Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þær sorgarfréttir hafa borist okkur alþingismönnum að Anna Kolbrún Árnadóttir, fyrrverandi alþingismaður og núverandi varaþingmaður, hafi látist á Sjúkrahúsinu á Akureyri í gærmorgun. Önnu Kolbrúnar verður minnst með hefðbundnum hætti við upphaf þingfundar næstkomandi mánudag.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, utanríkisráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegi forseti. Fyrir liggur skýrsla Matvælastofnunar um hvalveiðar við Íslandsstrendur og rennir hún tvímælalaust stoðum undir það sem við höfum lengi vitað; að þessar veiðar eiga auðvitað að heyra fortíðinni til. Notaðar eru frumstæðar aðferðir og ósiðlegar. Þær fara gegn dýraverndarlögum og eiga einfaldlega ekki að sjást lengur miðað við nútímakröfur. Dýrin þjást í margar mínútur eftir sprengiskutla og oft fleiri en einn. Matvælastofnun hefur nú staðfest að veiðarnar uppfylli ekki markmið laga um dýravelferð. Við hljótum því að spyrja: Hvert er planið? Erlendir og innlendir fjölmiðlar hafa þegar hafið umfjöllun um væntanlegar veiðar í sumar, eðlilega. Stór hluti heimsbyggðarinnar lítur á hvalveiðar sem dýraníð og Íslendingar gera það líka. Skoðanakönnun frá því í fyrra gefur til kynna að um 65% Íslendinga telji hvalveiðar hafa neikvæð áhrif á orðspor landsins. Hæstv. matvælaráðherra telur sig ekki hafa heimild til að afturkalla leyfi Hvals hf. til að stunda þessar frumstæðu veiðar sem ég og fleiri lögfróðir teljum hins vegar að sé ekki rétt. Hún getur a.m.k. afturkallað leyfið tímabundið, m.a. á grundvelli leyfisveitingarinnar sjálfrar og niðurstöðu þessarar skýrslu. Ég hlýt hins vegar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hvernig á að skýra málið fyrir umheiminum? Hluti af ábyrgð utanríkisráðherra er að gæta orðspors Íslendinga. Hvernig á að skýra málið fyrir umheiminum á meðan tugir eða hundruð hvala hljóta kvalafullan dauðdaga hér í sumar og heimspressan sýnir beint frá? Til hvaða aðgerða ætlar hún að grípa til að verja alþjóðlegt orðspor okkar ef halda á þessum algerlega óverjandi veiðum áfram í boði ríkisstjórnarinnar? Ég vil einfaldlega fá hennar persónulega mat á því. Telur hún rétt pólitískt og siðferðilega að halda áfram með þessar hvalveiðar sem eru, eins og ég segi, í boði ríkisstjórnarinnar og eiga greinilega að halda áfram? Hver er hennar skoðun á hvalveiðum? 

Herra forseti. Fyrst vil ég nefna að hvalveiðar heyra ekki undir málefnasvið utanríkisráðherra en utanríkisþjónustan lætur sig málefnið vissulega varða enda lögbundið hlutverk hennar að gæta í hvívetna hagsmuna Íslands, eins og hv. þingmaður kom inn á, gagnvart öðrum ríkjum og þar með talið að standa vörð um orðspor lands og þjóðar. Niðurstöður í þessari nýútkomnu skýrslu MAST fyrir matvælaráðuneytið eru dapurleg lesning en meginatriði skýrslunnar er að bæði hlutfall dýra sem drepst strax og tími til dauða þeirra dýra sem ekki drepast strax sé mun verra en var samkvæmt rannsókn sem var gerð árið 2014. En í tilkynningu MAST er sérstaklega tiltekið að ákvæði um veiðar í lögum um velferð dýra hafi ekki verið brotið og það skiptir máli. Ég tel rétt að árétta að ábyrgðin liggur hjá þeim sem stunda hvalveiðar. Það er þeirra skylda að bregðast við þessari skýrslu og tryggja að sjónarmiðum um dýravelferð við veiðarnar sé gætt. Ég sé svo sem að nú þegar hefur verið brugðist við því að einhverju leyti. Í samhengi orðsporsáhættu er að sama skapi rétt að hafa í huga að það er ekki íslenska ríkið eða þjóðin sem standa fyrir hvalveiðum til að afla afurða fyrir heimsmarkaði heldur eitt tiltekið fyrirtæki sem stundar veiðarnar til útflutnings. En auðvitað erum við meðvituð um að þau vinnubrögð og veiðiaðferðir sem skýrslan leiðir í ljós er um þessar mundir umfjöllunarefni í fjölmiðlum erlendis og athygli sem beinist að Íslandi vegna þess er ekki jákvæð. Við í ráðuneytinu höfum undirbúið okkur fyrir þessa umfjöllun og fylgjumst grannt með henni. Enn sem komið er hefur verið lítið fjallað um skýrsluna í heimspressunni og á samfélagsmiðlum. Sendiskrifstofum okkar hafa ekki borist tölvupóstar eða símtöl frá almenningi í neinum mæli en það getur auðvitað breyst, enda aðeins tveir sólarhringar síðan skýrslan var birt. Sömuleiðis má ímynda sér að aukin athygli á Íslandi núna eftir örfáa sólarhringa sé hægt að nýta,  Ég get alveg sagt fyrir mitt leyti að mér þykir 

Forseti minnir á að ræðutími er takmarkaður, bæði í fyrirspurnum og svörum.

Virðulegi forseti. Mér finnst gott að heyra að það eru einhverjar efasemdir í kolli utanríkisráðherra. Alla vega er það þannig að þau eru byrjuð að undirbúa þá umfjöllun sem kann að verða í heimspressunni. Hitt er síðan að það er náttúrlega kúnstugt, talandi um flokk frelsisins, Sjálfstæðisflokkinn - af öllum þeim frelsismálum sem m.a. Viðreisn hefur lagt fram, hvort sem er valfrelsi í heilbrigðismálum, aukið frelsi á lyfjamarkaði og það er hægt að tala um frelsi á svo víðum grundvelli - þá er það akkúrat þetta mál sem flokkurinn velur að standa vörð um. Frelsi eins manns til að veiða hval á mjög ósiðlegan og óverjandi hátt. Mér finnst vont að heyra ekki alveg skýr skilaboð af hálfu ráðherra um að það eigi einfaldlega að stöðva þessar veiðar. Það eru ekki hagsmunir okkar Íslendinga að halda áfram þessum veiðum. Auðvitað finnst mér það kannski líka bara eftir bókinni að flokkurinn ætlar að standa vörð um frelsi í atvinnugrein sem að mínu mati heyrir fortíðinni til.  
             Ég vil hvetja hæstv. ráðherra að gefa út skýr skilaboð um að við ætlum ekki að halda áfram þessum hvalveiðum. 

Herra forseti. Þannig að ég sé alveg skýr hvað varðar mína afstöðu til áframhaldandi veiða þá hef ég hingað til verið þeirrar skoðunar og er þeirrar skoðunar enn þá að það sé að sjálfsögðu skýr réttur hverrar þjóðar að nýta auðlindir sínar á sjálfbæran og ábyrgan hátt. Það snýst bæði um sjálfbærar veiðar en líka ábyrgan hátt. Í þessari skýrslu koma fram athugasemdir um atriði sem betur mega fara og þar af leiðandi þurfa þessar veiðar, eins og öll önnur auðlindanýting, að sjálfsögðu að vera ábyrgar og sjálfbærar. Í því felst að tryggja verður sjónarmið um dýravelferð við alla hagnýtingu dýra, hvort sem er við búfjárhald eða veiðar. Ráðherra sem fer með málaflokkinn hefur verið skýr um þær lagaheimildir sem hún hefur. Við erum bara einfaldlega með leyfi í gildi þannig að hér, talandi um frelsi, þarf auðvitað að huga að atvinnufrelsi og öðrum þáttum. Ég vil bara nefna það í lokin að það er ekki hægt að halda öðru fram en að ég sé mikill talsmaður aukins frelsis í bæði lyfjasölu og einkarekstri í heilbrigðiskerfinu 

Forseti. Við höfum átt í smá erfiðleikum með að klára innleiðingu á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir og við erum ekki enn komin alla leið. Þegar lögin voru innleidd var kostnaðarmatið þar á bak við vægast sagt vanáætlað. Reykjavíkurborg sendi umsögn þegar málið var afgreitt hérna á þingi sem benti til þess að kostnaðurinn yrði miklu, miklu meiri og raunin virðist vera sú að það sé að raungerast. Núna í hádeginu kom frétt þar sem talað er við Þroskahjálp og upplýsingafulltrúi Þroskahjálpar bendir einmitt á vandamál, húsnæðisvandamál eins og eru nú landlæg hérna, húsnæðisvandamál fatlaðra þar sem margir þurfa að bíða í mörg ár, ef ekki áratug, eftir viðunandi húsnæði. Haft er eftir talsmanni Þroskahjálpar, með leyfi forseta: „Það er náttúrulega bara þungt að vera talað um það sem við teljum almenn og mikilvæg mannréttindi sem byrði og kostnað.“ Fyrir tæpum fimm árum voru undirritaðar nokkrar reglugerðir um þessa bættu þjónustu við fatlað fólk, það átti að stytta biðlista og tryggja þetta aðgengi. Það var fyrir tæpum fimm árum síðan. Ég velti því fyrir mér, fyrst að ríkisstjórnin hefur ekki enn þá náð að klára í rauninni innleiðinguna, t.d. hvað varðar NPA-samningana, hvað þarf eiginlega til? Hver er að stoppa þessa innleiðingu? Hvað þurfum við að gera til að klára þetta verkefni, þetta sjálfsagða verkefni fyrir fólk sem hefur það sem allra erfiðast í samfélaginu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég vil bara byrja á að taka undir það með hv. þingmanni að það kostnaðarmat sem var gert á sínum tíma hefur ekki gengið eftir, eins og við öll vitum. Það er mjög mikilvægt að unnin var allítarleg skýrsla sem kom út fyrir u.þ.b. ári um kostnað við þjónustu við fatlað fólk. Á grundvelli hennar settum við síðan í gang vinnu með sveitarfélögunum sem koma að, ráðuneytinu hjá mér, fjármála- og efnahagsráðherra, sveitarfélögunum o.fl., til að reyna að greiða úr því hvernig kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga yrði háttað í framhaldinu. Stjórnvöld settu á þessu ári 5 milljarða í málaflokkinn til að mæta hluta af þeim kostnaðarauka, getum við sagt, sem hefur orðið hjá sveitarfélögunum og ég tel að það hafi verið mikilvægt skref. Við bíðum núna eftir því að sjá með hvaða hætti þessi ágæti starfshópur mun skila af sér og vonandi fáum við þá meiri fyrirsjáanleika og meiri festu í það með hvaða hætti þessi kostnaður mun skiptast á milli sveitarfélaga og ríkisins. Þetta tengist að ákveðnu marki húsnæðismálum fatlaðs fólks. Eins og kemur ágætlega fram í þeirri frétt sem hv. þingmaður vitnar í vantar líka fyrirsjáanleika á biðlistum hjá sveitarfélögunum þannig að fólk viti alla vega hvar það er í röðinni. Auðvitað getur komið meira fatlaður einstaklingur sem þarf að fara framar í röðina en ég held að þetta sé eitthvað sem hægt sé að taka betur á. Svo er auðvitað, í þeim áætlunum sem innviðaráðherra hefur kynnt um rammasamninga við sveitarfélögin, ákveðið hlutfall til félagslegs húsnæðis og þarf líka að skoða það í þessu samhengi.

Forseti. Á meðan ríki og sveitarfélög eru að karpa um það hvernig kostnaðarskipting á að vera þá bíður fólk sem þarf á þjónustunni að halda. Mér finnst það ekki vera sanngjörn leið til þess einhvern veginn að afsaka biðina því að vandamálið er það sama. Á ríkið að leysa vandamálið eða eiga sveitarfélögin að leysa vandamálið? Saman hljóta þau að þurfa að leysa vandamálið. Alla vega hvað varðar okkur á Alþingi er ekki búið að klára þetta, það strandar á lögunum eins og þau eru varðandi fjölda samninga. Ríkið setur takmark á það hversu mikið á að borga, hversu marga samninga - í rauninni ekki hversu marga samninga heldur upphæðina sem er enn verra því það er vanáætlaður kostnaður á bak við. Það eru því í raun færri samningar sem eru fjármagnaðir. Þetta er bara afsökun: Nei, við komumst ekki að niðurstöðu um það hver á að borga þetta 

Hæstv. forseti. Við settum í lög fyrir síðustu áramót að fjölga NPA-samningum og tryggðum fjármagn til að ráðast í þær aðgerðir. Þetta er gríðarleg fjölgun á samningum sem þarna koma til, þetta eru 55 samningar ef ég man þetta rétt. Það þýðir að það eru færri sem eru að bíða eftir þeim samningum, held ég að hv. þingmaður geti verið sammála mér um. Það er því ekki eins og fólk sé að bíða eftir þjónustu vegna þess að ríki og sveitarfélög hafi ekki getað komið sér saman um kostnaðarskiptinguna. Fólk er að fá þjónustu, hvort sem það er í gegnum NPA-samninga eða annars konar þjónustu sem sveitarfélögin veita fötluðu fólki. En það eru stórar áskoranir í þessum málaflokki. Hluti af þeim snýr að húsnæðisuppbyggingu og það er verkefni sem við þurfum að gera gangskör í, og ég er alveg sammála því að auðvitað er það samstarfsverkefni.

Hæstv. forseti. Það er komin upp vandræðaleg staða vegna útgáfu og sölu upprunaábyrgða á raforku sem framleidd er hér á landi. Evrópsk samtök útgefenda upprunaábyrgðanna fullyrða að hér á landi sé vinnsla grænnar orku tvítalin. Orkumálastjóri segir að stofnunin hafi engin úrræði til að grípa inn í en lengi hafi verið bent á að úrbóta sé þörf. Á það var reyndar einnig bent í gagnmerkri skýrslu sem Hrafnhildur Bragadóttir og Birna Hallsdóttir unnu fyrir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið árið 2016. Meginniðurstaða hennar var að hætta sé á tvítalningu í núverandi kerfi hér á landi. Upprunaábyrgðir eru sjálfstæð söluvara án tengsla við uppruna orkunnar. Það má velta því fyrir sér hvort þetta sé einhvers konar kapítalísk snilli eða bara hugmynd sem vekur óþægileg hugrenningatengsl við aðrar fjármálaafurðir eins og vafninga. En skilyrði þess að kerfi með upprunaábyrgðir þjóni markmiði sínu er að aðeins sé gefin út ein upprunaábyrgð á hverja einingu eða hverja megavattstund. Ég fullyrði að staðan sem komin er upp hefur neikvæð áhrif á ímynd og trúverðugleika Íslands sem raforkuframleiðenda en einnig inn á við af því að það stríðir gegn almennri skynsemi fólks að sala á upprunaábyrgðum valdi því í okkar lokaða raforkukerfi að uppruni orkunnar sé tilgreindur sem kjarnorka eða kol. Skráninguna þarf augljóslega að laga og þessi staða bakar orkuframleiðendum hér á landi auðvitað tjón. En handan við þessa stöðu er hins vegar önnur spurning sem þarf að svara: Erum við komin þangað að öll fyrirtæki sem selja vöru og fullyrða að hún sé framleidd með grænni raforku þurfi framvegis að kaupa vottaða upprunaábyrgð?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það sem hv. þingmaður er að vísa til sem kalla mætti kapítalíska snilli er bara uppgötvun Evrópusambandsins, það er bara þannig. Hv. þingmaður er, held ég, búinn að skipta um skoðun. Nú er þetta orðið alveg snilli, enda kemur þetta frá Evrópusambandinu. En í mínum huga er þetta bara þannig að þegar ég tók við því embætti sem ég gegni í dag þá setti ég fljótlega af stað vinnu til að skoða þætti þessa máls því að í það minnsta hafa íslensk orkufyrirtæki tekið þátt í þessu á grundvelli EES-samningsins. Það er umræða um þetta í Noregi eins og hér. Hv. þingmaður fer yfir hluti sem mér finnst vera frekar augljósir. Mér finnst þetta ekki vera einfalt mál en þarna eru miklir hagsmunir undir. Það sem ég hef gert er að ég setti strax, eða fljótlega, á vinnu út af þessu þannig að við getum tekið þessa umræðu út frá staðreyndum og þá að meta þá hagsmuni sem þarna eru undir. Ég er ekkert viss um að þetta sé besta hugmynd sem hefur komið fram og það eru augljóslega ákveðnar hættur fyrir okkur Íslendinga þegar að þessu kemur. Þegar þetta mál kemur upp, sem ég hafði ekki neina vitneskju um, var það mitt verk að kalla eftir upplýsingum um stöðu málsins. Það er ákveðin þróun á því, þ.e. menn eru bæði að kortleggja þetta og sjá hvað þetta þýðir fyrir íslenska orkuframleiðendur og fyrir okkur. Eftir stendur að við þurfum að ræða upprunaábyrgðir. Það er bara þannig. Hv. þingmaður verður að kenna réttum aðilum um þetta. 

Hæstv. forseti. Það er alltaf gaman að þessari umræðu um Evrópusambandið. Málið er að þátttaka í þessu kerfi er valkvæð og íslenskir raforkuframleiðendur velja að selja upprunaábyrgðirnar. En það sem hefur klikkað hér á landi er greinilega skráningin því annars værum við ekki í þessari stöðu. Þar koma stjórnvöld inn og þar, eins og orkumálastjóri benti á, þurfa að vera til úrræði til að grípa í taumana ef við stöndum frammi fyrir því að um tvítalningu sé að ræða. Það er svo bara allt önnur saga hvort okkur finnist að þetta kerfi sé þannig hannað að það nái settum árangri, sem á víst að vera að auka hlutdeild endurnýjanlegrar orku á raforkumarkaðnum í Evrópusambandinu. Það eru kapítalistar úti um allt, hæstv. forseti, líka í Evrópusambandinu. Staðan hér heima er sú sem snýr að ábyrgð ráðherrans. Það þarf því að bregðast þannig við að fyrirtækjunum hér á landi sé ekki bakað óhóflegt tjón vegna þessarar stöðu.

Virðulegi forseti. Nú er ábyrgðin farin frá kapítalismanum yfir á ráðherrann. Ég bið bara hv. þingmann aðeins að hafa sig hæga þegar við ræðum þessi mál. Þetta er eitthvað sem þessi fyrirtæki tóku þátt í. Ég man ekki eftir umræðu um það þegar ákveðið var að fara í það, þetta er svo sannarlega mikið og opinbert fyrirtæki og fyrirtæki hljóta að taka ábyrgð á sínum gjörðum. Ég veit ekki til þess að þetta séu - og hef ég oft beitt mér fyrir því að hjálpa þeim sem minnst mega sín í þessu samfélagi og mun halda því áfram. Þessi fyrirtæki eru ekki þar. En síðan þurfum við - það er tvennt og það sem við erum að gera er að við erum að skoða þá stöðu sem þarna er uppi og meta það hvort og hvers konar áhætta er fyrir íslenska þjóð ef eitthvað slíkt er uppi. En síðan er hitt, og ég hvika ekkert frá því, að við þurfum að ræða þetta fyrirkomulag sem er komið frá Evrópusambandinu - sem er komið frá Evrópusambandinu, ef hv. þingmaður hefur gleymt því.

Virðulegur forseti. Þann 13. júní árið 2021 voru einungis sjö þingmenn fjarstaddir en 56 viðstaddir í þessum sal þegar einróma var samþykkt sú tillaga að stofna skyldi embætti hagsmunafulltrúa eldri borgara. Löggjafinn ákvað þetta fyrir tæpum tveim árum síðan. Þetta voru stórtíðindi. Þeim var fagnað um gjörvallt samfélag, sérstaklega meðal þeirra sem byggðu upp það velferðarsamfélag sem við búum við í dag og við getum haft mörg fögur orð um. Flokkur fólksins fagnaði þessu alveg sérstaklega því að í þessari samþykkt þingheims kristallaðist uppskera starfs flokksins í þau fjögur ár sem hann hafði starfað hér á þinginu og miklar þakkir voru veittar þeim sem þarna stóðu saman um málið. Skipaður skyldi hópur er skila skyldi fyrir 1. apríl 2022 tillögum um hvers konar umfang, fjármögnun og annað, skyldi útfærast með þessari þingsamþykkt. Það gekk reyndar ekki eftir. 1. apríl var það ekki, það var ekki aprílgabb en það var ekki staðið við fyrirheitin um að skila inn þeim tillögum er skyldi taka mið af. Í dag erum við að fjalla um tillögu sem er um margt ágæt en engan veginn það sem sammælst var um. Ég treysti því að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sé maður orða sinna og efnda.  Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Er ekki alveg skýrt 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Aðeins til að rifja upp þetta ágæta mál þá var samþykkt hér þingsályktunartillaga, líkt og hv. þingmaður kom inn á áðan, og sá sem hér stendur skipaði starfshóp til að vinna að þessu máli. Í þeim starfshópi var fulltrúi Alzheimersamtakanna, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Landssambands eldri borgara, heilbrigðisráðuneytisins og félagsmálaráðuneytisins. Niðurstaða þess hóps var sú að það væri skynsamlegra, eins og málin standa núna, að efla ráðgjöf til eldra fólks og upplýsingagjöf, m.a. vegna þess að til staðar eru eftirlitsstofnanir eins og Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, sem var sett á fót um áramótin 2021/2022, og embætti landlæknis sem væru að sinna ákveðnum hluta þeirra kvartana sem geta komið upp þegar um er að ræða þjónustu við eldra fólk. Mat hópsins var að það væri skynsamlegra að auka upplýsingagjöfina, m.a. til alzheimersjúklinga og aðstandenda þeirra. Það er aðgerð um það í þeirri aðgerðaáætlun sem hv. þingmaður nefndi hér áðan og á sama hátt upplýsingagjöf sem er líka í þeirri aðgerðaáætlun. Á sama tíma myndi gögnum vera safnað. Þetta yrði tveggja til þriggja ára tilraunaverkefni, gögnum yrði safnað um hvar skórinn kreppir þegar kemur að hagsmunum eldra fólks og á grundvelli þess yrði litið aftur á þessa þingsályktunartillögu með það að leiðarljósi hvort þörf sé á að koma á sérstöku embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. Samkvæmt því sem starfshópurinn leggur til er ákvörðun um akkúrat það frestað á meðan við öflum gagna og meðan við förum í verkefni sem eiga að tryggja betri upplýsingar og meiri ráðgjöf til eldra fólks.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en ég ætla ekki að trúa því að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra ætli að gera 56 þingmenn að ómerkingum. Það var samþykkt hér í þinginu fyrir tæpum tveimur árum, af öllum viðstöddum þingmönnum, 56 að tölu, að það skyldi stofna þetta embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks; fólksins sem kann ekki endilega á .is kerfið eða internetið eða nútímatækni. Við erum að tala um fólk sem fæddist jafnvel fyrir daga útvarpsins og sjónvarpsins og er ekki tæknivætt og verður ekki þjónað með þeim hætti sem víðast hvar er verið að bjóða upp á í bankaþjónustu og öðru. Ég neita að trúa því að við ætlum að gera 56 þingmenn, þingheim, að ómerkingum ákvarðana sinna með því að láta einhvern starfshóp breyta áherslunum og skoða eftir fjögur til fimm ár hvað gera eigi í máli sem búið 

Hæstv. forseti. Ef við ætlum okkur að hætta að hlusta á þær ráðleggingar sem við fáum frá sérfræðingum, ef við ætlum að hætta að hlusta á það sem eru skynsamlegar tillögur til þess að meta eitthvað sem búið er að leggja til, og vissulega samþykkja sem þingsályktunartillögu frá Alþingi, þá held ég að það sé ekki endilega neikvætt heldur er það jákvætt. Viljum við ekki byggja undir þær ákvarðanir sem hér eru teknar með sem faglegustum hætti? Það sem Flokkur fólksins fer hér fram með og ruglar síðan saman við aðgerðaáætlun sem hér er til afgreiðslu síðar í dag er ekkert annað en stormur í vatnsglasi vegna þess að þeim finnst sennilega þessi aðgerðaáætlun bara allt of góð og allt of gott að hún komi frá hæstv. ríkisstjórn.

Býður upp á humarsúpu en skenkir okkur naglasúpu.

Virðulegi forseti. „Gæti sparað 150 milljarða“, sagði í fyrirsögn Moggans í fyrstu frétt af hugmyndum fjármálaráðherra. Ég játa að forvitni mín kviknaði enda hefur verið kallað eftir því að fjármálaráðherra sýni aðhald, en jafnan án árangurs. Fréttin fjallar síðan reyndar um gjaldþrot ÍL-sjóðs eftir einhver 12 ár. Ég klóraði mér í hausnum: Hvernig gat gjaldþrot skilað sparnaði upp á 150 milljarða? Stutta svarið er að auðvitað er enginn sparnaður í kortunum. Hugmynd fjármálaráðherra var sú að spara ríkissjóði þessa milljarða með því að standa ekki við skuldbindingar sínar heldur láta lífeyrissjóði taka á sig fjártjónið. Fjármálaráðherra boðaði samkomulag en fylgdi þeim orðum eftir með hótun: Náist ekki samkomulag eins og fjármálaráðherra vill verður sjóðnum slitið með lögum. Síðan þá hafa viðsemjendur fjármálaráðherra, lífeyrissjóðirnir, auðvitað komist að þeirri niðurstöðu að þeir geti ekki gert almenningi það að semja þannig að skuldbindingar og samningar standi ekki, að þeir hafi ekki heimild til að samþykkja það að líftími skuldabréfa standi ekki. Og þá er lagasetning nú boðuð til að knýja fram vilja ráðherrans. En hver verða áhrifin á lífeyrisþega, áhrifin á framtíðarkynslóðir þegar íslenska ríkið hefur sýnt það í verki að það virðir einfaldlega ekki eignarrétt? Forseti. Vandinn er óumdeildur. Árið 2004 voru gerðar breytingar á fyrirkomulagi fjármögnunar Íbúðalánasjóðs sem fólu í sér að sjóðurinn var fjármagnaður með óuppgreiðanlegum skuldabréfum, verðtryggðum á föstum vöxtum. Áhætta ríkisins var glannaleg því að lánþegar höfðu heimild til að greiða upp lán sín hvenær sem er, ríkið var fast en lánþeginn ekki. Og nú á að breyta þessum skuldabréfum með lögum. Vandinn er bara sá að fjármálaráðherra er þar brotlegur við stjórnarskrá. Alþingi þarf auðvitað að ræða vandlega hvernig á að leysa stöðu ÍL-sjóðs og Viðreisn mun ekki veigra sér við slíkri umræðu. En lausnirnar verða að vera byggðar á sanngirni og að lágmarki að vera löglegar. Það er ekki hægt að tækla pólitísk mistök með því að gera önnur stærri. Meðferðin má ekki vera hættulegri en sjálfur sjúkdómurinn og stjórnvöld ættu að setjast við samningaborðið og reyna að ná fram skynsamlegri og löglegri lendingu. Fyrir liggja tvö vel rökstudd lögfræðiálit um að í boðaðri lagasetningu felist brot á eignarréttarákvæði stjórnarskrár sem muni framkalla bótaskyldu ríkissjóðs. Hvers vegna hefur formaður Sjálfstæðisflokksins engar áhyggjur af því að tillögur hans séu taldar aðför að eignarréttinum sjálfum? Málið er í mínum huga skýrt lagalega; þessar hugmyndir fela í sér brot á stjórnarskrá. Pólitískt markar þessi hugmynd hins vegar viss tímamót, að formaður Sjálfstæðisflokksins ætli að virða eignarréttindi fólks að vettugi. Lífeyrissjóðirnir, fulltrúar, lífeyrisþega landsins, hafa sagt að þessar tillögur muni leiða til dómsmála. Dómsmál um stöðu eignarréttarins á Íslandi muni setja viðskiptalífið í uppnám, hafa alvarleg áhrif á trúverðugleika ríkissjóðs. Og hver verður staða ríkissjóðs í samningum þegar þetta er orðsporið? Hvaða lánskjör bjóðast stjórnvöldum sem ganga svona fram? Forseti. Fjármálaráðherra hefur talað um þetta mál eins og hann sé með þessu að sýna ábyrgð, að hann sé með þessu að gæta hagsmuna ríkissjóðs og framtíðarkynslóða. En þá spyr ég: Hvaða mynd er hæstv. fjármálaráðherra að teikna upp þegar ríkið hefur með lagasetningu í reynd afnumið eignarréttinn? Þegar ríkið hefur fýrað upp í dómsmál þar sem Sjálfstæðisflokkurinn er í stríði við lífeyrisþega, skaðað eðlilegt traust um að gerðir samningar standi? Þjónar það hagsmunum framtíðarkynslóða? Auðvitað ekki. Og það þjónar heldur ekki hagsmunum ríkissjóðs til lengri tíma. Forseti. Spurningar mínar í dag varða stöðu lífeyrissjóðanna sem settust við samningaborð með stjórnvöldum í kjölfar hótana fjármálaráðherra um lagasetningu ef samningaviðræður skiluðu ekki árangri. Spurningar mínar lúta að því hvaða greiningar lágu fyrir innan fjármálaráðuneytisins á sínum tíma um möguleg viðbrögð markaðarins við yfirlýsingum ráðherrans á sínum tíma og á áhrifum á lánshæfismat. Spurningar mínar lúta að því hvað ráðherra segir um áhrif af boðaðri lagasetningu á trúverðugleika ríkissjóðs á fjármálamörkuðum. Lífeyrissjóðirnir hafa talað um það að samkomulagið sem fjármálaráðherra boðaði myndi fela í sér skerðingar á eignum lífeyrissjóðanna sem myndu leiða til tuga milljarða króna tjóns. Telur ráðherra að lífeyrissjóðirnir hafi allir sem einn misskilið tillögur hans? Hvaða augum lítur hann þung orð í lögfræðiálitum?

Virðulegi forseti. Tilvitnuð orð um það sem mætti spara byggja á því að grípa strax inn, að bregðast við augljósri stöðu um að sjóðurinn eigi ekki fyrir skuldbindingum sínum og með því að ríkissjóður gangi ekki lengra en hann hefur lofað samkvæmt þeim skilmálum sem undirritaðir hafa verið, með því að fara ekki leið hv. þingmanns um að gera ekki neitt í stöðunni, að ríkið leggist bara flatt og lofi greiðslum langt umfram það sem áður hefur verið gert með þeirri ábyrgð sem undirrituð var. Þannig er hægt að koma í veg fyrir það tjón sem hv. þingmaður viðurkenndi í upphafi ræðu sinnar að hún skildi ekki. Ég þakka fyrir tækifærið til að koma hér upp og ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst dálítið dapurlegt að í þessum sal skuli ríkissjóður ekki eiga fleiri vini. Ég verð að segja alveg eins og er að það slær mig undarlega þegar þingmenn standa hér upp og tala um það að hugmyndir séu brot á stjórnarskrá. Bara hugmyndin um að gera eitthvað í málinu er brot á stjórnarskrá, sagði hv. þingmaður. Þvílíkt og annað eins. Þvílíkt og annað eins, að hér séu uppi orð um að menn ætli ekki að standa við skuldbindingar sínar. Ekkert sem sagt hefur verið í þessu máli felur það í sér að ríkið ætli ekki að standa við sínar skuldbindingar,  Markmið stjórnvalda með því að leggja til slit og uppgjör ÍL-sjóðs, mál sem ekki er komið fram hér á þingi, er að taka á fyrirsjáanlegu greiðsluþroti með fyrirhyggju og með skipulegum aðgerðum. Hér er komið inn á trúverðugleika í stjórn ríkisfjármála og rætt um lánshæfismat. Ég ætla fyrst aðeins að ræða um lánshæfismatið. Mér finnst ég heyra óm gamallar umræðu um að það borgaði sig fyrir ríkissjóð að taka á sig ábyrgðir langt umfram skyldu, t.d. í Icesave-málinu. Þeir voru ófáir sem komu hingað upp og sögðu: Ef við tökum ekki á okkur þessar kröfur höfum við tapað siðferðilega og þá hefur ríkissjóður tapað trausti markaðanna með því að stíga ekki inn í eins og aðrir myndu gera í sambærilegri stöðu.  Varðandi stöðu kröfuhafanna er það helst að segja á þessum tímapunkti að þeir eru einfaldlega upplýstir um að okkur er full alvara um að finna lausn á fyrirliggjandi vanda. Við höfum lagt aðaláherslu á það að ná viðunandi lausn í samningum. Það hefur ekki reynst mögulegt til þessa. Með áformaskjalinu hafa kröfuhafar tök á að meta stöðu sína miðað við mögulega lagasetningu og geta enn, eins og fram kemur í áformaskjalinu, stefnt að því að ná betri útkomu úr samningum. Sú staða er óbreytt að lagafrumvarp verður aðeins lagt fyrir Alþingi ef samningaviðræður eða tilraunir til að koma á samningum verða árangurslausar. Að sjálfsögðu hafði farið fram greining, lögfræðigreiningin sem ég hef áður gert opinbera 

Nú ber ekki saman tímasetningum í borði forseta og í ræðustól.

Ég var með eina og mínútu og 20 sekúndur hérna á klukkunni.

Það er trúlega rétt.

En þannig er mál með vexti að við lögðum að sjálfsögðu mat á það og komumst að þeirri niðurstöðu að það gæti aldrei skaðað lánstraust ríkissjóðs að fara fram á það að skilmálum skuldabréfanna yrði fylgt í einu og öllu. Hér er um það að ræða að ríkissjóður vill koma á með skipulegum hætti uppgjöri á skuldbindingunni og greiða að fullu þann höfuðstól sem ábyrgðin stendur að baki. Í þessu efni er líka sjálfsagt að geta þess að við höfðum m.a. samband og ég átti fund með Lee Buchheit á sínum tíma úti í Washington þar sem við ræddum þetta mál í breiðu samhengi. Ég held að það sé erfitt að finna meiri sérfræðing í skuldabréfamálum ríkissjóða en þann ágæta lögmann og lögfræðing og byggja hugmyndir okkar m.a. á slíkum ráðleggingum. Virðulegi forseti. Hér er verið að ræða mál sem ekki er fram komið á Alþingi, ekki í fyrsta skipti. Það liggja sömuleiðis fyrir skrifleg svör, 

Virðulegur forseti. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að halda aðeins aftur af sér í yfirlýsingum 

Ekki tveggja manna tal og ekki nema einn sem hefur orðið í einu. Tíminn er líka takmarkaður.

Það var annars gaman að heyra ráðherra rifja upp afstöðu sína í Icesave-málinu undir lokin, að það væri mikilvægt að semja 

Forseti verður að minna á þetta tvennt: Annars vegar að ræðumaður hafi hljóð til að ljúka máli sínu 

Þá verður ráðherra að leyfa …

Virðulegur forseti. Við erum hér enn á ný að ræða um ÍL-sjóð, mál úr fortíðinni sem þarf að leiða ofan í jörð. Líkt og ég kom inn á í umræðum hér fyrr í vetur er mikilvægt að gera sér grein fyrir tilurð ÍL-sjóðs svo að það sé hægt. Það þarf að horfa allt aftur til ársins 2004 og ákvarðana sem teknar voru á þeim tíma í þessum sal hér þar sem ákveðið var að lántakendur gætu greitt sín lán. Að sjálfsögðu nýtti almenningur í landinu sér betri lána- og vaxtakjör hjá bönkunum sem aftur veikti stöðu Íbúðalánasjóðs. Oft væri gott að geta horft inn í kristalskúlu og séð fyrir sér þróun vaxta til framtíðar en það er því miður ekki hægt. Það er ekki alltaf svo að hægt sé að sjá fyrir afleiðingar af þeim ákvörðunum sem teknar eru í þessum sal þrátt fyrir mikinn vilja og góðan metnað. Það er erfitt verkefni sem hæstv. fjármálaráðherra þarf hér að glíma við en að mínu mati er verið að reyna að gera það eins vel og hægt er. Það væri vænlegast, bæði fyrir ríkið sem og lífeyrissjóðina, að samningar næðust um þetta flókna verkefni. Í því samhengi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í samningaviðræður fjármálaráðuneytis og kröfuhafa ÍL-sjóðs og hvort hæstv. ráðherra hafi skynjað einhvern samningsvilja hjá aðilum? Hafa í því samhengi verið ræddar mögulegar leiðir sem komi til með að takmarka áhrif á fjárhag sjóðanna og leiðir til þess að ávaxta eignir og íbúðabréf? Með öðrum orðum: Þarf tap sjóðanna að verða jafn mikið og gefið er í skyn ef aðilar setjast að borðum og leita leiða sem eru hagfelldar fyrir báða aðila?

Virðulegi forseti. Eftir hrun seldi Íbúðalánasjóður frá sér um 4.300 íbúðir á gjafverði. Íbúðirnar voru seldar til leigufélaga sem fengu jafnvel lánað á hagstæðum kjörum fyrir stærstum hluta kaupverðsins. Leiða má líkum að því að þær séu grunnur auðæva þeirra nú. Engum sögum fer hins vegar af fólkinu sem bjó í þessum íbúðum, engum sögum fer af fólkinu sem þarna missti heimili sín vegna stökkbreyttra lána, vegna aðstæðna sem það bar enga ábyrgð á. Í stað þess að hjálpa þessu fólki voru íbúðir þess hirtar af þeim, annaðhvort á nauðungarsölu eða gegnum einhvers konar samkomulag, og seldar fjársterkum aðilum sem margir hverjir höfðu auðgast á árunum fyrir hrun. Kannski fékk sumt af þessu fólki að leigja heimili sín áfram af nýjum eigendum en öðrum var klárlega hent út. Enginn hefur haft áhuga á því að kanna hag þessa fólks eða annarra fjölskyldna sem misstu allt sitt eftir hrunið, enda gætu mjög óþægilegir hlutir komið í ljós sem engin ríkisstjórn frá hruni vill að fréttist. Hitt er ljóst að leigumarkaðurinn óx í svo til sama mæli og íbúðirnar voru hirtar af fólki. Sá vöxtur hefur síður en svo gengið til baka þannig að sennilega er flest þetta fólk enn þá fast þar. Þessi mistök og þetta miskunnarleysi gagnvart viðskiptavinum sjóðsins má alls ekki endurtaka sig. Verði Íbúðalánasjóður leystur upp þarf að huga sérstaklega að hagsmunum neytenda, þ.e. heimila sem enn eru með lán frá Íbúðalánasjóði. Það verður að huga að því hvað eigi að verða um þá neytendur sem enn skulda Íbúðalánasjóði húsnæðislán. Er ætlunin að selja lán þeirra í einhvers konar vafningum, öðrum kröfuhöfum til innheimtu, eða jafnvel sjóðinn í heild? Ef svo er, hvernig verða hagsmunir og réttindi þeirra í þeim viðskiptum tryggð? Sporin hræða. Sú skelfing sem gerðist þegar lánasöfn sparisjóðanna og Frjálsa fjárfestingarbankans voru sett í umsjón sérstaks félags sem kallað var Drómi er okkur mörgum enn í fersku minni. Við viljum alls ekki horfa upp á Dróma 2, eða hvað? Er fjármálaráðherra tilbúinn til að ábyrgjast að lántakendur Íbúðalánasjóðs muni í engu glata réttindum sínum verði lán þeirra framseld öðrum kröfuhöfum? Í þetta skipti er ekki í boði að henda neytendum út á guð og gaddinn. Réttindi og hagsmunir þeirra verða að vera í forgangi.

Forseti. Þetta er mikið og áhugavert mál. Hérna er fjármálaráðherra og segir ýmsa hluti hátt og með mikilli innlifun, varar fólk við stórkarlalegum yfirlýsingum um 150 milljarða kr. sparnað. Nei, það var annars hann sem var með yfirlýsingar um 150 milljarða kr. sparnað. Hann sneri þessu við. Hvað skyldi vera í gangi hérna? Hérna er borið upp að það þurfi að passa upp á það að hérna séu hagsmunaaðilar og kröfuhafar og þeirra lögfræðiálit séu nú ekkert marktæk, alls ekki neitt marktæk. Lífeyrisþegarnir hérna í landinu, þeir eru þarna undir. En hverjum treystir markaðurinn? Er það þeim sem skulda lítið, skulda mikið eða þeim sem borga? Er það ekki þeim sem borga skuldirnar sínar sem markaðirnir treysta þegar allt kemur til alls? Þetta mál er mjög merkilegt þegar allt kemur til alls. Þegar sagan er skoðuð, líkt og þingmaður Framsóknarflokksins ýjaði að, þá sést að hérna erum við að glíma við ákveðna pólitíska ákvörðun. Það var varað við einmitt þessu vandamáli sem við erum að glíma við núna, þessari áhættu sem fylgdi því að það er ekki hægt að greiða upp lánin, greiða upp hlutina. Það virðist vera pólitísk ákvörðun um að halda þessum bréfum óuppgreiðanlegum. Hver ber nákvæmlega ábyrgð á þeirri ákvörðun er ekki hægt að benda beint á, að öðru leyti heldur en ríkisstjórnina á þessum tíma. Ef þessi bréf hefðu verið uppgreiðanleg af hálfu ríkisins, af hálfu Íbúðalánasjóðs, þá værum við ekki í þessum vanda. Þetta er nákvæmlega vandinn sem var bent á og þess vegna erum við í þessum mínus sem er verið að ræða. Það er mjög áhugavert að lesa t.d. rannsóknarskýrslu Alþingis um Íbúðalánasjóð hvað þetta varðar. Það eru ýmis flókin mál þar á bak við 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, fyrir umræðuna hér í dag og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir andsvörin. Þessi umræða fjallar, eins og hér hefur verið rætt, um afleiðingar ákvarðana sem voru teknar fyrir hartnær 20 árum. Eins og við öll vitum er fjárhagsvandi ÍL-sjóðs arfleifð þeirra breytinga sem gerðar voru á húsbréfakerfi þáverandi Íbúðalánasjóðs árið 2004, saga sem við þekkjum flest og hefur verið rakin hér margoft í ræðustóli Alþingis. Það er fjöldi lagatæknilegra atriða sem má deila um, eins og oft er þegar ólíkir hagsmunir og ólík sjónarmið koma saman, en ég tel umfram annað að við verðum að ræða og nálgast þetta mál með hagsmuni almennings í huga. Ég tel áform hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ábyrg og að þau sýni þá fyrirhyggju sem þarf til að koma í veg fyrir að vandinn vaxi enn frekar. Það væri óábyrgt ef ríkissjóður biði átekta eftir fyrirsjáanlegu þroti ÍL-sjóðs. Það er alveg ljóst að það er ekki skynsamlegt að gera ekki neitt. Þau áform að leggja til slit og uppgjör ÍL-sjóðs draga úr óvissu gagnvart öllum þeim sem hlut eiga að máli, hvort sem það eru kröfuhafar, ríkissjóður eða almenningur í landinu. Það er ábyrgðarhluti stjórnvalda gagnvart skattgreiðendum, fólkinu í landinu, að uppgjör sjóðsins verði ekki meira íþyngjandi en tilefni er til af því að nóg er jú þegar um. Þess vegna er afskaplega mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan, að reynt verði til þrautar að ná samningum þannig að enginn beri skarðan hlut frá borði. Að lokum vil ég segja hér í minni fyrri ræðu, því að hér er spurt um trúverðugleika ríkissjóðs á fjármálamörkuðum, að það er einmitt mikilvægt að eyða óvissu og taka á málinu núna. Það kemur til með að auka tiltrú á hagstjórn hér á landi frekar en að draga úr henni.

Herra forseti. Þetta er býsna flókið mál. Ég hafði nú eiginlega hugsað mér að koma hérna upp og ræða mikilvægi þess að uppgjörið, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á hér, uppgjörið á Íbúðalánasjóði, verði ekki meira íþyngjandi fyrir almenning en þörf krefur. Þar þarf auðvitað að taka tillit til allra sjónarmiða. Það þarf að taka tillit til áhrifanna á langtímafjármögnunarkostnað og fjármögnunartækifæri okkar. Það þarf að taka tillit til mögulegrar bótaskyldu. Og það þarf að taka tillit til hagsmuna þess stóra hluta almennings sem á töluvert mikið undir stöðu lífeyrissjóðanna okkar. En ég missti eiginlega fókusinn þegar hæstv. ráðherra fór að kalla eftir vinum ríkissjóðs, vegna þess að það verður auðvitað að segjast eins og er að fáir hafa reynst ríkissjóði verri vinir síðastliðin ár en akkúrat hæstv. ráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, þegar litið er til stöðu ríkissjóðs og þeirrar gegndarlausu útgjaldaaukningar sem þar hefur verið. Þetta sló mig nú eiginlega bara kalda, herra forseti, að það skuli vera rökin. Ég verð síðan líka að segja að jafn oft og kallað hefur verið hér eftir því að hagur almennings verði látinn ráða en ekki sérhagsmunir þegar kemur að ákvarðanatöku stjórnvalda er eitthvað líka skrýtið við það að sérhagsmunirnir sem hæstv. ráðherra finnur til að standa gegn skuli vera íslenskir lífeyrissjóðir. Það er einfaldlega allt á hvolfi í þessu máli. Að því sögðu þá þarf að leysa þetta. Ljósglætan í máli hæstv. ráðherra er áherslan á að ná samningum um þetta mál, vegna þess að hvaðan sem við komum og hvaða réttmætu áhyggjur við höfum af stöðu mála 

Virðulegi forseti. Fjármálakerfið gegnir þjóðhagslega mikilvægu hlutverki. Það er brýnt að standa vörð um traustan og heilbrigðan fjármálamarkað með góðu regluverki og virku eftirliti. Það sem fer verst með fjármálastöðugleika er óvissa. Það skiptir máli fyrir þjóðarbúið að eyða óvissunni hvað ÍL-sjóðinn varðar. Ég hef verið á milli steins og sleggju í þessu máli. Ég hef setið beggja megin borðs og ég skil mjög vel báðar hliðar. Ég hef sagt það áður hér á Alþingi að allir kostir í þessari stöðu eru vondir. Þetta er mál er varðar okkur öll og þá ekki síst framtíðarkynslóðir. ÍL-sjóður tapar 1,5 milljörðum á mánuði og fyrirsjáanlegt er að án aðgerða verði skuldin orðin um 450 milljarðar árið 2044. En þegar ég veg og met málið í heild þá er ég þeirrar skoðunar að það eigi að leita allra leiða til að ná samningum við lífeyrissjóðina. Það er skylda okkar allra gagnvart íbúum þessa lands að leita allra leiða til lausnar. Með samningum myndu lífeyrissjóðirnir sýna samfélagslega ábyrgð og koma í veg fyrir að þessum gríðarlegu fjármunum verði velt yfir á framtíðarkynslóðir. Mér finnst við stinga hausnum í sandinn ef við ætlum að senda komandi kynslóðum reikninginn fyrir þessum Svarta-Pétri sem stjórnmálamenn bjuggu til. Ég vil standa vörð um framtíðarkynslóðir og er alin upp við það að gera betur í dag en í gær og gera hlutina frekar í dag en á morgun. Ég treysti lífeyrissjóðunum algerlega til að ávaxta það fé sem fengist við uppgjör á sjóðnum og þannig yrði alls óvíst að tap þeirra verði eitthvað sérstakt til lengri tíma litið. Ég vil því hvetja og brýna hæstv. fjármálaráðherra sem og lífeyrissjóðina til að leita allra leiða til að ljúka þessu máli til hagsbóta fyrir þjóðina.

Herra forseti. Það var okkur dýrkeypt að Framsókn og Sjálfstæðisflokkurinn færu saman í ríkisstjórn árið 2003. Sjálfstæðisflokkurinn vildi halda völdum og studdi Framsókn í húsnæðismálum með stórkostlegum afleik. Einn af þeim sem samþykkti afleikinn í þingsal árið 2004 var hæstv. fjármálaráðherra. Sömu flokkar höfðu skömmu áður einkavætt bankakerfið sem hrundi í október 2008 með tilheyrandi verðbólgu, gengisfalli, atvinnumissi, kaupmáttarrýrnun, eignatilfærslu og miklu tjóni fyrir almenning. Umræðan hér í dag er um traust og trúverðugleika íslenska ríkisins á fjármálamörkuðum. Því fylgir traust og trúverðugleiki hæstv. fjármálaráðherra - og hvernig er því háttað? Í fyrsta lagi skulum við líta tíu ár aftur í tímann. Í skýrslu rannsóknarnefndar um Íbúðalánasjóð, sem birt var sumarið 2013, segir skýrt um afleikinn, með leyfi forseta: „Þessi vegferð endaði illa og varð þjóðinni dýrkeypt.“ Árið 2013 lá þetta allt fyrir en hæstv. fjármálaráðherra svaf á verðinum. Í öðru lagi liggur fyrir lögfræðiálit sem segir að áform ráðherrans í þessu máli séu brot á einkaréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Ekki eykur það traustið á ráðherranum eða fyrirætlunum hans. Í þriðja lagi er talað um að áform þessa sama ráðherra muni leiða til afar kostnaðarsamra dómsmála á hendur ríkisins, sem sagt á hendur almennings. Í fjórða lagi segja allir lífeyrissjóðirnir að áform ráðherrans muni leiða til tugmilljarða króna tjóns fyrir almenning í landinu vegna tapaða lífeyrisréttinda. Og meðal vondu kröfuhafanna, sem hæstv. fjármálaráðherra talar hér um, er Styrktarsjóður hjartveikra barna. Sá ráðherra sem nú þarf að svara umboðsmanni Alþingis vegna sölu á hlut í Íslandsbanka til útvalinna leggur til að íslenska ríkið gangi á bak orða sinna og standi ekki við gerða samninga. Það mun augljóslega draga úr trausti og trúverðugleika íslenska ríkisins. Fleiri orð um traust og trúverðugleika hæstv. fjármálaráðherra eru óþörf.

Virðulegur forseti. Eins og komið hefur hér fram eru allir kostir vondir í þessu máli en þetta er auðvitað mál sem snertir okkur öll og þarf með einhverjum hætti að leiða í jörð. Mig langar hér í lokin og örstutt að fá að koma inn á breytt umhverfi vegna vaxtahækkana. Frá því að fyrstu hugmyndir hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra komu fram um slit á ÍL-sjóði hefur vaxtaumhverfi tekið talsverðum breytingum. Af því tilefni væri forvitnilegt að fá sýn hæstv. ráðherra á það hvort hann meti sem svo að í núverandi ástandi felist ný tækifæri sem jafnvel væri hægt að nýta til góðs, þ.e. að nýta fjármuni ÍL-sjóðs í framkvæmdir fyrir ríkissjóð, m.a. innviðaframkvæmdir, í stað þess að láta þessa fjármuni liggja inni í Seðlabankanum. Þegar hér voru lægri vextir þurfti ríkið að borga meira með ÍL-sjóðnum en væntanlega hefur orðið viðsnúningur á því síðustu mánuði. Þá væri áhugavert að vita hvort þetta atriði hefði verið skoðað sérstaklega.

Virðulegi forseti. Nú virðist fjármálaráðherra telja sig hafa fundið leið til að gera upp skuldir sjóðsins miðað við núverandi stöðu þeirra og komast hjá því að greiða kröfuhöfum Íbúðalánasjóðs bætur fyrir framtíðarvaxtatap, sem í daglegu kalla í daglegu tali kallast uppgreiðslugjöld. Án þess að fara nánar út í orðræðu um að samningar skuli standa langar mig að beina því að ráðherranum hvort sama muni ekki gilda um neytendur, þau sem skulda Íbúðalánasjóði húsnæðislán með þessum íþyngjandi skilyrðum. Skilyrðin um uppgreiðslugjald eru verulega íþyngjandi fyrir neytendur og algerlega úr takti við nútímabankaviðskipti. Í raun má alveg halda því fram að þau verði að teljast óréttmætir skilmálar í samningi þar sem þau eru algerlega án nokkurra takmarkana. Þannig eru dæmi um að Íbúðalánasjóður hafi krafist hartnær 20% af eftirstöðvum lánsins í uppgreiðslugjald. Það má færa sterk rök fyrir því að það séu órjúfanleg tengsl á milli uppgreiðslugjalda í samningum og stofnunarinnar Íbúðalánasjóðs og að þegar sú stofnun er ekki lengur til og lánin seld öðrum falli þessi ákvæði sjálfkrafa niður, enda er Íbúðalánasjóður eina lánastofnunin sem hefur ótakmörkuð uppgreiðslugjöld í sínum samningum með þeim hætti sem hér um ræðir. Hér væri ekki um samningsbrot að ræða. Þessi uppgreiðslugjöld eru algerlega úr takti við nútímabankaviðskipti og verulega íþyngjandi og jafnvel skaðleg neytendum, ekki síst á tímum þar sem bæði fjármálaráðherra og seðlabankastjóri benda fólki ítrekað á að það geti skuldbreytt lánum sínum ef á þarf að halda til að minnka annaðhvort greiðslubyrði eða áhrif verðbólgunnar. Þarna er hópur fólks sem hefur ekki átt möguleika á því. Verði lánasöfnin seld, eins og ég tel líklegt, þarf því að gæta að þessu í samningum við kröfuhafa. Ég vil því beina því til ráðherra að beita sér fyrir því að verði lánasöfnin seld verði þessir skilmálar um uppgreiðslugjöld felldir brott í samræmi við það sem fjármálaráðherra telur að eigi að gilda fyrir ríkissjóð. Það lítur mjög einkennilega út ef ríkið getur komið sér undan uppgreiðslugjaldi gagnvart sínum kröfuhöfum án þess að tryggja að það sama gildi um neytendur gagnvart þeirra kröfuhöfum. Þá fyrst væri sjálfsköpuðum uppgreiðsluvanda vanda sjóðsins velt yfir á saklausa neytendur af fullum þunga.

Forseti. Það er áhugavert að pæla í því af hverju þessi lán voru ekki uppgreiðanleg alla leið. Hverjar eru forsendurnar fyrir því? Hver er ástæðan þar á bak við? Það hefur ekki komið fram. Það hefur enginn náð að finna út nákvæmlega hvað það var, en það eru nokkrir möguleikar. Annars vegar það sem kemur fram t.d. í rannsóknarskýrslu Alþingis um Íbúðalánasjóð, með leyfi forseta: „Breytingar á fjármögnun Íbúðalánasjóðs í þá veru að gera skuldabréf sjóðsins eftirsóknarverðari fyrir erlenda fjárfesta virðast unnar að einhverju leyti í samvinnu við þá sem hlut áttu að samningu minnisblaðsins. Óskir erlendra fjárfesta um uppgjörshæfi bréfanna og stærð flokka komu fram um síðustu aldamót.“ Þarna eru sem sagt ákveðnar kröfur frá erlendum fjárfestum. Þetta þarf að vera álitleg og örugg fjárfesting, sem hún er miðað við þessa skilmála. Þar er komin möguleg ástæða fyrir því að það var tekin pólitísk ákvörðun um að hafa ekki uppgreiðsluákvæði alla leiðina í þessu máli. En þarna er samhljómur við ýmislegt annað sem við sjáum. Það þurfti að passa upp á erlendu kaupendurna í Íslandsbanka. Hrunið er þar á bak við og salan á bönkunum þar. Alltaf eru þetta blessuðu erlendu fjárfestarnir sem einhverjir vilja selja, merkilegt nokk. Hins vegar eru það síðan lífeyrissjóðirnir og ávöxtunarkrafa þeirra, 3,5% ávöxtunarkrafa, til að standa undir þeim skuldbindingum sem þar eru á bak við. Eftir hrunið var tekið eitt hæsta lán með hæstu vaxtaprósentu hjá lífeyrissjóðunum, einfaldlega til þess að verja lífeyri fólks. Eftir stöndum við, eftir öll þessi mistök og eftir þessa ákvörðun um að hafa þessar skuldir ekki uppgreiðanlegar, og það á einhver að taka ábyrgð. Það á einhver að viðurkenna: Já, þetta var okkar vandamál. Við tókum þessa ábyrgð. Við ætlum að taka pólitíska ábyrgð á því að þetta mun kosta ríkissjóð marga, marga milljarða. Við erum í því ástandi 

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan þá tel ég það mikilvægt fyrir ríkissjóð að eyða þeirri óvissu sem skapast hefur vegna ÍL-sjóðs. Eins og fram hefur komið telja stjórnvöld sig vera að uppfylla að fullu þá skilmála sem skuldabréfin kveða á um og um það stendur einmitt styrinn. Kröfuhafar, lífeyrissjóðirnir íslensku, telja stefnu stjórnvalda fela í sér tugmilljarða tjón þótt ekki liggi fyrir hvert mögulegt tap kunni að vera. Ég vil segja um þennan málflutning að tjónið, möguleg eignaskerðing kröfuhafa, kemur svo sem ekki til vegna áforma stjórnvalda nú. Hún kemur til vegna yfirvofandi gjaldþrots ÍL-sjóðs. Það steytir því á skilningi milli ríkisins annars vegar og lífeyrissjóðanna hins vegar á því hver ábyrgð ríkisins er vegna skilmála skuldabréfanna. En það er líka mikilvægt fyrir okkur sem hér erum að hafa það í huga að við erum hér að lágmarka áhættu ríkissjóðs fyrir hönd samfélagsins alls. Það er okkar hlutverk. Ég get tekið undir margt af því sem komið hefur fram hérna í dag, t.d. það að lánin hafi ekki verið með uppgreiðsluákvæði. Þetta var ekki gott fyrirkomulag sem átti sér stað fyrir 20 árum. En lífeyrissjóðirnir hafa líka fjölmörg tækifæri til að fjárfesta til að tryggja hag sinna umbjóðenda til framtíðar. Sem betur fer eru færin mörg hér á landi. Ég tel mikilvægt að við finnum leið til að sætta sjónarmið í þessu máli eins og svo margir aðrir. En þegar og ef málið sem birt hefur verið í samráðsgátt stjórnvalda kemur til þingsins þá fáum við einmitt tækifæri til að takast á um þau sjónarmið sem hafa verið viðruð hér í dag og þar ættu þau öll að koma fram sem eiga við í þessu máli og allir þeir sem hafa af þeim talsverðar áhyggjur.

Virðulegi forseti. Ég nánast biðst afsökunar á því að hafa valdið því að hæstv. fjármálaráðherra snöggærðist hér í ræðustól. En mér finnst þetta sýna okkur að aftur og aftur sjáum við hvað hæstv. fjármálaráðherra fer glannalega með fjármuni, sjaldan þó jafn gróflega og hér í dag. Hér talar hann eins og skjal um lagasetningu sé ekki til, eins og að lögfræðiálit og ákall lífeyrissjóðanna sé tilbúningur. Það sé rangt að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn spyrji spurninga um næstu skref stjórnvalda. Sumir stjórnarliðar tala hér um mikilvægi þess að eyða óvissu. Það má kalla það að standa ekki við gerða samninga að eyða óvissu. Það má kalla það að láta almenning taka reikninginn að eyða óvissu. Það eyðir vissulega óvissu. Það eyðir hins vegar líka trausti og það eyðir trúverðugleika og það mun kosta framtíðarskattgreiðendur á Íslandi. Það mun kosta þegar það liggur fyrir að skuldbindingar við íslensk stjórnvöld eru ekki pappírsins virði, eru afnumdar með lögum. Hver vill eiga viðskipti við þannig stjórnvöld? Það mun kosta, hvort sem við horfum á lífeyrissjóðina sjálfa, fólkið í landinu eða ríkissjóð. Þessi leið mun líka kosta ríkissjóð, ekki bara þá lífeyrisþega sem hér eru undir heldur mun það kosta almenning allan á Íslandi að fara fram með þessum hætti. Pólitísk hugmyndafræði kennitöluflakkarans hefur afleiðingar. Ég hvet hæstv. ráðherra til að sýna nú ábyrgð og sýna nú skynsemi og leiða málið til lykta í gegnum samtal í stað þess að fara fram með hótunum um lagasetningu í stríði við eignarréttarákvæði stjórnarskrár.

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa ákveðinni furðu á því að fólk segi hérna í öðru orðinu að við séum að fjalla um kröfur sem séu varðar af stjórnarskrá og í öðrum lögum og hins vegar eru menn að gefa sér að hægt sé að leggja fram á þinginu frumvarp sem hrifsi þennan rétt af fólki. Ef það er svo að allar þessar kröfur eru svona vel varðar af stjórnarskrá og öðrum lögum þá verða þær ekki teknar af þeim sem halda á kröfunum og þá er væntanlega ekkert að óttast, nema þeir óttist að þeir tapi mögulega málinu, þá þegar frumvarpið kemur fram. 

Herra forseti. Um leið og má fagna því að hér sé ákveðin tilhneiging til að gera bragarbót fyrir eldra fólk þá ætla ég að harma það að sú þingsályktunartillaga sem við fengum samþykkta hér fyrir réttum tveimur árum í þessum þingsal, einróma samþykki alls þingheims, um að hér yrði sett á fót embætti hagsmunafulltrúa fyrir eldra fólk, þá harma ég að ekki skuli hafa verið staðið við það af framkvæmdarvaldinu og svona freklega gengið á okkar skýra vilja. Forseti. Við greiðum atkvæði með þessari tillögu. En ég skora um leið á hæstv. ráðherra að koma til móts við skýran vilja löggjafans og halda áfram þeirri vinnu sem hann er að vinna fyrir eldra fólk og koma á fót embætti hagsmunafulltrúa fyrir eldra fólk.

Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir það sem hv. þm. Inga Sæland nefndi hér áðan. Hér er um góðar aðgerðir fyrir eldra fólk að ræða en þarna vantar að það sé gerð aðgerðaáætlun um þingsályktun sem var samþykkt hér á þinginu og var hluti af þinglokasamningum. Það hræðir mig ef við erum að taka þingsályktanir og samninga og hreinlega ekki horfa á það þegar við erum að vinna okkar vinnu. Við verðum að standa við það sem við segjum hér á þingi. Það á ekki bara við að hlutirnir fari hér í atkvæðagreiðslu, svo gleymum við þeim, heldur að því sé framfylgt í stefnu og aðgerðum í framhaldinu.

Virðulegur forseti. Að skipa starfshóp til að taka úr gildi samþykki 56 þingmanna hér á Alþingi hlýtur að vera eitthvert met. Ég skil ekki hvernig það er hægt. Þessi starfshópur hefur það mikil völd að hann á bara að fresta þessu öllu í fjögur ár. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa þegar samþykkt er hér á þingi að koma á hagsmunafulltrúa aldraðra að við berum það mikla virðingu fyrir þeirri samþykkt og fyrir öldruðu fólki sem hefur byggt upp landið okkar að við göngum í og klárum þetta verk. Förum ekki í útúrsnúninga og reynum að láta einhverja úti í bæ, einhvern hóp sem er skipaður, fá þau völd að ógilda það sem Alþingi hefur samþykkt. Við eigum aldrei að sætta okkur við þetta.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé stórhættulegt fordæmi að verða til í þessum sal og við skulum ekki láta það henda okkur að við treystum ekki því sem þingheimur sammælist um og samþykkir einróma. Ég hef ekki almennt reynt ráðherra Íslands að því að ganga á bak orða sinna eða víkja sér frá því sem samþykkt hefur verið í þessum sal eða fyrirheit hafa verið gefin um. Ég óska engum þess í slíkum embættum að láta minnast sín fyrir það að sneiða hjá því sem skýrlega hefur verið samþykkt og ákveðið af þingheimi. Það er gjaldfelling, það er niðurlæging gagnvart þeim flokki sem nær þeim árangri og fagnar því með öllum sínum skjólstæðingum að það skuli bara ekkert gert með það og því fleygt út um gluggann en settir tveir símsvarar í staðinn, fyrir þá sem á annað borð geta náð sambandi við þá. Ég skora á ráðherra sem fer með þessi mál að vera maður orða sinna og þeirra fyrirheita sem hér hafa verið tekin og gefin 

Virðulegi forseti. Það er alltaf ánægjulegt að vera hér stödd að vinna að góðum málum. Ég held að við öll sem sitjum hér á Alþingi Íslendinga séum sammála um að það eigi að vera gott að eldast og með þessu erum við að vinna í þá átt. Þetta er gríðarlega mikilvægt og gott mál sem mun breyta miklu fyrir stóran hóp fólks sem hefur þurft að bíða. Við erum af virðingu með þessari aðgerðaáætlun að gera fólki kleift að dvelja lengur heima, vera sjálfbærara og fá að eldast með reisn. Við erum jafnvel líka að skoða stöðu þessa hóps til að við getum svo haldið áfram á þessari góðu vegferð. Ég held að það skipti máli að við tölum hreint út um hlutina. 

Forseti. Aðgerðaáætlunin er í megindráttum góð. Hún felur í sér mikilvæg skref til að greina vandamál, safna upplýsingum og þróa frekari aðgerðir og ég styð það heils hugar. En það skortir aðgerðir til að leysa þann risastóra vanda sem blasir við málaflokknum núna. Þjónusta við eldri borgara er og hefur verið illa fjármögnuð og það leiðir af sér fullt af vandamálum sem kosta miklu meira en að fjármagna bara málaflokkinn almennilega. Eitt stærsta verkefnið sem blasir við er gríðarlegur skortur á dvalar- og hjúkrunarrýmum sem leiðir svo af sér mikinn fráflæðisvanda í heilbrigðiskerfinu. Aðgerðaáætlunin tekst ekki við á þetta gríðarlega aðkallandi mál né nokkur önnur af stærstu viðfangsefnum í málaflokknum núna, heldur snýst hún einna helst um greiningar og stefnumótun inn í framtíðina. Og aftur: Þarfagreiningar og þróunarverkefni eru mjög mikilvæg en það er ekki hægt að sópa risastórum áskorunum bara undir teppið í von um að geta komið kostnaðinum yfir á næstu ríkisstjórn. Staðan virðist vera sú að biðin eftir raunverulegum 

Herra forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þetta mál, enda er það gott, það eru mörg brýn verkefni og tímabær sem fjallað er um í þessari aðgerðaáætlun. Það er bara einn vandi og hann er sá að í annarri áætlun, sem er fjármálaáætlun, fáum við ekki séð að það sé gert ráð fyrir fjármunum til að hrinda þessari fínu áætlun í framkvæmd. Við eigum eftir að fjalla um fjármálaáætlunina og það er enn tækifæri til að laga það mál. Ef við gerum það ekki þá er þetta góða, brýna og tímabæra mál fallið. En síðan vil ég taka undir þá sjálfsögðu kröfu að framkvæmdarvaldið fylgi eftir þeim ákvörðunum sem Alþingi tekur.

Virðulegi forseti, hv. þingmenn og kæra þjóð. Ég vil ítreka það sem ég kom inn á í gær, um þennan fulltrúa fyrir okkur eldri borgara. Ásmundur Einar Daðason er fulltrúi barnanna. Hann er barnamálaráðherra. Ég hvet einhvern af þessum ágætu 12 ráðherrum sem eru hér til að taka að sér þetta hlutverk, að vera ráðherra eldri borgara. Það er fínt að hafa þetta í nefnd og pæla í hvað við eldri borgararnir þurfum og allt það, bara fínt, en það þarf einhver að hugsa um okkar hag frá degi til dags og láta sig þetta varða.

Virðulegur forseti. Þetta er gott mál. Viðreisn mun styðja þetta mál. Ég fékk hins vegar skráð í nefndarálit að ég væri samþykkur álitinu með fyrirvara um að fjármálaáætlun tryggi ekki fjármögnun aðgerðaáætlunarinnar og áætlunin taki ekki á þeim vanda sem biðlistar á hjúkrunarheimili staðfesta að sé til staðar. Ég verð bara að vekja athygli á þessari skoðun minni og það kom fram í umræðunni í gær að inni á Landspítalanum lægju 66 sjúklingar sem ættu heima á hjúkrunarheimili. Það er bara á Landspítala en síðan eru aðrar sjúkrastofnanir sem geyma veikt fólk sem ætti líka heima á hjúkrunarheimilum. Ég held að við leysum ekki vanda þessara hópa bara með því að fara í einhverjar hókus pókus aðgerðir um nýjar lausnir í búsetuúrræðum fyrir eldra fólk. Við þurfum að sinna þessum hópi fyrst og fremst.

Virðulegi forseti. Aðeins um þær athugasemdir sem hér hafa komið fram vegna hagsmunafulltrúa eldra fólks. Þær athugasemdir finnast mér vera meira að formi til en efni. Ég trúi því ekki að neinn hér inni sé á móti því að við ráðumst í tilraunaverkefni um aukna ráðgjöf, aukna upplýsingagjöf, sem hagsmunafulltrúinn myndi m.a. sinna ef hann væri til. Það hefur engin ákvörðun verið tekin um að gera þetta ekki. Það er sama hversu oft ég segi það í þessum ræðustól, það virðist ekki síast inn. Við ætlum að safna reynslu áður en sú ákvörðun er tekin og þessi gagnrýni er því pólitískur stormur í vatnsglasi. Nýtt fjármagn er að koma inn árið 2025 samkvæmt fjármálaáætlun og ég mun nýta útgjaldasvigrúm í ár og á því næsta til að sinna þeim hluta sem snýr að félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu. Virðulegi forseti, við erum hér að stíga skref sem munu leiða til stórbættrar þjónustu við eldra fólk með samþættingu á félagsþjónustu sveitarfélaga og heilbrigðisþjónustunni. Við erum að stórauka fræðslu, upplýsingaflæði, þróun í velferðarþjónustu við eldra fólk og áfram mætti telja og ég vil þakka nefndinni kærlega fyrir vel unnin störf í þessu máli.

Herra forseti. Ég get bara ekki orða bundist. Að kalla það storm í vatnsglasi, að koma hérna með brotabrot af því í fangið á eldra fólki sem hagsmunafulltrúi eldra fólks hefði sinnt eins og skýr vilji löggjafans var, hver einasti alþingismaður samþykkti það ásamt ráðherrum og öllum í þessum þingsal að þessu embætti yrði komið á, og að einhver stjórn úti í bæ sé bærari til þess að taka ákvarðanir um það hvað eldra fólki er fyrir bestu - ég mótmæli því harðlega. Ég mótmæli því harðlega að við hér sem löggjafinn séum sett skör neðar en einhver stjórn úti í bæ og ég mótmæli því harðlega að hagsmunafulltrúi aldraðra sé ekki miklu umfangsmeiri og skili miklu betra starfi til hagsbóta fyrir eldra fólk heldur en þó þessi áætlun sem hér er í atkvæðagreiðslu nú.

Forseti. Ég ætlaði nú ekki að koma í aðra ræðu en mér blöskrar bara dálítið orðalag hæstv. ráðherra, að tala um storm í vatnsglasi. Mér finnst það vera svona, ég veit það ekki, asnalegt að orða þetta þannig út af því að þetta snýr að þingsályktunartillögu sem var samþykkt á þingi fyrir tveimur árum síðan. Á þessum tveimur árum var ekki hægt að fara í þá vinnu sem hæstv. ráðherra er að leggja til núna, þ.e. þessa skoðun sem á að fara í og þarfagreiningu áður en tekin er ákvörðun um það. Það eru tvö ár. Það hefði alveg verið hægt að fara í þessa vinnu strax þegar þessi þingsályktunartillaga var samþykkt og þá gætum við verið að uppskera úr þeirri vinnu núna og þá værum við með hagsmunafulltrúa aldraðra inni í þessari aðgerðaáætlun þannig að ég skil fullkomlega að Flokkur fólksins sé pirraður yfir þessu. Ég deili þeim pirringi og mér finnst að við ættum öll, þingmenn - út af því að mér finnst þetta vera vanvirðing við okkur, auðvitað þegar við samþykkjum þingsályktunartillögu, þetta er vilji þingsins sem við látum í ljós, þá á framkvæmdarvaldið að taka það upp og klára það bara.

Forseti. Ég deili áhyggjum þingmanna sem hafa talað hérna um hvernig er farið með ályktanir þingsins, að það eigi nú að gera eitthvað og bíða og sjá og athuga áður en við tökum ákvörðun, segir ráðherra, áður en við tökum ákvörðun. En það vorum við sem tókum ákvörðun í þessum þingsal. Þessi þingsalur er þar sem þingbundið lýðræði klárast. Þetta er staðurinn þar sem hið þingbundna lýðræði er stundað, ekki inni í ríkisstjórninni. Þar fer framkvæmdin á þessu þingbundna lýðræði fram. Ákvörðunin var tekin hérna inn í þingsal og það er ekki hægt að ráðherra segi: Ja, þegar við ákveðum. Það er búið að taka ákvörðun.

Virðulegur forseti. Þetta mál fer náttúrlega alltaf að verða furðulegra og furðulegra vegna þess að það eru komin tvö ár og nú segir ráðherra út af því að einhver starfshópur úti í bæ hafi ákveðið eitthvað, og hann líka, að skoða málið - þess vegna sé komið inn t.d. á Ísland.is, tveir aðilar þar sem eiga að fylgjast með málum. Við erum með áætlun hérna til 2028. Það er fram yfir næstu kosningar. Mér sýnist á öllu að það eigi að draga þetta mál þannig að það deyi út, það eigi ekki að setja hagsmunafulltrúa aldraðra á dagskrá en það er sko sannarlega þörf fyrir það. Það er sannarlega þörf fyrir það nú í dag að hagsmunafulltrúi aldraðra sé að starfa, hann þyrfti að byrja að starfa strax í dag út af biðlistum og öðru í því kerfi sem eldri borgurum er búið í dag.

Herra forseti. Ég ætlaði heldur ekki að koma upp í ræðu í þessu máli. Hins vegar verð ég að játa að ég er ein af þeim sem orð hæstv. ráðherra stuðuðu dálítið rétt áðan. Það sem stuðar mig við þessi orð er annars vegar það sem í þeim fólst, að við værum að tala um storm í vatnsglasi þegar við erum að tala um að það sé ekki verið að fylgja ályktunum Alþingis. Það er mikil vanvirðing við þetta þing. Það sem stuðar mig hins vegar líka er að þetta er það sem við erum alltaf að benda á, sem er vandamálið í því hvernig þessi ríkisstjórn vinnur. Hún lítur á Alþingi sem einhvers konar afgreiðslubatterí fyrir það sem ríkisstjórnin ákveður, eins og það sé í rauninni ríkisstjórnin sem styður þingið eða notar þingið en ekki ríkisstjórnin sem starfar í umboði Alþingis. Mig langaði bara að biðja hæstv. ráðherra um að hugsa þetta aðeins, hvernig þau tala, hvernig þau hugsa, varðandi það til hvers við erum með löggjafarþing hér á þessu landi. Það er ekki þannig að það sé þingsins að afgreiða það sem ríkisstjórninni dettur í hug. Það er akkúrat öfugt. Það er ríkisstjórnin sem á að framkvæma það sem Alþingi ákveður.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði í sjálfu sér ekkert endilega að koma hérna upp en mig langar að taka undir með þeim sem hafa tekið til máls hérna um þennan hagsmunafulltrúa aldraðra. Með fullri virðingu fyrir því sem nú er verið að leggja fyrir atkvæði þá fullnægir þetta ekki því sem hagsmunafulltrúi aldraðra hefði gert. Þar fyrir utan finnst mér þetta snúast um traust. Það er ekkert að marka það ef stjórnarandstaðan fær einhver mál í gegn og ef þau eru samþykkt á Alþingi. Það finnst mér vera málið hérna. Ég veit ekki betur en það fari að nálgast þinglok og alls konar samningaviðræður fari í gang, miðað við þá litlu reynslu sem ég hef. Er þá ekkert að marka þær? Er ekki hægt að treysta þeim? Það er það sem mér finnst mjög alvarlegt við þetta. Mér finnst fordæmið sem þetta skapar vera virkilega alvarlegt. Þetta var samþykkt á Alþingi og það er framkvæmdarvaldsins, ráðherra, 

Virðulegi forseti. Ég held að við hv. þingmenn þurfum að fara að spyrja okkur hvort hér sé enn þingræði. Ég get alla vega sagt það fyrir mitt leyti að þegar kemur að einhverjum þingsályktunartillögum sem koma einhvers staðar annars staðar frá en frá þeim hæstv. ráðherrum sem hér sitja þá er greinilega ekkert mark tekið á því sem við þingmenn leggjum fram. Ég spyr sjálfan mig, og ég vona að aðrir hv. þingmenn spyrji sig líka, hvort það sé yfir höfuð þörf á því eða hvort það muni nokkru skila að leggja fram einhverjar þingsályktunartillögur. Það er alveg sama hvað við setjum hér fram á þingi, hæstv. ráðherrar sitja bara og ákveða eitthvað allt annað.

Virðulegi forseti. Ég hef nú notað þá líkingu áður og ætla að gera það hér í aðeins fjölmennari hópi að við erum hér á einum og sama vinnustaðnum, vonandi að stuðla að betra samfélagi. Hér var fyrir fimm árum tekið sérstaklega fyrir að bæta vinnulag Alþingis, að bæta andann, að bæta starfskúltúrinn. Það þótti mér vera gott mál en mér sýnist að það hafi verið sett af dagskrá. Kannski var það metið svo að þessi tilraun hefði mistekist. Líkjum þessu við breiðskífu. Hér er meiri hluti sem fer með ríkisstjórn, hann á flest lögin á breiðskífu. Svo eru nokkrir minnipokamenn, eftir fjögurra ára starf er þeirra uppskera, þeirra töðugjöld, það að fá eitt lag á breiðskífuna. Ef það er samþykkt þá skal það standa. Tveim árum síðar skal ekki látið eins og ekkert hafi verið samþykkt eða rætt. Þetta er stórhættulegt fordæmi um alla samninga sem við gerum hér með okkur framvegis ef þetta verður látið slæda, svo að ég tali nú vonda íslensku.

Virðulegi forseti. Það er allt að gerast í hinum skapandi greinum á Íslandi. Við fengum hagtölur þess efnis að rekstrartekjur í menningu og skapandi greinum nemi nú 126 milljörðum kr. og mikil aukning hefur átt sér stað. Ég fagna því verulega að við greiðum nú atkvæði um myndlistarstefnu. Það hefur tekið talsverðan tíma að koma henni saman. Þetta er ekki bara stefna heldur líka aðgerðir. Ég vil þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd kærlega fyrir vel unnin störf og fagna því að þetta sé loksins að verða að veruleika.

Herra forseti. Ég vil gera grein fyrir þessari breytingartillögu og óska eftir því að meiri hlutinn hugsi sig aðeins um. Það er kominn upp málahali í Landsrétti út af svolitlu - Landsréttarmáli fyrst og fremst, líka auðvitað heimsfaraldri - en aðallega Landsréttarmáli sem olli því að dómstóllinn var verulega undirmannaður um langa hríð vegna þess hvernig hann var skipaður. Við þurfum að tryggja réttaröryggi á Íslandi. Við þurfum að tryggja réttláta málsmeðferð. Það er grundvallarréttur borgaranna að geta leitað til dómstóla og að málsmeðferð sé með tilhlýðilegum hraða. Hér er verið að leggja til að við höfum sólarlagsákvæði þannig að dómurum verði fjölgað um tvo að auki til tveggja ára til að ná niður þessum mikla hala. Það er alveg óboðlegt hvernig þetta er. Þetta veldur almenningi á Íslandi verulegu tjóni. Ég segi já.

Herra forseti. Ég er með á þessu nefndaráliti ásamt hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur og tek undir þessa breytingartillögu. Hér er lagt til að dómurum í Landsrétti verði fjölgað um tvo til viðbótar við þá tillögu sem er í þessu frumvarpi, til a.m.k. tveggja ára og með sólarlagsákvæði þar sem það er rétta leiðin til þess að tryggja sjálfstæði dómara. Ástæðan fyrir þessu er sú að það hefur myndast gríðarlega mikill málahali. Hvers vegna hefur myndast málahali? Það er ekki bara vegna þess að það er almennt svo mikið að gera hjá Landsrétti. Það er vegna þess að hæstv. þáverandi dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins skipaði með ólöglegum hætti í dóminn. Það er ástæðan fyrir því að staðan í Landsrétti er sú sem hún er nú - ástæðan fyrir því að fólk þarf að bíða árum saman eftir réttlætinu og öðru. Við verðum að tryggja að fólk fái úrlausn mála sinna. Það gildir bæði um sækjendur og verjendur í öllum málum.  Ég vil að það sé á hreinu að það er ekki fyrir tilviljun sem við stöndum frammi fyrir þessum vanda. Það er vegna þeirra lögbrota sem urðu hér í umboði Sjálfstæðisflokksins fyrir nokkrum árum. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Ég styð ekki þessa breytingartillögu en fagna því mjög að samstaða ríki um að fjölga dómurum í Landsrétti um einn. Það er mat Landsréttar sjálfs, dómstólasýslunnar og ráðuneytisins að það sé nægjanlegt til að ná utan um þann málahala sem skapast hefur. Við höfum jafnframt verið upplýst um að unnið sé að ýmsum öðrum aðgerðum á vettvangi Landsréttar til að flýta fyrir málarekstri þar. Við tökum svo sannarlega öll undir mikilvægi þess að mál gangi eins hratt og vel fyrir sig og hægt er í Landsrétti. Ég fagna því að við samþykkjum að fjölga dómurum um einn. Við teljum það nægjanlegt á þessum tímapunkti.

Virðulegi forseti. Hér leggjum við fram frumvarp sem einfaldar skipulagsferla, setur hagsmuni almennings í forgrunn og tryggir leiðir til að klára þjóðhagslega mikilvæga uppbyggingu innviða þegar og ef til ágreinings kemur. Núverandi ferlar varðandi skipulag taka engum breytingum. Almenningur hefur enn sömu tækifæri og leiðir að aðkomu eins og tíðkast hefur í hefðbundnum skipulagsmálum. Hér er eingöngu innleitt ferli sem farið er eftir ef til ágreinings kemur um þarfa uppbyggingu mikilvægra innviða. Eftir góða samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga, Landsnet, Skipulagsstofnun og innviðaráðuneyti taldi meiri hlutinn rétt að leggja til breytingar á frumvarpinu. Þær varða skipulag raflína og framkvæmdaleyfi sem undirstrikar að lagning raflína fari fram á skipulagsstigi. Einnig er lagt til að umhverfismati framkvæmda þurfi ekki að vera lokið svo að raflínuskipulag fari í kynningar- og afgreiðsluferli. Breytingin felur einnig í sér skipan raflínunefndar og aukna aðkomu sveitarfélaga, sem nú geta óskað eftir því að raflínunefnd verði skipuð ásamt framkvæmdaraðila. Auk þessa er lagt til að ráðherra hafi beina aðkomu að ágreiningsmálum sem varða þjóðhagslega mikilvæga innviði.  Ég vil nýta tækifærið og þakka félögum mínum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd kærlega fyrir samvinnuna.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða frumvarp þar sem gerðar eru breytingar á skipulagslögum og m.a. dregið úr sjálfstæði sveitarfélaga. Ég tel að við þurfum virkilega að skoða þetta vel áður en við samþykkjum það. Mig langar að óska eftir því að málið fari eftir 2. umr. aftur til nefndar.

Hæstv. forseti. Ég held að við deilum ekki um það að grípa þarf til mikilla endurbóta á flutningskerfi raforku hér á landi. Til þess þurfa lög að standa. Það er hins vegar þannig, og kom fram í umfjöllun hv. umhverfis- og samgöngunefndar um þetta frumvarp frá hæstv. innviðaráðherra, að það er alls ekki ljóst að það þjóni tilgangi sínum eða markmiðum. Þess vegna höfum við, fulltrúar Samfylkingarinnar, Viðreisnar og Pírata í nefndinni, lagt fram frávísunartillögu þannig að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og unnið betur úr því í ráðuneytinu svo að hægt verði að leggja aftur fram frumvarp sem hugsanlega verði hægt að afgreiða hér. Ef svo ólíklega vill til að frávísunartillagan verði felld höfum við einnig varatillögu.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. umhverfis- og samgöngunefnd hafi öll verið því sammála að markmiðið er gott, eins og jafnan er. Endurbóta er þörf. En ég vil taka undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur um þær efasemdir sem hafa komið fram við meðferð málsins í nefndinni. Frumvarpið, eins og það er úr garði gert, er ekki sérstaklega líklegt til að ná fram markmiðum sínum. Þarna er líka þung gagnrýni frá nokkrum sveitarfélögum. Ég er á því að meiri hlutanum hafi ekki tekist að svara með sannfærandi hætti þeirri gagnrýni að með þessu frumvarpi sé ráðherra farinn að ganga yfir eðlileg mörk hvað varðar skipulagsvald og sjálfsákvörðunarvald sveitarfélaga. Af þeirri ástæðu get ég ekki stutt þetta mál og er á minnihlutaáliti.

Virðulegi forseti. Mér finnst rétt að koma og skýra þetta betur. Hér er talað um að frumvarpið nái ekki tilgangi sínum og einfaldi ekki skipulagsferla. Í stað þess að gefin verði út þrjú framkvæmdaleyfi ef línan fer gegnum þrjú sveitarfélög og að skipulagsákvarðanir verði fleiri, þá er eingöngu lagt til að til verði ein skipulagsákvörðun og eitt framkvæmdaleyfi. Ég get ekki séð betur en það verði til að einfalda ferlið töluvert. Ég, sem fyrrverandi sveitarstjórnarfulltrúi, tek undir það að mikilvægt sé að virða skipulagsvald sveitarfélaga. Hins vegar er ekki verið að ræða það hér hvort fara eigi í framkvæmd heldur með hvaða hætti. Fulltrúar sveitarfélaga hafa fulla aðkomu að ferlinu.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér um ræðir hefur fengið mikla og góða umfjöllun í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Við höfum tekið tillit til þeirra athugasemda sem fram komu, fundað með aðilum og gert breytingar á frumvarpinu þannig að það nái markmiðum sínum mun betur. Hér er kannski verið að tala um sitt hvort markmiðið. Eitt af markmiðunum var að útbúa skýran feril ef ágreiningur kæmi upp milli fleiri en eins sveitarfélags - að setja það í feril sem tryggði fulla aðkomu sveitarfélaga. Hitt markmiðið, sem var niðurstaða skýrslu sem forsætisráðuneyti lét gera, var að útbúa þyrfti greiðari og skilvirkari ferla til að leggja línur almennt. Því markmiði er kannski ekki náð og við þurfum að halda áfram að finna leiðir þar. En þarna hefur fundist lausn varðandi deilumál. Ég held því að málið sé komið í góðan farveg.

Hæstv. forseti. Því miður fór þetta með frávísunartillöguna eins og mig grunaði. Hér er tillaga sem á að tryggja að þegar farið er í svokallað raflínuskipulag, eins og hér er kveðið á um, bætist þar við greinina orðin: „og staðfest er að skili umtalsverðum umbótum í afhendingaröryggi raforku fyrir almenna notendur“. Við erum hér flesta daga og mjög oft í þessum sal að ræða um raforkuöryggi og afhendingaröryggi. Það er mjög mikilvægt að löggjafinn sé sér meðvitaður um að afhendingaröryggi til almennings, heimila og venjulegra fyrirtækja verður að vera í forgangi. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Við erum að greiða atkvæði um breytingar á ýmsum lögum og þetta eru svo sannarlega ýmis lög. Þarna er verið að breyta lögum um fjarskiptasjóð, búvörur, dýrasjúkdóma, virðisaukaskatt, tekjuskatt, erfðafjárskatt og fleira. Ég er sammála ýmsu sem þarna kemur fram en ósammála öðru. Ég vil sérstaklega tiltaka 3. gr. og 21. gr. sem ég hef áður lýst skoðun minni á. Ég sat hjá við afgreiðslu málsins og atkvæðagreiðslu í þinginu áður. Í 3. gr. er kveðið á um kaupréttarsamninga. Ég skil markmiðin en ég er ósammála því að tekjur séu meðhöndlaðar með ýmsum hætti. Sumir borga bara fjármagnstekjuskatt af sínum tekjum, aðrir borga bara fjármagnstekjuskatt af kaupréttarsamningum, en launafólk þarf að borga fulla skatta. Ég mun ekki greiða atkvæði um þetta mál.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða frumvarp sem mun hafa áhrif á frumkvöðlafyrirtæki því að það er mjög algengt að setja upp svokallaða kaupréttarsamninga, sér í lagi þegar byrjað er með slík fyrirtæki. Slík fyrirtæki sækja oft fjármagn til útlanda. Eitt af því sem er skoðað af erlendum fjárfestum þegar farið er í svona mál er hvernig kaupréttarsamningar eru settir upp. Það sem gerir þetta mál erfitt er að hér erum við að búa til séríslenskar reglur sem munu auka flækjustigið fyrir þessa erlendu fjárfesta sem vilja koma inn. Því langar mig að óska eftir því að hv. efnahags- og viðskiptanefnd taki þetta mál aftur til sín milli 2. og 3. umr. og skoði hvaða áhrif þetta hefur á mögulegar fjárfestingar erlendra aðila og fái til sín gesti sem geta talað um slíkt.

Herra forseti. Hér er sannarlega verið að fjalla um ýmsa hluti eins og áður var nefnt, m.a. um kauprétt og hvernig á að fara með hann til frumkvöðla og fyrirtækja. Það eru engar fréttir að Ísland er risastórt land, fámennt og langt frá mörkuðum. Við eigum mjög mikið undir því að auka hlut frumkvöðla og nýsköpunarfyrirtækja í hagkerfi okkar. Ég tel þetta vera jákvætt mál og mun styðja það.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðbrandur Einarsson talar um að hann skilji markmiðin en sé á móti kauprétti sem hluta af launakjörum. Þarna greinir okkur hv. þingmann á. Virðulegi forseti. Ég fagna því mjög að þetta sé komið fram. Hæstv. nýsköpunarráðherra hefur talað fyrir því að það sé nauðsynlegt að við færum þetta umhverfi nær því sem er í löndum í kringum okkur. Við vitum að hér eru mörg fyrirtæki, frumkvöðlar og sprotar sem bíða eftir því að þetta frumvarp verði að lögum. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli í samkeppni okkar um mannauð milli þjóða en við erum ekki samkeppnishæf eins og staðan er nú.

Virðulegi forseti. Ég styð heils hugar það sem gert er hér fyrir nýsköpunarfyrirtæki. Við getum farið yfir sögu nýsköpunarfyrirtækja á Íslandi og nefnt Marel, Össur, Kerecis og fjölmörg fleiri sem eru gríðarlega verðmæt og bera íslensku hugviti fagurt vitni. Ég vil lýsa ánægju með það. Ég lýsi líka ánægju með að hvötum við orkuskipti í bílum skuli vera fram haldið, sem við höfum náð góðum árangri í og vorum næst á eftir Norðmönnum á heimsvísu, held ég. Ég vil nota tækifærið, af því að ég lét það hjá líða áðan, og lýsa sérstakri ánægju með frumvarpið um náttúruvernd og úrgang, og sérstaklega um myndlistarstefnu, tónlistarstefnu og kvikmyndastefnu, svo að ég afgreiði þetta allt í einu.  
             Ég ætla bara að segja þetta núna af því að svo þarf ég frá að hverfa. 

Forseti. Annað atriðið sem hér er verið að greiða atkvæði um eru skipulagslög, hagkvæmar íbúðir. Það mál kemur fram seint og síðar meir þrátt fyrir að aðstæður séu eins og þær eru á húsnæðismarkaðnum, það er búið að kalla eftir einhverjum aðgerðum í langan tíma. Reykjavíkurborg er búin að vera að reyna að koma þessu á framfæri eins og hér er lagt upp með í frumvarpinu. Loksins, loksins, löngu seinna, kemur fram þetta pínulitla frumvarp, mjög lítið og nett og einfalt. Þó fyrr hefði verið, myndi ég segja.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um veitingu ríkisborgararéttar frá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Nefndinni bárust 94 umsóknir um ríkisborgararétt sem tekið var á móti til og með 1. apríl. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt getur Alþingi veitt ríkisborgararétt með lögum. Verklagið er með þeim hætti að undirnefnd hv. allsherjar- og menntamálanefndar fer yfir þessar umsóknir, fær þau gögn sem hún telur sig þurfa og leggur mat á þær. Mig langar að nota tækifærið og þakka kærlega hv. þingmönnum Birgi Þórarinssyni, Jódísi Skúladóttur og Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Þau hafa lagt á sig mikla vinnu við að fara yfir þessar umsóknir. Þau voru einhuga um að leggja það fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd að 18 einstaklingar myndu nú öðlast íslenskan ríkisborgararétt. Hv. allsherjar- og menntamálanefnd var einhuga um að gera þær tillögur að sínum. Þess vegna leggjum við fram tillögu um að þeir 18 einstaklingar sem tilgreindir eru í frumvarpinu fái ríkisborgararétt. Ég vona að þingheimur geti sammælst um þetta, eins og hefð hefur verið, og að við getum boðið þessa 18 einstaklinga velkomna í hóp okkar hinna.