Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. meiri hluta umhvn. á þskj. 836 og 837, um frv. til laga um hollustuhætti. Umhvn. hefur fjallað um málið á tólf fundum og fengið til fundar við sig fjölmarga aðila, m.a. frá umhvrn., Hollustuvernd ríkisins og stjórn Hollustuverndar ríkisins, frá Félagi heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa, frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, Náttúrufræðistofnun Íslands, Félagi ísl. náttúrufræðinga, Skipulagi ríkisins, landlæknisembættinu og Vinnueftirliti ríkisins. Þá fékk nefndin Halldór Jónsson héraðsdómslögmann til viðræðna við sig um stjórnsýsluþátt frv. Þá bárust nefndinni umsagnir um málið frá fjölmörgum aðilum sem taldir eru upp í nál. Í frumvarpinu er að finna heildstæðar reglur um hollustuhætti og mengunarvarnir og er því ætlað að koma í stað núgildandi laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, nr. 81/1988. Meðal helstu nýmæla frumvarpsins má nefna að gert er ráð fyrir að lögin nái framvegis einnig yfir efnahagslögsöguna og til farkosta sem ferðast undir íslenskum fána. Þá er lögð til fækkun heilbrigðisnefnda, gert er ráð fyrir að þær verði tíu talsins og að þær verði jafnframt svæðisnefndir. Lagt er til að ráðherra skipi hollustuháttaráð sem fjalli um þá þætti sem undir lögin falla og er ráðið ráðgefandi fyrir ráðherra. Einnig eru lagðar til nokkrar breytingar á Hollustuvernd ríkisins. Þannig er lagt til að ekki verði stjórn yfir stofnuninni, en að henni verði skipaður forstjóri, og er þetta í samræmi við breytta stefnu í rekstrarmálum ríkisstofnana. Hlutverk Hollustuverndar verður að mestu óbreytt og er stofnuninni áfram ætlað að hafa yfirumsjón með heilbrigðiseftirliti, mengunarvörnum og eiturefnaeftirliti. Einnig ber Hollustuvernd að sjá um vöktun umhverfisins, en umhverfisnefnd bendir á að ekki er ætlunin að hreyfa við lögbundnu hlutverki annarra stofnana á sviði umhverfisvöktunar. Í frumvarpinu er lögð til breyting á núgildandi reglum um veitingu starfsleyfa og leggur nefndin til nokkrar breytingar á þeim ákvæðum. Eftir ítarlega yfirferð yfir málið leggur meiri hluti umhvn. til að nokkrar breytingar verði gerðar á frv. og eru helstu breytingarnar þessar: 1. Lagt er til að heiti frumvarpsins verði breytt þannig að lögin heiti lög um hollustuhætti og mengunarvarnir. Telur nefndin að rétt sé að orðið mengunarvarnir komi fram í heiti laganna þar sem um er að ræða einu lögin sem taka almennt á mengunarvörnum ásamt lögum um varnir gegn mengun sjávar. Þykir hið nýja heiti lýsa innihaldi laganna betur en hollustuháttahugtakið eitt og sér. Er þar m.a. tekið mið af því hvernig hugtakið er notað í öðrum lögum. Í samræmi við þessa breytingu er lögð til breyting á skilgreiningum frumvarpsins hvað þetta varðar. 2. Lagðar eru til nokkrar breytingar á skilgreiningum sem koma fram í 3. gr. frumvarpsins. Bárust nefndinni ábendingar um að orðalag mætti í sumum tilfellum vera markvissara og skýrara og því eru lagðar til breytingar á greininni. Þannig eru lagðar til breytingar á skilgreiningum hugtakanna hollustuhættir og mengunarvarnir, auk hugtaksins hollustuvernd, og hugtökin mengunarvarnaeftirlit og heilbrigðiseftirlit eru skilgreind. Þá er lagt til að skilgreiningu á prófunum verði breytt nokkuð og að skilgeining á hugtakinu vottun verði felld brott þar sem það kemur hvergi fyrir í frumvarpstextanum. Í kjölfar þessara breytinga eru lagðar til orðalagsbreytingar á nokkrum stöðum í frumvarpinu sem ekki er ástæða til að tíunda frekar. 3. Lagðar eru til orðalagsbreytingar á 4. og 5. gr. frumvarpsins, en ekki felst í tillögunum nein efnisleg breyting og er áréttað að þrátt fyrir orðalag 1. mgr. 4. gr. er gert ráð fyrir því eftir sem áður að Hollustuvernd ríkisins annist bæði hollustuvernd og mengunarvarnaeftirlit. Virðulegi forseti. Umfangsmestu breytingar sem meiri hlutinn leggur til á frv. snúa að ákvæðum þess um veitingu starfsleyfa fyrir atvinnurekstur sem getur haft mengun í för með sér og meðferð stjórnsýslukæra um slík mál. Því leggur meiri hlutinn til að ákvæðum 6. gr. um útgáfu starfsleyfa verði breytt þannig að öll starfsleyfi verði annaðhvort veitt af Hollustuvernd ríkisins eða heilbrigðisnefndum en ekki af umhvrh. eins og frv. gerir ráð fyrir. Því má samkvæmt tillögum meiri hluta nefndarinnar skipta veitingu starfsleyfa í tvennt. Þannig er gert ráð fyrir að Hollustuvernd veiti starfsleyfi fyrir umfangsmeiri atvinnurekstur sem getur haft mengun í för með sér og eru í fylgiskjali sem bætist við frumvarpið taldar upp þær tegundir atvinnurekstrar sem Hollustuvernd veitir starfsleyfi fyrir. Um er að ræða sambærilegan lista og nú er í mengunarvarnareglugerð. Þess má geta að svipað fyrirkomulag er nú í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Gert er ráð fyrir að heilbrigðisnefndir veiti starfsleyfi fyrir mengandi atvinnurekstur annan en þann sem er talinn upp í fylgiskjalinu og munu nánari reglur verði settar um það í reglugerð. Í tengslum við þessar breytingar eru einnig lagðar til nokkrar breytingar á kæruferlum sem fjallað er um í 31. og 32. gr. frv. Í tillögum meiri hlutans er lagt til að unnt verði að kæra ákvarðanir heilbrigðisnefnda og ákvarðanir Hollustuverndar um útgáfu starfsleyfa til ráðherra en í frv. var ekki gert ráð fyrir að hægt yrði að kæra útgáfu starfsleyfa fyrir umfangsmestu starfsemina innan stjórnsýslunnar. Þykir meiri hlutanum nauðsynlegt að unnt sé að kæra slíka ákvörðun til æðra stjórnvalds og telur slíkt meira í samræmi við þá þróun sem hefur orðið í stjórnsýslunni undanfarin ár. Einnig má í því sambandi benda á þá meginreglu stjórnsýsluréttarins að mál sem snerta mikilvæga hagsmuni fái vandaða meðferð innan stjórnsýslunnar og þar sé möguleiki á endurskoðun með stjórnsýslukærum. Þá hefur verið bent á nauðsyn þess á grundvelli jafnræðisreglu stjórnsýslulaganna að allar stjórnsýslukærur er varða sömu efnisreglur séu kæranlegar til sama úrskurðaraðila. Því þykir rétt að unnt verði að kæra allar ákvarðanir er varða útgáfu starfsleyfa til ráðherra. Einnig eru lagðar til minni háttar breytingar í málsmeðferð stafsleyfisumsókna hjá Hollustuvernd ríkisins í samræmi við fyrrgreindar breytingar á veitingu starfsleyfa. Loks er lagt til að starfsleyfi, útgefin af Hollustuvernd, verði ekki birt í heild sinni í B-deild Stjórnartíðinda heldur verði einungis birt þar auglýsing um útgáfu og gildistöku starfsleyfa auk þess sem getið er hvers efnis þau séu og hvar nálgast megi starfsleyfin í heild sinni. Meiri hlutinn leggur til að nokkrar breytingar verði gerðar á 7. gr. frv.: Í fyrsta lagi er lagt til að 1. mgr. verði breytt þannig að ákvæði um tímabundnar undanþágur verði felld brott. Því verði í greininni heimild fyrir ráðherra, þegar sérstaklega stendur á og að fengnum umsögnum heilbrigðisnefndar og Hollustuverndar, til að veita undanþágu frá einstökum greinum reglugerða sem settar eru skv. 4. og 5. gr. Í öðru lagi eru lagðar til orðalagsbreytingar á reglugerðarheimild í 2. mgr. og miða þær að því að gera ákvæðið skýrara. Í því sambandi skal sérstaklega bent á að það er ráðherra sem leggur þær skyldur á heilbrigðisnefndirnar að þær sinni verkefnum í tengslum við skuldbindingar íslenska ríkisins á grundvelli EES-samningsins. Loks er lagt til að efni 3. mgr. um að samráð skuli haft við Samband íslenskra sveitarfélaga um atriði er varða skyldur sveitarfélaga verði fært í 9. gr. þar sem fjallað er um stjórn málaflokksins. Þykir ákvæðið betur eiga heima þar. Á 11. gr. eru lagðar til breytingar á 1. mgr. þar sem fjallað er um skipan heilbrigðisnefnda. Lögð er til sú breyting að allir fimm mennirnir sem sæti eiga í hverri heilbrigðisnefnd skuli kosnir af hlutaðeigandi sveitarstjórnum. Samtökum atvinnurekenda og náttúruverndarnefndum sveitarfélaga á eftirlitssvæðinu er síðan heimilt að tilnefna einn fulltrúa hvorum í nefndina til viðbótar, en þeir hafa ekki atkvæðisrétt við afgreiðslu mála í nefndinni. Í umsögnum sem bárust nefndinni kom fram allnokkur gagnrýni á setu fulltrúa atvinnurekenda í nefndunum en nauðsynlegt verður að telja í ljósi hlutverks heilbrigðisnefnda að fulltrúar atvinnurekenda og náttúruverndar komi að málum allt frá fyrstu stigum eftirlitsins. Slíkt mun auðvelda eftirlit, fyrirbyggja misskilning og auka upplýsingaflæði milli aðila. Í 2. mgr. 11. gr. eru lagðar til breytingar í því skyni að laga texta frv. að réttum heitum sveitarfélaga. Við 12. gr. eru lagðar til breytingar varðandi fjárhagsáætlunargerð heilbrigðisnefnda. Miðar breytingin að því að heilbrigðisnefndir sinni meira gerð fjárhagsáætlana en frv. gerði ráð fyrir. Þannig er lagt til að heilbrigðisnefndir skuli fyrir 1. nóvember ár hvert gera fjárhagsáætlun fyrir næsta starfsár þar á eftir og skal áætlunin vera innan þess fjárhagsramma sem sveitarfélög setja. Með þessu er gert ráð fyrir að sveitarfélög tilkynni heilbrigðisnefndum hver heildarfjárveiting til málaflokksins er og nefndin marki síðan áætlun um hvernig þessum fjármunum skuli varið. Gert er ráð fyrir að fjárhag\-áætlun sé síðan send viðkomandi sveitarfélagi til umfjöllunar og afgreiðslu. Ætlast er til að tekið verði tillit til kostnaðar sem hlýst af aðgerðum skv. 27. gr. frv. við gerð fjárhagsáætlana. Fjárhagsáætlun sé þannig komin í farveg sem er annar en kom fram í frv. Heilbrigðisnefndum er ætlað að sinna þessum verkþætti á sama hátt og áður þrátt fyrir að kostnaður sé ekki lagður á viðkomandi sveitarfélag heldur falli kostnaðurinn á heilbrigðisnefndina. Hefðbundið heilbrigðiseftirlit á því að vera jafnvirkt og áður. Hér er því gert ráð fyrir að samábyrgð verði milli sveitarfélaganna og á hverju eftirlitssvæði á þeim kostnaði sem fellur til, m.a. við hefðbundið umhverfiseftirlit. Við 14. gr. eru lagðar til orðalagsbreytingar en einnig er lagt til að við ákvæðið verði bætt nýrri málsgrein þar sem er kveðið á um að fulltrúar Hollustuverndar ríkisins eigi rétt til setu á fundum heilbrigðisnefnda með tillögurétt og málfrelsi. Sams konar ákvæði er nú að finna í 30. gr. en betur þykir fara á því að hafa ákvæðið í 14. gr. og því er breytingin lögð til. Meiri hlutinn leggur til nokkrar breytingar á 15. gr. Í fyrsta lagi er lögð til breyting sem snýr að því að ekki er skylt að hafa tvo heilbrigðisfulltrúa í fullu starfi á hverju eftirlitssvæði eins og kveðið er á um í frumvarpinu. Þykir ljóst að ekki er alls staðar þörf fyrir fleiri en einn heilbrigðisfulltrúa og því óheppilegt að festa slíkt ákvæði í lög. Þrátt fyrir þessa breytingu er gert ráð fyrir að ráðnir verði fleiri heilbrigðisfulltrúar þar sem þess þykir þörf, sérstaklega á eftirlitssvæðum sem ná yfir stórt landsvæði. Í öðru lagi eru breytingar er varða ráðningu heilbrigðisfulltrúa og miða þær að því að stuðla að sjálfstæði heilbrigðisnefnda. Þannig er lagt til að heilbrigðisnefndir á hverju eftirlitssvæði ráði heilbrigðisfulltrúa til að annast eftirlit. Bárust umhverfisnefnd margar ábendingar þess efnis að slíkt fyrirkomulag væri heppilegra en það sem lagt er til í frumvarpinu, þ.e. að sveitarstjórnir ráði heilbrigðisfulltrúa að fengnum tillögum heilbrigðisnefndar og því er þessi breyting lögð til. Auk þess má benda á að tillögur umhverfisnefndar eru í samræmi við reglur sem gilda um ráðningu heilbrigðisfulltrúa nú. Á 16. gr. er lögð til orðalagsbreyting þannig að ekki verði tilgreindir sérstaklega ákveðnir aðilar sem bundnir eru þagnarskyldu um atriði er varða framleiðslu- og verslunarleynd, heldur gert ráð fyrir að ákvæðið nái til allra sem starfa samkvæmt lögunum. Rétt er að taka fram að þagnarskyldan mun einnig ná til aðila sem gerður er þjónustusamningur við samkvæmt 24. gr. frumvarpsins og eru þeir með vísan til þessa ákvæðis bundnir sömu þagnarskyldu og ríkisstarfsmenn, sbr. lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Á 17. gr. leggur meiri hlutinn til breytingu á skipun hollustuháttaráðs. Lagt er til að í ráðinu eigi sæti níu menn í stað fimm áður. Enn er gert ráð fyrir að umhverfisráðherra skipi formann ráðsins, þá á forstjóri Hollustuverndar ríkisins sæti í ráðinu og loks er gert ráð fyrir að Vinnuveitendasamband Íslands, Vinnumálasambandið, Samband íslenskra sveitarfélaga, Hið íslenska náttúrufræðifélag, Alþýðusamband Íslands, Félag heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa og landlæknisembættið tilnefni einn mann í ráðið hvert, og eru fjórir síðastnefndu aðilarnir nýir í ráðinu. Lögð er áhersla á að fá fleiri fagaðila inn í ráðið. Þannig ætti að fást aukin fagleg umfjöllun um umhverfisvernd og ráðið getur veitt stjórnsýslunni traustari stuðning. Tillagan leiðir einnig til að meiri jafnvægissjónarmiða í ráðinu sé gætt. Á 18. gr. er lögð til smávægileg breyting þess efnis að felld verði brott orðin ,,eða gæti verið`` þegar fjallað er um þá starfsemi Hollustuverndar sem er í samkeppnisrekstri. Þykir eðlilegra að sönnunarbyrði um það að stofnunin sé í samkeppnisrekstri hvíli á þeim sem halda slíku fram í stað þess að stofnunin beri sönnunarbyrði fyrir því að svo sé ekki. Lagt er til að í 24. gr. verði bætt vísun til 30. gr. laga um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, en þar koma fram reglur um það hvernig fara skuli með samninga líkt og þá sem kveðið er á um í 24. gr. Lagt er til að í 25. gr. verði bætt ákvæði um að kostnaður af birtingu samþykkta og gjaldskráa sveitarfélaga í B-deild Stjórnartíðinda skuli falla á sveitarfélögin. Er hér um að ræða lögfestingu þeirrar framkvæmdar sem hefur verið viðhöfð. Þá er lagt til að síðari málsgrein 30. gr. verði bætt inn í 28. gr. og 30. gr. felld brott en fyrri málsgrein hennar var bætt í 14. gr. Við 29. gr. er lagt til að bætt verði inn ákvæði þess efnis að Hollustuvernd ríkisins sjái um samhæfingu aðgerða þegar upp koma bráð eða alvarleg mengunarslys, matarsýkingar eða annað alvarlegt ástand svipaðs eðlis þar sem þörf er á heildaryfirsýn og samhentu átaki. Er lagt til að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga tilkynni Hollustuvernd þegar í stað er slík tilfelli koma upp og stofnunin og viðkomandi heilbrigðisnefndir taki í kjölfarið ákvörðun um nauðsynlegar ráðstafanir. Gerð er tillaga um að nýju ákvæði verði bætt inn í VI. kafla, um valdsvið og þvingunarúrræði, og það áréttað að við meðferð mála samkvæmt kaflanum skuli fylgja ákvæðum stjórnsýslulaga. Eins og ég hef fjallað um hér að framan eru nokkrar breytingar lagðar til á 31. og 32. gr. þar sem fjallað er um málsmeðferð og úrskurði. Í fyrsta lagi er lagt til að kveðið verði á um að unnt verði að kæra ákvarðanir heilbrigðisnefnda og ákvarðanir Hollustuverndar um útgáfu starfsleyfa til ráðherra. Þá er lagt til að í ákvæði 31. og 32. gr. verði settir sambærilegir tímafrestir fyrir úrskurðarnefndina annars vegar og ráðherra hins vegar til að ljúka meðferð kærumála og er um að ræða styttri fresti en samkvæmt almennum reglum stjórnsýslulaga. Þannig er gert ráð fyrir að úrskurðir verði kveðnir upp eins fljótt og auðið er og eigi síðar en fjórum vikum eftir að málið berst til viðkomandi úrskurðaraðila. Þó er undantekning frá þessu ef um er að ræða mjög viðamikil mál þar sem fyrirsjáanlegt er að afgreiðsla taki lengri tíma en getur um í fyrri afgreiðslufresti og þá verði afgreiðslufresturinn allt að átta vikum, en tilkynna skal kæranda um það sérstaklega. Meiri hlutinn leggur til nokkrar breytingar á viðurlaga\-ákvæðum frumvarpsins og felast breytingarnar helst í því að lagt er til að brot varði sektum hvort sem þau eru framin af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Einnig er lagt til að sé um ítrekuð brot að ræða liggi við þeim allt að fjögurra ára fangelsi. Loks er það nýmæli lagt til að sektir megi gera lögaðila þó að sök verði ekki sönnuð á fyrirsvarsmenn eða starfsmenn hans eða aðra sem í þágu hans starfa, þó ekki ef um óhappatilvik er að ræða. Einnig má leggja sektir á lögaðila ef fyrirsvarsmenn eða starfsmenn hans hafa gerst sekir um brot. Lagt er til að lögin öðlist þegar gildi, að undanskilinni þeirri skipan sem kveðið er á um í 11. gr. um heilbrigðisnefndir sveitarfélaga, en gert er ráð fyrir að þau ákvæði taki gildi 1. ágúst en fram að þeim tíma starfi núverandi heilbrigðisnefndir og svæðisnefndir. Miðast þessir frestir við m.a. að viðkomandi hafi ráðrúm fram til næstu sveitarstjórnarkosninga. Loks er lagt til að bætt verði við lögin nýju ákvæði til bráðabirgða þess efnis að stjórn Hollustuverndar ríkisins og úrskurðarnefnd samkvæmt 30. gr. laga nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, skuli ljúka við að úrskurða í þeim kærumálum sem kærð hafa verið fyrir gildistöku laga þessara. Gert er ráð fyrir að stjórnin og úrskurðarnefndin ljúki störfum fyrir 1. júlí 1998. Undir nefndarálit meiri hluta umhvn. skrifa Ólafur Örn Haraldsson, Árni M. Mathiesen, Tómas Ingi Olrich, Ísólfur Gylfi Pálmason, Lára Margrét Ragnarsdóttir og Kristján Pálsson.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta umhvn. um frv. til laga um hollustuhætti, eins og frv. hét þegar það var lagt hér fyrir þingið. Nú liggur fyrir tillaga um að breyta nafni frv. Að minnihlutaálitinu standa ásamt mér hv. þm. Ásta B. Þorsteinsdóttir og Kristín Halldórsdóttir, þ.e. þeir fulltrúar stjórnarandstöðunnar sem sæti eiga í hv. umhvn. Svo fór að nefndin klofnaði í afstöðu til málsins. Menn urðu viðskila í nefndarvinnunni og ljóst var þegar líða tók á samstarfið að leiðir mundu skilja. Við í minni hluta umhvn. teljum miður að ekki hafi tekist breið samstaða um mál sem þetta. Við hörmum að ekki skyldi til fullnustu látið á það reyna, að skapa samstöðu um slíkt málefni sem hollustuhætti og mengunarvarnir. Segja má að strax og frv. kom fram síðasta haust hafi verið ljóst að mikið þyrfti að breytast í því frv. til að líkur væru á að samstaða gæti tekist milli meiri hlutans í þinginu sem styður ríkisstjórnina og minni hlutans, nema þeim mun róttækari breytingar yrðu gerðar. Meiri hluti umhvn. hefur lagt hér fyrir viðamiklar brtt. við frv. Sumar þeirra eru til bóta frá upphaflegu frv. en þrátt fyrir það vantar mjög mikið á að frv. sé komið í það horf að að minni hluti nefndarinnar geti staðið að málinu við afgreiðslu frá þingnefnd. Virðulegur forseti. Að okkar mati er löngu tímabært, ég býst við að um það sé samstaða, að endurskoða lögin um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit sem að stofni til eru frá árinu 1981. Á þeim hafa verið gerðar ýmsar breytingar síðan án þess að til heildarendurskoðunar á lagabálkinum kæmi. Þó hefur margt borið við, m.a. flutningur á stórum þáttum milli ráðuneyta. Nú eru því komnir saman málaflokkar undir umhvrn. sem áður voru undir öðrum ráðuneytum. Þar hafa þeir verið sameinaðir. Það eru jákvæð skref út af fyrir sig og auðvitað þarf að taka tillit til þess þegar sett eru heildarlög líkt og hér um ræðir. Ég mun hér fjalla um megingalla þessa frv., eins og það liggur hér fyrir við 2. umr. málsins að mati minni hlutans. Fyrst kem ég að þeim helstu þáttum sem við gagnrýnum í tillögu meiri hlutans og frv. sjálfu. Það er til þess að skýrt liggi fyrir hvað hér ber á milli og veldur því að umhvn. nær ekki saman um málið. Ég hef þegar nefnt frv. eins og það kom fyrir þingið á sl. hausti og þörfina á róttækum breytingum. Við teljum í fyrsta lagi að markmið frv. séu langt frá því að endurspegla þá þróun sem orðið hefur í umhverfisrétti á þeim tíma sem liðinn er síðan fyrst voru sett lög um þessi mál. Á frv. er ekki að sjá að þar hafi orðið miklar breytingar. Markmiðsgrein frv. segir ekki mikið, orðalag hennar er eitt út af fyrir sig meinlaust en það skortir á að teknir séu inn margir þættir sem skapa nýja sýn til umhverfismála. Þar skortir ýmislegt sem tengist að sumu leyti Ríó-ferlinu svonefnda en vissulega mörgum öðrum þáttum í laga- og réttarþróun á þessu sviði. Þetta er fyrsta atriðið. Í öðru lagi felst í frv. mjög mikið valdaframsal af hálfu löggjafans til umhvrn. og hæstv. umhvrh. með þeim fjölmörgu opnu reglugerðarheimildum sem í frv. er að finna. Í því sambandi má vísa á upptalningu í 4. og 5. gr. þessa frv. sem aðeins eru fyrirsagnir, óútfylltar hvað efni snertir. Í raun dregur dregur þetta frv. ekki upp neinn efnisramma um málsmeðferð þessa málaflokks heldur fyrst og fremst stjórnsýsluramma. Allt sem varðar efnisramma er að megninu eftirlátið hæstv. ráðherra að setja um reglur án atbeina þingsins. Ekkert markar af einstaka þætti sem ráðuneytinu ber að styðjast við um efni máls. Svona lagasetning í afar mikilsverðu máli er ekki til fyrirmyndar, svo vægt sé til orða tekið. Í þriðja lagi, virðulegur forseti, ber að nefna að sérlög sem varða þetta málasvið og alþjóðasamningar, sem sannarlega eru margir og mörg ákvæði sem tengjast þessu málasviði, eru ekki tengd frv. Það varðar ekki minni mál en lög um eiturefni og hættuleg efni, nr. 52/1988, og lög um matvæli, nr. 93/1995. Ekki verður betur séð en að þar sé málið skilið eftir í verulegri óvissu, réttaróvissu á mikilsverðum sviðum. Að því er varðar alþjóðasamninga þá er í gildandi löggjöf frá 1988 nr. 81 að finna ákvæði varðandi tilvísun til alþjóðasamninga, bæði í 1. og í 3. gr. þeirra laga. Þessi ákvæði eru felld niður. Við í minni hluta umhvn. spyrjum: Hvað veldur því? Boðar þetta stefnubreytingu af hálfu viðkomandi ráðuneytis og þeirra sem bera ábyrgð á málinu, meiri hluta þingnefndar? Ætla menn ekki stofnunum eins og t.d. Hollustuvernd ríkisins að sinna ákvæðum alþjóðasamningum er varða þessi lög? Því er ekki svarað hér í þessu frv. en miðað við að fella niður þessa tilvísun til alþjóðasamninga mætti álykta að svo væri. Í fjórða lagi, virðulegur forseti, ber að nefna að í 11. gr. frv. er lagt til að fulltrúi atvinnurekenda taki sæti í heilbrigðisnefndum og verði hluti af þeim á landinu öllu. Til þess að draga athyglina frá þessu þá eru hér settir að auki, fyrir utan kjörna fulltrúa sveitarfélaga, fulltrúar náttúruverndarnefnda við hlið fulltrúa atvinnurekendanna. Þessir fulltrúar eru báðir án atkvæðisréttar en þó hluti af nefndinni. Hér blasir við að verið er að byggja inn og bjóða upp á, ekki aðeins hagsmunaárekstra í ríkum mæli, heldur er einnig dregið úr trausti á heilbrigðisnefndum. Þær eiga að fara með þessi mál og hafa við hlið sér í allri umfjöllun mála fulltrúa samtaka atvinnurekenda á svæðinu. Ég kem nánar, virðulegur forseti, að þessum þætti hér síðar. Í fimmta lagi boðar þetta frv. að stjórn Hollustuverndar ríkisins verði lögð af en svonefnt hollustuháttaráð sett á fót. Sú tillaga var í upphaflegu frv. hæstv. ráðherra. Ráðinu er ætlað að véla um hina mikilsverðustu þætti sem snerta þetta málasvið, ekki bara Hollustuvernd ríkisins, þó að látið sé að því liggja að þetta hollustuháttaráð eigi með vissum hætti að koma í stað stjórnar Hollustuverndar ríkisins, heldur á ráðið að horfa yfir öxlina á ráðherra í öllum hans gerðum í málum af þeim toga. Við reglugerðarsetningu á hæstv. ráðherra að ráðgast við þetta hollustuháttaráð, m.a. skipað fulltrúum hinna tvíhöfða atvinnurekendasamtaka. Í þessari ríkisstjórn er þess gætt eins og sjáaldurs augans að hinn tvíhöfða atvinnurekendasamtök --- ég segi ekki það sem mér bjó í huga, virðulegur forseti --- eigi fulltrúa við borðið, bæði tvö, Vinnumálasamband Íslands og Vinnumálasamband samvinnufélaga. Þessa hefur verið gætt við aðra lagasetningu sem umhvn. hefur fjallað um. Mig minnir það vera lög um spilliefni. Þar varð þetta að miklu deilumáli og torleyst á milli stjórnarflokkanna. Nú var þess gætt að efna ekki til ófriðar og hafa þegar í frv. þessa tilhögun varðandi hollustuháttaráðið. Þar er safnað fulltrúum þrýstihópa til þess að handa í höndina á hæstv. ráðherra varðandi reglugerðir en einnig ef hæstv. ráðherra dettur í hug að breyta lögum. Það er tryggilega tekið fram að allar hugmyndir hæstv. ráðherra um lagasetningu beri að leggja undir þessa þrýstihópa og reyndar fulltrúa annarra samataka sem ekki falla undir þá nafngift á sama hátt. Í sjötta lagi er staða Hollustuverndar ríkisins sem aðalstofnunar í þessum málaflokki undir ráðuneytinu, fyrir utan heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna sem hefur auðvitað afar þýðingarmiklu hlutverki að gegna, ekkert bætt með þessu frv. Stofnunin hefur verið leikin þannig í tíð núv. hæstv. ríkisstjórnar að hrópar í himininn. Stjórnskipaðar nefndir hafa með þátttöku ráðuneytisins, og að mati fulltrúa umhvrn., komist að því eftir nákvæma skoðun að þarna þyrfti að setja 60 stöðugildi ef vel ætti að vera, jafnvel hefur verið talað um 80, en stóð eftir að rúm 20 ársverk þyrftu að koma til. Tuttugu ársverk stóðu eftir að búið var að hreinsa út allt að því sem kallað er svartalágmark. Engan nýjan boðskap er að finna í þessum efnum samanber samantekt og álit fjárlagaskrifstofu fjmrn. sem fylgir frv. og höfð er til hliðsjónar við samningu umhvrn. á frv. Hinn slæmi aðbúnaður Hollustuverndar ríkisins er því samur og áður. Í sjöunda lagi ber að nefna að sett eru upp stór eftirlitssvæði sem fara víðast hvar eftir mörkun kjördæma og falla að kjördæmum nema í Reykjaneskjördæmi þar sem eftirlitssvæðin eru þrjú. Upphaflega var sett í frv. að a.m.k. skuli starfa tveir heilbrigðisfulltrúar á hverju eftirlitssvæði en þegar málið barst inn í þingið til 2. umr. hefur meiri hluti nefndarinnar séð ástæðu til að verða að kröfu Vinnuveitendasambandsins og stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga að færa þetta lágmark niður í einn heilbrigðisfulltrúa á eftirlitssvæði. Það er því deilt með tveimur í heilbrigðiseftirlit eftirlitssvæðanna miðað við að tveir heilbrigðisfulltrúar starfi á hverju svæði og lágmarkið fært niður í einn. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á að í 9. tölul. í áliti meiri hluta umhvn. segir um þetta atriði, með leyfi forseta: ,,Lagðar eru til nokkrar breytingar á 15. gr. Í fyrsta lagi er lögð til breyting sem snýr að því að ekki verði skylt að hafa tvo heilbrigðisfulltrúa í fullu starfi á hverju eftirlitssvæði eins og kveðið er á um í frumvarpinu. Þykir ljóst að ekki er alls staðar þörf fyrir fleiri en einn heilbrigðisfulltrúa og því óheppilegt að festa slíkt ákvæði í lög.`` Þetta er boðskapurinn til heilbrigðiseftirlits sveitarfélaganna á Vestfjörðum, Norðurlandi, Austurlandi og um land allt. Ekki er víst að þörf sé fyrir nema einn. Tekið er undir kröfu Vinnuveitendasambandsins og stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga um þetta atriði. Þetta eru kaldar kveðjur, virðulegur forseti, varðandi einn undirstöðuþátt þess að um sé að ræða virkt heilbrigðiseftirlit úti í eftirlitssvæðunum á landinu og tillaga sem tengdist auðvitað eins og málið var lagt fyrir þeirri miklu stækkun á eftirlitssvæðum, heilbrigðissvæðum sem er um að ræða samkvæmt frv. Í stað margra í hverju kjördæmi er hvert kjördæmi nú orðið eftirlitssvæði víðast hvar á landinu og opnað er fyrir að aðeins einn heilbrigðisfulltrúi gegni verkum á þessum svæðum. Ég teldi æskilegt að hæstv. ráðherra tjáði sig einnig um hvað veldur því að þannig er haldið á málum og hver þau svæði eru þar sem að mati meiri hlutans er hugsanlega ekki þörf á nema einum heilbrigðisfulltrúa. Það væri ágætt að fá vísbendingu um það. Fá eitthvert kjöt á þau bein sem sýnd eru í áliti meiri hluta umhvn. um þetta efni. Í áttunda lagi, virðulegur forseti, nefnum við í minni hluti umhvn. í áliti okkar að grunnur undir gjaldskrár er ótraustur samkvæmt frv. að teknu tilliti til brtt. Gert er ráð fyrir að hæstv. umhvrh. geti sett eins konar viðmiðunargjaldskrá. En málið er í rauninni á afar ótraustum grunni og alveg ljóst að fram munu koma fyrr en varir algerlega andstæð sjónarmið og kröfur að því er snertir gjaldtökumál, annars vegar sjónarmið þeirra sem er ætlað að reka heilbrigðiseftirlit á sértekjum að talsverðu leyti og afla tekna fyrir veitta þjónustu samkvæmt sannanlegum kostnaði svo sem heimildir eru til um og hins vegar þeirra og þá fulltrúa atvinnufyrirtækja sem segja: Við eigum að sjálfsögðu ekki að greiða meira fyrir þjónustuna austur á landi eða vestur á fjörðum en gert er á Reykjavíkursvæðinu út frá jafnræðissjónarmiðum og samkeppnissjónarmiðum fyrir atvinnureksturinn. Þessi sjónarmið er erfitt að sætta og undir þennan leka er í raun ekki sett með þeim ákvæðum sem er að finna í frv. um setningu á gjaldskrá. Virðulegur forseti. Í níunda lagi er sá þáttur sem hefur kannski verið hvað mestur höfuðverkur í umhvrn. um nokkurt skeið og áreiðanlega í hugum meiri hluta umhvn. í sambandi við umfjöllun um frv. og gildir raunar um nefndina alla sem ræddi þessi mál mikið. Þar hefur heldur betur orðið kollsteypa frá gildandi lögum og alveg sérstaklega að teknu tilliti til þess lagafrv. sem hæstv. umhvrh. lagði fyrir þingið í október sl. Hvernig var þar búið um hnútana? Þannig var haldið á málum að í frv. var tillaga um að taka fjárfestingar þar sem um væri að ræða stofnkostnað yfir 950 millj. kr. alveg út úr því meginferli sem gert var ráð fyrir í frv. og hafa það í vasa hæstv. umhvrh. Stinga því í vasa hæstv. umhvrh. til að gefa út starfsleyfin og til að taka afstöðu til kærumála, á einni og sömu hendi. Margt fleira mætti segja um þá stöðu sem kom fram í 6. gr. frv. eins og það lá fyrir og var að sjálfsögðu gagnrýnt mjög harðlega bæði þegar frv. var til 1. umr. og ekki síður í sambandi við þá hugmynd að lögfesta hluta þess fyrir áramótin, á jólaföstunni. Menn geta prísað sig sæla fyrir að þetta mál var þó til frekari skoðunar og hér koma fram tillögur sem endurspegla að mörgu leyti þá stefnu sem við, talsmenn minni hlutans og talsmenn stjórnarandstöðunnar í þinginu, höfum mælt fyrir um lengri tíma, þ.e. að hætta þeirri stefnu sem er í núgildandi löggjöf að umhvrn. gefi út starfsleyfi og færa það í hendur heilbrigðisnefnda og Hollustuverndar ríkisins. Vissulega ber að fagna því --- og kannski mál til komið, virðulegur forseti, að eitthvað komi sem er glaðlegra varðandi þetta mál sem við ræðum hér en það sem ég hef þegar fjallað um --- að samkvæmt tillögu meiri hlutans er fallist á þetta sjónarmið okkar í stjórnarandstöðunni eftir miklar hremmingar og miklar vangaveltur. Raunar þurfti leiðsögn löglærðra manna að koma til í hv. þingnefnd til að menn færu að reyna sig á stafrófinu í þessum efnum, virðulegur forseti. Niðurstaðan varð sú á síðasta fundi nefndarinnar, þeim sama og málið var tekið út, að kominn var botn í þetta stóra mál og linaðist væntanlega þessi mikli höfuðverkur meiri hlutans með því að leggja til að útgáfa starfsleyfa yrði færð í hendur heilbrigðisnefnda og Hollustuverndar ríkisins. Þetta er sannarlega stefna sem er auðvelt fyrir minni hluta nefndarinnar að styðja og við munum fylgja því eftir í atkvæðagreiðslum um þennan þátt þegar hann verður að líkindum borinn upp til atkvæða þótt við höfum aðra tillögu um málsmeðferð. Þá er komið að hinum þættinum sem varðar kæruferlið. Þar er hins vegar ekki farið eftir ráðum okkar í þessum efnum þótt þar sé hins vegar margt skýrara en verið hefur hvað snertir kæruferli og veitti nú ekki af, ekki síst eftir þær stílæfingar sem umhvrn. hefur tíðkað um reglugerðarsetningu um þessi efni á undanförnum árum, virðulegur forseti, hæstv. ráðherra mætti gjarnan leggja við hlustir --- ég sé ekki hæstv. ráðherra í þingsal --- sem hefur leitt til þess að undanfarið ár eða svo, eða frá því reglugerð var sett, ætli það hafi ekki verið 22. janúar 1997 sem síðasti stíllinn kom frá ráðuneytinu í setningu reglugerða um þessi efni, að almenningur í landinu hefur staðið uppi gersamlega réttlaus og stjórnvöld ráðþrota í sambandi við kæruferli að því er varðar starfsleyfi. Það er sá verkur sem varð til þess að rekið var svo fast á eftir afgreiðslu þessa máls að fá einhvern botn í endileysuna og það varð til þess að krafa af hálfu ráðuneytisins kom upp um að lögfesta hluta af þessu frv. í hasti fyrir áramót. Hins vegar þegar tillögur koma fram af hálfu meiri hluta nefndarinnar er reynt að leysa úr þessu efni með því að setja hluta af kæruferlinu, þ.e. að því er snertir útgáfu starfsleyfa af hálfu Hollustuverndar ríkisins samkvæmt lista sem á að vera hluti af lögunum og er að finna í fylgiskjali að kærur sem varða slík starfsleyfi, útgefin af Hollustuvernd ríkisins, geti hlotið kærumeðferð hjá umhvrn., sé í höndum hæstv. umhvrh. Hins vegar verði allir aðrir þættir varðandi framkvæmd laganna, reglugerðir og fleira, samanber 31. og 32. gr. sem fjalla um þessi efni, þessa kærumeðferð, að þar er gert ráð fyrir að úrskurðarnefnd, ekki ósvipað og nú er við lýði og hefur verið skilin eftir í algjöru tómarúmi að undanförnu, fjalli um kærumál að öðru leyti að því er starfsleyfi varðar. Hvað er um þessa aðferð að segja, virðulegur forseti? Hún er skiljanleg og hún tekur fram þeirri pattstöðu sem nú ríkir, en hún er samt ekki til þess fallin að losa menn undan réttaróvissu í þessum mikilvægu málum vegna þess að svo sem augljóst má verða er úrskurðarréttur í kærumálum varðandi efnisatriði um framkvæmd laganna, reglugerðir o.fl., í höndum sérstakrar úrskurðarnefndar sem kveður upp fullnaðarúrskurði. Hins vegar á ráðuneytið að kveða upp úr um deiluefni varðandi starfsleyfin sem auðvitað eru reist á settum reglugerðum sem umdeilanlegar geta verið og geta leitt til kærumála. Hér getur þess vegna skapast réttaróvissa. Tillaga okkar í minni hlutanum var að sameina þetta ferli, hafa þetta ferli aðeins eitt og óskipt. Okkar mat er að skynsamlegt sé að hafa úrskurðarnefnd sem fjalli um alla þessa þætti og búa vel að slíkri nefnd jafnhliða því sem reglur séu sem skýrast mótaðar varðandi útgáfu starfsleyfanna sjálfra og allt sem varðar efni þessa máls og hafa úrskurðaraðilann aðeins einn og eyða þar með þeirri óvissu og tortryggni sem gera má ráð fyrir að verði áfram að því er þetta snertir, þó margt hafi verið fært til betri vegar að því er snertir útgáfu starfsleyfa til atvinnureksturs sem veldur mengun. Síðan nefnum við í minni hluta umhvn. ýmsa fleiri þætti undir 10. lið okkar yfirlits varðandi efni sem við erum ósammála. Undir þeim lið er safnað saman ýmsum atriðum, smáum og stórum, en aðallega kannski miðlungsstórum þó sem hefði þurft að athuga betur og falla ekki að okkar sjónarmiðum. Þetta er stutt yfirferð, virðulegur forseti, varðandi meginávirðingar þessa frv. og breytingartillagna meiri hlutans af hálfu okkar í minni hluta umhvn. Ég ætla að taka nokkra þætti frekar til umræðu svo sem nauðsynlegt er og koma fyrst af öllu að því hvers vegna þetta óðagot sé á þessari málsmeðferð. Af hverju gefur framkvæmdarvaldið og hæstv. ráðherra þinginu ekki eðlilegt svigrúm til þess að vinna að mótun löggjafar á þessu þýðingarmikla sviði þannig að menn geti staðið upp sæmilega sáttir og sagt: Það er búið að fara vandlega yfir málasviðið og reyna að skera úr um flesta óvissuþætti, einangra það sem er pólitískur ágreiningur um og málið er fært til lögfestingar í þinginu. Það hefði verið mjög eðlilegt að þingið hefði allan sinn tíma á þessum vetri til að fara yfir þetta mál. Við sem enduðum í því hlutverki að vera fulltrúar minni hluta í nefndinni höfum verið þeirrar skoðunar í umhvn. og látið það koma fram að vinnu að þessu máli hefði mátt ljúka bærilega fyrir lok þessa þings. Við komum þessu sjónarmiði ítrekað á framfæri í nefndinni. En svipa eftirrekstrarins sveif yfir nefndinni allan tímann, má segja. Ég held að það hafi verið strax þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir þessu máli að eins og oft áður hafi komið fram ósk um að ljúka lögfestingu fyrir áramót. Síðan kom eftirreksturinn á jólaföstunni með sérstökum hætti sem ég ræði ekki sérstaklega frekar og síðan samkomulag sem gert var þá rétt fyrir jólahlé þingsins þess efnis að ljúka afgreiðslu málsins úr nefnd og lögfesta það um mánaðamót febrúar/mars. Það er þessi rammi sem veldur því að málið er langt frá því að vera komið í það horf sem þörf væri á og málið verðskuldar í þinginu vegna þessa eftirrekstrar framkvæmdarvaldsins sem fulltrúar stjórnarflokkanna hafa látið hafa sig til að lúta. Við í minni hluta umhvn. töldum okkur skylt vegna þess samkomulags sem gert var fyrir jólahlé að láta okkur hafa það að málið færi út úr þingnefnd á þessum tíma sem gerðist og höfum þá ekki önnur ráð en lýsa okkar sjónarmiðum og koma fram með tillögur okkar við 2. umr. í tvískiptri nefnd hvað nál. snertir. Þetta ber að harma, virðulegur forseti, og þetta er ekki til fyrirmyndar um lagasetningu. Það er mjög langt frá því. Ég er sannfærður um það og við í minni hluta nefndarinnar að unnt hefði verið að ljúka sæmilegri yfirferð á þessu þingi, kannski með því að bæta haustþinginu við. En ég held að þess hefði ekki þurft ef eðlilega hefði verið á máli haldið þannig að tryggt væri að hægt væri að lögfesta málið á þessu ári. Ég skil afar vel að þörf er á því að skýra löggjöf á þessu sviði og setja góða löggjöf um þennan málaflokk. Virðulegur forseti. Ég ætla að fara örfáum orðum frekar um það stóra álitamál og ágreiningsefni að setja fulltrúa atvinnurekenda í heilbrigðisnefndir. Ég vil vekja athygli á þeim óvenjulega þungu og víðtæku andmælum sem fram komu í umsögnum umsagnaraðila til umhvn. um þetta efni sérstaklega. Við leyfðum okkur að taka saman skrá --- hún er kannski ekki alveg tæmandi en hún er eftir þeim gögnum sem við unnum eftir --- yfir umsagnaraðila sem allir lögðust á þá sveif mjög ákveðið að í heilbrigðisnefndum sætu aðeins fulltrúar kjörnir af sveitarstjórnum og ekki aðrir og þá um leið að fulltrúar samtaka atvinnurekenda fengju þar ekki sæti. Ég held að þetta sé einsdæmi í löggjöf af þessum toga og alveg sérstaklega forkastanlegt í ljósi nútímalegra viðhorfa til stjórnsýslu því að það er alveg deginum ljósara að þær aðstæður sem hér er verið að skapa munu leiða meira og minna til uppnáms í starfi heilbrigðisnefnda vítt og breitt um landið. Hvaða vit er í því, virðulegur forseti, að setja þarna inn fulltrúa atvinnurekenda sem eru þeir sem á að veita aðhaldið ekki síst og eru þannig málsaðilar í rauninni ef til ágreinings kemur og þolendur þeirra reglna ef má að orða það þannig, taka við þeim reglum hlutlaust sagt, sem settar eru og eru ákvarðanir sem heilbrigðisnefndir taka. En að gera þá að hluta nefndarinnar, þó að þeir hafi nú ekki atkvæðisrétt sem breytt var að tillögu meiri hlutans, er með öllu óskiljanleg málafylgja og við hljótum að koma sterkum aðvörunum á framfæri um það efni. Þar fyrir utan kemur eftirfarandi spurning upp fyrr en varir: Hver eru þessi samtök atvinnurekenda á eftirlitssvæðum? Hver eru þau? Hefur verið farið yfir það hver samtök atvinnurekenda á Austurlandi eru, svo að ég taki dæmi af kjördæmi þar sem ég kannast við stöðu mála? Mér er ekki kunnugt um að nokkuð sé til í þá átt að vera heildarsamtök atvinnurekenda á Austurlandi. Það er mjög takmarkað að finna af félagsskap sem þeir standa saman um. Jú, útgerðarmenn eiga sitt félag og vísir er að öðrum slíkum. En heildarsamtök atvinnurekenda á svæðinu eru engin og þannig hugsa ég að hátti til víðar á þessum eftirlitssvæðum. Hvernig á þá að halda á máli? Og hvor verður það af hinum tvíhöfða, Vinnuveitendasambandið eða Vinnumálasambandið sem hlýtur þann heiður hugsanlega að tilnefna í heilbrigðisnefndina austur á landi eða vestur á fjörðum? Það væri fróðlegt að vita um það og betra að hafa plástrana nærri þegar til átakanna kemur milli stjórnarflokkanna um þetta heilaga mál, að báðir fái haldið sínum, Vinnuveitendasambandið og Vinnumálasambandið, sem eru tákn þeirrar ríkisstjórnar. Ef hún á sér einhvern samnefnara þá er það í þessum tvíhöfða.  
             Síðan mætti margt segja um hollustuháttaráðið, virðulegur forseti, og það ráðslag að leggja af stjórn yfir Hollustuvernd ríkisins, bregða á það ráð og fara að búa til þetta samsafn þrýstihópa í formi hollustuháttaráðs sem mun hafa sitt vökula auga yfir öxl hæstv. ráðherra hverju sinni. Hvaða stefna er hér uppi af hálfu meiri hlutans? Hvaða stefna er uppi hér af hálfu umhvrh.? Umhvrn. hefur stundað það nú um árabil síðan það var stofnað að setja stjórn yfir hverja stofnunina á fætur annarri. Stjórn var sett yfir Náttúrufræðistofnun Íslands þegar ný lög voru sett um hana 1992 og núv. hæstv. ráðherra stóð fyrir því að sett var sérstök stjórn yfir Náttúruvernd ríkisins þegar hún var sett á fót 1996. Og alveg nýverið, fyrir fáum mánuðum, setti hæstv. ráðherra á fót stjórn yfir Landmælingar Íslands sem er nú ekki mjög stór stofnun en á að fara að flytja hreppaflutningi upp á Skaga. Það er kannski til að hjálpa til við flutninginn sem hæstv. ráðherra setti á fót sérstaka stjórn. En nú kemur frv. þar sem stjórnin skal burt og búinn er til þessi óskapnaður í formi svokallaðs hollustuháttaráðs sem hefur ekki á sér mjög faglegt yfirbragð, virðulegur forseti. Og þegar farið var að leita að fulltrúum náttúruverndar var ekki horft til Náttúruverndarráðs sem á þó að vera ráðgjafi ráðuneytisins í þessum málum. Það var ekki talið nógu tryggt. Ég vil að taka það með. Þetta stefnuleysi sem hér birtist er með öllu óskiljanlegt. Auðvitað er þörf á því að taka stjórnarform ríkisstofnana til almennrar skoðunar og ætti að vera búið að fara ofan í saumana á því fyrir löngu. Auðvitað kalla ný lög um starfsmannahald ríkisins á ákveðnar breytingar á stöðu stjórna. En það á að gera þetta með samræmdum hætti. Það þarf ekki að þýða að stjórnir verði lagðar niður eða stjórnum yfir stofnunum verði ýtt til hliðar þó það sé alveg ljóst að stöðu þeirra verður breytt eins og mál standa nú. Virðulegur forseti. Þetta stefnuleysi og hringlandaháttur af hálfu framkvæmdarvaldsins og meiri hlutans á þingi sem kemur fram með þessar tillögur er ekki í réttu horfi. Nefndarálit okkar, sem skipum minni hluta umhvn., er á þingskjali sem liggur fyrir á níundu síðu. Þar er vikið að mörgum atriðum sem við töldum skylt að koma á framfæri við þingið. Ég ætla ekki að fara yfir alla þætti þegar ég geri grein fyrir sjónarmiðum okkar en ég hef reynt að staldra við stærri atriðin í þessu safni. Ég hef vísað til þess að í þingskjalinu er að finna margar ábendingar sem við teldum að kalli á breytingar á lögunum. Sumt er farið yfir undir 10. tölulið á bls. 8, undir yfirskriftinni: Ýmsir fleiri agnúar á frv., og leyfi ég mér að benda á það. Virðulegur forseti. Meðal annars er vikið að réttaróvissu sem er vegna þess að tilvísun í sérlög, t.d. eiturefnalöggjöf og matvælalöggjöf er ekki traust. Það hlýtur að vera sérstakt áhyggjuefni framkvæmdarvaldsins þegar þannig er um hnútana búið, t.d. er ekki að finna tilvísanir í lögum um eiturefni og hættuleg efni þar sem vísað er í lög um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Það er nokkuð óljóst hvernig á að setja gjaldskrár sem sem snerta þessa málaflokka. Þetta er eitt dæmi, ekki efnislega mjög stórt dæmi, sem á auðvitað að fara yfir í þingnefnd og skila í tryggu formi til þingsins. Ég á eftir að sjá það, virðulegur forseti, og vek athygli hæstv. ráðherra á því, að búið verði að ganga frá hnútum varðandi eftirlitskerfi heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga 1. ágúst nk. Þá verði búið að skipa nefndirnar og koma þeim af stað. Mér finnst mjög óvarlegt að ætla svo nauman tíma til þess. Við bendum á að tveggja vikna kærufrestur sem er ætlaður almenningi vegna útgáfu starfsleyfa þar sem ráðherra fer með úrskurðarvald er ótrúlega naumt skorinn. Við bendum á að í Noregi eru þrjár vikur í stað tveggja eins og hér er gert ráð fyrir, og í Danmörku, sem er ekki stórt land landfræðilega, hafa menn fjórar vikur til að undirbúa mál sitt gagnvart úrskurðarvaldinu. Þannig má vísa til stórra atriða og smárra sem einkenna flausturslega afgreiðslu og ekki nógu vel grundaða um málið. Við segjum eftirfarandi í lok nál. okkar, með leyfi forseta: ,,Óvandaður undirbúningur setur mark sitt á þetta frumvarp og óskiljanlegt óðagot hefur einkennt meðferð þess allt frá því málið kom til umræðu 23. okt. 1997 þar til frumvarpið var afgreitt úr nefnd 20. febr. 1998. Minni hluti umhverfisnefndar lýsti áhuga sínum á að vinna áfram að frumvarpinu í nefndinni í von um að samkomulag gæti tekist um frekari breytingar og helst samstaða um afgreiðslu málsins í heild. Yfir störfum nefndarinnar hvíldi skuggi þess samkomulags sem umhverfisráðherra bauð upp á og fallist var á rétt fyrir jólahlé þingsins um að málið yrði lögfest um mánaðamót ferbrúar/mars 1998. Minni hlutinn telur enn mikið vanta á að unnt sé að styðja frumvarpið eins og það lítur út að teknu tilliti til breytingartillagna meiri hlutans og leggur því til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Er þá haft í huga að endurbætt og vel unnið frumvarp verði lagt fyrir Alþingi strax og haustþing kemur saman og það lögfest fyrir lok ársins 1998.`` Undir þetta álit er ritað af þeim sem hér talar og þeim sem mynda minni hlutann ásamt mér, hv. þingmönnum Ástu B. Þorsteinsdóttur og Kristínu Halldórsdóttur. Ég ætla þá senn að ljúka mínu máli, virðulegur forseti. Ég vil geta þess að athugasemdir og bókanir komu fram af hálfu tveggja stjórnarmanna í Hollustuvernd ríkisinsvarðandi undirbúning málsins og frumvarpið og komu til umræðu í þinginu þar sem ég átti hlut að því að þeim ábendingum og aðfinnslum var komið á framfæri við þingið. Svo vildi til að hæstv. ráðherra var þá ekki á þingi en mér var ekki kunnugt um það þegar ég hafði dreift gögnum til þingmanna um þetta efni. Umhvn. fór ofan í nokkur atriði málsins og hlýddi á málsaðila sem komu fyrir hv. umhvn., Ingimar Sigurðsson, deildarstjóra í umhvrn., og Ingunni Svavarsdóttur, stjórnarformann Hollustuverndar ríkisins, sem átti sæti í hinni stjórnskipuðu nefnd sem undirbjó málið. Þessum aðilum bar ekki saman um hvernig hefði verið gengið frá hnútum varðandi kynningu á málinu á vinnslustigi, því frumvarpi sem lagt var fram á sl. hausti, og lá sú niðurstaða fyrir í umhvn., að óljóst var hvernig á því var haldið af hálfu þessara aðila. En eftir stendur sú aðfinnsla sem fram kom af hálfu tveggja stjórnarmanna í stjórn Hollustuverndar ríkisins sem komu á framfæri athugasemdum við nefndina í umsögnum og við þingið sérstaklega í framhaldi af því að þeir fundu að því að málið var ekki eðlilega til kynningar á undirbúningsstigi. Að öðru leyti, virðulegur forseti, má segja að margt athyglisvert hafi komið fram um málið á vinnsluferlinu. Af hálfu meiri hlutans var ákveðinn vilji til þess að skoða þá hnökra og agnúa sem voru stærstir eða mjög stórir í þessu máli, og brtt. meiri hlutans bera þess vissulega vott að vilji var til þess að reyna að bæta þar úr að nokkru. Við í minni hlutanum munum taka afstöðu til einstakra þátta þegar kemur til afgreiðslu í þinginu á brtt. meiri hlutans, verði ekki orðið við megintillögu okkar að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar til þess að það fái þá umfjöllun sem ber í svo stóru og þýðingarmiklu máli þannig að menn hafi í höndum, að meðferð lokinni, góða löggjöf um þann stóra þátt sem er afar gildur í sambandi við umhverfi okkar og reyndar umhverfi umheimsins sem við erum hluti af.

Herra forseti. Hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson, frsm. meiri hluta umhvn., hefur gert prýðilega grein fyrir brtt. meiri hlutans í yfirgripsmiklu erindi sínu fyrir skömmu. Það sem mig langar til þess að gera er að víkja að einni grein frv. þar sem ástæða er til að vekja athygli þingsins á atriði sem er ekki gerð brtt. um. Hér er um að ræða 12. gr. frv. þar sem er m.a. fjallað um heimildir sveitarfélaganna til að innheimta gjald af eftirlitsskyldri starfsemi. Rétt er að geta þess að vegna þess hvernig háttað er eftirlitssvæðum sem skilgreind eru í 11. gr. frv. er ljóst að þessi svæði munu vera nokkuð ólík að innri gerð. Sum eru hrein þéttbýlissvæði, önnur eru svæði þar sem eru annars vegar nokkuð stórir þéttbýliskjarnar og hins vegar mikið dreifbýli og í þriðja lagi eru eftirlitssvæði sem eru nánast dreifbýlissvæði að mestu leyti. Á öllum þessum svæðum er að sjálfsögðu gert ráð fyrir að rekið verði sambærilegt heilbrigðiseftirlit, og í 12. gr. er tekið til þess hvernig gjaldskrár verði ákveðnar. Þar er sagt, með leyfi forseta: ,,Umhverfisráðherra, utanríkisráðherra á varnarsvæðum, setur, að fenginni umsögn Hollustuverndar ríkisins, hámarksgjaldskrá sem sveitarstjórnir geta innheimt eftir. Upphæðin skal byggð á rekstraráætlun þar sem þau atriði eru rökstudd sem ákvörðun gjalds við viðkomandi eftirlit byggist á. Gjaldið má ekki vera hærra en sá kostnaður.`` Ljóst er að möguleikar skapast á því að framkvæmd eftirlitsins samkvæmt frv. sem er til umræðu verði mismunandi dýr eftir því hvernig eftirlitssvæðin eru. Sú staða gæti komið upp að atvinnulífinu á einu eftirlitssvæði væri gert að greiða hærri gjöld en atvinnulífinu á öðrum svæðum. Ef tryggja ætti að sama gjaldskráin gilti alls staðar er ljóst að sá sem á að tryggja greiðslur á þeim kostnaði sem umfram hlýst yrði þá sveitarfélögin. Það eru þá möguleikar á því að þetta leiði annaðhvort til þess að atvinnulífinu verði mismunað eftir eftirlitssvæðum ellegar þá að sveitarstjórnunum verði mismunað eftir eftirlitssvæðum. Að sjálfsögðu eru bundnar vonir við að slíkt muni ekki gerast, og við athugun málsins komu ekki fram neinar ábendingar frá Sambandi ísl. sveitarfélaga um að hætta væri á að þetta gæti gerst. Ég tel að full ástæða sé til að taka mark á þessum ábendingum og gefa lögunum möguleika á að sýna sig en vil benda á það við þessa umræðu að þarna er ákveðin óvissa um gjöldin sem rétt er að fylgjast náið með ef frv. verður að lögum, og taka það þá til endurskoðunar ef í ljós kemur að atvinnulífið eða sveitarfélögin þurfa að standa undir mismunandi kostnaði í sambandi við eftirlitið sem gert er ráð fyrir í frv. Að öðru leyti tel ég að ástæða sé til þess að benda á það í sambandi við álit minni hlutans að þar eru tilvitnanir í álitsgerð Halldórs Jónssonar að sumu leyti ekki miðaðar við tillögur sem komu fram eftir að álitið var gefið út. Ég vil í þessu sambandi sérstaklega minna á það sem stendur á bls. 8 í álitsgerð minni hlutans, en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Eftir stendur því að tveir aðilar, sérstök úrskurðarnefnd og ráðherra, geta þurft að fjalla samtímis um efnisatriði sem varða eitt og sama málið þrátt fyrir viðleitni meiri hlutans til að greina þar á milli. Um þetta segir Halldór Jónsson hdl. í áliti sínu til umhverfisnefndar: ,,Það er annað sem vert er að nefna í þessu samhengi en það eru aðrar stjórnvaldsákvarðanir en um útgáfu starfsleyfis. Þar gerir frumvarpið ráð fyrir að öll mál hljóti afgreiðslu úrskurðarnefndarinnar. Það er því ekki ætlast til að úrskurðarnefndin láti þá tegund rekstrar, sem talin er í ofangreindu fylgiskjali, sig ekki varða.```` Það er rétt að geta þess að þetta álit er sett fram áður en brtt. meiri hlutans voru kynntar, þær sem hér liggja nú frammi. Í brtt. er einmitt gerð tilraun til þess að kveða skýrt á um það hverjir fari með útgáfu starfsleyfis og til hvers hún er kæranleg þannig að ég hygg að þessi tilvitnun eigi ekki við um þá brtt. sem hér liggur frammi af hálfu meiri hluta umhvn. Að sjálfsögðu er það hlutverk minni hluta nefndarinnar að koma fram með alla þá gagnrýni sem skynsamleg og nauðsynleg er. Að vísu er ansi harður tónn í áliti minni hlutans og kannski ekki mikið við því að segja. Meira að segja er gengið svo langt að talað er um ávirðingar frv. Ávirðing þýðir í íslensku misgjörð þannig að frv. er sakað um misgjörðir. Það er jafnvel talað um meginávirðingar frv. Ég vil ekki sverja fyrir það að í þessu frv. sem og í öðrum gjörðum þingsins geti verið einhverjir gallar en þarna finnst mér fulllangt gengið. Ég vil taka það fram að þetta frv. hefur verið til umfjöllunar í þinginu mjög lengi og þótt mjög margar ábendingar hafi komið fram í umsögnum um frv., þá var þar einnig að finna atriði sem menn fögnuðu að tekið væri á og meiri hluti umhvn. hefur leitast við að breyta frv. eftir því sem honum hefur þótt skynsamlegt og leitað þar til þeirra tillagna og hugmynda sem komið hafa fram í umsögnum um frv. Meiri hlutinn hefur einnig lagt eyrun við því sem sagt hefur verið af hálfu minni hlutans, telur sig hafa gengið til móts við minni hlutann og er ánægður með þá samvinnu sem þar varð um ákveðnar breytingar á frv. en það ber að harma að minni hlutinn skuli taka svo djúpt í árinni um skoðanir sínar á göllum frv.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich sagði áðan að til umræðu kom í nefndinni hvernig bregðast mætti við hugsanlegri misskiptingu á kostnaði sem fælist í heilbrigðiseftirliti, en slík misskipting gæti komið fram þar sem svæði væru ólík innbyrðis. M.a. var bent á að sum svæði væru þétt setin og þéttbýli sterkt með mikilli atvinnustarfsemi á annan veginn og á hinn veginn dreifbýli og að þarna væri um ólíkar aðstæður að ræða og ólíkan kostnað við heilbrigðiseftirlit. Eftir nokkra umræðu í nefndinni var vikið frá því að koma að þessu með lagasetningu eða tillögu meiri hlutans. Hins vegar vil ég nýta þetta tækifæri til að taka undir þau sjónarmið sem komu fram hjá hv. þm., að við framkvæmd laganna verði haft glöggt auga á hugsanlegri misskiptingu, annars vegar innan svæða vegna mismunandi búsetu eins og ég gat um hér áðan og eins gæti slíkur mismunur komið upp vegna ólíkra atvinnufyrirtækja á svæðinu. Minnug skulum við vera þess að kostnaður er mikill við eftirlit af ýmsu tagi hjá atvinnulífinu og mjög eðlilegt þegar horft er til samkeppnissjónarmiða og réttlætissjónarmiða að ekki sé mismunað á neinn hátt.

Virðulegur forseti. Menn heyrðu hér svona undirspil undir einn af þeim þáttum sem minni hlutinn hefur gagnrýnt og bent á sem veikleika svo ég noti ekki orðið ávirðing, um það er varðar gjaldskrármál og tengist þessu frv. Greinilegt er að fleiri en minni hlutinn deila áhyggjum um þann þátt málsins. Tilefni andsvars af minni hálfu voru þau ummæli hv. þm. Tómasar Inga Olrichs að eftir að ágætur lögmaður sem kom fyrir nefndina, Halldór Jónsson, og gaf þar álit miðvikudaginn 18. febr., þá breytti meiri hlutinn tilteknum ákvæðum í sínu frv. Ég virði það að svo var gert enda mátti öllum ljóst vera eftir álitsgerðina eða þeim sem tóku mark á henni --- hún var vel rökstudd af hálfu lögmannsins --- að ekki væri búandi við þá miklu réttaróvissu sem hefði skapast við það að tveir aðilar fjölluðu og úrskurðuðu um deilumál er snertu útgefin starfsleyfi. Ég get ekki tekið undir það að sá þáttur, sem hv. þm. vék sérstaklega að í minnispunktum lögmannsins sem hann skilaði til þingnefndarinnar eftir að hafa reifað málið þar munnlega, sé ekki gildur, þ.e. að komið geti til árekstra vegna þess að samkvæmt lögunum eru tveir úrskurðaraðilar, annars vegar úrskurðarnefndin sem hefur mjög breitt verksvið og hins vegar ráðuneytið sem úrskurðar um álitamál varðandi starfsleyfin. Þar eiga við að mínu mati ákveðin umsagnaratriði af hálfu lögmannsins fyrir utan það sem liggur í hlutarins eðli.

Herra forseti. Hverjum þykir sinn fugl fagur. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson orðaði það svo að það mætti heyra af hálfu þess sem hér stendur ákveðið undirspil við nefndarálit minni hlutans. Ég reikna með að hann sé þar að vitna í 8. tölulið í nefndaráliti minni hlutans sem ber yfirskriftina: Ótraustur grunnur undir gjaldskrár. Það er rétt að þar er að finna athugasemdir sem snerta sama atriði og ég gerði að umtalsefni. En ég verð að gera þá athugasemd við þessa athugasemd hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að ég tel ekki að þarna hafi verið um undirspil af minni hálfu að ræða. Ég kom fram með þessar athugasemdir í nefndinni og gerði það öðrum mönnum fremur þannig að ef einhverjir vilja spila undir með mér í þessum efnum --- og það er í þessu tilfelli hlutverk minni hlutans --- þá er það velkomið. En ef menn vilja hafa það sem satt er og rétt, þá er ekki um undirspil í þessum málum að ræða af minni hálfu.

Virðulegur forseti. Ég mundi kjósa að hafa oft í minni sveit hv. þm. Tómas Inga Olrich sem er mjög gegn þingmaður sem leggur hér oft gott til mála og ég tek undir það að hv. þm. gerði það að því er þessi efni snertir. Ég tel að það hafi raunar komið fram strax í umsagnarþáttum sem bárust nefndinni og var full ástæða til þess. Auðvitað er alveg ljóst að þarna er teflt á nokkuð tæpt vað um þetta efni. Ég tek undir með hv. þm. um það atriði. Því betra verður sem menn geta stillt betur saman strengi og á það átti að reyna í nefndinni hvað þetta mál snertir varðandi marga fleiri þætti því að að mínu mati var meiri hlutinn smám saman að átta sig á ýmsum verulegum grundvallarveilum í þessu máli og brást við að nokkru.

Herra forseti. Við hv. þm. Hjörleifur Guttormsson erum sýnist mér sammála um þennan þátt málsins. Ég verð þó að segja að mér kom það þó nokkuð á óvart að einmitt í umsögnunum skyldi ekki gert meira úr þessari hættu. Það kom fram alveg sérstaklega af hálfu fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga að þeir gerðu ekki ráð fyrir því að þetta mundi leiða til mismununar. Það er einkum og sér í lagi vegna þeirrar afstöðu sem mér finnst ástæða til að láta reyna á lögin í því formi sem þau eru í frv., ef það verður að lögum. En mér finnst full ástæða til að við höfum augun opin fyrir þessum möguleika. Ég vil undirstrika það gagnvart hæstv. umhvrh. að þetta verði haft í huga og fagna því að hv. formaður umhvn. tók undir þetta sjónarmið.

Herra forseti. Hér komið til 2. umr. hið merka frv. um hollustuhætti sem er sannarlega stórt og viðamikið frv. og ákaflega mikilvægt mál. Það er heillandi viðfangsefni að gera það þannig úr garði að það tryggi umtalsvert betri meðferð mála á þessu sviði. Þróunin á sviði umhverfismála er öll í þá átt að efla skilning og virðingu fyrir lögmálum náttúrunnar og tryggja til hins ýtrasta verndun náttúru og umhverfis fyrir mengun og hvers konar raski af manna völdum. Niðurstaða nefndarinnar um endurskoðun núgildandi laga um hollustuvernd olli að vissu leyti vonbrigðum þar sem m.a. efnisreglur um mengunarvarnir eru nánast engar og ætlast er til þess að þær verði settar í reglugerðir eins og æðimargt annað í þessu frv. Ég var einhvern tíma búin að telja saman hversu víða væri vísað til reglugerða sem ráðherra skuli setja í frv. og ég held að ég muni rétt að honum sé falið það vald u.þ.b. níu sinnum, þó eru margir undirliðir þannig að erfitt er að nefna nokkra tölu. Honum er gert að setja reglugerðir og að auki í nokkrum tilvikum að setja reglur um eitt og annað, ,,setja starfsreglur`` stendur á öðrum stöðum, setja gjaldskrá, meira að segja hámarksgjaldskrá, auk þess sem hann er gerður að úrskurðaraðila í ágreiningi um útgáfu starfsleyfa af stærri gerðinni þannig að ráðherra er fengið mikið vald með frv. Ég vil vitna til greinargerðar sem er fskj. I með áliti minni hluta umhvn., þ.e. álit Halldórs Jónssonar sem við fengum á einn af síðustu fundum nefndarinnar. Í 7. lið segir hann, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég get ekki látið hjá líða að vekja athygli umhverfisnefndar á að í frumvarpið skortir efnisleg ákvæði, sem ráðherra er síðar ætlað að útfæra með stjórnvaldsfyrirmælum. Ég tek þetta fram vegna þeirra alvarlegu úrræða sem frumvarpið veitir stjórnvöldum, svo sem stöðvun atvinnurekstrar. Það er ekki ólíklegt að þær raddir muni heyrast að 4. og 5. gr. frumvarpsins feli í sér of víðtækt valdframsal til ráðherra til þess að grípa inn í réttindi borgaranna sem varin eru af stjórnarskránni. Á það skal bent í þessu sambandi að viss þróun hefur átt sér stað síðustu ár í þessum efnum, annars vegar með setningu stjórnskipunarlaga, nr. 97/1995, og hins vegar í dómstólum landsins.`` --- Reyndar segir hann svo: --- ,,Þar sem ég hef ekki hugað að þessu sérstaklega í yfirferð minni mun ég ekki tjá mig um þetta efni.`` Hér er hann aðeins að koma með ábendingu til nefndarinnar en ég ítreka að það var nokkuð seint sem hann kom á fund nefndarinnar og hafði lítinn tíma til að undirbúa álit sitt. En þetta finnst mér undirstrika það sem hér hefur verið sagt, að það eru margir þættir sem ráðherra er ætlað að setja reglugerðir um og m.a. í 4. og 5. gr. eins og vitnað er til í áliti Halldórs. Mér finnst ákaflega mikil tilhneiging til þess, ekki síst á síðari árum, að færa aukið vald til ráðherra þar sem þeir eiga að setja reglugerðir um alla mögulega þætti og það held ég sé ekki af hinu góða því lagasetning á að vera skýr og gegnsæ. Menn eiga að vita að hverju þeir ganga. Eitt af mínum fyrstu gagnrýnisatriðum, herra forseti, við frv. er að skýrari og metnaðarfyllri markmiðssetningu skortir í það. Við fulltrúar minni hlutans gagnrýndum það ítrekað á fundum hv. umhvn. en lítil umræða fór fram um það atriði. Þó komu gestir á fundi nefndarinnar sem tóku undir þetta og vöktu athygli á að skýrari markmiðssetningu vantaði sem er afar slæmt með tilliti til þeirrar þróunar sem er á þessu sviði. Ég tel að við hefðum að sjálfsögðu átt að nota þetta gullna tækifæri til að setja skýra og vel útfærða markmiðsgrein sem gæfi tóninn fyrir löggjöfina í heild. Meginreglan á að vera, auk heilnæmra lífsskilyrða í víðtækum skilningi, að óheimilt sé að menga umhverfið. Óheimilt sé að menga umhverfið. Allt annað heyrir til undantekninga og allan vafa á að túlka náttúrunni í vil. Markmiðið á að vera að fyrirbyggja mengun og óheilnæmi og tryggja eftirlit og aðhald og ég get nú ekki stillt mig um að vitna til 73. gr. í EES-samningnum, sem er undir kafla um umhverfismál þar sem segir, með leyfi forseta: ,,1. Aðgerðir samningsaðila á sviði umhverfismála skulu byggjast á eftirtöldum markmiðum: a) að varðveita, vernda og bæta umhverfið; b) að stuðla að því að vernda heilsu manna; c) að tryggja að náttúruauðlindir séu nýttar af varúð og skynsemi.`` Þetta var fyrri liður þessarar greinar og 2. liður er: ,,Aðgerðir samningsaðila á sviði umhverfismála skulu grundvallaðar á þeim meginreglum að girt skuli fyrir umhverfisspjöll, áhersla sé lögð á úrbætur þar sem tjón á upphaf sitt og bótaskylda sé lögð á þann sem mengun veldur. Kröfur um umhverfisvernd skulu vera þáttur í stefnu samningsaðila á öðrum sviðum.`` Þetta er úr 73. gr. EES-samningsins sem fjallar um umhverfismál og því nefni ég það og vitna til hennar að ég held að við hefðum gott af því að líta bæði til þess samnings og til laga um þessi efni í nágrannalöndum okkar sem eru miklu metnaðarfyllri í þessum efnum. Og þótt ágæt orð séu í 1. gr. þessa frv. til laga um hollustuhætti, sem nú á að heita, ef ég man rétt, frv. til laga um hollustuhætti og mengunarvarnir, þá held ég að þá grein hefði þurft að endurskoða og endurbæta, gera hana skýrari og fyllri og miklu metnaðarfyllri fyrir hönd umhverfisins og náttúrunnar. Það er slæmt, herra forseti, að ekki gafst betra svigrúm og tími til að fara yfir þetta mál og gera á því ýmsar breytingar. Það hefur vissulega verið til meðferðar í nokkrar vikur en auðvitað fóru býsna margar vikur í að bíða eftir umsögnum frá mjög mörgum aðilum, eins og fram kemur í nál. meiri hlutans þar sem þeir aðilar eru taldir upp. Þegar menn segja að mál hafi verið lengi til umfjöllunar gleyma menn stundum að draga frá þær vikur sem málið hreinlega liggur í nefndinni og bíður eftir umsögnunum. Engu að síður hafa farið býsna margir fundir í að fjalla um málið. Margir hafa komið á fund nefndarinnar og mjög margir sent okkur umsagnir og þær hafa verið efnismiklar og mjög gagnrýnar. Það var því alveg ljóst frá upphafi að við mundum þurfa mikinn tíma og gott ráðrúm til að fara yfir allar þessar athugasemdir. Ég vil láta það koma strax fram að ég tel að meiri hlutinn hafi gert það sem hann gat, má segja, í þeirri tímaþröng sem við vorum sett í. Ég þarf ekki að rifja það upp að hér var gert samkomulag milli formanna þingflokka og stjórnar þingsins um að lokið yrði við umfjöllun um þetta mál fyrir mánaðamótin febrúar/mars og vegna þess samkomulags gátum við ekki annað en fallist á að málið væri tekið út úr nefnd, en umfjöllun í nefndinni án gesta, ef svo má segja, var fremur lítil og ekki nóg með tilliti til stærðar málsins. Við fulltrúar minni hlutans hefðum viljað fara betur yfir málið, fara betur ofan í saumana á öllum þeim fjölmörgu og vel rökstuddu athugasemdum sem við fengum, vegna þess að við viljum mjög gjarnan vera samstiga meiri hlutanum um þau mikilvægu mál sem koma til kasta hv. umhvn. Okkur hefur tekist það í mörgum málum og ég nefni sérstaklega mjög stóra málaflokka, mjög stóra löggjöf eins og um matvælaeftirlit, um erfðabreyttar lífverur, um skipulagsmál og fleira sem tína mætti til, sem við höfum unnið að í mikilli sátt og samlyndi og metnaði fyrir hönd málaflokkanna, en hér gafst okkur ekki nægur tími og ég harma það. Reyndar skil ég ekki alveg hvers vegna þessi tímapressa er sett á okkur. Ég held það hefði verið til mikillar farsældar fyrir málið í heild ef við hefðum fengið tíma til að vinna með meiri hlutanum áfram að málinu. Ég get ekki fallist á þær röksemdir sem hafa komið fram um að hér standi fyrir dyrum starfsleyfisveitingar af ýmsu tagi og þess vegna þurfi að flýta sér með þessa löggjöf. Ég held að það hefði mátt afgreiða á annan hátt og raunar hefur það margkomið fram að einfaldlega hefði verið unnt að breyta reglugerðum ef menn vildu fá fastara undir fætur með það efni. Nefndin sjálf hefði sem sagt þurft meiri tíma og ég held að við hefðum þurft u.þ.b. mánuð til að ná endanlegri niðurstöðu, til að vinna úr þeim athugasemdum sem okkur bárust. Við höfum sett á fjölda aukafunda og ég er viss um að allir nefndarmenn hefðu verið fúsir til að gera hið sama á komandi vikum, þ.e. fjölga fundum í nefndinni, til að okkur gæfist ráðrúm til að vinna þetta til fulls. Meiri hlutinn flytur ýmsar brtt. við frv. og margar þeirra horfa til bóta. Það höfum við staðfest í nefndarstarfinu og gerum það hér, svo sem um veitingu starfsleyfa í 6. gr. Aðrar brtt. eru í rauninni aðeins yfirklór eða tilraun til að gera alvarlega brotalöm eitthvað skárri og þá á ég fyrst og fremst við aðkomu atvinnurekenda að stjórnun heilbrigðiseftirlits í sveitarfélögum og hollustuvernd, sem er í rauninni alveg fráleitt fyrirkomulag. Um þetta er fjallað í 11. gr. frv. og 17. gr. fyrst og fremst. 11. gr. fjallar um heilbrigðisnefndir og skiptingu í eftirlitssvæði og 17. gr. fjallar um svokallað hollustuháttaráð. 20. gr. er síðan um stjórnun stofnunarinnar. Við allar þessar greinar höfum við miklar athugasemdir og erum ekki ein um það. Um þetta fyrirkomulag kom alveg hreint --- nú skortir mig íslenskt orð --- massíf gagnrýni á þetta fyrirkomulag. Ég held að þær tillögur sem koma frá meiri hlutanum til úrbóta bæti ekki um. Við sjáum í þessum greinum, 11. og 17. gr. fyrst og fremst, greinilega það mark sem fulltrúum atvinnurekenda tókst að setja á starf endurskoðunarnefndar. Það skýrir þá gagnrýni sem við höfum sett fram á það hvernig sú nefnd var skipuð. Í rauninni var alveg fráleitt að fulltrúar atvinnurekenda ættu þar sæti. Þar hefðu átt að koma fyrst og fremst aðilar, fulltrúar, á faglegum forsendum og fá þess vegna álit og sem gesti á nefndarfundi, fulltrúa frá atvinnurekendum og fleiri hagsmunaaðilum. Það hefði verið hin eðlilega málsmeðferð. Ég minnist þess að þegar þetta mál var til 1. umr. kom það mér svolítið á óvart, ég gat ekki öðrum um kennt en sjálfri mér og önnum í hv. fjárln. Ég tók ekki eftir því fyrr en ég kom inn á þingfund að þetta mál væri til umræðu og ég hafði ekki skoðað það almennilega, en í flýtinum kom ég samt auga á þessa skipan og gagnrýndi það mjög harðlega þá strax. Ég spurði hvers vegna svo væri staðið að málum, hvers vegna ástæða þætti til að tryggja hagsmuni atvinnurekenda og hvar væru þá hagsmunir annarra, hvernig væru þeir tryggðir, hvar væri gæslumaður náttúruverndar og hið sama um 17. gr., um hollustuháttaráðið. Augljóslega hefur meiri hlutinn viljað koma til móts við þau sjónarmið og út af fyrir sig virði ég það. En þetta er og verður klúður sem ég spái að gangi engan veginn upp. Hér eiga að koma að fulltrúar hagsmunaaðila sem eru ekki endilega með samtök sín á milli eða jafnvel fleiri en ein samtök á hverju svæði. Búið er að setja þarna inn fulltrúa náttúruverndarnefnda og út af fyrir sig er skárra að fulltrúar annarra sjónarmiða en atvinnulífsins komi að. Náttúruverndarnefndir verða væntanlega margar á sumum eftirlitssvæðanna. Sum þeirra eru mjög stór og það verða sjálfsagt margar náttúruverndarnefndir. Ég er hrædd um að það geti orðið þrautin þyngri að ná saman um hver eigi að vera fulltrúi allra nefndanna í heilbrigðisnefnd og hvernig þetta fyrirkomulag allt eigi að vera. Auk þess er staða slíkra fulltrúa mjög sérkennileg. Þeir eru ekki beint settir með stöðu áheyrnarfulltrúa, ef ég skil þetta rétt. Þeir eiga engu að síður að vera þarna til staðar og án atkvæðisréttar. Hvers vegna í ósköpunum verið var að setja þetta ákvæði að reyna að tryggja afkomu atvinnurekenda er mjög furðulegt vegna þess að þar sem heilbrigðisnefndir eru nú starfandi, þá eru fulltrúar atvinnurekenda í mörgum heilbrigðisnefndum vegna þess að sveitarstjórnarfulltrúar sjá til þess að hinir ýmsu sem hagsmuna hafa að gæta komi þarna að. Ég held að ég hafi heyrt m.a. af einni nefnd þar sem fjórir af fimm fulltrúum í heilbrigðisnefnd tengdust á einhvern hátt hinum ýmsum atvinnugreinum. Ég skil ekki hvernig atvinnurekendur ætla að koma sér saman um einn sérlegan fulltrúa allra atvinnurekenda sem hafa mjög mismunandi hagsmuna að gæta á þessu sviði. Í 11. gr. er einnig kveðið á um eftirlitssvæði. Þarna er um talsverðar breytingar að ræða og raunar miklar breytingar. Tíu eftirlitssvæði verða og tíu heilbrigðisnefndir í stað 13 eftirlitssvæða áður og 46 heilbrigðisnefnda. Vissulega eru margir þeirrar skoðunar að þær breytingar séu til bóta. Þær munu auðvelda samræmingu eftirlits og meðferð mála en þetta kann að verða erfitt í framkvæmd og spurning hvort ekki sé farið of geyst í sakirnar, með tilliti til landfræðilegra og stjórnunarlegra aðstæðna. Ég held að það sé mjög óvíst hvernig sveitarstjórnum á stóru svæði, allmörgum sveitarstjórnum, því ekki eru allir búnir að sameinast í öllum þessum sveitarfélögum, muni ganga að útfæra ákvæði 11. gr. þ.e. að koma sér saman um eina nefnd á mjög stóru svæði. Ég nefni sérstaklega svæði eins og Austurlandssvæðið þar sem starfssvæðið er Austurlandskjördæmið allt og fleiri svæði mætti taka. Ég þekki vel til í Norðurlandssvæði eystra. Það er mjög stórt svæði að leggja undir eina heilbrigðisnefnd og það getur orðið erfitt að koma á eðlilegu eftirliti með þessu móti. Ég er svolítið hrædd við þetta. Umsagnir komu frá ýmsum á Austurlandi sem töldu að of hratt væri farið í hlutina. Það hefði verið hægt að fallast á t.d. fækkun nefnda á því svæði niður í þrjár nefndir. Ég hefði viljað fá miklu meiri umfjöllun um þetta og betri upplýsingar. Mig skortir rök og meiri umræðu um þetta efni. Þessu skylt eru þær vangaveltur sem komu fram máli hv. 5. þm. Norðurl. sem var áðan með efasemdir um eða áhyggjur af því að einhver mismunun kynni að verða fólgin í eftirlitsgjöldum og ýmsu í því efni. Það hefði þurft meiri umræðu og umfjöllun í nefndinni. Varðandi þessi stjórnunarmál, þá batnar ekki málið þegar kemur að stjórnun Hollustuverndar ríkisins að viðbættu svokölluðu hollustuháttaráði. Frv. gerir ráð fyrir því að fella alveg niður stjórn yfir stofnuninni og skipaður verði forstjóri. Eins og segir í 20. gr. á hann að hafa háskólamenntun og þekkingu á verksviði stofnunarinnar og er allt gott um það að segja. Hann fer með stjórn stofnunarinnar, mótar stefnu í störfum hennar og ber ábyrgð á fjárhagslegum rekstri. Ég gerði ítrekað athugasemdir við að svona væri staðið að málum að forstjóri væri settur og hann hefði með alla stjórn stofnunarinnar að gera. Hann á að móta stefnu í störfum hennar og bera ábyrgð á fjárhagslegum rekstri. Þar að auki stendur í sömu grein að einn forstöðumanna skuli gegna starfi staðgengils forstjóra. Það skortir alveg á í allri umfjöllun hvernig velja skuli þann staðgengil. Síðan endar þetta náttúrlega á því að ráðherra eigi að setja reglugerð. Það skortir mikið á að nægilega vel sé frá öllu gengið. Eftir því sem frv. og brtt. gera ráð fyrir verður tekið af það stjórnarfyrirkomulag sem verið hefur með stjórn þar sem ýmsir aðilar koma að og m.a. tveir fulltrúar kjörnir af Alþingi en þetta hollustuháttaráð sett sbr. 17. gr. Ég ætla að leyfa mér að fara svolítið meira út í þetta. Ég tel þetta vera hið mesta óráð. Ég er ekkert endilega hlynnt því að stjórn sé sett yfir stofnun af þessu tagi en auðvitað þarf að vera samræmi í hlutunum. Það eru tiltölulega nýlega sett lög um stofnanir einmitt á sviði umhvrn. Skemmst er að minnast laganna um Landmælingar Íslands, Náttúruvernd ríkisins og ekki er svo langt síðan sett voru ný lög um Náttúrufræðistofnun ríkisins. Allar þessar stofnanir eru taldar þurfa stjórn en ekki þessi stofnun. Látum svo vera að ástæða sé til að breyta um stefnu og hér sé stigið fyrsta skrefið í því efni. En það mætti gera öðruvísi en hér er lagt til. Það hefði mátt hugsa sér að í stað stjórnar væri skipaður forstjóri eða framkvæmdastjóri stofnunarinnar. Síðan væri framkvæmdastjórn í stofnuninni sjálfri sem væri þá skipuð forstöðumönnum sviða og síðan væri utanaðkomandi fagráð. Þessar hugmyndir og tillögur hefur Hollustuvernd ríkisins sett fram og þar er einhugur um að þetta væri gott fyrirkomulag. Að mínu mati ætti það að geta tryggt bæði rekstrarlega og faglega stjórn sem yrði mjög til sóma vegna þess að fagráð yrði skipað mönnum með sérþekkingu eða starfsreynslu. Það mundi tryggja eðlileg samskipti og samráð við stofnanir t.d. við Háskóla Íslands og fleiri. En þetta er því miður ekki gert. Þetta rugl, vil ég segja, um hollustuháttaráð er látið standa og engar haldgóðar röksemdir fyrir breytingum í þá átt. Auðvitað hefur endurskoðunarnefndin lent í villum undir forustu fulltrúa atvinnulífsins. Í þessari grein var meira að segja sagt að hollustuháttaráðið ætti að fara með stefnumörkun um atvinnustarfsemi. Sem betur fer er það fallið brott en nóg er eftir samt. Þá eru breytingar sem gera það að verkum að við þetta ráð sem í áttu að vera fimm manns, með Vinnuveitendasambandinu, Vinnumálasambandinu og Sambandi ísl. sveitarfélaga þar sem þeir áttu að skipa hver sinn fulltrúa, er nú búið að bæta fulltrúum Hins íslenska náttúrufræðifélags, Alþýðusambands Íslands, Félags heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa og landlæknisembættisins. Þarna er auðvitað verið að koma til móts við þessa miklu og marghöfða gagnrýni á hin víðtæku áhrif atvinnurekenda og reynt að tryggja áhrif bæði fulltrúum launþega og þeirra sem gætu talist gæslumenn umhverfis- og hollustuhátta. Engu að síður tel ég að þetta gersamlega ófæra tilhögun og get ekki með nokkru móti fallist á hana. Þá vil ég fara örfáum orðum um þann þátt frv. sem lýtur að veitingu starfsleyfa en um þann þátt hefur staðið styrr á undanförnum árum. Meiri hlutinn kemur með brtt. við þennan þátt, þ.e. það sem í frv. var kveðið á um í 6. gr. að umhvrh. ætti að gefa út starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun ef samanlögð fjárfesting er meiri en 950 millj. kr. Þetta gagnrýndu langflestir sem á annað borð gáfu umsögn um frv. eða komu á fund nefndarinnar, að það gengi einfaldlega ekki að skipta þessu með þessu móti, að setja ætti einhver fjárhagsleg mörk í þessu efni. Það væri þá frekar til skoðunar ef menn vildu taka tillit til einhverra mengunarmarka. En ég vil fagna því alveg sérstaklega að meiri hlutinn skyldi fallast á að aðeins yrði um tvo aðila að ræða sem gæfu út starfsleyfi fyrir atvinnurekstur, annars vegar heilbrigðisnefndir í sveitarfélögunum og svo Hollustuvernd ríkisins. Hins vegar hefði verið langeðlilegast að taka inn í 6. gr. frv. þá upptalningu sem sett er inn í eins konar fylgiskjal við lögin þar sem talið er upp í 24 liðum hvaða atvinnurekstur það er sem Hollustuvernd ríkisins veitir starfsleyfi fyrir. Það hefði verið eðlilegri lagasetning að gera það á þann hátt, og ég skil ekki alveg hvers vegna þessi leið er valin. En meginatriðið í mínum huga er að þessu skyldi breytt þannig að Hollustuvernd ríkisins og heilbrigðisnefndir gefi út starfsleyfin en ekki umhvrh. Því miður tókst ekki alveg jafn vel til með umsagnar- og kæruferli mála sem tekið er á í 7. kafla frv. um málsmeðferð og úrskurði þótt þar hafi tekist að breyta nokkuð til batnaðar og skýra það nokkuð. En því miður er ekki gengið alveg nógu langt í því efni, því enn er framkvæmdinni svo háttað að ef þetta frv. verður að lögum, að teknu tilliti til brtt. meiri hlutans, eru ekki þarna hrein skil um ferli mála. Það er ekki sett í einn skýran farveg. Það eru því ekki skýr mörk milli úrskurðaraðila eins og þyrfti að vera. Málið hefur batnað verulega og ég fagna því en það hefur ekki batnað nóg og ég óttast að menn lendi í hremmingum með þetta atriði áfram. Aðalatriðið væri að það væri einn úrskurðaraðili, ein úrskurðarnefnd, og það væri í samræmi við það sem gildir t.d. í nágrannalöndunum. Herra forseti. Ég ætlaði ekki að hafa langt mál um þetta. Það kemur mjög margt fram í nál. sem við í minni hlutanum stöndum að. Ég vil aðeins taka gagnrýnisatriði mín saman. Meginathugasemdir mínar eru þær að markmiðsgreinin er ekki nógu ítarleg og metnaðarfull að mínu mati. Það hefði verið mjög áhugavert að taka góða rispu um það í umhvn. og ræða alla þætti og þá þróun sem hefur orðið í þessum efnum í heiminum og glíma við að setja þarna markmiðsgrein sem við gætum orðið sátt um og stolt af. Í öðru lagi er það stjórnunarþátturinn. Það er ekkert samræmi í hlutunum. Sumar stofnanir undir umhvrn. eru taldar þurfa stjórn og aðrar ekki. Það er fráleitt að atvinnurekendur eigi fulltrúa í hollustuháttaráði og í heilbrigðisnefndum sveitarfélaganna. Í þriðja lagi hefði ég viljað skoða miklu ítarlegar stærð eftirlitssvæðanna og fjölda heilbrigðisnefnda. Ég hefði sannarlega viljað fá meiri umfjöllun um úrskurðarferlið í sambandi við starfsleyfin. Ég tel að á allt of mörgum stöðum séu settar inn heimildir til reglugerða. Það hefði mátt a.m.k. fá einhvern ramma frá ráðuneytinu um það hvernig vinna ætti úr þeim mikla frumskógi. Ég hef alveg gleymt að fjalla um eitt atriði sem kom frá ýmsum umsagnaraðilum og ekki síst Hollustuverndinni sjálfri, að tilvísun til alþjóðasamninga vantar í frv. Því var svarað til í nefndinni af fulltrúum meiri hlutans að það væri óþarft og ekki eðlilegt, en ég er ekki sammála því. Ég tel að það hefði verið fyllilega eðlilegt og mjög gagnlegt að hafa þá tilvísun í lögunum og hefði verið stuðningur við það starf sem Hollustuvernd ríkisins hefur með höndum. Ég hlýt að endurtaka að ég harma að ekki skyldi gefast betri tími og betra ráðrúm til að vinna þetta mál til betri vegar og ná sameiginlegri niðurstöðu allrar nefndarinnar. Ég er sannfærð um að það hefði tekist ef við hefðum fengið rýmri tíma og ég er sannfærð um að það hefði orðið til mikilla heilla fyrir málið í heild, þetta mál sem er svo sannarlega afar mikilvægt. Niðurstaða okkar er sú að við leggjum til að þessu sé vísað til ríkisstjórnarinnar. Það má segja að í því felist mikið traust til hæstv. ríkisstjórnar og þá sérstaklega til hæstv. umhvrh. Mjög mikil vinna hefur farið fram, búið að fá mjög mikið af umsögnum og athugasemdum og ábendingum og ég held að það væri mjög þarft og gott að vinna þetta betur og ítarlegar með hliðsjón af þeim. Hv. 5. þm. Norðurl. e. fór nokkrum orðum um það nál. sem minni hlutinn leggur fram og sagði eitthvað á þá leið að honum fyndist vera harður tónn í nál., fann það helst að. Ég er ekki sammála því að harður tónn sé í nál. þótt kveðið sé skýrt að orði. Það er betra að kveða skýrt að orði svo það skiljist hvað við eigum við. Ég sé enga ástæðu til að vera með tæpitungu um þetta mikla og reyndar að mörgu leyti flókna mál. Okkur er vissulega nokkuð niðri fyrir en við viljum þessu máli ekkert annað en allt hið besta og erum þess vegna slegin yfir því að fá ekki betra ráðrúm og tíma til að vinna að því. Eitt nefndi hv. 5. þm. Norðurl. e. af því að stundum leggjum við allnokkuð á okkur til að málin fari frá okkur á góðu íslensku máli, og mér fannst hann, ef ég heyrði rétt, vera að vísa til þess sem stendur á 3. síðu í álitinu: ,,Meginávirðingar frumvarpsins.`` Og þar sem við viljum auðvitað hafa allt með góðum máta ætla ég að taka undir þessa athugasemd hv. 5. þm. Norðurl. e. að betur færi á því að þarna stæði t.d. ,,Meginókostir``, ,,Megingallar``, eða ,,Meginágallar`` en það er nú smámál miðað við allt málið í heild sem ég ítreka að við ættum að gefa okkur meiri tíma til að fjalla um.

Virðulegi forseti. Í framhaldi af ræðu hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur er rétt að láta koma fram þakkir til hennar og annarra í nefndinni og ekkert síður minni hluta en meiri hluta fyrir gott samstarf um frv. og eins að þakka þau viðurkenningarorð sem hafa komið fram hjá þingmanninum um vilja og verk meiri hlutans að vinna þessu máli allt hið besta og hlusta með sanngirni á minni hlutann og alla umsagnaraðila. Ég segi nú ekki að ég hafi farið hjá mér við að hlusta á þau viðurkenningarorð en mér þótti vænt um þau og það er víst að nefndarmenn í umhvn. leggja undantekningarlaust alvöru og vinnu í það sem þeir eru að gera. Mér fannst við svo sannarlega gera það í þessu efni. Ég er hér sérstaklega að svara því sem kom fram í máli hv. þm. um vinnubrögðin, geri efnisatriðum skil síðar, en frv. kom fram löngu fyrir jól. Þá var farið í gegnum það með ýmsum aðilum. Síðan bárust umsagnir og sérstaklega vil ég ræða þann þátt sem snýr að umræðum um frv. bæði þegar gestir voru og eftir að gestir fóru, þá gafst nægur tími til að ræða frv. Ég boðaði framlagningu á meirihlutatillögunum, ég lýsti eftir tillögum minni hlutans, þær komu ekki fram. Ég lýsti eftir samstöðu um einstök atriði svo við gætum þá einangrað þau frá sem ekki væri samstaða um. Nægur tími gafst til að ræða þetta, engum var varnað máls, allir gestir komu, allar umsagnir voru skoðaðar og víst er að lengi getum við setið yfir verkinu og ég virði vandvirkni en við verðum líka að vinna verkin okkar og skila þeim frá okkur þegar jafnítarlega og vel hefur verið um þau fjallað eins og gert var í nefndinni.

Herra forseti. Það er alltaf matsatriði hvenær fólk telur að nægur tími og ráðrúm hafi gefist. Við höfum yfirleitt unnið þannig að mál kemur til nefndar, það fer síðan til umsagnar og þá líða nokkrar vikur, síðan er málið tekið fyrir og þá er rætt við gesti og í þessu tiltekna máli komu mjög margir gestir á fund nefndarinnar. Síðan höfum við venjulega sest yfir hlutina saman, rætt hverja grein fyrir sig og komist að sameiginlegri niðurstöðu um álitaefni og jafnvel meiri hlutinn farið í vinnslu ásamt ritara og aðstoðarmönnum og þannig höfum við unnið þetta áfram saman. Það er ekki venjan það ég þekki til að lýsa eftir sérstökum brtt. þegar komið er að yfirferð nefndarinnar í einrúmi, ef svo má kalla það, heldur hafa menn unnið að því saman. Ég skil alveg aðstöðu meiri hlutans. Við vorum sett í þá aðstöðu að komist var að samkomulagi um sérstaka meðferð þessa máls og við vonuðumst víst öll áreiðanlega til að við mundum ná að hafa málefnalegar umræður og vinnu sem skilaði okkur sameiginlegri niðurstöðu fyrir þennan tíma. En ég held að okkur öllum hafi verið það ljóst í upphafi að þetta er svo viðamikið mál að við hefðum þurft meiri tíma. En ég veit að það þýðir ekkert fyrir okkur að koma hér til skiptis upp og segja: Við höfðum ekki nógan tíma, og svo segir annar: Við höfðum nógan tíma. Það er bara einfaldlega svo að okkur fannst ekki gefinn nægur tími til að nefndin gæti setið sameiginlega yfir hugsanlegum breytingum á þessu frv.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og Kristín Halldórsdóttir hafa í ítarlegu máli mælt fyrir áliti minni hluta umhverfisnefndar um frv. um hollustuhætti. Í rauninni þyrfti ekki að fara mörgum orðum um það frekar en gert hefur verið. Ég get þó ekki látið hjá líða að taka nokkur af þeim atriðum til frekari umfjöllunar. Fyrst vil ég nefna markmið þessa frv. Skoðun mín er sú að með því að leggja þetta frv. fram í þessari mynd hafi ríkisstjórnin látið ómetanlegt tækifæri til gagngerrar endurskoðunar á lögum um hollustuhætti og umhverfismál fara fram hjá sér. Gildandi lög um þessi málefni eru að stofni til frá 1984. Frá þeim tíma hafa orðið straumhvörf í heiminum hvað varðar þekkingu og viðhorf til umhverfismála og umhverfisverndar. Maður hlýtur að spyrja að því hvort ekki hefði verið rétt að breyta um nálgun í þessum málaflokki og taka mið af þeirri þróun sem orðið hefur, t.d. í umhverfisrétti síðustu 25 ár. Fjölmargir aðilar hafa sent ítarlegar umsagnir um þetta frv., gengið á fund nefndarinnar og komið sjónarmiðum sínum á framfæri. Það verður að segjast, herra forseti, að umsagnir þessara aðila eru mjög samhljóma í gagnrýni á frv. Einstaka aðilar hafa jafnvel gengið svo langt að líkja frv. við stagbætta flík. Ég vil með nokkrum orðum fjalla um umsögn einstakra aðila. Ég staldra fyrst við umsögn Náttúruverndar ríkisins sem vekur sérstaka athygli á því að í frv. vanti nánast allar efnislegar reglur um mengunarvarnir. Þeir benda einnig á það að með hliðsjón af réttaröryggissjónarmiðum væri eðlilegra að löggjafinn skilgreindi nokkrar alþjóðlegar meginreglur sem varða umhverfismál og umhverfisvernd. Um þær er ekkert fjallað í þessu frv. Náttúruvernd ríkisins bendir í þessu samhengi á nokkrar alþjóðlegar meginreglur umhverfisréttar, m.a. þær reglur sem koma fram í Ríó-yfirlýsingunni. Náttúruvernd ríkisins telur að mikils virði hefði verið að skilgreina þær, staðfæra og aðlaga íslensku réttarkerfi, yrði þetta frv. sem hér er til umfjöllunar að lögum. Þá hefur Náttúruvernd ríkisins einnig bent á, eins og fram hefur komið í máli hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur, að þetta hefði verið kjörið tækifæri fyrir Alþingi að fella markmið EES-samningsins inn í löggjöfina. Með vísun í orð hv. þm. vil ég leyfa mér að fullyrða að þau markmið sem sá samningur hefur eru mun háleitari og framsæknari en markmið þessa frv. Auk þess vil ég, herra forseti, benda á að í 75. gr. EES-samningsins um umhverfismál segir um verndunarráðstafanir í 74. gr. að ekkert sé því til fyrirstöðu að einstakir samningsaðilar láti strangari verndunarráðstafanir halda gildi sínu og grípi til þeirra enda samræmist þær samningnum. Með öðrum orðum hefði hæstv. ríkisstjórn verið í lófa lagið að setja fram háleitari markmið í nýju frv. um hollustuhætti og umhverfismál. Í nál. okkar vitnum við til danskrar löggjafar um umhverfismál sem sýnir allt önnur tök á þessum mikilvæga málaflokki en þetta frv. Markmið dönsku laganna er að vernda náttúru og umhverfi svo þróun samfélagsins verði grundvölluð á virðingu fyrir lífsskilyrðum manna og varðveislu dýra- og plöntulífs. Þar er mun sterkar að orði kveðið en í markmiðsgrein frv. sem hér er til umfjöllunar. Vert er að geta þess að Náttúruvernd ríkisins leggur í umsögn sinni til að unnið verði að frv. sem svipi til dönsku laganna um umhverfismál. Virðulegi forseti. Framsögumaður minni hluta umhvn. hefur farið ítarlega í gegnum þau atriði sem við teljum að helst hefði þurft að bæta í þessu frv. Ég tel þó ástæðu til að fagna því að meiri hluti umhvn. hefur tekið tillit til þeirra sjónarmiða sem gestir okkar létu í ljós á síðustu dögum við vinnu frv. Sérstaklega ber að fagna því að í 6. gr., þar sem fjallað er um starfsleyfisveitingu, skuli tekið tillit til þeirrar gagnrýni sem fram kom hjá nær öllum þeim sem gengu á fund nefndarinnar. Í frv. var áður gert ráð fyrir því að umhvrh. gæfi út starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem gæti haft í för með sér mengun, ef samanlögð fjárfesting væri meiri en 950 millj. kr. Þetta var gagnrýnt af nær öllum sem umsagnir gáfu og bentu fjölmargir á að eðlilegra væri að starfsleyfisveitingar væru á einni hendi. Við því var brugðist og því ber að fagna. Önnur atriði voru gagnrýnd bæði í umsögnum og af gestum nefndarinnar, eins og fram hefur komið í máli hv. þm. hér á undan. Þar mætti nefna þátttöku atvinnurekenda í heilbrigðisnefndum og hollustuháttaráði. Flestir voru þeirrar skoðunar að sú skipan mála væri fullkomlega óeðlileg og úr takti við góða og nútímalega stjórnsýsluhætti. Fulltrúar Hollustuverndar ríkisins bentu í heimsókn sinni á að við þetta fyrirkomulag hefði komið athugasemd frá Eftirlitsstofnun EFTA, ESA. Ég vil að því verði haldið til haga hér að þetta hefur vakið athygli og gagnrýni þeirra sem kynnt hafa sér málið. Meiri hluti umhvn. gerði tilraun til þess að bæta úr þessu klúðri, sem ég vil kalla, með því að fjölga fulltrúum heilbrigðisnefndanna og bæta við, t.d. fulltrúum frá náttúruverndaraðilum. Á það var auðvitað einnig bent að víða eru mál þannig að ekki er hægt að kalla til slíka aðila, sérstaklega ekki í minni sveitarfélögum. En, herra forseti, ég vil aðeins staldra aftur við þann hagsmunaárekstur sem hlýtur að verða þegar þeir sem hafa á eftirlit með eru sjálfir gerðir að eftirlitsaðilum. Svo ég víki nokkrum orðum að stjórn Hollustuverndar og hollustuháttaráði þá er ég í sjálfu sér ekki ósammála því að breyting verði gerð á stjórnskipulagi Hollustuverndar ríkisins. Ég tel þó að þarna verði að gæta samræmis við aðrar sambærilegar stofnanir á vegum ríkisins. Það hefur auðvitað ekki verið gert eins og flestum er kunnugt. Sjónarmið þeirra sem á fund okkar gengu voru einmitt þau að ekki væri óeðlilegt að Hollustuvernd ríkisins hefði á að skipa framkvæmdastjórn sem færi með rekstur stofnunarinnar en hefði síðan sér við hlið fagráð til ráðgjafar. Það hefði þess vegna getað heitið hollustuháttaráð en væri þá tengt þessari stofnun fremur en að vera, eins og frv. gerir ráð fyrir, beintengt við ráðherrann. Um það hefur verið fjallað, herra forseti, að með þessu frv. gæti skapast réttaróvissa, þar sem kæruleiðir eru enn þá tvær. Þó þarna hafi verið gerð tilraun til að bæta úr þá eru úrskurðaraðilarnir enn tveir og gætu þess vegna verið að fjalla um sömu efnisatriði á sama tíma. Ég vil aftur vekja athygli á ákvæðum dönsku laganna um umhverfismál þar sem þetta er falið einni úrskurðarnefnd og ég tel að það sé í samræmi við góða stjórnsýsluhætti. Á það hefur verið bent, herra forseti, að margt í þessu frv. veki upp spurningar um skörun á verksviði, a.m.k. tveggja ráðherra og ráðuneyta. Þar á ég við umhvrn. og umhvrh., og félmrh. Þetta kom fram í álitsgerð Halldórs Jónssonar lögfræðings sem sótti nefndina heim á meðan unnið var að brtt. við frv. Ég tel að þarna þurfi að fara betur yfir málin svo að ekki skapist óvissa og jafnvel ágreiningur um þetta atriði. Herra forseti. Hægt væri að fjalla um fjölmörg önnur atriði hér í áliti minni hluta umhvn. en ég tel að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafi gert það mjög ítarlega. Ég tel því ekki ástæðu til að tefja þessa umræðu enn frekar en vil að lokum vitna til nál. okkar þar sem mikinn fróðleik er að finna. Þar hefur þeim umsögnum um frv. sem fjölmargir aðilar hafa látið nefndinni í té, verið haldið vel til haga. Auk þess vil ég, með leyfi forseta, benda á tvö fskj. sem fylgja nál. en þar er umsögn Halldórs Jónssonar lögfræðings og umsögn stjórnar Hollustuverndar ríkisins. Að lokum, herra forseti, tek ég undir minnihlutaálitið og hvet menn til að íhuga það gaumgæfilega. Ég tek undir orð hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur, að í því felst mikið traust að vísa frv. til hæstv. ríkisstjórnar þegar við í minni hlutanum lítum svo á að þrátt fyrir að nú hafi verið bætt úr nokkrum atriðum þá sé enn of margt óunnið í frv. til þess að það sé ásættanlegt út frá nútímasjónarmiðum og framsýni í umhverfismálum að við teljum mjög mikilvægt að hæstv. ríkisstjórn fái frv. aftur til umfjöllunar og geri á því bragarbót.

Hæstv. forseti. Ég byrja á því að þakka hv. umhvn. fyrir vinnu hennar við þetta mál sem er sannarlega viðamikið eins og hefur komið fram í máli hv. þingmanna sem tekið hafa til máls í umræðunni. Ég þakka nefndinni fyrir hvernig hún hefur staðið að málinu, bæði meiri hluti nefndarinnar sem ber ábyrgð á þeim brtt. sem hér eru fluttar fyrst ekki náðist fullkomin samstaða um breytingar eða málsmeðferð í nefndinni. Einnig vil ég þakka fulltrúum úr minni hluta nefndarinnar fyrir hvernig þeir hafa staðið að vinnu við nefndarstarfið. Þrátt fyrir að skoðanir séu eitthvað skiptar um það hvaða tíma menn hefðu þurft til að fjalla ítarlegar um málið en gert hefur verið hefur þó verið lögð mikil vinna í það. Ég þykist heyra það á hv. þingmönnum sem skipa minni hluta nefndarinnar að þeir telja að a.m.k. nokkrar af þeim breytingum sem eru lagðar til af hálfu meiri hlutans séu til bóta og e.t.v. megi vænta stuðnings þeirra við einhverjar þeirra þó að þeir vilji ekki skrifa undir málið allt. Hæstv. forseti. Áður en ég kem að efnisatriðum og þeim þáttum sem hv. þm. hafa gert að umtalsefni langar mig að fara nokkrum orðum um umræðu sem fór fram í hv. Alþingi og fjallaði um málsmeðferð og undirbúning málsmeðferðar þeirrar nefndar sem vann frv. Því miður hef ég ekki dagsetninguna á þeirri umræðu sem ég hélt að ég hefði hér, hæstv. forseti, en það skiptir reyndar ekki máli. Hv. þingmenn vita að hér fór fram umræða um vinnubrögð nefndarinnar, hvernig staðið hefði verið að málum þegar frv. var í vinnslu og hvernig stjórn Hollustuverndar ríkisins hefði komið að málinu. Í fyrsta lagi lýsi ég óánægju minni með það að umræðan skyldi fara fram án þess að ég væri viðstaddur. Við því er út af fyrir sig ekkert að segja og síst af öllu mörgum dögum seinna og hv. málshefjandi hefur gert grein fyrir því að honum hefði ekki verið ljóst að ég hafði fjarvistarleyfi þennan dag. Auðvitað er líka bagalegt að taka umræðu upp með þeim hætti inn í þingið þar sem vitað er að ráðherra er ekki til svara og náttúrlega alls ekki formaður viðkomandi nefndar, sem á ekki sæti hér, og á þess vegna ekki möguleika á því að svara á neinn hátt fyrir það hvernig vinnubrögð voru eða hvernig hann taldi hafa verið staðið að málum. Því kom fyrst og fremst fram málflutningur annars málsaðilans, þ.e. fulltrúa þeirra í stjórn Hollustuverndar ríkisins sem gerðu athugasemdir við vinnubrögðin. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þetta, hæstv. forseti, en ég vil þó segja það eftir að hafa rætt við formanninn og farið yfir athugasemdir sem hann hefur reyndar sent öllum hv. þingmönnum og síðan rætt við og gert grein fyrir í hv. umhvn., að mér finnst að ekki sé hægt að segja að á nokkurn hátt hafi verið staðið óeðlilega að vinnubrögðum. Nefndin er auðvitað á ábyrgð ráðherrans, hún er skipuð af honum og formaður nefndarinnar er skipaður af ráðherra án tilnefningar. Síðan er leitað tilnefninga frá nokkrum aðilum til að taka þátt í þessu nefndarstarfi og endurskoðunarvinnu og þá helst þeim aðilum sem voru taldir eiga aðild að málinu og bæri að koma að því. Eðlilegt hlýtur að teljast að þeir aðilar sem koma að málum tilnefndir af stofnunum eða stjórnum stofnana eða fulltrúar einhverra hagsmunaaðila hafi samráð með einum eða öðrum hætti við þá sem þeir eru umbjóðendur fyrir. Ég tel að það komi skýrt fram í fundargerðum nefndarinnar að svo hefur í raun verið. Nefndin er skipuð 16. febrúar og 28. júní er sérstaklega bókað um málsmeðferð þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Formaður nefndarinnar setti fundinn og greindi frá því að drögin sem liggja fyrir væru ekki til almennrar dreifingar en efnið þó ekki trúnaðarmál gagnvart þeim sem tilnefndu í nefndina.`` Nokkru síðar, 13. september, segir í fundargerð nefndarinnar, með leyfi forseta: ,,Fram kom að drögin væru komin til takmarkaðrar dreifingar þar sem hluthafandi hafa þurft að afla álits sinna umbjóðenda. Drögin eiga ekki að fara í dreifingu þótt nefndarmönnum sé heimilt að sýna þau völdum aðilum.`` Þarna er tvívegis með tiltölulega stuttu millibili á vinnutíma nefndarinnar rætt aftur um hvernig skuli haga málsmeðferð. Þetta finnst mér vera fullkomlega eðlileg vinnubrögð og tel að nefndir sem starfa að svona málum þurfi og eigi að hafa nokkurn vinnufrið til þess, verði síðan að hafa eðlilegt samráð við aðila sína en vinnugögn og drög að nefndarálitum eða frumvörpum séu í raun ekki í almennri dreifingu og út um allt og m.a. á fjölmiðum svo að ég nefni það sem dæmi. Þetta vildi ég því hafa sagt, hæstv. forseti, og látið það koma fram af minni hálfu að ég tel að hér hafi formaður staðið rétt að og nefndin unnið þetta hárrétt. Aðeins út af því sem fram kemur í skjali sem er undirritað af Kristínu Einarsdóttur og Sigurði Óskarssyni, fulltrúum í stjórn Hollustuverndar ríkisins, og þau dreifa til allra alþingismanna 10. febr. 1998, þar sem sagt er að þau hafi fyrst og fremst verið að skýra frá því hvernig komið hafi verið í veg fyrir að þau hafi eðlileg áhrif á undirbúning lagafrv. Nú ætla ég ekki að hnotabítast við þetta ágæta fólk sem hefur unnið starf sitt vel í stjórn Hollustuverndarinnar og unnið þar af samviskusemi og haft fullan vilja á því að hafa áhrif á nefndarstarfið en auðvitað er fullt af fólki sem gæti sjálfsagt sagt að það vildi gjarnan hafa áhrif á nefndarstarf eða áhrif á frumvarpsgerð eða frumvarpssmíði. En að segja að það hafi verið komið í veg fyrir að þau gætu haft eðlileg áhrif á undirbúning lagafrv., sem er unnið að í nefnd á vegum og ábyrgð ráðherra, finnst mér mikil spurning en það segi ég bara af því að þetta kemur fram í þessu skjali, undirritað af þessu ágæta heiðursfólki, og að öðru leyti ætla ég ekki að hnotabítast við það. Ég tel að eðlilega hafi verið staðið að málsmeðferð af hálfu nefndarmanna og ég hef út af fyrir sig engar athugasemdir við það þó að einhverjir hafi aðrar skoðanir á því og geri við það athugasemdir. Það sem ber á milli er að hv. --- þó að formaður stjórnar Hollustuverndar ríkisins sé að vísu varaþingmaður þarf kannski ekki að ávarpa hana háttvirta en hún á líka allt gott skilið --- formaður stjórnar Hollustuverndarinnar hafi annaðhvort tekið hlutverk sitt sem nefndarmann með trúnaði við nefndarstarfið og ráðherrann og formann nefndarinnar óþarflega hátíðlega og þess vegna ekki skýrt nákvæmlega frá því á stjórnarfundum Hollustuverndarinnar hvernig umræður hafi verið í nefndinni eða á einhvern hátt mistúlkað það eða mátt hafi misskilja vinnuaðferð hennar í því efni. Það kann að vera að eitthvað hefði mátt fara með öðrum hætti í því starfi en ég sé ekki og mér finnst ekki í raun að menn bæti sig neitt með frekari umfjöllun um þennan þátt í starfi nefndarinnar. Ég ítreka að ég er fyllilega ánægður með það hvernig það hefur gengið fram og tel að það hafi verið gert eðlilega og vona að þessu máli sé að öðru leyti lokið. Ég vildi nefna þetta og koma aðeins inn á það. Af því að það kom fram í umræðunum sem ég gat um hér í upphafi að gera mætti ráð fyrir því að sjónarmið ráðherra kæmu fram síðar, bæði af hálfu hv. málshefjanda á þeim tíma svo og af hálfu hæstv. forseta þar sem hann getur um það í athugasemd að búast megi við að ráðherra svari fyrir sig þegar hann komi aftur til þings, þá vildi ég hafa sagt örfá orð um þennan þátt málsins. Að öðru leyti, hæstv. forseti, ætla ég aðeins að snúa mér að frv. og þeim brtt. sem eru lagðar fram af hálfu meiri hluta nefndarinnar og þeim athugasemdum sem koma fram í nál. minni hlutans og hv. þingmenn, fulltrúar minni hlutans, hafa gert grein fyrir. Kannski má segja, sem eðlilegt er, að ræður þeirra hafi allar snúist um nokkurn veginn sömu athugasemdaatriðin. Í fyrsta lagi að málsmeðferð hafi verið hraðað, að nokkurt óðagot hafi verið í nefndarstarfi eins og sagt er í minnihlutaálitinu sjálfu, þar sem segir að óskiljanlegt óðagot hafi einkennt málsmeðferðina. Mér finnst í raun ómögulegt að taka undir það þó svo að það sé formanns nefndarinnar og meiri hlutans að svara fyrir það hvernig staðið hefur verið að nefndarstarfinu sjálfu frá degi til dags eða frá nefndarfundi til nefndarfundar. Ef við lítum aðeins á það að málið kemur fram snemma á þingtíma, mælt er fyrir því 23. október, það er til umfjöllunar fram í febrúarlok og reyndar með fleiri nefndarfundum sem ber að þakka en dagskrá þingsins og nefndanna gerir ráð fyrir samkvæmt samkomulagi sem gert var og hér hefur verið vitnað til að afgreiða málið um það bil á þessum tíma frá þinginu. Mig langar að geta þess til samanburðar að þingið afgreiðir auðvitað ótal mörg stór mál á skemmri tíma en þetta. Við erum t.d. að afgreiða mál fyrir áramót sem eru lögð fram kannski ekki einu sinni í þingbyrjun heldur þegar nokkuð er liðið á haustþing, mál sem þurfa og verða í mörgum tilfellum að afgreiðast fyrir áramót. Ég nefni t.d. bara af handahófi ýmiss konar skattamál sem eru oft flókin og erfið viðfangs og fá afgreiðslu í þinginu.  Síðan hafa hv. þm. sem skipa minni hlutann talað um að markmiðssetning sé ekki skýr eða nægjanlega markviss og að það vanti kannski í þetta ýmis sjónarmið, áhrif frá Ríó-ferlinu og fleira sem ætti að vera í þessum lögum. Nú er ég ekki gera lítið úr því en ég minni þó á að við erum náttúrlega ekki hér að fjalla um heildarlöggjöf um umhverfismál. Sumar þjóðir eru með slíka löggjöf. Við höfum reyndar rætt um það í umhvrn. að setja sérstaka löggjöf hér á landi sem fjallaði um meginreglur umhverfisréttarins sem væri kannski vísir að slíkri heildarlöggjöf. Drög að slíku frv. eru reyndar til í umhvrn. Við höfum hins vegar valið þennan kostinn að vera hér með löggjöf um ýmsa aðskilda málaflokka sem taka hver á sínum þætti. Það t.d. er stór og veigamikill hlutur málanna sem fjallar um hollustuhættina. Við erum með sérlög um náttúruvernd. Við erum með sérlög sem fjalla um Náttúrufræðistofnun og hennar hlutverk. Við erum með sérlög um skipulags- og byggingamál og starfsemi Skipulagsstofnunar sem m.a. hefur veigamikinn þátt sem varðar umhverfismál á sinni könnu, þ.e. umfjöllun um lög um mat á umhverfisáhrifum svo ég nefni einhver dæmi um þetta. Auðvitað geta menn haft misjafnar skoðanir á því hvað beri að telja upp í markmiðslýsingu. Einnig hafa hv. þm. held ég allir fjallað um alþjóðasamninga og hvernig tekið sé á því máli í frv. Nú er öllum ljóst að þessi stofnun fjallar mjög um ýmsar afleiðingar af þeim fjölmörgu alþjóðlegu samningum sem við höfum gert og erum að gera og eigum væntanlega eftir að gera. Það gerir þessi stofnun eins og aðrar stofnanir sem vinna á vegum umhvrn. og auðvitað á vegum Stjórnarráðsins í heild, þar sem fjallað er um ýmis mál sem við höfum skuldbundið okkur til að vinna að samkvæmt alþjóðlegum samningum. Það hlýtur þessi stofnun að gera og gerir og hefur tekið á sig miklar skuldbindingar eða margvísleg verkefni á undanförnum árum í þessu sambandi. En yfirstjórn þessara samninga og meðferð mála sem fjallað er um í viðkomandi samningum tel ég að eigi að vera í ráðuneytinu sjálfu og þannig höfum við verið að þróa það hvað varðar nokkra samninga sem við höfum fjallað um og erum enn þá með í umfjöllun. Ég nefni t.d. margumræddan loftslagsbreytingasamning sem hefur verið algjörlega í umsjá ráðuneytisins sjálfs, og fleiri alþjóðlega samninga sem við reynum að fylgjast með í ráðuneytinu. Hinar ýmsu, mismunandi stofnanir ráðuneytisins fjalla síðan um framkvæmd einstakra þátta hvað þetta varðar. Einnig hefur verið rætt töluvert mikið um aðkomu og þátttöku atvinnurekenda eða vinnuveitenda í frumvarpsgerðinni, undirbúningi málsins í fyrsta lagi og síðan aðkomu vinnuveitenda að heilbrigðisnefndunum og hollustuháttaráðinu. Ég verð að segja að ég er svolítið undrandi á þeirri afstöðu sem hv. fulltrúar minni hlutans taka varðandi þann þátt málsins því ég hef talið það afar mikilvægt að eiga gott samstarf við fulltrúa vinnuveitenda í ýmsum málum sem við höfum verið að vinna að að undanförnu á sviði umhverfismála og tel að það hafi allt saman verið til bóta. Ég man ekki eftir nokkru tilviki þar sem slíkt samstarf hafi ekki verið til bóta frekar en hitt. Sérstaklega vil ég þó nefna í því sambandi afskipti vinnuveitenda og þátttöku þeirra fyrst í samningu frv. um gjald á vörur sem geta orðið að spilliefnum, svokallað spilliefnagjald, og svo úrvinnslu þeirra mála sem ég tel að hafi gengið með miklum ágætum og spilliefnagjaldsnefndin sem við venjulega köllum svo, hefur unnið mikið og gott starf með öflugri þátttöku vinnuveitenda. Ég hygg að það hefði verið miklu erfiðara að ná þeirri stöðu sem við höfum nú þegar náð varðandi framgang þeirra laga og eftirfylgd ef við hefðum ekki haft svo góða samvinnu og samstöðu með vinnuveitendum um málið. Mér finnst því þessi gagnrýni á þeirra aðkomu að málunum vera nokkuð sérkennileg, a.m.k. af þeirri reynslu sem ég hef af málinu get ég ekki tekið undir hana. Ég man eftir því að strax við 1. umr. kom fram í máli hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur athugasemd og sjálfsagt fleirum sem hér töluðu, að bæði inn í hollustuháttaráðið og heilbrigðisnefndirnar vantaði fulltrúa, talsmann eða rödd almennings og náttúruverndarsjónarmiðanna. Nú ætla ég ekki að fara orðrétt með þetta. Ég man ekki nákvæmlega hvernig þetta var orðað hjá hv. þm. en ég hygg að efnislega hafi það verið þetta sjónarmið. Ég held að ég hafi tekið undir það þá strax að ég teldi eðlilegt að nefndin skoðaði einmitt þá þætti og velti þessu fyrir sér þannig að ég vil líka lýsa ánægju minni með að þar eru gerðar tillögur um að eiga betra samstarf við t.d. fulltrúa náttúruverndarnefnda sveitarfélaganna og má geta þess hér að ráðuneytið hélt nýlega fund með fulltrúum í náttúruverndarnefndum sveitarfélaga. Hingað komu fjölmargir einstaklingar alls staðar að af landinu sem lýstu sérstakri ánægju með þann fund og báðu um og buðu upp á aukið samstarf við umhverfisyfirvöld þannig að ég held að þetta sé eitt skref í því að mæta þeim sjónarmiðum sem m.a. komu þar fram. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spurði m.a. um viðhorf til þeirrar breytingar sem lögð er til að aðeins skuli gerð krafa um einn heilbrigðisfulltrúa í stað tveggja. Ég tel að ef heilbrigðisnefndirnar vinna sitt verk eins og þær eiga að gera samviskusamlega og standa rétt að málum, þá sé þetta ekki tilefni til að hafa áhyggjur af. Ég tel að fyrst og fremst sé nauðsynlegt að löggjöfin kveði á um að heilbrigðisfulltrúi sé starfandi og það sé síðan svæðanna, heilbrigðisnefndanna í samráði við sína umbjóðendur, sveitarstjórnirnar, að ákveða hversu öflugt þetta eftirlit skuli vera og þurfi á tveimur fulltrúum eða fleirum að halda þá sé það þeirra að taka slíka ákvörðun. Áður en ég kem að starfsleyfismálunum, sem er kannski það sem hv. þingmenn hafa velt einna mest fyrir sér og eðlilega því það er mál sem hefur verið oftsinnis hér til umræðu og var töluvert rætt við 1. umr. málsins, vil ég fara örfáum orðum um umræðuna sem hefur orðið um stjórnir og ekki stjórnir opinberra stofnana. Það er vissulega rétt og ég held ég hafi reyndar lýst því yfir áður í ræðustól í hv. Alþingi að full ástæða væri til og kannski nauðsynlegt að taka það mál allt til endurskoðunar í Stjórnarráðinu í heild sinni, ekki bara í umhvrn. þótt auðvitað megi gera það líka þar og það sé nauðsynlegt, heldur að mótuð sé heildarstefna um það hvernig eigi að fara með slíkt, hvort einhverjum ákveðnum stofnunum beri að hafa stjórn fremur en öðrum og hvaða stofnanir það ættu þá helst að vera. En hér hafa sérstaklega verið nefndar þrjár til fjórar stofnanir sem undir umhvrn. heyra. Miðað við tillöguna sem hér er gerð, um að hafa ekki lengur stjórn yfir Hollustuvernd ríkisins, borið saman við aðrar stofnanir ráðuneytisins, þá er það rétt að hér gætir nokkurrar misvísunar. Náttúrufræðistofnun hefur stjórn sem svo háttar til með að þar gæti undirmaður forstjórans orðið yfirmaður hans í stjórninni og er það auðvitað óásættanlegt. Það er því nú þegar tillaga á mínu borði um að breyta stjórn Náttúrufræðistofnunar og ég hygg að kannski væri eðlilegt í slíkri stofnun að einhvers konar fagráð væri þar að störfum og sú tillaga sem er á borðinu hjá mér nú fjallar um það. Lög um náttúruvernd ríkisins eru í endurskoðun og ég veit að þar verður m.a. fjallað um þennan þátt, hvernig beri að haga með stjórn eða ekki stjórn, eða þá stefnumótunarnefnd eða fagráð, hvað sem menn vilja kalla það, ef slíkur samráðshópur er talinn nauðsynlegur. Og varðandi Landmælingarnar er það rétt að nýlega hafa farið í gegnum þingið lög þar sem sett var stjórn yfir þá stofnun. En það ber þó að árétta að sú stjórn hefur fyrst og fremst með stefnumótun að gera en alls ekki með nein mál sem varða forræði forstjóra stofnunarinnar sem hefur með starfsmannahald, fjármál og daglega stjórn að gera eins og ber að hafa. Þetta eru mál sem ég tel að ætti sannarlega að fjalla um í víðara samhengi af hálfu Stjórnarráðsins í heild sinni. Hæstv. forseti. Ég held að hér hafi svo margar athugasemdir komið fram sameiginlega hjá hv. þingmönnum sem skipa minni hlutann að ég hafi kannski drepið á þeim þáttum sem mér fannst beint til mín sérstaklega án þess að um spurningar væri að ræða. Þó nefndi hv. þm. Kristín Halldórsdóttir sérstaklega að mikið reglugerðarvald væri sett í hendur ráðherra með frv. Sjálfsagt er það rétt en það á við um ýmiss konar löggjöf og við höfum áður rætt um það í þinginu að e.t.v. ætti að taka einhvern veginn skipulegar á því en gert hefur verið. Þó má benda á að hitt viðhorfið sem kemur æðioft upp líka er að lagasetning eigi að vera meira í rammaformi og framkvæmdarvaldið eigi síðan að vinna úr því. Ég verð að játa, hæstv. forseti, að ég hef svo sem ekki sérstaka skoðun á því hvernig eigi að standa að þessu nákvæmlega en við þurfum að tryggja að stjórnsýsla geti gengið eðlilega fram og þá þarf að fela framkvæmdarvaldinu æðimikið vald á ýmsum sviðum til þess. Ef allt sem fjallað er um í reglugerðum ætti að vera lagabókstafur þá hygg ég að það væri nærri því að æra óstöðugan og þyrfti þá e.t.v. enn meiri tíma til að vinna við lög og lagafrv. hér í hv. þingi. Hæstv. forseti. Að lokum ætlaði ég að fjalla ofurlítið um starfsleyfismálin og þær athugasemdir sem hér hafa verið gerðar um það hvernig staðið hefur verið að því og kæruferlinu. Vil í fyrsta lagi koma með athugasemd við orðalag í nál. minni hlutans þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Leiddi þetta til þess að meiri hlutinn sá sig knúinn til að gera breytingar á þessum þætti frumvarpsins á síðustu stigum umfjöllunar í nefndinni ...`` Ég held ég hafi getið þess strax í upphafi við 1. umr. málsins og hef ekkert farið í launkofa með það að ég teldi mjög brýnt að löggjafinn tæki á þessu starfsleyfismáli, starfsleyfisferlinu. Ég gerði tillögu um hvernig það ætti að vera í frv. eins og það var lagt fram. Það var fyrst og fremst tillaga um að það væri skýrt, að menn vissu nákvæmlega hvernig starfsleyfisferlið ætti að vera, að getið væri um það í lögunum sjálfum og kveðið á um það þannig að menn þyrftu ekkert að velkjast í vafa um það og að það væri ekki reglugerðarákvæði heldur sagt hvaða meðferð starfsleyfin ættu að fá. Og ef löggjafinn kæmist að niðurstöðu um að það ætti að vera einhvern veginn öðruvísi þá væri sjálfsagt að skoða það. Miklar umræður hafa farið fram um það bæði í nefndinni og utan nefndar hvernig þetta mætti gerast og ég hef tekið þátt í þeim umræðum að hluta til. Niðurstaðan varð sú að fela heilbrigðisnefndum sveitarfélaganna og Hollustuvernd ríkisins alla útgáfu starfsleyfa. Ég er fyllilega sáttur við þá niðurstöðu. En það er líka kveðið alveg skýrt á um það hvernig þetta ferli skuli vera og það tel ég að sé líka mikilvægt þannig að aðilum sem málið varðar sé það þá ljóst. Sama er síðan með kæruferlið. Þar voru einnig gerðar breytingar á. Hv. þm. Ásta B. Þorsteinsdóttir talaði um, og reyndar fleiri hv. þingmenn held ég, að enn væri sá galli á gjöf Njarðar að kæruaðilarnir væru tveir og hætt við því að hliðstæð efnisatriði gæti borið upp hjá tveimur aðilum á sama tíma. Ég vil minna á að gert er ráð fyrir að allar starfsleyfisumsóknirnar séu kæranlegar til ráðherra. Áður var hugmyndin sú að hluti af starfsleyfistillögunum færi til úrskurðarnefndarinnar en hluti til ráðherra þannig að ég tel að hér hafi einmitt verið reynt að mæta því sjónarmiði sem hv. þm. benti á í lokamáli sínu. Ég ætla ekki að segja um það fyrir fram að ekki komi upp slík mál að þau séu skyld eða svipuð í efnisatriðum. Þarna er þó skilið á milli að starfsleyfistillögurnar eru kæranlegar til ráðherra en aðrar til nefndarinnar. Af hverju til ráðherra en ekki allt til nefndar? Meðal annars er talað um það í nefndaráliti hv. minni hluta að þetta sé dæmi um pólitíska tortryggni. Ég lít alls ekki svo á heldur er það í raun pólitísk ábyrgð sem framkvæmdarvaldið, stjórnvöld, ráðherrar hljóta að bera í málum af þessu tagi. Þeim ber að hafa þá ábyrgð og ég vitna til þess, án þess að ég hafi það skjalfest fyrir framan mig en ég hygg að þetta sé viðhorf sem hefur komið fram hjá umboðsmanni Alþingis, að það beri að taka það til gaumgæfilegrar athugunar, eins og ýmislegt fleira í stjórnskipulagi okkar, hvort rétt er að fela úrskurðarnefndum æ meiri hluta og hlutverk eins og við höfum freistast til þess að gera, síðast hvað varðar umhverfismálin í byggingar- og skipulagslögunum. Þar eru kærumál um ýmiss konar ferli af því tagi sett í kærunefnd en ekki lengur inn í ráðuneyti og á borð ráðherra. Við þetta hafa verið gerðar athugasemdir og það væri óeðlilegt að hið pólitíska vald, í þessu tilfelli ráðherrann, kæmi sér undan þeirri ábyrgð sem honum ber að hafa og væri ekki snertanlegur varðandi ýmiss konar kærumál eða kæruferli. Ég tel að einmitt sé farið að á þann hátt að hér eru starfsleyfismálin kæranleg til ráðherrans þannig að hann ber þá áfram ábyrgð á því máli en því er ekki vísað til úrskurðarnefndar þar sem segir gjarnan að þar sé endanlegur úrskurðaraðili og mál verði ekki kærð til ráðherra heldur verði að leita til dómstóla um endanlega niðurstöðu ef menn ekki sætta sig við úrskurð kærunefndanna. Hæstv. forseti. Ég held að ég hafi ekki fleiri orð um þetta. Ég vil endurtaka þakkir mínar til nefndarinnar fyrir vinnu hennar að málinu og lýsi yfir stuðningi mínum við þær breytingartillögur sem eru fluttar af meiri hluta nefndarinnar.

Virðulegur forseti. Fróðlegt er að heyra mál hæstv. ráðherra í umræðunni. Hæstv. ráðherra hefur vikið að ýmsum þáttum og það er góðra gjalda vert. En hann hefur líka gefið tilefni, virðulegur forseti, til þess að málin verði rædd frekar. Það hefur verið mjög athyglisvert að hlýða á viðhorf hæstv. ráðherra. Ég verð að segja að margt af því sem kom fram hjá hæstv. ráðherra hefur valdið mér miklum vonbrigðum. Ég á ekki við skoðanir á einstöku atriðum en mér finnst skorta býsna mikið á að litið sé til þessara mála og málaflokks frá þeim sjónarhóli sem ber. Sitthvað í máli ráðherra er ótrúlega metnaðarlítið. Það er sannarlega mikið áhyggjuefni varðandi þennan málaflokk sem við ræðum hér hversu mikið skortir á að tekið sé á málum af þeim áhuga, framsýni og metnaði sem umhverfismálin eiga skilið. Ég verð að rökstyðja þær staðhæfingar sem ég set fram um þetta efni. Ég ætla að gera frv. sem slíkt að umræðuefni, eins og hæstv. ráðherra leggur það fyrir þingið, og undirbúning þess. Hæstv. ráðherra ætti að mínu mati að hafa þungar áhyggjur af því hvernig málið lítur út þegar komið er til 2. umr. og hvaða útreið það frv. hefur fengið sem hæstv. ráðherra lagði fyrir þingið að hausti. Hæstv. ráðherra reynir að fara létt yfir það, virðulegur forseti, þó að af hálfu meiri hluta nefndarinnar sé umbylt ýmsum grundvallarþáttum sem fram koma í stjfrv., þó ekki nægjanlega að mati okkar í minni hluta nefndarinnar, og segir: Þetta er bara allt í lagi og þetta var svo sem ágætt. Ég hafði orð á því að ástæða væri til að skoða þetta og skoða hitt betur þegar málið var lagt fyrir þingið. Það sem er að gerast, virðulegur forseti, er því miður það að enn eitt stóra málið kemur fyrir Alþingi frá frá ráðuneyti umhverfismála svo hraklega undirbúið að hvert og eitt ráðuneyti ætti ganga heldur hægt um dyrnar, líta í eigin barm og athuga hvers vegna í ósköpunum stendur á því að frumvörp þeirra eru því marki brennd að þingið sér sig knúið til þess að umbylta þar mörgum grundvallarþáttum. Það er alveg greinilegt og blasir við hverjum manni að viðkomandi ráðuneyti er með einhverjum hætti ekki í aðstöðu til að leggja fyrir þingið stórmál svo frambærilegt sé. Það gildir um ákveðna grunnþætti í málinu og alveg sérstaklega um þann þátt sem olli eðlilega mestum áhyggjum hjá hæstv. ráðherra, þ.e. útgáfa starfsleyfa og kæruferli þar að lútandi. Hæstv. ráðherra lagði fyrir þingið frv. með þeim ákvæðum sem eru í 6. gr. frv. og síðan um kæruferli sem kom fram í 31. og 32. gr. sama frv. Þegar hér er komið sögu, við 2. umr. málsins, stendur ekki steinn yfir steini í því. Hæstv. ráðuneyti og hæstv. ráðherra eru rekin til baka með þær tillögur sem þar voru settar fram, ekki af neinni meinbægni heldur vegna þess að ekkert vit var í þeim tillöguflutningi. Sú aðferð sem hv. ráðuneyti hafði uppi í frv. sínu stenst hvorki mælikvarða eðlilegrar stjórnsýslu og stjórnsýslulaga eða að unnt sé að fylgja málum eftir. Hæstv. ráðherra ætlaði sér með þeim tillögum sem þar lágu fyrir að hafa einn á hendi úthlutun starfsleyfa og svara athugasemdum almennings í landinu og úrskurða um það. Það var aðferðin sem átti að beita og lýsti auðvitað því hugarfari sem bjó að baki, þ.e. hafa þetta allt tryggt í hendi. Þetta veldur eðlilega tortryggni í samfélaginu þegar ráðuneytin leggja slíkt ofurkapp á að hafa á sinni hendi úrskurðarvald í stærstu málum út frá umhverfislegu sjónarmiði, alveg sérstaklega stóriðjuna, en það var ásetningurinn að hafa það þannig. Þrátt fyrir þær jákvæðu breytingar sem eru gerðar á frv. af nefndinni og koma fram í tillögu meiri hlutans, að nú skuli stigið það skref að úthlutun starfsleyfa verði á hendi þeirra aðila sem undirbúa þau, heilbrigðisnefnda, og í stærri málum á vegum Hollustuverndar ríkisins, er valinn sá kostur þegar til kærumála kemur að halda stóriðjumálunum, stórrekstrarmálunum í höndum ráðherrans. Það er það sem liggur fyrir og það höfum við gagnrýnt í minni hlutanum en það er hins vegar léttvægt miðað við það sem upp var lagt sem er þannig að hæstv. ráðherra, ég segi ekki að hann eigi að biðja þingið afsökunar, virðulegur forseti, en a.m.k. ætti hann að haga orðum sínum þannig að það bæri einhvern vott um iðrun og hæstv. ráðherra hefði áttað sig á því hve fáránlegar tillögur voru bornar fram fyrir þingið í þessum efnum. Það réttaróöryggi sem eftir stendur í málinu er að enn eru úrskurðarferlin tvö. Það er rétt, það er reynt að greina á milli úrskurðar vegna starfsleyfa og það einfaldar með vissum hætti málið og færir til skárri vegar en lengst af var rætt um af hálfu meiri hluta í hv. þingnefnd. En óvissan er eftir sem áður vegna þess að í úrskurðarnefnd, sem fer með kærumál vegna framkvæmdar laganna og reglugerða, er auðvitað um að ræða meðferð efnisatriða sem geta verið tengd og tengjast í málsmeðferð úrskurðum sem varða starfsleyfi. Undir þetta hefur tekið lögmaður sem kom á fund nefndarinnar og benti réttilega á að þarna er slík óvissa. Það er líka athyglisvert, virðulegur forseti, að það eru ekki málin sem varða útgáfu starfsleyfa heilbrigðisnefndanna sem hæstv. ráðherra vill hafa á kæruborði ráðuneytisins til úrskurðar heldur eru það stóriðjumálin. Ef litið er til Danmerkur þá er þessu í raun öfugt farið. Samkvæmt sérstökum lista eru stóru málin sett í sérstaka úrskurðarnefnd. Þetta er samkvæmt nýlegum lögum í Danmörku um þessi efni. Ætli það sé tilviljun? Hæstv. ráðherra finnur að því að við ræðum hér um óðagot í lagasetningu og spyr: Var þetta ekki alveg nógur tími sem nefndin hafði til umfjöllunar um þetta efni? Ef frv. sem hæstv. ráðherra lagði fyrir þingið hefði verð bitastætt og sæmilega unnið, þá hefði þetta verið nægur tími en eins og málið var vaxið og fyrir þingið lagt þá var tíminn ónógur. Ég hef ekki gert að sérstöku umtalsefni þá dæmalausu málafylgju sem hér fór fram á jólaföstunni í þinginu varðandi þetta mál. Það er eiginlega af tillitssemi við hæstv. ráðherra sem það hefur ekki verið dregið inn í umræðuna. Miðað við það sem hæstv. ráðherra hefur sagt og fundið að í sambandi við athugasemdir okkar í minni hluta nefndarinnar, þá kemst ég ekki hjá því að rifja upp fyrir hæstv. ráðherra, hvernig haldið var á málum og samhengið í vinnu umhvn. rofið. Hvað eigum við að kalla það, virðulegur forseti, óðagot? Það gæti kallast offors að heimta að frv., þegar efnisleg vinna í umhvn. var að hefjast í byrjun desember, yrði lögfest fyrir jól. Þegar fulltrúar í nefndinni voru ekki reiðubúnir til þess að standa að því vegna efnislegs ágreinings varðandi ákvæði í frv., hvað er þá gert, virðulegur forseti? Á hvaða ráð er þá brugðið? Jú, þá eru fulltrúar í umhvn. þingsins knúðir til þess að leggja hluta af frv. fram í eigin nafni. Sá hluti var fluttur sem breyting á gildandi lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Það átti að stimpla þetta síðustu dagana fyrir jólin í miðju annríki þingsins. Er hæstv. ráðherra búinn að gleyma þessu? Ég ætlaði að lofa þessum degi að líða án þess að rifja þetta upp. Vinnubrögð af þessu tagi eru til slíks vansa að betra væri fyrir Alþingi að hafa ekki of hátt um að svona sé gengið að þinginu af hálfu framkvæmdarvaldsins. Hvað átti, virðulegur forseti, að lögfesta með þessu frv. þar sem hvergi var gefið ráðrúm til að skoða málið? Hvað átti að lögfesta t.d. varðandi úrskurði? Og hvað var það, virðulegur forseti, sem átti að lögfesta í sambandi við útgáfu starfsleyfa? Ég held að hæstv. ráðherra ætti að rifja það upp. Það var frv. eins og það var lagt fyrir þingið með öllum þeim fráleitu ákvæðum sem sem meiri hluti umhvn. hefur nú borið gæfu til að leggja fram breytingartillögur við. Þarna var tekinn heill mánuður, a.m.k. þrjár vikur, frá þingnefndinni til eðlilegra nefndarstarfa vegna inngripa ráðuneytisins. Það er alvarlegt mál, virðulegi forseti, þegar ráðuneyti og ráðherrar ganga svona fram gagnvart Alþingi og bágt til þess að vita að þingmenn skuli láta vinnubrögð af þessu tagi viðgangast. Það er umhugsunarefni hverjir það voru sem komu í veg fyrir það að svona væri haldið á málum og komu vitinu fyrir hæstv. ráðherra. Ekki meira um það, virðulegur forseti. Nú skal fjalla um það sem snýr að heilbrigðisnefndunum og tillögum um samsetningu þeirra. Ég varð svo undrandi að heyra málflutning hæstv. ráðherra áðan að þá fyrst þegar hann var búin að endurtaka viðhorf sín til þess hvernig heilbrigðisnefndirnar ættu að vera skipaðar áttaði ég mig á því hvert verið væri að fara. Það er alvara á bak við að taka undir þá stefnu sem hér er lögð fyrir. Hún var vissulega borin fram af ráðuneytinu sl. haust í formi frv. Hæstv. ráðherra, virðulegur forseti, leyfir sér gagnvart þinginu að líkja stöðu heilbrigðisnefnda sveitarfélaga, sem gegna lykilhlutverki í heilbrigðiseftirliti á öllum eftirlitssvæðum á landinu, við löggjöf um spilliefni og aðild atvinnurekenda í því máli. Sú aðild er ágæt og ekki nokkur ástæða til að draga úr að hefur verið jákvæð. En það er bara allt annað mál. Það er öllu óskylt því að rugla saman reytum í nefndum sem eru lykilaðilar í heilbrigðiseftirliti landsins. Það er óskylt því að í nefndunum sitji fulltrúar atvinnurekenda, þeirra sem eftirlitið beinist sérstaklega að. Hér opinberast svo úrelt viðhorf til stjórnsýslu að það er alveg skelfilegt á að hlýða. Ég tók eftir því þegar lagt var til, virðulegur forseti, að æðstu stjórnendur ríkisins ættu að fara á námskeið, ég held, í sambandi við jafnréttismál. Það hefur verið rætt í þinginu í vetur. Mér sýnist að nokkur þörf sé á því að teknir verði fyrir fleiri málaflokkar til þess að reyna að sinna endurmenntun þeirra sem verma stólana í ríkisstjórn Íslands um þessar mundir. Þar mætti hafa smávegis tilsögn, virðulegur forseti, í stjórnsýslurétti og nútímalegri stjórnsýslu, fræða um þau viðhorf sem mótast hafa á undanförnum árum og m.a. verið lögfest með stjórnsýslulögum. Hér koma menn með tillögur fyrir þingið sem snúa á haus í þessum efnum og bera vott um það að þeir hafi ekki komist langt í að tileinka sér viðhorf sem þó er reynt að lögleiða í landinu. Eins og heyra má á máli mínu, virðulegur forseti, þá ofbýður mér að heyra málflutning frá handhöfum framkvæmdarvaldsins gagnvart Alþingi í þessum efnum. Ég vil eyða fáeinum orðum í spurninguna um það hvort Alþingi eigi að hafa skoðun á því hversu margir heilbrigðisfulltrúar eigi að vera að lágmarki á skilgreindum eftirlitssvæðum í landinu. Ég tel það stórmál. Ég tel það vera hlut löggjafans að hafa þar ákveðinn mælikvarða og ákveðnar tryggingar. Ég hef trú á því að þeir sem undirbjuggu málið varðandi stærð eftirlitssvæðanna hafi lagt saman tvo og tvo í þessum efnum og áttað sig á því að ekki færi saman að stækka eftirlitssvæðin jafnmikið og lagt er til, þannig að þau séu nánast hin sömu og kjördæmi landsins en hafi hvert um sig einn mann í fullu starfi til að sinna því eftirliti. Tillagan í haust var um að þeir skyldu vera tveir að lágmarki. Svo kemur hæstv. ráðherra og telur að ef heilbrigðisnefndir standi rétt að málum þá sé þetta ekki mál til að hafa áhyggjur af. Ætli það séu heilbrigðisnefndirnar sem ráða því hversu margir fulltrúarnir eru? Ætli það séu ekki sveitarstjórnirnar? Og það eru býsna margar sveitarstjórnir sem þurfa að koma að því í heilu kjördæmi. Og ætli þar komi ekki upp hin fjárhagslegu sjónarmið, kannski, og verði yfirsterkari þörfinni á því að tryggja aðstöðu fyrir heilbrigðiseftirlit á svæðinu? Ætli það sé ekki skylda ríkisins að lögfesta þarna ákveðna ramma eins og t.d. varðandi skóla landsins og aðstöðu í bekkjum þó að sveitarfélögin séu að taka við rekstri grunnskólans, svo dæmi sé tekið? Samt er ríkisvaldið að innleiða ákveðna lágmarksaðstöðu, ákveðnar tryggingar og það ber að gera einnig á þessu sviði. En Vinnuveitendasambandið hefur talað og gert sínar kröfur og af einhverjum ástæðum hefur Samband ísl. sveitarfélaga og stjórn þess haft svipaðan málflutning og krafist þess að þetta lágmark verði fært niður í einn starfsmann. Mér finnast þetta hörmuleg skilaboð af hálfu Alþingis til þeirra sem vinna að þessum málaflokki. Ég tel að þetta sé slys þó ég voni vissulega að það bitni ekki á heilbrigðiseftirlitinu eins og hætta er á. Mér finnst þetta óskiljanleg ráðstöfun af hálfu þeirra sem eiga að hafa yfirsýn yfir málin og að tryggja að hér sé sköpuð aðstaða fyrir heilbrigðiseftirlit þannig að menn geti verið sæmilega rólegir og telji að lágmarkskröfur séu uppfylltar. Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra vék í máli sínu að markmiðum þessa frv. Hann tók ekki undir þau sjónarmið minni hlutans að þörf hefði verið á að gera ákveðnar viðmiðanir með tilliti til þróunar umhverfisréttar á undanförnum árum. Hvar ætlar ríkisstjórnin að byrja í þessum málum? Hvenær ætlar ríkisstjórnin að tileinka sér þau viðhorf sem hún sjálf, í orði kveðnu, telur sig fylgja, þ.e. að koma inn ákveðnum leiðarvísum sem byggja á hugmyndum varðandi sjálfbæra þróun? Hvenær á að gera það? Við erum að setja sérlög, segir ráðherrann. Við höfum sett sérlög og sérlög á sérlög. En hvergi er minnst á grundvallaratriðið. Jú, uppi í ráðuneyti eru drög að frv. sem hefur að geyma þessa grundvallarþætti. Hvort á að koma á undan, hænan eða eggið? Að mínu mati er þetta því miður eitt dæmið af mörgum sem sýna ótrúlega skammsýna. Þó ekki væri nema til þess að feta sig inn á nýja braut í sambandi við umhverfismálin þá ættu menn að leggja nokkuð á sig og setja inn leiðarvísana frá Ríó og víðar að þegar sett eru lög um stóra þætti varðandi umhverfi landsins og umgengni okkar í því. Það á ekki geyma í skúffum uppi í umhvrn. af því að ekki hafi unnist tími til að dusta af því rykið eða draga pappírana fram. Það gengur ekki, virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra kom í byrjun máls síns að því sem gert var að umtalsefni hér í þinginu, aðfinnslu tveggja fulltrúa í stjórn Hollustuverndar ríkisins, hvernig haldið hefði verið á máli gagnvart stjórninni. Ég varð mjög undrandi að heyra niðurstöðu hæstv. ráðherra. Ég ætla ekki að gera þetta að miklu umtalsefni, en ég sé ástæðu til að rifja upp, með leyfi forseta, það litla sem vikið er að þessum þætti máls í nál. minni hlutans. Þar stendur: ,,Fram hefur komið gagnrýni á vinnubrögð hinnar stjórnskipuðu nefndar, meðal annars frá tveimur fulltrúum í stjórn Hollustuverndar ríkisins, kjörnum af Alþingi. Einnig hefur komið fram að starfsmenn Hollustuverndar ríkisins hafi ekki verið með í ráðum við gerð tillagna um frumvarpið.`` Hæstv. ráðherra tvítók eða þrítók í sambandi við þetta atriði og fram komnar athugasemdir, að hann teldi, virðulegur forseti, að hér hafi verið staðið eðlilega að málsmeðferð af hálfu nefndarmanna. Þetta margendurtók hæstv. ráðherra. Ég get að sjálfsögðu ekki breytt um forrit í þessum efnum og ætla mér ekki að reyna það. Hæstv. ráðherra hefur að sjálfsögðu allt leyfi til þess að hafa uppi skoðanir á málinu. En einhvern tíma hefði verið freistandi að segja: ,,Líttu þér nær``, virðulegur forseti. Einhvern tíma hefði verið freistandi að segja það. Hver ber ábyrgðina? Hver er ábyrgðarmaðurinn? Er hæstv. ráðherra með sínum orðum að varpa ábyrgð á þá stjórnarmenn í Hollustuvernd ríkisins, sem hafa leyft sér að koma á framfæri athugasemdum í skriflegu formi, ekki með neinum gassagangi heldur létu umsagnir til umhvn. fylgja í sambandi við afgreiðslu þessa máls? Það varð tilefni þess að málið var tekið upp í þinginu. Ég vil aðeins segja um þetta efni: Það er alveg ljóst að það eru ábyrgðaraðilar hæstv. ráðherra, tilnefndir af hæstv. ráðherra í nefndina eða tilnefndir í nefndina samkvæmt tilnefningu stjórnar Hollustuverndar ríkisins, sem sagt annaðhvort tilnefndir beint eða óbeint, sem bera ábyrgð á því að haldið er á máli með þeim hætti sem fyrir liggur gagnvart stjórnarmönnum í Hollustuvernd ríkisins, sem hafa séð ástæðu til að gera athugasemdir. Ég ætla ekki að gerast neinn dómari í sambandi við það efni að öðru leyti en því að málið blasir þannig við mönnum í stjórn Hollustuverndar ríkisins að verið er að halda gögnum frá þeim aðilum sem beint eða óbeint höfðu ekki aðgang að hinni stjórnskipuðu nefnd. Þær athugasemdir liggja fyrir og það er ljóst að mínu mati að það var fullt tilefni til þeirra athugasemda. Hver bar ábyrgð á að ekki var miðlað upplýsingum um málið með eðlilegum hætti, í trúnaði þess vegna gagnvart stjórninni? Í því ætla ég ekki að gerast dómari. Hvort það var formaður hinnar stjórnskipuðu nefndar, sem hefur borið það af sér, eða stjórnarformaður Hollustuverndar ríkisins --- hjá öðrum hvorum liggur hundurinn grafinn. Virðulegur forseti. Um þetta mál mætti mörgu við bæta. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri nú. Ástæðan fyrir því að við í minni hlutanum sjáum ástæðu til að leggja hér fyrir allefnismikið nál. er sú að málið er mjög þýðingarmikið og það er gagnlegt fyrir þingið og það er gagnlegt að okkar mati fyrir þá sem eiga að vinna samkvæmt þeim lögum sem Alþingi mun samþykkja að átta sig á þeim umræðum sem hér hafa farið fram og þeim álitamálum sem uppi hafa verið hjá þingnefnd varðandi málið. Og við höfum jafnvel farið ofan í saumana á vissum þáttum sem ættu kannski að vera áhyggjuefni framkvæmdarvaldsins eða ráðuneytisins sérstaklega, sem varðar t.d. tenginguna milli annarra sérlaga heldur en þess lagasviðs sem hér er verið að fjalla um. Það er auðvitað matsatriði hversu mikið menn eiga eða leggja á sig í þessum efnum en þetta liggur hér fyrir og við væntum að það geti orðið að nokkru gagni eins og sú umræða, hreinskipta umræða sem hér fer fram um þessi efni. Ég vil að lokum segja það, virðulegur forseti, að ég tel að þetta mál sé mjög langt frá því að vera þannig búið í hendur þingsins að sómi sé að lögfestingu þess. Það er mjög langt frá því. Það eru grundvallarmeinbugir á málinu, það eru ávirðingar í málum sem tengjast þessu máli, svo ég tali skýra íslensku, sem betra væri að leiðréttar væru áður en til lögfestingar kemur á meðan ráðrúm er til þess. Ef ég ætti að velja úr og nefna tvennt sem ég hef þyngstar áhyggjur af varðandi málið --- fyrir utan skömmtunarstjórnina hvað fjármagn snertir sem Alþingi ber auðvitað ábyrgð á í heild sinni, þá er það samsetning heilbrigðisnefndanna og aðild atvinnurekenda að nefndunum. Það er annar þátturinn. Hitt er það að menn skuli færa lágmarkið varðandi það að deila í tvo með því lágmarki starfsmanna fyrir heilbrigðiseftirlitið á eftirlitssvæðum á landinu, eins og gert er með því að taka það niður um helming, úr tveimur í einn, finnst mér vera svo alvarleg skilaboð að það verður að reyna, virðulegur forseti, áður en þetta mál verður afgreitt frá þinginu, að fá einhverja leiðréttingu á atriðum sem þessum.

Hæstv. forseti. Það er eiginlega aðeins eitt atriði sem mig langar að koma inn á í ræðu hv. þm., annað var nú búið að koma fram áður. Ég vil helst ekki skilja við það mál þannig að ég hafi lýst ábyrgð eða ætlað mér í ummælum mínum um vinnubrögð stjórnskipuðu nefndarinnar, sem vann að frv., að varpa ábyrgð á einn eða annan af því að mál hefðu farið öðruvísi en sumir vildu sætta sig við. Ég vil taka það skýrt fram að svo er ekki. Ég er ekki að lýsa ábyrgð á hendur stjórnarmanna eða stjórnarformanns í þessu efni. Ég sagði hins vegar að ég teldi að starf nefndarinnar hefði verið eðlilegt eins og ég vitnaði til í sambandi við fundargerðir og skýrslu sem hefur verið lögð fyrir hv. þm. af hálfu formanns stjórnskipuðu nefndarinnar. En ég sagði einnig að það gæti verið að skilaboð hefðu verið túlkuð á annan veg en til var ætlast á nefndarfundunum og eitthvað hefði mátt --- ég held ég hafi orðað það svo --- vera með öðrum hætti en hefði mátt skilja eða álíta í nefndarstarfinu sjálfu. En það er fráleitt að ég vilji að orð mín séu túlkuð eða skilin svo að ég sé að varpa ábyrgð á hendur einstakra nefndarmanna í þessu efni. Ég vonaðist til þess í lokaumfjöllun minni um þetta mál að það þyrfti ekki að verða að neinu stórmáli eða frekari umfjöllun um málsmeðferð og verður það ekki af minni hálfu. Þær sekúndur sem ég á eftir vil ég nota til að segja, út af ummælum um vinnuveitendur og aðkomu þeirra að málinu, að þó ég nefndi aðkomu þeirra að spilliefnagjaldsmálum þá væri ekki verið að segja: það er nákvæmlega eins og það sem hér er verið að fjalla um, heldur til þess að segja að ég hef átt við þá afar gott samstarf bæði í því nefndarstarfi og öðru nefndarstarfi við undirbúning löggjafar. Ég tel að það sé mikilvægt, og ég held ég hafi áréttað það, að það væri mikils virði fyrir málaflokkinn að eiga sem best samstarf við þá aðila.

Virðulegur forseti. Það er ekki daglegur viðburður að aðilar í stjórnum ríkisstofnana sjá ástæðu til að senda frá sér skriflegar og mjög skýrar og ákveðnar bókanir vegna þess að málum hafi verið haldið frá þeim, sem þeir telja að þeir eigi rétt á að vera með einhverjum hætti þátttakendur í og eigi að fá aðgang að. Það liggur alveg ljóst fyrir af hálfu stjórnarformanns Hollustuverndar ríkisins að formaður hinnar stjórnskipuðu nefndar var borinn fyrir því að hafa bannað dreifingu gagna á vettvangi þeirra sem höfðu tilnefnt stjórnarformanninn inn í hina stjórnskipuðu nefnd. Það liggur fyrir. En þetta hefur formaður hinnar stjórnskipuðu nefndar borið af sér fyrir umhvn. Það segir mönnum að formaður stjórnar Hollustuverndar ríkisins, sem sat í sömu stjórnskipuðu nefndinni, hefur eitthvað misskilið meira en lítið þau skilaboð sem þaðan hafa komið ef marka má orð formanns nefndarinnar. Því að öll stjórn Hollustuverndar var áheyrandi og þátttakandi í að ræða málið á þeim grundvelli að þarna hefði legið við bann að dreifa gögnum eða taka gögn heim með sér á milli funda til skoðunar, ekki til dreifingar í fjölmiðla heldur til skoðunar. Það var ástæðan fyrir því að þetta mál bar hér á góma og þetta skiptir auðvitað máli. En ég tek það fram að ég hef ekki aðstæður til að kveða upp úr um það hvaða trúnaðarmaður hæstv. ráðherra, formaður umræddrar stjórnskipaðrar nefndar eða stjórnarformaður í Hollustuvernd ríkisins, ber ábyrgð á því að málin blöstu við með þessum hætti. Ég hef ekki aðstöðu til þess.

Virðulegi forseti. Það er nú nokkuð liðið á þessa umræðu og e.t.v. háttar svo til að sumir hv. þm. hafi lokið þeim möguleikum sem þeir hafa til þess að taka til máls, þó að það hafi ekki verið ætlun mín að þeir gætu svarað því sem ég kem hér fram með. Ég vil víkja nokkrum orðum að því sem hefur verið rætt í dag. Fyrst vil ég taka undir þau orð sem hafa komið fram, bæði hjá ráðherra og hv. þingmönnum, að um er að ræða einn af þeim lagabálkum í umhverfismálum sem skiptir verulega miklu máli. Við höfum á þessu kjörtímabili tekið hvern lagabálkinn á fætur öðrum til endurskoðunar og slík frv. hafa verið lögð fram og samþykkt í þinginu. Ég vil nefna frv. um erfðabreyttar lífverur, um innflutning og framleiðslu matvæla, um byggingar- og skipulagslög og nú þetta frv. um hollustuhætti og mengunarvarnir og væntanleg eru hér inn í þingið frumvörp um mat á umhverfisáhrifum, náttúruvernd o.fl. Við vitum það öll sem hér stöndum að hugmyndir manna, upplýsingar og skoðanamyndun er á slíkri fleygiferð í umhverfismálum að löggjafinn á mjög erfitt með að hafa undan og koma fram með þær breytingar sem framfarir krefja. Ekki eru það einungis þær skoðanir sem koma fram hér á Íslandi heldur þurfum við að taka tillit til bæði þeirra skuldbindinga sem við höfum tekið á okkur í erlendu samstarfi og sömuleiðis nýrra hugmynda sem ekki eru inni í þeim skuldbindingum og við eigum svo sannarlega að vera vakandi fyrir og taka inn í okkar löggjöf. Mönnum er því og hv. Alþingi ef þannig má segja nokkur vorkunn að ekki er alltaf hægt að koma lögum í þann búning sem menn helst vildu þótt ég telji að mjög vel hafi tekist til að flestu leyti um þau frv. og lög sem við höfum verið að samþykkja og vinna að. Víst er það rétt að meginatriði og heildarlöggjöf umhverfismála kemur fram í öðrum lögum og við aðrar aðstæður en í þessu frv. sem væntanlega verður að lögum. Því er það rétt sem komið hefur fram í máli ráðherra að engin ástæða var til að láta það frv. sem hér er til umfjöllunar bera of mikinn svip af endurtekningum um þau grundvallaratriði sem annars staðar geta komið fram. Ég vil endurtaka það sem ég hef sagt um störf umhvn. Ég þekki ekki mjög til annarra nefnda í þinginu en vil fullyrða að leitun sé á jafnstarfsömu fólki og er í umhvn. Þar er fólk sem gerir mjög miklar kröfur til sinnar vinnu og mikillar fagmennsku og ber starf nefndarinnar eins og það birtist í þinginu við 2. umr. margra frv., held ég, best vitni um þetta. Um leið og ég segi þetta gerir maður þær kröfur að það fólk sem gerir faglegar kröfur til sín og krefst réttlætis, komi hér inn í þingið og tali þá á sama hátt af réttlætiskennd og fagmennsku um þau atriði sem til umfjöllunar eru og hafi ekki um of stóryrði uppi eða málflutning sem gæti skilist á annan veg en satt er og rétt. Því miður finnst mér oft að slíks gæti, sérstaklega hvað menn eru stórorðir og taka djúpt í árinni um atriði sem svo sannarlega má fara meiri hófsemdarorðum um. Ég endurtek það sem ég sagði áðan um starf nefndarinnar. Við höfðum að vísu knappan tíma en fyllilega tíma til að koma fram með öll þau mál og allar þær tillögur sem við kærðum okkur um. Sem formaður nefndarinnar boðaði ég brtt., lýsti eftir tillögum, lýsti eftir umræðum, lokaði ekki fyrir málfrelsi eða mál nokkurs manns og allir höfðu tækifæri til að koma sínum boðskap á framfæri og láta um hann fjalla. Þó við viljum vanda okkur verðum við einhvern tímann að kunna að setja mál niður. Hin endanlega sanna niðurstaða verður seint fundin og lengi er hægt að sitja yfir þessu. Utan þings bíður atvinnulíf, sveitarfélög, einstaklingar og hagsmunir sem krefjast þess að við ljúkum okkar störfum án þess að ég vilji að það sé gert á kostnað gæða í frumvarpsflutningnum. Frv. sem við höfum hér er framsækið að mjög mörgu leyti. Útgáfa starfsleyfanna er önnur en í gildandi lögum og á því voru gerðar breytingar í umfjöllun meiri hlutans eins og fram hefur komið. Nú er alveg ljóst og ég tel það til bóta, hvaða atvinnurekstur á að sækja um leyfi til Hollustuverndar og hvaða atvinnurekstur á að sækja um leyfi til heilbrigðisnefnda. Það er ekki sett inn í reglugerð heldur er það alveg ljóst af upptalningu þess fylgiskjals sem um er að ræða. Ég held að afar mikilvægt sé að allir sem lesa lögin og að þeim koma þurfi ekki að velkjast í vafa um þetta, fletta upp í reglugerðum eða leita með öðrum hætti. Þetta tel ég til mikilla bóta. Ég tel líka að kæruferlið hafi verið stórbætt. Þótt endalaust megi segja að það eigi að vera lengra eða annars konar, þá er ljóst hvernig það er núna. Ég vil láta það koma fram hér að átta vikur þurfa að líða frá því að auglýsing Hollustuverndar kemur fram þar til athugasemdafrestur rennur út. Hollustvernd hefur síðan fjórar vikur til að gaumgæfa og vinna að þeim athugasemdum sem koma fram og kynna mönnum niðurstöður. Síðan hefur sá sem kært hefur eða gert hefur athugasemdir, tvær vikur til að ákveða hvort hann vill kæra áfram og þá til ráðherra og þar tel ég að við séum með mun betri lausn en áður hefur verið á þessum málum, þ.e. að ráðherrann tekur á þessu öllu. Þá hefur ráðherra fjórar vikur til að úrskurða um málið. Ég legg áherslu á að kærandanum er í hag að fá úrskurðinn sem fyrst í stað þess að þurfa að bíða lengi eftir honum. Að vísu hefur ráðherrann lengri tíma ef um stórmál er að ræða. Þetta hvort tveggja er grundvallaratriði í þessum málum og lýtur að almannarétti sem mönnum er mjög kær og hefur einmitt komið til mikillar umræðu núna við útgáfu starfsleyfa og starfrækslu stóriðju og reyndar fleiri tegunda atvinnurekstrar. Það er almannarétturinn, réttur hvers einstaklings, réttur hvers Íslendings, réttur félaga, réttur fyrirtækja og stofnana til að gera athugasemdir og hafa áhrif á umhverfi sitt og þróun atvinnulífsins, sem er tryggður þarna og fram hjá þessum grundvallaratriðum megum við aldrei horfa þó við séum ósammála um ýmis atriði. Ég tel einnig að til stórra framfara sé að sjálfstæði heilbrigðisnefndanna er núna stóraukið. Ég vil láta þetta koma hér fram þó það hafi gert það að einhverju leyti í dag. Ég vil láta það vera ljóst úr þessum ræðustóli að heilbrigðisnefndirnar fá aukið sjálfstæði ef tillögur meiri hlutans koma til framkvæmda. Þar munar ekki minnst um að það eru heilbrigðisnefndirnar sem ráða heilbrigðisfulltrúana en ekki sveitarfélögin og í öðru lagi að heilbrigðisnefndirnar eiga að leggja fram fjárhagsáætlunina innan þess ramma sem settur er af sveitarfélaginu. Þá vil ég enn fremur geta um það framfaraspor að stækka heilbrigðisnefndasvæðin. Með þessu vinnst mjög margt sem ekki hefur verið bent á hér í dag. Stærð svæðanna tryggir m.a. að hægt er að ráða fleira starfsfólk og tryggir að hægt er að ráða fleira fagfólk sem væntanlega er á hærri launum og kostar meira en annað starfsfólk. Þetta fólk er núna hægt að ráða til heilbrigðisnefndanna ef þær eru stórar og hafa stóru svæði að sinna. Ég hef engar áhyggjur af því að ekki sé hægt að vinna á stórum svæðum. Fjarskipti og samgöngur eru nú slík að næg tækifæri eru til að komast yfir mjög stór svæði. Ég treysti hins vegar sveitarfélögunum fyllilega til að láta metnað sinn ráða um að ráða nægjanlegt starfsfólk á þessu sviði sem öðrum. Ég vil nefna eitt atriði sem ekki hefur komið fram í dag og ég tel líka að sé framfaraspor í frv. og kemur fram í brtt. meiri hlutans. Það er hvernig við viljum tryggja að Hollustuvernd ríkisins geti gripið inn í það ferli þegar vá eða erfiðir atburðir hafa orðið. Slíka atburði þekkjum við. Að undanförnu hafa slíkir atburðir orðið vegna slysa, mengunar eða sjúkdóma. En með tillögu meiri hlutans tryggjum við að Hollustuverndin geti gripið inn í starf heilbrigðisnefndanna og tryggt það að á málum sé tekið og getum stutt heilbrigðisnefndirnar langt umfram það sem áður var möguleiki á. Ég vil einnig telja það framfaraspor að með tillögum meiri hlutans sækjum við út til fleiri aðila og fleiri eiga formlega aðkomu að málum, sérstaklega í hollustuháttaráðinu sem núna hefur verið fjölgað í og með slíkri valddreifingu eins og ég vil kalla það og auknu samráði eru líkindi til að betur takist til í heilbrigðismálum en ella. Ég hygg að flestir séu sammála um að það sem ég hef talið hér séu framfaraspor. Ég vil nefna atriði sem við e.t.v. höfum verið ósammála um og láta koma alveg skýrt fram mína skoðun í því efni, þ.e. hvað varðar pólitíska ábyrgð ráðherrans. Starfsleyfin fá faglega og fulla umsögn og vinnu hjá þeim sem málið vinna hjá heilbrigðisnefndum og Hollustuvernd. En mörg af hinum stærri málum eru svo umfangsmikil og tengjast svo mörgu öðru en beinum faglegum umhverfissjónarmiðum að úrskurðarnefnd ein eða Hollustuvernd getur einfaldlega ekki tekið slíka ábyrgð gagnvart samfélaginu. Inn í ákvarðanatöku um stóriðju koma ekki aðeins umhverfismál heldur einnig atvinnumál, pólitísk mál og mál sem tengjast ferðaþjónustu, almannarétti og margvíslegum öðrum atriðum. Að ætla ríkisstofnun eða úrskurðarnefnd sem ekki hefur pólitískt vald að taka svo mikilsverðar ákvarðanir tel ég misráðið. Við kjósum til Alþingis. Við fáum ríkisstjórn sem mynduð er af meiri hluta á Alþingi og það er ríkisstjórnin og ráðherrarnir og Alþingi sem eiga að bera ábyrgðina gagnvart umbjóðendum sínum þegar slík stórmál eru á ferðinni. Með þessu er alls ekki verið að draga úr faglegum sjónarmiðum og varúðarsjónarmiðum af öllu tagi sem við deilum ekki um að við séum fylgjandi. Ég er ekki að draga úr því að þessi sjónarmið eigi að koma inn. En við verðum að viðurkenna að mun fleiri sjónarmið verða að koma til skoðunar og ákvörðunar sem fagnefnd hefur einfaldlega ekki pólitíska burði eða pólitískt umboð til að taka á. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þetta er umdeilanlegt, en þarna verður að velja. Það er mitt sjónarmið að stjórnmálamenn eigi að axla þessa ábyrgð. Ríkisstjórnin á að axla þessa ábyrgð og falla eða standa með gjörðum sínum. Ég vil einnig koma að því sem við höfum ekki verið sammála um í umhvn., þ.e. um stjórn Hollustuverndar. Endalaust má deila um það hvort ríkisstofnun eigi að hafa stjórn eða ekki stjórn. Ég tel að mun skilvirkara sé að forstjóri heyri beint undir ráðherra og sé ábyrgur gagnvart honum. Hann má síðan styðja á ýmsan hátt en ábyrgð hans á að vera bein og hún á að vera mikil og þó að sagt sé að hann eigi að hafa mjög margþætt starfssvið þá að sjálfsögðu hefur hann starfslið sem vinnur með honum og hjálpar honum við hinar endanlegu ákvarðanir. Hann er að sjálfsögðu ekki einn við það starf. Hann á að standa undir ábyrgðinni gagnvart ráðherranum en ekki deila henni með öðrum. Hins vegar má svo sannarlega styðja forstjórann á annan hátt eftir því sem ástæða þykir til. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir, sem ég sé nú reyndar ekki í salnum núna, kom að því í máli sínu að hún vildi að stjórn Hollustuverndar yrði öðruvísi og vitnaði, að mér heyrðist, í umsögn sem umhvn. barst um að forstjórar og forstöðumenn einstakra sviða ættu að koma að málinu og fagráð ætti að koma að stjórn Hollustuverndar. Mér þætti betra ef hv. þm. léti í svari við fyrirspurn minni koma fram með hvaða hætti þessi stjórn eigi að vinna. Hver á að segja hverjum fyrir verkum? Hver ber ábyrgð gagnvart hverjum í þessu þríeyki, forstjóri, framkvæmdastjórar starfssviða, fagráð? Fjórði aðilinn er væntanlega ráðherrann. Ég held að í stjórnun sé yfirleitt best að boðleiðir séu stuttar og skýrar. Það er tryggt með því að koma á því fyrirkomulagi sem gert er ráð fyrir í frv. Með því að setja ekki stjórn yfir Hollustuvernd ríkisins. Svo ég komi aðeins að þeirri gagnrýni sem sett hefur verið fram á þá tillögu meiri hlutans að einn heilbrigðisfulltrúi sé í hverju heilbrigðisnefndarumdæmi, þá liggja að baki ólík viðhorf. Annars vegar það viðhorf sem ég og fleiri í meiri hlutanum höfum, að treysta sveitarfélögunum til þess að hafa þann metnað og vilja að ráða til þessara starfa nægt starfslið. Hins vegar eru aðrir, ég gæti trúað að þeir séu í minni hlutanum, a.m.k. af tillögum þeirra og gagnrýni að dæma, sem telja að ríkisvaldið eigi stöðugt að hafa lágmarks- og jafnvel mjög sterkt eftirlit með þessum aðilum. Veröldin hefur breyst. Hún hefur breyst að því leyti að traust á milli manna, milli fyrirtækja, milli almennings og sveitarfélaga og traust milli almennings og fyrirtækja hefur farið vaxandi. Fyrir nokkrum árum hefði fáum dottið í hug að innra eftirlitskerfi gæti orðið að gagni í fyrirtækjum. Nú vinnur það mjög vel og skilar sínu. Viðhorf mitt er að treysta sveitarfélögunum og viðurkenna rétt þeirra en krefjast þess um leið að þau standi við skyldur sínar, ekki aðeins í umhverfismálum heldur á öðrum sviðum, svo sem fræðslumálum. Þetta viðhorf hef ég einnig til atvinnurekstrarins í landinu. Ég treysti atvinnurekendum til þess að hafa metnað til að vinna ötullega að umhverfismálum. Að sjálfsögðu eru til einhverjir sem vilja koma sér undan þessu en það er undantekning. Ekki er aðeins að traust á milli almennings og fyrirtækja hafi vaxið, almennings og sveitarfélaga og sveitarfélaga og atvinnulífs, heldur hefur trú manna á samráð og samstarf við vinnu að verkefnum vaxið. Menn treysta því að betra sé að aðilar, jafnvel þó svo að þeir hafi ólíka hagsmuni, komi strax til samstarfs. Að þessu leyti tel ég fyrirkomulagið vera til bóta. Atvinnurekendur, fulltrúar þeirra, koma strax í heilbrigðisnefndirnar og vinna þar með öðrum. Yfirleitt ættu skoðanir að fara saman en menn geta líka haft ólíkar skoðanir og þá koma þær strax til umræðu í stað þess að umhverfisnefndir sveitarfélaganna vinni í lokuðu umhverfi, aðrir fái ekki aðgang, tortryggni fari vaxandi. Undir þeim kringumstæðum eru mál oft komin í þann hnút, þegar á reynir, að erfitt er að leysa. Það er því til mikilla bóta að atvinnurekendur skuli koma strax inn í heilbrigðisnefndirnar. Þeir hafa ekki atkvæðisrétt þannig að þeir geta ekki ráðið úrslitum mála en hafa áhrif með veru sinni og málflutningi í nefndinni. Þegar stærri og erfiðari ákvarðanir liggja fyrir, þá mun atkvæðisrétturinn ráða. Þegar menn ræða þessi mál vil ég að þeir hafi það í huga að við erum ekki eingöngu að sækjast eftir samstarfi, samráði og trausti við atvinnurekendur þegar við segjum að þeir eigi að vera í heilbrigðisnefndunum. Við í meiri hlutanum leggjum til að fulltrúar náttúruverndarnefndanna komi þar inn. Þá erum við að leita að mótvægi. Þetta eru aðilar sem ekki hafa atkvæðisrétt en önnur sjónarmið en atvinnurekendurnir og þá á ekki að útiloka. Það er stutt sömu rökum og ég gat um hér áðan. Þeir sem starfa í umhvn., bæði meiri hluti og minni hluti og reyndar fleiri þingmenn, hafa oft rætt það hvernig hægt sé að sækja fulltrúa almennings í undirbúning laga og fá þeirra álit á ýmsum úrskurðarmálum sem sett eru í lög. Því miður hefur okkur ekki lánast að finna slíkan aðila. Ég tel að við eigum að skoða í sameiningu hvernig við getum leyst úr þessu. Þegar fjallað er um byggingar- og skipulagsmál, náttúruverndarmál, höfum við leitað að samnefnara fyrir útivistarsamtök. Þeir aðilar hafa myndað nefnd um samstarf sín í milli, og slíkir aðilar hafa verið tilnefndir í undirbúningsnefndir, svo sem í lögunum um náttúruvernd. Þegar kemur að máli eins og þessu, og t.d. í matvælalöggjöfinni glímdum við við þetta, þá finnum við ekki þennan samnefnara. Við höfum stundum bent á Neytendasamtökin, við höfum bent á ASÍ og fleiri hafa verið nefndir. En enginn einn aðili af þessum virðist uppfylla þau skilyrði sem við setjum um að vera fulltrúi almennings. Þá er gripið til þess að ráðs að fjölga í nefndunum og reyna að fá inn sem flest sjónarmið. Þetta var við að glíma þegar við horfðum á heilbrigðisnefndirnar og sögðum: Það er vinningur í því að hafa atvinnurekendurna með en hvern eigum við að fá inn sem mótvægi? Hvernig eigum við að tryggja almennings- og almannaréttindin? Við gátum ekki fundið betra svar við því en að náttúruverndarnefndir á hverju svæði tilnefndu fulltrúa. Ég viðurkenni að mörg mál munu koma til heilbrigðisnefndanna þar sem fulltrúar náttúruverndarnefndanna gæta hagsmunanna. Mörg mál snúa að neytendum og neytendur hafa þarna ekki aðgang. Þetta er úrlausnarefni sem ekki snýr aðeins að þessum lögum heldur öðrum. Virðulegi forseti. Eins og heyra má á máli manna í dag hafa menn sett sig mjög rækilega niður við að ræða þetta mál af alvöru, leggja fram frv. sem orðið gæti til hagsbóta og lagabóta. Alltaf er hægt að gera betur en ég tel að af þessu frv. með þeim framfarasporum sem ég hef rakið, jafnframt því að það hefur komið fram í máli annarra, getum við verið fullsæmd. Þetta frv. á að lögfesta eins og gert er ráð fyrir í tillögu meiri hlutans, þegar í stað. Mér þykir miður ef þingmenn hafa ekki nægan tíma til að svara því sem fram hefur komið í máli mínu, þeir sem hafa lokið tækifæri sínu til þess. Ég ítreka þakkir mínar til samnefndarmanna minna og þakka hæstv. umhvrh. fyrir samstarfið og hversu gott lið hann hefur lagt okkur nefndarmönnum við þessa vinnu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. síðasta ræðumanni þann heiður að vísa til mín spurningu í ræðu sinni. Ég var ekki langt undan þegar ég heyrði að hann saknaði mín. Ég var einfaldlega niðri í borðstofu að næra mig eftir þessa löngu lotu. Hann velti fyrir sér fyrirkomulagi þeirrar stjórnar sem ég gerði grein fyrir í ræðu minni og mér fannst hann ekki hafa mikla trú á því fyrirkomulagi. Hann spurði hver ætti að bera ábyrgð á málaflokknum, ef ég skildi hann rétt. Mér fannst það ekki þurfa að vera flókið mál en ég hefði svo sannarlega fagnað því ef góð umræða hefði fengist í nefndinni um einmitt þetta mál. Ég var náttúrlega að vísa til þeirrar tillögu sem fram kom af hálfu Hollustuverndar ríkisins. Ég taldi mjög áhugavert að fjalla um hana og reyna að ná niðurstöðu. Fyrir mig get ég sagt að ég tel eðlilegast að breyta ekki um stjórnunarfyrirkomulag eins og er. Það ætti að vera stjórn yfir Hollustuvernd ríkisins. Vilji menn hins vegar fara út á þá braut að leggja stjórn Hollustuverndar ríkisins af, sé ég mikla möguleika í þeim tillögum og hugmyndum sem fram komu af hálfu Hollustuverndar ríkisins. Þar er lagt til að forstjóri eða framkvæmdastjóri verði yfir Hollustuverndinni og samstarfsráð forstöðumanna sviðanna. Ég sé ekki að það þurfi að rugla kerfið því auðvitað liggur ábyrgðin hjá framkvæmdastjóra og svo endanlega hjá ráðherra. Að auki yrði fagráð, eins og nú er lagt til í þessu frv., þ.e. ráðgefandi ráð fyrir ráðherra --- ráð, ráð, ráð. Ég er ekki sammála því fyrirkomulagi heldur er ég að tala fyrir því fagráði sem gerð var tillaga um eða komið hafa hugmyndir um í umsögn Hollustuverndar ríkisins.

Virðulegi forseti. Í tilefni af orðum hæstv. ráðherra, Guðmundar Bjarnasonar, og hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar, vil ég gera grein fyrir sjónarmiðum mínum gagnvart þátttöku atvinnurekenda í þeim ráðum og stjórnum sem gert er ráð fyrir í frv. Ég tel rétt að við stöldrum aðeins við 11. gr. frv. þar sem fimm menn áttu að eiga sæti í heilbrigðisnefnd, eins og frv. var áður. Þar af skyldu samtök atvinnurekenda á eftirlitssvæði tilnefna einn. Samkvæmt brtt. meiri hlutans var ákveðið að fjölga fulltrúum í sjö í hverri heilbrigðisnefnd. Þar er samtökum atvinnurekenda heimilt að tilnefna einn án atkvæðisréttar við afgreiðslu mála og hliðstætt ákvæði er um fulltrúa náttúruverndarnefnda sveitarfélaga á svæðinu. Ég ítreka það sjónarmið mitt sem áðan kom fram að ég tel þessa skipan mála vera fráleita og ekki í samræmi við góða stjórnsýsluhætti. Ég orðaði það á þá leið að ég teldi það fráleitar tillögur að láta fulltrúa hagsmunaaðila eins og atvinnurekendur sitja í nefndum sem hafa stjórnsýsluvald. Þar með eiga þeir í reynd að hafa eftirlit með sjálfum sér. Máli mínu til stuðnings, herra forseti, vil ég leyfa mér að vitna í álit margumrædds lögfræðings, Halldórs Jónssonar, sem hefur sérstaka þekkingu á stjórnsýslurétti og er fyrrum starfsmaður umboðsmanns Alþingis. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Í frumvarpinu kemur fram að heilbrigðisnefndir séu skipaðar sjö mönnum, þar af tveimur sem hafa ekki atkvæðisrétt. Staða nefndarmanna sem ekki hafa atkvæðisrétt er mjög sérstæð, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Þeir teljast vera nefndarmenn og þurfa því að uppfylla skilyrði þar að lútandi, þar á meðal um hæfi. Engar skýringar er að finna um það hvers vegna tveir nefndarmenn hafa þessa stöðu en ekki t.d. stöðu áheyrnarfulltrúa með tillögurétti, svo sem tíðkast gjarnan.`` Áfram vil ég vitna, með leyfi forseta, í umsögn Halldórs Jónssonar lögfræðings. Hann segir orðrétt: ,,Svo sem ég benti á í dag þá hefur sú aðferð færst í vöxt í stjórnsýslu, að láta hagsmunaaðila ekki eiga beina aðild að stjórnvaldsákvörðunum en gefa þeim þess í stað rétt til að koma að sjónarmiðum sínum með umsögnum. Er þessi leið talin hafa þá kosti að úrlausnir stjórnvalds verði trúverðugri en verið hefði ef hagsmunaaðilar ættu beina aðild að þeim, án þess að þeirra hagsmunum sé varpað fyrir róða.`` Með orð hæstv. ráðherra hér áðan í huga um gott samstarf við fulltrúa atvinnulífsins og atvinnurekenda, sem ég ekki efast um, leyfi ég mér enn á ný að halda því til haga að þessi skipan mála sem meiri hlutinn leggur til getur kallað á verulega hagsmunaárekstra og erfitt verður þá jafnvel að gæta hagsmuna almennings í þeim efnum. Ég vík því næst örstutt að skipan hollustuháttaráðs. Ég hef ekki endanlega lausn á þeirri skipan mála en hefði þó betur séð að Hollustuvernd ríkisins, sem samkvæmt tillögum meiri hlutans á að heyra beint undir ráðherrann, þyrfti ekki að vera sett skör lægra en t.d. hollustuháttaráð sem gert er ráð fyrir að Hollustuverndin tilnefni m.a. fulltrúa í. Því spyr ég: Fyrst gera átti þessa breytingu á annað borð, setja stjórn Hollustuverndar ríkisins frá og skipa forstjóra sem heyrir beint undir ráðherra, hefði þá ekki verið eðlilegra að hollustuháttaráð væri skipað þannig að það styrkti Hollustuverndina þannig að það væri sett til hliðar við Hollustuvernd ríkisins sem síðan svari beint til ráðherra? Ég spyr, herra forseti: Getur ekki orðið óþægilegt samband milli þessara aðila, jafnvel ágreiningur með þessari skipan mála?

Virðulegur forseti. Það er ánægjuefni að stjórnarliðar taka góðan þátt í umræðum um málið og full ástæða er til að nýta tækifærið til að ræða ýmis atriði sem snerta þetta frv. og bakgrunn þess í þinginu. Hv. formaður umhvn. talaði áðan, kom að ýmsum þáttum og skýrði sín sjónarmið. Ég ætla að víkja að fáeinum atriðum sem komu fram í máli hans. Vissulega má segja að hv. þingmanni þyki sá fífill fagur sem vaxið hefur upp á vetrarmánuðum í þessu frv. Ekki ætla ég að taka það blóm af hv. þingmanni. En ég hef nokkuð annað mat á þessu eins og fram hefur komið og ég ætla að víkja aðeins að fáeinum sjónarmiðum sem hv. þm. vék að. Það er þá fyrst í sambandi við starfsleyfin og það sem að þeim lýtur. Þótt margt hafi verið þar fært til annars horfs og skárra en fyrir var lagt í upphafi er ástæða til að vekja athygli á ýmsu sem tengist þessu sem varðar bæði form en líka efnisþætti og þann bakgrunn sem er í okkar stjórnsýslu. Það er fagnaðarefni að heilbrigðisnefndir og Hollustuvernd ríkisins fái það verkefni að gefa út starfsleyfin. Það er tvímælalaust rétt á málum tekið. En okkur greinir á varðandi kæruferli og segja má að í þeim efnum hræði sporin frá næstliðnum árum. Satt að segja blasir mikil raunasaga við frá tveimur, þremur síðustu árum að þessu leyti og sem veldur því að uppi er tortryggni meðal almennings, vil ég fullyrða, að því er varðar valdbeitingu m.a. ráðherra í stórum málum. Ég vísa til þeirra aðgerða sem eru reglugerðaútgáfa á undanförnum tveimur árum, þar sem menn hafa orðið fangar í eigin neti og getað sig hvergi hrært. Hvers vegna gera menn þetta, virðulegur forseti? Hvers vegna kemur til þess að ábyrgir aðilar í stjórnsýslu ganga svona fram? Ég fæ ekki aðra skýringu en þá að menn seilast lengra í raun en fært er út frá pólitískum sjónarmiðum og pólitísku mati vegna þess að þeir eru að koma fram málum sem þeir meta svo mikils --- í þessu tilviki stóriðjumálum, álveri á Grundartanga --- að þeir gæta ekki að sér og ganga gegn eðlilegum rétti og réttarviðhorfum, setja reglugerðir sem ekki standast lög til þess að ná markmiðum sínum. Það er þessi slóði sem fyrir liggur sem hræðir og það er mjög eðlilegt að það sé og verði uppi tortryggni gagnvart réttsýni manna í sambandi við meðferð kærumála og málsmeðferð almennt í þessu ferli ef svona er tekið á málum. Þetta er hluti af þeim bakgrunni sem fyrir liggur í þessu máli. Ýmis fleiri efni eru þarna sem rétt er að minna á við þessa umræðu. Fyrir liggur að stjórn Hollustuverndar ríkisins, sem nú er meiningin að leggja af með lögfestingu þessa frv., hafði ákveðnu hlutverki að gegna samkvæmt umboði og fyrirmælum frá ráðuneytinu. En það liggur jafnframt fyrir að ráðuneytið leitaðist beint við að hlutast til um afgreiðslu þessa stjórnvalds og minni ég þar á bréf sem gengu frá ráðuneytinu, ég held 21. mars 1997, með ákveðnum fyrirmælum um hvernig stjórnin skyldi taka á máli sem lá fyrir nefndinni. Það var sem sagt bein íhlutun æðra stjórnvalds með bréfi og fyrirmælum til lægra setts stjórnvalds um það hvernig stjórnvaldið ætti að taka á máli sem lá fyrir nefndinni eða tengdist máli sem lá fyrir nefndinni. Það er subbuskapur í stjórnsýslu af þessu tagi, svo maður noti nú hógvært orð um þetta, sem hræðir og sýnir að þroskinn í okkar stjórnsýslu er ekki sá sem hann þyrfti að vera. Aginn og hefðin og aðhaldið eru ekki þau sem þau þyrftu að vera. Það er svona málsmeðferð sem veldur því að menn eru smeykir, að fólk hefur varann á, einnig hér inni á Alþingi, að treysta stjórnvöldum til eðlilegrar málsmeðferðar. Auðvitað er úr vöndu að ráða því það er því miður ekkert eitt einhlítt svar við slíkum aðstæðum. En nú verður staðan sú, ef þetta frv. verður að lögum með þeim efnivið sem hér liggur fyrir, að við verðum með forstjóra sem einn ber ábyrgð fyrir Hollustuvernd ríkisins, sem er það stjórnvald sem á að gefa út starfsleyfi, einn ráðherraskipaðan forstjóra sem ber ábyrgð gagnvart ráðherranum. Að þessu vék hv. þm., formaður umhvn., réttilega og það er því miður það, eins og hefðinni er háttað, ,,kúltúrnum``, svo maður sletti útlensku, að því er varðar stjórnsýsluna hér sem veldur ugg. Stofnanirnar fá ekki að vera í friði fyrir ráðuneytunum. Halda hinir pólitískt skipuðu yfirmenn stofnananna sem hafa fengið margefld völd með starfsmannalögunum, sínu óhæði gagnvart æðra settu stjórnvaldi? Eigum við að treysta því? Við viljum trúa því. Getum við treyst því? Þarna var þó og eru stjórnir yfir þessum stofnunum, ákveðinn varnagli, ákveðinn öryggisventill sem full ástæða er til að gaumgæfa. Er rétt að taka þennan öryggisventil af? Menn finna að því að í þessum stjórnum sitji stundum menn kjörnir af Alþingi Íslendinga. Ég held að menn eigi að skoða sinn gang áður en þeir fullyrða að sú skipan mála sé óhæf með öllu. Það eru auðvitað viss rök fyrir því að svo sé ekki og önnur rök mæla með því. Slíkir fulltrúar eru ekki ábyrgir gagnvart Alþingi. Þeir eru kjörnir af Alþingi. Þeir eru með vissum hætti fulltrúar almannavaldsins en bera auðvitað ábyrgð sjálfir á sínum gerðum. Þetta eru sjónarmið, virðulegur forseti, sem ég taldi rétt að víkja að hér vegna ummæla formanns umhvn. um það kerfi sem hér er verið að innleiða. Virðulegur forseti. Í öðru lagi kom hv. þm. að því að veröldin hefði breyst eins og þingmaðurinn orðaði það. Það er nokkuð til í því. Veröldin hefur breyst og mér sýnist að Framsfl. hafi líka breyst, kannski í takt við tímann að einhverju leyti. En það sem ég hef í huga að víkja að er spurningin um að hve miklu leyti Alþingi á að skjóta skildi fyrir réttarstöðu fólks í landinu í heild og að hve miklu leyti menn eiga að leggja slík ráð í hendur sveitarstjórnar sem hv. þm. ræddi sérstaklega. Ef ég hef skilið hv. þm. rétt þá taldi hann að Framsfl. eða þingmaðurinn sjálfur --- ég skildi það svo að sjónarmið meiri hlutans lægi þar að baki --- treysti sveitarstjórnunum en minni hlutinn hefði greinilega minni trú á sveitarstjórnunum og vildi hafa forræði ríkisins öllu meira í þessum efnum. Það má vel vera að sú aðstaða sé uppi, ekki vil ég fortaka það. Ég vil a.m.k. leitast við að tryggja ákveðna lágmarksréttarstöðu fólks um allt land alveg óháð sveitarstjórnum í landinu. Til þess er Alþingi Íslendinga að setja lög og reglur sem tryggja ákveðið jafnræði með þegnunum þannig að þeir lendi ekki í aðstæðum þar sem sveitarstjórnir ráða málum en hafa oft og tíðum ekki möguleika á því efnahagslega, eða þá sýn til mála jafnvel, að tryggja þá réttarvernd og stöðu almennings sem við viljum sjá að gildi um allt land. Það á m.a. við um þetta varðandi það að tryggja tvo heilbrigðisfulltrúa að lágmarki í starfi á hinum stóru eftirlitssvæðum í landinu í staðinn fyrir einn. Það er mjög óvarlegt að gera það og ekki að ástæðulausu að okkar mati að við leggjum á það ríka áherslu. Þetta er rangt skref og ekki vel hugsað fyrir sveitarfélögin í landinu og allra síst fyrir málefnið, þ.e. verndun umhverfisins, það heilbrigðiseftirlit sem á að tryggja. Virðulegur forseti. Síðan varðandi samráðið. Það er hægt að færa hlutina í búning og setja yfir þá skikkju. Það er reynt að búa þá skipan mála að setja fulltrúa atvinnurekendasamtaka inn í heilbrigðisnefndirnar, nefndirnar sem eiga að hafa eftirlit með hinum sömu, þ.e. fyrirtækjunum sem hinir sömu eru umbjóðendur fyrir, að segja, með því erum við að tryggja samráð allt frá fyrsta stigi. Virðulegur forseti, hver er líklegur að vera hinn sterki í þessum leik? Þó ekki væri nema það að leggja þunga á sjónarmið sín og tryggja að þar standi að baki, eða a.m.k. að ekki vanti fé til að koma þeim sjónarmiðum á framfæri og rökstyðja þau út frá sjónarhorni viðkomandi. Þetta segi ég ekki vegna þess að það geti ekki oft og tíðum komið ágætissjónarmið að sjálfsögðu frá samtökum atvinnurekenda en hér er um að ræða það málefni þar sem á að hafa uppi eftirlit og aðhald með rekstri fyrirtækjanna í landinu. Þá eiga þeir hinir sömu að sitja við borðið og hafa áhrif á gang mála sem beinir aðilar að nefnd þótt ekki sé með atkvæðisrétti. Þetta er mikill misskilningur ef þetta er ekki beinlínis, sem ég fer að halda, pólitísk hugsun að hlaða svona undir atvinnurekendavaldið í landinu og stöðu atvinnufyrirtækjanna í þessum efnum sem liggur hér að baki og það er geysilega misráðið. Virðulegur forseti. Formaður umhvn. bar sig upp undan því að oft væri erfitt að finna fulltrúa almannavaldsins. Eru það ekki hinir kjörnu fulltrúar? Erum við það ekki á Alþingi Íslendinga? Eru það ekki sveitarstjórnirnar sem kjósa í heilbrigðisnefndirnar? Eru það ekki hinir réttu aðilar til að taka á þessum málum? Ef við erum að leita í hinni stóru fjölbreyttu flóru félagasamtaka, hagsmunasamtaka, þrýstihópa í landinu, er oft vandi að velja og af einhverjum ástæðum kemur meiri hlutinn aldrei með fulltrúa neytenda inn í þetta samhengi. Það er sjálfsagt af því að viðkomandi tortryggja þann vettvang eða þau samtök og sama getur gilt í sambandi við áhugamannafélög af ýmsu tagi sem hafa oft ekki mikla burði en það er heldur ekki mikið gert af hálfu hins opinbera. Skammarlega lítið er gert af hálfu hins opinbera til að hlúa að frjálsum félagasamtökum í landinu sem eiga að vera hluti af lýðræðislegri uppbyggingu í okkar stjórnkerfi sem annars staðar. Ef borið er saman við nágrannalöndin munar þarna mjög miklu. Í þessum efnum hallar þarna mjög á og það er m.a. ástæðan fyrir því að samtök sem við erum stundum að leita að eru ekki öflugri en raun ber vitni. Það er ekki skynsamlegt ráð að ætla að fara að byrja samráðið frá grunni hjá eftirlitsaðilum og ég er alveg sannfærður um að ekki mun líða langur tími áður en menn hverfa að því ráði að endurskoða þessa skipan mála. Auðvitað var misráðið hjá hæstv. umhvrh. að fara að setja fulltrúa Vinnuveitendasambands Íslands inn í nefndina til að undirbúa frv. af þessum toga og setja formann þeirrar nefndar í þá aðstöðu að þurfa að semja við fulltrúa atvinnurekenda inni í hinni stjórnskipuðu nefnd sjálfri án nokkurs eðlilegs mótvægis þar ef menn eru að leita að því. Þarna átti að hafa fagleg sjónarmið öðru fremur uppi en ekki að setja upp þessa hörmulegu stöðu sem hefur leitt til þeirrar skelfilegu niðurstöðu sem hér liggur fyrir í tillöguformi. Virðulegur forseti. Veröldin hefur breyst og Framsfl. hefur breyst og því miður hefur Framsfl. tekið breytingum að því er varðar sýn til umhverfismála, þannig breytingum að það er mjög mikið áhyggjuefni. Það er leitt til þess að vita hvernig ágætir fulltrúar þess flokks sem eiga hlut að ríkisstjórn landsins hafa farið með vald sitt að því er snertir umhverfismálin. Hæstv. umhvrh. er ekki saklaus af því að hafa fallið í þá keldu í ýmsum efnum en ég hef þó meiri áhyggjur af þeim sem eru valdameiri en ráðherrann því að ég sakna þess og sýnist því miður að hæstv. ráðherra sé oft heldur á berangri þegar um stórmál er að ræða sem ráðin eru í ríkisstjórn landsins og eigi jafnvel ekki stuðning í eigin flokki í mjög þýðingarmiklum málum. Það eru þessi efni sem valda mér verulegum áhyggjum vegna þeirrar valdaaðstöðu sem Framsfl. er í og hvernig hann notar valdið og hvernig stefnu hans er háttað í þessum efnum. Framsfl. er nú að keyra fram grimmari stóriðjustefnu á Íslandi en nokkurn tímann hefur sést áður og þarf ekki langt að leita í þeim efnum. Flokkurinn er að setja Ísland í þá aðstöðu að þurfa jafnvel að skerast úr leik í samfélagi þjóðanna þegar um grundvallarmál er að ræða vegna kapps síns í því efni að keyra upp erlenda stóriðju með mengandi áhrifum sem brjóta alla þá ramma sem verið er að ræða um í sambandi við umhverfi jarðar. Það eru þessi stóru mál sem eru áhyggjuefni. Þegar ég segi ,,breyst`` er það vegna þess að ég hef átt ágætt samstarf við fólk í Framsfl., fyrr og síðar, áhugasamt fólk sem ber umhverfismál ekkert minna fyrir brjósti en sá sem hér talar en er að lenda úti á þessum berangri sem hæstv. umhvrh. er staddur á oft og tíðum og einhvers staðar stendur: Hrörnar þöll sú er stendur þorpi á. Hlýr-at henni börkur né barr. Við þurfum að leitast við á Alþingi að átta okkur á þessum veikleikum í eigin ranni. Ég er ekki að segja að það sé eingöngu Framsfl. sem þurfi að skoða sinn gang. Það þurfa allir flokkar að gera. Allir landsmenn þurfa að skoða sinn gang í sambandi við umhverfismál. Þær aðstæður blasa nú við í sambandi við nýtingu auðlinda í landinu að fara á að nota þær á sem skemmstum tíma til stóriðjuuppbyggingar og láta gullkálfinn ryðja leiðina. Það er auðvelt. Ef menn hafa ekki aðrar viðmiðanir. Þess vegna eru öll okkar verk sem snerta lagasetningu á sviði umhverfismála mjög þýðingarmikil og jafnframt kærkomið tilefni til að ræða þessi stóru efni. Sá steinn sem er verið að leggja í hleðslu með þessu frv. er því miður ekki nógu traustur. Sú er staðan, virðulegur forseti. Til að breyta því þarf nokkurn styrk. Minni hlutinn hefur hann ekki nægan til að laga til í þeirri hleðslu. Meiri hlutinn verður vissulega að taka ábyrgðina. En það leysir ekki vandann. Hleðslan er ótraust.

Virðulegi forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að við framlagningu frv. gefst kærkomið tækifæri að ræða þessi mál þó svo að nokkuð sé liðið á dag og þingmönnum hafi nokkuð fækkað í þingsal. Við glímum við grundvallaratriðin, verndun umhverfisins, rétt almennings og uppbyggingu atvinnulífsins. Að sjálfsögðu er ekki til ein lína eða ein setning eða ein niðurstaða sem er hin rétta. Hér erum við eins og við höfum sagt, í hröðum breytingum og með mörg álitamál. Ég vil þó minna á eitt aðalatriði, eina aðallínu sem við getum fikrað okkur eftir. Við höfum að undanförnu verið að setja lög um áhrif almennings á umhverfismál og ég vil nefna mat á umhverfisáhrifum sem væntanlegt er inn í þingið, bygginga- og skipulagsmál og núna um starfsleyfi. Í öllum þessum lögum er gert ráð fyrir að almenningur komi að með umsagnarrétti, tillögurétti og afskiptum þannig að áður en til starfsleyfis kemur hafa hin stærri mál og mjög mengandi atvinnurekstur eða þar sem grunur er um mjög mengandi atvinnurekstur, þurft að fara í gegnum þrenns konar ferli þar sem okkur gefst tækifæri, almennum borgurum, til að taka á þessum málum. Þetta er þó verulegur réttur sem við skulum ekki gleyma. Við höfum reynt í starfi okkar að tryggja þennan rétt því þegar við erum farin héðan, hvort sem við erum ráðherrar eða almennir þingmenn þá standa lögin eftir og öllum er okkur kær réttur borgaranna til að móta það umhverfi sem við teljum best í landinu, bæði í umhverfismálum og í atvinnumálum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um dánarvottorð o.fl. sem fjallar um hvernig bregðast skuli við þegar andlát ber að höndum og um ritun og meðferð dánarvottorða. Lög um dánarvottorð, sem sett voru fyrir tæpum fjórum áratugum, eða árið 1962 hafa nú verið í endurskoðun um alllangt skeið. Auk þeirra laga gilda á þessu sviði enn eldri reglur sem nauðsynlegt þótti að taka samhliða til endurskoðunar. Þar er annars vegar um að ræða tilskipun frá árinu 1819 um skyldu manna til að bjarga mönnum sem sýnast dánir og lög um mannskaðaskýrslur og rannsókn á fundnum líkum sem sett voru árið 1913. Frá árinu 1995 hafa fulltrúar dóms- og kirkjumrn., Hagstofu Íslands, landlæknisembættis og heilbr.- og trmrn. unnið að endurskoðun framangreindra laga og reglna og frv. það sem hér er lagt fram byggir á tillögum þeirra. Nefndin aflaði sér gagna frá nágrannalöndum okkar um löggjöf á þessu sviði og varð niðurstaða hennar sú að byggja að meginatriðum á danskri fyrirmynd. Þá fékk nefndin til ráðuneytis við sig ýmsa sérfræðinga sem koma að þessum málum, bæði lækna er annast hafa krufningar og réttarkrufningar og fulltrúa rannsóknarlögreglu. Frv. gerir ráð fyrir að sameinuð verði í ein lög löggjöf um dánarvottorð og um mannskaðaskýrslur og rannsókn á fundnum líkum. Með frv. er leitast við að setja skýrar reglur um þetta efni en síðan er gert ráð fyrir að ýmis atriði verði nánar útfærð í reglugerð. Samhliða smíði frv. hefur staðið yfir endurskoðun á gildandi dánarvottorðum og þegar liggja fyrir drög að slíku eyðublaði þar sem mun verða vísað í viðeigandi lagagreinar verði frv. það sem hér er mælt fyrir að lögum. Afar mikilvægt er að hið nýja eyðublað komist sem fyrst í notkun þar sem það byggir á alþjóðlegum staðli. Skráning dánarmeina í dánarvottorð er mikilvæg fyrir margra hluta sakir, ekki einungis með tilliti til þess einstaklings sem í hlut á og aðstandenda hans heldur einnig í þágu rannsókna og hvers kyns samanburðar milli landa. Mikilvægt er að leiðbeiningar sem fylgja hinu nýja dánarvottorði verði ítarlegar og greinargóðar þannig að skráning verði samræmd og áreiðanleg og mun heilbr.- og trmrn. fylgja því eftir að svo verði. Fyrirmynd að nýju dánarvottorði er einkum sótt til Danmerkur eins og fyrirmyndin að frv. því sem hér er til umfjöllunar. Áður en ég hef yfirferð yfir einstakar greinar frv. vil ég reifa lauslega meginefni þess. Frv. fjallar um ritun dánarvottorðs, útgáfu þess og meðferð, hverjir skuli annast líkskoðun, við hvaða aðstæður skuli gera lögreglu viðvart, hvenær réttarlæknisfræðileg líkskoðun fari fram, hvenær framkvæma eigi krufningu, hvenær réttarkrufning skuli gerð, heimild til útfarar, tilkynningar vegna andvana fæddra barna og um flutning líka úr landi. Ég mun hér á eftir reifa efni einstakra greina en að öðru leyti vísast til greinargerðar með frv. Í 1. gr. frv. segir að læknir skuli rita dánarvottorð fyrir hvern þann sem deyr hér á landi og nota til þess staðlað eyðublað sem landlæknir lætur útbúa. Eins og fyrr segir liggja nú fyrir drög að nýju dánarvottorði sem kynnt verður í hv. heilbr.- og trn. við meðferð málsins. Þá er í 14. gr. frv. gert ráð fyrir því að í reglugerð verði nánar kveðið á um ritun dánarvottorða, enda er afar mikilvægt að leiðbeiningar í því efni séu skýrar þannig að ávallt sé gætt samræmis við ritun dánarorsaka. Í 11. gr. frv. er gert ráð fyrir þeirri undantekningu að dánarvottorð séu ekki rituð þegar barn fæðist andvana. Það skal hins vegar tilkynnt Hagstofu Íslands. Í 2. gr. frv. er fjallað ítarlega um líkskoðun, hverjir annist hana eða beri ábyrgð á henni við mismunandi aðstæður. Læknar annast ávallt líkskoðanir en ef um er að ræða andlát á heilbrigðisstofnun þá ber sá læknir sem annast hinn látna eða yfirlæknir viðkomandi deildar ábyrgð á að líkskoðun sé gerð. Ef andlát ber að utan heilbrigðisstofnunar skal sá læknir sem stundaði hinn látna í banalegunni, annast líkskoðun en sé dauðsfall óvænt eða ef ekki næst til læknis sem stundaði hinn látna, þá skal andlát tilkynnt viðkomandi héraðslækni sem ber þá ábyrgð á að lík verði skoðað. Oftast leikur ekki vafi á því að andlát eigi sér eðlilegan aðdraganda jafnvel þótt dánarorsök sé óljós. Í 3. gr. frv. er hins vegar kveðið á um tilteknar aðstæður sem taldar eru krefjast þess að lögregla verði kvödd til. Er það fyrst og fremst til þess að koma í veg fyrir að efasemdir eða spurningar vakni um orsök andláts jafnvel þegar fram líða stundir. Þær aðstæður eru ef ætla má að andlát tengist refsiverðu athæfi, sjálfsvígi eða andláti af völdum slyss, ef maður hefur fundist látinn, ef dauðsfall er óvænt, ef maður andast í fangelsi eða öðrum áþekkum stað eða ef ætla má að dauðfall megi rekja til mistaka, vanrækslu eða óhappatilviks við læknismeðferð. Með fangelsi eða öðrum áþekkum stað er átt við hverja þá staði sem menn kunna að vera viðstaddir á grundvelli valdboðs. Í framangreindum tilvikum er gert ráð fyrir að sá læknir sem skoðar lík tilkynni lögreglu undantekningarlaust um andlát. Gert er ráð fyrir að í samráði við dómsmrn. verði settar reglur um viðbrögð lögreglu við slíkum tilkynningum. Þess má geta í þessu sambandi að í heilbr.- og trmrn. eru nú til umfjöllunar reglur um það hvernig heilbrigðisstofnanir skuli tilkynna atvik þegar talið er að átt hafi sér stað mistök, vanræksla eða óhappatilvik innan heilbrigðisstofnunar og verður það væntanlega kynnt Alþingi á næstu vikum. Í 4. gr. frv. eru nánari fyrirmæli um viðbrögð lögreglu þegar henni berst tilkynning um andlát á grundvelli þeirra aðstæðna sem getið er um í 3. gr. frv. Ákvæðið gerir ráð fyrir því að meginreglan sé sú að lögreglan skoði lík réttarlæknisfræðilega þegar svo ber undir. Leggja ber áherslu á að með réttarlæknisfræðilegri líkskoðun er átt við líkskoðun sem er sambærileg almennri líkskoðun. Meginmunurinn felst í því að réttarlæknisfræðileg líkskoðun er gerð af lækni og lögreglu í sameiningu en almenn líkskoðun einungis af lækni. Réttarlæknisfræðileg líkskoðun er ekki talin nauðsynleg ef svo langur tími líður milli slyss og andláts að lögregla telji slíka skoðun óþarfa með hliðsjón af þeim upplýsingum sem fyrir liggja eða ef lögregla og læknir eru sammála um að dauðdaginn hafi verið eðlilegur. Rétt er að taka fram að við frágang frv. til prentunar var setningunni ,,réttarlæknisfræðileg líkskoðun er gerð af lögreglu og lækni í sameiningu`` ranglega sett undir 3. tölul. en um er að ræða sjálfstæða málsgrein sem á að vísa til ákvæðisins í heild og verða 2. mgr. Lagt er til að heilbr.- og trn. leiðrétti þetta við umfjöllun sína um frv. Í 5. gr. frv. er kveðið á um hvenær framkvæma megi krufningu í læknisfræðilegum tilgangi, þ.e. þegar læknir telur nauðsynlegt að rannsaka lík nánar til að staðfesta dánarorsök. Slík krufning er einungis heimil ef hinn látni hefur eftir að hann varð sjálfráða, það er nú 18 ára, samþykkt krufningu skriflega eða ef nánasti venslamaður samþykkir hana og sannað þykir að hinn látni hafi ekki verið mótfallinn krufningu. Í 6. og 7. gr. er fjallað um réttarkrufningar. Með réttarkrufningu er átt við gjörkrufningu sem gerð er að beiðni lögregluyfirvalda annaðhvort með samþykki nánasta venslamanns eða á grundvelli dómsúrskurðar. Tilgangur með slíkri réttarkrufningu er að skýra dauðsfallið. Að lokinni slíkri réttarkrufningu er skýrsla skráð þar sem fram kemur efnisleg úttekt á krufningunni ásamt álitsgerð þar sem niðurstaða krufningar er felld inn í það sem þekkt er um aðdraganda dauðsfallsins en réttarkrufning skal gerð þegar dauðsfall verður rakið til refsiverðrar háttsemi ef ekki reynist unnt að útiloka slíkt með fullnægjandi hætti eða þegar slík krufning er talin nauðsynleg til að koma í veg fyrir að síðar vakni grunsemdir um að dauðsfall megi rekja til refsiverðs verknaðar. Réttarkrufningu skal einnig gera ef dánarorsök verður ekki með viðeigandi hætti ákvörðuð með réttarfræðilegri líkskoðun eða í öðrum tilvikum þar sem lögregla telur réttarkrufningu nauðsynlega. Í 8. gr. er fjallað um hvaða læknir skuli rita dánarvottorð. Meginreglan er sú að það sé annaðhvort gert af þeim lækni sem skoðar lík eða þeim sem ber ábyrgð á að lík sé skoðað. Ef fram fer réttarlæknisfræðileg líkskoðun skal dánarvottorð ritað af þeim lækni sem tók þátt í skoðuninni og ef réttarkrufning hefur farið fram þá ritar dánarvottorð sá læknir sem hana hefur framkvæmt. Í 9. gr. er fjallað um umönnun líks. Þar er kveðið á um að ekki megi flytja lík í líkhús fyrr en læknir hefur staðfest dauðaskilmerki og að óheimilt sé að leggja lík í kistu fyrr en það hefur verið skoðað og dánarvottorð ritað. Með dauðaskilmerkjum er átt við ýmis einkenni andláts en nánar er fjallað um dauðaskilmerki í reglugerð nr. 430/1994. Í 10. gr. frv. er fjallað um eina meginbreytingu á gildandi framkvæmd. Gert er ráð fyrir að sýslumenn taki við dánarvottorðum og beri ábyrgð á skilum þeirra til Hagstofu Íslands. Nú annast prestar og forstöðumenn skráðra trúfélaga þessi skil. Markmið með þessari breytingu er fyrst og fremst að fækka þeim aðilum sem standa Hagstofunni skil á dánarvottorðum auk þess sem leitast er við að tryggja að vottorðin berist fyrr til skráningar en nú er. Í dag sjá hátt á annað hundrað prestar og forstöðumenn trúfélaga um að skila dánarvottorðum en verði frv. að lögum munu tæplega 30 sýslumenn annast þessi skil jafnóðum. Prestar munu áfram standa Hagstofunni skil á dánarskýrslum. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni verður því ekki breyting á greiðslum til presta. Þeir munu fá greitt fyrir að skila dánarskýrslum. Með þessari breytingu telur Hagstofan að bæta megi úr ýmsum vanköntum sem nú eru á skráningu látinna. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni eru þess dæmi að látnir einstaklingar séu ranglega skráðir í þjóðskrá með ýmsum óþægindum fyrir aðstandendur og töfum á réttindum sem tengist andláti. Hið breytta fyrirkomulag gerir ráð fyrir þeirri meginreglu að þegar læknir hefur ritað dánarvottorð þá afhendir hann það venslamanni hins látna. Venslamaður afhendir vottorðið síðan sýslumanni í því umdæmi þar sem hinn látni átti lögheimili eða þar sem ætla má að dánarbúi verði skipt hafi hinn látni ekki átt lögheimili hér á landi. Þegar hvorugt það tilvik á við er gert ráð fyrir að dánarvottorð afhendist sýslumanni í því umdæmi þar sem útför er gerð. Sýslumaður afhendir venslamanni staðfestingu á því að andlát hafi verið tilkynnt. Í 4. mgr. 10. gr. er mikilvægt ákvæði þess efnis að óheimilt sé að gera útför manns fyrr en sá sem annast útför hefur fengið staðfestingu sýslumanns á því að andlát hafi verið tilkynnt. Í 12. gr. frv. er fjallað sérstaklega um það hvernig standa skuli að flutningi líka úr landi og er það samhljóða ákvæði núgildandi laga um dánarvottorð. Hið sama má segja um 13. gr. þar sem kveðið er á um refsingar við brotum gegn lögum og reglugerðum sem settar eru samkvæmt þeim. Í 14. gr. er annars vegar kveðið á um almenna heimild ráðherra til að setja með reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd laganna og hins vegar kveðið á um fjögur atriði sem ráðherra er skylt að kveða nánar á um í reglugerð. Er þar um að ræða reglur um ritun dánarvottorða, réttarlæknisfræðilega líkskoðun, réttarkrufningu og tilkynningu til Hagstofu Íslands um andvana fædd börn. Gert er ráð fyrir að lögin öðlist gildi 1. júlí á þessu ári en nauðsynlegt er talið að hafa nokkurn aðdraganda m.a. vegna frágangs nýs dánarvottorðs og leiðbeininga með því. Á hinn bóginn er lögð rík áhersla á að framkvæmd á grundvelli nýrra reglna hefjist sem fyrst þannig að Íslendingar geti unnið að skráningum á grundvelli hins alþjóðlega staðals um ritun dánarvottorða sem fyrr er getið. Loks er í frv. kveðið á um brottnám laga og tilskipana sem fyrr er getið og breytingar sem nauðsynlegt er að gera á öðrum lögum til samræmis. Virðulegi forseti. Það frv. sem lagt er fram er afrakstur ítarlegrar endurskoðunar sem var löngu tímabær og er gerð á grundvelli tillagna þeirra sem starfa á þessum vettvangi. Virðulegi forseti. Ég veit að frv. mun hljóta vandaða meðferð hjá hv. heilbr.- og trn. og vænti þess að umsagnir, athugasemdir og umfjöllun nefndarinnar muni verða okkur gott veganesti til frekari vinnslu málsins. Ég leyfi mér því að óska eftir því að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Ég vildi nota rétt minn til andsvars til að beina spurningu til hæstv. heilbrrh. varðandi 10. gr. frv. Í athugasemdum kemur fram að í henni er að finna meginbreytingu þessara laga, frá gildandi framkvæmd eins og segir þar, og það varðar afhendingu dánarvottorða. Tilgangur þeirrar breytingar er sá að reyna að sjá til þess að dánarvottorð berist fyrr til Hagstofunnar þannig að þjóðskráin verði sem réttust. Ég er að reyna að átta mig á framkvæmdinni. Sá sem gefur út dánarvottorð skal afhenda venslamanni hins látna vottorðið. Síðan á venslamaðurinn að afhenda það sýslumanni í því umdæmi sem hinn látni átti lögheimili á dánardægri. Er þetta ekki býsna flókið í framkvæmd? Ég átta mig ekki á þessu, þ.e. þó þarna fækki aðilum hvort þetta verður eitthvað einfaldara í framkvæmd ef venslamenn þurfa að standa í slíkri afhendingu. Maður hugsar til þess þar sem eru stór umdæmi, t.d. umdæmi sýslumannsins í Reykjavík sem er býsna stórt umdæmi og nær upp í Kjós og hér í kringum Reykjavík, ef hæstv. ráðherra vildi aðeins skýra það fyrir okkur hvað það er sem gerir þessa framkvæmd einfaldari og gæti leitt til þess að dánarvottorðin bærust fyrr.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í ræðu minni áðan er mikilvægt að sú útgáfa dánarvottorða verði skilvirkari en hún er nú og þeir sem best þekkja til mála telja að þetta sé skilvirkasta leiðin. Þetta er alveg sama leið og hefur verið farin með fæðingarvottorð en á árum áður var það sú leið sem í dag er farin með dánarvottorð og við höfum góða reynslu af því þannig að það módel er valið.

Hæstv. forseti. Nú er það auðvitað eins með blessuð litlu börnin og það fólk sem hverfur burt úr jarðlífinu að langflestir fæðast og deyja á stofnunum, hvort sem það eru sjúkrahús eða í þessu tilviki stofnanir aldraðra. Ég velti því einfaldlega fyrir mér hvort ekki væri enn þá einfaldara að viðkomandi stofnanir sæju um að koma slíkri tilkynningu á framfæri eða er kannski með því verið að taka of mikið vald af hinum nánustu? Ég velti því fyrir mér. En væri það ekki einfaldari leið? Þannig kæmust þessi vottorð miklu fyrr til skila. Væri ekki hægt að einfalda þetta enn þá meira?

Virðulegi forseti. Við ræðum hér sumpart býsna viðkvæm mál og sumpart mjög mikilvæg því að það eru margir þættir sem snerta þann atburð og þau tíðindi þegar einstaklingur skilur við. Það lýtur ekki eingöngu að erfðamálum eða eignarmálum og ekki eingöngu að tilfinningamálum heldur opinberum málum sem fyrst og síðast er fjallað um í þessu frv. til laga um dánarvottorð og raunar frv. til laga sem tekur til breytinga á ýmsum áðurgildandi lögum og þar á meðal tilskipun frá því 1819, sé ég hér í greinargerð, um skyldu manna að bjarga mönnum sem sýnast dauðir, og ýmsum öðrum lögum sem taka breytingum með samþykkt þessa lagafrv. sem hér liggur fyrir. Það eru því margir snertifletir í málinu. Fyrst örfá orð um aðdraganda málsins. Í athugasemdum með lagafrv. kemur fram og hæstv. ráðherra hefur upplýst það að sú nefnd, sem hefur endurskoðað lögin sem til þessa máls taka var skipuð í mars 1993. Hún hefur því setið yfir þessu alllengi og er ekkert um það að segja. En það er umhugsunarefni, og það er meginástæða þess að ég kveð mér hér hljóðs, að í þessari nefnd er að finna prýðilega einstaklinga, en allir koma þeir frá kerfinu. Það er líka athyglisvert í þessu frv. að sóknarprestar eru hvergi á nafn nefndir og þeir sem sálusorgarar komu hvergi að samningu þessa frv. né heldur fulltrúar skulum við segja þolenda, aðstandenda eða þeirra sem ætlað er að eiga viðskipti við opinbera aðila eftir samþykkt þessa frv. Hér erum við því sumpart að ræða um feril máls gagnvart opinberum aðilum, lögreglu, læknum, sýslumönnum og öðrum þeim sem með yfirvöld fara og einnig samskipti þeirra við aðstandendur og venslafólk. Farið er nokkrum orðum um þá þætti mála í þessu frv. og er það vel en má þó betur gera og ég ætla að drepa á það með örfáum orðum á eftir. Einnig finnst mér vanta kannski örlítið í eða til umhugsunar, og ég kasta því til umhugsunar í nefndinni --- og það er varðandi þetta viðkvæma atriði um tilkynningar til opinberra aðila, þ.e. tilkynningar til fjölmiðla, hvort það hefur verið gaumgæft og hugsað í nefndinni hvernig skuli til að mynda háttað opinberri tilkynningu um lát einstaklinga, tímafresti og annað því um líkt. Þetta er mál sem hefur verið mjög til umræðu á milli lögreglu, sjúkrahúsyfirvalda og samtaka syrgjenda einkum og sér í lagi við lögreglu og á milli þeirra og fjölmiðla. Út af fyrir sig hefur engin niðurstaða fengist en enn þá er það því miður þannig að upp koma slys í þessum efnum, með öðrum orðum að ekki hefur tekist að ná til allra aðstandenda áður en fjölmiðlar hafa farið fram og tilkynnt um lát einstaklinga. Það er spurning sem ég kann ekki heilt og gott svar við hvort þetta eigi endilega heima í þessum lögum, en í hvaða lögum þá? Ég held að það væri til umhugsunar fyrir löggjafann hvort menn settu sér ekki einhverjar vinnureglur og verklagsreglur í þeim efnum. Það þekki ég nokkuð þegar ég vík orðum að samskiptum yfirvalda og aðstandenda og venslafólks við lát að þar er um mjög viðkvæman þátt að ræða. Á því er drepið í þessu frv. að nokkru leyti og þá einkum og sér í lagi þegar um það er að ræða að yfirvöld óska eftir réttarkrufningu. Kveðið er á um það í 7. gr. að leita þurfi samþykkis nánasta venslamanns nema ef ákveðin önnur skilyrði eru til staðar sem er að finna í 6. gr. Ég þekki þess nokkur dæmi að yfirvaldið, og þá lögreglan í flestum tilfellum, hefur farið fram á slíkar réttarkrufningar við nánustu aðstandendur örfáum mínútum jafnvel eða mjög stuttu eftir lát, jafnvel að í sömu heimsókninni og tilkynnt er um lát einstaklings sé farið fram á samþykki fyrir réttarkrufningu. Í þessum tilfellum eru nánustu venslamenn engan veginn í stakk búnir til að meta það með neinum rökréttum hætti hvort þeir séu tilbúnir til að veita samþykki sitt eður ei. Oftar en ekki bregðast þeir þannig við að þetta sé kannski aukaatriði í hinu stóra máli sem það er að sjá á eftir horfnum ástvin og setja því gjarnan nafn sitt á blað en eru í því hugarástandi að þeir eru engan veginn færir um að taka neinar ákvarðanir. Mér finnst því koma fyllilega til álita að löggjafinn setji ákveðinn ramma í þessu sambandi og gefi nauðsynlegt ráðrúm og tóm fyrir aðstandendur að meta það með allsæmilegri rósemd hugans hvort þeir séu tilbúnir til að veita samþykki sitt til réttarkrufningar eður ei og fái nauðsynlegan umþóttunartíma í því sambandi því að samþykki af þessum toga verður auðvitað ekki aftur tekið. Ég hef heyrt nokkur dæmi af því og þekki til þess að fólk hefur ekki jafnað sig satt að segja eftir að hafa í sjokki veitt samþykki sitt til krufningar en séð eftir því skömmu síðar en þá hafi verið of seint til að snúa þeim hlutum við. Fáist ekki samþykki aðstandenda, þá hefur lögreglan þann möguleika að leita úrskurðar dómara ef lögreglan telur það svo brýnt að ekki verði undan því vikist að fram fari réttarkrufning. En í mörgum tilfellum er þetta engu að síður álitamál. Mér er næst að halda að í seinni tíð hafi þetta færst nokkuð í vöxt og þá ekki af þeim orsökum endilega að lögreglan telji óhreint mjöl í pokahorninu, óljóst um dánarorsök eða að einhverjar þær kringumstæður séu sem getið er um í 1. og 2. tölul. 6. gr. frv., þ.e. að dauðsfallið verði rakið til refsiverðrar háttsemi eða ekki verði með viðunandi hætti ákvörðuð dánarorsök með réttarlæknisfræðilegri líkskoðun heldur sé þetta ákveðið ferli sem menn hafa kannski fetað slóð sína í og það helgast m.a. af því að læknar og heilbrigðisyfirvöld hafa í auknum mæli óskað eftir því að eiga þennan kost því að krufning er auðvitað meira en að kveða upp úr um dánarorsök heldur getur líka verið um að ræða önnur læknisfræðileg atriði sem lúta ekki beinlínis að þessum eina úrskurði. Það eru því margir aðrir þættir sem þarna spila inn í. Það er einmitt einn af þessum þáttum sem ég vil staldra við og er óskilgreindur í frv. og er náttúrlega ekki hægt að skilja við með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir og þar er um að ræða 6. gr. þar sem einfaldlega segir: ,,Réttarkrufning skal gerð:`` --- Ég undirstrika orðið skal. Í því tilviki er ekki um það að ræða að leita þurfi samþykkis --- og þó, sennilega á það þó við, en svo segir í 3. lið einfaldlega: ,,í öðrum tilvikum þar sem lögregla telur réttarkrufningu nauðsynlega.`` Þá spyr ég: Er ekki eðlilegt að í þeim tilfellum þar sem um er að ræða mat lögreglu, að henni sé gert að rökstyðja það með einhverjum hætti til þess bæra aðila og jafnvel að þar eigi við eins og í 2. mgr. 7. gr. að hún skuli þar undantekningarlaust leita úrskurðar dómara? Maður gefur sér það auðvitað að lögreglan sækist ekki eftir þessari heimild að ástæðulausu en þá er rétt að undirstrika það að henni sé gert að rökstyðja þessa ósk sína. Mönnum finnst kannski að ég sé að eyða tíma í lítilvægt mál en ég get fullyrt, virðulegi forseti, að hér er ekki um lítið mál að ræða fyrir fjölmarga aðila sem hafa staðið frammi fyrir þessum hlutum. Hér er um að ræða ákvarðanir sem verða ekki aftur teknar eins og ég gat um áðan. Þessu vildi ég koma fyrst og síðast á dagskrá við 1. umr. og vil gjarnan að hæstv. ráðherra hugsi um þessa þætti málsins. Það kann að vera eins og ég gat um áðan að einhverjir aðrir lagabálkar eigi að taka frekar til þessara þátta en ég fæ þá ekki séð hvar það ætti að vera. Ég minnist þess að í lögum um réttindi sjúklinga voru ein eða tvær málsgreinar sem kváðu á um dauða en þar var þó ekki að finna þessa þætti sem ég geri hér að umtalsefni. Í þessu samhengi vil ég líka drepa á það sem ég veit að hefur verið mjög til umfjöllunar í seinni tíð, og það er vel, af hálfu lögregluyfirvalda og raunar sjúkraflutningamanna sömuleiðis og slökkviliðsmanna, um hlutverk þeirra og möguleika á að veita aðstandendum fyrstu aðstoð þegar um er að ræða slys og dauða í heimahúsum. Með öðrum orðum, þegar sjúkraflutningamenn, slökkviliðsmenn og lögreglumenn hafa gert allt sem í þeirra valdi stendur til þess að bjarga lífi og ekki tekst og um er að ræða dauða, þá líður gjarnan einhver tími, nokkrar mínútur stundum og klukkutímar í versta falli þar til sóknarprestur eða aðrir þeir sem til þekkja geta veitt nánum aðstandendum þá huggum og þá aðstoð sem nauðsynleg er. Ég veit að þessar starfsstéttir hafa sýnt því mikinn áhuga að fá til þess stuðning að geta gegnt þar einhverju hlutverki og veitt nánustu aðstandendum aðstoð. Þess vegna vil ég kasta því fram og spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi beint eða óbeint komið að slíkum hlutum. Til að segja hlutina eins og þeir eru þá hitti ég að máli slökkviliðsmann um daginn sem er mikill áhugamaður um þetta og er í trúnaðarráði sjúkraflutningamanna. Hann vill kynna sér þessi mál í Kaliforníu þar sem menn eru komnir dálítið á veg í þessum efnum og er í góðu samstarfi um þau mál við sjúkrahúsprestinn á Borgarspítala. Þetta eru í sjálfu sér lítil mál en feikilega stór gagnvart þeim sem hlut eiga að máli og þetta eru mínútur sem auðvitað setja mark á viðkomandi einstakling alla ævi þannig að hér er nauðsynlegt að gæta vel að öllum þáttum. Í þessu samhengi árétta ég einnig hvort að í þessum lögum eigi við einhver orð um það hvernig skuli reynt að tilkynna nánum aðstandendum um dauða, hver eigi að gegna því hlutverki og hvort menn þurfi til þess ákveðið hæfi. Það er auðvitað ekki sama hvernig þetta er gert. Eins og ég gat um áðan, þá er auðvitað enginn bragur á því að rannsóknarlögreglumaður komi með beiðni um krufningu í annarri hendinni og tilkynningu um dauða á vörum. Það er enginn bragur á slíkri opinberri stjórnsýslu og ég velti því fyrir mér hvort löggjöfin eða í öllu falli reglugerðarvaldið eigi ekki að gaumgæfa það og láta sig varða hvernig þau mál ganga fram. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta. Ég vil þó rétt í bláendann lýsa yfir efasemdum mínum með nýtt hugtak hér: ,,dauðaskilmerki``. Mér finnst þetta óskiljanlegt orð í 9. gr. þar sem sagt er að ekki megi flytja lík í líkhús fyrr en læknir hefur staðfest dauðaskilmerki. Dugir ekki einfaldlega að segja hér: ,,staðfest dauða``. Þetta skilmerki bögglast aðeins fyrir mér. Það er a.m.k. hugtak sem ég þekki ekki og hef ekki heyrt áður. Það er mikilvægt í lögum af þessu tagi, eins og öllum öðrum lögum, að þar sé að finna hugtök og orð sem fólki eru töm á tungu og það fær einhvern botn í. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, virðulegi forseti. Ég get tekið undir það að hér eru í flestu slegin rétt stef og menn eru að gera þessi mál miklu mun skýrari en áður hefur verið og færa þau til nútímahorfs. En ég held að það megi samt sem áður fylla þarna inn í ákveðnar eyður sem ég hef gert að umtalsefni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni fyrir að fara yfir þessi mál sem hér liggja fyrir. Hann kom fyrst inn á nefndarskipan, þ.e. hvernig hún hafi verið á sínum tíma og bendir réttilega á að nefnd sem átti að endurskoða frv. sem hér er til umfjöllunar var skipuð fyrst í mars 1993. Það starf lá niðri þar til í mars 1995 en síðan hafa margir komið að þessu máli og ég tel að hér sé um mjög vandað frv. að ræða. Hv. þm. ræddi um sálusorgun og tilkynningu andláts og hann saknaði þess jafnvel úr þessu frv. að ekki skuli vera kveðið á um það. Þetta frv. kveður fyrst og fremst á um form. En það sem hv. þm. minntist á er kveðið á um í lögum um réttindi sjúklinga að nokkru leyti en að öðru leyti er ávallt höfðað til skynsemi heilbrigðisstarfsmanna, skynsemi presta og þeirra sem standa frammi fyrir því að tilkynna að lát hafi borið að höndum. Það er mjög erfitt að setja nákvæma löggjöf um þessi efni því það er ávallt undir þeim komið sem ber þá ábyrgð að standa í þeim sporum að gera það skynsamlega. Ég veit að það er rétt sem hv. þm. sagði áðan að oft hafa þessir hlutir mátt fara betur. En ég held að það sé sama hvað standi í lögum og reglum ef einstaklingurinn sem stendur í þessum sporum hefur ekki tilfinningu fyrir því. Hv. þm. kom inn á að slökkviliðsmenn hafi haft samband við hann og sýnt mikinn áhuga á því að efla áfallahjálp. Ráðuneytið hefur einmitt styrkt slökkviliðsmenn til þess og þeir gáfu út mjög vandaðan bækling ekki alls fyrir löngu sem fleiri en slökkviliðsmenn hafa síðan notið. Ég held einmitt að reynsla manna sé besta veganestið og það að fólk geti tekið þátt í sorg þeirra sem þeir þurfa að tilkynna þannig að ég treysti því ekki að föst lög og fastar reglur um það hvernig beri að haga sér varðandi syrgjendur mundu fullnægja þeirri þörf sem er í þeim efnum. Ég þakka hv. þm. fyrir þær athugasemdir sem hann gerði og ég held að þær séu ágætisveganesti inn til heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Ég vildi bara árétta að vangaveltur mínar voru ekki hugsaðar á þann veg að við ættum að skrifa niður í lagatexta hvað menn ættu að segja og hvernig þeir ættu að haga sér við tilkynningu andláts. Ég var hins vegar að koma að því að mér er kunnugt um --- og menn mega ekki horfa eingöngu á höfuðborgarsvæðið í því sambandi --- að víða úti um land er gangur þessara mála dálítið mismunandi. Það sem ég var einfaldlega að segja er að hér er verið að koma skikk á og formfesta ákveðinn farveg sem til verður við andlát. Og af hverju ekki þá líka að menn segi hver skuli gegna því hlutverki til að mynda og undir hvaða formerkjum, að tilkynna um andlát til næsta venslamanns? Í 7. gr. er m.a. kveðið á um hvernig skuli haga málum þegar nánasta venslamanni er tilkynnt um nauðsyn réttarkrufningar. Hér er með öðrum orðum auðvitað verið að kveða á um samskipti opinberra aðila og einstaklinga og það er í þessu samhengi sem ég sagði: Hvers vegna þá ekki að gera það eilítið víðfeðmara og fara nokkrum orðum um það hvernig löggjafinn sér gang þeirra mála fyrir sér varðandi fyrstu félagslega aðstoð við andlátstilkynningu? Nú er gangur þessara mála kannski svipaður á flestum stöðum en þó ekki alls staðar. Hér er til að mynda ekki getið um hvort sóknarprestur gegni einhverju hlutverki. Og það eru ekki svör, virðulegi forseti, að lög um réttindi sjúklinga veiti svör við þessum vangaveltum mínum. Þau gera það ekki. Ég ræddi þau mál eilítið við þá lagasmíð og vakti einmitt athygli á ýmsum þeim atriðum sem ég var að nefna til sögunnar. Ég heyrði það ekki hjá hæstv. ráðherra, það hefur kannski farið fram hjá mér, en spurning mín var þessi: Finnst hæstv. ráðherra, og nefndinni kannski ekki síður, mikilvægt að a.m.k. verði um tvær heimsóknir að ræða, tilkynning um lát og ósk um réttarkrufningu?

Virðulegi forseti. Ég tel að hv. þm. hafi komið með mjög mikilvægar ábendingar sem rétt sé að skoða í heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Mér fannst margt mjög athyglisvert koma fram í ræðu hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar og hjá mér vaknaði spurning sem mig langar að beina til hæstv. heilbrrh. en ég veit auðvitað ekki hvort hún hefur svör við henni. Er til einhver úttekt á því hvernig krufningum hefur verið beitt hér? Kannaði nefndin það? Er t.d. algengt að fólk sem deyr af slysförum sé almennt krufið? Hefur þetta verið kannað? Byggjast þær breytingar sem hér er verið að gera á þessum lögum á einhverri könnun á því hvernig þetta hefur verið í reynd?

Virðulegi forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. um krufningar þá hafa að sjálfsögðu gilt ýmsar reglur um krufningar. Hér er verið að gera þessar reglur mun skýrari en þær áður hafa verið. En til eru nákvæmar skýrslur um allar krufningar sem gerðar eru í landinu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð sem lagt er fyrir Alþingi á þskj. 814. Frv. er að mestu samhljóða frv. um sama efni sem lagt var fyrir hv. Alþingi á síðasta þingi en varð ekki útrætt. Fyrra frv. var samið af nefnd ráðuneyta sem skipuð var samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar til að vinna að samræmingu aðgerða vegna áfengis- og fíkniefnavarna. Nefndin undirbjó stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki sem samþykkt var í ríkisstjórn 3. desember 1996 og skilaði samhliða frv. því sem þá var lagt fram. Hvort tveggja, stefnumörkun í \mbox{fíkniefna-,} áfengis- og tóbaksvörnum og frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð, ber merki aukinnar áherslu stjórnvalda á áfengis- og vímuefnavarnir auk þess sem fjármagn til þessa málaflokks hefur aukist verulega á síðustu tveimur árum. Í febrúar 1997 undirritaði ríkisstjórnin samstarfssamning við Reykjavíkurborg og samtök evrópskra borga gegn eiturlyfjum um áætlunina Ísland án eiturlyfja 2002. Undir því kjörorði hafa fjölmörg verkefni verið unnin samkvæmt sérstakri framkvæmdaáætlun með það að markmiði að sameina krafta þjóðarinnar í baráttunni gegn ólöglegum fíkniefnum, efla forvarnir og skipuleggja verkefni og aðgerðir sem hafa þetta takmark að leiðarljósi. Þá hefur Forvarnasjóður stutt myndarlega við félagasamtök og áhugahópa í baráttunni gegn neyslu áfengis og annarra vímuefna. Frv. það sem mælt er fyrir er unnið á vegum ríkisstjórnarinnar í tengslum við endurskoðun á fyrirkomulagi áfengismála í landinu og samhliða eru lögð fram frv. til áfengislaga og frv. til breytinga á lögum um gjald af áfengi. Jafnframt er lagt fram frv. til breytinga á lögreglulögum varðandi eftirlit með áfengi og áfengisauglýsingum. Neysla áfengis og annarra vímuefna, sérstaklega meðal unglinga, og þau víðtæku vandamál sem tengjast slíkri neyslu hafa verið mjög til umræðu í þjóðfélaginu á undanförnum árum. Dæmi eru sögð af hræðilegum atburðum og mannlegri niðurlægingu sem hin ógæfusömu ungmenni lenda í. Spurt er hvar okkur hafi mistekist og hvar megi gera betur. Svarið við því er að sjálfsögðu margþætt en megináhersla sem ríkisstjórnin hefur markað, m.a. með auknu fjármagni, er að styrkja og efla tóbaks-, áfengis- og vímuefnavarnir sérstaklega meðal barna og ungmenna og birtist það skýrt í stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki sem prentuð er sem fylgiskjal með frv. Slíkar forvarnir geta ekki verið sérstakt verkefni stjórnvalda einna. Það þarf meira til og hefur á síðasta ári verið unnið að því að sameina krafta áhugafólks, félagasamtaka og opinberra aðila í forvörnum. Ég bendi sérstaklega á hlutverk foreldra, áhugamanna og félagasamtaka sem vinna stöðugt mikið starf í beinum vímuefnavörnum og hafa náð verulegum árangri í að breyta hugarfari og gera börnum og ungmennum grein fyrir hættunni sem fylgir neyslu áfengis og annarra vímuefna. Á síðasta ári voru tilkynntar niðurstöður úr könnun sem Gallup framkvæmdi fyrir áfengisvarnaráð þar sem kom m.a. fram að árið 1996 virtust unglingar byrja mun seinna að neyta áfengis en 1994 og mun fleiri neyttu alls ekki áfengis. Þetta er ekki síst mikilvægt vegna þeirrar staðreyndar að þeir sem hefja áfengisneyslu ungir neyta í flestum tilfellum meira áfengis en aðrir og ekki síður að rannsóknir hafa sýnt fram á að unglingar sem byrja áfengisneyslu ungir eru í mun meiri hættu á að verða misnotkun að bráð en sá sem byrjar seint að neyta áfengis. Því er mjög mikilvægt að vinna að því með öllum mögulegum aðferðum að koma í veg fyrir neyslu unglinga á áfengi og a.m.k. að seinka upphafi neyslu eins og mögulegt er. Nýlega hafa hins vegar birst einnig niðurstöður kannana sem sýna að neysla unglinga á tóbaki, áfengi og öðrum vímuefnum fer vaxandi. Í sama farveg renna upplýsingar, m.a. frá SÁÁ, um að ungmenni sem lagst hafa inn til meðferðar á Vogi séu verr á vegi stödd nú en áður bæði að því er varðar áfengi og önnur vímuefni. Það er vissulega harmleikur sem bregðast verður við þegar börn niður í 13 ára aldur bera öll merki þess að vera líkamlega háð áfengi og öðrum fíkniefnum. Við þessu verður að bregðast. Sölumenn dauðans mega ekki vera látnir afskiptalausir. Í frv. því sem mælt er fyrir er kveðið á um stofnun sérstaks áfengis- og vímuvarnaráðs í þeim tilgangi að efla og styrkja varnir með sérstakri áherslu á börn og ungmenni og sporna við afleiðingum af neyslu áfengis og annarra vímuefna. Ég tel mjög mikilvægt að tengja með þessum hætti saman baráttuna gegn neyslu ungmenna á áfengi og baráttu gegn neyslu annarra vímuefna enda eru markhóparnir svipaðir að því er varðar forvarnir og sýnt hefur verið fram á að sterk tengsl eru á milli neyslu áfengis og byrjunar á neyslu annarra vímuefna. Í frv. til áfengislaga, sem lagt hefur verið fram á Alþingi, er gert ráð fyrir að starfsemi áfengisvarnaráðs verði lögð niður og hinu nýja ráði falin þau verkefni sem það hefur hingað til annast ásamt fíkniefnavörnum. Í því frv. er fjallað um lagaskil, breytingar og brottfall lagaákvæða sem eru ekki í frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð. Með þessu tel ég tryggt að reynsla sú sem er innan áfengisvarnaráðs nýtist áfram inn í hið nýja áfengis- og vímuvarnaráð og nauðsynlegt að starfsemin sé samfellt tryggð. Markmiðið með stofnun áfengis- og vímuvarnaráðs er að uppræta fíkniefnaneyslu og draga stórlega úr áfengisneyslu með öllum mögulegum aðferðum og með samstilltu átaki allra sem vinna að áfengis- og vímuefnavörnum. Þá er ráðinu sérstaklega ætlað að beita sér fyrir samræmingu og samvinnu þeirra sem vinna að forvörnum. Samkvæmt 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að í ráðinu sitji fulltrúar sjö ráðherra auk fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga undir forustu fulltrúa heilbrrh. Þannig er reynt að tryggja að öll ráðuneyti sem áfengis- og vímuefnavarnir falla að einhverju leyti undir tilnefni fulltrúa til setu í ráðinu auk fulltrúa sveitarfélaganna sem hafa veigamiklu hlutverki að gegna í vímuefnavörnum. Um verkefni ráðsins er fjallað í 3. gr. frv. en það mótast af því að ráðinu er ekki ætlað að yfirtaka verkefni annarra aðila sem eru að vinna að forvörnum í dag heldur beita sér fyrir aukinni samvinnu og samhæfingu þeirra aðila sem vinna að þeim jafnframt að hafa frumkvæði og tryggja virkt og öflugt forvarnastarf gegn neyslu áfengis og annarra vímuefna. Í 4. gr. er gert ráð fyrir að heilbrrh. ráði framkvæmdastjóra ráðsins að fenginni umsögn áfengis- og vímuvarnaráðs en framkvæmdastjóri sem stýrir daglegri starfsemi ráði annað starfsfólk. Árlegt ráðstöfunarfé ráðsins til að sinna verkefnum sínum verður af þrennum toga. Það er forvarnasjóður samkvæmt lögum um gjald af áfengi, viðbótarfjárveitingar sem Alþingi kann að ákveða með fjárlögum hverju sinni og framlög annarra aðila svo sem fyrirtækja sem vilja leggja vímuvörnum lið. Í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir að lögin taki gildi 1. júní nk. Í lokin vil ég, virðulegi forseti, benda á tengsl frv. þessa við frv. til áfengislaga. Virðulegi forseti. Ég tel að með frv. þessu sé lagður fram góður rammi að starfsemi áfengis- og vímuvarnaráðs sem reynslan á eftir að fylla út í og því ekki ástæða til að hafa lagatextann mjög ítarlegan. Þetta frv. er liður í framkvæmd ríkisstjórnarinnar í stefnu sinni í vímuvarnamálum og mikilvægt tæki til samræmingar og samhæfingar á þessu mikilvæga sviði. Ég vænti þess að um málið muni ríkja sátt á Alþingi og samþykkt frv. í fyllingu tímans verði heillaspor í baráttunni gegn þeim mikla vágesti sem neysla vímuefna og ofnotkun áfengis er í þjóðfélagi okkar. Að lokinni umræðunni geri ég það að tillögu minni, virðulegi forseti, að frv. verði vísað til meðferðar heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. félmn. um frv. til laga um kosningar til sveitarstjórna en undir álitið rita allir nefndarmenn, þó tveir með fyrirvara, þau Rannveig Guðmundsdóttir og Ögmundur Jónasson. Með frumvarpi þessu er lagt til að um kosningar til sveitarstjórna gildi ein lög og er þar m.a. fylgt fordæmi annarra Norðurlanda. Áfram munu þó gilda ákvæði laga um kosningar til Alþingis um atkvæðagreiðslur utan kjörfunda. Þetta fyrirkomulag þykir vera til þess fallið að auðvelda hinum almenna borgara sem valinn er í kjörstjórn starf sitt. Núna er framkvæmdin sú að um kosningar til sveitarstjórna gilda annars vegar ákvæði laga um kosningar til Alþingis, nr. 80/1987, og hins vegar ákvæði III. kafla sveitarstjórnarlaga, nr. 8/1986. Það er því ein meginbreytingin, hæstv. forseti, að frá og með samþykkt þessa frv. verða lög um kosningar til sveitarstjórna í einum lagabálki. Við samningu frumvarpsins var fyrst og fremst stuðst við fyrrgreind sveitarstjórnarlög og lög um kosningar til Alþingis. Nefndin, sem samdi upphaflega frumvarpið, fór þá leið að eyða öllum mun á kröfum til sveitarfélaga eftir íbúafjölda. Það þýðir m.a., hæstv. forseti, að frá og með næstu sveitarstjórnarkosningum verður kosið sama daginn um allt land. Þá var viðmiðunardagur kjörskrár færður frá því að vera fimm vikum fyrir kjördag í þremur vikum fyrir, sbr. 5. gr. Sá sem sæti á í kjörstjórn skal ætíð víkja sæti ef hann er í kjöri til sveitarstjórnar, sbr. 15. gr. Almenna reglan verður sú að í sveitarfélögum verði bundnar hlutfallskosningar, en ef enginn framboðslisti berst eru kosningarnar óbundnar, sbr. 19. gr. Framboðsfrestur verður þrjár vikur í stað fjögurra, sbr. 20. gr., og kjósendur eiga nú rétt á að greiða atkvæði utan kjörfundar frá og með þeim degi er átta vikur eru til kjördags, sbr. 42. gr. Félagsmálanefnd komst að þeirri niðurstöðu að þær breytingar sem nefndin, sem samdi frv., lagði til væru algerlega ófullnægjandi. Félagsmálanefnd ákvað að gera verulegar breytingar á frumvarpinu og færa lögin til nútímahorfs þannig að mið verði tekið af reynslu undanfarinna ára og framkvæmd kosninga gerð auðveldari. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem gerð er grein fyrir í þingskjali 828. Nefndin hefur gert breytingar á uppsetningu frumvarpsins svo að sem eðlilegast samræmi sé milli greina. Breytingar þessar hafa ekki áhrif á efni frumvarpsins. Áður en ég kem að helstu efnisbreytingum vil ég taka það fram, hæstv. forseti, að við samningu þessara breytingartillagna var haft samráð m.a. við dómsmrn. en það er ljóst að á næstu mánuðum eða næstu vikum mun nefnd hefja störf sem fær það verkefni að endurskoða lögin um kosningar til Alþingis og ég hygg að það starf sem unnið var varðandi breytingar á þessu frv. muni nýtast þeirri nefnd. Helstu efnisbreytingar eru eftirfarandi, og ég verð að gera grein fyrir þessu rækilega, hæstv. forseti, því að hér er margt sem þarf að skýra: 1. Lögð er til viðbót við 1. gr. þar sem rétt þykir að kveða á um að félagsmálaráðuneytið skuli auglýsa formlega að almennar sveitarstjórnarkosningar skuli fara fram. Þótt lög segi hver kjördagurinn skuli vera þarf að ákveða kjördaginn formlega og þykir rétt að gera það með auglýsingu, m.a. með hliðsjón af því hvenær utankjörfundaratkvæðagreiðsla má hefjast skv. 42. gr. sem verði 43. gr. Hér er því við að bæta, hæstv. forseti, að í frv. er gert ráð fyrir því að almennar sveitarstjórnarkosningar verði síðasta laugardag í maímánuði en sá dagur getur einstaka sinnum rekist á hvítasunnuna, eins og mun gerast nú í vor, og því færist kosningardagurinn til og því er nauðsynlegt að skýrt sé kveðið á um hvernig eigi að auglýsa kjördag. 2. Lögð er til breyting á 1. mgr. 2. gr. sem fjallar um kosningarrétt þar sem ekki þykir nægilega skýrt tekið fram í ákvæðinu að kosningarréttur sé bundinn við það sveitarfélag þar sem viðkomandi á lögheimili. 3. Í 3. mgr. 2. gr. er lagt til að vísað verði til 1. mgr. 2. gr. um aldur og lögheimili í sveitarfélagi eins og gert er í 2. mgr. greinarinnar. 4. Lögð er til breyting á 3. gr. sem fjallar um kjörgengi. Rétt er að binda kjörgengi með skýrari hætti við lögheimili í viðkomandi sveitarfélagi. Tilvísun til 2. gr. eins og hún er nú tryggir það ekki. 5. Lagt er til að við 7. gr. bætist að kjörskrá sé staðfest af sveitarstjórn. Nefndin telur að hér sé um nauðsynlegt formskilyrði að ræða, þ.e. að sveitarstjórn taki kjörskrá til umfjöllunar á fundi. 6. Lagt er til að við bætist ný grein, sem verði 8. gr., þar sem fram komi að félagsmálaráðuneytið skuli birta almenna auglýsingu um að kjörskrár skuli lagðar fram og um kærufrest, svo sem segir í 20. gr. laga um kosningar til Alþingis, nr. 80/1987. Þar með þurfa sveitarstjórnir aðeins að auglýsa framlagningarstað. Þetta þýðir, hæstv. forseti, að birt verður almenn auglýsing fyrir allt landið frá félmrn. en síðan getur hver sveitarstjórn haft sinn hátt á að auglýsa hvar kjörskrá liggur frammi. 7. Lögð er til breyting á orðalagi 2. mgr. 8. gr. sem verði 9. gr. og samkvæmt henni skal sveitarstjórn nú ætíð auglýsa hvar kjörskrá liggur frammi. Í frv. var gert ráð fyrir því að íbúar sveitarfélags vissu hvar venjan er að birta opinberar auglýsingar og er gert ráð fyrir því að jafnvel þyrfti ekki að auglýsa hvar kjörskrá liggi frammi en nefndinni finnst rétt að ætíð beri að auglýsa það tryggilega. 8. Lagt er til að í 3. mgr. 9. gr., sem verði 10. gr., sé tekið fram að breytingar geti einnig orðið á dönsku, finnsku, norsku eða sænsku ríkisfangi, jafnframt því íslenska, sem þá er hægt að leiðrétta fram á kjördag. Hér er verið að færa lögin að breytingum sem áttu sér stað fyrir alllöngu þegar finnskum, dönskum, norskum og sænskum ríkisborgurum var tryggður réttur til að kjósa í sveitarstjórnarkosningum, en sá réttur nær ekki til annarra erlendra ríkisborgara. 9. Lagt er til að 2. mgr. 12. gr., sem verði 13. gr., falli brott. Miðað við nútímasamgöngur er ákvæði þetta talið óþarft. Hér er vísað til þess, hæstv. forseti, að frv. gerði ráð fyrir því og þannig var það í lögunum áður, að í sveitarfélögum þar sem kjördeildir eru færri en fjórar eigi 15 kjósendur rétt á að biðja um sérstaka kjördeild en þetta fannst okkur í hv. félmn. óþarfi þar sem varla þyrfti að gera ráð fyrir því að svo erfitt væri að komast á kjörstað. 10. Lagt er til að við 3. mgr. 12. gr., sem verði 13. gr., bætist sá möguleiki að hægt sé að kenna kjördeild við kjörstað. Hér er verið að taka mið af því hvað kjördeildum hefur víða fjölgað þótt grundvallarreglan sé sú að ganga út frá því að um eina kjördeild sé að ræða. 11. Lögð er til breyting á 13. gr., sem verði 14. gr., en hún fjallar um kjörstjórnir og undirbúning kosninga. Í stað 1.--3. mgr. er lagt til að komi fimm nýjar málsgreinar með einfaldari og skýrari framsetningu en nú. Bætt er við ákvæði um hverfiskjörstjórnir sem starfa þar sem fleiri en ein kjördeild er á sama kjörstað. Auk þess er kveðið á um að kjörstjórnarmenn skuli hafa kosningarrétt í sveitarfélaginu. Með þessu er einnig verið að koma til móts við þá þróun sem átt hefur sér stað hvað varðar fjölgun kjördeilda og þar með kjörstjórna. 12. Lögð er til sú breyting á 3. mgr. 14. gr., sem verði 15. gr., að skilyrði um að gerðabækur þær sem sveitarstjórnir láta kjörstjórnum í té skuli vera gegnumdregnar og löggiltar af hlutaðeigandi lögbókanda verði fellt brott. Formfesta þessi varðandi gerðabækurnar er talin óþörf og í framhaldi af því bætt við ákvæði um að sérstök eyðublöð geti jafnframt komið í stað þeirra hjá undirkjörstjórnum og hverfiskjörstjórnum. Hér er því við að bæta að þannig hefur þetta verið framkvæmt m.a. hér í Reykjavík um allnokkurt skeið og þetta ákvæði um gerðabækur því orðið úrelt en gert er ráð fyrir því að yfirkjörstjórn haldi sérstaka gerðabók yfir kosningarnar. 13. Lögð er til sú breyting á 15. gr., sem verði 16. gr., að bætt er við til frekari skýringar að ákvæði 1. mgr., eins og greininni verður breytt, eigi við um bundnar hlutfallskosningar. Að lokum eru í 2. mgr. taldar upp ítarlegri vanhæfisástæður kjörstjórnarmanna. Rétt er að bæta því við, hæstv. forseti, að hér var tekið mið af stjórnsýslulögum. 14. Í 21. gr., sem verði 22. gr., eru lagðar til breytingar á fjölda meðmælenda eftir stærð sveitarfélaga. Í stað þess að hafa sveitarfélög með 2.001--16.000 íbúa í sama flokki er lagt til að í sveitarfélagi með 2.001--10.000 íbúa þurfi að lágmarki 40 meðmælendur, í sveitarfélögum með 10.001--50.000 þurfi 80 meðmælendur og í sveitarfélagi með 50.001 íbúa og fleiri þurfi að lágmarki 160 meðmælendur. Hér verð ég að skýra, hæstv. forseti, að samkvæmt núgildandi lögum er varla að sjá neina lógík í fjölda meðmælenda eða hvað ræður skiptingunni, og þau sjónarmið komu fram m.a. frá Reykjavíkurborg að þær kröfur sem þar væru gerðar til meðmælenda, í sveitarfélagi sem hefur yfir 100.000 íbúa, væru of litlar, þ.e. að þetta væri allt of lág tala. Nefndin var þó ekki tilbúin til að hækka tölu meðmælenda verulega en eftir samráð við stærðfræðing og sérfræðing nefndarinnar var tekin upp sú regla að við hvern flokk fjölgar tölu meðmælenda um helming þannig að talan er 10, 20, 40, 80 og 160 og þarna fannst okkur vera komin einhver lógík í tillöguna. 15. Lögð er til sú breyting á 23. gr., er verði 24. gr., að í stað þess að yfirkjörstjórn haldi fund á næsta virkum degi eftir að frestur sá er liðinn sem ákveðinn er um framboð verði haldinn fundur næsta dag án tillits til hvort sá dagur er frídagur. Þessi breyting stafar af því m.a. að verið er að stytta framboðsfrestinn og því getur munað um hvern dag og er ekki annað eðlilegt en strax verði skorið úr því hvort framboð eru lögleg. 16. Lögð er til einföldun á orðalagi 33. gr. er verði 34. gr. 17. Í 1. málsl. 2. mgr. 36. gr., sem verði 37. gr., er lögð til ítarlegri skýring á útliti framboðslista við prentun þeirra hvað varðar lágmarksbreidd fyrir hvern lista. 18. Í 3. mgr. 36. gr., sem verði 37. gr., er lagt til að auk þess að geta þess um hvern lista fyrir hvaða stjórnmálasamtök hann er í kjöri skuli jafnframt tekið fram að einnig geti verið um að ræða annað framboð en frá stjórnmálasamtökum. Ástæða þess er sú að þeir sem standa að framboði til sveitarstjórna fullnægja naumast alltaf kröfum til að teljast stjórnmálasamtök. Nefndinni fannst rétt að leggja til þessa breytingu, hæstv. forseti, þar sem þess eru mörg dæmi að ýmsir aðilar hafa tekið sig saman um framboð, jafnvel aðilar sem eru alls óskyldir stjórnmálasamtökum. 19. Í 40. gr., sem verði 41. gr., er lagt til að í stað orðsins ,,hreppstjórar`` komi orðin ,,eða fulltrúar sýslumanna`` og þannig geti aðrir fulltrúar sýslumanna en hreppstjórar varðveitt milli kosninga þá atkvæðakassa sem notaðir eru við kosningarnar. 20. Í 1. mgr. 42. gr., sem verði 43. gr., er lögð til einföldun á orðalagi þar sem fjallað er um atkvæðagreiðslu utan kjörfundar. Þá bætast við tvær nýjar málsgreinar þar sem lögin þurfa að taka á því tilviki að kosningar kunni að verða ákveðnar þannig að ekki verði átta vikur til kjördags, t.d. þegar kosning hefur verið úrskurðuð ógild eða fram fara kosningar samkvæmt ákvæðum sveitarstjórnarlaga. Jafnframt er tekið skýrt fram hvernig atkvæðagreiðsla utan kjörfundar fer fram þegar kosning er óbundin. 21. Í 2. mgr. 42. gr., sem verði 4. mgr. 43. gr. og fjallar um atkvæðagreiðslu utan kjörfundar, er lagt til að bætt sé við að eftir því sem við eigi verði farið eftir lögum um kosningar til Alþingis því að nauðsynlegt er að hafa í huga að ekki er líklegt að unnt verði að tryggja að við hinar ýmsu aukakosningar sem lögunum mun verða beitt um geti atkvæðagreiðsla utan kjörfundar farið fram hjá öllum kjörstjórum, svo sem í skipum, hjá kjörræðismönnum eða á öðrum stöðum erlendis á sama hátt og við almennar kosningar. 22. Lögð er til sú breyting á 2. mgr. 43. gr., sem verði 44. gr., að skilyrðislaus skylda verði að auglýsa kjörstað almenningi á undan kjörfundi með nægum fyrirvara. Ákvæði núgildandi laga um að slíkt þurfi ekki sé kjörstaður öllum kjósendum innan kjördeildar nægilega kunnur þykir óljóst og því eðlilegra að kjörstað skuli auglýsa án undantekninga. Þetta er í samræmi við breytingu sem ég gerði grein fyrir hér fyrr. 23. Í 1. mgr. 44. gr., sem verði 45. gr. og fjallar um kjörklefa, er lögð til einföldun á orðalagi. Ítarleg útskýring í 1. og 2. mgr. 44. gr. núgildandi laga á því hvernig tjaldað skuli fyrir klefana svo ekki fáist séð inn í þá ásamt fleiri lýsingum eru taldar óþarfi. En þær áttu sér ákveðin rök á sínum tíma. 24. Lögð er til sú breyting á 1. mgr. 46. gr., sem verði 47. gr., að meginreglan verði sú að kjörfund skuli setja á kjörstað kl. 9 árdegis en að yfirkjörstjórn geti ákveðið að kjörfundur hefjist síðar, þó eigi síðar en kl. 12 á hádegi. Hér er því við að bæta, hæstv. forseti, að meginreglan nú er sú að kjörfundur hefjist kl. 12 á hádegi en að það megi hefja hann kl. 9 En nefndinni fannst rétt að miða við þann veruleika sem blasir við miklum meiri hluta landsmanna og að kjörfundur skuli almennt hefjast kl. 9. 25. Lagðar eru til breytingar á 54. gr. sem verði 55. gr. Orðalag 1. málsl. er einfaldað en jafnframt er því bætt við að hægt sé að framvísa kennivottorði til að sanna á sér deili jafnframt því sem áfram verði notast við nafnskírteini. Með kennivottorði er þá átt við önnur persónuskilríki, svo sem ökuskírteini, vegabréf og greiðslukort með mynd. Þá er gerð sú breyting á 2. málsl. að í stað þess að oddviti afhendi kjósanda kjörseðil geti það verið hvaða fulltrúi í kjörstjórn sem er. Í þessum lið, hæstv. forseti, er verið að taka mið af breytingum sem orðið hafa og þeirri staðreynd að mikill fjöldi manna á ekki einu sinni nafnskírteini og hér er lagt til að önnur skírteini eða jafnvel kort eins og greiðslukort séu tekin gild þegar fólk þarf að sanna hver í hlut á. 26. Í 2. mgr. 55. gr., sem verði 56. gr., er lögð til breyting á 3. málsl. Greinin fjallar um rétt manns til að kjósa þó svo að hann sé ekki á kjörskrá ef hann getur framvísað ákveðnu vottorði máli sínu til stuðnings. Lagt er til að niður falli ákvæði um að vottorð sé einnig gilt sé það undirritað af sveitarstjórn í því sveitarfélagi þar sem kjósandi er á kjörskrá enda er aðeins um eitt sveitarfélag að ræða. Jafnframt sé málsliðnum breytt þannig að það sé oddviti eða framkvæmdastjóri sveitarstjórnar sem geti undirritað slíkt vottorð. Þá er lögð til orðalagsbreyting á 4. málsl. Þarna er verið að auðvelda fólki að kjósa þó að eitthvað sé óljóst um hvar viðkomandi á að kjósa. 27. Lagt er til að 4. mgr. 58. gr., sem verði 59. gr., falli brott. Ákvæðið fjallar um hvenær skuli ekki meta atkvæði ógilt. Efnisregla þessi kemur fram í X. kafla frumvarpsins, nánar tiltekið í 77. gr., sem verði 79. gr., og er því óþarft að tvítaka það. 28. Lagt er til að 67. gr. færist, ásamt kaflafyrirsögn X. kafla, og verði 75. gr. þar sem greinin á þar betur heima. Þá er lagt til að í 1. málsl. 1. mgr. sé gert ráð fyrir að kjördeild geti verið ein og því sé rétt að bæta því við, þar sem segir að yfirkjörstjórn skuli með nægum fyrirvara á undan kosningum auglýsa stund og stað þess að hún komi saman til að opna atkvæðakassana og telja atkvæðin, að það sé gert nema kjördeild sé ein og talning fari fram í lok kjörfundar. 29. Lagt er til að við 73. gr., sem verði 72. gr., sé bætt nýrri málsgrein þess efnis að undirkjörstjórn geti afhent yfirkjörstjórn ákveðin kjörgögn óinnsigluð að viðstöddum umboðsmönnum lista ef yfirkjörstjórn er viðstödd á kjörstað og talning atkvæða fer fram samstundis. Ákvæði þetta er samhljóða 1. mgr. 101. gr. laga um kosningar til Alþingis. 30. Lagt er til að við bætist ný grein, sem verði 73. gr., þar sem fjallað er um að kanna skuli hvort samræmi sé milli tölu kjósenda í kjördeildarbókum og afhentra atkvæðaseðla. 31. Í 74. gr., sem verði 76. gr., er lagt til að á eftir orðinu ,,stjórnmálasamtökum`` í 2. mgr. komi orðin ,,eða tengda listunum`` þar sem framboð þurfa ekki ætíð að tengjast stjórnmálasamtökum. Tengist þetta einnig brtt. sem ég gerði hér áður grein fyrir. 32. Lagðar eru til breytingar á 1. málsl. 1. mgr. 75. gr., sem verði 77. gr., og fjallar um opnun atkvæðakassa við lok kosninga, þar sem hafa ber í huga að um er að ræða kosningu í einu sveitarfélagi og oft er einungis um að ræða eina kjördeild. Þá fer talning fram í beinu framhaldi af því að kosningu lýkur. Þá þarf að gera ráð fyrir að yfirkjörstjórn, þar sem eru margar kjördeildir, hafi borist utankjörfundaratkvæði. Þá er lagt til að ákvæði 1. mgr. 82. gr. um talningu við óbundna kosningu verði flutt fram í 75. gr., sem verði 77. gr., og verði 3. mgr. 33. Lagt er til að í 77. gr., sem verði 79. gr., bætist ný málsgrein um mat á gildi atkvæða við óbundnar kosningar. Ákvæði þetta þykir nauðsynlegt til að tryggja réttarstöðu þeirra í þessum tilvikum. Hér er um það að ræða, hæstv. forseti, að meta atkvæði gilt ef ljóst er við hvern er átt, hvern kjósandinn er að kjósa. 34. Lagt er til að 84. gr. verði 83. gr. og jafnframt sé bætt við greinina ákvæði um söfnun og varðveislu kjörskráa. 35. Lagt er til að við bætist ný grein, sem verði 84. gr., þar sem sérstaklega er tekið fram að tilkynna skuli úrslit kosninga og geta þess sérstaklega hve margir atkvæðaseðlar eru auðir og hve margir ógildir. Hér verð ég að skýra það, hæstv. forseti, að í gildandi lögum er hvergi kveðið á um að það beri að tilkynna úrslit kosninga. Nú má kannski segja að það liggi í hlutarins eðli en til þess að öll framkvæmd sé rétt og einnig vegna þess að það er mat nefndarinnar að það beri að tíunda sérstaklega auða seðla og að kjósendur séu að lýsa yfir sérstökum vilja með því að skila auðum seðlum, þá beri að tilkynna það sérstaklega. 36. Lagt er til að 2. mgr. 82. gr. verði með lagfæringu á orðalagi að 1. mgr. 87. gr. Þá er orðalag í upphafi 1. mgr. sem verður 2. mgr. gert skýrara. 37. Lagt er til að við bætist ný grein sem verði 88. gr. um að yfirkjörstjórn skuli senda Hagstofu Íslands skýrslu um kosninguna, ritaða á eyðublöð er Hagstofan lætur í té, samanber ákvæði í 117. gr. laga um kosningar til Alþingis. 38. Lögð er til breyting á 1. og 2. mgr. 85. gr., sem verður 1. mgr. 89. gr., þannig að það sé yfirkjörstjórn í stað undirkjörstjórnar sem boðar til kjörfundar að nýju ef kosning hefur farist fyrir af óviðráðanlegum orsökum. Þá er jafnframt lögð til sú breyting í 3. mgr. 85. gr., sem verði 2. mgr. 89. gr., að það sé yfirkjörstjórn sem getur frestað kosningu í kjördeild eftir að hún er hafin ef um óviðráðanlegar ástæður er að ræða. 39. Lögð er til sú breyting á 86. gr., sem verði 90. gr., að skýrt sé tekið fram að það sé sitjandi sveitarstjórn sem í samráði við yfirkjörstjórn boðar til nýrra kosninga í sveitarfélagi ef nauðsynlegt verður að kjósa á ný. Og það ræðst af því hvort ný sveitarstjórn hefur tekið við eða hvort sú gamla situr hver er þessi sitjandi sveitarstjórn. Þarna er verið að gera þetta ákvæði skýrara. 40. Í 88. gr., sem verði 92. gr., er lagt til að a- og b-liður falli brott. Ákvæði þessi voru sett í upphafi aldarinnar til að vernda kjósendur gegn því sem þá var talinn óæskilegur kosningaáróður. Í dag er ekki farið eftir þessum ákvæðum og þau í raun þverbrotin án þess að gripið sé til viðeigandi viðurlaga, samanber refsiheimild c-liðar 98. gr. laganna. Það er því skoðun nefndarinnar að ákvæðin séu úrelt. Það þarf ekki annað en að lesa greinina, hæstv. forseti, eins og hún birtist í upphaflegu frv. og bera saman við það sem við höfum séð á undanförnum vikum og eflaust mun verða fram undan í komandi sveitarstjórnarkosningum að þessi ákvæði eru algjörlega úrelt og er sjálfsagt að afnema þau. 41. Í 91. gr., sem verði 95. gr., er lagt til að við bætist nýr málsliður þar sem ástæða þykir til að taka fram að jafnframt því sem yfirkjörstjórn gefur út kjörbréf til aðalfulltrúa í sveitarstjórn og til jafnmargra varamanna skuli hún einnig ef þörf krefur gefa út kjörbréf til annarra varamanna sem sæti taka í sveitarstjórn og kjörnir hafa verið í bundnum hlutfallskosningum. 42. Lagt er til að c-liður 98. gr., sem verði 102. gr., falli brott með vísan til þess sem fyrr segir um breytingu á 88. gr. um óleyfilegan kosningaáróður. Þessi grein kveður á um refsingar við ólöglegum kosningaáróðri og þarna þarf að samræma á milli. Þar með hef ég gert grein fyrir þeim breytingartillögum sem nefndin leggur til. Þær eru mjög viðamiklar, hæstv. forseti, og eins og ég nefndi í upphafi máls míns hygg ég að þær breytingar, sem við leggjum til á frv., muni verða veganesti þeirri nefnd sem dómsmrh. er að setja á laggir og fær það verkefni að endurskoða lög um kosningar til Alþingis en vissulega er ákveðinn munur á kosningum til sveitarstjórna og til Alþingis bæði hvað varðar bundnar og óbundnar kosningar og ýmis önnur framkvæmdaratriði. Ég vil að lokum geta þess að við meðferð málsins voru uppi allnokkur álitaefni og nokkur atriði sem nefndin ákvað að hreyfa ekki við. Í fyrsta lagi hafa verið býsna skiptar skoðanir innan nefndarinnar hvað varðar þá tímafresti sem eru lagðir til í frv. en ákveðið var að snerta ekki við þeim. Sérstaklega hefur verið gerð athugasemd við það ákvæði sem er nokkuð sérstakt varðandi sveitarstjórnirnar að ný sveitarstjórn tekur ekki við völdum fyrr en 15 dögum eftir kosningar. Þetta gagnrýna sumir og telja eðlilegt að það beri að nota sömu reglu og við alþingiskosningar að nýkjörið þing fái þegar umboð og það sama eigi að gilda um sveitarstjórnir, en þetta hefur verið rökstutt með því að sveitarstjórnir þurfi oft að fá tíma til þess að skipta með sér verkum, skipa í nefndir og fleira slíkt og að svo stöddu leggjum við ekki til breytingar á þessu. Þá eru ákvæði bæði hvað varðar atkvæðakassa og ákvæði um ritblý og fleira sem eru býsna gamaldags en ég held að við látum nefnd dómsmrn. um að skoða þessi ákvæði betur. Sömu atkvæðakassarnir eru notaðir í kosningum til sveitarstjórna og til Alþingis og því eðlilegt að þetta sé samræmt. En kvartað hefur verið yfir því að þeir atkvæðakassar sem nú eru notaðir séu mjög þungir. Það þurfi fíleflda lögregluþjóna til að koma þeim á milli staða og þetta sé óþarflega óhentugt. Þá vil ég allra síðast nefna eitt atriði sem snertir það hvort hér væri tímabært að auka réttindi útlendinga, þ.e. útlendinga sem hafa verið búsettir á Íslandi um nokkurt skeið, hugsanlega þrjú til fimm ár, hvort ástæða væri til að auka þennan rétt til annarra, t.d. íbúa frá Evrópska efnahagssvæðinu, en þetta atriði er í raun og veru algerlega órætt hér á landi og verður því að bíða betri tíma. Í vinnu hv. félmn. var nefnt hvort þær breytingar sem við leggjum til væru aðeins til bráðabirgða, hvort verið væri að tjalda til einnar nætur. Það kann að koma í ljós að vinna við breytingarnar á lögunum um kosningar til Alþingis muni leiða til frekari breytinga á þessum lögum en ég hygg þó að fyrst og fremst sé verið að færa þessi lög nær nútímanum, gera þau skýrari, gera þau auðveldari í framkvæmd og að laga þau að þeim breytingum sem hafa orðið í stjórnmálum og stjórnmálastarfi á undanförnum áratugum.