Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Þótt þetta mál virðist smámál, þá verður því ekki neitað, að það er mjög mikilsvert, enda hefir það fengið allgóðar undirtektir í Nd. Að vísu hefir Nd. aukið nokkru við frv., en jeg álít, að það sje aðeins til bóta og geri frv. aðgengilegra. Með þessu frv. er stigið spor í rjetta átt, því að jeg álít, að stefna beri að því að afla sem flestum landsmönnum aðstöðu til þess að tryggja sjer fastan lífeyri eða varasjóð, sem þeir geti gripið til á elliárunum. Hvað snertir þessa starfsmenn Búnaðarfjelagsins, þá er það ekki einungis eftir ósk þeirra, að þetta frv. er fram borið, heldur einnig af hálfu Búnaðarfjelagsins sjálfs. Tel jeg því fullgildar ástæður fyrir því, að mál þetta nái fram að ganga, sje jeg svo ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum, en álít vafalaust, að frv. verði samþykt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil aðeins beina því til fjhn., að það væri mjög æskilegt, að hún afgreiddi málið fljótt. Svo stendur á, að það er undir afgreiðslu þessa máls komið, hvort skólastjórastaðan á Hólum losnar, og vegna þeirrar ráðstöfunar væri æskilegt, að málinu væri flýtt.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg gerði ekki till. um að vísa málinu til nefndar, vegna þess að æskilegt væri, að málinu væri hraðað svo sem hægt er.

Jón Þorláksson Jeg legg til, að málinu verði vísað til fjhn. að umr. lokinni.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Eins og sjá má af þskj. hefir allshn. ekki getað orðið sammála um þetta mál. Meiri hl. lítur svo á, að eins og sakir standa sje ekki einungis rjett, heldur sjálfsagt að veita stjórninni þessa heimild. Eins og frv. ber með sjer, er hjer aðeins um heimildarlög að ræða, og þótt meiri hl. verði að viðurkenna, að málið hafi ekki að öllu leyti fengið þann undirbúning, sem æskilegt hefði verið, svo ekki er hægt að segja með vissu, á hvern hátt það verði leyst, þá hefir meiri hl. þó álitið rjett að veita heimildina. Um það þarf ekki að fjölyrða, því að um það mun ekki verða deilt, að brýn nauðsyn sje á því að bæta úr vandkvæðum á ástandinu í þeim efnum, sem frv. fjallar um. Það er einróma álit allra þeirra manna, sem það mál þekkja, að hegningarhúsið hjer í Reykjavík sje orðið alt of lítið og algerlega ófullnægjandi og standi á ótilhlýðilegum stað. Í nál. sínu gerir meiri hl. grein fyrir því áliti sínu, að þegar slíkt hús verði reist, þá eigi það ekki að vera í Reykjavík, og er það í samræmi við þá skoðun, sem kemur fram í greinargerð þessa frv. Er það atriði einnig viðurkent í nál. minni hl. Um hitt atriðið, sem bent er á í nál. minni hl. í sambandi við sjúkrahúsið á Eyrarbakka, hvort hugsanlegt sje, að það geti komið til mála sem betrunarhús í framtíðinni, er það að segja, að um þær ástæður, sem fram eru færðar móti frv. í nál. minni hl. í því sambandi, get jeg ekki dæmt að öllu leyti. Jeg er ekki nægilega kunnugur staðháttum á Eyrarbakka til þess að geta dæmt um málið að því leyti. En það get jeg ekki talið ókost, sem talið er í nál. minni hl., þótt sá staður sje nokkuð langt frá Reykjavík. Minni hl. bendir á, að ómögulegt sje að nota það hús sem gæsluvarðhald fyrir fanga, sem eru undir rannsókn. Jeg lít nú svo á, að það sje ekki nauðsynlegt, að alment fangahús og gæsluvarðhald um stuttan tíma fari saman. Jeg álít það óhjákvæmilegt, að Reykjavík hafi eitthvert hús, þar sem hægt sje að stinga inn mönnum um stuttan tíma, og jeg sje ekkert á móti því, að það sama hús sje hægt að nota til geymslu fanga, sem eru í gæsluvarðhaldi um stundarsakir, t. d. meðan mál er undir rannsókn. Hvað snertir þessa mótbáru minni hl. um vegalengdina frá Reykjavík, þá get jeg ekki sjeð, að það eitt eigi að nægja til fyrirstöðu því, að sjúkrahúsið á Eyrarbakka verði tekið til þessarar notkunar. Hinsvegar geri jeg ráð fyrir því, að hæstv.dómsmrh., sem hefir kynt sjer þetta mál vel, geri grein fyrir því, sem mæla kann með því, að þetta hús verði tekið til þessarar notkunar. En jeg mun ekki fara út í það, vegna þess að jeg er ekki svo kunnugur staðháttum þar, að jeg geti bygt umræður um það mál á þekkingu. En þegar tillit er tekið til þess, að hjer er aðeins um heimildarlög að ræða, en hinsvegar viðurkent, að vinda þurfi bráðan bug að því að bæta úr fangahússkorti Reykjavíkur, þá get jeg ekki annað sjeð en að það sje sjálfsagt fyrir þingið að veita stjórninni þessa heimild. Og það væri í fylsta máta undarlegt. ef þm. sæju sjerstök vandkvæði á því að veita stjórninni þessa heimild, sem aðeins nemur 100 þús. kr., þegar litið er á það, að á undanförnum þingum hafa verið samþyktar heimildir fyrir þáverandi stjórnir, sem hafa numið, ekki hundruðum þúsunda, heldur mörgum miljónum. Það þarf ekki, þessu til sönnunar, að benda á fleira en járnbrautarmálið, sem var afgr. frá síðasta þingi sem heimildarlög, og það þótti þó vel viðeigandi að afgreiða það þannig. Jeg efast þó um, að undirbúningur þess máls hafi á nokkurn hátt verið betri en hjer á sjer stað. Því sje jeg ekki, að neitt sje því til fyrirstöðu, að þetta litla frv. um aðeins 100 þús. kr. heimild sje samþykt. Jeg get heldur ekki sjeð, að það sje rjett af Alþingi að vísa málinu á bug, eins og lagt er til í nál. minni hl. Því að það er að vísa málinu á bug að neita stjórninni um þessa 100 þús. kr. heimild, ef málið yrði afgr. með rökst. dagskrá, eins og minni hl. vill, sú „rannsókn“, sem minni hl. vill láta framkvæma, er aðeins töf á málinu. Hinsvegar hefir hæstv.dómsmrh. látið það greinilega í ljós, að ef kostnaðurinn við framkvæmdir í málinu fari fram úr 100 þús. kr., þá verði aftur leitað til þingsins um heimildina. Að svo mæltu vil jeg mælast til þess, að hv. deild leyfi þessu litla frv. að komast óhindruðu sína leið, því að hjer er um að ræða þarfa- og nytsemdarmál, sem víst er, að landinu er enginn fjárhagslegur baggi bundinn með.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Eins og greinargerð þessa frv. ber með sjer, liggur ekki fyrir neinn undirbúningur undir þetta mál eða neinar skýrslur um það, að slíkur venjulegur undirbúningur hafi farið fram. Út af þessu kom hæstv.dómsmrh. á fund allshn., og var hann þar spurður um það, hvort ekki lægju fyrir neinar skýrslur frá einhverjum sjerfróðum mönnum, sem látnir hefðu verið gera till. til stjórnarráðsins, svo sem vani er í slíkum málum, viðvíkjandi fyrirkomulagi þessarar væntanlegu stofnunar, stærð hennar o. s. frv. Hæstv. dómsmrh. upplýsti það, að ekki hefði farið fram annar undirbúningur en sá, að það hefði verið athugað af sjer, hvort gerlegt mundi að taka hinn hálfgerða Eyrarbakkaspítala til þessarar notkunar. En hann kvaðst þó ekki hafa komist að neinni endanlegri niðurstöðu um það, hvort það mundi tiltækilegt eða ekki. Eftir þessum upplýsingum, og þær eru þær einu, sem unt er að fá, verð jeg að álíta, að hreint enginn undirbúningur hafi átt sjer stað, og jeg minnist þess ekki, að nokkurn tíma í minni tíð á þingi hafi jafnalvarlegt og að mörgu leyti merkilegt mál sem þetta er verið lagt fyrir þingið jafnundirbúningslaust og þetta. Hv. frsm. meiri hl. þótti það ekki meira en oft áður hefði átt sjer stað, þótt stjórninni væru nú heimilaðar 100 þús. kr. Hann benti í þessu sambandi á það, að stærri upphæðir en þetta hefðu áður verið heimilaðar stjórnum. En það, sem hjer um ræðir, er ekki einungis það, að stjórninni sjeu heimilaðar 100 þús. kr., heldur er henni um leið gefið fult og ótakmarkað leyfi til þess að ákveða alt um legu og fyrirkomulag þessarar stofnunar. Ávalt hingað til, þegar stjórn hefir farið fram á slíka heimild, hefir hún talið sjer skylt að láta áður framkvæma rannsókn af sjerfræðingum eða þeim mönnum öðrum, sem best eru til þess færir, og leggja álit þeirra fyrir þingið. Þar eð jeg hefi ekki átt kost á að sjá neitt slíkt, verð jeg að ræða málið með þeirri mjög ófullkomnu þekkingu, sem jeg hefi getað um það fengið. Það virðist þá fyrst og fremst liggja í augum uppi, að þótt þessi stofnun yrði mjög smá, þá mundi þessi tiltekna upphæð, 100 þús. kr., alls ekki nægja. Hingað til hefir ekki verið hægt að fá hjá hæstv.dómsmrh. neinar upplýsingar um það, fyrir hve marga heimamenn þessi vistarvera á að vera sniðin. Það eitt er upplýst, að ef Eyrarbakkaspítali verður notaður, þá verður stærð þess húss látin ráða. Verði hinsvegar bygt nýtt hús á einhverjum öðrum stað, þá mætti ætla, að stærð þess yrði eitthvað í líkingu við spítalann. Nú var gert ráð fyrir því, að hann yrði handa 30 sjúklingum, en sennilega kæmust þar varla fyrir jafnmargir fangar, vegna þess, að líklega þyrfti fleiri einbýlisstofur í fangelsi en í spítala. Þó gæti maður ímyndað sjer, að hæstv. landsstjórn hefði hugsað sjer, að þarna yrði nálægt 30 vistarverum. Og eftir því, sem byggingarkostnaður svo stórra húsa er nú, má ekki vænta þess, að 100 þús. kr. mundu hrökkva langt. Þótt landið tæki Eyrarbakkaspítala fyrir þær 30 þús. kr., sem hvíla á honum í Landsbankanum og annarsstaðar, hygg jeg, að 100 þús. kr. mundu engan veginn nægja til að fullgera hann sem fangahús. Til er áætlun um kostnað við að ganga frá húsinu sem sjúkrahúsi, og nemur hún 120 þús. kr. Nú er það auðsjeð, að þar sem húsið má kallast fullgert að utan og innveggir allir eru þegar steyptir, þá mundi kosta enn meira að breyta því nú í fangahús, því að til þess þyrfti að rífa mikinn hluta innveggjanna. Auk þess þyrfti að kaupa nauðsynleg verkfæri til þess, að hægt væri að halda þarna uppi vinnu sumar og vetur. sjálfsagt mundi það þó kosta enn hærri fjárhæð að byggja hús alveg að nýju, enda þótt það verði vafalaust niðurstaðan. Því að Eyrarbakkaspítali er mörgum þeim ágöllum haldinn, sem gera hann óhæfan, að minni hyggju, til þessara nota. Það stendur svo á, að spítalinn stendur í útjaðri fjölmenns sjávarþorps, fast við eina alfaraveginn til þorpsins. Húsið sjálft stendur mjög lágt og er bygt í votlendu landi, að heita má niðri í tjörn mestallan tíma ársins. Jeg fæ ekki sjeð, að þarna sje einu sinni hægt að gera garð til venjulegrar, daglegrar útivistar fanganna, nema með því að fylla upp nokkurn hluta tjarnarinnar. - Hinum megin tjarnarinnar háttar að vísu svo til, að þar er nokkur sjávarkambur, sem hefði ekki verið óálitlegt svæði til kartöfluræktar, ef hann hefði verið fast við húsið. En nú er tjörnin á milli og þessi kambur inni í sjálfu þorpinu. Þar yrðu fangarnir því altaf á almannafæri við vinnu sína. Og jeg hygg, að það sje ekki rjett gagnvart þeim mönnum, sem í þá ógæfu hafa ratað, að komast í þessa stofnun, að láta þá altaf vinna fyrir allra augum. Jeg veit ekki betur en að alstaðar erlendis sje sú regla viðhöfð að láta fangana vinna svo mjög út af fyrir sig, sem kostur er á. Þá er og annað, sem gerir það óaðgengilegt að nota þennan stað. Það er það, hve gæsla fanganna hlyti að verða dýr. Þarna er ekki til neinnar lögreglu að leita, ef eitthvað skerst í odda með gæslumanni og föngunum eða letigarðsbúum. Jeg hygg, að það sje beinlínis frágangssök að byggja stofnunina annarsstaðar en þar, sem aukin lögregla er nærtæk, ef á þarf að halda. Jeg býst nú við, að sjerfróðir menn hefðu getað gert betri grein fyrir sumum þessara atriða heldur en mjer hefir verið unt. Jeg er hissa á því, að hæstv.dómsmrh., sem fyrir nokkrum mánuðum brá sjer til Eyrarbakka með fríðu föruneyti, skuli ekki geta eða vilja leggja fyrir Alþingi álit sjerfræðinga á þessum efnum. Þó sýnist svo, sem nægur tími hefði verið til að afla þeirra. Jeg álít, að Alþingi geti ekki annað gert, eins og málið liggur fyrir, en að æskja eftir betri undirbúningi þess fyrir næsta þing. Að vísu er ekki hægt að fortaka, að hæstv. stjórn kynni að geta bætt eitthvað úr þessu undirbúningsleysi meðan þing situr. En þó gerði jeg ekki ráð fyrir, að svo yrði, og gerði því ekki þá kröfu í nefndinni, að hún frestaði að skila áliti sínu. Af þessum ástæðum hefi jeg komið með rökstudda dagskrá, svo hljóðandi: „Þingdeildin skorar á landsstjórnina að rannsaka og undirbúa byggingu nýs betrunarhúss fyrir landið og að rannsaka, hvort tiltækilegt muni að hafa letigarð í sambandi þar við. Í því trausti, að rannsókninni verði lokið fyrir næsta þing, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Út af letigarðinum vil jeg aðeins geta þess, að jeg er í miklum vafa um, hvort yfirleitt er tiltækilegt að reka hann í sambandi við betrunarhúsið. Ekki liggja heldur fyrir neinar upplýsingar um það, hvort yfirleitt sje þörf á honum, hvað kosta muni uppihald letingjanna eða rekstur garðsins, hve margir megi búast við að verði þar, hvort sveitarstjórnir vilja nota hann eða telja sig hafa þörf á honum, o. s. frv. Því hefi jeg ekki getað myndað mjer neina rökstudda skoðun um það, hvort rjett gæti talist að ráðast í byggingu letigarðs. En hinu verður áreiðanlega ekki skotið á frest lengur, svo að neinu nemi, að byggja nýtt betrunarhús. Jeg get skýrt frá því, eftir upplýsingum frá hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), að í fangahúsinu við Skólavörðustíg eru 8 fangaklefar, og auk þess tvær skonsur, þar sem stinga má inn óróamönnum næturlangt. Það er auðsjeð, að þetta húsnæði er ekki meira en nauðsynlega þarf vegna lögreglubrota í bænum. Það er ekki stærra en svo, að það getur hæglega fylst á einni nóttu. Má því í raun rjettri segja, að landið sje algerlega fangelsislaust. Hv. frsm. meiri hl. vildi ekki gera mikið úr þeirri mótbáru gegn Eyrarbakkaspítala, að hann væri ekki nothæfur fyrir gæsluvarðhald handa Reykjavíkurdómþinghá. Það er nú að vísu alveg rjett hjá hv.frsm., að það þarf ekki nauðsynlega að fara saman, fangelsi landsins og gæsluvarðhald Reykjavíkur. En fangahúsið hjer er orðið svo lítið, að á næstu árum verður að sjá Reykjavík fyrir öðru húsi til gæsluvarðhalds, ef ekki verður hægt að nota hið nýja betrunarhús landsins í því skyni. Jeg álít óhentugt að skjóta því þannig á frest að leysa úr annari þörfinni, því að þá þyrfti þegar á næstu árum að fara að hugsa um byggingu gæsluvarðhalds fyrir dómþinghá Reykjavíkur. Yrði fráleitt sparnaður að þeirri skiftingu. Ummæli hv.frsm. meiri hl. álít jeg því aðeins enn eina sönnun þess, að málið er engan veginn svo undirbúið, að viðunandi geti talist.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla að þessu sinni að segja fáein orð, enda þótt jeg hafi farið nokkrum orðum um málið og undirbúning þess við 1. umr. Jeg vil þá fyrst víkja að því, sem háttv. 3. landsk. (JÞ) sagði, að ekki væri rjett að heimila landsstjórninni að ráðstafa svo miklu fje, sem hjer um ræðir, án þess að málið væri lagt betur undirbúið fyrir Alþingi. Jeg vil biðja menn að bera þetta frv., um alt að því 100 þús. kr. fjáreyðslu. saman við frv. flokksbróður hv. 3. landsk., hv.þm. Snæf. (HSteins), sem ber fram frv. um að heimila stjórninni alt að 1 miljón kr. eyðslu af opinberu fje til byggingar strandvarnarskips. Ekki liggur þó fyrir Alþingi nokkur teikning af slíku skipi, og er þó mikið vafaatriði, hvernig því skuli fyrir komið, eftir því sem við mættum hafa lært af reynslunni. En háttv.þm. Snæf. treystir stj. til að ráða fram úr því eftir bestu samvisku og með ráði hæfustu manna. Út af tali hv. 3. landsk. um undirbúningsleysi málsins vil jeg ekki neita því, að oft getur verið gott að hafa áætlanir um ýmsa hluti. En þó held jeg, að þjóðin sje alveg hætt að trúa á áætlanir, jafnvel sjerfræðinga. Þær hafa ekki gefist betur en svo. Hvernig var t. d. með allar þær áætlanir, sem sjerfræðingar gerðu um rafveitu í Reykjavík og virkjun Elliðaánna? Hefir þeim ekki skeikað ofurlítið? Þótt bæði almenningur og stjórnarvöld sjeu oft og einatt neydd til að treysta þessum áætlunum, þá er síður en svo, að af þeim sje góð reynsla. Annars var það rjettilega fram tekið af hv. 3. landsk., að jeg mun varla nota þá heimild, sem í frv. felst, áður en Alþingi kemur saman aftur, nema það reynist álitlegt að fullgera spítalahúsið á Eyrarbakka í þessu skyni. Jeg skal taka það fram, að allar þær athuganir, sem á þessum málum hafa verið gerðar að stjórnarinnar tilhlutun, eru gerðar af leikmönnum. En hjer á landi er varla völ á öðrum í þessum efnum. Málið horfir annars þannig við, að landssjóður hefir lagt fram 50–60 þús. kr. til þessarar byggingar. Staðurinn undir hana var valinn í stjórnartíð Jóns heitins Magnússonar, einmitt í samráði við sjerfróða menn. Jeg veit ekki betur en að æðsti maður heilbrigðismálanna, landlæknir, hafi einmitt ráðið miklu um þetta. Því get jeg ekki verið eins bölsýnn í þessu efni og hv. 3. landsk., að álíta, að ekki sje hægt að nota staðinn. Ef ekki er hægt að hafa þarna vinnuheimili handa sæmilega hraustum föngum og slæpingjum, þá sýnist þaðan af síður hægt að hafa þar sjúkraheimili. Annars vænti jeg, að hv. 3. landsk. falli frá þessari mótbáru sinni, er hann athugar, að í henni felst einmitt þung ásökun í garð hinnar sjerfræðilegu þekkingar, sem hann gumar svo mjög af aðra stundina. Þá langar mig til að fara fáeinum orðum um þörfina á nýju fangahúsi í þessu landi. Nú sem stendur eru ekki nema þessir fáu klefar í fangahúsinu hjer í bæ. Þar er alls enginn möguleiki til útivinnu, og innivinna mjög erfið viðfangs og lítið sem ekkert stunduð. Bæði frá bæjarfógetanum í Reykjavík og þeim lögfræðingum landsins, sem málið varðar, hafa komið ákveðnar óskir um byggingu nýs betrunarhúss. En ekki hefir komið fram nein ákveðin tillaga úr þeim áttum um tilhögun hússins, nema ef telja skyldi eina blaðagrein eftir ungan lögfræðing, er nýlega var prentuð í einu dagblaði bæjarins. Fáir eða engir hafa kynt sjer að ráði tilhögun fangelsa erlendis, enda þótt sumir kunni að hafa nokkra bóklega, eða „teoretiska“ þekkingu á fangelsismálum. Einn ungur lögfræðingur mun þó hafa gert sjer nokkurt far um að kynnast þessu í stuttri utanferð í sumar. Jeg hygg, að það megi teljast hið eina fræðilega, sem úr þeirri átt hefir verið gert til úrlausnar málinu. Þegar að því kemur, að leysa verður úr þessum málum, verður því ekki af neinni innlendri reynslu að taka. Því verður að fara eftir reynslu erlendra þjóða, þá helst nágrannaþjóðanna, eftir því sem hjer getur átt við, en sjer í lagi eftir heilbrigðri skynsemi. Jeg skal geta þess, að frá minni hálfu hefir nú verið framkvæmdur lítill þáttur af því, sem gera þarf málinu til undirbúnings, því að húsameistari ríkisins, sem er í skammri utanferð, fjekk það sem eitt af sínum erindum að kynna sjer byggingarlega fyrirkomulag betrunarhúsa á Norðurlöndum. Þá vildi hv. 3. landsk. skera úr um það, hvort hægt yrði að nota Eyrarbakkaspítala í þessu skyni. Jeg hefi játað það þegar, að málið hefir ekki mikinn „tekniskan“ undirbúning, en jeg held, að það sje siður Alþingis að treysta stjórnunum til að ráða fram úr því, sem vandasamara er en þetta. Og úr því að enginn undirbúningur var gerður af fráfarandi stjórn, þá hefði mátt hugsa sjer, að jeg, sem fyrstur ber þetta mál fyrir Alþingi, mundi ekki telja eftir mjer að láta gera þann undirbúning, sem þörf er fyrir. En vitanlega er það mjög mikil vanræksla af undanfarandi stjórnum að láta þetta mál ganga svo, sem gert hefir verið. - En svo að jeg snúi mjer aftur að Eyrarbakkaspítala, þá get jeg vel játað það með hv. 3. landsk., að ef spítalinn hefði ekki verið til þarna hjá Eyrarbakka, þá hefði sennilega engum dottið í hug að hafa fangelsi þar. Því að Eyrarbakki er ekki nema fáum þeim kostum búinn, sem geri hann allra staða sjálfsagðastan fyrir betrunarhús. Það gæti vel komið fyrir, að stjórnin kæmist að þeirri niðurstöðu, að betra væri að hafa húsið á öðrum stað, að málavöxtum athuguðum, t. d. við heitar laugar í Mosfellssveit eða á einhverjum öðrum stað austan fjalls en Eyrarbakka. En menn verða að minnast þess, að tugir þúsunda kr. úr ríkissjóði eru þarna komnar í byggingu, sem ekki eru minstu horfur á, að nokkurn tíma geti orðið að nokkru gagni, nema hægt væri að nota hana í þessum tilgangi. Og jeg skal geta þess, að einn merkur flokksbróðir hv.þm. hefir látið þá skoðun í ljós við mig í einkasamtali, að a. m. k. sje mjög sennilegt, að nota megi Eyrarbakkaspítala fyrir letigarð. Þá myndi það eflaust vel fallið til þess að geyma þá fanga, sem fengið hafa berklaveiki, þar sem þetta hús var upphaflega ætlað fyrir spítala. Þá talaði háttv. 3. landsk. um það, að engar tölur væru til, sem sýndu það, hve marga húsið þyrfti að taka. En því má svara svo, að ástandið nú er svo, að fangar, sem hafa hlotið dóm, komast ekki nærri strax að til að taka út refsinguna. T. d. er núna maður hjer í Reykjavík, sem dæmdur hefir verið í tveggja ára betrunarhúsvinnu, en verður nú sökum rúmleysis að leika lausum hala. svo er það nærri ávalt, að dómum er ekki hægt að fullnægja nærri strax vegna húsnæðisleysis. Þótt aðstaðan væri ekki bætt meira en svo, að rúm fyrir 10 menn fengist til viðbótar, þá mundi þó oftast vera hægt að fullnægja dómi án tafar. Jeg get upplýst það, að stjórnin hefir orðið að fá rúm í spítala hjer í grend fyrir 5 berklaveika fanga. Og nú eru þeir í byggingu Hjálpræðishersins í Hafnarfirði. Þetta er auðvitað algerlega óviðunandi ástand, sem úr þarf að bæta sem fyrst. Eyrarbakkaspítalinn ætti þó altaf að koma í veg fyrir, að nota þyrfti sjúkrahús eða gistihús fyrir berklaveika fanga. Og sömuleiðis ætti hann að geta tekið á móti þeim föngum, sem fljóta út af betrunarhúsinu hjer. Jeg skal bæta því við, að þótt reist yrði betrunarhús og letigarður hjer í nánd við Reykjavík, þá vantar þó enn rúm fyrir sakakonur, því að þær gætu alls ekki verið í sömu stofnun, þar sem útivinna karlmanna á að fara fram. Yrðu þær þá að vera hjer í Reykjavík, sem betur fer, eru enn fáar konur, sem vinna til hegningar, en þetta er þó ein hlið málsins. Um slæpingjahæli eða letigarð er það að segja, að enn vantar skýrslur um, hvað það þyrfti að vera stórt. En mjer er kunnugt um það, að slíkir menn eru orðnir þung byrði á bæjunum, einkum hjer í Reykjavík. Jeg veit, að bæði borgarstjórinn hjer og fleiri eru þess mjög fýsandi, að slík stofnun sje sett á fót, og að þessu máli er fylgt með athygli víða um land, vegna þess að menn finna til þarfarinnar. Jeg get meira að segja glatt hv. 3. landsk. á því, að einn mikilsvirtur fylgismaður hans, prestur, sem var svo trúaður, að hann breytti bæn sinni í kirkjunni, er stjórnarskiftin urðu, hefir þann áhuga fyrir þessu máli, að ekki er vonlaust um, að hann snúist til síns fyrra bænahalds, ef frv. þetta nær fram að ganga. Niðurstaðan er þá þessi, að allir viðurkenna þörf á nýju fangahúsi. Almenn ósk um að fá letigarð, til að fá menn til að vinna, og þó einkum til að hvetja menn til vinnu, svo að þeir þurfi ekki þangað. Viðvíkjandi því, að undirbúningur sje ófullkominn, má geta þess, að hjer vantar alla innlenda reynslu í fangelsismálum með útivinnu. Að vísu var hjer um útivinnu að ræða áður, eins og ritgerð dr. Björns Þórðarsonar ber með sjer, en slíkt er fyrir löngu niður lagt. Mjer þykir rjett að bæta því við nú þegar, þar sem ekki er víst, að jeg taki aftur til máls nú, að ef Eyrarbakki er notaður, þá ætti að mega bæta þar við húsum síðar, einkum peningshúsum, á ódýran hátt, með því að nota vinnu fanganna sjálfra til þess að koma þeim upp. Þá hefir og verið gerður samningur við Landsbanka Íslands, að ef að þessu ráði verður horfið, þá gefi hann kost á landi, sem er vel fallið til ræktunar og liggur fast að spítalanum. Það heyrir til smájörð, sem Landsbankinn á þar. Mætti því láta fangana vinna bæði að túnrækt og kartöflurækt. Auk þess gæti komið til mála, að þeir væru látnir vinna að vegagerð, hlaða sjóvarnargarða fyrir lönd, sem liggja í hættu fyrir sjávargangi. Á vetrum ýmsa innivinnu, smíðar, vefnað o. fl. Á Englandi og víða erlendis annarsstaðar eru menn látnir vinna slíka vinnu. T. d. eru á Englandi gerð þannig ferðakoffort, sem algeng eru og hingað hafa flutst. Af þeim rökum, sem hv. 3. landsk. bar fram og jeg skal aðeins minnast á, var uppreisnarhætta sú, sem stafað gæti frá föngunum. Það er nú svo, að ef hafa ætti örugt lögreglueftirlit með föngunum, þá yrði að hafa fangahúsið fast við Reykjavík. En jeg sje ekki annað en að Eyrarbakki sje hentugur hvað það snertir. Þar er fjölment þorp og ávalt nóg heima af karlmönnum. Jafnvel mætti semja svo um, að ávalt væri viss aðgangur að hæfilega mörgum bæjarbúum, ef á þyrfti að halda. - Jeg sje, að hv. 3. landsk. brosir.  Jeg ætla mjer ekki að reyna til að snúa hv. 3. landsk., enda getur auðveldlega farið svo, þó frv. þetta verði samþ., að sama verði niðurstaðan hjá mjer og honum, að ekki verði aðhafst í bili. En mjer virðist þó ekki ástæða til að draga rannsókn málsins. 0576

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg skal nú ekki verða eins margorður og hæstv.dómsmrh. En jeg vil þó leiðrjetta nokkur atriði í ræðu hans, sem hann fór skakt með. Hæstv. dómsmrh. sagði, að ríkissjóður hefði lagt í Eyrarbakkaspítalann 80 þús. kr. Þetta tvítók hann. En það er ekki rjett. Það mun hafa verið, ef jeg man rjett, 50 þús. kr., sem hann fjekk. Hæstv. ráðh. ætti að geta, með hægu móti, aflað sjer upplýsinga um þetta atriði og skýrt rjett frá því. Þá sagði hæstv. ráðh., að ef spítalahúsið á Eyrarbakka, vegna umhverfis síns, væri óhæft fyrir fangahús og letigarð, þá hefði það líka verið óhæft sem sjúkrahús. En þetta er algerlega gripið úr lausu lofti, því hjer er ekki um sömu kröfur að ræða í báðum tilfellum. Letigarðurinn eða fangahúsið gerir kröfur um hentugt land til útivinnu, sem sjúkrahús gerir vitanlega ekki. Þá liggur vegur mjög nærri, sem er stór ókostur við fangahús, sem þarf að standa afskekt, en vegurinn er þó ekki svo nærri, að friði sjúklinga sje hætta búin af skarkala frá honum. Þetta sýnir, að hann hefir alls ekki gert sjer það ljóst, hverjar kröfur beri að gera til slíkrar stofnunar. - Hæstv. sami ráðh. sagði tvisvar, að þetta mál væri ekki hægt að rannsaka, en það sýnir bara, að hann hefir ekki hugmynd um, hvernig á að rannsaka mál. Hann sagði í sambandi við þetta, að menn væru hættir að bera traust til áætlana þeirra, er verkfræðingar gerðu, og tók rafveituna hjer í Reykjavík til dæmis. En jeg verð að segja, að það dæmi var mjög óheppilega valið, því sú áætlun stóðst að öllu öðru leyti en því, sem verðlag hafði breytst frá því hún var gerð og þar til verkið var framkvæmt, og betur er ekki hægt að gera og meira má ekki krefjast. Þá sagði sami hæstv. ráðh., að stj. hefði oft verið treyst til þess að fara með stærri fjárupphæðir en þessi er. En það er alls ekki vegna þess, hve upphæðin er mikil, sem óviðkunnanlegt er að veita þessa heimild, heldur vegna þess, að hjer er um algerlega nýja stofnun að ræða, sem allar áætlanir vantar um, hvað kosta muni, og til hverra nota muni verða og hvort það muni ekki verða helst til þungur baggi. Jeg er hræddur um, að ef heimildin verður veitt og þarna verður sett á fót betrunarhús og letigarður, þá sje stofnað til stórra útgjalda um langt árabil og að þessar 100 þús. kr. verði eins og fjöður af fati, þegar öll kurl koma til grafar. Mjer þótti vænt um að heyra hæstv. ráðherra segja það, að væntanlega hefði engum komið til hugar að setja þessa stofnun á fót á Eyrarbakka, ef þetta spítalahús hefði ekki verið komið þar, og að hann enn væri í vafa um, hvort hverfa ætti að því ráði. Jeg vil því gefa hæstv.dómsmrh. eitt ráð, sem jeg sjálfur hefi jafnan reynt að fylgja, og það er að hafa það hugfast, þegar hann ræðst í einhverjar framkvæmdir, að gera þær svo vel sem framast er kostur á, enda þótt tækifæri sýnist til að spara fje í bili. slíkt má aldrei láta villa sjer sýn, því þá getur farið svo, að verkið beri frá upphafi í sjer ófullkomleika, er ávalt haldist, stofnkostnaðurinn gleymist fljótt, og eiginlega strax og fyrirtækinu er lokið. En gallarnir minna ávalt á sig. Þetta ráð er gefið í algerðri einlægni, og veit jeg, að hæstv. ráðh. skilur það, að svo er. Þetta mál má vitanlega rannsaka, svo hægt sje að komast nærri hinni raunverulegu þörf. Það má finna það með útreikningum og samanburði við aðrar þjóðir, hve mörgum föngum þarf að ætla húsnæði. Þá má einnig athuga það, hvort refsivistin krefur meira húsrúms hjer en annarsstaðar. Þetta má alt rannsaka til hlítar, t. d. eins og gert er með sjúkrahús. Það þarf aðeins að fá mann, er vill sökkva sjer niður í rannsókn á þessu máli. Eins má rannsaka þörfina fyrir letigarð. Það má láta sveitarstjórnirnar vita, hve mikið þær þurfi að borga með slíkum mönnum, og fá það á móti uppgefið af þeim, hve marga menn þær vilji senda þangað. - Allir þeir erfiðleikar, sem hæstv.dómsmrh. taldi vera á rannsókn þessa máls, sýna einungis það, að hann hefir ekki hugsað málið til hlítar. Þá talaði hæstv.dómsmrh. um lögreglu í sambandi við þessa stofnun og taldi hennar ekki þörf. Hann vitnaði í, að í Danmörku hefðu verkstjórar einir umsjón með föngunum, sem væru látnir vinna. En þetta er ekki sambærilegt. Í Danmörku er svo þjettbýlt, að þar má alstaðar ná í lögregluna með örstuttum fyrirvara, jafnvel innan klukkutíma. Jeg tel svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar. Að lokum vil jeg geta þess, að jeg viðurkenni, að fullkomin þörf sje á að byggja nýtt betrunarhús, en hinsvegar álít jeg mjög ósanngjarnt að ámæla fyrv. stj. fyrir að hafa ekki leyst það verkefni. Hjer hafa altaf legið fyrir svo mörg og stór verkefni, að það er hverri stj. ofvaxið að leysa úr þeim öllum, enda finst mjer, að engin stjórn þurfi að kvarta undan því, þótt skilin sjeu eftir verkefni handa henni til þess að framkvæma.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla ekki að bæta hjer miklu við, en vegna þess að hv. 3. landsk. kom með fáeinar aths., er jeg álít ekki rjettar, ætla jeg að svara þeim með nokkrum orðum. Jeg vil benda á það, að það mundi trauðla hækka álitið á vissri tegund af áætlunum, ef það væri rifjað upp fyrir mönnum, hvaða skoðun sjerfræðingar höfðu á raflýsingu Reykjavíkur um það leyti sem gasstöðin var bygð, og svo þegar áætlaður var kostnaður á rafstöðinni, fimmfaldaðist sú kostnaðaráætlun, er til framkvæmdanna kom. Að slíkum áætlunum er ekkert gagn. Mætti þar t. d. benda á kostnaðaráætlun við skeiðaáveituna, sem fjórfaldaðist í meðförunum. Viðvíkjandi því, er háttv. 3. landsk. sagði um það, hve nauðsynlegt er að byggja vel fyrir framtíðina, þá er enginn því jafnkunnugur og hv. 3. landsk., sem er verkfræðingur, hve erfitt er að sjá slíkt fyrirfram, sem dæmi þess er brúin á Gljúfurá í Borgarfirði, sem ekki er hættulaus yfirferðar að vetrarlagi, einungis vegna þess, að þessa var ekki gætt í fyrstu. Jeg mun því taka vel upp hinar föðurlegu ráðleggingar, er hv. 3. landsk. gaf mjer í þessum efnum. Annars mun hv. 3. landsk. eflaust eiga fleiri endurminningar frá starfi sínu en þessa um brúna á Gljúfurá; ein af þeim er hinn frægi Kveldúlfsbúkki, sem sjest þegar ekki er hátt í sjó og kennir sína eigin lífsspeki. En sem sagt, þegar þess er gætt, hve verkfræðingar hjer á landi, eins og t. d. hv. 3. landsk., hafa lítið reynt að fylgjast með þróun og framförum í fræðigrein sinni erlendis, þá verð jeg að álíta það virðingarvert, að gerðar sjeu tilraunir til þess af leikmönnum að leysa þau mál, er ætla mætti, að þeir (verkfræðingar) ljetu sig nokkru skifta, úr því að reynslan, sem fengin er af þessum mönnum, er ekki glæsilegri en þetta. Jeg er ekki eins bölsýnn og hv. 3. landsk., sem álítur, að þetta muni ekki takast. Þar sem hv.þm. vjek að þeim orðum mínum, að engum mundi hafa dottið Eyrarbakki í hug í þessu sambandi, ef ekki stæði þannig á með spítalann, þá er alls ekki þörf á því að gera ráð fyrir, að ekki megi nota þennan stað. Mjer finst aftur á móti margt mæla með því, að staðurinn sje góður, þar sem hann er mjög nærri þessu stóra þorpi og þar að auki mun þar ódýrast fæði á öllu Íslandi. Hv. 3. landsk, hjelt, að það mundi nokkuð dýrt fyrir landið að reka bú á þessum stað. Jeg álít, að ekki sje hægt að spá neinu um það fyrirfram. Aftur væri jeg algerlega á móti því, ef reka ætti mörg bú á þennan hátt. Jeg hygg, að hv. 3. landsk. viðurkenni með reynslu þeirri, er fengin er frá Vífilsstöðum, að ekkert vit sje í að hafa þarna mannmargt heimili, nema nota landið umhverfis til ræktunar, svo að fá mætti a. m. k. mjólk og kartöflur til búsins sjálfs. Það yrði alveg að fara eftir reynslunni um það, hvort það þætti tiltækilegt að hafa stærra bú, til þess einungis að græða á því. Á svona mann mörgu heimili, sem þarna mætti búast við að yrði, er það sjálfsagt að nota vinnukraft fólksins til þess að afla fæðu, svo sem föng eru á eftir þörfum búsins.

Jóhannes Jóhannesson Mönnum er orðið það ljóst, að ástand fullnustu refsidóma hjer á landi er fyrir löngu orðið óviðunandi. Um þetta eru allir sammála, en aftur á móti virðist mál það, er hjer er um að ræða, ekki vera nægilega undirbúið. Jeg verð að segja, að mjer finst ekkert undarlegt, þótt stj. hafi ekki getað veitt því þann undirbúning, sem æskilegt hefði verið, á þeim stutta tíma, er hún hefir setið að völdum, vegna þess, að hún hefir átt mörgum öðrum vandamálum að sinna. Það má ekki dragast lengur, að úr þessu ástandi verði bætt. Ef hin rökstudda dagskrá, sem fram hefir komið um þetta, verður samþ., geri jeg mjer enga von um, að neitt verði gert í þessu máli fyr en á næsta þingi. Verði frv. aftur á móti samþ., má gera sjer von um, að ráðin verði hin nauðsynlegasta bót á þessu ástandi, sem er, í náinni framtíð, þótt jeg að vísu sje ekki alveg viss um það eftir orðum hæstv. ráðh. Jeg mun því greiða frv. atkv. í von um, að gerðar verði umbætur á þessu ástandi á næstunni. Aftur á móti er jeg í vafa um það, hvort hentugt sje að reisa betrunarhús á Eyrarbakka. Jeg álít, að ýmislegt mæli á móti því, en hinsvegar gæti jeg hugsað, að hentugt væri að hafa þar letigarð og sjúkrahús fyrir fanga. Mætti eflaust finna hentugri stað fyrir betrunarhús en þar. Jeg vil lýsa yfir því, að hæstv.dómsmrh. hefir sýnt mikinn áhuga á því að bæta úr þessu illa ástandi, síðan hann tók við völdum, og í trausti þess, að eitthvað verði gert í máli þessu hið bráðasta, greiði jeg frv. atkvæði. Annars finst mjer frv. ekki allskostar heppilega orðað, og vildi jeg í því sambandi skjóta þeirri fyrirspurn til hæstv.dómsmrh., hvort sú heimild, er frv. fer fram á, eigi við kaup á Eyrarbakkaspítala.  (Dómsmrh. JJ: Já)  . Þá virðist mjer, að orða mætti frv. betur, því ef kaupa ætti spítalann, geri jeg ráð fyrir, að þyrfti að greiða lán það, er Landsbankinn hefir veitt til byggingarinnar, og mundi því verða um kaup á húsi að ræða, en ekki á landi, en í frv. er gert ráð fyrir kaupum á landi, en ekki húsi. Vil jeg skjóta því til hæstv. ráðh. og þeirrar nefndar, er um málið fjallar, hvort ekki mætti haga orðalagi frv. þannig, að það fjelli saman við framkvæmdirnar.  (Dómsmrh. JJ: Það mætti athuga þetta til 3. umr.)  .

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg gat ekki hugsað mjer, að hæstv.dómsmrh. væri of stór upp á sig til þess að hlusta á vinsamlegar ráðleggingar mínar og tillögur í þessu máli. - sú hefir samt orðið raunin, og notar hann tækifærið til þess að hreyta í mig ónotum, eins og hans er vani bæði utan þings og innan. Jeg mun heldur ekki þreytast á að nota málfrelsi mitt til þess að svara honum, eins oft og þess þarf við. Það, sem hæstv. ráðh. sagði um kostnaðaráætlanir verkfræðinga um rafmagnsveituna í Reykjavík, var bara vitleysa. Þar hefir aldrei neitt ósamræmi átt sjer stað, svo jeg viti til. Það, sem gert hefir verið, hefir verið í algerðu samræmi við áætlanirnar, nema með þeim breytingum, sem leiða af almennum verðlagsbreytingum. Hið sama er að segja um skeiðaáveituna. Þegar hæstv.dómsmrh. segir, að hún hafi orðið 4 sinnum dýrari en áætlað var, þá er það í fyrsta lagi fals vegna þess að þar tekur hann með vexti og afföll á veðdeildarlánum, sem aldrei er vani hjer á landi að reikna með kostnaði við áætlanir um mannvirki. Í öðru lagi er það fals vegna þess, að svo stóð á, að milli kostnaðaráætlunarinnar og framkvæmdanna lá hin mesta breyting, sem orðið hefir á verðlagi hjer. Kostnaðaráætlunin var gerð árið 1915, en framkvæmd á árunum 1919–'22, eða þegar mest var dýrtíðin. Hæstv. dómsmrh. má grípa til þessa eins oft og hann vill í rökþroti sínu; jeg mun ætíð endast til að leiðrjetta framburð hans. Þá drap hæstv.dómsmrh. á það, að mannhætta væri að fara yfir brúna á Gljúfurá. Brúin er vel traust og hefir þar að auki þann kost, að hún er lagleg.  (Dómsmrh. JJ: Hverjum þykir sinn fugl fagur!)  . Hún hefir verið gefin út á póstkorti meðal mynda af fegurstu stöðum landsins, og verð jeg að segja, að þetta kort er eitt af þeim fallegri. Átylla hæstv.dómsmrh. til þess að koma með slettur í garð þeirra manna, er unnu að brúnni, er sú, að báðumegin við hana eru brattar brekkur og festir stundum snjó á nyrðri brekkunni á vetrum. Því er nú svo farið hjer á landi, að erfitt mun að gera við því, þótt skafl komi í veg, enda mun slíkt ekki fyr hafa verið gert að niðrunarefni í garð þeirra verkfræðinga, er vegina lögðu. Í þessu tilfelli er það nú með öllu ástæðulaust, því að fyrir mörgum árum lagði jeg ráðin á að byggja grjótgarð uppi á hæðinni til þess að beina skafrenningnum frá brekkunum og koma þannig í veg fyrir, að þar myndaðist skafl. Þetta dugði á meðan þessu litla mannvirki, sem kostaði innan við 100 kr., var haldið við. Náttúran hefir kannske ekki ennþá mint á þörfina á að endurreisa garðinn, með því að leggja duglegan skafl í brekkuna. Kveldúlfsbúkkann getur hæstv.dómsmrh. sjálfur sjeð á sínum stað, jafnvel þótt hásjávað sje, og þarf ekki að kafa eftir honum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg held jeg verði að segja fáein orð ennþá um þessar áætlanir. Það væri gaman, ef hv. 3. landsk. vildi skýra frá því seinna, t. d. við 3. umr., hverju verkfræðingar svöruðu bæjarstjórn um rafvirkjun í Reykjavík um það leyti, sem gasstöðin var bygð, og hvers vegna hinir fróðu menn voru þá svo bölsýnir, að þeir rjeðu frá því að ráðast í slíkt. Ef kostnaðurinn við rafvirkjun Elliðaánna er orðinn alls ca. 4 milj. kr., þá verð jeg að segja, að það er nokkuð mikið fyrir ekki stærri stöð. Það virðist hafa verið nokkuð skammsýn forsjón, sem sjeð hefir fyrir því, að þessi litla á var virkjuð, og það á allra verstu og dýrustu tímum, sem yfir þetta land hafa komið. Það hefði áreiðanlega verið betra að gera það fyr, eða þá seinna; þá hefði kostnaðurinn ekki orðið svona mikill. Og jeg vil skjóta því til hv. 3. landsk., hvort hann hjeldi, að Reykvíkingar hefðu nokkurntíma lagt í þennan kostnað, ef þeir hefðu vitað, hve dýrt það yrði. Ummæli hv. 3. landsk. um skeiðaáveituna bera vott um mjög virðingarvert yfirlætisleysi, - en hann gleymdi þessari óbilgjörnu klöpp, sem kostaði jafnmikið að vinna eins og þeir stóru spámenn áveitunnar áætluðu verkið alt í upphafi, eða um 120 þús. kr. Þetta sýnir alt, hve mannlegar áætlanir og útreikningar ná skamt og hve hæglega þær geta strandað. Viðvíkjandi Gljúfurárbrúnni get jeg sagt hv. 3. landsk. það, að síðast þegar jeg var á ferð um Borgarfjörð, var mjer sagt, að á leiðinni væri undirskriftaskjal frá bílstjórum þeim, er þarna eiga hlut að máli, og krefðust þeir þess, að eitthvað verði að gert. svo að manntjón verði ósennilegra af völdum brúarinnar en nú er.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. er flutt af mjer eins og það var samþ. af þessari háttv. deild í fyrra. Lengra komst það ekki þá, því að það fjell í hv.Ed., að mig minnir með jöfnum atkvæðum. Jeg skal ekkert fara út í að ræða um innihald frv., því að það var svo mikið rætt í fyrra. En jeg vil aðeins drepa á það, að sú mótbára, sem þá var helst uppi gegn þessu frv., að ekki væri rjett af þinginu að vera að samþ. svona áætlanir út í framtíðina, er nú fallin um sjálfa sig, því að nú hafa einmitt verið lögð fyrir þingið af hæstv. stjórn ýms frv., sem eru ráðagerðir um, hvað gera skuli í framtíðinni, svo að jeg geri ráð fyrir, að það muni ekki vera talið óviðeigandi, þó að slíkt sje gert í fleiri tilfellum en þar er stungið upp á.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Það er ekki neitt nýnæmi hjer í hv. deild að sjá framan í frv. um þetta efni. Þetta frv. er flutt af okkur þremur, mjer og hv.þm. Ísafjarðarsýslnanna beggja. Á hverju ári er veitt fje úr ríkissjóði, svo hundruðum þúsunda skiftir, bæði til nýrra vega og viðhalds eldri vegum víðsvegar á landinu. En það má svo heita, að þessi hluti landsins, sem hjer um ræðir, Vestfirðir, hafi orðið alveg afskiftur. Nú er hjer ekki gengið svo langt, að farið sje fram á fjárveitingu til nýrra vegalagninga, heldur aðeins hitt, að þessi vegur frá Hnífsdal vestur yfir, suður um Vestfirði og Barðaströnd; að Þorskafirði, verði tekinn í tölu þjóðvega. Hjer er heldur ekki farið fram á, að þjóðvegur sje talinn inn fyrir hvern fjörð, heldur aðeins milli fjarða, þar sem vogskornast er. Jeg álít, að hjer sje svo skamt gengið í kröfunum, að sú nefnd, sem málið fær til umsagnar, geti ekki annað en fallist á frv., ef hún vill sýna sanngirni í till. sínum. Jeg skal svo ekki tefja umr. með lengra spjalli, en legg til, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til hv. samgmn.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Eins og sjest í nál. á þskj. 93, hefir allshn. orðið sammála um að mæla með frv. Ástæðurnar til þess, að frv. er fram komið, eru teknar fram í greinargerð, og þarf jeg ekki að fara um þær mörgum orðum. Þess skal getið, að nefndin hefir spurt biskupinn um álit hans á þessu máli. Hefir hann lýst yfir því, að hann sæi ekkert á móti sölunni. Land það, sem Hafnarfjarðarkaupstaður nú vill fá keypt, var undanskilið, þegar aðrar eignir Garðakirkju í Hafnarfirði voru seldar. Var þá svo til ætlast, að prestur hefði þar grasnytjar, ef hann flyttist til Hafnarfjarðar. En biskup telur ekki miklar líkur til, að presturinn muni flytja sig í kaupstaðinn, og ekki heldur æskilegt. Ennfremur hefir skipulagsnefnd ákveðið, að einmitt sá blettur, sem hjer ræðir um, skuli í framtíðinni verða skemtigarður bæjarins. Því verður ekki hægt að nota hann til annars. Mjer þykir rjett að taka það fram, áður en jeg skilst við málið, að það er yfirleitt ekki venja, að prestum í kaupstöðum sje sjeð fyrir grasnytjum. Þeim er ætlað að sjá um sig sjálfum, eins og öðrum, sem á mölinni búa. Því er það, að þó að presturinn flyttist til Hafnarfjarðar, yrði hann engu ver settur en aðrir kaupstaðaprestar, þó að búið væri að selja landið.

Benedikt Sveinsson Það er eigi ætlun mín að leggjast í móti þessu frv. En mjer kemur það nokkuð undarlega fyrir sjónir, að danskur ríkisborgari skuli biðja um íslenskan ríkisborgararjett. Jeg fæ eigi betur sjeð en að þar sje verið að láta hið meira, en taka hið minna. Það er nú komið á 10. ár síðan sambandslögin voru samþykt. Ríkisstjórn Dana tókst þá á hendur og skuldbatt sig til að kunngjöra heiminum, að Ísland væri sjálfstætt og fullvalda ríki. Jeg vil ekki staðhæfa, að hún hafi með öllu vanrækt hlutverk sitt. En hitt er víst, að Danastjórn hefir slælega tekist að koma öðrum þjóðum í skilning um það, að Ísland væri frjálst og fullvalda ríki. Það kemur þrásinnis fyrir, að eftirlitsmenn kannast alls ekki við íslensk vegabrjef, vita ekki um hið frjálsa og fullvalda ríki, nje hafa hugmynd um, að til sjeu „íslenskir þegnar“. Maður, sem nýlega fór til Frakklands, átti í mesta þjarki að komast leiðar sinnar. Landamæraverðirnir höfðu enga hugmynd um Ísland, og að lokum varð hann nauðbeygður til að láta skrá sig danskan borgara. Slík dæmi veit jeg mörg og sýnist af þeim mun verra að vera íslenskur ríkisborgari en danskur. Það má teljast sök sjer, þó að suðrænar þjóðir, eða þær, sem eigi eru nálægari en t. d. Frakkar, kunni ekki skil á fullveldi Íslands. En þá fer skörin að færast upp í bekkinn, þegar alnæstu nágrannaþjóðir vorar vita engu meira. En í Englandi er það svo, að annaðhvort hafa menn aldrei vitað, að Ísland er sjálfstætt og fullvalda ríki, eða vitneskjan um það er að leggjast niður. Tvö ensk stórblöð, Weekly Times og Daily Express, hafa nýlega skýrt frá því, að enskur útgerðarmaður hafi verið sæmdur fálkakrossinum íslenska. Vafalaust hefir honum verið þessi sómi sýndur fyrir tilstilli einhverra ráðandi manna hjer heima. En þessi ensku blöð, sem lesin eru um víða veröld, kalla þetta danska nafnbót og segja í því sambandi, að Ísland sje dönsk hjálenda. Heiðursmerkið afhenti sendiherra Dana í Lundúnum. Þegar ensk stórblöð flytja aðrar eins frjettir og þessa út um allan hinn breska heim, má nærri geta, hver skoðun er, og verður, um afstöðu Íslendinga, og verður eigi annað sjeð en mönnum sje ótili einn eða „bjarnargreiði“ ger með því að gefa þeim vegabrjef í nafni Íslands. Engi má skilja orð mín svo, að jeg telji utanríkisstjórn Dana eiga sök á því, yfir höfuð, sem erlend blöð kunna að segja í fáfræði sinni um eitthvað það, er Ísland varðar. En hjer stendur svo á, að stjórn hins fullvalda Íslands sæmir breskan borgara íslenskri nafnbót fyrir greiðvikni við íslenska þegna. Heiðursmerkið afhendir danski sendiherrann í Lundúnum. Stórblaðið „Times“ o. fl. ensk stórblöð skýra frá þessu á þann hátt, að Danastjórn hafi viljað heiðra þennan breska borgara fyrir greiða við danska þegna og hjálendu Danmerkur. Íslenska fálkaorðan er þá ekki alveg ónýt, ef hún verður til þess erlendis að hjálpa til að afmá þá viðurkenningu, sem Íslandi ber sem sjálfstæðu og fullvalda ríki, - eins og orðið hefir í þetta sinn. Jeg sje eigi betur en sendisveit Dana í Lundúnum hafi borið skylda til að leiðrjetta þessa missögn tafarlaust. Megum vjer varla við una, að þetta sje aðgerðalaust. Jeg sje eigi ástæðu til að fjölyrða meir um þetta efni. En í sambandi við frv. þetta vildi jeg beina. þeim tilmælum til hæstv. stjórnar um leið og frv. verður samþykt, að reynt verði að sjá svo um, að menn bíði eigi halla við það framvegis að öðlast íslenskan ríkisborgararjett.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vildi aðeins þakka hv.þm.N.-Þ. fyrir það að hafa vakið máls á þessu máli hjer á Alþingi. Það var fullkomin ástæða til þess að láta þau orð falla, er hann hafði um þetta atriði. Og jeg lýsi því yfir frá stjórnarinnar hálfu, að hún mun taka mjög til athugunar, hvað gera skuli í þessu efni. Jeg vona, að áður en þessu þingi slítur, verði fengin aðstaða til þess, að þetta komi fram af þingsins hálfu, ef til vill með stofnun sjerstakrar nefndar, að það verði tekið til rækilegrar athugunar, hvernig eigi að snúa sjer í þessu. Jeg vil í þessu sambandi um það, sem hv.þm. sagði um vegabrjef, geta þess, að það er hlutur, sem þarf að athuga, sniðið á þessum vegabrjefum, ef það gæti orðið til þess að auka þekking á okkur út á við, ef því væri kipt í lag.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Jeg býst við, að óþarft sje að fylgja þessu frv. úr hlaði með langri tölu. Jeg þykist vita, að hv. deild muni vera á einu máli um það, að þörf sje á skýrari ákvæðum um kosningar utan kjörstaða heldur en nú eru í gildi. Síðustu alþingiskosningar eru glögg sönnun þess, að þau eru ekki svo trygg sem skyldi. Það er enginn vafi á því, að misfellur þær ýmsar, er áttu sjer stað á atkvæðagreiðslum utan kjörstaða við síðustu kosningar, eiga að talsvert miklu leyti rót sína að rekja til þess, að ákvæði núgildandi laga í þessu efni eru hvorki fullnægjandi nje nægilega skýr og ákveðin. Jeg geri því fastlega ráð fyrir því, að þessi háttv. deild vilji af alefli reyna að bæta úr þessum göllum, og þetta frv. finni því nokkra náð fyrir augum háttv. þingdeildarmanna. Jeg hefi viljað leggja mitt til þessara mála með því að bera það fram. Aðalbreytingarnar, sem þetta frv. gerir á núgildandi löggjöf um þetta efni, felast í 2. gr., sem segir fyrir um gerð kjörgagna, og 9. gr., er ræðir um skyldur kjörstjóra utan kjörstaða Eins og nú hagar til er ákaflega auðvelt að falsa atkvæði, sem greidd eru utan kjörstaða. Innra umslagið, sem atkvæðaseðillinn liggur í, er af venjulegri gerð. Hver sem því hefir fyrirskipað ytra umslag við hendina, getur skift um innra umslag án þess á nokkru beri. Og það er hreinasta tilviljun, að slíkt þurfi að komast upp. Fyrirmælum um það, að kjósandi sjálfur riti utan á ytra umslagið yfirlýsing um það, að í því liggi atkvæðaseðill hans, mun sjaldnast fylgt. Jeg bið hv. deildarmenn að athuga mynd af kjörseðli, sem sýnd er á bls. 2 í frv. Stærðarhlutföllin eru að vísu ekki rjett og mun heppilegra að breyta þeim, en þó má fá hugmynd um, hvernig gerð hans er hugsuð. Hann skal vera brotinn um miðju og jaðrarnir aðgreindir frá sjálfum seðlinum með raufalínum og límbornir, þannig að seðillinn lokist, þegar hann er lagður saman tvöfaldur. Opnast hann síðan þannig, að jaðrarnir eru rifnir frá. Aðalatriði 2. gr. er það, að kjörgögn sjeu svo gerð sem hjer segir: kjörseðill, fylgibrjef og stofn skulu vera samföst á einu kjörblaði, en aðgreind með raufalínum. Stofn og fylgibrjef sama kjörblaðs skulu auðkend sömu tölu, og öll kjörblöð, sem notuð eru við hverjar kosningar um land alt, tölusett áframhaldandi tölum. Með þessu móti er ómögulegt að skilja að fylgiblað og kjörseðil, og fyrir það girt, að atkvæði geti brjálast á þann hátt. Vottorðið, sem ætlast er til að kjörstjóri riti á fylgibrjefið, er samhljóða vottorðum, sem nú eru notuð við kosningar utan kjörstaða. Þó er því bætt við, að kjósandi hafi útfylt kjörseðilinn hjálparlaust. Heimild til þess, að kjósandi megi fá aðstoð, er að vísu ekki veitt í núgildandi lögum, en það er hinsvegar heldur ekki beinlínis bannað. Þá er skýrt tekið fram í 2. gr., hverjir hafi rjett til að vera kjörstjórar utan kjörstaða; en það eru: sýslumenn, bæjarfógetar, fulltrúar þeirra, hreppstjórar, svo og skipstjórar á íslenskum skipum, eftir settum reglum. Enn er nýmæli í 2, gr, frv., sem sje það, að kosningarathöfn utan kjörstaða megi aðeins fram fara í skrifstofu sýslumanns eða bæjarfógeta, eða á heimili hreppstjóra eða um borð í íslensku skipi. Það er kunnugt, að menn hafa greitt atkvæði annarsstaðar en á þessum stöðum, t. d. heima hjá sjer. En slíkt er ekki tilgangur laganna. Heimakosning er nú úr gildi numin. Um 3. gr. frv. er lítið að segja annað en það, að hún er nálega óbreytt frá því, sem er í gildandi lögum. Þó er breytt um orðalag á 3. málsgr., þannig að þeir, sem neyta kosningarrjettar síns á þann hátt, er þessi lög heimila, skuli eiga rjett á að greiða atkvæði strax og framboðsfrestur er útrunninn. Áður stóð: ekki fyr en framboðsfrestur er útrunninn. En allvíða mun hafa verið svo ástatt, að kjörgögn voru ekki komin til viðkomandi embættismanns strax að framboðsfresti útrunnum. Úr þessu verður auðvitað að bæta. Um 4. gr. er og lítið að segja. Hún er í samræmi við eldri ákvæði, nema að bætt er við, að kjósandi riti atkvæði sitt þvingunar- og aðstoðarlaust. Þá er og til tekið, að vitundarvottar skuli rita á fylgibrjefið. Veit jeg til þess, að sumir kjörstjórar hafa jafnan látið vitundarvotta skrifa undir fylgibrjef, þótt ekki sje það fyrirskipað í núgildandi lögum. Það er ekki nema rjett og gott og sjálfsagt að lögfesta þá reglu. Í lok 4. gr. er því bætt við, að kjósandi geti, ef hann kýs heldur, skilið kjörbrjef eftir hjá kjörstjóra, og sje kjörstjóra þá skylt að annast sendingu þess og sjá um, að það komist í hendur rjetts viðtakanda. Í 5. gr. er því bætt við 1. málsgr., að hreppstjórar og bæjarfógetar skuli hafa atkvæðakassa, innsiglaðan af kjörstjórn og frambjóðendum eða umboðsmönnum þeirra, til þess að geyma í atkvæðabrjef þau, er þeim berast. Er það ekki nema rjett og sjálfsagt, að svo sje um búið, að jafntrygt sje og um atkvæði á kjördegi. Þá er og nýmæli í niðurlagsmálsgr. 5. gr. um það, að kjósandi hafi jafnan rjett til þess að krefjast af hverjum þeim, er varðveitir atkvæðabrjef hans, að hann afhendi sjer það, alt þangað til atkvæðið hefir verið tekið gilt af undirkjörstjórn. Um 6. gr. er það að segja, að þar er eitt atriði, sem máli skiftir og kjörstjórnir líta mjög misjafnlega á. Það er tekið fram til viðbótar við eldri ákvæði, að hafi kjósandi greitt atkvæði utan kjörstaðar, en sje staddur innan kjörumdæmis síns á kjördegi, þá skal áður greitt atkvæði hans ekki tekið gilt. Þetta er gert til þess að tryggja, að menn geti ekki kosið utan kjörstaðar að ástæðulausu. 7. gr. má heita óbreytt nema að því leyti, að 2. liður fellur niður. 8. gr. frv. er öldungis óbreytt, samhljóða sömu gr. í þeim lögum, er nú gilda. Aftur á móti er 9. gr. ný og setur ákvæði, sem ekki eru í lögunum. Eins og áður er sagt, þá felur þessi grein í sjer aðra aðalbreytinguna á því, sem nú er. Hún kveður á um skyldur kjörstjóra utan kjörstaða. Skulu hreppstjórar og skipstjórar gera sýslumanni eða bæjarfógeta greinileg skil um notuð og ónotuð kjörgögn. Sýslumenn og bæjarfógetar gera síðan stjórnarráðinu samskonar skil, og skal strangt gengið eftir, að ekkert sje undan dregið. Jeg ætla, að hv. deildarmenn sjeu mjer allir sammála um þetta atriði, að nauðsynlegt sje að setja skýr og ströng ákvæði í þessu efni. Kjörstjórnum, sem annast kosningar á kjördegi, er gert að skyldu að gera grein fyrir hverjum kjörseðli, sem fenginn er í hendur þeim, en hinir, sem stýra einir kosningu utan kjörstaða, eru eftirlitslausir. Um skil af hendi þeirra eru mjer vitanlega engin ákvæði til. Enda telja fæstir þeirra sjer skylt að gera því opinbera grein fyrir, til hvers kjörgögnin hafi verið notuð. Birgðir af þeim liggja hjá þeim frá ári til árs án þess að þau sjeu endursend eða einu sinni talin. Meðan svo er ástatt er ómögulegt að vita nema eitthvað af kjörgögnum hafi lent hjá mönnum, sem ekki höfðu neitt leyfi til þess að hafa þau handa á milli. Verður því ekki nema með ströngum skilum fyrir það girt, að misnotkun geti átt sjer stað á þennan hátt. Jeg efast ekki um, að efni þessa frv. sje hv. deildarmönnum nokkurnveginn ljóst, og hirði því ekki um að fara frekar út í það, en geri það að till. minni, að frv. verði að lokinni umræðu vísað til allshn.

Magnús Torfason Eins og menn vita, þá er atkvæðagreiðsla utan kjörstaða komin til af því, að óskað var eftir, að sem flestir kjósendur gætu greitt atkvæði, þótt þeir ættu ekki kost á að sækja kjörfund. Vitanlega verður að setja það skilyrði, að það sje aðeins leyft þeim, sem einhverra lögmætra orsaka vegna, geta ekki mætt á kjördegi, og að jafnmikið öryggi sje fyrir því, að þeir, sem kjósa utan kjörstaðar, geti neytt kosningarrjettar síns óbrjálað. Í fyrri lögum um þetta efni hafa verið sett ákvæði, sem áttu að tryggja þetta. En þau hafa reynst ónóg. Til þess að bæta úr þeim ágalla er þetta frv. borið fram, og er ekki nema gott eitt um það að segja og gott til þess að vita. En mjer finst, að þessu máli mætti gera betri skil en gert er í frv. Og því vil jeg koma með nokkrar athugasemdir, sem jeg beini sem bendingum til þeirrar hv. nefndar, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar. Jeg skal þá fyrst taka það fram, að nauðsynlegt er, að pappír, sem notaður er í kjörblöð við kosningar utan kjörstaða, sje vel einkendur, jafnvel einkendur og kjörseðlar, sem notaðir eru á kjördegi. En mikið vantar þó á, að kjörblöð á kjördegi sjeu svo auðkend sem skyldi. Þótt þau sjeu nokkuð auðkend, þá eru þau það ekki meira en svo, að hver prentsmiðja, sem vill, getur búið þau til. Um leið og pappírinn er einkendur, er sjálfsagt, að umslög utan um atkvæði greidd utan kjörstaða sjeu líka auðkend. Eins og kunnugt er, hafa legið miklar birgðir af þessum kjörgögnum hjá kjörstjórum frá ári til árs án þess þeir sjeu nokkurntíma krafðir reikningsskapar eða endursending heimtuð. Að sjálfsögðu ber að krefjast þess, að gerð sje grein fyrir utankjörstaðakjörgögnum í hvert skifti sem kosning fer fram, eins og kjördagsseðlum, því að það er meiri ástæða til að vanda og tryggja kosningar utan kjörstaða heldur en á kjördegi, þar sem öll kjörstjórnin er til staðar til eftirlits. Að því er snertir kosningar utan kjörstaða, þá er það vitanlegt, að fyrst og fremst voru ákvæðin sett vegna sjómannastjettarinnar, og skal það síst lastað. Frv. ber þess sjálft ljóslega vott. 1. gr. byrjar svo: „Sjómenn og aðrir þeir“ o. s. frv. Það er í sjálfu sjer hortittur, sem engan rjett á á sjer. Það er engin ástæða til að tilefna frekar eina stjett manna en aðra. Allir eiga vitanlega jafnan rjett, sem svo stendur á fyrir, að staddir eru utan kjörstaðar, þá er kosning fer fram. Þessu er því rjett og sjálfsagt að breyta. En þar sem sjómannastjettin hefir fyrst og fremst verið höfð í huga við samningu þessara laga, þá er það einkennilegt, að sjómenn nota þennan rjett manna minst. Jeg var um margra ára skeið, eftir að lög um atkvæðagreiðslur utan kjörstaða gengu í gildi, kjörstjóri á Ísafirði. Enginn skipstjóri, það jeg til man, óskaði eftir kjörgögnum. En skrifari minn hefir sagt mjer, að það hafi einu sinni komið fyrir. Sömuleiðis kveðst og bæjarfógetinn í Reykjavík ekki hafa vitað til þess, að skipstjórar hafi beðið um kjörgögn. Þó fylgir sá varnagli, að verið geti, að skrifstofan hafi afgreitt kjörgögn til skipa án vitundar hans. Margir skipstjórar vilja helst vera lausir við að þurfa að annast kosningu í skipi sínu, og hásetar hafa enda ekki þörf fyrir það nema í örfáum tilfellum. Því er sem sje svo háttað, að ákvæði laganna um þetta efni eru miðuð við annarskonar siglingar en hjer tíðkast. Íslenskir sjómenn eru mest og aðallegast á fiskiflota þeim, sem stundar veiðar við strendur landsins og siglir jafnan með stuttu millibili til hafnar. Eiga þeir því eins hægt með að greiða atkvæði hjá sýslumanni eða bæjarfógeta eða hreppstjóra eins og þeir, sem að staðaldri eru í landi, ef þeir á annað borð vilja eða kæra sig um að nota kosningarrjett sinn. Ákvæðin eru gerð fyrir þá, sem eru í siglingum milli heimsálfna, þannig að þeir dveljist vikum saman í hafi og mánuðir líða milli þess, sem þeir stíga í land. En af slíkum siglingum höfum við sama og ekkert að segja, að undanteknum þeim fáu íslensku farmönnum, sem sigla á skipum Eimskipafjelags Íslands. En ferðir þeirra eru ekki lengri en það, að í langflestum tilfellum geta þeir kosið hjer á landi, ef þeir óska þess. Framboðsfrestur er skemstur 4 vikur, og flestir þeirra munu jafnan koma hingað til lands einu sinni á hverjum 4 vikum. Jeg vil ekki beinlínis gera það að till. minni, að kjörstjóravaldið sje tekið af skipstjórum. En það hefir komið fram, að það má skjóta yfir markið, ef á að fara að elta uppi hvern einasta kjósanda til þess að nota kosningarrjettinn, eins og líka hefir sýnt sig í því, að nú hafa verið numin úr gildi lög, sem færðu hann líka sjúkum mönnum og dauðvona. Sem sagt tek jeg þetta fram hv. nefnd til athugunar og frekari umhugsunar.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Þetta frv. hefir tvisvar áður komið fyrir þessa hv. deild og jafnan átt hjer miklu fylgi að fagna. Hinsvegar hefir hv.Ed. orðið þröskuldur á vegi þess, en þó ekki meiri en svo hið síðara skiftið, að það fjell þar með jöfnum atkv., að fjarstöddum tveim fylgismönnum málsins. Jeg vænti því, að frv. verði nú, ekki síður en áður, vel tekið og skal ekki hafa þennan formála lengri, en vil aðeins leggja til, að málinu verði vísað til hv. sjútvn.