Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Eggerz) Frv. þetta er komið frá háttv.Nd. og fer fram á, að hækkaður verður tollur á nokkrum vörutegundum, öli, tóbaki, brjóstsykri og fleiru. Tollhækkun þessi nemur á öli úr 10 au. í 20 au. hvern 1. 100 %, tóbaki úr 2 kr. í 3 kr. hvert kg. 50 %, vindlingum úr 5,20 kr. í 6 kr. hvert kg. 15%m brjóstsykri úr 80 aur. í 1,25 kr. hvert kg. 56% Ef lagt er til grundvallar það, sem fluttist inn af vörum þessum árið 1916, mundi tollhækkun þessi nema af tóbaki kr. 106,000 vindlingum ... - 16,800 öli og limonadi . . - 30,000 brjóstsykri og konfekt - 10,575 Í nál. er ekki gert ráð fyrir, að tollhækkun þessi nemi meiru en 130,000 kr., og get jeg ekki heldur skilið, að það sje ofhátt áætlað, því að til þess mætti aðflutningur á vörutegundum þessum vera talsvert minni en verið hefir 1916. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að fara frekar orðum um frv. þetta, en læt nægja að vísa til nál. og óska þess, að frv. verði samþykt, því að ekki mun landssjóði veita af tekjuauka þessum.

Halldór Steinsson Jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara. Eins og jeg hefi áður tekið fram hjer í háttv. deild þá er jeg mótfallinn því, að hækkaðir sjeu skattar og tollar á þessum tímum, þegar gjöld öll á þjóðinni eru meira en nógu há, þótt ekki sje á þau bætt. Það má ef til vill segja, að vörur þær, sem hjer er um að ræða, geti ekki talist til nauðsynjavara. En þó er það gefinn hlutur, að t. d. tóbakið hefir verið, er og verður keypt og notað sem hver önnur nauðsynjavara. Slíkt er eðlilegt, því að allir vita, að gamlir tóbaksmenn eiga miklu hægra með að neita sjer um mörg önnur þægindi, og jafnvel nauðsynjar, heldur en tóbakið. Menn venjast við það á líkan hátt og ýmiskonar lyf, og getur svo farið, ef því er snögglega kipt burt, að maðurinn verði sjálfum sjer ónógur og jafnvel sjúkur, ef mikið hefir kveðið að nautninni. Jeg mundi þó hafa verið með frv. þessu, ef jeg hefði sjeð f'ram á, að það myndi draga úr tóbaksnautninni, sem auðvitað er helst til mikið hjer á landi. En þeim tilgangi getur frv. ekki náð, því að tóbaksnautn er ekki frekar hægt að minka með tollhækkun en áfengisnautn. Mjer er kunnugt um það, af læknisreynslu minni, að menn eiga hægara með að neita sjer um áfengi en tóbak. Það mundi því alls ekki minka eyðsluna, þótt frv. yrði samþ. Aftur á móti mundi það auka freistinguna til tollsvika, og gæti þá svo farið, að tekjuaukinn yrði ekki eins þungur á metunum og til er ætlast. Auk þess tel jeg það mjög varhugavert að auka freistinguna til tollsvika í landi, sem er tollgæslulaust. Að vísa hafa tollsvik verið lítil hjer enn þá sem komið er, og stafar það af því, að þjóðin er í eðli sínu löghlýðin. En öllu má ofbjóða, og eins löghlýðni manna sem öðru, með því að gera mönnum altof erfitt og jafnvel ókleift að fá þá vöru, sem þeir telja sig ekki geta án verið. Jeg get því ekki verið með frv. þessu, og er það sjerstaklega vegna tóbakstollsins. Jeg hefði frekar getað sætt mig við tollhækkun á öli, brjóstsykri og konfekt, því að vitanlegt er, að menn geta neitað sjer um þær vörutegundir, án þess að taka nærri sjer.

Magnús Torfason Jeg veit ekki, hvort það hefir verið rjett skilið hjá mjer, að háttv.þm. Snæf. (H. St.) kallaði tóbakið lyf.  (H. St.: Nei, það gerði jeg ekki)  . Það hefir þá verið misheyrn, eins og jeg líka bjóst við. Annars vil jeg taka í sama strenginn og sá háttv.þm. (H. St.). Jeg lít svo á, að tóbakið sje orðin nauðsynjavara, sjerstaklega fyrir sjómenn, og því ekki rjett að hækka tollinn mjög mikið á því. Ef litið er á tollhækkun þessa, sem farið er fram á í frv., þá kemur það fram, að af vindlum og vindlingum er hún örlítil, úr kr. 5,20 upp í kr. 6,00, en af tóbaki nemur hún 50%. Þetta finst mjer alls ekki sanngjarnt, þegar litið er til þess, að alþýða manna neytir nær eingöngu tóbaksins, en efnaðri menn vindlanna og vindlinganna. Jeg vil þess vegna geyma mjer að koma með brtt. við þennan lið þar til við 3. umr. En annars vænti jeg, að þetta frv., sem vitanlega eykur tollana að mun, bendi til þess, að það þurfi að hafa eitthvert tolleftirlit í landinu.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Það stendur í raun og veru alveg eins á um þetta frv. sem um frv. um stofnun útibús í Árnessýslu. Hjer ræðir um stofnun útibús á greindum stað, Austurlandi. Í bankalögunum frá 1885 er sjerslök áhersla lögð á það, að bankinn setji á stofn útibú svo fljótt sem unt er og þörf krefur á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði. Nú hafa útibú verið sett á stofn á Ísafirði og Akureyri, en stofnuninni á Seyðisfirði hefir verið frestað. Og í bankalögunum frá 1912 var ákvæðinu í lögunum frá 1885, um stofnun útibús á Seyðisfirði breytt þannig, að ákveðið var að stofna útibú á Austurlandi. Það hefir sem sje verið ágreiningur um það, hvort nauðsynin á útibúi mundi meiri á Seyðisfirði en annarstaðar á austurlandi. Og síðan 1912 hefir bankastjórninni í samráði við landsstjórnina verið frjálst að stofna útibú hvar á Austurlandi, sem best þætti henta. En í frv. á þingskj. 293 er farið fram á að breyta ákvæðinu frá 1912, og lagt til að útibúið verði stofnað í Suður-Múlasýslu. En með skýrskotun til áðurgreindra laga frá 1912, áleit nefndin þessa breytingu alveg óþarfa og lagði þess vegna til, að málinu væri vísað til stjórnarinnar, því að eftir nefndum lögum hefði bankastjórnin og landsstjórnin heimild til að ákveða í sameiningu, hvar útibúið skyldi stofnað, enda mundi hyggilegast að fela þeim umsjón á þessu. Skoðanir manna þar eystra eru skiftar um, hvar útibúið skuli vera. Sumir vilja hafa það á Seyðisfirðit aðrir í Suður-Múlasýslu. Báðir geta haft margt til síns máls. En nefndinni þótti ekki sennilegt, að þingmenn gætu skorið rjettlátlega úr þessum ágreiningi með atkvæðagreiðslu. Hún gat þess vegna ekki tekið annað ráð hyggilegra en að leggja það til, að þetta mál sætti sömu meðferð og næsta mál á undan, að því sje vísað til stjórnarinnar til fullnaðarúrskurðar. Og vil jeg því leyfa mjer að óska þess fyrir hönd nefndarinnar, að stjórninni verði falið málið.

Jóhannes Jóhannesson Jeg verð að segja, að jeg er hissa á, að mál þetta skuli hafa verið borið upp á Alþingi, og enn meira hissa á því, að hv.Nd. skuli hafa eytt miklum tíma til þess og látið það ganga fram, í stað þess að vísa því þegar á bug. Frumvarp þetta er ekki einasta allsendis óþarft, heldur mundi Alþingi gera sig sekt í megnasta hringlandaskap og yfirgangi, ef það næði fram að ganga, og skal jeg nú færa þessum orðum mínum stað. Allsendis óþarft er frumvarpið af því, að enga lagabreytingu þarf til þess að ná því, sem það vill fá framgengt, að fyrsta útibúið frá Landsbankanum á Austurlandi verði sett í Suður-Múlasýslu. Í 9. gr. laga um stofnun Landsbanka, 18. september 1885, var svo ákveðið, að bankinn skyldi með samþykki landshöfðingja svo fljótt sem auðið væri setja á stofn aukabanka eða framkvæmdarstofur fyrir utan Reykjavík, einkum á Akureyri, Ísafirði og Seyðisfirði. Árið 1912 var Landsbankinn búinn að setja á stofn útibúin á Akureyri og Ísafirði, en ekki á Seyðisfirði. Þótti þinginu þá bankastjórnin vera of bundin í því efni, hvar útibúið fyrir Austfirðingafjórðung skyldi sett og samþykti lög, er staðfest voru 22. október s. á., þess efnis, að í stað orðsins „Seyðisfirði“ í 9. gr. bankalaganna, skyldi koma „á Austfjörðum“. - Ekki á Austurlandi, eins og í frv. stendur. - Landsbankastjórnina brestur því síður en svo lagaheimild til þess að setja útibúið á hvern þann af fjörðunum í Suður-Múlasýslu, sem henni sýnist. Því það orkar þó væntanlega ekki tvímælis, að firðirnir í Suður-Múlasýslu teljist til Austfjarða, en að setja útibúið upp á Velli eða Skriðdal, hefir víst engum til hugar komið. Megnasti hringlandaskapur væri það af Alþingi, að láta frv. þetta verða að lögum, af því, að þingið hefir sjálft og þegar með lögunum frá 1885 ákveðið, að landsbankastjórnin, að áskildu samþykki landsstjórnarinnar, skuli ráða því, hvar útibú frá bankanum skuli sett, sem og er eðlilegt og sjálfsagt. Þessa ákvörðun sína hefir þingið endurnýjað með lögunum frá 22. október 1912 og aukið valdsvið bankastjórnarinnar í því efni. Veit jeg ekki hvað er hringlandaháttur, ef það væri ekki það, að þingið færi 1917 að draga úr valdi því í þessu máli, er það hefir fengið landsbankastjórninni, og þrengja valdsvið hennar í því, sem það tók 1912. Yfirgang sýndi þingið landsbankastjórninni, ef frv. þetta yrði að lögum, með því að þá væri gengið á valdsvið hennar og lög sett um atriði, sem löggjöfin sjálf hefir ákveðið að bankastjórnin skuli ráða, og hún í fylstu lagaheimild hefir ráðið til lykta fyrir sitt leyti. Landsbankastjórnin hefir nefnilega, að fengnum öllum upplýsingum um málið, bæði frá oddvitum hlutaðeigandi sýslunefnda og öðrum, ákveðið, að útibúið skuli sett á Seyðisfjörð, samþykt reglugerð fyrir það og afgreitt málið til landsstjórnarinnar. Núverandi atvinnumálaráðherra virðist hafa fallist á reglugerðarfrv. með lítilli breytingu, sem bankastjórnin hefir samþykt, og var þó komin önnur bankastjórn en var, er málið var afgreitt í fyrstu. Með öðrum orðum, að minsta kosti fjórir bankastjórar, þeir Björn Kristjánsson, Oddur Gíslason, Jón Gunnarsson og Magnús Sigurðsson og atvinnumálaráðherrann hafa, að fengnum nauðsynlegum upplýsingum, ákveðið í fylstu lagaheimild að setja útibúið fyrst um sinn á Seyðisfjörð. En svo kemur þetta frv., sem marið hefir verið í gegnum hv.Nd., ekki með meiri hluta atkvæða, heldur með rjettum helmingi atkvæða þeirrar deildar, þegar hún er fullskipuð, og segir við bankastjórn og landsstjórn: Nei, þar megið þið ekki setja útibúið, þótt hagur bæði alls almennings á Austurlandi og Landsbankans sjálfs krefjist þess. Því miður er viðskiftaþörf Austurlands eigi fullnægt með því, þótt Landsbankinn setji þar nú á stofn eitt útibú, hvar sem það verður sett. Viðskiftaþörfin krefur, að útibú frá bönkunum verði sett á Vopnafirði, Norðfirði, Reyðarfirði, Fáskrúðsfirði eða Djúpavogi, auk Seyðisfjarðar, eða að minsta kosti, að bankarnir styrki öfluglega sparisjóði á þessum stöðum. En til þess er það nauðsynlegt, að báðir bankarnir hafi aðalútibú sín fyrir Austurland á miðstöð þess, Seyðisfirði. Jeg er því fyllilega samdóma niðurstöðu þeirri, sem hv. allsherjarnefnd þessarar deildar hefir komist að í máli þessu, og hefi jeg hjer undirstrikað nokkur atriði í nefndaráliti hennar. Ef frumvarpið næði fram að ganga, mundi bardaginn um það, hvar í Suður- Múlasýslu útibúið skyldi sett, fyrst byrja fyrir alvöru, milli Sunnmýlinga innbyrðis, því að hver fjörður hefir heimtað og mundi heimta, að það verði sett hjá sjer. Á hinn bóginn hafa sýslunefndir Norður-Þingeyjarsýslu og Norður-Múlasýslu og bæjarstjórn Seyðisfjarðarkaupstaðar krafist þess einum rómi, að útibúið yrði sett á Seyðisfjörð. Sýslunefnd Austur-Skaftafellssýslu hefir ekki látið spursmálið til sín taka, enda má henni nokkuð á sama standa. Þegar nú máli þessu verður vísað til stjórnarinnar, er það gert í trausti þess, að hún afgreiði það frá sjer og hlutist til um, að ákvarðanir Landsbankastjórnarinnar í því, er jeg nú hefi nefnt, komist sem fyrst í framkvæmd.

Forseti [af þingmannabekk]: Þrjú undanfarin ár hefi jeg ferðast um Austfjörðu og kynst högum fólks þar og skoðunum, meðal annars í þessu máli. Og þegar jeg var þar á ferð síðast, átti jeg tal við marga góða menn og hugsandi, sem báðu mig að leggja sjer liðsyrði í þessu máli. Því lofaði jeg og það vil jeg efna. Hingað til hefir alt þrasið - jeg vil nefna það því nafni - verið um það, hvort heldur ætti að setja útibúið niður á Seyðisfirði eða Eskifirði, eða Norður- eða Suður-Múlasýslu. Það leit svo út, sem takandi þætti í mál, að Landsbankinn hefði fleiri en eitt útibú í þessum fjórðungi. Og eftir því, sem málið er rætt nú, virðast menn vera þeirrar skoðunar, að ekki geti komið til tals, að útibúin verði fleiri en eitt. Það er það, sem jeg get ekki unað við, að þessi skoðun ríki framvegis og ráði í þinginu, án mótmæla. Jeg veit, að margir geta ekki unað við það lengur; þjóðin í heild sinni getur ekki unað því til frambúðar, að Landsbankinn, þjóðbankinn íslenski, geri ekki meira en hann hefir gert hingað til, til þess að bæta peningaverslun landsins. Jeg kvaddi mjer ekki hljóðs til þess að mæla á móti bankaútibúi á Seyðisfirði. Mín skoðun er, að Landsbankinn eigi að setja á stofn útibú bæði í Norður- og Suður-Múlasýslu, og miklu víðar á landinu. Hv. þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) sagði það, að ætti nú að setja útibúið niður í Suður-Múlasýslu, mundi mikil deila verða um það, hvar það ætti að vera, því að hver fjörðurinn vildi hafa það hjá sjer. Jeg hygg, að hv.þm. hafi rjett að mæla því að jeg varð þess greinilega var á ferðum mínum, að hvert bygðarlagið vildi, að útibúið væri hjá sjer eða sem næst sjer. En hvernig stendur á þessu? Það er vert að hugsa út í það. Eru þetta bara keipar úr fólkinu? Eða er það brýn þjóðarþörf, sem vanrækt hefir verið? Þetta er spurningin. Og þar til er því að svara, að eftir þeim kynnum, sem jeg hefi haft af þessari þjóð síðustu 10 árin, hefi jeg æ komist í ljósari skilning um, að þessar kröfur eru á fullum rökum bygðar, að fá fleiri peningaverslanir. Það er að verða ein af brýnustu þjóðarnauðsynjunum hjer á landi. Og það mun sannast, að þess verður ekki langt að bíða, að þjóðin rísi upp og heimti bót á þeim vandræðum, sem mikill hluti hennar á við að búa í peningaverslunarsökum. Peninganauðsynin í öllum viðskiftum er nú margfalt meiri en í gamla daga, og hún fer sívaxandi. Og nú þegar er svo komið, að það er jafnbagalegt að hafa strjálar peningaverslanir sem áður að hafa ekki kaupverslanir nema á stöku stað. Munum það, að peningaverslanirnar eru færri en konungsverslanirnar voru á einokunartímunum. Ef hv. Alþingi vildi líta inn í Landsbankann og athuga viðskifti hans við þjóðina, þá mundi það koma í ljós, að bankinn, sem nú er 30 ára, er ekki, og hefir aldrei verið, banki fyrir þjóðina í heild sinni, nema að nafninu til, heldur að eins fyrir Reykjavík og Sunnlendingafjórðung. Fjarlæg hjeruð hafa harla lítið gagn haft af honum. Ef þið rengið orð mín, þá farið í bankann, og þið munuð sannfærast um, að jeg hefi rjett að mæla. En þetta var ekki og á ekki að vera tilgangur Landsbankans, að hann sje eingöngu til hlunninda fyrir Reykjavík og nærsveitirnar, að þar sje allur rjóminn sleiktur, svo að ekki verði nema farðinn eftir, handa fjarlægum hjeruðum. Mjer dettur í hug saga, sem mjer var sögð á Austfjörðum fyrir fáum árum. Mjer finst hún vera ljós vottur um peningaástandið eða, rjettara sagt, óstandið úti um land. Jeg kom í afskekt kauptún. Mjer voru sagðar margs konar frjettir og meðal annars sú, að hlutavelta hefði verið haldin þar í kaupstaðnum. En hvernig gekk? Enginn átti 25 aura fyrir „drætti“; fólkið varð að fara í búðina og fá innskriftarseðla til þess að draga fyrir. Þó var fólk vel efnað þar í sveit. Þannig er víða ástatt enn í dag. Fólkið getur ekki náð annarsstaðar í peninga en hjá kaupmanninum. Hann er ef til vill eini maðurinn í hjeraðinu, sem viðskifti hefir við bankann, og fólkið verður að knjekrjúpa honum, ef það þarf á skilding að halda. Úr því að slíkt getur átt sjer stað, að efnaðir menn verði að knjekrjúpa kaupmönnum, til þess að fá 25 aura til að „draga á tombólu“, þá hugsa jeg, að mönnum fari að skiljast, að hjer fer eitthvað aflaga. Og þeir fulltrúar þjóðarinnar, sem ekki vilja láta sjer skiljast þetta, þeir ættu að fara kringum land og spyrjast fyrir og sjá og heyra, hvers vegna þjóðin er að biðja um þessi útibú; menn verða að fara út um landið, austur á Austfirði, í þær sveitir, sem eiga lengst í þessar peningaverslanir og spyrjast fyrir þar. Þar er ekki skortur á svörunum. Það er öldungis rjett, sem frsm. þessarar hv. nefndar (K. D.) sagði, að það þarf ekki að samþykkja þessi lög. Landsbankinn hefir heimild til að setja útibú hvar sem hann vill. En hann hefir nú verið að verkum síðan 1885, og er þó ekki kominn lengra en það, að hann hefir sett upp tvö útibú, og verði dugnaðurinn álíka mikill á næstu 30 árum, þá held jeg, að þingið og stjórnin þurfi að fara að taka eitthvað í taumana, ýta eitthvað á eftir. En það er ekki að eins á Seyðisfirði, Suður-Múlasýslu og Árnessýslu, að útibúa er þörf; þörfin er söm í hverri sýslu á landinu, og því spái jeg, að þess verði ekki langt að bíða, að kjósendur í öllum kjördæmum landsins rísi upp og krefjist þess að fá einhverja brúklega peningaverslun setta á stofn hjá sjer. Setjum svo, að þær sanngjörnu kröfur kæmu frá Húsavík, Sauðárkróki, Hvammstanga, Hólmavík, Stykkishólmi, Keflavík, Hafnarfirði, Eyrarbakka og Vestmannaeyjum. Já, því ekki Vestmannaeyjum? Jeg veit vel, hverju þeim verður svarað. Annars vegar verður þeim sagt, að þetta sjeu óþarfa keipar. En þeir, sem hafa slík svör á vörunum, þeir ættu að fara niður í bankana og sjá, hvernig þeir hafa starfað, hvaða not hvert hjerað landsins hefir haft af þeim - og svo ættu þeir á eftir að bregða sjer inn í hvert hjerað á landinu og spyrja um bankaþarfirnar þar. En þá geri jeg ráð fyrir, að sagt verði, að bankinn geti ekki fullnægt þessum kröfum; þetta sje altof mikill kostnaður fyrir hann, hann gæti tapað stórfje á því o. s. frv. Þetta er miklu alvarlegri athugasemd og þarf meiri íhugunar. Og þá er á það að líta, að viðskiftin, peningaveltan, bankaþörfin vex hröðum fetum ár frá ári - svo að það virðist sannarlega fremur gróðavænlegt en tapvænlegt að setja hjer á stofn nýjar peningaverslanir. Jeg hygg líka, að þau útibú, sem bankarnir hafa sett á stofn, beri sig fullvel. En þó veit jeg, að margir halda því fram, að sparisjóðir úti um land geti komið í banka stað. Það er fjarri sanni. Enginn sparisjóður getur komið almenningi að líkum notum og peningaverslun, sem rekin er í bankaformi. Það hefir verið sagt um sparisjóðina, að þeir þyrftu að komast undir betri stjórn, betra eftirlit. Jeg tel það nú auðsætt, að einmitt með þessari breytingu gæti því orðið framgengt. Sparisjóðirnir myndu þá komast í sambönd við útibúin og þar af leiðandi komast undir traustari stjórn. Enn fremur er að líta á það, að þótt sparisjóðirnir hafi vaxið upp í reiðuleysi og eftirlitsleysi, þá hafa ekki orðið nein brögð að því, að þeir hafi beðið stórhnekki. Og hví skyldu ekki útibúin, þótt lítil væri, geta borið sig úti um landið, og það miklu fremur en sparisjóðirnir? Það er satt, að menn eiga einlægt mikið undir þeim, sem trúað er fyrir verslunarsökum, en sannarlega ekkert meira undir þeim, sem menn trúa fyrir að versla með peninga, heldur en hinum, sem er trúað fyrir öðrum verðmætum varningi. Hjer er því ekki hægt að slá mann af laginu með því að benda á sparisjóðina, eða segja, að þetta sje óvinnandi verk vegna áhættu, nje heldur með því, sem oft er gripið til, þegar einhverju þarf að koma fyrir kattarnef hjer á landi, að segja, að svona hafi þeir það ekki í Danmörku! Þótt svo væri, hvað varðar okkur um það? Ef við lítum til Ameríku, þá er þar ekki reistur svo lítill bær, að ekki sje þegar kominn upp banki. Peningaverslunin er þar altaf talin ein fyrsta og helsta hagsmunaþörf almennings, En ef við eigum að koma upp heilbrigðri peningaverslun fyrir landið, þá verður að velja til þess menn með fullu viti, bæði heiðarlega og ábyggilega menn, en ekki neinn af þessum nafntoguðu mönnum, sem einlægt ganga með opinn munninn, bíðandi eftir því, að þing og stjórn eða einhverjir, sem eitthvað geta, stingi einhverjum bita upp í þá. Því segi jeg það, jeg hygg að Sunnmýlingum komi það illa, ef þessu verður stungið svo á hilluna, að þeir hafi jafnlitla von og áður um það að geta bætt úr þessari þörf sinni. Þörfin er afarmikil á útibúi í þeim landsfjórðungi. Og þótt það sje öldungis rjett, eins og hv.frsm. (K. D.) sagði, að Landsbankinn hefði heimild í lögum til þess að setja upp útibú á Austfjörðum, þá geta Austfirðingar naumast vænt neins annars en kæruleysis og hirðuleysis frá bankans hendi, ef þetta verður látið sitja svona. Jeg hefði því kosið, að þessu máli væri vísað til stjórnarinnar með einhverri frekari áskorun um það að skerast í leikinn og styðja að því, að bankinn sinni meir þessari þjóðarnauðsyn en hann hefir gert. Jeg skal svo ekki tefja hv. deild lengur. En því spái jeg, að á hverju komandi þingi verði meir rætt um þetta mál, og því þá betur sint en nú að þessu sinni.

Guðmundur Ólafsson Hv. frsm. nefndarinnar (K. D.) kvað þetta frv. vera óþarft, af því að það væri heimild til þess í lögum að setja þetta útibú á fót á Austurlandi, og þá eins í Suður-Múlasýslu eins og annarsstaðar. Þetta er alveg rjett. Sami hv.þm. (K. D.) tók líka fram, að það væri ekki heppilegt, að þm. færu að skera úr því, hvar útibúið skyldi sett. Jeg get fallist á hvorttveggja, en skal samt benda á, að þingið hefir áður gert þetta, svo að fult samræmi er í því, að þingið haldi áfram að gera það. Fyrst var það ákveðið, að útibúið skyldi sett á stofn á Seyðisfirði, en svo var þessu breytt 1912. Þá hefir einhver vafi verið um það, líklega hjá þinginu, hvort það væri víst, að Seyðisfjörður væri heppilegasti staðurinn. Mjer skilst það svo, þegar sett er á Austurlandi í staðinn fyrir á Seyðisfirði. Og nú er aftur farið fram á, að fyrir „á Austurlandi“ komi „í Suður-Múlasýslu“. Það hefir því ekkert gengið á þessum 30 árum, annað en að ákvæðið hefir verið fært úr stað, hvar útibúið skyldi standa, en ekki er það komið á stofn enn þá. Já, það er náttúrlega ganglítið, en nú, eftir ræðu hæstv. forseta deildarinnar, gæti það komið til mála, að þingið færi að fjölga stöðunum. Jeg get mjög vel fallist á þau ummæli hans, að útibúum ætti að koma upp á sem flestum stöðum, víðar en á einum stað í hverjum landsfjórðungi. En öðru máli er að gegna um það, þegar hann sagði, að sparisjóðirnir hefðu vaxið upp í reiðuleysi og eftirlitsleysi; þeim ummælum mótmæli jeg sem órjettmætum. Jeg býst við, að hann hafi meint það, að þeir hafi ekki vaxið upp undir eftirliti þings og stjórnar, og það sagði hann reyndar síðar í ræðu sinni. Enn fremur sagði hann, að þeir menn, sem hefðu tekið að sjer að stjórna þessum sjóðum, hefðu sýnt það, að þeir hefðu verið nýtir menn, enda benti hann á það, að sjóðirnir hefðu tapað mjög litlu fje. Jeg get, satt að segja, eins og jeg tók fram í byrjun ræðu minnar, ekki sjeð, að það sje viðkunnanlegt, að þingið sje altaf að breyta til um það, hvar þetta margráðgerða útibú skuli standa, ákveði á þessu þingi þennan staðinn og á næsta þingi aftur annan stað. Mjer finst aftur á móti, að það sæti ekki illa á þinginu að láta einhver ummæli fylgja um það til stjórnarinnar, að þetta útibú væri sett á sem heppilegastan stað, ganga ekki alveg eins tómlátlega frá því og háttv. nefnd hefir gert, því að mjer þykir það ekki trúlegt að svo stöddu, að reist verði nema eitt útibú á Austfjörðum. Jeg tók reyndar svo eftir ræðu hv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.), sem þetta væri þegar búið að ákveða, - að útibúið skyldi setja á Seyðisfirði. Ef það er, þýðir auðvitað lítið að láta þessi ummæli fylgja, en hv.flm. frv. hafa víst gert ráð fyrir, að ekki væri svo fast frá því gengið, að ekki mætti breyta því. Jeg vil því leyfa mjer að bera fram rökstudda dagskrá, sem jeg - með leyfi hæstv. forseta - skal lesa upp: „Í því trausti, að landsstjórn og bankastjórn skipi þessu. máli sanngjarnlega og taki fult tillit til landshátta á Austurlandi, viðskiftamagns og viðskiftaþarfar almennings, einkum í þeim hjeruðum, sem erfiðust eiga bankaviðskifti nú, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Með þessari dagskrá er þó óskað eftir því, að stjórnin taki sem best tillit til þess, hvar þörfin á útbúinu sje mest.

Eggert Pálsson Út af ummælum hv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) vil jeg leyfa mjer að segja nokkur orð. Honum fanst kenna hringlandaskapar hjá þinginu, ef farið væri að samþykkja frv. það, sem hjer er um að ræða. Í lögunum frá 18. sept. 1885 er svo ákveðið, að bankinn skuli, þegar nauðsyn beri til, setja upp aukabanka á Seyðisfirði. Hv. þm. (Jóh. Jóh.) talar um, að svo hafi þingið aftur seinna breytt þessu, og í staðinn fyrir ákvæðið „á Seyðisfirði“ sett „á Austfjörðum“, og loks sje í þessu frv. farið fram á að setja inn ákvæðið „í Suður-Múlasýslu“. En þetta er ekkert hringl, þvert á móti. Þarna er altaf verið að stíga sporið lengra og lengra í sömu átt. Það er sýnilegt, þegar þingið ákveður, að útibúið skuli sett á Austfjörðum, en ekki á Seyðisfirði, að þá er vöknuð sú skoðun hjá þinginu, að heppilegra sje, að útibúið verði reist á öðrum stað en Seyðisfirði. Og nú virðist hv.Nd., að heppilegasti staðurinn fyrir útibúið sje í Suður-Múlasýslu. Það er, með öðrum orðum, smátt og smátt verið að færa sig frá því upprunalega, og það telur hv.þm. (Jóh. Jóh.) hringlandaskap. En slíkt er mjer með öllu óskiljanlegt af honum, svo skýrum manni, að hann skuli hafa svo hausavíxl á hlutunum. Það, að svo var til ætlast í upphafi, árið 1885, að útibúið skyldi sett á Seyðisfirði, stafar vitanlega af því, að þá var Seyðisfjörður stærsta plássið á Austurlandi, og meira að segja í miklum uppgangi, og enn fremur af hinu, að þá var engin peningastofnun til á Austurlandi, ekki frekar á Seyðisfirði en annarsstaðar. Svo þegar þingið seinna ákveður, að útibúið - þegar það verði stofnað - skuli vera á Austfjörðum, þá er farið að halla fyrir Seyðisfirði, og jafnframt er svo komið, að Íslandsbanki setji þar upp útibú. Þetta er því ekki að kenna neinum hringlandaskap, heldur breyttum kringumstæðum, sem þingið vill sjá og viðurkenna. Það getur vel verið, að þörfin fyrir útibú sje rík á Seyðisfirði, en þess verður þá að geta, að þar er bankaútibú fyrir og sýnist því minni þörf á að setja upp annað til við hliðina á því, heldur en í Suður-Múlasýslu, þar sem ekkert er fyrir, en peningaþörfin vegna útgerðar sennilega meiri eða fult svo mikil. Svo má líka benda á það, að þótt útibú þetta yrði fyrst stofnað í Suður-Múlasýslu, þá mætti líklega koma því í verk síðar að stofna annað til, frá Landsbankanum, á Seyðisfirði. En ef fyrra útibúið yrði stofnað á Seyðisfirði, þætti mjer líklegt, að það drægist miklu lengur, að annað til viðbótar yrði stofnað í Suður-Múlasýslu. Jeg verð því að hallast að þeirri tillögu, að útibú það, sem hjer um ræðir, verði stofnað í Suður-Múlasýslu. - Hins vegar get jeg, með því að mjer virðist dagskráin, sem hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) bar fram, stefna frekar í þessa átt, greitt atkvæði með henni.

Jóhannes Jóhannesson Hv. 1. þm. Rang. (E. P.) vildi líta svo á, að jeg hefði talið það hringlandaskap, sem gerðist á þinginu árið 1912. En hv.þm. (E. P.) verður að gæta þess, að það, sem gerðist og skeði á þinginu 1912, var ekki það, að þingið hefði skift skoðun um það, hvar útibúið skyldi sett, heldur hitt, að það vildi rýmka vald bankastjórnarinnar í því efni, en frv. það, sem hjer liggur fyrir, fer í þveröfuga átt, og því var það megnasti hringlandaskapur af þinginu að láta það ganga fram. Mjer kemur það dálítið undarlega fyrir sjónir, að þessir tveir hv.þm., hv. 1. þm. Rang. (E. P.) og hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.), báðir ókunnugir, annar að sunnan, en hinn að norðan, vilja fara að leiðbeina stjórninni um það, hvar hún eigi að setja útibúið. Með öðrum orðum, þeir álíta sig bæra um að skera úr því, hvar útibúsins sje mest þörf á Austurlandi. Það virðist vaka fyrir þeim, að bankastjórnin og landsstjórnin hafi tekið þessa ákvörðun sína alveg út í bláinn. En það er síður en svo. Það hefir verið leitað álits sýslunefndanna um málið, og austfirska blaðið hefir auk þess flutt margar greinar um málið; þannig hefir stjórnin, að fengnum ítarlegum upplýsingum um öll atriði, er máli skifta, og að þeim athuguðum, komist að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að setja útibúið á Seyðisf., jafnvel þótt annað útibú væri þar fyrir, enda væri það einkennilegt, ef annað lögmál ætti að gilda um Austfjörðu, fremur en hina aðra landsfjórðunga, því að benda má á, að bæði á Ísafirði og Akureyri hefir Íslandsbanki sett upp útibú, og síðar hefir Landsbankinn sett þar útibú sín engu að síður. Loks vil jeg geta þess, að jeg hygg, að það sje ekki rjett, að hv.Nd. sje yfirleitt farin að hallast að þeirri skoðun, að útibúið eigi ekki að vera á Seyðisfirði. Jeg skal t. d. benda á, að þetta frv. var ekki samþykt með meiri hluta atkvæða í hv.Nd. Það marðist í gegn með 13 atkvæðum, og er það rjettur helmingur neðri deildar manna, þegar hún er fullskipuð. Jeg álít heppilegast að vísa þessu máli til stjórnarinnar, en bera svo fram þingsályktunartillögu, sem legði áherslu á það, að útibú yrðu stofnuð af meiri áhuga eftirleiðis en verið hefir. Jeg nefndi ýmsa staði í Suður-Múlasýslu í þessu sambandi, svo sem Norðfjörð, Reyðarfjörð, Fáskrúðsfjörð og auk þess Vopnafjörð, sem er fyrir norðan Seyðisfjörð. En til þess, að aðalbankinn geti haft nægilegt eftirlit með þessum útibúum og duglega umsjón, verður hann að hafa aðalútibú sitt fyrir Austfirði á Seyðisfirði. Jeg verð því að fylgja tillögu nefndarinnar, en get hins vegar vel fallist á þingsályktunartillögu síðar, er skoraði á stjórnina að sjá um, að þetta útibú kæmist sem fyrst á. Þar sem dagskrá háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) fer í sömu átt og tillaga nefndarinnar, gerir hún hvorki til nje frá. Bæði bankastjórn og landsstjórn, hafa að yfirveguðum öllum málavöxtum, ákveðið að setja útibúið á Seyðisfjörð, og óttast jeg eigi, að þær fari að sýna neinn hringlandaskap í málinu.

Sigurður Eggers Jeg vil leyfa mjer að gera með örfáum orðum grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Hv. þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) talaði um það, að þingið mætti ekki hringla í þessu útibúsmáli. Jeg er algerlega sammála hv. 1. þm. Rang. (E. P.) um það, að framkoma þingsins í því máli bendi alls ekki á neinn hringlandahátt. Þingið hefir þvert á móti sjeð, að ákvæðið um, að útibúið skyldi vera á Seyðisfirði, var ekki sem heppilegast, og breytti því svo og setti Austurland í staðinn. Nú hefir hv. neðri deild stigið enn lengra í sömu átt og samþykt, að þetta væntanlega útibú skuli verða í Suður-Múlasýslu. Það er ekki óeðlilegt, að þingið taki nokkuð mismunandi afstöðu, eftir því sem árin líða, til slíks máls. Mestu hlýtur ávalt að ráða, hvar viðskiftaþörfin er ríkust í hvert sinn. Nú skilst mjer sem talsverðar fiskveiðar sjeu stundaðar í Suður-Múlasýslu og miklu meiri en á Seyðisfirði. Auk þess er þess að gæta, að bankaútibú er þegar fyrir á Seyðisfirði en ekkert í Suður-Múlasýslu. Virðist því öll sanngirni mæla með því, að Suður-Múlasýsla gangi nú fyrir. Jeg get verið alveg sammála hæstv. forseta um, að þörfin sje víða mikil á bankaútibúum, en nú liggur ekki annað fyrir þessari hv. deild en að ákveða, hvar þetta eina útibú skuli vera. Og þá getur mjer ekki dulist, að það eigi að vera í Suður-Múlasýslu, ef fara á eftir því, hvar viðskiftaþörfin er mest. Og mjer virðist stjórnin nú þegar vera búin að fá svo miklar bendingar um þetta mál, að henni ætti ekki að geta komið til hugar að setja það annarsstaðar. Það er alveg rjett hjá hv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.), að frv. þetta var ekki samþ. með fleirum en 13 atkv. í hv. neðri deild, en sá atkvæðafjöldi er líka meiri hluti í deildinni, eins, og hún er nú skipuð, því að þar eru nú að eins 25 þingmenn, eins og öllum er kunnugt. Þingviljinn hefir því komið greinilega í ljós. Að öðru leyti get jeg vel fallist á dagskrártillögu hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.), því að jeg býst við, að hún sje borin fram með þeim skilningi, að útibúið sje best komið í Suður-Múlasýslu.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Það er síður en svo, að jeg vilji hefja mótmæli gegn hinni ítarlegu ræðu hæstv. forseta. Jeg get fyllilega viðurkent í aðaldráttunum rjettmæti þess, sem hann sagði um peningaverslanir, og að nauðsyn bæri til, að sem hægast verði að ná til þeirra. En hitt verð jeg að taka fram, að hagur Landsbankans verður að batna að stórum mun til þess, að þetta geti komist í framkvæmd. Að liðin eru 30 ár, og ekki eru fleiri útibú komin á fót, síðan Landsbankinn var stofnaður, er því einu um að kenna, að þingið hefir ekki sjeð bankanum fyrir nægilegum kröftum. Því að það þarf sannarlega mikla krafta og mikla aðhlynningu að bankanum, ef unt á að vera að setja útibú á fót á svo mörgum stöðum, sem hæstv. forseti talaði um. Hitt er annað mál, sem hann drap einnig á, að gott væri, ef sparisjóðirnir væru styrktir, þó að Landsbankinn geti ekki sett útibú víða. En þetta sparisjóðamál hefir áður verið fyrir þinginu og töluverð barátta orðið um það. Ýmsir hafa verið andvígir því að nota sparisjóðina sem lánstofnanir, en viljað leggja aðaláhersluna á hitt, að innieignir manna væru sem best trygðar. Hæstv. forseti hjelt, að útibú frá bönkum hlytu að geta borið sig eins vel og sparisjóðirnir, sem hafa verið reknir með ótrúlega litlum kostnaði. Jeg get ekki fallist á, að þetta sje rjett. Einstakir menn hafa lagt á sig að standa fyrir sparisjóðunum og haft lítið í aðra hönd fyrir, en við slíku er ekki hægt að búast, þegar um reglulegar bankastofnanir er að ræða. En svo mikið rjettmæti, sem var í orðum hæstv. forseta, þá vil jeg þó benda á, að þau lutu ekki að því, sem á dagskrá er nú. Nú er einungis um eitt ákveðið útibú að ræða; þingið á að skera úr því, hvar það skuli standa. Og álit nefndarinnar laut að þeirri spurningu. Hún leit svo á, að þingið ætti að vera algerlega óhlutdrægt í því máli, og fanst eðlilegast, að það kæmi til þeirra kasta, sem betri skilyrði hafa til þess að dæma um þetta, en þingmenn hvaðanæfa af landinu. Háttv. 2. þingm. Húnv. (G. Ó.) kannaðist við, að skoðun nefndarinnar væri rjett, en honum fanst tómlátlega gengið frá frv., ef því væri einungis vísað til stjórnarinnar, og hann leit enn fremur svo á, að fyrst að þessu ákvæði hefði verið breytt á þinginu 1912, þá mætti alveg eins breyta því nú; En aðgætandi er, að breytingin, sem ætlast er til að verði nú, er í raun og veru engin frá 1912. Það er engin ný heimild gefin, sem ekki er fyrir í lögunum. Og mjer finst ástæða til þess að benda mönnum á að fara varlega í þetta mál. Fyrst var ákveðið, að útibúið skyldi vera á Seyðisfirði, en síðan á Austurlandi, en ekkert nánara tilgreint um staðinn. Nú er loks ætlast til, að það verði Suður-Múlasýsla, sem annars er alls ekki neitt lítill blettur. Eins og jeg hefi bent á var það hugsun nefndarinnar, að þingið ætti að vera algerlega óhlutdrægt í þessu máli. Jeg get varla sagt með vissu, að jeg viti, hvaða skoðun einstakir nefndarmenn hafa á því, hvar útibúið verði best komið. Og jeg treysti mjer ekki til að halda fram þeim skoðunum, sem jeg kynni að hafa á því máli, gegn kunnugum mönnum. Jeg get ekki lýst neinu yfir fyrir nefndarinnar hönd um dagskrártillögu hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) Hún hefir ekki getað talað sig neitt saman um hana. En jeg fyrir mitt leyti fæ ekki sjeð, að neitt sje í henni annað en það, sem felst í tillögu nefndarinnar um að vísa málinu til stjórnarinnar. Í því felst að sjálfsögðu, að stjórninni er ætlað að taka tillit til alls þess, sem dagskráin getur um. En að því leyti sem dagskráin kynni að fara út fyrir tillögur nefndarinnar, og þar af leiðandi verða hlutdræg, eins og hv. 2. landsk.þm. (S. E.) virtist skilja hana, hygg jeg rjettast að hafna henni. Nefndin leggur ekki áherslu á neitt annað en að deildin sje algerlega hlutlaus, og taki ekki fram fyrir hendur þeirra manna, sem betri skilyrði hafa til þess að dæma um málið.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Jeg hefi í raun og veru ekki annað um frv. þetta að segja en tekið er fram í nál., sem jeg vona að háttv. deildarmenn hafi kynt sjer, og skal því vísa til þess. Frv. þetta fer fram á að heimila Landsbanka Íslands stofnun útibús í Árnessýslu, svo fljótt sem unt er. Í ástæðunum fyrir frv. er talið, að heimild skorti að lögum til þess að stofna útibú það, sem frv. fer fram á að sett verði á fót. En úr þessu sje bætt með frv. En nefndin getur ekki kannast við, að þessa heimild skorti í lögin frá 18. september 1885. Þar er sem sje ákveðið, að bankinn skuli setja aukabanka á stofn svo fljótt sem unt er og þörf krefur, einkum á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði. Og í þessu ákvæði felst þá einnig heimild til að setja á stofn útibú á fleirum stöðum en sjerstaklega eru tilnefndir í lögunum. Nefndin hefir ekkert á móti ástæðunum, sem tilgreindar eru fyrir nauðsyn á útibúi á þessum stað. En henni fanst óþarft, að löggjafarvaldið blandaði sjer í málið, og hefir þess vegna lagt til, að því verði vísað til stjórnarinnar.