Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. fjallar um fjölbýlishús. Því er ætlað að koma 2 stað laga frá 1959 um sameign fjölbýlishúsa, en enn fremur eru í því ýmis ný ákvæði og skýrari og fyllri en áður hafa verið. Upphafið að lagasetningu um sameign fjölbýlishúsa var það að Alþ. samþ. í mars 1957 till. Eggerts G. Þorsteinssonar alþm. sem fól í sér áskorun til ríkisstj. um að láta semja frv. til laga um sameign fjölbýlishúsa. Frv. skyldi hafa að geyma ítarleg ákvæði um afnot slíkra eigna og skyldur og réttindi sameigenda. Í samræmi við þessa þál. var samið frv. til laga um þetta efni og var það samþ. sem lög nr. 19 frá 1959, um sameign fjölbýlishúsa. Þau lög hafa verið í gildi óbreytt til þessa. Þegar þau lög voru sett voru engar fyrirmyndir til að styðjast við svo að lögin voru algjör frumsmíð, Lögin hafa reynst að ýmsu leyti vel og leyst margan vanda. Í upphafi var gert ráð fyrir því, að lögin yrðu endurskoðuð áður en langt um liði, en af því hefur ekki orðið fyrr en nú, ef þetta frv., sem hér liggur fyrir, verður samþ. og lögfest. Frv., sem hér liggur fyrir, er samið af n. sem félmrn. skipaði í nóv. 1973. N. skipuðu Hrafn Bragason borgardómari, Jón S. Ólafsson skrifstofustjóri og Páll S. Pálsson hrl. Rn. höfðu þá borist tilmæli frá Húseigendafélagi Reykjavíkur um að lögin yrðu endurskoðuð með tilliti til fenginnar reynslu. Í marsmánuði 1974 samþ. Alþ. þáltill., sem einnig var flutt af Eggert G. Þorsteinssyni, þess efnis, að ríkisstj. var falið að láta athuga um breyt. á lögum um fjölbýlishús sem tryggi að í sambýlishúsum verði ekki aðrar íbúðir auglýstar til uppboðs eða aðfarar vegna vangoldinna gjalda en þær sem eru í skuld hverju sinni. 7. gr. þessa frv. er samin með tilliti til þessa. Við samningu þessa frv. hefur verið stuðst við lögin frá 1959 og mörg ákvæði tekin upp lítt breytt. Einnig hafa verið til hliðsjónar dönsk lög um íbúðir í einkaeign frá 1966 og skýrsla sem gerð var um þetta efni fyrir setningu þeirra laga, en þau .lög voru hin fyrstu um þetta efni í Danmörku. Þau hús, sem frv. tekur til, eru svo margs konar að ómögulegt er að í því geti falist tæmandi ákvæði um hvað eina sem upp getur komið í fjölbýlishúsi. Þess vegna var það ráð tekið að setja aðalákvæðin, sem alls staðar geta átt við í frv. sjálft, en ætlast til þess að reglugerð um samþykktir húsfélaga og húsreglur leysi önnur atriði. Frv. fylgja drög að reglugerð um samþykkt húsfélags. Er til þess ætlast að þessar samþykktir gildi, ef húsfélagið hefur ekki sett sér aðrar samþykktir og þinglýst þær. En þetta fylgiskjal II með frv. á bls. 10. Frv. skiptist í fimm kafla. I. kaflinn hefur að geyma ákvæði um gildissvið laganna. Þau eru efnislega eins og í gildandi lögum, en ítarlegri og skýrari. Þegar talað er um fjölbýlishús er venjulega átt við stórhýsi með mörgum íbúðum eða svonefndar blokkir. En nauðsynlegt þykir að láta lögin einnig taka til annarra húsa sem í eru tvær eða fleiri íbúðir. Einnig er lögunum ætlað að gilda um raðhús og önnur samtengd hús eftir því sem við getur átt. II. kafli fjallar um skiptingu eignarráða í fjölbýlishúsi. Þar er gert ráð fyrir að skiptayfirlýsing sé gerð um öll fjölbýlishús nema skiptasamningur hafi verið gerður samkv. núgildandi lögum og honum þinglýst. Kveðið er á um það hvaða atriði skuli greina í skiptayfirlýsingu. Við það er miðað að hver íbúð og það sem henni fylgir sérstaklega svo og hluti hennar í sameign skoðist sem sérstök fasteign enda þótt eignarráð takmarkist af því að íbúðin er í fjölbýlishúsi. Frv. fylgja drög að reglugerð um útreikning eignarhluta í búða í fjölbýlishúsum. Gert er ráð fyrir að íbúðareigendur séu sjálfkrafa í húsfélagi. Fylgiskjal í á bls. 9 og 10 er reglugerð um ákvörðun eignarhluta í fjölbýlishúsi. Í III. kafla frv. eru ákvæði um réttindi og skyldur íbúðareigenda. - Þar er lagt til að sú breyt. verði gerð frá gildandi lögum, að ákvæði kaflans verði ekki lengur undanþæg þannig að íbúðareigendur geti með samningi vikið frá ákvæðum laganna. Ætlast er til þess að þeim atriðum, sem hentugust er að íbúðareigendur ráði sín í milli, sé skipað í samþykktum húsfélaga eða húsreglum. Frv. fylgja drög að reglugerð um samþykktir fyrir húsfélög sem ætlast er til að gildi ef húsfélagið hefur ekki sett sér aðrar samþykktir og þinglýst þær. Í þessum kafla eru ákvæði um rétt til bygginga við fjölbýlishús eða á lóð þess, rétt til bílastæða, fyrir komulag sameignar, viðhald, rekstur og afnot sameignar. IV. kafli fjallar um sambýlisháttu í fjölbýlishúsum. Þar er svo fyrir mælt að húsfélag skuli í húsreglum setja venjulegar umgengnisreglur. Í 17. gr. frv. er það nýmæli að húsfélag geti gert eiganda eða öðrum íbúa húss að flytja úr íbúð sinni ef hann hefur gert sig sekan um gróf eða ítrekuð brot á skyldum sínum gagnvart húsfélaginu eða einhverjum félagsmanni þess. Í V. og síðasta kafla eru auk venjulegra ákvæða um gildistöku ákvæði um skyldu seljanda íbúðar til að gefa kaupanda upplýsingar um fjárskuldbindingar er á íbúðinni hvíla gagnvart húsfélaginu svo og byggingarkostnað ef um nýbyggingu er að ræða. Eins og áður er getið fylgja frv. þessu drög að tveimur reglugerðum. Sú fyrri er um ákvörðun eignarhluta í fjölbýlishúsi. Þær reglur, sem þar eru settar, eru gerðar að fyrirmynd íslensks staðals: Íslenskir staðlar 50, og mun skipting sameignar í mörgum fjölbýlishúsum hafa verið reiknuð eftir þessum reglum. Síðari reglugerðin er um samþykktir fyrir húsfélög. Er þar að fínna ákvæði um fundi þeirra, stjórn og fjármál og svo umgengnisreglur. Til þess er ætlast að ákvæði þessi gildi nema húsfélag hafi gert aðrar samþykktir og þinglýst þeim. Þetta er meginefni frv. sem hér liggur fyrir. Ég vænti þess að í því felist ýmis ákvæði til bóta og vona að frv. fái góðar undirtektir í þessari hv. d. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og félmn.



Herra forseti. Ég vil ekki teygja þessar umr. neitt á langinn, en vil aðeins lýsa yfir ánægju minni yfir framkomu þess. Þetta er búið að vera áhugamál mitt um nokkur ár, þau ákvæði sem hér er lagt til að verði lögfest og ég tel um leið, eins og ég hef margoft áður sagt, að séu sanngirnismál. Hér hefur því miður um of langt skeið tíðkast sá þáttur að einn hefur orðið að líða fyrir annan í sambandi við afborganir og skyldur við það að eignast húsnæði. Eru þess mýmörg dæmi að menn hafa orðið að sameina sig um að greiða fyrir einhvern einn sem ekki hefur getað staðið í skilum af margvíslegum ástæðum sem of langt yrði hér upp að telja. Ég held að með þessu frv., sem hæstv. félmrh. var nú að mæla fyrir, sé fyrir þetta girt og að slíkt misrétti og óréttlæti verði ekki viðhaft öllu framar í sambandi við sameign í fjölbýlishúsum. Þess vegna vildi ég ekki láta hjá líða að lýsa yfir stuðningi mínum við þetta frv. og vonast til þess að aukið réttlæti fylgi því ásamt þeim reglugerðum sem með frv. fylgja.



Herra forseti. Ég skal ekki frekar en síðasti ræðumaður teygja hér tímann. Ég tek undir með honum að fagna fram komnu frv. Ég vek athygli á því, sem kveðið er hér á um varðandi 3. gr., og tel hana mjög nauðsynlega. Ég vitna til reynslu varðandi þau ákvæði sem þar er gert ráð fyrir, að setja skyldu á sveitarstjórnir varðandi gerð lóðarsamnings, að um nokkurn tíma hefur bæjarstjórn Kópavogs einmitt haft þessa kvöð á við gerð lóðarsamnings, og að fenginni reynslu í því efni tel ég mjög til bóta að þetta sé lögfest. En ég ætla, herra forseti, ekki að orðlengja frekar um þetta. Ég vildi aðeins fagna þessu frv. Ég á sæti í þeirri n. sem fjalla mun um það, en ég vildi vekja athygli á þessu, því að þar hef ég persónulega reynslu að er mjög til bóta að verði lögfest.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um þjóðleikhús. Þetta frv. var á síðasta Alþ. lagt fyrir hv. Nd. en ég þykist sjá, að það séu meiri verkefni hjá menntmn. þeirrar hv. d. nú, fram komin frá okkur í menntmrn. svo að mér þótti rétt að flytja frv. að þessu sinni hér í hv. d., enda kannast hv. dm. hér einnig við það því að það hafði árið þar áður verið flutt hér. Þetta er sem sagt orðinn nokkuð gamall kunningi hér á hv. Alþ., þetta frv., fyrst flutt 1971 og þá í líku formi og nú í aðalatriðum. Ég ætla því að láta vera að þessu sinni að rekja nokkuð sögu þessa máls, aðdraganda og undirbúning að þessu frv., en í örstuttu máli gera grein fyrir þeim atriðum frv. sem frábrugðin eru ákvæðum gildandi laga sem nálgast nú þrítugsaldurinn. Ég hygg að þau séu að verða þrítug eða yrðu það á næsta ári. Í þessu frv. er kveðið skýrar á um það en áður að þótt flutningur leikrita sé aðalhlutverk Þjóðleikhússins, þá beri því einnig að flytja óperur, sýna listdans að staðaldri og að á hverju leikári skuli eitt eða fleiri viðfangsefni sérstaklega ætluð börnum. Þjóðleikhússtjóra skal ráða til 4 ára í senn og má eingöngu endurráða sama mann einu sinni, þannig að enginn getur gegnt þessu starfi samfellt lengur en 8 ár. Ráða skal leikhúsinu bókmennta- og leiklistarráðunaut, listdansstjóra og tónlistarráðunaut, 1/3 hluti starfs. Ráðinn skal sérstakur framkvæmdastjóri sem hafi með höndum skipulagsstarf innan leikhússins og yfirumsjón með vinnuhagræðingu hinna ýmsu deilda. Þetta atriði telja leikhúsmenn nokkuð þýðingarmikið. Þá er tekin upp sérstök heimild til þess að ráða til starfa leikritahöfunda í 3–6 mánuði á ári. Miða skal við að svo margir leikarar, söngvarar og listdansarar starfi við Þjóðleikhúsið að það geti jafnan leyst af hendi þau verkefni sem því ber að sinna. Ég vil taka það fram og vekja á því athygli, að í 19. gr. frv. segir að eigi skal ráða í nýja stöðu samkv. lögum þessum fyrr en fé er veitt til þess á fjárlögum. Þetta liggur að sjálfsögðu í hlutarins eðli, en mér þótti rétt að taka þetta sérstaklega fram í frv. Lögfest verði að blandaður kór starfi við leikhúsið. Leikárið verði framvegis frá 1. sept. til 31. ágúst, - en ekki frá júlíbyrjun til júníloka eins og nú. Þjóðleikhúsi og-sjónvarpi er ætlað að koma á fót leikmunasafni er Leikfélag Reykjavíkur og önnur leikfélög geti gerst aðilar að, en safnið leigi búninga, leiktjöld og annan sviðsbúnað til leikfélaga. Lögð er sérstök áhersla á aukið samstarf Þjóðleikhússins við leikfélög áhugamanna, t.d. með því að láta þeim í té leikstjóra og gistileikara, og ákvæði er í frv. um að árlega skuli farnar leikferðir um landið á starfstíma Þjóðleikhússins. Ég skal taka það skýrt fram að sumar þær breytingar, sem hér er lagt til að gerðar verði á Þjóðleikhúslögunum, eru þegar komnar til framkvæmda í reynd, en aðrar eru það ekki. Þær kosta að sjálfsögðu nokkra fjármuni, nýja, en það fer auðvitað eftir því hve ört breytingarnar koma til framkvæmda og hvernig starfsemi leikhússins er hagað, hvað kostnaðaraukinn verður mikill hverju sinni - á hverju ári getum við sagt. En eins og ég vék að áðan, þá hefur Alþ. á valdi sínu við afgreiðslu fjárlaga að afmarka hraðann í þessari þróun. Hitt fer svo náttúrlega ekki á milli mála, að þjóðleikhús verður aldrei rekið nema með allmiklum kostnaði þó að gætt sé ítrustu hagsýni í rekstri þess. Þetta gildir að sjálfsögðu alls staðar, en alveg sérstaklega í svo fámennu samfélagi sem okkar. Þegar frv. til nýrra Þjóðleikbúslaga hefur verið til meðferðar á Alþ. á undanförnum árum, þá hafa jafnan orðið töluverðar umræður og raunar ágreiningur um þær hugmyndir sem fram hafa verið settar um breyttan skipan Þjóðleikhúsráðsins. Till. þær, sem gerðar hafa verið um breytingar á Þjóðleikhúsráðinu, hafa einkum byggst á tvennu, að ég hygg, annars vegar á þeirri viðleitni að búa vettvang fyrir umr. og skoðanaskipti um leiklistarmál á dálítið breiðum grunni, - vettvang þá innan marka eða á vegum Þjóðleikhússins sem er auðvitað höfuðstöfum okkar á leiklistarsviðinu, og svo hins vegar að gefa starfsfólki Þjóðleikhússins aukin áhrif á daglega stjórn þess. Varðandi fyrra atriðið, þá er nú lagt til í öðru frv., sem væntanlega verður unnt að mæla fyrir hér á eftir, að leysa það atriði með ákvæðum í sérstakri löggjöf um leiklistarmál almennt. En í þessu frv. er lagt til að halda nálega. óbreyttum ákvæðum í gildandi lögum um skipan Þjóðleikhúsráðs, nema hvað gert er ráð fyrir að kosning þess eða tilnefning sé tímabundin. Ég vil nú leyfa mér að vona að það geti orðið samkomulag um þetta atriði á þessum grundvelli. Og ég geri þá ráð fyrir því að þróunin yrði sú að sett yrði t.d. með reglugerð ákvæði um aðild starfsfólks Þjóðleikhússins að daglegri stjórnun þess. Mér sýnist vel hægt að hugsa sér það þó að yfirstjórnin yrði eftir sem áður í höndum ráðs eða nefndar sem að meginhluta er tilnefnd af alþm. Þetta frv. er miklu síðar fram komið hér en ég hafði gert ráð fyrir, og það er auðvitað fjarri mér að ætla að fara að segja hv. menntmn. hér neitt fyrir verkum. En fara vildi ég nú þess á leit að n. Íhugi möguleika á því að þetta mál geti fengið afgreiðslu á þessu þingi. Já, herra forseti. Ég ætla þá ekki að orðlengja þetta frekar, en legg til að málinu verði að umr. lokinni vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh, hefur nú gert nokkra grein fyrir þessu frv., en ég vildi gjarnan að betur væri að gert í þeim efnum varðandi þann kostnað sem ætlað er að hljótist af samþykkt þess. Í frv. er gert ráð fyrir talsvert mikilli aukningu starfsliðs Þjóðleikhússins. Þar er í fyrsta lagi gert ráð fyrir ráðningu fjármálafulltrúa í staðinn fyrir skrifstofustjóra og eitthvað mun nú felast í þeirri breytingu meira en nafnbreytingin ein. Í öðru lagi er gert ráð fyrir ráðningu framkvæmdastjóra. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir ráðningu bókmennta- og leiklistarráðunauta. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir ráðningu tónlistarráðunautar, það er 1/3 hluti starfs. Í fimmta lagi er gert ráð fyrir ráðningu listdansstjóra. Það á að vera heilt starf og bendir til þess að jafnframt sé gert ráð fyrir því að dansflokkurinn, sem þar hefur verið að einhverju leyti á kostnað Þjóðleikhússins, verði starfræktur í þeim mæli sem talað er um í grg. með frv., en þar er gert ráð fyrir að það muni kosta 10 millj. kr. á ári að starfrækja dansflokkinn eins og þar er talið þurfa með. Ráðning listdansstjóra í fullt starf bendir til þess að ráð sé fyrir þeirri starfsemi gert. Í sjötta lagi er gert ráð fyrir í 15. gr. í sambandi við leikmunasafn að safnið hafi í þjónustu sinni leiktjaldamálara og búningsteiknara. Ekki er með öllu ljóst hvort hvoru starfi fyrir sig eigi fleiri en einn að gegna því orðið er eins í eintölu og fleirtölu í þessu sambandi. Ég gæti trúað því, ef þetta væri allt tekið saman, að þarna væri um að ræða útgjaldaaukningu fyrir Þjóðleikhúsið sem næmi a.m.k. 15 millj. kr. á ári. Hæstv. ráðh. hefur vitnað hér í 19. gr. frv. þar sem segir að eigi skuli ráða í nýjar stöður samkv. lögum þessum fyrr en fé er veitt til þess á fjárlögum, þar af leiðandi sé á valdi þingsins að ákveða hvenær þessi kostnaðarauki kemur til framkvæmda, Nú er reyndin sú í starfi fjvn., það þekki ég, að það er erfitt að standa á móti óskum og kröfum um ráðningar í störf, þegar í lögunum sjálfum er beinlínis tekið fram að þessi störf skuli vera til við viðkomandi stofnun, og það er greinilega tekið fram í þessu frv. í hverju tilfelli: ráðinn skal sérstakur framkvæmdastjóri við Þjóðleikhúsið, þar skulu starfa þessir aðilar. Reyndin er sú að það er mikill munur á því hvað auðvelt er að standa á móti slíkum kröfum ef annars vegar er ekkert tiltekið í lögunum um slíka starfsemi eða þegar það stendur beinlínís í lögum, að þessi störf skuli vera fyrir hendi. Ég lít svo á að raunverulega sé verið með samþykkt þessa frv. að fara fram á a.m.k. 15 millj. kr. árlega aukningu á rekstrarkostnaði Þjóðleikhússins án þess að ætla megi að það hafi mikinn tekjuauka í för með sér. Hér er um stjórnarfrv. að ræða og hæstv. fjmrh., sem hefur skilað ríkissjóði með 5–6 þús. millj. kr. halla á s.l. ári, ætti þá að standa að ákvörðun um að þessi útgjaldaauki bætist hér við fyrir ríkissjóð. Eins og ég gat um áðan virðist með ákvæðum í þessu frv. gert ráð fyrir því að dansflokkurinn verði starfræktur í þeim mæli að hann kostaði um 10 millj. kr. á ári. Ég skal ekki dæma um menningargildi þessa dansflokks, en tilkoma hans í útgjöldum ríkissjóðs er nokkuð sérstök og dæmi um það hvernig þm. eru stundum látnir standa frammi fyrir gerðum hlutum, Fyrir 2–3 árum var farið fram á það við fjvn. að fjárveiting yrði látin til þessa dansflokks. Því hafnaði fjvn., og Alþ. samþ. ekki fjárveitingu á viðkomandi fjárlögum. En þrátt fyrir það var starfsemi flokksins hafin á kostnað ríkisins og nú er ætlunin að reka á þetta smiðshöggið með því að festa starfsemi hans í lögum, m. a, á þeim forsendum að þessi dansflokkur sé nú þegar til. Þetta er dæmi um það hvernig ekki á að standa að ákvörðun mála og hvernig svo getur farið, að málefni, sem Alþ. og fjvn. hafa í raun og veru hafnað, fá forgang fram yfir nauðsynlegustu málefni sem þm. hafa neyðst til að hafna vegna fjárhagsstöðu ríkissjóðs. Nú er hagur ríkissjóðs bágur og því erfitt að tryggja aukna fjármuni til Þjóðleikhússins og margra annarra mikilsverðra stofnana. En vandinn er kannske mestur sá, að vilji menn auka hlut þessara stofnana þegar betur árar, þá fer venjulega svo að það er gert með því að fjölga föstum starfsmönnum, sem leiðir svo til þess að þegar verr árar, þá sitja menn uppi með óhreyfanlegt lið og óumbreytanlegan kostnað. Ég vildi í sambandi við þetta óska eftir nánari upplýsingum um áætlaða heildarútgjaldaaukningu vegna samþykktar þessa frv., sem gera má ráð fyrir að komi fram nú þegar eða á næstu árum, og fá það staðfest hvort það er ætlun hæstv. ríkisstj. og þá allra ráðh, að þetta frv. verði samþ. á þessu þingi. Jafnframt vildi ég að nú við þessar umr, eða þá við 2. umr. yrði hv. þd. gerð grein fyrir rekstrarafkomu Þjóðleikhússins á s. I. ári, tekjum og gjöldum. Það vill stundum fara svo, að það er meira rætt um aðra þætti í starfsemi ríkisins en útgjaldaþáttinn. Ég get t.d. nefnt sem dæmi að hér kom á borð þm. fyrir fáum dögum bók frá Hafrannsóknastofnuninni þar sem gerð var grein fyrir allri starfsemi stofnunarinnar, einstökum rannsóknaleiðöngrum, ástandi fiskstofna og mörgu fleira og þar að auki t.d. nafni hvers einasta starfsmanns stofnunarinnar í landi og á skipum, en í þessari bók fannst ekkert einasta orð um rekstrarkostnað stofnunarinnar eða hvernig hann skiptist á starfsþætti. Þetta minnir mig nokkuð á það, að í haust var í sjónvarpínu viðtal við framkvæmdastjóra fyrir fyrirtæki sem nýtur stuðnings frá ríkissjóði. Þessi framkvæmdastjóri var spurður um hvernig starfsemin gengi, og hann svaraði því til að hún gengi afskaplega vel, aukning og viðgangur í starfrækslu og allt var í besta gengi, en sagði svo að lokum: Ja, það er þá helst að það gangi ekki nógu vel með fjárhagsafkomuna. Það er ekki laust við að manni finnist maður stundum verða fyrir því að þetta sjónarmið, að fjárhagsafkoman skipti minnstu, sé nokkuð ráðandi varðandi ýmsar framkvæmdir á vegum ríkisins, og annaðhvort er það svo með þetta frv., sem hér er flutt, að ákvæðin um hinar fjölmörgu nýju stöður eru sýndarmennska, sem ekki er ætlað að koma til framkvæmda, eða þá að í þessu tilfelli hefur á hinn bóginn ekki verið hugsað nóg um fjárhagshlið málsins, og hvorugt er gott.



Herra forseti. Ég vil nú biðja hv. d. afsökunar á því að mér fór líkt og með manninn í sjónvarpinu, sem hv. síðasti ræðumaður minntist á, og líkt og stundum vill verða, að það gleymist að geta um kostnaðinn. Ég var í haust búinn með venjulegum hætti að fá yfirlit um hann, unnið eftir ábendingum leikhússins og síðan hjá hagsýslunni í haust. En síðan hafa miklar breytingar orðið og það tjóar ekki annað en að láta vinna þetta upp. Ég ætlaði að sjálfsögðu að skýra frá því að þær upplýsingar yrðu síðan sendar hv. menntmn. þessarar d. til meðferðar. En þetta féll niður hjá mér líkt og hjá manninum í sjónvarpinu, nema það var þeim mun verra, það kom ekki einu sinni fram í niðurlagi ræðunnar. Þetta er auðvitað rétt lýsing hjá hv. þm. sem hérna talaði áðan, enda má hann gerst þekkja þetta. Hann hefur lengi starfað í fjvn. og þetta hefur oft orðið raunin á, einmitt með ýmsa menningarstarfsemi, að áhugamenn byrja starfsemi og þrýsta sér síðan inn að ríkisjötunni að meira eða minna leyti, stundum að öllu leyti sbr. þá starfsemi sem fram fer í Þjóðleikhúsinu eða í Sinfóníuhljómsveitinni, stundum ekki nema að litlu leyti og þá á ég við t.d. starfsemi áhugaleikfélaga sem aðeins fá tiltölulega mjög lítinn fjárhagsstyrk miðað við tilkostnað og það verk sem er innt af höndum við þá starfsemi. Við getum viðurkennt það að frá fjárhagslegu hliðinni, frá ríkissjóði séð og hans hag, þá sé þetta ekki alveg eins og það á að vera, en þetta hefur verið gangurinn. Ég sé ekki að það hilli neitt undir það að við stofnum okkar fyrirtæki, ja, við skulum segja hliðstætt við dansflokkinn og, Sinfóníuhljómsveitina, á þann hátt að það sé tekið beint inn á ríkissjóð með afgreiðslu í fjvn., heldur er ég hræddur um að þetta eigi nú eftir að verða gangurinn í því, að áhugafólkið byrji og þrýsti sér svo inn að jötunni smátt og smátt. Þetta er auðvitað bæði kostur og galli. Það fer þá af stað fyrst og fremst, sem áhugi er fyrir, með þessum hætti fremur en allt gerist eftir beinum og fyrir fram lögðum línum á Alþ. En það er líka svo með sum börn sem fæðast áðu en foreldrarnir ganga í það heilaga, þetta verðu mikið ágætisfólk. Og það er svo með þessar stofnanir margar að við vildum ekki missa þær á eftir þó að auðvitað verðum við að gæta hófs í fjárframlögum til þeirra. Ég reikna með því að það sé engin fyrirstað af hálfu ríkisstj., þvert á móti, að þetta frv. nái fram að ganga ef Alþ. telur síg hafa tíma til þess að afgreiða það. Það verður svo að fara eftir því sem fé er veitt í fjárl. hvað tekið er upp af þessum nýju stöðum. Ég vildi alveg sérstaklega binda það í frv. til þess að það lægi ljóst fyrir, að með flutningi frv. af minni hálfu og með samþykkt þess af hálfu Alþ., ef til kæmi, væri ekki verið að stefna að því að framkvæma allar nýjungar þess strax. Ég held að allir hljóti að vera sammála um að það sé eðlilegt að reyna að taka mið fram í tímann, reyna að sjá örlítið fram í tímann, þegar lögum er breytt á anna borð, með því sem sagt að taka inn þó þetta margar nýjar stöður í frv. Það er sjálfsagt að afla menntmn. og auðvitað þm, eftir óskum yfirlit um rekstur Þjóðleikhússins á síðasta ári. Ég man nú ekki hvort ég hef séð slíka skýrslu, en væntanlega er hún þá að verða tilbúin. Ég skal ekki segja neitt um niðurstöður, nema mér er kunnugt um það að nýting hússins á síðasta ári hefur verið ágæt, það hefur verið mjög góð aðsókn að þeim leikritum sem sýnd hafa verið, og út frá því sjónarmiði séð hefur starfsemin gengið vel. En sem sagt, ég skal ganga í það að senda hv. menntmn. slíkt yfirlit og jafnframt að senda henni grg. um væntanlegan kostnað af ákvæðum frv.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður við 1. umr. málsins, frv. kemur til n. sem ég starfa í, en vegna þess, sem fram kom hjá hv. 11. landsk. þm. sem allt var rétt, vil ég aðeins víkja að nokkrum atriðum varðandi 8. og 9. gr., þar sem talað er um starf framkvæmdastjóra í 8. gr. og fjármálafulltrúa í 9. gr. Þjóðleikhúsið er í dag geysiumfangsmikil stofnun, og ég er ekki frá því að það sé nauðsynlegt, já, viss nauðsyn á því, að koma þar á meiri og gleggri starfsskiptingu einmitt til þess að gæta hagsýni í rekstri. Ég er ekki með neinar átölur á stofnunina í þessum orðum, en þetta er orðið miklu umfangsmeira fyrirtæki, ef svo mætti segja, heldur en menn kannske í upphafi gerðu sér grein fyrir að yrði starfsemi Þjóðleikhússins og aðsókn að því sýnir það gleggst nú undanfarin ár að þetta er mjög umfangsmikil stofnun. Það er rétt sem hv. 11. landsk. þm. kom inn á varðandi dansflokkinn. Fyrrv. menntmrh. - þökk sé honum - kom þessum dansflokki að nokkru leyti á fót, ef svo má segja, án sérstakrar fjárveitingar, réð hingað erlendan listdansstjóra, mann sem leysti sitt starf, held ég, prýðilega af höndum. Á þessari listgrein er og hefur verið mikill áhugi, það er óhætt að segja það. Það hefur hins vegar gengið upp og niður með að halda þeirri starfsemi stöðugt í gangi þar til þessi tilraun var gerð sem ég hér vitna til. Síðan hefur þessi flokkur starfað, ég vil segja með mikilli prýði. Auðvitað kostar það peninga, og það er ekki nema eðlilegt, þegar velta þarf fyrir sér hverri krónu, ef svo má segja, að einn hafi fremur áhuga á því að verja fénu í þetta og annar í hitt. Hér er alltaf um matsatriði að ræða. En það er alveg öruggt mál, að ef gera á ráð fyrir því að listdansflokkurinn geti starfað áfram, og ég teldi mikið spor aftur á bak ef svo yrði ekki því að það er mjög vaxandi áhugi á þessari listgrein hjá æskunni í dag, þá er fjármálalega séð kannske ekki miklu óhagkvæmara að ráða fastan listdansstjóra heldur en að vera að fá menn til þess tímabundið árlega. Þeir verða eðlilega tiltölulega miklu dýrari miðað við þann skamma starfstíma sem þeir starfa heldur en þegar um er að ræða ráðningu á manni til lengri tíma. Á þessu vildi ég vekja athygli ef menn á annað borð hafa það í huga að þessi listgrein starfi áfram. Eins og hæstv. ráðh. kom inn á í framsöguræðu sinni, þá er hér einnig vikið að starfsmönnum, starfsheitum, sem raunverulega eru fyrir hendi í dag og eru búnir að vera nokkurn tíma, þrátt fyrir það þótt þeir hafi ekki verið í gildandi lögum um Þjóðleikhús, og þar vitna ég einnig til ummæla minna áðan, að Þjóðleikhúsið hefur mjög verið að vaxa í starfsemi og er það vel. En auðvitað kostar þetta peninga og sá varnagli er settur að aukin umsvif verði því aðeins að um auknar fjárveitingar verði að ræða. En auðvitað skilja engir betur en hv. fjvn.- menn, að það getur oft verið erfið þeirra staða að velja og hafna og skipta því sem til skipta er.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð um þetta frv. sem hér er til 1. umr. Ég verð að segja það, að ég vil taka sérstaklega undir orð hv. 11. landsk. þm., Geirs Gunnarssonar, í sambandi við flutning á þessu frv. Með tilliti til þess efnahagsástands, sem fyrir hendi er hjá okkar þjóð í dag, er ekki óeðlilegt að alþm. hugi að því hvað hin ýmsu frv., sem hvort heldur er um að ræða að einstaklingar leggi hér fram eða ríkisstj., hafi mikið aukinn kostnað í för með sér. Ég tel að það sé bæði sjálfsagt og nauðsynlegt, ekki síst þegar um er að ræða stjórnarfrv., að þingmönnum sé gerð grein fyrir því hvað þau mál, sem flutt eru í þinginu, hafi mikið aukinn kostnað í för með sér. Ætti síst að standa á því af hálfu ráðh. eða ríkisstj. að gera grein fyrir því þegar þeir flytja mál í þinginu. Ég er þeirrar skoðunar að sú upphæð, sem hv. 11. landsk. nefndi í sambandi við aukinn kostnað sem mundi leiða af þessu frv. ef samþykkt yrði, verði síst minni en þm. gerði ráð fyrir. Fer það að sjálfsögðu eftir því hvaða afgreiðslu stofnun fær í fjvn. við fjárveitingar. En það er eins og þm, sagði, að þegar búið er að ákveða í lögum að þetta og þetta starf skuli stofnað þegar fjárveiting sé fyrir hendi, þá er erfitt fyrir Alþ. og fjvn. eða þá, sem um þessi mál fjalla, að standa á móti því sem búið er að setja í lög. Tökum t.d. 12. gr. þessa frv. þar sem segir að miða skuli við að svo margir leikarar, söngvarar og listdansarar starfi við Þjóðleikhúsið að það geti að staðaldri leyst af hendi þau verkefni sem því ber að rækja samkvæmt þessum lögum. Við Þjóðleikhúsið skal starfa blandaður kór. Það er ekki talað um hvort það á að vera 100 manna kór eða hvað stór sá kór á að vera, og það er ekki heldur gerð grein fyrir því hvað það muni kosta að starfrækja slíkan kór allt leikárið sem ætti þá að vera að sjálfsögðu eins og leikarar og aðrir fyrir hendi til að leysa þessi störf af hendi hvenær sem er. Úr hópi kórfélaga skal á hverju leikári kjósa einn félaga sem skal vera þjóðleikhússtjóra og tónlistarráðunaut til fulltingis við val óperu og söngleikja. Ég hygg að menn - e.t.v. ríkisstj. - a.m.k. ekki enn sem komið er geti gert sér fulla grein fyrir þeim aukna kostnaði sem þetta frv. hefur í för með sér ef það verður samþykkt og ákvæði þess koma síðan til framkvæmda með fjárveitingum í fjárlögum. Ég vil við þessa 1. umr. að gefnu tilefni í þeim umr., sem hér hafa átt sér stað varðandi þetta mál, taka undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram um það að við verðum að gera okkur fulla grein fyrir hvaða afleiðingar slík mál sem þessi hafa í sambandi við auknar fjárveitingar hins opinbera.



Herra forseti. Þetta frv. er meiri nýsmíði en það sem ég mælti fyrir hér áðan því að það hefur ekki legið áður fyrir Alþ. Hins vegar má segja að því sé ætlað að koma í staðinn fyrir löggjöf sem gilt hefur um stuðning við áhugaleikstarfsemi, og að því leyti er hér ekki um algjöra nýjung að ræða, að áður hefur verið fjallað um þetta viðfangsefni í íslenskum lögum. Aðdragandi þessa máls er í fáum orðum þessi: Í febr. 1972 var samþ. á Alþ. svofelld þál.: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að taka til endurskoðunar lög nr. 15 frá 1965, um fjárhagslegan stuðning við leiklistarstarfsemi áhugamanna.“ Haustið eftir skipaði þáv. menntmrh., Magnús T. Ólafsson, 5 manna nefnd til þess að undirbúa málið og var Knútur Hallsson skrifstofustjóri formaður n. - Ég vil geta þess hér að það hefur orðið prentvilla í þskj. eða þá ritvilla hjá okkur í rn., og þar stendur Gylfi Þ. Gíslason, en hann var að sjálfsögðu ekki ráðh. þegar n. var skipuð haustið 1972, ég hef gert ráðstafanir til að láta leiðrétta þetta í þskj. - Þessi n. samdi frv. til leikhúslaga, eins og hún kallaði það, og fylgdi því grg., sem prentuð er sem fskj. með þessu frv., svo og þau frumvarpsdrög sem þessi nefnd samdi. Mér þótti hins vegar eftir töluverða yfirvegun rétt að víkja verulega frá tillögum n., einkum að því er varðar starfssvið leiklistarráðs sem er greint frá í þessu frv. Því var ætlað meira starfssvið í frv. n. og mér fannst eins og því væri ætlað að nokkru leyti að koma í staðinn fyrir eða við hliðina á og þá að óþörfu Bandalagi íslenskra leikfélaga. Þessu frv. er ætlað að marka í megindráttum hversu haga beri stuðningi ríkisvalds og sveitarfélaga við leiklistarstarfsemina í landinu. Í því eru hins vegar engin fyrirmæli um fjárhæðir framlaga, en það er gert ráð fyrir að þær verði ákveðnar í fjárlögum ríkisins og fjárhagsáætlunum sveitarfélaga hverju sinni. Þetta er aðeins rammi. Annað meginatriði frv. er að stofna skuli leiklistarráð með aðild þeirra sem ætla má að einkum láti leiklist til sin taka. Því er ætlað að vera vettvangur skoðanaskipta og umræðna um leiklistarmál og stuðla að stefnumótun á því sviði á hverjum tíma. Þá er gert ráð fyrir því að leiklistarráðið kjósi 3 manna framkvæmdastjórn. Leiklistarráðið á að vera ólaunað, en greiða skal þóknun fyrir stjórnarstörf og ferða- og dvalarkostnað utanbæjarmanna á stjórnarfundi. Hér er um svo óverulegar fjárhæðir að ræða, þóknun til þessara stjórnarmanna, að ég veit ekki hvort það er ástæða til þess að gera um það sérstaka áætlun hjá hagsýslu. En ef þess verður óskað af n., þá verður það að sjálfsögðu gert. En það er ekki gert ráð fyrir öðrum útlögðum kostnaði úr ríkissjóði heldur en þóknun fyrir stjórnarstörf og ferða- og dvalarkostnaði utanbæjarmanna. Um þessar mundir er töluvert mikil gróska í leiklistarstarfsemi íslendinga. Ég get nefnt alveg sérstaklega, sem mér finnst gefa bendingu um að það sé talin þörf á því að hafa slíkan vettvang til skoðunarskipta einmitt um leiklistarmálin, að fyrirhugað er að halda ráðstefnu eða þing um þessi málefni í Reykjavík núna á útmánuðum. En ég held að það sé ekkert of mikið sagt að það sé mikil gróska í leiklistarstarfsemi íslendinga. Starfsemi Þjóðleikhússins hefur verið öflug, og eins og ég sagði áðan: nýting hússins hefur verið mjög góð á undanförnum missirum. Leikfélag Reykjavíkur rekur atvinnuleikhús með mikilli prýði. Leikfélag Akureyrar er að færast yfir á það svið einmitt núna. Starfsemi Bandalags íslenskra leikfélaga t.d. hefur færst mjög í aukana á síðustu missirum bæði hefur félögum fjölgað og starfsemi bandalagsfélaganna aukist og svo leiðbeiningar- og fyrirgreiðslustarfsemi bandalagsins sjálfs. Þessi almenna leiklistarstarfsemi er áreiðanlega ekki siður athyglisverð heldur en starfsemi áhugaleikhúsanna, því að hún hefur að mínum dómi og margra annarra mjög mikið uppeldislegt og félagslegt gildi fyrir fólkið í hinum dreifðu byggðum. Mér þótti eftirtektarverð setning sem formaður bandalagsins sagði við mig nýlega, var að mæla fyrir auknum stuðningi við bandalagið: Við erum mötuð á svo mörgu að það veitir ekki af að styðja viðleitni til eigin listsköpunar og túlkunar. Í þessari setningu fannst mér vera mikill sannleikur. Og það er fleira sem hefur verið að gerast á þessum sviðum að undanförnu. Það hefur verið stofnaður Leiklistarskóli ríkisins sem tekur við af tveim einkaskólum sem starfað höfðu undanfarna vetur. Það má ef til vill segja að það séu eins og stendur í dag óeðlilega margir við leiklistarnám. En því valda þessar sérstöku ástæður, að það höfðu verið starfandi tveir skólar eftir undangengið hlé. Og það má benda á þar á móti að það hafa ekki að undanförnu útskrifast neinir leikarar hér með menntun til starfa í atvinnuleikhúsunum og sem leiðbeinendur svo að það hefur myndast þarna dálítið tómarúm. Þá hefur nýlega verið stofnað svonefnt Alþýðuleikhús og það er byrjað sína starfsemi, og nemendur Leiklistarskólans hafa stofnað sitt nemendaleikhús sem þeir nefna svo, og hafa sýnt sitt fyrsta leikrit alveg nýlega og eru kannske að því enn. En sem sagt, þegar þannig er ástatt, þá held ég að það sé alveg tímabært að setja rammalöggjöf annars vegar um stuðning hins opinbera við leiklistina og svo jafnframt að efna til starfsemi á borð við þá sem áformuð er með leiklistarráði og framkvæmdastjórn þess. Enda þótt þetta frv. til leiklistarlaga sé ekki viðamikið og láti ekki mikið yfir sér, þá hygg ég þó að leiklistarfólkið í landinu telji verulegan ávinning að lagasetningu í þá stefnu sem þetta frv. greinir. Ég fjölyrði svo ekki frekar um málið, en legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir framlagningu þessa frv. Það er ánægjulegt að þetta frv. skuli vera komið hér og einhver hreyfing skuli komast á þetta mál, því að það var árið 1972 sem samþ. var þál. frá okkur Karvel Pálmasyni, hv. þm., um að taka til endurskoðunar lög um fjárhagslegan stuðning við leiklistarstarfsemi áhugamanna. Þetta er svo uppskeran í raun og veru af því starfi sem síðan hefur verið unnið í framhaldi af samþykkt þessarar ályktunar. Ég hygg að það hafi verið markmið okkar, að við ætluðum að reyna að tryggja það að áhugaleikfélögin í landinu fengju öruggari og meiri stuðning við sitt starf en verið hafði þá um skeið. Sannleikurinn er sá um lögin frá 1965 að það eru bundnar upphæðir þar og þær eru löngu orðnar úreltar og upphæðir síðustu ára hafa farið langt upp fyrir lagatakmörk sem betur fer. Ég vona sem sagt að þetta frv. verði leiklistarstarfseminni í landinu í heild til góðs. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. segir, það er ekki talað um ákveðnar fjárhæðir. Það tel ég heldur ekkert aðalatriði. 1965 voru fjárhæðirnar lögbundnar og þá voru þær mjög til hækkunar frá því sem þá hafði verið, en auðvitað voru þær bókstafur einn fyrstu árin. Það var lengi svo, að ekki náði einu sinni helmingi upphæðarinnar, vegna þess hve fjárveitingar voru naumt við nögl skornar. Þá eins og nú réðu vitanlega fjárveitingarnar öllu. Þar af leiðandi teljum við, sem erum í stjórn Bandalags íslenskra leikfélaga, ekki aðalatriðið að fá lögbundin einhver ákveðin framlög, enda eru verkefni leikfélaganna mjög misjöfn og kostnaður geysilega ólíkur og vandaðri verkefnin oft dýrust. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði hér og fagnaði, að gróska í leiklistarstarfsemi landsbyggðarinnar sérstaklega er geysileg og fjárstuðningur við hana er því enn nauðsynlegri en ella, þó ég telji enn mikilvægara ef Þjóðleikhúsið gengi nú til móts við áhugafólkið í fullri alvöru og því gert skylt, svo sem mér sýnist nú með nýju frv. um Þjóðleikhús, að rækja skyldu sína við áhugafólkið, senda því leikara og leikstjóra því að kostnaðarlausu eða kostnaðarlitlu. Ég tel enda að Þjóðleikhúsið ræki ekki sitt verkefni sem skyldi fyrr en það sinnir þessari grundvallarskyldu. Annars er það ekki Þjóðleikhús, annars er það aðeins nafn og ekkert annað. Aðalástæðan fyrir þessu, sem ég vil geta hér um, er ekki það hvað við í stjórn bandalagsins höfum starfað vel að þessum málum, heldur að framkvæmdastjóri okkar bandalags hefur unnið hér geysimikið starf og alveg sérstaklega gert stórátak í því að virkja krafta ungra leikara hér á höfuðborgarsvæðinu, - leikara, sem hafa verið að bíða eftir verkefnum, eftir stóra hlutverkinu sínu, verið við lítið hér á þessu svæði, en var erfitt að fá áður. Þessir kraftar nýtast áhugaleikfélögunum mjög vel, og ég held að það sé ekki bara áhugaleikfélögum til gagns, heldur kannske miklu fremur þessu unga fólki til gagns að fara út á landsbyggðina og leiðbeina áhugafólkinu þar. Það er sérstök ástæða til þess að vekja athygli á því að áhugaleikfélögin hafa tekið íslensk leikrit miklu meira til meðferðar en áður var, þau verða sífellt stærri þáttur í starfsemi þeirra. Að þessu hefur verið unnið og okkur hefur orðið í þessu efni vel ágengt og ekki síst vegna áhuga hinna ungu leikara. Ég skal annars ekki ræða þetta starf hér því að það er mér svo mjög skylt, en ég fullyrði þó að víða er hér um að ræða merkasta menningarframlagið í byggðarlögunum víðs vegar um landið, þegar þar er sett upp leikverk. Ég ætla að snúa mér með örfáum orðum að frv., ég fæ ekki tækifæri til að fjalla um það í n. Það er talsvert frábrugðið því upphaflega, því sem við áttum beinan hlut að í Bandalagi ísl. leikfélaga, en við höfum fjallað um þetta frv. einnig og lýst yfir stuðningi okkar við það í meginatriðum. Ég ætla ekki að fara út í upphaflega frv., ég vil sjá hvað n. gerir í málinu og hvort einhverjar breytingar kunna þar að verða gerðar. Ég hygg þó að það sé ekki ástæða til þess, nema þá í sárafáum tilfellum. Um einstakar greinar vil ég aðeins segja það, að í 2. gr., þar sem kemur til árleg fjárveiting til leiklistarstarfsemi í landinu almennt, þá skiptir auðvitað mestu hvert viðhorf fjárveitingavaldsins er til þessarar starfsemi. Hingað til hefur verið geysilega mikill munur á atvinnuleikhúsunum og áhugaleikfélögunum, eins og hæstv. ráð. benti á, og vil ég aðeins benda á það, þó þeir akureyringar eigi allt gott skilið, að um leið og þeir voru komnir með sitt atvinnuleikhús, þá fengu þeir miðað við verkefnafjölda um 10-falt meira en nokkurt áhugaleikfélaganna gat fengið. Þetta er að mörgu leyti eðlilegt vegna þess að þarna er farið að fastráða fólk og þeim hefur sannarlega ekki veitt af því, enda höfum við út af fyrir sig í Bandalagi ísl. leikfélaga, þar sem þetta félag er þó enn þá, ekkert haft á móti þessu. En þetta sýnir hins vegar gerólík viðhorf til atvinnuleikhúsanna annars vegar og áhugaleikfélaganna hins vegar sem okkur þykir ansi áberandi oft og tíðum. Ég vona sem sagt að þetta frv., ef að lögum verður, valdi breytingu á þessu, og hlutdeild Bandalags ísl. leikfélaga í leiklistarráðinu ætti einmitt að tryggja það. Varðandi fjárveitingar sveitarstjórnanna, þá hlýt ég auðvitað að vera samþykkur því að sveitarfélögin veiti fé til leiklistarstarfsemi í sveitarfélögunum eftir því sem ákveðið verður í fjárhagsáætlunum þeirra. Hér er um sjálfsagðan stuðning að ræða. En auðvitað er spurning um hvort það sé ekki fram á of mikið farið að hvert sveitarfélag greiði jafnmikið og ríkissjóður. Ef þetta yrði gert að skilyrði fyrir því sem ríkissjóður greiddi, þá er ég hræddur um að þar yrðu nokkrir árekstrar. Þá á ég sérstaklega við smærri sveitarfélögin, þar sem oft eru viðamikil leikrit flutt, en sveitarfélögin eru of veikburða til þess að styðja það nægilega vel. Þetta held ég að n. þyrfti að athuga örlítið nánar, því þetta þykir mér fullstíft ákvæði og er með ákveðna till. þar til breytingar sem ég vil koma á framfæri við n. Áður nægði helmingsframlag gagnvart minni verkefnum, en hins vegar jafnmikið framlag varðandi fleiri verkefni, það er rétt. Þar af leiðandi hefur aldrei verið farið eftir þessu, það er aðalatriði málsins reyndar. Ríkissjóður hefur greitt þetta þrátt fyrir það að sveitarfélögin hafi ekki staðið fyllilega við sinn hluta, og er út af fyrir sig vel að svo hefur verið. Varðandi 3. gr., þar er talað um að menntmrn. úthluti þessu fé til almennrar leiklistarstarfsemi að fengnum till. Bandalags ísl. leikfélaga. Ég fagna þessu ákvæði mjög, en ég vil geta þess að á síðustu árum hefur verið haft mikið og gott samstarf við bandalagið um þetta og hæstv. ráðh. menntamála, bæði Magnús T. Ólafsson og Vilhjálmur Hjálmarsson, hafa sýnt bandalaginu mikið traust í þeim efnum og ekki gert neitt án þess að hafa um það samráð við okkur. 4. gr. er sjálfsagt sú sem menn hnjóta aðallega um, þ.e.a.s. spurningin um þetta leiklistarráð, hve viðtækt valdsvið þess á að vera, hve mikið það eigi að gera. Sumir óttast eflaust að hér sé verið að koma á einu bákninu enn. Það held ég að sé algjörlega ástæðulaust. Ég hygg að þetta leiklistarráð geti orðið mjög til góðs varðandi fyrri liðinn, þ.e.a.s. að vera vettvangur skoðanaskipta og umr. um leiklistarmál, og það er einmitt sérstök nauðsyn á því að menn blandi geði hver við annan: áhugaleikarar, atvinnuleikarar og höfundar tals og tóna og svo aðrir þeir aðilar sem hér er lagt til að taki þarna sæti. Þennan vettvang hefur skort og það kom mjög skýrt í ljós á ráðstefnu sveitarfélaganna um menningarmál á s.l. vori, sem þá var haldin, að þessir menn töluðu ekki eins ólík tungumál og menn höfðu áður haldið, rithöfundarnir t.d., tónskáldin og jafnvel áhugaleikararnir. Ég held að þessi vettvangur sé þess vegna mikil nauðsyn, og þeim, sem óttast að þetta verði bákn, vil ég aðeins benda á að það er aðeins gert ráð fyrir því að um einn fund verði að ræða á ári, nema sérstök ástæða verði þá til, og það er ólaunað og eins og hæstv. ráðh. tók fram, þá verður ekki um mikinn kostnað af þessu að ræða. En hinu fagna ég, hve áhrif áhugaleikfélaganna eru mikil í þessu máli, og þau hafa þess vegna möguleika á því að hafa líka áhrif á stjórn þessa ráðs. Miðað við daginn í dag mundi þetta gilda 6–7 fulltrúa frá Bandalagi ísl. leikfélaga í þetta leiklistarráð, vegna þess að í bandalaginu eru milli 60 og 70 félög. Ég hef heyrt, síðan þetta frv. kom fram í gær, að einhverjir óttist að ráðið blandi sér of mikið í listmótun og liststefnur. Ekki hef ég áhyggjur af því. Ég held að það að stuðla að stefnumótun sé ekki svo afgerandi. Ég held að nýir straumar og nýjar stefnur geti jafnt rutt sér til rúms þrátt fyrir þetta leiklistarráð. Ég held að aðalmeining þess að hafa þetta ráð sé að reyna að hafa jákvæð áhrif á flutning góðra leikverka og um leið nýrra leikverka og ekki að hjakka í því gamla farsafari eingöngu sem viljað hefur við brenna. Þróunin hefur verið í þessa átt að undanförnu hjá áhugafélögunum, og það er áhugi hjá okkur í bandalaginu að brydda upp á nýjungum einnig, taka ný verk einnig til meðferðar. En hins vegar getur nýungagirnin og framúrstefnan einnig farið út í öfgar og það ber og að varast. Ég held að eitt mikilvægasta hlutverk leiklistarráðsins gæti orðið það, sem um getur undir 3. tölulið, að stuðla að ritun og útgáfu leikrita. Við höfum ekki sýnt þeim fáu höfundum, sem lagt hafa sig eftir leikritun, nægan áhuga og stuðning í verki, þ.e.a.s. ekki af hálfu opinberra aðila. Hins vegar hefur almenningur í landinu fagnað höfundum eins og t.d. Jónasi Árnasyni og Jökli Jakobssyni eða þá Birgi Sigurðssyni, svo yngra dæmi sé tekið, og hefur styrkt þá með mikilli og góðri aðsókn að leiksýningum þeirra. Ég bendi á til víðbótar þessu, sem ég vil skjóta til hv. menntmn., að hlutverk þessa leiklistarráðs ætti einnig að vera að reyna að koma íslenskum verkum, leikverkum á framfæri erlendis. Það ætti einnig að vera hlutverk þess. Hingað til hafa höfundar orðið að hafa fyrir þessu algjörlega sjálfir. En þar sem þetta hefur tekist, þá hefur það gefið mjög góða raun, svo sem ég nefni t.d. um leikverk Jónasar Árnasonar. Ég sem sagt legg aðaláherslu á það, að með þessu frv. er stefnt í þá átt að aukið verði samstarf áhuga- og atvinnuleikara og þeirra stofnana og félaga sem að þessum málum vinna. Ég legg alveg sérstaka áherslu á liðsinni Þjóðleikhússins við þessa ágætu starfsemi og veit það, að ef hvatning kemur að ofan og jafnvel bein fyrirmæli, þá verður jákvæð hreyfing hér báðum til góðs. Ég vil sem sagt þakka hæstv. ráðh. fyrir frv. og vona að það eigi greiðan framgang hér í d. og verði helst að lögum nú á þessu þingi.



Herra forseti. Iðnn. þessarar d. hefur haft til meðferðar frv. til l. um lagagildi viðaukasamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd., um álbræðslu við Straumsvík. N. fékk á sinn fund ýmsa menn sem við þessa endurskoðun á svonefndum álsamningi voru riðnir. Á fundi n. mættu Jóhannes Nordal seðlabankastjóri sem formaður viðræðunefndar um orkufrekan iðnað, Árni Reynisson framkvæmdastjóri Náttúruverndarráðs, Vilhjálmur Lúðvíksson efnaverkfræðingur, Eyjólfur Sæmundsson verkfræðingur hjá Heilbrigðiseftirliti ríkisins, Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri og Ingimar Sigurðsson fulltrúi í heilbrrn. N. varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. mælir með samþykkt þess, eins og fram kemur í nál. á þskj. 433. Eggert G. Þorsteinsson var fjarverandi víð afgreiðslu málsins. Þessi endurskoðun, sem hér er um að ræða, er með tilvísun til samnings, sem gerður var 28. mars 1966 við Swiss Aluminium Ltd. um byggingu álbræðslu við Straumsvík. Með þeim samningi var fyrirtækinu heimilað að byggja, eiga og reka slíka ábræðslu. Ég mun að sjálfsögðu ekki fara að rekja ákvæði þess samnings, en vil þó geta um þau atriði samningsins sem eru nú til endurskoðunar. Samið var um raforkuverð þrjá þúsundustu úr dollar eða 3 mill og skyldi það gilda til svokallaðs þriðja afhendingarárs raforku sem var 1. okt. 1975. Þá átti raforkuverðið að lækka í 2 1/2 þúsundustu úr dollar. Framleiðslugjald var upp tekið í stað íslenskra skatta. Ákvæði er í samningnum að framleiðslugjald skuli vera að lágmarki 250 þús. dollarar á ári, en jafnframt skuli greiða á hvert tonn framleiðslunnar 12.50 dollara til 1. okt. 1975, þ.e.a.s. þriðja afhendingartímabils, eins og það er nánar skilgreint í samningnum, en hækkar þá upp í 20 dollara á hvert tonn. Þessi hækkun samsvarar nokkurn vegin þeirri lækkun, sem ráðgerð var á raforkunni, um hálfan þúsundasta af Bandaríkjadollar. Síðan er samkvæmt samningnum gert ráð fyrir því að framleiðslugjaldið hækki á fimmtánda afhendingarári raforku upp í 27.50 dollara. Jafnframt er svo ákveðið í samningnum að greiða skuli til viðbótar þessu gjaldi 7 dollara á hverja smálest fyrir hvert amerískt cent sem álverið hækkar umfram 27 cent pundið, eins og það var þegar samningurinn var gerður. Verð á áli á heimsmarkaði er nú skráð 39 cent fyrir pund af áli. Framleiðslugjaldið er samkvæmt þessu nú orðið um það bil 100 dollarar á tonnið. Það er mikil hækkun frá því gjaldi sem ákveðið var 12.50 í upphafi á hvert tonn og síðan 20 miðað við 27 cent á skráðu heimsmarkaðsverði. Hins vegar er á þessum samningi um framleiðslugjald sú takmörkun að greiðsla fyrirtækisins, framleiðslugjaldið, skuli ekki fara yfir 50 af hundraði af skattskyldum eða nettótekjum ÍSALs. Ef greiðslan fer fram yfir það getur fyrirtækið beðið um endurskoðun og sent sína reikninga með slíkri beiðni til iðnrn. sem getur látið alþjóðlegt fyrirtæki eða annað, sem það óskar, fara yfir slíka reikninga og úrskurðað síðan í samræmi við það. Á þetta reyndi í sambandi við greiðslur fyrirtækisins 1974. Ítarleg endurskoðun fór fram á reikningum þess. Endurskoðun framkvæmdi breskt endurskoðunarfyrirtæki. Niðurstaða þeirrar endurskoðunar varð sú að fyrirtækið taldi að ýmislegt mætti finna athugunarvert við reikningsuppgjör ÍSALs og þá fyrst og fremst að þar væri ekki þess gætt að viðskipti við móður- og dótturfyrirtæki færu þannig fram að gætu talist á milli óskyldra aðila, en sú grundvallarstefna er mörkuð í upphaflegum samningi við ÍSA L. Einkum taldi endurskoðendafyrirtækið vafasama þá verðlagningu sem fram kemur á súráli til ÍSALs. Þar er um að ræða kaup frá öðru dótturfyrirtæki Swiss Aluminium og verðlagningin að sjálfsögðu þar algjörlega á valdi Swiss Aluminium Ltd. Engu að síður kom í ljós að ekki var unnt að lækka þessa inneign fyrirtækisins að neinu ráði, þannig að 1. okt. 1975 mun ÍSAL hafa átt innistæðu hjá íslenska ríkinu sem nam 4.4 millj. dollara. Ákvæði eru um að þetta greiðist ekki út, heldur verði innistæða og lækkar þá skattinn, sem greiddur er á næstu árum á eftir, allt niður að grunnframleiðslugjaldinu sem nú er 20 dollarar á tonnið. Hins vegar er það staðreynd, að afkoma fyrirtækisins var svo léleg á árinu 1975 og aftur lítur út fyrir að hún verði heldur léleg á árinu 1976, að jafnvel þótt fyrirtækið greiði aðeins þessa 20 dollara á hverja smálest mun enn aukast sú inneign sem fyrirtækið á hjá ríkissjóði. Er áætlað að hún gæti með þessu móti numið allt að 8-9 millj. dollara í lok þessa árs. Þetta eru þau atriði sem fyrst og fremst eru tekin til endurskoðunar, og var það raunar fyrst og fremst raforkuverðið sem leiddi til þeirrar endurskoðunar sem liggur hér fyrir. Ósk um breytingu á raforkuverði kom fram 1973 frá fyrrv. iðnrh., hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni, og hefur nýlega birst í Þjóðviljanum skýrsla sú sem ráðh. skrifaði um ósk sína um endurskoðun og lagði fyrir ríkisstj. Iðnrh. fól viðræðunefnd um orkufrekan iðnað að annast þessa endurskoðun og hefur hún síðan staðið yfir. Fljótlega kom hins vegar framleiðslugjaldið inn í þessa endurskoðun, og má segja að ósk beggja aðila. Það er ekkert sérstaklega æskilegt að mikil skuldi safnist við fyrirtækið. Var því af íslendinga hálfu talið réttara að endurskoða þessar forsendur sem fram eru settar í upphaflegum samningi, þar sem ljóst er að 7 dollara hækkun á framleiðsíugjaldi fyrir hverja smálest miðað við 1 cent hækkun á markaðsverði á hverju pundi fær ekki staðist. Þetta samsvarar því að þriðjungurinn af allri hækkun á áli renni í skatt sem framleiðslugjald. Hins vegar næst það aldrei, eins og fram hefur komið. Það þyrfti að vera ótrúlega mikil og góð afkoma fyrirtækisins til þess að það fengi nokkurn tíma staðist og ákaflega lítil hækkun á öðrum framleiðslukostnaði. Báðir aðilar voru því sammála um að þetta væri rétt að endurskoða í leiðinni. Um orkuverðið vil ég segja að íslendingar töldu ljóst að á því þyrfti að fást breyting. Ég get ekki tekið undir það að þetta orkuverð, sem upphaflega var samið um, standi ekki undir kostnaði að sínu leyti við Búrfellsvirkjun, eins og að hefur verið látið liggja. Ég hygg að þetta sé rangt. Hins vegar er það staðreynd að þetta orkuverð er allt of lágt, því í slíku orkuverði verður að taka tillit til nýrra orkuvera sem kosta langtum meira en þau fyrri og leiða að sjálfsögðu til hækkunar á orkuverði í landinu og sjálfsagt og eðlilegt að fyrirtæki eins og ÍSAL taki þátt þeirri þróun. Auk þess má færa fyrir því gild rök að forsendur fyrir slíku orkuverði eru brostnar, því orkuverð allt í heiminum hefur hækkað svo mikið með hækkun olíuverðs að líkja má þessu nánast við force majeure. Ég get tekið það fram fyrir mitt leyti, að ég taldi lengi vel að það ætti að vera unnt að krefjast breytinga á þessum lið einum, eingöngu með tilliti til force majeure ákvæðis. Lögfræðingar töldu það hins vegar ekki kleift. Loks er rétt að geta þess, að gengi Bandaríkjadollars hefur haft veruleg áhrif, eins og fram kemur m.a. í skýrslu Magnúsar Kjartanssonar þar sem samanburður er gerður á tekjum annars vegar í dollurum og hins vegar í svissneskum frönkum og þýskum mörkum. Kemur þar fram ákaflega mikill munur í dollurum. Árssalan er þar talin árið 1973 226.2 millj. kr., í svissneskum frönkum 324.8, en í þýskum mörkum 370.9. Hins vegar held ég að þetta sé atriði sem ákaflega erfitt var að gera sér grein fyrir þegar þessi samningur var gerður. Menn geta sagt nú að rétt hefði verið að gera samninginn í svissneskum frönkum. Hins vegar voru lánin ákaflega mikið í dollurum, og þá geta menn alveg eins spurt: Hvers vegna var hann ekki gerður í þýskum mörkum? Þau hafa hækkað mest. Það er stundum auðvelt að vera skynsamur eftir á. Engu að síður tel ég að þessi breyting á gengi Bandaríkjadollars, sé önnur rík ástæða til þess að biðja um endurskoðun. Ég hefði talið eðlilegt að fengist hefði hækkun á raforkuverði, a.m.k. tvöföldun, ef ekki þreföldun. Um þetta urðu miklar og langar viðræður við fyrirtækið með þeirri niðurstöðu sem rakin er ítarlega í grg. með þessu frv. og ég ætla ekki að rekja hér nema í grófum dráttum. Ég geri ráð fyrir því að hv. þm. hafi kynnt sér það í grg. Þetta er dregið saman á bls. 26. Þar kemur fram að raforkuverðið hækki smám saman á næstu mánuðum, þannig að til ársloka 1975, þ.e.a.s. síðustu ársloka, verði það 3 mill eða 3 þúsundustu úr dollar. Næstu 6 mánuði 3.5, þar næstu 12 mánuði 4 og næstu 6 mánuði þar á eftir 4–4.5 mill. en frá 1. jan. 1978 tengist það síðan álverði í hlutföllum sem fram koma í samningnum sem nú á að gera. Gert er ráð fyrir því, að það verði fyrst 1% af álverði, en viðbótin verði síðan ákveðinn hundraðshluti af hækkun, minnkandi eftir því sem álverðið hækkar meira. Jafnframt fylgir með tafla á bls. 31 sem gerir grein fyrir því hvert orkuverðið muni verða með álverði allt frá 39 centum pundið upp í 200 cent pundið. Þá mundi orkuverð hækka úr 3,9 mill upp í 11.31. Þarna er þá a.m.k. fenginn hreyfanleiki í þetta raforkuverð. Um það má deila, hvort það á að tengjast álverðinu frekar en öðru. En ég leyfi mér að fullyrða að ekki hafi verið unnt að ná þessum hreyfanleika á raforkuverði nema á þennan máta. Ég get upplýst að mjög mikil vinna var lögð í athugun á þessu. Leitað var til óháðra aðila í þessu sambandi. Þannig liggur mikil vinna að baki þeirri endanlegu niðurstöðu sem hér er fengin. Alls ekki verður um það deilt að hér er um verulega hækkun á orkuverði að ræða og sömuleiðis mjög aukið öryggi þegar litið er fram í tímann í sambandi við orkuverðið. Af þessu hlýtur Landsvirkjun auknar tekjur, eins og fram kemur í samanburði sem einnig er í grg. með þessu frv. Þennan samanburð er dálítið erfitt að gera því að hann er háður breytilegu álverði. Hann er gerður fyrir tvenns konar þróun álverðs á bls. 29 og bls. 30. Í fyrra dæminu er gert ráð fyrir svipaðri verðþróun á áli og undanfarið, en í öðru dæminu er gert ráð fyrir örari verðhækkun á áli eða 5% á ári að meðaltali. Í báðum tilfellum kemur fram að auknar tekjur til Landsvirkjunar eru mjög miklar. Í fyrra dæminu, þar sem álverðið er talið hækka mjög hægt, eru viðbótartekjur á 5 ára tímabili 9 millj. dollarar, þ.e.a.s. hækkar úr 14.1 í 23.1 greiðslan fyrir raforku í millj. dollara á 10 ára tímabili úr 28.1 millj. dollara í 50 . millj. dollara og á 19 ára tímabili, þ.e. til enda samningsins, úr 53.4 í 103.4 millj. dollara. Þannig er um verulega tekjuaukningu Landsvirkjunar að ræða. Þetta kemur einnig mjög greinilega fram á línuriti á bls. 37, þar sem einnig eru teknir inn breytilegir vextir. Þessar tekjur Landsvirkjunar leiða að sjálfsögðu til þess að Landsvirkjun þarf a.m.k. ekki að fá þá hækkun á raforkuverði sem annars hefði ef til vill orðið nauðsynleg, og þær hljóta þar með að leiða til lækkunar á raforkuverði fyrir þá sem njóta Landsvirkjunar. En ég vil taka það fram strax að þetta leiðir hugann að jafnaðarverði fyrir landið allt á raforku. Mér finnst ekki rétt að landsvirkjunarsvæðið eitt njóti þeirrar lækkunar sem verður á raforkuverði til almennings við þessa samninga. Í mínum huga knýr þetta enn á um markaða almenna stefnu í orkumálum með það meginmarkmið í huga að tryggja sömu gjaldskrá raforku a.m.k. í heildsölu um land allt og raunar helst í smásölu þótt það sé nokkru flóknara mál. Ég gat þess að framleiðslugjaldið var einnig tekið til endurskoðunar að ósk beggja aðila. Niðurstöður urðu þær að sett er lágmarksframleiðslugjald, 20 dollarar á tonn, þ.e.a.s. miðað við núverandi framleiðslu, 75 þús. tonn á ári, er það 1 millj. og 500 þús. dalir. Það er mikil hækkun frá þeim 230 þús. dollurum sem lágmarksgjaldið er nú. Og þetta ber að greiða án tillits til afkomu verksmiðjunnar. Síðan er gert ráð fyrir því að þetta framleiðslugjald hækki í hlutfalli við hækkun á áli. Er frá þessu greint á bls. 27 í skýrslu til ríkisstj. sem fylgir með í grg. frv. Miðað við 40–50 centa verð á áli á hvert pund hækkar framleiðslugjaldið um 90% af hlutfallslegri hækkun, síðan fyrir 50-60 centa verð á áli um 80% af hlutfallslegri hækkun, fyrir 60 -70 centa verð á áli á pund um 70% af hlutfallslegri hækkun og yfir 70 cent hækkar framleiðslugjaldið um 60% af hlutfallslegri hækkun. Inn í samninginn er jafnframt sett að hámarksgreiðsla fyrirtækisins skuli ekki verða yfir 55% af nettótekjum og skal þessi viðbót umfram fyrrnefnda 20 dollara gerð upp á árinu eftir að tekjurnar skapast. Fyrirtækið, ef það telur að það muni fara fram yfir 55% með þessu framleiðslugjaldi, eins og það kann að verða á hverjum tíma, getur óskað eftir slíkri athugun. Hins vegar getur einnig hið opinbera óskað eftir endurskoðun ef það telur að gjaldið sé fyrir neðan 35% af nettótekjum. Með þessu er sett svigrúm í greiðslu framleiðslugjaldsins, það skuli vera milli 35 og 55% nettótekna, en þó aldrei lægra en 20 dollarar á tonn. Samanburður er gerður á þessu í töflu 1 á bls. 29. Sá samanburður er að ýmsu leyti nokkrum vandkvæðum bundinn vegna þess að hann er mjög háður því hver þróun álverðsins verður, en í þeim tveimur dæmum, sem þarna eru tekin, verður sá samanburður hagstæður þegar tekið er tillit til þeirrar skattainneignar sem fyrirtækið hefur eignast og mun halda áfram að eignast ef þróun álverðs verður svipuð og verið hefur upp á síðkastið. Að vísu kemur í ljós að við þá þróun, sem hefur verið, minnka skattgreiðslurnar, en þegar tekið er tillit til skattinneignar í lok tímabilsins, t.d . 5 ára tímabils, verður nettóskattgreiðslan meiri, þannig að auknar heildartekjur af raforku og skattgreiðslu verða miðað við 5 ára tímabil og laka afkomu álversins eða litla hækkun á verði samtals 12.1 millj. dollara aukning, sem er um það bil tvöföldun á því sem nú er. Ég tel ekki nauðsynlegt að lesa upp þessar tölur, hv. þm. hafa þær fyrir framan síg. Í báðum dæmunum er um heildarhækkun að ræða, en hins vegar er sú hækkun á skattgreiðslu í sumum dæmum mjög lítil og ef ekki er tekið tillit til skattinneignarinnar er í sumum tilfellum um lækkun að ræða. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á því, að deilur hafa verið um það hvernig fara eigi með þessa skattainneign að loknum gildistíma samningsins, þ.e.a.s. eftir 19 ár. Lögfræðingar hafa skoðað það og ekki orðið sammála um það. Við höfum haldið því fram að þessi skattinneign falli til ríkisins, en hins vegar hefur fyrirtækið haldið því fram að skattinneignina beri að greiða að loknu þessu 19 ára tímabili. Um þetta ríkir óvissa og engin endanleg niðurstaða hafði fengist. Ef sjónarmið okkar reynist rétt, að skattinneignin falli niður að loknu tímabilinu, þá er um verulega lækkun skatts að ræða í dæmi B. Þar er um lækkun skatts að ræða og verulega lækkun ef skattinneignin hefði fallið niður. Menn geta að sjálfsögðu metið það á ýmsa vegu, hvort rétt var að fara út í þessa endurskoðun. Af ríkisstj. hálfu var framleiðslugjaldið nú talið óraunhæf skattlagning og fengi ekki staðist af þeim ástæðum, sem ég lýsti áðan, og ekki æskilegt að standa í, sem augsýnilega hefði orðið, árlegum deilum og endurskoðun á rekstrarreikningum fyrirtækisins, með þessu móti náist öryggi í skatttekjum og sé það mikils virði. Ég er þessu sammála. Ýmsa aðra þætti samningsins hefði mátt endurskoða og var á það minnst. Upptalningin var fljótlega æðilöng. Niðurstaðan varð hins vegar sú að láta þarna staðar numið nema að því leyti að samþ. stækkun til álversins um 10 þús. tonn eða 20 mw. orkunotkun. Þetta byggist á því loforði, sem fyrirtækinu var gefið þegar gengið var til þessara samninga, að ef samningar næðust yrði ekki haft gegn því að álverið stækkaði sem þessu nemur, enda er kerskáli 2 miðaður við þessa stækkun. Þar eru öll tæki til, eins og afriðlar, flutningstæki o.fl., sem nauðsynlegt er fyrir þessa stækkun og með henni reiknað í þeim kerskála. Hins vegar er þessi stækkun að sumu leyti hagkvæmari fyrir okkur og þá sérstaklega í sambandi við raforkuverðið. Um það náðist samkomulag að fyrir þessa stækkun yrðu 40% raforkuverðsins forgangsorka, en 60% afgangsorka og það er töluvert mikils virði fyrir landsvirkjunarkerfið þar sem afgangsorka er mikil. Ef gert er ráð fyrir svipuðu verði á afgangsorkunni og samið var um við Íslenska járnblendifélagið kemur í ljós að verð á þessari forgangsorku, sem þarna er um að ræða, er 10.3 mill hver kwst. Þetta er því tvímælalaust langtum hagkvæmari orkusölusamningur en hinn almenni orkusölusamningur til álversins. Mikið hefur í þessu sambandi verið rætt um náttúruvernd og fjölluðu fundir n. að langmestu leyti um þann þátt málsins. Þá er rétt að geta þess í upphafi, að í upphaflegum samningi fjalla 12. gr. og 13. gr. samningsins um náttúruvernd. Ég hygg að á þetta verði minnst töluvert hér á eftir og því sé nauðsynlegt - með leyfi hæstv. forseta - að ég lesi þær greinar, enda eru þær nú ekki langar. 12. gr. fjallar um mengun og þar segir svo: „ÍSAL skal bera fulla ábyrgð á hverju því tjóni, sem hlýst af gastegundum og reyk frá bræðslunni utan við svæði með ummáli reiknuðu frá miðju bræðslukerasvæðisins í fyrsta áfanga bræðslunnar, eins og sýnt er á uppdrætti H með bræðsluáætluninni. ÍSAL tekst á hendur fulla ábyrgð á hverju því tjóni sem hlýst af gastegundum og reyk frá álbræðslunni innan slíks svæðis á eignum eða öðrum hagsmunum manna, sem nú búa þar eða eiga þar eignir, svo og gagnvart þeim, sem síðar kunna að öðlast framsal frá þeim, að svo miklu leyti sem um er að ræða núverandi afnot þess eða afnot í framtíðinni, önnur en búskap og garðyrkju. Aðrir þeir, sem héðan í frá taka sér bólfestu innan ofannefnds svæðis eða eignast þar eignir, laka með því á sig áhættu á hvers konar tjóni að því er varðar búskap og garðyrkju, er hlýst af gastegundum eða reyk frá bræðslunni og ÍSAL skal ekki bera ábyrgð á því.“ Síðan kemur líður 12.02 sem ég tel mikilvægastan í þessu sambandi: „ÍSAL mun gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði. ÍSAL skal framkvæma reglulegar athuganir með því að taka með vissu millibili sýnishorn af gróðri, efnum og eignum á fyrir fram ákveðnum athugunarstöðum í nágrenni bræðslulóðarinnar, í samvinnu við hlutaðeigandi rannsóknastofnun ríkisstj., að því er varðar möguleg áhrif af gastegundum og reyk frá bræðslunni. Niðurstöður slíkra athugana skulu vera tiltækar fyrir ríkisstj.“ Síðan segir í 13. gr.: „Reglur um öryggi, heilbrigði og hreinlæti. Að tilskildum ákvæðum 12. gr. skal ÍSAL byggja, útbúa og reka bræðsluna og halda henni við í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglur á Íslandi varðandi öryggi í atvinnurekstri, heilbrigði og hreinlæti, og skal í þessum efnum vera háð eftirliti opinberra stofnana, sem ábyrgð bera á framkvæmd á slíkum reglum.“ Þetta ákvæði 13. gr. og það, sem ég las áðan í 12.02 um skyldu ÍSALs til að gera allar eðlilegar ráðstafanir, tel ég langsamlega mikilvægast í þessu sambandi. Það hefur dálítið verið gagnrýnt að ekki skyldu sett nein nánari ákvæði á sínum tíma. Ég hygg að ég geti upplýst að á þessum tíma voru nánast engin slík ákvæði þekkt og engin, að því er ég best veit, í iðnvæddum löndum eða í heiminum almennt. Þá var ekki til Heilbrigðiseftirlit ríkisins. Þá hafði að sjálfsögðu ekki verið sett sú reglugerð, sem um þetta fjallar, né þau lög sem reglugerðin er byggð á. Þetta mál var þá skoðað vandlega í Noregi og niðurstaðan varð sú, að talið var tryggast að fá inn ákvæði sem skyldar ÍSAL til að fara að þeim venjum, sem skapast kunna í iðnvæddum löndum. Ég átti nokkurn þátt í þessu. Ég tel fyrir mitt leyti að þetta sé fullkomlega fullnægjandi, og ég tel að það hafi komið fram í störfum n. að svo er. Hjá n. mættu bæði menn frá Náttúruverndarráði, frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins og frá rn. Í ljós kemur að fyrirtækið skrifaði heilbrrn. skömmu eftir að reglugerð nr. 164/1972, um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna, var gefin út og fór fram á rekstrarleyfi. Rn. svaraði því með bréfi til fyrirtækisins þar sem rn. kveðst líta á þetta bréf fyrirtækisins sem umsókn um rekstrarleyfi skv. þessari reglugerð og hefur því aldrei verið mótmælt. Þannig hefur fyrirtækið fengið rekstrarleyfi og því verið sett skilyrði um hreinsunartæki. Það hefur dregist nokkuð að setja þessi hreinsunartæki upp, m.a. vegna þess að þarna hafa farið fram tilraunir með íslenska uppgötvun á þessu sviði sem því miður hefur ekki reynst fær um að hreinsa gastegundirnar eins og nauðsynlegt er. Því hefur orðið að hanna aðra gerð hreinsunartækja, orðið að loka ofnunum og útbúa tæki sem ná gasinu og hreinsa það með aðferð sem er tiltölulega nýleg, en hefur reynst ná allt upp í 97–98% af flúor sem sleppur annars frá slíkum fyrirtækjum. Núna koma út í andrúmsloftið um 14–16 kg af flúor á hvert tonn sem er framleitt, en með þessum tækjum er talið að þetta megi minnka niður í 1 kg á hvert tonn og jafnvel í 0.75, þó að þetta lægra mat muni að öllum líkindum vera mjög erfitt í eldri bræðslum sem ekki eru upphaflega byggðar með slíkt í huga. Ég vil geta þess að flúor hefur hækkað mjög í verði og er með þessari nýju aðferð endurheimt úr gasinu og greiðist þannig að verulegu leyti rekstrarkostnaður við slík hreinsunartæki. Áætlað er að stofnkostnaður muni verða um 2200 millj. kr. fyrir fyrirtækið í Straumsvík. Þetta er ekki lítil upphæð. Ég tel það mikilvægt í þessu sambandi jafnframt, að hv. iðnn. Nd. fékk yfirlýsingu frá fyrirtækinu sem birt er með nál. Kemur þar greinilega fram, undirskrifað af framkvæmdastjóra fyrirtækisins og formanni stjórnar, að fyrirtækið mun setja þessi hreinsunartæki í verksmiðjuna og gerir ráð fyrir að því muni lokið á næstu tveimur árum. Þetta er mikið verk, en þeir segja að því verði að fullu lokið í árslok 1978. Þetta er mjög mikið verk og kostnaðarsamt og eðlilegt að sé tekið tillit til þess. Eyjólfur Sæmundsson verkfræðingur, starfsmaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins gaf n. miklar og góðar upplýsingar, og mér þykir ljóst að Heilbrigðiseftirlitið vinnur ötullega að þessu máli. Það vinnur núna að því að setja ákveðna staðla sem ég sé enga ástæðu til að ætla að fyrirtækið fari ekki eftir. Heilbrigðiseftirlitið er í nánu sambandi við svipuð yfirvöld bæði í Bandaríkjunum og í Noregi og hefur fengið allar upplýsingar þaðan, bæði um þá staðla, sem settir verða eldri verksmiðjum og að öllum líkindum verða ekki eins strangir og fyrir nýjar, og sömuleiðis það sem er í undirbúningi fyrir nýjar verksmiðjur. Á það hefur verið deilt að ekki skuli við þessa endurskoðun nú tekið í lögin ákvæði sem skyldi fyrirtækið til þess að fara eftir reglugerð þeirri sem ég nefndi. Mér þótti í þessu sambandi mikilvægt það sem kom fram hjá ráðuneytisstjóra heilbrrn., Páli Sigurðssyni á nefndarfundi þegar hann sagði að rn. fyrir sitt leyti væri mjög í vafa um að rétt væri að skylda fyrirtæki með lögum með slíku ákvæði til að setja þessi hreinsunartæki inn fyrir stækkunina, því að þá mætti e.t.v. túlka það svo að það væri ekki skyldugt til þess að setja slík hreinsitæki fyrir það álver sem nú er starfrækt. En rn. telur sig hafa fengið fullvissu fyrir því að fyrirtækið muni fara eftir reglugerð um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna og vafalaust að stækkanir hjá fyrirtækinu falli undir þá reglugerð og undir þau ákvæði sem þar eru mjög skýr. Ég tel því fyrir mitt leyti að þetta sé í ágætu lagi og engin ástæða til að óttast að svo verði ekki. Ég legg ríka áherslu á það að hreinsunartæki þurfa að koma, og ég fagna því að þau munu koma. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð öllu fleiri. Það mætti segja margt um þetta fyrirtæki og rekstur þess. Hann hefur verið erfiður á undanförnum árum vegna verðfalls á áli. Ég held að hiklaust megi segja að við íslendingar höfum hins vegar haft af þessu fyrirtæki verulegar tekjur. Þær skipta milljörðum á ári hverju í vinnulaunum, greiðslu fyrir raforku og í framleiðslugjaldi, og ég fæ ekki séð að sagt verði að við höfum haft af þessu fyrirtæki sérstakt óhagræði. Ég efast a.m.k. um að hafnfirðingar vilji samþykkja það. Og ég verð að segja fyrir mitt leyti, að mér sýnist svisslendingar hafa lagt kapp á að fara eftir samningnum. Það verður ekki borið á þá að þeir hafi brotið samninginn. Hitt er annað mál, að þeir eru harðir viðskiptamenn og hafa ávallt reynst harðir í samningum, en öruggir, og fyrir það er nokkuð gefandi. Ég vil að lokum geta þess, að sú breyting, sem hér er um að ræða á framleiðslugjaldi, leiðir til þess að breyta verður samningnum á milli íslenska ríkisins og Hafnarfjarðar um hlutdeild Hafnarfjarðarkaupstaðar í álgjaldinu, sem svo er venjulega nefnt, eða framleiðslugjaldi. Þeir samningar eru nú í gangi. Þeim er ekki lokið. Ég get ákaflega lítið um þá sagt. Út af fyrir sig eru þeir samningar óháðir staðfestingu á því frv. sem hér liggur fyrir, en þeim samningum verður þó að vera lokið áður en samningur þessi er undirskrifaður, því að sjálfsögðu þarf samþykki hafnfirðinga t.d. fyrir þeirri stækkun sem hér er um að ræða. En ég hef verið fullvissaður um að þetta er í gangi og menn vænta þess að þeim samningum verði lokið mjög fljótlega.