Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 440 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. fjmrh. um endurskoðun á opinberri atvinnu- og þjónustustarfsemi. Eitt af hinum eilífu umræðuefnum stjórnmálanna eru umsvif ríkisvaldsins, aukin völd stjórnsýslu- og embættismanna, útþensla skrifstofubáknsins og afskipti og bein þátttaka ríkisins í rekstri atvinnu- og þjónustufyrirtækja. Umr. um verksvið ríkisins tengjast inn í flesta málaflokka, hvort heldur á dagskrá eru ráðstafanir gegn verðbólgu, skattamál, atvinnumál sem og almennar þjóðmálaumr. um ríkisútgjöld og hlutverk ríkisins í þjóðfélaginu. Enda þótt flestir hinna borgaralegu flokka séu sammála um að hér þurfi að sporna við fótum og mjög þurfi að vera á verði gagnvart völdum og umsvifum opinberra stofnana og fyrirtækja, þá hefur lítið verið aðhafst svo að áþreifanlegt sé. Heilir og öflugir stjórnmálaflokkar gefa út stórorðar stefnuyfirlýsingar þar sem lýst er hálfgerðu og stundum algeru stríði á hendur ríkisvaldinu. Fylgi flokka og örlög ríkisstj. ráðast jafnvel af slíkum yfirlýsingum. En því miður vill oft sárlega dragast að staðið sé við stóru orðin. Aðgerðir eru þá gjarnan meir til málamynda, takmarkaðar og máttlausar. Hér er ekki alltaf og eingöngu við ríkisstj. og forustumenn að sakast. Stundum er eins ort þm., sem eru þó í orði kveðnu andvígir of miklum ríkisumsvifum, hafi gefist upp og verið þvingaðir af því hugarfari, að ekkert sé unnt að framkvæma nema ríkisvaldið eigi þar hlut að máli. Till. sem daglega berast á borð í hinu háa Alþ. yfir þingtímann, eru ákaflega margar með því marki brenndar, að ríkisstj. eða opinber stjórnvöld skuli beita sér fyrir þessu eða hinu. Lagðar eru fram till. eða frv. sem kalla á starfsemi, kostnað, skriffinnsku eða annars konar aðgerðir af hálfu ríkisins. Þetta á við um þm. allra flokka og ég undanskil sjálfan mig ekki í þeim efnum. Ekkert er við því að segja að ríkið hafi forustu í félagslegri aðstoð, að tryggingakerfið sé öflugt og komi að raunverulegu gagni, að skólakerfið sé virkt, að haldið sé uppi opinberri þjónustu sem óhjákvæmilegt er í nútíma velferðarþjóðfélagi. En með þessari fsp. er verið að minna á að slík þjónusta og tryggingakerfi eigi ekki að ganga út í öfgar. Það má a. m. k. um það deila, hvort ekki sé komið út í öfgar þegar samþykkt eru lög sem fela í sér tryggingabætur til borgara sem eru efnahagslega svo vel stæðir að slíkar bætur breyta engu um afkomu þeirra. Og það er verið að vekja athygli á því, að ríkið hefur á sinni hendi margvíslega atvinnu- og þjónustustarfsemi sem með góðu móti mætti og ætti að vera í höndum einstaklinga eða félagasamtaka á þeirra vegum. Lítið sem ekkert hefur verið gert til að leggja slík fyrirtæki niður, ekkert til að endurskoða forsendur þeirra út frá breyttum aðstæðum. Og síðast, en ekki síst er verið að opna augu manna fyrir þeirri alvarlegu staðreynd, að þegar ráðast þarf í nýja atvinnustarfsemi hér á landi sem krefst verulegs fjármagns, þá hafa fáir sem engir einstaklingar eða félagasamtök fjárhagslegt bolmagn til að standa undir eða taka að sér slíka atvinnustarfsemi. Stofnun hlutafélags um saltefnaverksmiðju var gleðileg undantekning frá þessari reglu. Á vegum ríkisins eru nú rekin margvísleg fyrirtæki. Má þar nefna prentsmiðju, útgerð, verkstæði, verksmiðjur, ferðaskrifstofu, lyfjaverslun og grænmetisverslun, svo að eitthvað sé nefnt. Þá á ríkissjóður hlutafé í fjölmörgum fyrirtækjum. Þessi ríkisafskipti hafa lengi verið mér þyrnir í augum og ég undrast þá töf sem orðið hefur á því að slíkur ríkisrekstur yrði tekinn taki og þróun undanfarinna áratuga yrði snúið við. Ég gladdist því mjög þegar fjmrh. gerði þessi mál að umtalsefni í fjárlagaræðu sinni nú í haust og sagði þá m. a.: „Ég hef áður lagt á það áherslu, að ekki má missa sjónar á því, að allur kostnaður af starfsemi opinberra aðila er borinn sameiginlega af þegnunum, og því er það skylda þeirra, sem með stjórn fara á hverjum tíma að gæta þess, að þeim fjármunum sé varið á sem hagkvæmastan hátt. Sérstaklega er þetta atriði þýðingarmikið þar sem opinber rekstur nýtur ekki sama aðhalds og rekstur einstaklinga og félaga sem er háður samkeppni innanlands og utan. Eins og ég gat um í fjárlagaræðu minni fyrir árið 1976, hélt hæstv. fjmrh. áfram, „taldi ég nauðsynlegt að athugun færi fram á hvort grundvöllur sé fyrir ýmissi atvinnu- og þjónustustarfsemi sem hið opinbera hefur með höndum og hvort það þjóni betur almannahagsmunum að sú starfsemi skuli vera í höndum einstaklinga eða félaga þeirra. Ekki hefur verið unnt að sinna þessu starfi sem skyldi vegna annarra verkefna sem meiri áhersla hefur verið lögð á í starfsemi rn., en ábendingar hafa verið gerðar um að meta þyrfti að nýju hvort nauðsynlegt sé að reka á vegum ríkisins sérstaka skipaútgerð og ferðaskrifstofu sem ekki sinni öðrum verkefnum en einkaaðilar á sama sviði. Samhliða þessum athugunum tel ég raunar nauðsynlegt að gerð verði könnun á starfsemi og rekstri allra ríkisstofnana, kannað verði hver sé tilgangur með starfi hverrar stofnunar og jafnframt verði skoðað á hvern hátt þeim tilgangi sé náð og hvernig fjármunum, sem löggjafinn ætlar til viðkomandi starfa, sé varið.“ Að lokum sagði hæstv. fjmrh, um þetta efni: „Ekki er ástæða til að taka almenna ákvörðun um það í eitt skipti fyrir öll, hver skuli vera hlutdeild ríkisins í atvinnurekstri landsmanna. Ég hef áður gert grein fyrir því og lýst þeirri skoðun minni og leyfi mér að ítreka hana hér, að ríkið eigi ekki aðild í neins konar atvinnustarfsemi í landinu í samkeppni við einstaklinga eða félög, sem sinnt geta þeim störfum á fullnægjandi hátt, heldur láti þeim þau verkefni eftir.“ Eftir að hafa innt nokkrum sinnum eftir aðgerðum og efndum í samræmi við þessi ummæli, leyfði ég mér að bera fram fsp. hér á hinu háa Sþ., þá fsp. sem hér er á dagskrá, og bar svo við, að sama dag og hún kom fram var gefin út fréttatilkynning frá fjmrn. um skipun nefndar sem framkvæma skyldi endurskoðun á opinberri atvinnu- og þjónustustarfsemi. Um leið og ég fagna þessari nefndarskipun óska ég nú nánari upplýsinga um störf þessarar n., að hvaða verkefnum hún skuli einbeita sér, hvernig störfum hennar verði hagað, hvenær hún ljúki störfum o. s. frv.



Herra forseti. Eins og hv. 11. þm. Reykv. gat hér í ræðu sinni áðan, kom það fram í fjárlagaræðu minni fyrir árið 1977, að ég teldi tvö meginmarkmið sem unnið skyldi að varðandi endurskoðun og umbætur á opinberri atvinnu- og þjónustustarfsemi ríkisins: Í fyrsta lagi bæri að kanna hvort ýmis framleiðslu- og þjónustustarfsemi, sem hið opinbera hefði með höndum, sé betur fyrir komið í höndum einstaklinga eða félaga þeirra. Í öðru lagi að gerð verði könnun á starfsemi og rekstri ríkisstofnana og athugað á hvern hátt settum markmiðum sé náð og hvernig fjármunum, sem ætlað er til viðkomandi starfsemi, sé varið. Enn fremur hef ég lagt áherslu á að hlutur ríkisútgjalda af þjóðarframleiðslunni fari ekki yfir ákveðið hlutfall og það minnki frá því sem verið hefur. Sem svar við fsp. hv. þm. vil ég segja þetta: Til að vinna að athugun á hvaða framleiðslu- og þjónustustarfsemi, sem hið opinbera hefur með höndum, sé betur komið í höndum einstaklinga eða félaga þeirra hefur verið skipuð n. 7 manna. Í þeirri n. eiga sæti Árni Vilhjálmsson prófessor, formaður, Gísli Blöndal hagsýslustjóri, Guðríður Elíasdóttir, formaður Verkakvennafélagsins Framtíðarinnar, Ingi Tryggvason alþm., Jón Árnason alþm., Ólafur Sverrisson kaupfélagsstjóri og Víglundur Þorsteinsson framkvæmdastjóri. Ljóst er að hér er um viðamikið verkefni að ræða sem mun taka talsverðan tíma. Hins vegar hef ég óskað að n. geri mér grein fyrir niðurstöðum jafnharðan og verkinu miðar áfram þannig að unnt verði að meta álit hennar eftir því sem tilefni gefst til. Eins og ég gat um hér að framan er meginmarkmiðið skýrt. Þó ekki sé ástæða til að taka almenna ákvörðun um það í eitt skipti fyrir öll, hver skuli vera hlutdeild ríkisins í atvinnurekstri landsmanna, hef ég lýst þeirri skoðun minni, að ríkið eigi ekki að vera þátttakandi í atvinnustarfsemi í landinu í samkeppni við einstaklinga og félög þeirra sem geta sinnt þeirri starfsemi á fullnægjandi hátt, heldur afhenda þeim þau verkefni. Ljóst er að störf n. munu fyrst og fremst beinast að þeim stofnunum ríkisins þar sem starfsemi viðkomandi stofnunar er í samkeppni við einstaklinga eða félög þeirra. Verk þetta er ekki það langt á veg komið að hægt sé að gera grein fyrir nánari vinnutilhögun né hvaða byrjunarverkefni n. muni taka fyrir. Annað meginviðfangsefnið á sviði opinberrar hagsýslu er að gerð verði könnun á starfsemi og rekstri allra ríkisstofnana. Kannað verði hver sé tilgangur með starfi hverrar stofnunar og jafnframt verði skoðað á hvern hátt þeim tilgangi sé náð og þeim fjármunum, sem ætlað er til viðkomandi starfsemi, sé varið. Vinna verður að þessu verkefni í áföngum og taka fyrir á hverju ári ákveðinn fjölda ríkisstofnana. Fjárlaga- og hagsýslustofnun ásamt ríkisendurskoðun mun hafa umsjón með verkefni þessu í samvinnu við viðkomandi fagrn. Eitt af grundvallaratriðum þess, að hægt sé að vinna að þeim verkefnum sem ég hef lýst hér að framan, er að til séu haldgóðar upplýsingar um viðkomandi starfsemi á hverjum tíma. Hef ég lagt ríka áherslu á að unnið væri að því að til staðar væru upplýsingar sem gæfu fullnægjandi mynd af rekstri ríkissjóðs innan fjárlagaársins. Jafnframt er eigi þýðingarminna að viðhalda stöðugt ströngum aðhaldsaðgerðum í fjárútstreymi hjá ríkissjóði. Gerð greiðsluáætlunar fyrir hvern mánuð fjárlagaársins hjá hverri ríkisstofnun og samanburður við allar útgreiðslur úr ríkissjóði hefur tvímælalaust leitt til þess árangurs sem m. a, kemur fram í jákvæðum rekstrarjöfnuði A-hluta ríkissjóðs á árinu 1976 og að hlutur ríkisins í þjóðarframleiðslunni hefur minnkað hlutfallslega samanborið við 1974 og 1975, og er það ásetningur minn að þessum verklagsreglum verði fylgt fast eftir. Sú hefð hefur ríkt um árabil, að aðalgreinargerð fjmrh. til Alþ. um fjárhagslega afkomu liðins árs hefur verið flutt í fjárlagaræðu í upphafi þings hvert haust. Hefð þessi mótaðist á sínum tíma af því, að uppgjör ríkisreiknings var ekki lokið fyrr en nokkuð var liðið fram á árið, þannig að í þingbyrjun gafst fyrst tækifæri til slíkrar grg. Síðustu árin hafa miklar umbætur verið gerðar í ríkisbókhaldinu sem gera kleift að skila haldgóðum upplýsingum um afkomu ríkissjóðs á hverjum tíma innan ársins. Á grundvelli bráðabirgðayfirlits ríkisbókhalds um afkomu ríkissjóðs árið 1976 var gefin út fréttatilkynning í jan. s. l. og er hún birt sem fskj. með skýrslunni. Í skýrslunni er enn fremur gerð grein fyrir bráðabirgðaniðurstöðum lánsfjáráætlunar fyrir árið 1976, sem varðar lánsfjáröflun á vegum ríkissjóðs. Ljóst er að með gerð lánsfjáráætlunar er stigið veigamikið skref í stjórn íslenskra efnahagsmála og hefur áætlunin reynst mjög gagnlegt stjórntæki til þess að ná settum markmiðum í efnahagsmálum. Að lokum fylgir skýrslunni töfluviðauki sem sýnir aðalflokkun tekna og gjalda ársins, þá yfirlit um afkomu ríkissjóðs árin 1968–1976 samkv. A-hluta ríkisreiknings og samanburði við fjárlög. Þá eru töflur fyrir sama tímabil sem sýna ríkisútgjöld og skatttekjur hins opinbera af vergri þjóðarframleiðslu og að lokum yfirlit um lánsfjármagnaðar opinberar framkvæmdir árið 1976. Þar sem ríkisreikningur 1976, A-hluti í heild sinni, hefur nú verið lagður fram hér á hv. Alþ. og afhentur yfirskoðunarmönnum ríkisins til meðferðar, mun ég ekki að þessu sinni gera nánari grein fyrir tölulegum niðurstöðum sem fram komu í nefndri skýrslu. En ég vildi mjög gjarnan mega nota þennan tíma - með leyfi forseta - til þess að gera grein fyrir helstu niðurstöðum sem fram koma í A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1976. Ríkisreikningur, A-hluti, hefur aldrei áður verið tilbúinn jafnsnemma árs. Eigi reyndist unnt að þessu sinni að fullgera B-hluta ríkisreiknings á sama tíma. Er svo m. a. vegna þess, að allir ríkisaðilar í B-hluta hafa eigi enn þá fullgert ársreikninga sína. B-hluti ríkisreiknings verður lagður fram á Alþ. strax og þing kemur saman að hausti. Rekstrarjöfnuður ríkisreiknings var hagstæður um 816 millj. kr. Gjöldin voru 70 milljarðar 508 millj. og tekjurnar 71 milljarður 324 millj. Í skýrslu minni um afkomu ríkissjóðs voru fjárhæðir byggðar á greiðslugrunni tekna og gjalda vegna ársins 1976. Ríkisreikningurinn er gerður upp á rekstrargrunni, þar sem tekið er tillit til óinnheimtra tekna og ógreiddra gjalda á árinu, og verða niðurstöður nokkru hærri en samkv. greiðslum. Gjöld reikningsins voru því 2 milljörðum 61 millj. hærri en áfallin greidd gjöld. Tekjufærsla reikningsins var 3 milljörðum 12 millj. hærri fjárhæð en innheimtan. Frá árinu 1968 hefur rekstrarjöfnuður aðeins tvisvar verið hagstæður, árin 1970 og 1972. Samkv. heildaryfirliti A-hluta ríkisreiknings var endurmatsjöfnuður óhagstæður um 1 milljarð 278 millj., sem er nær eingöngu hækkun umsaminna lána í erlendri mynt vegna gengismunar. Það liggur ljóst fyrir að staða ríkissjóðs hefur batnað verulega á árinu 1976, staðan við Seðlabankann versnað að vísu um 896 millj. auk 699 millj. kr. hækkunar vegna gengismunar, eða um 1595 millj. samtals. Á árinu 1975 var þessi fjárhæð 5 milljarðar 801 millj. Lánahreyfingar utan Seðlabankans sýndu innkomið lánsfé nettó að fjárhæð 1 milljarður 389 millj. kr. Lausafjárstaðan við aðra en Seðlabankann er mjög þýðingarmikil stærð, en hún batnaði á árinu um 3 milljarða og 100 millj. og nam lækkun viðskiptaskulda þar af 1600 millj. Lausafjárstaðan var hins vegar óhagstæð um 316 millj. á árinu 1975. Allar þessar tölur segja sína sögu um hinar ýmsu hliðar ríkisfjármála á árinu 1976. Engin ein þeirra segir allan sannleikann. Þær verður allar að skoða og meta hverja fyrir sig og í samhengi. Ég mun nú rekja stærstu frávik gjalda og tekna reiknings og fjárlaga. Gjöld reiknings námu 11 milljörðum 651 millj. umfram fjárlög eða 19.8%. Í gjöldum reiknings umfram fjárlög koma m. a. fram áhrif markaðra tekna. Hækkun þeirra umfram fjárlög nam 1 milljarði 126 millj. og þar af 560 millj. kr. til Byggðasjóðs ríkisins. Stærstu gjaldaliðir reiknings umfram fjárlög eru þessir: Tryggingamál 2 milljarðar 821 millj., menntamál og listir 2 milljarðar 109 millj., vegagerð 1 milljarður 121 millj., Landhelgisgæsla 455 millj., dómgæsla og lögreglumál 897 millj., vaxtagjöld 719 millj., sjávarútvegsmál 668 millj., uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir 656 millj., húsnæðismál 563 millj., annað 1 milljarður 642 millj. Tekjur urðu 10 milljörðum 982 millj. kr. hærri en fjárlög, eða 18.2%. Stærstu frávikin eru eftirtalin: Sölugjald 3 milljarðar 421 millj., sérstakt vörugjald, 1 milljarður 547 millj., almenn aðflutningsgjöld 1 milljarður 281 millj., gjald af gas- og brennsluolíu 429 millj., gjald af bílum 404 millj., launaskattur 967 millj., tekju- og eignarskattur 1 milljarður 98 millj., aukatekjur, stimpilgjöld og þinglýsingar 464 millj., vextir 349 millj. og aðrir liðir 1 milljarður 22 millj. Unnið er nú að lokauppgjöri lánsfjáráætlunar 1976 hjá hlutaðeigandi stofnunum og eru því ekki fyrir hendi endanlegar niðurstöður ársins. En samkv. bráðabirgðayfirliti um lánsfjármagaðar ríkisframkvæmdir eru tekin lán 9 milljarðar 319 millj. kr. til samanburðar við 7 milljarða 740 millj. samkv. áætlun. Mismunurinn nemur 1 milljarði 537 millj. kr., en af aukningunni eru 1 milljarður 200 millj. vegna Landsvirkjunar sem ekki hafði verið tekið tillit til í upphaflegri áætlun. Eitt af meginmarkmiðum lánsfjáráætlunar var að hamla á móti auknum erlendum lántökum og var í heild sinni dregið úr erlendum lántökum niður í 20% í staðinn fyrir 28% fjáröflunar á árinu 1976 miðað við árið á undan, en að sama skapi jókst hlutfall innlendrar lánsfjáröflunar. Hér er um að ræða lækkun sem nemur 5.8% frá árinu 1975. Eins og ég gat um hér að framan eru sýnd í töfluformi með skýrslu um afkomu ríkissjóðs 1976 ríkisútgjöld sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu og skatttekjur hins opinbera sem hlutfall af sama. Þær tölur, sem þá voru bornar saman, voru bráðabirgðatölur, en samkv. þeim voru heildarútgjöld ríkisins áætluð 27.3%, en reyndust, þegar útgjöldin voru tekin samkv. rekstrarreikningi ársins 1976, 27.6%, en á árinu 1975 var hlutur ríkisins 31.4%. Hér er því um að ræða lækkun sem nemur 3.8% frá árinu 1975. Ef sama hlutfall hefði gilt árið 1916 og var á árinu 1975 hefði ríkið tekið til sín um 10 milljörðum kr. meira af þjóðarframleiðslunni. Þegar litið er til skatttekna ríkisins af þjóðarframleiðslunni hefur hlutur ríkisins hins vegar aukist. Á árinu 1975 var skatttekjuhlutfallið 26.4% af þjóðarframleiðslunni, en hefði orðið 27.9, sem er hækkun um 1.5%. Sá mikli hallarekstur, sem varð á ríkissjóði árin 1974 og 1975, sýnir að ríkissjóð vantaði 11 milljarða kr. til þess að jákvæður rekstrarjöfnuður næðist, sem telja verður algera forsendu fyrir heilbrigðum rekstri ríkissjóðs. Fjárvöntun hefur fyrst og fremst verið mætt með aukinni skuldasöfnun hjá Seðlabankanum. Ljóst er að eitt brýnasta viðfangsefnið á sviði ríkisfjármála er að eyða þessari skuldabyrði sem mæta verður með lækkun útgjalda eða tekjuöflun. Það er tvímælalaust eitt mikilvægasta viðfangsefnið að koma í veg fyrir að ríkisútgjöld fari fram úr ákveðnu hlutfalli af þjóðarframleiðslunni. Ég vona að sú niðurstaða ríkisfjármála 1976, sem birtist í ríkisreikningnum, sé spor í rétta átt.



Herra forseti. Að svo miklu leyti sem hæstv. fjmrh. svaraði fsp. minni beint vil ég þakka fyrir það svar. Hann hefur hins vegar notað tækifærið til þess að kynna fyrir hv. Alþ. helstu niðurstöður af ríkisreikningi sem nú í dag berst á borð okkar þm., og ég skil þær upplýsingar svo, að hann vilji með því undirstrika að niðurstöður ríkisreikningsins beri vott um að stefnt sé í þá átt sem við væntanlega báðir viljum varðandi umsvif ríkisins. Fsp. mín fól í sér það álit mitt og væntanlega hæstv. fjmrh., að snúa þurfi við þeirri þróun sem verið hefur í ríkisumsvifum og vaxandi áhrifum ríkisins hvarvetna í þjóðfélaginu. Ég þarf ekki að rekja röksemdir fyrir þessu áliti mínu, en vil aðeins minna á að það er skoðun þeirra, sem styðja þessa ríkisstj., a. m. k. míns flokks og ég hygg langt út fyrir raðir hans, að stefnt verði í þá átt að draga úr umsvifum ríkisins í þjónustu- og atvinnustarfsemi í landinu. Ég tel það vera eina af meginforsendum fyrir heilbrigðari atvinnustarfsemi, fyrir meiri valddreifingu í þjóðfélaginu í framtíðinni. Ummæli hæstv. fjmrh. í fjárlagaræðu í haust og svar hans núna lofa góðu, en umfram allt skiptir máli að á eftir fylgi raunhæfar aðgerðir.



Herra forseti. Ég held að við þm. þekkjum allir máltækið, að þegar stórt er spurt verður oft lítið um svör. Ég tel að nú hafi verið samið nýtt máltæki: „Þegar lítið er spurt verður oft stórt um svör.“ Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. fjmrh. að því, hvort ætlunin sé að ræða ríkisreikning hér í fsp.-tíma á Alþ., þegar óbreyttir þm. hafa aðeins tvær mínútur til umráða en hæstv. ráðh. ótakmarkaðan ræðutíma. Ég ætla ekki að orðlengja þessa spurningu mína því að ég held að ég sé búinn eða um það bil að verða búinn með þann ræðutíma sem mér er ætlaður undir þessum kringumstæðum.



Herra forseti. Eins og hér hefur komið fram, þá er vitanlega engin aðstaða hér í fsp.-tíma að ræða það mál, sem hæstv. fjmrh. hóf hér umr. um. En í því sambandi vil ég minna á að það voru gefin fyrirheit um það hér á hv. Alþ. fyrir jól, að það yrði gefinn kostur á því síðar á þinginu að ræða lánsfjáráætlun ríkisstj. og stefnuna í fjárhagsmálum, og þá gert beinlínis ráð fyrir að það yrði gert um leið og hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir afkomu ríkissjóðs fyrir liðið ár. Ég tel að það sé útilokað með öllu að standa þannig að málum að koma með umr. um þetta mál hér inn í fsp.-tíma, og vil nú vænta þess að hæstv. ráðh. og ríkisstj. sjái sér fært að ætla nokkurn tíma til umr. um þá skýrslu sem hæstv. ráðh. gerði hér að umtalsefni, því að margt er í henni sem kallar á umr., þó ekki væri nema það, að þær tölur, sem hér var verið að vitna til og láta í það skína að það hefði heldur dregið úr skattheimtu ríkisins borið saman við það sem áður var í hlutfalli við þjóðarframleiðslu, þá sýna einmitt þær skýrslur, sem hér liggja fyrir, okkur alveg öfugt. Þær sýna að skattheimta ríkisins á árinu 1916 varð hærra hlutfall af þjóðarframleiðslu en nokkru sinni áður, eða 35.2%, borið saman við að á hinum mikla þjóðnýtingartíma, 1971–1974, var þetta 31–32%. En sem sagt, ég ætla ekki að fara að ræða þessa skýrslu frekar, en inni enn eftir því, að það verði gefinn hér kostur á því að ræða þessi mál á eðlilegan hátt, ekki í þessum dagskrártíma, heldur á eðlilegan hátt í umr. síðar í dag eða á morgun.



Herra forseti. Ég leyfi mér á þskj. 541 að bera fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. landbrh.: „1. Hvað veldur því, að ekki er flutt af hálfu ríkisstj. frv. um breyt. á 1. Stofnlánadeildar landbúnaðarins, sem stjórnskipuð nefnd hefur skilað frá sér fyrir allnokkru? 2. Hvað hyggst ríkisstj. gera til þess að bæta stöðu Stofnlánadeildarinnar á þessu ári, ef frv. nær nú ekki fram að ganga?“ Þessi fsp. er fram borin sakir þess að ég var í þessari n. og veit þess vegna fullvel um mikinn áhuga hæstv. ráðh. á því að n. ynni sem best að verkefninu og skilaði áliti svo fljótt að tími ynnist til að koma málinu í gegn í vor. Og þetta tel ég að n. hafi gert svo sem framast var unnt. Ég tel ekki ástæðu til að fara nú efnislega út í þau atriði sem til umr. komu helst í n., enda óeðlilegt að sem nm., sé ég að fara þar náið út í plagg sem er ekki enn komið fram í dagsljósið og ég veit ekki hvernig verður í endanlegri mynd. En þó er rétt að taka fram, að hér var um að ræða það verkefni að tryggja hag og stöðu Stofnlánadeildarinnar til frambúðar og um leið að gera það án þess að óhæfilegar byrðar legðust á bændur sem nú standa í framkvæmdum eða gera á næstu árum, alveg sérstaklega varðandi þá sem eru að hefja búskap. Aðalhugmyndir n. hafa verið kynntar lauslega á bændafundum af forstöðumanni Stofnlánadeildar landbúnaðarins og undirtektir bænda hafa verið hinar bestu að því er ég veit. Ég tel að okkur hafi tekist að koma fram með till. og skila þeim til hæstv. ríkisstj., - till. sem verði bæði bændastéttinni og Stofnlánadeildinni til framdráttar, og því er von að spurt sé um ástæður þess, að hæstv. ráðh. kemur ekki fram þessu áhugamáli sínu, svo mjög sem ég veit að hann hefur þar á knúið, og eins hitt, hvort í staðinn sé hugað að einhverjum sérstökum aðgerðum til að bæta úr því að þetta frv. nær ekki fram að ganga nú og er ekki heldur sýnt til kynningar, svo sem oft er síður.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda var það ætlan mín að leggja þetta mál fyrir hv. Alþ. sem nú starfar. Hins vegar töldu einstakir ráðh. í ríkisstj. sig vilja skoða málið betur og ekki hafa tíma til þess að gera það svo að þeir væru reiðubúnir til að taka hreina afstöðu gagnvart málinu. Enn fremur var það almenn skoðun innan ríkisstj. að skoða betur sérstaklega þann þáttinn er varðaði frumbýlinga. Það var almennur vilji hæstv. ráðh. að fá að skoða það betur, hvort ekki væri hægt að sjá betur fyrir þeim þætti heldur en frv. gerði ráð fyrir. Þess vegna varð það niðurstaða ríkisstj. að geyma málið til næsta hausts, en mun láta vinna að gerð þess og endurskoða sérstaklega eða skaða betur sérstaklega þá þætti sem ég hef hér nefnt og hún taldi að nauðsyn væri að athuga betur. Ég taldi á engan hátt hafa þýðingu að fara að leggja frv. fram bara til að sýna það, ekki síst þar sem það var einnig ákveðið að athuga vissa þætti þess betur. Um afkomu deildarinnar á þessu ári hef ég þær upplýsingar að færa, að ég held að það sé alveg öruggt að deildin hafi nóg fé til að lána á þessu ári miðað við umsóknir og það muni ekki skorta svo á að þar verði nein vandræði. Enn fremur eru þeir föstu tekjustofnar, sem Stofnlánadeildin hefur, til muna meiri en þeir voru á s. l. ári. Þó að halli sé á teknum lánum af hálfu deildarinnar eða greiðslum hennar á vöxtum og afborgunum og verðtryggingu og hún verði að nota til þess af þessu fé, mun samt, m. a. vegna þeirra breytinga á lánakjörum sem gerðar voru í fyrra, verða betri útkoma á deildinni á þessu ári heldur en á s. l. ári. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég fékk frá forstöðumanni deildarinnar, gerir hann ráð fyrir að nettóafgangur muni verða 429 millj. á móti 219 millj. á s. 1. ári. Hins vegar skal það tekið fram, að þegar lögunum var breytt 1973, þá var það gert í þeim tilgangi að þessir sérstöku tekjustofnar gengju beint til deildarinnar til uppbyggingar. Það hefur því miður ekki tekist og tekst ekki á árinu í ár. En einmitt með endurskoðun laganna núna er enn þá verið að reyna að leita að leiðum til þess arna og að sjá betur fyrir málum þeirra sem búskap hefja. Þá held ég að ég hafi svarað fsp. að fullu.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. svör hans. Það kemur mér að vísu nokkuð á óvart að þetta mál skuli ekki hafa náð fram að ganga í ríkisstj., vegna þess að fulltrúar beggja stjórnarflokkanna áttu sæti í þessari n., ágætustu fulltrúar, og ég vissi ekki annað eða við í n. en að þeir hefðu fullt samráð við sína þingflokka og ráðh. um samningu þessa frv. En eitthvað hefur þar á skort eflaust. Það er rétt hjá hæstv. landbrh., að afkoma Stofnlánadeildarinnar í ár verður eflaust betri en á s. 1. ári. Samt óttast ég enn að við sjáum fram á nokkur vandkvæði að sinna öllum þeim lánveitingum sem við gjarnan vildum gera, og ef svo færi, þá yrði það þriðja árið í röð sem við gætum sinnt þessu brýna verkefni. Hann minnti einmitt á vanda frumbýlinganna og ég fagna því, að það verði sérstaklega athugað, en ég tel þó að ef hagur Stofnlánadeildarinnar væri betri en raun ber vitni, þá mætti fullnýta heimildirnar, sem þegar eru til í lögum til handa frumbýlingunum, og létta þannig aðstöðu þeirra að miklum mun. En það er ekki unnt nú eða ég sé ekki fram á að það sé unnt nú að óbreyttri stöðu Stofnlánadeildarinnar. Hér hefur nýlega verið samþ. till. á Alþ. um lausaskuldir bænda, og ég hlýt einnig að telja, að það sé vonlítið að framkvæmd þeirrar till. sjái dagsins ljós á þessu ári með því fyrirkomulagi sem þar er gert ráð fyrir, að Stofnlánadeildin eða veðdeildin taki þetta verkefni að sér. Ég sé ekki fram á það og hlýt að harma það, vegna þess að hér er um mjög brýnt verkefni að ræða þar sem margir bændur eiga í miklum erfiðleikum. Ég skal ekki fara nánar út í þau önnur atriði sem til umr. komu í n. hjá okkur, aðeins ítreka það enn einu sinni, að ég held að við höfum stefnt í rétta átt, þegar við ákváðum að leggja til að húsbyggingar í sveitum færu inn í Byggingarsjóð ríkisins. Það er nauðsynlegt að allar íbúðarbyggingar í landinu séu á einum og sama stað.



Herra forseti. Ég hef enga aths. að gera við ræðu hv. fyrirspyrjanda og tek undir þá skoðun hans með lán til íbúðarhúsa í sveitum, því að allir eiga rétt á því að hafa þak yfir höfuð sér. Það var aðeins út af því sem hann sagði um athugun á lausaskuldum bænda, af því að það tókst svo til að ég var ekki við þegar það mál var rætt hér í hv. d., að ég hef þegar farið fram á það við sömu menn og unnu að þeim málum síðast að þeir taki að sér þessa athugun, en það þýðir náttúrlega ekki að úrlausnin sé fundin. - Ég vildi bara upplýsa þetta.



Herra forseti. Sem einn af þeim nm., sem sæti áttu í þeirri n., er undirbjó frv. sem spurt er hér um, þá sé ég ástæðu til að láta það koma fram, að ég hefði mjög kosið að það frv. hefði verið afgreitt á þessu þingi því að þess er mikil þörf að bæta fjárhagslega stöðu Stofnlánadeildar með þeim hætti sem þar er lagt til. Úr því að svo er ekki vil ég leggja á það ríka áherslu, að þetta frv. eða frv. um þetta efni verði afgreitt á haustþinginu eða fyrir næstu áramót, svo að eigi líði lengri tími án þess að Stofnlánadeildinni verði aflað aukins fjármagns. Ég vil svo aðeins taka það fram, að ég lít svo á, eins og raunar kom fram hjá fyrirspyrjanda, að stofnlánadeildarlögin veiti nægar heimildir til þess að ganga til móts við þarfir frumbýlinga, sem eru óneitanlega ríkari. En það er ekki hægt nema auka svigrúm deildarinnar með auknu fjármagni, og till. n. veita að mínum dómi nægilegt svigrúm til þess að það sé hægt að gera. Þetta tel ég ástæðu til að láta koma fram við þessar umr.



Herra forseti. Ég verð að harma það, að þetta frv. var ekki afgreitt á þessu þingi, enda er sannleikurinn að ekki hefði veitt af því ef við hefðum átt að verða við nauðsynlegustu óskum bænda í sambandi við lánveitingar á þessu ári. Ef þetta frv. hefði verið samþykkt og hefði komið til framkvæmda á miðju ári, eins og að var stefnt, þá hefði það gefið deildinni um 200 millj. kr. á þessu ári. Að vísu hefði helmingurinn af því ekki komið í deildina, fyrr en eftir áramót. En þetta hefði farið langt til að nægja til þess að veita lánsloforð fyrir því sem við teljum nauðsynlegt, og þá er ekkert svigrúm til þess að veita þeim, sem eru að hefja búskap eða eru í mestum örðugleikum, neina fyrirgreiðslu umfram það sem hefur verið fram að þessu. Hér er því bæði deildinni og eins hæstv. landbrh. og ríkisstj. verulegur vandi á höndum. T. d. hefur ekki verið hægt að veita lán til þess að byggja vélageymslur í tvö undanfarin ár og þetta er þriðja árið í röð, en beiðnir eru um lán sem nemur á annað hundrað milljóna kr. Þessar óskir um byggingar munu nema töluvert á þriðja hundrað millj., og hefði verið lánaður helmingur af því, þá hefði þetta þýtt dálítið á annað hundrað millj. kr. sem Stofnlánadeildin hefði orðið að veita. Alveg það sama er með gróðurhús og lán til fleiri framkvæmda. Það er líka mjög mikill þrýstingur á það að fara að veita lán út á vélar, t. d. heybindivélar og vagna sem taka heyið upp í sig sjálfir. Þetta eru tæki sem kosta orðið um milljón kr. og eru orðið miklir erfiðleikar sérstaklega fyrir frumbýlendur að kaupa slík tæki. En ég segi þetta til þess að hv. þm. sé alveg ljóst, að það er langt í frá að Stofnlánadeild landbúnaðarins geti sinnt þörfum bænda eins og nú er.

Friðjón Þórðarson.: Herra forseti. Það er óþarfi fyrir mig að segja mörg orð út af þessari fsp. Hún er í sjálfu sér eðlileg, og hér hafa tekið til máls nokkrir nm. um þetta efni. Ég var í þessari n. sem athugaði umrætt mál. Ég held að í þeirri n. hafi ríkt nokkuð gott samkomulag í öllum meginatriðum. Við töldum okkur hafa náð tiltölulega skynsamlegri niðurstöðu, miðað við það viðfangsefni sem við var að fást. Við höfum skilað af okkur störfum þó að ekki hafi auðnast að leggja frv. fyrir þetta þing. Ég vænti þess, að þegar reynt verður að greiða úr þessum málum til frambúðar, sem vissulega er full þörf á, þá verði ekki fram hjá nál. okkar gengið, því að ég tel að þeir, sem fara eða skoða þessi mál til grunna, muni komast að svipaðri niðurstöðu og við. Það hefur verið sagt að sú leið, sem við bentum á, mundi ekki leysa vanda Stofnlánadeildar landbúnaðarins nema um tiltölulega skamman tíma, þetta væri því aðeins stundarlausn. Ég held að þetta sé ekki rétt. Eftir þeim tölum, sem við reyndum að gera okkur grein fyrir, og spám fram í tímann standa vonir til þess, að sú lausn, sem við bendum á, muni leysa vanda þessarar deildar til frambúðar, að svo miklu leyti sem spáð verður mörg ár fram í tímann. Ég hef þessi orð ekki fleiri, en vonast til að frv. um þetta efni komi fram þegar á næsta hausti, þó að eigi hafi lánast að koma því fyrir þetta þing.