Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Mér finnst full ástæða til að vekja athygli á því einu sinni enn, þetta gerist hér fund eftir fund, að stjórnarliðar mega bara ekkert vera að því að mæta á þingdeildarfundum. Hér eru fjórir stjórnarþingmenn. 

Forseti (Jón Helgason) Ég tek undir með hv. 6. þm. Reykn. að það er ákaflega óþægilegt ef þingmenn ekki mæta til fundar. Hins vegar vil ég geta þess að hér er um að ræða frumvörp sem voru samhljóða afgreidd af hv. allshn.

Skúli Alexandersson Herra forseti. Ég vil taka undir það sem hv. 6. þm. Reykn. sagði um vondar mætingar, ekki kannski eingöngu stjórnarliða heldur er það líka stjórnarandstaðan sem mætir ekki sem skyldi. Ég held að núna sé kannski frekar ástæða til þess að þessir hlutir séu á þann veg sem er með stjórnarliða vegna þess að a.m.k. einn stjórnarflokkurinn er hægt að segja að hafi verið við skyldustörf fyrir skömmu og sé enn þá, Framsfl. Ég held að það sé rétt að taka það fram við þessar sérstöku aðstæður. En ég ætla að minna á hitt, þó að það sé búið, hið formlega, að iðulega á síðasta þingi kom það fyrir þegar hin öfluga stjórnarfylking var, Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl., að það þurfti stjórnarandstöðuliðið til að koma í gegn stjfrv. þannig að þetta er því miður ekki alveg nýtt hér á hv. Alþingi og ekki síður hér í hv. deild.

Flm. (Salome Þorkelsdóttir) Hæstv. forseti. Ég hafði svo sannarlega gert ráð fyrir því að það væri annað mál á dagskrá á undan þessu máli sem var búið að gefa loforð um að yrði fyrsta mál að lokinni atkvæðagreiðslu. Sú ákvörðun var tekin á fundi í gær. Ég hélt að sú umræða yrði kannski svo löng og ítarleg að henni veitti ekki af fundartímanum í dag. Þess vegna langar mig til þess að spyrja: Hvenær er von á hæstv. forsrh. á þessum fundi?

Hæstv. forsrh. er fjarverandi vegna jarðarfarar, en er væntanlegur einhvern tíma eftir kl. 3.

Ég þakka fyrir þessar upplýsingar og vissulega er eðlilegt og ekkert við það að athuga að menn geti verið fjarverandi af slíkum ástæðum og mun ég því nota þennan tíma til að mæla fyrir þessu frv. mínu sem ég flyt ásamt hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni, Guðmundi Ágústssyni, Skúla Alexanderssyni og Guðrúnu Agnarsdóttur. Þetta frv. er á þskj. 669. Þetta frv. fjallar um breytingar á umferðarlögum nr. 50/1987. Þær breytingar sem frv. fjallar um eru varðandi þrjú atriði, þ.e. bílbeltanotkun í aftursætum bifreiða, hlífðarhjálma fyrir börn á reiðhjólum og sérstaka rannsóknarnefnd umferðarslysa. Eins og öllum er kunnugt tóku ný umferðarlög gildi á síðasta ári og í þeim voru ýmis nýmæli sem ætlað er að bæta umferðaröryggi og draga úr slysum. Eftir þá reynslu sem komin er frá því að lögin tóku gildi fyrir rúmlega einu ári er ljóst að ýmsar veigamiklar breytingar sem gerðar voru á lögunum hafa orðið til að draga úr alvarlegum slysum. Þær breytingar sem þetta frv. gerir ráð fyrir eru til að stuðla að enn frekari úrbótum í þeim efnum. Í 1. gr. frv. er lagt til að lögbinda einnig notkun bílbelta í aftursætum bifreiða. Aukin notkun bílbelta í framsætum bifreiða er þegar farin að skila árangri í fækkun ákveðinna tegunda áverka í bílslysum, þ.e. alvarlegra áverka. Vaxandi skilningur almennings á notkun bílbelta kemur m.a. fram í könnun Hagvangs fyrir tímaritið Heilbrigðismál, en í þeirri könnun kemur fram að flestir þeirra sem spurðir voru vilja lögleiða bílbelti í aftursætum. Þessar niðurstöður könnunar Hagvangs er að finna á fskj. I með frv., en þannig var staðið að þessari könnun að af 1159 manns, bæði karlar og konur voru spurð, tóku 1087 afstöðu. Þetta var sem sagt könnun á afstöðu fólks til lögbindingar á bílbeltanotkun í aftursætum bifreiða. Spurt var: Ertu hlynnt eða andvíg skyldunotkun bílbelta í aftursætum? Og ég ætla að leyfa mér, hæstv. forseti, að lesa þessi svör, en þau skiptust þannig, með leyfi forseta, að hlynnt bílbeltanotkun í aftursætum voru 88% allra sem spurð voru, á aldrinum 15--79 ára, og andvíg voru 12%. Af þeim voru 82% karla hlynntir bílbeltanotkuninni en andvígir 18% og 94% kvenna hlynntar en andvígar 6%. Ef farið er yfir þetta eins og aldursskiptingin kemur fram eru 85% á aldrinum 15--19 ára hlynnt bílbeltanotkun í aftursætum en 15% andvíg. Þetta finnst mér vera í raun og veru merkileg og ánægjuleg niðurstaða því að þetta eru yngstu aldurshóparnir sem oftast eru sakaðir um að vera minna ábyrgir en kannski þeir eldri þegar um ökutækin er að ræða og þykja stundum vera ofurhugar í akstri. En alla vega er þarna um mjög ábyrga niðurstöðu að ræða. Á aldrinum 20--29 ára er það svipað, aðeins minna hlutfall. Það eru 81% sem eru hlynntir en 19% á móti. Á aldrinum 30--39 ára eru það 94% en 6% andvíg. Á aldrinum 40--49 ára eru það 88% en 12% andvíg. Á aldrinum 50--59 ára 90% á móti 10%. Á aldrinum 60--69 ára 88% á móti 12%. Og 70--79 ára 95% en 5% sem eru andvígir. Þetta eru mjög ánægjulegar niðurstöður. Ef tekin eru svæðin eru á höfuðborgarsvæðinu 88% hlynntir og 12% andvígir. Þéttbýli úti á landi: 88% hlynntir, á móti 12%. Og í dreifbýlinu 89% á móti 11%. Mér sýnist að þessi könnun, sem verður að ætla að sé marktæk, gefi vissulega í skyn að það sé fyllilega tímabært að lögleiða bílbeltanotkun í aftursætum þegar haft er í huga hvað þetta skiptir miklu máli til að koma í veg fyrir eða fækka þeim slysum sem valda alvarlegum áverkum og jafnvel varanlegri örorku eða dauða eins og við þekkjum dæmin um. Það eru ekki margir dagar síðan það var umræðuþáttur í sjónvarpinu einmitt um þessi mál, þar sem mættu í sjónvarpsasal aðilar sem höfðu sjálfir orðið fyrir slysum og varanlegri örorku einmitt vegna þess að bílbelti höfðu ekki verið notuð þegar slysið varð. Ég veit að þessi þáttur hefur vakið mikla athygli og umhugsun hjá fólki sem sýnir að það er ástæða til að gera ráðstafanir í þessum efnum. 2. gr. frv. er breyting á 72. gr. laganna um að á eftir 1. mgr. komi ný málsgr. sem orðist svo: ,,Barn tíu ára eða yngra sem hjólar eða er reitt á reiðhjóli skal nota hlífðarhjálm.`` Ég vænti þess að það þurfi ekki að hafa mörg orð til skýringar á þessu atriði. Notkun slíkra hjálma hefur verið lögleidd víða erlendis, t.d. í Svíþjóð í mörg ár, og það þykir sannað að notkun þeirra dregur úr alvarlegum höfuðáverkum vegna reiðhjólaslysa á börnum, en það eru einmitt höfuðáverkarnir, þessir alvarlegu áverkar, sem helst verða þegar um reiðhjólaslys er að ræða. 3. gr. er í raun og veru aðeins til að kveða ákveðnar að orði um 5. mgr. 114. gr. laganna, að hún orðist svo að í stað þess að það stendur í lögunum: ,,Ráðherra getur skipað sérstaka rannsóknarnefnd umferðarslysa``, þá er lagt til í frv.: ,,Dómsmálaráðherra skal skipa sérstaka rannsóknarnefnd umferðarslysa. Í nefndinni skulu eiga sæti fimm menn með sérfræði- og tækniþekkingu sem varðar slysalækningar, umferðarskipulag, bifreiðaeftirlit, löggæslu og tryggingamál. Nefndin starfar undir eftirliti Umferðarráðs.`` Ég legg þessa breytingu fram nú vegna þess að það hefur því miður ekki reynst svo að ráðherra hafi nýtt sér þessa heimild. Það ber öllum saman um sem um þessi mál fjalla, sérfræðingum og þeim sem mikið hafa með afleiðingar slysa og umferðaróhappa að gera, að það sé vissulega þörf á að skipa slíka rannsóknarnefnd, en því hefur ekki verið sinnt. Þetta hefur margoft komið fram í áskorunum frá landlækni og tillögur hafa verið samþykktar á landsþingi um slysavarnir æ ofan í æ, en því hefur því miður ekki verið sinnt. En þessir aðilar líta svo á að þetta sé mikið atriði til þess að geta gert sér grein fyrir hvað hægt sé að gera og hvað þurfi að gera varðandi ráðstafanir í forvarnarstarfi. Ég vil leyfa mér að vísa til frekari fskj. sem fylgja frv. Í fskj. II er tekið úr fréttabréfi landlæknisembættisins um árangur bílbeltanotkunarinnar og þar kemur skýrt fram um umferðarslys á Reykjavíkursvæðinu á tímabilinu frá 1. mars til 1. okt. 1987 og 1988 að slysum eða alvarlegum áverkum hefur stórlega fækkað hjá þeim aðilum sem notuðu bílbeltin þrátt fyrir það að tognunum og öðrum slíkum áverkum hafi frekar fjölgað vegna notkunar bílbeltanna. Þessar niðurstöður eru birtar þarna til frekari staðfestingar og skýringar á því að það er vissulega ástæða til að breyta lögunum í þá veru að lögleiða bílbeltin í aftursætinu. Síðan er hér fskj. III og það er um reiðhjólaslysin. Það er skýrsla sem unnin var af Eiríku Á. Friðriksdóttur og Ólafi Ólafssyni um reiðhjólaslys í Reykjavík í maí 1981. Þar kemur fram að yfir 30% af reiðhjólaslysum í umferð verða meðal sex ára barna og yngri og algengasta afleiðing reiðhjólaslysa er einmitt höfuðmeiðsli. Þess vegna er lögð til þessi breyting, þ.e. skyldunotkun hlífðarhjálma. Mér þykir rétt, hæstv. forseti, að nefna það í leiðinni að hv. 3. þm. Vesturl. hefur lagt fram frv., sem væntanlega verður þá til umræðu í næstu viku, um breytingar á umferðarlögunum. Við höfðum talað saman þegar ég var með þetta frv. í undirbúningi og hann hafði hugsað sér að leggja einnig fram frv., en þar sem ég hafði gengið frá mínu frv. varð það samkomulag á milli okkar að hann mundi leggja sitt frv. fram sem nokkurs konar viðbót þó að í raun og veru megi segja að þessi tvö frumvörp eigi samleið og verði væntanlega afgreidd sem slík í hv. allshn. Ég er mjög ánægð að sjá að í hans frv. er tekið á þættinum varðandi börn, bílbelti og barnabílstóla. Það er sá þáttur sem vantar inn í þetta frv. Það má segja að það sé nokkurs konar framhald sem komi fram hjá honum. Það gefst tími til að ræða þessi mál frekar þegar þar að kemur, en mér þótti rétt að geta þess að það er samvinna okkar á milli að þessi tvö frumvörp koma fram um næstum sama efni. Ég þarf kannski ekki að hafa um þetta mörg fleiri orð, hæstv. forseti. Við höfum svo oft rætt þessi mál góðu heilli í þessari hv. deild og það er mikill áhugi að ég tel hjá hv. þingdeildarmönnum að gera allt sem unnt er til að reyna að fækka umferðarslysum og umferðaróhöppum. Það er nú einu sinni svo og það er sérstaklega ánægjulegt, og ég vil geta þess hér, að það eru ýmis félagasamtök og hópar sem hafa einnig tekið þessi mál upp á sína arma, m.a. hópur leikara sem hafði frumkvæði um að stofna samtök sem stóðu að því er ég best veit að sjónvarpsþættinum sem ég vitnaði í áðan. Mér hefur stundum dottið í hug, vegna þess að það kom fram þar hjá stjórnanda þáttarins að það ríkti stríðsástand hér í umferðinni oft á tíðum, að ömmur á Íslandi hafa stofnað friðarsamtök og manni dettur stundum í hug hvers vegna ömmur á Íslandi, sem eru með þessi friðarsamtök, taki ekki á þessu stríðsástandi og geri það að sínu baráttumáli að koma á friði í umferðinni. Ég vil, hæstv. forseti, að lokinni þessari umræðu leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Halldór Blöndal (frh.) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir að gefa sér tíma til að koma til þessa fundar og svara nokkrum fyrirspurnum sem óhjákvæmilega hljóta að koma upp í hugann í sambandi við það mál sem hér er til umræðu og í tengslum við þær viðræður sem nú fara fram milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins og opinberra starfsmanna í sambandi við kjarasamninga. Ég vil þá fyrst taka fram að samkvæmt rekstraráætlun sem samtök fiskvinnslustöðva sendu öllum ráðherrum 22. mars sl. kemur fram að bæði frysting og söltun eru rekin með halla um þessar mundir og er það svo metið af samtökum fiskvinnslustöðva að botnfiskvinnslan í heild sé rekin með 7,2% halla um þessar mundir og tel ég þó vegna samtala sem ég hef átt við ýmsa menn í saltfiskvinnslunni að hallinn þar sé verulega meiri en þessu nemur, þ.e. í söltuninni, vegna þess að nýjar reglur um stærðarmörk, nýjar flokkunarreglur valda því að bæði leggst meiri kostnaður á saltfiskvinnsluna en áður og eins liggur það fyrir að sérstaklega á sumum landsvæðum flokkast saltfiskurinn verr en áður. Ég hygg að það sé ekki ofsögum sagt að botnfiskvinnslan í heild sé nú rekin með 2,7% halla. Þó liggur fyrir að þessi staða er fölsk að því leyti að greiðslum er haldið uppi úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins til frystiiðnaðarins um 5% og þar fyrir utan var fiskvinnslunni greiddur uppsafnaður söluskattur sem nú nemur um 1% af útflutningsverðmæti frystingar og söltunar, en mun lækka fyrst um 1% í júní nk. Við erum þar að tala um 6% greiðslur sem haldið er uppi til fiskvinnslunnar úr ríkissjóði til frystingar þannig að ef þær greiðslur féllu niður mundi hallinn af botnfiskvinnslunni vera um 8,7% ef greiðslum úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins yrði hætt.

Saltfiskurinn mun éta upp sína inneign.

Ég er að tala þarna um frystinguna já og það er talið að saltfiskurinn muni éta upp það sem hann á í sjóði nú á þessu ári. Á sama tíma og þetta gerist berast þingmönnum þær fréttir í Ríkisútvarpinu að ríkisstjórnin eigi nú í samningaviðræðum við opinbera starfsmenn og var ekki annað að heyra á formanni BSRB í útvarpsfréttum nú um hádegið en hann væri orðinn eins konar yfirráðherra. Nú var hann þar að tilkynna þjóðinni að hann mundi senda ríkisstjórnina með frumvörp um hvaðeina inn á þingið á hausti komanda. Það var svo að heyra að þetta væri um svo margvísleg efni að formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sá ekki ástæðu til að sundurgreina hvaða þættir það væru eða hvaða mál þetta væru sérstaklega sem hann hygðist senda hæstv. fjmrh., vin sinn, með inn á þingið þegar það kemur saman á hausti komanda. Á sama tíma og þetta gerist er svo að sjá á Þjóðviljanum í dag að það þokist nær samkomulagi. Hæstv. fjmrh. talar um að aukinn skilningur sé á milli ríkisstjórnarinnar og opinberra starfsmanna og um það segir svo í Þjóðviljanum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Eru taldar auknar líkur á að aðilar mætist einhvers staðar í kringum 5500 kr. mörkin, en BSRB hefur gert kröfu um 6500 kr. flata launahækkun. Líkur voru taldar á að formlegur fundur samninganefndar BSRB og ríkisins yrði haldinn í gærkvöld, en það var enn óljóst þegar Þjóðviljinn fór í prentun.`` Svo var að heyra á formanni Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sem hann væri bjartsýnn á að þessir samningar gætu tekist. Einhver gaukaði því að mér úti á Austurvelli að það væri talað um samninga til fjögurra mánaða og væri gert ráð fyrir því að laun opinberra starfsmanna mundu hækka um 2000 kr. þegar í stað og um 2000 kr. síðar á sumrinu og jafnframt var talað um það hér úti á Austurvelli að opinberir starfsmenn mundu fá 6500 kr. greiðslu sérstaklega við undirskrift. Við erum m.ö.o. að tala um hækkun á launum til lægstu launaðra opinberra starfsmanna, sem sambærilegir eru við launataxta fiskvinnslufólks, sem liggur einhvers staðar nálægt 10%. Ef þessi kostnaður bætist ofan á fiskvinnsluna til viðbótar þeim halla sem nú er hlýtur að vakna sú spurning hvernig atvinnuástandið verði úti á landi. Samtímis þessu liggur fyrir og hefur komið fram í viðræðum sem verkalýðsleiðtogar hafa átt við fjölmiðla að fólk utan af landi sé mjög uggandi út af sinni atvinnu um þessar mundir og greinilegt að landsbyggðin leggur mest upp úr því nú að halda atvinnuörygginu. Það kemur hins vegar í veg fyrir að aðilar vinnumarkaðarins geti náð samningum að engin stefna liggur fyrir frá hæstv. ríkisstjórn í efnahagsmálum eða atvinnumálum. Raunar má segja að það uggvænlega í sambandi við öll þessi tíðindi sé að á sama tíma og talað er um að hækka laun opinberra starfsmanna á þessum nótum virðist hæstv. fjmrh. hafa gert því skóna við opinbera starfsmenn að hér verði komið á svokölluðu fastgengi, að sjávarútvegurinn m.ö.o. fái hvorki bættan upp þann halla sem hann er nú í, hvað þá heldur að sjávarútveginum verði gert mögulegt að bæta kjör þess fólks sem er við fiskvinnsluna. Vitum við þó að þetta land okkar og velmegun þjóðarinnar sem það byggir stendur og fellur með afkomu sjávarútvegsins. Svo var að heyra á fréttum að hæstv. fjmrh. og yfirráðherann, formaður BSRB, hefðu komið sér saman um það fyrir utan fastgengið að hér skyldi verða verðstöðvun. Jafnframt var talað um að vextir lækkuðu hæfilega. Nú er ég auðvitað mikill talsmaður þess að raunvextir lækki hér á landi. Ég vil þó benda á að vísitalan og samhengi hennar við launin hefur orðið launþegum þyngra í skauti en hitt þó raunvextir séu 2--3% hærri og ég vil líka benda á það að vísitöluhækkun lána hefur farið mjög illa með sjávarútveginn þegar fastgengisstefnu er haldið uppi. Það sem er kannski ógnvænlegast í sambandi við þessa hluti er að verðbólgan hér á landi er nú um 30% og þó hafa laun ekki hækkað í tíu mánuði fyrir utan þessi 0,6125% í febrúarmánuði og annað eins í marsmánuði þannig að launin eru nú 1,25% hærri en þau voru í janúarmánuði, það er allt og sumt, en verðbólgan er í kringum 30%. Ég hlýt að lýsa áhyggjum mínum yfir því hvað fram undan sé. Einn mjög reyndur athafnamaður sem ég talaði við í morgun, raunar mikill framsóknarmaður, sagði við mig að ef þetta gengi fram, launahækkun eins og henni hefur verið lýst af formanni BSRB og maður skilur á Þjóðviljanum og fréttum að fjmrh. hefur talað um að hann gæti sæst á samhliða því að gengi verði haldið föstu, þá beri það dauðann í sér fyrir sjávarútveginn. Af þessum sökum vil ég spyrja hæstv. forsrh. í fyrsta lagi hvaða ráðstafanir ríkisstjórnin hafi í undirbúningi til að rétta af hallann í sjávarútveginum. Ég vil í öðru lagi spyrja hæstv. forsrh. hvort það sé rétt, sem sagt er í fjölmiðlum, að ríkisstjórnin sé í þann mund að skuldbinda sig gagnvart opinberum starfsmönnum þannig að hér verði fastgengi fram á haust. Ég vil í þriðja lagi spyrja hæstv. forsrh. hvað hann telji hæfilega lækkun vaxta umfram það sem nú er. Í áliti Samtaka fiskvinnslustöðva er sérstaklega tekið fram að raunvextir hafi lækkað úr 9% í 8%. Það er auðvitað í áttina, en það er langt undir því sem hæstv. ríkisstjórn boðaði á sínum tíma. Ég vil í fjórða lagi spyrja hæstv. forsrh. hvort ríkisstjórnin muni beita sér fyrir lækkun á matvörum. Við Íslendingar höfum að mörgu leyti reynt að bera okkur saman við nágrannaþjóðir okkar í lífskjörum og í kaupgjaldi og það má segja að við séum sambærilegir við þessar grannþjóðir okkar að mörgu leyti, að langmestu leyti, ef undan er skilin matvaran fyrir heimilin. Matur er hér langtum, langtum dýrari en í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Það sýnir okkur að sú ákvörðun var röng, sem við sjálfstæðismenn tókum með Framsfl. fyrir áeggjan Alþfl., að leggja matarskattinn á á sl. ári eða fyrir tveim árum. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. hvaða áætlanir séu uppi hjá ríkisstjórninni um að koma til móts við þá sem verst eru settir með lækkun matarverðsins. Og í síðasta lagi langar mig til að spyrja hæstv. forsrh. hvort einhverjar hugmyndir séu uppi um það í ríkisstjórninni að afnema ekknaskattinn, en það er það 25% álag á eignarskatt sem sérstaklega hefur verið lagt á ekkjur í landinu í sambandi við þær breytingar sem gerðar hafa verið á lögum um eignarskattinn.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Ég skal viðurkenna það að mér er ekki ljóst hvernig þessi mikilvægu mál, sem hv. þm. ræddi, falla undir það mál sem hér er til umræðu, en það er nú kannski aukaatriði, nema hvað ein af hans spurningum var um matvælin og þá að sjálfsögðu söluskattinn á þeim. Ég skal engu að síður leitast við að svara þessum spurningum. Í fyrsta lagi ræddi hv. þm. nokkuð um afkomu fiskvinnslunnar og mun þá eiga við botnfiskvinnslunnar. Það er rétt sem hv. þm. sagði að Samtök fiskvinnslustöðva telja að botnfiskvinnslan sé rekin með halla sem er u.þ.b. 2,7%. Þjóðhagsstofnun hefur skoðað þessar tölur vandlega og er með nokkuð betri afkomu eða nær núllinu, fyrir frystinguna fyrir neðan núllið, ef ég man rétt held ég 2%, en fyrir saltfiskinn nokkuð fyrir ofan núllið. Það sem ber þarna fyrst og fremst á milli er fjármagnskostnaður því að Þjóðhagsstofnun reiknar með 6% ávöxtun en hins vegar reikna fiskvinnslustöðvarnar, eins og kom fram hjá hv. þm., með 8%. Ég ætla ekki út af fyrir sig að fjalla um þessar tölur nánar, ég tek undir það og ég er sammála því að það er enginn vafi á því að fiskvinnslan er rétt á mörkum og þyrfti afkoma hennar að vera betri. Hins vegar hefur ríkisstjórnin fylgt þeirri stefnu, eftir að gengið hefur nú verið fellt um yfir 30% á einu ári og eftir að gengið var fellt um 11--12% í tíð þessarar ríkisstjórnar, að rétt sé fyrir okkur að leggja áherslu á að vinna okkur út úr þeim vanda sem við erum í, forðast að fella gengið meira og forðast þeir verðhækkanir sem fylgja þar með sem eru einhver mesti erfiðleikinn sem við eigum nú við að stríða í þeim samningum sem hv. þm. ræddi um. Hvort tveggja verður ekki haft, að fella gengið og halda verðlagi stöðugu. Ég held að það sé engin launung að samningar núna tækjust tiltölulega auðveldlega ef sú verðbólgualda væri ekki sem við eigum við að stríða sem hefur risið á eins mánaðar mælikvarða, fært yfir til ársins, í um 30% og veldur vitanlega sem von er verulegri gagnrýni og tortryggni, vil ég segja, hjá launþegum. Ég get tekið undir það. Það er ýmislegt að gerast í fiskvinnslunni sem bendir til þess að afkoma fiskvinnslunnar muni fara batnandi. Í fyrsta lagi er á vegum fiskvinnslunnar sjálfrar mjög víða unnið að mjög athyglisverðum hagræðingaraðgerðum. Ég bendi t.d. á Ólafsfjörð í því sambandi þar sem fyrirtæki hafa sameinast, á Þorlákshöfn þar sem fyrirtæki eru að sameinast, á Vestfirði þar sem verið er að hagræða í útgerð og menn eru að taka sameiginlega á þeim rekstri. Og fleira gæti ég nefnt. Auk þess er tekinn til starfa Hlutafjársjóður og umsóknir bárust til hans, ég veit ekki fyrir víst hver fjöldinn var en þar verða a.m.k. um 15--20 fyrirtæki sem mjög fljótreiknað er talið að færa þurfi til í eigið fé yfir tvo milljarða. Þetta er vissulega lausleg áætlun sem ég verð að taka fram að er ekki byggð á nákvæmri athugun en þó er búið að vinna töluverða forvinnu í þessu. Ég vek athygli á því að 2 milljarðar eru nálægt 7--8% af framleiðsluverðmæti botnfiskvinnslunnar á ári hverju, því ef ég man rétt þá er framleiðsluverðmætið um 27 milljarðar. Vitanlega batnar afkoman ekki um það, ég vil ekki að menn skilji mig svo, en væntanlega dregur þetta töluvert úr fjármagnskostnaði þeirra fyrirtækja sem hér er um að ræða. Mikið af þessum lánum sem breytt verður í eigið fé er í vanskilum og til viðbótar þessu er ljóst að skuldbreyting Atvinnutryggingarsjóðs mun draga úr fjármagnskostnaði. Ég vek athygli á því að mikil hækkun hefur orðið á dollaranum núna allra síðustu dagana, a.m.k. hefur vanalega verið svo talið af fiskvinnslustöðvunum að ef dollarinn falli þá sé það mjög slæmt, svo vonandi er það mjög gott ef hann hækkar. Ég skal hins vegar viðurkenna það að ég held að áhrif dollarabreytinganna séu minni en margir telja því að það er orðið svo mikið sem selt er í öðrum gjaldmiðlum. En það er viðurkennt af fiskvinnslunni að þessi dollarahækkun sé til bóta, sérstaklega fyrir þær fiskvinnslustöðvar sem framleiða fyrir Bandaríkjamarkað. Það er ljóst sem hv. þm. benti á að þegar greiðslur þrjóta úr Verðjöfnunarsjóði þá vitanlega versnar afkoma frystingarinnar um það sem þessu nemur nema hækkanir komi á móti. Og það er engin launung að ríkisvaldið telur að gera megi ráð fyrir umtalsverðum hækkunum, sérstaklega á Evrópumarkaði á sumarmánuðum. Þær athuganir, sem hafa verið gerðar á því af hálfu okkar, benda mjög til þess að þegar sá kvóti, sem úthlutað hefur verið í Evrópu, þrýtur --- þar hefur verið dregið úr kvóta sem nemur fleiri hundruð þúsundum tonna --- þá muni verða umtalsverð fiskverðshækkun þar. Ég viðurkenni hins vegar svo sannarlega að þetta er óviss þáttur og ríkisstjórnin mun fylgjast mjög vandlega með því hvernig þau mál þróast. En að fara að ákveða núna t.d. að gengið skuli fellt til þess að mæta því þegar þessar greiðslur hætta, það væri vitanlega fásinna og ég held að enginn maður ætlist til þess. Þarna þarf að hafa puttana á púlsinum og fylgjast með því sem er að gerast og leita allra leiða til að bæta upp það þrep sem verður þegar greiðslur hætta. Þess má geta að eftirstöðvar í Fiskveiðasjóði í frystideild eru nokkru meiri en áður var talið og munu endast fram í júlímánuð. Þannig er nákvæmlega fylgst með því hvernig fiskvinnslunni líður, ef ég má orða það svo. Við höfum fengið á okkar borð sem trúnaðarmál frá fiskvinnslufyrirtækjum reikninga bæði síðasta árs og uppgjör fyrstu tveggja mánaða þessa árs og þar er hjá mörgum fyrirtækjum um gjörbreytingu að ræða. Ég ráðlegg t.d. hv. þm. að heimsækja Útgerðarfélag Akureyringa sem ég hins vegar viðurkenni að er ekki kannski marktækt að öllu leyti því það er með öflugustu fyrirtækjum landsins, en þar hefur orðið mjög mikil breyting á framlegð nú og svo er um mörg önnur fyrirtæki sem ég hef getað kynnt mér. En ég endurtek engu að síður að þegar á heildina er litið þá er afkoma botnfiskvinnslunnar áreiðanlega alveg í mörkum og það þarf vandlega að fylgjast með því sem þar gerist. Þegar rætt er um afkomuna verður að sjálfsögðu að nefna fiskverðið sem hækkaði ótrúlega mikið og mikið meira en ríkisstjórnin taldi skynsamlegt í þessari stöðu. Í þeirri vinnu sem fram fór í yfirnefnd var, að því er talið var, orðin niðurstaða á milli kaupenda og oddamanns að hækka fiskverð um 5,5% sem, að viðbættum þeim 1,25 sem hækkunin varð 15. febrúar, hefði þá orðið, eins og allir geta reiknað, 6,75% eða kannski rétt rúmlega það þar sem það síðara hefur komið ofan á það fyrra. En hækkunin varð meiri, hún varð 8,5 eða samtals 9,75%, þremur hundraðshlutastigum hærri en menn töldu vera skynsamlegt í þessari stöðu. Þessa ákvörðun tóku fiskverkendur sjálfir og sömdu um það við sjómenn og ég er síður en svo að áfellast þá fyrir það. Þeir hafa náttúrlega gert það að mjög vel athuguðu máli og talið æskilegra að ná þannig samstöðu með sjómönnum þótt um þetta mikið hærri fiskverðshækkun væri að ræða. En eins og allir vita þá vigtar fiskurinn u.þ.b. 50% í afkomu frystihúsanna svo aðeins þessir þrír hundraðshlutar, miðað við laun, eru u.þ.b. 6--7%, þá samsvara þeir um svona 7% hækkun launa, 6% skulum við segja því launin eru í kringum 24--25%. Ég tel rétt að þessir hlutir allir komi fram því vitanlega verður að taka þá með í reikninginn þegar nú er talað bæði um afkomu fiskvinnslunnar og þá samninga sem nú er að unnið. Ég vil fullvissa hv. þm. um það að ríkisstjórnin mun ekki semja um fast gengi. Fyrri ríkisstjórn byggði á föstu gengi framan af í sinni tíð og það hygg ég að hafi ekki tekist vel í 20% verðbólgu. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að það væri mikið glapræði hjá hvaða ríkisstjórn sem situr að afsala sér rétti til að ákveða þennan grundvallarþátt í efnahagsmálum, það gengur ekkert upp. Þetta hef ég sagt. Þetta sagði ég bæði vinnuveitendum í morgun og þetta sagði ég fulltrúum ASÍ svo það er ekkert um það að ræða, hver sem óskhyggjan kann að vera hjá einhverjum aðilum. Hitt er svo kunnugt að þessi ríkisstjórn og m.a. ég er ekki ginnkeyptur fyrir miklum gengisfellingum. Ég hef verið ávítaður fyrir það hér að fella gengið ekki nærri því nógu mikið. Þarna þarf því eins og oft að hafa puttana á púlsinum og reyna að rata þennan vandrataða gullna meðalveg. En það verður ekkert um það samið, því fer víðs fjarri. Hv. þm. spurði um vextina og hvað væri fram undan þar. Það eru núna tíðir fundir með bankastjórn Seðlabankans um þau mál og ríkisstjórnin hefur lagt fyrir bankastjórnina ákveðnar hugmyndir um lækkun vaxta. Viðræður eru hafnar við lífeyrissjóðina, og hafa reyndar verið nokkurn tíma, og það bendir allt til þess að takast muni að ná fram lækkun vaxta. Ríkisstjórnin stefnir að því að raunvextir lækki um 5% í lok maí og ræðir um það nú hvernig það megi gerast. Talið er skynsamlegast að gera það í fyrsta lagi með því að vextir af ríkisskuldabréfum lækki. Það kann að vera að það verði gert í tveimur þrepum, það vil ég hins vegar taka fram, og sömuleiðis að Seðlabankinn noti þær nýfengnu heimildir, sem nú eru orðnar að lögum og Alþingi hefur afgreitt, til þess að knýja fram, ef ekki næst með samningum, samsvarandi lækkun á raunvöxtum hjá bankakerfinu. Í þessu sambandi er jafnframt ákaflega mikilvægt að taka á útgáfu bankabréfa, sem hefur verið gegndarlaus og, ég vil leyfa mér að segja, stofnar jafnvel bönkum í vissa hættu, er vafasöm. Landsbankinn hefur gefið út bankabréf svo nemur milljörðum og mikið af því á föstum vöxtum, á 9,5%. Slík útgáfa bankabréfa er víða í löndum bönnuð. Hér hefur ekki verið valið að fara þá leið, hins vegar hefur verið ákveðið að hluti af þeim tekjum sem koma fyrir bankabréfin verði bundinn en aftur á móti verði binding af öðrum innlánum bankanna lækkuð á móti þannig að bindingin á því, sem núna er lagt til grundvallar í bindingu, lækkar en hins vegar ef haldið er áfram útgáfu bankabréfa í sama mæli þá eykst bindingin. Ég vil hins vegar taka það fram að ég tel að það þurfi að athuga það hvort bindingin sé nauðsynleg eins og nú er ástatt í þjóðfélaginu því að mjög hefur dregið úr útlánum bankanna. Eftirspurn virðist hafa minnkað. Ríkisstjórnin hefur sömuleiðis lagt fyrir Seðlabankann að lengja tímabil innlána, sem heimilt er að hafa verðtryggð, úr hálfu ári í eitt ár. Og sömuleiðis að lengja það tímabil sem er ekki leyft að hafa verðtryggt, þ.e. það verður leyft að hafa verðtryggð innlán sem eru yfir eitt ár og sömuleiðis útlán sem eru yfir þrjú ár. Um þetta er rætt núna og ég sé að sjálfsögðu enga ástæðu til þess að skýra ekki frá því hér í þessari hv. deild. Það er því verið að skoða alla þætti þessara vaxta- og bankamála. Það má taka það fram að í viðræðum sem við höfum átt við ASÍ hefur forusta ASÍ sett sem kröfu númer eitt að vextir lækki. Þar fara óskir þeirra og okkar svo sannarlega saman og ég veit áreiðanlega allra sem hér eru inni. Svo væntanlega verður þrýstingur á vaxtalækkun töluvert vaxandi. Ég vil leyfa mér að segja það að í morgun var í fyrsta sinn nú um nokkurt skeið sem ég hef talið ástæðu til að vera að einhverju leyti bjartsýnn um vaxtalækkun því að ég held m.a. að þess sé nú mjög farið að gæta í bankakerfinu að eftirspurn er minnkandi, að þensla er lækkandi og farið er að draga úr eftirspurn eftir fjármagni. Það hefur komið fram á markaðnum utan bankanna að þar hafa vextir lækkað um 1--2%. Ég er því að vona að með sameiginlegu átaki, eins og ég hef nú lýst, takist að ná fram raunvaxtalækkun. Ég lýk nú aldrei neinni ræðu um vextina án þess að segja það jafnframt að ég tel að það eigi að afnema lánskjaravísitöluna. Ég skil ekki enn hvernig unnt er að tryggja fjármagnið umfram það sem atvinnuvegirnir gera og ég vona að við getum verið sammála um það sem hér erum inni. Ég held að það hljóti að koma að því fyrr en seinna að við verðum að afnema hana og taka upp svipað kerfi og er í löndunum í kringum okkur að þessu leyti sem öll hafa afnumið lánskjaravísitölu.

Er það ekki í stjórnarsáttmálanum?

Það er í stjórnarsáttmálanum. Það segir í stjórnarsáttmálanum að það skuli gert og jafnvægi komið á í efnahagsmálum og við stefnum að því, hv. þm., og með góðri aðstoð hv. þm. mun það takast. Það veit ég. Síðan spurði hv. fyrirspyrjandi um matvælin og lækkun þeirra. Ríkisstjórnin telur mjög æskilegt að halda niðurgreiðslustigi því sem nú er á landbúnaðarafurðum. Hins vegar er um frekari lækkun matvæla það að segja að til þess þarf vitanlega mjög mikið fjármagn og ríkissjóður er ekki í stakk búinn til þess að greiða milljarða í því sambandi. Hins vegar er mjög til umræðu innan ríkisstjórnarinnar hvernig framkvæma eigi virðisaukaskattinn sem ætlunin er að komi um áramótin. Í því sambandi kemur vel til greina að hafa tvö stig sem yrði þá lægra fyrir einhvern ákveðinn flokk matvæla. Þetta er mjög rætt þessa stundina og búið að reikna út ýmsa valkosti í því sambandi. Ég vil aðeins geta þess hér að ef t.d. á að lækka söluskatt á ákveðnum matvælum, þ.e. á mjólkurvörum, kjötvörum, fiski og kornvörum, úr þeim 25% sem nú er í 12% kostar það um 3,7 milljarða. Af því eru kornvörur með 900 milljónir. Ég nefni þá tölu því það vakti undrun mína hvað kornvörur vigtuðu þarna þungt. Nú eru þær náttúrlega notaðar í ýmislegt sem kannski telst ekki með mestu nauðsynjum. Vitanlega hlýtur fjárveitingavaldið þá að standa frammi fyrir þeim vanda hvernig á að bæta þetta tekjutap og að sjálfsögðu er ríkisstjórnin ekki síst að fjalla um það. Hv. þm. spurði svo um það sem hann kallaði ekknaskattinn. Ég vil nú ekki nota það orð því að samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið frá fjmrn. er langstærstur fjöldi ekkna sem ekki fellur undir þennan viðbótarskatt, m.a. vegna þess að ónotaður persónuafsláttur nýtist í þessu sambandi. Engu að síður skal ég viðurkenna að sú hækkun eignarskatts orkar tvímælis og er til endurskoðunar nú, sérstaklega í tengslum við samræmdan eignarskatt af öllum eignum, m.a. fjármagnseignum. Þetta tel ég afar mikilvægt. Það má ekki mismuna eignarformum eins og núna er gert. Þetta hafa Norðurlöndin gert og t.d. tóku Finnar góða rispu í þessu, ef ég má orða það svo, núna fyrr á árinu og unnu mjög athyglisvert verk í samræmingu á eignarskatti sem á þá að mínu mati að leiða til þess að þessi viðbótarskattur verður þá lækkaður ef ekki afnuminn eða a.m.k. samræmingar gætt á öllum eignarskattsstofnum. Ég veit ekki hvort ég átti að skilja það sem hv. þm. sagði um samningana almennt sem spurningu til mín, mér heyrðist þar ýmsu fleygt sem eru nú nánast sögusagnir að því er ég best veit. Ég vil taka það fram að í viðræðum við opinbera starfsmenn hefur fjmrh. lagt áherslu á að hækkun launa verði að vera innan við eða alveg við þær forsendur sem fjárlög gera ráð fyrir sem er 7% hækkun launa frá upphafi til loka ársins. Og það er grundvöllurinn. Nú er alveg ljóst að ef úr verður krónutöluhækkun þá mun það reynast fiskvinnslunni miklu erfiðara, hins vegar að mörgu leyti réttlátara til launajöfnunar. Þess vegna er krónutöluhækkun erfið í þessari stöðu, ég vil leyfa mér að segja því miður, því ég fyrir mitt leyti er persónulega henni fylgjandi vegna þess hvað fiskvinnslan býr við þröngan kost. Og ef þær krónutölur, sem ríkisstarfsmenn hafa kosið að ræða um, eru yfirfærðar á lægstu laun, þá er það hárrétt að mínu mati að þá er það of mikil hækkun fyrir fiskvinnsluna. Hún þolir það ekki. Þessi mál eru alls ekki leyst. Því fer víðs fjarri. Hv. þingmaður nefndi, ef ég man rétt, verðstöðvun þó að það væri nú ekki í þessum fjórum spurningum. Verðstöðvun til langframa gengur náttúrlega ekki upp því að það safnast of mikið á bak við. Við teljum að verðstöðvun eins og framkvæmd var í fimm mánuði hafi tekist nokkuð vel þar sem hleypt var út erlendum hækkunum. Nú hafa að vísu orðið miklu meiri hækkanir en við gerðum ráð fyrir. Hefur komið fram hjá verðlagsstjóra að ýmsar þær hækkanir sem Hagstofan hefur orðið vör við hafa ekki komið fyrir Verðlagsstofnun og veldur það nokkurri undrun miðað við hert verðlagseftirlit. Þetta er nú í athugun hvernig má á því standa. Það hefur áreiðanlega vakið athygli sumra að hækkun á leigu á steypudælu var talin valda 0,2% hækkun á byggingarvísitölu. Ég nefni þetta sem dæmi um hlut sem Verðlagsstofnun kannast t.d. ekki við. Þetta er að ósk ríkisstjórnarinnar nú í ítarlegri athugun. Hvort grípa ætti til verðstöðvunar á ný með svipuðu formi og var, það þarf vandlegrar athugunar við. Ég segi fyrir mitt leyti að þegar menn eru að vinna sig út úr mjög miklum vanda, þá tel ég það alls ekki útilokað. En það verður þá að stuðla að því að allsherjarsamningar náist, þ.e. að menn sætti sig við það yfir línuna. Ég get sagt það hér að eftir því sem ég veit þá er það alls ekki svo á þessari stundu. Ég vona að ég hafi svarað spurningum hv. þm. Ef þær eru fleiri þá skal ég reyna að bæta hér við en læt þessu hér með lokið.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég vil fara fram á það að ég megi gera athugasemdir við svör hæstv. forsrh. áður en fundi er slitið. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt. Við erum hér að tala um málefni stundarinnar og ef fundi verður frestað nú þá mun það valda því að ekki er hægt að halda umræðu áfram fyrr en í næstu viku. Ég fer því fram á það að umræðan megi halda áfram, annaðhvort að þingflokksfundum verði frestað eða þá að fundur haldi áfram um þetta efni kl. 6 svo við ræðum málið út. Ég held að skoðanaskipti af þessu tagi hljóti að vera gagnleg og það er ekki hægt að segja að ég hafi teygt lopann í frumræðu minni.

Það var í samráði við flm. frv. sem ég hafði þennan hátt á.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Það er rétt til greint að ég taldi eðlilegt að þessari umræðu yrði haldið áfram á þriðjudaginn í næstu viku. En að sjálfsögðu erum við reiðubúnir í kvöldfund ef það er vilji þingmanna og hv. þingdeildar. En því miður verð ég að lýsa því yfir að svo virðist sem hæstv. forsrh. hafi ekki gefið sér tíma til að lesa frv. sem hér er til umræðu þar sem hann hefur greinilega ekki kannað tölulegar forsendur sem liggja að baki þessa frv. Því er e.t.v. nauðsynlegt að hann fái tækifæri til að lesa betur undir þá umræðu sem fer fram í framhaldi af þessu. Það er þá kannski ekkert verra að hann fái tækifæri yfir helgina að lesa frv. betur yfir.

Forseti (Jón Helgason) Ég vil geta þess að það er mjög rík hefð hér að ganga ekki á þingflokksfundatíma.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég vil aðeins vekja athygli á því að það kom fram í ræðu hæstv. forsrh. að það er yfirlýst stefna ríkistjórnarinnar eins og hún lýsir sér í fjárlögum að laun hækki á þessu ári um 7%. Á sama tíma hefur hæstv. forsrh. ekki svarað einu einasta orði um það hvernig koma eigi til móts við rekstrarörðugleika fiskvinnslunnar. Og ég vil aðeins leiðrétta hjá hæstv. forsrh. að það er ekki rétt að saltfiskurinn samkvæmt útreikningi Þjóðhagsstofnunar, með tilliti til þeirra breytinga sem orðið hafa, sé í hagnaði nú. Það er 1,3% halli á saltfisknum og eins og ég sagði er sú tala fölsk. Þannig að saltfiskurinn er ekki fyrir ofan núllið. Ég hef talað við fjölmarga fiskvinnslumenn og þeir eru ekki jafnbjartsýnir og ríkisstjórnin á það að fiskverð muni fara hækkandi einhvern tímann síðar meir á þessu ári. Það er auðvitað endalaust hægt að horfa á einhverjar ímyndaðar hækkanir í framtíðinni. Kjarni málsins er sá að fiskverkunin er rekin með tapi. Kjarni málsins er sá að þessi rekstrarafkoma er fölsk vegna þess að fiskvinnslan fær mjög verulegar greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði sem auðvitað er ógerlegt að halda áfram til lengri tíma litið. Það er hægt að hugsa sér það að halda uppi verðjöfnun á útflutningsframleiðslunni í einhvern takmarkaðan tíma og einhverjum takmörkuðum hluta hennar, en auðvitað erum við að breyta íslensku þjóðfélagi ef hugmyndin er sú að fara að reka fiskvinnsluna almennt með hagnaði. Það var líka rangt hjá hæstv. forsrh., ef ég átti að skilja hann svo, að hækkunin á fiskverði nú fyrir skömmu hafi þýtt almennt hækkun fiskverðs til framleiðslustöðvanna því að fiskverðið var yfirborgað og það var einungis verið að horfast í augu við raunveruleikann. Ég vil líka segja það út af þeim ummælum hæstv. forsrh., þegar hann talaði um það að 15 fyrirtæki sem hefðu sótt um fé úr Hlutabréfasjóði gætu vænst þaðan einhverrar afgreiðslu. Samkvæmt Hlutabréfasjóðnum eru það einungis 600 milljónir sem hafa ríkisábyrgð. 31 fyrirtæki hefur sótt um fyrirgreiðslu úr sjóðnum og þess vegna eru hvergi nærri til þessir 2 milljarðar sem hæstv. forsrh. var að gefa í skyn að þessir aðilar gætu búist við. Hvert fyrirtæki getur kannski búist við að fá 20--30 milljónir úr Hlutabréfasjóði, það er eitthvað á þeirri stærðargráðu.  Aðalatriðið í mínum huga eftir þetta er: Ríkisstjórnin hefur engar áætlanir uppi um það að koma til móts við þá erfiðleika sem nú eru í fiskvinnslunni. Hæstv. forsrh. viðurkenndi í sinni ræðu að fiskvinnslan gæti ekki tekið á sig þær launahækkanir sem fjárlög gera ráð fyrir til ríkisstarfsmanna og ríkisstjórnin virðist vera ákveðin í að nái fram að ganga í það minnsta 7% launahækkanir. Þannig að eins og staðan er nú, þá stefnir í atvinnuleysi. Þegar standa sakir þannig að fyrirsjáanlegt er að e.t.v. helmingur skólabarna fái ekki atvinnu nú á sumri komanda, það stefnir í frekari samdrátt hjá atvinnuvegunum. Og ég hygg að þegar við hittumst á hausti komanda, ef þessi ríkisstjórn heldur þá velli, verði ekki verið að tala um launahækkanir og hæstv. forsrh. ekki spurður um launahækkanir hér í þessari deild, heldur verður hann spurður að því hvaða tillögur hann muni leggja fyrir Alþingi í samráði við formann BSRB um það að draga úr atvinnuleysinu sem þá verður orðið landlægt og mjög alvarlegt í sumum byggðarlögum þannig að þar liggi við landauðn.