Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Þá hefst umræða utan dagskrár um síðustu atburði í Eystrasaltsríkjunum. Umræðan er leyfð skv. fyrri mgr. 32. gr. þingskapalaga og stendur því í hálfa klukkustund. Það er hv. 2. þm. Austurl. sem hefur óskað eftir að hefja umræðuna og tekur hann nú til máls.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Það er ekki liðin nema rétt vika frá því að við ræddum hér á Alþingi þá voveiflegu atburði sem gengið hafa yfir ákveðna hluta heimsins á undanförnum dögum. En það er ástæða til þess í dag að ræða hér enn frekar síðustu atburði sem orðið hafa í Eystrasaltsríkjunum. Tilefni þess að ég kveð mér hér hljóðs utan dagskrár er árás sovéskra sveita á innanríkisráðuneytið í Riga í Lettlandi og líkur á valdatöku Sovétríkjanna í landinu, jafnvel síðar á þessum sólarhring. Þegar við ályktuðum hér fyrir viku um málefni Litáens, þá var málinu líka beint til Moskvu vegna Eystrasaltsríkjanna allra þar sem Alþingi skoraði á stjórnvöld í Sovétríkjunum að hætta þegar í stað hvers konar beitingu hervalds í samskiptum við Eystrasaltsríkin og flytja herlið sitt brott þegar í stað. Þessi orð okkar og ákall Alþingis hefur ekki hlotið áheyrn. Þvert á móti. Nú hefur hrammur Moskvu hitt Lettland þar sem sovéskar sérsveitir tóku innanríkisráðuneytið í gærkvöldi. Þar féllu fimm manns a.m.k. og margir særðust. Valdataka er yfirvofandi í landinu og í Eistlandi magnast spenna þar sem reynt er að skapa glundroða með sprengingum og sálrænum hernaði til að byrja með. Öll Eystrasaltsríkin eiga nú augljóslega á hættu árásir sovéskra sveita og handbenda þeirra í lýðveldunum. Markmiðið er að knésetja sjálfstæðisbaráttu allra Eystrasaltsríkjanna og koma þar upp leppstjórnum sem auðsveipar eru miðstjórninni í Kreml. Aðferðirnar sem beitt er eru gamalkunnar og sviðsetningin sem þeim fylgir með lygum, prettum og upplognum sögum sem við heyrum nú í fréttum. Gegn þessum áformum hljóta Íslendingar að rísa einróma og veita Eystrasaltsríkjunum áfram þann stuðning sem við megnum. Alþingi hefur ítrekað ályktað um málið. Utanrrh. Íslands hefur undanfarna daga heimsótt Eystrasaltsríkin og flutt þangað stuðningsyfirlýsingar okkar. Þingflokkar hér á Alþingi hafa ályktað um málið, m.a. þingflokkur Alþb. fyrir viku síðan þar sem hann átaldi það sinnuleysi sem gætt hefur á Vesturlöndum varðandi málefni Eystrasaltsríkjanna og skoraði á að öllum ráðum yrði beitt á alþjóðavettvangi til þess að telja Sovétríkjunum hughvarf og koma í veg fyrir annan og verri voða en þar er þegar orðinn. Ég vil, virðulegi forseti, leggja alveg sérstaka áherslu á það, fyrir utan þau mótmæli sem fram eru komin, að málið verði að frumkvæði Íslands flutt inn á vettvang Sameinuðu þjóðanna. Ég hef raunar ítrekað mælt fyrir því í utanrmn. að það verði gert, bæði inn á vettvang öryggisráðsins og allsherjarþingsins, því að það er þar, á samkomu þjóðanna, sem við eigum að reyna að skapa þann þrýsting sem frekast er unnt til þess að rétta hlut þeirra sem nú eru valdi og órétti beittir, smáþjóðanna við austanvert Eystrasalt. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til ríkisstjórnarinnar, til hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh., til hvaða aðgerða ríkisstjórn Íslands hefur þegar gripið vegna síðustu atburða og versnandi þróunar í Eystrasaltsríkjunum og til hvaða ráða áformað sé að grípa nú í dag því að þessi mál þola sannarlega enga bið. Við þurfum að tala hvarvetna þar sem við höldum að líkur séu á að rödd okkar geti gagnast þeirri réttlátu baráttu sem þessi ríki heyja nú við ofureflið.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda að vitanlega þurfum við Íslendingar að beita okkur eins og við getum, hvar sem við megum, gegn því ofbeldi sem þarna er framið. Ég óskaði eftir því strax í morgun við utanrrn. að þessu yrði harðlega mótmælt í Moskvu og ég veit að starfandi utanrrh. getur upplýst að það hefur þegar verið gert. Við höfum beitt okkur fyrir því innan Norðurlandanna að málið yrði tekið upp hjá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna en enn hefur það ekki verið afgreitt þar. Við munum ræða þetta mál í ríkisstjórninni í fyrramálið --- utanrrh. kemur til landsins í nótt --- og ég tel sjálfsagt að halda þeirri viðleitni áfram að fá málið þar tekið upp. Við höfum einnig beitt okkur fyrir því að málefni baltnesku landanna, Eystrasaltslandanna, verði tekin upp í ráði Atlantshafsbandalagsins. Þar hafa verið samþykkt harðorð andmæli gegn því sem þarna er að gerast, en við munum halda því að sjálfsögðu áfram. Ég tel einnig afar mikilvægt að við beitum okkur eins og við megum við ýmsar samstarfsþjóðir okkar, sérstaklega stórveldin, að þau láti til sín taka í þessu máli. Með öðrum orðum munum við gera hvað það sem við teljum að geti orðið þessum löndum að liði.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Við fordæmum grimmdarverk sovéthersins í Eystrasaltslöndunum. Fyrir viku var úthellt blóði saklausra manna í Vilnius. Í gær voru framin skelfileg ofbeldisverk í Rigu í Lettlandi. Hvað verður á morgun? Það er svo sannarlega þörf á því að allar þjóðir heims, allar lýðræðisþjóðir, fordæmi þetta atferli kröftuglega. Grimmdarverk sovéthersins, að því er virðist án þess að nokkur hafi stjórn á þeirri þróun, vekja ugg um það að lýðræðisöflin séu að verða undir í þeim breytingum sem svo miklar vonir voru bundnar við í Sovétríkjunum. Við þessu þarf að snúast með samstöðu allra friðelskandi þjóða, allra lýðræðisþjóða. Fregnirnar af aðgerðum sovéthersins í gær, þegar þeir tóku byggingu lettneska innanríkisráðuneytisins í Riga herskildi, benda til þess að þvingunaraðgerðir sovéskra stjórnvalda gagnvart Eystrasaltsríkjunum færist nú í aukana. Tímasetning þessara atburða er athyglisverð. Þær áttu sér stað aðeins örfáum klukkustundum eftir að opinber gestur stjórnvalda í Lettlandi, utanrrh. Íslands Jón Baldvin Hannibalsson, kvaddi höfuðborgina á leið sinni til Eistlands. Við höfum að sjálfsögðu brugðist hart við þessum tíðindum og í morgun kallaði ég á sendiherra Sovétríkjanna á Íslandi og lýsti þungum áhyggjum vegna ástandsins í Eystrasaltsríkjunum. Ég mótmælti líka fyrir hönd ríkisstjórnarinnar óréttmætri og hrottafenginni valdbeitingu Sovétmanna gegn lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum í Riga og varaði við þeim afleiðingum sem slíkir atburðir kynnu að hafa fyrir samskipti Sovétríkjanna og vestrænna ríkja. Ég vil einnig nota þetta tækifæri til þess að skýra frá því hér að sendiherrar Norðurlandanna í Sovétríkjunum áttu í morgun fund með aðstoðarutanríkisráðherra rússneska lýðveldisins, Fedrov, í Moskvu. Á fundinum kom fram mikill áhugi á almennum upplýsingaskiptum Norðurlanda og yfirvalda í rússneska lýðveldinu um Eystrasaltsríkin. Þar kom líka fram að yfirvöld í Rússlandi teldu mikilvægt að önnur ríki létu ofbeldisaðgerðir sovéska hersins ekki afskiptalausar, enda veruleg hætta á að ófriður breiddist út innan Sovétríkjanna í kjölfar þeirra. Það er ljóst að vaxandi harðýðgi Sovétmanna gegn Eystrasaltsríkjunum útheimtir kröftug viðbrögð samfélagsþjóðanna. Utanrrh. hefur áður bent á það hér á Alþingi að hernaðaraðgerðir Sovétmanna gegn Eystrasaltsríkjum séu brot á meginreglum lokaskjals Helsinki-samkomulagsins um friðsamlega lausn deilumála og sjálfsákvörðunarrétt ríkja. Einnig eru þær í fullkominni andstöðu við nýundirritaðan Parísarsáttmála um nýja Evrópu, sem margir höfðu vonað að markaði þáttaskil, ekki einungis innan RÖSE - ferilsins heldur einnig í samskiptum Evrópuríkjanna eftir styrjöldina. Atburðirnir í Litáen og Lettlandi benda til þess að Sovétmenn hafi enn ekki lært og enn ekki gleymt. Frá því að þeir létu til skarar skríða gegn Litáen fyrir tæplega tveimur vikum hafa aðgerðir íslenskra stjórnvalda verið margvíslegar, eins og kunnugt er. Í framhaldi af þeim orðsendingum sem héðan fóru, bæði frá utanrrh., forsrh., sameiginlega með forsætisráðherrum Norðurlanda og frá íslenska þinginu, ákvað utanrrh. að fara í heimsókn til allra landanna þriggja. Hann hóf þá heimsókn á föstudag og er væntanlegur í kvöld. Ég vænti þess að hann muni gera þinginu grein fyrir þeirri för. Hún var mikilvæg til þess að sýna samstöðu okkar Íslendinga með þessum þjóðum sem nú eru í nauðum staddar. Það er hætta á að innan Sovétríkjanna sé nú stjórnarfarsleg upplausn. Við munum eftir því sem kostur er taka upp Eystrasaltsmálið á vettvangi RÖSE eða á öðrum vettvangi. Því að hvað sem líður hugsanlegum ágreiningi um þjóðréttarstöðu þessara þriggja ríkja --- okkar afstaða er þar skýr, við höfum aldrei hætt að viðurkenna fullveldi þeirra frá því að það var viðurkennt árið 1922 --- þá er hér um gróf mannréttindabrot að ræða þar sem farið er með líkamsmeiðingum og manndrápum að saklausu fólki. Það mál hlýtur því líka að vera hægt að taka upp undir mannréttindaákvæðum þeirra alþjóðasáttmála sem við og Sovétríkin erum aðilar að.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Þeir atburðir sem nú hafa átt sér stað í Lettlandi og eru tilefni þessarar umræðu hér í dag sýna svo að ekki verður um villst að friðarverðlaunahafi Nóbels, sem ræður ríkjum í Kreml, hefur augljóslega sett sér að brjóta niður með hervaldi sjálfstæðisviðleitni Eystrasaltsríkjanna og að hafa að engu lögmætar kröfur þeirra um að endurheimta sjálfstæði sitt. Það er því full ástæða til þess fyrir Alþingi Íslendinga enn einu sinni að sýna samstöðu og stuðning við baráttu Eystrasaltsríkjanna. Það hefur verið fagnaðarefni að hér á Alþingi hefur verið um það samstaða að mótmæla ofbeldisverkum friðarverðlaunahafa Nóbels og knýja á alþjóðavettvangi á um þá samstöðu. Fyrir viku síðan var ítrekuð með sérstakri samþykkt sú afstaða Alþingis. Og það hvílir auðvitað á hæstv. ríkisstjórn að fylgja þeirri samstöðu eftir. Í þeim umræðum komu fram ýmsar hugmyndir um nauðsynlegar aðgerðir í því efni. Þar ber auðvitað hæst ósk Landsbergis forseta til íslensku ríkisstjórnarinnar um að hún taki þetta mál upp á vettvangi öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Og ég vil taka undir það með málshefjanda að hæstv. ríkisstjórn geri allt sem í hennar valdi stendur til þess að verða við þeirri ósk og gangi fram með öllu meiri snerpu en hún hefur gert fram til þessa til þess að koma því máli fram. Í annan stað voru nefndar hér hugmyndir um að hætta viðskiptasamningum við Sovétríkin. Ég óska eftir því að í þessum umræðum komi fram upplýsingar um það hver hafi verið viðbrögð hæstv. ríkisstjórnar í því efni. Þá var í þriðja lagi minnt á að fyrirskipa mætti fækkun sendiráðsmanna í sovéska sendiráðinu hér til að undirstrika ákveðna afstöðu okkar. Í fjórða lagi var bent á að kalla mætti sendiherra Íslands í Moskvu heim til skrafs og ráðagerða. Ég vil inna hæstv. ríkisstjórn eftir því hvort eitthvað hafi verið gert í þessum efnum. Að lokum, frú forseti, vil ég fagna þeim fréttum sem borist hafa frá Eystrasalti í tengslum við ferð utanrrh. til Eystrasaltsríkjanna. Ég fagna því að hann skyldi hafa tekist þessa ferð á hendur þó að fyrir viku síðan hafi því verið lýst yfir af hálfu hæstv. ríkisstjórnar að við núverandi aðstæður væri ekki hægt að fara þangað. Ég tel að þessi ferð hafi verið mikilvæg. Ég fagna þeirri yfirlýsingu, sem borist hefur, að ríkisstjórnin íhugi nú að stofna til stjórnmálasambands við Eystrasaltsríkin. Um það efni liggur fyrir ályktunartillaga hér í þinginu og hefur verið til meðferðar í hv. utanrmn. Ég vil sérstaklega endurnýja fögnuð minn ef þetta er nú til íhugunar hjá hæstv. ríkisstjórn og beina þeirri fyrirspurn til formanns hv. utanrmn. hvort ekki verði hafist handa við það í nefndinni í framhaldi af þessari yfirlýsingu að afgreiða þessa tillögu þannig að um það mál geti tekist, eins og um önnur atriði þessu tengd, víðtæk og breið samstaða hér í þinginu.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Það eru hörmulegar fréttir sem nú berast frá Eystrasaltsríkjunum. Þær eru framhald af því sem hefur verið að gerast undanfarna daga, en síðustu fréttir hrella mest. Auðvitað eigum við að fordæma harðlega það sem þarna er að gerast og ég vona að mótmæli ríkisstjórnarinnar í gegnum sendiherrann hafi aðeins verið fyrsta litla skrefið og vel verði haldið á þessum málum þannig að það komi skýrt fram hvaða afstöðu við Íslendingar höfum. Það verður að segjast að það voru ákveðin vonbrigði þegar samið var um öryggiskerfi Evrópu í nóvember í París og málin gerð upp eftir síðustu heimsstyrjöldina að málefni Eystrasaltsríkjanna voru skilin eftir. Þar með var óbeint viðurkenndur réttur Sovétríkjanna til að deila þar og drottna. Það voru aðeins Íslendingar og nokkrir aðrir sem reyndu að vekja athygli á þessu. Valdhafarnir í Moskvu ganga nú fram í skjóli styrjaldarátaka og e.t.v. einnig vegna þess hve illa var haldið á málum af hálfu ríkjanna sem funduðu um öryggiskerfið í Evrópu. Þannig að við verðum að nota öll þau ráð sem við getum til þess að koma okkar mótmælum á framfæri og styðja Eystrasaltsríkin í baráttu þeirra fyrir sjálfstæði. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram að við þurfum að beita áhrifum okkar, sérstaklega á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Það er réttur vettvangur og engin ástæða til annars en að þessi mál verði tekin þar upp, ekki síst með tilliti til þess hversu fljótt þjóðir brugðust við þegar innrásin í Kúvæt var gerð í ágúst sl.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegur forseti. Andspænis þeim hrikalegu atburðum sem eru að ganga yfir í Eystrasaltsríkjunum þessa dagana hljótum við að velta því fyrir okkur hvað við getum gert nákvæmlega til þess að sýna afstöðu okkar ekki aðeins í orði heldur einnig í verki. Ég held að öll þau atriði sem nefnd voru hér í umræðunni í síðustu viku eigi að skoðast mikið nánar og ég held að fleiri atriði eigi að koma inn í myndina, atriði sem ekki hafa verið rædd sérstaklega. Í því sambandi vil ég sérstaklega nefna menningarsamning Íslands og Sovétríkjanna, sem endurnýjaður hefur verið reglulega frá árinu 1961. Þessi samningur var gerður í Reykjavík 25. apríl 1961, undirritaður af þáv. sendiherra Sovétríkjanna á Íslandi, A. M. Alexandrov, og fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands af þáv. utanrrh. Guðmundi Í. Guðmundssyni. Samningurinn hefur síðan, eins og ég sagði, verið endurnýjaður reglulega með sérstakri almennri áætlun um framkvæmd samningsins. Ég tel að það sé óhjákvæmilegt í ljósi þeirra viðburða sem átt hafa sér stað undanfarna sólarhringa að við athugum það með hvaða hætti er unnt að segja upp þessum samningi. Ég tel að í þeim efnum eigum við að hafa samflot með öðrum Norðurlandaþjóðum og kanna hvort unnt er að ná samstöðu með þeim í þessu efni vegna þess að ég held að það sé nauðsynlegt að einmitt Norðurlandaþjóðirnar sýni samstöðu í þessu máli, bæði á þessum sviðum sem öðrum, sem næstu nágrannar Eystrasaltsþjóðanna sem eiga nú við að glíma ofurefli sovéskra skriðdreka og hervalds. Þessu vildi ég koma hér á framfæri, virðulegi forseti, um leið og ég legg áherslu á nauðsyn þess að við tökum á þessu máli á vettvangi Norðurlandasamstarfsins og sömuleiðis á vettvangi Sameinuðu þjóðanna með þeim hætti sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði hér grein fyrir áðan að hefði komið fram í okkar ályktunum um þessi mál. Ég held með öðrum orðum að staðan sé þannig að þó við tölum hér fyrir smáa þjóð þá eigum við möguleika á því, ef við höldum myndarlega á hlutunum miðað við sögu okkar og reynslu, að stilla saman strengi með mörgum öðrum þjóðum. Og það afl sem í okkur felst að þessu leyti eigum við nú að nota tafarlaust, virðulegi forseti.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Virðulegi forseti. Orð fá ekki lýst þeim viðbjóði og hryllingi sem við hljótum að hafa á þessum aðgerðum Sovétmanna í smáríkjunum Eistlandi, Lettlandi og Litáen. Vonbrigðin eru því meiri þar sem ekki er langt síðan að við héldum, bæði sá sem hér stendur og við öll væntanlega, að þessi mál væru nú komin í farveg í átt að lýðræði og frelsi þessara ríkja. Menn voru bjartsýnir á haustmánuðum og töldu að nú væri skammt undan að þessi lönd mundu formlega endurheimta frelsi sitt á nýjan leik og bætast í hóp lýðfrjálsra ríkja Vestur - Evrópu. Þess vegna er þetta skref aftur á bak hryllilegra en orð fá lýst. Ég fyrir mitt leyti legg til að við grípum til harkalegra aðgerða. Að sjálfsögðu hljótum við að gera það í samvinnu við hin Norðurlöndin. Því fleiri ríki sem geta staðið sameiginlega að slíkum aðgerðum þeim mun þyngra vega þær að sjálfsögðu. Það er því miður kannski ekki mikið sem við Íslendingar einir fáum að gert. En í því sambandi langar mig til að rifja upp að á vettvangi Norðurlandasamstarfsins hafa verið fyrirhuguð ýmiss konar verkefni með Eystrasaltsríkjunum sérstaklega og í bígerð var að opna sérstakar upplýsinga- og menningarskrifstofur Norðurlandanna í öllum þremur Eystrasaltsríkjunum. Við hljótum nú að taka allt þetta upp til gagngerrar endurskoðunar. Þetta verðum við að reyna að gera með þeim hætti að það bitni ekki á fólkinu sem við erum að reyna að hjálpa og býr í þessum löndum. En að sjálfsögðu kemur ekki til greina að eiga nein samskipti við einhverjar leppstjórnir Sovétmanna sem kann að verða komið á í ríkjunum. Hljótum við því að beina augum okkar að þeim útlagastjórnum sem hugsanlega verða myndaðar í kjölfarið á þessum atburðum og reyna að styrkja þær með öllum þeim ráðum sem við kunnum að geta tekið til. Þetta vildi ég láta koma fram, virðulegi forseti.

Stefán Valgeirsson : Virðulegur forseti. Það má segja að dagurinn í gær hafi staðfest það, sem marga grunaði, að herinn er búinn að taka völdin í Sovétríkjunum. Sú frelsisalda sem gekk yfir austantjaldsþjóðirnar virðist vera búin. Það þarf enginn að halda að það verði ekki tekið á fleiri lýðveldum, þessum löndum, ef svo fer fram sem horfir og Sameinuðu þjóðirnar taka ekki mjög hart á þessu máli og koma þeim skilaboðum til herstjórnarinnar í Rússlandi að það verði litið mjög alvarlega á þau tíðindi sem berast, t.d. frá Eystrasaltslöndunum og raunar víðar ef athugað er. Ég vona og veit raunar að hæstv. ríkisstjórn mun gera það sem í hennar valdi stendur til þess að ýta við Sameinuðu þjóðunum og öryggisráðinu. Það er það eina sem mér sýnist að við getum gert. Það er auðséð að það verður komið upp leppstjórnum í þessum löndum og ekki getum við tekið upp stjórnmálasamband við þær stjórnir. En við verðum að gera það sem í okkar valdi stendur til þess að Sameinuðu þjóðirnar og öryggisráðið grípi til þeirra ráða sem tiltæk eru í þessu hörmulega ástandi sem þarna ríkir.

Jóhann Einvarðsson : Hæstv. forseti. Ég vil náttúrlega taka undir þau orð sem hafa fallið, hrylling okkar og vonbrigði með þá atburðarás sem orðið hefur í Eystrasaltsríkjunum þremur. Ég vil taka undir þau orð starfandi utanrrh., sem komu fram hér áðan, að það er athygli vert hvenær þessir atburðir gerðust í gær, örfáum klukkustundum eftir að utanrrh. okkar heimsækir Riga. Maður getur látið sér detta í hug að atburðarásin hafi hugsanlega frestast í nokkra klukkutíma vegna þessarar heimsóknar.  Ég vil síðan upplýsa það hér að ég hef þegar gert ráðstafanir til þess að haldinn verði fundur í utanrmn. strax og utanrrh. er kominn heim. Eins og kom fram hér áðan kemur hann heim seint í kvöld og verður að mér skilst ríkisstjórnarfundur í fyrramálið. Fljótlega eftir það verður haldinn fundur í nefndinni og þá verður farið yfir öll þau atriði sem nefnd hafa verið hér og í fyrri umræðu í síðustu viku um til hvaða ráða íslensk stjórnvöld geta gripið. Þar með talin að sjálfsögðu sú þáltill. Þorsteins Pálssonar og fleiri þingmanna sem liggur fyrir í nefndinni. Þau atriði sem hér hafa einna helst verið nefnd í þessum umræðum, sem eru ákveðin framkvæmdaratriði meira en samstaða íslenska þingsins í áskorunarformi til valdhafa í Sovétríkjunum og annarra ríkja, eru þessi. Það hefur verið nefnt að taka upp formleg stjórnmálaleg samskipti við þessar þjóðir. Það verður að sjálfsögðu skoðað eins og kemur fram í tillögu hv. þm. Þorsteins Pálssonar o.fl. Það verður ábyggilega líka rætt um þann möguleika að kalla sendiherra okkar heim, í styttri tíma a.m.k., frá Moskvu til skrafs og ráðagerða. Það verður örugglega rætt líka um þá viðskiptasamninga, menningarsamninga o.fl., sem hér hafa komið á dagskrá, ásamt því að taka til skoðunar hvort ástæða er til af þessu gefna tilefni og í framhaldi af þeim samþykktum sem þetta þing hefur gert og áskorun, og reyndar svörum frá sovéskum sendiherra hér á landi um að það verði ekki gripið til valdboðs, að gera kröfu til þess að þeir fækki starfsliði sínu hér í bæ. Eins og ég sagði áðan tek ég undir þær vonbrigðaraddir sem hér hafa komið fram. Ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir að sú samstaða sem verið hefur í utanrmn. upp á síðkastið haldi áfram og við munum komast að sameiginlegri niðurstöðu í þessu máli.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Þeir atburðir sem orðið hafa í Eystrasaltsríkjunum á síðasta sólarhring hafa því miður staðfest þann ótta, sem margir okkar báru í brjósti fyrir nokkrum dögum síðan, að svo kynni að fara að lýðræði og frelsi í þessum ríkjum yrði hneppt í fjötra. Í þeim umræðum lýsti ég þeirri skoðun, og hún kom einnig fram hjá fleiri fulltrúum Alþb. í þeirri umræðu, að þá yrði þjóðþing Íslendinga, Alþingi, og ríkisstjórn og þjóðin öll að vera tilbúin til að taka að sér sérstakt forustuhlutverk í hinum alþjóðlegu mótmælum, forustuhlutverk sem við höfum kannski ekki áður gegnt. Nú er komið að þeirri stundu að á það reynir hvort við erum tilbúin til þess að gegna því forustuhlutverki. Þá óttast ég því miður að mótmæli ein og sér héðan frá stofnunum, hvort sem það er ríkisstjórn eða Alþingi, dugi skammt. Það sé nauðsynlegt að nota tímann í dag til þess að taka ákvarðanir um aðgerðir. Því að það er ekki víst að við höfum mjög marga daga í þessu máli. Ég vil varpa fram í þessum umræðum nokkrum hugmyndum til viðbótar við þær sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og hæstv. menntmrh. settu hér fram. Í fyrsta lagi er sú hugmynd að Íslendingar beiti sér fyrir því að sendiherrar Norðurlanda hjá Sameinuðu þjóðunum gangi í dag á fund fulltrúa allra ríkja sem eiga sæti í öryggisráðinu og á fund framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna til að óska eftir því að öryggisráðið og Sameinuðu þjóðirnar taki þetta mál tafarlaust á dagskrá. Klukkan er nú að verða 10 að morgni í New York og menn hafa þar þess vegna allan vinnudaginn til þess að ganga í þetta verk. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að leita tafarlaust eftir samstöðu Norðurlandaríkja um að sendiherrar Norðurlanda geri sér slíka för á fund allra fulltrúa í öryggisráðinu strax í dag. Í öðru lagi að utanrrh. Íslands óski eftir því við utanríkisráðherra Norðurlanda að þeir óski eftir fundi á morgun með nýtilnefndum utanríkisráðherra Sovétríkjanna til þess að láta koma skýrt fram mótmæli Íslands og Norðurlandanna gagnvart atburðum sem þarna hafa orðið. Í þriðja lagi að Ísland óski eftir að Evrópuráðsþingið, sem er mannréttindaþing Evrópu, þar sem allar lýðræðiskjörnar þjóðir Evrópu eiga fulltrúa, elsti lýðræðislegi vettvangur Evrópuþjóða sem sett var upp til þess að varðveita frelsi og lýðræði í álfunni eftir síðari heimsstyrjöldina, komi í þessari viku saman til aukafundar og þar verði fulltrúum þjóðþinga Eystrasaltsríkjanna boðið að koma. Ef þeir fá ekki fararleyfi þá verði lagðar fyrir Evrópuráðsþingið sérstakar tillögur um það hvernig öll lýðræðisríki Evrópu standi saman í baráttunni gegn þeim atburðum sem hafa verið að gerast í Eystrasaltsríkjunum. Í fjórða lagi að forsetar Alþingis ræði það við forseta þjóðþinga Norðurlanda að þingmannahópur frá Norðurlöndum fari á morgun eða næsta dag til hvers ríkis Eystrasaltsríkjanna, þrjár sendinefndir, ein til hvers ríkis, og verði gestir þjóðþinga Eystrasaltsríkjanna meðan þarf. Í þinghúsum Eystrasaltsríkjanna verði sendinefndir allra þjóðþinga Norðurlanda þannig að þeir sem ætla að brjóta þingræðið í Eystrasaltsríkjunum á bak aftur þurfi einnig að glíma við þann vanda hvað þeir gera við fulltrúa þjóðþinga Norðurlanda sem þar eru í salnum. Í fimmta lagi vil ég ítreka það, sem fram kom hér hjá menntmrh., að það verði rætt að slíta þeim samningum og samskiptum sem Ísland hefur gert við Sovétríkin með einum eða öðrum hætti. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég ítreka þá tillögu, sem þingflokkur Alþb. flutti hér í síðustu viku en því miður fékk ekki stuðning annarra þingflokka þá en ég tel fulla ástæðu til að ítreka hana nú, að Alþingi beini þeim tilmælum til þjóðarinnar allrar að á morgun eða miðvikudag verði nokkurra mínútna þögn og allsherjar vinnustöðvun um allt Ísland til þess að sýna að það er ekki bara Alþingi eða ríkisstjórn sem standa á bak við þennan málstað eða þessar kröfur, heldur þjóðin öll. Ég tel að Alþingi og ríkisstjórn þurfi á því að halda og baráttan gegn frelsissviptingunni í Eystrasaltsríkjunum þurfi á því að halda að það komi skýrt fram að þjóðin öll stendur á bak við þessa kröfu. Og ég bið fulltrúa annarra þingflokka að hugleiða í alvöru nú þegar þessir atburðir hafa gerst hvort ekki sé rétt að beita sér fyrir þannig táknrænum atburði sem sýni samstöðu íslensku þjóðarinnar.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Það verður ekki um það deilt að daprir atburðir hafa gerst í Eystrasaltslöndunum. ,,Vita skaltu að vorin eru vætusöm og köld``, var eitt sinn ort og kannski er það umhugsunarefni í þessum efnum að þeir voru margir sem bjuggust við því og voru sannfærðir um það að þegar loks færi að vora þar austur frá kæmu engin hret meir áður en sumarið tæki við. Mér finnst umræða sem hér fer fram einkennast af þó nokkuð mikilli hræsni. Við Íslendingar segjum í orði: Við viðurkennum Lettland sem sjálfstætt ríki. En gerum við það? Hvert sótti utanrrh. íslensku þjóðarinnar um vegabréfsáritun þegar hann fór til Lettlands? Ef hann lítur á Lettland sem sjálfstætt ríki hvers vegna fór hann þá ekki og óskaði eftir því að lettneskur utanríkisráðherra skrifaði upp á vegabréfið og hélt svo inn til Lettlands og lét reyna á það hvort hann yrði stöðvaður? Nei, hann leit á Lettland sem hluta af Sovétríkjunum og sótti um sovéska vegabréfsáritun. Þetta er tvöfalt siðgæði. Og það er tvöfalt siðgæði þessa lands ef við látum nú svo að við höfum alla tíð litið á Lettland sem sjálfstætt ríki frá því að frelsi þess var skert á sínum tíma. Hver einasti Íslendingur sem farið hefur til Lettlands á þessu tímabili hefur nefnilega sótt um vegabréfsáritun til Sovétríkjanna. Þetta eru hin köldu rök sem blasa við. Við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að sú þíða sem komið hefur í Austur - Evrópu nær að Sovétríkjunum hvað það snertir að hingað og ekki lengra ætlar sovéski herinn að líða það að valdhafar Sovétríkjanna leyfi þjóðum að ganga út. Þeir leyfðu Austur - Þýskalandi að ganga út, þeir leyfðu Póllandi að ganga út, Ungverjalandi og Búlgaríu. En þegar kemur að ríkjunum innan ríkjasambands Sovétríkjanna segir sovéski herinn stopp. Og ég verð að segja eins og er að þeir sem töldu rétt að skrifa undir menningarsamning við Sovétmenn 1961 en telja nú að eigi að rifta honum, hvar er þeirra söguskoðun? Hvar er þeirra þekking á atburðum og stjórnarháttum Sovétríkjanna? Var Sovétríkjunum ekki stjórnað með hervaldi 1961? Var lýðræði í Sovétríkjunum 1961? Hvar eru rökin fyrir svona málflutningi? Hitt er rétt að það hefur skapast það jafnvægisleysi í þessu þingi að Alþb. þorir ekki að verja einar einustu gerðir Sovétmanna. Það er það merkilega sem hefur gerst. En samkvæmt stofnskrá Sameinuðu þjóðanna blasir það við, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, að atburðirnir í Eystrasaltsríkjunum eru innanríkismál Sovétríkjanna. Það blasir við sem staðreynd. Það þýðir þess vegna ekki að rugla í þessum efnum. Við verðum að fara að alþjóðalögum. Og ef við ætlum að hafa áhrif, þá hlýtur það að vera grundvallaratriði að gera sér grein fyrir því að ekkert vestrænt ríki, ekki eitt einasta, viðurkenndi Lettland sem sjálfstætt land, því miður.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Kúgun og ofbeldisverkum sovéthersins í Litáen og Lettlandi verður að linna. Það er mjög mikilvægt að sú samstaða sem náðst hefur hér á landi milli allra stjórnmálaflokka um einarðlegan stuðning við sjálfstæðisbaráttu og málstað frelsis og lýðræðis í þessum ríkjum haldist og að þessi samstaða með málstað þessara þjóða, sem nú eru í nauðum staddar, verði kynnt á alþjóðavettvangi hvar sem rödd Íslands heyrist. Íslendingar hafa gegnt forustuhlutverki í þessum efnum á undanförnum mánuðum allt frá því að Alþingi Íslendinga varð fyrst þinga til þess að senda litáeska þinginu árnaðaróskir í tilefni af sjálfstæðisyfirlýsingu þeirra. Það er mikilvægt að við tökum á þessu máli hvar sem komum því við. Á vettvangi öryggisráðsins ef það er vænleg leið. Það hefur þegar verið reynt. Það má vera að nú sé lag til þess að endurtaka það. Á vettvangi Evrópuráðsins. Það má líka reyna. Evrópuráðsþingið mun hefjast nk. mánudag. Það þarf að undirbúa. Á vettvangi RÖSE. Sérstaklega tel ég að þar verði áhrifaríkast að beita mannréttindaákvæðum þeirra sáttmála sem það starf byggist á. Á vettvangi Atlantshafsbandalagsins þar sem Íslendingar hafa þegar tekið málið upp. Á vettvangi Norðurlandasamstarfsins þar sem við erum í stöðugu, daglegu samráði við utanríkisráðuneyti þessara landa. Það var athyglisvert að á þeim fundi sem utanrrh. sótti í Helsingfors í lok síðustu viku voru saman komnir formenn allra jafnaðarmannaflokka Norðurlanda, formenn jafnaðarmannaflokkanna í Eystrasaltsríkjunum þremur og í sovétlýðveldinu Rússlandi. Við þennan fund voru einnig tengdir utanríkisráðherrar fjögurra Norðurlanda, þ.e. allra nema Danmerkur. Formennirnir samþykktu við lok þessa fundar ályktun í þremur liðum um ástandið í Eystrasaltsríkjunum. Í fyrsta lagi fordæmdu þeir harðlega ofbeldisaðgerðir sovéthersins. Í öðru lagi beindu þeir því til Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu að taka þessi mál upp, eins og forsrh. Íslands og utanrrh. Íslands höfðu einir þjóða hvatt til á ráðstefnunni í París í nóvemberlok. Forustuhlutverk forsrh. og utanrrh. í málinu er því mjög skýrt markað í atburðarás undanfarinna vikna og mánaða. Í þriðja lagi ályktuðu formenn jafnaðarmannaflokkanna í þessum löndum öllum, þ.e. Norðurlöndunum fimm, Eystrasaltsríkjunum þremur og í níunda ríkinu, hinu stóra lýðveldi, sovétlýðveldinu Rússlandi, að efna skyldi til alþjóðlegrar ráðstefnu á vegum Sameinuðu þjóðanna um ástandið við Eystrasalt. Ég tel að þar með sé í raun og veru búið að setja upp ákaflega sterka stöðu fyrir framhald þessa máls. Það er mjög mikilvægt að við Íslendingar tökum þátt í því og höldum því forustuhlutverki sem þegar er alveg ljóst. Hér hefur nokkuð verið rætt um stjórnmálasamband okkar við Sovétríkin, um viðskiptatengsl okkar og menningartengsl. Allt þetta þarf að endurskoða í ljósi þessara atburða. Þar verður enginn steinn látinn óhreyfður en markmiðið verður ævinlega að ráða. Það sem við viljum vinna að er frelsi, sjálfstæði og lýðræði í þessum löndum sem eru okkur nákomin vegna nálægðar og sögulegra tengsla.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Ég hygg að þær umræður sem hér hafa farið fram sýni enn á ný að það er mikill vilji til þess að samstaða haldist hér um raunhæfar aðgerðir. Auðvitað er spurningin ekki fyrst og fremst sú hvort Ísland gegnir forustuhlutverki. Aðalatriðið er það að okkur takist á alþjóðavettvangi að hafa þau áhrif sem leiða til þess að þjóðirnar við Eystrasalt nái markmiðum sínum um að endurheimta fullveldi sitt og sjálfstæði. Það er kórrétt sem hér hefur komið fram að í verki höfum við viðurkennt þessi ríki í 50 ár sem hluta af Sovétríkjunum þó að viðurkenning okkar frá því um 1920 standi enn að lögum. Einmitt þess vegna er mikil þörf á því að gripið sé til virkra aðgerða í þeim tilgangi að sýna að hér eru nýjar aðstæður. Yfirvöld í Eystrasaltsríkjunum hafa freistað þess að koma upp eigin tollgæslu, en enn sem komið er hefur miðstjórnarvaldið í Kreml hindrað það að sú tollgæsla gæti orðið virk. Ég er þeirrar skoðunar og ítreka það enn að færi svo að Ísland og aðrar þjóðir mundu stofna til stjórnmálasambands við þessi ríki, eins og sakir standa, þá mundi það enn þrengja kosti Sovétstjórnarinnar á alþjóðlegum vettvangi og veikja stöðu þeirra til þess að fara fram með ofbeldi. Þess vegna vona ég að þeim hugmyndum sem hér hafa verið nefndar verði flestum hverjum hrint í framkvæmd, svo og þeim tveimur sem ég tel að hér skipti mestu máli, þ.e. að taka málið upp á vettvangi öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna og hefjast þegar handa við að undirbúa stofnun stjórnmálasambands.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég þakka þær undirtektir sem hér hafa komið fram í sambandi við þau tíðindi sem eru rædd. Þær undirtektir komu mér vissulega ekkert á óvart. Það hefur verið góð samstaða í þessu máli og mikill hugur á Alþingi Íslendinga að veita Eystrasaltsríkjunum þann stuðning sem við megnum. Ég tel hins vegar að við þurfum að gæta þess einmitt nú að hver stund sem líður kann að vera dýrmæt, að við gerum það sem við getum til þess að fylkja ríkjum á alþjóðavettvangi um þann málstað sem við erum að rétta hjálparhönd. Þess vegna finnst mér að ríkisstjórn landsins þurfi nauðsynlega að taka á þessum málum strax í dag. Ég geri mér það ljóst að fjarvera utanrrh. Íslands kann að valda því að menn vilji bíða morguns, þar sem hann hefur verið á vettvangi. En ég held að það væri rétt að undirbúa aðgerðir með fundi ríkisstjórnarinnar þegar á þessum degi. Ég skora á hæstv. forsrh. að beita sér fyrir slíku, m.a. í ljósi þeirra ábendinga sem hér hafa komið fram í umræðunni. Það hefur verið bent á, til viðbótar við það sem gerðist fyrir viku hér á Alþingi og rætt var, brýnar nauðsynlegar aðgerðir sem við getum haft frumkvæði að á alþjóðavettvangi. Og við eigum að taka á málunum nú þegar. Þetta snýst um það, bæði hvað Ísland getur í samfélagi þjóðanna komið á hreyfingu til stuðnings en einnig um einhliða aðgerðir af okkar hálfu, til þess að vekja bæði okkur sjálf til dáða í þessum málum og til þess að gera samfélagi þjóðanna ljóst að við erum reiðubúin að leggja nokkuð á okkur í samskiptum við Sovétríkin. Ég tel að ríkisstjórnin þurfi að fara yfir þau atriði sem Íslendingar geti tekið á einhliða. Hér hefur verið nefnt stjórnmálasamband. Hér hafa verið nefnd viðskipti. Hér hafa verið nefnd menningarsamskipti og fleira af þeim toga væri hægt að bæta við. Fækkun í sendiráðum er mál sem hefur ítrekað verið rætt hér á Alþingi, m.a. að mínu frumkvæði, og Alþingi ályktað um þau efni. Er eftir nokkru að bíða að stíga þar einhver skref af hálfu íslenskra stjórnvalda í ljósi þess sem hefur verið að gerast? Ég held ekki. Ég vænti þess að ríkisstjórnin hafi forustu um það að fylgja á næstu klukkustundum eftir þeim ábendingum sem hér hafa komið fram á Alþingi um þessi mál og við getum þannig tekið á málum frá degi til dags í vissu þess að við höfum gert það sem í okkar valdi stendur.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um íslenska heilbrigðisáætlun sem flutt er á þskj. 500 og er 271. mál Sþ. Till. til þál. um íslenska heilbrigðisáætlun á sér langan aðdraganda. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin setti fram á síðasta áratug markmið, sem kölluð hafa verið Heilbrigði allra árið 2000, og gerði ráð fyrir að hvert starfssvæði tæki málið til athugunar og setti sér síðan markmið í samræmi við heilsufar og aðstæður þeirra þjóða sem á svæðinu eru. Á fundi Evrópusvæðis Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar árið 1984 voru samþykkt markmið sem þjóðirnar töldu að þær gætu sameinast um. Markmið Evrópuþjóðanna eru alls 38 og af ýmsu tagi. Raunar eru sum þeirra þess eðlis að Íslendingar hafa náð þeim markmiðum fyrir löngu, svo sem lífslíkur við fæðingu og ungbarnadauða. Önnur eru þess eðlis að þau stefna að því að ná á áratugnum fram til aldamóta betra heilsufari og færri ótímabærum dauðsföllum en verið hefur nú um hríð. Áætlun Evrópusvæðisins gerir ráð fyrir að hvert land á svæðinu geri sérstaka heilbrigðisáætlun, setji sér sérstök markmið til þess að ná þessari áætlun og miði markmiðssetninguna við næstu aldamót. Í ársbyrjun 1986 heimsótti framkvæmdastjóri Evrópusvæðis Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar Ísland, hitti ráðherra og kynnti samþykktir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um markmiðið Heilbrigði fyrir alla árið 2000. Í framhaldi af þessari heimsókn lagði þáv. heilbrrh. Ragnhildur Helgadóttir fram í ríkisstjórninni til samþykktar tillögu um að unnið skyldi að landsáætlun í heilbrigðismálum með hliðsjón af stefnu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Fyrstu tillögur að íslenskri heilbrigðisáætlun voru unnar af nefnd þriggja lækna og voru þær lagðar fram sem skýrsla til Alþingis. Skömmu eftir að ég tók við sem heilbrrh. ákvað ég að vinna að því að tillögur þessar yrðu athugaðar ítarlega og kvaddi því til heilbrigðisþing til að fjalla um þær. Heilbrigðisþing þetta var haldið 5. febr. 1988. Fyrir þingið höfðu fjölmargir vinnuhópar, sem í störfuðu samtals um 50 manns, yfirfarið vandlega einstök markmið áætlunarinnar. Sömuleiðis voru tillögurnar sendar til umsagnar fjölmargra aðila innan heilbrigðisþjónustunnar og voru allar umsagnirnar kynntar á heilbrigðisþinginu. Í kjölfar þessa þings var upphaflega áætlunin endurskoðuð í ljósi tillagna vinnuhópanna, umsagna sem bárust og umræðna á heilbrigðisþinginu. Ný og endurskoðuð tillaga um íslenska heilbrigðisáætlun var síðan lögð fram á 112. löggjafarþingi sem þáltill. Tillagan fékk ítarlega umfjöllun í nefnd en náðist ekki að samþykkja hana fyrir þingslit vorið 1990. Enn á ný hefur tillaga um íslenska heilbrigðisáætlun verið endurskoðuð og er hún nú lögð fram að nýju í breyttum búningi. Meginbreytingin frá tillögu þeirri sem lögð var fram á 112. löggjafarþinginu felst í framsetningu tillögunnar. Í þáltill. sem hér er lögð fram eru markmiðin sett fram án skýringa. Skýringarnar fylgja hins vegar með í sérstökum kafla. Þessi framsetning er gerð eftir ábendingu Alþingis og nefndarmönnum í hv. félmn. Efnisbreytingar eru hins vegar óverulegar. Markmið hafa þó verið felld saman og þeim fækkað úr 37 í 32. Með þáltill. er síðan eitt fylgiskjal þar sem rakin eru lið fyrir lið þau verkefni sem fram undan eru til að ná fram markmiðum heilbrigðisáætlunarinnar og eru þau hverju sinni tengd við markmiðin. Till. til þál. um íslenska heilbrigðisáætlun gerir ráð fyrir að heilsugæslustöðvar verði hornsteinar heilsugæslunnar og að þjónusta heilsugæslustöðva nái til allra landsmanna árið 1995. Sýnt hefur verið fram á að venjur og lífshættir hafa veruleg og oft úrslitaáhrif á heilbrigði einstaklinga. Tillagan leggur því mikla áherslu á og hefur að geyma allmörg markmið vegna forvarna og heilbrigðisfræðslu. Er það vel því að of lítið hefur verið gert af því af heilbrigðisyfirvöldum á Íslandi að taka jákvæða og hvetjandi afstöðu í þessum málum. Nokkur markmið fjalla sérstaklega um heilbrigðiseftirlit og umhverfisvernd, enda er ómenguð náttúra ein forsenda andlegrar, líkamlegrar og félagslegrar vellíðunar mannsins. Þá hefur tillagan að geyma markmið um þróun heilbrigðiskerfisins, um framlög til heilbrigðismála, um mannafla í heilbrigðismálum, um rannsóknir og kennslu og um alþjóðasamstarf. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara mjög ítarlega í hvert hinna 32 markmiða sem þáltill. hefur að geyma að þessu sinni. Það gerði ég í framsögu minni með tillögunni er hún var lögð fram á síðasta þingi. Ég vil leyfa mér að vísa til þeirrar umræðu sem þá fór fram. Það er hins vegar von mín að framlagning þessarar þáltill. öðru sinni, og nú í breyttu formi að ábendingu Alþingis og þeirra þingmanna sem unnu að málinu á síðasta þingi, verði endapunktur tæplega fimm ára vandaðrar og ítarlegrar vinnu sem hófst í ráðherratíð Ragnhildar Helgadóttur. Þáltill. þessi byggir á samþykktum sem Ísland hefur gert á alþjóðavettvangi. Það er mjög mikilvægt að Alþingi samþykki á þennan hátt íslenska heilbrigðisáætlun og hún verði síðan rammi verkefna okkar í heilbrigðisþjónustunni á nýbyrjuðuðum áratug. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. félmn.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Það þingmál sem hæstv. heilbrrh. hefur hér mælt fyrir, till. til þál. um íslenska heilbrigðisáætlun, er kunnugt hér á Alþingi þar eð það hefur tvívegis verið flutt áður. Það fékk allítarlega umfjöllun á síðasta þingi, sérstaklega í félmn. Sþ. þar sem ég á sæti. Að tillögu nefndarinnar var málinu vísað til ríkisstjórnarinnar með nál. 30. apríl 1990 og er nú komið fram endurskoðað. Ég tel það fagnaðarefni að tillagan skuli hér komin öðru sinni en hefði kosið að sjá málið fyrr í rauninni á þinginu. Það var mjög jákvæður vilji hjá félmn. þingsins að koma þessu máli áleiðis og ég efast ekkert um að það verði viðbrögðin hjá hv. félmn. að svo megi verða en tíminn sem við höfum til stefnu til þingloka er ekki mjög langur. En við skulum vona að okkur takist með góðri samvinnu að koma þessu máli frá þinginu með ályktun eins og að er stefnt. Ég hef ekki farið rækilega yfir málið enn sem komið er eins og það liggur nú fyrir. Hæstv. ráðherra sagði að hér væri ekki um efnislegar breytingar að ræða heldur meira breytta uppsetningu, enda er þar verið að bregðast við ábendingu frá félmn. sem samþykkt var hér á Alþingi 30. apríl sl. Fljótt á litið sýnist mér kannski það atriði dálítið umhugsunarvert sem blasir við, þ.e. að hér er fyrst og fremst lýst markmiðum í heilbrigðismálum en leiðirnar til þess að ná þeim markmiðum eru ekki felldar inn í sjálfa tillöguna, heldur er þær að finna í fskj. með tillögunni sem verkefni sem þarf að framkvæma til að markmið heilbrigðisáætlunarinnar náist. Nú er það vissulega álitamál hvernig Alþingi tekur á málum af þessum toga. Mín hugsun var sú þegar við ályktuðum um þetta efni í félmn. að gerð yrði atrenna að því að fella leiðirnar að markmiðum þannig að einnig þær framkvæmdaáætlanir sem bent er á í þessu fskj. yrðu til meðferðar og ályktunar af hálfu þingsins. En þetta er efni sem þingnefndin sem fær þetta mál til meðferðar hlýtur að skoða og athuga. Ég vil svo nefna það hér, virðulegur forseti, að ég teldi í rauninni fulla þörf á því að af hálfu forustu þingsins í samvinnu við þingflokka, verði gerð athugun á því hvernig með mál af þessum toga verði best farið á vegum Alþingis og þá verði farið yfir það hvernig tekið er á hliðstæðum málum í öðrum löndum, en það er allt með nokkuð mismunandi hætti eins og fram kom í áliti félmn. sl. vor. Þeim málum fjölgar sem flutt eru inn á þjóðþingin nokkuð samræmt frá alþjóðastofnunum eða að frumkvæði alþjóðastofnana og það eru rætur þess máls sem hér er rætt. Nú er ég engan veginn að mæla með því að öll þjóðþing felli þau vinnubrögð í sama horf. Þar eiga menn auðvitað að gæta sín og halda því sem best er hver hjá sér. En mér finnst þetta nokkurt umhugsunarefni í ljósi mála af þeim toga sem hér er á ferðinni sem á rætur í vissu alþjóðlegu átaki til þess að ná fram endurbótum og samræmingu á áherslum í heilbrigðismálum. Ég sé ekki ástæðu til þess, virðulegur forseti, að fara fleiri orðum um þetta mál. Afstaða mín til þess er jákvæð eins og verið hefur og ég vona að okkur auðnist að afgreiða málið á þessu þingi.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Þessi þáltill. er nú fyrst og fremst að setja fram hin ýmsu markmið sem eru eins og fram hefur komið 32 að tölu. En hvernig á að ná þessum markmiðum? Ég hef ekki fengið skýringar á því. Að vísu hef ég ekki haft tíma til að athuga þetta nægilega vel og ekki athugasemdir með till. en ég hef hlaupið yfir markmiðin. Ástandið í þessum málum í dag er allískyggilegt. Í fyrsta lagi er mér sagt að þeir sem þurfa að komast á bæklunardeild til meðferðar og uppskurðar þurfi að bíða allt upp í 18 -- 19 mánuði. Fyrir nokkrum dögum hafði samband við mig vinur minn á Akureyri sem þarf að fara í hjartaaðgerð. Hann segir mér að hann sé að fara núna í þessum mánuði til Lundúna. Ég segi: Hvers vegna læturðu ekki gera þetta hér? Ja, mér er sagt að það séu 11 -- 12 mánuðir sem þarf að bíða. Það hlýtur að vera markmið í heilbrigðismálum að þessir sjúklingar, þeir hópar sem ég er að nefna, geti fengið sjúkravist og hjálp hér án þess að þurfa að bíða mjög lengi. Ég geri að vísu ráð fyrir því að bráðatilfelli sem ekki mega bíða sitji fyrir. En ég hef séð t.d. bæklunarsjúklinga sem hafa verið blátt áfram komnir á fjóra fætur, hafa ekki getað gengið öðruvísi en styðja sig við stafi.  Nú stendur þannig á að aðstoðarlæknar eru að segja upp í stórum stíl. Það hlýtur að vera markmið að sjúkrahúsin séu fullmönnuð eftir því sem möguleikar eru á. Markmið eru auðvitað ágæt. En markmið duga ekki ein. Það þarf að vinna að framgangi hvers markmiðs. Og nú vil ég í fullri vinsemd spyrja hæstv. heilbrrh. að því hvort ráðuneytið eða þeir sem sömdu þessa till. hafi gert sér fulla grein fyrir því hvernig þeim verður náð á þeim tíma sem talað er um. Á undanförnum árum hafa þessi mál ekki lagast, t.d. með bæklunarsjúklinga, hjartasjúklinga og jafnvel þá sem þurfa að fara í augnaaðgerðir. Og auðvitað eru það fleiri aðilar en ég ætla að láta þetta duga.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðurnar og jákvæðar undirtektir hjá hv. 2. þm. Austurl. varðandi þessa till. til þál. og þau markmið sem hér eru sett fram. Einnig þakka ég fyrir þær athugasemdir og ummæli sem komu fram hjá hv. 6. þm. Norðurl. e. Það er rétt sem kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl. að þetta mál hefur komið hér áður, fyrst reyndar aðeins til sýnis. Öðru sinni fékk það þó umræðu og umfjöllun og allítarlega meðhöndlun í félmn. Sþ. Í framhaldi af því höfum við reynt að setja þetta upp í nokkuð breyttu formi, en nánast án efnisbreytinga. Þó kann að vera að það séu smávægilegar athugasemdir, smávægilegar breytingar sem tengjast breyttri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Eitthvað mun hafa verið fjallað um það að þessu leyti sem ég fann þó ekki núna svona við hraðan yfirlestur til þess að vitna sérstaklega í, enda veit ég að það kemur fram í nefndinni ef einhverjar athugasemdir eru við það. En aðallega er hér um að ræða breytta framsetningu. Það kann að vera rétt hjá hv. þm. og reyndar báðum þeim sem tjáðu sig áðan að það hefði mátt setja þetta enn betur upp og setja þá þau verkefni sem þarf að vinna að og leiðirnar til þess að ná markmiðunum inn í sjálfa tillöguna þannig að það kæmi meira saman. En þó er nú hér, ef við tökum bara eitt atriði sem tengist þá líka fyrirspurn hv. 6. þm. Norðurl. e., markmið 27. Þar segir í markmiðinu sjálfu, í tillögunni: ,,Gera skal áætlun um byggingu heilbrigðisstofnana þannig að stofnanir til þess að sinna heilsugæslu verði allar komnar upp fyrir árið 1995 og fyrir árið 2000 verði að fullu sinnt annarri stofnanaþjónustu eins og áætlunin gerir ráð fyrir.`` Í fskj. þar sem fjallað er um þau verkefni sem þarf að vinna og leiðirnar að markmiðunum segir um markmið 27: ,,Gerð verði rammaáætlun vegna bygginga heilbrigðisstofnana til næstu tíu ára og ítarleg áætlun til næstu fimm ára.`` Hér fellur þetta nokkuð saman og má kannski segja að hér sé um að ræða eitt og sama og inn í markmiðið sé komin sú stefna, sú áætlun sem menn vilja reyna að framkvæma og vinna eftir. En það má vafalaust skoða þetta nánar og vita hvort ekki er hægt að fella hér betur saman markmiðin og þær leiðir, þau úrræði sem við höfum til þess að framkvæma þessi markmið. En þá komum við að því sem hv. 6. þm. Norðurl. e. nefndi hér og gerði hér aðallega að umtalsefni. Það er ekki nóg að setja fram tillögur, hugmyndir og markmið. Við verðum líka að reyna að átta okkur á því hvernig við getum staðið að því að framkvæma þau markmið. Hér eins og í svo mörgu öðru sem við erum að fást við skipta fjármunirnir sem við höfum til ráðstöfunar mestu máli. Við höfum þó reynt, og ég held að það verði ábyggilega verkefni heilbrigðisyfirvalda á næstu árum og stjórnvalda almennt, að nýta sem allra best og helst betur en okkur hefur hingað til tekist þá fjármuni sem við höfum úr að spila. Í heilbrigðisþjónustunni eru heilmörg verkefni fram undan sem eru kostnaðarsöm og við þurfum að horfast í augu við hvernig við getum framkvæmt. Lífsmöguleikarnir aukast. Það kemur fram ný tækni, ný lyf, ný þekking sem gerir það að verkum að nú er hægt að gera ýmsa hluti sem ekki var mögulegt að framkvæma fyrir tiltölulega fáum árum. Þetta kostar stóraukna fjármuni og við stöndum ábyggilega frammi fyrir því að þurfa að velta fyrir okkur forgangsröð, bæði innan heilbrigðisþjónustunnar og forgangsröð almennt um það hvað það er sem við viljum láta sitja í fyrirrúmi í okkar ríkisútgjöldum. Því miður er það svo að við búum nú við biðlista varðandi nokkrar tegundir aðgerða, t.d. bæklunaraðgerða eins og hv. þm. nefndi og gerði hér að umtalsefni. Þetta er auðvitað ekkert til þess að hrósa sér af, en segir okkur þó að við höfum nú þrátt fyrir allt náð æði langt. Varðandi hjartaaðgerðir og aðgerðir og biðlista hér heima og það að þurfa að fara erlendis þá vil ég minna á að það eru ekki nema örfá ár síðan engar hjartaaðgerðir voru gerðar hér heima og allir þurftu að fara erlendis. Nú höfum við þó tekið þessar aðgerðir upp og samkvæmt tölulegum upplýsingum eru þær ekki taldar dýrari, ekki kostnaðarsamari hérna, jafnvel ódýrari en erlendis. Þess vegna hlýtur það að vera markmið okkar að reyna að flytja þær inn í landið sem allra mest. En til þess þarf að bæta við skurðstofum og aðstöðu á sjúkrahúsunum og auka mannafla sem við þetta vinnur. Meðan ekki tekst að gera þetta nægjanlega hratt höfum við enn samninga við erlenda aðila, einkum í Lundúnum, þangað sem þeir sem ekki geta beðið, þeir sem þurfa að fá bráðaaðgerð, sem ekki er hægt að koma að hér, eru sendir. Reyndar er fjöldi af bráðaaðgerðum gerður hér heima líka og reynt er að spila þetta saman þannig að ekki leiði tjón af. Í þessum markmiðum eru settar fram hugmyndir um uppbygginguna og um áætlun um mannaflaþörfina. Það eru einmitt þær leiðir sem við hljótum að ætlast til að stjórnvöld viðhafi til þess að reyna að ná þeim markmiðum sem hér eru sett fram og til þess að stytta þá biðlista sem hv. þm. minnti okkur á. Um stöðuna sem er í augnablikinu í samninga- og kjaramálum aðstoðarlækna og lækna á sjúkrahúsum almennt skal ég nú ekki hafa mörg orð. Sú samningagerð er fyrst og fremst á sviði fjmrn. og samninganefndar ríkisins og hefur lítið verið á borði hjá heilbrrh. eða heilbrrn. að undanförnu. En ef svo fer sem horfir að deila þessi ætli að dragast á langinn og hún bitni á sjúklingum þannig að biðlistar lengist enn frá því sem verið hefur og sérfræðingar fara ekki að sinna öðru en bráðaþjónustu, eins og þeir hafa boðað, þá hlýtur þetta að verða mál sem við þurfum að fjalla um sérstaklega, heilbrigðisyfirvöld og þá í samráði við fjmrn. og þá aðila sem fara með samningagerðina. Í dag er samningafundur kl. 4 hjá ríkissáttasemjara sem fjallar um þessi mál. Ég vona sannarlega að málin þokist til réttrar áttar, en ætla ekki að hafa fleiri orð um það að sinni.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir því að ég hafi ekki talað nógu skýrt áðan. Það sem fyrir mér vakti fyrst og fremst var hvernig ætti að taka á þeim málum sem eru mest aðkallandi. Ég fann ekki við þennan lestur neitt út úr því. Þess vegna vildi ég spyrja um það. Mér er tjáð að kostnaður við að senda sjúkling í hjartaaðgerð til Lundúnum sé, eins og hæstv. ráðherra sagði, verulega hærri en við að gera aðgerðina hér. Ég er dálítið kunnugur bæklunardeild Landspítalans og læknar sem þar eru segja að ef þeir hefðu bara meira pláss gætu þeir framkvæmt miklu fleiri aðgerðir en þeir gera. Mér er auðvitað ekki kunnugt um að menn fari í stórum stíl erlendis til bæklunaraðgerða en eitthvað hefur verið um það. Ég held að það þurfi að snúa sér að þessum málum. Og eftir því sem maður les í blöðum standa sjúkrarúm tóm langtímum saman. Kostar þetta ekki allt saman meira en ef tekið væri ákveðið á þessum málum? Hafa menn hugleitt vinnutapið sem margir verða fyrir? Þessi maður sem talaði við mig núna er hálfsextugur. Ef hann hefði farið að bíða í marga mánuði þá hefði hann lítið eða ekkert getað unnið þann tíma. Ýmsir sem þurfa að fara í bæklunaraðgerð komast ekki til vinnu. Við vitum um mörg dæmi þess og þeir eru á ýmsum aldri, jafnvel ekki nema fimmtugir. Það þarf að taka á þessum málum að mínum dómi öðruvísi en ég skil þessa þáltill. Það er ágætt að setja markmið, við vitum það. En við þurfum líka að gera okkur grein fyrir hvernig á að ná markmiðunum.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. hafi talað alveg skýrt áðan og ég skildi mál hans þá a.m.k. alveg eins og nú í seinni ræðu. Ég reyndi að svara því líka á þann hátt að við vitum að við búum við biðlista sem við höfum ekki átt auðvelt með að stytta að undanförnu. Það stafar nákvæmlega af því sem ég sagði áðan og get auðvitað endurtekið og ítrekað. Okkur vantar að sjálfsögðu til þess meiri fjármuni. Ef við hefðum næga fjármuni úr að spila væri auðvitað hægt að byggja upp skurðstofur og bæta aðstöðu á sjúkrahúsunum og fjölga fólkinu sem við þetta vinnur o.s.frv. en þær aðstæður hafa því miður ekki verið fyrir hendi að undanförnu. Við höfum verið að reyna að leita ýmissa leiða til þess að ná fram meiri hagræðingu og frekari sparnaði í heilbrigðisþjónustunni og þá jafnframt að nýta betur þá fjármuni sem við höfum til ráðstöfunar. Alþingi samþykkti rétt fyrir jólin breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu sem m.a. felur í sér að sérstakt samstarfsráð sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu fjalli um skipulagningu, samvinnu þeirra og rekstur sem ætti að leiða til þess að út úr því kæmi aukin þjónusta. Við hefðum færri sjúkrarúm tóm. Það er rétt eins og hv. þm. minnti á að að meðaltali er hér fjöldi sjúkrarúma sem stendur ónotaður á þessum stofnunum yfir árið, en ég minni líka á að hluti þess stafar ekki af því að það vanti fjármuni heldur af því að það vantar fólk. Það vantar fólk t.d. til þess að halda stofnunum í fullum rekstri allt árið. Þar á ég við sumarafleysingatímann. Það er langt í land ef það næst nokkurn tíma að við höfum það mikinn mannafla, við getum sagt varamannafla, að við getum mannað stofnanirnar að fullu meðan sumarleyfistíminn er í algleymingi. Það er auðvitað auðvelt að segja að við gætum gert mikið meira, bara ef við hefðum pláss og bara ef við hefðum meira fé. Um það snýst auðvitað málið. Það snýst nákvæmlega um það sem bæklunardeildirnar hafa sagt, öldrunarlækningadeildirnar, þvagfæraskurðlækningadeildirnar. Ég minnist þess að nýlega kom til mín yfirlæknir háls - , nef - og eyrnadeildar Borgarspítalans og sagði: Ég gæti gert mikið meira ef ég hefði meira pláss. Ef ég fengi fleiri rúm í stofnuninni, þá gæti ég auðvitað gert meira og stytt þennan biðlista. Það er nú einu sinni svo að þessar stofnanir hafa skipt þeim plássum sem til reiðu eru upp á milli þessara sérfræðiþjónustugreina og við það búum við. En ég ítreka það að einn liðurinn í þessu er að ná betra samstarfi milli stofnananna, t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu sem skiptir nú kannski mestu í þessu. Ég vil líka segja frá því að landlæknir hefur á undanförnum vikum og mánuðum verið í viðræðum við sérfræðinga hinna ýmsu greina um það hvernig stytta megi biðlistana. Við höfum sent stærri stofnunum öllum erindi þar sem við höfum beðið þær að gera grein fyrir því hvernig hægt sé að taka á þessum sérstöku vandamálum sem við horfum á. Við höfum þegar fengið svör frá a.m.k. tveimur þessara stofnana og þau mál eru nú í athugun. Við höfum reynt að dreifa sérfræðiþjónustunni þannig að hægt væri að vinna hana á fleiri stöðum en bara hér á höfuðborgarsvæðinu. Svör sérfræðinganna hafa nú reyndar gjarnan verið þau að hér væru auðvitað bestu aðstæðurnar og ef fjármunir væru til þess að framkvæma fleiri aðgerðir hlyti þeim að vera betur varið til þess að nýta þá aðstöðu sem hér er fyrir hendi en að dreifa þjónustunni og vera að byggja hana upp, kannski á Ísafirði, Neskaupstað eða Vestmannaeyjum, svo að ég nefni nú einhverja staði. En allt er þetta til skoðunar hjá okkur og ég veit um þessi vandamál. Till. til þál. um þessa uppbyggingu, um stefnumótun á næsta áratug er auðvitað liður í þessu og hefur mikið gildi að mínu áliti að koma slíkri stefnumörkun fram, fá hana samþykkta þó að hún ein og sér leysi að sjálfsögðu ekki málið. Um það get ég vissulega verið sammála hv. þm. sem hér hafa tekið til máls.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegi forseti. Ég get tekið undir orð hæstv. heilbrrh. um að það er nauðsynlegt að setja sér markmið eins og fram koma hér í þessari áætlun. Hv. 6. þm. Norðurl. e. minntist á vandræðaástand í heilbrigðiskerfinu sem skapast vegna skorts á sjúkrarúmum. Í mínum huga er það allra mikilvægasta í sambandi við þau markmið sem hér eru sett að efla forvarnastarf og heilbrigðisfræðslu. Það er miklu fleira en sú till. til þál. sem hér liggur frammi kemur inn á, sem taka þarf tillit til. Þar sem hv. 6. þm. Norðurl. e. minntist sérstaklega á biðlista vegna bæklunaraðgerða af ýmsu tagi dettur mér í hug að minna á liði í forvarnastarfi sem því miður er lítill gaumur gefinn. T.d. varðandi aðbúnað nemenda í skólum og vinnuaðstöðu þeirra. Ég gæti trúað því að mikið af þeim sjúkdómum og stór hluti þeirra biðlista sem nú hafa myndast séu einmitt vegna þess að fólk hefur ekki haft viðunandi vinnuaðstöðu. Það er t.d. viðurkennt í nágrannalöndum okkar að börn eru mismunandi stór á skólaaldri og þurfa þar af leiðandi húsgögn sem eru mismunandi. Það ráð hefur verið fundið að hafa borð og stóla sem hægt er að hækka og lækka eftir þörfum hvers og eins. Þá vil ég minna á annað sem ég tel mjög mikilvægt í þessu sambandi og þarf að bjóða börnum upp á. Það eru skólamáltíðir sem oft hafa verið nefndar hér. Þar komum við inn á að ala börn upp í heilbrigðum lífsháttum og tryggja að þau fái nauðsynlega næringu á hverjum degi. Fyrir tveimur árum að mig minnir samþykktum við till. til þál. um manneldis - og neyslustefnu. Hún er ein af þessum viðamiklu tillögum sem við höfum fengið til umfjöllunar og varðar auðvitað líka heilbrigðismál. Ég tel mjög mikilvægt að fara eftir þeirri stefnu í sambandi við að fræða fólk og í sambandi við verðlagningu á matvælum. Eitt af því sem ætti að gera með manneldis - og neyslustefnu er að stýra neyslunni með verðlagningu. Og þá komum við að þeim grunnefnum sem allir þurfa að fá á hverjum degi. Á Íslandi búum við t.d. við það að grænmeti, sem er ákaflega mikilvægt í þessu tilliti, er mjög dýrt. Það ætti að vera miklu stærri hluti af neyslunni á degi hverjum hjá öllum Íslendingum. Það væri hægt að minnast á ótal margt fleira. Það má minna á vinnutíma sem er óhóflega langur hér á landi. Minna álag á fólki í því tilliti mundi örugglega bæta heilsufar þjóðarinnar og er einmitt líka liður í þessu margumtalaða forvarnastarfi sem mér virðist stjórnvöld allt of oft sjá eftir peningum í. Það er mjög erfitt að fá peninga til fyrirbyggjandi aðgerða, í raun og veru á hvaða sviði sem er. Ég trúi því að með því að stórauka áhersluna á forvarnir þá þyrftum við ekki að bæta við svo mörgum sjúkrahúsrúmum eða starfsfólki á sjúkrahús í framtíðinni. En eins og kom fram í máli hæstv. heilbrrh. hafa spítalarnir ekki nógan mannskap, sérstaklega ekki á sumrin til sumarafleysinga. Það er auðvitað óviðunandi ástand sem við höfum horft á núna ár eftir ár hvernig gripið hefur verið til þeirra neyðarráðstafana að loka sjúkradeildum. Ég vildi nú aðeins undirstrika hér í þessu stutta máli mínu að það er auðvitað nauðsynlegt að hafa svona markmið, en það þarf að setja þau í forgangsröð og þar held ég að sé öllum til heilla að byrjað sé á forvarnastarfinu og stutt dyggilega við það. Forvarnastarf í víðasta skilningi þess orðs. Að sjálfsögðu er það vandamál sem við okkur blasir núna að leysa vandamálin sem biðlistar hafa skapað og þær aðgerðir sem gripið hefur verið til á sjúkrahúsum með því að loka deildum. En við megum ekki gleyma því að forvarnastarfið er það sem við ættum að leggja mestu áhersluna á.

Flm. (Friðjón Þórðarson) : Virðulegi forseti. Ég fylgi úr hlaði till. til þál. um rannsókn á virkjun sjávarfalla á þskj. 504. Tillaga þessi er flutt af öllum þingmönnum Vesturl. Hún er þess efnis að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að láta rannsaka á hvern hátt hagnýta megi orku sjávarfalla til styrktar þjóðarbúinu í framtíðinni, eins og það er orðað. Í grg. er minnst á lífskjarakönnun sem gerð var hér á landi árið 1988 í tengslum við norræna rannsókn á því sviði. Meginniðurstaðan varð sú að lífskjör á Íslandi séu svipuð og á hinum Norðurlöndunum eða þau gerast vart betri í heiminum, að sögn fróðustu manna. Sérstaklega var þess getið að Íslendingar þyrftu þó að hafa meira fyrir því að ná þessum lífskjörum en hinar þjóðirnar. En margs þarf að gæta. Þjóðin á enn eftir að koma miklu í verk. Ýmsar aðkallandi framkvæmdir eru fjárfrekar. Óhjákvæmilegt er að grynnka á skuldum við útlönd. Aðstöðu landsmanna þarf að jafna og bæta, en markmið okkar hlýtur að vera að halda uppi byggð í landinu öllu þar sem gott er undir bú. En þá verður að snúa vörn í sókn og byggja upp eitthvað nýtt við hlið þeirra atvinnugreina sem lengi og vel hafa dugað og fært þjóðinni björg í bú. Nú er svo komið að fiskimiðin eru talin fullnýtt að mestu leyti. Gróðurlendið er einnig ásetið og þar þarf víða að græða upp og færa í betra horf. Þá er oft nefnt að orka fallvatna, jarðvarmi og menntun landsmanna séu þær auðlindir sem enn megi telja vannýttar hér á landi. Nýting þeirra auðlinda mun í framtíðinni verða forsenda velmegunar í íslensku þjóðfélagi. Um þessar mundir er mikið rætt um það hvernig koma megi þeirri orku í verð sem við getum af hendi látið. Þar er efst á baugi orkusala til hins fyrirhugaða álvers á Keilisnesi, einnig er minnst á hugsanlega sölu á orku um sæstreng til Skotlands og vetnisframleiðslu. Þó að við eigum enn þá langt í land með að fullvirkja orku fallvatna og jarðvarma er deginum ljósara að við verðum að hafa augun opin fyrir nýjum leiðum ef okkur á að takast að halda uppi þeim lífskjörum sem við njótum nú. Sagt er að mennt sé máttur. Það kom fram á þingi Bandalags háskólamanna um daginn að Íslendingar eru að verða ein menntaðasta þjóð veraldar. Til þess að nýta þær auðlindir sem við eigum á hagkvæman hátt þarf marga vel hæfa og menntaða einstaklinga. En jafnframt kemur eðlisgreind, áhugi, staðarþekking og hyggjuvit alþýðu manna að góðum notum eins og dæmin sanna fyrr og síðar. Ein er sú orkulind sem lítill gaumur hefur verið gefinn en það er firnaorka sú sem býr í straumum og sjávarföllum við strendur landsins. Hér við land er hæðarmunur sjávarfalla mestur við vesturströndina, við Breiðafjörð. Þar hefur mesti hæðarmunur mælst 6 metrar við mynni Hvammsfjarðar. Það er ekki svo að skilja að hugmyndin um hagnýtingu á orku sjávarfalla sé nýmæli. Flm. vekja sérstaka athygli á ítarlegu erindi sem Steingrímur Jónsson rafmagnsstjóri flutti í Reykjavík og í Stykkishólmi árið 1955 um notkun sjávarfalla. Erindi þetta varð allfrægt á sínum tíma og var oft til þess vitnað. Það birtist í Ársskýrslu Sambands íslenskra rafveitna 13. ár 1955. Hluti af þessu erindi er birtur sem fskj. með till. til nánari útlistunar og rökstuðnings. Að öðru leyti vísast til þessa fróðlega erindis í heild. Um þessar mundir er nokkuð rætt og ritað um vetni sem orkumiðil framtíðarinnar. Má í því sambandi benda á viðtal í Morgunblaðinu 29. júlí sl. við Björgvin Hjörvarsson kjarneðlisfræðing, sem er nýorðinn doktor frá Uppsalaháskóla. Ósk hans og áform er að smíða vetnisbíl því vetni er eldsneyti með mikla kosti. Eini úrgangurinn er að því er virðist drykkjarhæft vatn, eða með hans eigin orðum, með leyfi forseta: ,,Ég sá fyrir mér samfélag laust við bensíngufur, koltvísýring o.s.frv., það yrði aðeins pínulítið blautt á götunum en það rignir hvort eð er alltaf í Reykjavík.`` Komin er fram á þessu þingi till. til þál. um framleiðslu vetnis. 1. flm. hennar er hv. 6. þm. Reykv. Till. þessi er komin til nefndar. Henni var vel tekið af hæstv. iðnrh. þó að hann léti þess jafnframt getið að rannsókn á þessum málum væri ekki svo langt komin að rétt væri að gefa í skyn að þetta væri ,,handan við hornið``. Mér er fullljóst að margir eru sammála iðnrh. að þessu leyti. Þeir telja notkun vetnis fjarlægan draum, sbr. t.d. grein sem forstjóri Iðntæknistofnunar skrifar í Morgunblaðið 6. nóv. sl. og nefnir ,,Vetnisumræða á villigötum``. Í sama streng taka Jóhannes Nordal og Jón Sigurðsson í Dagblaðinu 11. sept. sl. Þar kemur fram að orkusala um sæstreng og til vetnisframleiðslu séu framtíðarmöguleikar sem ekki skipti máli nú. Í grein sem Stefán Valgeirsson alþingismaður skrifaði í Morgunblaðið 2. okt. sl. segir hann frá fundi í Sjallanum á Akureyri og kveður svo að orði, með leyfi forseta: ,,Þeir álmenn sem töluðu á eftir mér kepptust um að reyna að gera lítið úr þessum hugmyndum mínum og einn þeirra sagði að vetnisframleiðsla væri fjarlægari draumur en stjörnustríðsáætlun Reagans fyrrum Bandaríkjaforseta. Fleiri gullkorn vanþekkingar létu álmenn frá sér fara á þessum fundi``, segir þessi hv. þm. Í merku riti eftir dr. Ágúst Valfells sem hann nefnir ,,Aftur til framtíðar. Ísland árið 2000 endurskoðað``, segir höfundur m.a.: ,,Ef hefðbundinn hagvöxtur á að geta haldið áfram samhliða þeirri fólksfjölgun sem spáð er til aldamóta, er óhjákvæmilegt, að þjóðin snúi sér, í síauknum mæli, að virkjun og nýtingu orkulindanna. Verður hagkvæmast að gera það með orkufrekum iðnaði. Enn fremur verður að íhuga fljótlega hvort ekki muni hagkvæmt að framleiða eldsneyti með innlendum orkugjöfum, þegar væntanlegs jarðolíuskorts fer að gæta verulega. Það kemur að því, að auðlindir landsins verða fullnýttar.`` Það má minna á að samkvæmt lögum hefur Orkustofnun það hlutverk að annast yfirlitsrannsóknir á orkulindum landsins, eðli þeirra og skilyrðum til hagnýtingar þeirra, yfirlitsrannsóknir á orkubúskap þjóðarinnar er miða að því að unnt sé að tryggja að orkuþörf þjóðarinnar sé fullnægt og orkulindir landsins hagnýttar á sem hagkvæmastan hátt á hverjum tíma o.s.frv. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1991 er fjallað um iðnað og orkumál. Þar er nýliðnum árum skipt í ákveðin tímabil. Þar segir: ,,Á þriðja tímabili, í kjölfar olíukreppunnar á árunum 1973 -- 1974, var markvisst dregið úr þýðingu innfluttrar olíu í orkubúskap þjóðarinnar. Á næsta tímabili`` --- segir í þjóðhagsáætlun --- ,,samhliða aukinni stóriðju gæti hafist nýting raforku til framleiðslu á vetni sem gæti gagnast sem eldsneyti fyrir samgöngu- og atvinnutæki þjóðarinnar og þannig aukið enn frekar þátt innlendra orkugjafa í þjóðarbúskapnum á kostnað innfluttra orkugjafa.`` Auk þess fskj. sem áður er nefnt er hér birt grein eftir Steinólf Lárusson, bónda í Ytri-Fagradal í Dalasýslu, sem hann nefnir ,,Virkjum Hvammsfjörð``. Sú grein kom á prenti í DV 26. júlí sl. Ég mun ekki rekja efni þeirrar greinar en það er fróðlegt --- þó að hv. alþm. virðist ekki mjög margir hafa áhuga á þessum efnum --- að velta fyrir sér frumlegum tillögum og tilgátum og hugleiða ýmis dæmi um mannvit og snilli alþýðumanna fyrr og síðar sem ættu að nýtast enn betur nú á tímum hjá einni menntuðustu þjóð heimsins, eins og ég gat um áðan. Alkunnugt dæmi frá gamalli tíð er þegar bóndinn á Þingvöllum í Þórsnesi, Þorsteinn surtur, fann sumarauka af speki sinni, lærdómslaus og ókunnur þeim fræðum sem best voru þá í þeim efnum, áhaldalaus og allslaus. Er þetta eitt merkasta afrek mannvits sem sögur greina, eins og Helgi Hjörvar kemst að orði í Árbók um Snæfellsnes frá 1932. Ég nefni annað dæmi, mun yngra, frá þessari öld. Kennslubók í hornafræði kom út á árinu 1922 eftir Ólaf Daníelsson, hinn fræga stærðfræðing, sem þá og lengi síðan var fremstur lærdómsmanna í þeirri grein hér á landi. Hann ritaði stuttan formála fyrir bókinni. Þar segir hann svo m.a., með leyfi forseta: ,,Enn fremur hef ég í lok bókarinnar sett nokkrar reglur um ferhyrninga. Naut ég þar góðra bendinga frá Vilhjálmi Ögmundssyni, ungum bóndasyni vestur í Dölum.`` Vilhjálmur var um þetta leyti að alast upp í Vífilsdal í Hörðadal. Hann var reyndar síðar einn eða tvo vetur við nám í Verslunarskólanum. En það er einmitt Vilhjálmur, seinna bóndi á Narfeyri á Skógarströnd, sem ritar kaflann um sjávarfallastöðina í Brokey sem rætt er um í fskj. I með þessu frv. Meðan við þekkjum dæmi um slíkt atgervi í byggðum landsins tel ég að við þurfum ekki að kvíða framtíðinni. Ég mun ekki fjölyrða um þetta mál að sinni. Sjálfsagt finnst mörgum að hér sé um framtíðarmúsík að ræða, sbr. þau ummæli sem ég vitnaði í áðan. Mér finnst þó ástæða til að gefa gaum að þessum þætti orkumála þar sem fjölmargir kostir geta komið til álita ef beitt er þekkingu og hugviti jafnhliða dýrmætri reynslu sem fengist hefur við dagleg störf og athugun fólksins í landinu. Ég legg til að máli þessu verði að lokinni fyrri umr. vísað til síðari umr. og hv. atvmn.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Stuðningur minn við þessa þáltill. kemur fram í því að ég er einn af meðflm. hennar. Hv. 1. flm., 2. þm. Vesturl., hefur gert hér allítarlega grein fyrir efni hennar og sé ég því ekki ástæðu til að fara um hana mjög mörgum orðum. En ég vil undirstrika mikilvægi þess að við Íslendingar lítum nú á nýja kosti í umhverfi okkar. Við þurfum að beina sjónum að okkar eigin umhverfi. Það er í raun og veru skylda hvers einasta Íslendings, ef svo má að orði komast, að hugsa með sjálfum sér: Hvað get ég gert hér í mínu eigin umhverfi til þess að bæta bæði mannlífið og atvinnulífið? Það er einmitt m.a. þetta sem tillagan gengur út á, að rannsakað verði á hvern hátt megi hagnýta orku sjávarfalla til styrktar þjóðinni í framtíðinni. Það er ljóst og hefur oft komið fram í umræðum hér á Alþingi undanfarin ár að sérstaklega landsbyggðin á í vök að verjast í atvinnumálum sínum. Við kvennalistakonur höfum oft bent á nauðsyn þess að huga að smáiðnaði og reyna að byggja upp smáfyrirtæki sem víðast um landið í því skyni að skapa fjölbreytilega atvinnu. Einnig höfum við oft og einatt bent á að það eru einkum konur úti á landsbyggðinni sem eiga í vök að verjast á vinnumarkaðinum og því er nauðsynlegt að huga sérstaklega að atvinnusköpun fyrir konur. Það er í raun og veru áhyggjuefni hversu andvaralausir Íslendingar eru gagnvart yfirvofandi orkuskorti í heiminum. Það er viðurkennt, t.d. í skýrslunni sem kennd er við Gro Harlem Brundtland, að þær olíulindir sem þekktar eru í heiminum duga aðeins til 30 eða 60 ára miðað við þá notkun sem nú er. Allar áætlanir gera ráð fyrir aukinni notkun, ekki síst með tæknivæðingu og iðnþróun í þeim heimshlutum þar sem ekki hefur verið mikið um slíkt hingað til. Það er í raun og veru líka dálítið áhyggjuefni að sú skoðun og trú virðist útbreidd að olía sé framleidd. Það höfum við fengið að heyra í fjölmiðlunum núna síðustu vikurnar hvað eftir annað, að þar er talað um olíuframleiðslu. Við Íslendingar eigum því láni að fagna að eiga mikla orku í okkar fallvötnum. En hér er sem sagt lagt til að líta á nýja leið í þessum efnum, að athuga hvort ekki megi virkja sjávarföll til atvinnuuppbyggingar eða annarrar orkunotkunar. Hv. flm. minntist á vetni og þá till. sem kvennalistakonur fluttu um könnun á framleiðslu vetnis hér á landi fyrr á þessu þingi. Það er mjög mikilvægur kostur sem okkur ber að líta á, því á þeim tímum sem við nú lifum vitum við svo sem lítið hvað næsta framtíð ber í skauti sér. Að ónefndum þeim kostum sem vetnið hefur í för með sér er það laust við mengun og bygging vetnisverksmiðja kostar ekki rask á náttúrunni eins og t.d. þegar stórfljót eru virkjuð og lón mynduð, samanber það sem er að gerast við Blönduvirkjun eða í nágrenni hennar. Ég vil benda á að t.d. Frakkar, sem ekki eiga mikið af fallvötnum í sínu landi, hafa einmitt gert nokkuð af því að virkja sjávarföllin fyrir utan strandir Bretagne og fengið þannig raforku til notkunar. Ég vildi með þessum örfáu orðum lýsa stuðningi mínum við till. Ég vona að hún fái góða og jákvæða afgreiðslu hér í þinginu því eins og ég minntist á í upphafi máls míns þá er mikilvægt að hver einasti maður hugleiði hvað hægt sé að gera til að leita nýrra leiða í að nýta það sem náttúran og umhverfi okkar hefur upp á að bjóða.