Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 13. október: „Hér með afturkalla ég þingsályktunartillögu mína um strandsiglingar á þingskjali 10. Jón Bjarnason.“

Rétt er að láta þess getið að atkvæðagreiðslur verða að loknu hádegishléi, um kl. 13.30, áður en umræða utan dagskrár fer fram. Klukkan 13.30 í dag, að loknu hádegishléi, fer fram umræða utan dagskrár um stöðu geðsjúkra og þjónustu við þá. Málshefjandi er hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir en hæstv. heilbrigðisráðherra, Jón Kristjánsson, verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, með síðari breytingum. Í frumvarpi þessu eru lagðar til nokkrar tæknilegar breytingar sem fela í sér að skráningarskyldum hlutafélögum og einkahlutafélögum verði heimiluð svokölluð samskráning á virðisaukaskattsskrá að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Markmiðið með þessari breytingu er að gera móður- og dótturfélögum kleift að vera ein skattaleg eining að þessu leyti þannig að heildarvirðisaukaskattur allra félaganna verði jafnhár og hann hefði orðið ef öll starfsemi félaganna hefði verið rekin í einu félagi. Samkvæmt frumvarpinu skal samskráningin vera í nafni móðurfélagsins en félögin bera þá óskipta ábyrgð á greiðslu virðisaukaskattsins. Þá eru sambærileg skilyrði sett fyrir heimild til samskráningar á virðisaukaskattsskrá og gilda fyrir samsköttun félaga samkvæmt lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt og eignarskatt. Skilyrði fyrir samskráningu er að 90% hlutafjár í dótturfélaginu sé í eigu móðurfélagsins, að félögin hafi sama reikningsár og að samskráningin standi að lágmarki í fimm ár. Réttaráhrif samskráningar félaga og virðisaukaskattsskrár verða þau að með tilliti til virðisaukaskatts skoðast starfsemi hinna samskráðu sem ein starfsemi og viðskipti milli samskráðra bera ekki virðisaukaskatt umfram það sem væri ef starfsemi samskráðra félaga væri öll á einni hendi. Ég vil taka fram að ekki er ástæða til að ætla að lögfesting frumvarpsins hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs né heldur á tekjur af virðisaukaskatti. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frumvarpi þessu verði að umræðu lokinni vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Herra forseti. Í örfáum orðum vil ég einungis segja að mér líst prýðilega á það frumvarp sem hæstv. ráðherra flytur. Ég er sannfærður um að hv. efnahags- og viðskiptanefnd mun vinna þetta mál hratt og vel. Hér er verið að gera breytingu sem miðar að því að heimilt verði að samskrá móður- og dótturfélög á virðisaukaskattsskrá, vissulega að einhverjum skilyrðum uppfylltum, en tilgangurinn með þessu er jákvæður. Hann er sá að fyrirtæki sem af einhverjum rekstrarlegum ástæðum kjósa að skipta starfsemi sinni í tvö eða fleiri félög geti starfað sem ein skattaleg eining. Herra forseti. Við teljum að þetta sé hið ágætasta mál. Frumvarp þetta er um breytingu á lögum um virðisaukaskatt. Nú vill svo til að síðar í dag verður gengið til atkvæða um annað frumvarp sem tengist virðisaukaskatti, frumvarp sem Samfylkingin leggur fram og gerir ráð fyrir að matarskatturinn verði lækkaður töluvert. Mig langar í tilefni af því að hæstv. ráðherra reifar breytingu á lögum um virðisaukaskatt að inna hann eftir því hvort einhverrar niðurstöðu sé að vænta í þeim viðræðum sem hafa verið milli stjórnarflokkanna um breytingar á virðisaukaskattskerfinu. Ég spyr að gefnu tilefni. Fram kom hjá einum af talsmönnum stjórnarliða í efnahagsmálum, hv. þm. Dagnýju Jónsdóttur, í umræðu fyrir tveimur dögum að í gangi væru viðræður sem gætu hugsanlega leitt til þess að virðisaukaskattur á matvælum, einkum þeim matvælum sem eru í lægra virðisaukaskattsþrepinu, yrði lækkaður. Hv. þm. Dagný Jónsdóttir upplýsti að slíkar viðræður væru í gangi og talaði um að svigrúm væri upp á 3 milljarða og viðræðurnar miðuðu að því að kanna hvað af þeirri upphæð ætti að renna til breytinga á barnabótum og hvað ætti að fara í virðisaukaskattinn. Mér þætti ákaflega vænt um ef hæstv. ráðherra vildi eyða örfáum orðum í að segja okkur af gangi þessara viðræðna, hvaða niðurstaðna er að vænta eða hvort einhverra niðurstaðna er að vænta í því máli.

Herra forseti. Við þetta mál er kannski engu að bæta öðru en því sem ég sagði við fjárlagaumræðu í síðustu viku þar sem þetta bar örlítið á góma. Niðurstaða er ekki fengin hvað þetta varðar í viðræðum stjórnarflokkanna og ég get ekki fullyrt hvenær það gerist eða hver niðurstaðan verður. En vonandi verður hún í samræmi við það sem segir í stjórnarsáttmálanum að endurskoðun virðisaukaskattskerfisins leiði til hagsbóta fyrir almenning.

Herra forseti. Það skulum við svo sannarlega vona að breytingarnar á virðisaukaskattskerfinu leið til hagsbóta fyrir neytendur í landinu. Ég veit að hugur hæstv. fjármálaráðherra stendur til þess. Mér er mætavel kunnugt um að hæstv. fjármálaráðherra er þeirrar skoðunar að breyta eigi virðisaukaskattskerfinu þannig að það sé kleift í ákveðnum áföngum að lækka virðisaukaskatt á tilteknum varningi. Hæstv. ráðherra og flokkamenn hans lýstu því mjög ítarlega í kosningabaráttunni og einnig hefur komið fram í umræðum í þinginu að sjálfstæðismenn fylgja flestir en ekki allir kannski þessu máli. Það hefur komið fram í umræðum á þessu ári og líka á síðasta ári. Staðreyndin er einfaldlega sú að það er einn flokkur sem leggst þvert gegn þessu þjóðþrifamáli og það er Framsóknarflokkurinn. Það er málið. Þess vegna er ekki við hæstv. fjármálaráðherra að sakast í þessu efni. Þar er við hæstv. forsætisráðherra og Framsóknarflokkinn að sakast. En ég ætla ekki að ræða það frekar, herra forseti. Einungis til að enda þar sem ég byrjaði vil ég lýsa því yfir að það frumvarp sem hæstv. ráðherra hefur lagt fram er prýðilegt frumvarp sem miðar að því að gera kerfið einfaldara fyrir fyrirtækin í landinu og það er jákvætt. Við í Samfylkingunni erum þeirrar skoðunar að það eigi að gera. Við erum líka þeirrar skoðunar að bæta eigi kerfið þannig að það sé til enn frekari hagsbóta líka fyrir neytendur í landinu og um það held ég að ég og hæstv. fjármálaráðherra séum sammála.

Herra forseti. Ég vil árétta að það er engum um að kenna í þessu máli. Þetta mál er í vinnslu í ágætu samstarfi stjórnarflokkanna og vonandi kemur niðurstaða út úr því sem bæði stjórnarflokkarnir og hv. þm. geta vel við unað.

Hæstv. forseti. Síðar í dag fer fram umræða á þinginu um málefni geðsjúkra og þar verða væntanlega ræddar hugmyndir um hvernig eigi að bæta stöðu þeirra í heilbrigðiskerfinu. Það kostar peninga. Í vikunni ræddum við málefni heyrnarlausra og hvernig hægt væri að bæta aðstöðu þeirra með túlkaþjónustu. Það kostar peninga. Mér finnst stundum koma fram nokkuð mótsagnakennd afstaða manna þegar skattamálin eru annars vegar og velferðarmálin hins vegar. Menn vilja margir draga úr tekjum ríkisins, lækka skatta en jafnframt stórbæta alla þjónustu sem kostar mikla peninga. Í þessu er fólgin mikil mótsögn. Ég virði að sönnu það sjónarmið sem sumir tefla fram í slíkri umræðu að lækkun skatta geti þegar allt kemur til alls orðið til þess að auka skatttekjur hins opinbera, skattheimtan verði betri. Þetta er sjónarmið sem t.d. hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur oft teflt fram. En þegar áform stjórnmálaflokkanna voru kynnt fyrir síðustu kosningar var beinlínis um það rætt af hálfu held ég allra flokka nema Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að draga bæri úr skattheimtu ríkisins. Menn töluðu þar um jafnvel tugi milljarða sem menn ætluðu að lækka skattheimtu ríkisins. Þetta eru sömu aðilar og lofa síðan miklum úrbótum og aukinni þjónustu sem kostar peninga. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum reynt að vera sjálfum okkur samkvæm í þessu efni vegna þess að við viljum stórbæta velferðarþjónustuna og höfum þess vegna verið með miklar efasemdir um að draga úr skattheimtu ríkisins. Við viljum alls ekki fara þá leið. Nú er það vissulega svo að hægt er að forgangsraða á annan hátt en gert er hjá ríkinu. Hægt er að nota skattféð á annan hátt en gert er. Það er t.d. hægt að stórbæta stöðu geðveikra með því að hætta við að verja fjórðungi úr milljarði til að reisa sendiherrabústað í Berlín, svo dæmi sé tekið, eða verja 900 milljónum kr. í sendiráðsbyggingu í Japan. Vissulega er hægt að forgangsraða á annan hátt. En það er líka hægt að gera annað. Hægt er að forgangsraða við sjálfa skattheimtuna. Sú þróun hefur verið mjög áberandi á undanförnum hálfum öðrum áratug í valdatíð Sjálfstæðisflokksins, fyrst með Alþýðuflokki og síðan með Framsóknarflokki, hver þessi forgangsröð er. Skattbyrðum hefur verið létt af efnamönnum og fyrirtækjum sérstaklega en skattheimta aukist á þeim sem minnstar hafa tekjurnar og þar vísa ég til þess að skattleysismörkin hafa ekki fylgt launaþróun. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði leggjum fram tillögur um breytta forgangsröðun í skattheimtu. Nú er það svo að skattar eru tvennt í senn: Þeir afla hinu opinbera ríki og sveitarfélögum tekna en þeir eru líka jöfnunartæki, þeir jafna tekjurnar. Það sem við leggjum til er að fjármagnstekjuskatturinn sem núna er 10% verði hækkaður í 18%. Við leggjum þó til, og það skiptir miklu máli, að komið verði á sérstökum skattleysismörkum varðandi fjármagnstekjurnar og þar horfum við á 120 þús. kr. á ári í fjármagnstekjur, að þær verði ekki skattlagðar. Ég ætla að fara yfir þessa hugsun og fyrst líta á stærðargráðurnar. Í frumvarpi til fjárlaga árið 2004 var skattur á fjármagnstekjur áætlaður á rekstrargrunni 5.600 millj. kr. Niðurstaðan varð talsvert hærri eða rúmir 7 milljarðar. Samkvæmt þessu frumvarpi mundu tekjur af fjármagnstekjuskatti aukast talsvert og má ætla að þær yrðu rúmir 10 milljarðar kr. eða sem svarar aukningu upp á rúmlega 3 milljarða, við mundum afla hinu opinbera 3 milljarða. Sem áður segir leggjum við til að skattleysismörk verði 120 þús. kr. á ári hjá einstaklingum. Við einskorðum þessi skattleysismörk við einstaklinga. Í ljós kemur að við þetta má ætla að 90% einstaklinga og ríflega 70% hjóna sem nú greiða fjármagnstekjuskatt verði undanþegin skattinum. Þótt hlutfallið sé hátt að þessu leyti er hér fyrst og fremst um að ræða smásparnað almennings sem yfirleitt hefur megintekjur sínar af launavinnu. Við erum með öðrum orðum fyrst og fremst að skattleggja hátekjufólkið, fólk sem hefur miklar tekjur af fjármagni. Við erum að hlífa smásparandanum. Þetta eru svolítið sláandi tölur, að það sé þetta hátt hlutfall sem við erum að létta þarna skattbyrðum af. Við erum að undanþiggja mjög stóran hóp fjármagnstekjuskatti. En við erum að sönnu að auka skattheimtuna á þeim sem hafa miklar tekjur af fjármagni. Á undaförnum árum hefur þeim einstaklingum fjölgað hér á landi sem afla töluverðs hluta heildartekna sinna með tekjum af fjármagni sem þeir greiða aðeins 10% skatt af. Um leið breikkar bilið milli þeirra tekjuhæstu og tekjulægstu. Ætla má að fjármagnstekjur séu meira en helmingur af tekjum þeirra 5% framteljenda sem hæstar tekjur hafa í þjóðfélaginu. Þessir aðilar greiða lægra hlutfall af tekjum sínum til samfélagsins en launafólk gerir. Vinnandi fólk greiðir af launum sínum rúm 38,5% af samanlögðum tekjuskatti og útsvari og allt að 45% að viðbættum hátekjuskatti. Tekjur þeirra auðugustu í landinu, þ.e. þeirra sem eiga fjármagnið og þeirra sem byggja hluta tekna sinna á hlutabréfakaupum eða kaupréttarsamningum, eru aftur á móti mestmegnis fjármagnstekjur og af þeim greiða þeir eins og fyrr segir aðeins 10% skatt. Við viljum að brugðist verði við breyttu tekjumynstri í þjóðfélaginu og því óréttlæti sem stafar af misræmi í skattlagningu fjármagnstekna og launa. Þá mun sú lagabreyting sem hér er lögð til afla ríkissjóði aukinna tekna, sem áður segir, til að standa straum af nauðsynlegri velferðarþjónustu. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað í fyrirkomulag í nokkrum ríkjum. Við tökum sem dæmi Bandaríkin, Bretland, Finnland, Írland, Danmörku og Svíþjóð. Í ljós kemur þegar þetta er skoðað, þegar fjármagnstekjuskattur er skoðaður í öðrum ríkjum er hann víðast hvar miklu hærri en hér. Það er of mikil einföldun að vísa þar í einhverjar ákveðnar prósentur vegna þess að iðulega er flókið samspil á milli skattleysismarka og síðan getur verið um það að ræða að prósentan sé háð því hve miklar tekjurnar eru. Ég ætla aðeins að stikla á þeim upplýsingum sem hér eru reiddar fram. Í Bandaríkjunum er notað stighækkandi skatthlutfall sem ræðst af tekjum og félagslegri stöðu fólks, allt frá 10% og upp í 38,6%. Í Bretlandi eru fjármagnstekjur af sparifé með 20% skatti í lægri flokknum en 40% í hæstu flokkunum. Í Danmörku eru fjármagnstekjur skattlagðar með öðrum tekjum, innheimtur er 28% skattur af arðgreiðslum upp að 41 þús. kr. en 43% af hærri upphæðum. Á Írlandi bera fjármagnstekjur yfirleitt flatan 20% skatt en í undantekningartilfellum er skattprósentan 40%. Í Kanada eru fjármagnstekjur yfirleitt skattlagðar með lægra skatthlutfalli þar sem aðeins þarf að greiða skatt af helmingi hreinna fjármagnstekna. Í Noregi eru fjármagnstekjur skattlagðar með almennum tekjum, hreinum tekjum, og þar er skattlagningin að hámarki 28%. Í Svíþjóð er flatur skattur, fjármagnstekjur í Svíþjóð bera 30% flatan skatt. Ég stikla aðeins á þessum upplýsingum en þær eru skilmerkilega fram settar í greinargerð með frumvarpinu. En það sem er áhugaverðast er að víðast hvar eru fjármagnstekjur miklu hærri en þær eru hér á landi og fellur þá sú röksemd sem iðulega hefur verið teflt fram gegn hækkun á fjármagnstekjuskattinum að menn fari einfaldlega til annarra landa með peningana ef fjármagnsskatturinn yrði hækkaður hér. Ja, hvert ættu menn að fara? spyr ég. Við vitum hvert menn fara, hvert úrræðið er. Það er í skattaparadísir þar sem peningarnir eru þvegnir og faldir. Það er nokkuð sem OECD hefur reynt að bregðast við með því að setja samræmdar reglur. Evrópusambandið hefur einnig reynt að taka á þessu máli. Íslendingar fengu ábendingu um það fyrir fáeinum árum að samstarfsverkefni sem viðskiptaráðuneytið og Verslunarráðið unnu að fyrir tugi milljóna króna af skattfé kynni að stangast á við þær reglur eða þá viðleitni, ganga gegn þeirri viðleitni sem OECD hafði í frammi til að sporna gegn neikvæðri skattasamkeppni að þessu leyti. En við vitum að taka þarf á annan hátt en með skattlagningunni eða skattprósentunni á peningaþvætti og þeim flótta inn í skattaparadísirnar á Ermarsundinu og í Karíbahafinu, í Lúxemborg og víðar. Við eigum ekki að láta það stjórna afstöðu okkar eða skattapólitík. Við erum með öðrum orðum með miklu lægra skatthlutfall en almennt gerist. Í samfélaginu er mjög sterk krafa um að breyta skattlagningu á fjármagnstekjum. Það er gagnrýnt þegar skattskráin liggur frammi, þá er það sláandi hvernig þeir sem hafa mestar tekjurnar í þjóðfélaginu eru í raun undanþegnir skattlagningu, þeir búa við miklu betri kjör en gerist hjá almennu launafólki. Þeir borga einvörðungu 10% af fjármagnstekjum sínum í skatt en vinnandi fólk sem áður segir 38,5%. Við leggjum til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar þingsins. Við stöndum öll að þessu, allir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Þetta er stefna okkar flokks og tilraun til að byggja betur undir velferðarþjónustuna á Íslandi.

Herra forseti. Um margt voru þetta fróðlegar upplýsingar sem hv. þm. færði hér fram. Tilgangur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs með því að leggja fram frumvarpið og fá hækkun á fjármagnstekjuskatti úr 10% í 18% er að skapa ríkinu auknar tekjur. Mér kom í fyrsta lagi á óvart að þessi töluverða hækkun skyldi að mati hv. þm. einungis skila 3 milljörðum kr. í ríkissjóð og langar til að spyrja hann hvort ég hefði rétt eftir tekið. Og einnig: Eru það 3 milljarðar sem eru eftir þegar búið er að taka af þessu svigrúmi það sem þarf til þess að standa straum af skattfrelsismörkunum hinum nýju sem á að leggja á persónulegan sparnað? Í þriðja lagi: Ef þarna er um að ræða töluverðan sparnað upp á einhverja milljarða, er þá hv. þm. alveg sannfærður um að það sé kannski rétt að verja því svigrúmi til að búa til skattfrelsi fyrir þá að sönnu fjölmörgu einstaklinga? Ég velti því fyrir mér hvort þar sé um nauð að ræða í þeirra hópi. Þetta eru ákaflega lágar upphæðir yfirleitt, eins og sést á fjöldanum sem greiðir þetta. Og hugsanlega, ef svigrúm skapast vegna slíkra skattbreytinga, mætti verja að nota það með öðrum hætti til annarra brýnni þarfa?

Hæstv. forseti. Þær tölur sem við nefnum eru niðurstöður af athugunum sem við höfum gert og í samráði við skattyfirvöld, við höfum borið þetta undir þá sem sýsla með þau efni hér. Þessir 3 milljarðar eru nettóávinningurinn af slíkum skattkerfisbreytingum. Það er alveg rétt að ræða má hvort og þá hvernig eigi að haga skattleysismörkum á fjármagnstekjuskatti, en það sem fyrir okkur vakir er að hlífa smásparandanum, hinum almenna launamanni, fullorðnu fólki sem hefur lagt peninga fyrir. Það varð niðurstaða okkar að hlífa hinum almenna sparanda. Reyndar fannst mér það sláandi að við 120 þús. kr. skattleysismörk á ári undanþiggjum við 90% þeirra sem nú greiða skattinn, við undanþiggjum þá skattlagningunni. Þetta eru mjög miklar tölur. En þetta segir okkur annað. Það segir okkur hve miklar upphæðir er um að ræða þegar hátekjufólkið er annars vegar, hve margir hafa mikinn arð af peningum sínum og fjármagni. En þetta varð sem sagt niðurstaða okkar, að hafa skattleysismörk á fjármagn 120 þús. kr. á ári en afla ríkissjóði eða hinu opinbera með þessum hætti 3 milljarða kr.

Herra forseti. Ég fellst fúslega á að það er ákveðin innri lógík sem er í því að ef á annað borð er verið að hækka fjármagnstekjuskatt þá sé um leið varið töluverðum hluta af svigrúminu sem hann skapar til þess að búa til skattfrelsi fyrir þá sem eru ákaflega litlir greiðendur, einstaklingar sem flestir greiða af tiltölulega smáum innstæðum á bókum. Þetta hefur verið rætt töluvert í hópi Samfylkingarinnar. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur skoðað þetta, reyndar árum saman, og verið með þessar sömu vangaveltur. Ég tel hins vegar ekki algjörlega einboðið, ef menn fara þessa leið, að því svigrúmi verði varið með þessum hætti, ég er ekki alveg viss um að það sé endilega rétt. Ég sagði að ákveðin lógík væri í því og ég fellst fúslega á það. Á mínum pólitíska ferli hef ég orðið var við margvíslegan þrýsting en það hefur aldrei neinn komið og sagt: Þetta er verulega ranglátt og þarna er mikið ranglæti sem leiðir með einhverjum hætti til skorts eða neyðar. Auðvitað er þetta má segja pólitískt smekksatriði. Ég ætla ekki að fella neina dóma yfir þessu en segi hins vegar að svona mál þurfa menn að skoða ákaflega vel. Á sínum tíma var sammæli um slík mörk í þessari skattlagningu eftir miklar deilur, m.a. til að koma í veg fyrir að hér skapaðist skattalegur þrýstingur á fyrirtæki til að hverfa burt og á menn til að koma fjármunum sínum burt. Nú upplýsir hv. þm. það að miðað við stöðuna í samkeppnislöndum ætti hækkun jafnvel upp í þetta háa mark ekki að leiða til mikils þrýstings. Þannig hef ég skilið það samkvæmt þeim upplýsingum sem hv. þm. lagði fram. Það þykir mér líka fróðlegt að hlusta á.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. og formanni Samfylkingarinnar fyrir hve vel hann tekur í þær meginhugmyndir sem við kynnum hér til breytinga á skattalögum. Það er alveg rétt sem hann segir um það meginatriði að sú röksemd sem iðulega hefur verið teflt fram gegn hækkun á fjármagnstekjuskatti um að hætt sé við því að fjármagnið fari annað, hún stenst ekki.

Herra forseti. Ég verð að segja að ég er yfirleitt tilbúinn til þess að ræða skatthlutföll og breytingar á þeim í samskiptum við hv. 9. þm. Reykv. s., þó ég mundi að jafnaði fremur leggja til lækkun á hlutföllunum en hækkun eins og hann gerði hér í framsöguræðu sinni. Mér fannst hins vegar rétt að það kæmi fram í þessari umræðu að þegar fjármagnstekjuskatti var komið á 1996, þá var allvíðtæk samstaða um að velja þá leið að hafa skatthlutfallið lágt en skattstofninn breiðan og undanþágur fáar. Það var ákveðin leið sem var valin. Vissulega hefði verið hægt að fara aðrar leiðir og slíkt var skoðað, en niðurstaðan var sú að betra væri að hafa skattstofninn breiðan og hlutfallið lágt, til þess að komast hjá ákveðnum vanköntum sem geta fylgt skattlagningu af þessu tagi, t.d. flækjum í kerfinu sem gera það að verkum að aðilar fara að sjá sér hag í því að spila á það með ýmsum hætti, nýta sér undanþáguheimildir, fyrir utan að flókið kerfi er jafnan erfiðara í framkvæmd. Það má kannski líka benda á að víða þar sem hlutfallið er hærra, og hv. þm. vitnaði til þess í framsöguræðu sinni, þá eru undanþáguheimildir líka miklu fleiri, þannig að eins og hann réttilega nefndi er samanburður á prósentutölum ekki einhlítur í þessu sambandi. Það er líka rétt athugað að sú leið var valin að skattleggja allar vaxtatekjur hér á landi með þessum hætti, ekki bara raunvextina, heldur líka verðbætur sem aðilar eru að fá ofan á fjármagnstekjur sínar. Það er atriði sem þyrfti auðvitað að skoða í þessu sambandi. Varðandi tekjuaukann þá leyfi ég mér að efast um að tekjuaukinn yrði sá sem hv. þm. 

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að það var allbreið samstaða um meginhugsunina að baki skattlagningar á fjármagn. Menn voru almennt á því að það ætti að skattleggja grunnvextina, hinar raunverulegu tekjur af fjármagninu. Hins vegar voru margir á því og ég var t.d. í þeim hópi sem vildu hafa þessa skattlagningu mun hærri en niðurstaðan varð. Mér finnst eðlilegt að stefna að því að skattlagning á fjármagn, á tekjur af fjármagni, verði sambærileg við það sem tíðkast með launin, að við reynum að samræma eða stefna að aukinni samræmingu í þessa átt. Það sem hefur breyst frá árinu 1996 er að fjölgað hefur í þeim hópi sem hefur gríðarlegar tekjur af fjármagni. Það er aldeilis fráleitt að undanskilja þetta fólk frá því að greiða til samfélagsins á sambærilegan hátt og annað fólk gerir. Við skattleggjum launafólk og láglaunafólk. Við erum farin að skattleggja öryrkja, en hlífum þessum hópi sem er fullkomlega aflögufær. Ísland hefur breyst á undanförnum 10 árum að þessu leyti.

Herra forseti. Það er rétt sem hv. 9. þm. Reykv. s. segir að Ísland hefur breyst á margan hátt. Viðskiptalífið og efnahagsumhverfi okkar hefur breyst. Ég álít að sú breyting sem fylgdi því að tekinn var upp fjármagnstekjuskattur hafi átt þátt í að breyta samfélaginu t.d. með þeim hætti að gera fjármagnshreyfingar í viðskiptalífinu auðveldari en áður. Ég held að skattstofninn sem er að koma fram í tekjum ríkissjóðs í dag hefði ekki endilega komið fram að óbreyttum reglum, t.d. í sambandi við skattlagningu arðs og skattlagningu söluhagnaðar af hlutabréfum, vegna þess að það að hafa lágan skatt t.d. á söluhagnað af hlutabréfum felur m.a. í sér að menn selja hlutabréf frekar. Með hækkun fjármagnstekjuskatts á viðskipti af því tagi gæti e.t.v. dregið úr slíkum viðskiptum þannig að skattstofninn mundi minnka. Ég vék að þessu í lok máls míns í fyrra andsvari vegna þess að ég held að hv. þm. og meðflutningsmenn hans ættu að hafa áhyggjur af því að skattstofninn skreppi einfaldlega saman ef skatthlutfallið hækkar. Við höfum séð dæmi um það t.d. í sambandi við fyrirtækjaskattana að þar hafa tekjur ríkissjóðs stóraukist eftir því sem hlutfallið lækkar. Það sama á við um fjármagnstekjur eins og hagnað fyrirtækja, þar er um að ræða kannski allra hreyfanlegustu skattstofna í hagkerfinu. Þannig að þeir eru ekki fasti sem er hægt að ganga að sem vísum, heldur ráðast m.a. af lagaumhverfi og öðru slíku. Aðilar sem eru í rekstri eða þeir sem sýsla með verðbréf haga ákvörðunum sínum m.a. eftir því hvernig skattaumhverfið er. Hærra skatthlutfall getur því þýtt minni skatttekjur.

Hæstv. forseti. Þetta eru röksemdir sem er mjög mikilvægt að ræða og við eigum að taka mjög alvarlega. Þess vegna fórum við í rannsókn í skattaumhverfinu í öðrum löndum á þessum atriðum. Í fyrsta lagi með tilliti til þess hvort hætta væri á að fjármagnið flytti úr landi. Niðurstaða okkar er sú hættan er ekki jafnmikil og margir vilja vera láta eða telja vera með hækkun á fjármagnstekjuskattinum. Síðan er hitt hvar mörkin liggja. Þetta viljum við ræða, það er alveg rétt. Vandinn er sá, og það lagði ég áherslu á í upphafi míns máls, að við þurfum að afla hinu opinbera tekna, til þess að reka velferðarþjónustuna og sjá fyrir því sem samfélagslegt er og við erum sammála um það. Spurningin er: Hvernig gerum við það? Og hvernig gerum við það á sem markvissastan og réttlátastan hátt? Þar bendum við á ranglætið sem felst í að skattleggja launavinnuna og lágtekju- og meðaltekjufólkið með hárri prósentu, en hlífa ríkasta fólkinu, auðmönnunum, sem hafa tekjur sínar af fjármagni. Hér er ekki bara um milljónir, heldur tugmilljónir jafnvel hundruð eða milljarða að ræða. Þannig að þetta réttlætiskrafa í bland.

Herra forseti. Hér fer fram athyglisverð umræða um skattamál og er eiginlega framhald af umræðunni í gær. Þar var nokkuð rætt um hlutverk skattkerfis - ég kom inn á það í gær - hvort því sé ætlað að afla ríkissjóði tekna til að standa undir velferðarkerfinu eða að jafna kjör og eignir og stöðu manna. Ég vil gjarnan koma inn á þetta. Það er ákveðinn eðlilegur launamunur í gangi. Þeir sem hafa farið í langt nám vilja að sjálfsögðu fá þá fjárfestingu greidda einhvern veginn og krefjast því hærri launa og fá hærri laun. Þeir sem eru duglegir, sá sem er tvöfalt duglegri en annar, það er hagur allra að borga honum meira, jafnvel tvöfalt. Þeir sem eru snjallir sömuleiðis, koma með snjallar lausnir á hlutum. Þeir sem hafa mikla reynslu eða sýna mikla tryggð við fyrirtækið og vinna lengi á sama stað, það er eðlilegt að borga þeim meira af því það kostar svo mikið að skipta um fólk. Svona má nefna fjölmörg dæmi sem réttlæta eðlilegan launamun. Reyni menn að skattleggja þennan eðlilega launamun í burtu - t.d. má nefna eina ástæðu launamunar að þeir sem vinna uppi á Kárahnjúkavirkjun vilja að sjálfsögðu hafa hærri laun heldur en þeir sem vinna í bænum og geta farið í bíó á kvöldin og verið með ástvinum sínum - þá myndast enn meiri launamunur fyrir skatt. Og eftir skatt verður þessi eðlilegi launamunur eftir sem áður. Eina sem gerist þegar menn reyna að skattleggja þennan launamun burt er að hann virðist vaxa í þjóðfélaginu. Svo er náttúrlega til líka óeðlilegur launamunur sem felst í því að ég ræð bróður minn inn í einhverja opinbera stofnun og borga honum há laun. Það er óeðlilegur launamunur. Ég hugsa að hann minnki heldur ekki eftir skatt. Niðurstaðan er því sú að ef menn fara leið vinstri manna til að breyta hegðun manna með því að skatta burt launamun, þá myndast enn meiri munur fyrir skatt og munurinn verður því til staðar eftir skatt. Þessi tilraun eða barátta er dæmd til að tapast. Þetta á ekki að vera hlutverk skattkerfis að mínu mati. Bótakerfið getur aðstoðað þá sem eru illa settir og gerir það. Þar eigum við að jafna mun, þ.e. bæta stöðu þeirra sem verst eru settir. Þetta voru örfá orð um hlutverk skattkerfisins. Það myndast alltaf mikil umræða þegar álagningarskráin er birt. Þá hefjast umræður um að óeðlilegt sé að sumir hafi óskaplegar tekjur, fjármagnstekjur, og borgi af þeim lágan 10% skatt, á meðan aðrir þurfa að borga 38% skatt af launatekjum. Menn hafa jafnvel talað um tímasprengju í því sambandi. Þessi umræða er öll á villigötum. Það virðist allt vera gleymt sem var rætt þegar fjármagnstekjuskatturinn var tekinn upp. Þá vorum við með mismunandi skattlagningu og kerfi í sambandi við fjármagnstekjur. Vextir voru skattfrjálsir. Arður var ýmist einskattaður, tvískattaður eða ekkert skattaður. Leigu- eða húsaleigutekjur voru skattaðar á ýmsan máta o.s.frv. Söluhagnaður var skattaður eins og laun, enda seldi enginn stórar eignir þurfandi að borga allt að helming í skatt. Þetta var allt sett í eitt flatt kerfi, 10% skatt, það átti ekki að koma ríkinu við hvernig menn vörðu eignum sínum, hvort þeir settu inn á bankabók, í hlutabréf, eða leigðu út húsnæðið o.s.frv. Auðvitað er mikið óréttlæti fólgið í því að skattleggja t.d. vexti með 10%, þegar verðbólgan eins og hún var um árið 8% og allir voru með neikvæða raunvexti af innstæðum. Ef við ætlum að vera réttlátir ættum við að sjálfsögðu að taka verðbætur frá og skattleggja bara raunvexti. Ég er alveg til viðræðu um að skoða þá leið með fullkomnu réttlæti að skattleggja fjármagnstekjur eins og laun. Þá mundum við að sjálfsögðu skattleggja bara raunvexti í vaxtatekjum og draga vaxtagjöld frá öðrum tekjum. Þá er ég hræddur um að margir yrðu skattlitlir á Íslandi. Uppspretta vaxta á Íslandi er hjá lífeyrissjóðunum og þeir lána til almennings sem skuldar þeim. Ég hugsa að Íslendingar hafi miklu meiri vaxtagjöld en vaxtatekjur almennt séð og tekjur ríkissjóðs af þessu yrðu almennt séð stórlega neikvæðar. Þetta var rætt í fjármagnstekjuskattanefndinni á sínum tíma. Talandi um arð og söluhagnað af hlutabréfum, við skulum skattleggja þau eins og tekjur, ekki málið. En þá verður líka að leyfa fólki að draga frá tap af fjárfestingum, öllum litlu aðilunum sem tapa á atvinnurekstri úti um landsbyggðina, fara í útgerð, tapa á því, fara í einhverjar prjónastofur, tapa á því, kaupa í deCODE á genginu 60 og tapa helling á því. Við skulum bara leyfa því fólki að draga tapið frá tekjum fyrir skatt. Ætli það yrði ekki svipur á sumum þegar einstakir aðilar yrðu skattfrjálsir yfir áratug vegna taps á atvinnurekstri? Allt í lagi, við skulum skoða þetta. Varðandi húsaleigutekjur, við skulum taka líka allan kostnað við húsnæðið, viðhald, afskriftir, vexti af fjármagni og skattlagningu á húsnæði, gerum það. Flækjum þetta endilega eins og mögulegt er þannig að menn hætti að telja fram leigutekjur eins og þeir gerðu. Gerum það, allt í lagi. Ég er hræddur um að tekjur ríkissjóðs yrðu núll af þessum skatti í heild sinni. Eftir að þetta var gert svona einfalt hafa tekjur ríkissjóðs af fjármagnstekjum blásið út sem aldrei fyrr, sérstaklega tekjur ríkissjóðs af söluhagnaði af fasteignum og hlutabréfum, hann hefur vaxið. Stórar sölur eins og sala á Samherja og Hagkaupum hefðu aldrei orðið, aldrei nokkurn tíma, ég fullyrði það, ef eigendurnir hefðu þurft að borga helming af hagnaði í ríkissjóð. Ég er því ekkert viss um að slíkar hugleiðingar séu sérstaklega skynsamlegar. Þessar skatttekjur eru allar mjög viðkvæmar fyrir skattprósentunni og núna er einmitt mál í gangi, rosalega stórt skattrannsóknarmál, þar sem einn aðili hafði mjög miklar fjármagnstekjur en honum fannst 10% vera of há þannig að hann borgaði ekki, ekki einu sinni 10%. Það var of hátt fyrir þann aðila. Ég held reyndar að flestum finnist í lagi að borga 10%, ef menn hagnast um 100 milljónir þá sé í lagi að borga 10 milljónir í ríkissjóð í eitt skipti. En það er annað ef það fer upp í 18%. Þá hugsa ég að fleiri flýi úr landi og reyni að komast undan því að borga skattinn. Það er nefnilega fullt af möguleikum og alveg sérstaklega í þeim löndum sem hafa háa skattprósentu. Þar er svo mikið af undanþágum fyrir erlent fjármagn að það er til að æra óstöðugan að setja sig inn í það. Ég vara því mjög mikið við þeirri hugmynd að hækka prósentuna upp í 18%. Ég er nærri viss um að tekjur ríkissjóðs mundu snarminnka. Annars verða menn náttúrlega að ganga leiðina til enda og vera virkilega réttlátir og leyfa frádrátt af verðbótum, leyfa frádrátt af rekstrargjöldum, leyfa frádrátt af tapi á hlutabréfum, leyfa kostnað við leiguhúsnæði, það væri rökrétt en ekki að fara svona leið. Talandi um skattfrelsismörkin, 120 þús. kr. Almáttugur, hvað erum við að tala um, herra forseti? Við erum að tala um 12 þús. kr. á ári eins og það drepi einhvern sem er með 120 þús. kr. í tekjur af fjármagni. Hvað eru menn að tala um? Það er fáránlegt að flækja allt kerfið fyrir þúsund kall á mánuði hámark sem einhver mundi hagnast á þessu. Þá þyrfti að telja fram fjármagnstekjur, koma með reikning yfir það, upplýsa það o.s.frv. og það þyrfti að aflétta bankaleyndinni í bönkunum. Í staðinn fyrir að taka 10% af öllum fjármagnsgjöldunum sem þeir greiða sparfjáreigendum þyrftu bankarnir að telja fram hvern einasta mann. Allt fyrir þúsundkall á mánuði, hámark. Hvað eru menn að gera? Er ekki öfundin alveg að fara með menn í málinu? Ég held að aðalhugsunin á bak við þetta sé náttúrlega öfundin yfir því að einhverjir skuli hafa svona miklar tekjur. Þeir munu hafa þær tekjur eftir sem áður, bara annars staðar. Ég vil benda á að mest af þessu fjármagni sem menn sjá ofsjónum yfir hefur komið til Íslands erlendis frá, frá Rússlandi og Bretlandi. Það getur vel verið að menn vilji ekkert hafa þetta fjármagn í atvinnulífinu, kannski vilja menn bara hafa sama doðann og var hér áður, allt í kaldakoli og launin á Íslandi til skammar. Maður skammaðist sín fyrir þau þegar menn nefndu það í útlöndum á þeim tíma, þau voru svo lág. Launin hafa hækkað sem hvergi annars staðar eftir að kerfið var sett upp svona, eftir þessa innspýtingu í atvinnulífið sem gerir það að verkum að menn eru hvattir til þess að skila hagnaði, menn eru hvattir til þess að sýna góða afkomu.

Eru launakjör ásættanleg á Íslandi hjá láglaunafólki?

Launakjör á Íslandi eru orðin mjög ásættanleg, já. Meðallaun samkvæmt kjararannsóknarnefnd á öðrum ársfjórðungi 2004 voru að meðaltali 261 þús. kr. hjá iðnaðarmönnum, verkamönnum, verslunarmönnum og stjórnendum. Það finnst mér vera nokkuð þokkalegt og ég er ánægður með það - miðað við það sem var þegar lægstu launin voru um 46 þús. kr., eitthvað svoleiðis, sem var til háborinnar skammar. Launin hafa því hækkað mjög umtalsvert sem betur fer. Auðvitað vinnum við að því að hækka þau enn frekar og við ætlum að lækka skatta á launin líka til að minnka muninn á milli fyrirtækja og einstaklinga. En ég vara sem sagt eindregið við svona flækingu á kerfinu, við svona skattahækkun, ég veit ekkert hvaðan 18% eru komin, sennilega er höfð hliðsjón af skatti á hagnað fyrirtækja, en af hverju ekki 38%, af hverju ganga menn ekki bara vegferðina til enda fyrst þeir eru að þessu á annað borð? Og af hverju gera þeir þetta ekki raunverulega réttlátt með því að taka inn öll þessi atriði sem ég nefndi til frádráttar? Geri þeir það munu margir Íslendingar fara að skulda, þá munu þeir fyrst fara að skulda almennilega þegar vaxtagjöld eru frádráttarbær.

Hæstv. forseti. Þetta voru fróðlegar yfirlýsingar frá talsmanni Sjálfstæðisflokksins og kaldar kveðjur til láglaunafólks á Íslandi sem hann segir búa við mjög góð kjör. Hann vill lækka skatta. Hvað þýðir það? Það þýðir að þetta fólk kemur til með að greiða fyrir þjónustu sem það fær frá velferðarkerfinu með öðrum hætti beint. Þetta er ávísun á notendagjöldin fyrir sjúklinga og skólanema. Hv. þm. talaði um skattkerfið og tilgang þess, hvort það væri til fjáröflunar eða jöfnunar. Til hvors tveggja segjum við. Þetta er líka hagræðingaratriði fyrir alla. Í stað þess - og þá er ég að horfa til millifærslukerfisins almennt - að greiða mönnum laun í samræmi við að þeir séu að byggja alla ævina, að þeir séu með börn á framfæri alla ævina, að einhver í fjölskyldunni sé sjúkur alla ævina, að einhver sé í langskólanámi alla ævina í fjölskyldunni og þurfi á framfærslu að halda. Í stað þess að greiða laun í samræmi við þessi útgjöld hefur samfélagið komið sér saman um millifærslu á meðan fólk er að byggja, á meðan það er veikt, á meðan það er með börn á framfæri o.s.frv. Það er í hagræðingarskyni sem við jöfnum kjörin með þessum hætti, þetta er ekki bara réttlætismál, þetta er líka í hagræðingarskyni gagnvart atvinnurekstrinum í landinu. Síðan var náttúrlega fróðlegt að heyra hv. þm. tala um réttlætið, um hinn snjalla og um hinn duglega. Eru það hinir snjöllu og hinir duglegu sem búa við best kjörin í landinu? Er þetta endurspeglun á þá mynd sem hv. þm. sér í samfélaginu í kringum sig? Ég hefði haldið ekki.

Herra forseti. Hv. þm. fellur í þá gryfju sem mér finnst vinstri menn alltaf falla í. Þeir reikna með því að menn séu fátækir eins og það sé eitthvert persónueinkenni. „Hann er bláeygur og fátækur“, og það sé ekki hægt að breyta því. Ég vil breyta því. Ég vil að menn hætti að vera fátækir. Ég vil að menn fái og sækist eftir því að fá hærri tekjur. Því miður höfum við búið til kerfi með einmitt þessum millifærslum, með öllum þessum skattkerfum, sem gerir það að verkum að margt fólk getur ekki bætt stöðu sína, það getur ekki hætt að vera atvinnulaust því það tapar á því. Það getur ekki hætt að vera öryrkjar því það tapar á því,  Þessar hugmyndir ganga þvert á það. Auðvitað viljum við að láglaunafólk hafi hærri tekjur. Ég vil hætta að vera með láglaunafólk. Ég vil bara að það verði millitekju- og hálaunafólk, það er markmið mitt. Sem betur fer hafa lægstu laun hækkað umfram allt annað í þjóðfélaginu, það hefur tekist á síðustu árum úr því að vera 46 þús. kr. 1995 yfir í að vera 100 þús. kr. núna. Það hefur alltaf verið þannig að snjallir menn og duglegir fá hærri laun. Ef hv. þm. væri atvinnurekandi, hvort sem hann er opinber atvinnurekandi eða ekki, mundi hann að sjálfsögðu frekar vilja fá duglegt fólk og snjallt sem skilar vinnu sinni og vinnur tvöfalt á við aðra. Hann væri væntanlega tilbúinn til þess, sérstaklega ef þetta er einkafyrirtækið hans, að borga þeim eilítið meira.

Hæstv. forseti. Manni verður eiginlega alltaf orða vant þegar hv. þm. Pétur H. Blöndal byrjar að tala um láglaunafólk og öryrkja á Íslandi. - Fólk á bara að hætta að vera öryrkjar, fólk á bara að hætta að vera láglaunafólk, þessu vil ég breyta, segir hann. Þetta er, ég veit ekki hvað skal kalla það, einföldun eða einfeldni, kannski er þetta einfeldni. En það er skrýtið að manni sem lítur á samfélagið í einföldum lausnum skuli vaxa í augum tæknileg útfærsla á fjármagnstekjuskatti. Ekki er þetta vandamál í þeim ríkjum sem við höfum verið að horfa til, á Norðurlöndunum, í Bandaríkjunum, Bretlandi, Frakklandi, Þýskalandi og Ástralíu. En þetta vex hv. þm., tryggingastærðfræðingnum, Pétri H. Blöndal í augum. Það kemur mér svolítið á óvart. Ég vona að hann eigi eftir að flytja lengra mál um sýn sína á íslenskt samfélag, en ég bið hann um að spara kveðjurnar til láglaunafólksins og öryrkjanna sem hann hafði í frammi áðan.

Herra forseti. Talandi um láglaunafólk. Ég ætla að gera því kleift að hækka launin sín, hætta að vera láglaunafólk, hætta að vera skjólstæðingar hv. þm., sem lifir á því að til séu nægilega margir láglaunahópar í þjóðfélaginu. Hvað ætlar hann að gera ef engir láglaunahópar eru lengur til? Hann yrði væntanlega atvinnulaus. Ég vil að menn hætti að tala um fólk sem fátæklinga eins og það sé persónueinkenni. „Hann er bláeygur og fátækur.“ Þannig eigum við ekki að tala. 
             Við eigum að tala um að hann sé hugsanlega fátækur í dag en að við ætlum að hjálpa honum að breyta því. Varðandi öryrkjana, það er fullt af fólki sem er virkilega öryrkjar og þarf virkilega á bótunum að halda. En það eru líka margir sem eru á mörkunum, sem hugsanlega gætu ef þeir fengju tækifæri til þess, ef þeir fengju vinnu t.d., breytt stöðu sinni. Ég vil vinna að því. Ég vil ekki að kerfið sé þannig að menn tapi á því að bæta stöðu sína, tapi á því að fara í háskólann, tapi á því að vera duglegir, tapi á því að vinna á hálendinu eða eitthvað slíkt. Það vil ég ekki og ég vil ekki að þeir sem eru atvinnulausir tapi á því að fara að vinna vegna þess að kerfið sé þannig uppbyggt. Þetta eru hinar svokölluðu fátæktargildrur sem menn hafa talað um, fjálglega stundum, en gleyma því að skattprósentan er einmitt hluti af því. Þess vegna er það markmið ríkisstjórnarinnar að lækka skatta á einstaklinga, fyrst um 1% og svo 4%, til að minnka fátæktargildrurnar, hvetja fólk til að bæta stöðu sína.

Herra forseti. Í þessu frumvarpi birtast að hluta til áherslur okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði í skattamálum. Það tekur að sjálfsögðu einungis á afmörkuðum þætt þeirra mála, þ.e. skattlagningu fjármagnstekna. Þær umræður sem fóru fram hér áðan voru talsvert, að mér fannst, á hlið við umræðuefnið. Þar var fyrst og fremst verið að ræða um launamun vegna launatekna og skattlagningu þeirra almennt eða stöðu þeirra sem lakari hafa aðstöðuna, hvort heldur er á vinnumarkaði eða utan hans sökum örorku eða atvinnuleysis. Ég vík kannski aðeins að því síðar. Munurinn á Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, og kannski ýmsum öðrum flokkum, er að nöfnum ónefndum sá að við erum ekkert feimin við að gangast við þeirri stefnu okkar að við viljum öflugt samábyrgt velferðarkerfi á Íslandi. Hér viljum við hafa velferðarsamfélag. Við vildum gjarnan og ætlum okkur að mynda velferðarstjórn í landinu fyrr en síðar. Þá verður auðvitað ekki bæði sleppt og haldið. Það er mikill misskilningur, blekking og loddaraleikur í pólitík að reyna að telja mönnum trú um að hægt sé að gera hvort tveggja, að stórlækka skatta, afsala ríki og sveitarfélögum miklum tekjum, en efla velferðina samtímis.

Þetta hefur gerst.

Þessar íþróttir voru menn að reyna í kosningaloforðum sínum fyrir kosningarnar 2003. Hverjar eru svo efndirnar? Jú, það á að vísu að fara að lækka skatta, fyrst og fremst á þeim sem hæstar hafa tekjurnar og mestar eignirnar. En ríkissjóður er svo illa staddur að það þarf að svíkja samninga við öryrkja. Afkoman er ekki betri en svo þegar allt kemur til alls. Þeir hafa stundum skilning á þessu hægri mennirnir þegar rætt er um þörfina fyrir aukin útgjöld, t.d. í menntakerfinu. Þegar talað var um fjárskort Háskóla Íslands skrifaði hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson blaðagrein og sagði: Átta menn sig ekki á því að kröfur um aukin framlög til Háskóla Íslands eru kröfur um skattahækkanir? Þá skildi hv. þm. samhengi, að það verður ekki bæði sleppt og haldið. Menn hafa ekki bæði tekjur til að reka öflugt velferðarkerfi, myndarlegt menntakerfi og heilbrigðiskerfi, en jafnframt lækka skatta og helst bara hafa enga skatta. 
             Staðreyndin er sú að skattkerfið þjónar þeim tilgangi sem rætt var um áðan, að afla nauðsynlegra tekna til að standa undir sameiginlegum verkefnum í samfélaginu. Þeirra ætti að afla með réttlátum hætti og jafna um leið að nokkru leyti aðstöðumuninn í þjóðfélaginu, kannski fyrst og fremst í þeim skilningi að þeir borgi sem hafa eitthvað til að borga með. Þetta snýst m.a. um það. Hér er ekki verið að ræða um skattlagningu launatekna. Við getum að því leyti geymt okkur umræðuna um það sem hv. þm. Pétur H. Blöndal kallar eðlilegan launamun. Þar erum við væntanlega að tala um launatekjur þar sem mönnum er greitt fyrir vinnu sína. Hér erum við að tala um skattlagningu tekna sem koma síðar til sögunnar, þ.e. skattlagningu á vaxtatekjum, á arði af fjármagni, á söluhagnaði hlutabréfa. Einhvern veginn hafa menn fyrst eignast peninga til að leggja fyrir eða kaupa hlutabréf.  Er eðlilegt að menn geti haft hundruð milljóna eða jafnvel milljarða í fjármagnstekjur, nánast skattfrjálst, séu t.d. að stórgræða á gengishagnaði bréfa á verðbréfamarkaði? Á sama tíma telja menn sig þurfa að skattleggja örorkubætur að hluta, skattleggja atvinnuleysisbætur að hluta. Þarf að taka skatt af fólki með 100 þús. kr. á mánuði eða minna í heildartekjur? Finnst hv. þm. Pétri H. Blöndal þetta réttlæti? Það segjum við ekki vera. Við teljum að þessi breyting, sem gengur út á það eins og framsögumaður fór yfir að í stað 10% flatrar skattlagningar á allar fjármagnstekjur verði greidd 18% en á móti komi skattleysismörk sem nemi 120 þús. kr. í tekjur á ári, sem má ætla að sé arður eða vextir af sparnaði upp á 1–2 millj. kr. eða þar um bil. Þetta felur með öðrum orðum í sér að menn borgi nokkuð hærra hlutfall af þessum tekjum og er það þó ekki hátt. Það verður tæpast sagt að samanborið 18% skattlagningu á hreinum hagnaði fyrirtækja eftir alla frádráttarliði og samanborið við 38% eða yfir 40% skatthlutfall launatekna, þá sé 18% skattur á fjármagnstekjur hátt hlutfall. Enda er það ekki. Í samanburði við önnur lönd er það í raun mjög væg skattlagning. Ég furðaði mig nokkuð á því að hv. þm. Pétur Blöndal vék ekki einu orði að gildi þess að taka skattleysismörk inn í skattlagningu fjármagnstekna. Hvað þýðir það? Það þýðir að viss sparnaður er skattfrjáls. Þar með er hvati í kerfinu til að leggja fyrir. Menn hafa möguleika til að leggja fyrir nokkrar tekjur og hafa af þeim vexti, eða arð af fjármagni sem þeir leggja til hliðar án þess að það sé skattlagt. Það ætti að hvetja til þess og ýta undir það að um nokkurn almennan sparnað af þessu tagi yrði að ræða. Auðvitað eru þetta ekkert óskaplega háar fjárhæðir. Það er hægt að gera grín að því eins hv. þm. Pétur Blöndal gerði hér, 12 þús. kr. í skattgreiðslur þ.e. 12 þús. kr. frítekjumarki á mánuði. Það munar um þetta sums staðar í þjóðfélaginu. Táknrænt hefur þetta gildi, að hvetja til almenns hóflegs sparnaðar. Menn geta átt 1–2 millj. kr. á góðum reikningum og haft af því vexti árlega án þess að þurfa að borga af því skatta. Menn ættu eitthvað örlítið í handraðanum, eins og stundum er sagt, að menn eigi a.m.k. fyrir útförinni ef svo bæri undir. Hv. þm. Pétur Blöndal á það til að tala um mikilvægi þess að menn efli sparnað og ráðdeild í samfélaginu. En honum brást bogalistin nú og skautaði alveg yfir þetta atriði, sem ég hefði þó haldið að hv. þm. tæki undir, að þetta væri í sjálfu sér góð lagfæring á kerfinu. Hún er réttlát og sanngjörn. Það má vera að sanngjarnt sé að endurskoða þessi viðmiðunarmörk. Það kemur vel til greina að menn telji fyrir því efnisleg rök að hafa þau rýmri og þá væri meiri hvati í kerfinu fyrir slíkan almennan sparnað. Eitt af því sem tekist var á um árið 1996, þegar fjármagnstekjuskatturinn var innleiddur, var einmitt þetta. Þau sjónarmið voru uppi, og er rétt að hafa í huga vegna þess sem hv. þm. Birgir Ármannsson sagði, að það voru vissulega skiptar skoðanir um það hvort fara ætti út í þessa flötu skattlagningu sem skattlegði allan sparnað, jafnvel hinar litlu upphæðir þótt þar séu ekki háar fjárhæðir á ferð. Hér voru á þingi talsmenn þess að leitað yrði leiða til að haga skattlagningunni þannig að hún yrði nær því að vera raunskattlagning á raunvaxtatekjur og reynt yrði að hlífa tilteknum almennum sparnaði. Ég man vel að háttvirtur fyrrverandi þingmaður Ragnar Arnalds flutti um þetta nokkrar ræður. Hann hafði á þessu skoðanir eins og fleiri okkar sem þá vorum með honum í flokki á þingi. Af okkar hálfu færir slík breyting kerfið að vissu leyti í áttina til þess að vera fremur raunskattlagning, vegna þess að það má líta þannig á að skattleysismörkin komi til móts við það að tekið yrði sama hlutfall af öllum vaxtatekjum, bæði verðbótum og vöxtum. Með því yrði um nafnvaxtaskattlagningu er að ræða, t.d. í tilviki óverðtryggðra reikninga. Það mætir því að á tímum nokkurrar verðbólgu er að sjálfsögðu stundum verið að skattleggja litlar sem engar og jafnvel neikvæðar raunvaxtatekjur. Það er engin ástæða til að óttast að þótt þessi breyting verði gerð muni hún sem slík leiða af sér að menn reyni að flýja með fjármagn sitt úr landi. Það er borðleggjandi, þegar þetta er skoðað og borið saman við önnur lönd, að umhverfið hér yrði áfram hagstætt, a.m.k. að þessu leyti. Umhverfið er hagstætt að flestu leyti öðru. Hér er t.d. skattur á hagnað lögaðila, hagnað fyrirtækja, mjög lágur. Hér er að því leyti eitt lægsta skatthlutfall sem finnst innan OECD, þau 18% sem þetta er komið niður í í dag. Hvort sem við skoðum skattlagningu á hagnaði sem til fellur vegna umsvifa í atvinnurekstri eða skattlagningu á prívatfjármagnstekjur manna þá verður skattaumhverfið áfram mjög hagstætt. Það er af öðrum ástæðum sem menn taka til fótanna með fé sitt og setja sig niður erlendis, eins og reyndar er mjög í tísku. Fróðlegt væri fyrir menn að velta fyrir sér hve stór hluti af stærstu mógúlum íslensks viðskiptalífs í dag hefur flutt lögheimilið úr landi á undanförnum missirum. Sögð eru risin upp hverfi í nálægum löndum fyrir íslenskar auðmannafjölskyldur þar sem jafnvel eru komnir íslenskir barnaskólar. Það er ekki vegna þess að skattaumhverfið á Íslandi sé að hrekja menn á brott, þvert á móti. Það er af einhverjum öðrum ástæðum að Ísland er orðið of lítið fyrir þessa stóru karla. Frumvarpið gengur einnig í þá átt, herra forseti, að færa örlítið til, þótt í litlu sé, og til baka skattbyrðina eins og henni hefur verið dreift í landinu og hún hefur færst til undanfarin ár. Hvert hefur skattbyrðin færst, herra forseti? Hún hefur færst frá háum launum, frá stórum og miklum eignum og hagnaði í atvinnurekstri. Hún hefur ekki gufað upp. Nei, hún hefur færst á lág laun, meðaltekjur og veltuskatta. Ríkissjóður hagnast á neyslu og mikilli eyðslu í þjóðfélaginu, bæði í gegnum virðisaukaskattskerfið, tolla og aðflutningsgjöld og annað í þeim dúr. Með þessu væri örlítill hluti skattbyrðarinnar aftur færður á þá sem hafa miklar tekjur af fjármagni. Útreikningarnir sem liggja til grundvallar sýna mjög vel að fámennur hópur einstaklinga er kominn til sögunnar í landinu sem hefur gríðarlegar tekjur af fjármagni. Annars mundi þessi kerfisbreyting, þrátt fyrir upptöku skattleysismarka gagnvart lágum fjármagnstekjum, ekki skila jafnmikilli raunaukningu og raun ber vitni. Það er ósköp einfaldlega hægt að gera kerfisbreytingu sem gerir þorra einstaklinga í landinu skattfrjálsan hvað varðar fjármagnstekjur en nær um leið viðbótartekjum í ríkissjóð upp á 3 milljarða kr. með því einu að hækka hlutfallið úr 10% í 18% og taka upp þessi frítekjumörk gagnvart fjármagnstekjum. Ástæðan fyrir því að það er hægt er einfaldlega sú að fámennur hópur hefur gríðarlega háar tekjur. Það gerir í blóðið sitt þegar prósentan er hækkuð eins og raun ber vitni. Hvernig á að nota þær tekjur sem til falla með þessum hætti? spurði hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Er þetta endilega rétt ráðstöfun? Ég skildi það svo að hann væri annars vegar að spyrja um það fé sem vissulega fer í að búa til skattleysismörkin gagnvart fjármagnstekjum og jafnvel hvað ætti að gera við afganginn upp á 3 milljarða. Það er nóg með það að gera, hv. þm. Við höfum barist fyrir því á þingi og í stjórnmálum landsins í nokkur ár, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, að gera fyrsta skólastigið í landinu gjaldfrjálst eins og hin, að leikskóladvöl verði gjaldfrjáls og menn þurfi ekki að borga 30–50 þús. kr. á mánuði fyrir börn sín á undirstöðuskólastiginu, leikskólanum. Þeir 3 milljarðar kr. sem þarna kæmu til sögunnar gerðu meira en að mæta öllum innheimtum leikskólagjöldum í landinu ef því væri að skipta. Með þeirri einu breytingu værum við búin að fjármagna það stóra framfara-, réttlætis- og jafnaðarmál gagnvart ungu barnafjölskyldunum í landinu. Leikskóladvölin væri ekki byggð á gjaldtöku sem fellur svo skyndilega niður þegar börnin verða sex ára og byrja í grunnskóla. Talandi um samþættingu skólastiganna í landinu þá sjá allir hversu hróplega ranglátt þetta er, sérstaklega þegar horft er til stöðu fjölskyldnanna. Fáir deila um að staða yngstu barnafjölskyldnanna sem eru að koma úr skóla sé einna erfiðust, að koma sér upp þaki yfir höfuðið og jafnframt með háa tekjutengda endurgreiðslu námslána á bakinu. Svo eitt dæmi sé nefnt væri þarna tilvalin ráðstöfun á fjármunum af þessari stærðargráðu og þarf ekki einu sinni allt til. Þetta mætti gera eins og við leggjum til í þingmáli okkar, að í samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga yrðu færðar til tekjur þannig að sveitarfélögin geti í áföngum horfið frá innheimtu leikskólagjalda, t.d. með því að ríkið létti af þeim greiðslu húsaleigubóta. Þær yrðu færðar inn í skattkerfið og samræmdar vaxtabótum. Úr yrði samræmdur húsnæðisstuðningur við fólk sem væri sem hlutlausastur gagnvart því hvort menn kaupa sér húsnæði eða leigja. Að lokum aðeins um launamun og tilgang skattkerfisins í landinu. Hv. þm. Pétur Blöndal hélt hér gamalkunnuga ræðu og rökstuðning fyrir því sem hann kallar eðlilegan launamun. Það var helst á honum að heyra að markaðurinn væri óskeikull í þeim efnum og skattkerfið ætti ekki á nokkurn hátt að skipta sér af því, t.d. með því að menn borgi eftir efnum. Það hafa nú þótt gömul og góð sannindi lengi á Íslandi að menn borgi eftir efnum og ástæðum eins og kallað er, að reynt sé að hlífa þeim við útgjöldum og greiðslum sem engin efnin hafa, en hinir leggi meira af mörkum. Þegar talað er um eðlilegan launamun, hvað eiga menn þá við? Eiga menn við hann eins og hann var á Íslandi fyrir kannski 10–15 árum? Það eru rétt rúm 20 ár síðan, herra forseti, að hér var á þingi maður sem flutti þingsályktunartillögu um að setja ætti ramma utan um launamuninn þannig að það væri bannað að hann væri meira en tvöfaldur, að enginn maður skyldi hafa meira en tvöföld laun annars, að það væri nóg, meira en nóg til þess að taka tillit til þessara þátta sem hv. þm. Pétur Blöndal var að nefna um hæfni manna og dugnað og hvað það nú var. Launamunur á Íslandi var talinn svona þrefaldur til fjórfaldur. Það þekktust ekki miklu hærri laun en fjórföld, fimmföld almenn laun þangað til fyrir svona tíu árum síðan. En hver er hann í dag? Nú er mjög algengt í meðalstórum, svo ekki sé nú talað um í stærstu fyrirtækjum landsins, að forstjórarnir og æðstu yfirmenn hafi tíföld til tuttuguföld laun almennra starfsmanna í fyrirtækinu. Þannig er þetta komið á Íslandi og þykir ýmsum nóg um. Er það það sem hv. þm. Pétur Blöndal kallar eðlilegt að forstjórinn hafi laun á við 30 almenna starfsmenn í fyrirtækinu? Eru þeir nú misduglegir og missnjallir forstjórarnir eins og kunnugt er. Eða viljum við fara alla leið til Bandaríkjanna þar sem samkvæmt könnun í fyrra höfðu forstjórar 100 stærstu bandarísku fyrirtækjanna að meðaltali fjögur hundruð og fimmtán til tuttuguföld laun almennra starfsmanna í sömu fyrirtækjum. Hver forstjóri var svona geysilega duglegur og verðmætur að hann var 415 manna maki. Er það það sem hv. þm. Pétur Blöndal kallar eðlilegan launamun sem ekki eigi að hrófla við með tekjujafnandi skattkerfi? Það er hugarheimur sem ég á ákaflega erfitt með að samsama mig í öllu falli, herra forseti. Ég minni aftur á að þetta frumvarp snýst fyrst og fremst um það að hvaða marki hinar hreinu tekjur sem fjármagnið er að færa mönnum eru skattlagðar, til viðbótar því sem þeir eru vonandi að vinna fyrir með höndum og höfði, þeir sem eru í aðstöðu til þess. Það var að sjálfsögðu skref fram á við í sjálfu sér þegar menn komust að þeirri niðurstöðu fyrir um áratug síðan að auðvitað væri fráleitt annað en skattleggja svona gróða sem á Íslandi hafði fram að því verið að hluta til skattfrjáls. Menn völdu að vísu þá skrýtnu leið að færa hlutafjáreigendum og þeim sem voru að fá greiddan arð gífurlega jólagjöf í formi skattalækkunar því slíkar tekjur höfðu áður verið skattlagðar með vissum frávikum eins og almennar launatekjur. Því var fírað á einu bretti úr yfir 40% skatti og niður í 10%. Þetta var einhver stærsta jólagjöf til stóreignamanna sem nokkurn tímann hefur verið afhent á Íslandi. Það að lækka sérstaklega hátekjuskattinn, sem er jólagjöf ríkisstjórnarinnar núna árlega til þeirra sem mest hafa þörfina eða hitt þó heldur, er bara brot af því sem þá fór fram. Þetta var að sjálfsögðu upphafið og það þýðir ekki að það beri að standa óbreytt um aldur og ævi. Það er meira en tímabært að taka nú til skoðunar hvort ekki sé rétt að halda áfram að þróa þetta kerfi og breyta því. Það erum við að leggja hér til og ég vona svo sannarlega að þetta mál fái ásamt með öðrum sem tilheyra skattasviðinu vandaða skoðun á þessu þingi.

Herra forseti. Skattaumræða er alltaf mjög þörf. Þannig skil ég skattamál að þau eigi ekki einvörðungu að afla ríkinu tekna heldur eigi þau að gera það á sem jafnastan hátt fyrir þá sem greiða skatta. Þess vegna er þetta mjög þarft þingmál sem hv. flutningsmenn eru hér að hreyfa og margir hafa rætt það. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon benti á að þeir væru að hreyfa þessu máli í þeim tilgangi að það yrði skoðað og þessi umræða er auðvitað innlegg í það. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Nú tala þeir hér um að hækka þennan skatt í 18%. Hafa þeir skoðað einhver önnur þrep eða prósentutölu í því sambandi?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og vissar undirtektir við þetta mál. Það kemur mér ekki á óvart þar sem hv. þingmaður er góður jafnaðarmaður og horfir til skattkerfisins með svipuðu hugarfari eða í gegnum svipuð gleraugu og við hv. þm. Ögmundur Jónasson gerum og höfum gert hér í umræðunni, að það hafi þann tvíþætta tilgang að afla tekna en líka að gera það á réttlátan og sanngjarnan hátt og jafna frekar en hitt aðstöðu manna í samfélaginu. Á bak við átján prósentin eru kannski þau þríþættu rök að þetta er sama hlutfall og skattlagning á hreinum hagnaði lögaðila. Eitt af því sem menn hafa verið að ræða og horfa til er að færa þessar prósentur nær hver annarri þannig ekki sé of mikil gjá á milli, við skulum segja þá í fyrsta lagi skattlagningar fjármagnstekna, í öðru lagi skattlagningar hagnaðar fyrirtækja og í þriðja lagi skattlagningar launatekna. Það að þarna sé mjög langt bil á milli hefur ókosti í för með sér. Á þetta bentum við rækilega þegar verið var að lækka skattprósentu fyrirtækjanna, þ.e. að það mundi leiða til þess að menn færu að reyna að færa hagnað sinn úr launum yfir í hagnað í formi uppgjörs fyrirtækis. Það hefur auðvitað komið á daginn samanber gríðarlegan fjölda einkahlutafélaga. Önnur rök eru einfaldlega þau að með þessum tveimur breytingum, annars vegar skattleysismörkunum sem kosta vissa peninga og hins vegar prósentu sem er á þessu róli þá næst þessi tvíþætti tilgangur. Annars vegar hlífum við lægsta sparnaðinum. Hins vegar fáum við nokkrar viðbótartekjur upp á um það bil 3 milljarða króna. Það var því okkar markmið jafnframt að kerfið gæti skilað ríkissjóði allmiklum viðbótartekjum og við settum mörkin þarna. Við töldum að það væri ekki fjarri lagi. Í þriðja lagi held ég að þetta sé að mörgu leyti réttlát prósenta. Hún er í lægri kanti miðað við það sem gerist í löndum í kringum okkur þannig að við erum enn þá prýðilega samkeppnisfær ef svo má að orði komast. Það eru því ýmis rök sem leiða til þess að við erum á þessum slóðum.

Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni prýðileg svör. Hjarta okkar liggur nú á svipuðum stað í þessum jafnaðarmálum. Það er auðvitað af þeirri ástæðu sem Samfylkingin hefur lagt hér til á þinginu að lækka virðisaukaskattsprósentu á matvælum og nauðþurftum úr 14% í 7%. Það er til að jafna kjör manna. Ég vil ítreka það varðandi það frumvarp sem hér er til umræðu að hugsun þess er góð. Auðvitað geta menn deilt um þessar prósentur. En ég fagna framkomu þess og vænti þess að það fái góða afgreiðslu á þinginu.

Herra forseti. Ég þakka aftur viðbrögð hv. þingmanns. Út af fyrir sig, þó það sé kannski ekki beint svar við andsvari hans, þá er það alveg hárrétt að hér er talsverð umræða upp hafin um skattamál. Nú er tillöguflutningur á þingi með líflegra móti leyfi ég mér að segja. Hann er sjálfsagt að einhverju leyti í samhengi við það að skattamál fengu mikla athygli í aðdraganda síðustu kosninga og hæstv. ríkisstjórn er þar með ýmis plön uppi. Þetta leiðir svo hugann að því að ef menn væru að vinna að þessum hlutum á Íslandi virkilega yfirvegað og almennt þá hefðu þeir auðvitað sett niður einhvers konar meiri háttar starfshóp með helst aðild allra flokka sem hefði farið rækilega yfir það hvaða áherslur í skattkerfinu er nú um stundir skynsamlegt að hafa uppi, hverju við viljum breyta. Þá á auðvitað að líta á þetta allt saman, ekki bara rjúka til með kosningaloforð og segja sisona: „Við ætlum að lækka tekjuskatt.“ Og það langt inn í framtíðina án þess að vita hvernig hún verður að öðru leyti. Síðan eru menn hér með virðisaukaskattinn undir. Hér eru þingmál frá bæði ríkisstjórn og Samfylkingunni um það. Hér er skattlagning fjármagnsteknanna þannig að allt ber það að sama brunni. Auðvitað hefði verið langæskilegast að vinna rækilega kortlagningu á stöðu skattkerfisins og þeim breytingum sem þar væri skynsamlegt að gera, í tekjuskatti, í fjármagnstekjuskatti, í veltusköttum, virðisaukaskatti, tollum, aðflutningsgjöldum o.s.frv. Síðan eru ýmsir minni skattar sem mættu kannski missa sín eins og stimpilgjöld og annað í þeim dúr. Þetta er okkar innlegg og reyndar ekki það einasta því fleiri þingmál eru væntanleg frá okkur sem varða skattamál og tekjugrundvöll bæði ríkis og sveitarfélaga. Mér sýnist allt stefna í að hin háæruverðuga efnahags- og viðskiptanefnd þingsins fái nokkuð að starfa í vetur og vonandi fá þessir hlutir allir góða skoðun þar.

Herra forseti. Mér finnst að þessi umræða hafi um margt verið ákaflega fróðlegt og hún er þörf. Hún hefur líka leitt í ljós ákveðinn grundvallarágreining millum stjórnar og stjórnarandstöðu varðandi megintilgang skattkerfisins. Hv. þm. Pétur H. Blöndal, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, er einn helsti talsmaður ríkisstjórnarinnar í skattamálum. Hans viðhorf er bersýnilega það að skattkerfið sé fyrst og fremst til tekjuöflunar en með engu móti beri að nota skattkerfið til jöfnunar. Það er grundvallarmunur á þessu viðhorfi annars vegar og hins vegar því viðhorfi sem að minnsta kosti Samfylkingin og félagar okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði hafa til skattkerfisins. Við lítum svo á að skattkerfið sé ekki síður til jöfnunar. Reyndar höfum við litið svo á að skattkerfið sé eins konar frumáveita og frá því renni í gegnum það og frá uppsprettu þess renni síðan straumar fjármagns sem eiga að fara til þess að styðja ýmsa þá sem þurfa tímabundið eða varanlega á því að halda, í gegnum húsnæðiskerfið, í gegnum heilbrigðiskerfi, í gegnum menntakerfi og í gegnum almannatryggingabótakerfið. Að þessu leyti má segja að þetta sé eins og pólitísk Flóaáveita. Þetta hefur alltaf verið skilningur okkar. Við erum stoltir af því að vera í senn bæði arkitektar og smiðir að þessu kerfi. Þar af leiðandi kemur það líka oftar en ekki í okkar hlut að leiðrétta hugsanlegar skekkjur sem koma fram í burðargrind kerfisins. Almennt vil ég segja, herra forseti, að umræða um skattamál á sér ýmsa ástæður nú um stundir. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon rakti nokkrar. Það er alveg rétt hjá honum að mikil umræða var um skattamál í aðdraganda kosninganna. Það stafaði ekki síst af því að Sjálfstæðisflokkurinn var að tapa þeim kosningum og tapaði þeim. Hann tapaði 7%, ef ég man rétt, í þeim kosningum og gerði á síðustu metrum kosningabaráttunnar örvæntingarfulla tilraun til þess að kaupa sér atkvæði með gylliboðum um skattalækkanir upp á 30 milljarða. Engin merki eru þess að að standa eigi við öll þau orð og þau loforð sem Sjálfstæðisflokkurinn lagði þá fram. Hins vegar hefur fæðst lítil mús og þessi litla mús er 1% í tekjuskatti. Það á að lækka tekjuskatt um 1%. En jafnvel þó það sé gert er skattheimtan undir forustu Sjálfstæðisflokksins í dag enn meiri en þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sat með þáverandi félaga sínum og fjármálaráðherra, Ólafi Ragnari Grímssyni, í ríkisstjórn 1990. Skattheimtan sem Geir H. Haarde fjármálaráðherra stendur fyrir er enn hærra hlutfall af landsframleiðslu en þegar Ólafur Ragnar Grímsson var fjármálaráðherra. Þetta er dálítið athyglisvert að skoða, herra forseti, og ekki síst fyrir hæstv. forseta sem hefur ákaflega mikinn áhuga á skattasögunni eins og fram hefur komið í umræðunum um skattamál síðustu daga. Ekki ætla ég samt að fara frekar út í það. Ástæðan fyrir þessari skattaumræðu er í fyrsta lagi loforð Sjálfstæðisflokksins. Í öðru lagi þessi mikla skattheimta sem hefur átt sér stað undir forustu Geirs H. Haardes og í þriðja lagi sá vöxtur sem hefur verið í hagkerfinu og vekur spurningar um það hvort ekki sé svigrúm til skattalækkana. Mig langar aðeins að dvelja við það sem ég nefndi hér til sögunnar sem aðra orsök þessarar umræðu, þ.e. hina miklu skattheimtu sem Geir H. Haarde hefur staðið fyrir, og Sjálfstæðisflokkurinn. Það kom fram undir lok síðasta kjörtímabils í svari við fyrirspurn frá Rannveigu Guðmundsdóttur, hv. þm. Samfylkingarinnar, að skattheimta hefði í öllum tekjuflokkum, bæði hjá einstaklingum og hjónum, aukist frá 1995 til loka kjörtímabilsins 2003. Sá sem staðfesti þetta var enginn annar en hæstv. fjármálaráðherra. Geir Haarde staðfesti það sem sagt að á því tímaskeiði sem hinn mikli skattalækkunarflokkur, Sjálfstæðisflokkurinn, hefði haft forustu í fjármálum hefði skattheimta af landsmönnum aukist. Það eru auðvitað mikil tíðindi og merkileg að fjármálaráðherrann skyldi undir lok kosningabaráttunnar neyðast til að staðfesta þetta. Þetta eru hins vegar rök fyrir því að við skoðum það kirfilega hvort ekki sé hægt að lækka skatta. Þá kem ég að því sem ég vildi ræða: Er svigrúm til skattalækkana? Ég held að svigrúm til skattalækkana sé að skapast. Forsendurnar sem Samfylkingin hefur gefið sér fyrir stuðninginn við einhvers konar skattlækkanir eru í fyrsta lagi að þær leiði ekki til niðurskurðar í velferðarkerfinu. Þá er ég að tala um menntakerfið og heilbrigðiskerfið fyrst og fremst. Í öðru lagi mega skattalækkanir ekki leiða til þess að hér skapist óhófleg þensla í efnahagslífi sem kunni að valda brothættri stöðu, kunni að valda áhlaupi á gengið með tilheyrandi verðbólgu og rýrnun kaupmáttar í framhaldi af því. Þegar okkar ágætu félagar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði koma með tillögur virði ég það auðvitað. Mér finnst skiljanlegt að menn kanni þessa leið til að afla frekari tekna fyrir ríkið. Sá þingmaður sem nú situr í stóli hæstv. forseta, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, hefur, eins og ég hef þegar á þessum morgni sagt einmitt, verið að velta fyrir sér þeim möguleikum að skapa svigrúm með því að hækka fjármagnstekjuskatt til að aflétta fjármagnstekjuskatti af tugum þúsunda einstaklinga sem borga af smáum upphæðum sem viðkomandi eiga í bönkum og fjármálastofnunum. Það er sjálfsagt að skoða þetta. Ég hjó eftir því að hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs telja hins vegar nauðsynlegt að fá þessar tekjur inn í ríkissjóð til þess að standa straum af ýmsum nýmælum og ýmsum endurbótum á velferðarkerfinu. Ég vil nefna t.d. gjaldfrjálsan leikskóla. Ég vil þá lýsa því yfir fyrir hönd Samfylkingarinnar, frú forseti, að Samfylkingin styður það að allur leikskólinn verði gjaldfrír. Þetta er stefnumið sem jafnaðarmenn á Norðurlöndum hafa barist fyrir árum saman. Það var mér sérstakt gleðiefni að Vinstri hreyfingin – grænt framboð skyldi taka þetta upp á sína stefnuskrá í kjölfar þess að systur okkar og bræður í Svíþjóð undir forustu Görans Perssons höfðu gert þetta að sterku baráttumáli í síðustu kosningum í Svíþjóð. Hér er um að ræða sameiginlegt baráttumál jafnaðarmanna allra flokka á öllum Norðurlöndunum. Spurningin er þessi: Er staðan þannig að það þurfi sérstaka skattahækkun til að standa straum af þessu nýmæli? Án þess að ég sé að hafna því sem kemur fram í frumvarpinu tel ég þó að staðan í efnahagslífinu sé slík að það sé líklegt að tekjur ríkisins muni vaxa mjög á næstu árum og svigrúm skapist til þess að ráðast senn í nýmæli af þessu tagi en hugsanlega líka að fara í einhvers konar skattalækkanir. Við þurfum ekki annað en að skoða kjörtímabil sem er fjögur ár og velta fyrir okkur hver tekjuaukning ríkisins af hagvexti sé. Ef hagvöxtur er áætlaður 3% sem er viðunandi hagvöxtur þýðir það einfaldlega að landsframleiðslan eykst á kjörtímabili um 11%. Það þýðir miðað við upphaf þessa kjörtímabils að landsframleiðslan er 90 milljörðum meiri í lok kjörtímabilsins á ári en í upphafi. Það þýðir að á síðasta ári kjörtímabilsins verða árlegar tekjur ríkisins af þessari auknu veltu líklega 30 milljörðum meiri en í upphafi þess. Maður skyldi ætla að þarna væri borð fyrir báru þrátt fyrir þá óráðsíu og eyðslu sem því miður sést oft hjá þessari ríkisstjórn. Það situr ekki bara við þetta. Þessi tekjuaukning miðast við 3% hagvöxt. Við sjáum hins vegar að hagvöxtur er snöggtum meiri en þau 3% sem menn voru að gera skóna hér fyrir kosningar. Kosningaloforð ríkisstjórnarflokkanna voru sett fram síðla vetrar í kjölfar þess að komið hafði fram hagvaxtarspá í desember 2002. Sú hagvaxtarspá gerði ráð fyrir 2,65% í hagvöxt. Munurinn á þeirri spá og hinni sem núna er unnið eftir er hins vegar svo mikill að viðbótartekjur ríkissjóðs umfram fyrri spár munu samanlagt á kjörtímabilinu nema 40–60 milljörðum kr. Þá er ég ekki að tala um á ári heldur samanlagt yfir kjörtímabilið. Þetta þýðir, frú forseti, að það er borð fyrir báru til að gera þrennt, greiða niður skuldir ríkissjóðs, standa straum af nýmælum eins og gjaldfrjálsum leikskóla og líka lækka skatta. Ef vel er á málum haldið og ef ekki er fylgt þeirri framúrkeyrslustefnu sem einkennt hefur ríkisfjárlög undir stjórn hæstv. fjármálaráðherra Geirs H. Haardes á að vera hægt að lækka skatta. Þá komum við að meginefni þessarar umræðu sem er skattastefnan. Hér má segja að á síðustu dögum hafi komið fram viðhorf a.m.k. þriggja flokka í þeim efnum. Ég segi þriggja flokka vegna þess að ég hef tilhneigingu til að líta á Sjálfstæðisflokkinn og Framsóknarflokkinn nánast sem  Það eru uppi þrír valkostir. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur mælt fyrir einni stefnu sem felst í því að hækka skatta. Hann telur að það þurfi að hækka skatta og fer þá leið að vilja hækka fjármagnstekjuskatt fyrst og fremst á fyrirtæki. Slík skattahækkun, ef skattahækkun er á annað borð nauðsynleg, er sú sem kemur minnst við og er hagkvæmust einstaklingunum, borgurunum í landinu. Ég er ekki viss um að þeirrar skattahækkunar sé þörf til að standa straum af þeim nýmælum sem hv. þm. var að tala um. Í öðru lagi er það síðan stefna ríkisstjórnarinnar. Í hverju felst hún? Jú, hún felst í því að lækka tekjuskattsprósentuna um 1%. Það felur í sér að þeir sem hafa mest fá mest í sinn vasa. Þeir sem hafa minnst fá minnst í sinn vasa. Það eru dæmi um þá sem hafa svo lítið að þeir verða að lifa af bótum almannatryggingakerfisins og geta þó vart dregið fram lífið. Þeir fá ekki neitt. Sú stefna sem ríkisstjórnin hefur lagt fram um skattamál í fjárlagafrumvarpinu, sem er sennilega ósanngjarnasta fjárlagafrumvarp sem hér hefur lengi verið lagt fram, felur það í sér að sá sem fær 100 þús. kr. í tekjur á mánuði fær sem svarar tæplega tveimur bíómiðum í skattalækkun á mánuði. Grunnskólakennarinn sem er að berjast í verkfalli fær í skattalækkun á mánuði sem svarar tæplega bleyjupakka. Ofurforstjórinn, maður eins og Brynjólfur Bjarnason, forstjóri Landssímans, ríkisfyrirtækisins, maður sem er með fast í 2 millj. í tekjur á mánuði, fær sem svarar í skattalækkun frá ríkisstjórninni sólarlandaferð í hverjum mánuði. Þetta er ójöfnuður. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur sýnt fram á það með tölum hér úr þessum ræðustól að sá fjórðungur sem hefur hæstu launin í samfélaginu í dag fær u.þ.b. helming í sinn vasa af öllum þeim upphæðum sem renna til skattalækkunar. Með öðrum orðum er ríkisstjórnin að verðlauna hálaunamenn - fyrir stuðning sinn væntanlega. Hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur fallist á það í umræðum við þingmenn Samfylkingarinnar að til séu leiðir sem hafa í för með sér miklu meiri jöfnuð. Svo er leið Samfylkingarinnar, það er þriðja leiðin. Sú leið felst í því að lækka matarskattinn. Sá þingmaður getur vart verið í þessum sölum sem er á móti því að lækka matarskattinn, ekki nema þeir sem eru keyrðir undir vilja flokksforustu sem af einhverjum undarlegum og óskiljanlegum ástæðum er á móti því að lækka matarskattinn. Ég á hér auðvitað við hæstv. forsætisráðherra, formann Framsóknarflokksins, sem er á móti því að lækka matarskattinn. Framsóknarflokkurinn er eini flokkurinn í þessum sölum sem er á móti því að lækka matarskattinn. Samfylkingin hefur lagt fram þá stefnu í skattamálum að það sé höfuðatriði að lækka virðisaukaskatt úr 14% í 7% á því sem skilgreina má sem brýnar nauðþurftir. Það leiðir til þess að allir fá eitthvað í sinn hlut en þeir hlutfallslega mest sem hafa úr minnstu að spila. Hvernig stendur á því, frú forseti? Jú, það er alveg sama hvaða tekjur við höfum, við þurfum öll að kaupa okkur brýnar nauðþurftir eins og mjólk, kjöt, fisk, brauð, ýmiss konar mjölmat, grænmeti, ávexti. Við getum ekki lifað án þess að kaupa þennan varning, þetta eru brýnar nauðþurftir. Því lægri tekjur sem við höfum til ráðstöfunar, því hærra hlutfall af þeim fer til þess að standa straum af þessum nauðþurftum. Þegar verðið á þeim er lækkað kemur það þess vegna hlutfallslega best við þá sem hafa minnst. Þessi sannindi féllst meira að segja hv. þm. Pétur H. Blöndal á í samtali í sjónvarpi við hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur. Hv. þm. er nú flúinn úr salnum undir þessari ræðu þannig að ég get ekki tekið upp talið við hann núna. Það sem er auðvitað sárgrætilegast í þessu, frú forseti, er staðreyndin að Sjálfstæðisflokkurinn hefur lýst stuðningi við það að lækka matarskattinn, stjórnarandstaðan er reiðubúin til að taka höndum saman til þess að lækka matarskattinn en það er bara einn flokkur sem stendur gegn því að lækka matarskattinn. Það er Framsóknarflokkurinn, það er flokkur forsætisráðherra og það er flokkur hv. þm. Birkis J. Jónssonar sem væntanlega kemur hingað og reynir með einhverjum hætti að bæta úr yfirsjón og syndum formanns síns. En af því að hann er ungur og vaskur á sá hv. þm. að láta samviskuna og hjartað tala. Hann á að fara gegn flokksforustu sinni vegna þess að hann er ærlegur eins og flestir Siglfirðingar. Hann á að koma hingað og styðja Samfylkinguna í því að lækka matarskattinn.

Hæstv. forseti. Ég kem upp til að leiðrétta málflutning sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingar, viðhafði hér um stefnu Framsóknarflokksins í skattamálum þar sem hann fullyrti að Framsóknarflokkurinn væri á móti lækkun matarskattsins. Slíkt er ekki rétt. Ég held að hv. þingmaður finni ekki þau orð töluð úr þessum ræðustóli þar sem einhver af forustumönnum Framsóknarflokksins hefur gefið það í skyn að við værum sérstaklega á móti lækkun matarskattsins. Þessi fullyrðing um að lækkun matarskattsins komi jafnt við alla þjóðfélagsþegna er dálítið merkileg. Ég veit ekki hvar hv. þm. Össur Skarphéðinsson er alinn upp en ég hef ekki orðið var við það að lágtekjufólk eyði jafnmiklum fjármunum í matarinnkaup og hátekjufólk. Ég hef ekki orðið var við það.  Stefna Framsóknarflokksins í málefnum þeirra sem tekjulægri eru, barnafólks hér á landi, er sú að auka barnabætur sem eru tekjutengdar í eðli sínu. Stjórnarandstaðan er reyndar á móti henni. Hún er á móti tekjutengingum en þannig viljum við koma allt að 3 milljörðum sérstaklega til þess barnafólks sem hefur úr hvað minnstum fjármunum að spila. Þetta er skattapólitík Framsóknarflokksins. Ef hv. þm. ætlar að standa hér og segja að lágtekjumaður eyði jafnmiklu í sína matarkörfu og hátekjumaður er það rangt. Það er ekki íslenskur veruleiki og við vitum öll, allir hv. þm. sem hér erum, að slíkt er rangt. Við skulum hækka barnabætur til hagsbóta fyrir lágtekjufólk, til hagsbóta fyrir barnafjölskyldur.

Frú forseti. Þetta var eitthvert aumasta yfirklór sem ég hef séð hjá nokkrum framsóknarmanni og er þó miklu til að jafna í þeim efnum. 

Rétt.

Lágtekjufólk getur ekki farið í sérverslanir til að kaupa sér lambalundirnar sem hv. þm. ræddi hér um. Nú ætla ég að rifja upp nokkrar staðreyndir úr sögu Framsóknarflokksins fyrir hv. þingmanni. Hann talaði um að Framsóknarflokkurinn vildi efla barnabótakerfið. Frá 1995–2003 plokkaði Framsóknarflokkurinn sem svaraði samanlagt á þessu tímabili 11,3 milljörðum af barnafólki í landinu með því að greiða minna í barnabætur. Þegar ég og hv. þm. sem nú situr í forsetastóli, hæstv. forseti Jóhanna Sigurðardóttir, stigum út úr ríkisstjórn um miðjan síðasta áratug voru barnabætur 1% af landsframleiðslu. Þegar hæstv. félagsmálaráðherra Páll Pétursson, með aðstoðarmanninn Birki Jón Jónsson, hafði verið nokkur ár í félagsmálaráðherrastóli - steig úr honum í kosningunum 2003 - voru barnabætur komnar niður í 0,55% af landsframleiðslu. Það var að vísu aðeins gefið í á því ári þannig að hlutfallið fór upp í 0,72% af landsframleiðslu. Framsóknarflokkurinn lofaði ótekjutengdum barnabótum til allra barna til 16 ára aldurs. Hvar eru efndirnar? Ekkert nema svik og blekkingar. Framsóknarflokkurinn er eini flokkurinn sem kemur í veg fyrir að matarskatturinn lækki. Því getur hv. þm. ekki neitað. Það hefur verið staðfest á þessum degi af hæstv. fjármálaráðherra, Geir H. Haarde, úr þessum ræðustól.

Hæstv. forseti. Hann er merkilegur, þessi söngur Samfylkingarinnar um árangur framsóknarmanna í barnabótakerfinu. Það eru ótekjutengdar barnabætur fyrir börn sjö ára og yngri sem nema um 30 þús. kr. á ári sem allir fá. Þegar það niðurskurðartal sem hv. þm. hóf í gær, og Samfylkingin hefur reyndar viðhaft hér í umræðum um fjárlög og önnur skattamál í upphafi þessa þings, er viðhaft vil ég benda á að á síðustu þremur árum hafa Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn aukið framlög á hverju ári sem nemur 500 millj. Það er 500 millj. kr. aukning á ári síðustu þrjú ár, einn og hálfur milljarður til barnabóta. Þegar við heitum því að verja allt að 3 milljörðum til viðbótar til barnabótakerfisins kemur hv. þm. og talar um niðurskurð. Slíkt er ekki rétt. Ég viðhafði aldrei þau orð hér að lágtekjufólk eyddi meira í matvöru en hátekjufólk. Það er útúrsnúningur. Við getum verið sammála um það, ég og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að lágtekjufólk eyðir hlutfallslega meira af tekjum sínum í sína matarkörfu. Kemur það sér þá ekki best að verja þessum fjármunum, þessum 3 milljörðum og þessum eina og hálfa milljarði sem Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hafa lagt til barnabótakerfisins, þar sem þeir gagnast hlutfallslega best, þ.e. hjá íslenskum fjölskyldum, barnafólki og lágtekjufólki? Er Samfylkingin á móti því? Ég stórefa að Samfylkingin verði á móti þessu góða máli. Þegar menn eru í pólitík, í stjórnarandstöðu, glepjast þeir oft í pólitískt yfirboð. Þeir lofa lækkun á stimpilgjöldum, lækkun skatta, lækkun á skattleysismörkum, lækkun á matarskatti og svo má áfram telja en þetta eru eintóm yfirboð.

Frú forseti. Hv. þm. er kjarkaður að hætta sér út í umræðu um frammistöðu Framsóknarflokksins varðandi barnabætur. Þegar ég og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fórum úr ríkisstjórn um miðjan síðasta áratug voru greiddar ótekjutengdar barnabætur til allra barna að 16 ára aldri.

Þá var enginn fjármagnstekjuskattur, enginn.

Í dag eru greiddar ótekjutengdar barnabætur til barna upp að sjö ára aldri. Það var flokkur sem afnam það.

Það var enginn fjármagnstekjuskattur.

Það var flokkur hv. þingmanns. Sami flokkur lofaði því fyrir síðustu kosningar að auka þetta þannig að greiddar yrðu ótekjutengdar barnabætur til 16 ára aldurs. Hann hefur svikið það. Það var flokkur hv. þingmanns, Framsóknarflokkurinn, sem plokkaði sem svaraði 11,3 milljörðum af barnabótum, plokkaði sem samanlagt nam 11,3 milljörðum af íslenskum barnafjölskyldum á tímabilinu 1995–2003. Svo kemur fulltrúi þessa flokks og ber sér á brjóst yfir frammistöðunni. Nú ætlar hann að skila svolitlu af ránsfengnum til baka og hann er stoltur af því. Menn eiga að tala um svona í lokuðum herbergjum ef þeir ætla að monta sig af þessu. Menn eiga ekki að koma hingað og bera svona vitleysu á borð fyrir þjóðina. Það breytir ekki hinu að við vorum hér að ræða um matarskatt. Í því máli er einungis ein staðreynd og hún er þessi: Framsóknarflokkurinn er eini flokkurinn sem hefur komið í veg fyrir að hægt sé að lækka matarskattinn og þar með verð á brýnum nauðþurftum. Það kom fram í umræðu hér í morgun milli mín og hæstv. fjármálaráðherra að óvíst væri að nokkur niðurstaða næðist í þeim samningum sem eru millum þessara tveggja flokka sem nú stýra ríkinu. Það kom fram hjá hæstv. fjármálaráðherra fyrir nokkrum dögum að það væri Framsóknarflokkurinn sem ekki felldi sig við tæknilega útfærslu á hugmyndum um að lækka matarskattinn. Niðurstaðan er þessi: Það er Framsóknarflokkurinn sem stendur gegn því að matarverð á Íslandi lækki.

Hæstv. forseti. Hún hefur bara byrjað nokkuð skemmtilega, umræðan um skattamál á þessu þingi. Skattamálin voru til umræðu og það talsvert mikið fyrir síðustu alþingiskosningar. Þar höfðu flokkarnir ýmislegt fram að færa, ýmsar tilfærslur. Ég held að ég muni það rétt að flokkur Vinstri grænna hafi þá verið með í áherslu sinni tiltölulega litlar skattbreytingar en bent á ýmsar leiðir eins og niðurgreiðslu eða niðurfellingu á gjöldum á leikskólum sem vissulega nýtist barnafólki, kæmi þar með fjölmörgum Íslendingum til góða. Hér er hins vegar verið að ræða mál sem snýr að fjármagnstekjuskatti. Það er auðvitað ein hlið á málinu, og ákaflega fróðlegt væri svo sem að taka umræðu um hana. Vissulega á sú umræða fullan rétt á sér til rökræðu um það með hvaða hætti sú skattlagning hefur átt sér stað hér á landi. Hvernig er hún þá í öðrum löndum til samanburðar? Það er auðvitað mjög fróðlegt hér í þessu þingskjali hv. flutningsmanna Vinstri grænna þar sem þau birta töflur yfir það hvernig farið er með skattgreiðslur í öðrum löndum, bæði tekjuskatt og fjármagnstekjuskatt. Hér var líka rætt alveg nýlega mál frá Samfylkingunni um virðisaukaskatt af matvælum. Það var m.a. líka í umræðunni áðan milli tveggja hv. þm., úr stjórn og stjórnarandstöðu, sem skiptust á skoðunum um ágæti stefnumótunar ríkisstjórnar annars vegar og stjórnarandstöðunnar hins vegar. Ég er nú þess sinnis, hæstv. forseti, og verð að segja alveg eins og er að mér hugnast ekki mjög vel sú skattastefna sem ríkisstjórnarflokkarnir eru núna með í skattamálum, þ.e. að því er varðar tekjuskattinn og hátekjuskattinn. Ég hef lýst þeim skoðunum nokkuð oft hér og hef talið að ef við tækjum til við skattalækkanir almennt fyndist mér kominn tími til þess að líta á stöðu þess fólks sem ber mestar byrðar í þessu þjóðfélagi og hefur versta afkomu. Það er auðvitað annars vegar lágtekjufólk almennt, hvar í stétt eða á hvaða aldri sem það er, og hins vegar barnmargar fjölskyldur. Það er einfaldlega þannig, hæstv. forseti, a.m.k. að því er varðar okkur í Frjálslynda flokknum að við vorum akkúrat með þessar tvær áherslur fyrir síðustu alþingiskosningar. Annars vegar bentum við á að ef svigrúm væri orðið mikið til skattalækkana, sem menn greinir svo sem ekki á um að eitthvert talsvert svigrúm sé til þess, væri eðlilegt að horfa til þess að hækka persónuafsláttinn og þar af leiðandi lyfta skattleysismörkunum. Hins vegar væri ástæða til að koma til móts við vanda barnmargra fjölskyldna, m.a. væri hægt að gera það í gegnum skattkerfið. Við bentum á leið til þess og lögðum áherslu á það að þetta væru leiðir sem við værum mjög áhugasöm um að skoða. Við þurfum auðvitað fulltingi annarra flokka ef slíkar breytingar sem við lögðum til í kosningabaráttunni ættu að ná fram að ganga. Nú er það hins vegar ekki á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar. Þau mál sem hér hafa verið reifuð og er núna verið að ræða, frumvarp þeirra félaga í Vinstri grænum um fjármagnstekjuskattinn og frumvarpið sem Samfylkingin var með um lækkun virðisaukaskatts á matvælum, eru ekki á stefnuskrá þessarar ríkisstjórnar. Ég hygg, þótt ég hafi því miður ekki getað verið við umræðurnar hér fyrst í morgun, að forustumenn ríkisstjórnarinnar í skattamálum hafi ekki tekið þessari umræðu fagnandi ef ég ræð rétt í þær umræður sem ég hef síðan heyrt hér í sölum Alþingis. Ég held að það sé mjög áhugavert að skoða þessar leiðir, m.a. þá leið sem hér er verið að velta upp. Hinu verður þó ekkert á móti mælt að fjármagnstekjuskatturinn hefur fært talsvert miklar tekjur í ríkissjóð á undanförnum árum, vaxandi tekjur. Það er auðvitað líka til þess að líta að það er hægt að færa fjármagn tiltölulega auðveldlega milli landa. Svona hlutir þurfa skoðunar við. Ég tel að sú hugmynd sem hér er sett fram um ákveðið lágmark, 120 þús. kr., sem beri 10% skatt og síðan annað skattþrep sem er 18% sem er það sama og atvinnufyrirtækin bera sé alveg fyllilega athyglisverð, ekki síst í ljósi þess að í löndum í kringum okkur sem við berum okkur iðulega saman við er skattkerfið uppbyggt með allt öðrum hætti, bæði að því er varðar skattþrep í tekjuskatti og eins er varðar skattþrep í fjármagni. Alls staðar fer skatturinn hækkandi eftir því sem fjármagnstekjurnar eru hærri. Það er bara staðreynd máls og alls ekki undarlegt. Það er mjög eðlilegt að við tökum slík mál til skoðunar hér og gaumgæfum vel í hvaða farveg við eigum að fara með þau mál er varða fjármagnstekjuskatt. Hinu er svo ekkert heldur að leyna og það vita allir sem vita vilja að tekjuskiptingin í þjóðfélaginu hefur verið að breytast mjög á undanförnum árum. Það er orðinn þó nokkuð mikill fjöldi af eignamönnum svokölluðum sem hafa miklar tekjur af fjármagni sínu og þar af leiðandi er margt að skoða í því. Hins vegar er á það að benda sem ég gat um áðan að það er hægt að færa fjármagn úr landi og menn þurfa þess vegna að skoða mjög vandlega hvað gert er í þessum málum. Ég vil vekja athygli á því í umræðunni um skattamálin að við í Frjálslynda flokknum fáum vonandi að ræða síðar í dag um mál sem er á dagskránni, um lágmarkslífeyri, sem við köllum, um tryggan lágmarkslífeyri. Það hefði áhrif á rauntekjur ellilífeyrisþega til hækkunar þannig að svokölluð jaðarskattaáhrif vegna skerðingar bóta hverfa undir ákveðinni upphæð, sem við leggjum til að sé 50 þús. kr. Ég minni á að það eru fordæmi fyrir því í lögum og reglum hér á landi að því er varðar fjármagnstekjur, þar sem fjármagnstekjufrádráttur er látinn vega 50%. Það er þegar kemur að skerðingu á bótum í tryggingabótakerfinu. Þar segir að helmingur fjármagnstekna skerði grunnlífeyri. Ég bendi á þetta vegna þess að þar er fjármagnið tekið út fyrir sviga og í raun gengið út frá sömu hugsun og í frumvarpi Vinstri grænna þar sem viss hluti fjármagnstekna skerðir ekki tekjur. Í reglunum um ellilífeyrinn eru fjármagnstekjur mínusaðar um helming áður en þær skerða grunnlífeyrinn. Um þann þátt málsins munum við í Frjálslynda flokknum ræða í dag varðandi lágmarkslífeyrinn, um grunnlífeyrinn, tekjutrygginguna, sérstöku tekjutrygginguna og hvernig lífeyristekjur og aðrar tekjur skerða þær bætur. Ég bendi á þetta fordæmi, það er til að fjármagnstekjur eru ekki látnar skerða grunnlífeyrinn. Ég fagna þeirri umræðu sem hér hefur farið fram um skattamál. Það var auðvitað eftir vonum að stjórnarandstaðan kæmi fram með þau mál sem þeir flokkar telja til bóta. Ég er almennt á þeirri skoðun að það sé gott að við skoðum þessi mál út frá þeim flötum sem hér hafa verið til umræðu. En eins og ævinlega þá eru skattamál flókin og þarf vitanlega að skoða þau frá mörgum sjónarhornum. Ég er hlynntur því að þeir sem hafa hærri tekjur í þjóðfélaginu beri meiri byrðar en þeir sem lægri hafa tekjurnar. Við höfum bent á það í Frjálslynda flokknum að við séum almennt á móti að láta það hafa forgang að fella niður hátekjuskattinn en láta lágtekjufólkið sitja eftir. Ég vonast til að sú umræða sem hér hefur farið fram um skattamál verði til þess að ríkisstjórnarflokkanir hugleiði aðeins vegferð sína í málunum og meti á annan hátt hina flötu tekjuskattsprósentulækkun. Stjórnarandstöðuflokkarnir hafa greinilega allt aðrar áherslur til að hafa áhrif á stöðu og bæta hag þeirra sem lægri hafa laun. Ég held að það sé kominn tími til að fara slíkar leiðir í skattalækkunum.

Hæstv. forseti. Ég vil taka upp þráðinn þar sem frá var horfið. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson endaði á að ræða um stefnu stjórnarflokkanna hvað varðar tekjuskatt einstaklinga. Ég held að sé mikilvægt að við höfum það í huga í þeirri umræðu að árið 1987 eða 1988 var núverandi tekjuskattskerfi einstaklinga tekið upp. Þá var tekjuskattur 35,2%. Þau áform sem núverandi ríkisstjórn hefur um lækkun á tekjuskatti einstaklinga gera ekkert meira en að jafna þau viðmið sem sett voru á þeim tíma og kannski rétt rúmlega það. Í umræðunum, þegar þáverandi ríkisstjórn setti þann skatt á íslenska launþega, 35,2% skatt, kom fram í máli fjölmargra þingmanna að þetta mætti ekki hækka, það mætti ekki hækka álögur á launafólk meira en þá var gert. Núverandi ríkisstjórn er að færa skattprósentuna í svipað horf og var árið 1987 eða 1988, svo sögunni sé nú til haga haldið í þessum sal.

Snúa niður fyrri verk.

Varðandi það ágæta þingmál sem hér er mælt fyrir, um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, sem hv. þingmenn Vinstri grænna flytja, vil ég byrja á að segja að ég er ekki sammála innihaldi frumvarpsins að öllu leyti og tel mega gaumgæfa margt sem þar er lagt til. Mér finnst lýsandi fyrir frumvarpið að sameining stjórnarandstöðunnar er nú ekki meiri en slík að einungis Vinstri grænir eru á þessu máli. Við vorum að tala um lækkun á matarskatti í gær. Ég held að stjórnarandstaðan hafi ekki verið sameinuð í þeim efnum heldur. Eitthvað virðist bera þar á milli enda um ólíka flokka að ræða. En ég minnist ekki annars en að stjórnarandstaðan hafi komið vígreif til þessa þings og lagt áherslu á að hún mundi standa saman að sem flestum málum. Byrjunin er a.m.k. ekki góð í þeim efnum. Fjármagnstekjuskatturinn sem við ræðum um í dag, 10% á tekjur einstaklinga, skilar ríkissjóði 7,7 milljörðum kr. sem stendur. Það eru gríðarlegar upphæðir. Við gætum t.d. rekið Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri í tvö og hálft ár rúmlega fyrir þá fjárhæð. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga að í tíð Alþýðuflokksins í ríkisstjórn 1991–1995, af því fulltrúar Alþýðuflokksins hafa tekið þátt í þessari umræðu, var enginn fjármagnstekjuskattur greiddur í þessu landi. Enginn. Þá var hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir félagsmálaráðherra og hv. þm. Össur Skarphéðinsson einnig ráðherra. En sú ríkisstjórn setti ekki á fjármagnstekjuskatt. Þá var jafnaðarmennskan við lýði. Það var í tíð ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks árið 1996 eða 1997 að núverandi fjármagnstekjuskattur var settur á og hann skilar nú 7.700 millj. kr., miðað við fjárlagafrumvarpið 2005, inn í ríkissjóð. Ég set spurningarmerki við eitt í máli hv. þingmanna Vinstri grænna varðandi útreikning þeirra á því sem slík lagabreyting mundi í raun skila þjóðarbúinu, þ.e. að hækka fjármagnstekjuskattinn úr 10% upp í 18%. Í fyrsta lagi ætla þeir að gera tekjur af upphæð sem svarar um 2,2 millj. kr., sem venjuleg fjölskylda á inni á bankareikningi, skattfrjálsar. Miðað við frumvarpið verða skattleysismörk upp að 120 þús. kr. Það er einn tilgangur þessa frumvarps, að tekjur sem gefa um 120 þús. kr. í fjármagnstekjur verði gerðar skattfrjálsar. Aftur á móti eigi þar af leiðandi að innheimta þessi 18% af mógúlum, eins og sagt var í umræðunni áðan, og auðmönnum. Bent hefur verið á að við búum við frjálst flæði fjármagns. Svokallaðir mógúlar - ég vil ekki nota slíkt neikvætt orð um þá sem vegnar vel í lífinu, gengur vel og hafa tekið áhættu og barist til eigna - viðkomandi menn geta einfaldlega flutt eignir sínar úr landi. Þá spyr maður sig: Höfum við gengið til góðs ef við hrekjum alla stóreignamenn úr landi þannig að þeir borgi ekki þennan fjármagnstekjuskatt sem skilar okkur 7.700 millj. kr.? Ég set ákveðinn fyrirvara við að það sé sjálfgefið að með slíkri breytingu komi aukalega 3 milljarðar kr. inn í ríkissjóð. Ég leyfi mér að draga það í efa. Ég held að það sé sameiginleg stefna þess sem hér talar og stjórnarandstöðunnar að vilja standa vörð um velferðarkerfið. Við viljum ekki draga úr útgjöldum til velferðarmála. En leiðirnar sem menn hafa mælt fyrir eru ólíkar. Við viljum fara ólíkar leiðir að því marki. Ég er á því að við eigum að smyrja hjól atvinnulífsins, örva atvinnulífið. Ég leyfi mér að efast um að stórhækkanir á sköttum á fyrirtæki muni leiða til þess að við eflum atvinnulífið sem á þar af leiðandi að standa undir öflugu velferðarkerfi. Samkvæmt þessu greiða fyrirtæki í dag 18% tekjuskatt. Samkvæmt því frumvarpi sem hér er mælt fyrir er gert ráð fyrir að fjármagnstekjuskattur verði hækkaður úr 10% upp í 18%. Ef við setjum bara upp lítið bú sem dæmi, t.d. sveitabýli norður í landi sem skilar 10 millj. kr. í hagnað á ári. Ég veit að það er ekki algengt til sveita en við notum það sem dæmi hér. Viðkomandi bóndi borgar 1,8 millj. kr. til ríkisins í formi tekjuskatts og borgar svo, samkvæmt útreikningum mínum, um 1.480 þús. kr. til viðbótar í fjármagnstekjuskatt ef hann vill greiða afganginn út sem fjármagnstekjur. Þá erum við komin upp í prósentu sem nemur tæplega 33%. Skattastefna ríkisstjórnarinnar, sem hefur verið gagnrýnd hér, hljóðar upp á að lækka skatta launafólks, hins almenna launamanns í landinu, í 34,55%. Hér skilja því að tæp 2%, 1,8% eða svo. Ég velti því fyrir mér, með réttu að ég tel: Erum við að örva íslenskan almenning til að taka áhættu og setja á stofn fyrirtæki með því að hafa svona lítið bil sem raun ber vitni á almennum tekjuskatti launafólks og þeirra sem taka vissulega áhættu, leggja húseignir sínar undir, taka lán og fara út í áhætturekstur? Ég leyfi mér að efast um að við séum virkilega að ýta undir þá hugsun að fólk á höfuðborgarsvæðinu og í hinum dreifðu byggðum taki frumkvæði og stofni til atvinnurekstrar. Það er mitt innlegg í þetta mál. Þó vil ég segja, varðandi fjármagnstekjuskattinn, að ég vil ekki úttala mig um það hvort 10% skattur sé heilög tala eða hvort 12 eða 13% komi fremur til greina. Ég vil ekki úttala mig um það. Ég vildi fyrst sjá hvaða efnahagslegar og samfélagslegar afleiðingar það mundi hafa hér á landi. Varðandi eignarskattinn þá er stjórnarandstöðunni tíðrætt um að við ætlum að leggja niður eignarskatta. Ég er sammála því að leggja niður eignarskatta. Margir eldri borgarar borga í dag eignarskatta. Menn eignast hús sín fyrir þær tekjur sem þeir hafa borgað skatt af, ekki rétt? Menn borga af húsum sínum með þeim peningum sem þeir fá í vasann eftir að ríkið er búið að taka sinn skerf. Þar af leiðandi finnst mér ekki rétt að við skattleggjum eignir fólks því að þá er um tvísköttun að ræða. Ég er þess vegna fylgjandi því að við leggjum á sérstakan skatt á fjármagnstekjur. Ég held að það sé þverpólitísk sátt um það. Spurningin er aðeins um hvar mörkin eigi að liggja. Ég leyfi mér að stórefa að 18% fjármagnstekjuskattur sé leiðin til lífsins í þeim efnum. Ég ætla svo sem ekki að segja meira við þessa umræðu. Ég tel að hér sé hreyft við máli sem við þurfum að ræða betur. Það þarf að fara fram umræða um þetta mál í samfélaginu. Málið er síður en svo einfalt en ég legg áherslu á að við megum ekki búa til slíkt skattkerfi að það letji einstaklingsframtakið í þjóðfélaginu. Ég tel þess vegna ekki vert að fara þá leið sem Vinstri grænir leggja til. Ég efast stórlega um þær forsendur sem þeir gefa sér, að tekjur af fjármagnstekjum muni sjálfkrafa hækka um 3 milljarða kr. við þessar breytingar. Auk þessa er ég fylgjandi því að allir greiði fjármagnstekjuskatt af þeim ástæðum sem ég hef rakið. Mér finnst ekki eðlilegt að fólk borgi eignarskatt eins og ég sagði áðan vegna þess að fólk er búið að borga tekjuskatt af þeim fjármunum sem það hefur aflað sér til að greiða fyrir þær eignir. Ég þakka ágæta umræðu, sem hefur verið misjafnlega málefnaleg, m.a. þegar kemur að skattastefnu ríkisstjórnarinnar. Ég vil undirstrika það enn einu sinni að Framsóknarflokkurinn er ekki sérstaklega á móti lækkun matarskattar. En ég held að stjórnarandstaðan geti tekið undir þann málflutning að að sjálfsögðu þurfum við að huga að því hvert hið skattalega svigrúm er til að halda uppi öflugu velferðarkerfi, öflugu menntakerfi, öflugu heilbrigðiskerfi og öflugu félagskerfi. Það eru þeir fyrirvarar sem Framsóknarflokkurinn hefur gert í þessu samhengi. Það getur vel verið að menn skori í augnablikinu með pólitískum yfirboðum hvað það varðar en ég mun ekki standa að því að skerða framlög til velferðarmála í þessu þjóðfélagi. Það er á hreinu. Þar af leiðandi er ég ekki fylgjandi því að skattar lækki niður úr öllu hófi. Hins vegar getur verið auðvelt að vera í stjórnarandstöðu, eins og háttvirtur formaður Samfylkingarinnar benti á áðan, og gera tillögu um að nánast allir skattar og allir tekjustofnar ríkisins lækki. Ég er ekki sammála því.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir mjög góða og málefnalega umræðu um þetta frumvarp Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Fulltrúar allra flokka hafa tjáð sig um málið og hér hefur farið fram mjög málefnaleg og góð umræða. Menn hafa rætt almennt um skattamál og rifjaður var upp sá tími þegar fjármagnstekjuskatturinn var lagður á árið 1996. Það er nú rangt sem fram kom að helst hafi verið áhugamenn um þennan skatt að finna í Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki þótt þeir hafi setið við  Það vekur athygli hve mikill samhljómur er í málflutningi stjórnarandstöðunnar í þessari umræðu. Stjórnarandstöðuflokkarnir hafa allir tekið vel í þær meginhugmyndir sem hér eru reifaðar. Það hefur einnig reyndar verið gert af hálfu sumra þingmann stjórnarliðsins. Vitna ég þar meðal annars í síðasta ræðumann, hv. þm. Birki Jón Jónsson, þótt hann hafi efasemdir um það fyrirkomulag sem við leggjum til, annars vegar varðandi skattleysismörkin og hins vegar prósentuna. Hann óttast að með þetta hárri prósentu, með 18% skatti, þá munum við ekki ná því markmiði að skila 3 milljörðum í ríkissjóð. Þetta höfum við rætt líka fyrr við umræðuna. Hv. þm. Birgir Ármannsson vakti sérstaklega máls á þessu. Ég hef svarað því til, og við höfum gert það, að vísa í skattlagningu í öðrum löndum. Hún er víðast hvar hærri en hér, mun hærri víðast hvar. Í greinargerð með frumvarpinu eru tekin dæmi frá Bandaríkjunum, Bretlandi, Norðurlöndunum, Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi og víðar. Nánast alls staðar er þessi skattur á fjármagn hærri en hér er. Við búum enn sem áður náttúrlega við þann vanda sem við þegar stöndum frammi fyrir, að auðmenn, peningamenn fari með eignir sínar í skattaparadísir í Ermasundi, Karíbahafi, Lúxemborg og víðar. Því breytum við ekki. Ég held að þessi ótti sé ástæðulaus með tilliti til þessa. Annað sem hér hefur verið rætt eru horfurnar í efnahagsmálum. Er svigrúm til skattalækkana? Menn hafa rætt þetta nokkuð. Ef við gefum okkur að við séum sammála um að við viljum efla efnahagskerfið verður þá hagvöxturinn og þenslan í samfélaginu og verðmætaaukningin svo mikil á komandi árum að við eigum jafnframt möguleika á að lækka skatta? Ég hef ákveðnar efasemdir um að við stöndum á eins traustum grunni hvað þetta snertir og margir ætla. Þannig er hægt að halda því fram að helsta tekjulind ríkisins núna sé viðskiptahallinn, eins mótsagnakennt og það hljómar. Í fyrra tóku bankarnir að láni í útlöndum um 300 milljarða sem síðan er pumpað inn í efnahagslífið. Sumt af þessu eru varanlegar fjárfestingar sem eiga eftir að skila sér inn í þjóðarbúið vonum við. En þetta er einnig neysla og þensla sem er mjög hol þegar allt kemur til alls. En náttúrlega skilar þetta ríkissjóði og hinu opinbera miklum tekjum bæði í beinum og óbeinum sköttum. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði að ég vildi hækka skatta. Það er alveg rétt. Ég vil auka tekjur ríkis og sveitarfélaga. Það er alveg rétt. Ég vil gera það. Kannski er það þó einum of mikil einföldun að setja dæmið þannig fram vegna þess að í sumum tilvikum vil ég lækka skatta. Í öðrum tilvikum vil ég hækka skatta. Auðvitað væri ákjósanlegt að geta haft skattheimtuna sem minnsta. Það væri ákjósanlegt. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson varar við því að reisa einstaklingsframtakinu skorður. Sjálfsagt er að hyggja að þessu. En við höfum á undanförnum árum verið að stórlækka skatta á efnamenn og fyrirtæki. Árið 1990 var tekjuskattur fyrirtækja yfir 50%. Mig minnir að hann hafi verið 55%. Hann fór niður í 45%, 33%, og er kominn núna niður í 18%. Hvar á að draga þessi mörk? Þetta er spurning um á hverja við ætlum að setja byrðarnar. Ef við viljum ekki setja byrðarnar á efnamenn, fyrirtæki, þá sem eiga stóra reikninga á bankabókum, þá er ekki annarra kosta völ en að skattleggja hinn almenna launamann. Viljum við það? Viljum við frekar fara þá leið? Þetta er spurning um pólitík, um pólitíska forgangsröðun. Hér hefur aðeins verið vikið að leikskólamálum. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hrósaði Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sérstaklega fyrir að hafa lagt fram frumvarp og barist fyrir því að gera leikskólann gjaldfrjálsan og lýsti yfir stuðningi Samfylkingarinnar við það efni. Okkur reiknast til að þessi skattbreyting, þessi skattkerfisbreyting sem mundi skila um 3 milljörðum inn í ríkissjóð - ekki er hægt að segja með neinni vissu hve mikið það er. Þar liggur að baki svona ákveðinn líkindareikningur - mundi auðvelda okkur eða gera okkur kleift að gera leikskólann gjaldfrían. Sveitarfélögin fá tæplega 3 milljarða, 2,8 milljarða held ég hafi verið, í tekjur af leikskólagjöldum. Það munu vera 2,8 milljarðar. Okkar tillaga er að ríkið komi þar inn sveitarfélögunum til hjálpar og við höfum lagt fram tillögu til þingsályktunar um það efni. Ég nefni þetta hér í því samhengi sem þetta tekjuskattsfrumvarp okkar er því það þarf náttúrlega að vera samræmi í því hvernig menn annars vegar krefjast úrbóta sem kosta peninga og hins vegar þess að afla teknanna til að framkvæma. Menn þurfa að vera sjálfum sér samkvæmir í því efni. Þetta er framlag okkar í þá umræðu. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum þakka þessa góðu umræðu, málefnalegu umræðu sem hefur farið fram um þetta þingmál. Að síðustu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Miðað við opinberar tölur má búast við að a.m.k. 10 manns hér í þessum sal noti geðlyf reglulega. Um 17% þjóðarinnar gera það að jafnaði samkvæmt opinberum upplýsingum og gera má ráð fyrir að a.m.k. helmingur þingmanna muni einhvern tímann eiga við geðræn vandamál að stríða. Síðastliðinn sunnudag var alþjóðlegi geðheilbrigðisdagurinn sem að þessu sinni var tileinkaður tengslum andlegs og líkamlegs heilbrigðis. Langvarandi líkamleg veikindi leiða oft til geðrænna sjúkdóma, svo sem þunglyndis, og geðrænir sjúkdómar leiða til líkamlegra sjúkdóma. Sýnt hefur verið fram á það með rannsóknum. Órjúfanleg tengsl eru milli andlegs og líkamlegs heilbrigðis. Miklar breytingar hafa orðið í þjónustu við geðsjúka hér á landi og átak gert í því að auka geðheilbrigði. Að því hafa komið einstaklingar, hópar og félagasamtök ásamt opinberum aðilum. Þar vil ég nefna Geðræktarverkefnið, Hugarafl, Geðhjálp, Rauða krossinn, klúbbinn Geysi og gæðaátak geðsjúkra og aðstandenda þeirra og svo nýjasta verkefnið „Notandi spyr notanda“, allt mjög mikilvægt og að mörgu leyti árangursríkt starf sem stjórnvöld hafa vissulega stutt við, og styðja. En því miður er víða pottur brotinn. Stefnuleysi virðist ríkja, ástandið í þjónustunni er ekki nógu gott og biðin er löng. Fólk með geðsjúkdóma þarf að eiga kost á fjölbreytilegri þjónustu en einungis geðlæknisþjónustu og lyfjameðferð, svo sem viðtalsmeðferð hjá sálfræðingi eða öðrum leiðum eins og hreyfingu. Alþingi hefur samþykkt lagabreytingu þar sem heimilt er að niðurgreiða sálfræðiþjónustu á sama hátt og geðlæknisþjónustu. Hvernig stendur á því að sú er ekki orðin raunin? Á Arnarholti er verið að loka 20 rúma deild. Á síðustu átta árum hefur verið lokað geðdeildum með á annað hundrað rúmum á Landspítalanum án þess að nokkuð kæmi í staðinn til þess að mæta umönnunar- og þjónustuþörf mikið veikra langtímasjúklinga. Fjöldi þeirra er á vergangi vegna ófullnægjandi meðferðar og öryrkjum vegna geðraskana hefur fjölgað verulega. Þeir hafa tvöfaldast á þessu tímabili og fólk er útskrifað áður en það getur fótað sig. Á þetta bendir Tómas Helgason prófessor, fyrrverandi yfirmaður geðsviðs Landspítala, í Morgunblaðinu á dögunum. Hér verður að bæta úr. Svo má líka nefna að algengur biðtími eftir að komast til geðlæknis er 3–5 mánuðir. Geðhjálp hefur ítrekað bent á að göngudeildarúrræði vanti tilfinnanlega sem og meðferðarúrræði ásamt lyfjagjöf og eftirfylgni með geðsjúkum. Nú bíða 380 manns með geðrænan vanda eftir meðferð á Reykjalundi. Biðin þar er rúmlega eitt ár, hún er þó raunar lengri vegna þess að læknar eru hættir að setja fólk á biðlista. Staða heimilislausra mikið geðveikra einstaklinga sem eru 20–30 á höfuðborgarsvæðinu er afleit. Þeir velkjast um í kerfinu án úrlausnar. Þeir eru hættulegir sjálfum sér og öðrum. Við þekkjum þetta, við sjáum þetta fólk úti á Austurvelli nánast daglega. Svo er það barna- og unglingageðdeildin þar sem aldrei hafa jafnmargir beðið eftir þjónustu. 90 bíða eftir mati og meðferð, 6–8 mánaða bið er eftir leguplássi þar og þar bíða um 30 börn og unglingar. Hátt í 100 bíða eftir félagsfærni- og einstaklingsþjálfun og þar er biðin tvö ár. Þetta ástand getur haft varanlegar og alvarlegar afleiðingar fyrir sjúklingana og aðstandendur þeirra. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvernig hyggst hann reyna að leysa bráðavanda þessa fólks sem ég hef nefnt í máli mínu? Eitt enn. Öryggisleysi og óvissa ríkir um framhald menntunar og starfsendurhæfingarverkefnis Fjölmenntar og Geðhjálpar sem er mörgum geðsjúkum mjög mikilvæg og hefur í raun bjargað lífi fólks, samanber Fréttablaðið í dag. Verkefnið mun stöðvast um áramót ef ekkert verður að gert en aðeins helmingur umsækjenda komst að í haust vegna fjárskorts. Þó að þetta heyri ekki undir hæstv. heilbrigðisráðherra vil ég spyrja ráðherrann: Mun hann beita sér innan ríkisstjórnarinnar til að tryggja að verkefnið verði til frambúðar í ljósi fyrirbyggjandi og endurhæfingargildis þess? Virðulegi forseti. Heildarstefnumótun í málefnum geðsjúkra vantar tilfinnanlega hér á landi og ég kalla eftir henni. Vissulega er þetta erfiður málaflokkur en það þarf að takast á við hann. Við þurfum að setja okkur markmið og benda á leiðir. Við höfum haft frábært frumkvæði eins og Geðræktarverkefnið sem hefur verið verðlaunað á heimsvísu og Latabæ sem einnig hvetur til heilbrigðis og miðast að yngstu kynslóðinni. Ísland getur verið leiðandi í heilbrigðismálum en þá þarf átak til, og nú er lag.

Virðulegur forseti. Það fer vel á að ræða geðheilbrigðismálin nú í tengslum við alþjóðlega geðheilbrigðisdaginn sem var um síðustu helgi. Hann var að þessu sinni helgaður tengslum milli líkamlegrar og andlegrar heilsu en það var franski heimspekingurinn Descartes sem skipti þessu tvennu á sinni tíð, líkamanum og sálinni. Því tölum við gjarnan um andlegt og líkamlegt heilbrigði eins og þar séu skýr skil á milli. Auðvitað er þetta að einhverju leyti gert til einföldunar og til að skilgreina heilsu. En mér virðist að nú sé að myndast sterkur og sameiginlegur skilningur á því að líkamlegt og andlegt heilbrigði verði ekki aðskilið. Enginn býr við heilbrigði nema hann sé hraustur bæði andlega og líkamlega. Áður en ég sný mér að því að svara spurningum hv. 4. þm. Reykv. s. beint er rétt að nefna nokkur grundvallaratriði varðandi þjónustuna sem við veitum á þessu sviði. Það er brýnt að hafa hugfast að hér er almennt boðið upp á fleiri sjúkrarúm fyrir geðsjúka en annars staðar. Lyfjameðferð er hér meiri og almennari í mörgum greinum en annars staðar og hér eru fleiri læknar á hvern mann. Þetta þýðir almennt talað að grundvöllurinn fyrir góða geðheilbrigðisþjónustu er fyrir hendi, og hann hef ég og ríkisstjórnin kappkostað að treysta undanfarin missiri. Alhæfingar eiga síst við þegar geðheilbrigðismálin eru annars vegar. Sjúkdómarnir eru margir, aðstæður einstaklinganna mismunandi og mikilvægt að hafa hugfasta nauðsyn fjölbreytilegra úrræða. Fyrir utan að standa vel að rekstri hinna hefðbundnu geðdeilda og tryggja með því hefðbundin úrræði sem gert hefur verið er afar brýnt að hlúa að því sérstaklega sem verið er að gera utan þess sem hefðbundið gæti talist. Á þetta höfum við lagt áherslu undanfarin missiri. Við erum að tala um mjög fjölbreytilegan hóp sjúklinga og við höfum verið að bregðast við með því að sníða meðferðarúrræðin að fjölbreytilegum þörfum sjúklingahópsins auk þess að leggja áherslu á að gera geðsjúkum kleift að búa við eðlilegar aðstæður úti í samfélaginu. Á þessu tvennu hefur stefnan í geðheilbrigðismálum hvílt. Hv. 4. þm. Reykv. s. spyr um viðbrögð við vaxandi þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu. Hér skulu tilfærð nokkur dæmi. Útgjöld vegna geðsviðs Landspítala – háskólasjúkrahúss hafa verið aukin, einkum til barna- og unglingageðdeildarinnar sem þýðir að starfsemin er að aukast. Útgjöld Tryggingastofnunar ríkisins vegna geðlyfja hafa aukist umtalsvert sem þýðir vonandi betri meðferð. Veruleg aukning hefur orðið á einkastofum geðlækna utan spítala. Ítrekað hefur verið gripið til sérstakra aðgerða til að mæta þörfum þeirra sem við geðsjúkdóma eiga að stríða. Hér eru nokkur dæmi. Árið 2002 runnu 40 millj. til sérstaks átaks á sviði geðheilbrigðismála sem skipt var á milli sjúkrahúsa og heilsugæslunnar. Í fyrra runnu 10 millj. kr. sérstaklega til þess að reka svokallað hreyfanlegt fagteymi sem fylgja átti eftir alvarlega geðsjúkum eftir útskrift af sjúkrahúsi. Á fjáraukalögum sama árs runnu 27 millj. kr. til að efla sérstaklega geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og ungmenni. Á sömu fjáraukalögum var samþykkt 45 millj. kr. stofnframlag til að stækka barna- og unglingageðdeildina. Á fjárlögum 2004 runnu 11 millj. sérstaklega til þess að reka fagteymið sem áður er getið, 20 millj. til að hefja rekstur sérhæfðrar deildar fyrir alvarlega geðsjúka og 90 millj. í stofnframlag vegna deildarinnar, 76 millj. sérstaklega til að efla enn starfsemi BUGL og 20 millj. til að efla geðheilbrigðisþjónustuna í heilsugæslunni, einkum við börn, ungmenni og fjölskyldur þeirra. Í frumvarpi til næsta árs eru svo 42 millj. til að efla geðheilbrigðisþjónustuna í heilsugæslunni, 12 millj. til að mæta bráðavanda alvarlega geðsjúkra og 64 millj. til að reka sérhæfða deild fyrir alvarlega geðsjúka. Öll þessi framlög koma til viðbótar þeim miklu fjármunum sem renna til geðheilbrigðisþjónustunnar á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Þetta er meðal þess sem gert hefur verið til að mæta þörfinni sem hv. 4. þm. Reykv. s. spurðist fyrir um. Árið 2003 var rýmum á unglingageðdeild fjölgað úr 9 í 11. Tvö þeirra eru ætluð sem neyðarrými samkvæmt samningi BUGL og Barnaverndarstofu. Á barnadeild eru átta rými. Í september 2004 voru 15 börn á bið- eða vinnulista vegna þjónustu á barnageðdeild LSH. Á unglingageðdeild voru 13 börn á slíkum lista. Hér er um að ræða biðtíma sem er styttri en þrír mánuðir. Á BUGL hefur verið lögð vaxandi áhersla á göngudeildarþjónustu. Fyrstu átta mánuði ársins 2003 voru komur á göngudeildina 2.730 en fyrstu átta mánuði þessa árs voru þær 2.980. Fullyrðingum um að hundruð manna ráfi um götur höfuðborgarinnar án þess að fá viðeigandi meðferð og úrræði vísa ég á bug. Mér er ánægjuefni að geta sagt frá því að um áramótin tekur til starfa ný sérhæfð deild fyrir þá einstaklinga sem gætu verið hættulegir sjálfum sér og umhverfi sínu og notið hafa þjónustu annars staðar. Geðsvið LSH mun annast rekstur deildarinnar og henni verður komið fyrir á Kleppsspítalanum.

Frú forseti. Umræða um stöðu geðsjúkra og þjónustu við þá er yfirgripsmikil og því munu mörg mjög mikilvæg hagsmunamál þessa fólks ekki ná inn í stutta utandagskrárumræðu. Læknisfræðileg meðferð er góð hér á landi en þó vantar meira framboð af sjúkrahústengdri þjónustu og fjölbreyttari meðferðarúrræðum utan sjúkrahúsanna. Biðlistar eru eftir þjónustu á BUGL og Reykjalundi, svo dæmi séu tekin. Eru þeir viðvarandi og valda bæði óþörfum þjáningum og þjóðfélagslegum kostnaði. Sárast vantar þó þjónustu utan sjúkrahúsanna, þjónustu sem tengist heilsugæslunni og félagsþjónustunni. Hvernig stendur á því að enn vantar bæði sálfræðinga og iðjuþjálfa í þjónustu heilsugæslunnar? Hvernig stendur á því að svo erfiðlega gengur að koma á hæfingar- og endurhæfingarþjónustu fyrir geðsjúka og aðra þá sem eiga erfitt með að fóta sig í hraða nútímaþjóðfélags, þjónustu sem sparar þegar á heildina er litið? Það er von að kallað sé eftir stefnumótun í málefnum geðsjúkra. Verið er að draga úr ríkisútgjöldum og bitnar það ekki síst á heilbrigðisþjónustunni sem verður að draga saman þjónustu eða halda í besta falli óbreyttum rekstri. Stefna ríkisstjórnarinnar dregur úr möguleikum á að koma á fót aukinni eða nýrri þjónustu og breyttum áherslum því að öll ný starfsemi kallar á fleiri stöðugildi og þau liggja ekki á lausu hjá hinu opinbera í dag. Þá er ljóst að verulegir fjármunir gætu sparast í aukinni og samhæfðri þjónustu opinberra aðila utan sjúkrahúsanna, m.a. með þverfaglegum meðferðar- og þjónustuteymum. Starfsendurhæfingarverkefni Fjölmenntar og Geðhjálpar er gott dæmi um starfsemi sem bæði er fyrirbyggjandi og hefur mikið endurhæfingargildi. Þrátt fyrir mikilvægi þessarar starfsemi hefur hið opinbera ekki tryggt hana fjárhagslega og er hún því öll í uppnámi.

Virðulegi forseti. Þótt góður hugur liggi að baki utandagskrárumræðu í tilefni alþjóðageðheilbrigðisdagsins dugar tveggja mínútna innlegg í málið fremur skammt. Mig langar að rifja upp að í þessum sal var fyrir tveimur árum rætt um heilbrigðismál í lengdri utandagskrárumræðu. Hún var mjög gagnleg. Hún dýpkaði og skerpti áherslur í málaflokknum. Það væri gagn að slíkri umræðu um málefni geðsjúkra á hinu háa Alþingi. Ég er þeirrar skoðunar að stjórnvöld hafi um langt árabil rekið of einhæfa stefnu í málefnum geðsjúkra. Á síðustu árum hafa verið gerðar tilraunir til að rétta kúrsinn af, ekki síst fyrir frumkvæði og atbeina notenda geðheilbrigðisþjónustunnar og aðstandenda þeirra. Við höfum í allt of ríkum mæli lagt áherslu á stofnanaþjónustu fyrir geðsjúka. Við eigum satt að segja Norðurlandamet í fjölda sjúkrarýma fyrir geðsjúka og lengd sjúkrahúsdvalar þeirra. Geðfatlaðir vilja eiga möguleika á að búa utan stofnana, sjálfstæðri búsetu með stuðningi samfélagsins ef þess er þörf. Þeir vilja vera eins virkir þátttakendur í lífinu og nokkur er kostur og hafa áhrif á mótun þjónustunnar. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin er sammála þessum áherslum og bendir á betri árangur meðferðar langveikra geðsjúkra utan stofnana. Hún hvetur til frekari uppbyggingar á slíkri þjónustu. Í svari við fyrirspurn minni til hæstv. félagsmálaráðherra síðastliðið vor kom fram að um 90 geðfatlaðir voru á biðlista eftir félagslegum búsetuúrræðum. Það er mikið ánægjuefni að í fjárlagafrumvarpi sem nú liggur fyrir hinu háa Alþingi er gert ráð fyrir sérstöku átaki til að fjölga slíkum úrræðum. Sú ráðstöfun er eitt merki um breyttar áherslur í málefnum geðsjúkra. Geðsjúkdómar eru langvinnir. Við leggjum áherslu á að fólk með langvinna sjúkdóma af líkamlegum toga sé stutt til sjálfshjálpar í eigin umhverfi sé þess nokkur kostur. Geðfatlaðir eiga þar að sitja við sama borð.

Frú forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, fyrir þá mikilvægu umræðu sem hér fer fram. Geðsjúkdómar snerta fjölmarga í samfélaginu og ekki einungis þá sem veikjast heldur einnig aðstandendur þeirra. Fullyrða má að viðhorf til geðsjúkdóma hafi tekið umtalsverðum breytingum til batnaðar á síðustu áratugum. Ég varð þeirrar ánægju aðnjótandi fyrir um það bil ári að kynnast mjög jákvæðri starfsemi sem geðfatlaðir starfrækja. Það er klúbburinn Geysir. Markmið klúbbsins er m.a. að brjóta upp félagslega einangrun og gera félagsmenn virka í samfélaginu. Öllum má ljóst vera að stjórnvöld verða að sinna þessum málaflokki mun betur en gert er. Það er nauðsynlegt að bregðast við vanda þeirra hundruða sjúklinga bæði barna og fullorðinna sem bíða eftir heilbrigðisþjónustu. Mér fannst því miður hæstv. heilbrigðisráðherra ekki gefa skýr svör. Svörin virtust samtíningur úr fjárlögum liðinna ára en ekki yfirlit um stöðu mála. Það er með öllu óþolandi að það skorti á að ráðuneyti félagsmála og heilbrigðis- og dómsmála vinni saman að farsælli lausn á þessum málaflokki. Oft vísar hver á annan og mál erfiðra einstaklinga velkjast um í kerfinu. Dæmin sanna því miður að það getur verið mjög dýrt fyrir samfélagið að leysa ekki strax úr erfiðum málum. Að endingu komast málin í algert óefni og allar lausnir verða mjög dýrar. Ég vona sannarlega að umræðan á hinu háa Alþingi skili geðfötluðum ávinningi og verði til að þessum málaflokki verði sinnt betur en hingað til. Ég trúi því að ef þessi málaflokkur yrði settur í forgang þá mundi það skila okkur betra þjóðfélagi.

Frú forseti. Að mörgu er að hyggja þegar málefni geðfatlaðra komast á dagskrá þingsins. Mig langar að nefna nokkur atriði sem hafa verður í huga við nauðsynlega og tímabæra stefnumótun í þessum málaflokki. Þrátt fyrir að ýmislegt hafi verið gert, eins og hér kom fram, er enn þá skortur á heildarsýn og lausnum í málaflokknum. Kerfin vinna enn ekki nægilega saman. Enn er skortur á samþættingu milli ráðuneyta og sveitarfélaga og t.d. ríkir enn óvissa í menntamálum þessa hóps, þá sérstaklega í málum Fjölmenntar í samstarfi við Geðhjálp. Endurtekin óvissa í þessu máli býður heim öryggisleysi fyrir alla aðila. Það er sérstaklega slæmt fyrir þennan hóp því að við vitum vel að mennt er máttur. Gera verður þarfagreiningu með tilliti til úrræða eins og sjúkrahúsvistunar, neyðarvistunar, eftirfylgni við einstaklinga, búsetuúrræða og endurhæfingar, svo að eitthvað sé nefnt. Skýrari ákvæði þarf í lög um málefni fatlaðra. Þau eru ekki nægilega skýr í dag og yfirsýnina í málaflokknum vantar einnig þar, því er beint til félagsmálaráðherra. Þar ætti heildarsýnin auðvitað að vera. Efla þarf samstarf milli ráðuneyta félagsmála, dómsmála og heilbrigðis. Það virkar engan veginn eins og er. Það bitnar á málaflokknum og tekur of langan tíma að setja fram lausnir. Enn er t.d. ekki búið að ganga frá samningum við sálfræðinga og félagsráðgjafa í Tryggingastofnun ríkisins en slíkt fer að verða afar brýnt þar sem biðtíminn er langur hjá geðlæknum. Með því væri einnig hægt að efla fyrirbyggjandi úrræði. Huga þarf að mikilvægi heilsugæslunnar, eins og kom fram. Mikilvægt er að fjölskyldur fólks með geðraskanir séu studdar með öllum ráðum. Við þekkjum biðlistana sem eru að sliga barnafjölskyldur og þrír mánuðir er langur tími fyrir fjölskyldur með börn með veikindi af þessum toga. Sama er upp á teningnum á Reykjalundi. Þar er talað um að hætt sé að skrá á biðlista. Það er ekki nógu gott. Einnig þarf að skoða lyfjakostnaðinn. Hann er of hár fyrir þennan hóp sem hefur lítið milli handanna. Við þurfum að hefjast handa, vinna saman og taka til í þessum málaflokki.

Frú forseti. Aukin þekking, fræðsla og einlæg og hreinskiptin opinber umræða, frásagnir sjúklinga sjálfra og aðstandenda þeirra hafa orðið til að auka skilning okkar á geðsjúkdómum og sporna gegn rótgrónum fordómum. Skóli án aðgreiningar, leikskóli og grunnskóli þar sem fötluðum og ófötluðum er kennt hlið við hlið, leggur það líka af mörkum að vinna gegn fordómum og skapa skilning á mismunandi kjörum og aðstæðum bæði nemenda og fjölskyldna þeirra. Framfarir í læknavísindum og ný og betri lyf hafa á örfáum áratugum valdið byltingu í allri hjúkrun og umönnun geðsjúkra og þau hafa orðið til að skapa sjúklingum allt aðra og meiri möguleika til að taka virkan þátt í samfélaginu og lifa og starfa utan stofnana. Það er kjarninn í stefnu stjórnvalda, að til boða standi fjölbreytt og sveigjanleg úrræði. Hópurinn sem á þjónustunni þarf að halda er svo fjölbreyttur og þarfir einstaklinganna eru óskaplega mismunandi. Stefnan, sem glöggt sér merki í fjárlögum síðustu ára og frumvarpi næsta árs, er að efla grunnþjónustuna í forvörnum og allri eftirfylgni við geðsjúklinga og gera geðheilbrigðisþjónustu að eðlilegum þætti heilsugæslunnar. Til þess er þverfaglegt samstarf innan heilsugæslunnar aukið með fjölgun sálfræðinga, félagsráðgjafa og iðjuþjálfa og haldið áfram að samstilla úrræði heilbrigðis- og félagsmálayfirvalda, útrýma gráu svæðunum. Ekki er ýkjalangt síðan geðsjúkir voru einangraðir og innilokaðir og áttu sjaldnast afturkvæmt út í samfélagið. Innlagnir eiga að vera neyðarúrræði í bráðatilvikum. Lokaðar deildir ættu einungis að vera fyrir þá sem hefur sýnt sig að séu hættulegir sjálfum sér og öðrum. Innan skamms á að opna slíka deild, framlög til þess eru tryggð í fjárlagafrumvarpinu. Sá kostnaður auk annars kostnaðar sýnir óumdeilanlega, frú forseti, að það er ekki hægt að tala um niðurskurð í geðheilbrigðisþjónustu.

Hæstv. forseti. Svo er að skilja á talsmönnum ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans að Íslendingar hafi slegið mörg heimsmet í því hve vel við stöndum okkur á þessu sviði. Ég held að það sé rangt. Ég veit ekki um heimsmetin en við stöndum okkur ekki vel. Það kemur ekki heim og saman við að mörg hundruð einstaklingar skuli vera á biðlista eftir að komast í viðtal við lækni og það taki iðulega 3–5 mánuði að fá viðtal. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur fyrir að taka þessa umræðu upp. Hún er brýn, svo brýn að við ættum að ræða málefni geðveikra á Alþingi á hverjum einasta degi þar til úrlausn fæst og ástandið verður bætt. Það er erfitt að leggja almenna algilda mælistiku á sjúkdóma. Það er erfitt að gera upp á milli þeirra. Sjúkdómar eru allir erfiðir, eðli máls samkvæmt. En geðveikin sker sig frá öðrum sjúkdómum að því leyti að hún herjar ekki aðeins á þann sem haldinn er henni heldur á allt umhverfið. Á fjölskylduna, á vinnustað aðstandenda hins geðsjúka manns. Hún gegnsýrir allt umhverfið. Menn stæra sig af því að hér sé verið að treysta þjónustuna, treysta aðstöðu geðsjúkra. Hvernig kemur það heim og saman við þá staðreynd, sem fram kom í máli málshefjanda, að á síðustu átta árum hefur deildum á Landspítalanum með 100–120 rúmum verið lokað. Arnarholti var lokað, þar eru 20 rúm. Við tölum um þetta sem 20 rúma deild en nær væri að tala um heimili 20 einstaklinga sem eru reknir út. Til hvers? Til þess að ríkisstjórnin eigi fyrir sínum gæluverkefnum, 

Frú forseti. Umræðunni sem hér fer fram er rétt að fagna í ljósi þess að geðsjúkir voru lengi hulin stærð í þjóðfélaginu. Segja má að þeir, ásamt öðrum fötluðum, hafi verið meðhöndlaðir eins og óhreinu börnin hennar Evu. Jákvæð umræða í dagblöðum, ekki síst af hálfu þeirra sem sjálfir hafa veikst, er sannarlega af hinu góða. Fjölmargir aðilar, þar á meðal Geðhjálp, hafa lagt mikið af mörkum í málefnum geðsjúkra. En heilbrigðisþjónustan hefur einnig þekkt sinn vitjunartíma. Með samstarfi er hægt að lyfta grettistaki. Í Reykjavík hefur þjónusta við geðfatlaða utan sjúkrahúsa markvisst verið efld. Geðteymi er tengt heimahjúkrun í Reykjavík og starfa þar tveir hjúkrunarfræðingar og tveir sjúkraliðar. Í ágúst á síðasta ári var ráðinn til heilsugæslunnar í Reykjavík iðjuþjálfi sem fylgir geðsjúkum eftir þegar út í þjóðfélagið er komið. Hann vinnur að því að mynda tengslanet við aðstandendur og heldur vikulega hópfundi, m.a. með hópi sem nefnist Hugarafl. Á þeim 14 mánuðum sem liðnir eru hafa vel á annað hundrað einstaklingar notið þjónustu þessa eina iðjuþjálfa. Þörfin er mikil svo að við blasir að halda þurfi áfram á sömu braut. Frá og með 1. desember næstkomandi fer af stað tilraunaverkefni við Heilsugæsluna í Grafarvogi. Um er að ræða teymisvinnu sem lýtur að börnum og unglingum. Ráðnir hafa verið sálfræðingur, iðjuþjálfi og félagsráðgjafi. Þjónustan verður hverfisbundin og hún er fjármögnuð af heilbrigðisráðuneyti. Brýnt er að skipuleggja teymisvinnu milli geðdeilda og heilsugæslu þannig að fækka megi komum sjúklinga á spítala. Heilsugæslan hefur staðið að slíku samstarfi við fleiri aðila, svo sem í mæðravernd og í þjónustu við aldraða heilabilaða einstaklinga, svo módelið er fyrir hendi. Vonandi er sá tími liðinn að geðfatlaðir verði útundan í þjóðfélaginu en þó eru veikindi þeirra oft þannig að þeir leita ekki endilega eftir hjálp og ráðþrota aðstandendur vita ekki alltaf hvert þeir geta leitað. Í stað þess að gengið sé milli Pontíusar og Pílatusar þarf að einfalda stýrikerfið. Ég bið hæstv. heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir því innan ríkisstjórnarinnar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur hófstillta en alvöruþrungna ræðu þar sem hún vakti athygli á þeim mikla vanda sem við okkur blasir. Það er til skammar fyrir okkur öll hvernig við höfum búið að geðfötluðum í samfélaginu. Svo einfalt er málið. Ég ætla mér ekki í þessari umræðu að hengja einstaka stjórnmálamenn eða stjórnmálaflokka upp á snaga í því sambandi. Þetta er vandamál sem við verðum að taka á öllsömul. Í umræðunni heyri ég ekki betur en að fullur vilji sé hjá stjórnarandstæðingum sem og stjórnarliðum til að viðurkenna vanmátt okkar í þessum efnum. Bent hefur verið á fjölmörg úrræði sem við þurfum að grípa til. Ég trúi því líka að hæstv. ráðherra, þegar hann stendur upp úr moldrykinu og lítur yfir, skynji í eigin störfum vandann í þessum efnum. Allt of margir standa utan gátta og eru nánast úti á túni, fá ekki úrræði sem þeir þurfa á að halda. Eins og bent hefur verið á sækja þeir sér í sumum tilvikum ekki þá hjálp sem þeir þurfa og enginn er til að vísa þeim rétta leið. Þetta er veruleiki sem við verðum að horfast í augu við. Það eru ekki eingöngu biðlistar eftir stofnanarými heldur líka eftirfylgnin. Það er verið að útskrifa þessa sjúklinga, auðvitað ekki læknaða heldur enn þá sárlasna. Það vantar mikið upp á að kerfið fylgi þeim eftir á nýjan leik út í lífið. Það er auðvelt að standa hér og gagnrýna, ég er fyllilega meðvitaður um það. En ég trúi því að hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin öll hafi fundið fyrir þunga þessarar umræðu og þverpólitískum vilja til að taka á þessum málum af fullum þunga. Ég a.m.k. býð mig fram til aðstoðar við hæstv. ráðherra, ríkisstjórnina og þingheim við að gera eitthvað. Látum ekki bara duga að tala um málið heldur látum verkin tala.

Virðulegur forseti. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við notum það tækifæri sem alþjóðageðheilbrigðisdagurinn gefur okkur til þess að ræða málefni geðsjúkra á hinu hv. Alþingi. Níunda þessa mánaðar varð félagið Geðhjálp 25 ára og ég tel að það starf sem félagið hefur sinnt hafi hjálpað okkur við að opna augu almennings gagnvart þessum hópi og skilað góðu starfi. Í umræðunni hér hefur komið fram að við höfum staðið okkur mjög illa og verið til skammar. Þetta er auðvitað alrangt. Það hefur margt mjög gott verið gert í málefnum geðsjúkra. Hér er búið að benda á að þjónustan sé góð, hér eru fleiri sjúkrarúm fyrir geðsjúka en annars staðar. Við erum með fleiri lækna á hvern íbúa hér á landi en annars staðar og búið er að auka líka framlög til lyfja handa þessum hópi. Útgjöld hafa því vaxið og gæði þjónustunnar hafa þar af leiðandi aukist. Fordómar í garð fólks með geðraskanir hafa einnig minnkað mjög hin seinni ár og er það vel. Hæstv. heilbrigðisráðherra fór yfir það í ræðu sinni hvernig geðheilbrigðisþjónustan hefur verið aukin og ég vil sérstaklega fagna því hve ráðherra og ráðuneytið hefur lagt mikla áherslu á forvarnir til handa þessum hópi, þ.e. að efla grunnþjónustuna og efla heilsugæsluna. Mér finnst það mjög eftirtektarvert og ég vil sérstaklega tengja það við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina, en hún beinir nú í vaxandi mæli sjónum að forvörnum gegn geðrænum kvillum og bendir á þá staðreynd að hlutfall sjúkdóma af geðrænum toga fer vaxandi með tilliti til heildarsjúkdómabyrði, þ.e. þetta er vaxandi vandamál í nútímasamfélögum og þess vegna ber okkur að stunda forvarnir. Það er því mjög eðlilegt að menn beini sjónum að því sem er yfirskrift þessa dags, þ.e. að tengja hreyfingu við andlegt heilbrigði, en það er mjög mikilvægt að hreyfa sig til þess að bæta andlegt ástand sitt og endurskoða lífsviðhorf sitt.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ég er alveg sannfærð um að þó að hún hafi verið stutt muni hún koma einhverju til skila. Hér hefur verið komið að mjög mikilvægum þáttum og þetta eru brýn verkefni sem þarfnast úrlausna. Mig langar til að þakka ráðherra fyrir svörin en kalla eftir svari við því frá honum hvenær búast megi við því að sálfræðiþjónusta verði niðurgreidd eins og geðlæknisþjónusta. Vissulega er það fjölbreyttur hópur sem við erum að ræða um sem þarf að sinna á margvíslegan hátt. Það er vandi sem þarf að leysa úr. Það vantar göngudeildarúrræði eins og komið hefur fram. Það vantar meðferðarúrræði með lyfjagjöfinni og það vantar eftirfylgni. Öllum ber saman um það. Við leysum ekki þann vanda með sjúkrarúmum. Síðan vil ég nefna starfsendurhæfinguna, að koma fólki út í lífið og gera það að virkum þjóðfélagsþegnum. Lyfin duga ekki ein og sér. Það þarf að nýta aðrar leiðir. Gera þarf heilsugæslunni kleift að sinna þessum hópi betur. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin WHO hefur lagt áherslu á að efla þjónustuna utan sjúkrahúsa og ég tek undir það. Ég vil einnig nefna að þegar við erum að virkja þennan hóp sjúklinga og koma honum aftur út í lífið er óþolandi hvernig opinberar stofnanir hafa komið fram við þá sem veikjast af geðrænum sjúkdómum. Ég þekki nýlegt dæmi um ungan mann sem var umsvifalaust sagt upp störfum hjá opinberri stofnun þegar hann veiktist af geðrænum sjúkdómi. Þar var hvorki umburðarlyndi né skilningur. En veikist maður af öðrum sjúkdómi, krabbameini eða fær hjartaáfall, þá fær viðkomandi veikindaleyfi og er fagnað þegar hann kemur aftur til starfa eftir að hafa tekist að ná sér. Á þetta benti Morgunblaðið einmitt í leiðara á geðheilbrigðisdaginn. Þessi framkoma endurspeglar fordóma stjórnvalda gagnvart þessum veikindum 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu og ég vil þakka fyrir þá málefnalegu umræðu sem hér hefur verið um þetta alvarlega málefni. Ég fagna því að það virðist vera samstaða hjá þingmönnum um þá meginstefnubreytingu í málefnum geðsjúkra að það eigi að efla þjónustu við þá utan stofnana. Það er einmitt það sem við höfum verið að gera. Ég legg sérstaklega áherslu á þau þverfaglegu teymi sem hafa verið að vinna, bæði í tengslum við barnaspítalann og að fylgjast með þeim sem eru alvarlega sjúkir og koma út af sjúkrahúsum og eflingu starfsins í heilsugæslunni sem snýr að geðsjúkum. Við þurfum að efla þetta starf og höfum verið að vinna að því að efla það. Við höfum komið á fót samstarfsnefnd þriggja ráðuneyta, hún er búin að starfa í eitt ár, þ.e. dómsmálaráðuneytis, félagsmálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis, til þess að aðstoða við mál alvarlega geðsjúks fólks. Það eru mjög flókin vandamál sem fylgja því sem þessi þrjú ráðuneyti þurfa að vinna saman að. Við þurfum að efla það starf, en við höfum þegar komið því af stað og samstarfsnefndin hefur unnið í heilt ár að þeim málum. Varðandi sjúkrarúmin. Þegar við erum að leggja áherslu á að þjóna geðsjúkum fyrir utan stofnanir og við höfum þegar fleiri rúm en í nágrannalöndunum, finnst mér skjóta skökku við að hafa hér uppi gífuryrði varðandi rúmin. Við þurfum að efla þessa þjónustu úti í samfélaginu og ég heyri að þorri þeirra sem talað hafa hér er sammála um það. 
             Ég vil svo nefna sálfræðiþjónustuna. Við höfum því miður ekki ramma til þess að gera þetta núna, en þetta er eitt af því sem við þurfum að huga að. 

Hæstv. forseti. Ég mæli hér enn á ný fyrir þingsályktunartillögu sem flutt er af okkur í þingflokki Frjálslynda flokksins.

Það er of mikill kliður í salnum.

Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þingmenn Magnús Þór Hafsteinsson, Sigurjón Þórðarson og Gunnar Örlygsson. Málið hefur áður verið flutt hér í sölum Alþingis og var fyrst lagt fram á 127. löggjafarþingi en komst þá ekki til umræðu. Það var einnig flutt á síðasta þingi, 130. þingi, og náði þá heldur ekki inn í umræðu. Það var hins vegar rætt á 128. þingi og var vísað til nefndar, sent heilbrigðis- og trygginganefnd, og var aldrei afgreitt þaðan út. Þrátt fyrir að málið hafi verið flutt í þrígang í sölum Alþingis hefur ekki náðst að senda það út til umsagnar og fá fram viðhorf um þann málatilbúnað sem settur er fram í því. Það ber að harma, sérstaklega að málið skyldi ekki hafa verið sent út á 128. þingi en þá var því vísað til nefndar í febrúar, ef minni mitt þrýtur ekki. Því miður er ekki stafkrók að finna í gögnum Alþingis um að málið hafi verið sent út og þar af leiðandi hafa engar umsagnir um það borist og þess ekki að vænta að félagasamtök sem málið varðar sérstaklega, sem eru auðvitað samtök eldri borgara, Landssamband eldri borgara, hafi tekið beina afstöðu til þess, þeim hefur ekki verið sent það sem þingmál. Hins vegar er ýmislegt sem forsvarsmenn eldri borgara hafa látið frá sér fara í ræðu og riti sem nánast smellpassar við það mál sem við erum að mæla fyrir hér. Í skýrslu ASÍ frá því í mars 2003, Velferð fyrir alla - áfangaskýrsla, sem kom út fyrir einu og hálfu ári voru þessi mál rædd og beinlínis gerðar tillögur um það að í málaflokknum undir málefnum aldraðra þar sem rætt var um hinar þrjár lífeyrisstoðir sem Íslendingar almennt búa við þegar kemur fram á efri ár, sem eru grunnstoðin, þ.e. lífeyrisbótakerfið frá almannatryggingum, lífeyriskerfið sem er hið almenna lífeyriskerfi og þriðja stoðin er svo viðbótarlífeyririnn sem hefur verið að ryðja sér til rúms á undanförnum árum og sem vonandi flestir Íslendingar taka orðið þátt í í dag. Þetta eru þær stoðir sem ellilífeyrisþegar framtíðarinnar byggja á. Sett hefur verið fram sú kenning, virðulegi forseti, m.a. af einum ágætum þegni þessa lands, núverandi ríkissáttasemjara, Ásmundi Stefánssyni, að árið 2040 verði lífeyriskerfið orðið það öflugt að meginþorri lífeyrisþega í landinu hefði það bara mjög gott og þá þyrfti jafnvel ekki að koma til það sem er grunnstoðin í lífeyriskerfinu í dag, þ.e. almannatryggingar. Ég vil leyfa mér að draga þá bjartsýni nokkuð mikið í efa. Ég hef sjálfur haldið því fram í þessum ræðustól að það sem menn voru að spá fyrir nokkrum árum að árið 2015 eða 2020 yrði lífeyrissjóðakerfið orðið það öflugt að menn gætu almennt lifað af lífeyriskerfinu einu saman. Ég hef dregið það mjög í efa og ég er jafnframt ekki viss um að sú framsetning að árið 2040 sé það ár eða það viðmið sem menn geti stólað á í þessum efnum sé raunveruleiki, því miður. Það kemur auðvitað til af því að hér er enn þá fólk sem er á lágum launum. Ég býst við að það verði ævinlega svo í framtíðinni að einhver hluti þjóðarinnar verði á lágum launum og leggi þar af leiðandi litlar fjárhæðir fyrir í lífeyrissjóð, bæði í almennan lífeyrissjóð og hafi jafnvel ekki tök á að leggja fyrir í hinum sérstaka sparnaði sem er ætlaður sem þriðja stoðin í lífeyriskerfinu. Fólk hefur síðan misjafna atvinnuþátttöku af ýmsum orsökum og misjafnar tekjur og þar af leiðandi mun alltaf talsverður hluti lífeyrisþega búa við tiltölulega skertan lífeyri og skerta möguleika til framfærslu ef hann á að byggja á lífeyriskerfinu einu og sér. En ég held að það felist einfaldlega í þjóðfélagi okkar eins og það er og ég geri ráð fyrir að þannig muni það að hluta til verða í framtíðinni þó ég geri mér vissulega vonir um að sífellt fleiri ellilífeyrisþegar muni hafa það gott í framtíðinni og sé sammála þeirri skoðun að þannig muni það verða, en eftir sem áður mun þó alltaf verða nokkuð stór hópur fólks sem mun ekki hafa nægilega afkomu. Þá er ég kominn að efni þess máls sem við flytjum hér, sem er tillaga til þingsályktunar um tryggan lágmarkslífeyri. Tillagan gengur einfaldlega út á það að hífa þá ellilífeyrisþega upp í tekjum, rauntekjum, sem lægstar hafa tekjurnar í dag. Við í rauninni leggjum það til sem við teljum nauðsynlegt til að ellilífeyrisþegar komist þokkalega af með því að leggja fram þessa tillögu, þingsályktunartillögu, og vonandi í þeirri von að þingflokkar á Alþingi taki tillögunni jákvætt og hún fái góða og efnislega umfjöllun í nefnd. Hún byggir á því efnislega að við leggjum til að 50 þús. kr. lífeyrir úr lífeyrissjóði skerði engar samsettar bætur lífeyrisþegans, hvorki tekjutryggingu, tekjutryggingarauka, heimilisuppbót eða aðrar samsettar lágmarksbætur lífeyrisþegans. Í dag er það svo að lífeyrisgreiðslur úr lífeyrissjóði skerða ekki grunnlífeyrinn, en við lýsum þeirri almennu stefnumótun okkar að greiðslur og réttur manna í lífeyrissjóði upp að 50 þús. kr. skerði í raun engar samsettar bætur, hvort sem þær eru samsettar úr grunnlífeyrinum, tekjutryggingunni, tekjutryggingaraukanum, heimilisuppbótinni eða öðrum þeim samsettum bótum sem eru lágmarksbætur lífeyrisþegans. Við leggjum til að fyrir hverjar 10 þús. kr. umfram 50 þús. kr. komi aftur til skerðing vegna viðbótarlífeyrisins og við segjum í tillögutextanum að fyrir hverjar 10 þús. kr. sem greiddar eru úr lífeyrissjóði sem er umfram 50 þús. verði skerðingin einn fimmti þess sem nú er, þ.e. 9%, því bætur skerðast nú um 45%, þ.e. tekjutryggingin og tekjutryggingaraukinn skerðist um 45% af þeim upphæðum sem viðkomandi fær úr lífeyrissjóði. Við leggjum til að fyrir næstu 10 þús. kr. verði skerðingin einn fimmti þess sem nú er, það þýðir 9%. Við værum sem sagt að lækka skerðinguna af hverjum þúsund krónum inni í þessum 10 þús. kr. sem þarna er talað um úr því að vera 4.500 kr. eins og þær eru í dag niður í það að vera 900 kr., eða 90 kr. af hverjum þúsund kr. sem menn eru að fá í bótum. Þannig höldum við áfram og tökum næstu 10 þús. kr. og tölum þar um að skerðingin verði tveir fimmtu þess sem er í dag, eða 18%, o.s.frv. og síðan koll af kolli, en ef bæturnar eru umfram 80 þús. verða þær fjórir fimmtu þess sem nú er, sem eru 36%, og síðan tæki þá við aftur sú skerðing sem núna er í lögum og yrði 45% á bætur vegna lífeyrisþega sem væru umfram það sem hér er miðað við. Við höfum sett þetta svona upp til þess að bæturnar skerðist ekki með einni ákvörðun um 45%, heldur komi skerðingin í þrepum eftir því sem lífeyrisþegar eiga meiri lífeyrisrétt. Við teljum eðlilegt að það gerist með þessum hætti í stað þess að það sé ein ákveðin skerðing, 45%. Þessi skerðing var fyrir nokkrum árum 67% en var lækkuð niður í 45%, að mig minnir 2001, og frá sama tíma var fellt úr reglugerð sem þá hafði verið í framkvæmd um nokkurn tíma það ákvæði að ákveðin upphæð lífeyrisbóta skerti ekki bæturnar. Þetta var í 5. gr. viðkomandi reglugerðar ef ég man þetta mál rétt. Það er þá hægt að fletta því upp til nánari skoðunar. Landssamband eldri borgara hefur beinlínis bent á hvað til þyrfti að koma varðandi tekjur ellilífeyrisþeganna. Þeir hafa bent á hvernig skattleysismörkin hafa þróast og þeir hafa bent á kaupmátt ráðstöfunartekna ellilífeyrisþega og tekið dæmi þar um. Ég veit að allir þingmenn hafa fengið þennan pappír sendan nýlega þar sem gerð er grein fyrir þróun skattleysismarka annars vegar og síðan stöðu ellilífeyrisþeganna hins vegar. Ég ætla ekki að fara sérstaklega yfir það hér í minni fyrstu ræðu en auðvitað væri fullt tilefni til þess að tala um það í löngu máli. Hæstv. forseti. Þar sem þetta mál er flutt í fjórða sinn geri ég mér vonir um að það komist a.m.k. það langt í meðförum þingsins að sú nefnd sem fær það til umfjöllunar, væntanlega heilbrigðis- og trygginganefnd, sendi málið út til umsagnar og þeir sem málið varðar fái tækifæri til að taka afstöðu til þess og koma með ábendingar, því þetta er ekki óbreytanlegt, þó að ríkisstjórnarmeirihlutinn álíti það að þegar ríkisstjórnin leggur hér fram texta sé hann óbreytanlegur. Það hefur aldrei verið skoðun þess sem hér stendur að hann leggi fram svo fullkomin mál að þau séu óbreytanleg og engu megi breyta. Þess vegna væri það mjög æskilegt að eftir að umsagnir hefðu borist um málið væri það tekið til gaumgæfilegrar skoðunar. Því miður hefur slík skoðun ekki orðið enn þá um þetta mál þegar mælt hefur verið fyrir því á hv. Alþingi. Ég vonast til að fara nánar yfir þetta í seinni ræðu minni, um hvað þetta þýðir í raun og veru í bótum og tekjum o.s.frv. En tíminn er liðinn.

Frú forseti. Eins og fram kom í máli kollega míns, hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar, er þetta í fjórða skipti sem þetta þarfa mál er tekið til umræðu hér í þinginu, en því miður hefur það aldrei fengið að fara þá eðlilegu leið að koma til kasta nefnda sem er miður. Því vona ég að þetta máli fái nú að fara lengra en áður hefur tekist og er ég nokkuð viss um að við meðferð slíks máls sem hér er til umræðu muni margt athyglisvert koma í ljós. Hvernig er málum háttað í dag, frú forseti? Ef maður reynir að færa þetta yfir á almennt mannamál og forðast reglugerðamálið er staða eldri borgara í dag með þeim hætti að þeir greiða 75–80% af umframtekjum sínum, þ.e. yfir 71 þús. kr. til 130 þús. kr. Það eru 75–80% þessara tekna sem fara í skerðingar í dag. Því spyr maður: Er þetta eðlileg þróun á kjörum eldri borgara í landinu? Ég tel svo ekki vera. Þingmál okkar er í hnotskurn þetta: Við leggjum til að tekjur eldri borgara frá lífeyrissjóðum upp að 50 þús. kr. komi ekki til skerðingar á samsettum bótum lífeyrisþega. Við getum líka rætt það í stuttu máli hvað það skyldi nú kosta ríkissjóð að fara þá leið. Í fyrsta lagi eru meðalgreiðslur til lífeyrisþega í dag frá lífeyrissjóðum einhvers staðar á bilinu 46 þús. kr. ef ég man rétt. Ef ég man líka rétt er hlutfall lífeyrisþega í landinu um 20%, sem gefur okkur það að hér eru 40–50 þúsund lífeyrisþegar og meðalgreiðslur þeirra eru 46 þús. kr. Ef mál sem þetta næði fram að ganga þar sem mörkin yrðu 50 þús. kr. þar sem ekki kæmi til skerðingar á samsettum bótum mundi skerðing til ríkissjóðs á tekjum þar að lútandi verða á bilinu 4–5 milljarðar kr. svona fljótreiknað. Hvernig fæ ég þetta út? Við gerum okkur grein fyrir að með 40–50 þúsund lífeyrisþegum í landinu og meðalgreiðslum þeirra upp á 46 þús. kr. á mánuði, þá mundu tekjur daprast hjá ríkissjóði um 23 þús. sinnum fjöldi lífeyrisþega. Það er tala upp á 10–12 milljarða. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir að tekjuskattur kemur á móti, hann mun aukast hjá ríkinu, eða sem nemur 38–40% af þessari sömu upphæð. Það gefur okkur það að við erum komin niður í tölu sem hleypur á bilinu 6–7 milljarðar sem yrði sá kostnaður fyrir ríkið, ef þessi leið yrði farin, í stórbættum kjörum eldri borgara í landinu. Ekki má heldur gleyma því að við vitum að þessir 6–7 milljarðar sem kæmu aukalega í vasa eldri borgara sem sannarlega þurfa á þeim að halda færu ekki inn á einhvern söfnunarreikninginn. Þessir peningar yrðu notaðir og þeir færu áfram út í þjóðfélagið og út í samfélagið og kæmu í enn frekari mæli í tekjum til ríkissjóðs t.d. í formi virðisauka, matarskatts o.s.frv. Ég geri því ráð fyrir fljótt á litið að þessi tillaga Frjálslynda flokksins mundi kosta ríkissjóð um 4–5 milljarða kr. Hvað mundi ávinnast? Þeir sem þekkja til sögu lífeyrissjóðskerfisins á Íslandi, þeir eru nú flestir betri en ég í því, gera sér grein fyrir þeim þremur meginstoðum sem byggja upp lífeyrissjóðskerfi Íslendinga í dag sem eru grunnstoðin, þ.e. almannatryggingakerfið, í öðru lagi lífeyrissjóðskerfið sem er ávöxtunarleiðin og verður nú kannski ofan á áður en langt um líður og verður þá sú grunnstoð sem við leitumst eftir og svo í þriðja lagi þessi viðbótarsparnaður sem margir hverjir hafa valið sér í dag. Grunnstoðin í dag, almannatryggingakerfið, gerir það að verkum að komið er á móts við einstaklinga í landinu sem aldrei nutu þess að vera úti á vinnumarkaði, t. d. húsmæður og fleiri. Ef þetta mál nær fram að ganga þar sem við tryggjum að eldri borgarar fá ekki skerðingu á fyrstu 50 þús. krónunum frá lífeyrissjóðum, þá komum við til móts við um 25–35% eldri borgara í dag sem eiga um mjög sárt að binda í fjárhagslegum skilningi. Það er mikið þarfaþing að þetta mál nái í gegn. Hverjir hafa svo mælt með þessari leið? Með leyfi, frú forseti, vil ég vitna í skýrslu ASÍ, Velferð fyrir alla, en þar segir á bls. 37: „Alþýðusamband Íslands leggur áherslu á að afkomuvandi aldraðra sé fyrst og fremst vandi þeirra sem hafa starfað á almennum vinnumarkaði og áttu ekki kost á að greiða iðgjald til lífeyrisjóðs fyrr en hann varð almennur með kjarasamningum. Hann er enn fremur vandi þeirra sem ekki hafa myndað neinn lífeyrisrétt, þar sem þeir hafa ekki komist á vinnumarkað vegna heimilisstarfa, fötlunar eða langvarandi veikinda og hafa af þeim sökum þurft að reiða sig á lágmarksrétt frá almannatryggingum.“ Áfram segir að Alþýðusambandið leggi því áherslu á eftirfarandi heildaraðgerðir, með leyfi forseta: „Til að jafna þennan mun þarf að beita tekjutengdum lífeyri frá almannatryggingum með frítekjumörkum vegna lífeyris frá lífeyrissjóðum. Tekjutengingin þarf að breytast í samræmi við auknar greiðslur frá lífeyrissjóðunum til eftirlaunaþega.“ Akkúrat þarna kristallast sú leið sem Frjálslyndi flokkurinn leggur hér fram í dag. ASÍ mælir með þeirri leið. Það er sorglegt til þess að vita að þetta mál hafi verið tekið til umræðu hér á Alþingi Íslendinga nú í fjórða skiptið en aldrei fengið tilhlýðilega meðferð í störfum nefnda. Er það því von mín að málið fari nú lengra, því mikil þörf er á kjarabótum eldri borgara í landinu og ég vonast innilega til að málið fái þá þörfu umræðu sem það sannarlega á skilið.

Frú forseti. Ástæða þess að ég bið um andsvar við ræðu hv. þm. varðar ekki efnisatriði málsins, heldur orð hans um það og þá ósk hv. þm. að þetta mál fari lengra en það hefur gert áður. Þá vil ég einnig halda því til haga að alla jafna eru öll mál, sem er vísað til heilbrigðis- og trygginganefndar, send til umsagnar. Vegna orða framsögumanns og 1. flutningsmanns þessarar tillögu til þingsályktunar er kannski rétt að taka fram að í fyrra var þessu máli útbýtt 31. mars, en komst aldrei á dagskrá þingsins, það náði aldrei 1. umr. hér í þingsal, þar af leiðandi var málinu aldrei vísað til heilbrigðis- og trygginganefndar og fór því aldrei út til umsagnar í það skiptið. Árið áður, eða á þinginu þar á undan, var mælt fyrir málinu 13. febrúar og greidd atkvæði 17. febrúar um að vísa því til nefndar, en ég minni háttvirta þingmenn á að þinginu lauk 10. mars það ár, þannig að ég efa að það hafi verið fundur í heilbrigðis- og trygginganefnd á þeim tíma. Það sem ég vildi bara leiðrétta og gefa skýringar á er hvers vegna málið hafði ekki náð lengra a.m.k. á tveimur síðustu þingum. Ég geri mér vonir um fyrst málið er komið svona snemma núna að að lokinni 1. umr. verði því vísað til heilbrigðis- og trygginganefndar og svo sem venja er um mál í þeirri nefnd og eflaust fleirum, umsvifalaust sent til umsagnar viðkomandi aðila og þá hugsanlega aðila sem flutningsmaður og aðrir sem að málinu standa leggja sérstaka áherslu á.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jónínu Bjartmarz fyrir þarfar ábendingar. Það kom líka fram í andsvari hennar að ekki er um efnislega gagnrýni á málið að ræða sem er að mínu viti mikið gleðiefni og vil ég því leyfa mér að vonast til að málið fái mikla og góða framgöngu í meðförum þingsins. Ég vil þó ítreka mikilvægi þess að mál sem þetta komist til atkvæðagreiðslu í þinginu, þ.e. eftir 3. umr. Þetta er mál af þeirri gerð sem þarf að komast inn í þingið á þeim fleti þar sem allir 63 þingmenn okkar Íslendinga munu annaðhvort ýta á já- eða nei-hnappinn. Af orðum hv. þm. Jónínu Bjartmarz að dæma, þar sem ekki kom efnisleg gagnrýni á málið, er ég nokkuð bjartsýnn á að svo verði.

Frú forseti. Aðeins örstutt til að halda því til haga sem rétt er. Ég sagði hér í þessum stól fyrir augnabliki síðan að ég væri með andsvari mínu ekki að taka efnislega afstöðu til málsins. Þar með er ekki sagt að ég taki neikvætt í málið, en bara til að leiðrétta það hjá hv. þm. þá sagðist ég ekki taka efnislega afstöðu. Hins vegar get ég deilt þeirri skoðun með þingmanninum og geri það, að það mætti vera meira um að ákveðin mál sem þingmenn eru flutningsmenn að kæmu í þingsal að lokinni góðri yfirferð og umfjöllun í nefndum, þannig að þingheimur gæti tekið afstöðu til þeirra. Það er nefnilega svo sorglegt þegar maður fer yfir söguna síðustu missirin, þá eru eingöngu ákveðin tiltekin mál - eins og ólympískir hnefaleikar og annað - sem hafa þótt þess verð að þingmenn fengju að taka afstöðu til þeirra í þessum þingsal, en ekki mörg önnur þjóðþrifamál sem mörg okkar mundu vilja sjá þingheim taka afstöðu til. 
            

Hæstv. forseti. Ég vil lýsa mig samþykkan meginhugsuninni í þessu þingmáli, en með því hreyfir Frjálslyndi flokkurinn við mjög mikilvægu velferðarmáli, kjörum aldraðra. Með lagasetningu árið 1996 um lífeyrissjóði, almennri rammalöggjöf um lífeyrissjóðina, var tekin mjög afdrifarík og stefnumarkandi ákvörðun. Við ætlum að fara inn á þá braut að fjármagna efri árin ef svo má að orði komast, með sjóðsmyndun, með því að efla lífeyrissjóði. Með þessum lögum voru allir landsmenn, bæði launamenn og atvinnurekendur, skyldaðir til að greiða í lífeyrissjóði í þessu skyni,  Við erum bara ekki komin mjög langt á veg þó ástandið sé að breytast, því stór hluti þjóðarinnar býr við mjög slök lífeyriskjör. Lífeyrissjóðirnir voru tiltölulega seint stofnaðir og fjármunir rýrnuðu í mörgum þessum sjóðum og þeir því ekki mjög burðugir. Það er t.d. ekki saman að jafna lífeyriskjörum hjá hinu opinbera, hjá ríki og sveitarfélögum annars vegar og á almennum vinnumarkaði hins vegar, þótt þetta sé að breytast líka. Eins og ég skil þetta frumvarp þá er hugmyndin sú að koma til móts við þá einstaklinga sem ekki njóta ríkra réttinda í lífeyrissjóði. Það er lagt til að þeir sem eru með undir 50 þús. kr. á mánuði úr lífeyrissjóði fái aukinn stuðning í gegnum almannatryggingakerfið. Ég tel þetta vera mjög góða hugsun. Í rauninni má líta á þetta sem eins konar brú á milli kynslóða, á milli kerfa. Þegar fram líða stundir þá hygg ég að ekki verði þörf á þessu, en þetta er mjög mikilvæg brú á milli þeirra kerfa sem við búum við; annars vegar gamla kerfisins þar sem almannatryggingakerfið var ráðandi og þess kerfis sem er nú í smíðum og er að dafna, lífeyrissjóðskerfisins, en það er stór hópur lífeyrisþega sem ekki nýtur ávinningsins af eflingu lífeyrissjóðanna á undanförnum árum. Ég vil því lýsa stuðningi við þá hugsun sem hér kemur fram. Ég tek undir með þingmönnum Frjálslynda flokksins að mjög er mikilvægt að þetta fái rækilega umræðu og skoðun í nefnd, verði ekki einvörðungu sent út til umsagnar. Það er alveg rétt sem fram kom að yfirleitt eru öll frumvörp send til umsagnar, en síðan ekki söguna meir. Þau fást ekki rædd í nefndum. Reyndar er ekki hægt að alhæfa um það, t.d. hefur hv. þm. Pétur H. Blöndal, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, reynt að stuðla að því í þeirri nefnd að mál sem koma frá stjórnarandstöðunni fái slíka umfjöllun. Þetta er því engin algild regla að frumvörpum sé úthýst, en allt of oft gerist það að séu frumvörp ekki ættuð úr stjórnarherbúðunum eða frá meiri hlutanum, þá fái þau ekki efnislega umfjöllun inni í þingnefndum. Ég hvet til þess að þetta frumvarp verði hið fyrsta sent til umsagnar og fái síðan góða og vandaða efnislega umferð í þingnefnd og komi að sjálfsögðu síðan inn í þingsal þar sem við getum að nýju tekið afstöðu til þess.

Frú forseti. Okkur er dálítill vandi á höndum að hanna velferðarkerfi sem er réttlátt gagnvart öllum. Það var gert að skyldu 1974 að allir launþegar skyldu greiða í lífeyrissjóði. Síðan eru 30 ár liðin. 1980 var síðan komið á þeirri skyldu að allir landsmenn, stjórnendur og aðrir, ættu að borga í lífeyrissjóði. Það eru komin 24 ár síðan. Núna fyrst erum við þess vegna að sjá fólk sem er að fara á eftirlaun og er með nokkuð þokkalegan lífeyri, samt ekkert of, vegna þess hve tíminn er enn stuttur. Það er reiknað með að menn starfi svona 40–50 ár á vinnumarkaði. Ég var formaður Landssambands lífeyrissjóða á sínum tíma. Þá var aðalvandinn sá að engin viðurlög voru við því að bregðast skyldunni um að greiða í lífeyrissjóð. Menn töluðu um og gátu reiknað út að um 30–40 þúsund manns sem áttu að borga í lífeyrissjóð gerðu það ekki. Þeir létu borga sér út 6% sem atvinnurekandinn átti að greiða og borguðu ekki 4% í lífeyrissjóð. Svindluðu sem sagt á kerfinu. Fóru ekki að lögum. Þetta er sá hópur manna sem núna stendur frammi hjá Tryggingastofnun og vill fá óskertar bætur og sem hæstar bætur.  Margir lífeyrisþegar töluðu við mig á þeim árum og enn þann dag í dag um að þeir hafi verið búnir að borga í 40 ár í lífeyrissjóð, þ.e. fern árslaun samtals, en þeir stæðu eiginlega jafnfætis þeim sem hefðu aldrei borgað í lífeyrissjóð. Þingmenn þekkja örugglega að við töluðum um þetta, vegna þess að það er búið að bæta svo kjör aldraðra í gegnum Tryggingastofnun að einstaklingur fær með grunnlífeyri, tekjutryggingu - tekjutryggingu, athugið það, frú forseti - heimilisuppbót og sérstakri heimilisuppbót, vel yfir 90 þús. kr. á mánuði, hafi hann engar tekjur annars staðar. Ef hann fær einhverjar tekjur annars staðar þá er upphæðin skert, þ.e. hann fær lágmark 90 þús. kr. á mánuði. Hún er skert bæði vegna tekna og vegna lífeyris úr lífeyrissjóði. Þetta gerir það að verkum að þeir sem hafa borgað í lífeyrissjóð í fjölda ára eru nánast jafnsettir og þeir sem aldrei greiddu neitt, nánast jafnsettir og þeir sem komu sér hjá því að greiða eða voru aldrei á vinnumarkaði, en þeir eru sem betur fer ekki voðalega margir. Við verðum að hafa annað sjónarmið í huga, sem er hinn vinnandi maður. Sá sem er að koma börnunum sínum upp á sama tíma, sem kostar heilmikið, koma sér upp húsnæði, sem kostar líka heilmikið og borga skatta og skyldur út um allt. Við megum ekki láta þann sem lifir á bótunum vera með betri lífskjör en þann sem greiðir bæturnar, eða hvað? Það þykir ekki réttlátt. Tillagan gengur einmitt út á það. Ef við gerum ráð fyrir því að maður sé með 90 þús. kr. úr lífeyrissjóði, t.d. öryrki sem var með 140 þús. kr. og fær lífeyri frá lífeyrissjóðnum. Með framreikningi getur hann vel farið í 90 þús. kr. úr lífeyrissjóði. Samkvæmt hugmyndunum á að skerða hann um 9 þús. kr. Hann fær sem sagt 81 þús. kr. úr almannatryggingum og 90 þús. kr. úr lífeyrissjóðnum. Hann er með 171 þús. kr. en var með 140 þús. Hann hækkar við að fara á lífeyri. Hvað segja þeir sem vinna eða unnu við hliðina á honum og eru með 140 þús. kr. á mánuði þegar þeir borga. Þeir borga nefnilega Tryggingastofnun með virðisaukaskatti, greiðslum og sköttum yfirleitt. Þeir sem eru með 140 þús. kr. á mánuði standa því undir bótum upp á 170 þús. kr. samkvæmt tillögunni. Þetta er ekki nógu sanngjarnt.  Við þurfum að hafa í huga að þeir sem borguðu fern árslaun í lífeyrissjóð alla tíð, 10% launa í 40 ár, séu ekki hlunnfarnir og tillagan er góð fyrir þá. Við þurfum hins vegar líka að hafa í huga að sá sem vinnur í dag og borgar lífeyri almannatrygginga sé ekki með lakari lífskjör en sá sem þiggur bæturnar. Það gerir tillagan ekki. Hún nefnilega gerir það að verkum að mjög margir geta verið með lakari laun, sérstaklega lágtekjufólk, með lakari lífskjör en þeir bótaþegar sem þeir greiða. Mér er bent á að það sé ekki lengur til sérstök heimilisuppbót. Maður man ekki allar þessar breytingar og öll þessi nöfn. Menn þurfa að skoða alla þætti málsins, að við séum ekki að refsa þeim sem borga í 40 ár í lífeyrissjóð, sem við gerum í dag, þeir fá lítið fyrir sinn snúð fyrir þessi fern árslaun vegna þess hve bætur almannatrygginga eru orðnar háar. Hins vegar þurfum við að athuga að þeir sem vinna og greiða bætur almannatrygginga með sköttum sínum séu ekki verr settir en hinir sem þiggja bæturnar. Það er mjög mikið umhugsunarefni.

Frú forseti. Það kom ýmislegt fram í ræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals. Hann talaði um að sumir hafi ekki borgað brúsann á sínum tíma, borgað í lífeyrissjóðina. Hann benti líka á að kjör eldri borgara hafi lagast í gegnum árin. Í fyrsta lagi vil ég benda hv. þm. Pétri H. Blöndal á að árið 1990 var skatthlutfall af tekjum eldri borgara 5,5%, en í dag árið 2004 er skatthlutfallið komið í 11,1%. Fjölmargir eldri borgarar hafa margoft í greinum og ræðum sýnt fram á rýrnandi kaupmátt eldri borgara síðasta áratuginn. Vinnandi maður greiðir brúsann, sagði hv. þm. líka í ræðu sinni. Það er rétt hjá honum að hinir yngri þurfi náttúrlega að standa straum af velferðarkerfinu í blóma lífs síns, fólk sem hefur kraft og getu til þess að vinna og er á besta aldri til þess. Það er eðlilegt. En það breytir því ekki að það er líka kostnaður, frú forseti, sem myndast við fátæktina. Er það aukin lyfjagjöf? Er það fjölgun öryrkja? Svo má lengi telja. Eru til kannanir sem geta sagt okkur hversu mikill kostnaður bætist ofan á velferðarkerfið okkar við fátæktina eina? Hefur hv. þm. Pétur H. Blöndal gert sér í hugarlund hvort það séu stórar tölur. Mig grunar að þær séu allháar. Hv. þm. Ögmundur Jónasson kom réttilega inn á í sinni ágætu ræðu þegar hann talaði um brú á milli kerfa og er mjög vel orðað hjá hv. þm. Hv. þm. Pétur H. Blöndal veit að við erum að fara á milli lífeyriskerfa. Grunnstoðin, almannatryggingakerfið sem er við lýði í dag, mun heyra sögunni til eftir 15–30 ár og við tekur nýtt kerfi. Það breytir því ekki að samkvæmt opinberum stofnunum eins og til að mynda Ráðgjafarstofu heimilanna mælast 30%, þriðji hver eldri borgari í landinu, undir fátæktarmörkum. Því vil ég spyrja hv. þm.: 

Frú forseti. Við höfum tvær stoðir lífeyris á Íslandi, það eru lífeyrissjóðirnir sem greiða verðtryggðan lífeyri miðað við verðlag og hins vegar almannatryggingar sem greiða lífeyri sem hefur hækkað, eins og laun, miklu meira en verðlag. Vandi eldri borgara er lífeyrir frá lífeyrissjóðunum. Sá sem tók lífeyri fyrir fimm eða sjö árum hefur sömu kaupgetu, en miðað við laun hefur sá lífeyrir lækkað um helming vegna þess hve launin hafa hækkað mikið í landinu. Það að eldri borgarar greiði hærri tekjuskatt eins og allir landsmenn er vegna þess hve launin og bætur frá almannatryggingum hafa hækkað mikið. Þeir borga ekki aukinn skatt af bótunum frá lífeyrissjóðunum. Ef menn ætla að láta lífeyrissjóðina greiða hærri bætur eða betri verðtryggingu mætir það útlánunum hjá þeim og það geta þeir ekki. Þeir ná ekki þeirri ávöxtun. Ég efast um að íslenskir lífeyrissjóðir hafi náð ávöxtun umfram laun síðustu fimm eða sex árin, en þeir hafa náð mjög góðri ávöxtun umfram verðlag á stundum. Þetta er því miklu flóknara kerfi. Það er mjög varasamt að grípa inn í það, en að sjálfsögðu munum við skoða þetta í hv. heilbrigðis- og trygginganefnd þar sem ég sit og láta reikna út dæmi og sjá hvernig þetta kemur út. En við megum ekki segja að þeir sem eru aldraðir séu fátækir. Sá sem er með 140 þús. kr. í laun er líka fátækur og er með börn og að koma sér upp húsnæði. Hann þarf að borga þetta kerfi. Fátækt hans er ekki síður dýr en fátækt þess sem þiggur bætur og ég hef einmitt heyrt mjög marga kvarta undan mikilli skattlagningu.

Frú forseti. Það er hægt að tala endalaust um þessi mál og fara í alls konar hringi og kasta athyglinni frá kjarna þingmálsins sem er til umræðu. Þingmálið er ekki svo flókið, hv. þm. Pétur H. Blöndal. Það er vandi í þjóðfélaginu sem snýr að fjárhag eldri borgara og hv. þm. viðurkenndi það í svari sínu við andsvari mínu að vandinn væri fyrir höndum. Hv. þm. svaraði ekki spurningu minni um það hvernig ríkisstjórnarflokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn, hyggst taka á þeim vanda. Það komu engin svör um það. Engu að síður er vandinn mikill. Málið er í eðli sínu einfalt, þó svo tal hv. þm. hafi verið mjög flókið. Það snýr að því að mynda brú á milli kerfa til að tryggja að eldri borgarar standi ekki frammi fyrir því óréttlæti að þær 50 þús. kr. sem koma til aukatekna umfram 70 þús. kr. séu ekki teknar til baka 80% eða 90%. Það er mjög óeðlilegt. Opinberar stofnanir eins og Hjálparstofnun kirkjunnar og Ráðgjafarstofa heimilanna setja fátæktarmörkin á ákveðinn stað samkvæmt viðurkenndum alþjóðlegum formúlum. Við getum ekki litið fram hjá þeim í okkar ríka landi. Hér er um sértækt þingmál að ræða sem mun kosta ríkissjóð 3–4 milljarða á endanum, það á eftir að koma í ljós í störfum nefndanna. En ég held að sá sparnaður sem komi til vegna fátæktargildrunnar sé afskaplega vanmetinn og er ekki reiknaður með í tölum mínum, aukinn lyfjakostnaður, sjúkralega og svo má lengi telja. Það getur tekið á að eiga ekki skildinginn. Það getur tekið af heilsu fólks að eiga ekki skildinginn. 

Frú forseti. Ég nefndi vandann sem felst í því að lífeyrir frá lífeyrissjóðunum hækkar eins og verðlag en ekki eins og laun. Ég nefndi að það er ekki hægt að laga það, vegna þess að þá þyrfti að hækka verðtryggingu á útlánum og tel að mönnum finnist nóg um eins og staðan er í dag. Þann hluta vandans, helminginn af öllum tekjum lífeyrisþega, lögum við því ekki með stjórnvaldsákvörðunum. Hv. þm. talar um 3–4 milljarða eins og ekkert sé. Hver skyldi borga það? Hver skyldi borga það annar en almenningur sem menn sumir hverjir eru ekki með jafnháar tekjur og gert er ráð fyrir að þeir fái sem lífeyrisþegar. Tillagan gerir því vissulega í því að laga stöðu þeirra sem hafa greitt í lífeyrissjóð í 30–40 ár svo þeir eru betur settir. Hins vegar lagar hún stöðuna það mikið að þeir fara upp fyrir það sem þeir höfðu í laun. Þá er kominn sá vandi að þeir sem borga almannatryggingakerfið, þann lífeyri, verða með lakari stöðu en þeir sem þiggja bæturnar og höfðu sambærileg laun áður. Þetta er illleysanlegur vandi. Ég fullyrði að ríkisstjórnin hefur tekið á þessu. Hún hefur hækkað bætur almannatrygginga mjög myndarlega undanfarin ár og þarf ekkert að skammast sín fyrir það. Vandinn er hins vegar lífeyrir frá lífeyrissjóðunum.

Hæstv. forseti. Ég get alveg tekið undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal að það sé vandi að hanna velferðarkerfi. Ég tel tillöguna sem við mælum fyrir og þær umræður sem hafa spunnist í kringum hana mjög áhugaverðar. Tillagan er góð til þess að velta upp því samhengi sem við búum við í dag varðandi stoðir í lífeyriskerfinu. Mér finnst ábyrgðarlaust hjá hv. þm. að halda því fram að menn hafi sérstaklega verið að svindla á lífeyrissjóðskerfinu á sínum tíma og komið sér hjá því að greiða í lífeyrissjóði. Atvinnurekendur höfðu t.d. dálitla sérstöðu að þessu leyti ef ég man rétt. Þeir þurftu að greiða í lífeyrissjóð fyrir fram áður en skattlagt var. Það var gert eftir á. Það eru því ýmsar ástæður fyrir því að menn eru misjafnlega settir í lífeyriskerfinu í dag. Þeir eru verst settir sem lægst höfðu launin, ég held að það fari ekkert á milli mála, og okkur greinir ábyggilega ekkert á um það, mig og hv. þm. Pétur H. Blöndal. Þegar hv. þm. spyr hvað við ætlum að lesta mann mikið sem er með 140 þús. kr. held ég að hann ætti að spyrja þá sem eru með honum í flokki hvað þeir ætli að gera í sambandi við skattkerfið, niðurfellingu hátekjuskatts og lækkun á tekjuskattsprósentunni. Það er ekki verið að koma til móts við láglaunafólk með þessari stefnu ríkisstjórnarinnar.

Frú forseti. Skerðingin núna er 45%, síðan kemur tekjuskattur ofan á það og ég hef heyrt mjög marga kvarta undan því, með réttu, að þeir sjái ósköp lítið af hækkuninni sem verður hjá lífeyrissjóðnum þannig að að því leyti er þessi tillaga réttmæt. Ef við hins vegar horfum á þann sem er að greiða þetta, launþegann, og það verðum við alltaf að gera, má hann ekki vera verr settur. Við getum ekki hækkað mann við það að fara á lífeyri úr 140 þús. upp í 170 þús. kr. Það er greitt af þeim sem unnu með honum áður á 140 þús. kr. Þetta er vandinn. Kannski má segja að grunnlífeyrir almannatrygginga sé orðinn allt of hár. Það er kannski það sem kristallast út úr umræðunni. Varðandi það að menn hafi svindlað á kerfinu, það var ósköp einfalt að reikna út. Launin í þjóðfélaginu eru þekkt, menn áttu að borga 10% í lífeyrissjóð en gerðu það ekki og það var hægt að reikna út að 40 þús. manns greiddu ekki í lífeyrissjóð á þessum upphafsárum lífeyrissjóðanna, frá 1980 þegar allir áttu að greiða í lífeyrissjóð. Síðan var sett eftirlit með því fyrir u.þ.b. átta árum - ríkisskattstjóri átti að fylgjast með því - og þá jukust skilin allverulega. Þeir sem greiddu ekki í lífeyrissjóð þá standa núna uppi í Tryggingastofnun og krefjast þess að geta lifað af bótunum en gleyma 10% sem þeir greiddu ekki í lífeyrissjóð og gátu þá sparað miðað við hina. Hvað er verið að gera? Það er verið að lækka tekjuskatt t.d. um 1% sem þýðir að maðurinn sem er með 140 þús. kr. verður þá með 1.400 kr. meira til ráðstöfunar. Það er kannski ekki mikið en það er stefnt að því að fara upp í 4% og þá eru menn með fjórum sinnum þá tölu í hverjum einasta mánuði.

Hæstv. forseti. Ég held að við bætum okkur ekki mikið á því að þvarga um þetta, ég og hv. þingmaður. Við erum ekki á sömu skoðun að því er varðar breytingar á skattkerfinu svo að það sé nefnt hér. Það er alveg ljóst að sú flata prósentulækkun sem á að taka upp í sambandi við tekjuskattslækkunina mun nýtast láglaunafólkinu miklu síður en hálaunafólkinu. Það liggur bara algjörlega fyrir. Þar til viðbótar er svo verið að fella niður hátekjuskattinn þannig að ef einhverjir eru að lesta meira á þá sem hafa lægri launin er það núverandi ríkisstjórn. Hæstv. fjármálaráðherra segir líka í fjárlagafrumvarpinu að skattþegum hér á landi hafi fjölgað á undanförnum árum. Eðlilega. Skattleysismörkin hafa ekki fylgt laununum eftir. Í staðinn fyrir að vera 71 þús. ættu þau núna að vera að nálgast 100 þús., þ.e. ef þau hefðu fylgt raungildi sínu frá árinu 1988. Það liggur einfaldlega fyrir að við höfum aukið skattbyrði á þá sem lægri hafa launin. Sama stefnan er enn í gangi þannig að ég held að það sé margt sem ríkisstjórnarflokkarnir gætu gert til að laga stöðu þeirra sem lægri hafa launin. Þeir eiga til þess afl í þingi ef þeir vilja fara aðra leið en að vera alltaf að stefna á það að lækka launin hjá þeim sem lægstar hafa tekjurnar.

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að leggja orð í belg um lífeyrismálin. Þessi tillaga til þingsályktunar sem hér er til umræðu hefur komið fram í þinginu áður og full ástæða er til að ræða kjör lífeyrisþega reglulega á meðan staðan er eins og hún er. Áður en ég byrja að tala um þessa tillögu langar mig að gera athugasemdir við nokkur atriði sem hafa áður komið fram í umræðunni, m.a. þá staðhæfingu að þetta hafi aðallega verið sjálfstæðir atvinnurekendur sem ekki hafa borgað í lífeyrissjóð, þeir hafi verið svo margir sem ekki greiddu í lífeyrissjóð. Við verðum að muna að á þessum tíma var fjöldi kvenna ekki úti í atvinnulífinu,  Það er svo komið að allir lífeyrisþegar, bæði aldraðir og öryrkjar, greiða skatt. Skattleysismörkin eru komin niður fyrir lægstu bætur. Það er breyting sem hefur orðið á undanförnum árum því að áður voru skattleysismörkin undir lágmarksbótum. Menn hafa líka verið að ræða það hér að lífeyrissjóðirnir séu að taka við af almannatryggingunum, að lífeyrisgreiðslurnar, þ.e. ellilífeyrir og örorkugreiðslurnar, séu farnar að koma frá lífeyrissjóðunum en auðvitað er alltaf ákveðinn hópur sem þarf að treysta á almannatryggingarnar. Þess vegna ætti að vera hægt að gera svona leiðréttingar eins og hér er verið að leggja til. Ég ætla ekki að taka beina afstöðu til þessarar leiðar en mér sýnist að hérna sé verið að hækka frítekjumarkið og þrengja skerðingarregluna verulega miðað við reglurnar eins og þær eru í dag. Í dag er það svo að grunnlífeyririnn skerðist um 25% tekna umfram frítekjumark og síðan aðrir bótaflokkar um 45%, þ.e. tekjutryggingin og tekjutryggingaraukinn. Þarna er greinilega verið að bæta verulega kjör þeirra sem þurfa að treysta á almannatryggingarnar og þar er auðvitað þessi hópur kvenna sem ég nefndi. Auðvitað væri full ástæða til að skoða nánar stöðu aldraðra kvenna sem hafa margar hverjar engan rétt í lífeyrissjóðunum. Líka hefur verið komið aðeins inn á framfærslukostnað. Við vitum það og þekkjum að framfærslukostnaður hefur verið reiknaður út fyrir einstaklinga og hann er mishár eftir því hver er að reikna. Í fjárlagaumræðunni í byrjun mánaðarins kallaði ég eftir því hjá hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann gæti upplýst mig um framfærslukostnað aldraðs einstaklings en sá kostnaður lá ekki fyrir. Auðvitað vitum við það að eftir því sem árin færast yfir koma alls konar kostnaðarliðir inn. Þó að tekið sé tillit til þess í heilbrigðiskerfinu og aldraðir þurfi að greiða lægra gjald fyrir heilbrigðisþjónustu og lyf er þó nokkur hópur aldraðra sem ekki hefur tök á því að greiða fyrir þessa þjónustu, hefur ekki tök á því að leysa út lyfin sín. Það er rétt sem kom fram áðan í umræðunni að fátækt getur verið samfélaginu mjög dýr. Fátækt leiðir af sér veikindi, þunglyndi, vanlíðan og það að fólk nýtir sér ekki heilbrigðiskerfið eins og það þyrfti. Það er dýrt að láta fátækt viðgangast. Vegna þessa þingmáls langar mig að minna á þingmál sem Samfylkingin hefur flutt nokkrum sinnum um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja. Þar er nálgunin svolítið önnur en í þessu þingmáli þeirra hv. þm. Frjálslynda flokksins. Þar er lagt til í þingsályktunartillögu að samtök aldraðra og öryrkja komi að því að koma á afkomutryggingu fyrir lífeyrisþega þannig að enginn þurfi að búa við fátækt eða óvissu um kjör sín. Við höfum lagt þetta til. Reyndar kom ríkisstjórnin á ákveðinni samráðsnefnd við aldraða fyrir kosningar en ástandið í þeim málum er þannig að sú samráðsnefnd hefur ekki verið kölluð saman síðan fyrir kosningar. Eitthvað hefur þó verið gert í þeim málum sem þessi nefnd lagði til en allt of margt er óuppfyllt eins og óskirnar um bætt kjör frá Tryggingastofnun sem er einmitt samhljóða tillögunni hér um að bæta kjör lífeyrisþega. Auðvitað getur þjóðfélag varla talist velferðarþjóðfélag nema vel sé búið að öldruðum og öryrkjum og þeim séu tryggð sómasamleg kjör. Ég veit að þó nokkuð stór hópur aldraðra og öryrkja býr við bágborið ástand, sérstaklega aldraðir. Í síðustu viku var ég á fundi með stórum hópi aldraðra þar sem þessi mál einmitt komu til umræðu og menn voru mjög ósáttir við þau kjör sem þeir búa við. Grunnlífeyrir hefur t.d. ekki hækkað nema um 600 kr. frá árinu 2002 og síðan tekjutryggingin um 3.000 kr. Auðvitað kemur tekjutengingin þarna mjög grimmt inn og síðan skatturinn þannig að þetta eru mjög litlar hækkanir þegar upp er staðið. Hjá þeim sem eru á almannatryggingagreiðslunum einum saman er oft mjög þröngt í búi. Tími minn er senn á enda en mig langar í lokin til að benda á að meira en helmingur aldraðra er með framfærslueyri undir lágmarkslaunum. Það kemur einmitt fram í greinargerð með þessu þingmáli okkar um afkomutryggingu til aldraðra. Það segir líka sína sögu að 40% lífeyrisþega hafa óskerta tekjutryggingu frá almannatryggingunum. Það er allstór hópur sem þarf enn þá að treysta á almannatryggingarnar og mun verða á næstu árum. Þó að framtíðarsýnin sé björt að mati sumra er það ekki svo alls staðar. Það gagnast ekki þeim sem búa við þessi kjör í dag þó að e.t.v. verði kjörin betri eftir 10, 20 eða 30 ár þannig að ég held að virkilega þurfi að taka á í þessum málaflokki.

Hæstv. forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram og þær undirtektir við það mál sem við höfum hér verið að ræða, um að tryggja ellilífeyrisþegum lágmarkslífeyri sem væri þá verulega hærri en hann er í dag. Vegna þeirrar umræðu sem hér fór fram áðan vil ég með leyfi forseta fá að vitna í bréf frá Landssambandi eldri borgara sem okkur þingmönnum voru send. Þar segir, með leyfi forseta: „Greiðslur almannatrygginga til ellilífeyrisþega fylgja ekki lengur lágmarkslaunum. Greiðslur almannatrygginga fylgdu áður launaþróun lágmarkslauna í landinu en með lögum frá 1995 var þessu breytt. Þannig var hækkun ellilífeyris og tekjutryggingar í takt við þróun lágmarkslauna þar til gliðnun byrjar við gildistöku laganna og mismunurinn eykst ár frá ári þótt tekist hafi að stöðva aukningu þessa mismunar tímabundið árið 2003. Bætur í dag ættu að vera 16.248 kr. hærri á mánuði ef þessu hefði ekki verið breytt,“ segir í þessu bréfi. Það hefur líka komið fram í umræðunni að mikill fjöldi ellilífeyrisþega tekur óskerta tekjutryggingu. Ég held að hv. þm. sem var síðust í ræðustól á undan mér hafi sagt að 40% væru með óskerta tekjutryggingu. Það þýðir þá að þá eru tekjur viðkomandi ellilífeyrisþega til viðbótar við grunnlífeyrinn undir 24.639 kr. á mánuði en það eru jú þær tekjur sem menn mega hafa án þess að tekjutryggingin skerðist. Hins vegar er þá tekjutryggingaraukinn auðvitað horfinn sem og heimilisuppbótin. Ef við skoðum einstök dæmi í þessu ferli þá sýnist mér, miðað við það sem ég var að skoða á vef Tryggingastofnunar ríkisins, að ef einstaklingur hefur ekkert annað en bætur, hvorki tekjur né lífeyristekjur, þá sé lágmarkssamsettur lífeyrir slíks tryggingaþega 83.440 kr. á mánuði. Síðan getur hann sótt um ákveðnar viðbótarbætur. Það fer eftir mati hvort hann fær þær. Þá er mögulegt að hann geti farið að nálgast um 90 þús. kr. eins og ég held að hv. þm. Pétur Blöndal hafi nefnt áðan. En þá verður að sækja sérstaklega um sérstakar viðbætur. Þetta er það sem almennt stendur til boða ef menn hafa engan lífeyri og engar tekjur, algjört lágmark. Ef menn hins vegar hafa einhverjar tekjur, hvort sem það eru lífeyrissjóðstekjur eða aðrar atvinnutekjur, þá geta þeir haldið fullri tekjutryggingu þó þeir hafi 24 þús. kr. í tekjur. Eftir það byrjar tekjutryggingin að skerðast, þ.e. um 45% af tekjutryggingunni miðað við þá upphæð sem kemur umfram þá tölu. Með þessari tillögu okkar erum við að leitast við að hækka rauntekjur þeirra sem lægstar hafa lífeyristekjurnar og minnst réttindi eiga í lífeyrissjóðum. En í þessu sama fréttabréfi sem ég vitnaði til áðan var sagt, með leyfi forseta: „Erfitt er að meta hver meðallífeyrir er frá lífeyrissjóðum en lauslegt mat gefur til kynna að hann sé e.t.v. um 50 þús. kr. á mánuði.” - árið 2003 - „Mjög stór hluti ellilífeyrisþega er því undir þessu marki.” Því er ekki er óeðlilegt að taka dæmi um tekjur úr lífeyrissjóði upp á 45.860 kr. eins og þeir gera í þessu bréfi. Þeir útfæra það síðan í töflu og sýna hvaða niðurstaða kemur út úr slíku dæmi. Ég nefndi það áðan að skattleysismörkin eru núna 71.270 kr. minnir mig. Þau ættu að vera tæplega 100 þús., 99.500 og einhverjar krónur ef ég man rétt, ef þau hefðu fylgt sömu viðmiðum og áður. Þar af leiðandi eru mun fleiri farnir að borga tekjuskatt. Það bitnar á ellilífeyrisþegunum. Það liggur alveg í hlutarins eðli að jafnvel sá sem hefur algjörar lágmarksbætur frá Tryggingastofnun, 83–84 þús. kr. er einnig að greiða skatt því skattleysismörkin eru, eins og ég sagði áðan, 71 þús. kr. Lágmarksbæturnar eru því ekki einu sinni skattfrjálsar. Síðan mundu náttúrulega lágmarksbæturnar skerðast ef viðkomandi ellilífeyrisþegi aflaði sér einhverra tekna. Þá byrjuðu að skerðast tekjutryggingaraukinn og heimilisuppbótin og svo koll af kolli alveg þangað til eftir sæti eingöngu grunnlífeyririnn. En jafnvel hann getur horfið ef tekjurnar eru nógu háar. Ef ég man rétt þá byrjar grunnlífeyrir að skerðast við um það bil 134 þús. kr. í tekjur. Bótakerfið er nú þannig hannað að bæturnar ýta öðrum tekjum út. Að vísu er það tekið fram, eins og ég gat um í ræðu fyrir hádegið, að ef um fjármagnstekjur er að ræða þá virka þær ekki nema 50% til skerðingar. Það var nú af öðru tilefni sem ég dró það fram hér í umræðu í morgun undir máli sem var verið að ræða þá. Ég get tekið dæmi um ellilífeyrisþega sem mundi njóta þess að fullu, hefði 50 þús. kr. út úr lífeyrissjóði og mundi þar af leiðandi engar skerðingar fá vegna 50 þús. kr. eins og tillagan gengur út á, þá yrðu heildartekjur hans í viðkomandi dæmi - miðað við að hann héldi ellilífeyrinum, tæpum 22 þús. kr., tekjutryggingunni, sem er tæplega 42 þús., og tekjutryggingaraukanum, sem er um 22.500 kr. og síðan 50 þús. kr. út úr lífeyrissjóði - þ.e. brúttótekjur um 133 þús. kr. Skattleysismörkin væru eftir sem áður 71 þús. kr. Þannig mundu 62 þús. kr. reiknast til skatts, því eftir sem áður mundi viðkomandi greiða skatt þótt hann væri laus við jaðaráhrifin af skerðingu lífeyristeknanna vegna 50 þús. kr. Af þeim 62 þús. kr. mundi hann borga tæplega 30 þús. kr. í skatt, 38,58%, tæplega 30 þús. kr. Rauntekjur í viðkomandi tilfelli væru því um 103 þús. kr. Það munar um það að vera kominn rétt yfir 100 þús. kr. í rauntekjur eftir skatta. En eins og dæmið lítur út í dag, miðað við 50 þús. kr., þá sýnist mér að rauntekjurnar yrðu 81 þús. kr. rúmlega. Mismunurinn á milli stöðunnar í dag, þar sem lífeyristekjurnar skerða sérstaka tekjutryggingu, heimilisuppbót og tekjutryggingu um 45%, og þess sem yrði við slíka breytingu sem hér er gert ráð fyrir er rauntekjuhækkun upp á 23 þús. kr. á mánuði. Það er vissulega mikil breyting fyrir viðkomandi ellilífeyrisþega. Rauntekjur hans mundu hækka um einn fimmta. Það væri vissulega mikil breyting. Ég held að hv. þm. Ögmundur Jónasson hafi haft rétt fyrir sér áðan í umræðunni um þetta mál. Það má auðvitað líta svo á að með þessari framsetningu, að leggja fram þingsályktunartillögu til umfjöllunar hér í þingi og nefnd, séum við að búa til brú á milli kerfa, að tryggja að þeir sem lakast eru settir komist betur af en þeir gera í dag. Ég ætla samt að endurtaka, svo það liggi skýrt fyrir, að þótt okkar framsetning gangi út frá 50 þús. kr. og síðan 9% aukna skerðingu fyrir hverjar 10 þús. kr. umfram það þar til ákveðnu marki er náð, eða 45%, þá gerum við okkur grein fyrir því að ef málið verður skoðað og sett í samhengi, krufið til mergjar, þá kunni að þurfa að gera ráð fyrir annarri upphæð svo Alþingi í heild sinni geti fallist á málið, þótt það miði að því að bæta lífeyriskerfið og byggja þá brú sem hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi. Ég tek einnig undir þau orð hv. þm. Péturs H. Blöndals, að það er vandasamt að hanna lífeyriskerfi. Ég tek undir þau ummæli hans. Við í Frjálslynda flokknum teljum ekki að málið sem við setjum hér fram sé eini sannleikurinn í málinu. Við teljum hins vegar að með því að reifa það gefist tilefni til þess að skoða það ofan í kjölinn og velta því upp hvernig við getum bætt stöðu þeirra sem lökust lífeyrisréttindi hafa á næstu áratugum þótt vonandi hafi menn það mjög gott eftir árið 2040, ef svo vill vera láta. Þetta mál snýst um að taka á því vandamáli sem núna er til staðar og hverfur ekki sjálfkrafa að mínu mati. Enn þá er fjöldi fólks með lág laun í okkar þjóðfélagi. Sumir geta aðeins stundað takmarkaða vinnu af ýmsum ástæðum. Fólk er heimavinnandi eða í hlutastörfum. Sauðfjárbændur hafa t.d. mjög lág laun og margir að vinna sér inn lítil lífeyrisréttindi. Það er full ástæða til að skoða sérstaklega stöðuna hjá þeim sem lökust hafa lífeyrisréttindin í þjóðfélaginu þegar þeir komast á elliár. Þessi tillaga gengur út á að bæta stöðu þeirra. Í skýrslunni Velferð fyrir alla lagði ASÍ til eftirfarandi, með leyfi forseta: „Til að jafna þennan mun þarf að beita tekjutengdum lífeyri frá almannatryggingum með frítekjumörkum vegna lífeyris frá lífeyrissjóðum. Tekjutengingin þarf að breytast í samræmi við auknar greiðslur frá lífeyrissjóðunum til eftirlaunaþega.“ Þarna er sama hugsun og í málinu sem hér er til umræðu. Síðan segir, með leyfi forseta: „Gera verður ráð fyrir að tekjutengdur lífeyrir frá almannatryggingum verði við lýði þar til hið almenna lífeyriskerfi nær fullum þroska.“ Hvenær nær kerfið fullum þroska? Sumir hafa sagt að það verði 2040. Ég dreg það mjög í efa. Ég held að því miður muni alltaf verða til nokkur hópur fólks með lakan lífeyrisrétt sem veitir ekki af því að við lítum til þess að hanna lífeyriskerfið þannig að það taki á þeim vandamálum. Hinir sem betur hafa það geta þá horft til þess að við hlið þeirra verði ekki aðrir þegnar sem hafi það bara talsvert skítt.

Frú forseti. Það er eitt atriði sem ég ætlaði að gera athugasemd við. Það er að nota lágmarkslaun sem viðmið. Ég minnist þess að þegar ég byrjaði að vinna að loknu námi var endalaust talað um það í kjarasamningum, aðrir þingmenn þekkja það örugglega líka, hver lægstu launin væru. Það þurfti að gera eitthvað fyrir lægst launaða fólkið. Alltaf var þessi sami söngur. Svo var eitthvað gert fyrir lægst launaða fólkið. Hvað gerðist strax í kjölfarið? Allir aðrir hækkuðu um sömu prósentu, uppmælingafólkið og allir. Aldrei tókst að laga kjör þeirra sem höfðu lægstu launin. Það tókst aldrei miðað við hina. Svo gerist það að aðilar vinnumarkaðarins tóku sig saman um að hækka lægstu launin og láta það ekki hafa áhrif neins staðar, hvorki á uppmælingu, á aðra taxta eða á lífeyri. Þetta var ákveðið samkomulag, frú forseti. Þess vegna skil ég ekki af hverju menn leyfa sér að miða lífeyrinn við lægstu laun, sem voru tvöfölduð. Það voru örfáir á þessum launum. Fólk sem vann á kössum í Hagkaup, mest konur. Gert var samkomulag um að hækka þessi laun umfram allt annað. Þess vegna mega menn ekki miða við það þegar þeir bera saman lífeyri, laun og annað slíkt. Það væri mjög óheiðarlegt. Menn geta miðað við meðallaun eða eitthvað slíkt en að miða við lægstu launin, sem voru með samstilltu átaki aðila vinnumarkaðarins hækkuð umfram allt annað, mega menn ekki gera.

Frú forseti. Það sem ég vitnaði til áðan er bréf sem ég held að öllum í þingflokki mínum hafi borist. Ég geri ráð fyrir að hv. þm. Pétri H. Blöndal hafi borist það líka. Textinn sem ég las var úr bréfi frá Landssambandi eldri borgara þar sem fjallað er um kaupmátt ráðstöfunartekna og greiðslur almannatrygginga samanborið við þróun lágmarkslauna í landinu. Ég verð nú að segja að ég held að Landssamband eldri borgara verði að fá að miða við það sem þeir telja eðlilegt að bera saman við í bréfum sínum til okkar.

Frú forseti. Nokkrir af forustumönnum í samtökum aldraðra voru í verkalýðshreyfingunni áður. Þeir stóðu meira að segja sjálfir að þessu samkomulagi og tóku sjálfir ákvörðun um að lífeyrir og aðrar bætur og uppmæling skyldu ekki fara eftir lágmarkslaunum. Þeir vita nákvæmlega um hvað er að ræða þannig að mér finnst það ábyrgðarhluti að bera svo bætur og lífeyri saman við þennan sama taxta sem var samstillt átak allra að reyna að hækka án þess að það hefði áhrif úti um allt í þjóðfélaginu.

Frú forseti. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs flytjum tillögu til þingsályktunar um strandsiglingar. Flutningsmenn eru auk mín hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að undirbúa það að strandsiglingar verði eðlilegur hluti af vöruflutninga- og samgöngukerfi landsins. Ráðherra móti stefnu og aðgerðaáætlun og leggi fram lagafrumvörp í þessu skyni, ef með þarf, þannig að ríkið geti tryggt reglulegar strandsiglingar til allra landshluta með því að bjóða út siglingaleiðir. Ráðherra láti meta kostnað við að halda uppi reglulegum strandsiglingum um allt land miðað við skilgreinda þjónustu og geri tillögur um siglingaleiðir sem bjóða á út. Ráðherra skili niðurstöðum til Alþingis eigi síðar en 1. febrúar 2005.“ Í greinargerð með tillögunni segir: Á síðustu árum hafa strandsiglingar smám saman verið að leggjast af hér á landi og allt útlit er fyrir að 1. desember nk. verði þær úr sögunni með öllu. Flutningsmenn telja að ekki verði við það unað enda má fullyrða að sjóflutningar meðfram strandlengjunni séu verulega vannýttur samgöngukostur. Því leggja þeir til að samgönguráðherra verði falið að undirbúa að strandsiglingar verði hafnar með tilstyrk hins opinbera á grundvelli útboða. Brýnt er að ráðherra grípi til aðgerða áður en Eimskipafélagið leggur af þennan þátt starfsemi sinnar þann 1. desember nk. enda gefur augaleið að eftir það verði róðurinn þyngri að tryggja slíkar samgöngur. Á 128. löggjafarþingi lögðu flutningsmenn ásamt Árna Steinari Jóhannssyni, þáverandi þingmanni, fram tillögu til þingsályktunar um strandsiglingar. Þar var lagt til að samgönguráðherra yrði falið að skipa nefnd, strandsiglinganefnd, er léti gera úttekt á þjóðhagslegu gildi þess að hér við land væru öflugar strandsiglingar með sérstakri hliðsjón af umhverfis- og byggðaáhrifum, umferðaröryggi og fleiru. Samgöngunefnd lagði til að þeirri tillögu yrði vísað til ríkisstjórnarinnar. Í svari við fyrirspurn frá mér til samgönguráðherra á síðasta löggjafarþingi um framgang þeirrar tillögu kom fram að ráðherra hefði ekki skipað strandsiglinganefnd en að ráðuneytið hefði í störfum sínum talið eðlilegt að stofnanir þess beindu athygli að strandsiglingum á grundvelli ábendinga og ágætra hugmynda í greinargerð með tillögunni. Ráðherra tók þá fram að hann teldi að tillagan hefði verið þarft innlegg í umræðuna og að við endurskoðun á samgönguáætlun hlyti að verða litið til ákveðinna þátta í henni. Sú tillaga sem nefndarmenn nú leggja fram gengur lengra en sú sem lögð var fram á 128. löggjafarþingi að því leyti að í henni felst að hafinn verði beinn undirbúningur að því að ríkið bjóði út strandsiglingar og tryggi þannig öllum landshlutum þessa mikilvægu þjónustu. Það hefur líka breyst síðan í fyrra að boðað hefur verið að þær strandsiglingar sem voru þá í gangi leggist af. Þess er vert að geta að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur fallist á að aðstoðarkerfi sem Bretar hafa komið á til að færa flutninga af vegum og yfir í siglingar og hóflegur styrkur ríkis til slíkra aðgerða brjóti ekki gegn samkeppnisreglum bandalagsins. Einnig hafa nýlega verið fluttar af því fréttir að Evrópusambandið sjálft hyggist nú stórauka framlög til að efla sjósamgöngur og auka flutninga á sjó, ám og vötnum og siglingaleiðum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og annarri mengun og létta álagi af vegum. Í því sambandi má nefna að talið er að ending vega í sumum landshlutum verði helmingi minni en nú er ef þungaflutningar aukast sem svarar því vörumagni sem nú er flutt sjóleiðis. Flutningsmenn telja mikilvægt að útboð á siglingaleiðum geti hafist eigi síðar en haustið 2005. Því er hér lagt til að ráðherra skili tillögum sínum sem allra fyrst og eigi síðar en 1. febrúar nk. Með framangreindri tillögu til þingsályktunar um strandsiglingar frá 128. löggjafarþingi fylgdi ítarleg greinargerð og vísa flutningsmenn til hennar hvað varðar ýmis rök fyrir mikilvægi þess að strandsiglingar við allt landið verði tryggðar, svo sem hvað varðar umhverfissjónarmið, byggðaáhrif og samkeppnisstöðu sjóflutninga gagnvart landflutningum. Frú forseti. Með þingsályktunartillögunni fylgja fylgiskjöl til frekari útskýringar, grein hv. þm. Ögmundar Jónassonar í Morgunblaðinu 4. ágúst sl., ritstjórnargrein Morgunblaðsins frá 5. ágúst, fréttatilkynning frá Landvernd frá 3. ágúst og grein undirritaðs í Morgunpósti VG 8. ágúst. Ég ætla aðeins til viðbótar því sem ég hef þegar sagt vitna til fréttatilkynningarinnar frá Landvernd, með leyfi forseta: „Í vikunni sem leið tilkynntu Eimskip að fyrirtækið hygðist leggja niður strandsiglingar við Ísland. Er þetta í beinu framhaldi af þeirri þróun sem hefur átt sér stað í vöruflutningum síðustu ár. Skipum í strandsiglingum hefur fækkað óðum á meðan sífellt hefur bæst í her vöruflutningabifreiða sem þeysa um vegi landsins. Ástæða þessarar þróunar er sögð vera sá flutningshraði sem krafist er í samfélagi okkar. Umræðan í tengslum við þessa ákvörðun Eimskipa hefur fyrst og fremst beinst að áhrifum hennar á slit vega og aukna hættu í umferðinni. Stórir vöruflutningabílar geta valdið miklu tjóni og alvarlegum slysum lendi þeir í árekstri auk þess sem flutningur hættulegra efna á vegum getur verið varasamur. Vegaslit vörubíla er margfalt á við fólksbíla og svo virðist sem ekki hafi tekist að færa kostnaðinn við vegaslit yfir á vörubíla í samræmi við notkun þeirra. Landvernd vill vekja athygli á því að neikvæðar afleiðingar vöruflutninga á landi eru ekki eingöngu bundnar við slys og vegaslit. Landflutningar fela í sér allt að sjöfalt meiri losun koldíoxíðs en strandflutningar og hefur losun koldíoxíðs frá landflutningum aukist um 67% á tímabilinu 1983–2002. Aukið magn koldíoxíðs í andrúmsloftinu er helsta ástæða þeirra hættulegu loftslagsbreytinga sem nú verða sífellt sýnilegri. Aukin áhersla Eimskipa á landflutninga er því afar neikvæð þróun í þessu samhengi.“ Þetta segir m.a. í ályktun Landverndar. Í grein sem ég skrifaði í Morgunpóst Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hinn 8. ágúst segir svo, með leyfi forseta: „Samgöngur eru sá þáttur í þjónustu hvers samfélags sem ræður hvað mestu um grunngerð þess. Vöru- og fólksflutningar eru því ekkert einkamál einstakra fyrirtækja þótt margir haldi að svo sé. Samgöngur og flutningar til og frá landinu svo og innan lands eru ein af grunnstoðum sjálfstæðrar þjóðar. Framkvæmd þeirra getur eftir atvikum verið í höndum einkaaðila. Það er hlutverk löggjafans og framkvæmdarvaldsins að búa þessari þjónustu umgjörð á hverjum tíma sem er í samræmi við ábyrgð, hagsmuni, alþjóðlegar skuldbindingar og langtímastefnu stjórnvalda í samgöngumálum. Þetta var gert með stofnun Ríkisskipa og Flugfélags Íslands á sínum tíma. Þörfin og ábyrgðin á mikilvægi þessarar þjónustu fyrir þjóðina er óbreytt þótt hún sé á höndum einkaaðila. Það þótti mikið framfaraspor og viss tímamót þegar Alþingi að tillögu samgönguráðherra Sturlu Böðvarssonar samþykkti á sl. ári samgönguáætlun til næstu 12 ára. Kostir þess vinnulags voru, að litið er samræmt á uppbyggingu samgöngumannvirkja og tilhögun samgangna á sjó, á landi og í lofti. Í þeirri áætlun eru tilgreind markmið í samgöngum með tilliti til umhverfiskrafna, öryggismála, hagkvæmni og byggðasjónarmiða m.a. Jafnt stjórnarliðar sem stjórnarandstæðingar lofuðu þau vinnubrögð og ræddu einmitt um mikilvægi sjóflutninga og samkeppnisstöðu þeirra við flutning á búlkvörum um landið. Með samræmdri samgönguáætlun væri hægt að fylgja eftir grunnstefnu hins opinbera í samgöngumálum þjóðarinnar. Annað kemur svo á daginn. Tímabundin gróðafíkn þeirra ræður ferð og stefnu ríkisstjórnarinnar í samgöngumálum er gefið langt nef. En hún getur þó sjálfri sér um kennt. Í skýrslu nefndar um flutningskostnað sem samgönguráðuneytið lét vinna 2003 er rakin gífurleg hækkun flutningskostnaðar á síðustu árum þrátt fyrir meinta hagræðingu: „Samþjöppun aðila í landflutningum og þátttaka skipafélaga gerir það að verkum að tveir flutningsaðilar eru með nær alla landflutninga á Íslandi - fákeppni er því ráðandi í þessum flutningum. Samfara þessu hafa gjaldskrár flutningsaðila hækkað verulega umfram þróun neysluvöruvísitölu.“ „Í sumum tilfellum hafa sjávarútvegsfyrirtækin brugðist við með því að láta frystitogarana landa eins nálægt útflutningshöfn og hugsast getur. Aðilar kvarta yfir ógagnsæi gjaldskrár flutningsfyrirtækja og hafa tilfinningu fyrir því að ekki sé samkeppni í land- og sjóflutningum.“ Tveir aðilar, Eimskip og Samskip, eru nær allsráðandi í flutningum bæði á sjó og landi og geta í krafti þeirrar stöðu gert það sem þeim sýnist. Það er afar óeðlilegt samkeppnislega séð að sami aðili eigi og reki flutningsnetið bæði á sjó og á landi. En eftir að bæði Eimskip og Samskip lögðu undir sig að mestu alla landflutninga hafa þau í krafti fákeppnisstöðu sinnar útilokað eðlilega og nauðsynlega samkeppni. Ekki bætir úr skák að sumir eigendur þessara fyrirtækja eru jafnframt ráðandi í öðrum stórfyrirtækjum landsins og geta beitt þeim til fjölþættari samþjöppunar og einokunar í atvinnulífinu. Það er afar brýnt að brjóta þessa samþjöppun upp og skapa eðlilegt samkeppnisumhverfi í vöruflutningum.“ Þetta er sú staða, frú forseti, sem við stöndum frammi fyrir. Verði nú eins og horfir til 1. desember leggjast strandsiglingar af þannig að við höfum bara höfnina á Grundartanga og síðan er engin önnur útflutningshöfn fyrr en á Eskifirði og svo aftur í Reykjavík. Ég trúi því ekki að þetta sé vilji þingsins í þróun samgöngu- og flutningsmála hér á landi. Þetta skerðir samkeppnisstöðu einstakra strandbyggða. Það vill svo til að ég þekki til á Sauðárkróki. Formaður samgöngunefndar Skagafjarðar, Brynjar Pálsson, sagði mér að þessi breyting þýddi að 1.200–1.500 40 feta gámaeiningar sem nú fara um höfnina mundu ekki lengur gera það en það er reyndar aðalútflutningsvara steinullarinnar. Auk þess er þaðan flutt nærri þrefalt magn af steinull með bílum til Reykjavíkur sem áður var flutt á sjó. Við sjáum að bara þetta eitt þýðir fyrir þessa höfn 7–8 millj. kr. tap. Margfeldið er svo með auknu álagi á vegum og fari svo að flutningskostnaður verði hærri skerðir þetta samkeppnisstöðu þessa fyrirtækis. Ef við tökum hafnirnar á Vestfjörðum er staðan enn verri þar því að það eru enn verri vegasamgöngur frá höfnunum á Vestfjörðum til Eskifjarðar, Reykjavíkur eða Grundartanga. Frú forseti. Það er brýnt að tekið verði á þessum málaflokki, strandsiglingum, með samfélagslegri ábyrgð og því leggjum við til, flutningsmenn tillögunnar, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að ráðherra grípi til aðgerða og vinnu þegar í stað sem tryggi að strandflutningar, áætlunarflutningar meðfram ströndum landsins, verði fastur og ákveðinn liður í þjónustu landsmanna hringinn í kringum landið. Það má gera með þeim hætti að siglingaleiðin sé skilgreind, skilgreindar séu lágmarkskröfur og lágmarksþjónusta boðin út þannig að sem mestrar hagkvæmni verði þar gætt.

Virðulegi forseti. Málið sem hér er til umræðu, þingsályktunartillaga um strandsiglingar, er gott svo langt sem það nær. Ég hjó eftir því að hv. 1. flutningsmaður Jón Bjarnason sagði að hér væri stórmál á ferðinni og það er rétt. En hann taldi að samfélagslegt átak þyrfti að gera í samgöngumálum. Ég get tekið undir það með honum en hvernig á að standa að því máli þegar það liggur ljóst fyrir, eins og hv. þm. vitnaði oft til, í skýrslu nefndar um flutningskostnað að það er 70% dýrara að flytja gám með sjávarafurðum frá Vestfjörðum landleiðina en sjóleiðina? Hvernig má það vera að virðulegir atvinnurekendur í hinum dreifðu byggðum noti ekki sjóflutninga meira en raun ber vitni? Mun það frekar gerast með lagaboðum eða því að stofnað verði til einhvers konar skipaútgerðar ríkisins? Mun það gerast? Eða mun markaðurinn fylgja eigin lögmálum eins og hann hefur gert? Enn eru stundaðar strandsiglingar. Eitt skipafélag siglir á Vestfirði og á skip sem heitir Jaxlinn. Vestfirðingar segja mér að þegar grannt sé skoðað, að teknu tilliti til alls kostnaðar við lestun og losun skips, sé flutningur á 40 feta gámi frá Vestfjörðum til Reykjavíkur sjóleiðina 30% ódýrari með skipi en að fara landleiðina, að teknu tilliti til alls kostnaðar. Við höfum miklar upplýsingar um óhagræðið af landflutningunum. Ég vil með leyfi forseta vitna í grein sem birtist í Morgunblaðinu 11. október: „Vöruflutningabifreiðar losa allt að sjö sinnum meiri koltvísýring út í andrúmsloftið en skip í strandflutningum, að því er fram kemur í verkefni Tinnu Finnbogadóttur, viðskiptafræðinema við Kaupmannahafnarháskóla, þar sem borin eru saman áhrif landflutninga og strandflutninga, sem kynnt var á málþingi Landverndar og Umhverfisstofnunar Háskóla Íslands á dögunum. ... Fram kemur að landflutningar jukust um 46% milli áranna 1990 og 2000 en vöruflutningar með skipum drógust saman um 10%. Ástæðan er einkum sögð auknar kröfur um ferskleika varnings, bætt vegakerfi, stærri og hagkvæmari flutningabílar og ójafnar greiðslur úr Flutningsjöfnunarsjóði.“ - Ég hélt að Flutningsjöfnunarsjóður starfaði helst varðandi flutning á olíu. - „Þrátt fyrir þetta séu landflutningar mun dýrari kostur en strandflutningar og er verðmunurinn allt að 340%.“ Þetta segir Tinna Finnbogadóttir varðandi rannsóknarniðurstöðu sína. En ég hlýt að velta því upp, í ljósi alls sem hér hefur verið vitnað til: Hvers vegna leita þá aðilar í atvinnurekstri á landsbyggðinni ekki í þennan farveg með vöruflutninga? Hvers vegna leita þeir ekki eftir sjóflutningum? Hvers vegna eru landflutningar svona miklir? Í þessari margumræddu skýrslu, sem hv. þm. Jón Bjarnason vitnaði til og vitnað er til í þingsályktunartillögunni, er að mörgu leyti skýrt af hverju svo er, með leyfi forseta: „Þegar strandferðaskipin voru flest fluttu þau neyslu- og fjárfestingavöru í samkeppni við vöruflutningabifreiðar. Á þeim tíma komu millilandaskip við á mörgum höfnum og lestuðu fyrst og fremst fiskafurðir til útflutnings.“ Í skýrslunni segir einnig m.a., með leyfi forseta: „Af viðræðum við flutningsaðila og aðra aðila má ráða að fyrir þessari breytingu séu nokkrar meginástæður: Stórauknar kröfur eru um hraða og sveigjanleika í flutningum. Neytendur krefjast sífellt meiri ferskleika vörunnar.“ Það er eðlilegt að neytendur úti á landi vilji ekki að matvara sé um borð í skipi í upp undir viku áður en henni er skilað á land og þeir séu að kaupa vörur á síðasta söludegi. Næstu ástæður sem tíndar eru til eru eftirfarandi, með leyfi forseta: „Byggðaþróun og fækkun íbúa á einstökum svæðum á landsbyggðinni gerir það að verkum að flutningsmagn fer minnkandi. Ef sjóflutningar eiga að vera hagkvæmir þarf ákveðið magn flutninga að vera til staðar vegna hins háa fasta kostnaðar við flutningana. Birgðahald vöru á landsbyggðinni hefur stórminnkað. Til þess að draga úr kostnaði við birgðahald hafa seljendur eins lítið af birgðum og mögulegt er í sinni vörslu og þurfa því hraða í flutningum til að endurnýja birgðir sem gengið hefur á.“ Svo að ég vitni áfram í skýrslu um flutningskostnað segir í framhaldi af þessu, með leyfi forseta: „Hagkerfið einkennist í ríkari mæli af stöðugu flæði vöru fremur en óreglulegu flæði og birgðahaldi. Samkvæmt upplýsingum eins flutningsaðila eru flutningar til landsbyggðarinnar að stærstum hluta matvara, önnur neysluvara og hráefni til framleiðslufyrirtækja. Flutningar frá landsbyggðinni eru að stærstum hluta fiskur, fiskafurðir og önnur framleiðsluvara. Samræming innanlandsflutninga í eitt flutningakerfi hefur skapað betri nýtingu flutningatækja í báðar áttir. Tómir frystigámar eru nú lestaðir með neysluvöru út á land og koma til baka lestaðir fiski. Áður fór fullur bíll með neysluvöru út á land og tómur til baka og á sama tíma fór tómur gámur með skipi út á land og fullur til baka með næsta skipi. Þessi aukna áhersla á landflutninga hefur leitt til þess að net landflutninga er orðið þéttara en áður. Árið 1993 gaf Landvari, samtök landflutningamanna, út verðskrá með upplýsingum um flutningsleiðir félaga innan sinna vébanda. Á þessum lista var að finna 67 áfangastaði. Nú eru Flytjandi og Landflutningar að flytja vörur á um það bil 90 áfangastaði. Ferðum á hvern áfangastað hefur líka fjölgað og þjónustan hefur verið bætt. Algengt er að ferðir á helstu staði séu farnar um það bil fimm sinnum í viku, þ.e. alla virka daga, og fleiri ferðir á dag á stærri staðina.“ Hér er kannski málið í hnotskurn, skýringarnar á því hvers vegna þetta hefur gerst, að sjóflutningarnir eru komnir á land. Auðvitað er það virðingarvert og nauðsynlegt, ég tek undir það, ef koma má á frekari flutningum á sjó. Það væri af hinu góða en skýringin liggur hér.

Frú forseti. Ég held að það hlytu að teljast mikil tímamót í samgöngusögu þjóðarinnar og þó víðar væri leitað ef svo fer sem horfir, að frá og með áramótum eða 1. desember leggist reglubundnar og skipulagðar strandsiglingar af við landið, með þeirri undantekningu sem fólgin er í myndarlegu framtaki einkaaðila til að sinna slíkri þjónustu við Vestfirði og þeirri takmörkuðu þjónustu sem er rekin með stuðningi ríkisins og tengist samgöngum við byggðar eyjar við landið. Að því slepptu stefnir í að strandsiglingar leggist af. Hér er að mörgu að hyggja. Hið fyrsta sem ég nefni er að það er ekki einu sinni svo að öruggt sé að fyrir þessu liggi hreinar samkeppnislegar forsendur, þ.e. óbjagaðar að öllu leyti. Látum það vera ef það væri hrein markaðsleg eða samkeppnisleg niðurstaða að sjóflutningar væru á engan hátt samkeppnisfærir. En það er ekki einu sinni víst að svo sé. Í því sambandi þarf að athuga þá stöðu sem markaðsráðandi fákeppnishringar í flutningum eru komnir í. Það getur verið að þröngt séð frá þeirra sjónarhorni sé hagkvæmara að efla landflutningana og nýta þau tæki sem þar eru. En það er ekki þar með sagt að þjóðhagslegum hagsmunum sé best borgið með því eða að dæmið liti þannig út ef öðruvísi væri í pottinn búið. Jafnvel þótt svo væri teljum við flutningsmenn þessarar tillögu ekki að menn ættu að gefa sér að þar með væri niðurstaðan að engar strandsiglingar ættu að vera við Ísland. Menn eiga að spyrja sig að því hvaða byggðarlegum, umhverfislegum og öryggislegum markmiðum sé náð ef menn stuðla að því að hér verði strandsiglingar. Á hvers kostnað verður það ef þær verða hér ekki? Það er augljóst að ef strandsiglingar leggjast af þá verður það á kostnað umhverfisins og á kostnað byggðasjónarmiða. Það yrði einnig á kostnað samgönguöryggissjónarmiða, a.m.k. í tvennum skilningi. Samgöngurnar sem slíkar væru með siglingunum bæði fjölbreyttari og öruggari og menn hefðu sjóinn upp á að hlaupa ef landleiðir teppast og öfugt. Auk þess kemur inn í myndina umferðaröryggi á vegunum. Það er tvímælalaust neikvætt að auka enn á þá miklu flota flutningabíla sem streyma um þjóðvegina sem eru víða vanbúnir til að takast á við það verkefni. Þegar menn lögðu niður Skipaútgerð ríkisins, sem er kannski upphafið að því sem við okkur blasir, þá sagði ég úr þessum ræðustól, ég held að ég muni það rétt, að hvað sem um þessa ákvörðun mætti segja og hve umdeild hún kynni að vera pólitískt og byggðapólitískt þá væri eitt a.m.k. öruggt, þ.e. að hún væri tekin 10–15 árum of snemma vegna ástands vegakerfisins sem enn síður var þá og er ekki enn í stakk búið til að takast á við þetta verkefni með sómasamlegum hætti. Ef menn vilja líta til þessara raka, sem að mínu mati eru miklu meira en fullnægjandi, þá liggur málið ljóst fyrir. Stjórnvöld, ef þau vilja hafa meðvitaða samgöngustefnu í heiðri, eiga að ráðast í það viðfangsefni að skilgreina þarfir fyrir strandsiglingar, skoða hvað þarf til að koma þeim á og hvaða aðferðir eru þeim vænlegastar. Fyrir liggja miklu meira en nógu haldbær rök til að ráðast í það og það gera aðrar þjóðir allt í kringum okkur. Aðferðirnar blasa við mönnum. Við flutningsmenn erum ekki að leggja til að endurreisa opinbera skipaútgerð, alls ekki. Það þarf ekki. Hér má nota þær aðferðir sem eru viðurkenndar og margreynt er að standast allar kröfur evrópska samkeppnisréttarins, að skilgreina þjónustuna og bjóða hana út þannig að þeir sem treysta sér til að veita tiltekna þjónustu fyrir lægst endurgjald eða fyrir minnstan stuðning fái verkefnið. Það væri nákvæmlega sama aðferð og er notuð þegar þjónusta við Vestmannaeyjar er boðin út, að lægstbjóðandi í rekstur Herjólfs, sem treystir sér til að halda þar uppi siglingum með tiltekinni tíðni o.s.frv., fær verkefnið. Sama gildir um rekstur ferju við Eyjafjörð, til Hríseyjar og út í Grímsey. Sama gildir um áætlunarflug á þá staði sem þurfa á stuðningi að halda til að halda uppi reglubundnum samgöngum að þessu leyti. Norðmenn leggja umtalsverða fjármuni í að viðhalda siglingum meðfram sinni strönd væntanlega vegna þess að niðurstaðan er sú að ella mundu þær ekki viðhaldast, a.m.k. af sömu gæðum og þeir vilja hafa. Grænlendingar gera það, Bretar gera það og Evrópusambandið sjálft hefur nýlega boðað að það ætli af þessum sömu ástæðum, umhverfisástæðum, og umferðaröryggisástæðum einkum og sér í lagi að leggja stóraukna fjármuni í að efla á nýjan leik samgöngur og færa meiri flutninga á sjóinn og siglingaleiðir, þ.e. ár og skipaskurði. Og það væri kostulegt ef Ísland, eyja með byggðina dreifða hringinn í kring á ströndinni, sæi ekki ástæðu til þess a.m.k. að huga að þessu máli. Það er engin deila um að góðar og greiðar samgöngur á landi og flutninganet á landi er nauðsynlegt. Það er enginn að tala um að þetta sé annaðhvort eða. Auðvitað þurfa að vera slíkar leiðir fyrir dagvöru og vöru með takmarkað geymsluþol, létta vöru og vöru sem þarf að komast hratt á áfangastað. En það er ekki þar með sagt að flytja þurfi allt steypustyrktarjárn, þungavinnuvélar, sekkjavöru eða hvað það nú er, sem er alls ekki tímaháð og er ekki háð síðasta neysludegi, allt á landi eða meira og minna framleiðsluvörur landsbyggðarinnar, frystar sjávarvörur, þegar gámur eftir gám eftir gám leggur af stað á flutningabílum um hávetur á norðausturhorni landsins þegar verið er að frysta þar síld og loðnu. Hvaða vit er í því að reyna ekki að hafa þetta með skipulegri og umhverfisvænni hætti þegar það blasir við að við erum á háskalegri braut hvað varðar mikla losun koldíoxíðs eða gróðurhúsalofttegunda og fleira í þeim dúr? Hvort sem við lítum til annarra landa, horfum á samkeppnisreglurnar og bara skilgreinum stöðuna hér þá ber allt að sama brunni. Það er mikil afturför og sérstaklega háskalegt að mínu mati varðandi framtíðarþróunarmöguleika atvinnulífs úti um landið ef þessi samgöngumöguleiki eða samgöngukostur er alls ekki fyrir hendi og það er stór hætta á því að svo verði ef stjórnvöld vakna ekki til meðvitundar um hvað er að gerast. Ef svo fer að engar skipulagðar strandsiglingar eru hér þá hafa menn þær ekki til að reikna með ef þeir eru að skoða mögulega iðnaðarkosti eða annað því um líkt úti á landi. Menn geta þá jafnvel notað það sjálfkrafa og strax sem afsökun fyrir því að það sé tómt mál að tala um að byggja slíka starfsemi upp annars staðar en hér í 101 eða svo gott sem. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að menn takist á við þetta verkefni, í öllu falli skoði það mjög rækilega og komi þá með rökin ef þau eru einhver fyrir því að ráðast ekki í það.

Frú forseti. Það er alveg ljóst, bæði mér og síðasta ræðumanni, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, að góðar samgöngur eru undirstaða fyrir þróun byggðar og atvinnulífs. Við erum alveg sammála um það. En hvernig má það vera í ljósi þeirra staðreynda að það er dýrara að flytja gám landleiðina en sjóleiðina? Hvernig má það vera að fyrirtæki úti á landi, sem vilja auðvitað stuðla að því að atvinnulíf sé þar gott og góður rekstur, flytja vöru sína landleiðina frekar en sjóleiðina þegar menn tala um það sem allt frá 30% og upp í 70% dýrari kost en hann er frekar valinn? Getur það verið, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, að það sé eitthvað að hjá atvinnurekandanum sjálfum eða jafnvel sveitarfélögunum? Eru sveitarfélögin ekki í neinu samstarfi um að koma sér saman um að nýta eina höfnina annarri frekar? Ég nefni t.d. Skagaströnd og Sauðárkrók. Er einhver samvinna þar á milli? Eða er það kannski hluti af málinu að ef gámurinn er kominn á bíl á annað borð sé miklu betra að keyra hann til Reykjavíkur en að hann fari í eitthvert annað sveitarfélag til einhverrar annarrar hafnar þar sem kannski er einhver núningur á milli sveitarstjórna í þessum málum? Ég hef það á tilfinningunni að hér vinni sveitarfélög ekkert saman og að það sé m.a. hluti af málinu að eitt sveitarfélag geti ekki hugsað sér að keyra gám í annað sveitarfélag til annarrar hafnar þar sem það sveitarfélag fengi þá skipagjöldin, vörugjöldin, hafnargjöldin og hvað þessi gjöld heita. Þau séu ekkert að láta aðra hafa þessi gjöld og keyri gáminn bara til Reykjavíkur.

Herra forseti. Ég þakka formanni samgöngunefndar fyrir að taka þátt í umræðunni. Ég tók afstöðu hans þannig í ræðu hans fyrr að hann væri opinn fyrir því að þetta yrði skoðað þó að hann gæfi sér svo sem ekkert í því, sem er í sjálfu sér prýðilegt hugarfar og þá fara menn yfir málin. Varðandi það sem hv. þm. nefnir þá ætla ég ekki að útiloka að í einhverjum tilvikum hafi mönnum verið mislagðar hendur í því. Annars staðar hafa menn þó beinlínis verið að reyna að bregðast við þessu, tryggja þetta með því t.d. að sameina hafnir í hafnasamlög. Það var augljóst mál að menn stóðu frammi fyrir því að tekjum var að verða mjög misdreift milli hafna á ákveðnum svæðum, t.d. við Eyjafjörð, og þá fóru menn þá leið að menn reyndu að stofna hafnasamlög yfir stærri svæði þannig að það skipti þá ekki öllu máli frá hvaða höfn siglingarnar fóru fram. Tekjurnar jöfnuðust út og þar voru þá vöruhafnir og fiskihafnir innan sama hafnasamlags. Ég held að annar vandi í þessu sé sá sem ég nefndi, að það er ekki víst að það sé alveg rétt gefið í þessu. Landflutningarnir eru náttúrlega í miklu fákeppnisumhverfi og það er alveg ljóst að þungaflutningarnir á vegunum eru ekki skattlagðir í samræmi við það slit sem þeir valda. Við vitum af hverju. Menn hafa að sjálfsögðu hikað við að hækka þungaskatt eða kílómetragjald þannig að það endurspeglaði hið raunverulega álag á vegunum vegna þess að þá mundi það stórhækka flutningsgjöld úti um landið og það er hinn endinn á málinu, sem er mjög neikvætt. Ástæðan fyrir því að svona óhönduglega hefur tekist er held ég líka að við misstum af tækifærinu til að endurskipuleggja strandsiglingarnar á meðan þar voru umtalsverðir flutningar og áður en þetta fór að síga allt saman upp á landið. Það eru ekki nema 15 ár síðan þrjú skipafélög sigldu á ströndina, Skipaútgerð ríkisins, Eimskipafélag Íslands og Samskip. Ég reyndi sem samgönguráðherra á sínum tíma mikið til að koma þessum aðilum saman vegna þess að ekkert eitt af þessum félögum rak þetta með hagnaði. En þá hefði eitt félag sjálfsagt getað rekið sig með bærilegri afkomu án stuðnings ríkisins. Það kann að kunna stuðning ríkisins í byrjun ef við ætlum að endurreisa strandsiglingakerfið en það gæti vel verið að það yrði sjálfbært innan fárra ára.

Herra forseti. Það alveg ljóst í mínum huga sem formanns samgöngunefndar að við munum auðvitað skoða málið með opnu hugarfari. Það er hins vegar spurning hvernig á að fara með það. Það er alveg rétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á að menn hafa verið að hiksta við að setja hið rétta verð á ekinn kílómetra versus þyngd vegna þess, eins og hv. þm. kom inn á, að það mun auðvitað leiða til hærra vöruverðs úti á landi. Og ekki viljum við stuðla að því. Það þýddi bara enn meira óhagræði og jafnvel tilflutninga á fólki. Ég nefndi áðan þennan flutningsmáta og hvort hafnirnar ynnu ekki saman. Það var mjög athyglisvert þegar hafnasamlögin voru stofnuð og þá bjóst ég við því að það mundi gerast sem hv. þm. kom inn á áðan varðandi hafnasamlög, að það yrðu þá bara einhverjar ákveðnar tilteknar hafnir sem önnuðust útflutning og alla aðdrætti en reyndin hefur orðið sú að það eru allar hafnir enn við lýði og þær krefjast fjármagns áfram út úr ríkisstyrkjum eins og ekkert hafi gerst. Það þarf líka að hugsa hvort það geti verið, eins og ég nefndi áðan þegar ég nefndi t.d. Skagaströnd og Sauðárkrók, að menn segi sem svo: Það er búið að setja 40 feta gám upp á bíl og það kostar að keyra hann til Sauðárkróks eða öfugt frá Sauðárkróki til Skagastrandar. Það er ekki svo mikill munur á kostnaði að keyra hann til Reykjavíkur heldur en að keyra hann á Sauðárkrók eða Skagaströnd. Þetta gæti hugsanlega verið skoðað og er þá hægt að styrkja þessa flutninga á milli svæða til þess að búa til alvöruútflutningshafnir? Það er mál sem þarf að skoða.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt. Eitt af því sem kæmi augljóslega upp til skoðunar strax í framhaldinu þegar búið væri að skilgreina þjónustuna og ákveða viðkomuhafnirnar væru flutningaleiðir á landi til að fóðra þær hafnir. Það er engin ástæða til að ætla að þær þyrftu endilega að vera eins margar og þær voru áður þegar strandferðaskip skipafélaganna að ég tali nú ekki um Ríkisskip komu nánast inn á hverja einustu höfn. Það er að sjálfsögðu engin ástæða til þess t.d. að strandferðaskip færi að leggja upp að mörgum höfnum við utanverðan Eyjafjörð, svo að dæmi sé aftur tekið þaðan. Veruleikinn er sá að langflestar hafnir landsbyggðarinnar eru að verða að hreinum fiskihöfnum og flutningaskipakomur þangað eru mjög óreglulegar og fyrst og fremst til þeirra hafna sem af og til senda frá sér stórfarma, þ.e. fiskimjöl eða annað því um líkt. Gámarnir fara í stórum stíl orðið á landi. Ég þakka formanni samgöngunefndar fyrir góð orð um að samgöngunefnd muni skoða þetta mál vel. Ég þóttist reyndar alltaf vita að það mundi koma við viðkvæma taug, snerta streng í brjósti hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar þegar í hlut ættu störf sjómanna. Ekki veitir af að reyna að efla eitthvað á nýjan leik hina íslensku farmannastétt og við skulum gefa okkur að á tveimur strandferðaskipum sem þjónuðu ströndinni og sigldu hvort á móti öðru, t.d. með vikulegri áætlun, yrði góð stétt íslenskra farmanna. Ég held að það sé geysilega mikið að vinna með því að skoða hvort ekki sé hægt að koma þessu á og ef sú þjónusta, það merka framtak við Vestfirðina stendur undir sér á þann hátt sem það er rekið í dag sjáum við að það hlýtur að vera hægt með tiltölulega litlum stuðningi að útfæra slíkt net þannig að það taki til landsins alls. Mér segir svo hugur að um leið og slíkt strandsiglingakerfi með reglubundinni áætlun væri búið að festa sig í sessi mætti, ef það yrði ekki strax sjálfbært eða fljótlega alveg sjálfbært, halda því úti með kannski 50–100 millj. kr. stuðningi ríkisins á ársgrundvelli á grundvelli útboðs.

Hæstv. forseti. Við ræðum afar brýnt mál sérstaklega í ljósi þess, eins og fram hefur komið í ræðum fyrri ræðumanna, að strandsiglingarnar í kringum landið eru nánast aflagðar með tilliti til flutninga. Sú sem hér stendur vill halda því fram að það séu ekki bara umhverfisleg, byggðaleg eða öryggisleg sjónarmið sem þar með séu í uppnámi heldur ekki síður menningarleg sjónarmið. Að minnsta kosti naut ég þess í ríkum mæli í bernsku minni að sigla með föður mínum, sjómanninum, á ströndina aftur og aftur og vil meina að sú menning sem hefur náðst að viðhalda til þessa dags við hafnir strandbæjanna okkar sé í húfi líka með því að flutningar á sjó eru nánast aflagðir. Af þeim orsökum snart það kannski streng í hjarta mínu þegar ég föstudaginn 1. september árið 2000 klippti út forsíðufrétt úr dagblaðinu Degi, sem kemur ekki lengur út og er kannski tímanna tákn, en fréttin hljóðaði svo með leyfi forseta: „Ellefu vörubílar taka við af Mælifellinu.“ - Ellefu vöruflutningabílar taka við af Mælifellinu, og svo segir auðvitað í undirfyrirsögn: „Landsbyggðamenn óttast frekari byggðaröskun í kjölfar þess að Samskip hefur hætt strandsiglingum. Akureyrarhöfn tapar stórfé og álag á þjóðvegina eykst.“ - Þetta sagði dagblaðið Dagur föstudaginn 1. september árið 2000. Eftir að þessi frétt birtist og eftir að Mælifellið lauk siglingu sinni í kringum Ísland með vöruflutninga í þágu landsbyggðarinnar hefur sigið enn á ógæfuhliðina þar sem Eimskip er nú líka hætt. Ég verð að segja að þau sjónarmið sem ráða því að skipafélögin hafa ákveðið að hafa þennan háttinn á eru að mörgu leyti skiljanleg, í fyrsta lagi vegna þess sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson gat um í sinni ræðu, það er fljótvirkara kerfi að nota vegina og landflutningana. Við erum í auknum mæli að flytja dagvöru á milli staða og það skiptir verulegu máli að fólk fái hana án þess að þurfa að bíða eftir henni. Hins vegar verður líka að segjast eins og er að ríkisvaldið hefur ákveðna ábyrgð í þessum efnum og ríkisvaldið hefur ekki staðið þannig undir ábyrgð sinni að þykja megi sómi að. Við höfum við borðin okkar, þingmenn, verið að fara yfir samgönguáætlanir ríkisstjórnarinnar. Við höfum í höndunum afar merka skýrslu frá starfshópi sem samgönguráðherra skipaði á sínum tíma sem fjallaði um losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum. Allar þær skýrslur og yfirlýsingar sem við höfum frá ríkisstjórninni varðandi samgöngur stefna í eina átt. Við ætlum okkur að reyna að minnka losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum. Það er ásetningur okkar í öllum þessum skýrslum og yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar að gera það. Ef hugur fylgdi máli í þessum efnum hefði ríkisstjórnin tekið til meðferðar það mál sem við hér fjöllum um. Það er ljóst og segir meira að segja í ýmsum af þessum skýrslum - ég get bara vitnað beint í skýrsluna um gróðurhúsalofttegundirnar en þar segir að í samanburði við flutninga á vegum séu flutningar á sjó taldir vænlegri kostur með tilliti til losunar gróðurhúsalofttegunda. Þar segir reyndar líka að eðli skipaflutninga valdi því að miklu magni sé safnað saman til flutninga í stórum flutningaeiningum og það sé kannski líka helsti veikleiki sjóflutninga því að þeir séu mun seinvirkari en flutningar á vegum. Ríkisstjórnin er sér fullkomlega meðvituð um að það er ódýrara og hagkvæmara í umhverfislegu tilliti að flytja vörur sjóleiðina en landleiðina. Ríkisstjórnin hefur ekki treyst sér til að grípa til þeirra aðgerða sem er í hennar valdi að gera og þá vil ég fyrst og fremst nefna þungaskattinn sem að sjálfsögðu ætti í því umhverfi sem við búum í og miðað við þær yfirlýsingar sem ríkisstjórnin hefur gefið að endurspegla kostnaðinn við flutningana. Sannleikurinn er sem sagt sá að menn hafa hikað við að setja, eins og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson orðaði það áðan, hið rétta verð á ekinn kílómetra í þungaskattskerfi okkar og þar af leiðandi endurspeglar þungaskatturinn ekki kostnaðinn við slitið á vegunum og slitið á umferðarmannvirkjunum almennt. Að sjálfsögðu ætti þungaskatturinn að hækka í samræmi við það slit sem stórir bílar valda. Ríkisstjórnin hefur líka skirrst við að hækka aðflutningsgjöldin og vörugjöldin af stærri bílunum. Ríkisstjórnin hefur hvatt til aukinnar notkunar stórra bíla og hún hefur með þessu sleifarlagi sínu varðandi þungaskattinn hvatt til þess að landflutningar taki við af sjóflutningum. Ríkisstjórnin þarf ekki að vera neitt undrandi yfir því ástandi sem við nú horfum fram á. Það er í hennar valdi að bregðast við og auðvitað ætti hún að gera það af manndómsskap eins og yfirlýsingar hennar í samgönguáætlunum og öðrum stefnumarkandi plöggum gefa til kynna. Má þar t.d. nefna ritið Velferð til framtíðar sem fjallar um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi en þar gefur ríkisstjórnin út yfirlýsingar sem lúta að sjálfbærum samgöngum og telur sig vera meðvitaða um hvað þurfi að gera í þeim efnum til þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda sem við erum skuldbundin til að gera. Hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson nefndi í ræðu sinni erindi Tinnu Finnbogadóttur sem haldið var á málþingi Landverndar og Umhverfisstofnunar Háskóla Íslands á föstudaginn var. Ég varð þeirrar ánægju aðnjótandi að sitja þetta málþing og hlusta á erindi Tinnu Finnbogadóttur sem er nemi við Viðskiptaháskólann í Kaupmannahöfn. Hún fjallaði einmitt um landflutninga og strandflutninga og það var afar athyglisvert að hlusta á hana. Í máli hennar kom fram að kostnaðurinn við að flytja eitt tonn með skipi væri um 6 þús. kr. en að sama skapi um 30 þús. kr. þegar reiknaður væri flutningskostnaður á hvert tonn á stórum flutningabíl. Þar hafði Tinna reiknað inn í alla þætti, líka slitið á vegunum, alla þá þætti sem í raun og veru samfélagið þarf að borga fyrir flutninginn á þessum þungu förmum um landið þvert og endilangt. Það er alveg ljóst að það þarf að grípa hér til aðgerða og best væri auðvitað að þær aðgerðir væru í samræmi við yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar svoleiðis að við þyrftum ekki að standa hér oftar en þörf krefur til að halda því fram að það sé tvískinnungur í stefnu stjórnvalda hvað þetta varðar. Ég tel að stjórnvöld hafi í hendi sér möguleikana á því að endurreisa strandflutningana. Auðvitað kann að vera að við séum orðin of sein, við hefðum átt að nota tækifærið meðan færi gafst en ég trúi því þó að enn sé hægt að grípa eitthvað í taumana.

Virðulegi forseti. Það var athyglisvert sem hv. þm. kom að varðandi flutningana, sjóflutninga versus landflutninga. Mér finnst hins vegar mjög hæpið að segja að eins og komið er sé það ríkisstjórninni að kenna. Það liggur ljóst fyrir eins og hv. þm. kom inn á í ræðu sinni að landflutningar eru miklu dýrari en sjóflutningar. Þess vegna endurtek ég það enn: Hvernig má það vera að samt sem áður flytji menn vörur í jafnríkum mæli með flutningabílum landleiðina, þrátt fyrir þá staðreynd að það er miklu ódýrara að flytja með skipi? Þetta er bara stóra spurningin og hvað svo sem ríkisstjórnin gerir mun það ekki breyta þessu neitt. Það er mér alveg ljóst. Hins vegar eru það atvinnurekendurnir í hinni dreifðu byggð sem gætu breytt þessu. Ríkisstjórnin þarf ekki að koma til. Það liggur alveg ljóst fyrir hvor kosturinn er vænlegri og ódýrari. Svo er auðvitað margt annað sem þarf að skoða í þessu. Ég nefni t.d. þennan Jöfnunarsjóð olíuvara. Það er greitt sérstaklega fyrir sjóflutninga þar. Þeir eru nánast lagðir af og farið að flytja allt með bílum en það er greitt úr jöfnunarsjóði eins og flutt sé með skipi. Það er í mörg horn að líta en ég get ekki fundið þeim orðum stað með neinum rökum að þetta sé ríkisstjórninni að kenna, þetta ástand á vegum og flutningur landleið versus sjóleið í ljósi þeirra staðreynda að það er ódýrara að flytja með skipi. Hvers vegna er það ekki gert?

Hæstv. forseti. Ég skil ekki frekar en hv. þingmaður ástæðu þess að atvinnurekendur hafa kosið að nota landflutningana í auknum mæli og leggja af flutninga með skipum. Ég skil satt að segja ekki hvers vegna það er þar sem það er hagkvæmara að fara sjóleiðina eins og hv. þm. hefur getið um í ræðum sínum. Einfalt reikningsdæmi. Ég velti fyrir mér ábyrgð atvinnurekenda annars vegar og ríkisstjórnarinnar hins vegar. Eitt af því sem ríkisstjórnin hefur tekið á sig og viðurkennir í þeim plöggum sem fjalla um sjálfbærar samgöngur er það að breyta hugarfari. Ríkisstjórnin hefur ákveðið það og gefið út yfirlýsingar um að það þurfi að breyta hugarfari fólks, og þá líka atvinnurekenda. Þá vinnu sem fólgin er í því að breyta hugarfari hefur ríkisstjórnin ekki sett í gang. Að því leytinu til segi ég enn og aftur: Ríkið ber þarna ákveðna ábyrgð. Við berum þá ábyrgð varðandi þungaskattinn að hann endurspegli þann kostnað sem er í raun og veru af akstri þessara stóru flutningabíla um þjóðvegina og ríkið ber líka þá ábyrgð að halda úti ákveðnum áróðri fyrir stefnumiðum sínum sem eru fólgin í sjálfbærum samgöngum.

Virðulegi forseti. Að breyta hugarfari fólks er góðra gjalda vert. Hvernig er það hægt í ljósi þeirra staðreynda sem við erum með skrifaðar niður, upplýsinga um þennan verðmismun flutninga á landi versus á sjó? Við vitum það og við komum inn á það áðan - ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ræddum þau vandamál sem fylgja því að hækka þungaskattinn. Hv. þm. talaði um að það væri eðlilegt að hækka þungaskattinn. Við megum þá ekki gleyma því að meginhluti matvörunnar er fluttur landleiðina vegna hraða og þeirrar kröfu sem fólkið úti á landi gerir auðvitað um að fá ekki matvöru á síðasta söludegi. Það er ósköp eðlileg krafa þannig að ef það er hugur hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur að það sé eðlilegt að hækka þungaskattinn á þessum bílum og beina þeim spjótum í þá átt þannig að menn fari frekar að flytja sjóleiðina er þetta óhagræði gagnvart einstaklingunum. Þá er þingmaðurinn um leið að leggja til að hinni dreifðu byggð verði mismunað með íþyngjandi sköttum sem koma fram í verði matvörunnar.

Herra forseti. Við höfum í stjórnkerfi okkar ýmsan mekanisma sem jafnar kjör fólks með tilliti til búsetu og ég tel að við höfum það í hendi okkar að jafna út líka þennan flutningskostnað til þess að það þurfi ekki endilega að bitna á neytendunum í hinum dreifðu byggðum þó að flutningskostnaðurinn yrði meiri. Ég tel að það þurfi fyrst og fremst að gera þetta vegna þess að við þurfum að fæla flutningsaðilana fyrir alvöru frá því að nota flutninga á landi jafnmikið og þeir gera. Við þurfum að hvetja þá til að nota sjóflutningana og við hefðum átt að gera það miklu fyrr eins og ég sagði í ræðu minni. Kannski erum við búin að missa tækifærið til að endurreisa sjóflutningana sem mér þykir þá mjög miður. Kannski hefðum við átt að bregðast við af miklu meira afli miklu fyrr en það er svo sem einfalt að standa hér og tala í viðtengingarhætti um þetta mál. Ég tel í öllu falli að hér sé um mikla ábyrgð að ræða sem hvílir á okkur sem í þessum sal erum. Sú umræða sem hér hefur farið fram gerir það vonandi að verkum að atvinnurekendur og flutningsaðilar skoði þetta aðeins hjá sér og reyni þá að svara þeirri spurningu sem hv. formaður samgöngunefndar varpaði fram í ræðum sínum: Hvers vegna í ósköpunum eru menn að flytja á landi þegar það virðist vera miklu ódýrara að flytja á sjó? Svo vil ég að lokum segja að það er ánægjulegt að hv. formaður samgöngunefndar skuli taka virkan þátt í þessari umræðu. Ég tel að hún sé þess eðlis að það sé skapandi og jákvætt fyrir okkur að skiptast á skoðunum um þetta. Þó að við snúum kannski ekki við tímahjólinu í þessum efnum skiptir það máli að opna aftur möguleikana á strandsiglingunum því að þetta er spurning um að hafa kerfi þar sem ekki er annaðhvort eða, heldur þar sem við getum séð til þess að vörur séu fluttar bæði á sjó og landi, og ekki síður á sjó.

Hæstv. forseti. Það er mjög gagnleg og góð umræða sem hér fer fram en tildrög þessa þingmáls, tildrögin að því að það er lagt fram, eru eins og kunnugt er að í ágústbyrjun var skýrt frá því að frá og með 1. desember nk. muni Eimskipafélag Íslands hætta strandsiglingum. Þá er fyrirséð að strandsiglingar muni leggjast af við Ísland. Það er ekki vegna þess að Eimskipafélag Íslands sé á vonarvöl. Á sama tíma var upplýst að hagnaður fyrir afskriftir á árinu 2004 væri áætlaður 2.300 millj. og gert er ráð fyrir að afkoma ársins 2005 verði 3.000 millj. og um 3.500 millj. árið 2006. Þetta eru áætlanir sem kynntar voru í sumar. Þegar Skipaútgerð ríkisins var einkavædd árið 1992 trúðu margir því að Eimskip og Samskip mundu stunda grimma samkeppni sín í milli og að þetta mundi færa landsmönnum góða þjónustu á hagkvæmum kjörum. Þeim sem óskuðu þessa, sem við væntanlega gerðum öll, varð hins vegar ekki að ósk sinni. Nú stöndum við frammi fyrir því að strandsiglingarnar leggist af. Skipafélögin telja sig hafa meiri arð af annarri starfsemi en sjóflutningum við Íslands strendur og þar er komin skýringin á því að þau taka ákvörðun um að leggja strandsiglingarnar niður. Við þessu er lítið hægt að segja annað en að ræða hvernig brugðist skuli við. Það gerum við tillögu um í þessari þingsályktunartillögu en þar leggjum við til að samgönguráðherra verði falið að undirbúa það að strandsiglingar verði eðlilegur hluti af vöruflutninga- og samgöngukerfi landsins og við erum með tillögu um að strandsiglingarnar verði boðnar út. Ég kannaði þessi mál nokkuð í sumar og kynnti mér ýmis gögn sem reidd hafa verið fram í tengslum við þessa umræðu. Þar á meðal rakst ég á umsögn frá Félagi ísl. skipstjórnarmanna sem var send samgöngunefnd þegar samgönguáætlun fyrir árin 2003–2006 var til umræðu á Alþingi. Í þeirri umsögn er lögð áhersla á að samgöngumál séu skipulögð sem samstæð heild í stað þeirrar tilhögunar sem áður var að líta á hvern hinna þriggja þátta samgangna sem afmarkaðar stærðir skipulagslega og hagrænt og þá er vísað að sjálfsögðu í land-, loft- og sjóflutninga. Með þessari umsögn eru mjög fróðleg samanburðardæmi sem Félag ísl. skipstjórnarmanna setti fram. Ég ætla að lesa nokkrar línur upp úr umsögninni, með leyfi forseta, en félagið leggur mikla áherslu á að í samgönguáætlun þurfi að meta hagrænt gildi mismunandi samgöngumáta. „Með því að leggja niður sementsflutninga með Skeiðfaxa milli Akraness og Reykjavíkur voru sömu flutningar færðir á vegakerfi landsins. Til að flytja sama magn á þeirri tímeiningu sem skipið flutti þarf lest 10 sementsflutningabíla og er orkunotkun þeirra varlega áætluð um 800% meiri en fer til að knýja skipið sömu leið, með tilheyrandi aukningu í útblæstri og mengun. Bílalestin leggur slitálag á 49 km af vegakerfi landsins, en skipið notar við sömu störf tvo viðlegukanta, vita og önnur leiðarmerki sjófarenda, auk eigin tæknibúnaðar.“ Síðar segir í umsögninni og enn er Félag ísl. skipstjórnarmanna með samanburðardæmi og hef ég lesturinn, með leyfi forseta: „Mánafoss“ - minnsta skipið í strandflutningum fyrir utan olíuskip og báta - „flytur um 3.300 tonn af vörum. Flytji Mánafoss það magn af vörum í órofinni siglingu milli Reykjavíkur og Akureyrar tekur það um 27 klst. miðað við meðalaðstæður. Með því að flytja sama magn á vegakerfinu þessa leið, á sama tíma, þurfa 28 fulllestaðir vöruflutningabílar með tengivagni að fara 3 ferðir hver, á milli Reykjavíkur og Akureyrar.“ Síðan er nánari útlistun á þeim samanburði. Í þessari umræðu hafa komið fram margar umhugsunarverðar ábendingar, t.d. frá hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni um til að mynda verðlag, að það séu ýmsir aðrir þættir en verðið sem ráði því hvaða kost menn kjósi. Hraðinn við að fá vöruna til sín er eitt atriði en þá er spurning hvort við þurfum að hafa sama hraðann á að koma mjólkurvöru landshorna á milli og traktorsgröfum. Þegar það gerist að allt vegakerfi landsins er hannað með það í huga að hægt sé að flytja þungavélar á vegunum, þá eru menn ekki á neinni skynsemisbraut enda hlýtur það að stríða gegn þjóðarhag. Ég vil leggja áherslu á það sem kom fram í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur um viðhorfið, um afstöðu okkar og viðhorf. Ef það er þjóðhagslega skynsamlegra að beina flutningunum á sjóinn af vegunum í nánast öllu tilliti, peningalegu, með tilliti til umhverfisins eða hvernig sem á málið er litið, þá er okkar sameiginlega verkefni að hrinda þessu í framkvæmd. Það er málið. Við erum ekkert niður njörvuð í einhverri einni leið til að ná því markmiði fram. Það sem við viljum gera er að efla strandsiglingar, koma þeim á að nýju og það er rétt sem kom fram í máli Guðmundar Hallvarðssonar að fjárfestingin er til staðar, hafnirnar eru til staðar. Þær eru notaðar fyrir fiskiskip og krefjast viðhalds og áframhaldandi fjárfestingar þannig að einnig er á þetta að líta. Með öðrum orðum, það er mjög gott að hlusta á hve jákvætt menn almennt taka í þessar tillögur en að sjálfsögðu þarf að skoða þær rækilega í samgöngunefnd.

Virðulegi forseti. Þeirri ágætu og málefnalegu umræðu sem hér á sér stað ber að fagna. Í rauninni er það afskaplega merkilegt, svo merkilegt að fleiri en einn þingmaður hafa haft orð á því að þetta sé sérstaklega málefnaleg umræða og vissulega er mikið til í því og allt of sjaldan gerist það að umræða nær að verða svona fagleg og afslöppuð eins og raun ber vitni nú. Oftar en ekki verða þetta skylmingar gjarnan á milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Þessari umræðu ber því að fagna. Hér er á ferðinni afskaplega merkilegt og stórt mál og ber að lýsa ánægju með fram komna þingsályktunartillögu um það. Tilefnið er náttúrlega ærið eins og hér hefur komið fram í umræðunni að þann 1. desember nk. hætta sjóflutningar á hafnir í kringum landið og eftir það eru allir vöruflutningar komnir upp á vegi landsins.  Í annan stað má draga fram hin byggðalegu áhrif af þessu. Fram hefur komið hjá forsvarsmönnum ýmissa fyrirtækja á landsbyggðinni sem eru að hasla sér völl og eru háðir því að fá aðföng og koma vöru sinni á markað, sem er á höfuðborgarsvæðinu, að hinn aukni kostnaður kunni að ríða þeim að fullu og þar með standa þessir mikilvægu sprotar í atvinnulífi landsbyggðarinnar í hættu og kunna að veikja landsbyggð. Þar af leiðandi erum við komin að þriðju ástæðunni sem eru hinar efnahagslegu afleiðingar sem af þessu hljótast ef þetta er dýrari leið. Ef þetta veikir stoðir atvinnulífs þá hefur það auðvitað bein og óbein áhrif á efnahagslíf okkar. Síðast en ekki síst ber að draga öryggissjónarmiðið fram, vaxandi umferð á vegum sem ekki voru hannaðir með hliðsjón af þessari miklu og vaxandi umferð stórra ökutækja, svo ekki sé minnst á þann kostnað sem það hefur í för með sér gagnvart skattborgurum má segja, því að þessir stóru bílar ekki einungis slíta yfirborði heldur líka undirlagi vega margfalt á við venjulega fólksbíla svo skiptir tugum og það er auðvitað kostnaður sem skattborgarar standa frammi fyrir. Afleiðingar þessarar þróunar eru því mjög alvarlegar fyrir samfélagið í heild sinni. Hvað veldur þessari breytingu? Það er í rauninni mjög erfitt að skilja það eins og fram hefur komið í umræðunni. Ef þessi leið er dýrari af hverju leita menn þá ekki að hinum ódýrustu lausnum? Mjög oft heyrist sem svar við þessari spurningu að það sé krafa markaðarins, að markaðurinn þurfi á dagvöru að halda. Vissulega gildir það um suma vöruflokka svo sem matvöru, dagblöð og því um líkt og verður ekkert undan því vikist. Þá má líka benda á að sú þróun hefur orðið og að sumu leyti jákvæð fyrir atvinnulífið í sjávarbyggðum að ferskfiskframleiðsla hefur verið að aukast þar sem menn gera út á flugfisk svokallaðan og þurfa að koma afurð sinni sem fyrst á Keflavíkurflugvöll. Þar getur flutningurinn ekki tekið marga daga þannig að það eru sannarlega rök, en það gildir hins vegar ekki um nærri allar vörur sem fara af landsbyggðinni og hingað eða út á landsbyggðina. Það er því mjög erfitt að átta sig á af hverju þróunin verður með þessum hætti. Þá hljótum við að spyrja um hver lausnin sé. Hún er vissulega ekki einföld og eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir vék að lýtur þetta að viðhorfi. En hvernig á að breyta viðhorfi heillar þjóðar? Það gerir auðvitað engin ríkisstjórn, það er almennt átak en ég hef mesta trú á að það gerist með umræðu eins og hér fer fram og upplýsingum og fræðslu. En hvernig ætlum við að leysa þetta? Ríkisútgerð hefur verið nefnd en ef við horfum raunsætt á það er ekki almennur áhugi á því að taka upp ríkisútgerð eins og hér var. Umhverfið hefur þannig breyst. Fara útboðsleið eins og felst í þessari þingsályktunartillögu og hér hefur verið bent á af hálfu þingmanna Vinstri grænna, að ríkisvaldið leggi ákveðna peninga til og bjóði síðan verkið út. Það er svo sem ein leið. Ég hef hins vegar trú á því að eftir 1. desember muni skapast þau skilyrði að framtakssamir einstaklingar sjái sér viðskiptatækifæri í þessu alveg eins og hefur gerst á Vestfjörðum, með Jaxlinn, þar sem framtakssamur einstaklingur fjárfestir í ágætu skipi sem hefur staðið sig með prýði. Ég trúi því að sá grundvöllur miðað við þörfina sem er úti á landi muni skapast. En það er eins og hér hefur verið bent á bundið ýmsum þáttum og ekki síst því að fá atvinnurekendur úti á landsbyggðinni og þá sem þurfa á slíkri þjónustu að halda til að standa svolítið saman. Það er auðvitað ákveðið lykilatriði því að það eru þeir sem eru þá kaupendur þjónustunnar og þurfa þá að standa saman. Menn geta rætt um stjórnvaldsaðgerðir og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir velti því upp að setja mætti þennan kostnað inn í þungaskattinn, en þá stangast það auðvitað á við það sem menn hafa talað um byggðastefnu. Hv. þm. Jón Bjarnason hefur verið ötull talsmaður þess að leggja meiri skatt á þessa þyngri bíla því að þeir slíti meira. Fyrir því eru efnisleg rök en afleiðingar þess eru þá ekki síður þær að kostnaður fyrir fyrirtæki á landsbyggðinni yrði enn meiri þannig að málið er að sjálfsögðu langt frá því að vera einfalt. Skattlagning er ein leiðin til að stýra þessu en hefði þessi neikvæðu áhrif. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram. Ég er í samgöngunefnd og tek undir með hv. formanni nefndarinnar, Guðmundi Hallvarðssyni, að það verður spennandi í rauninni fyrir nefndina að glíma við þetta úrlausnarefni því ég held að það sé þverpólitískur vilji fyrir að koma einhverri breytingu þarna á þó að lausnin sé á engan hátt einföld. En þetta er verðugt verkefni fyrir nefndina og trúi ég að hún muni finna hina skynsamlegustu lausn í málinu.

Herra forseti. Það var margt athyglisvert sem kom fram í máli hv. þm. Hjálmars Árnasonar. Mig langar að nefna eitt, vegna þess sem hann sagði um strandferðirnar og flutningana á Vestfirði og nefndi þar skipið Jaxlinn, að eftir áreiðanlegum heimildum sem ég hef er þetta skipafélag búið að kaupa tvö skip til viðbótar. Að vísu er þá hugmyndin að bæta við einu skipi í strandflutninga. Fram hefur komið hjá Eimskipafélagsmönnum að þeir muni jafnvel eftir 1. desember nota þá þjónustu ef það hentar þeim. Ég vil einnig segja að ég hef margvitnað til skýrslu nefndar um flutningskostnað sem var sett á laggirnar af hálfu ríkisstjórnarinnar. Hún var skipuð þremur aðilum úr iðnaðar-, samgöngu- og fjármálaráðuneytinu og þeir unnu gott verk. Þar kom m.a. fram eins og hv. þm. Hjálmar Árnason kom inn á varðandi flutningana til og frá hinni dreifðu byggð, að það er annars vegar matvaran sem mun verða áfram á vegum hvort sem okkur líkar betur eða verr og síðan er það hinn ferski fiskur eða svokallaði flugfiskur sem er í vaxandi mæli fluttur af hinni dreifðu byggð á Keflavíkurflugvöll. En það sem kom fram almennt í máli manna þegar verið var að ræða um þessa flutninga, af hverju land en ekki sjór o.s.frv., að það beri að nota strandflutninga þegar því verði við komið, en þó kom fram hjá mönnum að strandferðaskipin séu vondur kostur. Tíðni og ferðatími skipti þar miklu máli. Það er það sem ræður þessu, það eru þessar vikulegu siglingar. Það líða sjö dagar á milli. Það er stór hluti af málinu. En bæði matvara og auðvitað ferskur fiskur mun verða áfram á þjóðvegum hvort sem okkur líkar það betur eða verr.

Herra forseti. Það eru merkisupplýsingar sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson dregur hér upp að útgerð Jaxlsins skuli vera búin að fjárfesta í tveimur skipum til viðbótar. Þar notuðu menn tækifæri sem skapaðist, tóku mið af þeim aðstæðum sem voru orðnar á Vestfjörðum og í ljós kemur að það reynist vera rekstrargrundvöllur fyrir Jaxlinum. Hann veitir þá þjónustu sem hentar Vestfirðingum og þá um leið útgerð skipsins. Það eru akkúrat þær aðstæður sem skapast eftir 1. desember hringinn í kringum landið sem munu væntanlega laða fram slíka einstaklinga og guð gefi að viti á gott að þessi ágæta útgerð ætli að hugsa lengra en eingöngu til Vestfjarða. En það breytir ekki því að spyrja verður hvort komi á undan eggið eða hænan. Því skipaferðir þurfa auðvitað að vera reglulegar og áreiðanlegar til þess að neytendur og fyrirtæki notfæri sér þjónustuna. Að slík útgerð eins og Jaxlinn rekur geti staðist, eða einhver annar sem hyggst vera með siglingar hringinn í kringum landið, er mikið komið undir þeim sem gætu notfært sér slíka þjónustu og þá vísa ég enn og aftur til atvinnurekenda sem reka fyrirtæki úti á landsbyggðinni. Þeir þurfa að standa saman og skipuleggja sig þannig að grundvöllur fyrir skip eins og Jaxlinn eða önnur sambærileg verði til staðar og þróunin bendir eindregið til að þarna sé kominn ákveðinn rekstrargrundvöllur fyrir aðra vöru en dagvöruna.

Hæstv. forseti. Þetta var ágæt ræða sem hv. þm. flutti og hann vakti máls á ýmsum umhugsunarverðum þáttum. En varðandi viðhorfið og að breyta viðhorfi þjóðarinnar þá liggur mér við að segja að mest þurfi að breyta viðhorfinu hjá okkur öllum hér í salnum. Ég minnist þess þegar Skipaútgerðin var einkavædd 1992 að mikið var býsnast yfir því hve mikill stuðningur kæmi úr ríkissjóði til strandsiglinganna. Ég held að menn hafi verið búnir að reikna sig upp í milljón á dag eða þar um bil. Það eru hins vegar smáaurar miðað við þá fjárfestingu sem menn urðu að ráðast í vegna allra þungaflutninganna á landi. Þessu hafa menn gleymt en nú er þetta að renna upp fyrir mönnum. Þetta er hluti af þessari viðhorfsbyggingu. Við leggjum til útboð, hv. þm. nefndi skipaútgerð eða ríkisrekið fyrirtæki. Þó við séum ekki að leggja það til þá get ég alveg trúað mönnum fyrir því að ég er ekkert feiminn við að tala um ríkisrekstur og við megum gæta okkur svolítið á því að verða ekki svo hrædd við samfélagslega rekin fyrirtæki eða starfsemi að það verði nánast bannorð. Skipaútgerðin var sett á fót á sínum tíma til þess að leysa tiltekið vandamál efla samgöngur. Nú stöndum við enn á ný frammi fyrir þessu. Spurningin sem ég ætlaði að beina til hv. þm. er þessi: Ef það fer svo að einhverjar siglingar fara af stað, einhver fyrirtæki sem vísa til sjóflutninga milli Reykjavíkursvæðisins og Vestfjarða og á öðrum leiðum, er ekki hætt við að slíkt kerfi yrði gloppótt? Við skulum ekki gleyma því að við erum háð duttlungum þessara fyrirtækja eftir sem áður.

Herra forseti. Ég trúi því mjög vel að hv. þm. óttist ekki að tala tæpitungulaust um ríkisrekstur. Það er alveg rétt sem hv. þm. bendir á að grundvallaratriðið fyrir því að slík þjónusta í sjóflutningum hringinn í kringum landið yrði notuð, er að siglingar séu öruggar og tíðnin sé hæfileg hvað sem það svo sem þýðir. En þar hangir þetta auðvitað saman. Þess vegna vísa ég til þess hversu mikilvægt er að atvinnurekendur úti á landsbyggðinni, sem kvarta mjög undan auknum kostnaði eftir að flutningar eru að færast yfir á vegina af sjónum og eru dýrari og ógna tilveru fyrirtækjanna, skipuleggi sig vitandi að þetta eru hagsmunir þeirra fyrirtækja og byggðarlaga. Það er mikilvægt að þeir skipuleggi sig saman til þess að búa þennan markað til. Það virðast Vestfirðingar hafa gert. Þar hafa verið mjög reglulegar og áreiðanlegar siglingar og þess vegna hefur markaðurinn notfært sér þjónustuna og þar með skapað rekstrargrundvöll fyrir Jaxlinn. Og ég trúi því, af því að markaðurinn er auðvitað miklu stærri á Norðurlandi og fyrir austan og hringinn í kringum landið en eingöngu á Vestfjörðum, að ef atvinnurekendur skipuleggja sig með þessum hætti og búa þannig til markað þá verði auðveldara að gera þessar siglingar það öruggar og tíðar að það ýti enn frekar undir að menn notfæri sér þjónustuna.

Hæstv. forseti. Það má vel vera að þetta gerist en ég rifja upp umræðurnar sem fram fóru 1992. Þá trúðu menn því að hér yrði bullandi samkeppni milli Samskipa og Eimskipafélagsins. Nú liggur niðurstaðan fyrir. Strandsiglingarnar eru að leggjast af vegna þess að fyrirtækin sjá sér ekki hag í því að reka þessa starfsemi ekki endilega vegna þess að hún geti ekki haft hagnað í för með sér heldur vegna þess að það er hægt að fjárfesta annars staðar fyrir enn þá meiri hagnað, hugsanlega á erlendri grundu. Það er þetta sem er að gerast. Og þá þarf samfélagið að koma inn í myndina. Fyrr á tíðum var höfðað til samfélagslegrar ábyrgðar fyrirtækja og þeirra sem stýrðu þeim. Það var talað um Eimskipafélagið sem óskabarn þjóðarinnar o.s.frv. Nú erum við hætt að gera þessar kröfur til fyrirtækjanna sem er umhugsunarefni í sjálfu sér og kannski svolítið áhyggjuefni líka. En það er á þessum forsendum sem við leggjum til að ríkið og við öll komum sameiginlega að þessu máli.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að menn litu á það að samkeppni milli Samskipa og Eimskipafélagsins og hugsanlega annarra mundi keyra verð niður og halda uppi góðri þjónustu eins og gerðist um hríð. Síðan verður þessi breyting og af hverju verður hún? Ein ástæðan er örugglega sú þróun sem ég nefndi áðan sem hefur orðið með flutning ferskfisks og flugfisks. Þessi vara þolir ekki sjóflutning, tíminn einfaldlega leyfir það ekki. Ýmislegt kann óneitanlega síðan að vera til í því sem hv. þm. nefnir hvað varðar hina glæsilegu útrás, ég segi glæsilegu útrás íslenskra skipafélaga. Þau hafa verið að hasla sér völl í alþjóðasiglingum ekki bara hingað til lands heldur í alþjóðlegu umhverfi og milli landa erlendis án þess að skip þeirra komi hingað og þar með eru fyrirtækin e.t.v. orðin svo stór að áherslur þeirra liggja þar. En þá er líka hægt að gagnálykta og segja: Skapast þá ekki einmitt tækifæri fyrir minni fyrirtæki eins og Jaxlinn er mjög gott dæmi um? Þar eru komnar aðstæður fyrir minni fyrirtæki sem einbeita sér að því að finna sér markað og skipuleggja sig og vinna með markaðnum. Þau gætu einbeitt sér að þessu tiltekna verkefni og í krafti smæðar sinnar ættu þau að geta blómstrað sem er e.t.v. erfiðara fyrir stór fyrirtæki á tiltölulega litlum markaði. Þetta kann að vera ein af skýringunum en hér er einnig spennandi verkefni fyrir samgöngunefnd að fara yfir þegar við tökum þetta þingmál til skoðunar.

Herra forseti. Það er ljóst að það er öllu landsbyggðarfólki mikið áhyggjuefni ef þessi hagkvæmi flutningamáti verður aflagður. Þeir sögðu það til forna suður við Miðjarðarhaf að siglingar væru nauðsyn, „navigasjónin“ var nauðsyn. Þá var Íslands ógæfa hvað mest á þjóðveldisöld þegar við hættum siglingum en núna stöndum við frammi fyrir þessum kostum. Það er líka spurning hvaða áhrif þetta hefur á kennaradeiluna. Þetta er kannski langsótt en auðvitað mun það hafa áhrif á rekstur ef umsvif og tekjur af strandsiglingum fjölda sveitarfélaga minnka, af því að fjárhagsleg aðkoma sveitarfélaganna er að höfnunum. Og tekjur hafnasjóða munu stórlækka þar sem mikið fjármagn liggur í höfnum vítt um land. Auðvitað mun þetta líka hafa áhrif á störf, t.d. við hafnirnar og störf sjómanna. Flutningar munu áfram verða í einhverju horfi þannig að störf geta flust til en þetta mun hafa gríðarlega mikil áhrif. Menn standa frammi fyrir staðreyndum eins og hv. 8. þm. Reykv. s., Guðmundur Hallvarðsson benti á áðan. Það er talað um hraða og sveigjanleika og að byggðaþróunin hafi haft í för með sér að birgðasöfnunin er ekki með sama hætti og áður. Menn eru sammála um að það gæti verið 30% ódýrara að flytja eftir sjóleiðinni en samt er hún ekki notuð sem skyldi. Frammi fyrir þessu stöndum við. Áhrif þess að öll þungaumferð færist á vegakerfið mun orsaka mikið slit á vegum. Hvað umferðaröryggi í vegakerfinu varðar er einnig spurning um hvernig samgönguyfirvöld ætli að bregðast við auknum þungaflutningum á þjóðvegunum. Það má gagnrýna allar ríkisstjórnir og fyrir margt en mér finnst þó núverandi ríkisstjórn hafa staðið sig hvað best í samgöngumálum. Víða á landsbyggðinni má sjá ákveðna uppbyggingu í vegakerfinu. Margt hefur vel tekist og menn eiga að njóta þess sem þeir gera vel. T.d. er verið að bæta þjóðveg 1 eftir suður- og austurleiðinni með göngum undir Almannaskarð. Ég hefi beitt mér fyrir því og talað fyrir styttingu á vegabótum á þjóðvegi 1 milli Reykjavíkur og Akureyrar og reyndar áfram að Mið-Austurlandi. Núverandi þjóðveg 1 má að mínu viti stytta um 10% milli Reykjavíkur og Akureyrar. Á Mið-Norðurlandi má stytta hann um 20 km og hluti af þeirri styttingu kostar um 900 millj. en sparar 310 millj. á ári samkvæmt svari samgönguráðherra við fyrirspurn minni. Sú tala miðaðist við það þegar bensínverð var um 90 kr. en er nú orðið um 110 kr. og ég reikna því með að slík stytting mundi borga sig upp á tveim árum. Það er auðvitað ófært að slíkur aukinn kostnaður verði á þessum miklu flutningum á svo langri leið og umferðaröryggi kemur einnig til. Sundabraut, sem er mikið mannvirki og mun verða mikil lyftistöng fyrir höfuðborg og landsbyggð varðandi aðkomu til Reykjavíkur, má stytta um 8,5 km. Það má laga margar beygjur á þjóðveginum og þó ekki sé nema um 100, 200 eða 300 metra að ræða þá telur þetta allt á langri leið. Í Borgarfirðinum þarf að laga veginn og einnig veginn í Norðurárdal í Skagafirði. Síðan þarf auðvitað að huga að dýrari aðgerðum ef sjóflutningar fara allir á þjóðveginn. Tökum t.d. Öxnadalsheiðina, Bakkaselsbrekkuna og Hábunguna sem er erfiðasti hjallinn. Ég er alveg viss um að þar mætti gera stutt jarðgöng svipað og er verið að gera í Almannaskarði og þá mundu bílstjórar þungaflutningsbíla losna við að þurfa að setja keðjur á bílana fyrir þá brekku. Það verður að huga að þessu og það fyrr en seinna þar sem ljóst er að þessir flutningar fara af stað innan tveggja mánaða. Hv. 5. þm . Norðaust. Steingrímur J. Sigfússon benti réttilega á að þetta væri ótímabært en þetta er bara staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Það er komið að þessu tímamarki. Það verður engin önnur leið en þjóðvegur 1 sem tekur við þessari umferð, menn geta talað um aðra valkosti í vegamálum og samgöngumálum en þjóðvegur 1 er það sem við erum með núna. Það á að bæta þá fjárfestingu, nýta hana betur. Og gera það tafarlaust því þar er um stórsparnað að ræða og ofan á það bætist umferðaröryggi og þarfir flutningsaðila. Ég ítreka að ef sjóflutningarnir verða komnir á vegina eftir tvo mánuði verður að gera flutningsaðilum kleift að fara nokkuð hindrunarlaust um erfiðar brekkur og þröskulda, þeim verður að ryðja úr vegi. Og af því að hér eru tveir hv. þingmenn, Guðmundur Hallvarðsson og Hjálmar Árnason, sem báðir sitja í þeirri merku nefnd, samgöngunefnd, væri mjög kært að heyra viðhorf þeirra til þessara hluta.

Herra forseti. Ég get tekið undir með hv. þm. að við eigum að skoða þjóðveg eitt. Ég lít svo á að það hafi verið áhersla okkar á síðustu árum og áratugum og hafa orðið ótrúlegar framfarir þar en erum þó ekki alveg búin að loka hringveginum. Það stendur fyrir dyrum að fara í endurskoðaða samgönguáætlun og þá eru einmitt verkefni þingsins og samgöngunefndar að skoða atriði eins og hv. þm. benti á, að taka af hæstu hóla, verstu beygjur og þar fram eftir götunum. Hins vegar megum við ekki gleyma því að enn þá búa mörg landsvæði við dapurleg skilyrði og eru ekki að berjast við hæðir, hóla og beygjur heldur að ná sér auðveldlega upp úr drullu og aur og er það einfaldlega ekki bjóðandi. Það sem veldur mér hins vegar mestum áhyggjum er að þegar lagt var í þetta mikla uppbyggingarstarf á vegakerfi okkar, og ber að þakka það sem vel hefur verið gert, er það hannað og forsendur miðaðar við umferð sem þá var ráðandi. Það sem hefur verið að breytast er að flutningarnir hafa verið að færast í vaxandi mæli af sjó og yfir á þjóðvegina með miklu stærri, fleiri og þyngri bílum en ef til vill vegakerfið er hannað fyrir. Hvaða langtímaáhrif mun það hafa þegar stórir trukkar með tengivagna mylja ekki aðeins yfirborðslagið heldur líka undirstöðurnar? Þar kunnum við að sjá fram á gífurlegan kostnað við að endurbyggja það sem þegar hefur þó verið gert. Þetta eru stærstu áhyggjur mínar.

Herra forseti. Ég gleðst yfir því sem fram kom í máli hv. þm. Hjálmars Árnasonar og ábendingum hans um þjóðveg 1. Það er sá vegur sem við búum við og hann þurfum við að bæta. Því erum við innilega sammála. Við erum einnig sammála um að mörg svæði landsins búa enn við ófremdarástand í samgöngumálum. Það er kannski ekki við hæfi að nefna einstök svæði en auðvitað má nefna Suðurfirðina á Barðaströnd og eins norðausturhornið sem ég þekki nokkuð vel. En flutningarnir munu fara um þjóðveg 1 innan tveggja mánaða. Því nefni ég hluti eins og Bakkaselsbrekkuna. Menn setja sig í stórhættu að fara með gríðarþunga bíla niður brekkuna, svona þröskuld á veginum eins og gert er. Þetta er farið að velta á tugum tonna og hagkvæmnin kallar vitanlega alltaf á að bílarnir séu þyngri og stærri. Ég held því að hvað brýnast verk fyrir yfirvöld samgöngumála sé að tryggja veginn og þá flutninga sem um hann fara að þeir verði greiðir og öruggir.

Herra forseti. Ég tek undir það. Við þurfum að skoða erfiðustu hjallana á þjóðvegi 1, en jafnhliða megum við ekki gleyma öðrum vegum. Má nefna að í kringum 70 einbreiðar brýr eru á hringveginum, á þjóðvegi 1, og mikið úrlausnarefni sem okkur ber að fara í að leysa það vegna þess að einbreiðar brýr kalla á slysahættu, ég tala nú ekki um þegar umferðin er að vaxa á þjóðvegunum. Við megum hins vegar ekki gleyma okkur í samgönguáætluninni um hvaða vegir eru mikilvægastir að fara í lagfæringar á. Við ræðum um þá breytingu sem verður 1. desember þegar sjóflutningar eru allir komnir á land og til hvaða úrræða ber að grípa. Það er verðugt verkefni samgöngunefndar sem við munum glíma við. Ég tek undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að þetta er kannski eitt af þeim málum sem getur orðið nokkuð góð þverpólitísk samstaða um og ber að fagna því, sérstaklega í virðulegum þingsal.

Herra forseti. Ekki minnkar óeining okkar hv. þm. Hjálmars Árnasonar eftir því sem við tölum lengur hvor við annan úr þessum stóli. Ég er innilega sammála hv. þm. um að einbreiðum brúm verður að fækka. Ég var áðan að leggja góð orð til stjórnvalda um að þau hefðu um margt staðið sig vel í samgöngumálum og ítreka það því oftar heyrir maður skammirnar en þakkirnar. Þó er nýverið búið að breikka brú við rætur Holtavörðuheiðar og fyrsta einbreiða brúin á leiðinni Reykjavík–Akureyri er Síká í Hrútafirði. Það er nýbúið að tvíbreikka brú yfir Hrúteyjarkvísl sem er steinsnar frá Hriflu, ekki nema eins og kílómetri frá þeim merka bóndabæ í minni sveit.  En eins og ég hef sagt áður hef ég mestar áhyggjur af þungaflutningum, erfiðum þröskuldum sem þarf að fara yfir. Ég mæli eindregið með hagkvæmum vegstyttingum og geti maður bent á vegstyttingu sem borgar sig á tæpum þremur árum, tveimur og hálfu ári, verður að skoða svoleiðis mál. En það má ekki gleyma þeim sem búa við slæmar samgöngur. Við hv. þm. Hjálmar Árnason deilum skoðunum í því máli.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um íþróttaáætlun. Flutningsmenn að tillögunni eru sá sem hér stendur sem og hv. þm. Þuríður Backman, Kristján L. Möller, Steingrímur J. Sigfússon og Guðjón A. Kristjánsson. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að undirbúa og leggja fram áætlun um markmið og stefnu ríkisins í íþróttamálum til fimm ára. Í áætluninni komi m.a. fram markmið ríkisins hvað varðar eflingu almennings- og afreksíþrótta, hvernig tryggt verði að öll börn hafi jafna möguleika til að stunda íþróttir innan og utan skóla, og gerð grein fyrir fjáröflun til íþróttamála og fjárstuðningi ríkisins við íþróttastarf í landinu og uppbyggingu íþróttamannvirkja. Að auki verði í áætluninni fjallað um rannsóknir sem ríkið tekur þátt í á sviði íþróttamála. Áætlunin verði unnin í samstarfi við íþróttahreyfinguna, íþróttakennara og sveitarfélög og lögð fyrir Alþingi á 132. löggjafarþingi.“ Svofelld greinargerð fylgir með ályktuninni, með leyfi forseta: „Gildi íþrótta fyrir líkamlega og andlega vellíðan fólks er fyrir löngu viðurkennt. Á síðustu árum hefur áhugi almennings á íþróttum vaxið mikið enda kemur sífellt betur í ljós hvernig þær efla þrek og þrótt ungra sem aldinna. Þá hafa sjónir manna einnig beinst að hlut þeirra í forvörnum gegn vímuefnaneyslu og öðru miður góðu líferni. Þrátt fyrir þetta liggur ekki fyrir skýr stefnumörkun ríkisins í íþróttamálum til lengri tíma. Flutningsmenn telja að ríkinu beri að setja niður skýra stefnu í íþróttamálum og tryggja þannig vöxt íþróttamála. Mikilvægi þess að ríkið geri áætlanir yfir fyrirhuguð verk í tilteknum málaflokkum hefur sýnt sig og dugar þar að vísa til jafnólíkra flokka sem jafnréttismála og vegamála þar sem ráðherra yfir hvorum málaflokki er skylt samkvæmt lögum að leggja fram áætlun á hverjum tíma. Með framlagningu áætlana er fólki ekki aðeins gerð grein fyrir hvert ríkið stefnir heldur vekur það einnig umræður. Þá geta einstaklingar og frjáls félagasamtök stuðst við áætlanir ríkisins, t.d. í íþróttum, þegar þeir setja sér markmið. Því er mikilvægt að horft sé til lengri tíma en eins árs í senn eins og algengt er hjá ríkinu þar sem fjárlög hvers árs eru látin ráða stefnunni. Í 1. gr. íþróttalaga, nr. 64/1998, merkja íþróttir „hvers konar líkamlega þjálfun er stefnir að því að auka líkamlegt og andlegt atgervi, heilbrigði og hreysti“. Menntamálaráðherra fer með yfirumsjón íþróttamála að því leyti sem ríkið lætur þau til sín taka og meginmarkmið aðgerða ríkis og sveitarfélaga á sviði íþróttamála skal vera að stuðla að því að allir landsmenn eigi þess kost að iðka íþróttir við sem hagstæðust skilyrði, sbr. 2. og 3. gr. íþróttalaga. Íþróttahreyfingin hefur unnið þarft og óeigingjarnt starf. Ótal dæmi eru um að sjálfboðaliðar hafi lyft grettistaki í íþróttamálum og sama hvar farið er um landið gegna ungmenna- og íþróttafélögin lykilhlutverki í barna- og unglingastarfi. Það er viðurkennt, m.a. í íþróttalögum, að íþróttastarf utan skóla er fyrst og fremst í höndum einstaklinga og félaga þeirra. Það þýðir þó ekki að ríkið komi ekki að þeim málum og beri þar engar skyldur. Framlög ríkisins til íþróttamála utan skóla eru veruleg en það vantar upp á að þar sé fylgt fastri stefnu. Með íþróttaáætlun ætti að verða auðveldara fyrir ríki, sveitarfélög og íþróttahreyfinguna að setja sér markmið um fé til málaflokksins frá ríkinu og þannig væri tryggt að fjármunir rötuðu þangað sem þeirra er þörf og að sett markmið náist bæði í almennings- og afreksíþróttum. Í íþróttaáætlun þarf að kveða skýrt á um fjármögnun og styrki ríkisins til íþrótta. Þar verður að sýna fram á að árleg framlög geti tryggt almennan rekstur íþróttahreyfingarinnar auk þess sem gera þarf áætlun yfir styrki til sérsambanda. Einnig er mikilvægt að tekið verði á jöfnun ferðakostnaðar íþróttamanna eftir landsvæðum en í því tilliti má vísa til 135. máls 130. löggjafarþings, sem er tillaga til þingsályktunar um ferðasjóð íþróttafélaga. Þá er æskilegt að skoðaðir verði kostir þess að veita fyrirtækjum sem styrkja íþróttahreyfinguna skattaívilnanir. Margvíslegt gott starf hefur verið unnið í samvinnu ríkis, sveitarfélaga og íþróttahreyfingarinnar á síðustu árum og ljóst að starf þessara aðila þarf að vera samræmt. Því leggja flutningsmenn áherslu á að ráðherra hafi samráð við sveitarfélög og íþróttahreyfinguna við gerð íþróttaáætlunar.“ Hæstv. forseti. Að mínu mati eru mikil sóknarfæri hérlendis á sviði samfélagslegs hlutverks íþrótta. Fyrir það fyrsta ber að nefna vakningu á sveitarstjórnarstigi samfélagsins þar sem umræða hefur orðið um framlög til iðkunar yngstu þátttakendanna. Hafnarfjörður reið á vaðið með því að greiða æfingagjöld fyrir 10 ára og yngri. Ég velkist ekki í vafa um að að fáum árum liðnum mun Hafnarfjörður standa framar öðrum sveitarfélögum landsins að því er varðar heilbrigði, þroska og félagslega stöðu þegnanna. Þessi vinna skilar sér til baka hvernig sem á það er litið. Einmitt í þessu viðhorfi glitrar á kjarnann sem endurspeglar mikilvægi þingmálsins sem hér er til umræðu. Í öðru lagi vil ég nefna að um áramót tók nýr ráðherra við stjórnartaumunum í menntamálaráðuneytinu sem sér um íþróttamál innan ríkisvaldsins. Þar er um að ræða hæstv. menntamálaráðherra Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur sem ég hygg að hafi meiri skilning á gildi íþrótta í samfélaginu en flestir forverar hennar hingað til. Það ræðst af þeirri reynslu sem bæði hún og fjölskylda hennar býr yfir á þessum vettvangi. Í þriðja lagi felast tækifæri í að virkja kraftinn sem fylgir útivist, íþróttum og heilsufarsvakningu landsmanna. Slíkan kraft er ekki hægt að virkja til fulls nema í vel skipulögðu umhverfi íþróttamála. Ég tel að málaflokkurinn íþróttir eigi fullt erindi inn á Alþingi Íslendinga. Ég vil gera umræðuna um íþróttir og gildi þeirra í samfélaginu að pólitísku umræðuefni. Það er afar mikilvægt að 63 háttvirtir alþingismenn Íslendinga skilji allir til hlítar þau sóknarfæri sem almennings- og afreksíþróttum fylgja fyrir íslenska þjóð. Hæstv. forseti. Á síðasta þingi sat ég í félagsmálanefnd sem hafði m.a. til meðferðar jafnréttisáætlun. Ég viðurkenni að ég hafði mjög takmarkaða þekkingu á jafnréttismálum áður en ég hóf störf með nefndinni. En eftir að hafa tekið þátt í störfum nefndarinnar um jafnréttisáætlun íslenska ríkisins til næstu ára var ég orðinn nokkuð vel upplýstur um jafnréttismál í landinu. Fyrir vikið skildi ég umræðuna betur en áður og er því sem stjórnmálamaður betur í stakk búinn til að leggja mitt af mörkum til umræðunnar um ókomin ár. Herra forseti. Við hér á löggjafarsamkundunni tölum svo til aldrei um íþróttir í sölum hins virðulega Alþingis. Með þessu þingmáli er reynt að færa almennt skipulag og fjárframlög til íþrótta inn til löggjafans. Ég tala um fjárframlög, herra forseti, en ekki styrki. Í því sjónarmiði er að finna skilning á gildi íþróttanna, í framlögum til íþrótta getur falist sparnaður fyrir þjóðfélög. Með orðunum „opinber fjárstyrkur“ er helst átt við greiðasemi stjórnmálamanna til ákveðinna dægurmála. Svo er ekki í þessu tilfelli. Ég vil að íþróttir fái þennan stall hjá löggjafanum. Rúmlega 150 þúsund Íslendingar stunda íþróttir á Íslandi í dag. Íþróttir koma okkur öllum við. Til eru erlendar rannsóknir sem upplýsa um efnahagslegan stuðul íþrótta í hverju samfélagi fyrir sig. Víða í nágrannalöndunum er blásið til sóknar gegn offitu, reykingum, þunglyndi og hreyfingarleysi með öflugu skipulagi og kynningu á íþróttum. Framsýni og fyrirhyggja verða að vera ofan á þegar kemur að stefnu í íþróttamálum. Þjóðríki spara sér umtalsverðar fjárhæðir með því að leggja ofuráherslu á öflugt skipulag og mikla kynningu íþrótta og hollra lifnaðarhátta. Íslenskir stjórnmálamenn og allir sem fylgjast með þjóðfélagsumræðunni vita um aukin útgjöld hins opinbera til velferðarkerfisins. Stærstan þátt í þessum útgjöldum má rekja til bágrar heilsu þjóðarinnar. Aukin útgjöld innan heilbrigðiskerfisins, stóraukinn lyfjakostnaður, fíkniefnavandi og áfengisdrykkja, fjölgun öryrkja og svo má lengi telja. Deilur um útgjöld hins opinbera til heilbrigðiskerfisins hafa verið daglegt brauð milli stjórnarandstöðu og stjórnarliða. Ég tel að með fyrirhyggju og framsýni stjórnmálamanna geti íslenska ríkið spornað við mörgum vandamálum í framtíðinni sem tengjast auknum útgjöldum hins opinbera til velferðarkerfisins. Ég tel umræðu um gildi íþrótta á löggjafarsamkundu þjóðarinnar bera vott um gott hyggjuvit, skynsemi og framsýni. Ég trúi ekki öðru en hæstv. menntamálaráðherra sé slíkri umræðu fylgjandi. Ég efast ekki um að áhugi á íþróttum er til staðar innan ríkisstjórnarinnar. Málið snýst ekki um þann áhuga heldur hvernig hægt er að virkja áhugann og nýta hann, hvernig má upplýsa menn um gildi íþrótta o.s.frv. Það verður einungis gert með því að gera íþróttir að pólitísku umræðuefni á Alþingi. Það er ekki nóg að hæstv. menntamálaráðherra starfi náið með íþróttahreyfingunni. Ég vil sjá alla löggjafarsamkundu þjóðarinnar starfa náið með íþróttahreyfingunni. Sú verður raunin ef þetta þingmál nær fram að ganga. Herra forseti. Ég er sannfærður um að með krafti, trú og athygli íslenskra stjórnmálamanna megi virkja kraftinn sem fylgir sjálfboðaliðastarfi þúsunda Íslendinga í íþróttaheiminum. Afraksturinn yrði sá að með tímanum yrði betri heilsa, líkamleg og andleg, raunin hjá íslenskri þjóð. Með því að fela hæstv. menntamálaráðherra það verkefni að leggja fram áætlun um markmið og stefnu ríkisins í íþróttamálum tel ég að stórt skref yrði stigið í þá átt að gera íþróttamál að pólitísku umræðuefni hjá löggjafanum. Sú umræða mun skila sér til samfélagsins í aukinni vitund og auknum skilningi stjórnvalda á gildi almennings- og afreksíþrótta á samfélag okkar.

Hæstv. forseti. Ég held að nokkuð sé til í því hjá hv. 1. flutningsmanni þessarar þingsályktunartillögu, Gunnari Örlygssyni, að fjárfesting í íþróttum og reyndar í hollu og uppbyggjandi tómstundastarfi sé fjárfesting til framtíðar sem skili sér í ávinningi og hagnaði, félagslegum og hugsanlega einnig fjárhagslegum. Við erum öll sammála um að börn og unglingar eigi að búa við jafnrétti til náms, til skólagöngu og til náms. Á síðustu árum hefur fléttast inn í þá jafnréttishugsun umræða um uppbyggjandi tómstundastarf. Þá er litið til íþróttanna. Menn hafa litið til margvíslegs listnáms og bent á þar sitji ekki öll börn og unglingar við sama borð. Ég hef ekki á takteinum upphæðirnar sem fólk greiðir fyrir listnám barna sinna en ég gæti trúað að það hlaupi á 50–100 þús. kr. á ári sem fólk borgar fyrir myndlistarnám, fyrir tónlistarkennslu o.s.frv. Einnig er talsverður tilkostnaður við íþróttir. Eins og fram kom í máli hv. þm. veita ríki og sveitarfélög íþróttahreyfingunni margvíslegan stuðning. Ég er sammála honum og öðrum flutningsmönnum þessarar tillögu um að það er mikilvægt að koma þeim stuðningi í markvissari farveg en nú er við lýði. Út á það gengur þetta þingmál. Mig langar til að gera eina athugasemd eða fyrirvara við málið og ætla að reifa það lítillega, þ.e. varðandi þá hugmynd að ívilna þeim fyrirtækjum skattalega sem veita stuðning við íþróttahreyfinguna. Ég er ekki viss um að ég sé fylgjandi því að fara þá leið. Menn hafa einnig rætt þetta varðandi stuðning við listir, að veita skattaívilnun til fyrirtækja sem styðja listamenn með fjárframlögum. Ég hef ákveðnar efasemdir um þá leið. Við erum í raun farin að ganga ansi langt út á þá braut að fyrirtæki og fjármálamenn stýri menningar- og listalífi þjóðarinnar. Það sjáum við reglulega auglýst rækilega í fjölmiðlum þegar forstjórar stöndugra fyrirtækja, fyrirtækja sem eru aflögufær, eru orðnir veitendur gagnvart listunum og menningunni. Ég lasta það ekki þegar þeir sýna myndarskap í þessum efnum en við skulum ekki gleyma því að valdið, stefnumótandi ákvörðunarvald, er að færast á hendur þessara aðila. Það er að færast og hverfa úr greipum okkar sem störfum í þessum sal, á þinginu, yfir á handhafa fjármagnsins. Ég er ekki fylgjandi þeirri þróun og vil vara við því að við göngum lengra út á þá braut. Ég tel að þetta eigi að gerast með almennri skattlagningu og síðan fjárveitingum til íþróttafélaganna, svo við komum aftur að þeim. Það væri fróðlegt að sjá kortlagningu á stuðningnum við íþróttahreyfinguna. En ég tek undir með hv. þm., að það er mjög mikilvægt að fara skipulega í þessa vinnu. Ég hef stundum sagt frá því að ég gerði mikið grín að því í kringum árið 1990 þegar sett var niður nefnd á vegum samgönguráðuneytisins. Í nefndina voru settir vegagerðarmenn til að reyna að finna út hvers vegna menn legðu vegi, til hvers við hefðum vegagerð. Mér fannst þetta óskaplega fyndið, að menn þyrftu nefndarstarf til að finna þetta út. En það er langt síðan ég hætti að hlægja að þessu. Menn leggja vegi í margvíslegu skyni, t.d. til að komast hratt á milli staða eða til að njóta landslags. Það eru ýmsar ástæður fyrir því að menn leggja vegi. Það er reyndar nokkuð sem ég tel að við þurfum að ræða betur og við annað tækifæri en í umræðu um íþróttir og stuðning við íþróttahreyfinguna. Hæstv. forseti. Ég kem fyrst og fremst til að lýsa yfir stuðningi við meginhugsun þessarar þingsályktunartillögu. Ég vek athygli á því að tveir þingmenn úr þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs eru meðflutningsmenn á þingmálinu. Það eru hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Þuríður Backman.

Herra forseti. Það gleður mig að hv. þm. Ögmundur Jónasson styður að mestu leyti þingmálið sem hér er til umræðu. Hann gerir þó smávægilegar athugasemdir við málið sem vissulega má ræða. Það er kannski ekki meginþemað í málinu, hvort veita eigi fyrirtækjum ívilnanir fyrir að koma að íþróttahreyfingunni. Það er í raun minnsti hluti þessa þingmáls. Það sem skiptir mestu máli er það sem nú á sér stað, umræðan um íþróttir í sölum Alþingis. Fyrir mér er þetta ákvæði er varðar skattaívilnanir til fyrirtækja alls ekki heilagt. Umfram allt vil ég að þingmálið komist inn í menntamálanefnd, fái þar tilhlýðilega meðferð og afgreiðslu og verði jafnvel ofan á í atkvæðagreiðslu í þinginu. Það skiptir mig mestu máli við meðferð þessa máls.

Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um íþróttaáætlun sem hv. 1. flutningsmaður Gunnar Örlygsson mælti fyrir og gerði vel og vandlega grein fyrir málinu og þeirri hugsun sem í því felst. Verði tillagan samþykkt, sem við gerum okkur vonir um sem styðjum málið og flytjum, mun æska landsins á komandi árum fá notið þess í ríkum mæli ef sú hugsun sem í ályktuninni felst nær fram að ganga þar sem menntamálaráðherra er falið að undirbúa og leggja fram áætlun um markmið og stefnu ríkisins í íþróttamálum til fimm ára. Það er einnig ljóst, hæstv. forseti, að þátttaka æskunnar í því starfi og þjálfun sem unga fólkið fær, og verður vonandi betur tryggð með góðum vilja Alþingis ef þessi ályktun nær fram að ganga, mun örugglega einnig veita fólki fram eftir ævinni og þegar það eldist betra líf og betri heilsu, og skilningur á gildi íþrótta og íþróttaþjálfunar ásamt því ungmennastarfi sem því fylgir mun auðvitað fara vaxandi ef þessi áætlun nær fram að ganga. Það er auðvitað einnig markmið að við viljum tryggja að öll börn hafi jafna möguleika til að stunda íþróttir innan og utan skóla eins og segir í ályktunargreininni. Við teljum, flutningsmenn, að það sé eðlilegt að ætlast til að vinna við slíka áætlun þurfi nokkurn tíma. Því leggjum við til að stefnumótunin komi ekki fram á þessu þingi heldur næsta haust að ári liðnu. Það þarf að vanda mjög til svona verks og vinna það vel og undirbyggja það með eins mikilli samstöðu og unnt er meðal þeirra sem starfa á Alþingi, í stjórnmálaflokkunum, og auðvitað einnig með fulltrúum þeirra sem að íþróttamálum og æskulýðsmálum koma í landinu, íþróttahreyfingunni, sveitarfélögunum, ungmennafélögunum o.s.frv. Sú þjálfun og samskiptaefling sem sem unga fólkið fær í gegnum íþrótta- og ungmennastarf hefur auðvitað mikið verið unnin af sjálfboðaliðum á undanförnum árum. Það er örugglega hægt að bæta þar í og efla með því að fara þá leið sem hér er lögð til, að búa til sérstaka áætlun sem væri síðan lögð fyrir þingið um þá stefnu sem ríkisvaldið á hverjum tíma vill stefna að í íþróttamálum til næstu fimm ára. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt og mjög gott að fara í málið með þeim hætti sem hér er lagt upp með. Mér finnst augljóst að með slíkri íþróttaáætlun ætti að vera auðveldara fyrir ríkið og sveitarfélögin og íþróttahreyfinguna að setja sér markmið, m.a. um það fé sem rennur til málaflokksins frá ríkinu og hvernig tryggt er að þeir fjármunir færu til þeirra verkefna sem menn teldu mest þörf á og menn settu sér markmið bæði í almenningsíþróttum og afreksíþróttum. Til þess að slíkt megi verða þarf auðvitað að liggja fyrir í íþróttaáætluninni algerlega skýr stefnumörkun sem fylgja fjármunir og skuldbindingar því við vitum mætavel að ef málin eru ekki unnin með þeim hætti á hv. Alþingi verður eftirfylgnin ekki sú sem skyldi. Hún þarf að liggja fyrir helst til langs tíma. Ég held að fimm ár séu alveg hæfilegur rammi til að marka fjármagn inn í fyrir slíka starfsemi. Og þá þurfa menn auðvitað að leggja mat á það gildi sem af því er, hvað fæst út úr því. Ég tel einboðið að til framtíðar litið muni þjóðin hagnast á því að búa sér til íþróttaáætlun þar sem lagt er upp með samstarf á þessum vettvangi, bæði varðandi fjármögnun og ekki síður íþróttastarfið, þjálfunina og eflingu samskipta ungmenna. Þeir sem þess fá notið munu búa að því alla sína ævi að hafa tekið þátt í íþróttastarfi og fengið til þess leiðbeiningu og þjálfun. Auðvitað hefur margt gott verið unnið í samvinnu ríkis og sveitarfélaga og íþróttahreyfingarinnar á liðnum árum. Alþingi hefur styrkt slíkt starf á undanförnum árum, m.a. veitt sveitarfélögum og íþróttafélögum vítt og breitt um landið styrki til að halda landsmót, bæði í fullorðinsíþróttum og einnig í unglingaíþróttum. Það er segin saga að þar sem slík stórmót hafa verið haldin hefur íþróttastarfsemi á staðnum notið þess í ríkum mæli. Það hefur iðulega þurft að framkvæma mikið fyrir slík stórmót og leggja í kostnað í sambandi við íþróttamannvirki. Staðirnir hafa svo notið þess að slík mannvirki hafa verið reist þar og búa að því á komandi árum. Þegar slíkar hátíðir eru haldnar eins og keppnisíþróttamótin, verður það líka til þess að efla áhuga unga fólksins í viðkomandi byggðarlögum til að taka þátt í íþróttastarfi og í störfum íþróttahreyfingarinnar sem slíkrar. Ég þekki það ágætlega úr minni heimabyggð, vestur á Ísafirði, og verð var við að þar hefur íþróttahreyfingunni vaxið fiskur um hrygg og fengið betri aðstöðu á liðnum árum og það ber auðvitað að þakka. Ég held hins vegar að sú þingsályktunartillaga sem við ræðum hér sé mjög þörf til þess að mótuð verði einhver stefna eins og áætlunin gerir ráð fyrir, til fimm ára, og menn reyni að kortleggja hvaða fjármunum við viljum verja í því skyni.