Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Benediktsson Hv. 4. þm. Reykv. hefur gert mér þann sóma að vitna hér í umr. í Sþ. og hv.Nd. í ummæli, sem ég hef haft um þau málefni, sem hér er um rætt. Hv. 4. þm. Reykv. hefur einkanlega fært fram máli sínu til stuðnings orð, sem ég hef ritað í Andvara 1940, á þá leið, að þar eð Íslendingar væru varnarlaus og vopnlaus þjóð, yrðu þeir umfram allt að gæta vel þeirrar einu varnar, sem þeir hafa, en það er að ganga hvergi á rétt annarra og styðja allar gerðir sínar við ströngustu réttarákvæði. Við þessi ummæli stend ég vissulega enn, svo og þeir, sem mér eru sammála um afgreiðslu sambandsmálsins nú. Við reisum mál okkar á þessum grundvelli og höfum hvergi af honum vikið, því að bæði er, að okkur Íslendingum ríður á að reisa mál okkar á öruggum réttargrundvelli og hitt, að vegna þess að við erum vopnlaus og varnarlaus þjóð, þá verðum við að beita því eina vopni, sem við eigum, og það er rétturinn. Aðrar þjóðir, sem hafa her sér til stuðnings, geta frestað ýmsum aðgerðum til síðari tíma, af því að þær hafa vopnavald við að styðjast og geta komið fram málum sínum, hvort sem þær hafa á réttu eða röngu að standa, en lítil þjóð verður að halda í rétt sinn, standa fast á honum og afsala sér honum í engu, af því að rétturinn er hennar eina vopn. Vilji hún ekki neyta réttar síns, þá er víst um það, að hann verður ekki virtur af öðrum. Sú hugsun, sem í orðunum felst, má sannarlega vera leiðarstjarna við afgreiðslu sambandsmálsins. Í þessu máli er réttur okkar alveg ótvíræður, og réttur okkar er með þeim hætti, að við megum ekki sjálfir hvika frá honum, því að þá eru allir frelsismöguleikar okkar í framtíðinni í veði. Hv. 4. þm. Reykv. vildi í ræðum sínum mjög reyna að rengja rétt okkar til þeirra aðgerða, sem nú eru ráðgerðar, og hefur oftar en einu sinni talað eins og við ætlum að fara með ofbeldi og rangindum á hendur dönsku þjóðinni, sýna henni fjandskap slíkan, sem einræðisríkin hafa sýnt nágrönnum sínum og allur hinn menntaði heimur hefur snúizt til baráttu gegn. Það er í rauninni harla einkennilegt að heyra ummæli sem þessi höfð við á Alþingi Íslendinga, og ekki sízt af þeim hv.þm., sem ber þau fram. Um réttarstöðu Íslands gegn Dönum mætti tala langt mál, og hún verður ekki rakin til hlítar í þessum umr., en í stuttu máli má segja, að yfirráð Dana hér á landi og afskipti dönsku þjóðarinnar af málum Íslendinga hafi lengst af verið algerlega löglaus og strítt móti öllum réttarreglum. Afskipti dönsku þjóðarinnar af málefnum Íslendinga hafa hvílt á valdi þess, sem meiri máttar er, en ekki stuðzt við neinar réttarsetningar. Það þarf ekki nema lítið yfirlit yfir Íslandssögu til þess að sjá, að yfirráð dönsku þjóðarinnar á Íslandi hvíldu ekki á lögum eða rétti, heldur á valdi. Á úrslitastundum var það vopnavaldið, sem var látið skera úr. Við munum herskipasendingu til Íslands eftir aftöku Jóns Arasonar og sona hans. Við minnumst herdeildar með vopnin á lofti á Kópavogsfundinum 1262. Við minnumst vopnaðs herflokks, sem kvaddur var til Íslands 1851, vegna þjóðfundarins, sem Íslendingar töldu, að kvaddur væri saman af konungi til þess, að þeir fengju notið þess réttar að setja sjálfum sér stjórnlög. Í skjóli vopnavaldsins var frelsisfundi þjóðarinnar hleypt upp. Við minnumst þess og, þegar dönsku vopnavaldi var á okkar dögum beitt til þess að gera íslenzka fánann upptækan á Reykjavíkurhöfn. Afskipti dönsku þjóðarinnar af málum Íslendinga hafa því ekki hvílt á rétti, heldur á valdi, - ofbeldi. Hv. 4. þm. Reykv. segir nú e. t. v. gegn þessu, að þetta hafi breytzt með gildistökunni samkvæmt sáttmálanum 1918. Í gær bar hann og á móti því, að þessi samningur hafi að nokkru leyti verið nauðungarsamningur. Ég skal ekki fjölyrða um þetta, enda má segja, að það skipti litlu máli um gildi hans, hvort hann var nauðungarsamningur eða ekki. Um þetta ber þó að hafa það, sem sannara er. Og sannleikurinn er ótvírætt sá, að sambandslögin eru nauðungarsamningur, sem Íslendingar gerðu til að kaupa sig undan fyrra ofbeldi. En við skulum gera ráð fyrir, að samningurinn hafi verið gerður af frjálsum vilja. Hvaða ástæður geta þá legið til þess, að Íslendingar hafa afsalað annarri þjóð svo miklum réttindum yfir sínum eigin málefnum, hafi það ekki verið gert af nauðung? - Það er einungis ein ástæða, sem heyrzt hefur fyrir þessu réttindaafsali. Ástæða, sem einn af forustumönnum undanhaldsmanna nú flutti t. d. 1939, þegar hann var að túlka nauðsyn þess, að sambandinu við Danmörku væri haldið, einnig eftir að gildistími sambandsl. væri liðinn. Þessi ástæða er sú, að Íslendingar væru svo lítil þjóð, að þeir væru þess ekki umkomnir að gæta sjálfir hagsmuna sinna gegn öðrum, einkum á styrjaldartímum. Þess vegna væri þeim nauðsynlegt að vera í skjóli annarra, sem vernd gætu veitt þeim. En þessi eina ástæða, sem færð hefur verið fram fyrir því, að sambandssamningurinn sé eðlilegur, brást, þegar á reyndi. Það er ekki sagt Dönum til lasts, þó að þeir reyndust þess ekki megnugir að veita okkur neitt skjól. Hv. 4. þm. Reykv., sem á þeim tíma, þegar þeir atburðir gerðust, sem hér hefur mest verið um rætt, var utanrrh., ætti að vita það allra manna bezt, að því fer fjarri, að við hefðum þá stoð af þessu sambandi við danska ríkið, þvert á móti töldu forustumenn Íslendinga þá, að sambandið við Dani færði yfir okkur aukna hættu frá því, sem ella hefði verið. Danir eru 30 sinnum fleiri en við, en á mælikvarða stórþjóða er Danmörk samt smáríki, og hún er enn þá auðsóttara land og enn þá opnara fyrir árásum en Ísland, og því er þaðan síður en svo skjóls að vænta, eins og reynslan hefur sýnt. Menn verða að gera sér ljósa þá staðreynd, að sá siðferðislegi grundvöllur, sem gat verið undir yfirráðum Dana hér á Íslandi, brast, þegar á reyndi, og eru því forsendur sambandsins rofnar. Ef menn lokuðu augunum fyrir þessu, væri það tilraun til að blekkja báðar þjóðirnar og stærri þjóðinni ekki síður ósamboðið en okkur, hinni minni. En það er beinlínis lífsnauðsynlegt okkur, að við gerum okkur þetta ljóst. Ég veit að vísu, að fyrri hluta árs 1940 voru margir til og e. t. v. fleiri en þorðu að segja það opinberlega, sem töldu bezt að halda í framtíðinni konungssambandi við Danmörku og sem mestu þjóðréttarlegu sambandi við hana. Síðan breyttist þetta með breyttu viðhorfi, og ég var svo bjartsýnn, að ég hélt, að allir hefðu öðlazt þann lærdóm, að við gætum ekki byggt frelsi okkar á öðru en því að verða óháð lýðveldi, og skilið, að við höfðum fengið rétt til að rifta sambandslagasamningnum hvenær sem væri. Mér fannst þetta hljóta að vera eins augljóst og sólarljósið verður blindum manni, þegar hann fær sjónina. En því miður er það svo, að menn, sem hafa á sínum tíma séð þetta og skilið, eru nú slegnir þeirri blindu, að þeir sjá það ekki framar og keppast við að loka augunum til að sjá það ekki. Hv. 4. þm. Reykv. kemst ekki undan að verða talinn í hópi þessara blindu sleginna manna. Það kom fram, einkum í orðaskiptum hans í umr. málsins við hv. 2. þm. S.-M. og raunar ekki síður í frumræðu hans, að yfirlýsing Alþ. frá 17. maí 1941, þar sem atriði þessa máls eru fastráðin, sé samkomulagsyfirlýsing, sem hann hefði viljað hafa mjög á annan veg og hann hafði í rauninni nauðugur fallizt á. Út af fyrir sig er það nú mjög athugavert, að maður, sem var þá utanríkisrh. landsins og bar því öllum öðrum framar að samþykkja ekki neitt annað en hann taldi sér fært að túlka af sannfæringu gagnvart öðrum þjóðum, það er ærið varhugavert, að hann skuli nú, þegar á reynir, vera að skjóta sér undan ábyrgð á þeirri ályktun, sem hann sjálfur flutti á Alþ. í félagi við meðráðh. sína. En þar við bætist, að til eru margföld rök, sem sýna, að hv. núv. 4. þm. Reykv. var í góðri trú, en ekki illri, eins og hann nú vill vera láta, er hann flutti till. 1941, og mælti þá af heilum hug, en ekki til þess eins að reyna að koma saman einhverju óheilu samkomulagi. Skal það nú lítið eitt rakið. Fyrri hluta ársins 1942 hófst í Alþbl. og Tímanum deila um það, hverjir væru fyrstir og helztir forustumenn sjálfstæðismálsins. Í Alþbl. 31. marz er grein, þar sem gerð eru að umtalsefni skrif Jónasar Jónssonar í Tímanum um það, að „allmargir menn í Framsóknar- og Sjálfstæðisflokknum“ hafi strax í fyrra (þ. e. 1941) viljað stofna lýðveldi hér á landi, en „frá Alþýðuflokknum hafi engin rödd komið í þá átt.“ Um þetta segir Alþbl., með leyfi hæstv. forseta: „Ætti þó Jónas frá Hriflu að vita það bezt sjálfur, að í hans eigin flokki var það fellt á miðjum vetri í fyrra að ganga á þann hátt til fullnustu frá stjórnskipun landsins á þeirri stundu. Það stóð þá ekki á Alþýðuflokknum, heldur á meiri hluta Framsóknarflokksins.“ Í sömu grein, þ. e. í marzlok 1942, segir síðar: „Alþýðuflokkurinn hefur alltaf verið og er alltaf reiðubúinn til þess að taka sjálfstæðismálið upp til fullnaðarafgreiðslu í samvinnu við aðra flokka. - Og ef Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn eru þeirrar skoðunar, að engin ástæða sé lengur til að fresta því - þá stendur ekki á Alþfl. Hann er reiðubúinn: ` Lítum því næst á Alþýðublaðið 30. apríl 1942: Þá birtist forustugrein í Alþýðublaðinu undir fyrirsögninni „Lausn sjálfstæðismálsins“. Þar segir meðal annars: „Að sjálfstæðismálið var ekki endanlega leyst í fyrra (þ. e. 1941), stafaði fyrst og fremst af opinberri og ákveðinni andstöðu Framsfl. gegn því, að svo yrði gert.“ Síðar í þessari sömu grein er lögð áherzla á það, hversu Alþfl. og fulltrúar hans hafi lagt skynsamlega til þeirra mála, að fullnaðarafgreiðsla sjálfstæðismálsins færi fram á árinu 1942. Er þar vitnað í aðgerðir og till. Ásgeirs Ásgeirssonar í stjórnarskárnefndinni á eftirfarandi hátt: „Tillaga Ásgeirs Ásgeirssonar er í stuttu máli þessi: Kjördæmamálið verði samþykkt á þessu þingi, en jafnframt verði sett milliþinganefnd til þess að koma sér niður á endanlega lausn sjálfstæðismálsins. Síðan fara fram kosningar. Hið nýkjörna Alþ. samþykkir svo bæði málin, kjördæmamálið í síðara sinn og sjálfstæðismálið í fyrra sinn. Síðan fara á ný fram kosningar eftir hinni nýju kjördæmaskipan og næsta þing afgreiðir svo sjálfstæðismálið endanlega, án þess að neinar aukakosningar þurfi að fara fram þess vegna. Getur það orðið þegar í haust.“ Um þessa tillögu segir Alþýðublaðið: „Um þessa lausn málsins ættu allir þeir flokkar að geta sameinazt, sem meina nokkuð með því, að þeir vilji flýta lausn sjálfstæðismálsins eins og kostur er á, úr því sem komið er.“ Næst er það Alþýðublaðið 23. maí 1942. Þá birtist í Alþýðublaðinu fyrirferðarmikil tvídálka innrömmuð frétt undir aðalfyrirsögninni: „Sjálfstæðismálið verður afgreitt í sumar“. Efni fréttarinnar er á þessa leið: „Sameinað Alþingi samþykkti í gær með 25 atkvæðum á móti 19 að skipa milliþinganefnd í sjálfstæðismálið til þess að undirbúa fullnaðarafgreiðslu þess á þingi í sumar. Þessi tillaga var borin fram af fulltrúum Alþfl. og Sjálfstfl. í stjórnarskrárnefnd neðri deildar. Í nefndina voru kosnir: Stefán Jóh. Stefánsson fyrir Alþfl., Gísli Sveinsson og Bjarni Benediktsson fyrir Sjálfstfl. og Jónas Jónsson og Hermann Jónasson fyrir Framsfl.“ Þá er það Alþýðublaðið 2. júní 1942: Þá birtist í Alþýðublaðinu forustugrein undir fyrirsögninni: „Forustan“. Þar kvartar blaðið undan því, að „Sjálfstæðisflokkurinn hæli sér nú mikið af því í seinni tíð, að hann hafi tekið „forustuna“ í kjördæmamálinu og sjálfstæðismálinu.“ En út af þessu segir Alþýðublaðið: „Því að það var, sem kunnugt er, ekki hann (Sjálfstæðisflokkurinn), heldur Alþýðuflokkurinn, sem frá upphafi hafði frumkvæðið og forustuna í kjördæmamálinu á hinu nýafstaðna þingi og benti jafnframt á hina hagkvæmu leið til þess að leysa sjálfstæðismálið í sambandi við það á væntanlegu þingi í sumar“ (þ. e. sumarþingið 1942). Þann 12. júní 1942 skrifaði Ásgeir Ásgeirsson grein í Alþýðublaðið undir fyrirsögninni: „Lausn kjördæmamálsins og sjálfstæðismálsins“. Þar segir hann í lok greinar sinnar: „Það á að ganga hreint til verks um að leysa viðfangsefnin, sem fyrir liggja, þótt umdeild séu. Þeirra á meðal eru kosningaskipulagið og sjálfstæðismálið. Og það er gleðiefni, að meiri hluti Alþingis hefur orðið ásáttur um að ljúka þeim á þessu ári. Kosningafyrirkomulagið er kallað viðkvæmt mál. En þar ber að líta meir á viðkvæmni þeirra, sem verða fyrir misréttinu, en hinna, sem njóta þess. Sjálfstæðismálið er einnig að færast í burðarliðinn. Þau 2 ár, sem liðin eru síðan sambandið við Norðurlönd slitnaði, hafa skilað því nær markinu. Þjóð okkar verður það til sóma að hafa leyst bæði málin á þessum viðsjártímum í öruggri von um, að frelsi og jafnrétti haldi velli í heiminum. En fari allt á annan veg en við vonum, þá verða þó þessar ákvarðanir okkar sams konar leiðarljós og uppörvun og Eiðsvallarfundurinn var Norðmönnum í nærfellt heila öld.“ Þessu næst má sjá Alþýðublaðið 2. ágúst 1942: Þar er birt viðtal við formann Alþfl., Stefán Jóh. Stefánsson, um verkefni hins væntanlega þings, sem þá var að koma saman, og er aðalfyrirsögn þessa viðtals: „Kjördæmabreytingin og sjálfstæðismálið verða aðalmálin“. Í þessu viðtali segir Stefán Jóhann, að fyrsta verkefni þingsins verði væntanlega að endursamþykkja kjördæmabreytinguna, sem kosið hafði verið um í nýafstöðnum alþingiskosningum, og kemst því næst þannig að orði: „Síðan fær þessi stjórnarskrárbreyting (þ. e. kjördæmabreytingin) staðfestingu ríkisstjóra, og að því búnu er tímabært að taka fyrir á Alþingi lýðveldisstjórnarskrána. En eins og kunnugt er, hefur milliþinganefnd starfað að undirbúningi þess máls og getur væntanlega lokið störfum snemma á þingtímanum, eftir að einstakir nefndarmenn hafa borið ráð sín saman við flokksmenn sína. Þess er fastlega að vænta, að allir flokkar á Alþingi standi einhuga saman um lausn þessa máls. Samþykkt þessara tveggja stjórnarskrárbreytinga, annarrar endanlega og hinnar í fyrsta sinn, leiðir óhjákvæmilega til nýrra alþingiskosninga, auk þess, sem gera má ráð fyrir, að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um endanleg slit sambandssáttmálans við Dani. En varla er þó að vænta þess, að þær kosningar geti farið fram, fyrr en síðast í september eða fyrri hluta októbermánaðar.“ Er nú ekki ófróðlegt að bera allt það, sem að framan er skráð, saman við hin fjálglegu orð sama blaðs og forustumanna sama flokks, Alþýðuflokksins, um drengskaparleysið, ókurteisina og lögleysurnar, sem þessir aðilar nú í seinni tíð, öllum af óskiljanlegum ástæðum, hafa tekið sér fyrir hendur að boða, að í því felist að stofna lýðveldið á yfirstandandi ári. Nú gæti einhverjum dottið í hug, að Alþbl. hefði túlkað annað viðhorf en hv. 4. þm. Reykv. hafi raunverulega haft og blaðamenn farið óvart rangt með orð hans og vilja. Fyrir kemur, að sitthvað skolast hjá þeim, og hv. 4. þm. Reykv. sagði í gær, að ekki hefði hann nú í huga allt, sem hann væri búinn að segja um ævina við blaðamenn - og þeir að nota eftir sínu höfði. En fyrir hendi er ein heimild, sem ekki hefur getað skolazt og sker úr um stefnu hans, skrifuð með eigin hendi hans sjálfs 15. júlí 1942 í gerðabók mþn. Þá hafði verið rætt um verkefni n. í heild og hvort verk hennar hefðu mikla þýðingu. Í þessu tilefni óskaði hv. 4. þm. Reykv. sérstaklega að taka þetta fram og hefur bókað með eigin hendi, „að stjórnarskrárfrv. dómaranna væri undirbúið af sérfræðingum með það eitt fyrir augum að breyta þingbundinni konungsstjórn á Íslandi í þingbundna lýðveldisstjórn, en frv. væri að engu leyti samið með hliðsjón af ákveðnum stefnum um það, á hvern hátt lýðveldisstjórn og skipun Alþingis væri bezt borgið með stjórnarskrárákvæðum. Hins vegar væri það hlutverk stjórnmálaflokkanna að gera sínar tillögur um ákveðið fyrirkomulag þessara mála, og hefði því verið mjög eðlilegt og sjálfsagt að skipa milliþn. þá, er nú hefði starfað að þessum málum. Kvaðst hann fyrir sitt leyti vera sammála öðrum nm. um það, að tímum væri nú svo háttað í heiminum, að ekki væri rétt á þessu augnabliki að ganga varanlega frá mörgum öðrum atriðum stjórnarskrárinnar en þeim, sem óhjákvæmilega þyrfti að gera til stofnunar lýðveldisins, sem hann teldi rétt að gera nú þegar. Hins vegar taldi hann rétt að ræða endanlega breytingar á lýðveldisstofnuninni í upphafi sumarþingsins og áskildi sér rétt til ráðagerða við flokk sinn varðandi ákvæðin um val og valdsvið forsetans, áður en hann tæki afstöðu um skipun þeirra atriða.“ Það er ljóst af þessari bókun, að Stefán Jóh. Stefánsson, hv. 4. þm. Reykv., sá þá ekkert því til fyrirstöðu, að n. sneri sér að einstökum atriðum stjórnarskrármálsins í fullu trausti þess, að við hefðum rétt til lýðveldisstofnunar, sem hann taldi rétt að framkvæma þá þegar. Þessi vitnisburður er ritaður eigin hendi þessa hv.þm. í bók n., sem Alþ. hafði skipað til að fjalla um skilnaðarmálið. Fram hjá þessum vitnisburði kemst hann ekki. Hann gæti sagt, að sér hafi síðan snúizt hugur, og það væri karlmannlegast fyrir hann að kannast við það, en því hefur hann neitað. En á hvern annan hátt getur hann skýrt muninn á framkomu sinni þá og nú? Gangur málsins er því sá, að þegar þessi hv.þm. er utanríkisrh., leggur hann fyrir þingið till., sem lýsir yfir ótvíræðum rétti Íslendinga til að rifta sambandslagasamningnum þegar í stað 1941, og síðan lætur hann kjósa sig í n., sem á að gera ráðstafanir til þess, að sú rifting geti farið fram 1942. Maður í slíkum trúnaðarstörfum hlýtur að hafa gert sér fulla grein fyrir, hvað hann var að gera. Þau ummæli sjálfs hans og málgagns hans, sem ég hef vitnað til, sýna og til fulls, að honum hefur þá verið ljóst, hvað í athöfnum hans fólst. En nú vill hann sjálfur láta svo, sem hann hafi mælt um hug sinn í hinum miklu trúnaðarstöðum, er hann gegndi, og þar með margfaldlega brugðizt því trausti, sem landslýðurinn hafði á hann sett. Eina fræðilega ástæðan, sem hv. 4. þm. Reykv. hefur fært fyrir afstöðubreyt. sinni, eini fræðimannsdómurinn, sem nýr er í málinu, eru ummæli höfð eftir prófessor Knud Berlin og eru á þá leið, að lagaréttur okkar til riftingarinnar sé vafasamur, en siðferðislegi rétturinn fyrir neðan allar hellur. Þessu hélt þm. ekki fram meðan hann var ráðh. og skeleggur skilnaðarmaður. Mætti því við hann segja svipað og forðum var sagt: Þú kemur fullseint til slíks móts, lítill sveinn. Ef álit umheimsins á siðferði íslenzku þjóðarinnar er í voða, ef nú er farið að ályktun Alþ. 1941, þá bar sannarlega þessum hv.þm., þáverandi hæstv. utanríkisrh., skylda til þess að bera aðvaranir sínar fram strax 1941, í stað þess að flytja till. um að fremja það, sem hann telur alveg siðferðislega rangt. Vel má vera, að þing og þjóð hefði tekið aðra stefnu í málinu, ef hv.þm. hefði 1941 talað eins og hann talar nú. Hitt er svo nokkuð vafasamt, hvað Íslendingar græði á því að fara að ráðum Knud Berlins og hvort það hefði ekki dregizt, að Íslendingar fengju fullveldi sitt, ef hann hefði ráðið. Hætt er við, að við værum komnir heldur skammt áleiðis, ef við ætíð hefðum fylgt ráðum hv. 4. þm. Reykv. og ekki aðhafzt annað í sjálfstæðismálum okkar en það, sem Knud Berlin taldi lagalegan og siðferðislegan rétt Íslendinga. Kynni hæstv.dómsmrh. að geta skýrt þingheimi frá viðureign sinni fyrr og síðar við Knud Berlin um frelsiskröfur Íslendinga. Talað er um, að við höfum fengið aðvaranir í blöðum á Norðurlöndum. Auðvitað er gott að heyra vinsamlegar raddir og ráðleggingar. En það ætti hv.þm. að vita, að Íslendingar hafa aldrei stigið neitt spor svo í sjálfstæðisbaráttu sinni, að ekki hafi lostið upp köllum og aðvörunum frá vinum okkar á Norðurlöndum um, að þetta mættum við alls ekki gera, sízt þegar svona stæði á eins og verið hefur í það og það skiptið. Ég hef ekki tekið upp slíkar úrklippur blaða frá 1908 og 1918, en þær má fá t. d. úr sænskum blöðum og rifja þar upp orði til orðs þær ádeilur, sem við höfum heyrt á okkur úr sömu átt síðustu mánuðina. Oft vill verða svo, að sá sterkari á fleiri vini en sá, sem veikari er. Og hætt er við, að ef Íslendingar standa ekki sjálfir á rétti sínum, þá verði þeir fáir, sem af sjálfsdáðum halda uppi réttindum slíkra smælingja. Þessi hv.þm. hefur stimplað okkur, stuðningsmenn þáltill., sem stuðningsmenn eða liðsmenn nazista, af því að við viljum slíta síðustu ófrelsisböndin, sem binda okkur við Dani. Það er fróðlegt að heyra, hvernig þeir líta á þau mál, sem nú standa sjálfir í baráttunni gegn nazismanum. Ameríkumaður einn ferðaðist á örskömmum tíma víða um heim til að mynda sér skoðun á eðli baráttunnar gegn nazismanum, ræddi við fremstu foringja og óbreytta liðsmenn fjölda þjóða og gaf út bók eftir heimkomuna um inntak þess, sem hann hafði lært í ferðinni. Hann rifjar jöfnum höndum upp það, sem fyrir foringjum og liðsmönnum vakir í þeirri heljarbaráttu, sem nú stendur yfir. Af bók þessari seldust síðan fleiri eintök næstu mánuðina en nokkurri annarri í landi hans, - ég á við bókina „One world“ eftir Wendell Wilkie. Þar segir hann m. a.: „Við höldum, að þessi ófriður hljóti að þýða endalok á yfirráðum einnar þjóðar yfir annarri.“ „En heimurinn hefur að lokum vaknað til vitneskju um, að stjórn einnar þjóðar á annarri er ekki frelsi og ekki það, sem við eigum að berjast fyrir.“ Síðar segir hann: „Ef við viljum tala um frelsi, verðum við einnig að eiga við frelsi fyrir aðra á sama hátt og fyrir sjálfa okkur.“ Ég efast ekki um það, að danska þjóðin hefur nú lært það undir ánauð útlends hers og fjandsamlegrar leynilögreglu, að sannleikurinn um frelsi eða ófrelsi þjóða er sá, sem hinn vestræni höfundur segir, og að hún muni fylgja þeim lærdómi í skiptum sínum við Íslendinga. En það er fleira, sem við getum lært af Wendell Wilkie, þessum víðförla stjórnmálamanni. Hann segir: „Sumir segja, að við eigum að þegja um þessi efni þar til eftir stríð.“ Það á að fresta málinu þar til eftir stríð. Könnumst við ekki við þessa setningu? Hann heldur áfram: „Sannleikurinn er þessu alveg gagnstæður. Eindregin átök til þess að finna nú framtíðarlausn á málefnunum í framsóknarátt munu verða styrkur málefni okkar. Munið eftir því, að þeir, sem eru a móti þjóðfélagsbreytingum, bera alltaf við augnablikserfiðleikum.“ Betra er að bíða stríðsloka, segja undanhaldsmennirnir íslenzku. En hinn mikli ameríski stjórnmálamaður segir: „Að ófriðnum loknum geta breytingarnar orðið of litlar og um seinan.“ Enn segir hann: „Við höfum allir mikla freistingu til að takmarka það, sem við berjumst fyrir. Af kaldri veraldarhyggju kunnum við að vona, að stóru orðin, sem við höfum mælt, verði minni við friðarborðið, að við getum sloppið við þær dýru og erfiðu breytingar, sem þarf til að koma á og verja raunverulegt frelsi fyrir allar þjóðir.“ Að lokum næstsíðasta setningin í bókinni: „Þess er vænzt af okkur nú, en ekki eftir stríð, að við notum geysiafl okkar til að efla frelsi og réttlæti.“ Þeir, sem eru á móti auknu frelsi og réttlæti, segja það náttúrlega ekki beinlínis. En þeir segja hið eilífa orð undanhaldsmannanna, „frestum því til morguns“ í þeirri von, að alltaf verði eitthvað til að draga á langinn, svo að þeir a. m. k. þurfi ekki að horfa upp á breytinguna. Það hefur verið talað um það hér, að við hefðum átt að reyna að koma á sættum í sjálfstæðismálinu, og vissulega væri gott, ef hægt væri að koma þeim á. En það er nú svo, að það samkomulag, sem gert hefur verið með yfirlýsingum, með eiginhandarundirskriftum o. s. frv., hefur ekki verið haldið, svo að það er nokkuð hæpið að gera nýtt samkomulag, - hætt við, að það yrði litlu haldbetra en það, sem gert hefur verið. Í þessu máli verða því héðan af engar aðrar sættir gerðar en ef undanhaldsmennirnir biðja þjóðina um að taka sig í sátt. Talað hefur verið um, að sjálfsagt væri að birta öll skjöl varðandi þetta mál, og er það vissulega svo um allt, sem á við að birta um milliríkjasamninga. En geta þeir, sem þessa kröfu gera, látið sjálfir öll sín skjöl koma fram í dagsljósið? Er ekki eitthvað í fórum þeirra, sem þjóðin veit ekkert um? Það þyrfti fremur að upplýsa, hvernig á breyttri afstöðu þessara manna stendur, heldur en hitt, að við skulum standa á ótvíræðum rétti þjóðarinnar á örlagastundu. Ég hygg rétt það, sem kemur fram í Alþbl. 9. sept. 1942, en blaðið segir: „Og þó að ekki hafi nú tekizt að ná því marki í bili, sem fyrirhugað var í sjálfstæðismálinu á hinu nýafstaðna þingi, mun enginn flokkur auka álit sitt hjá þjóðinni með því að skerast úr leik í því máli. Þjóðin lítur á sjálfstæðismálið sem hafið yfir allan flokkaríg og heimtar undirhyggjulausa og einlæga samvinnu allra flokka um það.“ Hvernig var með undirhyggjuleysið 7. apríl 1943, blaðaummæli 1942, bókun í fundargerðabók stjskrn. 1942 o.s.frv. ? Þann 10. sept. 1942 segir Alþbl.: „Til skamms tíma mundi enginn hafa trúað því, að nokkur flokkur hér á landi vildi verða til þess að stofna til sundrungar og ófriðar um sjálfstæðismálið. Til þess virtist engin ástæða vera. Í því máli liggja fyrir svo skýrar og ótvíræðar, sameiginlegar yfirlýsingar allra flokka frá síðustu árum, að engum gat dottið annað í hug en að þeir mundu halda áfram að fylgjast að í því.“ Þetta er vissulega rétt. Það er eins rétt og það, sem blaðið sagði daginn áður, að enginn flokkur mundi auka álit sitt með því að skerast úr leik í þessu máli. Er því vonandi, að gifta þessara manna verði svo mikil, að þeir nú hverfi frá því að stofna til sundrungar um þetta mál og nái á þann veg að sættast við þjóð sína.

Jónas Jónsson * Hér hafa verið fluttar margar ræður og stórar um endurreisn hins íslenzka þjóðveldis. Er nú svo komið, eftir margra alda undirokun framandi þjóða, að meginþorri allra Íslendinga samfylkir um till. þá, er hér liggur fyrir til umr. Eru hér mikil vegamót og gott umhorfs að líta í tvær áttir, fram á við til fullkomins frelsis og nokkuð til baka yfir aðdraganda þeirra atburða, sem hér eru að gerast. Það er táknrænt, að meginhluti Alþ. og þjóðarinnar allrar gengur nú samstíga að lausn þessa máls, en nokkrir menn hika enn við hvert fótmál og taka upp ótrúlega málsvörn, þá er mjög minnir á orðræðu þeirrar frændþjóðar, sem við eigum nú lokaskipti við. Hefur sú saga endurtekið sig um langa stund, að nokkrir Íslendingar, helzt sumir þeirra, er stundað hafa nám í Danmörku á unga aldri, hafa á efri árum hneigzt til fylgis við danskan skoðunarhátt, en meginþorri þjóðarinnar, einkum bændastéttin, hefur verið óhvikull við íslenzka málstaðinn. Er það frægt frá baráttutíma Jóns Sigurðssonar og Benedikts Sveinssonar, að bændur stóðu öruggir með þeim í hverri raun, en stjórn Dana valdi sér konungkjörinn lífvörð úr sveit þeirra embættismanna, sem lengi höfðu dvalizt í Danmörku, meðan þeir voru á léttasta skeiði. Var það alla stund höfuðeinkenni í stjórnmálabaráttu Íslendinga, að þar var jafnan til taks nokkur sveit dugandi manna, sem stóð í öllum sínum lífsvenjum og aðgerðum mitt á milli íslenzkrar og danskrar stefnu. Var það að öllum jafnaði erfiðara fyrir forsvarsmenn hins íslenzka málstaðar að vinna bug á mótþróa landa sinna en Dana sjálfra. Þegar núverandi flokkaskipun gerðist á árabilinu 1916–1923, var aðalforingi Morgunblaðsmanna, Jón Þorláksson, mjög hægfara í skilnaðarmálinu. Hafði hann á yngri árum beitt sér eindregið gegn íslenzkum fána og hafði sætt sig vel við till. meiri hl. í mþn 1908. Í Alþfl. voru kunnustu leiðtogarnir, Jón Baldvinsson og Héðinn Valdimarsson, mjög ákveðnir skilnaðarmenn, eins og síðar kom í ljós. Af forustumönnum Framsóknar voru leiðtogar Sambandsins, Hallgrímur Kristinsson og bræour hans, Sigurður og Aðalsteinn, og Jón Árnason, eindregnir lýðveldissinnar. Sama mátti segja um okkur Tryggva Þórhallsson. Eftir því sem fram kom í samtölum við verkamenn og bændur, taldi meginþorri þeirra sjálfsagt, að Íslendingar endurreistu þjóðveldið, þegar sáttmálinn frá 1918 væri útrunninn. Tregðu og þyngsla varð eins og áður helzt vart hjá mönnum, sem höfðu dvalizt lengi við nám í Danmörku eða voru þar venzlum bundnir. Þegar Framsfl. myndaði ríkisstj. haustið 1927, var það takmark flokksins að lyfta þjóðinni með alhliða framförum á hærra stig að menningu allri og gera hana færa til að standa á eigin fótum bæði stjórnarfarslega og í öllum greinum nútímastarfsemi vestrænna þjóða. Mikil stund var lögð á samgöngubætur á sjó og landi, húsabætur bænda og verkamanna og ræktun landsins. Þá voru reist frystihús kaupfélaganna, stór mjólkurbú, síldarbræðsla ríkisins á Siglufirði, strandgæzlan endurbætt, skólar reistir, jarðhitinn nytjaður, sundíþróttin gerð að föstum lið í almennri menntun. Árið áður, 1926, höfðu framsóknarmenn beitt sér fyrir, að þúsund ára hátíð Alþ. yrði haldin 1930 og svo til hagað, að Ísland gengi þá í fyrsta sinn fram í fylkingu nútímaþjóðanna. Þessi undirbúningur var frumskilyrði fyrir því, að þjóðin gæti staðið á eigin fótum. Með þeim eina hætti var hægt að undirbúa þjóðveldismyndun á Íslandi, svo að nokkurt öryggi væri í framkvæmdum. Hins vegar höfðu hinir raunverulegu skilnaðarmenn ekki uppi háværar bollaleggingar um frelsisdrauma sína. Sú þögn var samt rofin 1928 með fyrirspurn Sigurðar Eggerz um vilja ríkisstj. til að undirbúa það, að Íslendingar gætu tekið í sínar hendur utanríkismál þjóðarinnar eftir 1943. Allir þingflokkarnir svöruðu fyrirspurninni játandi. Tryggvi Þórhallsson og Magnús Guðmundsson voru sammála í till. sínum, en Héðinn Valdimarsson gekk mun lengra og lýsti yfir hreinlega, að Alþfl. léti sér ekki nægja, að þjóðin tæki við framkvæmd utanríkismála sinna, heldur væri stofnun lýðveldis 1943 ákveðið stefnumál flokksins. Svör Héðins Valdimarssonar og Jóns Baldvinssonar voru svo ákveðin bæði af því, að þeir voru ákveðnir skilnaðarmenn, en þó ekki síður af hinu, að andstæðingar þeirra í Íhaldsfl. sóttu á Alþfl. fyrir það, að hann fengi fjárstuðning frá dönskum jafnaðarmönnum og væri af þeirri ástæðu háður stuðningsmönnum sínum í Danmörku. Eftir að Héðinn Valdimarsson hafði gefið sitt hreystilega svar fyrir flokksins hönd og sýnt meiri dirfsku en hinir tveir stærri flokkarnir, mátti kalla, að erfitt væri að bera Alþfl. brigzlum fyrir undirgefni við danska valdamenn. Fyrirspurn Sigurðar Eggerz hafði litla þýðingu. Hún snerti ekki sjálft meginmálið, skilnaðinn. Hún hafði engin áhrif nema umtal það, sem hún vakti. Það stóð ekki á bak við fyrirspurnina né svör þingflokkanna ákveðinn framkvæmdavilji, og þrátt fyrir hinar samræmdu yfirlýsingar var ekkert gert sérstaklega til að undirbúa stofnun þjóðveldis. Þar var hin þögula og margþætta umbótastarfsemi landsmanna enn sem fyrr meginatriðið í frelsissókninni. Þó kom til greina árið 1931 atvik, næstum kátlegt, sem sýndi, að jafnvel hinir skeleggu Alþfl.menn gátu leyft sér að fara léttum höndum um skilnaðarmálið. Svo sem kunnugt er, lagði Tryggvi Þórhallsson til við konung vorið 1931, að Alþ. væri rofið og efnt til nýrra kosninga þegar í stað. Sjálfstfl. og Alþfl. höfðu hugsað sér aðra skipun þessara mála. Undu þeir illa við þingrofið og héldu því fram, að konungur hefði gerzt sekur um þingræðisbrot og vítaverða misnotkun á valdi sínu. Lýstu Alþfl.menn yfir, að þeir vildu sýna konungi í tvo heima og setja hann frá völdum. Rituðu þeir Jóni Þorlákssyni bréf og buðu Sjálfstfl. samstarf um að svipta Kristján X. völdum á Íslandi og mynda lýðveldi. Ekki leizt Jóni Þorlákssyni vel á þessa ráðagerð og bar því við, að ekki væri nóg þingfylgi til þessara aðgerða, þar sem Gunnar Sigurðsson á Selalæk vildi ekki veita sjálfstæðismönnum og Alþýðuflokknum umbeðinn stuðning í þessu máli. Féll nú niður allt umtal um skilnað, og liðu svo nokkur ár, að lítt var á hann minnzt. Árið 1937 gerðust ýmsar þýðingarmiklar breytingar í landsmálastarfseminni. Haustið áður hafði Héðinn Valdimarsson beitt sér fyrir því, að Framsfl. skyldu settir úrslitakostir um stjórnarsamvinnu við Alþfl. Skyldi samstj. þessara tveggja flokka taka upp víðtækan ríkisrekstur eða slíta samstarfi, sem verið hafði löngum með þessum flokkum um nálega 20 ára skeið. Framsfl. hafnaði þessu boði. Samhliða þessu óx kommúnistum fylgi meðal verkamanna, og nokkurt samstarf komst á í nokkrum hinum stærri verkamannafélögum með kommúnistum og sjálfstæðismönnum móti Alþfl., sem hafði um langt skeið haft meginforustu um öll málefni verkalýðsins. Eftir að Alþfl. hafði vegnað illa í kosningum þeim, er hann hafði sótzt eftir 1937, þokaði Héðinn Valdimarsson sér í átt til kommúnista, með allmiklu fylgi úr Alþfl. Var samstjórn Framsóknar og Alþfl. nú orðin mjög liðvana í kaupstöðunum, eins og glögglega kom fram, þegar Héðinn Valdimarsson hersetti Hafnarfjörð með Dagsbrúnarmönnum úr Reykjavík, þar sem kommúnistar og verkamenn úr Sjálfstfl. voru í meiri hl., en leikurinn til þess gerður að beygja Alþfl. í Hafnarfirði undir samstjórn andstöðumanna í verkalýðshreyfingunni. Meðan þessi þróun var að gerast í verkalýðsmálunum, hafði Jón Þorláksson beiðzt lausnar frá formennsku í Sjálfstfl., en við tók varaformaðurinn, Ólafur Thors. Um þessar mundir andaðist Jón Baldvinsson, en Héðinn Valdimarsson gekk úr flokknum og hvarf nokkru síðar frá þingsetu. Stefán Jóhann Stefánsson var kjörinn eftirmaður Jóns Baldvinssonar til forustu Alþfl. Um þessar mundir þótti mér tími til kominn að leitast við að efla borgaralega samvinnu í þjóðmálum, og bar margt til þess. Flokkur kommúnista hafði eflzt og var sýnilega undir áhrifum valdamanna í Rússlandi. Stóð atvinnulífi og frelsi þjóðarinnar bein hætta af starfsemi hans. Í öðru lagi var Alþfl. orðinn of fáliðaður í þéttbýlinu til þess að hann gæti með Framsfl. haldið uppi athafnasamri landsstjórn. Keppni verkalýðsflokkanna gerði kröfur um ótímabæra þjóðnýtingu að daglegu brauði. En ofar öllum þessum dægurmálum var sjálfstæðismálið. Vegna þess, þótt ekki væru aðrar orsakir, var nauðsynlegt að koma á nokkru samstarfi milli framsóknar- og sjálfstæðismanna. Fram að þessu hafði allajafnan verið mikil andstaða milli mín og Ólafs Thors og hún stundum mjög hastarleg. Nú braut ég upp á takmörkuðu samstarfi milli flokkanna, og tók hann því allvel, en með varúð, eins og við mátti búast eftir undangengnum samskiptum. Sömdum við fyrst um, að Sjálfstfl. skyldi hafa nokkra af forsetum þingsins, þó að hann væri ekki stjórnarflokkur um þessar mundir. Ritaði ég allmikið í Tímann um þörf á borgaralegu samstarfi. Hafði það nokkur áhrif, en þó var mikil óánægja í mörgum af höfuðkempum framsóknar- og sjálfstæðismanna, ef einhver grið kynnu að verða sett milli flokkanna. Sáu þeir ekki, að tímarnir voru nú breyttir og að tilkoma byltingarflokks, sem starfaði undir útlendri stjórn, gerði óhjákvæmilegt samstarf þeirra manna á Íslandi, sem vildu halda fast við íslenzka þjóðhætti og vestrænt frelsi. En þrátt fyrir þessa andúð í tveimur herbúðum urðu um þessar mundir þáttaskipti í stjórnmálasögu landsins. Meðan Jón Þorláksson var forustumaður sjálfstæðismanna, lét flokkurinn lítið til sín taka um undirbúning skilnaðar við Dani, en Ólafur Thors hafði á þessu máli mikinn áhuga. Jón Þorláksson hafði taglskert flokkinn með íhaldsheiti. Ólafur Thors hafði ráðið nokkru um nafnskiptin og vildi fylgja fram skilnaðarstefnunni. Féll vel á með okkur um aðgerðir og undirbúning í þessu máli. Gerðum við munnlegt samkomulag um að undirbúa þjóðveldismyndun um leið og sáttmálinn frá 1918 væri útrunninn. Var okkur báðum ljóst, eins og síðar kom fram, að í báðum flokkum mundi verða allmikil mótstaða gegn skilnaði, en að meginþorri kjósenda mundi fylgja skilnaðarstefnunni, ef örugglega væri á málum haldið. Þóttumst við vita, að nokkru kappi mætti koma í báða flokkana um að verða ekki eftirbátar annarra, þegar um var að ræða endanlega lausn frelsismálsins. Héðinn Valdimarsson var enn sem fyrr skeleggur í málinu. Voru nú í öllum borgaraflokkunum samtök um ákveðna skilnaðaryfirlýsingu, og var hún samþ. mótatkvæðalaust á Alþingi 1937. Var nú tekið að vinna skipulega að undirbúningi skilnaðar. Jón Árnason framkvæmdastjóri og ýmsir aðrir áhugamenn höfðu unnið að því, að Ísland tæki myndarlegan þátt í heimssýningu í New York, í því skyni að kynna Ísland í Vesturheimi og freista að ná þar föstum markaði fyrir íslenzkar framleiðsluvörur. Var svo til hagað, að tveir athafnamenn í stærstu flokkunum höfðu forustu í sýningarmálinu. Var Thor Thors formaður sýningarráðs, en Vilhjálmur Þór framkvæmdastjóri sýningarinnar. Árið 1938 ferðaðist ég í fjóra mánuði milli Íslendingabyggða í Ameríku, bæði í Kanada og Bandaríkjunum. Hélt ég fyrirlestra um íslenzk málefni í flestum Íslendingabyggðum. Leitaðist ég við að koma föstu skipulagi á samstarf Íslendinga beggja megin Atlantshafs. Hafði aldrei skort þjóðlega umhyggju fyrir Íslandi og málum þess hjá löndum í Vesturheimi, en fólkið í heimalandinu hafði allt of lítið sinnt frændsemishug Vestmanna. Vildi ég, að byggð yrði andleg brú yfir hafið og að milli þjóðarbrotanna væri gagnkvæmur andlegur skilningur. Má kalla, að viðunanlegur árangur hafi orðið af vesturför minni 1938, því að síðan hafa orðið sívaxandi kynni og skipti milli Íslendinga austan hafs og vestan. Hefur Íslandi orðið margháttaður stuðningur að auknu sambandi við landa í Ameríku, einkum eftir að styrjöldin skall á. Höfðu Íslendingar vestan hafs bæði beint og óbeint áhrif til gagns á viðhorf Ameríkumanna til Íslands í frelsismálinu, auk þess sem mörg hundruð ungra Íslendinga tóku þá að stunda nám í Ameríku. Áttu þessir námsmenn jafnan hauk í horni þar, sem Íslendingar voru búsettir vestan hafs. Samstarf okkar Ólafs Thors varð brátt mjög náið um allt, sem laut að undirbúningi skilnaðarins. Áttum við báðir sæti í utanríkismálanefnd öll þau ár, sem barátta var háð um málið. Komum við því brátt til leiðar, að utanríkismálin voru gerð að sérstakri deild, með sérstökum skrifstofustjóra. Áður hafði fulltrúi í stjórnarráðinu farið með þessi mál og unnið í smáherbergi, þar sem naumast var hægt að snúa sér við. Nú fékk hin nýja stjórnardeild viðunanleg húsakynni og starfsskilyrði. Þá var að tilhlutun utanríkismálanefndar stofnaður sérstakur skóli til að búa unga menn undir að vinna fyrir landið erlendis sem ræðismenn og sölumenn íslenzkrar framleiðslu. Var lögð áherzla á að búa þessa tilvonandi þjónustumenn hins íslenzka lýðveldis sem bezt úr garði um þekkingu í tungumálum, hagfræði, milliríkjaviðskiptum og þá ekki sízt í verklegri kunnáttu. Að tilhlutun utanríkismálanefndar var nemendum viðskiptaháskólans komið fyrir sumarlangt hjá mörgum stærstu viðskiptafyrirtækjum landsins, bönkum, útgerðarfélögum, verksmiðjum og kaupfélögum. Sýndu forráðamenn þessara fyrirtækja mikinn þegnskap í þessu efni, og var sýnilegt, að ef viðskiptaháskólinn hefði fengið að starfa í friði um langa stund, mundi hann hafa alið upp marga duglega viðskiptaforkólfa. En eftir nokkur ár tókst fáráðum mönnum við Háskóla Íslands að innlima skólann í embættismannaverksmiðju landsins. Nemendur viðskiptaháskólans hafa reynzt mjög efnilegir menn, en eftir að þessi deild var innlimuð í háskólann, hefur ekki orðið vart annars en venjulegrar launamannaframleiðslu. Mun síðar koma í ljós, hve mikið tjón það verður í markaðsmálum þjóðarinnar að leggja að velli þá stofnun, sem gat alið upp og mótað nægilega marga dugnaðarmenn til að starfa fyrir hlut að vörusölu erlendis, en vera jafnframt umboðsmenn Íslands í fjarlægum löndum, án þess að þurfa að vera á launum frá þjóðfélaginu. Árið 1939 varð örlagaríkt í sögu skilnaðarmálsins. Langvarandi kreppa lamaði þjóðina. Sjálfstfl. var mjög óánægður yfir að hafa um svo langa stund verið haldið utan við stjórn landsins. Framsókn og Alþfl. gátu ekki farið einir með völd, ef kommúnistar, sjálfstæðisverkamenn og flokksbrot Héðins Valdimarssonar í verkalýðsfélögunum stóðu saman móti ríkisstj. Nú var mjög tekið að draga nærri þeirri stund, þegar Íslendingar áttu að geta orðið algerlega sjálfstæð þjóð, en nokkuð uggvænt um þá baráttu, ef hatrammleg barátta væri milli borgaraflokkanna. Auk þess mátti segja, að undirbúningur heimsstyrjaldar lægi í loftinu. Hafði friðnum verið bjargað með naumindum haustið 1938. Af öllum þessum ástæðum lagði ég mig fram um að fá komið á samstjórn allra borgaraflokkanna, og voru kommúnistar þá einir í andófi. Þetta tókst með miklum erfiðismunum. Tveir af ákveðnustu skilnaðarmönnum Sjálfstfl., Ólafur Thors og Jakob Möller, komu inn í landsstjórnina með framsóknarmönnum og Alþýðuflokknum. Sló nú að mestu undan deilum þessara flokka, og samkomulag var viðunandi milli ráðherranna, þó að þeir hefðu áður borizt á banaspjót. Var þjóðin um þessar mundir óvenjulega samstillt, enda reyndi brátt mjög á, er heimsstyrjöldin brauzt út, nokkrum mánuðum eftir að þjóðstjórnin var mynduð. Sumarið 1939 gerðust nokkrir þeir atburðir, sem sýndu, að Dönum mundi mjög ókært, ef til skilnaðar drægi. Stauning forsætisráðherra Dana kom þá í sumarleyfi sínu til Íslands, og var alkunnugt, að hann hafði fullan hug á að freista að afstýra því, að skilnaður yrði milli landanna. Meðan hann dvaldist hér, átti hann mest samskipti við tvo af ráðherrunum, Hermann Jónasson og Stefán Jóhann Stefánsson. Mun hann þess vegna hafa alveg sérstaklega myndað sér skoðun af viðræðum við þessa menn og að öllum líkindum treyst á aðstoð þeirra, þegar málið yrði tekið til meðferðar. Stauning hitti Ólafs Thors, en kom þar ekki inn á skilnaðarmálið. Daginn áður en hann fór heimleiðis, áttum við, að hans ósk, tal saman í sendiherrabústað Dana. Spurði hann mig um skoðun mína á skilnaðarmálinu. Gaf ég honum glögg svör. Taldi ég, að skilnaður og endurreisn þjóðveldis væri söguleg nauðsyn fyrir Íslendinga. Reynsla þjóðarinnar í meira en þúsund ár sannaði, að þegar þjóðin var frjáls, vegnaði henni bezt, en hnignaði því meir sem útlendar þjóðir blönduðu sér í málefni hennar. Benti ég honum á, að Dönum væri undarlega farið í stjórnmálaefnum. Engin þjóð sýndi meira hugvit og ráðsnilld við að gera sitt eigið land að fyrirmyndarríki. En jafnskjótt og Danir tækju að stjórna öðrum þjóðum, færi sú stjórn þeim jafnóhöndulega og heimastjórn þeirra væri með ágætum. Stauning spurði þá, hvort sameiginlegur konungur gæti ekki tengt þjóðirnar saman. Ég kvað það ekki vera. Íslendingar hefðu þau ein kynni af konungsvaldi, sem þeim væru viðkvæm og ógeðfelld. Konungar Íslands hefðu jafnan verið útlendingar og framandi þjóðinni. Um Kristján X. gat ég þess, að hann hefði verið skyldurækinn konungur yfir Íslandi og fylgt út í æsar réttum þingstjórnarreglum. En eins og þessi konungur væri hold af holdi dönsku þjóðarinnar og að verðleikum ástsæll þar í landi, þá væri hann ætíð útlendingur á Íslandi og mjög framandi þjóðinni. Nefndi ég um þetta nokkur dæmi, þó að þau verði ekki hér rakin. Stauning lét ekki sjást þykkjumerki yfir þessari bersögli, en síðar kom í ljós, að hann var minnugur samfunda okkar. Um þessar mundir var sendiherra landsins, Sveinn Björnsson, líka staddur í Reykjavík. Hann hafði staðið vel í stöðu sinni fyrir Íslands hönd, en var jafnframt því mjög handgenginn dönskum stjórnmálaleiðtogum, ekki sízt Stauning. Sendiherrann hafði aldrei verið skeleggur í baráttumálum Íslendinga um pólitískt sjálfstæði, þó að hann væri dyggur embættismaður við framkvæmdastörf fyrir þjóðina erlendis. Hafði hann fylgt hinni svokölluðu langsumstefnu á tíma fyrri heimsstyrjaldarinnar og var nokkuð undanlátssamur á þeim vettvangi. Nú hélt sendiherrann útvarpsræðu um sjálfstæðismálið og lét síðar prenta hana í Morgunblaðinu. Lagði Sveinn Björnsson áherzlu á, að uppsögn sambandssáttmálans næði ekki til konungs, og væri íslenzka þjóðin bundin honum með erfðahyllingum og alveg sérstaklega með Kópavogseiðnum. Þótti mér nú úr hófi keyra áróður fyrir danskt konungsvald og svaraði sendiherra með grein í Tímanum. Benti ég honum á, að engin þjóð viðurkenndi gildi nauðungareiða. Hafði Hitler þá með ofbeldi og sviksemi kúgað Tékka til nauðungarheita, og spurði ég sendiherra, hvort hann gerði ráð fyrir, að Tékkar vildu halda þessi nauðungarheit, ef þeim væri nokkur von að geta rofið þau. Sendiherra reyndi ekki að verja þessa fljótfærnisskoðun sína um Kópavogshyllinguna, og féll það mál þá niður að sinni. En íslenzkum skilnaðarmönnum þótti einsætt, að Danir ætluðu að bjarga konungsvaldinu yfir Íslandi með nýjum millilandasáttmála og fleiri þáttum sambandsins eftir því, sem um kynni að semjast. Kjarninn í útvarpsræðu Sveins Björnssonar og lokaspurning Staunings til mín um sameiginlegan þjóðhöfðingja fyrir bæði löndin voru tvær greinar á sama tré. Aðstandendur konungsvaldsins og danskir forráðamenn ætluðu að halda sambandi landanna við og hindra lýðveldismyndun á Íslandi og njóta til þessa samkomulags stuðnings þeirra Íslendinga, sem voru á einn eða annan hátt bundnir andlegum tengslum, hagsmunum eða venzlum við dönsku þjóðina eða einstaka menn þar í landi. Þegar Stauning kom til Danmerkur, var hann ekki myrkur í máli um sambandsvilja Íslendinga. Hann sagðist ekki leyna því, að hann vonaði, að samband Íslands og Danmerkur mundi halda áfram, og sér virtist margir Íslendingar vera á sömu skoðun. Síðan tók hann dýpra í árinni og sagði, að það væri ekki nema einn Íslendingur með sambandsslitum, og sá maður væri Jónas Jónsson. Stefán Jóhann Stefánsson var samskipa Stauning til Danmerkur í þessari ferð. Þegar dönsk blöð spurðu hann um álit hans á sambandsmálinu, sagði hann, að Alþfl. hefði ekki enn tekið afstöðu til þess. Fáum dögum síðar var sömu skoðun haldið fram í leiðara í Alþýðublaðinu. Þegar ófriðurinn mikli skall á síðari hluta sumars 1939, er aðstaðan í sambandsmálinu á þessa leið: Danska konungsættin og allir helztu stjórnmálamenn Dana, að undanteknum Christmas Möller, vilja mikið á sig leggja til að viðhalda pólitísku sambandi milli landanna. Mesti áhrifamaður í stjórnmálum Dana, Th. Stauning, gerir sér ferð til Íslands, sem er þó óvenjulegt um þess háttar menn. Hann ræðir málið í kyrrþey við leiðtoga Alþfl. og Framsfl., sem þekktu hann áður að góðvild og greiðasemi um ýmis minni háttar mál. Af viðtali við þessa menn kemst hann að þeirri niðurstöðu, að íslenzka þjóðin vilji endurnýja sáttmálann frá 1918 með einhverjum breytingum. Hann verður þess að vísu var, að einn maður í Framsfl. telur skilnað æskilegan og óhjákvæmilegan, en hann fær jafnframt þá vitneskju hjá þeim mönnum, sem hann umgengst í Alþfl. og Framsfl., að þessi skilnaðarmaður sé einn síns liðs og af honum stafi engin hætta. Stauning er svo fullviss um, að Danir hafi tryggt sér sigurinn, að hann segir óhikað í blaðaviðtali í Kaupmannahöfn rétt eftir heimkomuna, að um mótstöðu sé varla að ræða af hálfu Íslendinga, þar sem ekki sé vitað nema um einn (þing)mann, sem vilji beita sér fyrir skilnaði. Sú viðleitni um undirbúning skilnaðar, sem við Ólafur Thors höfðum haft sameiginlega, mætti nú fyrstu opinberu mótstöðunni. Framsóknarmenn og Alþfl. höfðu opinberlega heitið að bindast fyrir endurreisn þjóðveldis á Íslandi. En nú var komið svo mikið hik á ráðherra þessara flokka í þjóðstjórninni, að sýnilegt var, að þeir voru - í bili að minnsta kosti - hættir við skilnað og farnir að hugsa gott til að vera framvegis í tvíbýli með Dönum um sama konung. Danir hugsuðu ekki hærra en að ná þessu takmarki. Þeir töldu, að ef konungur Dana réði framvegis yfir Íslandi, þá yrði eins og hingað til litið svo á, að Ísland væri hjálenda eða nýlenda Dana og Danir yfirþjóð Íslendinga. Með þessu móti var bjargað síðasta þætti í yfirþjóðardraumi danskra valdamanna. Heimsstyrjöldin breytti á margan hátt aðstöðu Dana til að tryggja áframhaldandi völd yfir Íslandi. Vorið 1940 lagði Hitler Danmörku og Noreg undir veldi sitt í skjótri svipan, og mánuði síðar hernámu Bretar Ísland, með fyrirheiti um að fara burtu frá landinu með allan herafla sinn á sjó og landi, þegar lokið væri styrjöldinni. Nú hafði styrjöldin slitið í bili öll formleg tengsl milli Danmerkur og Íslands. Danmörk var gersamlega svipt öllu frelsi og sjálfstæði. Ísland var um allt, er laut að hernaðarmálefnum, á valdi Breta, en hélt að öllu öðru leyti fullri sjálfstjórn. Alþingi tók í sínar hendur hið æðsta vald yfir landinu og lagði það í hendur ríkisstj. Þjóðstjórnin fór í eitt ár bæði með vald konungs og ríkisstj., en slíkt skipulag gat ekki staðið nema stutta stund. Sumarið 1940 leið svo, að ekki bar til tíðinda um frelsismál Íslendinga. Heiminum var, eins og stundum fyrr, skipt í tvennt. Þjóðverjar drottnuðu yfir meginlandinu, en Bretar yfir hafinu. Til mála gat komið, eins og á tímum Napóleons, að sú skipting héldist um alllangt árabil. Konungur Dana, sem jafnframt var konungur Íslands, var fangi Þjóðverja eins og danska þjóðin öll. Það mátti telja fullvíst, enda kom það fram í þýzku útvarpi, að sá, sem ætti Danmörk, ætti líka Ísland. Í augum ákveðinna skilnaðarmanna var sambandið við Danmörku nú orðið stórhættulegt fyrir frelsi Íslendinga. Hið ægilega kúgunarvald Þjóðverja hlaut eftir eðli sínu að freista að nota samband Íslands og Danmerkur til að draga Ísland stjórnarfarslega undir nazista. Þetta var því sjálfsagðara, þar sem Ísland var miklum mun þýðingarmeira en Danmörk sjálf í baráttunni um heimsyfirráðin við Engilsaxa. Á þessum grundvelli hóf ég sókn í skilnaðarmálinu með greinum í Tímanum veturinn 1940–41. Leitaðist ég við að sýna fram á hættuna af áframhaldandi sambandi við Danmörku og að þar sem Danir gætu, af auðskildum ástæðum, ekki staðið við sáttmálann frá 1918, þá væri hann fallinn niður sökum vanefnda. Væri nú rétt fyrir Íslendinga að feta í spor Norðmanna 1814, þegar Danmörk var hertekin og sigruð. Norðmenn tóku sér þá það vald að ráðstafa sjálfum sér með þjóðfundinum á Eiðsvelli, sem endurreisti konungdóm í Noregi, og sömdu handa norsku þjóðinni fyrirmyndar stjórnarskrá, sem er enn að mestu leyti í góðu gildi. Ég lagði til, að haldinn yrði þjóðfundur á Þingvelli, slitið sambandinu við Dani og þjóðveldið endurreist. Um stund var ég einn, eins og Stauning hafði búizt við. Samherjar mínir í þingflokki framsóknarmanna þögðu. Sama mátti segja um Alþýðublaðið og blöð Sjálfstfl. En þó að blöðin væru þögul, var þjóðin vakandi. Úti um allt land átti þjóðfundarhugmyndin miklu fylgi að fagna. Ef leiðtogar Alþfl. og sjálfstæðismenn hefðu hiklaust stutt tillöguna, mundi langsamlega mestur hluti íslenzku þjóðarinnar hafa fylkt sér um þjóðfund, skilnað og lýðveldisstofnun þegar í stað. Þegar ég bar fram þjóðfundartillöguna, gat ég búizt við tvenns konar ávinningi fyrir skilnaðarhugsjónina. Ef unnt var að sameina þjóðina um þessa lausn, þá var ekki einungis unninn fullnaðarsigur í frelsismáli Íslendinga, en jafnframt tryggt, að mikil þjóðarvakning mundi lyfta landsfólkinu upp úr sinnuleysi stríðsgróða og hersetu. Þjóðin gat tekið á þessu máli - líkt og Norðmenn 1814 - á þann veg, að ylur frelsistökunnar vermdi hugi Íslendinga öldum saman. En jafnvel þó að þetta tækist ekki, þá var með tillögunni hafin opinber mótstaða gegn þeim skoðunarhætti, sem valdamenn Dana höfðu leitazt við í kyrrþey að skapa. Þegar leið fram yfir áramót, kom svarið. Hermann Jónasson beitti sér fyrir mótstöðunni. Áttum við í Tímanum nokkur orðaskipti um málið. Mér hafði, frá því er tekið var að undirbúa skilnaðinn 1937, verið fullljóst, að hann vildi halda áfram konungssambandi við Danmörku. Hann trúði í mörg ár á lokasigur Þjóðverja og gat ekki á fyrstu mánuðunum eftir komu Breta dulið, að hann hafði enga samúð með baráttu Breta gegn nazismanum og enga trú á gengi Engilsaxa. Nú skaut hann sér undir það, að Bretar og Bandaríkjamenn legðu á móti því, að skilnaður yrði framkvæmdur meðan stóð á stríðinu. Mér var vel kunnugt um, að sendiherra Breta, Mr. Howard Smith, hafði lagt á móti skilnaði. Árið 1814 höfðu Bretar og öll hin stórveldin ráðlagt Norðmönnum að hætta við að setja sér stjórnarlög og reyna að verða sjálfstæð þjóð. En Norðmenn urðu ekki við þessum óskum stórveldanna. Þeir endurreistu norska konungsveldið, og það ríki stendur enn. Eitt sinn er ég ræddi þetta mál við enska sendiherrann, lagði hann áherzlu á helgi konungdómsins og að þess vegna væri ekki siðferðislega rétt af Íslendingum að stofnsetja lýðveldi. Ég svaraði þessari röksemd með því að benda Mr. Howard Smith á, að allir vissu, að brezka þjóðin væri allra þjóða konunghollust og að konungdæmið væri Bretum afar mikils virði. En samt væru ekki nema fáein ár síðan Bretar hefðu sett frá völdum ástsælan þjóðhöfðingja, af því að þeir töldu þjóðinni ekki henta tilteknar ráðstafanir, sem konungurinn gerði og snertu að mestu einkalífið. Ég benti sendiherranum á, að úr því að hin konungholla brezka þjóð setti umsvifalaust frá völdum valinn og vinsælan þjóðhöfðingja, um leið og framkoma hans þótti ekki henta hagsmunum þjóðarinnar, þá væri vissulega ekki hægt að áfellast Íslendinga, þó að þeir segðu skilið við konungsveldi, sem hefði um mörg hundruð ár verið landsfólkinu til angurs og ama. Sendiherra fann, að þetta voru röksemdir, sem ekki var auðvelt að mótmæla, en hann flutti engu að síður boðskap stjórnar sinnar, og af því að konungdómurinn átti enn nokkurt leynilegt fylgi, var sýnilegt, að þjóðfundartillagan mundi ekki verða framkvæmd. En hún hafði engu að síður úrslitaþýðingu fyrir endanlega lausn málsins. Kosningar áttu að fara fram vorið 1941, og boðuðu framsóknarmenn flokksþing á útmánuðum, eins og venja var til, þegar alþingiskjör stóð fyrir dyrum. Var flokksþingið vel sótt og vel skipað. Höfðu þjóðfundarumræðurnar orðið til þess, að margir áhugamenn sóttu þetta landsmót. Skiptist flokksþingið í tvær sveitir. Fylgdu Hermanni Jónassyni margir af þingmönnum flokksins og aðkomumenn, sem voru á einn eða annan hátt háðir konungssinnum. Vildu þessir menn drepa öllu málinu á dreif, bíða með allar aðgerðir, þar til stríðinu væri lokið og hægt að tala við Dani og konunginn. Á móti voru margir af helztu mönnum kaupfélaganna og Sambandsins, stofnendur Framsfl. og áhugamenn víðs vegar að af landinu. Sótti þetta lið fast fram, en fast var tekið á móti. Gerðu skilnaðarmenn þá kröfu, að flokksþingið festi þau heit að framkvæma skilnað í síðasta lagi eftir þrjú ár, en fyrr, ef sýnileg hætta stafaði af drætti í sambandi við átökin á vígvöllunum. Til bráðabirgða skyldi Alþingi kjósa ríkisstj., er færi með konungsvald, þar til lýðveldið hefði verið stofnsett og kjörinn forseti. Hermann Jónasson og fylgismenn hans höfðu ætlað að slá á frest öllum ákvörðunum, en þungi almenningsálitsins var svo mikill, að þeir sáu sitt óvænna og sættu sig við, að skilnaður yrði framkvæmdur í síðasta lagi eftir þrjú ár. Tillögur þessar voru síðan lagðar fram á Alþingi og samþykktar að kalla mátti óbreyttar nokkrum vikum eftir að hinu sögufræga flokksþingi framsóknarmanna var slitið. Nú var sá sigur unninn, að þing og þjóð voru formlega bundin við fasta og þjóðlega ákvörðun í skilnaðarmálinu. Þjóðstjórnin hafði nú setið að völdum í tvö ár á hættutíma. Hún tengdi saman alla borgaraflokkana og tryggði pólitískan vinnufrið, m. a. í lýðveldismálinu. Meðan sá friður hélzt, var hægt að vonast eftir, að þjóðarskútan gæti haldizt á réttum kili, þó að byljasamt væri í stjórnmálum heimsins. Nokkur hætta var á, að metingur og reipdráttur kynni að verða um ríkisstjórakjörið. Ég mælti í Framsfl. eindregið með Sveini Björnssyni. Þegar Danmörk var hernumin, kom hann heim til Íslands og hafði ekki verið fengið starf, sem hæfði hæfileikum hans og reynslu. Hann hafði ekki unnið sér álit með flokkspólitískri framgöngu á dögum „langsum“-umbrotanna og ekki heldur með skýringum sínum á Kópavogshyllingunni, sem fyrr er að vikið. En hann hafði um langa stund starfað erlendis fyrir þjóðina alla og leyst þar af hendi mörg vandasöm verk. Við þau störf hafði hann einnig öðlazt reynslu varðandi formshlið stjórnarstarfanna, sem hentaði vel fyrir ríkisstjóra í nýju ríki. Varð gott samkomulag í þinginu, og tók Sveinn Björnsson þegar við starfi ríkisstjóra, án mótstöðu frá nokkrum stjórnmálaflokki. Fáum dögum eftir að Alþingi hafði fest heit í skilnaðarmálinu vorið 1941, réðst Hitler á Rússland, en það breytti á margan hátt fyrirætlunum Breta í ófriðnum. Vildu þeir nú gjarnan draga lið sitt burt frá Íslandi, en að Bandaríkin, sem voru ekki enn komin í stríðið, tækju að sér vernd Íslands. Var um þetta gerð samþykkt á Alþingi. Var þess farið á leit við Bandaríkin, að þau tækju að sér hervernd landsins meðan stríðið stæði. Fylgdu allir stuðningsmenn þjóðstjórnarinnar þessari málaleitun, en kommúnistar voru á móti. Kom þá þegar fram, að Rússum væri lítið gefið um, að Bandaríkin sýndu Íslendingum vinarhug í verki. Á hinn bóginn varð hervernd Bandaríkjanna á styrjaldartímanum eitt hið mesta happ, sem íslenzka þjóðin hefur orðið fyrir síðan land byggðist. Áður höfðu flestir þjóðhöfðingjar, sem skiptu sér af málum Íslendinga, reynzt þjóðinni þungir í skauti, en með Roosevelt forseta varð reyndin önnur. Vorið eftir að þessi tíðindi gerðust, rofnaði þjóðstjórnin, og dró til fullkominnar óvináttu milli tveggja ráðherranna, Ólafs Thors og Hermanns Jónassonar. Ólafur myndaði svo sem kunnugt er þriggja manna ráðuneyti úr Sjálfstfl., er naut sumarlangt nokkurs stuðnings frá báðum verkamannaflokkunum. Stjórn Ólafs Thors tók sér fyrir hendur að leysa lýðveldismálið þá þegar. Fram að þessu höfðu borgaraflokkarnir allir þrír staðið saman, a. m. k. á yfirborðinu, um þau skref, sem stigin höfðu verið í skilnaðarmálinu. Nú taldi Hermann Jónasson sig eiga í höfuðófriði við sjálfstæðismenn. Fengu framsóknarmenn engan forseta og engan formann í nefnd á sumarþinginu 1942. En þrátt fyrir þennan innanþingsófrið tókst þeim framsóknarþingmönnum, sem vildu skilnað undandráttarlaust, að halda svo á málum, að flokkurinn studdi Ólaf Thors í þessu eina máli, þó að ófriður væri um flest önnur viðfangsefni. En þegar leið á sumarið, sendi Roosevelt forseti sérstakan sendiboða til Íslands og lagði eindregið að íslenzku stjórninni og Alþingi að fresta framkvæmd skilnaðar fram á árið 1944. Jafnframt hét forsetinn Íslendingum fullum stuðningi við að mynda lýðveldið, ef farið yrði að óskum hans. Hér var að vísu um mikið undanhald að ræða, en á hinn bóginn var vissan um viðurkenningu Bandaríkjanna til handa íslenzku þjóðveldi svo mikils virði, að telja mátti, að hin misheppnaða skilnaðartilraun hefði að öllu samtöldu orðið skilnaðarhreyfingunni til mikils framdráttar. Meðan Ólafur Thors stóð í skilnaðarbaráttunni 1942, hafði orðið allmikil uppreisn í liði hans utan þings. Höfðu um 60 vel metnir borgarar sent Alþingi mótmælaskjal, þar sem mjög var ráðið frá því að skilja við Dani án þess að ræða málið við þá. Voru þessir mótmælendur nálega eingöngu nemendur úr dönskum skólum eða venzlaðir dönsku fólki með mægðum. Alþingi sinnti ekkert þessari málaleitun og þótti undirskrifendur sverja sig mjög í ætt til hinna konungkjörnu smá-Dana fyrr á öldum. En þegar ljóst var, að Alþingi mundi halda fast við stefnu sína og framkvæma skilnað í síðasta lagi 1944, þá hófst ný mótmælaalda, og urðu undirskrifendur í það sinn hátt á þriðja hundrað, að langmestu leyti embættis- og launafólk úr Sjálfstfl. Var öllum nú ljóst, að þegar Stauning talaði drjúglega um vini sína og skoðanabræður á Íslandi, þá hafði hann þar nokkuð til síns máls. Hitt var honum dulið, að meginþorri kjósenda í landinu var óhvikull í trúnaði sínum við fullkomna frelsisstefnu. Þó að Ólafi Thors hafi vafalaust orðið nokkur vonbrigði að sjá, að svo margir af samherjum hans voru veikir í trúnni á þjóðlegt sjálfstæði, þá fékk málstaður hans mikinn stuðning úr annarri átt innan flokksins. Bjarni sonur Benedikts Sveinssonar hafði um stund verið kennari í lögum og sérstaklega í þjóðarétti. Hann hafði fetað í spor föður síns um viðhorf í íslenzkum frelsismálum. Hafði hann tekið mikinn þátt í undirbúningi sáttmálagerðar við Bandaríkin um hervernd landsins og í viðbúnaði um ný stjórnlög handa endurreistu þjóðveldi. Auk þess hafði hann ritað nokkrar fræðilegar ritgerðir, sumpart fyrir Andvara, um vanefndarétt þann, er Íslendingar gætu byggt á, ef til skilnaðar kæmi áður en biðtími sáttmálans frá 1918 væri útrunninn. Höfðu þessar ritgerðir og ræður Bjarna Benediktssonar mjög mikla þýðingu fyrir skilnaðarhreyfinguna. Bætti hann með framgöngu sinni, eftir því sem hægt var, nokkuð fyrir það tjón og álitshnekki, sem stallbræður hans frá háskólanum og úr dönskum embættaskólum höfðu bakað landinu með undirskriftaflani á bak við þær stofnanir í landinu, sem bar réttur og skylda til að koma fram fyrir hönd þjóðarinnar í frelsismáli hennar. Einn af þeim mönnum, sem tekið hafði áberandi þátt í þessum undirskriftum, var núverandi hæstv.forsrh., dr. Björn Þórðarson. Hafði hann auk þess haldið útvarpsræðu um sjálfstæðismálið seint á árinu 1942, fulla af úrtölum um málstað Íslendinga. Litlu síðar fól ríkisstjóri þessum manni að mynda ríkisstj. á Íslandi, meðan ekki yrði mynduð þingræðisstjórn. Mæltist þessi ráðstöfun misjafnlega fyrir. Var ekki með öllu álitlegt, ef um baráttu var að ræða um hin dýrmætustu þjóðréttindi, að hefja þau átök undir stjórn manns, sem var í þessu efni á öndverðum meið við meginþorra þjóðarinnar. Það bætti að vísu mjög úr skák í þessu efni, að tveir af meðráðherrum Björns Þórðarsonar, þeir Björn Ólafsson og Vilhjálmur Þór, voru eindregnir skilnaðarmenn. Nefnd sú, sem starfað hefur að undirbúningi lýðveldisstjórnarskrár síðan vorið 1942, hefur leitazt við að sameina flokka og einstaklinga um skilnaðarmálið og orðið mikið ágengt. Rituðu fulltrúar allra flokka á Alþingi undir sameiginlegt álit, og er till. sú, sem hér liggur fyrir, niðurstaða af starfi nefndarinnar, auk tillagna hennar um orðalag á óhjákvæmilegum breyt., þegar þjóðin hverfur frá konungdæmi að lýðveldisstjórn. En nokkru eftir að nefndin hafði gengið frá samþykkt sinni, kom hik á annan fulltrúa Alþfl., hv. 4. þm. Reykv. (StJSt). Tók hann upp svipaða afstöðu og hinir framangreindu undanhaldsmenn, vildi fresta öllu málinu og hefja viðræður við stjórn Dana, konung Dana o. s. frv. Hefur þessi hv.þm. flutt af miklum eldmóði ræður við meðferð þessa máls um nauðsyn undanhaldsins. Má segja um þær ræður, að þær hafi verið hinar ánægjulegustu fyrir þá, er á hlýddu, að öllu öðru leyti en að efni til. Var sérstaða þessa þm. svo ákveðin, að flokkur sá, sem hann stýrir, hefur ekki viljað vinna að flutningi þeirrar till., sem hér liggur fyrir Alþ. Eftir að hv. 4. þm. Reykv. hafði komizt að þessari niðurstöðu, komu í ljós sömu veikleikamerki í hv.þm. Str. (HermJ). En þegar kom á fund í miðstjórn Framsfl., var svo hart tekið á öllu undanhaldi, að þessi hv.þm. hvarf aftur til sinnar fyrri aðstöðu og undirskriftar. Hefur mál þetta síðan verið borið uppi af óskiptu þingfylgi framsóknar- og sjálfstæðismanna. Aftur hefur verið bundið allmiklum erfiðleikum í stjórnarskrárnefnd að fá samþykki beggja verkalýðsflokkanna, og hafa um það efni staðið þrálátar málamiðlanir. Kommúnistafl. telur sig að vísu allgunnreifan í málinu, og skortir forustumenn hans ekki stór orð um ættjarðarást sína. En þar sem vitað er, að þessum flokki er um öll málefni, sem nokkru skipta, stjórnað frá Moskva, er aldrei hægt að reiða sig á stuðning flokksins við neitt mál. Hinar skeleggu skilnaðarræður hv. 2. þm. Reykv. (EOl) stafa af því, að samherjar hans sjá, að málið er vinsælt og að það muni ná fram að ganga. Í öðru lagi vonast þeir eftir, að Ísland muni verða eftir skilnaðinn lausara á velli um norrænt samstarf. Hyggjast kommúnistar þá að treysta sem bezt bræðraböndin við Rússland, en vinna af alefli gegn því, að Ísland njóti, eins og hingað til, verndar Vesturveldanna. Eftir að formaður Alþfl. hefur tekið þá undarlegu aðstöðu í skilnaðarmálinu, sem nú hefur verið lýst, hafa kommúnistar séð leik á borði að einangra Alþfl. í höfuðmáli þjóðarinnar og láta hann koma út úr frelsistökunni rúinn að fylgi og tiltrú. Innan Alþfl. er mikill meiri hluti kjósenda öruggur í fylgi sínu við lýðveldismyndun nú þegar, en nokkrir af leiðtogum flokksins vefjast þar fyrir, en skynja þó, að hætta er á ferðum. Má þess vegna telja fullvíst, að áður en lýkur meðferð þessa máls hér á Alþ., muni hv. 4. þm. Reykv. hafa brotizt úr þeirri herkví, sem hann er nú í, til mikillar ánægju fyrir höfuðandstæðinga hans, kommúnistana, og standa eftir öruggur við hlið hinna þingmannanna og kjósenda í hinum borgaralegu flokkum. Í þeim þætti sjálfstæðisbaráttunnar, sem háður hefur verið síðan 1937, hafa komið fram sömu megineinkenni og jafnan hafa komið ljóslega fram í athöfnum Íslendinga, síðan frelsismálið var tekið til meðferðar eftir 1830. Þjóðin hefur ætíð verið tvískipt. Allir þjóðlegir menn hafa barizt fyrir frelsi og sjálfstæði Íslands. En á öllum tímum hafa verið til allmargir Íslendingar, sem hafa spurt við hvert fótmál: „Hvað segja Danir um þetta?“ „Hvað vill danska stjórnin og konungurinn?“ Þessir menn hafa jafnan vafið og tafið frelsismálið. Þegar Stauning kom til Reykjavíkur 1939, leitar hann samfunda við þessa menn, og þeir heita honum stuðningi. Það á ekki að verða skilnaður milli landanna, heldur nýr sambandssáttmáli, og konungur Dana á framvegis að vera jafnframt konungur Íslendinga. Vinir Staunings gerast þá svo bjartsýnir að fullyrða við hann það, sem hann síðan fullyrðir við dönsku þjóðina, að það sé ekki nema einn Íslendingur, sem vilji þjóðinni til handa fullt frelsi, „den fulde Frihed“. Aðstaðan breytist við styrjöldina, hernám Danmerkur og Íslands, og allra mest við hervernd Bandaríkjanna og fyrirheit Roosevelts 1942 um að viðurkenna íslenzkt þjóðveldi 1944. Þegar hér er komið sögu, sjá þeir menn á Íslandi, sem höfðu vonazt eftir að geta haldið við konungssambandi milli Danmerkur og Íslands, þann kost vænstan að tefja málið, þar til ófriðnum er lokið og í von um, að þá komi ný hjálp úr ýmsum áttum. Þá gætu áhrifamenn í Danmörku og Svíþjóð tekið upp þráð Staunings frá 1939. Danska konungsættin er nátengd konungum Svíþjóðar og Englands, og mátti vænta þaðan áhrifa andstæðra fullu frelsi Íslands. Þegar kemur til aðgerða á friðarfundi að loknum þessum ófriði, er Ísland eftirsótt land í undirbúningi stórveldanna um valdaátök til heimsyfirráða. Þeim Íslendingum, sem vildu „fullt frelsi“, - og þeir voru margir - stóð aðeins einn vegur opinn, að sækja fram í skilnaðarbaráttunni eftir öllum færum leiðum. Sáttmálinn frá 1918 var vanefndur. Þess vegna mátti skilja hvenær sem var. Þjóðfundur gat leyst málið, ef þjóðin vildi standa saman um þá lausn. En eftir að fyrirheit Roosevelts var fengið um algerða sjálfstæðisviðurkenningu Íslands 1944, var óhjákvæmileg skylda allra þjóðrækinna Íslendinga að fylkja sér um skilnaðaraðgerðir nú í vetur og vor, eins og ráð er gert fyrir í þessari tillögu. Með því móti er skilnaður framkvæmdur hiklaust, áður en friður er saminn og áður en unnt er að magna eftirkomendur hinna konungkjörnu snata á Íslandi til að rísa, líkt og forfeður þeirra, gegn „fullu frelsi“ Íslendinga. Samkomulag það, sem við Ólafur Thors gerðum milli tveggja borgaraflokka 1937, að loknum heitum kosningum, hefur staðizt marga eldraun. Framsfl. og Sjálfstfl. hafa staðið hvor við annars hlið í þessu máli. Jafnvel 1942, þegar Hermann Jónasson sótti gegn Ólafi Thors og samherjum hans, hvar sem koma mátti við ófriði, studdi Framsfl. skilnaðarmálið með sjálfstæðismönnum, þó að þá væri freklega reynt á þolinmæði í sambúð flokkanna. Í báðum þessum flokkum voru undansláttarmenn. Í Sjálfstfl. bar mest á andófi hinna fjölmörgu háskólamanna, sem litu á Danmörku eins og nokkurn hluta síns andlega fósturlands. Í Framsfl. var Hermann Jónasson ákveðnastur í hinni leyndu mótstöðu gegn „fullu frelsi“, en eftir átökin á flokksþingi framsóknarmanna 1941 sá hann, að honum mundi ekki verða ágengt á þeim vígstöðvum með trúboði Staunings frá 1939. Nú er svo komið, að leiðin til fullkomins frelsis er rudd. Yfirgnæfandi meiri hluti íslenzku þjóðarinnar er nú staðráðinn í að ljúka hinni löngu frelsisbaráttu á vori komanda. Þáltill., sem hér liggur fyrir, mun verða samþ. Stjórnarskrá hins nýja lýðveldis verður samþ. Alþjóð manna mun samþykkja skilnaðinn. Og á Alþ., sem haldið verður á Þingvöllum í vor, mun verða höggið á þann óheillaþráð, sem Hákon gamli lagði milli Íslands og norrænna konungsvelda á 13. öld. Bandaríkin munu efna loforð sitt og viðurkenna þjóðveldið. Þá munu öll önnur ríki, sem máli skipta, fylgja í slóð Bandaríkjanna. Innan nokkurra mánaða verður á Íslandi endurreist það glæsilega lýðveldi, sem forfeður vorir stofnsettu á Þingvöllum við Öxará árið 930. * Handrit að ræðu þessari hefur glatazt, og hef ég því endursamið hana eftir minni sumarið 1947. - JJ.

Einar Olgeirsson Herra forseti. - Hv. 4. þm. Reykv. mælti nokkur orð til mín í sinni stóru þingræðu, einni af hans „stóru“ ræðum, eins og hans blað kallar þær, sem „geymast munu í þingsögunni“ - einni af þessum ræðum, sem líklega munu geymast, þegar orð Jóns Sigurðssonar eða Benedikts Sveinssonar eða annarra slíkra eru gleymd, eftir því, sem hans blað virðist hugsa. - Það þýðir nú kannske lítið fyrir eins litla karla og mig og mína líka að ætla að fara að tala við þessa stóru menn, sem þeirra eigin blöð lyfta svona til skýjanna. En ég vildi leiðrétta þann misskilning, að spjótalög til hv. 4. þm. Reykv. hafi verið hvössust frá mér. Ég held, að þau spjótalög, sem hann hefur sviðið mest undan, hafi komið frá honum sjálfum. Það er nú einu sinni svo, þegar menn eru að berjast við sína eigin fortíð og jafnvel þegar það bezta úr þeirra eigin fortíð rís upp úr gröfinni til þess að ásaka þá, þá svíður menn meir undan því heldur en mörgu af hinu, sem frá okkur kemur, þegar við erum að kljást við þá frá okkar sjónarmiði. Hv. 4. þm. Reykv. sýndi nokkra viðleitni í þá átt að bera af sér þessi spjótalög, sem honum fundust hvössust. Og sérstaklega var það viðtalið við danska blaðið Social-Demokraten og yfirlýsingar Alþýðublaðsins, sem hann vildi gera sem minnst úr í þessu sambandi. Ég vil rétt ítreka það aftur, til þess að hans útúrsnúningar í því sambandi standi ekki ómótmæltir, að þáv. hæstv.utanrrh. Íslands, Stefán Jóh. Stefánsson, var samferða forsætisráðherra Dana, Stauning, til Kaupmannahafnar. Og í viðtali við þetta blað sagði núv. hv. 4. þm. Reykv., að hann ætti erfitt með að segja um sambandsmálið, vegna þess að flokkurinn hefði ekki tekið afstöðu í því máli. Þetta segir hann eftir að hann er búinn að lýsa því yfir við hlið Staunings - eins og þeir herma í dönskum blöðum - að hann óski þess, að sambandið milli Íslands og Danmerkur haldi áfram, sambandslagasáttmálinn verði framlengdur, og honum virðist, að margir Íslendingar séu á sömu skoðun. Þetta segir formaður Alþfl., þegar hann veit um þær yfirlýsingar, sem Stauning er að gefa og koma í dönskum blöðum og brjóta algerlega í bága við yfirlýsingar, sem Alþfl. er í 12 ár búinn að gefa í blöðum. Hv. 4. þm. Reykv. vildi svo nú skjóta sér á bak við það, að ekki væri allt sem réttast haft eftir í blöðum, og blaðaviðtöl væri ekki vel að marka, og að hann myndi ekki sérstaklega vel eftir þessu. Bágt á ég með að trúa því, að þessi foringi, Stefán Jóh. Stefánsson, hafi gleymt allri þeirri baráttu, sem Alþfl. háði allt þetta langa skeið, að hann hafi allt í einu ekki munað eftir baráttu Alþfl., en munað samt eftir því, að það þurfti að semja um handritin í Árna Magnússonar safninu og annað slíkt, þegar hann sagði, að Alþfl. væri ekki búinn að taka afstöðu í þessu máli. Og jafnvel þótt það væri eins og dauður punktur allt þetta, sem skeði næstu dagana eftir að „Dronning Alexandrine“ í ágústbyrjun 1939 kom til Kaupmannahafnar, þá eru þó yfirlýsingar Alþýðublaðsins á sama tíma hér, sem eftir er að athuga. Alþfl. hafði áður, sem sagt, marglýst því yfir, að hann vildi ekki endurnýja sambandslagasáttmálann. En 15. ágúst sama ár birtir Alþýðublaðið leiðara undir fyrirsögninni „Sambandsmálið“. Þar segir fyrst, að allir flokkar hafi ákveðið að vera með því að segja upp sambandslagasáttmálanum, og síðan kemur orðrétt: „En hitt mun óhætt að segja, að enginn þessara flokka mun enn út af fyrir sig hafa tekið neina endanlega ákvörðun um það, hvort stefna beri að því að slíta því sambandi, sem verið hefur við Danmörku samkvæmt sambandslagasamningnum frá 1918, til fulls eða gera samning um það á öðrum grundvelli.“ Sem sé Alþýðublaðið lýsir því skýrt og skorinort yfir, að Alþfl. sé alveg reiðubúinn jafnt til þess að gera sáttmálann á nýjum grundvelli eins og að slíta honum. Eftir að Alþfl. er í 12 ár búinn að lýsa því yfir og taka það árið 1938 á stefnuskrá sína, að sambandinu við Dani skuli slitið til fulls, þá lýsir Alþýðublaðið yfir því, að Alþfl. geti alveg eins verið með því að endurnýja sáttmálann. Þetta er óþægileg staðreynd, sem Alþýðublaðið getur ekki losað sig frá. Það er sannað mál, að haustið 1939 er Alþfl. búinn að gera algerða stefnubreyt. í sambandsmálinu frá því, sem áður var, frá því að vera skeleggasti flokkurinn um það, að sambandslagasáttmálanum væri sagt upp og lýðveldi stofnað á Íslandi, og yfir í hitt, að ætla sér jafnvel að endurnýja sáttmálann. Hv. 4. þm. Reykv. talaði allmikið um Stauning, hinn látna forsrh. Dana, í þessu sambandi. Ég hef ekki verið að reyna að kasta neinni rýrð á þann mann. En hitt vil ég segja í sambandi við það, sem hv. 4. þm. Reykv. var að tala um, að mér þykir hann hafa breytt í afstöðu sinni gagnvart þjóðfrelsi Íslands á þessum tíma mjög miklu öðruvísi en forustumaður sænsku sósíalistanna gerði á sínum tíma í afstöðu hans til þjóðfrelsis Norðmanna. Það var vitað, að 1905, þegar Norðmenn börðust fyrir því að fá þjóðfrelsi og sjálfstæði sér til handa, þá barðist Hjalmar Branting, formaður sænska sósíalistaflokksins, svo skarplega fyrir rétti Norðmanna til þess að skilja að fullu við Svía, að hann var a. m. k. einu sinni dæmdur fyrir landráð af sænskum rétti fyrir þessar sakir. Branting hélt því fram, að norska þjóðin hefði fullan rétt til þess, þótt ekki væri í neinum sáttmála, að ákveða að koma á fullum skilnaði við Svíþjóð. Og fyrir þessu barðist sænska verkalýðshreyfingin. Og þegar því var lýst yfir í Noregi einn góðan veðurdag, að sænski konungurinn sé ekki lengur konungur Noregs, þá barðist sænski verkalýðsflokkurinn, undir forustu Brantings, fyrir því, að Norðmenn fengju þennan rétt. Og sænska yfirstéttin lét Branting afskiptalausan, og fengu svo Norðmenn að ráða sér sjálfir. Og það er ekki sízt fyrir baráttu Brantings, að Noregur skildi við Svíþjóð þá. - En Staunings síðustu orð um sambandið milli Íslands og Danmerkur voru: „Jeg lægger skam ikke Skjul paa, að jeg haaber, að den bliver fortsat, og jeg véd, að mange Islændinge har det paa samme Maade ... saa nu faar vi se.“ Hann óskar, sem sagt, og reynir að hafa áhrif í þá átt, að sambandslagasáttmálinn haldi áfram. Það var ólíkt því að berjast fyrir því, að Íslendingar hefðu rétt til þess að vera alveg óháðir öðrum og að ekkert væri sjálfsagðara en að Íslendingar réðu sér sjálfir. Hitt er svo mál, sem sagan á sínum tíma leiðir í ljós, hvað það var, sem breytti skoðun Alþfl. í júlí og ágúst 1939. Það er ekki undarlegt, þó að það sé sett í samband við heimsókn Staunings. Og þegar sambandið við Norðurlönd svo slitnar og Alþfl. verður svo skeleggur í skilnaðarmálinu eins og lesið hefur verið hér upp, hvað hefur þá breytt afstöðu flokksins aftur? Og enn kemur svo afstaða flokksins nú. Sumir vilja kannske dæma um þessa nýju afstöðu flokksins eftir reynslunni 1939, en sannanirnar liggja ekki fyrir um það efni. Þær eru kannske í þessum leynilegu skjölum, sem einhvern tíma verða birt og koma í ljós. Þá minntist hv. 4. þm. Reykv. á það, hvaðan Sósfl. kæmi það, að hann væri allt í einu farinn að slást, og nokkuð skelegglega, fyrir réttindum þjóðar sinnar. Hann minntist í því sambandi á það, sem gerðist 1931. Ég skal segja hv. 4. þm. Reykv., hvaðan sósíalistar og íslenzka verklýðshreyfingin yfirleitt hefur það. Þetta er arfur frá sósíalistum. Það er eitt af inntakinu í því að berjast fyrir mannréttindum með hverri þjóð, að hún fái að stjórna sér sjálf. Eitt af því, sem sósíalistahreyfingin hefur starfað að, meira og minna undir merkjum marxismans, hefur verið að koma slíkum málum í höfn. Og þetta var eitt af erfðunum frá Alþfl. 1928 er það Alþfl., sem gengur fram fyrir skjöldu á Alþ. Íslendinga til þess að sýna fram á, hvernig íslenzka þjóðin eigi að berjast í þjóðfélagsmálum sínum, og skorar á aðra flokka að fylgja sér. Og 1931 er það Alþfl., sem reynir að sýna í framkvæmd, hvernig verkalýðurinn á úrslitastundum eigi að taka forustuna frá þeim, sem þeir þá kölluðu íhaldsmenn. Og vegna þess, hvað hv. 4. þm. Reykv. talaði mikið um þetta, skal ég gjarnan rifja þetta ofurlítið upp fyrir honum, til þess að hann sjái, hvernig Alþfl. hefur barizt stundum hér áður fyrr og ekki sérstaklega verið með neitt íburðarmikla kurteisi við kónginn sinn, heldur verið flokka skeleggastur í að taka forustuna í þjóðfrelsisbaráttunni. Um miðjan apríl 1931 gerðist atburður, sem menn kannast við. Af hálfu Sjálfstfl. og Alþfl. var ekki tekið mjög vægilega á þeim málum, sem þá voru á döfinni í sambandi við það, sem þá gerðist. Þá voru kallaðir saman fjöldafundir til þess að mótmæla því þingrofi, sem þá fór fram með tilstyrk konungs. Og m. a. var kallaður saman einn slíkur fjöldafundur í húsi hér við hliðina á þessu húsi, sem við erum í. Og Alþýðublaðið 15. apríl segir frá þessum fundi og vitnaði í ályktun, sem gerð var þar og stóð í blaðinu, með leyfi hæstv. forseta: „Fundurinn telur, að þau tíðindi, sem nú hafa gerzt, hafi sýnt og sannað, að krafa Alþýðuflokksins um íslenzkt lýðveldi nái fram að ganga nú þegar.“ Þá var ekki verið að skera utan af því, þegar Alþfl. var að sýna, hversu skeleggur hann væri í þessari baráttu. Svo var haldið áfram. Það átti nú ekki alveg að gefast upp. 18. apríl segir Alþýðublaðið: „Krafa Alþýðuflokksins um að gera Ísland að lýðveldi svo fljótt sem auðið er er nú rædd um land allt. Hefur valdaránstilraun Framsóknarflokksstjórnarinnar með tilstyrk konungs gert nauðsyn þessarar kröfu miklu skýrari fyrir mönnum. Berast nú hingað fregnir bæði frá verklýðsfélögum og mönnum utan þeirra um land allt, að land vort verði gert að lýðveldi nú þegar. Síðustu atburðir hafa gert það mjög ljóst, hversu hættulegt það er, að erlendur konungur hafi áhrif á mál vor.“ Þá var ekki verið að tala um skort á drengskap eða því um líkt. Þá var ekki verið að tala um nauðsyn þess að ræða við konung. Þeir voru ekki myrkir í máli í Alþýðublaðinu í garð konungs dagana þá. Þá sagði Alþýðublaðið frá ræðu, sem þáv. þm. Ísaf., en núv. hv. 3. landsk., Haraldur Guðmundsson, hafði haldið á fundi þessa dagana. Þar segir svo: „Sagði hann, að svo hefði heitið, að hér ætti að vera þingbundin konungsstjórn. En það, sem Alþýðuflokkurinn vildi, væri, að hér væri konunglaus þingstjórn, þ. e. lýðveldi.“ Og það var ekki látið sitja við blaðaskrifin ein. Sjálf stjórn Alþfl. tekur málið í sínar hendur. Hún sendir Sjálfstfl. bréf. Í því bréfi er Sjálfstfl. boðið samstarf um að halda þingi áfram og stofna lýðveldi. Að halda þinginu áfram og stofna lýðveldi er það, sem Alþfl. býður Sjálfstfl. upp á að framkvæma. Svo skýrir Alþýðublaðið frá 22. apríl, hvernig farið hafi með þetta mál og tilboð flokksstjórnarinnar. Þar segir svo: „Þegar Kristján konungur hafði svarað því, að hann vildi ekki fara eftir því, sem meiri hluti Alþingis lagði til, . . . lá ekki annað fyrir en að meiri hluti þingsins, þ. e. a. s. fimm Alþýðuflokksmenn og 17 íhaldsmenn, settust inn í þingsalinn, settu þing, tilnefndu bráðabirgðastjórn og gerðu síðan ráðstafanir, sem nauðsynlegar væru í samræmi við það, að konungur hafði neitað því að fara að vilja meiri hluta þings, en fyrsta ráðstöfun hlaut auðvitað að vera að lýsa yfir, að Ísland væri lýðveldi. En þegar til kom, brast Sjálfstæðisflokkinn áræði.“ Svo hljóða orð Alþýðublaðsins. Það vantaði ekki. Nú átti með mikilli röggsemi og skörungsskap að taka forustuna úr hendi borgaraflokkanna. Nú átti að sýna, hver átti þjóðfrelsishetjurnar. En það var eins og vant var. Íhaldið rann, uppi stóðu fimm Alþýðuflokksþingmenn, sem nú bjóðast til þess að setja konung af í hvelli og mynda lýðveldi. En þótt sjálfstæðismenn brygðust, átti samt enn ekki að gefast upp. Daginn eftir, 23. apríl, kemur grein í Alþýðublaðinu undir stórri fyrirsögn: „Lifi lýðveldið. Niður með íhaldið og konunginn!“ Ég veit ekki, hvort hv. 4. þm. Reykv. hefur munað eftir þessu, þegar hann talaði um, að það væri sjálfsögð drengskaparskylda að tala við konung, áður en ákveðið væri að stofna lýðveldi á Íslandi, hvort hann hefur munað eftir því, sem Alþfl. ætlaðist fyrir árið 1931, drepa íhaldið, setja konunginn af og stofna lýðveldi. Hins vegar held ég eins og nú er komið málum, að enginn flokkur ætli sér að gera það, sem Alþfl. ætlaði sér 1931. Ég held, að enginn af þeim flokkum, sem standa nú að stofnun lýðveldis, geri kröfu til að hafa heiðurinn af forustu í þessu máli. Þeir gera ráð fyrir, að það sé forusta Alþ., sem þar kemur til greina. En Sósfl. vill vinna sitt til þess, að verkalýðshreyfingin láti ekki sitt eftir liggja og að þeim skildi, sem Alþfl. talar um, að sé haldið hreinum, verði haldið hreinum áfram, og það vænti ég, að muni takast. Hv. 4. þm. Reykv. minntist á í ræðu sinni, að sú þjóðfrelsisbarátta, sem áður var, en aðrir vildu kalla chauvinisma, væri það hættulegasta, sem hægt væri að hugsa sér. Ég hef aldrei fundið betur, hversu gersamlega hann misskilur inntak alls þjóðfrelsis, en þegar hann útlagði það íslenzka orð „þjóðfrelsi“ með útlenda orðinu „chauvinisma“, sem er notað til að marka á soramark verstu yfirgangsstefnu, sem ekkert á skylt við þjóðfrelsisstefnu þjóðanna, því að hún er algerð andstæða chauvinismans, sem afneitar rétti þjóðanna til að ráða sér sjálfum. Hv. þm. var að tala um, að hér væri um þjóðréttarlega samninga að ræða. Það er eins og þessi hv.þm. vilji aldrei skilja, hvað eru grundvallaratriði og hvað eru smærri atriði. Grundvallaratriðið í öllum rétti manna til að ráða sér sjálfum er réttur hverrar þjóðar til að ráða sér sjálf. Það, sem er um að ræða, er, að þessi réttur verður aldrei af þjóðunum tekinn. Hvaða ofbeldisráðstöfunum sem beitt er til að taka frelsið af þjóðunum, þá eiga þær alltaf þennan rétt, og hann verður aldrei af þeim tekinn. Það er hægt að gera slæma verzlunarlega samninga, en það heimilar ekki að brjóta þá eða rifta þeim. En hitt er ekki hægt að gera samninga um að hefta eða afnema frelsi þjóðanna og halda fram á eftir, að þeir samningar eigi að hafa gildi. Það væri í mótsetningu við það, sem við byggjum okkar nútíma mannfélag á. Þegar Norðmenn tóku frelsi sitt 1905, gerðu þeir það á grundvelli réttar norsku þjóðarinnar að ráða sér sjálf. Stórþingið lýsti yfir, að þaðan í frá væri sænski konungurinn ekki lengur konungur Norðmanna. Þetta var ekki gert út frá neinum sáttmála, - það var gert út frá þessum helga rétti, sem hv. 4. þm. Reykv. er að gera gys að, og á þeim grundvelli stendur þjóðfrelsi hverrar þjóðar. Ég verð að segja, að ég er alveg hissa á, hvað þessi hv.þm. getur gengið langt, þegar hann er að reyna að verja það, sem Íslendingar hafa verið óánægðastir með í þeim samningi, sem þeir hafa gert. Hann fer að verja það ákvæði, að það skuli þurfa 3/4 hluta kjósenda til að greiða atkv. með uppsögn samningsins og 3/4 hluta greiddra atkv. að vera með uppsögninni. Hann lýsir því yfir, að Íslendingar hafi verið ánægðir með þetta 1918. Íslendingar voru óánægðir með gagnkvæma borgaralega réttinn og sérstaklega óánægðir með þann meiri hluta, sem heimtaður var til uppsagnar. En þeir gengu samt inn á samninginn vegna þeirrar viðurkenningar, sem í honum fólst. Ég skil ekki, hvernig sá maður, sem vill halda fram, að lýðræði eigi að gilda, leyfir sér að halda fram, að atkv. eins Íslendings, sem vil halda við samningnum við Dani um að láta þá fara með utanríkismál okkar, á að gilda á við atkv. þriggja Íslendinga, sem vilja, að Ísland sé sjálfstætt ríki. Ég skil ekki, hvernig hægt er að halda því fram, að slíkt geti samræmzt nokkru lýðræðishugtaki. Það er ómögulegt að gera það. Þetta er mótsetning í sjálfu sér. Þetta er ennþá kyndugra, þegar athugað er, að til að samþ.stjskr., sem gerir Ísland að lýðveldi, þarf ekki nema einfaldan meiri hl. þjóðarinnar, kannske tvennar kosningar, en til þess að mega skilja við Dani, taka utanríkismálin í okkar hendur, þarf 3/4. Eins og þetta sé nokkurt samræmi. Eins og þetta sé nokkuð annað en kúgunarákvæði, sem Íslendingar neyddust til að ganga að 1918. Við skulum láta Dani sjálfa dæma um þetta. Dönum hefur verið sjálfum boðið upp á að gera dálítið líkan samning við Þjóðverja eins og Íslendingar gerðu við Dani 1918. Við vitum, hvernig Danir hafa lýst skoðun sinni á því tilboði. Þeir hafa kallað það örgustu kúgun, sem það og var. Nei, við skulum ekki fara út í að verja slíkt. Ég er hissa á, að hv. 4. þm. Reykv. skuli láta fá sig til að verja annað eins ákvæði. Hitt er allt annað mál, hvort Íslendingar geta með þjóðaratkvgr. skilað til atkvgr. 3/4 hlutum kjósenda og 3/4 atkv. verði með skilnaðinum, eins og heimtað er í sambandslagasamningnum. En að viðurkenna, að okkur beri að heimta 3/4 hluta, nær engri átt. Ég veit ekki, hvort ég á að fara langt út í að deila um þjóðfrelsisrétt annarra þjóða við hv. 4. þm. Reykv., sem virðist ekki meta þjóðfrelsi sinnar eigin þjóðar meira en hann hefur sýnt í þessari afstöðu sinni, en ég er til í að gera það, hvenær sem vera skal. Ég hef ekki neitt á móti því að koma inn á það í sambandi við þetta mál, af því að hann gerði það að fyrra bragði. Ég ætla að rifja upp við hann, af því að hann minntist á Eystrasaltsríkin. Árið 1918 voru litlu ríkin þrjú, Eistland, Lettland og Litháen, og Ukraina og Hvíta-Rússland og önnur slík, búin að taka sér þjóðfrelsi í krafti þess valds, sem bjó hjá fólkinu sjálfu, hrista af sér kúgun rússnesku keisarastjórnarinnar og skapa með sér bandalag, þar sem hvert af þessum ríkjum hafði rétt til að fara úr því, þegar því þóknaðist. Eitt af þessum ríkjum notaði sér það, Finnland. Lýðræðisflokkarnir, sem kölluðu sig svo, sem réðu Rússlandi fram í nóvember 1917, neituðu Finnum um þann rétt að mega mynda sitt ríki sjálfir. Kerenskistjórnin neitaði um það. Það var fyrst, þegar bolsevikastjórnin kom, þegar rússneskir bændur og verkamenn gerðu byltinguna og komu á þjóðfrelsi og sósíalisma, að þessi réttur var viðurkenndur. Finnar ákváðu strax að nota sér þennan rétt og sendu menn til Pétursborgar, sem þá hét svo, til að þakka bolsevikastjórninni fyrir þennan rétt. Hins vegar áttu þjóðirnar, sem voru að mynda með sér þetta bandalag, um sárt að binda. Þýzku hervaldi tókst að brjóta nokkuð af þessum löndum undir sig. Í Lettlandi, Litháen og Eistlandi var stjórnum, sem þá höfðu verið myndaðar þar, sem höfðu stundum kannske 90% þjóðarinnar á bak við sig í venjulegum kosningum, steypt af þýzku hervaldi og stofnaðar þar fasistastjórnir, sem síðan sátu þar allt fram til 1940. Árið eftir að þetta gerðist, tókst pólska hernum að sigrast á her bænda og verkamanna og lagði undir sig hluta af Ukrainu og Hvíta-Rússlandi og innlimaði í sitt ríki þvert ofan í þjóðréttarákvæði, þvert ofan í þau ákvæði, sem samþ. voru í Versalasamningunum. Eftir því, sem hv. 4. þm. Reykv. hefur haldið fram, ættu þessi ríki, sem þannig hafa verið rænd frelsi sínu, ekki að mega fá það aftur, fyrr en búið væri að semja um það við fasistana, sem tóku frelsið af þeim. Annars er þetta allt miklu lengra mál en svo, að tími sé til að fara út í það nú, en ef hv.þm. óskar þess, þá er ég reiðubúinn til að fara út í þá sálma. Þá er annað, sem hv.þm. sagði, sem ég má til að minnast á. Hann sagði hér skemmtilega lygasögu, og ég má nú til að segja honum aðra miklu betri. Hann sagði, að þessir kommúnistafl. væru voðalegir flokkar, þeirra innstu hringir sætu á leynifundum og legðu á ráð um að sprengja mannvirki, kveikja í húsum og eyðileggja verðmæti o. þ. h. Nú skal ég segja honum aðra lygasögu. Það var einu sinni kommúnistafl. í Þýzkalandi. Innsti hringur hans sat á rökstólum og kom sér saman um að gera byltingu í landinu, en til þess að fá fólkið til þess, þyrftu þeir að gera eitthvert skammarstrik til þess að láta fólkið taka eftir sér, og því væri um að gera að gera nú eitthvað stórt. Þeir sátu á rökstólum um þetta dag eftir dag og fengu auðvitað boð og fyrirmæli erlendis frá. Loks komst innsti hringur þeirra að þeirri niðurstöðu, að það væri alveg tilvalið að kveikja í þinghúsinu. Og þá fór ekki eins hrapallega og í kommúnistalygasögunni, sem hv. 4. þm. Reykv. var að segja, að till. væri felld. Nei, hún var samþ. Síðan kveiktu þeir í þinghúsinu. En það skemmtilega við þessa lygasögu er, að henni hefur verið trúað. Hún er ekki eins og lygasagan, sem hv. 4. þm. Reykv. var að segja, sem engum manni dettur í hug að trúa. Nei, þegar þessir honum snjallari lygasöguhöfundar fundu upp þessa lygasögu, trúði fólkið henni. Og í krafti þess var tækifærið notað í Þýzkalandi að banna verkalýðsflokkinn og smám saman alla flokka aðra en nazistaflokkinn. Verkið var framkvæmt af nazistunum sjálfum til þess að reyna að koma því á kommúnista. En þau blöð voru til á Íslandi, sem trúðu þessari lygasögu. Þau sögðu sem svo: Hvernig er það, er ekki ástæða til að fara að athuga málin hér? Ætli það fari ekki bráðum að loga hér við Austurvöll? - Svo vítt náði þessi lygasaga. Svo víða var henni trúað þessari lygasögu, sem fundin var upp, þegar nazistarnir þurftu að beita einræði og ofbeldi við andstæðinga sína. Ég vil að síðustu ræða nokkuð við þennan hv.þm., af því að hann gaf tilefni til þess, um, hvernig á því mundi standa, að hann heldur fram öðrum eins skoðunum og hann heldur fram hér. Hann minntist á það sjálfur í ræðu sinni, að hann væri engu lakari Íslendingur en hver okkar hinna. Nú vil ég segja honum, og ég segi það af fullri hreinskilni, ekki sízt vegna þess, í hversu hörðum deilum ég hef áður átt við hann, að ég er honum fyllilega sammála. Ég álít hann engu lakari Íslending en hvern okkar hinna. Ég tala þar ekki út í bláinn. Ég held sjálfur, að ég hafi reynt það. Ég álít, að ég hafi reynt það 1941, að þegar eitthvað mikið gekk á, þegar á þurfti að herða og á reyndi, þá væri Stefán Jóh. Stefánsson, sem þá var utanrrh., ekki lakari Íslendingur en hver og einn okkar hinna. Það getur verið, að það hafi þurft að ganga nokkuð mikið á, til þess að það kæmi í ljós, en þá kom það líka í ljós, og ég vil gjarnan unna honum þess sannmælis. En það, sem gildir afstöðu hans í máli eins og þessu, er að því er mér virðist sumpart flokksofstæki, vil ég helzt segja, og stundum virðist mér hann vera undir annarlegum áhrifum, og það verður til þess, að þótt hann stundum taki ágæta afstöðu í svona málum, þá umsnýst hann, þegar hann kemst undir áhrif sérstakra flokksbræðra sinna, og tekur afstöðu, sem er í algerðu ósamræmi við allt, sem flokkur hans hefur oft og tíðum vel gert, og í andstöðu við það, sem ég get bezt trúað, að vilji hans sé inni við beinið. Það, sem styður þetta, er það, að hann virðist vera svo fastur í einhvers konar bókstafstrú og einhvers konar deyfandi formalisma. Það er hugmyndakerfi hans, sem orsakar þetta, sem stendur í sambandi við flokksviljann, sem hann tilheyrir í „teoriunni“. Það er það, sem villir hann hvað eftir annað, er hann á að taka afstöðu í öðrum eins stórmálum og þessu. Hann sér ekki aðalatriðið fyrir aukaatriðum, sér ekki skóginn fyrir tómum trjám, sér ekki grundvallaratriðin í rétti Íslendinga til fullkomins frelsis og sjálfstæðis fyrir nokkrum lagagreinum. Öðru hverju virðist hann hafa séð eins og sjá á. Hann er ekki verri Íslendingur fyrir þetta, en það gæti orðið til að fella frelsi Íslands að halda svona fast í lagakrókana. Það gæti orðið til þess, að eina tækifærið, sem við fengjum til að endurheimta fullt frelsi Íslandi til handa, félli á eintómum formalisma. En hv.þm. er svona gerður, og þetta er honum kannske meira og minna óafvitandi. Það er skortur á skilningi í sambandi við þetta mál, sem verður til þess, að hann hengir sig í aukaatriði og lagakróka, og þegar hann er kominn undir annarleg áhrif, fer svo, að hann sér að lokum ekki, hvað aðalatriðið er. Þetta er það, sem hefur leitt lýðfrelsi og þjóðfrelsi margra þjóða í gröfina á síðustu árum. Þjóðfrelsi og lýðræði hverrar þjóðar skapast með því valdi og viljakrafti, sem þjóðin hefur til að taka sér það þvert ofan í þau lög og form, sem fyrir eru. Það var þessi trú og þessi kraftur, sem stóð á bak við frönsku stjórnarbyltinguna 1789 og amerísku byltinguna, þar sem þessar þjóðir risu upp móti kúgun og harðstjórn. Þær hefðu seint öðlazt frelsi sitt, ef þær hefðu trúað á bókstaf og hengt sig í lagakróka, sem drottnararnir höfðu sett. Einmitt sá flokkur, sem hv. 4. þm. Reykv. tilheyrir, gerir sig sekan í þessari bókstafstrú, sem felldi lýðræðið í Þýzkalandi. Þegar stj. í Prússlandi var sett af með valdboði, vildi meiri hl. alþýðunnar vernda lýðræðið og gera verkfall. En flokksbræður hv. 4. þm. Reykv. sögðu: „Nei, við höldum okkur við lögin og skírskotum til þýzka ríkisréttarins.“ En þá mundi bara enginn ríkisréttur vera til í Þýzkalandi. Tækifærinu var sleppt, þýzka lýðræðinu var sleppt. Þýzka lýðræðinu var grafin gröf. Það var hengt í einum af þessum lagakrókum, sem flokksbræður þessa hv.þm. héldu, að væru aðalatriðið. Þess vegna skil ég svo vel, að honum finnist það bylting, þegar ákveðið var af íslenzku þjóðinni 1940 og 1941, að hún skyldi sjálf ráða því, hvaða stjórnskipun hún hefði, án tillits til lagabókstafs og án tillits til konungs. Það er þetta hugmyndakerfi, sem veldur því, að afstaða hans er þannig, að hann hengir sig og flokk sinn á þeim lagakróki. Til allrar hamingju verður það ekki til þess, að Íslendingar afsali sér sjálfstæði sínu. Viljalýsing Íslendinga um sjálfstæði sitt er svo ótvíræð, að ekki verður um villzt. Árið 1908 var í raun og veru gert út um það. Árið 1918 var samið bráðabirgðaskipulag um tilhögun þess. Árið 1928 og aftur árið 1937 var gefin út yfirlýsing af hálfu Alþ. um, að þjóðin mundi nota sér ákvæði sambandslaganna um sambandsslit. Árin 1940 og 1941 var tekið að móta það fyrir alvöru og nákvæmlega hugsað, hvernig stjórnskipulagið skyldi vera. Vilji þjóðarinnar hefur því alltaf verið jafnákveðinn í þessu máli og réttur hennar. Það hefur verið talað um það, hvernig við munum standa að vígi, ef erlendar þjóðir eða erlend þjóð grípi inn í og banni okkur að nota okkur þennan rétt. Það kom fyrir 1942, að slíkt var gert, og því hefur verið haldið fram, að það megi ekki leggja okkur í þá hneisu að verða að hætta við það í annað sinn. Það var ekki hneisa 1942 að verða að láta undan - fyrir Íslendinga -, heldur fyrir viðkomandi ríki. Og ef við verðum að gera það aftur, þá verður það hneisa fyrir viðkomandi ríki, en ekki okkur. Að það skuli koma fram, að það sé notað sem rök á móti því, að við tökum sjálfstæði okkar, að það kunni að geta verið, að aðrar þjóðir vilji banna það, er neðan við allar hellur. Það hefur engin þjóð í heimi fengið réttindi sín að gjöf frá öðrum, heldur bara af því, að hún hefur viljað það sjálf og að sú þjóð, sem hún hefur þurft að krefja um það, hefur látið það í té. Ég vil segja að lokum, að það reynir ekki sérstaklega á Íslendinga sem þjóð við lýðveldisstofnun nú. Það hefði kannske reynt meira á undir öðrum kringumstæðum. Við eigum aðallega í baráttu við trúleysi innan þjóðarinnar sjálfrar, trúleysi og kjarkleysi þeirra, sem finnst við of fáir og smáir. Við erum í þeim átökum, sem nú fara fram, að binda enda á okkar gömlu sjálfstæðisbaráttu við Dani. Það þarf trú til þess og kjark að vinna það verk, sem liðnar kynslóðir hafa ætlað okkur. Hitt er annað mál, að þó að við endurheimtum sjálfstæði okkar, þá er baráttunni ekki lokið. Það er enginn efi á því, að við eigum eftir að heyja hana þar, sem reynir meira á krafta okkar og manndóm en gerir nú. En við verðum illa búin undir þá baráttu, ef við stöndum ekki sameinaðri en við gerum nú um það, að Íslendingar hafa óvéfengjanlegan rétt til sjálfstæðis. Þess vegna er það, að samtök okkar núna verða prófsteinn á þjóðina. Það, hversu okkur tekst að sameina krafta okkar nú, hefur gildi fyrir alla framtíð. Þess vegna er það, að þær raddir, sem þarna eru að telja úr og reyna að sanna, að við höfum ekki þann rétt, sem við höfum hugsað að taka okkur, eru svo hættulegar, að þær ættu ekki að heyrast.

Ólafur Thors Í þeim fáu orðum, sem ég mælti, eftir að hv. 4. þm. Reykv. flutti ræðu sína, gat ég þess, að ég mundi lítið ræða lögfræðilega hlið málsins. Til þess eru mér hæfari menn í þeim flokki, sem ég tilheyri, og öðrum flokkum. Þetta hefur verið gert mjög ýtarlega bæði hér í Sþ. og Nd. í sambandi við umr. um stjskr., og vísa ég sérstaklega til ræðu hv. 6. þm. Reykv. hér í þ. Það eru því aðeins örfá atriði, sem mér þykir ástæða til að víkja að að þessu sinni og þá að gefnu tilefni frá hv. 4. þm. Reykv. Ég hafði látið í ljós undrun mína yfir því, að hann skyldi ekki sjá þá agnúa, sem hann nú þykist sjá, á þessu máli, er hann 7. apríl 1943 undirritaði með öðrum meðlimum stjskrn. þá till., sem hér er til umr. Þessi hv.þm. sagði nú, að hann teldi sig ekki þurfa að gefa á þessu neinar skýringar, því að það hefði hann gert við umr. um stjskr. í Nd. Ég var í Nd. við þær umr. Ég hlustaði með gaumgæfni á ræðu hv. 4. þm. Reykv. Ég fann þar enga minnstu skýringu á því undarlega stjórnmálafyrirbrigði, sem hér hefur orðið. Ég held, að hæstv. forseti hafi vikið að því, að þessar skýringar hafi ekki fallið í Nd. eða þá., að þær hafi verið þess eðlis, að þm. hafi ekki skilið þær. Ég mundi því enn kalla á þær, ef ég ekki væri orðinn sannfærður um, að þær eru ekki til, a. m. k. ekki í því formi, sem við getum skilið. Hv. þm. endurtók hvað eftir annað þau orð, að eftir að tvö stórveldi hefðu aðvarað okkur um að stíga ekki lokasporið, fyrr en sambandslagasamningurinn væri útrunninn, þá ættum við að framfylgja því bókstaflega. Hann margendurtók þetta máli sínu til stuðnings og framdráttar. Ég veit ekki, hvernig hægt er að orða það skýrar, að hér sé um dulbúnar hótanir að ræða, eins og þessu máli er fram fylgt. En annars held ég að hv.þm. þurfi ekki að vera svona kvíðinn. Frá þessum aðilum er úr þessu ekki andstöðu að vænta. Eins og ég áður gat um, tókst mér, haustið 1942, að fá skýra yfirlýsingu annars þeirra um, að l. sé fullnægt með þeirri aðferð, sem nú er viðhöfð. Hv. þm. skaut því til mín, hvort einn merkasti stjórnmálamaður Dana, Stauning forsrh., sem nú er látinn, hefði reynt að hafa áhrif á mig í sjálfstæðismálinu. Ég vil ekki láta undir höfuð leggjast að lýsa því yfir, að ég man ekki eftir, að Stauning forsrh. hafi gert allra minnstu tilraun, beint eða óbeint, að ræða málið við mig. Ég hygg einnig, að hann hafi vitað svo vel um sögu málsins, að það mundi tilgangslaust að tala um það við mig, sem árið 1937 hafði gefið skýlausar yfirlýsingar um, að Ísland mundi nota fyrsta tækifæri til að segja upp samningnum og ætlaði engan að gera í staðinn og enn fremur, að Íslendingar ætluðu sér að taka þá þegar í sínar hendur öll yfirráð allra sinna mála. Þetta efast ég ekkert um, að hann hafi vitað. En hvort sem svo er eða ekki, þá tel ég rétt að gefa þá yfirlýsingu, sem ég hef nú gefið. Ég talaði um sambandsl. við annan merkan og heimskunnan stjórnmálamann Dana, Christmas Möller kom hingað vorið 1939 til þess m. a. að heilsa upp á mig. Ég hafði aldrei talað við hann áður. Hann talaði við mig um sambandsl. Spurði hann mig m. a., hvernig uppsagnarákvæðin væru. Ég skýrði honum frá því, og til samanburðar á afstöðu hans og þeirra Íslendinga, sem nú telja sig tala fyrir göfugmennsku í garð Dana, skal ég skýra frá því, sem hann lét um mælt, - og um sannleika þess getur hann borið, því að hann er, sem kunnugt er, á lífi: „Hvað sem líður þessu ákvæði um að 75 af hundraði eigi að sækja kjörstaði og 75 af hundraði af þeim að segja já, þá dettur engum Dana í hug, að því þurfi að fullnægja. Ef einfaldur meiri hluti ber fram þá ósk, ber að sjálfsögðu að fara eftir henni.“ Þetta voru ummæli hans. Mér þykir sanngjarnt að geta þess, að þessi stjórnmálaskörungur er einstakur um víðsýni og réttsýni, en ég hygg, að beztu menn Dana hugsi í þessum efnum líkt og hann. Ég vil einnig í þessu sambandi, til þess að fyrirbyggja misskilning, geta þess, að í Sjálfstfl. var ekki gerð minnsta tilraun til að knýja menn til samkomulags um þetta mál. Menn hafa verið á einu máli, og flokkurinn stendur óskiptur bak við það og hefur gert um langan tíma. Hv. 3. landsk., sem í sinni rökföstu ræðu studdi málið, gerði eitt atriði í minni ræðu að umtalsefni. Hann sagði, að ég hefði haft um það fullyrðingar, að það væri engin hætta á ferðum, ef við héldum stefnu eins og nú væri stýrt. Hann sagðist vona, að þetta væri ekki úr lausu lofti gripið, en óttast þó, að svo gæti verið. Ég held, að hv.þm. þurfi engan kvíðboga að bera fyrir þessu. Sú eina hætta, er nú vofir yfir okkur, stafar frá okkur sjálfum. Óeining og stöðugar fullyrðingar um, að réttur okkar sé hæpinn, er til hins verra. En það eitt gæti þó leitt til voða, ef þessar tungur næðu eyra þjóðarinnar og fengju talið kjark úr henni. Það má aldrei ske. Það skal aldrei ske. Ég hef svo mikla trú á dómgreind þjóðar minnar, að ef hún gæti heyrt þessar umr. og ætti að ganga til atkv. með eða móti sambandsslitum nú, þá mundi hún hiklaust segja já. Ég er sannfærður um, að ef við gætum lagt þau gögn á borðið fyrir þjóðina, sem lögð hafa verið hér fram, þá mundi vart finnast sá Íslendingur, sem mundi fylgja þeim sorglega málstað, sem hv. 4. þm. Reykv. hefur tekið að sér að standa fyrir. Það er ekkert, sem getur gefið þeim von um fylgi, annað en það, að þjóðin fái ekki að heyra rétt rök með og móti. En hún skal fá að heyra þau. Ég er sannfærður um, að ef við nú stofnum lýðveldi okkar, verður engin rödd utan að, sem treystir sér til að standa í gegn því. Við höfum meðmæli eins stærsta og voldugasta ríkis heims. Hver mun mótmæla þeim rétti Íslendinga, sem Bandaríkin hafa viðurkennt? Enginn. Ég er sannfærður um það. En ég er líka sannfærður um, að ef við látum undir höfuð leggjast að nota tækifærið, þá þarf ekki nema andblæ til að blása burtu sjálfstæði þeirrar þjóðar, sem ekki þekkti sinn vitjunartíma. Ég er jafnöruggur, ef beint er stefnt og hiklaust, og ég er kvíðinn um framtíðina, ef við vanrækjum skyldu okkar nú. Við þessar umr. hefur tvennt sannazt. Í fyrsta lagi réttur okkar Íslendinga til þess að stíga það spor, sem gert er ráð fyrir í því frv., sem nú liggur fyrir Alþ. Í öðru lagi hefur það einnig komið í ljós, að málsvörn flóttamanna er vonlaus. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að ræða hv. 4. þm. Reykv. hefði verið svo, að hann vildi taka undir það, að hún hefði verið flutt af áhuga, og hann vildi tjá sig ánægðan með allt annað en efni hennar, og ég skal viðurkenna, eins og ég hef tekið fram í aths., að ég heyrði þennan hv þm. tala með meiri eldmóði en ég á að venjast. En einmitt þessi varnagli hans og annarra í málsvörninni er ekki fyrir hendi. Mér er óskiljanlegt, hvað hér hefur komið fyrir. Ég hef aldrei, hvorki í pólitískum ferli mínum né í eftirgrennslan minni eftir því, sem skeð hefur bæði hér og annars staðar, séð nokkur dæmi þess, að nokkur flokkur hafi gengið jafnt í berhögg við viðurkennda velferð eigin þjóðar sinnar og heilbrigða skynsemi og nokkur hluti Alþfl. hefur gert.