Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svofellt bréf: „Reykjavík, 29. okt. 1984. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Alþb. í Austurlandskjördæmi, Sveinn Jónsson, Egilsstöðum, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt.“ Undir skrifar Hjörleifur Guttormsson 5. þm. Austurl. Sveinn Jónsson hefur áður setið á þingi á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans hefur verið rannsakað. Hann er hér kominn til fundar. Ég býð Svein Jónsson velkominn til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um endurmenntun vegna tæknivæðingar í atvinnulífinu á þskj. 29, en flm. ásamt mér eru Jón Baldvin Hannibalsson, Kjartan Jóhannsson og Karvel Pálmason. Í 1. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Markmið laga þessara er að koma á samræmdri og skipulagðri endurmenntun vegna tækniþróunar í atvinnulífinu og skapa öllum skilyrði til að aðlagast tæknivæðingu, einkum í þeim atvinnugreinum þar sem atvinnuöryggi starfsmanna er í hættu vegna tæknivæðingar.“ Áður en ég geri grein fyrir einstökum greinum þessa frv. vil ég fara nokkrum orðum um það hversu nauðsynlegt er að Alþingi taki af skarið í þessu máli og komi á samræmdri og skipulagðri endurmenntun vegna tækniþróunar í atvinnulífinu. Allir hljóta að vera sammála um að gífurlegar breytingar hafa orðið á atvinnulífi í heiminum í kjölfar örrar tækniþróunar. Ég tel að það sé engum blöðum um það að fletta að við Íslendingar séum orðnir langt á eftir nálægum þjóðum í að hagnýta okkur nýja tækni eða að endurmennta starfsfólk með tilliti til tæknivæðingar. Auk þess hefur allt of lítil umræða farið fram hér í þjóðfélaginu um þessi mál eða ítarleg rannsókn á því hvaða áhrif tækniþróunin og örtölvubyltingin mun hafa á vinnumarkaðinn og einstakar greinar atvinnulífsins svo og allt okkar efnahagslíf. Undirstaða þess að vera samkeppnisfær við aðrar þjóðir og efla hér hagvöxt og framleiðni er að við gerum okkur fyllilega ljóst hvert stefnir í þessum málum og að við aðlögum okkar atvinnugreinar og starfsfólk þeirri róttæku breytingu sem rafeindatækni og áhrif tölvuvæðingar mun hafa á allan vinnumarkaðinn á komandi árum. Ef Íslendingar ætla ekki að verða undir í þeirri atvinnubyltingu sem nú á sér stað verður umsvifalaust að taka af skarið í þessu efni og kanna til hlítar hvaða áhrif þessar róttæku breytingar muni hafa á atvinnulíf og atvinnuhætti í landinu á komandi árum, hvaða nýja möguleika tæknin mun opna og ekki síður hvaða hættur hún mun hafa í för með sér fyrir efnahagslífið og atvinnuþróun og hvernig best sé að bregðast við í tíma á réttan hátt. Breytingar þessar munu tvímælalaust hafa það í för með sér að öll störf og vinnuaðferðir munu breytast og um mikla tilfærslu verður að ræða á vinnuaflanum á milli atvinnuvega, starfsgreina og verkefna á vinnustað. Sjálfvirkni og vélvæðing mun hafa það í för með sér að mörg störf munu annaðhvort taka miklum breytingum eða úreldast og ný störf taka við sem gera sífellt auknar kröfur til starfsfólks um endurmenntun. Ef ekki er brugðist við með réttum hætti í tíma er mikil hætta á því að það muni hafa í för með sér versnandi lífskjör og atvinnuleysi hér á landi. Á þeim, sem ferðinni ráða í þessum efnum hér á landi, hvílir því mikil ábyrgð því áföllin geta orðið stór fyrir íslenskt þjóðfélag ef áfram á að láta kylfu ráða kasti í þessu efni og ekki verður tekið til við að undirbúa atvinnulítið og launþega með skynsamlegum hætti undir þær breytingar sem tækniþróunin mun hafa á allt atvinnulíf á komandi árum. Ábyrgð stjórnmálamannanna er hvað mest í þessu máli að vel til takist því að á miklu veltur að við stýrum því fjármagni, sem við höfum yfir að ráða, bæði í fjárfestingar í atvinnulífinu og til menntunar mannaflans með þeim hætti að við séum undir það búin að mæta þeim miklu breytingum sem fram undan eru. Tilfærslur verða að geta átt sér stað á mannaflanum milli verkefna og atvinnugreina með eðlilegum hætti, en forsenda þess er að starfsfólki sé gert kleift að njóta endurmenntunar og starfsþjálfunar í miklu ríkara mæli en nú er. Í allri atvinnuuppbyggingu og leiðum til að bæta lífskjör fólks er það því eitt brýnasta verkefnið að opna starfsfólki möguleika til að geta aðlagast með eðlilegum hætti áhrifum þeirra gífurlegu breytinga sem tæknivæðingin mun hafa í för með sér. Endurmenntun starfsfólks er því ein veigamesta forsenda þess að hægt sé að nýta sér nýjar tæknibreytingar til aukinnar framleiðni, hagvaxtar og bættra lífskjara hér á landi. En hvaða möguleika höfum við í dag? Hvaða möguleikar eru hjá starfsfólki til þess að öðlast sérhæfða menntun við sitt hæfi og þarfir fyrirtækjanna? Um það mætti vitaskuld hafa langt mál. Í grg. með þessu frv. eru tilgreindir nokkrir þættir. Í fyrsta lagi að skólakerfið hafi ekki getað sinnt með skipulegum hætti endurmenntun í tengslum við atvinnulífið og að skólakerfið og menntunin í heild sinni hafi ekki tekið nægjanlegt mið af þörfum atvinnulífsins. Ég tel að þessi punktur sé mjög veigamikill og umhugsunar virði. Hann vekur upp þær spurningar hvort ekki þurfi gagngerðrar endurskoðunar við á öllu okkar menntakerfi. þannig að menntakerfið verði í miklu nánari snertingu við atvinnulífið og taki meira mið af þörfum þess og framtíðarspám um þróun atvinnuveganna. Menntakerfið hefur á engan hátt fylgt eftir eða tekið mið af þeirri kröfu sem atvinnulífið gerir til endurmenntunar, sem stöðugt þarf að vera í gangi, og þeirri endurmenntun og starfsþjálfun sem launþegar þurfa sífellt að fá til að geta tekist á við ný verkefni í atvinnulífinu. Kannske sýnir það best hvað við erum langt á eftir öðrum þjóðum að engin löggjöf er til um endurmenntun og hér á hv. Alþingi hefur ekki orðið samstaða, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir, um með hvaða hætti skuli haga fullorðinsfræðslu hér á landi eða hvernig skipulag og samræming fullorðinsfræðslunnar skuli vera. Breytingar í atvinnulífinu gera það nauðsynlegt að fólk verður að eiga kost á endurmenntun því mörg störf krefjast oft annars undirbúnings, annarrar hæfni og þekkingar en áður og kannske annars konar þekkingar en skólakerfið og frummenntunin veitti. Endurmenntun eða starfsmenntun í tengslum við atvinnulífið er því ekki orðinn síður nauðsynlegur þáttur en sú frummenntun sem lögboðin er. Fræðslukerfið verður því að vera sveigjanlegt og tilbúið að taka breytingum þannig að stöðnun eigi sér ekki stað, því stöðnun í okkar menntakerfi getur haft víðtækari áhrif á lífskjör og atvinnuuppbyggingu en nokkurn órar fyrir. Á fleiri hindranir má benda sem tefja fyrir að fólk eigi kost á að öðlast endurmenntun við sitt hæfi. Langur starfsdagur fólks hér á landi og framfærslubyrði gera kröfu til þess að hver fjölskylda verði að geta treyst á tvær fyrirvinnur ef endar eiga að geta náð saman í nauðsynlegum útgjöldum. Það er því ljóst að lítill sem enginn tími er aflögu að starfsdegi loknum til þess að sækja endurmenntun eða þau námskeið sem í boði eru vegna tæknivæðingar í atvinnulífinu. Of lítið framboð er líka af námskeiðum og þau námskeið sem boðið er upp á eru í mörgum tilfellum of dýr fyrir einstaklingana sem fæstir þola þann tekjumissi sem því er samfara að öðlast endurmenntun. Á þriðja atriðið má einnig benda sem ekki er síður mikilvægt. Mjög lítil umræða hefur farið fram hér í þjóðfélaginu um nauðsyn endurmenntunar vegna tæknivæðingar í atvinnulífinu og áhrif tæknivæðingar á störf í ýmsum atvinnugreinum. Þar af leiðir að starfsfólk er ekki nægilega vel á verði um nauðsyn endurmenntunar og þess að endurmenntun getur ráðið úrslitum um atvinnuöryggi þess í framtíðinni. Ég tel það ekki síður skyldu stjórnvalda en aðila vinnumarkaðarins að hafa frumkvæði að því að skapa fólki skilyrði til endurmenntunar og um leið að hvetja starfsfólk til að fá sér endurmenntun og leiðbeina því um hve nauðsynleg endurmenntun og starfsþjálfun er fyrir atvinnuöryggi þess og atvinnulífið í heild. En allt er þetta torvelt og ýmsum annmörkum háð þegar engin skipulögð eða samræmd stefna er uppi í endurmenntunarmálum og ljóst að starfsfólki reynist oft erfitt að skipuleggja endurmenntunarnám sitt upp á eigin spýtur, auk þess sem ekki er endurmenntunarnámskeið í boði fyrir ýmsa þætti atvinnulífsins og starfsfólk sem nauðsynlega þarf á því að halda. Ljóst er einnig að fyrirtækin sjálf hafa gert allt of lítið af því að undirbúa starfsfólkið undir tæknibreytingar með því að gefa því kost á starfs- og endurmenntun. Það hlýtur að vera hagur fyrirtækjanna og atvinnurekstursins ekki síður en starfsfólksins að vinnumarkaðurinn hafi á að skipa hæfu starfsfólki sem sé í stakk búið til að takast á við þær breytingar sem hafa orðið og eru fram undan í atvinnulífinu. Ég sagði hér áðan að það væri engum blöðum um það að fletta að Íslendingar væru orðnir langt á eftir öðrum þjóðum í því að undirbúa og endurmennta starfsfólk vegna breyttra atvinnuhátta og tæknivæðingar. Við getum tekið Norðurlöndin sem dæmi um lönd sem hafa fyrir löngu hafið þá endurmenntun sem er nauðsynleg fyrir starfsfólk og gert það með þeim hætti að starfsfólki eru sköpuð skilyrði sem ekki eru fyrir hendi hér til að hagnýta sér endurmenntun. Þar hefur þörf fyrir endurmenntun og starfsþjálfun verið mætt með mjög umfangsmiklum, fjölbreyttum og skipulögðum aðgerðum. Ég nefni Danmörk sem dæmi, en þar hefur til að mynda verið í gildi frá 1960 löggjöf um endurmenntun ófaglærðs starfsfólks. Ríkisvaldið hefur í þessum sem öðrum löndum talið það skyldu sína að veita ríflegu fjármagni til endurmenntunar. Á Norðurlöndum hefur ríkisvaldið þannig um langt árabil styrkt bæði námsgagnagerðina, kennsluna eða þjálfunina svo og veitt styrki sem samsvara atvinnuleysisbótum til að bæta það tekjutap sem fólk verður fyrir samfara endurmenntunarnámi. Á árinu 1982 var ríkisframlag Dana rúmlega 941 millj. d. kr. og á árunum 1981–1982 var ríkisframlag Svía 3891 millj. s. kr. Ljóst er því af þessu að gífurlegum fjármunum er varið til að mynda í þessum löndum til endurmenntunarmála og þarf ekki að efa að það fjármagn og sú fjárfesting í menntun mannaflans mun skila sér margfalt aftur í auknum hagvexti og bættum lífskjörum. Ég tel að jafnvel þó illa ári nú í efnahagsmálum okkar sé lítil forsjálni eða sparsemi í því fólgin að veita ekki nú þegar töluverðu fjármagni til endurmenntunarmála. Framtíð íslensks atvinnulífs, atvinnuöryggi og lífskjör hér á landi munu að verulegu leyti ráðast af því að uppbygging atvinnulífsins sé aðlöguð nýrri tækni og að við höfum þá framsýni til að bera að veita til þess nokkru fjármagni til að launþegar hér á landi hafi möguleika til að tileinka sér tæknibreytingar. Ég undirstrika og legg áherslu á að ábyrgð stjórnmálamanna er mikil ef áfram á að láta reka á reiðanum í þessu efni. Hverjar eru þróunarhorfur í íslensku atvinnulífi og íslenskum atvinnuháttum á komandi árum? Hvar er vaxtarbroddurinn í íslensku atvinnulífi? Hvaða áhrif mun ný tækni hafa á íslenskan vinnumarkað? Og hvert ber að stefna í uppbyggingu atvinnulífsins til að gera okkur samkeppnisfær við aðrar þjóðir? Allt of lítið hefur verið gert af því að rannsaka þróunarhorfur í atvinnumálum og áhrif tækniþróunar á einstakar atvinnugreinar og hvernig skynsamlegast sé að verja í atvinnuuppbygginguna því takmarkaða fjármagni sem við höfum yfir að ráða. Talið er að mannafli á vinnumarkaðnum muni aukast um 30 þús. manns á næstu 20 árum. Helst hefur verið horft til iðnaðarins í þessu efni og talið nauðsynlegt að byggja hann upp til að taka við auknum mannafla á vinnumarkaðnum á komandi árum. Ef litið er til helstu upplýsinga um mannaflaþróun í helstu atvinnugreinum þjóðarinnar á árabilinu 1963–979 kemur í ljós að hlutur opinberra starfa hefur vaxið mest eða úr 17.2% í 25%. Það er fjölgun um rúmlega 13 þúsund störf. Hlutur iðnaðar hefur staðið nokkurn veginn í stað á þessu tímabili. Fækkun hefur orðið í landbúnaði. Og þó nokkur fjölgun hafi orðið í sjávarútvegi eða um 3230 störf hefur hlutur hans af mannaflanum minnkað á tímabilinu. Í grg. með þessu frv. kemur fram tafla sem sýnir hlutfallslega skiptingu mannafla og atvinnugreina á árunum 1910–1981. Ég tel að hér sé um athyglisverða töflu að ræða sem lærdóm má draga af, en þar kemur glögglega í ljós hvert stefnir í skiptingu mannaflans milli þjónustugreina, framleiðslugreina og úrvinnslugreina. Til samanburðar er sýnd staðan í Bandaríkjunum, Svíþjóð, Vestur-Þýskalandi og Frakklandi á árinu 1975. Þessi tafla sýnir ljóslega hve gífurlegum breytingum atvinnulífið hefur tekið. Samkvæmt þessari töflu má sjá að á árinu 1981 er hluti mannaflans í frumvinnslugreinum einungis 11.2%. Í samanburði má taka árið 1950, þá var hlutur mannaflans í frumvinnslugreinum tæplega 34.9%. Á árinu 1910 er hlutfall mannaflans í frumvinnslugreinum 63%. Þessu er þveröfugt farið í þjónustugreinum því árið 1910 er hlutfallsleg skipting mannaflans í þjónustugreinunum 24.8%. 33% 1950 og árið 1981 er hlutur mannafla í þjónustugreinum kominn í 51.7%. Ef teknar eru úrvinnslugreinarnar þá er hlutfall mannaflans í úrvinnslugreinum 12.2% árið 1910, 1950 32% og 1981 37.1%. Ef gerður er samanburður á skiptingu mannaflans milli atvinnugreina hér á landi árið 1975 samanborið við Bandaríkin, Svíþjóð, Þýskaland og Frakkland kemur eftirfarandi í ljós: Hér á landi voru 14.8% af mannaflanum í frumvinnslugreinum, í Bandaríkjunum aðeins 3.3%, í Svíþjóð 4.7%, Þýskalandi 5.8% og Frakklandi 9.9%. Ef úrvinnslugreinarnar eru teknar er hlutur mannaflans hér á landi á árinu 1981, eins og áður sagði, 37.1%, en í Bandaríkjunum 31.5% á árinu 1975 og í Svíþjóð 30.6%, í Þýskalandi 35.1% og í Frakklandi 29.9%. Ef aftur er litið til þjónustugreinanna er hlutur mannaflans í þjónustugreinum á árinu 1975 hér á landi 47.5%, í Bandaríkjunum 65.2%, í Svíþjóð 64.7% og í Þýskalandi 59%. En hvað segja þessar tölur? Ef litið er á þróunina í þessum löndum, sem hér hafa verið tilgreind og mun lengra eru komin en Ísland í allri tæknivæðingu, þá er ljóst að bætt lífskjör í þessum löndum hafa ekki byggst á auknum tækifærum í framleiðslugreinum. Það sést gleggst á því að í Bandaríkjunum eru lífskjör einna best, en þar er lægst hlutfall vinnuaflans í þessum löndum við framleiðslustörf eða einungis 3.3% á sama tíma og hlutur mannaflans í þjónustugreinum er 65.2%. Af því sem hér hefur verið greint er ljóst að hlutur upplýsingamiðlunar og þjónustu hefur farið vaxandi í þeim löndum sem hér hafa verið nefnd. Á árinu 1975 eru á Íslandi einungis 47.5% af mannaflanum í upplýsinga- og þjónustustarfsemi, en í Svíþjóð 64.7% af mannaflanum í upplýsinga- og þjónustustarfsemi, Bretlandi 62.6%, Frakklandi 60.2% og í Bandaríkjunum 65.2% eins og áður hefur verið sagt. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir okkur Íslendinga að þó störf í framleiðslugreinum séu fleiri hér á landi en hjá þessum þjóðum eru framleiðni, hagvöxtur og lífskjör mun verri hér á landi en í þessum löndum og Ísland láglaunasvæði miðað við flest þessara landa. Þó vissulega beri að hlúa að og styrkja okkar undirstöðuframleiðslugreinar eins og sjávarútveginn, þá er ljóst að við verðum einnig að sækja á önnur mið að því er nýsköpun í atvinnulífinu og ný atvinnutækifæri varðar. Í athyglisverðri grein, sem Ingjaldur Hannibalsson forstöðumaður Iðntæknistofnunar Íslands skrifar um framtíð tæknivædds iðnaðar á höfuðborgarsvæðinu og birtist í tímaritinu Skipulagsmál á höfuðborgarsvæðinu, kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Sé litið á uppbyggingu íslensks iðnaðar kemur í ljós að helstu greinar hans eru þær sem erlendis eru yfirleitt taldar til láglaunaiðnaðar. Gildir þetta um ýmsar greinar matvælaframleiðslu, fataiðnað, húsgagnaiðnað og ýmsar greinar málmiðnaðar. Sumar þessara greina hafa á undanförnum árum átt í miklum erfiðleikum í nágrannalöndum vegna samkeppni frá láglaunalöndum og hefur starfsmönnum í greinum eins og fataiðnaði, húsgagnaiðnaði og skipasmíðaiðnaði fækkað mjög í flestum nágrannalöndum. Ekki er ólíklegt að svipuð fækkun eigi eftir að verða í þessum greinum hér á landi. Jafnframt bendir margt til þess að starfsmenn í íslenskum byggingariðnaði séu óeðlilega margir. Hlutfali byggingariðnaðar af heildarmannafla er 11% á Íslandi á meðan hlutfall byggingariðnaðar í flestum öðrum þróuðum ríkjum er undir 5%. Bendir margt til þess að auka megi mjög framleiðni í íslenskum byggingariðnaði og er líklegt að með aukinni fjöldaframleiðslu byggingahluta í verksmiðjum megi fækka nokkuð starfsmönnum í þessari grein iðnaðar. Margt bendir einnig til þess að á næstu áratugum muni koma fram tækni sem gerir mögulegt að auka mjög sjálfvirkni við fiskvinnslu. Þessi tækni mun hafa í för með sér mikla fækkun starfa við fiskvinnslu. Má því með nokkrum rökum halda því fram að umtalsverð fækkun starfa verði í ýmsum þeim greinum iðnaðar sem sterkastar eru á Íslandi í dag.“ Síðar í þessari grein segir, með leyfi forseta: „Ef litið er til annarra þjóða kemur í ljós að stefna svo til allra iðnaðarþjóða er að auka til mikilla muna iðnað sem byggður er á tækni og þekkingu. Telja þessar þjóðir að þessi tegund iðnaðar verði til þess að bæta lífskjör næstu áratugina með sama hætti og hefðbundinn framleiðsluiðnaður hefur gert á undanförnum áratugum. Þær greinar sem flestir virðast leggja mesta áherslu á eru eftirfarandi: - Rafeindaiðnaður, - lífefnaiðnaður, - fjarskiptaiðnaður, - framleiðsla á nýjum tegundum efna, - geimiðnaður. Hér er um að ræða greinar með nokkuð aðra kostnaðarskiptingu en almennt gerist í hefðbundnum iðnaði. Hlutur rannsóknar- og þróunarstarfsemi í framleiðslukostnaði er mun meiri en áður hefur þekkst. Hráefni svo og launakostnaður er hins vegar lægri en algengt er. Þetta hefur það í för með sér að þjóðir sem ráða yfir þekkingu fá forskot. Litlu máli skiptir hvar þær eru staðsettar í heiminum vegna þess að flutningskostnaður á hráefni til framleiðslustaðar og fullunnum vörum til markaðar verður hlutfallslega lítill miðað við verðmæti vörunnar. Til þess að hátækniiðnaður blómstri þarf að vera gott framboð á vel menntuðu fólki.“ Af ýmsu því sem hér kemur fram er ljóst að framleiðniaukning í iðnaðarframleiðslunni erlendis vegna hagræðingaraðgerða, sjálfvirkni og nýrrar tækni í iðnaði getur fyrirvaralaust, ef ekkert er aðhafst, gert nýjar greinar í iðnaði hér á landi ósamkeppnishæfar. Á það hefur verið bent að þótt tölvubyltingin skapi ný störf sem krefjist endurmenntunar, þá leiði hún einnig til aukinnar einhæfni og minni krafna og starfsþjálfunar í öðrum störfum. Einnig hefur á það verið bent að einhæfum störfum muni verulega fækka, svo sem ýmsum störfum í þjónustugreinum. Margt bendir því til þess að það sé ekki síst starfsöryggi kvenna sem muni verða í hættu vegna tækniþróunarinnar, ekki síst í mörgum hinna hefðbundnari kvennastarfa, vegna þess að störf þeirra og menntunarval eru einhæfari og viðkvæmari fyrir tölvuþróuninni. Ljóst er einnig að það eru ekki einungis störf kvenna sem eru viðkvæm fyrir þeim róttæku breytingum á vinnu sem verða vegna áhrifa tölvuvæðingar. Aldraðir sem ekki treysta sér eða ekki eru í stakk búnir til að aðlagast tæknivæðingunni geta orðið hart úti samfara þessari þróun, svo og fatlaðir. Ef ekki er brugðist við á réttan hátt munu erfiðleikar kvenna sem sækja á vinnumarkaðinn á nýjan leik eftir barnauppeldi og heimilisstörf einnig stóraukast. Sérstaklega ber að huga að ráðstöfunum fyrir eldri konur, sem litla menntun hafa, í ýmsum þjónustu- og framleiðslugreinum. Í þessu sambandi má benda á það að t.a.m. í Danmörku hefur frá 1978 verið lögð áhersla á endurmenntun fyrir konur sem koma út á atvinnumarkaðinn eftir lengri fjarveru. Það er því ljóst að sérstaklega ber að vera á verði að því er þessi störf varðar. Áhrifa tölvuvæðingar mun ekki síst gæta í störfum þar sem konur eru fjölmennar, svo sem í almennum skrifstofu- og þjónustustörfum og störfum ófaglærðra svo sem í iðnaði. Fyrir þessu eru ýmsar orsakir sem ég skal ekki sérstaklega rekja hér. Ljóst er þó að ýmiss konar tækninám og tæknistörf, sem við koma tæknivæðingu, höfða lítt til kvenna og fæstar sækja í slíkt nám eða störf. Á Íslandi hefur þróunin orðið sú að á árinu 1983 voru af 174 nemendum sem skráðir voru í tölvunarfræði í Háskóla Íslands 140 karlar og 34 konur eða 82% karlar og 18% konur. Aftur á móti virðist svo vera að konur standi jafnfætis körlum að því er varðar aðsókn að tölvunámskeiðum. Úttekt sem gerð var á vegum Stjórnunarfélags Íslands, sem meðal annars hefur á sínu starfssviði tölvunámskeið, sýnir að konur eru tæplega helmingur þeirra sem sóttu tölvunámskeið. Athyglisvert verður þó að telja að konur voru yfir 90% allra þátttakenda í ritvinnslunámskeiðum, en karlar aftur á móti í miklum meiri hluta þeirra þátttakenda sem sækja námskeið um stjórnun, áætlanagerð og undirbúning tölvuvæðingar. Í grg. með frv. er vitnað til ráðstefnu sem haldin var s.l. vetur hér á landi um atvinnumál með tilliti til jafnréttis kynjanna, en þar komu fram athyglisverðar upplýsingar. Skulu hér einungis nefndar tvær þeirra. Á ráðstefnu Alþjóðasambands verslunarmanna um tölvuvæðingu var m.a. bent á að 8% vöxtur sjálfvirkni á tíu ára tímabili mundi gera 20–25 % skrifstofustarfa óþörf. Um 5 milljónir af 17–18 millj. skrifstofufólks í Vestur-Evrópu muni þá missa vinnu sína. Í Bretlandi spá sérfræðingar verkalýðssamtakanna 20% atvinnuleysi á þessu sviði upp úr 1990 og í Danmörku er reiknað með að á næstu árum hverfi u.þ.b. 75 þúsund skrifstofustörf. Í Ástralíu var sett á laggirnar rannsóknarnefnd sem hafði það verkefni að greina þau störf sem voru í hættu vegna hagnýtingar nýrrar tækni. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að ný tækni hefði meiri áhrif í þjónustugreinum en iðnframleiðslu. Nánar tiltekið var þeim sem gegna störfum sem eru tengd upplýsingamiðlun af einhverju tagi sérstök hætta búin, t.d. skrifstofufólki, svo og vélriturum, riturum og þeim sem gegna ýmsum tegundum af stjórnunarstörfum. Niðurstaðan varð sú að á grundvelli fyrirliggjandi gagna mundi ný tækni hafa áhrif innan starfsgreina þar sem 50% kvenna á vinnumarkaðnum vinna en 25% karlar. Auk þess má benda á að atvinnuleysi ungs fólks fer vaxandi, t.d. í Vestur-Evrópu, og sérstaklega hjá stúlkum. Ástæðan fyrir því er talin sú að ráðningum í hefðbundin kvennastörf fari stöðugt fækkandi vegna aukinnar tölvuvæðingar. Þó hér hafi einkum verið rakin hættan sem fylgir hefðbundnum kvennastörfum í landinu er ljóst að á öllum sviðum atvinnulífsins mun tæknivæðingin hafa meiri og minni áhrif. Hlutfallslega mun störfum ófaglærðra fækka, en fjöldi tæknimanna, stjórnenda og sérhæfðra starfsmanna fara vaxandi. Einnig er líklegt að þróun sjálfvirkni í fiskvinnslu samfara framförum í flutningatækni geti haft í för með sér mikla fækkun starfa í fiskvinnslu. Hér er því vissulega hætta á ferðum sem bregðast verður við með skjótum hætti því ef starfsfólki í fiskvinnslugreinunum verða ekki sköpuð tækifæri til endurmenntunar og aðlögunar nýrrar tækni má búast við að starfsfólk í fiskvinnslu geti innan fárra ára staðið frammi fyrir miklu atvinnuleysi. Herra forseti. Ég hef gerst nokkuð langorð í framsöguræðu minni. en ég tel, herra forseti. að hér sé mjög þýðingarmikið mál á ferðinni og hef því talið ástæðu til að rökstyðja mál mitt nokkuð ítarlega. Ég vil í lokin gera í nokkrum orðum grein fyrir einstökum greinum þess frv. sem hér liggur fyrir. Ég hef áður lýst markmiðum þessa frv. sem eru að koma á samræmdri og skipulagðri endurmenntun vegna tækniþróunar í atvinnulífinu og skapa öllum skilyrði til að aðlagast tæknivæðingunni, einkum í þeim atvinnugreinum þar sem atvinnuöryggi starfsmanna er í hættu vegna tæknivæðingar. 2. gr. þessa frv. kveður á um skipan sjö manna endurmenntunarráðs og jafnmargra til vara til fjögurra ára í senn, þar af fimm eftir tilnefningu eftirtalinna aðila: Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Vinnuveitendasambands Íslands, Vinnumálasambands samvinnufélaganna og eftir tilnefningu menntmrh. Félmrh. skipi tvo menn án tilnefningar og skal annar þeirra vera formaður ráðsins. Í 2. gr. er það sérstaklega tekið fram að endurmenntunarráð skuli kveðja sér til ráðuneytis aðila vinnumarkaðarins eftir því sem þörf krefur hverju sinni. Með skipan ráðsins er leitast við að tryggja aðild stærstu heildarsamtaka á vinnumarkaðnum. Þar sem endurmenntunarmálum hefur verið skipað með lögum á Norðurlöndum er algengt að þau mál heyri undir atvinnumálaráðuneyti. Sjálfstætt atvinnumálaráðuneyti er ekki fyrir hendi hér á landi og því er lagt til að yfirstjórn þessara mála sé í höndum félmrh. sem fer með vinnumarkaðsmál, en í reglugerð um Stjórnarráð Íslands kemur fram að félmrn. fari með mál sem varða vinnu, þ. á m. stéttarfélög launþega og atvinnurekenda, svo og skráningu atvinnulausra, vinnumiðlun, atvinnujöfnun og hagræðingu á vinnumarkaði. Því verður að telja eðlilegt að félmrh. fari með yfirstjórn þessara mála. Í 3. gr. er hlutverk endurmenntunarráðs skilgreint, en það er eftirfarandi, með leyfi forseta: a) Að gera heildaryfirlit yfir þá endurmenntun sem í boði er og tengist tæknivæðingu í atvinnulífi. b) Að meta á hverjum tíma þörf endurmenntunar vegna áhrifa nýrrar tækni á atvinnulíf og einstaka starfshópa. c) Að gera áætlun til fjögurra ára í senn um skipulag og samræmingu endurmenntunar og forgangsverkefni á því sviði sem markvisst miði að því að aðlaga starfsgreinar og starfshópa áhrifum tæknivæðingar í samræmi við þarfir atvinnulífsins. d) Að gera árlega kostnaðaráætlun vegna endurmenntunar sem fjárveiting næsta árs byggist á. e) Að úthluta styrkjum úr endurmenntunarsjóði. Verði ágreiningur um ákvörðum ráðsins geta þrír ráðamenn vísað ágreiningsatriðum til úrskurðar félmrh. Hlutverk endurmenntunarráðs byggist á því meginmarkmiði, sem fram kemur í 1. gr. frv., að komið verði á samræmingu og skipulagi á endurmenntun, sem tengist endurmenntun í atvinnulífinu, og forgangsverkefni á því sviði taki markvisst mið af því að tryggja atvinnuöryggi starfsmanna sem í hættu er vegna tæknivæðingar í einstökum greinum atvinnulífsins. Ljóst er að eitt vandmeðfarnasta verkefni nefndarinnar er úthlutun styrkja úr endurmenntunarsjóði, enda ræðst af henni röðun forgangsverkefna á sviði endurmenntunar vegna tæknivæðingar í atvinnulífinu. Nauðsynlegt er því að tryggja úrskurðarvald ráðh. í þessum lögum komi til ágreinings í endurmenntunarráði. Eitt mikilvægasta ákvæði þessa frv. er stofnun endurmenntunarsjóðs. Hlutverk endurmenntunarsjóðs er samkv. 4. gr. annars vegar að veita styrk, sem sé að fjárhæð a.m.k. jafnhár atvinnuleysisbótum á hverjum tíma, til þeirra sem fá viðurkennda endurmenntun og hins vegar að veita styrki til námsgagnagerðar, námskeiðahalds og starfsþjálfunar á sviðum sem viðurkennd eru af endurmenntunarráði. Eðlilegt er og auðvelt í framkvæmd að miða upphæð styrkveitingar við atvinnuleysisbætur eins og þær eru á hverjum tíma. Í því sambandi er rétt að geta þess að í Danmörku eru atvinnuleysisbætur notaðar til viðmiðunar þegar greiddir eru styrkir vegna endurmenntunar starfsmanna. Ljóst er þó að sú upphæð er ekki nægilegur hvati til að starfsfólk sæki sér endurmenntun því að í allflestum tilfellum er um töluverðan tekjumissi að ræða. Hagur launþega og atvinnurekenda er augljós ef átak verður gert á sviði endurmenntunar starfsfólks vegna tæknivæðingar í atvinnulífinu. Nauðsynlegt er því að kanna grundvöll þess að atvinnurekendur greiði starfsmönnum t.a.m. mismun á launum þeirra og atvinnuleysisbótum á meðan á starfsþjálfun stendur svo og að aðilar vinnumarkaðarins greiði hluta af námskeiðsgjöldum. Mikilvægt er að samstaða náist um alla framkvæmd málsins og að samningar geti tekist við aðila vinnumarkaðarins um hlutdeild í kostnaði við endurmenntun starfsfólks. Því er kveðið á um það í 4. gr. að nánari ákvörðun um skilyrði fyrir styrkveitingu og hlut aðila vinnumarkaðarins í fjármögnun skuli sett í reglugerð að uppfylltu ákvæði til bráðabirgða í þessum lögum. En í ákvæði til bráðabirgða stendur, með leyfi forseta: „Félmrh. skal þegar í stað hefja viðræður við aðila vinnumarkaðarins, sbr. ákvæði síðustu mgr. 4. gr. laganna, í því skyni að leita samráðs um þátttöku og fyrirkomulag á hlutdeild aðila vinnumarkaðarins í fjármögnun vegna endurmenntunar samkv. ákvæðum þessara laga.“ Með frv. þessu, ef að lögum verður, er hlutur aðila vinnumarkaðarins tryggður varðandi allar ákvarðanir um skipulag endurmenntunar. Ljóst er að hlutdeild þessara aðila í kostnaði þeim sem af endurmenntun leiðir mun tvímælalaust flýta fyrir endurmenntun starfsfólks í flestum atvinnugreinum og því að markmiðinu verði náð sem fram kemur í 1. gr. frv. Ekki þarf að fara mörgum orðum um að það er jafnt til hagsbóta fyrir atvinnurekendur sem launþega. Skilyrði fyrir styrkveitingum, sem sett verði í reglugerð, hljóta síðan að taka mið af þeirri niðurstöðu sem fæst úr viðræðum aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda. Í 4. gr. er einnig kveðið á um að heimili sé að endurmenntunarsjóður greiði að fullu námskeiðsgjöld fyrir þá sem eru að koma á vinnumarkaðinn og ekki eru í stéttarfélögum og fyrir þá sem verið hafa á atvinnuleysisskrá í a.m.k. fjórar vikur. Hér eru ekki síst hafðar í huga þær fjölmörgu konur sem bundnar eru við heimilisstörf og barnauppeldi í mörg ár en leita síðan á vinnumarkaðinn að nýju. Er ljóst að skapa verður þeim sérstök skilyrði til þess að nýta sér endurmenntun. Ég sé ekki ástæðu til þess að gera að öðru leyti sérstaka grein fyrir þessu frv. nema 5. gr. þess sem kveður á um að ríkissjóður skuli í fjárlögum ár hvert leggja sjóðnum til upphæð sem nemi eigi lægri fjárhæð en svarar helmingi af framlagi Atvinnuleysistryggingasjóðs á hverjum tíma. Ef reynt er að gera sér grein fyrir því hvað það kostar að koma endurmenntunarmálunum í sæmilegt horf hér á landi og hver sá fjöldi væri sem gagn gæti haft af endurmenntun kemur eftirfarandi í ljós: Gert er ráð fyrir að um 40 þús. manns muni geta haft gagn af styrkveitingum úr þeim endurmenntunarsjóði sem fyrirhugað er að stofnaður verði með þessu frv. Ef miðað er við að hver og einn þurfi að fá sem lágmark tveggja vikna starfsmenntun á fimm ára fresti þyrftu því 8 þús. manns úr þessum hópi að sækja tveggja vikna námskeið á hverju ári. Algeng námskeiðsgjöld á samsvarandi námskeið 1984 var 800–1200 kr. á þátttakanda. Gera má ráð fyrir að útbúa þurfi um 30 ný námskeið að jafnaði á ári og að námsgagnagerð kosti sem svarar um 150 þús. kr. á námskeið að meðaltali. Samkv. þessu er áætlaður kostnaður miðað við þessar forsendur eftirfarandi: Námskeiðsgjöld, þ.e. 10 daga fyrir 800 þátttakendur og gert ráð fyrir að kostnaðurinn væri í kringum 1000 kr. á dag, yrðu u.þ.b. 80 millj. kr. á ári. Styrkveitingar, sem greiddar yrðu úr þessum sjóði, ef reiknað er að meðaltali 10 dagar á 8 þúsund þátttakendur, en atvinnuleysisbætur eru 535 kr. rúmar á dag, yrðu tæpar 43 millj. Í þróunarkostnaði er gert ráð fyrir 4.5 millj. Samtals er hér um að ræða 127.4 millj. tæpar. Hér er vissulega um mjög grófa áætlun að ræða en sem gefur þó nokkra mynd af kostnaði sem þessu er samfara. Ef vel ætti að vera þyrfti auðvitað að veita mun meira fjármagni til endurmenntunar en hér er gert ráð fyrir því að einungis er í þessum útreikningum gert ráð fyrir tíu daga námskeiði á fimm ára fresti fyrir um 40 þúsund manns, sem gætu nýtt sér endurmenntun, eða tvo daga á án fyrir hvern þátttakanda. Má vissulega færa rök fyrir því að hér sé of skammt gengið. Í 5. gr. er gert ráð fyrir að á fjárlögum ár hvert verði sjóðnum lagt til fé sem samsvarar a.m.k. 50% af framlagi ríkissjóðs til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Miðað við fjárlög yfirstandandi árs eða 1984 yrði hér um að ræða 58.5 millj., en ef tekið er mið af fjárlögum fyrir árið 1985 yrði hér um að ræða 78 millj. kr. Það er jafnhá upphæð og nemur framlagi atvinnurekenda til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Hér er vissulega ekki um stóra upphæð að ræða miðað við hvað brýnt er að átak verði gert á þessu sviði og ekki síst miðað við hvað endurmenntun mannaflans getur skilað okkur í bættum lífskjörum hér á landi. Ég tel ekki, herra forseti, að spurningin snúist um það hvort við höfum efni á því að fara út í víðtæka endurmenntun miðað við þær aðstæður sem nú eru í þjóðfélaginu, heldur snúist spurningin miklu frekar um það hvort við höfum efni á því að gera það ekki. Hvar á að taka peninga? spyr einhver. Ég gæti vitaskuld nefnt hér ótal dæmi með tilvitnunum í fjárlög fyrir árið 1985 og rök um það að skynsamlegra sé að verja þeim 78 millj. sem hér er gert ráð fyrir með þessu frv. í endurmenntun frekar en ýmsa aðra þætti sem finna má í fjárlögum. Ég get t.a.m. nefnt hvort ekki væri skynsamlegra að veita þessum 78 millj. í endurmenntun en að veita bönkum skattfríðindi á næsta ári sem nemur sömu upphæð, en það kemur fram í fjárlögum fyrir árið 1985, eða veita fyrirtækjum skattfríðindi sem nema tvisvar til þrisvar sinnum hærri upphæð en hér um ræðir eins og gert var á síðasta þingi, eða veita helmingi hærri upphæð en hér um ræðir í jarðræktarframlög sem að verulegu leyti ýta undir offramleiðslu í landbúnaði. Ég get nefnt að hér er um fimm sinnum lægri upphæð að ræða en renna á í útflutningsuppbætur á næsta ári. Þannig mætti lengi telja. Það mun ekki, herra forseti, standa á okkur Alþfl.mönnum, sem flytjum þetta frv., að leggja til niðurskurð á móti ef Alþingi felst á að fara þá leið sem hér er lögð til. Herra forseti. Ég get farið að ljúka máli mínu. Ég vara við því ef menn ætla að setja fyrir sig kostnaðinn sem því er samfara að endurmennta fólk vegna tæknivæðingar í atvinnulífinu og ítreka að spurningin er ekki hvort við höfum efni á að endurmennta starfsfólk vegna tæknivæðingar, heldur hvort við höfum efni á að gera það ekki. Svo mikilvægt er málið. Á miklu veltur að brugðist verði við tæknivæðingunni með réttum hætti. Lykillinn að því að aðlagast tækniþróuninni er fyrst og fremst skipulögð endurmenntun starfsfólks. Hvernig til tekst í þeim efnum mun hafa afgerandi áhrif á hvort og þá hvenær einstakar atvinnugreinar taka tæknina í þjónustu sína. Slík fjárfesting, sem stuðlar að aukinni endurmenntun starfsfólks, er því ekki síður mikilvæg en fjárfesting í ýmsum tækjabúnaði og gerir okkur samkeppnisfær við aðrar þjóðir sem leiða mun til aukinnar framleiðni, hagvaxtar og betri lífskjara hér á landi. Ég vænti þess að þessu máli verði vel tekið hér á hv. Alþingi og er að sjálfsögðu opin fyrir breytingum á því frv., sem hér er lagt fram, sem betur ná því markmiði sem að er stefnt. Að lokinni þessari umr. legg ég til að málinu verði vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Þetta frv. á þskj. 29 er um margt hið athyglisverðasta. Það tekur mið af þeirri öru tækniþróun sem nú á sér stað og leitað er leiða til að mæta henni. Í allflestum löndum hins vestræna heims hafa stjórnvöld á undanförnum árum skipað starfshópa til að kanna áhrif þeirrar umbyltingar á vinnumarkaði sem rafeindatæknin hefur í för með sér. Á þessu sviði standa Norðurlöndin framarlega í flokki. Þar er unnið að upplýsingaöflun um þessi mál. Stjórnvöld fá stöðugt upplýsingar og ráðleggingar um þróun rafeindatækninnar og á hvern hátt skuli bregðast við breyttum aðstæðum. Í Bandaríkjunum, Kanada, Ástralíu, Þýskalandi, Japan og fleiri löndum hafa verið gerðar umfangsmiklar úttektir á líklegum áhrifum nýrrar tækni á vinnumarkað og þróun samkeppnisaðstöðu á heimsmarkaðnum. Ýmsar stofnanir hafa tekið áhrif nýrrar tækni til umræðu. Á vettvangi Norðurlandaráðs hefur málið verið til umræðu í nokkur ár og hafa tvær meiri háttar skýrslur komið út á vegum ráðsins um þetta mál. Alþjóðavinnumálastofnunin í Genf hefur gefið út nokkrar bækur um þetta efni. Þá hefur OECD, Efnahags-, samvinnu- og þróunarstofnun Evrópu í París, stofnað til umræðna um áhrif nýrrar tækni á efnahagsog atvinnuþróum í aðildarlöndunum, núna síðast 6.–8. febr. s.l. Flestum ber saman um að mannkynið standi nú frammi fyrir jafnróttækum eða róttækari breytingum á atvinnuháttum og áttu sér stað með iðnbyltingunni. Rafeindatæknin opnar nýja möguleika, en hefur einnig hættur í för með sér. Nýta þarf tækifærin sem best og draga sem mest úr neikvæðum áhrifum tækninnar. Þessi málefni hafa lítið verið rædd hér á landi á undanförnum árum. Þó var það á árinu 1982 sem Alþingi lét málið til sín taka og þann 20. apríl það ár samþykkti Alþingi þáltill. um stefnumótun í upplýsinga- og tölvumálum. Þáltill. er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd er geri athugun á stöðu og þróunarhorfum í upplýsinga- og tölvumálum og á hvern hátt er unnt að stjórna þeirri þróun. Jafnframt skal nefndin benda á kosti varðandi stefnumótun og opinbera ákvarðanatöku á fyrrgreindu sviði. Sérstaklega skal athuga hvernig vinnumarkaðurinn geti aðlagast tölvuvæðingunni án þess að atvinnuöryggi sé stefnt í hættu. Nefndin skal við störf sín hafa hliðsjón af þeirri vinnu og þeim skýrslum sem þegar kann að vera lokið hérlendis og erlendis. Skal nefndin skila niðurstöðum og tillögum fyrir árslok 1982.“ Af því varð þó ekki, en eftir að núv. ríkisstj. tók við völdum létu ýmsir aðilar í ljós áhuga á því að ríkisstj. hefði frumkvæði að því að fram færi könnun á hugsanlegum áhrifum aukinnar tölvuvæðingar og sjálfvirkni á íslenski atvinnulíf. Ríkisstj. fól félmrh. að kanna undirtektir helstu samtaka launafólks og atvinnurekenda og boðaði hann til fundar með aðilum 5. sept. 1983. Undirtektir samtaka atvinnulífsins og vinnumarkaðarins voru jákvæðar og í framhaldi af því var starfshópur skipaður þann 9. nóv. 1983 til að gera úttekt á þessum málum. en í hópnum eru tveir fulltrúar tilnefndir af launþegasamtökum og tveir eftir tilnefningu atvinnurekenda, enda er þess vænst að gott samstarf náist um framkvæmd könnunarinnar við aðila vinnumarkaðarins. Félmrh. skipaði eftirtalda menn í starfshópinn: Ingvar Ásmundsson skólastjóra, sem er formaður án tilnefningar, Hauk Helgason skólastjóra og Hilmar Jónasson formann verkalýðsfélagsins í Rangárvallasýslu eftir tilnefningu launþegasamtaka, Magnús Gústafsson forstjóra og Þorstein Geirsson skrifstofustjóra eftir tilnefningu samtaka atvinnurekenda. Gylfi Kristinsson, fulltrúi vinnumálaskrifstofu félmrn., var skipaður ritari hópsins. Í mars 1984 varð sú breyting að Þórarinn V. Þórarinsson aðstoðarframkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins var skipaður í starfshópinn í stað Magnúsar Gústafssonar sem réðist til starfa í Bandaríkjunum. Í skipunarbréfi starfshópsins er nánar fjallað um verkefni hans og segir m.a. að hann skuli framkvæma könnun sem ætlað er að leiða í ljós, eftir því sem unnt er, líkleg áhrif þeirrar nýju tækni, sem nú ryður sér til rúms. á mannaflaþróun á vinnumarkaði, framleiðni og samkeppnishæfni núverandi atvinnugreina svo og á stofnun og viðgang nýrra atvinnugreina. Herra forseti. Ég vil helst gagnrýna frv. sem hér er til umr., fyrir að það er látið líta út eins og stjórnvöld séu ekki að gera neitt í þessu mikilvæga máli. Ekki er minnst einu orði á þá nefnd, sem ég hef hér verið að skýra frá, sem er starfandi og hefur það hlutverk að framkvæma könnun á áhrifum nýrrar tækni á mannaflaþróun á vinnumarkaði, framleiðni, samkeppnishæfni o.s.frv. svo og á stofnun og viðgang nýrra atvinnugreina. Þessi starfshópur, sem er hér að störfum, vinnur mikið og gott verk. Ég vil geta þess alveg sérstaklega að í júlímánuði s.l. kom út áfangaskýrsla frá þessum starfshópi sem var send öllum hv. alþm. og mörgum fleiri sem helst hafa áhuga á því að fylgjast með þessum málum og kynna sér það sem í gangi er. Þetta finnst mér aðfinnsluvert við hv. flm. þessa ágæta máls. Þó vil ég geta þess að þeir hafa, þrátt fyrir að láta líta svo út að ekki sé neitt gert og ekki sé minnst á tilvist starfshópsins sem vinnur að þessu mikilvæga máli, sem betur fer notað sér ýmislegt úr þessari opinberu skýrslu og tekið upp setningar og málsgreinar úr vinnuplöggum starfshópsins. Ég er ekki að átelja það á einn eða neinn hátt, en mér finnst að þegar menn eru að flytja gott mál eigi í leiðinni að skýra frá staðreyndum sem blasa við öllum. Eins og ég gat um sendi starfshópur félmrn., sem kannar áhrif nýrrar tækni á íslenskan vinnumarkað, frá sér þessa skýrslu nú í sumar. Skýrslan er öðrum þræði byggð á athugunum. sem starfshópurinn hefur gert á gögnum sem hann hefur viðað að sér frá fjölmörgum löndum sem hafa framkvæmt svipaðar kannanir, og hins vegar upplýsingum sem aflað var á umfangsmikilli ráðstefnu. sem ég minntist á áður. sem haldin var í febr. s.l. í París. Ég vil geta þess hér að félmrn. kostaði för tveggja fulltrúa starfshópsins á þessa ráðstefnu. Segja má að skýrslan sé samantekt á helstu niðurstöðum þeirra gagna sem hópurinn hefur aflað sér og viðhorfum aðila vinnumarkaðarins til þeirra í heild. Þar sem frv. það sem hér er til umr. tengist á ýmsan hátt því verkefni sem starfshópur félmrn. er að vinna þykir mér hlýða að benda á nokkur atriði í áfangaskýrslu hans. Meginniðurstaða starfshópsins er sú að afkoma Íslendinga ákvarðist af alþjóðlegri samkeppnishæfni. Til þess að bæta samkeppnishæfnina og lífskjör er nauðsynlegt að auka framleiðnina. Til þess að auka framleiðnina þarf að bæta stjórnun, auka hæfni mannaflans, auka arðbæra fjárfestingu og efla tækniþróun. Starfshópurinn telur að öll þessi atriði séu mikilvæg, en tækniþróunin skipti sköpum. Til þess að örva tækniþróunina bendir hópurinn á nokkrar leiðir, t.d. að verja þurfi enn meiri fjármunum í menntun og þjálfun. Það er einmitt það sem hv. frsm. lagði áherslu á áðan. Bent er á að menntakerfið þurfi að taka nýja stefnu til að laga sig að tæknimenningunni. Sveigjanlegir kennsluhættir þurfi að sitja í fyrirrúmi vegna þess að erfitt sé að sjá hæfnisþörfina fyrir. Því þurfi að leggja megináherslu á kennslu í almennum undirstöðugreinum og haga skólastarfi þannig að það efli frumkvæði og framtak, en drepi það ekki í dróma. Starfshópurinn telur að í raun þurfi að endurskipuleggja allt menntakerfið með hliðsjón af þeim öru tæknibreytingum sem nú ganga yfir heiminn. Menntaleiðir verði markvissari og miðaðar í ríkari mæli við framleiðsluþarfir atvinnuveganna. Kennslustarf og námsaðferðir taki mið af nýrri tækni. Varðandi eftir- og endurmenntun segir starfshópurinn í skýrslu sinni að aðlögun vinnumarkaðarins að nýrri tækni komi misjafnlega niður á starfsgreinum og störfum. Þess vegna þurfi að tryggja starfsmönnum endurmenntun og þjálfun sem geri þeim kleift að laga sig að tæknibreytingunni. Slíkum stuðningi þurfi að fylgja skilningur á aðlögunarvanda eldri starfsmanna. Starfshópurinn gerir stöðu kvenna á vinnumarkaðinum að umræðuefni í áfangaskýrslunni og telur að sérstök áhersla sé til að hyggja að stöðu þeirra. Þær gegna í ríkari mæli en karlar einhæfum störfum sem líklegra er að leggist af eða breytist. Til að bæta stöðu kvenna þurfi að stuðla að því að atvinnuþátttaka þeirra verði fjölþættari. Hvet ég konur til að haga menntun sinni í samræmi við það. Herra forseti. Eins og hér hefur verið rakið er verið að vinna á vegum ríkisstj. að athugunum á ýmsum þáttum um þessi málefni, sem frv. hv. 2. landsk. þm. fjallar um, og eins og ég tók fram áðan eru aðilar vinnumarkaðarins sammála um þetta verkefni. Þessari vinnu er ekki fulllokið. Ég mun að sjálfsögðu reyna eftir því sem efni og ástæður leyfa að hraða vinnu þessa starfshóps, sem hefur komið inn á þessi málefni, og tel raunar athugandi að skipa sérstaka nefnd til að fjalla sérstaklega um endurmenntunarmálið. Ég endurtek að hér er um að ræða eitt mikilvægasta málið fyrir framþróun í okkar þjóðfélagi, ekki hvað síst í sambandi við atvinnumálin og framtíð þeirra. Það er þess vegna nauðsyn að menn taki höndum saman um að fylgja fast eftir með skipulegum hætti vinnu við að móta þessi mál.



Herra forseti. Mig langar til að gera örstutta aths. við það frv. sem hér er til umr. Ég vil byrja á því að taka undir það sem segir í 1. gr. frv. og lýsa yfir stuðningi mínum við markmið þessa frv., en ég get ekki fellt mig við ákvæði 2. gr. og ýmislegt sem þar kemur á eftir. Ég get t.d. ekki skilið hvaða erindi skipulagsatriði í fræðslukerfinu eiga inn í félagsmálaráðuneytið. Ég held að það sé alveg ástæðulaust að búa til sérstakt bákn í kringum þessa menntun, jafnvel þó að þess háttar bákn sé til á hinum Norðurlöndunum. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að gera fjölbrautaskólunum og öðrum framhaldsskólum kleift að sinna þessu verkefni. Þetta er að mínu mati spurning um skólaskipulag og fjármagn. Í raun og veru er þetta kannske spurningin um að ráða hæft fólk til að starfa að skilgreindum verkefnum á tilteknum tíma og stað. Ég er að vísu á þeirri skoðun að sú fullorðinsfræðsla sem í gangi er í landinu sé harla einkennileg. Mér þykir framleiðsla á miðaldra stúdentum ekki í neinum sjáanlegum tengslum við þarfir atvinnulífsins eða jafnvel einstaklinga. Ég tel það brýnt að koma skynsamlegu skipulagi á framhaldsskólakerfið og veita fjármagni sérstaklega til þessa verkefnis og stefna m.a. að því að nýta betur þá aðstöðu sem við ráðum yfir í skólum landsins. Ég er á þeirri skoðun að skóli sé ekki hús, heldur eigi skóli að vera lifandi afl í samfélaginu. Þjónusta skólans á ekki að vera bundin við ákveðin aldursmörk. Skólinn á m.a. að sinna framsæknum þjóðþrifaverkefnum af því tagi sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég held að ég sé að tala um skóla af þeirri tegund sem nú er verið að svæfa í menntmrn. með aðgerðarleysi. Ef litið er til þess er e.t.v. ekki fráleitt og kannske skynsamlegt að stefna að því að færa skóla- og fræðslumál frá menntmrn., vegna þeirrar stefnu sem þar er uppi, og þá til annarra aðila í samfélaginu sem eru þá e.t.v. líklegri til góðra verka. En ég held að hér sé verið að stofna til apparats sem verður aldrei til stórræða og mun líklega ekki fá fjárveitingar til annars en að reka kontór og skapa pappírsflóð.



Herra forseti. Ég þakka þeim hæstv. félmrh. og hv. þm. Kristófer Má Kristinssyni sem sáu ástæðu til að taka þátt í umr. um þetta mál. Hv. þm. Kristófer Már Kristinsson gagnrýndi þetta frv. og taldi að hér væri verið að setja á laggirnar eitthvert bákn sem aldrei yrði til neins gagns. Ég vil mótmæla þessu og tel að ef menn hafa uppi gagnrýni á ákveðna þætti og þegar um svo mikilvægt mál er að ræða eins og þetta eigi þeir auðvitað jafnhliða því að þeir gagnrýna að benda á úrlausnir, hvernig þeir vilji þá skipa málum, vegna þess að við svo búið má auðvitað ekki standa eins og er hér varðandi endurmenntunarmálin. Hann talaði um að hann skildi ekki af hverju félmrh., eins og hér er lagt til, ætti að hafa yfirstjórn þessara mála. Ég tel mig hafa rökstutt það nægilega í framsöguræðunni og skal ekki endurtaka það. En þá vil ég víkja að því sem hæstv. félmrh. sagði. Hann vitnaði mikið til þess starfshóps sem skipaður hefur verið til að fjalla um nýja tækni. Þessi starfshópur hefur vissulega skilað áfangaskýrslu og gerði það í sumar, en ég verð þó að segja að mér fannst innihald þeirrar skýrslu nokkuð rýrt og ekki koma fram nein ákveðin stefnumótun um hvernig eigi að taka á þessu máli. Það er einkennandi, eins og kom fram í máli hæstv. ráðh., að þegar einstakir þm. taka sig til og flytja frv. um ákveðin brýn málefni, og það eru þá ekki málefni sem hæstv. ríkisstj. hefur á hverjum tíma haft frumkvæði til að leggja fram á Alþingi, er það yfirleitt viðkvæðið sem við fáum sem leggjum fram slík mál: Jú, jú, þetta er gott og þarft málefni og ég er að hugsa um að skipa nefnd í það. - Þetta eru yfirleitt svörin sem við hv. þm. fáum hér á Alþingi sem erum að reyna að leggja fram mál og stuðla að því að þau nái fram að ganga. Þá eru það svör hæstv. ráðh. að setja þurfi nefnd í málið og kanna það. Hv. Alþingi er sem sagt ekki fært að þeirra dómi til að fjalla um og taka afstöðu til mála sem hér eru lögð fram. Vitaskuld á þetta mál eftir að fara í nefnd og fá þar umsagnir. Ég tel að hv. þm. séu í stakk búnir til að taka afstöðu til þessa máls eins og það liggur fyrir, en ráðh. þurfi ekki að skipa sérstaka nefnd í málið. Hann telur þá ekki að sú nefnd sem hann hefur þegar skipað til að fjalla um nýja tækni muni fjalla um þennan þátt mála. Nú á að setja nýja nefnd í málið til að fjalla um það. Og hvenær fáum við niðurstöðu þar? Eftir 1, 2, 3 eða 4 ár? Ég tel að það sé um svo brýnt mál að ræða að við getum ekki beðið eftir neinni nefndarskipun frá ráðh. í þessu efni. Það liggur hér fyrir frv. um þetta mál. Ég sagði áðan í mínu máli að ég væri tilbúin að skoða allar breytingar sem menn vilja leggja fram í þessu máli, en ég tel alveg óþarft að við bíðum eftir einhverri nefndarskipun frá hæstv. ráðh. í þessu máli og skora á Alþingi að taka afstöðu til þessa máls, jafnvel þó hér sé bara um þmfrv. að ræða en ekki frv. frá hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Það eru nokkur orð í sambandi við þær aths. sem hv. 2. landsk. þm. lét falla. Ég held að ekki hafi komið fram í mínu máli að ég væri að tala gegn þessu frv. Það var síður en svo. Ég var að segja það að þegar tekið er á svona mikilvægum málum, hvort sem það gera einstakir þm. eða jafnvel ríkisstj., finnst mér ástæðulaust annað en láta koma fram í framsögu eða grg. með slíku frv. það sem verið er að gera þó það sé kannske ekki fullnægjandi að mati þeirra sem eru að flytja slík mál. Sú nefnd, sem ég var að lýsa fyrr og hefur samið áfangaskýrslu, er einmitt skipuð til að framkvæma þann vilja Alþingis sem fram kom í þáltill. sem samþykkt var á Alþingi 1982, en hafði ekki verið fylgt eftir. Það kemur augljóslega fram í vinnu þessarar nefndar. Ég skýrði frá að hún er saman sett af aðilum vinnumarkaðarins. Það er mjög mikill kostur, að mínu mati, að aðilar vinnumarkaðarins séu sammála um að vinna skipulega að þessum málum, svo mikilvæg eru þau. Ég sagði svo í lok máls míns áðan að e.t.v. væri athugandi, til þess að flýta vissum greinum í þessu máli öllu, að taka t.d. endurmenntunarmálin út úr og skipa um þau sérstaka nefnd. Ég ætla ekki að ræða þetta nánar. Ég tók ekki til máls áðan til þess að draga úr því að þetta mál fái eðlilegan framgang hér á hv. þingi. Alls ekki. Ég tel málið mikilvægt og ég endurtek enn að ég legg áherslu á að menn sameinist um að sinna þessu máli. Þetta er framtíðarmál þessarar þjóðar.



Herra forseti. Í barnalögunum sem samþykkt voru á Alþingi 15. apríl 1981, í 17. gr. þeirra laga, eru ákvæði sem kveða á um heimild til þess að ákveða framlag frá meðlagsskyldum aðila til menntunar- og starfsþjálfunar barns til 20 ára aldurs. Einnig er í 19. gr. sömu laga ákvæði um að heimilt sé að úrskurða framfærsluskyldan aðila til að inna af hendi framlag vegna sérstakra útgjalda við skírn barns, fermingu, vegna sjúkdóms eða greftrunar eða af öðru sérstöku tilefni. Það frv. sem ég hér mæli fyrir á þskj. 47 er um að breyting verði gerð á barnalögunum að því er varðar ákvæði 17. og 19. gr. laganna. Þær breytingar, sem frv. felur í sér. eru að lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins skuli greiða framlög vegna menntunar eða starfsþjálfunar barns ef meðlagsskyldur aðili er ekki á lifi eða af öðrum ástæðum reynist ókleift skv. úrskurði valdsmanna að innheimta framlög skv. 1. mgr. 19. gr. barnalaganna vegna menntunar eða starfsþjálfunar barns. Með sama hætti er einnig gert ráð fyrir í 2. gr. frv. að Tryggingastofnun ríkisins greiði framlög vegna þeirra sérstöku útgjalda, sem kveðið er á um í 19. gr. barnalaganna, ef um er að ræða að meðlagsskyldur aðili er ekki á lífi eða af öðrum ástæðum reynist ókleift skv. úrskurði valdsmanns að innheimta greiðslur skv. ákvæðum þessarar greinar barnalaganna. Þegar það nýmæli var samþykkt á Alþingi að framfærsluskylda gæti staðið til 20 ára, ef þörf krefur vegna menntunar eða starfsþjálfunar barns, svo að heimilt væri að úrskurða framfærsluskyldan aðila til að inna af hendi sérstök framlög vegna útgjalda við skírn barns, fermingu, vegna sjúkdóms eða greftrunar eða af öðrum sérstökum tilefnum, þá var ekki hugað að því að tryggja sambærilegan rétt eða stuðning við einstæða foreldra eða börn þeirra í þeim tilfellum að meðlagsskyldur aðili er ekki á lífi eða ef af öðrum ástæðum reynist ókleift að innheimta greiðslur skv. ákvæðum þessarar greinar barnalaganna. Hér er því um að ræða augljóst ranglæti og mismunun í aðbúnaði og kjörum einstæðra foreldra sem með þessu frv. er leitast við að leiðrétta. Í grg. með frv. er reynt að leggja mat á það hve margir einstæðir foreldrar og börn þeirra eru án þessara réttinda sem barnalögin tryggðu einstæðum foreldrum sem leitað geta til meðlagsskylds aðila. Í ljós kemur að skv. upplýsingum Tryggingastofnunar ríkisins fengu 834 einstæðir foreldrar greiddan barnalífeyri með börnum sínum yngri en 18 ára vegna andláts annars hvors foreldris. Að mati Tryggingastofnunar ríkisins má gera ráð fyrir að þessir 834 einstæðu foreldrar hafi að meðaltali 1.4 börn á framfæri sínu. Skv. þessum upplýsingum eru það 834 einstæðir foreldrar, sem hafa á framfæri sínu 1167 börn, sem ekki njóta réttar skv. ákvæðum 17. og 19. gr. barnalaganna. Þeir hafa ekki til neins meðlagsskylds aðila að leita. Gera má því ráð fyrir að um 14–5% einstæðra foreldra eða börn þeirra eigi engan rétt á stuðningi, hvorki frá meðlagsskyldum aðila né hinu opinbera, vegna menntunar barna til 20 ára aldurs né vegna þeirra útgjalda sem upp eru talin í 17. gr. barnalaganna, en skv. þjóðskrá 1. des. 1983 töldust einstæðir foreldrar vera 6250 sem höfðu á framfæri sínu 8283 börn 15 ára og yngri. Í grg. með frv. er einnig vakin athygli á því hve fáir einstæðir foreldrar, sem rétt eiga skv. 17. og 19. gr. barnalaganna, hafa sótt eftir þeim rétti frá því að barnalögin tóku gildi. En skv. upplýsingum sakadóms Reykjavíkur, sem fer með úrskurð þessara mála í Reykjavík, kemur í ljós að á árinu 1982 voru einungis kveðnir upp 10 úrskurðir vegna menntunar- eða starfsþjálfunar, á árinu 1983 17 úrskurðir og fyrstu níu mánuði ársins 1984 einungis 10 úrskurðir. Vegna útgjalda við skírn barns, fermingu, vegna sjúkdóms eða greftrunar eða af öðrum sérstökum tilefnum er einnig um mjög fáa úrskurði að ræða eins og fram kemur í grg. með frv. Undirstrika ber þó að þær upplýsingar sem fram koma í grg. lúta aðeins að framkvæmd 17. og 19. gr. barnalaganna í Reykjavík, en engu að síður gefur það nokkuð góða mynd af því hve fáir einstæðir foreldrar leita réttar skv. þessum ákvæðum barnalaganna. Verður að telja athugunar virði hvort einstæðum foreldrum sé ekki nægjanlega vel kunnugt um þann rétt sem þeir eiga skv. ákvæðum barnalaganna. Herra forseti. Ætla verður að miðað við þær upplýsingar sem fyrir liggja yrði ekki um mikinn kostnað að ræða fyrir ríkissjóð yrði frv. þetta að lögum. En ljóst er að hér er á ferðinni brýnt réttlætismál sem Félag einstæðra foreldra hefur lagt mikla áherslu á að leiðrétt verði. Með samþykkt þessa frv. yrði tryggt að börn sem aðeins eiga annað foreldra á lífi hafi sömu möguleika og börn annarra einstæðra foreldra og að einstæðum foreldrum yrði ekki mismunað að því er varðar þann rétt og stuðning sem 17. og 19. gr. barnalaganna gefa einstæðum foreldrum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta frv. og legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Þegar hv. 2. landsk. þm. lagði fram frv. sitt, sem hér er til umr., var ég með í vinnslu svo til efnislega samhljóða frv. Ég sá ekki ástæðu til að halda þeirri vinnu áfram, en kaus að leggja fram brtt. sem liggur hér fyrir á þskj. 89 og er merkt, eins og frv. hv. þm., sem 47. mál. Ég vil lýsa yfir eindregnum stuðningi við það frv. sem hér liggur fyrir og tel það til mikilla bóta og mjög nauðsynlegt. Ég hef hins vegar lagt til að sömu réttinda njóti þau börn örorku- og ellilífeyrisþega sem barnalífeyris njóta. Eins og kunnugt er fá þau börn sem eiga foreldra sem eru 75% öryrkjar eða ellilífeyrisþegar, sem getur átt við um feður þeirra, barnalífeyri skv. 14. gr. almannatryggingalaga. Ég tel að oft séu aðstæður ekki miklu betri á slíkum heimilum til þess að fjármagna framhaldsnám barna. Ég hef því lagt fram svohljóðandi brtt., með leyfi forseta, að á eftir hvorri grein í frv. hv. 2. landsk. þm. komi málsgr. er hljóði svo: „Lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins skal á sama hátt greiða framlög skv. 1. mgr. þessarar greinar skv. úrskurði valdsmanna til þeirra barna örorku- og ellilífeyrisþega sem barnalífeyris njóta skv. 14. gr. laga um almannatryggingar.“ Þetta á við um þau börn sem eru börn örorkulífeyrisþega eða ellilífeyrisþega. Ég vil benda hv. þm. á að þetta vandamál hefur verið rætt á þingum Sjálfsbjargar og hjá samtökum fatlaðra. Á þingi Sjálfsbjargar 1984 var gerð eftirfarandi ályktun, með leyfi forseta: „Þingið leggur áherslu á að meðfylgjandi breyting verði gerð á 14. gr. til samræmis við 73. gr. almannatryggingalaganna: Sé barnið við nám eða í starfsþjálfun getur barnalífeyrisgreiðsla staðið til 20 ára aldurs þess, en barnalífeyrir er aldrei greiddur lengur en til 18 ára aldurs.“ Hér er sem sagt um að ræða ályktun sem er algerlega samhljóða þeim hugmyndum sem við hv. 2. landsk. þm. höfum hér hreyft. Ég tel að með þessari brtt. tryggi þetta frv. rétt allra íslenskra barna jafnt til þeirrar aðstoðar til náms og starfsþjálfunar sem 17. og 19. gr. barnalaga kveða á um. Þar sem ég á ekki sæti í hv. allshn. Nd. vil ég einnig gera till. sem mér þótti nú ekki taka að gera skriflega. Hún er einungis um orðalagsbreytingu. Ég vil benda hv. nm. á að ég held að heppilegra væri að greinin í frv. sem fyrir liggur væri öðruvísi orðuð. Strax í fyrstu linu stendur, með leyfi forseta: „Ef meðlagsskyldur aðili er ekki á lífi“. Þar vildi ég leggja til að nm. bættu einu orði inn í og upphafið hljóðaði svo: Ef meðlagsskyldur aðili er ekki lengur á lífi. - Ég held að það sé heppilegra að því leyti að maður er auðvitað ekki gerður meðlagsskyldur nema hann sé á lífi þegar það er gert, en þarna er auðvitað átt við að hann hafi síðan látist.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til I. um breyt. á erfðalögum, nr. 8 frá 1962, sem fyrir liggur á þskj. 53 og er 53. mál þingsins. Á s.l. þingi lagði ég fram samhljóða frv. og voru meðflm. hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, Kristín S. Kvaran, Guðrún Agnarsdóttir og Jón Baldvin Hannibalsson. Meðflm. mínir nú eru hinir sömu með þeirri breytingu að í stað hv. þm. Kristínar S. Kvaran, sem nú er fjarri þinginu, hefur gerst meðflm. hv. þm. Guðmundur Einarsson. Breyting sú sem lögð er til felur í sér að eftirlifandi maki eigi jafnan rétt til að búa á eigin heimili með þeim húsmunum sem þar voru við lát maka þó að skipta sé krafist á öðrum eignum búsins. Á síðasta þingi gerði ég allítarlega grein fyrir efni þessa frv. Sú breyting sem lögð er til er ekki mjög róttæk þar sem einungis er gert ráð fyrir að eftirlifandi maki haldi heimili sínu og húsmunum óskiptum. Aðrar eignir mega koma til skipta. Í Danmörku á eftirlifandi maki hins vegar rétt til að sitja í öllu búinu óskiptu, hversu miklar eignir sem þar er um að ræða, svo að dæmi sé tekið. Það hlýtur að vera réttur eftirlifandi maka að þurfa ekki að hrekjast úr eigin heimili við lát hins makans svo að við persónulegan missi bætist fjárhagslegt öryggisleysi og oft og tíðum sár sem seint gróa. Lífaldur manna hækkar í sífellu samfara betra heilbrigðiskerfi og það hlýtur að vera þjóðfélaginu fyrir bestu að fólk búi sem lengst í eigin heimili og annist það eftir getu og með þeirri þjónustu sem samfélagið býður. Íslendingar hafa haft þá sérstöðu að í heimi atvinnuleysis og kreppu hefur roskið fólk í miklu meira mæli getað tekið þátt í atvinnulífi þjóðarinnar en annars staðar gerist. Þannig á það að vera þó að nú horfi kannske til verri vegar ef verulegt atvinnuleysi sækir að okkur. Þarf vart að benda á þann sparnað sem í því er fólginn að hinir öldruðu búi í eigin heimilum í stað þess að gista stofnanir meðan þess gerist ekki bein þörf. Ekki síður á aldrað fólk skilyrðislausan rétt til þess að ráða eigin lífi meðan það er til þess fært. Frumréttur þess er að búa áfram í eigin heimili eftir lát maka ef það kýs svo. Sá ákvörðunarréttur á ekki að vera í höndum barna eða stjúpbarna. Öllum þeim sem að málefnum aldraðra vinna kemur saman um að því lengur sem menn séu virkir þátttakendur í samfélaginu, þeim mun lengur endist þeim líf og heilsa. Búseta á eigin heimili ætti að vera frumréttur hins aldraða svo lengi sem hann er fær um að annast það með þeirri þjónustu sem völ er á. Enginn vafi er á að konur eiga frekar undir högg að sækja þegar búskipta er krafist við lát maka. Enn þá er það svo að mun stærri hópur þeirra hefur verið fyrir utan atvinnulífið og því eiga þær erfiðara með að breyta lífsháttum sínum og byggja upp nýtt heimili, enda er það svo að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem á biðlistum eru í stofnunum fyrir aldraða eru einmitt konur. Meðallífaldur karla á Íslandi er auk þess nokkru styttri en kvenna. Ungt fólk er nú betur í stakk búið til þess en oft áður að sjá fyrir sér og sínum vegna betri uppeldisskilyrða, menntunar og þjóðfélagsaðstæðna. Velflestir foreldrar hafa búið börn sín vel undir lífið og sýnist þeim því vorkunnarlaust að bíða þess erfðahluta síns sem heimili foreldris er þangað til þess er ekki þörf lengur. Réttur til heimilisins á að vera í höndum þess sem það hefur skapað og ekki annarra. Þá skal þess getið að nefnd sú, sem heilbr.- og trmrh. skipaði árið 1981 til þess að gera tillögur um samræmingu í skipulagi heilbrigðisþjónustu fyrir aldraða og annast undirbúning ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Vínarborg sumarið 1982, en formaður þeirrar nefndar var Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri, nefndi einmitt breytingu á erfðalögum í þá veru sem hér er gert ráð fyrir sem tillögu til úrbóta í málefnum aldraðra. Ýmsir hafa talað um að við búskipti skuli tekið annað tillit til stjúpbarna en sameiginlegra barna. Ég er því algerlega ósammála og tel það viðhorf í andstöðu við þá stefnumörkun sem löggjafinn hefur unnið að, t.d. með nýsettum barnalögum sem hér voru einmitt á dagskrá áðan. Allur andi þeirra laga er að foreldrar beri ábyrgð á börnum sínum án tillits til þess hvort þeir kjósa að búa saman eða ekki. Vissulega hefur átt sér stað hugarfarsbreyting í þessum efnum. Engin ástæða er því til að gera ráð fyrir að milli stjúpforeldra og stjúpbarna hljóti að ríkja tilfinningaleysi og jafnvel illindi. Þess má t.d. geta að í danska þinginu hefur komið fram tillaga um að forræði barna foreldra sem ekki kjósa að búa saman verði beinlínis afnumið, að báðir foreldrar hafi sjálfkrafa forræði þeirra barna sem þeir hafa eignast án tillits til hvort þeir kjósi að búa saman eða ekki. Vitaskuld er það til að tilfinningaleysi og jafnvel illindi ríki í þessum efnum, því miður. En engin lög geta náð yfir öll þau tilvik mannlegs lífs sem fyrir koma. Í landi þar sem þúsundir barna búa með öðru foreldri með eða án maka ber að eyða því hugarfari að milli stjúpforeldra og stjúpbarna þurfi að ríkja tortryggni. Í frv. er því engin munur gerður á rétti barna og stjúpbarna til að krefjast skipta á heimili eftirlifandi maka. Frá árinu 1960 hefur fjöldi þeirra eftirlifandi maka sem búa í eigin húsnæði aukist um 22% svo að nú búa t.d. um 86% Reykvíkinga í eigin húsnæði. Það er því ljóst að eftir meiri fjármunum er að sækjast við lát foreldra en áður. Engan þarf því að undra þó að kröfum um búskipti fari fjölgandi þar sem heimilið eitt er verulegir fjármunir. Menn kunna að segja að unga fólkið sem er að koma yfir sig þaki þarfnist einmitt fjármagns en þann vanda ber að leysa á annan hátt. Foreldrarnir hafa í þeim tilvikum lokið sínu framfærsluhlutverki. Núgildandi erfðalög voru vönduð lagasetning og um margt gætti þar framsýni þegar þau voru sett. En við breyttar þjóðfélagsaðstæður þarf að endurskoða hin ýmsu lög og um það er annar höfunda núgildandi laga okkur sammála, en það er Ármann Snævarr prófessor. Frv. okkar er einnig mjög í anda greinar sem Guðrún Erlendsdóttir dósent skrifaði í tímaritið Úlfljót 4. tbl. 1978 svo að ýmsum er ljóst að hér er breytinga þörf. Það er hins vegar oft svo, að þegar nýjar hugmyndir eru settar fram við lagasetningu, og ekki síst eins og hér kom fram áðan í umr. um frv. hv. 2. landsk. þm. um endurmenntun, gætir vissrar tregðu, einkum af hálfu ráðh. og ekki síst ef um stjórnarandstöðuþm. er að ræða sem málið flytja. Ekki síður gætir tregðu þegar til eru kallaðar embættismenn, einmitt þeir sömu embættismenn og lögin eiga að framkvæma verði frv. að lögum. Við alþm. könnumst harla vel við þá tregðu sem þeim hættir til að sýna og oft leggja þeir mikla áherslu á erfiðleika við framkvæmd. En ráðuneytin hafa það hlutverk að ráða fram úr framkvæmdinni og eiga að leggja í það vinnu. Hagur fólksins í landinu er mikilvægari en rósemi embættismanna á vinnustað. Í frv. okkar er ekkert það sem flóknara yrði að framkvæma en í núgildandi lögum. Á það má einnig benda að fólkið í landinu mætti vissulega oft ganga betur frá sínum málum en það gerir og á það ekki síst við um erfðamál. Hygg ég að það mundi spara embættismönnum mikla vinnu, en það er önnur saga. Frv. þetta hlaut nokkra umfjöllun í hv. allshn. Nd. á síðasta þingi og voru ýmsir kunnáttumenn um erfðalög kallaðir til. Efnislega nýtur frv. fylgis, en aths. komu fram um að framkvæmd yrði erfið. Ekki er þó sýnt að framkvæmd á núgildandi lögum sé einföld, enda ljóst að engin lög geta náð til allra tilvika sem upp kunna að koma í svo viðkvæmum samskiptum manna. Reglugerðir um nánari ákvæði hljóta að verða að leysa þann vanda. Helsta aths. við efni frv., sem fram kom, var sú að frv. gæti gengið gegn fyrirmælum hins látna, þ.e. að réttur bréferfingja svokallaðs. en það er sá sem gerður hefur verið erfingi með erfðaskrá, væri rýrður svo og auðvitað réttur lögerfingja til kröfu um búskipti. Það er einmitt megininntak frv., og skal ekki reynt að dylja það. að tryggja rétt eftirlifandi maka. Það verður ekki gert nema á kostnað annarra erfingja. Um það þarf þingið að taka ákvörðun. Hér verða menn að taka afstöðu til, hverra hagsmuni þeir vilja tryggja. Frv. er framlagt til þess að tryggja hagsmuni þess erfingja sem mest hefur lagt til búsins, þ.e. eftirlifandi maka. Menn skulu athuga að skv. núgildandi lögum á eftirlifandi maki langstærstan hluta í búi. Hann á í fyrsta lagi helming búsins og erfir síðan 1/3. en niðjar erfa 2/3 af helmingi eignanna. Bréferfingi getur aldrei eignast nema 1/3 af eigum arfláta eða hins látna svo að það verður að teljast óeðlilegt að þeir sem svo lítinn hluta búsins erfa geti með árs fyrirvara hvenær sem er krafist skipta á búinu öllu og jafnvel gert aðalerfingja ófært að halda eigin heimili. Hér er á engan hátt gengið á endanlegan erfðarétt annarra erfingja en makans, heldur er skiptum á heimili hins eftirlifandi maka einungis frestað. Allar reglur erfðalaganna gilda áfram um að eignirnar verði ekki rýrðar og kemur það skýrt fram í grg. Leyfi til að sitja í óskiptu búi samkvæmt frv. verður ekki veitt ef búið er gjaldþrota og í ljós kemur að eignir hrökkva ekki fyrir skuldum. Auðvitað ekki. Ef eignir bús hrökkva hins vegar fyrir skuldum er eðlilegt að þær eignir sem eru umfram íbúðarhúsnæði og nauðsynlegustu búshluti eftirlifandi maka gangi til greiðslu á skuldum. Verði einhverjar skuldir ógreiddar þá og séu áhvílandi veðskuldir á húsnæðinu hljóta eftirlifandi maki og erfingjar að bera sameiginlega ábyrgð á þeim skuldum. Frv. gerir m.ö.o. ráð fyrir að sú kvöð verði lögð á erfingja að eiga sameiginlega með eftirlifandi maka ákveðna fasteign og innanstokksmuni í einhvern ótiltekinn tíma meðan eftirlifandi maki hefur búseturétt. Maki er í öllum tilvikum langstærsti eigandi eignarinnar sem helmingseigandi að félagsbúinu. Þetta vil ég að komi fram vegna þeirra athugasemda sem fram komu við frv. á síðasta þingi. Það hefur komið fram, eins og svo oft áður og næstum alltaf þegar þm. flytja frv. hér á hinu háa Alþingi, að erfðalögin, eins og öll önnur lög, séu nú í endurskoðun. Trú flm. er sú að sú endurskoðun geti tekið langan tíma, og höfum við af því nokkra reynslu, og því sé nauðsynlegt að stöðva nú þegar það óréttlæti sem viðgengist getur við búskipti. Herra forseti. Þetta frv. hefur vakið almennan áhuga fjölmargra í landinu og hafa margir hv. þm. orðið varir við hann. Sá áhugi er til kominn vegna þess að margir einstaklingar hafa orðið hart úti við búskipti og vegna þeirra laga sem nú gilda um þau. Ég vil skora á hv. þm. að gera upp hug sinn í þessu máli, en láta ekki íhaldssama embættismenn ráða ferðum við ákvarðanir þingsins með úrtölum sínum sem okkur eru öllum svo vel kunnugar. Hagur fólksins í landinu skiptir meira máli en þægindi þeirra á vinnustað. Og ég held að hér sé um að ræða mál sem fjölmargir landsmenn vilja gjarnan að verði afgreitt á þessu þingi. Það er nú lagt fram fyrr en á síðasta þingi og ég vil biðja hv. þm. að kynna sér það nú vel og veita því brautargengi þegar það kemur nú til hv. allshn. sem flm. leggja til að því verði vísað til.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. á þskj. 46 um breyt. á lögum um tekjuskatt og eignarskatt sem ég flyt ásamt hv. þm. Jóni Baldvini Hannibalssyni. Frv. þetta felur í sér að tvöfaldan persónuafslátt skal veita þeim sem eru að kaupa sér eigið húsnæði í fyrsta sinn og skal hann veittur í tvö ár, í fyrra sinn næsta gjaldár eftir að kaupin fara fram. Nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis og skilyrði fyrir tvöföldum persónuafslætti skulu sett af ríkisskattstjóra. Eins og fram kemur í grg. þessa frv. er markmið þess að létta tímabundið greiðslubyrði þeirra sem nú eru að koma sér þaki yfir höfuðið í fyrsta sinn. Um það þarf ekki að fara mörgum orðum að húsnæðismálakerfið hefur verið og er vanmegnugt til þess að veita lánafyrirgreiðslu til húsbyggjenda og íbúðakaupenda svo viðunandi sé. Lánshlutfallið er einungis um 29% af verði staðalíbúðar og er því lánafyrirgreiðsla til flestra um 670 til 680 þús. að því er nýbyggingarlán varðar og til þeirra sem kaupa sér notað húsnæði er lánafyrirgreiðslan á bilinu frá 225 til 390 þús. kr. Algeng lánafyrirgreiðsla úr lífeyrissjóðum er e.t.v. 10–15% af verði staðalíbúðar. Af þessu má sjá að 50–60% a.m.k. af íbúðarverði þarf síðan að brúa með eigin fjármögnun eða skammtímalánum úr bankakerfinu. Greiðslubyrði þeirra sem eru að koma sér þaki yfir höfuðið verður því gífurleg, a.m.k. á fyrstu árunum, og á færi fárra fjölskyldna að standa undir þeirri greiðslubyrði sem því er samfara að eignast eigið húsnæði. Þegar frv. um nýja húsnæðislöggjöf var til umfjöllunar á Alþingi fyrr á þessu ári var greiðslubyrði á íbúð sem kostaði 2 millj. 125 þús. kr. 210–225 þús. kr. á ári fyrstu fimm árin eða 18 til 19 þús. kr. á mánuði miðað við forsendur Þjóðhagsstofnunar og þá lánafyrirgreiðslu sem í boði var, en þetta kom fram í grg. Þjóðhagsstofnunar um fjárflæði Byggingarsjóðs ríkisins. Frá því að þessir útreikningar voru gerðir hafa vaxtagjöld breyst mjög mikið til hækkunar og á það við um öll þessi lán, húsnæðismálastjórnarlán, bankalán og lífeyrissjóðslán. Ég fór þess á leit við Þjóðhagsstofnun að hún gerði útreikning á því hvað greiðslubyrðin hefði hækkað miðað við fyrri útreikninga Þjóðhagsstofnunar, sem lagðir voru fyrir Alþingi fyrr á þessu ári, og í þessum nýju útreikningum lagðar til grundvallar þær vaxtabreytingar sem orðið hafa á þessu tímabili. Í þessum nýju útreikningum Þjóðhagsstofnunar, sem fram koma í grg. með þessu frv., kemur fram að greiðslubyrðin á fyrsta ári hefur hækkað um 53 500 kr. frá því í des. á s.l. ári. Munar þar mestu um hækkun vaxta á bankalánum, en þeir hafa hækkað í þessum samanburði um 33 þús. kr. Af þeim útreikningum sem gerðir hafa verið er því ljóst að greiðslubyrði ungs fólks, sem festir kaup á t.a.m. þriggja herb. íbúð í blokk, er á bilinu 230–280 þús. kr. á ári fyrstu fimm árin, miðað við núverandi lánsfjármögnun húsnæðiskerfisins og þau lánakjör sem í gildi eru. Með þessu frv. er farin sú leið að létta framfærslubyrði þeirra einstaklinga eða fjölskyldna sem eru í fyrsta skipti að eignast eigið húsnæði. Ljóst er að þeir sem eru að eignast eigið húsnæði leggja á sig mikla vinnu og taka alla þá eftirvinnu sem í boði er til að standa undir framfærslu fjölskyldunnar og útborgun á húsnæði og síðan á greiðslu afborgana og vöxtum af lánum. Þó vaxtagjöld, sem heimiluð eru til frádráttar frá tekjuskattsstofni, séu oft og tíðum það há að þau leiði stundum til þess að húsbyggjendur eða þeir sem eru að festa kaup á íbúð hafi lítinn eða engan tekjuskatt er ljóst að tvöfaldur persónuafsláttur, sem hér er lagður til, mun nýtast að einhverju eða öllu leyti til lækkunar á skattbyrði, þar sem persónuafsláttur fer einnig upp í greiðslur á útsvari, og því mun ákvæði þessa frv. leiða til skattalækkunar hjá flestum eða öllum þeim sem eru að eignast húsnæði í fyrsta sinn. Persónuafsláttur er á yfirstandandi ári, 1984, 29 500 kr., en í frv. er gert ráð fyrir, eins og áður segir, tvöföldun hans á tveimur fyrstu árum eftir að húsnæði er keypt. Fyrir hjón eða sambúðarfólk sem sameiginlega afla sér húsnæðis yrði hér um að ræða, ef persónuafsláttur nýttist þeim að fullu, 59 þús. kr. sem gengju til greiðslu álagðra skatta. Þó hér sé vissulega ekki um stóra upphæð að ræða getur hún þó létt nokkuð undir með ungu fólki þegar fjárhagserfiðleikarnir eru hvað mestir og haft sitt að segja til að létta á framfærslubyrði heimilanna. Það er athyglisvert að þessi upphæð, 59 þús. kr., er ekki hærri en svo að hún gerir lítið meira en að mæta þeim vaxtahækkunum sem orðið hafa frá des. s.l. til sept. samkv. útreikningum Þjóðhagsstofnunar. Þá er miðað við það dæmi sem greint er frá í grg. með þessu frv., en það eru þeir útreikningar sem lagðir voru til grundvallar greiðslubyrði þegar húsnæðislöggjöfin var til umr. hér á Alþingi s.l. vetur. Ef reynt er að gera sér grein fyrir hvað tvöfaldur persónuafsláttur næði til margra aðila kemur eftirfarandi í ljós: Á árinu 1984 voru veitt 1087 nýbyggingarlán, þar af 417 til þeirra sem enga íbúð áttu fyrir. Lán til kaupa á eldri íbúðum voru 1895, þar af 960 til þeirra sem enga íbúð áttu fyrir. Ég tel að þessar tölur gefi nokkra mynd af því og megi við styðjast þegar meta á hve margir fengju árlega skattaívilnanir samkv. þessu frv. eða 1377 einstaklingar ef árið 1983 er tekið til viðmiðunar. Erfitt er að gera sér grein fyrir hvað tekjutap ríkissjóðs yrði mikið ef frv. þetta yrði að lögum þar sem ekki er séð hve mörgum þessara einstaklinga mundi nýtast persónuafslátturinn að fullu. Þó er þess getið í grg. að miðað við þær forsendur sem hér eru settar fram og að persónuafslátturinn nýtist öllum þeim einstaklingum að fullu til lækkunar á sköttum, þá gæti skattalækkunin orðið rúmar 40 millj. kr. Ef tvöfaldur persónuafsláttur mundi einnig nýtast maka eða sambúðaraðila sem ekki er skráður fyrir húsnæðisláninu er lauslega áætlað í grg. með þessu frv. að um væri að ræða 55 til 60 millj. kr. skattalækkun til húsbyggjenda. Þegar til þess er litið hvað vaxtabyrði hefur aukist verulega á undanförnum mánuðum og hve litla fyrirgreiðslu húsnæðiskerfið veitir íbúðakaupendum og húsbyggjendum verður það að teljast sanngirnismál að reynt sé að létta eins og kostur er skattbyrði af íbúðakaupendum og húsbyggjendum, enda vart hægt að ætla nokkrum að standa undir 230 til 280 þús. kr. greiðslubyrði á hverju ári í fimm ár auk annarrar framfærslu fjölskyldunnar. Herra forseti. Ég vænti þess að þessu máli verði vel tekið hér á hv. Alþingi og vil leyfa mér að leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Í tekjuskattslögunum 8. tölul. 30. gr. er ákvæði sem kveður á um að helmingur greiddra meðlaga, sem meðlagsskyldur aðili innir af hendi með barni til 17 ára aldurs, sé frádráttarbær frá tekjum til skatts. Þetta frv. felur í sér að meðlagsgreiðslur verði frádráttarbærar til 18 ára aldurs og ef um er að ræða framlengingu á framfærsluskyldu til 20 ára aldurs vegna menntunar eða starfsþjálfunar verði frádráttur einnig heimilaður til jafnlangs tíma. Með leyfi forseta vil ég lesa þá stuttu grg. sem fylgir þessu frv.: „Markmið þessa frv. er að samræma ákvæði barnalaga um framfærsluskyldu því ákvæði skattalaga sem kveður á um frádrátt meðlagsgreiðenda á helmingi greiddra meðlaga með barni. Barnalögin voru samþykki á Alþingi 1. apríl 1981. Í þeim eru ákvæði um að lengja framfærsluskyldu meðlagsgreiðenda úr 17 í 18 ár, svo og það nýmæli að framfærsluskylda getur staðið til 20 ára ef þörf krefur vegna menntunar eða starfsþjálfunar barns. Lögum um tekju- og eignarskatt, sem heimila meðlagsgreiðendum frádrátt frá skatti sem nemur helmingi greiddra meðlaga með barni til 17 ára aldurs, var þó ekki breytt til samræmis við þessa breytingu á framfærsluskyldu. Það verður að teljast rétt og eðlilegt, þar sem löggjafinn hefur þegar samþykkt að helmingur meðlagsgreiðslna sé frádráttarbær frá skatti til 17 ára aldurs, að það ákvæði taki einnig breytingum til samræmis við lengri framfærsluskyldu. Í þeim tilgangi er frv. þetta flutt.“ Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu, nema tilefni gefist til, að hafa fleiri orð um þetta frv. og legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á byggingarlögum, nr. 54/ 1978, sem liggur fyrir á þskj. 79 og er 77. mál þingsins. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Kristín Halldórsdóttir og Kristófer Már Kristinsson. Þær breytingar á byggingarlögum, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi að skilyrði fyrir leyfi til byggingar opinberra stofnana, annarra þjónustustofnana og atvinnufyrirtækja af öllu tagi verði að gengið sé frá lóð svo fljótt sem unnt er og byggingarframkvæmdir leyfa og þeim gróðri komið þar fyrir sem kostur er að mati landslagsarkitekts eða annarra sérfróðra manna. Í öðru lagi að uppdráttur að fullfrágenginni lóð liggi fyrir við útgáfu byggingarleyfis á sama hátt og teikning af byggingunni sjálfri. Í þriðja lagi að gengið verði úr skugga um að frá lóð hafi verið gengið eins og lög og reglur mæla fyrir um við lokaúttekt fullbyggðs mannvirkis. Á undanförnum árum hefur áhugi manna á umhverfismálum farið vaxandi og í æ ríkara mæli hafa menn gert sér ljóst hversu mikilvægt er að auka gróður og standa vörð um þann gróður sem fyrir er, jafnt í dreifbýli sem þéttbýli. Um langt skeið var lítil áhersla lögð á gróðurrækt í þéttbýli, en nú er það sem betur fer að breytast. Sú gerbreyting sem orðið hefur á búsetuháttum Íslendinga á þessari öld, þegar mikill hluti landsmanna tók að búa í þéttbýli, hefur tekið tíma og orka manna hefur farið í að byggja yfir sig og sína, mannvirkin sjálf og þær þjónustustofnanir og fyrirtæki sem þéttbýlið krefst. Það er fyrst á síðustu árum sem menn hafa gert sér ljóst að þeir sem í þéttbýli búa séu ekki sjálfkrafa dæmdir til að vera án lifandi gróðurs, án lifandi náttúru og landslags. Einstaklingar hafa fundið þessa þörf fyrir samband við lifandi gróður og náttúru og brugðist við henni með myndarlegu átaki við að rækta lóðir sínar til mikillar prýði í umhverfinu. Mikið hefur hins vegar skort á að opinberar stofnanir þjónustu- og atvinnufyrirtæki hafi sinnt umhverfi sínu og algengt er að sjá lóðir slíkra fyrirtækja standa óhirtar áratugum saman, oft í hjarta byggðarlagsins, til ama og leiðinda fyrir þá sem þjónustuna sækja til þessara stofnanna og til vansa fyrir byggðarlagið. Hér er sjaldnast um að ræða fjárskort einan saman, heldur miklu fremur hugsunar- og hirðuleysi. Í athyglisverðri grein í Morgunblaðinu 7. september s.l. benti Pétur Jónsson landslagsarkitekt á að ræktun runnagróðurs og trjárækt feli í sér nokkuð meiri kostnað við gerð lóðar í upphafi, en innan örfárra ára verði viðhald slíkra svæða miklum mun ódýrara en t.d. hirðing grassvæða. Má spara mikla fjármuni með því að láta skipuleggja lóðina af kunnáttu í byrjun og til þess þarf sérþekkingu í skipulagningu og gróðurrækt. Iðnaðarsvæði þéttbýlisins eru oft ljótur blettur á umhverfinu, en engin ástæða er til að svo sé. Mætti benda á staði t.d. hér í Reykjavík sem eru eins og sár í borgarlandi, og segir sig sjálft að slíkt umhverfi er engum hollt, allra síst þeim sem þar vinna. Runna- og trjágróður getur gegnt veigamiklu hlutverki til beins sparnaðar í bæjarlandinu og hirðingu þess. Runnagróður við vegi getur t.d. dregið úr því að snjór safnist á götur og vegi og trjágróður getur veitt skjól fyrir vindum og dregið úr ljósblindu við akstur svo eitthvað sé nefnt. Þess utan dregur slíkur gróður að sjálfsögðu verulega úr loftmengun, að ekki sé minnst á hinn heilsufarslega þátt fagurs umhverfis í almennri vellíðan íbúanna. Byggingarlög leggja mönnum ákveðnar kvaðir á herðar við frágang fasteigna eins og vera ber og eru allítarleg. Byggingarreglugerðir eru ekki síður nákvæmar um allan frágang. Það er hlutverk bygginganefnda og byggingafulltrúa hvers byggðarlags að ganga eftir að þessum fjölmörgu reglum sé fylgt. Um frágang lands er furðulítið að finna í byggingarlögum og hið sama er að segja um reglugerðir. Það er því skoðun flutningsmanna þessa frv. að hér þurfi að kveða betur á um frágang þess lands sem fyrirtæki og stofnanir fá úthlutað fyrir almannaþjónustu. Það leiðir af sjálfu að slíkt land er oftast á þeim stöðum þar sem menn eiga gjarnan leið um og liggur vel við umferð. Það hlýtur því að vera skylda þeirra sem slíku landi fá úthlutað að ganga svo frá því að sómi sé að. Mikið átak þarf til að auka verulega trjá- og runnagróður hér á landi og því væri það umtalsvert framlag ef þeim aðilum sem hér um ræðir væri gert skylt að rækta svo sem kostur er í landi sínu. Einhverjir kynnu að halda því fram að ýmiss konar almennum rekstri fylgi óhjákvæmilega sóðaskapur, en það er skoðun flutningsmanna að einmitt við slík fyrirtæki gæti runna- og trjágróður skýlt lítt fallegu umhverfi frá vegfarendum. Á það jafnt við um iðnaðarlóðir sem land kringum fiskverkun eða annað það sem oft krefst utanhússrýmis fyrir það sem lýtur að rekstrinum. Það skal tekið skýrt fram að í þessu frv. er engin breyting gerð á hlutverki byggingafulltrúa né bygginganefnda. Einungis er lagt til að þar sem því verði við komið verði leitað til landslagsarkitekta um skipulagningu þeirra lóða sem hér um ræðir og jafnframt að landslagsarkitekt eða staðgengill hans, fáist landslagsarkitekt ekki, áriti uppdrætti að lóðum áður en byggingarleyfi er gefið út og gangi á sama hátt úr skugga um það við lokaúttekt fullbyggðs mannvirkis að farið hafi verið að lögum og reglum um frágang lands. Hér er ekki endilega um nýtt embætti að ræða innan sveitarfélaganna, heldur geta þau að sjálfsögðu leitað til slíkra kunnáttumanna eftir því sem þörf gerist. Þeir eru einungis sérfræðingar byggingafulltrúa um þetta afmarkaða atriði þar sem þjónustu þeirra er að fá. Ýmsir kunna að draga í efa gildi þess að landslagsarkitekt þurfi að kalla til við gerð lóðar fremur en t.d. garðyrkjufólk. Má vel vera að starfsheitið sjálft hvetji til fordóma afturhaldssamra manna. En til upplýsingar skal þess getið að landslagsarkitektúr er nú kenndur sem háskólagrein í 150 háskólum í 36 löndum og Alþjóðavinnumálastofnunin viðurkenndi þetta starfsheiti árið 1968 og skipaði því í flokk með starfsheitum arkitekta og borgarskipulagsfræðinga. Hér á landi eru nú einungis 11 landslagsarkitektar, en aðrir 11 munu nú vera við nám erlendis. Félag ísl. landslagsarkitekta er aðili að Alþjóðasambandi landslagsarkitekta, en félagið var stofnað árið 1978. Skipulagning gróðurræktar í landi okkar er svo mikilvægur þáttur og nauðsynlegur í framtíð lífríkis okkar að hlúa ætti að þeirri kunnáttu sem menn hafa aflað sér með námi í landslagsarkitektúr. Öllum þeim sem garðyrkju og græðslu lands stunda hér í landi er fengur að þeirri viðbótarkunnáttu sem landslagsarkitektar færa þjóðinni, og við væntum þess að starfsheiti þeirra fái sem fyrst staðfestingu stjórnvalda. Fjölmörg sveitarfélög hafa sýnt vaxandi áhuga á ræktun umhverfisins. Dæmi um það er að stjórn sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu setti á fót nefnd árið 1982, minnir mig, sem samræma skal áætlanir um ræktun óbyggðs lands á svæðinu. En framlög sveitarfélaga hafa oft verið við nögl skorin þegar að gróðurrækt kom og verið frá 12% af fjárhagsáætlun. Akureyri hefur hins vegar verið þar til fyrirmyndar, lagt fram um 4% um langt árabil. Erlendis er talið að 5% séu lámarksframlag þó að þar sé ólíkri þörf saman að jafna þar sem gróðurrækt hefur verið unnin á skipulagðan hátt öldum saman. Þetta frv., herra forseti, getur varla orðið ásteytingarsteinn milli stjórnmálaflokka. Hér er um hagsmuni allra landsmanna að ræða. Það er ljóst að á tímum eyðingar skóga, loftmengunar og annarra válegra fyrirbæra, þar sem menn hafa flotið sofandi að feigðarósi í græðgi sinni eftir skjótfengnum gróða, er það skylda okkar Íslendinga, sem enn öndum að okkur hreinna lofti en nágrannar okkar og njótum óskemmdari náttúru, að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að græða land okkar sem kostur er. Mikið vantar vissulega á að nægilegar rannsóknir hafi farið fram á því hvaða gróður henti best í landinu og til þess ættu stjórnvöld að veita fé. En mönnum verður þó æ ljósara að miklum mun fleiri tegundir geta náð þroska hér á landi en menn héldu áður ef þeim eru tryggð ákveðin skilyrði til hlífðar fyrir veðri og vindum. Og þar verður sérþekking að koma til. Allir landsmenn þurfa að taka höndum saman um þjóðarátak í græðslu landsins. Sérhvert framtak er af hinu góða. Þess vegna er þetta frv. flutt. Við væntum þess að á því verði vel tekið í hv. félmn. sem við leyfum okkur að leggja til að því verði vísað til.