Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að borist hefur bréf frá fjármálaráðuneytinu um frestun á því að skriflegt svar berist við fyrirspurn á þskj. 703, um tekjuskatt, fjármagnstekjuskatt og auðlegðarskatt og fleira, frá Tryggva Þór Herbertssyni. Það er vegna þess að gagnaöflun og úrvinnsla gagnanna krefst frekari tíma. Ráðuneytið mun leitast við að tryggja að ekki verði óhæfilegur dráttur á svari. Forseti gerir ráð fyrir því að matarhlé verði að lokinni umræðu um 1. dagskrármálið, þ.e. munnlega skýrslu efnahags- og viðskiptaráðherra um dóm Hæstaréttar.

Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármálaráðherra, innanríkisráðherra og velferðarráðherra.

Virðulegi forseti. Nú fáum við fréttir af viðskiptaþingi sem haldið er árlega og koma margar athyglisverðar fréttir af því þingi. Hæstv. forsætisráðherra sá sér ekki fært að sitja þingið. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra. hvort hún hafi ekki áhyggjur af því viðhorfi sem fram kom í könnun sem gerð var í kringum viðskiptaþingið þar sem um 80% fólks í atvinnulífinu kvörtuðu yfir og lýstu í raun vantrausti á stjórnvöld. Er það ekki áhyggjuefni þegar stjórnvöld eru svo fjarlæg svo stórum þætti í íslensku samfélagi sem atvinnulífið er? Þarf forsætisráðherra ekki að bæta þarna úr og efla samskipti sín við atvinnulífið til að fyrirtækin í landinu hafi traust á stjórnvöldum til skemmri og lengri tíma? Mig langar að leggja aðra spurningu fyrir hæstv. forsætisráðherra og hún varðar seinagang við svörun úr ráðuneytinu. Um miðjan nóvember sendu Samtök sveitarfélaga á Norðurlandi vestra bréf til hæstv. forsætisráðherra þar sem óskað var eftir fundi með ráðherranum til að ræða grafalvarlega stöðu þess svæðis sem samtökin starfa á. Forsætisráðherra hefur ekki séð sér fært að svara bréfinu eða verða við beiðni þeirra um fund. Mér er kunnugt um að ráðuneytið bauð stjórn SSV að funda með embættismönnum ráðuneytisins en um það var alls ekki beðið. Beðið var um fund með forsætisráðherra til að leggja þunga áherslu á alvarleika málsins. Það verður að segjast alveg eins og er, frú forseti, að það hljómar mjög undarlega ef forsætisráðherra hefur ekki haft færi á því frá því í nóvember að hitta forsvarsmenn eða stjórnendur þessara samtaka þar sem svo mikið liggur við, 

Hæstv. forseti. Mér finnst það athyglisvert, af því að viðskiptaþing er nefnt hér, að það skuli vera ein aðalfréttin af því þingi að sú sem hér stendur hafi ekki getað mætt á það þing. Ég hef mætt á þrjú viðskiptaþing og hef leitast við að mæta þar þegar ég hef mögulega getað en í þetta skipti gat ég það ekki. En ég tek eftir því að það vakti mikla athygli, og ég er auðvitað mjög ánægð með það og djúpt snortin og hrærð yfir því, að mín hafi verið saknað á þessu þingi. Mogginn saknaði mín það mikið að hann birti nokkra kafla úr ræðum mínum af fyrri viðskiptaþingum til upprifjunar. Ég held að það hafi verið ágætt vegna þess að mjög margt gott kom fram í þeim ræðum sem snertir það sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. atvinnulífið. Það vill svo til að einmitt núna, þegar atvinnulífið talar niður til stjórnvalda, eins og hv. þingmaður nefndi - ég held þó að það hafi ekki verið svo hátt hlutfall eins og hv. þingmaður nefndi - er staðan sú að hagvöxtur á Íslandi er hvað mestur í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ég held að það ætti að teljast nokkuð gott. Það er mikil hreyfing á ýmsum þáttum í atvinnulífinu, eins og fjárfestingarsamningum sem eru í gangi bæði fyrir norðan og sunnan. Ég hef farið yfir það hér að ýmislegt er í gangi sem gerir okkur bjartsýn á að við getum náð því sem við ætluðum okkur í kjarasamningum, að fjárfesting aukist um 20% á árinu 2014. Hún hefur þegar hækkað verulega og mun á þessu ári vera um 16%. Það er mjög margt jákvætt að gerast í atvinnulífinu sem ég hefði gjarnan viljað hafa tækifæri til að ræða á viðskiptaþingi en því miður komst ég ekki þangað. Það hefði þó verið full ástæða til að rifja upp þann 

Virðulegi forseti. Ég botna bara ekkert í þessu meinta svari hæstv. ráðherra því að þar var ekki gerð tilraun til að svara þeim spurningum sem ég spurði hæstv. ráðherra um. Hefur hæstv. forsætisráðherra ekki áhyggjur af því að atvinnulífið treysti ekki ríkisstjórninni? Svo segir hæstv. ráðherra að atvinnulífið tali niður til ríkisstjórnarinnar. En hvernig hefur ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra talað til atvinnulífsins, til dæmis um sjávarútveginn, svo eitthvað sé nefnt? Þetta er með ólíkindum. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún hafi ekki áhyggjur af því, hvort ekki þurfi að bæta þarna úr. Ég ítreka seinni spurninguna og einfalda hana: Hyggst forsætisráðherra verða við beiðni Samtaka sveitarfélaga á Norðurlandi vestra og eiga með þeim fund, og þá hvenær?

Virðulegi forseti. Ég get sagt það alveg skýrt að mér finnst að atvinnulífið hafi á margan hátt vegið mjög ómaklega að þessari ríkisstjórn. Ég fór yfir það í máli mínu áðan  Varðandi Norðurland vestra og fund sem óskað hefur verið eftir með mér hefur þeim verið boðið til fundar við embættismenn í ráðuneytinu sem átti að vera fyrsti fundurinn með þessum aðilum og síðan hefði ég komið inn í málið á síðari stigum. En boðað hefur verið til fundar núna á næstu dögum með forsvarsmönnum sveitarfélaga um allt land á vegum forsætisráðuneytisins þar sem við ætlum að fara yfir þann góða gang sem er í áætlun okkar, 20/20 Sóknaráætlun fyrir Ísland, sem sveitarfélögin eru mjög ánægð með. Ég mun sannarlega mæta á þann fund 

Forseti. Um daginn mættu fulltrúar velferðarráðuneytisins á fund fjárlaganefndar og gerðu nefndinni grein fyrir ráðstöfun á fjármunum í svokölluðum ráðherrapotti á sviði heilbrigðismála. Það var mikið til umræðu í fjárlagagerðinni í haust og þar talaði ég meðal annars fyrir því að hætt yrði við þau áform í niðurskurði sem fjárlagafrumvarpið boðaði og að menn gæfu sér tíma til að móta einhverja stefnu til lengri tíma á þessu sviði til að mæta þeim kröfum sem uppi voru varðandi heilbrigðisstofnanir. Á það var ekki fallist og meðal annars báru menn fyrir sig mjög faglega greiningu sem unnin var í samráði við stjórnendur heilbrigðisstofnana um allt land. Því kom það á óvart þegar við fengum upplýsingar um það í desember að fyrir lægju ákvarðanir hjá ráðuneytinu um að ráðstafa úr þessum potti þá þegar í uppbætur vegna húsaleigu ýmissa heilbrigðisstofnana. Það vakti síðan enn meiri athygli þegar við fengum fulltrúa ráðuneytisins á fund um mánaðamótin janúar/febrúar, þar sem upplýst var um fjárveitingar til einstakra stofnana úr þessum sama potti. En eftir stóð að engar bætur eru vegna húsaleigu eða húsnæðiskostnaðar heilbrigðisstofnana og sögðu aðspurðir fulltrúar ráðuneytisins að það yrði leysa í fjáraukalögum. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Eftir hvaða stefnu er unnið? Getum þá ekki reynt að ná með einhverjum hætti saman um að móta stefnuna til lengri tíma áður en lengra er gengið í þessum efnum? Enn fremur vil ég inna hæstv. ráðherra eftir því hvort unnið verði með aðra þætti sem lúta að rekstri ýmissa heilbrigðisstofnana, raunar allra í landinu, 

Hæstv. forseti. Varðandi fjárlagagerðina er ágætt að rifja það aðeins upp að tillögur til fjárlaga komu í þingið á miðju sumri. Síðan komu tillögur í fjárlaganefnd um breytingar þar sem unnið var samkvæmt skýrslu sem gerð hafði verið eftir heimsóknir á heilbrigðisstofnanir. Þar var ákveðinn hluti landsins sem ekki hafði verið kláraður, það voru Fjallabyggð, Vestmannaeyjar og Hornafjörður og þess vegna var beðið um það milli umræðna við skiptingu á fjármagni að haldið yrði eftir ákveðinni upphæð, sem ég held að hafi verið 26 eða 27 millj. kr., til að ráðstafa til þessara staða. Í þeim tillögum sem þá voru lagðar fram komu fram ábendingar um að tvær stofnanir á landinu fengju frystingu, þær þyrftu sem sagt ekki að gera upp halla. Það var hluti af lausninni svipað og gert hafði verið varðandi aðrar stofnanir á Reykjanesi og Suðurlandi og fleiri stofnanir. Það var rætt á milli 2. og 3. umr. og til viðbótar var upplýst að á þremur stöðum á landinu hefði verið rangur grunnur vegna útreiknings á húsaleigu fyrir ákveðnar stofnanir og þar með hefði grunnurinn fyrir árið 2011 verið rangur. Óskað var eftir því að það yrði leiðrétt en samkomulag var um það á milli velferðarráðuneytisins og fjármálaráðuneytisins að þar sem sá útreikningur lægi ekki endanlega fyrir færu menn ekki með tölurnar inn í frumvarpið á lokastigi heldur kláruðu þá vinnu og það kæmi svo inn á árið 2012 sem sjálfstæð ákvörðun, um það bil 50 millj. kr. á þrjár stofnanir. Þannig var það afgreitt og má alltaf deila um hvort menn hafi þar ýtt hlutunum yfir á næsta ár. Einnig var lögð áhersla á að þegar þingið bætti svo í þann pott sem fara átti í þessar þrjár stofnanir, um það bil 70 millj. kr. - það fór upp í 100 millj. plús, og var síðan bætt við fjárveitingu til einstakra stofnana eins og Landspítalans og fleiri - að við mundum skipta því út þannig að menn hefðu það inni í rekstrargrunninum strax í upphafi, það væri vinnan sem unnin væri til að jafna féð á milli stofnana. Unnið væri með hvar sársaukamörkin lægju og teknir út þættir sem við töldum að mættu alls ekki detta út, 

Forseti. Það sem út af stendur í rauninni eftir þetta svar hæstv. ráðherra er að allar athugasemdirnar sem settar voru fram við fjárlagagerðina af hálfu minni hlutans í fjárlaganefnd hafi verið réttmætar. Við erum hins vegar með þá stöðu uppi núna að farið er að deila úr þessum potti til að mæta þeim áherslum sem þingmenn höfðu uppi í gagnrýni sinni á þær tillögur sem fjárlagafrumvarpið innihélt. Hæstv. ráðherra nefndi uppgjör og frystingu á halla. Þá er mjög athyglisvert að sjá að í þeirri ráðstöfun á potti velferðarráðuneytisins á árinu 2011 er gert ráð fyrir 30 millj. kr. framlagi til einnar heilbrigðisstofnunar upp í hallarekstur ársins 2011, þrátt fyrir að samkomulag lægi fyrir við fjármálaráðuneytið um að sú stofnun væri með frystan halla og ætti þar af leiðandi ekki að fara fram úr. Þau áform gengu ekki eftir á árinu 2011 en engu að síður til að mæta þeim umframrekstri er farið inn í þennan pott og hallinn bara bættur 

Hæstv. forseti. Varðandi meginspurninguna sem ég svaraði ekki almennilega í fyrri hlutanum, þetta með hvort við þurfum ekki að fara heildstætt yfir þetta, er það í rauninni það sem menn hafa verið að reyna að gera og verið að klára. Ég skal alveg hreinskilnislega segja, eftir að hafa skoðað og farið yfir þetta mjög ítarlega, að ég lagði það þannig upp að sá niðurskurður sem er á árinu 2012 sé lokaniðurskurðurinn á þessum heilbrigðisstofnunum, einfaldlega vegna þess að menn eru búnir að skila því fyllilega sem þurfti til að endurstilla samfélagið. Þess vegna vorum við líka að fínstilla þetta með að taka inn ákveðna þætti, passa að ekki verði lokað í Neskaupstað og fleiri slíka þætti. Það er þess vegna sem við erum að nota þennan pott í það eins og þingið lagði fyrir okkur að gera. Aftur á móti er verið að vinna í heildarstefnunni og við þurfum að vinna í henni. Það er ágreiningur um það þegar hv. þm. Kristján Þór Júlíusson óskaði eftir því að við tækjum okkur lengri tíma, drægjum þetta, en allir þeir sem ég talaði við á starfsmannafundum á stofnununum sögðu: Komið með skilaboðin strax, klárið verkefnið, ekki láta þetta halda áfram að hanga yfir okkur. Það var það sem við vorum að reyna að gera. Ég legg þetta því þannig upp og vona að það hafi til þess styrk að ekki verði frekari niðurskurður á þessum 

Hæstv. forseti. Við sem störfum hér höfum margoft sagt og þekkjum það að til þess að hafa efni á öflugu velferðarkerfi þurfi jafnframt að hafa öflugt atvinnulíf. Það skiptir miklu að gott samstarf sé á milli framkvæmdarvaldsins og ríkisstjórnarinnar, Alþingis og atvinnulífsins. Það hefur sjaldan verið mikilvægara en nú og ég held að allir séu sammála um það. Þess vegna vakti fjarvera forsætisráðherra í gær á viðskiptaþingi Viðskiptaráðs mikla athygli. Ég tel rétt að forsætisráðherra komi hingað upp og upplýsi okkur um það og komi því á hreint hvers vegna sú fjarvera kom til. Skilaboðin sem virðast koma úr forsætisráðuneytinu og frá forsætisráðherra vegna þessa máls eru þau að verið sé að virða Viðskiptaráð að vettugi og að atvinnulífið sé orðið að eins konar óvini forsætisráðherra, sem ég vona svo sannarlega að sé ekki, og tel rétt að forsætisráðherra upplýsi okkur um þetta. Þetta er sérstaklega athyglisvert í ljósi þess að hæstv. forsætisráðherra hefur gefið sig út fyrir það að aðhyllast samræðustjórnmál og leggja mikið upp úr því og jafnframt hefur Samfylkingin á undanförnum árum reynt að færa sig í þá átt að hafa mikið og gott samstarf við atvinnulífið. Þess vegna tel ég eðlilegt að forsætisráðherra svari þeim spurningum sem vöknuðu í gær hjá þeim sem sátu á viðskiptaþingi og eins sem berast okkur í fjölmiðlum í dag. Forsætisráðherra hefur verið ötull talsmaður þess að hafa hér öflugt velferðarkerfi og forsætisráðherra hlýtur að vera sammála mér um að til þess að svo sé þurfi atvinnulífið að vera öflugt.

Virðulegi forseti. Ég vil bara mótmæla þessari framsetningu sem hér er sett fram af hálfu hv. þingmanns. Hvernig dettur henni það í hug að ég sé að virða atvinnulífið að vettugi þótt ég mæti ekki á viðskiptaþing og hafi haft forföll? Ég þarf ekkert að gera hv. þingmanni eða þinginu grein fyrir því hver þau forföll voru. Þetta voru lögmæt forföll.  Mér finnst þetta ósvífni í hæsta máta af  
            

Forseti biður hv. þingmenn um að gefa ræðumönnum tóm til að flytja mál sitt.

Hæstv. forseti. Það er ágætt að menn reyni að halda ró sinni þótt hér sé spurt, þetta er einfaldlega það viðhorf sem birtist okkur eftir umrætt viðskiptaþing og það viðhorf sem fólkinu sem þar sat fannst forsætisráðherrann sýna atvinnulífinu með fjarveru sinni vegna þess að áralöng hefð er fyrir því að forsætisráðherra taki frá tíma til að mæta á viðskiptaþing og flytja þar erindi. Viðskiptaþing er ákveðið með ágætisfyrirvara þannig að það ættu að vera hæg heimatökin að taka frá þann tíma. Athugasemdir varðandi samráð ríkisstjórnarinnar og samkomulagið milli atvinnulífsins og ríkisstjórnarinnar birtast okkur í blöðum á hverjum degi. Hvernig fór með stöðugleikasáttmálann, hverjar eru yfirlýsingar SA og ASÍ vegna kjarasamninganna? Það fer ekki alveg saman við það sem hæstv. forsætisráðherra heldur fram. Og þá er rétt að minna á það, frú forseti, að hæstv. forsætisráðherra hefur setið í ríkisstjórn í fimm ár og hefur því haft ágætistíma til að taka á þeim málum sem hæstv. 

Hæstv. forseti. Ég get alveg ítrekað það að ég er auðvitað mjög ánægð með það og hrærð yfir því hvað það hefur vakið mikla athygli að ég gat ekki komist á þetta viðskiptaþing og hve mikið mín var saknað á þinginu. Ég hefði vel getað haldið þar ágæta ræðu sem kannski veitir ekki af að ýmsir hlusti á sem vilja ekki hlusta á þann uppgang sem þó er kominn í efnahags- og atvinnulífinu, eins og hagvöxtinn. 
             Það var eitt sem vakti athygli mína á þinginu sem hv. þingmaður ætti að hafa meiri áhyggjur af en minni fjarveru, það var ræða sem forstjóri Össurar flutti þar og hafði miklar áhyggjur af því hvernig krónan leikur atvinnulífið. Hvað segir hv. þingmaður við því? Hvaða tillögur hefur hún þar fram að færa  
            

Og forsætisráðherra …

Forseti biður menn um að gefa ræðumönnum tóm til að flytja mál sitt eins og forseti nefndi áðan.

Virðulegi forseti. Kannski ein athugasemd áður en ég kem með fyrirspurnina. Ef eitthvað hefur bjargað íslensku atvinnulífi er það nú krónan og flestir eru sammála um það. Þessi athugasemd hæstv. forsætisráðherra var því í hæsta lagi stórundarleg. Mig langar til að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í eignarhald á íslenskum bönkum. Þeir voru í rauninni einkavæddir hér korteri fyrir jólahlé árið 2009 án allrar umræðu. Við í stjórnarandstöðunni og Framsóknarflokknum höfum velt þessu hér upp nokkrum sinnum en aldrei fengið skýr svör um. Þetta skiptir íslenska þjóð gríðarlegu miklu máli. Við sitjum uppi með þrjá stóra banka, restin af fjármálakerfinu er í vanda og ekkert útséð um það hvort við náum að bjarga sparisjóðakerfinu. Mig langar líka til að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig hún sjái fyrir sér eignarhaldið í framtíðinni. Verður þetta upplýst? Verður komið einhverju skikki á þetta? Mjög margir eiga allt sitt undir bönkunum, skulda þar gríðarlega mikið, ég ætla ekki að fara út í vandræði heimilanna og getuleysi ríkisstjórnarinnar til að leysa þau mál, en ég mundi vilja fá skýr svör hvað þetta varðar frá hæstv. forsætisráðherra.

Hæstv. forseti. Fyrst út af því sem hv. þingmaður byrjaði á um krónuna, að prísa hana, þá má á margan hátt segja að hún hafi staðið sig vel að því er varðar útflutninginn, útflutningsgreinarnar okkar. Hv. þingmaður verður samt líka að horfa til þess hvað gengisfall krónunnar hefur gert til þess að rýra kjör heimilanna og hækka skuldirnar. Við þurfum líka að skoða það þegar við erum að prísa krónuna, þannig að það eru margar hliðar á því máli. Við erum að borga hér miklu hærri vexti, heimilin í landinu, en við þyrftum að gera, t.d. ef við værum orðin aðilar að Evrópusambandinu.  
             Varðandi eignarhald á bönkunum get ég alveg sagt mína skoðun í því máli. Í fjárlagagerðinni núna er gert ráð fyrir lítilli sölu að því er varðar eignarhald ríkisins á bönkunum en ég tel að við þurfum að fara mjög varlega í það. Mér finnst ekki koma til greina eins og staðan er núna að fara að selja einhvern verulegan hlut í Landsbankanum, mér finnst það ekki koma til greina. Hlutur okkar í hinum bönkunum tveimur er tiltölulega lítill og við verðum bara að meta það á hverjum tíma. Við verðum líka að líta til þess þegar spurt er um eignarhald á bönkunum hvernig staðið var að því að endurskipuleggja bankana.  
             Varðandi eignarhald á bönkunum, það eru ákveðnar reglur og lög sem þar gilda um og við eigum bara að fara eftir þeim. Ég hef talað fyrir eins miklu gegnsæi og hægt er, bæði að því er varðar þennan þátt og annað. Allt sem lög og reglur heimila í því efni eigum við að gera, en sumt er þannig í bönkunum að það krefst þess að ákveðin leynd sé yfir því  
            

Virðulegi forseti. Ég held að ríkisstjórnin ætti að leggja sig fram um að standa vörð um íslensku krónuna. Það er algjörlega óvíst hvort við göngum inn í Evrópusambandið og tökum hér upp evru. Krónan hefur bjargað okkur, og það á að segja það skýrt, frá miklu atvinnuleysi og hefur heldur betur staðið undir þeirri þjónustu sem þó er hægt að veita. Hvar værum við stödd ef hér væri miklu meira atvinnuleysi og við þyrftum að setja stóraukna fjármuni í Atvinnuleysistryggingasjóð með tilheyrandi niðurskurði í velferðarmálunum? Ég spyr um eignarhald á bönkunum vegna þess að ég tel skipta máli fyrir heimilin í landinu, fyrir almenning og þjóðina, að vita hverjir eiga bankana. Þá er ég náttúrlega ekki að tala um Landsbankann vegna þess að eignarhaldið á honum liggur ljóst fyrir, ég er að tala um hina tvo. Þetta er spurning sem ríkisstjórnin verður að svara. Hverjir halda á 

Virðulegi forseti. Við getum tekið langa umræðu um krónuna og hvaða áhrif hún hefur haft. Ég dreg ekkert undan því að hún hefur haft ágætisáhrif að því er varðar útflutningsafurðir okkar, sjávarútveginn o.s.frv. og skilað miklu í þjóðarbúið. Svo er líka hin hliðin á krónunni sem hv. þingmaður verður að viðurkenna, að krónan hefur haft mjög slæm áhrif að því er varðar skuldastöðu og kaupmátt heimilanna. Það er ekki hægt að neita því. Varðandi upplýsingar um eignarhlut í bönkunum stendur ekki á ríkisstjórninni að upplýsa það sem hægt er og eðlilegt að gera í því sambandi. Kröfuhafar eiga stærstan hlut í Arion banka og Íslandsbanka. Sú leið var farin til að forða því að ríkissjóður þyrfti að leggja fram gífurlega mikla fjármuni til endurreisnar 

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. velferðarráðherra um framfærsluuppbótina hjá Tryggingastofnun sem tekin var upp í reglugerð af þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, haustið 2008 en síðan sett í lög í desember 2010 í bandormi sem fékk ekki mikla umræðu og þetta atriði ekki neina, hvorki í umsögnum né umræðum um málið, enda var þá verið að ræða fjöldamörg mál. Þetta gerir það að verkum að lífeyrisþegi sem býr einn og er með allt að 70 þús. kr. á mánuði fær ekkert meira samanlagt úr lífeyrissjóði og Tryggingastofnun en annar sem hefur aldrei greitt í lífeyrissjóð. Áratugagreiðslur í lífeyrissjóði eru bara lagðar niður. Ég geri ráð fyrir að helmingur sjóðfélaga í lífeyrissjóðum sé með minna en 70 þús. kr. á mánuði og réttindi þeirra eru þar með einskis virði miðað við að hafa ekki greitt neitt í lífeyrissjóð. Ég lít á þetta sem atlögu að lífeyriskerfinu og spyr hæstv. velferðarráðherra hvernig hann hyggist bregðast við. Ætlar hann að afnema þessa framfærsluuppbót sem var á sínum tíma hugsuð sem velferðaratriði, að hækka laun fólks úr 150 í 180 þús. kr., þess sem býr eitt, þegar hann sér að þetta hefur þau áhrif á lífeyrissjóðina að helmingur sjóðfélaga fær ekkert fyrir það að hafa borgað í lífeyrissjóð í áratugi, alla starfsævi?

Hæstv. forseti. Þetta er gríðarlega mikilvæg umræða. Þetta snýst um það hvort við ætlum að hafa samtryggingarkerfi á Íslandi eða hvort við ætlum að hafa séreignarsparnað eða séreignarkerfi. Við höfum valið að vera með samtryggingarkerfi og ég er mikill varnaraðili fyrir það. Þegar menn tala hér um að þeir 6 þúsund sem fá þessa sérstöku framfærsluuppbót taki af einhverjum öðrum er það stórhættuleg umræða. Á síðasta ári sýnist mér að 75 milljarðar hafi verið greiddir út úr lífeyrissjóði til ellilífeyris- og örorkulífeyrisþega. Ríkiskerfið borgar um 50 milljarða. Getum við sagt að það hafi engan tilgang að borga í lífeyrissjóði? Það kemur mér afar mikið á óvart. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þegar við lentum í hruni 2008 höfðum við áhyggjur af því að fólk lenti í fátæktargildrum og við höfum reynt að standa gegn því þó að menn geti haft skiptar skoðanir á því hversu vel hafi tekist til. Þá var lágmarksframfærslan í almannatryggingunum um 120 þúsund. Það voru settar inn hækkanir til að tryggja að enginn hefði minna en tiltekna upphæð og þá var framfærsluuppbótin sett inn. Það er alveg rétt að hún átti að koma eingöngu til þeirra sem höfðu engar aðrar tekjur af því að við ætluðum að tryggja að það fólk sem hefði engar aðrar tekjur hefði þá að minnsta kosti lágmarksframfærslu. Þetta er komið upp í 203 þús. kr. brúttó sem þýðir að einstaklingur sem býr í eigin íbúð hefur aldrei minna en 174 þúsund eftir skatt. Við borgum þetta þeim sem hafa engar aðrar tekjur. Þeir sem hafa tekjur annars staðar fá þetta ekki. Þetta þjappar hópnum saman, það er alveg hárrétt, en þetta er líka hluti af því að innleiða almenna lífeyrissjóðakerfið sem er núna komið upp í 30 þúsund, tekur í raunveruleikanum ekki við af almannatryggingakerfinu fyrr en 2023–2025 ef ekki verða frekari áföll á sjóðunum. Kerfið er hugsað svona frá upphafi þannig að mér finnst mjög hættulegt að ræða þetta sem einstaklingseign.  Ég er ekki hlynntur því kerfi. Ég er tilbúinn að borga í lífeyrissjóð 

Frú forseti. Fyrst segir hæstv. ráðherra að þetta sé mjög mikilvæg umræða og svo fer hann út í eitthvað sem ég veit ekki hvað ég á að kalla. Skylduaðild að lífeyrissjóðum var tekin upp 1974 með lögum frá Alþingi og síðan 1980 fyrir alla á Íslandi, alla launþega og sjálfstætt starfandi. Hins vegar var ekkert eftirlit með þessu og á tímabili voru 40 þús. manns sem áttu að greiða í lífeyrissjóð en gerðu það ekki. Eftirlitið kom ekki til fyrr en 1997, áratugum seinna. Þeir sem borguðu skilvíslega á þessum tíma í lífeyrissjóð, hlýðnir lögunum, eru nákvæmlega eins settir ef þeir eru undir 70 þús. kr. og búa einir og aðrir sem svikust um að borga í lífeyrissjóð, í trássi við lög. Það er þetta misræmi sem ég bendi á að við verðum að laga einhvern veginn og ég held að eina leiðin sé sú að hreyfa aftur við þessari framfærsluuppbót.

Hæstv. forseti. Ég biðst velvirðingar en verð að viðurkenna að ég verð afar heitur þegar við ræðum um hvernig við búum að lífeyrissjóðunum varðandi samtryggingar- eða séreignarsjóði. Ég tek undir með hv. þingmanni, það var ómaklegt að ég skyldi ekki koma því að í fyrra svarinu að það er alveg hárrétt hjá honum að til lengri tíma á ávinningurinn af því að borga í lífeyrissjóð að vera sýnilegur. Þess vegna fórum við meðal annars í víxlverkunarfrumvarpið sem var samþykkt á síðasta ári þar sem við tryggjum að ef lífeyrir hækkar skerðum við ekki hjá almannatryggingunum. Þess vegna gerðum við líka samkomulag um það að á næstu árum kæmi frítekjumark á lífeyrissjóðina. Þetta er þó til umræðu í stóra almannatryggingahópnum sem hv. þingmaður situr í og þar hefur verið bætt inn núna fulltrúum frá Samtökum atvinnulífsins og opinberum starfsmönnum, einmitt til þess að undirbyggja þessa sameiginlegu virkni lífeyrissjóðanna og almannatrygginganna. Mér heyrist við deila þeirri skoðun að það er gríðarlega mikilvægt að í framtíðinni beri lífeyrissjóðirnir þetta uppi, almannatryggingakerfið sé til vara. Það er akkúrat þetta „til vara“ sem er í gangi 

Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um mjög gott mál þar sem verið er að opna fyrir það að ofanflóðasjóður geti greitt kostnað vegna hættumats við náttúruhamfarir. Það er verið að bæta eldgosum inn í þann flokk. Gerð hættumats er ekki fullnægjandi og hefur verið búinn þröngur stakkur vegna takmarkaðs fjármagns til almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra. Við sem höfum starfað á þessum vettvangi teljum að þarna sé um mjög gott skref að ræða, en einnig teljum við að lengra þurfi að ganga, það þurfi að taka fleiri flokka af náttúruvá og opna fyrir greiðslur úr ofanflóðasjóði vegna gerðar viðbragðsáætlana á víðari vettvangi. Ég legg því til að þetta mál fari aftur til nefndar á milli 2. og 3. umr. og nefndin skoði alveg sérstaklega að útvíkka þetta atriði. Það var ekki leitað eftir umsögnum um frumvarpið. 

Hæstv. forseti. Það er rétt að málið sem hér um ræðir er í grunninn gott mál, þ.e. hér er verið að ræða um fjármögnun verkefnis sem lýtur að hættumati vegna eldgosa sem er að sjálfsögðu hið jákvæðasta og besta mál. Ég undirritaði nefndarálitið með fyrirvara, ekki síst vegna þess að þarna var um að ræða svolítið klúðurslega lausn við afgreiðslu fjárveitinga til þessa verkefnis miðað við það sem manni hefði þótt eðlilegt. Engu að síður styð ég þetta mál. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Gunnarssyni, það er æskilegt að þetta mál verði skoðað í víðara samhengi. Þau sjónarmið hafa reyndar komið fram innan nefndarinnar en ég sé ekkert því til fyrirstöðu að nefndin ræði þetta mál milli umræðna til að fara betur í þann þátt.

Frú forseti. Eins og fram kom þegar mælt var fyrir nefndarálitinu í gær tók nefndin umræðu um þau sjónarmið sem komu fram í nefndinni hvort eðlilegt væri að krukka með þessum hætti í ofanflóðasjóð sem er með lögskipað hlutverk um ofanflóð og skriðuföll, að yfirfæra hlutverk þess sjóðs á hættumat vegna eldgosa. Þau sjónarmið komu fram að kannski væri eðlilegra að setja lög um stofnun hamfarasjóðs sem tæki þá á allri náttúruvá. Hins vegar varð það að niðurstöðu að leysa málið með þessum hætti, þ.e. að binda þetta við þriggja ára verkefni þannig að það væri ekki verið að tala um það að breyta raunverulega hlutverki ofanflóðasjóðs nema þá tímabundið í ljósi þess að þetta mun ekki hafa nein áhrif á fjármögnun þeirra verkefna sem eru í gangi varðandi ofanflóð og skriðuföll nú þegar. Með þeirri fullvissu 

Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið er þetta hið besta mál sem við framsóknarmenn styðjum jafnframt, en ég vildi líka koma því á framfæri og styð þá ósk að taka málið til nefndar og fjalla aðeins betur um ólíka þætti. Það hefur komið fram í svörum við fyrirspurnum mínum til ráðherra sem fara með Bjargráðasjóð og Viðlagatryggingu og eins frá hæstv. forsætisráðherra um öll viðbrögð sem verða við eldgosum, til að mynda þeim afleiðingum sem urðu á svæðinu fyrir austan. Það eru alls kyns hamfarir sem menn verða fyrir tjóni af, aurskriður, sjóflóð og flóð í ám sem virðast viðvarandi sem ég held að menn verði að hafa líka skoðun á hvar þeir ætli að koma fyrir. Í viðræðum mínu við þessa ágætu ráðherra hefur verið rætt um að það hafi verið til skoðunar og ég held að nefndin verði einmitt að átta sig á því hvar 

Forseti. Það mál sem um ræðir heitir varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum sem oft eru kölluð ofanflóð. Þess vegna þótti okkur í nefndinni strax skrýtið að bæta við ofanflóðasjóðinn neðanflóði og við skriðuföllin hraunrennsli. Það segir auðvitað bara að hér er um bráðabirgðaaðgerð að ræða sem við leggjum til að verði takmörkuð við þrjú ár meðan farið er í þá vinnu sem kom fram í orðum hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur áðan um hugsanlegan hamfarasjóð og fjármögnun á þessu athuguð. Það er ekki sjálfsagt að þetta sé tekið með fasteignaskatti eða í hlutfalli af fasteignum á landinu og það þarf að ræða. Ég held að best sé að afgreiða þetta mál núna og bíða síðan 

Virðulegur forseti. Við erum að lýsa yfir vilja Alþingis til að koma á reglubundnum heimsóknum til eldri borgara í forvarnaskyni. Þetta er mál sem kemur í upphafi frá norrænni samvinnu, gríðarlega gott mál, og við munum tryggja aukin gæði eldri borgara með því að samþykkja það. Við munum líka spara peninga. Þetta mun tryggja það að fólk geti verið lengur heima. Ég þakka sérstaklega velferðarnefnd fyrir góða vinnu við þetta mál og talsmanni nefndarinnar, hv. þm. Eygló Harðardóttur, sem hélt utan um það. Mér finnst þetta mál og reyndar annað sem verður líka afgreitt á eftir sýna það og sanna að breytingar á þingsköpum sem við gerðum og urðu til þess að við skipuðum svokallaða talsmenn eða rapportöra fyrir mál eru að skila sér. Ég tel að þingið muni samþykkja miklu fleiri þingmannamál fyrir vikið og þingmenn muni vinna faglegar að málum. Það sýnir sig þannig að ég er mjög ánægð með þetta nýja kerfi og við framsóknarmenn munum styðja þetta góða mál.  
            

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um þingsályktunartillögu þar sem lagt er til að farið verði í reglubundnar árlegar heimsóknir til eldri borgara í forvarnaskyni. Málið var unnið í mikilli sátt í velferðarnefnd og eins og 1. flutningsmaður málsins, hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, nefndi vorum við í velferðarnefnd að reyna það í fyrsta skipti að vera með talsmann sem ekki var endilega í stjórnarliðinu. Ég held að það hafi gefist afar vel. Það er full sátt um þetta mál. Það var dálítil umræða um hvort eðlilegt væri að fara af stað með það núna þar sem líklegt er að málefni aldraðra verði flutt mjög fljótlega frá ríki til sveitarfélaga. Það var einmitt tekin ákvörðun um að það væri mjög gott að gera það núna. Sveitarfélögin vissu þá hvar þau stæðu gagnvart þessu máli. Það var lögð mikil áhersla á samvinnu við þau og að við mættum ekki bíða með öll mikilvæg mál ef um hugsanlegan flutning væri að ræða. Þetta er mjög gott mál og samfylkingarfólk stendur að sjálfsögðu heils hugar að baki því.

Virðulegi forseti. Það er einkar ánægjulegt að þetta mál skuli vera mitt fyrsta mál sem talsmanns. Það virkar kannski ekki mjög stórt en ég held að það geti skipt eldri borgara virkilega miklu máli. Við leggjum líka mikla áherslu á að þetta verði unnið í góðu samstarfi við sveitarfélögin sem fara með þessa þjónustu. Tillagan gengur raunar út á það að bjóða upp á reglulegar árlegar heimsóknir til allra þeirra sem hafa náð 75 ára aldri í því skyni að veita þeim upplýsingar um þá þjónustu sem í boði er til að fólk á þessum aldri geti búið sem lengst heima. Það er stefna núverandi stjórnvalda og þeirra ríkisstjórna sem hafa setið í þó nokkurn tíma þar á undan að við reynum að tryggja að fólk geti búið heima hjá sér sem allra lengst. Þetta verður hluti af því. Við vinnslu málsins lögðum við líka mjög mikla áherslu á að þetta væri valkvæð þjónusta 

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða mjög gott mál. Árið 2006 fór Slysavarnafélagið Landsbjörg að mínu frumkvæði í svona verkefni í samstarfi við Kópavogsbæ. Reynslan af því var mjög góð, það var tryggð góð samvinna á milli félagsmálasviðs Kópavogsbæjar og heilbrigðisþjónustunnar í bænum vegna þess að þetta kemur inn á marga þætti. Þetta er í mörgu tilliti mjög gott, þetta eykur öryggi og það er farið yfir ákveðin öryggisatriði á heimilum eldra fólks. Það er rofin einangrun sem er til staðar á vissum heimilum og félagsþjónustan fær þarna upplýsingar sem hún getur nýtt í framhaldi við þjónustu sína við eldri borgara. Ég held að þetta sé mjög gott mál. Þarna þarf að tryggja nána samvinnu allra þeirra aðila sem að koma og reynslan var óyggjandi mjög góð af þessu verkefni í Kópavogi 

Virðulegi forseti. Hér fer fram atkvæðagreiðsla þar sem þingið ætlar að lýsa vilja sínum til þess að það eigi að taka upp norræna hollustumerkið Skráargatið. Sú er hér stendur er 1. flutningsmaður og það eru þingmenn úr öllum flokkum á þessu máli. Það er búið að flytja það nokkrum sinnum en núna erum við sem sagt að fara að samþykkja það. Atvinnuveganefnd hefur unnið þetta mál og ég þakka henni fyrir sköruleg vinnubrögð undir forustu hv. formanns hennar, Kristjáns Möllers, og ég þakka líka talsmanninum, Þór Saari, sem hélt mjög vel utan um þetta mál. Þetta er annað málið sem fer hér í gegn með þessum breyttu vinnubrögðum, talsmönnum sem halda utan um mál. Þetta sýnir líka að Alþingi Íslendinga er að breytast. Það er oft talað illa um Alþingi, en þessi vinnubrögð sýna að þingmenn eru núna að ná í gegn málum í sátt og samlyndi með aðstoð allra í nefndum. Það eru ekki bara ríkisstjórnarmál sem eru samþykkt hér, það eru líka þingmannamál. Til hamingju, segi ég við Alþingi. Það er mjög gott 

Frú forseti. Það er ánægjulegt að sjá lyktir þessa máls í atkvæðagreiðslu. Mér var falið að vera talsmaður þess í atvinnuveganefnd en enginn flutningsmanna á sæti þar. Það starf tókst ágætlega. Það var góð samvinna í nefndinni og það var góð samvinna við landbúnaðarráðuneytið, Matvælastofnun, Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins. Eru allir á einu máli um að ljúka því á þann veg sem gert er hér og þingsályktuninni verður svo hrint í framkvæmd með breytingu á matvælalögum sem átti líka að afgreiða í dag en var tekið af dagskrá og frestað fram á þriðjudag vegna þess mikilvæga dóms sem féll í gær. Lúkning þessa máls verður væntanlega strax eftir helgi með því að Íslendingar taki upp norræna hollustumerkið Skráargatið. Ég hvet þingmenn til að lesa greinargerð Matvælastofnunar sem birtist í nefndarálitinu. Þar koma fram margar mikilvægar upplýsingar um þetta mál, m.a. það að Norðmenn borða 48 milljónir frosinna pítsa á hverju ári. 
            

Hæstv. forseti. Já, það er ánægjulegt að við skulum vera að samþykkja þingsályktunartillögu sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir og fleiri hafa flutt á nokkrum þingum þar sem lagt var til að fela hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að hann beitti sér fyrir því að taka upp norræna hollustumerkið. Nú erum við að samþykkja þingsályktunartillögu en ekki þá grein sem hér er heldur þingsályktunartillöguna almennt. Eins og hér hefur komið fram, m.a. frá framsögumanni nefndarinnar, Þór Saari, tók nefndin það jafnframt strax upp að fara alla leið og klára lagabreytinguna. Hér er sem sagt frumvarp sem bíður 2. umr. og verður svo klárað þar sem breytingar eru gerðar á matvælalögum í því skyni að auðvelda og hraða framkvæmdum enn frekar við að taka upp norræna hollustumerkið Skráargatið. Það má taka undir það sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sagði, hér eru dálítið öðruvísi vinnubrögð á Alþingi en hafa tíðkast. Nefndin ákvað sem sagt að taka þetta mál upp á sína arma og flytja frumvarp  En það má segja: Til hamingju, Alþingi, með að hafa 

Frú forseti. Mér finnst ástæða til að óska Alþingi til hamingju með afgreiðslu þessa máls og sérstaklega hvernig framgangur þess hefur verið. Það kemur fram þingmannamál sem nefndin gerir í rauninni að sínu og vinnur áfram í samráði við þingmanninn. Þetta hefur tekist vel, þetta er mikið og gott hagsmunamál fyrir neytendur í landinu þannig að ég sé enga ástæðu til annars en að við fögnum þessari afgreiðslu málsins og ég óska bæði þingmanninum og nefndinni til hamingju með lyktir þess.

Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherra hefur tólf mínútur til framsögu en aðrir þingflokkar en flokkur ráðherra hafa sjö mínútur fyrir talsmenn í fyrstu umferð. Í annarri og þriðju umferð hefur hver þingflokkur fjórar mínútur. Ráðherra hefur þrjár mínútur í lok umræðunnar.

Frú forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að fá að flytja skýrslu um nýgenginn dóm Hæstaréttar. Það sem nokkuð ótvírætt virðist mega lesa út úr dómi Hæstaréttar nr. 600/2011 er að í fyrsta lagi staðfestir dómurinn að vextir Seðlabanka Íslands séu sá grunnur sem miða beri við við endurútreikning gengistryggðra lána, og frá upphafi. Í dómnum í gær er í III. kafla fjallað um þetta atriði og þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Í forsendum dóms Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 kom meðal annars fram að umsamin vaxtakjör af gengisbundnu láni hefðu ekki getað komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess, sem fyrir lægi að óheimilt hefði verið að kveða á um.“ Síðar segir: „Vegna þessa væri óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Í samningnum væri hins vegar ákveðið að skuldin bæri vexti. Var komist að þeirri niðurstöðu að um þá skyldi fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Í forsendum hæstaréttardómsins 14. febrúar 2011 var berum orðum sagt að fyrrgreindur dómur réttarins 16. september 2010 hefði fordæmisgildi við úrlausn ágreinings aðilanna um vexti af skuldbindingum samkvæmt lánssamningum þeirra. Með þessu var fallist á með varnaraðila að skuld sóknaraðila samkvæmt skuldabréfi nr. 712986 skyldi bera allt frá upphafi vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001,“ þ.e. seðlabankavextina. Um þetta voru allir sjö hæstaréttardómararnir sammála í gær. Hæstiréttur rekur sömuleiðis þá meginreglu kröfuréttar að kröfuhafi sem fengið hefur minna greitt en hann á rétt til í lögskiptum aðila, eigi viðbótarkröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er og að tilkall til slíkrar viðbótargreiðslu eigi sér örugga stoð í dómaframkvæmd Hæstaréttar. Af meginreglunni leiði að einungis við sérstakar aðstæður verði tilkalli kröfuhafa um viðbótargreiðslu hafnað. Á sú regla sér einnig stoð í dómaframkvæmd Hæstaréttar. Frá meginreglunni um seðlaendurreikning á grundvelli seðlabankavaxtanna geta með öðrum orðum verið undantekningar, m.a. um að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glati frekari rétti. Í málinu sem hér um ræðir var lagt til grundvallar að greiðslutilkynningar sem varnaraðili sendi um væntanlega gjalddaga lánsins með útreikningum á fjárhæð sem greiða skyldi og síðan fyrirvaralaus móttaka hans á greiðslum í samræmi við tilkynningar, hafi jafngilt fullnaðarkvittun um greiðslu á því sem gjaldféll hverju sinni. Við mat á þessari undanþægu reglu lítur Hæstiréttur til eftirfarandi atriða: a. að skuldarar voru í góðri trú um lögmæti skuldbindinganna og að misskilningur um lagaskilning sé þeim að öllu leyti afsakanlegur, b. að skuldbindingin var til langs tíma, eða þrjátíu ára, c. skuldarar höfðu alltaf verið í skilum og d. kröfuhafi var fjármálafyrirtæki. Að öllu framangreindu virtu telur Hæstiréttur að sá rangi lagaskilningur sem lá til grundvallar lögskiptum aðila, þ.e. hin ólöglega tengdu gjaldeyrislán, verði í uppgjöri aðila einungis leiðréttur til framtíðar í þessu tilviki. Kröfuhafi getur því ekki krafið skuldara um viðbótargreiðslur vegna þegar greiddra vaxta aftur í tímann. Þetta virðist liggja nokkuð ljóst fyrir. Hins vegar er ýmislegt annað sem enn er óljóst þrátt fyrir þennan gengna dóm. Það er í fyrsta lagi vegna þess að dómurinn byggir á undantekningu frá meginreglu, hann er mjög einstaklingsbundinn og byggir á nokkrum fyrri dómum um lögskipti aðila. Af því leiðir að erfitt er að meta nákvæmlega hversu víðtækt fordæmisgildi dómsins er, t.d. hvaða tímamörk á að miða við þegar meta á frá hvaða tíma á að endurreikna lán. Í dómnum er ekki að finna svar við því hvaða tímamark ætti almennt að gilda. Það virðist því þurfa að skoða hvert og eitt mál og samskipti kröfuhafa og skuldara í hverju einstöku tilviki. Sömuleiðis hvort metið sé svo að skuldari sé alltaf grandalaus um lögmætið og þá frá hvaða tímapunkti, hvaða lán teljist hafa verið í skilum og í hvaða tilvikum skuldari teljist hafa fengið fullnaðarkvittun fyrir greiðslu. Síðan koma ýmis önnur álitamál sem snúa að lánum í frystingu o.s.frv. Þegar víkur að lögum nr. 151/2010 sem hér koma að sjálfsögðu við sögu er mikilvægt að taka fram eftirfarandi: Lögin voru sett til að taka á réttaróvissu sem uppi var eftir dóma Hæstaréttar í júní og september 2010 til að jafna rétt skuldara þar sem það var ekki talið ásættanlegt að viðhalda óvissu um umfang skulda heimila með gengistryggðar skuldbindingar. Lögin mæltu fyrir um leiðréttingu allra gengistryggðra lána heimila, jafnt til bílakaupa og íbúðakaupa óháð lánaskilmálum. Án þeirra hefðu hátt í 80 þús. skuldarar hugsanlega þurft að sækja rétt sinn til dómstóla og það kynni að hafa orðið tilviljunum háð hvort réttur hefði fengist dæmdur, enda dæmi um lögmæta og ólögmæta skilmála innan sömu stofnunar. Lögin opnuðu í þriðja lagi rétt fólks til að sækja leiðréttingar þótt samningar væru fullefndir og kváðu á um að fyrningarfrestir giltu ekki þannig að unnt væri að taka upp gjaldþrot og fjárnám á grundvelli samninganna. Lögin fólu í sér verulegar réttarbætur til þeirra sem hér áttu í hlut, einfölduðu stórkostlega úrvinnslu þessara mála og færðu mönnum umtalsverð réttindi sem ekki var ljóst að þeir hefðu á þeim tíma. Hitt lá alltaf ljóst fyrir og kom skýrt fram að lögunum var ekki ætlað að taka betri rétt af skuldurum en lesa mátti úr dómum Hæstaréttar á þeim tíma. Skýrt var tekið fram að ef fólk ætti ríkari rétt yrði hann því dæmdur því að kröfuréttindin nytu stjórnarskrárverndar og hún gengi framar lögunum. Þetta staðfesta bæði meiri og minni hluti dómsins. Það verður ekki séð að neins konar skaðabótaskylda ríkisins sé hugsanleg við þessar aðstæður. Ekki verður séð að með lögum nr. 151/2010 hafi nein fjárhagsleg réttindi verið höfð af fólki eða að aðilar hafi orðið fyrir tjóni vegna laganna. Þvert á móti. Markmið laganna var að skilgreina og veita rétt en í engum tilvikum að taka hann af fólki. Það er misskilningur sem mikilvægt er að leiðrétta að í dómi Hæstaréttar komi fram að lög nr. 151/2010 fari gegn stjórnarskránni. Dómurinn staðfestir það sem fram kom við setningu laganna, þau skerða ekki hugsanlegan betri rétt fólks. Lögin færðu hins vegar mönnum ekki eða gerðu tilraun til að færa mönnum fyrir fram hugsanlega ríkari rétt. Það gera þau vissulega ekki, enda hefði þá verið tekin mikil áhætta, samanber ef niðurstaða Hæstaréttar í gær hefði orðið afstaða minni hlutans. Varúðarsjónarmiðin sem þarna voru höfð að leiðarljósi hafa því reynst skynsamleg. Þegar víkur að hinum efnahagslegu áhrifum niðurstöðu dómsins eða áhrifanna á fjármálakerfið er mikilvægt að fjalla um það af yfirvegun, m.a. í ljósi óvissunnar um lagaleg álitamál sem enn eru uppi og endanleg fjárhagsleg áhrif, en hægt er að segja eftirfarandi: Fjármálakerfið er mjög vel fjármagnað og þolir þetta áfall. Eiginfjárgrunnur stóru bankanna var um mitt ár 2011 um 500 milljarðar kr. sem er nálægt 22% af efnahagsreikningi. Eiginfjárgrunnur bankanna þriggja er nálægt 150 milljörðum kr. umfram núgildandi eiginfjárkröfu Fjármálaeftirlitsins, þ.e. 16%. Þar er því mikið svigrúm til staðar til að takast á við áfall af þessu tagi. Það liggur að sjálfsögðu ekki fyrir  
             Það sem hægt er að segja samandregið, frú forseti, á þessu stigi mála og mikilvægt er að árétta aftur, er að lög nr. 151/2010 tóku engan rétt af einum eða neinum heldur færðu þau tugþúsundum heimila ríkulegan rétt og auðvelduðu uppgjör mála gagnvart þeim. Í öðru lagi er erfitt að meta nákvæmlega á þessu stigi hversu víðtækt fordæmisgildi dómsins er, samanber það sem áður sagði að dómurinn byggir á undantekningu frá meginreglu og að um tiltölulega einstaklingsbundna úrlausn er að ræða eða dóm í afmörkuðu tilviki. Í þriðja lagi er mikilvægt að um þetta sé fjallað yfirvegað á þessu stigi, að ekki séu vaktar óraunhæfar væntingar en um leið sjálfgefið að unnið verður mjög markvisst og yfirvegað að úrvinnslu dómsins og leiðréttingu þeirra mála sem hann felur í sér gagnvart viðkomandi aðilum.

Ætlarðu að segja af þér?

Frú forseti. Með þessum dómi Hæstaréttar sem hér kemur til umræðu er tekið af skarið um það að sú tilraun sem gerð var á sínum tíma með lagasetningu frá Alþingi til að leysa úr svona málum mistókst. Við hjá Sjálfstæðisflokknum höfum talað fyrir því að þessi lög, lögin sem reyndi á í dómnum, yrðu endurskoðuð, það þyrfti að endurskoða þau vegna þess að uppi væru álitamál og að þau hefðu beinlínis leitt til þess að menn hefðu þurft að höfða mál til að tryggja rétt sinn. Á þetta hefur ekki verið hlustað.

… ekki lagt fram tillögu um það.

Við höfum lagt fram tillögu um það og við höfum líka lagt fram tillögu um það, margítrekað og því hefur ítrekað verið hafnað af stjórnarmeirihlutanum, að mál sem snertu uppgjör vegna lánssamninga fengju flýtimeðferð í dómskerfinu. Því var líka hafnað og sagt að það væri óþarfi. Nú sitja menn uppi með óvissuna af því hvernig eigi að túlka málið. Við fengum núna langan fyrirlestur frá hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra um hvernig dómurinn hefði fallið í gær og hversu mörg álitamál væru uppi og hvert fordæmisgildið væri o.s.frv. Við stöndum sem sagt frammi fyrir því núna, þremur árum eftir að þessi ríkisstjórn tók við, að fjöldi mála sem varða skuldauppgjör við heimilin er í óvissu. Það er staðan. Það er niðurstaðan af tilraunum ríkisstjórnarinnar til að höggva á hnútinn í þessum málum. Þess vegna er þetta alvarlegt mál. Menn geta ekki skotið sér undan því að horfast í augu við það að með lögunum sem ekki stóðust í Hæstarétti í gær, þau stóðust ekki, mistókst tilraun til að leysa úr svona málum. Hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra segir hér að aldrei hafi staðið til að taka betri rétt af lántakendum. Ef menn lesa hins vegar greinargerðina með frumvarpinu sem lagt var fram á sínum tíma sér maður ítrekaða tilraun til að réttlæta það inngrip sem lögin fólu í sér. Í henni er til dæmis farið yfir það að löggjafinn hafi bærni til að ákveða fyrirkomulag þessara hluta aftur í tímann. Raktir eru dómar bæði frá Noregi og frá Íslandi um að í fortíðinni hafi menn talið það standast að grípa inn í hlutina afturvirkt. Til hvers er þetta rakið? Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Þá var í dómi Hæstaréttar í máli 5/1953 […] staðfest sú niðurstaða bæjarþings Reykjavíkur að afturvirk lagasetning væri réttlætanleg þar sem lögin væru þáttur í margþættri tilraun til að lagfæra fjárhagskerfi þjóðarinnar og koma því í fastari skorður.“ Þetta var nefnt sérstaklega til réttlætingar á því að það væri hægt að grípa inn í og láta lög gilda afturvirkt. Svo segir á öðrum stað í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Þá er hætt við því að réttlætiskennd almennings verði misboðið og greiðsluvilji einstaklinga þverri ef fjárhagsleg staða heimila verður látin ráðast að stórum hluta af tilviljunarkenndu orðalagi í samningum sem einstaklingar höfðu ekki forsendur til þess að meta á sjálfstæðan hátt. Því er hætt við að það ójafnræði sem myndast þegar einn aðili fær gengistryggingu dæmda ólöglega en annar stendur uppi með lögmætan lánssamning dragi úr greiðsluvilja þeirra síðarnefndu. Af þeim sökum er sanngjarnt sem og mikilvægt fyrir fjármálastöðugleika að jafnræðis sé gætt í meðferð sams konar og eðlislíkra neytendalána.“ Hvað er verið að segja hér? Það er verið að segja að jafnvel þótt einhver eigi betri rétt sé það ósanngjarnt og það geti dregið úr greiðsluvilja hinna að leyfa honum að njóta þess. Það er beinlínis sagt í greinargerðinni. Mér finnst menn skauta býsna hratt fram hjá þeim rökstuðningi sem notaður var á sínum tíma þegar menn segja nú að meiningin hafi á engan hátt verið að taka af fólki betri rétt. Og hvað segir dómur Hæstaréttar okkur? Hann segir okkur að þá eru til einstaklingar sem töldu sig eiga betri rétt en reynt var að tryggja þeim með lögunum sem sett voru haustið 2010, og Hæstiréttur hefur staðfest að svo sé. Í hverju liggur þessi betri réttur? Hann liggur í ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það er alvarlegt mál að menn skyldu hafa sett lög sem ekki standast stjórnarskrána um þetta atriði. Ég er ekki með þessu að segja að lögin í heild sinni séu andstæð stjórnarskránni en þau standast hana ekki um þetta atriði. Mér finnst að menn eigi að vera menn til að viðurkenna að tilraunin hafi mistekist. Stjórnarandstaðan varaði við því á sínum tíma að flýta sér eins og gert var. Málið var keyrt í gegnum þingið í miklu hraði og við í þingflokki Sjálfstæðisflokksins sátum hjá, m.a. vegna þess að við töldum þetta álitamál ekki leitt til lykta. Við vildum ekki standa gegn málinu vegna þess að það er rétt sem hæstv. ráðherra sagði, eitt og annað var vissulega til bóta í lögunum. Það var mikilvægt að afgreiða þetta mál, vissulega, en menn flýttu sér um of. Ég vil líka vara við því að málið sé nálgast þannig í umræðunni að einhver sé að tapa af rétti sínum með því að þessi mál endi svona. Menn eiga einfaldlega rétt á því að njóta lagalegrar stöðu sinnar. Með því er ekki tekið neitt frá öðrum. Stóra spurningin sem við stöndum frammi fyrir núna þegar við metum áhrif dómsins á fjármálakerfið og getu þess til að fást við þetta, er í raun og veru þessi: Voru gerð hrapalleg mistök þegar fjármálakerfinu nýja var komið á fót? Voru þessi lánasöfn stórlega ofmetin? Hversu mjög voru þau ofmetin? Hversu mjög voru verðtryggðu lánin líka ofmetin? Hvers vegna tölum við um tjón og högg fyrir nýja bankakerfið? Það eru ekki nema nokkur missiri síðan við lögðum allar þessar eignir inn í nýja bankakerfið og slógum á þær verðmæti og fengum sérfræðinga til að meta það með okkur. Hvers vegna var ekki hlustað eftir ábendingum um að í þessu lánasafni kynnu að vera ólögmæt lán sem væru ekki jafnmikils virði og út frá væri gengið? Hvers vegna stöndum við frammi fyrir því núna 

Virðulegi forseti. Sá dómur sem féll í Hæstarétti í gær er fagnaðarefni. Hann skýrir til fulls réttarstöðu hvað varðar endurútreikning lána í kjölfar gengislánadómanna frá árinu 2010 og kveður á um þann rétt sem fólk á og ber að fagna því. Ávallt ber að fagna því þegar fólk nær rétti sínum fram í dómsmáli. Hæstiréttur bætir þarna við fyrri fordæmi sín og skýrir þau frekar. Lögin nr. 151/2010 standa að öllu öðru leyti en því að ef fólk hefur í hendi fullnaðarkvittun telst hún endanleg greiðsla afborgana í ákveðnum tilvikum sem dómurinn fer nánar yfir. Það er eðlilegt að menn staðnæmist við lög nr. 151/2010 og velti fyrir sér af hverju þau voru sett. Hvað gekk okkur til? Jú, þau voru sett vegna þess að það var gríðarleg óvissa í samfélaginu í kjölfar gengislánadómanna og það blasti við að fólk í algjörlega sambærilegri stöðu sem tók algjörlega sambærileg lán í sama bankanum gat verið með gild lán eða ógild lán. Það blasti við að tugþúsundir heimila þyrftu að leita til dómstóla til að fá skorið úr um rétt sinn. Við töldum óhjákvæmilegt að reyna að flýta þessu uppgjöri. Með lögunum var það gert. Var óvissan ríkisstjórninni að kenna? Er sú óvissa sem núna er ríkisstjórninni að kenna eða þeim sem settu þessi lög, Alþingi Íslendinga, eins og formaður Sjálfstæðisflokksins rakti hér áðan? Ónei. Óvissan núna er engu verri en hún hefði verið ef engin lög hefðu verið sett, svo einfalt er það mál. Þvert á móti hafa tugþúsundir heimila fengið greiðslur vegna þessara laga og innan mjög þröngs tímaramma, svo þröngs tímaramma að bankar voru þvingaðir til að setja tugi starfsmanna í að endurreikna þessi lán og greiða mismuninn út. Það eru þúsundir heimila sem hafa fengið rétt á grundvelli þessara laga, sem voru með gilda lánasamninga og fengu rétt eingöngu vegna þessara laga. Þegar formaður Sjálfstæðisflokksins rekur hér ummæli í greinargerð með frumvarpinu, því til staðfestingar að til hafi staðið að rýra rétt fólks, færir hann fram algjörlega röng rök. Þau ummæli í greinargerðinni sem þar er vitnað til réttlæta það inngrip að við ákváðum með lögunum að rýra eignarrétt fjármálastofnana. Við ákváðum að gera ógilda lánasamninga sem voru gildir að efni ef um var að ræða húsnæðislán og íbúðalán vegna þess að enginn dómur hafði fallið á þessum tíma um að íbúðalánin væru ógild. Það er beinlínis rangt að til hafi staðið af hálfu ríkisstjórnar eða löggjafans að rýra kröfuréttindi almennings. Þvert á móti var það ítrekað tekið fram að það kynnu að vera önnur atriði sem ekki yrði ráðið til fulls með þessum lögum sem Hæstiréttur yrði auðvitað að tjá sig um. Hvers vegna? Jú, vegna þess að þetta er fullkomlega óeðlilegt ástand. Það er fullkomlega óeðlilegt að uppi sé sú staða að Alþingi, löggjafinn, sé að hlutast til um samninga milli aðila á markaði og það er veruleg undantekning frá meginreglu. Þess vegna sögðum við það afskaplega skýrt að við vildum stíga varlega til jarðar. Við tókum áhættu. Við tókum þá áhættu með lögunum að gera ógild öll íbúðalán. Það var áhætta upp á tugi milljarða, alveg örugglega vel upp í 10 milljarða. Við gerðum það þrátt fyrir að lögmenn kröfuhafa væru búnir að senda hótunarbréf. Við skulum rifja upp hvernig andrúmsloftið var hér haustið 2010 þegar lögmaður kröfuhafa, Ragnar Aðalsteinsson, var búinn að senda hótunarbréf á stjórnendur bankastofnana um hvað biði ef menn rýrðu rétt kröfuhafa á einhvern hátt. Það var alveg ljóst að menn ætluðu sér þá að beina kröfum á hendur ríkinu. Því skipti miklu máli að stíga varlega til jarðar. Við tókum áhættu hvað íbúðalánin varðaði og með dómi Hæstaréttar 14. febrúar 2011 var staðfest að sú áhætta var réttlætanleg, ríkið varð ekki fyrir tjóni vegna þess. Síðan hafa verið þau sjónarmið uppi að í fullnaðarkvittun fælist meiri réttur og hann ætti að ganga framar ákvörðuninni um seðlabankavexti sem fólst í dómi Hæstaréttar 16. september 2010. Vel að merkja staðfesti Hæstiréttur í gær að seðlabankavextir giltu afturvirkt en sagði: Ef menn hafa fullnaðarkvittun gengur hún framar í ákveðnum tilvikum. Gott. Ég taldi það í gær að gamni mínu að ég hef að minnsta kosti átta sinnum sagt í þessum ræðustól í fyrra að það kynni vel að vera að fólk hefði meiri rétt á grundvelli þeirrar meginreglu að í fullnaðarkvittun fælist fullnaðargreiðsla en það væri atriði sem dómstólar yrðu að tjá sig um, það væri svo mikil áhætta í því fólgin fyrir löggjafann að taka af skarið um slíkt og baka þar með ríkissjóði mögulega bótaábyrgð að það væri ekki réttlætanlegt. Dómstólar yrðu að fá að tjá sig um það. Ég fagna því að þeir hafa gert það núna og skapað fólki þennan rýmri rétt. Virðulegi forseti. Þessi niðurstaða er þess eðlis að við tökum hana auðvitað mjög alvarlega en ákvörðunin sem við stóðum frammi fyrir haustið 2010 var erfiður jafnvægisgangur. Við vorum að reyna að finna lausn sem mundi greiða fyrir skuldauppgjörum og koma í veg fyrir að tugþúsundir heimila þyrftu að fara kostnaðarsama leið og sækja sér rétt fyrir dómstólum. Sá ásetningur okkar skilaði þeim árangri að, eins og ég segi, um 80 þúsund lántakar eru nú búnir að fá endurútreikning sinna lána. Hæstiréttur hefur nú sagt að fólk fái enn betri rétt í ákveðnum tilvikum. Það er fagnaðarefni. Ljóst er að við bökuðum ríkinu ekki skaðabótaskyldu með þessum aðgerðum, sem er líka fagnaðarefni. Hörmulegasta niðurstaðan hefði verið sú ef við hefðum ákveðið á Alþingi Íslendinga tilteknar uppgjörsreglur á hæpnum forsendum og dómurinn í gær hefði farið 4:3 í hina áttina. Þá þyrfti almenningur í landinu, ríkissjóður Íslands, að borga bönkum skaðabætur upp á tugi milljarða. Okkur bar að fara varlega. Við vorum að feta einstigið gagnvart stjórnarskrárvernduðum kröfuréttindum. Við fórum fram af varkárni, 

Frú forseti. Það er hárrétt sem síðasti hv. ræðumaður benti á, að dómstólar í landinu eru að færa almenningi leiðréttingu vegna gengisbundinna lána. Þann 18. desember árið 2010 voru samþykkt lög hér sem vissulega fólu í sér ákveðnar réttarbætur til handa skuldurum þessa lands. Hins vegar vöruðum við framsóknarmenn við því að málið yrði samþykkt eins og það var og höfðum ítrekað uppi varnaðarorð við ríkisstjórnina, m.a. vegna afturvirkni laganna sem við töldum að gæti staðið gegn stjórnarskrá lýðveldisins. Það vorum ekki bara við framsóknarmenn sem bentum á þetta. Ása Ólafsdóttir benti á þetta, umboðsmaður skuldara kom með mjög alvarlegar athugasemdir varðandi það frumvarp sem þá var gert að lögum á Alþingi. Hvað var gert? Það var ekkert hlustað. Þetta minnir okkur á mörg önnur mál sem ríkisstjórnin hefur fengist við þar sem hún hlustar einfaldlega ekki á færustu sérfræðinga okkar. Nú kemur hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra hingað upp og heldur því fram að þau lög sem samþykkt voru á Alþingi brjóti ekki í bága við stjórnarskrána þegar það kemur akkúrat fram í dómsorði Hæstaréttar Íslands að það frumvarp og þau lög sem hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra og núverandi efnahags- og viðskiptaráðherra reynir að verja brjóta í bága við stjórnarskrá. Með leyfi frú forseta, stendur í dómsorði: „… að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt, samanber 72. gr. stjórnarskrárinnar.“ Þetta stendur skýrt. Samt kemur hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hingað upp og andmælir Hæstarétti Íslands. Það er ekki okkur bjóðandi að hæstv. ráðherra skuli koma hingað upp og gera lítið úr Hæstarétti Íslands. Þó svo að ríkisstjórnin harmi þessa niðurstöðu eins og fram kom í máli hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hér áðan eru það gleðifréttir fyrir þúsundir Íslendinga að nú skuli leiðrétting fara fram á gengisbundnum lánum  (Efnh.- og viðskrh.: Hvenær harmaði ég það?)  upp á tugi milljarða kr. Hæstv. ráðherra lagði sig hér fram við að réttlæta þau lög sem hann ber ábyrgð á og virðist ætla að bera það á Hæstarétt Íslands að hann hafi ekki komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði þessara laga stríða gegn stjórnarskrá lýðveldisins. Nú er það kostulega að koma í ljós, hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra sagði áðan að það væri heilmikið svigrúm til hjá bönkunum til að koma til móts við skuldug heimili í landinu. Sama ríkisstjórn sagði hér fyrir tveimur árum að það mundi mögulega stofna fjármálastöðugleika í hættu ef ekki yrði miðað við lægstu vexti Seðlabanka Íslands. Og hvað sagði Fjármálaeftirlitið? Fjármálaeftirlitið sagði það sama, að það mundi stefna fjármálastöðugleika í óvissu ef menn mundu fara þá leið sem Hæstiréttur hefur komist að með dómi sínum sem felldur var í gær. Nú er svigrúmið gríðarlegt, segir hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra og er þar með kominn í hrópandi mótsögn við sjálfan sig í þessu máli. Fullyrðingar okkar framsóknarmanna um að það sé raunverulegt svigrúm til skuldaleiðréttingar til handa skuldugum heimilum og fyrirtækjum í landinu sanna sig enn og aftur. Staðreyndin er sú að þær leiðréttingar sem að mestu hafa farið fram gagnvart skuldugum heimilum hafa komið frá dómstólum þessa lands en ekki ríkisstjórninni.  Þess vegna þurfum við þjóðarsátt, við þurfum þjóðarsátt um skuldaleiðréttingu. Hér er um réttlætismál að ræða og vegna orða hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra áðan, um að það væri heilmikið svigrúm til staðar hjá bönkunum vegna þess að eigið fé þeirra væri svo gríðarlega mikið, hljótum við að geta komist að þeirri niðurstöðu í sameiningu að farið verði í almennar leiðréttingar þegar kemur að skuldum heimilanna. 
             Hvað varðar þessa ríkisstjórn er brotaferill hennar er snertir grundvallarreglur samfélagsins að verða ærið langur. Við skulum rifja upp þegar hæstv. forsætisráðherra gerðist sek um brot á jafnréttislögum, hæstv. umhverfisráðherra var dæmd af Hæstarétti Íslands, þeim sama og kvað upp dóm sinn í gær, vegna skipulagsmála í Flóahreppi og stjórnlagaþingið fór eins og það fór þegar Hæstiréttur Íslands úrskurðaði þá kosningu ógilda. Nú ræðum við enn eitt málið hvað varðar núverandi ríkisstjórn er snertir gengistryggð lán heimilanna í landinu. Þetta er að verða hálfgerð síbrotaríkisstjórn þegar kemur að grundvallarreglum í samfélagi okkar, það sannar sagan. Það er alvarlegt mál að brjóta stjórnarskrá íslenska lýðveldisins, sem hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hefur svarið eið að, og að hann komi hingað upp og tali gegn dómum Hæstaréttar er í sjálfu sér mjög alvarlegt mál. Frú forseti. Þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar okkar framsóknarmanna nýtti ríkisstjórnin sér ekki einstök tækifæri til að koma til móts við skuldsett heimili með almennri lánaniðurfærslu eins og frægt er orðið. Með því tapaði samfélagið hundruðum milljarða. Nú hefur ríkisstjórnin verið fundin sek um að leggja drápsklyfjar á íslensk heimili langt umfram það sem lög heimila. Í tilraun sinni til að bæta hlut kröfuhafa bankanna og auka skuldabyrði heimilanna hefur ríkisstjórnin gerst brotleg við stjórnarskrá. Slík ríkisstjórn hlýtur að víkja. 
            

Forseti. Við erum að fást við afleiðingar sjúklegrar meðvirkni meiri hluta Alþingis og ríkisstjórnarinnar við bankakerfið, bankakerfi sem tjaslað hefur verið saman algerlega á forsendum kröfuhafanna og á kostnað almennings og á kostnað skuldsettra heimila. Þann 18. desember 2010 voru hrein ólög keyrð í gegnum þingið, lög sem pöntuð voru af Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitinu sem sent höfðu frá sér tilmæli til fjármálafyrirtækja um hvernig reikna ætti lánin, tilmæli sem umboðsmaður Alþingis gerði þau reyndar afturreka með. Lögfræðingar fjármálafyrirtækja höfðu einnig kallað eftir lögum sem þessum í dómsal. Við þingmenn getum ekki vitað allt. Þess vegna leitum við álits sérfræðinga hjá fagaðilum, hagsmunaöflum og almenningi. Öllum er heimilt að senda okkur álit sitt og við vorum vöruð við. Okkur bárust fjölmargar umsagnir, nær allar neikvæðar. Ég prentaði út að gamni mínu í morgun nokkrar þeirra sem ég mundi eftir. Hér segir til dæmis umboðsmaður skuldara, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið óbreytt að lögum mun það leiða til þess að nokkur fjöldi neytenda og annarra skuldara mun þurfa að inna af hendi viðbótargreiðslur til lánveitenda sinna.“ Það telur umboðsmaður skuldara ekki ásættanlegt. Síðar í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Í almennum athugasemdum við frumvarpið er nokkuð fjallað um samspil eignarréttar og réttarins til friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Í því sambandi er ástæða til að benda á að komi til þess að einstaklingar verði í kjölfar endurútreiknings knúnir til að greiða hærri fjárhæðir en þeim var skylt samkvæmt samningi, felur það einnig í sér skerðingu eignarréttar. Um þetta er ekki fjallað sem skyldi í athugasemdum með frumvarpinu. Leiða má að því líkur að í því felist ólögmæt eignaupptaka, en ekki hefur verið sýnt fram á að almannahagsmunir krefjist þess að slík eignaupptaka fari fram. Því er hugsanlegt að höfuðstólshækkanir eða bakreikningar til einstaklinga feli í sér bótaskyld brot, ekki einungis gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, heldur einnig gegn skuldbindingum íslenska ríkisins að þjóðarétti.“ Það sagði umboðsmaður skuldara, sem er embætti sem við komum á fót. Sá maður sem vann málið fyrir dómi í gær sendi okkur líka ábendingu. Hann sendi öllum þingmönnum bréf. Í umsögn sinni segir hann: „Ef frumvarpið fengi samþykki Alþingis í óbreyttri mynd væri auk þess verulega raskað grundvelli og nokkrum mikilvægum forsendum í þeim málum sem dómstólar hafa nú til meðferðar  Við vorum vöruð við og af mun fleirum en þessum. Lögfræðingur ASÍ, Magnús M. Norðdahl, sem situr nú á Alþingi fyrir hönd Samfylkingarinnar, varar líka við þessari lagasetningu í umsögn Alþýðusambandsins og í bréfi til efnahags- og viðskiptaráðuneytisins í kjölfar fyrsta gengislánadómsins sem féll 16. júní 2010. Mér er skapi næst að spandera einu „háttvirtur“ á hann. Allir hljóta að sjá að sú leið sem ríkisstjórnin hefur farið í skuldamálum heimilanna hefur nú þegar beðið algert skipbrot. Nú þarf að snúa við blaðinu. Nú þarf að finna réttlætið, ekki bara fyrir þá sem voru með gengistryggð lán heldur öll skuldsett heimili og fyrirtæki. Við eigum að snúa bökum saman, ekki etja fólki hvert upp gegn öðru.

Heyr, heyr.

Áðan sagði nýi efnahags- og viðskiptaráðherrann okkur að fjármálakerfið væri vel fjármagnað og þar væri mikið svigrúm til þessara leiðréttinga. Það er gott að heyra að ráðherrann sé loksins orðinn sammála okkur sem höfum haldið því fram. Hann hefur ekki verið það hingað til. Forseti. Við verðum að fara í almennar leiðréttingar. Það verður ekki gert með afturvirkri lagasetningu, það er alveg ljóst. Hreyfingin hefur lagt til færa leið í þessum efnum við oddvita ríkisstjórnarflokkanna og það hafa fleiri gert, svo sem Hagsmunasamtök heimilanna, Ólafur Margeirsson, Gunnar Tómasson og fleiri, já og Framsóknarflokkurinn, við skulum ekki gleyma honum.

Rétt.

Nú þarf að fara í almennar aðgerðir. Ef við leiðréttum ekki þessi lán, ef við ætlum að hafa þetta svona getum við ekki sagt að við búum í réttlátu samfélagi. Ætlum við að hafa þetta svona? Það er í okkar valdi. Það er í okkar valdi að breyta. 
            

Heyr, heyr.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að rifja upp hvað fór í gegnum kollinn minn þegar greidd voru atkvæði um lögin 18. desember 2010, þá vorum við að ákveða hvert vaxtastigið skyldi vera á gengisbundnum lánum. Ég sjálfur er einn af þeim sem tók þá upplýstu ákvörðun 2007, á því herrans ári, að setja öll lán heimilisins í erlenda mynt. Mér var uppálagt væntanlega hér í þingsal að taka ákvörðun en engin önnur ákvörðun hefur haft jafnmikla beina þýðingu fyrir heimilisrekstur minn og hún þannig að ég ákvað að vera fjarverandi við atkvæðagreiðsluna. Mér fannst athyglisvert að í allri umræðunni um hagsmunatengsl og annað fór enginn fjölmiðill yfir það hverjir ættu hagsmuna að gæta þar. Ég veit ekki alveg hvernig stjórnmálamaður ég ætti að vera ef ég hefði gengið mjög hart fram í þeirri umræðu og krafist þess samkvæmt hugmyndum manna um besta rétt að samningsvextir ættu að gilda á þessum lánum. Ég veit ekki hvers lags eiginhagsmunaseggur ég ætti að vera til að hafa gert það, en ég hafði þá og hef enn djúpan skilning á þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram á því að dómstólar skyldu skera úr því erfiða úrlausnarefni, sem vissulega voru tvær hliðar á, ef ekki fleiri, og ég var sammála því. Nú hafa þeir sem sagt komið með þennan úrskurð og Hæstiréttur skiptist. Í ljósi alls þessa, hversu erfitt þetta mál er, skil ég mjög vel að ákveðið hafi verið að reyna að fara einhverja skynsamlega leið í lagasetningunni, gæta jafnræðis og jafnvel leita álits siðfræðinga, vegna þess að þetta er líka siðferðislegt spursmál, og láta síðan dómstóla um að ákveða hvort einhver betri réttur sé fyrir hendi. Svo vil ég fjalla aðeins um málið út frá pólitísku samhengi. Maður getur verið í tvennum buxum í þessu. Ég get annars vegar verið eiginhagsmunaseggur og sett Steinda á fóninn þegar ég kem heim, sett gullkeðju um hálsinn og „dsjing, dsjing“ og fagnað og farið síðan hlæjandi alla leið í bankann ef mér verða skyndilega dæmdir samningsvextir í gegnum allt hruntímabilið þar sem voru yfir 20% óverðtryggðir vextir, þá er það einhvern veginn „þetta reddast“, 2007-hugarfarið, sem kemur mér þá til góða. Gott og vel. Hins vegar þurfum við líka að vera í pólitísku buxunum og ég geri kröfu til þessarar samkomu að við séum það. Talað er um svigrúmið sem er í bankakerfinu. Mér hefur það lengi verið ljóst að svo sé og ég skil ekki af hverju það kemur mönnum ægilega á óvart að það sé fyrir hendi. Skrifaðar hafa verið margar greinar um það undanfarið að eiginfjárhlutfall bankanna er mun hærra en 16% eiginfjárhlutfallið sem Fjármálaeftirlitið fer fram á. Það þýðir að það eru einir 170 milljarðar í bankakerfinu umfram eiginfjárhlutfallið sem Fjármálaeftirlitið fer fram á og við eigum öll að vita að af því fé eru að minnsta kosti 40% í eigu ríkisins. Eftir að bankakerfið var endurreist eignaðist ríkisvaldið, ríkiskassinn, 40% af því þannig að ríkið á um 70 milljarða þar. Ríkið getur í rauninni farið inn í bankakerfið á morgun og sótt þessa 70 milljarða og jafnvel meira til 

Virðulegi forseti. Mitt hjartans mál er réttlát framtíð og lög nr. 151/2010 eru dæmi um foringjaræðið sem ríkir á Alþingi, foringjaræði sem felst í ofríki meiri hlutans og framkvæmdarvaldsins á þingi. Lögin voru keyrð í gegnum Alþingi með miklum hraða og allar efasemdarraddir meðal þingmanna voru þaggaðar niður.

Þú samþykktir í það í 2. umr.

Ég var ein af þeim sem reyndi að ná fram umræðu um afturvirkni lagafrumvarpsins í þingflokki VG en áhugaleysið var algert meðal fótgönguliða flokksræðisins á Alþingi.

Þú samþykktir í 2. umr.

Á þessum tíma var ég formaður viðskiptanefndar en frumvörp sem tóku á vanda skuldsettra heimila fóru aldrei í viðskiptanefnd sem ber þó ábyrgð á málefni bankakerfisins. Mér finnst mikilvægt að geta þess vegna villandi umræðu fjölmiðla að við endanlega afgreiðslu laga nr. 151/2010 greiddi ég ekki atkvæði með lögunum og gekk út úr þingsal til að mótmæla atkvæðagreiðslu 

Ussussuss.


             Nú þurfa skattgreiðendur að bæta heimilum sem voru með gengistryggð lán foringjaræðið og bæta þeim sem misst hafa eigur sínar vegna afturvirkni laga nr. 151/2010. Ég óttast fjöldamálsóknir í kjölfar dóms Hæstaréttar eða að annað hvert heimili standi í málaferlum við banka og ríkið vegna stökkbreyttra lána, vegna laga sem sett hafa verið eftir hrun og vegna dóma sem fallið hafa til að fá niðurstöðu um fordæmisgildi þeirra. Frá því að ég kom á þing hef ég varað við því að beina ágreiningi um skuldir heimila og fyrirtækja til dómstóla. Dómstólaleið sem lausn á skuldavandanum er tímafrek og kostnaðarsöm bæði fyrir einstaklinga og samfélagið í heild sinni. Dómstólaleiðin elur á sundrungu í samfélaginu og er ekki í samræmi við norræna sáttamódelið. Eitt af einkennum norræna módelsins er að samið er um lausn ágreiningsmála og leikur ríkisstjórnin mikilvægt hlutverk sem sáttasemjari milli ólíkra hagsmunaaðila. Hin svokallaða norræna vinstri stjórn hér á landi hefur þess í stað kosið að ala á ágreiningi milli ólíkra hópa með því að draga taum fjármagnseigenda og saka skuldsett heimili um að vilja hirða lífeyri af gömlu fólki.

Heyr, heyr.

Það ríkir því mikil gremja meðal skuldsettra heimila en 40% þeirra eru tæknilega gjaldþrota. Sífellt fjölgar í þeim hópi og margir hafa neyðst til að flytja af landi brott. Frú forseti. Nú verðum við stjórnmálamenn að brúa bilið á milli þeirra sem eru með verðtryggð lán og hinna sem tóku gengistryggð lán og hafa fengið leiðréttingu mála sinna. Hættum að afneita skuldavandanum, ala á óeiningu meðal þjóðarinnar og eyðum fordómum gagnvart skuldsettu fólki. Notum dóm Hæstaréttar til að koma á réttlæti og samstöðu meðal þjóðarinnar. Leiðréttum stökkbreytt fasteignalán, afnemum verðtrygginguna og komum á norrænu fasteignalánakerfi í stað þess að ala á sundrungu og búa til nýja sturlungaöld.

Heyr, heyr.

Forseti. Dagurinn í gær var að mörgu leyti ánægjulegur fyrir þá sem í hlut eiga, þ.e. skuldara sem eru að fá leiðréttingar mála sinna með dómi Hæstaréttar. Þetta var ágætur dagur. Dagurinn í dag virðist hins vegar vera ágætur að öðru leyti, þ.e. þetta virðist vera dagur þar sem lýðskrumararnir ná að skjóta rótum að nýju eins og heyra mátti á ræðu á undan, hjá hv. þm. Lilju Mósesdóttur sem á sínum tíma, við afgreiðslu þeirra laga sem um er að ræða, í desember 2010, studdi málið ekki einu sinni, ekki tvisvar, ekki þrisvar heldur hverja einustu breytingartillögu sem gerð var á málinu að frumkvæði meiri hluta þingsins. Við hverja einustu atkvæðagreiðslu var græni takkinn kveiktur á því borði sem hún sat við. Nú vilja menn afsala sér ábyrgð á því, gott og vel, það er sú leið sem þingmenn kjósa sér að fara hverju sinni. Um hvað snýst þetta mál í grunninn, virðulegi forseti? Um það að við erum að fást við fjármálakerfi sem hér var skapað á sínum tíma sem var ekki bara vont og leiddi ekki bara til ills, var heimilum, fyrirtækjum og samfélaginu öllu til mikils tjóns - heldur var ólöglegt. Við þurfum að glíma við afleiðingar af fjármálakerfi sem var dæmt ólöglegt af Hæstarétti Íslands sumarið 2010. Um það snýst þetta mál í grunninn og um það hafa viðbrögð stjórnvalda við dómi Hæstaréttar 2010 snúist og síðan við dómnum haustið 2011. Öll viðbrögð stjórnvalda hafa miðast að því að bregðast við þeirri staðreynd að þessi hluti fjármálakerfisins, lánastarfseminnar, bankastarfseminnar, var ólöglegur, hann stóðst ekki mál, hrundi til grunna með dómi Hæstaréttar. Með lögunum 2010 var gripið til ráðstafana sem höfðu heilmiklar afleiðingar. Á grundvelli þeirrar lagasetningar sem sumir vilja ekki kannast við í dag, einhverjir kannast í það minnsta ekki við að hafa stutt þau, var tekin sú afstaða af hálfu þingsins að jafnt skyldi yfir alla ganga og ekki hangið á orðalagi samninga sem voru gengistryggðir, dómurinn yrði látinn fara yfir alla slíka samninga. Á þeim lögum byggjast síðan endurútreikningar fjármálastofnana upp á um 140 milljarða í dag. Það er ekkert víst að það hefði allt saman gengið eftir ef þingið hefði ekki brugðist við og látið dóminn standa einan og sér. Það er vitað mál. Það er enn deilt um það hvort allir þeir samningar sem þar lágu undir hefðu fallið undir dóm Hæstaréttar. Það eru ýmsir sem studdu ekki málið til enda en voru í prinsippinu sammála þeirri lagasetningu sem var sett 2010. Ég nefni þingmenn Sjálfstæðisflokksins í því efni. Í ræðum þingmanna frá þessum degi, 18. desember 2010, 

Virðulegi forseti. Við ræðum dóm Hæstaréttar frá í gær um gengislán. Það er ljóst að dómurinn leiðir til bætts réttar fyrir marga skuldara gengislána en dómurinn skilur eftir gríðarlega margar spurningar. Ég gleðst yfir því að fólk fái réttarbót og ég gleðst yfir því að skuldir lækki hjá þeim hluta skuldara sem þetta á allt við en aftur á móti verð ég að segja að ég ber nokkurn kvíðboga fyrir því ástandi sem nú blasir við. Dómurinn leiðir til mikillar óvissu um hvernig fara skuli með gengisbundnar skuldir, ekki bara hjá einstaklingum heldur líka fyrirtækjum. Afleiðingarnar eru alls óþekktar. Við fengum í gær á fund okkar í efnahags- og viðskiptanefnd fulltrúa fjármálafyrirtækjanna, fulltrúa frá Fjármálaeftirlitinu og Seðlabankanum og enginn treysti sér til að skera úr um hversu mikið þetta mundi kosta fjármálakerfið, þ.e. hversu miklir peningar mundu færast frá fjármálakerfinu til skuldaranna. Samt treystu menn sér til að segja að þetta mundi hlaupa á einhverjum tugum milljarða en treystu sér ekki til að skera úr um hversu margir tugir milljarða þetta væru. Það liggja fyrir útreikningar sem voru gerðir á sínum tíma í tengslum við gengislánadóminn hinn fyrsta, getum kallað hann það, og þar var máluð sú mynd að með því að nota samningsvexti gæti þetta kostað fjármálakerfið allt að 200 milljarða. Ef svartsýnustu spár rætast gætu þetta orðið 200 milljarðar en ef þær spár rætast sem menn telja líklegastar verða þetta einhverjir tugir milljarða. Þetta mun koma sér vel fyrir það fólk sem fellur undir dóminn, getum við sagt, en það fólk greiddi af lánum sínum og hefur í hendi fullnaðarkvittun. Á þessum tíma voru mjög mörg lán fryst, margir voru í vanskilum og annað slíkt og ekki verður annað ráðið af þessum dómi en að hann eigi ekki við um þetta fólk, heldur muni lán þess bera verðtryggða lágmarksvexti Seðlabankans. Það er mikil óvissa uppi og það eru miklar viðsjár fram undan vegna þess að dómurinn mun leiða til þess að ekki verður hægt að púsla saman því bankakerfi sem landið þarf á næstu sex, átta mánuðum þannig að fram undan er mikil óvissa.

Virðulegi forseti. Dómur Hæstaréttar í gær er fagnaðarefni vegna þess að hann léttir umtalsverðum skuldum bæði af fólki og fyrirtækjum í landinu. Hann er líka fagnaðarefni vegna þess að það hefur skort á það í skuldauppgjörinu að meginreglur séu hafðar í heiðri og menn njóti ráðdeildarsemi, skilvísi og annarra slíkra eiginleika. Það er fagnaðarefni í því að Hæstiréttur festir það að greiði menn sínar afborganir og fái fyrir því kvittun að þeir hafi gert það eigi þeir rétt, þ.e. það borgar sig að standa í skilum.

Þarftu ekki að hafa efni á því?

Ég held að það séu mjög mikilvæg skilaboð í samfélaginu um alla framtíð. Hversu langt á hins vegar að túlka þetta fordæmi? Það er enn óvíst og við eigum eftir að þurfa að fjalla um ýmis álitaefni í því í framhaldinu. Dómur Hæstaréttar er fagnaðarefni en að honum gengnum skapast það vandamál að veruleg mismunun er milli þeirra sem tóku erlend lán annars vegar og hinna sem tóku verðtryggð íslensk lán. Það er meiri vandi en við er hægt að búa. Dómur Hæstaréttar er fagnaðarefni en í framhaldinu er óhjákvæmilegt að grípa til aðgerða til að koma til móts við það fólk sem keypti íbúðarhúsnæði á árabilinu 2004–2008 með verðtryggðum íslenskum lánum. Stór hópur í samfélaginu hefur þurft að þola þrennt í senn, að kaupa þegar fasteignaverð var í algjöru hámarki, að fá á sig gríðarlegt verðbólguskot rétt eftir kaupin um leið og það hefur þurft að taka á sig verulegar launalækkanir. Það er ekki hægt að ætla þeim hóp að ráða við öll þau þrjú áföll í senn og það er ekki hægt að skilja hann eftir þegar aðrir lántakendur í samfélaginu hafa þó fengið þær ívilnanir sem fylgja þessum dómi. Hvað getur Alþingi lært af dómnum? Ég held að Alþingi geti lært það að í verulegum lögfræðilegum álitaefnum um gildandi samninga getur Alþingi ekki eytt óvissu. Það voru forsendurnar fyrir því að grípa inn í málið með lögum á sínum tíma, að eyða óvissu, og í ýmsum atriðum tókst það. Það er sannarlega þakkarvert. Það tókst að tryggja fjölmörgum ákveðin réttindi og tiltekna meðferð. Það að eyða óvissunni um það hvort reikna mætti vextina aftur í tímann gat Alþingi aldrei gert. Það getur enginn gert nema Hæstiréttur. Það lá alveg fyrir að á það yrði látið reyna og endanleg niðurstaða í því yrði aldrei fengin fyrr en Hæstiréttur hefði fellt sinn dóm. Ég held þess vegna að Alþingi eigi að hugsa sig mjög vel um áður en það ákveður að fara aftur inn í þessi mál með lagasetningu og spyrja sig hvort staðan sé ekki einfaldlega sú að sú ákvörðun Hæstaréttar á sínum tíma að dæma ólögleg erlend lán og allar þær fjölmörgu spurningar sem af því vöknuðu séu einfaldlega með þeim hætti að þau mál þurfi hvort eð er að leiða til lykta fyrir dómstólum og að löggjafinn eigi ekki að grípa frekar inn í það með reglusetningu. Ég held að full ástæða sé til að gæta verulegra varúðarsjónarmiða um það að fara inn í þessi mál aftur með löggjöf. Í þriðja lagi er ákaflega mikilvægt að undirstrika það að þó að hér sé um að ræða verulegt högg fyrir fjármálakerfið, eins og kallað er, svo nemur tugum milljarða samkvæmt þeim upplýsingum sem við fengum frá Fjármálaeftirlitinu á fundi efnahags- og viðskiptanefndar í gær ræður fjármálakerfið, stóru viðskiptabankarnir þrír, við það högg. Þetta hefur verið skoðað ítrekað. Vissulega voru bankarnir búnir með það sem kallað var svigrúm. Það var afslátturinn sem þeir fengu á lánasöfnunum frá kröfuhöfunum en þeir búa að gríðarlega miklu eigin fé og þeim hefur verið bannað að greiða út arð. Uppsafnaður hagnaður er inni í þeim sem gerir það að verkum að þeir geta mætt þessum áföllum.

Og þar af leiðandi leiðrétt lánin.

En hjá þingmönnum Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks sem sátu hjá við afgreiðslu þessa máls, líkt og ég, en greiddu ekki atkvæði gegn því 

Klúður.

Það hefði verið klúður, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson.

Virðulegi forseti. Frá því að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur tók við hefur verið kallað eftir réttlæti, leiðréttingu, að viðurkenndur væri forsendubresturinn sem varð hjá íslenskum heimilum og fyrirtækjum við hrun bankakerfisins. Við framsóknarmenn höfum talið lausn á skuldavanda heimila og fyrirtækja vera forsendu fyrir endurreisn íslensks efnahagslífs, ólíkt ríkisstjórninni sem virðist hafa talið að endurreisn bankanna væri forsendan fyrir endurreisninni. Því er mikilvægt að hafa í huga að sú leiðrétting sem skuldarar þessa lands hafa fengið hefur fyrst og fremst komið í gegnum dómstóla en ekki vegna aðgerða stjórnvalda, fyrst í gegnum dóm um ólögmæti gengistryggingarinnar og nú í gegnum dóm um að afturvirkni vaxtaútreikningsins, sem lögleiddur var í desember 2010, stangist á við stjórnarskrá. Hvað segir dómurinn okkur? Hann staðfestir að ríkisstjórnin og meiri hluti Alþingis hafi brugðist. Hann staðfestir að Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið hafi brugðist. Ég kalla eftir þeirri stjórnsýsluúttekt á þessum tveimur stofnunum sem við höfum þegar samþykkt að þurfi að fara fram.  Í máli hv. þm. Helga Hjörvars kom fram að unnið hefði verið málefnalega að þessum lögum. Því hafna ég algjörlega. Við vinnslu málsins kom fram að lögin stönguðust á við stjórnarskrána, að lögin gætu stangast á við neytendasjónarmið, að reiknireglan væri mjög óskýr, jafnvel svo óskýr að mismunur og vaxtavextir komu fyrir í þeim dæmum sem lögð voru fyrir nefndina, jafnvel svo óskýr að sama lánafyrirtækið getur komist að mismunandi niðurstöðu varðandi útreikning á lánunum. Það get ég ekki sagt að séu málefnaleg vinnubrögð. Það eru ekki vönduð vinnubrögð. Kallað var eftir því frá Alþingi að leiðbeiningar kæmu frá efnahags- og viðskiptaráðuneytinu um hvernig túlka ætti þessa sérreglu. Þær leiðbeiningar komu aldrei fram. Í dómnum segir að greiðslutilkynningar og fyrirvaralaus móttaka jafngildi fullnaðarkvittun. Hann segir að lánveitandinn verði að bera þann vaxtamun sem varð vegna hinna ólögmætu gengistryggðu lána. Dómurinn segir líka að öll leiðrétting verði að vera til framtíðar og það er mjög mikilvægt að hafa það í huga; öll leiðrétting verður að vera til framtíðar á gengistryggðu lánunum. Gleymum því ekki að hér er Hæstiréttur að leiðbeina okkur um það hvernig við getum leiðrétt verðtryggðu lánin. Við getum gert það til framtíðar, fyrir því eru fordæmi. Árið 1972 var þak sett á hækkun verðbóta og vaxta á húsnæðislán til framtíðar. Alla vega þrívegis hefur innlendri verðlagsvísitölu verið breytt framvirkt á gildandi lánasamningum til framtíðar. Við höfum afnumið verðtryggingu á launum og því getum við afnumið verðtryggingu á neytendalánum svo lengi sem við gerum það til framtíðar. Nú verða stjórnvöld að axla sína ábyrgð. Ríkisstjórn sem ekki hlustar á þjóð sína, leiðréttir ekki forsendubrestinn og hlustar ekki á umbjóðendur sína verður einfaldlega að víkja.  
            

Frú forseti. Við ræðum gengislánadóm Hæstaréttar sem er áfellisdómur fyrir ríkisstjórnina, hagsmunagæslu hennar fyrir fjármálakerfið og stríð hennar gegn almenningi í landinu. Við munum öll eftir sumrinu 2009 þegar lög komu frá fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra hv. þm. Árna Páli Árnasyni um lög til bjargar heimilunum þar sem fyrsta atriðið sem afskrifa átti voru afleiðuskuldir, það var talið upp í frumvarpinu. Slík var framgangan í þeim málum, afleiðuskuldir útrásarvíkinga voru efst á lista þeirra skulda sem skyldi afskrifa. Síðar það sumar kom Icesave og stríð ríkisstjórnarinnar gegn almenningi var fram haldið í þeim efnum í þrígang. Svo komu gengistryggðu lánin þar sem ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn tóku með mjög grófum hætti afgerandi stöðu gegn almenningi með setningu íþyngjandi afturvirkra laga fyrir afmarkaðan hóp fólks. Einu þingmennirnir á Alþingi sem greiddu atkvæði gegn þeim lögum voru þingmenn Hreyfingarinnar, við skulum ekki gleyma því, ekki heldur þeir þingmenn sem verið hafa á flótta með atkvæðagreiðslu sína. Nú hefur dómur Hæstaréttar fallið og sérhagsmunadaður Samfylkingar og Vinstri grænna við fjármálakerfið verið dæmt ólöglegt. Það eitt og sér ætti að vera næg ástæða til að krefjast afsagnar ríkisstjórnarinnar og nýrra kosninga. Sú stefna að deila og drottna og etja saman hópum landsmanna, í þessu tilviki skuldurum með mismunandi tegundir lána, er ekki bara siðlaus, hún hefur núna verið dæmd lögbrot og brot á stjórnarskrá Íslands, eins og segir í dómsorði Hæstaréttar frá í gær. Stefna ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans í skuldamálum heimilanna hefur beðið algert skipbrot. Nú er það skylda hennar og þingmannameirihlutans að setja nýja stefnu og taka af alvöru og sanngirni á skuldamálum heimilanna með almennum leiðréttingum á öllum fasteignaveðlánum þeirra. Hreyfingin hefur kynnt fyrir forsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar áætlun um almenna leiðréttingu á verðtryggðum fasteignalánum með umtalsverðri niðurfærslu á verðtryggðum hluta þeirra án þess að til viðbótarútgjalda komi fyrir ríkissjóð og án þess að efnahagsreikningar lífeyrissjóða og fjármálafyrirtækja verði fyrir skerðingu. Þeim tillögum var alfarið hafnað án nokkurs rökstuðnings í viðræðum, sem áttu sér stað milli jóla og nýárs, milli Hreyfingarinnar og hæstv. ráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms J. Sigfússonar. Í framhaldinu höfum við í Hreyfingunni því unnið þingsályktunartillögu um slíka almenna leiðréttingu og munum væntanlega óska eftir meðflutningsmönnum á hana úr öllum flokkum strax í næstu viku. Við hvetjum alla þingmenn til að taka undir með okkur og skorum á ríkisstjórnina að bretta upp ermarnar og beita sér fyrir útfærslu málsins með tilheyrandi lagasetningu hið fyrsta. Tími óheilindaaðferða ríkisstjórnarinnar verður að enda. Hver man ekki eftir öllum hrakspám ríkisstjórnarinnar um fall fjármálakerfisins ef leiðrétta ætti lán heimilanna? Og hver er sagan í dag? Jú, fjármálakerfið stendur bara mjög vel, segir hæstv,. fyrrverandi fjármálaráðherra, og ræður alveg við þennan skell. Hver man ekki eftir hrakspám hv. fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra Árna Páls Árnasonar og hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra þegar þeir beittu óhefluðum hræðsluáróðri í öllum lagasetningum fyrir fjármálakerfið? Ætla þingmenn meiri hlutans virkilega að halda áfram stuðningi við þetta fólk og þennan málflutning sem setið hefur hér svo lengi og hefur mistekist algerlega að gera upp hrunið hvert sem litið er? Vegferð óheilindaumræðu á Alþingi þarf að enda og sá sjúki hálfsannleikur sem stjórnarliðar hafa haft í frammi í flestum málum frá upphafi kjörtímabilsins þarf að hætta. Það er hægt að leiðrétta skuldir heimilanna án þess að það lendi á skattgreiðendum. Hættið að halda öðru fram. Það er hægt að leiðrétta skuldir heimilanna án þess að 

Forseti. Ég verð að segja eins og er að ég er dálítið undrandi á fyrri ræðumönnum mörgum hverjum og þeirri umræðu sem verið hefur hér að undanförnu. Hv. þm. Eygló Harðardóttir segir réttilega að kalla eigi eftir réttlæti. Fólk kallar eftir réttlæti og fólk á rétt á því réttlæti þess sé fullnægt í þessu máli sem öðrum, það er hárrétt. Af hverju er kallað eftir réttlæti? Á hverjum hefur verið brotið? Brotið hefur verið á fólki, eins og ég fór yfir áðan, vegna þess að fjármálakerfið sem við bjuggum við í allt of langan tíma var dæmt ólöglegt. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar og stjórnvalda við því með lagasetningu hér á þingi  Viðbrögð stjórnvalda hafa miðast að því að uppfylla réttlæti gagnvart þeim sem málið varðar. Lagasetningin 2010 sneri að því að ná fram réttlæti. Stjórnin þarf ekki að víkja af þeim sökum að hún reyndi að ná fram réttlæti milli skuldara  Mig langar til að spyrja hv. þingmenn, þó að ég viti að þeir geti ekki svarað mér úr ræðustólnum:  Sjá þeir hv. þingmenn ekki eftir því í dag  Það er hins vegar hárrétt sem kom fram í máli 

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að í þessu stóra máli sem varðar alla landsmenn með einum eða öðrum hætti verður sá fáheyrði atburður að hæstv. forsætisráðherra tekur ekki þátt í umræðunni, sjálfur verkstjórinn sem stýrði þessu og sem gerir það að verkum að við erum í þeirri stöðu sem við erum í í dag. Stór orð hafa fallið úr þessum ræðustól af minna tilefni. Niðurstaðan í þessum dómi er einfaldlega sú að skuldari sem hefur greitt aftur í tímann vaxtamuninn á milli gengistryggðu vaxtakjaranna og vaxta samkvæmt 4. gr. vaxtalaga á endurkröfurétt sem því nemur á hendur viðtakanda þeirrar greiðslu. Fleira sem liggur fyrir í tengslum við þennan dóm er að það er talið að þeir sem greiddu í góðri trú hafi verið í rétti. Það er talið að fjármálafyrirtækin hefðu átt að vita betur og eigi að bera skaðann og það er ekki gerður greinarmunur á lögaðilum og einstaklingum. Þetta mun örugglega þurfa að skoðast í samhengi við fleiri hluti, t.d. reikniregluna varðandi höfuðstólinn. Ég hef ekki tíma til að fara í það hér, en það liggur fyrir frumvarp í hv. efnahags- og viðskiptanefnd þar sem farið er fram á endurskoðun þess hluta þeirra laga og annars sem því viðkemur. Er ég 1. flutningsmaður að því og við sjálfstæðismenn höfum sömuleiðis flutt frumvarp sem miðar að því að flýta dómum þannig að við værum ekki í þeirri stöðu löngu síðar að fá dóm eins og raun ber nú vitni. Það sem við getum lært af þessu er að þetta eru einstaklega illa unnin lög sem voru samþykkt hér með miklum hraða í lok árs 2010. Það er fullkomlega galinn málflutningur hjá hv. þingmanni stjórnarliða að segja: Heyrðu, við gátum gert miklu verr, við hefðum getað gert miklu verr. Hvers konar rökstuðningur er það, eins og kom fram hjá hv. þm. Helga Hjörvar? Ég treysti hv. þingmanni stjórnarliða til að gera miklu verr í mörgum málum en það eru ekki rök fyrir því að ganga svona fram. Eitt af stóru áhyggjuefnunum núna er að það hefur komið fram að ekki voru gerðir neinir fyrirvarar í samningum á milli gömlu og nýju bankanna varðandi dómsmál eins og þessi. Einhver hefði kallað vanræksla af minna tilefni. Svo sannarlega vitum við ekki hvaða afleiðingar þetta mun hafa þegar allt er komið fram í tengslum við bankana. Ég vil fá að lesa orðrétt úr tilmælum Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands til fjármálafyrirtækja vegna óskuldbindandi gengistryggðra ákvæða 30. júní 2010. Þar segir, með leyfi forseta: „Tilmælin byggja á þeirri afstöðu fyrrgreindra eftirlitsstofnana að hvorki séu lagaleg né efnahagsleg rök fyrir því að vaxtakjör sem áður tóku mið af erlendum millibankavöxtum haldist áfram eftir að tenging þess hluta höfuðstólsins sem bar slíka vexti við viðkomandi gjaldmiðil hefur verið rofin með dómi Hæstaréttar.“ Svo kemur, virðulegi forseti: „Eftirlitsstofnanirnar telja að slík túlkun á niðurstöðu Hæstaréttar, væri hún framkvæmd til hins ýtrasta, fæli í sér svo stórt högg á eigið fé fjármálafyrirtækja að ríkissjóður þyrfti að leggja þeim til umtalsvert nýtt fé. Það er kostnaður sem aðrir samfélagsþegnar bera á endanum.“ Nú hefur verið dæmt að það þurfi að fara þá leið sem eftirlitsstofnanir á þessum tíma sögðu að væri svo þungt högg að til þyrftu að koma inngrip og fjárútlát ríkisins. Það kemur á óvart hvað ráðuneyti og eftirlitsstofnanir eru illa undir þetta mál búin 

Virðulegi forseti. Hæstiréttur hefur úrskurðað að fjármálastofnunum hafi verið óheimilt að krefja lántakendur sem staðið höfðu í skilum með afborganir af gengistryggðum lánum og fengið fullnaðarkvittun þar um um viðbótargreiðslu vegna endurútreiknings vaxta. Kjarninn í dómi gærdagsins er sá að Hæstiréttur kveður upp úr með það að afturvirkni hvað varðar vaxtaútreikning er óheimill við aðstæður eins og þessar þegar lántakandi hefur staðið í skilum og fengið um það fullnaðarkvittun án fyrirvara af hálfu fjármálastofnunar. Niðurstaðan er mikið gleðiefni fyrir þau heimili og aðra skuldara sem hér um ræðir og það er ljóst að þeir aðilar sem tóku þessi lán og stóðu í skilum með greiðslur af þeim eiga nú rétt á endurgreiðslum sem munu létta greiðslubyrði þeirra. Þessi dómur snýst um húsnæðislán einstaklinga en ég tel einsýnt og fæ ekki annað séð en að grundvallaratriði hans hljóti einnig að eiga við um önnur lán, svo sem bílalán einstaklinga og lán til fyrirtækja. Öðru máli kann hins vegar að gegna um þá skuldara sem ekki stóðu í skilum með sínar greiðslur. Um þá er óvissa, sömuleiðis hvort dómurinn hefur áhrif á stöðu þeirra lántakenda sem hafa verið með sín lán í frystingu. Nú er afar mikilvægt að greiða sem allra fyrst úr óvissu um það hve víðtækt fordæmisgildi þessi dómur gærdagsins hefur. Í ljósi reynslunnar er afar hæpið að Alþingi blandi sér með virkum hætti inn í það verkefni. Ég tel það reyndar ómögulegt og útilokað. Það hlýtur að verða dómstólanna að kveða upp úr með það. Í öðru lagi þarf á allra næstu dögum að fá eins skýra mynd og kostur er af því hvaða áhrif dómur Hæstaréttar hefur á fjármálakerfið miðað við mismunandi niðurstöðu varðandi fordæmisgildi dómsins. Við á Alþingi verðum hins vegar eftir þennan dóm að svara þeirri stóru spurningu hvort rétt sé gefið í úrvinnslu skuldamála fyrirtækjanna og heimilanna eftir hrun þegar sá minni hluti lántakenda sem tók gengistryggð lán fær verulegar leiðréttingar á sínum málum í gegnum dómskerfið, á sama tíma og sá stóri meiri hluti lántakenda sem tók verðtryggð lán á toppi fasteignabólunnar og situr eftir með afleiðingar af stórfelldri gengislækkun íslensku krónunnar í tengslum við bankahrunið situr eftir með mun verri stöðu. Ég er þeirrar skoðunar að Alþingi þurfi nú að nota þetta tækifæri til að bregðast við þeim ójöfnuði sem fer vaxandi og mun fara vaxandi með þessum dómi Hæstaréttar og skoða allar leiðir til að skapa hér samfélagssátt um skuldamál heimilanna. Það gerum við best með nánara samstarfi milli allra þingflokka en gert hefur verið fram að þessu.

Virðulegi forseti. Í því máli sem hér er til umræðu er vísað í Lýsingardóminn svokallaða, nr. 471/2010. Í honum kom fram að í því tiltekna máli sem fjallaði um vanskil og riftun á samningi ætti að miða við vexti Seðlabankans, samanber 3. gr. laga nr. 38/2001. Í kjölfarið á þeim dómi ákvað ríkisstjórnin að bregðast við með lagasetningu nr. 151/2010. Það er rangt að halda því fram að með þessari lagasetningu hafi verið um að ræða réttarbætur til almennings eins og ítrekað hefur verið haldið fram hér í dag. Það er einfaldlega rangt. Af hverju skyldi það vera rangt? Jú, vegna þess að í því tilviki sem samningarnir náðu aftur fyrir gildistöku laganna, sem áttu náttúrlega við langflesta samningana, voru þessir vextir Seðlabankans óhagstæðir lántakendum. Þess vegna stíga bankarnir fram í dag og segja að þeir þurfi að endurreikna og skila fjármunum aftur til þeirra sem tóku gengistryggðu lánin. Það er líka rangt að halda því fram að þetta sé högg fyrir fjármálakerfið. Fjármálakerfið hafði hins vegar tekið til sín fjármuni sem það átti ekki að fá samkvæmt lögum. Það sem við erum að ræða í dag snýst um afturvirkni laga sem voru sett á Alþingi. Hæstiréttur segir að ekki sé hægt að setja slík lög með jafníþyngjandi hætti og var í því máli sem hér um ræðir. Á því ber 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Undarlegustu ræðu dagsins á líklega hv. þm. Guðmundur Steingrímsson sem kom með furðulega afsökun fyrir því að hafa ekki mætt í atkvæðagreiðslu. Sá ágæti þingmaður boðar ekki beint bjarta framtíð fyrir skuldug heimili í landinu, það verður að segjast eins og er í þessum ræðustól. Frú forseti. Hver ber ábyrgð á þessu máli? Að sjálfsögðu ríkisstjórnin. Það er ríkisstjórnin sem ber þá ábyrgð að vera dæmd núna fyrir að fara gegn stjórnarskrá. Henni ber vitaskuld að axla þá ábyrgð. Flestir þingmenn í stjórnarandstöðunni voru búnir að vara við því að fara þessa leið, vara við því sem mundi gerast. Hinir sömu þingmenn eru flestir, sér í lagi í Framsóknarflokki, Hreyfingu og óháðir þingmenn, búnir að segja að það sé svigrúm til að leiðrétta skuldir heimilanna - sem betur fer. Það er kannski það besta við þennan dóm að í framhaldinu er búið að staðfesta að það svigrúm er til staðar. Hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra og landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra viðurkenndi það áðan og upplýsti okkur um það. Við hljótum því að ætlast til þess að þetta svigrúm, þetta pláss og þetta rými verði nýtt til að hjálpa fleirum en þarna er um að ræða. Bankarnir hafa þurft að greiða 140 og eitthvað milljarða vegna ólöglegra samninga, vegna ólöglegra lána. Hvað með þá sem eru með lögleg lán, sem tóku verðtryggð lán í góðri trú? Á ekkert að gera fyrir þá? Nú er komin staðfesting á því að það er svigrúm. Framsóknarflokkurinn hefur varað við þessu alla tíð en við höfum líka lagt fram tillögur. Frá 2009 höfum við ítrekað lagt fram tillögur í þinginu fyrir hæstv. ríkisstjórn um hvernig megi taka á skuldum heimilanna. Á það hefur ekki verið hlustað, því miður. Mér þykir vænt um og ég vil hæla ræðu hv. þm. Skúla Helgasonar áðan sem nefndi það að nú ættu menn að taka höndum saman og finna lausn á þessu máli. Ég vona að það sé fyrsta skrefið frá stjórnarflokkunum til að vilja tala við stjórnarandstöðuna um það hvernig megi leysa þetta mál. Frú forseti. Ábyrgðin er ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin keyrði þetta frumvarp í gegn á miklum hraða þrátt fyrir öll þau varnaðarorð sem féllu í þessum sal. Hún keyrði þau í gegn, hún ber ábyrgð á þessu og slík ríkisstjórn verður að víkja. Hún á að axla ábyrgð og slík ríkisstjórn 

Forseti. Með lögum skal land byggja og ólögum eyða. Það er oft sem ég vildi óska þess að lög landsins væru afturvirk. Mikil umræða hefur orðið um það hve óréttlátt það er að þeir sem bera höfuðábyrgð á hruninu í stjórnmálalegum skilningi ganga lausir, ritstýra virðulegum dagblöðum og fá feita stöðu fyrir hönd ríkisins á erlendri grund. Því var óréttlætið í tengslum við gengistryggðu lánin enn skýrara í huga mér. Þarna var gefið enn eitt skotleyfið á neytendur í þágu fjármálafyrirtækjanna. Þannig á Alþingi ekki að forgangsraða og við vorum hvorki kosin á þing til að vinna stjórnarskrárbrotum brautargengi né láta reyna á hvort það væri gerlegt í löglegu en siðlausu umhverfi gráa svæðisins. Ef vafi leikur á því að við þingmenn séum að fara inn á svæði sem er af einhverju tagi siðlaust, þó að lögfræðisnillingum gráa svæðisins hafi tekist að sannfæra grunlausa ráðherra um að landsins besta gagn sé að slá skjaldborg um fjármálafyrirtækin, ber okkur skylda til að gera allt til að sporna við því að slík ólög verði að lögum. Því miður skorti tíma og getu þegar ólög þau sem við fjöllum um núna voru borin inn á þing með miklu hraði. Öryggisventilinn sem við þingmenn gjarnan beitum er að finna á nefndasviði, í nefndastarfi okkar. Þar fáum við umsagnir frá sérfræðingum og hagsmunaaðilum. Þegar þetta frumvarp var til umfjöllunar kom fjöldinn allur af umsögnum, þar á meðal ítarleg umsögn frá Sigurði Hr. Sigurðssyni, þeim hinum sama og vann málið fyrir Hæstarétti í gær. Þar bendir hann þingmönnum á ýmislegt sem varðar óréttlætið í þessum lögum og hefðu þingmenn betur hlustað á rök og varnaðarorð hans en að ana áfram í enn einni blindu atkvæðagreiðslunni án þess að gera sér almennilega grein fyrir því hvað það þýðir að sitja hjá eða ýta á græna takkann. Í umsögn Sigurðar stendur meðal annars í lokaniðurstöðum, með leyfi forseta: „Þó svo að yfirlýstur ásetningur með þessu frumvarpi sé af hinu góða óttast undirritaður að verið sé að gera neytendum með gengistryggð lán mikinn bjarnargreiða með ósanngjörnum ákvæðum þess. Í nafni jafnræðis og sanngirni er verulega verið að þyngja vaxtabyrði af lánum þessum afturvirkt og setja nýja óhagstæða skilmála í stað þeirra sem fyrir eru. Þetta brýtur í bága við neytendavernd EES-réttar sem er í fullu gildi á Íslandi.“ Ég lít svo á, forseti, að dagar ríkisstjórnarinnar séu taldir ef þau vinda sér ekki strax í að jafna stöðu almennings. Nú er kjörið tækifæri að læra af mistökunum og sýna að við völd séu boðberar jöfnuðar en ekki ójöfnuðar. Þingheimur á að setja afnám verðtryggingar í algeran forgang og nýta sér alla þá viðamiklu vinnu sem Hagsmunasamtök heimilanna hafa lagt í að koma með lausnir á þessum mikla vanda sem tugir þúsunda heimila standa frammi fyrir út af sértækum aðgerðum núverandi valdhafa. Það eru til lausnir sem munu leiða til réttlætis. Þessar lausnir verða betri ef gjörvallur þingheimur leggst saman á árarnar við að vinna að þeim í stað þess að rífast um hver situr hægra eða vinstra megin í bátnum eða í miðjunni. Mér finnst líka mikilvægt að halda því til haga, forseti, að embættismaðurinn sem skrifaði lögin sem við fjöllum um vinnur hjá Samtökum fjármálafyrirtækja. Nú er lag að aftengja samþættingu þingheims og viðskiptaheims. Við í Hreyfingunni höfum barist fyrir því að aftenging milli viðskiptaheims og þingheims verði að veruleika, m.a. með alvöruupplýsingalöggjöf. Það ætti að vera grundvallarskilyrði að almenningi og þingheimi sé gerð grein fyrir því hver skrifar hvaða lagabálk sem okkur er afhentur hér frá viðskiptaheimi sem hefur verið skrifaður í ráðuneytunum. Það er ekki síður mikilvægt að hagsmunaaðilar almennings komi með sama hætti að lagasetningu ef það er álit valdhafa að það sé nauðsynlegt að nýta sér sérþekkingu aðila  Að lokum skora ég á þingheim sem og almenning allan að fara ekki í að rífast um hvaða lántakendur hafa það betra eða verra heldur 

Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu. Það er ef til vill tilgangslítið að reyna að leiðrétta það hér þegar manni eru gerðar upp skoðanir eða lögð orð í munn en ég ætla engu að síður þingtíðindanna vegna að gera það. Það var ekki rétt eftir mér haft af hv. þm. Birki Jóni Jónssyni að ég hefði harmað niðurstöðu Hæstaréttar.

Þú varst ekki glaður.

Ég viðhafði engin slík orð og menn eiga að reyna að venja sig af því að gera mönnum hreinlega upp skoðanir eða leggja þeim orð í munn sem alls ekki hafa fallið úr þeirra munni. Ég viðhafði engin slík orð né talaði ég gegn dómi Hæstaréttar, enda er hann eins og hann er. Ég vakti til dæmis ekki einu sinni athygli á því að dómurinn var klofinn í afstöðu sinni, en þetta er dómur engu að síður byggður á meiri hluta. Auðvitað er það þannig, eins og hér hefur komið fram, að ef fólk á ríkari rétt verður hann ekki frá því tekinn enda viljum við ekki búa í slíku samfélagi og það er fagnaðarefni ef hann kemur þá að lokum fram í gegnum dóma dómstóla. Í öðru lagi vil ég leggja á það áherslu að upphaf þessa alls, sem kannski hefur farið lítið fyrir í umræðum hér og er stórt rannsóknarefni - það er kannski tilefni til vissrar rannsóknar þar jafnerfitt og þetta mál er allt saman búið að vera okkur - er sú ótrúlega staðreynd að hér komst á og viðgekkst umfangsmikil lánastarfsemi í íslenska fjármálakerfinu um langt árabil sem svo að lokum var dæmd á ólöglegum grunni. Hvernig gat það gerst? Vissu engir betur eða var það bara þannig að meðan allt lék í lyndi, meðan gengið var sterkt og vextirnir lágir, ja, þá var öllum sama? Þarna liggur upphafið og það er úr þeirri stöðu sem við erum síðan að reyna að vinna. 
             Varðandi lög nr. 101/2010 verður því ekki á móti mælt að þau höfðu þann stóra tilgang að tryggja öllum heimilum með gjaldeyristryggð lán endurreikning í framhaldi af dómi Hæstaréttar. Ekki bara afmörkuðum hópi bílalána á grundvelli tiltekinna skilmála, sem var það eina sem dómurinn fjallaði um, heldur öllum lánum. Alþingi tók þá áhættu, sem reyndist réttmæt, að afgreiða á einu bretti að öll slík lán skyldu strax endurreiknuð lántakendunum til stórkostlegra hagsbóta. Á grundvelli þess hafa gjaldeyrislán vegna bílakaupa og húsnæðis verið færð niður um yfir 140 milljarða kr. til viðbótar þeim 60 milljörðum sem íslensk lán hafa verið færð niður, en þannig er u.þ.b. staðan í dag að lækkun lána heimilanna er um 200 milljarðar kr. Það er misskilningur að samningar milli gömlu og nýju bankanna sanni ekki gildi sitt í þessu tilviki, það gera þeir einmitt vegna þeirrar aðferðar sem þar var valin. Það eru eigendur bankanna sem taka á sig þetta högg í tilviki Arion banka og Íslandsbanka og í tilviki Landsbankans verður það  Aðferðafræðin sannar því gildi sitt sem og það hversu 

Frú forseti. Í þessari umræðu hafa tveir hv. þingmenn lýst því yfir að þeir hafi gengið úr sal við atkvæðagreiðslu. Ég vil benda á 2. mgr. 71. gr. þingskapa, sem segir svo, með leyfi forseta: „Skylt er þingmanni að vera viðstaddur og taka þátt í atkvæðagreiðslu nema hann hafi lögmæt forföll eða fararleyfi.“

Rétt.

Ég vil að hæstv. forseti taki eftir þessu og bendi mönnum á að það er lögbrot að gera þetta. Og ef menn telja sig vera að greiða atkvæði með fjárveitingu til sjálfs sín mega þeir ekki greiða atkvæði með fjárveitingunni en þeir gætu setið hjá eða greitt atkvæði gegn henni.  
            

Hæstv. forseti. Ég flyt hér skýrslu um stöðu lífeyrissjóðanna, með vísan til skýrslu nefndar sem ríkissáttasemjari skipaði að ósk Landssamtaka lífeyrissjóða í júní 2010, sem felur í sér úttekt á fjárfestingarstefnu, ákvarðanatöku og lagalegu umhverfi lífeyrissjóðanna í aðdraganda bankahruns 2008 og kynnt var föstudaginn 3. febrúar síðastliðinn. Í þingsályktun um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem samþykkt var með 63 samhljóða atkvæðum á Alþingi þann 28. september 2010 kemur eftirfarandi fram undir lið sem fjallar um rannsóknir og úttektir sem fara skuli fram á vegum Alþingis, með leyfi forseta: „Sjálfstæð og óháð rannsókn á starfsemi lífeyrissjóða á Íslandi frá setningu laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, og síðar. Í kjölfar þess fari fram heildarendurskoðun á stefnu og starfsemi lífeyrissjóðanna.“ Ákveðið var að bíða með þá rannsókn þar til úttektin á fjárfestingarstefnu, ákvarðanatöku og lagalegu umhverfi lífeyrissjóðanna í aðdraganda bankahruns 2008 kæmi fram. Ég legg því til að úttektin verði til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis sem geri tillögur að frekari rannsókn á starfsemi lífeyrissjóða á Íslandi komist hún að þeirri niðurstöðu að þess sé þörf. Ég tel jafnframt að mikilvægt sé að lífeyrissjóðunum gefist ráðrúm til að fara yfir niðurstöður og ábendingar skýrsluhöfunda og setja fram umbótatillögur, bæði hvað varðar einstaka sjóði og lífeyrissjóðakerfið í heild. Ég tel þó rétt í tilefni úttektarinnar að gera grein fyrir afstöðu til tillagna nefndarinnar um heildarendurskoðun á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, svokölluðum lífeyrissjóðalögum, að gera grein fyrir áformum um endurskoðun tiltekinna ákvæða lífeyrissjóðalaganna, þ.e. um viðurlög og fjárfestingarheimildir, að setja fram yfirlit yfir helstu breytingar sem hafa verið gerðar á lífeyrissjóðalögunum á undanförnum missirum og varða lagalega umgjörð lífeyrissjóðanna, að gera grein fyrir stöðu stjórna og framkvæmdastjóra í opinberu sjóðunum, að víkja þeirri að yfirlýsingu nefndarinnar að eðlilegra kynni að vera að málefni lífeyrissjóðanna heyri undir fagráðherra viðskipta eða félagsmála. Virðulegi forseti. Að því er varðar lagalegt umhverfi lífeyrissjóðanna telur úttektarnefndin að nauðsyn standi til að heildarendurskoðun fari fram á lífeyrissjóðalögunum, einkum þeim köflum sem snúa að fjárfestingum og fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna. Í ljósi þess að gerð var tillaga um heildarendurskoðun á lífeyrissjóðalögunum er rétt að minna á að á grundvelli 9. gr. stöðugleikasáttmálans frá því í júní 2009 var ákveðið að skipa nefnd allra hagsmunaaðila til að fjalla sérstaklega um málefni lífeyrissjóða. Samkvæmt erindisbréfi hennar er henni ætlað í fyrsta lagi að fara yfir og meta kosti og galla núverandi fyrirkomulags og í öðru lagi að koma með tillögur um framtíðarskipan lífeyrismála. Í nefndinni eiga sæti 13 fulltrúar sem tilnefndir eru af aðilum vinnumarkaðarins, úr Stjórnarráðinu og frá sveitarfélögunum. Nefndin situr enn að störfum og var 20. fundur hennar haldinn 2. febrúar síðastliðinn. Auk þess hefur nefndin staðið fyrir ráðstefnu og vinnufundum með aðkomu fleiri aðila. Í starfi sínu ákvað nefndin að taka fyrst fyrir hvernig hún sæi fyrir sér framtíðarfyrirkomulag lífeyrismála og hefur hún í tengslum við það tekið fyrir margvísleg álitaefni. Má sem dæmi nefna: Á að byggja á gegnumstreymiskerfi eða sjóðsöfnunarfyrirkomulagi? Á að vera einn sjóður eða fleiri? Á réttindauppbygging elli-, örorku-, maka- eða barnalífeyris að vera mismunandi eða samræmd eftir sjóðum? Á réttindaáherslan að vera jöfn eða aldurstengd? Á réttindakerfið að byggja á skilgreindum réttindum eða skilgreindum iðgjöldum? Hvernig á að ákvarða ávöxtunarviðmiðið og eiga þau að vera hin sömu eða mismunandi fyrir eignir annars vegar og skuldbindingar hins vegar? Og hvernig á að taka á samspili lífeyrissjóðakerfisins við almannatryggingakerfið? Svo nokkur atriði séu nefnd hér. Samhliða þessu starfi hefur svo verið að störfum sérstakur starfshópur um málefni LSR skipaður annars vegar fulltrúum heildarsamtaka opinberra starfsmanna og hins vegar fulltrúum fjármálaráðherra. Þeim hópi var falið að fjalla um stöðu A- og B-deildar LSR og koma með tillögur að framtíðarlausn á vanda þeirra. Með bréfi til heildarsamtakanna í tengslum við kjarasamninga á síðasta ári þar sem meðal annars var sagt að ef til þess kæmi að lífeyrisréttindi á almennum og opinberum vinnumarkaði yrðu samræmd væri óhjákvæmilegt að endurmeta starfskjör opinberra starfsmanna. Var ákveðið að fela þessum hópi, til viðbótar fyrri verkefnum, að skilgreina þau úrlausnarefni sem til kæmu ef af slíkri samræmingu yrði og tillögur um hvaða skref taka þyrfti til þess að það gengi eftir. Ég tel rétt að gefa nefndunum færi á að ljúka störfum sínum og í framhaldi af því verði næstu skref tekin. Það er þó mat mitt að í niðurstöðu úttektar nefndarinnar felist fullt tilefni til þess að taka afmarkaða þætti lífeyrissjóðalaganna til endurskoðunar á næstu mánuðum. Hér á landi hefur verið valin sú leið að reisa eina meginstoð lífeyriskerfisins, lífeyristryggingu starfsfólks, á félagslegri sátt aðila vinnumarkaðarins um sjóðsöfnun frekar en með greiðslum til aldraðra fjármögnuðum með álögum á fólk á starfsaldri, svonefndu gegnumstreymiskerfi eins og víða tíðkast í Evrópu. Lífeyriskerfið felur þannig í sér söfnun fjár í samtryggingarsjóði á starfstímanum og síðan er ráðstafað fé úr sjóðnum til greiðanda eftir að hann hefur horfið af vinnumarkaði vegna aldurs eða örorku. Hið opinbera almannatryggingakerfi felur svo á hinn bóginn í sér ákveðið öryggisnet með greiðslum elli- og örorkubóta sem fjármagnaður er af ríkissjóði um farvegi gegnumstreymis. Um þessa tilhögun hefur verið almenn sátt í samfélaginu og það er ekki ætlun mín að rjúfa þá sátt. Lífeyrissjóðakerfið er okkur afar mikilvægt og er ætlað að tryggja þeim sem lokið hafa starfsævi framfærslu til æviloka. Þess vegna er mjög mikilvægt að taka þær úrbótatillögur sem settar eru fram af hálfu úttektarnefndarinnar alvarlega og vinna frekar úr þeim svo bæta megi tiltrú kerfisins nú eftir að það hefur beðið hnekki. Virðulegi forseti. Afleiðingar efnahagshrunsins 2008 voru þær í hnotskurn að allt fjármálakerfi landsins hrundi. Nær öll fyrirtæki landsins lentu í alvarlegum skuldavanda. Sama má segja um ýmis sveitarfélög landsins sem sum hver sjá ekki fyllilega til lands enn, svo ekki sé minnst á heimilin í landinu. Lífeyrissjóðir urðu sömuleiðis óhjákvæmilega fyrir miklum skakkaföllum í efnahagshruninu og töpuðu 20–30% af heildareignum sínum en standa þrátt fyrir það, einir fárra, uppréttir í dag sem mikilvæg grunnstoð í íslensku efnahagslífi. Fjárfestingar lífeyrissjóða voru í skráðum verðbréfum samkvæmt lögbundnum fjárfestingarheimildum. Tap lífeyrissjóða vegna efnahagshrunsins var aðallega vegna innlendra hlutabréfa og skuldabréfa banka og fyrirtækja sem vógu þriðjung af eignum sjóðanna. Í efnahagshruninu féllu flestir útgefendur skráðra verðbréfa. Til viðbótar lækkaði verðmæti skráðra hlutabréfa innan lands um 92%. Með öðrum orðum, íslenskur hlutabréfamarkaður þurrkaðist nánast út. Heildareignir lífeyrissjóða voru fyrir hrun þrefalt meiri en útgefin ríkisskuldabréf. Lífeyrissjóðir gátu ekki fjárfest eingöngu í ríkisskuldabréfum og öðrum öruggum skuldabréfum því að eignir sjóðanna voru langtum meiri en hin svokölluðu öruggu skuldabréf. Í október 2008 voru heildareignir lífeyrissjóðanna um 1.800 milljarðar kr. eða um 122% af vergri landsframleiðslu í árslok 2008. Á sama tíma var heildarverðmæti verðtryggðra ríkisskuldabréfa 600 milljarðar og skuldabréfa sveitarfélaga innan við 100 milljarðar. Af útgefnum ríkisskuldabréfum voru 400 milljarðar kr. eða um 67%, í eigu lífeyrissjóða. Með öðrum orðum, til að framfylgja almennum lögum um skuldatryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða urðu lífeyrissjóðir að fjárfesta í verðbréfum fjármálastofnana og fyrirtækja. Hvað varðar endurskoðun afmarkaðra þátta lífeyrissjóðalaganna lúta áhyggjur úttektarnefndarinnar fyrst og fremst að þeim köflum laganna sem snúa að fjárfestingum og fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna. Í úttekt nefndarinnar er ekkert sem bendir til að lífeyrissjóðir hafi farið út fyrir þann ramma sem lífeyrissjóðalögin setja um fjárfestingar sjóðanna en nefndin hefur ýmislegt við rammann að athuga. Nefndin vísar til þess að fjölmargar breytingar hafi verið gerðar á 36. gr. og að sammerkt sé með flestum þessum breytingum að fjárfestingarheimildir hafi verið auknar. Er það mat nefndarinnar að þær hafi margar hverjar verið illa ígrundaðar og samrýmist illa tilgangi laganna um ábyrgar fjárfestingar. Hún bendir á ýmis atriði í 36. gr. lífeyrissjóðalaganna sem hún telur að þarfnist endurskoðunar, svo sem heimildir til fjárfestinga í skráðum hlutabréfum, þ.e. hámarkshlutfall, auk heimilda til fjárfestinga í víkjandi lánum og ýmsum óhefðbundnum gjörningum, svo sem vafningum og hlutabréfastrúktúrum. Þá telur nefndin rétt að hugað verði nánar að fjárfestingum lífeyrissjóða í framtakssjóðum. Nefndin gerir jafnframt athugasemdir við framsetningu 36. gr. og það er mat nefndarinnar að hver heimild verði ekki skýr og auðskiljanleg nema takmarkanir hennar séu tíundaðar sérstaklega og fylgi henni í sama tölulið. Ég tel rétt að bregðast við þessum ábendingum skýrsluhöfunda strax og mun skipa sérfræðihóp til að skoða heildstætt fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða og hvaða skorður setja skuli fjárfestingum sjóðanna. Þá hafa tillögur til breytinga á viðurlagaákvæðum lífeyrissjóðalaganna verið í bígerð í ráðuneytinu um nokkurt skeið og stefnt er að því að skipa nefnd til að yfirfara viðurlagaákvæði lífeyrissjóðalaganna. Tilgangur þeirrar nefndar er að móta ný viðmið um beitingu viðurlaga og þvingunarúrræða við brotum gegn ákvæðum laganna með það fyrir augum að hafa áhrif á breytni þeirra sem halda utan um sjóðina. Ráðuneytið hefur leitað til Róberts R. Spanós lagaprófessors um að vera nefndinni til ráðgjafar. Gert er ráð fyrir að nefndin verði skipuð fulltrúum fjármálaráðuneytisins, efnahags- og viðskiptaráðuneytisins, Fjármálaeftirlitsins, ríkissaksóknara, Landssamtaka lífeyrissjóða og Samtaka fjármálafyrirtækja. Um nýlegar breytingar á lífeyrissjóðalögunum vil ég taka fram að nú þegar hafa verið gerðar nokkrar breytingar á ákvæðum lífeyrissjóðalaganna í því augnamiði að treysta starfsemi sjóðanna. Það má segja að þar hafi að einhverju leyti verið komið til móts við athugasemdir nefndarinnar er lúta að áhættumati og áhættugreiningu. Um áramótin síðustu tók gildi ákvæði þar sem mælt er fyrir um að lífeyrissjóðir móti sér eftirlitskerfi sem geri sjóðunum kleift að meta með sem skilvirkustum hætti þá áhættu sem fólgin er í starfsemi sjóðanna. Fjármálaeftirlitið hefur gefið út leiðbeinandi tilmæli um áhættustýringu samtryggingardeilda lífeyrissjóðanna þar sem nánar er kveðið á um þá þætti sem eiga að liggja til grundvallar í slíku eftirlitskerfi með áhættu. Í öðru lagi voru á vorþingi 2011 gerðar breytingar á ákvæðum um hæfi til setu í stjórnum lífeyrissjóða og hæfi framkvæmdastjóra, sem meðal annars lutu að takmörkun krossstjórnarsetu á fjármálamarkaði, í því augnamiði að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og til að lágmarka orðsporsáhættu. Með sömu lögum var mælt fyrir um kynjakvóta í stjórnum, en það ákvæði tekur gildi í september 2013, og eins voru gerðar breytingar á ákvæði 36. gr. er lutu að hömlum í viðskiptum til skýringar. Hæstv. forseti. Ég tel sjálfsagt að skoða hvernig skipað er í stjórnir opinberu sjóðanna en samkvæmt viðkomandi lögum skipar fjármálaráðherra í stjórnir Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga, Lífeyrissjóðs bænda og Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda. Skipun í stjórnir sjóðanna er þannig bundin í lög en ráðherra skipar ýmist stjórnarmenn án tilnefningar eða samkvæmt tilnefningu hagsmunaaðila. Að því er varðar framkvæmdastjóra sjóðanna eru þeir ráðnir af stjórnum lífeyrissjóðanna samkvæmt samþykktum þeirra. Ég mun beina því til stjórna viðkomandi lífeyrissjóða að þær fari yfir skýrsluna og skili greinargerð um hana þar sem fram komi viðbrögð stjórnanna við niðurstöðum og ábendingum sem þar koma fram. Varðandi opinberu sjóðina vil ég taka fram að LSR og LH eru samanlagt stærstu lífeyrissjóðir landsins með um 20% af heildareignum lífeyrissjóða. Þess vegna eru hæstu upphæðirnar í áætluðu tapi á skráðum verðbréfum hjá þessum sjóðum. Fjárhagslegt tap LSR og LH var svipað og hjá öðrum sjóðum en í samanburði stærstu sjóða komu þeir lítið eitt betur út. Horfa þarf á reiknað tap eins og úttektarnefndin reiknar það í samhengi við mikinn gróða árin þar á undan. Á árunum 2003 til ársloka 2007 voru fjárfestingartekjur LSR og LH 145 milljarðar kr. Segja má að þetta hafi að nokkru leyti verið pappírshagnaður. Ef tapið væri reiknað út frá verðmæti hlutabréfaeignar eins og það var við hrunið á haustmánuðum 2008 væri reiknað tap sjóðsins u.þ.b. 22% af heildareignum. Það er svipað tap og margra erlendra lífeyrissjóða. Úttektarnefndin bendir á nokkur ákvæði varðandi fjárfestingarheimildir sem eru óljós en fullyrðir hvergi að sjóðirnir hafi brotið lög eða farið í kringum verklagsreglur. Úttektarnefndin bendir einnig á að staðið hafi verið að fjárfestingum hjá LSR og LH með svipuðum hætti og hjá öðrum og ástæður fjárhagslegs tjóns svipaðar. Þetta sé hins vegar umfangsmeira hjá þessum sjóðum vegna stærðar þeirra. Úttektarnefndin kemst að þeirri niðurstöðu að aðalástæðan fyrir því hvernig fór sé fall bankanna og afleiðingar þess. Hún setur jafnframt fram ýmsar gagnlegar ábendingar sem stjórnir LSR og LH verða að skoða gaumgæfilega og skila fjármálaráðherra greinargerð um úrbætur. Rétt er þó að nefna að sumum ábendingum úttektarnefndarinnar hefur nú þegar verið hrint í framkvæmd. Í úttektarnefndinni er sett fram sú skoðun, sem þó er ekki að fullu rökstudd, að eðlilegra kunni að vera að málefni lífeyrissjóðanna heyri undir ráðherra viðskiptamála eða félagsmála. Ráðherra telur rétt að forsvar þessa málaflokks verði skoðað og þá í tengslum við þá vinnu sem í gangi er varðandi breytt skipulag Stjórnarráðsins og verkaskiptingu ráðuneyta. Rökrétt væri að líta til Norðurlandanna í þessu tilliti en þar heyra lífeyrismál víðast hvar undir ráðuneyti fjármála ásamt málefnum fjármálamarkaðarins. Þess ber þó að geta að lífeyriskerfin á Norðurlöndum eru ekki að öllu leyti sambærileg. Virðulegi forseti. Í úttekt á fjárfestingarstefnu, ákvarðanatöku og lagalegu umhverfi lífeyrissjóðanna í aðdraganda bankahrunsins 2008 er fjallað um og bent á að gæta verði þess í umfjölluninni hvaða andi ríkti í íslensku fjármálalífi á þessum tíma sem stjórnaðist af áhrifum fjárfestinga- og viðskiptabankanna, viðhorfum stjórnmálaleiðtoga, máttleysi eftirlitsstofnana og þeirri stefnu Seðlabanka Íslands að halda gengi krónunnar uppi meðan stætt var án þess að tryggt væri að aðrir kraftar efnahagslífsins væru því samstiga. Stefna stjórnvalda var að efla útrás bankanna og skipuð var nefnd undir formennsku þáverandi stjórnarformanns KB banka sem hafði það hlutverk að kortleggja möguleika Íslands á að verða alþjóðleg fjármálamiðstöð. Nefndin fjallaði meðal annars um þá hugmynd að gera Ísland að alþjóðlegri lífeyrismiðstöð. Í skýrslu nefndarinnar kom fram að hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson hafi verið meðal þeirra sérfræðinga sem gerðu nefndinni grein fyrir þeirri hugmynd. Í skýrslu þeirri sem nefndin skilaði til þáverandi forsætisráðherra árið 2006 eru reifaðar allmargar hugmyndir sem nefndin telur að stuðlað geti að verulegri aukningu í alþjóðlegri fjármálaþjónustu á Íslandi og verulegri framþróun í viðskiptalífi ásamt umtalsverðri tekjuöflun fyrir þjóðarbúið. Af einstökum hugmyndum í skýrslunni má nefna: að gera Ísland að höfn fyrir höfuðstöðvar alþjóðlegra félaga með sílækkandi tekjuskatti, að leggja sérstaka áherslu á alþjóðlega eignastýringu, þar með talið starfsemi lífeyrissjóða, og nýta þá athygli sem íslenska lífeyrissjóðakerfið veki á alþjóðavettvangi vegna sjóðsöfnunar og samspils samtryggingar og séreignar í sjóðunum og um breytingar á skattlagningu fjármagnstekna til lækkunar. Þegar ræddar eru afleiðingar athafna lífeyrissjóða á árunum fyrir hrun og afleiðingar þeirra er nauðsynlegt að taka mið af því andrúmslofti sem sjóðirnir störfuðu í, áherslum stjórnvalda og þess lagaumhverfis sem þeim var skapað um leið og lærdómur er dreginn af þeim mistökum sem gerð voru og traust endurheimt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsögu hennar varðandi málefni lífeyrissjóðanna. Tvær spurningar sem ég vil beina til hæstv. ráðherra. Fyrri spurningin varðar það hvort ráðherrann sé enn þá sammála því sem kom fram í ályktun þingmannanefndarinnar sem ráðherrann átti sæti í, þess efnis að fram færi sjálfstæð, óháð rannsókn á vegum Alþingis á starfsemi lífeyrissjóðanna allt frá árinu 1997 þegar lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða voru sett. Í framhaldi af því skyldi fara fram heildarendurskoðun á stefnu og starfsemi sjóðanna. Seinni spurning mín varðar afstöðu ráðherrans til þeirra tillagna sem meðal annars koma fram í skýrslu Landssamtaka lífeyrissjóða um að kjósa eigi fulltrúa í stjórn lífeyrissjóðanna úr hópi sjóðfélaga. Þá vil ég vísa til þess frumvarps sem ég hef í tvígang lagt fram um að einn maður fái eitt atkvæði, eða einn sjóðfélagi fær eitt atkvæði og greiðir atkvæði í samræmi við það. Ég vil því spyrja í fyrsta lagi: Telur ráðherrann rétt að það séu lýðræðislega kjörnir fulltrúar í stjórnum sjóðanna? Í öðru lagi um fyrirkomulagið: Telur ráðherrann rétt að atkvæðavægi miðist við einstaklinginn, þ.e. einn maður, eitt atkvæði? Hver er afstaða hennar til annarra tillagna sem komu hér fram um að atkvæði eigi að byggjast á þeim peningum sem viðkomandi hefur borgað inn í sjóðina?

Virðulegi forseti. Ég greiddi því atkvæði eins og allir aðrir þingmenn í þingsal haustið 2010 og var samþykk þeirri ályktun Alþingis að fara ætti í rannsókn á starfsemi lífeyrissjóðanna og í framhaldi af því yrði settar fram tillögur um hvernig lífeyrissjóðakerfið ætti að starfa til framtíðar. Nú man ég ekki nákvæmlega hvernig tillagan var orðuð, en ég var sammála því að það þyrfti að gera. Ég var einnig sammála því að bíða eftir þessari rannsókn áður en Alþingi færi fram með skilgreiningu á rannsókn sinni. Ég hef lesið bæði skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og skýrsluna sem við fjöllum um í dag og þar eru saman komnar ansi verðmætar upplýsingar sem fleyta okkur vel áfram. Ég mundi vilja skilgreina þá rannsókn - telji stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd nauðsynlegt að afla frekari upplýsinga til að ná fram markmiðinu sem Alþingi setti sér þegar það samþykkti þessa þingsályktunartillögu á sínum tíma, þá þarf að skilgreina þá rannsókn í samræmi við þær upplýsingar sem fram komu í þessari skýrslu sem eru margar hverjar mjög verðmætar. Varðandi hina spurninguna sem hv. þingmaður kom fram með hvort kjósa ætti sjóðfélaga í stjórnir, finnst mér það ágætishugmynd, ekki vegna þess að það mundi tryggja frekari eða betri ávöxtun á sjóðnum, heldur mundi það tryggja samtal á milli 

Virðulegi forseti. Svo ég fari aðeins í gegnum svar hæstv. ráðherra þá er svarið já, ráðherrann er enn þá sammála því sem kom fram í ályktun þingmannanefndarinnar sem allir þingmenn sem sæti eiga á Alþingi samþykktu, að fara þyrfti fram sjálfstæð og óháð rannsókn á vegum Alþingis sem taki til tímabilsins frá 1997 til dagsins í dag. Ráðherra leiðréttir mig í seinna andsvari sínu, ef ég hef misskilið hana. Ég vil síðan ítreka viðaukann við spurningu mína um lýðræðislegt kjör. Mín afstaða er sú að atkvæðisréttur eigi fyrst og fremst að byggjast á einstaklingnum en ekki peningunum sem viðkomandi á. Ég hef líka verið þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að standa vörð um samtrygginguna sem felst í því lífeyrissjóðakerfi sem við erum með nú í dag. Því vil ég ganga eftir svari við þessum spurningum, hvort ráðherrann hafi tekið afstöðu til þess hvernig atkvæðum eigi að vera háttað þegar kosið er í stjórnir lífeyrissjóðanna. Vonast ég til að fá skýrt svar frá hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti. Það má vera að ég hafi ekki orðað svar mitt nægilega skýrt áðan, en Alþingi samþykkti 28. september 2008 eftirfarandi: „[Að fram fari] sjálfstæð og óháð rannsókn á starfsemi lífeyrissjóða á Íslandi frá setningu laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, og síðar. Í kjölfar þess fari fram heildarendurskoðun á stefnu og starfsemi lífeyrissjóðanna.“ Það sem ég var að reyna að segja er að frá því þessi þingsályktunartillaga var samþykkt hefur mjög margt gerst. Meðal annars hefur þessi rannsókn komið fram.  Virðulegur forseti. Varðandi seinni spurningu hv. þingmanns segi ég alveg eins og er að ég hef ekki gert upp við mig hvernig ég sé þetta kerfi fyrir mér. Ég hef ekki legið yfir því og skoðað allar hliðar. Einn maður, eitt atkvæði, hljómar ákaflega vel í mínum eyrum 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta ræðu, en ég ætla að spyrja hana um stjórn LSR, Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Samkvæmt 13. gr. laga um sjóðinn, sem eru sérlög sem ganga lengra og framar lögum um lífeyrissjóði almennt, skal stjórnin hækka iðgjald til sjóðsins ef tryggingafræðileg athugun leiði í ljós að það dugar ekki til greiðslu skuldbindinga. Þetta hefur ekki verið gert. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það geti verið að fulltrúar fjármálaráðherra í stjórn LSR hafi í gegnum árin staðið gegn slíkri hækkun á móti fulltrúum launþega, þar á meðal hæstv. innanríkisráðherra sem var formaður stjórnarinnar, Ögmundi Jónassyni, um að hækka þetta iðgjald? Þetta er náttúrlega ekkert annað en skattheimta því að þessar byrðar lenda á skattgreiðendum seinna meir ef þetta er ekki hækkað. Ef iðgjaldið er hækkað lendir það hvort sem er á skattgreiðendum, því að þá þarf ríkið að borga meira strax, en alla vega stendur þá sjóðurinn undir sér. Ég vil síðan spyrja hæstv. ráðherra. Hann segir að tap lífeyrissjóðanna hafi verið svipað og erlendra sjóða, en hann gleymdi að geta þess að íslensku sjóðirnir eru mældir í krónum og krónan hefur fallið gífurlega, en erlendar eignir sjóðanna hafa tvöfaldast í verði í því samhengi. Þannig að höggið er miklu meira mælt í evrum. Í sambandi við þessa umræðu um stjórnir lífeyrissjóða vil ég benda á að fyrir Alþingi liggur frumvarp, og er víst komið til nefndar, um að sjóðfélagar eigi sjóðina, að þeir fái upplýsingar um verðmæti réttinda sinna í sjóðnum, sem ég held að sé mikilvægast, og að þeir kjósi stjórn. Þetta liggur allt fyrir Alþingi og í september síðastliðinn voru greidd atkvæði um breytingartillögu frá mér sem var kolfelld. Ég einn greiddi því atkvæði.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr hvort undanfarin ár hafi fulltrúar fjármálaráðherra í stjórnum lífeyrissjóðanna greitt atkvæði gegn því að iðgjald yrði hækkað og bendir á að samkvæmt lögum ætti að mæta skuldbindingum sjóðsins með slíkri hækkun. Ég get ekki svarað fyrir aðra en sjálfa mig, en ég get þó upplýst að ég hef heyrt að svo sé. Sennilega þekkir hv. þingmaður það betur en ég, líklega er þetta rétt hjá honum. Eins og ég sagði frá í ræðu minni áðan er að störfum sérstakur hópur sem fjallar um stöðu opinberu lífeyrissjóðanna og ræðir þar aðgerðir um hvernig mæta skuli skuldbindingum til lengri tíma. Þar hefur verið rætt um að hækka iðgjaldið eins og lögin segja til um, en það hefur líka verið rætt um aðrar leiðir sem lúta að því að mæta almenna lífeyrissjóðakerfinu þar sem markmiðið er að jafna réttindin þannig að það skipti ekki máli í hvaða lífeyrissjóð menn greiða. Opinberir starfsmenn þurfi ekki að hafa áhyggjur af því, þegar þeir skipta yfir á almennan vinnumarkað, að tapa lífeyrisréttindum sínum. Sú vinna er í gangi til að reyna að finna leiðir til að jafna réttindi hvað þetta varðar. Ég hef aðeins meiri tíma af því það voru fleiri spurningar sem hv. þingmaður nefndi. Hann talaði um það sem ég nefndi í ræðu minni, að taphlutfallið hefði verið 22% sem væri svipað og í erlendum lífeyrissjóðum. Það er auðvitað alveg rétt að það skiptir máli í hvaða 

Herra forseti. Fyrst varðandi tapið. Erlendar eignir sjóðanna standa nokkurn veginn í stað eftir hrun þrátt fyrir að myntin sem þær eru í hafi nánast tvöfaldast í verði. Það er vegna þess að menn töpuðu þar líka, en þær standa í stað og halda þannig uppi eignum sjóðanna sem væri ekki ef þær væru mældar í evrum. Þannig að höggið er miklu meira en kemur fram í reikningum sjóðanna og er miklu meira en þessi 22%. Varðandi stjórn LSR er það mjög áhugaverð spurning, herra forseti, hver beri ábyrgð þegar stjórnin ákveður að fara ekki að lögum, sérlögum um sjóðinn, og koma ríkissjóði í 47 milljarða halla. Hver er ábyrgð þeirra sem sátu í stjórninni? Hver er ábyrgð þeirra sem greiddu hugsanlega atkvæði gegn því, eru þeir stikkfrí? Eru það starfsmenn ráðuneytisins sem eru í sjóðnum sem bera ábyrgð á þessu, að hafa ekki farið að lögum, eða er það ráðherrann? Þetta finnst mér að þurfi að skýra vegna þess að við erum að tala um mjög mikla hagsmuni, við erum að tala um mjög háar upphæðir. Og við erum líka að tala um það að A-deildin átti að vera sjálfbær. Það er búið að svíkja það strax á fyrstu árunum sem hún starfar, þannig að það er mjög slæmt. Ég vil geta þess að allt tap hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins er ekkert annað en tap skattgreiðenda vegna þess að annaðhvort á að hækka iðgjaldið í A-deildinni eða að bæta þarf stöðu B-deildarinnar beint með ríkisframlögum, hvort tveggja borga skattgreiðendur á meðan þeir þurfa að hlíta tapi á almennu lífeyrissjóðunum.

Virðulegi forseti. Þegar rætt er um að A-deildin sé með skuldbindingar upp á 47 milljarða kr. er væntanlega verið að tala um heildarstöðu en ekki áfallnar skuldbindingar. Þar er munurinn. Þegar rætt er um þessa 47 milljarða kr. skuldbindingu er það heildarstaðan. En áfallnar skuldbindingar eru hins vegar 4,2 milljarðar - þannig að því sé til haga haldið þegar rætt er um upphæðir. Vissulega finnst mér spurning hv. þingmanns, um hver beri ábyrgð þegar slíkar ákvarðanir eru teknar í stjórninni, hvort það er fjármálaráðherra eða stjórnarmenn, eiga rétt á sér. Mér finnst að það þurfi að skoða hana. Auðvitað er stjórnin með ákveðið erindisbréf og á henni hvíla ákveðnar skyldur, en stjórnarmenn eru þar fulltrúar fyrir atvinnurekandann. Fyrir hann svarar þá fjármálaráðherra.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að þetta mál er sett á dagskrá. Það er mikilvægt að við ræðum það hér á þinginu, enda lífeyrismál á Íslandi einn af mikilvægustu málaflokkunum sem við tökum til umræðu. Í því sambandi er nærtækt að benda á að innan vébanda Landssamtaka lífeyrissjóða eru nú 32 sjóðir með nærri 200 þúsund greiðandi sjóðsfélaga. Eignir þessara sjóða eru í dag metnar á um 2.000 milljarða kr., þær voru um 1.700 milljarðar kr. í árslok 2007. Þannig að það dylst engum að við erum að tala hér um afar mikilsverð réttindi launafólks í landinu sem varðar miklu að vel sé haldið um. Það er líka út af fyrir sig fagnaðarefni að lífeyrissjóðirnir skyldu sjálfir hafa átt frumkvæði að þeirri skýrslu sem hér er til umræðu. Ég vil að það komi fram að ég lít svo að við séum að hefja umræðuna, þetta sé upphaf hennar, og að margt eigi eftir að skoða og margt eigi eftir að gerast, og þess vegna sé alls ekki tímabært að fara að komast að einhverri niðurstöðu, hvorki í dag né á næstu dögum, um það hvernig rétt sé að bregðast við. Í því samhengi er rétt að minna á að Alþingi hefur jafnframt ályktað um að þessi mál verði tekin til sérstakrar skoðunar. Hins vegar verður ekki horft fram hjá því að sú nefnd sem skilaði af sér þessari efnismiklu skýrslu - og hana hef ég ekki lesið alla, ekki staf fyrir staf, ég hef þó lesið valda kafla og kynnt mér allar helstu niðurstöður nefndarinnar, meginniðurstöðurnar - beinir ákveðnum álitaefnum til Alþingis og hvetur þingið til að taka þau mál til sérstakrar skoðunar. Það ber okkur að sjálfsögðu að gera og þær ábendingar verðum við að taka alvarlega. Það hefur margt verið rætt hér í tilefni af útgáfu skýrslunnar og málið hefur verið skoðað frá mörgum ólíkum sjónarhornum. Ég ætla að koma við nokkra helstu þætti málsins eins og það blasir við mér. Fyrst langar mig að nefna að ég tel hæpið að leggja alla áherslu á það hvernig lífeyrissjóðirnir ávöxtuðu sitt fé á árunum frá 2008 til 2010. Ástæðan er sú að ég tel að í upphafi þess tímabils höfum við verið stödd í gríðarlega mikilli eignabólu. Það er augljóst ef við skoðum þróun verðbréfamarkaða yfir þetta tímabil að ef við miðum upphafspunktinn við árið 2008 vorum við stödd á gríðarlega miklum þenslutímum. Það er öllum ljóst. Höfum það í huga varðandi hið mikla högg sem hér er verið að tala um í eignir lífeyrissjóðanna. Engu að síður eru upphæðirnar svo sláandi háar að málið verður þeim mun alvarlegra fyrir vikið. Það vekur þá athygli á öðru sem skiptir máli í þessari umræðu sem er það að höggið kemur mjög misjafnlega við sjóðfélaga eftir því hvar þeir eru staddir í lífeyrissjóðakerfinu. Þetta gríðarlega mikla högg lendir annars vegar á þeim sjóðum sem eru opinberir og hins vegar á ýmsum sjóðum sem eru almennir. Hvernig er þessu háttað og hvaða máli skiptir það hvort við erum hér að ræða um almenna eða opinbera sjóði? Jú, það skiptir grundvallarmáli vegna þess að hjá almennu sjóðunum er það þannig að þegar eignir lífeyrissjóðsins skerðast þá lækka réttindin. Það eru sem sagt réttindin hjá almennu sjóðunum sem eru breytileg. Hjá opinberu sjóðunum er það þannig að ef högg kemur í eignasafnið, eignir opinberu sjóðanna skerðast - hvað gerist þá? Jú, þá hækkar iðgjaldið. Og það er hið opinbera sem greiðir það. Þannig að á þessu er grundvallarmunur. Sjóðfélagarnir í opinberu sjóðunum eru með þessa tryggingu, þessa vörn, þetta öryggisnet, sem þeir sem eru í almennu sjóðunum hafa ekki og munurinn birtist í því að þar bitnar höggið á réttindunum. Almannatryggingakerfið kemur síðan þarna inn, eins og hér er bent á, og virkar eins og öryggisnet undir almennu sjóðunum, en við hljótum að stefna að því að þeirri mismunun sem í þessu birtist verði eytt og líka að hinu að starfsævin dugi fólki til að byggja upp lífeyrissjóð þannig að það þurfi ekki að treysta á almannatryggingakerfið að fullri starfsævi lokinni. Allir þeir sem hafa átt þess kost að taka þátt í vinnumarkaði og leggja til hliðar í lífeyrissjóð yfir heila starfsævi ættu að vera komnir með lífeyrisréttindi sem duga fyrir eðlilegri framfærslu þannig að þeir þurfi ekki að treysta á almannatryggingakerfið. Ég hef bent á tvennt. Við erum hér í upphafi umræðunnar; og ég bendi á þetta með almennu sjóðina og hina opinberu sem er mjög mikilvægt að hafa í huga. Ég hef líka vakið athygli á því að það var mikil eignabóla í upphafi viðmiðunartímabilsins. Mig langar þá að koma aðeins inn á það að ég tel, eins og hv. þm. Pétur Blöndal vék að í andsvari rétt í þessu, að það skipti máli hvernig við dreifum áhættunni. Höfum í huga að við erum með í þessu kerfi um 2 þús. milljarða. Veltum því fyrir okkur hvort það sé ábyggilegt að við munum geta fundið ávöxtunarleiðir fyrir alla þá fjármuni hér heima fyrir, augljóslega væri rangt að gera það, að reyna það. Þess vegna höfum við haft opnar heimildir fyrir því að kaupa erlend verðbréf. Ég tel að í ljósi þess hve staða sjóðanna er orðin sterk og eignir þeirra orðnar miklar ættum við að huga að því að auka möguleika sjóðanna til að fjárfesta í erlendum verðbréfum. Það mundi dreifa áhættunni betur en með því að draga úr þeim möguleikum. En gjaldeyrishöftin sem eru við lýði í dag eru einmitt stórkostlega skaðleg í því tilliti. Í almennri umræðu er talsvert talað um verðtrygginguna, ekki síst í tengslum við skuldamál heimilanna og skaðsemi verðtryggingar fyrir heimilin í landinu. Í þeirri umræðu er algerlega nauðsynlegt að taka með í reikninginn að heimilin eiga líka verðtryggð réttindi. Þau réttindi eru einmitt í þeim lífeyrissjóðum sem við ræðum hér í dag. Þegar fólk mælir fyrir því í dag að við eigum að stefna að algjöru afnámi verðtryggingarinnar á Íslandi er líka nauðsynlegt að í sömu umræðu sé fjallað um það hvað eigi þá að verða með hin verðtryggðu lífeyrisréttindi sem eru til staðar í dag. Er verið að mælast til þess að verðtrygging lífeyrisréttinda falli niður um leið? Í grunninn eru þau verðtryggð. Í grunninn eru þau það.  Hver er annars langstærsti eigandinn að verðtryggðum skuldum heimilanna? Eru það ekki lífeyrissjóðirnir? Hver er það sem kaupir meginþorrann af verðtryggðum skuldabréfum Íbúðalánasjóðs? Eru það ekki lífeyrissjóðirnir? Þeir eru að kaupa verðtryggð skuldabréf Íbúðalánasjóðs. Hvers vegna? Vegna þess að með því geta þeir best uppfyllt kröfuna sem á þeim hvílir um að verðtryggja eignir sínar til langs tíma og standa undir ávöxtunarkröfunni. Þetta er allt saman hluti af sömu keðjunni. Það er ekki hægt að taka einn hlekk úr keðjunni og halda að hún standi jafnsterk eftir. Ég kalla eftir því í umræðu um verðtrygginguna að menn tali um þennan þátt hennar af ábyrgð og í þessu heildarsamhengi hlutanna. Síðan aðeins aftur um það högg sem lífeyrissjóðirnir hafa orðið fyrir. Það er auðvitað augljóst að það var óumflýjanlegt að þeir lentu í einhverju höggi. Það er augljóst þegar hlutabréfamarkaðurinn hrynur til grunna á Íslandi. En var höggið óeðlilega mikið? Það eru vísbendingar í skýrslunni um að menn hafi ekki farið nægjanlega varlega. Við hljótum að taka því mjög alvarlega hér á þinginu og spyrja okkur hvort þörf sé á að setja strangari reglur eða auka enn frekar eftirlit til að fyrirbyggja að slíkt geti endurtekið sig í framtíðinni. Í skýrslunni er hvatt til þess að lífeyrissjóðalögin og kerfið verði endurskoðað í heild sinni. Það er fjallað um það að fjárfestingarheimildir hafi verið óskýrar og ófullkomin ákvæði um áhættu. Kallað er eftir því að tryggingafræðilega matið verði endurskoðað og það geti orðið til þess að tryggja meiri stöðugleika í lífeyrisréttindum. Fjallað er um mikilvægi þess að lágmarka áhrif sveiflna á markaði og afkomu lífeyrisþega eða sjóðsfélaga. Það er líka sagt að endurskoða þurfi hlutverk og eftirlitsskyldu endurskoðenda lífeyrissjóðanna, að Fjármálaeftirlitið eigi að skipa ytri endurskoðendur. Talað er um að eftirlit Fjármálaeftirlitsins hafi verið of veikburða á sínum tíma. Kallað er eftir því að úrskurðir séu birtir opinberlega o.s.frv. Um þetta allt má lesa í skýrslunni sjálfri. Þar er sem sagt fjöldi ábendinga sem við hljótum að taka hér til umræðu. Við höfum séð viðbrögð frá lífeyrissjóðunum fram til þessa, mörgum hverjum. Annars vegar er bent á að menn hafi nú þegar brugðist við sumum af þessum ábendingum og sett sér strangari reglur o.s.frv. Ég hygg hins vegar að það sé fjölmargt fleira í þessari skýrslu sem ástæða er fyrir lífeyrissjóðina til að bregðast við. Það er líka sjálfsagt að við tökum umræðu um það hvort áfram er kallað eftir því að aðilar vinnumarkaðarins taki ábyrgð á uppbyggingu lífeyrisréttinda og að við lítum áfram á uppbyggingu lífeyrisréttinda á hinum almenna markaði sem hluta af kjaraviðræðum. Það er sjálfsagt að ræða það. Ég tel að almennt séð hafi það gefist vel. Með því að leggja til, eins og sumir hafa verið að mæla fyrir, að stjórnun lífeyrissjóðanna færist alfarið yfir til sjóðfélaganna værum við að rjúfa þessa áratugalöngu hefð og leggja hana alfarið til hliðar. Þá er eðlilegt, eins og fram hefur komið hjá sumum aðilum vinnumarkaðarins, að þeir líti bara á sérhvert framlag inn í lífeyrissjóðina sem skatt í framtíðinni - líti á það sem skatt. Við getum kannski fengið einhverja vísbendingu um það í þessari skýrslu hvort það er líklegt til þess að gefa betri niðurstöðu að fela sjóðfélögunum alfarið að sjá um sjóðina, slíkir sjóðir eru til. Verkfræðingar voru til dæmis með sinn eigin sjóð. Meira eða minna á þeirri forsendu; gekk þeim sjóði betur? Samkvæmt skýrslunni virðist honum hafa gengið verr. Ég vil ekki draga of almennar ályktanir af þessu eina dæmi, en að minnsta kosti eru engar sérstakar vísbendingar um að lífeyrissjóðunum mundi farnast eitthvað mikið betur samkvæmt því fyrirkomulagi. Þannig að spurningin sem við stöndum kannski fyrst og fremst frammi fyrir í þessu efni er þessi: Viljum við að uppbygging lífeyrisréttinda verði áfram hluti af kjaraviðræðum, það hvernig þessu verður fyrir komið? Ég tel að það hafi gefist vel. Ég tel enga sérstaka ástæðu til að gera eina allsherjaruppstokkun á því í tilefni af útkomu þessarar skýrslu eða því hvernig til hefur tekist í lífeyrissjóðakerfinu undanfarin ár. Ég tel hins vegar, og vil að það komi skýrt fram af því nú fer tími minn að renna út, að í umræddri skýrslu séu fjölmargar mjög alvarlegar ábendingar sem við verðum að taka til umræðu og leiða til lykta hér á þinginu. En við skulum ekki ana að niðurstöðum og átta okkur á því að við erum hér í upphafi umræðu sem skiptir miklu máli. Undir eru framtíðarlífeyrisréttindi sem við stefnum að því að jafna þannig að þeir sem eru í almennu sjóðunum verði ekki í þeirri stöðu, þegar áfall dynur yfir, að þurfa bæði að lenda í skerðingu á eigin réttindum og á sama tíma að þurfa að 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Bjarni Benediktsson útlistaði í stórum dráttum framtíðarsýn Sjálfstæðisflokksins um uppbyggingu lífeyrissjóðakerfisins, eða lífeyriskerfisins vil ég frekar kalla það vegna þess að ég deili ekki þeirri skoðun að við eigum að hafa lífeyrissjóðakerfi. Ég vil heldur lífeyriskerfi. Ég er komin hingað til að spyrja hv. þingmann út í fullyrðinguna um að við þurfum að hafa hér lífeyrissjóði sem standi undir lífeyri fólks. Þetta er að mínu mati óraunhæf framtíðarsýn vegna þess að ef við setjum ekki lög um að laun dugi til framfærslu munu iðgjaldagreiðslur af launum sem ekki duga til framfærslu alls ekki tryggja lífeyri sem dugar til framfærslu. Ég spyr því hv. þingmann: Er hann sammála mér um nauðsyn þess að það þurfi að setja lög um að laun á Íslandi dugi til framfærslu til þess að hafa hér bara eitt stórt lífeyrissjóðakerfi? Ég vil jafnframt geta þess að ég tel óraunhæfa framtíðarsýn að byggja bara sjóðakerfi hér vegna þess að það mun krefjast þess að við séum með lífeyrissjóði sem eru ekki aðeins 140% af stærð hagkerfisins heldur margfalt stærri sjóði. Ég geri ráð fyrir því að Sjálfstæðisflokkurinn ætli að leysa vandamálið við að finna arðbærar tryggar fjárfestingar með því að leyfa fjárfestingar erlendis, en ég spyr þá hv. þingmann: Þegar lífeyrissjóður er orðinn svona stór, þó að hann geti fjárfest erlendis, er ekki hætta á að eignaverð í landinu hrynji þegar stórir árgangar lífeyrisþega fara að taka út lífeyrinn sinn? Hvernig ætlar hv. þingmaður að leysa það vandamál? Það er líka öldrunarvandamál í lífeyrissjóðakerfinu, það er ekki bara í 

Herra forseti. Það er stórt spurt hér um mörg mikilvæg álitaefni. Eitt er það hvort við getum með raunhæfum hætti byggt upp almenn lífeyrisréttindi ef við höfum ekki lög um lágmarkslaun sem tryggja nauðsynlega framfærslu. Ég tel að með þessari áætlun séum við að nálgast vandann frá röngum enda. Við munum ekki tryggja góð lágmarkslaun með því að setja það í lög. Við gerum það með því að skapa atvinnulífinu góð skilyrði og vera með verðmætaskapandi framleiðslu í landinu. Þannig munum við tryggja að lægstu laun í landinu séu góð, tryggi fólki góða afkomu og yfir lengri tíma góð lífeyrisréttindi. Ég tel líka að það væri fullkomið glapræði að fara að ráðum hv. þingmanns og hætta sjóðsuppbyggingunni fyrir lífeyrisréttindin.

Það er ekki …

Ég skildi hv. þingmann þannig að hún væri annaðhvort að mæla fyrir einhvers konar gegnumstreymiskerfi eða væri að minnsta kosti á móti lífeyrissjóðahugsuninni. Ég tel mjög mikilvægt, ég vil að það sé skýrt af minni hálfu, að við leggjum fyrir í þessum efnum. Við eigum að nota starfsævina til þess að leggja fyrir til efri ára til að við eigum við greiðan aðgang að réttindum sem duga fyrir framfærslu þegar við komum af vinnualdri. Það er margt annað sem hægt væri að ræða hér í þessu samhengi.

Öldrunarvandamálið.

Já, hérna er jafnframt nefnt öldrunarvandamálið. Við skulum berjast gegn því með því að halda áfram að byggja upp góð lífsskilyrði í landinu þannig að fólk hætti að flytja héðan og það verði eftirsóknarvert að eiga börn á Íslandi, ala hér upp nýja stóra, unga kynslóð 

Virðulegi forseti. Það hefur ekki tekist fram til þessa, þrátt fyrir afar góð skilyrði í atvinnulífinu, að tryggja að hér séu greidd laun sem duga til framfærslu. Þá vísa ég til tímabilsins fyrir bankahrun. Það sem þarf að gera til að tryggja laun sem duga til framfærslu er bæði að hækka laun og draga úr kostnaði, t.d. vegna húsnæðis og bifreiðar sem nemur um helmingi af útgjöldum heimilanna. Hvað varðar mína sýn á lífeyriskerfið vil ég hafa blandað kerfi. Ég vil hafa sjóðsmyndunarkerfi til að fá fólk til að leggja fyrir og safna fyrir efri árunum. Ég geri mér þó grein fyrir göllum þess kerfis og að það leysir ekki öldrunarvandamálið, það leysir ekki þann vanda að kerfið þarf að búa við fjárfestingarmöguleika sem eru arðbærir og stöðugleika í efnahagslífinu. Því miður er kapítalisminn eins og við höfum byggt hann upp ekki mjög stöðugur þannig að hér koma alltaf einhverjar hagsveiflur. Þess vegna þurfum við líka almannatryggingakerfi til hliðar við sjóðsmyndunarkerfið sem tryggir lágmarksframfærslu. Það dregur að vísu úr þörfinni á þessum lágmarkslífeyri í gegnum almannatryggingakerfið ef hér er hægt að tryggja laun sem duga til framfærslu.

Herra forseti. Hv. þingmaður segir að vegna þess að þetta er í raun og veru óviðráðanlegt verkefni þurfum við að hafa almannatryggingakerfið til hliðar. Þá segi ég bara á móti: Þá erum við sem sagt að lofa réttindum sem við getum ekki staðið við, þá erum við með ósjálfbært kerfi. Þá erum við einfaldlega með kynslóð á efri árum sem nýtur réttinda sem við höfum ekki efni á. Það er einmitt það sem er að gerast svo víða í Evrópu, menn hafa lofað réttindum langt upp í ermina á sér þannig að ríkin eru að sligast undan því og fara nánast á hausinn.  Við höfum hins vegar verið að vinna í hina áttina Við höfum lokað ósjálfbæru kerfunum, við höfum gert það, við lokuðum B-deildinni á sínum tíma, þ.e. við hættum að taka við nýjum félögum inn í þá deild. Stofnun A-deildarinnar var viðleitni í þá átt að komast yfir í sjálfbært kerfi. Það hefur verið bent á að þar er gatinu ekki að fullu lokað og það er alvarlegt. Í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins var stöðugt verið að leggja fyrir inn í þessi lífeyrisréttindi og reyna að stoppa upp í það gat. Núverandi ríkisstjórn hefur horft fram hjá því vandamáli og fundið aðrar leiðir en þá að leggja peninga inn í kerfið, hún hefur búið sér til teygju til að komast hjá því að takast á við vandann. Á þetta benti hv. þm. Pétur Blöndal fyrr í umræðunni. Það er alvarlegt. Við verðum að taka á þessum málum af ábyrgð, ekki lofa réttindum sem við getum ekki staðið undir. Við eigum ekki að tryggja fólki réttindi á efri árum með því að segja bara sem svo: Það verður þá ungu kynslóðarinnar þegar að því kemur að standa undir loforðunum sem við veitum í dag. Við verðum að hætta þessari hugsun. Ég held að við hljótum að geta verið sammála um að við þurfum að auka sjálfbærnina í kerfinu og að grunnhugsunin sé sú að starfsævin eigi að duga til að byggja upp réttindi sem duga fyrir framfærslu á efri árum. Almannatryggingakerfið 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Benediktssyni fyrir ræðu hans. Ég er með þrjár spurningar sem ég vil beina til þingmannsins í framhaldi af framsögu hans. Í fyrsta lagi: Er hægt að lofa raunverulega verðtryggðum lífeyri í lögum og standa samhliða við kröfur um tryggingafræðilega stöðu lífeyrissjóðanna? Í öðru lagi: Hvenær varð raunávöxtun lífeyrissjóðanna jákvæð? Til þess að auðvelda þingmanninum að svara þessari spurningu ætla ég að gefa honum tvo svarmöguleika. A: Þegar almennri verðtryggingu var komið á. Eða B: Þegar vaxtafrelsi var komið á hér á landi. Í þriðja lagi: Er formaður Sjálfstæðisflokksins sammála ályktun síðasta landsfundar flokksins um að færa beri niður höfuðstól verðtryggðra húsnæðislána og að draga beri jafnt og þétt úr áhrifum verðtryggingar?

Herra forseti. Er raunhæft að tryggja verðtryggð lífeyrisréttindi? spyr hv. þingmaður. Það er hægt að gera það, sú regla hefur gilt hér. Ég held að spurningin ætti frekar að vera: Er raunhæft að tryggja fólki verðtryggingu og 3,5% ávöxtun, eins og við höfum verið að reyna að gera? Það er býsna bratt loforð. Ég er enginn hagfræðingur en fróðir menn segja mér að það þurfi líklega að jafnaði 3,5% hagvöxt til þess að geta staðið undir því. Ég held að við þurfum að horfast í augu við að við höfum kannski sett okkur of metnaðarfull markmið í þessu efni sem óraunhæft er að standa við til langs tíma. Það er raunveruleg spurning sem við eigum að takast á við. Ég ætla ekki að svara henni héðan úr þessum ræðustól í dag. Ég vil biðja hv. þingmann um að leita annað með svör við annarri spurningunni, þ.e. hvenær raunávöxtunin varð jákvæð hjá lífeyrissjóðunum. Það verður að leita í einhver önnur gögn en til hv. þingmanns til að finna út úr því. 
             Er ég sammála því að færa beri niður höfuðstól lána? Ég get ekki samþykkt aðgerðir sem ganga gegn stjórnarskrárvörðum réttindum kröfuhafa. Ég held að það sé ein af niðurstöðum þess dóms sem féll í Hæstarétti í gær að dómstólarnir á Íslandi munu standa vörð um eignarréttinn, þeir munu gera það, þannig að tilraunir til þess að fara í almennar aðgerðir sem höggva á réttindi kröfuhafa sem fara með verðtryggð eignarréttindi verða þá að minnsta kosti að taka tillit til stjórnarskrárinnar. En ég er tilbúinn að ræða leiðir til að rétta stöðu skuldara sem eru með verðtryggð lán. Við eigum að leita allra leiða til að koma þeim út úr óviðráðanlegri stöðu.  
             Já, ég tel að það beri að draga úr 

Virðulegi forseti. Förum aftur yfir spurningarnar. Það kom nokkuð þokkalegt svar, mundi ég segja, við fyrstu spurningu minni. Það er greinilegt að hv. þingmaður telur að við þurfum að endurskoða þau ákvæði sem varða verðtryggingu lífeyris og raunar líka þær kröfur sem eru gerðar varðandi tryggingafræðilega stöðu sjóðanna og það sem er síðan undirliggjandi afleitt af lögum Alþingis, sem er reglugerð fjármálaráðherra um 3,5% raunávöxtunarkröfu sem er gerð á sjóðina. Ég fagna því að heyra að hv. þm. Bjarni Benediktsson er orðinn sammála því að nauðsynlegt sé að endurskoða ávöxtunarkröfu sjóðanna og líka þá kröfu sem er sett almennt á lífeyrissjóðina um það sem lofað er í lögunum, þ.e. verðtryggðum lífeyri. Varðandi aðra spurninguna ætla ég aðeins að hjálpa þingmanninum og segja honum að svarið er B, xB. Raunávöxtunin varð fyrst jákvæð þegar vaxtafrelsi var komið hér á en ekki þegar verðtryggingu var komið á með Ólafslögunum, sem sagt almennri verðtryggingu, árið 1979. Þetta hefur alltaf snúist um vexti og menn fóru þessa hringleið með verðtrygginguna vegna þess að þeir höfðu á þeim tíma töluverðar áhyggjur af því hvaða áhrif það mundi hafa að gefa vexti frjálsa. Það var jafnvel talað um að vaxtaákvarðanir þyrftu að hætta að vera pólitískar og var þá gripið til verðtryggingarinnar. Það sem hefur hins vegar gerst að mínu mati og við höfum neitað að horfast í augu við er að verðtryggingin er ekki eins og hún átti að vera, þ.e. krafa um ákveðið verðgildi krónunnar, heldur varð hún krafa um ávöxtun. Í grunninn snerist málið alltaf um vextina og við erum með frjálsa vexti á Íslandi. Ég verð síðan að segja varðandi þriðju spurninguna að það er hálfleitt að heyra að 

Frú forseti. Það er best að taka þessar spurningar í öfugri röð. Varðandi landsfundarályktunina, sem vísað er til, og almenna niðurfærslu höfuðstóls verðtryggðra lána sagði ég það eitt að það yrði aldrei gert þannig að það bryti gegn stjórnarskrá. Ég vakti athygli á því að í dómi Hæstaréttar frá því í gær væru vísbendingar um að dómstólar á Íslandi mundu ávallt standa vörð um eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og ég fagna því í sjálfu sér. Ég vil hins vegar leita allra leiða til að rétta stöðu þeirra sem eru með verðtryggð lán og ráða ekki við þau. Ég hef alltaf verið talsmaður þess að við eigum að leita allra leiða til að rétta stöðu þeirra og skapa hvata fyrir fólk til að standa í skilum og halda áfram að byggja sér og sínum bjarta framtíð. Það verður ekki gert með því að halda fólki í gíslingu of hárra skulda og í yfirveðsettum eignum um langa framtíð. Hv. þingmaður segir að þetta hafi alltaf snúist um vaxtafrelsi. Ég er ekki sammála því. Þetta hefur alltaf snúist um verðmætasköpun, það er það sem þetta hefur snúist um. Þetta hefur snúist um það að við værum að skapa verðmæti í landinu, að hér væri hagvöxtur. Það verða ekki til lífeyrisréttindi fyrir það eitt að vextir í landinu séu frjálsir.  Á verðbólgutímum, þegar hér var ekkert nema opinber rekstur og eitthvert sjóðasukk, var ekki þess að vænta að sterk staða lífeyrisréttinda í landinu mundi byggjast upp vegna þess að uppbygging varð hvergi annars staðar. Forsenda þess að við byggjum hér til framtíðar öflug lífeyrisréttindi er að við höldum áfram verðmætasköpun í landinu. Það er grundvallaratriði. Varðandi það að ég hafi sagt að endurskoða þyrfti verðtrygginguna á lífeyrisréttindum er ekki rétt eftir mér haft. Ég sagði að við gætum alveg verðtryggt lífeyri, ég sagði að við gætum það, en ég sagði að það væri kannski fullbratt að vera jafnframt með það 

Hæstv. forseti. Við ræðum nú aðra skýrslu hér í dag. Sú fyrri var munnleg skýrsla efnahags- og viðskiptaráðherra um hæstaréttardóm sem féll í gær en þessi er munnleg skýrsla fjármálaráðherra um lífeyrissjóðina. Þessar skýrslur eru báðar af sama meiði sprottnar, þ.e. ræturnar liggja aftur í bankahrunið sem varð hér 2008. Við stóðum þá frammi fyrir bankahruni, gengishruni og svo miklar skuldbindingar féllu á ríkissjóð að það lá við þjóðargjaldþroti. Hæstv. forseti. Ástæða umræðunnar í dag er nýleg skýrsla sem lífeyrissjóðirnir sjálfir höfðu frumkvæði að og nefnist Úttekt á fjárfestingarstefnu, ákvarðanatöku og lagalegu umhverfi lífeyrissjóðanna í aðdraganda bankahrunsins 2008. Skýrslan er að mínum dómi vel unnin, viðamikil og gefur glögga mynd af umsvifum lífeyrissjóðanna fram að bankahruni. Ég skal viðurkenna það að ég hef ekki þaullesið þau fjögur bindi sem skýrslan tekur yfir en ég hef farið yfir helstu atriði og á örugglega eftir að gera það betur því að ég tel að sú úttekt sem lífeyrissjóðirnir stóðu fyrir sé eingöngu upphaf að vinnu og umræðu um framtíð lífeyrissjóðanna sem við á þingi, í ríkisstjórn og úti í samfélaginu þurfum að halda áfram með. Í skýrslunni eru færð rök fyrir því að heildartap lífeyrissjóðanna frá janúar 2008 til ársloka 2010 sé tilgreint tæpir 480 milljarðar kr. Þessi fjárhæð er talsvert hærri en sjóðirnir sjálfir hafa metið og rakið til efnahagshrunsins í október 2008 eða sem nemur allt að 95 milljörðum kr. Mismunurinn helgast af ólíkum viðmiðunartímabilum. Sé tímasetning tjónsins miðuð við fall bankanna verður heildartap sjóðanna 380 milljarðar. En það væri jafnframt hægt að fá enn hærri tölu ef farið væri lengra aftur en janúar 2008. Alveg sama hvaða viðmiðunarpunktur er tekinn er tap lífeyrissjóðanna ógnvænlegt. Sé miðað við útgangspunkt skýrslunnar er upphæðin hærri en sem nemur öllum fjárlögum ríkissjóðs árið 2012 að undanskildum vaxtakostnaði. Í umræðu um tap lífeyrissjóðanna þarf að sjálfsögðu að hafa í huga að það var alveg ljóst að við fall bankakerfisins og fjöldagjaldþrot fyrirtækja mundu lífeyrissjóðirnir tapa miklum fjármunum þar sem þeir voru stórir fjárfestar í íslensku athafnalífi. Þessu er í raun ágætlega haldið til haga í skýrslunni enda nauðsynlegt því að umræðan verður að vera sanngjörn. Það breytir því þó ekki að ýmsu þarf að halda til haga eins og því að viðskiptagjörningar sem lífeyrissjóðirnir tóku þátt í skömmu fyrir hrun verða æ einkennilegri og er mönnum skylt að fara betur yfir þá. Við lestur á skýrslunni blasir við að lífeyrissjóðirnir fylgdu ráðleggingum frá stóru bönkunum sjálfum og eignarhaldsfélögum á bak við þá allt of blint. Í mörgum tilfellum skorti á sjálfstæðari vinnubrögð hjá stjórnendum lífeyrissjóðanna. Það er einnig rétt að nefna að lífeyrissjóðirnir nutu góðs af verðtryggingu í gegnum það verðbólguskot sem varð hér við hrunið. Ef slíku hefði ekki verið til að dreifa hefði tapið verið miklu meira. Ekki má gleyma að áratugauppbygging lífeyrissjóðakerfisins hefur skilað okkur afar burðugum stofnunum. Samkvæmt nýjustu úttekt Efnahags- og framfarastofnunarinnar, þ.e. OECD, er Ísland með eitt öflugasta lífeyrissjóðakerfi innan OECD og er þar í öðru sæti á eftir Hollandi. Það þýðir að við höfum lagt til hliðar til að eiga fyrir lífeyrisgreiðslum okkar og þrátt fyrir hrunið stendur þetta kerfi sterkt í alþjóðlegum samanburði. Þess má geta, hæstv. forseti, að þessi úttekt var gerð 2010 þannig að samanburðurinn er þá marktækur eftir hrun og eftir þetta mikla tap. Ekki má gleyma því að stíga þarf varlega til jarðar þegar menn ræða um grundvallarbreytingar á þessu sjóðakerfi okkar. Þó er full ástæða til að skoða ákveðna grunnþætti í starfsemi sjóðanna. Mikilvægt er að endurvinna þeirra sé traust og að þeir endurskoði starfsemi sína sjálfir. Einnig þarf að skoða vel muninn á milli hins almenna lífeyrissjóðakerfis og hins opinbera, en eins og fram kom í máli hæstv. fjármálaráðherra er nefnd að störfum á vegum fjármálaráðuneytisins að vinna að þessum málum. Einnig þurfa lífeyrissjóðirnir sjálfir að velta því gaumgæfilega fyrir sér hvort núverandi fyrirkomulag við val á stjórnarmönnum sé hið eina og sanna. Í skýrslunni er því meðal annars velt upp hvort rétt sé að óháðir stjórnarmenn séu valdir í stjórnir sjóðanna. Loks þarf að skoða rækilega forsendur á bak við ávöxtunarviðmið lífeyrissjóðanna en ýmsir málsmetandi aðilar hafa talið að 3,5% raunávöxtun til framtíðar sé of mikil bjartsýni þó svo að hún hafi gengið undanfarna áratugi. Þetta atriði er gríðarlega mikilvægt og þarfnast rækilegrar athugunar í ljósi breyttra aðstæðna á innlendum og erlendum fjármálamörkuðum. Fyrirspurn um þessi mál liggur fyrir þinginu og ég vona að svar berist mjög fljótlega þannig að hægt sé að fara yfir málið og að það verði þá innlegg í frekari skoðun á því hvort þessi raunávöxtun sé raunhæf eða ekki. Hæstv. forseti. Þegar við stóðum frammi fyrir svo miklu og víðfeðmu efnahagshruni sem hér varð lömuðust menn í byrjun. Ég get að minnsta kosti talað út frá eigin brjósti. Það var erfitt að gera sér grein fyrir því hvað þetta þýddi, það þurfti nokkurn tíma til að átta sig á því hvað hafði eiginlega gerst og hvernig þetta mátti vera. En umfang hrunsins held ég að sé fæstum ljóst enn þann dag í dag. Þó var það ljós í myrkri að við gátum komist hjá þjóðargjaldþroti og lentum ekki í sömu stöðu og Grikkir standa frammi fyrir í dag. En við horfðum líka til lífeyrissjóðanna og þökkuðum fyrir að við hefðum byggt þá upp jafntrausta og raun ber vitni. Vissulega eru lífeyrissjóðirnir ólíkir. Það eru hinir opinberu lífeyrissjóðir og tvær deildir þeirra, A- og B-deild, sem eru mistryggar og -traustar fyrir iðgjaldagreiðendur. Svo eru það hinir almennu lífeyrissjóðir sem verða að standa á eigin fótum, sjálfbærir, þ.e. að standa undir þeirri ábyrgð að geta greitt sjóðfélögum sínum út samkvæmt þeirri ávöxtun sem þeir hafa og fjárfestingum, ef ekki munu réttindi lífeyrisþeganna lækka eins og er að gerast núna í Grikklandi þar sem þegar er ljóst að lífeyrisréttindi verða skorin mikið niður ásamt öllum launum í því landi, svo að við berum okkur saman við það. Ég tel að með þeirri skýrslu sem lífeyrissjóðirnir létu sjálfir gera eigi okkur að vera betur ljóst hvað þeir eru okkur mikilvægir og þjóðfélagi okkar og hvað mikilvægt er að standa vörð um þá. Hvernig við gerum það svo til framtíðar tel ég að við þurfum að leggjast vel yfir. Það er heildarendurskoðun í gangi á kerfunum báðum, hinu opinbera og almenna. Það er verið að skoða mismununina á A- og B-deild lífeyrissjóðs ríkisstarfsmanna, hvernig draga megi úr þeim halla sem er að safnast upp í A-deild og hvernig megi laga eða rétta skuldastöðu B-deildarinnar til frambúðar. Þetta eru stór og mikil verkefni auk þess sem Alþingi hefur tekið ákvörðun um að fram fari sérstök rannsókn á starfi lífeyrissjóðanna á vegum Alþingis. Ég tel að rétt hafi veriðað bíða eftir þeirri rannsókn sem lífeyrissjóðirnir vildu sjálfir standa fyrir áður en Alþingi réðist í þá rannsókn sem samþykkt hefur verið að fara í og ég vil þakka lífeyrissjóðunum fyrir frumkvæðið sem þeir sýndu í málinu. Eðlilega vildu þeir sjálfir glöggva sig á því hvernig þetta gat farið svona og hver staða sjóðanna væri og síðan hvernig mætti koma í veg fyrir að slíkt endurtæki sig. Ég tel að Alþingi eigií ekki fara í tvöfalda rannsókn og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis fari yfir þessa skýrslu og sjái hvað það er sem þurfi að bæta til að fá skýrari mynd af sjóðunum og láti rannsaka það svið. Ég tel mjög mikilvægt að þessari vinnu verði haldið áfram. Það er margt í störfum sjóðanna og framtíðarstarfsemi lífeyrissjóðanna sem þarf að fá meiri festu á, eins og fjárfestingarstefnan - hvernig á hún að vera, hversu áhættusöm má hún vera o.s.frv.? Við sem þjóð, ásamt flestum öðrum norrænum þjóðum, stöndum frammi fyrir tvöföldum vanda. Það er hækkandi aldur og færri barnsfæðingar. Það eru því færri sem koma til með að standa undir velferðarþjónustunni í framtíðinni. Nú þegar er farið að ræða þennan tvöfalda vanda annars staðar á Norðurlöndum og hafa Svíar riðið á vaðið með því að brydda upp á umræðunni um hvort rétt sé að hækka eftirlaunaaldurinn, ekki upp í 70 ár heldur jafnvel upp í 75 ár, þannig að það séu fleiri úti í atvinnulífinu og greiði sín gjöld og það sé þá styttra tímabil sem lífeyrisþegar taka út úr sjóðunum. 
             Við Íslendingar höfum ekki fylgt þeirri þróun sem hefur verið í Evrópu hvað barnsfæðingar snertir en kannski förum við inn í þann fasa líka að hér muni í náinni framtíð fækka mjög barnsfæðingum. Það sýndi sig að vísu ekki í fyrra svo að það er aldrei að vita hvort það komi nokkurn tíma til þess að við þurfum að hafa sömu áhyggjur af fækkun barnsfæðinga hér og nágrannaþjóðirnar. Hæstv. forseti. Mörg stór verkefni bíða okkar, ekki bara hvað varðar lífeyrissjóðina og að ná sátt um framtíðarskipan þeirra, heldur stöndum við frammi fyrir svo mörgu núna sem ég vona að við berum gæfu til að ná sátt um, eins og um verðandi lífeyrissjóðakerfi. Ef við viljum breyta núverandi kerfi, hvernig viljum við þá hafa það til framtíðar? Þetta er ein af mörgum stoðum samfélagsins sem hriktir í eftir hrunið og er langt í frá að við séum búin að vinna okkur út úr, hvort sem er á Alþingi eða úti í samfélaginu.

Virðulegi forseti. Við ræðum málefni lífeyrissjóðanna. Undirstaðan undir þeirri umræðu er ný skýrsla Landssamtaka lífeyrissjóða um úttekt á fjárfestingarstefnu, ákvarðanatöku og lagalegu umhverfi lífeyrissjóðanna í aðdraganda bankahrunsins. Helstu niðurstöðurnar í skýrslunni eru þær að lífeyrissjóðir landsins töpuðu tæplega 500 milljörðum vegna hrunsins. Rannsóknin nær yfir tímabilið 2005–2009 og er sagt að um 20–25% af eignum sjóðanna hafi tapast í aðdraganda hrunsins í íslenskum krónum en þegar það er umreiknað yfir í evrur er talað um 50% af eignunum hafi glatast. Þetta eru ekki hvaða peningar sem er. Þetta eru peningarnir sem við tókum ákvörðun um á Alþingi. Við settum skýran ramma um að það væri lagaskylda að borga í þessa sjóði, að allir launþegar, líka sjálfstæðir atvinnurekendur, ættu að borga í þessa sjóði, fyrst af grunnlaunum sínum og svo af heildarlaunum sínum til að tryggja velferð fólks þegar það verður gamalt eða þegar það getur ekki lengur tekið þátt á vinnumarkaðnum. Þegar skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis lá fyrir fjallaði þingmannanefndin um lífeyrissjóðina og þær upplýsingar sem þar komu fram um hlutverk þeirra. Við lögðum fram ályktun okkar sem var síðan samþykkt óbreytt 63:0. Þar sagði að við teldum rétt að lífeyrissjóðirnir yrðu rannsakaðir sérstaklega af Alþingi. Þegar höfðu borist upplýsingar um að til stæði hjá lífeyrissjóðunum að fara í sjálfstæða rannsókn. Við tókum samt ákvörðun um að leggja til að farið yrði í sjálfstæða, óháða rannsókn á vegum Alþingis. Aðeins tvær tillögur voru um rannsókn í ályktun þingmannanefndarinnar, annars vegar á sparisjóðunum og hins vegar á lífeyrissjóðunum. Við vildum fara lengra aftur í tímann í rannsókn á lífeyrissjóðunum og sparisjóðunum en til áranna í kringum hrunið. Það var vísvitandi ákvörðun sem tekin var og rædd í þingmannanefndinni. Við ræddum hvaða tímabil ætti að rannsaka. Niðurstaðan var sú að fara aftur til ársins 1997 hvað lífeyrissjóðina varðar því að þá var sett heildstæð rammalöggjöf. Ákveðið var að skoða reynsluna af löggjöfinni og læra af henni, ekki bara af hruninu heldur heildarreynslunni. Ég hef í ljósi þess lagt fram þingsályktunartillögu sem er í samræmi við lög um rannsóknarnefndir sem við samþykktum á Alþingi eftir árið 2011. Hún fjallar um að við eigum að fara í sjálfstæða, óháða rannsókn og skipa þriggja manna rannsóknarnefnd sem rannsaka á starfsemi lífeyrissjóðanna frá 1997–2011. Hún fær það hlutverk að varpa sem skýrustu ljósi á starfsemi lífeyrissjóðanna á því tímabili, þar með talið fjárfestingarstefnu, stjórnun, stefnumótun, ákvarðanatöku, áhættumat, endurskoðun, eftirlit, markaðsáhrif, tryggingafræðilega stöðu og tengsl við atvinnulífið, verkaklýðshreyfinguna og stjórnmálamenn. Nefndin á að bera saman laga- og starfsumhverfi íslenska lífeyrissjóðakerfisins við lífeyrissjóði í nágrannalöndunum og leggja fram tillögu til úrbóta, þar með talið laga- og reglugerðarbreytingar. Hún á að leggja mat á ábyrgð og aðkomu stjórnsýsluaðila og ábyrgð og aðkomu einstakra ráðherra að einstökum ákvörðunum og/eða eftirliti með lífeyrissjóðunum. Nefndin á jafnframt að gera ráðstafanir til að hlutaðeigandi yfirvöld fjalli um mál þar sem grunur leikur á refsiverðri háttsemi eða brotum á starfsskyldum og jafnframt að gera grein fyrir þeim málum í skýrslu sinni til Alþingis. Þar sem ég vissi að þessi vinna væri í gangi og þar sem ég veit að heilmikið hefur verið skrifað um lífeyrissjóðina okkar taldi ég að rannsóknarnefndin þyrfti skemmri tíma en áður hefur tíðkast til að skila niðurstöðum sínum og var því miðað við skiladag 1. janúar 2013. Þess vegna verð ég að segja að það kemur mér eilítið á óvart að það virðist vera eitthvert hik á mönnum gagnvart því að fara í þessa rannsókn sem Alþingi var þó búið að samþykkja. Við erum búin að segjast ætla að gera þessa rannsókn. Frá því að við samþykktum það höfum við að vísu samþykkt um lög um rannsóknarnefndir og í þeim lögum eru ákveðin skilyrði fyrir því hvernig slík ályktun á að hljóma. Tillaga mín er því fyllilega í samræmi við lög um rannsóknarnefndir. Það er sama ferli og við þurftum að fara í gegnum varðandi rannsókn á sparisjóðunum. Menn tala um að hægt sé að fela stjórnskipunar- og eftirlitsnefndinni að fara í gegnum þessa skýrslu og vega og meta hvað nauðsynlegt sé að gera. Það situr gott fólk í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en hún er gjörsamlega að drukkna í verkefnum. Við dælum þangað inn öllum þeim skýrslum sem koma frá eftirlitsstofnunum sem heyra undir Alþingi. Við erum líka búin að setja inn eitt stærsta verkefni sem nokkur nefnd getur tekist á við, sem er heildarendurskoðun á stjórnarskrá Íslands. Við erum ekki að tala um breytingar á einhverjum einstökum ákvæðum, við erum að tala um heildarendurskoðun á stjórnarskrá Íslands, grunnlögum okkar allra. Þar inni er stórt mál sem varðar ýmsa og sem fólk hefur miklar áhyggjur af og hefur það tekið mikinn tíma í vinnu nefndarinnar, það er hið svokallaða landsdómsmál. Auk þess ætlum við að bæta við vangaveltum um hvort við eigum að fara í áframhaldandi rannsókn á lífeyrissjóðunum þrátt fyrir að við séum þegar búin að álykta um að gera það og að við förum þá aftur til ársins 1997. Lífeyrissjóðirnir skiluðu ekki bara neikvæðri raunávöxtun í kringum hrunið. Þeir gerðu það líka í kringum árið 2000. Lífeyrissjóður verkfræðinga er ekki fyrsti lífeyrissjóðurinn sem tapar miklum peningum. Fleiri lífeyrissjóðir hafa tapað miklum peningum á þessu tímabili þannig að ég held að það sé mjög brýnt að við förum af stað með rannsóknina, skoðum málið heildstætt og bregðumst við þeim athugasemdum sem fram komu í skýrslunni frá þeirri nefnd sem Hrafn Bragason leiddi. Þar er bent á að sjálfstæð rannsóknarnefnd á vegum lífeyrissjóðanna, hvaða fyrirtækja sem er, frjálsra félagasamtaka eða einstaklinga, geti aldrei haft sömu valdheimildir og rannsóknarnefnd á vegum Alþingis. Það sé algerlega á hreinu. Hún geti ekki kallað fólk til vitnaleiðslu og hún geti ekki farið á staðinn og nálgast gögn sem tengjast rannsókninni. Það er eitt af því sem við unnum mjög vel að þegar við samþykktum lög um rannsóknarnefndir, að tryggja að rannsóknarnefndir á vegum Alþingis hefðu nægilega víðtækar valdheimildir til að upplýsa raunverulega um mál. Að sama skapi sögðum við: Við skulum ekki fara í svona rannsóknir við hvaða tækifæri sem er, þær eru íþyngjandi fyrir þá sem fyrir þeim verða vegna þess að við veitum nefndunum svo miklar valdheimildir. Þetta voru þær tvær tillögur sem fram komu í áliti þingmannanefndarinnar sem við töldum svo brýnar, mikilvægar og svo umfangsmiklar að við mundum geta lært af þeim. Þetta snýst ekki endilega um að við þurfum að finna einhverja sem eiga að axla ábyrgð, ein helsta ástæðan fyrir því að ég samþykkti að fara í rannsókn á Íbúðalánasjóði var að ég vildi hafa rannsóknina þar víðtækari en um leið væri aðalatriðið að fá fram upplýsingar sem gætu gert það að verkum að við gætum raunverulega lært af því sem við gerðum og þar með mótað starfsumhverfi og lagaumhverfi utan um svo mikilvæga starfsemi sem starfsemi lífeyrissjóðanna er. Ég er ekki þar með að segja að það séu ekki ýmsir lærdómar sem felist í skýrslunni frá lífeyrissjóðunum. Þær upplýsingar sem koma þar fram vekja upp svo margar spurningar um það kerfi sem við höfum núna og það kerfi sem við ættum að vera með. Við teljum okkur vera ansi sérstök og hvað lífeyrissjóðakerfið varðar og raunar þær stærðir sem tengjast lífeyrissjóðunum erum við að mörgu leyti mjög sérstök. Við erum mjög ung þjóð. Við byrjum mjög snemma á almennri sjóðsöfnun. Við förum mjög seint á eftirlaun, við vinnum mjög mikið og atvinnuþátttaka er mikil. Að sama skapi er lífaldur okkar mjög hár og þess vegna er tíminn sem fólk þiggur eftirlaunagreiðslur mjög langur. Það eru 16,8 ár að meðaltali hjá körlum og 19,2 ár að meðaltali hjá konum. Við höfum tekið ákvörðun um að fara út í almenna sjóðsöfnun og það eigi að vera undirstaðan í kerfinu okkar. Við erum með gegnumstreymiskerfið, síðan erum við með almenna lífeyrissjóðakerfið og svo ákveðum við að hvetja til séreignarsparnaðar. Allt það gerum við í þessu „míní-samfélagi“, í smáríki þar sem íbúarnir eru um 330 þúsund talsins og við ætlum að safna gífurlega miklum peningum. Þrátt fyrir hrunið eru um 2.000 milljarðar í eigu lífeyrissjóðanna í dag og við ætlum að festa þá peninga að stórum hluta á grunnum og takmörkuðum fjármálamarkaði sem er hér á Íslandi. Við erum svo fá. Staðan er meira að segja sú í dag að við búum við gjaldeyrishöft. Kauphöllin okkar er ekki vængbrotin, hún er margbrotin hvað stöðuna þar varðar. Nú er meira að segja farið að neyða fyrirtæki til að vera skráð í Kauphöllinni, fyrirtæki sem ekki vilja vera skráð í Kauphöll Íslands eru skráð þar gegn vilja þeirra. Forsenda fyrir því að maður geti verið með sjóðsöfnunarkerfi er ákveðin dýpt fjármálamarkaðar. Það kemur meðal annars fram í skýrslunni að spurning sé um hvort lífeyrissjóðirnir ættu kannski meira og minna að fjárfesta í útlöndum. Norðmenn, sem nýta olíusjóð sinn, byggja hann þannig upp að hann fjárfestir bara í útlöndum svo hann hafi sem minnst áhrif á efnahagslífið innan lands. Kerfið okkar er ákveðin samtrygging en ég hef stundum velt því fyrir mér hvort við höfum þróað kerfið ekki bara út í samtryggingu varðandi sjóðfélaganna heldur sé það líka orðið einhvers konar samtrygging þeirra hagsmuna sem snúa að lífeyrissjóðunum, samtrygging atvinnurekenda, verkalýðshreyfingarinnar og stjórnmálanna. Í dag sjáum við til dæmis hversu gífurleg völd ákveðnir einstaklingar hafa, sem enginn veit reyndar hverjir eru eða hvernig þeir enduðu í þeim stöðum sem þeir eru í. Þeir taka ákvarðanir um framtíð einstakra fyrirtækja, hvort byggja eigi nýjan spítala og um vegaframkvæmdir. Þeir taka ákvarðanir um svo ótrúlega margt og í mörgum tilvikum höfum við ekki hugmynd um hverjir þessir menn eru. Ég hef líka velt mjög mikið fyrir mér þeirri sátt sem náðist á sínum tíma um að í flestum lífeyrissjóðunum væru helmingaskipti á milli annars vegar verkalýðshreyfingarinnar og Samtaka atvinnurekenda þar sem reglulega er skipt um formennsku þar á milli. Ég hef hugsað um þá ólíku hagsmuni og hvort hagsmunir þeirra séu farnir að renna saman við samstarfið og að það sé síðan farið að hafa áhrif á aðra hagsmunabaráttu hjá þessum samtökum. Ég hef tvívegis lagt fram tillögu um að kosið sé beint í stjórn lífeyrissjóðanna, einn maður – eitt atkvæði, og hef oft fengið þá athugasemd að það hljóti að vera svo erfitt að útfæra það tæknilega. En ég hef þá á móti bent á að milljónaþjóðir í heiminum geti kosið með þeim hætti og fengið niðurstöðuna jafnvel samdægurs, þannig að ég treysti lífeyrissjóðunum okkar fyllilega til að leysa það vandamál, ef menn telja það vandamál. 

Frú forseti. Í tilefni af þeirri ræðu sem hv. þm. Eygló Harðardóttir flutti áðan eru kannski tvö atriði sem ég taldi ástæðu til að leiðrétta. Ég skildi upphaf ræðu hennar þannig - ég held að ekki hafi verið neinn vafi á því að hún ræddi um það að Alþingi hefði sett ramma utan um lífeyrissjóðina sem meðal annars tryggði það að allir væru í lífeyrissjóðum. Það er auðvitað grundvallarmisskilningur sem þingmaðurinn ætti að vita. Þessir lífeyrissjóðir voru stofnaðir fyrst í kringum 1969 og upp úr því, og það gerðist í kjarasamningum. Það var síðan á árinu 1995 sem aðilar vinnumarkaðarins sjálfir gerðu nýjan samning á þessu sviði sem er stofninn í þeim lögum sem sett voru árinu 1997. Alþingi hefur og að mörgu leyti góðu heilli ekki haft frumkvæði að því að skipta sér mikið af starfsemi lífeyrissjóðanna. Nauðsynlegt er að þetta komi fram, og halda því í heiðri hvernig að þessu var staðið í upphafi. Þó að ég ætli ekki að fara að ræða þingsályktunartillögu sem ekki er á dagskrá, þá er það nú þannig hvað varðaði rannsóknina - af því að það er tilefni til að fara aðeins yfir það - að gerð er grein fyrir þessu á bls. 14 og 15 í fyrsta bindi af skýrslu úttektarnefndarinnar. Þar fer nefndin mjög vandlega yfir það að þeir hafi jú ekki haft sömu heimildir og rannsóknarnefndin. Engu að síður, eins og þeir orða það sjálfir, með leyfi forseta: „Aftur á móti voru fyrirsvarsmenn lífeyrissjóðanna samstarfsfúsir og létu þeir umbeðin gögn og skýrslur góðfúslega í té.“ Öll þau gögn sem rannsóknarnefndin vildi fá fékk hún. Jafnframt gerir nefndin grein fyrir því að hún hafi áskilið sér að ef eitthvað kæmi fram sem varðaði almannahagsmuni mundi hún þrátt fyrir Persónuvernd birta allar þær upplýsingar í sinni skýrslu. Það var því ágætlega staðið að allri þessari upplýsingasöfnun. Síðan aðeins að lokum um samtryggingu hagsmuna. Það má upplýsa hv. þingmann um að þeir hagsmunir sem þarna eru á bak við eru hagsmunir launafólks, þ.e. atvinnurekendur og verkalýðsfélög taka að sér sameiginlega að gæta hagsmuna félagsmanna, jafnvel þótt þeir séu farnir af vinnumarkaði vegna aldurs eða vegna örorku. Þeir fá mikið vald, gífurlegt vald, það er rétt, þeir fara með mikið af peningum. Ég kem betur að því í ræðu minni á eftir, en ástæðan fyrir því kannski hversu vel fór með lífeyrissjóðina er sú að það vald er ballanserað á milli þeirra tveggja. Spurninguna um að þeir tækju ákvörðun 

Virðulegi forseti. Ég tel alltaf þakkarvert þegar menn benda mér á að ég þurfi að lesa eitthvað sem ég er búin að lesa, ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir það. Það er einmitt á grundvelli meðal annars þeirra athugasemda sem - þó að ég hafi verið að segja að það hafi meira og minna staðfest þá afstöðu sem ég hafði frá því að ég fékk þær upplýsingar á sínum tíma um að lífeyrissjóðirnir ætluðu að fara í þessa rannsókn, að nauðsynlegt væri að Alþingi mundi að vissu leyti bara þakka fyrir það og það væri ágætt fyrir viðkomandi lífeyrissjóði en við ætluðum okkur að fara í sjálfstæða og óháða rannsókn sjálf sem við síðan ályktuðum um 63:0 ef hv. þingmaður skyldi hafa gleymt því. Hvað varðar uppfræðslu mína varðandi sögu lífeyrissjóðanna þá geri ég mér fyllilega grein fyrir því að það hafi á sínum tíma verið samningsatriði. Hins vegar hefur verið gengið mjög eftir því að innleiða samninga í lög og þar með er þetta orðið hluti af verkefnum okkar. Ein af lykilástæðum fyrir því líka að ákveðið var að lögfesta þetta og ákveða að skerpa á fjárfestingarstefnunni og halda utan um lífeyrissjóðina á þennan máta var einmitt sú að lífeyrissjóðirnir höfðu í sumum tilvikum ekki staðið sig neitt sérstaklega vel í að halda utan um peningana sína. Ég held að það hafi nú verið ein ástæðan fyrir því að Alþingi taldi ástæðu til þess að setja sérstaka löggjöf um lífeyrissjóðina. Það sem mér finnst skipta mjög miklu máli og ég hef viljað nálgast lífeyrissjóðina hvað það varðar út frá hugmyndafræði minni sem stjórnmálamanns: Ég vil að við tryggjum valddreifingu, að við tryggjum lýðræði, að við tryggjum ábyrgð okkar sem einstaklinga á eigin lífi um leið og við höfum í huga mikilvægi samfélagslegrar ábyrgðar, að við vinnum út frá samvinnuhugsjóninni. Þannig hef ég nálgast lífeyrissjóðina. Þess vegna finnst mér mjög einkennilegt þegar menn virðast vera svona ofboðslega mikið á móti lýðræði, þó að við séum samt sammála um að það sé besta stjórnkerfi sem við getum búið við.

Frú forseti. Fyrst aðeins um lýðræðið. Það kostar mikla og langa umræðu að fjalla um það og þingmaðurinn nefndi það raunar í sinni fyrstu ræðu að það væri alls ekki einfalt mál hvernig farið yrði með það. En innan lífeyrissjóðanna gildir það sem kallað er fulltrúalýðræði, og sem stærsta lýðræðisríki veraldar er nú býsna stolt af og lýðræðisríkið Ísland líka, vegna þess að í krafti fulltrúalýðræðis kýs til dæmis Alþingi í hinar og þessar stjórnir, gerði það áður í bankaráð, gerir það í Byggðastofnun, og hingað og þangað. Fulltrúalýðræðið er því ágætt og virkar fullkomlega þannig að það er ekkert þess vegna sem mælir með því að kosið sé beinni kosningu. Þetta er miklu flóknara mál en svo að hægt sé að fara í umræðu um það í einföldu andsvari. Ekki má misskilja það sem ég sagði áðan um rannsóknina. Ég er alveg fullkomlega sammála þeim sem hér hafa talað um nauðsyn þess að skoða þetta mál mjög vel og gera það eins vel og hægt er. Ég tel að það sé ágætlega komið í umræðu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að fjalla þá um hvert framhald málsins yrði. Aðeins vegna þess sem nefnt var áðan, hvaða breytingar hefðu verið gerðar á þessu umhverfi. Sumar þeirra hafa komið í gegnum kjarasamninga, það er rétt. En ég held ég muni það rétt að einn hv. þingmaður, Pétur H. Blöndal, hafi íhugað í skamma stund að segja af sér vegna þess að Alþingi gerði breytingar á þeim lögum sem ekki voru til mjög góðs. Mér er því til efs að frumkvæði Alþingis til breytinga á lögum um lífeyrissjóði hafi verið nokkrum til góðs og skýri kannski hluta af því tapi sem þeir urðu fyrir.

Virðulegur forseti. Ég held að Vilmundur Gylfason hafi orðað það ágætlega á sínum tíma þegar hann talaði um tröppulýðræðið, sem væri fyrirkomulagið innan verkalýðshreyfingarinnar og síðan í framhaldinu innan lífeyrissjóðanna. Tengslin á milli þeirra sem raunverulega, eins og í þessu tilviki, eiga réttindin eru orðin svo ofboðslega óskýr og ábyrgðin er líka orðin mjög óskýr. Ég vona svo sannarlega að hv. þm. Magnús Norðdahl sé jákvæður gagnvart þeirri niðurstöðu sem kemur fram í þeirri nefnd sem hv. þingmaður telur að hafi starfað mjög vel, þar sem þeir segja þar að auka verði lýðræðið. Ég tel það algjörlega nauðsynlegt vegna þess að það er svo mikilvægt að fólk axli sjálft ábyrgð. Það er það sem við gerum með því að nýta atkvæðisrétt okkar. Hvað varðar þær vangaveltur um að ábyrgðin sé fyrst og fremst Alþingis: Við berum mikla ábyrgð, já. Hins vegar er það svo að við getum samt ekki sagt að við berum ábyrgð á því ef einhver keyrir of hratt, ef einhver stelur úr búð eða ef einhver drepur einhvern eða fer illa með það lagaumhverfi sem Alþingi setur. Sumar af þeim upplýsingum sem koma fram í skýrslunni um lífeyrissjóðina virðast til dæmis benda til þess að menn hafi gleymt því að lífeyrissjóðir eru fyrst og fremst hugsaðir sem langtímafjárfestar og voru farnir að telja sig vera einhvers konar „day traders“ eða skammtímafjárfesta þar sem þeir voru að selja í einni vikunni og kaupa í næstu, gera ofsalega spennandi framvirka gjaldmiðlasamninga. Þetta er náttúrlega eitt af því sem er mjög mikilvægt að nefnd á okkar vegum fari í og rannsaki 

Frú forseti. Við ræðum hér skýrslu um lífeyrissjóðina og hvernig þeir stóðu sig í fjárfestingum í aðdraganda og eftirmála hrunsins. Lífeyrissjóðirnir hafa tapað nærri því 500 milljörðum af sparifé almennings og það er grafalvarlegt mál. Að hluta til er það afleiðing óráðsíu, meðvirkni og að því er virðist jafnvel spillingar í samkrulli við fjármálakerfið og atvinnulífið, en atvinnulífið á meiri hluta í stjórnum sjóðanna og ræður því fjárfestingum þeirra. Það hefur komið í ljós að sumar þeirra fjárfestinga voru mjög einkennilegar svo að vægt sé til orða tekið. Þessi rannsókn hefur verið af hinu góða og ég þakka fyrir hana og þá mikilvægu skýrslu sem kom fram og er mjög ítarleg. Ég tel hins vegar að hún gangi ekki nægilega langt og því er mjög brýnt að þingsályktunartillaga Alþingis um skipan rannsóknarnefndar á vegum þingsins verði samþykkt sem fyrst. Þar þarf einfaldlega að fletta rækilega upp öllum sporslum og boðsferðum sem stjórnendur og starfsfólk lífeyrissjóðanna þáðu, því að í þeim tengslum liggur ekki síður vandinn en víða annars staðar í lífeyriskerfinu. Tap lífeyrissjóðanna hefur af þeirra hálfu verið að einhverju leyti reynt að réttlæta með tilvísunum til hrunsins og að allir aðrir hafi tapað líka. Málið er hins vegar þannig að launakjör starfsmanna og sumra stjórnenda lífeyrissjóðanna áttu einmitt að tryggja að til staðar væri sérfræðiþekking sem átti að forða sjóðunum frá því að tapa eins og hinir. Fjárfestingar sumra sjóðanna frá ársbyrjun 2008 vekja upp mikilvægar spurningar en frá þeim tíma var orðinn til sterkur grunur og jafnvel vissa um að íslenska fjármálakerfið mundi hrynja á haustmánuðum. Því þarf að rannsaka stöðu og rekstur lífeyrissjóðanna undanfarin tíu ár að lágmarki að mínu mati. Lífeyrissjóðakerfið í heild sinni á Íslandi þarfnast einnig umtalsverðrar endurskoðunar við þar sem fjölmargir þættir þess eru meingallaðir. Þar ber fyrst að nefna mismun opinbera kerfisins og almenna kerfisins þar sem ófjármagnaðar skuldbindingar opinbera kerfisins eru gríðarlegar og þýða mikil útgjöld úr ríkissjóði í framtíðinni. Vegna áratugahefðar um samspil kjara opinberra starfsmanna og lífeyrisréttinda þeirra er hér hins vegar um mjög flókið úrlausnarefni að ræða og verður erfitt að ráða úr. En þar þarf líka að eyða umtali um að þingmenn, ráðherrar og háttsettir opinberir embættismenn hafi náð að tryggja sjálfum sér réttindi umfram aðra. Slíkt verður eingöngu gert með opinberri birtingu þeirra réttinda. Annað sem þarf að endurskoða í lífeyriskerfinu í heild sinni er þátttaka lífeyrissjóðanna í almannatryggingakerfinu með til dæmis örorkubótagreiðslum og fleiri stórum útgjaldaliðum umfram hefðbundnar lífeyrisgreiðslur. Þar get ég tekið sjálfan mig sem dæmi en ég var tíu ár á sjó á mjög góðum launum, borgaði mikið í lífeyrissjóð allan þann tíma, en vegna þeirra gríðarlegu örorkubóta sem sá lífeyrissjóður, Lífeyrissjóður sjómanna, hefur þurft að inna af hendi undanfarin ár mun ég fá um 8 þús. kr. á mánuði í lífeyrisgreiðslur þegar ég fer á eftirlaunaaldur.  Þriðja atriðið sem þarf að leiðrétta eru þær skerðingar á ellilífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins sem verða vegna sjóðsöfnunargreiðslna til þeirra sem hafa náð að spara þannig. Annað dæmi get ég tekið bara úr síðustu viku þar sem ég var að ræða við föður félaga míns sem hafði greitt í lífeyrissjóð í 40 ár. Hann fær 2 þús kr. meira á mánuði í ellilífeyri en nágranni hans í næstu íbúð sem hefur aldrei greitt eina einustu krónu í lífeyrissjóð en fær fulla greiðslu frá Tryggingastofnun. Þessar skerðingar þarf að afnema, alla vega að stóru leyti, þannig að sparnaður fólks verði mikilvægari í huga þess og hvatningin til að spara verði meiri og þar með hvatningin til þess að hafa áhrif á lífeyrissjóðina og lífeyrissjóðakerfið í heild sinni. Það er ekki hægt að hugsa málið þannig að hægt sé að skylda fólk með landslögum til að leggja fé af hendi inn í lífeyrissjóði sem skilar því svo í rauninni engu til baka þegar upp er staðið miðað við þá sem ekki greiða í lífeyrissjóð. Fjórða atriðið sem þarf að laga er fjöldi lífeyrissjóða, en hér á landi er á fjórða tug lífeyrissjóða og rekstrarkostnaður þeirra er gríðarlega hár. Ekki mæli ég með einu lífeyrissjóðakerfi fyrir alla landsmenn en þeim mætti fækka umtalsvert með sameiningu. Fimmta atriðið er svo hugmyndin um verðtryggðan lífeyri sem er einfaldlega blekking nema í tilfelli opinberu sjóðanna sem núna hefur bersýnilega komið í ljós að standa mjög illa undir sér. Slík blekking þarf að heyra sögunni til. Verðtrygging á greiðslum úr öðrum sjóðum er einnig blekking og öfugt við það sem fram kom hér fyrr í dag hafa greiðslur úr þeim sjóðum einfaldlega ítrekað verið skertar eftir stöðu sjóðanna, þannig að þó að þær séu að nafninu til verðtryggðar er sú verðtrygging ekki til staðar í raunveruleikanum. Afnám verðtryggingar á öllum fjárskuldbindingum í efnahagslífinu nema á langtímabréfum ríkissjóðs eins og er í flestum löndum heims þarf að verða reglan á Íslandi. Það þarf að leiðrétta þennan verðtryggingarójöfnuð sem hefur meðal annars leitt til þess að lífeyrissjóðirnir hafa fengið nærri því 200 milljarða kr. í verðbætur af lánum til heimilanna frá ársbyrjun 2008 með tilheyrandi tæknilegum gjaldþrotum þúsunda heimila. Það er þetta sem verðtryggingin er að gera, það er þarna sem hún er að valda skaða og valda miklu meiri skaða en hún er til góða fyrir lífeyrissjóðina. Slík breyting á kerfinu með afnámi verðtryggingar gæti vel verið hluti af aðgerð sem stefnir að almennum leiðréttingum á verðtryggðum fasteignaveðlánum og þingmenn úr öllum flokkum hafa talað hér fyrir í dag. Það þarf að koma til almenn leiðrétting á skuldum heimilanna, á fasteignaveðlánum þeirra og með niðurfærslu þeirra lána og afnámi verðtryggingar samhliða því væri hægt að hrinda í framkvæmd kerfi sem mundi ýta íslensku efnahagslífi upp á við og úr vör meira en nokkuð annað. Sjötta atriðið er varðar lífeyriskerfið í heild sinni er að það þarf að velja með öðrum hætti í stjórn sjóðanna og með lýðræðislegri hætti þar sem eigendur þeirra, þ.e. almenningur, á að ráða því alfarið hverjir sitja í stjórnum þeirra. Það samkrull stjórnenda sjóðanna og viðskiptalífsins með meðal annars gríðarlega háum og algjörlega óskiljanlegum stöðutökum í gjaldmiðlaskiptasamningum verður að stöðva, en slíkir samningar hjá sjóðunum sem fjárfesta til mjög langs tíma eru alls ekki hluti af neinni eðlilegri áhættustýringu. Þóknanir fyrir slíka samninga eru hins vegar mjög háar og þátttakendur og þátttaka lífeyrissjóðanna í þeim vekur upp mjög alvarlegar spurningar um óeðlileg tengsl. Sjöunda og mikilvægasta og brýnasta atriðið er þó hins vegar að iðgjöldum í lífeyrissjóðina verði komið tímabundið í skjól í bundnum innlánsreikningum einstaklinga í Seðlabankanum þar til endurskipulagning kerfisins hefur farið fram. Þessu þarf að hrinda í framkvæmd sem fyrst þar sem fjölmargir hrunverjar eru enn við stjórn í lífeyrissjóðunum og það er algjörlega óþolandi staða að almenningi skuli skylt með lögum að afhenda sjóðunum og stjórnendum og starfsmönnum þeirra sparnað sinn. Lífeyrissjóðunum og lífeyriskerfinu í heild sinni er ekki treystandi fyrir þessum fjármunum að óbreyttu. Frú forseti. Ég tel að til frambúðar þurfi að vera til staðar einhvers konar blandað kerfi sameiginlegrar sjóðsöfnunar með baktryggingu frá hinu opinbera sem tryggir lágmarksframfærslu fyrir alla óháð sjóðsöfnun. Þetta gerir þörfina fyrir svo gríðarlega stóra lífeyrissjóði miklu minni, enda ber íslenskt hagkerfi ekki svona stóra sjóði. Það er ekki einu sinni til hlutabréfamarkaður á Íslandi fyrir þessa sjóði til að fjárfesta í og skuldabréfamarkaðurinn er mjög brogaður. Blandað kerfi sjóðsöfnunar og gegnumstreymiskerfis mundi stuðla að meira jafnvægi og dreifa valdi og draga úr valdi fjármálakerfisins, sem er mjög mikilvægt, því að þó að það hafi komið hér fram áður og menn hafi bent á að það séu ekki beinlínis lífeyrissjóðirnir sjálfir sem taki ákvörðun um spítalabyggingar og vegi skiptir aðkoma þeirra að slíkum framkvæmdum miklu máli. Ef þeir eiga að geta sagt af eða á um hvort slíkar nauðsynlegar framkvæmdir eigi að eiga sér stað er lífeyriskerfið okkar einfaldlega komið út í ógöngur. Það á ekki að vera hlutverk lífeyriskerfisins að taka ákvarðanir um slík mál. Skýrsla lífeyrissjóðanna sem kom út um daginn er kannski og vonandi bara fyrsta skrefið og það er orðið löngu tímabært að tempra gríðarleg völd þeirra og áhrif í efnahagslífinu. Digrir sjóðir eru til margs nýtir og af hinu góða en þeir eru líka, eins og fram hefur komið, púllía af fjármunum fyrir braskara til að ráðskast með ef ekki er varlega farið. Þegar slíkur sparnaður er skyldaður með lögum er enn mikilvægara að umgjörðin um kerfið sé góð og eins sjálfbær og hægt er. Því miður hefur komið í ljós, frú forseti, að kerfið á Íslandi er ekki nærri því eins gott, það er ekki besta lífeyrissjóðakerfi í heimi, og menn töluðu hér um árum saman, heldur er það gallað og jafnvel gallaðra en í mörgum nágrannalöndunum. Við búum að vísu svo vel að búa ekki eingöngu við gegnumstreymiskerfi, sem eru heldur ekki góð, en sjóðsöfnunarkerfi eins og við höfum byggt hér upp hefur sýnt sig að dugir ekki til, það er ekki sjálfbært, það er ekki verðtryggt og hagkerfið ber ekki slíkt sjóðsöfnunarkerfi eingöngu. Finna verður einhvers konar blandaða leið með þetta kerfi til að tryggja fólki sem hefur unnið alla sína starfsævi eins áhyggjulítið ævikvöld og mögulegt er. Ég vona að það verði verkefni Alþingis, með skipan nýrrar rannsóknarnefndar sem verður næsta skref í þessu máli, að upplýsa enn betur um hvað fór úrskeiðis. Samhliða þeirri vinnu þarf að hrinda af stað úttekt og endurskipulagningu á lífeyriskerfinu í heild.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka aðilum vinnumarkaðarins fyrir það frumkvæði sem þeir tóku um mitt ár 2010 um að leggja það sameiginlega fyrir ársfund Landssambands lífeyrissjóða að láta fara fram sérstaka úttekt á málefnum lífeyrissjóðanna og samskiptum þeirra við fjármálafyrirtækin í aðdraganda hrunsins haustið 2008. Þar sameinuðust þeir um að fela ríkissáttasemjara, sem nýtur trausts þeirra og raunar einnig trausts stjórnvalda, að skipa nefnd þriggja óháðra, óvilhallra og hæfra einstaklinga til að annast það verk fyrir sig. Þessi nefnd fékk víðtækt umboð til starfa og nýtti sér það út í hörgul, enda þess óskað í greinargerð með tillögum aðila vinnumarkaðarins að vandað yrði til verka þannig að niðurstöður nefndarinnar yrðu hafnar yfir allan vafa. Ég tel að vel hafi tekist til. Í niðurstöðum sínum bendir nefndin á margt sem betur hefði mátt fara, kemur með uppbyggilegar og góðar tillögur um hvernig koma megi í veg fyrir mistök í framtíðinni og síðast en ekki síst sparar hún hvorki gagnrýnina á stjórnir og stjórnendur lífeyrissjóðanna né gagnrýni á stjórnvöld og Alþingi og það fjármálakerfi sem byggt var upp í því sem mér liggur næst að kalla pólitíska skammtímasturlun. Hún bendir sérstaklega á að óvarlega hafi verið farið í fjárfestingar í tengdum fyrirtækjum og að almennt að skort hafi á formleg og sjálfstæð, skipuleg vinnubrögð við mat á einstökum fjárfestingum og áhættum sem þeim tengdust. Lífeyrissjóðirnir fá einnig alvarlega gagnrýni fyrir að hafa fjárfest í skuldabréfum fyrirtækja sem geymdu svo veika skilmála að engar varnir fundust gegn því að eigendur fyrirtækjanna rændu þau innan frá með tilfærslu eigna sem um leið gerðu þessi sömu skuldabréf verðlítil eða verðlaus. Nefndin tekur þó ítrekað fram að stjórnendum lífeyrissjóðanna væri í þessu efni nokkur vorkunn enda er kunnara en frá þurfi að segja að stjórnvöld gengu sjálf fram fyrir skjöldu í aðdraganda hrunsins og árin þar á undan ásamt fagráðherrum í ríkisstjórn, Seðlabankanum, Fjármálaeftirliti og öðrum og fullvissuðu íslenskan almenning, íslenska og erlenda fjárfesta og erlend stjórnvöld um að hér væri allt í blóma og íslenskt efnahagslíf og bankakerfi væri traust. Allt þetta reyndist, ef ekki vísvitandi rangt, byggt á fölskum og villandi gögnum sem opinberar eftirlitsstofnanir og löggiltir endurskoðendur ásamt alþjóðlegum matsfyrirtækjum stimpluðu framan og aftan á sem traustar og trúverðugar upplýsingar. Lífeyrissjóðirnir gátu því ekki fremur en margir aðrir varið sig með öllu gagnvart því hruni sem á Íslandi varð haustið 2008. Þó að nefndin telji samkvæmt framansögðu að margt hafi farið úrskeiðis, kemst hún að þeirri niðurstöðu að heildarskipulag lífeyrissjóðanna sé í flestu gott. Þá kemur fram að enginn sjáanlegur munur sé á því hvernig til hafi tekist í fjárfestingum lífeyrissjóðanna eftir því hvort fulltrúar verkalýðsfélaganna og atvinnurekendur kjósi stjórn eða hvort stjórnarmenn séu kjörnir beinni kosningu. Raunar er það svo að sá sjóður sem stýrt er af stjórn sem kjörin er beinni kosningu tapaði hlutfallslega mest. Nefndin vekur einnig athygli á því að tíðar breytingar á fjárfestingarkafla laganna um lífeyrissjóði hafi sumar hverjar verið vanhugsaðar og leitt til of mikils svigrúms í túlkun sem aftur hafi leitt til þess að um of hafi verið fjárfest í hlutabréfum íslenskra fyrirtækja en tap vegna þeirra fjárfestinga myndar stærsta hlutann af því tapi sem sjóðirnir hafa þurft að taka á sig. Í heild tel ég því að úttekt nefndarinnar sé bæði vel unnin og leiðbeinandi um það hvernig bregðast skuli við til að tryggja starfsemi lífeyrissjóðanna og það félagslega hlutverk sem þeir hafa til allrar framtíðar því að við megum ekki missa sjónar á því að þeir mynda eina mikilvægustu stoð þess velferðarkerfis sem við erum öll sammála um að skuli vera byggt upp hér á landi. Eitt af því sem ég tel hvað mikilvægast í því efni er að bakhjarlar lífeyrissjóðanna eru aðilar vinnumarkaðarins því að bæði stofnun sjóðanna og starfsemi þeirra byggir í grunninn á kjarasamningum. Þessir aðilar hafa sameiginlega axlað þá samfélagslegu ábyrgð að verja langtímahlutverk og getu lífeyriskerfisins til að standa undir lífeyrisbyrðinni. Frumkvæði þeirra að þessari úttekt og nauðsynlegum breytingum ber að skoða í því ljósi og þess vegna er mikilvægt að allar breytingar sem gerðar verða og þarf að gera verði unnar í náinni samvinnu við aðila vinnumarkaðarins og í gegnum kjarasamninga eftir því sem við á. Það yrði þá líkt og gert var bæði 1973 og 1995 þegar aðilar vinnumarkaðarins lögðu sjálfir grunninn að þeim fjárfestingarkafla sem enn er í lögum frá 1997, þó að Alþingi hafi gert dálítið óheppilegar breytingar. Ég heyri það á hv. þingmönnum sem hér hafa talað, sumum hverjum og að minnsta kosti formanni Sjálfstæðisflokksins, hann telur að skynsamlegt sé að gera nauðsynlegar breytingar í nánu og góðu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Ég trúi því, og hæstv. fjármálaráðherra fór líka yfir það áðan, að það verði viðhorf ríkisstjórnarinnar og fjármálaráðherra enda er löng og góð hefð fyrir slíkum vinnubrögðum um málefni lífeyrissjóðanna. Frú forseti. Þessi skýrsla verður ekki rædd án þess að fjalla um það gífurlega tap sem sjóðirnir urðu fyrir vegna einstakra fjárfestinga og þær tölur eru skelfilegar, á því er engin launung. Þó vil ég vekja athygli á því að afleiðingar tapsins á lífeyri launafólks eru þó ekki meiri en svo að sjóðfélagar hafa aflað sér lífeyris á grundvelli allra þeirra iðgjalda sem þeir greiddu til sjóðanna á tímabilinu 2006–2011 og gott betur. Þannig hefur hækkun lífeyris haldið í við og raunar verið meiri en hækkun launa og vísitölu á tímabilinu 2006–2011. Hvers vegna skyldi það vera þrátt fyrir 479 milljarða tap vegna einstakra fjárfestinga? Það skýrist af því, frú forseti, að í skýrslu þriggja manna nefndarinnar er alls ekki fjallað um heildarafkomu lífeyrissjóðanna heldur einungis um tap einstakra krafna og orsakir þess hvers vegna hver og ein tapaðist. Fyrir þessu gerir nefndin ágæta grein en ég sakna þess að hún hafi ekki samhliða gert grein fyrir heildarafkomu lífeyrissjóðanna með jafnafgerandi hætti. Það vekur einnig sérstaka athygli mína að tap einstakra krafna er reiknað út frá bókfærðu verði og endurspeglar þannig alls ekki raunverulegt tap, eins og raunar kemur mjög skýrt fram í skýrslunni á bls. 27 en þar segir, með leyfi forseta: „Úttektarnefndin telur sjálfsagt að benda á, að vegna færslu hlutabréfa til markaðsvirðis í ársreikningum segir reikningslegt tap ekki alla söguna því fjárfestingin geti í mörgum tilvikum hafa átt sér stað löngu fyrir árið 2007 og því geti raunverulegt tap verið mun lægra eins og lífeyrissjóðirnir hafa bent á. Sömuleiðis þarf að taka tillit til ávöxtunar frá fjárfestingartíma svo fjárfestingin sé metin réttilega.“ Þegar á allt þetta er litið er staðreyndin sú að þrátt fyrir að hér hafi allar banka- og lánastofnanir, að örfáum litlum sparisjóðum undanskildum, og þá undanskil ég ekki Seðlabankann, farið á hausinn, þá stóðust lífeyrissjóðirnir álagið og þeim tókst að verja ævisparnað launafólks á meðan annar sparnaður og eignir hafa brunnið misjafnlega hratt upp. Nettó bókfært tap sjóðanna, þ.e. neikvæð afkoma þeirra, nam ekki 479 milljörðum heldur 8,1 milljarði þegar tillit er tekið til þeirra tekna sem sjóðirnir höfðu af vöxtum og gengismun, eða 0,5% af hreinni eign til greiðslu lífeyris miðað við árslok 2007. Þrátt fyrir mikla hækkun lífeyris undanfarin ár sem tekin hefur verið til baka að nokkru með skerðingum eftir hrun, hefur lífeyrir sjóðfélaga hækkað til dagsins í dag um meira en sem nemur hækkun launa á sama tímabili. Skyldu einhverjar fjármálastofnanir á Vesturlöndum geta sýnt sama árangur? Því fer fjarri, frú forseti. Með þessu er ég ekki að gera lítið úr tapinu og ég tel að skýrsla úttektarnefndarinnar bendi á ýmsa þætti sem gætu dregið úr slíkum áföllum. En ég bendi einfaldlega á að það verður að horfa á heildarmyndina um leið og tapið er gert upp og áætlanir gerðar um það til hvaða ráðstafana þurfi að grípa til að styrkja enn frekar hlutverk og tilvist þessarar mikilvægu stoðar í velferðarkerfi launafólks og landsmanna allra. Frú forseti. Frá þessari skýrslu verður hins vegar ekki horfið án þess að taka til umræðu það hyldýpi sem er á milli almennu sjóðanna og þeirra opinberu. Meðan lífeyrisréttindi launafólks taka mið af greiddu iðgjaldi og afkomu almennu sjóðanna þannig að stilla verður af réttindi miðað við tryggingafræðilega afkomu þeirra á hverjum tíma, eru lífeyrisréttindi þeirra opinberu starfsmanna sem ekki vinna samkvæmt samningum ASÍ svokölluð fastréttindi. Það þýðir að réttindi þeirra eru ónæm fyrir afkomu sjóðanna og iðgjöldum. Á þeim grunni eru meðal annars réttindi allra hv. þingmanna. Með öðrum orðum viðgengst hér enn og hefur viðgengist allt of lengi óviðunandi og óásættanleg mismunun í lífeyrisréttindum þar sem almennu launafólki er ekki einasta ætlað að standa sjálft undir lífeyri sínum heldur einnig þeim mismun sem er á lífeyri þeirra og opinberra starfsmanna og það gerir allt fólk með skattgreiðslum sínum. 
             Nú vill þannig til að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins er sá sjóður sem tapaði mest allra lífeyrissjóða á hruninu, yfir 100 milljörðum kr. Það hefur þó engin áhrif á réttindi sjóðfélaganna en leggst á alla skattgreiðendur að ábyrgjast. Þannig hefur almennt launafólk orðið fyrir skerðingu réttinda en þarf auk þess að fjármagna tap Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og uppsafnaðan vanda þess sama sjóðs og lífeyrissjóða sveitarfélaganna að auki. Frú forseti. Ef eitthvað bíður hv. Alþingis öðru fremur á næstu mánuðum eru það tafarlausar aðgerðir til að eyða þessum mun og byrja að byggja upp sjálfbær lífeyrisréttindi fyrir alla landsmenn. Það verður erfitt en þessi munur er okkur sem þjóð til skammar. Hann er leifar gamallar mismununar og stéttaskiptingar og á meðan Alþingi lætur hjá líða að gera nauðsynlegar breytingar mun sú gjá dýpka sem þegar hefur orðið milli þings og þjóðar. En raunar vil ég fagna því, frú forseti, að ég hef ekki heyrt annað í ræðum annarra þingmanna sem talað hafa undir þessum dagskrárlið en að þeir séu allir reiðubúnir til að fara í þetta erfiða verkefni. Þar verður að gæta vel að því að við séum ekki að ráðast á þá einstaklinga sem með lögmætum og réttum hætti hafa áunnið sér lífeyrisréttindi. Við verðum að taka á þeim vanda sem uppsafnaður er og við verðum að horfa til framtíðar, tækifærið er núna. Úr því að ég á svolítið eftir af ræðutíma mínum þá er kannski ekki úr vegi að víkja aðeins að þeim flóknu spurningum sem sumir þingmenn hafa velt upp í ræðum sínum og varða aðkomu að stjórnun lífeyrissjóðanna. Menn láta eins og þar sé um afskaplega einfaldan hlut að ræða. Svo er ekki. Við skulum taka dæmi af einum lífeyrissjóði á almennum vinnumarkaði sem er lífeyrissjóðurinn Gildi. Að þeim lífeyrissjóði standa átta stéttarfélög. Eitt af þeim stéttarfélögum er yfirburðastórt í því samhengi öllu saman. Hin stéttarfélögin sjö koma að stjórnun lífeyrissjóðanna ásamt með þessu stóra stéttarfélagi og þau skipta með sér verkum. Þau hámarka stjórnarsetu fulltrúa sinna í stjórn og þau skipta reglulega með sér verkum þannig að sjómenn hafa sína rödd í stjórnum sjóðanna, iðnverkafólk hefur sína, almennt verkafólk, iðnaðarmenn og aðrir. Það er gert á grundvelli samráðs í fulltrúaráðum verkalýðsfélaganna sem standa að kjöri í stjórn sjóðanna. Þetta hefur reynst vel. Þetta er líka afskaplega lýðræðislegt, nákvæmlega eins og við byggjum upp fulltrúalýðræði að öðru leyti. Vilmundur heitinn Gylfason, sá væni drengur talaði um tröppulýðræði og gagnrýndi stéttarfélögin mjög fast. Hann gerði það að mörgu leyti með réttu og margt hefur færst til mikilla bóta eftir að hann talaði. En að segja að lýðræði í sjóðunum verði aukið með einhverju sem heitir beint lýðræði og aðkomu allra sjóðfélaga felur ekki neitt lýðræði í sér. Það felur í sér meirihlutavald þeirra sem eru flestir og stærstir. Við stöndum líka frammi fyrir mörgum erfiðum spurningum þegar við skoðum þetta. Sumir sjóðfélagar hafa greitt iðgjöld í kannski 40 ár og eiga mikil lífeyrisréttindi. Við erum með ungt fólk í sjóðunum sem hefur greitt í kannski tvö, þrjú ár. Við erum með sjóðfélaga sem þegar eru komnir á lífeyrisréttindi, sumir eiga lítil réttindi og aðrir mikil. Sumir sjóðfélagar hafa orðið örkumla snemma á starfsævi sinni en hafa full lífeyrisréttindi af því að sjóðirnir tryggja ekki bara ellilífeyri heldur líka örorkulífeyri. Allt þetta fólk á hagsmuna að gæta innan lífeyrissjóðanna en hefur mjög mismunandi réttindi. Að auki eiga sumir í mörgum sjóðum. Eins og hv. þm. Þór Saari benti á var hann á sjó í ein tíu ár og greiddi í Lífeyrissjóð sjómanna, og síðan hefur hann væntanlega stundað ýmis störf, eins og ég. Ég held að ég eigi réttindi í fimm eða sex sjóðum, þar á meðal Lífeyrissjóði sjómanna, Lífeyrissjóði Austurlands, ég á lífeyri í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, hjá sveitarfélögunum, hjá VR og hjá Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda, svo ég fari yfir það. Hvar í ósköpunum á ég að greiða atkvæði og hvað á atkvæði mitt að vega? Þetta er afgreitt með samráði og samvinnu stéttarfélaganna sem eiga aðgang að sjóðunum og ekkert, hvorki í þessari skýrslu né í umræðunni, hefur komið fram um að þetta hafi ekki gefist vel. Einmitt þetta valdajafnvægi innan sjóðanna hefur orsakað það að komið hefur verið í veg fyrir árásir ríkisins og allra þeirra sem vilja garnan eyða peningum lífeyrissjóðanna í góð mál án þess að vilja eiga innstæðu fyrir því að þeim er ætlað að sjá fyrir öldruðu og örkumla launafólki. Þetta hefur varið sjóðina gegn þeim árásum og það er gott.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að margar spurningar vöknuðu undir ræðu hv. þingmanns. Sú síðasta sem kom í kollinn var: Er ég virkilega að heyra rétt, er hv. þingmaður að verja það kerfi með kjafti og klóm sem hefur verið í stjórnum lífeyrissjóðanna á almennum markaði? Að þarna séu fáir einstaklingar sem ráði öllu - vill hv. þingmaður hafa það þannig áfram? Vill hv. þingmaður ekki breyta neinu um það hvernig kosið er í stjórnir lífeyrissjóðanna? Eiga aðilar vinnumarkaðarins, lífeyrissjóðanna og fjármálageirans áfram að hafa þau miklu tengsl sem þar eru, er ekkert óeðlilegt við það? Mig langar líka að spyrja hv. þingmann, af því að mér fannst hann skauta svolítið létt yfir þessa 479 milljarða: Standa sjóðirnir undir þessu tapi? Ég bið hv. þingmann að útskýra það fyrir mér ef hann getur á þessum stutta tíma. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann: Hver er að hans mati ábyrgð þeirra sem stjórnuðu lífeyrissjóðunum á þessum fjárfestingum? Mikið er talað um ábyrgð í samfélaginu og gjarnan sagt að draga eigi hina og þessa til ábyrgðar fyrir hitt og þetta. Ég held að það væri ágætt ef hv. þingmaður, sem hefur meiri innsýn en margur í þetta kerfi allt saman, mundi upplýsa okkur um þetta. Ég ætla að vera ósammála hv. þingmanni þegar hann talar um góðan árangur og góðan rekstur lífeyrissjóðanna, þegar maður sér hjá nánum ættingjum hvernig hinir almennu lífeyrissjóðir hafa skert og skert á ný greiðslurnar sem fólkið fær. Það ber ekki vott um að vel hafi verið haldið á spöðunum að mínu viti. En það er hins vegar rétt og þar er ég sammála hv. þingmanni, að munurinn á aðstöðu þeirra sem fá úr opinberu sjóðunum og almennu er ekki í lagi. Meðan verið er að skerða hjá þeim sem fær greitt úr almennu sjóðunum, eins og ég þekki dæmi um, fær annar einstaklingur á sama heimili alltaf sömu krónutöluna, alveg sama hvað gengur á. 

Frú forseti. Já, ég ætla að verja lífeyrissjóðakerfið með kjafti og klóm svo því sé til haga haldið. Hvers vegna vil ég gera það?  Síðan vil ég nefna, frú forseti, að ég hef verið hér á þingi núna í mánuð og ég tek eftir því að sumir þingmenn gera það mjög ítrekað að trufla ræðumenn í pontu með frammíköllum og öðru slíku. Ég, eins og fleiri, þarf að einbeita mér þegar ég tala og mér finnst svolítið ankannalegt undir fundarsköpum sem banna slíkt að það skuli gegndarlaust leyft í þingsal að menn kalli fram í, jafnvel úr hliðarsal.

Ég bið hv. þingmenn að taka eftir og virða ræðutíma ræðumanns.

Takk fyrir það. En standa sjóðirnir undir því sem var lofað? Já, ég fór yfir það áðan. Þeir juku mikið lífeyrisréttindi eins og hæstv. innanríkisráðherra lýsti þegar froðan var sem mest, svo hvarf froðan en straumurinn hefur verið jafn upp á við og þeim hefur tekist að halda lífeyrisréttindunum þannig að þau hafa hækkað meira en laun á sama tíma. Ég held að ég hafi svarað þessu. Aðeins um eldri sjóðfélagana, við öxlum ábyrgð gagnvart þeim, einfaldlega vegna þess að þeir sem borguðu í sjóðina á óðaverðbólgutímanum, og það er ekki langt síðan það var, fengu ekkert fyrir það sem þeir greiddu inn vegna þess að verðbólgan át það upp. Það er verið að reyna að verja það og við gerum það með því að taka á því vandamáli sameiginlega innan lífeyrissjóðanna.

Virðulegi forseti. Ég hygg að hv. þingmaður hafi misskilið spurningu mína. Ég var ekki að spyrja um hvort þingmaðurinn vildi verja lífeyrissjóðakerfið. Ég spurði hvort hann vildi verja það kerfi sem verið hefur á stjórnun lífeyrissjóðanna. Það kann að vera að þetta hafi komið öfugt út úr mér en ég ætlaði að spyrja um það, þ.e. hvernig þessar stjórnir eru skipaðar, hvernig þær eru kosnar, hvernig þær starfa og um tengslin milli aðila sem fjárfesta og sýsla með þessa aura. Nú hefur hv. þingmaður staðfest að lífeyrissjóðirnir geti vel staðið undir þessu 479 milljarða kr. tapi. Ég skil þingmanninn þannig að þeir geti það. Þá velti ég því upp hvort það gæti ekki verið gott fyrir lífeyrissjóðina til framtíðar litið, í ljósi þess að þeir ráða vel við svona geysilega mikið tap, að leiðrétta lán heimilanna, og hvort þingmaðurinn geti verið mér sammála um að þeir hljóti að geta staðið undir 50–80 milljarða kr. leiðréttingu á lánum heimilanna. Geta þeir það ekki fyrst staða þeirra er svona góð? Ég velti fyrir mér hvers vegna þarf að skerða lífeyri aldraðra og þeirra sem fá úr þessum sjóðum svo mikið að stjórnir lífeyrissjóðanna fara af hjörunum þegar talað er um að leiðrétta lánin. Svo koma þingmenn upp sem þekkja innviði lífeyrissjóðanna vel og segja að þeir þoli vel 479 milljarða kr. tap. Samt er ekki hægt að koma heimilunum til hjálpar á nokkurn hátt. Það kann vel að vera að þetta sé einhvers konar bókhaldsfræði sem hv. þingmaður heldur hér á lofti, en hins vegar er búið að staðfesta að þessir sjóðir ráða við tapið vegna þess að þeir eru svo vel reknir. Það hlýtur að vera hægt að reka þá það vel að þeir geti komið heimilunum til hjálpar. Það er fólkið sem borgar í lífeyrissjóðina og mun borga til framtíðar. En auðvitað vitum við það, frú forseti, að Alþýðusamband Íslands hefur einna harðast barist gegn því að almenn leiðrétting á lánum heimilanna nái fram að ganga. Það er áhyggjuefni þegar samtök sem eiga að standa fyrir verkalýðinn og verja hagsmuni hans skuli beita sér með þessum hætti. Nú koma þeir sem best þekkja til og segja að lífeyrissjóðirnir geti borið hundruð milljarða króna tap án þess að depla auga.

Frú forseti. Sú fullyrðing að Alþýðusamband Íslands hafi barist gegn því að skuldir heimilanna hafi verið léttar er ósköp einfaldlega röng.

Nei.

En það sem Alþýðusambandið hefur aftur á móti gert er að reyna að verja sig gegn tillögum eins og þeim sem hér var gerð grein fyrir áðan sem fela í sér að taka ellilífeyrissparnað almenns launafólks og nota hann í allt öðrum tilgangi en til hans var efnt og veita honum til almennrar skuldaleiðréttingar. Það er ekki hlutverk lífeyrissjóðanna og á ekki að vera hlutverk lífeyrissjóðanna en er lýsandi dæmi um það hvers vegna á ekki að hleypa stjórnmálamönnum, eins og menn eru að gera skóna, í stjórnir þeirra. Menn hafa líka rætt um það hér hvort óeðlileg tengsl séu milli einstakra fjárfestinga og milli stjórnarmanna. Ég held að betra væri að þingmenn mundu lesa skýrsluna sjálfa því að í henni kemur mjög vel fram að slíkt hafi ekki komið fram í þeirri skoðun. Ég ætla ekki að útiloka að nauðsynlegt geti verið að skoða það betur og meðal annars hefur verið nefnt að það geti verið nauðsynlegt að skoða ýmsa þætti í þessum málum eins og tengsl á milli þess þegar sá sem selur einhverjum pappíra er jafnframt að bjóða honum í einhverjar ferðir. Auðvitað getur verið að skoða þurfi fjöldamargra aðra þætti. Í þessari skýrslu er ekki tekið beint á því, gerð er grein fyrir því að búið sé að kippa þessu í liðinn til framtíðar og setja mjög stífar og ákveðnar reglur í því efni. Ég útiloka ekki að ýmislegt annað þurfi að skoða vel.

Hæstv. forseti. Ég vil gera tilraun til að leiðrétta það sem ég tel vera misvísandi framsetningu af hálfu hv. þingmanns. Í upphafi máls síns benti hann réttilega á það að þegar tap lífeyrissjóðanna er metið, um 500 milljarðar, verði menn jafnframt að horfa til ávinnings í aðdraganda hrunsins. Þetta er alveg rétt. Þegar kemur að því að ræða tap Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hins vegar er þingmaðurinn með einhliða tölu um 100 milljarða kr. tap, en gleymir því að samkvæmt þeirri formúlu sem hann beitti sjálfur þegar hann ræddi um lífeyrissjóðina almennt hefði hann átt að vekja athygli á því að í aðdraganda hrunsins var ávinningur þessa sama lífeyrissjóðs 136 milljarðar. Við verðum að horfa til þessara staðreynda. Eignir Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins eru núna metnar á um 400 milljarða kr. Hverjar voru þær mestar í aðdraganda hrunsins? Þær voru mestar 340 milljarðar. Ég er bara að vekja athygli á því að þegar menn slá fram tölum verða þeir að horfa á þær í þessu samhengi. Ástæðan fyrir því að ég kveð mér hljóðs er þó ekki aðeins þessi heldur líka að vekja athygli á því að það er rangt hjá hv. þingmanni að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins hafi orðið fyrir mestu tapi í hruninu. Það er rétt í krónum talið en að sjálfsögðu hljótum við að horfa þarna á hlutfallstölur. Tap hans á því viðmiðunartímabili sem nefndin skoðaði, þ.e. frá 2007–2010 var tæp 30%. Það er sambærilegt við það sem gerðist hjá stóru lífeyrissjóðunum. Það voru undantekningar frá þessu, mesta tapið var 50% hjá bankamönnum, en þetta er mjög áþekkt. Hins vegar er það rétt að ef við skoðum krónufjöldann eru tölurnar að sjálfsögðu hærri hjá stórum lífeyrissjóðum en smáum. Rétt skal vera rétt í þessu efni. Síðan er hitt sem ég vil vara við, það er að reka fleyg í raðir launafólksins eins og mér fannst gert í þessari ræðu.

Frú forseti. Mér er ljúft og skylt að taka fram að auðvitað er þessi tala hvað varðar Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, og ég held að Lífeyrissjóður hjúkrunarfræðinga sé inni í þeirri mynd líka, hin sama og brúttótapið sem ég fór yfir áðan. Það er alveg rétt að hlutfallslega er tapið hið sama eins og hæstv. innanríkisráðherra nefndi. Aðeins um fleyginn. Mismunun í lífeyriskerfi landsmanna er fleygur í holdi þjóðarinnar þannig að ég tel mig ekki vera að reka neinn fleyg í hóp launafólks þegar ég segi að það sé ekki rétt að fólk sem stendur hlið við hlið, á sama vinnustað, vinnur í grundvallaratriðum sömu störf fyrir sömu laun, skuli eiga mismunandi lífeyrisréttindi og annar fái lífeyrisgreiðslur að hluta fjármagnaðar úr ríkissjóði sem allur hópurinn greiðir. Þetta er fleygur í holdi þjóðarinnar. Ég veit að innanríkisráðherra er sammála mér um að það er löngu orðið tímabært að gera á þessu bragarbót og það þarf að haga þeirri framkvæmd þannig að skynsamlega sé að því staðið. Fyrirheit hafa verið gefin um það af hálfu ríkisstjórnarinnar og ekki bara þeirrar sem nú situr heldur hefur þetta mál oftar verið tekið upp, en ég tel að núna sé tíminn og við eigum að gera það. Og úr því að við höfum tækifæri og erum að ræða þessi mál í heild sinni eigum við að hafa kjark til að taka á því. Það verður erfitt en við skulum gera það.

Hæstv. forseti. Það þarf engan kjark til að gera það sem réttmætt er og fólki finnst vera réttlátt. Ef við ætlum að jafna lífeyriskjörin og jafna þau upp á við þarf engan kjark til þess. Ef við ætlum hins vegar að hafa réttindi af fólki og jafna niður á við, réttindi af fólki sem árum og áratugum saman hefur setið við samningaborð og setið frammi fyrir þeim valkostum hvort það eigi að sætta sig við lakari laun en betri réttindi - þetta er veruleikinn - ef við ætlum að skerða kjörin hjá því fólki má segja að það kosti einhvers konar kjark til þess. Við skulum muna að við erum ekki að tala um þingmenn og ráðherra eins og gjarnan er gert þegar menn vilja á einhvern hátt koma óorði á lífeyrissjóði opinberra starfsmanna. Við erum að tala um strætisvagnabílstjóra, sjúkraliða, slökkviliðsmenn, hjúkrunarfræðinga, kennara, fólkið sem starfar hjá hinu opinbera. Það að slá því sífellt fram að þetta starfsfólk fái lífeyrisréttindi frá skattgreiðendum er svo sem alveg rétt en á sama hátt fær það úr vasa skattborgarans þegar það fær greidd laun sín. Er það eitthvað slæmt? Er það slæmt? Ég bara spyr. Þetta eru tilraunir til að reka fleyg í raðir launafólks og það finnst mér rangt en því miður hefur borið á þessu á undanförnum árum. Við eigum að ráðast sameiginlega í það verk að jafna lífeyriskjörin í landinu. Mér finnst grundvallaratriði að gera það. Við eigum að reyna að jafna þau hjá almennu launafólki upp á við en ekki niður á við. Það er aðilum á vinnumarkaði sem stýra stóru lífeyrissjóðunum í sjálfsvald sett að búa til samsvarandi kerfi og gert var á opinbera markaðnum í ársbyrjun 1997, að búa til sjóð með breytilegu iðgjaldi. Það er ekkert 

Frú forseti. Það er hægt að búa þessar spurningar í einfaldan búning og nota þessi hugtök og segja: Eigum við ekki bara að jafna upp á við? Við vitum að það vantar upp í framtíðarskuldbindingar hjá LSR væntanlega í kringum 1.300 millj. kr., bara í þann sjóð. Það er ófjármagnað. Það þarf að eyða tugum milljarða næstu áratugina til að jafna þetta. Það er óskaplega mikil einföldun að segja: Við skulum bara gera það sama fyrir alla hina. Ég held að það sé nánast ekki framkvæmanlegt, miðað við þá stöðu efnahagsmála sem við erum í eða verðum í næstu árin. Síðan segir hæstv. innanríkisráðherra: Þetta á við þá sem vinna hjá hinu opinbera, og telur þar upp góða hópa. En ég vil benda hæstv. innanríkisráðherra á að konunni sem lagar kaffið á sumum þessara vinnustaða eða þeim sem er gangavörður á sömu stofnunum, er skammtað allt annað. Það er staðreyndin, en launin eru þau sömu. Síðan er hitt: Munurinn er réttlættur með því að launakjörin séu önnur og verri. Vera má að það hafi einhvern tíma í fortíðinni verið rétt. Í dag er það rangt og þessi launakjör eru ef eitthvað er fullkomlega sambærileg, ef ekki þau sömu. Það sem skakkar á milli eru lífeyrissjóðirnir. Það er rétt að halda því líka til haga að Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands hafa mótað sér þá stefnu eins og gert var í samningunum núna síðast á árinu 2011, að jafna þessi lífeyrisréttindi einmitt á þann hátt að fólk sé drifið upp. Við verðum að horfa til framtíðar og gera þetta kerfi sjálfbært þannig að það verði ekki rekið á kostnað ríkisins.

Virðulegi forseti. Samkvæmt skýrslu úttektarnefndar á lífeyrissjóðunum töpuðust 480 milljarðar við bankahrunið og tapið varð meira en búast mátti við. Margir bera ábyrgð á tapi lífeyrissjóðanna eins og fram kemur í skýrslu úttektarnefndarinnar. Það er þá fyrst að nefna starfsfólk bankanna sem ráðlagði stjórnum sjóðanna að fjárfesta í fyrirtækjum án þess að upplýsa stjórnirnar um eignatengsl bankanna við þessi fyrirtæki. Auk þess komu fram upplýsingar um að stjórnum sjóðanna hefði ekki verið tilkynnt um rétta stöðu fyrirtækisins þegar verið var að taka ákvörðun um hvort leggja ætti fjármagn lífeyrisþega inn í þau fyrirtæki sem þeir fjárfestu í. Stjórnir sjóðanna fóru líka á svig við fjárfestingarstefnu þeirra og verklagsreglur við ákvarðanatöku um fjárfestingar. Það kemur fram í skýrslu úttektarnefndarinnar að vísbendingar séu um að einhverjir sjóðir hafi fjárfest í óskráðum verðbréfum á þessu tímabili, sem var ólöglegt. Hér voru samþykkt lög í nóvember 2008 sem leyfa lífeyrissjóðunum að fjárfesta í óskráðum verðbréfum en fyrir hrun var þetta ólöglegt. Þessar upplýsingar renna stoðum undir þá skoðun margra að það sé nauðsynlegt að fram fari alvörurannsókn á starfsemi lífeyrissjóðanna fyrir hrun og vil ég taka undir nauðsyn þess. Eftirlitsaðilar brugðust líka í aðdraganda hrunsins. Þeir mátu ekki gæði fjárfestingarsjóðanna og Alþingi á stóran hlut að máli hvað varðar að gefa sjóðunum tækifæri til að stunda áhættusamar fjárfestingar. Árið 2006 voru samþykkt lög sem heimiluðu lífeyrissjóðunum að fjárfesta ekki aðeins 35% heldur 60% af hreinni eign sinni í hlutabréfum. En eins og allir vita sem hafa kynnt sér viðskiptafræði eru hlutabréf afar áhættusöm fjárfesting og ekki í neinu samræmi við eðli lífeyrissjóða að geta fjárfest svo miklu af fjármagni sínu í áhættusamri fjárfestingu eins og hlutabréfum. Það er því undrunarefni að Alþingi hafi samþykkt þessi lög sem komu hér inn frá framkvæmdarvaldinu án þess að um það væri mikill ágreiningur á sínum tíma. Kostnaður almennings af því að viðhalda núverandi lífeyriskerfi felst ekki aðeins í þeim 480 milljörðum sem töpuðust. Tapið mun verða mun meira þegar búið er að leiðrétta útblásnar eignir lífeyrissjóðanna en þær verða ekki leiðréttar fyrr en þær eru seldar. Ég vil geta þess hér að um 200 milljarðar af þeim 480 milljörðum sem lífeyrissjóðirnir töpuðu eru skattpeningar vegna þess að ekki er greiddur skattur af iðgjöldum. Þetta tap sjóðanna varpar ljósi á ókosti þess að byggja upp lífeyriskerfi þar sem lífeyrissjóðir leika aðalhlutverk og sjá ekki bara um að ávaxta viðbótarlífeyrinn heldur einnig um samtrygginguna og það í efnahagskerfi sem er mjög óstöðugt. Að vísu er búið að draga úr ókostunum við sjóðmyndunarkerfið eða lífeyrissjóði í óstöðugu hagkerfi með verðtryggingunni en verðtryggingin getur reyndar ekki komið í veg fyrir að fjármagn tapist heldur aðeins tryggt að fjármagn lífeyrissjóðanna sem þeir fjárfesta haldi verðgildi sínu. Frú forseti. Það er nauðsynlegt að íhuga hvernig við endurskipuleggjum lífeyrissjóðakerfið í ljósi þeirrar reynslu sem við höfum af því að vera með stórt lífeyrissjóðakerfi í óstöðugu efnahagskerfi. Það er skoðun mín, eftir að hafa lesið skýrslu úttektarnefndarinnar, að það sé mjög mikilvægt að draga úr vægi lífeyrissjóðakerfisins og auka vægi almannatryggingakerfisins. Reyndar tel ég það vera forsendu þess að hægt sé að afnema verðtryggingu til lengri tíma litið. Eftir hrunið, hófst reyndar haustið 2007, hefur verið reynt að draga úr tapi lífeyrissjóðanna með því að láta verðtryggðu kynslóðina taka alfarið á sig verðbólguskotið í stað þess að deila því á milli lánveitenda og lántakenda eins og gert hefur verið í öllum öðrum löndum sem hafa farið í gegnum bankahrun Þetta hefur þýtt gífurlega eignatilfærslu frá skuldsettum heimilum í gegnum banka og Íbúðalánasjóð til lífeyrissjóðanna og annarra fjármagnseigenda. Fyrir hrun áttu um 20% heimila ekki eignir fyrir skuldum en það hlutfall er komið í 40% og fer hækkandi. Skuldavanda heimilanna má fyrst og fremst rekja til ákvarðana bankastarfsmanna, stjórna lífeyrissjóða og stjórnmálamanna en ekki til ákvarðana einstakra heimila eins og svo oft er látið í veðri vaka í dægurumræðunni. Þá er ég að vísa til kaupa fjölskyldna á Íslandi á flatskjám meðal annars. Réttlætingin fyrir almennri leiðréttingu verðtryggðra fasteignalána er nefnilega eignabóla og eignabóla er verk banka og lífeyrissjóða. Þessi fasteignabóla er líka að hluta til verðtryggingunni að kenna sem er verk stjórnmálamanna. Þegar bankarnir hófu að lána ólögleg gengistryggð lán jókst gífurlega framboð lánsfjármagns til fasteignakaupa. Það myndaði eignabólu á fasteignamarkaði sem varð til þess að þeir sem keyptu eignir eftir 2004 - og frú forseti, til að upplýsa um sérhagsmuni ræðumanns keypti ræðumaður eign sína eftir 2004 - neyddust til að greiða allt of hátt verð fyrir fasteignina. Verðtryggingin eftir hrun hefur síðan magnað upp vanda þeirra sem eru með fasteignalán þar sem hún tryggði að virði skulda hækkaði í kjölfar verðbólguskots á sama tíma og verð fasteigna lækkaði. Ég vil ítreka það enn og aftur að í engu öðru landi hafa einum hópi verið tryggðar verðtryggðar eignir á kostnað þeirra sem eru með óverðtryggðar eignir, í engu öðru landi sem hefur farið í gegnum fjármálakreppu hefur það gerst nema hér á Íslandi. Óbreytt lífeyriskerfi mun magna upp skuldavanda verðtryggðu kynslóðarinnar og hrekja margt ungt fólk úr landi. Skuldakreppan hér á landi mun vara í áratugi ef samstaða næst ekki um almenna skuldaleiðréttingu. Og ég vil geta þess að það eru ekki bara hagsmunir heimilanna í landinu að hér fari fram almenn skuldaleiðrétting heldur líka banka og lífeyrissjóða vegna þess að þegar skuldir heimilanna verða leiðréttar munu margir geta losað sig við eign sína og stækkað við sig, með öðrum orðum þá mun komast hreyfing á fasteignamarkaðinn og eignir lífeyrissjóðanna munu hækka í verði í stað þess að falla í verði. Frú forseti. Það er mikilvægt að við förum sömu leið og nágrannalöndin og komum meira jafnvægi á milli lífeyrissjóða og almannatryggingakerfisins. Í umræðunni um framtíð lífeyrissjóðanna hér á landi gleymist oftast að geta þess að sjóðir fela í sér áhættu og aðeins er einblínt á áhættuna í almannatryggingakerfinu. 

Frú forseti. Við ræðum skýrslu um lífeyrissjóðina, starfsemi þeirra og fjárfestingar. Ég verð að byrja á að segja að sú skýrsla er mjög góð. Hún er virkilega góð og tekur á mörgum þáttum sem þarf að ræða og þyrfti að ræða miklu meira. Sá ljóður er þó á skýrslunni að lífeyrissjóðirnir greiddu fyrir hana sjálfir og er alltaf hægt að setja spurningarmerki við slíkt. Það er tvennt sem ég hef út á skýrsluna að setja. Það er hve þeir leggja mikla áherslu á að löggjafinn hafi brugðist í málinu og svo hins vegar að þeir taka ekki á boðsferðum og öðru slíku, tengslum og venslum stjórnarmanna við atvinnulífið. Varðandi löggjafann þá setti Alþingi rammann. Einn hv. þingmaður ásakaði mig um að hafa valdið hruninu, þ.e. hv. þm. Lilja Mósesdóttir, ég hefði sem sagt búið til hrunið með því að leyfa lífeyrissjóðunum að fjárfesta upp á 60%. Því er til að svara að þeir nýttu þetta aldrei að neinu marki. Ég var formaður nefndarinnar en öll nefndin stóð að baki þeirri breytingu auk þess sem allt Alþingi samþykkti breytinguna, frú forseti, einróma og meira að segja stjórnarandstaðan þá. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, núverandi hæstv. ráðherra á ýmsum sviðum, fagnaði þessu. Ég fór að hugleiða þessar ásakanir og leitaði að sjálfsögðu ábyrgðar hjá sjálfum mér og kannaði hvort ég bæri á þessu ábyrgð. Vissulega má segja að ég hafi gert það ef við gefum okkur það að stjórnarmenn lífeyrissjóðanna séu ómálga börn. En auðvitað taka stjórnirnar ákvörðun um fjárfestingarnar hverju sinni en ekki löggjafinn. Alþingi getur sett ramma, mörk og annað slíkt og hefur gert það alla tíð, tiltölulega þröng mörk og þröngan ramma. En hvernig þeir fylla upp í rammann er svo þeirra mál. Það stendur í lögunum, í fjárfestingarstefnunni, að lífeyrissjóðirnir eða stjórnirnar skuli fjárfesta með arðsemi og öryggi, frú forseti, í huga. Fjárfestingin átti því bæði að vera arðsöm en líka örugg, og það rekst mjög oft á eins og kunnugt er. Eftir að hv. þm. Lilja Mósesdóttir kenndi mér um þetta allt saman hugleiddi ég það töluvert mikið og eftir að hafa hugleitt ábyrgð mína, sem ég gerði virkilega, komst ég að þeirri niðurstöðu að ekki væri skynsamlegt fyrir mig að axla ábyrgð með því að hætta, enda hafa nokkuð margir hringt í mig og margir á Facebook líka hafa skorað á mig að halda áfram og kannski eru bestu rökin þau að nauðsynlegt sé að rödd mín heyrist á þingi. En ég hugleiddi þetta. Þar sem sú nefnd sem fór í þessa skýrslugerð hafði ekki nægilegar heimildir til rannsókna - fyrir utan það að hún tók eiginlega mjög stuttan tíma, sem er líka slæmt - er ég hlynntur því að Alþingi skipi rannsóknarnefnd sem noti skýrsluna, byggi á henni en fari dýpra og lengra aftur í tímann vegna þess að það sem var að gerast í hruninu hafði gerst löngu áður. Til dæmis þegar lífeyrissjóðirnir keyptu í Kaupþingi o.s.frv., löngu, löngu áður. Íslensku lífeyrissjóðirnir eru mjög sterkir eins og fram kemur í skýrslunni en urðu fyrir miklu höggi, eins og ég gat um fyrr í dag, þar sem þeir eru mældir í krónum en erlendu eignirnar eru mældar í evrum sem tvöfaldaðist í verði bara vegna þess. Mér finnst mjög mikilvægt að við lærum af hruninu og þessari skýrslu. Lífeyrissjóðirnir eru uppspretta fjár og það gleymist oft. Það er alltaf umræða um lánveitendur þetta og lánveitendur hitt. Það er eins og það sé bara ein hlið á medalíunni, að peningarnir komi bara einhvers staðar frá og aðeins veittir í lán. Ég vil og ég krefst þess að þeir sem tala um verðtryggingu, lánveitingar, niðurfellingar og annað slíkt af lánum geri sér grein fyrir hvar uppspretta fjárins er. Uppsprettan er hjá lífeyrissjóðunum. Þegar lífeyrissjóðirnir byrjuðu borguðu þeir engan lífeyri fyrstu árin. Það voru bara iðgjöld inn og útlán. Svo hefur hægt á þessu. Lífeyririnn er kominn upp í 70 milljarða, iðgjöldin eru sirka 80–90 milljarðar og bilið er alltaf að minnka þarna á milli þannig að lífeyrissjóðirnir verða bráðum eftir svona fimm, tíu eða fimmtán ár hættir að vera uppspretta fjár. Þeir munu ekki lengur veita eins mikið út í atvinnulífið og þeir hafa gert hingað til. Það er mjög alvarlegt. Þá er spurningin með hinn frjálsa sparnað sem er mjög veikburða. Fjölskyldurnar eiga um 500–600 milljarða sem er þá ekki nema þriðjungurinn af fé lífeyrissjóðanna. Það er mjög veik uppspretta fjár. Ég held að þeir sem eru að ráðast á fjármagnið með því að vilja skerða verðtryggingu, vilja skerða lán og allt svoleiðis - sem kemur alltaf niður á einhverjum, það kemur niður á fjármagnseigandanum, þ.e. sparandanum - þurfa að átta sig á því að svona aðgerðir geta valdið því að eftir fimm eða tíu ár fái börnin okkar hvergi lán. Ég þekki þá stöðu. Þegar ég kom frá námi var hvergi nokkurs staðar lán að hafa, hvergi. Til hvers voru lífeyrissjóðir stofnaðir? Þeir voru ekki stofnaðir til að borga lífeyri, það er dálítið merkilegt. Þeir voru stofnanir nákvæmlega eins og Búnaðarbankinn, Landsbankinn, Útvegsbankinn, Alþýðubankinn o.fl., þeir voru stofnaðir til að skaffa lán. Í lánsfjárþurrðinni sem þá var voru margir verkalýðsforingjar, t.d. Eðvarð Sigurðsson, ég man eftir að hann sagði: Verkamaðurinn þarf líka lán, við skulum stofna lífeyrissjóði til þess. Það var ekki fyrr en löngu seinna að menn fóru að hugleiða að lífeyrissjóðir ættu að borga einhvern lífeyri. Þannig var það. Ég ætla að nota síðustu mínúturnar til að fara í gegnum þær hættur sem steðja að lífeyrissjóðunum og ekki eru nefndar í skýrslunni. Þær eru verulegar. Það er í fyrsta lagi hættan af 3,5% vaxtaviðmiðinu. Af hverju í ósköpunum er 3,5% valið? Það var valið fyrir mörgum árum, áratugum, þegar verðtrygging var tekin upp, þ.e. verðtrygging á lífeyri því að hann er búinn að vera verðtryggður alla tíð. Þá var ákveðið að til að jafna stöðu þeirra sem voru ungir, nýbyrjaðir í sjóðunum, og hinna sem voru gamlir og voru að fara á lífeyri þyrfti að reikna sjóðina með ávöxtunarkröfu eða ávöxtunarviðmiði sem væri nokkurn veginn það meðaltal sem sjóðirnir næðu fram. Ég man eftir að ég tók þátt í því að móta þessa stefnu um 3,5% á sjóði sem voru með lífeyri verðtryggðan miðað við neysluvísitölu og svo hins vegar 2% á sjóði með lífeyri sem var verðtryggður miðað við laun. Þetta var mjög meðvituð ákvörðun. Nú er það að gerast að lífeyrissjóðirnir fá ekki fóður með þessari ávöxtun og þá gerast mjög alvarlegir hlutir. Þá þarf að skerða lífeyri allsvakalega. Fyrir hvert 1% þarf að skerða lífeyri um tugi prósentna eða hækka iðgjaldið úr 12% upp í kannski 18% eða 20% sem er þá borgað af fyrirtækjunum eða launþegunum. Það skiptir ekki máli því að það sem fyrirtækin borga fyrir manninn í lífeyrissjóð fær maðurinn ekki í laun. Svo má hækka ellilífeyrisaldurinn. Og það held ég að menn eigi að skoða á hinu háa Alþingi, að hækka ellilífeyrisaldurinn allverulega því að fólk er miklu sprækara í dag en það var fyrir 30, 40 árum. Hin hættan sem steðjar að lífeyrissjóðunum er góðmennska hæstv. félagsmálaráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur þegar hún hækkaði lífeyri úr 150 í 180 þús. kr. og skerti krónu á móti krónu sem gerir það að verkum, eins og ég nefndi fyrr í dag, að maður með 70 þús. kr. frá lífeyrissjóði fær ekkert sérstaklega fyrir það. Hann er bara nákvæmlega eins settur og maður sem fær ekki neitt. Þetta mun letja menn allverulega til að borga í lífeyrissjóði, fyrir utan þá skýrslu sem hér hefur komið fram sem sýnir ráðstöfun á þessu fé sem ekki var beint góð, alveg skelfileg. Það gæti komið upp andúð gegn því að borga í lífeyrissjóðina ef þetta er ekki lagað hið snarasta, að menn fái eitthvað fyrir að borga í lífeyrissjóðina. Ég held að skýrslan eigi að leiða til þess að hér fari fram góð og mikil umræða um lífeyrissjóðina, um þær hættur sem steðja að þeim. Þær tvær hættur sem ég nefndi, vaxtaviðmiðin 3,5% sem fer niður í jafnvel 2% eða 1%, það eru engin tækifæri að hafa á Íslandi og gjaldeyrishöftin banna mönnum að fara til útlanda, og svo hins vegar þetta samspil Tryggingastofnunar og lífeyrissjóðanna sem gerir ekki mjög ákjósanlegt fyrir fólk að borga í lífeyrissjóði.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir ágæta ræðu og yfirferð um skýrsluna og lífeyrissjóðamálin almennt. Nú hefur hv. þingmaður oftsinnis fjallað um lífeyrissjóðina úr þessum ræðustóli og víðar á undanförnum árum og haft sterkar skoðanir á sjóðunum, tilgangi þeirra, starfsemi o.s.frv. eins og kom fram áðan. Mig langar til að spyrja þingmanninn almennt út í niðurstöður skýrslunnar, hverjir eru helstu lærdómar sem við getum dregið af því sem fram kemur í niðurstöðu úttektarnefndarinnar, ef það eru einhverjir slíkir lærdómar sem við getum tileinkað okkur og lært af, þá sem löggjafinn, þingmenn sem Alþingi. Og þá sömuleiðis svipuð og almenn spurning, hvaða helstu lærdóma stjórnendur lífeyrissjóðanna ættu að draga af niðurstöðum skýrslunnar. Það kemur meðal annars fram í niðurstöðum úttektarnefndarinnar að nauðsynlegt sé að ráðast í heildarendurskoðun á lögum um lífeyrissjóði. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður er sama sinnis að nauðsynlegt sé að gera það. Lögum um lífeyrissjóði hefur margsinnis verið breytt eins og hv. þingmaður nefndi reyndar í ræðu sinni áðan. Er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að endurskoða þurfi lög um lífeyrissjóði og þá hvernig, með hvaða hætti ætti að fara í það? Er það varðandi fjárfestingarmöguleika sjóðanna, fjárfestingarstefnuna, heimildir þeirra til að fjárfesta með tilteknum hætti og þrengja þá möguleika eða er nauðsynlegt að grípa til annarra lagabreytinga af því tilefni?

Frú forseti. Það er tvennt sem ég nefndi í ræðunni. Það er í fyrsta lagi um framfærsluuppbótina. Það verður hreinlega að taka hana af aftur, það er bara einfalt, þótt það sé óvinsælt, til að lífeyrissjóðirnir komi aftur fram sem einhvers konar viðbót þegar menn fara á lífeyri. Þetta er það fyrsta. Varðandi 3,5% viðmiðið þarf sennilega að lækka það með öllum þeim afleiðingum sem það hefur, í skerðingum lífeyris, hækkun iðgjalda eða hækkun ellilífeyrisaldurs. Þetta er eitthvað sem Alþingi þarf að gera. Ég er hlynntastur því að hækka ellilífeyrisaldurinn jafnvel upp í 70 ár eða 75 ár eða jafnvel enn hærra, gefa það frjálst. Ég er reyndar með frumvarp fyrir Alþingi um það, eða var með það, um að hækka þau viðmið. Svo þarf að kíkja á fjárfestingarnar. Sett hafa verið lög um aukið hæfi stjórnenda lífeyrissjóðanna og stjórnarmanna. Og það er af hinu góða, að menn hafi eitthvert vit á því sem þeir eru að gera, þeir menn sem þarna ráðast inn sem stjórnendur. Svo hef ég lagt fram frumvarp um að sjóðfélagar fái að vita verðmæti réttinda sinna. Ég held að það sé mjög brýnt, frú forseti, því að ef fólk veit ekki hvað það á í lífeyrissjóðunum og lítur á það sem skattlagningu, veit ekki til dæmis að meðalfjölskylda á í lífeyrissjóðunum um 17–18 milljónir hreina eign, oft miklu meira en menn eiga í húsnæði sínu nettó og í bílnum, ef menn vita það ekki þá skipta þeir sér ekki af því, en um leið og þeir mundu vita það færu þeir að skipta sér af því og jafnvel krefjast þess að kjósa í stjórn. Það er kannski það sem þarf. Reyndar sýndi hrunið það og það er mjög miður að einn af tveimur lífeyrissjóðum sem var með lýðræði í stjórn, þ.e. Lífeyrissjóður verkfræðinga, fór eiginlega hvað verst út úr hruninu. En ég mundi ekki segja að það sé endilega dæmigert. Það sem gerðist í kjölfarið var að sú stjórn og framkvæmdastjórinn hætti vegna þessa lýðræðis en aðrar stjórnir hafa ekki hætt og urðu þó fyrir sambærilegu tjóni.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætt svar við spurningum mínum og hlýt að lesa það úr svörum hans að hann telji ástæðu til að fara í talsverða endurskoðun á lögum um lífeyrissjóði, eins og kemur reyndar fram í úttektarskýrslu lífeyrissjóðanna sem hér er til umræðu. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni, ég held kannski að það sé það verk sem löggjafinn og þingið þurfi að fara í núna í kjölfar þess að ráðast í endurskoðun á löggjöfinni í samræmi við það sem fram kemur í úttektarskýrslunni og líka með hliðsjón af reynslunni. Eins og ég nefndi áðan hafa verið gerðar allmiklar breytingar á lögum um lífeyrissjóði á undanförnum árum oftast nær til að rýmka heimildir þeirra til að fjárfesta með tilteknum hætti. Því langar mig til að spyrja hv. þingmann út í það hvort hann telji að Alþingi hafi gert mistök, að einhverjar þær lagabreytingar sem gerðar hafa verið á undanförnum árum hafi meðal annars, ekki auðvitað eingöngu heldur meðal annars orsakað það sem fram kemur í skýrslunni varðandi tap sjóðanna og mistök í fjárfestingarstefnum o.s.frv. Hv. þingmaður nefndi það áðan einnig að gerð hafi verið breyting á lögum varðandi hæfi stjórnarmanna sem hann taldi af hinu góða og ég tek undir það með þeim orðum að það væri þá gott að menn hefðu eitthvert vit á því sem þeir væru að gera. Telur hv. þingmaður að þær stjórnir sem sátu fyrir lífeyrissjóðunum hafi ekki haft mikið vit á því sem þær voru að gera? Var hægt að gera eitthvað betur? Voru allir að uppfylla skyldur sínar hvað þetta varðar? Voru gerð einhver mistök þar rétt eins og hugsanlega hafa verið gerð af hálfu þingsins og hvaða mistök voru það þá helst sem leiddu til þess að niðurstaða skýrslunnar bendir til þess að lífeyrissjóðirnir hafi tapað hátt í 500 milljörðum kr.?

Frú forseti. Í skýrslunni kemur fram, og ég hef rætt það áður, að Alþingi víkkaði heimildirnar, ég tel að það hafi verið mistök vegna þess að stjórnirnar voru ekki nógu hæfar. Það er allt í lagi að víkka rammann ef þeir sem vinna innan rammans hafa vit á því sem þeir eru að gera, þá er allt í lagi að víkka rammann. Ég man eftir því að hann var víkkaður vegna þess að erlendu hlutabréfin hækkuðu svo mikið og innlendu sömuleiðis að menn nálguðust rammann af sjálfu sér bara vegna þess að hlutabréfin hækkuðu svo mikið án þess að menn keyptu neitt. Þetta voru ein rökin sem við heyrðum. Í sjálfu sér má segja að ef þeir sem eru að höndla með peningana hafa vit á því þá tel ég að þeir ættu að hafa meira vit á því en nefndir þingsins eða þingmenn sem setja rammann. Varðandi mistök hjá stjórnunum sjálfum held ég að það sé ekki spurning að skýrslan segir að mistök hafi orðið. Menn tapa ekki svona þvílíkum peningum í alls konar gerninga sem þeir fóru út í án þess að hafa gert mistök, ég get ekki séð það. Menn eiga að viðurkenna mistök nákvæmlega eins og ég viðurkenni mistök á því að eiga þátt í því sem einn af 63 að hafa víkkað þessi mörk. Það voru mistök. En að sjálfsögðu ber gerandinn sem vinnur innan markanna miklu, miklu meiri ábyrgð á því sem hann er að gera heldur en sá sem setur mörkin. Það er bara fráleit hugsun að fara að kenna stjórnmálamönnum um það þegar menn keyptu bréf í einhverjum vafasömum sjóðum sem fóru svo á hausinn.

Forseti. Ég kem aðallega hingað upp til að minna á að þann 28. september 2010 ályktuðum við á Alþingi, allir 63 kjörnir fulltrúar, allir alþingismenn, að þrjár rannsóknir og úttektir ættu að fara fram á vegum Alþingis. Það er lykilatriði, á vegum Alþingis. Fyrst í upptalningunni var þetta, með leyfi forseta: „Sjálfstæð og óháð rannsókn á starfsemi lífeyrissjóða á Íslandi frá setningu laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, og síðar. Í kjölfar þess fari fram heildarendurskoðun á stefnu og starfsemi lífeyrissjóðanna.“ Þetta höfum við ekki gert. Það var ákveðið að bíða með þessa rannsókn sem mér finnst reyndar ekki góð ákvörðun vegna þess að þegar Alþingi hefur ályktað eitthvað á Alþingi að gera það. Það á ekki að leyfa rannsóknarefninu sjálfu að rannsaka sig eða ráða einhverja menn í það og sníða sér stakk eftir þeim vexti sem þeim hentar. Ég krefst þess að þessi rannsókn fari fram. Þetta er nokkuð sem við höfum ákveðið að gera og við eigum að standa við það. Ég kalla líka eftir því að fram fari stjórnsýsluúttekt á Fjármálaeftirlitinu og Seðlabanka. Í sömu þingsályktun var ákveðið að gera það. Ég veit ekki til þess að byrjað sé á því. Hver er munurinn á rannsókn sem Alþingi lætur gera og menn úti í bæ? Munurinn er sá að við getum ákveðið hvað við viljum rannsaka og sú rannsókn sem Alþingi lagði upp með að yrði gerð er mun breiðari en rannsóknin sem lífeyrissjóðirnir létu gera sjálfir en aðalmunurinn er þær heimildir sem rannsóknarnefnd á vegum Alþingis hefur í samanburði við þær heimildir sem þessi rannsóknarnefnd lífeyrissjóðanna hafði. Hún hafði engar heimildir til að krefja menn um gögn eða svör. Í lögum um rannsóknarnefndir Alþingis stendur hreinlega í 7. gr., með leyfi forseta: „Sérhverjum, jafnt einstaklingum, stofnunum sem lögaðilum, er skylt að verða við kröfu rannsóknarnefndarinnar um að láta í té gögn sem hún fer fram á. Með gögnum er m.a. átt við skýrslur, skrár, minnisblöð, bókanir, samninga, álit sérfræðinga og önnur gögn sem nefndin óskar eftir í þágu rannsóknarinnar, hvort sem þau eru prentuð (skrifleg) eða á rafrænu formi.“ Svo heldur þetta áfram. Þetta er alvörunefnd sem hefur alvöruheimildir til rannsókna en það hafði ekki sú nefnd sem lífeyrissjóðirnir réðu sjálfir til að rannsaka sig, eins ágæt og hún var. Verkefni hennar var mun þrengra. Því kalla ég eftir þessari rannsókn og að Alþingi framfylgi eigin ályktunum.

Hæstv. forseti. Tilefni þessarar umræðu er nýútkomin skýrsla um lífeyrissjóðina í landinu. Það er mjög mikilvægt að taka umræðu um lífeyrissjóðina, stöðu þeirra fyrir efnahagshrunið, stöðu þeirra núna og framtíðarsýn okkar á þróun lífeyriskerfisins. Hvað fyrsta atriðið snertir þarf Alþingi að gera upp við sig hvort ráðist verður í frekari rannsóknir á starfsemi lífeyrissjóðanna en þegar hefur farið fram og ef svo er á hvaða forsendum það skuli gert. Við umræðuna hefur verið vísað í fyrri samþykktir þingsins, nokkuð sem þingnefnd sem fjallar um þessi mál þarf að taka til skoðunar. Mér finnst um margt góður sá texti sem er í þingsályktunartillögu sem hv. þm. Eygló Harðardóttir er 1. flutningsmaður að. Þar er grunnhugsunin sú að metnar skuli afleiðingar af lagabreytingunum sem gerðar voru 1997 sem lífeyriskerfið grundvallast á fram á þennan dag og reynt að setja fram tillögur til úrbóta. Það er að sjálfsögðu verkefnið. Þetta snýr að fortíðinni. Hvað samtímann áhrærir er mikilvægt að gaumgæfa stöðu lífeyrissjóðanna núna og gera það í sem upplýstustum farvegi. Mér þykir skorta pínulítið á að svo sé gert. Ég nefni dæmi: Menn slá fram fullyrðingum um tap lífeyrissjóðanna á árunum 2008, 2009 og 2010 án þess að hafa hliðsjón af því sem gerðist í aðdraganda hrunsins. Ýmsir þingmenn hafa bent á þetta við umræðuna. Það breytir því ekki að lífeyrissjóðirnir urðu fyrir verulegum skakkaföllum í hruninu og við eigum að draga lærdóm af því. Annað sem ég vil nefna varðandi samtímann er að horfa til stöðu lífeyrissjóðanna núna og setja þá ekki alla undir sama hattinn, t.d. gamla kerfið hjá hinu opinbera og nýja kerfið hjá hinu opinbera, og hræra síðan öllu saman. Það er ekki saman að jafna skuldbindingum ríkisins gagnvart eldra kerfinu annars vegar og nýja kerfinu hins vegar sem tók til starfa í ársbyrjun 1997. Menn hafa talað um það, jafnvel virtir embættismenn sem fjalla um þessi mál, að það eigi að skuldfæra í bókhaldi ríkisins skuldbindingar A-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Það er af og frá að það eigi að gera, að mínu mati, einfaldlega vegna þess að skuldbindingar ríkisins felast einvörðungu í breytilegu iðgjaldi. Menn hafa teflt þarna fram stórum upphæðum, 47 milljörðum. Þar er um að ræða annars vegar áfallnar skuldbindingar upp á 4 milljarða og hins vegar framtíðarskuldbindingar upp á 43 milljarða. Við erum að tala þar um heildarskuldbindingar upp á 47 milljarða. Þá horfa menn til þess að kerfinu yrði lokað og síðan ekki söguna meir, hvað mundi síðan gerast og hvað tryggingafræðilegir útreikningar bendi til að mundi gerast á næstu áratugum gagnvart þeim sem nú eru í sjóðnum ef engir kæmu inn til viðbótar. En skuldbindingar ríkissjóðs varðandi A-deildina snúa einvörðungu að iðgjaldinu og það á að mínum dómi alls ekki að skuldfæra í bókum ríkisins eins og haldið hefur verið fram í fréttum að undanförnu. Öðru máli gegnir um skuldbindingar gömlu deildarinnar, B-deildarinnar. Í árslok 1996 var deildinni lokað fyrir öllum nýráðningum. Það fór enginn nýr starfsmaður inn í B-deildina og þá gefur augaleið að ef ekki koma nýir til að greiða iðgjöldin hlaðast upp skuldbindingar sem eru á ábyrgð ríkissjóðs, að sjálfsögðu. Menn tala um það af ótrúlegri léttúð að ríkið eigi jafnvel að hlaupa frá þessum skuldbindingum. Það er af og frá og við skulum hafa í huga að gamla B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, sem var að verulegu leyti gegnumstreymissjóður, niðurgreiddi almannatryggingakerfið að miklu leyti. Þegar ég varð formaður BSRB 1988 kom iðulega til mín fólk og hafði uppi þann málflutning á fundum og þingum BSRB, og ég veit að hið sama var hjá BHM, að það munaði svo litlu að borga í lífeyrissjóðinn, við værum allt að því eins vel sett ef við fengjum greiðslur úr almannatryggingakerfinu. Þetta er veruleikinn, á meðan lífeyrissjóðirnir á almennum vinnumarkaði voru að byggja sig upp var lífeyriskerfi opinberra starfsmanna til jöfnunar látið niðurgreiða það, og það réttilega að mínum dómi. Þetta eru hlutir sem þarf að horfa til þegar menn horfa í skuldbindingar ríkissjóðs og líka hins að verulegar upphæðir voru teknar út úr lífeyrissjóðnum til uppbyggingar í samfélagslegum verkefnum eins og í húsnæðiskerfinu sem ríkið tók án þess að greiða vexti. Þetta eru staðreyndir sem ekki er hægt að horfa fram hjá. Þetta snýr að samtímanum, og hvað þá með framtíðina? Öll viljum við hafa tryggingu fyrir öryggi á efri árum, búa við tryggt lífeyriskerfi. Stóra spurningin núna er hvernig við förum að því að byggja það upp. Þegar við vorum lítil settum við, sum hver, pening í sparibauk og sumir hafa litið á lífeyriskerfið sem eins konar sparibauk. Þannig er það samt ekki nema að því leyti að ef við tökum peningana úr sparibauknum eftir mjög langan tíma hefur verðgildi krónunnar sem þangað var sett rýrnað verulega nema eitthvað annað komi til. Það sama mundi gilda í lífeyriskerfinu ef ekki kæmi eitthvað annað til. Hvernig tryggjum við þá kerfið? Það getum við gert með ýmsum hætti. En hvaða fyrirkomulag sem við höfum, hvort sem við höfum gegnumstreymiskerfi eða sjóðsmyndun, gilda nákvæmlega sömu lögmál. Það þarf að taka verðmæti út úr efnahagskerfinu á hverjum tíma og færa yfir til lífeyrisþeganna. Spurningin snýst þá um það hversu öflugt efnahagskerfið er og hve aflögufært til að láta þessi verðmæti af hendi. Fyrr á tíð má segja að verðtrygging Íslendinga hafi verið syndandi í sjónum. Það var sjávaraflinn, fiskurinn, hann var okkar verðtrygging. Svo færðist hún upp á landið með fjölbreyttara atvinnulífi. Efnahagslífið var verðtryggingin okkar. Þess vegna sagði ég árið 1996 þegar sett var inn í lögin ákvæðið sem sumir gera lítið úr, um að lífeyrissjóðirnir ættu að sækjast eftir hámarksávöxtun, að þarna væru menn skammsýnir. Það getur verið heppilegra að vera varkárari og horfa til lengi tíma, jafnvel þótt ávöxtunin sé lægri, ef það er til þess fallið að styrkja efnahagslífið. Það er sú röksemd sem ég hef sett fram og haldið fram öll þessi ár. Hvað gerum við þá? Það hefur sýnt sig að lífeyrissjóðirnir eru allt of aflögufærir og það er langt umfram getu íslenska efnahagskerfisins að taka á móti fjárfestingunum. Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins fjárfestir 2 milljarða kr. í hverjum einasta mánuði. Lífeyrissjóðirnir í landinu fjárfesta um 120 milljarða á ári. Hvað gerðum við þá? Við bjuggum til þær reglur að hluti þessa fjármagns yrði festur til uppbyggingar hér á landi, og mönnum þótti það gott, og hluti færi úr landi. Þetta er eitt af því sem við þurfum að skoða. Mín tillaga er sú að við íhugum núna hvort við eigum að búa til nýja blöndu þar sem við hverfum í fyrsta lagi frá þeirri hugsun að leggja nánast af almannatryggingakerfið, að við styrkjum það. Í annan stað smíðum við og styrkjum sjóðakerfið sem við búum þegar við. Í þriðja lagi 

Forseti biður þingmenn og ráðherra að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Ég er komin hingað upp til að spyrja hæstv. ráðherra Ögmund Jónasson betur út í hugmyndir hans um hvernig best sé að endurskipuleggja lífeyriskerfið. Hæstv. ráðherra talar um að kannski sé ráð að vera með meiri blöndun, vera bæði með öflugt almannatryggingakerfi og síðan lífeyrissjóðakerfi. Ég velti þá fyrir mér hvernig við förum að því að fara yfir í þetta kerfi. Hæstv. ráðherra talaði um að kannski yrði að fjármagna almannatryggingakerfið með auðlindagjaldi en það væri líka hægt að gera það með því að skattleggja iðgjaldagreiðslur. Þannig væri hægt að tryggja strax lífeyri úr almannatryggingakerfinu sem dygði fyrir framfærslu. Síðan velti ég fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sé sammála því að núverandi lífeyrissjóðakerfi sé orðið of stórt fyrir íslenskt hagkerfi og hvort ekki séu veigamikil rök fyrir því að styrkja almannatryggingakerfið sem hefur verið holað að innan. Að lokum langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að það verði hægt að ná sátt við aðila vinnumarkaðarins um þá breytingu að koma hér á blönduðu lífeyriskerfi með annars vegar öflugu almannatryggingakerfi eða gegnumstreymiskerfi og síðan sjóðsmyndunarkerfi eða lífeyrissjóðakerfi.

Hæstv. forseti. Ég tel að það sé hægt að ná sátt um þetta með samtali við verkalýðshreyfinguna. Hún hefur jafnan litið á lífeyrismálin sem kjarnlægt atriði í kjarabaráttunni og lífskjörum fólksins í landinu. Það er grundvallaratriði að við höfum tryggt lífeyriskerfi. Verkalýðshreyfingin hefur þannig staðið vörð um almannatryggingakerfið og einnig um lífeyrissjóðina, en nú er svo komið að við þurfum að endurskoða allar grunnforsendur. Það á að vera lærdómurinn af því sem þegar hefur gerst, að það kerfi sem við smíðuðum 1997 er háð sveiflum kapítalismans og þar er mikið óöryggi, ekki bara í íslensku hagkerfi heldur hvert sem við förum með krónuna. Norski olíusjóðurinn tapaði fjórðungi af eignum sínum á árinu 2008, það er bara veruleiki. Auðvitað er það markmið að taka meira af því fé sem við leggjum til í viku hverri, opinberir starfsmenn sem greiða 15,5% brúttó, atvinnurekandi og launamaður, í lífeyrissjóð, ég tala nú ekki um eftir að séreignarsparnaðurinn kom líka til upp á 4%. Það eru tæp 20%, það er fimmtungur af laununum, einn dagur í fimm daga vinnuviku, sem við borgum þá í lífeyrissjóð. Þarna eru gríðarlegir fjármunir á ferðinni og hagkerfið okkar rís ekki undir þessu. Þá er um það að velja að við förum með aukið fjármagn út úr landinu eða, sem ég tel heppilegra, að við beinum því inn í uppbyggileg samfélagsleg verkefni. Þannig viljum við nota þessa peninga. En við þurfum að vanda okkur vel. Ef við setjum þetta inn í félög sem eiga að sinna samfélagslegum verkefnum er hættan sú að það verði til þess að ýta á eftir og stuðla að einkavæðingu samfélagsþjónustunnar. Þá værum við komin með lífeyrissjóði sem væru eignaraðilar og krefðust hámarksávöxtunar. Allt þetta þarf að skoða 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir ágæta ræðu, sérstaklega lok hennar þar sem hann skoraði á menn að fara að ræða lífeyrismálin í alvöru. Ekkert hefði ég á móti því að ræða ýmsar leiðir til að byggja upp gott og stöðugt velferðarkerfi með lífeyrissjóðina innbyrðis. Það var dálítið hressandi að heyra hæstv. ráðherra tala áðan um kapítalískt kerfi, galla þess og svoleiðis. Það er langt síðan maður hefur heyrt svona hreinræktaðar kommúnistískar hugsanir þannig að þetta var hressandi. Þær liðu undir lok í Sovét á sínum tíma en lifa sem sagt enn á Íslandi. Hæstv. ráðherra var formaður stjórnar LSR á tímabili og ég vil spyrja hann beint út hvort komið hafi fram tillaga frá fulltrúum launþega í stjórn LSR um að hækka iðgjaldið í samræmi við tryggingafræðilega úttekt og nauðsyn þess varðandi framtíðariðgjöld og annað slíkt sem hafi svo verið felld af fulltrúum ríkisins. Eða komu menn ekki með neinar tillögur um þetta og þar af leiðandi safnaðist upp mismunur á framtíðarskuldbindingum og eignum upp á 47 milljarða? Hvernig stendur á því að þetta kerfi sem átti að vera sjálfbært, þ.e. A-deildin, hefur ekki verið það og að iðgjaldið hefur ekki verið hækkað um 4% sem þarf, upp í 19,5%, heldur er núna 15,5% og dugar ekki til? Það munar 4 milljörðum hjá ríkissjóði í minni iðgjöldum á hverju ári. Er það af tillitssemi við fjárlögin og fjármálaráðherra sem þetta hefur ekki verið hækkað? Hver er ábyrgð stjórnarinnar, bæði launþegahlutans og fulltrúa ríkisins, í því að A-deildin er ekki sjálfbær eins og hún átti að vera samkvæmt lögum?

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að áfallnar skuldbindingar lífeyrissjóðs A-deildarinnar eru 4 milljarðar. Ég gat þess áðan að lífeyrissjóðurinn fjárfesti -  Ég minnti á það áðan að lífeyrissjóðurinn fjárfestir fyrir 2 milljarða í mánuði hverjum, bara svo við höfum þessi stærðarhlutföll rétt. Það sem sett var í lögin og fyrir lífeyrissjóðina almennt var að ef munurinn á tryggingafræðilega metnum eignum annars vegar og skuldbindingum hins vegar fer yfir 10% á að breyta iðgjaldinu. Sú lagabreyting var sett til bráðabirgða vegna hrunsins að þetta hlutfall var hækkað upp í 15%. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef hefur lífeyrissjóðurinn aldrei brotið lög hvað þetta snertir, ég vísa hér í A-deildina, vegna þess að þessi munur núna er undir 15%. Ég held að hann liggi í 12%. Mér skilst að tillaga hafi komið fram á síðustu missirum frá launamönnum þess efnis að iðgjaldið yrði hækkað, en það er ekki verið að brjóta lög. Það var sett inn ákvæði til bráðabirgða um 15% en tillagan mun hafa komið fram. Lög hafa ekki verið brotin.

Herra forseti. Ég hef farið í gegnum þetta áður. Ég er ekki lögfræðimenntaður en lögmenn segja mér að sérlög gangi framar almennum lögum. Við erum með almenn lög um lífeyrissjóði. Síðan erum við með sérlög um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þar stendur í 4. málslið 13. gr. að stjórninni beri að hækka framlag ríkisins. Þetta eru sérlög, algjörlega óháð því sem gerist í almennu lögunum, og þetta gilti þangað til í desember sl. þegar ríkisstjórnin kom með breytingartillögu þar sem vísað er í almennu lögin. Af hverju var það gert? Vegna þess að þetta gilti ekki áður. Þess vegna getur hæstv. innanríkisráðherra, sem var formaður stjórnarinnar á þessum tíma, ekki vísað í almenn lög til að hlífa sér við gagnrýni á að stjórnin hafi ekki farið að sérlögunum um lífeyrissjóðinn. Svo væri náttúrlega áhugavert að ræða við hæstv. ráðherra um tap Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins - sem lendir ekki á sjóðfélögunum heldur á skattgreiðendum í landinu, tap upp á 100 milljarða. Hann segir að hann beri enga ábyrgð á þessu af því að hann lifi í kapítalísku kerfi. Hvernig í ósköpunum datt honum í hug að bjóða sig fram til stjórnar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins ef hann treysti sér ekki til að vinna í því umhverfi sem sá sjóður vann í sem og öll fyrirtæki og allt efnahagslíf á Íslandi?

Þegar lífeyrissjóðirnir högnuðust sem mest fóru sumir lífeyrissjóðir út á þá braut að bæta réttindi sjóðfélaga sinna. Það gerði Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins en lífeyrissjóðir sveitarfélaganna ekki. Sumir lífeyrissjóðanna hafa síðan skert réttindin að einhverju leyti. Sá hópur sem sennilega hefur orðið fyrir mestri skerðingu er hópurinn í B-deild lífeyrissjóðsins. Sá hópur fylgir launavísitölu opinberra starfsmanna og þegar hún liggur lægra en neysluvísitalan eða verðbólgan verður hann fyrir skerðingu. Varðandi meint lagabrot þegar ég var formaður stjórnarinnar var það ekki svo. Þá var þessi munur á mati á eignum 

Þá voru sérlög í gildi.

Síðan var breytt þessum almennu lögum sem taka, a.m.k. núna, til allra lífeyrissjóðanna. Ég ítreka að það mun hafa komið fram tillaga frá fulltrúum launafólks í sjóðnum um iðgjaldabreytingu. Ég er sjálfur farinn út úr stjórn þarna fyrir alllöngu en er tilbúinn að svara öllu sem til mín er beint um mína stjórnartíð og taka þátt í umræðu um stöðu sjóðsins núna. Mér mislíkar hins vegar hvernig ég finn að ýmsir reyna að grafa undan Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og lífeyrisréttindum fólks sem sat við samningaborðið. Ég þekki það mjög vel vegna þess að ég sat við það samningaborð og var þá oft stillt upp við vegg 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þá skýrslu sem hún flutti hér í dag og fyrir þá umræðu sem hefur farið fram. Ég ætla að leyfa mér að leggja nokkur orð í belg um lífeyrissjóðina þó að hér hafi margt spaklegt verið sagt í umræðunum og ekki ástæða til að endurtaka margt af því. Það er fagnaðarefni og raunar löngu tímabært að fá þá skýrslu um lífeyrissjóðina í hruninu sem er á borðinu og algerlega nauðsynlegt að hafa þessa greinargóðu úttekt til að meta umhverfi sjóðanna, lagarammann og allar forsendur í kringum þessar mikilvægu stofnanir í samfélagi okkar með góðu móti og til að við í þinginu getum endurskoðað lagarammann í kringum lífeyrissjóðina. Það verkefni höfum við beðið með eftir hrunið þangað til við fengjum þessa skýrslu til að byggja þá umræðu á og tillögugerð í framhaldinu. Fyrirkomulag lífeyrismála í aðalatriðum, þ.e. að við skyldum svo snemma taka ákvörðun um að byggja fyrst og fremst á sjóðasöfnun, er sennilega með því skynsamlegasta sem Íslendingar hafa gert í hagstjórn og að mörgu leyti mjög til fyrirmyndar. En auðvitað er þetta fyrirkomulag ekki gallalaust og þegar við sjáum jafnmikið tjón og raun ber vitni verða í sjóðunum í hruninu er óhjákvæmilegt að fara yfir það með hvaða hætti við getum staðið betur að málum, eins og bætt úr lagarammanum, stefnunni og öðrum slíkum atriðum. Ein þeirra lykilspurninga sem við þurfum að fást við er spurningin um ávöxtunarkröfuna sem sjóðirnir starfa eftir. Spyrja verður þeirrar einföldu spurningar hvort hún sé raunhæf og hvort of há ávöxtunarkrafa á þetta mikla fjármagn sem við höfum safnað í sjóðunum muni ekki alltaf leiða til þess með reglulegu millibili að kerfið brenni yfir ef menn leiðrétta ekki þá kröfu. Hún er núna 3,5% að lágmarki, 3,5% plús, og þegar litið er til sjóða sem safnað hafa rúmlega 2 milljörðum kr. hljómar 3,5% ávöxtun út af fyrir sig fremur lág prósentutala en heildarfjárhæðin er gríðarlega há, upp á rúma 70 milljarða á ári. Það er nærfellt 5% af landsframleiðslu þessa lands í raunávöxtunarkröfu lífeyrissjóðanna einna fyrir utan verðbótaþáttinn en skuldbindingar sjóðanna eru verðtryggðar og talsvert af eignunum. Við erum að fjalla um raunávöxtun og ef verðbólga er þessi eða meiri verður það viðbótarkrafa og álag á allt okkar kerfi. Núverandi krafan er 1% yfir áætluðum langtímahagvexti og full ástæða til að spyrja sig að því hvort ekki sé verið að setja fram óraunhæfar væntingar um ávöxtun til lengri tíma, sérstaklega þegar menn skoða til samanburðar hvaða ávöxtun þeir hafa fengið, t.d. í erlendum ríkisskuldabréfum yfir lengri tímabil eða af fjárfestingum í fremur traustum fyrirtækjum á alþjóðamörkuðum yfir lengri tíma. 3,5% raunávöxtun á svo stórar fjárfestingar yfir svo langan tíma er sannarlega eitt af því sem við þurfum að taka til endurmats því að það er engum til góðs að gera of miklar kröfur um ávöxtun ef ekki eru forsendur fyrir því. Það mun þrýsta á stjórnendur sjóðanna til lengri tíma til að leita í áhættusamari fjárfestingar sem geti fært þeim þann ávinning sem skilar sér almennt ekki í ávöxtun og getur leitt til óhæfilegrar áhættusækni og mikils tjóns eins og varð hér í hruninu. Við þurfum að fara almennt yfir fjárfestingarheimildir sjóðanna og hvaða fjárfestingarstefna eigi þar að liggja til grundvallar. Það er auðvitað fyrst og fremst nokkuð sem sjóðirnir eiga sjálfir að móta en þingið á líka að hafa skoðun á í ljósi þeirra gríðarlegu verðmæta sem töpuðust með því að ógætilega var farið. Hversu langt á að ganga í að fjárfesta til að mynda í hlutabréfum á markaði, ekki síst í óskráðum félögum? Ég vek athygli á því að leitað var til þingsins um að veita frekari heimildir eftir hrun til að fjárfesta í óskráðum félögum. Ég tel að það hafi verið algerlega rétt afstaða sem við tókum í efnahags- og skattanefnd þingsins þegar það frumvarp kom fram, að það væri hreinlega óráð að auka heimildir lífeyrissjóðanna til slíkra fjárfestinga fyrr en menn væru búnir að fá þessa skýrslu og fara yfir niðurstöður hennar. Það er líka, vegna þess að Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins bar á góma áðan, umhugsunarefni að hve miklu leyti sjóðurinn á að standa í fjárfestingum í öðru en öruggum hlutum, eins og ríkisskuldabréfum eða sambærilegum fjárfestingum, tryggum fasteignaverðbréfum eða öðru slíku, því að réttindin í honum munu ekki ráðast fyrst og fremst af ávöxtuninni. Ríkissjóður hefur tekið á sig ákveðnar skuldbindingar og eru margir þættir í kringum skuldbindingarnar tengdar Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins ógreiddir. Þar er gat í þeirri sjóðasöfnunarhugsun sem við höfum haft. Ég tel að það sé alveg nauðsynlegt að fjárlaganefnd þingsins fari mjög vandlega ofan í þá þætti sem snúa að skuldbindingum ríkissjóðs í því sambandi. Sumir hv. þingmenn hafa í umræðunni kallað eftir því að þessi skýrsla verði ekki látin nægja heldur fari fram sérstök rannsókn á vegum þingsins á starfsemi lífeyrissjóðanna. Ég vil um það segja að ég tel að þingið þurfi að hugsa þá tillögu vel og rökræða hana áður en í slíkt verði ráðist. Við létum rannsóknarnefnd Alþingis gera skýrslu í upphafi til að gera mjög víðtæka úttekt á því hvað hefði farið úrskeiðis í íslensku samfélagi og hvað betur mætti fara. Við fengum gríðarlega umfangsmikið verk frá rannsóknarnefndinni og margvíslegar niðurstöður sem við getum byggt á þegar við endurreisum hér samfélagið. En að skipa síðan sérstakar rannsóknarnefndir yfir hverja stofnun og um hvern þátt í samfélaginu og öll álitaefni sem uppi eru, hvort sem það er Íbúðalánasjóður, sparisjóðirnir, lífeyrissjóðirnir, einstök fjármálafyrirtæki o.s.frv., hlýtur að vekja upp efasemdir um að við séum á réttri leið ef við förum of langt á þeirri braut eða hvort við séum að setja á fót einhvers konar nýtt réttarfar í landinu, rannsóknarnefndarréttarfar sem væri einhvers staðar á milli hinnar pólitísku umræðu sem fer fram í þinginu annars vegar og dómstóla hins vegar. Ég held að það sé ábyrgðarhlutur að láta dæma verk manna í rannsóknarnefndum, það er sannarlega vandmeðfarið mál og ég held að menn eigi ekki hrapa að neinum ályktunum í því efni. Hitt er ótvírætt að sú nefnd sem vann þessa skýrslu sem hér liggur til grundvallar hafði ekki sömu lagaheimildir og rannsóknarnefnd Alþingis hafði til að kanna þá þætti sem snúa að spillingu. Það er því ákveðinn ágalli að ekki liggi fyrir fjármálatengsl bankanna og þeirra stjórnenda sem fyrir sjóðunum fóru með svipuðum hætti og rannsóknarnefndin birti almenningi til glöggvunar og upplýsingar um fjárhagsleg tengsl bankanna við stjórnmálamenn og tengsl þeirra við fjölmiðla og hvort og að hve miklu leyti það hefði haft 

Virðulegi forseti. Sú skýrsla sem við ræðum leiðir í ljós að lífeyrissjóðakerfið okkar tapaði í efnahagshruninu 480 milljörðum kr. Menn hafa vefengt þessa tölu. Sumir hafa talað um að hún sé verulega lægri, ég hef heyrt töluna 380 milljarða, og aðrir hafa jafnvel nefnt miklu lægri tölur eða jafnvel ekkert tap. Það breytir því ekki að það er mjög mikilvægt fyrir okkur að fara í gegnum þessa umræðu alla. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það kalli á heildarendurskoðun á lífeyrissjóðareglum okkar. Við þurfum að skoða afmarkaða þætti. Við þurfum að velta fyrir okkur hvað hafi orðið til þess að menn fóru greinilega óvarlega í ýmsum fjárfestingum. Það er ljóst mál að menn voru allt of mikið bundnir á klafa fjárfestinga einstakra fyrirtækjasamsteypna og af því eigum við að læra. Mér hefur stundum fundist í umræðunni að menn hafi ætlað að nota ferðina og tækifærið núna til að vega að grundvelli sjálfs lífeyriskerfis okkar Íslendinga sem við höfum byggt mjög myndarlega upp á grundvelli laganna frá 1969. Hyggjum aðeins að. Það lífeyriskerfi sem við höfum verið að byggja upp er að mínu mati eitthvert besta verkefni sem hefur verið unnið í samfélagi okkar. Það byggir á söfnunarsjóðalífeyri en ekki gegnumstreymislífeyri. Þetta fyrirkomulag er öfundarefni margra þjóða. Við getum sagt sem svo að það sé í lagi að hafa hér söfnunarsjóðafyrirkomulag þegar þjóðin er tiltölulega ung og þegar hagvöxtur er mikill en þegar þjóðir eru eins og við sjáum í Evrópu, þær eru að eldast, fólkinu er jafnvel að fækka og hagvöxtur er lítill, þá skapast sá gríðarlegi vandi sem blasir núna við mjög mörgum þjóðum en ekki okkur vegna þess að þær eru með gegnumstreymiskerfi en við erum með söfnunarsjóðakerfi. Þess vegna er mjög mikilvægt þegar þessi umræða fer fram og lífeyrissjóðirnir hafa verið settir í neikvætt ljós að við reynum að halda haus og standa í lappirnar og verja það fyrirkomulag í grundvallaratriðum sem er á lífeyrissjóðakerfi okkar. Um það þarf umræðan að snúast núna. Við þurfum að skoða það sem aflaga fór en við eigum ekki að nota tækifærið sem hefur blasað við sumum, að þetta sé tilefni til að kollvarpa þessu kerfi, leggja það jafnvel af, taka bara upp gegnumstreymiskerfi þar sem ríkið sjái okkur eingöngu fyrir almannatryggingum. Það væri ávísun á stórkostlegar skattahækkanir eins og við sjáum með því að bera sama skattprósentur okkar og skattprósentur OECD og skoða framlög til tryggingamála í gegnum skattkerfi annarra þjóða. Þá sjáum við að ef við hyrfum frá fyrirkomulagi okkar mundi það kalla á miklar tekjuskattshækkanir. Það er hins vegar rétt sem hefur verið bent á að það sem hefur gerst hjá okkur er að við höfum aukið tekjutengingarnar of mikið, sérstaklega undanfarin ár. Það veldur því sem forseti Alþýðusambands Íslands hefur bent á að þetta virkar eins og 100% skattlagning. Það er þáttur sem ég held að við hljótum núna í ljósi upplýsinganna, í ljósi reynslunnar að taka til endurskoðunar. Vissulega er dýrt að falla algjörlega frá tekjutengingum en við hljótum að geta sammælst um að þar hafi menn gengið allt of langt og hefur það í raun dregið úr hvatanum til að byggja upp lífeyriskerfi okkar og grefur í sjálfu sér undan því til lengri tíma. Þegar við tölum núna um það hvort okkur hafi tekist vel eða illa upp með lífeyrissjóði okkar getum við ekki leyft okkur það eitt að horfa á árin 2008 eða 2009. Þau ár voru mjög afbrigðileg hvernig sem á málin er litið. Og þó að menn geti gagnrýnt einstakar fjárfestingar lífeyrissjóðanna er alveg fráleitt að dæma heilt lífeyrissjóðakerfi nánast úr leik og dæma alla þá sem hafa starfað innan þess kerfis öll árin sem óhæfa einstaklinga vegna þess að það varð hrun 2008. Það er rétt að ávöxtunin á lífeyrissjóðunum var neikvæð um 22% árið 2008, en skoðum þá árin á undan: Mjög léleg ávöxtun var 2007 en 2006 var 10% raunávöxtun, 13% 2005, 10% 2004, 11% 2003. Þetta eru tölur sem menn ættu að hyggja að; tölurnar segja okkur að í raun og veru hafi tekist alveg bærilega með ávöxtunina í lífeyriskerfi okkar þó að núna standi kerfið hins vegar frammi fyrir þeim vanda að fá fjárfestingartækifæri eru í boði, hér eru gjaldeyrishöft og allt of mikil stöðnun í samfélaginu, en það er önnur saga. Menn segja að núna sé sérstakt tilefni til að breyta lífeyriskerfi okkar þannig að settur verði á stofn einn lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn. Ég er mjög ósammála því. Ég er sammála því á hinn bóginn að tilefni sé til að lækka rekstrarkostnaðinn í lífeyriskerfinu með fækkun lífeyrissjóða, ég ætla ekki að nefna neina sérstaka tölu í því sambandi, en ég vara alvarlega við hugmyndum um að hafa einn lífeyrissjóð. Gætum að. Lífeyrissjóðirnir eiga í dag 2 þús. milljarða kr. til greiðslu lífeyris, sem er um það bil 30–40% hærri tala en sem nemur árlegri landsframleiðslu okkar og fjórföldum fjárlögum. Ætla menn sem oft og tíðum tala hér um mikilvægi lýðræðis og valddreifingar í landinu að koma málum þannig fyrir að 2 þús. milljarðar kr., fjárfestingarþörf upp á 120 milljarða kr. á hverju einasta ári, verði nú lögð í hendurnar á einum forstjóra og sjö, átta eða níu einstaklingum í stjórn slíks sjóðs? Ég held að það væri gríðarlegt háskaspil og mikil áhætta fyrir lífeyriskerfi okkar, fyrir utan það sem margir hafa bent á að þar gæti orðið til mikið ægivald stjórnmálanna vegna þess að þar með væri búið að setja lífeyrissjóð ríkisins inn í þetta kerfi sem ber mjög stóran hluta af lífeyrisgreiðslum í dag. Ég vil líka segja að það má ekki gleyma því að þegar lífeyriskerfinu var komið á árið 1969, og hefur það þróast síðan, þá var það gert á grundvelli samninga atvinnulífsins og launþega. Þess vegna er mjög eðlilegt að fulltrúar þessara aðila eigi sæti í stjórnum lífeyrissjóðanna. Vel má vera, eins og nefnt er í þessari skýrslu, að til að mynda einn eða fleiri fulltrúar verði kosnir almennri kosningu, en ég held að það sé mjög mikilvægt að verkalýðshreyfingin og atvinnulífið eigi fulltrúa í stjórnum lífeyrissjóðanna því að það er alveg rétt sem framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins hefur bent á, að ef aðkoma þessara aðila að stjórnum lífeyrissjóða verður afþökkuð með lagasetningu eða á annan hátt liggur beinast við að við hverfum frá þeirri hugmyndafræði sem býr að baki lífeyrissjóðum okkar. Það væri ákaflega óskynsamlegt að mínu mati. Upp í hugann kemur nokkuð sem minn góði félagi og vinur Einar Oddur Kristjánsson heitinn nefndi oft í þessu sambandi og það er atvinnurekendaábyrgðin sem er ábyrgð atvinnulífsins á lífeyrissjóðunum, sem skiptir svo miklu máli fyrir þetta kerfi okkar. Ég vil líka segja annað. Hér hafa menn verið að velta fyrir sér hvað hafi orðið þess valdandi að lífeyrissjóðirnir töpuðu svo miklum peningum. Ætli það sé ekki eitthvað svipað og varð almennt til þess að menn töpuðu peningum, hvort sem það voru einstaklingar eða fyrirtæki? Eins og dæmin sanna í þessari skýrslu þá fóru menn óvarlega í einstökum tilvikum og ég hygg að það skýri í meginatriðum þetta tap. Menn hafa vísað hér til lagasetninga sem opnuðu allt of rúmar heimildir til hlutabréfakaupa eða fjárfestinga erlendis. Ég vek hins vegar athygli á því að þær heimildir voru ekki nýttar þannig að það er augljóst mál að þær lagabreytingar voru ekki sjálfstætt tilefni þess að lífeyrissjóðirnir töpuðu fé, það getur ekki verið. Ef menn notuðu ekki þær heimildir, ekki einu sinni þær heimildir sem voru til staðar til fjárfestinga erlendis eða fjárfestinga í hlutabréfum, gat breyting á lögum sem fól í sér rýmri heimildir, sem menn nýttu síðan ekki og nýttu ekki einu sinni gömlu heimildirnar, augljóslega ekki verið gerandi í sjálfu sér í þessum efnum. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir lífeyriskerfi okkar að geta fjárfest erlendis. Það er hluti af því að tryggja góða ávöxtun, það er hluti af því að draga úr áhættunni. Það er auðvitað vandamál lífeyriskerfisins í dag að fjárfestingarmöguleikarnir eru litlir, það er vandamál lífeyriskerfisins í dag að geta ekki fjárfest meira erlendis og nýtt sér þau tækifæri. Það væri til dæmis fróðlegt að sjá hvort fjárfestingar í heild erlendis hafi ekki skilað góðri ávöxtun, a.m.k. í krónum talið eftir 50% fall eða hvað það var á íslensku krónunni. Þess vegna segi ég: Ég vara við því að menn bregðist við í einhverju krampakenndu ástandi, banni fjárfestingar í útlöndum, banni mönnum að fjárfesta í atvinnulífinu eða 

Virðulegi forseti. Við ræðum stöðu lífeyrissjóðanna í landinu í ljósi þeirrar úttektar sem lífeyrissjóðirnir sjálfir hafa látið gera um fjárfestingarstefnu, ákvarðanatöku og lagalegt umhverfi sjóðanna í aðdraganda hrunsins 2008. Það að heildartap sjóðanna við hrunið hafi verið um 500 milljarðar undirstrikar að fjárfestingarstefna lífeyrissjóðanna var orðin allt of áhættusækin og að bankarnir réðu oft fjárfestingarstefnu sjóðanna og krosseignatengsl banka og fyrirtækja á hlutabréfamarkaði voru orðin of mikil. Þrátt fyrir skyldur stjórnenda lífeyrissjóðanna um að móta sér ábyrga fjárfestingarstefnu með tilliti til ávöxtunar og áhættu virðast ekki hafa kviknað þau aðvörunarljós sem nægðu til að draga úr meðvirkni og áhættusækni í ljósi mikillar samþjöppunar og krosseignatengsla á hlutabréfamarkaði. Því fór sem fór þótt vissulega megi segja stjórnendum sjóðanna til málsbóta að sú krafa var hjá öllu samfélaginu að sjóðirnir skiluðu sem hæstri ávöxtun til sjóðfélaga sem eftir á að hyggja var ekki raunhæft, þ.e. að gera þá kröfu til langs tíma, því að lífeyrissparnaður er vissulega langtímasparnaður. Ég tel að allir sem koma að málum lífeyrissjóðanna og hafa komið að þeim verði að viðurkenna að ákveðin mistök voru gerð, bæði það hversu hátt hámarkshlutfallið af eign sjóðanna var sem heimilt var að fjárfesta í skráðum hlutabréfum á markaði og að bullandi meðvirkni var orðin í stjórn lífeyrissjóðanna sem og í öllu fjármálakerfinu í landinu. Ávöxtunarkrafan var orðin svo mikil að hún ein og sér réð of mikið ferðinni á kostnað varúðarnálgunar í ljósi hagsmuna sjóðfélaga til lengri tíma litið. Fram hefur komið að almennu lífeyrissjóðirnir verða ekki farnir að ná fullu jafnvægi í útgreiðslu til sjóðfélaga sinna fyrr en um árið 2023. Þær spurningar hafa vaknað hvort eðlilegt sé að stjórnir almennu sjóðanna séu samansettar af atvinnurekendum og fulltrúum sjóðfélaga sem kosnir eru af stéttarfélögum. Sjóðirnir eru kjarasamningsbundnir sem skýrir vissulega aðkomu atvinnurekenda að þeim, þeir byggjast á langri baráttu verkalýðshreyfingarinnar til lífeyrisréttar og urðu til við gerð kjarasamninga milli vinnuveitenda og verkalýðshreyfingar í kringum árið 1970. Fyrstu tíu árin má segja að sjóðsöfnunin hafi brunnið upp í miklu verðbólgubáli og það var ekki fyrr en upp úr 1980 að sjóðsöfnun hófst fyrir alvöru þegar verðtryggingu var komið á, svo að hún er ekki alvond eins og sumir vilja meina, heldur hefur hún skipt miklu máli í uppbyggingu sjóðanna í þágu sjóðfélaga. Tap almennu lífeyrissjóðanna bitnar beint á útgreiðslum til sjóðfélaga en tap opinberu sjóðanna kemur ekki með sama hætti niður sem skertur lífeyri heldur dreifist tapið sem aukin skattbyrði á alla landsmenn til að standa undir auknum skuldbindingum opinberu sjóðanna. Það getur ekki talist réttlátt að ríkið bæti hluta landsmanna tap lífeyrissjóðanna í hruninu en sjóðfélagar almennu sjóðanna taki á sig skerðingu til framtíðar. Það er því löngu orðið tímabært að jafna lífeyrisréttindi allra landsmanna og stokka upp spilin að nýju í ljósi þessara atburða og fara úr þeim skotgröfum að togast á um það út af hverju lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna séu betri og ríkistryggð, ólíkt því sem er á almenna markaðnum þótt vissulega verði að taka inn í þá umræðu að almannatryggingar tryggja öllum lífeyrisþegum lágmarksframfærslugrunn sem er í dag brúttó um 203 þús. kr. og 174 þús. kr. eftir skatta. Þau rök sem áttu við hér áður fyrr um að eðlilegt væri að opinberir starfsmenn hefðu betri lífeyrisrétt en launþegar á almenna markaðnum þar sem það endurspeglaði lægri laun hjá opinberum starfsmönnum - sá samanburður hefur eflaust átt rétt á sér á árum áður en sú tíð er löngu liðin. Það verður því að tryggja að allur vinnumarkaðurinn búi við samræmt lífeyriskerfi sem jafnframt sé sjálfbært og uppfylli þær þarfir sem samstaða er um að skilgreina sem rétt allra landsmanna til lífeyristryggingar. Mikilvægt er að sú vinna sem hafin er af stjórnvöldum og aðilum vinnumarkaðarins og fulltrúum opinberu sjóðanna um jöfnun lífeyrisréttinda vinnist hratt og vel. Ég tel að við núverandi aðstæður eigi að skoða í fullri alvöru hvort hægt sé að stefna að sameiginlegum sjálfbærum lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn. Það sem mér finnst að megi gagnrýna stjórnir lífeyrissjóðanna í dag fyrir er að sjóðirnir komi ekki af meira afli og krafti inn í uppbyggingu landsins eftir hrunið. Það hljóta að vera sameiginlegir hagsmunir sjóðfélaga að framkvæmdir komist fyrr í gang, að atvinna eflist, störfum fjölgi og að þar með aukist inngreiðsla iðgjalda inn í sjóðina. Lífeyrissjóðirnir bera þá samfélagslegu ábyrgð að þeir horfi líka til þess að nýta fjárfestingargetu sína til öflugrar þátttöku við endurreisn landsins með ríki og sveitarfélögum. Lífeyrissjóðir landsmanna gegna mikilvægu hlutverki í efnahag og velferð landsmanna og því skiptir miklu að allri lagaumgjörð starfseminnar sé búinn þannig rammi að þeir sem greiði í sjóðina geti treyst því að lífeyrir þeirra sé tryggður við starfslok. Þótt lífeyrissjóðirnir hafi vissulega tapað stórt í hruninu megum við ekki gleyma því að þeir stóðu af sér hrunið og eru að byggja sig hratt og örugglega upp að nýju. Það er þjóðinni gífurlega mikilvægt að eiga þann sparnað sem liggur í lífeyrissparnaðinum. Það er alls ekki sjálfgefið og margar þjóðir sem búa ekki við sambærilega sjóðsöfnun sem tryggir þeim lífeyri til elliáranna öfunda okkur af þeim sparnaði. Því skulum við ekki fella neina stóra dóma yfir lífeyrissjóðakerfinu sem slíku, það hefur sannað sig. Það eru mannanna verk sem má gagnrýna og endurskoða í ljósi reynslunnar og það fjármagn sem tapaðist við hrunið var að hluta til froða og engin innstæða fyrir, því miður. Í ljósi þess hve mikilvægt er að við höldum áfram að byggja upp öflugt lífeyrissjóðakerfi fyrir alla landsmenn tel ég nauðsynlegt að fram fari sjálfstæð og óháð rannsókn á vegum Alþingis á starfsemi lífeyrissjóðanna eins og lagt var til í ályktun Alþingis um skýrslu þingmannanefndar, og einnig að heildarendurskoðun á stefnu og starfsemi sjóðanna fari fram í kjölfarið. Það að axla ábyrgð þýðir líka að læra af því sem miður fór og það á við um stjórnendur lífeyrissjóða sem og aðra í ábyrgðarstöðum í þjóðfélaginu.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér stöðu lífeyrissjóðanna. Tilefni umræðunnar er meðal annars útkoma mikillar skýrslu um starfsemi lífeyrissjóðanna þar sem fram kemur að lífeyrissjóðirnir hafi tapað gríðarlega miklum fjármunum. Í kjölfar útgáfu skýrslunnar hefur magnast upp sú umræða að lífeyrissjóðakerfið á Íslandi sé á einhvern hátt ófullkomið og að stokka þurfi það upp. Við heyrum ýmsar hugmyndir frá hv. þingmönnum og úr þjóðfélaginu, eins og þá að við eigum að afnema kerfið og koma upp gegnumstreymiskerfi, við heyrum hugmyndir, eins að hér eigi að vera einn lífeyrissjóður o.s.frv. Jafnframt heyrist talað um að stjórn lífeyrissjóðanna sé einhvern veginn ábótavant og að breyta þurfi stjórnskipulagi sjóðanna. Við heyrum umræðu um að fjárfestingarstefnu sjóðanna hafi verið ábótavant o.s.frv. Mat mitt á því öllu saman er að flest af þessu er byggt á misskilningi. Ég tel að það hafi verið mikið gæfuspor þegar almennu lífeyrissjóðirnir voru innleiddir með lögum árið 1969. Að vísu voru fyrstu tíu ár almennu sjóðanna fremur misheppnuð þar sem lífeyrissparnaður brann upp í verðbólgu, en eftir að Ólafslög voru samþykkt og verðtrygging varð almenn hafa byggst upp eignir í sjóðunum jafnt og þétt frá því í kringum 1980. Sjóðirnir eiga núna gríðarlegar eignir, um 2 þús. milljarða, og lífeyrissjóðakerfið á Íslandi er það annað stærsta í heiminum miðað við höfðatölu, sem er ótrúlegur árangur á þessum rúmu 30 árum. Lífeyrissjóðakerfið á Íslandi er þannig að þeir sem byrjuðu að borga inn í kerfið í upphafi þegar hin raunverulega sjóðsöfnun hófst í kringum 1979 eru búnir að greiða inn í rúm 30 ár, en þeir fyrstu sem greitt hafa inn alla sína starfsævi munu fara á eftirlaun eftir um tíu ár. Ef við berum íslenska lífeyrissjóðakerfið til dæmis saman við Noreg, sem byggt hefur á gegnumstreymiskerfi, og tökum olíusjóðinn svokallaða sem standa á undir lífeyrisgreiðslum Norðmanna í framtíðinni er staða Íslands og Noregs að því leyti mjög svipuð. Lífeyrissjóðakerfið á Íslandi er í hlutfalli við landsframleiðslu á mjög svipuðu stigi og olíusjóður Norðmanna þannig að þegar við Íslendingar tölum um gríðarlegt ríkidæmi Norðmanna væri okkur nær að líta einfaldlega til lífeyrissjóðakerfisins hér heima. Hvað varðar það hvort kerfið sé illa hannað eða illa uppbyggt er það algjörlega að fyrirmynd þess sem Sameinuðu þjóðirnar lögðu til í skýrslu sem gerð var í byrjun 10. áratugarins, þ.e. við byggjum á þrískiptu kerfi, við byggjum á kerfi þar sem eru almannatryggingar sem taka við þeim sem aldrei hafa verið á vinnumarkaði og hafa þar af leiðandi ekki náð að safna upp lífeyrisgreiðslum og jafnframt þeim sem detta snemma út af vinnumarkaði af einhverjum ástæðum, út af örorku, slysum eða öðru slíku. Annað stigið er starfsgreinalífeyrissjóðirnir sem eru almennu sjóðirnir og Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins. Ofan á það kemur séreignarsparnaðurinn þar sem hver og einn fær út í samræmi við það sem hann hefur lagt inn yfir starfsævina. Þessar stoðir liggja allar undir miklu ámæli núna, getum við sagt, vegna þess að miklir peningar töpuðust í hruninu. Í þeirri skýrslu sem ég minntist á áðan er tjónið metið á rúma 470 milljarða, en ef við skoðum aðeins hvernig sú tala er fengin er óhætt að segja að hægt er að gera verulegar athugasemdir við þá útreikninga. Í skýrslunni er sú forsenda gefin að hrunið á íslenskum fjármálamarkaði hafi byrjað 1. janúar 2008. Það eina sem gerðist 1. janúar 2008 var að það var nýársdagur. Þá varð enginn atburður sem markaði upphaf þess hruns sem við upplifðum á Íslandi. Allir sanngjarnir menn sjá að það er ómögulegt að taka fall á fjármagnsmörkuðum hér heima og erlendis og bóka það sem tap vegna hrunsins. Það er algjörlega ómögulegt. Með réttu hefði átt að miða tapið við 6. eða 7. október. Ef það er gert er tapið ekki 470 milljarðar heldur í kringum 370 milljarðar. Ég hef heyrt umræðu um það í fjölmiðlum og annars staðar að fólk sé búið að tapa öllum iðgjöldunum sínum. Mætir menn bæði á Alþingi og úti í þjóðfélaginu halda því að fólki. Það er þvílík vitleysa að það tekur engu tali. Það er best að útskýra það með líkingamáli: Tökum pott, setjum hann í vaskinn heima hjá okkur, setjum smáuppþvottalög í og skrúfum frá vatninu. Hvað gerist? Jú, vatnsborðið í pottinum hækkar, þ.e. iðgjöldin hækka, en ofan á er gríðarlega stór bóla. Þessi stóra bóla er hin gríðarlega hækkun sem varð á fjármagnsmörkuðum, bæði hér heima og erlendis, árin 2005, 2006 og 2007 en fór síðan að falla 2008. Sópum nú í burtu froðunni sem safnast hefur ofan á vatnið í pottinum, þ.e. iðgjöldin. Iðgjöldin standa eftir og meira að segja með ávöxtun. Það eru hreint og beint ósannindi að hér hafi orðið algjör kollsteypa í lífeyrissjóðakerfinu. Það kom froða inn í kerfið og það fór að freyða út úr kerfinu. Þannig var það bara. Að fólk skuli leyfa sér að segja að umturna eigi því kerfi sem tekist hefur að byggja hér upp, sem íslensku launafólki hefur tekist að byggja upp á síðustu 30 árum, er vægast sagt ótrúlegt. Menn tala um að stjórn sjóðanna hafi verið ábótavant. Ég gerði skýrslu fyrir nokkrum árum sem var úttekt á stjórnarfyrirkomulagi starfsgreinalífeyrissjóða í OECD-ríkjunum. Þá kom í ljós að það er algjört meginatriði að atvinnurekendur og launþegar stjórni sjóðunum saman. Hvers vegna skyldi það vera? Jú, það er vegna þess að það eru mjög sterkir hagsmunir þessara aðila að sjóðirnir séu vel reknir, að þeir ávaxti sig vel og að peningar séu ekki settir í einhverjar bullfjárfestingar. Það er meginfyrirkomulagið. Hitt er aftur á móti annað mál að við erum með sjóði sem hefur eingöngu verið stjórnað af sjóðfélögum og þeir hafa ekki verið betur reknir en hinir. Við sjáum að þeim sjóði sem tapaði næstmestu eða mestu, er algjörlega stjórnað af sjóðfélögum. Umræðan er öll á villigötum 

Virðulegi forseti. Ég ætla að fara örstutt yfir það mál sem við ræðum hér, þ.e. skýrslu fjármálaráðherra. Að mínu viti er mjög gott að skýrslan sé komin fram en ég tek hins vegar undir það að full ástæða er til að skoða þessi mál áfram. Ég held að menn eigi að nýta sér þá vinnu sem unnin hefur verið í stað þess að finna upp hjólið til að spara tíma og pappír. Að mínu viti er þessi skýrsla fyrst og fremst áfellisdómur yfir stjórnum sjóðanna, hvernig þar var haldið um hlutina, en ekki endilega yfir kerfinu sjálfu eða yfir því hvernig það er byggt upp. Það er þó full ástæða til að skoða það samhliða öðru. Ljóst er að í skýrslunni er gagnrýnt hvernig umhverfi einstakra stjórna var, hvernig stjórnir sjóðanna höfðu yfirsýn og yfirlit með fjárfestingum og slíku og af því verðum við að sjálfsögðu að læra, menn verða að hlusta á þær viðvaranir og tillögur sem fram koma í skýrslunni. Við eigum líka að vera óhrædd við að ræða þær spurningar sem settar eru fram og þær vangaveltur sem uppi eru. Við eigum að nota tækifærið sem þessi skýrsla og kannski einhverjar fleiri sem verða skrifaðar, gefa okkur til að ræða þessa hluti á jákvæðan hátt. Við verðum að nýta tækifærin til að gera þær breytingar sem við teljum að séu þarfar. Þá gef ég mér að menn muni ná saman um einhverjar breytingar. Verði niðurstaðan hins vegar sú að engu þurfi að breyta stendur það sjálfsagt. Við verðum að þora að ræða opinskátt um þessa mikilvægu sjóði okkar. Ég vil ekki fara úr ræðustól án þess að lýsa því yfir að lífeyrissjóðirnir eru eitt það mikilvægasta í samfélagi okkar. Þeir eru stuðpúðinn eða það sem sér fyrir okkur þegar fram í sækir. Ég tel hins vegar óásættanlegt að menn tali fyrir því að þetta eigi bara að vera óbreytt, hvort sem þeir segja það úr þessum ræðustól eða úti í þjóðfélaginu. Ég er ekki sammála því, ég vil gera ákveðnar breytingar. Ég get nefnt tvær breytingar sem ég vil sjá á kerfinu öllu, í fyrsta lagi vil ég sjá að almennir sjóðfélagar eigi meiri aðgang að því að kjósa beint í stjórnir, hvort sem það er öll stjórnin eða hluti hennar, það er eitthvað sem þarf bara að ræða. Mér finnst að það þurfi að endurskoða það. Það er í samræmi við þær kröfur sem gerðar hafa verið við og við, margir þingmenn tala mjög fjálglega um persónukosningar, beint lýðræði og ég veit ekki hvað og hvað. Það hlýtur þá líka að eiga við í þessu tilviki. Við verðum líka að þora að ræða þann mismun sem komið hefur fram á milli opinbera kerfisins og almenna kerfisins. Ég nefndi það í andsvari í dag, minnir mig, ég hef að minnsta kosti nefnt það í þessum ræðustól, að mér finnst ekki eðlilegur munurinn þegar kemur að áföllum eins og við urðum fyrir að þeir sem fá greitt úr opinbera kerfinu fái bara sína tölu áfram meðan upphæðin er skert hjá hinum. Ég tek hins vegar undir með þeim sem segja að við verðum þá að jafna þennan mun með sanngjörnum hætti.  Grundvallarhugsun mín í málinu er að þessu þurfi að breyta með einhverjum hætti, það þarf að jafna þennan mun. Búið er að tala um froðu, að þeir peningar sem tapast séu froða. Ég velti þá fyrir mér hvort þær háu tölur sem við sjáum af tapi bankanna og einstakra fyrirtækja, heilu atvinnugreinanna, séu froðutap en ekki raunverulegt tap. Eigum við þá að breyta allri umræðunni? Eigum við að fara til baka og skoða hvað menn hafa sagt um þessi fyrirtæki, um það sem þar var stundað? Mér finnst að þeir séu of fáir sem mest hafa um það að segja hvernig samsetningin er á stjórnum og tengslum. Ég tel að stækka þurfi þann hóp sem kemur að stjórnun og ákvörðunum hjá lífeyrissjóðunum, líkt og við höfum talað um varðandi fjármálafyrirtækin og stór fyrirtæki á Íslandi. Ég vil líka nota þetta tækifæri til að lýsa því yfir að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með afstöðu aðila vinnumarkaðarins og lífeyrissjóðanna, sérstaklega árið 2009 þegar byrjað var að ræða möguleika og mikilvægi þess að leiðrétta lán heimilanna sem stökkbreyttust á einni nóttu í bankahruninu. Það urðu mér mikil vonbrigði hvernig þessir menn brugðust við því. Sjálfur sat ég nokkra fundi með fulltrúum þessara aðila í Þjóðmenningarhúsinu og annars staðar og ég verð að segja að það voru mikil vonbrigði að heyra nálgun þeirra á vandamálið og lítill skilningur var á vandanum. Meginpunktur minn er að það er margt gagnrýnisvert við starfsemi lífeyrissjóðanna eins og fram kemur í þessari skýrslu, það þýðir samt ekki að það sé allt ómögulegt og að við eigum að rústa það kerfi sem við höfum verið með, en ég bið þá sem vilja verja lífeyrissjóðakerfið, hvort sem það er almenni hlutinn eða opinberi hlutinn, að stíga aðeins til hliðar og gefa færi á því að hlutirnir séu endurskoðaðir. Það er mjög mikilvægt þegar um svona mikilvægar stofnanir er að ræða. En það þarf að gera yfirvegað og af nákvæmni en um leið opinskátt. Það er það meginsjónarmið sem ég vildi koma á framfæri. Skýrslan er hins vegar góð að því leyti að hún dregur upp ákveðnar myndir sem við höfum svo sem séð að hluta til úr annarri skýrslu um hrunið, stóru skýrslunni okkar, en hér er skoðaður ákveðinn hluti þess mikla hruns sem hér varð. Sjálfsagt er að skoða ýmsa aðra hluti en ég hvet til þess að vinnan í kringum skýrsluna verði nýtt með einhverjum hætti ef menn ætla að fara að skoða þessi mál nánar.

Herra forseti. Ég kem upp til að taka undir sumt af því sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fór yfir hér áðan, en kannski líka að bæta aðeins við það. Það er þessi umræða um froðutapið. Hún er svolítið skrýtin vegna þess að sumt af froðunni varð að peningum og annað ekki. Það sem ég nefndi í ræðu minni fyrr í dag - ég fór svo sem ekki nákvæmlega út í það - er það dæmi að lífeyrissjóður kaupir hlutabréf í fyrirtæki fyrir 10 milljónir á árinu 2004. Þetta er svo bókfært í bókhaldi sjóðanna á árunum 2004, 2005, 2006 og 2007 og verðmætið er 31. desember 2007 komið í 100 milljónir, þ.e. það hefur tífaldast á þessum tíma. Félagið verður síðan gjaldþrota við hrunið haustið 2008 eða síðar. Er þá tapið 100 milljónir eða er það 10? Hvað var það sem var lagt inn í dæmið upphaflega? Þetta er það sem vantar inn í heildaryfirlit skýrsluhöfunda, en þeir gera reyndar þann fyrirvara sjálfir og gera ágæta grein fyrir því. Ég er líka ósammála því sem varðar leiðréttingu á skuldum heimilanna. Ég tel mjög erfitt að fallast á að það sé hlutverk ellilífeyris- og örorkulífeyrisþega í lífeyrissjóðunum að standa undir almennum skuldaleiðréttingum heimilanna. Sú notkun á þeim fjármunum yrði ekki í samræmi við markmiðið með því að safna þeim, þeir eiga að standa undir þeim lífeyri. Ég vil hins vegar halda því til haga að Alþýðusamband Íslands var með mjög róttækar hugmyndir þegar í kjölfar hrunsins um það hvernig taka ætti á skuldavanda heimilanna. Það var mun róttækari og öflugri greiðsluaðlögunarlöggjöf en sú sem leit loks dagsins ljós. Alþýðusambandið stóð því dyggilega að því en var alltaf og er andsnúið því að lífeyrissjóðirnir 

Virðulegi forseti. Alþýðusamband Íslands hafnaði almennri leiðréttingu, alla vega þeim tillögum sem framsóknarmenn settu fram, og sem hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson, minnir mig líka, hv. þm. Lilja Mósesdóttir, Hagsmunasamtök heimilanna o.fl. hafa sett fram. Ég verð að viðurkenna að ég man ekki alveg hvernig tillögur Alþýðusambandsins voru á þessum tíma en þetta veit ég þó og man vegna þeirra viðbragða sem komu fram í fjölmiðlum og á fundum. Allan þennan tíma hefur okkur greint á um það, ýmsa þingmenn og forustumenn lífeyrissjóðanna og Alþýðusambandsins - og einnig forustumenn Samtaka atvinnulífsins, við skulum halda þeim til haga líka - að það að leiðrétta lánin í dag þurfi að skerða lífeyri þeirra sem fá greitt út úr sjóðunum í dag. Það kann að vera að til þess komi eftir einhver ár að skerða þurfi lífeyri þeirra sem greiða í sjóðina í dag, þ.e. ef ávöxtun sjóðanna verður áfram jafnléleg og hún hefur verið. Okkur greinir hins vegar á um þessa aðferðafræði og þessa túlkun og hefur það meðal annars staðið í vegi fyrir því að hægt hafi verið að fara þessa leið. Það er ágætt að þetta kom fram varðandi froðuna. Ég hef verið að velta því fyrir mér í dag, eftir að hafa hlustað á nokkra þingmenn tala um froðuna, hvort það mikla tap sem rætt er um hjá fyrirtækjum í einstökum atvinnugreinum, verslun og þjónustu, fjármálageiranum, sé í raun miklu minna, út frá þeim skilningi sem menn leggja í froðupeninginn. Þær 200 milljónir sem voru settar í að kaupa hlutabréf urðu að 20 milljörðum sem töpuðust svo allir. Það er rétt að spyrja eins og hv. þingmaður gerði: Töpuðust 200 milljónir eða töpuðust 20 milljarðar? Þetta er atriði sem væri 

Herra forseti. Aðeins í framhaldi af þessu: Jú, það er sá munurinn á að ef 80, 100 eða 200 milljarðar eru teknir út úr lífeyrissjóðakerfinu verða sjóðirnir samkvæmt gildandi lögum, og samkvæmt því sem er skynsamlegt, að taka á því strax. Við tryggingafræðilega skoðun sem gerð er strax í kjölfarið þarf að gera þær leiðréttingar sem þarf að gera þannig að sjóðirnir getið staðið undir þeim skuldbindingum sem þeim er ætlað að standa undir. Þarna er mikill munur á eins og til dæmis varðandi hina opinberu sjóði sem þurfa ekki að sæta þessu þó svo að þeir eigi jú að hækka iðgjöldin eins og farið var yfir fyrr í dag. En þeir standa ekki frammi fyrir sama vandamáli og almennu sjóðirnir þannig að það þyrfti að gera það strax. Það væri gaman að taka umræðu um þessar róttæku tillögur svo langur sem slagurinn var við stjórnvöld um að fá í gegn almennilega greiðsluaðlögunarlöggjöf. Þær voru mun öflugri en sú sem leit hér dagsins ljós. Síðan aðeins vegna þess tilefnis sem gefist hefur varðandi stjórnun sjóðanna, af því að hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson fór aðeins yfir það, þá er það þannig að af þeim 27 stjórnarmönnum sem verkalýðsfélögin á almennum vinnumarkaði eiga í stjórnum sjóðanna eru 9 einstaklingar af þeim sem skrifuðu upp á ársreikninga sjóðanna vegna ársins 2008 enn í stjórn. Stærstur hlutinn hefur því verið endurnýjaður. Fyrir dyrum standa aðalfundir lífeyrissjóðanna og má því gera ráð fyrir að enn meiri endurnýjun verði, einfaldlega vegna þess að sjóðirnir eru með mjög örar skiptireglur.

Virðulegi forseti Það er rétt að rifja það upp að í fyrstu tillögum sem lagðar voru fram varðandi skuldaleiðréttingu var að sjálfsögðu gert ráð fyrir því að sá afsláttur sem varð til við flutning á eignasöfnum milli gömlu og nýju bankanna yrði látinn ganga til fólksins. Búið var að sýna fram á að ef það yrði gert mundi það kosta ríkissjóð, og lífeyrissjóðina þá um leið, út af Íbúðalánasjóði, mjög lítið ef nokkuð. Við lendum síðan í því að bankarnir eru endurreistir með kolvitlausri aðferð, að mati okkar margra, og svigrúmið er látið ganga til kröfuhafa. Málið vandaðist að sjálfsögðu við það, hvernig ætti að leysa úr þessu. Við höfum því bent á að meiri hagsmunir kunni að vera fyrir lífeyrissjóðina og fyrir aðila vinnumarkaðarins að leiðrétta skuldir þeirra heimila sem eiga í vandræðum, eru með bogann spenntan alveg í botn, með ákveðnum kostnaði. Við höfum líka sagt að ef endurskoða þarf ávöxtunarkröfu lífeyrissjóðanna, hugsanlega breyta lögum til þess að það sé hægt, sé það þessi virði að fara í þá umræðu. Sú umræða hefur aldrei verið tekin, meðal annars vegna þess að forsvarsmenn þessara stóru aðila hafa verið andsnúnir því að fara í almenna leiðréttingu. Það er alveg sama hvernig hún er útfærð eða hvað hefur verið sett fram, menn eru bara á móti því. Það kann að tengjast umræðunni um verðtryggðu lánin og verðtrygginguna, ég veit það ekki, ég get ekki alveg sett mig inn í hugarheim þeirra sem hafa talað svona hart gegn þessu. Mér hefur fundist það 

Virðulegi forseti. Mikil þörf er á að ræða málefni lífeyrissjóðanna. Oft var þörf en nú er nauðsyn. Lífeyrissjóðakerfið hefur hér farið í gegnum hvítþvott á sjálfu sér. Eins og allir muna kom fram í rannsóknarskýrslu Alþingis tillaga um að fram skyldi fara opinber rannsókn á fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna fyrir hrun. En þá tóku lífeyrissjóðirnir sjálfir þetta hliðarspor í þá átt að rannsaka sjálfa sig sem er aldrei góðs viti, sérstaklega í ljósi þess að við höfum gengið í gegnum marga gjörninga sem leiddu til þess að heilt bankakerfi hrundi. Ég hef verið að hlusta á ræðu hv. þm. Magnúsar Norðdahls, sem er yfirlögfræðingur ASÍ, og eins á andsvör hans. Það er heppilegt að ASÍ hafi málsvara á þingi þegar þessi skýrsla er rædd. Við þingmenn erum þá nær þeirri hugsun sem ASÍ stendur fyrir því að eins og allir vita er verkalýðshreyfingin með aðila í stjórnum lífeyrissjóðanna sem vægast sagt koma ekki vel út í þessari skýrslu. Ég fór á fundinn þar sem skýrslan var kynnt og nokkur kurr fór um salinn þegar upplýst var að lífeyrissjóðirnir hefðu tapað 480 milljörðum í bankahruninu. En þá ber að geta þess að þessi upphæð miðast eingöngu við árin 2006, 2007, 2008 og 2009. Í skýrslunni er ekki rætt um hvað hafi tapast eða áunnist á árunum 2010 og 2011, sem er mjög slæmt vegna þess að nú er komið inn á fjórða árið frá bankahruni og lífeyrissjóðirnir hafa lagfært stöðu sína með því að tekjufæra það sem áunnist hefur á þeim árum sem liðið hafa frá hruni, og ekki nóg með það heldur hafa þeir haft tækifæri til að dreifa tapinu á þessi ár. Nú hefur hv. þm. Eygló Harðardóttir lagt fram þingsályktunartillögu hér í þinginu og ég er meðflutningsmaður á henni og vísa ég jafnframt í þá tillögu sem var samþykkt hér þegar rannsóknarskýrslan var til umræðu, þ.e. að við krefðumst þess að tafarlaust verði farið í opinbera rannsókn á lífeyrissjóðakerfinu öllu og þeim aðilum sem að því standa. Margt er óljóst í þessari skýrslu en hún er samt ágætt yfirlit yfir þróun lagaumhverfis frá því að skylduaðildin var tekin upp og skapar ágæta heildarmynd utan um það starfsumhverfi sem lífeyrissjóðirnir bjuggu við. En það gerist þarna á ákveðnu tímabili að menn missa algjörlega sjónar á því sem þeir voru fengnir til að gera. Fjárfestingarstefna lífeyrissjóðanna kemur fram í 1. bindi því að 2., 3. og 4. bindi fjalla meira um sérhvern lífeyrissjóð. Ég ætla að tala hér almennt um lífeyrissjóðina sjálfa í stað þess að vera að brjóta þetta niður í hvern lífeyrissjóð fyrir sig. Áður en ég fer inn á það kom hér fram í máli yfirlögfræðings ASÍ, hv. þm. Magnúsar Norðdahls, að ASÍ hefði komið með tillögur til að leiðrétta skuldir heimilanna. Það fór lítið fyrir því. Formaður ASÍ, Gylfi Arnbjörnsson, var fenginn í nefnd til að fara yfir það hvort ekki ætti að afnema vísitölutengingu lána strax eftir hrun á meðan mesti skaflinn væri að ganga yfir, en hann, sem formaður þeirrar nefndar, hafnaði því. Ég tel að það hafi verið mestu efnahagsmistök frá hruni að þessi aðili skyldi hafa staðið í vegi fyrir því, aðili með 120 þúsund félagsmenn á bak við sig. Ég tel að þetta hafi raunverulega verið eina leiðin í stöðunni, sérstaklega í ljósi þess að í gær kom í ljós að Hæstiréttur ógilti aftur gengistryggðu lánin og að samningsvextir skuli standa á þeim þannig að enn á ný hefur myndast djúp gjá á milli þeirra sem voru með gengistryggðu lánin annars vegar og svo vísitölutengdu íslensku lánin hins vegar, þannig að það hefði komið þessum hópi mjög til hjálpar. Eins vil ég benda á það að auðvitað eiga almennu lífeyrissjóðirnir ekki að borga almenna skatta inn í kerfið eins og ríkisstjórnin lagði til og fékk samþykkt hér í þinginu. Almennu lífeyrissjóðirnir eru skattlagðir til að halda uppi velferðarkerfi. Skattlagningin átti ekki að vera bara á þessa sjóði og ég greiddi atkvæði á móti því vegna þess að þessi inneign í almennu lífeyrissjóðunum er inneign þeirra sem hafa borgað í þá. Ég vil meina að hægt sé að koma þeim heimilum til hjálpar, þeim aðilum sem eru á almenna vinnumarkaðnum, gegn því að fá greiðslu inn á lánin í gegnum sinn lífeyrissjóð til þess að greiða inn á húsnæði. Eins væri hægt að gera með opinberu lífeyrissjóðina, en á þetta hefur ekki verið hlustað, þetta er kölluð þjóðnýtingarstefna en það þyrfti ekki að vera allsherjarþjóðnýtingarstefna heldur í einhverju hlutfalli þannig að allir gætu fengið greitt inn á sín íbúðalán. En þrengslin í höfði ríkisstjórnarinnar eru svo mikil að ekki er hægt að hugsa út fyrir boxið og því er enn ekki farið að hreyfa neitt við því að lífeyrissjóðirnir komi til að aðstoða illa stödd heimili, því miður. Fólk hefur sagt við mig, kannski ungt fólk: Við erum að missa húsnæðið okkar, hvað eigum við að gera við lífeyrissjóð þegar við erum orðin 67 ára og höfum verið í leiguhúsnæði alla okkar tíð? Af hverju megum við ekki nota þessa inneign núna? Tíminn líður hratt, frú forseti. Í ársreikningi lífeyrissjóðanna koma hvergi fram þóknunartekjur sem reiddar voru af hendi til erlendra fyrirtækja sem sáu um fjárfestingar lífeyrissjóðanna erlendis, sem er afar einkennilegt. Yfirbyggingin er slík í lífeyrissjóðakerfinu að árið 2007 nam rekstur þess 3 milljörðum, 3 þús. millj. Ætli þetta sé ekki á bilinu 3,6–3,7 milljarðar uppreiknað á gengi dagsins í dag? Það er því alveg gríðarleg sóun í kerfinu en lífeyrissjóðirnir 32 auk almenna lífeyrissjóðsins opinbera segja sem svo: Við þurfum að hafa stjórn, við þurfum að hafa starfsfólk, við þurfum að hafa tryggingasérfræðinga, við þurfum að hafa fjárfestingasnillinga og annað. En allt þetta fólk starfar raunverulega inni í bankakerfinu þannig að auðvitað á að fækka lífeyrissjóðunum og á einhvern hátt að koma til móts við það þannig að öll þessi tækniþekking þurfi ekki að vera inni í hverjum sjóði fyrir sig. Þetta er sóun á almannafé. Eins og ég gat um áðan koma heldur ekki fram þóknunartekjur erlendra aðila, sem voru að ráðleggja þeim snillingum sem fjárfestu í lífeyrissjóðunum. Það er mjög bagalegt og ekki síst ef við setjum það í samhengi við boðsferðir þeirra sem sitja í stjórnum lífeyrissjóðanna sem ekki er tekið á í þessari skýrslu. Ég hef nýlega lagt fram fyrirspurn um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna varðandi ferðalög og boðsferðir og að sjálfsögðu fékk ég ekkert svar við því, það er hulið leyndarhjúpi. Bent er á það í skýrslunni að lífeyrissjóðirnir fóru ekki eftir því sem venjulegar fjármálastofnanir fóru eftir varðandi tengda aðila. Sami lífeyrissjóðurinn var að fjárfesta alveg svakalega í eignum hjá tengdum aðilum sem raunverulega tapa þessu fyrir rest vegna þess að menn horfðu í gegnum fingur sér með það. Þá komum við aftur að því sem var svo vinsælt fyrir hrun, það sem ekki var bannað í lögum það mátti. Þá vinnureglu tömdu lífeyrissjóðirnir sér greinilega, það kemur greinilega fram í þessari skýrslu. Hér er það líka gagnrýnt að lífeyrissjóðirnir skuli hafa fjárfest í skuldabréfavafningum, sett er spurningarmerki við það hvort það hafi yfir höfuð verið löglegt. En það sýnir hvað menn voru komnir út á hálar brautir, að fjárfesta í því sem var á gráu svæði og jafnvel komið yfir gráa svæðið varðandi lögmæti aðgerða. Það er líka einkennilegt sem kemur fram í kafla 5.1.9 sem fjallar um fjárfestingar lífeyrissjóðanna í sérstökum tegundum skuldabréfa og í eignarhaldsfyrirtækjum. Þar er ágætur kafli um Glitni. Keyptir voru hlutar í Glitni án trygginga og annars og víkjandi skuldabréf og aftur komið inn á skuldavafninga og svo Landsbanka Íslands. Tími minn er á þrotum en ég hvet fólk til að lesa skýrsluna. Þetta er eins og í lygasögu, þeir gjörningar sem hér koma fram. Settur var á fundur, aðilar fengnir til kaupa á víkjandi láni og þegar bankarnir hrundu töpuðu lífeyrissjóðirnir þessu öllu. Virðulegi forseti. Ég þarf ekkert að fara yfir það frekar, tapið stendur í tæpum 500 milljörðum samkvæmt skýrslunni. Raunverulega 

Virðulegi forseti. Oft er ég sammála hv. þingmanni og kannski oftar en hitt, en ég get ómögulega tekið undir með hv. þingmanni um að þessi skýrsla sé einhvers konar tilraun lífeyrissjóðanna til þess að verða hvítskúraðir. Þá vil ég bara segja: Sér er nú hver þvotturinn, því að í skýrslunni er auðvitað dregið fram og varpað ljósi með mjög krítískum hætti á ýmsa hluti sem miður fóru í starfsemi lífeyrissjóðanna. Þess vegna tel ég að þessi skýrsla sé mjög gott plagg. Auðvitað er hægt að gagnrýna einstök efnisatriði, það hafa menn gert, m.a. hjá lífeyrissjóðunum, sem bendir ekki til að þetta hafi verið pöntuð skýrsla af þeirra hálfu. Þeir vefengja til dæmis heildartölurnar um tapið o.s.frv. Ég vil rifja það upp, vegna þess að mér finnst það skipta miklu máli til að tryggja trúverðugleika allrar þessarar skýrslugerðar, að lífeyrissjóðirnir sjálfir höfðu um það frumkvæði eftir mikla umræðu, meðal annars hér á Alþingi, að skynsamlegt væri að fara ofan í störf og starfshætti lífeyrissjóðanna. Til að það yrði gert með trúverðugum hætti varð það niðurstaða stjórnar og varastjórnar Landssambands lífeyrissjóðanna að fela ríkissáttasemjara, sem sannarlega hefði enga hagsmuni gagnvart lífeyrissjóðunum, að tilnefna þrjá tiltekna einstaklinga til verksins. Til þess voru ráðnir fyrrverandi hæstaréttardómari, prófessor við Háskólann á Akureyri, ákaflega vandaður maður sem ég þekki af persónulegum kynnum, og ungur viðskiptafræðingur. Þeir fengu síðan til liðs við sig sérfræðinga á ýmsum sviðum til að fara yfir málið. Ég vil segja þetta hér vegna þess að mér finnst mjög rangt að dæma þessa skýrslu með einhverjum hætti úr leik vegna þess að lífeyrissjóðirnir sjálfir áttu að henni frumkvæðið. Mér finnst lofsvert að lífeyrissjóðirnir sjálfir hafi kallað eftir því að gerð yrði úttekt á þeirra eigin störfum.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram í upphafi að gagnrýni mín á skýrsluna á ekkert við þá einstaklinga sem unnu hana. Þegar ég segi að hér sé verið að hvítskúra lífeyrissjóðina á ég fyrst og fremst við þá afmörkun sem felst í efni þeirrar rannsóknar sem þeim var falin sem stóðu að skýrslunni. Á bls. 14 í 1. bindi skýrslunnar kemur fram hver afmörkunin á efni rannsóknarinnar var, t.d. hvernig nefndin átti að koma að málinu. Í skýrslunni er ljósrit af skipunarbréfi frá lífeyrissjóðunum sjálfum og greinargerð þar sem lífeyrissjóðirnir sjálfir fara raunverulega fram á það sem skuli rannsakað. En það sem ég gagnrýni eiginlega fyrst og fremst varðandi þennan hvítþvott, þó að hv. þingmanni þyki skýrslan ekki vera þvottur, er það ákvæði sem finna má á bls. 15 um þagnarskyldu og birtingu trúnaðarupplýsinga. Þar kemur fram að stjórnarmenn, framkvæmdastjóri og aðrir starfsmenn, svo og endurskoðendur lífeyrissjóðs, eru bundnir þagnarskyldu um allt sem þeir fá vitneskju um í starfi og leynt á að fara samkvæmt lögum eða eðli máls. Þagnarskylda helst þótt látið sé af starfi. Þetta er sótt í 32. gr. laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Þá kem ég að því sem ég var að tala um: Vegna þess að nefndarmenn voru tilnefndir af ríkissáttasemjara en launaðir af Landssamtökum lífeyrissjóða, er talið að nefndarmenn séu bundnir þagnarskylduákvæði í takt við 32. gr. laga um lífeyrissjóðina. Þeir eru bundnir trúnaði um það sem þeir urðu áskynja í starfinu og skýrsluvinnunni og þess vegna hefur það ekki skilað sér í skýrsluna. Það er það sem ég er að meina. Rannsóknarheimildirnar voru ekki nægar og trúnaður var svo mikill 

Ég tel að þegar skipunarbréfið frá lífeyrissjóðunum er lesið komi í ljós að það feli ekki í sér miklar takmarkanir á þeim heimildum eða möguleikum sem þessir starfsmenn höfðu til að rannsaka, þeir gátu eiginlega rannsakað hvaðeina sem þá lysti og töldu ástæðu til að rannsaka í starfi lífeyrissjóðanna. Það voru býsna opnar óskir um það í skipunarbréfinu. Varðandi þagnarskylduna er það auðvitað rétt, vísað er í tiltekin lög sem kveða á um þagnarskyldu og þannig er þetta. Auðvitað höfðu lífeyrissjóðirnir ekki möguleika á að fá því breytt, það erum við alþingismenn sem getum gert það. Rannsóknarnefnd Alþingis, eins og við munum, fékk mjög víðtækar heimildir og slíkar heimildir eru algjört einsdæmi í sögunni. Fyrir þá rannsóknarnefnd var opnað á heimildir sem voru langt umfram það sem við höfum síðan séð. Það gerir ekki að verkum að þessi skýrsla sé einhver hvítþvottur. Það gerir heldur ekki að verkum að við eigum að dæma hana með neikvæðum hætti út frá því. Við skulum hins vegar fara yfir efnisatriði málsins, og það er mögulegt að finna eitt og annað að skýrslunni. Ég vakti til dæmis athygli á því að lífeyrissjóðirnir sjálfir teldu að í skýrslunni kæmi fram mjög mikið ofmat á taptölunum. Það er mál sem menn geta rætt. Það getur vel verið að menn í þessari vinnu hafi síðan komið auga á að eitt og annað þyrfti að skoða betur. Þá gera menn það. Mér finnst það hins vegar ekki endilega kalla á að Alþingi skipi einhverja allsherjarrannsóknarnefnd yfir lífeyrissjóðunum til að gera aðra úttekt í kjölfar þessarar. Ég tel að þá eigi að skoða þau atriði sem menn telja að standi út af við yfirferð á þessari skýrslu og skoða ef tilefni er til. Ég held að þessi skýrsla sé á margan hátt mjög gagnleg. Gleymum því ekki sem er aðalatriði málsins að við Íslendingar búum við gott og öfundsvert lífeyriskerfi. Jafnan hefur þar tekist þokkalega til um ávöxtun. Það varð auðvitað sérstakt hrun árið 2008. Þá varð neikvæð raunávöxtun 

Virðulegi forseti. Ég vísa aftur í það, eins og hv. þingmaður fór yfir, að þessi úttektarnefnd hafði ekki þær yfirgripsmiklu heimildir til að grípa til rannsókna eins rannsóknarnefnd Alþingis, og ég er heldur ekkert að tala um það. En eins og þingmaðurinn kom réttilega inn á er það Alþingis að opna á það og létta af þeim trúnaði með því að samþykkja þingsályktunartillögu eða frumvarp í þinginu til að hefja allsherjarrannsókn á því sem gerðist í aðdraganda bankahrunsins hjá lífeyrissjóðunum. Þessi skýrsla sem liggur hér fyrir er mjög góður grunnur fyrir þá vinnu, því að eins og ég fór yfir í ræðu minni er þetta mjög góð samantekt á þróun lífeyrissjóðakerfisins frá því að til þess var stofnað, fram til ársins 2009, svo það sé sagt hér. En það sem ég gagnrýni við skýrsluna eru hlutirnir sem vantar í hana. Ég var á þessum umrædda fundi þegar skýrslan var kynnt. Nefndarmenn voru þráfaldlega spurðir að því hvort þeir hefðu komist að því að um hugsanlegt refsivert brot væri að ræða. Því gátu þeir ekki svarað vegna þess að þeir voru bundnir trúnaði gagnvart því sem þeir sáu, enda höfðu þeir náttúrlega ekki gagnvirkar rannsóknarheimildir til að meta hvort eitthvert sakamál væri í spilunum eða ekki. Hér stendur á bls. 15, með leyfi forseta: „Samkvæmt yfirlýsingunni skuldbatt nefndin sig meðal annars til að vitna ekki í afhent gögn í öðrum tilgangi en til að undirbyggja og rökstyðja skýrslu úttektarnefndarinnar.“ - Undirbyggja og rökstyðja. Þessir aðilar hafa sjálfsagt séð ýmislegt sem þolir varla dagsins ljós en þeir máttu ekki benda á það og ekki nota það í öðrum tilgangi en að rökstyðja og undirbyggja þessa skýrslu. Ég get ekki tekið undir húrrahróp þingmannsins um að ávöxtun íslenska lífeyrissjóðakerfisins hafi verið mjög góð. Þegar allt var í bullandi uppsveiflu og  
            

Frú forseti. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir nefndi að það væri kjörið ráð að þeir sem skulduðu mikið fé gætu fengið innstæður sínar greiddar í lífeyrissjóðunum til að létta skuldabyrðina. Ég held að í þessum ummælum þingmannsins felist grundvallarmisskilningur. Það er ekki þannig að lífeyrisþegar eða þeir sem greiða inn í lífeyrissjóðina, sjóðfélagarnir, eigi þar tilgreindar innstæður. Þeir eiga þar réttindi ef greitt er út úr sjóðunum en vegna þess að þeir eru kollektífir þarf að rýra réttindi allra til að standa straum af þeirri útgreiðslu. Þetta er nú bara lykillinn að öllu lífeyrissjóðakerfinu. Aðeins um trúverðugleika skýrslunnar. Ég get tekið undir allt sem hv. þm. Einar Guðfinnsson fór yfir áðan. Ég vil hins vegar bæta því við að ekki var alveg rétt með farið þegar lesin var bls. 14 og 15 í skýrslunni. Þar kemur mjög skýrt fram og farið yfir það hver þagnarskyldan er, það megi ekki rjúfa hana, en í síðustu málsgreininni kemur fram, eins og þingmaðurinn getur efalaust séð, að nefndarmenn fengu allar upplýsingar sem þeir þurftu og báðu um og þeir áskildu sér rétt til að birta þann hluta upplýsinganna sem varðaði almannahagsmuni ef þeir rækjust á slíkt. Það varðaði meðal annars refsiverð brot. Þeir fengu því allar þær heimildir sem þeir þurftu og nýttu þær. Þess vegna er þessi skýrsla enginn hvítþvottur. En það er alveg ljóst að það er verkefni fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis að fara yfir hana og skoða hvað þarf frekar að skoða og að meta skýrsluna í heild sinni.

Virðulegi forseti. Okkur greinir eitthvað á um akkúrat bls. 14 og 15. Ég kem ekki auga á það sem hv. þingmaður var að lesa en látum það liggja á milli hluta. Auðvitað get ég ekki lesið upp í ræðustóli tvær heilar blaðsíður í tveggja mínútna andsvari, en ég fór yfir þagnarskylduna og afmörkun á efni rannsóknarinnar. Þingmaðurinn fór yfir það hvernig lífeyrissjóðakerfið er byggt upp í dag eða réttara sagt hefur verið byggt upp og ég er mjög vel að mér um það hvernig það er byggt upp. Þingmaðurinn fór yfir það að ef greitt yrði úr lífeyrissjóði mundu allir fá skerðingu á sig. Ég segi að við þurfum að fara að hugsa út fyrir kassann. Ísland stendur jafnvel svo illa, ríkissjóður stendur svo illa að af og til laumast inn hugmyndir hjá manni um að stíga þurfi það skref að ríkisvæða raunverulega lífeyrissjóðakerfið og taka upp gegnumstreymissjóðskerfi, því að staðan er svo slæm og svo miklar duldar skuldir hjá ríkissjóði. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn taldi þá 2 þús. milljarða sem lífeyrissjóðirnir eiga í sjóðum eða hvar sem þeir eru geymdir, til ríkiseigna. Þegar Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn var hér á landi og Icesave-málið stóð sem hæst kom þetta debetmegin inn í ríkisreikninginn og þannig gátu þeir lækkað skuldaprósentu ríkisins til að hún liti betur út. Við skulum því átta okkur á því að lífeyrissjóðakerfið okkar er í bráðri hættu gagnvart þessu. Alþingi setur lög og breytir lögum. Ef það er til hagsbóta fyrir heimilin í landinu að breyta lífeyrissjóðslögunum á þann hátt að hægt sé fyrir þá einstaklinga sem hafa borgað í sjóðina að nota fjármagnið að einhverju leyti til að greiða inn á skuldugt íbúðarhúsnæði til að viðkomandi haldi því, eigum við að skoða það með opnum hug. Það er allt mögulegt, 

Virðulegi forseti. Við erum að ræða góða skýrslu um stöðu lífeyrissjóðanna. Valinkunnir einstaklingar voru skipaðir til að vinna hana. Ég verð að viðurkenna að ég er eiginlega dálítið sleginn eftir orð síðasta ræðumanns þar sem fram kom að jafnvel væri skynsamlegt að skoða alvarlega að ríkisvæða og taka upp eignir lífeyrissjóðanna. Mér er hálfbrugðið eftir þau orð. Það væri algjört brjálæði að mínu mati. Vegna orðaskipta áðan á milli hv. þingmanna held ég að það sé mjög mikilvægt að við öndum rólega og förum yfir þetta af yfirvegun. Nóg er af málefnum í þjóðfélaginu sem við erum að ræða hér og annars staðar sem menn ræða af allt of miklu offorsi. Ég hef ekki þaullesið skýrsluna sem við erum að ræða, blaðsíðu fyrir blaðsíðu, heldur farið gróft í gegnum hana en að mínu mati er hún mjög fín. Spurningin er kannski: Svarar hún öllum spurningum? Ég ætla ekki að fullyrða um það, en ég held að það sé mjög mikilvægt að við drögum andann rólega. Ef það verður niðurstaðan eftir umfjöllun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að þar standi einhverjar spurningar út af er bara eðlilegt að við fáum svör við þeim. Ég vara hins vegar við því að menn á Alþingi felli stóra dóma. Það teldi ég mjög alvarlegt og ekki síst þegar menn hafa jafnvel ekki allar þær upplýsingar sem kannski er æskilegt að hafa. Þess vegna tel ég mikilvægt að við ræðum af yfirvegun hvaða annmarka við sjáum á skýrslunni sem ég fullyrði ekkert að séu. Ef einhverju er ósvarað skulum við bara leita svara við þeim spurningum áður en við förum að fella dóma og jafnvel fullyrða að þarna hafi verið á ferðinni refsiverð athæfi sem jafnvel varði við lög. Það þykir mér því miður ekki gott að gera við þessar aðstæður. Við eigum ekki að ræða þetta í pólitískum hanaslag, við eigum að ræða þetta af yfirvegun. Lífeyriskerfið er að mínu mati heilt yfir fínt. Lífeyrissjóðirnir hafa safnað miklum inneignum, 2 þús. milljörðum, og við eigum ekki að tala það neitt niður og nota svona aðferðafræði og skýrslur til að gera það. Eflaust er margt gagnrýnisvert, eflaust má læra af því sem hefur verið gert, en við skulum passa okkur á því að fella mikla dóma. Eins og ég sagði áðan var mér brugðið eftir orð síðasta ræðumanns, um hugsanlega þjóðnýtingu lífeyrissjóðanna sem er jafnvel vel hugsanlegt, en ég tek undir með hv. þm. Magnúsi Norðdahl í ræðu hér fyrr í dag. Hann varaði við því að aðkoma stjórnmálamannanna að lífeyrissjóðunum yrði öðruvísi en hún er í dag. Ég tek heils hugar undir það. Ég tek líka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Bjarna Benediktssonar, að það sé mjög mikilvægt að þegar gerðar verða breytingar á lögum um lífeyrissjóðina verði það gert í sem mestri og bestri sátt og samvinnu við lífeyrissjóðina og stjórnir þeirra á hverjum tíma. Þetta er fjöreggið okkar og við megum ekki gera lítið úr því. Þá kem ég inn á þann veruleika sem við búum við í dag. Ég er dálítið hugsi yfir því sem er að gerast þessa dagana þegar stjórnvöld setja að mínu mati hálfgerða svipu eða snöru á lífeyrissjóðina með því að segja við þá: Nú verðið þið að hjálpa okkur að kaupa aflandskrónur, annars þurfum við að borga vaxtabætur upp á 2,8 milljarða. Það tel ég ekki góða framkomu af hálfu stjórnvalda. Það er hugsanlega verið að þvinga, það er mitt mat, með óbeinum hætti ætla ég að orða það, lífeyrissjóðina til að taka þátt í einhverju sem þeir telja jafnvel ekki skynsamlegt til að það séu þá kaup kaups, að þeir þurfi ekki að taka þátt í svokölluðum vaxtabótagreiðslum. Eftir því sem mér er tjáð eru heildareignir lífeyrissjóðanna í erlendum eignum í dag um það bil 21%. Við vitum hvað hefur gerst eftir að gjaldeyrishöftin komu á. Það er málefni sem við þurfum að ræða mjög vel, hvort við getum í því hagkerfi sem við erum í núna haft það óbreytt. Við erum með kröfu um 3,5% raunávöxtun á lífeyrissjóðina og við þurfum að ræða hvort hún sé óeðlileg. Þurfum við að endurskoða hana, sérstaklega í ljósi gjaldeyrishaftanna? Fjárfestingarþörfin hjá lífeyrissjóðunum er um það bil 120 milljarðar á ári og ég spyr: Rúmast innan okkar lokaða hagkerfis að gera kröfu um 3,5% raunávöxtun? Það er nokkuð sem við þurfum að ræða af yfirvegun. Ég tel að það séu blikur á lofti og við þurfum að hugsa þetta upp á nýtt og jafnvel færa niður ávöxtunarkröfuna. Þegar við erum að tala um að færa niður vextina, stöldrum við þá ekki alltaf við þessa 3,5% raunávöxtunarkröfu? Þegar ríkið fer í útboð, sem reyndar er lægra á þessum tímum, hefur þetta áhrif á það hvernig við getum fjármagnað ríkissjóð, þ.e. hvert vaxtastigið er. Allt þetta þurfum við að ræða af yfirvegun og í rólegheitunum. Það hefur setið dálítið í mér eftir að við vorum að ræða um hækkun vikmarka á svokallaðri A-deild lífeyrissjóðanna í desember sl. að þá kom fram að Fjármálaeftirlitið hefur aldrei fært A-deildina sem með ríkisábyrgð. Við þekkjum alveg söguna með B-deildina, þetta skrímsli sem var búið til sem er í kringum 350–400 milljarðar ófjármagnað í dag og meira að segja þurfti að loka deildinni, stofna aðra sem átti að sjá um sig sjálf. Nú er staðan sú að við erum komin með 47 milljarða skuldbindingu á lífeyrissjóðinn, reyndar 4,3 sem eru áfallnir nú þegar, og þá eru viðbrögð okkar að hækka vikmörkin úr 10 upp í 15. Ég tel mikilvægt að við ræðum nú, og fagna því að hæstv. fjármálaráðherra situr í salnum, það sem kom fram á fundi hv. fjárlaganefndar. Fulltrúum launþegahreyfingarinnar sem sæti eiga í stjórninni hafa í tvígang borist tillögur með stuttu millibili um að hækka iðgjaldið. Það gilda sérlög um A-deildina sem segja að stjórnarmennirnir sem þar sitja eigi annaðhvort að leggja til að iðgjaldið verði hækkað eða þá að skerða réttindin sem gæti hugsanlega falist í því að hækka lífeyrisaldur úr 65 í 67. Það er meðal þess sem var nefnt. Í tvígang hafa fulltrúar launþegahreyfingarinnar borið upp tillögu um að hækka iðgjaldið en það var fellt af fulltrúum stjórnvalda. Það sem stendur eftir hjá mér eftir þessa umfjöllun í fjárlaganefnd er aðstaða þeirra einstaklinga sem sitja í stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins fyrir hönd framkvæmdarvaldsins. Það kom skýrt fram á fundi nefndarinnar að fulltrúar launþegahreyfingarinnar gerðu þetta eftir að hafa látið skoða lagalega stöðu fulltrúa sinna sem einstaklinga. Ég tel mikilvægt að við ræðum af hreinskilni og heiðarleika í hvaða stöðu við erum hugsanlega að setja þetta ágæta fólk sem er að stærstum hluta embættismenn að vinna hjá framkvæmdarvaldinu. Ég er að hugsa inn í framtíðina. Erum við að setja þetta fólk í óþægilega stöðu? Þó að það eigi ekki að vera þráður á milli ráðuneytisins og framkvæmdarvaldsins og fulltrúa stjórnarinnar er þetta samt sem áður mjög óþægileg staða. Ég tel mikilvægt að við förum yfir það. Mig grunar, án þess að ég ætli að fullyrða neitt um það, að þau skilaboð komi frá ráðherrunum að menn vilji hugsanlega ekki hækka greiðslurnar inn í lífeyrissjóðinn af því að það sé skynsamlegra að nota fjármagnið í einhver önnur verkefni. Það hentar betur þegar menn fara í pólitískar kosningar. Ég held að það sé umhugsunarefni fyrir okkur í hvaða stöðu þeir einstaklingar sem eiga sæti í þessari stjórn eru settir sem persónur. Við þurfum að gera það af ábyrgð. Ég vil nota síðustu sekúndur mínar í þessum ræðutíma til að segja að við þurfum að ræða jöfnun í lífeyriskerfinu. Við þurfum ekki að deila um það. Við megum samt ekki stilla því þannig upp að við rekum fleyg á milli þeirra sem eru í opinberu sjóðunum og þeirra sem eru í almennu sjóðunum. Auðvitað er ekki réttlæti í því, eins og menn hafa bent á, að sumir sem eru jafnvel að vinna á sömu vinnustöðum hafi ekki aðgang að sama lífeyrissjóði. Það er hárrétt ábending. Við megum samt ekki búa til þessi átök því að það er ekki vænlegt til árangurs. Við þurfum að skoða kerfið í heild sinni, líka almannatryggingakerfið og skerðingarnar. Menn skerðast krónu fyrir krónu allt upp í 70 þúsund þannig að þeir sem hafa greitt í lífeyrissjóði í langan tíma standa kannski með sömu ráðstöfunartekjur í dag og þeir sem höfðu greitt nánast ekki neitt allan tímann. Þetta er nokkuð sem verður að taka á í heildarsamhenginu og ég held að það sé mjög mikilvægt að við gefum okkur þann tíma sem við þurfum til að ræða stöðu 

Virðulegi forseti. Mig langar til að bregðast aðeins við ræðu hv. þingmanns vegna þess að hann undraðist svo mjög orð mín um þjóðnýtingu lífeyrissjóðanna og þær hugmyndir og pælingar. Mig langar til að spyrja þingmanninn: Telur hann það ekki stappa nærri þjóðnýtingu þegar Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins hefur tapað 101 milljarði í bankahruninu? Stappar það ekki nærri þjóðnýtingu að 40 milljarða vantar í þann lífeyrissjóð sem skattgreiðendur þurfa síðan að bera? Það gerir rúma 140 milljarða sem vantar í lífeyrissjóð opinberra starfsmanna og leggjast á skattgreiðendur landsins vegna þess að sá lífeyrissjóður hefur ríkisábyrgð. Má ekki segja að það sé að vissu leyti þjóðnýting þegar skattþegar landsins þurfa að koma með pening inn í til dæmis þann lífeyrissjóð? Stappar ekki nærri þjóðnýtingu að ríkisstjórnin geti sett lög á almennu lífeyrissjóðina og skattlagt þá eins og gert var fyrir síðustu áramót til hagsbóta fyrir landsmenn alla en ekki þá sem raunverulega eiga lífeyrissjóðina? Þetta stappar nærri þjóðnýtingu að mínu mati. Ríkisstjórnin hafnar því að innskatta séreignarsparnaðinn. En ríkisstjórninni finnst alveg sjálfsagt að útskatta séreignarsparnaðinn þegar fólk tekur hann út í vandræðum sínum til að borga af húsnæðislánum. Samt eiga lífeyrissjóðsgreiðslur að vera óaðfararhæfar. Ríkisstjórnin hefur orðið uppvís að lögbroti með því að setja lög um að hægt sé að taka út séreignarsparnað og fólk notar hann til að greiða niður húsnæðisskuldir vegna þess að lífeyrissjóðsgreiðslur eru ekki aðfararhæfar. Það stappar nærri því að verið sé að þjóðnýta lífeyrissjóðina. Er þingmaðurinn 

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir sumt af því sem hv. þingmaður benti á, sérstaklega hugmyndir sem voru uppi um að skattleggja lífeyrissjóðina. Ég kom inn á það í ræðu minni áðan að mér fyndist að stjórnvöld beittu lífeyrissjóðina ákveðnum þrýstingi um að taka þátt í útboði, að skipta út erlendum eignum eða gjaldeyri fyrir íslenskrar krónur. Mér finnst það vera hálfgert þvingunarúrræði. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni. Það er hins vegar mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að lífeyrisskuldbindingarnar í B-deildinni eru einhvers staðar á milli 350 og 380 milljarðar. Áfallið í A-deildinni er núna komið í 47 milljarða. Þá minni ég bara á það, og það held ég að sé mikilvæg umræða sem við þurfum að taka, og ég fór einmitt yfir það í desember, að við erum í raun og veru að blöffa okkur. Það hefur kannski ekki verið deilt um það í gegnum tíðina að hlutur af launakjörum ríkisstarfsmanna, sem voru kannski í B-deildinni af því að A-deildin var alltaf hugsuð sem gegnumstreymisdeild, eða ætti sem sagt að standa undir sér, væru lífeyrisréttindi. Þá hef ég velt þeirri spurningu upp: Höfum við hér inni og þau sem hafa verið hér, verið að blöffa okkur í gegnum tíðina vegna þess að við höfum í raun og veru verið að fresta launagreiðslum? Ef við þurfum að setja 8 milljarða á raunvirði eða núvirði í lífeyrissjóðina næstu 40 árin til að standa undir skuldbindingum úr B-deildinni, þá þurfum við kannski að fara yfir þá spurningu og ræða hana hvort segja megi að fjárlögin séu ekki rétt hjá okkur, þ.e. að við ættum að greiða inn jöfnum höndum af því að það er verið að fresta hluta af rekstri ríkisins, sem er náttúrlega að stærstum hluta launagreiðslur, inn í framtíðina. Við höfum því kannski ekki rétta mynd af ríkissjóði fyrir hvert ár þó að við höfum alltaf þetta fjall fyrir framan okkur. Ég held því að við þurfum að ræða þetta í þessu samhengi.

Virðulegi forseti. Ég leiði líkur að því eftir svar þingmannsins að við séum að verða nokkuð sammála um það sem ég var að tala um. Þetta er nokkurs konar blekking, það er alveg rétt, og varðandi lífeyrissjóð opinberra starfsmanna er um að ræða frestun á greiðslum og annað. En við stöndum samt frammi fyrir þeirri staðreynd að það eru fyrst og fremst aðilar á almenna vinnumarkaðnum sem greiða tap lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna. Þá má segja að við séum jafnvel að horfa fram á nokkurs konar þjóðnýtingu og þá vísa ég líka í það að ríkisstjórnin ruddist inn í almennu lífeyrissjóðina fyrir jól og skattlagði þá. Ég greiddi atkvæði á móti því þannig að ég er ekki talsmaður þjóðnýtingar en við skulum líka átta okkur á því hvar við erum stödd, hvað ríkissjóður skuldar mikið. Það er nokkurs konar krafa um þjóðnýtingu þegar ríkisstjórnin fer fram með þá kröfu á lífeyrissjóðina að koma með fjármagn inn í ákveðin verkefni, sem eru mismunandi arðbær. Það er hálfgerð krafa um þjóðnýtingu þegar lífeyrissjóðirnir sjálfir hafa ekki frelsi til að fjárfesta þar sem þeir vilja. Við vitum að núna er erfitt um vik eftir hrunið með fjárfestingar en ríkisstjórnin á heldur ekki að skipta sér af því hvar lífeyrissjóðirnir festa sitt fé. Ríkisstjórnin fer líka fram með það, og gerði um áramótin, að minnka séreignarsparnaðinn úr 4% niður í 2%. Það segir okkur að ekki er lengur hvati til að spara þannig að þessi velferðarvinstristjórn, eins og hún vill kalla sig, er smám saman að brjóta niður þetta lífeyrissjóðakerfi sem við eigum. Kerfið er raunverulega í molum eftir hrun, ég viðurkenni það alveg, en við þurfum líka að opna augun fyrir því hvort við séum komin á þann tímapunkt í dag, þegar 60 þúsund fjölskyldur eiga ekki fyrir 

Virðulegur forseti. Ég deili þeim skoðunum með hv. þingmanni að ekki hefði átt að skerða séreignarsparnaðinn úr 4% í 2%, um það vorum við sammála þegar það var afgreitt fyrir áramótin sem tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Ég get líka tekið undir með hv. þingmanni þegar hún bendir á að fólk sé að nota séreignarlífeyrissparnaðinn til að geta í raun staðið skil á skuldbindingum sínum, og eins og menn hafa bent að fjármálafyrirtækin hafi hugsanlega gert kröfu um að fólk taki hann út til að geta staðið skil á skuldbindingum sínum gagnvart lánastofnunum. Ég hef ekki handbær dæmi um það en þetta hefur verið í umræðunni og við þurfum auðvitað að fara yfir það. Um ríkisvæðingu lífeyrissjóðanna ætla ég svo sem ekki að standa í deilum við hv. þingmann, hvort það sé hugsanlegt í stöðunni að við þurfum að yfirtaka og ríkisvæða alla lífeyrissjóðina, ég vil ekki túlka orð hv. þingmanns þannig að hún telji það skynsamlegt. Það held ég að væri algjört brjálæði. Ég staldra hins vegar við eitt sem ég held að við þurfum líka að ræða í stærra samhengi en það er það umhverfi sem lífeyrissjóðirnir starfa í. Þeir starfa núna í lokuðu hagkerfi þar sem eru gjaldeyrishöft. Sjóðirnir eru núna, eftir því sem mér er sagt, með 21% af heildareign sinni í erlendum eignum og í raun er verið að ganga á þá að minnka eignir sínar á erlendum markaði til að taka þátt í að innleysa krónur. 
             Vandamál okkar í þessu kerfi og kannski fyrstu áhyggjurnar sem við þurfum að hafa af því, er hver staða þjóðarbúsins er í raun og veru gagnvart erlendum skuldum og aðgengi að gjaldeyri og hvernig við getum við skapað gjaldeyri og búið til þann viðskiptajöfnuð sem þarf til að geta staðið undir skuldbindingum. Við erum jú með gjaldeyrisvarasjóð sem er í kringum þúsund milljarðar og við þurfum að borga háar vaxtagreiðslur af honum, þannig að við þurfum auðvitað að ræða þetta í stærra samhengi. Við þurfum líka að ræða stöðu lífeyrissjóðanna og hvernig hún 

Virðulegi forseti. Það sem mig langar til að tala um í síðari ræðu minni er fyrirferð íslenskra lífeyrissjóða á fjármagnsmarkaði á Íslandi og ég ætla að bera hana saman við Noreg eins og ég gerði í fyrri ræðu minni. Þannig er mál með vexti að Norðmenn safna tekjum af olíulindum sínum í svokallaðan auðlindasjóð sem mun í framtíðinni standa undir lífeyrisgreiðslum í Noregi. Norðmenn tóku þá ákvörðun að sjóðurinn yrði ávaxtaður að mestu leyti fyrir utan norska hagkerfið. Það var gert vegna þess að Norðmenn gerðu sér grein fyrir því að sjóðurinn yrði mjög fljótt stór og í raun yrði hann á norskum fjármagnsmarkaði eins og fíll í postulínsbúð. Norski olíusjóðurinn er svipaður að stærð, aðeins minni að vísu, í hlutfalli við landsframleiðslu og íslensku lífeyrissjóðirnir eru á Íslandi. Íslensku lífeyrissjóðirnir voru skuldbundnir til þess, áður en gjaldeyrishöftin voru sett á, að hafa ekki meira en 50% af eignum sínum erlendis þannig að 50% eigna voru á Íslandi. Eftir að gjaldeyrishöftin voru sett á geta þeir ekkert fjárfest erlendis. Eignir lífeyrissjóðanna í erlendum myntum eru núna rétt rúm 20% af heildareign, sem þýðir það að 1.600 milljarðar eru á innlendum markaði og hafa verið fjárfestir í ýmsu; þeir fjármagna húsnæðiskerfið, ég held að lífeyrissjóðirnir eigi 600 milljarða í húsnæðisbréfum, og öðru sem hægt er að fjárfesta í svo sem ríkisskuldabréfum, hlutabréfum, þeir eiga eitthvað af óskráðum bréfum, skuldabréfum o.s.frv. Ég held að ástæðan fyrir því að íslensku lífeyrissjóðirnir tóku á sig jafnstórt högg og raun bar vitni hafi verið sú að allt of stór hluti eigna þeirra var inni í íslenska hagkerfinu, á íslenskum fjármagnsmarkaði. Áhættudreifingin var ekki nægilega mikil. Það var ekki við lífeyrissjóðina sjálfa að sakast í þessu sambandi, þeir gátu einfaldlega ekki fjárfest meira. Núna er eignir lífeyrissjóðakerfisins í kringum 2 þús. milljarðar; um 400 milljarðar eru í eignum erlendis og 1.600 milljarðar í eignum á Íslandi og vegna umfangs síns eru lífeyrissjóðirnir eins og fíll í postulínsbúð, þ.e. í hverjum mánuði þurfa lífeyrissjóðirnir að fjárfesta fyrir í kringum 10 milljarða, 10 nýja milljarða í hverjum mánuði. Samtals þurfa þeir að fjárfesta nálægt 120 milljörðum á þessu ári. Ljóst er að eignir sem þeir geta fjárfest í eru takmarkaðar. Hvað leiðir þetta af sér? Allt eignaverð á Íslandi hefur hækkað og ávöxtunarkrafa hefur lækkað gríðarlega vegna þess að lífeyrissjóðirnir neyðast til að kaupa eignir og þær eru takmarkaðar, þeir verða berjast um að kaupa sömu eignirnar sem þrýstir upp verði þeirra. Það sem gerist við gjaldeyrishöft er að gríðarlega mikið innstreymi verður af peningum sem þarf að fjárfesta í gegnum lífeyrissjóðina og keppni verður um eignirnar. Þá verður til eignabóla. Þannig að það sem gjaldeyrishöftin gera að verkum í gegnum lífeyrissjóðakerfið er að hér er að þenjast út eignabóla og hætta er á því að sú eignabóla muni springa einhvern tíma í framtíðinni. Það er því mjög brýnt að lífeyrissjóðirnir fái aftur leyfi til að fjárfesta í erlendum eignum, bæði út af þessari eignabólu sem ég lýsi en ekki síst til þess að dreifa betur áhættunni af fjárfestingum sínum. Ég held að ástæðan fyrir því að höggið á lífeyrissjóðina varð jafnmikið og raun bar vitni, þó svo að það hafi ekki verið meira en varð til dæmis á norska olíusjóðinn, megi rekja til þess að þeir gátu ekki fjárfest meira erlendis og allar eignir eru tengdar á svona litlum markaði eins og þeim íslenska.

Hæstv. forseti. Ég ætla að víkja að þremur atriðum í seinni ræðu minni. Í fyrsta lagi er mér sagt að ég hafi haldið því fram í fyrri ræðu minni að Lífeyrissjóður bankamanna hefði tapað 50% á hrunárunum. Ef ég hef sagt það voru það mismæli, ég var að vísa í Lífeyrissjóð verkfræðinga sem tapaði hlutfallslega einna mestu fé á þeim árum en ekki bankamanna sem tapaði einna minnst. Í öðru lagi spurði hv. þm. Pétur H. Blöndal hvort ég hefði gert tillögu um það á því ári sem ég gegndi síðast stjórnarformennsku í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins að iðgjöld yrðu hækkuð. Svo var ekki, enda var það svo að tryggingafræðileg úttekt sem gerð var á sjóðnum í árslok 2006 sýndi að munurinn á milli skráðra eigna annars vegar og lífeyrisskuldbindinga hins vegar var 0,6%, það vantaði 0,6% upp á að staðan væri jákvæð. Það var því engin ástæða til að gera tillögu um breytingar á iðgjaldi þá, því að eins og kunnugt er er grunnreglan sú samkvæmt lögum að 10% munur þarf að verða til þess að nauðsyn beri til, lögum samkvæmt, að breyta iðgjöldunum, en eins og ég gat um í fyrri ræðu minni var ákvæðum laga breytt að þessu leyti til bráðabirgða vegna hrunsins og það hækkað upp í 15%. En þarna vorum við sem sagt mjög fjarri þeim mörkum. Þetta vildi ég upplýsa af því að sérstaklega var spurt um þennan þátt. Þá er það sá efnisþáttur sem ég vildi gera að umræðuefni á þeim stutta tíma sem ég hef hér og það eru vangaveltur manna um kosningar í stjórnir lífeyrissjóðanna. Þær eru sem kunnugt er skipaðar fulltrúum atvinnurekenda annars vegar og fulltrúum launafólks hins vegar. Ef ég horfi til launafólksins sérstaklega er það nú svo að helstu samtök launafólks kjósa sína fulltrúa og þar er síðan að finna lífræna tengingu öllum stundum. Það sem gerist hjá hlutafélögum þar sem kosið er á aðalfundum í stjórnir fyrirtækja eða þess vegna sjóða, banka eða stofnana er að kosið er á aðalfundi en síðan eru tengslin nánast engin þar til aðalfundur er haldinn næst. Tengsl á milli verkalýðshreyfingar og lífeyrissjóðanna eru hins vegar stöðug. Ég hef oft sagt frá því að þann tíma sem ég gegndi formennsku í BSRB var á hverjum einasta aðalfundi efnt til umræðu um lífeyrismálin, mjög oft á stjórnarfundum, á öllum þingum bandalagsins voru lífeyrismálin tekin sérstaklega til umfjöllunar. Efnt var til sérstakra funda og ráðstefna til að taka á lífeyrismálunum og þegar lífeyrissjóðirnir komust í bobba urðu fundir tíðari. Hin lífrænu, lýðræðislegu tengsl voru því mjög sterk við sjóðfélaga vegna þess að samtök launafólks eru samtök sjóðfélaga. Við skulum ekki gera lítið úr því hve ríka áherslu verkalýðsfélögin, samtök launafólks, hafa lagt á að verja lífeyriskerfið og lífeyrisréttindi félagsmanna sinna. Þetta tal um að brydda eigi upp á þeirri nýbreytni að veita fólki lýðræðislegan aðgang að lífeyrissjóðunum er engin nýbreytni, alls ekki. Það eru lífræn tengsl þarna eru á milli, lífræn, lýðræðisleg tengsl. Fyrir hönd kennara hefur formaður Kennarasambandsins setið í lífeyrissjóði. Hvernig er hann kosinn? Hann er kosinn í beinni almennri kosningu, hann hefur lýðræðislegan stuðning á bak við sig. Hvort við eigum að reyna að finna einhverja blöndu, það er nokkuð sem er alveg sjálfsagt að skoða, en ég vil vekja athygli á því að það er engin nýlunda að kosið 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir góðar og málefnalegar umræður í dag. Ég hef gert þá tillögu að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis taki til umfjöllunar úttektina á fjárfestingarstefnu, ákvarðanatöku og lagalegu umhverfi lífeyrissjóðanna í aðdraganda bankahrunsins 2008 og sú nefnd geri þá tillögu að frekari rannsókn á starfsemi lífeyrissjóðanna á Íslandi komist hún að þeirri niðurstöðu að þess sé þörf samanber þingsályktunartillögu sem samþykkt var í september 2010. Umræður sem fram hafa farið hér í dag eru gott innlegg í þá vinnu og mikilvægt er að hv. fjárlaganefnd ræði einnig úttektina og velti fyrir sér hvernig megi í langtímaáætlunum koma fyrir lífeyrisskuldbindingum ríkisins og áhrif á ríkissjóð og hvernig gera megi ráð fyrir lífeyrissjóðunum í hagkerfinu til lengri tíma. Nefndin ræði einnig hvaða afleiðingar það getur haft þegar stórir hópar hefja töku lífeyris en færri greiða til sjóðanna þegar aldurssamsetning þjóðarinnar breytist. Í dag er það þannig að það eru ríflega fimm starfandi að baki hverjum eftirlaunamanni en árið 2050 verða u.þ.b. tveir starfandi að baki hverjum eftirlaunamanni ef að líkum lætur. Í sjálfu sér er útgangspunkturinn í lífeyrismálum einfaldur, þ.e. að tryggja þeim sem lokið hafa starfsævinni framfærslu til æviloka. Málið flækist hins vegar um leið og kemur að því annars vegar hverjum og hins vegar hvernig eigi að tryggja það. Hér á öldum áður var það hlutverk stórfjölskyldunnar eða byggðarlagsins að tryggja framfærslu þeirra sem einhverra hluta vegna gátu ekki framfleytt sér sjálfir. Það liggur í hlutarins eðli að framkvæmd þess var mjög mismunandi og fór meira eftir vilja og getu þeirra sem réðu en þörfum þeirra sem á þurftu að halda. Okkur hefur sem betur fer tekist að koma þessum málum fyrir í annan og betri farveg. Meginstefið í vinnunni fram undan er áherslan á samræmingu lífeyriskerfa og jöfnun réttinda. Opinberir starfsmenn þurfa að geta skipt yfir í störf á almennum vinnumarkaði án þess að hafa áhyggjur af lífeyrisréttindum sínum og öfugt. Á því hvernig hlutverkum lífeyrissjóða og almannatrygginga er háttað þarf að skerpa og eins á samspili lífeyrissjóðakerfisins og almannatryggingakerfisins. Virðulegur forseti. Ásamt áframhaldandi vinnu í nefnd hagsmunaaðila sem sett var á laggirnar í kjölfar stöðugleikasáttmálans árið 2009 og setja á tillögur um framtíðarskipan lífeyrismála mun ég bregðast strax við ábendingum úttektarnefndarinnar og skipa sérfræðihóp til að skoða heildstætt fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða og hvaða skorður setja skuli fjárfestingum sjóðanna. Að lokum vil ég aftur þakka fyrir góðar og málefnalegar umræður í dag.