Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Íslenzkir atvinnuvegir mótast mjög af því, hversu a.m.k. sumir þeirra og ekki hinir þýðingarminnstu eru óvissir, hversu þeir gefa mismunandi miklar tekjur af sér, bæði vegna verðbreytinga og eins sökum þess, að afli er misjafn, heyfengur misjafn, tíðarfar ólíkt og annað, sem við allir þekkjum. Þessar miklu sveiflur á okkar atvinnuvegum hljóta að sjálfsögðu mjög að hafa áhrif á efnahagsþróunina, og þá ekki hitt síður, sem einnig veldur miklu um, að atvinnuvegirnir gefa ákaflega misjafnlega mikinn arð af sér. En eðlilegt er, að menn sækist eftir sem jöfnustum tekjum. Þeir, sem telja sig verða afskipta, reyna því að gera það, sem í þeirra valdi stendur, til þess að fá hlut sinn bættan miðað við hina, sem betur mega hverju sinni. Þetta verður þeim mun meira áberandi og reynir frekar á, þegar langvinn velgengni á sér stað hjá einhverjum atvinnugreinum umfram flestar hinna. Þessi einkenni hafa mjög lýst sér nú á seinni árum, og þá er það einkum sú gerbreyting, sem orðið hefur á síldveiðum, serrí úrslitaþýðingu hefur haft fyrir okkar efnahagsþróun. Við munum allir þau ár, og það þarf ekki að líta langt aftur í tímann, þegar síldveiðar voru hér nánast sagt litlar sem engar ár eftir ár. Þó að mikið fé hefði verið lagt fram til að afla síldar með kaupum á veiðiskipum, með byggingu verksmiðja í landi og öðrum ráðstöfunum, liðu mörg ár svo, að þetta fé kom að litlu sem engu gagni. Og enn eru það heilir landshlutar, sem áður fyrr höfðu mikla velgengni af síldveiðum, sem þeirra njóta nú lítt eða ekki. Aftur á móti hefur síldin veiðzt meira en nokkurn mann gat grunað út af Norðausturlandi hin síðustu ár og á köflum einnig hér fyrir Suðurlandi og Suðvesturlandi. En fyrst og fremst er það hin mikla veiði fyrir austan, sem gerbreytt hefur tekjumöguleikum ekki einungis síldarstarfsfólks, útvegsmanna, sjómanna, verksmiðjufólks og annarra, sem að þessari starfsgrein vinna, heldur hafa þessi miklu uppgrip orðið til þess að auka tekjur landsfólksins í heild, svo að verulega munar um. Þessi breyting hefur orðið enn áhrifaríkari vegna þess, að samfara mjög aukinni veiði hefur a.m.k. hin síðustu missiri verðlagsþróun verið Íslendingum hagstæð varðandi síldarafurðir, þ.e.a.s. þangað til nú á þessu ári. Í stað hagstæðs verðlags áður hafa síldarafurðir, einkum síldarmjöl og síldarlýsi, fallið mjög verulega í verði, þannig að telja mætti til hreinnar ógæfu og hefði riðið þessum atvinnuvegi að fullu, ef veiðin hefði ekki reynzt jafnmikil sem raun ber vitni. Segja má, að veiðimagnið eða aflamagnið bæti að verulegu leyti upp það tjón, sem síldveiðarnar hafa orðið fyrir vegna verðfallsins á þessu ári. Ekki svo að skilja, að hægt sé að segja, að síldarafurðirnar séu í sérstaklega lágu verði. Það er meira verðbreytingin, sem hér kemur fram, það, hversu þær höfðu komizt í hátt verð áður, hversu fallið á afurðunum verður snöggt og mikið, sem er mjög lagað til þess að valda verulegri röskun á högum allra þeirra, sem sitt eiga undir síldinni og þá þar með þjóðarheildarinnar samkv. því, er ég áður sagði. Þessar miklu tekjur, sem menn hafa haft af síld undanfarin ár, hafa svo leitt til aukinnar kröfugerðar annarra stétta, sem hafa a.m.k. að nokkru viljað nálgast þær tekjur, sem menn hlytu af því að starfa við síldarútveginn. Allir viðurkenna raunar, að það sé eðlilegt, að sjómenn, sem mikið leggja á sig og lifa í hættu og við erfiðari kjör en aðrir, beri meira úr býtum. En hitt er einnig eðlilegt, að menn vilja ekki, að munurinn á afkomu verði allt of mikill, enda eru sumpart í löggjöf fyrirmæli um það, að tekjur þýðingarmikillar stéttar í landinu, bænda, eiga beinlínis að miðast við tekjur annarra stétta, þannig að þetta sjónarmið er viðurkennt af löggjafanum og hefur lengi verið, eða a.m.k. nú í nær aldarfjórðung. Það hefði þó verið erfitt að standa undir þeim hækkunum, sem menn þannig hafa talið eðlilegt að fá á sínu kaupgjaldi, lífskjarabótum eða hvernig við viljum orða það, ef ekki hefði einnig verið samfara hagstæðu verðlagi á síldarafurðum hin síðari ár einnig hagstætt verðlag á bolfiski, fyrst og fremst saltfiski, ekki eins gott á skreið, en einnig allhagstætt, og stundum mjög hagstætt verð á hraðfrystum fiski. Nú hefur á þessu ári einnig orðið breyting að þessu leyti, þannig að tvær höfuðútflutningsafurðir landsmanna, annars vegar síldarafurðirnar og hins vegar hraðfrysti fiskurinn, hafa fallið í verði, síldarafurðirnar miklu meira, hraðfrysti fiskurinn minna og svo, að umdeilanlegt er, að hve miklu leyti verðfallið er enn farið að koma niður á framleiðendum hér innanlands, þrátt fyrir það þó að sannanlegt sé, að vissar verðbreytingar hafi orðið. Þessar verðbreytingar eru þó, að því er menn enn hafa fregnir af, mun minni en verðbreytingarnar á síldinni, en eru einnig alvarlegar - og alvarlegri en ella af því, að hraðfrystihúsin áttu áður í vök að verjast, svo og sá bátafloti, sem fyrir þau hefur fiskað, - svo að ekki sé talað um togarana, sem eru í sérstöðu að þessu leyti, - vegna þeirrar samkeppni, sem þessir aðilar hafa orðið að halda uppi við síldveiðarnar, sem hefur aftur leitt til þess, að mun minni stund hefur verið lögð á þorskveiðar en áður. Efnivaran er þar af leiðandi minni, sem í hraðfrystihúsin fæst, og mikið af hinum dugmiklu sjómönnum, sem áður lögðu fyrst og fremst fyrir sig bolfisksveiðar eða þorskveiðar, leggur nú höfuðstund á síldveiðarnar. Allt er þetta lagað til þess að hafa mikil áhrif, og verður ekki fram hjá því komizt, þegar litið er á þróun okkar efnahagslífs. Þær verðhækkanir, sem hér hafa orðið innanlands síðustu 2–3 ár, standa í nánu sambandi við þessa þróun, sem ég hef nú lítillega rakið, þó að fleiri atriði komi þar einnig að sjálfsögðu til. Þessi þróun hefur ekki orðið til þess að skapa okkur teljandi örðugleika út á við, meðan þessar verðhækkanir stóðu og hið háa verðlag var greitt fyrir afurðirnar. En vegna þess, hversu miklir baggar hlóðust með eðlilegum hætti á þessar útflutningsgreinar í kaupgjaldi og öðrum kostnaði, verða þær skjótt þess varar og lenda í örðugleikum, þegar slík gjörbreyting á sér stað í verðlagi eins og nú hefur fram komið. Og einmitt af því að allur almenningur, launþegar og aðrir, hefur fyllilega fengið sinn hlut af vaxandi þjóðartekjum undanfarin ár, þjóðartekjum, sem fyrst og fremst hafa vaxið af þeim ástæðum, sem ég hef stuttlega greint, er eðlilegt, að menn verði nú einnig skjótlega að taka tillit til þeirra breytinga, sem þannig hafa orðið á verðlagi útflutningsvörunnar. Enda má það í raun og veru segja, að gangi kraftaverki næst, að stór atvinnugrein, kostnaðarsöm og þar sem mikið hlýtur ætíð að fara í súginn eins og við síldveiðarnar, skuli þó standast eftir þetta mikla verðfall, sem orðið hefur. Og skýringin á því er, eins og ég segi, aflamagnið, sem er svo mikið, að það bætir upp verðhrunið, og er mun meira en menn fyrir fáum árum, jafnvel 1–2 missirum, hefðu talið líklegt, að hér gæti fengizt. En þarna eiga hraðfrystistöðvarnar, vinnslustöðvar og útvegsmenn við sýnu meiri örðugleika að etja, eins og ég áður sagði. Nú er það að vísu svo, að enn liggur ekki fyrir, hversu þeir örðugleikar eru miklir. Bæði hygg ég, að nokkuð sé á huldu um afkomu hraðfrystiiðnaðarins í heild á undanförnum árum, þó að yfirleitt muni hann hafa komizt skaplega af. Eins er það ekki enn ljóst, hversu mikið eða alvarlegt þetta verðfall á hraðfrysta fiskinum er, þó að það sé vafalaust nokkurt. En hvað sem því liður, er ljóst, að sá atvinnuvegur muni ekki þola nýjar álögur, nýjar kauphækkanir eða annan aukinn tilkostnað, og hið sama gildir þá því fremur um síldveiðarnar, eins og ljóst má vera, en þessar hafa verið okkar tvær aðaltekjulindir á undanförnum árum. Úr því að svo er komið, er eðlilegt, að gerðar séu ráðstafanir til að firra þessar þýðingarmiklu atvinnugreinar, sem segja má, að þjóðlífið eigi meira undir nú en nokkrum öðrum, að firra þær skakkaföllum. Það má e.t.v. deila um, hversu þær ráðstafanir þurfa að vera róttækar, og ég tek fram, að enn er ekki svo, að öll kurl séu komin til grafar, þannig að menn geti í heild áttað sig á öllum einstökum atriðum í þessum efnum. En víst er, að minni ráðstafanir en þær, sem í þessu frv. eru ráðgerðar, nægja ekki. Ríkisstj. hefur verið það ljóst, frá því að þessi umbreyting varð á s.l. sumri, að ráðstafanir í svipaða átt og hér er nú lagt til að lögfesta yrði að gera, og hefur það áður komið fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. á s.l. hausti, þegar þing kom saman, í ræðum og í ráðstöfunum, þar með stórauknum niðurgreiðslum á vöruverði og hækkunum á fjölskyldubótum til þess að halda vísitölu og verðlagi niðri. En segja má, að þær ráðstafanir séu beinn þáttur í þeim ráðagerðum, í þeirri fyrirætlan, sem fram er haldið með þessu frv. Við höfum þegar nú um nokkrar vikur haft samráð bæði við verkalýðshreyfinguna og samtök vinnuveitenda og einstakar undirdeildir í þeim stéttarhópum báðum, ef svo má segja, um það, hvernig bregðast ætti við því nýja vandamáli, sem hér blasir við. Og ætlan okkar var í fyrstu sú - og sú, sem ég hefði talíð æskilegasta, að reyna að ná samkomulagi við aðalatvinnustéttir landsmanna um verðstöðvun og kaupgjaldsstöðvun samfara um svipað tímabíl og verðstöðvunarheimildin í þessu frv. nær til. En sannast bezt að segja hefur slíkt samkomulag enn ekki tekizt. Ég vil þó taka alveg skýrt fram, að viðræður okkar við fulltrúa verkamanna og forseta Alþýðusambandsins hafa verið mjög vinsamlegar og lýst skilningi þessara aðila á þeim vanda, sem nú steðjaði að. En þeir hafa talið, að enn væru of mörg óviss atriði, sem ekki væri hægt að átta sig á til hlítar, til þess að þeir teldu sér fært að setjast að eiginlegri samningagerð um þessi mál. Það er ekki mitt að segja til um, hvað þeir muni telja sér fært, áður en yfir lýkur. En vitanlega væri það langæskilegast og mest öryggi í því fólgið, ef þessir aðilar teldu sér fært að gera bindandi samning um kaupgjald til nokkurra mánaða, um festingu kaupgjalds fram yfir mitt næsta ár eða helzt til 31. okt. En jafnvel þó að slíkt takist ekki, er á hitt að líta, að að sama gagni að nokkru, þó ekki til hlítar, kæmi það, ef takast mætti að skapa festingarástand þetta tímabil, í hvaða formi sem það yrði, að slíkt mætti verða. Atvinnurekendur töldu sjálfir sér þann kost vænstan án beins atbeina ríkisstj. eða ríkisvaldsins að gera á s.l. sumri, samning einungis frá því í júní fram til 1. okt. og töldu sér þá enn fært að hækka kaupgjald um 3.5%. Ég hefði þá talið miklu æskilegra, að samið væri til eins árs, en verkalýðurinn lét þess engan kost og atvinnurekendur töldu þó slíkan samning til skamms tíma vera betri en engan samning. Síðan má segja, að samningslaust hafi verið, en þó hafi ríkt sæmileg kyrrð. Og viðfangsefnið hlýtur að verða að skapa skilyrði fyrir samningsgerð, ef hún er möguleg, en ef ekki, þá a.m.k. til kyrrðar eins langan tíma og frekast eru föng á. Við höfum einnig haft um þetta mál, eins og ég sagði, samráð við fulltrúa vinnuveitenda og einstaka hópa úr þeirra röðum. Þeir hefðu vafalaust talið æskilegra, að alhliða samningar kæmust á. Kaupmenn, bæði Verzlunarráð, stórkaupmenn og smákaupmenn, og eins iðnrekendur eru auðvitað ekki hrifnir af slíkri verðbindingu eða verðstöðvun, sem hér er ráðgerð, en þó hygg ég, að þeir skilji nauðsyn þess; að eitthvað í þá átt sé gert, eins og nú horfir, þó að þeir vafalaust, a.m.k. flestir, hefðu kosið að geta náð um það frjálsu samkomulagi annárs vegar við ríkisvaldið og hins vegar við verkalýðinn. En þar sem verkalýðurinn hefur ekki enn talið sig fúsan eða reiðubúinn til samningsgerðar, en hins vegar nauðsynlegt, að ótvíræð heimild til verðstöðvunar væri fyrir hendi, jafnvíðtæk og í þessu frv. er ráðgert, taldi ríkisstj. ekki fært né rétt að biða með að bera þetta frv. fram. Það er von okkar, að það geti orðíð til þess að undirbúa frekari samningsumleitanir og vonandi samningsgerð, skapa það andrúmsloft, sem nauðsynlegt er, til þess að það öryggi fáist í þessum efnum, sem ég áður lýsti og varðar miklu, að geti staðið nokkra hríð. En eins og fram kemur í frv. er það forsenda fyrir því, að beitt verði heimildinni til verðstöðvunar, að ekki verði kauphækkanir, er geri verðstöðvunina óframkvæmanlega. Hér er auðvitað ætíð nokkurt matsatriði á ferðum, svo sem eðli málsins samkv. hlýtur að verða. En vitanlega skilja allir, að almennar kauphækkanir mundu kippa grundvellinum undan þeirri tilraun, sem hér er verið að gera. Það má þá einnig halda því fram, að hreinlegra hefði verið að bera fram till. um bindingu á kaupgjaldi einnig. Slíkt hef ég ekki og enginn í ríkisstj. talið eðlilegt eða fært þegar af þeirri reynslu, sem öll slík bindingaráform hafa áunnið sér hér. Ég hygg, að ef verulegur árangur eigi að nást, sé skilyrði hans það, að það sé skilningur hjá hinum fjölmennu almannasamtökum, að hér sé um nauðsynjamál að ræða, sem þau verði sjálf að eigá þátt í að leysa, og það mundi einungis verká til ills eins, ef beita ætti að ófyrirsynju lögþvingun, svo mjög sem þessi samtök eru þvílíkum afskiptum ríkisvaldsins andvíg. Um efni frv. í einstökum atriðum sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða. Það skýrir sig sjálft. Það er víðtæk heimild til handa ríkisstj. til að stöðva verðhækkanir. Þar er ákvæði um, að ef þessari heimild verði beitt, eigi stöðvunin að gilda frá því að frv. var lagt fram á Alþ., en slíkt er nauðsynlegt, til þess að ekki verði farið í kringum ákvæði frv. og þau gerð að engu. Og þá eru einnig heimildir til þess, að gerðar verði ráðstafanir til að halda í sama gjaldstiga og á s.l. ári gjöldum til sveitarfélaga, bæði útsvörum, aðstöðugjaldi og öðrum þeim gjöldum, sem sveitarfélög og raunar aðrir opinberir aðilar hafa vald til að heimta. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið á þessu stigi, en leyfi mér að leggja til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, fjallar vissulega ekki um kjarna þeirra vandamála, sem þjóðin stendur frammi fyrir, en segja má, að kjarni þeirra sé: Í fyrsta lagi vandamál sjálfra atvinnuveganna, eins og þau blasa við nú þegar, hvað þá eins og þau verða, þegar allar afleiðingar af verðbólguþróun undanfarinna ára verða komnar í ljós. Í öðru lagi glíman við óðadýrtíðina og viðureignin, sem fram undan er við þá stórfelldu dýrtíðaröldu, sem enn á eftir að rísa sem afleiðing af því, sem búið er að hafast að, enn á eftir að koma upp á yfirborðið og því miður kemur upp á yfirborðið, þó að reynt verði með sýndarráðum ýmsum að leyna því, sem í vændum er, t.d. fram yfir næstu alþingiskosningar. Í þriðja lagi mætti í þessu sambandi nefna sjálfhelduna í ríkisbúskapnum, sem óðaverðbólgustjórn 7–8 ára er búin að koma til leiðar. Þetta er ekki frv. um verðstöðvun, þótt það heiti svo, sjálfsagt í auglýsingaskyni, heldur er þetta frv. til laga um verðlagseftirlit, og eftir því sem ég bezt fæ séð í stærstu dráttum raunverulega efnislega eins og þær heimildir um verðlagseftirlit, sem þegar eru í lögum, þegar frá er skilin heimild til handa ríkisstj. til þess að banna sveitar- og bæjarfélögum að hækka útsvör og aðstöðugjöld frá því, sem þau voru á þessu ári. Í frv. segir - með leyfi hæstv. forseta í 1. gr.: „ Ríkisstj. er heimilt að ákveða, að eigi megi hækka verð á neinum vörum frá því, sem var, er frv. til þessara laga var lagt fyrir Alþ., nema með samþykki hlutaðeigandi yfirvalda, og mega þau þá eigi leyfa neina hækkun á vöruverði, nema þau telji hana óhjákvæmilega, svo sem vegna hækkunar á tollverði innfluttrar vöru.“ Síðan segir: „Enn fremur er ríkisstj. heimilt að ákveða, að eigi megi hækka hundraðshluta álagningar á vörum í heildsölu og smásölu frá því, sem var, er frv. til þessara laga var lagt fyrir Alþingi. Sama gildir um umboðslaun vegna vörusölu og um hvers konar álagningu, sem ákveðin er sem hundraðshluti á selda vinnu eða þjónustu.“ Þetta er meginkjarni málsins að undanskildu því, sem ég gat um áðan varðandi álögur sveitar- og bæjarfélaga. Í núgildandi l. um verðlagsmál, sem hafa gilt síðan 1960 og núv. hæstv. ríkisstj. hefur getað notfært sér síðan allar götur, stendur svo - með leyfi hæstv. forseta - í 3. gr. þeirra laga: „Verðlagsnefnd getur ákveðið hámarksverð á vöru og verðmæti, þ. á m. hámark álagningar, umboðslauna og annarrar þóknunar, er máli skiptir um verðlag í landinu. Verðlagsákvarðanir allar skulu miðaðar við þörf þeirra fyrirtækja, er hafa vel skipulagðan og hagkvæman rekstur. Verðlagsnefnd getur úrskurðað um hverja þá kostnaðarliði er máli skipta um verðlagningu á vörum. Þá getur verðlagsnefnd og ákveðið gjöld fyrir flutning á landi, sjó og í lofti, þar með talin farmgjöld og afgreiðslugjöld, enn fremur greiðslur til verkstæða og annarra verktaka fyrir alls konar verk, svo sem pípu- og raflagnir, smíðar, málningu og veggfóðrun, saumaskap, prentun og því um líkt. Enn fremur getur verðlagsnefnd ákveðið hámarksverð á greiðasölu, veitingum, fæði, snyrtingu, fatapressun, aðgöngumiðum að almennum skemmtunum og öðru slíku. Ákvæði þessarar gr. taka þó ekki til vörutegunda, sem verðlagðar eru skv. sérstökum l., né heldur vöru, sem seld er úr landi, eða launa fyrir verk, sem ákveðin hafa verið með samningi stéttarfélaga.“ Ég fæ ekki betur séð á þessu en að hæstv. ríkisstj. og hennar stofnun, verðlagsnefndina, hafi sannarlega ekki skort lagaheimild til þess að hafa hin víðtækustu afskipti sem hugsazt geta af verðlagi í landinu. Þessi ákvæði hafa verið í gildi allan tímann, og þau sýnast ekki undanskilja neitt. Það er heimild til að skipta sér af öllu. Á hinn bóginn hefur hæstv. ríkisstj. á undanförnum árum sífellt verið að hrósa sér af því, að hún notfærði sér í minna og minna mæli þessa löggjöf um verðlagseftirlitið, og verið að leysa sífellt fleiri og fleiri vörur undan þessari löggjöf með auglýsingum og tilkynningum. Og það segist hæstv. ríkisstj. alltaf hafa verið að gera vegna þess, að það væri hagfelldast fyrir neytendur og fyrir landsmenn, gæfi bezta raun í viðskiptunum, að þessi lög væru sem minnst notuð, verðlagseftirlitið yrði afnumið, í áföngum, og hefur hæstv. ríkisstj. sífellt státað mjög af því, að hún væri að koma þessum málum í hagfelldara horf en áður með því að notfæra sér ekki þessa löggjöf. Það hljóta því óneitanlega að vera þung spor fyrir hæstv. forsrh., eftir að hann hefur starfað að þessu í nærfellt 8 ár, að koma hér nú og segja, að það þurfi nýja löggjöf ofan á þessa, sem fyrir er, vegna þess að sú stefna, sem þeir hafi fylgt í þessum málum, hafi svo langt frá því gefið bezta raun varðandi eðlilegt verðlag, heldur þurfi að gjörbreyta um stefnu og taka upp framkvæmd þeirra laga, sem fyrir eru og hafa verið í gildi allan tímann. En þetta frv. sýnist í raun og veru mestmegnis eins konar auglýsing eða áróðursspjald um það, að ríkisstj. hafi skipt um stefnu og ætli sér að breyta til frá því, sem verið hefur, og taka upp aukið verðlagseftirlit. En eins og ég sagði, sé ég ekki betur en ríkisstj. hafi þetta vald og það mjög kirfilega múr- og naglfest í þeirri löggjöf, sem fyrir er um verðlagsmál. Ég sé ekki, að þetta frv. snerti landbúnaðarafurðir eða verðlagningu landbúnaðarafurða. Mér sýnist vera ljóst af þessu frv., að verðlagning landbúnaðarafurða og meðferð þeirra að því leyti til skuli eftir sem áður algerlega fara eftir lögunum um framleiðsluráð og þau yfirvöld, sem þar eru sett til þess að sjá um þau mál, hafi vald sitt óskert skv. þessu lagafrv., enda tel ég það eðlilegt, að svo sé, því að vitanlega mundi það ekki ná nokkurri átt, ef það ætti að fara að binda kaupgjald bændanna, þar sem góðu heilli er þó látið undir höfuð leggjast að stinga upp á því að binda kaupgjald annarra. Ég gat um, að mér sýndist eina verulega nýmælið í þessari löggjöf vera heimildin handa ríkisstj. til þess að banna bæjar- og sveitarfélögum að hækka útsvör og aðstöðugjöld frá því, sem þau voru á þessu ári. Ég treysti mér ekki til með þeim litla fyrirvara, sem ég hef haft til að skoða þetta frv. með mínum félögum, að átta mig á því, hvort það er eðlilegt, að ríkisstj. taki sér það forræði fyrir bæjarog sveitarstjórnum, sem í þessu felst. Ég treysti mér ekki til að dæma um það. Það má vel vera, að niðurstaðan verði sú, að það geti komið til greina að veita þetta vald. Ég tek ekki afstöðu til þess á þessari stundu. En manni virðist óneitanlega þetta bera svipaðan keim og frv. í heild sinni, hálfgerðan auglýsingakeim, og að þetta sé þá helzt miðað við, að hæstv. ríkisstj. geti komið í veg fyrir, að einstakar bæjar- og sveitarstjórnir fari að hækka útsvörin í miðri kosningabaráttunni, og eigi að tryggja hæstv. ríkisstj. gegn slíkum áföllum. Verður manni þá náttúrlega hugsað til þess, að hæstv. ríkisstj. kunni að vera í þessu efni nokkur vorkunn með tilliti til ýmissa atvika, sem gerzt hafa af þessu tagi, t.d. hér í höfuðborginni á undanförnum árum varðandi hækkun á útsvörum. Slíkar hliðarskvettur geta náttúrlega komið sér illa, þegar verið er að gera upp þjóðmálin í kosningatíð. En sem sagt, ég skal ekki taka afstöðu til þessa atriðis á þessari stundu og álít hyggilegt, að þetta sé skoðað í nefnd. En mér sýnist þetta í raun og veru höfuðatriði frv. og hitt sé eins konar auglýsinga- og áróðursherferð og umbúðir kannske utan um þetta, a.m.k. umbúðir utan um eitthvað, kannske bara umbúðir utan um þetta, sem kallað er stöðvunarstefna, en vitanlega er engin stöðvunarstefna, svo sem ég kem að ofurlítið bráðum. Ég sagði áðan, að hæstv. ríkisstj. og hæstv. forsrh. virtist vera það mikið áhugamál að auglýsa, að allt traust á hið frjálsa kerfi væri rokið út í veður og vind, með því að flytja frv. þetta með þessum hætti. Og þetta skýtur býsna skökku við það, sem áður hefur verið haldið fram, og kemur dálítið spánskt fyrir, því að okkur hefði verið sagt, eins og ég gat um áðan, að hinn mikli óhefti innflutningur og vöruvalið og samkeppni í því sambandi mundi reynast öflugra til þess að koma í veg fyrir verðhækkanir og stuðla jafnvel að verðlækkunum og miklu betra úrræði í því en nokkurt eftirlit af hálfu ríkisvaldsins, hvernig svo sem því væri varið. Annað kemur líka upp í hugann í þessu sambandi, þegar maður hlustar á þennan málflutning og horfir á þessi plögg, sem lögð eru fram. Ef hægt er að leysa með svona einföldu móti hið mikla verðbólguvandamál og koma í framkvæmd raunverulegri stöðvun á verðlagi, stöðugu verðlagi, hvers vegna hefur ríkisstj. þá ekki gripið til þessa úrræðis fyrir löngu, ef þetta er svona einfalt? Hvers vegna hefur hún þá setið í nálega 8 ár og horft á verðbólguna magnast og notað úrræði, sem hafa magnað verðbólguna, ef það er svona einfalt að koma á verðstöðvun, koma í veg fyrir verðbólgu? Ég geri ráð fyrir því, að margir skynsamir menn muni spyrja þessarar spurningar um þessar mundir. Ég sagði áðan, að þetta frv. snerti ekki sjálfan kjarna þeirra vandamála, sem við stöndum frammi fyrir um þessar mundir og eru ekki neitt smásmíði, og ég ætla að koma inn á það ofurlítið nánar. Verðbólgan hefur á undanförnum árum hér hjá okkur vaxið þrefalt til fjórfalt hraðar en í okkar helztu viðskiptalöndum, og þetta er aðalástæðan fyrir því, hvernig okkar útflutningsatvinnuvegir eru settir og hvernig ástatt er nú um okkar atvinnulíf, en ekki það bráðabirgðaverðfall, sem orðið hefur nú upp á síðkastið á útflutningsafurðunum. Ef verðbólgan hefði ekki vaxið svo gífurlega hér á undanförnum árum, stæðu okkar atvinnuvegir mjög vel að vígi þrátt fyrir það verðfall, sem nú hefur orðið og við vonum að sé bráðabirgðaverðfall. En það er verðbólguþróunin, sem hefur leikið okkar atvinnuvegi á þá lund, sem nú liggur fyrir. Og hvernig er þá ástatt um okkar atvinnulíf? Líklega getur engin grein í okkar útflutningsatvinnurekstri staðizt óstudd, eins og nú er komið, nema þeir vélbátar, sem bezt afla á síldveiðunum, og er þó allt á huldu, hvernig fer meira að segja um afkomu beztu síldveiðiskipanna, ef verðlag réttir sig ekki frá því, sem nú er á erlendum mörkuðum. Svona er þá komið eftir hið mesta góðæri, sem Íslendingar hafa nokkru sinni lifað í nálega 8 ár. Svona hefur verið haldið á okkar efnahagsmálum og á okkar atvinnumálum. Það vita allir, að íslenzkur sjávarútvegur, þ.e. allar greinar hans aðrar en beztu og stærstu síldveiðiskipin, þarf á stuðningi að halda á næstu vikum, á næstu mánuðum, ef framleiðsla sjávarútvegsins á ekki að dragast stórkostlega saman og okkar atvinnulíf að hrynja í rúst. Þetta á við um þorskveiðiflotann, þetta á við um togaraflotann, og þetta á við um fiskiðnaðinn. Þetta á við um allar þessar höfuðgreinar í íslenzkum þjóðarbúskap. Og það bólar ekkert á því, að menn fái að vita hjá hæstv. ríkisstj., hvaða úrræði það eru, sem hún hefur í huga, að gripið verði til til þess að leysa þennan stórkostlega vanda. Og allar umr. hér um fjármál ríkisins, um efnahagsmál, um verðlagsmál fara fram af hendi hæstv. ráðh. og hv. stjórnarflokka eins og þetta vandamál sé ekki til. Ekki var hægt að merkja á ræðu hæstv. forsrh. hér áðan, að þetta vandamál væri til, og það var helzt að heyra líka á hans ræðu, að sá vandi, sem menn stæðu frammi fyrir t.d. varðandi efnahagsmálin, stafaði einungis af því, að það hefði orðið verðfall á útflutningsafurðum núna síðustu vikurnar eða síðustu mánuðina. En þó að það verðfall hafi verulega þýðingu, er það eins og ég sagði áðan, að við hefðum þó staðið vel að vígi, ef verðbólgan hefði ekki leikið lausum hala á undanförnum árum, eins og hún hefur gert. Og ekki minntist hæstv. forsrh. á þann sérstaka vanda, sem sjávarútvegurinn stendur frammi fyrir, né hvernig eigi að leysa hann. Verðbólguþróun undanfarinna ára og lánsfjárhöft og aðrar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið af hendi hæstv. ríkisstj., hafa leikið íslenzkan iðnað þannig, að hann stendur nú hallari fæti en nokkru sinni fyrr, er víst óhætt að segja. Iðnfyrirtækin verða að hætta rekstri hvert af öðru vegna afleiðinga verðbólgunnar og lánsfjárhaftanna og annarra þeirra ráðstafana margra hverra, sem hæstv. ríkisstj. hefur á undanförnum árum gert og talið vera lið í baráttunni gegn verðbólgunni. Útflutningsmöguleikar landbúnaðarins mega heita eyðilagðir með verðbólguþróuninni, og kemur það fram sem vaxandi vandamál í landbúnaðinum. Ef við svo lítum á aðrar hliðar þessara mála, t.d. kjaramálin, blasir sú sorglega staðreynd við, að þó að atvinnuvegirnir berjist á þennan hátt í bökkum, hefur kaupmáttur tímakaupsins, kaupmáttur dagvinnukaupsins sáralítið aukizt síðan 1959, þegar litið er á tímabilið í heild. Menn deila ofurlitið um það, hverju þetta nemur, en um það er ekki hægt að deila, að kaupmáttur dagvinnukaupsins hefur sáralítið hækkað þrátt fyrir stórkostlegan vöxt á þjóðartekjunum á þessum árum. En samt eiga fyrirtækin mjög erfitt með að greiða þetta kaup, eins og ég var að lýsa. Þetta þýðir því, að dýrtíðin, sem búið er að skapa, er ekki nema að nokkru leyti komin fram enn þá, hún er ekki nema að nokkru leyti komin inn í kaupgjaldið. T.d. er það verðlag, sem nú er orðið eftir þessa verðbólguþróun á íbúðarhúsnæði, ekki nema að nokkru leyti komið inn í kaupgjaldið. Kaupgjaldið er alls ekki enn þá búið að laga sig eftir húsnæðiskostnaðinum. Þetta hljóta allir að viðurkenna, sem ekki vilja grafa höfuðið ofan í sandinn. Þess vegna hljóta launþegarnir að knýja á til að fá leiðréttingar á þessum málum, og þar bætist við aukinn vandi fyrir þjóðarbúið og atvinnuvegina. Og þetta er eitt með öðru, sem sýnir okkur, að dýrtiðin; sem búið er að skapa, er ekki nema að nokkru leyti komin fram. Hún er ekki nema að nokkru leyti komin fram í kaupgjaldinu og hún er ekki nema að nokkru leyti komin upp á yfirborðið, og ekkert sýnir þetta gleggra en dagvinnukaupið, eins og það er núna, og kostnaðurinn við að fleyta fram fjölskyldu miðað við húsaleiguna, eins og hún er orðin, eða byggingarkostnað, eins og hann er í dag. Svona getur þetta vitanlega alls ekki staðið til lengdar, þó að hitt sé annað mál, í hve mörgum áföngum hægt er að leiðrétta þessa skekkju, sem þarna er komin inn í þjóðarbúskapinn. Það er annað mál. Út í það skal ég ekki fara hér. Það getur tekið langan tíma að leiðrétta þessa skekkju, en þetta sýnir okkur alveg svart á hvítu, sýnir alveg glöggt, að afleiðingar þess, sem nú þegar hefur orðið, eru ekki nema að litlu leyti komnar í ljós. Ef við víkjum að ríkisbúskapnum, blasir því miður þar við ömurleg mynd af þeirri stöðvunarstefnu, sem hæstv. ríkisstj. þykist vera að framkvæma, en hún vill víst með því að kalla þetta stöðvunarstefnu láta líta svo út sem með þeim aðferðum, sem nú er efnt til, verði hægt að koma hér á stöðugu verðlagi, sem gæti staðið til frambúðar. Lítum á ríkisbúskapinn og sjáum, hvernig ástatt er. Þá sjáum við, að það eru ekki horfur á öðru en að þegar öll kurl verða komin til grafar hljóti ríkisútgjöldin eða fjárl., ef þau verða rétt sett upp, að hækka um allt að því milljarð á næsta ári. Niðurgreiðslur, er mér sagt, eru nú komnar upp í 730 millj. miðað við heilt ár, vegna þess að ríkisstj. hefur aukið niðurgreiðslur undanfarið til þess að koma í veg fyrir það, að .dýrtíðarvöxturinn kæmi upp á yfirborðið. Þó er mér sagt, að í þessu séu ekki taldar með niðurgreiðslur á saltfiski og smjörlíki, sem nýlega hefur verið gripið til. Það er svo kapítuli út af fyrir sig, að s.l. vor hætti ríkisstj. við ýmsar niðurgreiðslur, vegna þess að hún sagði, að ríkissjóður hefði ekki efni á að standa undir þeim, en nú aftur, þegar fór að nálgast kosningarnar, hafa niðurgreiðslurnar verið auknar stórkostlega, til þess að dýrtíðarvöxturinn kæmi ekki fram á yfirborðinu á næstunni, ef nokkur kostur væri á því að fela hann. Með þessum aðferðum eru niðurgreiðslurnar sem sé komnar upp í 730 millj. yfir árið og þó meira. Í fjárl. eru niðurgreiðslur áætlaðar 478 millj. Það vantar því 252 millj. inn á fjárl. til að standast þær niðurgreiðslur, sem nú þegar hafa verið ákveðnar, að viðbættu því, sem þarf til þess að greiða niður saltfisk og smjörlíki áfram. Þá hafa verið ákveðnar hækkaðar fjölskyldubætur, sem kosta 38 millj., og er það líka liður í því, að dýrtíðarvísitalan þurfi ekki að hækka, af því að það er hún, sem miðað er við, þegar talað er um dýrtíðina. Þarna vantar því nálega 300 millj. inn á fjárl., á þessum tveimur liðum. Síðan koma vandamál útgerðarinnar. Einhvern veginn verður þó að halda útgerðinni gangandi fram yfir kosningarnar og vonandi lengur. Og það verða áreiðanlega ekki neinir smáræðis fjármunir, sem þarf til þess, ef ekki á að halda áfram að hengja hana hægri hengingu. Það verða þá ekki neinir smámunir, sem þarf til þess, að útgerðin geti gengið rösklega og hrukkulaust, t.d. á næstu vertíð. Eigum við að nefna tölur? Ég þori ekki að nefna tölur, en það skiptir áreiðanlega hundruðum millj., sem er algerlega óhjákvæmilegt að komi þar til. Ef það er rétt, er það alveg víst, að það eru ekki 500 millj., sem vantar inn á fjárl. eins og þau liggja fyrir, heldur miklu meira. Ef það reynist rétt, að það þurfi nokkur hundruð millj., til þess að útgerðin geti gengið með fullu afli, þá verða ríkisútgjöldin komin yfir 5 milljarða. Nú segir ríkisstj., að það eigi ekki að hækka skatta, hún geti ekki hækkað skatta. Náttúrlega getur hún það ekki. Þegar hún er búin að auglýsa það, að hún hafi allsherjarráð, einfalt ráð til að stöðva dýrtíðina, þá verður hún að halda sér frá því sjálfsagt. En hvar ætlar hún þá að fá 5 milljarða til þess að standa undir þessu? Er það alveg víst, að það verði flutt inn svo mikið af tertubotnum á næsta ári og öðrum slíkum varningi, að stjórnin geti flotið á þeim? Er það alveg víst? Það er sagt, að verðfallið, sem orðið er á útflutningsafurðunum, hafi veruleg áhrif, og um Það er ekki að efast. Við skulum vona, að það rétti sig alveg af, og þá byggjum við við, við skulum segja sama útflutningsverð og þetta ár, sem er að líða. Það var mun betra framan af því ári en það er núna. En hverjar eru horfurnar? Ég veit það ekki. Enginn okkar veit það. En setjum nú svo, að verðlagið héldist svipað og það er núna. Hvað verður þá um tertubotnana og annað það, sem nú er treyst á að geti staðið undir þessu öllu saman, þangað til búið verður að setja atkvæðaseðlana ofan í kjörkassana í lok júní? Ég held, að það sé ekki mikið sagt, þó að því sé haldið fram, að þetta, sem við okkur blasir, sé geigvænleg mynd. Og það, sem hæstv. ríkisstj. er að gera, að moka fé í niðurgreiðslurnar og stöðva með því verðlagið á yfirborðinu til bráðabirgða á kostnað ríkissjóðs og þá með halla, ef þarf, mun síðar koma heldur illa við, þegar kemur að skuldadögunum. Ég held, að flestum hljóti að vera það ljóst; að með þessu er verið að hlaða bráðabirgðastíflu fyrir dýrtíðarflóðið, sem hlýtur að bresta. Hún getur ekki staðizt til frambúðar því miður. Það eru fleiri þættir í ríkisbúskapnum en þessi þáttur, sem sýna, hvernig þessi úrræði verka, og það er, hvernig ástatt er með ríkisbúskapinn og verklegar framkvæmdir. Í raun og veru er verið að taka framkvæmdaféð, sem eftir eðlilegri reglu ætti að ganga til þess að halda uppi verklegum framkvæmdum, í niðurgreiðslurnar. Hvernig er ástatt með vegina? Það fer ekki ein einasta króna til veganna af þessum 5 milljörðum, sem verið er að þoka ríkisútgjöldunum upp í; - ekki ein króna, - og því var þó lofað, þegar samið var um vegalögin nýju, lofað í samningum um þau af hendi hæstv. ríkisstj., að það skyldi ekki vera minna en 47 millj. kr. á fjárl. framvegis til vegagerða. En þetta loforð hefur verið svikið af núv. hæstv. ríkisstj., og þessu fé hefur verið kastað í niðurgreiðslurnar ásamt öðru framkvæmdafé. Og ef við lítum á hafnargerðirnar, þá er hæsta framlag í eina hafnargerð 700 þús. kr., en margar hafnargerðir eru framkvæmdir upp á 20–30 millj. Fólkið í byggðarlögunum verður sjálft að leggja fram þáð, sem ríkissjóði ber að láta í hafnargerðirnar að lögum. Það verður sjálft að leggja það fram. Það er í raun og veru búið í framkvæmdinni að afnema löggjöfina um stuðning ríkisins við hafnargerðir í landinu, því að mörg byggðarlög verða að borga meira í vexti af þeim lánum, sem þau hafa tekið til þess að borga ríkissjóðsframlagið, en nemur því, sem ríkissjóður leggur nú orðið til hafnargerðanna. Þetta er að verða algengast: Og þessu fé, hafnargerðarfénu, hefur verið kastað í dýrtíðargreiðslurnar, í niðurgreiðslurnar, til þess að mæta dýrtíðardraug ríkisstj. og sjá honum fyrir fæði, svo að hann hafi ekki of hátt um sig, á meðan alþingiskosningar fara fram. Þannig mætti rekja hvern póstinn af öðrum, framkvæmdapóstinn á fjárl. En ráðið, sem gripið er svo til, til þess að opinberar framkvæmdir stöðvist ekki, er að taka lán til þess að fleyta þeim áfram. Síðar á svo að koma að skuldadögunum, fleyta áfram með lánum, vegna þess að framkvæmdaféð fer í niðurgreiðslurnar. Það þarf ekki lengra mál en þetta, sem ég hef þegar talað, og ekki að benda á fleiri atriði til þess að sýna, hvað fram undan er, hvaða vandamál eru fram undan og að í þessum svokölluðu stöðvunarráðstöfunum hæstv. ríkisstj. er því miður algerlega tjaldað til nokkurra nátta og þetta eru ráðstafanir, sem engan veginn duga til frambúðár til þess að ráða bót á þeim stórkostlega vanda, sem við stöndum frammi fyrir. Og þessi starfsmáti, sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp nú, minnir mjög á þann starfshátt, sem tekinn var upp af þessum sömu flokkum 1959, þegar þeir notuðu alveg hliðstæð úrræði til þess að leyna því fram yfir alþingiskosningarnar, tvennar, sem fram fóru á því ári, hvernig raunverulega var ástatt um efnahags- og dýrtíðarmálin. En svo þegar kosningunum var lokið, voru gerðar ráðstafanir 1960. Þá brast stíflan og dýrtíðarflóðið var látið fossa yfir þjóðina, og þannig hefur það gengið, eins og við vitum, æ síðan og með vaxandi afli. Þá ber nú áð deila á hæstv. ríkisstj. fyrir það til viðbótar því, sem hún hefur gert á undanförnum árum; að hún skuli ekki nú koma af fullri hreinskilni fram fyrir þjóðina og segja henni, hvernig ástatt er. Það hefði verið skylda hæstv. ríkisstj. að gera það. Í stað þess reynir hæstv. ríkisstj. að leyna þjóðina því, hvernig raunverulega er ástatt, þykist hafa möguleika til þess að ráða bót á öllum vanda með einföldum úrræðum og gefur með því algerlega ranga mynd, visvítandi ranga mynd af þeim vanda, sem þjóðin stendur frammi fyrir. Hæstv. ríkisstj. tekur á sig þunga ábyrgð með þessu móti. Í staðinn fyrir að korna fram á þessa lund hefði hún átt að gera þjóðinni grein fyrir því, að nú dugir ekkert minna en gera allsherjarúttekt á því, hvernig ástatt er í þjóðarbúskapnum, bæði í sjálfum ríkisbúskapnum og ekki síður hvernig ástatt er varðandi afkomumöguleika og hag einstakra átvinnugreina í landinu og ganga þannig í kjarna þessara mála, því að þar liggur kjarninn. Við getum aldrei lifað farsællega og búið við góð lífskjör, ef grundvöllurinn er látinn grotna undan því, sem við fyrst og fremst verðum að byggja á, en það eru íslenzkir atvinnuvegir, það eru íslenzk atvinnufyrirtæki, og í þeim herbúðum er sannarlega ástatt þannig nú um þessar mundir, að til þess að lækna þeirra vanda duga ekki nein sýndarfrv. eða áróðursspjöld. Þar er um raunveruleg vandamál að ræða, sem er erfitt við að fást, en mun vera hægt að leysa, ef tekið er á þeim með skilningi og nægileg samtök fást til þess að hrinda í framkvæmd þeim úrræðum, sem dæmast óhjákvæmileg. En sá stórkostlegi vandi, sem búið er að stefna í, verður vitaskuld ekki leystur á nokkrum vikum eða nokkrum mánuðum, því að fram undan er áreiðanlega hörð og löng viðureign við afleiðingar þeirrar verðbólgu, sem hér hefur verið mögnuð undanfarin nálega 8 ár. Það er fram undan löng og hörð viðureign við afleiðingar þess, sem nú þegar hefur skeð, og það græðir enginn á því að stinga höfðinu í sandinn og þykjast ekki sjá þessi vandamál. Ég held, að þó að hæstv. ríkisstj. hafi allar þessar umbúðir á takteinum til þess að reyna að dylja, hvernig ástatt er, muni fara svo, að menn komi fullkomlega auga á, hvað við er að glíma, og allar þessar umbúðir muni koma að litlu haldi. Nú hefði átt að efna til víðtækra samtaka til þess að ráðast að kjarna málanna. Ég hef áður oftar en einu sinni lýst því, hvernig ég tel, að þær starfsaðferðir eða þær vinnuaðferðir þurfi að vera, og skal ekki tefja tíma hv. alþm. nú í sambandi við þetta frv. að lýsa þeim vinnuaðferðum enn þá einu sinni, en ég fullyrði, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, snertir ekki kjarna þeirra vandamála, sem fyrst og fremst þarf að leysa.



Herra forseti. Það er rétt, að það komi skýrt fram, að Alþfl. styður einhuga þær ráðstafanir, sem í þessu frv. felast, og þá stefnu, sem liggur frv. til grundvallar. Öll þessi mál voru rædd mjög ýtarlega á 31. flokksþingi Alþfl., sem haldið var nú um helgina. Flokksþingið gerði einróma samþykkt, sem styður þá stefnu, sem þetta frv. grundvallast á. Menn gerðu sér þar almennt ljósa þá grundvallarbreytingu á viðhorfum í íslenzkum efnahagsmálum, sem átt hefur sér stað nú á siðari hluta þessa árs. Það má vera sérhverjum ábyrgum manni ljóst, að íslenzk útflutningsframleiðsla þolir nú ekki hækkaðan framleiðslukostnað innanlands. Ef framleiðslukostnaður innanlands hækkar, getur ekki af því hlotizt annað en minnkun útflutningsframleiðslunnar og minnkun atvinnunnar. En í kjölfar minnkaðrar útflutningsframleiðslu og minnkaðrar atvinnu mundu fylgja lækkaðar tekjur alls almennings, minnkaður innflutningur og versnandi lífskjör. Þess vegna er það nú brýnasta hagsmunamál íslenzks almennings, að snúizt verði vasklega til varnar og komið í veg fyrir það, að framleiðslukostnaður innanlands hækki. En einn liður í því að koma í veg fyrir, að framleiðslukostnaðurinn innanlands hækki, hlýtur að vera og verður að vera sá vilji launþegasamtakanna, þess konar samstarf launþegasamtaka, atvinnurekenda og ríkisvalds, að ekki verði þær kauphækkanir, sem geri verðstöðvunarstefnuna óframkvæmanlega. Mér er nokkuð til efs, að almenningur í landinu yfirleitt geri sér nægilega ljósa þá grundvallarbreytingu, sem orðið hefur í íslenzkum efnahagsmálum, í framleiðslu- og verðlagsmálum útflutningsatvinnuveganna nú á síðari hluta þessa árs. Mér er jafnvel til efs, að þm. almennt geri sér nógu ljóst, hversu alvarlegir hlutir hafa verið að gerast í þessum efnum á undanförnum mánuðum. Þess vegna langar mig til þess að bæta örfáum atriðum við upplýsingar hæstv. forsrh. í framsöguræðu hans áðan um þróunina í verðlagsmálum, í framleiðslumálum, sérstaklega sjávarútvegsins, og verðlagsmálum útflutningsatvinnuveganna. Ég veit ekki, hvort menn hafa almennt gert sér það nógu ljóst enn þá, að fram til þessa tíma hefur heildarframleiðsla sjávarafurða verið minni á þessu ári en hún var á sama tíma í fyrra. Miðað við verðlagið 1965 er verðmæti sjávarafurðaframleiðslunnar í ár 80 millj. kr. minna en það var í fyrra. Þetta segir þó ekki nema aðeins upphaf þeirrar sögu, sem segja þarf og öll þjóðin þarf að þekkja. Kjarni vandans er fólginn í þeim verðlagsbreytingum, sem átt hafa sér stað á síðari hluta þessa árs. Það er öllum kunnugt, að verðlag hækkaði mjög síðari hluta ársins 1965 og fyrri hluta þessa árs, ársins 1966. En á síðari hlutanum hafa átt sér stað gífurlegar verðlækkanir á útflutningsvörum sjávarútvegsins. Ef borið er saman meðalverð þorskafurða á þessu ári frá ársbyrjun til miðs nóv. annars vegar og meðalverð þorskafurða á öllu árinu 1965, kemur það í ljós, að meðalverðið á þorskafurðum á þessu ári er um það bil 10% hærra en meðalverðið á árinu 1965, og meðalverð skelfiskafurða er u.þ.b. 5% hærra á þessu ári en það var í fyrra, en hins vegar er meðalverð útfluttra síldar- og loðnuafurða 12% lægra, meðalverð í ár er 12% lægra en meðalverðið var í fyrra. Þetta veldur því, að ef allar sjávarafurðir eru teknar sem ein heild, þá er meðalverðið í ár fram til þess tíma um 2% lægra en í fyrra. En þetta segir þó ekki nema hálfan þann sannleika, sem öll þjóðin, ekki aðeins allir alþm., heldur öll þjóðin þarf að þekkja. Hvernig er verðlagið í dag? Hvernig er ríkjandi verðlag á helztu útflutningsvörum sjávarútvegsins? Ef verðið nú, um miðjan nóv., hefði gilt allt þetta ár, hefði verðmæti útfluttra þorskafurða verið um 3–4% hærra í ár en í fyrra, en verðmæti síldar- og loðnuafurðanna hefði þá verið 28% lægra í ár en í fyrra. Heildarverðlækkkunin í ár á þorsk-, síldar- og loðnuafurðum er 13%, þ.e. heildarframleiðslan til miðs nóv. á verðlaginu þá hefði verið 13% lægri en hún var í fyrra. Það er fróðlegt að athuga, hvaða þýðingu þetta hefur fyrir þjóðartekjurnar, umreikna þetta í krónur, í hundruð millj., og þá hefur verið áætluð framleiðsla til áramóta eftir reglum, sem árum saman hefur verið fylgt um það efni, og óbreytt verð frá því, sem síðast er vitað. Á þeim grundvelli kemur í ljós, að ef miðað er við verðlagið í fyrra, hefði framleiðslan í ár numið 5675 millj. kr., þ.e.a.s. framleiðslan í ár hefði að óbreyttu verðlagi frá því í fyrra numið 5675 millj. kr. En ef fiskframleiðslan í ár er reiknuð á því meðalverði ársins, sem nú er þekkt, þá reynist fiskframleiðslan í ár 5555 millj. kr. eða 120 millj. kr. lægri en í fyrra. Meðalverðið í ár er svo miklu lægra en verðið í fyrra, að það nemur 120 millj, kr. lækkun á fiskframleiðslunni. En ef við nú reiknum fiskframleiðsluna í ár alla á núgildandi verði til þess að gera okkur hugmynd um það, hvað fram undan sé, ef ekki verður aftur verðhækkun, - ef við reiknum alla fiskframleiðsluna í ár á því verði, sem gildir í dag eða um miðjan nóv., þá reynist sjávarafurðaframleiðslan í ár 4925 millj. kr. eða 750 millj. kr. minni en hún var í fyrra, m.ö.o.: ef það kæmu 12 mánuðir með því verði, sem nú gildir í dag, - enginn veit, hvort það verður eða ekki, við vonum allir, að svo verði ekki, hljótum að vona það, - en ef það kæmu 12 mánuðir, ef það kæmi heilt ár með því verði, sem gildir í dag, þá þýðir það, að verðmæti fiskframleiðslunnar er 750 millj. kr. minna en það var á 12 mánuðum ársins 1965. Á þessu geta menn glöggt séð, um hversu alvarlega hluti er að ræða, hversu alvarlegu lágmarki verðið á okkar útflutningsvörum hefur náð. Um landbúnaðarframleiðsluna er það að segja, að allar líkur benda til, að hún verði í ár óbreytt frá því, sem hún var í fyrra. Nokkur lækkun hefur orðið á mjólkurframleiðslu til 1. sept., en þó ekki nema 3%, en aukning á öðrum framleiðsluvörum landbúnaðarins, sem fyllilega vegur þessa minnkun mjólkurframleiðslunnar upp, og iðnaðarframleiðslan mun í ár reynast svipuð og hún var í fyrra. Gerð hefur verið áætlun um magnaukningu þjóðarframleiðslunnar á þessu ári og þá áætluð framleiðslan til áramóta frá því, sem síðast var vitað, og það er talið, að magnaukning þjóðarframleiðslunnar muni verða um 3–31/2% á þessu ári. En vegna þeirrar rýrnunar viðskiptakjara, sem ég var að ræða um áðan, verður aukning þjóðarframleiðslunnar, aukning ráðstöfunartekna þjóðarinnar ekki nema um 2%. Og það er sama aukning og er á fólksfjölguninni, það er sama hundraðstala og mannfjöldinn á Íslandi vex um. M.ö.o.: það var engin aukning á þjóðartekjunum á mann. Þjóðartekjurnar á mann munu því reynast óbreyttar í ár frá því, sem þær voru í fyrra. En ef þessu til viðbótar verðlækkunin helzt, ef það verð helzt, sem nú gildir á útflutningsafurðum okkar, þá vegur það upp á móti u.þ.b. 4% aukningu á þjóðarframleiðslunni, en það er sá vöxtur, sem á nokkrum undanförnum árum hefur orðið hér að meðaltali á þjóðarframleiðslunni. Verðlækkunin, sem orðið hefur undanfarið, hefur því jafnmikil áhrif á þjóðartekjur eins árs og 4% framleiðsluaukning hefur. Það þarf m.ö.o. 4% framleiðsluaukningu til þess að vega upp á móti tekjurýrnunaráhrifum þess verðfalls, sem orðið hefur á síðari hluta þessa árs. Hér er um mikilvægar staðreyndir að ræða, og það eru þessar staðreyndir, sem eru bakgrunnur þess, að þjóðinni er það lífsnauðsyn að staldra við og koma í veg fyrir, að útflutningsframleiðslan minnki að magni til vegna hækkandi framleiðslukostnaðar innanlands. Það er ekki ofsagt, að það er nú brýnast hagsmunamál íslenzks almennings, að það takist að halda verðlagi föstu á komandi mánuðum, til þess að útflutningsatvinnuvegirnir geti haldið áfram starfsemi sinni.



Herra forseti. Ég tel, að þær upplýsingar, sem hæstv. viðskmrh. var að gefa hér úr þessum ræðustól um áhrif verðlagsbreytingar, séu vægast sagt mjög hæpnar. Ég minnist þess sérstaklega, að hann gaf nokkuð svipaðar upplýsingar þessum hér haustið 1961, það var rétt um miðjan nóvembermánuð, og þá kom hann með afskaplega áþekka útreikninga þessum um það, hvernig fara mundi á því ári um framleiðslu landsmanna og þjóðarframleiðsluna og þjóðartekjurnar, og það fór heldur illa fyrir þeim útreikningum. Ég held líka, að þessir útreikningar, sem hæstv. viðskmrh. kom hér fram með, séu mjög villandi og lítið á þeim byggjandi. Ég vil þó ekki draga úr því á neinn hátt, sem vakti fyrir honum eflaust að undirstrika hér í sinni ræðu, og það er, að við höfum orðið fyrir allmiklu áfalli nú á síðari hluta ársins með verðfalli á okkar útflutningsafurðum. Það er rétt, en enn sem komið er vitum við harla lítið um það, hvað þetta áfall er mikið. Sannleikur málsins er sá, að verð á okkar útflutningsvörum yfirleitt hækkaði mjög verulega á fyrri hluta þessa árs, en hins vegar á seinni hluta ársins lækkaði verðið nokkuð. Mjög mikið af þeim afurðum, sem framleiddar hafa verið nú á seinni hluta ársins, hefur ekki verið selt enn þá, vegna þess að þeir, sem framleitt hafa þessar vörur, hafa ekki viljað sætta sig við það verðlag, sem hefur verið skráð á þessum vörum nú í bili, enda er þegar komið í ljós, að þær vörur, sem einkum hafa lækkað í verði, eins og síldarlýsi, eru þegar farnar að hækka aftur. Það er um talsverða hækkun að ræða nú einmitt síðustu dagana, og margt bendir til þess, að það reynist rétt, sem hinir stóru framleiðendur í Noregi og víða í kringum okkur hafa haldið fram, að það ætti enginn vafi að leika á því, að verð á þessum vörum ætti einmitt að fara hækkandi nú á næstunni. En Norðmenn höfðu einmitt valið þá leið að selja lítið sem ekkert af sinni framleiðsluvöru, en stafla henni hins vegar upp eða geyma hana. Slíkir útreikningar sem hæstv. viðskmrh. flutti í þessum efnum eru mjög villandi og segja harla lítið um það, hvernig staðan sé í raun og veru, að ég tali nú ekki um þá aðferð að kasta svo yfir og reikna út alla framleiðslu ársins 1966 á því verðlagi, sem menn hafa vitað lægst að varð á því ári, og finna þannig út, að þannig sé áfallið allmikið. Slíkt vitanlega segir ekki nokkurn skapaðan hlut og getur vitanlega ekki haft aðra þýðingu en þá, að það er verið að draga hér upp einhverja hryllingsmynd, sem á raunverulega engan stað í veruleikanum. Það hefur verið bent á það í þessum umr., að það frv., sem hér liggur fyrir frá hæstv. ríkisstj. um heimild til stöðvunar á verðlagi, sé í rauninni ekki um það, sem hefur verið látið í veðri vaka, að frv. fjallaði um, en það væri um stöðvun á verðlagi, heldur sé miklu líklegra, að á bak við flutning þessa frv. liggi tilhneiging ríkisstj. til þess að skjóta sér undan ákveðnum vanda nú og láta sem hún vilji stefna að verðstöðvun. Ég veit, að allir hv. þm. hafa tekið eftir því, að frv. er þannig uppbyggt, að það mælir ekki fyrir um verðstöðvun. Það eru engin fyrirmæli í þessu frv., sem segja til um það, að verðlagið skuli stöðva, heldur er hér á ferðinni frv., sem leitar eftir heimild handa ríkisstj. til þess að mega grípa til slíkra ákvarðana, ef ríkisstj. sýnist vera þörf á því. Ef ríkisstj. hefði stefnt að því nú að ætla sér að stöðva verðlagið, eins og það er nú komið, þá hefði auðvitað hin leiðin verið miklu eðlilegri, að sett hefði verið löggjöf nú um það að stöðva verðlagið, þar sem það er komið, og síðan hefði þá verið að finna í frv. ákvæði um undantekningu frá þessu í þeim tilfellum, þar sem hefði þótt alveg sérstök ástæða gera til að víkja frá þeim. En sem sagt, ríkisstj. fer ekki þessa leið, af því að það virðist enn vera hik á henni í því, hvort eigi að stöðva verðlagið. Þess vegna biður hún aðeins um að fá heimild sér til handa til þess að geta fjallað um þessi mál á þann hátt, sem hún telur sér henta. Enda gat ég ekki annað betur heyrt á ræðu hæstv. forsrh. um þessi atriði en að það væri megintilgangurinn með því að flytja þetta frv. og óska eftir þessum heimildum, að ríkisstj. teldi nauðsynlegt fyrir sig að hafa þessar heimildir í höndunum í þeim samningum, sem hún ætti nú fyrir dyrum við launþegasamtökin í landinu um ákvörðun á kaupgjaldi, hún þyrfti gjarnan að hafa svona heimildir í þessari samningagerð, og svo auðvitað, eins og hefur komið fram í þessum umr., þykir ríkisstj. eflaust gott að láta svo líta út í leiðinni, að það sé hún, sem vilji fara verðstöðvunarleið, en það jafnvel standi á öðrum að fara þessa leið. Nú vitum við öll hér, að það hefur verið stefna núv. ríkisstj., eins og ríkisstj. hefur formað það, að láta framboð og eftirspurn í landinu ráða verðlaginu. Það hefur verið stefna ríkisstj., að það bæri ekki að hafa nema sem allra minnst opinber afskipti af verðlaginu, og því er það, að hún hefur haldið þannig á þeim lagafyrirmælum, sem eru annars til um afskipti af verðlagsmálum, að jafnt og þétt hefur stefnt í þá átt að afnema þær reglur um eftirlit með verðlagi, sem í gildi hafa verið, eða gera þær á annan hátt óvirkar með miklu eftirlitsleysi eða með því að leyfa svo ríflega álagningarhækkun á þeim vörum, sem enn eru undir verðlagsákvæðum, að það má segja, að verðlagseftirlitið sé í rauninni frá því, sem áður var, að mestu orðið óvirkt. Þetta hefur verið stefna ríkisstj., svona hefur verið haldið á þessum málum allar götur þangað til nú. Ég held, að það efist enginn um það, sem lesið hefur t.d. Morgunblaðið á undanförnum árum, að þar hefur þessari kenningu verið haldið fram í sífellu allan tímann, að hin opinberu afskipti af verðlagsmálum ættu að vera sem minnst, það ætti að ríkja fullkomið frelsi hjá þeim, sem hafa með sölu á vörum að gera, að ákveða verðlag vörunnar og svo ætti frjálst framboð og eftirspurn að ráða verðlaginu. Nú hefur reynslan skorið alveg ótvírætt úr um, að þessi stefna hefur leitt til stórhækkaðs verðlags í landinu, og það virðist vera, að með flutningi þessa frv. sé ríkisstj. að viðurkenna það að nokkru leyti, að þessi stefna fái ekki staðizt, það þurfi að víkja frá henni, þó að hún hiki enn þá í því að taka skrefið þarna til fulls. Það eru fleiri en hæstv. ríkisstj., sem virðast nú hafa komizt að þessari niðurstöðu, að þessi margyfirlýsta stefna ríkisstj. í verðlagsmálum fái ekki staðizt. Ég hef einu sinni áður hér á Alþ. gert það lítillega að umtalsefni, að þessi skoðun komi einnig fram nú í síðustu ársskýrslu Seðlabankans hjá seðlabankastjóranum Jóhannesi Nordal, þar sem hann lýsir því beinlínis yfir, að reynslan hafi sannað, að það virðist þurfa að koma eitthvað meira til til þess að hafa áhrif á þróun verðlagsmálanna en þau ráð, sem notuð hafa verið til þessa. Í þessari yfirlýsingu seðlabankastjórans segir m.a. orðrétt á þessa leið: „Reynsla undanfarinna ára bendir hins vegar eindregið til þess, að ráðstafanir í peningamálum og fjármálum ríkisins séu ekki einhlítar til lausnar verðbólguvandamálum af því tagi, sem við hefur verið að etja hér á landi.“ Fram að þessum tíma hefur þó alltaf verið hamrað á því, að það væru þessar peningalegu ráðstafanir, sem ættu að geta ráðið við þennan vanda, og síðan ætti þetta yfirleitt að „kontrolera“ sig sjálft. Seðlabankastjórinn segir enn fremur í þessari skýrslu sinni til frekari skýringar á þessu orðrétt sem hér segir: „Þessar ráðstafanir virðast hafa reynzt miklu árangursríkari í því að draga úr aukningu innflutnings og varðveita greiðslustöðu þjóðarbúsins út á við heldur en að koma í veg fyrir áframhaldandi innlendar verðhækkanir. Ástæðurnar fyrir þessu liggja tvímælalaust að verulegu leyti í því, hve lokaðar mikill hluti íslenzka hagkerfisins er fyrir utanaðkomandi samkeppni, svo að ört vaxandi eftirspurn hefur fljótlega áhrif til verulegra verðhækkana.“ Það er einmitt þetta, sem ég og margir fleiri hér höfum haldið fram öll þessi ár, þegar þessi mál hafa verið rædd hér á Alþ., við höfum einmitt haldið því fram, að þær ástæður væru ríkjandi í íslenzku efnahagskerfi, að það væri með öllu útilokað að ætla að treysta á það að heimila þeim aðilum, sem verzla með varning eða ráða verðlagi á þjónustu, einræði um það, hver verðlagningin væri, því að þeir hefðu fulla aðstöðu til þess að taka til sín óeðlilegan gróða eftir þessum leiðum. Það væri ekki hægt, þó að talað væri um það, að innflutningur á vörum til landsins væri að mestu frjáls og að ríkjandi væri á ýmsum öðrum sviðum tiltölulega mikið frjálsræði, þá væri ekki hægt að treysta á slíkt. Hér þyrfti því að halda uppi öflugu verðlagseftirliti og verðlagsákvæðum, ef það ætti á tímum, eins og hér hafa gengið yfir að undanförnu, að hafa nokkurn hemil á verðlaginu í landinu. Hæstv. ríkisstj. hefur haldið sig í kenningar sinna efnahagssérfræðinga allar götur fram að því, að hún leggur fram þetta frv., og neitað okkar skoðunum, sem höfum haldið því fram, að hér þyrfti að byggja á allströngu verðlagseftirliti, og hún hefur haldið því fram, að hér væri í rauninni ríkjandi eðlilegt verðlag og það þyrfti ekki frekari ráðstafana við en hér hafa gilt. Nú er sem sagt komið að því, og það er þó viðurkennt að nokkru leyti með því að flytja þetta frv., að það sé komið nokkuð illa í þessum verðlagsmálum öllum. Maður getur samt ekki annað en minnzt á það með örfáum orðum, að nokkuð fram eftir þessu ári hélt ríkisstj. sér enn mjög fast við þessar fyrri kenningar sínar. Þá hikaði hún ekki við að gera ýmsar ráðstafanir í efnahagsmálum, sem hlutu að leiða til stórhækkandi verðlags í landinu og til aukins vanda fyrir útflutningsframleiðslu landsmanna. Við afgreiðslu fjárl. um síðustu áramót gerði hæstv. ríkisstj. ráðstafanir til að hækka allt rafmagnsverð í landinu um 15–18%, var talið. Hún vissi mætavel, að þessar ráðstafanir hlutu vitanlega að bitna t.d. á íslenzkum sjávarútvegi eða fiskiðnaði, sem þarf allmikið á raforkukaupum að halda, auk þess sem vitanlega þétta hlaut að hafa áhrif á kostnað heimilanna í landinu. En ríkisstj. sagði: Það þarf að létta útgjöldum af ríkissjóði, við þurfum að fá meiri peninga til fjmrh., og af því þarf að létta af ríkissjóði tilteknum greiðslum til Rafmagnsveitna ríkisins, sem ríkissjóður hafði þó borgað um margra ára skeið, en í staðinn átti að láta almenning í landinu í gegnum hækkað raforkuverð borga þessa fjárhæð. - Við í stjórnarandstöðunni bentum auðvitað á, hverjar afleiðingarnar yrðu. Og afleiðingarnar urðu þær, að í júlímánuði hækkaði rafmagnsverð um 15.3% og hækkaði vísitöluna þá um 0.6 stig. Um síðustu áramót ákvað ríkisstj. einnig að hækka benzínverð í landinu mjög verulega, vegna þess að það þurfti enn að auka við tekjurnar hjá fjmrh., það þurfti að létta af ríkissjóði 47 millj. kr. greiðslu til vegamála í landinu, en þá upphæð var ríkissjóður skuldbundinn til þess að inna af höndum. Nú átti að fella þessa greiðslu niður úr ríkissjóði og láta umferðina í landinu, almenning í landinu borga þessa fjárhæð með hækkuðu verðlagi. Auðvitað hafði þetta sín áhrif í sambandi við öll flutningsgjöld og öll útgjöld yfirleitt hjá þorra manna í landinu. Þetta leiddi svo auðvitað það af sér, þessar ráðstafanir m.a., sem ríkisstj. stóð fyrir, að Reykjavíkurborg greip til margvíslegra hækkana og rökstuddi þær með öllum þessum hækkunum, sem höfðu átt sér stað hjá ríkisstj. Af þeim ástæðum hækkaði líka í júlímánuði heita vatnið hjá Hitaveitunni um 30% samkvæmt því, sem Hagstofa Íslands segir, og vísitalan hækkaði þá um 0.9 stig, bara af þeim ástæðum. Hitaveitan hækkaði svo auðvitað mælaleigu og smærri gjöld, ekki aðeins um 30%, heldur um 100%. Strætisvagnagjöld voru hækkuð um þetta leyti um 18.2%, sem orkuðu til hækkunar á vísitöluna um 0.7 stig. Þegar þessi mál voru hér til umr. á Alþ., bentum við í stjórnarandstöðunni ríkisstj. á það, hverjar afleiðingarnar mundu verða, að áframbald á þessari braut mundi þýða hækkandi verðlag, aukna erfiðleika fyrir útflutningsframleiðslu landsmanna og að því hlyti að koma, áð það yrði að takast á við þessa erfiðleika. Þá fékk maður þau svör eins og stundum áður hjá ráðunautum ríkisstj. í efnahagsmálum, að þá sagði m.a. hæstv. forsrh., að þessar ráðstafanir ríkisstj. til þess að gera hag ríkissjóðs betri en áður var væru prófsteinn á það, hvort menn vildu gera nokkuð til að hamla gegn verðbólgu í landinu, - væru prófsteinn á það. Þeir, sem voru á móti þessum ráðstöfunum, eins og við í stjórnarandstöðunni, voru þar með afhjúpaðir og staðnir að því að vilja verðbólgu. Þannig var túlkunin. Þetta liggur alveg fyrir. Auðvitað hafa þessar ráðstafanir leitt til þess vanda, sem við erum komnir í nú. Sem sagt, verðhækkunarstefnan, sem ríkisstj. hefur haldið sig við, hefur leitt til svo hækkandi verðlags í landinu, að upp er kominn stórkostlegur vandi fyrir aðalatvinnuvegi landsmanna. Um þetta sama leyti var ríkisstj. svo forhert í þessum efnum, eða um s.l. áramót, að þá ákvað hún að minnka niðurgreiðslur á fiski seldum innanlands, neyzlufiski, stórlega frá því, sem verið hafði um langan tíma. Þetta þýddi það, að neyzlufiskur hækkaði í verði til heimilanna um 50–80%. Hér voru menn því í upphafi ársins alveg á skeiði á gömlu dýrtíðarstefnunni. Þeir héldu, að það væri enn hægt að hafa sömu ráðin og áður, sem sagt að halda áfram verðhækkunarstefnunni. Við Alþb.-menn fluttum á síðasta þingi, frv. um það, að lögum um verðlagsmál yrði breytt, m.a. þannig, að verðlagsnefnd, sem hafði sýnt sig að því að vera inni á stefnu ríkisstj. í þessum verðlagsmálum öllum og hafði leyft hækkanir og álagningu, hafði gefið vörur frjálsar í álagningu o. s. frv., að þessari verðlagsnefnd yrði breytt. Hún hefur núna, þessi n., verið kosin þannig, að 5 menn hafa verið kosnir af Alþ. og svo hefur skrifstofustjórinn í viðskmrn. verið sjálfkjörinn í n. Þessi skipan tryggði þó það, að við Alþb.-menn áttum engan mann í n., sem höfum allan tímann verið kröfuharðastir í þeim efnum, að hér yrði haldið uppi sómasamlegu verðlagseftirliti Við lögðum til, að þessari n. yrði breytt þannig, að þingið kysi 7 menn í n. og að þannig yrðu nokkur þáttaskipti í sambandi við þessa n., það yrði sem sagt breytt um: Og í okkar frv. var einnig það lagt til, að það skyldi verða verkefni þessarar nýju verðlagsnefndar að taka fyrir allt verðlag í landinu og ákveða ýmist hámarksverð á öllum vörum og þjónustu eða hámarksálagningu. Það var sem sagt bein skylda samkvæmt okkar frv., að þessi nýja verðlagsnefnd skyldi kanna verðlagið í landinu, eins og það var orðið, og hún skyldi nú taka upp önnur vinnubrögð en áður hafði verið, þ.e.a.s. að ákveða nú hámarksverð og hámarksálagningu á allri vöru og þjónustu í landinu. Ríkisstj. leit auðvitað ekki við till. eins og þessari. Frv. fór í n. og kom aldrei úr n. aftur. Við fluttum aftur þetta frv. nú á þessu þingi, og það hefur ekki fengið neinar undirtektir enn. En í staðinn kemur þetta frv., sem fjallar um það að veita ríkisstj, tilteknar heimildir, sem ríkisstj. hefur auðvitað út af fyrir sig, eins og hér hefur verið bent á, hefur í l. um verðlagsmál og gæti notað, ef hún bara vildi, en hún hefur bara verið á annarri stefnu allt til þessa. Það virðist því, að það hafi ekki aðeins verið þannig, að ríkisstj. hafi þarna verið á allt annarri skoðun, heldur sé hún það jafnvel enn eða enn hiki hún við að taka upp nýja stefnu í þessum efnum. Svo er annað atriði, sem er vitanlega mjög þýðingarmikið í þessum efnum, en það er það, að ef svo kynni nú að fara, að ríkisstj. notaði þessar heimildir, sem hún óskar nú eftir að fá, og færi inn á þá braut að stöðva verðhækkanir í landinu, þá hugsar hún sér að stöðva verðlagið, þar sem það er komið nú í dag, að út frá því verðlagi eigi að ganga. Það á sem sagt að löggilda þá álagningu, sem orðin er í dag í hinum ýmsu tilfellum. Hún á að fá að gilda. En hækkanir verða ekki neinar frekar, ef þessi heimild yrði þá notuð. Nú efast ég ekkert um það, að hæstv. ríkisstj. veit mætavel, að það hafa farið fram allmiklar athuganir á því hjá verðlagsyfirvöldunum í landinu og ýmsum fleirum, hvernig ástatt er orðið með verðlagið og verðlagninguna. Og hún veit, að þessar athuganir hafa leitt það í ljós, að á síðustu árum hefur álagningin í landinu stórkostlega hækkað frá því, sem áður var, og hvergi meira yfirleitt en þar sem álagningin var alveg gefin frjáls. Sú álagningarprósenta, sem hér hefur verið í gildi í ýmsum tilfellum hjá ýmsum ríkisstjórnum, eða sú hámarksálagning, sem leyfð hafði verið, hefur þannig verið þverbrotin. Ýmist hefur verðlagsnefnd heimilað verulegar hækkanir prósentvís á álagningunni eða þá, þar sem varan hefur verið gefin frjáls í álagningu, þá hafa kaupsýslumenn hækkað álagninguna til mikilla muna. Ég skal nefna hér nokkur dæmi sem sýnishorn um það, hvernig hefur verið haldið á þessum málum. Ég hef að vísu ekki haft aðstöðu til þess að fara nákvæmlega í gegnum þær skýrslur, sem liggja fyrir um þetta, en mér hefur verið kunnugt um þessar skýrslur, og það mikið veit ég úr þeim, að það er ekkert um það að villast, að þeir, sem fást við sölu í landinu, hafa nú fengið á síðustu árum að taka til sín miklu meira en þeim var heimilað áður, og þetta er hæstv. ríkisstj. mætavel kunnugt um. Fyrst er þá aðeins að nefna hér nokkur dæmi um vörur, sem enn eru undir verðlagsákvæði, en þar sem breytt hefur þó verið álagningarheimildinni. Ég nefni þá fyrst aðeins um heildsölu. Hér er t.d. vöruflokkur, sem er prjónagarn, vefnaðarvara, metravara alls konar, fatnaður, leðurvörur, ótalið annað, og samsvarandi vörur. Árið 1960 voru verðlagsákvæði þannig, að heildsalar máttu hafa 9% álagningu í þessum vöruflokki. Nú er búið að heimila 15% álagningu á þessum vöruflokki. Ég sé hér annan vöruflokk, það eru rafmagnsrör og rafmagnsvírar og ýmsar þess háttar vörur. Árið 1960 máttu heildsalar leggja á slíkan innflutning 9.5%, nú mega þeir leggja á 16%. Hér er önnur vara, sem notuð er til bygginga, það er rúðugler. Árið 1960 máttu heildsalar leggja á slíkan varning 15%, nú mega þeir íeggja á 19%. Þetta er aðeins í heildsölu. Hér er vöruflokkur eins og smíðajárn og smíðastál í stöngum og plötum. 1960 var heimilt að leggja á slíkar vörur 9%, nú er heimilt að leggja á 12%. Ég skal svo nefna nokkrar vörur í sambandi við smásöluálagningu, sem ekki eru undir verðlagsákvæði, en álagningin hefur verið hækkuð á. Hér sé ég fyrir mér gúmmístígvél, þar var álagningin 1960 heimiluð 15%, en er nú 22%, og allur annar skófatnaður var 20%, er orðinn 27%. Hér er liður um búsáhöld, borðbúnað, eldhúsáhöld, einnig handverkfæri, járnvörur ýmiss konar og aðrar slíkar vörur. Þar var álagningarheimildin 27%, en er orðin 35%. Hér er liðurinn prjónavörur, vefnaðarvörur, metravara og alls konar þess háttar vörur. Þar var álagningin í smásölu 25%, en er orðin 40%. Þetta eru aðeins nokkur dæmi, en yfirleitt er hér um stórfellda hækkun að ræða, bæði í heildsölu og í smásölu. En þó kastar fyrst tólfunum, þegar kemur yfir í þær vörurnar, sem gefnar hafa verið alveg frjálsar, en sem dæmi um þær vil ég aðeins nefna þetta: Í heildsölu er hér t.d. fyrsti flokkurinn, niðursoðnir ávextir og þurrkaðir ávextir, kex o.fl. þess háttar. Í verðlagsákvæðunum 1960 var þetta í heildsölu 7.5%, en nú orðið í framkvæmd 18.3%. Hér er vöruflokkur, hreinlætisvörur og snyrtivörur. Í verðlagsákvæðum 1960 var hámarksálagning heildsala á þessum vörum 9.5%, en er orðið 23.3% í heildsölu. Hækkunin er 145%. Ytri fatnaður kvenna var í álagningarreglunum 1960 9.5%, en er kominn upp í 14.2%. Ytri fatnaður karla, unglinga og barna var 8.5%, en er kominn upp í 15.7%. Sokkar og leistar og annað þess háttar var í flokki með 8% álagningu, er komið upp í 19.2%. Og ýmiss konar fatnaður kvenna var í flokki 9%, en er kominn upp í 22.3%. Þannig hefur sem sagt álagningin hækkað alveg stórkostlega, bæði í heildsölu og smásölu, og þá mest, þegar vörurnar hafa verið undanþegnar öllu eftirliti. Dæmi um það, hvernig farið hefur um álagninguna í smásölu, þar sem fullt frelsi ríkir orðið, eru t.d. þessi: Ytri fatnaður kvenna, það voru heimiluð 27% í álagningu 1960, en er komið upp í 41.4%, og ýmiss konar annar fatnaður kvenna var í flokki 25%, er kominn upp í 39.2%. Sokkar og leistar voru í 24%, eru komin upp í 42.1%. Vinnufatnaður og úlpur voru í 20%, eru komin upp í 32.9%. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði, þegar ég lauk ræðu mínni hér, þegar þingfundi var frestað, gert nokkra grein fyrir því, hvernig til hefur tekizt með framkvæmd verðlagsmála á undanförnum árum, þar sem farið hefur verið eftir stefnu ríkisstj. í öllum meginatriðum. Það kom mjög greinilega fram í því, sem ég sagði um þessi mál, að álagning hefur á undanförnum árum hækkað mjög verulega í mörgum greinum, og þó hefur álagningin tvímælalaust hækkað langmest á þeim vöruflokkum, sem hafa verið undanþegnir verðlagsákvæðum. Ég hafði bent á, að hæstv. ríkisstj. hlýtur að vita vel um, að það hefur farið fram allnákvæm athugun á þessum málum og gerðar hafa verið allýtarlegar skýrslur um það, hvernig verðlagsmálin í þessum greinum hafa þróazt, svo að öll þau atriði, sem ég tilgreindi hér, hljóta að hafa verið hæstv. ríkisstj. kunn. Ég tel, að það sé í rauninni skylt, þegar þessi mál eru rædd, að leggja þessar athuganir opinberlega fram og skýra þjóðinni alveg hiklaust frá því, hverjar niðurstöðurnar séu í sambandi við þennan þátt í þróun verðlagsmálanna. Ekki sízt tel ég vera þörf á því, þegar ríkisstj. hugsar sér þá leið í þessum efnum, að e.t.v. komi til mála að löggilda í rauninni það verðlag, sem nú er gildandi í dag, og ákveða, að verðlagið skuli fest, þar sem það er nú komið, og þar með í rauninni löghelga þannig þær gífurlegu hækkanir á álagningu, sem átt hafa sér stað frá þeim reglum, sem hér giltu um langan tíma. Ég hefði talið miklu réttara, ef menn virkilega ætluðu sér að glíma við verðlagsvandamálin, eins og þau liggja nú fyrir, að fara þá leið, sem upp á er stungið í okkar frv. Alþb.- manna um breytingar á verðlagslögunum, en það er að leggja fyrir þá n., sem á að hafa með framkvæmd þeirra mála að gera, að byrja nú á sínu verki að nýju og ákveða á nýjan leik hámarksálagningu og vinna að því á þann hátt að lækka milliliðakostnaðinn frá því, sem hann er nú orðinn. Ég held, að hæstv. ríkisstj. geti ekki skotið sér undan því, þegar þessi mál eru nú rædd og það á þeim grundvelli, sem hún vill móta þessar umr., að gera Alþ. grein fyrir þessum athugunum, sem ég hef hér vikið að um það, hvernig þessi mál hafa þróazt, og hún hljóti að komast að þeirri niðurstöðu, vilji hún taka á þessum málum í fullri alvöru, að það sé óhjákvæmilegt að fara niður í þessi efni á nýjan leik og breyta álagningunni aftur. Hér er um svo stórkostlega aukningu að ræða á álagningu og á milliliðakostnaði, að þegar verðlagið í landinu er orðið jafnhátt og það er nú og vandinn jafnmikill og raun ber vitni um, er óhjákvæmilegt að snúast einnig gegn þessum vanda. Ég hef heyrt það nokkrum sinnum, að hæstv. forsrh. vill víkja sér undan þessum vanda, þegar hann ræðir þessi mál, á þann hátt að segja: Græðir Samband ísl. samvinnufélaga? Græða kaupfélögin? Græðir KRON? Og ef þau græða ekki að þeirra dómi sjálfra, er verðlagið í landinu í lagi og álagningin í lagi. Þetta er vítanlega að víkja sér alveg undan vandamálinu og vilja í rauninni ekki um það tala. Hvað svo sem þessir aðilar segja um afkomu sína nú, réttlæta vitanlega umsagnir þeirra ekki á neinn hátt þessa gífurlegu hækkun á milliliðakostnaði, sem þarna hefur sannanlega átt sér stað. Ef kaupfélögin í landinu og KRON og aðrir þeir, sem fást við sölumál, hafa ekki bætt rekstraraðstöðu sína allverulega með þessari álagningarhækkun, hlýtur það að stafa að verulegu leyti af því, að annaðhvort hefur komið einhver nýr aukakostnaður á alla þessa aðila eða þá hitt, að það er búið að gera það skipulag, sem hér var þó í sambandi við dreifingu á vörum, enn þá lakara en það var áður. Það er búið að dreifa þessari starfsemi á enn þá fleiri hendur. Það er búið í rauninni að eyða hér aukafjármunum í sambandi við dreifingarspursmálið langt umfram það, sem þörf er á. Reynslan hafði sýnt það, að það var hægt að reka verzlun á Íslandi á árunum fyrir 1960 og það með allgóðum árangri, og satt að segja hygg ég, að flestum hafi fundizt, að þá sækja í verzlunina á Íslandi fremur of margir en of fáir, svo að sá grundvöllur, sem verzlunin þá starfaði eftir, var ekki svo lakur, að það þyrfti þá að hækka álagninguna í mörgum tilfellum um helming frá því, sem þá var, hvorki til heildsölu né til smásölu. Nú er líka að sjá á þessum tölum, sem ég nefndi, að það er ekkert um það að villast, að innflutningsverzlunin hefur ekki sízt tekið stóran hluta af þessari hækkun til sín. Ég býst við því, að það sé enn þá svo, eins og það hefur lengi verið hér á landi, að á ýmsum matvörum sé álagningin tiltölulega hóflegust. Og þær verzlanir, sem að yfirgnæfandi meiri hluta fást við slíka dreifingu, þar sem álagningin liggur tiltölulega lægst, það má búast við því, að þeirra hagur sé ekki jafngóður og hjá ýmsum sérverzlunum, sem virðast núna blómstra, þar sem álagningin er miklum mun meiri. En elgi að síður fer álagningin hjá þessum sérverzlunum líka út í verðlagið, á sinn þátt í því að auka dýrtíðina í landinu og gera vandamálið, sem við er að glíma, enn þá meira. Það eru því till. okkar Alþb.- manna í sambandi við þessi mál, að fremur verði farið inn á þá braut, sem við leggjum til í okkar frv., að hressa nú upp á verðlagsnefndina, sem á að hafa þessi mál með höndum, og leggja fyrir hana að framkvæma þessi mál í fullri alvöru, en ekki leggja fyrir hana að stefna í öfuga átt, eins og ég álít að hafi verið gert, og síðan beinlínis að gera þessari n. það að skyldu að kanna verðlagið í landinu, eins og það er nú á flestöllum vörum og allrí þjónustu, og færa það niður, þar sem hægt er að færa það niður, og mætti þá sú niðurfærsla verða til þess að standa nokkuð á móti ýmsum hækkunum, sem e.t.v. og án efa þurfa kannske að ganga yfir í einstaka tilfellum, m.a. vegna verðbreytinga, sem hafa orðið erlendis. Hæstv. ríkisstj. leggur nú til eigi að síður eða lætur í það skína, að það sé hennar stefna nú orðið að vilja stöðva verðlagið í landinu, þar sem það er nú komið, og segja má að sjálfsögðu, að það sé betra en að láta allt leika lausum hala, eins og það hefur gert. En þegar menn leggja það nú til að festa verðlagið, þar sem það er nú komið, hljóta þeir að hafa í huga, að það verðlag, sem nú er orðið, sé þó ekki orðið hærra en svo, að það sé hægt að halda framleiðslunni í landinu yfirleitt í gangi við það verðlag, sem nú er. Ég er hins vegar á allt annarri skoðun. Ég tel, að verðlagið innanlands sé þegar orðið svo hátt, að það sé ekki lengur grundvöllur fyrir mikinn hluta af þýðingarmiklum atvinnurekstri landsmanna til þess að geta haldið áfram og það sé því ekki lausn á vandamálinu, jafnvel þótt hægt væri að festa verðlagið í því, sem það er nú. Ég hélt satt að segja, að hæstv. ríkisstj. hefði líka átt að hafa hjá sér upplýsingar um það, að svona er þessu í rauninni komið, eins og mitt álit er. Ríkisstj. skipaði fyrir nokkru sérstaka n., sem átti m.a. að athuga um rekstraraðstöðu vélbátaflotans í landinu, þ.e. hinna smærri báta upp að 120 rúml. stærð. Þessi n. hefur skilað ýtarlegu áliti til ríkisstj., og hún telur, að það sé ekki rekstrargrundvöllur miðað við það verðlag, sem gilti á Íslandi á miðju þessu ári, fyrir þessa báta. Sú n., en í henni voru þrír stjórnarsinnar og tveir stjórnarandstæðingar, var sammála um það, að t.d. ef gerður er samanburður á fiskverði þessara báta og miðað við verðlag á árinu 1962 og aftur á árinu 1965, hafi þróunin orðið sú, að fiskverðið til bátanna á árinu 1965 hafi verið 18% of lágt, til þess að það geti jafngilt þeirri rekstraraðstöðu, sem var hjá þessum bátum á árinu 1962. Og þegar n. lauk störfum, var tiltölulega nýlega búið að hækka fiskverð meira en hafði þó verið gert lengi áður, en þó taldi n., að það væri algerlega óhjákvæmilegt að hækka fiskverð til þessara báta um a.m.k. 10% auk ýmissa annarra sérbóta, sem bátarnir þyrftu, ef þeir ættu að hafa svipaða rekstraraðstöðu eins og þeir höfðu á árinu 1962. Nú benda útvegsmenn á, að rekstraraðstaða bátanna á árinu 1962 hafi verið mun verri en hún var fyrir 1960, og það er mín skoðun, að hún hafi þá verið lakari. Þessi n. gerir margar till. um, hvað megi gera þessum bátum til stuðnings. Mér er ekki kunnugt um það, þ6 að alllangt sé um liðið síðan þessi n. skilaði till. til ríkisstj., að ríkisstj. hafi blátt áfram gert nokkurn skapaðan hlut í þá átt, sem till. n. ganga í. Síðan þessi n. skilaði sínum till., hefur svo verðlagið í landinu haldið enn áfram að hækka á ýmsum sviðum, sem valda þessari útgerð auknum erfiðleikum. Útkoman hefur auðvitað orðið sú, að reksturinn hjá þessum bátum hefur dregizt saman jafnt og þétt, og það má segja, að víða á landinu sé svo komið, að þessir bátar séu að mestu hættir rekstri. Og það veldur vitanlega frystihúsunum miklum vanda. Það mundi ekki bjarga þessum þýðingarmikla rekstri, þó að verðlagið í landinu yrði fest við það, sem það er nú í dag: Það leysir ekki þennan vanda. Það þarf miklu meira til, eins og m.a. kemur fram í þessari nefndarathugun, sem liggur fyrir hjá hæstv. ríkisstj. Og það er enginn vafi á því, að það þarf stórar fjárfúlgur eða allmiklar efnahagslegar aðgerðir, til þess að hægt sé að koma í rauninni þessum rekstri á stað á nýjan leik þannig, að reksturinn geti verið með eðlilegum hætti. Þessi n., sem skipuð var til þess að athuga um afkomu bátanna, benti á, að svo var komið afkomu þessa bátaflota, að bátarnir skulduðu á miðju þessu ári í afborganagreiðslur til fiskveiðasjóðs 53 millj. kr., auk þess sem þeir skulduðu vitanlega allmikið í vaxtagreiðslur. Margir þessara báta eru nú auglýstir til uppboðs vegna þess fjárhagsástands, sem upp er komið hjá þeim. Þessi bátanefnd benti einnig á það, að sá háttur hefur verið hafður á nú í alllangan tíma, að raunverulega hefur útgerð þessara báta verið skattlögð til stuðnings rekstri togaranna í landinu í gegnum bæði aflatryggingasjóð og eins í gegnum vátryggingasjóð. Og n. benti á, að það þarf auðvitað að gera ráðstafanir til þess að leiðrétta þetta og létta þessum álögum af þessari bátaútgerð. En frá ríkisstj. hefur ekki heyrzt neitt í málinu, ekki nokkur skapaður hlutur. Önnur n. var skipuð af stjórninni til þess að athuga um afkomu togaraflotans. Sú n. mun hafa skilað áliti fyrir nokkru. En Alþ. hefur ekki verið gerð nein grein fyrir því, hver er niðurstaða þessarar n. En þó held ég, að það leiki enginn vafi á því, að togaraútgerð landsmanna sé þannig stödd í dag, að hún þurfi á verulegum stuðningi að halda í einu eða öðru formi. Um rekstur frystihúsanna skal ég ekki mikið segja. Ég tók eftir því, að hæstv. forsrh, sagði, að það væri margt á huldu um það, hvernig afkoma þeirra væri og hvað fyrir þau þyrfti að gera, eins og komið væri. En ég held þó, að það geti enginn vafi leikið á því, miðað við það, hvað ákveðið hefur verið áður um afkomu frystihúsanna, einnig hér á Alþ., að þá þurfi þau nú á auknum stuðningi að halda og það allverulega auknum stuðningi í einhverju formi. Mér sýnist því, að málið liggi þannig fyrir, að það sé augljóst, að mikill hluti af atvinnurekstri landsmanna þoli ekki það innanlandsverðlag, sem komið er í dag, og það sé því mjög takmörkuð lausn á vandanum að binda till. sínar við það að festa verðlagið innanlands, þar sem það er komið nú, það þurfi miklu fleiri ráð að koma til, það þurfi sem sagt að breyta um stefnu í miklu fleiri atriðum en þeim, sem aðeins snúa að hækkandi innanlandsverði. Það er látið liggja að því í þessu frv., að meiningin sé að reyna að stöðva verðlagið innanlands, þó að engin bein lagafyrirmæli séu um það. En í þeim efnum vaknar spurningin um það, hvað hæstv. ríkisstj, hugsar sér að gera í sambandi við húsaleigu í landinu og kostnað almennings af húsnæði. Væntanlega er það ætlunin að banna, ef heimildirnar yrðu notaðar, einnig hækkun á húsaleigu. En hvað á að gera til þess að tryggja það í framkvæmd, að slíkt bann hafi eitthvert gildi? Hæstv. ríkisstj. hefur verið á þeirri skoðun fram til þessa, að ekki væri rétt að hafa í gildi nein húsaleigulög, nein ákvæði um hámark húsaleigu eða neitt eftirlit í þeim efnum. Nú vitum við, að húsaleigan vegur mjög mikið fyrir allan almenning eða útgjöld í sambandi við húsnæðismál. Það hefur því mjög mikið að segja að fá upplýsingar um það hjá hæstv. ríkisstj., hvernig hún hugsar sér, ef hún notaði heimildir frv. um verðstöðvun, að koma því fyrir að stöðva húsaleiguokrið, sem sannanlega fer fram í landinu. Hvernig hugsar hún sér að setja reglur til þess að koma í veg fyrir hækkaða húsaleigu? Skoðun okkar Alþb.-manna er sú sama viðvíkjandi húsaleigunni og í sambandi við hið almenna verðlag. Við álítum, að það sé engan veginn nægilegt að ákveða það að banna frekari hækkun húsaleigu en nú er orðin. Við teljum, að það leiki enginn vafi á því, að húsaleigan sé í mjög mörgum tilfellum orðin hrein okurleiga og það eigi að færa þá leigu niður og gera ráðstafanir til þess. Það er eflaust rétt, að það getur verið talsverðum vandkvæðum bundið að tryggja fulla og örugga framkvæmd á slíkri lagasetningu. En ég held, að það sé þó enginn vafi á því, að ef fullur vilji væri á, væri þó hægt að áorka allmiklu í þeim efnum. Ég vil undirstrika það sem skoðun okkar Alþb.-manna, að við teljum nú eins og áður, að það sé mikil þörf á því að taka verðlagsmálin í landinu fastari tökum en verið hefur. Við teljum, að það eigi ekki að láta sitja við það að flytja frv. um heimildir handa ríkisstj., heldur eigi beinlínis að setja lög, sem hafi að geyma alveg ákveðin lagaboð í þessum efnum, og síðan eigi að fela tiltekinni stofnun að sjá um framkvæmd á þeim lagaboðum. Og við álítum, að það eigi ekki að binda ráðstafanir í þessum efnum við samninga um launakjör í landinu. Eðlilegir samningar um launakjör eiga yfirleitt að fara þannig fram, að það sé við það miðað, að hækkuð laun eigi að berast uppi af atvinnurekendum í öllum aðalatriðum og það eigi að koma þeim kostnaði fyrir, sem verður vegna hækkaðra launa, með því að taka upp aukna tækni og hagkvæmari vinnubrögð eða þá beinlínis með því að ganga nokkuð á hlut vinnuveitandans, en það eigi ekki að hafa þann hátt á að velta hækkuðu kaupgjaldi í sífellu beint út í verðlagið, þannig að þeir, sem hafa samið um hækkað kaupgjald, hafi í rauninni ekkert af því að segja nema jafnvel til þess beinlínis að auka tekjur sínar, eins og dæmi eru til um. Þetta hefur alltaf verið okkar skoðun, og við höfum alltaf staðið á því, og það er aðeins um hreinar rangfærslur að ræða, þegar reynt hefur verið að halda því fram, að við höfum einhvern tíma staðið með því að velta út í verðlagið umsömdu hækkuðu kaupi. Hitt er svo allt annað mál, að það eru til dæmi um það, að atvinnurekstur hreinlega framselur vinnulaun. Og við höfum gert okkur fulla grein fyrir því, að þar sem er um að ræða hreina framsölu á vinnulaunum á milli aðila, er ekki hægt að reikna með öðru kaupi en því, sem um hefur verið samið. En það er vitanlega hægt að lækka það álag eða þá álagsprósentu, sem þeir aðilar fá að lögum, sem framselja vinnuafl til annarra og taka ákveðna þóknun fyrir að framselja vinnuaflið. Og það er það, sem á að gera. En hinu vitanlega verður ekki neitað að reikna með því kaupgjaldi, sem um hefur verið samið hverju sinni. Ég tel, að þetta frv. sé nokkur viðurkenning frá hálfu ríkisstj. á þeirri þörf, sem fyrir hendi er til þess að láta verðlagsmálin taka hér nokkuð til Alþ. eða láta Alþ. skipta sér af þeim málum. En hins vegar sýnist mér, að frv. beri þannig að og það sé þannig saman sett, að margt bendi til þess, að ríkisstj. sé ekki enn búin að taka ákvörðun um það að snúa sér að því að stöðva verðhækkanirnar í landinu, hún sé enn að hugsa meira um hitt; að láta þannig líta út, að hún sé út af fyrir sig á móti verðhækkunum, það séu aðrir, sem knýja þær fram, og hún vilji gjarnan hafa heimildir eins og felast í þessu frv. sem eitthvert samningamál við launþegasamtökin nú á þessum vetri. En ég tel, að það sé vissulega kominn tími til þess, að ríkisstj. viðurkenni í verki, að það þarf að breyta um frá þeirri stefnu, sem hún hefur markað fram til þessa í verðlagsmálunum. Hennar stefna hefur verið röng. Hún hefur leitt til þess ófarnaðar, sem við stöndum frammi fyrir í þessum efnum. Og sú stefna, sem sérstaklega hefur komið fram hjá verðlagsnefndinni, sem hefur verið á undanförnum árum, að leyfa hækkandi álagningu eða veita ýmsum aðilum leyfi til þess að ráða að öllu leyti verðlaginu, sú stefna hefur verið röng. Ég geri ráð fyrir því, að þetta frv. fari til n. og þar verði það athugað. Og þá má að sjálfsögðu koma fram ýmsum breytingum á þessu frv. Ég mun freista þess að koma á framfæri brtt. í þá átt, og mætti þá kannske koma í ljós, hversu mikil alvara er á bak við það að ætla að skipta um stefnu í þessum málum eða breyta um stefnu í þessum málum, hversu mikil alvara er á bak við það að reyna að hamla gegn frekari verðhækkunum innanlands. Á það hefur verið bent í þessum umr., að einmitt núv. stjórnarflokkar hafa áður leikið mjög svipaðan leik þessum í verðlagsmálum. Árið 1959 beittu þeir sér fyrir lagasetningu undir því loforði, að þeir væru með stöðvunarstefnu, þeir vildu stöðva hið sífellt hækkandi verðlag í landinu. Og þá var þetta gert meira að segja á þann veg, að það var ákveðið með lögum að færa niður kaupgjald allt í landinu, ekki aðeins verkamanna og annarra launþega, heldur einnig umsamið fiskverð til sjómanna og umsamið kaup bænda. Þetta var allt fært niður með lögum, og því var haldið fram, að nú hefði verið tekin upp ný stefna í verðlagsmálunum, stöðvunarstefna. Og það tóku býsna margir undir þetta á þessum árum, af því að menn trúðu því í fyrstu, að það væri meiningin að reka hér stöðvunarstefnu og koma í veg fyrir frekari verðlagshækkanir. En það sýndi sig á því ári, að þegar þessir flokkar, sem að stöðvunarfrv. þá stóðu, voru komnir í gegnum kosningahríðina, sneru þeir við blaðinu og sögðu, að þetta hefðu allt aðeins verið bráðabirgðaráðstafanir, sem vitanlega gætu ekki staðið áfram, og þá kom verðhækkunarflóðið yfir á eftir. Það er vitanlega ekki nema eðlilegt, að þetta rifjist upp fyrir mönnum nú, þegar þeir flokkar, sem hafa haldið hér fram allt annarri stefnu í verðlagsmálunum öll þessi ár síðan, þegar þeir vita, að skammt er til kosninga. Þegar þeir nú koma fram með stöðvunarfrv. eins og þetta, sem hér liggur fyrir, þá er ekki nema von, að það rifjist upp fyrir mönnum, hvað hefur gerzt hér áður í hliðstæðum efnum. Ég held því, að ef hæstv. ríkisstj. vill, að mark verði tekið á þessum till. hennar og tali um verðstöðvun, verði hún að ganga betur frá lagasetningu um þau efni en felst í þessu frv. En á þetta verður nú reynt, og þá má betur sjá, hvað fyrir hæstv. ríkisstj. vakir í þessum efnum.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. né fara að ræða hér um það, sem okkur bar almennt á milli um ástand í landinu, vegna þess að jafnvel hv. stjórnarandstæðingar viðurkenna, að það séu mjög verulegar breytingar, sem á hafi orðið einmitt á þessu ári um aðstöðu atvinnuveganna, breytingar, sem íslenzku ríkisstj. eru með öllu óviðráðanlegar. Hv. 1. þm. Austf. hélt því fram, að þær væru svo alvarlegar, þær breytingar, og það kom raunar fram hjá hv. 5, þm. Austf. nú undir ræðulokin hjá honum líka, að þetta frv. væri allsendis ófullnægjandi til þess að rétta við hag atvinnuveganna, til þess þyrfti að gera miklu veigameiri ráðstafanir. Nú vék ég raunar lítillega að þessu í minni frumræðu, nokkuð á sama veg og hv. 5. þm. Austf. gerði, þegar hann var að svara hæstv. viðskmrh. um viðhorf höfuðútflutningsatvinnuveganna, að á þessu stigi eru það svo mörg óviss atriði, að það er með öllu ógerlegt að segja, hvort e.t.v. þarf frekari ráðstafanir en þessar og þá hvers eðlis. Það er mál, sem þarf miklu betur að skoðast vegna þess, eins og hv. 5. þm. Austf. sagði, að það er með öllu óljóst enn, hversu lengi það verðfall stendur, sem orðið er, og raunar óvitað, hversu víðtækt það er í raun og veru varðandi hraðfrysta fiskinn. Og hv. 1. þm. Austf. lagði áherzlu á það, að hér væri einungis um bráðabirgðaverðfall að ræða, sem við allir vonum, en því miður vitum ekki neitt um. Það, sem liggur fyrir nú og er raunar óumdeilanlegt, er, að það eru orðnar slíkar breytingar, að þær einar gefa tilefni til róttækari aðgerða en á venjulegum tímum eru tíðkanlegar eða verjanlegar, og þar með til slíkra verðstöðvunarráðstafana, sem í þessu frv. felast. Hv. 5. þm. Austf. taldi, að hér væri í raun og veru ekki um mikið efni að ræða, og hv. 1. þm. Austf. lagði líka á það nokkuð ríka áherzlu, að þetta væru umbúðir, sem eitthvað væri innifalið í. Hann viðurkenndi þó, að þar væri mikilsvert nýmæli varðandi sveitarfélögin, sem hv. 5. þm. Austf. minntist ekki á. En ég vil vekja athygli á því, að varðandi festingu verðlags er þetta frv. í raun og veru sama efnis og brbl., sem sett voru 28. ágúst 1956, þegar vinstri stjórnin hafði nýlega tekið við völdum og festi verðlag og kaupgjald fram til áramóta. Orðalagið er raunar nokkuð annað, en efnið varðandi verðfestingu er hið sama, eins og ég veit að hv. þm. sjá, ef þeir skoða það mál og bera ákvæðin vendilega saman. Um það er ekki að villast. Og ég vil að gefnu tilefni lýsa því alveg hiklaust yfir, að þessarar heimildar er leitað, til þess að henni verði beitt, og henni mun verða beitt, strax og frv. hefur verið samþ. og staðfest af forsetanum. Hitt er svo annað mál, og það er sjálfsagt, að það komi fram, að það er viss fyrirvari gerður í grg., að þetta er hugsað sem liður í víðtækari ráðstöfunum. Ef þær heppnast ekki, verður að skoða málið allt í heild og íhuga, hvaða aðrar ráðstafanir þurfi að gera, sem tiltækar eru og framkvæmanlegar. Nú má þá spyrja, eins og einkanlega hv. 5. þm. Austf. lagði ríka áherzlu á: Er ríkisstj. að hverfa frá sinni frjálsræðisstefnu í verðlagningu? Eitthvað svipað minnir mig, að hv. samþm. hans, 1. þm. Austf., hafi einnig talað um. Auðvitað er það svo, að við höfum ákaflega misjafna trú á gildi verðlagseftirlits og verðlagshamla. Og það er skoðun okkar margra, að slíkar ráðstafanir séu bæði þýðingarlitlar og óframkvæmanlegar, ef þær eiga að standa til langframa, vegna þess að þá verði bæði meira eða minna fundnar leiðir til þess að fara í kringum þau ákvæði og eins ali þau upp þann hugsunarhátt, sem verki á móti gildi verðlagsákvarðananna, þannig að betra sé, ef því verður við komið á venjulegum tímum, að hafa í þessu fullt eða sem allra mest frjálsræði og þá tryggja, að raunveruleg samkeppni eigi sér stað, og ég hef viljað ætla, eins og hv. 5. þm. Austf. gat um, að tilvera og störf kaupfélaganna tryggðu það, að engum liðist að koma í veg fyrir, að frjáls samkeppni ætti sér stað. En hvað sem um þetta er, og auðvitað má um þetta deila eins og flest annað, er ljóst, að sú almenna regla staðfestist einungis af undantekningunni, að verðfesting um skamman tíma með eftirliti um, að henni verði fylgt, getur haft mikla þýðingu og ráðið úrslitum, þó að menn hafi ekki trú á því sem frambúðarreglu, allsherjarreglu. Það er einmitt það verðhrun, sem orðið hefur á verulegum hluta okkar framleiðslu og við enn getum ekki gert okkur grein fyrir, hvort er einungis til bráðabirgða og hvað það stendur lengi, jafnvel þó að það væri til bráðabirgða, né heldur hve víðtækt það er, sem gefur ríka ástæðu til þvílíkra aðgerða, sem þetta frv. fjallar um. Það er sjálfsagt, að frv. verði athugað í n. og menn íhugi allar brtt, við það. En eðli þess ástands, sem hér hefur skapazt nú, er í raun og veru allt annað en það, sem við stöðugt erum að deila um, þegar við tölum um verðbólguna, um hennar afleiðingar og orsakir, því að hvaða vel rekinn atvinnuvegur getur í raun og veru staðizt það, ef hann verður fyrir slíku verðfalli, að verðmæti hans vöru minnki um þriðjung? Það sjá allir í hendi sér, að ef hann hefði áður verið rekinn með þvílíkum gróða, að hann stæðist þvílíkt verðfall, væri eitthvað meira en lítið bogið við. Þá hefði verið staðið óhæfilega á móti, að bæði launþegar, almannavaldið og aðrir aðilar í landinu fengju eðlilegan hlut af því mikla verðmæti, sem þannig er komið í land. Þetta verða allir að játa, og það eru þessar sérstöku ástæður, sem gefa tilefni til þess, að nú séu þessar reglur settar, þeim fylgt eftir, meðan þær eru í gildi, og menn geri glöggan greinarmun á slíkum bráðabirgða - ég vil segja neyðarreglum af sérstökum ástæðum og því varanlega vandamáli, hvort það sé til góðs að hafa verðlagseftirlit eða verðlagseftirlit ekki. Ég hef verið því fylgjandi að losa um verðlagseftirlitið. En ef það verður að ráði hér í framtiðinni að hafa verðlagseftirlit, er vafalaust þörf á því að endurskoða þær reglur, sem gilt hafa. Ég efast um, að till. hv. Alþb.-manna séu til góðs í þeim efnum, en það er vafalaust, að þetta er orðið steingert og meira og minna haldlaust. Upplýsingar hv. þm. um hækkun álagningar í einstökum tilfellum segja í raun og veru ákaflega lítið, vegna þess að þar hefði þurft að segja frá hinu raunverulega verðlagi, hvort það hefur breytzt í samræmi við þetta eða ekki. Þess vegna var í raun og veru utan við málefnið sá tölulegi fróðleikur, sem hv. þm. las upp og vonandi verður betur athugaður í n., hvaða þýðingu hefur. Um þá aðfinningu, sem komið hefur fram, einkanlega frá 1. þm. Austf. hv., að hér væri miðað við áð setja upp einhverjar umbúðir fram yfir kosningar, er það svo, að kosningar eiga í síðasta lagi að fara fram síðast í júní n. k. Það er ætlazt til þess, að þetta frv. veiti heimildir til 31. okt. Það er ætlazt til þess, að hægt sé að halda verðlagi niðri með fjárveitingum, sem fé verður veitt til í því fjárlagafrv., sem nú er til undirbúnings, og það er eðlilegt og sjálfsagt, að nýkjörið Alþ. fái færi á því að segja, hvaða stefnu það vilji fylgja í þessum málum, alveg án alls óðagots með eðlilegum hætti á næstu mánuðum, eftir að úrslit kosninganna liggja fyrir. Hér er fyllilega á lýðræðislegan hátt að farið, og því frekar er ástæða til þess að hafa hér tímabundin ákvæði sem það kom glögglega fram hjá hv. 1. þm. Austf., sem fann að því, að þetta væri tímabundið, að hann telur verðfallið einungis bráðabirgðaverðfall, og það eru þær miklu verðbreytingar, sem gera ákvæði frv. að okkar viti óumflýjanleg.



Herra forseti. Mér virðist hæstv. forsrh. draga nokkuð mikið í land viðvíkjandi þeim vonum, sem fólk hefur gert sér um innihald þessa frv. Ég held, að margir hafi hugsað sem svo, þegar ríkisstj. kom fram með þetta frv., sérstaklega þegar þeir sáu þess stóru fyrirsagnir í stjórnarblöðunum, að hér mundi nú fyrst og fremst vera meiningin að reyna að forða almenningi frá dýrtíðinni, hún yrði ekki látin halda áfram af sama krafti og hingað til, það væri það, sem væri höfuðatriðið. Nú hins vegar segir hæstv. forsrh., að það sé gerður þarna fyrirvari í grg., sem sé í sambandi við kaupgjaldssamninga, og þær forsendur, sem þar sé gengið út frá, séu, að ríkisstj. geti samið eða látið atvinnurekendur semja við verkalýðsfélögin eins og henni þóknist, annars verði þetta ekki framkvæmt, m.ö.o. eigi þetta ekki að vera neitt annað en tæki í höndum ríkisstj. til þess að reyna að halda niðri kaupi verkamanna, svo að þeir geti ekki unnið upp á móti dýrtíðinni eins og hún er og eins og er búið að leiða hana yfir þá. Þá fer að verða nokkuð lítið eftir af dýrð þessarar verðstöðvunar, sem almenningur er að gera sér vonir um, að Alþ. ætli að samþykkja núna lög til að stöðva verðlagið í landinu án tillits til, hvernig allt annað gengur. Það ætti þó að vera skiljanlegt, að allt atvinnulíf í landinu er rekið til þess, að fólkið geti haft betri lífskjör. Og svo framarlega sem það er ekki tilgangurinn með öllum atvinnurekstrinum, hver á hann þá að vera? Svo framarlega sem hægt er að hækka kaup, er það sjálfsagt. Til þess er þó þjóðin að berjast og vinna, að hún geti haft það eitthvað betra á eftir. En það á ríkisstj. að reyna að sjá um, að dýrtíðin blossi ekki áfram eins og hún hefur gert, og reyna að koma í veg fyrir það. Þess vegna þótti mér það allmikið, sem hæstv. forsrh. tók til baka með þessum fyrirvara sínum nú. Þá minntist hæstv. forsrh. á, að hann hefði trú á því, - og það er mjög leiðinlegt, að hann skuli ekki vera farinn að sjá neitt af staðreyndunum í kringum sig enn þá, - hann hefði trú á raunverulegri samkeppni, hann hefði trú á frjálsræðinu. Já, það væri gaman að leiða hann t.d. hérna til olíufélaganna, láta hann athuga hjá olíufélögunum, hvernig þau koma sér saman um verðlagið í landinu, láta hann koma hérna til okkar aftur og segja, hvort það sé einokun hvað verðið snertir eða hvort það sé frjálsræði. Það væri gaman líka að senda hann t.d. til þess að kaupa inn barnaföt. E.t.v. hefur hann nú lesið þá sögu í einu stjórnarblaðinu, en hann mætti líka fara að athuga, hvernig það sé sem stendur t.d. að kaupa barnaföt, og fá upplýsingarnar um það, að svo framarlega sem kaupmennirnir leggi ekki svona og svona mikið á, fái þeir ekki þessi barnaföt frá viðkomandi heildsala, það sé gert að skilyrði, að þáð sé lagt á mun meira en skikkanlegir kaupmenn álíta vera alveg nóg, og þeim kaupmönnum, sem selja ódýrar í þessum efnum, verði refsað með því í öllu frelsinu og frjálsræðinu og frjálsu samkeppninni, að þeir fái ekki viðkomandi barnaföt lengur frá viðkomandi heildsala. Ég held, að þetta hafi verið í Alþýðublaðinu. Við kunnum ekki við það, að það sé verið að tala um frjálsræði og frjálsa samkeppni hér í Reykjavík í sambandi við þessa hluti, þegar við vitum, að það ganga listar út frá heildsölunum í Reykjavík til þeirra kaupmanna, sem eiga að selja, um, á hvaða verði þeir eigi að selja. Það eru leynileg samtök um meginið af öllu verðlaginu í landinu. Það er ekki til frjáls samkeppni í þessum efnum. Ríkisstj. hefur haft í 7 ár tækifæri til þess að grípa inn í, þar sem einokunin er, en hún hefur aldrei gert það. Og svo kemur hæstv. forsrh. og segir við okkur: Við höfum trú á raunverulegri samkeppni, við álítum, að frjálsræðið tryggi þetta allt saman. Svo segir hæstv. forsrh., að það séu einhverjar sérstakar ástæður fyrir hendi núna, allt öðruvísi en þær, sem verið hafa undanfarin 7 ár. Hann talar um, hvað vel rekinn atvinnurekstur geti staðizt, ef verðlagið fellur um þriðjung, held ég, að hann hafi sagt. Hvað var hæstv. viðskmrh. að upplýsa okkur um hérna áðan? Hann var að upplýsa okkur um, að ég held, að þegar í heild er tekið væri verð á allri síld og skelfiski, þorskfiski og öllu mögulegu, sem hann taldi upp, 2% lægra en í fyrra, þegar heildarmeðaltalið er tekið í ár. Ég held, að hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh. verði að samræma tölurnar dálítið betur, áður en þeir mála þetta svona hrottalega út fyrir okkur. Það er ekki um það að ræða, að það sé verðlagið og verðlagsbreytingin, sem er að drepa okkur núna. Þessi litla verðlagsbreyting kemur sér, þótt hún sé lítil, illa vegna þess, að það er búið í 5–6 ár að vera í sífellu að síga á ógæfuhliðina, þannig að núna er skútan að fara á hliðina, og það er það, sem menn þurfa að gera sér ljóst. Það þarf venjulega ekki nema lítið til, þegar alltaf er verið að sökkva dýpra og dýpra, þangað til skipið fer að fara í kaf. Og það er það, sem við verðum að athuga núna og fá þessa hæstv. ríkisstj. til að reyna að skilja, hvað það er, sem hefur verið að ganga fyrir sig allan þennan tíma og hvernig hennar stefna er að bíða skipbrot. Þessi stefna að treysta á frjálsræðið, sem þýðir að fela einokunarkaupmönnum að ráða verðlaginu í landinu og hækka í sífellu verðlagið, það er það, sem þarna er um að ræða: Sú verðlagsbreyting, sem nú hefur orðið á sjávarútveginum, - ég bara beini spurningunni t.d. til hæstv. viðskmrh. og sjútvmrh., - mundi ekki t.d. sjávarútvegurinn hafa borið alveg auðveldlega þessa hækkun með verðlagi við skulum segja 1962, með innanlandsverðlagi 1962? Við skulum athuga, hvað er það, sem hefur breytzt, og hvað það er, sem gerir sjávarútveginum erfitt að þola meira að segja þessa lækkun, sem núna hefur verið. Það er vegna þess, að það er búið að vera að níðast á honum í undanfarin 5–6 ár. Við skulum athuga þá hluti. Ég hef áður komið inn á það hérna og ég geri það enn einu sinni, að stefna ríkisstj. í þessum efnum hefur verið verðhækkunarstefna verzlunarauðvaldsins í landinu. Og það, sem verzlunarauðvaldið er að reka sig á í dag, er, að það er búið að rýja sjávarútveginn og verkalýðinn það lengi, að sjávarútvegurinn er að drepast undir þessu. Verzlunarauðvaldið hefur fengið í 5–6 ár að hækka í sífellu allt verðlag innanlands. Sjávarútvegurinn getur ekki hækkað sitt nema að svo miklu leyti sem erlendum kaupendum þóknast að gera það. Ef sjávarútvegurinn hefði búið t.d. við verðlag eins og 1962–63, hefði hann staðið auðveldlega undir þessu öllu saman. Það er verðlagsþróunin innanlands, verðlagsþróun, sem verzlunarauðvaldið í landinu ræður og er framkvæmd á kostnað sjávarútvegsins og verkalýðsins, - það er sú stefna, sem þarna er að bíða skipbrot, að láta þessa verðhækkun verzlunarauðvaldsins halda svona áfram. Verkalýðurinn hrindir þessu af sér. Hann hefur það góð samtök, að hann hrindir af sér þeim verðlagshækkunum, sem orðið hafa, og hann heldur sínu kaupi nokkurn veginn í því sama, sem var, ekki er það mikið meira. Sjávarútvegurinn getur ekki hrundið því af sér. Og það hefur verið siður verzlunarauðvaldsins á Íslandi alla tíð að rýja sjávarútveginn, þangað til að því kom, að sjávarútvegurinn er að drepast. Þá er það, eins og einn góður maður sagði á þingflokksfundi hjá okkur í gær, þá er það eins og þegar valurinn kemur að hjarta rjúpunnar. Verzlunarauðvaldið á Íslandi finnur, að þegar það er að drepa sjávarútveginn, er það að drepa þann aðila, sem gefur því allan gróðann. Þess vegna stanzar verzlunarauðvaldið við, þegar það er að drepa sjávarútveginn, því að án hans fær það engan gjaldeyri til þess að braska með. Og hvað er þá gert? Jú, þá er farið út í gangislækkun. Nú eru hins vegar kosningar, og það á aldrei að framkvæma gengislækkun rétt fyrir kosningar. Það á að gera það árið eftir kosningar, sbr. 1960 og 1961. og þess vegna dugir ekki að framkvæma gengislækkun núna, til þess að sjávarútvegurinn geti lifað áfram. Þess vegna segir verzlunarauðvaldið. Þið verðið að fresta í eitt ár gengislækkuninni, og við skulum bara kalla það verðstöðvun á meðan, a.m.k. ef við getum notað þessa verðstöðvun til þess að halda niðri kaupi hjá verkamönnum. Við skulum taka hlutina eins og þeir eru og ræða þá alveg hreint eins og þeir koma hér fyrir hjá okkur. Allan þennan tíma, sem ríkisstj. hefur verið að völdum, hefur hún ekki þorað að snerta við álagningunni eða réttara sagt hún hefur gefið álagninguna frjálsa, og hver er svo afleiðingin? Hæstv. viðskmrh. talaði mjög hjartnæmt hérna til okkar áðan, eins og honum er oft lagið, og skoraði á okkur að sameinast um að samþykkja þetta frv. Ég verð að segja það um afstöðu til þessa frv. og taka alveg undir það, sem formaður okkar þingflokks segir: Sannleikurinn er sá um þetta frv., að það er bæði of seint og of lítið, sem kemur fram. Þetta er ómynd, ef það ætti að verða að einhverju leyti til þess að stöðva verðlag, og það er 4 árum of seint. 4 árum of lengi er verzlunarauðvaldið búið að fá að leika lausum hala hér á landi. Hvað sagði hæstv. viðskmrh. við okkur í Alþýðublaðinu 17. júlí 1965, eftir kaupgjaldssamningana þá? Með leyfi hæstv. forseta, skrifaði hann þessi orð, þegar þá var búið að semja: „En verðlagseftirliti og öllum öðrum hugsanlegum ráðum verður að beita til þess að koma í veg fyrir verðhækkanir, er eyði áhrifum þeirra kauphækkana, sem um hefur verið samið. Launþegar hafa auðvitað augljósra hagsmuna að gæta í því sambandi, að verðlaginu sé haldið í skefjum. En það væri skammsýn stefna af hálfu atvinnurekenda að leggja nú meiri áherzlu á að fá umsamda kauphækkun bætta með hækkuðu verðlagi, því að afleiðingin gæti ekki orðið önnur en röskun á efnahagsjafnvægi innanlands og erfiðleikar í greiðsluviðskiptum gagnvart útlöndum. Þegar frá liði, mundu þær ráðstafanir, sem ríkisvaldið yrði neytt til þess að grípa til í því skyni að stöðva þá þróun, verða atvinnurekendum í heild þungbærari en hitt nú að gera skipulega og markvissa tilraun til þess að bæta rekstrarhagkvæmni og auka framleiðni í samvinnu við ríkisvald og launþegasamtök, til þess að kauphækkanir þurfi ekki að leiða til hækkandi verðlags.“ Þannig sagði hæstv. viðskmrh. þá. Þetta var 17. júlí 1965. 1 ágúst 1965 mun vísitalan fyrir vörur og þjónustu hafa verið 209, og hvað ætli hún sé í dag? Vísitalan fyrir vörur og þjónustu s.l. ágúst er 250. Þegar hæstv. ráðh. skrifaði þetta, var hún 209. Þá var a-liðurinn fyrir vöru, þjónustu og allt saman, þetta var fyrir matvörurnar 209 og 250, en fyrir allar vörur og þjónustu var hún 196 í ágúst 1965 og er núna 228. Í júlí–ágúst 1965 sá hæstv. viðskmrh., að það þurfti að reyna að stöðva þessa þróun, og hann vissi það ósköp vel, að verkalýðssamböndin voru búin að bjóða að stöðva þessa þróun árið áður, og það er rétt, svona er vísitalan látin hækka, svona er verzlunarauðvaldið í landinu látið halda áfram að taka til sín. Það er nokkuð seint að koma til okkar núna og segja: Við gerðum vitleysu þá. - Og ég vil leyfa mér að spyrja: Hvernig stendur á því, að það var ekki farið í þetta fyrr? Tækifærið hefur verið á hverju einasta ári að stöðva þetta verðlag? 1964, þegar Alþýðusambandið bauð ríkisstj. að vera með því að stöðva verðlagið, þá var vísitalan t.d. í maí 1964 fyrir matvörurnar 205 og fyrir allt, sem greitt er þarna undir a, allar vörur og þjónustu, 187, sú vísitala, sem nú í ágúst er komin upp í 250 og 228. Það hefði verið hægt að gera þetta fyrr. Í maí 1962 var fyrir matvörurnar 130 og fyrir allar a-listavörur og þjónustu voru það 133, eða ef ég á að fara enn þá aftar: í júlí 1961 var vísitalan 112 fyrir matvörurnar og fyrir allan a-listann fyrir vörur og þjónustu 119. Og ég vil spyrja: Hefði nú ekki verið skynsamlegra að reyna á einhverju þessu stigi að stöðva þessa þróun? Af hverju að láta einokunarvaldið í landinu fá algert frjálsræði, svo að ég noti orð hæstv. forsrh., um að hækka eins og þeir vilja.  En fyrst hæstv. viðskmrh. fer að minna mig á þessa hluti, er bezt, að ég minni hann á annað. Hvernig var brugðizt við 1961, þegar verkamenn höfðu þá samið um nokkra kauphækkun? Var þá reynd verðstöðvun á eftir? Reyndi ríkisstj. þá að sjá um, að nú færi þessi kauphækkun ekki út í verðlagið? Var komið fram með svona frv. til okkar þá? Nei, það var gert annað. 1. ágúst 1961 voru gefin út brbl. um gengislækkun, sem átti enga efnahagslega stoð né réttlætingu í efnahagsþróuninni þá. Verðlagið var byrjað meira að segja að hækka á ýmsum hlutum erlendis, sem við seljum út úr landinu, en það var bein hefndaraðgerð á móti verkalýðssamtökunum; enda var krónan felld svo að segja um sömu upphæð og talið var af hálfu atvinnurekenda, að kaupið hefði hækkað um, þannig að það voru gerðar beinar hefndarráðstafanir gegn verkalýðssamtökunum og gegn almenningi í landinu til þess að hækka dýrtíðina í staðinn fyrir að reyna verðstöðvun. Þetta hefur verið pólitík ríkisstj., og það er þessi pólítík, sem er að verða gjaldþrota núna, og það er eins gott fyrir hæstv. ríkisstj. að viðurkenna það og horfa sjálf framan í það. Ég veit, að hæstv. viðskmrh. kannast við þetta. Mér var einmitt að renna það í hug áðan, þegar hv. 5. þm. Austf. var að halda sinu skörulegu ræðu hér og rekja m.a. allar verðhækkanirnar, sem orðið höfðu, - ég minntist á ræðu, sem hæstv. viðskmrh. núverandi hélt, þegar hann var í stjórnarandstöðu með okkur, á árinu 1952, held ég, þegar helmingaskiptastjórnin sællar minningar sat hér að völdum og þegar byrjað var að gefa frjálsræðið í verzlun og þegar viðkomandi heildsalar og aðrir slíkir notuðu sér það í ríkum mæli, og hæstv. núverandi viðskmrh. hélt hér skörulega ræðu, sem lengi var minnzt og vel var slegið upp í Alþýðublaðinu, og sýndi fram á, hve gífurlega öll álagning hefði nú hækkað, og hafði þá eins og nú auðsjáanlega næstum reiknihella í sinni þjónustu til þess að reikna út, hvað þetta hefði numið miklu í millj. á einstökum vöruliðum, sem fluttir höfðu verið inn, og annað slíkt. Við skulum ekkert kippa okkur upp við það, í hvert skipti sem menn hafa farið að slaka þannig á og gefa frjálst verðlagið, hefur af alveg eðlilegum ástæðum kaupsýslustéttin í landinu hagnýtt sér slíkt frjálsræði til þess að reyna að græða eins og hún gat. Það er nú einu sinni eðli hennar eins og annarra slíkra yfirstétta, og það eina, sem þjóðfélagið getur gert til að hindra slíkt, er að grípa til sinna ráðstafana, sem eru verðlagstakmarkanir og verðlagsákvarðanir, og það hefur hæstv. viðskmrh. verið okkur sammála um og býst ég við Alþfl., en hann hefur aldrei treyst sér til að koma þessu í gegn. Hann hefur aldrei þorað að slá í borðið við Sjálfstfl. um að hamra þennan hlut í gegn og gengur auðsjánanlega hálferfiðlega líka núna. Ég held þess vegna, að við verðum að gera okkur ljóst, ef við ætlum að reyna að stöðvast nú, þó að of seint sé, að við verðum um leið að gera upp sakirnar við þá stefnu, sem leitt hefur okkur út í þessa ógæfu og þennan ófarnað. Við verðum að gera okkur ljóst, að það er hið of mikla pólitíska vald verzlunarauðvaldsins á Íslandi, sem hefur leitt þjóðina út í þessa vitleysu. Sjávarútvegurinn hefur getað staðið undir þessu, á meðan verðlagið var að hækka erlendis og sérstaklega þegar afköstin voru svona gífurleg, en hann stendur ekki undir því, þegar búið er að meira en tvöfalda verðlagið í landinu frá því 1961. Ég verð að segja það, að mér finnst ríkisstj. bera sig mjög karlmannlega núna, það er ómögulegt að segja annað. En þegar hún slær um sig með niðurborgunum núna, minnir það mig á bardagaaðferð hjá einum aðila frá Sturlungaöld, sem kastaði út mörsiðranu, þegar þeir voru búnir með allan matarkostinn, og hræddur er ég um, að frá fjmrh. fengju þeir, sem eiga eftir að sitja á næsta þingi eftir kosningar, að heyra, að það væri nú búið að spandera nokkuð miklu í niðurgreiðslurnar. Hvað hitt snertir, frv. sjálft og hugmyndina á bak við það, svo að ég taki aðra sögulega samlíkingu, það minnir mig á það, sem Lúðvík XV sagði á sínum tíma: „Syndaflóðið kemur eftir okkar dag.“ Það er alveg greinilegt, að það, sem þarna er um að ræða, er að fleyta sér fram yfir kosningar, og á fyrsta þingi eftir kosningar skal svo aftur fara öðruvísi að. Það þykir aldrei praktískt að beita neinum hörðum ráðum á síðasta þingi fyrir kosningar. Við munum strax tilhneigingarnar í nóv. 1963, svo að við þurfum ekki að spyrja að því, hvað bíður á næsta þingi eftir kosningar, ef stórbreytingar verða ekki á. Hæstv. forsrh. minntist hér áðan, eins og hann hefur raunar gert áður, á það, að þegar hann hefði verið að treysta á það, að frjálsræðið væri svo gífurlega gott hvað verzlunina snertir, hafi hann fyrst og fremst treyst á KRON og aðra slíka. Það gleður mig náttúrlega ákaflega mikið að heyra, að forsrh. treystir alveg sérstaklega á okkar fátæka KBON hér í Reykjavík til þess að standa í ístaðinu gagnvart heildsölunum og slíkum. En ég er nú hræddur um, að ef það ætti að vera hægt að gera því mögulegt að vera eitt saman vörður lækkandi verðlags í landinu, yrði að reyna að búa dálítið betur að því af hálfu bæði ríkisstj. og sérstaklega þó bæjarins í Reykjavík en gert hefur verið. Vissulega vill samvinnuhreyfingin vinna að því að halda verðlaginu niðri, og vissulega mundi hver heilbrigð ríkisstj. og bæjarstjórn reyna að stuðla að því, að samvinnuhreyfingunni væri gert slíkt sem bezt mögulegt. Og ég skal að gefnu tilefni; bæði fyrr og nú, frá hæstv. forsrh., minnast ofurlitið á þá aðstöðu. Hann hefur talað um, að KRON mundi þá líklega hafa haft mjög mikinn gróða, fyrst verzlunin almennt í Reykjavík græddi eins mikið eða fengi eins mikið af fé til sín og ég hef viljað halda fram, KRON er ekki, frekar en samvinnufyrirtæki eiga að vera, fyrst og fremst gróðastofnun. Það er þjónustufyrirtæki við almenning. Það er fyrirtæki, sem er stofnað af verkamönnum og öðrum neytendum til þess að halda niðri verðlagi. Það ættu þó þeir menn að vita, sem hafa einhverja hugmynd um sögu samvinnuhreyfingarinnar, að jafnvel hennar upptök voru þau, að verkamenn, sem biðu ósigur í verkfalli, stofnuðu með sér kaupfélag í Rockdale til þess að reyna þó a.m.k. að losna við arðrán kaupmannanna, fyrst þeir gátu ekki losnað við arðrán atvinnurekendanna. Og KRON hefur fyrst og fremst viljað vinna að því að halda niðri verðlaginu í bænum. Ég skal í því sambandi rétt rifja upp, hvernig hefur verið búið að KRON af hálfu t.d. íhaldsins í Reykjavík, meiri hl. í bæjarstjórn Reykjavíkur, til þess að gera því mögulegt að fullnægja þessari baráttu. KRON hefur aldrei nokkurn tíma fengið lóð hjá Reykjavíkurbæ aldrei nokkurn tíma. Reykjavíkurbær hefur sniðgengið samvinnuhreyfinguna, nema það væri þá kannske einhver sérstakur voldugri partur af henni, þar sem hins vegar höfuðborgir Norðurlanda hafa alveg sérstaklega lagt sig eftir því að sinna samvinnuhreyfingunni og kaupfélögunum þannig, að þau gætu hjálpað til við það þjóðþrifaverk að halda niðri verðlagi í landinu. Það væri kannske eftirtektarvert fyrir hæstv. viðskmrh, að athuga t.d., að núna í des. verður, býst ég við, opnuð fyrsta nýlenduvöruverzlunin, sem KRON byggir upp frá grunni á lóð, sem það hefur komizt yfir, uppi í Bogahlíð. Og hvernig er sú lóð tilkomin, að KRON hefur yfirleitt aðgang að þeirri lóð? Hún er þannig tilkomin, að á tímum helmingaskiptastjórnarinnar gömlu, Framsóknar og Sjálfstfl., skyldi skipta öllu hér til helminga. Þá fengu kaupmannasamtökin sérstaka lóð, þar sem nú er Lídó, og byggðu þar upp verzlun, og þá fékk Samband ísl. samvinnufélaga, sem þá ætlaði sér að fara að taka upp slag við KRON hér í Reykjavík, það var einhver undarleg tilhneiging hjá Framsfl. þá að fara að berjast við þetta litla KRON, - þá fékk það þessa lóð uppi í Bogahlíð, og það virtist bókstaflega vera meiningin, eins og þá var búið að, að reyna að drepa KRON í Reykjavík. Það stóra og volduga samband ætlaði að sýna okkur í tvo heimana. Það var um líkt leyti og ýmislegt var gert í sambandi við Austurstræti 10. Svo breyttist þetta seinna meir. Vinstri stjórnin kom, og SIS breytti til allrar hamingju um stefnu í þessum efnum og KRON yfirtók þessa lóð. Það var um svipað leyti og KRON yfirtók líka kaupfélagið í Kópavogi, sem hafði verið stofnað í einhverjum svipuðum tilgangi á þeim tímum. Þetta sem sé batnaði, og það varð meira bróðerni en var á tímum helmingaskiptastjórnarinnar. Það hefur verið einhver smitun frá verzlunarauðvaldinu í Reykjavík, sem hefur grafið um sig í einhverjum toppum í Framsókn á þeim tíma, og það varð mikið bræðralag úr þessu öllu saman, og nú er KRON að koma þarna upp fyrstu nýlenduvöruverzluninni, sem það byggir sjálft upp af grunni í Reykjavík. Það mætti kannske athuga fleira í þessu sambandi. En aðeins þetta litla dæmi um, hvernig Reykjavíkurbær hefur búið að samvinnuhreyfingu fólksins hvað þetta snertir, er einkennandi um, hvað lítið er verið að hugsa um þá aðila, sem vilja berjast fyrir því að halda niðri verðlagi í Reykjavík. Það vantar ekki, að það sé hugsað um þá aðila, sem vilja halda uppi verðlagi. Það vantar ekki, að það séu nægar lóðir, sem úthlutað er við Suðurlandsbrautina handa t.d. bílabröskurum, svo að ég tali ekki um allar hornlóðirnar í Reykjavík og hvert þær hafa farið. Sama mætti athuga, ef maður vildi fara út í það, að athuga um lánin og hverjir þau hafi fengið frá hálfu ríkisbankanna. En engu að síður, þó að illa hafi verið að KRON búið frá hálfu samherja hæstv. forsrh. hér í Reykjavík, hefur KRON samt reynt að gegna sínu starfi, og ég skal nefna hérna nokkur dæmi um verðlag hjá KRON nú sem stendur og hjá kaupmannaverzlunum í Reykjavík, t.d. af því, sem er undir verðlagsákvæðum: 200 g af kakaóí kosta hjá KRON 12.55 kr., 250 g af kakaói kosta í kaupmannaverzlununum 22.75. 5 lbs. hveitisekkur kostar hjá KRON 25.55, 5 lbs. hveitisekkur hjá kaupmannaverzlunum kostar 29.50. 1 lbs. af hrísgrjónum kostar hjá KRON 8.65, hjá kaupmönnum 9.80. 750 g af borðsalti kosta hjá KRON 9.00, 680 g, þ.e. minna, kosta í kaupmannaverzlunum 13.40. Haframjöl kostar hjá KRON 1 kg pakki 12.75, í kaupmannaverzlunum 16.00 kr. Þetta er aðeins af þeim vörum, sem eru undir verðlagsákvæðum. Við skulum taka nokkur atriði af þeim, sem eru með frjálsa verðlagningu: Sveskjur 350 g pakki kostar hjá KRON 18.90, 330 g pakki í kaupmannaverzlunum kostar 34.00 kr. Rúsínur 350 g pakki kostar 15.65 hjá KRON, en jafnþungur pakki í kaupmannaverzlunum 18.80. Apríkósur 1/2 dós kostar 20.40 hjá KRON, í kaupmannaverzlunum líka 1/2 dós 28.00. Rauðkál niðursoðið 600 g dós kostar 31.00 kr. hjá KRON, rauðkál 360 g dós, næstum helmingi minni, kostar 31.40 í kaupmannaverzlunum. Það er ekkert spursmál um það, að KRON reynir af veikum mætti, með allan þann aðbúnað, sem það hefur, raunverulega bæði fjandskap bæjaryfirvalda og ríkis, að berjast eins og það getur. Á sama hátt og verkamannasamtökin berjast fyrir því að hækka sitt kaupgjald, reynir það að berjast við að halda niðri verðlagi. Það hefur engan auð, ekkert stórt fjármagn eða neitt slíkt yfir að ráða. Það hefur ekki fengið milljónatuga lán, eins og margar kaupmannaverzlanir, frá ríkinu til þess að berjast á þennan máta. En það hefur reynt að berjast að sínu leyti, og það, sem það reynir fyrst og fremst í þessum efnum, er að halda verðlaginu niðri. Sannleikurinn er, að þegar talað er um verzlunarauðvaldið hér í Reykjavík og aðstöðuna almennt, er e.t.v. ekki það ægilegasta sá gróði, sem hefur lent til verzlunarauðvaldsins í Reykjavík. Það ægilegasta er e.t.v., hvernig verzlunarauðvaldið hefur farið með þennan gróða. Jafnóðum og það hefur svikið lánin út úr bönkunum, hefur það farið með þau og fjárfest þau á eins vitlausan hátt og hægt var, eins og Suðurlandsbrautin ber bezt vott um, vegna þess að það treysti alltaf á, að með því að festa fé í húsum, verzlunarhöllunum, tók það 10–15% gróða bara á verðbólgunni. Ég hef lista hér, ef menn vildu fara út í það líka, en ég ætla ekki að gera það nú til að tefja, en ég hef lista hér yfir, hvernig lán hafa skipzt og hvernig lánaaukning hefur skipzt alveg frá 1961, sem ég get lesið upp og sannar, að öll þessi ár er það verzlunarauðvaldið, sem hefur fengíð mest, aukningin hefur alltaf verið mest til þess og raunverulega meiri en bæði til iðnaðar og sjávarútvegs samanlagt, þangað til núna í ár, af því að þeir lágu með nokkuð mikið af birgðum. Af því að birgðirnar eru svo miklar hjá sjávarútveginum, þá lendir allmikil lánaaukning hjá sjávarútveginum, bara út á birgðirnar. Hæstv. viðskmrh. upplýsti líka sjálfur nýlega, hvernig 40% af öllu vinnuafli fara fyrst og fremst núna til verzlunar og þjónustu. Af hverju gerist þetta? Af því að gróðavonin er þarna mest. En mennirnir, sem við þetta fást, hafa ekki einu sinni vit á því að koma þessum gróða sæmilega fyrir. Það var upplýst hér fyrir nokkru, að t.d. snyrtivöruverzlanir í Reykjavík, tala þeirra hefur sjöfaldazt nú á skömmum tíma. Verðlagið hefur hækkað mjög riflega, eins og hv. 5. þm. Austf. upplýsti, en ég býst við, að gróðinn hefði orðið meiri af því, ef það hefðu verið jafnfáar snyrtivöruverzlanir og áður, þá hefði gróðinn safnazt meir á fáar hendur. Nú sjöfalda þeir sem sé snyrtivöruverzlanirnar, náttúrlega dreifist gróðinn, og getur jafnvel á endanum orðið tap á einhverjum af þeim. Stjórnleysið í frjálsri samkeppni, þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir, er slíkt, að meira að segja með því að gefa þessum aðilum tækifæri til þess að rýja þjóðina og ganga að sjávarútveginum dauðum, yrði það harðastá, sem sagt yrði um þá frá kapítalísku sjónarmiði, að þá hefðu þeir ekki einu sinni dug í sér til að græða, eins og hæstv. forsrh. virðist halda fram. Ég held nú, að þeir hafi grætt, og ég var að bjóða honum eignakönnun, til þess að við gengjum alveg úr skugga um það, og við skulum framkvæma hana. Ég vona, að það standi ekki á ríkisstj. En sóunin hjá þjóðfélaginu í því að láta fara svona að, og stjórnsemin á þjóðárbúinu hjá þeirri ríkisstjórn, sem lætur sóa svona, - hvað yrði sagt um einn bónda, sem færi að byggja 10 fjós, hvert fyrir tvær kýr t.d. Það þætti víst þokkalegt í landbúnaðinum. Ég veit ekki, hvað hæstv. viðskmrh. segði þá. Bóndanum dytti ekki í hug að hafa 20 kýr í fjósinu, - það væri nú ljóta helvítis vitleysan, - og fara jafnvel að nota rafmagnstæki við þær, nei, eitt fjós, helzt fyrir hverja kú eða a.m.k. tvær og dreifa þeim helzt með sem lengst á milli, svo að það væri sem allra lengst, sem menn þyrftu að taka sér spássertur, þegar þeir færu að mjólka þær. Og náttúrlega borgaði sig ekki að hafa rafmagnsmjólkun við neina þeirra. Ég er sem sé reiðubúinn til þess, en ég veit ekki, hvenær verður framhald á þeim umr., sem við áttum hér hæstv. forsrh. nýlega í sambandi við visst mál í Sþ., - ég er reiðubúinn til að ræða við hæstv. ríkisstj. um þetta vandamál verzlunarauðvaldsins í landinu, en hún kinokar sér sífellt við það, og svo, þegar hún dengir fram frv. eins og þessu, vill hún helzt ekki fá miklar umr. um það. Ég skal ekki vera að tefja þetta mál. Ég vildi aðeins að gefnu tilefni segja þau orð, sem ég hef sagt. En eitt þætti mér vænt um að heyra hjá hæstv. ríkisstj., áður en þetta mál verður afgreitt hér á þingi. Hæstv. ríkisstj. býr yfir mjög mikilli sérþekkingu hjá sínum vitringum, mönnum, sem öll þessi ár hafa fylgzt mjög vel með í verðlagsþróun á Íslandi og sífellt hafa a.m.k. þótzt vita, hvert þetta leiddi, og allt væri þetta, þangað til nú kannske, á réttri leið, og það er nauðsynlegt, álít ég, að þeir menn gefi upplýsingar, hreinar upplýsingar við þá n., sem þetta mál fer til, fjhn., um þeirra álit í þessum efnum, og ég vildi beina þeirri spurningu til hæstv. viðskmrh. eða forsrh. eða hvers sem væri af þeim: Álíta sérfræðingár ríkisstj. verðlagsstöðvun nú geta verið varanlega og íslenzkum atvinnurekstri haganlega, ef verðlag er stöðvað á því verðlagsstigi, sem nú er? Ég meina, álíta þeir menn, sem bera ábyrgðina á því, hvernig komið er, að við það verðlag, sem nú er t.d. fyrir vörur og þjónustu hvað vísitölu snertir, 228, að það sé nú á því herrans ári 1966 í nóvembermánuði, að það sé einmitt nú, sem þeir eigi að stöðva þetta verðlag, það hafi ekki verið t.d. 1961, þá hefði verið sjálfsagt að setja á gengislækkun, það hafi ekki verið 1962, það hafi ekki verið 1963, það hafi ekki verið 1964, þegar Alþýðusambandið bauð það, það hafi ekki verið 1966, en það sé nú í nóv. 1966, sem verðlag á Íslandi sé einmitt komið á það stig, að nú sé rétt að stöðva það, það hafi ekki verið rétt á undanförnum árum, þeir hafi beðið eftir þessu, vitringarnir áliti, að nú sé augnablikið komið? Og álíta þeir og vilja þeir lýsa því yfir og leggja sinn vísindamanns heiður að veði, að svona geti þetta verið áfram, þetta sé ekki bara fram yfir kosningar, það sé engin þörf á gengislækkun eftir kosningar? Þessir menn eru sérfræðingar. Að þessum mönnum á Alþ. að hafa aðgang, og þessir menn eru skyldir gagnvart n. Alþ. að gefa yfirlýsingar um það, sem þeir álíta satt og rétt. Og ég álít það stórhættulegt fyrir allt þingræði, ef það er litið svo á, að sérfræðingar í þjónustu ríkisins eigi eingöngu að vera til þess að láta ríkisstj. í té visst áróðursefni, en megi stinga undir stól sínum eigin skoðunum um þá þróun, sem sé að gerast í landinu. Ég álít, að sérfræðingar í þjónustu ríkisins séu skyldugir til þess að svara þeim spurningum, sem fyrir þá eru lagðar. Og ég álít, að áður en þessu máli lýkur hér, eigum við að fá svar við því, að íslenzkur sjávarútvegur beri það, að allt sé stöðvað á þessu stigi, það sé álit ríkisstj. og álit sérfræðinganna, þeirra manna, sem vanræktu að stöðva 1961 og settu þá á gengislækkun, vanræktu að stöðva 1962, vanræktu að stöðva 1964 og vanræktu að stöðva, þegar hæstv. viðskmrh. áleit það líka mjög nauðsynlegt, 1965. Það er vitanlegt, að íslenzkur sjávarútvegur gat leikið sér að því að standa undir þeim smábreytingum, sem nú hafa orðið á verðlagi, - gat leikið sér að því, ef verðlagsþróunin var stöðvuð fyrr, fyrir 1–2–3 árum. Ég hjó eftir því hjá hæstv. forsrh., að hann talaði um, að það hlyti að hafa verið nokkuð mikill gróði hjá sjávarútveginum, ef hann ætti að geta staðið undir þeirri verðlækkun, sem nú hefði orðið, svo framarlega sem t.d. verðlagsþróunin hefði ekki orðið slík sem hún hefur orðið innanlands. Jú, vissulega: Það er auðvitað hverjum einasta manni ljóst, sem hefur einhverja hugmynd um hagfræði, að íslenzkur sjávarútvegur hefði, ef stöðvað hefði verið verðlag t.d. 1963, þá hefði hann stórgrætt á undanförnum árum, og það hefði m.a. þýtt, að hann hefði getað borgað hærra kaup. Ég býst við, að sérfræðingar ríkisstj. meira að segja geti ekki neitað því. En af hverju mátti hann ekki græða? Af hverju varð að gefa verzlunarauðvaldinu í Reykjavík einokunarvald til að hækka verðlagið? Af því að gróðinn mátti ekki fara til sjávarútvegsins og ekki til þeirra, sem unnu við hann. Gróðinn varð, ef hann átti nokkur að vera, að lenda hjá verzlunarauðvaldinu í Reykjavík. Svona er þetta búið að ganga á Íslandi í öll þessi ár. Hæstv. viðskmrh, hefur vafalaust einhvern tíma lesið „Rauðku“, álit skipulagsnefndar atvinnumála, og man eftir, að hvaða niðurstöðu Alþfl. komst þá, þegar allt kapítal í sjávarútveginum á Íslandi var 22 millj. kr. og allt kapítal í verzluninni 100 millj. og niðurstaðan var: Það verður að rýra þá möguleika, sem verzlunin hefur til að græða, til þess að ýta undir sjávarútveginn. Þetta hefur alltaf verið vandamálið í íslenzkum efnahagsmálum, að pólitískt vald verzlunarauðvaldsins í Reykjavík, Morgunblaðsins og Sjálfstfl., hefur verið svo mikið, að það hefur notað sína aðstöðu til þess að rýja sjávarútveginn og verkalýðinn, þannig að það hefur verið að ganga af honum dauðum, en orðið að stöðvast, áður en það drap hann. Þess vegna held ég, að hæstv. ríkisstj. verði að gera sér það ljóst, að þegar þessi mál koma nú fyrir þingið og þegar fluttar verða brtt. við þau og rætt um þau, verður að gera öll þessi mál upp, og það dugir ekki að reyna að hliðra sér hjá því. Þessi mál eru höfuðpólitísku málin á Íslandi. Verkalýðssamtökin hafa fyrir löngu boðizt til þess að taka höndum saman við sjávarútveginn og íslenzka iðnaðinn, til þess að tryggja afkomu Íslendinga sem heildar, en það fæst ekkert gert í þessum hlutum vegna ofurvalds verzlunarauðvaldsins í landinu, sem heimtar einokunarvald til að ráða verðlaginu og er búið að tvöfalda á fimm árum verðlagið í landinu. Það þýðir ekki að ætla að brjóta þessi mál til mergjar án þess að þora að ræða þau hér í þinginu hjá okkur, og ef hæstv. ríkisstj. vill reyna að sleppa ódýrt með því að ræða ekki meira við þessa umr., skora ég á hana við 2. umr. þessa máls að vera reiðubúinn til þess að ræða þessi mál ofan í kjölinn. Við viljum fá að vita það m.a., hvort það er meiningin, ef ríkisstj. heldur völdum, að koma á gengislækkun eftir eitt ár og þetta hér sé aðeins til að fresta því, og hvort hennar sérfræðingar, begar þeir mega tala eins og vísindamenn, álíti, að gengislækkun sé þá óhjákvæmileg. Það er bezt, að þjóðin fái að vita, að hverju hún er að ganga, að það sé verið að fresta gengislækkun, eins og gert var 1959, fram á árið 1960, en undir niðri sé álitið, að hún sé orðin óhjákvæmileg. Við skulum einu sinni reyna að horfast svolítið heiðarlega í augu við þessi vandamál og þora að ræða þau, og það væri heiðarlegra af ríkisstj., ef hún álítur, að allt sé komið í vanda, að gera sínar ráðstafanir nú í þeim efnum. Það er búið að marka okkar stefnu Alþb.- manna alveg greinilega í þessu. Við erum og höfum alltaf verið ósmeykir við verðlagsákvarðanir. En það er tími til kominn, að hæstv. forsrh, og Sjálfstfl. fari að gefa upp sína trú, hún er svo greinilega búin að bíða skipbrot.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð, sem mig langaði til þess að bæta hér við. Því miður er nú hæstv. forsrh. horfinn af fundi, en til hans vildi ég nú sérstaklega beina máli mínu. Ég hafði spurt m.a. um það, hvort ríkisstj. hefði í raun og veru breytt um skoðun varðandi stefnuna í verðlagsmálum, hvort hún væri í raun og veru að hverfa frá frjálsræðiskenningunni um verðmyndun og hallast meira og meira að því, að til ríkisafskipta þurfi að koma í þessum efnum. Forsrh. svaraði á þá lund, að hann hefði ekki í þessum efnum skipt um skoðun, hann teldi enn sem fyrr, að frjálsræðisstefnan væri sú bezta undir öllum venjulegum kringumstæðum, en lagði áherzlu á, að þegar um væri að ræða algjörlega óvenjulegar aðstæður, þá mætti grípa til bráðabirgðaráðstafana, aðeins í stuttan tíma, hliðstæðra þeim, sem hér er lagt til að grípa til. Og síðan sagði forsrh., að það væru hinar miklu verðbreytingar á erlendum mörkuðum, sem gerðu það, að óhjákvæmilegt væri, að ríkisstj. fengi slíkar heimildir sem felast í þessu frv., og forsrh. lagði megináherzlu á þetta, að það væru verðlækkanirnar á erlendum mörkuðum, sem gerðu það að verkum, að nú yrði að grípa til þessara bráðabirgðaráðstafana, til þessa fráviks frá meginstefnunni. Ég hefði gjarnan viljað, að hæstv. forsrh. hefði verið hér, og mér þykir miður, að hann skuli ekki vera hér, til þess að reyna að fá hann til að fylgja eftir þessari skoðun eða þessari kenningu sinni og athuga hana svolítið betur. Nú hefur það verið upplýst í þessum umr., að það er ekki um að ræða nú á þessari stundu lækkun á útfluttum þorskafurðum frá landinu. Viðskmrh. upplýsti það beinlínis, að meðaltalsverð þessarar framleiðslu, þorskafurðanna, lægi 10% hærra á þessu ári, 1966, en á árinu 1965. Og bann upplýsti einnig, að verð á skelfiskafurðum mundi vera í kringum 5% hærra en á árinu 1965, en að .verðlækkunin væri aðallega fólgin í síldarafurðunum. Ef maður fer nánar út í það, þá liggur það dæmi þannig fyrir, að verð á saltsíld hefur hækkað í ár frá því, sem það var í fyrra, og verð á frosinni síld til útflutnings hefur staðið fyllilega í stað. Það, sem hefur lækkað núna á seinni hluta ársins, er aðallega verð á síldarlýsi og nokkuð á síldarmjöli. Þessi fullyrðing hæstv. forsrh. ætti þá að þýða það, að þetta frv., sem hér liggur fyrir um heimildir handa ríkisstj. til verðstöðvunar, sé flutt vegna þess, að síldarverksmiðjurnar í landinu séu komnar í vanda. Þessi fullyrðing leiðir það af sér, að það sé gripið til þessa fráviks frá meginstefnunni í verðlagsmálum vegna þess, að síldarlýsi hafi lækkað í verði og síldarmjöl og að þessi rekstur landsmanna, þ.e.a.s. síldarverksmiðjureksturinn og svo þá útgerð þeirra báta, sem skipta við síldarverksmiðjurnar, það sé þessi rekstur, sem sé kominn í strand. Ekkert er nú fjær en þetta. Svona liggur málið ekki fyrir, það vita allir. Ég fullyrði það, að þrátt fyrir þessi áföll, sem þarna hafa orðið og eru býsna mikil fyrir þjóðarbúið, ef framhald verður á þessu verði, þá fullyrði ég það eigi að síður, að það er einmitt þessi þáttur útgerðarinnar í landinu, sem bezt stendur upp úr í dag. Afkoman hjá síldarverksmiðjunum og afkoman hjá þeim bátum, sem eiga viðskipti við síldarverksmiðjurnar í dag, þetta er bezti reksturinn, og ríkisstj. getur sparað sér allar áhyggjur út af fyrir sig á þessari stundu, að þarna liggja liggi aðalvandinn. Það þarf því ekki að grípa til fráviks frá meginstefnunni út af þessu. Eigi að síður er þetta áfall. Þetta kemur m.a. fram í því, að síldarverksmiðjurnar hafa lækkað hráefnisverðið til bátanna. Bátarnir hafa hins vegar fiskað miklu meira en áður, og þeir, sem afla sæmilega vel, eru enn með allgóðan rekstur. Það sýna reikningar þeirra; og enginn þeirra reynir að neíta því. Og efnahagssérfræðingar ríkisstj. hafa þegar haldið því beinlínis fram, að hið háa kaup sjómanna á þessum bátum væri jafnvel ein frumorsök verðbólgunnar í landinu. Þrátt fyrir það, þó að hráefnið hafi nú lækkað til þessara báta, þá er kaup sjómannanna á bátunum hreint ekki lélegt enn þá. Svo er fyrir að þakka allri þeirri tækni, sem þarna stendur á bak við. Nei, það er verið að gera þessar ráðstafanir í verðlagsmálunum nú vegna þess, að verðlagið innanlands er orðið svo hátt, að ýmsar greinar útflutningsframleiðslunnar fá ekki staðizt það verðlag, sem orðið er, og frystihúsin og annar fiskiðnaður sem býr við það, að verðið í ár er hærra á framleiðsluvörum þeirra en það var á s.l. ári, þau eru komin í vanda. Og fiskibátarnir, sem leggja upp afla til þessara fiskverkunarstöðva, þar sem verðið er beinlínis hærra en það var í fyrra, þeir eru líka komnir í strand. Vandinn í þessum málur liggur núna einmitt í þorskverðinu til bátanna, í aðstöðu frystihúsanna og ýmissa annarra aðila, sem framleiða fyrir erlendan markað. Það er því algjörlega rangt eða fær ekki staðizt, sem hæstv. forsrh. segir, að þetta frv. sé flutt sem undantekning frá meginreglunni vegna lækkunarinnar, sem orðið hefur á verði á síldarlýsi og síldarmjöli. Ég vildi fyrir mitt leyti undirstrika þetta nokkuð betur en áður var gert; og þetta á hæstv. ríkisstj. að viðurkenna. Vandinn liggur á allt öðrum stöðum en þarna. Það er ekki verið að fara út í þessa verðstöðvun vegna þeirrar stöðu, sem síldarverksmiðjurnar hafa í dag, eða þeir síldarbátar, sem leggja upp mestan síldaraflann. Það er ekki verið að fara út í þessar ráðstafanir vegna þeirra. Það er hins vegar dýrt fyrir þjóðarbúið sem heild, þegar framleiðslugrein, sem skilaði miklu í þjóðarbúið, skilaði ekki eins miklu og hún skilaði áður. Það er annað mál. En hitt er svo líka jafnrétt, sem ég hafði vikið hér að í minni fyrri ræðu, að þó að verðlagið sé stöðvað við það, sem það er orðið nú í dag, þá bjargar það ekki rekstri frystihúsanna, eins og komið er, þá bjargar það ekki rekstri fiskibátanna, sem skipta við frystihúsin. Til þess að bjarga þessum rekstri þarf miklum mun meira en felst í verðstöðvun miðað við það verðlag, sem orðið er. Skýringar hæstv. forsrh. á þessu fráviki frá meginstefnunni fá því ekki staðizt, það er alveg augljóst mál.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ég sé ekki ástæðu til þess að halda þessum almennu umr, áfram nú mjög, því að þetta mál er alveg á fyrsta stigi. Það er aðeins út af því, sem hæstv. forsrh. sagði. Stjórnarflokkarnir hafa gert mjög mikið úr því, sem þeir kalla verðstöðvunarstefnu, og hafa flutt það mál þannig, að þar væri á ferðinni frambúðarlausn. Þáð hefur enginn getað skilið öðruvísi þennan málflutning þeirra. Það væri nú tekin upp verðstöðvunarstefna, og enginn hefur getað skilið málflutning þeirra á aðra lund en þá, að þar væru á ferðinni varanlegt úrræði. En ég verð að segja, að ég kann betur við þann tón, sem var í ræðu hæstv. forsrh. áðan, og sýnist mér hann vera farinn að sjá missmíði á þessum málflutningi öllum saman, því að nú lagði hæstv. ráðh. mikla áherzlu á, að það bæri að skoða þetta frv. í því ljósi, að hér væri aðeins verið að gera ráðstafanir um skamman tíma, sem gætu haft vissa þýðingu, þó að það ástand, sem þær sköpuðu, gæti ekki staðið til frambúðar, og talaði um í því sambandi jafnvel bráðabirgðaneyðarúrræði, sem yrðu að geta komið til greina, og menn ættu að hafa það í huga. Þar á meðal gæti það komið til athugunar að gera eitthvað, sem gæti skapað einhverja kyrrð fram yfir kosningar, skildist mér, og jafnvel einhverja mánuði eftir kosningar, á meðan menn hugsuðu um, hvað þyrfti að gera, þegar því bráðabirgðaástandi hlyti að ljúka, sem með þessu væri skapað. Ég verð að segja, að ég kann miklu betur við þennan tón hjá hæstv. ráðh. og vona, að hann haldi áfram að tala í þessum anda. Þetta mun vera nær raunveruleikanum, að hér sé ekki verið að gera neinar ráðstafanir, sem miðað við allar kringumstæður geti gefið nokkra mynd af því, hvað fram undan er, eins og við höfum lagt áherzlu á, sem talað höfum úr andstöðuflokkum stjórnarinnar. En því færi betur, að hv. stjórnarflokkar og hæstv. ríkisstj. hefðu hreinskilni til þess að flytja mál sitt framvegis á aðra og sannari lund en gert hefur verið hingað til í sambandi við þennan áróður allan. En mér sýnist hér vera byrjað að draga í land og fagna því, ef framhald gæti orðið á slíku.