Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (GSv): Þá hefjast nú þessar útvarpsumr., eldhúsumr. svo nefndar, sem frestað var til 3. umr. fjárl. Verður þeim háttað þannig: Þær standa yfir tvö kvöld, í kvöld og næsta kvöld, og hefjast á sama tíma bæði kvöldin, kl. 20 og 15 mín. í kvöld hafa flokkarnir hver sinn tíma í einu lagi, um 35 mín. fyrir hvern þingflokk og ríkisstj., sem verður talin með tilliti til þessa sem sérstakur flokkur. Verða umr. í þessari röð: Fyrst byrjar Framsfl., þá Alþfl., þá Sameiningarfl. alþýðu, Sósfl., svo Sjálfstfl. og síðast ríkisstj. Annað kvöld verður tíminn alls 45 mín. á hvern aðila, þrískiptur, 20 mín. í fyrstu umferð, þá 10 mín. og loks 5 mín., en það verður nánar greint frá þessu annað kvöld. Þá tekur til máls hv. þm. Str., Herm. Jónasson.



Herra forseti. Háttv. útvarpshlustendur. Þessar eldhúsdagsumr. verða með öðru móti en verið hefur, vegna þess að hæstv. ríkisstj., sú sem nú fer með völd, er skipuð með óvenjulegum hætti. Hún fer ekki með framkvæmdarvaldið í umboði meiri hl. Alþ. En eldhúsdagsumr. eru, þegar stj. er skipuð með venjulegum hætti, fyrst og fremst reikningsuppgjör minni hl. Alþ. við meiri hl. þann, er með völdin fer. En þar sem þingið hefur ekki getað skipað ríkisstj., tel ég bezt fara á því, að deilur séu í aðalatriðum látnar niður falla á ríkisstj. Auðvitað mislíkar okkur framsóknarþm. ýmislegt í framkvæmdum ríkisstj. Það er óneitanlega einkennileg framkvæmd á réttarfarinu í landinu að láta ekki rannsókn fara fram á kosningu í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, eftir að kjörbréfan. og Alþ. hafa eindregið skorað á dómsmrh. að láta framkvæma hana. Við erum ýmsir mjög óánægðir með reglur þær, er stj. virðist hafa sett um hlutfallið milli innflutnings kaupmanna og kaupfélaga. Ekki erum við minna óánægðir með skraninnflutninginn. Fleira mætti fram telja og um deila, eins og gefur að skilja, en verður látið niður falla. En þótt það sé gert, felst ekki í því nein syndakvittun ríkisstj. til handa. Útgjaldahlið þeirra fjárl., sem nú verða afgr. fyrir árið 1944, verður 90–100 millj. kr., líklega næstum 100 millj. kr. Þetta eitt út af fyrir sig hlýtur að vekja hjá sérhverjum hugsandi manni alvarlega umhugsun um það, hvar fjárhag okkar er komið og hvert við erum að stefna, - eða réttara sagt, hvert okkur er að reka. Jafnhliða afgreiðslu þessara fjárl. er því lýst yfir af hálfu ríkisstj., að verðuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir fyrir árið 1942 séu um 15 millj. kr., en handbært fé sé ekki til í ríkissjóði til þess að greiða þessar uppbætur. Ríkissjóður virðist því ekki vera ríkur eftir allt góðærið. Samhliða þessu sjáum við öll Reykjavíkurblöðin skrifa um það, að atvinnuleysi sé að gera vart við sig hér í næstu bæjum, vegna samdráttar í framkvæmdum, og eitt blaðanna sá ég lýsa ástandinu þannig, að atvinnuleysi væri nú á næstu grösum, atvinnulífið sé að dragast saman, og í ríkissjóð hafi ekki tekizt að safna fjármunum til stórframkvæmda, er atvinnuleysið drepur á dyr. Hvað sem þessu líður, má telja vafalaust eða vafalítið, að miklir erfiðleikar eru framundan fyrir ríkissjóð, fyrir alla framleiðsluna í landinu og þá um leið fyrir alla landsmenn, af því að atvinnuleysi er bersýnilega yfirvofandi, fyrst ekki gat eða getur náðst samkomulag öflugs meiri hl. Alþingis til þess að afstýra því. Ráðstafanir, sem að gagni koma til þess að afstýra atvinnuleysi, eru, eins og búið er að fara með fjármál þjóðarinnar, mjög erfiðar. Þessar afleiðingar voru fyrirsjáanlegar og óumflýjanlegar afleiðingar af þeirri fjármálapólitík, sem tekin hefur verið upp í seinni tíð og tvöfaldaði dýrtíðina í landinu á fáum mánuðum á s. l. ári. Þegar sósíalistar, með skæruhernaði sínum vorið 1942, þröngvuðu ríkisstj., sem var eins og vax í höndum þeirra, til þess að hækka kaupið hjá tveimur atvinnustéttum hér í Reykjavík fram úr því, sem var í samræmi við aðra, var auðséð, að aðrar stéttir mundu koma á eftir með kröfur sínar, og það var orðið réttlætismál sannkallað að hækka þær til samræmis. Af því leiddi, eins og ég orðaði það í kosningabaráttunni vorið 1942, að varnargarðurinn gegn vaxandi dýrtíð, varnargarðurinn gegn ógæfu þjóðarinnar hafi þá þegar vorið 1942 verið brotinn niður af ríkisstj. og alda vaxandi dýrtíðar flæddi yfir landið. Nú er sjálfur raunveruleikinn að sýna okkur afleiðingarnar af þessum verkum. Þær eru nákvæmlega eins og við framsóknarmenn sögðum fyrir: Hrörnun í allri framleiðslu og þá um leið versnandi fjárhagur ríkissjóðs, samdráttur framleiðslunnar, atvinnuleysi. Allt er þetta að koma á daginn, og það er sjálfskaparvíti vegna rangrar fjármálastjórnar, því að við verðum að viðurkenna, að þetta var fyrirsjáanlegt. Og nú liggur þetta allt ljóst fyrir sem staðreynd. Þegar dýrtíðarvísitalan var hæst á árinu 1941, komst hún upp í 172 stig. Útgjöld ríkisins voru samkv. landsreikningum fyrir árið 1941 32,2 millj. kr. Það er auðsætt, að hefði festing verið gerð á verðlagi og kaupgjaldi haustið 1941, eins og við framsóknarmenn lögðum til, hefðu útgjöld í fjárlögunum síðan og næsta ár verið eitthvað á milli 32–40 millj. kr. með svipuðum framkvæmdum og verið hafa í fjárl. og eru nú. Samkvæmt bráðabirgðauppgjöri eru tekjur ríkissjóðs árið 1942 86 millj. kr. Ef dýrtíðin hefði verið stöðvuð 1941, hefðu tollatekjurnar orðið eitthvað lítils háttar lægri en þær hafa orðið eftir að dýrtíðin óx, vegna þess að tollar eru reiknaðir af farmgjöldum og þau hafa hækkað vegna dýrtíðarinnar. Skatttekjur hefðu orðið svipaðar, e. t. v. eitthvað hærri, vegna þess að afkoma framleiðslunnar hefði orðið betri, ef verðlag og kaupgjald var stöðvað. Tekjur ríkissjóðs mundu hafa orðið svipaðar eða lítið lægri en þær voru 1942, þegar þær urðu 86 millj. kr., en útgjöld um 40 millj. kr. Afkoma ríkissjóðs hefði því orðið þannig, að árlegur tekjuafgangur hefði verið og mundi vera á næstu árum tugir millj. kr., sem hefði verið hægt að nota til þess að borga upp allar ríkisskuldir og leggja fyrir stórfé í verðmætum peningum, til þess að verja í stórfelldar framkvæmdir og framfarir eftir styrjöldina, þegar framleiðslan hefur dregizt saman. Nú eru útgjöld ríkisins í fjárl. fyrir 1944 til embættismanna og eftirlaunamanna rúmar 34 millj. kr., eða um tveimur millj. kr. meira en öll útgjöld ríkissjóðs voru árið 1941. Á árinu 1942 verður ríkissjóður að borga um 15 millj. kr. í uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir til þess að framleiðslan geti staðizt, og nú verður hann að borga niður vöruverð með milljónagreiðslum til að sporna við aukningu frekari dýrtíðar. Ef dýrtíðin hefði verið stöðvuð 1941, kom aldrei til þess, að ríkissjóður þyrfti að greiða þessar uppbætur, sem skipta orðið tugum milljóna og enginn sér fyrir endann á. Þetta er auðsætt, þegar þess er gætt, að 1941 var kjötið kr. 3,20 pr. kg. í heildsölu, en það, sem var selt til útlanda af framleiðslu ársins 1942, seldist fyrir 5,40 pr. kg. Það hefði því, miðað við söluverð innanlands, orðið verulegur hagnaður á landbúnaðarafurðum, sem seldar voru til útlanda, í stað þess halla, sem nú verður að greiða með tugum milljóna úr ríkissjóði af því að dýrtíðinni var sleppt lausri. Önnur framleiðsla hefði og skilað ágætum arði, í stað þess að nú er svo komið, að mikill hluti sjávarútvegsins, þessarar meginauðlindar, þessarar lífæðar íslenzku þjóðarinnar, hefur barizt og berst í bökkum, síðan útveginum var veitt svöðusárið með tvöföldun dýrtíðarinnar 1942. Eftirfarandi liggur því alveg ljóst fyrir: 1. Ef dýrtíðin hefði verið stöðvuð árið 1941, hefði öll framleiðsla borið sig mætavel. Framleiðslan hefði því enn og á næstu árum skilað arði og veitt næga atvinnu. Samdrátturinn í framleiðslu og framkvæmdum einstaklinga er afleiðing af tvöföldun dýrtíðarinnar 1942, og afleiðing þess aftur er það atvinnuleysi, sem byrjað er að bera á og er framundan óumflýjanlegt, ef ekki er snúið við. Þeir, sem tvöfölduðu dýrtíðina, eru því höfundar atvinnuleysis þess, sem komið er og er framundan. 2. Ef dýrtíðin hefði verið stöðvuð 1941, hefði ríkissjóður getað greitt allar skuldir sínar og lagt fyrir stórfé, tugi milljóna, til framfara og stórframkvæmda, þegar til atvinnuleysis kom eftir styrjöld. Atvinnuleysið hefði komið miklu seinna og ríkissjóður haft fullar hendur fjár til að mæta því. Þeir, sem tvöfölduðu dýrtíðina, tæmdu og ríkissjóðinn. Þessi þjóð, sem hefur sloppið við hörmungar styrjaldarinnar flestum þjóðum fremur, þjóð, sem hefur haft tækifæri til að framleiða fyrir nærliggjandi þjóðlönd og selja framleiðsluna fyrir hagkvæmt verð, horfir nú fram á byrjandi atvinnuleysi, atvinnuleysi, sem ekki á sér stað nú hjá neinni þjóð með svipaðri aðstöðu. Þessi sjálfskaparvíti hafa verið leidd yfir okkur með óstjórn. Það lætur dálítið einkennilega í eyrum, þegar þeir, sem hafa leitt þessi sjálfskaparvíti atvinnuleysis yfir þjóðina, linna ekki látum í því að tjá áhuga sinn fyrir að afstýra atvinnuleysi. Það lætur og jafnilla í eyrum, þegar þeir, sem með tvöföldun dýrtíðarinnar hafa valdið því, að ríkissjóður er að tæmast, bera nú fram flestar till. um fjárframlög úr tæmdum ríkissjóðnum og deila síðan á aðra fyrir þá afturhaldssemi að fylgja ekki þessum till. Vissulega er það ekki nema sjálfsagt, að ríkissjóður leggi fram af veikum mætti fé til að endurbyggja skipaflotann. Það er lífsnauðsyn fyrir þjóðina. En ráðlegra hefði það verið að gera ekki sjávarútveginn fyrst með óstjórninni 1942 vanmáttugan til þess að geta endurbyggt sig sjálfur, og ríkissjóðinn alltof fátækan til að hlaupa undir bagga, eins og æskilegt væri. Ekki er það síður í senn bæði skoplegt og ósvífið, þegar þessir sömu menn deila við hvert tækifæri á þá leið að greiða verðuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir og framlag til að halda niðri dýrtíðinni. Það er þó deginum ljósara, að ef dýrtíðin hefði ekki verið tvöfölduð 1942, þurfti ekki að greiða þessar uppbætur, að minnsta kosti ekki svo nokkru næmi. Bændur eða fulltrúar þeirra báðu ekki um kapphlaupið, - þeir báðu um stöðvun. Þeir, sem komu skriðunni af stað 1942, eiga því alla sök á því, að greiða þarf allar þessar fjárfúlgur. En það er æðimargt fleira einkennilegt við framkomu sumra þeirra manna, sem sitja í þessum sölum. Ég veit ekki betur en megnið af þeim léti við síðustu kosningar, haustið 1942, kjósa sig á þing fyrst og fremst fyrir þau afrek að hafa hækkað landbúnaðarvöruverðið, sem var ekki nema sjálfsagt að hækka eftir að kaupið hækkaði, - en aðrir fyrir að hafa hækkað kaupið og fyrir að hafa brotið niður varnargarðinn gegn dýrtíðinni. En þessir herrar, sem voru kosnir og sendir hér inn í þingsalina fyrir það að hafa hækkað verðlagið og kaupið, voru ekki fyrr komnir hér inn fyrir veggina en öllum var orðið ljóst, að það var einmitt þessi hækkun, sem hafði komið öllum framleiðslukostnaði í algert ósamræmi við framleiðslukostnað annarra þjóða. Hækkun kaupgjalds og hækkun verðlags, sem þeir létu kjósa sig á þing fyrir að hafa á komið, var að stefna atvinnulífi þjóðarinnar í stöðvun. Allan tímann síðan haustið 1942 hefur þessi vísa samkunda setið með sveitta skalla til að finna út, hvernig ætti að lækka dýrtíðina. Og þeir, sem hingað eru kjörnir fyrir það að hafa hækkað - meira að segja tvöfaldað - dýrtíðina á 6 mánuðum, tjá sig nú hafa allra manna mestan áhuga á því að lækka dýrtíðina til að bjarga þjóðinni. Þið haldið ef til vill; hlustendur góðir, að ég ætli að fara að gera að gamni mínu, þegar ég segi við ykkur eftirfarandi: Þeir, sem létu ykkur kjósa sig á þing fyrir að hafa hækkað kaup og verðlag haustið 1942, þeir sömu menn munu við næstu kosningar krefjast þess af ykkur, að þið kjósið þá á þing fyrir það, hvað þeir hafi sýnt mikinn og fölskvalausan áhuga á því að lækka þá dýrtíð, sem þið haustið 1942 kusuð þá fyrir að þeir höfðu hækkað. Þið getið verið viss um, að þetta verður aðalnúmerið í kosningunum, ef ekkert alveg sérstakt hendir. Þið vitið það víst flest, sem mál mitt heyrið, að kjöt skemmdist hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga, því að sökum stríðsins hafa verið lítt fáanlegar nema ótryggar tunnur til að salta í kjöt. En lesið nú Morgunblaðið. Það segir, að nær hefði verið að setja skaplegt verð á kjöt í landinu heldur en að gera það lítt seljanlegt með óhóflegu verðlagi. Þetta er sama blaðið, sem reyndi að telja flokksmanni sínum og frambjóðanda, Ingólfi Jónssyni, 2. þm. Rang., heiðurinn af því haustið 1942 að hafa sem formaður kjötverðlagsnefndar hækkað kjötið í verði, sem var aðeins sjálfsagt að gera. Fyrir þetta áttuð þið, einkum bændur, að kjósa sjálfstæðismenn haustið 1942. En nú er komið annað hljóð í strokkinn bæði viðkomandi mjólk og kjötverði. Nú eruð það þið, bændur, sem settuð of hátt verð á kjötið, og nú er vafasamt, að Sjálfstfl. hér á Alþingi fáist til að tryggja ykkur það verð, sem sex manna n. skammtaði ykkur. En þrátt fyrir allan þennan lækkunaráhuga hefur þinginu ekkert orðið ágengt. Það fann því upp það ráð að setja l. um dýrtíðarráðstafanir, þar sem svo er fyrir mælt í 4. gr.: „Skipa skal 6 manna n., er finni grundvöll fyrir vísitölu framleiðslukostnaðar landbúnaðarvara og hlutfall milli verðlags landbúnaðarvara og kaupgjalds stéttarfélaga, er miðist við það, að heildartekjur þeirra, er vinna að landbúnaði, verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta. Skal í því sambandi tekið tillit til þess verðs, sem fæst fyrir útfluttar landbúnaðarafurðir.“ N. þessi skyldi samkvæmt ákvæðum þessarar sömu greinar skipuð þannig: „ N. skal skipuð hagstofustjóra, og sé hann form. n., forstöðumanni búreikningaskrifstofu ríkisins, tveim mönnum eftir tilnefningu Búnaðarfélags Íslands, einum manni eftir tilnefningu Alþýðusambands Íslands og einum manni tilnefndum af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæjarfélaga.“ Enn fremur segir í greininni: „Nú verður n. sammála um vísitölu framleiðslukostnaðar landbúnaðarafurða og hlutfall milli verðlags á landbúnaðarafurðum og kaupgjalds stéttarfélaga, og skal þá verð á landbúnaðarvörum ákveðið í samræmi þar við, meðan núverandi ófriðarástand helzt. Þó er ríkisstj. heimilt að ákveða lægra verð á eintökum vörutegundum gegn framlagi úr ríkissjóði.“ Eins og sjá má, var mjög til skipunar þessarar n. vandað og tryggilega um alla hluti búið. Þingfulltrúar bænda voru fúsir til að treysta því, að ef fulltrúar frá Búnaðarfélagi Íslands og búreikningaskrifstofu ríkisins féllust á eitthvert tiltekið verðlag, yrði það viðunandi fyrir bændur. Verkamannaflokkarnir treystu því hins vegar, að ef fulltrúi frá Alþýðusambandinu og fulltrúi frá embættismönnum og starfsmönnum ríkis og bæja samþykktu verðlagið, yrði það ekki ósanngjarnt fyrir verkamenn og launamenn almennt. Hagstofustjórinn var svo síðast, en ekki sízt, gagnkvæmleg trygging fyrir báða aðila. Ef allir þessir menn yrðu sammála, var vissulega óhætt fyrir þingið að framselja þeim það vald, að það verð, sem þeir ákvæðu, skyldi gilda. Þetta var gert. Frá þessu verði mátti ríkisstj. ekki víkja nema „gegn framlagi úr ríkissjóði“, þannig að bændur fengju alltaf hið ákveðna verð. Og það er sett undir allan leka. Það er beinlínis tekið fram, að þegar verðlag er ákveðið, „skal tekið tillit til þess verðs, sem fæst fyrir útfluttar landbúnaðarafurðir.“ Svo skeður það, sem ýmsir bjuggust ef til vill ekki við. N. verður sammála um framleiðslukostnað landbúnaðarafurða og þá um leið, hvaða verð bændur þurfi að fá fyrir aðalframleiðsluvörur sínar „til þess að tekjur þeirra verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta.“ En hvað skeður svo? Áður en blekið er orðið þurrt á undirskriftum nm. og um leið og búið er að ákveða verðlagið á landbúnaðarvörum, er farið að ræða um það, að ekki sé skylt að tryggja bændum þetta verð fyrir þær vörur þeirra, sem selja á til útlanda. Nú hlýtur það að vera ljóst hverjum manni, að ef landbúnaðarvörur seljast til útlanda við lægra verði en bændur þurfa að fá til þess að geta haft svipuð kjör og aðrar vinnandi stéttir, þarf að selja vörurnar innanlands þeim mun hærra verði, til þess að útkoman fyrir bændur verði sú, sem n. ákvað í samkomulagi sínu. Þar sem þetta var ekki gert, er ekki nema aðeins tvennt til. Annað er, að fjárveitingavaldið tryggi bændum sama verð fyrir útfluttu vörurnar og þeim er ákveðið af n. og sett var á þær vörur, er seljast innanlands. Með því móti fá bændur tekjur, sem að samhljóða áliti n. er í nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta. Hin leiðin er að neita bændum um þessa tryggingu. En þar sem vitað er, að vörur þeirra seljast erlendis fyrir lægra verð en innanlands, er þetta hið sama, samkvæmt áliti n., og að neita bændum um tekjur og lífskjör samsvarandi öðrum vinnandi stéttum. Ég efast nú reyndar um, að þetta sé hægt. Siðferðislegur réttur bænda er tvímælalaus, og lagalegur réttur þeirra er áreiðanlega einnig mjög sterkur. Þingið afsalaði á sínum tíma því valdi í hendur margumtalaðrar 6 manna n. að ákveða verðlagið, ef n. yrði sammála. Þetta hefur n. gert samkv. þessu umboði Alþingis. Það er því þingsins verk að uppfylla þau form, sem til þess þarf, að ákvarðanir 6 manna n. verði framkv. Þrátt fyrir þetta er ástandið þannig á Alþingi, að tvísýnt er, hvort meiri hl. fæst fyrir því, að þingið standi við það umboð, sem það gaf n. Líklegt er þó talið, að fyrir því fáist meiri hl. í Sþ., þar sem fjárl. eru afgr., að lögtaka í fjárl. það ákvæði, að greiða skuli útflutningsuppbætur úr ríkissjóði. En til þess að það ákvæði verði meira en pappírsgagn eitt, þarf að sjá ríkissjóði fyrir tekjuauka. L. um það þarf að samþykkja í báðum d. Alþingis. En þá kemur í ljós, að þm. Sjálfstfl. er þannig skipt í d., að þeir þm. Sjálfstfl., sem teljast fulltrúar bæja og kaupstaða, geta í Ed. myndað meiri hl. ásamt sósíalistum og jafnaðarmönnum og fellt tekjuöflunina. Ég treysti mér ekki til að spá neinu um það, hvernig þessu lýkur. Vonandi er, að Alþingi samþykki tekjuöflunina og standi við það umboð, sem það gaf 6 manna n. Ef þau fáheyrðu tíðindi gerðust, að hið gagnstæða yrði niðurstaðan, á það áreiðanlega eftir að draga dilk á eftir sér. Þótt hér hafi verið stiklað á stóru og takmarkaðir flokkar mála teknir til meðferðar, ætti það að geta gefið mönnum nokkra hugmynd um ástandið hér á Alþingi síðustu vikurnar og síðustu missiri. Það hefur ekki tekizt að samstilla vilja manna um neitt jákvætt, svo að úr skeri. Margt veldur þessu og hefur áður verið rakið. Flestir þekkja það. En það, sem og veldur, er það, að dýrtíðin er þegar komin svo langt með okkur út í ógöngur fjármálanna, að of margir menn óttast, að þær ráðstafanir, sem gera þarf til þess að rétta við, verði óvinsælar hjá landsmönnum og þeir tapi fylgi, sem að þeim standa. Þeir, sem hafa verið ábyrgðarlausastir, hafi náð mestu fylgi. - Ég veit að vísu sennilega hvorki betur né verr en aðrir, hvernig þjóðin er að þessu leyti á vegi stödd. En mín skoðun er sú, að þetta sé á misskilningi byggt. Ég veit að vísu, að mikill hluti þjóðainnar hefur flotið áfram í góðæri og flýtur nokkurn veginn enn þá. Ég tel, að þjóðin hafi verið blekkt. En skoðun mín er sú, að svo greind og menntuð þjóð sé að því komin eða byrjuð að skilja það betur en síðustu missiri, hvert þetta stefnir, og að til þess að rétta við, þurfi stórfelld og erfið átök, - en hún verði þeim þakklátust, sem geri þau: Það er ófrávíkjanleg sannfæring mín, að fulltrúar miðstéttanna, fulltrúar launamanna, verkamanna, sjómanna, bænda og annarra vinnandi framleiðenda, eigi að vera meginkjarni þeirra samtaka, sem viðreisnarstarfið vinnur. Þessi samtök, þessar stéttir eru þær; sem geta framkvæmt þær breytingar og skapað það þjóðfélagslegt réttlæti, sem verður að vera grundvöllur viðreisnarinnar, ef hún á að fá það fylgi þjóðarinnar, að hún fari vel úr hendi. Enn þá hefur þetta ekki tekizt, og hafa ástæður þess oft verið raktar áður. Mér þykir það líklegt, að enn um skeið takist að koma í veg fyrir það, að þessi samtök hefjist. Mér þykir meira að segja ekki ósennilegt, að einhver bráðabirgðasamtök annarrar tegundar, eitthvert millibilsástand, skapist um tíma. En hvað sem okkar fulltrúum hér á Alþingi líður, hvaða götu sem við kunnum að velja, getur tæpast hjá því farið, að þeir, sem sameiginlega hagsmuni eiga, þeir, sem bera uppi þetta þjóðfélag, þeir, sem þola hita og þunga dagsins, finni sameiginlega hagsmuni sína, hvort sem þeir búa í sveit eða við sjó, og myndi nægilega sterk samtök til að rétta við þetta litla þjóðfélag og stjórna því og gera það hæft til að lifa þar hverjum þeim, sem leggur fram kraftana fyrir þjóð sína eftir mætti sínum til líkamlegrar eða andlegrar vinnu. Á undan tímabilum stórra breytinga og mikilla framfara ríkir oft í þjóðfélögunum ástand ekki ólíkt því, sem hér ræður ríkjum. En þetta eru víst of almennar hugleiðingar, og ég sný mér aftur að dægurmálunum. Ég hef reynt að draga upp nokkra mynd af því, sem orðið er, mistökunum í dýrtíðarmálunum, sem nú eru að koma okkur í koll. Ýmsir munu segja sem svo, að þetta sé liðin tíð og það gagni lítið að sakast um orðinn hlut. Ég er alveg gagnstæðrar skoðunar. Ég lít svo á, að ef þjóðin getur ekki lært af þeim mistökum, sem orðið hafa síðustu missirin, sé lítil von um bata. Fyrsta skilyrði þess, að þjóðin rétti við, er, að hún skilji, hvernig hún hefur verið blekkt og hverjir það hafa gert. Þá mun hún hreinsa þá af höndum sér. - Það getur hver maður sagt sér sjálfur, að þjóð, sem býr við þau vinnubrögð, er þingmenn og forvígismenn hafa stofnað til og haldið uppi seinustu missiri, getur ekki staðizt til lengdar. Gætið þess, að við erum þegar komnir svo langt, að þing þjóðarinnar, þúsund ára gamalt, getur ekki stjórnað. Hvernig ætti annað að vera hjá þjóð, þar sem þeir, er hún kýs á Alþing, ganga 1942 fram fyrir skjöldu til að sprengja varnargarðinn gegn dýrtíðarflóðinu og réttlæta verk sitt með því, að verðlag á landbúnaðarafurðum sé svo ósanngjarnt, samanborið við kaupgjald. En 1943 skipa þessir sömu menn fulltrúa í nefnd, sem kemst að þeirri niðurstöðu, að landbúnaðarverðið eigi að hækka til þess að það komist í samræmi við kaupgjald. Og það sýnir sig, að hlutfallið milli kaupgjalds og verðlags á landbúnaðarafurðum, sem 6 manna n. ákvað, er mjög svipað því, sem hlutfallið var 1942, áður en kapphlaupið hófst. Niðurstaðan af skæruhernaðinum, sem hafinn var 1942, og þeirri tvöföldun dýrtíðarinnar, sem fyrrv. stjórn kom á, er því sú, sem áður er á bent, að sliga framleiðsluna, valda atvinnuleysi og tæma ríkissjóðinn, sem ella hefði átt tugi milljóna. En eftir að 6 manna n. hefur lokið störfum og er á einu máli um allar meginniðurstöður, fagna menn því, að nú sé þessum illvígu deilum loksins lokið. En þá hefst nýr þáttur. Ádeila á nm., ádeila á störf þeirra, illdeilur á bændastéttina fyrir að hún vill fá það verð, sem n. hefur ákveðið, og ofsóknir á bændur, sem ekki munu eiga sér neina hliðstæðu í íslenzku þjóðlífi. Meðan svona vinnubrögðum er haldið uppi á þingi þjóðarinnar og mikill hluti stærsta stjórnmálaflokksins þar, sem hefur þá skyldu að leiða störfin, tekur þátt í þeim, er ekki von, að vel fari. Og ég held, að þetta ástand verði ekki lagfært fyrr en þjóðin skilur, hvaða fólk það er, sem hún þarf að losna við af þjóðþingi sínu, og framkvæmir þann skilning með kosningum. En það er ekki hægt um vik. Kjördæmaskipuninni var breytt á síðasta ári. Fyrsta þingið, sem kosið var samkv. þessari breytingu, reyndist alveg óstarfhæft, gat ekki myndað neina stj. og olli því stjórnleysi í landinu, að ríkisstjóri varð að skipa landinu ríkisstj. Þessi kjördæmaskipun, sem hafði þennan árangur, bjó sér jafnframt vígi gegn vilja þjóðarinnar. Hún innleiddi meira flokksræði en nokkur önnur kjördæmaskipun getur gert. Flokkarnir, fulltrúar þeirra og blöð túlka skoðanir og stefnur, sem flokkurinn segist berjast fyrir. Kjósendur kjósa samkv. því, hve vel þessi túlkun tekst. Síðan koma þm. - uppbótarþingmennirnir - út úr myrkrinu og setjast inn í þingsalina án þess að kjósendur þekki útlit þeirra eða innri mann. Þessir þm. eru ekki háðir kjósendum og standa ekki í neinu sambandi við þá, en því háðari flokkunum, blöðum þeirra og áróðurstækjum. Undir því eiga þeir sitt pólitíska líf. Þess vegna eru þessir menn einatt á sama máli og áróðursvélin á hverjum tíma, hvernig sem skoðanir hennar breytast. Afnám nýju kjördæmaskipunarinnar, sem þetta ástand fullkomnaði, mundi þýða það, að margir menn hyrfu af þingi og kæmu þangað aldrei framar. Þessir þm. og þeir þm., sem kjósa það ástand, er nú ríkir, flýta sér ekki að því að afnema slíka kjördæmaskipun. Þess vegna mun þjóðinni sækjast þetta vígi seint og illa. Þjóðin verður því að fara dálitlar krókaleiðir. Eins og vitað er, getur ríkisstjóri skipað ríkisstj., - ef þingið gefst upp við það. En vegna þess að þingið hefur löggjafarvaldið, getur það gert ríkisstjóra og stj. hans ófært að stjórna. Þetta getur það gert með því að samþykkja löggjöf, sem gerir stj. ófært að stjórna, eða með því að neita að samþykkja löggjöf, sem stj. er nauðsyn að fá, meðal annars fjárl. Það fer víst ekki dult, að orð hefur á því leikið, að viss hópur manna, sá, er stofnaði til þess, að þingið gat ekki myndað stj., hafi verið að undirbúa að fullkomna verkið með því að gera stj. ófært að stjórna. Það hefur komið fyrir, sem fáir bjuggust við, að þingið hefur reynzt óstarfhæft og ekki getað gegnt þeirri skyldu sinni að stjórna landinu. Það er skammt orðið í það, að þetta sama þing geri þeirri stj., er ríkisstjóri skipar, ófært að stjórna. Hið fyrsta vígi, sem þjóðin þarf og verður að vinna þegar skilnaðarmálinu er lokið, er að fá sjálf vald til að kjósa forsetann beinum eða óbeinum kosningum. Þessum forseta verður að fá vald til þess, ekki aðeins að skipa ríkisstj., ef þingið getur það ekki, heldur verður hann í stjórnskipunarl. þjóðarinnar að fá tryggðan þann rétt, að hann geti ásamt þeirri stj., sem hann skipar, haft vald til þess að stjórna án þess að þingið geti tekið fram fyrir hendur hans, meðan ástand þess sjálfs er þannig, að það er óhæft til að skipa stjórn. Meðan þingið getur ekki gert frumskyldu sína, að skipa stj., á það að missa hluta af valdi sínu til forsetans. Um leið og þingið gerir skyldur sínar, á það að fá venjulegt vald sitt að nýju. Ég hygg, að þessi ákvæði mundu koma því til vegar, að þingið mundi ekki gera sig óstarfhæft til lengdar, ef það veit, að slíkt ástand sviptir það miklum hluta valds þess, er það hefur haft og á að geta haft. Það mundi fljótlega skapast í þinginu ábyrgur meiri hl., sem bæri ábyrgð á stjórnmálastefnunni og þeirri ríkisstj., sem með völd færi. Ég held, að það hljóti að koma til yfirvegunar, hvort þetta eða eitthvað þessu líkt er ekki það, sem þjóðin ætti að snúa sér að af alefli og einhug, því að eins og nú er komið stjórnmálaöngþveitinu, mætti vel svo fara, að þetta yrði hin skjótasta lækning og ef til vill í bráðina sú eina, sem fær er og getur náð tilgangi sínum.

Forseti (GSv): Þá hefur hv. þm. Str., Hermann Jónasson, lokið máli sínu, og mælti hann fyrir hönd Framsfl. Næstur tekur til máls hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, og talar af hálfu Alþfl.



Blað Sjálfstfl., Morgunblaðið, hefur látið það álit í ljós, að þar sem hér væri starfandi utanþingsstjórn, sem ekki hefði flokka þingsins á bak við sig, þá væru eldhúsumræður óþarfar nú, nema ef þingmenn ætluðu að nota tækifærið til þess, eins og blaðið komst að orði, að auglýsa enn betur fyrir þjóðinni flokkadrættina og sundurlyndið í þinginu. Þessi ummæli eru furðuleg, því að þjóðin á heimting á að fá að vita, hvað er að gerast á Alþingi, hvort sem það er gott eða illt. Og hún á líka heimting á að fá að vita, ef ekkert gerist. Og útvarpsumræður eru vel til þess fallnar og þess vegna sjálfsagðar. Í hvert sinn er þingmaður hittir utanþingsmann, er hann spurður: Hvað er að gerast hjá ykkur? Tímarnir eru þannig, að menn búast við stórviðburðum. Og tímarnir eru líka þannig, að það ættu að gerast stórir viðburðir á Alþingi, þó slíku sé, því miður, ekki til að dreifa. Þingið vinnur að vísu hin allra nauðsynlegustu störf, sem ekki verður hjá komizt - fjárlög eru afgreidd og ýmis önnur mál, sem þingmenn eða einstakir flokkar flytja á þinginu. En vegna þess að ekki er um nein meirihlutasamtök að ræða, vantar alla heildarstefnu í framkvæmdir Alþingis. Ef mál er borið fram á þinginu, er það í raun og veru tilviljun eða komið undir dugnaði flutningsmannsins sem einstaklings, hvort það kemst fram eða dagar uppi. Þetta á þjóðin heimting á að fá að vita, þó að það sé ekki Alþingi til neins sóma. Þetta er nýtt í þingsögunni. Öðru máli var að gegna, meðan samvinna var á milli Alþfl. og Framsfl. Frá því hún hófst og þangað til hún slitnaði algerlega, mátti segja, að landinu væri stjórnað eftir ákveðinni stefnu og með sérstakt markmið fyrir augum. Yrðu þessir flokkar sammála um afgreiðslu máls, var því tryggður framgangur. Menn deildi mjög á um, hvort stefnan væri góð eða vond, en það var ekki hægt að neita því, að þjóðarskútunni var á þeim tíma stýrt í ákveðna átt. Á þessum árum gerðist margt til framfara, bæði til sjávar og sveita. Markaðir höfðu lokazt fyrir aðalútflutningsvörunni; saltfiskinum. Aðrar útflutningsvörur voru í lágu verði. Gjaldeyrir var af skornum skammti og mjög erfitt að afla ríkissjóði tekna. Þrátt fyrir þetta voru á þessum árum afgr. á Alþingi ýmis merkileg mál, bæði fyrir bændur og verkamenn. Verkamennirnir fengu verkamannabústaðina, þeir fengu alþýðutryggingarnar og atvinnubótafé, eftir því, sem fært þótti. Fé var varið úr ríkissjóði til ýmissa merkra mannúðarmála og menningarmála, einkum var ungmennafræðsla stórum aukin bæði til sjávar og sveita. Og til þess að bjarga landinu út úr öngþveiti markaðsvandræðanna, var sett afurðasölulöggjöf og stofnuð fiskimálanefnd og fiskimálasjóður og þar með lagður grundvöllur að starfi hraðfrystihúsanna, sem einna mesta þýðingu hafa af öllum atvinnutækjum vorum við sjóinn. Þess var vandlega gætt í hvert sinn, er bændur fengu eitthvað, að verkamenn fengju sinn skerf, og það var reynt eins og unnt var að afla ríkissjóði tekna með beinum sköttum, þó að það væri erfitt á þeim árum vegna þess, hvað tekjur manna voru yfirleitt litlar. Á þessum árum átti Alþfl. 10 fulltrúa á Alþingi og hafði hreinan meiri hluta með Framsfl. Framsóknarflokkurinn var stærri flokkurinn og réð því meiru um allar framkvæmdir. Báru samþykktir Alþingis þess oft merki og svo hins, að Framsfl. var jafnan opin leið til þess að vinna með Sjálfstfl. í afturhaldsátt, og kom það einnig oft fyrir. Þrátt fyrir þetta og þrátt fyrir alla erfiðleika, sem oft virtust óyfirstíganlegir, var samt sem áður lagður grundvöllur að ýmsum merkilegum hagsmuna- og framfaramálum fyrir alþýðuna í landinu, bæði til sjávar og sveita. Síðan þetta var, hafa þeir atburðir gerzt, að tala þeirra manna á Alþingi, sem kosnir eru af verkalýðnum, hefur nær tvöfaldazt. Verkalýðsflokkarnir svo nefndu eiga nú 17 fulltrúa á Alþingi, í stað 10 áður. Og nú fara menn að spyrja: Hvenær sést árangur af þessum sigri verkalýðsins? Og það er von, að menn spyrji. Fjöldi manna hefur fylkt sér um fulltrúa þessara flokka í þeirri von, að af því sæist skjótur árangur. Það er nú liðið á annað ár síðan Kommúnistaflokkurinn, sem kallar sig Sósíalistaflokk, eignaðist einn jafnmarga fulltrúa á Alþingi eins og Alþýðuflokkurinn átti á árunum 1934–1937. Og menn undrar, hvers vegna þess sjást engin merki á Alþingi í heildarstefnu eða heildarlöggjöf verkalýðnum til hagsbóta. Eina stefnumálið, sem verulega þýðingu hefur fyrir alþýðuna við sjóinn og afgreiðslu hefur fengið á Alþingi, síðan þessi sigur var unninn, er orlofslöggjöfin, en þá löggjöf hafði ráðherra Alþfl. í þjóðstjórninni, Stefán Jóh. Stefánsson, undirbúið og látið semja, á meðan hann var í stjórn. Þar með er upp talið, og er þó mikill munur á möguleikunum til þess, að eitthvað væri hægt að gera nú eða áður var. Nú eru tekjur ríkissjóðs orðnar margfaldar á við það, sem var meðan verkamenn og bændur unnu saman, og möguleikarnir til þess að afla tekna eru miklu meiri en nokkurn mann hafði dreymt um. Landið hefur yfirfljótanlegan gjaldeyri, þannig að í stað kreppu og skorts er nú nægilegt fé fyrir hendi til þess að vinna stórvirki. En hvað gerist? Í stað þess, að landinu var áður stjórnað eftir ákveðinni stefnu, ræður nú fullkomið stefnuleysi í framkvæmdum Alþingis. Þrátt fyrir geysilegt peningaflóð hafa skuldir ríkissjóðs ekki verið greiddar. Nokkurt samkomulag fékkst í fjárveitinganefnd á síðasta Alþingi um að áætla talsvert framlag til opinberra framkvæmda umfram það, sem ríkisstj. hafði ætlazt til, og slíkt hið sama hefur fjárveitinganefnd lagt til að gert yrði í fjárlögum fyrir 1944. Var tekjuáætlunin hækkuð í þessu skyni sérstaklega um 13 millj. króna við 2. umr., og enn liggja fyrir till. við 3. umr. að hækka tekjuáætlunina um 8,2 millj. kr. Engar till. eru enn komnar frá Sjálfstfl. og Framsfl. um það, hvernig þessari nýju hækkun skuli varið, en sennilega vilja margir fjárveitinganefndarmenn úr þessum flokkum verja þessari upphæð í uppbætur á landbúnaðarafurðir, eða til þess að „borga niður dýrtíðina,“ eins og svo fagurlega er komizt að orði. - Ég gerði hins vegar till. í fjvn. f. h. Alþfl. um, að tekjuáætlunin yrði hækkuð um samtals 9,7 millj. króna og þessari upphæð, eða 9,5 millj., yrði varið í lán og styrk til byggingar fiskiskipa. Þessar till. flytjum við nú allir Alþýðuflokksmenn á Alþingi. Það virðast vera samtök milli Framsfl. og Sjálfstfl. um að verja úr ríkissjóði á tveim árum um 30 millj. króna í uppbætur. Það kann að eiga nokkurn rétt á sér að greiða niður dýrtíðina með smærri framlögum og um skamman tíma, en í svona blindri fjársóun getum við Alþýðuflokksmenn ekki tekið þátt. Þessum tugum milljóna er beinlínis kastað úr ríkissjóði án þess að nokkrar ráðstafanir séu gerðar til þess, að þær komi að frambúðarnotum. Fjárlögin verða að minnsta kosti um 95 millj. króna, líklega bæði tekju- og gjaldamegin, án þess að þessari geysilegu upphæð sé varið til annars en daglegra framkvæmda og nokkurrar vegagerðar, en ekkert hugsað um mögru árin, sem fram undan eru fyrir atvinnuvegina. Slíkt teljum við Alþýðuflokksmenn hið ótrúlegasta ábyrgðarleysi. Sumum bændum er líka farið að ofbjóða þetta, og einn ágætur bóndi á Vesturlandi, Sturlaugur Einarsson í Múla, hefur nýlega birt till. um það í blaðinu Skutull á Ísafirði, að bændur legðu uppbæturnar fram sem hlutafé í áburðarverksmiðju, til þess að búa í haginn fyrir framtíðina. Samtímis því, að ríkissjóður er rúinn af fé í uppbætur á landbúnaðarvörur, fækkar skipum okkar Íslendinga. Hefur smálestatalan minnkað um 2599 frá árslokum 1939 til ársloka 1942. Jafnframt hafa skipin og vélarnar hrörnað og ekki verið séð fyrir nauðsynlegri endurnýjun. Hversu lengi á þetta að ganga svona? Sjávarútvegurinn er þó vissulega hyrningarsteinninn undir öðrum atvinnuvegum vorum, þar á meðal landbúnaðinum. Þegar hyrningarsteinninn er hruninn, hvað verður þá um bygginguna? Einstökum mönnum er um megn í - þessari dýrtíð að auka og efla skipastólinn eins og með þarf. Þetta á öllum að vera ljóst. Atvinnulíf landsmanna er í stórkostlegri hættu, - og er þá ekki nær að verja nokkrum millj. króna úr ríkissjóði til þess að tryggja atvinnulífið heldur en að verja því eins og ráð er fyrir gert? Enda er hlutur landbúnaðarins eftir sem áður langtum ríflegri, þótt þetta fé væri sett í sjávarútveginn. Einhverjir kunna að segja, að tilgangslaust sé að áætla þessa upphæð til lána og styrkja í nýbyggingar fiskiskipa, vegna þess að skip eða efni í skip sé ófáanlegt. En þetta er ekki rétt. Alltaf fæst eitthvað af efni og vélum, og auk þess eru nú fyrir hendi möguleikar til skipabygginga í Svíþjóð. - Fyrir tveim árum spurðumst við Alþýðuflokksmenn fyrir um þetta fyrir milligöngu sænska sendiráðsins hér, en fengum neitandi svar. Þessi fyrirspurn var endurtekin fyrir nokkrum vikum síðan. Og nú var svarið játandi. Sænska sendiráðið hefur bent á skipasmíðastöð, sem mundi vilja byggja eða hafa milligöngu um byggingu á 45 skipum. Auk þess hef ég í höndum upplýsingar frá öðrum um skipabyggingu, m. a. frá sendiráði Íslands í Stokkhólmi. En þeim upplýsingum hef ég skýrt frá á fundi í sjávarútvegsnefnd að viðstöddum fulltrúa Sósfl., enda hefur flokkur þessa þingmanns síðan lagt fram till. til þingsályktunar um að fela ríkisstj. að leitast fyrir um skipabyggingar í Svíþjóð. Eftir þeim upplýsingum, er fyrir liggja, er byggingarkostnaður í Svíþjóð 3600–4000 íslenzkar krónur á smálest í timburskipum með mótorvél. Er það miklum mun lægra en hér á landi. Ætti þá að vera unnt, ef áhugi er meðal útvegsmanna, að styrkja og lána aukalán til 120–150 góðra vélskipa af ýmsum stærðum - utan lands og innan með þessari upphæð. Er þá vel séð fyrir endurnýjun vélskipanna. En þá er eftir endurnýjun togaranna, og er það engu minna um vert. Þeir eru flestir ævagamlir. Eigendur þeirra eiga tiltölulega hærri nýbyggingarsjóði en eigendur vélbátanna. Þrátt fyrir það er nauðsynlegt, að ríkið veiti stuðning sinn til endurbyggingar. Í framkvæmdasjóði ríkisins eru nú um 8 millj. króna, og í hann kemur ekkert af tekjuafgangi áranna 1942–1943. Hann fer allur í uppbætur og hrekkur varla til. Tillögur meiri hl. fjvn. eru, að 5 millj. króna sé varið úr sjóði þessum til skipabygginga. Þetta er allt of lítið. Sjóðinn ætti að taka allan og verja eingöngu til endurnýjunar togurum, og enn fremur að samþykkja till. Alþfl. Væri þá nokkuð réttur hlutur sjávarútvegsins og lagður grundvöllur að atvinnulífi landsmanna að styrjöldinni lokinni. Suma kann að svima, þegar þessar upphæðir eru nefndar, en þær eru þó ekki meira en fimmti hluti ríkisteknanna, eins og þær eru nú á ári hverju, og 12 millj. kr. lægri en tveggja ára uppbætur á landbúnaðarafurðir, en með því að verja þessari upphæð eins og Alþfl. leggur til yrði tryggð atvinna fyrir þúsundir manna á næstu árum. Enginn veit, hvort þessar sjálfsögðu till. fá nokkurn byr hér á Alþingi. Sósfl. greiðir sennilega atkv. með þeim, og þá reynir á Sjálfstfl. Þessi flokkur hefur jafnan talið sig fulltrúa atvinnuveganna, einkum sjávarútvegsins. Nú verður það undir hans afstöðu komið, hvað gert verður í málinu. Verður Sjálfstfl. með því að gera þessa nauðsynlegu ráðstöfun eða á móti henni? Ræður bændaíhaldið öllu í flokknum? Á því veltur viðreisn fiskiskipastólsins. Verkalýðsflokkarnir ráða engu um það, af því að vinstri stjórn er ekki við völd. Ef samningar um vinstri stjórn hefðu tekizt, væru verkalýðsflokkarnir í meiri hluta í þeirri stjórn og gætu ráðið meiru en Framsfl., gagnstætt því, sem áður var í stjórnarsamvinnu, á meðan Alþfl. var með 10 fulltrúa á Alþingi. Það hefði þess vegna mátt ganga út frá því sem vísu, að miklu meira hefði nú verið hægt að gera til hagsbóta fyrir alþýðuna í landinu en þá, þar eð bæði hafa breytzt möguleikar ríkissjóðs til þess að leggja grundvöll að heilbrigðu framtíðarþjóðskipulagi og eins styrkleikahlutföll á milli flokkanna. En þetta átti ekki svo að fara. Það er öllum kunnugt, að forsprakkar Kommfl. ætluðu sér aldrei að búa til neina vinstri stjórn. Þeir voru jafnákveðnir í því eins og hv. þm. S.Þ. (JJ), sem annars er ekki neinn vinur þeirra eða þeir vinir hans, að hér yrði engin vinstri stjórn búin til upp úr síðustu kosningum, - eins og þó var margbúið að lofa kjósendum. Þeir vildu aldrei taka á sig neina ábyrgð á stjórnarstörfum, vegna þess að þeir óttuðust, að við það mundu þeir missa eitthvað af kjósendum. Þeim var kjósendafylgið kærara en málefnin, sem þeir höfðu lofað að berjast fyrir. Árangurinn er nú að koma í ljós. Tækifærið, sem virtist vera til þess að mynda vinstri stjórn með ákveðinni stjórnarstefnu upp úr síðustu kosningum, er nú algerlega glatað. Fulltrúar bænda í Framsfl. á Alþingi hafa tekið höndum saman við Sjálfstfl. um það að sjá hagsmunum bænda borgið á þann hátt, að allt, sem ríkissjóður getur við sig losað af peningum, er greitt í uppbætur á afurðir bænda. Þetta blæðir kaupstaðabúum mjög í augum. En þeir fá ekkert að gert. Uppbæturnar eru greiddar úr ríkissjóði án þess að nokkur trygging sé fyrir, að þær komi sveitunum að gagni í framtíðinni. Það er ekkert um það hirt að verja þeim þannig, að með þeim verði lagður grundvöllur undir heilbrigðan framtíðarrekstur landbúnaðarins. Og hjá ríkissjóði er engin skýrsla til um það, hvernig þessar upphæðir skiptast niður á bú manna. Allur fjöldi bænda mun fá lítið af þeim, en hins vegar eru aðrir, sem fá stórar upphæðir í sinn hlut. Kaupstaðabúar horfa á þetta fullir tortryggni og úlfúðar. Og nú er svo komið, að í staðinn fyrir, að bændur og verkamenn vinni saman og noti hina miklu möguleika, sem þeim virtust vera gefnir til þess að leggja grundvöll að heilbrigðum atvinnurekstri til sjávar og sveita og að réttlátu framtíðarþjóðskipulagi á Íslandi, þá eiga fulltrúar þeirra í hinum hörðustu deilum, - en á meðan rekur þjóðarskútuna áfram stjórnlitið og stefnulaust. - Þetta ósamkomulag er orðið svo áberandi, að enginn dirfist lengur að nefna það, að bændur og verkamenn eigi að vinna saman. Og á meðan bændur og verkamenn eru að deila um kjötuppbætur og kaupgjald, halda stríðsgróðamennirnir sínu. Verzlunin er látin svo að segja afskiptalaus. Verðlagseftirlitið er enn nauðaómerkilegt. Dýrtíðin vex í landinu og sligar atvinnuvegina strax og stríðinu er lokið, ef ekki fyrri. Vofa atvinnuleysisins stendur nú þegar við dyr verkamanna albúinn til þess að ráðast inn á heimili þeirra. Í stað þess að semja við verkamenn um að nota hina miklu möguleika hafa fulltrúar bænda í Framsfl. tekið það ráð að láta stríðsgróðamenn og kaupmenn hafa sitt í friði, til þess að fá fé úr ríkissjóði til bænda. Opinberlega eru engin samtök um þetta, en niðurstaðan er þessi. Og þetta þokkalega samkomulag hefur komið í stað þeirrar samvinnu, sem áður var milli bænda og verkamanna, á meðan Alþfl. átti 10 fulltrúa á Alþingi. Bændur fá stórar fjárhæðir greiddar úr ríkissjóði, eins og ég hef lýst, án þess að trygging sé fyrir því, að þær komi til frambúðarnota. Verkamennirnir fá ekki neitt, og stríðsgróðamennirnir halda stríðsgróða sínum. Þetta er, því miður, árangurinn af því, að kjósendur hafa sent 7 Alþýðuflokksmenn og 10 kommúnista inn á þing, í staðinn fyrir að senda þangað 17 Alþýðuflokksmenn. Þm. Str., Hermann Jónasson, sem talaði hér á undan mér, lýsti dýrtíðinni með mjög svörtum litum. Hann talaði einnig um tóman ríkissjóð. Ég er honum sammála um, að í hvoru tveggja þessu ríkir hið mesta hörmungarástand. En ég get ekki komizt hjá að benda honum á, að það var hann sjálfur, sem dró dýrtíðarlokurnar frá hurðum og hleypti dýrtíðarflóðinu yfir landið, á meðan hann var forsætisráðherra. Ég get heldur ekki komizt hjá að benda honum á, að það er hann sjálfur, sem stendur fremstur í flokki um að tæma ríkissjóðinn í uppbætur svo tugum milljóna skiptir. Ásakanir hans hitta því hann fyrstan allra manna. Og þó að mér sé ekki hlátur í hug, verð ég að telja það næsta skoplegt að heyra þennan hv. þingmann vitna um syndir sínar frammi fyrir alþjóð í ríkisútvarpinu úr sölum Alþingis. Kommúnistum hefur tekizt með blekkingum að læða þeirri villu inn hjá kjósendum, að þeir væru róttækasti flokkurinn í landinu. Fjöldi kjósenda hefur alveg misskilið orðið róttækni. Kommúnistaflokknum er, eins og allir vita, stjórnað af hinni mestu þröngsýni, og honum eru sendar „línur“ til að starfa eftir annars staðar að. En hvorki getur það að taka við fyrirskipunum: erlendis að né þröngsýni þeirra, sem stjórna Kommfl., samrýmzt sannri róttækni. Róttækur flokkur hlýtur að taka á hverju máli þannig að hafa leyfi til að velja og hafna, en það getur enginn flokkur, sem fer eftir erlendum fyrirskipunum. Róttækur flokkur tekur með víðsýni, hlýju og skilningi á hverri nýrri hugsjón. En ofstækisflokkarnir eru fyrirfram ákveðnir á móti því, sem ekki samræmist þeirra eigin ofstæki. Í stað þess að leita samvinnu við Alþfl. um að framkvæma heildaráætlun til þess að leggja grundvöll að réttlátu framtíðarskipulagi á lýðræðisgrundvelli, hefur Kommfl., sem kallar sig sósíalistaflokk, tekið það ráð að berjast af hatri og ofstæki á móti Alþfl. alveg sérstaklega og þá hvorki sparað ill orð né vísvitandi ósannindi. Gerðardómslögin voru óvinsælustu lögin, sem sett hafa verið hér á landi. Ráðherra Alþfl., Stefán Jóh. Stefánsson, rauf samstarfið í þjóðstjórninni vegna þeirra. Alþfl. barðist af öllum kröftum gegn þessari löggjöf, en þrátt fyrir það, þó að þetta sé öllum vitað, hefur blað Sósfl. gengið svo langt í hatri sínu á Alþfl., að það hefur hvað eftir annað sagt, að Alþfl. hafi staðið að gerðardómslögunum. Orðrétt er þessi ósvífna lygasaga sögð í Þjóðviljanum 30. okt. 1943 og hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Ýmsar innri aðstæður gerðu samvinnu þjóðstjórnarflokkanna um kúgunarlögin erfiða og snemma vetrar 1942 mun ótti við kjósendur, óttinn við vaxandi fylgi „kommúnista“ og sundrung innan allra þjóðstjórnarflokkanna hafa sannfært þá um að gerðardómslögin voru óframkvæmanleg.“ Taki menn eftir: „Snemma vetrar 1942 voru þjóðstjórnarflokkarnir sannfæðir um, að gerðardómslögin voru óframkvæmanleg.“ En gerðardómslögin voru sett hinn 8. jan. 1942 með bráðabirgðalögum, eftir að fram hafði komið krafa um lítils háttar launahækkun frá nokkrum iðnfélögum, og sagði ráðherra Alþfl. tafarlaust af sér, þegar sýnt var, að hann gat ekki hindrað þessa ranglátu löggjöf. Sannleikanum er þannig gersamlega snúið við í Þjóðviljanum. Og mér er spurn, - fyrir hvaða fólk er skrifað svona? Og vissulega skjátlast ritstjórum Þjóðviljans, ef þeir halda, að allir lesendurnir taki slíka blaðamennsku fyrir góða og gilda vöru. Þá er í Þjóðviljanum þ. 31. okt. 1943 gerð tilraun til að blanda Alþfl. inn í hið svo nefnda eiðrofsmál þeirra Ólafs Thors og Hermanns Jónassonar. Segir þar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það fer ekki hjá því, að margir stanzi við og hugsi um hinn merkilega „heitrofsþátt“ úr sögu þjóðstjórnarflokkanna. Sú keðja fullkominna svika og óheilinda, sem leiðtogar þriggja stjórn málaflokka hafa hnýtt, er þess eðlis, að hún knýr til umhugsunar.“ Hvaða skynsamleg ástæða er til þess að blanda Alþfl. í þetta mál? Gerðardómslögin voru sett hinn 8. jan. 1942. Þann sama dag rauf ráðherra Alþfl. þjóðstjórnina og sagði af sér og fékk formlega lausn frá embætti hinn 17. jan., en einmitt þann dag segja þeir Hermann og Eysteinn, að heitið hafi verið gefið. Heitorðin voru gefin vegna þess, að Alþfl. var farinn úr þjóðstjórninni, en ekki til þess að hann færi þaðan. Þetta er ritstjórum Þjóðviljans eins vel ljóst og öllum öðrum, en samt leyfa þeir sér að bera hið gagnstæða fram fyrir lesendur sína. Hvað finnst mönnum um svona bardagaaðferð? Ber hún þess vott, að hér sé róttækur flokkur með fangið fullt af fögrum hugsjónum á ferðinni? Og eru ekki næg ágreiningsefni milli verkalýðsflokkanna, þó ekki sé verið að skrökva þeim upp frá rótum? Meðan hagsmunir alþýðunnar í landinu eru að nokkru leyti háðir baráttuaðferðum Kommfl., hljóta hinir mörgu kjósendur hans, sem standa nærri Alþfl. í skoðunum, að óska þess, að svona baráttuaðferðir séu lagðar niður. Ofstækisfullir kommúnistaleiðtogar bera hatur í brjósti til lýðræðissinnaðra jafnaðarmanna, og eins og Þjóðviljinn er ritaður, ber hatrið oftast hærri hlut, en hagsmunir verkalýðsins eru settir skör neðar. Þessi tvö dæmi, er ég nefndi, eru tekin af handahófi af mörgum slíkum. Sósfl. er enn þá stjórnað af kommúnistum, og lýðræðisjafnaðarmenn komast ekki upp með moðreyk í þeim herbúðum. Þó er enn verra, hve hinna erlendu áhrifa gætir mikið í afstöðu flokks þessa. Hann er ekki sjálfráður gerða sinna og skoðana. Meðan Hitler og Stalin voru vinir, lét Þjóðviljinn svívirðingarnar dynja á bandamönnum, einkum Bretum, og það svo, að sjálfur dr. Göbbels hefði ekki gert það betur. Ég nefni eitt dæmi, einnig af handahófi og eitt af ótal mörgum. Hinn 13. marz 1941 var grein í Þjóðviljanum, sem hét „Hverjir kúga þjóð vora?“ og segir þar: „Land vort er hertekið. Það, sem Norðmenn og Danir aldrei gerðu í 600 ára kúgunarsögu þessa lands, það hafa Bretar drýgt . . .“. „Brezka heimsveldið byggir svo flugvelli svo að segja í miðri Reykjavík, skeytir alls ekkert um öryggi landsmanna, en leiðir yfir þá meiri tortímingarhættu en eldgosin og hafísarnir áður hafa gert.“ Þetta var nú sameiningarbarátta allra frjálsra þjóða gegn nazismanum, eins og Kommfl. skildi hana á þeim tíma. Sá, sem blaðar í gegnum Þjóðviljann svo sem hálfan mánuð fram að þeim tíma, þegar Þjóðverjar réðust á Rússa, rekur sig á, ekki eitt, heldur ótal dæmi um beran fjandskap við Bandamenn. Kommúnistaflokkurinn heitir ekki kommúnistaflokkur lengur, heldur Sósíalistaflokkur, en svo undarlega vill til, að Kommfl. í Noregi hafði alveg sömu línuna og okkar vinir hérna, þegar nazistar réðust inn í Noreg. Í bæklingi einum, sem Konrad Nordahl, formaður Alþýðusambandsins norska, hafði meðferðis og gaf mér, þegar hann var á ferð hér nýlega, og heitir „Nazi í Norge“, er þessu lýst mjög átakanlega. Þjóðverjarnir þrengdu æ meira að verkalýðshreyfingunni og í sama mund réðust kommúnistar, svikarar og nokkrir barnalegir verkalýðsleiðtogar að baki hennar. - Kommúnistarnir höfðu ætíð - síðan ríkisstjórnin og konungurinn byrjuðu að berjast gegn Þjóðverjum - tekið upp andstöðu gegn henni. Þeir voru „hlutlausir“ - eins og utanríkismálastefna Rússa var á þeim sama tíma. Nokkru síðar beittu þeir öllu afli til þess að fá kónginn og ríkisstjórnina setta frá völdum. Arvid Hansen ritaði stórar greinar undir fyrirsögninni: „Noregur þarf engan konung.“ En nýja stjórn þurfti Noregur, og það átti að vera „stjórn fólksins“, valin úr hópi hinna vinnandi stétta, eins og svo fagurlega var að orði komizt. Línan var hin sama og sú, sem valin var í Stóra-Bretlandi 1940, þegar tilraun var gerð til að drepa niður hernaðarframleiðslu landsins. Einnig þar átti að mynda „stjórn fólksins“. Höfuðfjandinn var ekki Hitler, heldur brezka yfirstéttin og brezka heimsveldisstefnan. Í samræmi við þetta heimtuðu kommúnistar, að kóngurinn og ríkisstjórnin segði af sér og tafarlaust yrði saminn friður við nazista. Þeir sögðu, að Þýzkaland hefði unnið stríðið, það væri glæpur af Bretum að halda stríðinu áfram og Alþýðuflokksstjórnin norska hefði svikið þjóðina. Verkalýðsfélögin ættu að hætta að skipta sér af stjórnmálum og slíta öllu sambandi við Alþýðuflokkinn. Norskir kommúnistar tóku afstöðu með Quisling, móti Nygaardsvold, eins og kommúnistarnir okkar hérna tóku afstöðu gegn Bandamönnum í byrjun stríðsins, í baráttu þeirra gegn nazismanum. Heimild fyrir þessum ummælum er ópólitískt rit, er ég áður nefndi, gefið út af Arbeidernes fagliga Landsorganisation og Norsk Sjömannsforbund. Svo breyttist þetta allt á betra veg á Íslandi, þar sem Sósíalistaflokkurinn er starfandi, í Noregi, þar sem Kommúnistaflokkurinn siglir ekki undir fölsku flaggi, og hjá öllum öðrum kommúnistaflokkum, sem fá línuna frá Moskva, breyttist þetta sama daginn. - Og í stað þess, að „borgaraflokkarnir“ voru áður „svikarar“ og „sósíalfasistar“, urðu þeir skyndilega ágætir bandamenn í baráttunni gegn nazismanum. Hvað hafði skeð? Vináttubönd Hitlers og Stalins höfðu brostið. Ég hlusta með aðdáun á fréttirnar um hina hetjulegu vörn Rússa, þjóðin hefur sameinazt gegn innrás fjandmannanna og berst nú af öllum lífs- og sálarkröftum fyrir frelsi sínu. Hið sama gera allar undirokaðar þjóðir, sem unna frelsinu. Vonirnar til að vinna frelsið aftur hafa snúizt upp í vissu, og þó að barátta Rússa valdi ef til vill úrslitum, má segja hið sama um baráttu Breta og ýmissa annarra, sem lengi börðust, að því er virtist í fullkomnu vonleysi. En þótt ég beri fulla virðingu fyrir ágætri frelsisbaráttu, tel ég ekki, að nein þessara þjóða eigi að hafa þau áhrif að skipa fyrir um skoðanir manna eða flokka hér á landi. Lýðfrelsisbarátta er barátta fyrir skoðanafrelsi og samrýmist engri einræðisstefnu. Og þetta tel ég, að allir stjórnmálaflokkar þurfi að skilja. Því miður skortir enn mjög á um þetta. Okkar kommúnistaflokkur tekur enn línurnar frá Moskva alveg bókstaflega. Hann hefur fengið skipun um að vinna með borgaraflokkunum gegn stríði og fasisma, og nú nuddar hann sér við hvert tækifæri upp við Sjálfstæðisflokkinn. Í okkar gömlu sósíalistísku kenningum stóð eitthvað um hagsmunabaráttu stéttanna. Þar var gert ráð fyrir, að hagsmunir heildsala og stríðsgróðamanna gætu ekki samrýmzt hagsmunum verkalýðsins, og dæmin, sem ég nefndi áðan úr okkar daglegu sögu, virðast sanna þetta. Samt sem áður er nú meiri samvinna milli kommúnista okkar og Sjálfstfl. heldur en nokkurra annarra flokka á Alþingi. Það skyldi þó ekki vera ætlunin að leggja alla stéttarhagsmuni á hilluna í því skyni að „fullkomna bandalagið gegn stríði og fasisma“ við borgarastéttina einnig hér á landi? Borgarstjórinn hérna í Reykjavík mundi að minnsta kosti taka þessu fegins hendi. Hatrið, sem áður einkenndi samræður þessara flokka, er horfið, en Alþfl. fær enn þá sinn skerf af því frá kommúnistum, sem stjórna blaði Sósfl. Ég er ekki í neinum vafa um það, að ýmsir kjósendur beggja flokkanna, Alþfl. og Sósfl., óska mjög eindregið eftir samstarfi á milli þessara flokka. Samstarf kemur fyrir milli þeirra hér á Alþingi í einstökum málum. En á meðan Sósfl. er stjórnað, eins og nú er gert, af tómu hatri í garð Alþfl., á meðan stjórnendur hans taka við fyrirskipunum frá útlöndum, getur ekki orðið samstarf á milli þessara flokka um neina heildarstefnu. Og á meðan svo er, getur ekki heldur verið um það að ræða að hafa áhrif á Framsfl. til þess að vinna með verkamönnum að hagsmunamálum þeirra. Framsfl. fær sitt fram, eins og sakir standa, í samvinnu við Sjálfstfl., og stríðsgróðamenn og bændur skipta nú á milli sín því, sem verkamenn og bændur skiptu sín á milli, meðan samvinna var á milli Alþfl. og Framsfl. 17 fulltrúar verkamanna á Alþingi nú. 10 Alþýðuflokksmenn á árunum 1934–1937. Nú lítill árangur, áður mikill árangur, miðað við allar aðstæður. Þetta er umhugsunarefni.

Forseti (GSv): Hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, hefur nú lokið máli sínu, og talaði hann af hálfu Alþfl. því sem næst til skilinn tíma. Næstur tekur til máls hv. 5. þm. Reykv., Brynjólfur Bjarnason, og talar fyrir Sameiningarflokk alþýðu –sósíalistaflokkinn.

Brynjólfur Bjarnason Hv. hlustendur. Ég mun nota þetta tækifæri til að gera grein fyrir afstöðu Sósfl. og verklýðshreyfingarinnar til þeirra mála, sem efst eru á baugi. - Fólkið í landinu er sundrað, af því að atvinnustjórnmálamenn, sem vitandi eða óafvitandi eru í þjónustu fámennrar yfirstéttar, spara engar blekkingar, rangfærslur og skröksögur til að koma sundrungu af stað, æsa bændur gegn verkamönnum, verkamenn gegn bændum, fiskimenn gegn öðrum vinnandi stéttum og aðra vinnandi menn gegn þeim o. s. frv. - Þessi þokkalega iðja tekst vonum betur, vegna þess að sundrungarpostularnir hafa að heita má einokunaraðstöðu um blaðakost í fjölmörgum byggðarlögum landsins. - En fólkið í landinu á að taka höndum saman, - af því að allir þeir, sem lifa á afrakstri vinnu sinnar, hafa sameiginlega hagsmuni, hvaða störf sem þeir stunda og hvar í sveit sem þeir dvelja og hvaða blöð sem þeir lesa. Og sundrungin mun hverfa, kraftarnir munu verða samstilltir, jafnharðan og fólkið fær ráðrúm til að hugsa, tækifæri til að afla sér réttra heimilda og hættir að ljá Marðartungunum eyra. Í þetta skipti hafði ég hugsað mér að gera vandamál dýrtíðarinnar einkum að umtalsefni. Helztu atriðin í stefnuskrá þeirri gegn dýrtíð og upplausn, sem Sósfl. birti fyrir síðustu kosningar, voru þessi: 1. Að komið yrði fastri skipan á verð landbúnaðarafurða, með samkomulagi framleiðenda og neytenda. 2. Að lækkaðir verði eða afnumdir tollar á nauðsynjavörum og þar með verði allt vöruverð í landinu lækkað til stórra muna. 3. Að gerðar verði gagngerðar ráðstafanir til að koma í veg fyrir okurálagningu og þá einkum á vörur til útgerðar. 4. Að gerðar verði ýmsar aðrar ráðstafanir til þess að bæta hag fiskimanna, hlutarsjómanna og bátaútvegsmanna á kostnað stríðsgróðamannanna. Fyrir atbeina Sósfl. var gerð tilraun til að ákveða verð á landbúnaðarafurðum með samkomulagi. Og þetta tókst með samkomulagi 6 manna nefndarinnar. Það hefur mikið verið rætt og ritað um störf þessarar nefndar og miklu verið logið, og er því nauðsynlegt fyrir almenning að gera sér sem gleggsta grein fyrir því, hvernig hún komst að niðurstöðum sínum. Fyrst var ákveðið, að tekjur meðalbónda, sem selur alla framleiðslu sína á innlendum markaði, skyldu miðast við meðaltekjur verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna (þó ekki þeirra, sem hafa áhættuþóknun). Samkvæmt þessu skyldi svo verðið á afurðum bóndans ákveðið, þegar annar framleiðslukostnaður er fundinn. Meðaltekjur þessara atvinnustétta reyndust að vera 12400 kr. 1942 og voru áætlaðar 15500 kr. 1943 samkvæmt skattaframtölum. Því næst var áætlaður aðstöðumunur bóndans og kaupstaðarbúans, og varð að samkomulagi að reikna meðalbóndanum 14500 kr. árstekjur, og væri afkoma hans þá í samræmi við meðaltekjur launþeganna. - Þess ber þó að gæta, að þessar tekjur fær meðalbóndinn ekki nema hann fái vísitöluverð fyrir allar afurðir sínar. Samkvæmt þessu á verðið til bændanna að vera sem hér segir: Fyrir lítra af mjólk kr. 1,23. Fyrir kíló af dilkakjöti kr. 6,82 og fyrir tunnu af kartöflum 106 krónur. Útsöluverð á þessum vörum í Reykjavík, án meðgjafar, ætti þá að vera, fyrir lítra af mjólk kr. 1,53 og fyrir kíló af kjöti um það bil kr. 8,50. En með þeim uppbótum, sem greiddar voru í sumar, hefði lítri af mjólk átt að kosta kr. 1,18 - eða vera 22 aurum lægri en áður, en kjötið aftur nokkru hærra en áður. Hvert mundi nú verðið á þessum vörum hafa orðið, ef verðlagsnefndirnar hefðu ákveðið það? Ef verðið á mjólk og kjöti hefði verið ákveðið í samræmi við verðhækkun frá í fyrra, hefði kjötkílóið kostað yfir 10 kr. og mjólkin áreiðanlega yfir 2 kr. lítrinn. Formaður kjötverðlagsnefndar hefur lýst því yfir í blaðinu „Bóndinn“, að ef tillit hefði verið tekið til útflutningsins við verðákvörðunina, mundi kjötkílóið hafa kostað 11–12 kr. En það var einmitt á þennan hátt, sem kjötverðið var ákveðið í fyrra, enda þótt fullar uppbætur væru greiddar á útflutt kjöt úr ríkissjóði. Samkvæmt undangenginni reynslu er því alveg víst, að verðlagsnefndirnar hefðu að minnsta kosti ákveðið það verð, sem ég hef nefnt. Það er alveg víst, að verð á kjöti og mjólk til neytenda hefur stórkostlega lækkað vegna samkomulagsins í 6 manna nefndinni. Hitt er svo annað mál, hvað bændur hefðu fengið í sinn hlut, ef þeir Ingólfur á Hellu og Sveinbjörn Högnason hefðu fengið að vera einvaldir. Um það geta þeir bezt dæmt af eigin reynslu, með því að bera saman verðið til neytenda og það, sem þeir hafa sjálfir fengið undanfarin ár. - Ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um, að ef styrjaldarleiðin hefði verið farin, mundi það hafa orðið til stórkostlegs tjóns fyrir bændur, engu síður en neytendur, þegar reikningarnir hefðu verið gerðir upp að lokum, eins og ég skal víkja nánar að síðar. Það, sem vannst með samkomulaginu í 6 manna nefndinni, er þó ekki fyrst og fremst fólgið í þessum bráðabirgðaárangri, - lægra verði til neytenda og tryggari afkomu bænda. Þetta samkomulag var fyrst og fremst pólitískur sigur fyrir alþýðuna í landinu. Samkvæmt þessu samkomulagi eru hagsmunir bænda og verkamanna tvinnaðir saman. Hagsmunaandstæðurnar milli þeirra, sem á allan hátt hefur verið reynt að blása að, eru nú ekki lengur til. Ef kaup verkamannsins lækkar, lækkar verð á landbúnaðarafurðum. Ef atvinnuleysi verður í bæjunum, lækkar einnig verð á landbúnaðarafurðum. Ef tekjur launþega minnka vegna kauplækkunar eða atvinnuleysis, lækka tekjur bændanna að sama skapi, - nákvæmlega að sama skapi. Ef kjör launþega batna, kaupið hækkar, atvinnan eykst, batnar hagur bændanna, verðið á afurðum þeirra hækkar, tekjur þeirra aukast að sama skapi. Til þess að bæta hag sinn verða bændurnir að berjast við hlið verkamanna fyrir hærra kaupi og aukinni atvinnu. - Meðan samkomulagið er í gildi, hljóta bændur og verkamenn að standa hlið við hlið í baráttunni fyrir sameiginlegum hagsmunum. Og megi það verða sem lengst í gildi - með nauðsynlegum leiðréttingum -, ekki aðeins meðan stríðið stendur, heldur líka framvegis. Þetta er mikill sigur fyrir stefnu Sósfl. og að sama skapi örlagaríkur ósigur fyrir Framsfl., sem á undanförnum árum hefur lagt alla stund á að fylkja bændum með stóratvinnurekendum bæjanna gegn verkamönnum, til þess að lækka kaup þeirra og láta kné fylgja kviði gegn samtökum þeirra. Þess vegna hafa framsóknarmenn gert allt, sem í þeirra valdi hefur staðið, til þess að koma í veg fyrir þetta samkomulag og til þess að rjúfa það, eftir að það komst á. Hermann Jónasson lýsti því yfir á Alþingi fyrir skemmstu, að dýrtíðarlögin hefðu verið samþ. í vor í trausti þess, að ekkert samkomulag mundi nást í 6 manna nefndinni. Með samkomulaginu er bændum sýnd allmikil rausn í samanburði við aðrar atvinnustéttir. Meðalbóndanum er reiknað kaup, sem er talsvert miklu hærra en kaup almennra verkamanna í Reykjavík og tvöfalt hærra en kaup margra verkamanna úti um land, vegna þess að miðað er við meðaltekjur, ekki aðeins verkamanna og sjómanna, heldur líka hátt launaðra iðnaðarmanna. (Auk þess var sérstaklega tekin til greina eftirvinna, sem bóndinn kann að vinna, enda þótt atvinna minnki í kaupstöðunum, og hafi áhrif til lækkunar á afurðaverð hans) . Framsóknarmenn treystu því, að fulltrúar verkamanna mundu ekki sýna bændum slíka rausn, og þó einkum þegar þess er gætt, að til þess að bændur geti notið sæmilegra lífskjara, verður verðið á landbúnaðarafurðum að vera geipihátt, samanborið við verðlag á sams konar vörum annars staðar í heiminum. Það verður að vera geipihátt vegna þess ófremdarástands, sem íslenzkur landbúnaður er í og Framsfl. ber ábyrgð á og vill viðhalda. En þeim framsóknarmönnum brást bogalistin. Verkamenn töldu þetta ekki eftir bændum. Það getur aldrei orðið verkamönnum til tjóns, að hagur bændanna batni, heldur þvert á móti, og kaup þeirra hækkar og lækkar í samræmi við verðlag á landbúnaðarvörum samkvæmt vísitölu. Verkamenn voru ekki svo skammsýnir að láta pólitískum ævintýramönnum takast að æsa til ófriðar milli sín og bænda út af smásmugulegum metingi um krónuna og eyrinn - einmitt þegar báðum stéttunum reið mest á að samræma hagsmuni sína og taka höndum saman. Og þeir vænta sömu víðsýninnar af bændum. Þá hafa framsóknarmenn gert ítrekaðar tilraunir til að rjúfa samkomulagið, eftir að það komst á. Þeir byrjuðu með því að hækka útsöluverð á mjólk upp í kr. 1,70 í Reykjavík, eða ákveða það 17 aurum hærra en það átti að vera samkvæmt samkomulaginu; án þess þó að bændur ættu að fá einum eyri hærra. Þessir 17 aurar áttu að fara í einhverja dularfulla hít. Sósíalistar komu í veg fyrir þetta með því að flytja frumvarp á Alþingi um að leggja útsöluverð landbúnaðarafurða undir verðlagseftirlitið, meðan samkomulagið er í gildi. Framsóknarmenn þutu nú út um allar sveitir til þess að hóa mönnum saman til að mótmæla þessu, og tókst það meira að segja á einstöku stað, með því að ljúga menn fulla. Þetta átti að vera alveg einstök árás gegn bændum, enda þótt hér væri um að ræða sameiginlegt hagsmunamál framleiðenda og neytenda, að koma í veg fyrir okur, sem er báðum stéttunum til tjóns. Þetta frumvarp hefur nú verið afgr. einróma sem lög frá Alþingi. Framsóknarmenn greiddu því líka atkvæði, að því óbreyttu, sem máli skiptir. Þetta dæmi ætti að kenna bændum landsins þá varúð að trúa aldrei einu orði af málflutningi Tímans og framsóknarerindrekanna, fyrr en þeir hafa fengið tækifæri til að afla sér óyggjandi heimilda. Forustumenn Mjólkursamsölunnar í Reykjavík hafa unnið markvíst að því að koma af stað fjandskap við neytendurna í Reykjavík með óþolandi og fruntalegri framkomu. Við sósíalistar erum þeirrar skoðunar, að ráðið til þess að bæta úr þessu, til þess að eyða allri úlfúð milli framleiðenda og neytenda, til þess að gera dreifingarkostnaðinn sem minnstan og meðferð mjólkurinnar sem bezta, sé að neytendur taki að sér rekstur mjólkurstöðvarinnar og beri sjálfir alla ábyrgð á dreifingu mjólkurinnar. Við álitum, að þetta sé hagur jafnt framleiðenda og neytenda. Út úr þessu einfalda máli hafa framsóknarmenn hafið ofstopafulla æsingaherferð og logið svo miklu til, að firnum sætir. Þeir hafa skrökvað því, að vinnandi fólk í sveitum geri það líka. Kaup verkamanna hækkar og lækkar með vísitölu. Út frá þeim forsendum væri samt mjög skakkt að álykta, að verkamenn varði ekkert um, hvort dýrtíðin er mikil eða lítil. Kjör fiskimanna eru því lakari sem dýrtíðin er meiri, meðan þeir verða að búa við samningsbundið fiskverð. Og mikill hluti alþýðunnar í landinu eru fiskimenn. Og það er öllum til tjóns, ef bátaútgerðin þarf að dragast saman. Stefna ríkisstj. er að greiða niður dýrtíðina með framlögum úr ríkissjóði og falsa þannig vísitöluna, á meðan hún hefur ekki bolmagn til að lækka kaupið á annan hátt, en eins og kunnugt er frá tillögum stjórnarinnar í vor, er það heitasta áhugamál hennar. Þegar ríkisstjórnin hækkaði verð á tóbaki og áfengi til þess að lækka verð á kjöti og mjólk, þá minnkar dýrtíðin ekki vitund vegna þess. Það er auðskilið, að það vörumagn, sem neytendur kaupa, er nákvæmlega jafndýrt eftir sem áður, nema menn dragi úr kaupum nautnavaranna, en þá nær ráðstöfun ríkisstjórnarinnar ekki tilgangi sínum. En vísitalan lækkar. Og kaupið lækkar, - og til þess er leikurinn gerður. Því er borið við, að þetta sé gert til þess að hjálpa fiskimönnum. En það hjálpar fiskimönnum harla lítið, og það mun óhætt að fullyrða, að það bætir trauðla afkomu nokkurs sjómanns. Fiskimenn greiða ekki kaup samkvæmt vísitölu. Fiskimenn varðar ekkert um vísitöluna út af fyrir sig. Það, sem þá varðar um, er raunveruleg lækkun dýrtíðarinnar. Hverjir fá þá milljónirnar, sem ríkið hnuplar af verkamönnum og öðrum launþegum í þessu skyni? Því er auðsvarað. Ekki eru það fiskimenn og ekki bændur, heldur eru það atvinnurekendur og þá fyrst og fremst stóratvinnurekendur. Þeim eru gefnar milljónafúlgur á kostnað verkamanna með lækkuðum kaupgreiðslum. Til þess eru refirnir skotnir. - Það er auðskilið, að ef þessar ráðstafanir væru gerðar til þess að hjálpa fiskimönnum, þá væri miklu ódýrara og hagkvæmara að greiða féð beint til þeirra, því að þá lenti það allt hjá réttum aðilum. Nú hefur ríkisstjórnin skipað nýja dýrtíðarnefnd, og í henni eiga sæti 3 fulltrúar frá Alþýðusambandinu og 3 frá Búnaðarfélaginu. Það mun hafa verið tilætlun ríkisstj., að nefnd þessi semdi um kauplækkun verkamanna og lækkun á afurðaverði til bænda. En Alþýðusambandið lýsti því yfir, um leið og það skipaði fulltrúa í nefndina, að af þeirra hálfu mundi ekki einu sinni verða rætt um þá hluti. Engu verður um það spáð, hvort nefndin kemst að sameiginlegri niðurstöðu. En það er mjög mikilsvert, að fulltrúum bænda og verkamanna gefist kostur á að bera ráð sín saman. Hverjar eru þá tillögur Sósfl. til þess að sporna við vexti dýrtíðarinnar og vinna bug á henni? Í fyrsta lagi: Mikil lækkun eða algert afnám tolla á nauðsynjavörum og þar með lækkun á öllu verðlagi í landinu. Tollarnir í ár munu varla verða minni en 50 milljónir króna. Þegar álagning er talin með, er hér um gífurlega upphæð að ræða. Með afnámi tollanna mætti lækka vísitöluna mjög mikið, en þó dýrtíðina miklu meira, því að aðeins lítill hluti tollanna kemur verulega fram á vísitölunni. Aðrar vörur mætti svo lækka í verði að sama skapi sem framleiðslukostnaður, dreifingarkostnaður og nauðsynleg álagning lækkar. Fyrir launþegana er þetta mjög hagkvæm aðferð til að draga úr dýrtíðinni, því að það lækkar dýrtíðina meira en vísitöluna og verður því um leið til þess að leiðrétta vísitöluna. Ein af höfuðorsökunum, sem veldur dýrtíðinni, er hinn gífurlegi heildsalagróði, sem leggst á vöruna og dafnar í skjóli verzlunarhaftanna. Hér gagnar ekkert verðlagseftirlit, allra sízt þegar því er stjórnað af heildsölunum sjálfum. Til þess að ná til þessa gróða þarf að gera mjög róttækar og víðtækar ráðstafanir, sem ekki eru framkvæmanlegar nema alþýðusamtökin hafi stjórnartaumana fast í sinni hendi. - En meðal þeirra ráðstafana, sem mest eru aðkallandi og Sósfl. mun leggja sérstaka áherzlu á, er að hjálpa fiskimönnum til þess að fá vörur til útgerðar, beitu, olíu, veiðarfæri o. s. frv., með hagkvæmu verði. Um þetta hafa fulltrúar sósíalista í milliþinganefnd í sjávarútvegsmálum lagt fram ýtarlegar tillögur, sem mun verða tækifæri til að rekja nánar síðar. Eitt ljósasta dæmið um okrið á útgerðarvörum og hina svokölluðu baráttu ríkisstj. gegn dýrtíðinni eru olíumálin. Undir verndarvæng ríkisstj. hefur álagning og dreifingarkostnaður olíunnar verið allt að 200%. Sósfl. berst fyrir því, að gerðar verði ráðstafanir til þess, að fiskimenn geti tekið dreifingu olíunnar í sínar hendur og fengið hana með kostnaðarverði miðað við innkaupsverð. En það horfir því miður ekki vænlega um þessi mál á þingi. Sjálfstfl. - eða réttara sagt forustumenn hans - ætlar sýnilega að gera málstað olíufélaganna að sínum málstað. Og öll sólarmerki benda til þess, að Framsfl. ætli að gera olíumálin að verzlunarvöru. Ekki er það minna um vert fyrir fiskimenn, að þeim sé útvegaður skipakostur til þess að þeir geti sjálfir flutt fiskinn til Englands. Fyrir því er Sósfl. nú að berjast á Alþingi. Flestum fiskimönnum mun vera það ljóst, hversu blygðunarlaust þeir eru féflettir með fisksölusamningnum. Hinn verðmæti bátafiskur er seldur á sama verði og miklu verðminni fiskur, sem stórútgerðarmenn afla. Enginn fulltrúi fiskimanna hefur fengið að koma nálægt þessum samningum. Það er höfuðnauðsyn, að fiskimenn láti ekki bjóða sér slíkt lengur. En ef engin fullnægjandi leiðrétting fæst á þessum málum, mun Sósfl. leggja til að jafna metin t. d. með því að kaupa gjaldeyri á lægra verði af stríðsgróðamönnum, sem hafa útflutning með höndum, og nota mismuninn til þess að greiða hærra verð fyrir fisk hlutarmanna og smáútvegsmanna. Sósfl. mun leggja megináherzlu á baráttuna fyrir því, að öllum hlutarmönnum verði tryggt viðunandi lágmarkskaup. Ég hef nú í fáum dráttum rakið stefnu Sósfl. í dýrtíðarmálunum. Og þetta er stefna alþýðunnar í landinu. Og alþýðan, verkamenn, fiskimenn, bændur og menntamenn þurfa að taka höndum saman til þess að framkvæma þessa stefnu. Hverjar eru leiðirnar til þess? Þessa dagana kemur saman í Reykjavík ráðstefna að tilhlutun Alþýðusambandsins til þess að ræða um stofnun bandalags alþýðustéttanna. Ef menn gera sér grein fyrir stefnu Framsfl., Alþfl. og Sjálfstfl. á grundvelli reynslunnar og fallast á, að hún sé í höfuðdráttum eins og ég hef lýst henni, þá er ekkert undarlegt, þótt forustulið afturhaldsins í þessum flokkum vilji ekki taka þátt í þessum samtökum og reyni á allan hátt að kæfa þessa tilraun til sameiningar fólksins í fæðingunni. - Ég hvet allan almenning til að lesa uppkastið að stefnuskrá fyrir þessi samtök, sem Alþýðusambandið hefur gefið út. Það er í 7 greinum: Barátta gegn dýrtíðinni, fyrir hagsmunum verkamanna, fiskimanna og bænda, fyrir auknum alþýðutryggingum og margháttuðum félagslegum og menningarlegum framförum, fyrir sjálfstæði Íslands, fyrir tryggingu atvinnunnar eftir stríðið og sókn fram til betra þjóðskipulags. Það er ekkert í þessari stefnuskrá, sem hver íslenzkur alþýðumaður getur ekki fallizt á. Og allt eru þetta aðkallandi mál. Afdrif þeirra umbótamála, sem lögð eru fyrir Alþingi, eru undir því komin, hvaða afl er til með þjóðinni til að hrinda þeim í framkvæmd, enda þótt afturhaldið spyrni við broddum. Tökum t. d. hinar aðkallandi umbætur alþýðutrygginganna. Sósfl. hefur á undanförnum þingum lagt fram frumvörp um gagngerðar umbætur á tryggingarlöggjöfinni. Árangurinn varð sá, að skipuð var milliþinganefnd í fyrra til þess að endurskoða lögin og samþykkt viljayfirlýsing á þinginu um mikilsverðar umbætur á elli- og örorkutryggingunum. Og ríkissjóður lagði fram 3 milljónir króna, sem væntanlega skyldu ganga til atvinnuleysistrygginga. Milliþinganefndin hefur nú skilað fyrsta áliti sínu. Leggur hún fram frv. um mjög veigamiklar breytingar á slysatryggingunum og sjúkratryggingunum. Lagt er til, að fé það, sem varið er til slysabóta, verði margfaldað frá því, sem nú er í hinni almennu slysatryggingu, og óvinnufærum eftirlifandi aðstandendum veittur lífeyrir. Seinna mun nefndin leggja fram tillögur sínar um elli-, örorku- og atvinnuleysistryggingar. Það er mikil nauðsyn á, að hið vinnandi fólk í landinu eigi sér allsherjarsamtök til þess að hrinda slíkum sameiginlegum hagsmunamálum sínum áleiðis með sameinuðu félagslegu afli. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi. Ég er alveg sannfærður um, að allur þorri fiskimanna og bænda vill skipa sér í slík samtök. Þó að afturhaldssöm forusta í svokölluðum bændasamtökum spyrni við broddum, þurfa bændur ekki að láta segja sér fyrir verkum, hvar í sveit þeir skipa sér. Þeir eiga að taka sig saman, hver í sínu héraði og senda fulltrúa til að taka þátt í samstarfi hins vinnandi fólks, og þeir eiga að beita sér fyrir þátttöku félagasamtakanna sem heild. Öll félagssamtök halda sínu fulla sjálfstæði, þótt þau taki þátt í bandalaginu. Hér er aðeins um frjálst samstarf að ræða. Ef hið vinnandi fólk í landinu ber gæfu til að skipa sér í eina sveit, þá er það ekki einungis sterkasta aflið í landinu, heldur eina aflið í landinu, sem nokkurs má sín. Þá eru öll gjöld tryggð í höndum alþýðunnar. Þá hyllir undir glæsilegustu aldahvörfin í Íslandssögunni. „Nú er grafinn sá lýður frá liðinni tíð, er sig lægði í duftið og stallana hóf.“ Verkamenn munu ekki framar sætta sig við hörmungar atvinnuleysisins, við bágindi fátækraframfærslunnar, við sultarlaun fyrir 10 stunda vinnudag, eins og þeir gerðu fyrir stríð. Bændur munu heldur ekki sætta sig við örbirgðina og fásinnið framar. Þeir krefjast sambærilegra kjara við hið vinnandi fólk við sjávarsíðuna. Fiskimenn hljóta einnig að krefjast sams konar trygginga fyrir öruggri og mannsæmandi afkomu. Þessar kröfur fólksins um betra og fyllra líf, meiri menningu og réttlátari skiptingu þjóðarteknanna eru mikið fagnaðarefni. Það ber að fagna þeim vegna þess, að þær eru réttlátar, vegna þess að fólkið hefur rétt til að gera slíkar kröfur. Auðæfi Íslands og tækni nútímans getur veitt öllum Íslendingum næg skilyrði til þess að lifa menningarlífi og búa við góð kjör. Við þurfum aðeins að kunna að skipa mannfélagsmálum okkar eins og mönnum 20. aldarinnar sæmir. Bændur hafa sagt a - við viljum lifa eins og menn, og það er vel - , en þá verða þeir einnig að segja b - við viljum koma þeirri skipan á landbúnaðarframleiðsluna og vinna ásamt verkalýðnum að þeirri gerbreytingu á þjóðskipulaginu, sem tryggir okkur öllum þjóðfélagslegt öryggi í framtíðinni. Hver maður með fullu viti sér, að það er skammgóður vermir að ætla sér að byggja framtíð sína og barna sinna á uppbótum úr ríkissjóði eða samningsbundnu verði, sem er helmingi hærra en vörurnar kosta komnar frá útlöndum. Það verður að koma landbúnaðinum í það horf tækni og skipulags, sem gerir hann fyllilega samkeppnisfæran við aðrar atvinnugreinar í landinu og sams konar framleiðslu annars staðar í heiminum. Annars er öll barátta fyrir kjarabótum unnin fyrir gýg. Þetta er leiðin til þess að lækka framleiðslukostnað landbúnaðarins og verðið á landbúnaðarafurðum, ekki á kostnað bænda, heldur með sameiginlegan hag neytenda og bænda og allra landsbúa fyrir augum. Þetta er eitt allra mikilvægasta verkefnið í baráttunni gegn dýrtíðinni. Og það verður að láta hendur standa fram úr ermum, vegna þess hvað landbúnaðurinn er orðinn langt aftur úr. Á þinginu í fyrra var samþykkt þingsályktunartillaga frá Sósfl., þar sem Búnaðarfélaginu er falið að láta fara fram víðtækar rannsóknir til undirbúnings gagngerðri nýskipun í íslenzkum landbúnaði. Bændur verða að ýta á eftir því, að þetta verk verði unnið vel og samvizkusamlega. Í sambandi við dýrtíðarlögin lagði Sósfl. til, að ríkissjóður legði fram 3 milljónir króna sem byrjunarframlag í sjóð til eflingar íslenzkum landbúnaði til samfelldra ræktunarframkvæmda, til stofnunar byggðahverfa, til vélakaupa til sameiginlegra nota og til stofnunar fyrirmyndarbúa. Framsókn og Sjálfstæðið felldu þessa till. - Nú flytja sósíalistar breytingartillögu við fjárlögin, þar sem lagt er til, að 4 milljónum verði varið í sama skyni, jafnframt því sem veittar verði 10 milljónir til byggingar nýrra fiskiskipa, beint úr ríkissjóði, auk þess fjár, sem er í nýbyggingarsjóðunum. Báðar þessar tillögur felldu gömlu þjóðstjórnarkempurnar, framsóknarmenn, sjálfstæðismenn og alþýðuflokksmenn - allir í sameiningu við 2. umr. fjárlaganna. En þetta er aðeins einn þáttur þess, sem gera þarf til þess að tryggja framtíð fólksins í byggðum landsins. Ef auðvaldsskipulagið á að halda áfram, dugar engin tækni. Atvinnuleysið og kreppurnar, sem auðvaldsskipulaginu fylgja, bitna á bændum og fiskimönnum, með öllum sínum þunga, engu síður en verkafólkinu. Framleiðsluáætlun í landbúnaðinum getur ekki samrýmzt auðvaldsfyrirkomulaginu. Og án áætlunarframleiðslu - ekkert öryggi. Skipulagslaus framleiðsla fyrir ótryggan markað hlýtur að hafa í för með sér kreppur, hrun og örbirgð. Engin verðsamtök megna að koma í veg fyrir það. Þess vegna verða bændur og fiskimenn að taka höndum saman við verkafólkið í baráttunni fyrir gerbreytingu á þjóðskipulaginu. Annars er allt samkomulag þessara stétta til þess að tryggja afkomu sína á sandi byggt. Með tilstyrk verkalýðssamtakanna hefur hagur bænda batnað til muna. Þeir, sem sjóinn stunda í verstöðvum landsins, eiga kröfu til þess, að þeim sé einnig tryggt, að þeir beri úr býtum fyrir vinnu sína það, sem þeim ber í samanburði við aðra. Til þess eiga þeir vísan öruggan stuðning verklýðssamtakanna. En verkamenn ætlast jafnframt til þess, að þeir njóti fulltingis bænda og annarra smáframleiðenda til þess að bæta kjör sín, til þess að tryggja þeim stöðuga atvinnu og efnahagslegt öryggi. Alveg sérstaklega hafa verkamenn þó rétt til að ætlast til þess af bændum, að þeir veiti ekki fjandmönnum þeirra lið, hvort sem þeir kalla sig framsóknarmenn eða eitthvað annað. Eða með öðrum orðum: Þess er vænzt, að bændur gangi ekki í sveit gegn sjálfum sér og stétt sinni. Hamingja lands vors er undir því komin, að hinum vinnandi stéttum auðnist að taka höndum saman.

Forseti (GSv): Þá hefur hv. 5. þm. Reykv., Brynjólfur Bjarnason, lokið máli sínu. Hann talaði af hálfu Sósíalistaflokksins. Næstur tekur til máls hv. 1. þm. Reykv., Magnús Jónsson, og talar af hálfu Sjálfstæðisflokksins.



Herra forseti. Þessar umræður eru að gamalli þingvenju kallaðar eldhúsumræður. En þó er það ekki nema að nafni til að þessu sinni. Eldhússtörfin á Alþingi hafa verið í því fólgin, að þingmenn í stjórnarandstöðu hafa gert upp reikninga sína við ríkisstjórnina, talið fram syndir hennar, drýgðar og stundum ódrýgðar, eftir atvikum. En að þessu sinni verður á þessu nokkuð annar blær. Ekki svo mjög af því, að stjórn sú, er nú situr, sé syndlaus og heilög, eins og ekki er að vænta, heldur öllu heldur af því, að þingræðisskipulagið er nú með nokkuð sérstökum hætti, svo að ekki sé meira sagt. Þessi ríkisstjórn, sem nú hefur setið um hríð, á sér hvorki fylgi né andstöðu á Alþingi svo að yfirlýst sé. Hún er að því leyti eins og halastjarna, sem ekki er meðlimur þess sólkerfis, sem hún birtist í, og fer ekki eftir neinum brautum, sem þar viðgangast. Og hún getur í raun og veru látið sér í léttu rúmi liggja, hvað þingmenn segja um hana eða við hana. Hún getur svarað: Ég sit hér að ósk ríkisstjóra og verð hér þar til Alþingi myndar stjórn. Hvað eruð þið að kvaka? Ég bíð eftir ykkur. Það gæti vitanlega verið fullt tilefni til þess nú á þessum fyrsta eldhúsdegi eftir að núverandi stjórn var skipuð að minnast á sjálfa skipun hennar. Það er þessi skipun frekar en störf stjórnarinnar, er gæti verið efni í umræður og athuganir. Í fyrsta skipti í þingsögu okkar mistókst Alþingi, á þeim tíma, sem því var gefinn til þess, að koma sér saman um stjórn, er hefði þingræðislegt fylgi. Hefur því verið um það rætt og deilt, hvort þessi stjórn væri í raun og veru þingræðisstjórn. Ég er ekki sá fræðimaður á þessu sviði, að ég vilji skera úr um það. En það er óumdeilanlegt, að ýmis megineinkenni þingræðisfyrirkomulagsins hafa farið út um þúfur við það, að stjórnin er þannig skipuð, og má Alþingi ekki loka augunum fyrir því. Og ég vil segja það, án allrar áreitni við núverandi hæstv. ríkisstjórn, að starfshættir á Alþingi verða ekki í lagi fyrr en á þessu verður breyting. Stjórnin ber að sönnu ábyrgð fyrir Alþingi á þann hátt, að hún mundi væntanlega víkja, ef meiri hluti Alþingis kemur sér saman um að mynda aðra stjórn. En meðan hún situr, eða réttara sagt, meðan við það situr, sem nú er, er ekki að vænta mikils eða stefnubundins starfs á Alþingi. Þingræði byggist á því, að stjórn sé starfandi með meiri hluta Alþingis við hlið sér, nógu öflugan til þess að geta komið á þeirri löggjöf, er hún óskar og þarf. Þessi meiri hluti, með stjórnina í broddi fylkingar, er þá hinn starfandi hluti þingsins. Minni hlutinn gagnrýnir, heldur fram sínum málstað og leitast við að afla honum fylgis, en lýtur í lægra haldi um stundarsakir. Þjóðin hefur skipað þennan meiri hluta, og hún ræður því stefnunni, - hún ræður, hve lengi hún vill láta þá stefnu vera við lýði og hvenær hún vill skipta um og breyta um stefnu. Þetta er hið sanna lýðræði, framkvæmt með þingræðisfyrirkomulagi. Þannig var það hér á landi og í raun og veru framkvæmt út í æsar, allt til þess, er þjóðstjórnin var mynduð 1939. Eftir það var að vísu enn þingræði, en fór þó að molast smám saman. Ég held, að þetta sé mikil þjóðarógæfa og megi ekki lengi svo standa, hvað sem líður starfhæfni þeirra góðu manna, sem í stjórn sitja. Það hlýtur að vera jafnkveljandi fyrir ríkisstjórnina, að hana vantar herinn til að berjast með, og fyrir þingið, sem ekki getur komið sér saman um fyrirliða eða stríðsstefnumið. Ég veit ekki, hvort verra er, höfuðlaus her eða herlaust höfuð. En hvort tveggja er slæmt, og hvort tveggja virðist vera á Alþingi nú. Hvað veldur þessum ósköpum? Menn álasa Alþingi, og álit þess dvínar óhjákvæmilega við þetta. En ég held, að þeir, sem Alþingi álasa, þurfi að skyggnast dýpra í þetta vandamál, því að Alþingi er ekki annað en mynd af þjóðinni. Frumorsök þessa ófarnaðar er að mínu viti engin önnur en sú, að menn eru farnir að setja stéttahagsmuni ofar stjórnmálum, stundarhag ákveðinna þjóðarhluta ofar framtíðarheill þjóðarinnar í heild. Og þá fellur meginsökin á hinar fjölmennustu stéttir. Þær hafa myndað með sér hagsmunasambönd, sem eru orðin svo sterk, að þjóðarheildinni eru ofviða. - Í þessari glímu er þingræðið hrakið út í horn. Í þessum átökum treðst Alþingi og virðing þess niður. Þingræðið byggist á því, að þjóðin skiptist í stjórnmálaflokka um aðferðirnar að efla alþjóðarhag, en ekki í stéttarflokka til þess að toga hagsmunina til sín frá öðrum. Þegar svo er komið, að stéttarhagsmunirnir ráða, verður erfitt að ná meiri hluta í þjóðfélagi eins og okkar. Og það er meira að segja vafasamt, hvort það er æskilegt, að meiri hluti myndist með þessum hætti. Það mætti jafnvel taka enn dýpra í með árinni og segja, að það væri hið háskalegasta, sem hugsazt gæti, að ein stétt, eitt hagsmunasamband, næði þeim afartökum, að það gæti skipað þing og stjórn og látið allar aðrar stéttir kenna á valdi sínu. Það væri að minnsta kosti ekki lýðræði eins og við höfum hugsað okkur það hér á Íslandi fram að þessu. Á eldhúsdegi, þegar leyfðar eru á Alþingi almennar umræður um landsins hag, verður ekki komizt hjá að gera þetta að umræðuefni, því að þar er undirrótarinnar að leita að flestu því, sem aflaga hefur farið. Ef eld á að slökkva, verður að slökkva í sjálfu eldstæðinu, en ekki skvetta vatni á einstakar logatungur, sem teygja sig upp úr þessu eldstæði. Landsfólkið horfir á þetta og er orðið leitt á öllu saman. Það virðist meira að segja vera orðið svo leitt á því, að það vilji hér helzt engan greinarmun á gera. Hér eigi allir menn og allir flokkar jafna sök á og því sé ekki annað að gera en gefast upp. En þetta er ekki rétt, eins og fljótleg athugun sýnir. Landsmenn verða að gefa þessu máli gaum og ekki gefa málið frá sér í vonleysi. Tvo af flokkum þingsins er fljótt hægt að afgreiða, því að þeir játa beinlínis, að þeir séu stéttaflokkar. Þeir prédika sí og æ og hafa prédikað hina heilögu skyldu stéttvísinnar. Þetta eru Alþýðuflokkurinn og Kommúnistaflokkurinn, þessir tveir ósamþykku bræður, sem orðnir eru til úr einni og sömu frumunni, en sjá nú ekkert ljótara en hvor annan. Þeir vega þarna salt á baki verkamanna og eru til skiptis uppi og niðri, eins og gerist og gengur, þegar vegið er salt, og læt ég þá svo eiga sig í bráð. Framsóknarflokkurinn lifði lengi vel á því að þykjast vera „milliflokkur“, eins konar mundang á voginni. Þessa milliflokksstarfsemi rækti svo Framsfl. í fullan áratug með þeim hætti, að hann var í óslitinni samvinnu við Alþfl. Klofnaði hann á þeim tíma og riðlaðist á ýmsa lund og fór í gegnum sjálfan sig. En hvað sem um það er, þá var milliflokksnafnið alveg rangt, því að Framsfl. hefur alltaf viljað vera og vill enn vera stéttarflokkur, eins og sannást á því, að hann hefur ekki eignazt fylgi nema í einni stétt. Þó hefur honum aldrei tekizt að vera þeirri stétt svo trúr, að hann ynni traust hennar. Ég get því ekki annað séð en að eina ráðið til þess að komast út úr ógöngunum sé það, að láta þessa flokka, sem ekki vilja annað sjá en stéttahagsmuni, fara út úr spilinu meira og minna og efla til forustu um landsins mál þann flokk, Sjálfstfl., sem á innan sinna vébanda allra stétta menn og allra stétta hagsmuni, og verður því að taka tillit til alþjóðar. Andstæðingar okkar sjálfstæðismanna geta glott að okkar utanstéttapólitík. Þeir geta kallað okkur hverju því ónefni sem þeir vilja. Það eru vissulega erfiðleikar á því að sameina margvíslega hagsmuni. Það þarf miklu meiri stjórnmálaþroska til þess að standa saman um alþjóðarmál en þrönga stéttarhagsmuni. Það þarf miklu meiri víðsýni og framsýni til þess að horfa á það, sem til lengdar verður öllum fyrir beztu, en hins, að krækja í það, sem er hendi næst. Andstæðingar okkar sjálfstæðismanna eru alltaf að spá því, að flokkur okkar muni klofna, alltaf að vona það, alltaf að reyna að kljúfa hann. Sjálfir hafa þeir klofnað, en Sjálfstfl. er óklofinn enn. Með nógu ötulum hagsmunagyllingum getur þeim tekizt að mola utan úr kjósendafylgi hans um stundarsakir, öllum til ógagns. En Sjálfstfl. skal aldrei verða stéttarflokkur. Það má ef til vill ganga af honum dauðum, en meðan nokkur hópur manna er til í landinu, sem tekur alþjóðarheill fram yfir klíkuskap, verður hann til. Því fleiri sem þeir eru, því öflugri verður hann. Því færri sem þeir verða, því meir eykst sá ófarnaður, sem nú um stund hefur yfir okkur dunið. Stéttaflokkunum hefur tekizt að gera Alþingi óstarfhæft um hríð. Og á þeim fótstalli óstarfhæfninnar situr núverandi hæstv. ríkisstjórn eins og nokkurs konar hættumerki á blindskeri. Að því leyti - og sjálfsagt fleiru er hún þörf og góð. Hún bendir landslýð öllum á það, að svona má það ekki til ganga. Landsmenn verða að heimta þá menn til samtaka - sjálfstæðismenn eða aðra, sem vilja sinna alþjóðarmálum og alþjóðarhag. En á þá að láta hagsmunina fara veg allrar veraldar? Hvað er pólitík, hvað eru stjórnmál annað en hagsmunir? Ég játa þetta. Þetta er alveg rétt. Stjórnmál eru hagsmunir, og eitt helzta erindi stjórnmálamanna er að vinna að auknum hagsmunum hverrar stéttar og hvers manns. Okkur sjálfstæðismenn greinir aðeins á við hina flokkana um það, að við teljum ekki unnt að sjá til langframa fyrir hagsmunum einnar stéttar nema með því að efla hag annarra stétta um leið, enda ekkert réttlæti eða sanngirni í því að veita einum með því að hrifsa frá öðrum. Við höfum einmitt nú fengið dýrkeypta, en vonandi líka dýrmæta reynslu í þessu, hvernig ófarnaður eins leiðir til ófarnaðar annars. Þessi reynsla er dýrtíðin og meðferð þingsins á þeim málum, sem af henni hefur leitt. Dýrtíðin er innflutt vara, það getum við með sanni sagt. Aðstaða okkar Íslendinga er í því efni mjög fágæt. Með fullri sanngirni sagt var ekki hægt að komast hjá því, að dýrtíð yrði, þegar hingað kemur fjölmennt erlent lið með stórfé og stórframkvæmdir. Það má sjálfsagt draga upp einhverjar kennslubókalexíur um það, hvernig hefði mátt komast hjá því, að dýrtíð hlytist af þessu. En til framkvæmda hefðu þær lexíur aldrei komizt - nema ef til vill með einu móti, sem ég er ekki viss um, að við vildum hafa gert, þó að við hefðum með því getað keypt af okkur dýrtíðina, - en það var að setja hér herlög þegar í stað, er hernámið fór fram, og halda öllu með vopnavaldi í skefjum. Veit ég þó ekki, hvernig okkur hefði farið það úr hendi. En þó að dýrtíðin sé slæm og ekki búið að bíta úr nálinni með hana, þá hygg ég samt, að fáir mundu vilja kaupa hana af sér fyrir slíkt verð. Afstaða Sjálfstfl. hefur verið ein og hin sama í þessum dýrtíðarmálum frá upphafi. Stefna hans hefur verið sú, að dýrtíðin mundi ekki láta undan öðru en sameiginlegu, frjálsu átaki allra stétta þjóðfélagsins, allsherjar niðurfærslu krónufjöldans, sem gengur manna á milli, því að á þann hátt þarf í raun og veru enginn að fórna neinu nema ímynduðum hag. En það þarf á hinn bóginn víðsýni og dálítinn stórhug til þess. Það má ekki vera sífellt með sjónaukann yfir hverri krónu og hverjum eyri, sem annaðhvort raunverulega eða í ímynduninni fellur til annarra. Menn verða að þola að sjá eitthvað ganga á misvíxl. Menn verða að eiga þá frjálsmannlegu yfirsýn að láta ekki aukaatriðin fela fyrir sér aðalatriðið. Þessari stefnu samkvæmt gat Sjálfstfl. ekki fallizt á lögfestingarfrumvarp framsóknarmanna haustið 1941. Enda hygg ég, að nú muni varla nokkur maður mæla slíkri aðferð bót, þó að Hermann Jónasson væri að reyna það í ræðu sinni áðan, - nema herlög og vinnuskylda hefði þá verið lögleidd um leið. Hvað hefðu bændur t. d. átt að gera, ef kaup var lögbundið og enginn vildi vinna hjá þeim fyrir það kaup? Hvernig hefði farið með afgreiðslu skipa og siglingar, svo að nefnd séu aðeins dæmi? En þó að Sjálfstfl. stæði á móti svona hringavitleysu, vildi hann ekki skerast úr leik um tilraunir til þess að stemma stigu fyrir dýrtíðarflóðinu. Þó að flokkurinn héldi sinni sömu skoðun á málinu, gekk hann í samvinnu við Framsfl. um tilraun þá, er gerð var með gerðardómslögunum frægu. Við þekkjum afdrif þeirra. Það má vera, að það hafi verið skammsýni að setja þau lög. En enn þá meiri skammsýni lýsti sér þó í því, hvernig brugðizt var við þeim. Hvað sem annars verður sagt um þessa löggjöf - og ég skal játa, að ég var persónulega aldrei hrifinn af henni og tók því ekkert nærri mér að bera fram frv. um afnám hennar - , þá má alveg óhætt fullyrða, að sigur hinna flokkanna í því máli með skæruhernaði og öðrum lymskubrögðum var hvorki né verður verkamönnum til nokkurs gagns og kemur sennilega síðar enn harðar niður einmitt á þeim, því miður. Þetta afsannaði Brynjólfur Bjarnason engan veginn með útreikningum sínum áðan, enda játaði hann, að hópur vinnandi manna hlyti að tapa á hækkaðri dýrtíð. Það eru svik og ekkert annað að lokka menn með fleiri krónum, en klípa því næst af gildi hverrar krónu að sama skapi. Eftir þetta var svo farið inn á þá leið að greiða niður verð á ákveðnum vörum og taka til þess fé með nýjum sköttum, og inni á þeirri leið hefur núverandi ríkisstjórn verið. Sjálfstæðismenn hafa haft til þess líka afstöðu og til gerðardómslaganna. Þeir vita vel, að þetta er engin lækning, en þeir hafa á hinn bóginn ekki neitað samvinnu um það. Ef ekki er unnt að fá nægan styrk til þess, sem gera þarf, þá verður hver samvizkusamur maður að styðja það, sem hann telur næstskást. En hvernig standa nú þessi mál? Ætli menn fari ekki bráðum að sjá, að hér er ekkert annað en kák og það afar kostnaðarsamt kák á ferðum? Það er nú verið að afgreiða fjárlög. Greiðslujafnaðarupphæð þeirra mun ekki vera fjarri 100 milljónum króna. Tekjur eru víst áætlaðar um 95 millj. og gjöld ekki minna, þegar öll kurl koma til grafar. En þrátt fyrir þetta skilst manni, að enn vanti á gjaldaáætlunina ekki nema 20–30 milljónir króna, ef halda á áfram á þessari milliborgunarleið. Upp í þetta munu vera um 8 milljónir sem tekjuafgangur fjárlaga. En þá vantar þó 12–22 milljónir til þess, að áfram verði haldið. Hvaða leiðir eru þá fyrir hendi? Ein er sú, að taka þessar 12–22 milljónir með nýjum sköttum. Í gær var lagt fram í Ed. frv., þar sem framlengdur er svokallaður verðlækkunarskattur, sem lögleiddur var í fyrra og yfirlýst, að ekki ætti að framlengja. Þessi skattur leggst þyngst á þá atvinnurekendur, sem manni skilst, að helzt eigi að vernda með því að lækka verð afurðanna. Og þessi skattur mundi þó ekki gefa nema nokkurn hluta þess, sem með þarf. Jafnvel nú, þegar menn kalla ekki allt ömmu sína í fjármálum, mun það reynast ærið strembið að ná inn 12–22 milljónum króna auk þess, sem áður er tekið. Önnur hugsanleg leið væri að skera stórkostlega niður önnur útgjöld á fjárlögum, verklegar framkvæmdir og slíkt. Ætli mönnum þætti það ekki strembið? Þriðja leiðin væri að taka lán til þess að framkvæma þessa milliborgun. Ég hygg, að það mundi mælast misjafnlega fyrir, þó að vel gæti verið, að sú leið verði helzt fær. Fjórða leiðin er svo að hætta milliborgunum og láta dýrtíðina koma í ljós alveg eins og hún er. Ef hætt væri milliborgunum, mundi það koma í ljós, að vísitalan hefur haldið áfram að hækka. Jafnvel eftir að sú hækkun varð, sem orsakaði fyrri vísitöluhækkunina og ýmsir héldu, að markaði hástigið, hefur dýrtíðin haldið áfram að hækka. Fyrrverandi stjórn hefði líka getað haldið vísitölunni niðri með því að borga milljónir í milligjafir. Bændur og fulltrúar þeirra hafa hvað eftir annað látið í ljós þá skoðun, að milligjafirnar væru alls ekki í þágu bænda. Þessar milligjafir hafa verið kallaðar neytendastyrkir, og bændum mætti á sama standa þó að verðið væri látið óhreyft. Þeir ættu þá líka að láta okkur við sjávarsíðuna um það, hvort milligjöfinni verður haldið eða ekki. En hin stórkostlega hækkun vísitölunnar mundi víða segja til sín. Hún kæmi niður á öllum þeim, er kaup verða að greiða, og þar á meðal ríkissjóði. Og það, sem menn óttast mest, er, að hún leggi í rústir smáútgerð og frystihúsarekstur. Þessi leið mundi kosta umbrot og byltingar í þjóðfélaginu, sem ég veit ekki, hvort menn eru við búnir að mæta, en verða þó vafalaust að mæta einhvern tíma. Og svo er það fimmta leiðin, þessi leið, sem við Sjálfstæðismenn höfum viljað fara frá því fyrsta og farin verður einhvern tíma: Að koma sér saman um niðurfærslu dýrtíðarinnar með því að slá af kröfunum. Hún verður farin. En spurningin er: Verður hún farin fyrr eða síðar? Verður hún farin í tæka tíð eða um seinan? Nefnd hefur nú verið að starfa að því að leita samkomulags um þessa hluti milli þeirra tveggja aðila, sem hér eiga mest hlut að máli. Hún átti að vera búin að skila áliti, en starfstími hennar hefur verið framlengdur. Margir eru vantrúaðir á, að þessi nefnd nái samkomulagi, - en hvað skal segja? Þessi leið, að færðar verði niður kröfurnar, verður að koma fyrr eða síðar, - og hvers vegna þá ekki nú sem fyrst? Leiðin er nú greidd allverulega með starfi sex manna nefndarinnar, sem kölluð hefur verið. Einnig um hennar starf örvæntu flestir, þar sem allir nefndarmenn áttu að koma sér saman til þess að niðurstaða fengist. En hvernig fór? Allir þessir sex menn komu sér saman. Með þessu er, að minnsta kosti til bráðabirgða, fenginn hlutfallsgrundvöllur til að byggja á, ef menn vilja lækka dýrtíðina. Starf þessarar nefndar og niðurstöður hennar eru, hvað sem annars verður um það sagt, eitthvert gagnmerkasta mál, sem íslenzkir bændur hafa nokkurn tíma fengið í gegn á Alþingi. Í fyrsta skipti hafa bændur þar fengið fullviðurkenndan rétt sinn til kaupgjalds til jafns við hliðstæða menn í kaupstöðunum, og eins og síðasti ræðumaður, Brynjólfur Bjarnason, benti á, var þetta enginn sigur fyrir verkamenn. Og hvaða menn voru í þessari nefnd? Ætli það hafi ekki verið eintómir framsóknarmenn, úr því að þeir þykjast eiga nokkurs konar einkarétt á vináttu við bændur? Ætli það hafi ekki verið framsóknarmenn? Þeir töldu öll réttindi skert á bændum, af því að aðrir flokkar vildu fá jafnrétti við þá í skipun Alþingis. Allir þessir sex menn, sem komu sér saman um að ákveða verð á vörum bænda svo hátt, að bóndinn fengi ríflegt kaup tryggt í fyrsta sinn, hafa hlotið að vera framsóknarmenn, úr því að enginn gerði ágreining. Nei, - í þessari sex manna nefnd var einn - segi og skrifa einn - framsóknarmaður, Steingrímur Steinþórsson búnaðarmálastjóri. Í henni voru þrír sjálfstæðismenn, helmingur nefndarinnar var sjálfstæðismenn, þessir menn, sem eftir rógi framsóknarmanna vildu ræna bændur öllum réttindum með því að setja framsóknarmenn á sama bekk og aðra landsmenn. Og í nefndinni voru 2 kommúnistar; þessir voðamenn. Í sex manna nefndinni var einn framsóknarmaður, og hann gerði þar það gagn, að hann mótmælti ekki þessum réttindum bænda. Halda nú ekki bændur, að þeim sé lífsnauðsyn að halda í Framsfl. eins og eina lífakkeri sitt? Hingað til hefur Alþingi gefizt upp á lausn þessara dýrtíðarmála. Ef til vill gefst nefndin, sem nú er að starfa að samkomulagi, einnig upp. Alþingi hefur strandað á hagsmunatoginu. Ef nefndin strandar, strandar hún á því. sama. Hvað vill þjóðin láta þetta ganga lengi? Dýrtíðin vex. Hún hefur vaxið í höndum allra, sem við völd hafa verið. Hún óx í tíð pólitískra stjórna. Tilraun hefur verið gerð að stöðva hana með utanþingsstjórn. Reynslan hefur sýnt, að það dugir ekki. Þinginu ferst ekki að lasta hana fyrir það, en það er þá líka úr því skorið, að það gerast engin tákn og stórmerki, þó að utanþingsmenn komi til. Vil ég svo enda mál mitt með því að segja þetta: Aukin dýrtíð gerir öllum mein og sennilega engum gagn, að minnsta kosti ekki neinum, sem á það skilið. Togstreitan milli stéttanna í þjóðfélaginu eykur þessa dýrtíð í sífellu. Stundarfróunin, sem fengizt hefur með því að villa sér sýn, er að hverfa. Hvað er þá í raun og veru annað að gera en að viðurkenna staðreyndir og semja frið í þjóðfélaginu, svo að íslenzka þjóðin geti haldið nokkurn veginn einhuga og á réttri leið í fjárhagsefnum inn á nýja tímabili, sem nú er vonandi að renna upp?

Forseti (GSv): Þá hefur hv. 1. þm. Reykv., Magnús Jónsson, lokið máli sínu, og talaði hann af hálfu Sjálfstfl. Næstur og að þessu sinni síðastur tekur til máls hæstv. fjmrh., Björn Ólafsson, og talar af hálfu ríkisstjórnarinnar.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Ég ætla ekki við þessar umræður að gera sérstaklega að umtalsefni fjárlagafrv. það, sem nú liggur fyrir. Enn þá er ekki séð fyrir um það, í hvaða mynd frumvarpið verður afgr. frá Alþingi. En þær breyt., sem þegar hafa verið gerðar á frumv., benda til þess, að útgjöldin verði stórlega hækkuð frá því, sem ríkisstj. lagði til. Sýnir þetta meiri bjartsýni á tekjum ríkisins næsta ár en ég tel, að nokkrar ástæður séu til. Ég tel, að nú sé einmitt ástæða til að sýna varfærni í áætlunum, einmitt nú, er sýnilegt er, að vér erum þegar komnir á öldutopp góðærisins og aldan er þegar tekin að hníga aftur. Þegar svo er komið, er það ekki aðeins óvarlegt, heldur mjög óhyggilegt að áætla tekjur ríkisins svo hátt sem ýtrast er hægt að fara - og sníða svo útgjöldin eftir því. „Kóngur vill sigla, en byr hlýtur að ráða“. Svo hlýtur það og að verða með framkvæmd fjárlaganna. Þótt þingið vilji láta fé til ýmissa framkvæmda, þá hlýtur þó hin raunverulega afkoma ríkisins að ráða því, hvort öllum fjárveitingum er hægt að sinna. Þessar umr. í sambandi við afgreiðslu fjárl., sem almennt eru nefndar eldhúsumræður, eru haldnar til að gefa stjórnarandstæðingum tækifæri til að láta í ljós gagnrýni sína á gerðum stjórnarinnar yfirleitt. Að þessu sinni hagar nokkuð til á annan veg en vant er, þar sem núv. ríkisstj. hefur opinberlega hvorki stuðning né andstöðu nokkurs flokks. Sumir þeirra hafa lýst yfir, að þeir mundu fylgja stjórninni að öllum góðum málum. En það er þá að sjálfsögðu samkvæmt þeirra mati, hversu góð málin megi teljast, sem stjórnin ber fram. Henni hefur líka fundizt eigi sjaldan, að ekki hafi farið saman mat hennar og flokkanna á þeim málum, sem hún hefur talið góð og óskað, að mættu fram ganga. Þar getur sýnzt sitt hvorum, og skal það eigi lastað, svo lengi sem af heilindum er gert og málefnin eru ekki látin gjalda þess, að stjórnin hefur engum flokki verið aufúsugestur hér á Alþingi. Hins vegar vil ég taka fram, að góður friður og vingjarnlegt samstarf hefur verið milli stj. og þingmanna yfirleitt þá 11 mánuði, sem hún hefur starfað, og er hún þakklát fyrir það. Hitt er þó að sjálfsögðu eðlilegt, að þingmenn hafi sitt hvað út á gerðir hennar að setja og afstöðu hennar til ýmissa mála. Á þetta og ekki sízt við um flokkana, sem allir hafa sínum hagsmunamálum að gegna og sinnar stefnu að gæta gagnvart kjósendunum. Verður ekki sagt, að stjórnin hafi verið nokkrum þeirra þægur ljár í þúfu, því að hún hefur tekið ákvarðanir sínar og hagað framkvæmdum án tillits til flokkahagsmuna og farið eingöngu eftir því, sem hún taldi réttast og samrímanlegast hag alþjóðar. Þótt ég vilji á engan hátt biðjast undan gagnrýni á gerðum stj. né færast undan því, að komið sé í eldhús til hennar og litið ofan í hvern pott og hverja kirnu, þá get ég samt ekki varizt þeirri hugsun, að þarflegra væri oss Íslendingum, eins og nú standa sakir, að halda eldhúsdag yfir sjálfum oss og skoða, hvernig umhorfs er á heimilinu um það leyti sem mesta styrjöld mannkynssögunnar fer að nálgast lokaþáttinn og þjóðin sjálf að taka eina örlagaríkustu ákvörðun sína í lífsbaráttu þúsund ára. Hin efnalega aðstaða þjóðarinnar um þessar mundir hefur, að því er sýnist, aldrei verið betri. Að vísu verður ekki sagt, að þar beri ekki skugga á, því að velgengnin hefur haft sína annmarka, sem ekki verður séð út yfir að sinni. Tekjur ríkisins hafa aukizt mjög mikið í sambandi við peningaveltuna í landinu, en minna hefur staðnæmzt í handraðanum en búast hefði mátt við. Á undanförnum 4 styrjaldarárum hafa skuldir þær, sem ríkissjóður stendur sjálfur undir, lækkað um 7 millj. króna. Á sama tíma hefur ríkissjóður lagt til hliðar í tvo sjóði 18 millj. kr. Er það raforkusjóður með 10 millj. kr. og framkvæmdasjóður með 8 millj. kr. Önnur eignaaukning nemur líklega 3–4 millj. Hefur ríkissjóður þá bætt hag sinn á þessum árum um 28–29 millj. kr., og af því er nú handbært í sérstökum sjóðum 18 millj. Um afkomu þessa árs verður ekki enn sagt með nokkurri vissu, en samkvæmt áætlun, sem nýlega hefur verið gerð, má ekki gera sér bjartar vonir um mikinn tekjuafgang. Talsverð hækkun verður að vísu á sumum tekjuliðum frá því, sem áætlað er í fjárlögum, en þar á móti koma milljónagreiðslur samkvæmt sérstökum lögum frá síðasta þingi, og auk þess fara nokkrir útgjaldaliðir, svo sem vegagerð, strandferðir og landhelgisgæzla, mikið fram úr fjárlögum. - Eru engar líkur til þess, sem margir munu hafa gert sér vonir um, að tekjuafgangur ríkissjóðs þessi ár muni leysa ríkið úr öllum skuldum. Á þessum árum hafa landsmenn eignazt inneignir erlendis, og nema þær nú rúmlega 430 millj. króna. Á sama tíma hafa þeir greitt skuldir frá fyrri tímum, er numið hafa að líkindum 30–40 millj. kr. Tiltölulega lítill hluti af inneigninni erlendis er fyrir útflutning, sökum þess að meginhluti hans hefur runnið til að greiða fyrir innfluttar vörur og eldri skuldir. Þótt útflutningurinn þessi ár hafi verið miklu meiri en nokkru sinni fyrr, má segja, að þjóðin hafi gert lítið betur en vera matvinnungur. Hins vegar hefur hún með margvíslegum störfum fyrir hin erlendu setulið unnið sér inn meginhluta hinnar erlendu inneignir. En eins og ég gat um áðan, þá hefur þessi auðsöfnun ekki verið óblandin beizkju, því að enn verður ekki séð, hvernig þjóðin fær leyst úr þeim félagslegu og fjárhagslegu vandamálum, sem skapazt hafa hér innanlands vegna margra ára dvalar hins fjölmenna erlenda setuliðs. Öll ófriðarárin hefur skipaflota landsmanna verið haldið úti og í stöðugri notkun en þekkzt hefur áður. Fiskiflotinn hefur goldið mikið afhroð. Skipunum hefur sennilega verið haldið sæmilega við, eftir því sem kostur hefur verið á, en þau voru flest gömul, þegar ófriðurinn hófst, og þau verða sennilega 5 árum eldri þegar honum lýkur. Þótt flotanum hafi bætzt nokkur skip á þessum árum, þá verður hann orðinn yfirleitt gamaldags í ófriðarlok, og við mörg skipanna verður ekkert annað að gera en höggva þau upp. Tækin til framleiðslu sjávarafurðanna eru því úrelt orðin. Í stríðslokin stöndum vér andspænis þriðju höfuðbreytingunni og þeirri stærstu í fiskveiðatækni landsmanna. Landbúnaðurinn hefur litlum framförum tekið þessi ófriðarár. En hann kemur að líkindum út úr styrjöldinni betur stæður fjárhagslega en hann hefur áður verið. Tel ég það vel farið, og væntanlega verður það þjóðinni allri til gagns og gengis, þegar fram líða stundir, þótt ýmsar deilur hafi sprottið upp í sambandi við sumt það fé, sem runnið hefur til landbúnaðarins þessi ár. Ef það gengur til þess að létta skuldum af bændunum, að byggja upp býlin og rækta jörðina, þá er því ekki á glæ kastað. En þótt landbúnaðurinn hafi komizt sæmilega af, þá er ekki allt fengið með því. Vér verðum að gera oss ljóst, að hann stendur enn í fortíðinni og hann á fyrir höndum stórt átak til að mæta kalli hins nýja tíma, ekki síður en sjávarútvegurinn. Þannig er þá í fáum dráttum ástatt um afkomu ríkisins, um efnalega aðstöðu landsins gagnvart útlöndum og um tvo höfuðatvinnuvegi landsmanna, þegar lokaþáttur ófriðarins er að hefjast og vér stöndum andspænis viðfangsefnum og samkeppni hins nýja tíma. Nú þegar er byrjað að halla undan fæti, þótt lítið beri á því enn. Allt er í óvissu um það, hvað framundan er. Eitt er aðeins víst, og það er, að hinn nýi tími - tími friðarins - mun hafa í för með sér torleyst verkefni og byltingar á öllum sviðum þjóðlífsins. Þegar að þessu er gætt, vaknar spurningin um það, hvernig vér erum undir það búnir að mæta hinum nýja tíma, þeim degi, sem þegar er í afturelding, mæta honum sem þjóð, er ræður eigin örlögum, og mæta honum sem menn, er geta staðið á eigin fótum. Til þess að fá svar við þeirri spurningu er landsmönnum bezt að líta inn um sínar eigin bæjardyr. Um nálega tveggja ára skeið hafa staðið harðari pólitískar deilur milli flokkanna en verið hafði áður um langan tíma. Árangur tveggja kosninga á síðasta ári varð sá, að enginn flokkur náði meirihlutaaðstöðu á Alþingi. Þeir fjórir flokkar, sem þjóðin hafði falið umboð sitt í því skyni að fara með löggjafarvaldið og ráðstafa framkvæmdavaldinu, gátu ekki náð samkomulagi til að inna þessa sjálfsögðu skyldu af hendi. Í fyrsta skipti síðan landið fékk innlenda stjórn varð að skipa ríkisstjórn án íhlutunar Alþingis. Í nálega heilt ár hefur þetta óvenjulega ástand staðið, og á því tímabili virðist lítið hafa dregið til sátta og ekki enn útlit til sterkrar pólitískrar samvinnu um myndun stjórnar og afgreiðslu nauðsynlegra mála. Örlagaríkasta mál þjóðarinnar, dýrtíðarmálið, er enn óleyst og í algerri óvissu. - Þannig er högum háttað á vettvangi stjórnmálanna. Þjóðstjórnin, sem sat að völdum í byrjun ófriðarins, gerði sér ljóst, að nauðsyn væri að forðast verðbólgu. Ráðstafanir voru gerðar, sem settu skorður við örum vexti dýrtíðarinnar, og meðan samvinna var milli flokkanna um þessi mál og önnur, mátti segja, að sæmilegur árangur næðist. En þegar samstarfið rofnaði, fór brátt að halla á ógæfuhliðina, og síðari hluta ársins 1942 var verðbólgunni gefinn laus taumurinn og dýrtíðaraldan flæddi yfir landið, svo að frá september til desember hækkaði vísitalan úr 195 upp í 272. Í desember náði verðbólgan hámarki, og var þá ekki annað sýnilegt en hún mundi sprengja öll bönd og hver verðhækkunin reka aðra. Nú varð flestum ljóst, að vá var fyrir dyrum, ef ekkert var að gert. Verðstöðvunarfrumvarpið, sem núverandi stjórn bar fram í desember, stöðvaði ölduna, og síðar voru gerðar aðrar ráðstafanir, sem færðu verðlagið nokkuð til baka. Það, sem síðan hefur gerzt, er landsmönnum öllum svo kunnugt, að ég hirði ekki um að rekja það nánar. Það, sem til þessa hefur unnizt í dýrtíðarmálunum, er aðallega það, að flóðið var stöðvað og fært nógu mikið aftur til þess að öllum starfsgreinum í landinu væri mögulegt að starfa. Vegna þess að ekki hefur fengizt samkomulag um raunhæfar aðgerðir til lækkunar dýrtíðinni, hefur það kostað millj. kr. að halda verðbólgunni í skefjum. Margir hafa viljað leggja stjórninni það til lasts, að hún hefur ekki komið fram niðurfærslu á dýrtíðinni með lækkun samtímis á vinnulaunum og afurðaverði, og sumir hafa látið allhátt yfir því, að greiddar væru millj. króna án þess að dýrtíðin lækkaði raunverulega og að féð til verðlækkunarinnar væri tekið af almenningi með sköttum. Virðist svo sem þessir menn vilji láta sleppa dýrtíðinni lausri aftur. En ekki þykir mér ólíklegt, að annað hljóð kæmi í strokkinn, þegar dýrtíðaraldan færi aftur að rísa og allt verðlag að hækka. Háttv. 5. þm. Reykv., Brynjólfur Bjarnason, sagði, að ríkisstjórnin borgaði niður dýrtíðina með verðhækkun á tóbaki og áfengi. Og hann sagði enn fremur, að greiðsla þessi lækkaði ekkert dýrtíðina vegna þess, að féð væri allt tekið af verkamönnum, fiskimönnum og annarri alþýðu. Ég verð að mótmæla því fyrir hönd þessara stétta, að þetta sé rétt. Þessi háttv. þm. ber á þær last, sem þær áreiðanlega eiga ekki skilið. Þar af leiðandi er rökfærsla hins háttv. þm. röng. - Það er rétt, að tekið hefur verið úr einum vasanum og sett í hinn til þess að jafna kjörin og stöðva skriðuna. En þessa gagnrýnendur vildi ég spyrja: Hafa þeir gert sér ljóst, hvaða ástand væri nú hér í landinu, ef dýrtíðinni hefði allt þetta ár verið leyft að leika lausum hala? Hafa þeir gert sér ljóst, að þær milljónir, sem greiddar eru í verðbætur og vér höfum til þessa haft efni á að greiða, mynda þann stíflugarð, sem komið hefur í veg fyrir fjárhagslega upplausn og veitt hefur atvinnuvegunum næði og möguleika til starfa? Er hægt að segja, að slíku fé sé kastað á glæ, jafnvel þótt það lækki lítið dýrtíðina? Hvað eru nokkrar milljónir (sem þjóðin hefur efni á að greiða) á við það, að gjaldmiðill hennar og fjármálakerfi hrynji í rúst? Af ástæðum, sem flestum eru kunnar, megna þessar fjárgreiðslur ekki að lækka mikið dýrtíðina, en þær eiga að geta haldið verðbólgunni í skefjum. En það er ekki varanleg lausn. Og engin lausn á þessum málum til frambúðar er teljandi, fyrr en framleiðslukostnaður hér er kominn á svipað stig og hann er í nágrannalöndum vorum. Fyrr en þjóðin gerir sér þetta fyllilega ljóst og hún sér þá hættu, sem framundan er, færast þessi mál ekki í rétt horf. Ég hygg, að það sé engum ljósara en mér, að núverandi ástand getur ekki staðið til frambúðar, ef vel á að fara. Fjárframlag vegna dýrtíðar varir ekki óendanlega. Næsta ár mun það að líkindum falla niður með breyttu ástandi. En það, sem þá varðar þjóðina mestu, er það, að verðlagið í landinu sé ekki svo hátt, að ógerlegt sé fyrir landsmenn að framleiða vörur til útflutnings, sem aðrar þjóðir geta keypt. Ef framleiðslukostnaðurinn er of hár, þá stöðvast atvinnuvegirnir og fátækt og bjargleysi sezt hér að. Síðustu dagana hefur verið frá því skýrt, að farið væri að bera á atvinnuleysi í allstórum stil. Þessi fregn hefur vakið marga af svefni. Í fjögur ár hafa menn ekki þurft að hafa áhyggjur af slíkum vágesti, og margir hafa vafalaust talið sér trú um, að atvinnuleysi fyrri ára væri vondur draumur, sem ekki væri mark á takandi. En nú rís skugginn á veggnum af þessum forna vágesti - eftir fjögurra ára starfsgnægð. Veruleikinn er oftast kaldur og beizkur. Verðbólgan innlenda, sem risin er af nægtunum og eftirspurninni um vinnuaflið, gerir atvinnuleysi nú miklu ægilegra en það hefur nokkru sinni áður verið. Verðlagið er svo hátt á öllum lífsnauðsynjum, að sparifé almennings hrekkur skammt fyrir öllum þörfum, þegar einskis er aflað á móti vegna þess að atvinnuna skortir. Ef nú væri horfið að því óviturlega ráði að gefa dýrtíðinni lausan tauminn, þá mundi það verka á tvennan hátt. Það mundi í fyrsta lagi auka atvinnuleysið stórkostlega, með því að hækka svo framleiðslukostnað margra atvinnugreina, að þær yrði að stanza. Það mundi í öðru lagi gera afleiðingar atvinnuleysisins enn ægilegri, með því að hækka úr hófi og miklu meira en nú er flestar lífsnauðsynjar. Það verður ekki til þess hugsað nema með hryllingi að þurfa að berjast við þessa tvo vágesti í senn: dýrtíð og atvinnuleysi, meðan þjóðin stendur pólitískt sundruð og skortir sterka leiðsögu á Alþingi til þess að komast út úr ógöngunum. Manni verður fyrst að spyrja sjálfan sig: Hvers vegna er ríkissjóður að safna sjóðum til framkvæmda eftir ófriðinn, ef hin stígandi alda dýrtíðarinnar gerir þessa sjóði einskis virði? Hvers vegna eru landsmenn að leggja til hliðar sparifé, hvers vegna er verið að stofna nýbyggingarsjóði, ef þetta ætti allt að verða að reyk og ösku í bruna verðbólgunnar? Allt þetta væru ráðstafanir út í bláinn, fávíslegar, broslegar og rökvana, ef ekki ætti að halda verðbólgunni í skefjum, ef ekki ætti að berjast gegn dýrtíðinni, verðhækkuninni, verðbólgunni með oddi og egg, með hnúum og hnefum, með öllum þeim ráðum, sem þjóðin hefur fram að bera. Háttv. 5. þm. Reykv., Brynjólfur Bjarnason, sagði hér fyrir stundu, að hægt sé að lækna dýrtíðarástandið varanlega með því að afnema alla tolla á aðfluttum vörum. Vegna þess að einhverjir kunna að leggja trúnað á, að þetta sé rétt og að þetta sé framkvæmanlegt, skal ég gefa nokkrar skýringar í þessu efni. Tekjur ríkissjóðs af vörumagnstolli og verðtolli síðasta ár námu nálega helmingi af öllum ríkistekjum, eða um 48 millj. kr. Ef þessu væri kippt í burtu, án þess að aðrar tekjur kæmu í staðinn, sem erfitt yrði að finna, gæti ríkið á engan hátt haldið uppi hinum brýnustu framkvæmdum þjóðfélagsins. Af þessum ástæðum einum væri hugmyndin óframkvæmanleg. Ef hins vegar er litið á það, hversu mikið væri hægt að lækka dýrtíðina á þennan hátt, þá kemur í ljós, að þetta hefur miklu minni áhrif á afkomu manna og þar með vísitöluna en margir munu ætla. Með því að afnema alla tolla á þeim innfluttu vörum, sem koma til greina í vísitölunni, og verð varanna því lækkað að sama skapi, mundu áhrifin verða milli 15 og 20 stig til lækkunar. Árangurinn yrði sama og engin lækkun á núverandi vísitölu (259), ef jafnframt yrði kippt burtu þeim fjárframlögum, sem nú lækka afurðaverð á innlendum markaði. Dýrtíðin mundi því lítið eða ekkert breytast, en aðferðin mundi kosta ríkissjóð stórfé, milljónir umfram það, sem nú er. Mönnum er því óhætt strax að yfirgefa þá von, ef einhver hefur borið hana í brjósti, að þessi hugmynd sé stoð, sem hægt sé að styðjast við í baráttunni við dýrtíðina. Sumir vilja halda því fram, að ekki beri að blanda saman dýrtíð og vísitölu, því að það sé tvennt ólíkt. Já, það er svo. Ég hygg, að til lítils yrði sú dýrtíðarlækkun, sem ekki hefði áhrif á vísitöluna, og kynleg sú vísitölulækkun, sem ekki hefði að einhverju leyti áhrif á dýrtíðina. En sumum blöðum virðist auðvelt að rugla hugsun almennings í þessum efnum. Því er oft hampað í þessum sömu blöðum, að ríkisstjórnin greiði tugmilljónir úr ríkissjóði án þess að dýrtíðin lækki raunverulega. Ég hef þegar gert að umtalsefni, hvaða árangur náist með þessum greiðslum og hvernig mundi umhorfs hér, ef þær hefðu ekki verið inntar af hendi. En ég vil gjarnan skýra frá því, hversu miklu þessar greiðslur nema, þær greiðslur, sem ríkisstj. hefur ráðstafað upp á eigin spýtur, en samkvæmt lagaheimildum, og þær greiðslur, sem hún hefur annazt samkvæmt beinni ákvörðun Alþingis. Skal ég þá fyrst taka þær verðuppbætur, sem greiddar hafa verið samkvæmt ákvörðun Alþingis í dýrtíðarlögunum frá síðasta þingi á tímabilinu 1. maí til 15. sept., fyrir mjólk og kjöt. Þær nema samtals um 4950 þús. kr. Verðuppbætur á landbúnaðarvörur samkvæmt ákvörðun ríkisstj., sérstaklega á tímabilinu 1. jan. til 30. apríl, 1450 þús. kr., 15. sept. til 31. des. áætlað 3200 þús. kr. Samtals mætti þá áætla, að fjárframlag til verðlækkunar á innlendum markaði allt þetta ár muni nema um 9600 þús. kr. Þetta er að nokkru leyti áætlunarupphæð, en mun ekki fara fjarri lagi. Þetta er mikil fjárhæð, það skal fúslega játað, sem betur hefði mátt verja, ef heilbrigt hefði verið fjárhags- og atvinnuástandið í landinu. En eins og nú standa sakir um óáran í mannfólkinu og sjúkleika í atvinnu- og fjármálum, þá verður varla sagt, að miklu hafi verið kostað til að byggja garðinn, sem til þessa hefur staðið gegn því, að skriðan færi af stað og urðaði þetta litla þjóðfélag í erfiðleikum. Ég hef orðið nokkuð margorður um dýrtíðina, enda verður varla annað sagt en að hún sé eitt örðugasta og örlagaríkasta viðfangsefnið, sem þjóðin hefur nú á höndum sér, og það viðfangsefnið, sem almenningur gerir sér sízt rétta grein fyrir. Ef ég ætti að draga saman í litla mynd þær athuganir, sem ég hef nú gert að umtalsefni, í því skyni að gera sér grein fyrir heimilisástæðunum hjá oss Íslendingum eftir fjögur styrjaldarár, þá mundi sú mynd vera á þessa leið: Oss hafa fallið talsverðir fjármunir í skaut, sem nota mætti til þarflegra hluta, ef viturlega er að farið. Meginstoðirnar, sem standa undir atvinnulífi þjóðarinnar, eru orðnar fúnar og ótraustar og þarfnast endurnýjunar, ef húsið á ekki að hrynja oss yfir höfuðið. Samlyndið á heimilinu er þannig, að hver höndin rís móti annarri, og enginn vill annars ráð nýta. Það er pest í búpeningnum, sem ógnar með algeru hruni, vegna þess að heimilisfólkið hefur ekki komið sér saman um, hverjum beri skylda til að annast hann. Þessi mynd er ekki fjarri sanni, þótt hún sé köld. Eitthvað svipað þessu er umhorfs hér um þessar mundir. Hér er ærið dagsverk að vinna fyrir velviljaða og víðsýna menn. Núverandi stjórn tók við störfum vegna öngþveitis, sem myndazt hafði í stjórnmálunum, vegna sundurlyndis, er ríkjandi var milli flokkanna. Hún hefur setið um stund, og sumir hafa litið á hana sem fimmta flokkinn í þinginu, vegna þess að hún hefur í ýmsu brotið í bág við stefnumál allra flokka. Hún hefur leitazt við að gegna skyldum sínum, eins og hún hefur skilið þær, gagnvart þjóðinni. Hún hefur gert það, sem hún taldi réttast, án tillits til þess, hvað um framkvæmdir hennar væri sagt. Hún hefur setið í þökk sumra, en óþökk annarra. Af þinginu hefur sumum málum hennar verið tekið vel, en öðrum miður. Ef til vill má segja, að hún fái liðveizlu frá öllum flokkum, þótt enginn þeirra hafi tekið hana sérstöku ástfóstri. Hún hefur ekki sérstakar ástæður til þess að barma sér, þótt ekki verði sagt, að allt sé með felldu. En hins er ekki að dyljast, að ríkisvaldið hefur ekki þann bakhjall, sem því er nauðsynlegur, og þingið sjálft skortir eðlilegt aðhald til starfa, vegna þess að samstarfið er í molum. Öllum hugsandi mönnum hlýtur að vera það ljóst, að svona getur þetta ekki verið til frambúðar. Þótt núverandi ástand í löggjafar- og framkvæmdarstörf þjóðarinnar hafi lánazt án mikilla árekstra undanfarna 11 mánuði og kunni að blessast einhvern tíma enn, þá er það engin varanleg lausn. Í þingræðislandi getur engin ríkisstjórn farið með völd til lengdar og unnið þjóð sinni það gagn, sem henni ber, nema hún hafi meiri hluta þings að baki sér og sá meiri hluti sé einhuga um þá stefnu, sem fylgja ber. Annars er löggjafarþing þjóðarinnar eins og skip, sem lætur ekki að stjórn, eins og strá fyrir straumi. Ég hygg, að hvergi sé skýrari skilningur á þessum vanda en á sjálfu Alþingi. Og það er hlutverk flokkanna að hefja sig yfir hina þröngu flokkshyggju, sem staðið hefur stjórnmálunum undanfarið fyrir þrifum. Þeirra hlutverk er ekki að vera ríki í ríkinu. Þjóðin er ekki til fyrir þá. Þeir eru til vegna þjóðarinnar, og þeirra hlutverk er þjónusta, - þjónusta við þjóð sína. Þessi þjóð, vandanum vafin eins og hún er og verður í nálægri framtíð, hefur aldrei þurft nauðsynlegar á þessari þjónustu að halda en nú. Hún hefur aldrei þurft eins á því að halda og nú að hafa sterka og viturlega forustu. Hún hefur aldrei verið meira þurfandi en nú fyrir samstarf allra þjóðhollra manna, til að ráða niðurlögum þeirra erfiðleika, sem ófriðarástandið hefur skapað, og til að mynda nýjan grundvöll fyrir starfi hennar og frelsi á komandi tímum. Það er hlutverk og skylda flokkanna að gera Alþingi starfhæft og sterkt, svo að þjóðin geti haft í fullu tré við verkefni og vanda komandi tíma. Ef flokkarnir bregðast þessari skyldu sinni, þá hafa þeir líka brugðizt þjóð sinni á örlagastund.

Forseti (GSv): Hæstv. fjmrh., Björn Ólafsson, hefur nú lokið máli sínu, og er þar með lokið fyrri hluta þessara útvarpsumræðna. Annað kvöld verður tíminn alls 45 mín. á hvern aðila, skipt í þrjár umferðir: 20 mín., 15 mín. og 10 mín. Röð flokkanna verður hin sama og í kvöld, og verður nánar um það greint, er þar að kemur.