Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Svo sem kunnugt er, var þetta frv. um hvalveiðar flutt í hv.Nd. árið 1925 og samþykt þar með miklum atkvæðamun, en þessi hv. deild vísaði því þá til stjórnarinnar. Nú hefir það verið flutt á ný í hv.Nd. og samþ. með yfirgnæfandi meiri hluta. Afstaða sjútvn. þessarar deildar er svipuð nú og hún var 1925; meiri hl. hennar sjer ekki ástæðu til að vera á móti frv. Alveg sömu rök liggja til afstöðu nefndarinnar nú og l925 og nægir því raunar að vísa til þess, sem þá var sagt og skrifað af hennar hálfu. Minni hl. nefndarinnar er nú aftur á móti frv., og leggur til, að það sje felt. Jeg fæ ekki sjeð, að síðan 1925 hafi komið neitt það fram, sem frekar mæli með að fella frv. nú en þá. Hinsvegar er ástandið í landinu nú þannig, að ekki sýnist ástæða til að leggja á móti fyrirtækjum, sem gætu orðið ríkissjóði til hagnaðar og mættu veita almenningi nokkra atvinnu. Að vísu má segja sem svo, að það yrði ekki atvinna fyrir marga, þótt ein hvalveiðistöð eða svo yrði reist hjer á landi, en þó var það ekki lítil atvinna, sem menn höfðu af hvalveiðum áður fyr, meðan þær voru stundaðar frá Íslandi. Alveg sömu ástæður og áður liggja nú til, að veita íslenskum ríkisborgurum leyfi til hvalveiða. Það er af kunnugum mönnum talið víst, að útlendingar veiði hval hjer uppi undir landssteinum, þótt þeir megi ekki flytja hann hjer að landi. Sje þetta rjett, sem ekki er ástæða til að efast um, sýnist lítil ástæða til, að Íslendingar megi ekki nota sjer þessa veiði, verði að horfa á hana, án þess að hafast að. Á þessa ástæðu var drepið fyrir tveim árum, en mjer virðist rjett að minna á hana á ný, þar sem hún má teljast ein aðalástæðan til fylgis meiri hl. sjútvn. við frv. Friðun hvals, sem hjer mun hafa verið hugsjónin, næst aldrei, meðan útlendingar mega veiða hann hjer og flytja burtu. Það hefir heyrst, að alþjóðasamtök sjeu komin á stað um hvalfriðun. Ekki er ólíklegt, að svo sje, eins og t. d. talað er um alþjóðasamtök til að friða vissa flóa og firði fyrir botnvörpuveiðum. Þótt svona samtök sjeu í sjálfu sjer mjög æskileg, og sjálfsagt fyrir Íslendinga að taka þátt í þeim á sínum tíma, þá eru þau altaf mjög lengi að komast á. Og ekki sýnist ástæða til að banna Íslendingum hvaladráp, meðan útlendingar stunda það umhverfis landið. Jeg held, að langar umræður um málið sjeu þýðingarlausar að þessu sinni, þar sem svo stutt er síðan það var hjer síðast á ferð. Jeg geri líka ráð fyrir, að allir hv.þdm. hafi þegar ráðið við sig, hvernig þeir eiga að greiða atkv. Því mun jeg ekki hafa þessi orð fleiri.

Jón Baldvinsson Friðun hvala hefir löngum verið mikið deilumál hjer á landi. Þegar Alþingi samþykti að friða hvali, mun það hafa verið mikið fyrir þá sök, að menn hugðu, að hvaladráp spilti síldargöngum. Jeg geri ráð fyrir, að mikill hluti manna líti nú öðruvísi á það mál. Þó hafa margir sjómenn enn þetta álit, svo sem sjá má af umræðum um hvalaveiðafrv. í neðri deild 1925. Einkum er þetta álit margra um hrefnu. Menn hjeldu, að í þröngum fjörðum hrekti hún síldina upp að landi og í net. Jeg skal engan dóm á þetta leggja, en jeg veit, að margir síldarútvegsmenn leggja ekki litla áherslu á það. En það er ekki af þessum ástæðum, sem jeg er á móti frv. Jeg býst við, að búið sje að slá því föstu, að áhrif hvala á síldargöngur sjeu ekki svo mikil sem menn hugðu áður. Aðrar orsakir liggja til andstöðu minnar gegn frv. Það er einkum tvent, sem hv. stuðningsmenn þess segja, að eigi að vinnast við að setja hjer upp hvalveiðastöðvar: tekjur ríkissjóðs eiga að aukast, og jafnframt að verða meiri atvinna í landinu. Hið fyrra er ekki veigamikið. Flm. frv. 1925 ætluðust til, að veitt yrði tvö sjerleyfi, annað fyrir Vestfirði og hitt fyrir Austfirði. Átti hvor stöð að hafa tvo báta, og ef svo verða borgaðar 500 kr. af hverjum bát, sem líklegt er, því að það er lágmarkið, þá verða þetta alls 2 þús. kr. Jeg vona, að menn sjái, að ríkissjóður er jafnt á hausnum, hvort sem hann fær þær eða ekki. Hitt atriðið, um atvinnuna, krefst nokkru nánari athugunar. Jeg skal játa, að hún geti orðið nokkur, en þó er þetta atriði mjög varhugavert, vegna þess að hvalveiðarnar hafa verið á svo miklu flökti að undanförnu. Það verða e. t. v. ekki nema fá ár, sem veiðarnar verða stundaðar, því að þá getur hvalurinn verið nær þrotinn. Sú var líka reynslan áður, að veiðarnar voru á flökti og stopular. Þegar þær voru hættar að borga sig á Vestfjörðum, tóku veiðimennirnir sig upp og fluttu stöðvarnar til Austfjarða. Enda er það alstaðar svo, að Norðmenn, sem mest stunda þessar veiðar, eru altaf á ferð og flugi með stöðvar sínar fram og aftur um hnöttinn. Ef þessi yrði reynslan hjer, þá er ver farið en heima setið, einkum þegar menn sjá þetta fyrir. Þá hefir fólkið verið teygt til hvalveiðastöðvanna í von um atvinnu, en stendur svo allslaust uppi, þegar stöðvarnar eru lagðar niður. Þá verður ávinningurinn eigi svo mikill sem menn nú vænta: atvinnan farin og ríkissjóður sviftur tekjunum. Jeg neita því ekki, sem sumir hafa haldið fram, að fá megi nokkuð af ódýrum mat handa landsmönnum, ef hvalveiðastöðvar verða settar hjer á fót. En jeg legg ekki svo mikið upp úr því, að jeg vilji fyrir þá sök fara að breyta löggjöf, sem nýlega er búið að framlengja um 10 ár. Þá kem jeg að annari aðalástæðu til að vera á móti frv. Jeg býst nefnilega við, að íslenskir ríkisborgarar mundu í raun og veru ekki fá sjerleyfi til veiðanna, heldur yrðu leppar fyrir Norðmenn. Auðvitað ættu Norðmenn hægast með að koma á fót stöðvunum. Þeir eiga öll nauðsynleg áhöld, hvalveiðaskip, veiðarfæri o. s. frv. Þeir mundu svo mynda hlutafjelög um að koma hjer á fót þessum atvinnurekstri, leggja til áhöldin og peningana, en fá einhverja innlenda menn til að vera í stjórn og látast eiga hlutafje. Jeg skal ekki segja, að út af fyrir sig væri neitt á móti slíkri undanþágu, en hún á þá að vera alveg hrein. Það dugir alls ekki að segja í lögunum, að íslenskir ríkisborgarar einir geti fengið svona sjerleyfi, ef lögin eru sett í þeirri ætlun, að veita útlendum mönnum leyfið. Það er alveg rjett hjá hv.frsm. að við bætum okkur lítið á löngum umræðum um þetta mál. Þó verð jeg að minnast á örfá einstök atriði. Um það hefir verið mikið deilt, hvort hrefnur eigi að vera friðaðar hjer við land eða ekki. Til þess að þóknast öllum, hefir verið farin sú leið í frv., að ófriða hrefnu, en leyfa sýslunefndum að friða hana í landhelgi út af sinni sýslu. Af þessu getur leitt hinar undarlegustu niðurstöður, þegar tvær sýslur liggja að sama firði eða flóa, eins og t. d. við Eyjafjörð. Þar gæti farið svo, að hrefna yrði rjettdræp öðrumegin fjarðarins, en friðuð hinsvegar. Menn segja náttúrlega, að ekki sje vandi fyrir hrefnuna að hegða sjer á slíkum stöðum; hún eigi vitanlega að halda sig upp að því landinu, þar sem hún er friðuð. Að lokum vil jeg bæta því við, að það er skoðun margra, að þetta mikla, risavaxna lagardýr, hvalinn, eigi að alfriða, og sú skoðun virðist vera að ryðja sjer til rúms í heiminum, að það sje illa farið, ef þessari skepnu verður útrýmt. En alt virðist benda til þess, að að því stefni, með hinni miklu græðgi, sem er í veiði þessara dýra. Þess vegna hefir komið til tals hjá alþjóðabandalaginu, að það gangist fyrir allsherjarsamþykt um friðun hvala. Nú stendur svo á hjá okkur, að komið hefir til tals að færa út landhelgina, til hagsmuna fyrir smábátaútveg landsmanna. Mjer finst því, að hvalafriðunin geti verið dálítið innlegg fyrir okkur, með rýmkun landhelginnar, ef hún kæmi til þjóðabandalagsins. Það sýndi töluverða óeigingirni hjá okkur, að hafa hvalina friðaða, enda þótt við ættum von á 3 þús. kr. tekjum í ríkissjóð og góðum, súrum hval til átu, ef við hefðum þá ófriðaða. Aftur á móti mætti nota það sem vopn á móti okkur, ef við fyrir þessa litlu hagsmuni ljetum hvalina vera ófriðaða. Það mætti segja, að við ættum ekki skilið að fá landhelgina rýmkaða, úr því að við ekki einu sinni vildum friða þessa fáu hvali.

Ingvar Pálmason Jeg fæ ekki betur sjeð en að þetta sjeu sjerleyfislög, og mjer finst frágangurinn á þeim ekki eins tryggur og hann þyrfti að vera á sjerleyfislögum. Jeg vil því ráða háttv. deild frá að samþykkja frv. þetta. Mjer finst ekki ástæða til að deila hjer um friðun eða ófriðun, heldur beri að líta á sjerleyfishliðina. En þar sem hún er ekki svo trygg sem skyldi, þá legg jeg til, að máli þessu verði vísað til stjórnarinnar.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Háttv. 2. þm. S.-M. taldi frv. þetta ekki nægilega trygt sem sjerleyfislögjöf, en jeg sje ekki, í hverju það liggur. Enda benti hann ekki á neitt atriði, sem vantaði til þess, sem ekki var heldur von, því að í frv. eru ákvæði um, að kveða megi á um fjölda veiðiskipa o. fl. Ennfremur stendur í 3. gr. frv., að ráðherra geti sett frekari skilyrði, eftir því sem ástæða þykir til. Ráðherra hefir því alveg frjálsar hendur um það, að setja þau skilyrði í sjerleyfið, sem hann telur þurfa. Er því ekki ástæða til að vera á móti frv. fyrir þá sök, að ekki sje tryggilega frá því gengið, hvað sjerleyfið snertir. Háttv. 5. landsk. (JBald) mintist á ýmislegt, og þar á meðal þetta gamla, með fiski- og síldargöngur í sambandi við hvalafriðunina, sem svo mjög var um rætt, þegar mál þetta var til umræðu á þinginu 1925. Mótmælaalda reis gegn því, sem bygð var á þessu. Annars veit jeg ekki, hvort svo beri að líta á, að þeir, sem að þeim mótmælum stóðu þá, hafi skift um skoðun, því að engin andmæli hafa komið frá þeim nú gegn þessu frv. Annars deilir menn á um þetta; þannig telja margir, sem við fiskirannsóknir fást, að hvalirnir hafi engin áhrif á fiskigöngurnar; samt er ekki hægt að halda því fram, að sú skoðun sje ríkjandi hjá sjómönnum. Þá benti háttv. 5. landsk. á tekjur ríkissjóðs samkvæmt frv. þessu, og gerði frekar lítið úr þeim. En jeg get fullvissað háttv.þm. um, að tekjurnar verða mun meiri en hann gerði ráð fyrir. Það er ekki gert ráð fyrir, að þeir, sem fá sjerleyfið, verði lausir við opinber gjöld. Auk þess verður gjald af útfluttum afurðum ekki svo lítið. Þá finst mjer ekki eins lítið gerandi úr því, að fá góðan og ódýran mat, eins og mjer virðist háttv. 5. landsk. vilja gera. Jeg tel það atriði svo mikilsvert, að það sje fullkomlega þess vert, að breyta löggjöfinni fyrir það eitt. Því að það er ekki svo lítils virði, ef hægt er að fá góðan og ódýran mat fyrir nærliggjandi hjeruð stöðvunum. Annars er það ekki þetta, sem vakir fyrir þessum háttv.þm., heldur hitt, að hann er hræddur um, að útlendingar fái þetta sjerleyfi. Það má vel vera, að fá þurfi erlent fje til þess að koma þessu á stað, að minsta kosti að einhverju leyti. En er ekki allur atvinnurekstur til framleiðslu tekjur fyrir ríkissjóð? Jeg veit ekki betur; þess vegna finst mjer síst vera ástæða til fyrir þennan háttv.þm. að vera á móti þessu, hann, sem ber hag alþýðunnar svo mjög fyrir brjósti. Jeg fyrir mitt leyti fylgi þessu, af því að jeg tel það muni verða til góðs fyrir þjóðina. Jeg held, að það sje engin ástæða til, hvorki fyrir háttv. 5. landsk. eða mig, að fara að leggja alþjóðabandalaginu orð í munn. Jeg verð að telja það heldur langt til seilst. Að endingu vil jeg taka það fram, að jeg sje engan sjerstakan manndóm í því, að láta útlendinga drepa hvalina umhverfis landið, án þess að landsmenn hafi nokkurn hag af því sjálfir. Jeg held því, að stjórnin ætti að nota þetta tækifæri, ef frv. verður að lögum, og gefa út tryggilegt sjerleyfi.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Þessu máli var vísað til stjórnarinnar á þingi 1925. Þó að það heyri undir atvrh. skal jeg skýra frá því, að það var ekki af gleymsku, að stjórnin lagði það ekki fyrir þingið nú, heldur af því, að okkur ráðherrunum kom saman um, eftir öllum atvikum, að leggja ekki fyrir þingið stjfrv. um þetta efni. Jeg held því tæpast, að nú sje ástæða til að vísa málinu til stjórnarinnar að nýju, þó að það væru að vísu engin afglöp að gera það. Jeg skal í fám orðum gera grein fyrir, af hverju mjer sýnist athugavert að gera svona frv. að lögum. Eftir öllu því, sem menn vita um aðdraganda þessa máls, eru tæplega líkur til, að þó að sjerleyfið verði veitt, verði stofnað til þessa atvinnurekstrar af íslenskum mönnum á íslenskum skipum með íslensku fje. Við hinu má frekar búast, að hingað komi skip, sem til þessa hafa verið erlend eign og mundu að vissu leyti halda áfram að vera erlend eign, ef stofnfje þess fjelags, sem sjerleyfið hefði, væri útlent að miklu leyti. En ef slíkur skipastóll kemur hingað til þess að hafast við hjer við land, gæti jeg búist við, að minsta kosti ef ekki væri því varlegar um búið í sjerleyfinu, að það kynni að vekja grun um, að á ferðinni væri einhver sú notkun á skipum annara þjóða, sem ekki væri vel samrýmanleg við þá grundvallarreglu löggjafar okkar um fiskiveiðar, sem nú er verið að reyna að festa í framkvæmdinni á grundvelli fiskiveiðalaganna frá 1922. Það er ástæða til að fara varlega, af því að sú löggjöf gengur lengra í að vernda rjett landsmanna en áður hefir verið gert. En okkur hefir ekki tekist í byrjun að fá flekklausa framkvæmd á þeirri löggjöf. Þarf í því sambandi ekki annað en minna á togaraútgerðina í Hafnarfirði, sem leyfð var eftir sjerstökum lögum, og einnig má minna á hið tímabundna leyfi, sem nokkrir útlendingar hafa til að reka síldverkunarstöðvar á Norðurlandi. Við erum sem sagt ekki búnir að ná fullri festu á þessu sviði. Þó að hjer sje um hvalveiðar að ræða og segja megi, að þar gegni nokkuð öðru máli en um fiskiveiðar, eru þau mál samt svo skyld, að ef hingað koma veiðiskip, sem ekki að öllu leyti fullnægja grundvallarhugsun fiskiveiðalaganna, þá býst jeg við, að slíkt geti aukið á erfiðleikana með að framfylgja þeirri löggjöf. Jeg skal að vísu játa, að eins og lagafrv. er úr garði gert, gæti sjerhver stjórn sett öll skilyrði, sem við þarf, en jeg er ekki sannfærður um, að hvaða stjórn sem er sje til þess treystandi, að gæta alls, sem þarf. Nú standa svo sakir, að jeg álít þýðingarlaust að samþ. þessa löggjöf nú, ef ætlast er til, að stranglega sje eftir því gengið, að bæði fje og starfræksla sje íslenskt, því að eftir því sem getu bankanna og fjárhag almennings er háttað, eru engar vonir um, að laust sje íslenskt fje til þessa fyrirtækis. Jeg held, að það sje að minsta kosti skaðlaust, þó að svona löggjöf bíði, þangað til upplýst er, að innlent fjármagn sje fyrir hendi. Auk þess held jeg, að ekki sje hægt að ganga fram hjá því, sem hv. 5. landsk. bar fram, að ekki sje trygging fyrir því, að svo mikið sje af hvölum hjer við land, að fyrirtækið geti orðið nógu langlíft.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Jeg get ekki sjeð, að þó að þetta frv. yrði að lögum, þyrfti það á nokkurn hátt að raska þeirri stefnu, sem tekin var upp með fiskiveiðalöggjöfinni 1922. Hjer stendur öðruvísi á. Jeg legg ekki til, að frv. verði samþ. í því skyni að slaka á fiskiveiðalöggjöfinni, en hitt er öllum ljóst, að ekki er útlit fyrir, að í bili sje fáanlegt annað fje til þessa fyrirtækis en útlent. Ef endilega á að bíða eftir framkvæmdum í þessa átt, þangað til innlendar peningastofnanir eru reiðubúnar að leggja fram það fje, sem þarf, þá býst jeg við, að við megum lengi bíða. Röksemdir hæstv. ráðh (JÞ) og hv. 5. landsk. afsanna engan veginn það ástand, sem er á þessu sviði, þar sem vitanlegt er, að útlendingar veiða hvalinn hjer við land og fara með hann í önnur lönd til vinslu. Önnur lönd hafa tekjur af honum, og annað fólk hefir atvinnu við hann, en íslenskum þegnum er meinað með lögum að njóta nokkurs góðs af. Það er í sjálfu sjer ekki veruleg ástæða á móti frv., þó að benda megi á, að þessi atvinnuvegur sje stopull. Það er hann vitanlega, eins og allir aðrir atvinnuvegir, sem að sjónum lúta. En eftir því sem reynslan hefir sýnt undanfarin ár, er ekki hægt að gera ráð fyrir, að það þyrfti að vera mönnum til skaða, þó að hvalveiðastöðvarnar gætu ekki starfað um ótakmarkaðan tíma. Mjer þykir líklegt, að þær legðust niður, en jeg fæ ekki sjeð, að þeir, sem atvinnu nytu við þær, væru ver settir eftir en áður. Meðan hvalveiðar voru stundaðar hjer, flutti fólk sig ekki búferlum á stöðvarnar, heldur var það þar vissan tíma árs, eins og nú gerist um síldarvinnu. Jeg er sammála hæstv.forsrh. (JÞ) um, að það sje til einskis, að vísa þessu máli til stjórnarinnar, eftir undirtektum hennar að dæma. Í fyrra gerði hún ekkert í því, sem ekki var von, eftir afstöðu hennar. En eftir árferði og öðru ástandi í landinu álít jeg ekki rjett að fella frv.

Jörundur Brynjólfsson * Þegar landbn. tók þetta mál til meðferðar, þá bjóst hún við, að ekki mundi vinnast tími til þess, að koma því gegnum þingið. Henni var það ljóst, að með þeim stutta tíma, sem hún hefir yfir að ráða, mundi hún ekki geta undirbúið málið svo vel, að ekki yrði sitt hvað við það að athuga, og að ýmsu leyti þyrfti það að taka breytingum. Hinsvegar vildi nefndin gjarnan, að málið kæmi hjer til meðferðar þessarar hv. deildar, til þess að hv. deildarmönnum gæfist kostur á að láta álit sitt í ljós og flytja brtt. við það, ef þeir annars æsktu þess. Nú hefir þetta mál verið hjer til 2. umr., og er nú komið til hinnar 3., og jeg verð sem nefndarmaður í landbn. að lýsa yfir því, að jeg er hv. deildarmönnum þakklátur fyrir undirtektir þeirra við málið og tel, að það hafi að ýmsu leyti grætt á því, að það kom hjer til umr. Hinsvegar þykir mjer og fleirum í nefndinni sennilegt, að ekki vinnist tími til að afgreiða þetta mál, og við gerum tæplega ráð fyrir, að það sje svo mikið eftir af þingtímanum, en málið hefir grætt mikið á þeirri meðferð, sem það hefir þegar fengið. En þar sem búið er að ákveða að skipa milliþinganefnd til þess að íhuga og gera tillögur um landbúnaðarlöggjöf landsins, þá teljum við meiri hl. landbn., að þetta mál eigi ekki hvað síst þar heima, og að það eigi að vera rannsóknarefni hennar, hvernig þessu máli skuli ráðið til lykta. Við teljum betur á því fara, að það sje vandað sem best til undirbúnings þessa máls, því að jeg bygg, að öllum deildarmönnum geti komið saman um, að það ríði á miklu, að því verði vel ráðið til lykta, þegar löggjöf verður sett um þetta efni. Okkur meiri hl., landbn. hefir því komið saman um að leggja til við þessa umr. að málið gangi ekki lengra á þessu þingi, og að því verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, sem jeg, með leyfi hæstv. forseta, vil leyfa mjer að lesa upp. Rökstudda dagskráin hljóðar svo: ,,Með því að ákveðið er að skipa milliþinganefnd á þessu þingi til þess að íhuga og gera tillögur um landbúnaðarlöggjöf landsins, þar á meðal um stofnun nýbýla, og ennfremur með því að svo er áliðið þings, að ekki er líklegt, að tími vinnist til að afgreiða málið sem lög frá þessu þingi, þá ályktar deildin að vísa málinu til stjórnarinnar með þeirri áskorun, að hún leggi fyrir milliþinganefndina að taka það til vandlegrar athugunar og undirbúnings fyrir næsta þing, - og tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ *Ræðuhandr. óyfirlesið af þm.

Forseti (BSv): Þessi rökstudda dagskrá frá hv. 2. þm. Árn. (JörB) er þá einnig til umræðu hjer, og mun koma til atkvæða.

Halldór Stefánsson Sem flutningsmaður þessa máls finn jeg ástæðu til að lýsa ánægju minni yfir því, hve það yfir höfuð hefir fengið góðar undirtektir hjer í þessari hv. deild. Sjerstaklega vil jeg þá lýsa yfir því, að jeg er þakklátur þeim mönnum, sem mesta athygli hafa veitt málinu, sjerstaklega þeim hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) og hv. 2. þm. Skagf. (JS), því að fyrir þeirra aðgerðir og athugun hefir málinu best þokað áfram. Jeg get ennfremur lýst ánægju minni yfir því, hve hæstv. atvrh. hefir tekið vinsamlega undir þetta mál. Það kom hjer fram þegar við 2. umr., að það mátti skilja það, að menn þættust óviðbúnir að afgreiða þetta mál til fullnustu, enda kom það fram, að sumir vildu afgreiða málið þegar við 2. umr. á þann hátt, sem nú er fram kominn. Jeg verð þó að telja betur farið, að það varð ekki, hvernig sem nú fer, vegna þess að jeg tel, að málið hafi grætt á því að þokast þannig áfram, og að einstakar greinar frv. komu hjer til atkvæða við 2. umr. og menn með atkvæðagreiðslu sinni hjer hafa lýst nokkuð eindregnu fylgi sínu við höfuðatriði málsins og meginhugsun frv. En sú meginhugsun var annarsvegar að vinna að því, að fjölga sjálfstæðum býlum í sveitum þessa lands, og hinsvegar að hjálpa til að byggja upp hin bygðu býli í landinu, eftir þeim nánari reglum, sem eru í frv. En jeg hefði nú fyrir mitt leyti þorað að fylgja þessu máli lengra, því að í mínum augum er það tiltölulega einfalt mál. Það eru eiginlega ekki neitt flókin atriði, sem hugsað er til að setja hjer löggjöf um, en það er hinsvegar miklu meira undir því komið, hver vilji er um þetta. En málið er ekki svo mjög vandasamt, því að þó að komið hafi fram allmargar athugasemdir við frv., sjerstaklega frá hv. 2. þm. Skagf., þá eru þær þó ekki þess eðlis, að ekki væri sumpart hægt að taka þær til greina við frekari meðferð málsins, og sumpart atriði, sem jeg tel, að frekar hefðu átt að standa í reglugerð. En af því sem mjer var kunnugt um, og jeg geri ráð fyrir, hvaða afgreiðslu þetta mál muni fá, því að vitanlega var mjer kunnugt um þá tillögu, sem hv. meiri hl. landbn. hefir gert, þá var ekki ástæða til að taka þessar athugasemdir nánar til greina með breytingartillögum. Þó að jeg fyrir mitt leyti vel hefði þorað og enda viljað fylgja því, að málið hefði fengið að ganga fram, þá get jeg þó hinsvegar skilið það, að menn sjeu dálítið hikandi og vilji komast hjá því að leysa þennan vanda af höndum sjer, að taka fullnaðarákvörðun um málið eins og nú stendur á. Það er náttúrlegt, af því að þetta er nokkurt nýmæli, og þá er skiljanlegt, að mönnum þyki þetta stuttur umhugsunarfrestur, og jeg get lýst yfir því, að jeg er ekki svo tiltakanlega óánægður með að málið fái þá afgreiðslu sem hjer er lagt til, þótt jeg hinsvegar hefði ekki talið þess þörf og teldi, að það hefði mátt ganga lengra. Því hefir nú verið barið við, eins og líka rjett er, að það væri lítið eftir af þingtímanum og því ekki líklegt, að málið gangi fram til fulls, og því get jeg sætt mig við þessa afgreiðslu. Jeg vænti, eins og hæstv. atvrh. hefir tekið í málið, að það sje vel komið með þessari afgreiðslu, og ber fylsta traust til hans um það, að hann vilji láta sýna málinu fylstu athygli. Viðvíkjandi því, sem hv.frsm. meiri hl. landbn. (JörB) sagði, þegar hann lagði fram þessa rökstuddu dagskrá, hefi jeg ekki annað að athuga en það, að mjer þótti það koma í ljós hjá þeim hv.þm. (JörB), sem jeg að minsta kosti ekki vissi fullljóst áður, að það hafi frá upphafi verið hugsun a. m. k. sumra nefndarmanna, að málið gengi ekki lengra. Það er satt; málið hefir legið lengi fyrir nefndinni, en það stafar af því, að nefndin hafði mörg mál til meðferðar, og tók þau fyrir að mestu leyti eftir röð, og jeg get játað það á mig, að jeg gerði ekkert verulegt til þess að fá málið fyr tekið fyrir, vegna þess að mjer þótti þetta eðlilegir starfshættir. Hitt vissi jeg ekki fyr, en jeg veit það þá nú, að sumir hv. meðnefndarmenn mínir hefðu unnið að afgr. málsins með þessari hugsun frá upphafi.

Jörundur Brynjólfsson * Háttv. flm. (HStef) hefir misskilið ummæli mín áðan, og á jeg ef til vill sök á því sjálfur, með því að komast eigi nógu skýrt að orði, en það hefir þá verið alveg óviljandi fyrir mjer. Jeg sagði, að við nefndarmenn hefðum búist við því, að málið næði ekki fram að ganga á þessu þingi, en þar með vildi jeg ekki láta koma fram, að nefndin hefði af ásettu ráði tafið fyrir málinu. Við nefndarmenn fundum sárt til þess sjálfir, hvað málið fjekk lítinn undirbúning hjá okkur, en við höfðum ekki ráð á þeim tíma, sem þurfti, til þess að undirbúa það til hlítar. Með öðrum orðum: við sáum okkur ekki fært að verja svo löngum tíma, sem þurft hefði, til þess að undirbúa málið að fullu, svo að örugt væri, að það gæti gengið í gegn í þinginu. En það var síður en svo, að það væri meining nefndarinnar frá upphafi að hindra framgang málsins. Það hefir nú sýnt sig, að rjett var sú skoðun nefndarinnar, að ekki mundi vinnast tími til þess að afgreiða málið, því að nú er orðið svo áliðið þingtímans, að jeg tel vonlaust, að það geti orðið afgreitt. Við 2. umr. kom það greinilega í ljós, sem vænta mátti, að ýms atriði í þessu frv. eru þess eðlis, að nauðsynlegt er að taka til íhugunar stórmiklar breytingar á frv., áður en það yrði samþykt. Þetta var landbn. líka ljóst, en henni vanst ekki tími til að vinna að því, og eftir 2. umr. þótti meiri hl. nefndarinnar best fara á því, að þessi hv. deild rjeði afgreiðslu frv., og deildin vísaði málinu til hæstv. stjórnar með svipuðum formála og við höfum lagt til, í trausti þess, að sú milliþinganefnd, sem á að íhuga alla landbúnaðarlöggjöfina, fái málið til meðferðar, svo að það komi betur undirbúið en nú fyrir næsta þing. Í svona stórvægilegu máli skiftir það ekki miklu, hvort það kemst í framkvæmd ári fyr eða síðar. Hitt varðar mestu, að það sje vel úr garði gert upphaflega. Mjer þykir leitt, ef jeg hefi komist svo óljóst að orði áðan, að hv.flm. (HStef) heldur, að jeg og meðnefndarmenn mínir höfum ekki unnið með heilum hug að málinu. Við höfum sannarlega unnið að því af alhug, en þó ekki eins rækilega og við hefðum óskað, vegna þess, hvað tíminn var naumur. Jeg vona að hv.flm. sje þó ljóst, eftir það, sem jeg hefi nú sagt, að vinnubrögðin í nefndinni og dagskrártill. stafa aðeins af góðum hug til málsins. Og jeg vona, að hann sætti sig við dagskrártill., því að jeg býst við því, að málið mundi ekki græða verulega á þeirri meðferð, sem það fengi hjá hv.Ed., yrði því vísað þangað, þar sem nú er svo áliðið þingtímans. *Ræðuhandr. óyfirlesið af þm.

Hákon Kristófersson * Vegna þess að jeg var ekki viðstaddur, þá er málið var til 2. umr., og vegna þess að jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, þykir mjer hlýða að fara um það nokkurum orðum. Jeg skal þegar taka það fram, að jeg skrifaði ekki undir með fyrirvara vegna þess, að jeg áliti ekki, að hjer væri mikilsvert mál á ferðinni, en jeg treysti mjer ekki til þess að gjalda frv. jákvæði út úr deildinni, eins og það er. Það hefir ekki verið hægt að benda á neinar líkur til þess, að hag ríkissjóðs sje svo háttað, að bæta megi á hann 200 þús. kr. aukagjaldi árlega, enda þótt einhverjar tekjur kæmi í móti. Og það var þetta stóra fjárhagsatriði, sem gerði mig ragan við að afgreiða málið. Að hinu vildi jeg styðja, að það kæmi til umræðu og athugunar hjá væntanlegri milliþinganefnd, sem á að athuga landbúnaðarlöggjöfina. Sú nefnd hefir vitanlega mikið að vinna, og ef litið er til þess gróða, sem orðið hefir af starfi annara milliþinganefnda, þá býst jeg nú við því, að till. hennar verði að meira eða minna leyti svo, að þær verði ekki haldgóðar, og þess vegna skal jeg síst fara að lofa hana áður en till. hennar koma, enda þótt jeg vilji að óreyndu sýna henni það traust, að fela henni þetta mál. Það segir sig vitanlega sjálft, að þegar gert er ráð fyrir slíkum fjárframlögum árlega og hjer er gert, þarf að gera ítarlegar tryggingarráðstafanir til þess að ekki sje farið illa með það fje. Það verður að vera svo um hnútana búið, að þær byggingar, sem reistar verða, sje ekki neitt handahófstildur, sem hverfi úr sögunni eftir nokkur ár, svo að ekkert sjáist eftir. Þó að jeg vilji lúka lofsorði á hv.flm. fyrir það, að honum gengur gott eitt til og vill, að eitthvað sje gert til viðreisnar landbúnaðinum, þá verð jeg þó hinsvegar að segja það, að það er ekkert vandaverk að ákveða, að verja skuli úr ríkissjóði hundruðum þúsunda. Hitt er meiri vandinn að sjá um, að það fje fáist í ríkissjóð. En þótt bent sje á, að eitthvað megi spara, sem ekki er jafnnauðsynlegt, þá dreg jeg nú samt í efa, að horfið verði að því ráði. Jeg hefi altaf álitið það viðsjárvert, að skifta ríkissjóði í aðra smærri sjóði, og jeg er á móti því enn. Þó getur verið til það málefni, sem rjettlætir það að einhverju leyti. En hjer er hvorki um meira nje minna að ræða en 200 þús. kr. á ári, og eftir tíu ár eru þau útgjöld orðin á þriðju miljón króna. Þetta eru svo stórkostleg útgjöld, að jeg álít, að það eigi að vera fyrsta verk væntanlegrar milliþinganefndar að búa svo um hnútana, að þetta verði hyggindi, sem í hag koma. Sem sagt, þá mun jeg greiða dagskrártill. atkvæði, og jeg vil taka fram, að það sem jeg hefi nú sagt, hefi jeg ekki sagt af óvilja til málsins, heldur eingöngu af því, að jeg álít ríkissjóð ekki færan um að taka á sig þessa byrði, og svo hitt, sem leiðir af sjálfu sjer, að frá svona stórmáli þarf að vera svo vandlega gengið að öllu leyti, að engir hnútar rakni. *Ræðuhandr. óyfirlesið af þm.

Jón Sigurðsson Við 2. umr. málsins skildist mjer á hv.flm., að málið mundi ekki fara lengra en til 3. umr. Jeg hefi því ekki komið fram með þær brtt. við frv., sem jeg lýsti við 2. umr. að væru nauðsynlegar og hv.flm. viðurkendi, að væru rjettar. Ef þessar breytingar hefðu komist fram, níundi jeg fyrir mitt leyti hafa verið með því, að málinu yrði vísað til hv.Ed. En vegna þess að engar þær breytingar, er allir telja nauðsynlegar til bóta, liggja fyrir, og þar sem nefndinni hefir ekki unnist tími til þess að bera frv. þetta saman við hliðstæða löggjöf annara þjóða, og þar sem loks, að nú er samþykt að skipa milliþinganefnd til að athuga landbúnaðarlöggjöfina, og þá um leið þessa hlið hennar, þá felst jeg á till. nefndarinnar, og með því fororði, sem þar er. Mjer er það líka ljóst, að svona máli á ekki að hraða mjög. Meðferð þeirra mála, sem manni eru kær, á að vanda sem allra best. Og hjer stendur einmitt þannig á, að það er mikil hætta á því, að ef einhver mistök verða í byrjun, þá geti þar af leitt vantrú og tortrygni, sem gæti orðið mjög hættuleg fyrir málið um lengri tíma. Það er ávalt best að vanda vel, það sem lengi á að standa. Jeg veit, að háttv.flm. er þetta ljóst, og mjer skildist á niðurlagi ræðu hans, að hann gæti fallist á það, að málið yrði afgreitt á þann hátt, sem nefndin leggur til.

Halldór Stefánsson Jeg vil taka það fram, út af því, sem hv.frsm. (JörB) sagði um það, að jeg hefði misskilið sig, að hafi jeg skilið hann öðruvísi en hann ætlaðist til, þá kæri jeg mig ekki um að halda fram, að hann hafi sagt það, sem hann vill ekki sjálfur kannast við. Þótt jeg sjái ekki ástæðu til þess, eins og sakir standa, að ræða málið alment, þar sem sýnt er, hverja afgreiðslu það fær, þá vil jeg þó minnast ofurlítið á þennan fyrirvara, sem hv.þm. Barð. (HK) gerði grein fyrir. Jeg kannast við þessar ástæður hans, því að þær komu fram í nefndinni. Honum þykir það mest um vert, hvað þetta er stórt fjárhagsmál. En fyrir mjer er það aðalatriðið, hvað mikið vinst á móti. Það er að vísu allmikil upphæð, sem farið er fram á, en þó ekki nema 2% af tekjum ríkissjóðs, eins og þær hafa verið nú að undanförnu. Hv. þm. (HK) sagði, að það þyrfti að gera tillögur um það, hvernig fjárins yrði aflað. Þetta mál hefir verið til meðferðar í þinginu áður, og þá fylgt tillaga um það, hvernig fjárins skyldi aflað, og mjer skilst, að einmitt það hafi verið ástæðan til þess, að málinu var þá ekki jafn vel tekið og nú. Jeg hugsa mjer, að teknanna verði aflað á sama hátt og til annara þarfa ríkissjóðs, eftir því sem þarfirnar krefja. Hv. þm. (HK) hafði það við frv. að athuga, að það væri ekki sett sem höfuðskilyrði, eins og vera bæri, að þeir, sem fengi fje til nýbýla, reistu varanlegar byggingar. Þetta skilyrði er einmitt sett með almennum, en berum orðum í frv., en ætlast til, að nánari ákvæði um það yrðu sett með reglugerð. Hv. 2. þm. Skagf. (JS) kvaðst hafa skilið mig svo, við 2. umr., að jeg byggist við þeirri afgreiðslu, sem málinu er nú ætluð. Það er satt, og mjer gat ekki komið það á óvart, eftir að allir þeir, sem töluðu við 2. umr., höfðu látið það í ljósi, að afgreiðslan ætti að vera þessi. Og eins og jeg tók fram áðan, þá sætti jeg mig allvel við það, að málið fái þá afgreiðslu, sem nefndin leggur til, enda mun ekki þýða að standa í móti straumnum. Jeg get skilið það, að mönnum þyki málið ekki nógu vandlega athugað, en það hefir þó sjálfsagt mátt athuga það talsvert betur, ef það hefði fengið að ganga áfram. Það má og rjett vera, að frv. sje ekki fullnægilega borið saman við samskonar lagaákvæði annara þjóða. Við 2. umr. var það mest borið saman við „Husmands“-býli Dana, en löggjöf um þau er bygð á öðrum grundvelli en hjer er gert. Hjer á að koma upp sjálfstæðum býlum, en húsmennirnir dönsku hafa eigin búskap í hjáverkum. Í Noregi mun það vera eitthvað líkt. En stefnan í þessu máli hjá öðrum þjóðum er nú sú, að nýbýlabændur fái sjálfstæðari framfærslu af býlunum sjálfum en þeir hafa haft, og það sýnist mjer einmitt vottur um, að þetta frv. fari í rjetta átt. Það er ekki laust við, að jeg einmitt óttist nokkuð, að menn vilji of mjög binda sig við samanburð við löggjöf annara þjóða. Í þessu tel jeg að geti falist nokkur hætta, því að aðrar ástæður eru hjer en í öðrum löndum. Við eigum því fyrst og fremst að hugsa um að sníða löggjöf okkar við okkar hæfi, byggja á okkar eigin hugsun og staðháttum, og reyna að vera sem frumlegastir, þegar við tökum ákvarðanir um aðalatriðin. En þar með segi jeg ekki, að við megum ekki hafa hliðsjón af því, hvernig er hjá öðrum þjóðum. Eins og jeg hefi sagt, þá sætti jeg mig eftir atvikum allvel við þá afgreiðslu málsins, sem hjer er lagt til, og mun því sitja hjá atkvgr., hvorki greiða atkv. með nje móti till.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla aðeins með fáum orðum að gera grein fyrir atkv. mínu út af þessari rökst. dagskrá. Þetta er mjög óvenjuleg atkvgr., sem hjer ber að höndum. Venjan er sú, að þegar fram kemur till. um að vísa einhverju máli til stjórnarinnar eða vísa því frá með rökst. dagskrá, þá er það til þess að fella málið, en er aðeins mildara form. Ef um það væri að ræða, þá er jeg viss um, að hv.flm. (HStef) og margir fleiri mundu verða á móti því að afgreiða málið með dagskrá. Þetta er svo óvenjuleg afgreiðsla, að í dagskránni eru einmitt meðmæli með frv. Og þegar svo stendur á, að skipa á nefnd til þess að íhuga landbúnaðarmálin, þá ber að skoða þessa afgreiðslu vingjarnlega. Jeg hefði nú samt álitið það enn myndarlegri afgreiðslu, ef málið hefði verið afgreitt með því að samþ. það. Það hefði líka verið hinn besti eftirrekstur á eftir málinu af deildarinnar hálfu. Jeg hefði því heldur kosið, að landbn. hefði lagt til, að Nd.samþ. frv. fyrir sitt leyti. En þar sem nefndin hefir nú komið með þessa till., og lætur fylgja henni meðmæli með málinu, þá kann jeg ekki við að vera á móti henni. Jeg mun því, eins og hv.flm. (HStef), sitja hjá við atkvgr. um dagskrártill.