Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Síðan húsmæðraskólinn að Staðarfelli hætti störfum hafa staðið ónotuð húsakynni hans nema um sumarmánuðina, þá hafa þau verið notuð sem orlofsheimili fyrir BSRB. Hér er ekki aðeins um að ræða gamla skólahúsið, heldur líka ný hús, ágætis húsakynni. Það er ákaflega ömurlegt að vita af tómum húsum, ónotuðum húsum, úti á landsbyggðinni eða raunar hvar sem er, þeim mun ömurlegra sem um er að ræða glæsilegri húsakynni. Og ég hef fyrir tilmæli fólks þar vestra, sem hefur mikinn áhuga á því, að þessi húsakynni verði notuð til einhvers góðs, - ég hef fyrir tilmæli þess leyft mér að beina til hæstv. menntmrh. svo hljóðandi fsp: „Hvaða starfsemi er fyrirhuguð í húsakynnum húsmæðraskólans fyrrv. að Staðarfelli?“



Herra forseti. Eins og kunnugt er hefur á undanförnum árum dregið úr aðsókna nemenda að húsmæðraskólum landsins. Staðarfell er einn þeirra. Aðeins tveir skólar eru nú reknir á sama hátt og áður. Nokkrir skólanna hafa verið fullnýttir eða svo gott sem til námskeiðahalds í heimilisfræðum, bæði fyrir eldri og yngri nemendur, og þessi námskeið hafa verið með mjög misjafnri tímalengd, allt frá vikunámskeiði og allt upp í 4–5 mánaða námskeið. En á tveimur hinna gömlu húsmæðraskóla, að Laugalandi í Eyjafirði og Staðarfelli í Dölum, hefur kennsla fallið niður í bili. Varðandi húsmæðraskólann á Staðarfelli hefur menntmrn. í hyggju í fullu samráði við heimaaðila, skólanefndina sérstaklega, að koma á fót sérkennslu að Staðarfelli fyrir þá sem þroskaheftir eru. Ætlunin var að hefja slíka starfsemi þegar í haust. Það var gerð starfs- og kostnaðaráætlun á fyrri hluta þessa árs og í sumar sótt um aukafjárveitingu í þessu skyni. En fjmrn. taldi það ekki unnt, þar sem hér var um verulegar fjárhæðir að ræða, að taka þessa fjárveitingu upp utan fjárl. Fjárveiting til þessarar fyrirhuguðu starfsemi er ekki heldur tekin upp í fjárlagafrv. fyrir 1918, en erindi um þetta liggur fyrir og verður tekið til meðferðar í fjvn. og á Alþ. með venjulegum hætti. Ég geri mér vonir um það, að Alþ. verði við beiðni um fjárveitingu til þess að hefja á ný skólahald á Staðarfelli. Þar eru allmikil og að mörgu leyti ágæt húsakynni, og það virðist fráleitt að hugsa sér annað en nýta þau á einhvern þann hátt sem hagkvæmastur þykir. Þörfin fyrir þá kennslu eða þá starfsemi, sem ég hef nú getið um að fyrirhuguð er af hálfu rn., er alveg ótvíræð. Það er ætlunin að þessi starfsemi verði í nánum tengslum og að nokkru leyti í umsjá eða undir handleiðslu Öskjuhlíðarskólans í Reykjavík, sem er aðalskólastofnun ríkisins á þessu sviði. Hér yrði um nýjung að ræða - tilraun mætti líka segja - sem við bindum miklar vonir við. Og ég vil benda á það, að einmitt með þessari tilhögun, að tengja starfsemina sérstaklega aðalskólanum hér í Reykjavík, þá ætti hún að geta þjónað bæði svæðunum í kring, byggðarlögunum, og svo landinu í heild í vissum tilvikum a.m.k. Nýlega ráðinn sérkennslufulltrúi menntmrn., Magnús Magnússon, fyrrv. skólastjóri við Öskjuhlíðarskólann, hefur haft forustu um að vinna að slíkri áætlun um rekstur að Staðarfelli. Og ég legg áherslu á það, að hér er fyrirhuguð skóla-og fræðslustarfsemi. Það verður stefnt að því að hjálpa þeim, sem að Staðarfelli leita, til þess að komast sem fyrst til náms og starfa á hinum almennu kennslu- og vinnustöðum. Það er m.ö.o. ekki stefnt að því, að væntanlegir nemendur dveljist langtímum saman á Staðarfelli. Hér yrði um hæfingarstofnun að ræða, en ekki dvalarheimili og því síður geymslustað. Það hefur verið menntmrn. mikill stuðningur og jafnvel hvatning fyrir þessa áætlanagerð, hversu velviljuð skólanefnd Staðarfellaskóla hefur verið þessum hugmyndum og áhugasöm um það, að Staðarfell gæti á ný tekið til starfa í þágu uppeldismálanna, þótt í breyttu formi væri. Einnig hafa tveir hv. þm. Vestlendinga, þeir Ásgeir Bjarnason og Friðjón Þórðarson, lagt þessu máli lið. Ný og breytt viðhorf í skólamálum, í byggingarmálum skólanna, skólaskipan og innri gerð skólanna, afleiðing breyttra hátta á ýmsum sviðum í raun og veru, hafa valdið því, að verkefni einstakra skóla hafa raskast, og það verður eitt af mörgum viðfangsefnum við setningu nýrrar löggjafar um framhaldsskólastigið og framkvæmd nýrrar skipunar að skipuleggja skólastarfið í landinu þannig að þau skólamannvirki, sem fyrir eru, verði nýtt á sem haganlegastan hátt.



Herra forseti. Fsp. sú, sem hér er á dagskrá, gefur mér ástæðu til þess að fara nokkrum orðum um málefni Staðarfellsskóla í Dalasýslu, og það er ástæða til að þakka þessa fsp. svo og svör ráðh., sem gefa vonir um að úr rætist þar á staðnum, þó að með öðrum hætti sé en verið hefur undanfarna áratugi, en húsmæðraskólinn á Staðarfelli hefði einmitt orðið fimmtugur á þessu ári hefði honum auðnast að starfa áfram. En skólamannvirki eru þar allmikil og góð fyrir hendi, eins og komið hefur fram, og ræktun mannlífs í einhverri mynd er þar æskileg til þess að nýta þá aðstöðu sem þar er. Það er sem sé gott og blessað að gera fsp. um þetta til ráðh. á Alþ. og vekja þannig athygli á málinu. En hitt er þó öllu mikilvægara, að taka á þessu á raunhæfan hátt og vinna að því í reynd, að þarna hefjist aftur hagnýt starfsemi, þannig að sá húsakostur, sem þar er fyrir hendi, og sú aðstaða, sem þarna finnst, megi nýtast sem best. Við, sem höfum af eigin raun þekkt þá starfsemi sem fram hefur farið að Staðarfelli á undanförnum árum og áratugum, hörmum hvernig þar er komið málum. En gegn þróun tímans er erfitt að sporna. Húsmæðranám virðist ekki eiga upp á pallborðið hjá ungu fólki nú á dögum, hugurinn leitar annað, og við því er í rauninni ekkert að segja. En fyrst svo er komið verður að nýta mannvirkin á staðnum til annars náms, og mér virðast þær hugmyndir, sem fram hafa komið í menntmrn. um að hefja þar skólarekstur fyrir þroskahefta unglinga á Vesturlandi og máske víðar að, geta verið allrar athygli verðar og ástæða til að hrinda því máli í framkvæmd þegar næsta haust, ef rétt sýnist að fara þá leið. Það er auðvitað ljóst, að mikill skortur er á nægilegri kennslu þroskaheftra og aðstöðu til að veita þeim nægilegt svigrúm til menntunar og þroska svo sem þeim ber, ekkert síður en öðrum þegnum þjóðfélagsins. því er í raun gullið tækifæri til að nýta til þeirra hluta þá starfsaðstöðu sem er fyrir hendi á Staðarfelli, úr því að skólinn getur ekki gegnt sínu upphaflega hlutverki. Fyrir tilstilli góðra velunnara Staðarfellsskóla var skólahúsnæðið þar notað s.l. sumar sem orlofsheimili á vegum opinberra starfsmanna, og taldi ég það upphafið að því að nota ætti aðstöðuna þar til nauðsynlegrar starfsemi og skóli fyrir þroskahefta byrjaði þar nú í haust. En sú von brást og það olli miklum vonbrigðum. En væntanlega tekst betur til næsta haust. Við verðum að vona, að svo verði, og beita sameiginlega kröftum í því skyni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. Og ég tek undir með hv. 4. þm. Vesturl., að þær hugmyndir, sem uppi eru í fjmrn. um notkun húsnæðis, sem hér um ræðir, fyrir stofnun til hjálpar þeim sem þroskaheftir eru, þær eru góðar, þær hugmyndir. Og ég þykist vita það, að þær falli fólki þar vestra í geð. En ég verð hins vegar að harma það, að ekki tókst að fá út úr fjmrn. fjárveitingu í þetta sinn, svo að hún kæmi inn á fjárlög fyrir 1978. Ég vona þó að við þurfum ekki að bíða til næsta hausts eftir því að sjá slíka fjárveitingu einhvers staðar svarta á hvítu, heldur takist okkur nú, meðan þingið fjallar um fjárlög, að koma inn lið, sem gerir ráð fyrir fjárveitingu til þessa. Að sjálfsögðu stendur ekki á mér að stuðla að þessu ásamt öðrum þm. Vesturl, og þá ekki síst þeim Dalamönnum sem hér hafa komið við sögu. Tveir voru nefndir í ræðu hæstv. ráðh., hv. þm. Ásgeir Bjarnason og hv. þm. Friðjón Þórðarson. Sá þriðji talaði hér áðan. Það stendur ekki á mér að stuðla að þessu. Ég vona að okkur takist að koma inn fjárveitingu áður en fjárlög verða afgreidd.



Herra forseti. Ég fagna þeim upplýsingum sem hafa komið fram hér um notkun Staðarfellsskólans til sérkennslu barna í Vesturlandskjördæmi og á Vestfjörðum. Mér var raunar kunnugt um þetta áður, og mér var líka kunnugt um það sem ég hlýt að vísu að harma, að ekki skyldi verða hægt að framkvæma áætlun menntmrn. um að hefja kennslu nú þegar á þessu hausti. Ég vona og ég tek undir orð síðasta ræðumanns, hv. 5. þm. Vesturl., að Alþ. muni taka það fjármagn, sem til þarf, á fjárlög 1978. Hér er mjög mikið og aðkallandi nauðsynjamál á ferð. Þó er ekki fyrir að synja, að í framtíðinni hljótum við auðvitað að stefna að því að hafa þess konar sérkennslustofnun í hverjum landsfjórðungi. Það er óendanlega mikið fengið með því að þurfa ekki að senda þroskaheft börn allt of langt frá foreldrahúsum og heimili. Ég hygg þó og við, sem höfum sérstakar áhyggjur í þessu efni út af Vestfjörðum, að þetta sé eftir öllum aðstæðum að dæma góð lausn. Á það ber að líta, að mjög mikill skortur er á sérmenntuðu fólki, þannig að hæpið er, jafnvel þótt húsakostur væri fyrir hendi, að kennslukraftar væru fáanlegir. Ég skil að vissu marki trega Vestlendingsins hv. 4. þm. Ingibergs Hannessonar, að húsmæðraskólinn skuli lagður niður. En eins og hann sagði, þetta er þróun tímans. Húsmæðrafræðslan er að færast inn í gagnfræðaskólana og inn í grunnskólann meira og meira, og mér hefur raunar fundist oft, þegar á undanförnum árum hefur verið hnýtt ómaklega í húsmæðraskólana, að þá sé það í nokkurri þversögn við þá almennu skoðun, að verknámi eigi að sýna meiri rækt og heiður en verið hefur, þannig að þarna hefur verið um beina þversögn að ræða. En tími minn er búinn. Ég vona að okkur takist að koma þessu áleiðis á næsta ári, og ég vil fagna því einnig, að nú loks er komin frá menntmrn, reglugerð um sérkennslu, þar sem þessum málum er loksins fundinn staður, a.m.k. á blaði, í menntakerfinu.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Vesturl. hefur flutt hér inn í þingsali „fyrir tilmæli fólks þar vestra,“ eins og hann orðar það, fsp. um hvaða starfsemi sé fyrirhuguð í húsakynnum húsmæðraskólans fyrrverandi á Staðarfelli. Ég vil fyrst gera aths. við þetta orð: fyrrverandi. Ég veit ekki hvort það er að öllu leyti rökrétt, Þessi skóli hefur starfað síðan 1927, oftast nær með ágætum, og verið hin síðustu ár, eða a.m.k. í tíð frú Ingigerðar Guðjónsdóttur skólastjóra, einn af þrem best sóttu húsmæðraskólum landsins, að ég ætla. Að vísu hefur sókn til skólans fallið niður nú, en það hygg ég að sé ekki nema það sem almennt gildir um húsmæðraskóla. Tímarnir breytast og mennirnir með. Það er t.d. svo að sögn tónlistarkennarans við bændaskólann á Hvanneyri, Ólafs Guðmundssonar, að s.l. vetur var í fyrsta sinn í sögu Hvanneyrarskóla starfandi þar blandaður kór. Þar voru m.ö.o. ég held 17 skólameyjar, og nú eru þær víst enn fleiri. Þannig sveiflast tíðarandinn til og frá og er ekki um það að sakast. Hins vegar kann þetta líklega að eiga að nokkru leyti rætur sínar að rekja til þess, að húsmóðurstarfið hefur ekki verið mjög hátt skrifað, hvorki hjá alþm. né öðrum, á síðari árum. En við skulum vona að á þessu máli finnist almenn lausn, því að vitaskuld getur það ekki gengið að láta hin ágætustu húsakynni standa ónotuð lengi þarna á þessum gamla og góða skólastað. Ég fagna þeirri hugmynd sem fram hefur komið um að nýta þessi húsakynni eins og hæstv. menntmrh. hefur lýst, en ég skrifa þó ekki undir það alveg strax að húsmæðraskólinn á Staðarfelli sé „fyrrverandi“ fyrir fullt og allt.



Herra forseti. Ein hin mesta réttarbót, sem þroskaheftir hafa fengið hér á landi, eru ákvæði nýju grunnskólalaganna, þar sem kveðið er svo á að þeir skuli hafa jafnan rétt og aðrir til þess að stunda skólanám. Erindi mitt hingað upp var eingöngu að leggja á það áherslu, að stofnun sérskóla, sem er mjög nauðsynlegt og mikilvægt atriði, verði ekki til þess að draga úr möguleikum og áhuga á því að aðlaga grunnskóla landsins að þessu nýja verkefni, þannig að þeir geti tekið á móti þroskaheftum til náms. Á því er mikill misbrestur nú og það væri ekki spor í framfaraátt, ef framkvæmd á ákvæðum grunnskólalaganna um þetta efni yrði frestað, þannig að fleiri færu inn í sérskóla þar sem þeir fengju fræðslu. Það er ótvíræð nútímastefna að blanda þroskaheftum saman við andlega heilbrigða og kenna þeim í sömu skólum. En það þýðir að breyta þarf skólahúsnæði, það þýðir að ráða þarf viðbótarkennslukrafta við skólana, og þetta finnst mér vera meginmarkmið.



Örfá orð aðeins, herra forseti. Það er rétt að taka fram til að fyrirbyggja allan misskilning, að það hefur engin ákvörðun verið tekin um það með eða móti, hvort fjárveiting til þessa fyrirhugaða rekstrar á Staðarfelli komi inn í fjárl. núna. Það var bara ekki tekið upp í fjárlagafrv., en bíður meðferðar Alþingis. Þess er kannske ekki að vænta, að á miðju ári sé samþykkt af hálfu fjárveitingavaldsins, þá fjmrn., að ráðast í fyrirtæki eins og þetta, því að þetta kostar nokkuð mikið. Þarna er um að tefla á ársgrundvelli milljónatugi, ég hef ekki áætlunina við höndina. Og þó ég harmi það út af fyrir sig, að ekki var í þetta ráðist þegar í haust, þá segi ég það ekki í ádeilutóni. Ég vil minna á það vegna orða sem hér hafa fallið um húsmæðrafræðsluna, hún sé hvarvetna á undanhaldi, að þetta er rétt að hluta, hún hefur minnkað stórlega í gamla forminu. En aftur á móti hefur verið gífurlegur áhugi hjá nemendum og kennurum að nýta og framkvæma ákvæði námsskrár grunnskólanna um húsmæðrafræðsluna. Og ég vil vekja athygli á því, af því að hér er verið að ræða um einn húsmæðraskólann og nýtingu hans, að húsmæðraskólarnir hafa mjög komið til hjálpar með framkvæmd þessa ákvæðis grunnskólalaganna. En víða er ekki þannig um búið í grunnskólum, að aðstaða sé til þess að kenna heimilisfræði á sama hátt og hægt er í húsmæðraskólunum sem hafa alla aðstöðu sem til þarf. Á nokkuð mörgum stöðum á landinu hafa hrísmæðraskólarnir annast stutt námskeið fyrir unglinga á grunnskólastigi. Bæði þar, en einnig þar sem skólarnir hafa vegna aðstöðu getað sinnt þessu, hefur áhuginn verið mjög mikill. Og hann er í raun og veru jafn hjá piltum og stúlkum - fyrir þeirri tiltölulega takmörkuðu fræðslu sem þarna er að hafa, því takmörkuð er hún vitanlega í samanburði við heils vetrar nám í húsmæðraskóla. En af því að hér er verið að ræða um aðgerðir vegna þroskaheftra, þá vil ég leyfa mér í lokin að vekja athygli á þeirri jákvæðu þróun sem mér virðist vera í þessum málum. Ég skal nefna ein 3–4 atriði. Áhugafélögin eru að loka keðjunni. Þau eru í þann veginn að spanna yfir allt landið og þeirra hlutur og forusta hefur verið gífurlega mikil á þessu sviði. Grunnskólalög hafa verið sett, eins og síðasti hv. þm., sem talaði hér, minnti á. Ákvæði þeirra um þessi efni eru þýðingarmikil. Reglugerð um sérkennslu hefur verið sett og sérkennslufulltrúi ráðinn, m.a. samkv. ályktun frá Alþ. um það efni. Auðvitað kemst þessi reglugerð ekki til framkvæmda öll í einu, því að grunnskólalöggjöfin sjálf gerði ráð fyrir 10 ára aðlögunartíma. Það hefur ákaflega mikið þokast í menntunarmálum kennara að þessu leyti. Kennarar hafa sýnt gífurlegan áhuga fyrir að sækja einmitt sérkennslunám í kennaraorlofum sínum. Og frjáls samtök, eins og Thorvaldsensfélagið, eins og Svölurnar o.fl., o.fl., hafa lagt fram gífurlega miklar fjárhæðir til stuðnings fólki sem vill nema sérkennslufræði. Styrktarsjóður vangefinna hefur verið endurreistur á mjög myndarlegan hátt. Byggingarfjárveitingar til stofnana þroskaheftra voru auknar stórlega síðast. 45 millj. kr. fjárveiting er á fjárl. 1977, og er gert ráð fyrir tveimur verkefnum í ár. Og í fjárlagafrv. núna er þessi fjárhæð hækkuð um 15 millj., og vonast er til að unnt verði að byrja á þriðja verkefninu á næsta ári. Og varðandi fjárveitingar til rekstrar er einnig nokkuð myndarlega á þeim málum tekið. Það voru um 160 millj. á fjárl. í fyrra, 305 millj. í frv. núna. Það var vanáætlað í fyrra og hefur verið bætt við með umframfjárveitingum, svo að munurinn er ekki eins og þessar tölur gefa til kynna, en um miklar hækkanir er að ræða. En þó álít ég og við í menntmrn. að þetta sé of lágt áætlað, og m.a. vantar inn í þessa tölu, eins og þegar hefur komið fram, fjármagn til þess að hefja reksturinn á Staðarfelli. En þetta, sem ég nú hef greint, breytir auðvitað ekki því, að verkefni eru gífurleg fram undan. Menn eru alltaf að sjá meiri og meiri möguleika til að koma þeim þroskaheftu til hjálpar. Og ég er sannfærður um það, að ef þeim í fjármunum, sem í það fara, er skynsamlega varið, þá bókstaflega skila þeir sér aftur fjárhagslega líka.