Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (GSv) : Ég vil og leyfa mér að leita afbrigða fyrir því, að hinni almennu umr. um fjárlagafrv., sem samkv. þingsköpum á að fara fram nú, verði frestað til 2. umr. og verði henni þá útvarpað, og verður hún þá með sama hætti og síðast, þannig að hún færi fram eftir að atkvgr. um einstakar gr. frv. og brtt. er lokið, en áður en atkvgr. um sj álft frv. fer fram, og getur það væntanlega orðið fyrir næstu helgi.

Forseti (GSv) : Þá vil ég enn fremur leyfa mér að vekja athygli hv. þm. á því, að þar sem gert er ráð fyrir, að 2. umr. um fjárlfrv. fari fram á fimmtudag, þá eru þeir hv. þm., sem ætla sér að bera fram brtt., beðnir að skila þeim í síðasta lagi kl. 8.30 í kvöld hingað í skrifstofuna.



Ég vil leyfa mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft þetta frv. til athugunar og orðið þess vör, að í því eru nokkrar skekkjur, eins og það liggur fyrir á þskj. 21, og hefur hún því flutt brtt. á þskj. 299 til lagfæringar á þeim. Ég skal geta þess í sambandi við 5. brtt. um framlög til þjóðvega, að þessar umframgreiðslur höfðu ekki verið settar í frv., og geri ég ráð fyrir, að það hafi stafað af því, að þessi útgjaldaliður er eitthvað lægri í ríkisreikningnum en í fjárl., og býst ég því við, að ríkisstjórninni hafi ekki þótt ástæða til þess að leita heimilda fyrir þessum aukagreiðslum. En það hefur verið venja að leita samþykktar á öllum umframgreiðslum til einstakra vega, þótt heildarupphæðin hafi ekki farið fram úr heimild fjárl., og þótti fjvn. því rétt að taka þetta upp í fjáraukal. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða þetta frekar, en legg til, að frv. verði vísað til 3. umr. með þeim breyt., sem fjvn. leggur til á þskj. 299.



Enda þótt ég telji það æskilegt, sem þessi brtt. fer fram á, þá tel ég þó, eins og sakir standa, að meira liggi á því, sem í aðaltill. felst. Þessi brtt. tefur fyrir málinu, og ef hún verður samþ., verður fyrri till. felld. Þess vegna segi ég nei.



Ég leyfi mér að skírskota til ummæla hv. 2. þm. Árn. og greiði því ekki atkv.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Það er nú liðin nokkur stund, síðan þetta mál var tekið hér til umr. Í fjvn. varð niðurstaðan sú, að hvað sem Alþ. kynni að gera við málið í sambandi við meðferð fjárlaganna fyrir næsta ár, þótti okkur eðlilegt að breyta till. á þann hátt eins og nú liggur fyrir á þskj. 236. Í brtt. þessari er gerð áskorun til ríkisstj. að beita sér fyrir athugun á því, hversu unnt væri að koma til leiðar, að íslenzka ríkið greiddi skuldir sínar sem allra fyrst. Ég vil taka það fram, að þegar þessu máli var fyrst hreyft, var því vel tekið af skattgreiðendum landsins. Ég varð víða var við það, að bæjarfélög og nálega allir einstaklingar fylgdust af ákafa með því, hvort Alþ. eða stjórnin mundi ekki reyna að grynnka á skuldum ríkisins. Enn er þó ekki hægt að segja, hvernig þessu máli muni verða tekið af Alþ. Að vísu eru fulltrúar þriggja flokka í fjvn. samdóma um að mæla með till. með þessari breytingu. Fjórði flokkurinn hefur ekki látið álit sitt í ljós enn þá, en mun gera grein fyrir sinni skoðun. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, því að öllum þm. mun vera það jafnljóst, að það er mjög einkennilegt, ef ríkið eitt af öllum aðilum getur ekki greitt skuldir sínar á þessum tímum. Ég tók það fram, þegar þetta mál var fyrst til umr., að ef til þess kæmi, að á þessu þingi yrðu gerðar róttækar breytingar á skattalöggjöfinni og þá ekki sízt í sambandi við eignaaukaskattinn og stríðsgróðaskattinn, að mér fyndist að nota ætti þennan gróðaskatt, sem leiðir af stríðinu, til þess að borga ríkisskuldirnar með. Ég vil minnast á það, að ef ekki verður gert annað en færa nokkurn hluta af útlendu skuldunum inn í landið, þá er það ekki sama og að borga skuldirnar. Ég geri því ráð fyrir, að stjórnin taki vel á þessu máli, ef því verður til hennar vísað. Þá vænti ég og þess, að athugaðir verði möguleikar á því, að komið yrði fram með löggjöf á þessu þingi á þann hátt, sem hér hefur verið um rætt. Tel ég svo ekki ástæðu til að ræða þetta mál nánar.



Við í minni hl. fjvn. höfum ekki skilað neinu áliti enn af þeirri ástæðu, að okkur fannst ekki taka því. Okkur virðist ekki mikil alvara liggja á bak við þetta mál. þegar komið er fram með till. um að borga á einu bretti 50 milljónir kr., án þess að gerð sé grein fyrir, hvernig það skuli gert. Mér virðist tilgangurinn hjá flm. frekar vera sá, að hann sé að reyna að slá sér upp á því, að hann hafi svo miklar áhyggjur út af skuldum ríkissjóðs og komi fram með málið af þeirri ástæðu. Það kann þó að vera, að einhver alvara liggi á bak við hjá flm., en af þeirri reynslu, sem maður hefur af þessum þm., þá finnst manni mjög einkennilegt, ef hann meinar það, að hann hafi svo miklar áhyggjur út af þessum skuldum ríkissjóðs. Hann vill pína þessar greiðslur út með sköttum og taka lán úr ríkissjóði, svo að tugum milljóna króna skiptir, svo að eftir nokkur ár verður orðin svipuð aðstaða og nú er. Það hefur nú hvarflað að mér, að flm. hafi komið með þetta „plan“ um að borga niður skuldir ríkissjóðs til þess að dreifa áhyggjum almennings frá hinum fjárhagslegu erfiðu tímum, sem munu koma á næstunni yfir þjóð vora. Það gæti hins vegar verið álitamál, hvort væri hyggilegra, að ríkissjóður fengi þetta fé til þess að borga niður skuldir sínar, eða því yrði varið til þess að gera ráðstafanir til kaupa á nýtízku togurum og komið yrði upp verksmiðjum og öðru, er okkur mætti að gagni koma í framtíðinni. Ég ætla ekki að fara nánar út í þetta, því að ég býst við, að þetta mál fari ekki langt, og efast um, að þessi vanhugsaða till. verði samþykkt án alls rökstuðnings. En ef það hins vegar er meining þm. almennt að gera alvarlegar athuganir á því, hvort hægt væri að borga upp ríkisskuldirnar, þá álít ég, að hægt væri að taka málið upp í einhverri þingnefnd, en ekki að vísa því til stjórnarinnar, án þess að gerð sé grein fyrir því, hvað vakir fyrir flm. till. og hvernig þetta yrði framkvæmt. Það, sem ég á sérstaklega við með því, að mál þetta verði tekið upp í þn., er það, að svo margar leiðir er hægt að fara til þess að borga ríkisskuldirnar. Í hinni ófullkomnu og ruglingslegu grg., sem till. fylgir, er minnzt á, að fé þetta væri hægt að taka af stríðsgróðaskattinum. En það kemur greinilega fram hjá flm., að þetta er ekki það, sem fyrir honum vakir, því að hann ætlar sér að greiða ríkisskuldirnar úr vasa verkamanna og smáframleiðenda. Flm. byrjar grg. á því að „agítera“ fyrir því, hversu sérstaklega göfugt það sé fyrir þá, sem ekkert eiga, að taka á sínar herðar að borga þessar skuldir. Stríðsgróðamennina minnist hann varla á. Það kann að vera, að flm. hafi hugsað sem svo, að sú leið, sem hann vill fara, verði einnig farin af ríkisstj., og það vita allir, að ríkisstj. er enginn fulltrúi verkamanna. Ef málið hins vegar verður falið þn., þá eiga verkamenn þar sína fulltrúa, sem munu gæta hagsmunamála þeirra. Mér finnst um tvær leiðir vera að velja til þess að framkvæma þetta mál. Önnur leiðin er sú, að fé þetta verði tekið af stríðsgróðaskattinum, en hin leiðin mun óhjákvæmilega koma mjög þungt niður á alþýðumönnum. Ef þetta mál er því meint alvarlega, væri líklegra, að hægt væri að finna sanngjarna leið í n., þar sem bæði fulltrúar frá launastéttinni og smáframleiðendum eiga sæti, því að þar væri hægt að athuga málið frá öllum hliðum, heldur en ef ríkisstj. ein fengi þetta mál í sínar hendur. Ég álít það, að að öllu athuguðu beri ekki að taka till. þessa alvarlega og ætti því að fella hana.



Ég er mjög ánægður með þessa ræðu frá síðasta ræðumanni, því að þótt hún væri nokkuð sundurlaus, kom greinilega fram, að flokkur hans vill ekki borga skuldirnar. Þetta er einmitt það, sem ég bjóst við. Ég ætla því að minna hann á eitt dæmi, sem hann ef til vill veit ekki. í Noregi var uppi sams konar flokkur sem hann tilheyrir, og var hann orðinn töluvert fjölmennur þar í lok síðustu styrjaldar og fyrst eftir hana. Flokkur þessi náði meiri hluta í nokkrum bæjarstjórnum, en stýrði þannig í vitleysu, að allt fór í kaf, svo að síðan hefur þjóðin snúið baki að þessum flokki, og hann hefur varla sézt þar í landi síðan. Það var einmitt á fjármálunum, sem kommúnistaflokkurinn féll, eftir að vera kominn svo langt áleiðis, að menn héldu, að hann væri á leið til sigurs. Það voru fjármálin, sem drógu norska kommúnistaflokkinn til dauða, og ef þessi flokkur hér á landi héldi fram sömu stefnu, mundi það verða honum og öllum öðrum til góðs. Hv. þm. reyndi með skáldlegu hugarflugi að ímynda sér, hvers vegna ég vildi greiða skuldir. E. t. v. vildi hann einnig ímynda sér eitthvað um, hvers vegna útvegsmenn, bændur og kaupmenn hér á landi keppast við að greiða skuldir sínar. Þetta er ákaflega merkilegt atriði vegna þess, hversu það er furðulegt, að maður með svo áberandi skort á almennri greind, skuli finnast hér á Alþingi. Í lauslegum umr. í fjvn. óskaði hann eftir því, að ég gæfi bendingar um öflun fjárins, og það gaf ég fyrirheit um. En ég sá ekki ástæðu til að svo stöddu að fara að kenna stjórninni ráð.



Þessi ræða þm. S.-Þ. er ekki mikilla svara verð, enda geri ég ráð fyrir, að þm. hafi ekki tekið hana alvarlega. En að því er viðkemur ummælum hans um flokksbræður mína í Noregi, þá vildi ég aðeins benda þm. á, að hann og hans flokksbræður hefðu átt að taka þetta til athugunar, þegar Framsfl. skaðaði ríkissjóð um tugi milljóna kr. með sinni fávíslegu og óforsjálu fjármálastjórn í byrjun stríðsins, þegar Eysteinn Jónsson og aðrir fjármálaspekingar Framsóknar kepptust víð að greiða skuldir, í stað þess að flytja inn vélar og skip og annað það, er við höfðum mesta þörf fyrir. Fjölda líkra dæma í smáum stíl mætti nefna um fjármálavit þeirra framsóknarmanna, en hér vinnst ekki tími til að hreyfa öllu því syndaregistri.



Mér finnst ég verða að leiðbeina þessum lítið vitandi þm. um þau atriði, sem hann ætti þó að vita um sinn eigin flokk. Hann veit, þessi maður, að Kommúnistafl., sem var allstór í Noregi, hvarf algerlega, eins og þegar engill dauðans laust hermenn Senekaribas. En svo var þm. svo ógætinn að ætla að fara að bera þetta saman við afdrif Framsfl. á Íslandi. Virðast honum kosningaúrslitin í S.-M. og yfirleitt í sveitakjördæmunum haustið 1942 benda til þess, að Framsfl. sé að deyja? Þessi þm. ætti ekki að fást við að taka dæmi úr sögunni, en e.t.v. er norska dæmið honum hæfilegt minnisatriði.



Herra forseti. Till. til þál. á þskj. 180 hljóðar um að skora á ríkisstj. að láta koma til framkvæmda þál. frá Alþingi 1943, um miðunarstöð í Vestmannaeyjum. Frá sama þingi segir svo í ályktun meiri hl. fjvn., og virðist hún hafa veitt máli þessu sérstaka athygli: „Nefndin leggur til, að fé, sem til vitabygginga er ætlað, verði notað til að reisa miðunarstöð í Vestmannaeyjum og radíóvita eða miðunarstöð á Reykjanesi, eftir því sem ríkisstj. að undangenginni rannsókn kann að ákveða“. Ég veit ekki til, að þetta mál hafi verið frekar undirbúið, a. m. k. hefur því ekkert miðað áfram, síðan þessi þál. var gerð. Meðal almennings er mikill áhugi á þessu máli, og nýlega fékk ég bréf frá skipstjóra- og stýrimannafél. Verðandi í Vestmannaeyjum, þar sem óskað er eftir, að þessu máli verði sinnt hið bráðasta. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa þetta bréf upp. „Á fundi skipstjóra- og stýrimannafél. Verðandi í Vestmannaeyjum, er haldinn var í samkomuhúsi Vestmannaeyja 11. okt. 1943 kl. 5 e. m., var samþ. eftirfarandi till. í einu hljóði: „Að fela þm. kjördæmisins, hr. Jóhanni Þ. Jósefssyni, að vinna að því á Alþingi því, er nú stendur yfir, að hér í Vestmannaeyjum verði reist miðunarstöð með stöðugri gæzlu, dag og nótt, svo fljótt sem auðið er. Um þörfina fyrir slíka stöð hér þarf ekki að útskýra, en þó er rétt að benda á eftirfarandi: Á tímabilinu janúar-maí verða yfir 100 skip, stærri og smærri, að taka hér land á hverjum sólarhring og það oft í náttmyrkri og vondu veðri. Slíkur fjöldi landtaka daglega við óhagstæð veðurskilyrði fela óhjákvæmilega í sér mjög mikla slysahættu, ef skipin geta ekki fengið úr landi nákvæmar leiðbeiningar. Fiskfloti Vestmannaeyja er yfir 80 stærri og smærri skip, sem taka hér land daglega. Auk þess eru Vestmannaeyjar venjulega fyrsta landkenning skipa, er sigla milli landa. Enn fremur er fjöldi innlendra skipa, er stunda fiskveiðar við Suðvesturland“. Sjálfur hef ég í raun og veru engu við þetta að bæta. Bréfið skýrir, hversu þetta er áríðandi. Á síðasta þingi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands var þetta til umræðu, og voru niðurstöður þess í samræmi við till. frá 1934 og álit fjvn. Ég sé, að forseti hefur ákveðið tvær umr. um málið, af því að hér er um fjárveitingu að ræða. Það mun þá fara til fjvn. Vil ég þá mælast til, að Alþingi samþ. þessa till. til síðari umræðu og fjvn.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, tókust samningar síðastliðið vor milli ríkisstj. og Alþýðusambands Íslands um, að átta stunda vinnudagur skyldi koma til framkvæmda þar, sem ákvæði væru um það í kaupsamningum verklýðsfélaga, og mun það ákvæði vera í samningum nær allra verklýðsfélaga landsins. Sá tími, sem unninn yrði yfir átta tíma á dag, skyldi greiddur með eftirvinnukaupi. Í þessari þáltill. er lagt til, að þessu verði breytt og tíu stunda vinnudagurinn tekinn upp aftur. Reynslan hefur þótt sanna, að þetta er ekki heppilegt fyrir verkamenn, sem þessa vinnu stunda fjarri heimilum sínum. Þeir geta ekki hagnýtt sér hinn langa hvíldartíma á fjöllum uppi. Vinnutíminn styttist aðeins, og þeir bera minna úr býtum en ella. Síðastliðið sumar kom þetta víða illa við, sökum þess að mannafli var af skornum skammti, eins og kunnugt er, til vega- og brúavinnu. Hefur þessum framkvæmdum því miðað minna áfram en ella. Í sumar bárust vegamálastjórninni áskoranir frá um 700 verkamönnum, þar sem farið var fram á, að þessu yrði breytt og vinnutíminn lengdur. Yfirlýsing vegamálastjóra um það, hvernig þetta verkaði, er í samræmi við það, sem ég hef tekið fram. Ég vil taka það fram, að því fer mjög fjarri, að flm. till. þessarar vilji snúast gegn átta stunda vinnudegi yfirleitt. Það er hér aðeins um að ræða lagfæringu í þessum efnum, þar sem telja má, að styttri vinnutími en átta stundir sé óhollur verkamönnunum þar, sem aðstæður eru óþægilegar, t. d. á fjöllum uppi. Að lokum vil ég óska, að allshn. fáið málið til meðferðar, því að réttara tel ég, að það fari til nefndar.



Ég er samþykkur frsm. að vísa málinu til nefndar. - Ég vildi taka fram það, sem athugavert er við þetta mál. Í fyrsta lagi: Alþýðusambandið samdi s. l. vor hvorki um kaup né kjör að öðru leyti en því, að laun væru samræmd, eftir því sem við varð komið, samkvæmt óskum frá vinnustöðvunum. Hækkun næturvinnukaups var ákveðin vegna heilbrigðislegra ástæðna. Þá er yfirvinna, þegar svo stendur á, að flýta þarf verki. Þetta er fyrirbrigði stríðsáranna, sem varð til af nauðsyn á að fá vinnukraft, og geta menn verið fullvissir um, að hvorki Alþýðusambandið né aðrir munu gera samninga á þessu sviði. Þetta er sjúklegt kapphlaup um vinnuorkuna. Úti um sveitir óskuðu verkamenn að fá að vinna af sér vinnuvikuna á fimm dögum. Þeir fá hér um bil alls staðar að vinna af sér ½ laugardagsins hina daga vikunnar. Það voru margir verkstjórar, sem vildu fá að vinna af sér allan laugardaginn, en yfirleitt var þeim neitað um það, í beinni óþökk við þá, sem hlut áttu að máli. Nú liggja fyrir líkur til þess, að þessir samningar, sem gerðir voru í vor, hafi ekki verið vel haldnir. Skora ég hér með á n., sem málið fær til athugunar, að hún athugi það mál nákvæmlega, hvort sá orðrómur hefur við nokkuð að styðjast. Vil ég að lokum taka undir það, að málinu verði frestað, unz fleiri rök koma fram í því.



Þessi till. er ekki heppileg fyrir stjórn Alþýðusambandsins. Hún stefnir að því að rífa niður kjarabæturnar um átta stunda vinnudag, Hún er bein árás á verkalýðssamtökin. Verkamenn fóru fram á að fá að vinna af sér laugardaginn hina daga vikunnar. Fyrir þá, sem heima áttu í sveitinni, var þetta hið mesta hagræði. En vegamálastjóri neitaði því. Eini árangurinn af þessu varð sá að gera verkamennina sem allra óánægðasta með samningana. Hafi verk tafizt, getur orsökin legið þarna, því að ekki er hyggilegt, að verkstjórinn geri verkamennina óánægða, ef hann vill láta verkið ganga vel. Ég sé í bréfi Alþýðusambandsins til Alþingis, að það segist hvorki geta né vilja láta eyðileggja þannig þann árangur, sem náðst hefur með ærnu erfiði í þessu efni. Þetta er árás á verkalýðinn og leið til að vekja stórdeilur. Ef hins vegar flm. ætlar með þessu að viðurkenna átta klst. vinnudag að viðbættum tveim klst. með eftirvinnukaupi, er rétt, að hann segi til þess, og skora ég á hann að gera það.



Út af ummælum hv. þm. Ísaf, um einn mætasta starfsmann þjóðarinnar, vegamálastjóra, vil ég taka það fram, að ég mótmæli slíkum ummælum sem óréttmætum. Hann er kunnur að samvizkusemi og ráðvendni í hvívetna, en í þessu máli er reynt að láta það líta svo út, að hann hafi viljað lengingu vinnutíma, en ekki kauphækkun. Árið 1942 hélt ég því fram, að koma yrði á átta stunda vinnudegi um allt land, vinnuvernd. Ef vel er unnið, er meira afkastað á átta stundum en tíu, og það, sem vakað hefur fyrir vegamálastjóra, hefur verið að fá sem mest fyrir það fé, sem lagt er til vegagerðarinnar. Ef hann hefði leyft verkamönnum að vinna vikuna af sér á fimm dögum, hefði hann með því verið að rjúfa samninga. En þetta, að verkamenn vilja vinna í tíu tíma á dag, er alveg gagnstætt því, sem barizt hefur verið fyrir í fjölda ára. Ég fæ tækifæri til að fjalla um málið í allshn., ef það fer þangað. Þangað til ég fæ það, hlusta ég með ánægju og mynda mér hugmyndir um málið.



Eitt aðalatriðið, sem fram kom í ræðu hv. 11. landsk. þm. og hv. þm. Ísaf., var, að samningar þeir, sem Alþýðusambandið gerði við ríkisstj., hefðu ekki verið haldnir. Ef það er þannig, þá verða þeir að fá einhvern til að sakast við, og vildi ég ráðleggja þeim að snúa sér ekki til verkamannanna, sem mótmælin komu frá, heldur að vegamálastjórninni sjálfri. Frá vega- og verkamönnunum sjálfum var það, sem óánægjuraddirnar komu. Ég fullyrði, að því fer fjarri, að nokkuð hafi verið gert í þessu fyrir forustu vegamálastjóra. Það er hægt að fullvissa sig um þetta með því að kynna sér mótmælin, sem liggja fyrir víðs vegar að. Þetta getur ekki skoðazt sem árás á verklýðssamtökin, þar sem óánægjuraddirnar komu frá verkamönnunum sjálfum, eins og jeg hef áður tekið fram. Ég vil drepa á atriði, sem kom fram bæði hjá hv. 11. landsk, og hv. þm. Ísaf., að vegamálastjóri hafi neitað verkamönnum um að vinna af sér á fimm dögum. Til þess gátu legið ýmsar orsakir. Það skapar talsvert los, ef þeir eru ekki við nema fimm daga og fara svo frá. Verkamönnum er ekkert gagn að einum degi, sem þeir fá þannig. Meðal verkamanna, sem stunda vegagerð, er mikill hlutinn utansveitarmenn. Hverjir geta hugsað sér, að þeir fari að vinna landbúnaðarstörf á laugardögum? Víða hagar því svo til, að þessir menn komast ekki neitt og þeir geta ekki einu sinni eytt peningum sínum, sem þeir eru búnir að vinna fyrir þessa fimm daga vikunnar, - þeir hafa alls ekkert að gera sjötta daginn. Nei, ég veit, að Alþýðusambandið hefur sett þessa kröfu fram til þess að setja eitthvað fram en að það hafi trú á, að það komi að nokkru liði. Ég vil svo rétt benda á það, að mig minnir, að hér á síðasta sumri væri samþ. hér á Alþ. þáltill. þess efnis, að ríkisstj. væri falið að semja við verklýðssamtökin um ráðstafanir vinnuaflsins í landinu og mörg atriði í því sambandi, þar á meðal um átta stunda vinnudag þar, sem það á við. Með samþ. þeirrar þáltill., sem hv. þm. Ísaf. og hv. 1. landsk. þm. stóðu að ásamt okkur tveimur af flm. þessarar þáltill., er því slegið föstu, að átta stunda vinnudagur eigi alls ekki alls staðar við. Og ég segi það hiklaust sem mína skoðun, að það fer svo fjarri, að ég telji nokkra hliðstæðu vera á milli óhollrar verksmiðjuvinnu í stærri bæjum við óholla aðstöðu annars vegar og vegavinnu og brúavinnu yfir hásumartímann hins vegar. Og þessir hv. þm. sjá einnig, að um hliðstæður er þarna alls ekki að ræða. Og það er þess vegna allt annar hlutur að borga eftirvinnu, sem unnin er fram yfir átta stunda vinnutíma á dag í kaupstöðum við erfiða og óholla vinnu, en að taka yfirvinnukerfið upp í sveitum, þar sem unnið er á þeim tíma, þegar veðurfar er blíðast og bezt. Ég tel svo ekki þörf á að fara um þetta miklu fleiri orðum. Ég vil aðeins undirstrika það sem aðalatriði þessa máls, að þau frávik, sem gerð hafa verið frá samningum um þetta efni, hafa fyrst og fremst orðið vegna þess, að verkamenn sjálfir í þessari vinnu hafa séð, að þessir samningar áttu ekki við þarna og að þar var um allt aðrar aðstæður að ræða en þær, sem átta stunda vinnudagurinn var miðaður við. Og viðvíkjandi því, sem hv. þm. Ísaf. sagði og virtist álíta, að þetta mál, sem hér liggur fyrir, væri framhald af árás, sem þegar væri hafin í garð verkamanna, þá er af hálfu okkar flm. málsins alls ekki um neina slíka árás hér að ræða, heldur tilraun til þess að færa til lags það, sem miður fer í þessum efnum. Það er vitað mál, að margháttaðar nauðsynlegar framkvæmdir bíða þess, að það sé hægt að snúast við þeim, og það vantar fólk til þess að vinna þær. Það eru heilir landshlutar, sem eru ekki komnir í akvegasamband við aðalþjóðvegina, það eru óbrúaðar stórár, og það eru óbyggð ýmis mannvirki þessu lík, sem aðkallandi þarf að byggja. Það er vitað hins vegar, að þessi átta stunda vinnudagur í sveitum fælir fólkið frá þessum störfum og skerðir möguleikana til þess, að þessar framkvæmdir komist fram. Það er til þess að lagfæra þetta ástand, sem við flytjum þessa þáltill., en ekki sem árás á réttindi, sem verklýðssamtökin í landinu hafa aflað sér.



Ég er alveg sammála hv. þm. Barð. um það, að það er hagur fyrir vinnuveitandann í flestöllum tilfellum að láta ekki vinna nema átta stundir á dag. Og ég er viss um, að hver einasti maður, sem unnið hefur og vinnur að vegagerð og öðru, afkastar meira verki á átta tímum yfir daginn en tíu tímum, og ég skal geta látið vinna meira með tíu mönnum í átta tíma en með átta mönnum í tíu tíma. En hitt, að vinnutíminn í dagvinnu hefur verið ákveðinn átta tímar hjá flestum verklýðsfélögum, kemur til af því, að það er tíminn, sem menn yfirleitt álíta, að þeir þurfi að vinna á dag til þess að vinna sér til lífsframfæris. Og ég er sannfærður um, að ef vinnan er við arðvænleg störf, þ. e., ef vinnan er yfirleitt af viti, þá eiga menn að geta unnið fyrir sér með því að vinna átta stundir á dag. En vinna á tímanum milli kl. 5 og 8 að kvöldi er samkomulagsatriði milli vinnuveitenda og verkamanna. En svo er til tekið, að ef þeir vilja vinna fram yfir þetta, verði þeir að fá sérstakt leyfi til þess. Og verkamenn hafa gert kröfu um þetta fyrirkomulag, án þess að utan að komandi áhrif hafi valdið þar nokkru um, því að hér í Reykjavík og nágrenni var unnið í átta tíma. En þessir menn, sem hafa gert uppreisn gegn átta stunda vinnudeginum, þeir hafa í ár fengið þriðjungi hærra kaup fyrir átta stunda vinnu á dag nú en þeir fengu fyrir tíu stunda vinnu næsta ár á undan, svo að það er eitthvað skrítið, að þeir menn skuli vera miklu óánægðari með átta stunda vinnudaginn en menn, sem hafa búið við þetta lengur. Ég er trúaður á það, að það hafi verið fyrir utan að komandi áhrif frá vegamálastjóra eða umboðsmönnum hans, sem þessir menn, sem viljað hafa breyt. á þessu, hafa gert kröfu um þá breytingu. Ég er ánægður með, að þetta mál fari í n. Og ég vona, að n., sem fær það til meðferðar, taki skynsamlegum tökum á málinu. Hitt er annað mál, að Alþýðusamband Íslands sem slíkt mun ekki taka að sér samninga til þess að semja af einstökum félögum, og ég veit líka, að enginn hv. flm. þáltill. ætlast til þess.



Það var mjög ánægjulegt að heyra þann ágæta skilning, sem hv. þm. Barð. hafði á átta stunda vinnudeginum. En eins var leitt að heyra, hve lítinn skilning hv. 1. flm. þessarar þáltill., hv. þm. N.-Ísf., hafði á því, sem hann talaði hér um. Hann var að jafna því saman, að það væri allt annað mál, hvort unnið væri í átta stundir á dag í óhollri verksmiðjuvinnu eða í heilnæmri vegavinnu uppi á fjöllum. En nú er það svo, að átta stunda vinnudagurinn hér á landi er ekki eingöngu við óholla verksmiðjuvinnu, eins og þessi hv. þm. virðist halda, heldur er hann viðurkenndur í allri almennri daglaunavinnu, sem unnin er, hvort sem það er heldur vegagerð eða vinna við fisk eða annað slíkt, sem er engu óhollari en venjuleg vegavinna. Það er þess vegna misskilningur hans eða fáfræði, sem veldur því, að hann skuli ekki vita það, að átta stunda vinnudagurinn gildir víðast hvar um allt landið í almennri verkamannavinnu. Hins vegar er nú unnið sums staðar í verksmiðjum miklu lengur en átta tíma á dag, og meira að segja eru tólf tíma vaktir í síldarverksmiðjum ríkisins, og er það satt að segja ósvinna. Hv. þm. N.-Ísf. segist ekki furða sig á því, þó að vegamálastj. hefði ekki liðkað neitt til fyrir verkamönnum, þar sem þeir óskuðu eftir því, með því að leyfa þeim að vinna af sér vikuvinnutímann á fimm dögum, vegna þess að þetta væri ósiður. Nú mun þetta samt tíðkast í sumum skrifstofum og jafnvel víðar, að það er ekki eingöngu dagvinnutíminn, sem er látinn ráða, heldur er mönnum leyft, ef þeir óska sérstaklega eftir því á vissum tíma ársins, að vinna af sér vinnuvikuna á eitthvað skemmri tíma. Og þó að vegamálastjóri, eftir óskum verkamanna þar, sem farið var fram á það, hefði leyft þeim þetta, þá fæ ég ekki skilið, að það hefði verið nein goðgá, þó að þeir á þennan hátt hefðu fengið tvo hvíldardaga í vikunni, sem þeir notuðu til skemmtunar og hressingar eða þá til þess að bæta eitthvað eða laga til á heimilum sínum. Nú vil ég ekki segja, að það væri góð regla að taka þetta upp. En þar sem sannanlega hefur í sumar s. l. vantað menn til þess að vinna að landbúnaðarstörfum, þá hefði það í þessu sérstaka ástandi, sem við lifum við nú, getað kannske létt eitthvað undir með einhverjum vegna verkamannaskorts við landbúnaðarstörf. Og þó að vegamálastjóri hefði tekið sig til og reynt að gera verkamennina ánægða og létt þannig undir með þeim, sem vantar verkamenn í sveit, þá sé ég ekki, að það væri nema kostur á hans ráði. En þessu neitaði vegamálastjóri alveg. Og framkvæmdir hans eru þannig, að það sýnist svo sem hann hafi gert allt, sem hann gat, til þess að verkamenn yrðu óánægðir með átta stunda vinnudaginn. Og það er hægt með ýmsu móti fyrir þá, sem vilja það við hafa, að reyna að gera verkamenn óánægða með kjarabætur, sem þeir hafa fengið, með því að reyna að láta framkvæmdirnar fara svo úr hendi, að þær verði sem allra stirðastar. Ég veit dæmi þess, að verkamenn eru ekki ánægðir með orlofsl., sem þó eru einhver mesta kjarabótalöggjöf, sem samþ. hefur verið þeim til handa. Ástæðan til þeirrar óánægju er m. a. sú, að sumir, sem með framkvæmd þeirra hafa að gera, reyna að koma svo fyrir framkvæmd þeirra 1., að hún verði sem allra stirðust og leiðinlegust og verkamönnunum sjálfum til óánægju. Ég segi ekki, að vegamálastjóri hafi reynt að brjóta á mönnum samninga, en ég ætla, að framkvæmd samninganna hafi verið með þeim hætti, að maður hafi fulla ástæðu til að halda, að hún hafi verið gerð þannig beinlínis til þess að gera verkamenn óánægða með kjarabætur, sem þeir voru búnir að vinna gegnum sinn félagsskap.



Ég gat ekki verið við þessar umr. frá byrjun og hef því ekki heyrt allt, sem hér hefur verið fram fært þessari þáltill. til framdráttar og henni til andmælis, og þess vegna getur eitthvað af því, sem ég segi hér, orðið endurtekning á því, sem sagt hefur verið. En ég tel rétt að kveðja mér hljóðs um þáltill. sem þessa, því að hún felur í sér annað og meira en það eitt, hvaða samninga skuli fyrirskipa af hálfu ríkisstj. - með vegamálastjóra sem framkvæmdamann - við verkalýðsfélögin eða Alþýðusamband Íslands. Ef þáltill. yrði samþ., fælist í henni hrein og bein yfirlýsing Alþ. um það e. t. v. mest umdeilda mál, sem kann að verða hér á næstunni, hvort vinnutími almennra launþega, hvort sem þeir vinna daglaunavinnu eða aðra vinnu, skuli vera átta tímar á dag eða lengri eða skemmri. Nú er það svo, að með átta stunda vinnudeginum, sem kominn er inn í samninga hjá, að ég hygg, allflestum verklýðsfélögum, þá er samt sem áður unnið, eins og allir vita, á tímum eins og þessum miklu lengur. En það, sem fram yfir átta stundir er unnið, er unnið með öðru kaupi. Eftir að átta stundirnar eru liðnar, kemur nýr kauptaxti til. En svo er rétt að geta þess, að víðast í átta stunda vinnudeginum er það í raun og veru ekki nema í 7½ stundir, sem unnið er yfir daginn í dagvinnunni, því að víðast hvar í samningum koma kaffitímar til frádráttar, svo að raunverulega dagvinnan er ekki nema 7½ tíma. Nú skil ég, að hér er ætlazt til þess, að það verði eitthvað til þess að greiða fyrir samningum, ef þáltill. sem þessi verður samþ. á hæstv. Alþ. En ég hygg nú samt sem áður, að það væri ekki leiðin til þess að greiða fyrir samningum að gera ályktun sem þessa. Við höfum þá sorglegu reynslu af því, þegar Alþ. hefur ætlað að grípa inn í þessi viðkvæmu mál, launamál verkamanna, hvort sem er til lands eða sjávar, að það hefur hleypt illu blóði í þá, sem hafa átt að semja við atvinnurekendur. Og samþykkt þessarar þáltill. mundi frekar torvelda samninga við verklýðsfélögin en greiða fyrir þeim. Hér er rætt um það, að einhver stirfni hafi átt sjer stað af hálfu framkvæmdarvalds ríkisins í vegavinnu um að greiða fyrir mönnum með að vinna af sér vinnuvikuna á fimm dögum, og það mun nokkuð vera til í því, sem um það hefur verið sagt hér. Og ef óánægja hefur verið í þessu efni af hálfu verkamanna, hefur hún verið út af því, að þeir gátu ekki fengið að vera við heimili sín sjötta vinnudaginn, á laugardögum, þar sem stutt var heim til þeirra frá vinnustaðnum, því að þá hefur langað til að nota sjötta daginn til þess að vinna fyrir heimili sín eða annað. En fyrir það mun hafa verið lokað með því að neita um, að menn fengju að vinna af sér vinnuvikuna á fimm dögum. Ég skal ekki fara lengra út í þetta mál. Það hefur sennilega haft við sín rök að styðjast af hálfu vegamálastjóra, sem hann gerði í málinu, eða af hálfu ríkisstj., - að svo miklu leyti sem hún hefur við þetta mál komið. En hin leiðin var ekki farin, sem ég hygg, að hefði verið auðfarin, að greiða eftirvinnukaup þeim mönnum, sem fúsir voru til að leggja á sig meira en svaraði átta stunda vinnu á dag í sex daga yfir vikuna, fyrir það, sem þar var fram yfir, - með tilliti til þeirra manna, sem unnu langt frá heimilum sínum. En það er vitanlegt, að það er mjög óvíða, sem atvinnurekendur hafa ekki orðið að láta vinna meira en átta stundir á dag, og er það vegna þess, að verkefnin hafa verið nóg. Og þeir hafa flestir samninga um það að greiða eftirvinnukaupgjald fyrir þann tíma, sem verkamenn vinna umfram átta tíma á dag. Og ég býst við, að fullkomin ánægja hefði verið meðal vegavinnumanna, þótt ekki hefði verið nema ein klst. til viðbótar þessum átta tímum, sem vinnan hefði verið höfð á dag. Og þegar samið var um hitaveituframkvæmdirnar hér í bænum, þá var fyrst meiningin að láta vinna átta stundir á dag og ekki meira hjer í bænum. En viðvíkjandi þessari vinnu varð samkomulag um níu tíma vinnu á dag, þannig að einn tími skyldi verða greiddur með eftirvinnukaupi. Og oft hefur orðið að láta vinna í hitaveitunni miklu lengur en þessa níu tíma. Þetta sama var vegamálastjóra í lófa lagið að gera. Og þá hefði náðst það, sem mér virðist vaka fyrir tillögumönnum, að þá hefði fengizt meiri vinna, - að vísu með nokkru meiri greiðslu. Hin hliðin á þessu máli, sem ég vil gera hér að umtalsefni, er sú, að það er rúmt ár, síðan hér á hæstv. Alþ. var samþ. að láta fara fram athugun á og gera till. um, hvernig lögskipa mætti átta stunda vinnudag hér í landinu. Nefnd hefur verið sett í þetta mál, og enn þá hefur hún ekki getað fundið þann grundvöll, sem hún vildi byggja á til þess að gera tillögur. Ég er í þeirri n., og af hálfu n. hefur verið leitað til verklýðsfélaganna innan lands í þessu sambandi, og leitað hefur verið upplýsinga erlendis frá um skipan þessara mála og eins um það; hvað nú muni vera efst á baugi meðal erlendra þjóða að gera í þessum efnum upp úr styrjöldinni, sem nú stendur yfir. Og ég geng þess ekki dulinn, að við Íslendingar verðum sannarlega að fara að kasta frá okkur gömlum lummum í þessum efnum að binda vinnutíma verkamanna við þann vinnutíma, sem áður tíðkaðist á þessu landi. Spá mín er sú, að hinn nýi heimur, sem rís upp af þessari styrjöld, verði þannig, að hlutskipti verkamannsins verði nokkuð annað en verið hefur, og m. a. í því, hvað hann þarf á dag að strita fyrir sínu daglega brauði. Og ég held, að við Íslendingar ættum að hlusta vel eftir því, sem gerist um þessi efni meðal stórþjóðanna, og ekki ganga fram fyrir skjöldu um að reyna að gera að engu það, sem verklýðssamtökin í landinu hafa verið að berjast fyrir um áratugi, því að eitt þeirra höfuðstefnumark var að koma á átta stunda vinnudegi á flestum eða öllum vinnustöðum landsins. Og ýmsar menningarþjóðir komu þessari skipun á hjá sér fyrir löngu, og hafði hún lánazt vel. Og svo rísa hér upp ungir menn á Alþ. og segja: Nei, Alþingi Íslendinga skal nú vinna að því að gera það óvirkt, sem samtök verkalýðsins hafa barizt fyrir í áratugi, að komið hefur verið á átta stunda vinnudegi. Frá sjónarmiði þessara manna var þetta skiljanlegt, því að þetta var atvinnurekendasjónarmiðið að hafa vinnudaginn tíu stundir - og jafnvel tólf stundir í okkar tíð, sem nú erum miðaldra. Ég skal engu um það spá, hve mikinn hljómgrunn slík þáltill. sem þessi fær hér á hæstv. Alþ. En ég vil hafa allan varann á um það, að ef menn ætlast til þess, að þetta eigi að greiða eitthvað fyrir samkomulagi, þá mun það reynast alveg öfugt að minni hyggju. Ég hygg, að það mundi heldur torvelda, að nokkurt samkomulag gæti náðst í þessum efnum. Ef hér er eitthvað, sem lagfæra þarf, væri það hægt á annan hátt en með þessari þáltill. Með hliðsjón af því, að þessi þáltill. fari til n., skal ég ekki hafa fleiri orð um þetta mál.