Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja frv. á þskj. 311 til l. um breyt. á lögum nr. 10 frá 22. marz 1960, um söluskatt. Ég hef áður flutt svipað frv. hér á hv. Alþ., en það hefur ekki orðið útrætt. Lögin um söluskatt í sinni núv. mynd eru senn fjögurra ára. Skattheimta ríkisins í formi söluskatts fer stöðugt vaxandi vegna hækkaðs verðlags, aukinnar umsetningar og þeirrar hækkunar, sem á honum var gerð í vetur úr 3% í 51/2%. Söluskatturinn er ranglátur, af því að hann lendir með mestum þunga á þeim, sem minnsta getu hafa til að greiða til opinberra þarfa. Hann fellur þyngst á barnmargar fjölskyldur og stór heimili. Hann er óréttlátur neyzluskattur, og því hærri sem hann er, því óréttlátari er hann. Þá er sá grunur sterkur, að miklar fjárhæðir séu innheimtar af almenningi í formi söluskatts, sem aldrei komast á leiðarenda. Gerir það málið enn ranglátara og óvinsælla. Með frv. þessu er ekki lagt til atlögu við söluskattinn í heild. Slíkt má telja vonlaust, eftir það, sem áður hefur gerzt, m.a. nýlega hér á Alþ., er söluskatturinn var hækkaður í sambandi við lögin um stuðning við sjávarútveginn o. fl. Hér er aðeins lagt til að sníða nokkuð augljósa vankanta af lögunum. Það eru tekin fá atriði, sem snerta starfsemi og þjónustu. Er farið mjög hóflega í breytingar í þeirri von, að um þær geti náðst samkomulag á þessu þingi. Hér er ekki um þær fjárhæðir að ræða, sem geta skipt verulegu máli fyrir ríkissjóð, og allar stefna þær að því að draga úr óvinsældum söluskattsins í framkvæmd, og það ættu vissulega sumir að kunna að meta. Fjögurra ára reynsla hefur leitt í ljós, að þau viðbótarundanþáguákvæði í 7, gr. laganna um söluskatt frá 1960, sem hér er lagt til að tekin verði upp, eru eðlileg og sjálfsögð, enda héldu margir stuðningsmenn söluskattsins í upphafi, að sum þau atriði, sem hér eru nefnd, lentu í undanþágu samkv. ákvörðun ráðh. En í niðurlagi 7. gr. l. um söluskatt segir, með leyfi forseta: „Ráðherra kveður nánar á um það, hvað fellur undir undanþáguákvæði þessarar gr. og næstu gr. hér á undan: Er þar enn fremur átt við undanþáguákvæði 6. gr., sem fjallar um viðskipti eða sölu á vörum eða verðmætum. Með leiðbeiningum, sem ráðh. hefur gefið út handa skattheimtumönnum sínum, er í ýmsum atriðum seilzt lengra en lögin ætlast til, eins og ég vik að síðar. Slíkt er vitanlega alveg óviðunandi. Skal ég næst víkja að breytingum, sem skipta má niður í 4 aðalatriði. 1) Lagt er til, að vinna með skurðgröfum, jarðvinnsluvélum og hvers konar vegagerðarvélum sé undanþegin söluskatti. Samkv. 7. gr. l. er vinna við húsbyggingar og aðra mannvirkjagerð, svo og vinna við endurbætur og viðhald slíkra mannvirkja, undanþegin söluskatti. Það virðist því mjög eðlilegt, að ræktunarframkvæmdir bænda, hvort sem um er að ræða skurðgröft eða jarðvinnslu, séu ekki síður undanþegnar söluskatti. Jarðræktarframkvæmdir eru dýrar og styrktar af ríkissjóði samkv. jarðræktarlögunum, þótt í smáum stíl sé. Sama máli gegnir um vegagerðarvélar, skattlagning á þær er ekkert annað en skerðing á fjárveitingu til vegamála, en vegagerðin er ólíklegur tekjustofn fyrir ríkissjóð. 2) Samkv. 7. gr. 1. um söluskatt er vinna við skipasmíði og flugvélaviðgerðir undanþegin söluskatti. Það er eðlilegt, að sama gildi um landbúnaðarvélar, hverrar tegundar sem er, og vegagerðarvélar, svo að aðalatvinnuvegum þjóðarinnar sé ekki mismunað. Með frv. er lagt til, að úr misræmi þessu verði bætt. Með auknum vélakosti landbúnaðarins hefur sú orðið þróunin hin síðari ár, að búnaðarfélög og ræktunarsambönd hafa stofnsett viðgerðarverkstæði eða gerzt aðilar að þeim. Vinna, sem á verkstæðum þessum er unnin fyrir bændur, er framkvæmd á raunverulegu kostnaðarverði. 3) Rekstur sjúkrahúsa er undanþeginn söluskatti samkv. 7. gr. l. Hins vegar hafa skattheimtumenn ríkissjóðs þau fyrirmæli, að þvottahús bæjar- og sveitarfélaga og annarra opinberra aðila, þar með talin þvottahús sjúkrahúsa, séu söluskattsskyld af allri starfsemi sinni. Það eru engin rök, sem mæla með því, að starfsemi þessi sé skattlögð til ríkissjóðs. Má jafnframt á það benda, að sjúkrahúsin eru yfirleitt rekin með miklum halla og njóta jafnan daggjalda frá ríkissjóði. Sameiginleg þvottahús margra heimila með öflugum og fjölbreyttum vélakosti við heita staði, þar sem því verður við komið, eru bæði fyrir einstaklinga og þjóðarheildina skynsamleg og heppileg ráðstöfun, sem hefur margvíslegan sparnað í för með sér. Þessi samhjálp við rekstur heimilanna má aldrei verða tekjustofn fyrir ríkissjóð. 4) I,eiksýningar og samkomur menningar- og líknarfélaga verði undanþegnar söluskatti. Framangreind félög og félagasamtök eiga það sameiginlegt að vanta fé til starfsemi sinnar og berjast í bökkum fjárhagslega, enda njóta þau mörg opinberra styrkja. Það er því ástæðulaust fyrir ríkissjóð að reyta af tekjum þeim, sem leiksýningar og samkomuhald geta veitt. Oft er alls ekki um neinn hagnað að ræða og jafnvel tap, en samt skal söluskattur lagður á alla selda aðgöngumiða, og svo langt er gengið í skattheimtunni að legg,ja söluskatt á samkomuhald, þó að engin aðgöngumiðasala fari fram. Meginefni frv. eru þá eftirgreind atriði: 1) Að öll vinna með skurðgröfum, jarðvinnsluvélum og hvers konar vegagerðarvélum verði undanþegin söluskatti. 2) Að viðgerðir á tækjum þessum séu ekki söluskattsskyldar frekar en viðgerðir á skipum og flugvélum. 3) Að þvottahús sjúkrahúsa bæjar- og sveitarfélaga og samvinnuþvottahús verði undanþegin söluskatti, enda er rekstur sjúkrahúsa það nú í tögum. 4) Að leiksýningar og samkomur menningar og líknarfélaga verði leystar frá söluskatti. Af þessu ætti að vera tjóst, að hér er einungis um fá og einföld atriði að ræða. Reynslan hefur leitt í ljós, að allt eru þetta vankantar á óskynsamlegri löggjöf og því brýn ástæða að þrjózkast ekki lengur við að sníða þá af. Hér er ekki um að ræða tekjuskerðingu fyrir ríkissjóð, sem skiptir verulegu máli, og innheimtan á þeim atriðum flestum, sem hér er lagt til að njóti undanþágunnar, er seinleg og erfið. Því vænti ég, að Alþ. telji breytingar þær, sem í frv. felast, sanngjarnar og eðlilegar eftir þá reynslu, sem fengin er. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar þáltill. þá, sem hér liggur fyrir til umr., en eins og nál. þau, sem útbýtt hefur verið, bera með sér, hefur hún ekki getað orðið á eitt sátt um afgreiðslu málsins. Tveir nefndarmanna, þeir hv. 1. þm. Vestf. og hv. 3. þm. Norðurl. v., leggja til, að þáltill. verði samþ., en við þrír, sem stöndum að nál. á þskj. 262, leggjum til, að till. verði afgr. með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá, með leyfi hæstv. forseta: „Þar eð bankaráðsmenn og endurskoðendur ríkisbankanna eru kjörnir af Alþingi og Seðlabankanum einnig sérstaklega falið það hlutverk að hafa eftirlit með störfum banka og sparisjóða og deildin sér ekki ástæðu til að æta, að þessir þingkjörnu aðilar vanræki eftirlitsskyldu sína eða að sérstök þingnefnd sé líklegri til þess að dæma um eðlileg lánsviðskipti, telur deildin till. ekki raunhæfa og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá: Það er auðvitað, hvað sem öðru líður, enginn ágreiningur um það, að nauðsyn beri til þess, að eftirlit sé af hálfu Alþ. með ríkisbönkunum og stjórn þeirra. Ef ekkert slíkt eftirlit væri til, býst ég ekki við, að neinn ágreiningur yrði um það, að samþykkja bæri þessa till. eða gera aðrar ráðstafanir til þess að koma slíku eftirliti á fót. En eins og öllum hv. þdm. og einnig flm. þessarar till. hlýtur að vera kunnugt, er þetta eftirlit þegar fyrir hendi. Vil ég í því sambandi leyfa mér að vísa til umsagnar bankastjórnar Seðlabanka Íslands um þessa till., en þar segir svo m.a. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Út af till. um skipun rannsóknarnefndar skal minnt á það, að yfirstjórn ríkisviðskiptabankanna, bankaráðin eru sett af Alþ. Sama er að segja um endurskoðendur þessara stofnana. Á Alþ. þar með greiðan aðgang að þeim upplýsingum, sem sótzt kann að vera eftir úr stofnununum." Ég vil í framhaldi af þessu leyfa mér að vitna í ákvæði gildandi laga um ríkisbankana að því er snertir bankaráðin, valdsvið þeirra og hlutverk. Skulu þessi ákvæði nú einnig, með leyfi hæstv. forseta, tilfærð hvað snertir ríkisbankana alla nema Framkvæmdabankann, en lög um hann hef ég ekki við höndina, en býst við því, að þau séu svipuð ákvæðum laga um aðra banka. Í gildandi lögum um Landsbanka Íslands segir svo í 8. gr. laganna: „Yfirstjórn bankans er i höndum ráðh. þess, sem fer með bankamál, og bankaráðs, svo sem fyrir er mælt í lögum þessum.“ Enn fremur segir í 10. gr. sömu laga: „Bankastjórn Landsbanka Íslands er skipuð 3 bankastjórum, sem bankaráð ræður.“ Og í 12. gr. sömu laga um Landsbankann segir svo: „Bankaráð hefur yfirumsjón með starfsemi Landsbankans. Það gerir till. um reglugerð bankans, sem ráðh. setur, ákveður verkaskiptingu bankastjóra og setur þeim erindisbréf.“ Í gildandi lögum um Útvegsbanka Íslands segir svo í 8. gr. laganna: „Yfirstjórn bankans er í höndum ráðh. þess, sem fer með bankamál, og bankaráðs, svo sem fyrir er mælt í lögum þessum.“ Og í 10. gr. sömu laga segir enn fremur: „Bankastjórn Útvegsbanka Íslands er skipuð 3 bankastjórum, sem bankaráð ræður.“ Og í 12. gr. laganna: „Bankaráð hefur yfirumsjón með starfsemi Útvegsbankans. Það gerir till. um reglugerð bankans, sem ráðh. setur, ákveður verkaskiptingu bankastjóra og setur þeim erindisbréf.“ Í gildandi lögum um Búnaðarbanka Íslands segir svo í 53. gr. laganna frá 1941, sem breytt hefur verið með l. frá 1960, en þar segir svo: „Fimm manna bankaráð fer með stjórn bankans.“ Og í sömu gr. segir: „Bankaráð skipar einn bankastjóra, aðalbókara og aðalféhirði.“ Í lögum um Seðlabanka Íslands segir svo í 24. gr. laganna: „Yfirstjórn Seðlabankans er í höndum ráðh. þess, sem fer með bankamál, og bankaráðs, svo sem fyrir er mælt í lögum þessum. Stjórn bankans að öðru leyti er í höndum 3 manna bankastjórnar.“ Og í 29. gr. l. segir: „Bankaráð hefur yfirumsjón með starfsemi Seðlabankans, og skal bankastjórnin hafa náið samráð við bankaráð um stefnu bankans almennt svo og um ákvarðanir í mikilvægum málum, er stefnu bankans varða, svo sem um vexti og innlánsbindingu.“ Þetta eru ákvæði gildandi laga um skipun bankaráðanna. En enn fremur vil ég leyfa mér að vekja athygli á því, sem stendur í 3. gr. laga um Seðlabanka Íslands, en þar segir svo, men leyfi hæstv. forseta, þegar rætt er um, hver séu hlutverk bankans, sem talin eru upp í 7 liðum, en í 5. lið segir svo: „Að vera banki annarra banka og peningastofnana, hafa eftirlit með bankastarfsemi og stuðla að heilbrigðum verðbréfa- og peningaviðskiptum.“ Af þessu ætti að vera ljóst, að bankaráðin hafa með hendi yfirstjórn bankanna. Þau ráða bankastjóra, og aðalhlutverk þeirra hlýtur einmitt að vera það að hafa eftirlit með störfum bankastjóranna, m.a. því, hvort, eins og það er orðað í till., um sé að ræða viðskipti við víxla- og verðbréfasala, er ekki geti talizt eðlileg. Bankaráðin hljóta því að mínu áliti að vera ábyrg fyrir því, að bankarnir séu reknir í samræmi við lög og reglur um hlutverk þeirra. Ef slíkt misferli á sér stað eða hefur átt sér stað, sem um ræðir í þátill., þá hlyti það að þýða, að bankaráðin hefðu látið undir höfuð leggjast að gegna þeim skyldum, sem þeim ber lögum samkvæmt, annaðhvort þannig, að þau hefðu ekki haft það eftirlit með störfum bankastjóranna, sem þau eiga að hafa, eða það sem verra væri auðvitað, að þau hefðu beinlínis verið í vitorði um misferlið. Mér finnst því augljóst, hvað sem öðru líður, að með samþykkt þessarar till. væri lýst vantrausti á bankaráðin og raunar einnig Seðlabanka Íslands, en eitt af hlutverkum hans, eins og ég greindi áðan frá, er einmitt það að hafa eftirlit með starfsemi viðskiptabanka þeirra, sem ríkið rekur. En hverjir skipa bankaráðin og bera þannig ábyrgð á þeim? Það er, eins og kunnugt er, hv. Alþingi, og væru víssulega teknir upp með því óvenjulegir starfshættir, ef Alþingi lýsti þannig vantrausti sínu á nefndir, sem kjörnar eru af því sjálfu. Nú skal ég auðvitað ekki fullyrða, að starfsemi bankaráðanna kunni ekki að vera ábótavant, þannig að í því efni geti ekki verið úrbóta þörf. Hitt tel ég hins vegar, að væru vinnubrögð og meðferð á opinberum fjármunum, sem væru ekki Alþingi sæmandi, að láta bankaráðin starfa áfram óáreitt og bankaráðsmenn halda áfram að hirða laun sin, eftir að Alþingi væri búið að lýsa vantrausti á þeim og skipa nýjar þingnefndir til þess að gegna þeim hlutverkum, sem bankaráðin m.a. eiga að hafa með höndum. Það væri sjónarmið út af fyrir sig, að leggja beri niður það eftirlitskerfi með stjórn ríkisbankanna, sem nú starfar, bankaráðin og Seðlabankann, og skipa í þess stað, ef sérstök ástæða þætti til, rannsóknarnefndir í líkingu við þá, er till. gerir ráð fyrir. En hitt væri að mínu áliti fráleitt, að bankaráðin starfi áfram, jafnframt því að nýjar þingnefndir væru kosnar til þess að gegna hlutverki þeirra. Ef rannsóknarnefndunum er hins vegar ætlað það m.a. að rannsaka starfsemi bankaráðanna, er það, eins og öllum hv. þdm. mun kunnugt, venja, þegar opinberir starfsmenn og störf þeirra eru undir rannsókn, að þeir séu látnir víkja úr starfi, meðan á rannsóknunum stendur, en hvergi er að því vikið í þáltill. eða grg. fyrir henni, og yfirleitt er þar ekki vikið að bankaráðunum né eftirliti Seðlabankans með starfsemi bankanna frekar en slíkt eftirlit sé ekki til. Eins og ég sagði áðan, er það fjarri mér að halda því fram, að ekki megi bæta um starfsemi bankaráðanna, og ég fullyrði ekki heldur, að þau séu yfirleitt skipuð þeim hæfustu mönnum, sem völ sé á, enda á ég sjálfur sæti sem varamaður í einu bankaráðanna og raunar sem aðalmaður sem sakir standa, þannig að ég mundi með slíkri staðhæfingu gerast dómari í eigin sök. En hitt dreg ég þó í efa, að af rannsóknarnefndum sem þeirri, sem till. gerir ráð fyrir, sé meira að vænta i þessum efnum en af bankaráðunum. Það mun vera allt að því þriðjungur hv. þm., sem í bankaráðunum eiga sæti, annaðhvort sem aðalmenn eða varamenn. Ég skal síður en svo halda því fram, að fjármálavit okkar, sem þar eigum sæti, sé upp og ofan meira en þeirra hv. þm., sem eiga ekki sæti í bankaráðunum. En hins vegar hafa, eins og kunnugt er, margir hinna eidri þm. átt sæti i bankaráðum um áratuga skeið og ættu því að hafa meiri reynslu og betri skilyrði til að átta sig á bankamálefnum en þeir, sem hafa ekki áður verið við slík störf riðnir, og þá m.a. til að átta sig á því, hvort víxla- og verðbréfaskipti bankanna og önnur viðskipti þeirra eru með eðlilegum hætti, svo að ég noti orðalag þáltill. Það má vel vera, að þörf væri einhverra mannaskipta í bankaráðunum, en að mínu áliti hlýtur slíkt þó fyrst og fremst að vera mál milli flokkanna og fulltrúa þeirra í bankaráðunum. En það, sem er þó aðalatriðið, er það, að ekki verður séð, að þingkjörnar rannsóknarnefndir eins og sú, sem þáltill. gerir ráð fyrir, hafi í neinu betri aðstöðu til þess að sannreyna, hvort verðbréfakaup eða önnur bankastarfsemi sé með eðlilegum hætti, en bankaráðin. Bankaráðin hljóta eðli málsins samkv. að hafa aðgang að öllum þeim upplýsingum, sem slíkar nefndir ættu aðgang að. Og auðvitað fer því fjarri, að mögulegt sé fyrir bankastjórana að halda leyndum upplýsingum fyrir bankaráðunum, því að bankastjórarnir eru undirmenn bankaráðanna, og það eru bankaráðin, sem ákveða, hvaða gögnum bankastjórarnir skuli hafa aðgang að, en ekki öfugt. Og eins og kunnugt er, þá er það þannig nú, þó að á því kunni auðvitað að verða breyting siðar, að allir þingflokkar eiga fulltrúa i bankaráðunum og eiga því, eins og segir i áliti Seðlabankans, sem ég áðan vitnaði í, greiðan aðgang að þeim upplýsingum, sem sótzt kann að vera eftir úr stofnununum. Varðandi 3. lið þáltill., sem er þannig orðaður, með leyfi hæstv. forseta, að rannsóknarnefndin eigi m.a. að rannsaka, „hvort á kunni að skorta fullnægjandi löggjöf um verðbréfasölu og eftirlit með henni,“ vil ég einnig leyfa mér að vísa til umsagnar Seðlabankans, sem ég áðan minntist á, en í henni segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Um athugun þess, hvort á kunni að skorta fullnægjandi löggjöf um verðbréfasölu og eftirlit með henni, vill Seðlabankinn svara því jákvætt. Með lögum sínum er Seðlabankanum heimilt að stofna og reka kaupþing, þar sem verzlað yrði með vaxtabréf og hlutabréf. Því miður er enn ekki tímabært að setja það á stofn. Þegar það verður, er æskilegt, að sett verði almenn lög um slík viðskipti. Þegar þau eru komin á góðan rekspöl, ætti að vera talsvert unnið í þá átt að koma á eðlilegum verðbréfaviðskiptum.“ Hér er viðurkennt, að réttmætt sé í rauninni það, sem í þessum lið till. felst. En ég lít svo á með tilliti til þessarar grg. Seðlabankans, að ekki sé á þessu stigi málsins tímabær, að nefnd sé skipuð sérstaklega með það fyrir augum að undirbúa slíka löggjöf. Ég álít, að þessi grg. Seðlabankans, sem ég las upp, sé fullnægjandi skýring á því, að svo sé ekki. Að lokum vil ég aðeins segja þetta: Það er auðvitað enginn ágreiningur um það, að upplýsa þurfi, hvort misferli af því tagi, sem um er rætt í þáltill., hafi átt sér stað í bönkunum. En það, sem hins vegar ræður afstöðu okkar þremenninganna til þáltill., er það, að við fáum ekki séð, að rannsóknarnefnd sú, er till. gerir ráð fyrir, hafi í neinu betri aðstöðu til þess að fá þessi mál upplýst en þeir þingkjörnu aðilar, sem nú fara með eftirlit með starfsemi bankanna, en með því á ég við bankaráðin og hina þingkjörnu endurskoðendur reikninga bankanna. Niðurstaða okkar er því sú, að þáltill. verði að teljast óraunhæf, og leggjum við því til, að hún verði afgreidd svo sem ég þegar hef gert grein fyrir.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. hefur gert grein fyrir, gat allshn. ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa máls. Við hv. 1. þm. Vestf. og ég leggjum til, að þáltill. sú um skipun rannsóknarnefndar, sem hér liggur fyrir, verði samþykkt. Sú till. okkar er í samræmi við þá afstöðu framsóknarmanna til þessa máls, sem lýst var við 1. umr. um þátilli. þessa, en við þá umr. málsins gerði ég grein fyrir þeim ástæðum, sem lágu til þeirrar afstöðu flokksins. Þar sem ekkert nýtt hefur komið fram við athugun n., get ég að mestu látið nægja að vísa til þess, sem þá var sagt. Í máli sem þessu er, eins og komið er, eina rétta leiðin sú að fá öll spilin lögð á borðið. Það væri raunverulega gert með rannsókn þingkjörinnar nefndar. Með slíkri rannsókn væri í öllu falli gerð heiðarleg tilraun til þess að komast að hinu sanna í þessu máli, þ.e. hvort nokkur fótur sé fyrir þeim sakargiftum, sem fram hafa verið bornar. Slík rannsókn er jafnnauðsynleg til þess, að þeir, sem sekir kynnu að reynast um ámælisvert atferli, fái sinn áfellisdóm, hvort heldur er fyrir dómi eða í almenningsáliti, og til þess, að hinir, sem röngum sökum kynnu að hafa verið bornir, fái fulla uppreisn í almenningsálitinu. Mér er að sjálfsögðu mætavel ljóst, að rannsókn sem þessi er miklum erfiðleikum bundin, en hún er þó að mínu áliti á engan hátt óframkvæmanleg. Verði skilizt við þetta mál á þann veg, sem stjórnarflokkarnir leggja nú til, upplýsist ekki, hvað satt er og rétt í málinu. Ein afleiðingin af því verður m.a. sú, að hætt er við því, að sumir þeirra, sem hér hafa komið við sögu, liggi um ófyrirsjáanlegan tíma undir óverðskulduðum grun í almenningsálitinu. Ég get ekki betur séð en ástæður þær, sem hv. nefndarmeirihl. færir fram til rökstuðnings frávísunartill., séu hreinar tylliástæður. Sé ég því ekki ástæðu til að eyða orðum að þeim. Þó vil ég aðeins benda á, að þingkjörin nefnd með sérstöku rannsóknarvaldi samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar er auðvitað ekki að neinu leyti sambærileg við þingkjörin bankaráð, auk þess sem rannsókn gæti einmitt m.a. beinzt að því, hvort bankaráð hefðu gert skyldu sina, eins og reyndar hv. frsm. meiri hl. n. benti hér áðan réttilega á. Ég hef bent á það áður, að ég tel æskilegt, að það verði gripið oftar til slíkra sérstakra rannsóknarnefnda af þingsins hálfu heldur en átt hefur sér stað til þessa. Það er svo, að það er æskilegt, að rekstur þjóðfélagsstofnana fari fram að sem mestu leyti fyrir opnum tjöldum. Rannsókn þingkjörinnar nefndar mundi stuðla að því að skapa þá trú hjá almenningi, að rekstur þvílíkra stofnana færi þannig fram, og mundi skapa almennt aðhald. Sú spurning, sem hér liggur fyrir til úrlausnar og ákvörðunar, þ.e.a.s. hvort skipa á sérstaka rannsóknarnefnd eða ekki, liggur annars svo ljóst fyrir að mínum dómi, að ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að fjölyrða frekar um hana.



Herra forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka minni hl. hv. n. fyrir það að taka jákvætt í þetta mál og leggja til, að sú till. um rannsóknarnefnd, sem hér er til umr., verði samþykkt. Hins vegar hlýt ég að harma það, hver afstaða meiri hl. n. hefur orðið til þessa máls. Mig undrar það, að hann skuli ætla sér að eyða þessu máli með ástæðum, sem ég get ekki betur séð en séu algerar tylliástæður. Meiri hl. leggur til, að till. verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, en rökin, sem fyrir henni eru fram flutt og hv. frsm. lagði nú mikið upp úr og flutti hér um langt mál, virðist mér að séu harla léttvæg, eins og ég ætla að koma dálítið betur að síðar. Ástæðan til þess, að þessi till. um skipun rannsóknarnefndar í sambandi við tiltekin viðskipti, þ.e.a.s. verðbréfa- og víxlaviðskipti, var flutt, er alkunn, þ.e. í fyrsta lagi sú mikla lausung, sem nú er orðin í íslenzku fjármála- og viðskiptalífi og virðist koma fram í ýmsum myndum. Í sambandi við flutning till. voru nefnd tiltekin dæmi, þar sem miklar umr. höfðu orðið þá nýlega um ýmis meint misferli í sambandi við víxla- og verðbréfakaup. Önnur dæmi voru um svipaða hluti eða ýmist, að umr. höfðu orðið um það í blöðum, að slíkir hlutir hefðu gerzt, eða jafnvel slík mál voru komin til dómstólanna. Það var sagt og hefur verið dregið mjög í efa opinberlega, að réttum eða a.m.k. eðlilegum viðskiptareglum hefði ætíð verið fylgt í sambandi við kaup og sölu á þessum verðbréfum og víxlum. Einstakir aðilar lágu og liggja enn undir grun eða aðdróttunum um óeðlilega viðskiptahætti í þessum efnum. Okkur þótti því full ástæða til þess, að Alþingi gerði sitt til að fá úr því skorið, hvort þessar ásakanir væru réttmætar eða ekki, svo að sekt manna eða sýkna gæti komið í ljós. En jafnframt vakti það fyrir okkur, að í sambandi við slíka allsherjarrannsókn kynni það að koma í ljós, að af löggjafans hálfu væri ekki nægilega vel og tryggilega um hnútana búið í ýmsum efnum i sambandi við víxla- og verðbréfaviðskipti í landinu. Það vakti fyrir okkur, að slík rannsókn sem þessi kynni að leiða í ljós, að þarna þyrfti löggjafinn að bæta úr með nýrri eða endurbættri löggjöf um þessi efni. Í þeirri umsögn, sem komið hefur frá Seðlabankanum um þessa þáltill. um rannsóknarnefnd, kemur það fram, að Seðlabankinn er þeirrar skoðunar, að hér skorti skýr lagaákvæði, a.m.k. um tiltekin atriði varðandi verðbréfasölu í landinu. Það er að vísu talað um það í þessu áliti, að enn sé naumast tímabært að setja slík lagaákvæði, vegna þess að bankinn hefur ekki enn notað þá heimild, sem hann hefur til þess að koma hér upp opnum verðbréfamarkaði. Þetta er sjálfsagt eitt af þeim atriðum, sem ég tel að kæmu skýrar fram í sambandi við þá rannsókn, sem hér er lagt til að framkvæmd verði, hvort álit Seðlabankans, að löggjöf skorti um þetta efni, en tæplega sé tímabært að setja hana enn, þ.e. hvort það stenzt eða hvort löggjöfin eigi að koma sem fyrst. Meiri hl. n. leggur hins vegar til, að þetta sé ekki rannsakað, till. sé vísað frá og engin rannsókn fari fram, hvorki um það atriði, hvort þurfi frekari löggjöf í þessu efni, eða hvort misferli hafi átt sér stað. Og aðalröksemdin hjá meiri hl. er sú, að bankaráð bankanna, sem séu þingkjörin, ættu að vera næg trygging í þessum efnum, það séu þau, sem geti í rauninni komið í stað og hljóti að koma í stað þeirrar rannsóknarnefndar, sem till. fjallar um. Hv. frsm. meiri hl. n. lagði einmitt í sinni ræðu megináherzlu á þetta, að bankaráðin hefðu því hlutverki að gegna í rauninni, sem rannsóknarnefndinni væri ætlað, og hann las ýmislegt upp úr lögum bankanna þessu til staðfestingar. Og sá lestur og röksemdafærsla hans átti að sanna það, að þar sem bankaráð séu starfandi og kosin af Alþingi, sé þessi till. um rannsóknarnefnd óþörf. Ég held, að þarna sé um hinn mesta misskilning að ræða. Það er að sjálfsögðu allt önnur aðstaða hjá þingkjörinni nefnd, nefnd, sem fær alveg sérstakt rannsóknarefni samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar, heldur en hjá bankaráðunum hverju um sig, til þess að rannsaka í heild slík mál sem þetta niður í kjölinn. Hv. frsm. meiri hl. lagði á það töluverða áherzlu, að þessi till. sé í rauninni hið mesta vantraust á bankaráðin. Mér þykir þetta nú í sjálfu sér nokkuð langsótt fullyrðing, og mér fannst hv. frsm. ekki færa veigamikil rök fyrir þeirri staðhæfingu sinni. Ég vil kveða fastar að orði um þetta. Mér fannst, að þær tilraunir til röksemda, sem hann bar fram í þessu sambandi, væru í rauninni alveg út í hött, því að það er vitað, að bankaráð bankanna starfa hvert á sínum afmarkaða vettvangi. Hér er hins vegar lagt til, að framkvæmd verði af þingkjörinni nefnd heildarrannsókn á þessum málum. Það er lagt til, að þingkjörin nefnd fái sérstakt rannsóknarvald samkv. tiltekinni grein stjórnarskrárinnar og geti fjallað um þessi mál í heild með því valdi, sem þar er tiltekið. Það vald tekur m.a. til þess, að slík þingkjörin rannsóknarnefnd getur kallað menn fyrir sig, jafnt embættismenn sem einstaklinga, og krafizt þess, að þeir standi fyrir sínu máli og gefi skýrslur um þau efni, sem um er spurt og verið er að rannsaka. Bankaráð bankanna hafa hins vegar ekkert slíkt vald, a.m.k. ekki vald, sem í hverju tilfelli nær þá neitt út fyrir þá stofnun, sem bankaráðin hvert og eitt tilheyra. Og bankaráðin hafa ekki heldur aðstöðu til að undirbúa löggjöf, ef á þyrfti að halda í sambandi við þessi mál, eins og er einn megintilgangur þeirrar till., sem hér er nú til umr. Með tilvísun til þessa vil ég algerlega vísa því á bug, að till. sé borin fram sem nokkurt sérstakt vantraust á bankaráð bankanna í heild eða hvert fyrir sig. Ef ég man rétt, eru nú liðnir rúmir þrír mánuðir, síðan við tveir þm. þessarar hv. d. lögðum fram till. okkar um skipun rannsóknarnefndar vegna víxlakaupa og verðbréfakaupa. Okkur þótti þá, eins og fram hefur komið, veruleg ástæða til þess, að slík rannsókn færi fram, og ég verð að segja, að á þeim þremur mánuðum eða svo, sem síðan eru liðnir, hefur eitt og annað gerzt í íslenzku fjármálalífi, sem gerir það að verkum, að það er ekki síður þörf nú að taka þessi mál öll eins föstum tökum og nokkur kostur er. Ástæðan er sízt minni nú en þegar þessi till. var flutt fyrir 3 mánuðum eða rúmlega það. Það má segja, að undanfarna mánuði hafi hvert málið viðskiptalegs eðlis af öðru skotið upp kollinum, þar sem bankar hafa að meira eða minna leyti átt hlut að, að því leyti til, að þeir virðast hafa reynzt furðu hjálpsamir við ýmsa miður heppilega fjármálamenn. Ég held, að það sé ekki í þessu sambandi ástæða til að nefna nein tiltekin dæmi, þau eru hv. alþm. meira og minna kunn, m.a. af blaðaskrifum og af rannsóknum, sem þegar eru hafnar í sumum þessara mála, þó engan veginn, að því er ég hygg, öllum. Ég get ekki stillt mig um í sambandi við þessar umr. að vitna í mjög ákveðin og skorinorð ummæli, sem nýlega féllu í ríkisútvarpinu. Sá, sem þau ummæli viðhafði, var einn af bankastjórum Landsbankans, Pétur Benediktsson. Þessi bankastjóri Landsbankans sagði þar, eftir að hafa rakið tiltekið fjársvikamál, sem hefur verið ofarlega á baugi, með leyfi hæstv. forseta: „En nú getur varla verið blöðum um það að fletta, að fram undan séu jafnvel allmörg mál ekki ósvipaðs eðlis á næstu missirum.“ Og enn sagði bankastjórinn: „Þótt margt ljótt hafi orðið uppvíst nú að undanförnu, fer því víðs fjarri, að öll kurl séu komin til grafar. Það er örugglega víst, að hér eru farin að myndast bófafélög, sem stunda margar tegundir glæpa og þar sem hver glæpamaður styður annan með ráðum og dáð. Ég held, að enginn hafi verið eins þungorður um það ástand í íslenzku fjármála- og viðskiptalífi, sem hér virðist vera að skapast, eins og þessi bankastjóri stærsta ríkisbankans. Því miður virðast of margar stoðir renna undir það, að þessi hörðu orð séu a.m.k. ekki alveg úr lausu lofti gripin. En þegar svo er ástatt, þegar jafnvel fjármála- og viðskiptasiðferði þjóðarinnar kann að vera í veði, er full ástæða til þess fyrir Alþingi að gera allt, bókstaflega allt, sem í þess valdi stendur, til þess að stemma þar stigu við, til þess að reyna að hamla á móti og ef unnt væri að uppræta meinsemdina. Þessi rannsóknartill., sem hér er nú til umr. varðandi verðbréfa- og víxlaviðskipti í landinu almennt, er því í hæsta máta tímabær. Ég vil segja, að eins og ástandið er í okkar viðskiptasiðferði, er það ekkí mikil ábyrgðartilfinning, sem í því felst að ætla að vísa henni frá. Ástandið í viðskiptalífi okkar er víssulega þannig, að einskis má láta ófreistað til þess að reyna að kippa því í liðinn, sem aflaga fer. Þessi till. er viðleitni í þá átt. Það mæla því öll rök með því, að hv. d. samþykki till. Á þann hátt leggur d. svo ríka áherzlu á það sem verða má, að á þeim sviðum viðskiptalífsins, sem till. fjallar um, sé þörf rannsóknar og að líkindum bættrar og hertrar löggjafar.



Herra forseti. Ég lít nú að vísu svo á, að ekkert hafi komið fram í ræðum þeirra tveggja hv. þm., sem nú hafa talað, sem hnekki því, sem ég sagði í framsöguræðu, svo að ég get orðið stuttorður. Ég skal taka það fram, að ég er alveg sammála hv. 5. þm. Reykn., sem hér talaði áðan, um það, að ástandið á lánamarkaðinum er að mörgu leyti óheilbrigt. Og ég skal einnig taka fram, að ég lít svo á, að ummæli hv. flm. þessarar þáltill. í grg. fyrir henni séu réttmæt hvað snertir orsakirnar til þessa óheilbrigða ástands á lánamarkaðinum. Það er að mínu áliti alveg laukrétt hjá þeim, þegar þeir tala um verðbólguna sem orsök þessa og þá staðreynd, sem af henni leiðir, að eftirspurn eftir fjármagni er stórum meiri en framboðið. Þetta ástand skapar hagstæðan jarðveg fyrir alls konar fjárplógs og okurstarfsemi, sem hlýtur að verða hið mesta þjóðfélagsmein. Þetta er alveg rétt. Ég býst einnig við því, að hv. flm. sé það ljóst, að með því einu að ljóstra slíkum málum upp, þó að sjálfsagt sé að vinna að því eins og föng eru á, er ekki fundin lækning á því meini, heldur þarf að útrýma jarðveginum fyrir slíku og því ástandi, sem er á lánamarkaðinum, en það er miklu stærra mál en svo, að að mínu áliti sé hægt að ræða það hér. Það, sem ágreiningurinn er hins vegar um, er, hvort sú rannsóknarnefnd, sem hér er lagt til að skipa, hafi meiri möguleika til þess að komast til botns í þessum málum heldur en þær þingkjörnu nefndir, sem að mínu áliti eiga þegar að starfa að þessu. Ég tel rétt að taka það fram, vegna þess að alllangt er nú um liðið, síðan þessi till. var borin fram og rædd hér við 1. umr., að ég var ekki staddur hér á landi, þegar 1. umr. um till. fór fram, og vissi því ekki, hvað gerðist á þeim fundi, og er þess vegna ókunnugt um þau atriði, sem hv. 3. Þm. Norðurl. v. vitnaði til í ræðu, sem hann hélt við það tækifæri, þótt ég vænti þess ekki, að það hafi neina úrslitaþýðingu. Hvað sem öðru líður, er ljóst, að bankaráðin eru þingkjörin nefnd, og ekki hafa verið bornar á það brigður heldur af þeim tveim hv. þm., sem hér hafa talað, að bankaráðin hafi aðgang að öllum þeim upplýsingum, sem þessi rannsóknarnefnd hefur aðgang að. Hv. 5. þm. Reykn. nefndi það, að rannsóknarnefndin hefði betri aðstöðu í þessum efnum, vegna þess að hún gæti kallað menn fyrir sig og fram eftir þeim götunum. Ég lít hins vegar þannig á, að þar sem það er hlutverk bankaráðanna að hafa eftirlit með bankastjórunum og með öðrum æðstu embættismönnum bankanna, þá hljóti þau einnig að hafa ekki eingöngu vald, heldur beinlínis skyldu til þess að kalla þá fyrir sig og láta þá gera grein fyrir sínum málum, ef bankaráð telur rökstudda ástæðu til þess að ætla, að einhvers konar misferli geti verið hjá þeim um að ræða. Ég álít, að hvað snerti rannsókn slíkra mála hljóti bankaráðin að hafa sömu aðstöðu og þessi nefnd. Það gæti út af fyrir sig verið röksemd fyrir því að skipa Þessa rannsóknarnefnd, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. nefndi í framsöguræðu sinni, að það ætti að vera rannsóknarnefnd á bankaráðin sjálf og starfsemi þeirra. Ég upplýsti, og það stendur enn þá óhaggað, að allt að því þriðjungur hv. þm. mundi eiga sæti í bankaráðunum nú þegar, og ég er hræddur um, að almenningi hlyti að koma það þannig fyrir sjónir, að hver gullhúfa færi að verða upp af annarri, ef kosnar yrðu svo nýjar þingkjörnar rannsóknarnefndir, sem ættu að rannsaka starfsemi þeirra þingkjörnu nefnda, sem bankaráðin eru. Og væri þá óhugsandi, ef menn væru óánægðir með þessa þingkjörnu rannsóknarnefnd á sama hátt og bankaráðin, að till. kæmi þá fram um það að skipa enn rannsóknarnefnd til að rannsaka það, hvort rannsóknarnefndirnar hefðu gegnt þeim hlutverkum, sem þeim væri ætlað? Þannig gæti þetta auðvitað lengi gengið. Hvað snertir spurninguna um það, hvort þörf væri löggjafar um verðbréfaviðskipti, verður það auðvitað alltaf álitamál, hvenær slíkrar löggjafar er þörf. Ég tel, að sú grg. Seðlabankans, sem ég vitnaði til, gefi fullnægjandi skýringu á því, að það sé ekki tímabært að setja slíka löggjöf. En það verður auðvitað alltaf matsatriði. Hitt vildi ég benda á að gefnu tilefni í ræðu hv. 5. þm. Reykn., að auðvitað hafa rannsóknarnefndir eins og sú, sem þáltill. gerir ráð fyrir, ekkert löggjafarvald í þessum efnum. Aðstaða þeirra er sú sama og bankaráðanna, að þær geta aðeins haft tillögurétt, en auðvitað ekki löggjafarvald, þannig að slíkt hlýtur auðvitað alltaf að koma til kasta Alþingis. Af því, sem ég nú hef sagt, leiðir það, að ég tel, að bankaráðin hafi bæði heimild til þess að framkvæma allar slíkar rannsóknir, sem hér er um að ræða, og þau hafa beinlínis skyldu til þess. Í því sambandi vildi ég leyfa mér að benda á Það, sem öllum hv. þdm. e.t.v. er ekki kunnugt, að bankaráðin eru yfirleitt betur launuð en gengur og gerist um þingkjörnar nefndir. Þetta álít ég að sé a.m.k. af hálfu Alþingis ekki hugsað þannig, að bankaráðin eigi að vera bitlingastörf. Slíkt ætti auðvitað engan rétt á sér, því að svokallaðir bitlingar, þar sem menn taka laun, sem eru ekki í neinu hlutfalli við þau störf, sem unnin eru, eru pólitísk spilling og ekki annað. En ég býst við, að þessi ríflegu laun séu einmitt ákveðin með tilliti til þess, að hægt sé að heimta talsverða vinnu af þeim, sem í bankaráðunum eiga sæti, þannig að þeir mæti ekki eingöngu á hinum reglulegu fundum bankaráðanna, heldur hafi líka, eins og bankaráðunum samkv. lögum er ætlað, raunhæft eftirlit með starfsemi bankanna.