Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti - Frv. ríkisstj. um dýrtíðarráðstafanir er nú komið hingað til Ed. eftir miklar umr. í Nd., og eins og sjá má, hefur það tekið þar miklum stakkaskiptum, en nú kemur til kasta Ed. að leggja síðustu hönd á þetta mál. Hún hefur mjög stuttan tíma til umráða, þar sem gera má ráð fyrir, að morgundagurinn verði síðasti dagurinn, sem fundir verða haldnir í deildum. Ég ætla ekki að ræða þetta mál nú, en ríkisstj. mun gera grein fyrir afstöðu sinni við 2. eða 3. umr.



Herra forseti. - Ég skal mjög stytta mál mitt við þessar umr., en mun sýna afstöðu mína til þess við framhaldandi meðferð þess hér í d. Frv. þetta er kallað frv. til l. um dýrtíðarráðstafanir, og þegar það var flutt, sýndi það réttilega skilning á því, að þeir meginþættir dýrtíðarinnar, verðlag á innlendum afurðum og stríðsgróði einstakra manna, væru þau viðfangsefni, sem væri óumflýjanlegt að taka til athugunar, ef dýrtíðarráðstafanirnar ættu að koma að gagni. Till. ríkisstjórnarinnar voru þó að minni hyggju alveg óviðunandi. Skatturinn, sem hún ætlaði að leggja á stríðsgróðann, eignaraukaskatturinn, var sem ekki neitt, einar 3 millj. kr., sem er hverfandi litið miðað við þann feikna gróða, sem hefur fallið í hlut einstakra manna. Þessi skattur benti þó á það, að ríkisstj. hafði gert sér það ljóst, að stríðsgróðinn væri ein orsök dýrtíðarinnar. Þá er það hitt atriðið, um verðlag á innlendum afurðum og hlutfallið milli þess og kaupgjaldsins. Þar var sá hængur á í frv. stjórnarinnar, að gert var ráð fyrir, að skert skyldu laun verkamanna án tillits til launakjara þeirra. En það voru engar líkur til þess, að samkomulag næðist um að lækka kaup verkamanna, ekki hærra en það nú er, en það er, miðað við Dagsbrúnartaxta, 16.80 kr. grunnkaup á dag, miðað við 8 stunda vinnudag. Það var því ómögulegt að ráðast þarna á til þess að lækka dýrtíðina, enda var þetta fellt niður í Nd. og annað sjónarmið tekið fyrir. En því er ekki hægt að leyna, að eins og frv. nú er, þá er enga lausn á dýrtíðarmálunum að finna í því. Stríðsgróðinn er látinn því nær óskaddaður, þ.e.a.s., ef verðlækkunarskatturinn verður samþ., þá hækka skattar helzt á háum miðlungstekjum. Ég skal játa, að það er ekki gengið nærri lágtekjunum með þessum skatti, en hann leiðir til þess, að útsvarsálagningin verður meiri á lágar og miðlungstekjur. Á þetta vildi ég benda nú þegar, og ég tek það fram, að sá skattur, sem ég hafði mest á móti, er enn eftir í frv. Varðandi afurðaverðið er það að segja, að það atriði er alveg óvíst og öllu skotið á frest, þar til ef samkomulag næst í n. þeirri, sem á að fjalla um þessi atriði. En nú um hríð er gert ráð fyrir að kaupa verðlagið niður með fé úr ríkissjóði, og það verður væntanlega fengið með sköttum. Hvað við tekur, ef ekki næst samkomulag, er ekki vitað. Þetta þótti mér rétt að benda á við þessa umr., en að öðru leyti mun ég gera fulla grein fyrir afstöðu minni síðar. Þó vil ég enn taka það fram, að það er víss vinningur að lækka vísitöluna úr 262 niður í 230, ef það er gert fljótt og ef nokkuð verður gert síðar, er þannig mun hægra um vik. Ég vildi því spyrja hæstv. ráðh., hvort nokkrar líkur séu til þess að vísitalan fáist niður í 230 stig í byrjun næsta mánaðar eða hvort hún muni aðeins mjakast það smám saman.



Herra forseti. - Það hefur enn ekki verið stungið upp á því, að þetta mál gengi til n. hér. Ég heyrði ekki, að hæstv. ráðh. legði það til, en ég tel sennilegt, að hv. þdm. finnist það mörgum eðlilegt, að þetta mál gengi til fjhn., og skal ég játa, að svo hefði verið undir öllum venjulegum kringumstæðum, en hitt kann að orka tvímælis, hvort það sé rétt eins og nú er komið. Hæstv. ráðh. gat þess, að síðustu deildafundir mundu verða á morgun, og deildin hefur því ekki nema einn dag til þess að afgreiða þetta. Mér skilst, að helzt þurfi að afgreiða það í kvöld eða fyrri hluta næsta dags, ef á að verða hægt að slita þingi á tilteknum tíma. Það virðist því vera formsatriði eitt að vísa málinu til n., en það hafa að vísu heldur engar raddir komið fram um það enn. En út áf því, að ekki skuli þýða að láta annað eins mál og þetta virðist vera ganga til n. vegna þess að hún getur ekki lagt í það neina teljandi vinnu sökum tímaskorts, vil ég ekki láta hjá líða að benda á, hvað þessari hv. d. hefur verið boðið í sambandi við þetta mál og önnur stórmál nú á þinginu og undanfarandi þingum: Ég man ekki betur en þetta mál hafi verið lagt fyrir Nd. 22/2 s.l. Það var svo fyrst afgreitt þaðan á laugardagskvöldið var, og nú á þessi deild að afgreiða það á einum degi. Svona hefur þetta verið á undanförnum þingum um ýmis stórmál, en hér er þó enn lengra gengið en áður, því að áður hefur þó verið samið um afgreiðslu slíkra mála innan þess þingmeirihluta, sem ábyrgðina hefur borið, en hér hefur ekkert slíkt samkomulag verið gert. Ef svo hefði verið gert, þá hefði ef til vill mátt segja, að þetta væri verjandi. En ég vil vænta þess, að hæstv. ríkisstj. hagi þessu nokkuð á annan veg í framtíðinni en á þessu þingi, að leggja því nær öll þýðingarmestu málin fram í Nd. Þótt ég ætli ekki nú að tala um afstöðu mína til einstakra atriða frv., verð ég að segja það, að hún hlýtur að nokkru leyti að byggjast á því, að ég lít svo á, að Ed. eigi ekki nema um tvo kosti að velja í sambandi við þetta mál. Annar er sá að taka við því eins og það kemur frá Nd. og skila því frá sér aftur sem næst óbreyttu, en hinn er sá að stuðla að því, að það nái ekki fram að ganga á þessu þingi, annað hvort með því að fella það eða þá með því að senda Nd. það aftur með þeim breyt. sem ætla mætti, að gætu valdið þar ágreiningi. Við 2. umr. þessa máls verður, eins og menn vita, greitt atkv. um hverja gr. frv. út af fyrir sig, og kemur þá afstaða þm. í ljós til hverrar einstakrar gr., og þótt einstök gr. félli, þá er ekki hægt að segja, að það sé svo mikil röskun á .frv., að óhugsandi sé, að Nd. geti sætt sig við hana. Og þó að frvgr. félli, væri ekki hægt að segja, að það væri slík röskun á frv., að ekki væri von um, að hv. Nd. gæti afgr. málið samt. En ef við viljum, að málið nái fram að ganga, sé ég ekki annað en við í þessari hv. d. séum algerlega útilokaðir frá að koma með nýjar till., því að það mundi þýða, að málið kæmi til hv. Nd., þegar fara ætti að slíta þingi, og allar líkur til, að nýjar till. mundu vekja nýjar deilur þar í d., svo að endirinn yrði sá, að málið yrði aftur að ganga til þessarar hv. deildar. Það má segja, að þetta frv. sé ekki nema svipur hjá sjón í samanburði við það, sem var, þegar það var lagt fram í hv. Nd. Í hinu upphaflega frv. hæstv. ríkisstj. voru í raun og veru gerðar ráðstafanir til að lækka dýrtíðina, og þessu átti að ná með því að krefjast nokkurs af sem flestum borgurum þjóðfélagsins. Það er kunnugt, hvernig verklýðsfélögin og fulltrúar þeirra tóku þessu. Yfir Alþ. hefur rignt mótmælum frá þessum aðilum, og þingið hefur tekið þau mótmæli til greina. Virtust allir sammála um að taka úr frv. þau ákvæði, sem mótmælin höfðu vakið. Þegar svo var málum komið, reyndist það, að bændur vildu ekki heldur skerða hlut sinn á þann hátt, sem orðið hefði, ef frv. hefði náð fram að ganga óbreytt. Vilji þeirra í þessu efni var einnig tekinn til greina, og er því ekki annað eftir að frv. en heldur lítilfjörlegar ráðstafanir um framlög úr ríkissjóði og tilraunir að koma á samningum milli verkamanna og bænda, að því er snertir hlutfallið milli kaupgjalds og verðlags. Eru þá þessi atriði, sem eftir eru af frv., þess virði, að það nái fram að ganga? Ég vil þegar lýsa yfir því, að því er mig snertir, og ég held, að því er snertir minn flokk, að þótt ekki sé hægt að segja, að mikið sé fengið með frv., er þó nokkuð fengið með því og von um, að það geti leitt til mikilsverðari árangurs. Afstaða mín markast af því, að ég vil greiða fyrir því þrátt fyrir allt, að frv. nái fram að ganga. En á þessu eru reyndar þau vandkvæði, að tíminn til að fjalla um málið er alveg farinn, eða því sem næst, og því mun ég ekki gera till. um, að málinu verði vísað til n. Ég tel, að slíkt yrði aðeins formsatriði, ef málið ætti þá ekki að sofna hjá n. Á það má líka minna, að fjhn. þessarar hv. d. hefur þegar fjallað um málið ásamt fjhn. Nd. Ég hefði raunar talið æskilegra, að sú samvinna hefði haldizt, en einn góðan veðurdag hætti hv. fjhn. Nd. þessari samvinnu án þess að ráðgast við okkur. En þó að málinu væri ekki vísað til fjhn. þessarar d., tók hún það fyrir á fundi í morgun. Annars hef ég litla trú á, að það sé til nokkurs, að n. fjalli frekar um málið.



Út af fyrirspurn hv. 3. landsk. vil ég taka það fram, að ef sá hluti frv., sem getur haft áhrif á vísitöluna, er framkvæmdur, þá geri ég ráð fyrir, að vísitalan geti lækkað um 35–37 stig eða í 235- 237 stig, miðað við þá vísitölu, sem hæst hefur verið 272 stig. Þessi lækkun vísitölunnar virðist geta átt sér stað á grundvelli frv., ef samningar þeir, sem gert er ráð fyrir í því, takast. Svo eru líkur til, að vísitalan gæti lækkað enn nokkuð að fyrsta mánuðinum liðnum, ef frv. nær fram að ganga.



Það er rétt hjá hv. 1. þm. Eyf., að tími sá, sem við höfum til starfa, er stuttur. Þó er það bót í máli, að fjhn. þessarar hv. d. hefur tekið allmikinn þátt í athugun málsins. Hins vegar er ég ekki hv. þm. samþ. um það, að hv. d. verði að gera annað af tvennu, samþ. frv. í aðalatriðum eða fella það. Ég sé ekki betur en henni sé skylt að gera þær brtt., sem henni þykir eðlilegar, og láta málið ganga til hv. Nd. aftur, ef þörf gerist. Nýtt þing kemur saman innan skamms, og þó að bezt væri reyndar, að málið næði afgreiðslu á þessu þingi, má segja, að ekki skipti miklu máli, hvort svo verður eða afgreiðsla tekst snemma á næsta þingi. Í fjhn. var um það talað, að rétt væri að takmarka sem mest ræðuhöld við þessa 1. umr., og mun ég haga mér þar eftir. Ég þarf ekki að minna á, að við kosningarnar í haust var talið, að það hlyti að verða aðalverkefni þessa þings að kveða niður verðbólguna, og hæstv. ríkisstj. lýsti þessu einnig sem aðalverkefni sínu, þegar hún tók við embætti. Allir vita, hvernig þetta hefur gengið. Frá því er þing kom saman, hefur það verið að berjast við þetta beinlínis eða óbeinlínis. Í frv. því, sem hæstv. ríkisstj. lagði fram í febrúarmánuði síðastliðnum, var lögð áherzla á það að færa niður dýrtíðina með því að lækka kaup og lækka jafnframt verð á innlendum landbúnaðarafurðum. Það má segja, að hið upphaflega frv. hæstv. ríkisstj. hafi miðazt beinlínis að því að lækka dýrtíðina, en hið sama verður naumast sagt um þetta frv. Sú vísitölulækkun, sem kemur til greina samkv. 4. gr., er bundin því skilyrði, að samkomulag náist um jafnvægi kaupgjalds og verðlags, og einu ákvæðin, sem miðast beinlínis að lækkun dýrtíðarinnar, ákvæði 5. gr., eru aðeins bráðabirgðaákvæði og háð því skilyrði, að sú verðlagsákvörðun, sem gert er ráð fyrir í 4. gr., takist. Það er raunar tilgangslaust að vera með spádóma um það, hvort þessi tilraun, sem um ræðir í 4. gr., muni takast, en ég efast ekki um, að erfiðleikar þeir, sem orðið hafa á samkomulagi hér á Alþ., eiga rætur að rekja til þess, að viljinn til að lækka dýrtíðina er ekki mikill hjá þjóðinni. Ýmsar stéttir telja sig ekki hafa hag af því í svipinn, að dýrtíð lækki, þó að ég verði að telja þá skoðun að minnsta kosti nokkuð hæpna, því að þegar verðlag fer að færast aftur í það horf, sem áður var, verður undanhaldið því erfiðara sem verðbólgan er þá meiri, svo að mikinn ávinning verður að telja að fá hana lækkaða nú þegar. En þar eð ekki tókst að fá samkomulag á Alþ. um beina lækkun dýrtíðarinnar, sýnist ekki önnur leið fær en þessi. 5. gr. frv. hefur sem sagt aðeins bráðabirgðaákvæði inni að halda. Þar er ætlazt til, að dýrtíðin verði lækkuð fljótlega að nokkru með því að greiða fé úr ríkissjóði. Slík aðferð orkar alltaf tvímælis og jafngildir því, að verið sé að taka úr öðrum vasanum og láta í hinn. En þetta getur samt komið að nokkru gagni, og ef allt yrði látið afskiptalaust, gæti farið svo, að síldarútvegurinn stöðvaðist í sumar. En þegar sleppt er þessum tveim gr. og svo 1. gr., tel ég, að frv. orki mjög tvímælis. Ég tel t.d., að 7. gr. eigi ekki heima í þessu frv. Hún hefði átt að koma fram sem brtt. við skattal. Auk þess eru á henni tveir gallar, sem ég ætla þó ekki að ræða hér. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri, en aðeins taka það fram að síðustu, að ég tel 4. gr. frv. réttlæta, að það nái samþ., þó að þar sé aðeins um skilyrðisbundnar ráðstafanir til lækkunar dýrtíðinni að ræða.



Ég get fallizt á, að æskilegt væri, að þessi 1. umr. yrði ekki mjög löng, ef allar eiga að rúmast á einum degi, en vil þó leggja til, að málinu verði vísað til n. Ég er hissa á því, ef hv. d. vill ekki vísa málinu til n. Nýtt þing á ekki að koma saman fyrr en á föstudag, og ég sé ekki, að nokkuð sé því til fyrirstöðu formslega, að þessu þingi sé slitið degi áður. Ég vil taka undir það, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði um aðferð þá, er höfð hefur verið í þessu máli: Hér er mál, sem er í raun og veru í lausu lofti. Það er sök sér um mál, sem áður hefur verið samið um og sæmilega eru undirbúin, þó að fljótaskrift sé á formslegri afgreiðslu þeirra, en mér skilst, að því sé ekki til að dreifa hér. Að vísu mun fjhn. Nd. hafa fjallað um málið ásamt fjhn. þessarar hv. d., en því samstarfi var slitið af hálfu fjhn. Nd., og samkomulag það, sem náðist í fjhn., var rofið og nýjum atriðum bætt inn í málið. Það er því eins og hvert annað ókarað þingmál, og hlýtur sú spurning að vakna í þessu sambandi, hvort þingið hafi leyfi til að virða að vettugi deildarskipun sína í svo mikilvægum málum. Ég teldi þó miklu skárra, ef málinu yrði vísað til n. og svo haldið áfram að ræða það hér fyrri partinn á morgun. Annars tel ég, að hér hafi ekki aðeins hv. Ed. verið virt að vettugi, heldur Alþ. sjálft. Það eru önnur stórveldi hér í landinu, sem tekið hafa að sér að ráða málinu til úrslita, annars vegar verkamenn, en hins vegar bændur, og það er nú jafnan svo, að taka verður til greina, hvað stórveldum þóknast að vilja. Þetta er dæmi þess, hvernig fer, ef löggjafarvaldið er sett út úr spilinu af sterkum hagsmunasamtökum. Þessar ráðstafanir, sem gerðar eru til bráðabirgða, sýnast mér stefna í rétta átt. Þar er hlaupið undir bagga af löggjafarvaldinu og fjárveitingarvaldinu og boðið fram fé til þess að búa í haginn fyrir þá útkomu, sem kann að fást við samningaborðið í hinni miklu nefnd. Hitt er annað mál, að frv. er stórskemmt með því, að rofið var samkomulag fjhn. Nd. og samþ. inn í það 7. gr. Mér þótti samsvarandi gr. í stjórnarfrv. vera ákaflega óaðgengileg, en hvað var hún hjá þessu, þegar ekki á aðeins að banna að leggja í varasjóði, heldur eyðileggja að mestu nýbyggingarsjóðina líka ! Nú á að taka féð, sem var til tryggingar, endurnýjunar og eflingar fyrirtækjunum og atvinnunni, og leggja í sjóð til að framfæra með einhverju móti þá, sem þannig eru sviptir atvinnunni. Það er ákaflega undarleg ráðstöfun, vægast sagt, - í stað þess að herða á því með löggjöf, að féð yrði notað til endurbyggingar og atvinnuaukningar. Mér finnst það sérstaklega einkennilegt, að að þessu standa menn, sem lengi hafa prédikað, hvílík heimska þessir framfærslustyrkir séu. Hvað verður gert annað en eyða fénu í þá heimsku eða aðra álíka, þegar þeim tilgangi er náð að eyðileggja atvinnufyrirtækin? Það leiðir hvað af öðru. Og þetta er alls ekki breyting til bráðabirgða eins og annað í frv., heldur frambúðarbreyting á skattalögum. Vitanlega er alrangt, að slíkt ákvæði sé haft í þessu frv. og ekki sérstakt, enda var það ætlun fjhn. Nd. að blanda þessu ekki saman. Ég undraðist, þegar hv. 3. landsk. (HG) kvaðst sakna þess, hvað stjfrv. væri orðið breytt og skattaákvæðin úr því felld. Að vísu er tekinn úr því kaflinn um stríðsgróðaskatt og eignaraukaskatt, sem leggja átti á í sérstöku skyni. Einnig féllu burt ákvæðin um skyldusparnað. Að öðru leyti haldast skattaákvæðin, nokkuð breytt, og eins og 7. gr. er útbúin, gengur frv. nú svo miklu nær svokölluðum stríðsgróða en áður, að ólíku er saman að jafna. Ég skal svo ekki hefja umr., en vil fyrir mitt leyti leggja til, að málinu sé vísað til fjhn., og mælast til þess mjög eindregið, að því sé ekki haldið áfram fyrr en á morgun.



Það vakti alls ekki fyrir mér að hindra, að málið færi til n. En eins og ég tók fram, er gert ráð fyrir, að á morgun verði síðustu umr. þingsins. Hæstv. forsrh. óskar eftir, að þingslit verði annað kvöld, ef unnt verður. Þeim verður að útvarpa, svo að þau geta helzt ekki orðið síðar en um kl. 10. Tíminn er naumur, en ég geri að till. minni, að málið fari til n., og deildarinnar er að fá úr því skorið.



Ég kvaddi mér hljóðs til að óska eftir, að málið færi til n. Að öðru leyti nægir mér að segja það við þessa umr., að ég hygg, að eins og málin hafa legið fyrir og eins og gögnum er háttað, sé ekki hægt að komast í bráð að annarri niðurstöðu í aðalefni frv. Það er ekki um annað að ræða en taka sér frest til að reyna að finna svokallaða landbúnaðarvísitölu og þar með hlutföll afurðaverðs og kaupgjalds. Á vöntun þessarar vitneskju hafa allar samkomulagstilraunir strandað. Á engu hefur verið að byggja nema óteljandi tölum, sem eru meira og minna gripnar úr lausu lofti. Hlutverk n. er að finna þann grundvöll, og hafi ekki tekizt samkomulag samkv. honum, er að því búnu kominn tími til fyrir hið pólitíska vald að taka ákvarðanir. Ég held því, að ekki sé harmandi, þótt önnur ákvæði hafi fallið úr frv., þar sem gert var ráð fyrir fljótari lausn þessa máls. Grundvöllurinn var ekki fyrir hendi. Þing og ríkisstj. hefðu getað sparað sér fyrirhöfn með því að gera sér þetta ljóst snemma. Ég vil benda n., sem mun fá málið til meðferðar, á, að hún verður að taka ýmis atriði til athugunar í sambandi við 7. gr. Ég geymi mér til 2. umr. rétt til að ræða gr. í einstökum atriðum og skal ekki fara út í það, hvort skynsamlegt sé út af fyrir sig að svipta jafnt útgerðarfélög sem verzlunarfélög, hlutafélög jafnt sem samvinnufélög réttinum til þess að leggja fé í varasjóði. Ég tel okkur vera furðu óminnuga á fyrri reynslu, ef við munum ekki, að bæði verzlunar- og útgerðarfyrirtæki hljóta að komast í kröggur í stríðslok, verzlanir t.d. liggja þá með vörubirgðir, sem þær skaðast á, ef þær hafa gegnt þeirri skyldu sinni að birgja landið vörum. Eins er það athugamál, hvort heilbrigðara sé að koma í veg fyrir endurnýjun flotans eða greiða fyrir henni. En eigi að skattleggja þessa aðila eins og í 7. gr. segir, verður ekki hjá því komizt, að sveitarsjóðir fái meiri hluta þeirra skatta, sem þannig nást. Álagningarréttur sveitarsjóða var mjög takmarkaður og þeim veitt hlutdeild í staðinn í stríðsgróðaskatti, er hann var settur. Það hefur verið deilt um, hvort rétt sé að setja þá takmörkun á rétti sveitarsjóða. En hún helgast af því, að með þeirri skipun mála sé komið í veg fyrir skattflótta, þ.e. að menn leiti með rekstur sinn á staði, þar sem skattar eru lægstir. Sé nú tekinn af fyrirtækjunum réttur til að safna í varasjóði og tekin nokkurn veginn 90% af raunverulega öllum tekjum þeirra í skatt, er auðsætt, að sveitarsjóðir verða að fá verulegan hluta af þessari víðbót, ef ekki á stórlega á rétt þeirra að ganga. Frá fornu fari hafa beinir skattar verið aðaltekjustofn sveitarfélaganna. Mér virðast þess, sem þarna á að taka, eiga að renna í sveitarsjóð, annaðhvort beinlínis til þess að lækka útsvör eða til að leggja í sjóði til notkunar eftir ófriðinn. Það getur auðvitað verið samkomulagsatriði, hve mikinn hlut þeir ættu að fá, en minna en 2/3 kæmi ekki til mála, ef nokkurrar sanngirni á að gæta. Ég vil skora á n. að taka þetta til athugunar, ef hún telur það rétt, sem ég tel rangt, að láta 7. gr. haldast að meginefni til.



Ég hef litið svo á, að við 1. umr. mundu verða mjög litlar umr. og málið ætti að fara til n. Ég vil aðeins lýsa yfir því, að allverulegar lagfæringar þarf að gera á frv., eins og það kemur frá Nd., þar sem því var spillt að mun við 3. umr. Orðalag 3. gr. er nú orðið vægast sagt miklu óviðkunnanlegra en samkomulag varð um í fjhn. og samþ. var við 2. umr. í Nd. Þar segir, að ríkisstj. sé heimilt að ákveða að fengnu samkomulagi við félagssambönd launþega, að verðlagsuppbót skuli greidd eftir öðrum reglum en verklýðsfélögin hafa samið um. Það er gert ráð fyrir þeim möguleika, að t.d. Alþýðusambandið geti leyft að víkja þannig frá samningum, sem hin einstöku félög þess hafa gert og eru í fullu gildi, og að því leyfi fengnu er lögbinding leyfð. Að vísu er ég ekki í vafa um, að ekki getur komið til mála nein þvingun, eins og stjórn Alþýðusambandsins er nú skipuð, en ákvæðið er óviðkunnanlega orðað, þótt e.t.v. kæmi ekki núna að sök í praxís. Þá er breyting í 5. gr. frv., þar sem ríkisstj. er heimilað að fengnu leyfi Búnaðarfélags Íslands að ákveða útsöluverð landbúnaðarafurða. En Búnaðarfélag Ísl. er ekki aðili þess máls og það af þrennum ástæðum. Það er ekki stéttarsamtök bænda, sem bera megi saman við verklýðsfélögin, hefur ekkert umboð bænda til að semja um afurðaverð þeirra eða “kaup“ þeirra, sem talað er um í þessu sambandi. Það hefur allt annað verkefni. Það er því gagnslaust að segja, að með þessu móti sé verið að tryggja, að reynt verði að ná frjálsu samkomulagi við bændur. Í öðru lagi þarf í raun og veru ekkert samkomulag við bændur um að lækka útsöluverð, þegar séð er um, að það valdi engri lækkun á útborgunarverði til þeirra. Í þriðja lagi er verðlagið ákveðið af stjórnskipuðum nefndum, raunverulega ákveðið af ríkisvaldinu, og ríkisvaldið hefur því fullan rétt til að breyta því, meðan þessu er ekki komið í það horf, sem ég teldi réttast, að verðlagið sé ákveðið með frjálsu samkomulagi aðila. Að því samkomulagi er stefnt með 4. gr. þessa frv. Nú mun einhver svara, að jafnvel þótt öll þessi rök væru rétt um þetta ákvæði, að samþykki Búnaðarfélags þurfi, muni ekki standa á því og þetta komi aldrei að sök. En satt að segja tel ég ekki víst, að þeir, sem fyrir Búnaðarfélaginu ráða, kærðu sig um að fallast á lækkun útsöluverðs, þótt bændum væri að fullu bætt fyrir, - þeir gætu talið það óhaganlegt verzlunarbragð fyrir framtíðina, kysu e.t.v. heldur óbreytt verðlag, þar til n. lyki störfum. Ég vil ekki spá þessu, þó að ég óttist það. Samkv. 6. gr., eins og hún er nú, hefur alþýðusambandið enga íhlutun um, hvernig reglugerð tryggingarsjóðsins yrði. Ég tel mjög orka tvímælis, hv ort nokkurt samkomulag mundi þá nást við sambandið og ber þá að athuga, hvort nokkur ástæða sé til annars en afnema 3. gr. með öllu. Ég efast um, að samþ. hennar hafi nokkra þýðingu nú. Ég get alveg fallizt á það, sem fram hefur komið í deildinni, m.a. hjá hv. 8. landsk., að í raun og veru skipti það samkomulag, sem 3. gr. miðar að, ekki ákaflega miklu máli. Verðlagið mundi vera hægt að lækka nokkuð mikið í maí án þess, með nægilega ströngum verðlagsákvörðunum. Nú, þá er 7. gr. Það hefur verið að því vikið, að hún ætti ekki heima í þessu frv., að hún væri því óviðkomandi. Því er til að svara, að hún er því ekki fremur óviðkomandi en skattaákvæðin eru í frv. hv. stj. Ég er hv. 3. landsk. sammála um það, að eins og gengið hefur verið frá frv. fjhn., þá hafa vafasömustu skattaákvæðin verið tekin upp í l. gr. Ég tel því betra að hafa 7. gr. með og þá breyt. á skattalögunum, sem í henni felst. Ég skal játa það, að viðkunnanlegra gat talizt að taka öll skattaákvæðin út úr og samþ. þau sem sérstök l., en til þess hefur ekki unnizt tími, og nú er nauðsynlegt að þetta frv. fái samþykki vegna skattaálaga fyrir 1942. Öðru máli er að gegna með eignaraukaskattinn. Til undirbúnings honum þarf lengri tíma. En það gildir sama um 7. gr. eins og sumar aðrar greinar, að henni var spillt við 3. umr. í Nd., þar sem kveðið er á um, að fé því, sem aflast, skuli skipta til helminga milli raforkusjóðs og alþýðutrygginganna. Bæði mun þetta ekki verða til skiptanna, og svo orkar tvímælis að leggja fé í raforkusjóð, meðan rafmagnsmálin eru enn í því horfi, að aðeins liggja fyrir fráleitar till. þeirrar mþn., sem skipuð var í þeim málum. Ég tel því, að allt hefði átt að ganga til alþýðutrygginganna. Það er rangt, að dregið sé úr sjóðsmyndunum til eflingar fiskiflotanum samkv. 7. gr. Þvert á móti ber að leggja allt varasjóðstillag í nýbyggingarsjóð, til þess að varasjóðurinn geti notið skattfrelsis. M.ö.o., öll skattahlunnindin koma nýbyggingarsjóði til góða. Þannig er eftir frv. betur séð fyrir þessum málum en áður. Aðeins eru þau félög undantekin, sem eiga yfir eina milljón í nýbyggingarsjóði. Smærri útgerðarmenn fá meira skattfrjálst en áður, eða 1/3 fyrir 1/5. Hitt er annað, að ákvæði 7. gr. um breyt. á skattalögunum geta ekki orðið nema til bráðabirgða, en tilgangurinn með þeim er að koma til framkvæmda við álagningu skatts fyrir 1942. Það verður áreiðanlega að breyta skattalögunum meira, því þótt skattfrelsi nýbyggingarsjóðs sé tryggt, þá er engin trygging fyrir því, eins og l. eru, að nýbyggingarsjóður geti ekki lent í taprekstri. Þetta þarf að tryggja fyrst, til þess að nýbyggingarsjóður verði að gagni, að hann verði notaður til nýbygginga eingöngu, en fyrir því er engin trygging í skattalögunum. Þessu þarf að breyta. Það þarf að koma í veg fyrir að fé, sem lagt er í nýbyggingarsjóð, geti orðið til að auðga einstaklinga, svo að þeir hagnist þannig af hinum óviðráðanlegu atvikum stríðsins. Allt þetta eru atriði, sem þarf að taka til athugunar, og þessar breytingar eru svo aðkallandi, að þær verða að koma til framkvæmda á þessu ári. En fyrst þarf að breyta 7. gr. þannig, að ekki verði skipt til helminga milli alþýðutrygginganna og raforkusjóðs. Ég ætla svo ekki að ræða þetta meir að sinni, en býst við að taka aftur til máls, þegar málið kemur úr nefnd.



Ég vil í upphafi máls míns vita þá meðferð Nd. á þessu frv. að ætla þessari d. örlítinn tíma til afgreiðslu svo yfirgripsmikils máls, eftir að hafa haldið því vikum og mánuðum saman án þess þó að hafa fundið á því viðunandi lausn. Að þessu leyti vil ég taka undir orð þeirra hv. þm., sem hér hafa talað. Satt að segja furðar mig og mjög á því, að hv. fjmrh. skuli ekki vera hér viðstaddur í d. þann stutta tíma, sem þetta stórmál er til umr. Annaðhvort er honum orðið alveg sama um afdrif þess, eða hér er aðeins um að ræða svo takmarkalausa óvirðingu fyrir þinginu, að hann telur það ekki ómaksins vert að fórna því nærveru sinni þessa stuttu stund, sem d. er ætlað til þess að ræða þetta mál, sem þó að margra dómi er ekki alveg óviðkomandi fjmrh. þjóðarinnar. Í sambandi við afgreiðslu málsins í Nd. vil ég leyfa mér að benda á, að ein gr. þessa frv. var samþ. þar með 15:12 atkv. Nú er það vitað, að frv. kemur til með að valda deilum utan þings, ef það er samþ. þannig út úr þinginu með vilja aðeins 1/3 hluta þm. Eigi málin almennt að fá slíka meðferð, að eigi sé gefinn tími til athugunar og breytinga á auðsjáanlega stórgölluðum ákvæðum samþ. af litlum meiri hluta í Nd.; þá veit ég ekki, til hvers verið er að senda þau til Ed. Frá mínu sjónarmiði á hv. stj. ekki svo litinn þátt í, að svo er komið sem komið er. Henni var að sjálfsögðu innan handar að krefjast svo skjótrar afgreiðslu frá Nd., að þessi d. gæti haft eðlilegan tíma til afgreiðslu málsins á viðunandi hátt. Ég styð því mjög þá till., að málið fari í n., og að sú n., sem væntanlega verður fjhn., hafi það til athugunar til morguns, eða lengur, ef nauðsynlegt er. Annars sé ég litinn ávinning að þessu örverpi eftir tveggja mánaða körun í Nd. Raddir hafa komið fram um að fella niður 3. og 6. gr., og allir vita, að 1. og 7. gr. eiga ekki heima í frv. Er þá ekki svo mikið eftir af því, að mikill skaði megi teljast að láta það sofna í n. Þvert á móti væri það leið til þess að bjarga heiðri þingsins, eins og nú er komið. Ég sé, að hv. fjmrh. er nú kominn hér í d. Ég var undrandi yfir þeim leiðarvísi, sem hann lét þessari hv. d. í té, er hann innleiddi hér þetta mál. Af orðum hans gátu dm. ekkert ráðið, hvort stj. líkaði betur eða verr afgreiðsla málsins í Nd., og tel ég það leitt, að ekkert skyldi koma fram í ræðu hans, sem benti á, hvernig stj. óskaði helzt eftir, að málið væri afgr. hér, úr því sem komið er. Ég vil einnig benda á, að sami háttur var hafður á um afgreiðslu fyrsta stjfrv. hér í vetur. Stj. var þá bent á ýmsar veilur í því frv., er síðar mundi leiða til margvislegra erfiðleika fyrir dýrtíðarmálin. Það hefur nú komið á daginn, að þessi aðvörun var á rökum byggð, óg að betur hefði farið, ef henni hefði verið gefinn meiri gaumur. En stj. þorði ekki að taka á málinu þeim tökum, sem nauðsynlegt var vegna hræðslu við verkalýðsflokkana, og valdi hún þá heldur minna réttlæti, minni festu og meira undanhald. Þetta er fyrsta ástæðan til þess, að þessum málum er ekki komið lengra en raun er á. Þá vil ég einnig leyfa mér að benda á, að það hefur mjög tafið heppilega afgreiðslu dýrtíðarmálanna að blanda inn í þau jafnviðkvæmum og óskyldum málum sem skattamálunum. Hv. stj. hlaut að vera ljóst, að 1. og 2. kaflinn í frv. hennar áttu þar ekki heima, heldur í skattalögum. Hv. forsrh. og fjmrh. hlaut einnig að vera ljóst, að með nýjum l. um skattaákvæði varðandi tekjur ársins 1942 var gengið aftan að þegnunum, sem hafa lifað og starfað í þeirri góðu trú, að ekki væri allt í einu farið að gerbreyta skattafyrirkomulaginu þannig, að tekinn væri allt annar og meiri skattur af tekjum þeirra á árunum 1942 en l. mæla fyrir um. Ég boða því stórkostlega breyt. á l. gr. eins og hún er nú, sem fer í þá átt, að þurfi ríkið að taka fé af þegnunum til dýrtíðarráðstafana, þá sé það a.m.k. tekið á ærlegan hátt, en ekki komið aftan að mönnum til að taka af þeim fé, sem varið er með l. frá undanförnum þingum, sem enn eru í gildi. Menn kveinka sér ekki við sköttum, sem teknir eru innan viturlegra takmarka, en þeir eiga heimtingu á því, að skattheimtan sé lögum samkvæm, en það getur hún ekki talizt, þegar þeir eru narraðir út í ýmisskonar atvinnurekstur í þeirri trú, að gildandi skattalögum verði ekki breytt fyrirvaralaust í þá átt að gera þá réttlausa gagnvart ríkinu. Þetta er svo stórt atriði, að ég óska eftir, að hv. fjhn. þessarar d. athugi það gaumgæfilega út frá sjónarmiði þegnanna og taki þá jafnframt tillit til þeirrar vansæmdar, sem á þingið mundi falla, ef sú regla væri þar almennt upp tekin að meta að engu l. fyrri þinga. Einnig hef ég í huga að gera miklar breyt. við 7. gr., ef hún nær samþ. óbreytt við 2. umr., því að eins og hv. 1. þm. Reykv. sagði, þá nemur hún á brott allt atvinnuöryggi í landinu. Mér virðist kenna nokkurs ósamræmis í því, þegar hv. fjmrh. er að lýsa erfiðleikum atvinnurekenda, en á sama tíma kippir hann burtu stoðunum, sem standa undir rekstri þeirra. Mig undrar að jafn hygginn fjármálamaður og hann skuli í fyrstunni ekki hafa séð, hvert stefndi, en verða síðan að fara í hring í rökum sínum til að verja þetta athæfi. Ég held, að erfiðleikarnir við að lækka dýrtíðina séu ekki hvað sízt í því fólgnir, eins og hv. 1. þm. Reykv. sagði, að sameiginlegur vilji þjóðarinnar stendur ekki á bak við það átak, sem til þess þarf að árangur fáist, og jafnframt að mikill meiri hluti þjóðarinnar lítur ekki á dýrtíðina sem mein, er nauðsynlegt sé að lækna. Burtséð frá því, hvort þetta er rétt eða rangt ályktað, þá væri ómaksins vert að rækileg rannsókn færi fram á því, hve mikið þjóðarbúið græðir á því að færa niður dýrtíðina með fjárframlögum úr ríkissjóði. Í sambandi við þetta mál má ekki gleyma því, að fyrir hverja vinnustund, sem við seljum setuliðinu með lægra verði vegna milligjafar úr ríkissjóði, erum við að gefa erlendu ríki ákveðna upphæð. Sama má segja um þær íslenzku afurðir, sem setuliðinu eru seldar fyrir lækkað verð vegna milligjafar. Þetta atriði hefur stj. vanrækt að láta athuga vísindalega, og er þess vænzt, að það verði nú ekki látið dragast lengur. Gæti það vel orðið til þess, að þm. ættu hægara með að átta sig á málinu að fengnum þeim upplýsingum. Ég segi ekki að það sé mín skoðun, að þjóðin græði ekki á því að færa niður. dýrtíðina, en ég segi, að þjóðin sé ekki sammála um skattaöflun í þeim tilgangi, skattaöflun, sem gengur svo langt, að hún brýtur l. og teflir sóma þings og stj. í hættu. Það er erfitt að samræma þá hugsun, að rétt sé og sjálfsagt að taka allt af útveginum, eins o; gert er með 7. gr., en leggja svo fram 2 millj. til stuðnings þeim sama atvinnuvegi. Nú á að taka allt, sem útvegurinn á. Ekki til þess að minnka dýrtíðina, heldur til þess að auka hana, því að vitanlega er verið að auka dýrtíðarflóðið með því að leysa bundið fé sjóðanna og setja það í umferð. Ráðstafanir hv. fjmrh. ganga því í þá átt að auka peningaflóðið í landinu og þá jafnframt að auka dýrtíðina. Hvað viðvíkur þeirri skoðun hv. 5. þm. Reykv. að rétt sé að herða á þeim ákvæðum, að nota megi nýbyggingarsjóð aðeins til nýbygginga, þá er ég því alveg sammála. Það hefði átt að tryggja það þegar í byrjun, að þeir væru ekki notaðir í neitt annað. Ég veit, að útgerðarmenn mundu fyrir sitt leyti verða manna fyrstir til að samþykkja, að svo væri gert. Hins vegar tel ég rangt að leyfa enga varasjóði til að mæta taprekstri í erfiðum árum, því ef taprekstur er og ekkert er fyrir hendi til þess að mæta honum, þá er enginn áhugi lengur fyrir nýbyggingum og nýbyggingasjóðirnir þá alveg óþarfir. Það er því ekki rökrétt hugsað að leyfa ekkert fé til frádráttar til þess að mæta erfiðu árunum. Ég mun nú ekki ræða þetta frv. eða einstakar gr. þess meira að sinni, en læt nægja þau atriði, sem ég hef þegar bent á. Ég vil að lokum taka það fram, að ég mun flytja róttækar brtt. við 1. og 7. gr. frv., nema því aðeins að þær taki miklum breyt. í fjhn. og við 2. umr. Annars væri réttast að fella 3., 6. og 7. gr. alveg burtu, eða þá taka þann kostinn að svæfa frv. í n. og reyna þannig að bjarga sóma Alþ., sem nú á tímum er reynt að gera sem minnst úr.



Það er í rauninni óþarfi fyrir mig að taka til máls, þótt hv. þm. Barð. léti þung orð falla um gerðir stjórnarinnar. Það er öllum kunnugt, hve mikill afburða dugnaðarmaður þm. Barð. er, og ef hans líkar væru í ríkisstj., þá fengist einhver úrlausn vandamálanna, en óvíst er, hve farsæl hún mundi vera. Ég kann ekki við að hv. þm. Barð. beri fram þær ásakanir, sem hann hefur látið sér um munn fara. Hann er alls ekki dómbær um, hver aðstaða stjórnarinnar er. Ég vil aðeins minna á, í sambandi við það, sem þessi hv. þm. sagði um veikleika stjórnarinnar, að mig minnir, að í ársbyrjun 1942 hafi setið hér að völdum sterk stjórn. En ef þm. Barð. tekur upp þann hátt að vera siðameistari hér, þá vil ég minna hann á að brúka siðareglurnar fyrst við sjálfan sig.



Þetta eru nú orðnar nokkuð langar umr., en þó kannske ekki lengri en hefði mátt vænta. Ég kvaddi mér hljóðs út af meðferð málsins, en ekki efni, því að mér sýnist það horfa til vandræða, hve tíminn til afgreiðslu þess er stuttur. Get ég ekki látið hjá líða að drepa á einstök atriði. Hv. 1. þm. Reykv. lét í ljós, að samkomulagið, sem gert var í fjhn., hafi verið rofið. Ég held, að það sé ekki rétt. Ég held að þessir 5 menn hafi staðið saman að till. sínum, eftir því, sem ég bezt veit. Þetta hefur kannske átt að tákna hjá hv. þm., að það hafi verið flokkasamkomulag. En þeir stóðu ekki í sambandi við flokksmenn sína, og því ekki þess að vænta, að málið kæmist óbreytt í gegn. - Ég er ekki búinn að taka endanlega afstöðu til 7. gr. þess. Það er ekki rétt hjá hv. 1. þm. Reykv. og hv. þm. Barð.. að verið væri að torvelda aðstöðu til endurbyggingar flotans, eins og þeir sjá, sem lesa grg. En ég hef, eins og ég sagði áðan, ekki tekið endanlega opinbera afstöðu til málsins. Þá kem ég að meðferð málsins, en hún gaf mér aðaltilefnið til þess að standa upp. Hv. fjmrh. gat þess, að þinginu yrði slitið fyrir kl. 10 annað kvöld. En það verður að ætla tíma til þess að koma málinu í gegn, ef það tekur breytingum. D. þarf tíma til að gera sínar athugasemdir. Þess vegna verð ég að segja, og beina því til hv. forseta, að ég sé ekki annað en umr. verði að fara fram í kvöld, ef málið á að fá afgreiðslu þingsins. Þá vil ég víkja örfáum orðum að ræðu hv. 5. þm. Reykv. Hann sagði, að frv. hefði verið skemmt í Nd., af því að Búnaðarfélag Íslands hefði verið áskilinn sami réttur fyrir hönd bænda og alþýðusambandið hefur fyrir hönd verkamanna. Hann neitar því að búnaðarfélagið sé réttur forsvarsaðili fyrir bændur. Mig furðar á því, að þm. skuli láta sér slíkt um munn fara. Það er að vísu ekki kaupkröfufélag. Ég hygg að það séu margir verkamenn, sem ekki eru í verkamannafélögum. En flestir, eða allir bændur eru í búnaðarfélaginu. Tel ég því, að líta megi á búnaðarfélagið sem greinilegra stéttarfélag en alþýðusambandið og fullgilt til að gera samkomulag fyrir þeirra hönd um bráðabirgðaráðstafanir. Það er vandi að skera úr því, hvernig sómi Alþ. má mestur verða, einkum þessarar d., í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Hv. þm. Barð. vill helzt láta það sofna. Það er ýmislegt, sem mælir með því, að þessi d. láti ekki bjóða sér ýmislegt, sem hún verður fyrir af hinni d. Til dæmis er afgreiðsla þessa máls. Hér á að gera það á einum degi, sem hin þurfti tvo mánuði til að gera. Ég held ekki, að sómi Alþ. verði meiri, ef málið er látið sofna. Mestar deilur hafa orðið í blöðum, vegna þess hve afgreiðsla þessa máls gengur seint, og tel ég illt, ef ekki verður hægt að fá sæmilega lausn á því. Það má deila um það, hvort eigi að kenna fremur ríkisstj. eða þm. um, hvernig gengið hefur með málið. Leitaði hv. forsrh. vitnisburðar fjhnm. um það efni. Hún var á undan fjhn. að leggja fram miðlunartillögur í málinu, sem hafa fengið meiri byr en frv. eins og það var, þegar það var fyrst lagt fyrir Alþ. Um eitt er hægt að saka jafnvel utanflokka stjórn, og það er það, að hún leitaði ekki samráða við Alþ. og flokka þess, þegar hún samdi frv. Vera má, að ef þess samstarfs hefði verið leitað áður en till. voru lagðar fram, að einhver von hefði verið samkomulags. Þá var stjórnin búin að gera sitt til. Þá var hún búin að gera það, sem í hennar valdi stóð, til þess að málið gengi fram. Ég álít seinaganginn í Nd. ekki afsakanlegan. Ég held, að þeirri d. sé það ekki ljóst, að hún er ekki allt þingið og það sé ekki nema formsatriði að senda mál til þessarar d. Verður í framtíðinni að gera ráðstafanir til þess, að stórmál séu ekki tafin á þennan hátt. Það er mál út af fyrir sig, hvort ekki eigi að gefa Nd. þá ráðningu, sem hún á skilið að fá.



Mér virðast einkennileg svör hv. ríkisstj. í þessu máli og ekki ástæða til að hlaupa upp á nef sér, þó gerðar séu jafnsjálfsagðar aðfinnslur og komið hafa fram. Saga stjórnarinnar er í stuttu máli sú, að hún kom sem hjúkrunarkona til að hjúkra Alþ. eftir tvennar kosningar. En nú er það hún, sem þarf hjúkrunar við. Hún ætti að halda sér við málefnið, og ef hún ekki þekkir það, á hún að kynna sér það. Þarf nokkuð til þess að kynna sér málin? Þyrði ég að keppa við hana í því efni, og skyldi ég standast það próf betur, þegar verk hennar verða dæmd af þjóðinni og Alþ. á sínum tíma.  Það er alveg óþolandi, að stjórnin skuli ekki geta þolað rök. Það er ljóst, að stjórnin hefði fremur átt að setja Nd. stólinn fyrir dyrnar en Ed. Ef hún hefði beðið um traust, hefði hún fengið það, þegar hún kom sem hjúkrunarkona. En í hverju frv., sem hún hefur komið með, hefur hún farið sínar eigin leiðir, en ekki leitað samstarfs við Alþ., og því hefur farið sem farið hefur, og ætti hún að læra af þessu.