Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem ég flyt hér, ásamt 10. landsk. þm. og 10. þm. Reykv., er um breyt. á l. um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins. Eins og þdm. er í fersku minni, voru gerðir í febrúar á s. l. ári samningar á milli sjómanna og yfirmanna á bátaflotanum og útvegsmanna, og í miðlunartill., er sáttasemjari ríkisins lagði fram til lausnar kjaradeilu yfirmanna á bátaflotanum og útvegsmanna 12. febr. 1969 og voru lögfestar 18. febrúar sama ár, fólst að aflatryggingasjóður greiðir nú hluta af fæðiskostnaði lögskráningarskyldra sjómanna. Til þess að standa straum af þessum kostnaði hét ríkisstj. að hlutast til um, að lagt verði 1% almennt útflutningsgjald á fob-verðmæti fiskafurða, sem greitt er útflutningsgjald af. Þetta gjald var svo lögfest á s. l. vori og er greitt til áhafnadeildar aflatryggingasjóðs. Það er greitt með þeim hætti, að sjómenn á bátum, sem hafa lögskráningarskyldu, fá greitt ákveðið gjald á hvern úthaldsdag þessara skipa og þá eftir stærð skipa í tveimur flokkum, en áhafnir báta, sem ekki hafa lögskráningarskyldu, eða báta, sem eru undir 12 rúmlestum, fá ekkert upp í sinn fæðiskostnað, enda var ekki deilt í þessum samningum um kjör þeirra, svo að þeir urðu því eftir. Með flutningi þessa frv. leggjum við til, að áhafnir báta innan 12 rúmlesta fái einnig greiðslu upp í fæðiskostnað sinn, eins og áhafnir skipa, sem hafa lögskráningarskyldu, og leggjum til, að 85 kr. verði greiddar á úthaldsdag og á hvern áhafnarmann eins og er á skipum innan við 120 rúmlestir. Jafnframt því teljum við rétt, að setja skyldur á útvegsmenn þessara minni báta, því það má segja að það sé tryggt, að öll skip, sem hafa lögskráningarskyldu, taki hina frjálsu slysatryggingu, sem svo er kölluð, fyrir sínar áhafnir, en því miður hefur verið mikill misbrestur á því, að eigendur hinna minni báta hafi tekið slíkar slysatryggingar, því að enginn opinber aðili hefur getað fylgzt með því, þar sem ekki hefur verið um lögskráningarskyldu að ræða. Nú kann einhver að spyrja, hvers vegna við flytjum þá ekki frv. um það að lækka lögskráningarskyldumarkið, sem væri einmitt æskilegast að gera. En við fórum ekki þá leið, heldur þessa, að breyta lögum um aflatryggingasjóð, vegna þess að við teljum, að þó lögskráningarskyldan verði færð niður, þá muni verða misbrestur á því, að lögskráð verði á þessi minni skip, og því sé betra og skynsamlegra að sameina það, að menn fái fé úr þessum sameiginlega sjóði, en verði þá um leið að taka á sig ákveðnar skyldur í þessum efnum. Ég hygg, að með þessari aðferð sé langbezt tryggt, að þessar frjálsu tryggingar verði almennt teknar. Enn fremur þykir okkur rétt að setja frekari skilyrði, eins og það að áhafnir þessara báta hafi fulla atvinnu af þessum störfum eigi skemmri tíma en 6 mánuði á ári, því að við ætlumst ekki til þess, að þeir, sem stunda veiðar á litlum bátum tiltölulega stuttan tíma og það oft meira sem sport heldur en aðalatvinnu, njóti þessa. Þess vegna setjum við þetta ákvæði inn í 1. gr. Frv. er flutt til þess að koma í veg fyrir, að það sé misræmi á milli báta, sem gerðir eru út á sömu veiðar á sama tímabili, þ. e. að áhafnir báta yfir 12 rúmlestir fái greiðslu upp í sinn fæðiskostnað, en á bátum, sem eru undir 12 lestum, þar fái áhöfnin enga greiðslu. Í einstaka verstöðvum við einstakar veiðar er hér um misræmi að ræða, sem hefur verið ákaflega illa séð og illa tekið af sjómönnum, en við teljum nú að sé leiðrétt, með því að samþ. þetta frv. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og sjútvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Eðlilegt er, að leitazt sé við að bæta úr misrétti, en eins og kom fram hjá hv. flm. eru verulegir annmarkar á því, eins og löggjöf er nú og raunar framkvæmd einnig, að fylgjast með því, hversu langur útgerðartími þessara skipa er og hver raunverulegur mannafli stundi veiðarnar. Hann benti raunar á ráð og í frv. er bent á ráð, sem á að tryggja að misnotkun eigi sér þarna ekki stað. Spurningin er, hvort það er nógu haldgott. Ég hef ekki gert mér grein fyrir því, en n. athugar það að sjálfsögðu. En það, sem ég vildi fyrst og fremst benda á, er, að þetta fyrirkomulag um fæðisgreiðslur er í raun og veru hluti af samningum, sem gerðir voru á milli sjómanna og útvegsmanna í fyrra. Þó að ríkið væri þarna formlegur aðili, þá var þarna um að ræða raunverulegan hluta þeirra samninga, sem tókust. Og ef bæta á við nýjum skuldbindingum, hvort sem það er í þessu sambandi eða öðru, og legg ég áherzlu á það að gefnu tilefni, sem ég skal ekki fara frekar út í, þá þarf að sjá fyrir auknu fé í því skyni, því það var aldrei ætlunin og kom aldrei til greina af hálfu ríkisvaldsins, að ríkissjóður ætti að taka á sig verulegar eða ótakmarkaðar skuldbindingar í þessu. Það var gert ráð fyrir því, að þessi gjaldstofn stæði undir greiðslunum, og ef menn ætla að bæta á þann gjaldstofn, þá verður að sjá fyrir fé í því skyni. Þetta vil ég að liggi alveg ljóst fyrir, vegna þess að af hálfu ríkisvaldsins var í fyrra aldrei ráðgert, að þarna væri verið að taka greiðslur úr ríkissjóði sem nokkru næmi. Þó að það kynni að verða þörf á því um sinn að mjög takmörkuðu leyti, vegna þess hversu seint þessi gjöld voru lögákveðin í fyrra, þá var þar um algerlega sérstakt tilvik að ræða.



Herra forseti. Það var aðeins út af aths. hæstv. forsrh., að ég vildi segja nokkur orð. - Í sambandi við greiðslu til áhafnadeildarinnar við aflatryggingasjóð er nú farið eftir lögskráningu eingöngu, en nú vitum við það, að þó að lögskráð sé á skip, hamlar veður oft veiðum langtímum saman, svo að lögskráningarskyldan og lögskráningin ein gildir í þeim efnum, enda eru menn þá ráðnir til þeirra starfa, þó að þeir kannske borði ekki um borð hvern dag. En í sambandi við þá breytingu, sem við leggjum til að gerð verði, tökum við í raun og veru upp enn þrengra skilyrði gagnvart hinum minni bátum, bátum neðan við lögskráningarskylduna, þar sem það er háð því, að trúnaðarmenn Fiskifélags Íslands staðfesti bæði úthaldsdagafjöldann og áhafnarstærð. Nú verður maður að ætla að trúnaðarmenn Fiskifélagsins staðfesti aldrei annað en það, sem er satt og rétt, og sömuleiðis hitt, að frv. gerir ráð fyrir, að þetta sé ákaflega takmarkaður fjöldi skipa, sem kemur til með að auka tiltölulega lítið útgjöld áhafnadeildar aflatryggingasjóðs, sérstaklega vegna þess að yfirleitt er útgerð báta af þessari stærð svo stuttan tíma af árinu, að þeir eru tiltölulega mjög fáir, sem eru gerðir út í 6 mánuði eða lengur. Yfirleitt eru þessir litlu bátar, 5–7 eða 8 tonna bátar, gerðir út yfir hásumarið og þá kannske 3–4 mánuði, og til þessa nær þetta frv. ekki. Hins vegar má aftur segja, eins og ég nefndi áðan, að það sé auðvitað hróplegt misræmi, þegar bátar, sem eru gerðir út og menn hafa aðalstarf af, - þá verður mér hugsað til báta eins og t. d. rækjubáta bæði á Ísafirði, við Arnarfjörð, við Húnaflóa og víðar, sem eru gerðir út meginhluta vetrar, en eru gerðir út á handfæraveiðar yfir sumarmánuðina, - þessir bátar eru með það langan úthaldstíma, flestir hverjir með um 9 mánuði, sem eru einmitt þau takmörk, sem t. d. Vátryggingarsjóður setur um greiðslur af iðgjöldum skipanna, að ég tel, að ef báturinn er undir 12 tonnum, þá sé það auðvitað misrétti að áhafnir þess báts fái ekki upp í fæðiskostnað eins og áhafnir báta, sem eru yfir 12 rúmlestir. Það er einmitt þetta misræmi, sem við erum að reyna að leiðrétta og við teljum að kosti tiltölulega lítið. Hitt er svo alveg rétt og auðvitað þörf ábending hjá hæstv. forsrh., að það er aldrei hægt að segja um það fyrir fram, hvort þessar tekjur nægi til þess að standa undir tilteknum útgjöldum, en það, sem lagt var til grundvallar, þegar þessi löggjöf var sett í fyrravor, var 1% af fob-verði útfluttra sjávarafurða, sem þá var talið að mundi nægja til þess að inna þessar greiðslur af hendi. Úr því að það var talið nægja að setja 1% gjald á þá, tel ég, að það muni nægja eftir árið 1969, þegar varð töluverð aukning afla og það hefur komið meira í þennan sjóð heldur en reiknað var með. Það er hærra fiskverð og hærra afurðaverð, sem gerir það að verkum, að það á að koma meira inn í sjóðinn. En hitt er svo höfuðatriði málsins, að þeim, sem fiska á þessum bátum undir 12 rúmlestum, hefur verið gert að skyldu að greiða í þennan sjóð, eins og hinum, og það finnst mér vera höfuðatriði þessa máls og réttlæti, að þessi breyting sé gerð. Hitt er auðvitað alltaf erfitt að segja til um, hvort þessi tekjustofn nægi um langa framtíð, en þá er það auðvitað alltaf til athugunar að breyta þar um og auka féð, til þess að það hrökkvi fyrir útgjöldum úr þessum sjóði sem öðrum.



Herra forseti. Eins og öllum þingheimi er kunnugt og allri þjóðinni hefur enn einu sinni orðið skiptapi fyrir Vestfjörðum og mundi ekki þykja ástæða til -  Ég var vestur á Patreksfirði þá daga, sem leitin fór fram, og fylgdist með henni úr nálægð, hitti skipherrann á Ægi, þegar hann kom úr sinni næst-síðustu leitarferð. Þá átti hann aðeins eftir að lóna norður með ströndum enn einu sinni og þá voru komin góð leitarskilyrði. Hann kom þá að landi til Patreksfjarðar með eina litla fjöl, sem hann hafði fundið, og bar það undir skipstjórnarmenn á Patreksfirði, sem gerþekktu þennan tapaða bát, hvort hún gæti verið úr honum, og var ég þar viðstaddur og þeir álitu, að svo væri ekki. Það er það einasta, sem leitarskipin hafa fundið. En það alvarlega við þetta er, og að því hafa margir leitt hugann, að s. l. ár hafa skiptapar verið tíðir fyrir Vestfjörðum. Samkv. skýrslu frá Slysavarnafélaginu hefur það verið svo, að allt frá og með árinu 1964 og fram í ársbyrjun 1970 hafa eitt eða fleiri skip farizt á Vestfjörðum á öllum þessum árum, að undanteknu árinu 1965, og með þessum skipum hafa farizt samtals 33 menn. Hér er því um endurtekna atburði að ræða og því ekki nema eðlilegt, að menn leiði hugann að því, hvort hér sé nokkuð hægt að gera, - nokkuð, sem í mannlegu valdi standi til þess að draga úr þeim háska, sem þarna er sýnilega á ferð, sérstaklega á þessum kafla íslenzku strandarinnar. Skýrsla Slysavarnafélagsins er ekki löng, hún hermir frá því í aðalatriðum, að í októbermánuði 1964 hafi farizt báturinn Mummi, 54 tonna skip, og með honum 4 menn. Sama haust, 1964, ferst annar bátur af Vestfjörðum, Snæfell, 74 tonna bátur frá Flateyri við Önundarfjörð, og með honum 3 menn. Á árinu 1965 er góðu heilli enginn skiptapi á Vestfjörðum, en árið 1966 kveður ekki án þess að þá farist einnig skip frá Vestfjörðum, 81 tonns skip, Svanur, og með honum 6 menn. Árið 1967 ferst vélbáturinn Freyja út af Ísafjarðardjúpi í sjóróðri og með honum 4 menn. Í ársbyrjun 1968 ferst vélbáturinn Heiðrún, 154 tonn, það er skip frá Bolungarvík, og með því skipi 6 menn, og þá um veturinn, síðar um veturinn, vélskipið Trausti frá Súðavík, 40 tonna bátur, með 4 menn. Og á árinu 1969, í ársbyrjun, fórst vélbáturinn Svanur frá Súðavík, 101 tonns skip, áhöfnin var 6 menn, skipið fórst, en mannbjörg varð í það skiptið, eftir að vonlítið þótti þó, að þeir björguðust, en skipverjarnir björguðust þó í það skiptið. Og nú í ársbyrjun 1970, 10. janúar, fórst vélbáturinn Sæfari frá Súðavík, 101 tonns bátur, og með honum fórust 6 menn, 5 af þeim frá litlu kauptúni, Bíldudal. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, þá er spurningin þessi og hún var á vörum skipherrans á Ægi, þegar ég var um borð í því skipi núna fyrir fáum dögum: „Hvað er hægt að gera?“ Er nokkuð hægt að gera, sem í mannlegu valdi stendur? Orsakirnar vita menn ekki hverju sinni, stundum alls ekki í öðrum tilfellum mjög óljóst, en við tökum eftir því með þessa skiptapa flesta, að skipin eru frekar smá. Stærsta skipið, Heiðrún, er 154 tonn, tvö af þeim eru 101 tonn, og hin skipin eru innan við 100 tonna skip. Annað, sem tekið er eftir í skýrslu Slysavarnafélagsins, er það, að skipstjórnarmenn í langflestum tilfellum eru ungir menn. Hugurinn leiðist því að því, að hér er frekar um að ræða minni skipin, unga skipstjórnarmenn, og maður getur hugsað sér, að þeir eru kappsfullir ungu mennirnir, þeir eru á tiltölulega smærri skipum og vilja halda til jafns við 200–300 tonna skipin, en þetta virðist vera þeim ofraun. Ég veit vel, að það er ekki auðvelt mál að taka vald af skipstjórnarmönnum, og það láta sér fáir detta það í hug. En er hægt að gera nokkrar varúðar- eða varnarráðstafanir? Það er spurningin. Bretar höfðu á þessu bili strandarinnar, íslenzku strandarinnar, orðið fyrir þungum áföllum og miklu manntjóni, og þá gripu þeir til þess ráðs að setja eftirlitsskip við ströndina til þess að veita leiðbeiningar og aðhald um sjósókn, og virðist það í fljótu bragði a. m. k. hafa borið nokkurn árangur. Stór áföll hafa ekki orðið í brezka flotanum á þessari strandlengju síðan. Mér dettur því í hug, hvort það sé a. m. k. ekki þess virði að athuga það af færustu mönnum og þeim, sem bezt þekkja til, hvort íslenzka ríkið eigi ekki að hafa sérstakt gæzluskip til ráðlegginga og leiðbeiningar við þessa harðviðrasömu strönd, a. m. k. á þeim tíma ársins, sem slysahættan er mest. En skiptaparnir allir undantekningarlaust, sem hér er um að ræða við Vestfirði á seinustu árum, hafa orðið á haustvertíðinni og vetrarvertíðinni fram til marzbyrjunar. Þetta virðist vera háskatíminn, og vita allir, að þetta er mesti harðviðratíminn við okkar land. Sumir segja: Væri ekki ráðlegt að setja á laggir sjóslysanefnd og kanna þessa skiptapa sérstaklega? Slíkt hefur áður verið gert. Skýrslur hafa verið samdar af þessum sjóslysanefndum, en af ýmsum ástæðum hefur í flestum tilfellum, að ég hygg, ekki þótt tiltækilegt að birta þessar skýrslur og þannig hefur ekki verið hægt að draga almenna lærdóma af þeim upplýsingum, sem þær hafa haft að gefa. Það má vera, að til þess hafi verið fyllstu ástæður að birta þær ekki. Mér dettur því það eitt í hug, hvort ekki væri rétt, að íslenzka ríkið hefði gæzluskip við Vestfirði, alveg sérstaklega frá því í byrjun haustvertíðar og fram í t. d. miðjan marzmánuð, með svipuðu fyrirkomulagi, svipuðum rétti til eftirlits, aðvörunar og leiðbeininga og brezka eftirlitsskipið virðist hafa. Ég vil a. m. k. að allar hugsanlegar aðgerðir séu athugaðar, sem kynni að standa í mannlegu valdi að gera til þess að draga úr þeim háska, sem þarna virðist alveg sérstaklega skilja eftir sig djúp spor, og ég spyr hæstv. ríkisstj., hvort hún hafi kannske þegar athugað þann möguleika með gæzluskip, sem gæti þarna orðið til aðstoðar og sérstaklega tæki þetta svæði íslenzku strandarinnar og þann árstíma, sem slysin hefur öll borið að á, til þess að vera þar til aðstoðar og hjálpar og til þess að reyna að fyrirbyggja eins og hægt er að gera með mannlegum aðgerðum.



Herra forseti. Ég hafði mælzt til þess við hæstv. forseta, að hér í þingsölunum væri ekki rætt það hugsanlega sjóslys eða mannskaði, sem hér hefur verið gert að umtalsefni, fyrr en þeir aðilar, sem staðið hafa fyrir leit að skipinu, hafa gefið eins og venja er út sína opinberu tilkynningu um, að leit væri hætt og viðkomandi aðilar eða skipverjar taldir af. Það getur hver haft sinn hátt á þessu sem vill, og skal ég ekki hafa fleiri orð um það. Ég skal ekki heldur ræða á þessu stigi málsins um aðgerðir í þessu sambandi, því mér finnst hlýða að fjalla um þetta með öðrum hætti en utan dagskrár. En ég vil segja það, af því að ég er spurður sérstaklega eftir því, að dómsmrn. hefur þegar tekið til athugunar, hvernig á hafi staðið, þegar þau sjóslys hafa átt sér stað, sem hv. þm. vék að, til þess að geta á fyrsta stigi haft skýrslugerð um það atriði, og aðrar ráðstafanir yrðu þá væntanlega gerðar í samráði við alla viðkomandi aðila, sem hér eiga hlut að máli, og náttúrlega ekki sízt Alþ., en það bíður síns tíma.



Herra forseti. Það hefur að vonum vakið athygli manna, að á þessum slóðum hafa tíðir mannskaðar orðið, og er eðlilegt, að það mál verði hugleitt sérstaklega. Skal ég ekki ræða frekar um það nú. En það var eingöngu vegna þess, sem hv. 9. þm. Reykv. sagði varðandi ráðstafanir Breta, að ef það stendur rétt í mínum huga, - og getur skeð, að það sé rangminni eða misskilningur, - þá hafi Bretar bannað sínum skipum að vera á þessum slóðum á þeim tíma, sem hér um ræðir, eða meðan ísingarhætta er mest og allra veðra von. Er það töluvert róttækari ráðstöfun heldur en hv. þm. talaði um. Það herskip, sem er hér á slóðum, hygg ég, að sé til þess að fylgja eftir þessu banni. Hvort menn treysta sér til svo róttækra aðgerða hér, það er annað mál, en ég vil láta þetta koma fram strax. Í mínum huga stendur málið þannig, að brezkum skipum sé yfirleitt bannað að vera á þessum slóðum á þessum árstíma.



Herra forseti. Ég vil nú í fyrsta lagi láta í ljós undrun mína yfir því, að hæstv. dómsmrh. vill gera formsatriði að meginatriði þessa máls. Það er vissulega engum skyldara en Alþ. að fylgjast með atburðum sem þessum, einkanlega þegar atburðasamhengi og atburðaröð vekur til alvarlegrar umhugsunar um, að eitthvað sé að, sem e. t. v. væri hægt að hafa áhrif á með mannlegum aðgerðum og engum væri skyldara að gera en Alþ. og ríkisstj., ef það væri á einhvern hátt á þeirra valdi. Enginn dráttur á slíkum hugleiðingum er réttlætanlegur og engin formsatriði geta þar orðið aðalatriði. Ég held því, að þegar leitinni var formlega hætt hafi verið rétt augnablik til þess að Alþ. taki slík mál til hugleiðingar og það væri gengið úr skugga um það, hvort hæstv. ríkisstj. hefði komið auga á nokkrar aðgerðir, sem gera bæri út af þessari dapurlegu, sorglegu atburðaröð, sem við hér horfumst í augu við að hefur átt sér stað. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir hans hlýlegu orð út af þessu máli og vænti þess, að hæstv. ríkisstj. taki það til athugunar, hvort nokkuð sé hægt að gera, sem þarna gæti orðið til þess að fyrirbyggja áframhaldandi röð slíkra slysa um vetrarmánuðina á þessum kafla íslenzku strandarinnar, sem alveg sérstaklega verður að beina athyglinni að í sambandi við þennan síðasta atburð og þá undanförnu. Ég man það, að það var gefið út, að Bretar hefðu í upphafi lagt bann við veiðum á þessum árstíma fyrir Vestfjörðum eftir sjóslysin, en í framkvæmd hefur það ekki orðið svo. Mér er tjáð, að það hafi dregið úr því, að skip þeirra væru þarna vestur frá, en þau njóta leiðbeiningar brezka eftirlitsskipsins við veiðarnar og fá mjög tíðar aðvaranir um aðsteðjandi óveður og ísingarhættu, ef hún er séð fyrir af veðurspám, og það er áreiðanlegt, að upplýsingar um ísingarhættuna, ef hægt er að gefa upplýsingar um það fyrirfram, hafa gífurlega mikið að segja í þessu sambandi. Stundum hafa meira að segja leiðbeiningar frá brezka eftirlitsskipinu varðandi það atriði komið vestfirzka fiskiflotanum að gagni, þegar þær hafa borizt fyrr en frá íslenzku veðurstofunni. Ef hæstv. ríkisstj. hefur ekki tekið málið til aðgerða, - enda er það alveg á fyrsta stigi nú, að málið liggur fyrir, - þá vænti ég, að hún geri það, t. d. hvort það sé hugsanlegt, að staðsett sé eitthvert eftirlitsskip við Vestfirði frá byrjun haustvertíðar og fram á vetrarvertíðina. Mér sýnist það, það er mín sannfæring í samræmi við skoðun þeirra skipstjórnarmanna, sem ég ræddi við á Patreksfirði, og skipherrans á Ægi, því að það varð eiginlega fundur um borð um þessi mál þarna, m. a. var þarna einn af skipstjórum, sem hafði verið skipstjóri á Sæfaranum áður, sem gerþekkti skipið, og ræddi um þessi mál, og það var helzt niðurstaðan þessi, að skip á staðnum, á þessu svæði, einkanlega vesturhluta svæðisins, þar sem straumar eru harðastir í viðbót við allt annað, sem hefði a. m. k. aðvarandi vald og gæti betur en aðrir úr fjarlægð, vegna þess að skipið héldi sig á svæðinu, gefið upplýsingar um ástand og útlit til sjósóknar hverju sinni, og verið þannig starfandi að því, að allrar varúðar væri gætt, mundi draga úr ofurkappi sjósóknar og gefa upplýsingar af svæðinu sjálfu. Ég er alveg sannfærður um það, að þó að þetta muni kosta fé, þá muni enginn í það horfa, ef menn á annað borð sannfærast um það, að slíkt gæti að haldi komið og e. t. v. í einhverjum tilfellum afstýrt slysum.



Herra forseti. Út af því, sem hv. 9. þm. Reykv. sagði, að ég vildi vera að gera að einhverju aðalatriði ýmis formsatriði í þessu máli, þá vil ég aðeins láta þess getið, að það er ekki lítilfjörlegt formsatriði, hvenær og með hverjum hætti geigvænlegir mannskaðar eru kynntir þjóðinni. Ég hefði talið eðlilegt, að við fylgdum þar þeim háttum, sem tíðkazt hafa fram til þessa. Það hlýtur að vera hv. þm. hverjum og einum augljóst, að þó að þeim hætti hefði verið fylgt, að fylgja þeim siðum, sem við höfum haft í þessu efni, þá getur það ekki haft minnstu áhrif á þær hugsanlegu ráðstafanir, sem hægt yrði að gera, ef í mannlegu valdi stæðu, eins og hv. þm. komst að orði.

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Eins og greinir í aths. við þetta lagafrv., er það í raun og veru fylgifrv. með því frv., sem við áðan vorum að ræða, og þarf ég ekki að hafa mörg orð til skýringar á því. Það er að mestu leyti breyting, sem leiðir af því, að rannsóknarstjóri kemur inn í staðinn fyrir sakadómara eða yfirsakadómara á ýmsum stöðum í l. um meðferð opinberra mála. Þetta er bein afleiðing af því frv., sem áðan var gerð grein fyrir, og þarf að koma til framkvæmda, ef það verður samþ., en að sjálfsögðu ekki nema það verði samþ. Þess vegna þyrfti að hafa þann hátt á að láta þessi frv. fylgjast að og fyrst hið fyrra frv., sem nú var tekið fyrir einnig á undan þessu frv. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Þann 17. apríl 1968 samþykkti Alþ. að fela ríkisstj. að undirbúa breytta skipan á yfirstjórn lögreglunnar í Reykjavík, þannig að bæði hin almenna lögregla og rannsóknarlögregla heyri framvegis undir yfirstjórn lögreglustjóra. Um þetta hefur og hafði þá verið nokkuð rætt, og óformlegar ráðagerðir voru uppi innan rn., að slík breytt skipan væri í raun og veru eðlileg og mundi henta, að kæmi til framkvæmda, þegar hægt væri að taka til afnota lögreglustöðina nýju eða húsnæði það, sem þá væri til umráða í hinni nýju lögreglustöð hér í Reykjavík, sem er í byggingu. Eftir samþykkt þessarar þáltill., fól ég Jónatan Hallvarðssyni hæstaréttardómara að annast samningu frv. að þeim lagabreytingum, sem hin fyrirhugaða breytta skipan krefst, enda verður það starf unnið í samráði við rn. og viðkomandi embættismenn, eins og segir í bréfi til hans. Í haust eða ekki alls fyrir löngu skilaði hæstaréttardómarinn till. að frv. því, sem hér er flutt, eins og það kom frá honum um breytingu á l. um dómsmálastörf, lögreglustjórn, gjaldheimtu o. fl. í Reykjavík, enda hafði hann þá einnig haft um það samráð við þá embættismenn, sem hér eiga hlut að máli fyrst og fremst, yfirsakadómarann í Reykjavík, lögreglustjóra og saksóknara ríkisins, og var enginn ágreiningur milli þessara embættismanna um það frv., sem hér er um að ræða. Aðalatriði þessa frv. er að lögfesta það, að stjórn rannsóknarlögreglu í Reykjavík verði lögð til lögreglustjóra, þannig að bæði hin almenna lögregla og rannsóknarlögreglan heyri framvegis undir yfirstjórn lögreglustjóra nákvæmlega eins og segir í sjálfri samþykkt Alþ. eða þáltill. Fyrir utan það er í öðru lagi lagt til, að skipaður verði sérstakur yfirmaður rannsóknarlögreglunnar, sem á að heita rannsóknarstjóri, en vera undir yfirstjórn lögreglustjóra. Verkefni hans er að stýra rannsókn brotamála og fara með stjórn lögreglumanna að því er rannsóknarstörf varðar. Aðrar breytingar eru þær, að framkvæmd refsidóma er nú flutt frá sakadómaraembættinu til lögreglustjóraembættisins, eftir að yfirsakadómari hefur ekki neina lögreglumenn undir sér, og þá jafnframt umsjón fangelsa, sem verður hér eftir eða samkv. þessu frv. í höndum lögreglustjóra. Þá má segja, að það sé nýmæli í þessu frv. í fjórða lagi, að dómsmrh. geti ákveðið, að lögreglustjóri Reykjavíkur eða rannsóknarstjóri fari með tiltekna þætti löggæzlu og lögreglurannsóknar utan Reykjavíkur ótímabundið eða um stundarsakir. Þessi regla gildir um tollgæzluna og gæti hentað í mörgum einstökum tilfellum og einnig almennt, eins og t. d. í sambandi við umferðarstjórn, sem væri nokkuð sérstæð í þessu sambandi. Þetta er meginefni þessa máls, sem hér er til meðferðar, en í grg. eða aths. við frv. er rakin saga þessarar embættaskipunar, sem hér kemur við sögu, í Reykjavík frá 1786 og fram til síðari tíma. En þessi grg. eða þetta sögulega yfirlit styður nokkuð, að hér sé rétt stefnt með þessari breytingu, sem hér er gerð, og skal ég ekki fara út í þetta yfirlit. Það hafa hv. þm. haft aðstöðu til að kynna sér í aths. frv. Um till. um sérstakan rannsóknarstjóra vil ég fara nokkrum orðum að gefnu tilefni, því að hér var á sínum tíma lagt fram fyrir Alþ. árið 1948 af þáv. dómsmrh. frv. til l. um breytingu á meðferð opinberra mála. Þá var þar gert ráð fyrir sérstöku rannsóknarstjóraembætti, og sá rannsóknarstjóri átti að hafa sérstaka skrifstofu í Reykjavík. Hann átti hins vegar að heyra undir embætti saksóknara ríkisins, en hann átti einnig að sækja fyrir héraðsdómi þau opinberu mál, sem sókn og vörn sættu eftir málshöfðun samkv. ákv. frv. En þessi till., sem þá var gerð, var í samræmi við það grundvallaratriði réttarfars í opinberum málum nú á dögum að skilja glöggt á milli dómsvalds annars vegar og lögreglustjórnar hins vegar. Rannsóknarstjóraembættið hér er annars eðlis heldur en þetta rannsóknarstjóraembætti. Þessi rannsóknarstjóri á að heyra undir lögreglustjóra og hafa yfirstjórn á rannsóknarlögreglunni. Hann á að uppfylla þekkingarskilyrði, hann á að vera lögfræðingur, og hann á að hafa sérmenntun í stjórn og rannsókn lögreglumála. En hann á hins vegar ekki undir neinum kringumstæðum að sækja fyrir dómi opinber mál, eins og rannsóknarstjórinn átti að gera samkv. till. um breyt. á l. um meðferð opinberra mála frá 1948. Hins vegar er það svo, að eins og ákvæðið um rannsóknarstjóra 1948 náði ekki fram að ganga, náði heldur ekki fram að ganga þá till. um sérstakan opinberan ákæranda, en þær náðu hins vegar fram að ganga árið 1961 með hreytingu á l. um meðferð opinberra mála, og hefur saksóknari ríkisins síðan verið sérstætt og sjálfstætt embætti, og meðal ákvæða um það embætti er í vissum tilfellum skylda til þess að sækja sjálfur eða láta sína fulltrúa sækja opinber mál, ef refsingin fyrir meint brot getur numið 8 ára fangelsi eða meira. Þá er skylt, og þá mundi eftir sem áður, eins og nú hefur verið undanfarið, saksóknari annast þá sókn, sem um er að ræða fyrir réttinum.Aftur á móti, ef meint brot getur ekki varðað svo þungum viðurlögum, þá er það á mati og valdi saksóknara, að hann tilnefni sérstakan sækjanda fyrir réttinum. Það hefur gerzt í sumum tilfellum, einkum þar sem um meiri háttar og flóknari mál er að ræða, sem snerta flókin fjármálaviðskipti og annað slíkt, en frekar verið undantekningar. En það má hins vegar segja, að að öðru leyti sé óbreyttur höfuðtilgangur lagafrv. frá 1948, að losa sakadóminn undan því að stjórna störfum rannsóknarlögreglu, en auðvitað getur saksóknarinn eftir sem áður gefið rannsóknarlögreglumönnum fyrirmæli og leiðbeiningar um framkvæmd rannsóknar. Ákvæði frv. þessa takmarkast við það, sem nú hefur greint verið, og segi ég það sérstaklega af því tilefni, að til álita gætu að vísu komið frekari breytingar á réttarfarsreglum um meðferð opinberra mála, en að því er ekki vikið hér, og sérstök rannsókn á slíkum atriðum hefur ekki farið fram í sambandi við undirbúning þessa frv., hann hefur verið takmarkaður við þáltill. og lagafrv.-samningu í samræmi við hana, eins og ég greindi frá áðan. En ég sagði einnig, að þetta hefði komið til tals á milli embættismanna og innan rn. í sambandi við að framkvæmd slíks ætti að fylgja þeim tímamótum, þegar lögreglustöðin nýja gæti tekið við rannsóknarlögreglunni eða meira húsrými skapaðist þar, og það er í 3. gr. þessa frv. lagt til, að lögin öðlist gildi 1. desember 1970. Það er miðað við það, að þá verði til nægjanlegt húsrými í lögreglustöðinni nýju til þess að rannsóknarlögreglan ásamt lögregluliðinu að mestu leyti flytjist þangað. Að vísu er þá lögreglustöðin ekki fullbyggð og verður það ekki fyrr en í fyrsta lagi á árinu 1971, en þá er einnig meira húsnæði þar til afnota heldur en fyrir lögregluna eina, því að gert hefur verið ráð fyrir því, að Landhelgisgæzlan fengi einnig húsnæði í lögreglustöðinni og einnig stjórnstöð Almannavarna, ef því væri að skipta, í kjallara lögreglustöðvarinnar. Ég get getið þess í þessu sambandi, að fangageymsla hinnar nýju lögreglustöðvar er nú fullbúin, og það er verið að taka hana til afnota. Þegar hún hefur verið tekin til afnota, en hún er mjög fullkomið húsnæði til þeirra nota, verður framkvæmd sú áætlun, sem fram kom í grg. um fangelsismál, sem rn. útbýtti meðal þm. í vor. En í því felst, að Síðumúla verður þá breytt í lokað fangelsi, og jafnframt er svo verið að undirbúa frekari byggingar við byggingu á Litla-Hrauni og endurbætur á fangelsinu þar, en ég skal ekki út í þessa sálma fara. Þar var gerð fullkomin grein fyrir þessum áætlunum í fangelsamálum í þeirri grg., sem ég nefndi áðan, og lögð hefur verið fyrir hv. þm. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Með örfáum orðum vildi ég benda á atriði, sem ég teldi rétt, að sú hv. n., sem fær frv. þetta til athugunar, athugi, hvort ekki væri unnt að auka við efni þess. Í frv. er gert ráð fyrir, að við embætti lögreglustjóra í Reykjavík taki til starfa rannsóknarstjóri, sem lýtur lögreglustjóra, stýrir lögreglurannsókn brotamála og fer með stjórn þeirra lögreglumanna, sem ætlað er að rannsaka brotamál, að því er þau störf varðar, eins og segir í 2. gr. frv. Meðal þeirra mála, sem undirnefnd fjvn. hafði til meðferðar s. l. sumar í því skyni að koma á meiri hagkvæmni og sparnaði í ríkisrekstrinum, voru lögreglumál og kostnaður við löggæzlu í landinu. N. skilaði ábendingum um þau mál, þar sem m. a. var vakin athygli á þeirri þróun, sem á undanförnum árum hefur átt sér stað í sambandi við rannsóknarlögreglustörf í nágrannabæjum Reykjavíkur. En í Kópavogi og í Hafnarfirði hafa nú í nokkur ár verið að vaxa upp rannsóknarlögregludeildir með sérstöku starfsliði. Það var skoðun undirnefndar fjvn., að þessi þróun væri óheppileg, og hún taldi athugandi, hvort ekki væri hagkvæmara, að öll rannsóknarlögreglustörf á þessu svæði, í Reykjavík og næstu nágrannabæjum, yrðu á einni hendi, þannig að ekki væri verið að sérhæfa starfslið á mörgum stöðum og afla nauðsynlegra og sams konar tækja á hverjum stað. Það fer naumast á milli mála, að unnt hlýtur að vera að nýta betur sérhæft starfslið og fé til tækjakaupa með því móti, að ein og sérstök rannsóknarlögregludeild annist nauðsynleg störf á þessu sviði í Reykjavík og svo stóru svæði í grenndinni, sem unnt er. Í 2. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir, að dómsmrh. sé heimilt að fela lögreglustjóranum í Reykjavík og rannsóknarstjóra yfirstjórn og framkvæmd sérstakra þátta löggæzlu og lögreglurannsókna utan Reykjavíkur, ótímabundið eða um stundarsakir, ef um einstök, tiltekin lögreglumálefni er að ræða. Ég vildi beina því til þeirrar hv. n., sem fær þetta frv. til meðferðar, að hún athugi, hvort ekki væri rétt að kveða hér fastar að orði og breyta greininni á þann veg, að beinlínis verði gert ráð fyrir því, að ekki verði haldið áfram þeirri þróun að koma upp sérstökum rannsóknarlögregludeildum í næsta nágrenni Reykjavíkur, heldur skuli ein slík stofnun annast rannsóknarlögreglustörf á öllu svæðinu. Fyrst ég hef minnzt hér á sérstakan þátt í lögreglumálum Reykjaneskjördæmis, þá vil ég ekki láta hjá líða að árétta þá skoðun mína, að verulegra breytinga sé þörf á skipun lögreglumála og annarra mála, er almennt heyra undir embætti sýslumanns og bæjarfógeta í kjördæminu. Að því er varðar lögreglumálin sérstaklega, taldi undirnefnd fjvn. í grg. sinni, að athuga bæri, hvort ekki væri rétt að gera þær breytingar á l., að allt lögreglulið, sem starfar á svæðinu sunnan Hafnarfjarðar, lyti einni stjórn. Eins og málum er nú háttað, eru lögregluþjónar á þessu svæði undir stjórn þriggja embættismanna. Lögregluliðið á Keflavíkurflugvelli lýtur stjórn lögreglustjórans þar, sem heyrir svo undir utanrrn. Lögregluliðið í Keflavík lýtur stjórn lögreglustjórans í Keflavík, en löggæzlan í öðrum sveitarfélögum á Reykjanesskaga, Vatnsleysustrandarhreppi, Njarðvíkurhreppi, Gerðahreppi, Miðneshreppi, Hafnahreppi og Grindavíkurhreppi lýtur stjórn sýslumannsins í Gullbringu- og Kjósarsýslu, sem jafnframt er lögreglustjóri í Hafnarfirði. Á þessu svæði sunnan Hafnarfjarðar starfa líklega um 45 lögregluþjónar undir stjórn þriggja aðila, og löggæzlan á þeim slóðum, sem er fjærst Hafnarfirði, lýtur stjórn lögreglustjórans þar. Þarna þarf að verða breyting á. Að mínum dómi ætti að leggja embætti lögreglustjórans á Keflavíkurflugvelli niður, og sameina alla löggæzlu á þessu svæði sunnan Hafnarfjarðar undir stjórn bæjarfógetaembættisins í Keflavík. Þetta á ekki aðeins við um löggæzlu, heldur þyrfti að stokka þessi mál svo rækilega upp, að undir þetta embætti í Keflavík heyrðu ekki aðeins lögreglumál þessa svæðis sunnan Hafnarfjarðar, heldur önnur þau mál, sem nú falla undir embætti sýslumannsins í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Þar er ekki aðeins um að ræða fjárhagslega hagkvæmni, heldur ekki síður bætta þjónustu við þá íbúa þessa svæðis, sem nú þurfa að fara til Hafnarfjarðar með öll sín mál, sem þetta embætti varðar, þinglesningar, þinggjöld, bifreiðaskráningar, málarekstur, almannatryggingamál o. fl. o. fl. og borga svo vegaskatt að auki fyrir að annast þessi erindi sín. Það er mín skoðun, að lögreglumál á Suðurnesjum ættu að vera undir einni stjórn, og dómsmál og önnur mál, sem heyra sýslumannsembætti til, ættu einnig að vera sameiginleg fyrir öll Suðurnes og heyra til embætti í Keflavík. Þær lagabreytingar, sem gera þyrfti til þess að koma slíkri breytingu á, falla að sjálfsögðu ekki undir ákvæði þessa frv., en ég vildi vekja athygli á þörfinni á því, að slíku máli verði sinnt. Ég vil, eins og ég áðan sagði, sérstaklega beina því til þeirrar n., sem fær þetta frv. til meðferðar, að hún athugi, hvort ekki sé rétt að gera ákvæði 2. gr. varðandi rannsóknarstjóra og rannsóknarlögreglu víðtækari, þannig að með nauðsynlegum breytingum á frv. verði tryggð sú skipan rannsóknarlögreglumála í Reykjavík og sveitarfélögum í næsta nágrenni, að ein stofnun annist öll slík störf á svæðinu.

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þær ábendingar, sem fram komu hjá honum, og till. þær, sem fram eru settar og hann vitnaði til. Þær eru vissulega athygli verðar. N. tekur þessar ábendingar til athugunar eflaust samkv. venju. En það fléttast inn í þetta önnur stærri mál, sem þm. réttilega gerði grein fyrir að snerta ekki þetta mál, eins og hann vék að áðan, en ég vil minna á í því sambandi, að þegar rn. lagði fram hér á Alþ. skýrslu um dómsmálastörf fyrir 2–3 árum, þá var um leið af hálfu dómsmrh. skipuð dómsmálanefnd, sem átti að hafa það verkefni að athuga m. a. hugsanlega breytingu á lögsagnarumdæmunum í landinu og dómsmálakerfinu. Ég hef nú ekki heyrt neitt um það frá þeirri n. utan það, að ég veit, að það hefur verið rætt í n. og ekki verið eftir atvikum talin mikil ástæða til þess að breyta lögsagnarumdæmunum af þeirra manna hálfu, sem þar um fjalla, sérstaklega né dómsmálakerfinu. Nú þarf það ekki að þýða, að það væri ekki full ástæða til þess. Og þótt það væri ekki gert í stórum stíl í heild, þá kæmu sjálfsagt til athugunar minni háttar breytingar, sem eru meira framkvæmdaatriði, eins og hv. þm. vék að. Í sambandi við lögreglustjórnina og sameiginlega rannsóknarlögreglu og stjórn rannsóknarlögreglumála á vissu svæði, eins og hv. þm. benti á hér í Reykjavík og í kringum Reykjavík, þá vaknar auðvitað sú spurning, sem nú hefur verið nokkuð til athugunar, hvort það bæri ekki að stefna að því, að öll lögreglan í landinu væri á vegum ríkisins og kostuð af ríkinu. Það snertir auðvitað skiptingu á kostnaðarliðum milli ríkis og sveitarfélaga og þýddi það, að yrðu það á viðkomandi svæðum lögreglustjórar, eins og verið hefur, sem stjórna lögreglunni, en sú lögregla er kostuð, eins og við vitum, af sveitarfélögum og ríki, háðum þessum aðilum. Á vissan hátt, held ég, að það gæti verið nokkuð til bóta, að löggæzlumenn í minni sveitarfélögum og kaupstöðum væru ekki á vegum sveitarfélaganna, eins og nú er, og hluti af kostnaði þeirra borgaður af ríkinu, heldur eingöngu á vegum ríkisins ásamt stjórn á embættismanninum, lögreglustjóranum, á viðkomandi stað. En þetta yrði að gera í einhverri endurskoðun á verkaskiptingu ríkis og bæja. Ég hygg, að þetta gæti orðið nokkur framför, og þá á ég við, að með þessu móti mundi kannske verða meiri skipting á aðsetri löggæzlumanna. Þó að á einstökum stöðum lánist ákaflega vel að hafa vinsælan lögregluþjón, kunnan öllum í þorpinu, þá er á sumum stöðum einnig mjög erfið starfsaðstaða fyrir slíka menn, og slík náin kynni löggæzlunnar og borgaranna lukkast ekki alls staðar jafnvel. Fram hjá þeim erfiðleikum yrði t. d. komizt með því, að alls staðar væri ríkislögregla, og það væri með í ráðningarkjörum löggæzlumanna að láta þá fara á milli staða og dvelja á mismunandi tímum á mismunandi stöðum. Fleiri orð skal ég svo ekki um þetta segja. Þetta eru allt atriði, sem vissulega þurfa að koma til athugunar, og þær ábendingar, sem hv. þm. kom með, eru einnig þess eðlis, að það gæti vel komið til álita að athuga alveg sérstaklega þær, sem snerta framkvæmdir þessa frv.

Utanrrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Á síðustu árum hefur byggð svo að kalla lagzt niður í Loðmundarfjarðarhreppi, því að þar hefur aðeins dvalizt upp á síðkastið einn maður. Það er þess vegna augljóst, að það er ekki hægt að halda uppi venjulegu starfi hreppsnefndar, þegar svo er komið og jafnvel þó að ekki væri komið eins langt og hér er. Á aukafundi sýslunefndar Norður-Múlasýslu, sem haldinn var 3. júlí 1969, var því samþ. með shlj. atkv. svofelld ályktun: „Með því að Loðmundarfjarðarhreppur er nú orðinn allt of fámennur til að geta rækt þær skyldur við íbúa sína, sem sveitarfélaginu ber að rækja, mælist sýslunefnd Norður-Múlasýslu til þess við félmrn., að gerðar verði ráðstafanir til að sameina hreppinn öðru sveitarfélagi.“ Síðan samþykkti bæjarstjórn Seyðisfjarðar hinn 11.ágúst 1969 svohljóðandi ályktun: „Bæjarstjórn Seyðisfjarðar samþykkir fyrir sitt leyti, að Loðmundarfjarðarhreppur og Seyðisfjarðarhreppur verði sameinaðir í eitt sveitarfélag, er beri nafn Seyðisfjarðarkaupstaðar.“ Í 1. gr. frv. er þess vegna lagt til, að Loðmundarfjarðarhreppur verði lagður undir lögsagnarumdæmi og bæjarfélag Seyðisfjarðarkaupstaðar. Efni annarrar gr. í frv. er raunar aðeins tvö atriði, annars vegar um kostnað við fjallskil, sem leiðir af þessari breytingu og hins vegar grenjaleitir í Loðmundarfjarðarhreppi, hvernig þær skuli greiðast og vísast til þessara gr. Þetta frv. er komið frá Ed. og var þar samþ. Að vísu kom fram í fyrsta lagi till. um rökstudda dagskrá og síðan ein brtt., en rökst. dagskráin, sem þar var borin fram, fól í sér, að þessum breytingum á umdæmismörkum sveitarfélaganna yrði frestað, þar til sýslunefndin í N.- Múlasýslu hefði tjáð sig um efni málsins betur en hún hefur gert áður, og sérstaklega að henni yrði gefinn kostur á að segja til um það, hvort heppilegra væri að Loðmundarfjarðarhreppur yrði sameinaður einhverju sveitarfélagi í sýslunni eða Seyðisfjarðarkaupstað. Hins vegar hafði sýslun., eins og ég sagði hér áðan, tjáð sig um það, að Loðmundarfjarðarhreppur yrði sameinaður öðru sveitarfélagi - það stendur nú sveitarfélagi, en það hefur farið svo, að till. er um sameiningu við Seyðisfjarðarkaupstað. Seyðisfjarðarkaupstaður og Loðmundarfjarðarhreppur eru nú svo nærri hvor öðrum, að það virðist eðlilegt, að sameiningin fari fram, eins og frv. leggur til. Þess vegna hefur þetta frv. verið borið fram af hálfu ríkisstj., eins og það er á þskj. 8. Rökstudda dagskráin var felld í Ed., en brtt. um skiptingu kostnaðar við fjallskil virðist hins vegar hafa verið samþ. Ég tel svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál frekar, herra forseti, en ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.