Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg ætla einungis að geta þess, að sparisjóðanefndin hefir ekki gjört neitt frekar við málið, síðan það síðast var hjer á ferðinni og ákvæðið um eftirlitsmann var felt. Ef málinu verður nú slept hjer ú Nd., þá gengur það til Ed., og má vel vera, að hún sjái þá eitthvað nýtt að leggja til í því efni. Tala jeg því ekki frekar um þetta að sinni.

Sigurður Eggerz : Í samræmi við það, er jeg sagði, þá er þetta frv. var til 2. umr., þá vil jeg leyfa mjer að gjðra fyrirspurn til hæstv. ráðherra um það, hvort stjórnin gjöri ekki neinar ráðatafanir til þess, að kaupa kornbirgðir handa landinu. Svart hæstv. ráðherra þessu játandi, þá mun jeg láta mjer það nægja, en fái jeg ekki fullnægjandi svar, þá mun jeg sennilega bera fram þingsál.till. um þetta mál síðar á þinginu.

Ráðherra : Jeg skal geta þess, að stjórnin hefir engar. ráðstafanir gjört í þessu efni, vegna þess, að hvorki liggja fyrir nokkur lög, samþykt af þessu þingi, hjer að lútandi, og ekki hefir þetta þing heldur kosið neina Velferðarnefnd stjórninni til aðstoðar, en fyrr getur stjórnin ekkert aðhafst. En jeg tel víst, að jafnskjótt sem þingið hefir afgreitt þetta mál, þá mun stjórnin gjöra alt, er hún má í þessu efni og henni virðist ráðlegast, í samráði við væntanlega Velferðarnefnd.



Það þarf ekki að liða á löngu að heimildarlögin frá þinginu verði afgreidd, og má þá fá þau staðfest símleiðina. Eðlilegt er, að stjórnin vilji hafa einhverja heimild bak við sig, en mjer skildist svar hæstv. ráðherra vera svo óákveðið, að full ástæða sje að koma með þingsályktunartillögu, í þá átt, er jeg hefi getið um, svo eitthvað verði gjört sem fyrst í málinu.

Ráðherra: Jeg skildi ekki vel það, sem háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) sagði um þetta mál við 2. umr., og ekki heldur það, er hann sagði nú. Þó skildist mjer, að hann vildi láta þingið fara að taka ákvörðun, og skipa fyrir um, hve mikið skuli keypt af kornvöru inn í landið af hálfu stjórnarinnar. Þetta er að minsta kosti alt annnað og meira en gjört var í fyrra; þá var stjórninni að eins gefin heimild til vörukaupa. En nú á þingið, eftir vilja háttv. þm. V.-Sk. (S. E.), að skora á stjórnina að kaupa svo og svo mikið af vöru inn í landið. Jeg get ómögulega sjeð ástæðu til þess, að menn fari að koma með slíkar tillögur nú, fremur en í fyrra. Þá þótti nægilegt að setja 5 manna nefnd til aðstoðar stjórninni, eins og gjört var með lögum 3. ágúst 1914. Jeg get ekki sjeð, að hættan sje meiri nú en í fyrra. Vöruflutningar hafa alt af verið stöðugir til landsins, og kann ske miklu minna útlit fyrir snöggar sveiflur niður eða upp á við á heimsmarkaðinum, sökum þess, að nú, þegar svo langt er liðið frá upphafi ófriðarins, þá er hræðslan farin að jafna sig og óróleikinn orðinn minni. Þetta má reyndar ekki skilja svo, er jeg hefi nú sagt, að mjer fyrir mitt leyti sje ekki sama um, þó að þingið gjöri einhverja ályktun um, hvernig ráðstafanir gjöra skuli. En jeg vil benda á, að hafi þingið sagt A, þá verður það líka að segja B, það er að segja, að útvega peninga þá, sem nauðsynlegir voru til slíkra ráðstafana.

Framsögum. meiri hl. (Björn Kristjánsson) : Eins og háttv. deild er kunnugt, skiftist nefndin í þrjá hluta í þessu máli, og hafa komið fram jafnmörg nefndarálit. Yfirleitt virðist andinn vera sá í nefndinni, að menn sjeu heldur mótfallnir þessum verðtolli, enda þótt þeir hafi flestir skrifað undir nefndarálit mitt með fyrirvara. Jeg vil þá leyfa mjer að minnast stuttlega á einstök atriði í nál. háttv. flutnm. (B.J.) á þgskj.177, og þau rök, sem hann færir móti vörutolli og með verðtolli. Jeg skal reyna að vera stuttorður, en fyrst þarf jeg að leiðrjetta nokkrar rangfærslur og ónákvæmni, sem kemur fram í áliti hans. Hann segir t. d. að jeg, sem skrifaði nefndarálitið á þgskj. 167, telji það voða fyrir landið, að hækka fasteignarskattinn. Þetta er ekki rjett; heldur hefi jeg haldið því fram, að það væri ekki hættulaust, að hækka fasteignartollinn svo, að verulega munaði um. Svo talaði hann um hinn mikla ójöfnuð, sem stafaði af vörutollinum. En jeg hefi margtekið það fram áður, að verslunin lagar þennan ójöfnuð á pappírnum. Eins telur hann verðtollinn, og tilfærir nokkur dæmi því til sönnunar úr umræðum fyrri þinga eða eftir skýrslu, sem einn háttv. kaupmaður gaf honum 1912. Jeg skal nú leyfa mjer að benda á það, ef verðtollurinn kæmist á, myndi lenda miklu þyngri tollur á ýmsa nauðsynjavöru, t. d. mjölvöru. Haframjöl mun venjulega kosta um 24 kr. tunnan; 3% af því verða 72 au., en samkvæmt vörutollslögunum eru greiddir 20 au. af hverjum haframjölssekk, 100 kíló. Af grjónum, sem venjulega kosta 20 kr. sekkurinn, ætti þá að greiða 60 au. eftir verðtollinum í stað 20 au. nú. Sama er að segja um bankabygg. Eftir verðtollinum yrði því þrefaldur tollur á þessum nauðsynjavörutegundum við það, sem nú er samkvæmt vörutollinum, og hygg jeg, að ekki væri mikil bót að þeirri breytingu, að minsta kosti ekki fyrir fátækari hluta þjóðarinnar. Þá kom hann með það dæmi, sem oft hefir verið minst á, að með vörutolli sje sama gjald á silki og ódýrari vefnaðarvöru. Jeg hefi margtekið það fram, að það er óhjákvæmilegt, að svo sje, meðan ekki er til fullkomið tolleftirlit í landinu. Hann segir, að auðveldara sje að koma við tollsvikum eftir vörutollinum heldur en með verðtolli. En jeg get fullvissað hann um, að það vill enginn kaupmaður vinna það fyrir, að setja eina vöru í umbúðir með annari óskyldri vöru, til þess að komast hjá hærra gjaldi. Svo lítill munur er á tollgjaldinu á hinum ýmsu vöruflokkum, er gætu verið í sömu umbúðum. Þá segir hann, að oft sje búið um glysvarning með því, sem kallað er »grove Jærnvarer«. Grove Jærnvarer koma venjulega umbúðalausar, en jeg veit ekki til, að silki og glysvarningur komi nokkurn tíma án umbúða. Þá segir háttv. þingm., að heiðarlegir menn muni ekki svíkja kaupreikninga, Jeg er honum alveg sammála um það. En lögin eru ekki gjörð svo úr garði vegna hinna heiðarlegu manna, heldur einmitt vegna þeirra., sem óheiðarlegir eru og hafa tilhneigingu til þess að svíkja. Ef allir menn væru heiðarlegir, þá þyrfti engin lagaákvæði, til þess að forðast svik; þá væri það eitt nægilegt, að láta viðtakendur greiða tollinn samkvæmt þeirra eigin framtali. Háttv. þingm. segir enn fremur, að það atriði á móti heilbrigðri skynsemi, að miða tollinn við þunga vörunnar. Jeg skal ekki fara út í þessa staðhæfingu hans, sem hann reynir ekki að rökstyðja, að sinni. Um það geta auðvitað verið misjafnir dómar, en það fullyrði jeg, að hjer á landi er þetta það eina fyrirkomulag, sem á við. Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum um nefndarálitið, en víkja dálítið að frumvarpinu sjálfu. 1. gr. gjörir ráð fyrir því, að 3% gjaldið sje borgað af verðhæð vörunnar með umbúðum. Má jeg spyrja háttv. þingm. að því, hvort meiningin sje sú, að þær einar vörur sjeu tollaðar, er flytjast hingað á umbúðum. Ef svo er, fara þær margar á mis við toll, eins og t.d. viður, járn o. s. frv., sem alt af er flutt umbúðalaust. En ef meiningin er ekki þessi, þá er orðalagið svo óskýrt, að greinina verður að orða um. 2. gr. frv. segir, að tollinn skuli greiða eftir kaupreikningi (faktúru), er ávalt skuli fylgja hverri sendingu. Þetta er að mínu áliti ákaflega misráðið ákvæði. Það er svo algengt; að reikningarnir komi annaðhvort á undan sendingunni eða þá ekki fyrr en nokkru seinna, að jeg álít það ákaflega ósanngjarnt og jafnvel ómögulegt, að heimta það af mönnum, að þeir fylgi þessu boði. Og vöruskráin og skipsskjölin gefa engar upplýsingar um verð vörunnar. Þá er það og ákaflega nærgöngult, að gefa heimild til þess, að skoða kaupreikninga og verslunarbækur viðtakanda. Slíkt ákvæði þekkist hvergi annarstaðar í heiminum, að leyfa mönnum að vaða inn í hús viðtakanda í þessu skyni. 3. gr. frumv, segir: »Nú fylgir kaupreikningur ekki vörusendingu, eða vöru er ekki getið í kaupreikningi, og skal þá tollheimtumaður eða umboðsmaður hans kyrsetja vöruna á kostnað viðtakanda, þangað til kaupreikningur er sýndur«. Eins og jeg tók fram, þá þekkist ekki svona ákvæði í neinu landi. Kaupreikningarnir eru þeir helgidómar hverjum verslunarmanni, að það er stakasta skerðing á viðskiftafrelsi, að fara fram á., að menn þurfi að opinbera þá. Ákvæðið um kyrsetningu er sömuleiðis mjög ósanngjarnt. Reikningarnir koma mjög oft seinna en varan sjálf, en viðtakandi á heimtingu á því, að geta verslað með vöruna strax, er hann hefir tekið á móti henni. Sjerstaklega er ákvæði eins og þetta mjög óheppilegt hjer á landi, þar sem menn eru oft í vandræðum með að ná í vöru, og þurfa jafnframt að geta fengið hana á ákveðnum tíma, eins og t. d. þeir, sem búa til sveita. Ákvæðið getur því orðið bæði kaupmanni og viðskiftamönnum hana til tjóns. Raunar er gjört ráð fyrir því, að viðtakandi geti fengið vöruna, gegn því að setja tryggingu, en það er bæði vafningasamt og mönnum gjört óþarfa ónæði með því. Enn fremur stendur í greininni: »Nú kemur kaupreikningur ekki fram, enda viðtakanda ekki sök á því gefandi, og og metur tollheimtumaður þá vöruna til verðs o. s. frv.«. Hver á að sanna, að viðtakanda sje »sök á gefandi«. Það er alveg ómögulegt. Og yfirleitt getur hann enga ábyrgð borið á því, hvort hann fái nokkurn reikning. En þá hefir lagaákvæðið heldur enga þýðingu. Og svo á tollheimtumaður að meta vöruna. Það er svo vafningamikið, að viðtakandi getur beðið stóran baga af því. Og er nokkur trygging fyrir því, að tollheimtumaðurinn kunni að meta vöruna? 4. gr. segir: »Nú þykir verð á vöru óeðlilega lágt, og skal þá meta hana á sama hátt og segir í 3. gr.«. En hver getur sagt um það, hvort verðið sje óeðlilega lágt, og hver hefir vit á að meta vöruna rjett? Enginn getur vitað, hvað einstaklingurinn hefir gefið fyrir hana, hann getur hafa komist að góðum kaupum, og þá er það ósanngjarnt gagnvart honum, að meta vöruna hærra. Hann getur hafa keypt illa, en það er engin ástæða til þess að gefa honum eftir toll fyrir það. Enn fremur talar greinin um, hvað hvað gjört skuli, ef maður hafi sett verðið oflágt í undandráttarskyni. En hvernig á að sanna það, að sá tilgangur hafi verið fyrir hendi? Það er ómögulegt. Og hvaða þýðingu hefir þá, að vera að setja lagaákvæði um það. Jeg sje, eins og jeg hefi margsinnis sagt, enga leið til þess, að lög um verðtoll geti nokkurn tíma komist á hjer, því að grundvöllurinn er alt af of óábyggilegur. En þó að þetta frumv. verði ekki að lögum nú, þá hefi jeg viljað gjöra þessar athugasemdir vegna þess, að það er á dagskrá, og getur komið til umræðu einhvern tíma síðar. Háttv. flutningsm. (B. J.) hefir alveg gengið fram hjá því, hve afaróþægilegt þetta ákvæði um afhending kaupreiknings, jafnframt viðtöku vörunnar, er sem á þó að vera aðalgrundvöllurinn fyrir eftirlitinu. Jeg hefi margsagt það, að kaupreikningarnir eru ekki nærri alt af sendir jafnhliða vörunni, og þarf samt ekkert grunsamlegt að vera við það. Það er t. d. afareðlilegt, að slíkt komi oft fyrir hjá t. d. föður og syni, bræðrum eða fjelögum, sem búa sitt í hvoru landi. Og menn mega ekki missa þá vernd, sem alt af hefir verið viðurkend, að fá að hafa reikninga sína og verslunarbækur fyrir sig, án þess að aðrir hafi leyfi til þess að hnýsast í þá. Það mætti alveg eins nema úr gildi ákvæði hegningarlaganna um refsingu fyrir brot á brjefleyndinni. En háttv. flutningsm. (B. J.) hefir alveg gengið fram hjá þessu þýðingarmikla atriði. Jeg skal svo ekki eyða tímanum lengur, en langar til, áður en jeg setst niður, að beina þeirri fyrirspurn til háttv. flutningsm. (B. J.), hvort hann ætlist til þess, að 3% gjaldið nái jafnframt til þeirra vörutegunda, sem nú eru sjerstaklega undanþegnar vörutolli, svo sem tóbak og kaffi. Það verður nefnilega ekki sjeð á sjálfu frv.



Jeg get af ýmsum ástæðum tekið mjer það ljett, að svara hv. framsögum. (B. g.). Sumpart er athugasemdum haus svarað í nefndaráliti mínu, og sumpart eru aðfinslur hans bygðar á misskilningi. Jeg get þó ekki gengið fram hjá því atriði í ræðu hans, þar sem hann ber brigður á það, að flytja mætti glysvarning til landsins undir heitinu »grove Jærnvarer«. Það er ekki til neins að neita því, því að það hefir verið margsinnis leikið, þótt jeg auðvitað neiti því ekki, að það er altítt að flytja steypujárn til landsins umbúðalaust. Og jeg held ekki, að mönnum þyrfti að verða skotaskuld úr því, að vefja alldrjúgum silkistranga utan um skófluskaft svo að lítið bæri á. Jeg get um það í nefndarálitinu, að verðtollurinn leggist þyngra á matvöru. Auðvitað er nokkur mismunur, eftir því hve varan er dýr, en munurinn á tollunum er ekki nálægt því eins mikill og háttv. framaögum. (B. K.) vildi halda fram. En jeg get nefnt önnur dæmi. Tökum t. d. hjólhest, sem kostar 100 kr. Eftir núgildandi lögum er borgað af honum 50 au., en eftir verðtollsfrv. 3 kr. Jeg skal ekki tefja menn á löngum samanburði á þessu, en jeg hefi tekið mörg dæmi úr skýrslunum, sem samdar voru 1912, og enginn hefir vefengt enn, um hvernig þessir tollar koma niður. Þó skal jeg nefna t. d. kartöflur, segjum 5 kr. virði. Samkvæmt vörutollinum á að borga af þeim 2 kr., en samkvæmt verðtollinum að eins 15 aura.  (Björn Kristjánsson : 20 aurar nú)  . Jæja, er þó búið að færa það í lag; það voru 2 kr. áður. Yfir höfuð þá getur þungi vörunnar ekki sagt til þess, hve hár tollurinn á að vera. Það þarf ekki að vera að sýna fram á það með mörgum upptalningum; það stríðir á móti heilbrigðri skynsemi. Það vita það allir, að verðmætið fer ekki eftir þunga vörunnar. Háttv. framsögum. (B. K.) þóttist ekki skilja þetta, en það vita það allir aðrir. Þá gjörði hann mikið úr því, hve erfitt mundi vera að sanna það, og hver æti að sanna það, hverjum sök væri á gefandi, ef vara væri tilfærð með of lágu verði í kaupreikningi, og hvort það væri í undandráttarskyni. Jeg get nú ekki fundið erfiðleikana á þessu. Það verður auðvitað að hlíta hinum almennu reglum um sönnunarskyldu. Ef yfirvöldin geta ekki sannað það á kaupmanninn, að hann eigi sök á þessu, þá verður hann auðvitað að teljast sýkn saka. Þetta er alveg sama reglan og í svo mörgum öðrum atriðum um sönnunarskylduna. Honum þótti það heimskulegt, að ætlast til þess, að hægt væri að sanna undandrátt. En jeg get ekki búist við því, að verslunarstjettin og tollheimtumenn landsins sjeu svo þekkingarsnauð, að þau komist ekki fram úr öðru eins, sjeu svo ókunnug um algengt vöruverð út um heiminn. Þá talaði háttv. framsm. meiri hl. (B. K.) um það, að hægt væri að falsa kaupreikninga. Jeg efast alls ekki um það. En háttv. framsm. (B. K.) gleymir alt af að taka samanburðarliðinn. En hann vill aldrei taka þetta brjóstbarn sitt til samanburðar, fullyrðir bara út í bláinn, að ekki verði farið í kring um þau lög. Og þótt jeg hafi ekki farið langt út í það, að sýna fram á hversu það er auðvelt, þá er það ekki af því, að dæmin sjeu ekki nóg til, heldur fór jeg svo mildilega með hann, vegna þess, að jeg vildi ekki vera að tefja tímann með því, að hrekja staðhæfingar hans, sem ekki eru annað en órökstuddar fullyrðingar um það, hve grundvöllurinn undir, lögunum sje góður. En grundvöllurinn er enginn annar, en að ná í blindni í fje úr vasa landsmanna. Jeg segi að verðtollurinn sje skárri, - jeg vil biðja menn að taka eftir orðinu «skárri«, - þar sem þar er heimtað, að lögð sjeu fram skjöl. »Fer orð ef um munn líður«, en því fremur þau, sem skrifuð eru. Áhættan er þar mikið meiri, ef rangt er skýrt frá, því að þá er hægt að sanna á menn skjalafals, sem þung refsing liggur við sem kunnugt er. Og þótt sonur búi hjer á landi, og faðir hans erlendis, þá býst jeg ekki . við, að þær fari að styrkja frændsemisböndin með því, að falsa skjöl hvor fyrir annan. Það er mikið viðurhlutameira en að rugla einhverjum vörum saman í umbúðum, stinga silkibút inn í umbúðir vöru, sem er minni tollur af eða því um líkt. En fyrir þá sem versla með dýrar vörur, er vörutollurinn betri og hægra líka að svíkja hann; jeg tala nú ekki um, ef menn t, d. hafa bæði silki- og pappíraverslun í senn. Það er hægur vandi að setja silkibúta inn í pappírspakkana. Enn fremur sagði háttv. framsm. (B. K.), að það þektist hvergi um heim allan að heimta af mönnum, að þeir sýndu kaupreikninga sína eða þess konar. Þetta er nú ekki allskostar rjett, að minsta kosti er mjer kunnugt um það, að í nýlendum Breta verða menn að sýna tollþjónunum upprunaskírteini vörunnar og og fleiri skjöl. En jafnvel þótt þetta væri einsdæmi, þá ætti það ekki að fæla okkur frá því, að taka upp viturlegt ráð fyrir þá eina sök. Það er rjett hjá hv. frsm. (B. K.), að hjer er verið að reyna að finna aðferð, sem þurfi sem minst eftirlits með. Þetta frumv. kemur því nær, vegna þess, að menn ráðast síður í það að falsa skjöl en að rugla saman vörum í umbúðum. En annars þýðir lítið að vera að þrátta mikið um þetta. Það yrði það sama upp aftur og aftur, þm. fengju að heyra mína skoðun í annað eða þriðja sinni og skoðun háttv. framsm. (B. K.) í tíunda eða tuttugusta sinni. Háttv. framsm. (B. K.) lagði mikla áherslu á þenna helgidóm kaupmanna, sem hann vildi ekki að kastað væri á glæ, viðskiftaleyndinni. Jeg lái honum það ekki. En henni er alls ekki kastað á glæ, þótt tollþjónar, sem bundnir eru þagnarskyldu, sæju kaupreikningana. Ef jeg segði, að ómögulegt væri að leggja fje sitt inn í Landsbankann, vegna þess, að starfsmenn bankans hlytu að vita um það, þá býst jeg við því, að háttv. framsm. (B. K.) brygðist reiður við og segði, að leyndarmál mitt væri vel geymi, því að starfsmenn bankans væru bundnir þagnarskyldu. En það er engin ástæða til þess að halda, að aðrir, sem fara með trúnaðarmál, sjeu meiri skrafskjóður en bankamenn og læknar, sem bundnir eru þagnarskyldu. Þessi ástæða hv. frsm. (B. K.) er því fallin um sjálfa sig. Jeg skal svo ekki orðlengja svar mitt til háttv. framsögum. meira. Jeg hefi leyft mjer að. koma fram með 2 brtt. við þetta frumv. Svo stendur á hinni fyrri, að í frumv. er vitnað í reglugjörð, sem er úr gildi numin. Brtt. mín vitnar til hinnar nýju reglugjörðar, sem þegar er samin, og þótt hún hafi ekki fengið gildi enn þá, þá sakar það ekki, því að ekki er ætlast til þess, að frumv. gangi fyrr í gildi en það, að hún verður þá komin í framkvæmd. Hin brtt. er til þess, að menn samþykki ekki, þegar þeir við atkvæðagreiðsluna þjóta upp úr sætum einum með þessu frumv., að tvenn tollög sjeu í gildi í senn. Vörutollslögin voru nýlega framlengd, en jeg ætlast ekki til að þessi lög komi í framkvæmd, fyrr en þau eru úr gildi. Að öðru leyti þarf jeg ekki að fjölyrða málið. Nefndarálit mitt gjörir það svo ljóst, hver munur er á., og vjefengingar og athugasemdir háttv: framsm. (B. K.) hefi jeg hrakið. Þótt menn bani þessu frumv. mínu, þá er jeg þess fullviss, þegar vörutollslögin eru úr gildi, að þá verði þetta frumv. tekið til athugunar af nýju, eða einhver önnur aðferð tekin, sem er minna rán úr vasa landsmanna, hvort sem það verða þá beinir skattar eða eitthvað annað. Jeg skal viðvíkjandi þeim að eins skýra frá því, hvers vegna jeg hefi ekki lagt til, að þeir yrðu teknir upp. En svo stendur á því, að eins og nú hagar til yrðu allir fasteignaskattar ábúðarskattar, sem hittu jafnt ríkan og fátækan, en það væri órjettlæti.

Magnús Kristjánsson : Jeg hefi áður látið í ljós skoðun mína á þessu máli, og get því verið stuttorður. Jeg tel það illa farið, að vörutollslögin skyldu vera framlengd. Og þegar það er athugað, að nefndin hefirklofnað, ekki einungis í þrent, heldur jafnvel í fernt, þá hlýtur það að vera af því, að nefndarmenn margir hafa verið mjög hikandi. Þótt þeir hafi greitt atkvæði með framlengingunni, þá hafa þeir samt viljað sýna, að þeir væru ekki mótfallnir þessu frumv. Af því marka jeg, að þótt vörutollslögin hafi verið framlengd nú, þá verði það samt í síðasta sinn. Það liggur í augum uppi, að þar sem svo hagar til sem hjer, að engin veruleg tollgæala á sjer stað, þá hlýtur verðtollur að hafa ákaflega mikla yfirburði fram yfir vörutoll. Þetta er svo augljóst, að ekki þarf að rökstyðja það nánara. Þetta stóra nefndarálit meiri hl. hefir verið athugað af minna hl.,og get jeg í einu og öllu undirskrifað það, sem hann hefir fært fram máli sínu til stuðnings. Að halda því fram, að fátæklingum eða efnaminni mönnum sje íþyngt með verðtollinum, nær ekki nokkurri átt. Það er augljóst, að gjald efnamannanna verður hærra, bæði til eigin þarfa og til fjölskyldna þeirra, en hinna, sem spara verða hvern eyri. Jeg er fullkomlega sannfærður um það, að ef þingið framvegis verður ekki mjög óheppilega skipað, þá verður það eitt af aðalætlunarverkum þess, að fá breytt þessu fyrirkomulagi. Jeg sje ekki brýna ástæðu til þess, að fara lengra út í þetta mál nú; vildi að eins hafa lýst afstöðu minni til þess. Þótt óviðfeldið kunni að sýnast að afgreiða bæði þessi tollfrumvörp í senn, þá mun jeg þó greiða atkvæði með þessu frumvarpi, þótt gjöra megi ráð fyrir, því miður, að þeir, sem greiddu atkvæði með framlengingu vörutollsins, muni snúast á móti þessu frumv. En sannast mun það, að þess verður ekki langt að bíða, að þessi stefna verði ofan á.



Eins og kunnugt er, hefir verið afgreitt hjer í deildinni frumv. til laga um framlenging vörutollslaganna, og ef það verður samþykt af þinginu nú, sem gjöra má ráð fyrir, þá má ætla, að tollamálum landsins sje nægilega borgið næsta fjárhagstímabil, svo að ekki þurfi þess vegna, að halda fram þessu frumv. til streitu samhliða. Ef litið er á brtt. flutnm. á þgskj. 213, er það ekki tilgangurinn, að þetta frmv., ef það verður að lögum, gildi fyrir næsta fjárhagstímabil, heldur frá 1. janúar 1918. Fyrir þann tíma á að koma saman reglulegt Alþingi 1917, sem ætti að geta afgreitt lögin, svo að óþarft má virðast að afgreiða þau nú. Hina vegar er svo háttað, samkvæmt afstöðu minni til þessa máls að undanförnu, sem er alveg óbreytt, að jeg get ekki greitt atkvæði móti frumv., og sömu skoðunar hygg jeg fleiri munu vera. Til þess því að skaða ekki málið, gjöri jeg það að tillögu minni, með rjetti þeim, sem 52. gr. þingskapanna heimilar, að frumv. sje vísað til aðgjörða stjórnarinnar. Með því móti, að sú tillaga verði samþykt, tel jeg, að jeg og aðrir fylgismenn frumv. megi vel við una, úr því sem komið er.



Jeg sje ekki ástæðu til þess, að fara langt út í þetta mál; get látið mjer nægja að vísa til nefndarálitsins. Þar sjest, að fjórir af fimm nefndar mönnum telja, að ekki verði hjá því komist, að stofna þetta embætti, og sá fimti kannast við, að allgildar ástæður sjeu til þess. Að því er vikið í nefndarálitinu, að þessi maður væri oft nauðsynlegur, ef erlendar sóttir berast hingað og gæti orðið mikill styrkur fyrir allar sóttvarnir í landinu. Jeg tel þetta mjög mikils vert atriði.



Jeg hefi í sakleysi mínu borið fram brtt. þess efnis, að fella niður það takmark, að embættisveitingin sje bundin við Norðurálfuófriðinn. Það er ekki gott að segja, hve nær þeirri styrjöld lykur og vel má vera, að hingað berist megnir sjúkdómar og hættulegir gerlar, stríðsins vegna, og er þá nauðsynin enn meiri, að hafa þenna mann. En aðalatriðið fyrir mjer er það, að frv. gangi fram þannig, að menn fari ekki á mis við þjónustu þess manns, sem sjerþekking hefir í þessum fræðum. Nú er straumbreyting í vinnuframboði hjer á landi. Framvegis verður ekki svo sem um vora daga, sem snapa urðum hjer og biðja um hitt og þetta fyrir engin laun. Ungir sjerfræðingar segja nú: Hjer er jeg. Viljið þið taka mig? Ef ekki, þá fer jeg. Nú getur Alþingi ekki mylgrað úr sjer vinnulaunum, eina og náðarbrauði, og neytt menn til þess að lifa af skjaldaskriflum og baugabrotum, víxlum og öðru verra. Íslendingum hefir nú lærst að hagnýta þekking sína annarsstaðar en hjer; mentamenn og vísindamenn láta ekki lengur kvelja úr sjer lífið hjer. Aðaltilgangurinn með þessari brtt. minni er að tryggja það, að haldið verði föstum miklum dugnaðarmanni, Stefáni Jónssyni, sem hefir sjerþekking á þessa fræði, og vjer megum ekki missa við, með því að enginn er til í skarðið. En þótt nú þetta sje aðaltilgangurinn, þá tek jeg þó brtt. aftur, með því að margir eru henni andvígir, til þess að engu verði spilt og til þess að enginn hafi hana til skálkaskjóls fyrir vonda samvisku sína.

Forseti: Brtt. á þgskj. 208 er tekin aftur og kemur ekki til atkvæða, nema einhver taki hana upp.

Ráðherra: Jeg tek brtt. upp. Jeg er ekki eins viss um það og háttv. þm. Dal. (B. J.), að takmarkinu verði náð, ef þessi brtt. verður ekki samþykt. Við þekkjum báðir þenna mann, Stefán Jónsson, sem er maður afburða-duglegur og samviskusamur. En hann þarf ekki að lifa á bónbjörgum; hann hefir góða stöðu, og ekki er víst, að hann verði til taks, ef stofnun stöðunnar verður slegið á frest, enda þarf hann ekki að vera vonbiðill, þótt hann nú vilji gefa landinu kost á að njóta hæfileika sinna.



Mjer virðist svo, sem ekki liggi mikið á, að stofna þetta embætti, fyrst ekki á að skipa í það fyrr en eftir tvö ár. Jeg held, að það sje best að láta það bíða til þess tíma, og láta þá, sem þá lifa, ráða hvað þeir gjöra í þessu tilliti. Annars kann jeg illa við þann hugsunarhátt og stefnu, sem hjer ríkir, og lýsir sjer í því, að nauðsyn virðist að búa til embætti og stöður handa mönnum, vegna mannanna sjálfra, án þess að líta á, hvort veruleg nauðsyn sje á. Jeg mun vera talinn standa nokkuð framarlega í minni stjett í því, að búa til slíkar stöður, en þó kannast jeg ekki við, að jeg vilji gjöra það, nema jeg telji þörf á því. Hitt er mjer fjarri, að búa til embætti, er jeg tel óþörf, handa sjerstökum mönnum, eins og mjer skildist vera meiningin eftir orðum háttv. þm. Dal. (B. J.). Ilt er það að vísu, að missa ágæta menn út úr landinu, en Íslendingar eru áreiðanlega af mjög góðum kynstofni og hjer fullkomin von og vissa um, að því muni ætíð verða til nægilega mikið af ágætum og dugandi drengjum, til að skipa í þau embætti og stöður, sem til falla. Aftur á móti lítthugsandi, að hægt verði að mynda stöðu handa hverjum manni, sem góða hæfileika hefir; slíkir menn verða sjálfir að ryðja sjer braut. Jeg verð því að álíta, að hættulaust sje, að hleypa þessu máli fram af sjer nú.

Bjarni Jónsson : Það var auðheyrt á ræðu háttv. þm. Mýr. (J. E.), að jeg er ekki sjerlegur mælskumaður, eða að minsta kosti, að jeg hefi ekki þá hæfileika, sem jeg þarf að hafa, til þess að geta látið hann skilja mig. Jeg var að sýna fram á það áðan, að þessi maður, sem um er að ræða, þyrfti ekki á stöðunni að halda, því að hann hefði nóg að starfa, þótt hann fengi ekki þessa stöðu, en aftur sagði jeg, að staðan væri nauðsynleg, og að ekki mætti sitja sig úr færi með að fá þenna mann, fyrst hann væri fáanlegur. Háttv. þm. (J. E.) hefir því alveg misskilið mig, ef hann heldur, að jeg hafi talað um að stofna embættið handa manninum. Það er svo langt frá því, að þetta frumvarp sje borið fram í því skyni, að hjálpa nokkuð þessum manni, að það er einmitt fram komið til þess að styðja og styrkja Háskólann og hjálpa landinu.

Einar Jónsson : Mjer finst, að það sje ekki annað en óþörf hræðsla, sem komið hefir fram hjer í deildinni, að maðurinn, sem um er að ræða, myndi tapast landinu, ef það yrði ekki stofnað handa honum þetta embætti nú þegar. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, hefir mjer skilist, sem þessi hræðsla sje ekki á neinum rökum bygð. Þessi maður mun ekki vera tilbúinn enn að taka við þessu embætti, hefir enn ekki lokið námi til fulls, og jeg hefi skilið það svo, sem hann mundi gjöra sig ánægðan með að taka við því, þótt það dragist um tíma, að það yrði stofnað. Hann mundi doka við um tíma að fá sjer fasta stöðu, ef hann ætti von á, að slíkt embætti, sem þetta, yrði stofnað, og hann þá ætti vissa von um, að komast að sem kennari við skólann. Þegar um það er að ræða, að stofna ný embætti við Háskólann, þá ber mikla nauðsyn til að fara að öllu sem gætilegast. Kjósendur hjer á landi geta ekki sett sig inn í það, að nauðsynlegt sje að stofna 1–2 embætti við hann á hverju ári, og mig furðar það í raun og veru ekki, þótt þeir eigi bágt með að sjá, hvaða þörf er á slíku, þegar við meira að segja, sem fjöllum um málin, deilum um það, hvort brýn þörf sje á þessu eða hinu embættinu. Mjer finst það því ekki nema sanngjarnt, að sem allra varlegast sje farið í þessu efni. Því hefir verið haldið fram, að prófessorarnir við Háskólann sjeu svo önnum kafnir við störf sín, að það væri hart á því, að þeir kæmu öllu í verk, sem þeim væri ætlað að starfa. Jeg veit nú ekki nákvæmlega um það, hvað hæft er í þessu, en þegar tekið er tillit til þess, að 12–15 tíma vinnutími er algengastur við almenna vinnu, þá sje jeg ekki með besta vilja, að 18 stunda vinna á. viku sje ofvaxið hverjum fullhraustum manni, þó skólakennari sje.  (Bjarni. Jónsson: Sumir hafa ekki nema 2–3 kenslustundir á viku)  . Það getur vel verið að það sje svo með grískudocentinn, að hann hafi ekki meira að gjöra í sínu embætti en svo, að 1 stund nægi hana starfi á viku, og ósennilegt þætti mjer ekki, þó hann kæmist af með enga stund á viku; en sem betur fer eru ekki allir jafn óþarfir embættismenn .eins og hann. Jeg skal ekkert um það þræta, hvort það sje þörf á að stofna þetta embætti, sem hjer er um að ræða, en um hitt þræti jeg, að prófessorarnir og yfir höfuð kennararnir við Háskólann hafi ekki of langan vinnutíma. Jeg er því samþykkur, að þetta embætti verði ekki stofnað nú þegar, heldur með þeim takmörkunum, sem segir í brtt. á þgskj. 202; með öðrum orðum, ekki fyrr en Norðurálfuófriðnum er lokið, og ekki fyrr en í fyrsta lagi árið 1917. Jeg sje ekki ástæðu til að flýta málinu meir en þetta; ekki síst nú, þegar tímarnir eru svona erfiðir, sem þeir eru nú, er ástæða til að fara gætilega að því, að auka mjög útgjöldin.



Jeg held, að jeg hafi tekið það fram áðan, að það væri ekki mannsins vegna, sem farið er fram á, að þetta embætti sje stofnað. Hitt er satt, að það átti sinn þátt í því, að málið kom fram að þessu sinni, að nú var völ á hæfum manni, til þess að taka við þessu embætti. En um þörfina á því að stofna það getur ekki verið vafi. Hvað því viðvíkur, sem háttv. 1. þm. Rangv. (E. J.) gat um, að kennararnir við Háskólann hefðu ekki langan vinnutíma, þá skal jeg taka þetta fram, að jeg álít, að svo framarlega sem prófessorar við Háskólann vilji standa sómasamlega í stöðu sinni, þá geti ekki komið til mála, að telja kenslutíma þeirra í skólanum sama sem vinnutíma þeirra. Þvert á móti mun það vera svo, að minstur tíminn af vinnutíma þeirra fari til kenslu, því að mikill meiri hluti tímans mun fara til undirbúnings og annarra starfa í þjónustu embættisins. Jeg veit um einn kennarann í minni deild, að vinnutími hans byrjar kl. 8 á morgnana. og stendur yfir allan daginn, og jeg þykist góður, ef jeg get náð í hann, til þess að tala við hann nokkur orð á kvöldin. Þessi kennari, sem jeg gat um, er sá sem kennir handlækningar við skólann. Um mig veit jeg, að vinnutími minn er sjaldan minni en 10 stundir á dag. Jeg vildi láta þessa getið, til upplýsingar fyrir þá, sem halda að kenslutími okkar sje eini vinnutíminn.



Eins og jeg hefi tekið fram í athugasemd þeirri, er jeg ritaði neðan undir nefndarálitið í þessu máli, er jeg að mestu leyti samþykkur samnefndarmönnum mínum,hvað ástæðurnar snertir, en ósamþykkur þeim, er snertir niðurstöðuna. Jeg viðurkenni að vísu þörfina á því, að umrætt embætti sje stofnað og til þess liggja aðallega tvær ástæður. Sú er önnur, að Háskólinn hafi nú má ske ekki þeim kenslukröftum á að skipa, sem fullnægi kensluþörfinni í fræðum þeim, sem hjer er um að ræða. En hin ástæðan er sú, að jeg tel þingi og stjórn landsins skylt að hlynna sem best að Háskólanum, sem enn þá má hvítvoðungur heita, hlynna svo að honum, eftir því sem ástæður leyfa, að hann nái tilgangi sínum sem slíkur, og verði landinu til sem mests gagns og sóma. En þrátt fyrir þetta álít jeg, að naumast sje rjett, að umrætt embætti sje stofnað nú á þessu þingi, þar sem brýn nauðsyn krefur; að svo varlega og sparlega sje farið með fje landsins, að hefta verður framgang jafnvel nauðsynlegustu fyrirtækja, er miða að því, að bæta samgöngur og eða framleiðsluna í landinu, sem telja verður aðalskilyrðin fyrir efnalegu sjálfstæði þjóðarinnar. Jeg mun því ekki greiða atkvæði með því, að umrætt embætti sje stofnað í þetta sinn.



Jeg bjóst við því, að háttv. framaögum. dýrtíðarnefndarinnar (S. B.) myndi segja nokkur orð um breytingartillögu mína.  (Sveinn Björnsson: Ætla að geyma mjer það)  . En úr því að hann ætlar að geyma sjer það, þá vil jeg í stuttu máli gjöra grein fyrir henni. Breytingartillagan fer fram á að fella burt 1. og 2. gr. frumv. á þgskj. 211, og að nema það aftan af 5. grein, sem stendur í sambandi við þessar umgetnu greinar. Jeg hygg, að menn geti verið fljótir að átta sig á, að þessi breyting er til bóta. Mjer finst, að dýrtíðarnefndin, sem átti að benda mönnum á sem hagkvæmastar leiðir út úr vandræðunum, hafi ekki látið ýkjamikið eftir sig liggja, enn sem komið er, annað en þetta kynduga frumvarp á þingskj. 211. Það má heimfæra upp á nefndina málsháttinn gamla: Fjöllin tóku ljettasótt, og gátu af sjer litla mús.  (Bjarni Jónsson: Parturiunt montes, nascitur ridiculus mus!)  . Jeg er ekki laus við að vera hálfhissa á þessu frumvarpi, og finst það satt að segja vera að ráðast á garðinn, þar sem hann er lægstur.  (Sveinn Björnsson: Þar sem hann er hæstur)  . En þar sem lítil von er um það, að þetta frumvarp falli hjer, eftir því sem atkvæðagreiðslan fjell við 2. umræðu, og hefði verið langæskilegast, þá vildi jeg hafa sniðið af frumvarpinu mestu hneykslin. Við fyrstu umræðu þessa mála var bent á það allrækilega, að lítið væri unnið við að ófriða þessa fugla, sem lítill eða enginn matfengur er í. Jeg get algjörlega tekið undir það, og þarf ekki fleiri orðum að því að eyða; það er svo augljóst. Jeg álít, að dýrtíðarnefndin sæla hefði átt að snúa sjer að einhverju öðru, sem happavænlegra hefði verið landi og lýð og bjargvænlegra en fuglafriðunarlögunum, eða þeirri breytingu á þeim, að ófriða nokkura smáfugla, því slíkt er einber hjegómi. Jeg vona að svo mæltu, að háttv. deild samþykki tillögur mínar, því þær eru einfaldar og óbrotnar og miða til bóta. Ella felli hún frumvarpið.



Þessar brtt. eru komnar fram á elleftu stundu til að »bjarga« málinu, að sögn flutningsmanns. Úr því að þær hafa komið fram, vil jeg minnast stuttlega á þær frá mínu sjónarmiði. Nefndin hefir ekki haft tíma til að athuga þær, svo að það, sem jeg segi, segi jeg að eins fyrir sjálfan mig. Þessar brtt. eru ekki skaðlegar að efni til, en jeg vil þó undirstrika það, sem jeg hefi áður margtekið fram, að það var meining nefndarinnar, að innleiða það ástand, sem var áður en núgildandi fuglafriðunarlög gengu í gildi, til þess að rugla sem minst í lögunum. Jeg hjelt, að jeg þyrfti ekki að segja þetta nema einu sinni, til þess að það skildist, en háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir ekki skilið það, þótt hann hafi heyrt það tvisvar. Þess vegna segi jeg það nú í þriðja sinn, og bið hann nú að taka vel eftir. Háttv. sessunautur minn (G. E.), sem biður nú um orðið, heldur víst að frumvarpið sje fram komið til þess, að gefa honum leyfi til þess að borða uglur. En það var þó ekki meiningin, heldur var það ætlun nefndarinnar, að færa lögin í sama form og þau voru í, áður en núgildandi friðunarlög gengu í gildi. Jeg held, að það sje heppilegast, að halda því formi, sem nefndin hefir stungið upp á, einmitt til þess – svo jeg taki það fram enn einu sinni - að menn eigi hægra með að átta sig á, hverjir fuglar eru friðaðir og hverjir ekki; Jeg mun því fyrir mitt leyti greiða atkvæði á móti brtt. Hvað það snertir, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, um að dýrtíðarnefndin hefði ekki gjört annað en að koma fram með þetta eina frumv., sem hann telur mjög ómerkilegt, eins og hann lýsti með málshættinum latneska, sem hann fór þó með í íslenskri þýðingu, þá get jeg ekki skilið, hvað honum gengur til að segja þetta, nema ef hann vill fá tækifæri til að láta það sjást í Þingtíðindunum, að þingmaður geti sagt ósatt. Því að honum er fullkunnugt um það, að heimildarlögin, sem samþykkt voru hjer í deildinni í dag, vegna Norðurálfustyrjaldarinnar, eru líka komin frá dýrtíðarnefndinni, og eru þau að dómi hans sjálfa og annara mjög mikilsvert mál.



Jeg vil leyfa mjer að styðja brtt. á þgskj. 243. Jeg sje ekki neitt athugavert við þær, þótt friðunartímanum sje ekki breytt í það horf, sem jeg hefði helst kosið, að því er snertir spóa og lóur. En þær bæta mikið úr þeirri grautargjörð, sem komin er á, eftir frv. á þgskj. 211. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) sagði, að gömlu lögin væru tekin upp, til þess að gjöra breytinguna sem aðgengilegasta fyrir almenning, svo að hún ylli ekki ruglingi. En jeg held, að það, sje gjört af öðrum ástæðum. Nefndarálitið sýnist bera það með sjer, að í nefndinni sjeu fáir menn, sem þekkja fuglana eða eru kunnugir stærð þeirra og lifnaðarhátt- um. Nefndin hefir því ekki sjeð sjer fært að breyta lögunum á annars en þann, að grípa til gömlu laganna og láta þau gilda.; og við þetta er komin fram sú herfilegasta grautargjörð, sem enginn botnar í. Flokkaskiftingin í þessu máli er jafnvel orðin enn þá einkennilegri heldur en hjer í háttv. deild. Jeg skal nú benda á nokkur atriði. T. d, eru svölur ófriðaðar. Það er enginn matur í svölum, og ekki heldur í sendlingum eða snæuglum. Þetta er alt ófriðað. Ernir voru áður friðaðir, en nú á að fara að skjóta þá. Þetta getur ekki verið gjört til þess, að gjöra mönnum greiðara að afla sjer matfanga, heldur er það afleiðing af því, að nefndin tók upp gömlu lögin. En jeg skal leyfa mjer að benda á, að þessi fulglafriðunarlög eru nú orðin nokkuð mörg. Fyrst eru lög frá 17, mars 1882, og aftur koma út friðunarlög 1885, sömuleiðis 1890, og enn 1903 og svo loks 1913, þau lög, sem nú er verið að breyta. Ef þetta frumv. gengur fram, þarf maður helst að hafa með sjer lagasafnið og stúdera það vel og lengi, ef maður fer að skjóta. En ef brtt. háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) ganga í gegn, verður þetta miklu skýrara. Eina breytingin verður þá fólgin í því, að rjúpan verður ekki friðuð alt árið. Hugsunin var líka sú fyrir dýrtíðarnefndinni, að ófriða rjúpuna. Jeg get vel sætt mig við það, því að afstaða mín til þess máls í fyrra var sú, að lengja friðunartíma hennar, en láta hana ekki vera friðaða heilt ár. Jeg vona, að brtt. á þgskj. 243 verði samþyktar. En verði frumv. samþykt eins og það liggur fyrir, þá hefi jeg heyrt það sagt, að ekki muni verða »spanderað« á það umræðum í háttv. Ed., þegar það kemur þangað, heldur muni hún þegjandi ganga milli bols og höfuðs á því:

Bjarni Jónsson : Það væri gaman að heyra, hvort þessi háttv. þm., sem nú settist niður, hefir ekki frjett líka af undirtektum konungsvaldsins undir þetta mál, svo að maður geti hagað atkvæði sínu eftir því. Annars stóð jeg upp til að lýsa yfir því, að mig hefir hent sá gleðilegi hlutur, að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir sannfært mig, raunar ekki um það, sem hann vildi, heldur um hið gagnstæða. Af því að jeg hefi metið þessi lög fremur lítils, hafði jeg í hyggju að vera á móti þeim, en nú hefir hann komið því til leiðar, að jeg ætla að greiða atkvæði með lögunum. Raunar þætti mjer það hálfleiðinlegt, ef jeg með því yrði þess valdandi, að háttv. 1. þm. S.-M. (G. E.) þyrfti að rogast með lagasafnið með sjer, ef hann færi út að skjóta. Það væri miklu hentugra fyrir hann, að hafa með sjer þetta eina blað, sem hann gæti hæglega stungið í vasa sinn. Jeg skil ekki vel, hvers vegna þessar brtt. eru fram komnar, nema ef það skyldi vera vegna arnarins, en jeg skal ekki halda lengra út í það. Kann ske það sje líka til að bjarga skúmnum frá drápi, og þá get jeg skilið það. Jeg held nú reyndar, að frumv. sje naumast svo mikils virði, að eyðandi sje fyrir það brtt. og umræðum. Jeg ætla ekki heldur að fara að eyða að því mörgum orðum, en jeg stóð að eins upp til að láta deildina vita, hvað vel háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefði tekist að sannfæra mig, þegar hann fór að tala latínuna.



Mjer er illa við þessar brtt. á þgskj. 243. Jeg sje ekki, að neitt sje meint með þeim, sem til gagns megi verða. Það sýnist vera sama, hvort 1. gr. verður samþykt eða ekki, því að hvað sem lagabókstafurinn segir um það, hvort þessir smáfuglar skuli friðaðir eða ekki, þá veit það hver maður, að í þeim er engin matbjörg, og því ekki til neins að slægjast, að veiða þá, enda er líka sama sem ekkert gjört að því. Ef þörf er á að friða þá, myndi það helst vera fyrir kettinum og ránfuglum, en þeir hlýða lítt lögum. Þá er brtt. við 2. gr., viðvíkjandi því, að taka aftur ófriðunina á ránfuglum. Það finst mjer illa til fundið, því að mjer er ekki vel við ránfuglana, tel þá illa og óþarfa, og á engan hátt landinu til uppbyggingar. Aftur á móti þykir mjer vænt um litlu fuglana og þá fugla, sem við getum haft til matar. Jeg hugsa fyrst og fremst um manninn, að hann hafi eitthvað til að lifa á. En ránfuglarnir eru skæðir keppinautar okkar mannanna í því tilliti, því að í þá fer mikið af eggjum og ungum og yfirleitt af fuglakjöti. Það getur ekki annað vakað fyrir þeim mönnum, sem vilja friða ránfuglana en að viðhalda sem fjölskrúðugustu dýraríki. Jeg sæi ekkert, eða að minsta kosti mjög lítið, eftir ránfuglunum, þótt þeir eyddust með öllu. Mjer væri líka alveg sama, þótt jeg sæi aldrei tófur, rottur eða mýs, þrátt fyrir það, þó að með því kæmi dálítið skarð í dýraríkið okkar og gjörði það fátækara og ófjölskrúðugra en áður. Þar á móti vildi jeg feginn stuðla að því, að fjölga þeim fuglunum, sem bæði eru okkur til gagns og gamans. Það væri búmannlegra, að gjöra dýraríkið auðugra og fjölskrúðugra á þann hátt.



Jeg get ekki stilt mig um að taka svari ránfuglanna. Í fyrra átti að ófriða erni hjer á þinginu, en það var felt. Jeg kann ekki við, að nú sje farið að ófriða þá, þvert ofan í það, sem samþykt var á síðasta þingi.



Jeg skal ekki fara mikið út í þetta mál, því að jeg álít ekki vert að lengja umræðurnar, Að eins skal jeg leyfa mjer að kasta því fram, hvort það geti ekki talist efa. samt, að þessar tillögur sjeu formlega rjettar. Mjer skilst, að það geti verið efasamt, ef 3. tillagan verður samþykt; hvort 3. gr. laganna frá 1913 kæmi aftur í gildi. Í rauninni er það þó hvergi sagt, þegar þessi bráðabirgðalög falla úr gildi, að þá skuli aftur taka við lögin frá 1913. Jeg skal ekki segja um þetta með vissu, en það er óvarlegt að breyta lögum .um stundarsakir, án þess að taka fram berum orðum, að eldri lögin komi aftur í gildi. Mjer finst, að þingið ætti að forðast það, að slíkt efamál geti komið fram eftir á.



Mjer virðist mönnum ekki koma alveg saman um það, hvort brtt. geti komið til greina formsins vegna. Með það fyrir augum, að auðið sje að laga formið, vil jeg leyfa mjer að mælast til þess, að málið verði tekið út af dagskrá.  (Sveinn Björnsson: Það er ástæðulaust)  . Jeg mæltist til þess af því, að mjer heyrist það á mönnum, að þeir óski þess, en alls ekki af því, að jeg sjái neitt athugavert við formið á breytingartillögunum. Úr því að jeg stóð upp, vil jeg leyfa mjer að minna háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) á það, þar sem hann var að hrósa sjer og dýrtíðarnefndinni fyrir að hafa komið fram með annað frumv, að það frumvarp var að eins framlenging á eldri lögum, og það litla, sem nefndin bætti við frá sjálfri sjer, var síst til bóta.



Jeg vil að eins taka það fram, að jeg geng ekki inn á, að málið verði tekið út af dagskrá. Það er best að afgreiða það nú þegar. Það er síst ástæða fyrir háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að óska þess, þar sem hana telur brtt. vera í fylsta formi. Hann ætti því ekki að vera hræddur um afdrif þeirra fyrir sitt leyti.

Forseti: Jeg sje ekki ástæðu til að taka málið út af dagskrá, og verða því brtt. bornar undir atkvæði.



Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta frumv., sem hjer liggur fyrir. Nefndarálitið sýnir það, þó stutt sje, að nefndin er öll á einu máli um, að vilja ráða deildinni til að samþykkja frumv. En nefndarálitið er því stutt, að prentað er sem fylgiskjal brjef frá póstmeistaranum um þetta efni, og þar tekið fram flest það, sem nefndin taldi þörf á að taka fram. Helsta breytingin, sem við leggjum til að gjörð verði á frumv. er sú, að láta ekki stofna þessa sparisjóði við alla póstafgreiðslustaði. Við óttumst nefnilega að svo geti farið, að þá keppi póst-sparisjóðirnir við almenna sparisjóði, og það verðum við að álíta miður heppilegt. Nefndin ætlaðist til, að póstsparisjóðir yrðu heppileg viðbót við spari sjóði vora, þar sem þeir næðu ekki til, og annað ekki. Jeg skal taka það fram, að þetta frv. er í öllum aðalatriðum sniðið eftir sams konar lögum útlendum.



Það kom fram við 1. umr. þessa máls, að það væri ekki svo undirbúið sem skyldi. Þá var það nefnt, hvort ekki væri rjett, að kjósa nýja nefnd til þess að fjalla um það betur. Það þótti ekki vera formlega rjett, að kjósa nýja nefnd, en jeg held að það væri rjett, að vísa því aftur til nefndarinnar, sem áður hefir haft það til meðferðar, og biðja hana að taka það aftur til nákvæmrar með ferðar. Því að það er mála sannast, að málið er ekki ljóst eins og það liggur fyrir. Þetta er nýmæli og þarf því að athuga það vandlega, og þótt brjef póstmeistans, sem nefndin vísar til, sje mjög ítarlegt, þá er það alt almenns efnis, en skýrir ekki neitt einstakar greinar frumv. Mjer virtist því full þörf á, að nefndin fjallaði betur um frumv. og rökstyddi það betur, því eins og það nú liggur fyrir má það heita órökstutt. Nefndin hefir komið fram með nokkrar breytingartillögur, en ekki sýnt hina minstu viðleitni á að rökstyðja þær. Jeg vildi nú leyfa mjer, að koma fram með nokkrar athugasemdir og biðja háttv. nefnd, að taka þær til íhugunar, eða jeg neyðist til að koma fram með breytingartillögu við 3. umr málsins. Það er þá fyrst við 4. gr. frumv. á þingskj. 107. Þar er ákveðið, að þeir, sem vilja leggja inn minna en 1 krónu fái sparimerki og safni þeir þeim saman, þangað til þeir geta lagt inn nógu háa upphæð. Jeg sje ekki annað en að þetta sje óþarfa fyrirhöfn. Sparimerkin verða ekki gjörð nema með nokkrum tilkostnaði og um þau þyrfti að gjöra sjerstaka skilagrein og senda þau til allra póststöðva, og er alt þetta aukin og óþörf fyrirhöfn og kostnaður. Væri ekki alveg eins gott að selja frímerki í staðinn fyrir þessi sparimerki? Í Englandi er það gjört. Þar eru seld frímerki í þessum tilgangi. Það er að vísu svo nú, að 4% afsláttur er gefinn á frímerkjum, sem keypt eru í heilum örkum. Þetta verður þá auðvitað að afnema, enda engin sanngirni, sem mælir með því, og slíkt fyrirkomulag ekki til þeim löndum, þar sem alt, er að póstmálum lýtur, er í góðu lagi. Í 8. gr. er í 1. lið ákveðið, að stjórnin ákveði, hve háir vextir skuli greiddir af innlögðu fje. Jeg mundi fella mig betur við, að lágmark vaxta væri ákveðið í frumvarpinu. Þá er í 2. lið sömu greinar ákveðið, að vaxtalækkun gangi í gildi tveim mánuðum eftir að auglýsingin um hana hafi verið birt. Það gæti auðveldlega komið fyrir, að þessi tími yrði of stuttur. Auglýsingin gæti komið út, þegar póstar væru nýfarnir, og svo yrði að bíða eftir næstu póstferð eftir mánuð, og loks þegar sá póstur væri kominn í fjarlæga landshluta, vissi fólk fyrst um þessa auglýsingu. Í 9. gr. frumv. er svo ákveðið; að uppsagnarfrestur skuli vera sem hjer segir : Alt að 100 kr. . . . . . minst 7 dagar Yfir 100 kr. altað 500 kr. - 14 - Yfir 500 kr. . . . . . . . - 30 - Jeg sje ekki betur en þetta sjeu alt saman óþarfa umsvif, ekki síst þegar ekki er gjört ráð fyrir .að meira en 2000 kr. verði mest í hverri bók. Jeg sje ekki, að það þurfi frest til þess, að borga út slíkar smáupphæðir.. Tel enga ástæðu til, að hafa slíkt ákvæði í lögunum. Að vísu mætti hafa einhvern litinn frest fyrir stærri upphæðir; en að þurfa að bíða viku til þess að fá út einar l00 kr., það er einungis til þess, að enginn leggur inn í sjóðinn. Þá kem jeg að brtt. á þgskj. 114, frá meiri hluta nefndarinnar. Það er fyrst við 2. gr. Þar vill nefndin gjöra þá breytingu, að hlutaðeigandi hreppsnefnd verði að gefa því meðmæli, að póstsparisjóður verði settur á stofn. Jeg sje ekki, að slíkt sje til bóta. Ef nefndin álítur málið gott, þá skil jeg ekki, hví hún vill sporna við því, að póstsparisjóðir verði settir á stofn sem víðast. Sumstaðar er ekki nema eitt pósthús í hverri sýslu, og þá ætti sú eina hreppsnefnd, sem er í sama hreppi og þessi póststöð, að ráða því, hvort sparisjóðurinn yrði stofnaður eða ekki. Ef nokkurt vit ætti að vera í þessu; þá ættu öll sveitarfjelög sýslunnar að eiga atkvæði um það mál. Brtt. nefndarinnar við 5. gr. sje jeg ekki betur en komi alveg í bág við 22. gr. frumvarpsins. Í brtt. við 14. gr. er það tekið fram, að póstsstjórnin skuli ekki greiða vexti af innstæðufje, ef það hefir legið í 50 ár í póstsparisjóði, án þess að við það hafi verið bætt eða af því tekið út; og skuli fjeð þá verða eign sparisjóðsins. Í frumv. er þetta tímatakmark 15 ár Jeg skal játa, að þetta tímatakmark, 15 ár, er nokkuð stutt,. en aftur á móti eru 50 ár óþarflega langt. Rjettast held jeg væri að fara bil beggja og setja t. d. 25 ár. Þessar eru þá þær athugasemdir, sem jeg vildi gjört hafa, og vænti jeg þess, að þær verði, að minsta kosti sumar þeirra, teknar til greina. Jeg veit ekki, hvort háttv. nefnd vill athuga þetta nánar til næstu umræðu, en annars mun jeg koma með brtt. til 3. umræðu í þessa átt. Jeg hefi ekki athugað frumv. svo nákvæmlega, að ekki geti verið ýmislegt fleira athugavert við það. Hygg jeg því rjettast, að umræðu yrði frestað að þessu sinni, svo að nefndinni og deildarmönnum yfir höfuð gæfist færi á að yfirvega málið betur, því þetta frv. er langt frá því að vera nógu rækilega undirbúið.



Jeg vil alls ekki hindra það, að þetta frumvarp verði sem best athugað og undirbúið. Þó skal jeg geta þess, að nefndin, sem hefir komið þessu frumv. á framfæri, fór í gegn um það grein fyrir grein og reyndi að athuga það sem best eftir föngum. Reyndar var það fyrirætlun nefndarinnar, að fara til póstmeistara og leita hjá honum frekari upplýsinga, en þegar til kom, var hann ekki í bænum, svo það fórst fyrir. Jeg skal nú leyfa mjer að minnast örlítið á nokkur atriði í ræðu háttv. þm. N.-Þ. (B. S.). Það er þá fyrst að því er snertir það, sem hann sagði um sparimerkin: Jeg býst við, að nefndarmennirnir flestir hafi talið það óvíst, að sparimerki yrðu notuð að mun. En það má vel vera, að frímerki mætti nota með góðum árangri. Um lágmark vaxta er það að segja, að jeg get ekki vel skilið, að neitt ákvæði um það gæti að verulegu gagni komið. Vextir verða að sjálfsögðu svo háir, sem hægt er, þegar allur kostnaður við rekstur sjóðanna er dreginn frá. Jeg gjöri ráð fyrir, að þeir verði hjer bil 2½–3%, eða nokkru lægri en venjulegir sparisjóðsvextir. En þetta er hæpið að ákveða fyrir fram. Það er satt, að því er Reykjavík snertir, að uppsagnarfrestur mundi verða næsta þýðingarlítill, og væri því ef til vill ástæða til að setja sjerstök ákvæði um það. En það vakti fyrir nefndinni, að póstsparisjóði myndu engir Reykvíkingar nota, og mjer finst það ósköp eðlilegt, því að vextir póstsparisjóðanna munu verða jafnháir um land alt, og ef þeir verða lægri heldur en gjörist í sparisjóðum bankanna, þá get jeg ekki sjeð, að Reykvíkingar hafi neitt með póstsparisjóð að gjöra. Það kom til tals í nefndinni, að láta sýslunefndir gefa meðmæli með, hvar stofna skyldi póstsparisjóði í hverri sýslu, en hitt varð þó ofan á, að leggja til, að hreppsnefndir gæfu þessi meðmæli. Það þótti sanngjarnara, vegna afskektra hreppa, sem vildu hafa póstsparisjóði út af fyrir sig, þó sýslunefnd kynni að draga taum sparisjóðs hjeraðsins eða sýslunnar. Hvað það snertir, að gefa manni heimild til að sjá, hver upphæð er færð inn í póstbókina, þá var nefndinni það ljóst, að ekki bæri að sýna annað en þá upphæð, sem viðkomandi legði inn í hvert sinn, og hafa einhver ráð til þess að ekki sæist, hvað aðrir hefðu lagt inn á sömu síðu. Og það sýnist ekki vera neitt vandamál, því að ekki þarf annað en að leggja pappír yfir það, sem fært hefir verið inn á undan. Þess er krafist í 13. gr., að sparisjóðsbókum sje skilað til póstjórnarinnar, til þess að þær verði rannsakaðar, og ef þetta er látið undan falla, eins og nefndin bjóst við, að altítt mundi verða, þá yrði það skaði viðskiftamannsins, ef póstbókin sýndi minni innieign en viðskiftabók hans sjálfs. Það vakti fyrir nefndinni, að menn fengju að sjá, hver upphæð er færð inn í póstbókina í hvert sinn sem menn leggja eitthvað inn í viðskiftareikning sinn, til að tryggja menn fyrir þessu. Um 50 ára tímatakmarkið er það að segja, að nefndin hefir sett það inn með tilliti til þess, að eigandi bókar mundi í flestum tilfellum vera dáinn og búi hans skift. Ef enginn hefir gefið sig fram innan þess tíma, þótti rjett, að fjeð fjelli til sjóðsins, en ekki eftir svo skamman tíma, sem frumv. gjörir ráð fyrir. Að lokum skal jeg taka það fram, hvað mig sjálfan snertir, að mjer er það hreint ekki á móti skapi, að umræðunum verði nú frestað, svo að málið yrði athugað á ný, jafnvel þótt mjer sýnist þessar mótbárur, sem komið hafa fram gegn frumv. ekki hafa við verulega góð rök að styðjast.



Jeg verð að lýsa því yfir, að jeg get ekki sjeð annað en að þetta sje frekar þýðingarlítið mál. Jeg skil ekki, hver ástæða getur verið til að stofna þessa nýju sparisjóði, því nú eru til í landinu margir sparisjóðir, og þeim fjölgar æ ár frá ári. Jeg sje því ekki annað en hjer sje verið að stofna til beinnar samkepni við þá Sparisjóði, sem þegar eru til. Það þarf ekki að færa nein sjerleg rök fyrir þessu áliti mínu, því það er vitanlegt, að það er í fáum tilfellum ljettara að ná til pósthúsanna heldur en sparisjóðanna. Ein afleiðing af þessu er sú, að það mundi auka starf pósthúsanna, kosta aukna vinnukrafta og þar með ný útgjöld fyrir landið, en almenningsgagnið á hinn bóginn sáralítið, vegna þess, að út um alt land eru til bankar og sparisjóðir, sem geta fullnægt þörfum manila í þessu efni. Það er mín skoðun, að þetta sje ekkert nauðsynjamál, og finn jeg því ekki ástæðu til, að greiða atkvæði með því.



Út af því, sem háttv. þm. Ak. (M. K.) sagði, skal jeg leyfa mjer að benda á fylgiskjalið frá póstmeisara, sem prentað er með þgskj. 107, þar sem hann færir ljós rök fyrir því, að þessar stofnanir muni verða að gagni. Röksemdir hans eru almenns efnis um fyrirkomulag sjóðanna yfirleitt, og jeg sje ekki annað en að ýmislegt, sem þar er tekið fram, mæli með því, að slíkir sjóðir sjeu stofnaðir hjer, með því að þeir hafa reynst mjög vel í öðrum löndum.  (Magnús Kristjánsson: Það á ekki alt við hjer, sem vel reynist í öðrum löndum)  . Veit jeg það, en úr því að þetta hefir gefist svo vel annarstaðar, þá er ekki ósennilegt, að það geti orðið hagkvæmt fyrir menn hjer. Þessir sjóðir eru til um allan Vesturheim, í Englandi, Svíþjóð, Frakklandi og yfir höfuð í flestum löndum Norðurálfunnar, og hafa hvarvetna þótt koma að góðu liði, og ættu því eins að geta orðið þarflegir hjer. Jeg get ekki skilið, að hætt sje við, að þessir sjóðir yrðu keppinautar annara sparisjóða. Það er ekki ætlast til, að þeir veiti hærri vexti, heldur er tilætlunin sú, að gjöra mönnum hægt fyrir, að koma því fje, sem menn þurfa ekki að nota í svip, til geymslu á öruggum stað. Það er ekki nema gott og þarflegt, að gefa mönnum þannig færi á að koma fyrir spariskildingum sínum, sem að öðrum kosti yrðu ef til vill að eyðslufje. Annars skal jeg ekki neitt um það segja að óreyndu, hvort þessir sparisjóðir myndu verða fremur lítið notaðir hjer. Eftir því, sem mjer heyrðist á hv. framsm. (G. H.), gjörði hann ráð fyrir, að þeir myndu verða fremur lítið notaðir. Hann bjóst við, að sjóðirnirmyndu ef til vill verða eitthvað notaðir utan Reykjavíkur, en í sjálfri Reykjavík alls ekkert. Ef svo færi, .er þörfin ekki næsta mikil. En af því að jeg hefi fallist á rök póstmeistara, er jeg hlyntur þessari hugmynd. Viðvíkjandi sparimerkjunum skal jeg taka það fram, að þótt tilbúningur þeirra nemi ekki stórfje, þá munar það þó dálitlu, og er fullkominn óþarfi að kasta því fje á glæ, þar sem til eru önnur sparimerki, sem ekkert kosta, nefnilega frímerkin. Þau mætti nota í stað þessara sparimerkja; og við það myndi sparast mikil skriffinska, alt sjérstakt reikningshald og skilagrein fyrir sparimerkjunum, sjerstök sending þeirra um alt land, því að frímerkjareikningur er haldinn og frímerki alstaðar til hvort sem er. Þetta væri því bersýnilega til mikilla bóta. Þar að auki hafa menn stundum afgang af frímerkjum, sem hætt er við að týnist, en sjeu þau jafnframt notuð sem sparimerki, þá myndu menn gefa þau börnum og gætu þau límt þau inn í bækur sínar. Þegar svo er búið að skila frímerkjunum, verða þau stimpluð á pósthúsinu, og getur það síðan selt þau fyrir helming þess verðs, sem þau kostuðu upphaflega. En sparimerkin eru einkis virði. Þetta getur munað töluverðu fje, og virðist alt mæla með því, að frímerkin verði notuð í stað sparimerkjanna. En til þess útheimtist breyting á póstlögunum, svo að pósthúsin hætti að gefa afslátt á frímerkjum. En frumv. um það getur ekki komið öðruvísi fram á þessu þingi hjeðan af en frá nefnd. Jeg skal ekki þræta við háttv. framsögumann (G. H.) um einstök atriði, enda hygg jeg að það myndi verða þýðingarlítið. Það er víst líkt á komið um okkur báða, að við höfum ekki haft tækifæri til að kynna okkur málið nákvæmlega, og er því naumast hægt að gjöra ráð fyrir því; að annar hafi alrjett fyrir sjer en hinn alrangt. Viðvíkjandi ákvæðinu um að innleggjandi fái heimtingu á að skoða í póstbókina, sagði háttv. framsm. (G. H.) að vel mætti koma í veg fyrir, að hann sæi meira en það, sem hann hefði sjálfur lagt inn, með því að leggja pappír yfir síðuna. Jeg held að í slíku sje lítil trygging, því að pappírsblaðið getur hæglega sópast burt. Þætti mjer því betur fara á, að sú breyting næði ekki fram að ganga. Hann gat þess enn fremur, að póstmeistari hefði ekki verið heima, þegar nefndin ætlaði að leita upplýsinga hjá honum. Það er rjett, en nú er hann kominn heim, svo að nú getur nefndin ráðfært sig við hann. Jeg vil því að endingu skjóta því til nefndarinnar, hvort hún vildi ekki taka málið út af dagskrá og bera brtt. undir póstmeistara, áður en gengið verður til atkvæða um þær.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Mönnum gefur hjer á að líta tvö nál. frá þeirri vitru landbúnaðarnefnd. Jeg er ásamt háttv.þm. Borgf. (H. S.) í minni hluta, og þeir sem vilja, geta sjeð þar í ljóslega okkar skoðun. Nú er samþykt tillaga frá forðagæslunefndinni, þar sem skorað er á stjórnina, að semja og leggja fyrir næsta þing frv., þar sem farið sje eftir skýrustu óskum landsmanna, sem fram hafa komið. En þar sem hjá okkur og Torfa heitnum koma ljósast fram skoðanir manna og óskir í þessu, þá fer þetta í sömu átt, og jeg því vel felt mig við það. Við leggjum til, að þessu sje skotið undir Búnaðarfjelagið, sem svo semji álit um það og sendi stjórnin síðan frumv. með áliti Búnaðarfjelagains og nefndarálitum þingsins út um sveitir, til þess, að menn út um landið geti kynt sjer það. Síðan sje því komið til stjórnarinnar og frumvarpið svo síðan lagt fyrir næsta þing. Jeg tel 2. tölulið þingsályktunarinnar í fullu samræmi við álit Torfa í Ólafsdal og okkar. Jeg býst við því, að stjórnin sjái, að það, sem við höfum lagt til þessa máls, er hugsað af mesta viti og þekkingu. Jeg sá þess vegna ekki ástæðu til þess, að halda þessu máli lengra fram á þessu þingi, en fulltreysti stjórninni til þess, að fara eftir tillögu okkar og leggja það fyrir næsta þing. Frumvarpið tekið aftur.

Framsm. (Þorleifur Jónsson) Þar sem þingsályktunartillaga forðagæslunefndarinnar hefir verið samþykt, þá leyfi jeg mjer hjer með að taka frv. aftur.

Forseti: Ef enginn tekur þetta frumvarp upp, þá er það hjer með úr sögunni.

Framsm. (Þorleifur Jónsson) Það hefir lengi verið töluvert basl með þessi horfellis- og forðagætslulög, og vantar þó síst að löggjöfin hafi haft áhuga á því máli. Fyrsta lagaboðið um þetta er frá 12. jan. 1884, og er þar að eins boðið hreppstjórum og hreppsnefndum, að hvetja menn til að hafa viðunanlega meðferð á gripum sínum og húsrúm handa þeim. Þetta var nú auðvitað velviðeigandi, en fremur gagnslítið lagaákvæði, að minsta kosti hefi jeg aldrei heyrt, að nokkur maður hafi verið sektaður fyrir brot á þeim lögum. Þau stóðu þó í gildi í 14 ár, eða til þess, er komu lögin frá 26. febr. 1898. Það voru líka horfellislög í 11 greinum, og innleiddu tvær skylduskoðanir, og skyldi önnur fram fara fyrir lok nóvembermánaðar, en hin síðari á tímabilinu frá 15. mars til sumarmála. Skýrslur átti svo að gjöra um þessar skoðanir og leggja fyrir sýslunefnd. Út af þessum lögum varð nú mikill kurr í landinu. Bændum þótti vera lítið vit í þeim, einkum þó haustskoðuninni. Þá var og allmikil óánægja út af því, að þeim fylgdi töluverður kostnaður, þar sem borga varð hverjum skoðunarmanni 2 kr. á dag. Hitt var þó verra, að menn fundu til þess, að matið á heybirgðum hlaut að verða mesta handahóf, nema þá að mest væri farið eftir því, sem bóndi sjálfur skrýði frá. Og þegar menn sáu það, að ekki var meira að byggja á áliti skoðunarmanns en bóndans eigin hyggjuviti, þá var von að mönnum þætti það hart, að þurfa að borga honum kaup að óþörfu. Jæja, þessi lög frá 26. febr. 1898 voru nú afleitlega illa liðinn, eins og jeg hefi sagt, og því var það, að enn voru samin lögin frá 9. febr. 1900. Þau eru líku í 11 greinum, en aðalbreytingin er sú, að þar er haustskoðuninni slept, en að eins höfð ein skoðun á tímabilinu 1, til 15. mars. Þá er líka gefin einkunn fyrir hirðingu á gripum, heyi og húsum o. s. frv. Um borgun fer eftir samkomulagi við hreppsnefnd, en þó sje hún ekki hærri en 2 krónur á dag. Svo koma forðagætslulögin frá 10. nóv. 1913. Jeg held að flestir hafi þá verið farnir að una vel við skoðunarlögin frá 1900, og að þau hafi þó gjört eitthvert gagn, og hefir það því verið bráðræði, að fara að breyta til og herða lagaákvæðin, því að þegar það var gjört, þá mátti vita, að gamla sagan frá 1898 myndi endurtaka sig. Þetta varð og svo, því að bændur hafa orðið svo óánægðir með þessi lög, að sumstaðar hafa menn neitað að kjósa forðagæslumenn, og víða um land vilja margir að lögunum sje breytt, eða þau afnumin og önnur sett, sem sjeu liðlegri og heppilegri. Af þessum ástæðum er þgskj. 36 til orðið. Sumir vilja nú ekkert annað en að lögin sjeu afnumin, en nefndin hefir þó komist að þeirri niðurstöðu, að eftir atvikum muni það vera heppilegra, að fara aðra leið og drepa ekki lögin alveg strax. Bæði búast flutnm. ekki við því, að sú stefna fengi nægilegt fylgi hjer á þinginu og svo getur sumum þótt það varhugavert, að ekkert komi í staðinn fyrir þau. Nú hefir forðagæslumálið aldrei verið borið undir almenning, svo að jeg viti. Þótt mörg önnur löggjafarmál hafi verið borin undir þjóðina, sem ef til vill hefði miklu síður verið ástæða til, þá hefir Alþingi ætíð þótst einfært um að setja þess konar lög, og breyta þeim án nokkurs undirbúnings af hálfu landslýðsins. Jeg álít þó, að þetta mál komi svo mikið við hvern búanda í landinu, að það væri fullkomlega rjett, að þjóðin ætti um það einhvern tillögurjett, enda hefir hún þegar fengið nokkra reynslu, til að byggja sjer skoðanir á, þar sem hún hefir nú að undanförnu átt við að búa ekki færri en fern mismunandi lög um þetta efni. Og nú er alveg nýlega enn kominn fram nýr, stór lagabálkur í frumvarpsformi, er Torfi heitinn í Ólafsdal hefir samið. Það frumv. liggur nú hjer fyrir þinginu, en þó býst jeg ekki við, að það verði afgreitt að þessu sinni, heldur geymt, og ætti þá þjóðinni að gefast kostur á að athuga það betur, og alt þetta mál í heild. Þegar svo stjórn og þing hefir fengið í höndur tillögur þjóðarinnar, þá má vænta að setja megi skynsamleg lög í þessu efni og vænleg, til þess að ná fylgi meðal landsmanna. Með tilliti til alls þessa hefir nefndin leyft sjer að koma fram með till. á þgskj. 108, þar sem það er lagt til, að stjórnin leiti álits og umsagnar allra hreppsnefnda í landinu um málið. Það gleður mig að vísu, að hin háttv. og fjölmenna landbúnaðarnefnd hefir komist að sömu niðurstöðu og forðagæslunefndin, þar sem hún leggur það til á þgskj. 171, að leitað sje álits hreppsnefndanna. En þar sem till. á þgskj. 108 er enn greinilegri fyrir almenning og tekur enn betur fram það, sem vakir fyrir þinginu, og þar sem því má vænta ítarlegra álits eftir henni, þá verð jeg að vænta þess fyrir hönd forðagæslunefndar, að háttv. deild samþykki hana heldur. Tillögurnar eru líkar, efnið er hið sama, að eins kemur það glögglega fram í till. á þgskj. 108, hvernig spurningarnar ættu að vera, sem lagðar yrðu fyrir hreppsnefndirnar, og hvernig ætti að svara þeim. Jeg býst nú helst við því, að hin tillagan verði tekin aftur, og ætla því ekki að segja fleira.

Matthías Ólafsson Jeg hefi frá byrjun verið því mótfallinn, að afnema þessi forðagætslulög, því að jeg álít, að þau sjeu góð og misskilningur að menn sjeu eða þurfi að vera óánægðir með þau. Jeg gæti sagt háttv. deild dæmisögu af því, hvernig því er varið með óánægjuna út af þessum lögum, sem alt af er verið að tala um, í einni sýslunefnd hjer á landi hafði síðastliðinn vetur verið samþykt að afnema lögin, eða sama sem afnema þau. En í vor á þingmálafundi bar sami maður, sem flutti þetta mál í sýslunefndinni, málið upp, en þá greiddi að eins einn maður, auk hans, atkvæði með því, að lögin yrði feld úr gildi. Sýnir þetta best á hve föstum fótum andmælin gegn lögunum standa. Mönnum sýndist bara fyrst vera vandkvæði á framkvæmd laganna, en því lengur sem þau eru reynd, því betur fella menn sig við þau. Jeg er viss um, að því lengur sem lögin eru reynd, þess betri reynast þau. Og hvað kostnaðinn snertir, þá eru það sannarlega ekki svo margar skepnur í hverri sveit, sem lífinu þarf að halda, til þess að það borgi kostnaðinn. Jeg vil jafnvel segja, að kostnaðurinn sje of lítill, sem sje, að mennirnir fái oft of lítið kaup. Jeg býst við því, að ef þessu máli væri skotið undir þjóðina, þá myndi annar hver hreppur á landinu óska eftir heimildarlögum og sumir eftir afnámi laganna, svo að hver gæti hagað sjer eftir þessum óskapnaði, sem honum sýndist og farið með skepnur sínar eftir vild. Og hvernig í ósköpunum ætti sú stjórn að vera saman sett, sem gæti soðið saman allar þessar sundurleitu skoðanir. Til þess yrði hún að láta leita atkvæða út um alt land, til þess að sjá hve mörg atkvæði væru með nú gildandi lögum, hve mörg með heimildarlögum, og svo hve margir engin lög vildu hafa. Upp úr öllu þessu ætti hún svo að sjóða vinsæl lög. Hún mætti vera undarlegum hæfileikum gædd, sú stjórn, er þetta gæti færst í fang. Jeg hygg að það væri þá hreinlegra og betra að afnema alla forðagætslu en að hafa þennan óskapnað. Hvað mig sjálfan snertir, þá mun jeg greiða atkv. á móti því, að forðagætslan verði afnumin.

Framsögum. (Matth. Ólafsson): Fyrir sjávarútvegsnefndina hafa verið lagðar gjörðir Fiskiþingsins, þar sem farið var fram á, að veitt væri fje til hafnargjörðar undir Jökli á næsta fjárhagstímabili, og fylgdu teikningar af fyrirhugaðri höfn. Þetta hefir nefndin ekki sjeð sjer fært að leggja til að svo stöddu; en hinu er hún eindregið með, að nú þegar verði gjörðar rannsóknir um hafnastæði, svo hægt sje með vissu að segja um, hvar tiltækilegast sje, að gjöra hafnir í framtíðinni og að fram kæmi kerfi um þetta, sem lægi fyrir þinginu, er fjárhagur yrði betri. Þetta hefir nefndinni verið ljóst, að þyrfti að gjöra, til þess að undirbúningur væri fyrir hendi, er til framkvæmda kæmi, alveg eins og með vegi og síma, því þá yrði kann ske auðveldara að gjöra fyrirtækin en annars. Áætlanir hafa verið gjörðar um hafnir í Þorlákshöfn, Keflavík, á Sandi og í Súgandafirði. Nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að sinna þessu á þessu fjárhagstímabili, af því fjárhagurinn er örðugur, en hefir svo, sem áður er sagt, mælt með því, að rannsóknir yrðu hafnar, því að þær myndu ekki kosta mikið fje. Í þingsályktunartillögunni er farið fram á, að stjórnin ráði vel færan mann til þessarra rannsókna. Með þessu er lögð áhersla á það, að maðurinn sje starfinu vaxinn og hafi sjerþekkingu í þessu efni, og geti því gefið ábyggilegar upplýsingar þar að lútandi. Verkfræðingar, sem fengist hafa við þetta, vanta alla sjerþekkingu á hafnargjörðum; en það liggur í augum uppi, að stór nauðsyn er á því, að sá maður, er við þetta fæst, sje starfinu vaxinn, svo að hægt sje að bera til hans fylsta traust. Þetta má þó ekki skilja sem vantraust til þeirra manna, er við þetta hafa fengist; en auðsætt er, ef að fengist maður, er unnið hefði áður að hafnargjörð og hefði sjerþekkingu í því efni, að þá yrðu allar áætlanir ábyggilegri, og þá yrði ekki ráðist í stórfyrirtæki, er færi að eins miklum mun og hingað til fram úr áætlunum. Í tillögunni er sagt, að Nd. skori á landsstjórnina, að láta hafnaverkfróðan mann o. s. frv., en brtt. á þgskj. 205 fer fram á, að í stað orðanna: »Neðri deild Alþingið« komi: Alþingi. Sjávarútvegsnefndin hefir ekki átt kost á að athuga breytingartillöguna á þgskj. 242, og er ekki á móti henni, því að í henni felst nákvæmlega það sama og í orðunum í enda þingsályktunartillögunnar. Þar kemur alt í sama stað niður. Jeg vona að háttv. deildarmenn sjái, að sjávarútvegsnefndin hefir farið gætilega og ekki farið fram á harðar kröfur um fjárveitingar úr landssjóði. Því þetta er það minsta, sem hún hefir getað farið fram á.

Guðmundur Hannesson Jeg hefi ekki margt að segja, úr því að hv. framsögumaður tekur svo vel í þessar brtt. á þgskj. 242. Það er víst eflaust rjett, að enginn skoðanamunur sje milli mín og sjávarútvegsnefndarinnar, en jeg kom fram með breytingartill. af því, að mjer þótti orðalagið þannig skýrara. En annars vildi jeg geta þess, að ef þetta verður framkvæmt, og það tekið til greina af stjórninni, sem þingið fer fram á, þá er hjer um mikilsvert mál að ræða - stórpólitík. Nokkur hafnastæði og lendingar hafa verið athugaðar undanfarið, en einkum þar sem kröfur og kvartanir hafa verið háværastar. Í þessu hefir ekki ráðið full fyrirhyggja, með tilliti til fiskveiða landsmanna yfir höfuð, heldur handahóf eitt og því óábyggilegt að mestu leyti. Hefir þetta líka reynst kostnaðarsamt, eins og sjest t. d. á Þorlákshöfn. Og verði svo ekkert úr öllu saman, fyrst um sinn, þá er fje þetta að vísu ekki glatað, en það er arðlaust fyrst um sinn, og hefði þá verið betra, að verja því til einhvers annars, er brýnni nauðsyn bar til. Enda hefir oft verið illa frá þessu gengið, vantað alla heildaráætlun, og ekki tekið svo tillit til þess, sem skyldi, hvað arðsamast var og þýðingarmest. Að sjálfsögðu tel jeg nauðsynlegt, að breytt. sje samþykt, og það sem hún fer fram á.

Frsm. (Guðmundur Hannesson) Landbúnaðarnefndin hefir komið sjer saman um, að taka tillögu þessa aftur, vegna þess, að hún er að mestu samhljóða till. þeirri frá forðagæslunefndinni, er nú var samþykt. Það, sem skilur, er örlítið, en jeg skal þó geta þess, að í tillögu landbúnaðarnefndar var tekið fram, að stjórnin skyldi ekki grenslast eftir þessu, fyrr en á næsta vori. Má þá sjá, hversu forðagæslulögin reynast þennan veturinn. Annað var það, að sumum í landbúnaðarnefndinni fanst sem þgskj. 108 væri stílað þannig, að það ýtti dálítið undir þá, sem væru á móti forðagæslulögunum. Nefndin vildi að þessu leyti vera hlutlaus. Tillagan tekin aftur.