðinu er lítill, enda kom það ljóslega fram í ræðu hans. Hann segist ekki leggja kapp á þetta og vill stytta sveitfestistímann á þessu þingi. Aðeins gengur honum gætni til, að vilja ekki stytta sveitfestina eins mikið í einu og frv. Ed. fer fram á. Já, það er nú svo með gætnina, að hún er því aðeins góð, að hún sje á viti bygð. Gætnin getur líka orðið að heimsku. Sjerstaklega á þetta sjer stað, þegar um þjóðfjelagsmein er að ræða, sem skera þarf burt. Menn eru hræddir við að rífa niður, en athuga það ekki, að til þess þarf oft mest vit og áræði, að rífa fyrst niður, til þess að geta bygt upp aftur á heilbrigðum grundvelli. Sá ótti hefir komið í ljós, bæði hjá háttv.frsm. meiri hl. (BH) og fleirum, að reisa þyrfti skorður við því, að fólk flytti inn, sjerstaklega í sjávarþorpin. Jeg sje nú ekki, að þörf væri á því, en þótt svo væri, tel jeg það þó betra en að ástand það haldist, sem nú er. Sumar sveitir afbera ekki núverandi ástand Háttv. þingmönnum er kunnugt ástandið í Gerðahreppi af erindi því, sem liggur fyrir þinginu. Svipað má segja um Álftaneshrepp, og svo er víðar, sjerstaklega þar, sem fólki hefir mjög fækkað á seinni árum. Jeg sje ekki ástæðu til að fara að tefja tímann með því að hrekja hvert atriði í ræðu háttv.frsm. meiri hl. (BH), þar sem okkur, eins og áður er sagt, ber í rauninni ekkert verulegt á milli, en vænti þess aðeins, að hv. deild samþykki frv. eins og það kom frá Ed.

Bjarni Jónsson Brtt. mín er borin fram eftir ósk manna í Rangárvallasýslu. Eru hreppar þar, er beðið hafa 1500–2000 kr. tjón af þessum lögum eins og þau hafa verið framkvæmd. Hv. frsm. meiri hl. (BH) tók fram, að sjálfsagt væri að fella lög þessi úr gildi. Er einungis farið fram á þetta til að verja hreppana áföllum, sem þeir verða fyrir, er það hendir, að ekki er hægt að flytja sjúkan mann á framfærslusveit hans sökum þess, að hann telst ekki, að skoðun læknis, ferðafær. Verður svo oft, að maðurinn fer ekki, enda þótt hann sje orðinn svo heill, að fært væri að flytja hann, og lendir svo allur þessi kostnaður, er af dvöl mannsins leiðir, eftir að læknirinn gaf vottorðið, á framfærslusveit mannsins. Er því sjálfsagt að fella burtu lög þessi, til að bót verði ráðin á þessu vandkvæði.

Magnús Pjetursson Mjer kom það dálítið undarlega fyrir sjónir, er jeg sá það af nál. meiri hl. allshn., að hún lagði á móti brtt. mínum, einkanlega er engin rök voru að því færð, hvers vegna meiri hl. nefndarinnar væri á móti þeim. Jeg hjelt, að þessi rök myndu nú koma fram í ræðu hv.frsm. meiri hl. (BH), en þau fyrirfundust ekki, og hann gekk algerlega fram hjá stærsta atriðinu í brtt. mínum. Held jeg, að hv. nefnd - sem henni er vorkun, því að hún hefir mikið að starfa - hafi alls ekki verið ljóst, hvaða rök lágu fyrir hjá mjer. Á jeg ef til vill þá sök á því, að jeg talaði aldrei við nefndina, en jeg áleit, að þess væri ekki þörf, sökum þess hve ástæðurnar voru augljósar. Það, sem fyrst er að athuga hjer, er það. hve þörfin á sjúkrarúmum er mikil. Er þetta kunnugt frá umr., sem urðu hjer um landsspítalann. Er hin mesta þjóðarnauðsyn á þessu og má ekki dragast úr hömlum, ekki síst þegar hægt er að auka sjúkrarúmin með litlum eða jafnvel engum tilkostnaði. Er það mjög oft, að sjúklingar eru lagðir í sjúkrahús, þótt engin brýn nauðsyn sje á því. Sjúklingarnir eru hafðir þar vegna þeirra ákvæða fátækralaganna, sem kveða svo á, að ríkissjóður greiði meðlagið, ef sjúklingurinn er í sjúkrahúsi, en hlutaðeigandi sveitarfjelag skuli greiða hann, ef hann er tekinn þaðan, og það enda þótt hann haldi áfram að vera undir læknishendi. Í fyrra komu ýmsir merkustu læknar hjer í Reykjavík sjer saman um að bera fram brtt. við fátækralögin þessa efnis, sem myndi hafa haft það í för með sjer, að sjúklingar þeir, er nú eru í sjúkrahúsum eingöngu vegna mannúðar eða vorkunsemi við hlutaðeigandi sveitarfjelag, myndu fara þaðan og rýma með því fyrir öðrum, er meiri hafa þörfina. Heyrði jeg ekki, að hv.frsm. meiri hl. (BH. mintist á, að ríkissjóður skyldi kosta að jöfnu þá menn, sem utan spítala eru, sem hina. Er þetta nú tekið upp í berklavarnalögin og er mjög nauðsynlegt meðan sjúkrastyrkur er ekki nógur. Er sjálfsögð skylda að laga þetta og tilkostnaðurinn er mjög lítill. Getur hæstv. stjórn upplýst, að þetta er rjett hvað berklavarnalögin snertir. Eru sjúklingar samkv. þeim lögum jafnstyrkháir, þótt þeir sjeu ekki í sjúkrahúsi, ef þeir eru til lækninga utan heimilis síns. t. d. til ljóslækninga hjer í Reykjavík. Skil jeg ekki, að hv.þm. verði á móti brtt. mínum, eins og jeg nú hefi skýrt þær, því að með þessu móti væri hægt að bæta úr sjúkrarúmaþörfinni í landinu. Þá kem jeg að öðru atriði þessa máls, því, að jeg tel rjett vera, að sjúklingar á Kleppi og Litla-Kleppi njóti sömu rjettinda að lögum og aðrir sjúklingar, sem þurfa sjúkrahúsvistar með. Mjer kemur rökfærsla háttv. nefndar allundarlega fyrir sjónir, að vilja ekki láta þessa sjúklinga njóta sömu rjettinda og öðrum sjúklingum eru heimiluð í sjúkrahúsum að lögum, og svo þetta, að nefndin telur það misrjetti, ef þeim yrðu veitt þessi rjettindi. Það er sýnilega þessi gamla hugsun, að ef einn maður hefir orðið illa úti, þá þurfi að beita alla aðra órjetti, til þess að breiða með því yfir, hvernig um þennan mann hefir farið. Þetta hefir oft komið fyrir áður, og jeg verð að telja þennan hugsunarhátt algerlega óþinghæfan og óviðeigandi, hvar sem hann kemur fram. Þetta misrjetti hefir átt sjer stað síðan Kleppsspítalinn var stofnaður. Þá var ákveðið í lögum, að meðlag með sjúklingum þar væri 50 aurar á dag, þótt hærra gjald væri greitt með þeim áður, og eins þeim, sem ekki komust þar að eftir að spítalinn var stofnaður. Þegar um aðra sjúklinga hefir verið að ræða, hefir sveitarfjelögunum verið gert að greiða með þeim um 200 kr. á ári, en með lögunum um Klepp þurfti nú ekki að greiða eins mikið með sjúklingnum þar. Nú ætlast jeg til þess, að allir yrði jafnhart úti, eða með öðrum orðum, allir verði í þessu efni jafnt settir, einn hvorki betur nje miður en annar. Jeg veit, að þessi röksemdafærsla nefndarinnar fær alls ekki staðist dóm deildarinnar. Jeg treysti mjer ekki til að fara út í lagaskýringar, þar sem jeg er ólöglærður maður, en jeg veit hitt, að Alþingi fær ekki lækkað ákvæði laganna í þessu atriði með fjárlagaákvæðum. Þó tilraun yrði gerð til þess, mundi Alþingi aldi sjá sjer fært að gera það nema með sjerstökum lögum. Nægir að benda á launalögin þessu til sönnunar. Það er því ekki hægt að breyta þessu niður á við, til lækkunar, öðruvísi en með lögum. Jeg er ekki lögfróður, eins og jeg hefi þegar tekið fram, en þó þyrði jeg að fara í mál við ríkisstjórn um það, að sveitarfjelögin þyrftu ekki að greiða nema 50 aura á dag með sjúklingunum, því jeg álít, að eigi sje hægt að trássast við gildandi lög um þetta.

En fjárlögin eru líka lög

. Að vísu, en önnur lög eru þó ríkari, og jeg veit ekki til, að það sje venja, að þau nemi úr gildi eldri lög. Sýnist mjer því þetta vera dómstólamál, eða geta orðið það, ef menn vildu. En til þess að hægt sje að koma fullri sanngirni að í þessu, vil jeg binda enda á þessa deilu og lögfesta þetta í fátækralögunum, eins og um alla aðra sjúklinga. Þá kem jeg að gamalmennahælunum. Hv. frsm. meiri hl. (BH) virðist mjer hafa misskilið þetta atriði og tilgang minn með því. Háttv. deildarmenn munu hafa sjeð, að það er gert ráð fyrir því, að þeir, sem eru í gamalmennahælunum, geti orðið aðnjótandi styrks úr ríkissjóði, ef þeir hafa verið sendir í hælin að læknisráði. Á að láta gilda sömu reglur um þá, sem í gamalmennahælunum eru, og um önnur gamalmenni, sem tekin eru í sjúkrahús vegna þess að þau hafa ekki átt kost á nauðsynlegri aðbúð í heimahúsum. Ættu þau frekar að eiga vist í gamalmennahælum, ef þau eru ekki öðruvísi sjúk en það, að þau þurfi góðrar hjúkrunar við; þetta gæti því sparað rúm í sjúkrahúsunum. Það er oft, að þau gamalmenni, sem í sjúkrahús koma, eru þar á kostnað sveitarfjelaganna, en yrðu þessi ákvæði sett inn í fátækralögin, ætti þetta eigi að teljast til sveitarstyrks. Það eitt hygg jeg ætti að nægja mörgum háttv.þm. til þess að samþykkja þetta, að með þessu losa þeir mörg vesalings gamalmenni, sem búin eru að þræla meiri hluta æfi sinnar baki brotnu, við það að verða sveitlæg síðustu ár æfinnar. Það vita allir, hversu það mundi gera þeim ellina ljettbærari. Háttv. frsm. minni hl. (GunnS) kom með dálítið nýstárlegar upplýsingar í þessu máli, sem jeg var allhissa á að heyra, þegar hann sagði, að hann og flokksmenn hans hefðu bundist samtökum um að láta ekki fleiri breytingar ná fram að ganga á þessu þingi, nema stytting sveitfestistímans. Þessháttar hlutir hafa að vísu skeð hjer áður, t. d. nú nýlega í stjórnarskrármálinu. En nú skil jeg ekki, hvernig hv.þm., móti sannfæring sinni, geta bundist samtökum og greitt atkvæði móti brtt. sem þeir eru sannfærðir um, að fela í sjer miklar rjettarbætur.

Svo getur þó staðið á stundum

. Já, svo segir háttv. þingmaðurinn, en þeir ættu þá að eiga víst að eiga setu hjer á næsta þingi, ef þeir ætla að láta þetta bíða þangað til. Jeg skil ekki þennan hugsunarhátt háttv.þm., að vilja sporna á móti breytingum á lögunum, sem þeir telja þó vera rjettmætar. Jeg get ekki sjeð, að mínar brtt. eigi minni rjett á sjer en stytting sveitfestistímans; mjer finst hann mætti þá eins bíða eins og annað. Jeg skil heldur ekki þann hringlandahátt, að vilja vera að breyta lögunum á hverju ári. Þá er og þetta, að þora ekki að vera með þessum brtt. mínum af ótta við Ed. Jeg greiði atkvæði samkvæmt sannfæringu minni, en eigi eftir vilja eða óskum Ed. „Kosningarnar“ sagði einhver háttv.þm. Það kann að vera það, að þeir vilji aðeins taka þeim breytingum, sem mest ber á í augum kjósenda. Jeg held nú, að það yrði lítið betra afspurnar en hitt, að svo eigi að fara að grauta í þessu aftur á næsta þingi Jeg vænti þess, að ef ekki kemur til atkvgr. um þetta mál fyr en að loknu næsta fundarhljei, að háttv. 1. þm. Rang. (GunnS) kalli saman flokksfund til þess að taka aftur þessa ákvörðun þeirra. Um brtt.háttv. 2. þm. Reykv. (JB) gæti jeg hugsað, að hæstv. forseti teldi, að hana mætti samþykkja án atkvgr., að minsta kosti fyrri liðinn.

Jón Baldvinsson Þegar ríkisstjórnin lagði þetta frv. fyrir þingið, var hún að framfylgja þjóðarviljanum og þingsins, sem oftar en einu sinni hefir komið fram um þetta. Að minsta kosti tvisvar á árunum 1917–21 var samþykt áskorun til stjórnarinnar um þetta í Nd. Alþingis, og því tel jeg það misráðið af hæstv. stjórn, að leggja þetta frv. fram í Ed. Nú lítur út fyrir, að hv.Ed. hafi ekki verið samþykk ályktunum þessarar deildar. Það sýna ljóslega breytingar hennar á frv. stjórnarinnar. Þegar jeg nú ber fram brtt. mínar á þskj. 457, sem háttv.þm. Str. segir, að eigi að samþykkjast án atkvgr., geri jeg það til að framfylgja kröfum Nd. Það er því óþarft að mæla langt mál með þessum brtt. mínum, og jeg á bágt með að skilja þá hv.þm., sem halda því fram, að enginn tími sje til að afgreiða þetta mál. Þetta er aðalmótbáran hjá háttv. 1. þm. Rang. (GunnS), og eins hitt, að Ed. muni þá ef til vill fella brtt. Jæja; þótt svo færi, þá er alveg víst, að meiri hl. yrði með þessum brtt. mínum í Sþ. Jeg hefi farið skemra í brtt. en jeg hefði á kosið, en það, að jeg stilti svo í hóf, var af því, að jeg þóttist viss um það, að háttv.Nd. mundi samþykkja þessar brtt. í e. hlj. eins og þær eru nú, og því vildi jeg ekki fara lengra að svo stöddu, þar sem jeg vildi ekki eiga á hættu, að þær vektu mótspyrnu. Þess vegna voru það aðeins þessi tvö atriði, sem jeg tók til meðferðar, að fjölskyldumenn eða þeir, sem vegna slysa og óhappa hefðu orðið að leita styrks, yrðu ekki sviftir rjettindum. Alþingi hefir viðurkent, að þetta er ranglæti, eins og nú er farið með þessa menn, og jeg efast því ekki um, að það muni vilja bæta þetta ranglæti. Þá ætti enn síður hitt atriðið að orka nokkurs tvímælis, að það sje rangt, að styrkþurfar, eldri en 60 ára, teljist til sveitarlima, enda veit jeg og, að allflestir háttv.þm. samþykkja þetta í hjarta sínu, hvað sem höndin gerir. Jeg hefi í þessum brtt. lítið brugðið út frá frv. hæstv. stjórnar; þar er svo ákveðið, að þeir, sem vegna slysa hafa orðið ófærir til vinnu um tveggja mánaða skeið, skuli, þó þeir þurfi styrks við, eigi sviftir rjettindum. Jeg hefi aðeins breytt frá 2 mán. til eins mánaðar, því mjer þótti 2 mánuðir of langur tími. Þá er 2. liðurinn, að styrkur til þeirra, sem eldri eru en 60 ára, verði eigi talinn sveitar styrkur; og þar hefi jeg farið eftir því, sem áður hefir verið viðurkent að væri rjett. t. d. í ellistyrkslögunum, og því set jeg þau sömu aldurstakmörk hjer og miðað er við í þeim. Það hafa ekki komið verulegar mótbárur enn móti þessum brtt. mínum, nema helst frá háttv. 1. þm. Rang. (GunnS), sem er svo hræddur við Ed., og svo verð jeg að segja þeim háttv.þm. það, að þótt það sje í sjálfu sjer gott að stytta sveitfestistímann, þá álít jeg það atriði ekki svo mikilsvert, að vert sje að samþykkja frv., ef engar aðrar umbætur fást Jeg get skilið ástæður þessa háttv.þm. t. d. að aðstreymi úr sveitum til sjávarhjeraðanna geti valdið sveitarþyngslum hjá sveitunum. Og jeg álít það alls ekki rjett, að hreppur beri þyngsli af manni, sem allan sinn starfsaldur hefir dvalið annarsstaðar. En sem sagt, þær ástæður eru þó ekki svo mikilsverðar, að vert sje að leggja kapp á breytingarnar á lögunum þeirra vegna. Þá eru meiri rjettarbætur, sem felast í brtt.háttv.þm. Str. (MP); það eru tillögur um persónurjett manna, og eiga því meiri rjett á sjer en sveitfestistíminn, sem hjer hefir verið lögð mikil áhersla á og er aðeins miðaður við hag einstakra kjöidæma. Jeg þykist fullviss um, að háttv. deild sýni staðfestu sína við hinar fyrri ályktanir sínar, með því að samþykkja allar okkar tillögur, - mínar og hv.þm. Str. (MP), og læt jeg svo útrætt um þetta að sinni.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Háttv. 2 þm. Reykv. (JB) tók fram í ræðu sinni, að rangt hefði verið að leggja þetta frv. fyrir háttv.Ed., þar sem Nd hefði óskað þessara breytinga á fátækralögunum. Jeg tók það skýrt fram, þegar jeg lagði þetta frv. fram, að jeg hefði ætlað mjer að leggja það fyrir hv.Nd., en það stóð svo einkennilega á, að flest frv. stjórnarinnar voru þess eðlis, að þau varð að leggja fyrir Nd. fyrst, en hins vegar varð þó að skifta þannig verkum milli deilda þingsins, að þau yrðu sem jöfnust. Jeg varð því að leggja þetta frv. fyrst fram í Ed. Nú liggur mjer við að iðrast þess, að svo var gert, því það er enginn vafi á því, að frv. hefði verið betur tekið hjer. Háttv. Ed. hefir felt burtu 4 fyrstu gr. frv.; 3. og 4. gr. voru nú reyndar orðnar óþarfar eftir breytingum Ed., en í 1. og 2. gr. er mikil eftirsjá. Nú er frv. komið í þá mynd, að ekki er eftir nema ákvörðun sveitfestistímans, sem líka er og hefir altaf verið aðalatriðið í öllu þessu máli. Jeg tók það fram um sveitfestistímann við 1. umræðu málsins, að mjer þætti eigi rjett, að tekin væru of stór stökk í þessu efni, og mæltist til, að hann yrði látinn standa við 5 ár, eins og stóð í frv. mínu. Mjer þótti ósýnt, hver áhrif meiri stytting sveitfestistímans gæti haft á viðskiftin milli sveitarfjelaganna, eða hvaða áhrif þetta gæti haft á innflutning fólks til sumra sveitarfjelaga, og sama hjelt jeg fram í Ed. Þessa var nú ekki gætt, og tíminn var færður niður í 3 ár, og þó mjer þyki það fulllangt farið, mun jeg þó sætta mig við það, ef þar verður þá numið staðar. Jeg hefi orðið þess var, að það ei talsverður uggur hjá þm. við það, að samþykkja nokkra brtt. við frv., vegna þess, að Ed. muni ekki fallast á þær, og geti þá svo farið, að það dagaði uppi í þinginu. Jeg sje enga ástæðu til að óttast slíkt. Býst jeg við, að Ed. setji sig ekki upp á móti skynsamlegum breytingum. En enda þótt svo færi, þá ætla jeg, að ekki væri svo mikill skaði skeður, þótt málið biði til næsta árs. Það mætti þá undirbúa frv. á ný og jafnframt taka til yfirvegunar í sambandi við það brtt.háttv.þm. Str. (MP), og þá einkanlega tillögur háttv.þm. Borgf. (PO) sem hann kom með í ræðu sinni við 1. umr. þessa máls hjer í deildinni, og sem gengu út á það að gera landið alt að einu framfærsluumdæmi. Jeg skal ekki ræða þetta frekar út frá almennu sjónarmiði en þegar hefir gert verið, en jeg ætla að minnast lítilsháttar á einstakar brtt., sem fram hafa komið. Það er þá fyrst brtt.hv. 2. þm. Reykv. (JB), og get jeg verið stuttorður um þær, því svo má heita, að þær sjeu orði til orðs samhljóða 1. og 2. gr. í hinu upphaflega frv. stjórnarinnar. Það er aðeins sá munur, að fyrir 2 mánuði í 1. gr. frv. stjórnarinnar kemur 1 mánuður í brtt., og í stað 65 ára aldurs í 2. gr. frv. koma 60 ár í brtt. Þetta, hvort tiltekinn er 1 mánuður eða 2, skiftir engu verulegu máli, og ekki heldur það, að aldurstakmarkið sje fært niður í 60 ár. Er það líka oft svo, að menn, sem unnið hafa erfiða vinnu alla æfi, eru orðnir bilaðir að heilsu um sextugt. Get jeg því vel fallist á þessar brtt., en hitt skil jeg ekki, sem háttv.þm. Str. sagði, að þær mætti skoða samþyktar án atkvgr., en vitanlega dæmir hæstv. forseti um það. Þá er það brtt.háttv.þm. Dala. (BJ), um að nema úr gildi lög nr. 33, 20. okt. 1913, sem gerbreytir hinni upphaflegu 63. gr. fátækralaganna, og er meining hans, að það sje gert án þess nokkuð komi í staðinn, því ekki mun það vera meiningin, að gamla 63. gr. fátækralaganna komi aftur í gildi svona af sjálfu sjer. En þetta getur ekki staðist. Eitthvað verður að koma í stað þessarar greinar. Jeg skil, hvaða ákvæði það eru í greininni, sem hann vill nema burt, en önnur ákvæði eru í greininni, sem ógerningur er að nema í burtu án þess að eitthvað komi í staðinn. Álít jeg, að þessi háttv.þm. (BJ) gerði rjettast í því að taka þessa till. aftur nú og laga hana fyrir 3. umr. Þá er það næst háttv.þm. Str. (MP), sem kemur með merkilegar viðauka- og breytingartillögur. Sem atvinnumálaráðherra get jeg verið með þessum brtt., en sem settur fjármálaráðherra verð jeg að gera nokkrar athugasemdir við þær. Það dugir ekki að einblína á hagnað sveitanna eingöngu í þessu máli, heldur verður einnig að taka tillit til útgjalda ríkissjóðs. Ef brtt. ná fram að ganga, þá má heita svo, að allir sjúklingar, sem eftir læknisráði dvelja utan heimila sinna, sjeu kostaðir af landssjóði. Jeg tel ekki þessa 2/5, sem gert er ráð fyrir, að framfærslusveitirnar greiði, þar sem það má aldrei nema meiru en 400 krónum á ári, en sjúkravist kostar eftir þeirri reynslu, sem fengin er, um 2–3 þúsund krónur á ári, og fer heldur vaxandi. Samkvæmt þessum breytingartillögum á að bæta við sjúkrahúsin geðveikrahælum og gamalmennahælum. Þetta er nú að vísu alveg rjett, hvað það fyrra snertir, því í raun og veru eru geðveikrahæli ekki annað en sjúkrahús, og er það misgáningi að kenna, að það var ekki tekið með sjúkrahúsum 1921, er lögin voru sett. En alt öðru máli er að gegna með gamalmennahæli. Er nú eitt komið upp hjer í Reykjavík, eins og kunnugt er, og búast má við, að þau komi í fleiri kaupstöðum landsins. Má búast við, að margir fari í þessi hæli, sem ekki þurfa þess veikinda vegna. Er oft örðugt að koma gamalmennum fyrir, sökum skapsmuna þeirra; myndi þá hlutaðeigandi læknir að sjálfsögðu leggja með því, að þau færu í gamalmennahælið, og væru þau þar með komin á landssjóðinn. Þetta mundi auka mjög kostnað fyrir landssjóðinn, og er hætt við, að bæta mætti við það fje, sem ætlað er til þessa, nú í fjárlögum, og það jafnvel svo skifti hundruðum þúsunda, ef þessar brtt. yrðu samþyktar óbreyttar. Jeg sje heldur enga ástæðu til þess að taka þessi gamalmenni alveg upp á arma ríkisins, því það mundi draga úr þeirri eðlilegu skyldu, sem nákomnir venslamenn hafa hingað til talið sjer skylt að uppfylla, nefnilega að veita sjer náskyldum gamalmennum framfærslu. Þau eru oft ekki sjúklingar, og svo eru heldur engin ákveðin takmörk fyrir því, hve nær beri að telja mann gamalmenni. Máske má miða það við 60 ár, en margir eru orðnir útslitnir og ófærir til vinnu yngri. Jeg hefi t. d. oft sjeð í kirkjubókum tekið svo til orða um menn milli 50 og 60 ára, að þeir hafi dáið af ellisjúkdómum. En einhver takmörk verður að setja. Jeg vil benda háttv.flm. þessara brtt. (MP) á það, að í 1. gr.brtt. eru tvítalin lyf og læknishjálp sem hluti meðlagskostnaðar; stendur bæði í 1. og 3 málsgrein. Um b-lið 1. gr.brtt., að styrkur samkvæmt a- og b-lið sje ekki afturkræfur, vil jeg gera þá athugasemd, að vel getur komið fyrir, að styrkþegarnir verði síðar færir um að endurgreiða fenginn styrk, t. d. ef þeim áskotnaðist arfur, og væri þá eðlilegt, að þeir borguðu styrkinn aftur. Að öðru leyti hefi jeg ekki frekara fram að færa að svo stöddu.

Frsm. meiri hl. (Björn Hallsson) Jeg hefi ekki mörgu að svara, en þarf þó að gera nokkrar athugasemdir. Það er þá fyrst ræða háttv.frsm. minni hl. (GunnS). Hann getur þess í nál., að hann telji rjettara að rökstyðja skoðun sína í framsögu hjer í deildinni en í nál., enda rökstyður hann skoðun sína ekkert í nál., og er í rauninni lítið við það að athuga. Hann er sjálfráður, hvernig hann rökstyður skoðanir sínar. En eðlilegt virðist, að í svona máli sje það gert nokkuð í nefndaráliti. En það var eitt í ræðu háttv.þm. (GunnS), sem ekki er rjett, þar sem hann taldi mig hafa lýst því yfir fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar, að mjer skildist, að við mundum ekki taka tillit til neinna breytinga á frv. Þetta er ekki rett, því jeg skýrði aðeins frá því, að meiri hlutinn mundi verða á móti brtt.hv.þm. Str. (MP) og eins brtt.hv. 2. þm. Reykv. (JB), en hins vegar tók jeg fram, að við hefðum ekki rætt brtt.háttv.þm. Dala. ( BJ), og hefði meiri hlutinn því óbundnar hendur um hana. Þá tók háttv.frsm. minni hl. (GunnS) það fram sem sönnun fyrir því, að heppilegt væri að stytta sveitfestistímann sem mest, að nágrannaþjóðir vorar, Danir og Norðmenn, hafa hann stuttan, eða Danir 2 ár og Norðmenn 5 ár. En menn, sem fróðir eru um þá hluti, hafa sagt mjer, að Norðmenn sjeu óánægðir með að hafa sveitfestistímann svona stuttan. Þá sagði hann, að það væri hagsmunaspursmál fyrir sveitirnar, að sveitfestistíminn sje hafður stuttur. Það kann að vera rjett að sumu leyti, en hversu langt á að ganga með það að stytta hann? Mjer er líka kunnugt um, að margir sveitamenn eru mótfallnir því. Það er líka betra, meðan reynsla er ekki fengin, að ganga heldur of stutt en of langt, og þurfa svo máske að lengja hann aftur seinna. Þá sagði hann, að ekki væri hægt að byggði upp, nema fyrst sje rifið niður. Þetta á alls ekki hjer við, og á ekki við yfirleitt. Það má t. d. gera hús sem nýtt, þótt það sje ekki rifið niður til grunna fyrst, og eins má bæta þessi lög, þótt þeim gömlu sje ekki kipt í burtu fyrst. Þá var hann að tala um, að gætni væri því aðeins góð, að á viti væri bygð, en þar sem hann talaði um, að hann væri ekki að skensa meiri hlutann með því, þá þarf jeg í rauninni ekki að svara því, því að jeg tel till. meiri hl. gætilega og á viti bygða. Vilji meiri hluta nefndarinnar er einmitt sá, að stytta sveitfestistímann, en fara þó ekki svo geyst, að við kunnum ekki fótum okkar forráð. Þá sagði hann, að hættulegt gæti verið fyrir framgang málsins, að breytingar væru nú gerðar á frv., því að líkur væru til, að Ed. samþykti það þá ekki. Jeg benti einmitt á það, að af því að meiri hl. vildi framgang málsins, þá vildi hann sem minst breyta því í trássi við hv.Ed. Þá kem jeg að háttv.þm. Str. (MP). Hann byrjaði á því, að jeg hefði engin rök fært gegn brtt. hans.

Síðustu brtt.

. Já, síðustu brtt. sjerstaklega; en það skein í gegn hjá honum, að öll ræðan heyrði undir þennan dóm hans. Þetta er aðeins venjulegur sleggjudómur, sem ekki þarf að svara. Háttv. þm. gat um, að hann hefði ekki heyrt mig tala um þá breytingu hans í niðurlagi 1. gr., að koma sjúklingum utan heimilis, þó ekki væri í sjúkrahúsum, undir sömu ákvæði og í sjúkrahúsum, þ. e. að það teljist ekki sveitarstyrkur, sem þeir fái. En jeg benti á, að þetta kæmi ekki rjett niður, því þeir, sem heima sitja, verða þá hart úti og yrðu beittir misrjetti. Þetta kallaði hv.þm. óþinglega sagt! Jeg álít ekki óþinglegt að benda á misrjetti, sem kemur fram í frv., og reyna að draga úr því, eða fella brtt., sem ganga í þá átt. Hann sagði, að þeir sjúklingar, sem væru í ljóslækningastofunni, mundu falla undir þetta ákvæði. En það er ekki þörf á því að setja þetta ákvæði vegna þeirra, því þeir munu flestir komast undir berklavarnalögin, því að sjúkdómar þeirra munu mest vera berklar. Hv. þm. (MP) vill, held jeg, koma allri ómagaframfærslu á landið, en því er jeg alveg mótfallinn. Um það er aðalágreiningurinn. Það er þegar búið að stíga stórt spor með berklavarnalögunum, en jeg er alveg á móti því, að kostnaði við öll möguleg tilfelli sje komið yfir á ríkissjóð. Það verður áreiðanlega miklu dýrara en ef á að sjá um þurfamenn heima. Vitanlega er nokkuð öðru máli að gegna um berklasjúklinga, vegna þess, að þar er um þjóðarnauðsyn að ræða, vegna hættu þeirrar, sem slíkri veiki fylgir. Okkur háttv.þm. skilur á um það, hvort það sje lögum samkvæmt að hækka meðlag með sjúklingum á Kleppi með fjárlögum einum. En þar sem fjárlögin eru árleg lög, þá gera þau þar með árlega breytingu á hlutaðeigandi lögum hvað þessu atriði viðvíkur, og býst jeg við, að til þess sje heimild, þótt lögunum sje ekki breytt að öðru leyti. En auðvitað getur hvorugur okkar skorið úr þessu. Viðvíkjandi því, sem háttv.þm. sagði um það, að fría þyrfti gamalmenni, sem fara í gamalmennahæli, við að þiggja af sveit, þá vil jeg taka það fram, að jeg álít betri leið að styrkja meira og efla ellistyrktarsjóðina. Hann sagði, að gamalmennin væru oft kostuð af sveitarsjóðum á hælið. Getur vel verið, að svo sje, en lítil reynsla er víst fyrir því enn þá, þar sem þetta eina hæli, sem til er, er alveg nýstofnað. Hins vegar tel jeg, að hlutaðeigendur, hvort sem eru einstakir menn eða sveitarfjelög, eigi að kosta þessa menn, en ekki ríkissjóður. Það er altaf verið að ganga lengra og lengra á þeirri braut, að kasta öllu á herðar ríkissjóðs, og hljóta að vera takmörk fyrir því, hvað langt á að ganga í því efni. Jeg held það sje þegar nógu langt gengið. Jeg þarf ekki að svara háttv. 2. þm. Reykv. (JB) miklu. Jeg hefi þegar gert það. Hann sagði aðeins, að hann vildi ekki vinna til, að frv. gengi fram vegna þeirrar einu umbótar, að sveitfestistíminn yrði styttur. En þar sem jeg tel það aðalatriðið, þá vil jeg ekki bíða með það að frv. komist í gegn, enda er ekki víst, að jeg verði á næsta þingi, en nú á jeg hjer atkv., nje aðrir, sem nú fylgja þeirri breytingu; samt heyrðist mjer á háttv. 2. þm. Reykv., að hann hefði góða von um, að hann yrði áfram og geti tekið málið upp á næsta þingi. Fleira þarf jeg víst ekki að taka fram.

Frsm. minni hl. (Gunnar Sigurðsson) Jeg hefi ekki miklu að svara, því deilur hafa orðið litlar. Háttv. þm. Str. (MP) var að undra sig á því, að jeg hefði bundist samtökum við Framsóknarflokkinn að láta engar brtt. ná fram að ganga, sem aðrir kynnu að koma með. Þetta er alls ekki rjett. Jeg átti við nokkra flokksbræður mína. Þetta mál var rætt á flokksfundi, og hneigðust skoðanir manna yfirleitt í þessa átt. Sje jeg ekkert merkilegt við það, þótt flokkur ræði og bindist samtökum eins og hjer var gert, um áhugamál. Við álitum, að þýðingarlaust væri að koma með brtt; þær yrðu einungis til að fleyga málið. Annars hefir því verið yfir lýst, bæði af mjer og fleirum, svo sem hæstv. atvrh. (KIJ), að nauðsynlegt sje að taka fátækramálin til nákvæmrar yfirvegunar sem allra fyrst, og þá geta þessar breytingar komið til greina. Viðvíkjandi því, sem hæstv. atvrh. (KlJ) sagði, að endurskoða þyrfti fátækralöggjöfina, þá er jeg honum sammála um það. En það er eins hægt að endurskoða hana, þótt sveitfestistíminn verði ákveðinn 3 ár. Annars skal jeg taka það fram, að það er ekki alveg rjett hjá hv.frsm. meiri hl. (BH), að jeg hafi ekki tekið afstöðu til brtt.hv.þm. Str. (MP). nema aðeins á þessum grundvelli. Háttv. frsm (BH) var líka að tala um kosningarnar. Fyrir mjer er ekkert kosningaflesk að mæla með þriggja ára sveitfestistíma. heldur fylgi jeg þar einungis sannfæringu minni. Sjest það berlega af því, að jeg mun ganga á móti brtt.hv. 2. þm. Reykv. (JB), til þess eins, að þessi breyting nái fram að ganga nú á þessu þingi.

Bjarni Jónsson Jeg hefi tekið eftir því, að á hefir orðið um samningu brtt. minnar. Jeg fjekk einn hv.þm., sem er vel kunnugur þessu máli, til þess að orða brtt. fyrir mig, en hann hefir tekið of mikið með. Ætla jeg því að taka hana aftur og lagfæra til 3. umr.

Magnús Pjetursson Mjer þótti gæta mikils misskilnings í ræðu hæstv. atvrh. (KIJ), þegar hann sagði, að sú afleiðing mundi verða af brtt. mínum, að allir sjúklingar í landinu, sem væru utan heimilis síns, yrðu kostaðir af ríkissjóði. Þetta getur ekki náð nokkurri átt, þar sem hjer er aðeins að ræða um sjúka þurfalinga, eins og stendur í brtt. Ef þetta væri rjett hjá hæstv. atvrh. (KIJ), ættu allir sjúklingar á landinu nú að njóta styrks að 3/5 hlutum úr ríkissjóði. Það er ekki heldur rjett, sem mjer skildist hæstv. atvrh. vilja halda fram, að jeg vildi bæta á ríkissjóð kostnaðinum við sjúklingana í geðveikrahælinu, því að eftir núgildandi lögum ber ríkissjóður hita og þunga dagsins, kostar sjúklingana að mestu leyti. Hv deild samþykti þessa skoðun mína með atkvæðagreiðslu um meðlagið með sjúklingum á Kleppi, þar sem hún lækkaði það frá því, sem var í frv. stjórnarinnar. Hún vildi því leggja meira af þeim útgjöldum á ríkissjóð.

Hitt hefði komið í bága við lögin

. Það kemur eins mikið í bága við lögin, ef taka á nokkurt tillit til þeirra í þessu sambandi, hvort meðlagið er kr. 1.50 eða 2 kr. Um takmarkanir á aldri þeirra, sem kallast mega gamalmenni, þarf jeg ekki að svara hæstv. atvrh. (KIJ). Jeg geri ráð fyrir, að gamalmennahælin mundu sjálf ákveða aldurstakmarkið, svo að engin vandræði mundu af því hljótast, þó að ekki væri ákvæði um þetta í frv. Mjer finst, að hæstv. atvrh. (KIJ) hefði átt að geta verið samþykkur þessu ákvæði, þar sem hann vildi beina fátækralögunum inn á þá braut með frv. sínu, að gamalmenni yrðu ekki skoðuð sem þurfalingar. Þar sem hæstv. atvrh. (KIJ) taldi, að styrkurinn væri ekki afturkræfur samkvæmt brtt. minni, vildi jeg benda á, að jeg hefi ekki gert annað í þessu efni en að fylgja lögunum frá 1905. Þar stendur í 78. gr. um slíkar styrkveitingar: „Landssjóðsstyrkur samkvæmt þessari grein og næstu grein á undan er ekki afturkræfur.“ Jeg hefi aðeins tekið þetta ákvæði upp í brtt. mína. Því er við þá löggjafa að eiga, sem þá sátu á þingi, ef þetta er rangt. Sjúkrahússtyrkur, sem nú er veittur styrkþurfum, er ekki afturkræfur samkvæmt lögum. Hv. frsm. meiri hl. (BH) virðist hafa misskilið mig, þegar jeg talaði um rök, sem væru ekki þinghæf. Jeg taldi það aldrei óþinghæft að beita menn ekki misrjetti. Þetta veit jeg, að hv.þm. hefir skilið, þó að hann ljetist ekki gera það. Hitt taldi jeg ekki þinghæft, að tala um, að menn væru beittir misrjetti, til þess að breiða yfir misrjetti, sem áður hefir komið fram við miklu fleiri, og koma í veg fyrir, að úr því yrði bætt eftir föngum. Hv. frsm. (BH) sagði, að jeg vildi gera alt landið að allsherjarframfærslusveit. En jeg vil einungis bæta úr því misrjetti, sem er á milli þeirra, sem eru svo heppnir að komast í sjúkrahús, og hinna, sem ekki eiga því að fagna. Jeg hygg, að þetta ákvæði mundi ekki baka ríkissjóði mjög tilfinnanleg útgjöld, en hins vegar munu núgildandi lög baka sumum sjúklingum talsvert tjón. Þá drap háttv.frsm. meiri hl. (BH) á það, hvort unt væri að breyta ákvæðum gildandi laga með fjárlagaákvæðum. Jeg geri ráð fyrir, að þó að kaffi- og sykurtollurinn yrði feldur niður úr tekjubálkinum, mundi það ekki þykja nægilegt, ef hann væri ekki afnuminn með lögum, og ekki heldur, þó að ákvæðið væri í fjárlögum, að tollurinn skyldi lækka um ákveðinn hundraðshluta. Jeg gæti nefnt mörg fleiri dæmi þess, að ekki þyki nægilegt að breyta gildandi lögum með fjárlagaákvæðum. Hv. frsm. minni hl. (GunnS) gat þess, sem mjer þótti vænt um, að hann hefði tekið of djúpt í árinni í fyrri ræðu sinni er hann talaði um flokkssamþykt, heldur hafi það verið í samráði við nokkra flokksmenn hans, er hann hjelt þessu fram. Þetta gleður mig, því að þessi ummæli komu mjer á óvart, enda er mjer kunnugt um, að sumir samflokksmenn hans urðu hissa, er þeir heyrðu yfirlýsinguna í fyrri ræðunni. Þá var það ein ástæða hv.frsm. minni hl. (GunnS) fyrir því, að hann vildi ekki láta breyta öðru en sveitfestistímanum, að því var lýst yfir af honum og hæstv. atvrh. (KIJ), að lögin þyrfti að endurskoða á næsta þingi. Mjer finst þetta vera sjerstaklega gild ástæða fyrir þingmenn að koma nú fram með þær breytingar, sem þeir vilja gera á lögunum. Alt, sem kemur fram á þennan hátt, er góð hending til stjórnarinnar, þegar hún fer að endurskoða lögin. Veit jeg, að hæstv. atvrh. muni skilja þetta fullvel. Þó að nú sje altaf verið að ógna þessari hv. deild með hv.Ed., þá vil jeg minna á, að það er til hlutur, sem heitir sameinað þing, og jeg hefi ekki orðið var við það enn þá hjá þessari háttv. deild, að henni væri ljúft að láta undan við fyrstu tilraun, þegar hún er ósamþykk háttv.Ed. Mig furðar á því, að hv.frsm. minni hl. (GunnS), sem er kunnur að því að fylgja jafnan sinni eigin sannfæringu, skuli nú ætla að greiða atkvæði gegn brtt.hv. 2. þm. Reykv. (JB), sem hann greiddi atkv. með fyrir nokkrum dögum, þegar rætt var um breytingar á stjórnarskránni. Það var af þeirri ástæðu, að jeg skaut því í gamni til hæstv. forseta, hvort ekki mætti telja þessa brtt. samþykta án atkvgr., þar sem deildin hefir nýlega með miklum meiri hluta lýst yfir fylgi sínu við hana. Jeg skal játa, að það er rjett, sem hæstv. atvrh. (KIJ) benti á, að í 1. brtt. minni er 4–5 orðum ofaukið, en þessu mætti breyta við 3. umr. Jeg vænti þess, að hv. deildarmenn athugi vel, hve brtt. mínar gera litlar breytingar á lögunum frá 1921. Jeg er ekki að skapa nýtt fyrirkomulag með brtt. mínum, því að það var gert á þinginu 1921, heldur vil jeg samræma fleiri atriði við það fyrirkomulag, sem þá var ákveðið. Vænti jeg því, að brtt. mínar fái góðar undirtektir, ekki síður en fátækralagabreytingin fjekk hjer á þingi 1921.

Atvinnumálaráðherra (KLJ): Í tilefni af því, sem háttv.þm. Str. (MP) sagði, að jeg hefði haldið því fram, að allir sjúklingar á landinu utan heimilis síns kæmust undir ákvæði þessara laga, ef brtt. hans yrðu samþyktar, skal jeg geta þess, að hafi jeg sagt þetta, þá hefir mjer auðvitað orðið mismæli, sem jeg vil leyfa mjer að leiðrjetta hjer með. Jeg átti við alla þá sjúklinga, sem væru styrks þurfandi og færu í sjúkrahús eftir læknisráði. Það er rjett hjá háttv.þm., að ákvæðið um, að þessi styrkur sje ekki afturkræfur, er ekki frá honum, heldur er það tekið upp úr 78 gr. fátækralaganna frá 1905, en athugasemd mín var jafnrjettmæt fyrir því. Er það eitt af þeim atriðum, sem nauðsynlega þarf að breyta, ef lögin verða endurskoðuð.

Frsm. meiri hl. (Björn Hallsson) Það eru aðeins fáein orð í garð háttv.þm. Str. (MP), og skal jeg reyna að vera hógvær og reita hann ekki til reiði. Hann ljet á sjer skilja, að jeg hefði talað á móti betri vitund, hefði þóst misskilja það, er jeg hafi hlotið að skilja, þegar hann talaði um óþinghæf rök. Jeg sagði um geðveikrahælið, að nefndin gæti ekki samþykt að taka með þá sjúklinga, sem komið er fyrir utan heimila sinna, því að það væri misrjetti gagnvart þeim, sem yrðu að vera heima hjá sjer. Háttv. þm. vildi ekki kannast við, að stefna sín væri að gera landið að allsherjarframfærslusveit. Jeg vil benda honum á, að einn liðurinn í þeirri viðleitni er að færa gamalmennahælið nú þegar undir þessi ákvæði. Þó að það yrði ekki þungbært nú, gæti það orðið stórt atriði með tímanum. Jeg játa það hins vegar, að það er mannúðlegt og að ýmsu leyti gott að gera sem mest fyrir sjúka menn, en hagur ríkissjóðs þolir ekki öll hugsanleg útgjöld, og verður líka að taka tillit til þess.