Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við höfum reynt í nál., þeir þrír nm., sem saman náðu, eftir að málið kom aftur frá Nd., að gera svo greinilega grein fyrir þeim breyt., sem á frv. urðu í Nd., að ég þarf litlu við að bæta. Það voru aðallega þrjár breytingar, sem á því voru gerðar þar. Fyrsta breyt. var sú, að Kollafjarðarnes og Staður eiga að seljast með því skilyrði, að þær séu gerðar að ættaróðulum. Við höfum velt þessu fyrir okkur hér í nefndinni og settum þetta nú ekki inn í lögin, og það var af því, að það er ætlazt til, að andvirði þessara jarða renni til kirkjubygginga, eins og mælt er fyrir í lögunum um prestaköll, prestakallalögunum frá í fyrra, og þess vegna vildum við ekki láta verðið fyrir þær verða eins lágt og viðbúið er að það verði, þegar þær eru seldar með þeirri kvöð. Þó höfum við nú gengið inn á þetta og leggjum ekki til, að þessu sé breytt aftur og frv. þess vegna sent á milli deilda. Þá hefur verið bætt inn í nýrri jörð, jörðinni Kolgrafarseli í Eyrarsveit. Þetta er ósköp lítil jörð, sem búin er að vera í eyði lengi. Hún hefur verið notuð af bóndanum á Grund í Eyrarsveit, sem Kristján heitir Þorleifsson. Hann er hættur að búa þar nú, en hefur jörðina enn þá í sinni umsjá gagnvart því opinbera, sem á jörðina. Hins vegar hefur hann leigt hana manni, sem býr á Kolgröfum, og það er hann, sem vill kaupa hana. Mér er tjáð, að þessi Kristján, sem að lögum á forkaupsréttinn, þar sem hann er ábúandi gagnvart því opinbera, vilji ekki nota forkaupsréttinn og mæli með því, að ábúandinn á Kolgröfum fái jörðina. Þess vegna mælir n. með því, að þessi breyt., sem þarna hefur verið sett inn, verði staðfest hér í d., en vill þó láta þess getið, að hún telur, að áður en hún verði seld bóndanum á Kolgröfum, sem heitir Ingvar, ef ég man rétt, sé gengið úr skugga um það, að þeir, sem eiga að lögum forkaupsrétt að jörðinni, vilji ekki nota hann. Loks hefur svo verið bætt hér inn í Grísará í Hrafnagilshreppi í Eyjafirði. Ég held, að það sé byggt á misskilningi, og eftir því sem mér hefur skilist í samtali við þann mann, sem hefur mælzt til þess við n. í Nd., að þessi jörð væri tekin inn í frv., þá sættir hann sig mjög vel við, að hún falli hér út aftur. Það er þannig ástatt um Grísará, að það er jörð, sem er búin að vera í eyði mjög lengi og engin hús eru uppistandandi á. Hún liggur upp að Kroppi í Hrafnagilshreppi og hefur verið leigð bóndanum á Kroppi lengi. Davíð sálaði hafði hana, meðan hann bjó á Kroppi. Bæði Kropp og Grísará á ríkissjóður. Nú hefur fengið Grísará leigða maður, sem ég ætla að heiti Hreiðar og ekki býr þar, því að hún er húsalaus, heldur mun hann búa í húsi, sem hann hefur byggt út undir Reykhúsum. Hann hefur fengið jörðina leigða til 7 ára, og hans leigutími rennur út vorið 1956. Samhliða því, sem hann hefur fengið jörðina leigða, þá hefur hann líka fengið leigðan part af Kroppsengjum. Bæði hann og bóndinn á Kroppi hafa sótt um að fá jarðirnar keyptar. Nú er það alveg ljóst, að til þess að þarna geti orðið tvö sómasamlega góð býli, þá þarf að skipta Kroppsengjunum og láta hluta af þeim fylgja Grísaránni og annan hlutann áfram Kroppi. Við leggjum þess vegna til, að þessi heimild til sölu á jörðinni Grísará sé tekin út úr frv. núna, en það verði af ríkisstj. lagt fyrir landnámsstjóra að athuga, hvernig Kroppsengjarnar eigi að skiptast á milli þessara jarða, og þá hafa þessir menn báðir, sem eru ábúendur á jörðunum, möguleika til að kaupa þær á eftir með fasteignamatsverði, sem þó þarf að koma á þann hart sérstaklega, sem metinn verður frá Kroppi og undir Grísarána. N. leggur því til, að það séu samþ. breyt. við frv., sem ganga út á það að fella niður heimildina til þess að selja Grísará, en láta frv. að öðru leyti standa. Og ég held, að það sé óhætt að fullyrða það alveg hiklaust, að 2. þm. Eyf., sem mun hafa komið þessu inn í Nd., af því að hann áttaði sig ekki til fulls á því, hvernig málið lá, sé hæstánægður með það.



Herra forseti. Þetta frv. hefur tekið mjög miklum breytingum í Nd., og n. hefur nú ekki haft rækilegan tíma til að athuga það, vill heldur ekki koma með brtt. við það, sem stefni málinu í tvísýnu. Þó höfum við nm., sem saman höfum náð, ég, hv. 11. landsk. þm., 2. þm. Árn. og 2. þm. S-M., við 4, komið með brtt. við það, sem eru þess eðlis, að við hyggjum, að þó að þær verði samþ., þá verði frv. samt sem áður samþ. í Nd., þegar það kemur aftur til hennar. Brtt., sem við leggjum fram, verðum við að hafa skriflegar, og ég skal reyna að gera grein fyrir þeim í mjög stuttu máli til að lengja ekki tímann um of. Það er fyrst og fremst við a-liðinn, sem verður 7. gr. í l. Þar leggjum við til, að á eftir orðunum „Reynis í Innri-Akraneshreppi heimilt að selja þá jörð“ bætist: svo og hreppsnefnd Fljótsdalshrepps, að selja kristfjárjarðir hreppsins. Þá væri í frv. ekki heimild til að leysa nauð þessara kristfjárjarða, sem við höfum talað hér um, og sjóðajarða, nema legats Jóns Sigurðssonar, Reynis og þá Fljótsdalshrepps. Ég hefði nú viljað koma þarna fleiru inn í. En úr því að þeir menn í Nd., sem þekkja mjög vel þessar jarðir, sem um er að ræða, eins og bæði Vallholt, Utanverðunes o.fl. o.fl., hafa ekki komið með þær, þá vil ég ekki vera að taka þær upp, en tek bara þær, sem eru í þeirri sýslu, sem ég er umboðsmaður fyrir, og ég þá þekki kannske bezt, hver nauðsyn er á, að séu leystar úr þeim viðjum, sem sjóðirnir halda þeim í, enda þótt ég viti nú, að hinar eru það líka. Enn fremur leggjum við til, að aftan við fyrri gr., a-liðinn, alveg aftast, verði bætt við: „og samþykki söluverð jarðanna“. Það er ákvæði um, að sjóðanefnd skuli mæla með sölunni og líka að hún samþ. söluverðið, svo að ekki geti myndazt nein klíka af einum eða öðrum, sem selji jarðirnar óeðlilega lágu verði. Í bein áframhaldi af þessari brtt. er svo önnur brtt., sem er við b-liðinn, að á eftir orðunum: „ákvæði í skipulagsskrá og gjafabréfi“ komi: enda samþykki eftirlitsmenn opinberra sjóða söluverðið. Þessar þrjár breytingar eru það, sem við leggjum til, þessir fjórir menn, að gerðar séu á frv., en ég skal viðurkenna það, að ef við hefðum haft meiri tíma en núna á fundinum og hefðum getað farið betur í það, þá hefðum við sjálfsagt breytt því miklu meira. Og ég hygg, að þó að þessar breytingar væru gerðar við frv. núna, sem hér er lagt til, - og Nd. mun samþykkja það með þessum breytingum, þær eru svo litlar, - þá hugsa ég samt sem áður, að það verði óumflýjanlegt mjög fljótt að breyta þessu aftur, því að það eru margar jarðir eftir, sem kemur meira eða minna í strand með á næstu árum. Ég skal svo afhenda forseta þessar till. frá okkur fjórmenningunum. Við náðum ekki í einn nm., þegar við vorum með þær.

Forseti (BSt): Mér hafa borizt svo hljóðandi brtt. við frv.: [Sjá þskj. 691].

Forseti (BSt): Ég vildi nú geta þess, og þarf ekki að kveðja mér hljóðs út af því, að ég álít, að það hefði verið alveg nóg, að það hefði verið gerð till. um jarðirnar í Fljótsdalshreppi, því að ég hygg, að hitt liggi í síðustu orðum 7. gr. l. eins og hún verður, því að þar er áskilið, að eftirlitsmenn opinberra sjóða hafi mælt með sölunni, og þar náttúrlega er innifalið söluverðið, en þetta sjálfsagt skaðar ekki.



Herra forseti. Eftir að Ísland hafði hlotið viðurkenningu á fullveldi sínu með sambandslögunum frá 1918, var það eitt af fyrstu verkum Alþingis að flytja æðsta dómsvaldið inn í landið. Fram að þeim tíma hafði hæstiréttur Dana verið æðsti dómstóll í íslenzkum málum, frá því að hann var stofnaður árið 1660. Í fyrstu þurfti sérstakt leyfi til þess, að íslenzk mál yrðu flutt fyrir hæstarétti Dana, en þegar stundir liðu fram, varð hann að reglulegu æðsta dómstigi landsins. Hæstiréttur Dana er mjög mikils metinn dómstóll, ekki einungis þar í landi, heldur af lögfræðingum úti um viða veröld, enda ákaflega vel vandað til hans, bæði að því er snertir val hæstaréttardómara og hæstaréttarlögmanna. Það var því í upphafi ákveðið, þegar lögin um íslenzkan hæstarétt voru sett, að taka, eftir því sem fært þótti, dönsku hæstaréttarlögin til fyrirmyndar. Í samræmi við það var svo ákveðið, að enginn gæti orðið hæstaréttarlögmaður, nema hann hefði lokið lögfræðiprófi með 1. einkunn og tekið, eftir að hafa stundað málfærslu eða önnur lögfræðistörf að minnsta kosti í 3 ár, próf fyrir hæstarétti í málflutningi með því að flytja þar fjögur prófmál, þar af að minnsta kosti eitt opinbert mál. Þá þótti - og ég hygg, að flestum þyki það enn - eðlilegt og sjálfsagt, að hæstiréttur landsins kvæði sjálfur á um það, hverja hann teldi hæfa til þess að flytja mál fyrir réttinum. Með því að taka menn gilda sem hæstaréttarlögmenn að afloknu prófmáli 1ýsir hæstiréttur því í raun og veru yfir, að maðurinn sé fær um að flytja mál, og á það að vera trygging þess fyrir almenning, að honum sé óhætt að trúa þeim manni fyrir flutningi mála sinna, enda skiptir það að sjálfsögðu ekki litlu máli fyrir almenning, hvers konar menn veljast til þess að flytja mál hans fyrir úrslitadómstiginu. Þegar hæstiréttur var stofnaður á Íslandi, var skrifleg málfærsla fyrir undirrétti, en strax tekin upp munnleg málfærsla fyrir hæstarétti. Þessu var breytt með lögum nr. 85 frá 1936, um meðferð einkamála í héraði, þannig að aðalreglan varð sú, að málflutningur yrði einnig munnlegur fyrir undirrétti. Ég er fyrir mitt leyti efins um, hvort það hefur verið rétt gert að gera munnlegan málflutning fyrir undirrétti að aðalreglu. Mér finnst reynslan hafa sýnt, að það hafi seinkað úrslítum mála í stað þess, að það átti að flýta fyrir þeim. Það hefur vafalaust gert málflutninginn dýrari fyrir ríkið, því að í Rvík að minnsta kosti eru tveir löglærðir menn dómarar og dómsritari við munnlegan málflutning. Og munnlegur málflutningur hefur það í för með sér, að það er miklu meiri vandi á höndum dómarans við samningu dóma heldur en þegar málflutningurinn er skriflegur. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að skriflegur málflutningur fyrir undirrétti sé tryggari fyrir rétt úrslit mála en munnlegur málflutningur, en út í það skal ég ekki fara nánar hér. Hitt er aftur á móti ekkert vafamál, að vandi málflutningsmannsins hefur aukizt stórlega við hinn munnlega málflutning. Á öllum sviðum, hvort heldur er meðal iðnaðarmanna, sjómanna eða annars staðar, er alltaf verið að gera meiri og meiri kröfur til þeirra manna, sem öðlast vilja ákveðin atvinnuréttindi. Það er ein einasta undantekning, sem ég þekki frá þessu, og hún er frá mínum augum furðuleg, sem sé, að ár eftir ár hefur Alþingi samþ. lög, þar sem slakað hefur verið á kröfum til héraðsdómslögmanna, þannig að nú geta ýmsir starfsflokkar lögfræðinga, sem aldrei hafa mál flutt, orðið héraðsdómslögmenn án þess að leysa nokkra prófraun af höndum fyrir héraðsdómi. Ég tel þetta miður farið, en ég skal játa, að ég hef ekki beitt mér gegn því, meðan ég hef átt sæti hér á þingi, vegna þess að ég taldi mestu máli skipta, að örugglega væri búið um, að ekki veldust aðrir menn til flutnings mála í hæstarétti, æðsta dómstiginu, en þeir, sem rétturinn teldi hæfa til þess að lokinni lögáskilinni prófraun. Það hefur verið talað mikið um það meðal lögfræðinga, að erfitt væri að fá prófmál fyrir hæstarétti, einkum eftir að rétturinn ákvað að ekki yrðu tekin gild sem prófmál önnur mál en þau, sem sá, er próf ætlaði að þreyta, hefði flutt frá upphafi. Ég skal játa, að það geta verið nokkrir erfiðleikar fyrir menn að fá mál til flutnings, sem talin eru hæf prófmál fyrir hæstarétti, því að þau verða að vera nokkuð vandasöm. En hitt er í alla staði eðlilegt, að rétturinn krefjist þess, að menn hafi flutt málin frá upphafi, því að það er auðvitað ekkert próf, sem heitið getur, þótt menn flytji mál, sem hæstaréttarmálaflutningsmaður hefur flutt fyrir undirréttinum og ef til vill skrifað aðalræðuna fyrir hæstarétti. Á meðan skriflegur málflutningur var, var aftur á móti hægt að sjá, hvað kom frá þeim sjálfum, sem þreyttu prófraunina, og hvað var aðfengið. Aftur á móti er það ákveðin skoðun mín, að hæstiréttur hafi ekki tekið óeðlilega þungum tökum á þeim, sem reynt hafa að taka próf, og verður því ekki neitað, að stéttin ber þess nokkur merki. Auk þess hefur rétturinn notað heimild sína til þess að fækka prófmálum og látið menn sleppa með 1 eða 2 prófmál, þegar honum hefur verið kunnugt um frá fyrri starfsemi þeirra, að þeir væru hæfir til málflutnings fyrir hæstarétti. Hæstaréttarlögmenn hér á landi voru lengi vel 11. Svo fjölgaði þeim smátt og smátt og eru nú 25, auk 5 manna, sem réttindi hafa til þess að vera hæstaréttarmálaflutningsmenn hvenær sem er, þótt þeir gegni nú öðrum störfum, og 5 manna, sem eru að taka prófið eins og nú stendur. Miðað við fólkstölu og málafjölda samanborið við önnur lönd er þessi tala yfirdrifin og það svo, eins og kemur fram í nál., að ekki voru fleiri en 9 hæstaréttarlögmenn árið 1951, sem fluttu 10 mál eða fleiri fyrir réttinum. Hinir höfðu allir flutt færri mál. Tala fluttra mála er auðvitað enginn mælikvarði á hæstaréttarlögmenn eða aðra málflutningsmenn, því að sumir leggja mest upp úr því að sætta mál og hafa því lítinn málafjölda fyrir dómstólunum, en aðrir eru meira gefnir fyrir að láta dómstólana skera úr ágreiningi. En hinu ber ekki að neita, að æskilegt er, að málflutningsmenn séu í stöðugri æfingu. Ég hef því hvað eftir annað stungið upp á því í hópi okkar málflutningsmanna, að við tækjum okkur saman af fúsum vilja um það að láta ekki nema svo sem 8–10 úr okkar hópi stunda reglulegan málflutning fyrir hæstarétti og að þeir stunduðu þá ekki önnur störf, til þess að þeir fengju hæfilega æfingu í málflutningi. Ég vil ekki neita því, að ég varð hissa, þegar ég sá frv. það, sem hér liggur fyrir, og alveg steinhissa þegar það flaug gegnum Nd. algerlega ómelt og með svo miklu offorsi, að það var ekki einu sinni sent til umsagnar lagadeildinni og sérstaklega hæstarétti. Það kom líka fljótlega í ljós, að þeir menn, sem aðallega börðust fyrir þessu frv. í þeirri mynd, sem það er, voru ekki menn, sem ætluðu sér að stunda eða hafa stundað málfærslu sem aðalstarf, heldur lögfræðingar, sem vildu fá hæstaréttarlögmannstitilinn sem fyrirhafnarlausa nafnbót. Ef frv. yrði samþ. í því formi, sem það hefur komið í frá Nd., yrðum við okkur bókstaflega til athlægis gagnvart útlöndum, og enginn mundi leggja neitt upp úr því að vera kallaður hæstaréttarlögmaður, því að það þýddi í raun og veru ekki annað en það, að maðurinn væri lögfræðingur, sem útskrifaður væri fyrir 10 árum eða meira. Óskum þeirra manna, sem barizt hafa fyrir að fá frv. þetta samþ. til að afla sér nafnbótar, hefur allshn. verið sammála um, að ekki komi til greina að fullnægja. Aftur á móti er n. sammála um að vilja uppfylla allar sanngjarnar óskir þeirra manna, sem vilja gera sér að aðalstarfi að stunda málfærslu, innan þeirra takmarka, sem viðunanleg mega teljast og hæstiréttur getur fallizt á. Að þessu öllu athuguðu hefur n. eftir mikla vinnu komizt að þeirri niðurstöðu að mæla með því, að prófmálum hæstaréttarmálflutningsmanna verði fækkað úr 4 og niður í 3. Til þess að gera ungum mönnum ekki ókleift að afla sér prófmála, hefur n. einnig lagt til, að þeim mönnum, sem starfað hafa að málflutningi í 10 ár og á þeim tíma flutt a.m.k. 40 mál munnlega eða fyrir milligöngu fulltrúa þeirra, sé gefinn kostur á að fylgja málum sínum eftir í hæstarétti, ef rétturinn telur þá hæfa til þess, án þess þó að fá heitið hæstaréttarlögmaður. Ef þeir óska eftir að verða hæstaréttarlögmenn, verða þeir að þreyta þá prófraun, sem til þess þarf. Ég vil ljúka þessum orðum mínum með því að vara hið háa Alþ. mjög við því að slaka til á kröfum um menntun og æfingu málflutningsmanna. Úr lagadeildinni útskrifast nú tvisvar á ári eins margir menn og voru í henni þegar ég var við nám í háskólanum. Það er að verða fullkomin offjölgun málflutningsmanna og lögfræðinga, ef mikill meiri hluti þeirra leggur ekki fyrir sig venjuleg viðskiptastörf. Það verður að tryggja það, að málflutningsmenn verði ekki fleiri en svo, að þeir geti haft sæmilega afkomumöguleika. Mér er kunnugt um, að það eru þegar að verða brögð að því, að einstaka málflutningsmenn geti ekki staðið skil á innheimtu fé, og það eru líka að verða brögð að því, sem leiðir af offramleiðslu innan stéttar, að málum fjölgar mjög og sum sýnast vera aðallega hafin til þess að tryggja málflutningsþóknun. Að svo mæltu leyfi ég mér fyrir hönd allshn., sem er sammála, að leggja til, að frv. verði samþ. með þeirri breyt., sem n. leggur til á þskj. 598.



Herra forseti. Ég tek mjög undir það með hv. frsm., hv. þm. Seyðf., að það er mjög undir því komið í okkar þjóðfélagi, að málflutningsmannastétt sé heilbrigð og örugg, hafi þekkingu á þeim efnum, sem henni ber að fjalla um, og leiðist ekki vegna ákvæða löggjafarinnar í freistingu um að misfara með þann trúnað, sem henni er fenginn. Ég skil þess vegna mætavel, að allshn., sem hefur haft þetta mál til athugunar, skuli hafa athugað það vei og rækilega eins og hún hefur gert, en mér finnst þó í meðferð hennar á málinu gæta nokkurs ósamræmis eða hún ekki vera svo samkvæm sjálfri sér eða skýr sem æskilegt væri í svo vandasömu máli. Fyrst vildi ég segja það út frá orðum hv. frsm., að hann sagði, að hann hefði að vísu talið það horfa í ranga átt, sem gert hefði verið síðustu ár, að lina kröfurnar til málflutningsmanna, en hann taldi það ekki skipta svo miklu máli, meðan það væri aðeins gert um héraðsdómslögmenn, en hins vegar vera miklu skaðsamlegra um hæstaréttarlögmennina. Á þetta get ég fallizt, en þó auðvitað ekki nema að nokkru leyti. Við vitum það glögglega, að héraðsdómslögmenn leggja oft undirstöðu málanna, og það hlýtur að verða ákaflega mikið eftir þeirra meðferð, sem framvinda málsins síðar verður, þannig að ef þeir eru ekki vaxnir sínu starfi, þá getur það haft óbætanlegt tjón fyrir alla meðferð málsins. Mér finnst þess vegna, að hv. frsm., sem einnig er formaður lögmannafélagsins og mikilsvirtur hæstaréttarlögmaður, verði að gera nokkru nánari grein fyrir því, hvort hann telur núgildandi ákvæði um héraðsdómslögmennina vera fullnægjandi eða ekki, því að vitanlega er þeirra starf slíkt trúnaðarstarf, að ef hann telur í raun og veru, eins og fólst í orðum hans, að of langt hafi verið gengið til að slaka þar á frá réttum reglum, þá er það vissulega atriði, sem verður að íhuga, og þess vegna tel ég, að honum beri sem forustumanni í þessum efnum að skýra frá því, hvar hann telur annmarkana helzt vera, þannig að þá sé hægt að leiðrétta það. Um þetta mál, sem hér liggur fyrir, hef ég talið, að eðlilegast væri, að það færi mjög eftir áliti annars vegar lögmannanna, hins vegar hæstaréttar og lagadeildar, og ef sérstök atriði mjög varhugaverð kæmu fram, þá einnig dómsmrn. Þetta eru þeir aðilar, sem mest fjalla um þessi efni. Nú veit ég, að dómsmrn. var sent þetta frv. til umsagnar. Það hefur ekki séð ástæðu til þess að skrifa um það, vegna þess að vitað var, að brtt. svipuð þeirri, sem hér er borin fram, mundi koma fram við frv., og sá rn. þá ekki ástæðu til þess af sinni hálfu að gera athugasemd við það á þessu stigi málsins. En einmitt í því sambandi vil ég benda á, að hæstarétti og lagadeild háskólans var sent til umsagnar upphaflega frv. Nú hefur því verið gersamlega breytt með samhljóða brtt. n. - eða verður breytt, réttara sagt, nái hún samþykki, sem líklegt er, úr því að n. er óklofin um þá till. En mér finnst eðlilegt, að áður en menn taka afstöðu til breytingarinnar, eða réttara sagt, áður en menn taka afstöðu til þess, hvort þeir telja rétt að samþ. frv. endanlega svo breytt eins og n. leggur til, þá sé eðlilegt, að menn heyri einnig álit hæstaréttar og lagadeildar um frv. þannig úr garði gert, því að þá er það orðið allt annað mál en undir þessa aðila var borið í fyrstu. Og ef ástæða var til að bera það undir þessa aðila í upphafi, þá er ekki síður ástæða til þess að láta þá sjá frv. í þeirri mynd, sem líklegt er að það hljóti við þessa umr. Ég legg áherzlu á það því fremur, þar sem það kom fram hjá hv. frsm., að n. gengur í raun og veru lengra en rök hennar eða a.m.k. hv. frsm. standa til. Hv. frsm. skýrði frá því hér, að n. vildi líta á sanngjarnar óskir hinna yngri lögfræðinga og þar með gefa héraðsdómslögmönnum færi á því að afla sér prófmála fyrir hæstarétti. En jafnvel þó að menn fallist á þessa hugsun, og ég tel hana vissulega vera heilbrigða og rétta, þá þarf ekki að leiða þar af að ganga svo langt sem n. gerir að veita þessum aðilum ótakmarkaða heimild til að flytja öll þau mál, er þeir sjálfir og meira að segja löggiltir fulltrúar þeirra hafa flutt í héraði. Þarna er farið inn á miklu víðtækari heimild heldur en leiðir af forsendunni, sem hv. frsm. gerði okkur grein fyrir, og þess vegna finnst mér, að það þurfi nánari skýringar af hans hálfu, af hverju heimildin er höfð þetta víðari, en forsendurnar segja til um. Þá segir hér í nál., með leyfi hæstv. forseta: „Sanngjarnar óskir þessara manna vill n. taka til greina á líkan hátt og gert er í Danmörku.“ Ég spyr um það fyrir fróðleikssakir, vegna þess að ég er því ókunnugur, hver háttur er hafður á um þetta í Danmörku: Er það sami hátturinn og n. hér leggur til? Orðalag n. virðist benda til þess, að svo sé ekki, en þá er fróðlegt, úr því að í hið danska fordæmi er vitnað, að gefa okkur skýrslu um það, í hverju mismunurinn liggur, því að vafalaust mundi það verða til frekari upplýsingar málinu. Það má vel vera, að svipað því sem hv. frsm. hafði haft visst samráð við mig um brtt. og sýnt mér hana og ég út af fyrir sig ekkert haft við hana að athuga, þá hafi hann haft samráð við hæstarétt og háskólann um brtt. einnig, þannig að þessir aðilar hafi nú þegar a.m.k. óformlega fengið málið til álita, og það kann að vera, að hann hafi sagt frá þessu í sinni ræðu áðan, þó að ég tæki ekki eftir því. Ég varð fyrir nokkrum truflunum, svo að ég get ekki ábyrgzt, að ég hafi fylgt máli hans alveg til hlítar. En þessi atriði finnst mér nauðsynlegt að fá vitneskju um. Þá sagði hv. frsm. einnig, að það hefði nokkuð komið fram, að því er mér skildist stéttinni til baga, að hæstiréttur hefði um of verið strangur í kröfum sínum um prófmál. Hv. frsm. sagði eitthvað á þá leið, að merki þess sæjust hjá stéttinni. Það væri fróðlegt að heyra til glöggvunar, í hverju þau merki kæmu fram og að hve miklu leyti hægt væri að segja, að þetta hefði raunverulega orðið til baga. Hér er um tvö alveg ólík atriði að ræða: annars vegar það, hvort menn vilja gera leiðréttingu á reglunum um hæstaréttarlögmenn, vegna þess að það sé nauðsyn fyrir góða dómgæzlu í landinu að fá fleiri lögmenn, eða hvort menn vilja einungis gera breytingu sem atvinnubótavinnu fyrir unga lögfræðinga. Ég játa, að hvort tveggja tillitið kunni að hafa nokkuð til sins máls, og ég tala hér alls ekki á móti rýmkuninni sem slíkri, en mér þykir skemmtilegra að gera mér þó grein fyrir, hvaða ástæður liggja til breytingarinnar, og það fannst mér ekki koma alveg nógu glögglega fram í hinni annars mjög skilmerkilegu og fróðlegu ræðu hv. frsm.



Herra forseti. Það hefur sennilega ekki komið nægilega glöggt fram hjá mér í framsöguræðu minni, að frv. var borið undir hæstaréttardómarana í þeirri mynd, sem nefndin leggur til að það verði samþykkt. Ég sagði að vísu, að n. vildi ganga inn á það, sem hæstiréttur gæti fallizt á, og brtt. nefndarinnar var send til hæstaréttar, og fékk ég skilaboð um það frá réttinum, að hann gerði ekki athugasemdir við hana í því formi, sem hún væri. Aftur á móti hefur það ekki verið formlega lagt fyrir lagadeildina að nýju. Út af því, hvaða reglur gilda um þetta efni í Danmörku, skal ég taka það fram, að þar eru nú gerð þau skilyrði, sem voru upprunalega í frv., að hæstaréttarlögmenn hefðu 1. einkunn í lögfræði. En í 127. gr. dönsku réttarfarslaganna er svo um mælt, að landsréttarlögmenn, Landsretsagförere, sem starfað hafi í 8 ár, hafi leyfi til þess að flytja fyrir hæstarétti Dana bæði einkamál og opinber mál, sem þeir persónulega eða fulltrúar þeirra hafa flutt á fyrra dómstigi, ef þeir uppfylla að öðru leyti skilyrði l. til þess að vera hæstaréttarmálaflutningsmenn, en þó er þar eins og hér í till. n. það gert að skilyrði, að hæstiréttur telji manninn hæfan til að flytja málin. Það álit sitt getur hæstiréttur myndað sér bæði á flutningi málanna, en hann getur lika myndað sér það án málflutnings, ef hann sér, að maður ætlar að fara að áfrýja máli, sem alls ekki er þannig lagað, að það beri að áfrýja því. En það er einmitt eitt af störfum málflutningsmanna, sem ekki hvað minnst er um vert, eins og kemur fram í áliti hæstaréttar, að segja til um, hvort eigi yfir höfuð að tala að fara með málin fyrir hæstarétt eða ekki, valda þeim aukna kostnaði, sem það hefur í för með sér. Hér á landi er þetta mat náttúrlega talsvert vandasamara, en í Danmörku, vegna þess að þar eru svo miklu strangari skilyrði sett fyrir, að máli verði yfir höfuð að tala áfrýjað til hæstaréttar, heldur en hér. Út af því, sem ég sagði viðvíkjandi héraðsdómslögmönnunum, þá neita ég ekki því, að ég fyrir mitt leyti tel réttast, að menn verði alls ekki héraðsdómslögmenn próflaust. Yfir höfuð að tala ættu allir héraðsdómslögmenn að taka próf, en sama heimild að vera eins og hér gildir að lögum um hæstaréttarlögmenn, að rétturinn geti að afloknum flutningi eins eða tveggja mála sleppt þeim við frekari prófmál, ef augljóst er, að þeir eru þar til hæfir. En menn hafa álitið það óviðeigandi t.d., að menn, sem hafa verið tækir sem dómarar, - það eru nú lítil skilyrði sett til þess að verða dómari, - og hafa verið dómarar í mörg ár o.s.frv., þyrftu að taka héraðsdómslögmannspróf. Ég get skilið þessi sjónarmið, en svo hefur hverja breytinguna leitt af annarri til að rýmka á þessu sviði. Ég skal ekki fara nánar út í það, sem ég sagði, að stéttin bæri þess nokkur merki, að hæstiréttur hefði ekki verið of strangur í prófkröfum sínum. Mér er það alveg ljóst, að það er svo langt frá, að sömu kröfur séu gerðar til málflutningsmanna hér eins og t.d. eru gerðar í Danmörku, og það er varla hægt að gera það. Og ég efast um, að margir af okkur, sem nú erum hæstaréttarlögmenn, værum það, ef við ættum að uppfylla þau skilyrði, sem Danir gera til sinna hæstaréttarlögmanna. En hitt skal aftur á móti játað, að þar eru gerðar hvað mestar kröfur til hæstaréttarmálaflutningsmanna af þeim löndum, sem ég þekki réttarfarið í. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. En ég vil leggja sérstaka áherzlu á það, að hæstiréttur getur fellt sig við þessa breytingu eins og n. leggur hana fram, og það finnst mér skipta mestu máli.



Herra forseti. Ég þakka hv. frsm. fyrir glögg og greið svör, sem ég tel miklu máli skipta, og lýsi ánægju minni yfir því, að málið skyldi, eins og það nú verður, vera borið undir hæstarétt. En ég vildi þá spyrja í framhaldi af því til þess að fá vitneskju um, hvort líklegt sé, að þetta mál muni leysast með þessu móti, hvort þeir lögmenn, sem hafa beitt sér fyrir breytingu og með áhlaupadugnaði fengu hv. Nd. til þess að samþ. frv., muni þá vera ásáttir með þessa breytingu eða hvort líklegt sé, að þetta verði deilumál á milli deilda nú eða e.t.v. að lögmennirnir fari að halda uppi áframhaldandi ófriði um málið. Þetta hlýtur að hafa nokkra þýðingu fyrir ákvörðun manna um það, hvort þeir telja það þess vert, að málið ná nú fram að ganga eða ekki. Út af því, sem hv. frsm. sagði um prófraun hæstaréttarlögmanna, þá sé ég, að ég hef alveg misskilið hann. Ég skildi hann áðan svo sem hann hefði sagt, að prófraun hæstaréttar fram að þessu hefði verið nokkuð erfið og í þyngra lagi. En nú kemur það fram, að hann hefur talið, að hún hafi verið of væg. En ég spyr nú: Ef það er álit manna, að hæstiréttur hafi fram að þessu farið of vægilega í sakirnar í þessum efnum, er þá ástæða til þess að opna gáttina enn þá meira?



Herra forseti. Það hefur löngum verið talsvert átakamál á meðal lögfræðinga, hvaða skilyrðum þyrfti að fullnægja til þess að öðlast rétt til málflutnings fyrir hæstarétti og jafnvel fyrir undirrétti líka. Þetta er gamalt átaka- og deilumál milli málfærslumanna, sem þeir þekkja mjög vel, sem við málfærslustörf hafa fengizt. Þeir, sem hafa öðlazt rétt til málfærslu fyrir hæstarétti, hafa allajafna haft til þess ákaflega mikla tilhneigingu að reyna að halda dyrunum sem allra mest lokuðum fyrir þeim, sem hafa viljað fá þessi réttindi líka, en ekki verið búnir að öðlast þau. Hins vegar hafa aðrir lögfræðingar, sem ekki hafa verið orðnir málfærslumenn við hæstarétt, sótt mjög stíft á um að fá skilyrðin til málfærslunnar alltaf rýmkuð meira og meira, til þess að þeir gætu öðlazt málfærsluréttinn sem allra fyrst. Þessi átök málfærslumannanna hafa út af fyrir sig verið að langmestu leyti atvinnusjónarmið þeirra, sem mjög auðvelt er að skilja. En þegar hv. Alþ. og löggjafarvaldið eru að gera upp fyrir sér, hvaða reglur eigi að gilda um það, að menn öðlist rétt til málfærslu við hæstarétt og fyrir undirrétti, þá er að sjálfsögðu ekki hægt að byggja á þessum sjónarmiðum, a.m.k. ekki nema að hverfandi litlu leyti. Ég hef oft orðið þess var, að menn virðast standa í þeirri trú, að það skipti ekki verulegu máli fyrir allan almenning, hvernig málfærslumennirnir, sem málin eiga að flytja fyrir réttinum, séu menntaðir og undirbúnir til sinna starfa. En þetta er hinn mesti misskilningur. Þeir, sem við málfærslu og dómarastörf hafa fengizt, þekkja það mjög vel, að það er ákaflega þýðingarmikið atriði fyrir allan almenning, sem til málfærslumanna þarf að leita, að þeir séu vel hæfir, vel menntaðir og hafi góða reynslu til brunns að bera til málfærslustarfanna. Sá, sem til málfærslumanns þarf að leita og verður að treysta á hann svo til algerlega í blindni. á miklu meira í húfi um það, hvernig málfærslumaðurinn heldur á því máli, sem honum er trúað fyrir, heldur en allur almenningur í raun og veru gerir sér grein fyrir. Og maður hefur því miður horft á það hvað eftir annað, að tjón hefur verið unnið og óhapp hefur skeð vegna þess, að ekki hefur verið haldið þannig á réttum málstað sem skyldi. Það er þess vegna raunverulega ákaflega þýðingarmikið, að löggjafarvaldið og það opinbera tryggi það vel og örugglega, að almenningi sé ekki vísað á menn til málfærslustarfa og réttargæzlu, sem almennt séð er ekki hægt að treysta að hafi þá þekkingu og þá reynslu til brunns að bera, sem nauðsynleg er til þess, að þeim sé fyrir málum trúandi. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, var upphaflega, eins og það kom fram í Nd. og eins og það kom til þessarar hv. d., að mínu viti gengið allt of langt í þá átt að opna fyrir réttindi manna til málfærslu. Í frv. var upphaflega raunverulega ekki farið fram á annað en það, að maður hefði flutt mál um vissan tíma og vissa tölu mála til þess að geta öðlazt réttindi til málfærslu fyrir hæstarétti. Nú vita þeir, sem þessum málum eru kunnugir, ákaflega vel, að fjöldi mála, sem einn málfærslumaður hefur flutt, segir nákvæmlega ekkert um hæfni mannsins. Það er hægt að flytja 60–70 mál á einum degi, án þess að sá, sem hefur flutt þau mál, geti með nokkru móti haft tækifæri til þess að sýna hæfni sína til þess að vera málfærslumaður og fara með vandasöm mál. Þetta þekkir maður ákaflega vel, þannig að fjöldi málanna einn út af fyrir sig er ekki neinn mælikvarði á þekkingu og hæfni þess manns, sem leitar eftir því að fá réttindi til málfærslu fyrir hæstarétti. Þar þarf að koma annað og meira til. Hv. allshn. þessarar d. hefur þess vegna tekið þetta atriði til endurskoðunar, og hún hefur dregið úr því mjög verulega, þannig að fjöldi málanna og tíminn er ekki einn fullnægjandi til þess, að maður geti öðlazt rétt til málfærslu við hæstarétt. Heimildin, þegar þannig stendur á, er eingöngu bundin við það, að viðkomandi hafi flutt málið sjálfir fyrir undirrétti. Þetta út af fyrir sig er ekki heldur að mínu viti fullnægjandi mælikvarði. Það eina, sem mér finnst liggja nægilega til grundvallar því, að hægt sé að ganga inn á þessa rýmkun, er það, að hæstiréttur hefur fullt vald til þess að svipta menn rétti til málflutnings í framtíðinni, þó að þeir hafi flutt þennan ákveðna málafjölda fyrir undirrétti og þó að um eigin mál sé eingöngu að ræða, ef viðkomandi maður sýnir það í málfærslu fyrir hæstarétti, að hann er þess ekki umkominn að fara þar með mál. Það er eingöngu þetta ákvæði, þessi varnagli, sem þarna er í frv., sem hefur komið mér fyrir mitt leyti til þess að fallast á þessa breytingu eins og hún liggur hér fyrir. - Þetta vildi ég mjög greinilega láta koma hér fram. En það er ekki fullnægjandi, að sett séu ákvæði um það, með hverjum hætti menn geti öðlazt réttindi til málfærslu fyrir hæstarétti. Það er ekki fullnægjandi, að það séu sett skilyrði um þetta í upphafi. Það þarf líka að gæta þess vandlega, að málfærslumaðurinn, eftir að hann hefur öðlazt þessi réttindi, fyrirgeri þeim ekki. Í því sambandi vil ég sérstaklega benda á, að í 12. gr. l. um hæstarétt er svo ákveðið, að hæstaréttarlögmenn þurfi að hafa opna skrifstofu í Reykjavík. Það er eftir því gengið, þegar menn fá leyfi til málfærslunnar, að þeir hafi þessa skrifstofu opna. Það á að vera eftirlit með því, að þeir hafi þessa skrifstofu opna áfram, og ef þeir ekki gera það, þá eiga þeir að hafa fyrirgert rétti til málfærslu fyrir hæstarétti. Þetta ákvæði var upphaflega tekið upp í l. til þess að tryggja það, að öruggt væri, að sá, sem ætti að hafa rétt til málfærslu fyrir hæstarétti, væri raunverulega í starfi og í æfingu við starfið, en legði það ekki til hliðar og þetta væri bara að nafninu til í framtíðinni. Þetta er líka tekið upp til þess, að almenningur geti haft aðgang að þeim málfærslumönnum, sem við réttinn eiga að starfa. Nú er mér ekki fullkomlega ljóst samkvæmt þessum l., hvort það er hæstiréttur eða dómsmrn., sem á að hafa eftirlit með því, að þeir menn, sem eru starfandi málfærslumenn við hæstarétt, hafi raunverulega opnar skrifstofur sem málfærslumenn. Og ég hafði hugsað mér, og til þess tók ég aðallega til máls hér, að bera fram þá fyrirspurn við hæstv. dómsmrh., hvort hann liti svo á, að það væri hlutverk hæstaréttar eða dómsmrn. að líta eftir því, að þessir málfærslumenn, sem eru starfandi eða eiga að heita starfandi við hæstarétt, hafi raunverulega opna skrifstofu eða ekki. Og ef hæstv. ráðh. skyldi líta svo á, að það sé dómsmálaráðuneytisins að fylgjast með þessu, þá vildi ég einnig spyrja hæstv. ráðh., með hverjum hætti þetta eftirlit sé og hvort eftir því sé gengið, að ef málfærslumennirnir hafi ekki raunverulega opna skrifstofu, þá sé málfærsluleyfið af þeim tekið. Ég hef orðið þess var, að það er nokkur vafi á því, að ýmsir þeir, sem teljast nú hæstaréttarmálafærslumenu og eru nú starfandi við réttinn, hafi raunverulega opna skrifstofu í skilningi ákvæðis 12. gr. hæstaréttarl. Um þetta atriði vildi ég spyrja hæstv. dómsmrh. og gjarnan fá greinilega fram hér, hvernig hann lítur á þetta mál, því að það er, eins og ég sagði áðan, að sjálfsögðu ekki aðeins þýðingarmikið að hafa ákveðin ströng skilyrði, sem menn þurfi að uppfylla, áður en þeir öðlist rétt til þess að vera málfærslumenn við hæstarétt, heldur þarf líka að fylgjast með því eftir á, að öllum þessum skilyrðum sé vendilega fullnægt. - Ég vil því leyfa mér að beina þessari fyrirspurn til hæstv. dómsmrh., ef hann skyldi vera viðbúinn að svara henni. Vera má, að hann þurfi e.t.v. að athuga málið nokkuð, áður en hann getur svarað.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd út af fyrirspurn hæstv. dómsmrh. Hann spurði um það, hvort frv., eins og n. leggur til að það verði samþykkt, hefði verið borið undir lögmenn, þannig að ástæða væri til að ætla, að þeir yrðu ánægðir með það og ekki yrði áframhald á ásókn frá þeirra hendi um, að slakað sé til á þessum skilyrðum. Það hefur ekki verið haldinn, eftir að till. n. kom fram, fundur í Lögmannafélaginu. Ástæðan er sú, að Lögmannafélagið er dálítið einkennilegt félag. Samkvæmt lögum eiga málfærslumenn að vera í félagi til þess aðallega, að því er mér skilst, að verja hagsmuni stéttarinnar og halda uppi aga innan hennar. En þegar frá fornu fari hefur Lögmannafélagið verið þannig, að það hefur verið opið félag fyrir alla lögfræðinga, vegna þess að það hefur ekki verið til á því sviði almennt félag lögfræðinga. Af þessu er það eðlilega allsundurleitur hópur, þar sem hagsmunir rekast á. Þetta hefur aldrei komið að sök, en það getur verið, að það sé ástæða til þess að endurskoða samþykktir Lögmannafélagsins og Lögmannafélagið sjálft, hvort það ætti ekki framvegis að vera starfsmannafélag og þá þeir einir í því, sem hafa málflutning að aðalstarfi. Um þetta skal ég ekkert rökræða hér, en af þessum ástæðum höfum við haft þá aðferð, að ég hef snúið mér til ýmissa úr hópi hæstaréttarlögmanna, sem hafa látið sig þetta mál mestu skipta, og hv. 8. þm. Reykv. (RÞ), formaður allshn., hefur talað við menn úr hópi héraðsdómslögmanna. Eftir því sem ég veit bezt, þá gelur allur þorri þeirra manna, sem gera sér málfærslu að aðalatvinnu, fallizt á þetta í þeirri mynd, sem það er. Þó verð ég að segja það, að ýmsum úr hópi okkar hæstaréttarlögmanna þykir fulllangt gengið, þó að þeir láti við svo búið standa. Viðvíkjandi því, hvernig afdrifum þetta frv. muni sæta í Nd., vil ég geta þess, að við höfum átt tal við þá menn, sem aðallega hafa verið forgöngumenn málsins í Nd., skipt þeim á milli okkar og látið þá fylgjast með störfunum, og ég get ekki betur séð en að þeir eftir atvikum eða flestir þeirra sætti sig við þessar málalyktir. Viðvíkjandi því, að það sé ekki ástæða til þess að opna gáttina, eins og hæstv. dómsmrh. sagði, úr því að ég álít, eins og kom fram í fyrri ræðu minni, að prófin hefðu ekki verið of ströng, þá verður að taka það fram, að þarna eru náttúrlega og verða að koma til greina fleiri en eitt sjónarmið. Eins og dómarar hæstaréttar tóku fram í umr. eða samtölum, sem við í allshn. áttum við þá uppi í réttinum, þá eru frá sjónarmiði réttarins nægilega margir hæstaréttarmálaflutningsmenn, svo að það vantar ekki hæstaréttarlögmenn frá hans sjónarmiði. En það verður náttúrlega líka að taka tillit til þeirra yngri manna, sem vilja gera sér málfærslu að atvinnu, og gera þeim ekki ómögulegt að velja það lífsstarf, sem þar til eru hæfir, ef í stéttinni fjölgar ekki algerlega úr hófi fram.



Herra forseti. Það er vegna fyrirspurnar hv. 6. landsk. þm., sem ég vil segja örfá orð, þó að ég geti ekki svarað þeim skýlaust eins og nú er, enda hygg ég, að hér sé um allmikið vafamál að ræða. Það stendur í 12. gr., að hæstaréttarlögmenn skuli hafa skrifstofu í Reykjavík og vera búsettir þar eða í grennd við borgina. Svo stendur í 6. gr., að ef héraðsdóms- eða hæstaréttarlögmaður missir einhvers hinna almennu skilyrða til að fá leyfi til málflutnings eða fullnægir ekki skilyrðum þessara laga um skrifstofu eða búsetu, þá hefur hann fyrirgert rétti þeim, er leyfið veitir, meðan svo er ástatt. Síðan er tekið fram, í beinu framhaldi af þessu: „Ef héraðsdóms- eða hæstaréttarlögmaður hefur verið sektaður þrisvar samkv. 188. gr. laga nr. 85 23. júní 1936 eða ef stjórn félags héraðsdóms- og hæstaréttarlögmanna leggur einróma til, að ákveðinn félagsmaður verði sviptur leyfi vegna tiltekinna óviðurkvæmilegra athafna í starfi sínu, getur dómsmrh. tekið af honum leyfi til málflutnings um stundarsakir eða að fullu og öllu, ef miklar sakir eru. Leita skal áður álits dóms þess, er hlut á að máli.“ Það er eftirtektarvert, að þarna er aðeins gert ráð fyrir afskiptum dómsmrh. í seinni málsliðnum, en ekki þeim fyrri, þannig að það er ekki ráðgert, að eiginleg leyfissvipting eigi sér stað samkv. 1. málslið 6. gr., heldur einungis seinni málsliðnum, og þar sem dómsmrn. gefur leyfi til hæstaréttarmálflutningsmanns án þess fyrir fram að hafa fullvissað sig um, að hann hafi skrifstofu, og skrifstofan sýnist ekki vera skilyrði fyrir slíkri leyfisútgáfu samkv. ákvæðum laganna, þá liggur ákaflega nærri að líta þannig á, að það sé annar aðili en dómsmrn., sem þarna eigi hlut að, og þá virðist eðlilegast, að það sé í þessu tilfelli hæstiréttur, sem með þessu eigi að fylgjast og ekki láta leyfið gilda, nema því aðeins að skrifstofuskyldunni sé fullnægt. Enn fremur kemur það til álita, að í 8. gr. laganna segir, að stjórn félags héraðsdóms- og hæstaréttarlögmanna beri að hafa eftirlit með, að félagsmenn fari að lögum í starfi sínu og ræki skyldur sínar af trúmennsku og samvizkusemi. Þarna virðist mega telja sett ákvæði um það, að stjórn lögmannafélagsins eigi að fylgjast með þessu og a.m.k. eigi hún þá að benda annaðhvort hæstarétti eða dómsmrn. á, ef stjórnin telur, að þarna sé öðruvísi farið að, en vera ber. Ég verð þó að segja, að ákvæði laganna um þetta eru ekki skýlaus og engan veginn öruggt, hvernig með þetta eigi að fara, og þetta þarfnast sjálfsagt frekari athugunar heldur en enn hefur átt sér stað. Mér er ekki kunnugt um, hvorki þann tíma, sem ég hef verið dómsmrh., né áður, að á þetta hafi reynt, þ.e. að dómsmrn. hafi séð ástæðu til þess að hefjast handa um þetta né heldur hafi verið til þess leitað um aðgerðir í þessum efnum. En eðlilegast virðist, hver sem endanlega úrskurðarvaldið hefur í þessu, að ef félagsskapur málflutningsmanna eða lögmanna telur, að menn fullnægi ekki búsetuskilyrðinu, þá snúi hann sér eftir atvikum annaðhvort til hæstaréttar eða dómsmrn. eða ef til vill hvors tveggja með ábendingu um þetta, því að það er alveg greinilegt, að ætlazt er til þess, að menn hafi skrifstofu í Reykjavík. Hitt má svo kannske deila um, hvað sé skrifstofa í þessu sambandi, hvort tiltekinn embættismaður sem slíkur hefur skrifstofu, hvort það nægi sem skrifstofa í þessu efni eða hvort hann þarf að hafa sérstaka opna málflutningsskrifstofu, og endanlega mundi það geta legið undir mati dómstólanna, ef ágreiningur yrði um þetta. En það er einmitt fróðlegt, úr því að þetta hefur borið á góma, að heyra álit fulltrúa lögmannastéttarinnar, sem hér eru á þingi, um þetta efni, einmitt dómsmrn. til leiðbeiningar.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans við þeim fyrirspurnum, sem ég bar fram hér áðan. Mér kom það alls ekki á óvart, þó að það væri talsvert erfitt fyrir hæstv. ráðh. að svara þessum spurningum, vegna þess að þetta er einmitt atriði, sem mjög hefur verið rætt á meðal málfærslumanna á undanförnum árum, án þess að menn væru raunverulega fullkomlega á einu máli um, hver ætti að hafa þarna úrskurðarvaldið og eftirlitið. Ég vildi því einmitt í framhaldi af þessu, sem hér hefur fram komið, fara fram á það við hæstv. dómsmrh., að hann athugi þetta atriði nánar og reyni að sjá til þess, að það komist alveg á hreint og verði gert ótvírætt, hverjum ber að hafa eftirlitið, og síðan verði séð um, þegar því hefur verið slegið föstu, hver á að hafa eftirlitið og með hverjum hætti það skuli framkvæmt, að fengnar verði ákveðnar reglur og hreinar línur verði dregnar um það, hvað teljist að hafa opna skrifstofu. Ég vil alveg sérstaklega vara við þeirri hugmynd, sem kom fram hjá hæstv. dómsmrh., að velta því algerlega yfir á félag málfærslumannanna sjálfra, hvort hafizt verður handa um að taka rétt af mönnum eða ekki, vegna þess að þeir hafi ekki raunverulega opna skrifstofu. Ég held, að félag málfærslumannanna sé einmitt sá aðilinn, sem langhæpnast er að treysta á um aðgerðir í þessum efnum. Það er af ótalmörgum ástæðum mjög óþægilegt fyrir málfærslumannafélagið og málfærslumennina sjálfa að þurfa að standa í þessu, getur valdið leiðindum og öðru slíku, sem þeir gjarnan vilja vera lausir við. Það er alveg tvímælalaust, að það er annaðhvort dómsmrn. eða hæstiréttur, sem á að hafa eftirlitið og sjá um framkvæmd á þessu, og það verður að ætlazt til þess, að þessir aðilar ótilkvaddir hefjist handa um framkvæmd, ef þeir sjá ástæðu til, án þess að nokkrir þurfi að koma þar utan að. Það er þá ekki fleira, sem ég sé ástæðu til að taka fram í þessu sambandi, en ég vil eins og áður mæla með þeirri till., sem allshn. hefur borið hér fram.



Herra forseti. Ég get nú ekki verið sammála því, sem hv. 6. landsk. þm. (GÍG) sagði um þetta efni nú síðast, vegna þess að það er alveg berum orðum tekið fram í 8. gr. lögmannalaganna frá 1942, eins og ég vitnaði til áðan, með leyfi hæstv. forseta, að „stjórn félags héraðsdóms- og hæstaréttarlögmanna ber að hafa eftirlit með, að félagsmenn fari að lögum í starfi sínu og ræki skyldur sínar með trúmennsku og samvizkusemi“. Og ég veit ekki, hvað kemur undir þetta ákvæði frekar, en það atriði, sem hér um ræðir. Auk þess verður ekki um það deilt, að það atriði, hvort lögmaður hafi skrifstofu eða ekki, er auðvitað fyrst og fremst sett til þess að tryggja sjálfstæða lögmannastétt. Við vitum það, að áður fyrr, meðan ekki var til hér lögmannastétt, þá voru það ýmsir embættismenn, stundum jafnvel skólakennarar og slíkir menn, sem voru málflutningsmenn fyrir yfirréttinum í gamla daga, og þetta ákvæði um, að hæstaréttarlögmaður skuli hafa opna skrifstofu, er auðvitað sett til þess að tryggja það, að menn, sem gegna annarlegum störfum, séu ekki einnig hæstaréttarlögmenn og taki þannig eðlilegt lífsuppeldi frá lögmönnunum. Það er þess vegna sett beinlínis þeim til hags og til tryggingar fyrir þeirra stétt. Það er einnig vitað, að engir eiga betra með að fylgjast með í þessum efnum heldur en einmitt hæstaréttarlögmennirnir. Þeir vita það glögglega vegna síns félagsskapar og náins samstarfs við þá, sem starfa að málflutningi, hvernig þeirra starfsskilyrðum er háttað. Dómsmrn. eða hæstiréttur hafa alls ekki sömu skilyrði í þeim efnum og þó allra sízt dómsmrn., sem lítið beint samband hefur við þessa aðila. Mér er það að vísu ljóst, að hæstaréttarlögmennirnir eða Lögmannafélagið getur ekki og á ekki samkv. lögunum að hafa um þetta endanlegt úrskurðarvald. Úrskurðarvaldið liggur annaðhvort hjá dómsmrn. eða hæstarétti og þá eftir atvíkum með þeim hætti, að hægt sé að skjóta þeim úrskurði til dómstólanna. En þó að lögmenn mundu lenda í nokkrum vandræðum og leiðindum með því að bera fram slíkar umkvartanir gegn öðrum, sem við þessi störf fást, þá verður ekki undan því komizt. Vandi fylgir vegsemd hverri. Þeim er einmitt í þessum lögmannalögum - og á sínum tíma var það nýjungin, þegar slík lög voru sett - fengið nokkurt sjálfræði og jafnvel úrskurðarvald í tilteknum málum. Slíku sjálfræði fylgir ábyrgð og óþægindi. Ef þeir vilja losna við óþægindin, þá er eðlilegt, að af þeim sé tekið sjálfræðið líka og þeir séu sviptir þeirri aðstöðu, sem þeir hafa í þessu efni. En ég vil ítreka það, að það er einmitt ekki eðlilegra um neitt atriði annað frekar en þetta, að þeir bendi á, hvað þeir telja aflaga fara, vegna þess að ákvæðið er sett beinlínis þeim til fjárhagslegs framdráttar og þeir eiga þar að auki auðveldast með að fylgjast með því, hvort þessu skilyrði er fullnægt eða ekki. Nú tek ég það fram, að ég hef ekki skoðað þetta mál til hlítar, hafði sannast sagt ekki komið auga á þann vanda, sem í þessu efni er, fyrr en hv. 6. landsk. þm. vakti athygli á því hér við umr., og það er sjálfsagt, að dómsmrn. láti athuga þetta frekar í samráði við alla aðila. En ég vil ítreka það, að mér finnst mjög eðlilegt, að lögmennirnir eigi þar sinn þátt í, jafnvel þó að það komi ekki til greina, að þeir eigi að hafa hið endanlega úrskurðarvald.



Herra forseti. Út af ræðu hæstv. dómsmrh. nú síðast langar mig til að benda á atriði, sem mér virðist að ekki hafi komið nógu skýrt fram í þessum umr., en það er ákvæði einkamálalaganna um það, hverjir skuli hafa réttindi sem héraðsdómslögmenn. Það er gengið út frá því samkv. málflutningsmannalögunum, að menn öðlist réttindi sem héraðsdómslögmenn eftir að hafa flutt vissa tölu prófmála, en svo samkv. einkamálalögunum er fjöldi annarra manna, sem einnig öðlast slík réttindi, og er það samkv. 7. tölul. 32. gr. laga nr. 85 frá 1936, og hefur nú einmitt á síðari árum mjög mikið verið bætt við þá flokka manna, sem þessi réttindi geta öðlazt. En þó að þetta sé nú hér að finna á þingskjali 598, þá ætla ég að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það upp: Þessi réttindi öðlast alþingismaður, skrifstofustjóri Alþ., fulltrúi í skrifstofu Alþ., skrifstofustjóri í stjórnarráðinu, fulltrúi í stjórnarráðinu, fulltrúi héraðsdómara, fulltrúi lögreglustjóra í Reykjavík, lögreglustjóri, bæjarstjóri, ritari forseta Íslands, bankastjóri, sendiherra, fulltrúi sendiherra, lagakennari í Háskóla Íslands, málflutningsmaður að staðaldri, settur héraðsdómari og opinber starfsmaður, sem lagaprófs eða hagfræðiprófs er krafizt af. Samkvæmt lögunum um málflytjendur er Lögmannafélag Íslands aðili, þegar kemur til um réttindi eða þegar menn hafa fyrirgert rétti sínum sem málflytjendur, en samkv. víssum reglum eru allir þeir, sem hafa öðlazt réttindi með þessum hætti, jafnframt félagsmenn í Lögmannafélagi Íslands og hljóta þess vegna að hafa áhrif á gerðir þess, og þeir aðilar, sem hér eru nefndir, hafa töluvert annarra hagsmuna að gæta heldur en þeir, sem hafa lögfræðistörf að aðalatvinnu. Það er greinilegt, ef það er gert ljóst, að t.d. þeir menn, sem hafa sína aðalatvinnu af öðru en lögfræðistörfum, stunda lögfræðistörfin í hjáverkum og rýra þar með atvinnumöguleika þeirra, sem hafa þetta að aðalstarfi. Þess vegna vil ég taka undir það, sem hv. 6. landsk. þm. sagði, að ég vil vara við því, eins og Lögmannafélagið hlýtur að vera byggt upp samkv. einkamálalögunum, að það sé lögð of mikil ábyrgð á herðar þess eða meiri ábyrgð en lögin um málflytjendur raunverulega gera í þessu efni, vegna þess að eins og það er upp byggt og nú er, þá getur það raunverulega engin áhrif haft í þessa átt, sökum þess að mikill meiri hluti félagsmanna eru menn, sem ekki hafa málflutning að aðalatvinnu. Það eru menn, sem hafa öðlazt þau réttindi með öðrum hætti, hafa leyst út sitt bréf eftir bara ákveðinn starfstíma, og þess vegna hljóta afskipti Lögmannafélagsins að stefna að öðru, en að tryggja það, að menn hafi opna skrifstofu á venjulegum skrifstofutíma o.s.frv. Ég vil svo segja það, að ég er á öðru máli en hæstv. dómsmrh. um það, að ákvæði um, að skrifstofa skuli vera opin, sé sett lögmönnum til fjárhagslegs framdráttar. Ég álit, að það ákvæði hljóti líka að horfa til almennra nota þeirra, sem ætla að hafa not af störfum lögmanna og þeirra skrifstofu, því að það er náttúrlega óeðlilegur hlutur, að menn, sem samkv. lögum er ætlað að hafa svo mikil áhrif á gang mála eins og lögmenn hafa, hafi ekki opna skrifstofu. Það veldur óþægindum fyrir þá, sem þurfa á þeirra hjálp að halda. Þess vegna vil ég halda því fram, að þetta ákvæði sé jafnvel fremur sett til þess að tryggja góða þjónustu í þessum efnum og að það, sem framvegis yrði gert í þessum málum, þyrfti að stefna að því að tryggja góða þjónustu, þ.e., að það yrði ekki haldið áfram á þeirri braut, sem nú virðist vera svo opin, að það sé fjöldi manna, sem hefur lögmannsstarfið að aukaatvinnu, þannig að það er nú svo komið, að það eru ekki nema örfáir menn, sem treysta sér til þess að hafa það að aðalatvinnu og neyðast þess vegna til þess, þótt þeir hefðu vilja til annars, að taka önnur störf með og munu því aldrei sjá fram á það að ná þeim þroska í starfi sínu, sem nauðsynlegur er til þess að geta uppfyllt sínar skyldur.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða, fyrst ég vakti þessar umr. um skrifstofur hæstaréttarmálafærslumannanna, að andmæla tveim atriðum, sem komu fram í ræðu hæstv. dómsmrh. hér áðan. Hann vildi halda því fram, að það væri skylda félags málfærslumannanna að hafa eftirlit með því, að málfærslumenn við hæstarétt hefðu raunverulega opna skrifstofu. Frá mínu sjónarmiði er þetta alger misskilningur. Ég get ekki á þessa skoðun fallizt. Það er berum orðum fram tekið í hæstaréttarlögunum, að héraðsdóms- og hæstaréttarlögmenn eigi að hafa með sér félag, og það er hlutverk þessa félags að koma fram fyrir hönd félagsmannanna og hafa eftirlit með því, að félagsmenn fari að lögum í starfi sínu og ræki skyldur sínar af trúmennsku og samvizkusemi. Þetta ákvæði í hæstaréttarlögunum eða málfærslumannalögunum verður aldrei skilið á þann veg, að það feli málfærslumannafélögunum að hafa eftirlit með því, að hæstaréttarmálaflutningsmennirnir hafi raunverulega opna skrifstofu. Það, sem hér er verið að leggja í hendur félaganna, er eingöngu að fylgjast með því og taka í taumana, ef félagarnir rækja ekki störf sín af trúmennsku. En meðan þeir rækja störf sín, þá er eingöngu átt við starf þeirra sem málfærslumanna og lögfræðilegra ráðunauta. Það er alveg rétt, að það eru málfærslumennirnir sjálfir, sem öllum öðrum betur fylgjast með því og geta fylgzt með því, hvernig hver einstakur leysir störf sín af hendi. Og það er mjög eðlileg ráðstöfun, að einmitt þeim og þeirra félagssamtökum sé falið að hafa eftirlit með því, að hver einstakur geri skyldu sína og vinni af trúmennsku og samvizkusemi. Það kann að vísu að hljóma dálítið undarlega, að málfærslumennirnir séu svona settir sem eftirlitsmenn hver á annan og hver öðrum til höfuðs, en þegar nánar er að gáð, þá er það einmitt mjög eðlilegt og sjálfsagt, að þetta sé þannig upp byggt. Málfærslumennirnir sem slíkir og þeirra stétt á óendanlega mikið undir því, að í stéttinni séu hæfir menn og menn, sem vinni störf sín af trúmennsku og samvizkusemi. Það þarf ekki nema einn eða fáa og lítið út af að bera til þess, að allir séu undir þá sök seldir, að þeim sé ekki treystandi til málfærslustarfa, og það er einmitt út frá þessu sjónarmiði, það er einmitt sjálfsvörn stéttarinnar fyrir það traust og það álit, sem hún þarf á að halda hjá almenningi, sem er grundvöllurinn undir þessu ákvæði í málfærslumannalögunum, en alls ekki það, að félaginu hafi með því verið falið að lita eftir því, að hinum almennu málfærsluskilyrðum væri fullnægt hjá hverjum einstökum félagsmanni. Ég get ekki heldur látið hjá líða að andmæla því, sem kom fram frá hæstv. dómsmrh. áðan, að málfærslumannsskilyrðin og takmarkanirnar, sem eru á því, að menn geti öðlazt rétt til málfærslu fyrir hæstarétti, hafi verið sett í lögin til hagsbóta fyrir málfærslumennina. Þetta er frá mínu sjónarmiði og að mínum dómi alger misskilningur. Ég veit að vísu, eins og ég tók fram í minni fyrstu ræðu hér í dag, að það hafa verið mjög hörð átök um það innan málfærslumannastéttarinnar, hvaða ákvæði skyldu gilda og hvaða skilyrði skyldu sett fyrir því, að menn öðluðust rétt til málfærslu við hæstarétt. Um þetta hafa verið hörð átök, og þeir, sem hafa öðlazt réttinn, hafa alltaf haft tilhneigingu til að hafa þessi skilyrði sem allra ströngust og þrengst til þess að geta lokað stéttinni sem mest til hagsbóta fyrir þá, sem inn væru komnir, en hinir, sem ekki hafa öðlazt réttinn, hafa sótt á um, að skilyrðin yrðu rýmkuð. Þetta er sjónarmið málfærslumannanna, og þetta er það sjónarmið, sem átökunum hefur valdið hjá þeim. En þetta er alls ekki sjónarmið, sem Alþ. getur haft, má hafa eða hefur haft, þegar það setur lög um málfærslumennina og hvaða skilyrðum þeir þurfi að fullnægja til þess að hafa rétt til málfærslu. Þá eru allt önnur sjónarmið, sem til greina koma, og allt aðrar viðmiðanir, sem á að hafa í huga og eru hafðar í huga. Þar er það eingöngu tillitið til alls almennings og þeirra, sem við málfærslumennina þurfa að skipta, sem á að ráða, hvaða skilyrði eru sett. Og það er fyrir almenning, sem við málfærslumennina þarf að skipta og að þeirra störfum á að búa, sem þessi skilyrði hafa verið sett inn í lögin. Að halda því fram, að þessi skilyrði um málfærsluréttindin séu sett til verndar málfærslumönnunum, er nákvæmlega eins og því væri haldið fram, að það væri gert fyrir læknastéttina að hafa það að skilyrði, að læknar þurfi að hafa vissa menntun, vissa þekkingu, víssan starfsferil til að geta öðlazt réttindi til að mega stunda lækningar. Það væri nákvæmlega sama og því væri haldið fram, að það væri gert fyrir ákveðinn hóp manna, iðnaðarmennina t.d., þegar sagt er og ákveðið, að þeir þurfi að hafa viss próf, vissan starfsferil, starfstíma og annað slíkt, til þess að þeir megi stunda sína iðn sem fullgildir menn. Slíkt á sér alls ekki stað, og slíkt er alger misskilningur. Öll þessi skilyrði eru sett ekki til verndar þeim, sem skilyrðunum þurfa að fullnægja, heldur til öryggis og verndar þeim fyrst og fremst, sem við starf þessara manna eiga að búa, og það er einmitt þetta, sem á við um málfærslumennina ekki síður en aðra. Að halda því fram, að þetta sé sett málfærslumönnunum til fjárhagslegs framdráttar, er því alger fjarstæða að mínum dómi, sem missir gersamlega marks. Ég vil leyfa mér að lokum að vekja alveg sérstaklega athygli hæstv. dómsmrh. á því, að það er vitað, að þó nokkrir menn eru hér, sem hafa réttindi til málfærslu við hæstarétt og öðru hvoru koma þangað til þess að flytja mál, en þó mjög sjaldan. Það er vitað, að það er ekki hægt að segja, að þessir menn hafi opna skrifstofu í þeim skilningi, sem lögin um málfærslumenn gera ráð fyrir. Þetta er mjög óheppilegt og óhagkvæmt ástand.

Þetta átti að vera athugasemd.

Ég er rétt að ljúka mínu máli. Ég skal ekki þreyta forseta nema rétt nokkur augnablik. - Þetta er mjög óheppilegt og skaðlegt ástand, og ég vildi mælast til þess við hæstv. dómsmrh., að þessar umr. mættu verða til þess, að því yrði komið á algerlega hreinan grundvöll, hver á að hafa eftirlit með þessu, og síðan, þegar það hefur verið fengið, þá verði í það gengið, að um raunverulegt og raunhæft eftirlit sé að ræða, þannig að almenningur sé ekki blekktur með því, að menn hafi réttindi til málfærslu, kalli sig málfærslumenn, enda þótt þeir raunverulega fullnægi ekki þeim skilyrðum, sem lögin setja fram, og geti því ekki verið þeim starfa vaxnir sem þeir auglýsa sig hæfa til að taka að sér. - Ég bið svo forseta að afsaka.



Herra forseti. Ég bið nú forseta d. afsökunar á því, hve oft ég þarf að tala, en hér er um mikils háttar mál að ræða, og þar sem langar ræður eru fluttar, þar sem mér þykir allmikils misskilnings gæta, verður ekki komizt hjá því að fara um þær nokkrum orðum. Hv. 6. landsk. hafði sannarlega misskilið mín orð. Hann talaði um, að ég hefði sagt, að skilyrðin, sem sett eru fyrir því, að málflutningsmenn fái leyfi, væru sett stéttinni til hags, en ekki almenningi. Þetta sagði ég alls ekki almennt um skilyrðin. Ég talaði einungis þar um skrifstofuhaldið, og það verður ljóst og kom raunar berlega fram af orðum hv. 8. þm. Reykv., sem þó vildi mótmæla því, sem ég sagði, að sá virðulegi og ágæti þm. var mér sammála að efni til. Hv. 8. þm. Reykv. benti einmitt á þá staðreynd, að fjöldi manna hefur tekið að sér meiri og minni málflutning, þótt þeir hafi öðrum störfum að gegna og hafi jafnvel ekki opnað sérstakar lögmannsskrifstofur. Þetta sagði þessi ágæti þingbróðir okkar, hv. 8. þm. Reykv., að leiddi svo til þess, að aðrir fengju of lítið að gera, hefðu ekki efni á því að gefa sig eingöngu að málflutningsstörfum og yrðu að taka að sér önnur störf. Sem sagt, ef þessir menn fengjust ekki við málflutninginn, mundu hinir hafa betri fjárhagsaðstöðu og þess vegna hafa hægara með að gefa sig eingöngu að sinum störfum. Vitanlega er þessum mönnum ekki fengin þessi aðstaða í lögunum vegna þess, að menn vilji endilega, að þetta fólk græði mikla peninga. Það er ekki sú ástæða, heldur vegna þess, að það er talið nauðsynlegt fyrir góða málfærslu í landinu, að það séu til menn, sem geti haft ofan af fyrir sér með málflutningsstörfum einum, öðlazt þá sérþekkingu og æfingu, sem þarf til þess að geta leyst þessi störf skaplega af hendi. Þess vegna má segja, að í viðari skilningi er það auðvitað rétt, að ákvæðið er sett vegna almennra hagsmuna. Það er sett vegna þeirra almennu hagsmuna, að það er nauðsynlegt, að vissir lögmenn geti staðið fjárhagslega á svo öruggum fótum, að þeir þurfi ekki að vera á snöpum eftir annarlegum störfum. En það breytir ekki því, að þessir menn hafa sjálfir beinan fjárhagslegan hag af því, að ekki séu menn, sem koma úr annarlegum störfum og taka bitann frá þeirra eigin munni, eins og mér skilst að þessir góðu lögfræðingar, sem hér hafa talað, telji nú að hætta sé á varðandi þá, er hafa leyfi, en ekki hafa opnar skrifstofur. Þess vegna hygg ég, að það sé alveg óhagganlegt, sem ég sagði, að þarna er um beinan fjárhagslegan hag lögmannanna að ræða, og mjög eðlilegt, að þeir sjálfir annist um það að því leyti, að þeir bendi stjórnarvöldunum á, ef þeir telja að, að þessu leyti sé á sig hallað og grafið undan möguleikum sínum til sæmilegrar afkomu, vegna þess að vitanlega getur maður verið góður málflutningsmaður, þó að hann gegni einhverju opinberu starfi og hafi þess vegna ekki sérstaklega opna skrifstofu. Það getur hitzt þannig á í einstökum tilfellum og þess vegna hart aðgöngu fyrir almannavaldið að grípa í taumana, ef þeir lögmenn, sem hafa eingöngu uppihald sitt af lögmannsstörfum, telja enga ástæðu til þess að benda á, að þarna sé ranglega að farið. Hv. 8. þm. Reykv. hélt því fram, að Lögmannafélagið væri í raun og veru ótæk stofnun að þessu leyti, vegna þess að þar væri svo margt af fólki, sem alls ekki ætti þar heima, fengist í raun og veru við allt önnur störf. En ég vil einmitt benda á það, og það var tilætlun mín með þeim orðum, sem ég hef mælt hér, að samkvæmt lögunum, eins og þau nú eru, hafa þessir menn ekki rétt samkvæmt sinu málflutningsleyfi, ef þeir hafa ekki opnar sérstakar lögmannsskrifstofur, og þess vegna skilst mér, að þeir geti ekki verið löggiltir meðlimir í Lögmannafélaginu, ef rétt er að farið, meðan svo stendur, þeir einir eigi rétt á því að vera í Lögmannafélaginu, sem hafa opnar skrifstofur, að svo miklu leyti sem skrifstofa er skilyrði fyrir því, að þeir njóti síns lögmannsréttar, þannig að þegar að því leyti komi það fram, að einmitt Lögmannafélagið eigi að fylgjast með þessu. En eins og ég segi, þetta mál er ekki athugað til hlítar, og ég tel það mjög vel farið, að þessar umræður hafa hér átt sér stað, og ef ég held áfram að vera dómsmrh., þá mun ég leita samráðs við hæstarétt og Lögmannafélagið um það, hvaða háttur sé hæfilegastur í þessum efnum. En ég get þó ekki varizt því, að mér þætti fróðlegt til leiðbeiningar að heyra álit formanns Lögmannafélagsins, sem hér situr þegjandi undir þessum umræðum, um það, hvað hann teldi rétt vera.