Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ingvar Pálmason Jeg skal geta þess, að síðan mál þetta var fyrir fjhn., hefi jeg átt tal við bankastjórn Landsbankans, og taldi hún breytingar á þessu frv. frá hinum fyrri frv. geta haft töluvert alvarlegar afleiðingar fyrir veðdeild bankans. Jeg er ekki svo fróður um þetta mál, að jeg geti þar nokkurn dóm á lagt, en fyrir þær ástæður, er jeg hefi tilgreint, leyfi jeg mjer að óska þess, að málið verði tekið út af dagskrá, svo að nefndin gæti haft það til frekari athugunar.

Jóhann Jósefsson Jeg vil leyfa mjer að vekja athygli hæstv. forseta á því, að frv. til l. um fiskiveiðasjóð, sem vjer sex þdm. fluttum hjer í deildinni, hefir, að því er mjer finst, orðið nokkuð útundan með að komast á dagskrá. Frv. var vísað til 2. umr. 22. febr. og kom fram nál. frá minni hl. 22. mars, og frá meiri hl. 28. mars. Með því að hjer er um mikilsvert mál að ræða, að því er snertir lánsfje handa sjávarútveginum, og hv.þm. munu á eitt sáttir um að efla þurfi fiskiveiðasjóðinn, svo sem verða má, á einhvern veg, vildi jeg mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki mál þetta á dagskrá sem allra fyrst. Frv. var ekki á dagskrá tekið framar.

Frsm. 2. minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg sagði frá því í nál., sem jeg gerði um þetta mál, og einnig í ræðu, sem jeg flutti við 2. umr. málsins, að jeg mundi fylgja frv. til 3. umr., eða þar til sjeð yrði, hvort úr rættist um framkvæmd þessa máls. Það er, eins og hv. deildarmönnum er kunnugt, ætlast til þess, að það sje Landsbanki Íslands, sem standi fyrir þessum lánveitingum, taki erlendis, með ábyrgð ríkissjóðs, 5 milj. króna lán, sem síðan yrði veitt út um landið til sparisjóða og bankaútibúa, og sjeu þessi lán veitt, eins og segir í frv., samvinnufjelögum og fjelögum einstakra manna í hreppum landsins, sem bera sameiginlega ábyrgð gagnvart lánsstofnuninni, og setja aðrar tryggingar, sem til er tekið í frv. að vera skuli. Nú er það kunnugt, að Landsbankinn hefir ekki tjáð sig geta haft föng á að annast þessa starfsemi. Bankastjórnin hefir svarað á þessa leið, en bankaráðið mun ekki hafa verið spurt ennþá. En ef grundvellinum er þannig kipt burt, þá sje jeg ekki, að hægt sje að láta málið ganga þannig áfram. Það væri hálf barnalegt af okkur að samþykkja frv., sem fyrir víst er vitað, að ekki mun koma til framkvæmda eða ná þeim tilgangi, sem því er ætlað. Því að þótt jeg viðurkenni nauðsyn á rekstrarlánum út um hjeruð landsins, þá get jeg ekki fengið mig til að fara að samþykkja frv., þegar jeg veit fyrir víst að ekkert verður um framkvæmdir. Það er þá aðeins verið að samþykkja pappírsgagn, og tel jeg því ver af stað farið en heima setið, og þá mundu lögin og koma í veg fyrir, að farnar verði aðrar leiðir; en það gæti samt farið með þau eins og lögin um ríkisveðbankann, að þau kæmi aldrei til framkvæmda, enda hygg jeg, að það hefði verið betra að samþykkja hann aldrei, því að það væri líklega búið að koma upp einhverri stofnun fyrir fasteignaveðslán hjer í landinu, ef þau pappírslög hefði ekki verið. Nú hefi jeg heyrt það sagt hjer, að þetta mál geti gengið áfram til Nd., en það er þó engin von um, að málið komist út úr þinginu. En ef það nú færi þannig til Nd., þá sleptum við málinu frá okkur, án þess að vita, hvort nokkrir möguleikar væri til framkvæmda, því að við vitum, að það eru engir möguleikar til þess, að frv. óbreyttu. Jeg vil ekki sleppa málinu þannig til Nd., í trausti þess, að hún taki það og breyti því svo, að það geti komist til framkvæmda, og eins þótt neðrideildarmenn segðu um eitt mál í gær, að þeir vildu samþykkja einhverjar breytingar á frv., sem röskuðu sambandi þess, í því trausti, að Ed. lagaði það. Þótt það gæti verið rjettmætt, þá er ekki víst, að það væri rjett af Ed. að sleppa frv., í trausti þess, að Nd. lagaði það. Jeg álít það ekki rjett, að sleppa málum þannig, án þess að vita fyrir víst, að þau geti komið að gagni, og með tilvísun til þess, sem jeg hefi sagt í nál. og ræðu hjer í hv. deild, leyfi jeg mjer að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: „Í trausti þess, að ríkisstjórnin í samráði við stjórn Landsbanka Íslands taki til yfirvegunar og láti rannsaka, á hvern hátt verði sem best bætt úr rekstrarlánaþörf landsmanna, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Afhendi jeg svo hæstv. forseta þessa dagskrá.

Forseti (GÓ): Þá er þessi dagskrá einnig til umræðu.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Þorláksson) Hv. 5. landsk. hefir í fyrri umr. um þetta mál viðurkent það sent sína skoðun, að rjett væri, að Landsbanki Íslands hefði forgöngu um útvegun þessa lánsfjár, og að það væri hentugt, m. a. vegna þeirra viðskifta, sem hvort sem er eru á milli Landsbankans og erlendra peningastofnana á aðra hliðina, og Landsbankans og sparisjóðanna í landinu á hina hliðina. Jeg verð að segja það, að mjer þykir hv.þm. nú hneigja sig fulldjúpt fyrir stjórn Landsbankans, þegar hann nú vill vísa þessu máli frá, vegna þess að bankastjórarnir eru honum ekki sammála um þetta atriði. Jeg fyrir mitt leyti met bankastjóra Landsbankans mikils, en jeg finn þó ekki ástæðu til að verða hv. 5. landsk samferða í þessari djúpu auðmýkt hans fyrir þeim. Það er í raun og veru fátt um þetta að segja, annað en að benda á, að það er ekki rjett, sem hv.þm. hjelt fram, að það væri engin von um framkvæmdir í þessu máli, af því að bankastjórar Landsbankans hafi nú lagt á móti því, að þetta verkefni væri nú falið bankanum. Fyrst og fremst eru það nú ekki framkvæmdarstjórar Landsbankans, eða að minsta kosti ekki þeir einir, sem ráða því, hvort bankinn á að taka upp nýja starfsemi eða færa út starfsemi sína. Ákvörðun um þetta hvílir fyrst og fremst á bankaráðinu, og þótt nú liggi fyrir þinginu frv. um breyting á Landsbankalögunum, verður engin breyting í þessu efni. Slík ákvörðun sem þessi getur ekki talist til þeirra daglegu starfa í bankanum, sem bankastjórunum er ætluð, og jeg fyrir mitt leyti er ekki í miklum vafa um það, að eins og málavextir eru, ef lögin fengju afgreiðslu í þinginu, mundi bankaráð Landsbankans alveg fortakslaust sinna þeim. Ef landsstjórnin vildi sinna málinu, þá mundi ekki standa á Landsbankanum til þess, enda væri það svo ástæðulaust að hafa á móti því, vegna þess að í upphafi mundi hjer verða um svo lítið aukin fjárframlög að ræða, að þeirra mundi lítið gæta í allri þeirri upphæð, sem Landsbankinn veitir, og þetta er af því, að það hlýtur á flestum stöðum að taka nokkurn tíma að mynda þau samtök og gera þann undirbúning, sem fram þarf að fara, áður en menn eru tilbúnir að nota sjer lögin. Jeg get þess vegna ekki með nokkru móti kannast við það, að samþykt þessa frv. sje gagnslaus eða barnaleg, eins og hv.þm. orðaði það, eða mundi standa í vegi fyrir því, að nýjar leiðir verði framkvæmdar. Jeg tel það vera öldungis víst, ef þetta frv. nær samþykki, að þá verði úti um sveitir landsins tekið til við að undirbita þann fjelagsskap, sem að þessu á að starfa, og það verður tekið til við að fá stjórnir sparisjóða til að sinna þessu málefni, og peningar verða fyrir hendi hjá Landsbankanum, jafnóðum og eftir þeim verður leitað. Það verður nú að gæta að því, að þó að bankastjórar Landsbankans, þegar þeir eru spurðir um einhver lagafrumvörp, hafi heldur á móti því, að eitthvað verði lögtekið, þá er það alt annað, ef menn hugsa sjer, að þeir standi á móti framkvæmdum laganna, þegar búið er að lögleiða slík frv. Jeg get stutt þetta með fordæmi. Á þinginu 1924 voru samþykt lög um búnaðarlánadeild við Landsbankann, og höfðu bankastjórarnir ákaflega mikið á móti því. Þetta varð samt að lögum, og þegar þetta átti að koma til framkvæmda, töldu bankastjórarnir ákaflega mikil tormerki á því; þeim var veittur þriggja mánaða frestur, þar til þær ástæður voru breyttar, og síðan var þetta framkvæmt, eins og bankareikningarnir bera með sjer. Svona hlýtur það að ganga með hverja slíka löggjöf, að hún kemst náttúrlega til framkvæmda, þó að þeir starfsmenn, sem að einhverju leyti eiga að sjá um framkvæmdirnar, hefðu heldur kosið að sjá hana ógerða. Jeg get þess vegna ekki talið, að háttv. 5. landsk. hafi tekist á nokkurn hátt að sýna fram á, að rjettmætt sje að stöðva meðferð málsins nú á þinginu.

Frsm. 2. minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg get minst á annað atriði, sem gerir framkvæmd málsins örðugri, heldur en við í fjhn. fyrst bjuggumst við og heldur en kom fram undir umræðum málsins áður, og það er, að bankastjórn Landsbankans telur alveg óframkvæmanlegt að nota ameríska lánið í þessu skyni. Það er af því, að það lán verður að greiðast upp að fullu á hverju ári, og ef lántakendur ekki geta greitt þau upp, þá verða af þeim framlengingarvextir, sem gera lánin afardýr, en það vitum við allir, sem höfum athugað þetta frv. og þekkjum til viðskifta meðal manna, að það verður altaf talsvert mikið af þessum lánum, sem ekki kemur aftur á rjettum gjalddaga, því að það kemur svo oft hjer misæri, bregst afli, bregst heyskapur og þar af leiðandi bitskapurinn, svo að það hlýtur að veiða svo, að eitthvað standi fast, þó að það væri upphaflega aðeins tekið sem rekstrarlán. Þetta lán er því ekki hægt að nota, og þá er um það að ræða að taka til þess ný lán, og jeg hefi ekki heyrt stjórnina segja neitt um það, hvort hún mundi vera fús til að útvega neitt slíkt lán eða til að ganga í ábyrgð fyrir því, en þetta þarf alt að vera fyrir hendi. Landsbankinn þarf að vilja taka þetta að sjer, og stjórnin þarf að ganga í ábyrgð fyrir láninu, til þess að þetta komist í framkvæmd. Þess vegna álit jeg, eins og málið stendur nú, og sjerstaklega fyrir mótstöðu stjórnar Landsbankans, að lítil von sje um, að nokkuð verði gert í málinu, þó að það verði samþykt á þinginu. Það þýðir ekkert í þessu sambandi að tala um djúpa auðmýkt og að lagst sje lágt fyrir stjórn Landsbankans, ef menn sjá, að þeir, sem eiga að hafa þessa lánsstjórn með höndum, álíta málið óframkvæmanlegt. Það, sem hv.þm. kallar auðmýkt hjá mjer, kallar hann tilhliðrun hjá sjálfum sjer, því að þegar hv.þm. mintist á búnaðarlánadeildina, þá var það tilhliðrun, ekki auðmýkt, að láta málið bíða í nokkra mánuði, af því bankastjórar Landsbankans lögðu á móti stofnun búnaðarlánadeildarinnar. En hvernig urðu svo framkvæmdirnar? Þannig, að bankinn veitti að vísu örfá lán úr þessari deild, en fyrirkomulaginu var alveg breytt, og gott ef þessi fáu lán úr búnaðarlánadeildinni voru ekki veitt með þeim skilmálum, að þessu væri breytt af stjórninni þá á næsta þingi og sett í nýtt form, enda kom hinn nýi ræktunarsjóður úr þessu, og það hefir þáverandi fjármálaráðherra Jón Þorláksson sjeð, að það var ekki til neins að þröngva því máli fram, sem þeir menn, sem áttu að hafa framkvæmd þess á hendi, settu sig á móti; aðeins var ráðherrann skyldur að segja þinginu þetta, áður en það samþykti lögin. Og ef það hefir aðeins verið tilhliðrun, sent ráðherrann sýndi um búnaðarlánadeildina, þá er óþarft að kalla það auðmýkt, sem fram kemur hjá mjer. Hv. þm. heldur, að ef þingið aðeins samþykkir þetta frv. í trássi við stjórn Landsbankans, þá muni hún nú samt sem áður taka þetta að sjer, og framkvæmdir muni byrja í málinu. Jeg er ákaflega hræddur um, að lítið verði úr því, en þær framkvæmdir, sem geta orðið án þess að Landsbankinn beiti sjer fyrir þessari lántöku, gætu alveg eins orðið án þess að frv. væri samþykt, eða því skyldu menn ekki úti um sveitir landsins geta myndað fjelög til lántöku, og svo sagt við bankann: Hjer erum við, á bak við okkur eru svo og svo miklar tryggingar, og við viljum gjarnan fá þetta lán handa okkur. Mjer er sagt, að það sje fjelag norður í Skagafirði, sem hafi starfað svona, án þess að nokkur lög hafi staðið á bak við það, og ef eitt fjelag getur starfað þannig, þá geta fleiri gert það. En þótt jeg sje samþykkur hv.þm. um stofnun slíkrar lánsstarfsemi, og að nokkru leyti um tilhögunina, þá get jeg því ekki annað en tekið tillit til þess, sem þeir menn segja, sem á að leggja þetta í hendurnar á, og jeg er jafnvel á móti því, þótt jeg vilji ríkisrekstur á ýmsum sviðum, að þingið skipi fyrir um framkvæmdir í einstökum fyrirtækjum ríkisins. Eins álit jeg ekki heppilegt að fyrirskipa Landsbankanum eitthvað, sem þeir menn, sem starfa eiga að því, leggja eins eindregið á móti eins og þessu. Jeg held, að bankastjórar Landsbankans sjeu allsamhuga um það, að þeir að minsta kosti líta á þetta sem algerlega óframkvæmanlegt fyrir Landsbankann að sinna þessu. Jeg held nú, þó að jeg hafi sagt að jeg álíti, að Landsbankinn eigi að hafa þetta á hendi, vegna þess að jeg álít hann best falinn til þess af því, hve greið peningaskifti hann hefir við útlönd og getur hæglega miðlað fjenu á milli, að ef framkvæmdarstjórn hans ekki vill sinna málinu, og ef landsstjórnin ekki vill koma því áleiðis, þá þýði ekki að samþykkja málið í því skyni, að það komi að gagni. Því er ennfremur yfir lýst af stjórn Landsbankans, og víst óhætt að hafa það eftir, að ógerlegt sje að nota ameríska lánið til þessa, því að það er aðeins talið vera til þess að halda gjaldeyri landsins í lagi, og ef þeir þurfa að opna það, þá skoða þeir það gert í þágu gengismálsins. Það lán vilja þeir helst ekki opna, og telja það aðeins sem öryggisráðstöfun, svo að jeg sje ekki betur en að það bresti talsvert mikið á, að menn geti gert sjer vonir um framkvæmdir í þessu máli, sem jeg þó játa að væri æskilegt. Jeg vissi ekki betur en að hv. 3. landsk. beitti sjer algerlega á móti því, þegar verið var að tala um það hjer á Alþingi, undir umr. um ræktunarsjóðinn, að fyrirskipa Landsbankanum að kaupa vissan hluta af verðbrjefum ræktunarsjóðsins við tilteknu verði. Það var verið að tala um að fyrirskipa bankanum þetta, og jeg ímynda mjer, að bankastjórnin hefði gert það, ef þingið hefði gengið svo frá því. En hv. 3. landsk. lagði eindregið á móti því, og sömuleiðis hv. 1. þm. Rey kv. (MJ). Þeir báru það báðir fram sem ástæðu, að bankastjórnin legðist á móti þessu, og álitu því óforsvaranlegt að leggja þetta á bankann. Af framansögðu finst mjer, að ef verið er að tala um auðmýkt hjá mjer gagnvart stjórn Landsbankans, þá megi vitna í fleiri um slíka hluti. Menn sjá vonandi af þessu, að það er ekki hægt að koma fram málinu, vegna þess að það strandar á þeim aðilum, sem eiga að framkvæma það.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg hefi ekki sjeð ástæðu til að ræða um málið fyr, af því að öllum var fyrirsjáanlegt, að frv. þetta er svo ófullkomið að öllu formi, að það getur ekki náð fram að ganga í sinni núverandi mynd. En um efni þess er annað að segja. Að efni til stefnir frv. í rjetta átt, þótt búningurinn geri það gagnslaust eða minna en það. Því síður hefi eg sjeð ástæðu til að sinna því, þar sem formaður núverandi stjórnar hefir síðan í haust unnið að undirbúningi fullkomins landbúnaðarbanka. Jeg ætla ekki að fara út í það, hvað mæli helst með og á móti þessu máli, því að það hefir verið gert af öðrum. En jeg vildi leyfa mjer að beina þeirri fyrirspurn til hv. 1. þm. G.-K. og hv. 3. landsk., hvort þeir búist við að verði hægt að hagnýta þá viðskiftareglu, sem þeir hafa ætlað þessari deild að nota, í hinum almennu viðskiftum bankanna, þ. e. að láta útvegsmenn og kaupmenn borga upp öll atvinnurekstrarlán fyrir jól, og ef einhver stendur ekki í skilum, þá að svifta hann um leið öllum frekari viðskiftamöguleikum. Þetta skiftir náttúrlega mjög miklu máli fyrir Landsbankann, sem bæði hefir mikil viðskifti við ýmsa atvinnurekendur, og einnig endurkaupir víxla af hinum bankanum, þannig, að menn segja, að mestur hluti af hans lánum sjeu atvinnurekstrarlán. En það er nú mála sannast, að báðir bankarnir hafa orðið fyrir allmiklum töpum á atvinnurekstrarlánum sínum. Ennfremur vildi jeg spyrja þessa hv.þm., hvort ekki væri rjett að 10–20 útgerðarmenn eða kaupmenn, með svona ábyrgð, stæðu á bak við öll bankaviðskifti þeirra stjetta?

Jón Þorláksson Hv. 5. landsk. vildi halda því fram, að ekki væri hægt að nota ameríska lánið til þessa atvinnurekstrarlána, því það ætti að greiðast árlega, en þau mundu ekki greiðast á gjalddaga. En þessar upplýsingar hans eru ekki rjettar. Það er að vísu rjett, að reikningslán ber að greiða upp árlega. En þar sem föst viðskifti eru komin á milli banka, þá er það jafn algengt, og má næstum því heita föst venja, að þau sjeu endurnýjuð frá ári til árs. Og það, að alt ameríska reikningslánið var ekki endurnýjað, heldur aðeins helmingur þess, stafar af því, að Landsbankinn hjer óskaði ekki eftir því að fá endurnýjun á meiru. Það var því ekki vegna þess, að nokkuð væri því til hindrunar að fá það alt, heldur aðeins af því, að lántakandi óskaði ekki eftir meiru. Hvað snertir greiðslu atvinnurekstrarlánanna, þá geri jeg ráð fyrir, að þau greiðist öll á gjalddaga, og við það miðast öll tilhögun þeirra. Það er nefnilega miðað við það, að þau sjeu greidd um leið og sala afurðanna fer fram. Og venjulega munar það ekki miklu, nær hún fer fram frá fyrstu hendi til annarar. Aftur á móti getur það vel dregist hjá heildsalanum að selja, því það er oft svo, að hann fer eftir því, hvenær erlendi markaðurinn er honum hentugastur. Aftur á móti bregst það varla, að salan frá fyrstu hendi til annarar fari fram á sama tíma árs, og við það er greiðslan miðuð í hvert sinn. Alt annað er það, hvort rjett sje, að bankastjórnin noti ameríska lánið til þessa. Bankastjórnin mun líta svo á, að það sje ekki rjett, því það eigi að vera nokkurskonar varasjóður, sem bankinn geti gripið til, ef í harðbakka slær, og sje því ekki rjett að skerða það með útlánum á venjulegum árum. Nú er sú upphæð, er bankinn hefir af þessu láni, 1 milj. dollarar. Og sökum þess, að við gerum ráð fyrir því, að heldur muni þurfa lítið til þeirra atvinnurekstrarlána fyrstu 2 árin, þá lítum við svo á, að það muni ekki skerða þennan varasjóð bankans tilfinnanlega, þó ameríska lánið verði notað í þessu skyni. Auk þess er ekkert því til fyrirstöðu að hafa lánið hærra, ef með þarf, svo bankinn geti haft eina miljón dollara upp á að hlaupa aukreitis, en samt haft nóg fje til þessara lána. Það hefir hvergi komið fram í umsögn bankastjórnarinnar, að hún telji þetta óframkvæmanlegt, eins og háttv.þm. sagði. Um það hefir hún ekkert sagt. Bankastjórnin hefir aðeins fært til ástæður fyrir því, að hún telur rjett, að seðlabankinn fáist ekki við þessa starfsemi. En eins og nál. okkar 1. þm. G.-K. ber með sjer, þá erum við ósammála bankastjórninni um það. Við höldum því fram, að það sje rjett, að Landsbankinn annist þetta, því öll útvegun þess fjár, er þarf til þessara atvinnurekstrarlána, yrði miklu erfiðari, af aðrir en bankastjórnin ættu að vera í útvegum um það. Að þessi lög sjeu sett í trássi við Landsbankastjórnina er ekki hægt að segja, því í fyrsta lagi eru þetta aðeins heimildarlög, og hinsvegar er það bankaráðið, en ekki bankastjórarnir, sem er yfirstjórn bankans. Bankaráðið í heild hefir ekkert sagt um þetta, en einn bankaráðsmaðurinn er flm. þess. Jeg fyrir mitt leyti sje ekki ástæðu til þess að ætla, að ekki sje forsvaranlegt, að Landsbankinn hafi útvegun um þetta, ef fjeð, sem tekið er að láni, er nokkuð takmarkað og þess gætt vandlega, að tryggingar sjeu góðar, þegar lánað er út aftur. - það, sem jeg sagði um auðmýkt hv. 5 landsk., byggist á því, að hann er ósammála bankastjórninni, en ætlar samt að láta hennar skoðun ráða atkv. sínu við 3. umr., eftir að hafa farið eftir sinni eigin við 2. umr. Hjá mjer er ekki hægt að benda á neitt slíkt í minni þingsögu. Ef þessu frv. verður vísað frá, þá er engin von til þess, að menn úti um land hefjist handa til þess að undirbúa slíkan fjelagsskap, því að þá gætu þeir átt á hættu, að það yrði ekki annað en árangurslaust erfiði, því engin vissa er fyrir því, að hæstv. stjórn starfaði þá nokkuð af þessu. Miklu meiri líkur væru til þess, að heppileg úrlausn fengist, ef það væri samþykt hjer í Ed. og svo látið ganga sinn venjulega gang gegnum þingið. Annars tók nú hæstv.dómsmrh. vel undir þetta mál, og gat þess í því sambandi, að hæstv.forsrh. væri að undirbúa fasteignabanka, og gæti þá vel komið til mála, að hann annaðist þessi lán, ef Landsbankinn yrði ekki látinn gera það. Þá vil jeg og benda á það, að þó þetta verði samþ. nú og Landsbankinn hafi þetta með höndum til að byrja með, meðan lítið fje þarf, þá er ekkert því til fyrirstöðu, að þessu verði breytt seinna og milligangan þá falin annari stofnun. Það er því engin ástæða til þess að fella frv. vegna þess. Þá spurði hæstv.dómsmrh. hvort við hefðum hugsað okkur, að atvinnurekstrarlán yfirleitt yrðu bundin því skilyrði, að að baki stæði ætið 10–20 manna ábyrgð og að þau skyldu öll greidd fyrir jól. Það get jeg ekki hugsað mjer að gert verði, enda er ekki farið fram á slíkt. Því það er alls ekki gert að skilyrði, að öll lán skuli veitt með þessu formi, sem hjer er gert ráð fyrir, og því ekkert til fyrirstöðu, að þau verði veitt undir öðru formi. Hjer er aðeins verið að stinga upp á tilhögun, sem er þess eðlis, að þeir, sem útundan hafa orðið, geti orðið slíkra lána aðnjótandi. Hitt er aftur á móti mjög misráðið, ef löggjafinn fer að setja of þröngar skorður fyrir því, með hvaða tilhögun peningastofnanir megi veita lán. Það, sem mestu á að ráða í þessum efnum, er vitanlega það, að þau lán, sem veitt eru, sjeu vel trygð, svo örugt sje, að þau tapist ekki. Get jeg vel tekið undir það með hæstv.dómsmrh., að þess muni ekki altaf hafa verið svo vel gætt undanfarin ár sem æskilegt hefði verið. Og þó þetta sje máske afsakanlegra hvað snertir lán, er veitt voru fyrir 1920, þá er jeg ekki viss um, að ávalt hafi verið gætt nógu mikillar varkárni í þessum efnum eftir þann tíma. - Að lokum ætla jeg svo að láta í ljós þá von mína, að þó svo fari, að þetta frv. verði ekki útrætt, að þá leggi enginn þá merkingu í það, að meining þess sje að banna að veita lán með öðrum hætti en stungið er upp á í frv. Tilgangurinn með því er sá, að reyna að finna leið til þess, að þeir smáu atvinnurekendur, er búa í fjarlægð frá peningastofnunum í Reykjavík, hafi betri aðstöðu til þess að afla sjer lána.

Frsm. 2. minni hl. (Jón Baldvinsson) Hv. 3. landsk. vildi bera það á mig, að jeg hefði haft skoðanaskifti í þessu máli. Að svo sje ekki, þá nægir að skírskota til nál. míns á þskj. 590, þar sem jeg hefi tekið afstöðu til þessa máls. Jeg er sammála flm. frv. um það, að nauðsynlegt sje að ljetta af láns- og vöruskiftaversluninni og hafa lánsstofnanir út um hjeruðin, en jeg geng jafnframt út frá því, að forganga þessarar rekstrarlánastarfsemi fari fram í sambandi við Landsbankann. En þegar útlit er fyrir, að hann geti ekki haft þessi viðskifti með höndum, tel jeg fótunum kipt undan frv., og tel rjett að vísa því til stjórnarinnar. Og til sönnunar því, að hjer hafi engin skoðanaskifti átt sjer stað hjá mjer, vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkur orð út nál: .... „Þó jeg ekki nú sjái fyrir víst, hvernig komið verði fyrir forgöngu og yfirstjórn rekstrarlánastarfsemi frv., þá mun jeg fylgja frv. til 3. umr., í trausti þess, að þá verði sjeð fær leið til framkvæmda í málinu.“ Þessu lýsti jeg yfir við 2. umr., og síðan hefir ekkert það komið fram, sem hendi til þess; að málið geti komist í framkvæmd. Stjórn Landsbankans hefir lýst því yfir, að hún vilji ekki, að þessi lánastarfsemi fari fram í sambandi við bankann. Menn væru því engu nær, þó að frv. yrði samþykt nú.  Annars má minna háttv. 3. landsk. á það, að afstaða hans gagnvart áliti Landsbankastjórnarinnar var á annan veg, þegar till. kom fram um það, að skylda Landsbankann til þess að liggja með ákveðinn hluta af ræktunarsjóðsbrjefunum. Þá lagði hann á móti því, af því að hann taldi slíkt ekki framkvæmanlegt, af því að bankastjórnin legði á móti því. Og það áleit þingið líka, þó að það hafi öll yfirráð yfir bankanum. Þá sagði hv. 3. landsk., að auðmýkt mín lægi í því, að jeg hefði verið áður með málinu, en beygði mig nú fyrir áliti bankastjórnarinnar. Þetta er ekki rjett, því að eins og jeg hefi margtekið fram, liggur andstaða mín gegn frv. nú í því einu, að jeg sje ekki, að það beri neinn árangur, eins og nú standa sakir, þó að það verði samþykt. Þá sagði háttv.þm., að það, sem jeg hefði sagt um ameríska reikningslánið, hefði verið skakt. Lán það ætti að takast frá ári til árs, sem sagt borgast upp árlega, eins og gert er ráð fyrir með þessi rekstrarlán. Þetta er alveg rjett. En fari svo, að Landsbankinn fái ekki inn árlega alt það fje, sem hann lætur til rekstrarlánastarfseminnar, þá þarf hann annaðhvort að greiða ameríska reikningslánið upp með öðru fje, eða þá að framlengja nokkrum hluta þess, en það hefir aftur þá þýðingu, að vextirnir af útlánsfjenu hjer verða hærri. Þetta bjóst jeg við að hv. 3. landsk. mundi vita. Annars mun Landsbankinn ætla að hafa þetta ameríska lán sem nokkurskonar varasjóð, til þess að grípa til, þegar eitthvað óvenjulegt kemur fyrir, en ekki til þess að nota það til almennrar útlánastarfsemi sem þessarar. Þarf því, ef til kæmi, að taka nýtt lán í þessu skyni. Þá sagði hv.þm., að í byrjun mundi lítið verða notað af þessum lánum. En það tel jeg hann ekkert geta fullyrt um. Jeg býst þvert á móti við, að strax verði töluverð eftirspurn eftir þeim. Þannig má t. d. búast við, að kaupfjelögin komi strax til greina. Það eru fjelög á takmörkuðu svæði, þar sem hver þekkir annan, og þó að þau hafi samábyrgð gagnvart S. Í. S., þá geta þau mjög fljótlega breytt fyrirkomulagi sínu gagnvart þessari lánsstofnun, og nú þegar hefir eitt kaupfjelagið skorað á þingið að samþykkja frv. þetta. Jeg geri því ráð fyrir, að þær 5 milj., sem ætlast er til, að teknar verði að láni í þessu skyni, muni þegar á fyrsta ári verða notaðar að fullu. Enda er það ekki svo mikið fje, þegar tekið er tillit til þess, að hver einstaklingur má fá alt að 4 þús. kr., og það á að skiftast milli 200 hreppa í landinu. Jeg verð því að telja mjög hæpið að byggja á því, að fje þetta verði ekki notað mikið til þess að byrja með. Þá gerði hv. 3. landsk. ráð fyrir því, að bankaráð Landsbankans mundi alt vera með því, að hefja þessa rekstrarlánastarfsemi, og það rjeði meira en bankastjórnin. En jeg geri þvert á móti ráð fyrir því, að bankaráðið legði hvorki í þessa eða aðra útlánsstarfsemi, ef bankastjórnin teldi það varasamt fyrir hag bankans. En það veit hv. 3. landsk., að ástæðan til þess, að Landsbankastjórnin legst á móti þessu, er sú, að hún telur sig, samkv. frv., enga hlutdeild geta haft um tryggingarnar fyrir lánunum. Mjer finst því sjálfsagt að taka tillit til þess, hvað hún segir um þessi mál, og það er alveg í samræmi við það, sem hv. 3. landsk. hefir haldið fram á undanförnum þingum að bæri að gera. Þá er ókunnugt um afstöðu stjórnarinnar til málsins. Hæstv. dómsmrh. mintist ekkert á, hvort stjórnin mundi nota heimildina eða ekki, ef hún yrði samþykt. Og sá ráðherrann, sem málið heyrir undir, hefir ekkert láta til sín heyra. Þá sagði hv. 3. landsk., að það væru engin vandkvæði á að fá reikningslán erlendis, og fá þau líka framlengd frá ári til árs. Þetta er rjett, en kjörin á slíkum lánum mundu fara eftir því, hvort notendur þeirra hjer heima gætu staðið í skilum með að greiða Landsbankanum og útibúum hans á rjettum tíma rekstrarlán sín. Væri ekki hægt að borga þau upp á rjettum gjalddaga, mundu vextirnir verða hærri, alveg eins og maður verður að borga hærri vexti af víxlum hjer við bankana, ef þeir eru framlengdir fram yfir sinn fyrsta gjalddaga. Jeg þykist nú hafa sýnt fram á það, að jeg hefi hreina afstöðu til þessa máls, að jeg er velviljaður því, en vil ekki láta samþykkja það nú, af því að jeg sje það ekki til neins, og vil því heldur láta athuga það til næsta þings. Mætti þá svo fara, að það komi betur undirbúið en nú.

Björn Kristjánsson Út af fyrirspurn hæstv.dómsmrh. vil jeg vísa til svars hv. 3. landsk., og þó sjerstaklega til frv. sjálfs, því að það sýnir best, að fyrirspurnin var óþörf.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg held, að jeg hafi verið búinn að svara öllu, sem hv. 5. landsk. sagði í síðustu ræðu sinni, nema því, að lánskjörin færu eftir því, hvernig staðið væri í skilum. Þetta er rjett, og jeg sje ekkert við það að athuga, því að frv. gerir ráð fyrir, að lánshafi skuldbindi sig til þess að borga lán sitt upp einu sinni á ári, og á það því ekki að þurfa að koma fyrir, að framlengja þurfi rekstrarlánið. En komi það til, að þess þurfi, þá á sú vaxtaíþynging, sem af því verður, ekki að lenda á Landsbankanum; þá á hún að færast yfir á lántakendurna gegnum sparisjóðina og útibúin, því að svo er til ætlast, að þeir í hvert sinn búi við tilsvarandi vaxtakjör á sínum lánum og Landsbankinn verður að búa við á því fje, sem hann notar í þessu skyni. Það er því sparisjóðanna og útibúanna að ganga eftir skilum, svo lán þessi geti orðið hrein rekstrarlán, því að á því er öll tilhögun frv. bygð.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Þetta frv., komið aftur frá hv.Nd. og hefir þar orðið fyrir dálítilli breytingu. Jeg skal sem flm. lýsa yfir því, að jeg lít svo á, að breyting þessi hafi ekkert verulegt gildi; hún er í því fólgin, eins og kunnugt er, að í stað nafnsins „Norðfjörður“ komi: Neskaupstaður. Um þetta atriði geta verið deildar meiningar, en jeg álít, að hv.Nd. hafi tekið máli þessu mjög vinsamlega og vil lýsa ánægju minni yfir því, að málið hefir fengið þessa afgreiðslu. Vil jeg því eindregið leggja til, að frv. verði samþ. eins og það nú liggur fyrir.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg vil leyfa mjer að beina til hæstv. forseta nokkrum orðum vegna þess, sem gerðist hjer í deildinni í gær og jeg þykist sjá, að ætli að endurtaka sig í dag. Jeg skal játa það, að jeg er ekki mjög fróður í þingsköpum. En jeg hjelt þó, að þm. mættu ekki vera langvistum frá þingi án þess að spyrja forseta leyfis. Ætla jeg því, að forseti muni hafa veitt þeim þm. heimfararleyfi, sem nú eru horfnir úr bænum. En sje svo, vænti jeg, að hann veiti mjer þá bæn að fresta því að láta deildina taka ákvörðun um þetta mál, þangað til þeir eru komnir aftur. Tel jeg mjög óviðeigandi að greiða atkv. um merk mál, þegar margir hv.þdm. eru fjarverandi. Í gær stóð svo á um eitt mál, að þm. þeir, sem ekki voru viðstaddir, hefðu með atkv. sínum ráðið öðrum úrslitum málsins. Vil jeg nú beina þeirri áskorun til hæstv. forseta, að hann láti ekki greiða atkv. um málið í dag, enda þótt það yrði rætt. Vænti jeg, að hæstv. forseti verði við þessari áskorun, og það því fremur, sem hann hefir áður frestað atkvgr., þegar svipað hefir staðið á.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ef talið væri saman, hve oft hv. 2, þm. G.-K. hefir staðið upp hjer í deildinni til að fá frest á málum, býst jeg við, að það reyndist ósjaldan. En um þetta mál er það að segja, að það hefir nú verið tvisvar áður á dagskrá og ætti því að vera sæmilega rætt. Hinsvegar væri mjög bagalegt að fresta afgreiðslu málsns nú, og eru til þess ástæður, sem hv.þm. eru kunnar eigi síður en mjer. Til þess að sýna, að frestunin skiftir engu um úrslit málsins, skal jeg benda á það, að af þeim 3 þm., sem nú eru fjarverandi, eru 2 framsóknarmenn, en aðeins einn íhaldsmaður.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg mótmæli því sem algerlega ósönnu, að jeg hafi lagt það í vana minn að tefja þingmál. Og jeg legg það undir dóm heilbrigðrar skynsemi, hvort það muni seinka nokkuð störfum þingsins, þó að atkvgr. yrði frestað um þetta mál, þar sem á dagskrá er fjöldi annara mála, sem sjálfsagt vinst ekki tími til að afgreiða þau öll á þessum fundi. Hæstv. forsrh. segir, að það mundi verða mjög bagalegt, ef ákvörðun yrði frestað. Jeg veit, hvað hann á við, en sje ekki, að það hafi við nein rök að styðjast. Hæstv. forsrh. ber fram þau rök gegn rjettmæti frestunarinnar, að tveir framsóknarmenn sjeu fjarverandi, en aðeins 1 íhaldsmaður. Þetta er óframbærileg ástæða, því að það ætla jeg, að svo rjettlátir menn finnist innan stjórnarflokksins, að þeir sjeu ekki fyrirfram ákveðnir í því að skella skolleyrunum við rökum. Og því betur mættu þeir finna til ábyrgðar sinnar, sem nú liggur væntanlega fyrir atkvgr. með nafnakalli um mál, er þeir áður hafa úrskurðað með nafnakalli. Hæstv. forsrh. þarf að færa betri ástæður en þessa fyrir sínu máli, ætli hann að sanna órjettmæti orða minna.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er til lítils fyrir hv. 2. þm. G.-K, að stökkva upp á nef sjer og mótmæla því, að hann hafi oft staðið upp til að fá málum frestað; það er á allra vitorði, að þessi hv.þm. hefir sett met í því á þessu þingi að tefja fyrir málum. Nú vil jeg benda á, að þetta mál var á dagskrá í gær. Þá var einn þeirra þm. viðstaddur, sem nú eru fjarverandi. Hefði hv. 2. þm. G.-K. verið umhugað um, að sá þm. greiddi atkvæði, og jafnframt viljað flýta störfum þingsins, var honum innan handar að óska þá atkvgr. um málið. Þetta gerði hann ekki, og er það ljósastur vottur um tilgang hans nú.

3402Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Það er ekki rjett hjá hæstv.forsrh., að það hafi verið á mínu valdi að fá úrskurð þessa máls í gær. Þá stóð atkvgr. um annað mál fram til kl. 2 um nóttina. En mjer þótti sýnt, að um þetta mál mundu verða nokkrar umræður, og því engar líkur til að það yrði útkljáð þá á fundinum, þó að það yrði tekið fyrir, nema því aðeins, að fundi hefði verið haldið áfram til morguns. En hv.þdm. hafa nú þegar fengið nóg af næturfundum. Annars þykir mjer illa sitja á hæstv.forsrh. að kenna mjer um, að jeg tefji mál. Vona jeg, að flestir hv.þdm. viðurkenni, að jeg hafi ekki talað um skör fram á þessu þingi. Mjer er þó kunnugt, að einstaka hv.þdm. hefir fengið þá flugu í höfuðið, að jeg tefji mál, því að einn hv.þm. úr stjórnarflokknum sagði nýlega við mig, að jeg talaði nú eins og hæstv.forsrh. hefði talað á undanförnum þingum, en jeg svaraði því, sem jeg vissi rjettast, að sá væri þó munurinn á mjer og hæstv.forsrh., að jeg talaði aldrei ótilneyddur, en tæplega mundu allir á eitt sáttir um ræðuhöld hans á fyrri þingum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það var sagt í spaugi fyrir nokkru, að jeg hefði farið í spjarir fyrirrennara míns í ráðherrastóli. Nú þykist hv. 2. þm. G.-K. hafa farið í mínar spjarir.

Forseti (BSv): Óskar hv. 2. þm. G.-K., að málið sje tekið út af dagskrá?

Nei, en jeg æski þess, að atkvgr. um það verði frestað

. Hv. þm. óskar ekki eftir því, að málið sje tekið út af dagskrá. - Vegna ummæla hans skal jeg geta þess, að tveir hv.þdm. hafa fengið leyfi forseta til fjarvistar, og eru því löglega forfallaðir. - Þá skal jeg taka það fram, að gefnu tilefni, að jeg hefi aldrei sjálfur á þessu þingi látið ræða mál án þess að gengið væri til atkv. um það að umræðu lokinni. En það mun rjett vera, að hæstv. varaforseti Nd. hafi gert þetta, og að minni hyggju af þeirri ástæðu, að deildin var ekki ályktunarfær. Mjer skilst, að mál það, sem hjer er um að ræða, þurfi skjótrar afgreiðslu, en eftir atvikum ætla jeg, að úrslit málsins velti ekki á atkv. þeirra hv.þdm., sem fjarverandi eru. Mun jeg því ekki taka það af dagskrá, og liggur það nú fyrir deildinni til umr. og atkvgr.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. á þskj. 650, við 2. gr. frv. eins og það kom frá 1. umr. í Ed.Brtt. mín er þess efnis, að ekki þurfi samþykki beggja deilda Alþingis til þess að selja stöðvarnar. Jeg þarf ekki að færa fram rök fyrir henni, því að hún er þrautrædd áður, en skal í þess stað leyfa mjer að rifja lítið eitt upp sögu þessa máls á Alþingi. Frv. er stjfrv. og var borið fram í Ed. Sú hv. deild samþ.brtt. þess efnis, að ríkið mætti selja stöðvarnar samlagi útgerðarmanna, ef slíkt fjelag yrði stofnað. Þegar málið kom hingað til Nd., var borin fram brtt. um, að þessi heimild til ríkisstjórnarinnar skyldi falla niður. En sú till. var feld, og með því lýsti þessi hv. deild yfir því, að hún teldi rjett, að stjórninni skyldi heimilt að selja. Við 3. umr. báru svo hv. jafnaðarmenn fram brtt. eins og það, sem nú er farið fram á, að deildin samþ., ef frv. er samþykt óbreytt eins og Ed. hefir nú gengið frá því, nefnil. um það, að deildin rifti sinni fyrri afstöðu. Höfðu þeir þá nýlega unnið mikinn sigur, þar sem þeir höfðu neytt Framsóknarflokkinn til að víkja frá sínu máli. Ætluðu hv. jafnaðarmenn nú að ganga aftur á sama lagið og báru fram brtt. um, að til sölunnar skyldi þurfa samþykki beggja deilda Alþingis. Þetta ákvæði var vitanlega mjög svipað því, að salan væri að engu orðin, og að bera það fram var að fara fram á, að deildin tæki aftur sinn fyrri dóm. En reyndin varð sú, að hv.Nd. stóð við sinn dóm. Jafnaðarmenn urðu fyrir vonbrigðum. Ákvæði 2. gr. stóðu óbreytt. Annars var frv. ofurlítið breytt að öðru leyti og fór því til einnar umr. í Ed. En þegar þangað kom á ný, sýnist „kjóinn“, sem oft hefir verið nefndur undanfarið, hafa verið kominn á flug. Ed. vjek frá sinni stefnu. Einstaka framsóknarmaður, sem áður hafði verið með heimildarákvæðinu, sneri nú við blaðinu, og endirinn varð sá, að hv.Ed. beygði sig undir þessa till: sósíalista-kjóans. Nú á að reyna þolrifin í Nd. Nú á að spyrja okkur, hvort við viljum í þriðja sinn kveða upp úrskurð í þessu máli. Tvisvar áður höfum við sagt álit okkar ótvíræðlega. Nú veltur á því, hvort hv.Nd. stendur við það, sem hún er búin að segja tvisvar sinnum, eða ætlar að láta jafnaðarmenn kúga sig eins og hv.Ed. Með atkvgr. um þetta mál verður úrskurðað um það, hvort þessi hv. deild á að teljast merk orða sinna eða ómerk og hvort jafnaðarmenn í Nd. eiga að heita húsbændur beggja deilda Alþingis. Brtt. er fram komin frá hv.þm. V.-Ísf. Mjer hefir ekki unnist tími til að athuga hana gaumgæfilega, og er því ekki reiðubúinn til að taka afstöðu til hennar, þó ætla jeg, að mjer muni ekki fjarri skapi að samþykkja hana.

Hjeðinn Valdimarsson Hv. 2. þm. G.-K. hefir nú haldið uppi umræðum hjer í deildinni næstum heila klukkustund, og má óhætt segja, að hann hafi talað meir af striti en viti, því að hann hefir ekki vikið einu orði að kjarna málsins. Þegar þetta mál var hjer síðast til umræðu, var ekkert um það talað, hvort rjett væri að selja samlagi stöðvarnar. Og jeg skal minna á það, að frá okkar hálfu, sem till. bárum fram, var engin ræða flutt. Var það að sumu leyti tilviljun, en hitt rjeð og nokkru um, að við töldum breytinguna svo sjálfsagða, að ekki þyrfti fyrir henni að mæla. Það er harla undarlegt, ef hjer á hinu háa Alþingi á að taka upp þann sið að láta stjórnina byggja verksmiðjur og selja þær svo í hendur einstökum mönnum, þegar einhver arðsvon fer að verða af þeim. Það er að vísu rjett, að till., sem borin var fram í Ed. um að fella niður heimildina, var feld. En hitt er rangt, að Ed. hafi með því að fella hana lýst yfir því, að hún vildi ekki, að þingið hefði hönd í bagga um söluna. En hún vildi sjálfsagt fremur þingsályktunarform en lagaform. Annars er gaman að bera þessa heimild saman við það, sem tíðkast erlendis um sölu opinberra eigna. Jeg skal geta þess t. d., að Reykjavíkurbær hefir lengi reynt að fá keypta litla lóð, sem franska ríkið átti hjer í bænum, Margra ára þref þurfti, uns hún loks fjekst. Svo fast binda Frakkar um, að ríkiseignir sjeu ekki seldar. En háttv. 2. þm. G.-K. vill gefa stj. ótakmarkaða heimild til að afsala ríkiseignum. Að lokum vil jeg benda á, að það gæti haft talsverð áhrif á framgang þessa máls, ef breytingar yrðu samþ. nú. Þá yrði það að fara í sameinað þing, og er þá óvíst um úrslitin. Jeg get sagt, að jeg hefi orðið að sætta mig við brtt., sem jeg tel valda skemdum, til þess að fá málinu framgengt. Og jeg held, að hv. 2. þm. G.-K. geri oft hið sama, svo að hann ætti að sætta sig við tillögu okkar.

Ásgeir Ásgeirsson Tilgangur brtt. þeirrar, sem jeg flyt ásamt hv.þm. Mýr., liggur í augum uppi. Við viljum búa svo um, að það fjelag, sem kynni að taka við verksmiðjunni, sje og haldi áfram að vera opið öllum útgerðarmönnum. Ella er hætt við, að til lítilla bóta yrði breytt frá því, sem nú er, því að öll yfirráð í fjelaginu gætu þá safnast á hendur örfárra manna, uns landslýðurinn í heild sinni væri litlu eða engu bættari. Jeg játa, að brtt. þessi er nokkuð seint fram komin. En hún sýnir stefnu okkar flm. um þetta atriði. Og ef hæstv. stjórn gæfi einhverja yfirlýsingu um, að hún mundi taka tillit til þeirrar stefnu, sem tillagan veit í, mundi jeg geta sætt mig við það og tekið till. aftur til að hætta ekki málinu að öðru leyti. Í rauninni er aðeins eitt ákvæði í þessu frv., sem nauðsynlegt er, að gangi fram nú. Það er ákvæðið um heimild fyrir stj. til að taka síldarverksmiðju á leigu. Jeg sje þess enga von, að bygging verksmiðju geti komist í framkvæmd, áður en við komum hjer saman aftur. Þess vegna ætti ekki að gera mikið til, þó að eitthvað yrði óákveðið í frv., eins og þetta þing afgreiðir það. Annars er jeg óánægður með, hve lítið er ákveðið um rekstur verksmiðjunnar, og sætti mig aðeins við það af þeim ástæðum, sem jeg hefi nefnt, og ef stjórnin telur sig fylgjandi þeirri stefnu, er við hv.þm. Mýr. höfum lýst yfir með till. okkar. samvinnuskipulag er sjálfsagt hjer, en ekki ríkisrekstur. Ef ríkisrekstur væri hafður og lágt verð gefið fyrir síldina, mundu dynja skammirnar til ríkisins fyrir að gefa of lítið fyrir hrávöruna og láta útlendinga græða í skjóli ríkisverslunar. Ef verðið væri hátt, þá er áhætta ríkissjóðs mikil. Eitt af því, sem jeg vil láta felast í tillögu minni og hv.þm. Mýr., er það, að þetta fyrirtæki verði rekið með samvinnusniði þegar á þessu sumri, þannig að ríkið beri ekki áhættuna, heldur þeir, sem skifta við verksmiðjuna. En vegna síldarmálanna yfirleitt ber nauðsyn til þess, að varaákvæðið um heimild ríkisstjórnarinnar til að leigja verksmiðju á þessu ári gangi í gildi, og mun jeg því fallast á, að hæstv. stjórn lýsi yfir því, að hún sje því samþykk, að síldarverksmiðja, ef reist verður, verði aldrei seld í hendur öðru fjelagi en því, sem ræki fyrirtækið eftir lögunum um samvinnufjelög frá 1921.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg er alveg samþykkur brtt. á þskj. 683 og get lýst yfir því af hálfu stjórnarinnar, að meðan jeg fer með þessi mál, mun slík verksmiðja aldrei verða afhent öðru fjelagi en því, sem starfar samkvæmt samvinnulögunum. Eins og hv.þm. V.-Ísf. benti á, stendur svo á um þetta frv., að það hefir verið 4 sinnum til umræðu í hv.Ed. og 4 sinnum hjer. Ef því er breytt nú, verður það að fara til sameinaðs þings. En það þýðir ekki eingöngu töf, heldur líka, að 2/3 hluta atkvæða þarf til þess að það nái fram að ganga. Jeg vænti þess því, þar sem jeg þykist hafa látið í ljós það, sem hv.þm. V.-Ísf. óskaði, að hann fresti brtt. sinni. Á næsta þingi gefst væntanlega nægur tími til að athuga þetta mál og þá skal jeg heita hv.þm. fylgi mínu. Jeg ætla ekkert að fara út í brtt. á þskj. 650. En af þeirri ástæðu, sem jeg hefi nefnt, að breytingar yrðu til þess að tefja málið og stofna því í hættu, vil jeg leggja til, að sú brtt. verði feld.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að jeg væri að gera leik að því að tefja umræðurnar með því að tala hjer í klukkustund. Þegar hv.þm. gaf þessa yfirlýsingu, hafði fundurinn staðið í 25 mínútur, og á þessum 25 mín. hafði hæstv.forsrh. talað 4 sinnum. Þetta dæmi er góð lýsing á sannsögli hv. 2. þm. Reykv. En það er ekki altaf eins stærðfræðilega hægt að sanna hans innræti og nú. Hv. þm. vildi leiða rök að því, að hv.Ed. hefði engan úrskurð felt um aðstöðu sína til þessa deiluefnis. Þetta er rangt. Þar sem hv.Ed. samþykti 2. gr. án brtt., verður að ætla, að deildin vilji hafa 2. gr. eins og hún er. En hvað sem hv, Ed. líður, er það bert, að hv.Nd. er búin að kveða upp sinn ákveðna úrskurð. Hv. þm. leiddi það inn í umræðurnar, hversu varlega Frakkar færu að um sölu á ríkiseignum. Hann nefndi til dæmis, að það hefir staðið til í ein 2–3 ár, að Reykjavíkurbær keypti lóðarspildu af franska ríkinu. En hv.þm. veit ekki nokkurn skapaðan hlut um þetta annað en það, að ákveðið svar hefir ekki fengist í 2–3 ár. Jeg býst satt að segja við því, að franska stjórnin hafi um annað að hugsa en þessa lóðarspildu hjer í Reykjavík. Jeg sje ekki, að það sje til annars en að lengja umr. að óþörfu að vera að blanda inn í þær alveg óskyldum smáatriðum. Það, sem hjer liggur fyrir, er í fyrsta lagi það, hvort við Nd.-menn viljum láta beygja okkur af jafnaðarmönnum hjer í deildinni. Það eru þeir, sem hafa leitt asnann inn í herbúðirnar. Við þurfum að gera okkur ljóst, hvort það er rjett, að hið sama þing, sem ákveður, að reistar sjeu bræðslustöðvar, setji um leið reglur um sölu bræðslustöðva eða hvort á að láta bíða að setja þær. Í tilefni af brtt.hv.þm. V.-Ísf. skal jeg geta þess, að eftir að hafa heyrt ræðu hv.þm., get jeg felt mig við brtt. Hann tók ákveðið í strenginn með mjer um starfrækslu ríkissjóðs með þeim hætti, er jeg benti á, og lagði þannig á móti skoðun hv. meiri hl. sjútvn., sem um leið er einkaskoðun hv.frsm. Ef á að reka verksmiðjuna á þann hátt, sem hv.frsm. meiri hl. benti á, er um stórkostlega áhættu að ræða. Hæstv. forsrh. hefir ekki enn gefið yfirlýsingu um það, hvernig hann ætli sjer, að verksmiðjan sje rekin; hvort ríkið eigi að kaupa síldina eða leggja fram fje til nauðsynlegs kostnaðar við starfrækslu þá, er minni hl. stingur upp á. Aðaláhættan er sú, að vinslumagnið verði ekki nógu mikið. Meðalsíldarafli er liðug 100 þúsund mál, en bræðslustöð eins og sú, sem skýrt er frá í greinargerð hv. 3. landsk., getur unnið úr 120 þús. málum síldar. Jeg vil, að mönnum sje ljóst, í fyrsta lagi það, að aðaláhættan er í því fólgin, að vinslumagnið verði ekki nógu mikið, og í öðru lagi, að þar sem það er sannað, að ekki er ástæða til að ætla, að næstu ára framleiðslumagn verði svo mikið, að það nægi þeim verksmiðjum, sem fyrir eru, er nauðsynlegt, að útgerðarmenn skifti við ríkisverslun fremur en við aðra, og þá er öruggasta leiðin sú, sem jeg benti á, að reka verslunina svo, að útgerðarmenn eigi við sjálfa sig um andvirði aflans. Jeg man ekki nákvæmlega, hvernig atkvgr. fjell um þetta mál við 3. umr. Jeg var á móti því, en jeg lýsti yfir því, að ef hæstv.forsrh. vildi úrskurða, að hann ætlaðist til, að starfræksla færi fram eins og jeg óskaði eftir, mundi jeg greiða atkv. með málinu. Ef hæstv. ráðh. gerir það, hugsa jeg, að margir íhaldsmenn greiði málinu atkv. sitt, og þá er engin ástæða til að ætla, að málið dagi uppi, og engin áhætta þó það þurfi að fara til sameinaðs þings. Það er bara tylliástæða, sem búin er til til þess að þóknast jafnaðarmönnum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 2. þm. G.-K. veit vel, að það er mikil nauðsyn fyrir stjórnina að fá afgreiðslu þessa máls nú, til þess að hún geti staðið að vígi eins og hún þarf til þess að undirbúa þá samninga, sem eru að byrja. Jeg hefi lýst yfir því, að jeg væri sammála þeim anda, sem kemur fram í brtt.hv.þm. V.-Ísf., en jeg verð að segja það, að það er mikil áhætta fyrir hv. 2. þm. G.-K. að eiga það undir yfirlýsingu manns, sem af tilviljun situr í sæti atvmrh., hvernig hann greiðir atkv. um þetta mál. Jeg get hrokkið upp af á morgun, - og hvaða gagn hefir hv.þm. þá af minni yfirlýsingu? Það er ómögulegt að verða við því, að gefa endanlega yfirlýsingu um rekstur fyrirtækisins, þar sem skýrsla hv. 3. landsk. kom ekki fyr en eftir að þing var byrjað, og jeg hefi haft mjög mikið að gera síðan.

Hjeðinn Valdimarsson Mjer finst hv. 2. þm. G.-K. gerast nokkuð uppivöðslusamur hjer á Alþingi. Hann heldur langar tölur um það, hvenær eigi að taka mál af dagskrá, og hann skorar á forseta deildarinnar að fara ekki sinna ferða, af því að hann vilji ekki hlíta úrskurði annars manns, þótt hann sitji á löglegan hátt í forsetastóli. Hv. þm. lætur eins og hann eigi þingdeildina og geti hagað sjer hjer eins og í hlutafjelagi, sem hann er framkvæmdarstjóri fyrir. Jeg sagði, að hv.þm. hefði haldið uppi umr. um þetta mál í klukkutíma. Jeg hygg, að þetta sje satt, því að með útúrsnúningum tókst honum að tefja umr. um klukkutíma eða meira. Hv. þm. gerði sig mjög breiðan yfir því, að jeg vissi ekkert um sölu lóðarspildunnar, sem Reykjavíkurbær vill kaupa af Frökkum. Það eru samt fáir menn kunnugri því máli en jeg, þar sem jeg átti sæti í þeirri nefnd, sem samdi við franska ræðismanninn. Hinsvegar veit hv. 2. þm. G.-K. ekki nokkurn skapaðan hlut um þetta mál, svo að hann talar gersamlega út í bláinn, eins og hans er vandi. Franska stjórnin heimtar, að til þess að salan geti farið fram, þurfi að koma sjerstök lagaheimild. Hjer liggur fyrir lagafrv. um í fyrsta lagi að kaupa og koma upp síldarbræðslustöð og í öðru lagi heimild til þess að selja hana hvenær sem er og hverjum sem er án vilja þingsins.

Já, það liggur fyrir lagaheimild. Hvað vill þm. meira?

. Almenn heimild en ekki sjerstök, er að sölu kemur, svo að þingið geti áttað sig á öllum aðstæðum. Það er eins og hv.þm. sje orðinn svo þjáður af samvinnunni við okkur jafnaðarmenn, að hann vilji fallast á flesta hluti með andstæðingum sínum, ef hann með því getur felt eitthvað fyrir okkur. Jeg vil benda á, að till., sem við bárum fram í Nd., er ekki aðeins jafnaðarmannatillaga, því að hún var samþ. í hv.Ed., og þar eru bara tveir jafnaðarmenn. Jeg hygg, að óþarfi sje að deila um rekstur þessa fyrirtækis, því að það eru engar horfur á, að það verði komið upp fyrir næsta þing. Jeg vil taka það fram, að þó að háttv. 2. þm. G.K., hv.þm. V.-Ísf. og fleiri sjeu sammála um, að best sje að hafa fyrirkomulagið þannig, að sem minst áhætta hvíli á verksmiðjunni og útgerðarmennirnir fái alt nema umboðslaun fyrir vinsluna, álít jeg þetta mjög varhugavert. Jeg held, að best sje, að ríkið reki sjálft verksmiðjuna á eigin áhættu og ábyrgð. Þetta atriði mun jeg þó ekki láta fæla mig frá að greiða frv. atkv. í þetta sinn, og er jeg þó sáróánægður með það. Jeg vil beina þeirri fyrirspurn til hv.þm. V.-Ísf., af því að jeg heyrði, að hann bað um orðið, hvort það sje ekki rjett skilið hjá mjer, að meining brtt, hans sje sú, að ef um samlag eða samvinnufjelagsskap sje að ræða, þurfi þau að standa á grundvelli samvinnulaganna, þannig að þau geti ekki selt öðrum fyrirtækjum en þeim, sem eru stofnuð á grundvelli samvinnulaganna. Jeg verð þó að segja, að eins og áliðið er þings, get jeg ekki greitt þeirri tillögu atkvæði.

Sigurður Eggerz Jeg gæti að mestu leyti látið nægja það, sem jeg hefi sagt áður um þetta mál. En jeg verð að bæta því við, að mjer finst mjög broslegt, ef á að fara að ákveða með lögum, hvernig þetta fyrirtæki skuli rekið. Þó að samþ. yrðu lög um, að rekstrinum ætti að haga svo, að útgerðarmenn legðu síld í verksmiðjuna og fengju svo útborgað á eftir, eftir því hvernig reksturinn gengi, er jeg ekki viss um, að það fengist næg síld. Þetta er vottur þess, hversu litla hugmynd menn hafa um slíkan rekstur. Ef það stæði í lögum, að ekki mætti reka verksmiðjuna á annan hátt, yrði hún að vinna með engum krafti eða hálfum krafti. Og þá er með öllu girt fyrir það, að hinir smærri útgerðarmenn geti haft nokkur viðskifti við verksmiðjuna. Hvernig eiga þeir, sem stunda bátaútveg, að láta sína síld í verksmiðjuna, ef þeir fá ekkert borgað fyr en seint og síðar meir? Alt þetta sýnir ljóslega, að hjer er verið að setja á stofn fyrirtæki, sem menn vita í raun og veru alls ekkert um. Hæstv. atvmrh. sagðist eiga bágt með að svara fyrirspurnum í þessu efni og enga bindandi yfirlýsingu geta gefið þar að lútandi. Jeg get sannarlega skilið það. Sannleikurinn er sá, að háttv.þm. hafa yfirleitt mjög litla, hugmynd um rekstur slíkrar verksmiðju. Þeir þekkja ekki þá áhættu, sem honum fylgir. Annars væri ómögulegt, að þetta mál fengi svo mikinn byr, sem raun er á orðin. Hæstv. atvmrh. sagði, að ef breytingar væru gerðar á frv. nú. þyrfti það að fara til Sþ. og þyrfti það þá 2/3 atkv. til þess að ná samþykki. En jeg held, að skaðlaust sje, þó að annað eins áhættufyrirtæki og þetta færi ekki í gegn, ef það hefði ekki 2/3 atkv. Jeg held, að þjóðina taki það ekki sárt, þó að annað eins áhættufyrirtæki og þetta færi til Sþ. og væri athugað betur en orðið er. Ástæðan til þess, að Íslandsbanki studdi þessa verksmiðju, var, að þarna var um það að ræða að bjarga talsvert miklu fje, sem Íslandsbanki átti úti þarna vestur frá. Þar hafði árið áður verið rekin gamaldags síldarbræðslustöð, sem hafði gefið sæmilegan ágóða. Þarna var stofnað hlutafjelag með 100 þús. kr. framlagi. Í stjórnina var svo reynt að fá hina hæfustu framkvæmdarstjóra fyrir verksmiðjuna, t. d. menn frá Alliance og Defensor. Var það von Íslandsbanka, að með því að „modernisera“ þá gömlu verksmiðju mundi takast að vinna upp töpin og tryggja atvinnureksturinn. Bankinn lofaði engu nema rekstrarfje til verksmiðjunnar. En vonirnar brugðust að því leyti, að fyrsta árið varð mikið tap á rekstrinum. Stafaði það aðallega af því, að varan, sem þar var framleidd, var 4. flokks vara. En einmitt vegna þeirrar miklu reynslu, sem jeg hefi fengið í gegnum þetta, get jeg um þetta mál talað af sjerþekkingu og veit því, vegna reynslu bankans, að um stórt áhættufyrirtæki er að ræða, og getur aldrei orðið öðruvísi. Hv. deild þarf að sjá það og sannfærast um, að ríkissjóðnum er stofnað hjer í afarmikla áhættu. Öll þau ár síðan 1912, að undanteknu einu ári, sem jeg hefi átt sæti á Alþingi. hefir það verið sú ráðandi grundvallarskoðun, að ekki ætti að draga ríkissjóðinn í áhættufyrirtæki. En nú er verið að snúa frá þessari stefnu. Nú er á ýmsan hátt verið að draga ríkissjóðinn inn í hættulegasta atvinnuveginn, síldina. Og þótt þetta verði samþ. af miklum meiri hl. þess flokks, sem telur sig vera fulltrúa bændanna, þá er jeg viss um, að bændur þessa lands fallast aldrei á þetta. Bændastjettin vill, að farið sje varlega með fjármál þjóðarinnar. - Bændastjettin á að vera kjölfesta þjóðarinnar, ekki síst i fjármálum. En er sá bændaflokkur, sem nú skipar stjórnarliðið hjer á hinu háa Alþingi, sú kjölfesta? Jeg er hræddur um ekki. Og jeg er hræddur um, að þegar þeir koma fram fyrir sína kjósendur, þá segi bændur landsins þeim það, að þeir hafi ekki gert þetta í sínu umboði. Hjer er verið að leggja ríkissjóðinn í stórkostlega hættu vegna síldveiðanna, meðan óvíst er um, hvort hægt verði að styrkja bændur til sinna mála. Og þessu fylgja bændur þingsins flestir. Já, samviskan sefur núna. og sefur fast. En hún skal vakna!

Ásgeir Ásgeirsson Eftir ræðu hæstv.forsrh. skal jeg lýsa yfir því, að jeg tek aftur brtt. mína. En jeg tek það fram, að það er vegna orða hans, en ekki vegna röksemda háttv.þm. Dal. Hv. þm. sagði, að bændastjettin ætti að vera kjölfesta, þjóðfjelagsins. Hún verður það, ef hún kemur kjölfestu í síldarmálin. Hvergi annarsstaðar í okkar atvinnurekstri er því svo farið að tap á atvinnurekstrinum geti orðið þeim mun meira, sem meiri verður aflinn. Í frjálsri samkeppi er það venjulega svo, að ágóði og framleiðslumagn fylgjast að. En þar sem því er öfugt farið með þennan atvinnuveg, þá getur ekkert annað hjálpað en það, að skipuleggja hann. Og skipulagningin er sú kjölfesta, sem nauðsynleg er þessu máli. Finst hv.þm. Dal. síldin hafa verið sú kjölfesta fyrir þjóðfjelagið hingað til, að alt muni kollvarpast, ef salan er skipulögð? Jeg held varla, að hv.þm. treystist til að halda því fram. Nei, hv.þm. veit, að síldin hefir ekki verið nein kjölfesta, heldur þvert á móti hefir stórfeld áhætta fylgt henni alla tíð. Og einmitt þess vegna eru þau frv., er skipulagsbinda síldveiðina; komin fram. sem dæmi líks eðlis og þetta mætti nefna kaffiframleiðsluna í Brasilíu. Þar var ástandið þannig, að því meiri sem uppskeran varð, því meiru töpuðu framleiðendurnir á henni. Þetta lagaðist ekki fyr en ríkið hafði komið skipulagi á verslunina með hjálp stórlána, er það tók til þess. Þarna er nú ríki, sem ekki hefir notið mikils álits fyrir pólitískan þroska og hefir þó komið þeirri framleiðslu sinni, sem líkt er ástatt um og síldveiðina, í sæmilegt horf. Hjer þarf að gera hið sama til þess að tryggja það, að síldin missi ekki verðmæti sitt, þótt mikið veiðist. Hv. þm. fanst það stór áhætta fyrir ríkið að skifta sjer af síld. En afskiftaleysið varðveitir áhættu þjóðfjelagsins, sem er ekki óskylt ríkinu. Hvers vegna snýst hann þá móti því að skipuleggja þessi mál á samvinnugrundvelli? Jeg skil það ekki. Mjer finst, að hann ætti þvert á móti að leggjast á sömu sveif og við, sem líka viljum takmarka áhættu þjóðarbúsins af þessari framleiðslu.

ekki byggingarkostnaði!

. Vilja háttv.þm. halda því fram, að hjer eigi ekki að vera neinar síldarverksmiðjur?  Um leið og jeg lýsi fylgi mínu við þetta frv., vil jeg taka það fram, að mjer þykir ekki nógu vel sjeð fyrir skipulagi rekstrarins í frv. En jeg hygg þó, að það komi ekki að sök, vegna þess að jeg tel víst, að koma muni til kasta næsta þings að ákveða skipulagið. Af sömu ástæðu tek jeg þá líka brtt. mína aftur nú. Það, sem nú er gert, hygg jeg, að hafi ekki þýðingu fyrir næsta sumar, nema þá til þess að leigja verksmiðju. Að lokum vil jeg beina þeirri ósk til hæstv. stjórnar, að um leið og hún undirbýr byggingu á síldarverksmiðju, ef hún gerir það í ár, þá undirbúi hún líka frv. um rekstur og skipulag verksmiðjunnar og það samband, sem hagkvæmt teldist, að vera ætti milli hennar og síldareinkasölunnar. Þetta er svo stórt og þýðingarmikið atriði, að það ætti ekki að verða dregið undan löggjafarvaldinu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil taka undir það, sem hv.þm. V.-Ísf. sagði. Það er einmitt verkefni bænda að skipulagsbinda með löggjöf þennan atvinnuveg. Ef skýrsla sú, sem samin var um þetta mál, hefði ekki komið svona seint fram, þá hefði stjórninni máske unnist tími til að undirbúa málið betur. Þá hefði hún talið sjer skylt að bera fram ásamt þessu frv. annað frv., er nánar hefði kveðið á um skipulag þessara mála. Jeg er því alveg sammála hv.þm. um, að það beri að leggja fyrir næsta þing. Þá vildi jeg, í eitt skifti fyrir öll, segja fáein orð til hv.þm. Dal. Jeg hefi oft í vetur hlustað með mikilli þolinmæði á álíka ræður og þá, er hann hjelt nú, án þess að svara þeim einu orði. Það hefir oft hrygt mig, að maður í jafnábyrgðarmikilli stöðu og hv.þm. er skuli hafa haldið í mörgum stórmálum, sem hjer hafa verið til meðferðar, svo óþolandi glamurkendar ræður og fullar af leikaraskap, sem þessi ræða hv.þm. var. Það hefir hrygt mig, að hv.þm. telur sig færan um að kenna öðrum varfærni, sem sjálfur á einhverja hina mestu glappaskotasögu að baki sjer. Þarf ekki annað að nefna því til sönnunar en það, að hv.þm. hefir sem bankastjóri veitt lán til fyrirtækis, sem á hefir tapast hundruð þúsunda króna á einu ári, því fyrsta. Þá er annað atriði, sem bendir á, hve innihaldslaust glamur þessar ræður hv.þm. eru. Hann er að draga dár að þeim flokki hjer í þinginu, sem hefir stuðning jafnaðarmanna, og fer algerlega óviðeigandi orðum um flokkinn vegna þess. En það sýnir best, hver hugur fylgir máli hv.þm., þegar þess er gætt, að enginn hefir legið eins flatur á hnjánum fyrir jafnaðarmönnum sem einmitt þessi háttv.þm. Einu sinni langaði hv.þm. til að verða borgarstjóri hjer í Reykjavík og bað þá um og fjekk fylgi jafnaðarmanna, og tvisvar, er hann vildi ná þingmensku, var það sem hv.þm. skreið flatur á hnjánum fyrir jafnaðarmönnum og bað þá fulltingis. Þá var það ekki hættulegt í augum hv.þm. að þiggja stuðning jafnaðarmanna. - Jeg hefi nú beðið með þolinmæði undir hinum mörgu samskonar ræðum þessa hv.þm. í allan vetur. Mjer fanst rjett að kvitta einu sinni lítillega fyrir það, sem er aðalefni allra ræðna hans. Jeg hefi nú gert það og mun sennilega ekki gera það oftar á þessu þingi.

Jón Sigurðsson Jeg vildi segja nokkur orð um þetta mál, þótt ekki hafi jeg neina sjerþekkingu á því. - Það sagði einhver hjer í hv. deild á dögunum, að þetta þing væri sannnefnt síldarþing, og mun það ekki vera fjarri rjettu lagi. Mjer telst svo til, að 7 frv. hafi verið borin fram, er á einhvern hátt lúta að síldarútveginum og honum til hagsbóta á einhvern hátt. Aftur hafa ekki verið borin fram nema 9 frv., er snerta landbúnaðinn. Ef litið er aftur á móti á fjárhagshlið þessara frv., kemur í ljós, að stjórnarflokkarnir leita heimildar fyrir stj. til þess að verja um 1100 þús. kr. til síldarbræðslustöðvar og annara síldarmála. En til landbúnaðarmála leitar stjórnarflokkurinn heimildar til að verja aðeins 335 þús. kr., hvorttveggja utan fjárlaga. Það er freistandi að leggja nokkuð út af þessum tölum, en jeg mun þó ekki gera það í þetta sinn; tölurnar tala sínu máli. En hitt er umtalsefni, sem ekki verður komist hjá að minnast á, afstaða sumra hv.þdm. úr stjórnarflokkunum og hæstv.forsrh. til þessa frv., og þá einkum til till. um að reka Síldarverksmiðjuna á samvinnufjelagsgrundvelli. Það er t. d. ekki langt síðan fulltrúar Framsóknar og jafnaðarmanna í sjútvn. báru fram þá till. að fella niður úr 2. gr. ákvæðið um. að stjórnin mætti selja síldarbræðslustöðina Samvinnufjelagi útgerðarmanna. Jeg er undrandi yfir, að þessi till. skyldi koma fram. Mjer finst það koma úr hörðustu átt, að stjórnarflokkurinn, sem hefir talið samvinnustefnuna sem sitt höfuðstefnumál, legst á móti því, að þetta verði gert að samvinnufyrirtæki og er kominn það langt að meta meira ríkisrekstur sósíalistanna. Jeg tel, að það sje skylda okkar samvinnumanna að fella þetta úr frv. og að taka upp till.hv.þm. V.-Ísf. Og þótt hann sje ánægður með svör hæstv.forsrh., þá er jeg það ekki, og meðal annars af þeirri ástæðu, sem hæstv.forsrh. sjálfur hefir fært fram, að hann getur fallið frá áður en til framkvæmda kemur um lagfæringu þessa máls. Þetta er mín skoðun, og hefi jeg lýst henni til þess að það sjáist, hvers vegna jeg tek till.hv.þm. V.-Ísf. upp. - Það getur líka orðið nógu gaman að sjá samvinnumennina hjer í hv. deild drepa hana.

Sigurður Eggerz Jeg vil fyrst svara hv.þm. V.-Ísf. nokkrum orðum. Hann talaði um, að hann vildi, að verksmiðjan yrði rekin á samvinnugrundvelli. En eru nú líkur til þess, að samvinnufjelag fengist til að reka verksmiðjuna? Reynt hefir áreiðanlega verið að fá samvinnu milli útgerðarmanna um síldarstöð, en hún tókst ekki; að vísu var ekki samvinnusnið á þeim fjelagsskap. Mjer er ekki ljóst, hvort þetta fjelag átti einnig að kaupa verksmiðjuna. Jeg þykist því hafa rjett til að halda mjer við frv. og gera ráð fyrir því, að svo framarlega, sem stjórnin byggir, þá verði þar um ríkisrekstur að ræða, þar sem engar líkur eru færðar fyrir neinu öðru. Þá var það hæstv.forsrh., sem rjeðst fast að mjer. Jeg hafði framið þá goðgá að vara við hættu, sem ríkissjóði gæti stafað af þessu frv. Hæstv. forsrh. þótti það ekki sitja vel á mjer, þar sem Íslandsbanki hefði komið verksmiðjunni á Önundarfirði á fót. - En mjer er spurn: Er það ekki eðlilegt, að jeg einmitt eftir þá reynslu, sem jeg hefi fengið, varaði þingið við áhættunni? Hæstv. ráðh. talaði þungum orðum um verksmiðjuna. Jeg hefi að gefnu tilefni áður skýrt frá ástæðum fyrir því, að verksmiðjan var sett á stofn. En jeg get endurtekið það, að Íslandsbanki átti þarna útistandandi mikið fje, sem hann vildi reyna að bjarga. Rekstur lítillar verksmiðju hafði gengið sæmilega á þessum stöðvum árið á undan, en verksmiðjan var að öllu leyti mjög aftur úr að öllu fyrirkomulagi. Nýtt hlutafjelag var myndað með 100 þús. kr. að mig minnir, og í stjórn þess voru teknir menn úr jafnvelmetnum fjelögum eins og Alliance og Sleipni. Gamla síldarverksmiðjan var umsköpuð í nýtt snið, og vonaði bankinn, að hann gæti með þessu náð inn gömlu skuldinni, er jeg skýrði frá. Bankinn lofaði fjelaginu aðeins rekstrarfje. Fyrsta árið fór svo hörmulega; framleiðslan varð 3. eða 4. flokks, og varð því mjög mikið tap á fyrsa árinu, svo rekstrarfjeð fjekst ekki endurborgað, eins og gert hafði verið ráð fyrir; mörg fleiri óhöpp komu. Síðan hefir fyrirtækið gengið betur, en áhættan í þessum fyrirtækjum er ekki lítil, þegar stórfje getur tapast á ekki ári. Hæstv. forsrh. var að víta mig fyrir þetta. En ef um vanrækslu er að ræða frá bankans hálfu, þá getur hæstv. ráðh. vítt það annarsstaðar en í þingsölunum. Og jeg hygg, að hæstv. ráðherra myndi ekki gráta það, þótt hann fengi tækifæri til þess að ýta mjer burt, því hæstv. stjórn mun vilja, að þeir, sem skipa stöðurnar í þjóðfjelaginu, sjeu góðu börnin. En hún má vita það, að í stjórnmálunum mun jeg ekki taka tillit til annars en samvisku minnar. Það var sem komið væri við hjarta hæstv.forsrh., þegar jeg benti á, að það væri ekki í anda bændastjettarinnar í landinu, að ríkissjóður væri dreginn inn í þá áhættu, sem þessum málum er samfara. Jeg veit, að hæstv. ráðh. er reiður yfir því, að jeg benti fast á það, að úti um sveitir landsins mundu menn hafa búist við einhverju öðru en að ríkissjóðurinn væri dreginn inn í síldina. Hæstv. ráðh. sagði, að jeg hefði skriðið fyrir jafnaðarmönnum. Hjer er farið með hin mestu ósannindi. Aldrei hefi jeg gengið eftir eða beðið jafnaðarmenn um nokkurn stuðning. Hitt er annað mál, að jafnaðarmenn báðu mig að bjóða mig fram sem borgarstjóra hjer í Reykjavík. Og sagði jeg tvisvar nei við því, en ljet þó loks til leiðast. En auðvitað var jeg beðinn um þetta sama úr öðrum flokkum. Síst mundi þetta verða talið mjer til ámælis - fremur finst mjer það vera vottur um traust. Mjer þykir það hart, að sjálfur hæstv.forsrh. skuli beita öðrum eins ósannindum gegn mjer og þetta eru. Hann sagðist vera hissa á því, að maður, sem hefði verið og væri í jafnábyrgðarmikilli stöðu og jeg, talaði á þá leið, sem jeg gerði. En hvað hefi jeg þá sagt? Jeg sagði, að verksmiðjurnar, eins og málið lægi hjer fyrir, væru áhættufyrirtæki. Eru þetta glamuryrði? Eða hver eru þau glamnryrði, sem hæstv.forsrh. talar um? Eða er hægt að segja, að einn af fulltrúum þjóðarinnar fari með glamur, þegar hann heldur sjer að því, sem hann getur undirbygt með rökum, og stendur þannig fullkomlega föstum fótum í veruleikanum? Jeg veit, að hæstv.forsrh. muni sjá það, þegar hann hefir fengið sömu þekking á þessum málum, sem jeg hefi, að hjer er um miklu alvarlegra mál að ræða en hann heldur. Jeg er ekki neitt hræddur við framkomu mína hjer á þessu þingi. Jeg hefi að vísu staðið einn, en jeg hefi þorað að standa fast við mína eigin skoðun á málunum. En jeg er alveg sannfærður um, að best væri, að sem flestir myndi sjer sjálfstæða og fasta skoðun á málunum. Jeg er alveg viss um, að slík mál, sem við höfum rætt hjer síðustu dagana, eru þess eðlis, að þjóðin krefur fulltrúa sína reikningsskapar í þeim. Jeg er viss um, að það er að verða stefnubreyting í landinu. Ýmsar þær grundvallarreglur, ekki einungis í fjármálum, heldur yfirleitt í þjóðmálum, sem hingað til hafa, verið hafðar í heiðri, er nú verið að brjóta. Og jeg held, að hæstv. forsætisráðherra, væri meiri þörf á því að nota páskafríið til þess að athuga í kyrð og ró, hvar hann stendur í stjórnmálunum, heldur en að hlaða ósannindum yfir mig hjer í hv. deild. Jeg er viss um, að nú er verið að hrinda honum út í ýmislegt, sem hann mun síðar sjá, að ekki er rjett, og jeg held, að hann hefði betra af því að nota páskana til þess að rifja upp sín fornu fræði og halda sjer við hið góða og gamla, sem hann hefir hingað til bygt á, í stað þess að gera ýmislegt, sem hann má frekar án vera.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af því, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði, skal jeg taka það fram, að mjer þykir vitanlega gott að hugsa til þess, að hann vill verða hjálplegur til þess að láta reka þessa verksmiðju á samvinnugrundvelli. Annars vil jeg benda hv.þm. á það, að í 40. gr. þingskapa stendur, að frv., till. til þál. og brtt. megi kalla aftur á hverju stigi umræðu sem vill, en heimilt sje hverjum þm. að taka þær jafnskjótt upp aftur. Nú liðu 3–4 ræður frá því að hv.þm. V.-Ísf. tók brtt. sína aftur og þangað til hv. 2. þm. Skagf. tók hana upp. Sýnist mjer því a. m. k. nokkurt vafamál, hvort till, megi koma til atkv., en skýt því annars undir úrskurð hæstv. forseta. Jeg vil ekki fara í neitt orðaskak við hv.þm. Dal., en jeg vildi sýna honum þann sóma, þegar jeg hafði hlustað á 20–30 ræður, sem mjer líkaði illa, að segja honum þá einu sinni, hvernig mjer þættu ræðuhöld hans. En í illdeilur við hann ætla jeg ekki. Jeg held, að hv.þm. hafi sagt 4 sinnum í ræðu sinni, að hann væri ekki hræddur.  Hv. þm. sagði, að jeg þyrfti nú um páskana að athuga, hvar jeg stæði.

Einkum á föstudaginn langa

. Það má vel vera, að jeg gangi einhverntíma inn fyrir bæinn, eins og jeg geri stundum, og jeg býst við, að þá muni blasa við mjer, sem minnismerki um hv.þm., vegagerð, sem hann stofnaði einu sinni til. Og jeg býst við, að jeg láti mjer það verða til viðvörunar um það, að standa aldrei nálægt eða að halla mjer að slíkum mönnum sem hv.þm. Dal.

Lárus Helgason Það var ræða hv.þm. Dal., sem gaf mjer ástæðu til þess að standa upp. Það er ekki í fyrsta skifti, sem við bændur hjer á þingi erum látnir heyra það af þessum hv.þm. og sumum öðrum, að við látum leiða okkur eins og sauði, og einkanlega af jafnaðarmönnum. Hv. þm. hefir í þessum tveimur ræðum sínum sagt, að sá mikli áhugi á síldarmálum, sem fram kæmi hjá stjórnarflokknum, gæti ekki verið í anda bænda. Jeg veit nú ekki betur en að við bændur hjer á þingi eigum að vinna að sjávarútvegsmálum sem öðrum málum, því að það er skylda okkar að vinna sem best að hverju því máli, sem fyrir kemur. Að því er þessi síldarmál snertir, þá er það öllum vitanlegt, að síldarverslunin hefir ekki verið í svo góðu lagi undanfarið, að vanþörf sje á að bæta hana. Þá minti hv.þm. á, að hver þm. verður að mynda sjer sjálfstæða skoðun á hverju máli. Hv. þm. heldur altaf, að við bændur sjeum leiddir hjer eins og önnur viljalaus verkfæri. Jeg mótmæli þessu harðlega; jeg veit ekki annað en að við bændur vinnum að öllum málum og greiðum um þau atkvæði eftir okkar eigin geðþótta. Það, sem mjer þótti allra leiðinlegast við ræðu hv.þm., var það, að hann sagði, að enginn vafi væri á því, að samviska okkar bænda mundi vakna. Í þessi orð má leggja tvenskonar meiningu. Þau gefa fyllilega í skyn, að við bændur höfum gert eitthvað, sem samviska okkar muni síðar ásaka okkur fyrir. Þessu mótmæli jeg harðlega. Ef við greiðum atkvæði með einkasölu, þá er það vegna þess, að við trúum á það, að hún muni ganga vel, og er því engin hætta á, að mig nje aðra iðri þess, að hafa farið þessa leið. Og í þessum orðum lá einnig illur spádómur um fyrirtækið. Jeg tel, að við bændur eigum ekki að taka því þegjandi, að okkur sje núið því um nasir, að við sjeum leiddir eins og leiðitamir hestar hjer í þinginu.

Sigurður Eggerz Hæstv. forsrh. fór enn að tala um samband mitt við jafnaðarmenn. Jeg get vísað til þess, sem jeg hefi sagt áður um þetta mál, að jeg hefi aldrei verið vonbiðill þeirra, og eru því þessi ummæli hans ósönn. En jeg býst við því, að hæstv. ráðh. mundi ekki drepa hendi við því, ef menn úr einhverju kjördæmi kæmu til hans og byðu honum þar stuðning sinn. Annars bauð jeg mig aldrei fram í G.-K., jafnvel þótt hæstv. ráðh. byði mjer mjög ákveðið fylgi síns flokks þar.

Það er nú ekki stórt

. En það má ekki tala um snöruna í hengds manns húsi, - því að hver er aðstaða hæstv. ráðh. til jafnaðarmanna? Hann getur ekkert gert nema með hjálp jafnaðarmanna. Þeir halda honum í klóm sínum, svo að hann getur ekki hreyft sig; alt hans mikla og stórkostlega veldi, sem hann hefir lýst með svo mörgum orðum, er hrunið á sama augnabliki, sem jafnaðarmenn hrukka svolítið upp á nefið. Það má með sanni segja, að alt er fallvalt í veröldinni, þar sem þetta mikla veldi getur fallið við það eitt, að jafnaðarmenn hrukka svolítið upp á nefið. Hæstv. forsrh. veit það eflaust úr sínu gamla starfi sem sálusorgari, hve alt er fallvalt, en hann mun læra það ennþá betur af þessari samvinnu. Því að mjer virðist svo, sem jafnaðarmenn ætli að halda ákaflega fast á sínu máli. Mjer sýnist hæstv.forsrh. vera alveg í gapastokknum hjá þeim. Og jeg verð að segja það, að jeg kenni bókstaflega í brjósti um hann. Þjóðnýtingin, sem áður var fjarlæg, er altaf að koma nær og nær. Á þessu þingi verða líklega samþ. eitt síldareinokunarfrumvarp, ríkisrekstur á síld og eitt einokunarfrumvarp snertandi landbúnaðinn. Jeg sje, að hæstv. fjmrh. ber í borðið. Það sýnir, að hæstv. stj. er nú farin að veita Frjálslynda flokknum eftirtekt, og það er líka rjett, því að þótt hann sje lítill, þá hefir hann þó þau mál meðferðis, sem hæstv. stj. hlýtur að. beygja sig fyrir á sínum tíma. Út af hinum fáu orðum míns góða vinar, háttv.þm. V.-Sk., hefi jeg fátt eitt að segja. En jeg held, að það sje ekki hægt að bregða mjer um það, að jeg fjandskapist við hina íslensku bændastjett. Jeg sýni henni þvert á móti þann mikla velvilja nú, að vara hana við að fara inn á þá braut, sem jeg er sannfærður um, að liggur til óhamingju. Jeg er sannfærður um, að sá andi, sem ræður gerðum núverandi hæstv. stj., er ekki andi hinnar íslensku bændastjettar. Því að sanngirnin er andi hinnar íslensku bændastjettar; jeg er viss um, að allir eru sammála um það. En það er ekki sanngirni, sem ræður aðgerðum hæstv. stj., heldur miklu fremur ósanngirnin. Þótt hjer eigi að heita bændastjórn, þá er landinu ekki stjórnað í anda hinnar íslensku bændastjettar, því að jeg er viss um, að ef svo væri, þá mundum við fá meiri frið og meiri ró í þessu landi.  (Dómsmrh. JJ: Í hvaða anda er Íslandsbanka stjórnað? - ÓTh: Nei, nei, er nú hæstv.dómsmrh. kominn?)  . Honum er stjórnað í þeim anda, að reyna að styðja atvinnuvegi þjóðarinnar og gera þeim jafnhátt undir höfði, eftir því sem hægt er. Þetta er einungis stutt aths., en jeg held, að í ræðu minni áðan hafi jeg sagt hæstv. stjórn meiri sannleika en hún hefir fengið að heyra nokkurntíma fyr á þessu þingi.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er aðeins örstutt kvittun til hv.þm. Dal. Hann gaf svo ákaflega skáldlega og heimspekilega lýsingu á afstöðu stj. til jafnaðarmanna, hvernig stj. hrykki við, þegar jafnaðarmenn hrukkuðu nefið, að jeg fór að athuga, hvort ekki væri alveg sjerstök ástæða til þess, að hann lýsti þessu svo nákvæmlega. Jú, jeg fann, að það var oftar en í þessi 3 skifti, sem jeg gat um áðan, að hv.þm. Dal. hafði orðið að knjekrjúpa fyrir jafnaðarmönnum. Þegar hann myndaði stj. 1922, þá kom hann á fjórum fótum til fulltrúa jafnaðarmanna hjer á Alþingi og bað hann um stuðning.  Hv. þm. Dal. var að áminna okkur um að veita hinum litla frjálslynda flokki athygli. En jeg vil einungis beina þessu til hans: Hann á sjálfur að athuga, hvað flokkur hans er orðinn lítill: Hv. þm. var fyrir nokkrum árum í stærsta flokki þingsins, en nú stendur hann hjer einn eins og ýlustrá á eyðimörku. Hv. þm. þarf að athuga, af hverju þjóðin hefir snúið baki við honum. Hann þarf sjálfur allra manna helst að athuga sinn litla flokk.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Vegna þess að jeg tel þetta mál eitthvert allra merkasta málið, sem fyrir þinginu liggur, þá get jeg ekki neitað því, að mjer fellur illa það alvöruleysi, sem hefir komið fram hjá sumum hv.þm. í því. Jeg skal ekki nafngreina þessa hv.þm. að svo komnu, en jeg sje ekki betur en að margar tilraunir hafi verið gerðar til þess að tefja málið og spilla fyrir því. Mjer sýnist, að ef þessir hv.þm. hefðu haft áhuga á því að bæta frv., þá hefðu þeir átt að koma fram með till. sínar fyr. En það stendur nú svo einkennilega á, að það verður að samþykkja þetta frv. í dag, ef það á að koma að verulegu haldi. Mjer finst það einkennilegt hjá hv.þm. Dal. og öðrum, sem altaf eru að reyna að gera þetta mál tortryggilegt og reyna að koma því inn hjá bændum með lævíslegum dylgjum, að með því sje verið að svíkjast að bændastjettinni. Jeg skil ekki, á hverju þetta er bygt. Og jeg treysti því, að bændur alstaðar á landinu sjeu svo víðsýnir, að þeir sjái, að það verður að sinna öðru en eingöngu þeirra málum. Jeg veit, að þeir eru svo víðsýnir, að þeir sjá, að það verður að sinna fleirum atvinnuvegum en landbúnaðinum einum. Og það leit líka út fyrir það fyrst á þessu þingi, að hv.þm. hefðu fullan skilning á þessu máli. En nú koma fram raddir frá hv.þm. Dal., hv. 2. þm. Skagf., hv. 2. þm. G.-K. og fleirum, sem allar ganga í þá átt að reyna að drepa þetta einna merkasta mál, sem fyrir þinginu liggur. Jeg skal nú ekki leiða neinum getum að því, hvort bak við þessa andstöðu liggja sjerstakar ástæður, eins og þær, að frv. brjóti bág við hagsmuni sjerstakra manna eða stofnana, en jeg áliti það mjög afsakanlegt, þótt mönnum hvarflaði slíkt í hug. Vegna þess að hjer er um að ræða þetta nauðsynjamál, þá held jeg, að jeg verði að fara ofurlítið út í ummæli hv.þm. Dal., og það því fremur, sem þessi hv.þm. hefir um langan tíma reynt að gera sig stóran sem hinn eina frjálslynda mann í þessu landi. Jeg held helst, að hv.þm. vilji engar lagasetningar atvinnuvegunum til hagsbóta; að minsta, kosti vill hann enga skerðingu á einstaklingsframtakinu nje að nokkur atvinnugrein sje rekin með ríkisrekstri. Þetta hefir hann talið hið mesta ódæði og verið með ýmsar dylgjur í garð þeirra manna, sem hafa talið það hagkvæmt. Sama skoðunin kemur fram í þessu máli, þar sem hann gortar að vanda af frjálslyndi og víðfaðma skilningi á málunum. Allir vita, að þetta er ekki annað en hinn argvítugasti leikaraskapur. Svo ógnar hann með flokki sínum, sem hann ætlar að knjesetja með alla flokka, sem nú eru í landinu, og þá, sem á eftir kunna að koma. Þetta ætlar hann einn að gera, - því flokkurinn er hann sjálfur, og annað ekki. Það væri efni í langa ræðu, að lýsa ferli þessa hv.þm. Jeg skal nefna eitt dæmi af mörgum um þjóðhollustu hans og landsföðurlega umhyggju. Þegar lá fyrir þinginu frv. um, að ríkið tæki að sjer eldsvoðatryggingar að nokkru leyti, tókst hv.þm. Dal. og fleiri „frjálslyndum“ að setja þann fleyg í. frv., að fjelagið mætti ekki taka til starfa fyr en trygt væri, að útlend fjelög tækju ábyrgð á því að nokkru leyti. Jeg var þegar á móti þessu ákvæði, enda varð afleiðingin af því sú, að málið dróst á langinn í nokkur ár, uns jeg tók það upp aftur, og þá var gengið framhjá erlendu fjelögunum. Þá barðist hv.þm. Dal. með hnúum og hnefum gegn þessu sjálfstæðismáli. En þegar erlendu vátryggingarfjelögin sáu alvöru í athöfnum okkar, slógu þau af kröfum sínum og gerðust þjálli viðskiftis en áður. Hjer stendur líkt á og þá. Þetta frv. er borið fram gegn útlendingum, sem hafa sýnt okkur lítilsvirðingu og fjeflett okkur á ýmsar lundir. Þegar þessu er hreyft, ræðst þessi flokksforingi, eða sjálfsforingi, því að hann er nú ekki nema einn í flokknum  Við 3. umr. í Ed. lýsti jeg nauðsyn þessa máls og heillavænlegum afleiðingum þess, ef það kæmist í framkvæmd, og þarf jeg ekki að endurtaka það. En jeg skora á hv.þdm. að láta sig ekki henda það að fara nú að koma fram með brtt. við frv., til að tefja fyrir því, eða eyðileggja það máske alveg. Jeg virði það við hv.þm. V.-Ísf., að hann hefir sjeð, hvað hlotist gæti af því að vera nú að koma með brtt., og hefir því tekið till. sína aftur. En hv. 2. þm. Skagf. hefir einhvernveginn fundið sig knúðan til að taka þessa till. upp, þótt jeg geti ekki skilið, að honum setti að vera hún neitt sjerstakt áhugamál. Manni gæti legið við að draga þá ályktun af ummælum hans, að hann væri einlægur samvinnumaður. Það er rjett, að hann var samvinnumaður í orði kveðnu fyrst, þegar hann komst á þing, en það hefir rokið svo af honum síðan, að jeg held, að hann verði ekki talinn samvinnumaður nema svona í meðallagi.

Það sjest á atkvgr., hverjir eru samvinnumenn

. Annars get jeg ekki skilið, að háttv.þm. geti fengið kröfu sinni framgengt, því að hún stríðir á móti þingsköpunum, en þótt svo færi, að afbrigði yrðu leyfð, þykist jeg vita, að ekki sje hætta á, að till. hans verði samþ. Hún virðist vera tekin upp í þeim tilgangi einum að tefja málið, eða jafnvel að fella það, og því mætti hún að skaðlausu eiga sjer skamman aldur. Hv. 2. þm. Skagf. var að tala um hina ægilega háu fjárhæð, sem stjórninni væri heimilað að taka að láni til að reisa bræðslustöðina. Jeg skil varla í, að hv.þm. hafi meint þetta alvarlega. Þessu fje er ekki á glæ kastað, og það hefir ætíð þótt búmannlegt að leggja fje í fyrirtæki, sem gefa góðan arð beinlínis eða óbeinlínis. Mjer finst ekki sitja á hv. 2. þm. Skagf. að láta sjer vaxa í augum, þótt þessu fje sje varið til stýrktar öðrum aðalatvinnuvegi landsmanna, sem að minsta kosti gefur þó mestar tekjur í ríkissjóð, og því meiri, sem betur er að honum hlynt. Fyrst er að sá og svo er að uppskera, og uppskeran getur orðið mikil, ef þetta er gert. Þetta þing hefir veitt mikið fje landbúnaðinum til eflingar og viðreisnar. Það er ekki vert að fara út í jöfnuð um það, hvað veitt hefir verið til hvors atvinnuvegar fyrir sig, en ef það yrði gert, hygg jeg, að hv. 2. þm. Skagf. stæði ekki betur að vígi. Þessi mótspyrna hans hefir því ekki við rök að styðjast. Það hlýtur að vera jafnsjálfsagt að styðja sjávarútveg og landbúnað, þegar þess er þörf. Þetta er sá mesti og besti stuðningur, sem hægt er að veita honum, eins og nú er ástatt, og á því veltur mikið, hvort nokkuð er hægt að gera fyrir þessa sjerstöku grein sjávarútvegsins.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg hefi tekið aftur brtt. mína. Ástæðan til þess er skýr; það er gert af ótta við andstæðinga málsins og þá, sem eru ótryggir, ef til sameinaðs Alþingis kæmi. Háttv. þm. Dal. hefir notað hvert tækifæri til að vinna málinu ógagn. Hann og hv. 2. þm. Skagf., sem tekið hefir upp till. mína, og fleiri hafa nú tekið að sjer hlutverk kjóans margumtalaða. Allir, sem hjer hafa talað, hafa lýst yfir fylgi við till. mína, einn jafnaðarmaður, hv. 2. þm. Skagf., hv. 2. þm. G.-K. og hæstv.forsrh. Þegar um heimildartill. er að ræða, þá er nóg að fá yfirlýsingu stjórnarinnar um, að hún taki fult tillit til hennar, og því óþarft að fá hana borna undir atkvæði, ef stjórnin ein felst á hana, hvað þá heldur þegar allir flokkar styðja þann málstað. Jeg hefi því náð tilgangi mínum og get tekið till. mína aftur. Jeg tek hana aftur af „taktiskum“ ástæðum, án þess að hafa afsalað nokkru af stefnu minni í þessu efni. Jeg veit, að hv. 2. þm. Skagf. sjer, að hann er ekki að bjarga neinu með því að taka tillöguna upp. Hæstv. fjmrh. sagði, að till. væri borin fram til að tefja fyrir málinu eða fella það. Jeg veit, að hann hefir þar ekki átt við mig, heldur það, að hún væri tekin upp í þessu skyni. Jeg er þó ekki viss um, að svo sje. Jeg held, að þetta sje einn þáttur þeirrar baráttu, sem háð er í blöðum og á mannfundum um það, hverjir sjeu mestir bændavinir og samvinnumenn. Það virðist stundum aðaldeiluefnið í ísl. stjórnmálum, og er ekki furða, þótt ekki hafi verið hægt að komast hjá þeirri baráttu hjer. Hv. 2. þm. Skagf. greip sílið úr munni mínum, sbr. líkinguna af kjóanum, vafalaust í þeim tilgangi, að fóðra hina pólitísku unga Íhaldsflokksins úti um landið, þótt jeg vonist til, að enginn verði feitur af hinni pólitísku fóðursíld. Till. er ekki tekin upp af nauðsyn málsins sjálfs, því að hún hefir þegar náð tilgangi sínum. Jeg vona, að hæstv. fjmrh. sjái nú, að mjer gekk ekki nema gott til með tillögu minni, og að hann viðurkenni, að jeg hafi ekki lagt nafn hennar Hátignar síldarinnar við hjegóma.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Hæstv. fjmrh. sagði, að þetta væri aðalmálið, er fyrir þinginu lægi, eða eitthvert hið stærsta. Jeg verð því að lýsa undrun minni yfir því að hafa ekki sjeð hann við umr. hjer í deildinni fyr en nú, að ein umr. fer fram um málið. Þá rennur fyrst upp sá hamingjudagur hjer í deildinni, að hæstv. fjmrh. berst fyrir stærsta máli þingsins. Hæstv. fjmrh. sagði, að þeir, sem kæmu nú með brtt. við frv., væru að reyna að eyða því. Þessu var stefnt að mjer og flokksbróður hans, hv.þm. V.-Ísf. Hann fjekk þó örlítið brot af syndafyrirgefningu, af því að hann hafði tekið till. sína aftur, en þó sótti aftur í sama horfið og vöndurinn skall aftur, og hlýtur höggið að vera þeim mun þyngra á hv.þm. V.-Ísf. en mjer, sem því munar, að hann flytur brtt. sína nú í fyrsta skifti, en jeg flyt brtt. um, að málið fari í sama búning og hv.Ed. ætlaðist fyrst til, að það væri í og það fór í frá Nd. við 3. umr. Hæstv. fjmrh. segir, að bræðslustöðina eigi að reisa sjávarútveginum til hagsbóta, og get jeg fallist á, að svo sje. Hjer er heldur ekki verið að deila um, hvort reisa skuli bræðslustöðina eða ekki, heldur hvernig hún verði rekin. Við 3. umr. lýsti jeg yfir því, að ef jeg gæti fengið yfirlýsingu þess ráðherra, sem þá var í deildinni, um, að verksmiðjan yrði starfrækt án áhættu fyrir ríkissjóð, þá myndi jeg greiða frv. atkv. mitt. - Hæstv. fjmrh. hristir höfuðið. Jeg skal skýra fyrir honum, hvað á milli ber.  (Fjmrh. MK: Það er óþarfi)  . Jeg ætla að gera það samt. Nokkur hluti hv.þdm. vill láta starfrækja bræðslustöðina þannig, að hún kaupi síld í samkepni við aðrar síldarbræðslustöðvar, og af því muni hljótast hækkað verð. Jeg legg hinsvegar til, að útgerðarmenn megi leggja síld til vinslu inn í verksmiðjuna á þann hátt, að þeir fái þegar nokkurn hluta andvirðisins, en afganginn síðar, að frádregnum kostnaði. Ef þetta væri gert, hvíldi engin önnur áhætta á ríkissjóði en að stofna fyrirtækið. En annars gæti áhættan orðið mikil, eins og jeg mun sýna fram á. Ein aðaláhættan er sú, að bræðslustöðinni verði ekki trygt hæfilegt síldarmagn með hæfilegu verði. Meðaltalsafli síðustu ára hefir verið 110 þús. mál í salt og bræðslu. Ef bygð verður bræðslustöð í samræmi við rannsókn hv. 3. landsk., á að reisa bræðslustöð, sem getur unnið úr 120 þús. málum, en þarf minst 60 þús. Jeg fullyrði, að þegar sjeu fyrir nægar bræðslustöðvar fyrir þá síld, sem að berst í venjulegum árum. Eina ástæðan fyrir því að reisa nýja bræðslustöð er sú, að bræðslustöðvar þær, sem fyrir eru, eru í höndum útlendra manna. Til að bæta úr því án áhættu fyrir ríkissjóð hefi jeg lagt til, að starfrækslu verði hagað á þann hátt, sem jeg hefi lýst. Um þetta hefir verið deilt, en jeg tel með öllu ómaklegt að ásaka okkur fyrir það, að við berum landbúnaðinn einan fyrir brjósti, en leggjumst á móti hagsmunum sjávarútvegsins. Jeg býst við, að jeg beri sjávarútveginn fyrir brjósti engu síður en hæstv. fjmrh. En jeg ber líka hag ríkissjóðs fyrir brjósti og jeg vil ekki, að hann beri áhættuna að nauðsynjalausu. Starfrækslunni verður að haga svo, að bræðslustöðinni sje trygt hæfilegt magn til vinslu. Það verður best trygt á þann hátt, að útgerðarmenn fái þar sannvirði fyrir alla síld, er þeir leggja inn, er hún hefir verið brædd. Þá væri það beint hagsmunaatriði fyrir þá, að stöðin fái hæfilegt magn á hverjum tíma, og því líklegt, að þeir skiftu við hana fremur en aðrar verksmiðjur. Við höfum leitt líkur að því, að á þennan hátt sje hag útgerðarmanna betur borgið en áður, en þó minni áhætta fyrir ríkissjóð. Mjer fanst ástæða til að skýra þetta fyrir hæstv. fjmrh., svo að hann hefði okkur ekki fyrir þeirri röngu sök, að við vildum ekki hlynna að sjávarútveginum. Hæstv. ráðh. sagði, að undarlegt væri, að við vildum tefja málið. Kvaðst hann ekki vilja fullyrða, að þetta væri í eigin hagsmunaskyni gert, en mönnum gæti dottið það í hug.  (Fjmrh. MK: Það var ekki hægt að komast vægar að orði)  . Hjer skaut upp höfðinu sú illkvitni, sem oft ber á í ræðum þessa hæstv. ráðh., enda þótt hún sje ekki honum í hug, eftir því sem honum er lýst. Ráðherrann er hjer að drótta því að mjer sem framkvæmdarstjóra í Kveldúlfi og hv.þm. Dal. sem bankastjóra í Íslandsbanka, að við tökum afstöðu til þessa máls með eigin hagsmuni fyrir augum, en bæði Kveldúlfur og Íslandsbanki reka bræðslustöð. Mjer þykir þessi illgirnislega aðdróttun leiðinleg hans vegna. Aðdróttun þessi er vitanlega ósönn og ósæmileg, en lýsir auk þess mestu vanþekkingu. Um tvenskonar áhættu gæti sýnst vera að ræða fyrir þær stöðvar, sem fyrir eru hjer á landi, af stofnun nýrrar verksmiðju. Önnur er sú hætta, sem stafaði af verðlækkun, af því að framleiðslumagn ykist. En heimsmarkaðurinn er svo rúmur fyrir þessa vöru, að þessi áhætta ætti engin að vera. Enda er ekki víst, að framleiðsla ykist, þótt ný verksmiðja verði sett á stofn. Hin áhættan gæti verið sú, að verksmiðjurnar yrðu að kaupa síldina dýrara verði heldur en nú. En það snertir að sáralitlu leyti þá verksmiðju, sem jeg er við riðinn, og eins hina, sem hv.þm. Dal. kann að hafa afskifti af fyrir hönd Íslandsbanka. Við bræðum að mestu síld af eigin skipum. Svo að jafnvel þótt hæstv. fjmrh. ætli okkur að vera þeir ódrengir og bjánar að flytja eigin hagsmuni okkar inn í Alþingi, þá getur hann ekki fært nein frambærileg rök fyrir því, að við höfum þarna hagsmuna að gæta. Jeg veit, að inni fyrir ætlar hæstv. ráðh. okkur það ekki, að við viljum rjúfa þingmannseið okkar af svo lágum hvötum, og jeg tel það mikinn ljóð á ráði svo mæts manns að bera fram jafnlubbalegar ásakanir. Jeg þarf ekki að segja meira við hæstv. fjmrh., en ætla að svara nokkrum öðrum eilitlu. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri undarlegt, er jeg kvað það mundu ráða atkvæði mínu í þessu máli, hverjar yfirlýsingar hann gæfi um það, hvernig hann hugsaði sjer að haga rekstri bræðslustöðvarinnar. Hann sagðist vera dauðlegur maður og geta hæglega hrokkið upp af á morgun. Jeg vona, að það komi nú ekki fyrir, - nema pólitískan dauðdaga má hæstv.forsrh. bíða fyrir mjer, og það strax í dag. Að öðru leyti óska jeg honum sem lengstra lífdaga. En þótt svo ætti nú að fara, að hann dæi nú á næstunni, vil jeg minna hann á, að yfirlýsingar hans sem stjórnarformanns eru tvímælalaust bindandi, nema því aðeins, að hæstv. stjórn hrykki öll upp af þ. e. a. s. hröklaðist frá völdum,  (Fjmrh. MK: Það er nú ekki hætt við því í bráðina)  . Jeg er nú svo bjartsýnn, að jeg vona, að þessari plágu ljetti bráðlega af þjóðinni, hvað sem hæstv. fjmrh. segir. - En ef svo hamingjusamlega tekst til, að við losnum við þessa stjórn, þá eru allar líkur til, að það verði Íhaldsflokkurinn, sem við stjórnartaumunum tekur. Um stefnu þess flokks í þeim málum, er hjer um ræðir, veit jeg vissu mína. Fyrir því er mjer alveg nóg að fá yfirlýsingu hæstv.forsrh. til að vita, hvort mjer er óhætt að greiða þessu atkvæði. - Annars verð jeg að benda hæstv.forsrh. á það, að ef ekkert er að marka yfirlýsingu hans um þetta efni, þá er ekki heldur að marka þá yfirlýsingu, er hann gaf út af brtt.hv.þm. V.-Ísf. Eftir hans eigin röksemdaleiðslu er það eintóm markleysa, sem hann sagði um brtt. þessa merka flokksbróður síns. Hv. 2. þm. Reykv. var að víta mig fyrir uppivöðslusemi í deildinni. Hann er altaf jafnuppfullur af því, að það sjeu „við meirihlutamenn“, eins og hann segir, sem eigi að ráða. En þótt þeir eigi að ráða, vil jeg benda háttv.þm. á það, að af því leiðir engan veginn, að minni hl. megi ekki einu sinni tala. - Hv. þm. kvað mig hafa verið með uppivöðslu og „frekju“ gagnvart hæstv. forseta. En meðan hann sjer ekki ástæðu til að víta mig, ætti hv. 2. þm. Reykv. ekki að vera þar með neinn slettirekuskap. Það er hann sjálfur, sem sýnir uppivöðslusemi gagnvart hæstv. forseta með því að ætla að taka til sín vald hans til að gæta þingskapa. Einu rökin, sem hæstv.forsrh. færði fyrir því, að hraða þyrfti málinu, voru þau, að hingað væri væntanlegur í dag þýski verksmiðjueigandinn dr. Paul, sem á bræðslustöð á Siglufirði. Hann mun fáanlegur til að leigja bræðslustöð sína, og því taldi hæstv. ráðherra nauðsynlegt að ákveða þegar í stað, hvað gera ætti. Nú hefir hv. 2. þm. Reykv. lýst sig andstæðan mjer og hv.þm. V.-Ísf. um það, hvernig á að reka síldarverksmiðjuna. Ekki hefir tekist að fá neitt upp úr hæstv.forsrh. um það, hvaða leið hann hugsar sjer að velja. En jeg vil minna hv. deild á það, að nú eru alsíðustu forvöð að ræða það, hvernig á að haga starfrækslu fyrirtækisins. Er því ekki seinna vænna fyrir hv.þd. að láta sitt álit í ljós, ef hún óskar að hafa á það einhver áhrif. Hjer hafa aðallega verið færð fram þau rök gegn brtt. minni, að með henni væri málinu stefnt í háska, því að ekki væri víst, að það fengi nóg fylgi til að komast fram í Sþ. Jeg hefi nú fært líkur fyrir hinu gagnstæða, og skal ekki farið frekar út í það. En hjer er um það að ræða, hvort deildin á að víkja frá þeim dómi, sem tvisvar hefir verið kveðinn upp. Það á að ákveða, hvort ráðh, og flokkur þeirra eða hinir ráðandi herrar Alþingis, hv. jafnaðarmenn, eiga að skera úr um sölu bræðslustöðvanna, ef til kemur.

Jón Sigurðsson Jeg þarf að svara lítilsháttar þeim hv.þm., sem vikið hafa að því, sem jeg sagði. Jeg gerði þá í ræðu minni grein fyrir því meðal annars, hvers vegna jeg tæki upp þá till., sem um hefir verið deilt nú, og sje ekki ástæðu til að endurtaka það. Annars var það auðheyrt á hv.þm. V.-Ísf., að honum var ekki ljúft að hverfa frá sinni eigin till., eftir að hann hafði lýst svo ágætlega fyrir hv. deild mikilvægi hennar. Jeg skil líka aðstöðu hans; þó að hann sje ekki. venjulega eitt af hlýðnustu börnum hæstv. stjórnar, hefir hann samt viljað vera góða barnið í þetta skifti. Um það, sem hæstv.forsrh. ljet um mælt, skal jeg aðeins geta þess, að jeg veit ekki betur en það sje samkv. þeirri venju, sem hefir átt sjer stað bæði viðvíkjandi fjárlögum og öðrum frv., að nægilegt sje að taka till. upp á undan atkvgr.  (Forsrh. TrÞ: Jeg neita því alls ekki)  . Í fjárlögum er oft lýst yfir af hinum og þessum, að hann taki upp till. í atkvgr. Hæstv. fjmrh. virðist hafa fylst mikilli gremju yfir þessum fáu orðum, sem jeg sagði; og sjerstaklega var honum illa við þann samanburð á framlagi hæstv. stjórnar og stjórnarliðs til landbúnaðarmála og til síldarmála á hina hlið. Hann færði það helst til, að því fje væri ekki á glæ kastað. Jeg geri nú heldur ekki ráð fyrir, að fjenu, sem varið verður til síldarverksmiðju, sje á glæ kastað, en hinu vil jeg halda fram, að það sjeu mörg og mikil verkefni óleyst, sem eru miklum mun meira aðkallandi heldur en bygging síldarverksmiðju. Í þessu sambandi er vert að minna á það, að hæstv. stjórn hefir nú í raun og veru tekið upp alveg nýja stefnu. Á undanförnum árum hafa atvinnuvegir - Sjerstaklega landbúnaður - verið studdir á ýmsa lund, og þeirri meginstefnu ætíð fylgt að styðja sjálfa atvinnurekendurna til framkvæmda. Þeim hafa ýmist verið veittir styrkir eða lán. Í því efni má benda á frystihúsin; þar eru það fjelög bænda, sem er veitt lán; og jeg get nefnt mörg önnur fyrirtæki, sem ríkissjóður hefir á eina eða aðra lund stutt til að koma fyrir sig fótunum. Hjer er aftur á móti öðru máli að gegna. Það á ekki að fara að veita atvinnurekendum stuðning, þegar þeir hafa myndað með sjer fjelagsskap; nei, heldur er farin sú leið, að ríkið byggi sjálft þetta fyrirtæki, og ekki nóg með það, heldur reki það líka. Jeg held, að hæstv. ráðh. þurfi sannarlega ekki að undra sig á því, þótt slíkri nýbreytni sje ekki tekið tveim höndum, - og það því fremur, sem umsögn forystumannanna er svo ósamhljóða um það, hvernig öllu skuli hagað, að það er næstum eins ólíkt sem hvítt og svart. Fyrir nokkrum dögum var jeg staddur uppi í hv.Ed., er hæstv.dómsmrh. sagði meðal annars í ræðu, að það ætti eftir sinni skoðun að reka verksmiðjuna sem gróðafyrirtæki fyrir ríkissjóð. En ef það mishepnast, þá mætti selja hana einhverjum gróðamanni. Jeg vil nú leggja það undir dóm hv. deildar, hversu líklegt væri, að gróðamenn myndu kaupa, eftir að ríkið væri búið að stórskaðast, t. d. um nokkur hundruð þúsund, á verksmiðjurekstrinum. Hjer kemur fram sama stefnan og hjá frsm. meiri hl., hv. 4. þm. Reykv., sem þó hefir verið mótmælt af ýmsum síðan, að ríkið eigi að reka þetta sem áhættufyrirtæki, - taki þá vitanlega gróðann, en líka skakkaföllin, þegar þau verða. Eru því sósíalistar og dómsmrh. alveg sammála, sem vænta mátti. - Um hæstv.forsrh. er það að segja, að ekkert ákveðið hefir verið hægt að toga út úr honum, hverja leið hann vildi fara; þó hefir mjer skilist hann vilja halla sjer yfir á samvinnugrundvöll, en því hefir hann lýst ótvírætt yfir, að hann teldi þetta stórfelt áhættufyrirtæki, en samt fylgir hann því af kappi. Hv. þm. V.-Ísf. hefir aftur á móti tekið skýrt og greinilega fram sína aðstöðu í þessu máli. Það er sú aðstaða, sem jeg felli mig langbest við. En þegar alt er svona í pottinn búið, og þegar helstu forráðamönnum stjórnarflokkanna ber ekki saman um nokkurn skapaðan hlut, hvernig fyrirkomulagi skuli háttað, þá vaknar sú spurning: Hvað verður ofan á? Samkvæmt fenginni reynslu er jeg sannfærður um, að það verður ofan á, er verst gegnir, till. sósíalista og dómsmrh. Það er því ekki furða, þó að menn fari að verða meir en smeykir við þetta fyrirtæki. En fyrst því fæst ekki framgengt, að verksmiðjan verði fjelagsfyrirtæki, eins og minni hl. lagði til, þá má þó ekki minna vera undir slíkum kringumstæðum en að hv. deild láti alveg ótvírætt í ljós þann vilja sinn, að fyrirtækið verði sem allra fyrst fjelagseign og fært yfir á samvinnugrundvöll. Og háttv. deild sýnir best þann vilja með því einmitt að samþ.till.hv.þm. V.-Ísf. í þessu máli. Jeg skal svo ekki fara út í fleira að sinni, þó að ræða hæstv. fjmrh. gæfi raunar tilefni til að segja ýmislegt. Mjer skildist hann jafnvel telja eftir styrkinn til landbúnaðarins, en framhjá því get jeg gengið. - En það var eitt atriði í ræðu hans, sem jeg get ekki gengið framhjá, en það voru dylgjur hans til mín um það, að jeg væri verri samvinnumaður en jeg hefi verið. Mjer er ekki kunnugt um, að nokkur breyting sje á því orðin; og ef hæstv. ráðh. getur ekki fært nein rök fyrir þessu, þá verð jeg að skoða það sem hvert annað rakalaust slúður, sem flutt er hjer í hv. deild. 

Sigurður Eggerz Það er aðeins stutt aths. til þess að bera af mjer sakir. Hæstv. forsrh. sagði, að ástæða væri fyrir mig að athuga það, að jeg hefði verið einu sinni í fjölmennum flokki, en stæði nú í mjög litlum flokki. - Hæstv. ráðh. er nú vel kunnugt um það, hvernig flokkar riðluðust eftir að sambandslögin voru samþ. En út af þessum orðum hæstv. ráðh. langar mig að taka það aðeins fram, að mjer skilst það aðalatriðið fyrir hvern stjórnmálamann, að hann standi í þeim flokki, sem heldur fram þeim málum, sem hann trúir, að sjeu rjett og góð. En jeg fæ ekki sjeð, að það út af fyrir sig stækki neinn mann, að hann sje í fjölmennum flokki, ef sá fjölmenni flokkur stendur fyrir þeim málum, sem óheppileg eru fyrir þjóðina. Og það vill oft verða svo, þegar sagan fer að fella sinn dóm um stjórnmálamenn, þá er það vanalega þeirra eigin framkoma, en flokkarnir gleymast frekar. Jeg ætla ekki að fara nú að gera samanburð á þeim litla flokki sem jeg er í, og þeim stóra flokki hæstv.forsrh., en jeg veit, að dómur sögunnar úrskurðar stefnuskrá þess flokksins, sem minni er að vöxtum, ekki síðri en stefnuskrá flokks hæstv. ráðh. Eitt verð jeg að leiðrjetta. Jeg tók fram í fyrir hæstv.forsrh., þegar hann talaði um, að Jón Baldvinsson hefði veitt mjer hlutleysi. Jeg mótmælti þessu; en nú hefir þessi hv.þm. sagt mjer, að hann hafi 1922 lofað mjer hlutleysi. En hvernig í ósköpunum átti jeg að muna þetta; því að jeg veit ekki annað en að sá hv, þm. hafi jafnan verið í andstöðu við mig. Og það er víst, að hann hafði ekki nokkur minstu áhrif á stjórnina; hún þurfti ekkert til hans að sækja. Og það er aðalatriðið. Um aðstöðu hæstv.forsrh. til jafnaðarmanna nú er öðru máli að gegna, þar sem hann má til að fara mikið eftir því, sem þeir heimta. Jeg fór ekki eftir því, heldur aðallega eftir því, sem jeg og minn litli flokkur áleit rjettast vera. Annars þýðir ógnarlítið, þó að jeg fari að tala um aðstöðu jafnaðarmanna til mín. En þegar skorað var á mig að gefa kost á mjer við borgarstjórakosningar, voru það ekki einungis jafnaðarmenn, sem studdu mig, heldur menn úr öllum flokkum. Enda sýndi kosningin þetta, þar sem litlu munaði, að jeg yrði kosinn. En þó að það komi auðvitað ekki þessu máli við, get jeg ekki stilt mig um að segja það, að jeg hefi aldrei orðið yfir neinu eins glaður og því, að jeg hlaut ekki kosningu. Þá voru það nokkur orð til hæstv. fjmrh.; mjer skildist eins og hann væri að bregða okkur, er staðið höfum öndverðir máli þessu, um alvöruleysi. Jeg veit að vísu, að það er ekki hægt að hindra hæstv. fjmrh. í að nota þau orð í ræðum sínum, er hann vill viðhafa, en mín aðstaða til málsins byggist ekki á alvöruleysi, heldur á hreinni og beinni alvöru. Hvaða ánægju ætti jeg að hafa af því að hefja andstöðu gegn hæstv. stj. i þessu máli? Mótmæli mín eru bygð á þeim rökum, sem jeg hefi aflað mjer í málinu. Og eftir allri minni aðstöðu til frjálsrar verslunar hefi jeg staðið mjög undrandi í þessu máli og vil því láta mjer nægja nú að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt. Hæstv. fjmrh. vildi gefa í skyn, að hagsmunir þeirrar stofnunar, sem jeg er ráðandi í, rjeðu aðstöðu minni til þessa máls. En jeg fæ ekki sjeð, að þessi verksmiðja verði hættulegur keppinautur þeirrar verksmiðju, sem Íslandsbanki hefir komið á fót. Þessa nýju verksmiðju á að stofna á Norðurlandi, en hin er á Vesturlandi, og því ekkert til fyrirstöðu, að þær starfi samtímis. Annars skal jeg taka fram, að mjer hefir aldrei dottið í hug að bera neinum hv.þm. það á brýn, að þeir af slíkum ástæðum taki afstöðu til mála. Og því síður er ástæða fyrir hæstv. fjmrh. að drótta þessu að mjer nú, þar sem afstaða mín er í fullu samræmi við þá skoðun, sem jeg hefi jafnan haldið fram síðan jeg kom á þing. Hæstv. ráðh. sagði, að jeg væri jafnan að stæra mig af því, að jeg væri frjálslyndur. Jeg man nú ekki eftir, að jeg hafi sjerstaklega gert það, en hitt get jeg sagt, að jeg gleðst yfir því að geta talið mig í hópi frjálslyndra manna. Hann sagði líka, að það væri broslegt, að jeg þættist vilja knjesetja alt og alla. Mjer finst nú dálítið skrítið, að sá litli flokkur, sem jeg stend í hjer á þingi, ætti að geta knjesett alla aðra flokka.

Það fanst okkur nú!

. En þessar tilfinningar eru mjög skiljanlegar, af því að þau mál, sem frjálslyndi flokkurinn berst fyrir, finna bergmál í hjörtum þjóðarinnar, og þau rök, sem hann notar, koma óþægilega við í bili og láta illa í eyrum þeirra manna, sem bundnir eru á klafa stærri flokkanna. Þá kom hæstv. fjmrh. að aðstöðu minni til Brunabótafjelags Íslands. Jeg var nú satt að segja búinn að gleyma því, en jeg sje, að jeg hefi hjer í hv. deild á þinginu 1915 borið fram rökst. dagskrá í málinu, sem jeg ætla þá, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp, og er hún á þessa leið: „Í trausti til þess, að stjórnin útvegi sjer sjerfróða aðstoð til að íhuga skilyrði fyrir innlendri ábyrgðarstarfsemi. þar á meðal brunabótastarfsemi, og leggi frumvarp þar að lútandi fyrir næsta Alþingi, ef fært verður, þá tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Jeg sje satt að segja ekki að jeg þurfi að bera neinn kinnroða fyrir þessa dagskrártill. Jeg vildi að framkvæmd yrði rannsókn áður en þessi innlenda ábyrgðarstofnun yrði sett á stofn. Jeg vildi fá endurtryggingu, en að ríkissjóður væri laus við ábyrgðina. Og það er alveg sami rauði þráðurinn, sem vakir fyrir mjer enn, að jeg vil ekki draga ríkissjóð inn í nein áhættufyrirtæki. Og ef það þykir nauðsynlegt að ráðast á mig úr öllum áttum fyrir þetta, þá er með því verið að reisa nýja öldu, sem ræðst á þá skoðun, er ríkjandi hefir verið áður, bæði hjá þjóðinni og Alþingi: að halda ríkissjóði utan við alla áhættu atvinnuveganna. Það hefir verið það boðorð, sem allir stjórnmálamenn hafa talið sig fylgja, og mjer er nær að halda, að það hefðu ekki verið ýkjamargir þm., sem náð hefðu kosningu, ef þeir hefðu á framboðsfundum sínum lýst sig andvíga þessu boðorði. Hæstv. fjmrh. vildi fara að tala um minn stjórnmálaferil. Hann um það; jeg ætla ekki að tala um hann, en jeg gleðst yfir því, sem jeg hefi lagt til þeirra mála. Mjer finst það hálfbroslegt, þegar hann er að gefa í skyn, að leg hafi ekki staðið gegn ágangi útlendinga. Jeg vil vísa í alla aðstöðu mína í slíkum málum og læt hana tala.  (Fjmrh. MK: Bara í orði)  . Já, það er nú svona um hæstv. fjmrh., að þegar hann er kominn út í deilu, þá gætir hann sín ekki og grípur þá til þess í einhverju röksemdaþroti að gera lítið úr andstæðingum sínum. Hann var að tala um mig sem flokksforingja. Jeg minnist þess ekki, að jeg hafi nokkru sinni talað um það hjer, að jeg væri flokksforingi. En allur sá stormur, sem reistur hefir verið gegn mjer og mínum litla flokki af báðum flokkum hæstv. stj., sýnir betur en nokkuð annað, að þeir eru hræddir við frjálslyndu stefnuna, vegna þess að þau mál, sem sá flokkur berst fyrir, eru mál þjóðarinnar, og þau munu finna bergmál hjá henni áður en hina varir. - Jeg sje að hæstv. fjmrh. brosir. Það er hægt að hlæja, á meðan hæstv. ráðh. stendur í skjóli meiri hlutans. En það koma aðrir tímar og nýjar kosningar eftir fáein ár, og er ekki ósennilegt, að þá geti brosið farið af hæstv. fjmrh. Þess eru dæmin, að stórir flokkar hafa fallið og þeir, sem byrjuðu smáir, orðið sterkir. Enda hefir það sjaldnast reynst sigurvænlegt til lengdar fyrir hvaða meiri hl. sem er að nota vald sitt til að kveða niður öll rök, hversu góð og rjettmæt sem þau eru, aðeins af þeim ástæðum, að þau eru fram borin af mönnum úr andstöðuflokki stjórnarinnar. Jeg get þá lokið þessari aths., sem hæstv. forseti hefir leyft mjer að gera, en vil þá enda mál mitt með því að segja, að jeg er alveg viss um, að ýms ógætni þessa þings í ýmsum fjármálum er þegar farin að vekja eftirtekt hjá þjóðinni. Jeg veit ekki, hvort jeg mætti spyrja hæstv. fjmrh., áður en jeg sest niður, einnar spurningar, en hún er sú, hvort það sje rjett, að fjelag það, sem verið er að stofna í Norðurlandi, eigi að fá 350 þús. kr. Þetta hefir flogið niður núna síðustu dagana, en hæstv. ráðh. er vitanlega sjálfráður, hvort hann svarar þessari fyrirspurn eða ekki. En um hitt get jeg fullvissað hæstv. fjmrh., að það er í fullri alvöru og með góðri samvisku, að jeg greiði atkv. móti því að flækja ríkissjóði inn í áhættufyrirtæki.

Héðinn Valdimarsson Mjer finst það sitja síst á hv.þm. Dal. að vera að sneiða hæstv. stj. fyrir þá samvinnu. sem hún hefir haft við okkur jafnaðarmenn.  Að endingu vil jeg aðeins benda á það, að ef þessi brtt. verður samþ., eru miklar líkur til, að frv. verði að fara í Sþ. En eftir þingsköpunum þarf 2/3 þingheims til þess að samþ. frv., svo að með þessu getur frv. verið stofnað í hættu. Því að eftir annari framkomu hv. íhaldsmanna og undirtektum þeirra í þessu máli má búast við, að þeir greiði atkv. á móti frv. í Sþ., og er það þá þar með fallið.

Jón Auðunn Jónsson Það má ofbjóða svo þolinmæði okkar þdm., að við getum ekki setið lengur þegjandi og hlustað. Hæstv. forsrh. hefir með þessum froðuummælum sínum orðið þess valdandi, að jeg get ekki setið lengur og tel ekki sætt, þegar hann leyfir sjer að leggja heilagt nafn, eins og sjálfstæði landsins er, við hjegóma. Því hvaða sjálfstæðismál er það, hvort ríkið kaupir áburð af þýskum verksmiðjum eða einstökum mönnum eða firmum, þegar söluverðið er hið sama hjá þeim öllum? Þá talaði ráðherrann um strandferðir okkar og taldi þær sjálfstæðismál. Það væri vitanlega æskilegt og gott, ef við gætum fjölgað. Strandferðaskipum, en það hefir enn ekki verið hægt vegna fjárhagsörðugleika ríkisins. Ef hæstv.forsrh. meinti nokkuð með þessu sjálfstæðisglamri sínu, þá hefði hann hallast að mínum till. í strandferðamálinu. Því vissulega verðum við að sjá fjárhagslegu sjálfstæði ríkisins borgið í hvívetna, því á því grundvallast hið stjórnarfarslega sjálfstæði. Annars vil jeg minna hæstv.forsrh. á, að aldrei hefir úr því sæti, sem hann nú skipar, að allra dómi, verið eins lítið lagt til málanna hjer á þingi eins og einmitt nú. Fyrirspurnum svarar ráðh. nálega altaf með sömu orðum: „Veit það ekki, hefi ekki athugað það“.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Öðruvísi mjer áður brá! Sú var tíðin, að Ísfirðingar sendu Jón Sigurðsson forseta á þing. Sú var tíð, að Ísfirðingar sendu Skúla Thoroddsen eldra á þing. Sú var tíð, að Skúli Thoroddsen yngri skildi þennan hv.þm. eftir norður við Ísafjarðardjúp, er hann hjelt suður á þing. Nú hafa Norður-Ísfirðingar sent þann mann á þing, sem ekki skilur, að það er sjálfstæðismál, að Íslendingar sjálfir taki strandferðirnar í sínar hendur.

Sigurður Eggerz Jeg má víst ekki eyða miklu af mínum dýrmæta tíma til þess að svara hæstv.forsrh. En þó verð jeg að segja það, að mjer finst þau næsta hlægilegt að kalla það sjálfstæðismál, þó að ríkið hafi einokun á áburðarverslun bænda. - Sama er um strandferðaskipið að segja; það er ekki heldur sjálfstæðismál. Um síldarbræðsluna ætla jeg alls ekki að tala.  (Forsrh. TrÞ: Af því það er á dagskrá!)  . Jeg vil minna hæstv.forsrh. á það. að það er eitt af allra mestu sjálfstæðismálum þjóðarinnar að hugsa vel um fjárhag hennar, og sjálfstæðinu er stefnt í voða, ef þess er ekki gætt. En það var annað, sem hæstv.forsrh. mátti telja sjer til gildis, og það er, hvernig hann svaraði fyrirspurn minni í sjálfstæðismálinu, og vegna þess. hvernig hann svaraði henni, hefi jeg fundið miklu minna að við hann en jeg hefði ella gert. Hv. 2. þm. Reykv. var ennþá einu sinni að minnast á náðun Ólafs Friðrikssonar, og hann sýndi þann dæmalausa ódrengskap að drótta því að mjer, að jeg hefði orðið að náða hann af pólitískum ástæðum. Það var þá helst ástæða til þess að gera það af pólitískum ástæðum! Ólafur Friðriksson var og er pólitískur andstæðingur minn, en hinsvegar mátti jeg vera viss um að baka mjer miklar óvinsældir með þessari náðun. Enda var það svo, að um tíma á eftir mátti jeg ekki ganga milli húsa hjer í bænum án þess að á mig væri ráðist fyrir þetta verk. Jeg gerði þetta því alls ekki af pólitískum ástæðum, heldur einungis af því, að jeg áleit það rjett. Jeg vissi, að Ólafur Friðriksson var maður, sem hefir ekkert af því glæpsamlega í hugarfari sínu. Hann hafði tekið ástfóstri við þennan dreng, og hann hegðaði sjer eins og hann gerði af misskildum „idealisma“. Annars hefi jeg í ræðu á þinginu 1923 gert grein fyrir framkomu minni í þessu máli, og get hjer vísað í hana. Jeg endurtek það, að hv. 2. þm. Reykv. hefir með aðdróttunum sínum sýnt ódrengskap á háu stigi, en það er svo sem ekki í fyrsta skifti, sem mjer er sýndur ódrengskapur úr þeirri átt. sem ráðherra bakaði jeg mjer oft óvinsældir vegna þess að jeg gerði ýmislegt fyrir þá, sem máttarminstir eru og versta hafa aðstöðu í þjóðfjelaginu. Enda held jeg, að það sje skylda hvers ráðherra að styðja einkum þá, sem bágast eiga. En ódrengskapurinn skal sitja fastur á hv. sessunaut mínum (HjV). 

Jón Auðunn Jónsson Það var lán Ísfirðinga, að þeir áttu þá mætu þingmenn, er hæstv.forsrh. taldi upp. En jeg skora á hæstv.forsrh. að færa sönnur á það, að jeg hafi nokkurntíma verið á móti sjálfstæðismálum þjóðarinnar hjer á þingi. Hver var það, sem fyrstur hóf andmæli, þegar fiskiveiðalöggjöfin var brotin á mjög viðsjárverðan hátt? Og hver vildi standa fastast gegn því, að á rjett landsins væri gengið með kjöttollssamningunum? En það, hvort tilbúinn áburður er keyptur beint eða hvort hann er keyptur af kaupfjelagi eða kaupmanni, það held jeg, að skifti sjálfstæði þjóðarinnar ekki miklu máli. Og hvort ríkið tekur einkasölu á áburði eða ekki, er út af fyrir sig ekki sjálfstæðismál. En á það má þó minna, að fyrirrennari minn, forsetinn mikli, barðist manna mest gegn einkasölu. Hæstv. forsrh. sagði, að Skúli yngri Thoroddsen hefði „Skilið mig eftir“ norður við Ísafjarðardjúp. Jeg man sannast sagt ekki, hvort jeg ætlaði nokkuð suður, þegar Skúli fór til þings, en jeg held þó, að það hafi ekki verið. En hæstv. forsætisráðherra hefir ef til vill átt við það, að jeg hafi boðið mig fram á móti honum, en það var ekki, og hjelt jeg, að hæstv. ráðh. væri það kunnugt.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg veit satt að segja ekki, hvernig hægt er að svara öðrum eins manni og hv.þm. Dal. Það væri ef til vill hægt, ef leyfilegt væri að leiða vitni á móti honum í þessari hv. deild. En það er hægt að leiða ótal vitni um framkomu hans gagnvart jafnaðarmönnum, og mundi það þá sjást í hverju einstöku tilfelli, hvernig hann hefir reynt að vingast við og skríða fyrir þessum flokki, sem hann nú reynir að svívirða, vegna þess að hann heldur, að það falli í góðan jarðveg hjá öðrum flokki, sem hann heldur nú einna vænlegastan til þess að koma sjer upp í valdasessinn. Hv. þm. Dal. sagði, að það hefði verið af rjettlætistilfinningu, að hann náðaði Ólaf Friðriksson. Jeg vona vegna hv.þm. sjálfs, að þetta sje satt, en hitt er víst, að hann ætlaði ekki altaf að fara eftir þessari sannfæringu sinni. Jeg get leitt ótal vitni að því, hvernig við jafnaðarmenn áttum tal við hann um málið um það leyti og að hrært var í honum eins og grautarpotti af mönnum af öllum flokkum - jafnvel af hæstarjettardómurunum - út af þessu máli. Enda kvað svo ramt að, að hann hvað eftir annað skifti um skoðun á klukkutíma fresti, og máttum við aldrei af honum líta. Endirinn varð reyndar sá, að hann náðaði Ólaf Friðriksson, en hv.þm. Dal. var samt ekki ákveðnari en svo í málinu, að eftir að hann var kominn til Danmerkur, urðum við jafnaðarmenn að senda þangað sjerstakan mann frá Englandi, sem þar var staddur, til þess að herða á honum, og fyrst er tveir danskir stjórnmálamenn, þeir Borgbjerg og I. C. Christensen, höfðu lagt að honum að náða Ólaf Friðriksson, tók hann endanlega órjúfanlega ákvörðun um að gera það. Jeg skal ekki segja, hvort þetta er drengskapur eða ódrengskanur hjá hv.þm., en mikilmannlegt er það ekki. En sem dæmi um drengskap hans í stjórnmálum vil jeg nefna, að þegar skifting Gullbringu- og Kjósarsýslu, sem hann hafði altaf fylgt og lofað hafnfirskum jafnaðarmönnum að fylgja, ef þeir kysu hann á þing (sem þeir þó voru svo vitrir að trúa ekki og gera ekki), kom hjer til umræðu, þá reyndi hann að festa vináttu sína við Íhaldsflokkinn með því að snúast gegn þessu rjettlætismáli, og tók það til bragðs til að gera grein fyrir atkvæði sínu að bera upplognar sakir á jafnaðarmenn.  Jeg krefst þess að fá að segja sannleikann!

Forseti (BSv): Hv. þm. (HjV) er ekki meinað að segja sannleikann, en hann hefir svo gott vald á tungunni, að óþarft er fyrir hann að nota til þess óþingleg orð. En það, að segja, að annar þm. fari með „upplognar sakir“, er óþinglegt orðbragð og vítavert.

Hjeðinn Valdimarsson Það er sannleikur samt. Hv. þm. Dal. kallaði mig ódreng, en það vítti hæstv. forseti ekki, og hafði hv.þm. þó enga ástæðu til slíks.

Forseti (BSv): Háttv. þm. Dal. lauk ræðu sinni með þeim orðum, sem jeg taldi ekki sæmandi, og hringdi jeg því um leið og hann settist niður.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg geri nú ráð fyrir, að orðaskiftum milli mín og hv.þm. Dal. geti farið að verða lokið, enda hafa þau verið bæði í gamni og alvöru. En út af þeim samanburði, sem hann gerði á stefnumálum flokkanna, þá vildi jeg segja nokkur orð, og þá sjerstaklega um okkar pólitísku aðstöðu. Hv. þm. Dal. var enn að tala um flokkinn sinn og lagði mikla áherslu á, að lífsskilyrði stjórnmálaflokkanna væru undir því komin, hverjir hefðu betri og hollari mál að berjast fyrir. Jeg er alveg á sama máli, að það sje ekki mannfjöldi flokkanna; sem ræður því, hvort þeir eiga langt líf fyrir höndum, heldur málin sjálf, sem barist er fyrir. Og þetta vildi hann heimfæra til þess málsins, sem honum verður tíðast að vitna í, en það er Sjálfstæðismálið. En það er ekki nóg að tala um það í tíma og ótíma, að við sjeum sjálfstæð þjóð, heldur verðum við að sýna það í verkinu, að við sjeum það. Jeg álít, að fyrir þessu þingi hafi legið þrjú sjálfstæðismál, - og hverjir eru það, sem beitt hafa sjer fyrir því, að þau næðu fram að ganga? Í fyrsta lagi skal jeg nefna einkasölu á tilbúnum áburði. Þar var um að ræða, hvort erlendu firma ætti að haldast uppi að skattleggja íslenska bændastjett með óhæfilegri álagningu á vöru, sem nota þarf mikið af til aukinnar ræktunar landsins. Samfara því að keppa að því marki að gera þessa vöru ódýrari fyrir bændur, þá er það orðið þeirra sjálfstæðismál. Þetta sjálfstæðismál hefi jeg borið inn í þingið, en hv.þm. Dal. hefir beitt sjer mjög á móti því. Annað sjálfstæðismál, sem jeg vildi nefna, eru siglingamál þjóðarinnar. Á því sviði erum við mjög háðir útlendingum. Við höfum orðið að þola að sjá erlend skip svo tugum skiftir færa okkur varninginn heim, og Íslendingar hafa orðið að sigla undir erlendum fána hafna milli í sínu eigin landi. Við framsóknarmenn höfum viljað bæta úr þessu. Við höfum barist fyrir því, að Íslendingar gætu framvegis siglt undir íslenskum fána með ströndum fram. Þetta sjálfstæðismál hefi jeg einnig borið hjer fram á þessu þingi. En hverju hefir hv.þm. Dal. svarað? Móti þessu sjálfstæðismáli þjóðarinnar hefir hann lagst og reynt alt, sem hann gat, til þess að ónýta það. Og þriðja sjálfstæðismálið, sem jeg vildi nefna, er það, sem hjer liggur fyrir og verið er að ræða. Hjer er verið að reyna að bæta úr því sleifarlagi, sem verið hefir á síldarútvegi Íslendinga. Við erum að reyna að losa okkur úr klóm erlendra spekúlanta. Og svo að jeg noti orð hv.þm. Dal., þá er með þessu verið að vinna að því að láta Ísland vera fyrir Íslendinga fyrst og fremst og gera þá sjálfstæða á þessu sviði. Að þessu hefi jeg stutt, eftir því sem jeg hefi orkað, en hv.þm. Dal. barist með hnúum og hnefum gegn þessu mikla sjálfstæðismáli þjóðarinnar. Það er rjett hjá hv.þm. Dal., að það ræður mestu um framtíð stjórnmálaflokkanna, hverjir hafa betri eða hollari mál að berjast fyrir. Og jeg þori a. m. k. óhræddur að horfa framan í kjósendur landsins við næstu kosningar. 

Forseti (BSv): Jeg hefi þegar lagt minn dóm á það, en ummæli þau, er hv. 2. þm. Reykv. viðhafði, voru miklu harðvítugri og óþinghæfari en hin. (SE kveður sjer hljóðs). „Trautt mák enn fyrir annan enda sjá hvar lendir“, er hv. þingmenn gerast til þess að kveðja sjer hljóðs „til þess að bera af sjer sakir“, en nota síðan málfrelsi til þess eins að bera sakir hver á annan með óviðurkvæmilegum orðum. Þó vil jeg ekki synja hv.þm. Dal. máls, þar sem allþungar sakir hafa verið á hann bornar.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins lýsa yfir því, að skýrsla sú, sem hv. 2. þm. Reykv. gaf um náðun Ólafs Friðrikssonar, var hrein og bein ósannindi frá upphafi til enda, og mundi jeg, ef það væri heimilt samkvæmt þingsköpum, endurtaka þau orð, er jeg viðhafði um þennan hv.þm. áðan.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg hafði beðið um orðið, en skal falla frá því, þar sem allir þeir hv.þm., er jeg átti orðastað við, eru nú dauðir og geta því ekki svarað.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg vil leyfa mjer að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki þetta mál út af dagskrá nú og fresti atkvgr. Færi jeg þessi rök fyrir beiðni minni: Hv. deild hefir þegar áður felt dóm um stefnu þá, sem felst í brtt. mínum við þetta frv., en ef atkvgr. færi nú fram um málið, þá hefi jeg ástæðu til að ætla, að úrskurður deildarinnar verði annar. Þegar deildin feldi hinn fyrri dóm sinn, þá guldu 14 þm. honum jáyrði, en 10 andmæltu. Af þessum 14 mönnum eru nú 3 fjarverandi með leyfi hæstv. forseta. En af þeim 4 þm., sem voru fjarverandi við hina fyrri atkvgr., mun einn verða með mínum till., en 3 á móti. Og yrði því niðurstaðan sú, ef allir hv.þdm. væru viðstaddir og enginn hefði breytt um skoðun, sem jeg hefi ekki ástæðu til að ætla, að brtt. mínar mundu verða samþyktar með 15 atkv. gegn 13, en líkindi eru til, að þær falli með 13 atkv. gegn 12, ef þær verða bornar undir atkvæði nú. Þar sem hæstv. forseti hefir oft áður frestað atkvgr. vegna þess að þm. hafa verið fjarstaddir í leyfisleysi, þá virðist mjer því meiri ástæða til þess að fresta atkvgr. nú, þar sem þeir eru fjarstaddir með leyfi hæstv. forseta. Umræðum er nú lokið, og getur það því ekki skift neinu um tafir á störfum þingsins, þótt þessi tilmæli mín verði tekin til greina. Jeg vænti þess, að full sanngirni felist í beiðni minni, og geti því hæstv. forseti orðið við henni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil benda mönnum á, að málið horfir nú alt öðruvísi við en þegar það var áður til umr. hjer í hv. deild. Því að ef breytingar verða nú samþyktar á því, þá þarf málið að koma fyrir Sþ., og til þess að það verði samþ. þar þarf 2/3 atkv. með því. Í öðru lagi eru þessar till. þess eðlis, að þær geta ekki haft nein áhrif á gang málsins fyrir næsta þing, þar sem sú hlið málsins kemur ekki til framkvæmda fyr, og er því nógu snemt að koma þeim inn þá, ef meiri hl. þingsins er með þeim.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Það er alveg rjett, að þessi ákvæði munu ekki hafa raunverulega þýðingu fyrir næsta þing, en hitt er og rjett, að nú eru hjer í deildinni næg atkvæði til, að brtt. mín verði nú samþ., ef þm. eru allir viðstaddir, en mjer er ekki unt að segja með vissu, hvað kann að verða á næsta þingi. Auk þess sem stöðugar lagabreytingar eru óviðunandi. Jeg held því, að krafa mín sje á fullri sanngirni bygð. En hæstv. stj. væri nær að athuga það, að þegar málið var til einnar umr. í hv.Ed., þá breytti sú deild sinni fyrri afstöðu eingöngu vegna krafna jafnaðarmanna, og finst mjer það fulllangt gengið að krefjast þess, að þessi hv. deild geri slíkt hið sama. Til þess að sjá málinu borgið, þurfti hv.Ed. ekki annað en að standa við sína fyrri stefnu í því, en nú á að neyða þessa hv. deild til að hverfa frá sinni fyrri skoðun. Held jeg því fast við ósk mína.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil aðeins minna hv. 2. þm. G.-K. á það, að það, sem til mála getur komið að gera á næsta þingi, er að setja nýtt ákvæði inn í lögin, en til þess þarf nákvæmlega sama atkvæðafjölda sem til þess þarf nú að koma þessu ákvæði inn í frv. En annars tel jeg víst, að fyrir næsta þing verði lagt frv. um rekstur bræðslustöðvanna, og þar á þetta ákvæði einmitt heima.

Magnús Torfason Jeg vil skjóta því til hæstv. forseta, að hann fresti ekki atkvæðagreiðslunni, nema meiri hluti hv. deildar mæli með því.

Frsm. minni hl. ( Ólafur Thors) Ekki virðist mjer þessi tillaga hv. 2. þm. Árn. bera vitni um skarpskygni lögfræðingsins, því að vitanlega væri jeg ekki hræddur við atkvgr., ef jeg vissi, að meiri hl. hv.þdm., þeirra sem viðstaddir eru, væri með till. mínum, en hinsvegar ástæða til að halda, að menn greiði atkvæði um frestunina eftir því, hvort þeir vilja samþ. eða fella brtt. mína.

Magnús Torfason Jeg ætla ekki að fara að rífast við hv. 2. þm. G.-K. um þær gáfur, sem Guð hefir gefið okkur. En forseti hefir oft borið slík tilmæli undir deildina, þegar hann hefir ekki viljað úrskurða þau sjálfur. Og þar sem hjer er um mjög mikilsvert mál að ræða, þá held jeg, að ekki sje rjett að fresta því, nema með samþykki hv. deildar.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Svo gæti staðið á, að jeg kysi heldur að eiga málmitt undir gervöllum þingheimi en forseta. En til þess hæstv. forseta, sem nú situr, ber jeg það traust, að jeg tel hann einfæran að úrskurða um beiðni mína. Og hvernig sem sá úrskurður fellur, mun jeg fullkomlega sætta mig við hann. Jeg ætla heldur ekki að fara að rífast um gáfur okkar hv. 2. þm. Árn. Jeg tala sjaldan um sjálfan mig, og þá er þetta lítið að rífast um.

Forseti (BSv): Fram hafa komið tilmæli um það, að atkvgr. verði frestað, og það fært til, að nokkra hv.þdm. vanti í deildina. Er það og oft, þegar fundir eru langir, að fáir þm. eru viðstaddir, er til atkvæða kemur, og verður því að fresta atkvgr. vegna þess, að deildin er ekki ályktunarfær, en jafnvel þótt viðstaddir sjeu í deildinni nokkru fleiri þm. en þeir mega fæstir vera samkvæmt þingsköpum, til þess að ályktanir megi gera, þá kann forseta að virðast það viðurhlutamikið að ganga til atkvæða. En hinsvegar er jeg mjög trauður til að fresta atkvgr., þótt nokkrir þm. sjeu fjarstaddir, því að það eru oftast sjálfskaparvíti. Hjer stendur svo á, að 3 hv.þdm. hafa fengið heimfararleyfi, og virðist mjer þeir með því hafa viljandi afsalað sjer atkvæðisrjetti um þau mál, sem fyrir kunna að koma, meðan þeir eru fjarstaddir. Hjer er um mikilvægt mál að ræða, sem þarfnast bráðrar úrlausnar, en það er auðsætt, að málið hlýtur að dragast fram yfir páska, ef það er nú tekið út af dagskrá. Annars mundi vaxa mjög vandi um afgreiðslu mála, ef sá háttur væri upp tekinn, að fresta atkvgr. um sum, en önnur eigi, - fæ jeg ekki sjeð, hvernig hægt væri að vinsa úr þau mál, sem hæft þætti að greiða um atkvæði þegar í stað, ef sumum á að fresta af þessum sökum. Jeg hygg, að nokkur rök megi að því leiða um flest mál, af hálfu annarhvors aðilja, að óheppilegt sje að leita atkvæða um þau, ef ekki eru allir viðstaddir. En það mundi vitanlega hafa í för með sjer óhæfilegar tafir á störfum þingsins, ef alla þingdeildarmenn þyrfti við hverja atkvæðagreiðslu. Get jeg því eigi orðið við þessari beiðni og úrskurða, að atkvgr. skuli fara fram nú þegar. Þá hefir hv.þm. V.-Ísf. tekið aftur brtt. sína, en hv. 2. þm. Skagf. hefir tekið hana upp aftur. Raddir hafa komið fram um það, að brtt. hafi verið tekin upp of seint til þess að hún megi koma til atkvæða, og hefir því verið skotið undir úrskurð forseta. Um þetta atriði segir svo í 40. gr. þingskapa: „Frumvörp, hvort heldur eru frá stjórninni eða þingmönnum, svo og till. til þál. og breytingartillögur, má kalla aftur á hverju stigi umræðu sem vill. En heimilt er hverjum þingmanni að taka það jafnskjótt upp aftur á sama fundi“. Hafa nú sumir skilið þetta svo, að þetta yrði að gera samstundis. En sá skilningur brýtur fyrst og fremst bág við þingvenju, því að þótt menn hafi lýst yfir því í ræðum, að þeir taki till. sínar aftur, þá eru þær oft ekki teknar upp aftur af öðrum fyr en við atkvgr. Og við umr. um fjárlög kemur það jafnvel fyrir, að brtt. eru teknar upp aftur og koma til atkvæða, þótt ekki sje á sama fundi, en þó við sömu umræðu. Af því að hjer er um merkilegt at riði að ræða, vil jeg gera nokkuð nánari grein fyrir úrskurði mínum. Jeg tel þá reglu mjög nauðsynlega, að eigi þurfi að taka tillögur upp alveg samstundis og þær eru teknar aftur, því að ella gæti það komið fyrir, að þm. tæki tillögur sínar aftur öðrum að óvörum, og væri þannig fyrir það girt, að þeir, sem af hendingu væru ekki viðstaddir í þann svipinn, gætu tekið tillögurnar upp. Að öðru leyti þarf ekki að fara í neinar grafgötur eftir því rjetta í þessu efni, því að ef lesin er 40. gr. þingskapanna, kemur það ljóst fram. Þar stendur: „. . . En heimilt er hverjum þingmanni að taka það jafnskjótt upp aftur á sama fundi“. Tímatakmörkunin liggur þarna í gr. sjálfri; hún ákveður, að þetta skuli gert á sama fundi. Hinsvegar er ekki hægt að „taka upp“ við 3. umr.till., sem tekin hefir verið aftur við 2. umr. Þessi umrædda grein þingskapanna kveður því skýrt á um það, að heimilt sje að taka till, upp aftur á sama fundi, þótt nokkur stund hafi liðið frá því, er hún var tekin aftur. Það er því minn úrskurður, að svo skuli vera, og kemur till. því til atkv.

1) Með svofeldri greinargerð: Ef ekki hefði staðið svo á, að afleiðingin af samþykt þessarar till. yrði sú, að frv. yrði að ganga til Sþ., þar sem það vitanlega yrði felt, hefði jeg greitt atkv. með henni, en til að forða málinu frá þeirri hættu, greiði jeg nú atkv. gegn till. og segi því nei.

2) Með svofeldri greinargerð: Jeg hefi áður gert grein fyrir, hvers vegna jeg tók þessa till. aftur. Það var af þeirri ástæðu, að hæstv. stjórn hafði lýst yfir því, að hún mundi taka till. jafnt til greina við framkvæmd fyrirtækisins, þótt hún væri ekki samþ. nú. Jeg læt mjer því lynda að sitja hjá, til þess að málinu verði ekki stofnað í hættu í Sþ., og greiði því ekki atkv., með því að jeg tel mínum tilgangi náð eigi að síður. GunnS, HStef, HJ, HG, HjV, IngB, JÓl, LH, MT, BSv. nei: PO, SE, HK, JJós, JAJ, JS, MG, MJ, ÓTh. Þrír þm. (BÁ, EJ, JörB) fjarstaddir. Frv. afgr. sem lög frá Alþingi (A. 705).

Fram. meiri hl. (Ingvar Pálmason) * Eins og sjá má á nál. á þskj. 652 og 664, hefir fjhn. ekki getað orðið sammála um þetta frv. Ástæðan til þess, að þetta frv. er fram komið, er eins og öllum háttv. deildarmönnum er kunnugt sú, að þegar á öndverðu þingi kom það í ljós, að ef ekki ætti að draga stórlega úr verklegum framkvæmdum af hendi ríkissjóðs, yrði að leita frekari tekjuauka en heimild er fyrir í gildandi lögum. Jeg þarf ekki að lýsa, hvað ofan á hefir orðið í þessu efni. Það hefir sem sje orðið ofan á að leita ríkissjóði nýrra tekna, en stöðva ekki verklegar framkvæmdir. Ein af þeim leiðum, sem fært þykir að fara til öflunar tekna, er sú, er frv. bendir á. Jeg ætla ekki að fara út í mótbárur háttv. minni hl. fjhn. gegn frv. Þær munu að sjálfsögðu koma fram frá rjettum aðiljum í umræðunum, og gefst tækifæri til andsvara síðar, ef þurfa þykir. En þar sem nú með lögum, sem þegar eru afgreidd frá þinginu, hafa verið hækkaðir að nokkru ýmsir tollar og skattar, sem á öllum almenningi hvíla hlutfallslega eftir höfðatölu, eða því sem næst, hefir þótt tiltækilegt að hækka einnig skatta, sem lagðir eru á tekjur manna og eigur, með öðrum orðum þá skatta, sem taldir eru beinir skattar. Það hafa sem kunnugt er verið uppi tvær ólíkar stefnur um það, á hvern veg beri að afla ríkissjóði tekna. Önnur er sú, að það beri að taka tekjur ríkissjóðs að töluvert miklu leyti með beinum sköttum, en hin vill halda sem mest við tollana, eða óbeinu skattana. Þessar tvær stefnur hljóta altaf að vera meira og minna andstæðar, og um slíkt frv. sem þetta hljóta þær að rekast á. Jeg ætla ekki að þessu sinni að rökræða um þessar stefnur og það, sem þeim ber á milli. En á hitt vildi jeg benda, að ekki er óeðlilegt, þótt leitað sje fyrir sjer einnig á þessu sviði, þegar búið er að þyngja alla skatta og tolla aðra, er á almenningi hvíla. Sú mun hafa verið tilætlunin í fyrstu, að ákvæði þessa frv. næði til allra, er greiða tekju- og eignarskatt. En á því var gerð breyting í háttv.Nd., svo að nú er ekki ætlast til, að 25% viðauki á tekjuskatti taki til nema þeirra, er hafa tekjur yfir 4000 kr. á ári. Að sjálfsögðu virðist það hafa við gild rök að styðjast, að ekki sje vert að hækka skatta af þurftarlaunum eða þaðan af minni. Hinsvegar er vert að taka það til athugunar, hvort ekki sje rjett að breyta skattstiganum einnig. Jeg er ekki frá því, að þess væri full þörf. En til þess þarf meiri tíma en komið yrði við á þessu þingi. Og á það ber að líta, að verði þessi leið ekki farin, er ekki hægt að afgreiða fjárlögin tekjuhallalaust. En þó virðist mjer af brtt. þeim, sem liggja fyrir frá háttv. deild til 3. umr., sem fer fram á morgun, að enn hafi háttv. deildarmönnum ekki fundist svo hlaðið á fjárlögin, að ekki mætti þar nokkru við bæta. Mjer virðist það hljóti að vera gert með það fyrir augum, að tekjuaukafrv. verði samþykt. Annars hlýtur það að vera gert í því trausti, að ekki saki, að fjárlögin sjeu afgreidd með tekjuhalla. Að óreyndu vil jeg ekki trúa því um neinn háttv. þingmann, að hann líti svo á. Jeg vil því mega vænta þess, að þótt menn sjeu kannske ekki ánægðir með stefnu þá, er lýsir sjer í frv., þá viðurkenni þeir þó að minsta kosti nauðsynina á því að afla ríkissjóði tekna, og þótt þeir telji þessa ráðstöfun ekki allskostar rjettmæta, þá samþykki þeir frv. að þessu sinni, með því að líkur eru til, að skipuð verði milliþinganefnd til þess að taka til alvarlegrar yfirvegunar skatta- og tollalöggjöf landsins. Skattamál landsins eru komin það á ringulreið, að jeg tel sjálfsagt að vinna að því ósleitilega að komast sem fyrst á fastan grundvöll. Jeg held það verði tæplega sagt, að þessi breyting á tekju- og eignar skatti geri það mikinn glundroða, að ekki sje fyrir þær sakir forsvaranlegt að gera þessa ráðstöfun til bráðabirgða. Jeg sje ekki, að hjá því verði komist; úr því sem komið er. Jeg ætla ekki, eins og jeg tók fram áðan, að andmæla þeim skoðunum, er jeg býst við, að komi fram hjá háttv. minni hl. Geymi jeg mjer það þangað til síðar, ef tilefni gefst. Þeir, sem leggjast á móti frv., hljóta að viðurkenna, að afleiðingin verður óhjákvæmilega sú, að fjárlögin verða ekki afgreidd án tekjuhalla að þessu sinni, ef það verður felt. En jeg geri þá kröfu til þeirra, að þótt eitthvað beri á milli um skoðanir, viðurkenni þeir samt og sýni í verki, að það verði þó að ganga fyrir öllu að sjá fjárhag ríkisins sæmilega borgið. (*Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Það mun vera æðitilgangslítið að fara mörgum orðum um þetta mál. Forlög þess munu vera ákveðin fyrir- fram, eins og í flestum öðrum málum. Það ætti þó ekki að vera ámælisvert, þótt mismunandi skoðanir komi fram um þetta mál, sem grípur svo djarflega inn í hag atvinnuveganna við sjóinn og hag embættis- og sýslunarmanna landsins. Bændur snertir lagabreyting þessi ekki, eða sáralítið. Minni hl. telur óráðlegt að halda stöðugt áfram að hækka eignar- og tekjuskattinn, sem er þegar alt of hár í fátæku og veltufjárlausu landi eins og þetta land er. Það, sem atvinnuvegir okkar hafa einkum að berjast við, er veltufjárleysið. Lánsstofnanirnar freistast því til - og það oft meira en holt er fyrir þjóðfjelagið - að lána atvinnufyrirtækjunum fje til rekstrar þeirra, án nauðsynlegrar tryggingar. Ef haldið er áfram að íþyngja atvinnuvegunum með háum beinum sköttum, þá þýðir það, að þau eignast lítið og komast seint eða aldrei úr kútnum. Og alt gengur þetta út yfir aðallánstofnanirnar, lífæð þjóðarinnar, sem halda áfram að vera í dauðateygjunum eins og þær hafa verið nú síðustu 7-8 árin. Að þessu er stefnt með frv. þessu. Það var stefnt að því hjer áður, meðan þekking á fjármálum fjekk að ráða og njóta sín á Alþingi og á meðan menn litu á ríkissjóð sem sjóð, sem ekkert mætti granda, að taka tekjurnar þar, sem þær voru tryggastar fyrir ríkissjóðinn. Þá datt engum í hug að braska með ríkissjóðinn, að láta hann „spekúlera“ eins og spákaupmenn. Þess vegna tóku menn skattana í landssjóð með tollum, en að litlu leyti með beinum skatti af atvinnu. Samkvæmt skattalögunum 1877 gat at- vinnutekjuskatturinn komist hæst upp í 4%. Nú vita menn, hversu hár hann er. Menn treystu því þá, að svo lágur beinn skattur kæmi undandráttarlaust í landssjóð, af því að hann var ekki hærri en þetta. Nú er það hvorttveggja, að atvinnutekjuskatturinn er mjög óáreiðanlegur tekjustofn, því að þær tekjur fara eftir árferði, og svo er allmikil hætta á undandrætti á greiðslu skattsins, þegar hann er orðinn svo hár, að menn viðurkenna ekki rjettmæti hans, og þegar hann bætist þá líka ofan á sveitarútsvör, sem eru miklu hærri en svo, að þau standi í rjettu hlutfalli við árstekjur manna. Jeg vil benda á, að atvinnutekjur voru undanfarin ár sem hjer segir: 1922 1224000, 1923 781000, 1924 841000, 1925 2108000 og 1926 1071000 krónur. Menn sjá af þessu, að miklu getur munað frá ári til árs. Embættis- og sýslunarmenn landsins verða hjer langharðast úti, þeir sem meiri tekjur hafa en 4000 kr. Þegar launalögin voru sett síðast, gengu menn út frá því, að tekjuskatturinn, eins og hann þá var, mundi eiga að vera aðeins bráðabirgðaráðstöfun. Að minsta kosti bjuggust menn þá ekki við, að sá skattur mundi hækka. Skattahækkun þessi verkar því sem beinn frádráttur á lögmæltum launum þeirra. Og hver veit nema þinginu þóknist næsta ár að hækka skatt þennan upp í 50% og árið þar eftir upp í 75%, o. s. frv., án þess að hækka laun embættismanna að sama skapi. Jeg treysti því ekki, þó að hv.frsm. meiri hl. (IP) bendi á nýja milliþinganefnd, að hún bæti neitt úr þessu. Jeg sje ekki betur en að skattastefna þessi miði að því að gera þá menn, sem helst bera þjóðfjelagið uppi, að öreigum og að hnekkja því, að aðallánsstofnanir okkar geti einhverntíma komist á rjettan kjöl. Alt á að jafna við jörðu, sem er undanfari hins eftirþráða kommúnistaríkis. Alt stefnir að því að gera bjargálnamennina að öreigum - ríkismenn eigum við enga, - í staðinn fyrir að draga öreigana nær bjargálnamönnum, að hefja þá upp um leið og bjargálnamönnum fjölgar. Samhjálpin virðist hollari stefna, þar sem þeir efnaðri hjálpa þeim minni máttar, ef eitthvert óhapp ber að höndum. Sú stefna er að ryðja sjer til rúms hjer á landi og ætti að sigra. Jeg hefi rekið mig á hana hjer og þar á ferðum mínum um landið. Í Lóni, til dæmis, má það heita föst regla, að ef fátækur maður missir kú, eða verður fyrir öðrum óhöppum, þá skjóta efnaðri mennirnir saman til að bæta honum skaðann. Sama má segja um til dæmis Keflavík syðra. Þar eru efnamennirnir búnir að taka upp sama siðinn. Ef útgerðarmaður þar verður fyrir sjerstökum óhöppum, þá skjóta efnamennirnir saman til að hjálpa honum. Hið sama má segja um Reykjavík. Beri óhapp að höndum, eru menn, sem það geta, boðnir og búnir til að bæta úr því, og það jafnvel þó óhappið snerti aðeins utanbæjarmenn. Fjöldi er hjer af fjelögum, sem vinna að því, að þeir, sem geta, beri annara byrðar, sem eru ver settir en þeir. Þessi stefna eykur því drengskap manna, göfuglyndi og kærleikann til annara. Þveröfug áhrif hefir niðurrifsstefnan, sem alt vill jafna við jörðu og sem notar öll meðul til þess. Hún skapar aðeins úlfúð og hatur milli manna, og er því ekki þess að vænta, að neitt göfugt eða holt spretti upp af því sæði. Og þetta frv. er einn liðurinn í niðurrifsstefnu þessa þings. Þetta voru þá almennar athugasemdir út af þeirri stefnu, sem ríkt hefir á þessu þingi. Hv. frsm. meiri hl. talaði um, að tvær stefnur væru uppi í skattamálum, að ná tekjunum sem mest með beinum sköttum annarsvegar og hinsvegar með tollum. Hann taldi, að hjer væru þurftarlaun undanskilin, 4000 krónur. Jeg verð hinsvegar að álíta, að þarfir margra heimila sjeu miklu meiri en 4000 kr. Þá hjelt hv.frsm. meiri hl. því ennfremur fram, að fjárl. yrðu ekki afgreidd án tekjuhalla nema þetta frv. yrði samþ. Það er nú búið að margreikna það og sanna, að þessara tekna þurfi ekki við til þess að jafna fjárl., og jafnvel þótt smávegis tekjuhalli yrði á þeim, þá hefir það oft komið fyrir og ekki reynst stórhættulegt. Það mun mjög sjaldan hafa verið svo, að enginn tekjuhalli væri á fjárl., og stundum hefir hann verið mjög mikill, upp undir hálfa miljón króna. Jeg hefi heldur enga trú á því, þótt sett væri milliþinganefnd í skattamálin, að hún finni grundvöll, sem ekki verði breytt. Meðan þessi reikula ráðleysisstefna ríkir, sem nú er uppi, getur enginn fastur grundvöllur skapast. Það er því alls ekki hægt að rjettlæta þetta hringl með því að skipa milliþinganefnd í þessi mál, því að útkoman mundi verða hin sama. Sá meiri hluti, sem nú ber ábyrgð á gerðum þingsins, mundi einnig þar hafa völdin.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) 1 Jeg hefi í rauninni ekki miklu að svara. Mikill hluti af ræðu hv.frsm. minni hl. gekk út á að minna á hina gömlu og góðu tíma, þegar skattar voru lágir og umsetning ríkissjóðs lítil. En tímarnir breytast og jeg held, að ekki væri til neins, þótt við vildum taka höndum saman um að taka upp aftur hið gamla og góða ástand. Slíkt er ekki annað en að berja höfðinu við steininn. Hv. frsm. minni hl. taldi almenna dýrtíð undangengna og samfara henni þungar álögur. Ennfremur talaði hann um, að hætta væri á undandrætti á greiðslu, vegna þess að menn ekki viðurkendu rjettmæti skattanna. Jeg verð að segja það, að jeg hefi aldrei komist upp á það að sleppa við greiðslu á lögmætum sköttum og skyldum, og mjer er ekki kunnugt um dæmi þess. Það má vel vera, að hv. minni hl. þekki það betur, en jeg verð að telja slíkt sprottið af alt öðrum hvötum en hv.þm. (BK) vill tileinka efnaðri mönnunum í landinu. Hv. þm. trúði ekki á árangur af starfi milliþinganefndar, vegna þess að sú aðferð, sem hún benti á, mundi ekki standa stundinni lengur. Jeg byggi hinsvegar mikið á því, að þetta verði rannsakað til hlítar, og tel það rjetta aðferð til að finna heppilega lausn á þessu máli, og það tel jeg mjög mikilsvert, ef það tækist. Það má vel vera, að okkur takist ekki að finna öruggan grundvöll, en jeg byggi von mína á því. Hv. þm. sagði, að þetta frv. mundi hnekkja lánsstofnunum landsins. Jeg veit nú ekki vel, hvað hann á við með þessu, en líklega það, að bankarnir eigi fje hjá þeim, sem skatturinn lendir þyngst á. Ef hann hinsvegar óttast, að sparifjárinnstæður manna muni minka, þá held jeg, að þær sjeu yfirleitt ekki mest frá þeim, sem hafa yfir 4000 króna tekjur, heldur hinum, sem minni tekjur hafa, enda eru þeir fleiri.  Þá talaði hann um, að þessar álögur dragi úr viðleitni efnamannanna til að styðja hina. Hann minti á örlæti efnamannanna, svo sem í Lóni í Austur- Skaftafellssýslu og í Keflavík syðra. Já, þessa starfsemi þekkjum við allir um alt land og viðurkennum hana, en hún liggur alveg utan við það mál, sem hjer er til umr., enda er það svo, að þó að oft sje hlaupið undir bagga með bágstöddum mönnum, þá koma menn ekki og hlaupa undir bagga með ríkissjóði, þó að hann sje í kröggum. Þá sagði hv.frsm. minni hl., að margbúið væri að reikna út, að ekki væri þörf á þeim tekjum, sem þessu frv. væri ætlað að veita, til þess að jafna fjárl. Jeg get sagt nákvæmlega það gagnstæða, að það hefir margsinnis verið sýnt fram á, að ef ekki fást á næsta ári meiri tekjur, þá er óumflýjanlegur halli á ríkisbúskapnum. En munurinn er sá, að hv.þm. telur það ekki neitt athugavert, þó að einhver tekjuhalli verði á fjárl. Jeg verð nú að segja, að mjer kemur einkennilega fyrir að heyra þessa skoðun hv.þm. Hann mun alment álitinn varfærinn maður í fjármálum og mig minnir, að hann hafi hingað til ekki talið það heppilegt að afgreiða fjárl. með tekjuhalla. Það mun heldur ekki vera viðurkent af þjóðinni sem heppileg fjármálastefna. Auðvitað geta ófyrirsjáanleg höpp og hvalreki bætt úr því að nokkru, en slíku geta menn ekki reiknað með. Jeg sje ekki ástæðu til að fara út í hugleiðingar hv.þm. um stefnur í skattamálum, en jeg gæti búist við, að eftir að milliþinganefnd væri búin að rannsaka þetta yrði hægra að rökræða það mál. Hitt getum við deilt um út í það óendanlega, hvort beinir eða óbeinir skattar sjeu heppilegir eða óheppilegir, og ef ekki má hlíta úrskurði þeirra, sem starfa að rannsókn málsins milli þinga, eða vænta þess, að nýtilegar till. komi fram frá þeim, þá er þó enn síður mikils að vænta af deilum okkar tveggja um það hjer í dag. (*Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Jeg get verið þakklátur háttv.frsm. meiri hl. fyrir það, hve lítið hann hefir hróflað við því, sem jeg sagði. Jeg þarf þeim mun minnu að svara. Jeg trúi honum vel til þess, að hann hafi enga hvöt til að komast hjá lögmæltum sköttum og skyldum; jeg þekki hann svo vel, að jeg veit, að slíkt þarf ekki að ætla honum. En ef hann kynnir sjer vel, hvernig ástatt er hjer í Reykjavík, þá hygg jeg, að hann sjái, að mín orð voru ekki töluð út í bláinn. Svo margar kærur yfir skattsvikum munu liggja fyrir stj., og það án þess hún hafi talið fært að gera nokkuð í því máli. Þá sagði hv.frsm. meiri hl., að sparifjeð kæmi frá almenningi, og gæti þetta því ekki haft áhrif á bankana. En hann verður að gá að því, að það er ekki nóg, þó bankarnir fái nóg sparifje, ef enginn getur sett nægilega tryggingu fyrir lánum út úr bönkunum, svo að hægt sje að ávaxta þetta fje í atvinnuvegunum. Hv. þm. sagði, að menn hlypu ekki undir bagga með ríkissjóði, en viðurkendi þá starfsemi, sem jeg lýsti, samhjálpina. Jeg vildi aðeins sýna fram á, að það væri heppilegri aðferð en sú, sem kemur fram í þessu frv., að elta uppi þá menn, sem eitthvað geta, með sköttum og álögum. Gera alla fátæka, svo að enginn geti neitt. Milliþinganefnd getur auðvitað skorið úr um stefnurnar í skattamálum fyrir sitt leyti, og auðvitað verður stefna sósíalista ofan á eins og nú standa sakir. En heldur mun jeg fylgja hinni stefnunni, að draga öreigana upp á við, svo að þeir nálgist bjargálnamennina og verði sjálfbjarga. Jeg vil svo aðeins bæta því við, að mig furðar á því ef þetta er svo nauðsynlegt sem menn vilja vera láta, að enginn hæstv. ráðh. skuli sjá ástæðu til að vera hjer viðstaddur.

Frsm. (Ingvar Pálmason) * Allshn. hefir athugað þetta frv. allítarlega og komst að þeirri niðurstöðu að leggja til, að það verði samþ. með nokkrum breytingum. Breytingar þær, er nefndin leggur til að gerðar verði á frv., eru að nokkru efnisbreytingar, en þó flestar þannig vaxnar, að þær ættu ekki að hafa áhrif á það, sem næst með þessari lagasetningu, eða svo lítur meiri hl. nefndarinnar á málið. 1. brtt. er við 1. gr., um að í upphaf greinarinnar verði sett inn orðin: „Sjómenn og aðrir“ í stað „Þeir kjósendur“. Þetta er sett inn samkv. því, sem nú er í gildandi lögum, og nefndin leit svo á, að þar sem þetta ákvæði mun einkum sett inn vegna sjómanna, væri ekki rjett að. fella þetta niður. Þá er 2. brtt., við 2. gr., að orðin „fyrir hverjar kosningar“ falli niður. Þessi breyting skiftir töluverðu máli, vegna þess að eins og frv. er nú, mælir það svo fyrir, að sjerstök kjörgögn skuli gefin út fyrir hverjar kosningar, líka aukakosningar. Þetta hlýtur að hafa mikinn kostnað í för með sjer, en þó er það ekki aðalatriðið, heldur hitt, að fresturinn fyrir kosningar er oft svo stuttur, að tæplega mun hægt að koma út nýjum kjörgögnum í hvert skifti. Með þessu má því spara nokkuð kostnað við útgáfu kjörgagna. Þá er 3. brtt., sem aðeins er formsatriði, að undir vottorði kjörstjóra standi embættisstaða vottorðsgefanda og heimili. 4. brtt. er í þrem stafliðum og er við 4. gr. Fyrsti liðurinn er fremur smávægilegs efnis. Þar er lagt til, að í stað orðanna í 1. málslið „brjóta hann síðan vandlega aftur“ komi: loka honum síðan, þannig að það verði innan á, er hann skrifaði á seðilinn, og líma hann vandlega aftur. - Það, sem vakti fyrir nefndinni, var það, að hún álítur, þegar talað er um að brjóta seðilinn saman, gæti kjósandi farið að brjóta seðilinn þannig, að með því yrði hann ógildur. Þá er b-liður, að fyrir orðin í 3. málsgr. 1. málslið „loka því vandlega og“ komi: „og loka því vandlega. Síðan skal“. Með þessari brtt. er ætlast til að ná því, að það sje ekki bein lagaleg skylda, að kjósandinn skrifi utan á umslag það, sem kjörseðill liggur í. Í c-lið er lagt til, að fyrir „ónýst“ komi: ónýtst. Þetta er, eins og sjá má, aðeins stafsetningarbreyting, og áleit nefndin þessa stafsetningu rjettari, enda þótt margir skrifi þetta orð á þann hátt, sem í frv. stendur. Þá kemur 5. brtt. í 2 stafliðum og er við 6. gr. Það er efnisbreyting allmikil, og um þessa breytingu er öll nefndin ekki fyllilega sammála. Í frv. stendur, að þegar að kjördegi kemur, skuli kjörstjórn opna atkvæðakassann, gæta að því, hvort innsigli sje óbrotið o. s. frv., taka úr honum umslögin og varðveita þau meðan á atkvgr. stendur. Með öðrum orðum, upptalning atkvæða á ekki að fara fram fyr en atkvgr. er lokið. Með brtt. er lagt til, að upptalning þessi og athugun fari fram þegar í stað, áður en kosning byrjar, en sje ekki dregin þar til að kjörfundi loknum. Þetta atriði getur orkað nokkuð tvímælis. Því hefir verið haldið fram, að upptalning hafi sumstaðar dregist svo klukkutímum skiftir, svo að kjörstjórn taki við atkvæðunum og kjósendunum til mikils óhagræðis. Jeg skal ekki neita því, að þetta geti átt sjer stað, en meiri hl. lítur svo á, að rjettara sje að aðgæta atkv. strax, þegar í upphafi kjörfundar. Um þetta má auðvitað deila, og skal jeg ekki bera á móti því, að sumstaðar geti þetta verið til tafar, en víðast mun það vera svo, að þetta getur ekki valdið tilfinnanlegum baga fyrir kjósendur. Þá er það b-liðurinn. Í honum felst dálítil breyting frá því, sem í frv. er. Í frv. stendur, að atkvæði kjósanda sje ógilt, ef hann er staddur innan kjördæmis síns. En við höfum ekki viljað fara svona strangt í sakirnar og sett inn, að hann skuli staddur á kjörstað. Jeg held, að það sje ekki rjett, þar sem kjördæmi eru stór, að ónýta seðilinn, þótt hlutaðeigandi kjósandi sje staddur innan umdæmisins. Það geta verið þau tilfelli, sem fyrirmuni mönnum að sækja kjörstað. Auðvitað má deila um það, hvað meint sje með kjörstað. Jeg hygg þó, að til sveita verði ekki ágreiningur um þetta, því að þar er kjörstaðurinn það hús, sem kosningin fer fram í. Í kaupstöðunum getur aftur á móti orðið ágreiningur um það, hvort átt sje við húsið, sem kosið er í, eða kaupstaðinn allan. En hvort sem væri, virðist mjer sem ekki sje gengið mikið á hluta kjósenda, þó að svo yrði skoðað, að þeir væru staddir á kjörstað, ef þeir eru innan kaupstaðarins. Hjer á landi eru kaupstaðirnir ekki svo stórir, að það sje neinum vandkvæðum bundið að mæta á kjörstað. Það hagar öðruvísi til úti um sveitir landsins. Þá er það 6. og síðasta brtt. nefndarinnar, við 9. gr. frv. Í henni felst mikil breyting á meðferð kjörgagna. Eftir frv. eiga öll kjörgögn ekki að liggja annarsstaðar milli kosninga en hjá ríkisstjórninni, og eiga að skilast strax til dómsmálaráðuneytisins og kosningar eru afstaðnar. En af brtt. við 2. gr., sem felur það í sjer, að sömu kjörgögn skuli notuð oftar en einu sinni, leiðir óhjákvæmilega, að þau liggi hjá sýslumönnum og bæjarfógetum á milli þinga. Og þessi brtt. fer fram á það, að svo verði þessu hagað, en hinsvegar eiga undirkjörstjórnir og hreppstjórar að senda þessum embættismönnum skýrslur og gera fulla grein fyrir kjörgögnunum að afloknum kosningum. Í lok hvers kjörtímabils eiga svo sýslumenn og bæjarfógetar að gera þessa skil við stj. Í niðurlagi gr. er ennfremur það nýmæli, að allar skýrslur um notkun kjörgagna sjeu endanlega sendar Alþingi. Það virðist rjettmætt, að þangað komi skilagrein þeirra, sem hafa kjörgögnin undir höndum, þar eð Alþingi leggur fullnaðarúrskurð á það, hvort kosning skuli gild tekin eða ekki. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Frv. er borið fram til þess að tryggja meðferð þeirra kjörgagna, sem notuð eru utan kjörstaðar. Hingað til hefir sú meðferð verið ófullkomin og stundum farið heldur ógætilega úr hendi. Hefir þetta oft valdið miklum deilum, og þykir því rjett að fyrirbyggja, að það komi fyrir. Mesti kostur frv. er sá, að því er slegið föstu, að fast form skuli vera á þessum kjörgögnum. Jeg held, að allir hljóti að játa, að þessi lög eru til bóta og ekki borin fram að ástæðulausu. Það getur auðvitað orðið ágreiningur um einstök atriði, og sjerstaklega það, hvort upptalning þessara atkvæða á að fara fram í byrjun eða lok kjörfundar. Að vísu má segja, að það skifti ekki miklu máli, hvort gert sje, en jeg lít svo á, að eðlilegra sje að telja atkvæðin í byrjun kjörfundar en að geyma þau, þar til honum er lokið, enda þótt sá galli fylgi því, að ekki er hægt fyr en nokkru síðar að byrja að taka á móti atkvæðum. Það er ekki hægt að kveða svo á í þessu frv., að kjörfundur skuli byrja fyrr en á hádegi. Jeg veit það, að kjörstjórnir úti um land koma saman áður en lögin mæla fyrir, að kjörfundur skuli byrja, enda er það nauðsynlegt vegna ýmiskonar undirbúnings, sem þarf að gera fyrir kosningarathöfnina. Þetta er ef til vill ekki undirbúningur, en ef umboðsmenn frambjóðendanna vita um það, sem jeg verð að gera ráð fyrir, er það ekkert lagabrot, þótt talningin fari fram áður en lögin mæla fyrir, að kosningarathöfnin skuli byrja. Aðalmótbáran gegn þessari brtt. nefndarinnar er sú, að þetta valdi svo miklum töfum, að það sje ógerningur. Nú er verkið það sama, hvort sem upptalningin fer fram á undan eða eftir, en aðalagnúinn er sá, að kjósendurnir þurfa að bíða of lengi. Jeg skal játa, að mig brestur þekkingu á þessu í kaupstöðum, en þar, sem jeg þekki til úti um land, er aðsókn fremur dauf framan af kjörfundi, en eykst svo, er á hann líður. Á flestum stöðum, þar sem fjölmenni er mikið, mun kjörfundur standa yfir uns vinnu er lokið, svo að jeg held, að þessi breyting þurfi ekki að valda miklum örðugleikum. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta að sinni. Jeg býst við, að fram komi andmæli, og mun jeg svara þeim, ef mjer þykir ástæða til. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jón Baldvinsson Mig greinir í einstökum atriðum á við hina nefndarmennina, sjerstaklega um brtt. við 6. gr. Ákvæði frv. var sett með það fyrir augum, að kjörstjórn gæti strax í byrjun kjörfundar tekið við atkvæðum þeirra, er koma á kjörstað. Það er oft svo í sjávarþorpum, að í upphafi kjörfundarins kemur fjöldamargt fólk, sem vill ljúka sjer af. Ef byrjað væri því á að lesa upp skriflegu atkvæðin, gæti það dregist svo, að fólkið yrði að bíða tímunum saman. Allir vita, hvað mikið kapp getur þá hlaupið í menn; það er deilt um ýms formsatriði á skriflegu atkvæðunum o. s. frv. Og þess eru dæmi, að þetta hafi gengið í 3–4 tíma. Allan þennan tíma verða kjósendurnir að bíða og er því hentara að fara þá leið, sem stungið er upp á í frv., og láta skriflegu atkvæðin bíða þangað til menn eru hættir að koma inn til atkvgr. Samkvæmt gildandi lögum er kjörstjórn heimilað að slíta kjörfundi stundarfjórðungi eftir að síðasti maður kom. Þá getur kjörstjórnin tekið skriflegu atkvæðin til yfirvegunar, án þess að það tefji fólkið. Vegna þessa ágreinings skrifaði jeg undir nál. með fyrirvara. Þetta atriði er mjög mikilvægt, vegna þess að margt fólk hverfur frá og kemur ekki aftur, af því að það hefir ekki svo mikinn áhuga, að það vilji bíða á kjörstað tímunum saman. Þetta hefir komið fyrir og getur ávalt komið fyrir, þegar verið er að deila um skriflegu atkvæðin. Í 2. málsgrein 6. gr. segir svo, að skriflegt atkvæði verði ekki tekið gilt, ef kjósandi er staddur innan kjördæmis síns. Þetta er svo í núgildandi lögum, en oft hefir það verið framkvæmt þannig, að taka atkvæði gilt, þótt menn hefðu vitneskju um, að kjósandinn væri staddur innan kjördæmisins. Til þess að draga úr þessu, hefir nefndin borið fram þá brtt., að það væri sett að skilyrði, að kjósandinn væri ekki staddur á kjörstað, og er það skárra en að fella þetta niður. Það, sem vakir fyrir mönnum með því að taka skriflegu atkvæðin ekki gild, er það, að hægt er að fá menn til þess að greiða atkvæði hjá kjörstjóra, en sú kosning fer venjulega fram með minni leynd en á kjörstað. Og því er það brot á anda laganna að taka atkv. gilt. Frv. vill sporna við þessu. Jeg veit, að móti þessu má segja, að menn búist ekki við að vera viðstaddir. Þetta gildir um sjómenn, sem ætla í langa sjóferð. En báturinn getur bilað, og ef þeir eru þá staddir í kjördæmi sínu eða kjörstað, geta þeir greitt atkv. þar, svo að þeim er ekki fyrirmunað að nota atkvæðisrjett sinn eftir 6. gr. frv. Þetta er ástæðan til þess, að jeg er á móti brtt. við 6. gr. Aftur á móti álít jeg, að aðrar brtt. nefndarinnar sjeu til bóta, eins og frv. í heild sinni, sjerstaklega það, að eftir frv. á að vera hægt að hafa eftirlit með kjörgögnum.

Erlingur Friðjónsson Jeg vil segja nokkur orð út af brtt. við 6. gr. Jeg þykist vita, að meiri hl. vilji ógjarnan að þetta ákvæði verði til að tefja kosningarnar, en jeg er viss um, að það verður til þess. Það er ákveðið með brtt., að þau atkvæði, sem greidd eru utan kjörstaðar, skuli lesin upp og athuguð, áður en sjálf kosningarathöfnin byrjar, og getur þetta í mörgum tilfellum orðið til þess að tefja fyrir. Jeg vil geta þess, að við síðustu kosningar á Akureyri átti að hafa þessa aðferð, sem samkvæmt núgildandi lögum er heimilt að nota, ef einn maður úr kjörstjorn æskir þess. Nú var það svo, að einn maðurinn í kjörstjórn óskaði eftir þessu, og var það því gert. En þegar búið var að lesa upp helming atkvæða og eyða í það 1½ klukkutíma, var orðin svo mikil þröng á kjörstaðnum af kjósendum, að ófært þótti að draga það lengur að leyfa kjósendum að greiða atkv. Hefði þessu verið haldið áfram, hefði það tafið kosninguna um 3 klukkutíma. Nú reyndist það svo, að hver kjördeild afgreiddi ekki nema 60–70 kjósendur á klukkustund, svo að það hefði munað miklu, ef atkv. utan kjörstaðar hefðu verið látin tefja í 3 stundir fyrir. Það verður ekki sjeð, að ástæða sje til að breyta frv. frá því, sem það nú er. Jeg fæ ekki sjeð, að nokkur minsta ástæða sje til að láta skriflegu atkvæðin ganga fyrir kosningu þeirra, sem á kjörstað koma. Í frv. og brtt. nefndarinnar er gert ráð fyrir, að sá maður, sem er staddur á kjörstað á kjördegi, verði að greiða atkv. aftur, þótt hann hafi greitt það áður utan kjörstaðar. Mjer skildist á hv.frsm., að kaupstaðirnir yrðu taldir kjörstaðir, þótt þeir sjeu kjördæmi út af fyrir sig, og að sá maður, sem heima væri á kjördegi, yrði að greiða þá atkvæði, jafnvel þótt hann hefði greitt það áður. Núgildandi lög eru skilin á þennan veg, svo að það er ekki óeðlilegt, þótt frv. sje skýrt þannig. En ef lesa á upp skriflegu atkvæðin áður en kosningin byrjar, rekur sig hvað á annað, því að það eru meiri líkur til þess, að það vitnist, þegar kemur fram á kosninguna, hvort sá maður, sem um er að ræða, er mættur á kjörstað eða ekki, en síður verði þess vart í byrjun kosningar. Jeg hefi verið að velta því fyrir mjer, hvaða ástæða væri til þessarar brtt. meiri hl. Í ræðu hv.frsm. kom ekki fram, að nokkur ástæða væri fyrir því að láta þá kjósendur, sem greitt hafa atkvæði fyrir kjördag, ganga fyrir um rannsókn á atkvæðum sínum, þar sem bersýnilegt er, að það tefur aðra. Mjer dettur ekki í hug að neita því, að í mörgum kjördæmum er óhætt að byrja á því að lesa upp atkvæði, greidd utan kjörstaða. En ef til eru eitt eða fleiri kjördæmi, sem þetta mundi gera kosninguna tafsamari í, þá er ástæðulaust að binda þetta ákvæði í lögin. Það mætti vera heimild í lögunum til að breyta út af þessu, ef á annað borð það er ekki greinilega ákveðið, að atkvæði greidd utan kjörstaðar skuli ekki talin fyr en kosningu er lokið; en það tel jeg langbest. Kosningarnar byrja um hádegi; í kaupstöðum nota margir verkamenn tímann á eftir borðunartímanum til að neyta atkvæðisrjettar síns, og þótt þetta gildi ekki alment, þá er full ástæða til að taka til greina þarfir eins eða fleiri kjördæma, ef ekkert sjerstakt mælir á móti því. Jeg legg því á móti því, að 5. brtt. a-liður minni hl. nefndarinnar verði samþykt. Jeg vil benda nefndinni á, að í b-lið 5. brtt. stendur villa, sem nefndin hefir ekki íhugað. Þar stendur svo: „Komi það í ljós, að hlutaðeigandi standi ekki á kjörskrá, eða sje staddur á kjörstaðnum eða sje búinn að greiða atkvæði“ o. s. frv. Orðin „eða sje búinn að greiða atkvæði“ koma ekki til greina, ef brtt. meiri hl. verður samþykt.

Það skaðar ekki, þó þau standi

. Þau eru þýðingarlaus vitleysa. Jeg hefi ekki ástæðu til að segja meira að svo komnu. Ef þessi brtt. verður samþykt, þá geri jeg ráð fyrir að koma fram með brtt. við 3. umr. til að draga úr þessu atkvæði, sem er til stórskemda á frv. Jeg skal geta þess, að hinn upphaflegi flm. frv. hafði orðað gr. svipað því og minni hl. nefndarinnar vill nú orða hana. En þegar jeg benti honum á reynslu Akureyringa, þá breytti hann því í það horf, sem það nú er í frv.

Frsm. (Ingvar Pálmason) * Jeg hefi ekki miklu að svara. Jeg tók það fram í framsöguræðu minni, að a-liður 5. brtt. mundi mæta andstöðu. Jeg lýsti því, hvernig málið horfði við frá mínu sjónarmiði, og það hefir ekkert breytst að öðru leyti en því, að nú er það komið fram, að ágreiningurinn er gerður vegna eins kaupstaðar. Hv. þm. Ak. segir, að flm. hafi upphaflega ætlað sjer að hafa frv. í svipuðu formi og við leggjum til, en hafi svo breytt því fyrir tilmæli frá sjer. Þetta kann að geta orðið til óþæginda á einstöku stað, en hinsvegar eru kjörstaðir margir, og víðast mun sú leið eiga betur við, er við bendum á.

Af hvaða ástæðu?

. Fyrst og fremst vegna þess, að svo er ákveðið í gildandi lögum, það hefir verið notað, menn eru orðnir vanir því og hætt er við, að mistök yrðu á um framkvæmdir, ef því yrði breytt. En það tel jeg ekki heppilegt. Jeg skal ekki andmæla því, að þetta geti orðið bagalegt á Akureyri. Þó kemur mjer það undarlega fyrir, ef verkafólk vill heldur kjósa fyrri part dags, ef kosningstendur lengur en vinnutími. Ef ekki er hægt að afgreiða nema 60 kjósendur á klst., þá er augsýnilegt, að kjósendur verða altaf að bíða nokkuð. Jeg tel því eðlilegra, að upptalningin fari fram í byrjun kosningar heldur en í lok hennar. Jeg get játað, að þetta er ekki stórt atriði, en tel þó það fyrirkomulag betra. Þá mintist hv.þm. (EF) á villu, er hann taldi vera í brtt. nefndarinnar. Orðin „eða sje búinn að. greiða atkvæði“ taldi hann vera óþörf. Jeg skal ekkert segja um það, en til skaða geta þau að minsta kosti ekki orðið. En ef það er óþarft, þá má fella það burtu við 3. umr. Það getur altaf viljað til, þegar breytingar eru gerðar á frv., að einhverjar leifar verði eftir, sem eru óþarfar, eða eitthvað slæðist með, sem ekki á þar heima lengur. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar; hjer er um ákveðinn skoðanamun að ræða, og það verður að fara sem fara vill. Falli brtt., þá getur frv. orðið að miklum notum samt sem áður; verði þær samþyktar, verður það ekki lakara. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Erlingur Friðjónsson Hv. frsm. gat þess, að þar sem kosning stæði lengi fram yfir vinnutíma, þá mundu verkamenn alment draga kosningu sína, þar til vinnutími væri úti. Þetta er ekki rjett. Sje t. d. kosið í þrem kjördeildum, þá er hægt að afgreiða 1250 kjósendur á 6–7 klst. Ættu verkamenn í bæjum eins og Akureyri, Seyðisfirði, Ísafirði og Hafnarfirði að draga að kjósa fram til kl. 6–7, þegar kosning byrjar kl. 12, þá þurfa þeir ekki að ómaka sig á kjörfundinn. Fólkið verður að nota tímann milli kl. 12 og 5 til að kjósa; þá veit það, að kosningin stendur yfir. Eftir það er engin vissa; þá getur kosningin oft verið úti. Reynslan hefir sýnt, að fólk vill ljúka sjer af um borðunartímann, og þegar kapp er í kosningunum, sem oft vill verða, þá er ekki vanalegt, að fólk dragi það fram á kvöld að kjósa. Því er ekki rjett að taka alt að þremur klst. framan af kjörtímanum til að lesa upp atkvæði greidd utan kjörstaðar. Þau eru og svo mismunandi mörg, að það getur tekið einn, tvo eða þrjá tíma að lesa þau upp. Kjörþingið er auglýst að byrja á vissum tíma; þó veit fólkið ekkert um það, hvenær sjálf kosningin byrjar, og ef það kemur snemma, en er hamlað frá að kjósa, þá leiðir það af sjer óánægju; fólkið fer erindisleysu. Jeg hefi enga ástæðu fundið hjá nefndinni fyrir því, að rjettara sje að láta atkvæði greidd utan kjörstaðar ganga fyrir þeim, sem greidd eru á kjörstað.

Frsm. (Ingvar Pálmason) * Jeg skal ekki tefja tímann lengi. Samkvæmt útreikningi hv.þm. Ak., er hægt að afgreiða þar um 180 kjósendur á klst. Það má gera ráð fyrir, að um helmingur kjósenda sje verkafólk, segjum 600 manns. Nú ætlar alt þetta fólk að ljúka sjer af í borðunartímanum, og verð jeg þá að segja, að hann sje nokkuð langur, borðunartíminn á Akureyri. Mjer reiknast svo til, að það verði hátt á fjórða tíma verið að afgreiða þetta fólk. Jeg held, að það sje engin hætta á því, að kjörfundi verði slitið fyr en vinnutími er úti. Jeg held, að það hafi aldrei komið fyrir. Jeg sje því ekki, að nein hætta geti stafað af þessu ákvæði, en ef til vill verður það til einhverra óþæginda. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Erlingur Friðjónsson Jeg get frætt menn um það, hvenær kosningu hefir verið lokið á Akureyri. Henni hefir venjulega verið lokið kl. 7–8, ef ekki hafa verið lesin upp atkvæði, greidd utan kjörstaðar, í byrjun.  Jeg hefði viljað óska, að það hefði ekki legið fyrir vini mínum, hv. 2. þm. S.-M. (IP), að snúa svo hrapallega út úr orðum mínum og hann gerði. Jeg sagði ekki, að fólk vildi endilega ljúka sjer af í borðunartímanum, heldur um borðunartímann. En auðvitað yrði sama þröng, ef þessir 600 kjósendur, sem hann talaði um, drægju allir að kjósa þar til eftir vinnutíma.

Jón Þorláksson Jeg tók ekki eftir því, hvort hv.frsm. mintist á það, sem er sjerstaklega mín ástæða fyrir því að vera á móti færslunni. Jeg get ekki viðurkent, að það sje þörf á að færa talningu atkvæða, greiddra utan kjörstaða, aftur fyrir kosninguna. Ef lagfæringar er þörf, þá er sjálfsagt að breyta kosningalögunum svo, að þau heimili kjörstjórn að koma saman fyr á degi til að afgreiða heimagreiddu atkv. En það á ekki að fara þá leið, sem í frv. er farin, að gera það að reglu, að menn geti greitt tvisvar atkvæði, fyrst heima og síðan á kjörstað. Mjer finst með þessu vera dregin hula yfir það, að það er yfirleitt, eða á að vera, óleyfilegur glæpur að greiða tvisvar atkvæði. En þetta verður löglegt samkvæmt frv. og stendur í beinu sambandi við það, að atkvæði, greidd utan kjörstaðar, verða talin eftir kosningu. Annars fanst mjer hv.þm. Ak. koma því upp, að ekki væri þörf á þessari færslu vegna Akureyrar, þar sem hann gaf þær upplýsingar, að kosningu væri þar lokið um kl. 7, og allir vita, að upptalning atkvæða, greiddra utan kjörstaðar, fer nú fram áður en kosning byrjar.

Nei

. Ja, jeg geri ekki ráð fyrir, að kjörstjórn Akureyrar hafi brotið lögin.

Jón Baldvinsson Jeg fæ ekki sjeð það, að kjósendur fái frekar að kjósa tvisvar, þótt atkvæðatalning sje flutt aftur fyrir. Samkvæmt 5. gr. getur kjósandi jafnan krafist þess, að sjer sje afhent atkvæði sitt. Því getur kjósandi komið í upphafi kjörfundar og krafist þess, að sjer sje afhent brjefið og að hann fái að kjósa á ný. Þetta kemur því ekki í veg fyrir, að menn geti kosið tvisvar sinnum, en vitanlega er ekki hægt að taka gilt nema eitt atkvæði frá hverjum kjósanda. Jeg álít ekki frekar ýtt undir með að greiða atkvæði tvisvar með frv. eins og það kemur fyrir heldur en eftir till.hv. minni hl.