Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Fyrir tæpum sex mánuðum óskaði ég eftir upplýsingum frá sjávarútvegsráðherra um eignarhald 20 stærstu útgerðarfélaga landsins í íslensku atvinnulífi, öðru en sjávarútvegi. Þriðjungur þingmanna var með mér á skýrslubeiðninni sem samþykkt var með öllum greiddum atkvæðum í þingsal. Ráðherrar hafa tíu vikur til að skila umbeðnum skýrslum. Eftir að tíu vikna fresturinn var liðinn barst mér reyndar ósk frá ráðuneytinu um að beiðnin yrði afmörkuð. Ég varð við því. Síðan eru liðnar 14 vikur, samtals tæpt hálft ár. Upplýsingarnar sem ég óskaði eftir byggjast á gögnum um útgerðarfélögin sjálf, dótturfélög þeirra, eignarhaldsfélög þeirra og dótturfélög eignarhaldsfélaga þeirra, hvort sem félögin eru skráð á Íslandi eða erlendis. Sterk fjárhagsstaða stærstu útgerðarfélaganna byggist á einkaleyfi þeirra til nýtingar á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar og skipar það þeim í sérflokk í íslensku atvinnulífi. Uppi eru vísbendingar um að fjárfestingar þessara félaga út fyrir greinina hafi aukist verulega. Slíkt getur hæglega leitt til verulegrar uppsöfnunar eigna og áhrifa á fárra hendur og dregið úr virkri samkeppni á mörkuðum. Vegna smæðar sinnar er íslenskt atvinnulíf sérstaklega viðkvæmt fyrir fákeppni og íslenskt samfélag er sérstaklega viðkvæmt fyrir óeðlilegum og skaðandi ítökum sérhagsmunaafla. Skýrslan, þegar hún kemur fyrir sjónir almennings, mun veita mikilvægar upplýsingar um raunveruleg áhrif aðila sem hafa ótímabundið einkaleyfi til nýtingar fiskveiðiauðlindarinnar, um áhrif þessara aðila á íslenskt atvinnulíf og íslenskt samfélag, aðila sem hafa ótímabundið einkaleyfi í boði ríkisstjórnarinnar. Spurt er: Af hverju er þessi töf á samantekt á upplýsingum sem flestar liggja fyrir eða eru opinberar? Er eitthvað að óttast? Er slæmt að almenningur fái þessar upplýsingar eða er slæmt að þær berist fyrir kosningar? Er það slæmt? Fyrir hvern?

Herra forseti. Þrátt fyrir afsökunarbeiðni Samherja, sem var löngu tímabær en er mjög óljós, þá halda áfram að birtast fréttir af framgöngu forsvarsmanna fyrirtækisins gagnvart lykilstofnunum samfélagsins. Samherji hefur gengið óvenjuhart fram gegn fjölmiðlafólki, krafist þess með bréfi að ráðherra gefi skýringar á ummælum sínum hér í ræðustóli Alþingis og í morgun kom fram að fyrirtækið hafi haldið áfram vegferð sinni gagnvart starfsfólki Seðlabanka Íslands og seðlabankastjóra. Ég endurtek það sem sagt var hér í gær: Alþingismenn skulda Samherja engar skýringar á ummælum sínum sem falla hér í ræðustól. En stóra málið er að við verðum með einhverjum hætti að geta tekist á við svona framgöngu sem samfélag. Við verðum að geta tryggt vernd fjölmiðlafólks betur gegn ágangi stórfyrirtækja og tryggt nægjanlegar fjárheimildir til lögreglu, saksóknara og annarra eftirlitsstofnana til að hefja rannsókn ef upp kemur grunur um refsivert athæfi. Kerfið okkar verður nefnilega að virka og löggjafinn, við hér á Alþingi, verður að veita starfsfólki grunnstofnana samfélagsins vernd fyrir svona ásókn, eins og seðlabankastjóri sagði sjálfur. Ég, og líklega fleiri, var að vona að afsökunarbeiðni Samherja mætti taka sem dæmi um einlægan vilja þessa mikilvæga fyrirtækis til sátta við samfélagið. En því miður virðist skorta auðmýkt gagnvart því að auðlindin sem fyrirtækið hefur fengið sinn arð af að nýta er í eigu þjóðarinnar allrar. Fyrirtæki sem nýta auðlind okkar verða líka að standa undir meiri kröfum en aðrir til samfélagslegrar ábyrgðar. Þau verða að vinna í sátt við samfélagið sem þau starfa í, fylgja lögum og reglum og ekki bara að greiða fullt gjald til eigandans fyrir nýtinguna heldur líka sýna eigandanum, sem er íslenskt samfélag, virðingu og auðmýkt. Herra forseti. Ég vona líka að þessi mál öllsömul hjálpi okkur hér í þinginu til að ná saman um raunverulegar breytingar en ekki sýndarbreytingar á auðlindaákvæðinu í stjórnarskrá. Oft var þörf en nú er nauðsyn.

Forseti. Við þinglok finnst mér áhugavert að spjalla aðeins um samstarf og pólitík. Það var umræða hér á þingi í gær, í andsvörum, um sýndarmennsku í pólitík og kom ýmislegt í ljós þar sem við sjáum kannski bak við luktar dyr o.s.frv., þar er ýmislegt sagt sem er síðan ekki sagt á nákvæmlega sama hátt þegar kemur í ræðustól. Við Píratar höfum ítrekað talað um að við séum ekki tilbúin í samstarf við Sjálfstæðisflokkinn eða Miðflokk um völd. Við erum hins vegar alltaf til í samstarf um málefni. Ef fólk er tilbúið til þess að koma á málefnalegan hátt með rökstuðning fyrir góðum málum þá erum við alltaf tilbúin til að hlusta. En það er oft brugðist við því á mjög undarlegan hátt þegar við segjum að við viljum ekki fara í ríkisstjórnarsamstarf með þeim flokkum sem ég nefndi og talað um einhvers konar útilokun og eineltistilburði eða eitthvað svoleiðis. En það er náttúrlega þannig að þau sem sitja á valdastólum sinna þjónustuhlutverki. Það er enginn sem á einhvern rétt á valdastólum og það á enginn heimtingu á því að allir aðrir verði að styðja þá til valda því að við eigum að beita málefnalegum rökstuðningi til þess að koma málum okkar á framfæri. Þar hefur það sýnt sig að Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki farið vel með völd. Öll einstök siðferðileg álitamál á undanförnum árum hafa verið á þeirra ábyrgð. Hvað málefnin varðar, þó að Miðflokkurinn segist vera með skynsemi og rökhyggju að vopni í sínum málflutningi, þá er einmitt ósamræmi þar miðað við það sem við heyrum baktjaldamegin og síðan þess sem heyrist í ræðustól þingsins, þannig að við treystum þeim einfaldlega ekki til að standa við orð sín. Þar af leiðandi hlustum við ekki á eitthvað sem segist vera skynsemis- og rökhyggja en er það síðan ekki þegar allt kemur til alls.

Herra forseti. Það vantaði ekki lúðraþytinn um endurreisn heilbrigðiskerfisins þegar ríkisstjórnin tók við. Í því ljósi er í raun sjálfstætt rannsóknarefni hvernig biðlistar í kerfinu hafa lengst allt þetta kjörtímabil. Mig langar að nefna hér svar sem mér barst við fyrirspurn fyrr á árinu um stöðu átröskunarteymis Landspítalans. Þar koma nefnilega fram sláandi tölur. Samantekið kemur fram að átröskunarteymið er fjórðungi minna en það var fyrir upphaf kjörtímabilsins. Teymið hefur verið í húsnæðisvanda eftir að hafa flúið myglu fyrir þremur árum og fjöldi á biðlista hefur sjöfaldast á kjörtímabilinu og biðtíminn rýkur eðlilega upp á sama tíma, úr 2–4 mánuðum upp í 18–20 mánuði, eftir því að komast í þjónustu átröskunarteymis Landspítalans. En hvað þýðir þessi biðtími? Á þetta löngum tíma getur sjúklingur með ómeðhöndlaða átröskun komist á margfalt verri stað þannig að öll meðferð verður þyngri og erfiðari og viðkomandi kemst í lífshættulegt ástand. Þetta þýðir líka að sjúklingar og aðstandendur verða að troða marvaðann á þessum biðtíma. En hvernig gera þeir það? Jú, með því að greiða úr eigin vasa sálfræðiþjónustu. Þetta er spurning um líf og dauða þannig að við niðurskurð í heilbrigðiskerfinu hefur kostnaði verið velt yfir á sjúklinga. Síðustu vikur hafa bæst við fréttir af alvarlegri stöðu á BUGL. Ráðuneytið benti í svarinu á Landspítalann frekar en að leggja fram framtíðaráætlun en sem betur fer varð kúvending á þeirri afstöðu þegar fjölmiðlar fóru að ganga á ráðherrann og hún ætlaði að kalla eftir áætlun um úrbætur frá Landspítala. Herra forseti. Við erum að tala um litlar upphæðir. Rekstur teymisins kostaði 55 milljónir á síðasta ári. Í dag er alþjóðlegur baráttudagur gegn átröskunum og enn bíðum við frétta af áætlun um úrbætur í meðferð við átröskunum. Það hefði verið gráupplagt hjá ríkisstjórninni að nýta tækifærið í dag 

Virðulegi forseti. Mig langar í dag að tala um skattalækkanir, það nauðsynlega atriði sem við verðum að ganga til strax að loknum kosningum til að tryggja að ráðstöfunartekjur almennings aukist og að fyrirtæki landsins hafi meiri peninga inni á rekstrarreikningum sínum til að efla sinn hag, styrkja starfsemina, ráða fleiri starfsmenn og borga þeim betri laun. Það er eins og eitthvert raunheimarof sé í gangi núna. Við fjöllum um hin ýmsu mál tengd fjárlögum á lokametrum þessa þings en á sama tíma virðist velferðarráðherra, svo ég taki einn ráðherra sem dæmi, varla komast fram úr rúminu öðruvísi en að dreifa tugum milljóna eins og að kasta þeim út úr þyrlu. Það kemur að því að við munum þurfa að borga þá reikninga. Öll sú óráðsía sem blasir við okkur núna, þar sem ríkissjóður virðist aldrei hafa verið hanteraður með jafn óábyrgum hætti og nú er af þeim stjórnvöldum sem stýra - þeir reikningar munu allir koma til baka og við munum þurfa að borga þá. Í gær var rætt hér frumvarp um kjör alþingismanna. Kjör alþingismanna skulu breytast m.a. á þann veg að þeir njóti ekki ferðastyrkja síðustu sex vikur fyrir kosningar. Á sama tíma ættum við að setja reglur um það að ef það hittir þannig á að taka þurfi skóflustungu að hjúkrunarheimili tveimur vikum fyrir kosningar, þá ætti ráðuneytisstjórinn að taka þá skóflustungu. Verið er að meðhöndla ríkissjóð með slíkum hætti að óforsvaranlegt er. Við munum sjá í ágúst og september endalausa runu ráðherra með þyrlupeningana sína þar sem hinum og þessum hópum er gefinn peningur í von um að það fjölgi atkvæðum. Teknar verða skóflustungur hægri, vinstri sem engin innstæða er fyrir. Alla þá reikninga verður á endanum að borga. Ég skora á hæstv. forseta Alþingis, sem situr hér fyrir aftan mig og er flutningsmaður frumvarpsins, að taka það til skoðunar fyrir 3. umr. málsins að ráðherrum verði bannað að koma fram í skjóli embættis síns í uppákomum sem þessum síðustu sex vikurnar til að jafna þann aðstöðumun sem kann að verða á þingmönnum og ráðherrum þegar þar að kemur.

Virðulegi forseti. Mig langar að tala um þjóðareign hinna fáu. Í þeirri umræðu sem nú á sér stað um ítök stórútgerðarinnar verða stjórnmálamenn að vera vakandi í því meginhlutverki sínu að verja almannahagsmuni. Í þessu samhengi verður að skoða það auðlindaákvæði sem Katrín Jakobsdóttir hefur nú lagt fram, og spyrja: Í þágu hverra er þetta ákvæði? Svar við þessari spurningu af hálfu VG kemur fram í dag í grein eftir þingflokksformann flokksins í Kjarnanum, þar sem fram kemur að vissulega sé mikilvægt að við séum með auðlindaákvæði en, eins og segir, með leyfi forseta, „án þess þó að miða algjörlega við þær helstu náttúruauðlindir sem við nýtum í dag“. Traust og tímalaust plagg verði þá niðurstaðan. Forseti. Niðurstaðan yrði vissulega traust og tímalaus fyrir stórútgerðina með auðlindaákvæði sem haggar í engu hagsmunum hennar. Niðurstaðan yrði því miður um leið óbreytt ástand fyrir almenning. Í frumvarpi forsætisráðherra er talað um þjóðareign en án þess þó að nefna að rétturinn til að nýta þessa þjóðareign eigi að vera tímabundinn og að fyrir þann rétt þurfi að greiða eðlilegt gjald. Til að gefa þessu orði þjóðareign raunverulega þýðingu þarf að tryggja að nýting á sameiginlegri auðlind sé gerð með tímabundnum samningum og það skiptir auðvitað líka máli að fram komi að greiða skuli eðlilegt gjald fyrir þessa nýtingu. Þannig verjum við hagsmuni almennings. Þetta er það atriði sem öllu máli skiptir í hinu pólitíska samhengi og svar ríkisstjórnarinnar liggur skýrt fyrir. Hér á nefnilega engu að breyta. Það er af ástæðu sem þessi tillaga er þögul um stærstu pólitísku álitaefnin. Sterkustu skilaboðin hér felast nefnilega í því sem ekki er sagt, í þögninni um þau atriði sem myndu tryggja hagsmuni almennings. Herra forseti. Þetta er tillaga um þjóðareign hinna fáu.

Herra forseti. Það er ánægjulegt að yfir 60% þjóðarinnar skuli treysta núverandi ríkisstjórn til góðra verka. Það er mikilvægt við svona aðstæður að traust sé ríkjandi gagnvart þeim stjórnvöldum sem vinna erfið verk á erfiðum tímum eins og þessi kórónuveirufaraldur hefur reynst þjóðinni og heimsbyggðinni. Forsætisráðherrann, Katrín Jakobsdóttir, nýtur líka mikils trausts og það er mjög gott. Það sýnir líka að landsmenn treysta Vinstri grænum til að leiða þjóðina í gegnum erfiða tíma, og það hefur tekist vel. Stjórnvöld hafa gripið til fjölda aðgerða og mætt fólki og fyrirtækjum í erfiðum aðstæðum. Það hefur aldrei verið lagt meira fé í samgöngur eða nýsköpun, heilbrigðismál og aðra þætti meðfram því að vera að glíma við þessar erfiðu aðstæður. Það er oft mikill bölmóður í þessum ræðustól og það er með ólíkindum hvernig menn geta velt sér upp úr ólíklegustu hlutum til að reyna að draga andann í þjóðinni niður. En það tekst greinilega ekki og fólk er ánægt með hvernig til hefur tekist. Það er góð vísbending um að Vinstri græn, okkar flokkur, verða eftirsótt til stjórnarsamstarfs í næstu kosningum og trúlega vilja allir þá Lilju kveðið hafa í haust að reyna að mynda stjórn með Vinstri grænum. Við höldum því til haga að við treystum okkur til að leiða áfram í ríkisstjórn og það eru málefni sem ráða því með hvaða flokkum við vinnum. Traust er lykilatriði í stjórnmálum og verkefnunum fram undan verður aldrei lokið. Það eru alltaf einhver verkefni fram undan og við þurfum alltaf að gera betur í öllum málaflokkum, en það er gott að þjóðin treystir Vinstri grænum til að vera áfram í forystu og það hefur sýnt sig undanfarið kjörtímabil að það hefur gengið mjög vel.

Herra forseti. Það lýsir ekki metnaðarleysi að vinna skipulega að kolefnishlutleysi fyrir árið 2040. Á innan við 20 árum gerist tvennt: Losun gróðurhúsalofttegunda minnkar um 55% eða meira í samfloti við önnur Evrópuríki samkvæmt Parísarsamningnum. Nú þegar eru skref næstu ára tekin samkvæmt fjármagnaðri aðgerðaáætlun sem verður auðvitað að endurskoða og aðlaga gerðum ESB og EES eftir því sem nær dregur 2030. Losun varðar jú fyrst og fremst samgöngur, atvinnurekstur sem er utan ETS-kerfisins. Samhliða er ráðist í margvísleg verkefni sem binda kolefni, allt frá skógrækt til niðurdælingar koldíoxíðs, allt með mælanlegum markmiðum, eins þótt mat á losun og kolefnisbindingu í landnotkun og skógrækt sé vandasamt verk. Sérstakt átak er nú gert til að afla frekari gagna og styrkja matið á kolefnisbúskapnum. Herra forseti. Fyrir Alþingi liggur nú frumvarp um kolefnishlutleysi sem á að tryggja framgang verkefnisins og varðar leiðina fram á við að breyttu breytanda því að á 20 árum verða skrefin mörg, fjölbreytileg og aðlöguð raunveruleikanum í samvinnu við samstarfslönd okkar. Meira að segja má búast við að erlend fyrirtæki bindi kolefni hér á landi í votlendi, skógrækt og við niðurdælingu og greiði fyrir. Allt tal um metnaðarleysi ríkisstjórnarinnar, skort á fyrirsjáanleika eða fé eru innihaldslitlar fullyrðingar og rökin auðvitað ekki á lausu. Ísland mun bæði standa við loftslagsmarkmið og auka umhverfisvernd ef Vinstri græn ná að stýra þróuninni áfram í samvinnu við aðra flokka á Alþingi. Margir einblína á skyldu ríkisins og gagnrýna það fyrir lág framlög en sannleikurinn er sá að kostnaður við kolefnishlutleysi fellur á ríkið, sveitarfélög, atvinnufyrirtæki og almenning. Það er enginn sem spilar sóló í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Fyrirtækjum í ferðaþjónustu gengur illa að fá fólk af atvinnuleysisskrá aftur til starfa. Fjöldi atvinnulausra hafnar vinnu, lætur ekki ná í sig og mætir ekki í viðtöl. Ég hafði samband við Samtök fyrirtækja í ferðaþjónustu sem segja frá reynslu sinni frá síðasta sumri þegar erfiðlega gekk að manna ferðaþjónustuna og að það sé að endurtaka sig. Vandinn er hins vegar miklu útbreiddari og alvarlegri en ferðaþjónustan átti von á. Ég vil telja upp nokkur alvarleg dæmi sem ég fékk upplýsingar um. Fyrirtæki sem starfar um allt land hringdi í 60 fyrrverandi starfsmenn sína og enginn þeirra vildi koma aftur til vinnu. Sumir Íslendingar eru erlendis og aðrir eru farnir til síns heima og vilja vera þar á atvinnuleysisbótum á Íslandi enda eru bætur þar hærri en laun. Fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu fékk ekki Íslendinga í vinnu því að þeir vildu ekki vinna um helgar. Fyrirtæki á landsbyggðinni fær ekki fólk í vinnu því að það vill taka sumarfríið fyrst á bótum. Fyrirtæki á landsbyggðinni eru í verulegum vanda við að fá fólk. Fyrirtæki á Norðvesturlandi, sem þyrfti að vera með 25–30 stöðugildi í gistingu- og veitingaþjónustu, nær t.d. bara að manna 12 stöður. Þetta eru bara nokkur dæmi og ég hef heyrt fleiri sögur nær alls staðar að af landinu, hvar sem borið er niður, og er ekki í samræmi við það sem þingmenn hafa sagt í ræðum í þessum sal um að vilji til vinnu sigri alltaf líf á bótum. Samkvæmt mínum heimildum hefur Vinnumálastofnun tekið 350 manns út af bótaskrá vegna svona mála síðustu daga. Það veldur fyrirtækjum tjóni að þurfa að þjálfa upp nýtt starfsfólk og þá nýtast ekki úrræðin sem boðið er upp á. Fyrirtækin fá ekki ráðningarstyrki með nýju fólki sem ekki er ráðið af atvinnuleysisskrá. Niðurstaðan er að ef sama ástand heldur áfram hamlar það viðspyrnu greinarinnar verulega með tilheyrandi auknum og óþörfum kostnaði ríkisins við atvinnuleysistryggingakerfið auk þess sem verðmætasköpun fer hægar af stað. Virðulegur forseti. Er þetta ástand laununum eða bótaupphæðunum um að kenna?

Hæstv. forseti. Markmið með lögum um opinber fjármál var m.a., þegar við settum þau lög og samþykktum hér, að treysta betur aðkomu Alþingis að markmiðssetningu opinberra fjármála sem leggur grunn að fjárlögum hvers árs. Segja má að það markmið hafi hlotið gildi hér síðasta árið í umfjöllun um öll Covid-mál sem afgreidd hafa verið með aðkomu þingsins í fjáraukalögum, auk þess sem stefnumörkunin sem liggur að baki hefur verið uppfærð í þeim viðbrögðum sem við höfum samþykkt hér við faraldrinum og þeim búsifjum sem hann hefur valdið. Eitt af því sem við ræðum hins vegar sjaldnar hér í þingsal er framkvæmd fjárlaga. Það er mjög mikilvægur þáttur í að efla og bæta reikningsskil og aga í ríkisfjármálunum og markmiðið um leið með setningu þessara laga. Hver ráðherra ber, í samræmi við lögin, ábyrgð á virku eftirliti og ráðstöfun fjárheimilda, að þær séu innan þess ramma sem Alþingi ákveður og skal ráðherra upplýsa bæði ríkisstjórn og fjárlaganefnd Alþingis um fjárhagslega framvindu. Það skal gerast eigi sjaldnar en ársfjórðungslega. Fjárlaganefnd hefur nú verið upplýst um helstu niðurstöður fyrsta ársfjórðungs og má segja að í heildina feli útkoman í sér jákvæðar vísbendingar. Rekstrarafkoma er vissulega neikvæð eins og áætlað var, en tekjur eru heldur meiri en gjöld og í heildina eru gjöld innan fjárheimilda. Afkoman felur í sér jákvætt frávik sem nemur um 7 milljörðum. Það ber þó að ítreka að hér er einungis um þriggja mánaða uppgjör að ræða og var frávikið í uppfærðri spá í tengslum við fjármálaáætlun sem við samþykktum nýverið heldur minna. Frekari mynd fæst á þróun og framvindu mála í sex mánaða uppgjöri. Fjárlaganefnd skoðar alveg sérstaklega frávik einstakra málaflokka og hefur þegar kallað eftir frekari upplýsingum um hvað veldur og hvernig ráðherra ætlar að bregðast við. Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að fjárlaganefnd sinni þessum þætti og gaumgæfi og að þessi þráður verði í lagi fyrir þá fjárlaganefnd sem tekur við að hausti.

Forseti. Við upphaf þessa kjörtímabils, í október 2017, birtist sláandi skýrsla greiningardeildar ríkislögreglustjóra um skipulagða glæpastarfsemi á Íslandi. Í henni fólst annars vegar alvarleg viðvörun þar sem bent var á að umfang slíkrar starfsemi hefði aukist til mikilla muna hér á landi og við ættum erfitt með að sporna við þeirri þróun. Hins vegar birtist í skýrslunni hálfgert neyðaróp lögreglunnar þar sem hún kallar eftir úrræðum til að takast á við þennan breytta veruleika og þennan vaxandi vanda, kallar eftir mannskap, tólum og tækjum, tækni, þekkingu, heimildum og fjárveitingum. Hver hafa viðbrögð ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans hér á þingi verið? Nánast engin. Og aftur birtist skýrsla um umfang skipulagðrar glæpastarfsemi 2019, á miðju kjörtímabili. Það dugði ekki til að vekja þau viðbrögð sem nauðsynleg eru og verða við þeim ábendingum sem lögreglan hefur ítrekað sett fram. Allar tillögur okkar um auknar fjárveitingar til lögreglu til að gera henni betur kleift að takast á við þennan vanda hafa verið felldar af ríkisstjórninni. Þess í stað leggur hún fram tvö ný þingmál sem ætlunin er að klára nú á þessu þingi, að því er virðist, sem eru til þess fallin að auðvelda þessum glæpahópum starfsemina hér. Það er annars vegar frumvarp um lögleiðingu fíkniefna að verulegu leyti og hins vegar frumvarp sem mun breyta hælisleitendakerfinu hér, nokkuð sem ítrekað er vikið að í þessum skýrslum, og gera okkur erfiðara að koma í veg fyrir misnotkun þess, á sama tíma og önnur Norðurlönd eru að fara í þveröfuga átt einmitt til að hindra misnotkun hælisleitendakerfisins sem bitnar verst á þeim sem þurfa mest á aðstoðinni að halda.

Herra forseti. Umræðan um fjárhagsvanda hjúkrunar- og dvalarheimila er hávær. Mörg þeirra virðast komin að gjaldþroti. Nokkur sveitarfélög hafa þegar kastað inn hvíta klútnum og segja: Við getum ekki meir, við viljum ekki meir. Einn milljarður á fjáraukalögum breytir engu, viðheldur óbreyttu ástandi og áframhaldandi óvissu. Þetta er skammgóður vermir. Því síður breytir það nokkru að lofað er í nýrri fjármálaáætlun fjármögnun á 263 nýjum hjúkrunarrýmum á næstu fjórum árum. Hugmyndafræðin er líka gjaldþrota. Ramakvein heyrast víða í heilbrigðiskerfinu, enn og aftur frá Landspítala; mannekla, plássleysi, fjárskortur og fagleg kreppa. Herra forseti. Það stappar nærri neyðarástandi á mörgum sviðum í þjónustu við aldraða. Stjórnvöld hljóta að þurfa að kúvenda í stefnu sinni í öldrunarþjónustu, horfa á stóru myndina í nýju ljósi. Sú allt of einhliða sýn sem lýtur að stofnanarekstri gengur ekki upp og er tímaskekkja. Öðrum þjóðum er orðið það ljóst, en ekki Íslendingum. Eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kom inn á í ræðu sinni, um nýja velferðarstefnu fyrir aldraða, sem við í Samfylkingunni lögðum fram um miðjan maí, er einsýnt að hjúkrunarheimilareksturinn mun kosta ríflega 100 milljarða eftir áratug ef við höldum sama striki. Það er ekki góður kostur fyrir aldraða sem í nútímanum sjá ekki fyrir sér vist á hefðbundnum langdvalarstofnunum sem boðlegan kost, og ekki góður kostur fyrir ríkiskassann, enda var nýkjörnum formanni Landssambands eldri borgara mikið niðri fyrir í Kastljóssviðtali í fyrrakvöld. Herra forseti. Umbreyting er stórt verkefni en hún er nauðsynleg, ekki dægurmál. Hún krefst þverpólitískrar samstöðu og langtímastefnumótunar um nýtt líf og nýja framtíð fyrir aldraða. Heilbrigðis- og velferðartækni, frábært fagfólk og annað sérþjálfað starfsfólk í þjónustunni skapar okkur ótal möguleika sem við höfum enn ekki nýtt okkur. Þetta er nýsköpunarverkefni í sinni tærustu mynd og leiðarstefið á að vera samvinna, mannúð og skapandi hugsun. Þarna hefur Samfylkingin skýra sýn.

Herra forseti. Á lýðveldistímanum hafa Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur að mestu haldið um stjórnartaumana, yfirleitt saman, stundum hvor í sínu lagi. Sú samfélagsgerð sem við búum við í dag er á ábyrgð þeirra. Auðvitað eru í þeirri sögu bjartar hliðar en því miður eru þær líka ansi margar myrkar. Það vita það allir sem vilja vita að ítök þessara flokka í grunnkerfum samfélagsins eru mikil og í gegnum lýðveldissöguna hafa myndast sterk hagsmunatengsl á milli flokkanna og helstu hagsmunaaðila íslensks samfélags. Þú klappar mér, ég klappa þér. Það er engin tilviljun að þessir flokkar vilja helst engu hagga þegar kemur að sjávarútvegs- og landbúnaðarkerfunum. Það er ekki vegna þeirra ríku almannahagsmuna sem þeir verja. Nei, það er vegna sérhagsmuna flokkanna sjálfra og fyrirtækjanna sem þeir þjóna. Það er heldur ekki tilviljun að um leið og umræðan um krónuna og Evrópusambandið er opnuð þá fari þessir sömu flokkar á límingunum. Það er ekki vegna þeirra ríku almannahagsmuna sem felast í auknum gengisstöðugleika fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu. Nei, það er vegna þess að þeir sem telja sig tapa eru vörslumenn sérhagsmuna sem flokkarnir verja. Forseti. Samherjamálið hefur gefið almenningi innsýn í það hversu gegnsýrðir þessir flokkar eru af sérhagsmunagæslu. Ég vona að almenningur sé reiðubúinn að opna augun fyrir því og velji frekar stjórnmálaflokka sem hafa almannahagsmuni framar sérhagsmunum. Það er mikið í húfi fyrir framtíð lands og lýðs.

Virðulegi forseti. Forsenda vaxtar á landsbyggðinni er byggðastefna, öflug fjarskipti og gott vegakerfi. Íslensk stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfull markmið til uppbyggingar og má fylgjast með framgangi þeirra á nýrri heimasíðu sem haldið er út af samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Vefurinn ber nafnið Vegvísir og er gagnvirkur upplýsingavefur þar sem hægt verður að fylgjast með fjármögnun, framvindu og árangri um 500 verkefna og stöðu 60 árangursmælikvarða. Það verður því hægt að fylgjast með fleiru á netinu en eldgosinu, sem ég veit að margir landsmenn sitja spenntir yfir þessa dagana. Á nýja vefnum verður hægt að skoða allar áætlanir í einu, einstaka áætlun eða tiltekinn hluta af áætlun. Sem dæmi er hægt að skoða allar aðgerðir byggðaáætlanir á landsvísu eða einungis aðgerðir byggðaáætlunar á Vestfjörðum og tiltekna tegund aðgerða byggðaáætlunar eða t.d. styrki til verslana og/eða fjarheilbrigðisþjónustu. En talandi um Vestfirði. Þegar ég kom inn á þennan vef sá ég, og hef orðið vör við það á mínum ferðum um Vestfirði, hvílík bylting er að verða í samgöngumálum og bættu vegakerfi þar. Þar má telja Dynjandisheiðina sem á að klára núna fyrir 2023, veginn um Gufudalssveit og ekki má gleyma Dýrafjarðargöngum ásamt ýmsum vegaframkvæmdum vítt og breitt um fjórðunginn. Þetta er fjórðungur sem hefur setið svolítið eftir síðustu áratugi. Þeir sem hafa lagt leið sína um Kjalarnes síðustu mánuði sjá að tvöföldun Vesturlandsvegar upp í Borgarnes er komin vel á veg, framkvæmd sem ég er viss um að muni stórbreyta tækifærum fyrir fólk á þessu svæði. Sagan hefur kennt okkur að þegar Hvalfjarðargöngin voru opnuð leiddi það til fjölbreyttari atvinnutækifæra á Vesturlandi í heild. Þessar framkvæmdir eru brotabrot af þeim markmiðum sem finna má á vefnum. Ég hvet alla sem áhugasamir eru um byggðaáætlun og samgöngu- og fjarskiptaáætlun að kíkja inn á Vegvísi og sjá hvernig framtíðin blasir við fyrir atvinnutækifæri og uppbyggingu atvinnuvega um allt land, það er með samgöngum og fjarskiptamálum.

Virðulegur forseti. Er það ekki gróft fjárhagslegt ofbeldi að skatta og skerða tekjur og lífeyrissjóðslaun öryrkja og aldraðs fólks í almannatryggingakerfinu um 75–100%? Að halda 26.000 kr. eða minna, jafnvel engu, eftir af hverjum 100.000 kr. eru ekki skattar og skerðingar heldur eignaupptaka. Hvers vegna hefur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn undanfarna áratugi byggt upp svona arfavitlaust kerfi og viðhaldið því? Það er þrátt fyrir endurtekin loforð fyrir kosningar um að breyta þessari grófu eignaupptöku. Lögþvingaður eignaupptökuvarinn lífeyrissjóður er notaður til að skerða lífeyrislaun almannatrygginga, eftir fyrstu 25.000 kr. bitnar það verst á þeim sem síst skyldi, láglaunafólki og þar er stærstur hluti konur. Þingfararkaup er nú 1.210.368 kr. á mánuði og ef það væri skattað og skert á sama hátt og lífeyrislaun væru eftir í vasa okkar 314.600 kr., jafnvel ekki króna eftir að keðjuverkandi skerðingar yrðu dregnar frá. Hvers vegna er öllu snúið á hvolf í þessum stórfurðulega bútasaumaða óskapnaði sem almannatryggingakerfið er orðið, kerfi sem ríkisstjórnir síðustu áratuga hafa komið á, viðhaldið og gert viljandi svo flókið að bara tölva getur reiknað út keðjuverkandi skerðingar til þeirra verst settu og sett þá beint í sárafátækt? Á sama tíma borga þeir sem grætt hafa á tá og fingri af sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar lítið sem ekkert í skatt af ofurgróðanum, ekki króna tekin af þeim í skerðingar eða keðjuverkandi skerðingar af milljarðagróðanum. Á sama tíma bindur skerðingarófétið þá verst settu í sárafátækt í almannatryggingakerfinu í boði ríkisstjórnarinnar. Vont er þeirra ranglæti en verra er svokallað réttlæti sem kemur bara fram rétt fyrir kosningar, innantóm loforð um að nú sé þeirra tími kominn og þeirra réttlæti nú loksins komið, en eftir kosningar fer það allt á sömu leið, auðurinn streymir beint í vasa auðmanna. Flokkur fólksins segir: Fólkið fyrst. Og sjáum til þess í eitt skipti fyrir öll að fjölskyldur, börn og einstaklingar þurfi ekki að lifa við fátækt á Íslandi.

Forseti. Þetta er breytingartillaga sem kemur frá ráðuneytinu við frumvarpið eins og það er lagt fram varðandi rafræna undirskrift. Síðan var við meðferð nefndarinnar á málinu talið að nota þyrfti orð sem ég man ekki í svipinn hvert var, en það var sett inn. En svo var núna að koma ábending frá ráðuneytinu um að setja þyrfti orðið „fullgild“ fyrir framan rafræna undirskrift til að vera viss um að hún væri fyllilega jafngild undirskriftum á pappír. Þetta frumvarp er viðbót við að áfram sé hægt að safna undirskriftum við meðmælalista og listabókstafi og slíkt á pappír. En það bætist við að hægt sé að gera það rafrænt. Þetta er til að tryggja það að þessar undirskriftir séu jafngildar.

Virðulegi forseti. Það var nú dálítið fyndið að sjá litaskipta töflu hérna áðan þar sem stjórnarliðar röðuðu sér allir samviskusamlega á rauða takkann  
            

Herra forseti. Við í minni hlutanum styðjum framlengingu nauðsynlegra úrræða sem hér er verið að fjalla um. En í þeirri atkvæðagreiðslu sem nú fer fram er einnig lagt til að við mætum vanda námsmanna á Íslandi og leyfum þeim að njóta þeirra réttinda sem þau hafa jú tekið þátt í að greiða í, þ.e. í Atvinnuleysistryggingasjóð, þannig að þau geti líka fengið þetta skjól sem við veitum öðrum atvinnuleitendum hér á landi, þó til bráðabirgða. Bráðabirgðatillagan sem við leggjum fram lýtur eingöngu að sumrinu núna, sumrinu 2021, í námshléi. Legg ég til að allir þingmenn íhugi hvort þeir treysti sér ekki til þess að styðja við námsmenn og fjölskyldur þeirra á þessum flóknu tímum eins og við aðra.

Herra forseti. Við í Viðreisn styðjum þá framlengingu sem hér er lögð til. Hún er nauðsynlegt úrræði til að mæta vanda þessa hóps sem hann stendur frammi fyrir vegna Covid. En að sama skapi styðjum við breytingartillögu minni hlutans. Ég sem áheyrnarfulltrúi velferðarnefndar er samþykk henni vegna þess að ekki eingöngu hljóta allir að sjá og viðurkenna það óréttlæti sem felst í stöðu námsmanna þegar kemur að þessum hlutum, námsmanna sem framfleyta sér oft með hlutanámi, greiða sinn hlut í Atvinnuleysistryggingasjóð en eru síðan látnir sitja hjá skertir. Þetta er mjög gott tækifæri af því að þetta er tímabundið úrræði til að láta á það reyna hvort himinn og jörð og íslenskt hagkerfi fari nokkuð á hvolf þótt þessa réttlætis sé gætt. Þetta er tímabundið úrræði sem gefur kærkomið tækifæri til að láta reyna á hvort við meinum það ekki þegar við segjum að við viljum að unga fólkið okkar leiti sér menntunar og við gerum þeim kleift að leita sér menntunar. Þetta eru litlir fjármunir og lítið skref sem skiptir þennan hóp miklu máli, og mögulega eitthvert þeirra öllu máli.

Forseti. Ég tek undir með þeim sem töluðu á undan mér og er með á þessari breytingartillögu minni hlutans sem snýr að því að tryggja að námsmenn fái atvinnuleysisbætur. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál. Við megum ekki leyfa hópum að falla á milli skips og bryggju í þessum aðgerðum og það hefur ekki verið komið nægilega til móts við námsmenn. Við í Pírötum styðjum þessar aðgerðir, framlengingar á þessum aðgerðum. En á sama tíma finnst mér mikilvægt að fram komi að ég bað í nefndinni um að fá upplýsingar frá ráðuneytinu um árangur þessara aðgerða áður en við færum að framlengja þær, hver árangurinn væri raunverulega af þeim aðgerðum sem á að framlengja. Ég fékk engin svör. Ég veit ekki hvort það er hreinlega út af því að ráðuneytið hefur ekki haft tíma til að senda svör eða hvort þessar upplýsingar liggi ekki fyrir, ég veit það ekki. Ég vona svo innilega að þær liggi fyrir en ég hef ekki séð árangurinn. Og það er ofboðslega erfitt að meta svona aðgerðir ef við höfum ekki aðgang að upplýsingum sem sýna okkur að þær beri árangur. Það er gríðarlega mikilvægt að við náum utan um námsmenn líka og það er óþolandi að svarið sé bara: Tölvan segir nei, út af einhverju. Við verðum að grípa utan um þennan mikilvæga hóp.

Virðulegur forseti. Hér er um mjög gott mál að ræða. Við erum að framlengja tekjutengdar atvinnuleysisbætur og mæta íþróttafélögum og fleirum í þeim efnum. Það sem hér hefur verið nefnt varðandi námsmenn og atvinnuleysisbætur þá hefur ríkisstjórnin unnið að því að skapa störf fyrir námsmenn. Við teljum það vera betri leið til að mæta námsmönnum. Á síðasta sumri gengu ekki út um 500 störf sem stóðu til boða fyrir námsmenn. Núna lítur sumarið mjög vel út að þeirra sögn. Ríkisvaldið hefur líka skapað mörg sumarstörf fyrir námsmenn í sumar. Mikil ánægja er með það hjá námsmönnum hve mörg störf eru í boði, fyrir utan það að atvinnulífið er að fara af stað og kallar eftir hverri hönd til vinnu. Þar eru námsmenn eftirsótt vinnuafl. Það er auðvitað best fyrir alla að hafa vinnu. Erum við ekki sammála um það?

Virðulegur forseti. Ég er á þessu nefndaráliti og þetta er ágætismál í sjálfu sér. En þess vegna er óskiljanlegt hvers vegna í ósköpunum við erum að láta námsmenn borga í sjóð og neita þeim svo um að fá greitt úr sjóðnum. Ég næ bara ekki svona hugmyndafræði. Hvers vegna í ósköpunum eiga þeir ekki þennan rétt? Við vitum að stór hópur námsmanna framfleytir sér á vinnu með skóla, eingöngu, og missti vinnuna í Covid. Hvers vegna í ósköpunum fá þeir ekki sömu réttindi, sem þeir eru búnir að vinna sér inn? Það er óskiljanlegt, og einkum af því að á að vera tímabundið.

Herra forseti. Ég kem upp öðru sinni vegna orða hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur. Jú, vissulega hefur störfum fjölgað, en þau störf sem urðu eftir í auglýsingum í fyrra voru mjög mörg sérhæfð störf þar sem var verið að leita að einstaklingum sem voru byrjaðir í einhverju sérstöku námi og þau gengu ekki út. Það er jú verið að fjölga störfum almennt en við höfum samt ákveðið að hafa ákveðið kerfi til þess að grípa þá sem eru atvinnuleitendur og komast ekki í umrædd störf. Það geta verið margvíslegar ástæður fyrir því. Nú hef ég haft af því spurnir að fyrir fjárlaganefnd í morgun hafi komið fulltrúar Vinnumálastofnunar sem sögðu að það væri nánast óþekkt að fólk neitaði störfum, þrátt fyrir gífuryrði hér í þingsal um annað. Þetta er sáralítill hópur sem gerir það og það kunna að vera fyrir því réttmætar ástæður, þannig að ég held að við ættum aðeins að spara skammirnar 

Forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. formanni velferðarnefndar sem sagði eiginlega það sem mig langaði til að segja eftir þessa ræðu hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur áðan. Mig langar að bæta því við, varðandi það að vera stóryrt og taka sérstaklega fyrir atvinnulausa í einhverri herferð gegn svindli, að ég og fleiri í minni hluta velferðarnefndar munum koma með breytingartillögur milli 2. og 3. umr. þar sem við leggjum til að þessu verði breytt, þannig að litið verði til þess hvort starf hæfir starfsreynslu og menntun viðkomandi sem sækir um starfið. Það eru fréttir af því að 350 atvinnuleitendur hafi misst rétt til atvinnuleysisbóta tímabundið. Þetta er náttúrlega ólíðandi og nokkuð sem við verðum að laga, sérstaklega á þessum tímum. Við getum ekki verið að neyða fólk í störf sem henta þeim bara engan veginn. Það er ekki réttlætanlegt og það þarf að laga.

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að ég varð dálítið hissa þegar ég heyrði hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, sem er framsögumaður þessa máls fyrir hönd velferðarnefndar, segja að námsmenn segðu að sumarið liti mjög vel út. Það er bara alls ekki það sem stendur í umsögn Stúdentaráðs Háskóla Íslands við þetta mál, sem er bara tveggja vikna gömul. Þar áréttar Stúdentaráð kröfu sína um að námsmenn njóti trygginga Atvinnuleysistryggingasjóðs. Þar er ekki talað um að þau hafi engar áhyggjur, þvert á móti. En ef framsögumaður nefndarinnar í málinu, framsögumaður stjórnarflokkanna í málinu, túlkar þetta sem svo að það líti allt vel út fyrir námsmenn, sömu námsmenn og kom í ljós í Eurostudent-könnuninni að reiða sig, 70% þeirra, á vinnu með námi til að framfleyta sér og að þriðjungur þeirra glímdi á síðasta ári við alvarlegan eða mjög alvarlegan fjárhagsvanda - þetta heitir að skella skollaeyrum við, forseti.  
            

Þetta er djúpt í árinni tekið.

Herra forseti. Mig langaði bara til að koma hér upp og benda á að í orðum hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur fólst allt að því hvatning til þingheims um að samþykkja þessa breytingartillögu um að hleypa námsmönnum nú að, vegna þess að ef staðan er sú að atvinnuástandið er svo gott að þeir eru meira eða minna allir með vinnu í sumar eru þetta svo fáir einstaklingar að það getur einfaldlega ekki skipt nokkru máli að hleypa þeim inn í þetta kerfi, sem þeir borga svo sannarlega í. Nema náttúrlega að skilaboð hv. þingmanns hafi verið þau að námsmenn muni ekki þiggja störf ef þeim stendur til boða að vera á bótum. Það eru kannski skilaboðin.

Herra forseti. Ég vil koma hérna upp til að bera af mér sakir um að ég sé óheiðarleg í málflutningi. Það er hægt að meðtaka boðskap öðruvísi en bara í umsögnum. Þeir námsmenn sem komu fyrir nefndina sögðu að þeir hefðu áhuga á því að komast inn á atvinnuleysisbótakerfið. Þessi umræða hefur auðvitað verið lengi og hefur ekki verið samstaða um að þeir eigi að vera inni í því kerfi. Það hefur verið í umræðu milli verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda að námsmenn eigi ekki heima þar. En það hafa líka verið fréttir af því, og námsmenn sem ég hef hlustað á hafa komið í fréttir núna nýverið og talað um það, að sumarið líti mjög vel út og störfum sé að fjölga, atvinnulífið sé að fara af stað og það séu ekki áhyggjur varðandi atvinnuleysi í sumar. Það var ég að undirstrika í mínu máli.

Forseti. Mig langar að benda á að þetta á líka við t.d. um eldri borgara. Það er verið að taka skatt eða opinbert gjald af fólki fyrir vinnu þess sem á síðan samkvæmt lögunum að fara í það að borga því atvinnuleysisbætur ef það missir vinnuna. Þegar kemur að eldri borgurum, og í þessu tilfelli námsmönnum, þá er tekið gjald af þeim sem er ekki nýtt samkvæmt lögum ef þeir missa vinnuna. Ég get ekki séð hvernig það samræmist stjórnarskrá að gjöld séu tekin í þessum tilgangi af fólki en það nýtur ekki þeirra réttinda sem gjöldin eiga að skapa því. Það hreinasta í þessu væri annaðhvort, ef menn ætla að vera hreinir og beinir með þetta, að hætta að taka þennan skatt af námsmönnum og hætta að taka þennan skatt af eldri borgurum, eða þá að veita þeim þau fullu réttindi sem þessi skattur á að veita þeim. Annars sé ég ekki hvernig þetta stenst stjórnarskrá.

Virðulegi forseti. Hér er um sjálfsagt réttlætismál að ræða sem varðar jafnræði sitjandi þingmanna sem eru í framboði og annarra frambjóðenda. En ég tel hins vegar að þetta varði jafnræði fleiri aðila vegna þess að nú geta ráðherrar þeyst um landið þvert og endilangt á bílum og með ráðherrabílstjóra sína. Ég tel að nefndin þurfi að skoða þetta örlítið betur á milli umræðna og fer því fram á að málið verði tekið aftur fyrir í nefnd milli umræðna.

Herra forseti. Ég tek heils hugar undir orð hv. þingmanns og flokksbróður míns, Guðmundar Andra Thorssonar, um mikilvægi þess að þetta mál sé skoðað í víðara samhengi með tilliti til lýðræðis. Þó að það sé gott og rétt að verið sé að takmarka þann kostnað sem þingmenn geta fært inn sem starfskostnað þegar þeir þeysast um í kosningabaráttu, þá er ekki hægt annað en að horfa á þann mikla lýðræðishalla sem skapast þegar 11 ráðherrar geta notað digra sjóði ríkisins í kosningabaráttu fyrir þrjá stjórnarflokka. Ég held að það væri gott að spyrja samtök eins og Öldu – félag um sjálfbærni og lýðræði, sem er eini aðilinn sem skilar inn umsögn í þessu máli, út í lýðræðishallann sem þarna er og hvernig hægt er að bregðast við honum. Af því að ég tel að það sé alvarlegt þegar við lyftum svo mjög undir stjórnarflokka hverju sinni sem geta nýtt farartæki og ýmsan annan kostnað sér til hagsbóta.

Herra forseti. Að þessu máli samþykktu óbreyttu verður einn hópur manna og kvenna eftir í yfirburðastöðu í aðdraganda kosninga. Það eru ráðherrar. Ég gef lítið fyrir það að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, eða Alþingi, hafi fengið bréf frá ráðuneytisstjórunum þar sem tilkynnt er að breyting verði á högum ráðherra í kjölfar þess að þetta frumvarp verði samþykkt. Ég treysti því einfaldlega ekki og get því ekki stutt þetta mál. Nú fer í hönd tími borðaklippinga og skóflustungna og freistnivandi ráðherra til að ferðast um landið og gera sig gildandi er ærinn þannig að ég mun greiða atkvæði gegn þessu.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugavert mál. Ég skil t.d. ekki af hverju þingmenn sem ekki eru að fara í framboð eru undanskildir í þessu, en ég er alveg tilbúinn til að samþykkja málið þrátt fyrir það. Mér finnst það bara algjör óþarfi. Þeir þingmenn eiga að geta sótt um endurgreiðslu með reikningum eins og allir hinir. Hvað varðar hins vegar ráðherrana treysti ég því alveg að það mál verði afgreitt á réttan hátt í samræmi við þetta frumvarp, þó með stóru EN: Í síðustu kosningabaráttu eða árið 2016, það var stutt á milli þeirra, var ég á flakki um Snæfellsnesið, á eigin kostnað að sjálfsögðu. Þar hitti ég fyrir ráðherra sem voru þar líka á flakki og voru að fara í framhaldsskóla og svoleiðis, en mættu síðan í ráðherrabílunum á kosningafund í Ólafsvík sama dag. Það er væntanlega ferð sem er rukkuð öll út á ráðuneytið þótt hluti tilgangs þeirrar ferðar hafi einmitt verið að mæta á kosningafund hjá flokknum. Þannig þurfum við líka að snúa þessu við: Ef ferð er nýtt sem kosningaferð þá er það kosningaferð þó að það sé óvart farið í heimsóknir í einhverja skóla á meðan.

Herra forseti. Þetta er dapurlegur málflutningur. Hér er verið að reyna að sá tortryggni þvert á staðreyndir málsins. Ég skil ekki hvað hv. þingmanni gengur til. Getum við ekki glaðst yfir þessu þarfa umbótamáli sem er að jafnstilla frambjóðendur framboða sem ekki eru með frambjóðendur, sem ekki eiga sæti á þingi, við hina í kosningabaráttunni? Grundvallarlögin sem ganga frá þessu máli eru hér til afgreiðslu, lögin um þingfararkaup og þingfararkostnað. Það er búið að ganga frá þessu máli þannig að lögum að það er embættisskylda fjármálaráðherra að aðlaga reglur fyrir ráðherrnna hvað þingmannshluta starfa þeirra snertir, því sem Alþingi setur í lög. Til viðbótar höfum við bréf viðkomandi ráðuneyta um að það verði gert, að sjálfsögðu, en við hefðum ekkert þurft að skrifa það bréf. Það liggur þannig að lögum að fjármálaráðherra, sem er ábyrgur fyrir þessum reglum, á að aðlaga þær að og samræma þær því sem Alþingi ákveður. Hér er verið að ákveða hvernig þetta verður í aðdraganda kosninganna í haust og þyrfti engin bréf. Mér finnst miður að menn skuli vera að reyna að búa til úr þessu eitthvert mál sem alls ekki er til. Lögin afgreiða þetta.

Virðulegur forseti. Vonandi er það rétt að þetta gagnist öllum jafnt, en því miður er tortryggnin til staðar. Við vorum að samþykkja hér lög nýlega þar sem allir borga í Atvinnuleysistryggingasjóð, en alltaf er einhver skilinn eftir. Tortryggnin er fyrir hendi. Það virðist vera orðin regla að það eigi alltaf að skilja einhverja eftir eða að einhverjir eigi að fá meira en hinir. Þetta er orðið gegnumgangandi hérna. Við sjáum þetta best á því þegar stúdentar og eldri borgarar borga í Atvinnuleysistryggingasjóð en fá þó ekkert til baka. Þess vegna er þessi tortryggni og ótti hérna, að alltaf sé verið að sjá til þess að annaðhvort fái einhver meira eða þá að einhver sé skilinn eftir.

Herra forseti. Þau skref sem stigin eru með þessu frumvarpi eru jákvæð þó að þetta séu ekki öll skrefin sem við viljum sjá stigin, þó það nú væri. Við ræddum það hér við 1. umr. að það væri kominn tími til að endurskoða allt regluverkið í kringum þingfararkaup og þingfararkostnað. Það er flókið, það er ógagnsætt og það eru þættir í þessu regluverki sem bjóða alla vega upp á ásýnd sjálftöku, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Það breytir því ekki að þetta skref er gott þótt það sé engan veginn síðasta skrefið og engan veginn það besta sem við gætum tekið. En við skoðum það bara í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hvort hægt sé að útfæra þetta þannig að það nái yfir öll okkur sem sitjum hér í þessum sal, ekki bara þau sem eru löggjafa megin, heldur líka þau sem eru framkvæmdarvalds megin í salnum.

Forseti. Málið er mjög gott. Það þýðir í rauninni að ferðakostnaður í aðdraganda kosninga verður ekki greiddur af Alþingi. Í mörgum tilfellum ferðast þingmenn um til að sinna kosningabaráttu sinni. Horfum bara á jafnræði. Við erum með þingmenn, hluti af þeim eru ráðherrar, restin eru þingmenn hjá okkur og svo er fullt af öðrum frambjóðendum, öðrum flokkum o.s.frv. og aðilar í sömu flokkum en eru ekki á þingi og fá ekki neitt greitt. Það sem þetta frumvarp gerir er að það jafnar stöðuna. Með því að samþykkja frumvarpið eins og það liggur fyrir jöfnum við aðstöðumun í kosningabaráttu. Nú er búið að kalla málið inn til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og að sjálfsögðu munum við ræða það þar og fá skýrar fram hvernig staðan er með ráðherrana sem, eins og bent hefur verið á, menn telja að sé vel rammað inn. En sumir telja að það sé ekki nógu vel rammað inn þannig að við fáum það þá bara á hreint í nefndinni þannig að við getum afgreitt það sem er verið að gera og það vel með þessu frumvarpi.

Herra forseti. Mér finnst hálfsérkennilegt við umræðu um þetta mál og atkvæðagreiðslu að þarna hafi hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon orðið einna reiðastur á kjörtímabilinu, vegna þess að mér fannst þetta gefa fullt tilefni til þessarar umræðu sem verið hefur. Við höfum alveg séð ráðherra, meira að segja á þessu kjörtímabili, ferðast um á tiltölulega flóknari og dýrari farartækjum en bara á hestum og bílum. Ég ætla ekkert að fara að vísa í þær fréttir, en það er bara full ástæða til að hnykkja á þessu. Vissulega eru þessar breytingar góðar vegna þess að þær eru til jafnræðis gagnvart þeim þingflokkum sem eiga ekki sæti í einstökum kjördæmum eða nýjum framboðum. Þannig að hér hefur bara komið fram stuðningur við það sjónarmið. En það er ekkert að því þó að þingið árétti, hnykki á í nefndaráliti eða annars staðar, að það sama skuli gilda um ráðherra. Annað er útúrsnúningur.

Herra forseti. Það er auðvitað hið besta mál að gæta jafnræðis milli frambjóðenda í aðdraganda kosninga. Það er enginn að deila um það og þarna eru þingmenn teknir alveg sérstaklega út, þeir þingmenn sem ekki eru ráðherrar, en ráðherrar skildir út undan. Að kalla þetta dapurlegan málflutning, það er bara ekki rétt. Það er alger tvískinnungur að leggja þetta svona fram. Auðvitað eiga ráðherrar að vera settir undir sömu sök og þingmenn í þessu. Það er engin leið út úr þessu, að samþykkja þetta mál, nema tekin verði ákvörðun um að leggja hreinlega ráðherrabílunum, leggja þeim í þessar sex vikur. Miðflokkurinn hefur barist gegn þessu máli alveg frá upphafi og benti á þennan tvískinnung. Við munum ekki geta samþykkt þetta mál óbreytt. Ráðherrarnir verða að vera með í þessu.

Herra forseti. Það er jákvætt að draga úr ferðakostnaði og jafna aðstöðu, en þetta mál gerir það ekki. Hér kemur hæstv. forseti Alþingis upp og staðfestir í rauninni að áhyggjur hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar og fleiri sem talað hafa hér eru á rökum reistar. Þegar hæstv. forseti segir að það verði gerðar ráðstafanir síðar þannig að þingmannahlutinn í starfi ráðherra muni ekki nýtast þeim til að ferðast um, hvernig í ósköpunum á að framkvæma það? Hvar endar þingmannahlutinn í starfi ráðherra og ráðherrahlutinn byrjar? Þetta er auðvitað algerlega óframkvæmanlegt. Á sem sagt að banna það að ráðherrar verði keyrðir í atkvæðagreiðslur á þinginu? Og svo er auðvitað algengt, eins og menn þekkja, að menn ferðist saman á bílum. Verður ráðherrum bannað í kosningabaráttu að taka farþega, taka með sér þingmenn sem eru í framboði, en mega samt engu að síður fara um allt land ef þeir geta búið til tilefni sem tengist ráðherrastarfinu, sem eru nánast allar ferðir sem hvort eð er væru farnar? Þetta er algerlega fráleitur frágangur á þessu máli og til þess ætlað að kasta ryki í augun á þingmönnum.

Herra forseti. Mér finnst mönnum fara svolítið sumum hverjum eins og refnum gagnvart hinum gómsætu berjum, að þau séu samt súr. Þetta er gott mál. Verkaskiptingin milli Alþingis og Stjórnarráðsins er á hreinu og hún er lögbundin báðum megin. Alþingi setur lög um þingfararkaup og þingfararkostnað og þar er m.a. fjallað um ferðakostnað, reglur fyrir þingmenn. Stjórnarráðinu ber að útfæra sambærilegar reglur gagnvart ráðherrum vegna þess að þeir ferðast ýmist í hreinum embættiserindum eða eru þingmenn og frambjóðendur í aðdraganda kosninga. Ég vil upplýsa að það er þegar búið að setja í farveg í forsætisnefnd að endurskoða lög um þingfararkaup og þingfararkostnað í heild og skrifstofu er falin ágætisundirbúningsvinna. En hafi menn af þessu miklar áhyggjur þá situr hér í salnum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Má ég biðja hann um að vera svo góðan að koma hingað upp og svara því: Mun hann tafarlaust samræma reglur um ferðakostnað ráðherra þessum lögum þegar þau verða komin?

Herra forseti. Það er bara mjög ólíkt milli okkar hér í þinginu hversu oft við höfum verið í hlutverki refsins. En þau þekkja það auðvitað sem hafa verið þar. Hér er ekkert um annað að ræða, og umræðan hefur snúist um það alla vega hjá flestum þingmönnum, en að þingið vill að þetta komi fram, hugsanlega í nefndaráliti eða annars staðar, og að hnykkt sé á þessu. Það er svo bara ráðherranna að hnýta þá hnúta. Um annað er ekki að ræða. Það er bara sjálfsagt mál að gera það þannig að við og fjölmiðlar og almenningur getum þá fylgst með því með hvaða hætti þessu verður framfylgt fram að kosningum. En ég fagna þessu frumvarpi vegna þess að hér er jafnræðisskref stigið.

Gleðjumst nú saman.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til þess að taka af öll tvímæli um að auðvitað standa menn við það sem sagt hefur verið, að starfskostnaðarreglurnar verða samræmdar eins og lofað hefur verið. Það er ekki í einhverjum þykjstuskap sem það erindi er sent hér þinginu og tekið fram að menn fylgist með því sem gerist á þinginu. Það er síðan annað mál að hér er þingið að reyna að fara inn á brautir sem getur verið mjög vandasamt að þræða. Ég segi bara sem ráðherra í kosningabaráttu: Hann stendur auðvitað frammi fyrir fólki sem ráðherra í sínum málaflokki. Þó að þingið ætli að setja hann á stall, jafnsettan öllum öðrum frambjóðendum, þá mætir hann til fundar við fólk úti um allt land til að standa reikningsskil gjörða sinna á kjörtímabilinu og gerir það sem ráðherra,  
            

Hæstv. ráðherra hefur orðið.

Hann mun svara í símann og svara erindum og hann mun gegna embættinu þar til hann hefur skilað lyklum í ráðuneytinu.  
            

Herra forseti. Þessi óvænti óundirbúni fyrirspurnatími er óðum að skýra þetta mál, því að hæstv. fjármálaráðherra er búinn að koma hér upp og útskýra það að ráðherrar eigi áfram að hafa fríðindi til að ferðast um á kostnað ríkisins vegna þess að þeir þurfa að hitta kjósendur og standa reikningsskil sem ráðherrar.  
            

Virðulegur forseti. Mér finnst vera að birtast ákveðin umræða hérna sem ég hef verið að benda á allt þetta kjörtímabil og rúmlega það, þar sem ýmsir á þingi virðast ekki kunna að gera greinarmun á því hvað er hittingur og fundur vegna framboðs, persónulegur hittingur og svoleiðis, og síðan hvað flokkast undir að sinna störfum þingsins eða sem ráðherra. Mér finnst það rosalega auðvelt. Ef það er einhver vafi á því, einhver möguleiki á að ferð sé í rauninni ekki bókstaflega vegna starfanna sem ráðherra eða þingmaður sinnir, þá er það hitt; vafinn á að falla þeim megin, sérstaklega í kringum kosningar.

Hæstv. forseti. Þessi umræða eða atkvæðaskýring er farin að hafa svolítið skemmtanagildi. Það rifjaðist upp fyrir mér, þegar við vorum að byrja að tala um hálendisþjóðgarð í vetur, að þá talaði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon um að það væri aðeins hinn grenjandi minni hluti sem væri á móti hálendisþjóðgarði, sem breyttist síðan í það að stór hluti þjóðarinnar var ekki alveg hlynntur honum. Mér finnst málið vera að taka svolítið þá stefnu núna. Það er algerlega kristaltært í mínum huga að þetta er mjög tvíbent mál, að taka þetta skref svona án þess að það sé skýrt hvert framhaldið verður.

Herra forseti. Þetta mál kemur hingað inn og byrjaði reyndar sem hið ágætasta mál, að jafna stöðu frambjóðenda fyrir kosningar. Síðan breyttist það; málið á auðvitað ekki að fjalla um alla heldur einungis þá þingmenn sem ekki eru ráðherrar, og endar hér í sölum Alþingis sem hið hlægilegasta mál. Menn virðast vera svo uppfullir af sektarkennd að leggja þetta mál fram með þessum hætti. Sýndarmennskan verður síðan allsráðandi. Miðflokkurinn hefur barist á móti þessari útfærslu á málinu alveg frá byrjun. Við getum ekki samþykkt þetta mál svona óbreytt fyrr en allir eru settir undir sama hatt og í því felst að ráðherrabílunum verði lagt.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það að borgarlínan kunni að leysa þetta mál. En ég kom upp til að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að taka af öll tvímæli um að þær áhyggjur sem ég og fleiri höfum haft alveg frá byrjun í þessu máli eru réttmætar. Þess vegna ítreka ég að á meðan er ekki gengið frá þessu máli alveg naglfast þá ekki er hægt að samþykkja það. Ég verð að rifja upp í þessu samhengi að þó að ráðherra og ráðuneyti lofi einhverju er ekki endilega víst að það takist. Ég vísa til nýlegs máls sem vísað var til fjármálaráðuneytisins við þinglok í fyrra gegn loforði um að það kæmi frá ríkisstjórn fyrir jól en hefur ekki komið fram enn og mun ekki koma samkvæmt því svari sem kom fram hjá hæstv. fjármálaráðherra um daginn. Þannig að fjármálaráðherra gerði vel núna að staðfesta grunsemdir okkar um þetta mál.

Virðulegi forseti. Þetta mál sýnir eins og mörg önnur mál hvað það er orðið mikið vantraust í þessu samfélagi, það er engum treystandi til neins. Ég tek alveg undir það að við eigum ekki að vera að nota opinbera sjóði á neinn hátt til að reka kosningabaráttu okkar, ég get alveg tekið undir það. En ég vil þá biðjast afsökunar á því að landsbyggðin sé til, að landsbyggðin geri kröfu til þess að fá sína þingmenn, að fá sína ráðherra óháð því hvort það er kosningabarátta í gangi eða ekki. Þá vil ég spyrja þetta hv. rétttrúnaðarfólk, sem kemur hér upp og hefur áhyggjur af því hvort ráðherra og þingmenn noti bílastyrki í kosningabaráttu: Notið þið opinber fjárframlög til stjórnmálaflokka í auglýsingar, aðstoðarmenn þingflokka og annað til að undirbúa mál fyrir kosningabaráttuna? Eigum við ekki bara að taka alla peninga af stjórnmálaflokkunum hjá hinu opinbera og leyfa þeim að sjá um sig sjálfa, eins og við eigum að gera hér? Ég held að við þurfum að vera samkvæm sjálfum okkur alla leið.

Herra forseti. Fyrst við búum svo vel akkúrat núna að hafa alla ráðherra í salnum er rétt að nefna atriði sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fellur frá að verði breytt með þessu frumvarpi, sem er það að lengja frest til að skila svörum við skriflegum fyrirspurnum. Þetta er ásteytingarsteinn á milli þings og ráðherra sem verður að ráða fram úr. Það gengur ekki að ráðuneyti séu oft mjög lengi að skila inn svörum með fyrirspurnum og oft í engu samræmi við umfang svaranna. Það kom t.d. í ljós í umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þegar við skoðuðum svör utanríkisráðuneytisins sem nestar okkur best allra ráðuneyta með því að taka fram hversu margar vinnustundir fara í að svara hverri fyrirspurn. Sú fyrirspurn sem tók langlengstan tíma að svara á síðasta þingi, tók heilt ár að svara, kallaði ekki á nema 12 vinnustundir uppi í ráðuneyti. Þannig að þarna þarf að ná einhverju samtali á milli Alþingis og ráðuneytanna varðandi það hvernig við getum útbúið þessa fresti þannig að fyrirspurnir fari að skila sér á réttum tíma hingað í hús.

Forseti. Sem framsögumaður málsins vil ég bara þakka nefndinni kærlega fyrir góð störf. Okkur tókst virkilega vel að sætta þau sjónarmið sem voru til staðar. Málið er gott. Ég þakka Steingrími J. Sigfússyni sem lagði það fram fyrir þingskapanefnd og ég þakka þingskapanefndinni fyrir störf hennar í málinu. Þetta þýðir aukið gegnsæi og eftirlit, skilvirkni starfs þingsins er aukin án þess að ganga á réttindi þingmanna. Þetta er mjög gott framfaraskref og ég þakka öllum sem tóku þátt í vinnunni við málið.

Hæstv. forseti. Ég hef stutt þetta mál. Ég gerði reyndar þann fyrirvara í nefndaráliti að ég hef haft og hef enn áhyggjur af því hversu seint ráðherrar svara fyrirspurnum. Sumir þeirra hafa reyndar gengið í berhögg við lög um ráðherraábyrgð og þingsköp í viðleitni sinni að halda upplýsingum frá þinginu og hefur tekið allt upp í tvö og hálft ár að særa svör út úr sumum þeirra. Að öðru leyti fagna ég því að þetta mál verður tekið til frekari umræðu og verður örugglega til þess að reyna að bæta úr hér. Ég hefði viljað setja einhvers konar viðurlög eða eitthvað slíkt, en því miður er það ekki hægt, ekki nema Landsdómur, sem ég mæli ekki með. Það þarf samt einhverja svipu á ráðherra og ráðuneyti til að þau svari fyrirspurnum. Mig langar til að beina orðum mínum til hæstv. fjármálaráðherra um fyrirspurn sem verður fjögurra mánaða eftir tvo daga sem er enn ósvarað þótt 15 dagar séu áskildir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar vegna þessa frumvarps sem felur í sér breytingu á almennum hegningarlögum. Í nefndaráliti er rakið hvaða gestir komu fyrir nefndina og hvaða umsagnir bárust. Kjarni málsins er sá að verið er að breyta 1. mgr. 227. gr. almennra hegningarlaga, sem varðar refsinæmi mansals, í þeim tilgangi að bæta enn frekar vernd þolenda mansals og auðvelda um leið málsókn á hendur þeim sem gerst hafa brotlegir. Í stuttu máli má segja að gestir nefndarinnar voru jákvæðir gagnvart frumvarpinu eins og það liggur fyrir og var samhljómur um að auka réttarvernd þeirra sem verða fyrir mansali. Eins kom fram að þessi lagabreyting gæti verið mikilvægur liður í því að efla viðbrögð af hálfu réttarvörslukerfisins gagnvart afbrotum af þessu tagi. Í nefndarálitinu er umfjöllun sem vísar m.a. til aðgerðaáætlunar stjórnvalda frá árinu 2019 og er tekið fram að stjórnvöld hafi með þeirri stefnumörkun komið með heildstæða stefnu á þessu sviði. Sumt er tímasett í þeirri áætlun og annað ekki. Þetta frumvarp er mikilvægur liður í því að vinna gegn þessum vanda en er auðvitað ekki eina aðgerðin sem skiptir máli í því sambandi. Í nefndarálitinu er fjallað nokkuð um stöðu þolenda mansals og réttarstöðu þeirra sem eru í raun fórnarlömbin í þessu. Meiri hlutinn kemst að þeirri niðurstöðu að ekki sé þörf á að bæta við, eins og komið hafði fram í umræðu, þeim fyrirvara 1. gr. frumvarpsins að samþykki brotaþola hafi ekki áhrif á refsiábyrgð, enda er þarna um að ræða alvarleg brot og þolandinn í mjög viðkvæmri stöðu, þannig að það er ekki talin breyting að þessu leyti. Varðandi hugtakanotkun og orðanotkun í frumvarpinu er nokkur umfjöllun um vinnumansal o.fl. Gerð er sú breyting að verið er að rýmka ákvæði til að það nái yfir ýmsar tegundir vinnumansals með skýrari hætti en nú er. Hins vegar taldi meiri hlutinn ekki tilefni til að víkka meira en gert er með þessu frumvarpi verknaðarlýsingar og orðalag ákvæðisins hvað það varðar, meira en gert er í frumvarpinu, og vísar m.a. til þess að refsiheimildir, eins og hér er um að ræða, þurfi að vera skýrar og ástæða til að taka það fram að með óskýrum refsiheimildum sé hugsanlega verið að draga úr gildi þeirra ákvæða sem um er að ræða. Ef gengið er of langt í að rýmka þetta eða víkka það út getur heimildin orðið of óskýr og þar með verður erfiðara að beita henni, þannig að breytingar í þá átt geta hugsanlega unnið gegn markmiði sínu. Nefndin telur alla vega að þetta sé í góðum farvegi eins og frumvarpið liggur fyrir og fjallar líka um aðra hugtakanotkun í þessu sambandi en telur ekki tilefni til breytinga á frumvarpinu að því leyti. Undir nefndarálit í þessu máli rita auk þess sem hér stendur Páll Magnússon, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þorsteinn Sæmundsson.

Virðulegi forseti. Við vorum með breytingartillögur í fjármálaáætlun um daginn sem voru felldar aftur, við höfðum verið með þær áður, en þær snerust m.a. um eflingu lögreglunnar og Vinnumálastofnunar vegna vinnumansals. Ég var að velta fyrir mér hver þróunin hefði orðið síðan ákall kom um aukið fjármagn til að fylgjast með vinnumansali, hvort nefndin hefði fengið einhverja tölulega umfjöllun. Í nefndarálitinu er ekki fjallað um það hvernig þróunin á því hafi verið, hvernig hafi gengið að framfylgja því eftirliti sem var ábótavant á sínum tíma og var kallað eftir. Það væri áhugavert að heyra hvað fór fram í nefndinni um þá yfirferð.

Hæstv. forseti. Nefndin fjallaði ekki sérstaklega um fjármál í þessu sambandi og tilgangur frumvarpsins er að rýmka lagaheimildir. Ég verð að játa að ég get ekki svarað spurningum hv. þingmanns að öðru leyti en því að við teljum að það sé baráttunni á þessu sviði til framdráttar að gera þær lagalegu breytingar sem felast í frumvarpinu. En hv. þingmaður þyrfti að taka þann þátt sem varðar fjármögnunina upp á öðrum vettvangi eða af öðru tilefni. Það segi ég ekki af því að ég sé að gera lítið úr athugasemdum hans heldur vegna þess að við vorum í þessu starfi að einbeita okkur að ákvæðum hegningarlaganna og hvernig þeim væri beitt. Við teljum að með þeim breytingum sem í frumvarpinu felast færum við stjórnvöldum sterkari vopn í hendurnar til að vinna gegn brotum af þessu tagi. Varðandi aðra þætti yrði ég að svara hv. þingmanni með meiri fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég spurði ekki sérstaklega um fjárheimildir heldur var að vísa í þær sem ástæðu fyrir því að uppi væri vandi vegna þessara mála sem hefði verið kallað eftir fjármagni í til þess að vinna betur á. Það á alltaf að fjalla um mat á áhrifum í frumvarpinu en það er ekkert sérstakt kostnaðarmat sem fylgir þessu, allt í lagi. Ég var að spyrja því að við viljum fá að vita hver staðan er í málaflokknum þegar verið er að gera lagabreytingar, hvort það hafi áhrif á fjárheimildir, og ef ekki hvort þetta geri hlutina skilvirkari á einhvern hátt. Það hefur kannski jákvæð áhrif á fjárheimildir og þess háttar. Það sem ég er að spyrja hv. þingmann um hérna eru ekki krónutölur heldur staðan á eftirliti með vinnumansali, hvort það hafi breyst þannig að ekki sé þörf á þeim fjárheimildum sem ég var að fjalla um áðan, heldur lagi þessar lagabreytingar þetta þannig að það verði skilvirkara og kostnaðarminna eða eitthvað því um líkt. Það tæki þá á þeim áhyggjum sem voru hér áður um að ekki næðist að sinna eftirliti með vinnumansali nægilega vel hjá lögreglu og Vinnumálastofnun.

Hv. þingmaður verður eiginlega að una við sama svar og áður, ég get ekki svarað honum með þeim skýra hætti sem hann biður um. Í umræðum nefndarinnar og í athugasemdum umsagnaraðila var ekki vikið sérstaklega að þeim þáttum sem hann fjallar um. Hins vegar kom fram af hálfu mjög margra sem starfa á þessu sviði að vegna þess að lagaheimildin og refsiheimildin hafi ekki verið nægilega skýr þá hafi ekki verið hægt að beita tækjum réttarvörslukerfisins nægilega vel til að vinna á þeim vanda. Úr því er auðvitað verið að bæta með þessu frumvarpi. Varðandi spurninguna sem hv. þingmaður kom með um reynsluna á sviði vinnumansals og mat á því hvort þetta dragi úr þörf fyrir fjármuni á því sviði myndi ég segja að við þyrftum að leggjast í sérstaka skoðun á því. Sú skoðun fór ekki fram af hálfu nefndarinnar og var ekki um hana getið í þeim gestakomum sem fylgdu málinu. Við teljum hins vegar að breytingin sem slík gagnist. Hvort hún sparar peninga þori ég ekki að segja. Ég ætla ekki að fullyrða að svo sé en hins vegar frá sjónarhóli réttarvörslu og refsivörslukerfisins, lögreglu, saksóknara og annarra sem fást við þessi mál, þá telja þeir sig fá með þessum hætti betri lagaheimild til að bregðast við brotum á þessu sviði. En hvaða áhrif það hefur treysti ég mér ekki til að segja án undanfarinnar umfjöllunar í nefndinni.

Hæstv. forseti. Ég fagna, eins og flestir, því að verið sé að reyna að skýra þá löggjöf sem gildir í hegningarlögum og ég tala nú ekki um þegar við erum að ræða um svo alvarleg brot eins og mansalsmál. Í frumvarpinu er töluvert talað um skýringar á mansali og farið yfir þá baráttu sem á sér stað hjá Evrópuráðinu og víðar. Þá er sérstaklega fjallað um mat ríkislögreglustjóra á skipulagðri brotastarfsemi tengdri mansali. Ég sakna þess svolítið að sjá ekki í nefndaráliti meiri hlutans eða nefndarinnar aðeins komið inn á mikilvægi þess að lögreglan og þeir sem eru að reyna að berjast gegn mansali, hvort sem það er vinnumansal eða eitthvað annað, fái aukin tækifæri og meiri stuðning til að sinna málum sínum. Það er ljóst þegar maður skoðar þær skýrslur sem ríkislögreglustjóri hefur lagt fram undanfarin ár, hvort sem það er skýrslan frá 2009 eða 2015, að mansal fer vaxandi, ég ætla leyfa mér að orða það þannig. Það er alla vega aukið vandamál, virðist vera, og nátengt skipulagðri glæpastarfsemi. Þó svo að hér sé verið að skýra og bæta rétt slíkra brotaþola þá sakna ég þess að nefndin hafi ekki gert meira úr því að benda á mikilvægi þess að lögreglu sé gert fært að takast á við þann mikla vanda sem augljóslega fylgir skipulagðri glæpastarfsemi. Mig langar að spyrja þingmann og framsögumann þessa ágæta máls hvort það hafi komið upp í nefndinni og verið rætt sérstaklega, hvort það væri ekki rétt að finna leiðir til að bæta aðbúnað lögreglu.

Herra forseti. Þær hugleiðingar sem hv. þingmaður er með í þessu sambandi eru alveg réttmætar og áhugaverðar og hafa verið teknar til umræðu í nefndinni í tengslum við stöðu lögreglunnar og stöðu baráttunnar gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Við vorum hins vegar með tilteknar breytingar á almennum hegningarlögum í þessu máli og nefndin tekur afstöðu til þeirra í þeirri umfjöllun sem felst í nefndaráliti. En jafnvel þó að við séum ekki með almennar hugleiðingar um stöðu alls konar tengdra mála í nefndarálitinu felur það ekki í sér að nefndin hafi ekki áhyggjur af þeim þáttum, alls ekki. Við erum hins vegar að fást við afmarkaðar lagabreytingar, afmarkaðar breytingar á almennum hegningarlögum og tökum afstöðu til þeirra. Nefndin gerir það með því að taka undir þetta frumvarp ráðherra. Þær tillögur sem felast í frumvarpinu fengu stuðning allra þeirra sem vinna að þessum málum og það kemur líka fram í nefndarálitinu að því var almennt vel tekið. Við vorum að velta þessu fyrir okkur út frá því sem í frumvarpinu sjálfu stendur. Við hefðum auðvitað getað skrifað langa ritgerð um allt mögulegt sem okkur finnst að geti tengst þessu máli en við vorum bara að taka afstöðu til tiltekinna tillagna í tilteknu frumvarpi. Þó að við minnumst ekki á fjármögnun lögreglu eða möguleika lögreglu til að berjast við skipulagða glæpastarfsemi í almennum skilningi þá felur það ekki með neinum hætti í sér að ekki sé þörf á að gera betur á því sviði.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það hvarflar ekki að mér að nefndin hafi ekki áhyggjur af skipulagðri glæpastarfsemi og tengslum slíkrar starfsemi við mansal. Það sem ég var að velta fyrir mér var hvort ekki hefði verið rætt samhliða þessum lagabreytingum, sem er rétt hjá hv. þingmanni að eru afmarkaðar, mikilvægi þess að lögreglan fái tæki og tól og fjármagn til að berjast gegn mansali sem fylgir skipulagðri glæpastarfsemi. Það breytir því ekki þótt við skýrum þessa afmörkuðu lagagreinar, eins og hér er gert, að við verðum að sjálfsögðu að hafa tækin og tólin til að fylgja því eftir að þessi breyting virki eins og hugmyndin er að hún geri. Ég tek eftir því varðandi samráð um þetta mál að það hefur ekki verið mikið rætt, og kannski ekki ástæða til. Ég hefði haldið að það væri tilefni fyrir nefndina - og ég tala um nefndina í heild, að sjálfsögðu, og ætla ekki að gera henni upp neinar skrýtnar hugmyndir í því efni - að árétta mikilvægi þess í nefndaráliti að lögregla og þeir sem eru að berjast gegn mansali hafi til þess tækjabúnað, heimildir, fjármagn og þess háttar. Þetta er vitanlega eitt af okkar erfiðustu og stærstu málum í dag. Þegar við erum að fást við mál af þessu tagi þar sem fólki er pínt með einhverjum hætti eða platað inn í einhvers konar nauðungarvistun, nauðungarvinnu eða hvað við köllum það, vændi, þá verðum við að mínu viti að ræða það reglulega að til þess að geta tekið á þeim málum þá þurfa að fylgja tæki og tól og fjármunir.

Herra forseti. Ég tek undir mjög mörg af þeim sjónarmiðum sem koma fram í ræðu hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar. Það hefur auðvitað verið rætt undir öðrum liðum og í tengslum við önnur mál sem fjallað hefur verið um á vettvangi allsherjar- og menntamálanefndar og hefur líka verið tekið fyrir oftar en einu sinni hér í þingsal. Þar hefur m.a. verið rakið hvernig auknum fjármunum hefur verið varið sérstaklega til baráttunnar gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Sú barátta er mikilvæg og þarf að halda áfram. Það þarf að sinna henni með margvíslegum hætti. Partur af því máli, af þeim aðgerðum sem við erum að grípa til til að vinna gegn skipulagðri glæpastarfsemi, felst í þessu frumvarpi þannig að þessi afmarkaði þáttur geti fengið greiðari meðferð og betri málsmeðferð í réttarvörslukerfinu í þeim tilgangi að hægt verði að koma lögum yfir þá sem brjóta af sér á þessu sviði.

Herra forseti. Þetta mál er vissulega til bóta og löngu tímabært að tekið sé á þeim alvarlega glæp sem mansal er. Hins vegar eru þessar aðgerðir mjög takmarkaðar og ef þeim er ekki framfylgt sem hluta af einhverri heildaráætlun í því að takast á við þessa alvarlegu brotastarfsemi þá er ekkert víst að þetta muni breyta miklu. Í nefndaráliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar segir, með leyfi forseta: „Í ljósi þess að baráttan gegn mansali er viðvarandi verkefni hverrar þjóðar var stefnuskjalinu ekki afmarkaður tiltekinn tímarammi, heldur gildir þar til annað verður lagt fram. Þannig eru aðgerðir almennt ekki tímasettar en þó séu tilteknar aðgerðir tímasettar. Meiri hlutinn leggur áherslu á það sem kemur fram í stefnuskjalinu að ætlast sé til að unnið verði að öllum aðgerðunum á skilvirkan hátt og þær sæti reglubundinni endurskoðun í umbótaskyni.“ Gott og vel, þetta er ágætisathugasemd en hún einmitt dregur það fram hversu takmörkuð aðgerð þetta í rauninni er. Maður veltir því fyrir sér eftir nánast heilt kjörtímabil hvers vegna ekki er brugðist við á meira afgerandi hátt með aðferðum sem duga, því að strax við upphaf þessa kjörtímabils, í október 2017, birtist skýrsla frá greiningardeild ríkislögreglustjóra þar sem ítarlega er farið yfir vaxandi umfang skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi og heill kafli helgaður mansali. Kaflinn ber yfirskriftina „Smygl á fólki/Mansal“. Greiningardeildin lét sér ekki nægja að skýra umfang vandans og þá hættu sem blasir við og blasti við þegar við upphaf kjörtímabilsins, að þetta væri vandi sem færi vaxandi, heldur lagði lögreglan líka áherslu á að hún þyrfti að fá ný úrræði, fjármagn auðvitað, mannskap, þekkingu og tækni til að takast á við þennan vanda. Til að setja þetta aðeins í samhengi við þær aðvaranir sem birtust í skýrslunni og hvers vegna þetta mál leysir ekki vandann og er varla til þess fallið að hafa mjög veruleg áhrif á umfang hans ætla ég að vitna aðeins í skýrsluna, í upphaf kaflans um smygl á fólki og mansal. Þar segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt upplýsingum erlendra lögregluliða kaupa flestir flóttamenn sem til Evrópu koma sér aðstoð smyglara annaðhvort á hluta ferðar eða ferðina alla. Samkvæmt skýrslu Evrópulögreglunnar frá árinu 2015 um viðskiptamódel þeirra sem stunda mansal og smygl á fólki var hagnaður slíkra viðskipta á heimsvísu árið 2015 metinn á um 39,4 milljarða evra (um 488 milljarðar íkr.). Í skýrslu Evrópulögreglunnar frá árinu 2017 um skipulagða glæpastarfsemi kemur fram það mat að vinnumansal fari vaxandi og skipulögð glæpasamtök muni hagnýta þann mikla fjölda fólks sem er í viðkvæmri stöðu innan álfunnar. Samkvæmt upplýsingum Evrópulögreglunnar voru allt að 30 þúsund einstaklingar sem tengdust smygli á fólki árið 2015. Á þeim tveimur árum sem liðin eru frá því mati hafa aðstæður í Evrópu breyst til hins verra meðal annars vegna hins mikla fjölda flóttamanna sem Evrópa hefur tekið á móti og er nú svo komið að mati Evrópulögreglunnar að um 65% þeirra skipulögðu glæpahópa sem leggja stund á fíkniefnaviðskipti eru samhliða virkir á öðrum sviðum glæpa svo sem í viðskiptum með falsaða vöru, mansali og smygli á flóttafólki.“ Við höfum ekki farið varhluta af þessari þróun á Íslandi. Árið 2019 birti greiningardeildin aðra skýrslu og þá hafði þessi þróun haldið áfram að færast í verra horf, vegna þess að það þarf að greina eðli vandans til að geta tekið á honum af skynsemi. Svo segir hér áfram í skýrslunni: „Grunur leikur á að erlendir smyglhringir hafi Ísland sem áfangastað. Þeir sem stunda smygl á fólki eru fljótir að laga starfsemi sína að aðstæðum hverju sinni. Öryggi flóttamanna er oft á tíðum fórnað fyrir aukinn hagnað og til að minnka hættuna á uppljóstrun. Í hluta tilfella sem upp hafa komið í Evrópu er vitað til þess að flóttafólk hafi verið þvingað til afbrota eða í „svarta atvinnustarfsemi“ til þess að borga skuld sína við smyglarana. Þetta rímar við upplýsingar stofnana Sameinuðu þjóðanna sem segja í skýrslu frá september 2017 að ungt fólk sé krafið um 800–4.000 evrur (100.000–500.000 íkr.) fyrir flutning yfir Miðjarðarhaf til Evrópu. Fólkið skuldi því iðulega smyglurum þegar það kemst á áfangastað. Þær skuldir innheimti smyglarar af fullri hörku. Lögregla telur að Ísland sé áfangastaður fyrir mansal og horfir einkum til vinnumansals innan byggingariðnaðar, veitingareksturs og ferðaþjónustu. Fáar kærur berast í þessum málaflokki og er það í samræmi við eðli brotanna en hefur lítið forspárgildi fyrir umfang starfseminnar. Reynsla erlendis frá sýnir að fátítt er að fórnarlömb leiti til lögreglu. Byggir mat lögreglu því að mestu á upplýsingum og ábendingum en ekki kærum.“ Í þessu liggur m.a. vandinn, herra forseti, og vekur upp spurningar um að hversu miklu gagni þetta annars ágæta mál kemur ef ekki er litið á heildarmyndina og ráðist í heildaraðgerðir. Það vekur auðvitað sérstaka undrun að íslensk stjórnvöld skuli nú ætla að ráðast í breytingar á hælisleitendakerfinu sem eru til þess fallnar að gera glæpahópum auðveldara fyrir að misnota það, á sama tíma og önnur Norðurlönd, ekki hvað síst dönsk stjórnvöld undir forystu danskra jafnaðarmanna, eru að fara í þveröfuga átt, sérstaklega með þeim rökum að Danmörk vilji ekki vera áfangastaður fyrir smygl á fólki og því skuli öllum beint í hina öruggu lögformlegu leið, þ.e. í gegnum kvótaflóttamannakerfið. Á sama tíma fara íslensk stjórnvöld í þveröfuga átt. Með því að tryggja öllum sömu þjónustu og fjárframlög og kvótaflóttamönnum er í raun verið að hvetja til þess að menn fari í hættuför á vegum glæpagengja sem verða svo að sjálfsögðu, eins og fram kom hér, mjög meðvituð um hvaða reglur eru í gildi og vísir til þess að innheimta af fólkinu þær greiðslur sem veittar eru fyrir í mörgum tilvikum, en eins og sagði hér að framan þá kemur meiri hluti þeirra sem koma sem hælisleitendur til Evrópu á vegum þessara smyglara. Í skýrslunni segir enn fremur, með leyfi forseta: „Ólöglegir fólksflutningar og smygl á fólki eru liður í umsvifum skipulagðra glæpasamtaka. Mafíur sem starfa yfir landamæri og hafa komið sér fyrir í mörgum ríkjum Evrópu eru umsvifamiklar á þessu sviði. Lögregla“ - og hér er átt við íslenska lögreglu - „hefur vitneskju um að erlendir ríkisborgarar hafi verið fluttir til landsins með skipulögðum hætti. Sem dæmi má nefna að árið 2016“ - þ.e. árið áður en skýrslan birtist - „komu fjórir laumufarþegar með Norrænu og sóttu um alþjóðlega vernd. Þeir kváðust hafa greitt ónefndum aðilum í Danmörku 2.000 evrur fyrir að smygla þeim um borð í ferjuna í Hirtshals. Umfang ólöglegra fólksflutninga og smygls á fólki telst þó óþekkt. Aukin frumkvæðislöggæsla er til þess fallin að bregða ljósi á þann fjölda einstaklinga sem smyglað er til landsins ár hvert.“ Lögreglan hefur ekki fengið tækifæri til að ráðast í þessa frumkvæðislöggæslu nú fjórum árum seinna og því er umfangið enn óþekkt. Næst segir: „Þekkt er á Norðurlöndum og víðar í Evrópu að glæpasamtök nýti sér lögleg/opinber kerfi fyrir starfsemi sína. Þetta getur átt við um bótakerfi, vinnumiðlanir og móttöku flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd.“ Það er reyndar vikið að því á nokkrum stöðum í skýrslunni með hvaða hætti þessi kerfi eru misnotuð og því undarlegt að hér skuli birtast tiltölulega lítilfjörlegt mál um þennan stóra vanda á sama tíma og ríkisstjórnin leggur fram mál sem er til þess fallið að auðvelda þessa brotastarfsemi. Nefnd eru dæmi um þetta sem m.a. varða Ísland og einnig tekið fram að oft og tíðum séu hér íslenskir tengiliðir þessara erlendu glæpahópa. Orðið hefur vart við það, reyndar á þeim árum sem liðin eru frá birtingu skýrslunnar, að þessir íslensku tengiliðir geti verið mjög umfangsmiklir í að skipuleggja og selja ferðir til Íslands á vegum tengiliða sinna erlendis, erlendu glæpagengjanna. Svo segir: „Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum gefa afskipti lögreglu til kynna að í einhverjum tilvikum hafi hópar sem sækja um alþjóðlega vernd samræmt frásagnir sínar og viðbrögð gagnvart yfirvöldum. Ljóst er að þessir einstaklingar hafa fengið upplýsingar eða þjálfun í því hvernig bregðast eigi við þegar komið er til Íslands. Dæmi eru um að viðkomandi framvísi einvörðungu ljósmynd af vegabréfi eða alls engum skilríkjum og leyni þar með hugsanlega persónuupplýsingum og réttu vegabréfi. Þannig halda viðkomandi ferðafrelsi og geta farið af landi brott þegar þeir kjósa á meðan umsókn þeirra um alþjóðlega vernd er til meðferðar. Slík mál um samræmdar frásagnir í því skyni að svindla á móttökukerfinu hafa einnig komið upp á Norðurlöndum svo sem í Danmörku. Tölur Útlendingastofnunar um niðurstöður allra afgreiddra mála gefa til kynna að algengt sé að lagðar séu fram tilhæfulausar umsóknir um alþjóðlega vernd.“ Í þessari skýrslu og í skýrslunni frá 2019 og víðar hafa birst upplýsingar frá lögreglu um hvernig þessi kerfi eru misnotuð og í því sýna menn oft og tíðum mikla hugkvæmni en fyrst og fremst fylgjast þeir með þróun kerfisins á hverjum stað og aðlaga sig að því, leika á það, á meðan ekki er til staðar löggæsla til að bregðast við af nægilegu afli. „Álag á landamærum helst m.a. í hendur við þá stefnu sem stjórnvöld móta […]“ - ég ætla að endurtaka þessa setningu, herra forseti, því að hún er ákveðið lykilatriði í þessu - „Álag á landamærum helst m.a. í hendur við þá stefnu sem stjórnvöld móta og fylgja hverju sinni.“ Þetta ættu að heita augljós sannindi en menn hafa hér í umræðu um annað mál þrætt fyrir að sú sé raunin. Þó er þetta eitt af grundvallaratriðunum í því að takast á við þessi mál af skynsemi, að menn geri sér grein fyrir því að ákvarðanir stjórnvalda á hverjum stað og framfylgni þeirra hefur áhrif á ákvarðanatöku, m.a. glæpagengjanna sem sérhæfa sig í smygli á fólki. Á því byggist breytt stefna á hinum Norðurlöndunum og skilaboðin sem þau lönd hafa sent frá sér hafa heldur dregið úr ásókninni þangað á meðan skilaboðin sem íslensk stjórnvöld hafa sent frá sér hafa stóraukið ásóknina hingað að því marki að hún er hlutfallslega sexfalt meiri en í Noregi og Danmörku. „Þeir þættir sem hvetja farandfólk til að halda til Evrópu kallast í þessari skýrslu „aðdráttarafl“ (e. Pull factor). Meðal slíkra þátta eru atvinnutækifæri, frelsi, skipulag velferðarmála og almennar væntingar um betri möguleika í nýjum heimkynnum auk þess sem vel er þekkt að reynsla og velgengni þeirra sem á undan hafa farið skiptir miklu. Framkvæmd stefnu íslenskra stjórnvalda hefur á undanliðnum misserum verið fallin til að auka „aðdráttarafl“ (e. Pull factor) Íslands sem áfangastaðar fyrir farandfólk frá Evrópu í leit að betri lífskjörum.“ Framkvæmd stefnu íslenskra stjórnvalda hefur á undanförnum misserum verið fallin til að auka aðdráttarafl Íslands sem áfangastaðar. Þegar bent var á þetta í umræðum í þinginu gáfu ýmsir lítið fyrir það. En auðvitað er það staðreynd, eins og birtist m.a. í þessari skýrslu, að stefna íslenskra stjórnvalda á undanförnum árum hefur aukið aðdráttaraflið. Erlend glæpagengi hafa í auknum mæli selt Ísland sem áfangastað, m.a. með því að flytja fólk hingað hluta leiðarinnar eða alla, selja því væntingar en setja það svo í nauðungarvinnu til að gera upp skuldir. Það er reyndar rétt að taka fram, herra forseti, eins og segir í skýrslunni: „Hins vegar voru stigin skref til þess nálgast lagaumhverfið sem ríkir á hinum Norðurlöndunum með reglugerð um útlendinga, nr. 540/2017 frá 29. maí 2017 og reglugerð um breytingu á reglugerð um útlendinga 775/2017.“ Þetta eru reglugerðir sem þáverandi dómsmálaráðherra, hv. þm. Sigríður Á. Andersen setti og höfðu umtalsverð áhrif. Þarna komu aðeins önnur skilaboð frá Íslandi og það hafði strax áhrif, sérstaklega á smygl á fólki frá tveimur löndum. En síðan þá hefur orðið algjör viðsnúningur og ríkisstjórnin, eins og ég nefndi, færir sig nú alveg í hina áttina og frá Norðurlöndunum hvað þetta varðar. „Frá gildistöku þessara breytinga hefur orðið veruleg breyting á fjölda þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd […]“ - segir í skýrslunni, eins og ég var að rekja og þetta hefur haft áhrif á aðdráttaraflið, en nú er sem sagt verið að auka aðdráttaraflið á ný. „Hælisleitendum frá átaka- og spennusvæðum fjölgaði einnig verulega á Íslandi árið 2016. Líklegt er að sú þróun haldi áfram en þó ber að hafa í huga þá miklu fækkun flóttamanna sem til Evrópu leituðu árið 2016. Á móti kunna að koma hertar reglur um hælisleitendur í Evrópu og aukin áhersla á brottflutning farandfólks sem gætu leitt til frekara álags á landamærum Íslands. Er það dæmi um ytri þrýsting (e. Push factor).“ Þetta höfum við einnig rætt töluvert, þ.e. þann ytri þrýsting sem felst í því að önnur Norðurlönd séu að breyta sínu regluverki á sama tíma og Ísland fer í þveröfuga átt. Svo heldur þetta áfram, herra forseti. Ég sé að ég hef ekki tíma til að rekja alla þessa mikilvægustu punkta sem ég hefði viljað vísa í úr skýrslunni en ég ætla að taka hérna smáklausu í viðbót. Þar segir: „Dæmi eru um að þeir sem sótt hafa um alþjóðlega vernd frá þessum ríkjum haldi strax aftur til Íslands eftir að hafa verið synjað um vernd og hlotið lögreglufylgd úr landi.“ Þannig að þó að mönnum hafa verið synjað um vernd og fengið lögreglufylgd úr landi, þar sem iðulega þrír lögreglumenn þurfa að fylgja hverjum og einum, eru mörg dæmi um að menn komi strax aftur. „Verður því ekki annað séð en að í einhverjum tilvikum, hið minnsta, fari fram skipulögð misnotkun á móttökukerfi alþjóðlegrar verndar á Íslandi. Þess þekkjast dæmi að viðkomandi stundi „svarta atvinnu“ eða brotastarfsemi á meðan umsókn hans er til meðferðar. Eftir höfnun snýr viðkomandi aftur á réttum skilríkjum og án þess að sækja um hæli og tekur aftur upp fyrri iðju. Skipulagðir glæpahópar geta með þessu móti nýtt sér móttökukerfi alþjóðlegrar verndar hér á landi.“ Það eru mörg dæmi um það í þessari skýrslu að vísað sé í mikilvægi þess að móttökukerfi hælisleitenda sé í lagi og hvernig það er misnotað og dregið fram mikilvægi þess að lagfæra það. Þess vegna er algerlega óskiljanlegt að ríkisstjórnin skuli nú kjósa að fara í þveröfuga átt og á sama tíma og hin Norðurlöndin eru að bæta þarna úr. Og á hverjum bitnar þetta fyrst og fremst? Þetta bitnar fyrst og fremst á fólkinu sem þarf á alþjóðlegri vernd að halda, þarf mest á hjálpinni að halda. Ef byggt er upp kerfi sem auðveldar glæpagengjum að misnota það þá bitnar það mest á þeim sem þurfa mest á hjálpinni að halda og eiga skilið að fá hjálp og gerir okkur erfiðara fyrir að aðstoða það fólk. Það er, eins og ég nefndi áðan, kjarninn í rökstuðningi til að mynda danskra jafnaðarmanna fyrir gjörbreyttri stefnu þar í landi þar sem fólki er beint frá hælisleitendakerfinu og í hið örugga lögformlega kvótaflóttamannakerfi, þveröfugt við það sem íslenska ríkisstjórnin er að gera hér. Svoleiðis að mál eins og þetta er jú þrátt fyrir allt jákvætt en viðbúið að það hafi takmörkuð áhrif ef menn líta ekki á heildarmyndina.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Margt gott kom fram í henni, einkum þar sem hann vitnaði til opinberra skýrslna um stöðu mála að þessu leyti. Ég vildi hins vegar þakka honum sérstaklega fyrir það sem fram kom í lok máls hans, þ.e. að þetta mál sem slíkt fjallar um tiltekna breytingu á almennum hegningarlögum til þess að gera aðilum í réttarvörslukerfinu auðveldara að eiga við mansal. Mansal er hluti af skipulagðri glæpastarfsemi og mikilvægt að vinna gegn henni. Það er líka mikilvægt að sýna varfærni og stefnufestu á sviði útlendingamála. Þetta frumvarp gerir ekki annað en að hjálpa til við að berjast við glæpastarfsemi sem tengist þessu. Þess vegna fagna ég því að hv. þingmaður og aðrir í þinginu hafi tekið vel í þetta mál og séu tilbúnir að styðja það til afgreiðslu vegna þess að það, svo langt sem það nær, hjálpar okkur í því starfi sem við viljum vinna að á þessu sviði. Svo getum við þegar við fjöllum um önnur mál hérna í þinginu rætt aðra þætti varðandi útlendingastefnu og raunverulega baráttu við glæpastarfsemi að öðru leyti, en þetta, svo langt sem það nær, hjálpar okkur í þessari baráttu.

Herra forseti. Ég geri ekki lítið úr því að þetta er jákvætt mál. Hv. þm. Birgir Ármannsson viðurkennir að þetta sé auðvitað takmarkað mál í viðureigninni við þann alvarlega glæp sem mansal er. En til þess að aðgerðir eins og þær sem birtast í þessu máli beri sem mestan árangur er mikilvægt að setja þær í samhengi við heildarviðfangsefnið og aðrar aðgerðir sem eru þá liður í baráttu með þessu máli en einnig svo fjölmörgu öðru. Þannig búa menn til besta kerfið, auka mest líkurnar á árangri ef þetta helst allt í hendur. Þess vegna finnst mér svolítið sérkennilegt að fram komi svona takmarkað mál, þrátt fyrir að vera jákvætt, vissulega jákvætt, eftir fjögur ár, eftir að skýrsla greiningardeildar ríkislögreglustjóra hefur legið fyrir í fjögur ár, þar sem heildarsamhengið er útskýrt, m.a. hvernig glæpahópar misnota hælisleitendakerfið. Enn undarlegra finnst mér að á sama tíma og við ræðum þetta mál, þessi takmörkuðu viðbrögð, þá skulum við vera með til umfjöllunar annað mál sem er til þess fallið að gera glæpagengjum auðveldara að misnota hælisleitendakerfið á Íslandi og eins og ég nefndi í ræðu minni, alveg sérstaklega í ljósi þess að önnur Norðurlönd eru að fara í þveröfuga átt og beina hælisleitendum, flóttamönnum, í kvótaflóttamannakerfið, öruggu lögformlegu leiðina.

Herra forseti. Ég held að ég verði að vera aðeins meira ósammála þessu svari hv. þingmanns en ræðu hans hér á undan af því að mér finnst að í því gæti ákveðins misskilnings. Látum nú vera misskilning varðandi innflytjendafrumvarpið sem er hér á dagskrá síðar í dag og við fáum vonandi fljótt tækifæri til þess að taka til gagngerrar umræðu. Ég held að sá skilningur sem hv. þingmaður leggur í það mál eigi sér ekki stoð í málinu sjálfu. En látum það vera. Hitt atriðið sem ég vildi gera athugasemdir við, og tek fram að ég viðurkenni að hv. þingmaður hefur rétt fyrir sér um margt varðandi þann vanda sem við er að etja, er að hv. þingmaður komi hér og haldi því fram að þetta frumvarp, þetta tiltekna frumvarp, um tilteknar breytingar á almennu hegningarlögunum, sé það eina sem gert hefur verið til að bregðast við þeim vanda sem viðurkenndur er og hefur verið um margra ára skeið varðandi skipulagða glæpastarfsemi. Það er ekki sanngjörn lýsing að mínu mati og virðist sem hv. þingmaður hafi misst af þeirri umræðu sem átti sér stað hér fyrir fáeinum vikum þar sem farið var ítarlega yfir margvíslegar aðgerðir, bæði fjárveitingar, sérstakar fjárveitingar, aukafjárveitingar, breytt skipulag lögreglu og fjölmargt annað sem gert hefur verið til að auðvelda lögregluyfirvöldum hér að eiga við skipulagða glæpastarfsemi. Þetta er lítið púsl í heildarmyndinni en mikilvægt púsl, þetta frumvarp, en það þýðir ekki að það hafi ekki heilmargt verið gert á þessu sviði þótt vafalaust getum við staðið okkur betur.

Herra forseti. Ég er ekki að halda því fram að þetta sé það eina sem frá ríkisstjórninni hafi komið en þetta er þó mál sem á að vera liður í því að takast á við gríðarlega alvarlegt vandamál, lagt fram núna við lok kjörtímabils án samhengis við heildarvandann. Ég man vel eftir þeirri umræðu sem hv. þingmaður vísaði í, þar sem hæstv. dómsmálaráðherra svaraði fyrir baráttuna við skipulagða glæpastarfsemi, enda bað ég um þá umræðu og þess vegna var hún haldin. Þar kom fram í máli ráðherra eitt og annað um aukið samráð milli lögregluembætta á Íslandi. Þar var vísað í innfluttar reglur um peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og tínt til að íslenska lögreglan hefði fengið fjármagn vegna þátttöku sinnar í aðgerðum sem skiluðu sér í að gert var upptækt töluvert fjármagn hjá erlendum glæpahringjum og hluta af því naut íslenska lögreglan. En það vantar mjög mikið upp á að brugðist hafi verið við þeim ábendingum, því ákalli, sem birst hefur í skýrslum greiningardeildar ríkislögreglustjóra um mannafla, fjármagn, þekkingu, tækni, heimildir o.s.frv. Það vantar að mjög verulegu leyti að ríkisstjórnin hafi sinnt því. Hvað varðar athugasemd hv. þingmanns um að allt sé á misskilningi byggt þá hefur maður heyrt þetta býsna oft frá meirihlutaflokkunum þegar þeir eru að reyna að koma í gegn einhverjum vafasömum málum en iðulega kemur á daginn að misskilningurinn, hafi hann verið til staðar, liggi þeirra megin. Í þessu tiltekna máli um hælisleitendur hafa hæstv. fjármálaráðherra og hv. þm. Brynjar Níelsson til að mynda í raun tekið undir málflutning okkar Miðflokksmanna. 

Virðulegi forseti. Ég vildi koma hér upp og tjá mig um þetta mál, ekki síst af þeirri ástæðu að ég er ekki í hópi þeirra þingmanna sem eru skrifaðir fyrir þessu nefndaráliti. Í því fólst hins vegar engin efnisleg andstaða við þetta mál heldur stóð einfaldlega þannig á í það sinn að ég fór fyrr af fundi sem hafði þær afleiðingar í för með sér. Ég sat aðra fundi nefndarinnar um þetta mál og var í upphafi meðferðar þeirrar skoðunar að ástæða væri til þess að hnykkja á ýmsum atriðum í þessu ákvæði, 1. mgr. 227. gr. almennra hegningarlaga. Það er auðvitað ekki þannig að hér sé verið að lögfesta eða setja nýtt ákvæði um mansal. Það lá fyrir þá þegar. En verið er að skerpa á því og færa, vil ég leyfa mér að segja, lögreglu og ákæruvaldi, dómstólum, betri og beittari verkfæri til að takast á við þessi tilteknu afbrot með þessu ákvæði. Hv. framsögumaður, Birgir Ármannsson, fór ágætlega yfir vinnuna hér í ræðu sinni. Ég tek undir að gestir þeir sem komu fyrir nefndina til að fjalla um málið voru yfirleitt jákvæðir gagnvart þessum tilteknu breytingum. Eins og ég sagði var þetta ákvæði sem þurfti dálítið á styrkingu að halda. Stundum hefur verið talað um að þröskuldurinn sem var settur í þessu ákvæði hefði verið of hár þannig að það hefði hamlað lögreglu aðgengi að því að komast að þessum rannsóknum. Það er auðvitað alltaf gott að rýna og ekki síst út frá sjónarmiðum þess fólk sem þekkir til. Mér sýnist að hér hafi tekist ágætlega til. Markmiðið var að auka réttarvernd þeirra sem verða fyrir mansali. Það verður m.a. gert með því að þær stofnanir sem eiga að taka á slíkum brotum hafi til þess réttu úrræðin. Hins vegar er það þannig, og kannski er það höfuðsynd lögfræðingsins að segja það, að lagaákvæðið eitt og sér mun ekki gera mikið. Það mun ekki ráða úrslitum í baráttu sem þessari ef innviðirnir eru ekki sterkir að þessu leyti. Í því samhengi myndi ég vilja nefna að það er hinn íslenski veruleiki í tengslum við mansal hvað réttarkerfið varðar að dómar fyrir brot af þessu tagi eru fáir sem engir. Síðast þegar ég vissi hafði einn dómur fallið þar sem menn voru sakfelldir fyrir mansal. Það er ekki vegna þess að dómstólarnir séu í gríð og erg að sýkna fyrir þessi brot. En einhverra hluta vegna er staðan sú að það eru fáar ákærur gefnar út og þá þarf auðvitað að spyrja hverju það sæti. Getur ástæðan verið sú að Ísland sé alveg laust við þessi brot? Ég hugsa að það sé enginn glannaskapur að svara því hér strax að það er auðvitað ekki þannig. Það þarf því eitthvað meira að koma til en bara það að löggjöfin sé styrkt og bætt, án þess að ég vilji gera lítið úr því að það sé gert, það er vissulega mikilvægt skref og liður í því að ná utan um þessi brot. Mansal held ég að hafi framan af í almennri umræðu verið tengt við svokallað kynlífsmansal, sem er kannski óheppilegt orð, eða vændi og kynlífsiðnað. Hins vegar eru margar tegundir og margar birtingarmyndir þessara brota til og vinnumansal held ég sé í vaxandi mæli farið að ná athygli almennings sem raunverulegt vandamál á Íslandi. Það er líka rétt sem komið hefur fram í umræðunni hér í dag að það er ákveðið sérkenni á þessum brotaflokki að þolendur slíkra brota, og það á ekki bara við um Ísland, eru yfirleitt í þeirri veiku og viðkvæmu stöðu að þeir leita ekki sjálfir til yfirvalda nema í mjög takmörkuðum mæli. Þeir leita kannski til annarra stofnana með önnur vandamál, þannig að það skiptir máli að þeir sem vinna beint og óbeint að þessum málum hafi til að bera þekkingu og læsi á því þegar flöggin sjást. Það skiptir máli að lögreglan sé í þeirri stöðu að hún geti sinnt frumkvæðisvinnu að þessu leyti, að hún sé í þeirri stöðu að geta talað við fólk, byggt upp tengsl til að mæta stöðu og veruleika þolenda. Ég vil líka nefna ábyrgð almennings, af því að þegar við erum að tala t.d. um vinnumansal þá er það okkar allra að rýna það hvernig neytendur við erum í okkar daglega lífi, hvernig kaupendur við erum. Hvað vitum við? Hvað veit fólk um þau sem það ræður til starfa? Hvað vitum við um fólk sem er að koma í smíðavinnu fyrir okkur eða byggja fyrir okkur? Hvað vitum við um fólkið sem þrífur fyrirtækin sem við störfum hjá, skúrar skrifstofuna o.s.frv.? Neytendur í dag eru gegnumgangandi mjög meðvitaðir; meðvitaðir um uppruna vörunnar, matvörunnar sem við kaupum, við hvaða aðstæður matvaran er unnin eða grænmetið ræktað o.s.frv., en mér finnst þann þátt oft vanta dálítið í samtalið að við sem ábyrgir neytendur séum líka ábyrg fyrir því að skoða kjör þess fólks sem framleiðir vöruna eða veitir þjónustuna sem við erum að kaupa. Mín skilaboð hér eru þessi: Löggjöf er góð. Hún er nauðsynleg forsenda þess að við náum árangri í þessari baráttu, en hún er ekki nægjanleg forsenda því að góðri löggjöf þarf að fylgja heildarstefna og markviss fókus af hálfu stjórnvalda á hverjum tíma, af hálfu ráðherra á hverjum tíma. Ég ætla ekki að standa hér og halda því fram að kerfið á Íslandi hafi ekkert gert, ég er einfaldlega að benda á að það er einhver brekka sem hefur þær afleiðingar að við náum ekki utan um þessi brot með þeim hætti að þau leiði til ákæru og dóma. Í því sambandi vil ég nefna að almenn löggæsla og sérhæfðari rannsóknarvinna ganga hönd í hönd að þessu leyti. Báðir þættir þurfa að vera sterkir og báðir þættir þurfa að geta unnið saman til að árangur náist. Ég hef áhyggjur í þessu samhengi vegna þess að við höfum í nokkur skipti rætt hér m.a. málsmeðferðartíma í réttarkerfinu almennt séð. Og núna er uppi ákveðin staða innan lögreglunnar sem hefur í sjálfu sér líka verið til umræðu lengi án þess að því hafi fylgt mjög mikið af hálfu þeirra stjórnvalda sem nú eru við völd. Þessi biðlistamenning núverandi stjórnvalda, réttarkerfið er þar ekki undanskilið. Mér hefur fundist tilhneiging hér til að skerpa á tilteknum ákvæðum annað slagið án þess að því fylgi heildstæð stefna, markviss fókus á hverjum tíma. Það sjáum við reyndar í næsta máli á dagskrá þar sem verið er að leggja fram tímabundnar aðgerðir vegna þess að það eru meira að segja biðlistar í fangelsin á vakt þessarar ríkisstjórnar. Dómar eru að fyrnast og nú er verið að leggja fram ákveðnar aðgerðir sem ég hef í sjálfu sér samúð með, en þær eru auðvitað bein afleiðing af þessari refsistefnu ríkisstjórnarinnar. Í lokin vil ég fá að nefna að þegar kemur að mansali þurfum við líka að horfa til þess að þarna er brotið gróflega gegn þeim sem fyrir brotunum verða. Þetta eru gróf og alvarleg brot gegn brotaþolum í þessum málum. Hins vegar er það þannig t.d. með vinnumansalið að það er gríðarlegur samfélagslegur kostnaður af þeim brotum í formi til að mynda hvaða áhrif þetta hefur á samkeppni milli fyrirtækja sem annars vegar fara að settum reglum og lögum og hinna sem gera það ekki. Þetta hefur þau áhrif að skattar og gjöld berast ekki til ríkisins í samræmi við lög og reglur þannig að birtingarmyndirnar og afleiðingar þessara brota eru víðtækar og hafa áhrif á okkur öll. Lokaskilaboð frá mér eru þess vegna þau að samhliða þeim góðu breytingum sem hér eru að verða á því ákvæði sem tekur á mansali, þá er það ósk mín og von að settur sé markvissari fókus af hálfu ráðherra í málaflokknum á slík afbrot með það að leiðarljósi og með það að markmiði að færa þau upp á yfirborðið, fram í dagsljósið og að þeir sem bera ábyrgð á þeim sæti ábyrgð í samræmi við þau ákvæði sem hér gilda. Það eru sterkustu varnaðaráhrifin, að þeir sem brjóta af sér með þessum hætti hafi þá tilfinningu að það hafi afleiðingar í för með sér að gera það. Það er því miður ekki alveg reyndin eða staðan í dag.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og get tekið undir ýmislegt sem þar kemur fram. Eins og í andsvörum við hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson finnst mér rétt að árétta að þótt frumvarpið sem hér um ræðir sé vissulega mikilvægt svo langt sem það nær, þá felur það ekki í sér heildarlausn allra þeirra vandamála sem við er að glíma á þessu sviði. Þetta er partur af lausninni. Með því að breyta ákvæði 227. gr. almennra hegningarlaga um mansal með þeim hætti sem hér er gert er verið að reyna að ná tvíþættu markmiði, annars vegar að bæta stöðu brotaþola og hins vegar að auðvelda málsókn gegn þeim sem grunaðir eru um brot af þessu tagi. Þannig að þó að þetta mál og reyndar ekkert mál muni fela í sér heildarlausn þess vanda sem við er að glíma þá er þetta mikilvægt mál. Af því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega í ræðu sinni hversu fá mál hafi sætt ákæru og leitt til dóms þá var það meðal þeirra ábendinga sem leiddi til þess að frumvarpið er lagt fram, að með breytingum á almennum hegningarlögum mætti færa lögreglu og ákæruvaldi frekari vopn í hendurnar að þessu leyti þannig að það væri þá auðveldara að koma lögum yfir þá sem sannarlega brjóta af sér með þessum hætti. Síðan erum við auðvitað að vinna að margþættum aðgerðum á grundvelli stefnumótunar sem var síðast endurnýjuð árið 2019, um aðgerðir gegn mansali. Þetta er bara partur af þeirri vinnu, mikilvægur partur, en, eins og ég tók fram hér áðan, felur auðvitað ekki í sér heildarlausn á þessum vanda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Svo það sé alveg skýrt, og ég taldi mig raunar segja það skýrt, fagna ég þessari breytingu og tel að hún sé af hinu góða. Ég var einfaldlega að benda á þá stöðu og þann veruleika sem horfir við okkur, sem er annars vegar sú staðreynd að þessi mál virðast fram til þessa a.m.k. ekki hafa komið upp á yfirborðið með þeim hætti að þolendur leiti til lögreglunnar, eins og á við um mörg önnur brot. Ég veit t.d. að Vinnueftirlitið og lögregla hafa verið í verkefnum þar sem þau sækja vinnustaði heim. Sú vinna er mjög mikilvæg. En eftir stendur að það hamlar rannsóknum þessara mála þegar upphafspunkturinn í rannsókninni er ekki sá að brotaþoli komi fram með sögu og frásögn. Hinn punkturinn er sá sem ég nefndi, að þetta hefur leitt til þess m.a. að ákærur í þessum málaflokki eru hverfandi. Ég held að lagaákvæðið muni hjálpa til, vissulega vegna þess að þarna eru ákæruvaldið og lögreglan komin með beittari vopn og verkfæri í hendur. En fylgi þessu ekki stuðningur með öðrum hætti til þeirra stofnana sem eiga við þessi brot hef ég áhyggjur af því að áhrifin verði kannski minni en til er ætlast.

Herra forseti. Ég ætla að láta nægja að taka undir það að þetta ákvæði eitt og sér breytir ekki heildarmyndinni. Það skiptir máli svo langt sem það nær. En vissulega þarf að hafa í huga að þær stofnanir sem hafa hlutverki að gegna á þessu sviði séu nægjanlega vel fjármagnaðar og hafi aðrar aðstæður til að vinna að málum. Það má skoða það í mjög víðu samhengi og segja að allar stofnanir á þessu sviði þurfi að efla. Ég dreg ekki dul á að ég er þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt. En auðvitað þurfum við um leið að velta fyrir okkur hvernig fjármunum er varið. Það hefur komið fram hér á þinginu að markvisst hefur verið unnið að því að breyta forgangsröðun, alla vega af hálfu lögreglunnar, þannig að mál af þessu tagi fái meira rými. Vonandi skilar það árangri samhliða lagabreytingu af þessu tagi.

Hæstv. forseti. Mér sýnist við hv. þingmaður vera algjörlega sammála um að breytingin sé góð og minn fyrirvari var einfaldlega sá að hún er góð svo langt sem hún nær.

Herra forseti. Við ræðum hér alvarleg mál. Mansal er vissulega flókið og margþætt mannréttindabrot sem alþjóðasamfélagið hefur þó blessunarlega reynt að sporna við og stoppa frá árinu 2000 þegar allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti Palermó-samninginn, þann mikilvæga samning gegn fjölþjóðlegri, skipulagðri glæpastarfsemi, sem Ísland fullgilti þó ekki fyrr en tíu árum síðar. Barátta gegn mansali hefur líka átt sér stað og verið mjög fyrirferðarmikil á vettvangi Evrópuráðsins og tekur í raun flugið þegar samningur Evrópuráðsins frá árinu 2000, um aðgerðir gegn mansali, var lagður fram til undirritunar 16. maí 2005 og var undirritaður af Íslands hálfu sama dag. En þó liðu heil sjö ár þar til samningurinn var fullgiltur. Þrátt fyrir að Ísland hafi undirgengist þessa mikilvægu alþjóðasamninga hefur ákvæði nr. 227 í almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, verið afskaplega lítið breytt í framkvæmd. Og það er í raun algjörlega með ólíkindum að einungis þrjú mansalsmál hafi komið til kasta dómstóla, en í þeim öllum var ákært fyrir misnotkun í kynferðislegum tilgangi eða vændi. Á Íslandi hafa dæmin hingað til sýnt að mansal hefur að mestu leyti birst í formi kynlífsmansals en líka vinnumansals, enda var farið að horfa meira til þeirra þátta mansals hér á landi frá og með árinu 2015 þegar farið var að horfa til vinnumansals í skýrslu greiningardeildar embættis ríkislögreglustjóra og birtingarmyndar vinnumansals sem birtist í mansali í byggingariðnaðinum, veitingarekstri og ferðaþjónustu, en líka hjá burðardýrum í fíkniefnamálum. Síðan eru það hin órjúfanlegu bönd skipulagðrar glæpastarfsemi og vændis, sem er drifið áfram af mansali. Þessu til stuðnings má nefna nýjustu áhættumatsskýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá því í maí 2019 þar sem fram kemur að skipulagt vændi hafi aukist verulega hér á landi, að hluti þess tengist mjög skipulögðu starfi erlendra brotahópa og að vísbendingar séu um að fólk, erlendir ríkisborgarar, sé flutt með skipulögðum hætti til landsins til að sæta mansali og misneytingu. Bak við þessar vísbendingar og skýrslur eru raunveruleg mannslíf, fólk af holdi og blóði, sem er undir hæli skipulagðrar glæpastarfsemi, glæpaklíkna sem möndla með líf og örlög fólks á hryllilegan hátt. Herra forseti. Mig langar að nefna nokkra þætti sérstaklega: Í fyrsta lagi þá staðreynd að á hverju ári eru þúsundir barna fórnarlömb mansals. Þau eru beitt mansali í heimalandi sínu eða eru flutt á milli landa eða staða í þeim tilgangi að vera notuð eða beitt ofbeldi, hvort sem um er að ræða við ólöglegar ættleiðingar, til að nýta úr þeim líffæri eða við ólöglega vinnu og vinnumansal. Þau er gerð út til að betla og stela, en það sem er svartast og grimmast af öllu er þegar börn eru fórnarlömb mansals, notuð í kynferðislegum tilgangi og beitt hryllilegu kynferðisofbeldi. Þess vegna þarf staða barna, t.d. sem barna á flótta eða barna sem eru innflytjendur, alltaf að vera aukaatriði þegar slík mál koma upp. Aðalatriðið er að þau sem börn eru þolendur mansals. Mig langar til að taka undir ábendingu Barnaheilla sem leggja áherslu í umsögn sinni á stofnun samhæfingarmiðstöðvar fyrir mansalsþolendur sem ráðgert var að yrði lokið árið 2020, sem fram kemur í áherslum stjórnvalda í aðgerðum gegn mansali og annarskonar hagnýtingu. Sömuleiðis tek ég undir ábendingar Barnaheilla um gerð verklagslýsingar af hálfu barnaverndaryfirvalda við greiningu á börnum sem grunur leikur á að gætu verið þolendur mansals og gerð leiðbeininga og verklagsreglna fyrir fagfólk sem starfar með börnum þegar grunur leikur á að barn sé þolandi mansals. Þetta þarf að komast í gagnið strax, herra forseti. Mig langar í öðru lagi að benda á að þrátt fyrir það frumvarp sem við ræðum í dag að sé mikilvægt skref í rétta átt hefði mátt nýta ferðina til að hnykkja á, vegna þess að ég vísaði til samspils mansals og vændis og skipulagðrar glæpastarfsemi, nauðsyn þess að vel sé hugað að fræðslu og þjálfun á öllum stigum löggæslu og í dómskerfinu þegar kemur að meintum mansalsbrotum. Það þarf að tryggja og hefði kannski verið ágætt að hnykkja betur á því í frumvarpinu sjálfu. Mig langar líka að benda á eftirlit sérfræðingahóps GRETA, sem er sérfræðingahópur Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali, sem heimsótt hefur Ísland í tvígang, árið 2012 og í mars 2019. Sama ár var birt landsskýrsla um Ísland. Í þeirri skýrslu, þeirri seinni, var sérstaklega gagnrýnt að ekki skyldi sérstaklega kveðið á um nauðungarhjónaband, þvingað betl eða þvinguð afbrot í íslenskri löggjöf um mansal. Er sérstaklega tekið mið af þessum ábendingum GRETA-sérfræðingahópsins í frumvarpinu en hefði kannski mátt vera afdráttarlausara orðalag í því. Mig langar líka til að nota þetta tækifæri hér til þess að tala um refsingu þeirra sem beita fólk mansali, eru gerendur þegar kemur að þeim afbrotum. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvort styrkja þurfi þau ákvæði, þ.e. að gera breytingarnar enn skýrari þegar kemur að refsiverðum verknaði. Ég velti því upp einfaldlega hvort nóg sé að gert í þessu frumvarpi til laga þótt vissulega, og ég ítreka það, séu stigin mjög góð skref í þessu lagafrumvarpi. Ég velti því líka upp hvort nóg sé að gert þegar kemur að refsinæmi mansals og refsiþættinum í því. Í tengslum við þetta langar mig til að nefna eitt. Í meirihlutaáliti allsherjar- og menntamálanefndar er talað um skýrleika refsiheimilda en nefndin telur ekki tilefni til að rýmka ákvæðið með frekari hætti en nú er gert en telur mikilvægt að fylgst sé með framkvæmd og þróun á sviði mansals svo ákvæðið þjóni tilgangi sínum. Ég velti því bara upp hvort það hefði mátt stíga fastar til jarðar þarna. Ég ætla ekki að hafa þetta langa ræðu en ég held að við getum varla annað, þegar við ræðum þetta mikilvæga frumvarp hér, en að ræða fjármögnun til lögreglunnar til þeirrar deildar og starfsemi lögreglunnar sem snýr að mansali og vændi og skipulagðri glæpastarfsemi. Við þingmenn höfum þrálátlega talað um að það vanti aukna fjármuni til lögreglunnar og ég held að það sé kominn tími til að gera vel og vandlega við þennan þátt lögreglunnar, þ.e. að auka fjármuni og styrkja mannafla til þess að takast á við þessi alvarlegu brot, vegna þess að við höfum séð aukningu þar. Og skýrslur, rannsóknir og tölur sýna okkur að orðið hefur fjölgun í þessum þætti glæpastarfsemi og að löggæslan hefur kannski ekki nægilega sterk tól og tæki til að fylgjast með því þegar vinnumansal eykst. Það hefur orðið umfangsmeira í þessum þætti glæpastarfsemi. Það er alveg rétt að taka það fram að í því ástandi sem ríkti hér fyrir heimsfaraldurinn, þegar ferðaþjónustan óx með þeim ósjálfbæra hætti sem hún gerði, þá voru þessir þættir sannarlega vaxtarverkirnir við þann ósjálfbæra vöxt og svartur blettur á vexti þeirrar ágætu greinar. Í það heila held ég að það lagafrumvarp sem við fjöllum um í dag sé gott skref. Það hefði mátt nýta ferðina til að skerpa enn betur á ákveðnum hlutum. En ég vona að við sammælumst um að styðja þetta frumvarp.

Forseti. Ég kom upp í andsvar við framsögumann og hafði smááhyggjur af kostnaðinum. Í frumvarpinu, í 6. kafla, er fjallað um mat á áhrifum. Þar segir, með leyfi forseta: „Gera verður ráð fyrir því að fleiri mansalsmál fari í rannsókn hjá lögreglu og hljóti framgang innan réttarvörslukerfisins sem mun hafa í för með sér aukinn kostnað lögreglu og ákæruvalds en gert er ráð fyrir að sá kostnaður rúmist innan ramma málaflokkanna.“ Ég sé þetta rosalega oft, „rúmist innan ramma málaflokkanna“, og ég klóra mér í hausnum. Þegar ég spyr í fjárlaganefnd hvað lögbundin verkefni hins opinbera kosti þá fæ ég svörin: Við höfum ekki hugmynd, það er ekki flokkað, við erum ekki með neina samantekt um þetta. Fyrir nokkrum fjárlögum síðan, 2020 minnir mig, voru Píratar með tillögu um viðbætur til Vinnumálastofnunar, til lögreglunnar, til þessara aðila, innan réttarvörslukerfisins, hjá lögreglu, til þess að geta haft svigrúm til að bregðast við fjölgun á málum. Því var hafnað og sömu tillögum var aftur hafnað í fjármálaáætlun núna fyrir helgi. Þrátt fyrir það hefur ekki verið hægt að útskýra hvernig aukin verkefni rúmist innan ramma málaflokkanna. Annaðhvort er þá verið að hagræða eitthvað annað í burtu, ekki verið að vinna einhver önnur störf á meðan sem eru þá greinilega óþörf, eða rammi málaflokkanna er einfaldlega það stór að til er fjármagn nú þegar. Nú eru að koma t.d. fréttir frá lögreglunni sem var að ná samkomulagi við dómsmálaráðuneytið um 900 milljónir vegna styttingar vinnuvikunnar. Það er mun meira fjármagn en rúmast greinilega innan ramma málaflokkanna. Einhvers staðar á þessu bili liggur þessi kostnaður, hvað svigrúm málaflokkanna er mikið til að glíma við aukin verkefni. Hversu mörgum auknum verkefnum er gert ráð fyrir út af þessu? Ég sé ekkert mat á því í frumvarpinu eða nefndarálitinu. Maður hefði haldið að Alþingi myndi spyrja sig að þessu, t.d. hv. allsherjar- og menntamálanefnd, um umfang vandans, hversu stór vandinn sem við erum að glíma við sé, og síðan, eins og á að gera samkvæmt lögum um opinber fjármál, að þingið myndi kostnaðarmeta lausnirnar. Nú er þessi lausn bara mjög góð, mjög nauðsynlegt að gera þessar breytingar og ég tek alveg heils hugar undir það. En á sama tíma vil ég ekki fá reikninginn í hausinn seinna meir og segja: Já, þetta kostaði 200 milljónir aukalega, best að fjármagna það eftir á. Það var ekki einu sinni reynt að gera kostnaðarmat eða umfangsmat á þessu verkefni sem mér finnst vera óábyrgt. Það er það, sérstaklega í þessum aðstæðum núna þar sem við erum að klóra í hverja krónu til að ná utan um faraldurinn og það ástand sem er þar í gangi. Það er hægt að vera afslappaður gagnvart þessu og segja að það komi bara í ljós seinna hvað þetta muni kosta. En það er einmitt viðhorfið sem hefur skilað okkur á þann stað að þetta rúmist innan ramma málaflokksins, þetta reddist bara seinna, það íslenska viðhorf að þetta reddist, hér er aldrei viðhorfið að skipuleggja kannski aðeins til framtíðar og hafa smá forsjálni. Þegar við fáum mat á umfangi þá getur það slegið okkur á þann hátt að við spyrjum okkur hvernig þetta geti kostað svona mikið, eða að við teljum þetta frábæra lausn sem kostar ekki neitt. Þessi lausn er greinilega frábær og kostar sama og ekki neitt og rúmast innan málaflokksins en við höfum ekki hugmynd um hvort það er rétt eða ekki. Þegar við fáum kostnaðargreiningu um að verkefni sé dálítið dýrt, kosti 200 milljónir, er það eðlilegt verð fyrir þessa lausn eða er hægt að gera þetta á einhvern hagkvæmari hátt? Þarf að taka tillit til einhverra annarra laga eða reglna í þessum málaflokki til að gera það skilvirkara? Við vitum það ekki af því að það er ekki gerð greining á því, eins og alltaf. Við verðum að losna úr þessari hefð. Þetta kjörorð okkar Íslendinga, þetta reddast, eins æðislegt og það er á köflum, á ekki við þegar við erum að reyna að hafa einhvers konar stjórn á almannafé. Það má ekki bara vera „þetta reddast“ því að þá glímum við við þann vanda að þegar við spyrjum hvað kosti að reka Blóðbankann er svarið: Ég veit það ekki. Það er stórkostlega skrýtið. Auðvitað viljum við reka blóðbanka og það er nauðsynleg þjónusta sem kostar örugglega þokkalega lítið miðað við mikilvægi. En það er mjög skrýtið að við vitum það ekki. Þetta á við öll verkefni hins opinbera sem við ákveðum hérna samkvæmt lögum. Við fáum lagafrumvörp inn á þing sem gefa fólki ákveðin réttindi, skilgreina ákveðna þjónustu sem við sem samfélag erum tilbúin til að tryggja. Á móti því leggjum við á skatta, ekki til þess að fjármagna þjónustuna, þ.e. til efnahagsstjórnar sem slíkrar, en það hefur áhrif á efnahagsstjórnina að setja lög þjónustu og réttindi sem fólk hefur aðgang að. Það þarf að sinna því á gagnsæjan hátt að koma með það til Alþingis og sýna það sem gert er ráð fyrir að þessi réttindi og þjónusta kosti. Það þarf að gera það. Það er ástæða fyrir því að við settum það í lög: Til þess að framkvæmdarvaldið, sem er aðskilið frá löggjafarvaldinu og fjárveitingavaldinu, skili því til okkar. Ef við fáum það ekki þá erum við að afsala okkur fjárveitingavaldinu til framkvæmdarvaldsins. Mér líður dálítið eins og við séum í þeirri stöðu. Það eru geðþóttaákvarðanir hvort leitað sé eftir heimildum þingsins fyrir fjármögnun. Til dæmis átti fjáraukalagafrumvarpið ekki að koma hingað til að byrja með, það voru fyrstu fregnir af því, það átti að færa á milli o.s.frv., redda þessu. Það er einmitt afsal á fjárveitingavaldinu til framkvæmdarvaldsins sem þarf að útskýra af hverju notkun þess á almannafé sé góð notkun á almannafé. Í þessu máli er það tvímælalaust góð notkun á almannafé að tryggja þessi réttindi. En það er grundvallarspurning að við fáum að vita hvert umfangið er af því að umfangið getur búið til betri lausnir. Kannski er engin betri lausn til í þessu máli, ég er að tala á almennu nótunum hvað þetta varðar. Án greiningar á því hvert umfangið er getum við aldrei sagt: Heyrðu, bíddu aðeins, er kannski hægt að gera þetta á einhvern betri hátt? Þetta er gegnumgangandi í gegnum alla vinnu sem ég hef unnið hérna, ég hef verið í fjárlaganefnd, þetta er það sem vefst fyrir bæði þinginu og þá líka þjóðinni því að skilin á þessum áætlunum verða gagnsæ gagnvart þjóðinni þegar þau eru lögð fram á þingi. Þá sést svart á hvítu af hverju fólk er í rauninni að greiða skatta til að stilla af efnahaginn. Það er algjört lykilatriði að við látum ekki framkvæmdarvaldið komast upp með að segja að eitthvað rúmist innan ramma málaflokksins án þess að útskýra af hverju. Ég gagnrýni þann hluta nefndarálitsins, nefndarvinnunnar, að það hafi ekki verið passað upp á það og væri til í að nefndin fengi kannski smá minnisblað um þetta, kannski á milli 2. og 3. umr.

Herra forseti. Við ræðum hér mikilvægt mál. Ég fagna að sjálfsögðu þeim breytingum sem lagðar eru til í þessu frumvarpi sem eiga að styrkja 1. mgr. 227. gr. almennra hegningarlaga. Þessi breyting er meira í samræmi við alþjóðasamninga sem hafa það markmið að berjast gegn skipulagðri brotastarfsemi, sérstaklega mansali eins og við erum að fjalla um hér, og löngu tímabært að setja ákvæði sem þetta í hegningarlög. Ég verð að segja að mér finnst ríkisstjórnin ekki hafa staðið sig vel í því að bregðast við því sem var vitað. Árið 2019 var gerð skýrsla, eins og vitnað hefur verið í, þar sem fjallað var sérstaklega um þetta og um skipulagða glæpastarfsemi. Skýrslan var gerð af greiningardeild ríkislögreglustjóra, eins og komið hefur fram í þessari umræðu. Það var í maí 2019 og nú erum við stödd hér tveimur árum síðar þar sem á að fara að reyna að bregðast við þessu með lagasetningu. Mér finnst það bara allt of langur tími. Mér finnst að ríkisstjórnin hafi ekki staðið sig nægilega vel í því að bregðast við þeirri skelfilegu háttsemi, ef ég má orða það þannig, sem felst í mansali. Það er fróðlegt að skoða skýrslu ríkislögreglustjóra frá 2010 um mansal, með upplýsingum og leiðbeiningum um verklag fyrir lögreglu. Þar eru tekin dæmi um starfsemi þar sem mansal kann að vera á ferð sem segir okkur að við þurfum að vera mjög vakandi yfir því sem borgarar í þessu landi hvar mansal getur leynst. Það getur leynst mjög víða og hefur aukist á undanförnum árum. Ein af ástæðunum er jú að hingað kemur orðið mun fleira af umsækjendum um alþjóðlega vernd en var. Einnig hefur komið fram af hálfu ríkislögreglustjóra, í rannsóknarvinnu hans, að verið er að misnota hælisleitendakerfið eða kerfið sem við höfum um alþjóðlega vernd þegar kemur að mansali. Það er fróðlegt að skoða dæmi um starfsemi þar sem mansal kann að vera á ferð, eins og segir í skýrslu ríkislögreglustjóra frá 2010. Þar segir að þolendur mansals geti verið að finna um land allt, því fari fjarri að slík starfsemi sé bundin við höfuðborgarsvæðið eða þéttbýli almennt. Ég verð að segja það fyrir sjálfan mig að ég hélt reyndar að þetta væri einangrað við þéttbýlið og höfuðborgarsvæðið. Það er það greinilega ekki, sem segir okkur að við þurfum svo sannarlega að vera vakandi yfir þessu. Svo segir áfram í skýrslunni: „Viðkomandi þolendur geta sætt þvingun og ánauð af margvíslegum toga.“ Svo er hér listi um starfsemi þar sem kann að vera að þolendur mansals séu að störfum. Jafnframt segir í skýrslunni að listinn sé engan veginn tæmandi. Hér er talað um götuvændi, vændi í klúbbum og nuddstofum og hótelum o.s.frv. og við framleiðslu kláms og framleiðslu barnakláms. Síðan er talað um skipulögð hjónabönd, þvinguð hjónabönd, þjónustustörf á heimilum, barnapössun, fjölskyldufyrirtæki, störf á veitingastöðum, hreingerningarfyrirtæki, bifreiðaverkstæði, steypuvinnu, hellulagnir og byggingariðnað, landbúnaðarstörf, betl, götusölu, þjófnað og önnur auðgunarbrot, framleiðslu, flutning og dreifingu fíkniefna og líffæragjöf. Allt er þetta starfsemi þar sem mansal kann að vera á ferð. Það er ótrúlega vítt svið og segir okkur að þetta er mun útbreiddara en ég held að flestir geri sér grein fyrir. Þess vegna er ákaflega mikilvægt að við tökum þetta alvarlega. Hér er verið að bæta lagaumgjörðina. Í umsögn Amnesty International um frumvarpið segir, með leyfi forseta: „Þá tekur deildin undir orð Mannréttindaskrifstofu um að þess sé gætt með skýrum hætti, í samræmi við 3. gr. b. Palermó-bókunarinnar og 4. gr. b. Evrópuráðssamningsins um aðgerðir gegn mansali, að samþykki fórnarlambs mansals hafi engin áhrif á refsiábyrgð ef þeim aðferðum er beitt sem taldar eru upp í a-lið beggja ákvæða.“ Þetta er mikilvægt að hafa í huga vegna þess að þeir sem verða fyrir þessu og eru fórnarlömb mansals eiga oft og tíðum mjög erfitt með að tjá sig um það og viðurkenna hvað sé í gangi og þora það hreinlega ekki vegna þess að þeim er hreinlega hótað barsmíðum og lífláti ef þeir viðurkenna að þeir séu fórnarlömb mansals. Síðan er ágætisumsögn frá Rauða krossinum. Rauði krossinn fagnar þessu frumvarpi og telur að breytingarnar séu til þess fallnar að auka réttarvernd þeirra sem verða fyrir mansali, einkum og sér í lagi þeirra hópa sem nefndir eru í frumvarpinu, þar á meðal eru umsækjendur um alþjóðlega vernd. Ég ætla aðeins að staldra við það vegna þess að það er nú einu sinni þannig, og hefur komið fram í þessari umræðu, og við í Miðflokknum höfum bent á það og það hefur verið staðfest af hálfu dómsmálaráðuneytisins, að sú lagaumgjörð sem hér er um umsækjendur um alþjóðlega vernd er veikari en í löndunum í kringum okkur, í Skandinavíu og annars staðar í Evrópu. Hér er veitt mjög góð þjónusta þegar kemur að móttöku þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd. Auðvitað spilar þetta allt saman þannig að þeir sem eru gerendur í þessum málum nýta sér kerfið, að sjálfsögðu. Þetta er örugglega ein auðveldasta leiðin sem hægt er að hafa til að reyna að koma fólki inn í landið sem er þá fórnarlömb mansals og kemur hér á öðrum forsendum. Og síðan nýta gerendurnir þá veiku aðstöðu sem fólkið er í. Hér þurfum við svo sannarlega að vera á varðbergi. Við höfum talað mikið fyrir því í Miðflokknum að tekið verði á þessum málum, að lagaumgjörðin hér verði samræmd því sem er t.d. annars staðar á Norðurlöndum. Það er fullkomlega eðlilegt að gera það. Það hefur reyndar fengið misjafnlega góð viðbrögð, m.a. hér í þingsal, og við í Miðflokknum höfum verið sakaðir um að fara einhverja harðlínuleið í þessum efnum. Það er ekki þannig. Þetta snýst um að kerfið sé ekki misnotað og við eigum að sjálfsögðu að skoða það eins og með önnur kerfi okkar. Það á ekkert að vera að því að tala um að kerfin séu misnotuð, hvort sem það er almannatryggingakerfið eða hælisleitendakerfið o.s.frv. En þegar menn fara að tala um hælisleitendakerfið í þessu samhengi fara m.a. þingmenn og samfélagsmiðlarnir margir hverjir í ægilega vörn yfir því, að þar megi alls ekki breyta neinu og það eigi frekar að opna þetta enn frekar. Það er bara sjálfsagt og eðlilegt og að sjálfsögðu eiga þingmenn líka að taka þátt í umræðu um hvað megi bæta í kerfi sem þessu, einnig þegar kemur að fjárveitingunni. Hvernig nýtum við peningana best í þessum efnum? Ég hef talað fyrir því að við eigum að setja aukna fjármuni í þær stofnanir sem hjálpa fólki á sínum heimaslóðum, stofnanir Sameinuðu þjóðanna, vegna þess að við nýtum fjármunina mun betur þar en hér heima. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna fyrir Palestínumenn, UNWRA, hefur t.d. gefið út að hægt sé að hjálpa u.þ.b. 12–15 einstaklingum á hennar vegum fyrir hvern einn einstakling sem hjálpað er á Vesturlöndum. Við sjáum að það er mun betri nýting á fjármunum, ef það má orða það þannig, að hjálpa fólki á sínum heimaslóðum. Þeir sem koma frá stríðshrjáðum löndum vilja flestir snúa heim þegar þeim átökum linnir og vilja þá vera tiltölulega nálægt sinni heimabyggð. Ég hef reynslu af þessu sjálfur eftir að hafa starfað á þessum vettvangi og þekki það ágætlega. Við þurfum að skoða þetta allt í þessu samhengi, að loka fyrir þær leiðir sem geta og eru greinilega að opnast meira hér en við höfum áður séð þegar kemur að mansali, þ.e. hvernig fólk kemur inn í landið. Það er ákaflega mikilvægt að fara yfir þau mál og fullkomlega eðlilegt að við höfum sama regluverk og önnur Norðurlönd í þessum efnum. Þau þekkja þennan málaflokk mun betur en við og hafa miklu meiri reynslu af honum, eins og t.d. Svíþjóð og Danmörk. Þessi lönd eru að herða sínar reglur vegna þess að kerfið þar hefur verið misnotað. Svo í lokin segir hér í umsögn Rauða krossins, svo ég haldi mig áfram við hana, að þau telji að hér sé stigið skref í rétta átt til að efla réttarvernd þeirra sem verða fyrir mansali og draga gerendur til ábyrgðar fyrir brot sín. Ég tek undir að þetta er skref í rétta átt. Ég hefði svo sannarlega viljað sjá að þetta skref hefði verið stigið mun fyrr. Það skrifast á ríkisstjórnina að hafa ekki brugðist betur við þessu sem hefur verið vitað lengi og komið fram í skýrslum af hálfu ríkislögreglustjóra. Herra forseti. Ég ætla aðeins að víkja að öðru í tengslum við mansal. Við erum þjóð sem vill láta gott af sér leiða á alþjóðavettvangi og styðjum við önnur lönd í þróunarsamvinnu. Þar eru samstarfslönd okkar einkum og sér í lagi Malaví og Úganda. Síðan erum við auk þess með samstarfslönd þegar kemur að orkunýtingu og fiskveiðum, eins og Líberíu og Síerra Leóne. Við erum að auka framlög okkar til þróunarsamvinnu og það er vel. Mig minnir að u.þ.b. 5 milljarðar á þessum fjárlögum fari í þróunarsamvinnu. Þar af fara t.d. á þessu ári u.þ.b. 700 milljónir beint til Malaví í þróunarsamvinnu, að mig minnir. Þessi lönd eiga öll sameiginlegt að þar ríkir ákveðið mansal. Þar eru barnahjónabönd algeng sem og limlestingar á kynfærum kvenna. Það er eitthvað sem við eigum sem samstarfsþjóð þessara landa að taka upp á vettvangi við stjórnmálamenn og ráðamenn í þessum löndum og spyrja hvað verið sé að gera til að uppræta þetta, sem er með þeim hætti að það er erfitt að lýsa því. Það er svo hörmulegt að horfa upp á þetta og ég get sagt það hér að í mínum fyrri störfum horfði ég einu sinni í augun á 13 ára stúlkubarni sem var gift karlmanni sem var um sjötugt. Það tók alveg gríðarlega á mig að sjá það. Við verðum að beita okkur sem þjóð gegn þeim óskapnaði sem barnahjónabönd eru og limlestingar á kynfærum kvenna. Í Malaví eru t.d. um 46% stúlkna giftar fyrir 18 ára aldur og 10% fyrir 15 ára aldur. Sama máli gegnir um Úganda. Þar eru u.þ.b. 10% stúlkna sem giftast fyrir 15 ára aldur og 40% fyrir 18 ára aldur. Ég las einmitt frásögn tíu ára stúlku sem giftist 50 ára karlmanni. Hún flúði það hjónaband og hefur síðan barist gegn barnahjónaböndum og er orðin þekkt á þeim vettvangi í Úganda. Líbería hefur einna hæsta hlutfallið þegar kemur að limlestingum á kynfærum kvenna. Um 50% allra stúlkna í Líberíu hafa orðið fyrir limlestingu á sínum kynfærum. Þetta er bara mjög ríkt í menningu Líberíu og tölurnar eru aðeins lægri í Síerra Leóne. Þetta eru allt samstarfslönd okkar í þróunarsamvinnu og við eigum að beita þau þrýstingi um að þar verði tekið á þessum málum. Þegar fjárveitingar eru annars vegar þá fara hlutirnir kannski að hreyfast eitthvað. Persónulega myndi ég skilyrða fjárveitingar til þessara landa, nú tala ég bara fyrir sjálfan mig, þannig að menn sjái árangur, að þessi stjórnvöld sýni fram á árangur í því að berjast gegn barnahjónaböndum og limlestingum kvenna. Við höfum alla burði til þess að taka þetta upp á vettvangi þessara landa. Við eigum að funda, fulltrúar okkar í þróunarsamvinnu; utanríkisráðherra og ráðuneytið eiga að funda reglulega með ráðamönnum þessara landa og spyrja þá hvað þeir séu að gera í því að uppræta mansal í sínum löndum, og varðandi barnahjónabönd og ofbeldið og allt það sem þrífst gagnvart stúlkum þegar kemur að limlestingum á kynfærum. Í Malaví hefur viðgengist ákveðin athöfn eða ritúal sem útleggst á íslensku sem kynferðisleg hreinsun. Þetta er ritúal sem viðgengst í Malaví og gengur út á það að stúlkubörnum er nauðgað af eldri karlmönnum. Þetta er svo ömurlegt, herra forseti, að það er varla hægt að tala um það. Við getum hins vegar látið gott af okkur leiða í þessum efnum og eigum að gera það, eins og ég rakti hér. Við setjum töluverða fjármuni í þennan málaflokk og til þessara landa og höfum gert margt gott og við erum með gott starfsfólk þarna sem hefur staðið sig frábærlega. Auðvitað er menntun mikill grundvallarþáttur í þessu öllu saman, að mennta þá sem eiga börn og þá sem koma að ákvarðanatöku þegar kemur að stjórnsýslu og öðru slíku. Í Malaví voru barnahjónabönd bönnuð 2015 en það var bara málamyndagerningur vegna þess að þetta er mjög erfitt í framkvæmd því að stjórnvöld fylgja því ekki eftir. Þá er það okkar hlutverk að mínu mati að fylgja þessu eftir. Við komum með fjármuni inn í þessi lönd. Við erum að hjálpa stjórnvöldum þarna og fólkinu að sjálfsögðu og viljum fá að vita hvernig þeim gengur að uppræta þetta sem er mikil skömm á þessum samfélögum. Herra forseti. Mér þótti rétt að koma inn á þetta mál hér vegna þess að þetta lýtur að mansali og lýtur að því hvað við getum gert til að uppræta það. Ég fagna þessari lagabreytingu. En það þarf hins vegar líka að taka til í öðrum málaflokkum sem tengjast þessu, eins og t.d. þegar kemur að kerfinu okkar um alþjóðlega vernd. Ég segi að lokum að ég vonast svo sannarlega til þess að við tökum okkur á þegar kemur að því að koma þessu á framfæri á erlendum vettvangi.

Herra forseti. Ég kem hér einkum upp vegna þess að ég á sæti í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og skrifa undir nefndarálit og ég styð þetta frumvarp heils hugar. Þetta er gott mál, hér er verið að bæta vernd þolenda mansals og verið er að auðvelda þeim málssókn. Það er geysilega mikilvægt. Þetta er í samræmi við alþjóðlega samninga gegn skipulagðri brotastarfsemi og mansali, eins og samning Sameinuðu þjóðanna gegn fjölþjóðlegri skipulagðri glæpastarfsemi sem er kenndur við Palermó og viðbótarbókun hans, Palermó-bókunina, um að uppræta mansal, ekki síst kvenna og barna. Mannkynið er á fleygiferð og hefur verið síðan á síðustu öld og sér ekki fyrir endann á því nema síður sé. Kannski er það rétt að byrja og fólk missir heimili sín og fólk fer á vergang og fólk hrekst á milli landa og fólk reynir eðlilega að leita þangað sem skjól er að finna. Fólk er að flýja stríð. Það er að flýja vonda stjórnarhætti, það er að flýja náttúruhamfarir, það er að flýja efnahagshamfarir, það er að flýja harðstjórn, það er að flýja fátækt og neyð og það er að flýja loftslagshamfarir. En nú stefnir í það, herra forseti, eins og við vitum, með áframhaldandi sinnuleysi um loftslagsógnina, að stór svæði heimsins verði með öllu óbyggileg, sem táknar þá aftur að mikill fjöldi fólks flosnar upp frá heimilum sínum, fer á vergang og verður flóttamenn, verður flóttamannavandi og þar með útsett fyrir glæpastarfsemi af því tagi sem við erum að ræða. Viðbrögð okkar felast m.a. í lögum af því tagi sem við erum að setja hér. Viðbrögð okkar geta ekki snúist um að loka og læsa og neita og afneita. Við getum ekki farið að dæmi strútsins og stungið höfðinu í sandinn. Við verðum að horfast í augu við þennan vanda, við þurfum að taka á honum og við þurfum að búa til það lagaumhverfi hér á landi að fólk á flótta, fólk í viðkvæmri stöðu, geti haft skjól í lögunum, vegna þess að þessi lög snúast í rauninni ekki um ástand mála úti í heimi heldur um okkar samfélag, hvernig samfélag við viljum hafa hér, hvernig fólk við viljum vera. Mannlífið á sér ýmsar hliðar eins og við vitum. Sú hlið sem tekið er á í þessum lögum er ein ljótasta hlið mannlífsins sem til er, að það séu til einstaklingar sem hafa geð í sér til þess og réttlæta það jafnvel fyrir sjálfum sér að hagnýta sér neyð annarra. Þeir geta hagnýtt sér neyð annarra með ýmsum hætti; með því að greiða lág laun eða með því að gera fólk að þrælum. Það háttalag sem tekið er á í þessum lögum er í rauninni engu betra en þrælahald og er nútímabirtingarmynd á þrælahaldi. Þetta mál er heilbrigðismál. Það snýst um heilbrigt mannlíf sem getur aldrei þrifist meðan þrælahald er liðið í samfélaginu. Heilbrigt mannlíf snýst líka um það að einstaklingar gera samninga sín á milli um kaup og kjör, um eðlilega greiðslu fyrir vinnu sem innt er af hendi og að þeir samningar fari fram á jafningjagrundvelli. Mansal er andstaða alls þess. Þetta snýst um kynlífsánauð og það er erfitt að hugsa sér meiri andstæðu við heilbrigð samskipti en kynlífsánauð er. En þetta snýst líka um heilbrigt atvinnulíf. Þetta snýst líka um heilbrigt samkeppnisumhverfi fyrirtækja, að fyrirtæki geti keppt sín á milli á eðlilegum og heilbrigðum grundvelli en komist ekki upp með að stunda undirboð til ýmissa verkefna með því til að mynda að greiða verkafólki og þeim sem vinnuna inna af hendi óeðlilega lág laun, lægri laun en samningar kveða á um. Það hefði verið æskilegt að lögum af þessu tagi, sem eru í rauninni nokkurs konar hreinsunarstarf í íslensku lagaumhverfi og íslensku atvinnuumhverfi, hefðu fylgt lög sem samið var um í svokölluðum lífskjarasamningum á sínum tíma og bæði verkalýðshreyfingin og samtök atvinnurekenda höfðu væntingar um að myndu ná fram að ganga hér á þingi en strönduðu því miður í meðförum þingsins og snerist um kennitöluflakk, því að þetta finnst mér vera náskylt því. Fyrirtæki sem stunda þann ljóta leik að greiða verkafólki sínu of lág laun, laun undir töxtum og hafa jafnvel orðið uppvís að starfsemi sem líkist a.m.k. vinnumansali, hafa líka orðið uppvís að því að stunda það sem kennt hefur verið við kennitöluflakk og slík brotastarfsemi á atvinnumarkaði, sem er auðvitað óþolandi fyrir alla þá aðila sem eru að reyna að stunda eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti. Þetta er, má segja, hliðargrein, hliðarmál, hliðstætt mál því sem við fjöllum um hér. En ég kem þó fyrst og fremst hér upp til að fagna þessu máli og lýsa yfir eindregnum stuðningi við það. Ég minni á að síðasta góðæri var ekki síst borið uppi af innfluttu, ódýru vinnuafli. Þar með er ég ekki að saka þau fyrirtæki sem gerðu það gott í góðærinu um að hafa stundað ólögmæta viðskiptahætti, alls ekki og öðru nær, það skilji enginn orð mín svo. En ég minni bara á að við þurfum á því að halda að hér sé heilbrigt atvinnuumhverfi og við þurfum á því að halda að fólk geti komið hingað og stundað hér vinnu og geti gengið að vísum bæði góðum kjörum og góðu húsnæði og að aðrar lágmarksþarfir séu tryggðar á sómasamlegan hátt. Þetta er lágmarkskrafa sem eitt samfélag hlýtur að gera til sjálfs sín. Önnur forsenda sem mér finnst að þurfi að vera fyrir þessum lögum varðar fjármögnun lögreglunnar. Eins og aðrir ræðumenn á undan mér hafa vikið að er það áhyggjuefni hversu vanfjármögnuð lögreglan er og illa í stakk búin til að sinna sínum lögbundnu verkefnum og skyldum. Þar á meðal er þess að vænta að auknum skyldum og verkefnum á þessu sviði, hvað varðar mansal, fylgi aukin fjárþörf. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra að þessu sinni en ég ítreka stuðning minn við þetta frumvarp.

Hæstv. forseti. Við ræðum hérna frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nefndarálit meiri hlutans í allsherjar- og menntamálanefnd. Þetta mál er eitt og sér jákvætt í því alvarlega máli sem mansal er og í sjálfu sér ekkert nema gott um það að segja þótt skrefið sé í raun stutt miðað við þá staðreynd að mansal hefur aukist hér á landi og aðgerða er þörf til að sporna við því. Það er skoðun mín og okkar í mínum flokki að taka þurfi heildstæðar á þessu máli svo vandanum sé mætt með reisn og með það að leiðarljósi að það sé gagn að því strax. Þetta er vandamál sem á sér ekki mjög langa sögu hérlendis, en eins og ég segi hefur þetta farið mjög mikið vaxandi og þarfnast brýnnar viðreisnar við. Mansal getur verið vinnumansal og tengst vændi og svo því, eins og það er orðað þarna, að hagnýta vinnukrafta eða þekkingu í annars þágu. Í þessu lagaákvæði er verið að mæta málum brotaþola og er það ágætismál, en svo ég tali sjómannamál þá er þetta eins og þegar ekki er farið alveg í sjógallann áður en haldið er í róður og bara verið í stígvélunum. Þá á maður á hættu að blotna samt sem áður. Þetta var kannski ekki mjög góð myndlíking en við erum ekki nógu vel í stakk búin, getum við sagt, til að mæta slíkum vandamálum með þessu frumvarpi. Það er svolítið athyglisvert að sjá líka hvað lögreglan er í raun og veru vanbúin til að takast á við þetta vandamál, eins og á svo mörgum öðrum sviðum þeirrar ábyrgðar sem lögreglan ber, og er það að stærstum hluta til vegna manneklu. Mig langar í því sambandi að grípa ofan í skýrslu greiningardeildar lögreglustjóra frá því 2019 um mansalsmál og innflutning á fólki, með leyfi forseta: „Farandbrotahópar frá Austur-Evrópu hafa ítrekað komið til landsins á síðustu árum í þeim tilgangi einum að fremja skipulögð innbrot og þjófnaði. Lögregla hefur grunsemdir um að hópar þessir njóti, í einhverjum tilvikum hið minnsta, leiðsagnar aðstoðarmanna búsettra hér á landi. Reglulega ganga yfir hrinur innbrota og þjófnaða, svo sem úr verslunum, vinnuskúrum, nýbyggingum og sumarbústöðum. Á síðustu misserum hafa erlendir brotahópar ítrekað stolið miklum verðmætum úr skartgripa- og fataverslunum á höfuðborgarsvæðinu. Lögreglan hefur einnig haft til rannsóknar mál þar sem koma við sögu einstaklingar frá öruggum ríkjum, samkvæmt skilgreiningu Útlendingastofnunar, sem óskað hafa alþjóðlegrar verndar hér á landi. Afbrotabylgjurnar lægir þegar lögregla nær að stöðva starfsemina eða viðkomandi afbrotahópar fara af landi brott. Sumarið 2018 fór hópur erlendra innbrotsþjófa um landið og þekkt eru um 20 tilvik þess að þeir hafi stolið verðmætum í fámennum byggðarlögum. Líkur eru taldar á að um erlenda skipulagða brotastarfsemi sé að ræða og beinast grunsemdir að hópum frá Austur-Evrópu. Upplýsingar úr málaskrá lögreglu styðja þessa ályktun. Skipulagi þessara farandbrotahópa má líkja við „vinnuhópa“ sem hafa með sér vaktaskipti, einn hópur leysir annan af hólmi, e.t.v. með einhverri skörun á dvöl. Skipulögð misnotkun erlendra afbrotahópa á opinberri þjónustu og kerfum: Þekkt er á Norðurlöndum og víðar í Evrópu að glæpasamtök misnoti opinbera þjónustu og kerfi og að sú háttsemi sé liður í skipulagðri starfsemi þeirra. Þetta á við um bótakerfi, vinnumiðlun, móttökukerfi vegna flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd og margvíslega félagslega aðstoð sem þeim stendur til boða. Sá skaði sem þetta athæfi veldur er margvíslegur; hann er augljóslega fjárhagslegur en jafnframt fallinn til að draga úr skilvirkni opinberrar þjónustu við þá sem raunverulega þurfa á aðstoð að halda og leitað hafa alþjóðlegrar verndar á réttmætum forsendum. Slík misnotkun opinberrar þjónustu af hálfu erlendra brotahópa getur skaðað innflytjendur og réttmæta umsækjendur um alþjóðlega vernd verði misnotkunin nýtt í áróðursskyni gegn þessum hópum.“ Þetta er úr skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra árið 2019 og sýnir hversu alvarleg staðan er, þetta er orðin staðreynd. Þarna kemur fram að þetta komi í hrinum, við getum talað um árásir. Af því að ég er að minnast á lögregluna og að hún þurfi að vera í stakk búin til að geta brugðist við þeirri stöðu sem uppi er þá kemur mér í hug það sem við erum að ganga í gegnum núna og er á margan hátt réttlætismál en hefur líka kallað fram vandamál, það er stytting vinnuvikunnar. Það eru ekki allir hópar í samfélaginu yfir sig ánægðir eða hamingjusamir með þá ákvörðun og hún kemur mjög misjafnlega niður á starfsgreinum, þar á meðal lögreglunni. Langar mig til að lesa fréttastúf frá því fyrir nokkrum dögum þar sem stjórn Landssambands lögreglumanna lýsir yfir miklum áhyggjum af stöðu löggæslu á Íslandi: „Stjórn Landssambands lögreglumanna lýsir yfir miklum áhyggjum af þeirri stöðu sem lögreglan stendur frammi fyrir. Allt of fáir lögreglumenn eru við störf og hlutfall lærðra lögreglumanna er hættulega lágt. Ljóst er að eftir að stytting vinnuvikunnar tók gildi þann 1. maí síðastliðinn hefur staða löggæslu á Íslandi versnað til muna. Þrátt fyrir loforð og samninga um annað hafa lögregluembætti landsins ekki fengið fjármagn frá ríkisvaldinu til að ráða viðbótarmannskap. Það hefur í för með sér að færri lögreglumenn eru á vakt hverju sinni. Þetta ástand dregur verulega úr öryggi lögreglumanna og almennings. Þegar samið var um styttri vinnuviku fyrir vaktavinnufólk hlýtur ríkisvaldinu að hafa verið ljóst að ráða þyrfti fleiri lögreglumenn til starfa og setja aukið fé í menntun lögreglumanna. Lögreglumenn krefjast þess að ráðamenn standi við gerða samninga og veiti það fjármagn sem þarf til þess að manna lögregluna með viðunandi hætti.“ Þarna er fast að orði kveðið, enda málið alvarlegt. Það er nefnilega þannig að þegar farið er í einhverjar aðgerðir sem í þessu tilfelli er talað um sem réttlætismál - og ég get alveg tekið undir það að því leyti að hugsunin er sú að fólk eigi meiri tíma með sjálfu sér og fjölskyldunni og skili betri árangri með því að vinna styttri vinnudag. Það á sjálfsagt við að mörgu leyti um ýmsar starfsstéttir en þarna er farið í þessa aðgerð og það er skortur á fjármagni. Þetta er allt of algengt hjá okkur hér á Fróni, hjá okkur stjórnmálamönnunum. Það koma góðar hugmyndir um aðgerðir vítt og breitt um landið, til sjávar og sveita, og þeim er jafnvel hrint í framkvæmd og þær settar í lög en þá vantar fjármagnið til þess að gagnið af framkvæmdinni skili sér. Þetta er sorglegt vegna þess að tilgangurinn helgar meðalið. Ég er líka með dæmi úr heilbrigðiskerfinu sem kemur þessu frumvarpi kannski ekki beint við - eða jú, það gerir það. Það þurfa allir heilbrigðisþjónustu. Hér stendur: „Það þarf 2 milljarða og 200 starfsmenn. Landspítalinn metur fjárþörf vegna styttingar vinnuviku í kringum 2 milljarða króna. Ráða þarf rúmlega 200 starfsmenn í viðbót hið minnsta.“ Þarna er verið að tala við aðstoðarmann forstjóra á Landspítala, Önnu Sigrúnu Baldursdóttur. Hún segir að það sé gott samtal í gangi milli stjórnenda og fagráðuneytis spítalans og fjármálaráðuneytisins en það vanti að standa við það. Hérna er önnur frétt um lækni við bráðamóttöku Landspítalans sem er að hætta störfum eftir 40 ár vegna þess að hann hefur gefist upp út af álaginu, þótt hann sé ekki kominn á aldur. Eftirfarandi kemur fram í viðtali við lækninn í Morgunblaðinu: „Hann rifjar upp ítrekaðar yfirlýsingar yfirvalda um mikilvægi þess að vernda og styrkja heilbrigðiskerfið í heimsfaraldrinum en segir þær nú skjóta skökku við þar sem ástandið hafi aldrei verið verra en það er akkúrat núna. „Við sérfræðingarnir höfum verið að benda á að það ríkir neyðarástand á bráðamóttökunni í dag. Við erum að sigla inn í sumarið í verri stöðu en nokkru sinni fyrr.““ - Segir þessi reyndi læknir. Ég vildi bara koma því að hvaða áhrif stytting vinnuvikunnar hefur á hin ýmsu störf. Ég get bætt því við að ég þekki marga iðnaðarmenn og sjálfur var ég iðnaðarmaður hérna í gamla daga og þeir kvarta flestir yfir þessu líka. Þetta kemur niður á þeim sem kaupir vinnuna vegna þess að verið er að reyna að stytta matartíma, kaffitíma og annað slíkt og iðnaðarmenn eru í útseldri vinnu. Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins að minnast á það sem ég talaði um í upphafi ræðunnar, að þetta er jákvætt skref en allt of lítið. Mig langar líka til að bæta því við, af því að okkur hefur orðið tíðrætt um útlendingamál, um þá sem koma hingað til að vinna, og síðan kvótaflóttamenn, sem koma eftir sérstökum leiðum, og svo hælisleitendur, að á dagskrá í dag er mál sem við höfum rætt mikið og snýr að því að jafna þjónustu hælisleitenda og kvótaflóttamanna. Okkur í mínum flokki þykja það vera skilaboð um að verið sé að opna meira fyrir kranann inn í landið, eins og við höfum orðað það, fyrir þá sem eru að leita hælis. Við horfum ekki til reynslu annarra þjóða, til afleiðinganna sem þetta getur haft. Ef við horfum til Norðurlandanna, Danmerkur og Svíþjóðar aðallega, og Noregs, þá hafa Danir gefið það út að þeir séu að taka 180° beygju, U-beygju, í þessum málum og vilja nýta fjármagnið til þess að hjálpa fólki á þeim stað þar sem það er statt. En við gerum það ekki. Við horfum ekki á reynslu nágrannaþjóða okkar í þessu sambandi heldur förum þá leið sem Danir eru að snúa frá og tökum í raun miklu dýpra í árinni en þeir gerðu, og það undir merkjum góðmennsku. Ég sagði í ræðu um daginn að góðmennska gæti breyst í andstæðu sína þegar ekki væri á bak við hana skynsamleg ákvörðun. Það þarf að hugsa þau mál til enda. Við getum ekki bara spreyjað út einhverjum fallegum orðum ef ekki er hægt að standa við þau. Mér finnst þetta mjög alvarlegt í því ljósi að við viljum öll hjálpa þeim sem eru hjálparþurfi en við þurfum þá að vera í stakk búin til að standa við það. Það er ekki hægt að vera bara góður í orði en ekki á borði. Þess vegna vonast ég til að sú umræða sem við í mínum flokki höfum haldið uppi í sambandi við útlendingamálin fái þann grundvöll að fólk geti farið að tala saman og horfa í augu en sé ekki í upphrópunum. Pólitíkin má ekki fara að snúast um að selja einhverjar hugmyndir um það að vera „góðastur“, eins og ég orðaði það hérna um daginn, og fara í uppboð á því hver sé „góðastur“. Við þurfum að geta rætt þetta á skynsamlegan hátt og líta til reynslu annarra þjóða sem hafa farið í gegnum þessi tímabil eða eru búnar að reyna þetta áður. Ég vitnaði til fyrri ára þegar ég var ungur og menn fóru út til Danmerkur og skráðu sig á atvinnuleysisskrá og voru svo bara að djamma og djúsa, voðalega gaman, en skiluðu aldrei neinu til samfélagsins. Danir höfðu ekkert efni á því mjög lengi, bara í einhvern tíma. Svo er þetta líka þannig að ef við ætlum að vera á skjön við aðrar þjóðir þá getur málið orðið þannig að við fáum ekki rönd við reist. En þetta er allt sagt með það í huga að við þurfum að hjálpa fólki sem er hjálparþurfi en þannig að við getum staðið við það.

Hæstv. forseti. Þetta mál er í eðli sínu gott. Ég stend að nefndaráliti meiri hlutans um að þetta mál fái hér framgang. Engu að síður verð ég að láta þess getið að auðvitað nær þetta mál ekki nógu langt þótt ágætt sé. Það helgast kannski af því að það á sér lengri sögu því að hér á Íslandi hefur verið ríkjandi ákveðið fálæti og jafnvel meðvitundarleysi gagnvart því sem kallað er og heitir mansal, hvort sem er vinnumansal eða mansal í vændi eða hverrar gerðar það er. Ég man þá tíð þegar ég starfaði á alþjóðaflugvelli hér suður með sjó, þá voru fyrstu málin að líta dagsins ljós. Þetta var á árunum 1996–2008. Þá skorti sárlega lagastoð til að sækja þessi mál og þau dagaði töluvert uppi og voru ekki sótt eins og hefði verið æskilegt að gera, vegna þess að lagastoð skorti. Það er reynt að bæta úr þessu, bæði með þessum lögum og við höfum verið að bæta hegningarlögin að öðru leyti hér að undanförnu. Það er góðu heilli gert. En það þarf ýmislegt til til þess að lög sem þessi gagnist. Við skulum ekki gleyma því, herra forseti, að við erum hér að tala um lög sem eru til þess fallin að vernda brotaþola og því miður er það þannig í þessum brotaflokki að þeir sem verða harðast úti vegna þess arna er einmitt fólk sem sakir neyðar eða bágrar stöðu neyðist í mansal, hvort sem um er að ræða vinnumansal eða mansal sem byggist á vændi. Þetta er alþjóðlegt vandamál og hafa borist af því mjög hörmulegar sögur sunnan úr álfu t.d. um vinnumansal sem bitnað hefur hart á þeim sem fyrir því verða, einkum konum. Auðvitað ber okkur skylda til þess að reyna að koma í veg fyrir þetta sem mest við megum. Hér á Íslandi hefur verið töluvert um mál sem tengjast einstökum atvinnugreinum; byggingariðnaði, ferðaþjónustu, landbúnaði og fleiru þar sem greinilegt er að brotaþolar eru beittir miklum rangindum og búa líka oft við ófullnægjandi og jafnvel hættulegar aðstæður. Komið hefur í ljós, eins og alkunna er, að t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu er allmikið um húsnæði sem er nýtt sem íveruhúsnæði sem stenst engar öryggiskröfur, hvorki hvað varðar bruna eða annað. Það er náttúrlega ólíðandi að á þessum tímum skulum við Íslendingar yfirleitt bjóða fólki upp á svona kringumstæður. Það er andstætt öllu því sem við stöndum fyrir og höfum reynt að flytja fram, m.a. á alþjóðavettvangi. Það er andstætt öllu sem við höfum verið að starfa að og vinna að í þessum málaflokki að þetta skuli viðgangast hér. Við Miðflokksfólkið höfum varað við þessu og við höfum varað við skipulagðri brotastarfsemi. Við höfum hér við öll fjárlög sem flutt hafa verið á þessu kjörtímabili borið fram mál til að styrkja bæði lögreglu og tollgæslu til þess að reyna að sporna við þessari brotastarfsemi. Það er eitt, herra forseti, sem ég verð að stinga inn, það er einmitt þáttur tollgæslunnar, það er öryggið á landamærunum, eftirlit með þeim sem hingað koma og ekki síst að vegna fjárskorts er nánast ekkert tolleftirlit með því sem flutt er úr landi, þannig að þýfi sem hér verður til út af brotastarfsemi á greiða leið úr landi án þess að við því sé hróflað vegna þess að tollgæslan hefur ekki starfsfólk til að sporna þar við. Þetta er það sem við höfum verið að ræða hér undanfarin fjárlög og í sérstökum umræðum, í sérstökum umræðum um löggæslu og tollgæslu, sérstökum umræðum um skipulagða brotastarfsemi o.s.frv. Aftur og aftur höfum við bryddað upp á þessum vandamálum, en því miður hefur það verið fyrir daufum eyrum. Og þær tillögur sem við höfum verið að flytja, t.d. til styrkingar lögreglu og tollgæslu í sambandi við fjárlagaafgreiðslu, hafa yfirleitt verið felldar og jafnvel ekki notið stuðnings allrar stjórnarandstöðunnar sem er mjög bagalegt, að okkur finnst. En auðvitað er það þannig og það er nú bara að kristallast núna og hefur kristallast mjög lengi - ég sá að nýkjörinn formaður Landssambands lögreglumanna skrifaði grein um daginn þar sem hann orðaði það þannig að verið væri að smyrja lögreglumenn mjög þunnt, ekki síst núna út af því að við vorum að stytta vinnuvikuna. Það virðist vera sjálfstætt vandamál, herra forseti, að þeir sem sömdu um styttingu vinnuvikunnar virðast ekki hafa gert sér grein fyrir því að sá gjörningur myndi kosta peninga. Nú eru að stinga upp kollinum alls konar vandamál í hinum ýmsu starfsgreinum þar sem kemur í ljós að það skortir sárlega fé til að standa undir þessari gerð. Það virðist vera þannig, herra forseti, að menn verði bara hissa í framan þegar þetta hefur komið í ljós. Og svo flatt virðist þetta koma upp á menn að bara í gær, held ég, boðaði formaður hv. fjárlaganefndar í viðtali að lögreglan myndi fá í sinn hlut 900 millj. kr. vegna styttingar vinnuvikunnar. Mjög góð yfirlýsing, ég tek það fram, en furðuleg í ljósi þess að í fyrradag og í gær vorum við að ræða fjáraukalög og ég man ekki til þess að hafa séð í því plaggi neitt sem styður við þessar greiðslur til lögreglunnar. Og síðan heyrum við fregnir af því í dag að Landspítalinn áætli að stytting vinnuvikunnar kosti Landspítalann 2 milljarða kr. á ári og það þurfi að ráða 200 manns til starfa. Ég spyr aftur, herra forseti: Var mönnum þetta ekki ljóst með neinum hætti þegar um þetta atriði var samið? Vissu menn ekki að þetta myndi kalla á aukinn mannafla og auknar fjárheimildir? Og nú ætla ég enn að rifja það upp að til þess að skaffa einn sólarhringsmann á átta tíma vöktum, sem eru núna væntanlega orðnar ólöglegar samkvæmt þessum samningum um styttingu vinnuviku, til þess að dekka einn mann í sólarhring þurfum við sex og hálfan, vegna þess að það eru alltaf tveir á hverri vakt. - Nú er ég að tala um 12 tíma vaktir, fyrirgefið, herra forseti, sem eru væntanlega núna orðnar ólöglegar með þessu, því að átta tíma vaktirnar kalla náttúrlega á miklu meiri mannskap. En 12 tíma vaktir eru einfaldari. Þá eru tveir á vakt og tveir í fríi og fjórði og fimmti dekkar sumarfrí, veikindaleyfi, námskeiðahald o.s.frv. Þannig að núna þegar við erum búin að stytta vinnuvikuna þá fjölgar enn í þeim hópi sem þarf til þess að klára eina sólarhringsvakt. Þetta hefðu menn kannski betur reiknað út áður en til þessara samninga var gengið því að þetta veldur greinilega miklum usla. Mig minnir að lögreglustjórinn í Reykjavík hafi talað um það í viðtali núna í gær eða fyrradag að til að laga þennan vanda hér á þessu svæði þyrfti 90 manns. Við erum náttúrlega nýkomnir út úr því ástandi, herra forseti, að hafa breytt lögreglumenntun í landinu, sem er hið besta mál, en henni var breytt yfir nótt, svona eins og maður segir, þannig að það var enginn fyrirvari á einu eða neinu, sem þýddi að við þennan gerning misstum við út tvo árganga af lögreglumönnum. Og þrátt fyrir það að núna, með nýrri leið til menntunar, hafi útskriftarnemum fjölgað þá tekur nokkur ár að vinna það upp að þarna er tveggja ára gat í útskrift á lögreglumönnum. Því miður er það þannig, t.d. í þessum málaflokki, og ég er búinn að gagnrýna það mjög. Við vorum að samþykkja ný lög um daginn þar sem var gert ráð fyrir því að lögregluráð yrði sett á. Það var löngu búið að setja þetta til lögreglunnar, herra forseti, án þess að lagaheimild væri til. Ég gagnrýndi það á sínum tíma, bæði hér og annars staðar, vegna þess að manni finnst að fjórar, fimm síðustu stóru breytingarnar á starfsemi lögreglu hafi í raun verið komnar til framkvæmda áður en þær komu hingað inn til afgreiðslu. Það er afskaplega slæmt fordæmi þegar löggæslan sjálf fer ekki að lögum, þ.e. byggir ekki á lagastoð sem er ótvíræð og skýr. Sem betur fer hafa ekki orðið neinir eftirmálar af þessu svo ég viti, en það er engu að síður slæmt að þetta skuli gerast, mjög slæmt. Í þessum málaflokki, eins og því miður mjög víða hjá þessari ríkisstjórn, hefur skort heildaryfirsýn, það hefur skort framtíðarsýn. Þrátt fyrir að búið sé að gera þær breytingar sem búið er að gera - og nú tek ég fram, herra forseti, að ég fagna mjög þeim breytingum sem gerðar hafa verið, t.d. á höfuðborgarsvæðinu og víðar í rannsóknum á kynferðisbrotum og líka að reynt hefur verið að flýta meðferð þeirra mála fyrir dómi. En því miður missum við allt of mörg mál út án sakfellingar, t.d. út af allt of langri málsmeðferð. Það bitnar á brotaþolanum, því miður. Ég skil þá brotaþola mjög vel sem telja að brotið hafi verið á þeim aftur, bæði í málsmeðferð og við dómsuppkvaðningu þegar meintir brotamenn ganga frjálsir ferða sinna eftir að málin hafa kannski tekið tvö til þrjú ár í meðferð, sem er allt of langur tími. Sjónarhornið á þessi mál hefur greinilega verið rangt. Menn hafa einblínt á stöðu meints sakbornings en ekki tekið nægt tillit til brotaþolans. Ég hef grun um að það sama hafi verið uppi í þessum málaflokki sem við erum að tala um, þ.e. varðandi mansal. Eins og ég sagði áðan er mansal angi af skipulagðri glæpastarfsemi, jafnvel alþjóðlegri. Smygl á fólki yfir landamæri er t.d. jafn stór iðnaður og jafn ábatasamur og fíkniefnasmygl. Við höfum séð það og heyrt að fólk finnst látið í gámum hér og þar um Evrópu. En sá sem stóð fyrir smyglinu var búinn að fá borgað, við getum alveg verið vissir um það, en kærir sig kollóttan um hvort sá sem greiddi kemst heill á húfi á leiðarenda. Þetta er mál sem krefst þess að við tökum öflugan þátt, Íslendingar, í alþjóðlegu samstarfi til að kveða niður mansal. Við getum ekki horft fram hjá því að mansal og brot gegn þessu fólki beinist einkum að fólki sem á undir högg að sækja, jafnvel fötluðum, fólki sem býr við bág félagsleg kjör. Í okkar tilfelli hefur verið flutt hingað fólk sem ekki er mælandi á íslenska tungu og getur ekki borið upp erindi sín hjálparlaust við yfirvöld eða aðra. Það getur ekki látið vita af því ef það telur á sér brotið, þannig að það er níðst á þessu fólki með mjög afgerandi og mjög grimmilegum hætti. Auðvitað verðum við að gera allt sem við getum gert til þess að kveða niður þessa brotastarfsemi. Ég sagði, herra forseti: Þetta er alþjóðlegt vandamál. Þetta er alþjóðlegt verkefni. Við höfum orðið vör við það að hér á landi hefur innflutt skipulögð brotastarfsemi verið að eflast undanfarandi ár. Þar höfum við, því miður, haft uppi sama fálætið og í þeim brotaflokki sem þetta frumvarp fjallar um. Ekki er tekið nógu skýrt á því að hér séu starfandi erlendar glæpaklíkur sem eru þaulskipulagðar og miklu skipulagðari en margt annað sem við höfum séð áður. Því miður er heimurinn, og þar með talið Ísland, ekki jafn saklaus og áður var. Við verðum að horfast í augu við þennan kalda veruleika, herra forseti, og við verðum að vinna á móti því að starfsemi sem þessi geti grafið hér um sig. Við erum með nýlegt mjög hörmulegt mál sem tengist einmitt alþjóðlegri glæpastarfsemi og við þurfum að kappkosta að uppræta þessa starfsemi eins og við getum best. Það gerum við náttúrlega fyrst og fremst með því að efla hér löggæslu og efla öryggi á landamærum. Ég minntist á hörmulegt mál áðan sem er nú nýdómtekið, en þar fannst morðvopn fyrir árvekni lögreglu. Morðvopnið var skammbyssa með hljóðdeyfi. Einhvern veginn hefur hún ratað til Íslands. Hún hefur ekki verið flutt inn í farangri, myndi maður ætla, hún hefur ekki verið flutt inn svona sem almenn póstsending. Hún hefur ekki komið löglega til Íslands. Þess vegna höfum við Miðflokksfólkið lagt áherslu á aukna tollgæslu. Menn hafa sumir hverjir horft vorkunnaraugum á okkur og sagt að tollgæsla væri nú bara barn síns tíma og menn væru ekkert að eltast við eitthvað í ferðatöskum ferðamanna núna. En tollgæsla gengur ekkert út á það, herra forseti, og það höfum við reynt að sýna fram á. Við höfum t.d. bent á að það hefur verið mikil brotalöm í meðferð á gámum og gegnumlýsingu gáma í gegnum tíðina. Þar eru líka brotalamir í því að við erum ekki með nógu marga fíkniefnahunda og þeirra hlutverk hefur verið talað niður á ólíklegustu stöðum upp á síðkastið. En þetta eru allt saman mál sem við verðum að taka á til að kveða niður brotastarfsemi sem elur af sér mansal, sem elur af sér fíkniefnabrot, sem elur af sér morð og manndráp. Ein brotastarfsemi eltir aðra. Það flækir þetta mál líka. Þannig kom t.d. í ljós á ráðstefnu sem Reykjavíkurborg hélt fyrir nokkrum árum að aðalvettvangur vændis í Reykjavík var í Airbnb-gistingum sem voru þá undir litlu eftirliti. Þannig að það fer ekki hjá því að ein brotastarfsemi eltir aðra og styrkir í mörgum tilfellum aðra brotastarfsemi. Það er þetta sem við þurfum að koma í veg fyrir með því að efla löggæslu í landinu og efla tollgæsluna.

Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, á 227. gr. a þeirra laga, og fjallar breytingin um mansal. Frumvarpið var samið fyrir dómsmálaráðuneytið af Svölu Ísfeld Ólafsdóttur, sérfræðingi í refsirétti, og er það gert í samræmi við áherslur stjórnvalda í aðgerðum gegn mansali og annars konar hagnýtingu. Þetta hefur verið einhvern tíma í vinnslu og mun ég kannski aðeins fjalla um það, varðandi tímasetningar og slíkt í framkvæmd þessara mála. Þetta er liður í víðtækum aðgerðum stjórnvalda gegn mansali til að uppfylla alþjóðlega samninga og einnig liður í baráttunni við uppgang skipulagðra glæpahópa. Þetta mál á rætur sínar að rekja rúm 20 ár aftur í tímann þegar allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti árið 2000 samning gegn fjölþjóðlegri skipulagðri glæpastarfsemi sem er kallaður Palermó-samningurinn. Sama dag samþykkti þingið sérstaka bókun við samninginn til að koma í veg fyrir, uppræta og refsa fyrir mansal, einkum sem beindist að konum og börnum, svokallaða Palermó-bókun. Þar eru settar fram grundvallarráðstafanir til forvarna í baráttunni við alþjóðlega skipulagða glæpastarfsemi og útfærslur koma fram í bókuninni. Þetta gerist árið 2000. Ísland fullgildir þennan samning tíu árum seinna og bókunina sama ár, vorið 2010. Mig langaði aðeins að vekja athygli á þessu. Önnur Norðurlönd gerðu það miklu fyrr. Danmörk fullgilti samninginn og bókunina árið 2003, Finnland 2004 og 2006, Noregur fullgilti hvort tveggja 2003 og Svíþjóð fullgilti bókunina og samninginn 2004. Þau eru sem sagt fjórum til sjö árum á undan okkur. Ég vil aðeins benda á það hvað við erum svifasein og ætla ég kannski að fjalla um það töluvert í þessari ræðu í tengslum við baráttuna gegn uppgangi skipulagðra glæpahópa og glæpastarfsemi sem er auðvitað að langmestu leyti alþjóðleg, þ.e. þátttaka í þessum glæpahópum og starfsemi þeirra er ekki bundin við eitt land. Jafnvel er það undantekning að hóparnir séu skipaðir innlendum aðilum. Yfirleitt eru þeir skipaðir meðlimum víða að og blandaðir og því erfitt við þá að eiga. Þekking og geta til að fela og hylja slóð sína er töluvert mikil vegna þess að þessir hópar hafa starfað víða og hafa reynslu og þekkingu, ef það má orða það svo að glæpahópar hafi þekkingu. Það er sannarlega svo, herra forseti, að meðlimir í þessum hópum, margir hverjir, hafa töluverða þekkingu á sínu sviði, þ.e. til að fremja glæpi, jafnvel flókna glæpi, sem erfitt er að upplýsa og eru auðvitað til þess fallnir að veita gerendum, þeim sem skipuleggja og fremja þá, umtalsverðan ágóða á sem skemmstum tíma og með sem minnstri áhættu. Þetta eru sérfræðingar á sínu sviði, margir hverjir, og hafa á sínum snærum alls kyns aðra sökunauta til að gera það sem þeir ætla sér. Ég er búinn að finna að því hvað við vorum sein að fullgilda Palermó-samninginn og Palermó-bókunina miðað við hin Norðurlöndin. Við erum mjög sein, erum langt á eftir hinum Norðurlöndunum. Það er rétt og vel að við erum löngu búin að gera það. En nú er þetta að birtast hér. Við erum alltaf langt á eftir og við erum einnig, herra forseti, langt á eftir í að sýna viðbrögð við ábendingum greiningardeildar ríkislögreglustjóra, eins og ég hef margoft bent á í þessum ræðustól. Við erum allt of sein, erum alltaf langt á eftir og stundum er skaðinn jafnvel skeður eins og í þessu tilviki. Uppgangur skipulagðra glæpahópa á Íslandi er orðinn svo yfirþyrmandi, herra forseti, og ég fullyrði það að það þarf virkilegt átak til þess að ná tökum á vandanum í okkar samfélagi. Þá duga engin vettlingatök. Þau verkfæri og aðgerðir sem við þurfum að grípa til verða að vera afgerandi og skýr. Eftir hverju kallar lögreglan? Hún kallar eftir ýmsu og þar má kannski helst nefna að hún vill fyrst og fremst fjölga þeim lögreglumönnum sem sinna þessum störfum. Þar er tvennt til, herra forseti. Það er ekki bara að fjölga lögreglumönnum, það er að fjölga þeim mönnum sem hafa þekkingu og getu til að rannsaka þessa glæpi. Hvað er að gerast þar? Hæstv. dómsmálaráðherra vill sannfæra okkur um að þar sé eitthvað að gerast. Það þarf auðvitað að spýta verulega í lófana til að við náum í skottið á okkur í þessum efnum. En svo þarf einnig að fjölga hinum almennu lögreglumönnum sem sinna frumkvæðisvinnu, þ.e. löggæslu, hefðbundinni löggæslu, þar sem lögreglumenn geta sinnt því sem þeir verða varir við eða áskynja í starfi sínu. Í dag er það því miður ekki þannig. Þeir eru uppteknir alla sína vakt við að sinna útköllum og afgreiða þau mál sem á borði þeirra eru. Það veldur því að þessum málaflokki er ekki sinnt sem skyldi. Í þágu þessarar baráttu og til að brýna hæstv. dómsmálaráðherra lagði Miðflokkurinn fyrr í vetur fram skýrslubeiðni til hæstv. ráðherra um hvað hún hefði tekið til bragðs og hvað hún hefði hugsað sér að taka til bragðs til að vinna gegn uppgangi þessara hópa og til að vinna í samræmi við ábendingar sem koma fram í öllum þessum skýrslum sem ég er orðinn hundleiður á að vitna í. Það eru fjölmargar skýrslur sem hafa komið út núna í fjölmörg ár, allt frá því að deildin var stofnuð 2007. Það eru 14 ár síðan og þetta hefur verið stanslaust ábendingarefni í þeim. En viðbrögðin hafa verið afskaplega róleg og afskaplega sein eins og þetta mál ber með sér og mansalsmálin yfir höfuð. Ég er kannski ekki að tala um þetta frumvarp beint en frekar hvað við erum alltaf lengi að taka við okkur, eins og ég benti hér á áðan, langt á eftir hinum Norðurlöndunum að bregðast við þeim samningi sem gerður var árið 2000. Tíu árum seinna vorum við að fullgilda hann á meðan hin Norðurlöndin gerðu það mjög snemma í ferlinu. Við erum alltaf á eftir. Mansal er alvarlegt brot sem er erfitt að upplýsa og erfitt að koma auga á vegna þess að brotaþolinn er brotamanninum mjög háður. Ef um erlenda aðila er að ræða eins og oft er þá er fólk flutt hingað til lands og látið vinna í vændi eða venjulega vinnu, einhvers konar þrælavinnu á lágum launum. Það er skuldbundið brotamanninum, verndara sínum, eða hvað má kalla slíka menn, það er látið þræla og púla og þarf í raun að greiða stóran hluta af sínum tekjum til þessara glæpahópa, það er kannski rétta orðið yfir þetta, þessara glæpamanna eða glæpahópa. Þetta hefur verið að aukast hér á landi. Um það vitna skýrslurnar sem ég nefndi. Ég get auðvitað aðeins flett í nýjustu skýrslunni, ég ætla bara að nota hana þótt ég gæti notað þær allar. Ég ætla að drepa niður á bls. 10 í þeirri skýrslu bara rétt til að gefa ykkur hugmynd um hvað er hér á ferðinni, með leyfi forseta: „Í stærstu borgum Evrópu eru glæpahópar tengdir ákveðnum þjóðarbrotum áberandi í skipulagðri vændisstarfsemi. Rúmenskir og albanskir hópar eru þar umsvifamiklir. Þeir hópar sem skipuleggja vændi tengjast margs konar annarri glæpastarfsemi í Evrópu s.s. sölu eiturlyfja, peningaþvætti og skipulögðum þjófnaði. Með því að þvinga flóttafólk til afbrota geta þeir sem í raun standa að baki skipulagðri glæpastarfsemi minnkað eigin áhættu.“ Svona vinna þessir hópar, herra forseti. Þeir vinna á bak við þennan flóttamannastraum sem hefur streymt til Evrópu og nýta sér neyð þessa fólks í eigin þágu og gera flóttamenn háða sér, flytja þá á milli, kosta jafnvel undir þá flutninginn eða flugið eða hvernig sem fólk ferðast og síðan er fólkið látið borga til baka með einhvers konar vinnu eða afbrotum, betli eða vændi eða hvað sem það heitir. Þessi starfsemi er komin til Íslands að sögn lögreglunnar sjálfrar. Ég hef stundum orðað það þannig: Er ekki kominn tími, herra forseti, til að hlusta á lögregluna og bregðast við því sem sérfræðingar benda okkur á og nota þau vopn sem þeir benda á að þurfi til að kveða þetta niður? Svo segir hér í skýrslunni, með leyfi forseta: „Mansal tekur til eftirfarandi þátta: Að útvega fólk, flytja það, afhenda, hýsa eða taka við. Ólögmætrar nauðungar, frelsissviptingar, hótana, ólögmætrar blekkingar. Kynferðislegrar misnotkunar, nauðungarvinnu, brottnáms líffæra.“ Mansal er stór flokkur afbrota. Lögreglan segir í skýrslunni að upplýsingar liggi fyrir sem bendi til þess að Ísland sé áfangastaður fyrir mansal, þá einkum vinnumansal vegna byggingariðnaðar, veitingarekstrar og ferðaþjónustu. Á árunum 2015–2019 var fjöldi mansalsmála 74 en það sem vekur athygli er að einungis eitt mál fór í ákæruferli, sem merkt var þessum brotaflokki, sem segir kannski þá sögu hvað hér er um erfið mál að ræða, erfið í rannsókn, erfið til að uppljóstra. Þarna er yfirleitt ekki um samvinnu brotaþolans og lögreglu að ræða. Brotaþoli kærir ekki, upplýsir ekki um brot af hræðslu við kvalara sína. Þó að svona mörg mál hafi komið upp þá fór bara eitt í ákæruferli en þarna var um 88 hugsanlega brotaþola að ræða. Það sýnir kannski inn í þennan heim, hvað við erum að tala um. Við erum að tala um stórt vandamál, herra forseti. Síðan segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Upplýsingar lögreglu benda til þess að erlendir ríkisborgarar hafi verið fluttir til Íslands með skipulögðum hætti til að sæta mansali og misneytingu.“ Þarna var ég að lesa úr skýrslu greiningardeildarinnar. Í skýrslu hennar árið 2015, fjórum árum áður, segir: „Vændi og mansal gætu aukist m.a. í tengslum við stóraukin umsvif í byggingariðnaði og ferðamannaþjónustu. Vöxtur í byggingariðnaði skapar hættu á ólöglegum innflutningi á verkafólki og dæmi eru um að viðkomandi þræli myrkranna á milli við slæm kjör. Dæmi eru um að brotamenn tengdir vinnumiðlunum eigi þátt í mansali með því að blekkja og misnota einstaklinga sem koma á þeirra vegum. Þá eykst hættan á að svört atvinnustarfsemi muni þrífast í tengslum við aukin umsvif í ferðaþjónustu og byggingariðnaði.“ Og hvað, herra forseti? Þetta er 2015. Síðan segir í skýrslunni frá 2019 að þetta virðist hafa orðið raunin. Forspárgildi þess sem lögreglan er að vara okkur við er mjög mikið. Forspárgildið er mjög hátt. Lögreglan varaði við þessu 2015 og það er orðið raunin 2019. Og hvað segir í skýrslunni árið 2019? Þar segir bara berum orðum að geta íslensku lögreglunnar til að sporna gegn skipulagðri glæpastarfsemi teljist lítil. Er uppörvandi, herra forseti, að lesa slíkt? Við stöndum frammi fyrir þeim mikla vanda sem skipuleg glæpastarfsemi er, miklum vanda sem veldur alvarlegum afleiðingum í samfélaginu, fyrir fólk, fyrir brotaþolana og fyrir samfélagið allt saman, ekki bara fjárhagslega heldur líka öryggislega. Öryggistilfinning minnkar og öryggi verður minna fyrir alla borgara. Alvarlegt? Já. Geta lögreglunnar? Lítil. Erum við að tala um stórt mál? Já. Fær þetta mikla athygli? Nei, enginn virðist hafa miklar áhyggjur af þessu, ja, kannski fyrir utan Miðflokkinn. Menn ætla bara að sitja og sjá þetta vaxa þangað til ekkert verður við ráðið. Við erum bara 370.000 í landinu og hér á Reykjavíkursvæðinu rúmlega 200.000. Ætlum við að horfa upp á það að hér séu glæpahópar að taka völdin í samfélaginu og valda með því gífurlegum samfélagslegum kostnaði, öryggisleysi og fara sínu fram, ef lögregla hefur ekki getu til að stemma stigu við því? Eigum við að horfa upp á það? Ætlum við að gera það? Nei. Ég segi nei. Við eigum auðvitað að efla lögregluna til þess að hafa burði til að berjast gegn þessu. Hvað þarf hún til að berjast gegn þessu, herra forseti? Hvaða rannsóknarúrræði þarf lögreglan til að vera betur í stakk búin til að berjast gegn skipulagðri glæpastarfsemi? Hún bendir á það í skýrslunni, bendir t.d. á hámarkstíma gæsluvarðhalds, sem er hér færri dagar en í nágrannalöndum, að tímafrestir til að afhenda lögmönnum gögn séu styttri hér og ýmislegt annað má nefna, sem ég bíð kannski með að gera þangað til síðar. En lögreglan þarf auðvitað þau vopn sem duga í þessari baráttu. Við getum ekki hætt öryggi borgaranna í þessu litla friðsæla landi fyrir að hér vaði uppi einhverjir hópar, reyndar nokkuð stórir hópar að sögn hæstv. ráðherra, nokkur hundruð manns sem skipa þessa hópa, að hennar sögn, og við getum ekki liðið að lögreglan sé það veik að þetta geti vaxið hér í okkar samfélagi eins og illgresi sem við sinnum ekki að fjarlægja. Ýmislegt annað er hægt að nefna og hugsanlega kem ég í aðra ræðu til að fara betur yfir það vegna þess að það er mér hjartans mál að lögreglan standi ekki hér ráðalaus gagnvart þessari vá sem er svo sannarlega fyrir hendi.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um ýmislegt sem kom fram í ræðu hans, m.a. að efla þurfi lögregluna. Það er eitthvað sem ég veit að ég og hv. þingmaður erum sammála um og reyndar ýmislegt í lögreglumálum, fyrir utan kannski nauðsyn þess að efla hinar ýmsu heimildir sem oft er talað um en það er svo sem lengri umræða. Mig langaði að spyrja hv. þingmann út í það, í ljósi orðræðu Miðflokksins í öðrum málum, hvort hann geti ekki tekið undir það með mér að það sé mikilvægt fyrir fórnarlömb mansals að óttast ekki yfirvöld þegar upp kemst um mansalið. Það er nefnilega þannig að þótt mansal tíðkist í veitingaiðnaði, ferðaþjónustu og byggingariðnaði, eins og hv. þingmaður fór ágætlega yfir, þá tíðkast það líka t.d. í kynlífsiðnaði og vímuefnaiðnaði og auðvitað eru sum fórnarlömb mansals í þeirri stöðu gagnvart útlendingalögum og dvalarleyfi að það er tiltölulega auðvelt að senda þau eitthvert burt, sem fer auðvitað eftir aðstæðum og uppruna viðkomandi einstaklings. Í slíkum aðstæðum hef ég áhyggjur af því að það sé erfiðara að koma upp um mansal og erfiðara að fá samvinnu fórnarlamba mansals þegar þau sjálf óttast yfirvöld. Jafnvel eru til dæmi þar sem fórnarlambi mansals er hótað með yfirvöldum vegna þess að viðkomandi hefur á einhvern hátt tekið þátt í einhvers konar vímuefnamisferli eða kynlífsiðnaði, t.d. birtingu á klámi eða einhverju því um líku eða er að brjóta lög um útlendinga. Þetta eru málaflokkar þar sem mér hefur ekki fundist orðræða Miðflokksins til þess fallin að draga úr ægimætti ríkisins. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann út í þetta. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni kærlega fyrir þessar spurningar. Ég held að kvalarar, ef ég má orða það þannig, þess aumingjans fólks sem lendir í því að vera fórnarlömb mansals, af hvaða tagi sem það er, eigi afskaplega auðvelt með að stjórna. Það að hræða fólk með yfirvöldum er auðvitað þekkt og einföld leið til að ná fólki alveg niður á gólfið svo að það þori ekki að hreyfa sig, þori ekki að kæra, þori ekki að gefa sig fram við yfirvöld. Fólkið er hrætt við yfirvöld. Ég held að það sé þáttur í brotum og brotastarfsemi að kvalararnir telji þessu fólki trú um að yfirvöld séu af hinu slæma, enda kemur margt af þessu fólki frá löndum eða svæðum þar sem yfirvöld eru kannski ekki með þeim skástu í heiminum og eru kannski þekkt fyrir að koma illa fram við sitt fólk þannig að það er greypt í huga margs af þessu fólki að yfirvöld séu af hinu slæma. Að breyta þessu áliti fólks er kannski þrautinni þyngra almennt vegna þess að það kemur hingað til lands með þessa hugmynd um að yfirvöld séu af hinu slæma og það eigi ekki að leita til þeirra, þau komi ekki til með að hjálpa heldur gera eitthvað annað. En við vitum auðvitað, hv. þingmaður og ég, að íslenska lögreglan er ekki í þeim hópi.

Virðulegi forseti. Ég er ekki að tala um áhyggjur af því að lögreglan beiti þetta fólk ofbeldi eða einhverju því um líku. Ég hef áhyggjur af því að þetta fólk óttist löggjöfina eins og búið er að setja hana niður og lögreglunni er beinlínis skylt að framfylgja líkt og öðrum stofnunum ríkisins, t.d. Útlendingastofnun. Ég ætla að rekja í ræðu á eftir fremur ógeðfellt mál frá 2013 sem skýrir þetta afskaplega vel, alveg pínlega vel, þar sem við refsuðum einstaklingi sem var fórnarlamb mansals fyrir fíkniefnamisferli, fyrir að smygla vímuefnum til landsins. Ég fer út í þá sögu hér á eftir og ætlast ekki til að hv. þingmaður svari mér um tilteknar sögur. En ástæðan fyrir því að ég spyr er sú að án þess að það sé neitt að athuga við störf lögreglunnar eða eftirlitsaðila, reyndar sérstaklega þegar það er ekkert við þau störf að athuga, þá eru tæki í íslenskri löggjöf til þess að kúga fórnarlömb mansals með, til að mynda að hægt sé að reka þau úr landi. Miðflokkurinn hefur staðið hér í pontu og barist gegn auknu frjálslyndi í vímuefnamálum, jafnvel í neysluskammtamálum, og hefur staðið gegn því að við séum með frjálslyndari útlendingastefnu sem myndi bjóða upp á vinsamlegra viðhorf okkar, ríkisins, löggjafans, til fólks sem stendur frammi fyrir því að vera mögulega dæmt fyrir fíkniefnamisferli eða að brjóta dvalarleyfisreglur eða hafa ekki færi á því að fá hér dvalarleyfi til lengri tíma eða brjóta eitthvað eins og klámbannið á Íslandi, ef það er neytt til klámframleiðslu, bara sem dæmi. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir spurningarnar. Hann er þarna kominn inn á lendur sem væri mjög gaman að taka miklu lengri tíma til að ræða. Mér heyrðist hv. þingmaður kannski líka vera að tala um eitthvað sem heitir refsingar burðardýra. Ég er alveg sammála því, einhvers staðar las ég að við værum að refsa mjög harkalega fyrir afbrot burðardýra, þ.e. þeirra sem eru fengnir til að bera fíkniefni á milli landa. Ég er algerlega sammála þeirri skoðun sem hefur verið reifuð, við erum að refsa alveg svakalega harkalega fyrir það, vitandi kannski að það fólk stjórnar ekki þessum innflutningi sjálft, alls ekki. Ég deili þeirri skoðun, ef rétt er skilið, að hv. þingmaður hafi verið að tala um það að þetta fólk, sem oft er háð sínum kvölurum, er að flytja inn kannski mikið magn af fíkniefnum og fær gífurlega þunga dóma. Ég hef auðvitað ákveðnar áhyggjur af því. Hv. þingmaður talaði líka um frjálslyndi í vímuefnalöggjöfinni, að Miðflokkurinn væri þar að tala gegn því, berjast gegn því. Já og nei, svarið við því er „bæði og“. Við erum að berjast fyrir frumvarpinu sem liggur í nefnd, vegna þess að þetta frumvarp hér er algerlega ófullburða og vanbúið. Ég held hreinlega að menn séu farnir að sjá það og átta sig á því að svo sé vegna þess að þessu frumvarpi fylgir ekki nokkur skapaður hlutur annar en það að leyfa neysluskammta fíkniefna. Við getum ekki sætt okkur við það ef ekki á að gera neitt annað en það. Þess vegna höfum við kallað það lögleiðingu þessara efna og við erum ekki fylgjandi því. Því verða að fylgja margvíslegar og róttækar og ígrundaðar aðgerðir.

Herra forseti. Mig langar hér í umræðu um þetta dagskrármál að beina sjónum mínum sérstaklega að svokölluðu vinnumansali. Mig langar að nefna tvö mál. Það er annars vegar mál sem er í meðförum hér í þinginu og raunar á dagskrá síðar í dag og hins vegar mál sem snýr að stöðu flugmála og flugmanna í því umhverfi sem við komum út úr núna í kjölfar Covid-faraldursins. Það er þannig að í þessu máli er verið að færa þá þætti sem um fjallar til betri vegar en mér finnst nauðsynlegt í því sambandi að halda til haga þessum þætti, annars vegar skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra, áhættumatsskýrslu greiningardeildar frá því í maí 2019, og þeim hluta skýrslunnar sem fjallar um vinnumansal. Það er auðvitað margt annað en það sem oftast er nefnt í þessu samhengi, sem eru mál tengd vændi og síðan fíkniefnainnflutningi og tengdum þáttum, sem fellur þarna undir. Það er eins og segir í skýrslu ríkislögreglustjóra, þar sem fjallað er um vinnumarkaðsbrot, með leyfi forseta: „Greiningardeild ríkislögreglustjóra fjallaði um hugtakið „vinnumarkaðsafbrot“ í skýrslu ársins 2017. Með því er leitast við að þýða hugtak sem viðtekið er á Norðurlöndum (n. Arbeidsmarkedskriminalitet). Á vettvangi stéttarfélaga hefur á síðustu misserum verið leitast við að bregðast við félagslegum undirboðum og réttindabrotum á vinnumarkaði. Meðal birtingarmynda félagslegra undirboða eru: ólögleg sjálfboðaliðastarfsemi, launastuldur, ófullnægjandi ráðningasamningar, misnotkun á vinnandi fólki, brot á ákvæðum um hvíldartíma, óviðunandi aðbúnaður, misnotkun í tengslum við útleigu íbúðarhúsnæðis í eigu atvinnurekanda.“ Þetta er án nokkurs vafa ekki tæmandi listi hvað þessa upptalningu varðar en gefur okkur kannski mynd af því hversu víðfeðmt það vandamál er sem hér um ræðir. Mig langaði í því samhengi að koma inn á tvö mál sérstaklega sem ég tel rétt að vekja athygli á. Í fyrsta lagi er það mál sem án nokkurs vafa er verið að færa til betri vegar með frumvarpi sem liggur hér fyrir og er til 2. umr. á þeim þingfundi sem nú stendur, sem er mál 690, frumvarp til laga um breytingu á lögum um farþegaflutninga og farmflutninga á landi, nr. 28/2017. Þetta eru sem sagt tímabundnir gestaflutningar og vanræksluálag. Það eru sérstaklega tímabundnir gestaflutningar sem mig langar að koma inn á í dag. Það var viðtekin starfsemi árin eftir að ferðaþjónustan fór á flug og fram að þeim tíma að Covid-faraldurinn gekk í garð að hér var gríðarlegur fjöldi erlendra rekstraraðila fólskferðarbifreiða sem voru hér starfandi þar sem bílstjórar virtust í flestum tilvikum starfa samkvæmt bæði erlendum launakjörum, erlendum starfsskilyrðisreglum, ef einhverjar voru, og þar fram eftir götunum. Þessir aðilar, bílstjórar, virtust á löngum köflum búa í þeim rútum sem þeir keyrðu og reglulega heyrðust sögur af því að matur væri seldur úr farangursgeymslum þessara bíla, iðulega matur sem barst til landsins með rútunni í fyrstu ferð, þegar hún kom til landsins, og á löngum köflum miklar furðusögur sem af þessu bárust og hafa ekki verið reyndar. Sama á við þar sem erlendir aðilar, leiðsögumenn, voru í leyfisleysi á ferðalagi með samlanda sína þegar bifreið var tekin til skoðunar, stoppuð, af einhverjum ástæðum. Þá var því flaggað samstundis að þarna væri fjölskylda saman á ferð og þar fram eftir götunum. Með þessu hafa aðilar komið sér undan hinu íslenska regluverki og komið sér undan því að bílstjórar þessara fyrirtækja starfi á forsvaranlegum kjörum. Þetta er atriði sem er verið að reyna að færa til betri vegar með frumvarpinu sem liggur hér fyrir og nefndaráliti sem fylgir í 2. umr. sem allir þingmenn hv. umhverfis- og samgöngunefndar skrifa undir. En að þessu máli afgreiddu, sem ég reikna nú með að klárist fyrir þinglok, er staðan samt sú að það eru fjölmörg atriði sem þarf að taka til skoðunar í þessu umhverfi til að tryggja að bæði séu starfsmannamál slíkra fyrirtækja með forsvaranlegum hætti, tryggingamál farþega og þar fram eftir götunum. Þetta færist til betri vegar með því að nú er skilgreint með hvaða hætti þessi fyrirtæki mega starfa hér og útfærslan er sú að hver flytjandi, sem sagt hver starfsleyfishafi, geti aðeins starfað í tíu daga samfellt í hverjum almanaksmánuði. Með því næst upp það markmið að raunverulega sé um tímabundna gestaflutninga að ræða en að ökutæki sé ekki hér svo misserum skipti, mögulega skipt út bílstjórum, í stöðugum undirboðum á hinum innlenda markaði þar sem innlendir rekstraraðilar þurfa að starfa undir þeim til samræmis við þá kjarasamninga sem í gildi eru og undir ákveðinni reglu hvað tryggingamál og öryggismál og fleiri tengda þætti varðar. Ég held því að þetta sé til mikilla bóta og fagna því mjög að þessi þáttur málsins sé að nást fram í því máli. Síðan er það hitt málið sem mig langaði til að nefna í þessu samhengi, bara til að undirstrika hversu nærri okkur það er sem í daglegu tali er kallað félagslegt undirboð. Frá félagslegum undirboðum er mjög stutt yfir í einhverja þá þætti vinnumansals sem greiningardeild ríkislögreglustjóra varar við. Staðreyndin er sú að með einum eða öðrum hætti er þetta, ég ætla ekki að segja allt, á gráu svæði, auðvitað er hluti af þessu á kolsvörtu svæði, en mikið af þessu er á gráu svæði. Þar sem vilji er til þess að snúa út úr reglum og hafa réttindi af starfsfólki þá virðist finnast leið. Hitt atriðið sem ég vildi nefna í þessari ræðu minni er áskorun átta samgönguráðherra sem var gefin út í Brussel 8. desember 2020 þar sem samgönguráðherrar Ástralíu, Belgíu, Danmerkur, Frakklands, Ítalíu, Lúxemborgar, Hollands og Portúgals taka höndum saman og skora á ríkisstjórnir Evrópulanda að gæta þess að fluggeirinn finni sig ekki í umhverfi félagslegra undirboða í kjölfar þess að Covid-faraldrinum létti. Það er auðvitað þannig, eins og við þekkjum öll, að flugfélög um allan hinn vestræna heim hafa meira og minna verið í verulegum vandræðum síðasta rúma árið vegna faraldursins. Freistnivandinn er því gríðarlegur hvað það varðar að haga málum með þeim hætti að starfsskilyrði flugáhafna séu á gráu svæði. Þessir átta samgönguráðherrar vara við félagslegum undirboðum og vísa til reglugerðar 1008/2008 í því samhengi. Ég vil bara halda þessu til haga hér í því ljósi að þetta stendur okkur nærri. Það er engin ástæða til þess að reikna með að mál sem snúa að félagslegum undirboðum reki ekki á okkar fjörur á Íslandi þó að við teljum okkur í mörgu samhengi vera saklaus og einangruð. Mig langar að snúa mér aftur að skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra. Þar er sérstaklega talað um ófullnægjandi ráðningarsamninga sem eru partur af þessum félagslegu undirboðum sem við þekkjum og hefur það árum saman verið sérstakt markmið launþegahreyfingarinnar, Vinnueftirlitsins og fleiri aðila að vinna gegn þeim. Það er í takt við stefnu Miðflokksins í þessum málum. Það þarf að tryggja að farið sé eftir þeim lögum og reglum sem í gildi eru vegna þess að það er ekki bara það að sá sem fer á svig við þær reglur og þau lög sem í gildi eru nái mögulega fram tímabundnum afrakstri af því heldur skekkir það alla samkeppnisstöðu. Ef samkeppnisstaða aðila á markaði er bjöguð, ég tala nú ekki um yfir lengri tíma, þá er það þannig að fyrirtækin sem eru með allt sitt á hreinu, starfa eftir þeim lögum og reglum sem í gildi eru, borga laun samkvæmt þeim samningum sem fyrirliggjandi eru og koma fram við starfsmenn sína á forsvaranlegan máta, þurfa alltaf að bera meiri kostnað til að framkvæma og sinna sömu þjónustu en þau fyrirtæki á sama markaði sem stunda félagsleg undirboð. Það er ekki í neinu samhengi skynsamlegt að styðja við slíka framgöngu og það verður að nefna hér. Mig langar að koma stuttlega inn á umsögn Vinnueftirlitsins í tengslum við þetta mál. Skemmst er frá því að segja að Vinnueftirlitið fagnar þessu frumvarpi í umsögn sinni og þeim breytingum sem fyrirhugaðar eru á 1. mgr. 227. gr. almennra hegningarlaga og telur þær vera til bóta í málaflokknum. En áfram segir, með leyfi forseta: „Vinnueftirlitið telur mikilvægt að uppræta mansal á íslenskum vinnumarkaði og hefur stofnunin hug á að taka þátt í þeirri vegferð með vitundarvakningu, fræðslu og þeim leiðum sem Vinnueftirlitinu er fært að leggja hönd á plóg, í samræmi við hlutverk þess. Vinnueftirlitið telur þó vert að benda á að til þess að hægt sé að vinna enn markvissar að því markmiði að uppræta vinnumansal væri gagnlegt að skilgreina það betur en nú er gert.“ Það er það sem ég vildi benda á hér við 2. umr., að mögulega væri ástæða til að fara betur í gegnum þær skilgreiningar sem Vinnueftirlitið bendir á til þess að ná enn betur fram þeim markmiðum sem sett eru með þessari lagasetningu. Áfram heldur umsögn Vinnumálastofnunar, með leyfi forseta: „Ekki er gerð athugasemd við það að refsiákvæðið verði áfram eitt heildstætt og almennt ákvæði um mansal en Vinnueftirlitið vill benda á mikilvægi þess að slíkt ákvæði taki skýrlega til allra þeirra þátta sem átt gætu við, þ.m.t. allra þátta vinnumansals. Í greinargerð frumvarpsins, á bls. 9, er hugtakið vinnumansal skilgreint og segir þar: „Vinnumansal nær yfir nauðungarvinnu, þrælkun, þrældóm eða aðra misnotkun á vinnuafli að uppfylltum skilyrðum 1. mgr. 227. gr. a.“ Samkvæmt 1. málsl. 1. mgr. 227. gr. a. frumvarpsins er skýrlega kveðið á um nauðungarvinnu, þrælkun og þrældóm. Hins vegar kemur orðalagið „önnur misnotkun á vinnuafli“ ekki fyrir í orðalagi ákvæðisins sjálfs. Skilgreining á hugtakinu „vinnumansal“ gengur þannig lengra í skýringu ákvæðisins í greinargerð heldur en í ákvæðinu sjálfu í frumvarpinu.“ Ég vil bara benda hv. allsherjar- og menntamálanefnd á, gangi frumvarpið til nefndar milli umræðna, að skoða þetta því að skýrleikinn sem þarna er kallað eftir getur vart verið til annars en bóta gagnvart málinu í heild sinni. Síðan segir áfram, með leyfi forseta: „Vinnueftirlitið telur æskilegt að hugtakið vinnumansal í refsiákvæði frumvarpsins sé skýrlega skilgreint og samræmi sé milli orðalags ákvæðisins og skýringa þess í greinargerð með frumvarpinu. Vinnueftirlitið leggur því til að þetta samræmi verði tryggt og að orðalagið „önnur misnotkun á vinnuafli“ hljóti skýrari stoð í ákvæðinu og verði betur skilgreint í skýringu þess.“ Hér vísa ég þá aftur í það sem sagt er í skýrslu ríkislögreglustjóra um skipulagða brotastarfsemi frá maí 2019 þar sem segir, með leyfi forseta: „Á vettvangi stéttarfélaga hefur á síðustu misserum verið leitast við að bregðast við félagslegum undirboðum og réttindabrotum á vinnumarkaði. Meðal birtingarmynda félagslegra undirboða eru: ólögleg sjálfboðaliðastarfsemi, launastuldur, ófullnægjandi ráðningasamningar, misnotkun á vinnandi fólki, brot á ákvæðum um hvíldartíma, óviðunandi aðbúnaður, misnotkun í tengslum við útleigu íbúðarhúsnæðis í eigu atvinnurekanda.“ Þessa þætti alla þarf að skoða heildstætt með það fyrir augum að ná fram þeim markmiðum sem lagasetningin er ætluð til og Miðflokkurinn styður við í þessu máli. Virðulegur forseti. Ég ætla að láta þetta gott heita hvað þetta varðar í þessari ræðu minni en ítreka að gangi málið til nefndar, án þess að ég ætli að gera tillögu um það, af því ég sé að hv. framsögumaður málsins situr hér í salnum, þá verði þessar ábendingar Vinnueftirlitsins skoðaðar hvað skýrleika ákvæðisins varðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég fann nú ekki mikið í henni sem ég get verið ósammála. Ég hlýddi með athygli á umfjöllun hans um undirboð á vinnumarkaði, þ.e. svokölluð félagsleg undirboð, og fór þá að velta fyrir mér því sama og ég spurði annan hv. þingmann um áðan en það er staða fólks sem er kannski á gráu svæði gagnvart löggjöfinni, fólks sem er ekki endilega fórnarlömb mansals í skýrasta skilningi samkvæmt lögunum þar sem hægt væri að beita hegningarlögum eða þess háttar, en er samt í ákveðnu kúgunarsambandi við yfirmenn sína, kúgunarsambandi þar sem þeir geta m.a. beitt reglum ríkisins gegn viðkomandi fyrir hluti eins og að uppfylla ekki skilyrði til dvalarleyfis eða eitthvað því um líkt, fólks sem kemur kannski hingað inn og er með eitthvað óþægilegt eða ólöglegt í sínum málum hvað varðar dvalarleyfi og þess háttar en þarf að vera hér, vill vera hér og óttast ekkert meira en að verða sent úr landi; vill taka á sig ýmsar píningar hér á Íslandi frekar en að vera sent til baka og búa við sömu píningar eða verri í sínu heimalandi, hvort sem það eru bara ómannúðlegri starfsskilyrði eða eitthvað annað sem viðkomandi óttast eða hvað. Punktur minn er þessi: Þegar við búum í samfélagi þar sem fólk þarf að óttast viðbrögð yfirvalda við því hvert það er eða hvað það gerir, við hlutum sem eru ekki alvarlegir - það er t.d. ekki alvarlegur hlutur að vera í einhverju landi þar sem má ekki vera, það er ekki alvarlegt, það er ekki alvarlegt að einhver noti vímuefni sem er ólöglegt eitt og sér, það er ekki alvarlegt brot gegn öðrum, það getur orðið alvarleg vandamál fyrir einstaklinginn og aðra en eitt og sér er það ekki alvarlegt, þegar við setjum hins vegar upp kerfið okkar þannig að fólk er í erfiðri stöðu gagnvart vinnuveitendum, hvað varðar dvalarleyfi, gagnvart yfirvöldum yfir höfuð, 

Forseti minnir á að tími til andsvara er tvær mínútur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Ég skil það þannig að spurning hv. þingmanns gangi út á að það sé akkur í því að þeir einstaklingar sem koma hingað, eins og hv. þingmaður orðaði það, með örlítið óhreint mjöl í pokahorninu, án þess að um alvarleg brot sé að ræða, hræðist ekki yfirvöld. Ég held að ég skilji punkt hv. þingmanns klárlega en þingmaðurinn leiðréttir mig ef svo er ekki. Ég held að við ættum að einsetja okkur að þeir sem eru hér, hvort sem það eru einstaklingar sem eru ráðnir til starfa hjá þeim fyrirtækjum sem hér starfa eða einstaklingar og fjölskyldur sem koma hér í gegnum kvótaflóttamannakerfið, sem er auðvitað grannskoðað með miklu meira afgerandi hætti en umsækjendur um alþjóðlega vernd sem koma hingað á eigin vegum - ég er ekki viss um að það sé heillavænlegt skref að forma kerfið þannig að einstaklingar, jafnvel hópar, eins og fjallað er um í skýrslunni sem ég vísaði ítrekað í í ræðu minni, sem hafa óhreint mjöl í pokahorninu - 

Enn minnir forseti á tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér láðist að gera mig mjög skýran í fyrra andsvari, tíminn rann út og vel það. Punktur minn er þessi: Í samfélagi sem er frjálsara er erfiðara að beita ríkinu til þess að kúga fólk. Því meira sem ríkið tekur utan um ólíkar tegundir af fólki sem gerir ólíka hluti, jafnvel ekkert endilega voðalega æskilega hluti, því meira sem ríkið er umburðarlynt gagnvart því, því minna er hægt að nota það að við séum ólík og höfum ólíkar venjur, lítum öðruvísi út og högum okkur öðruvísi og tölum öðruvísi og gerum hlutina öðruvísi sem vopn gegn þeim sömu einstaklingum. Eitt svona einfalt dæmi er t.d. vímuefnamál. Í mörgum menningarheimum eru t.d. kannabisefni með svipaðan stall og áfengi hefur á Íslandi, það er ekki endilega hollt, það er ekki gott að þú notir það í óhófi en það er þar, á meðan áfengi er talið eitthvað eins og Íslendingar myndu upp til hópa líta á heróín, sem er reyndar ekki það ósanngjarn samanburður ef út í það er farið, áfengi er algjört eitur. En punktur minn er sá að það er fólk á Íslandi sem er öðruvísi og áttar sig kannski ekki á því þegar það kemur hingað að það getur í alvörunni leitt það af sér að því sé vísað aftur til heimaríkisins ef það er ekki með pappírana í lagi. Hingað kemur fólk sem finnst það í alvörunni, frá hjartans rótum, ekki vera tiltökumál að nota kannabisefni, á sama hátt og Íslendingum finnst það ekki almennt tiltökumál að nota áfengi, í einhverju smávægilegu magni alla vega. Á meðan við erum grimm eða skilningslaus gagnvart slíku, almennt, ég er bara að taka tvö dæmi, en almennt, þá er auðveldara fyrir fólk sem er með annað fólk í vinnu að breyta þeim aðstæðum í kúgunaraðstæður. Punktur minn er sá að frelsið er gott. Það er gott til þess að brjóta upp kúgunarsambönd á milli einstaklinga eða milli fyrirtækja og einstaklinga. 

Forseti gerir sitt besta sitt til að vera þolinmóður yfir tímanotkun þingmanna en verður það ekki mikið lengur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að farsælast sé fyrir samfélagið að allir þeir sem það byggja, þar dvelja, fari að þeim reglum sem settar eru. Ég held að það sé ekki ósanngjarnt að líta svo á, fyrir þá sem koma hingað erlendis frá, í hvaða tilgangi sem það kann að vera, allt frá því að koma hér til lengri tíma dvalar eða til þess að koma sem ferðamenn til skamms tíma, að reglurnar séu eins og þær eru. Ég held að ef við förum í þá vegferð að reglurnar séu meira til viðmiðunar en annað - 

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, nánar tiltekið um mansal. Ég vil í upphafi máls míns lýsa ánægju með þetta vandaða og vel gerða frumvarp og þakka mjög upplýsandi og gagnlega greinargerð sem því fylgir. Þetta mál er mjög í anda okkar Miðflokksmanna og fellur að stefnu okkar. Við höfum verið óþreytandi við að hvetja til þess að brugðist sé við endurteknum ábendingum greiningardeildar ríkislögreglustjóra, ekki síst í skýrslu frá 2017 og 2019, um uppgang skipulagðrar glæpastarfsemi og þá hættu sem af henni stafar fyrir íslenska þjóð. Við höfum hvatt til þess að fjölgað verði í lögreglu, henni verði tryggður nauðsynlegur búnaður og tæki og heimildir til starfa. Við búum svo vel í Miðflokknum að við eigum innan okkar raða í þingflokknum sérfræðinga í lögreglumálum og landamæraeftirliti. En við munum auðvitað halda áfram að tala fyrir þessum málum. Frumvarpið felur í sér tillögur um breytingar á 227. gr. a almennra hegningarlaga, um mansal, til samræmis við lagaþróun annars staðar á Norðurlöndunum, alþjóðlega sáttmála og athugasemdir sérfræðingaráðs Evrópuráðsins, sem kallað er GRETA, um aðgerðir gegn mansali. Herra forseti. Í greinargerð með frumvarpinu er fjallað um mat ríkislögreglustjóra á skipulagðri brotastarfsemi. Þar er rakið að greiningardeildin, sem tók til starfa 2007, hafi fylgst með þróun skipulagðrar glæpastarfsemi frá 2008 og gefið út skýrslu næstum því árlega þar sem mat er lagt á hættuna af skipulagðri brotastarfsemi hérlendis. Í skýrslu frá 2015 er í fyrsta sinn fjallað um vinnumansal sem sérstakan flokk mansalsmála. Rakið er að í eldri skýrslum er lítið sem ekkert minnst á vinnumansal heldur er fyrst og fremst fjallað um skipulegt vændi í tengslum við mansal. Í nýjustu áhættumatsskýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra, sem dagsett er í maí 2019, kemur fram að margt bendi til þess að skipulagt vændi hafi aukist hér á landi og að hluti þess tengist erlendum skipulögðum brotahópum. Þá séu vísbendingar um, segir greiningardeild ríkislögreglustjóra, að Ísland sé áfangastaður fyrir mansal og þá einkum vinnumansal innan byggingariðnaðar, veitingareksturs og ferðaþjónustu. Einnig séu vísbendingar um að erlendir ríkisborgarar hafi verið fluttir til landsins með skipulögðum hætti til að sæta mansali og misneytingu. Segir í skýrslunni að stóraukin umsvif og vöxtur í byggingariðnaði og ferðaþjónustu hafi í för með sér ólöglegan innflutning á verkafólki og dæmi séu um að einstaklingar þræli myrkranna á milli við slæm kjör. Segir áfram, og er sömuleiðis vitnað til þessa í greinargerð með frumvarpinu, að lögreglan meti það svo að mansal innan þessara greina atvinnulífsins hafi vaxið hratt á undanförnum árum. Þá er dregið fram í skýrslunni að mikil fjölgun hælisleitenda auki hættuna á mansali. Ég ítreka, herra forseti, að dregið er fram í skýrslunni að mikil fjölgun hælisleitenda auki hættuna á mansali þar sem bág félagsleg staða þeirra geri þá útsetta, eins og það er orðað, fyrir misneytingu og kúgun. Í greinargerðinni með frumvarpinu segir að þegar skýrslur greiningardeildar ríkislögreglustjóra séu skoðaðar heildstætt yfir tímabilið 2008–2019 megi sjá að fram til ársins 2015 var einkum horft til mansals í tengslum við vændi og kynlífsþjónustu en frá og með árinu 2015 hafi orðið sú breyting á að farið var að horfa til fleiri birtingarmynda mansals eins og vinnumansals, sérstaklega innan byggingariðnaðar, veitingareksturs og ferðaþjónustu eins og áður getur, og burðardýra í fíkniefnamálum. Ég ætla að grípa hérna aðeins frekar niður í skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá maí 2019, herra forseti, og hlýt að skjóta því hér inn að maður myndi kunna að meta það, og vafalaust margir, að ríkislögreglustjóri myndi senda frá sér nýja skýrslu núna þegar fjögur ár eru liðin frá þeirri síðustu um þetta efni. En þar segir að reynsla erlendis frá sýni að fátítt sé að fórnarlömb leiti til lögreglu. Þar er sömuleiðis rakið að tölulegar upplýsingar hafi takmarkað upplýsingagildi fyrir mögulegt umfang mansals í landinu, segir að mat íslensku lögreglunnar byggist því að mestu á upplýsingum og vísbendingum en ekki fjölda sakamála. Áfram segir í skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra, með leyfi forseta: „Ólöglegir fólksflutningar og smygl á fólki eru liður í umsvifum skipulagðra glæpasamtaka. Glæpahópar sem starfa yfir landamæri og hafa komið sér fyrir í mörgum ríkjum Evrópu eru umsvifamiklir á þessu sviði. Upplýsingar lögreglu benda til þess að erlendir ríkisborgarar hafi verið fluttir til Íslands með skipulögðum hætti til að sæta mansali og misneytingu. Árið 2018 hófst umfangsmikil mansalsrannsókn. Virðist sem erlendur einstaklingur hafi skipulega flutt fólk yfir landamæri víða um heim og loks til Íslands.“ Í greinargerð með frumvarpinu eru rakin dómsmál. Þau eru ekki mörg en ég vísa til hinnar ítarlegu greinargerðar um það efni. Eins og áður segir, herra forseti, þá eru í þessu frumvarpi lagðar til breytingar á 1. mgr. 227. gr. a í almennum hegningarlögum er lúta að refsinæmi mansals í þeim tilgangi að bæta enn frekar vernd þolenda og auðvelda málsókn á hendur þeim sem ábyrgir eru fyrir brotunum. Þetta eru tvö sjálfstæð og mikilvæg markmið sem hér eru uppi; að bæta vernd þolenda og auðvelda málsókn á hendur brotamönnum. Segir í greinargerð að við breytingarnar hafi sérstaklega verið tekið mið af þróun löggjafar annars staðar á Norðurlöndum, annarri skýrslu sérfræðingahópsins GRETU um Ísland, tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 211/36/ESB til að koma í veg fyrir og berjast gegn mansali og vernd þolenda, og tilgreindum samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Herra forseti. Í kafla um mat á áhrifum í greinargerðinni segir, og er mjög upplýsandi, að meginefni frumvarpsins lúti að því að treysta enn frekar vernd þolenda mansals, ekki síst kvenna og barna sem á heimsvísu eru seld í vændi eða misnotuð kynferðislega með öðrum hætti. Þá hafa efnahagsþrengingar, stríðsátök og pólitískur óstöðugleiki í heiminum ýtt undir flutning fólks í leit að betri lífskjörum. Segir áfram að það hafi leitt til þess að þörf sé á að treysta enn frekar vernd hælisleitenda, flóttafólks, farandverkafólks og erlends vinnuafls til að berjast gegn nauðungarvinnu og nauðungarþjónustu, þrælkun eða ánauð. Frumvarpið er til þess fallið að styrkja enn frekar vernd mansalsþolenda og spyrna gegn því að fólk sé svipt þeim grundvallarmannréttindum að ráða yfir lífi sínu og líkama. Herra forseti. Í greinargerðinni er fjallað um eðli mansals og inntak merkingar þess hugtaks. Það segir í greinargerðinni, í kafla um einstakar greinar frumvarpsins, með leyfi forseta: „Mansal er gróft mannréttindabrot sem felst í að brjóta gegn friðhelgi einstaklings. Brotastarfsemin beinist gegn frjálsræði brotaþola og helgustu persónuréttindum í þeim tilgangi að hagnýta líkama viðkomandi, vinnukrafta eða þekkingu í annars þágu.“ Þær breytingar sem eru lagðar til með frumvarpinu eru ítarlega skýrðar í greinargerð. Segir þar, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á tilgangi mansals. Mismunandi tilgangur mansals hefur það sameiginlega markmið að gerandi annaðhvort hagnýtir sér brotaþola í fjárhagslegum tilgangi eða hagnýtir sér hann persónulega á einhvern hátt. Bætt er við hagnýtingartegundum í samræmi við þekktar birtingarmyndir mansals, tekið er mið af alþjóðasáttmálum sem Ísland er bundið af og alþjóðlegu samstarfi. Þá er brugðist við athugasemdum í skýrslu GRETU um Ísland frá því í mars 2019 þar sem kallað er sérstaklega eftir því að íslensk refsilöggjöf veiti þeim brotaþolum vernd sem hagnýttir eru í nauðungarhjónaband (e. forced marriage), til að betla (e. forced begging) eða til að fremja refsiverðan verknað (e. forced criminality/exploitation of criminal activities).“ Segir í framhaldinu, með leyfi forseta: „Einstaklingar sem hagnýttir eru til að fremja refsiverðan verknað eru t.d. neyddir til að stunda búðarhnupl, vasaþjófnað, innbrot, framleiða eða selja falsaðan varning eða þeir hagnýttir sem burðardýr fíkniefna eða til að flytja peninga á milli landa (e. money mule). Víða eru börn misnotuð í þessu skyni þar sem brotamennirnir njóta góðs af því að þau má ekki sækja til saka sökum ungs aldurs. Þá er „nauðungarþjónustu“ (e. servitude) bætt við ákvæðið í samræmi við 3. gr. Palermó-bókunarinnar og athugasemdir GRETU. Tekið er sérstaklega fram að betl falli þar undir. Undir það fellur einnig nauðungarþjónusta inni á heimilum, t.d. vegna aðstoðar við heimilisstörf. Þá hefur „þrældóm eða ánauð“ verið bætt við upptalninguna í samræmi 3. gr. Palermó-bókunarinnar og athugasemdir GRETU.“ - sem ég leyfi mér, herra forseti, að beygja upp á íslensku þó að hann sé skammstafaður á erlendri tungu GRETA -„ánauð getur t.d. falist í skuldaánauð þannig að viðkomandi er látinn vinna upp í skuld sem jafnvel aldrei er fullgreidd eða búsetuánauð þannig að viðkomandi er háður brotamanni með húsnæði. Vinnumansal nær yfir nauðungarvinnu, þrælkun, þrældóm eða aðra misnotkun á vinnuafli að uppfylltum skilyrðum 1. mgr. 227. gr. a. Þá er „vændi“ tilgreint sérstaklega í samræmi við framsetningu á kynferðislegum tilgangi mansals í mansalsákvæðum dönsku og norsku hegningarlaganna.“ Herra forseti. Ég hef núna verið að fjalla um þá breytingu sem er lögð til og lýtur að tilgangi mansals en í öðru lagi eru lagðar til breytingar sem lúta að verknaðaraðferð, með leyfi forseta: „Í stað orðanna „eða með því að hagnýta sér bága stöðu viðkomandi“ kemur „eða með því að notfæra sér bága stöðu, fákunnáttu eða varnarleysi viðkomandi eða með því að hagnýta sér yfirburðastöðu sína […] Með því að bæta við „fákunnáttu“, „varnarleysi“ og „hagnýta sér yfirburðastöðu sína“ ættu yfirvöld að eiga auðveldara með að berjast gegn vinnumansali, en þetta eru aðstæður sem gjarnan einkenna mansalsbrot gegn hælisleitendum, flóttafólki, farandverkafólki og erlendum ríkisborgurum. Þá getur yfirburðastaða t.d. falist í því að þolandi mansals er fjárhagslega háður þeim sem brýtur á honum.“ Ég hef hérna rakið efni og greinargerð í þessu góða og vandaða frumvarpi og hef ekki getað gripið niður nema á nokkrum stöðum tímans vegna. Ég hlýt að nefna, herra forseti, að ekki síst vegna þeirra ummæla sem vitnað er til í greinargerðinni, þ.e. ummæla í skýrslu ríkislögreglustjóra þar sem segir að mikil fjölgun hælisleitenda auki hættuna á mansali, að þá óneitanlega skýtur skökku við að sama ríkisstjórn skuli vera hér með frumvarp sem lagt er fram af hæstv. félagsmálaráðherra um breytingu á lögum um innflytjendur sem verður ekki talið annað en að auki hættu í þessu efni þar sem eru skilaboð sem verða ekki misskilin úti í heimi, um að Ísland eigi að verða enn þá ákjósanlegri áfangastaður fyrir hælisleitendur en nú er. Nú stendur þannig á að hælisleitendur á Íslandi eru sex sinnum fleiri miðað við höfðatölu en í Danmörku og Noregi, þrisvar sinnum fleiri en í Finnlandi, þannig að það er varla á það bætandi. En svo er að sjá að hæstv. ríkisstjórn sé ekki þeirrar skoðunar. Þetta misræmi er auðvitað ógott og reyndar mjög svo. En í ljósi þess að minn tími er u.þ.b. á enda þá ítreka ég ánægju mína með frumvarpið, hversu vel það er unnið og gagnlegt í alla staði.

Virðulegi forseti. Ég man ekki tölurnar alveg nákvæmlega en ég fletti þeim upp nýlega: Árið 2019 fengu þrjúhundruð og eitthvað manns hæli hérna á Íslandi á meðan það fæddust í kringum 4.500 börn á Íslandi. Þannig að þessi fullyrðing um ofboðslega offjölgun á Íslandi sökum hælisleitenda, vegna þess að við séum að samþykkja svo margar hælisleitendaumsóknir, er ekki á rökum reist. Ég verð að nefna þetta hérna vegna þess að hv. þingmaður fór út í þetta atriði alveg í blálok ræðu sinnar. Það er náttúrlega ekki það sem við vorum að tala um hér. Eflaust munum við fá fleiri tækifæri til að ræða hælisleitendamál og þess háttar. En það er þó vitaskuld tenging við þetta mál og er ástæðan fyrir því að hv. þingmaður fór út í þau. Tengingin sem ég sé er einmitt sú, og hér fer ég út í sömu sálma og ég hef farið út í við aðra hv. þingmenn Miðflokksins, að þegar við búum til kerfi sem fólki ber að óttast þá búum við vitaskuld einnig til kjöraðstæður fyrir kúgun þegar fólk sem er í þeim aðstæðum að það ýmist neyðist til eða slysast til að brjóta einhverjar reglur sem við höfum sett, og það er komið í mjög vonda stöðu gagnvart kúgurum sínum. Þetta held ég að sé tiltölulega algengt, bæði þegar kemur að félagslegum undirboðum og þegar kemur að mansali, þ.e. viðkomandi aðila er hótað með því hann sé að brjóta lög. Hv. þingmaður Miðflokksins, Bergþór Ólason, nefndi áðan í andsvari sínu við sömu spurningu að auðvitað eiga sömu reglur að gilda fyrir okkur öll. Ég er alveg sammála því. Auðvitað eiga landslög að gilda og ég er alveg sammála því. En það er akkúrat punkturinn. Orðræða Miðflokksins er ofboðslega mikið þannig að staðið er gegn því að búa til kerfi sem er einhvern veginn skilningsríkara gagnvart fólki sem er í þeim aðstæðum að vera kúgað vegna einhvers sem það hefur gert, eins og t.d. það að leita hælis einhvers staðar og kannski að vinna án þess að hafa til þess leyfi, sem er, meðan ég man, staða sem hælisleitendur lenda í, ef það var ekki á hreinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Það eru auðvitað bara hans orð og hans útlegging að við séum að fjalla hérna um einhverja offjölgun og einhverja fæðingartíðni og eitthvað svoleiðis. Það er náttúrlega ekki málið. Málið er um það að heimurinn, veröldin, er skekinn vegna flóttamannastraums. Það eru tugmilljónir manna á flótta og það viðfangsefni sem við stöndum frammi fyrir eins og aðrir er: Með hvaða hætti eigum við að bregðast við þessu heimsvandamáli? Hvernig getum við lagt okkar af mörkum til þess að lina þjáningar og rétta fram hjálparhönd gagnvart fólki sem er á flótta og er flóttamenn? Það er spurning. Við höfum, rétt eins og aðrir, ekki nema takmarkaðar aðstæður til þess að beita okkur í málinu. Eitt er t.d. það að við höfum ekki nema takmarkað fé. Það er þess vegna okkar skylda og ábyrgð að marka stefnu sem er þannig að það fé og þær aðstæður sem við höfum yfir að ráða nýtist sem best, gagnist sem flestu fólki og dugi þannig að við getum borið höfuðið hátt í heiminum og sagt: Við lögðum okkar af mörkum. Og við höfum lagt okkar af mörkum. Það viljum við Miðflokksmenn gera. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson getur ekki litið fram hjá því að á Norðurlöndunum er orðin gagnger stefnubreyting í þessu efni. Þau hafa fylgt stefnu í hátt í fjóra áratugi sem þau lýsa núna sem mistökum og hverfa frá. Við viljum ósköp einfaldlega, herra forseti og hv. þingmaður, læra af þeirra reynslu og meta með sjálfstæðum hætti þá stefnubreytingu sem þar er orðin.

Virðulegi forseti. Það eru engin rök fyrir málstað að einhver annar sé sammála manni. Það hafa alveg verið haldnar ræður um að þessi eða hinn hópurinn sé hvergi velkominn í heiminum og þess vegna sé sá hópur óvelkominn hér líka. Þær ræður hafa ekki verið haldnar af mönnum sem ég og hv. þingmaður myndum endilega hafa mikið dálæti á, bara svo ég segi það fyrir hönd hv. þingmanns. Ég tel nú líklegt að hann myndi taka undir með mér varðandi það. Hv. þingmaður spyr: Hvernig á að hjálpa fólki sem er á flótta, þessum milljónum sem eru á flótta? Ja, ég myndi segja: Kannski með því að leyfa þessu fólki að vera til einhvers staðar. Þá svarar hv. þingmaður kannski, og ég vona að ég sé ekki að leggja honum orð í munn ranglega, en ég hef dregið þá ályktun af orðræðu hv. þingmann Miðflokksins að þá ættum við að leita til kvótaflóttamannaaðstoðarinnar á vegum Sameinuðu þjóðanna, sem tekur mörg ár. Hún getur boðið fólki að flytja til lands í aðstæður sem það telur sig ekki geta búið við. Þá byrjar maður aftur neðst í röðinni. Það er stórmál að vera á flótta. Það að einhverjar stefnubreytingar hafi átt sér stað á Norðurlöndunum eru einfaldlega engin rök. Sömuleiðis er það ekki þannig að ríkissjóður sé einhvern veginn að liðast í sundur vegna álags vegna hælisleitenda. Það er bara ekki þannig. Það fer meira fé til þjóðkirkjunnar á hverju ári en í hælisleitendamálin, þónokkuð mikið meira fé, næstum því tvöfalt meira, virðulegi forseti. En ekki hefur hv. þingmaður áhyggjur af því og eðlilega ekki vegna þess að það er ekkert að sliga ríkissjóð. Allt of mikið fé, við erum báðir sammála um það. En hv. þingmaður gerir meira úr vandanum en tilefni er til. Þó er það auðvitað alveg rétt að við höfum takmarkað fé en við getum alveg tekið við fleirum. Við þurfum ekki að taka við öllum, ég hef ekki heyrt neinn hérna stinga upp á því. En hv. þingmenn Miðflokksins segja: Við eigum að taka við færra fólki. Ekki taka við örlítið fleirum eða sama fjölda, nei, færra fólki. Það er orðræða Miðflokksins, virðulegur forseti. Höfum það á hreinu.

Herra forseti. Ég vil nú bara segja að ég held að það fari best á því að Miðflokksmenn lýsir sínu stefnumiði sjálfir með sínum eigin orðum. Ég hlýt að þakka hv. þingmanni fyrir kennslustund í rökfræði en ég beitti óvart ekki þeirri aðferð sem hann sagði mig hafa gert. En ég ætla að segja að ég get tekið undir með hv. þingmanni að einu leyti, þ.e. þegar hann vísar til þeirra vandkvæða og vandamála sem risið geta upp í tengslum við kvótaflóttamenn. Ég geri ráð fyrir því að hann þekki þar svolítið til. En hvernig eigum við að beita okkur? Ég ætla að leyfa mér að vísa t.d. til dönsku ríkisstjórnarinnar, sem er ríkisstjórn jafnaðarmanna í Danmörku, eins og menn þekkja. Þar er lögð á það mikil áhersla af hálfu þeirrar ríkisstjórnar að leitast við að hjálpa fólki á heimaslóð eða sem næst heimaslóð. Um þetta eru skrifaðar greinar og fluttar ræður af þeirra hálfu. Ég hef leitast við hér í nokkrum greinum og ræðum að fjalla um þá stefnubreytingu sem er núna greinilega orðin í Danmörku. En dönsku jafnaðarmennirnir eru ekkert einir á ferð. Þeirra stefna nýtur mjög almenns stuðnings, bæði á pólitískum vettvangi og meðal þjóðarinnar. Ég ætla bara að segja í allri vinsemd við hv. þingmann að hann getur ekki látið eins og hann sjái ekki eða taki ekki eftir þeirri stefnubreytingu sem orðin er á Norðurlöndunum. Hún er í Danmörku, hún er í Noregi og hún er annars staðar á Norðurlöndum, meira að segja í Svíþjóð, herra forseti. 

Forseti biður hv. þingmenn um að gæta að ræðutíma.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér afskaplega gott og jákvætt mál sem ég hygg nú ekki að stök sála á Alþingi sé á móti enda afskaplega vel unnið og vandað frumvarp. Hins vegar ætla ég að fjalla aðeins um það hvers vegna ég skil óskaplega vel að fulltrúi okkar í nefndinni, hv. þm. Olga Margrét Cilia, hafi ekki verið með á nefndaráliti. Ástæðuna má kannski helst finna í nefndarálitinu sem kom frá meiri hlutanum. Svo það sé áréttað þá þýðir það að vera ekki á nefndaráliti meiri hlutans ekki andstöðu við mál. Reyndar gætu verið ótal nefndarálit sem öll lýstu yfir stuðningi við málið en nefndarálitið sjálft vekur hins vegar spurningar, verð ég að viðurkenna, virðulegi forseti. Spurningin er: Hvers vegna mátti ekki ganga aðeins lengra og bregðast við þeim sjónarmiðum sem er að finna í umsögnum við umfjöllun málsins? Ég tek það skýrt fram að ég sat ekki þessa fundi, ég veit ekki hvað fór fram á þeim og hef ekki lesið allar umsagnirnar enn þá en hef punkta og hef lesið eitthvað um þetta og grennslast fyrir um efni nefndarálitsins. Það vekur athygli mína að í nefndarálitinu er ekki brugðist við tillögum sem að mínu mati hefði mátt skoða betur. Sem dæmi er sagt í nefndarálitinu að bent hafi verið á að mikilvægt sé að möguleg fórnarlömb mansals séu ekki sett í varðhald við komu til landsins. Nefndin bregst ekki við þessari ábendingu en vísar annars vegar í þingsályktun nr. 35 frá 149. þingi og hins vegar frumvarp sem er nú til meðferðar í nefnd og er 718. mál á yfirstandandi löggjafarþingi og bendir síðast en ekki síst á að eftirfylgni þurfi eftir að þetta mál er samþykkt til að fylgjast með stöðu mála og bregðast við þeim lærdómi sem kemur til við reynslu af nýjum lögum. Vandi minn er sá að ég sé ekki í fljótu bragði, hafandi aðeins flett í téðri þingsályktun og frumvarpi, hvernig nákvæmlega þau eiga að koma til móts við þetta. Ég finn ekkert í þessum gögnum sem fyrirbyggir að möguleg fórnarlömb mansals séu sett í varðhald. Önnur athugasemd sem birtist á sama stað í nefndarálitinu er að bent hafi verið á að samþykki þolenda mansals megi ekki hafa áhrif á refsiábyrgð gerenda. Þar er sama sagan, það er vísað í þessi tvö ágætu skjöl en ég finn ekkert í þeim sem tekur á vandanum. Þarna fæ ég strax þá tilfinningu af nefndarálitinu að það hafi verið meiri áhersla á að klára málið, málstaður sem er ekki vondur, en að taka svolítið myndarlega á þessu atriði strax ef unað væri við. Mér skilst að málið fari til nefndar milli umræðna. Það er alla vega ályktunin sem ég dró af síðari ræðum sem ég hef hlýtt á í dag. Vona ég þá að þetta verði skoðað aðeins betur. Vel má vera að mér hafi yfirsést eitthvað þarna, ég verð að viðurkenna það, þetta er þó nokkuð af efni sem ég hef ekki lesið spjaldanna á milli. En það vakti athygli mína hvernig var skautað yfir þetta og vísað í einhver skjöl þar sem er síðan hvergi minnst á mansal og þessi atriði, alla vega ekki svo ég hafi fundið við textaleit. Vinnueftirlitið benti á að í greinargerð frumvarpsins er mansal m.a. skilgreint þannig að það geti falið í sér aðra misnotkun á vinnuafli, þ.e. aðra misnotkun á vinnuafli en þá sem er sérstaklega talin upp, þrælkun og þess háttar. Leggur Vinnueftirlitið til að það verði skýrt í texta frumvarpsins og skilgreint betur og vísar þar meira að segja til sænsku hegningarlaganna þar sem alla vega tvö hugtök eru skilgreind, sem á ensku eru þýdd sem „human exploitation“ og „labour under clearly unreasonable conditions“. Virðulegi forseti. Ég treysti mér ekki til að snara þessu yfir á íslensku hér og nú en það er alla vega sænska í nefndarálitinu sem fólk getur þá stuðst við ef það vill. En þetta er annað atriði sem ég hefði viljað sjá nefndina glíma svolítið betur við og reyna að finna einhverja lausn á, því að ég tek undir þetta í grundvallaratriðum, ég hygg nú að nefndin myndi gera það líka. Rökstuðningur nefndarinnar er þannig að þegar sé verið að útvíkka ákvæðið, sem er jákvætt, og ég fæ ekki betur séð en að allir séu sammála, en nefndin vísar þar að auki til þess að það sé mikilvægt að refsiábyrgð sé skýr sem vitaskuld er dagsatt. En það er tillaga í umsögn Vinnueftirlitsins um það hvernig megi ná því markmiði og var þar vísað í hin rómuðu sænsku hegningarlög. Þá var einnig í umsögn Útlendingastofnunar bent á að samræma þyrfti hugtakanotkun, sem nefndin var ósammála, ég læt það nú eftir henni. Virðulegi forseti. Þá hef ég farið yfir þá fyrirvara sem ég hef efnislega um málið. Auðvitað erum við ekki komin á lokastað í þessari umræðu, því má vel vera að við þessu verði brugðist áður en málið er samþykkt á Alþingi. Auðvitað er mögulegt að hægt sé að skýra þessi atriði betur en sá sem hér stendur hefur áttað sig á, hingað til alla vega. Ég verð hins vegar líka, í ljósi þess að við erum að ræða þetta mál og mansal og félagsleg undirboð og þess háttar, að nefna að í greinargerð frumvarpsins, alveg neðst í skýringum við 1. gr. frumvarpsins, er aðeins fjallað um refsiábyrgð þolenda mansalsbrota. Það er áhugaverður kafli. Ég ætla að byrja á því að rifja upp vægast sagt ógeðfellda sögu sem ég fjallaði um hér í ræðu á þarsíðasta kjörtímabili, 28. janúar 2014. Þá hafði komið fram í fréttum að spænsk kona, 21 árs gömul á þeim tíma, hefði verið dæmd og myndi sæta fangelsisvist á Íslandi fyrir fíkniefnasmygl. Þessi unga kona kom með pakkningu af meintu kókaíni sem fannst í nærbuxum hennar. Því hafði verið troðið inn í leggöngin á henni af tveimur karlmönnum. Annar hélt henni á meðan hinn tróð því inn. Þegar hún kom til landsins gat hún ekki losað sig við hina pakkninguna þannig að hún var flutt á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Þar var ákveðið að flytja hana á kvennadeild Landspítalans þar sem hún var svæfð og fíkniefnin sótt af lækni. Í dómnum sem hún fékk segir orðrétt, með leyfi forseta: „Játning ákærðu er í samræmi við önnur gögn málsins og framburður hennar um að hún hafi verið neydd til ferðarinnar er trúverðugur. Verður ákærða sakfelld fyrir þá háttsemi sem lýst er í ákæru en brot hennar er í ákæru rétt fært til refsiákvæða. Ákærða hefur með háttsemi sinni unnið sér til refsingar.“ Virðulegi forseti. Þarna var enginn ágreiningur um það að hin ákærða var fórnarlamb mansals og í ógeðfelldari kantinum eins og ég hef hér því miður þurft að lýsa. Það var árið 2013 sem hún kom hingað til landsins og ég hélt þessa ræðu 2014. Aftur að frumvarpinu og seinni hluta þess. Þar er aðeins farið yfir þetta. Hvað gerist þegar fórnarlamb mansals tekur þátt í refsiverðum verknaði eins og þeim sem ég lýsti hér, sem var fíkniefnasmygl? Refsum við þá fórnarlambi mansalsins? Nú hygg ég að öllum þyki það fráleitt og ég hygg reyndar að lögmönnunum og lögreglunni sem tók þátt í þessu á sínum tíma hafi þótt það fráleitt. Þau eru auðvitað bundin af lagabókstafnum eins og hann er. Skýringarnar sem ég finn í frumvarpinu fyrir því hvers vegna þolendur mansals sæti ekki refsiábyrgð þykir mér nefnilega ekki standast miðað við þessa tímalínu. Í greinargerð frumvarpsins er bent á breytingalög nr. 149/2009 en í því frumvarpi, greinargerðinni nánar tiltekið, er talað um 26. gr. samnings þar sem kveðið er á um undanþágu frá refsingu. Samkvæmt henni skuli fórnarlömbum ekki refsað fyrir aðild sína að ólöglegri starfsemi enda hafi þau verið þvinguð til hennar. Síðan segir: „Hér má líta til 74. gr. almennra hegningarlaga.“ Virðulegi forseti. Þar eru reyndar ákvæði sem ég er ekki alveg viss um að ég skilji hreinlega sjálfur, en þau ákvæði voru komin fyrir þennan tíma og voru í gildi árið 2013. Árið 2018, 21. febrúar, birtist frétt á Vísi þar sem fjallað var um að burðardýr hafi notið ófullnægjandi verndar sem þolendur mansals. Þar er farið yfir þetta og þar er talað við Öldu Hrönn Jóhannsdóttur í lögreglunni á Suðurnesjum. Þar er fjallað um það að þeim aðilum sem taka á móti burðardýrum hér þyki þetta vandmeðfarið en auðvitað sé það ákæruvaldsins að ákveða hvað sé ákært fyrir og dómstóla að dæma. Eðlilega, það er rétta svarið. Þannig á lögreglan að vinna. Vandinn, segir í fréttinni, er löggjöfin. Ég fæ ekki betur séð en að sami vandi sé til staðar nú þegar í gildandi löggjöf, þar á meðal 74. gr. almennra hegningarlaga, sem í frumvarpinu er talin vega upp á móti þessu, og mér þykir mikilvægt að komið sé til móts við þetta og þetta fengið á hreint. Aftur ætla ég að gefa mér þann fyrirvara að málinu sé ekki lokið á Alþingi og að hugsanlega sé hægt að bæta úr þessu. En þó vil ég líka benda á að það er í sjálfu sér ekki endilega sama málið. Þetta mál má alveg fara óbreytt í gegn án þess að við tökum á þessu. En þetta eru skyld atriði. Þetta frumvarp fjallar einungis um refsiábyrgð gerenda í mansalsmálum en eins og er svo oft þegar við erum að takast á við vandamál í samfélaginu þá fókuserum við rosalega mikið á gerendur en gleymum brotaþolum og gleymum fórnarlömbum. Það er mjög algengt í umræðu um hluti sem eiga að vera refsiverðir eða eru taldir eiga að vera refsiverðir, ekki bara í mansali sem allir eru sammála um að eigi vitaskuld að vera ólöglegt og refsað fyrir heldur líka þegar kemur að fólki í kynlífsiðnaði eða vímuefnamálum eða öðrum vandamálum, raunverulegum sem og meintum, sem fólk vill bregðast við með refsilöggjöf. Þá setjum við oft svo mikla áherslu á gerandann og mögulega réttmætt hatur okkar á gerandanum að við gleymum fórnarlömbum fyrirbæranna sem við erum að reyna að slást við. Ég vona vitaskuld að úr þessu verði bætt. Mig langaði líka að vekja máls á öðru og hef ég aðeins rýmri tíma en hin einstöku andsvör sem ég hef tekið hingað til. Þetta er í víðara samhengi og á ekki í sjálfu sér við efnisatriði þessa frumvarps heldur er meira um það hvernig ég tel mikilvægt að við búum til samfélag sem er sem frjálsast. Ég veit eins og við vitum öll og þarf ekki að tíunda fyrir öllum sem aðhyllast frelsi í milljónasta skiptið að frelsi eins nær einungis að frelsi annarra. Það er augljóst. Hugtakið felur það í sér og það á ekki að þurfa að útskýra það, hvað þá tönnlast á því eins og er gert, en við eigum þó að reyna að búa í sem frjálsustu samfélagi þar sem við reynum sem minnst að stjórna fólki. Andstyggð okkar á mansali er nefnilega vegna þess að við höfum vonandi andstyggð á því að fólk reyni að stjórna hvert öðru með ólögmætum og óréttmætum hætti. Það er jú það sem mansal snýst um. Það er nú þannig líka í samfélagi okkar, þrátt fyrir frelsisástina, að við þurfum að stjórna fólki upp að einhverju marki. Við þurfum að neyða það til að borga skatta sem dæmi. Við þurfum að neyða það til að fylgja umferðarlögum. Við þurfum að neyða fólk til að meiða ekki hvert annað, stela ekki hvert frá öðru. Við gerum það með valdi. Það vald er nauðsynlegt. Ég vefengi það ekki í lýðræðissamfélagi. En þegar við reynum að kljást við vandamál eins og kynlífsiðnað eða neikvæðar afleiðingar hans, vímuefnamisnotkun eða neikvæðar afleiðingar hennar, þá hættir okkur til að finna réttlætingu fyrir því að gera samfélag okkar á einhvern hátt ófrjálsara. Tengingin þar við þetta mál og mansal almennt er að í hvert sinn sem við gerum fólk ófrjálsara gagnvart yfirvöldum búum við til kjöraðstæður fyrir kúgunarvald einstaklinga á milli. Því frjálsara sem samfélagið er gagnvart yfirvöldum því erfiðara er að nota yfirvöld sem kúgunartæki gagnvart öðrum. Það á vitaskuld líka við þegar kemur að mansalsmálum og félagslegum undirboðum. Alltaf þegar hægt er að hóta öðrum einstaklingi því að leita til lögreglunnar yfir einhverju sem annars myndi aldrei komast upp þá eru aðstæður til kúgunar. Frelsisást er mögulega lítið annað en andstyggð á kúgun og þess vegna tel ég þetta slæmt. Þess vegna tel ég það vera sjálfstætt jákvætt markmið að hafa samfélagið sem frjálsast. Við þurfum að rökræða á hvaða sviðum og upp að hvaða marki það er sjálfsagt. Það er bara hlutverk okkar og við verðum að gera það og baráttan fyrir frelsi er aldrei búin, henni er aldrei lokið. En við eigum að hallast í frelsisáttina. Við eigum að gera fólki sem er fast í einhvers konar kúgunarsambandi, hvort sem það er við yfirmann eða þrælapískara eða annan einstakling, maka, hvaðeina, sem auðveldast að losna úr kúgunarsambandinu. Því meira sem yfirvöld hafa fram að bjóða slíku fólki og því minna sem yfirvöld hafa að hóta slíku fólki, því betra. Þetta er nefnilega allt samtengt. Þótt fólk hafi alla tíð, frá því sennilega áður en við urðum dýrategundin sem við erum, reynt að kúga hvert annað og neyða til verka sem það vill ekki vinna og getur jafnvel ekki unnið, þá erum við því skyni gædd að við getum búið til reglur fyrir samfélagið okkar. Þær geta verið góðar og þær geta verið vondar. Við setjum stundum vond lög sem stuðla að kúgun, lög sem draga úr frelsi fólks, frelsi til athafna, ekki bara gagnvart ríkinu heldur líka gagnvart hvert öðru og það er slæmt vegna þess að af sömu ástæðu, á sama hátt og við höfum andstyggð á mansali og kúgun, ber okkur að elska frelsið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Það er eitt atriði sem ég vildi gjarnan átta mig aðeins betur á, afstöðu hv. þingmanns. Í niðurlagi greinargerðar með frumvarpinu er fjallað um refsiábyrgð þolenda mansalsbrota og þar er vísað til Evrópuráðssamnings um aðgerðir gegn mansali. Í 26. gr. þess samnings er kveðið á um undanþágu frá refsingu þannig að samkvæmt henni skal fórnarlömbum ekki refsað fyrir aðild sína að ólöglegri starfsemi, enda höfðu þau verið þvinguð til hennar. Þarna er sömuleiðis vitnað til 146. gr. laga um meðferð sakamála sem heimilar ákæruvaldinu að falla frá saksókn ef brot hefur valdið sakborningi sjálfum óvenjulega miklum þjáningum eða aðrar sérstakar ástæður mæla með því að fallið sé frá saksókn, enda verði að telja að almannahagsmunir krefjist ekki málshöfðunar, eins og þar stendur, sem sagt greinargerðinni lýkur á þessum orðum. Þannig er að finna ákvæði bæði í sakamálalögum og almennum hegningarlögum er kveða á um aðstæður þolenda í þessari stöðu og vegna ummæla hv. þingmanns vil ég spyrja hann hvort hann telji að ekki sé nóg að gert í þessu efni, að taka með réttmætum hætti á refsiábyrgð þolenda mansalsbrota.

Virðulegi forseti. Mér sýnist ekki nóg að gert miðað við þau gögn sem ég hef skoðað hingað til. En það er rétt, niðurlag greinargerðarinnar huggar mann svolítið ef maður hefur áhyggjur af þessu. Það lítur út eins og þessu sé vel fyrir komið í 74. gr. almennra hegningarlaga og 146. gr. laga um meðferð sakamála. Vandi minn er sá að þau lög voru til staðar 2013 þegar mansalsmálið átti sér stað sem ég fjallaði um áðan. Lögreglan á Suðurnesjum taldi þetta enn þá vera vandamál árið 2018 svo að það lítur þannig út að í það minnsta lögreglan á Suðurnesjum beiti ekki þessum lögum þannig að henni sjálfri líki það vel þegar kemur að burðardýrum í fíkniefnamálum. Þannig að ég hygg að þetta sé enn þá vandamál. Mér er ekki alveg ljóst hvernig þetta myndi standa fyrir Hæstarétti. Ég leitaði að málinu hjá Hæstarétti og mér sýnist að því hafi ekki verið áfrýjað þangað á sínum tíma heldur hafi Héraðsdómur Reykjaness kveðið upp dóm yfir þessari konu, hún einfaldlega farið í fangelsi og málið ekki verið rætt meira en það. En greinilegt er af fréttinni 2018 að lögreglan á Suðurnesjum, í það minnsta, telur verklagið enn þá vera svona vegna laganna þannig að einhvers staðar er misbrestur hér. Nákvæmlega hvar hann er eða nákvæmlega hvernig eigi að laga hann er mér ekki alveg fullkomlega ljóst. En, já, ég tel þetta klárlega vera vandamál sem þurfi að bregðast við með einhverjum hætti og, aftur, ekkert endilega með breytingum á þessu frumvarpi. Mér finnst þetta mikilvægt vegna þess að þegar kemur að því að útrýma einhverju slæmu í samfélaginu þá er það svo oft að við gleymum að líta til fórnarlambanna og brotaþola og hverjar afleiðingarnar af lögunum okkar eru raunverulega fyrir þá aðila. Við festumst svolítið í því að refsa vonda kallinum en gleymum því að huga að hagsmunum og réttindum þeirra sem verða fyrir brotunum.

Herra forseti. Það er annað atriði sem ég myndi gjarnan vilja inna hv. þingmann eftir um leið og ég þakka honum fyrir svarið. Það er þetta: Þegar maður ítrekað vísar til reynslu, til að mynda nágrannaþjóða og annarra þjóða, hafa það verið viðbrögð hv. þingmanns, og síðast núna fyrir skemmstu í þessari umræðu, að þetta sé rökvilla vegna þess að það að einhver hafi einhverja skoðun sé einhvern veginn ekki röksemd fyrir því að sú skoðun sé rétt. Það að vísa til reynslu annarra og leggja sjálfstætt mat á stefnumörkun, til að mynda ríkisstjórna í nágrannaríkjum, er auðvitað bara eðlileg aðferð og hefur ekkert með rökfræði að gera. Með því er því ekkert haldið fram að haldið sé uppi röksemdafærslu af því tagi sem hv. þingmaður er að segja. Þetta er eðlilegasti hlutur í heimi, að læra af árangri annarra og að læra af mistökum annarra.

Virðulegur forseti. Ég er mikill aðdáandi þess að læra af mistökum annarra enda gæti ég ekki margt án þeirra, meira að segja mjög þakklátur fyrir mistökin, að fá að læra af þeim. En það er ekki alveg það sama að taka fyrir eitthvert vandamál sem allir eru sammála um og síðan einhverja lausn sem allir eru sammála um og heimfæra það á einhver vandamál sem við eigum við að stríða hér. Málflutningurinn sem ég heyri er: Það var eitthvert vandamál þarna úti sem einhver beitti lagabreytingum til að sporna við og við ættum að gera það sama. Um leið og farið er út í eitthvað nákvæmlega þá vandast málið aðeins, þá er byrjað að tala um flóttafólkið sem kemur hingað, að það sé vandamál, að það kosti of mikla peninga og síðan auðvitað félagslegu vandræðin sem ég hef skynjað að fólk forðist að tala um hér í pontu vegna þess að það er hundleiðinlegt og erfitt málefni. Það er það sem við eigum að vera að tala um, ekki það að sósíaldemókratar í einhverjum Norðurlöndum hafi ályktað svona, að þeir séu svona eða hinsegin vinsælir. Virðulegur forseti. Ég bara kaus ekki þessa flokka á Norðurlöndum og mér er persónulega alveg sama hvað þeim finnst, ég bara er ekki hluti af þeim. Þess vegna gefur það mér ekkert til að vinna með þegar hv. þingmaður talar svona, gefur mér ekkert að vinna með. Ég hef engu að svara, þess vega finnst mér þetta vera rökleysa, virðulegi forseti. Við munum ræða þetta síðar er ég viss um.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, það er alltaf áhugavert að hlusta á sjónarmið hans. Það sem ég vildi koma aðeins inn á er að tilgangurinn með þessum breytingum á hegningarlögunum, ákvæði 227. gr., er að reyna að sporna við mansali og vera þá meira í samræmi við alþjóðasamninga sem gerðir hafa verið í þeim efnum. En svo er spurningin þessi: Kemur þessi lagabreyting ein og sér til með að breyta stöðunni? Kemur hún til með að fækka þeim tilvikum þar sem mansal á í hlut? Því að þolendur í þessum efnum sýna bæði yfirvöldum og þeim sem bjóða aðstoð mikið vantraust. Það eru eðlileg viðbrögð af hálfu þessara einstaklinga sem eru í einhverjum tilfellum ginntir í mansal, hvort sem það er í byggingarvinnu eða vændi eða hverju sem það er, og hafa neikvæða reynslu af samskiptum við yfirvöld. Það kemur fram í skýrslu sem ríkislögreglustjóri gerði árið 2010. Það sem mig langaði að koma inn á við hv. þingmann er hvernig hann sér fyrir sér að við getum unnið í þessum málum. Hér er lagabreyting sem er skref í rétta átt. En hvernig getum við unnið í þessum málum þannig að það sé auðveldara að greina mansal og fá viðkomandi fórnarlömb til að vinna með stjórnvöldum 

Virðulegi forseti. Það er væntanlega tví-, þrí- eða margþætt vandamál. Hluti vandans er væntanlega sá að fólk kemur úr ólíkum menningarheimum þar sem yfirvöld eru með misjöfnum hætti. Sums staðar er spilling allsráðandi í samfélaginu og sums staðar er hún lítil og auðvitað er birtingarmynd hennar mjög fjölbreytt. Það er einn hængur á. Ég sé ekki hvernig sá vandi verður leystur öðruvísi en með trúverðugri fræðslu sem er vitaskuld kannski vandamál vegna fyrrnefnds vantrausts. En hitt er síðan að það þarf að mínu mati að vera skýrt í samskiptum við yfirvöld á öllum stigum að það muni ekki koma mansalsfórnarlambinu illa að vinna með yfirvöldum. Þar eru tveir aðilar sem mansalsfórnarlambið gæti óttast; annars vegar gerandinn, þrælapískarinn eða hvað við köllum viðkomandi, og hins vegar mögulega yfirvöld. Þegar við hugum ekki vel að lagasetningu í kringum það að brotaþoli mansals beri ekki refsiábyrgð þrátt fyrir að taka þátt í athæfi sem varðar við hegningarlög, ef við erum ekki skýr um það, þá hygg ég að það sé erfitt að byggja upp traust. Ef við erum alveg skýr um það þá er mögulega auðveldara að byggja það upp. En til lengri tíma, og ég átta mig á því að þetta er ekki galdralausn, þá er að mínu mati mikilvægast að samfélagið almennt sendi þau skilaboð að það sé erfitt að kúga fólk með hótunum um að siga yfirvöldum á fólk. Ef vinnumaðurinn minn neytir kannabisefna og ég kemst að því einn daginn þá er betra að viðkomandi óttist ekki að vera handtekinn eða sviptur dvalarleyfi eða hvaðeina fyrir það. Það dregur úr valdi mínu sem yfirmanns sem myndi vilja kúga viðkomandi með því að beita ríkinu sem einhvers konar hótunartæki vegna hegðunar sem viðkomandi hefur sýnt, tilneyddur eða ekki tilneyddur. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætissvar. Þetta er mjög áhugaverð umræða. Það þarf líka ákveðna vakningu meðal almennings, að almenningur nái að greina þessa hluti sjálfstætt. Þetta er vaxandi vandamál, eins og við þekkjum, og dæmi eru um að mjög illa hafi verið farið með t.d. erlent verkafólk sem kemur hingað. Ég hefði talið nauðsynlegt að bæta fræðslu, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, það er góður punktur, og líka hvað varðar löggæsluna, en engu að síður að almenningur hafi vitund um á hve mörgum sviðum þetta getur viðgengist. Í skýrslu ríkislögreglustjóra eru talin upp fjölmörg svið. 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður beindi ekki beinlínis til mín spurningu en mér þykir samt vænt um að svara þessu. Nýlega heyrði ég á hinni rómuðu stöð BBC World Service frásögn manns frá Norður-Kóreu sem hafði flúið til Suður-Kóreu. Frásögn hans var sú sama og er yfirleitt í þeim aðstæðum, Suður-Kóreubúar koma svolítið skringilega fram við systkini sín úr norðrinu. Það hefur alltaf valdið mér ákveðnu hugarangri. Ég velti þessu svolítið fyrir mér og fyndist það skrýtið ef ég byggi í ofboðslega frjálsu samfélagi en svo væri annað samfélag hinum megin við mjög þunn landamæri þar sem væri sama þjóðin með sömu söguna þar til tiltölulega nýlega, sama tungumálið og væri í ógeðslegum aðstæðum. Og fólk flýði þær aðstæður og kæmi inn í samfélag sem væri í meginatriðum heilbrigt en viðtökurnar væru ekki vingjarnlegar og ekki væri tekið vel á móti þessum systkinum okkar. Nú búum við sem betur fer ekki við einhvers konar Norður-Kóreu/Suður-Kóreu-ástand hvað varðar Ísland en það eru hins vegar systkini okkar sem koma úr kúgunaraðstæðum, sem tala skringilega að okkar mati, þekkja kannski ekki sömu hluti og við, eru með annan reynsluheim og annars konar framkomu og aðrar venjur og aðra siði. Mér finnst ofboðslega mikilvægt, einmitt í samfélagslegum skilningi, að við sýnum því umburðarlyndi vegna þess að eina leiðin til að frelsa fólk úr slíkri áþján er að bjóða það velkomið í eitthvað betra. 
             Það þarf ekki að spyrja spurningar í andsvari, til að hafa það á hreinu.)

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Þingmaðurinn rökstyður mál sitt alveg ágætlega eins og alltaf. Við erum að tala um ákveðnar lagfæringar, ef ég orða það þannig, þ.e. verið er að bæta ákveðna hluti er snúa að fórnarlömbum mansals. En það sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í er hvort hann sé sammála mér um að það sé jafnframt mikilvægt að styrkja löggæsluna, um leið og við leitumst við að bæta réttarstöðu og það umhverfi sem fórnarlömb mansals búa við, þegar slíkt kemst upp eða þegar einstaklingar leita til okkar sem fórnarlömb mansals eða við komumst að því að þeir eru fórnarlömb mansals, hvers konar mansal sem það kann að vera, það eru margar tegundir af því. Að lögreglan og mögulega landamæraeftirlit, og aðrir þeir sem fylgjast með og reyna að koma í veg fyrir mansal eða koma upp um mansal, fái mögulega, ef þess þarf, aukið fjármagn, tæki og tól, heimildir og þess háttar. Þekkir hv. þingmaður hvort við getum gert betur á þeim vettvangi, þ.e. að grípa kannski fyrr inn í, uppljóstra um fleiri mansalsmál, koma í veg fyrir að fleiri glæpamenn komist upp með að smygla fólki með einhverjum hætti til landsins eða koma því í ánauð hér á landi, með því að styrkja löggæsluna og það varnarumhverfi sem við höfum?

Virðulegur forseti. Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason fór hér áðan yfir það í ræðu sinni, sem var að meginstofni ágæt, að við stöndum okkur ekki nógu vel þegar kemur að því að veita lögreglunni það sem hún þarf til að berjast gegn mansali. Það liggur fyrir og er í sjálfu sér ekki umdeilt. Mögulega er hægt að deila um það hvernig við myndum vilja bregðast við því. Sjálfur hef ég tekið undir með fyrrnefndum hv. þingmanni þegar kemur að því að efla lögregluna hvað varðar til að mynda fjármagn og þjálfun og laun og þess háttar og að veita henni verkfallsrétt, bara sem dæmi. Það er nefnilega hætt við því að ef framkvæmdaraðilarnir fyrir þeim reglum sem við setjum hafa ekki bolmagn til að framfylgja reglunum þá dragi úr vægi þeirra og að þá sé leitað annarra leiða. Ég tek oft sem dæmi: Ef tveir lögreglumenn rekast á tíu manna hóp sem er með læti og það þarf að taka á því þá grípa lögreglumennirnir kannski frekar til vopnsins en ef það eru sex lögreglumenn sem eiga við sama hóp. Að hafa lögregluna, og þar á meðal landamæragæsluna, nógu vel fjármagnaða, nógu vel launaða og nógu vel búna og menntaða þannig að hún geti tekist á við vandamálið er ákveðið lykilatriði til þess að löggjöfin geti yfir höfuð virkað. Síðan munum við auðvitað deila um það hversu frjálslyndar reglurnar eiga að vera. Mér er nú almennt ekki ljúft að vitna í Davíð Oddsson en ég verð að segja það með honum að reglurnar eiga að gilda en leikurinn á að vera frjáls. Þannig lít ég á það. Við eigum að hafa sem minnsta þörf fyrir löggæsluna og fyrir þessar stofnanir og þá hluti sem við notum, eins og fangelsi og landamæragæslu og þá tegund af valdbeitingu. Við þurfum að hafa þetta, þetta þarf að virka, og þetta þarf að vera vel fjármagnað, en við eigum að beita því sem minnst eftir því sem við mögulega getum, þó þannig að við náum tilsettum markmiðum. Það er ekki endilega einfalt. En svo ég svari þessu einfaldlega þá styð ég það heils hugar að lögreglan og landamæragæsla sé efld nógu vel til að hún geti sinnt því hlutverki sem henni er gefið.

Herra forseti. Ég þakka fyrir svarið. Þetta er nefnilega mjög góð hugsun. Við eigum að hafa skýrar reglur og góðar reglur og við eigum að hafa þær þannig að það sé augljóst hvað má innan þessara reglna þannig að leikurinn geti verið frjáls. Ég er samt á þeim stað að ég held að í ljósi þeirra skýrslna sem ég hef lesið, t.d. frá ríkislögreglustjóra, að það sé jafnframt mikilvægt að þessir aðilar okkar hafi mögulega víðtækari heimildir. Ég get ekki útskýrt nákvæmlega hvað þarf til, ég tek það skýrt fram, en að lögreglan og þeir aðilar sem vinna að þessum málum hafi heimildir, hvort sem það er til aukins samstarfs við útlönd eða einhvers konar forvirkar heimildir, eða hvað það kallast, ég sá nú eitthvert nýtt nafn á þessu um daginn, ég man ekki hvað það er, en alla vega að það sé hægt að grípa fyrr inn. Það er það sem mig langar að sjá.

Virðulegi forseti. Ég er mjög óttasleginn gagnvart forvirkum rannsóknarheimildum, sér í lagi almennt þeirri tilhneigingu að vilja grípa til svo róttækra úrræða til að leysa vandamálin. Það verða alltaf til ákveðin vandamál í samfélagi okkar þar sem verður ofboðslega, ofboðslega, ofboðslega brýnt að grípa inn í, þar á meðal barnamisnotkun, hryðjuverk og ýmislegt slíkt, þar sem ekkert okkar vill nokkurn tímann sjá nokkurt brot eiga sér stað nokkurn tímann. En á sama tíma þá búum við líka í frjálslyndu lýðræðisríki og ættum ekkert frekar að vilja búa í einhvers konar öðruvísi ríki. Forvirkar rannsóknarheimildir og sambærilegar leiðir til þess að búa til hliðarleiðir fram hjá getu borgarans til að verja réttindi sín draga um of úr þessum frjálslyndu lýðræðisgildum að mínu mati. Og þess vegna er ég á móti því. Ég skil alveg ákallið eftir þeim. En það er alltaf til staðar og verður alltaf til staðar og alltaf - alltaf þegar yfirvöld vilja ganga of langt, sem ég er ekki að segja að þessi yfirvöld vilji gera, en alltaf þegar þau vilja gera það, hvort sem það er í Hvíta-Rússlandi eða Póllandi eða Ungverjalandi eða í Bandaríkjunum eða hvar sem er, þá er það vegna öryggis almennings. Það er alltaf öryggissjónarmiðið sem ber hæst. Stundum eru búin til vandamál og stundum er gert of mikið úr vandamálum sem eru ekki jafnstór og af er látið og stundum eru þau mistúlkuð þannig að einhverjum heilbrigðisvandamálum eins og vímuefnafíkn er breytt í glæpavandamál til að réttlæta allt eftirlits- og njósnabatteríið sem fylgir og hefur fylgt. En þetta er ákveðið vegasalt sem ég held að verði aldrei til nein algjör lausn á. Mér finnst alla vega fyrsta skrefið alltaf vera að fjármagna og þjálfa nógu mikið, alla vega að komast á þann stað fyrst, það finnst mér vera lykilatriði. Það ættum við öll að vera sammála um og ættum að geta komist þangað og síðan mun ég glaður halda áfram þeirri rökræðu við hv. þingmann.

Frú forseti. Umræðan hér í dag hefur að mörgu leyti verið mjög áhugaverð. Fjallað hefur verið um mál sem lætur ekki mikið yfir sér. Í raun er verið að bæta réttarumhverfi eða gera réttarbætur fyrir þolendur mansals, en mansal er gríðarlega alvarleg meinsemd og ekki bara í okkar samfélagi heldur í samfélagi heimsins. Það er auðvitað gríðarlegt áhyggjuefni að það skuli vera svona stór atvinnuvegur, skulum við segja, hjá glæpamönnum að svindla og svíkja fólk, misnota það, selja það í ánauð og hvað sem við köllum það. Þetta er málefni sem margar alþjóðastofnanir hafa látið til sín taka, eins og við þekkjum, og mikið er fjallað um en illa gengur að uppræta. Ég hef ekki lausnina sem þarf til að uppræta mansal en við hljótum hins vegar að vilja gera eitthvað. Við þurfum að sjálfsögðu að bæta réttarumhverfi þeirra sem eru þolendur slíkra glæpa. Við þurfum líka að reyna að koma í veg fyrir slíka glæpi og handsama eða góma glæpamennina sem eru að selja fólk í ánauð. Það þarf að sækja slíka aðila til saka og dæma þá. Þetta er meinsemd í hverju samfélagi, það er alveg ljóst. En það er líka margt sem tengist þessu máli. Fólk sem leitar sér að betri lífskjörum á flótta eru kjörin fórnarlömb, ef þannig má orða það, þeirra sem stunda mansal. Við þekkjum líka sögur af því og jafnvel dæmi um að fólki er rænt, sérstaklega konum og börnum, og dæmt í einhvers konar ánauð, hvort sem það er þrælavinna, vændi eða slíkt, misnotkun. Allt eru þetta skelfilegar sögur sem við lesum og við þurfum öll að leggjast á árarnar í því að uppræta mansal. Ég átti þess kost fyrir nokkrum árum að funda með þáverandi yfirmanni Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna sem gerði mansal að sérstöku umtalsefni og varaði mjög við því mansali sem flóttamenn verða fyrir, og ekki síst börn. Þegar börn eru send af stað, kannski af fátækum heimilum, nokkur börn jafnvel, í leiðangur til að leita að betra lífi verða þau oft, það eru alla vega dæmi um það, fyrir glæpagengjum, þeim er rænt eða þau með einhverjum hætti hneppt í ánauð sem er kölluð mansal. Á þessum tíma var verið að vara við því að lönd gerðust sérstaklega talsmenn þess að taka við slíkum einstaklingum, þ.e. að búa ekki til hvata til að senda börn af stað og þá um leið hvata fyrir glæpamenn til að fylgjast með og reyna að komast í tæri við umrædda einstaklinga. Því er mjög mikilvægt fyrir okkur, að mínu viti, að vera alveg skýr í málflutningi okkar og að sjálfsögðu líka í aðgerðum, að við gerum allt sem við getum til að koma í veg fyrir að hingað leiti fólk sem vill ekki vera hérna, er kannski sent hingað eða einhvern veginn platað af stað, að það lendi hér hjá okkur. Kannski er betra að það lendi hér en einhvers staðar annars staðar, menn geta alveg haft skoðun á því, en við eigum að reyna að koma í veg fyrir hvata í þá átt. Ég ætla líka, herra forseti, að nota nokkrar mínútur í að nefna eitt sem mér finnst mikilvægt í málinu öllu saman en það er að lögregla og aðilar sem fylgjast með og reyna að koma í veg fyrir mansal - og ég ítreka að koma í veg fyrir mansal - hafi til þess fjármagn og að sjálfsögðu líka þeir sem vinna við að reyna að hafa uppi á þrjótum sem misnota fólk með þessum hætti. Ég tek undir það með hv. þingmanni sem hér talaði áðan, Helga Hrafni Gunnarssyni, hvað varðar fjármagn og góða þjálfun. Við þurfum líka að veita þessum aðilum heimildir til að rannsaka, heimildir til að koma í veg fyrir, ef mögulegt er, að slík brot eigi sér stað eða þá að grípa inn í fyrr ef ekki er hægt að kom í veg fyrir brotið. Mögulega þarf fjármuni og þekkingu, reynslu eða einhvers konar kunnáttu til að hafa aukið samstarf. Ég viðurkenni fúslega að ég þekki það ekki nógu vel. Stóra myndin þarf að vera sú að við horfum á þessa meinsemd út frá heildarsamhenginu, hvað við getum gert með heildarmyndina í huga. Við þurfum að hafa hlutverk okkar skýrt í því öllu. Það þarf að senda skýr skilaboð frá Íslandi varðandi allt sem viðkemur skipulagðri glæpastarfsemi. Á það hefur verið bent í skýrslu ríkislögreglustjóra að skipulögð glæpastarfsemi tengist einmitt mjög sterkt þessum mansalsmálum, þeirri meinsemd sem mansal er, og við þurfum þar af leiðandi að horfa mjög sterkt til þess að veita fjármagn eða opna á þær leiðir sem löggæslustofnanir okkar þurfa til þess að grípa inn í og til þess að koma í veg fyrir að skipulögð glæpastarfsemi nái að þróast áfram. Herra forseti. Ég verð því miður að segja að mér virðist sem núverandi ríkisstjórn hafi algerlega brugðist í þeim leiðangri að koma í veg fyrir að skipulögð glæpastarfsemi nái frekari fótfestu hér. Ég er ekki að segja að slík starfsemi hafi byrjað í tíð þessarar ríkisstjórnar, alls ekki, en fótfestan virðist meiri og umfangið virðist hafa stóraukist. Við þurfum að sjálfsögðu líka að sinna samstarfi okkar erlendis í gegnum tengsl okkar og tengiliði eða stofnanir, sendiráð þess vegna, eða alþjóðastofnanir, við þurfum að vera öflug þar, koma þar sterkar inn til að geta fengið kunnáttu og þekkingu og tekið þátt í að koma í veg fyrir þessa starfsemi og miðla því þá heim að sama skapi. Ég vil fyrst og fremst leggja áherslu á það hér að við höldum áfram að ræða opinskátt allar hliðar þess ömurlega máls sem mansal er, að við höldum áfram að bæta aðbúnað fyrir þolendur þessara glæpa og að við gerum allt sem við getum til að koma í veg fyrir að alþjóðleg glæpasamtök nái að skjóta frekari rótum hér en orðið er og að við vinnum náið með okkar samstarfsþjóðum erlendis í því að koma í veg fyrir slíkt og uppræta starfsemi þessara aðila. Við höfum því miður nýlega séð ákveðna mynd af þessari starfsemi, þegar einstaklingar hafa látið lífið út af einhvers konar uppgjöri eða hvað það er. Við þurfum að axla ábyrgð. Við þurfum að hafa löggjöfina okkar skýra og við þurfum líka að senda skýr skilaboð út í heim um að Ísland sé ekki og verði ekki staður fyrir glæpasamtök til að vaxa og dafna og þar ber enginn meiri ábyrgð en akkúrat ríkisvaldið. Ef eitthvað er upp á okkur á Alþingi að klaga þurfum við að sjálfsögðu að axla þá ábyrgð og veita aukið fé til þeirra aðila sem eru að fást við þetta. Ég get ekki ímyndað mér að það sé öfundsvert að vera starfsmaður þessara góðu löggæslustofnana sem við höfum og fást við þessa starfsemi, sem virðist hafa vaxið mjög hratt og mikið þó að okkar góða fólk sé að gera sitt besta. Ég ætla ekkert að hafa þetta mikið lengra. Ég held að málið sé í sjálfu sér ágætt. Ég hefði kosið að þörfin fyrir aukna fjármuni og sterkari löggæslu hefði verið ávörpuð og þörfin fyrir eftirlit til að uppræta þessa starfsemi. Það væri til bóta og kann að vera, fari málið til nefndar milli umræðna, að til framhaldsnefndarálits komi þar sem tekið yrði á því. Að því sögðu, herra forseti, þakka ég fyrir þessa umræðu og lýk máli mínu.