Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég tel alveg óþarfa að rekja efni þessa frv., sem hér liggur fyrir. Það er öllum hv. þm. vel kunnugt. Ég geri ráð fyrir, að allir þm. hafi lesið frv., þegar það var lagt fyrir Alþ., og einnig frv., eins og það er nú, eftir að hafa tekið nokkrum breyt. í hv. Nd. Til þessa hafa miklar umr. orðið um málið, bæði hér á Alþ. og í blöðum, og veit ég, að hv. þm. þessarar deildar hafa fylgzt með þeim umr. Fjhn. d. tók frv. fyrir til athugunar og umr. á fundi sínum í gær. Frv. hafði tekið nokkrum breyt. í hv. Nd. frá því, sem það var upphaflega lagt fram. Virtist mér öll n. sammála um, að þær breyt. hefðu verið til bóta, en lengra náði samkomulagið ekki. Það kom í ljós á nefndarfundinum, að tveir nm., þeir hv. þm. N-Ísf. (SB) og hv. 2. þm. Árn. (SÓÓ), sem tóku þátt í nefndarstörfunum fyrir hönd Sjálfstfl. í forföllum þeirra hv. 6. þm. Reykv. (GTh) og hv. þm. Vestm. (JJós), sem voru fjarverandi, voru málinu andvígir, og var það raunar áður vitað. Við hinir þrír nefndarmenn, ég, hv. 8. landsk. þm. (BjörnJ) og hv. 4. þm. Reykv. (EggÞ), leggjum til, að frv. verði samþ. Við leggjum þó ekki til, að það verði samþ. óbreytt, því að við mælum með brtt. á þskj. 596 frá hæstv. fjmrh. (EystJ), en sú brtt. er við 2. gr. frv., 2. málsgr., og er um þann frádrátt, sem eigendum flugvéla er leyfilegt að draga frá, að það skuli koma 40% í staðinn fyrir áður í frv. 25%. Við, sem skipum meiri hl. n., höfum ekki heldur bundið okkur um það að vera skilyrðislaust á móti hverri þeirri brtt., sem fram kynni að koma. Hins vegar skal ég þó játa, að ég tel ólíklegt, að við föllumst á fleiri brtt. en þá, sem ég nefndi nú. Þetta frv. hefur sætt mikilli gagnrýni af hendi hv. Sjálfstfl. M.a. hélt hv. þm. N-Ísf. langa ræðu hér í d. við 1. umr. málsins og fann að vísu frv. flest til foráttu. Aðallega ræddi þó hv. þm. um fjármálastefnu ríkisstj., en um þann kafla ræðu hans mun ég ekki ræða að þessu sinni, því að það á ekki við nú við 2. umr. þessa máls, og var jafnvel hæpið að hefja slíkar umræður við 1. umr. þessa tiltekna máls. En að því leyti sem hv. þm. vék að frv. sjálfu, þá tók hann það fram, að því er mér skildist, að hann hefði ekki neitt á móti því, að hár skattur væri lagður á ríka menn. Hins vegar taldi hann, að stóreignaskatturinn, sem frv. gerir ráð fyrir, kæmi aðallega niður á atvinnuvegunum, en ekki á ríkum mönnum, og hann sagði, að skatturinn kæmi aðallega á sjávarútveg og iðnað. Enn fremur hafði hann þau orð, að hér væri verið að leggja stórfelldan skatt á þau sömu atvinnufyrirtæki og alltaf væri verið að styrkja, til þess að þau gætu orðið rekin. Út af þessu vil ég benda hv. þm. N~Ísf. á 1. gr. frv., en hún hljóðar svo: „Á árinu 1957 skal leggja sérstakan skatt á eignir allra einstaklinga, sem skattskyldir eru samkv. l. og Il. kafla laga nr. 46/1954, og skal skattálagningin miðuð við eignir þeirra hinn 31. des. 1956.“ Með öðrum orðum: Með frv. þessu er eingöngu verið að leggja skatt á ríka menn, eins og hann sagðist vilja, að gert yrði. Þetta sést einnig, ef maður athugar 4. gr. frv., þar sem raunverulega á að leggja skatt félaga á þá einstaklinga, sem félagið eiga. Enn þá er ekki komið verr en það hér í þessu landi, að þeir einstaklingar, sem eiga meira en milljón krónur og það allmiklu meira, eins og ég mun síðar víkja að, eru enn þá taldir ríkir menn. Hvað atvinnufyrirtækin snertir, þá er þess að gæta, eins og ég sagði rétt áðan, að ein millj. kr. er skattfrjáls, og þó er miklu meira en ein millj. kr. skattfrjáls, þegar málið er athugað nánar. Það gera þau ákvæði í 2. gr. frv., sem ræða um, hvernig skatt skuli leggja á fasteignir og einnig hvað megi draga frá matsverði annarra tiltekinna eigna. Það er alveg áreiðanlegt, að þó að lagt sé 200% á fasteignamatið nýja, þá verður slíkt mat ekki nándar nærri eins hátt og gangverð flestra fasteigna er. Sama er að segja um aðrar eignir. Það er leyft að draga 40% frá vátryggingarverði fiskiskipa, 25% af öðrum skipum, og samkv. till. hæstv. fjmrh., sem ég gat um áðan, má draga 40% frá vátryggingarverði flugvéla o.s.frv. Ef það er nú rétt, sem hv. þm. sagði, að þessi skattur kæmi að miklu leyti á þau fyrirtæki, sem við höfum verið að styrkja með stórfé á undanförnum árum og nú síðast um áramótin, þá verð ég að segja það, að mér þykir undarlega við bregða. Þá hefur rekstur þessara fyrirtækja ekki verið eins bágborinn og af hefur verið látið. En því miður mun þetta ekki vera rétt. Þessi skattur mun tiltölulega lítið koma niður á atvinnufyrirtækjum. Því er verr, segi ég, því að ef atvinnufyrirtæki, einkum fyrirtæki sjávarútvegsins, væru svo vel stæð, að þau ættu að bera þennan stóreignaskatt, þá mundi sennilega ekki hafa þurft að styrkja þau eins mikið og gert hefur verið á undanförnum árum, og þá sennilega hefði ekki heldur þurft að leggja þau gjöld á, sem lögð voru á um áramótin síðustu. Fyrir rúml. 19 öldum var það sagt í Gyðingalandi af fólkinu: Sjá, spámaður mikill er upp risinn meðal vor. - Og fólkið fagnaði. Það er nú, að því er mér virðist af blöðum hv. Sjálfstfl., að það fari svipuð fagnaðaralda um Sjálfstfl. eins og þá átti sér stað á Gyðingalandi. Það er spámaður risinn upp, sem bæði hv. þm. N-Ísf. og aðrir hans flokksbræður vitna mikið í, svona svipað og prestar vitna til guðspjallamannanna. Og þessi spámaður er hv. þm. Siglf. (ÁkJ). Hann kvað hafa sagt, - ég hlustaði ekki á það, - að með þessu frv. hefði ríkisstj. slegið öll met í skattaálögum. Ég býst við, að það megi segja, að þetta sé rétt; ef miðað er við krónutölu, þá hafi þessi ríkisstj. slegið öll met í skattaálögum. En ég er búinn að vera nokkuð lengi á þingi, - það eru bráðum 34 ár síðan ég var kosinn á þing, - og sannleikurinn er sá, að ég man ekki eftir nokkurri ríkisstj., sem ekki hefur slegið öll fyrri met í skattaálögum. Og þetta er ósköp eðlilegt, a.m.k. nú á síðari árum er það ákaflega eðlilegt. Og aðalorsökin er alltaf sú nú á seinni árum, að hverjar þúsund krónurnar eða milljón krónurnar eða hvaða upphæð sem við tökum gildir allt annað nú í ár en sama upphæð gilti í fyrra. Það gerir stöðugt vaxandi dýrtíð og verðfall peninganna. Og meira að segja sú eina stj., sem hefur kennt sig við íhald hér á landi, síðan við fengum innlenda stjórn, stjórn Íhaldsflokksins, sem mynduð var á Alþ. 1924, fyrsta þinginu, sem ég sat á, sló öll fyrri met í álögum, og þó var hennar aðalstefnumál sparnaður ríkisfjár. Hún gekkst fyrir því, að lagður var nýr tollur á vörur, sem ekki hafði verið áður og síðan hefur verið ein höfuðtekjulind ríkissjóðs. Þá var Framsfl. í stjórnarandstöðu, en hann hagaði sér töluvert öðruvísi en stjórnarandstaðan gerir nú og stjórnarandstaða gerði, meðan fyrrverandi ríkisstj. sat og hennar fyrirrennari, því að Framsfl. þrátt fyrir sína stjórnarandstöðu, hann eða a.m.k. mestur hluti hans studdi þetta mál, sem þáv. hæstv. fjmrh. bar fram, Jón Þorláksson. Það verður ekki alltaf með sanngirni gert að ásaka eina ríkisstj. um það, þó að hún slái öll fyrri met í skattaálögum. Mér skildist á bv. þm. og hefur skilizt það á fleiri hans flokksbræðrum í umræðum um þetta mál, að þetta frv., ef að lögum yrði, mundi styðja að því, að framkvæmd yrði gengislækkun. Hv. þm. Siglf. er nú borinn fyrir því einnig og jafnvel hv. þm. Hafnf. einnig. Það vildi svo til, að ég hlustaði á hv. þm. Hafnf., þegar hann ræddi um þetta mál í hv. Nd., og nú hefur ræða hans verið birt á prenti. Og eins og allir geta séð, ef þeir lesa ræðuna, þá er langt frá því, að hann væri að boða gengisfall eða teldi það æskilegt, heldur sagði hann, eins og rétt er, að aðgerðir stjórnarinnar miðuðu einmitt að því að koma í veg fyrir gengisfall, en vitanlega gæti rekið að því, að gengisfall yrði beint eða óbeint, ef ráðstafanir ríkisstj. yrðu niður brotnar. Hv. þm. N-Ísf. sagði við 1. umr. þessa máls m.a., að Íslendingar væru komnir út á hála braut. Ég er þessu alveg sammála, að Íslendingar séu það. Undanfarið má segja, að þjóðin hafi verið í allsherjar kröfugöngu á hendur ríkissjóði og ríkisstjórn, og það verður eitthvað undan að láta, þegar svo er. Og ég hef ekki orðið var við það, að hv. sjálfstæðismenn eða hv. þm. N-Ísf. persónulega væru þar eftirbátar. En að gera hvort tveggja, að gera kröfur á hendur ríkissjóði eða hans stofnunum, en jafnframt vera á móti öllum sköttum, það er pólitík, sem ég, hef aldrei skilið að fengi staðizt. Og ég hef ekki einu sinni skilið það, að slík pólitík gæti orðið þeim til framdráttar, sem hana reka, því að fólk er ekki svo heimskt, að það skilji ekki, að slíka pólitík er ekki hægt að reka. Og það held ég að dæmin sýni nú um þá stjórnarandstöðu, sem var, áður en þessi stjórn kom til sögunnar, að það var ekki ýkja mikil fylgisaukning, sem flokkar þeir, sem þá voru í stjórnarandstöðu, höfðu upp úr að reka þess háttar pólitík. En þetta hefur nú verið siður hér á voru landi, að það hafa allir flokkar, sem lent hafa í stjórnarandstöðu, gert eitthvað svipað þessu, sem ég nefndi, nema Framsfl. einn. Samkv. 3. gr. frv. er svo ákveðið, að III. kafli laga nr. 46 1954, um skattfrelsi sparifjár, gildi við álagningu skatts skv. lögum þessum og ríkisskuldabréf og skuldabréf með ríkisábyrgð séu einnig undanþegin skattinum eftir sömu reglum. Ég álít, að þetta sé ákaflega réttlátt ákvæði. Hátt á annan áratug hefur efnahagsþróunin í landinu verið slík, að kaupmáttur peninga hefur stöðugt minnkað, og veldur gengislækkunin, sem ákveðin var á Alþingi, þar minnstu. En verð á öðrum eignum eða svo til öllum öðrum eignum hefur stöðugt hækkað á sama tíma. Nú má e.t.v. segja, að t.d. fasteign verði ekki verðmætari, þótt hún hækki í verði vegna almennrar verðhækkunar. Ef ég hef átt hús fyrir 20 árum og á það enn og bý í því, þá er húsið mér ekkert verðmætara til að búa í því heldur en það var fyrir 20 árum. En bæði er það, að fasteignir hafa yfirleitt hækkað meira en sem nemur hinni almennu verðhækkun, og svo er annað, að flestir þeir, sem eignazt hafa verðmæti, fasteignir, skip eða önnur tæki, hafa byrjað með því að taka lán til þess að geta eignazt þessar eignir. En skuldirnar hafa lækkað að sama skapi og gildi peninganna hefur rýrnað. Flestir þeir, sem þessi fyrirhugaði stóreignaskattur lendir á, hafa því beinlínis grætt á dýrtíðinni án eigin tilverknaðar, á sama tíma sem t.d. innstæðueigendur sparifjár hafa tapað án þess að eiga sök á því. Talið er, að stóreignaskatturinn samkvæmt þessu frv. muni nema 80 millj. kr. Ég hef að vísu mínar efasemdir um það, að hann muni ná þeirri upphæð. Hann má greiðast á 10 árum. Ef gert er ráð fyrir þessu, að skatturinn nemi samtals 80 millj. kr. og hann greiðist á 10 árum, þá yrðu það 8 millj. kr. á ári, og það er nú ekki nema 1% af því, sem lagt er á allan almenning í landinu á ári nú. Ég spyr nú: Er það ósanngjarnt, að þeir, sem óneitanlega eru efnaðastir í landinu og flestir hafa grætt beinlínis á dýrtiðinni, borgi 1% aukalega, þegar þjóðfélaginu liggur svo mikið á peningum sem nú er? Ég skal játa, að mér hefði fundizt sanngjarnast, þegar slíkur skattur er á lagður, að hann hefði gengið til þess að verðbæta sparifé, því að bæði þróunin, sem orðið hefur í landinu svo að segja ósjálfrátt, og líka ráðstafanir ríkisvaldsins með gengislækkunum hafa rýrt eignir þeirra, sem peninga eiga í bönkum eða sparisjóðum. En þetta var að nokkru leyti reynt í sambandi við gengislækkunina 1950 og varð til lítils gagns og reyndist ákaflega flókið í meðförum. Reynslan af þessu, það sem hún nær, er því ekki góð. Og svo er hitt, að þörf þjóðfélagsins kallar á þetta fé til annars, sem það er nú ætlað til að renna, í veðdeild Búnaðarbankans og til byggingarlánakerfisins. Þrátt fyrir það, þó að ég hafi talið þessa ráðstöfun réttmæta eða sanngjarna, sem ég nefndi, þá treysti ég mér þó ekki af þessum tveim ástæðum til að bera fram neina till. um slíkt og mundi jafnvel greiða atkvæði á móti slíkri till., þótt fram kæmi, því að bæði, eins og ég sagði, sé ég ekki, að framkvæmdin gæti orðið auðveld, svo að ekki sé meira sagt, og í öðru lagi gæti ég ekki með atkvæði mínu stuðlað að því, að þessar tvær stofnanir, sem skattsins eiga að njóta, yrðu af honum. Og það er ekkert svar við þessu að segja sem svo: Ja, það munaði ekki um það í allri sláturtíðinni að taka þessa upphæð úr ríkissjóði. - Það munar vitanlega um hverja milljónina, þegar teflt er á fremstu nöf um skattaálögur og þol ríkissjóðs til að standa undir þeim þörfum, sem að kalla, og þeim kröfum, sem þjóðin gerir til hans.



Ég kvaddi mér hljóðs aðeins til þess að benda hv. þm. á brtt., sem ég flyt við málið um, að mat á flugvélum fari eftir sömu reglum og mat á fiskiskipum. Á meðan málið hefur verið til meðferðar, höfum við verið að athuga nokkru nánar í fjmrn. um mat á skipum einmitt og flugvélum. Þessu var breytt ofur litið í hv. Nd., en við höfum komizt að þeirri niðurstöðu, að það muni vera hyggilegra að láta flugvélarnar sæta sömu reglum og fiskiskipin. Vona ég, að hv. d. vilji á þetta fallast.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls fór ég nokkuð almennum orðum um efnahagsmálastefnu hæstv. ríkisstj., sem flutningur þessa frv. er sagður vera einn liður í. Ég skal ekki endurtaka það, sem ég sagði þá við þessa umr„ en aðeins undirstrika það, að þetta frv. virðist fyrst og fremst vera flutt til efnda á pólitískum hernaðaryfirlýsingum kommúnista og þeirra, sem næst þeim standa og undanfarin ár hafa þrátt fyrir mjög háar skattaálögur sífellt fjölyrt mjög um það, að mikilli fjöldi ríkra manna slyppi allt of vel við skattaálögur og að brýna nauðsyn bæri til þess, að þjóðfélagið skóflaði til sín allverulegum hluta af því óhóflega fjármagni, sem veltist í vösum þeirra, Niðurstaðan hefur hins vegar orðið sú, þegar til átti að taka, þrátt fyrir allar hinar orðmörgu hernaðaryfirlýsingar kommúnista um óhóflegan auð, sem safnazt hefði fyrir undir núgildandi skattalögum, að núverandi hæstv. ríkisstj. hefur aðeins treyst sér til þess að leggja á skatt, sem gert er ráð fyrir að nemi 8 millj. kr. á ári næstu 10 árin, og hv. frsm. meiri hl. fjhn. hefur nú lýst því yfir, að hann telji mjög vafasamt, að skatturinn geti numið svo hárri upphæð, og má vel vera, að hann hafi rétt fyrir sér í því. Andstaða okkar sjálfstæðismanna gegn þessu frv., þrátt fyrir það, þó að það feli ekki í sér meiri skattabyrði en raun ber vitni um, sprettur hins vegar af því, að við teljum, að sú skattheimta, sem í frv. felst, muni bitna að verulegu leyti á tveimur atvinnuvegum þjóðarinnar, sjávarútvegi og iðnaði, og geti leitt til samdráttar í atvinnulífinu og þverrandi atvinnu og jafnvel atvinnuleysis í landinu. Við bendum þessari staðhæfingu okkar til rökstuðnings á það, að aðalútflutningsframleiðsla þjóðarinnar er nú rekin með stórfelldu tapi og framlögum og uppbótum af opinberri hálfu, sem síðan er aflað tekna til að rísa undir af ríkisins hálfu með stórfelldum sköttum á almenning. Ég vil að svo mæltu gera grein fyrir þeim brtt., sem minni hl. n., ég og hv. 2. þm. Arn., leggjum til að gerðar verði á frv. Við erum á móti frv. í heild, en við vildum freista þess með þessum brtt. að sníða af því verstu agnúana. Fyrsta brtt. okkar er við 2. gr. frv., um að orðin: „Þó skal landsnefndin“ og út málsgr. til og með orðunum „ákvæði í reglugerð“ í 1. málsgr. 1. tölul. skuli falla niður. Við teljum, að með þessu ákvæði gr. skapist möguleikar á hættulegri hlutdrægni og handahófskenndu mati á einstökum lóðum og að landsnefndinni sé veitt allt of mikið vald. Við leggjum þess vegna til, að aðeins upphaf 1. málsgr. 1. tölul. 2. gr. standi, þar sem segir, að fasteignir, þar undir lóðir, skuli metnar með því verði, sem ákveðið er í nýja fasteignamatinu samkvæmt l. nr. 33 1955, er gekk í gildi 1. maí 1957. Önnur brtt. okkar er við 2. málsgr. 1. tölul. 2. gr., um að í málsgr. verði bætt síldarverksmiðjum, dráttarbrautum svo og öðru íbúðarhúsnæði og að frá matsverði þessara mannvirkja megi draga 20%. Þriðja brtt. okkar, einnig við 2. gr. frv., er um, að við matsverð fasteigna, eins og það er ákveðið samkv. framansögðu, skuli bæta 150% álagi, í stað 200% eins og segir í málsgr. Fjórða brtt. okkar er um það, að skip skuli reiknuð með vátryggingarverði að frádregnum 40%. Í frv. er þetta ákvæði nú þannig, að fiskiskip skuli reiknuð með vátryggingarverði að frádregnum 40%, en önnur skip skuli talin með vátryggingarverði að frádregnum 25%. Við leggjum til, að þarna verði sami hundraðshluti lögleyfður frádráttur frá vátryggingarverði, og teljum það vera sanngjarnt og eðlilegt. Fimmta brtt. okkar er um það, að 3. málsgr. 2. tölul. 2. gr. orðist þannig: „Matsverð á vélum, áhöldum og öðru lausafé, sbr. c-lið 19. gr. l. nr.. 46 1954, skal vera kostnaðarverð að frádregnum löglegum afskriftum.“ Í frv. er þetta þannig nú, að ekki er ákveðið, hvaða reglum skuli fylgja um matsverð á lausafé, heldur skuli settar um það sérstakar reglur. Við teljum réttara að kveða skýrt á um þetta í sjálfum l. og leggjum því til, að til grundvallar skuli lagt kostnaðarverð að frádregnum löglegum afskriftum. Í hv. Nd. höfðu fulltrúar sjálfstæðismanna í fjhn. flutt till. um, að flugvélar skyldu teljast með vátryggingarverði að frádregnum 50%. Nú hefur hæstv. fjmrh. komið til móts við þessa skoðun og flutt hér brtt. um, að frá vátryggingarverði flugvéla skuli dregin 40%. Við töldum því ekki ástæðu til þess að endurflytja brtt. þá, sem flutt var varðandi flugvélar í hv. Nd. um, að heimildin skyldi vera 50%, þar sem við töldum þýðingarlaust að flytja hana, hún mundi ekki verða samþ., en hins vegar hálfur sigur eða vel það unninn með þeirri brtt., sem hæstv. fjmrh. hefur flutt við þetta ákvæði. Sjötta brtt. minni hl. er einnig við 2. gr. frv., um að aftan við 1. málsgr. 3. tölul. bætist: „Einnig tekjuskattur, stríðsgróðaskattur og útsvar, reiknað af tekjum ársins 1956.“ Það er sem sagt lagt til, að þessir skattar og gjöld skuli teljast með skuldum til frádráttar eignum, þegar skattur er á lagður. Virðist það vera sanngjarnt og eðlilegt, að þau verði talin með til frádráttar eins og þau gjöld, sem nefnd eru í málsgr. í frv. sjálfu. Þá er sjöunda brtt. okkar við 4. gr. frv., um að aftan við 2. málsgr. hennar bætist, að það fé teljist ekki með eignum félaga, sem lagt hefur verið í nýbyggingarsjóði samkvæmt lögum nr. 20 1942 og lögum nr. 46 1954, hvort sem búið er að verja því til kaupa á framleiðslutækjum eða ekki; með eignum félaga teljist ekki heldur innstæður þeirra í sparisjóði. Loks er brtt. okkar við 6. gr. frv., þar sem lagt er til, að skatturinn greiðist á 15 árum í stað 10 og að aftan við greinina bætist heimild til þess að greiða skattinn með afhendingu eigna með því matsverði, sem ákveðið er samkvæmt lögum þessum. Þessi ákvæði eru mjög þýðingarmikil. Margt bendir til þess, að þeim, sem skatturinn lendir á, muni mörgum verða það ofviða að greiða hann á 10 árum, og það virðist enn fremur sanngjarnt, að skattgreiðandinn fái að greiða skattinn með eignum á því verði, sem honum eru reiknaðar þær samkvæmt lögunum. Áð síðustu leggjum við til, það er 9. brtt. okkar, að niður falli 4. og 5. málsl. 7. gr. frv. um rétt félaga til þess að endurkrefja félagsmenn eða hluthafa um þær skattupphæðir, er þau þurfa að greiða vegna eignar þeirra í félögunum og um, að samvinnufélögum sé þó aðeins heimilt að endurkrefja félagsmenn um þann hluta af skatti, sem lagður hefur verið á séreignir þeirra í félögunum, þ.e. stofnsjóðsinnstæður þeirra. Þessar brtt. skýra sig sjálfar og hafa einnig verið ræddar, svo að ég sé ekki ástæðu til þess að fara um þær fleiri orðum. Ég vil að lokum minnast á nokkur atriði, sem komu fram í framsöguræðu hv. frsm. meiri hl. fjhn. Hv. þm. sagði, að eingöngu væri verið að leggja skatt á ríka menn með þessu frv. og að ég hefði lýst því sem minni skoðun við 1. umr. þessa máls, að á tekjuháa menn og eignaháa bæri að leggja háa skatta. Það er alveg rétt, að þetta er mín skoðun og okkar sjálfstæðismanna, að þetta þjóðfélag, sem skortir fjármagn til þúsund ógerðra hluta, verði að leggja allháa skatta á borgara sína til þess að geta risið undir sameiginlegum þörfum. En á hitt hef ég og mínir flokksmenn jafnan lagt áherzlu, að í þessum efnum yrði að gæta hófs, það mætti ekki ganga svo nærri gjaldþoli einstaklinganna, að athafnaþrek þeirra væri lamað og öll eða mestöll ábatavon af þeim tekin af því að leggja sig fram um að bæta sinn eigin hag og þjóðfélagsins. Það, sem ég óttasí í sambandi við þessa skattheimtu og einnig hefur verið vakin athygli á af öðrum, er það, að hún muni bitna harkalega á þeim atvinnuvegum, sem allmikill hluti af fjármagni þjóðarinnar eðlilega hlýtur að vera í, þ.e. í sjávarútvegi og iðnaði. Það er staðreynd, sem ekki verður sniðgengin, að sjávarútvegurinn er nú ákaflega illa á vegi staddur. Og þó að einstakir útgerðarmenn eigi allmiklar eignir, þannig að hægt sé að leggja á þá skatt samkvæmt þessum lögum, fer því víðs fjarri, að það sé þjóðhagslega heppilegt að leggja slíkan skatt á og kref ja þessa menn um stór framlög til viðbótar þeim, sem þeir áður hafa greitt af tekjum sínum frá ári til árs til ríkissjóðs og bæjar- og sveitarfélaga. Allt bendir hins vegar til þess, eins og ég gat um í frumræðu minni, að þetta hafi þær afleiðingar, að margir útvegsmenn og iðnrekendur verði annaðhvort að selja eignir sínar og þá undir hælinn lagt, með hvaða l~jörum það tækist, eða þá að fá lán hjá lánsstofnunum eða öðrum, sem laust fé l~ynnu að eiga, til þess að greiða skattinn. Af þessu getur hins vegar leitt samdrátt í atvinnulífi og kyrrstöðu, sem bitna mundi á atvinnu og afkomu almennings í fjölmörgum byggðarlögum. Þó að slíkir menn í útvegsmannahópi eða iðnrekendahópi teljist á okkar mælikvarða ríkir menn eða vel efnum búnir menn, þá er ekki þar með sagt, að það sé þjóðfélaginu hagkvæmt að krefja þá um þennan skatt, með þeim afleiðingum, sem ég hef lýst að hann í mörgum tilfellum muni hafa. Á það er einnig lítandi, hvernig „ríkidæmi“ manna er fundið út eftir þessum lögum. Það er fundið út með því, að maður eins og t.d. hv. 1. þm. Eyf. (BSt), sem hefur átt hús í mörg ár, alltaf sama húsið, verður að hlíta því, að þessi eign hans, sem er hin sama og hún hefur verið í áratugi, sé margfölduð í mati, allt að því fimmtánfölduð, og síðan sagt við manninn: Nú ertu orðinn milljónamæringur. Húsið, sem þú byggðir fyrir 30 árum og kostaði kannske 50 þús. kr. og er núna að fasteignamati kannske innan við 100 þús. kr. eða um það bíl, það hefur allt í einu gert manninn að milljónamæringi, sem leggur honum þá skyldu á herðar að borga stóreignaskatt. Það má vera, að segja megi, að þeir, sem átt hafi fasteignir, hafi yfirleitt grætt á verðbólgu og verðfalli peninganna. En á það má benda í þessu sambandi, að þessum mönnum hefur líka verið gert fyrr en nú að greiða sérstaka skatta, einmitt vegna þessarar aðstöðu sinnar. Hér hefur verið látin fara fram eignakönnun, og hér hefur verið lagður á stóreignaskattur, síðast fyrir tæpum 8 árum. Vitanlega hefur þetta verið gert með hliðsjón af því, að eigendur húsa og annarra fasteigna hafi hagnazt umfram þá, sem lagt hafa þjóðfélaginu til rekstrarfé með því að safna sparifé. Í sambandi við aðstöðu sparifjáreigenda í þessu sambandi vil ég benda á það, að þegar stóreignaskattur var síðast á lagður, 1950, var þó sýndur litur á því að bæta sparifjáreigendum við gengislækkunina nokkuð þeirra tap. Nú er gengi íslenzkrar krónu að falla og sparifjáreigendur stöðugt að tapa. Hvorkí í þessu frv. né öðru er sýndur minnsti lítur á því að líta í nokkru á þeirra hagsmuni. Hv. 1. þm. Eyf. sagði, að fagnaðaralda færi nú um Sjálfstfl. yfir því, að mikill spámaður væri upp risinn meðal vor, og átti þar við hv. þm. Siglf. (ÁkJ). Ég veit, að hv. frsm. undrast þetta ekkert, því að það er auðvitað eins í Sjálfstfl. og í himnaríki, að þar verður meiri gleði yfir einum ranglátum, sem bætir ráð sitt, heldur en 99 réttlátum. Okkur sjálfstæðismönnum er það að sjálfsögðu fagnaðarefni, að það rofar jafnvel til innan stjórnarherbúðanna, það eru til menn þar, sem ekki eru þau flokksverkfæri, að þeir lofsyngi allt, sem stjórn þeirra gerir. Við sjálfstæðismenn fögnum því, að hv. þm. Siglf. hefur greinilega tekið undir okkar rök, t.d. gagnvart þessum skatti. Hann hefur lýst því yfir, að núverandi hæstv. ríkisstjórn hafi þegar slegið öll met í skattaálögum og í þessari skattaálagningu felist geigvænleg hætta fyrir bjargræðisvegi þjóðarinnar. Ég veit, að hv. 1. þm. Eyf. er ekkert undrandi á því, þó að okkur þyki ánægjulegt að fá slík ummæli frá hv. þm. Siglf. Það er sönnun þess, að okkar skoðanir eiga hljómgrunn viðar en innan þess hóps, sem fylgir Sjálfstfl. að málum, bæði á þingi og með þjóðinni. Og ég er alveg sannfærður um, að það eru miklu fleiri menn á Íslandi í dag en bæði hæstv. fjmrh. og hv. 1. þm. Eyf. grunar innan þeirra eigin flokka, sem eru sömu skoðunar og hv. þm. Siglf. Fólkið er farið að sjá það og finna, að sú skattastefna, sem nú er fylgt, er ekki holl fyrir efnahagslega uppbyggingu í þessu landi. Og ég hef engan mann heyrt halda því fram, að þessi skattlagning gæti haft minnstu áhrif til góðs í baráttu hæstv. ríkisstj. við verðbólgu og dýrtíð, sem er eitt megináhugaefni hæstv. stjórnar. Eins og ég sagði við 1. umr., ef hæstv. ríkisstj. ætlaði að nota þetta fé til þess að borga upp skuldir eða leggja í sjóði, þá mætti segja, að um efnahagslega skynsamlega ráðstöfun væri að ræða. En meining hæstv. stjórnar er að dæla þessu fé út í fjárfestingu, að vísu mjög nauðsynlega fjárfestingu. Nú hefur hæstv. fjmrh. og hans flokkur haldið því einna fastast fram, að orsök allrar okkar ógæfu í dag, efnahagserfiðleika okkar, vaxandi verðbólgu og dýrtíðar, sé einmitt of mikil fjárfesting. Það hefur verið bent á hin nýju íbúðahverfi, sem risið hafa upp hér í Reykjavík og í ýmsum öðrum kaupstöðum landsins og sjávarþorpum og þau talin greinilegastur vottur um þá heimskulegu fjárfestingarpólitík, sem við höfum rekið. Ég verð að segja það, - enda þótt ég viðurkenni, að þessar húsbyggingar hafi verið ákaflega nauðsynlegar og gagnlegar, að það er ákaflega mikið til í þessari gagnrýni á efnahagsmálastefnu okkar á undanförnum árum. Við höfum farið of hratt í fjárfestinguna. Eyðslan hefur verið allt of mikil. Við höfum gert allt of mikið að því að stofna til skulda vegna framkvæmda, nauðsynlegra að vísu, og allt of litið að hinu, að spara og safna til þess að treysta grundvöll efnahagskerfis okkar. En um þetta tjáir ekki að tala, því að hver sá, sem bendir á þetta, er bara stimplaður sem afturhaldsseggur og úrtölumaður. En við verðum að gera okkur það ljóst, að efnahagskerfi okkar þjóðfélags fylgir nákvæmlega sömu lögmálum og efnahagskerfi annarra þjóða. Við höfum ekki frekar efni á því en aðrir, Íslendingar, að haga efnahagsmálastefnu okkar óskynsamlega. Það hlýtur að bitna á okkur eins og öðrum. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta frv. að sinni. Ég vænti, að a.m.k. einhverjar af þeim brtt., sem minni hl. hefur borið fram, verði samþykktar. Ég vil láta í ljós ánægju mína með þá brtt., sem hæstv. fjmrh. hefur flutt og gengur til móts við þá brtt., sem minni hl. fjhn. flutti í Nd., og miðar að því að létta nokkuð byrðum þessa skatts af flugfélögunum, en mjög óheppilegt væri, ef einmitt nú, þegar þau eru í örri uppbyggingu, hefðu þau þurft að greiða þungan og óskynsamlegan skatt. Ég vil svo aðeins segja það að lokum, að við sjálfstæðismenn höfum bent á þá hættu, sem felst í þessari skattlagningu, og við berum þá heldur ekki ábyrgðina á þeim óheillavænlegu afleiðingum, sem hún getur haft fyrir bjargræðisvegi landsmanna.



Herra forseti. Menntmn. hefur orðið nokkru seinni til að afgr. þetta frv. en hin tvö frv., um skemmtanaskatt og menningarsjóð og menntamálaráð, sem var vísað til n. samtímis þessu frv., og er það að nokkru vegna þess, að í frv. um skemmtanaskatt eru ákvæði til að afla þess fjár, sem bæði menningarsjóður og sá vísindasjóður, sem gert er ráð fyrir að stofna með þessu frv., eiga að njóta. N. hefur fjallað um þetta frv. á nokkrum fundum. Hún hefur sent það háskólaráði og rannsóknaráði ríkisins til umsagnar og borizt fljótt umsagnir þeirra ráða, sem bæði mæla eindregið með samþykkt frv. og leggja áherzlu á, að með því sé stofnað til svo merkilegs nýmælis, að nauðsyn beri til, að það nái fram að ganga á þessu þingi. Ráðin benda hins vegar á ýmis atriði í sambandi við frv., sem þau kysu á annan veg. Þau eru þó ekki sammála um þau atriði, enda hygg ég, að þau atriði verði engan veginn talin aðalatriði þessa máls. N. hefur orðið sammála um afgreiðslu málsins í öllum meginatriðum. Nm. eru allir sammála um, að í frv. felist merkilegt nýmæli og því beri að tryggja framgang á þessu þingi. Hins vegar komu fram í n. einnig nokkuð skiptar skoðanir um smærri atriði frv., eins og það, hvaða fyrirkomulag verði haft á stjórn deilda hins fyrirhugaða vísindasjóðs, en um þær deildarstjórnir eru ákvæði í 5. gr. frv. Tveir nm., hv. þm. V-Sk. (JK), sem tók sæti í n. í umr. um þetta mál í fjarveru hv. 6. þm. Reykv. (GTh), og hv. 2. þm. Árn. (SÓÓ), létu í ljós skoðanir um það, að þeir teldu fara betur á að breyta nokkuð um stjórn þessara deilda vísindasjóðs, og hafa flutt brtt. á sérstöku þskj., 612, um breyt. á b-lið 5. gr. um stjórn svonefndrar hugvísindadeildar. N. er öll sammála um þær brtt., sem eru á þskj. 619, við 1. gr. frv. og 4. gr., sem fjalla um verksvið vísindasjóðs og skipulag og stjórn hans. Um þessi meginatriði flytur n. öll tvær brtt., og skal ég strax gera grein fyrir þeim. Við 1. gr. er brtt. n. sú, að því fé, sem ætlað er að verja til vísindasjóðs á ári hverju og í frv. er gert ráð fyrir að verði a.m.k. 800 þús. kr., verði ekki öllu úthlutað á hverju ári, heldur verði lagt til hliðar a.m.k. 5% af árlegum peningatekjum vísindasjóðs í sérstakan sjóð, sem nefnist stofndeild vísindasjóðs. N. hafði hér til hliðsjónar ákvæði í frv. um menningarsjóð og menntamálaráð, þar sem einnig var gert ráð fyrir því, að a.m.k. 5% af árlegum tekjum menningarsjóðs yrði varið á sambærilegan hátt til þess að stofna sérstakan sjóð, sem ekki yrði skertur, þó að heimilt sé samkvæmt því frv. að verja þessu fé til að tryggja fastari starfsemi menningarsjóðs, með því t.d. að kaupa fasteignir, sem væru notaðar í þágu menningarmála, og enn fremur heimilt að verja vöxtum af fé þessarar stofndeildar til almennrar starfsemi menningarsjóðs. Menntmn. þótti rétt að taka upp í frv. um vísindasjóð nákvæmlega tilsvarandi ákvæði þessum ákvæðum í 5. gr. frv. um menningarsjóð og menntamálaráð að þessu leyti. Ég hygg, að hv. þdm. geti fallizt á þá hugsun, sem í þessu felst. Hún er sú að efna til nokkurs varanlegs sjóðs, sem geti aukizt og aukizt allhratt, þó að það sé ekki nema lítill hluti af því fé, sem árlega er gert ráð fyrir að verja til almennrar starfsemi þessara sjóða, sem hugsað er að leggja til hliðar og halda óskertu. Það er vitanlegt og er bent á í grg. þessara frv. beggja, um menningarsjóð og vísindasjóð, að í öðrum löndum eru starfandi stórir og miklir sjóðir, sem árlega styðja menningar- og vísindastarfsemi, og þeir sjóðir eru sumir gamlir og eflast vegna vaxta sinna ár frá ári. Það er sú hugsun, að hluti af þessu fé megi verða að sjóðum, sem síðan eflist í framtíðinni, sem liggur til grundvallar þessari brtt. nefndarinnar. Þá er önnur brtt. n. við 4. gr. frv. um að gera. þar nokkra breytingu á yfirstjórn vísindasjóðsins, þannig að í stað sjö manna, sem gert er ráð fyrir í frv., verði aðeins fimm, og þeir verði allir kosnir af ríkisvaldinu, fjórir kosnir hlutfallskosningu í sameinuðu Alþingi, en einn, sem er formaður, skipaður af menntmrh. Það kunna að vera skiptar skoðanir um það, hve ríkan hlut ríkisvaldið, sem efnir til þessa sjóðs í því skyni að efla almenna vísindastarfsemi í landinu, eigi að eiga í stjórn og meðferð þessa sjóðs. Ég hygg þó, að komið hafi fram í sambandi við umr. um þetta merka frv. þau sjónarmið, að vísindamennirnir sjálfir, sem þessa fjár eiga að njóta, eigi að ráða mestu um ráðstöfun þessa fjár. Ég hygg þó, að hér á Alþingi verði ekki um það deilt, að ríkisvaldinu hljóti að bera réttur til að eiga ríkan þátt í ráðstöfun á þessu fé. Ekki verður um það deilt, að Alþingi einu ber rétturinn til þess að leggja skatta á þjóðina, og þess fjár, sem hér er um að ræða, er aflað með skattaálögum, nýjum skattaálögum meira að segja. Ekki verður heldur um það deilt, að vegna þessa ber Alþingi rétturinn til þess að ráða a.m.k. í meginatriðum ráðstöfun þessa fjár, enda var innan n. enginn ágreiningur um þessa meginstefnu, að ríkisvaldið ætti að ráða óskorað yfir stjórn vísindasjóðs, en hún aftur á móti ætti ákvörðunarrétt um, hvernig fjárframlögum til vísindasjóðs yrði ráðstafað í meginatriðum, í fyrsta lagi á milli deilda vísindasjóðsins tveggja og í öðru lagi að meginstefnu að ráða um verkefnaval og styrkveitingar úr sjóðnum, en deildarstjórnirnar aftur, sem fyrirhugaðar eru, að skipta fénu á milli einstakra rannsóknarefna eða rannsóknarmanna og vísindamanna. Ég treysti því, að eins og þessi meginstefna var ágreiningslaus í n., þá muni svo verða einnig hér í hv. deild. Hitt er annað mál, og það má gjarnan koma fram, að ég treysti því einnig, að þegar hv. Alþingi kýs fulltrúa sína til að stjórna þessum merkilega sjóði, þá takist það val svo, að til þess veljist menn, sem hafa góðan skilning á þeim mörgu og miklu verkefnum, sem honum eru ætluð, og hafa bæði viðsýni til að bera og skilning á aðstöðu vísindamanna okkar, sem ætlað er að greiða fyrir með þessu frv. Ég vona því, að það val Alþingis takist svo til, að vísindamennirnir, sem kunna að hafa þá skoðun, að þeir eigi mestu að ráða um ráðstöfun þessa fjár, geti unað við þessa skipun, að Alþingi og ríkisvaldið ráði meginstefnu um ráðstöfun þessa fjár, en þeir aftur um nánari skiptingu milli einstakra verkefna. Ég gat áður um lítils háttar ágreining, sem kom fram í n. um fyrirkomulag og stjórn deilda þessa sjóðs, og eins og ég gat um áður, hafa tveir hv. nm. borið fram brtt. við b-lið 5. gr. um stjórn hugvísindadeildar, þannig að sú breyting verði á gerð, að heimspekideild háskólans tilnefni tvo og laga- og hagfræðideild tvo. Við aðrir nm. þrír, meiri hl. n. að þessu leyti, þó að hún sé í raun og veru óklofin um þetta mál, eins og ég hef áður getið, teljum, að þó að um þetta kunni að mega deila, hvernig eigi að skipa mönnum í stjórn þessara deilda, sé hyggilegast að svo stöddu að halda óbreyttum ákvæðum frv. um þetta, sem gera ráð fyrir, að margir aðilar fái fulltrúa í þessum stjórnum. Ég hygg, að hæstv. menntmrh. og þeir menn, sem undir hans stjórn hafa starfað að undirbúningi þessa frv., hafi orðið að hugsa um þessi atriði, hvernig haganlegast væri að skipa þeim, hér er um marga aðila að ræða, sem kynnu að telja, að þeir ættu fullan rétt til fulltrúa í stjórn þessara deilda vísindasjóðs, og að sú skipun, sem feist í 5. gr. frv., eins og hún er nú, hafi verið allvel hugsuð. Við þrír nm. treystum okkur ekki til að svo stöddu að gera till. um breytingar á því, þó að við kynnum líka eins og aðrir að sjá aðra möguleika um skipun þessara stjórna. Ég tel því, að það sé langhyggilegast að halda þessu óbreyttu í frv. og reyna, hversu til tekst um samkomulag og samvinnu þeirra aðila, sem gert er ráð fyrir að hljóti fulltrúa í þessum deildarstjórnum eftir frv. Þá sé ég, að hv. 1. þm. N-M. (PZ) hefur borið fram brtt. bæði við 3. og 5. gr. frv. N. hefur ekki haft ástæðu til að athuga eða ræða þessa brtt. Það má vitanlega ræða hana milli umr., og vænti ég, að hún verði þá tekin aftur til 3. umr., en hv. þm. mun gera nánari grein fyrir því hér við þessa umr., hvað fyrir honum vakir með þessari brtt. Ég held, að ég hafi þá drepið á þær brtt., sem fyrir liggja, og sé ekki ástæðu til þess að svo stöddu að fara mörgum orðum um þetta frv. almennt. Hæstv. menntmrh. gerði rækilega og skýra grein fyrir því merkilega nýmæli, sem í því felst, þegar hann lagði þetta frv. fram. Í grg. og skýringum og fskj. með frv. felast allmiklar upplýsingar og sterk rök fyrir framgangi þessa frv., svo að ég hygg, að það þurfi ekki að endurtaka þau rök, þau eru svo augljós. Það hefur lengi verið unnið af ýmsum aðilum að undirbúningi þessa frv., of lengi að mínum dómi. Ég vildi gjarnan láta það koma fram, að þó að ég kynni að kjósa einhver atriði á annan veg í þessu frv. eða um þá fjáröflun, sem liggur því til grundvallar, að hægt sé að auka svo fjárframlög til menningar- og vísindastarfsemi sem gert er ráð fyrir í þessu frv. og í frv. um menningarsjóð og menntamálaráð, þá tel ég, að hér sé um svo merkilegt mál að ræða, að það megi ekki láta þetta þing ljúka svo störfum, að þessum frv. verði ekki tryggður framgangur, þó að menn kysu eitthvað, t.d. um fjáröflunina, á annan veg, enda hefur komið fram í n. og umr. um þessi mál, að allir óska, að frv. um menningarsjóð og menntamálaráð og um vísindasjóð, það frv., sem hér liggur fyrir, nái fram að ganga, en af skiljanlegum ástæðum hika sumir við að samþ. þá fjáröflun, sem til þess þarf, að þau komi að nokkru gagni. Ég ætla ekki að fara út í það hér, að ég hefði yfirleitt kosið, að fjáröflun til almennra þarfa væri á komið með sem heillegastri löggjöf, þannig að ekki væri mikið gert að því að afla sérstaklega fjár til sérstakra mála með sérstökum frv. og þá oft með sérstökum álögum á ákveðnar álögur, sem fyrir eru. En ég vil ekki láta almennar skoðanir mínar um þetta atriði standa fyrir því að greiða fyrir þessum merkilegu frv., jafnvel þó að vegna þeirra verði að gripa til þess að leggja á þjóðina nokkrar nýjar álögur, sem sumir fordæma mjög, þó að þeir um leið vilji mjög lýsa því yfir, að þeir vilji efla menningu og vísindi og öll góð mál, en hins vegar ekki vera með í því að afla með álögum þess fjár, sem til þess þarf. Ég vil svo segja að síðustu, að ég vona, að sá mjög smávægilegi ágreiningur, sem kann að vera milli nm. og kann að vera hér í hv. d. um atriði, sem eru alger aukaatriði þessa frv., verði ekki því til fyrirstöðu, að þessu frv. verði tryggður greiður framgangur í gegnum þessa hv. deild.



Herra forseti. Þetta mál mun vera undirbúið af n., sem fyrrverandi menntmrh., Bjarni Benediktsson, skipaði í marz 1956. Í þeirri nefnd áttu sæti 5 ágætir menn, þeir Birgir Kjaran hagfræðingur, Ármann Snævarr prófessor, dr. Björn Sigurðsson, formaður rannsóknaráðs ríkisins, dr. Júlíus Sigurðsson prófessor og Pálmi Hannesson rektor. Það segir ekki berum orðum neins staðar í grg. fyrir þessu frv., hvort frv. sé efnislega samhljóða því frv., sem þessir nefndarmenn sömdu. Mér þykir sennilegt, að svo sé a.m.k. að mestu leyti. Eins og hv. frsm. menntmn. tók fram, er nefndin sammála um að mæla með frv., og hún flytur sameiginlega brtt. á þskj. 619. Hins vegar flytjum við hv. 2. þm. Árn. og ég brtt. á þskj. 612 við b-lið 5. gr., þess efnis, að stjórn hugvísindadeildar verði skipuð þannig: tveir eftir tilnefningu heimspekideildar Háskóla Íslands og tveir eftir tilnefningu laga- og hagfræðideildar. Samkv. frv. á tilnefningin að vera þannig: tveir tilnefndir af heimspekideild Háskóla Íslands, einn af laga- og hagfræðideild og einn af Félagi ísl. fræða. Háskólaráð, sem fékk þetta mál til umsagnar, lagði með því, að sú breyting yrði gerð á frv., sem við förum fram á í okkar brtt. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að lesa hér stuttan kafla úr umsögn háskólaráðs. Hann hljóðar þannig: „Um einstök ákvæði frv. vill háskólaráð gera þá athugasemd, að það telur ekki eðlilegt, að Félag ísl. fræða sé aðili að tilnefningu í deildarstjórn. Með fyrirhugaðri aðild heimspekideildar virðist hér nægilega séð fyrir hlut íslenzkra fræða. Félag íslenzkra fræða hefur ekki neina sérstöðu meðal íslenzkra félaga, sem sinna vísindum, er réttlæti, að það sé tekið fram yfir þau öll að þessu leyti. Í stað þess leggur háskólaráð til, að stjórn hugvísindadeildar, sbr. 5. gr. b, verði skipuð 2 mönnum af hálfu laga- og hagfræðideildar í stað eins, sem frv. gerir ráð fyrir, enda er þess að vænta, að eigi líði á löngu, áður en deild þessari verður skipt í tvær deildir, laga- og viðskiptadeild, er þá tilnefni hvor sinn mann.“ – Undir þetta álit skrifar rektor háskólans, dr. Þorkell Jóhannesson. Ég hef veitt því eftirtekt, að í grg. fyrir frv. hefur einmitt verið gert ráð fyrir þeirri skipan, sem við leggjum til. Þar segir svo um 5. gr., hugvísindadeild, að tilnefning fari fram þannig, að tveir séu samkv. tilnefningu heimspekideildar háskólans og tveir samkv. tilnefningu laga- og hagfræðideildar. Þetta stendur í grg. Það er þess vegna ekki alveg áreiðanlegt, sem hv. frsm. sagði, að þetta hafi verið vei íhugað, áður en þessi breyting var gerð. Mér er ekki kunnugt um, hvers vegna hæstv. ráðh. hefur sett þessa breytingu inn, en látið svo standa í athugasemdum það, sem hann hefur verið búinn að selja inn, eða sú nefnd, sem samdi frv. Ég veit ekki, hver ástæðan er. Mér virðist, að gagnvart hæstv. ráðh. sé miklu hyggilegra að hafa þá skiptingu, sem við leggjum til. Mér sýnist, að hann hafi þá miklu frjálsari hendur um tilnefningu formanns. Ef sú skipting verður eins og gert er ráð fyrir í frv., þá skilst mér, að hæstv. ráðh. verði tilnefndur að skipa formann úr laga- eða hagfræðideild til þess að hafa ekki misræmi á milli. En verði hins vegar tveir og tveir, þá hefur ráðh. alveg frjálst val. Ég tel það því miklu hyggilegra í alla staði hans vegna, að þessi skipan verði á höfð. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en vænti, að hv. dm. sjái sér fært að samþ. þessa brtt. okkar hv. 2. þm. Árn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að koma hér með tvær litlar brtt. á þskj. 615. Fyrri brtt. er um það að bæta við þrem orðum inn í fyrri hluta 3. gr. Mér finnst vanta þar, að það sé talað um bæði þau vísindi, sem tilheyra landbúnaðinum beint og fiskifræði beint. Það má að vísu segja, að undir landbúnaðinn heyri grasafræði o.s.frv., ýmsar af þeim upptalningum, þar sem talin eru upp undirstöðufög undir almennum greinum ýmsum bæði í landbúnaðinum og öðrum. En sjálf landbúnaðarfræðin er þar ekki og ekki heldur það, sem beint kemur við fiskifræðinni. Ég leyfi mér því að leggja til, að bætt verði þarna inn í þremur orðum: fyrst lífeðlisfræði, á eftir líffræði, það er ákaflega þýðingarmikil grein og kannske ein af þeim greinum núna, sem mest er unnið að rannsóknum á, önnur en kjarnorkan, og mest þarf að upplýsa á ýmsan hátt, og á eftir grasafræði komi aftur búvísindi og fiskifræði. Það má kannske segja, að sumt, sem almennt er talið heyra undir búvísindi geti heyrt annars staðar undir. Ég skal nefna þrjú dæmi frá okkur Íslendingum, þar sem gerðar hafa verið vísindarannsóknir alveg íslenzkar, byggðar upp á Íslandi og allar nú þekktar um allan heim, en óvíst er, að hefðu komizt undir þá upptalningu, sem í greininni er. Ég skal fyrst nefna, þegar prófessor Dungal fann upp bóluefnið við bráðapest. Það var ný aðferð, nýr háttur að búa það bóluefni til, í öðru formi og af öðrum styrkleika og öðruvísi framkvæmt en áður hafði verið gert annars staðar. Heyrir það undir lækningar? Ja, dýralækningar eru nú yfirleitt ekki taldar heyra undir lækningar í mæltu máli, og læknarnir vilja ekki kannast við dýralæknana nema svona að hálfu leyti. Þegar Björn Sigurðsson finnur upp bóluefni við garnaveikinni, sem hefur gert okkur ómetanlegt gagn almennt, var náttúrlega enginn vafi á því, að ef hann hefði leitað um styrk til þess að búa það til, hefði hann átt að fá hann. En undir hvað átti hann að heyra, eins og upptalningin er nú? Ég veit ekki. En hefðu landbúnaðarvísindi verið þar með, þá var enginn vafi. Ég skal í þriðja lagi nefna, þegar Páll, sonur minn, finnur upp efni til að sprauta í ær, svo að heilinn í fóstrinu þroskist eðlilega, þó að þær gangi í fjörunni, og með því kemur í veg fyrir, að lömbin verði skjögruð, en þetta bjargar á hverju ári 40 þús. lömbum á landinu frá því að verða einskis virði, og fæðast skjögruð og drepast. Þetta eru allt dæmi upp á uppfinningar gerðar hér á landi af mönnum, sem ekki eru kallaðir vísindamenn. En það eru verk gerð hér á landi, sem þeir hefðu átt að fá styrk til, ef þeir hefðu um hann sótt, en rúmast tæplega í greininni eins og hún er orðuð núna. Ég gæti talið upp fleira í þessu sambandi, en ég læt þetta þrennt nægja. Vegna þessa legg ég til, að þessu sé bætt við, svo að þar sé enginn vafi á, að það, sem stefnir að því að upplýsa ný sannindi, ný vísindi, sem efla hagsæld sjálfra atvinnuveganna í landinu, komi þarna undir. Hin brtt. mín er við 5. gr. og er viðvíkjandi stjórninni á raunvísindadeildinni. Það er ætlazt til, að sitji í henni fjórir menn auk þess fimmta, sem ráðh. skipar, og einn á að vera frá rannsóknaráði ríkisins. Ég tel rannsóknaráð ríkisins mjög óheppilegt sem aðila til að kjósa þarna mann. Þetta er nefnd kosin af Alþ. til 4 ára, og getur alltaf skipt um menn í henni. Henni er ekki ætlað annað starf en hafa eftirlit með ýmsum öðrum framkvæmdum, sem aðrir eiga að vinna. Ég tel hana þess vegna ekki neinn fulltrúa fyrir sjálft atvinnulífið í landinu. Rannsóknaráð ríkisins er náttúrlega, eins og ég sagði, nefnd, sem kemur og fer, þar að auki eru t.d. núna í henni menn, sem hafa atkvæðisrétt nm þetta á öðrum sviðum. Björn Sigurðsson er læknir og hefur atkvæðísrétt. Hann er þar að auki í læknadeild háskólans og hefur atkvæðisrétt þar, svo að hann getur á þremur öðrum stöðum komið fram til þess að „representera“, hverjir fara í stjórnina. Annar maðurinn, sem núna er í rannsóknaráðinu, er verkfræðingur og sá þriðji er enginn sem stendur. Ég legg þess vegna til, að kosnir séu fjórir menn af læknadeildinni og verkfræðideildinni, eins og gert er ráð fyrir í frv., og að auki sé einn frá atvinnudeild háskólans. Hún er í mörgum deildum, og maður gæti litið á hana sem fulltrúa fyrir vísindastarfið í hinum raunverulegu framleiðslugreinum landbúnaðarins. Þess vegna tek ég hana sem aðila frá framleiðslugreinunum. Mér datt í hug að taka mann frá Fiskifélaginu og Búnaðarfélaginu, en það gat orðið til þess, að mönnunum hefði þá þurft að fjölga. Ég vildi ekki verða til þess, og þess vegna valdi ég forstjóra deildanna í atvinnudeildinni til þess að velja einn mann og svo náttúrugripasafnið, sem er tvímælalaust sá aðilinn, sem á að hafa bezta aðstöðu í öllu, sem snertir almenna náttúrufræði. Ég legg til, að stjórnin verði svona skipuð í staðinn fyrir það, sem frv. nú gerir ráð fyrir. Ég skal gjarnan, ef nefndin óskar þess, taka aðra hvora eða báðar þessar tili. aftur til 3. umr., það skal ekki standa á mér að gera það. Ég held, að þær séu báðar til mikilla bóta, og sérstaklega alveg sjálfsagt að samþykkja fyrri tillögu mína.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. menntmn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu á þessu máli. Mér þykir vænt um, að n. skuli hafa orðið sammála um meginefni málsins og allt það, sem meginmáli skiptir í frv. Ég vil þakka frsm. n. fyrir þau orð, sem hann lét falla um frv. í heild sinni og tilgang þess. Ég tel till. hennar á bls. 619 vera eðlilegar og mæli með því fyrir mitt leyti, að þær nái fram að ganga hér í hv. deild. Varðandi fyrri till. á þskj. 618 frá hv. 1. þm. N-M. er það að segja, að við bana hef ég fyrir mitt leyti ekkert að athuga, heldur tel hana þvert á móti vera til bóta. Það var aldrei tilætlunin, að sú upptalning á greinum, sem raunvísindadeild vísindasjóðs skyldi styrkja, væri tæmandi, þar sem segir í þeirri gr., með leyfi hæstv. forseta: „Rannvísindadeild annast styrkveitingar til rannsókna á sviði náttúruvísinda, þar með taldar“ og svo eru nefndar ýmsar greinar. Auðvitað má lengi um það deila, hvað slík upptalning á að vera ýtarleg, en ég hef síður en svo á móti því, að þarna sé bætt við þeim þremur greinum, sem hann leggur til, þ.e. lífeðlisfræði, búvísindum og fiskifræði. Það gerir upptalninguna meir tæmandi, þó að hún verði auðvitað ekki algerlega tæmandi heldur með þessu móti. Ég vil því fyrir mitt leyti mæla með því, að fyrri brtt. verði samþ. þegar við þessa umr. Þá eru og uppi till. annars vegar frá hv. þm. V-Sk. og 2. þm. Árn. og hins vegar hv. 1. þm. N-M. um breytingar á stjórn deilda sjóðsins, önnur um breytingar á stjórn hugvísindadeildarinnar og hin um breytingu á stjórn raunvísindadeildarinnar. Það má auðvitað lengi um það deila og ræða fram og til baka, hvernig stjórn þessara deilda skuli skipuð, og ég skal fúslega gera þá játningu, að ég var í miklum vafa um, hvað til skyldi leggja í þessum efnum. Ég fór þó að mestu leyti eftir till. n., sem undirbúið hafði málið, nema hvað í menntmrn. var gerð nokkur breyting á skipun stjórnar hugvísindadeildarinnar og meira að segja alveg á síðustu stundu. Er það orsök þeirrar skekkju, sem er í grg. frv. varðandi skipun stjórnar hugvísindadeildarinnar. Það var um skeið ætlun mín að leggja til, að heimspekideildin hefði tvo, laga- og hagfræðideildin hefði tvo og þann fimmta skipaði ráðh. En á síðasta stigi við meðferð málsins varð sú breyting á, að ég lagði það til, sem í frv. er. Í rn. gleymdist aðeins að lagfæra grg. til samræmis við þessa breytingu á frv. sjálfu. Þetta er smávægilegt atriði. Ég vil aðeins láta þess getið að gefnu tilefni frá hv. þm. V-Sk. En vegna þess að þetta er nokkurt álitamál, hvernig stjórn deildanna skuli skipuð, og raunar enn fleiri hugmyndir hafa verið uppi en þær, sem hér eru komnar fram till. um, vildi ég nú mega mælast til þess við flm. þessara tveggja till., að þeir tækju till. sínar aftur til 3. umr. og að n. athugaði þetta síðan milli umræðnanna. Verði fundur á morgun, vil ég óska þess við n., að hún taki það til athugunar síðdegis í dag og ræði þá við flm. tillagnanna um þetta, hvort ekki væri hugsanlegt, að samkomulag næðist innan n. og við þá í þessum efnum. Hér er um smáatriði að ræða varðandi málið í heild og auðvitað ekki neitt stjórnmálalegt ágreiningsefni, svo að æskilegt væri, ef unnt væri að ná um þessi atriði samkomulagi, eins og öll önnur atriði í frv., einnig þau, sem eru mergur málsins.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég get tekið undir það með hæstv. ráðh., að ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að brtt. hv. 1. þm. N-M., þ.e. fyrri brtt. hans á þskj. 618, verði samþ. þegar við þessa umr., og tala ég þar fyrir hönd allrar n., því að ég hef ráðgazt við hv. meðnm. mína um þetta atriði. Um hinar till. báðar, um skipun deildarstjórna, verð ég aftur á móti að segja, að meiri hl. n. getur ekki fallizt á þær að svo stöddu a.m.k., og vil einnig taka undir það með hæstv. ráðh., að ég teldi þó rétt, að þessar till. gætu komið til athugunar enn hjá n. og yrðu því teknar aftur til 3. umr.



Herra forseti. Í trausti þess, að hæstv. ráðh. vinni að því að koma hér sættum á, tek ég till. mína aftur til 3. umr. Ég fer nú burt úr menntmn. og hv. 6. þm. Reykv. tekur þar sitt sæti, og ég vona, að hann haldi þá fram sjónarmiði háskólans í þessu máli.



Herra forseti. Eftir að þetta mál kom til okkar í Ed. í gær, var haldinn fundur í landbn. Okkur leizt ekki alls kostar á þær breytingar, sem höfðu orðið a því í Nd., og það þótti réttast að flytja brtt., sem prentaðar eru á þskj. 605, en nú eru teknar aftur, og orsökin til þess er sú, að þegar farið var að athuga málið nánar, kom í ljós, að það mundi mjög hæpið, að málið mundi ná fram að ganga á þessu þingi, ef við gerðum þessar brtt. og kæmist í það mikið ósamræmi við það, sem Nd. hafði samþ. Afleiðingin af því varð sú, að aftur var haldinn annar fundur í landbn. í morgun, og þar kom veiðimálastjóri með miðlunartillögur milli skoðana nefndanna, sem svo birtast á þskj. 622 og n. nú leggur til að samþykktar séu. Það, sem hér er um að ræða, þær breytingar, sem orðið hafa í Nd. á frv., eru ósköp fljóttaldar, og skal ég bíða seinast með þessa. Það er fyrst og fremst breyting á 97. gr. Hún var um það að ófriða sel á ofur litlum parti á Breiðafirði, Hvammsfirðinum Þessi grein var felld niður í Nd., svo að nú gilda sömu ákvæði um alla friðun á öllum Breiðafirði. Ég skal ekki rekja gang þessa máls. Þetta komst inn í laxalögin á sínum tíma í frv., sem lagt var fyrir Alþingi 1930. Þá var laxveiði í ánum, sem renna í Hvammsfjörð, mikið til alveg horfin, og selnum var kennt um, og þá var þetta sett í lögin, að selur skyldi ófriðaður á Hvammsfirði við ósa þessara áa. Nú er komin veiði í þessar ár, hverju sem það er nú að þakka, og mér er sagt af kunnugum mönnum, þ. á m. sýslumanni Dalamanna, sem var einn í n., og þm. Dal. (ÁB), sem ég hef líka rætt um við málið, að yfirleitt sé aldrei skotinn selur þarna, enda selalátur þarna inni á Hvammsfirði, svo að ég held, að það sé ekki ástæða til að halda þessu, við gerum engar brtt. við þessa breytingu Nd. á frv. Þá er gerð sú breyting við 16. gr. frá því, sem hún fór frá okkur, um veiði í ósum, að við leyfðum þar veiði með stöng. Nd. bannaði hana, og breytir gr. að þessu efni. Við leggjum ekki heldur til, að um þetta sé gerð nein breyting, því að í gr., eins og hún kemur frá Nd., er gert ráð fyrir því, að ráðh. geti veitt undanþágu. En hér hagar svo misjafnt til við ósana, að þar þarf alltaf undanþágur, og gildir ekki sama um þá alla og skiptir þess vegna ekki verulegu máli, hvort heldur er. Loks var í Nd. sett ákvæði um það, hvenær lögin öðluðust gildi. Við erum búnir að vera með þau tvö þing bráðum, - það er bráðum búið þetta þing líka, - þessi lög, og nú er komið fram yfir þann tíma, sem menn eru farnir að leggja í sínar lagnir, en eftir þessum lögum breytast lagnir dálítið hingað og þangað í ám. Það þótti afar óhentugt að láta þau öðlast gildi, þegar veiðitíminn væri byrjaður, og þess vegna eðlilegast að láta þau ekki öðlast gildi fyrr en í haust, eftir að veiðin í sumar væri búin. Þessa brtt. samþykkjum við líka og gerum ekki neinar till. um, að henni verði breytt. Þá er það 35. gr. Það er hún og um hana, sem nefndirnar greinir á og við nú berum hér fram miðlunartillögu frá veiðimálastjóra. Við höfðum ætlazt til þess hér í d. og þannig fór frv. frá okkur, að ekki væri bætt minnkandi veiði fyrir áhrif laganna, nema hún minnkaði um meira en helming. Þeir færa þetta niður og ætla að bæta þá veiði, sem missist fram yfir 30%. Við höfum ekki séð ástæðu til að breyta þessu. Þeir menn, sem verða fyrir því að þurfa að breyta sínum lögnum eða hverfa með þær burt, eiga náttúrlega rétt á einhverjum bótum, og við gerum þetta ekki að ásteitingarefni og látum þessi 30%, sem Nd. samþykkti, standa áfram. Þá vildu þeir miða bæturnar við veiðina eins og hún hefði verið síðustu 10 ár, þegar kæmi að því að fara að meta, hvaða bætur menn skyldu fá fyrir rýrnandi veiði. Það fellum við niður og látum í sjálfsvald matsmannanna í hverju tilfelli, hvaða upplýsinga þeir afli sér og hvernig þeir afli þeirra. Það liggur í hlutarins eðli, að eitt af því, sem þeir verða að reyna að afla sér upplýsinga um, er, hvað veiðin hefur verið, hvað hún hafi minnkað á viðkomandi stað. En jafnaugljóst er hitt, að þeim er það mjög erfitt. Þar sem sami maðurinn hefur kannske fimm lagnir og ein þeirra á að hverfa, þá verður sjálfsagt erfitt að finna 10 ár aftur í tímann, hvað hefur komið í þessa lögn af þeim laxi, sem hann hefur veitt og lagt inn. Eins er það, að það er til í dæminu, að menn, sem missa aðstöðu til þess að geta lagt lagnir eftir þessum lögum, hafa ekki notað réttinn neitt í síðustu 10 ár, af því að áin fyrir þeirra landi hefur verið leigð út og ekkert veitt þar. Það er þess vegna sitt á hvað, hvernig þessi 10 ára ákvæði mundu verka, og við leggjum til, að það falli út úr gr. og matsnefndirnar í hvert skipti reyni að komast eins mikið til botns í málinu og þær geta, á einn eða annan veg, og þær séu sjálfráðar, hvernig þær geri það. Þá leggur Nd. til, að bætur fyrir rýrnun veiðiréttar yrðu greiddar að 3/4 af ríkinu og 14 af viðkomandi sýslufélagi. Við höfum haft þetta helming, skipt þessu til helminga. Þetta var nú nr. 1 af þessu í gær, sem við vorum mjög tregir til að ganga inn á. En við leggjum nú til, að það standi. Ríkið greiðir 3/4 bótanna og viðkomandi sýslunefnd 1/4, og er þá komið til móts við nefndina í Nd., alveg eins og með 30%, sem við vonum að verði til þess, að frv. fái þar greiða afgreiðslu og verði samþykkt. Þá tóku þeir upp í Nd., að ríki og sýsla skyldu kosta mötin í sama hlutfalli og þau kostuðu bæturnar. Með þessu þurfti maðurinn, sem í mál vildi fara fyrir missta veiði, engu til að kosta sjálfur nema einni örk af pappír, sem hann skrifaði kæru á. Með því fannst okkur að það væri kölluð fram kæra, hvort sem ástæða væri til eða ekki, og fannst það eiginlega ófært. Lögin gera ráð fyrir því, að matsmennirnir í hvert skipti ákveði, af hverju matið skuli greiðast, og það látum við haldast, en förum ekki inn á Nd., sem ákvað, að ríki og sýsla greiddu það allt ævinlega, hvort sem það væri nokkur ástæða til þess að fara af stað með málið eða ekki. Loks tók Nd. það upp að leyfa, að bæturnar fyrir rýrnun á veiðiréttinum jöfnuðust á 25 ár, til þess að það yrði ekki eins tilfinnanlegt, a.m.k. fyrir sýslunefndina, að þurfa að greiða það strax og matið færi fram. Þetta ákvæði höfum við tekið upp í till., eins og hún liggur fyrir núna. Ég hef þá reynt að lýsa breytingunum og því, sem þær fela í sér. Við höfum trú á því, að nefndin, eftir samtali við n. í Nd. og þá menn, sem hafa mestra laxahagsmuna þar að gæta, að á þessari breytingu verði tekið þar með velvilja, hún verði þar samþ. og lögin geti öðlazt gildi nú á þessu ári, en það viljum við að þau geri. Loks leggjum við til þarna aðra brtt., við 109. gr. Við vitnum þar í 35. gr., sem er undantekning frá aðalreglunni, sem annars gildir í 109. gr. Þó að við sumir landbn.-menn séum ekki alls kostar ánægðir með þessar till. og hefðum heldur kosið þær í svipuðu formi og var hjá okkur áður, þá leggjum við nú samt til, að þær verði samþ. og frv. þannig sent Nd. aftur.



Herra forseti. Hv. frsm. hefur nú gert grein fyrir því, sem hefur gerzt í hv. landbn. út af þessu máli tvo síðustu dagana, og þarf ég ekki að bæta neinu verulegu við það, nema því, sem hann lét niður falla. Hann hefur sennilega gleymt því, að ég var ekki alveg sammála öðrum nm. í morgun, og er það auðvitað ekki heldur enn. Ég er ekki sammála þeim um það, að það taki því að vera að hrekja þetta mál til Nd. aftur fyrir ekki meiri breytingar en nú eru hér á ferðinni. Eftir að við endurskoðuðum till., sem við samþ. í gær, og búið er að koma þeim í nýjan búning, þá sýnist mér breytingin vera svo lítil, að það taki því ekki að vera að láta málið ganga aftur til hv. Nd. Hv. frsm. segist hafa þá trú, að málið gangi nú fram og hv. Nd. samþykki það með þessari breyt., sem nú er flutt. Ja, ég get ekkert við því sagt, hvaða trú hann hefur; ég hef um það enga trú og veit ekkert um það, hvernig um málið fer, þegar það kemur til hv. Nd. á eftir. Ef um það verður mikill ágreiningur, eins og hefur orðið nú að undanförnu og eins og búið er að vera um þetta mál árum saman, bæði innan þings og utan, en nú loksins virðist vera kominn sæmilegur friður um lausn á málinu í heild, þá sé ég ekki, að þessi ávinningur með breytingunni sé mikill, þó að hann út af fyrir sig sé réttmætur. Það er líka á það að líta, að þessi lög eiga ekki að taka gildi fyrr en í október, m.ö.o. þau gilda alls ekkert fyrir þetta veiðitímabil, sem nú er að byrja, og ef mönnum sýnist alveg aðkallandi að breyta þessari einu gr., sem ágreiningur er nú um, 35. gr., þá er það þó annað mál að taka málið aftur upp á næsta þingi til að breyta einni grein heldur en að eiga það jafnvel á hættu, að málið gangi nú ekki fram, og verða að taka allt málið upp aftur. Það er þetta, sem ég óttast. Það er ekki ágreiningur um efnishlið þessarar till., sem nú er flutt, heldur hitt, að þetta kunni að verða afleiðingar af því, ef við förum að samþ. hana. Ég verð af þessum ástæðum að greiða atkv. gegn tillögunni, ekki vegna þess, að ég sé á móti efni hennar, heldur vegna hins, eins og ég sagði áðan, að ég óttast, að þetta verði til að stöðva málið á þessu þingi.