Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (JörB): Ég skal láta þess getið, að í ráði er, að útvarpað verði ræðu hæstv. fjarmálaráðherra við 1. umr. fjárlagafrv., og af hálfu annara þingflokka hálftíma ræðu, ef þeir óska þess, enda hefir hæstv. fjmrh. þá og rétt til stundarfjórðungs svarræðu, sbr. 1. gr. reglugerðar um útvarp frá Alþingi. Á 6. fundi í Nd., 20. febr., var frv. tekið til 1. umr.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Frv. þetta er fram komið sökum þess, að flestir þeir menn, er leikfimi kenna hér á landi, hafa lært sína mennt í erlendum skólum og eftir mismunandi aðferðum. Hingað til hefir ríkið viðurkennt þessa menn, eftir að þeir hafa lokið námi sínu, með því að láta þá fá kennslustörf eftirlitslaust, en þetta er ekki gott, því að oft getur verið töluverður misbrestur á því, að slíkir menn hafi nægilega þekkingu í uppeldisfræði, heilsufræði og æfingar við að kenna. Til þess að ráða bot á þessu er frv. þetta fram komið, og fer það fram að að hér eftir verði þeir íþróttakennarar, sem ætla að starfa í þjónustu landsins, að inna af hendi prófraun í landinu sjálfu, er sýni, að þeir séu færir um að hafa þessa kennslu á hendi. Undir prófið er ekki ætlazt til, að aðrir gangi en þeir, sem hér eftir vilja fá slíka kennslu. Þeir, sem þegar hafa fengið hana, eru undanþegnir. Ég vona, að hv.þm. sjái, að þetta er réttmæt ráðstöfun. Að umr. lokinni óska ég frv. vísað til 2. umr. og menntmn.

Jón Baldvinsson Á nokkrum þingum fyrir 1928 báru fulltrúar Alþýðuflokksins hér á Alþingi fram frv. um einkasölu ríkisins á síld, en frv. Þetta komst aldrei svo langt, að það næði samþykki. Hinsvegar var á þinginu 1926 samþ. heimild fyrir síldareigendur til þess að stofna með sér einkasölu, en sú heimild kom ekki til framkvæmda. En 1928 flutti ég enn í þessari hv. d. frv. okkar jafnaðarmanna um ríkiseinkasölu, er náði ekki samþykki, en svo var aftur flutt frv. af hv. 2. þm. S.-M. og hv.þm. Ak. í breyttu formi, og varð það að lögum. Mismunurinn á frv. var ekki svo ýkjamikill, en þó verulegur að forminu til, þar sem í mínu frv. var lagt til, að ríkið ætti einkasöluna og ríkistj. skipaði stjórn hennar, en eftir frv. flm. áttu stofnanir utan þings að mynda stjórn fyrirtækisins. Einnig gerði mitt frv. ráð fyrir, að stjórnin hefði aðeins umboð til þess að selja síld fyrir síldarframleiðendur. Gert var ráð fyrir síldarbræðslu einnig í sambandi við einkasöluna. þegar umrætt frv. varð að lögum 1928, lét ég í ljós það álit mitt, að ég væri ekki ánægður með það, en af því að ekki virtust líkur til þess, að annað næði fram að ganga, þótti okkur Alþýðuflokksmönnum rétt að spilla málinu með því að fella frv., þó að við álitum það óhentugra og ófullkomnara en frv. Alþýðuflokksins er ég þá flutti. Síðan hafa þessi lög verið aukin, einkum með meiri heimild fyrir ríkisstj. til að grípa inn í atvinnureksturinn. Ég ætla ekki að rekja nánar sögu þessa máls; hún hefir hér verið sögð í stórum dráttum, en síðastl. haust gefur svo ríkisstj. út bráðabirgðalög um afnám einkasölunnar og skilameðferð á búi hennar. Með þeim hefst lokaþáttur þeirrar sorglegu sögu þess fyrirtækis, er verða skyldi til bjargar þeim atvinnuvegi, sem nú er aftur fallinn í sama ófremdarástandið og hann var áður í. Það má með sanni segja, að fyrir daga einkasölunnar þótti síldarútvegurinn lélegur og áhættusamur atvinnuvegur og verri en eftir að einkasalan tók til starfa. Að vísu verður því ekki neitað, að illa leit út síðastliðið ár með afkomu einkasölunnar, sem e. t. v. hefir verið að nokkru leyti að kenna rýmkun veiðileyfis á síðasta sumri. Það er auðséð mál, þegar á það er litið, hve þröngur síldarmarkaðurinn er og einnig það, að utan landhelginnar er alltaf veitt mikið af síld, sem keppir við íslenzku síldina á markaðinum, þá muni það hjálpa til að lækka verð síldarinnar, er skilyrði eru gefin fyrir því, að framleiðslan sé aukin. Ég skal játa það, að ég er ekki fremur en hæstv.atvmrh. kunnugur hag eða rekstri Síldareinkasölunnar til neinnar hlítar, þótt ég þykist sjá, að form það, er ég hefi áður stungið upp á, hefði verið hentugra en það, sem varð að lögum. Og ég hefi fylgzt með því, sem um þetta mál hefir verið rætt af fróðari mönnum um það efni. Einn þeirra manna er Böðvar Bjarkan lögmaður, sem stjórnarblaðið Tíminn hældi mikið fyrir að eiga frumuppástungu að úrlausn síldarmálsins, og sem hefir verið trúnaðarmaður stjórnarinnar í þessum efnum. Það lítur út fyrir, að þegar skipuð er skilanefnd í búi einkasölunnar, hafi ekki verið leitað ráða til þessa manns, og hefði þó verið eðlilegt að ætla, að stjórnin leitaði til sinna trúnaðarmanna fremur en annara, eða þá að hún hefir ekki séð sér fært að fara eftir tillögum hans. Böðvar Bjarkan hefir gert grein fyrir skoðun sinni á starfi og hag Síldareinkasölunnar í stjórnarblaðinu Tímanum í síðastl. mán. Ég ætla ekki að rekja efni þessarar greinar, heldur aðeins lesa hér, með leyfi hæstv. forseta, ályktunarorð höfundar, þess manns, er látið hefir sig mál þetta svo miklu skipta, frá því löngu áður en almennt var farið að taka það til athugunar, og setið hefir í stjórn Síldareinkasölunnar síðan hún var stofnuð, og einnig vegna búsetu sinnar hefir betri aðstöðu en við, hæstv. atvmr. og ég, til þess að vera gagnkunnugur þessum efnum. Niðurlagsorð greinar hans eru á þessa leið: „Eins og þá stóð, þegar fulltrúafundurinn í Reykjavík veittist að einkasölunni, var ekki kominn fram í henni neinn banvænn sjúkdómur, og fjárhag hennar alls ekki svo komið, að það eitt út af fyrir sig þyrfti að leiða til hins sviplega dauðsfalls hennar. Það er kallað eðlilegur dauðdagi, er menn deyja kristilega og skaplega af völdum sjúkdóma, en hitt voveiflegt, þegar orsökin er hastarlegt slys eða árásir hatursmanna og ofbeldis valda skjótum dauða þess, sem veitzt er að. Eftir þessari skilgreiningu mismunandi tegunda dauðsfalla, má óhætt fullyrða, að Síldareinkasala Íslands hefir dáið voveiflegum dauða“. það kemur allskýrt fram í þessum niðurlagsorðum þess manns, sem talinn er einna gagnkunnugastur hag Síldareinkasölunnar, að hann álítur, að enginn banvænn sjúkdómur hafi verið fram kominn í henni né fjárhag hennar svo illa komið, að það þyrfti að leiða til þeirra afdrifa, er einkasölunni eru nú búin. En það lítur ekki út fyrir, að stjórnin hafi leitað ráða til þessa manns. Það kom fram í ræðu hæstv.forsrh. sem ein af ástæðunum fyrir afnámi Síldareinkasölunnar, að stjórnarkosning á síðasta aðalfundi hennar hefði farið í bága við vilja þingsins í þessu efni. Þessi orð þýða það, að kosnir voru í stjórnina tómir Alþýðuflokksmenn, og það var frá sjónarmiði ráðh. mjög sterk ástæða til þess að leysa upp einkasöluna. Frá mínu sjónarmiði fór því kosning stjórnarnefndar einkasölunnar fram á þann hátt, sem þingið ætlaðist til, þannig að sjómenn og útgerðarmenn skipuðu sína tvo fulltrúana hvor aðili, en stjórnin einn fulltrúann. Ég fæ ekki séð né skilið, að hæstv.forsrh. geti neitt fundið að því, þótt útgerðarmennirnir norðlenzku og vestfirzku kysu Alþýðuflokksmann sem fulltrúa sinn. Það gerðu þeir vitanlega af því, að þeir hafa treyst honum betur en öðrum. Vilji þingsins er eigi á neinn hátt brotinn á bak aftur með því. Kosninguna var vitanlega ekki hægt að binda við neinn ákveðinn stjórnmálaflokk og slíkt var ekki heldur ætlun þingsins. Þetta er því engin ástæða, sem takandi er til greina. Hitt mun sönnu nær, að hæstv.forsrh. sé búinn að fá svo mikla æfingu í að „rjúfa“, að hann grípi jafnan til þess úrræðis, ef þing eða stofnanir verða á móti honum á einhvern hátt. - Mér þótti rétt að sýna rækilega fram á, hve einskisverð þessi ástæða hæstv.forsrh. er, af því mér virtist hann leggja töluvert upp úr henni. Svo var að heyra af orðum hæstv.forsrh., að stj. mundi ekkert bera fram í þessu máli annað en þetta frv. Það er því svo að skilja, að hennar vegna munu skiptin á búi Sídareinkasölunnar ganga sinn gang. Að vísu mætti vera, að aðrir flokkar vildu flytja eitthvert frv. um þetta efni, en ef stj. og flokkur hennar verður á móti, nær það ekki að ganga fram. Það þýðir þá, að það fyrirkomulag, sem var, fellur niður, án þess að nokkuð annað komi í staðinn. Og þótt fyrirkomulag einkasölunnar kunni að hafa verið talsvert gallað, sem það að vísu var, þá hygg ég þó ófært, að ekkert komi í staðinn, sem tryggt geti þennan atvinnuveg. Ef trúa má orðum Böðvars Bjarkan á Akureyri, sem vitanlega er þessum atvinnuvegi vel kunnugur, þá verður það ljóst, að hæstv.forsrh., sem játar, að hann sé ekki þessum málum sérlega kunnugur, hefir í máli þessu látið undan hatursfullum árásum þeirra manna, er áður létu mest á sér bera í þessum atvinnurekstri, sem þó jafnan fór þeim illa úr hendi. Verkafólk á sjó og landi bar jafnan lítið úr býtum frá hendi þessara manna, sem oftast voru leppar útlendinga. Það er eðlilegt, þótt sorglegt sé, hve sjómenn báru lítið úr býtum í sumar og enda útgerðarmenn líka. Orsökin til þess liggur í því, að miklu meira var saltað en markaðurinn þoldi. En slíkan ágalla mátti laga síðar, og er ólíklegt, að stj. Síldareinkasölunnar hefði brennt sig á sama soðinu aftur. Hvort síld sú, er einkasalan á nú, er verðlaus sem útflutningsvara, er ég ekki vel kunnugur. Ég veit að vísu, að erfitt er að selja nú. Þess vegna liggur líka mikil síld óseld, sem sýnir, að of mikið var saltað. Ég vildi leyfa mér að beina einni spurningu til hæstv.forsrh. út af umkvörtun síldareigenda á Akureyri, þeirra, sem millisíld áttu. Þeir munu hafi snúið sér til ríkisstj. og ekki fengið fullkomin svör. Í erindi sínu frá 14. des. f. á. telja þeir réttlátt og gera kröfu um, að þeir fái greitt andvirði fyrir þá tegund síldar og telja, að því hafi jafnan verið haldið sérstöku hjá einkasölunni. Hvað hefir hæstv. stj. gert í þessu máli? Hefir hún gefið fullnaðarúrskurð í því - Í bráðabirgðal. um afnám Síldareinkasölunnar er að vísu ákvæði um, að sú síld, sem veidd er eftir 15. nóv., falli ekki undir ákvæði laganna, en sú síld, sem hér um ræðir, mun hafa verið veidd áður. Ef svo er, að millisíld hefir ávallt áður verið talin standa utan verksviðs síldareinkasölunnar, þá mælir öll sanngirni með, að svo verði gert enn. Er því þess að vænta, að vel verði tekið í kröfur þessara manna um skiptingu verðs. - ég er ekki við því búinn nú að flytja till. út af þessu og vil fyrst heyra, hvernig hæstv. stj. hefir afgreitt þetta mál. Ég get ekki annað en verið óánægður við hæstv. stj. út af afnámi Síldareinkasölunnar. Styrkist sú óánægja mín líka við álit Böðvars Bjarkans, sem er þessu máli manna kunnugastur, bæði frá fornu fari og sem trúnaðarmaður ríkisstj. í stjórn einkasölunnar. Álit hans, eins og ég hefi þegar getið um, var það, að hagur einkasölunnar hefði eigi verið svo aumur, að ástæða væri að grípa til slíkra örþrifaráða. Hin ástæðan er alveg fráleit, sú, að kosning í stjórn einkasölunnar hafi eigi farið eftir þeim reglum, er þingið setti. Fulltrúar Sjálfstæðismanna gátu fengið fulltrúa í stjórn einkasölunnar, en að vísu ekki meiri hluta, og farið eftir fyrirmælum Alþingis. En hitt hefir hvergi verið lögleitt, að fylgismenn tiltekinna flokka ættu að fara með umboð þetta.

Jakob Möller [óyfirl.]: Í raun og veru mun vera bezt, að frv. Þetta sé afgr. með sem fæstum orðum. það er sýnt, að þingið hefir verið leitt á glapstigu, þegar það tók þá ákvörðun að stofna til þessa fyrirtækis, sem nú er til moldar borið. Ég hefi verið máli þessu mótfallinn frá upphafi og haft til þess margar og stórar ástæður. Eigi þó sízt þá, að með síldareinkasölunni var ríkissjóði stofnað í svo stóra hættu, að óforsvaranlegt var. Þeir sem réðu úrslitum málsins á Alþingi, heldu víst, að til fyrirtækis þessa væri þannig stofnað, að áhættulaust væri fyrir ríkissjóð. Nú sýnir hin sorglega reynsla, hversu villt þeir sömu menn hafa farið í áliti sínu. Sannast það bezt með því, að ástæðan fyrir ákvörðun ríkisstj. um að leggja einkasöluna niður, mun einkum vera sú, að hún taldi of mikla áhættu fyrir ríkissjóð að halda henni áfram. En fátt er svo með öllu illt, að ekki megi nokkuð af því læra. Og afdrif þessa fyrirtækis ætti að kenna mönnum að fara varlega og vera ekki um of auðtrúa á það, að engin áhætta fylgi þessum og þessum fyrirtækjum, sem verið er að steypa ríkissjóði út í. Ég sé ástæðu til að andmæla því, sem hv. 2. landsk. sagði, að síldareinkasalan hefði verið til bóta fyrir þá, er stunduðu þennan atvinnurekstur. Ég held, að þetta sé alveg rangt. Að vísu voru stundum stór töp áður á síldinni. En það var eigi útgerðin, sem þá tapaði, heldur aðallega seljendurnir, eða þeir, sem verzluðu með síldina. En sú áhætta hvíldi einkum á útlendingum hin síðari ár. Þó er það rétt, að sumir þeir innlendir menn, sem „spekuleruðu“ í sölu síldar, töpuðu. En þeir, sem verkuðu og veiddu, höfðu venjulega gott upp úr sér. - Máske hefir það borið við, að verkafólk tapaði kaupi sínu, en þó mun það hafa verið tiltölulega fátítt. Einkasalan hefir eigi heldur fyrirbyggt það. Hinsvegar hefir einkasalan þrengt svo að kosti þeirra, er rekið hafa þessa atvinnugrein, að telja má, að síldarútgerð væri orðin lítt rekandi. - Annars er óþarfi að fara lengra út í þessa hlið málsins, þar sem einkasalan er nú afnumin. Ég tel það vel ráðið og er um það sammála stjórninni. Og ég tel það vel farið, að hún hefir ráðfært sig við kunnuga menn. - En ég hefði talið æskilegt, að stjórnin hefði fylgt þeirri reglu betur fram en hún gerði, er hún valdi skilanefnd einkasölunnar. Og ég undrast það, þar sem hún hafði opin augu fyrir því, að ráðfæra sig við kunnuga menn, að hún þá skyldi ekki hafa vit á að velja menn til að fara með þrotabú einkasölunnar, sem eitthvert vit höfðu á því máli. En ég lít svo á, að það hafi ekki verið gert. Þeir tveir menn, sem hafa þetta með höndum, eru hvorugur fróður um þessi málefni. Einkum gildir þetta þó um þann skilamanninn, sem meira hefir framkvæmdina út á við með höndum. Það má frekar segja, að eðlilegt væri, að annar maðurinn væri lögfræðingur. Lögfræðingarnir eru mörgum hnútum kunnugir, vegna starfrækslu sinnar margvíslegrar, enda þótt þessi maður hafi ekki sérstaklega fengizt við það, sem að síldarstörfum lýtur. Mér þykir stjórnin því með skipun skilanefndarinnar hafa brotið góða venju. Ég sé svo eigi ástæðu til að lengja þessa tölu mína að sinni. Mér þótti sjálfsagt að láta í ljós samúð mína og samhryggð yfir moldum þessa fyrirtækis, sem bændaflokkurinn stofnaði til sem bjargráðs til handa sjávarútveginum. En framvegis vildi ég óska, að sjávarútveginum verði aldrei rétt hjálparhönd með líkum hætti.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég hefi fáar aths. að gera við ræðu hv.þm. Ég er algerlega sammála þeim lofsamlegu ummælum, er hv. 2. landsk. hafði um Böðvar Bjarkan lögmann. Böðvar Bjarkan er maður, sem ég ber mikið traust til, og hefir hann jafnan sýnt, að hann er trausts verðugur. É get sagt hv.þm. það, að ég hefi átt tal við Böðvar um þetta mál. Hv. þm. tilfærði ummæli hans um niðurlagning síldareinkasölunnar. Ég er þeim samdóma og tel, að þau sanni ekki það, sem hv.þm. vildi lata þau sanna. Ég tel, að þau beri að skilja svo, að síldareinkasalan hafi ekki verið búin að taka neinn banvænan sjúkdóm, þegar fundur hennar hófst. En sá sjúkdómur, sem leiddi hana til bana, kom einmitt upp á fundinum. Það var fleira en eitt, sem þarna var að verki. Það, að einn flokksbróðir hv. 2. landsk. las á fundinum skýrslu um hag einkasölunnar. Var sú skýrsla einnig birt í blaði flokksins. En þetta leiddi til þess, að allir þeir, sem kröfur áttu á hendur einkasölunni, reyndu að fá þær tryggðar. Enda fór svo, að búið var að leggja löghald á hvert tangur og tetur, sem einkasalan hafði undir höndum á Siglufirði áður en bráðabirgðalögin voru sett. Það mátti því heita efnilegt að halda einkasölunni áfram, þegar þannig var búið að vinna að henni ! Ég sagði í fyrri ræðu minni, að höfuðástæðan fyrir því, að stj. taldi rétt að afnema einkasöluna, hefði verið fjárhagsástæður hennar. Hitt taldi ég fram sem aukaástæðu, að stj. einkasölunnar hefði eigi verið kosin í samræmi við þær grundvallarreglur, er þingið setti um kosningu í stjórnina. Ég get enn bætt við einni ástæðu, sem sýndi það, að einkasalan náði ekki tilgangi sínum. Það er mjög leitt, að við stofnanir ríkisins skuli það geta komið fyrir, að verkafólk hljóti svo misjöfn laun fyrir erfiði sitt, svo sem raun varð á hjá síldareinkasölunni síðastl. sumar. Landfólkið hafði yfirleitt góð laun fyrir vinnu sína. En sjómennirnir, sem höfðu erfiðara og hættulegra hlutskiptið í þessu starfskerfi, fóru svo að segja með tvær hendur tómar. Slíkt má ómögulega koma fyrir hjá þeim stofnunum, sem ríkið hefir afskipti af. Þetta er eitthvað það sorglegasta, sem fyrir einkasöluna hefir komið, og mátti ómögulega koma fyrir aftur. Þá spurði hv. 2. landsk. um afstöðu ríkisstj. til málaleitunar þeirrar, er til hennar kom um útborgun verðs á ca. 10–20% af millisíld þeirri, er veidd var fyrir norðan í haust. Erindi þetta hefir ekki verið endanlega afgr. af ríkisstj. Hún hefir sent þetta erindi til skilanefndarinnar. Ég vil beina því til þeirrar n., sem fær þetta frv., að hún taki þetta til athugunar. Er rétt, að þingið taki ákvörðun um þetta atriði. Ég er að sumu leyti sammála hv. 1. þm. Reykv. og að sumu leyti ekki. Hann stillti orðum sínum svo í hóf, að ég hefi ekki mikla ástæðu til að svara honum miklu. Hv. þm. mun ekki koma það á óvart, að ég lít öðrum augum en hann á skipun skilanefndarinnar. Það var sérstaklega Svafar Guðmundsson, sem hann gerði aths. við. En ég lít svo á, að þarna sé ekki fyrst og fremst nauðsynleg sérþekking á því, hvernig eigi að veiða og verka síld, heldur þurfi fyrst og fremst að fá mann, sem er góður „forretningsmaður“, sem getur gert allt upp, komið hagsýnilega í peninga því, sem eftir er að selja og ráðstafað öllu myndarlega. Til þessa valdi ég Svafar Guðmundsson, af því að ég hefi mjög mikið traust á honum í þessu efni. Ég þekki hann nokkuð af reynslu, og hann hefir aldrei brugðizt mínu trausti, enda vona ég, að það reynist, þegar séð er fyrir endann á þessu starfi, að hann hafi gegnt því vel. Hv. þm. telur það eðlilegt, að lögfræðingur sé við þetta, og hefi ég ekkert við þau orð hans að athuga, enda skipaði ég þennan vel metna lögfræðing til að vinna þetta verk með Svafari Guðmundssyni. Þá beindi hv.þm. þeim orðum til bændaflokksins, að það væri bezt fyrir hann að halda sér frá sjávarútveginum. Ég get sagt það, að ýms þau mál eru þannig, að ég hefi ekki fullkomna sérþekkingu á þeim. En ég held samt, að á einu allra þýðingarmesta sviðinu geti sjávarútvegurinn lært mikið af bændunum. Það sem hefir verið verst fyrir sjávarútveginn og oft valdið því, að hann hefir átt um sárt að binda, er einmitt það, að sjávarútvegsmenn eru ekki komnir eins langt og bændur í skipulagningu framleiðslu sinnar og verzlunar. Það er algerlega bjargföst sannfæring mín, að samvinnufélagsskapurinn, sem mest hefir orðið bændunum til gagns, eigi eftir að gera sjávarútveginum svipað, ef ekki miklu meira gagn. - Þó að þessi bending hv. 1. þm. Reykv. hafi eflaust verið vel meint, þá efast ég ekki um, að sjávarútvegsmenn eiga að læra mikið af bændunum að starfa saman að skipulagningu sinna mála.

Jón Baldvinsson Hv. 1. þm. Reykv. heldur því fram, að síldareinkasalan hafi ekki á neinn hátt verið til bóta. Hv. 2. þm. Eyf. hefir nú að nokkru leyti svarað þessu. Ég tel það ekki nokkurn efa, að einkasalan hefir a. m. k. fram að síðasta ári verið til stórra bóta frá því, sem áður var. Það var stór bót að því að fá löggjöf um síldarsöltunina. Það lá eitt stórt atr. til grundvallar fyrir því, að það var næstum óhjákvæmilegt að takmarka söltunina. Markaðurinn fyrir saltsíldina hefir næstum eingöngu verið bundinn við eitt einasta land, og menn hafa nokkurnveginn vitað fyrirfram, hve mikla síld væri hægt að selja þar. Nú er síldareinkasalan tekin til skiptameðferðar, og ef við athugum hvernig þar er ástatt, þá sjáum við, að það getur varla farið verr en svo, að einkasalan tapi 1200 þús. kr. eftir því, sem einum framkvæmdarstj6ra einkasölunnar segist frá, og er þá reiknað með því, að ekkert fáist fyrir alla há síld, sem nú er óseld, sem er talin 109 þús. tunnur. Verð hennar er áætlað upphaflega 1600 þús. kr. Nú kemur það ekki til mála, að síldin seljist fyrir það áætlaða verð. Það eru jafnvel þess dæmi, að það hefir þurft að gefa með henni til að fleygja henni í sjóinn. Það er því ómögulegt um það að segja, hvers virði þessi síld er, en við skulum halda okkur við það, að ekkert seljist af henni, og þá er tapið 1200 þús. kr. En við vitum það, að arin á undan hefir verið heldur góð afkoma hjá útgerðinni. Hv. 1. þm. Reykv. veit það vel, að á undanförnum árum hefir mátt rekja tap, sem skiptir millj. kr. til síldarútgerðarinnar. Það er kannske leiðinlegt að vera að bera það saman, hvort verra sé, en ef við berum þessi milljónatöp fyrri ára saman við tap einkasölunnar, þá verður ekki séð, að ástandið hafi versnað. Hv. þm. sagði, að áhættan hefði verið að færast af landsmönnum og yfir á útlendinga. Ég veit, hvað hann á við. Það eru þessir „umboðsmenn“, sem annars eru kallaðir „leppar“, menn, sem kaupa síld fyrir útlendinga, sem hafa ekki rétt til þess hér á landi. En það hefði áreiðanlega orðið skammgóður vermir, ef útlendingar hefðu farið að kaupa hér síld ár frá ári. Endirinn hefði orðið sá, að útlendingar hefðu sumpart hætt að taka á sig þessa áhættu með því að hætta alveg að kaupa hér síld, eða þá fært niður verðið, og það þýddi verri afkomu útgerðarmanna, sjómanna og verkafólks í landi. Þessi samanburður verður því ekki Síldareinkasölunni í óhag. Hæstv. forsrh. lýsti því með mörgum fögrum orðum, hve mikið traust hann bæri til Böðvars Bjarkans, en það traust kom ekki fram í þeirri ákvörðun, sem stj. tók í einkasölumálinu, heldur þvert á móti, því að hin ágæta grein, sem hann skrifaði, var andstæð því, sem hæstv. stj. gerði. Það má vera, að ekki hafi verið rétt að birta skýrsluna á fundinum, en þar sem fundurinn var hafður fyrir forgöngu stjórnarráðsins, hefði stj. átt að geta séð til þess, að Böðvar Bjarkan hefði komið þangað og gefið þær upplýsingar, sem hann hefir nú gefið í blöðum stj. Mér finnst ekki nema eðlilegt, að menn, sem voru á móti einkasölunni, gripu á lofti skýrslu um það, sem þegar var vitanlegt, að einkasalan var í miklum erfiðleikum. Hæstv. ráðh. sagði, að ein ástæðan, sem haft hefði áhrif á sig í þessu máli, væri það, hvað herfilega fólkinu, sem að síldarútveginum vann, hefði verið mismunað í kaupgreiðslum síðasta ár. Ég játa, að það er herfilegt, hvernig farið hefir um kaupgreiðslu til sjómannanna, sem síldina veiddu. En ástæðuna til þess má rekja til þeirra mistaka, að meira var saltað af síld heldur en nokkur von var um, að hægt væri að selja. En þegar talað er um þessi mistök, þá verður að líta á það, hvort minni mistök hefðu orðið, ef allt hefði verið frjálst. Ég er ekki í efa um, að þeir menn, sem falið kynni að vera að fara með síldarsölu framvegis, myndu ekki brenna sig á því að veita aftur of mikil söltunarleyfi. Mistökin á síðastl. ári mundu verða þeim til varnaðar. Ef aftur á móti allt yrði frjálst, ekkert skipulag á síldarsölunni, mundi alltaf sækja í sama farið. Ef t. d. saltaðar væru 300 þús. tunnur, en ekki væri hægt að segja nema 150 þús., þá lenti auðvitað síldarsalan í sama öngþveitinu og 1919. Mér þótti vænt um, að hv. 2. þm. Eyf., sem hefir eitthvað verið við þessi mál riðinn,  Ég sé ekki ástæðu til að fara mikið út í lokaummæli hv.þm. Hann var að tala um hvatir þeirra stjórnenda einkasölunnar til þess að auka söltunarleyfin. Ég er þessum hlutum ekki vel kunnugur. Og hvað sem öðru líður, þá játaði hv.þm. þau mistök, að of mikil söltunarleyfi voru veitt. Ég þori ekki að fullyrða, að hv.þm. hafi verið sjálfur í stj. einkasölunnar, þegar ákveðið var að auka söltunarleyfin.

Nei, ég var ekki kominn í hana þá

. En afleiðingarnar af þessum mistökum sýna, hvað framundan er, ef ekkert skipulag er á síldarútveginum, 

Jakob Möller [óyfirl.]: Út af því, sem hæstv. ráðh. svaraði um skipun skilanefndarinnar, hefi ég litlu að svara. Það var ekki mín meining að véfengja hæfileika Svafars Guðmundssonar á hans sviði. En ég vil slá því föstu, að hann hafi aldrei komið nálægt því starfi, sem hann þarf að inna af hendi sem skilanefndarmaður Síldareinkasölunnar. Ég skil vel, að hæstv.forsrh. persónulega hafi borið mikið traust til þessa manns. En það þurfa fleiri að bera traust til skilanefndarinnar, og til þeirra átti hæstv. ráðh. líka að taka tillit. Tilraun til þess gat hann gert, þótt hann skipaði Svafar í nefndina, með því að skipa í hana þriðja manninn, einhvern, sem er kunnugri síldarsölu og síldarútgerð. Annars furðar mig dálítið á þeim umr., sem hér hafa farið fram. Þegar frv. þetta er borið fram, hlýtur það að liggja til grundvallar, að stj. hafi orðið fyrir vonbrigðum um það skipulag, sem búið er að reyna. En nú hafa þeir hv. 2. þm. Eyf. og hv. 2. landsk.þm. haldið því fram, að skipulagið væri til bóta, um það yrði ekki deilt. Mér skilst því, að hv. 2. þm. Eyf. geti ekki verið sammála stj. sinni í þessu máli. Ef skipulagið væri gott, þá ætti auðvitað að halda því. Þó viðurkennt sé, að mikið tap hafi orðið á rekstri einkasölunnar síðasta ár, þá réttlætir það ekki, að hún sé lögð niður, ef vitanlegt væri, að skipulagið væri til bóta. Ég lít því svo á, að með framburði þessa frv. viðurkenni hæstv. stj., að einkasalan hafi ekki reynzt eins vel og hún gerði sér vonir um, og þess vegna sé hún nú fallin frá því skipulagi. Hæstv. forsrh. virðist þó enn ekki ákveðinn í þessu efni. Enn var hann með þá kenningu, að sjávarútvegsmenn þurfi að læra af bændum að nota mátt samtakanna og skipuleggja atvinnu sína og verzlun. Hv. 2. þm. Eyf. var að tala um, að ég væri skemmra kominn á braut skilnings og þekkingar á þessu máli heldur en ýmsir af flokksbræðrum mínum. Ég játa það fúslega, að ég er algerlega mótfallinn einkasölu á síld; ég hefi alltaf verið það. Ég var líka á móti skipulaginu frá 1926, og gerði ég grein fyrir því þá. Hæstv. ráðh. talaði um einkasöluna sem lögþvingaða samvinnu. Hæstv. stj. hefir þannig tekið sér fyrir hendur að knýja síldarútvegsmennina til þeirrar skólagöngu hjá samvinnumönnum, sem þeir eru oft að tala um. Hver hefir svo reynslan orðið? Hvort hefi ég haft réttara fyrir mér, eða hinir, sem komu skipulaginu á, en hverfa nú frá því og dæma það þar með óhæft? Hér er sjón sögu ríkari. Um afkomu síldarútvegsins undir einkasölufyrirkomulaginu, samanborið við það, sem verið hefði án þess, er ég á öðru máli en hv. 2. landsk. og hv. 2. þm. Eyf. þeir, sem verzluðu með síld á undan einkasölunni, urðu að vísu stundum fyrir miklum töpum. En þeir greiddu líka fullt verð fyrir síldina, þeim, sem veiddu hana. En þótt Síldareinkasalan hefði ekki greitt einn eyri fyrir síldina síðasta ár, hefði hún samt tapað. Þetta er hinn mikli munur á ástandinu nú og áður en einkasalan var stofnuð. Hv. 2. landsk. kvað sér ekki ljóst, hvað ég ætti við með því að tala um að færa áhættuna við síldarverzlunina yfir á útlendinga; minntist hann í því sambandi á leppa. Það má auðvitað kalla þetta leppmennsku eða hvað sem vera vill. mér finnst ekki undan neinu að kvarta, ef menn selja síldina vel og losna líka við áhættuna, hvað sem mönnum þóknast að kalla það. Ríkinu hlýtur að vera það hagkvæmt, og það bar ekki mikið á, að útlendingar, sem síldina keyptu, yrðu að gefast upp fyrir töp. Það er vitanlegt, að síldarmarkaðurinn er takmarkaður. Þess vegna var líka eitt höfuðmarkmið Síldareinkasölunnar að afla þeirra markaða. Einnig í því hefir einkasalan brugðizt vonum manna. Það eina, sem gert hefir verið í því að afla nýrra markaða í tíð einkasölunnar, var gert vegna sérstaks áhuga eins einstaklings; það, sem áunnizt hefir, sem er því miður mjög lítið, er því ekki skipulaginu að þakka. Hv. 2. þm. Eyf. leiddi það af orðum mínum, að ég vildi láta allt reka á reiðanum og fara eins og verkast vildi um síldarmálin. Það er af því, að ég treysti betur útsjón og framtaki einstaklinganna til að sjá þeim borgið heldur en lögbundnu skipulagi, sem heftir einstaklingsframtak að miklu leyti. Og á þeirri skoðun finnst mér það hljóta að hyggjast, að einkasalan var lögð niður og þetta frv. borið fram.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég sé ekki ástæðu til að víkja aftur að ummælum hv. 2. landsk. En ummælum hv. 1. þm. Reykv. um það, að Svavar Guðmundsson hafi ekki komið nálægt því starfi, sem hann þarf að inna af hendi sem skilanefndarmaður Síldareinkasölunnar, vil ég mótmæla. Starf skilanefndarinnar er fyrst og fremst að selja vörubirgðir einkasölunnar og gera upp reikninga hennar. Þetta heyrir einmitt undir það starf, sem Svavar Guðmundsson hefir gert að lífsstarfi sínu og lært til. Hv. þm. var að tala um, að síldarútvegsmenn hefðu verið knúnir til skólagöngu í samvinnumálum. Ég er honum sammála um, að slíkt á ekki að gera nema undir sérstökum kringumstæðum. Menn eiga að ganga til samvinnu af frjálsum vilja á þeim grundvelli hefir samvinnufélagsskapurinn þróazt hjá bændum, og það er farsælasta leiðin. Heilbrigð samvinna skapast ekki með löggjafarþvingun, og þó að vegna sérstakra kringumstæðna sé farið inn á þá braut í bili, á það ekki að verða regla til að byggja framtíðarskipulag á.

Einar Árnason Þegar hv. 2. landsk.þm. talaði um mistökin á stj. Síldareinkasölunnar í sumar, að það hefðu verið veitt of mikil söltunarleyfi, þá vildi hann halda því fram, að Framsóknarflokkurinn hefði haft svo sterka aðstöðu í stj. einkasölunnar, að hann hefði getað ráðið miklu um þetta. Nefndi hann þar til, að síðasta þing hefði kosið framsóknarmann í stj. einkasölunnar í stað jafnaðarmanns. nú er því til að svara, að þó að það hefði verið rétt, að 2 framsóknarmenn hefðu átt sæti í stj. einkasölunnar, þegar ákvörðunin var tekin um að auka söltunarleyfin, þá voru það þó aldrei nema 2 atkv. af 5. Hitt er því aukaatr., en þó rétt að taka það fram, að sá nýi maður, sem kosinn var í sumar, tók ekki sæti í stj. fyrr en um miðjan sept., en ákvarðanir um söltunarleyfi voru teknar miklu fyrr á sumrinu. Ég vildi gefa þessa skýringu, af því að ræða hv. 2. landsk. gat gefið mönnum tilefni til að halda, að Framsóknarflokkurinn hefði öllu ráðið um þetta. Hv. 1. þm. Reykv. þóttist sjá ósamræmi í ræðu minni og afstöðu minni til þessa frv. Hann hélt því fram, að ég væri með síldareinkasölu og hlyti því að vera á móti frv. Þetta er auðvitað hinn mesti misskilningur. Þótt ég væri með því, að síldarverzlun og síldveiði sé skipulögð, þarf ég ekki að vera fylgjandi sama skipulagi og var á Síldareinkasölunni, enda myndi ég vera því algerlaga mótfallinn, að sama fyrirkomulag yrði tekið upp aftur. Því er það álit mitt, að Síldareinkasalan hafi farið inn á víðara verksvið en til var ætlazt í fyrstu. Skipulag getur verið með ýmsu móti, heppilegt og óheppilegt. Hv. 1. þm. Reykv. lýsti yfir því, að hann væri á móti allri skipulagningu, jafnt á síldarverzlun sem öðru, því er sú afstaða hans eðlileg að fylgja þessu frv. án þess að vilja láta nokkuð annað koma í staðinn. Hann segist trúa eingöngu á útsjón og framtak einstaklingsins. mér þætti nú viðkunnanlegra, úr því að menn fara að lýsa yfir trú sinni á annað borð, að sú trú kæmi ekki í bága við alla reynslu liðins tíma. Mín trú í þessum efnum er ekki óhagganleg. Ég vil læra af reynslunni. Hún hefir sýnt, að blind trú, á hvora sveif sem hún snýst, er ekki heppileg til þroska og þróunar á þeirri framfarabraut, sem allir vilja ganga. Ég vil leita leiða, sem kynnu að reynast betri en hinar gengnu götur. Annars þýðir ekki að deila um þetta atr. Eins og frv. liggur fyrir, þarf ekki að taka ákvörðun um framtíð síldarverzlunarinnar.

Einar Árnason mér skilst, að eftir trú sinni hljbti hv. 1. þm. Reykv. að veitast erfitt að lifa í nokkru þjóðfélagi, því að öll þjóðfelög eru skipulögð að meira eða minna leyti af hálfu hins opinbera. Hvernig stendur á því, að nokkurt skipulag er til, ef reynslan hefir sýnt, að trú hv. 1. þm. Reykv . sé rétt? Hv. þm. segir, að ég hafi haft trú á Síldareinkasölunni, en sú trú sé biluð. Þegar hún var borin fram hér á þingi, flutti ég till., sem gengu í þá átt, að draga úr áhættunni af ábyrgð ríkissjóðs. Þær till. syndu, að trú mín var ekki ótakmörkuð. Og ég hygg, að mér sé óhætt að fullyrða, að trú mín sé aldrei sterkari en svo, að ég geti lært af reynslunni. Hv. 1. þm. Reykv. hefir hinsvegar ekkert lært. Hann hafði enga túr á Síldareinkasölunni, er hún var sett, og hefir enga trú ennþá. Hann hefir ekkert lært og engu gleymt. Ég hefi sagt, að ég geti ekki fylgt Síldareinkasölunni eins og hún var, en telji hinsvegar óhjákvæmilegt, að síldarverzlunin verði skipulögð á einhvern hátt. Ég vil, að þetta komi skýrt fram, af því að hv. 1. þm. Reykv. hefir reynt að moka yfir það.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Reynsla síðustu ára hefir fært flestum þeim, er einhver afskipti hafa af útflutningi hrossa, heim sanninn um það, að það er ekki allskostar gott að búa við þau lög, er gilda nú um það efni. Sum ákvæði þeirra laga eru orðin úrelt og gera þeim, er þessa voru hafa, óeðlilega erfitt með að koma henni á markað. Það er nú öllum kunn sú mikla breyt., er orðið hefir í seinni tíð með sölumöguleika á hrossum. Áður var venjulega tiltölulega létt að selja þau, en er nú orðið afarerfitt. Það bann, sem í gildandi lögum er lagt á útflutning hrossa frá 1. nóv. til 1. júní, er hart að þola, er svo vill til, að sölutilboð fæst t. d. í nóv. Er þá hart fyrir útflytjendur að geta ekki notfært sér þá björg, er býst. - Þetta er aðalástæðan fyrir því, að þetta nýja frv. er fram komið, til þess að afnema þá hindrun setu lögin hafa lagt á útflutning hrossa. Hingað til hefir það verið svo, að næstum því hefir mátt segja, að yfirvöldin hafi orðið að loka augunum fyrir leigunum, til þess að svipta menn ekki þeirri björg, er boðizt hefir. Frv. er samið í samráði við dýralækni og með aðstoð þeirra manna, er fengizt hafa við útflutning hrossa. Vil ég leggja það til, að frv. verði vísað til landbn. að lokinni Þessari umr., en hún geti síðan ráðfært sig við dýralækni og útflytjendur.

Flm. (Jónas Þorbergsson) Þetta litla frv. var borið fram í hv.Ed. á vetrarþinginu í fyrra og var þar afgr. af n. þeirri, er fékk það til meðferðar, með einróma meðmælum um það, að hv. d. samþ. Það með einni lítilsháttar brtt., sem n. gerði og mestmegnis var formlegs eðlis. Málið er í sjálfu sér einfalt, og ætla ég því ekki að þessu sinni að flytja um það langa ræðu, því að ég vona, að það mæti ekki mikilli mótspyrnu í hv.þd. Eins og hv.þdm. er ljóst, er það viðtekin venja, að allmargir af embættis- og sýslunarmönnum ríkisins gera árlega skýrslur um starfsemi sína og þeirra ríkisstofnana, er þeir veita forstöðu. En þessi grg. nær venjulega ekki lengra en til stjórnarinnar eða þá hagstofunnar. En þessar grg. ættu ekki aðeins að vera um fjárskil, heldur einnig einskonar andleg skil til þjóðarinnar. Þetta frv. fer fram á það, að gera þessa sjálfsögðu kvöð þessara manna viðtækari en áður, þannig, að færa hana inn á nýjan vettvang, til þess að þjóðinni verði færara en ella að fylgjast með í sínu eigin lífi og starfi atvinnuveganna. Það mun mega taka svo til orða, að fátt muni vera þjóðinni hugleiknara en eigin kjör sín, starf sitt og fyrirætlanir. Í sambandi við slíka opinbera grg. í útvarpi mætti benda á líkur fyrir því, að trúnaðar- og starfsmenn ríkisins, sem ákvæði þessa frv. ná til, mundu vegna þeirrar kvaðar öðlast hvöt til meiri umhugsunar, meiri samvizkusemi og meiri hugkvæmni í starfi sínu, og að frv. þannig mætti verða til þess að setja nýjan svip á opinbera starfrækslu trúnaðarmanna þjóðarinnar. Vil ég svo að lokum láta í ljós þá von, að hv.þd. taki þessu litla máli vel og að henni megi, eins og mér, sýnast, að frv. þetta hafi nokkra þýðingu fyrir þjóðina og ríkið. Óska ég svo, að frv. verði, að þessari umr. lokinni, vísað til allshn.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Mér skilst á ræðu hv.flm., að það sé aðallega tvennt, sem ná á með þessu litla frv. Annað atriðið er það, sem hann lagði mikla áherzlu á, að með því að gera öllum embættismönnum ríkisins skylt að flytja á ári hverju 1–2 útvarpserindi um starf sitt, mundu opinber störf verða betur af hendi leyst en verið hefir. Ég skal náttúrlega ekkert um það fullyrða, að einhverjir starfsmenn ríkisins kunni ekki að vera þannig innrættir, að slík ákvæði hefðu áhrif á þá í starfi þeirra, þótt ég hinsvegar hafi litla trú á því, að svo sé. En ég vil í þessu sambandi benda alvarlega á það, að með þessum ákvæðum er allgreinilega gert upp á milli hinna ýmsu embættis- og starfsmanna ríkisins. Því er þannig farið með sum störf, að þau eru vel til þess fallin að gera um þau erindi fyrir alþýðu, svo sem störf vegamálastjóra, vitamálastjóra og fleiri þessháttar, og mér virtist einmitt, að hv.flm. hafa þau fyrir augum. En það er fjöldi annara starfa og embætta, sem ég veit ekki, hvernig ætti að gera að viðunandi útvarpsefni. Það er að vísu svo, að einstöku hugkvæmir menn geta samið erindi um allt mögulegt, svo sem reyk eða göturyk og þess háttar, en slíkt nær ekki tilgangi frv. Ég vil taka til dæmis starfsmann hér á pósthúsinu, eða margan kennarann, sem situr við sama skólann ár eftir ár og alltaf er skipað að taka við nýjum og nýjum nemendum, skipað að hamra í þá sama fróðleiknum ár eftir ár. Ég veit ekki, hvernig þessir menn eiga að fara að því að flytja um þessi störf sín tvö skemmtileg útvarpserindi á ári. Auk þessa getur því verið svo farið með marga ágætis starfsmenn, að þeir hafi litla hæfileika til þess að semja og flytja boðleg útvarpserindi. Maður gæti hugsað sér mann, sem væri kannske afbragðs læknir, en að honum væri það ekki gefið að flytja erindi, sem þjóðinni væri boðlegt. Og ég verð að segja það, að mér finnst það dálítið ósanngjarnt að krefjast þess af öllum starfsmönnum ríkisins, að þeir hafi slíka hæfileika. Það er ekki tilgangur minn að amast við þessu frv. vildi ég aðeins vekja athygli þeirrar n., sem væntanlega fær það til meðferðar, á því, hvort ekki væri ástæða til þess að gera einhverjar takmarkanir á þessum ákvæðum frv. og t. d. breyta skyldunni til þess að flytja 2 útvarpserindi á ári í heimild. Hitt atriðið, sem vinna á með þessu frv., er að útvega útvarpinu dagskrárefni ókeypis. Það má náttúrlega um leið og mönnum eru veitt embætti og störf fyrir ríkið leggja þeim ýmsar kvaðir á herðar, en það er líka auðséð, að hér er um dálitla kvöð að ræða. Ég veit um það, að allmargir menn, sérstaklega hér í Rvík, auka tekjur sínar dálítið með því að flytja erindi fyrir útvarpið eða að semja ritgerðir í tímarit, og þeir eru vel að því komnir. Ég vil benda á það, að þegar á að skylda alla þessa menn til þess að flytja útvarpserindi, þá er það gefinn hlutur, að þessi erindi hljóta að verða mjög mismunandi útvarpsefni. Ég veit, að til eru einstöku efni, sem gætu verið mjög tilvalin, og einstöku menn, sem væru mjög vel hæfir til þess að inna þessa kvöð af hendi, en meiri hlutinn af þessu efni hlyti að verða alveg óþolandi. Ég skal að lokum taka það fram, að þessar tvær hugsanir, sem standa að baki frv., eru mér heldur geðfelldar, en ég vil hinsvegar benda væntanlegri n. á það, hvort ekki muni heppilegt að gera einhverjar takmarkanir á frv.

Flm. (Jónas Þorbergsson) ég get í raun og veru verið hv. 4. þm. Reykv. þakklátur fyrir undirtektir hans í þessu máli. Hann er samþykkur meginhugsun frv. En út af heim aths., sem hann gerði við frv., vil ég benda honun á, að ég hefi litið svo á, að í 2. gr. frv. feldust einmitt þær takmarkanir, sem hann er að tala um, að þyrfti að gera á frv. Ég get verið hv.þm. algerlega sammála um það, að ýmislegt mælir á móti því, að allir menn, sem starfa fyrir ríkið, færu að flytja árlega 1–2 erindi um störf sín í útvarpið, enda er slíkt ekki tilætlun frv. þess vegna er í 2. gr. frv. gert ráð fyrir því, að útvarpsráðið skuli velja þau erindi, sem flutt yrðu, og er því vitanlega lögð sú skylda á herðar að velja aðeins úr það, sem er frambærilegt. Er slíkt nú þegar einn liður í starfi útvarpsráðsins. Útvarpsráðið hefir aðgang að þessum erindum og mundi vitanlega ráðfæra sig við þá, er þau flyttu, og lesa yfir erindin. Hvort þetta fyrirkomulag er frá formlegu sjónarmiði rétt, er annað mál, en það er atriði, sem liggur fyrir væntanlegri n. að athuga. Hún hefir aðstöðu til þess að færa hugsun frv. til betra forms, ef henni þykir við þurfa. En þó talað sé um almenna skyldu embættis- og sýslunarmanna í þessu efni, þá skilst það í sambandi við 2. gr. frv., að skyldan kemur aðeins til framkvæmda þar, sem útvarpsráðið ákveður í þeirri skrá, sem því er ætlað að semja yfir erindin árlega. Sú kvöð, sem með þessu er lögð á menn, er ekki mikil, þar sem efnið takmarkast jafnan við starfssvið hvers eins. Því mætti álíta, að starfsmönnunum yrði það létt verk að semja þessi erindi, og það verður að álita það ljúft verk að lofa þjóðinni að heyra um störf þau, sem fyrir hana eru unnin, og þær stofnanir, er hún rekur. Og þess vegna er langt frá því, að of langt sé gengið í þá átt að gera kröfur til þegnskapar manna.

Jón Auðunn Jónsson Það var aðeins ein fyrirspurn, sem ég vildi gera til hv.flm., og það er um það, hve mikil útgjöld hann áliti, að frv. þetta, ef það yrði að lögum, mundi baka ríkissjóði.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég þykist heyra það á svari hv.flm., að hann ætlast til, að 2. gr. frv. verði skilin á þá leið, sem ég taldi nauðsynlegt, en þá held ég, að þurfi að breyta formi 2. gr. eitthvað, ef það á að vera nægilega ljóst, að þar sé útvarpsráði gefið vald til að útiloka erindi, og verður hv.n. að taka þetta til athugunar. En með þessum skilningi á 2. gr. kemur annað atriði til greina, og það er það, að útvarpsráðið fengi hér talsvert vald, sem gæti gert sumum mönnum dálítið gramt í geði og jafnvel sáð óánægjufræum. Það má hugsa sér starfsmann, sem er góður og gegn á sínu sviði, en ekki laginn að semja slík erindi sem þessi. Gæti það verið dálítið hart fyrir hann að sækja mikið undir náð útvarpsráðs. Aftur gætu aðrir, sem væru eftirsóttir, orðið fyrir ónæði af þessum sökum. Sum störf eru þannig vaxin, að þau eru svo að segja ný hvert ár, svo sem störf vegamálastjóra og vitamálastjóra, er áður voru hér nefnd; en önnur störf - ég tek til dæmis mitt starf - eru aftur hin sömu ár eftir ár. Ég gæti náttúrlega samið svona 1 til 2 erindi um mitt starf, en ef ég ætti að flytja slík erindi á hverju ári, kannske í ein 20 ár, þá mundi fljótt skorta umræðuefni, því þó að ég fari að segja frá því, ef ég breytti eitthvað til um kennsluaðferðir eða kennslubækur, eða þó ég tæki upp þann hátt að halda samræðufundi með nemendum, þá væri það ekki efni, sem hægt er að semja skemmtilegt útvarpserindi um. En svo mætti hæglega líta þannig á af almenningi, að sá embættismaður eða starfsmaður, sem þannig flytti 1 eða 2 erindi, en hætti síðan, að nú væri þessi maður orðinn stirður steingerfingur, sem ekki væri lengur hægt að hafa til þessa. Í þessu efni tel ég ekki lítinn vanda lagðan á herðar útvarpsráðs; en það er oft ekki lítill vandi jafnvel á leið smárra mála. Með nokkurri endurbót á þessu frv. get ég fallizt á, að eitthvað gott gæti upp af því sprottið.

Flm. (Jónas Þorbergsson) Það er rétt hjá hv. 4. þm. Reykv., að með frv. þessu er allmikill vandi lagður á herðar útvarpsráðs, sem full þörf er á, að réttilega og sanngjarnlega sá af hendi leystur; en á herðum útvarpsráðsins hvílir nú yfirleitt sá vandi að velja allt útvarpsefni, og hér mundi það einmitt beita sömu aðferð, að meta erindin og ráðfæra sig við fyrirlesarann. Ég skal taka það fram, að það er sérstaklega ætlazt til, að fengin verði erindi um hin vaxandi kerfi í starfsemi þjóðfélagsins, sem eru bundin hraðfara þróun, svo sem vegamál, vitamál, símakerfi, útvarp og fleiri þvílíkar ríkisstofnanir. Ég veit, að það er öðru máli að gegna með ýms önnur störf, svo sem eins og t. d. starf hv. 4. þm. Reykv. Og það var alveg rétt, sem hann sagði, að um það gæti verið nægilegt að fá 1 til 2 fyrirlestra, og hið sama gildir að sjálfsögðu um önnur hliðstæð efni, nema þá ef þau af einhverjum óvenjulegum ástæðum taka verulegum breytingum. Erindi um þessháttar störf væri þá ekki bundið við að halda á hverju ári, heldur með lengra millibili, því eins og ég hefi bent á, eru mörg önnur störf, sem árlega leggja til nýtt og nýtt efni. Það er langt frá því, að ég ætli að halda því fram, að þetta frv. sé svo fullkomið, að ekki sé hægt að færa það til betra vegar, og ég er þakklátur fyrir hverjar þær brtt., sem miða til bóta, hvaðan sem þær koma. Út af fyrirspurn hv.þm. N -Ísf. skal ég taka það fram, að ekki þótti rétt að takmarka frv. eingöngu við menn búsetta í Reykjavík, þó að hér séu hinsvegar búsettir langflestir þeir starfsmenn ríkisins, er líklegastir væru til þess að flytja þessi erindi, og þá fyrst og fremst þeir, er veita forstöðu hinum stóru vaxandi starfskerfum ríkisins. Að öðru leyti þótti ekki sanngjarnt, að þeir, sem þyrftu að ferðast til Reykjavíkur í þessum erindum eftir áskorun útvarpsráðsins, væru látnir kosta ferðir sínar, og þess vegna er sett það ákvæði í frv., að greiða hann kostnað eftir reikningi. Ég get ekki gert neina áætlun um það, hversu mikill þessi kostnaður mundi verða, en það má gera ráð fyrir, að það kæmi aðeins örsjaldan fyrir, að starfsmenn ríkisins utan af landi yrðu þannig kvaddir hingað þessara erinda. Og áreiðanlega mundi sá kostnaður miklu meir en vinnast upp með þeim ókeypis erindum, er útvarpið fengi samkv. frv. - Ég veit ekki, hvort hv.þm. telur þetta fullnægjandi svar, en að svo stöddu get ég ekki svarað nánar um þetta atriði.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þetta frv. hefir áður legið fyrir hv.Ed. og tvisvar fengið þar nokkra athugun, en aldrei komizt hingað til þessarar hv. deildar. Frv. er því nokkuð rætt og kunnugt orðið; þess vegna mun ég hafa sem fæst orð um það að þessu sinni, en sé mér þó ekki annað fært en rekja í nokkrum dráttum ástæðurnar fyrir því, að það er fram borið. Þegar Íslendingar sömdu við Dani árið 1918 og fengu aukið sjálfstæði, reyndi þjóðin að draga inn í landið sem mest af því valdi, er áður var í höndum sambandsþjóðarinnar. Enda fór svo, að þegar á næsta ári, 1919, var borið fram frv. og samþ. lög á Alþingi um að gera yfirdóm landsins að aðaldómstól. Á ég þar við lögin um hæstarétt frá 1919. Að vísu var breytingin frá því sem áður var ekki önnur en sú, að tveimur dómendum var bætt við í yfirdóm landsins, og vissum atriðum breytt formsins vegna, af því að þetta atti að verða æðsti dómstóll landsins. En eins og gefur að skilja, réð hinn vaknaði sjálfstæðishugur þjóðarinnar því, að málinu var hraðað svo, að ekki tókst að undirbúa það að öllu leyti sem skyldi. Það kom líka á daginn, að sumir þeir menn, sem unnið höfðu að þessum breytingum, urðu brátt óánægðir og könnuðust við, að viss atriði í þessari nýju dómaskipun væru flaustursverk, sem óhjákvæmilegt væri að breyta. Sá, sem einna fyrstur varð til þess að hreyfa breytingum á hæstaréttarlögunum, var séra Sigurður Stefánsson í Vigur, þó að þær næðu þá ekki fram að ganga. Næstur reið á vaðið Jón Magnússon, er fyrstur manna hafði unnið að undirbúningi málsins 1919. Hann bar fram á þingi 1924 nokkrar brtt., og fékk samþ. eftir harða mótstöðu þá breytingu, að dómendum í hæstarétti skyldi fækkað um tvo, og nokkrar fleiri breytingar voru gerðar, en flestar smávægilegar. Síðan hafa komið fram ýmsar breytingar og þær ræddar á þingi, en ekki náð samþ. Þó að ég álíti fullkomlega eðlilegt að hraða því 1919 að flytja dómsvaldið inn í landið, þá sé ég ekki ástæðu fyrir okkur nú til að láta þann dómstól haldast óbreyttan, sem skapaður var í flýti fyrir 12 árum. Ég legg því áherzlu á, að hjá okkur, sem erum að byrja sjálfstætt þjóðlíf. verður ekki hjá því komizt að breyta þeim stofnunum, sem við höfum sett á fót. Í þeim efnum verðum við að læra af reynslunni, og þá er okkur ekki hvað sízt þörf að flytja inn reynslu annara þjóða, er okkur standa framar á flestum sviðum. Þegar hæstiréttur var settur á stofn, var ekki reynt að flytja inn þekkingu eða reynslu frá nokkru öðru landi en Danmörku. Og var þetta því óheppilegra sem Danmörk er langt á eftir ýmsum öðrum löndum, t. d. Noregi, Svíþjóð og Finnlandi, um alla sína dómaskipun. Hjá Dönum er um margfalt þunglamalegra form að ræða í þessum efnum heldur en þekkist í dómaskipun annara norrænna og enskumælandi þjóða. Þegar hinn danski hæstiréttur var tekinn til fyrirmyndar af löggjöfum okkar, var einnig eftir honum tekið að hafa leynilega atkvgr. um dómsúrslit í okkar æðsta rétti. Norðmenn höfðu einnig í upphafi leynda atkvgr., en hurfu brátt frá því. Sem dæmi þess, hve rétt mál er fljótt að ná fylgi, skal ég geta þess, að þegar þetta frv. var fyrst borið fram í hv.Ed., mætti þetta atriði, um opinbera atkvgr. í réttinum, mikilli mótspyrnu, ekki aðeins í deildinni, heldur og hjá mörgum lögfræðingum þessa bæjar. En nú álíta flestir sömu menn þetta nauðsynlega breytingu, er sýnir, að skilningur manna hefir vaxið við umr. og athugun um málið. Annað atriði, sem Danir hafa í sínum hæstaréttarlögum, og við höfum fengið lánað hjá heim, er það, að dómendur skipi sig að nokkru leyti sjálfir með dómaraprófi því, sem þar er fyrirskipað. Þetta atriði hafa ekki hinar Norðurlandaþjóðirnar. Norðmenn tóku það að vísu upp í fyrstu, en hurfu fljótt frá því, eins og með leynilegu atkvgr. Um þetta hefir verið talsverður skoðanamunur hjá okkur, en ég held að fari eins um þetta atriði og opinberu atkvgr., að það þyki sjálfsögð breyting, sem muni gera gott, er stundir líða. Þá hefir mikið verið deilt um tölu dómenda, hvort þeir ættu að vera þrír, eins og nú er, eða fimm, eins og lögin um hæstarétt skipuðu fyrir í upphafi. Fyrsta röddin, sem til sín lét heyra um þetta efni, hafði það við hæstarétt að athuga, að hann væri okkur alltof dýr með fimm dómendum. Það er séra Sigurður í Vigur, enda byggði hann till. sínar á því, að spara mætti mikil útgjöld með því að láta prófessorana í lagadeild vera jafnframt dómendur í hæstarétti. Þetta gat að vísu verið mikill sparnaður, að hafa aðeins 3 í stað 8 embættismanna. Og auk þess gæti þetta verið æskilegt, ekki aðeins sparnaðarins vegna, heldur og hins, að það getur líka verið eftirsóknarvert í okkar fámenni, þar sem svo er ástatt, að flestir löglærðir menn verða að leita sér atvinnu öðruvísi en við fræðileg störf, en fáir hafa aðstöðu til að halda áfram fræðiiðkunum, sem margir gera í stærri löndunum. Þar er því ekki hörgull á hæfum mönnum til þess að skipa í slíkar stöður, en það gæti orðið hér í okkar fámenna landi. Úr þessu hefir verið reynt að bæta með þeim breytingum, sem frv. þetta ráðgerir. Þó hefir ekki þótt fært að sameina þetta alveg enda eru báðir aðilar, prófessorarnir og dómendur hæstaréttar, því mótfallnir. Eftir mig. lögum eru prófessorarnir varadómendur í hæstarétti. Með þessu frv. er gert ráð fyrir, að þegar dómendur hæstaréttar hafa fengið umfangsmikil mál til meðferðar, þá geti þeir kvatt tvö prófessora lagadeildar sér til aðstoðar. Þessari breytingu hafa menn yfirleitt tekið vel, enda eru margir lögfræðingar óánægðir með þá breytingu Jóns Magnússonar frá 1924, að dómendur í hæstarétti megi aldrei vera fleiri en þrír. Mörg mál hæstaréttar eru svo einföld, að ekki er þörf fyrir fleiri en þrjá dómendur. Með frv. er reynt að sameina báðar þessar skoðanir, að rétturinn geti stækkað sig sjálfur, þegar honum þykir þörf til þess, an þess að hafa nema þrjá fasta dómendur. Þá eru í þessu frv. smávægilegar breytingar, er stefna í þá átt að víkka sviðið að því leyti, er viðkemur vali dómenda í réttinn. T. d. að lögfræðingar, sem sýnt hafa yfirburði í fræðmennsku og vísindaiðkunum, geti einnig komið til greina. er velja á menn í réttinn. Þegar frv. þetta var fyrst borið fram, var mikið góðæri, og var þá gert ráð fyrir að hækka laun dómenda í réttinum, miðað við, að fastir dómendur yrðu aðeins þrír. En af skiljanlegum ástæðum hefir verið fallið frá því nú við undirbúning þessa frv. Þó skal játað, að eins og háttað hefir verið atvinnumöguleikum lögfræðinga hér í bæ, þá er margt fýsilegra en að gerast dómari í réttinum, með þeim launum, sem goldin eru fyrir það. En það hefir líka komið til tals við meðferð málsins í hv.Ed. á undanförnum árum, að dómendur réttarins ættu að eiga kost á ferðastyrk til þess að bregða sér utan og kynnast þeim stefnum, sem uppi eru í þessum málum í næstu löndum. Og mætti þá skoða slíkan ferðastyrk sem einskonar uppbót á laununum. Þó er ekki gert ráð fyrir neinu slíku í, því frv., er hér liggur fyrir, enda er það atriði, sem þingið getur bætt inn í, ef ástæða sýnist til. Ég læt mér þá nægja þessi fáu orð í þetta sinn og legg til, að málið gangi að þessari umr. lokinni til hv.allshn.

Magnús Guðmundsson Ég skal játa, að mér hefir ekki unnizt tími til þess undanfarna daga að kynna mér þetta mál til hlítar. En þar sem hér er um gamlan kunningja að ræða, sem skotið hefir upp höfði áður hér á Alþingi, hefi ég að sjálfsögðu myndað mér skoðun um málið. Ég vil því lýsa því yfir nú við 1. umr., að ég er algerlega mótfallinn þeim breytingum, sem gera á á dómaskipun landsins með þessu frv. Ég get ekki séð, að þetta frv., ef að lögum verður, bæti á nokkurn hátt úr þeim göllum, sem kunna að vera á dómálöggjöf okkar. Þvert á móti lít ég svo á, að breytingar þessar mundu verða mjög til hins verra. Ég ætla ekki að þessu sinni að fara langt út í málið, en vil þó láta þess getið, að ég lít á frv. þetta sem einn lið á árásum hæstv.dómsmrh. á hæstarétt og dómendur hans. Þessi hæstv. ráðh. minnist sjaldan svo á hæstarétt, að hann brigzli honum ekki um allar vammir og skammir. Og jafnvel hefir hann dróttað glæpsamlegu atferli að hæstarétti eða dómendum hans. Lítur því helzt út fyrir, þótt undarlegt megi virðast, að þessum hæstv. ráðh. sé svo illa við þennan æðsta dómstól landsins, að hann vilji ganga af honum dauðum. Ég fæ ekki séð, hvers vegna það ætti að vera réttara að kalla æðsta dómstól landsins fimmtardóm en hæstarétt. Fimmtardómsheitið er að vísu gamalt í málinu, en sá dómur hafði allt annað verksvið til forna en ætlazt er til með þessu frv. Það hefir verið fundið að hæstaréttarnafninu og því haldið fram, að nafnið væri rangnefni, vegna þess að dómstigin eru aðeins tvö. En þetta er ekki rétt, dómstigin eru að sönnu ekki nema 2, en dómstólarnir eru margir, þ. á m. allir sýslumenn, fógetar o. fl. Yfir öllum þessum dómstólum er hæstiréttur og því er nafnið málfræðilega rétt. Það er líka næsta broslegt að sjá, að í 1. gr. frv., sem lögfestir fimmtardómsnafnið, þykir þurfa ákvæði um, hvað dómurinn skuli heita á ensku. Maður skyldi nú halda, að nóg væri að þýða aðeins heitið. En svo er ekki, því að ef nafn dómsins er þýtt rétt, er það villandi og ekki hægt af því að draga, hverskonar dómstóll þetta sé. Það er því reynt að komast að því rétta, með því að lögbjóða heiti á erlendu máli, sem er alls ekki hin rétta þýðing á íslenzka heitinu. The Supreme Court þýðir hæstiréttur, og því er bætt við, að rétturinn skuli bera tilsvarandi heiti á öðrum erlendum málum. Þá eru ákvæðin um aldur aðaldómendanna, þar sem fyrirskipað er, að þeir séu ekki yngri en þrítugir og ekki eldri en sextugir. Það er einkennilegt, að hjá okkur, sem ekkert takmark hofum í löggjöf okkar um það, hvað embættismenn megi vera gamlir, skuli nú byrjað á að fyrirskipa að reka þá menn úr embættum, sem hægast hafa og ættu öðrum embættismönnum fremur að geta starfað fram í elli. Víðast erlendis, t. d. í Danmörku, er ekkert ákveðið um það, hvenær dómarar skuli fara frá, enda sitja þeir oft í embættum fram til hárrar elli. Þó hafa Danir yfirleitt aldurstakmörk um embættismenn sína. Hæstv. ráðh. talaði um það, að Danir væru á eftir tímanum hvað dómsköp og réttarfar snertir.  S.-M. hafi misst skynsemi sína og þekkingu, þó að hann sé nú kominn yfir þetta aldursmark. En ef það er svo, að menn verði ekki heimskari en svo, þótt þeir hnígi á þennan aldur, að þeir geti verið þingmenn, hvers vegna geta þeir þá ekki alveg eins verið dómarar: Ekki ætti það þó að vera síður nauðsynlegt, að þingmenn séu í fullu fjöri og með fullri skynsemi heldur en dómarar. Þetta aldursmark er hreinasta fjarstæða og verður ekki séð að nokkur skynsamleg rök hnígi að því. Á hinn bóginn er hér vafalaust um stórkostlegan gjaldaauka að ræða fyrir ríkissjóð, og maður skyldi halda, að á slíkum tímum sem þessum gerðu menn sér ekki að óþörfu leik að því að skella á ríkið slíkum böggum. En það er nú svo um þennan hæstv. ráðh., að hann hefir ekki til þessa fengið orð fyrir meðaumkun með aumingja ríkissjóðnum, enda er þess skemmst að minnast, að hann í vor að nauðsynjalausu setti af einn dómarann í hæstarétti. sá ágæti maður er þó í fullu fjöri ennþá, sem betur fer, og það er vist, að Lárus H. Bjarnason er enn ekki farinn að tapa sér andlega, og líkamlega ekki að neinu ráði, enda er hann á götu að sjá sem ungur maður. Þetta tiltæki ráðherrans kostar ríkið ekki minna en undir 10 þús. kr. á ári. Það er hlægilegt, að í 8. gr. frv. er mælt svo fyrir, að dómari megi ekki vera eldri en 60 ára, en í 64. gr. er ákveðið, að núv. dómarar skuli taka sæti í fimmtardómi, ef þeir óska þess, en þeir eru báðir 64 ára. Er það þá ætlunin að reka þá stráð úr réttinum aftur? Annars hélt ég satt að segja, að þar sem það er nú svona skammt þangað til hæstv. ráðh. getur, án þess að brjóta stjskr. beinlínis, rekið þessa menn, þá ætti hann að geta haft biðlund þangað til þeir eru 65 ára, eða þetta eina ár, því að annar þeirra dómaranna verður 65 ára í vetur, en hinn sumarið 1933, svo að hæstv. ráðh. þarf ekki lengi að bíða hefndanna úr þessu, þó að þetta frv. sofni að þessu sinni. Ég vil óska frekari skýringa hjá hæstv. ráðh. á þessu, hvernig hann vill samræma það, að dómarar megi ekki vera eldri en 60 ára, en þó skuli þessum 64 ára mönnum gefinn kostur á setu í dómnum. Þá var hæstv. ráðh. að tala um opin bera atkvgr. dómnum. Ég hefi ekkert við það að athuga, þótt slík breyting verði gerð, og það hefir aldrei verið sérstaklega um það deilt, heldur hitt, hvort samtal dómara á undan atkvgr. og ráðagerðir þeirra innbyrðis skuli birtar opinberlega, eða fara fram heyranda hljóði. Slíkt tel ég ekki ná nokkurri átt, enda væri það með öllu ómögulegt, og ég veit ekki til, að slíkt eigi sér nokkurstaðar stað. Þá talaði hæstv. ráðh. um það, að það væri leiðinlegt, að dómarar skipuðu sig sjálfir, er hann kallaði svo. Þessi misskilningur stafar af vanþekkingu á undirstöðuatriðum okkar stjórnarskipunar. Tilgangurinn með þessu fyrirkomulagi er að gera dómstólinn sem óháðastan framkvæmdarvaldinu, og það er alveg nauðsynlegt. Þessi viðleitni hæstv.dómsmrh. til þess að gera dómsvaldið það framkvæmdarvaldinu, miðar til þess að rífa burt einn af hyrningarsteinum þjóðskipulagsins. Loks eru aukadómararnir. Það er næsta afkáranlegt, að föstu dómararnir mega ekki vera yfir 60 ára, en aukadómararnir, sem háskólinn leggur til, mega vera langt yfir það, mega vera 100 ára eða meir. Og það er einmitt vandasömustu málunum, sem þeir skuli koma og dæma með þessum unglingum, sem geta þó verið allt að 60 ára. Ég get ekki séð hvaða samræmi er þessu. Ég held, að þetta frv. hefði gott af að athugast nefnd, og ég sæi ekki eftir því, þótt það líði nokkuð á löngu, áður en það leti sjá sig aftur. Það eru ýms fleiri atriði en þau, sem ég hefi drepið á, sem þurfa sérstaklega athugunar, en ég hefi undanfarið ekki haft tíma til að fara gegnum málið heild, en væntanlega gefst mér síðar tími og tækifæri til að taka þetta mál nokkru ýtarlegar til athugunar og umr.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég býst ekki við að þessu sinni að taka nema nokkur helztu atriðin ræðu hv. 2. þm. Skagf. til athugunar. Hann byrjaði á því að segja, að sú vinna, sem ég hefði lagt í undirbúning þessa máls, og áhugi minn fyrir framgangi þess, stafi af kala til réttarins. Mér finnst það mjög ósennilegt og ótrúlegt, að þessi hinn mjög svo virðulegi dómstóll komi þannig fram við nokkurn mann, að um hefndarhug geti verið að ræða af þeim stökum. Hitt vil ég minna þennan hv.þm. á, að við höfum áður leitt hesta okkar saman hér deildinni um líkt mál og þetta, þar sem hann var varnaraðstöðu eins og nú, og þar sem var um nýmæli að ræða, sem sætti mikilli mótstöðu af hálfu þess flokks, sem hv. 2. þm. Skagf. heyrir til, en nú, eftir að það er komið framkvæmd, er af öllum talin hin mesta framför, jafnt af flokksbræðrum hv.þm. sem öðrum. Ég á hér við nýmæli það, er gert var á þinginu 1928, um lögreglu- og dómsmálastjórn Reykjavík, þegar tekin var upp nýrri og hagnýtari verkaskipting milli hinna opinbera embættismanna bæjarins. Þessi sjálfsagða breyt. kostaði á sínum tíma hörð átök, enda beittust þeir flokksmenn hv. 2. þm. Skagf. gegn málinu af hinu mesta offorsi. Nú vita það allir, bæði hv.þm. og aðrir hv.þdm., að þessi breyt. hefir orðið til hinnar mestu nytsemdar öllum greinum, og séstaklega hefir hún haft afarmikla og víðtæka þýðingu fyrir Reykjavíkurbæ. Um það verður ekki deilt, enda sýndu flokksbræður hv.þm. bæjarstj. lofsverðan skilning á þessari umbót, því að þeir samþ. að auka lögreglu bæjarins um helming þegar breytingin var komin á, og nú er svo komið, að enginn mun lengur mæla því gegn, að formælendur þessa máls á þinginu 1928 hafi haft rétt fyrir sér. Svo mun það og reynast um þetta mál. Hinsvegar er það ekkert óeðlilegt, þótt maður eins og hv. 2. þm. Skagf., sem er leiðtogi íhaldsflokki, taki þessu máli hina venjulegu íhaldsafstöðu, sem og öðrum málum, er til framfara horfa. Slíku er ekki nema að búast við, og það verður auðvitað að meta framkomu mannsins með hliðsjón af þessu. Ég skal líka benda hv.þm. á, að framkoma þessa frv. er ekkert einsdæmi; í Danmörku, þar sem hv.þm. telur dómsköp og réttarfar slíka fyrirmynd, þar er dómsmálastj. að glíma við það ár eftir ár að koma líkum breyt. á, sem þetta frv. fer fram á, t. d. um opinbera atkvgr., sem gömlu dómararnir hæstarétti þar berjast mjög á móti og eru að því leyti enn íhaldssamari en hv. 2. þm. Skagf., og er þá mikið sagt. Dómsmrh. Dana, sem hv.þm. þekkir og er mjög kunnur maður, hefir sagt það opinberlega, að það væri með öllu óhugsandi, að hæstiréttur hefði dæmt suma dóma, ef atkvgr. hefði verið opinber. Ekki er það kalinn þar, eins og hér er borið við, heldur einungis áhugi til umbóta á þessum sviðum sem öðrum. Ég ætla ekki að tala mikið um nafn dómstólsins; það hefði ekki verið tekið hér upp, ef það stæði ekki svo á, að æðsti dómstóll þjóðarinnar, meðan hún var frjáls, hét einmitt þessu nafni. Að þessu leyti er sama máli að gegna og um Alþingi. Þegar það var endurreist með nýtt skipulagi og nýrri tilhögun á alla lund og undir nýjum kringumstæðum, þá þótti samt sjálfsagt að halda hinu forna nafni lýðveldistímans af sögulegum og þjóðlegum ástæðum, til þess að tengja saman nútíð og fortíð. Sama sjónarmið kemur hér til greina. Ég get ekki skilið annað en að þeir menn, sem heldur vilja lélegt danskhugsað nafn á æðsta dómstól okkar heldur en hið forna nafn, séu bara ekki nógu þjóðlegir. Það er einasta skýringin á því að vilja halda þetta ósmekklega og óíslenzka nafn, sem hefir verið þrýst upp á okkur samfara erlendri kúgun og í framtíðinni hlýtur ávallt að vitna um niðurlæging og hjáleiguskap þjóðarinnar, vitna um þá vesölu tíma, er við vorum „biland“ annarar þjóðar. Ég trúi því ekki að óreyndu, að hv. 2. þm. Skagf. meini þetta fullri alvöru og því síður það, sem hann sagði um erlendu þýðingarnar á nafninu. Ég minnist þess öllu falli ekki, að hv.þm. hefði nokkuð á móti því, þegar Landsbankalögin voru á döfinni hér í þinginu, að nafn bankans á erlendum málum væri lögfest, enda var það alveg sjálfsagt, til þess að fyrirbyggja rugling í sambandi við nafn þjóðbankans. Þá talaði hv.þm. um aldurstakmörkin. Það sem hann sagði um þau, er allt byggt á misskilningi, sem mun stafa af því, að hann hefir ekki fylgzt með umr. um málið Ed. fyrra. Eins og þar var greinilega tekið fram, er hér átt við veitingarskilyrði, þannig að aldursmörkin eiga við það, þegar dómarar koma inn réttinn. Þannig yrði t. d. maður, sem verið hefir sýslumaður 3 ár, en er ekki nema 29 ára að aldri, að bíða eitt ár, þar til hann gæti tekið sæti dómnum, þó hann að öðru leyti fullnægði veitingarskilyrðunum. Á sama hátt gæti eldri maður en sextugur ekki tekið sæti dómnum, og snertir það alls ekki það atriði, sem stjskr. mælir fyrir um, um lausn dómara frá embætti. Að tala um stjórnarskrárbrot þessu sambandi er fjarstæða. Hér er einungis um praktískt atriði að ræða. Það er ekki heppilegt, að t. d. 62–63 ára gamall maður kæmi inn réttinn, yrði svo t. d. heilsulaus rétt strax og fengi lausn eftir 2–3 ár með fullum launum til dauðadags. Slík tilhögun yrði ríkinu mjög kostnaðarsöm, því embætti þessi eru þó meðal hinna hæst launuðu, svo sem kunnugt er. Hinsvegar má það vel vera, og ég mun ekki mæla því gegn, að greinin væri orðuð um, til þess að þetta komi skýrt fram, t. d. bætt við setningunni „þegar dómari fær embætti réttinum“ eða eitthvað á þá leið. Slíkt er ekki nema algengt um frv., að orða þarf einstakar greinar þeirra um, til þess að fyrirbyggja allan vafa um skilning þeirra. Vitaskuld kemur þetta ákvæði ekki til greina um núv. dómara hæstaréttar, þar sem þeir eru dómarar fyrir, svo að hér er ekki um neitt ósamræmi að ræða, eins og hv.þm. vildi vera láta, heldur það, að hann hefir ekki hugsað þetta mál til hlítar né kynnt sér þær umr., sem fram hafa farið um málið hér þinginu áður. Ég skal ekki að svo stöddu fara neitt út það, hvort menn 60 ára eða eldri séu færir um að gegna dómarastörfum eða ekki. Þetta skiptir ekki beint máli hér, því eins og ég hefi tekið fram, er aldurstakmarkið miðað við veitingu dómaraembættis. Ég mun ekki heldur koma sérstaklega inn á það, er einn hæstaréttardómari fékk lausn í vor vegna heilsuleysis. Það er mjög gleðilegt, að heilsa hans er nú miklu betri, og má það teljast kraftaverk, hversu heilsu hans hefir brugðið til batnaðar á svo skömmum tíma. Í fyrra var hann niðurbrotinn á heilsunni og bað um frí frá dómstörfum um lengri tíma. Engum datt þá hug, að honum myndi batna svo fljótt sem raun varð á, og þess vegna var honum veitt lausn frá embætti, eins og hann óskaði eftir. Hv. þm. kvað ástæðuna til þessa fyrirkomulags, að dómarar skipuðu sig sjálfir, vera þá, að stjskr. legði ríka áherzlu á aðgreininguna milli dómsvalds og framkvæmdarvalds. Hér fer hv.þm. með staðlausa stafi, enda er víða þingræðislöndum erlendis horfið frá þessari tilhögun, án þess að slík breyt. þyki brjóta bága við anda stjskr. Í Vesturheimi eru dómarar meira að segja kosnir og þykir gefast vel. Hér hlustar nú á okkur einn merkur og ágætur dómari frá Vesturheimi, sem kosinn er til 4 ára til þess starfs. Norðmenn hafa einnig afnumið þetta fyrirkomulag hjá sér, þrátt fyrir mótmæli hæstaréttardómaranna þar, og nú hefir einn dómaranna þar sagt, að enginn dómari hæstarétti Norðmanna myndi framar óska eftir gamla fyrirkomulaginu um sjálfskipun dómara. Sama er að segja um bæði Finna og Svía, sem hafa horfið frá gamla fyrirkomulaginu. Sama hlýtur og að verða uppi á teningnum hér. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að svo stöddu, en síðar mun ég koma nokkru nánar inn á þessi mál, ef þurfa þykir.

Magnús Guðmundsson Hæstv. dómsmrh. neitaði, að um kala væri að ræða hjá sér til hæstaréttar. Ég ætla ekki að karpa um það við hann, en ef hann trúir því, þá er hann áreiðanlega eini maðurinn landinu, sem trúir því. En þeim, sem lesið hafa skrif hans um hæstarétt bæði fyrr og síðar, blandast ekki hugur um hugarhel ráðherrans til réttarins. Hæstv. ráðh. talaði um viðskipti okkar þinginu 1928, viðvíkjandi lögunum um lögreglu- og dómsmálastjórn Rvík. Ráðherrann fór hér mjög skakkt með, svo sem hans er vandi. Hann lagði þá aðaláherzluna á sparnaðarhliðina, samfara umbótum á rekstri embættanna. Ég sýndi fram á, að þessi breyt. yrði þvert á móti til aukins kostnaðar, og það hefir reynzt rétt og nemur kostnaðaraukinn miklu fé. Það dettur sjálfsagt engum manni hug að neita því, að með skiptingu bæjarfógetaembættisins Rvík hafi ýmislegt unnizt framkvæmd þessara starfsgreina. En þetta nýja fyrirkomulag er langtum dýrara en það gamla. Sparnaðurinn, sem hæstv.dómsmrh. talar um, að orðið hafi, er enginn, en aftur á móti aukinn kostnaður. Ef við lifum það að sjá LR. fyrir 1930 koma dagsljósið hér þinginu, sest það bezt, að kostnaður við umrædd embætti Rvík hefir tvöfaldazt við það, sem áður var, tölurnar sýna þetta mjög greinilega. Og eitthvað hefir ráðherrann þótzt þurfa að bæta lögreglustjóra fyrir hans starf, þar sem ráðh. bætir við laun hans 10 þús. kr., laun þessa manns, sem ráðherrann sagði áður, að hefði haft 80 þús. kr. laun á ári. Þetta vil ég taka greinilega fram, og það er þýðingarlaust fyrir hæstv. ráðh. að reyna að dylja þessa staðreynd með blekkingum. Þessi embættisrekstur, eins og hann er, er mjög dýr, og það væri ekki vanþörf á að finna leið til þess að spara eitthvað á honum. Það er vitanlega ekki rétt, að lögreglustjóri hafi haft 80 þús. kr. laun, eins og ráðh. hélt eitt sinn fram, en hann hafði vissulega svo þá laun, að óþarfi var að bæta þau upp. Ég held, að ég láti það vera að þessu sinni að rifja upp deilu okkar hæstv.dómsmrh. frá 1928, því ég tel, að það muni ekki verða til neinnar uppbyggingar við þessar umr. Það er auðvitað hægt að bæta margt og á ýmsum sviðum, þegar nógir eru peningar. Svo hefir verið undanfarin ár, og ýmislegt hefir að sjálfsögðu verið lagað, en nú er svo komið, að það er ekki lengur hægt að ausa fé. Það er háttur ráðleysingja, ef þeir komast yfir eyri að eyða honum þegar stað; hitt er hygginna manna háttur að safna varasjóði til vondu áranna, en það er eins og þessi kenning sé greinilega hulin hæstv. ráðh. Ég get ekki gert eins mikið úr deilu í Danmörku, eins og ráðh. vildi gefa í skyn, milli dómsmrh. þar og hæstaréttar. Ég hygg, að það sé miklu fremur deila flokkanna innan þingsins um ýmislegt, er snertir hæstarétt, deila, sem rétturinn sjálfur stendur utan við. Þá hélt hæstv. ráðh. því fram, að það væri skortur á þjóðlegri tilfinningu hjá mér, að ég vildi ekki aðhyllast fimmtardómsnafnið. Það má sjálfsagt um það deila, hvort þetta er rétt hjá hæstv. ráðh., en ég ætla ekkert að fara að metast við hann um það, hvor okkar sé þjóðlegri. En ég verð að segja, að það eitt sýnir ljóslega, hve þetta fimmtardómsnafn er óheppilegt, að hæstv. ráðh. skuli leggja til að lögleiða alveg ranga þýðingu á nafninu á erlent mál, svo að aðrar þjóðir geti skilið, við hvað er átt. Hann minntist á það, að ég hefði á sínum tíma greitt atkv. með Landsbankalögunum, þar sem heiti bankans væri þýtt. Já, en það er rétt þýtt og það er aðalatriðið. Í þessu frv. er um ranga þýðingu að ræða. Það gerir muninn. Ég verð að segja, að það gladdi mig að heyra skýringu hæstv. ráðh. á 8. gr. frv., um að 60 ára aldurstakmarkið væri aðeins til þess að miða við inntöku dómara í réttinn, og að dómarar réttinum megi verða svo gamlir sem vera vill. Ef þessi er meining frv., þá er óþarft að deila um það atriði, en þá verður að breyta orðalagi gr., svo að skiljist, hver tilætlunin er. Það er sem sé auðsætt, að ef þessi skilgreining hæstv.dómsmrh. um 60 ára aldursákvæðið 8. gr. er rétt, þá mætti alveg eins álykta eftir orðalagi gr., að sá dómari fimmtardómi, sem t. d. missti mannorð sitt, gæti haldið áfram að vera dómari réttinum, af því að hann hafði óflekkað mannorð, er hann kom inn í réttinn, en enginn mun þó vilja halda því fram. - Það er auðvelt að sýna það á skjölum og undirbúningi þessa frv., að þetta var ekki meiningin upphafi, að leyfa dómurum yfir 60 ára setu fimmtardómi, og að ráðh. er hér að snúa aftur frá því ráði að gera dómarana ræka úr réttinum, þegar þeir eru orðnir sextugir, sjálfsagt af ótta við kostnaðinn og mótstöðu sinna flokksbræðra. Viðvíkjandi Lárusi H. Bjarnason þótti ráðh. Það mjög leiðinlegt, að hann skyldi fara úr hæstarétti vegna lasleika. En það var einmitt ráðh., sem sjálfur bægði honum frá réttinum, og það er ráðh. í lófa lagið nú að gera gott úr þessu með því að skipa hann dómara réttinn aftur. Hann er nú orðinn heill heilsu og frískur eins og unglamb og því sjálfsagður til þess að taka sitt forna sæti, ef hann vill. 

En vill hann taka sæti réttinum?

. Ég veit það ekki, en hitt veit ég, að hann vildi ekki fara úr réttinum, og mér þykir það líklegt, að hann mundi vilja taka sæti aftur honum. Þá er það val dómaranna sjálfra á manni réttinn eins og hæstv. ráðh. orðaði hugsun sína. Það er ekki rétt, að þeir velji dómara réttinn, en það er hægt að segja, að þeir hafi neitunarvald, en þó ekki gagnvart þeim, er dæma rétt eða vel í 3 til 4 fyrstu málunum. Og ef hann dæmir rétt, eða byggir vel dóma sína í þessum fyrstu málum, þá væri það aðeins hlutdrægni, ef dómararnir neituðu honum um upptöku réttinn, en fyrir slíku er. ekki ráð gerandi. Ákvæðið um neitunarvald dómaranna er ekkert annað en vernd, öryggi um það að óhæfur maður sé ekki skipaður réttinn. En svo er ráðh. alls ekki skyldugur til þess að taka þann mann, sem rétturinn telur hæfan, því hann getur látið fleiri menn taka próf. Þessu ákvæði er einmitt svo vel í hóf stillt sem verða má, til þess að koma í veg fyrir það, að pólitísk aðstaða ráðh. geti haft allt of mikið að segja um val dómara.

Guðbrandur Ísberg Það er svo með hæstaréttarlögin frá 1919 eins og önnur lög, að ekki er nem réttmætt að breyta þeim, ef þurfa þykir. En mér finnst þær brtt., sem hér liggja fyrir, koma fram með nokkuð einkennilegum hætti. Það er sem sé föst venja, ef óskað er breyt. á einhverjum lögum, að flytja þá brtt. við þau, sem standa sjálfstæðar, jafnhliða lögunum, eða eru síðar felldar inn þau. Hér er farin talsvert önnur leið. Hér eru nokkrar breyt., flestar smábreytingar, felldar inn hæstaréttarlögin, og þau síðan borin fram sem nýr lagabálkur. Með þessari aðferð er þingmönnum gert mjög erfitt að átta sig á hinum raunverulegu breyt. á hæstaréttarlögunum, sem lagt er til, að gerðar verði. Margar brtt. eru svo smávægilegar, að maður gæti jafnvel freistazt til að ætla, að það hafi verið leitað að tilefnum til breyt. T. d. má henda á 28. gr. frv., 2. lið, sem er nákvæmleg. samhlj. 2. lið í 21. gr. hæstaréttarlaganna, að öðru en því, að þar er raðtala skrifuð með bókstöfum á tveim stöðum, en frv. er hún á öðrum staðnum skrifuð með bókstöfum, en á hinum með tölustaf. Flestar breyt. í þessu frv. eru, eins og áður er sagt, svo smávægilegar, að það virðist ekki ástæða til að fjölyrða um þær fyrr en frv. er komið úr nefnd. Þó eru það þrjú atriði, sem mjög eru athugaverð og má telja, að horfi til verulegra skemmda á hæstaréttarleigunum. Hv. 2. þm. Skagf. hefir nú þegar bent á þau allrækilega. Er þar fyrsta að telja nafnið á dómstólnum, sem á að vera fimmtardómur. En samtímis á að lögfesta enskt heiti á dómstólnum, sem þýðir nákvæmlega útlagt æðstiréttur eða hæstiréttur. Og á öllum öðrum málum á dómstóllinn að táknast með orðum, er þýða hið sama. Hann má aðeins ekki heita hæstiréttur á íslenzku, eins og verið hefir. Mér finnst þetta afaróviðkunnanlegt, þó það raunar hafi litla praktíska þýðingu. En maður gæti látið sér detta hug eftir þessu fordæmi, að fram kæmi till. um það, að skýra landið um og nefna það t. d. Garðarshólma, eins og það um skeið var kallað, þó það yrði látið halda áfram að heita Ísland á erlendum málum. Eða að breytt yrði nafni á höfuðstað landsins, eins og gert var Rússlandi, er Petrograd var breytt Leningrad. Önnur ástæða á móti þessari breyt. er sú, að nafnið fimmtardómur á alls ekki við um þá stofnun, sem frv. ræðir um. En það er annar dómstóll landinu, sem þetta nafn er tilvalið á, og það er landsdómurinn. Ég geri ráð fyrir, að lögum um þann dóm verði mjög bráðlega breytt, og því vil ég skjóta því til hv.þd., hvort ekki sé vel til fallið að geyma þeim dómi þetta nafn, en láta hæstarétt halda sínu nafni, eða ef það nafn þætti of danskt, þá t. d. að breyta því í æðstarétt. Annað atriði þessu máli, sem ég tel mjög óheppilegt, er það, að hæstiréttur skuli lagður niður. Ég get með engu móti skilið, hvaða nauðsyn ber til, að svo skuli gert. Hún er áreiðanlega engin fyrir hendi. Auk þess er mikill vafi á um það, hvort hér er ekki um hreint stjórnarskrárbrot að ræða. Mér virðist þetta ákvæði frv. svo fráleitt, að ég leyfi mér að óreyndu að ganga út frá því sem vísu, að snúi hv.n., sem fær frv. til meðferðar, felli þetta ákvæði úr því. Þá er það þriðja atriðið, sem ég vildi benda á, en það er, að felld er niður prófraun þeirra manna, er óska að skipa hæstarétt. Ég verð að álíta það mjög óheppilegt eins og nú standa sakir á pólitíska sviðinu, að láta framkvæmdarvaldið vera allt of einrátt um skipun æðsta dómstólsins í landinu, en miklu réttara, að hæstiréttur hafi þar ofurlítinn íhlutunarrétt, eins og verið hefir. - Hæstv. dómsmrh. ræddi um það, að Danmörku væri allhörð deila um það að breyta þessum ákvæðum. En það má benda á það, að þeir menn eru með tilliti til pólitísks þroska lengra komnir en við, en auk þess munu það vera sócíalistar þar landi, sem mest berjast fyrir þessum breytingum ci hæstarétti Dan.. Og þó að pólitískur þroski sé almennt kominn á hærra stig í Danmörku en hér, þá er fullkomin ástæða til að ætla, að sócialistar þar vilji ná pólitískum yfirráðum á sínum hæstarétti, eins og það eru sócialistar á landi, sem keppa að hinu sama. En það verður að álítast illa farið hér, ef hæstiréttur, sem þjóðin óskar, að sé ópólitísk stofnun, yrði gerður að pólitískri togstreituklíku.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég get verið fáorður svari mínu til hv.þm. Ak., af því að hann virðist mér sammála um svo margt efni frv. En ég vildi þó leiðrétta það, sem hann sagði um hæstaréttardeilum Danmörku, að það væru sócialistar, sem aðallega vildu breyta lögunum um réttinn, en það er ekki rétt. Það er einmitt radikali flokkurinn með íhald í broddi fylkingar, sem barizt hefir fyrir breyt. á hæstarétti. Við hv. 2. þm. Skagf. erum nú óðum að nálgast hver annan; hann finnur m. a. það eins og ég, að það er ekki gott, að menn fái að fara allt of gamlir inn í hæstarétt. Það, sem hann var að tala um launaviðbót, sem ég hefði látið greiða Jóni Hermannssyni, var alveg byggt á misskilningi, því þegar Jón Hermannsson fór frá löreglustjóraembættinu og varð tolltjóri, heyrði starf hans ekki lengur undir mína deild stjórnarráðinu, heldur undir fjármálaráðuneytið. Það er þess vegna við aðra að tala um þetta en mig. Þá vildi hv.þm. láta það líta svo út, að deilan um breyt. á skipan bæjarfógetaembættisins Rvík hefði aðeins verið deila um eyðslu eða sparnað, en það er langt frá rétt. Það var fyrst og fremst deilt um formið, það voru fyrirkomulagsbreyt., sem deilt var um. Hann skildi það ekki þá, en flokksmenn hans bæjarstj. skildu það, enda kom það fljótt ljós, að nýja skipulagið var betra en það gamla. Það kom ljós, að laun tveggja starfsmanna, bæjarfógeta og lögreglustjóra, höfðu verið óhæfilega há. Hinsvegar varð það óhjákvæmilegt, er verkin voru betur unnin, þegar meiri vinna var þau lögð, að þá varð að borga þau meira. En það er ómótmælanlegt, að sparnaður varð á sjálfum embættunum og hv.þm. verður að viðurkenna, að starfrækslan er langtum betri en áður. - Það ber einnig á það að líta, að störf lögreglustjóra, tollstjóra og fleiri slíkra starfsmanna vaxa hér ekki aðeins hlutfallslega með stækkun höfuðstaðarins, heldur miklu meira. Til þess eru margar ástæður. Í sambandi við það má benda á það, hve störf borgarstjórans hér hafa hraðvaxið í seinni tíð eftir kostnaðinum að dæma. Að því er snertir nafn réttarins og þýðingu þess á ensku, vil ég minna hv. 2. þm. Skagf. á það að nákvæmlega sama leið var farin í l. um Landsbanka Íslands, eins og hv.þm. hlýtur og að muna, því að hann átti sjálfur hlut að þeirri löggjöf. Var þetta gert vegna útlendinga, svo að það væri skýrt og ótvírætt, að hér væri um þjóðbankann að ræða. Þá er og þess, að minnast, að Alþingi vort er kallað parliament á útlendum málum, þegar um það er talað, og gegnir þar því sama máli sem þessu efni 

Magnús Guðmundsson ég verð að játa það, að ég skyldi ræðu hv.þm. Ak. á annan veg en hæstv.dómsmrh., en hvor okkar fari þar með réttan skilning, skal ég ekki dæma um. Hv. þm. Ak. verður þar sjálfur að skera úr. Hæstv. dómsmrh. taldi okkur vera farna að nálgast hvor annan um skilning á 60 ára aldurstakmarkinu, en hæstv. ráðh. verður því sambandi vel að gæta, að það er hann, sem hefir komið til mín, en ég ekki til hans. Hvað á það enda að þýða að setja þetta aldurstakmark, ef það á ekki að vera hámark, auk þess sem það verður ekki öðruvísi skilið? Vildi ég beina því til þeirrar n., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, að hún leiðrétti þetta orðalag, ef hún á annað borð sinnir frv., svo að þetta verði skýrt og ótvírætt öllum, sem gr. lesa, og ekki þurfi að leita uppi ummæli, sem um málið hafa fallið í Ed., til þess að ganga úr skugga um meiningu þessa ákvæðis, eins og hæstv.dómsmrh. varð nú til ráðs, enda ætla ég, að flestum muni þykja torsótt verk að grafa uppi slíkar lögskýringar Alþt. Hæstv. dómsmrh. lýsti sig saklausan af greiðslunni til tollstjórans, sem ég drap á, og má vel vera, að svo sé, að hann eigi þar ekki sök sjálfur, en engu að síður er sökin stj., því að hún hefir greitt þetta fé úr ríkissjóði, eins og ég áður sagði. Hefi ég með eigin augum séð þessa greiðslu bókfærða, enda bar hæstv. ráðh. ekki á móti því, að greiðslan hefði farið fram, þó að hann hinsvegar vildi skella skuldinni á stjórnarbræður sína. Ég man og svo langt, að hæstv. ráðh. lét svo um mælt á þinginu 1928, að þessi umræddi embættismaður hefði 40–80 þús. kr. í árlegar tekjur, og virðist því sannarlega hafa verið að bera bakkafullan lækinn að fá honum þessa uppbót á laun sín, sem ég áður lýsti. Og ég hefði ekki trúað því, að slík greiðsla hefði farið fram úr ríkissjóði án þess að samþykki ráðherrafundar hefði komið til áður, ef ég heyrði ekki, að hæstv.dómsmrh. virðist engin skil á þessu vita. Annars kemur það ljós á sínum tíma, hver ráðh. það er, sem fyrir þessari greiðslu hefir staðið, en skiptir þó hinsvegar engu máli, því að sökin er stj. eftir sem áður. Ég ætla, að Alþt. muni bera því órækt vitni, að ég fór rétt með þær röksemdir, sem hæstv.dómsmrh. hafði um skiptingu embættanna hér Reykjavík á þinginu 1928. Ég vil hér aðeins minna á það, að hæstv. ráðh. sagði þá, að af embættaskiptingunni mundi leiða miklar auknar tekjur til handa ríkissjóði.  Að því er snertir nafn réttarins þá er það rétt hjá hv.þm. Ak., að svo er lögboðið, að rétturinn skuli heita annað á erlendum málum en á íslenzku, og sýnir það, eins og ég hélt fram, að hæstv. ráðh. muni ljóst vera, að nafnið er ekki rétt, þar sem það gefur ekki til kynna, hvað við það er skilið.

Guðbrandur Ísberg Ef hæstv.dómsmrh. hefir skilið orð mín svo, að ég teldi þær breyt. smávægilegar, sem frv. fer fram á, að gerðar verði á hæstarétti, hefir hann skilið orð mín rangt. Ég sagði, að yfirleitt væru þessar breyt. smávægilegar og meginið af þeim aðeins umbúðir utan um þær höfuðbreytingar, sem ég einkum gerði að umtalsefni ræðu minni. Að því er eina höfuðbreyt. snertir, nafnbreytinguna, þá sýndi ég fram á, að ekkert er það, sem með henni mælir, heldur mælir hinsvegar allt á móti henni, og nákvæmlega sama máli gegnir um hinar höfuðbreytingarnar, niðurfelling prófraunarinnar, sem miðar beinlínis að því að brjóta niður réttaröryggið landinu, og er þó fæst, sem þjóðina varðar meiru, að vel sé að búið. Þó má vera, að ég hafi ekki lagt eins mikla áherzlu á það eins og ástæða hefði verið til, að allar aðrar breyt. frv., eða a. m. k. flestar þeirra, eru ekkert nema umbúðir utan um þær þrjár höfuðbreytingar, sem máli skipta, og ég áður fyrri ræðu minni drap á.

Jóhann Jósefsson Ég vil leyfa mér að benda á það, að eins og sakir standa, eru það aðrar kröfur, sem þjóðin gerir til þings og stj. en að afnema hæstarétt. Liggja engar kröfur fyrir um það frá þjóðinni að afnema henna æðsta dómstól landsins, og hæstv.dómsmrh. hefir og ekki heldur getað fært neinar sönnur á, að hann hafi almennan þjóðarvilja að baki sér til breytinga þessu efni, enda sízt við því að búast, eftir að margsinnis hefir verið sýnt fram á það meðferð þessa frv. á fyrri þingum, að hér er alls ekki um neina breytingu til hins betra að ræða. Það er nú út af fyrir sig, að breytingin hefir för með sér stórum aukinn kostnað fyrir ríkissjóð frá því, sem nú er, og er það atriði reyndar sérkennandi fyrir þá stj., sem fer með völd í landinu, og þó einkum fyrir þann ráðh., sem hér á hlut að máli, því að segja má, að hann hafi ekki alla sína ráðherratíð farið svo höndum um nokkra stofnun, að ekki hafi af því hlotizt einhver aukakostnaður, og þá oftast óhóflegur. Vil ég því sambandi minna á embættaskiptinguna hér Rvík, sem hér hefir verið drepið á umr., og vil ég jafnframt taka það fram, að það er ekki til að kasta rýrð á lögregluna né dómarana hér á staðnum, en hæstv.dómsmrh. hefir vissulega fremur ástæðu til að horfa gaupnir sér en að vera að hæla sér af því, hversu mikla vernd borgarar höfuðstaðarins eigi þar eignum sínum og atvinnufriði. Að því er kostnaðinn af þessari embættaskiptingu snertir, er það skemmst að segja, að þar hefir allt farið öfuga átt við það, sem hæstv. ráðh. hélt fram, þegar hann var að hamra skiptinguna gegn hér á þinginu 1928, svo að hann ætti ekki að vera að guma af þessari sparnaðarráðstöfun sinni. Hér hafa nú þegar tveir flokksbræður mínir andmælt frv., báðir lögfræðingar, og hafa þeir einkum fjallað um hina lögfræðilegu hlið málsins, en ég vildi sem leikmaður benda á, að ekki verður hjá komizt að setja það samband hvort við annað, að einmitt sá ráðh., sem farið hefir óviðurkvæmilegustum orðum um hæstarétt, skuli verða til þess að bera fram frv. um afnam réttarins. Þó að maður hafi ekki sérfræðiþekkingu til að greina á milli einstakra gr. lagasetningarinnar í þessu efni, sér maður þó, að þar er ekki fiskur undir steini með breytinguna, sem hæstv.dómsmrh. vill vera láta. Er það alkunna, að af vörum hæstv. ráðh. hafa fallið orð um hæstarétt úr ráðherrastóli, sem svo hljóða, að óhæfa mundu talin meðal allra síðara þjóða. Hæstv. ráðh. hefir gengið svo langt ofsókn sinni gegn hæstarétti, að hann hefir fullyrt, að rétturinn hafi drýgt réttarmorð, og verður það því harla broslegt, þegar ráðh. nú rís hér upp og þykist bera fyrir brjósti umbætur á réttinum, sem m. a. miði að því að gera aðganginn hægari að góðu réttarfari. Hlýtur slíkt að vekja bros hjá öllum þeim, sem þekkja forsögu þessa máls, og þá einkum forsögu hæstv. ráðh. sjálfs í þessu máli. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki líklegt, að sér gengi til hefndarhugur þessu máli, og vil ég bæta því við, að ólíklegt er, að hefndarhugur hafi ráðið hjá hæstv. ráðh., þegar hann hefir verið að lítilsvirða og fótum troða þessa veglegustu stofnun ríkisins næst Alþingi sjálfu. En hvaða ástæður liggja eiginlega að þessari óverjandi framkomu ráðherrans? Hver svo sem tilgangur hæstv. ráðh. hefir verið, verður augunum ekki lokað fyrir þeirri staðreynd, að hæstv. ráðh. hefir aldrei getað séð hæstarétt friði, og þótti mér rétt að benda á þá staðreynd hér við 1. umr. þessa máls. Flutningur þessa frv. er keipar manns, sem af einhverjum ástæðum ber óvildarhug til hæstaréttar og vill hann feigan.

Á ekkert að koma í staðinn?

Ef um réttarbót væri að ræða, mundi ég ekki telja eftir þann aukna kostnað, sem af breytingunni leiðir, en það, sem á að koma í staðinn, og hv.þm.N.-M. er að fiska eftir, er dómstóll, sem á að vera verkfæri í höndum þeirrar tegundar af réttvísi, sem orðin er kunn síðan hæstv.dómsmrh. komst til valda, og alþjóð manna æ setur samband við hann, en að gera hæstarétt að verkfæri slíkrar tegundar af réttvísi, er öfugt við það, að um réttarbót sé að ræða. Þjóðin hefir þegar fengið nóg af þessari réttvísi, og ætti sá mælir nú þegar að skoðast yfrið fullur, enda er næsta ólíklegt, að nokkur maður sé svo blindur, að hann ljái atkv. sitt til að styðja að afnámi hæstaréttar og setja staðinn þá „réttvísi“, sem hæstv.dómsmrh. vill láta vera ríkjandi landinu.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vildi leiðrétta misskilning, sem kom fram í ræðu hv. 2. þm. Skagf., viðvíkjandi aukatekjum tollstjórans hér Rvík. Í stjórnartíð hv.þm. voru tekjur þessa manns svo sem hann sagði, og rann þá t. d. í hans vasa 2% af öllum stimpilgjöldum, sem nam um 30 þús. kr. 5 ári, en nú rennur þetta óskipt ríkissjóð, og eins hafa skipagjöldin verið tekin af honum, sem hann áður naut góðs af. Hefir hv.þm. auðsjáanlega ekki tekið eftir þessu, og stafar misskilningur hans af því. Mér þótti vinur minn, hv.þm. Vestm., vera illu skapi áðan, og stafar það eflaust af því, að hann er nú nýkominn hingað til bæjarins heiman úr Eyjum, en þar mun nú lífshættulegt að dveljast vegna skothríða, en ég vænti þess, að þessi órói hv.þm. Vestm. hverfi, þegar hann fer að njóta værðarinnar hér höfuðstaðnum og verndar okkar góðu lögreglu hér. - Hv. þm. talaði um það, að ég hefði gagnrýnt dóma hæstaréttar, og er það að vísu ekkert einsdæmi um mig, því að þetta er gert öllum löndum, sbr. t. d. þetta atriði, sem ég færði til ræðu minn fyrr dag, að dómsmrh. Dana lét svo um mælt, að fjöldi dóma hins danska hæstaréttar hefðu fallið öðruvísi en ella, ef atkvgr. hefði verið opinber. Hvað lá nú til grundvallar fyrir þessu hjá Zahle? Hann vill, að atkvgr. verði gerð opinber og þjóðinni þannig gefinn kostur á að fylgjast með og veita dómurunum það aðhald, að dómar þykja þar nú gefa betri niðurstöður. En því minntist hv.þm. Vestm. ekki á það, að það eru fleiri en ég íslenzkra manna, sem gagnrýnt hafa hæstarétt? Einn málaflutningsmaður við réttinn, sonur eins fyrrv. dómara hér í bæ og flokksbróðir hv.þm. Vestm., lét svo um mælt opinberu skjali, að hér á landi væri um ekkert réttlæti að ræða, ef hæstiréttur dæmdi þá leið, sem hann síðar gerði, einu ákveðnu máli. Auk þess er rétt að benda á dóm Sig. Eggerz um hæstarétt nýútkomnum bæklingi. Þar getur hv.þm. séð, hvernig sumir fremstu menn flokki hans líta á málið.

Jón Auðunn Jónsson Það endurtekur sig nú sem fyrr, að hæstv.dómsmrh. gengur á sín fyrri orð og gerðir. Nú segir hann, að fyrir sér hafi vakað það, er hann þar fram frv. um skiptingu bæjarfógeta- og lögreglustjóraembættanna 1928 að fá verkaskiptinguna, eins og fram á var farið því frv. Á þinginu 1928 hafði hann sjálfur slík orð um tilgang sinn með því frv.: „Þó að hitt atriðið, um verkaskiptingu þessara embætta, sé þörf ráðstöfun, er það ekki svo nauðsynlegt, að það eitt hefði knúð stj. til þess að koma fram með þetta frv. Þótt lögreglustjórn og tollstjórn séu ólík störf og bæði umfangsmikil, þá er ekki brýn ástæða til að aðgreina, ef ekki væri hér um aðra ástæðu að ræða, þ. e. nauðsynina á að stilla laununum í hóf“. (Alþt. 4699). Hér þarf því ekki frekar vitnanna við um tilgang hæstv.dómsmrh. með embættaskiptingu þess frv. Þar eru hans eigin orð til frásagnar. Um það mál, sem hér er á dagskrá, vil ég segja það, að fyrir honum er breyt. á dómaskipuninni aukatriði. Þetta frv. er fram borið til að losna við hæstaréttardómarana. Fyrir þetta skal hann ekki sverja, dæmin, sem tekin hafa verið, eru glögg. Ég skal bæta einu við. Á þingmálafundi á Ísafirði kom einn skoðanabróðir hæstv.dómsmrh. með till. um að breyta hæstaréttarlögunum. Ég spurði hann, hvort hann teldi ástæðu til að breyta þeim til þess að fá meira réttaröryggi landinu. Því svaraði hann neitandi. Heldur væri ástæðan sú, að hann teldi dóma hæstaréttar ekki samræmi við réttarmeðvitund sína. Ég spurði hann þá, hvort svo væri um alla dóma réttarins, en við því kvað hann nei. Því að dómur sá, er prófessorarnir dæmdu vetur, hefði að öllu leyti veri í samræmi við réttarmeðvitund sína. Maðurinn játaði því hreint og beint, að ástæðan væri engin önnur en sú, að hann vildi losna við núv. dómara hæstaréttar. Þannig er og um fleiri skoðanabræður hæstv.dómsmrh. úti um land; fyrir þeim vakir ekkert annað.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil aðeins leiðrétta misskilning, sem kom fram í ræðu hv.þm.N.-Ísf. Hann sagði, að það hefði frétzt vestur, að með frv. þessu væri verið að útiloka núv. dómara frá hæstarétti. Þetta er alls ekki rétt, því að þeim eru beinlínis tryggð embættin, og ég vænti, að hv.þm. sannfærist um, að svo er, ef hann kynnir sér frv., og jafnframt um, að frétt sú, er honum barst vestur um þetta, hafi ekki verið rétt.

Jón Auðunn Jónsson Ég verð að viðurkenna, að þessi pólitíski samherji hæstv.dómsmrh. mun hafa haft fyrir sér frv. eins og það lá fyrir þinginu í fyrra, því að frv. það, er hér liggur fyrir, var að sjálfsögðu ekki komið út þá, því að eins og kunnugt er, er allt svo síðbúið hjá þessari hæstv. stj., að ekkert kemur, sem frá henni á að koma, fyrr en í ótíma, eins og t. d. landsreikningurinn síðasti. Maðurinn mun því ekki hafa haft ástæður til þess að sjá, að hæstv. ráðh. hafði orðið að beygja sig þessu máli frá því síðast. Annars þýðir ekki að deila um frv. þetta við hæstv. ráðh., því að þar rekur sig hvað á annars horn. Það er fram komið frá hans hendi sem hefnd á einstaka menn, en af slíkum hvötum getur ekkert gott leitt löggjafarstarfinu.

Ólafur Thors Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja hér deildinni undir þessari umr. málsins. Þau hníga að því, að það komi berlega fram, af hvaða rótum þetta mál er runnið. Allt frá því fyrsta að þessi hæstv.dómsmrh. tók við völdum, hefir hann til hneykslis öllum almenningi hvað eftir annað gert harðvítugar og óvægilegar árásir á hæstarétt þjóðarinnar. Eitt eftirminnilegasta dæmið var sambandi við mál, þar sem þessi hæstv. ráðh. vann það til að gefa erlendum sökudólg stórar gylligjafir, tugi þúsunda, að því er sýndist eingöngu til þess að fá tækifæri til þess að ráðast á hæstarétt. Síðan hefir hann haldið þessum árásum áfram óslitið. Af vörum hans úr ráðherrastóli þessarar hv. d. hafa fallið þau orð um hæstarétt, sem allir hugsandi menn harma, eins og t. d. þegar hann sagði, að rétturinn hefði framið réttarmorð. Þessar árasir hafa svo stöðugt haldið áfram og nú síðast enda þær nauðaómerkilegri, en þó ekki allskostar óskemmtilegri grein Tímanum síðastl. laugardag. Grein með fyrirsögninni: „Vér heldum heim“. Ég las grein þessa eins og hvert annað grín, svona svipað því, sem er Speglinum. Og greinin er skemmtileg, af því að hún lýsir svo ágætlega andlegri heilsu ráðherrans, en meinlaus, af því að tæplega er hugsanlegt, að vaðallinn verði tekinn alvarlega. Eins og kunnugt er, hefir þessi hæstv. ráðh. haft háttlaunaða menn, eins og t. d. hv.þm. Dal., til þess að skrifa um sig væmið oflof, sem margir hafa brosað að, en nú hefir hann ekki einu sinni getað fengið þennan andlega samherja sinn til þess að fullnægja hinni sívaxandi og óseðjandi metorðagirnd sinni og því orðið að skrifa þessa spaugilegu gríngrein sjálfur. Grein þessi byrjar á því að viðurkenna Jón Sigurðsson forseta sem mestan mann, en eftir hans dag þá. Briem, Magnús Torfason og Skúla Thoroddsen, aðrar pólitískar stjörnur hafi ekki skinið hjá þjóð vorri. Hinir hafa allir verið „Estrups þrælar“, kúgaðir og kaghýddir arlakar. En þó sé svo Guði fyrir að þakka, að þjóðin lifir enn. En af hverju? Af því aðeins, að annar Jón Sigurðsson er fram kominn. Og sjá, þar situr hann. Ég veit vel, að þetta er ekki síðasti kaflinn þessari árásarsögu hæstv. ráðh. á hæstarétt, því að á meðan hann hefir kraft til þess að halda á penna og svo mikið vit sem nægir til þess að einhver hluti þjóðarinnar trúir því, sem hann segir, mun hann halda iðju sinni áfram. Það má vel vera, að menn geri sér það ekki almennt ljóst, af hverju þessi hæstv. ráðh. vill láta breyta hæstarétti, svo að hann verði annars eðlis en hann er nú. En það er af því, að hann, sem getur leikið sér að því að brjóta lög landsins og hefir jafnvel fengið meiri hl. þingsins, með aldursforseta broddi fylkingar, til þess að samþ., að það, sem var skýrt lagabrot, væri ekkert lagabrot, hann á erfitt með að þola það, að til sé sú stofnun, sem ekki hleypur eftir vilja hans, heldur lætur lög landsins ráða og dæmir eftir þeim. Og það því heldur, þar sem dómar þessarar stofnunar hafa lent allóþyrmilega á honum sjálfum. Ég er t. d. alveg fullviss um, að síðasti dómur hæstaréttar máli Helga læknis Tómassonar hefði einn nægt til þess, að þessi ráðh. hefði fengið hatur á stofnuninni og heim, sem henni eiga sæti. Hæstv. ráðh. var það mikið kappsmál, að læknirinn biði lægra hlut því máli, en rétturinn leit svo á, að ráðh. hefði brotið lög landsins á lækninum og lét því ríkissjóð sæta stórum útgjöldum fyrir. Ég get því vel skilið, að hæstv. ráðh. með sitt einræðisskap, eigi bágt með að þola þetta. Annars er það ekki vansalaust fyrir þingið að hafa slíkan mann sem núv. dómsmrh. lengur sem aðalvörð laga og réttar landinu. Mann, sem svo mjög misbeitir valdi sínu og getur ekki þolað rétt lög og réttláta dóma. Það væri sæmra, að Alþingi leysti þjóðina undan einræði þess manns, sem herfilegast hefir misheitt valdi sínu af öllum þeim, er hér hafa með völd farið, heldur en að honum sé nú einnig fengið fullveldi yfir dómsvaldinu landinu. Við höfum sannarlega nógu lengi átt að búa undir hinni alkunnu Hrifluréttvísi.  Það var svo sem auðvitað, að þessi hæstv. ráðh. yrði sár út af því, að ég minntist á, að hæstiréttur þjóðarinnar hefði ekki getað álitið það rétt, að ráðh. svipti 70–80 hörmulega stadda sjúklinga þeirri hjálp, sem þeim var meira virði en allt annað, því að með því að reka dr. Helga frá sjúkrahúsinu á Kleppi, skyldi hæstv. ráðh. þá vesalinga, sem þar voru, eftir því ástandi, sem var verra en dauðinn. Ég skil líka ofurvel, að hæstv. ráðh. er reiður hæstarétti fyrir það að dæma ritstjóra Tímans hæstu sekt fyrir nær 400 illyrði um dr. Helga Tómasson, sem flest voru eftir ráðh. sjálfan. Annars er það þingsins að gera það upp við sig, hvort það vilji láta þau lög ein gilda, sem þessi ráðh. vill að gildi á hverjum tíma, eða þau lög, sem sett hafa verið af löggjafarvaldi þjóðarinnar. Frv. þetta er ekkert annað en eðlilegur ávöxtur af þeim tveim strengjum, sem eru ríkastir eðli þessa manns. Annað er einræðistilhneigingin, en hitt er uppskafningshátturinn, eða réttara sagt oflátungshátturinn, og ég held, að það sé jafnvel meinlausara en margt annað, sem komið hefir frá þessum hæstv. ráðh., svo fremi að skyldan um próf dómaranna í hæstarétti helzt áfram. En verði síðar spurt að því, hver hafi komið þessum lögum á hér, þá verður svarið: „Það var Jónas frá Hriflu, sem gerði það“, og það er einmitt það, sem ráðh. er að sækjast eftir, því að metorðagirndin er svo rík hjá þessum manni, að hún gengur úr öllu hófi fram, og sem lítið dæmi um það má nefna, þegar hann boðaði hingað til Rvíkur fulltrúa frá Gullbringu- og Kjósarsýslu og austursýslunum til þess að ræða um samgöngu- og vatnamál þar eystra, og þegar borin var fram fyrirspurn um það, hvers vegna atvmrh. væri ekki viðstaddur, því að við hann ætti að ræða um þessi mál, þá svaraði hann, að þingmanni Strandamanna kæmu þessi mál ekkert við. það gerði því ekkert til, þó að hann væri fjarstaddur. hér lá ekkert annað til grundvallar en sama metorðagirndin, þessi sjúklega löngun til þess að láta sín getið. Þess vegna mátti Tryggvi Þórhallsson ekki vera nærstaddur, þótt hann væri atvmrh. Hann gat þá skyggt á Jónas Jónsson. Þannig notar þessi valdasjúki maður hvert tækifæri til þess að reyna að láta sín einhverju getið.

Flm. (Jónas Þorbergsson) Frv. þetta er borið fram að tilhlutun dómsmálaráðuneytisins. Það hefir tvisvar legið fyrir þinginu áður og þá fyrir hv. efri deild. Í bæði skiptin náði það afgreiðslu þar, en hlaut ekki afgreiðslu þingsins sökum tímaskorts. Við samningu þess var stuðzt við erlenda löggjöf um þessi efni, sérstaklega sænska. Núgildandi lög um þetta efni eru frá 1911, en eins og kunnugt er hefir allur atvinnurekstur landsmanna tekið miklum breytingum síðan. Breytingar þessar hafa vitanlega í fór með sér aukna nauðsyn á fullkomnu bókhaldi í landinu. Benda má á það, að nokkrar meginástæður gera breyt. í þessu efni nauðsynlegar. Síðan árið 1911 hefir t. d. orðið mikil breyt. á um notkun lánsfjár til atvinnurekstrar, þar sem flest atvinnufyrirtæki byggjast nú á stórfelldum lánum og gagnkvæmri tiltrú. Aukið og bætt bókhald yrði því til mikils öryggis fyrir lánardrottnana. Í öðru lagi voru fyrir nokkru síðan sett lög um gjaldþrotaskipti. Öruggt og glöggt bókhald myndi gera slík skipti miklu greiðari og réttlatari. Í þriðja lagi má benda á lögin um tekju- og eignarskatt, sem sett hafa verið síðan lögin um bókhald voru samþ. Myndi allt framtal manna til tekju- og eignarskatts verða miklu gleggra og öruggara, ef ákvæðunum um bókhald yrði breytt í það horf, sem farið er fram á í frv. þessu. Og loks má benda á hann einfalda sannleika, að auðveldara verður fyrir einstaklinga og stofnanir að fylgjast betur með sínum eigin hag með hættu bókhaldi. þessar eru hinar þrjár meginástæður fyrir því, að frv. þetta er hér fram borið. Einnig eru nokkrar fleiri, smærri ástæðum, sem ég ætla ekki að fjölyrða um hér að þessu sinni. Eins og ég gat um, hefir frv. þetta fengið allmikinn undirbúning í hv.Ed. á 2 síðustu þingum, og ætti það að geta orðið til góðs stuðnings málinu. - Ég fjölyrði svo eigi frekar um málið að þessu sinni, en vænti þess, að hv.þd. taki frv. vel og láti það hafa góða afgreiðslu. Legg ég svo til, að það verði fengið hv.allshn. til meðferðar.