Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

fyrri umferð. Ræðumenn verða : Fyrir Sjálfstfl. í fyrri umferð 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, í síðari umferð 3. þm. Reykn., Oddur Ólafsson og 5. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson. Fyrir Framsfl. í fyrri umferð forsrh. Ólafur Jóhannesson og í síðari umferð fjmrh. Halldór R. Sigurðsson. Fyrir SF í fyrri umferð félmrh. Hannibal Valdimarason og í síðari umferð menntmrh. Magnús T. Ólafsson. Fyrir Alþb. í fyrri umferð iðnrh. Magnús Kjartansson og í síðari umferð sjútvrh. Lúðvík Jósepsson. Fyrir Alþfl. í fyrri umferð 7. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, og í síðari umferð 5. landsk. þm., Stefán Gunnlaugsson. Hefst nú umræðan, og tekur fyrstur til máls hv. 1. flm., 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, og talar af hálfu Sjálfstfl.

Flm. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Þegar núverandi ríkisstj. hafði setið á valdastóli um þrjú missiri, eða 1½ ár, var almannarómur allótvíræður um það, hvernig þessari vinstri stjórn hefði farnazt, og staðreyndirnar töluðu sama máli : Ríkisstj. er sjálfri sér sundurþykk og ráðlaus. Hún hefur látið reka á reiðanum. Eftir eins árs valdaferil hlaut stjórnarstefnan þann dóm ráðamanna eins stærsta kaupfélags landsins, að „Hrunadans kostnaðarverðbólgunnar“ stefndi atvinnulífinu í voða. Á haustmánuðum í fyrra hófst nýtt uppbótakerfi, svo að sjávarútveginn ræki ekki í strand, þrátt fyrir meira aflamagn og hærra útflutningsverð en nokkru sinni fyrr. Iðnaðurinn horfði fram á taprekstur eftir mestu uppgangstíma í sögu þessarar atvinnugreinar á árunum 1969–1971. Fyrir jólin hespaði ríkisstj. af afgreiðslu annarra fjárlaga sinna með þeim afrekum, að útgjöld ríkisins höfðu þá tvöfaldazt frá þeim, sem var á fjárlögum ársins 1970. Viðskiptahallinn við útlönd fór stöðugt vaxandi og stefndi að nærri 15 þús. millj. kr. halla á 3 árum, 1971–1973. Erlendar skuldir höfðu vaxið óðfluga úr 11.5 milljörðum um áramótin 1970–1971 í u. þ. b. 17 milljarða kr. í árslok 1972. Fjárfestingarlánasjóðir voru fjárvana. Sérfræðingar höfðu verið til kallaðir að veita ráðvilltri ríkisstj. vísbendingar. Þegar þær lágu fyrir, voru uppi þrjár stefnur í ríkisstj. um það, til hvaða úrræða skyldi grípa. Reyndar hafði forsrh. áður „persónulega“ boðað fjórðu stefnuna. Voru því fjórar kvíslar fallvatna stjórnarherrana að feigðarósi. Sætzt var að lokum innan ríkisstj. á gengislækkun krónunnar fremur en að klofna. Þó var gengið á snið við samhliða ráðstafanir, sem sérfræðingarnir höfðu ráðlagt, svo að Seðlabankinn taldi óvissuna enn helzta einkenni efnahagslífsins, þegar hann tilkynnti gengislækkun hinn 17. des. s. l. „með samþykki ríkisstj.“ Þegar svo var komið sem nú hefur stuttlega verið á drepið í einum 12 liðum, þótti þingflokki sjálfstæðismanna tími til kominn að bera fram till. til þál. um vantraust á hæstv. ríkisstj. og kröfu um þingrof og kosningar. Í afgreiðsluönnum fjárlaga fyrir jól varð samkomulag um það að fresta umræðum um vantraustið fram yfir þinghlé, og önnur atvik leiddu til frekari dráttar. En hafi verið ástæða til vantrausts fyrir jólin þá er sú ástæða enn þá auðsærri nú. Nú er það altalað í herbúðum sjálfra stuðningsmanna ríkisstj. að engu sé líkara en að stjórnin hafi hreinlega lagt upp laupana - um hreina uppgjöf sé að ræða. „Stefna stjórnarinnar er óbreytt.“ Með þessum orðum hóf hæstv. forsrh. svokallaða stefnuræðu sína, sem hann flutti í útvarpið í upphafi þessa þings. Hvers kyns ávarpsorð til þjóðarinnar skyldu forsrh. nú hugkvæmast? Ég er hræddur um, að það þyrfti að vera margt með öðru sniði nú hjá forsrh. Þá hélt hann, að fólkið í landinu sæi einhvern dýrðarljóma kringum ríkisstj. „Það gildir nær einu, hvert litið er,“ sagði oddviti ríkisstj. í október. „Alls staðar blasa við framfarir, endurbætur í löggjöf og breytingar af ýmsu tagi, sem fólkið í landinu er vitni að.“ Svo mörg voru þau orð. Það má vera, að ráðh. hafi geð í sér til þess að draga upp einhverjar glansmyndir af afrekum ríkisstj. í þessum umr., en ég held, að þeir ættu að fara að með gát. Til hverra úrræða hefur hún gripið, vinstri stjórnin góða, sem lofaði í Ólafskveri að leiða hrjáða þjóð úr eyðimörkinni og inn í fyrirheitna landið. Þrjár gengisfellingar hefur hún framkvæmt á liðlega 13 mánaða tímabili, tvær að vísu í tengslum við gengisfall dollars, en í bæði skiptin meiri en efni stóðu til af þeim sökum, þar sem aðeins liðlega 60% af gjaldeyrisöflun eru í dollurum og 74% innfluttrar vöru og þjónustu greiðast í öðrum gjaldeyri en dollurum. En gengisfellingin í desember um 10.7% er skilgetið afkvæmi vinstri stjórnarinnar sjálfrar, og engum öðrum verður kenndur króginn. Stjórnin sjálf var frumkvöðull þess að skapa efnahagsvandann, sem úr þurfti að bæta. Hvaða gengisfelling er verri en sú, sem þannig er að staðið, að hún megnar með engu móti að eyða óvissu og skapa jafnvægi á peningamarkaði, en stefnir beint út í bullandi verðbólgu og er því vísast forboði frekari gengisfellingar? Slíkt var einkenni gengisfellingarinnar fyrir jólin, enda þurfti strax að gripa til nýrra aðgerða fyrir áramót til aðstoðar útgerðinni, sem átti þó að hafa einna helzt hag af gengislækkuninni. Var þá lofað að létta launaskatti af útgerð og greiða jafnframt úr ríkissjóði í sjóði útvegsins. Þetta var smágreiði sjútvrh., sem lofað var, að því er sagt var, meðan fjmrh. var uppi í Borgarfirði - 160 millj. kr. pinkill á fjárvana ríkissjóð, en fjárlögin 1973 höfðu nýverið hlotið afgreiðslu með raunverulega 500 millj. kr. greiðsluhalla. Fleira hafði verið afrekað. Verðstöðvun hafði verið fordæmd í tíð fyrrv. ríkisstj., samt var hún framlengd 1971 og síðan sett brbl. í ofboði á miðju sumri 1972 um tímabundna verðstöðvun til áramóta. Frestað var jafnframt greiðslu til launþega sem svaraði 2.5 stigum í kaupgreiðsluvísitölu, en áður þótti slíkt ódæði. Fjárlögum var breytt með brbl. og ákvæðum laga um framkvæmdaáætlun einnig. Vinstri stjórnin sneri greiðsluafgangi ríkissjóðs frá árinu 1970 í greiðsluhalla 3 góðærinu 1971. Mismunurinn reyndist aðeins litlar 800 millj. kr. Ríkisstj. leggur nýverið fyrir Alþingi frv. til l. til breyt. á vísitölu kaupgjalds. Ekkert samráð er haft við launþegasamtökin, heldur farið huldu höfði við undirbúning frv. Frv. fer í n., en er síðan ekki sinnt meir, þar sem stuðning við það skortir hjá stjórnarliðinu sjálfu. Menn spyrja undrandi: Hvers konar stjórnarhættir eru þetta? Allt virðist fálm og kák eða hálfkarað verk, enda er árangurinn ekki glæsilegur. Nokkur dæmi sýna vinstristjórnarmyndina, þótt tekið sé af handahófi. Húsmóðirin kaupir mjólkurpottinn allt að helmingi dýrari í dag en hún gerði í gær. Helztu neyzluvörur heimilisins hafa hækkað meira en nokkru sinni fyrr. Vísitala byggingarkostnaðar hefur ekki alveg tvöfaldazt frá 1970, en hækkað úr 439 stigum í 760 stig. Tekjuskattur hefur meira en tvöfaldazt miðað við heildartekjur á fjárlögum, úr 10% 1971 í 22% árið 1973. Helztu erlendu gjaldmiðlar eru nú allt að 34% dýrari en fyrir stjórnarskipti. Það samsvarar um 2% gengisfellingu krónunnar á mánuði til jafnaðar á tíma vinstri stjórnarinnar. Sennilega hækkar kaupgreiðsluvísitalan á þessu ári úr 117 stigum í 134 stig eða um 15%, og aðeins þriðjungur af því mun ákvarðast af gengisfalli dollarans og hækkun á erlendum vörum, hitt ber að skrifa á kostnaðarreikning óstjórnar eða stjórnleysis. Staða atvinnuvega er ótryggari en nokkru sinni áður, þrátt fyrir mokafla og hæsta verðlag sem þekkzt hefur á erlendum markaði. Þegar kaupfélagsstjórinn á Akureyri skýrir frá sölu- og framleiðsluaukningu um 18% á s. l. ári, telur hann, að kaupgreiðslukostnaðurinn hafi hækkað um 90%. Viðskiptajöfnuðurinn við útlönd var hagstæður um 1000 millj. kr. á árunum 1969 og 1970, en hallinn er nú 4–5 þús. millj. kr. á hverju ári hjá núverandi ríkisstj. Í mesta góðæri og á tíma hækkandi rauntekna fer vöxtur sparifjármyndunar stöðugt minnkandi. Hann var 24% árið 1970, 19% árið 1971 og aðeins 16.5% árið 1972. Það, sem vex, er verðbólgan og óttinn við meiri verðbólgu. Atvinnuvegir berjast í bökkum síversnandi afkomu, og alls kyns þjónustustarfsemi er undir sömu sök seld, vegna þess að þörf verðhækkana hrannast upp, en ákvörðunum er frestað og frestað. Vinnufriðurinn hefur rofnað oftar en skyldi, stundum með langvarandi verkföllum, t. d. farmannaverkfall frá 4. des. 1971 til 13. jan. 1972, verkfall rafvirkja um mánaðartíma árið 1972 og verkfall vélgæzlumanna á þessu ári, svo og 40 daga togaraverkfall, sem ekki sér enn fyrir endann á. En hæstv. ríkisstj. virðist þó ekki alls varnað. Á elleftu stund leggur hún fram till. til þál, um heimild til þess að fullgilda viðskiptasamning við Efnahagsbandalag Evrópu, sem undirritaður hafði verið 22. júlí á s. l. sumri. Greinilegur ágreiningur er eins og fyrri daginn innan ríkisstj., og verður allur hinn furðulegi dráttur og málsmeðferð ekki með öðru móti skilin. En stjórnarandstaðan þjappar sér um málið og kommúnistar í ríkisstj. láta undan, eftir að viðskrh. er digurbarklega búinn að fullyrða í þinginu, að hann muni alls ekki staðfesta samninginn, fyrr en henta þyki, er gerð bókun um það í utanrmn. að ríkisstj. feli utanrrh. að staðfesta samninginn. Málið hefur síðan réttan framgang góðu heilli, en viðskrh. er fjarstaddur við seinni umr. og atkvgr. í þinginu. Um framvindu mála og samstöðu innan ríkisstj. gæti hún gjarnan raulað: „Lánið elti Jón, en lét í friði mig.“ Þá er komið að tveim málum, sem ekki eru minnst í sniðum, en hæstv. ríkisstj. verður engan veginn hrósað fyrir frammistöðuna í. Það eru landhelgismálið og öryggismál ríkisins. Vegna þess almenna skilnings og samhuga Íslendinga, sem ætíð hefur ríkt um lífshagsmunamál okkar, landhelgismálið, skapast sjaldnast andstaða í slíku máli. Ég vil þó minna á, að samstaða allra þm. í þessu máli náðist ekki, meðan núverandi stjórnarflokkar voru í stjórnarandstöðu. Samstaða allra þm. um tillögu utanrmn. 15. febr. 1972 náðist aðeins vegna þess, að núverandi stjórnarandstöðuflokkar teygðu sig til hins ítrasta og lögðu sig alla fram um það að ná einhuga niðurstöðu. Þetta var allt annað en gerðist á Alþingi 1971, þegar núverandi stjórnarflokkar lögðu mest upp úr því, að samstaða næðist ekki, fóru síðan um landið fyrir kosningar með blekkingar og mjög ósæmilegan áróður bæði um þá menn og stjórnmálaflokka, sem mest höfðu lagt af mörkum fyrr og síðar til þess að hefja sigurstranglega sókn í landhelgismálinu eftir síðari heimsstyrjöldina. Við uppskerum nú og eigum eftir að uppskera ávextina af landgrunnstefnunni, sem þá var mótuð og framvinda málsins hefur grundvallazt á. Lítið hefur verið talað um aðstöðuna í landhelgismálinu nú. Menn hafa leitt hjá sér að stofna til deilna þar um. Við höfum hins vegar mátt þola það að heyra sífelld brigzlyrði úr stjórnarherbúðunum um það, að við berum ábyrgð á gerð „landráðasamninga“ í þessu máli. Hér er átt við þá stórmerku samninga, sem gerðir voru 1961 við Breta og Þjóðverja og leystu þá hina alvarlegu dellu, sem risin var. Þeir fólu í sér viðurkenningu þessara ríkja á 12 mílna landhelginni, sem stækkaði fiskveiðilögsöguna um 70 000 ferkm. Þeir færðu okkur til viðbótar stækkaða landhelgi, með breyttum grunnlínupunktum, um 5000 km2 að stærð. Staðfest var í samningunum, að við mundum halda áfram útfærslu landhelginnar á landgrunnssvæðinu. Við stóðum með stjórnarflokkunum að útfærslu landhelginnar í 50 mílur 1. sept. s. l., enda þótt Alþingi hefði áður, hinn 7. apríl 1971, í tíð fyrrv. stjórnar samþykkt ályktun, sem lengra gekk og miðaði við landgrunnið. En hvað hefur áunnizt? Því miður berast fregnir af því, að Bretar veiði fullt eins mikið og áður - fyrir útfærsluna - við Ísland. Og ekki mun þá ungfiskinum hlíft. Þá er sagt að samningarnir frá 1961 séu okkar akkillesarhæll, þeir torvelda okkur útfærsluna, m. a. vegna þess, að þeir hafi falið í sér, að vísa mætti ágreiningi, sem rísa kynni um útfærslu fiskveiðilögsögunnar, til Alþjóðadómstólsins í Haag. Engir samningar voru fyrir hendi, þegar þorskastríðið hófst hér 1958 og Bretar létu togara sína veiða hér undir herskipavernd. Ekki hlutum við blíðari meðferð þá af þeirra hálfu. Af þessu er ljóst, að fyrirbára um dómstólinn í þessu sambandi nú er algerlega út í hött. Þessum ósóma um landráðabrigzl úr stjórnarherbúðunum ætti því að linna. Nú liggur fyrir, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, að Alþjóðadómstóllinn í Haag hefur fellt þann dómsúrskurð, að hann hafi lögsögu í málinu. Mun dómstóllinn taka deilumálið til efnislegrar meðferðar og fella efnisdóm í málinu. Ríkisstj. hefur kosið að hafa enga málsvara af Íslands hálfu við dóminn á tveim stigum, þegar hann felldi úrskurð, sem fól í sér tilmæli til aðila um bráðabirgðaskipan mála, og þegar hann felldi dóm um lögsöguna. Það var mjög óskynsamlegt og hefði á engan hátt bundið hendur okkar um efnislega meðferð málsins. En látum deilur um réttmæti þess, að svo var að farið, liggja á milli hluta. Nú, þegar nýr þáttur málsins hefst, nýtt mál um efnishlið deilunnar hefst, er óverjandi að halda lengur að sér höndum. Í „Hugleiðingum um áramót“, sem ég ritaði í Morgunblaðið 31. des. s. l., sagði ég m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Það var kjarni hinnar samhljóða ályktunar Alþingis 15. febr. 1972, að Alþingi ítrekaði grundvallarstefnu Íslendinga að landgrunn Íslands og hafið yfir því sé hluti af íslenzku yfirráðasvæði. Á þessum grundvelli höfum við unnið sigur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Á þessum grundvelli eigum við nú að sækja og verja mál okkar fyrir Alþjóðadómstólnum. Hin minnsta þjóð, sem þorir að standa á rétti sínum, verður ekki sigruð af stærstu þjóðum. Af þessum sökum voru landhelgissamningarnir, sem Íslendingar gerður við Breta og Þjóðverja árið 1961, okkar „stærsti stjórnmálasigur“, eins og Bjarni Benediktsson orðaði það af alkunnri lögspeki og vitsmunum.“ Engri íslenzkri ríkisstj. verður fyrirgefið það að láta málstað Íslands e. t. v. vera fyrir borð borinn fyrir alþjóðadómstóli vegna þess, að rödd Íslands fær ekki að heyrast þar vegna þvermóðsku einnar saman, þegar málstaður okkar er stöðugt að vinna á, og auðvitað væri sigur í máli okkar fyrir alþjóðadómi endanlegur sigur okkar og því óverjandi að skoða ekki til hlítar, hver málsmeðferð þjónar bezt hagsmunum okkar Íslendinga. Hér hníga mörg rök að einu marki, sem of langt yrði að rekja nú. Öll þau gögn, sem fram til þessa hafa verið send af Íslands hálfu okkur til málsvarnar, eru 2–3 vélritaðar síður um það, að við teljum, að dómstóllinn hafi ekki lögsögu í málinu. Hæstv. ríkisstj. verður sannarlega að athuga betur sinn gang í þessu efni. Um frammistöðu hæstv. ríkisstj. í varnar- og öryggismálum landsins er sem betur fer lítið að segja. Traust eða vantraust okkar sjálfstæðismanna á ríkisstj. í þeim efnum er álíka mikið eða lítið eins og þegar hún settist á valdastól. Aðgerðaleysið í þessum málum fer henni eflaust bezt, og fetar hún þar dyggilega í fótspor fyrri vinstri stjórnar. Ég hef margoft látið að því liggja, að einsdæmi mundi vera í hinum vestræna heimi, að ríkisstj. fleiri flokka settist á laggirnar með yfirlýsingu um það, að hún væri ósammála í öryggis- og varnarmálum landsins. Þessa skelfingu máttum við þó þola, er núv. ríkisstj. hleypti heimdraganum. Sem betur fer hefur enn orðið minni skaði en ætla hefði mátt. Utanrrh. gaf um það yfirlýsingu, að hann mundi láta kanna efnahagsleg áhrif af dvöl varnarliðsins hér á landi. Hann hefur verið inntur eftir þessari könnun í utanrmn. Fram hafa komið skýrslur um kostnaðaratriði varnarliðsins hér á landi, sem yfirmaður þess hefur góðfúslega látið formanni varnarmálanefndar í té, en áður gáfu yfirmenn varnarliðsins slíkar upplýsingar á opinberum blaðamannafundum. Hinn hressilegasti innan ríkisstj. fór beint í ljónagryfjuna til Norfolk og heimsótti aðmírálana og var hinn vaskasti að þeirri för lokinni. Hinn hæverski utanrrh. efndi loks til könnunarferðar til Washington upp úr áramótum. Fara litlar fregnir af þeirri Bjarmalandsför. Við sjálfstæðismenn höfum haldið uppi miklum viðræðum við hæstv. ríkisstj, á s. l. þingi um þessi veigamiklu mál ríkisins. Við höfum gefið út sérstakt rit, sem utanrmn. flokksins sá um, um öryggismál landsins. Þar er lýst viðhorfum okkar til þessara mála. E. t. v. fer bezt á því, að ríkisstj. fái óáreitt að glíma við sjálfa sig áfram í þessum viðkvæmu og veigamiklu málum landsmanna. Fólkið spyr: Hvert stefnir? Það er óráðin gáta. Getur forsrh. veitt einhver svör? Er samstaðan innan ríkisstj. um einhver svör? Vill einn halda í austur og annar í vestur, eða hefur ríkisstj. tapað áttunum? Við getum ekki veitt leiðsögu í jafntakmörkuðum umr. og hér eru aðra en þá að vísa til þeirrar öruggu forustu, sem Sjálfstfl. hefur jafnan veitt í stjórn þessa lands, þegar til hans var leitað. Ríkisstj., sem hefur brugðizt, víkur, hvort sem henni líkar betur eða verr. Lífdagarnir tæmast einn af öðrum, skapadægur er fram undan. Það skiptir ekki öllu máli hvenær þjóðinni verður forðað frá þeim voða, sem í ríkjandi óstjórn felst. Vissa þjóðarinnar um að hafa það sjálf í hendi sér, hvenær endir verði bundinn á ráðleysið, skiptir öllu máli. Í því felst gæfa okkar að búa við stjórnarfar frjálsrar skoðanamyndunar fólksins sjálfs. Við sjálfstæðismenn teljum okkur fara nærri um það, að fólkið mundi ekki kjósa þessa ríkisstj. í dag. Ég held, að hæstv. forsrh. hljóti einnig að gera sér grein fyrir þessari staðreynd. Það er hins vegar mannlegt að reyna að þrauka og halda skútunni uppi í vindinn. En er það gert? Eða er látið reka í stjórnleysi? E. t. v. felst ekki aldurtili hæstv. ríkisstj. í afgreiðslu þessarar vantrauststill., þótt lið hennar sé margklofið. En hæstv. ríkisstj, hefur engu að síður ekki farnazt betur en svo, að fæstir munu nú ætla henni langa lífdaga, ekki heldur fjölmargir þeirra, sem áður tengdu þó vonir og traust við tilveru hennar.

Forsrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Þessi þáltill. sjálfstæðismanna um þingrof og nýjar kosningar er einber sýndarmennska, sem flanað er að í fljótræði og það á þeim tíma, sem mestu varðar, að þjóðin standi sem mest saman um sín stóru mál, bæði inn á við og út á við. Fátt væri fráleitara en að fara að stofna til harðvítugrar kosningabaráttu einmitt nú, enda till. sjálfsagt flutt í því trausti, að hún verði ekki tekin of alvarlega. Það dettur auðvitað engum í hug í alvöru, að stjórnarflokkarnir hverfi frá hálfunnu verki eða raunar vel það á hálfnuðu kjörtímabili. Núv. stjórnarflokkar fengu ótvíræðan meiri hl. í síðustu alþingiskosningum. Þeir gerðu með sér ítarlegan málefnasamning, sem byggður var í stórum dráttum á þeim stefnuskrám, sem lagðar höfðu verið fyrir kjósendur. Stjórnarflokkarnir allir eru að sjálfsögðu siðferðilega skuldbundnir til að vinna saman á grundvelli þess málefnasamnings út allt kjörtímabilið. Það er engum ætlandi að ganga undan merkjum, á meðan unnið er að framkvæmd hans á þann hátt, sem aðstæður leyfa. Að loknu kjörtímabili eða árið 1975 fer svo með eðlilegum hætti fram úttekt á starfi stjórnarinnar og framferði stjórnarandstöðunnar. Við þær lýðræðisleikreglur verða sjálfstæðismenn eins og aðrir að sætta sig. Ég held, að því verði ekki á móti mælt með neinum rökum, að stjórnarflokkarnir hafa unnið dyggilega að framkvæmd málefnasamningsins. Mjög margt af því, sem fyrirheit var gefið um í honum, er þegar komið til framkvæmda eða mun koma til framkvæmda á þessu ári. Annað er á undirbúningsstigi. Sumt er það vissulega, sem enn hefur ekki gefizt tími til að sinna. Þess er enginn kostur við þessa stuttu útvarpsumr. að gera grein fyrir þeim fjölmörgu framfaramálum, sem stjórnin hefur beitt sér fyrir á starfstíma sínum. Ég læt nægja að vísa til þess, sem ég hef um það sagt í stefnuræðu minni s. l. haust og í áramótagrein í Tímanum. Ég minni þó aðeins á hina stórfelldu uppbyggingu atvinnulífsins á nær öllum sviðum og þá ekki hvað sízt víðs vegar úti á landsbyggðinni. Ég nefni t. d. framkvæmdir á sviði samgangna og skólamála, og síðast, en ekki sízt, nefni ég útfærslu landhelginnar, sem er mál málanna hjá þessari ríkisstj. og þjóðinni allri. Um það mál hefur verið og á að vera samstaða allrar þjóðarinnar. Um það mál vil ég ekki deila, þó að skrif sumra stjórnarandstöðublaða að undanförnu gætu gefið tilefni til þess að rekja sögu málsins og staðreyndir. Ég vona þrátt fyrir allt, að samstaða ábyrgra aðila haldist án víxlspora, og er ég þá sannfærður um, að við munum fagna fullnaðarsigri í því réttlætis- og lífshagsmunamáli okkar, en þolinmæði getur þurft til. Andspænis því stórmáli eru öll okkar dægurmál smá. Það liggur í hlutarins eðli, að ég tel mikilsvert, að stjórnin fái starfsfrið til að vinna áfram að þeim þjóðfélagslegu umbótum, sem hún hefur að markmiði. Með því tel ég hagsmunum þjóðarheildanna bezt borgið. Ég tel, að þegar alls er gætt, hafi stjórnin rækt hlutverk sitt þannig, að umbjóðendur okkar megi sæmilega við una, svo að ekki sé meira sagt. Það má auðvitað segja, að það séu ekki mikil tíðindi, því að það er nú einu sinni svo, að hverjum þykir sinn fugl fagur. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að stjórninni hafi ekki orðið á einhver mistök, og auðvitað er oft auðvelt að sjá eftir á, að eitthvað hefði mátt betur fara. En þegar á allt er litið með sanngirni og tillit er tekið til óviðráðanlegra og ófyrirsjáanlegra atvika, bæði innanlands og utanaðkomandi, ætla ég, að stjórnin verði ekki sökuð um að hafa brugðizt trausti kjósenda sinna. Það er mjög haft á oddi af hálfu stjórnarandstöðunnar, að ríkisstj. hafi misst öll tök á efnahagsmálum. Það er gömul saga, að efnahagsmálin eru kærkomið umræðuefni þrasgefnum stjórnmálamönnum, sem reyna að nota tölur til að villa fólki sýn. Ég held, að það séu tiltölulega fá grundvallaratriði, sem öðru fremur segja til um það, hvort efnahagsstjórn er góð eða léleg. Þessi grundvallaratriði eru lífskjör almennings, vinnufriður og atvinnuöryggi, kaupmáttur tekna, gjaldeyrisstaða þjóðarinnar og ríkisbúskapurinn. Ég held, að lífskjör landsmanna hafi ekki verið betri í annan tíma en nú. Ég hygg, að ekki verði véfengt, að vinnufriður hafi verið meiri á valdatíma núv. stjórnar en á viðreisnartímanum. Ég efast um, að atvinna hafi nokkru sinni verið betri og almennari hér á landi en einmitt nú. Kaupmáttaraukning hefur orðið mjög veruleg í tíð núv. stjórnar. Samkv. reikningum Seðlabankans hefur gjaldeyriseign bankanna ekki áður verið meiri en um síðustu áramót. Um ríkisbúskap ræði ég ekki, það verður gert af fjmrh. En forsenda fyrir góðum lífskjörum, atvinnuöryggi og vaxandi kaupmætti launa er atvinnurekstur í fullum gangi. Fyrir áramót var óhjákvæmilegt af ástæðum, sem liggja ljóst fyrir, m. a. í skýrslu valkostanefndar, að gera ráðstafanir til að treysta stöðu útflutningsatvinnuveganna. Gengislækkun var skásti kosturinn, sem samkomulag gat orðið um. Ég hef margoft lýst þeirri skoðun minni, að gengislækkun sé alltaf neyðarúrræði og stöðugt gengi sé mikilvæg forsenda fyrir traustu efnahagskerfi og aukinni velmegun. Aðrir hornsteinar eru þó enn þá mikilvægari fyrir afkomu þjóðarinnar, og þeir eru blómlegir atvinnuvegir í fullum gangi, sem stefna að framleiðni og þar með vaxandi þjóðartekjum og batnandi kjörum landsmanna. Það er markmið, sem ég set öllu öðru ofar og tel, að samkv. því leiðarljósi verði að stjórna, og það þýðir auðvitað engum til lengdar að ætla þeim, sem afla erlends gjaldeyris, að láta hann af hendi fyrir verð, sem þessu sjónarmiði er andstætt. Hitt er svo augljóst mál, að ég eyði ekki að því orðum, að auðvitað komumst við ekki hjá því að taka tillit til gengisbreytinga, sem verða í okkar helztu viðskiptalöndum. Mig langar til að víkja nokkru nánar að fyrstu þrem atriðunum, sem ég nefndi, þ. e. lífskjörunum, atvinnuörygginu og kaupmættinum, og leiða þar fram nokkur vitni. Ef við lítum fyrst á lífskjörin í dag, þá blasir sú staðreynd við, að Íslendingum hefur aldrei vegnað betur efnahagslega en um þessar mundir. Þetta sanna ótvírætt útreikningar hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunarinnar, sem sýna m. a., að einkaneyzla á mann árið 1972 var um 202 þús. kr. Fyrra hámark einkaneyzlu á mann var árið 1967 og var þá 168 þús. kr., umreiknað á verðlagi ársins 1972. Almenn velmegun mæld á grundvelli einkaneyzlu á mann hefur aldrei verið meiri á Íslandi en árið 1972 og hefur hækkað um 20.2% frá fyrra hámarki árið 1967. Það er líka vert að hafa það í huga í sambandi við þennan mælikvarða á lífskjörin, að einkaneyzla á mann er eins há á Íslandi eða hærri en í flestum öðrum Vestur- og Norður-Evrópuríkjum, nema þá í Svíþjóð. En hvað um atvinnuöryggið. Staðreyndin, sem við okkur blasir, er sú, að atvinnuöryggi hefur aldrei verið meira á Íslandi en það er í dag, þó að tíma- og staðbundið atvinnuleysi á einstaka stað geti átt sér stað og verði seint með öllu útilokað. Þetta veit hver maður. En til áréttingar þessari staðhæfingu vitna ég í dagblaðið Vísi, sem skýrði frá því í fréttagrein undir fjórdálka fyrirsögn 4. jan. s. l., að hér væri mannekla á miðjum vetri. Í greininni segir m. a. svo : „Það merkilega hefur gerzt, að á miðjum vetri vantar verkafólk í Reykjavík. Yfirleitt hefur nokkurt atvinnuleysi verið í borginni um áramót, en nú má heita, að það fyrirfinnist ekki. Aldrei hafa færri sótt um atvinnuleysistyrk á þessum tíma en nú er. 15, 8 karlar og 7 konur, voru á skrá í gærkvöld sem umsækjendur um styrk. Allir karlmennirnir voru komnir yfir 67 ára aldur, þ. e. flestallir á ellilaunum. Hins vegar liggja fyrir hjá ráðningarstofu borgarinnar margar beiðnir frá fyrirtækjum um starfsfólk, sem fólk finnst ekki til að taka. Auk þess er urmull auglýsinga í fjölmiðlum, þær sem beðið er um fólk. Hjá ráðningarstofunni eru óafgreiddar beiðnir um fólk til starfa, svo sem til byggingarvinnu, sem er harla óvenjulegt á þessum árstíma. Menn vantar í borgarvinnu, og erfiðlega gengur að fá sjómenn.“ Svo mörg voru þau orð Vísis, annars aðalmálgagns flm. þessarar till. Þau segja sögu, sem flestir þekkja, og það þarf engu við að bæta. En hvað þá um þriðja meginatriðið, sem er einn mikilvægasti mælikvarði á stjórn efnahagsmála, kaupmátt launa? Hér skal ég leiða fram annað vitni. Björn Jónsson, forseti Alþýðusambands Íslands, lagði fram skýrslu á þingi Alþýðusambandsins í nóv. s. l., þar sem greinilega kom fram, að kaupmáttur launa verkafólks fyrir hverja greidda vinnustund í almennri vinnu í Reykjavík hafði hækkað í valdatið núv. ríkisstj. um rúm 28% á 1½ ári og farið úr 107.2 stigum á öðrum ársfjórðungi 1971 upp í 137.6 stig á fjórða ársfjórðungi 1972. Í báðum tilvikunum var miðað við grunntöluna 100 á fyrsta ársfjórðungi 1968 og vísitölu framfærslukostnaðar. Þetta eru, að ég hygg, meiri hækkanir á kaupmætti launa verkafólks á stuttum tíma en dæmi eru til í allri sögu verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi. Þegar þessar staðreyndir eru hafðar í huga, sést, að sleggjudómar um almennt óstand í efnahagsmálum í víðtækustu merkingu eru fjarri sanni. Fólki líður í efnahagslegu tilliti almennt betur en nokkru sinni áður. Fólk býr við meira öryggi í atvinnu- og félagsmálum en áður. Framfarir og framkvæmdir hafa aldrei verið meiri en einmitt nú. Hvarvetna blasir við bjartsýni, stórhugur og trú á framtíðina í þessu landi. Þó að ég hafi afskaplega litla ánægju af því að pexa um liðna tíð, má þó af gefnu tilefni og til samanburðar geta þess, að það, sem einkenndi efnahagsstefnu viðreisnarstjórnarinnar, voru gengisfellingar og kjararýrnun, atvinnuleysi og landflótti fólks til útlanda í atvinnuleit, ófriður og verkföll á vinnumarkaði, t. d. þannig, að 2 millj. vinnudaga töpuðust vegna verkfalla árin 1967–1971. Þá var að því stefnt að gera fátæktina að skömmtunarstjóra á lífsgæði almennings. Flm. þessarar till. ættu ekki að skáka í því skjóli, að fólk sé búið að gleyma. Ég hef ekki trú á því, að almenningur í landinu vilji skipta á ástandinu þá og nú. Hitt skal ég fúslega viðurkenna, að núv. ríkisstj. hefur ekki tekizt að ná þeim tökum á verðlagsþróuninni, sem hún hefði viljað. Hún hefur þó hvað eftir annað bent á leiðir, sem hefðu getað haldið aftur af víxlverkunum verðlags og kaupgjalds og hamlað gegn verðbólgu, en þær hafa ekki hlotið byr, og í því efni er hlutur stjórnarandstöðunnar sízt af öllu góður. Hún hefur lagzt gegn öllum slíkum tilraunum. Hún hefur ekki bent á nein úrræði. Stjórnarandstæðingar hafa jafnan verið fremstir í flokki um hvers konar kröfugerð, jafnt á sviði verðlags og launa. Þeir hafa með öllum ráðum reynt að ýta undir verðbólguþróunina. Ef þeir hafa haldið, að þeir gætu gert stjórninni ógagn, hefur allt annað orðið að víkja. Ósk þeirra um að geta komið núv. stjórn frá með einhverjum ráðum byggir allri skynsemi út. Ég held, að núverandi stjórnarandstaða sé ein sú ábyrgðarminnsta, sem hér hefur starfað. Það er engu líkara en hún hafi stundum að einkunnarorðum: Hvað varðar mig um þjóðarhag? En núv. ríkisstj. er ekki ein um það að hafa háð erfiða baráttu við verðbólgu. Það þarf ekki að rekja ósigra fyrrv. ríkisstj. á því sviði, og voru fyrirheit hennar þó ekki smá. Það vantar ekki, að margir þykjast vera gegn verðbólgu. En þegar til kastanna kemur, er líkast því, að mönnum sé ekki eins leitt og þeir láta. Það er eins og áhuginn hjá allt of mörgum sé meiri í orði en á borði. Alls staðar er tortryggni um, að þeir eigi að leggja meira í sölurnar en aðrir. Ég held, að ef menn ætla að brjótast út úr vítahring verðbólgunnar, þurfi menn að fást til að líta á langtímamarkmið, en víkja þrengstu stundarhagsmunum ofurlítið til hliðar. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni, að gallað og sjálfvirkt vísitölukerfi eigi nokkurn þátt í óheppilegri þróun þessara mála. Þess er að vænta, að í allsherjarsamningum næsta haust takist að semja um skynsamlegra fyrirkomulag í þessum efnum og þá m. a. með hliðsjón af erlendum fyrirmyndum. Ég hef talið æskilegt, að menn hefðu getað komið sér saman um vissar bráðabirgðaráðstafanir þangað til, sem gætu gert vandann í haust minni en hann ella verður. Ég neita því ekki, að verðbólgan er stórkostlegt vandamál, og hún er mér mikið áhyggjuefni. Það væri mikils virði, ef hægt væri að ná samstöðu um lausn þess þjóðarvanda. Vandamálin, sem við er að glíma, eru auðvitað nú eins og endranær mörg og margvísleg. Það verður ekki sagt, að stjórnarandstaðan hafi bent á nein úrræði. Hún hefur aldrei getað sagt hvað hún hafi viljað gera í stað þess, sem ákveðið hefur verið af stjórnarflokkunum. Ég auglýsi hér eftir hennar úrræðum. Hún virðist því ekki líkleg til þess að leysa neinn vanda. Hún fékk líka ríkuleg tækifæri á löngum valdaferli. Mönnum eru enn í fersku minni úrræði hennar þá eða réttara sagt úrræðaleysi. Hún virðist enn ekkert hafa lært. Sjálfstæðismenn hafa varla séð glaðan dag, síðan þeir urðu að yfirgefa stjórnarráðið. Þeir virðast ekkert sjá nema stjórnarstóla, allt annað hverfur hjá þeim í skuggann. En ég held, að þeir verði nú enn um sinn að sætta sig við sitt hlutskipti. Ég hef ekki trú á, að þingrof og nýjar kosningar mundu greiða götu þeirra. Hitt er annað mál, að þau atvik, óviðráðanleg og ófyrirsjáanleg, getur borið að höndum, að æskilegt geti verið að breikka og styrkja grundvöll ríkisstj., og því er ekki að neita, að alvarleg áföll hafa dunið yfir þessa þjóð að undanförnu. Þau vil ég ekki ræða við þetta tækifæri. En vilji menn í alvöru reyna að snúa bökum saman og stuðla að aukinni samheldni og víðtækara samstarfi, þá eru þingrof og kosningahríð ekki leiðin. Ég held, að þjóðin ætlist til alls annars af alþm. sínum um þessar mundir, en að þeir blási að ófriðareldi.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Loksins hefur Sjálfstfl. hert sig upp í að bera fram till. um vantraust á ríkisstj. Þessu fagna ég, því að ég var sannast að segja farinn að óttast, að ef helmingur kjörtímabilsins liði svo, að slík till. kæmi ekki fram, þá kynnu einhverjir að fara að líta svo á, að íhaldið bæri traust til ríkisstj. Nú fá menn áreiðanlega að heyra í kvöld, að svo er ekki. Þið hafið nú til að byrja með heyrt vitnisburð formanns Sjálfstfl., og meira kemur sjálfsagt seinna í kvöld frá undirleikurum íhaldsins. Formaðurinn segir, að hér sé dáðlaus stjórn. En þó mundi hann áreiðanlega ekki óska, að hún yrði athafnasamari. Hann segir stjórnina sundraða og í sjálfu sér sundurþykka, þar logi allt í illdeilum. Já, svo mæla börn sem vilja. En víst er um það, að sízt af öllu mundi hann vilji óska þess, að þar ríkti meiri samhugur eða ást og einlægni í störfum. Þetta er svo út málað á alla vegu af mikilli mælsku og nokkurri andagift, og niðurstaðan er á öllum sviðum hin sama: Það er gersamlega ómöguleg ríkisstj. Og þótt stjórnin sé í öðru orðinu sökuð um harðstjórn og kúgun, þá er hún í hinu orðinu sýknuð af því með hörkuásökunum um, að hér sé stjórnlaust land, m. ö. o. gamla sagan, eitt rekur sig á annars horn. Hvaða betri dóms geta menn nú óskað sér af hendi íhaldsins en þetta? Ég fer a. m. k. ekki fram á neitt meira. Ég er blátt áfram í sjöunda himni af ánægju. Þessar klúru skammir, þessir órökstuddu sleggjudómar, þessi algerlega glórulausa fordæming á öllu, sem stjórnin gerir og ekki gerir, eru öllu lofi betri úr þessari átt. En hvers vegna mannaði Sjálfstfl. sig upp í það að flytja vantraust einmitt nú? Hafði kveiknað einhver vonarneisti hjá honum um, að e. t. v. væri stjórnin veikari en áður? Ekkert skal um það fullyrt af minni hendi. En víst er um það, að vantrauststill. er flutt mjög í sama mund og Bjarni Guðnason, hv. 3. landsk. þm., tilkynnti Alþ., að hann segði sig úr þingflokki SF. Við það kann einhver vonarneisti að hafa kviknað í brjóstum íhaldsmanna, enda ávarpaði Ingólfur Jónsson, Bjarna Guðnason þann sama dag sem væntanlegan vin sinn. „Tilvonandi vinur minn, Bjarni Guðnason,“ var ávarpið. Þetta var ósköp kærleiksríkt og bar vott um, að vonarneisti hefði kviknað. En kæru bræður, það er stundum lítið hald í hálmstráinu, og kynni svo hér að fara. Hversu alvarleg er svo þessi vantrauststillaga. Er hún ekki borin fram af stjórnarandstöðunni allri? Nei, menn skulu taka eftir því, að hún er borin fram af Sjálfstfl. einum. Alþfl. fékkst nefnilega með engu móti til meðflutnings. Og það er gleðilegur tímamótaatburður. Þannig er nefnilega augljóst öllum mönnum, að stórbrestur er nú orðinn í liði stjórnarandstæðinga, og við það stendur vantraustill. í allt öðru ljósi fyrir þingheimi en ella hefði verið. E. t. v. liggur ekki aldurtili stjórnarinnar í þessari till., sagði hv. 1. þm. Reykv. hér áðan. Þeir vita nefnilega, að þetta eru aðeins látalæti, tilburðir. Að vísu efa ég ekki, að hinir hörðu og snjöllu áróðursmenn Alþfl., sem hér tala í kvöld, munu úthúða stjórninni af mikilli orðfimi og finna henni flest til foráttu. Það hlutverk verða þeir nefnilega að leika og munu sennilega leika það vel. En það breytir þó engu um það, að hér eftir mun fáum detta samvaxnir Síamstvíburar í hug, þó að Sjálfstfl. og Alþfl. séu nefndir, jafnvel í sömu andránni, og það er þó alltaf veruleg breyting í íslenzkum stjórnmálum. Hvernig hefur nú stjórnarandstaðan verið? Hún hefur verið ofstækisfull og ofsafengin, ekki vantar það. Hávaðinn hefur verið geysilegur frá degi til dags. Legið hefur við, að menn yrðu að troða upp í eyrun til þess að forða sér frá heyrnarskemmdum. Upp á hvern dag, allt frá því að vinstri stjórnin tók við völdum, hefur allt verið að farast, bókstaflega allt að fara fjandans til. En það vita allir, að slíkur áróður er máttlaus og neikvæður, a. m. k. þegar til lengdar lætur. Mánuðir líða, orðafroðan hjaðnar, ekkert fer fjandans til, útkoman sú sama og hjá stráknum sem æpti: úlfur, úlfur, til þess að gabba nágranna sína, en enginn úlfurinn kom. Og þar kom svo, að enginn lagði trúnað á ópin, ekki heldur þegar úlfurinn kom í raun og veru og grandaði stráksa sjálfum. Eða muna menn ekki útmálun þess, hvernig fjárhagur ríkisins væri að umskapast úr blómlegu búi, sem við hefði verið tekið, og í sökkvandi forardíki, gjaldeyrissjóðurinn uppurinn, botnlaus skuldasöfnun hjá Seðlabankanum, ógnvekjandi halli í viðskiptunum við útlönd o. s. frv., löng upptalning? Nú fá menn að heyra í kvöld, hvernig þessi mál stóðu um síðustu áramót, og ég bið menn að taka eftir því, hvernig fjmrh. gerir þau mál upp. Eða muna menn uppþot eins og það, sem nýafstaðið er um staðfestingu viðskiptasamnings við Efnahagsbandalag Evrópu? Allt virtist vera á glötunarbarmi, ef samningurinn yrði ekki staðfestur fyrir 1. marz. Vissulega var allt í gangi til undirbúnings staðfestingar fyrir þann tíma, og svo var gert. Þar með var sú blaðran sprungin. En eins hefur farið með margar aðrar, nefnilega uppþot, frumhlaup. Nú skal það skýrt fram tekið af mér að Íslandi ber alls að gæta um að eiga ekki sök á því sjálft að vekja eða rjúfa viðskipta- og menningartengsl þess og nágranna okkar í Vestur-Evrópu. Eða þá útmálunin um öngþveitið í húsnæðismálum hjá þessari vesölu vinstri stjórn, ekki getur mönnum verið fallið það úr minni. En svo kom út fréttatilkynning frá Húsnæðismálastofnun ríkisins eftir áramótin, strax þegar hægt var að gefa yfirlit yfir útkomu þeirra mála á liðnu ári, og þá voru bölvaðar staðreyndirnar m. a. þessar: Starfsemi Húsnæðismálastofnunar ríkisins var meiri að vöxtum á árinu 1972 en nokkru sinni fyrr í sögu hennar. Lánveitingar stofnunarinnar námu hærri fjárhæð en nokkru sinni fyrr, til smíði eða kaupa á fleiri íbúðum en áður hafði verið. Einnig var áfram unnið með ýmsum öðrum hætti að framförum í húsnæðismálum almennings. Þetta var í fréttatilkynningu húsnæðismálastjórnarinnar. Lánsfé, sem til greiðslu kom á árinu, reyndist 1211.1 millj. kr. til 2387 íbúða, auk þess sem fé var veitt til lagfæringar á 274 eldri íbúðum. Heildarlánsfé stofnunarinnar á árinu 1972 fór þannig til 2661 íbúðar. Til samanburðar má geta þess, að á árinu 1971 nam veitt lánsfé 972.4 millj. kr. til smíði eða kaupa á 1604 íbúðum og á árinu 1970, síðasta heilu ári fyrrv. stjórnar, nam veitt lánsfé úr byggingarsjóði ríkisins 570.8 millj. kr. til smíði 1106 íbúða. Byggingarsjóður verkamanna jók starfsemi sína verulega á árinu, veitti lán til 104 íbúða á 9 stöðum á landinu, en framkvæmdir hófust við smíði 85 íbúða í 7 byggðarlögum. Árið áður, 1971, hófust aðeins framkvæmdir við 18 íbúðir verkamannabústaða í 2 byggðarlögum. Teiknistofa Húsnæðismálastofnunarinnar seldi á liðnu ári meiri fjölda teikninga en nokkru sinni áður. Þá vann stofnunin áfram að ýmsum verkefnum til eflingar í framförum í byggingariðnaði, einkum á sviði íbúðabygginga og húsnæðismála almennt, segir í fréttatilkynningu húsnæðismálastjórnar. Þetta er sannleikurinn, sem í ljós kemur við samanburð stjórnarandstöðuáróðurs annars vegar og staðreynda hins vegar. Þetta læt ég nægja sem lokasýnishorn af sannleiksgildi þeirrar framleiðslu, sem nefnd er stjórnarandstaða. Það skal þó játað á einu sviði - aðeins einu er áróður stjórnarandstöðunnar ekki alveg út í hött, það er varðandi verðlagsþróunina og verðbólgumálin. Þar heldur sama óheillaþróunin áfram og hjá fyrrv. stjórn. Að vísu hafa stjórnarandstöðuflokkarnir engin efni á neinu steigurlæti varðandi þau mál. Þeirra 12 ára viðureign við verðbólguforynjuna var eilíft undanhald og flótti, svo að ekki mundi það verka yfrið sannfærandi á marga landsmenn, þó að þeir segðu sem svo. Burt mð vinstri stjórnina, við skulum leysa verðbólguvandann. - Til þess hafa þeir enga tiltrú fólksins, og er þar stuðzt við langa og vonda reynslu af þeim. Raunar má segja, að öllu öðru fremur stjórnist verðlagsmálin innanlands af hinu sjálfvirka og víðtæka vísitölukerfi, og er ég þeirrar skoðunar, að takist ekki vinstrisinnaðri ríkisstjórn í nánu samstarfi við verkalýðshreyfinguna að koma skynsamlegri skipan á þau mál, þá sé það naumast á annarra manna færi. Það er dálítið broslegt, er leiðtogar Sjálfstfl. og Alþfl. reyna að hefja árásir á núv. ríkisstj. fyrir að hafa beitt gengislækkun til lausnar á þeim efnahagsvanda, sem við blasti á liðnu hausti. Með allar sínar gengisfellingar í hrúgu á bakinu eru þeir sízt allra, - ég segi sízt allra til þess fallnir að hefja grjótkast af því tilefni. Spurningin er miklu fremur sú, hvort stjórnarflokkarnir geti varið það gagnvart sínum stuðningsmönnum að hafa gripið til gengislækkunar, eins og á stóð. Fyrir mitt leyti svara ég því hiklaust játandi. Að bestu manna yfirsýn var aðeins um að velja beina gengislækkun eða meira og minna dulbúnar gengislækkunarleiðir. Enginn var kosturinn góður vissulega. Ég kaus heldur ódulbúna gengislækkun. Mér var það algert aukaatriði, hvað áður hefði verið sagt um þessa efnahagsaðgerð undir öðrum kringumstæðum. Eftir að ég hafði sannfærzt um, að með henni næðust bezt og flest þeirra markmiða, sem að var stefnt, og um það voru allir efnahagsmálasérfræðingar, sem til voru kvaddir, sammála, þá taldi ég mér skylt, hvað sem hver segði, að velja þann kostinn. Fræðilegur samanburður var gerður á þeim valkostum, sem um var að tefla, og að því búnu var sú leið valin, sem farin var, um 10.7% gengislækkun. Ljóst var, að engin varanleg lausn var til. Einnig var ljóst, að milli 2000 og 3000 millj. kr. tilfærsla til framleiðsluatvinnuveganna var óframkvæmanleg, án þess að því fylgdu meiri eða minni verðhækkanir. Með tilliti til launastéttanna, var svo ákveðið, að vísitalan skyldi ekki tekin úr sambandi, svo sem viðreisnarstjórnin hafði jafnan gert samfara sínum hrikalegu gengisfellingum. Að þessu leyti var hún á annan veg. Hins vegar er farið með rætinn og óheiðarlegan málflutning, þegar stjórnarandstæðingar tala um, að vinstri stjórnin sé búin að framkvæma þrjár gengisfellingar. Enginn er svo fávís, að hann viti ekki, að viðskiptum Íslendinga er þannig farið, að við komumst ekki hjá að láta krónuna fylgja dollarnum. Það yrði að gerast, hvaða ríkisstj. sem sæti að völdum. Af falli dollarans leiðir verulegar verðhækkanir í Evrópuviðskiptum okkar, og er ástandið í gjaldeyrismálum heimsins þannig verulegt efnahagsáfall fyrir okkur Íslendinga. Í þeim efnum má nánast segja nú, að allt sé á hverfandi hveli. Annað efnahagsáfallið, sem þjóðin hefur orðið fyrir, eru eldgosin í Vestmannaeyjum, og hefur þjóðin öll af fúsum vilja tekið á sig til að byrja með 2000 millj. kr. skattabyrði þeirra vegna. Þriðja áfallið, sem þjóðin hefur orðið fyrir á þessum vetri, er svo missir margra hraustra drengja í hafið og eyðilegging a. m. k. 14 góðra fiskiskipa á skömmum tíma. Þetta tjón er metið á mörg hundruð millj. kr., þ. e. a. s. efnahagstjónið, - mannslífin getur enginn metið til fjár. Þetta eru allt saman þung áföll. En Íslendingar ætla sér vissulega að axla þessar byrðar, og þeir gera það. „Hungraðir forfeður og þreyttar formæður hafa borið þjóðarstofninn yfir verri torfærur en þessar, og er okkur sízt vorkunn, sem nú lifum.“ Þessi snjöllu orð úr blaðinu Þjóðmál tek ég undir og geri þau að mínum. Hér hefur verið minnzt á togaradeiluna og stjórnin ásökuð um vanrækslu fyrir að hafa ekki stöðvað hana með löggjafarafskiptum. Ég er þeirrar skoðunar, að mjög verði jafnan á það að reyna, hvort réttir aðilar vinnumarkaðarins geti ekki náð eðlilegri lausn vinnudeilu við frjálst samningaborð. Að því fullreyndu verður að sjálfsögðu að leggja það undir þjóðfélagslegt mat, hvort og hvenær ríkisvaldið skuli eða verði að taka í taumana. Það ber mjög að harma, að ekki skuli hafa tekizt að tryggja togarasjómönnum okkar með samningum sambærileg kjör við aðra sjómenn. Á því eiga þeir hinn fyllsta rétt. Nú verður að teljast fullreynt, að deilan leysist ekki við samningaborð, og öllu lengur má hún ekki standa. Verður því að vænta þess, að það veki ekki almenna hneykslun, þótt lagabrandi verði beitt henni til lausnar eða málin lögð í gerð viturra og réttsýnna manna og leyst þannig. Það er ósæmilegt, eins og á stendur, að íslenzk framleiðslutæki séu stöðvuð til lengdar af mannavöldum, þegar innilegasta velvild og hlýjasta hjálpfýsi streymir til Íslendinga frá fjarlægum löndum sem nauðstaddrar þjóðar. Þjóðin tekur áreiðanlega undir með mér, er ég endurtek og undirstrika, að nú er enginn tími til verkfalla. Allt slíkt verður að bíða betri tíð. Herra forseti. Tími minn er á þrotum. Núv. ríkisstj. hefur gert nokkra leiðréttingu á launakjörum hinna lægst launuðu í landinu og mun halda því starfi áfram. Hún hefur á sama hátt bætt almenn kjör sjómanna. Stjórnin hefur umbætt tryggingakerfið, einkum varðandi þá, sem ekkert hafa fyrir sig að leggja annað en tryggingabæturnar. Hún hefur þannig stuðlað að kjarajöfnuði í þjóðfélaginu og mun halda því starfi sínu áfram. Ríkisstj. lét það ráða meginafstöðu sinni til aðgerða í efnahagsmálum, að grundvöllur efnahagslífsins og atvinnulífsins yrði sem bezt tryggður. Árangurinn er sá, að alls staðar stendur atvinnulífið með fullum blóma og hver hönd, sem unnið getur og vinna vill, er nú í starfi. Í fyrsta sinn, síðan skráning atvinnulausra hófst hér á landi, var tala atvinnulausra lægri í janúar s. l. en í des. og sem hún hefur lægst verið að vetri til áður. Traust atvinnulíf er að mínum dómi traustasti grundvöllur öruggs efnahagslífs. Ríkisstj. vinnur að enduruppbyggingu fiskiskipastólsins, sem fyrrv. stjórn hafði sárlega vanrækt. Ríkisstj. telur það höfuðverkefni sitt að leysa landhelgismálið, og í því miðar í rétta átt, enda einhuga þjóð að baki, auk þess sem straumur tímans vinnur einnig með oss. Vissulega er við mikla erfiðleika að stríða í efnahagsmálum, og þjóðin hefur orðið fyrir hverju stóráfallinu á fætur öðru. M. a. með sérstöku tilliti til þessa og að landhelgismálinu sjálfu óleystu veit ég, að þjóðin er að yfirgnæfandi meiri hluta þess sinnis, að fráleitari tíma sé naumast hægt að velja til að kasta þjóðinni út í langvarandi og erfiða stjórnarkreppu, svo sem Sjálfstfl. virðist nú stefna að með vantrauststill. sinni, ef hann gæti. Það er enginn tími til verkfalla og ranglega valinn tími til stjórnarkreppu, eins og nú standa sakir. Það er því áreiðanlega vilji mikils meiri hluta þjóðarinnar, að vantrautstill. Sjálfstfl. verði kolfelld strax að lokinni þessari umr. - Góða nótt.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Góðir hlustendur. Á meðan þetta tilgangslausa málskraf fer fram á hinu háa Alþingi, halda gjall og glóandi hraun áfram að leggja undir sig mikilvægustu framleiðslustöð Íslendinga. Yfir 5000 manna hafa orðið að flýja heimili sín, koma sér fyrir til bráðabirgða og bíða í fullkominni óvissu um framtíðina. Á Heimaey sjálfri er háð hetjubarátta til þess að reyna að breyta hraunrennslinu og bjarga sjálfri höfninni og sá árangur, sem þegar hefur náðst, á sér engar hliðstæður í veröldinni, þó að enginn viti enn um málalok. Í Vestmannaeyjum var framleiddur um sjöundi hluti af öllum fiskútflutningi Íslendinga. En sú framleiðsla mun ekki nýtast okkur á þessari vertíð - og hver veit hvenær. Afleiðingin er sú, að hætta er á að útflutningsframleiðsla okkar dragist saman um upphæðir, sem geta numið einum til tveimur milljörðum kr. á þessu ári. Afleiðingin gæti einnig orðið sú, að þjóðartekjur minnki hreinlega á þessu ári, að þær vonir, sem við gerðum okkur um kjarabætur og félagslegar framfarir, reynist óraunsæjar með öllu um sinn. Áfall af þessu tagi á varla hliðstæður í allri sögu íslenzku þjóðarinnar, og svipaðir atburðir hafa raunar óvíða gerzt í mannkynsögunni. Þetta er hliðstætt því, ef t. d. Bandaríkjamenn yrðu í einu vetfangi að rýma meira en 5 milli. manna borg, sem hefði gengt aðalhlutverki í framleiðslu þjóðarinnar. Þetta eru þeir atburðir, sem Jóhann Hafstein sá ekki ástæðu til að minnast einu orði á í ræðu sinni hér áðan. Þegar fréttirnar um þessa ógnaratburði spurðust, þokaði öll þjóðin sér saman. Það er rétt, sem sagt hefur verið, að á þeirri stundu litu allir Íslendingar á sig sem Vestmanneyinga. Allir voru boðnir og búnir að leggja lið þeim þúsundum manna, sem urðu að flýja heimili sín. Það var mál manna, að þjóðin yrði að takast á við þessa einstæðu örðugleika af festu og samhug og leggja á meðan til hliðar hvers konar minni ágreiningsefni, enginn mætti skerast úr leik, jarðeldarnir á Heimaey yrðu að vera sameiginlegur vandi hvers einasta heimilis, hvers einasta manns. Þessi viðbrögð manna voru til marks um eðlilega samheldni þjóðar, sem lendir í miklum og óvæntum háska og vill bregðast við honum af þjóðlegri reisn og myndarskap. Ríkisstj. hófst þegar handa um að gera ráðstafanir til þess að leysa vanda Vestmanneyinga með eins skjótum hætti og hægt væri og takast á við þá stórfelldu erfiðleika, sem bitnuðu á þjóðarbúinu, því að Vestmannaeyjar og aðra hluta Íslands er sannarlega ekki unnt að skilja að. Það var samdóma álit okkar ráðh., að með jarðeldunum i Heimaey hefur því miður brostið allar efnahagslegar forsendur fyrir raunverulegum kauphækkunum 1. marz, þær yrðu aðeins gervikauphækkanir, sem brynnu tafarlaust upp í báli verðbólgunnar. Við sömdum því frv. þess efnis, að kauphækkanirnar 1. marz yrðu látnar renna í viðlagasjóð í 7 mánuði, að allar verðhækkanir á landbúnaðarvörum biðu sama tíma, að sérstakt gjald yrði lagt á atvinnurekendur, kaupsýslumenn, þjónustuaðila, stóreignamenn og milliliði til ágóða fyrir viðlagasjóð, að ráðstafanir yrðu gerðar til þess að draga sem mest úr tilgangslausum víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags. Áformað var, að tekjur viðlagasjóðs yrðu 2500 millj. kr. og þeim yrði jafnað niður á þjóðina alla á sem réttastan hátt. Ríkisstj. flýtti þessum störfum sínum sem mest, og hún hafði frá upphafi samband við stjórnarandstöðuna til þess að reyna að tryggja á þingi jafnalgera samstöðu og mótaði viðbrögð landsmanna sjálfra. Í fyrstu leit út fyrir, að samstaða gæti tekizt, þannig lýsti Gylfi Þ. Gíslason yfir því á ríkisstjórnarfundi, að Alþfl. væri sammála meginhugmyndum ríkisstj. og sérstaklega teldi hann allar forsendur brostnar fyrir raunverulegum kauphækkunum 1. marz. En síðan fóru að gerast annarlegir atburðir. Ég talaði áðan um samstöðu allrar þjóðarinnar. En það er til hópur manna, sem hugsar á aðra lund en óbreyttir þegnar hins íslenzka þjóðfélags. Þetta eru hinir æfðu stjórnmálamenn, sá litli lokaði hringur, sem daglega hittist hér í sölum Alþ. Það kom fljótlega í ljós, að hinir æfðu stjórnmálamenn Sjálfstfl. og Alþfl. tóku að velta fyrir sér annarri hlið jarðeldanna á Heimaey en þeirri, sem öll þjóðin hugsaði um. Þeir lögðu ekki á ráðin um það, hvernig unnt væri að leysa þann stórfellda vanda, sem upp væri kominn, hvort ekki væri rétt að slíðra sverðin í hinu pólitíska pexi um stundarsakir, hvort stjórn og stjórnarandstaða gætu ekki unnið saman af heilindum. Það viðhorf varð hins vegar æ ríkara í hugum þeirra, hvernig hægt væri að nota náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum, þau hrikalegu áföll, sem Vestmanneyingar og þjóðin öll höfðu orðið fyrir, til þess að valda ríkisstj. sem mestum örðugleikum og helzt að steypa henni. Í blöðum stjórnarandstöðunnar tóku að birtast greinar þess efnis, að óþarfi væri, að þjóðin legði á sig nokkrar byrðar, okkur nægði að taka við þeim gjöfum, sem að okkur yrðu réttar. Gunnar Thoroddsen boðaði þá kenningu í Morgunblaðinu, að ríkissjóður gæti borið mestan hluta vandans með því að skera niður opinberar framkvæmdir um land allt í vegamálum, heilbrigðismálum, skólamálum, rafvæðingu og á öllum öðrum sviðum, þótt augljóst væri, að ríkissjóður hefði orðið fyrir engu minni áföllum en þjóðarbúið í heild og mundi þurfa að stórauka framkvæmdir á mörgum sviðum vegna jarðeldanna í Eyjum. Þessi lítilsigldu viðhorf stjórnarandstöðuflokkanna mögnuðust dag frá degi, löngunin til að nota náttúruhamfarirnar í þeim tilgangi einum að koma pólitísku höggi á ríkisstj. Og þegar á reyndi og ríkisstj. hafði frv. sitt tilbúið, kom í ljós, að Gylfi Þ. Gíslason var fallinn frá fyrri yfirlýsingum sínum og að stjórnarandstaðan í heild neitaði allri samvinnu um lausn skv. þeirri raunsæju stefnu, sem ríkisstj. lafði markað. Einni viku eftir að gosið hófst, á sama tíma og fólkið í landinu var gagntekið brennandi vilja til þess að takast sameiginlega á við vandann, voru þannig allar líkur á því, að Alþingi Íslendinga riðlaðist í tvær stríðandi fylkingar og að reynt yrði að nota náttúruhamfarirnar í lágkúrulegum pólitískum tilgangi. Ég efast um, að Alþ. Íslendinga hafi nokkurn tíma sett jafnmikið ofan í mínum huga. Ríkisstj. var nú sá vandi á höndum, hvort hún ætti að láta hefjast á Alþ. lítilsigld pólitísk átök, þar sem ógnaratburðirnir í Vestmannaeyjum væru hafðir að leiksoppi hinna æfðu stjórnmálamanna, eða hvort reynt skyldi að ná yfirborðssamkomulagi. Síðari leiðin var valin. Ég var þeirrar skoðunar þá og er það enn, að sú ákvörðun hafi ekki verið rétt. Ég held, að íslenzka þjóðin hefði haft gott af því að sjá hina þingkjörnu fulltrúa sína eins og þeir eru í raun og veru, bera saman viðhorf þessa litla lokaða hrings hér í alþingishúsinu og viðhorf fólksins í landinu, sjá, hvernig hið flokkspólitíska ofstæki er tekið fram yfir þjóðarhag. En um það er tómt mál að tala, úr því sem komið er. En til marks um heiftina má geta þess, að þegar hið endanlega frv. um viðlagasjóð kom til atkv., sátu Gunnar Thoroddsen og tveir aðrir þm. Sjálfstfl. hjá við atkvgr. um tekjuöflun, þeir vildu ekki taka neinn þátt í því, að leysa vanda Vestmanneyinga og þjóðarbúsins. Eins og ég rakti áðan, voru hugmyndir ríkisstj. þær að leysa þau efnahagslegu vandamál, sem upp komu með jarðeldunum í Eyjum, með aukinni festu í efnahagsmálum, með verðhjöðnunaraðgerðum jafnt á sviði kaupgjalds og verðlags, með niðurfærslu og ráðstöfunum, sem kæmu í veg fyrir tilgangslausar víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags. Það samkomulag, sem gert var, felur hins vegar í sér, að vandinn er leystur eftir leiðum verðbólgunnar, að svo miklu leyti sem unnt er að kalla slíkt nokkra lausn.Menn fengu nú fyrir nokkrum dögum, smjörþefinn af þessari leið. Kaupgjald hækkaði að nafninu til um 12%, og jafnframt kom til framkvæmda hrikaleg hækkun á landbúnaðarafurðum og 2% hækkun á almennum söluskatti. Það mætti segja mér, að 12% kauphækkun, sem einnig nær til launahæstu manna, þætti saga til næsta bæjar, til að mynda hjá þeim frændum okkar á Norðurlöndum, sem lagt hafa hart að sér til að geta sent okkur sem mesta fjármuni. Þeir vita ekki það, sem við vitum, að þetta er einvörðungu gervikauphækkun, sem hverfur hjá láglaunafólkinu á stuttum tíma í verðbólgu. Ef stefna ríkisstj. hefði náð fram að ganga, hefðu landbúnaðarafurðir ekki hækkað 1. marz, og þá hefði kaupgeta láglaunafólks án efa haldizt mun hærri en með þeirri sýndarkauphækkun, sem nú er borguð út. Stjórnarandstaðan telur sig hafa unnið mikinn sigur með þessari ráðsmennsku. Hún telur sig hafa stuðlað að óðaverðbólgu, sem ríkisstj. verði um megn að ráða við. Og hverju máli skipta þá náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum, vandkvæði meira en 5 þús. Vestmanneyingar og stórfelldir erfiðleikar þjóðarbúsins? En eldgosið í Vestmannaeyjum hefur einnig sýnt mönnum inn í fleiri meinsemdir í þjóðfélagi okkar. Menn mega ekki gleyma þeim hrópum, sem birtust í málgögnum Sjálfstfl. og Alþfl. fáeinum dögum eftir að jarðeldarnir í Vestmannaeyjum hófu hina miklu eyðingu sína. Þar var því haldið fram með vanstilltasta orðalagi, að ríkisstj. kæmi í veg fyrir að bandarísku dátarnir á Miðnesheiðinni fengju að bjarga verðmætum frá Heimaey, auk þess sem ríkisstj. átti að hafa hafnað tilboðum Bandaríkjastjórnar um að láta milljörðum á milljarða ofan rigna yfir íslenzku þjóðina. Þessar staðhæfingar voru vissulega ósannar með öllu, en þær sýndu vel inn í hugskot hernámssinna. Þeir óttuðust einhug landsmanna og þjóðlegan metnað andspænis einstæðum náttúruhamförum. Þeir vildu í staðinn nota jarðeldana til að brjóta sjálfstæðisvitund Íslendinga á bak aftur. Þeir reyndu að halda þeim skoðunum að fólki, að Íslendingar gætu ekki lengur tekizt á við þau náttúruöfl, sem mótað hafa þjóðarsöguna frá öndverðu, án þess að láta erlenda dáta hjálpa sér, auk þess sem þeir vonuðu, að yfir oss rigndi betlidölum líkt og manna yfir gyðingana í eyðimörkinni. Hvað ætlið þið að gefa okkur mikið? spurði blaðamaður frá Morgunblaðinu í bandaríska sendiráðinu og fleiri erlendum sendiráðum. Þessum hópi manna var hernámið dýrmætara en þjóðarhagur. Svo ófrýnileg er spilling sumra þeirra, sem ánetjazt hafa hinu erlenda liði. Ég vék að því áðan, að ákveðið hefði verið að gera samkomulag um fyrirkomulag viðlagasjóðs, m. a. í því skyni að bjarga sóma Alþingis á yfirborðinu, koma í veg fyrir, að eldsumbrotin í Vestmannaeyjum yrðu dregin niður í lágkúrulegt pólitískt pex. En Sjálfstfl. virðist ekki hafa áhuga á slíku. Hann bar fram vantrauststillögu á ríkisstj. í bráðræði fáum dögum fyrir jól, í vonbrigðum sínum yfir því, að ríkisstj. skyldi ekki falla, eins og til var ætlazt. Að jólaleyfi loknu bað Jóhann Hafstein sjálfur um, að vantrauststillagan yrði lögð til hliðar. En nú finnst honum tímabært að láta hana koma fram. Hann telur það vera mála brýnast hálfum öðrum mánuði eftir að gosið hófst, meðan enn streyma eldar og eimyrja úr gossprungunni, að setja á svið hér á Alþingi pólitískan skollaleik með öllu því þrasi, sem slíkum umræðum fylgir. Er það skoðun Íslendinga, er það skoðun Sjálfstfl.- kjósenda, að þeir velji fulltrúa á þing til að stunda hégómlegan og tilgangslausan leikaraskap af því líku tagi? Finnst mönnum ekki, að til þess beri að ætlast, að kjörnir fulltrúar þjóðarinnar sýni einhvern snefil af ábyrgðartilfinningu og heilindum, þegar stórfelldur vandi steðjar að landsmönnum öllum? Er þá réttur tími fyrir loddarabrögð hinna æðstu stjórnmálamanna, - ættu þjóðkjörnir fulltrúar ekki að hafa eitthvað þarfara að gera? Það, sem gerzt hefur síðustu vikurnar í hinum lokaða hring hér í alþingishúsinu, ýmist að tjaldabaki eða fyrir opnum tjöldum, er hluti af þeim grundvallarágreiningi, sem tekizt hefur verið á um í íslenzku þjóðfélagi á undanförnum árum. Þeir, sem reynt hafa að nota jarðeldana í Vestmannaeyjum í pólitískum tilgangi, án þess að hugsa um þjóðarhag, eru sömu mennirnir og gerðu nauðungarsamninginn í landhelgismálinu 1961 og vilja enn gera undansláttarsamninga eða lúta erlendum dómstóli. Þetta eru sömu mennirnir sem virðast ætla að fyrirhuga þjóð sinni þau örlög að verða að búa við erlenda hersetu um aldur og ævi. Þetta eru mennirnir, sem vildu eftirláta útlendingum að nýta auðlindir okkar og orkulindir og buðu upp á Íslendinga sem ódýrt vinnuafl. Þessir menn eru fyrir löngu orðnir afhuga því, sem þjóðskáldið kvað um Ísland: „Fjör kenni oss eldurinn, frostið oss herði, fjöll sýni torsóttum gæðum að ná, bægi sem kerúb með sveipanda sverði silfurblár ægir oss kveifarskap frá: Þetta þykir e. t. v. margþvæld og úrelt hetjurómantík um þessar mundir. En ég er sannfærður um það, að ef menn eiga ekki í hugskoti sínu þessi viðhorf, þennan óbilgjarna þjóðlega metnað, þá er íslenzku samfélagi hætt. Ég er einnig sannfærður um það, að allur þorri landsmanna hefur þessi viðhorf til landsins og sjálfra sín. Ég er þess einnig fullviss, að æðimargir þm. stjórnarandstöðuflokkanna taka ófúsir þátt í þeim pólitíska skollaleik, sem nú er settur á svið hér í alþingishúsinu, meðan Heimaey brennur. En sé svo, þurfa menn að draga réttar ályktanir af þeim atburðum, sem hafa verið að gerast í hópi stjórnmálamanna síðustu vikurnar. Stjórnmálaleiðtogar, sem geta ekki á örlagatímum lyft sér yfir hina pólitísku flatneskju, eru ekki starfi sínu vaxir og þurfa að velja sér önnur verkefni. Engum manni dylst, að mikið djúp er nú staðfest milli Alþingis og þjóðarinnar. Andrúmsloftið hér í þingsölunum er allt annað en meðal landsmanna. Alþ. hefur ekki reynzt þess megnugt að taka rismiklar og réttar ákvarðanir á örlagastund. Haldi þetta bil áfram að aukast, er lýðræðinu hætt. Því tel ég, að náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum þurfi að verða okkur öllum, alþm. og þjóðinni, áminning um að taka úrelt viðhorf til endurmats og minnast þess, að á stundum mikilla örlaga eru sameiginlegir hagsmunir okkar miklu yfirsterkari öllum ágreiningi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Síðan æðsta stjórn íslenzkra mála fluttist inn í landið hefur aldrei setið hér að völdum önnur eins ríkisstj. og nú er á Íslandi. Það hefur aldrei áður gerzt í sögu íslenzks þingræðis, að áður en hálft kjörtímabil sé liðið, sé komið í ljós, að ríkisstj. hefur ekki aðeins brugðizt í viðureigninni við þann meginvanda, sem hún tókst á hendur að fást við, heldur beinlínis skert hagsmuni þjóðarinnar og rýrt álit hennar. En þetta hefur orðið hlutskipti þessarar ríkisstj. Það hafa orðið örlög Íslendinga að þurfa að þola slíkt. Það eru hörmuleg örlög, þegar þess er gætt annars vegar, að þjóðin hefur undanfarið búið við hærri þjóðartekjur en nokkru sinni fyrr, og hins vegar, að hún lifir nú hina vandasömustu tíma á sviði samskipta sinna við aðrar þjóðir. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð fyrir rúmu hálfu öðru ári, taldi hún þrjú mál vera meginviðfangsefni sín, stækkun fiskveiðilögsögunnar, nýskipan varnarmálanna og traust efnahagskerfi. Ég skal víkja að því, hvernig ríkisstj. hefur haldið á þessum mikilvægu málum. Enginn ágreiningur er um það meðal Íslendinga, að nauðsyn hafi verið og sé á stækkun fiskveiðilögsögunnar við Ísland. Við Alþfl.-menn höfum talið og teljum, að miða hefði átt stækkun fiskveiðilögsögunnar við landgrunnið. Það er auðveldara að renna líffræðilegum rökum og þjóðréttarrökum undir rétt þjóðar til fiskveiða yfir landgrunninu en rétt hennar til þess að veiða út að vissum fjarlægðarmörkum frá grunnlínum. Ég tel lítinn vafa á því, að þegar að því kemur, að sett verða alþjóðalög um rétt ríkja til fiskveiða úti fyrir ströndum, þá verði þau lög í grundvallaratriðum byggð á rétti þjóða til landgrunnsins, bæði til þeirra verðmæta, sem felast í landgrunninu, og þeirra auðæfa, sem fólgin eru í hafinu yfir því, en eru auðvitað tengd landgrunninu sjálfu. En látum það vera, þótt ríkisstj. hafi kosið að fara aðra leið í þessum efnum. Alþfl. hefur viljað stuðla að þjóðareiningu um þetta mál og því heils hugar stutt þá stefnu ríkisstj. að stækka fiskveiðilögsöguna í 50 mílur. Alþfl. hefur og forðazt allar deilur um meðferð málsins á innlendum vettvangi í því skyni, að aðstaða ríkisstj. gagnvart öðrum þjóðum mætti verða sem sterkust og henni veitast sem auðveldast að afla sjónarmiðum Íslendinga viðurkenningar. Nú er hins vegar ekki lengur hægt að komast hjá því að segja, að ríkisstj. hefur haldið illa á málinu. Í raun og veru hefur íslenzka fiskveiðilögsagan ekki stækkað neitt. Eftir að reglugerðin um 50 mílna landhelgi tók gildi, hafa erlend veiðiskip sótt meiri afla á Íslandsmið en á jafnlöngum tíma fyrir gildistöku reglugerðarinnar. Reglugerðin hefur fram til þessa því miður verið pappírsgagn eitt. Höfuðröksemd Íslendinga í landhelgismálinu hlýtur að sjálfsögðu að vera nauðsyn á friðun fiskistofna við Ísland og verndun uppeldisstöðva, sem verið hafa í hættu á undanförnum árum. Jafnhliða stækkun fiskveiðilögsögunnar hefði ríkisstj. að sjálfsögðu átt að heita sér fyrir aukinni verndun fiskistofna og friðun veiðisvæða. Ekkert hefur verið aðhafzt í þeim efnum. Þá hefur ríkisstj. í meira en ár átt í samningum við stjórnir Stóra-Bretlands og Þýzkalands, án þess að nokkuð gangi né reki. Og ef það kynni nú að reynast rétt, sem líklegt er talið, að ríkisstj. hafi ekki í hyggju að senda neinn málsvara til þess að flytja mál Íslendinga fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag, eftir að hann hefur kveðið upp úrskurð um, að hann hafi lögsögu í deilumáli Íslendinga, Breta og Þjóðverja um stærð fiskveiðilögsögunnar, þá er hætt við, að það verði Íslendingum til þvílíks álitshnekkis út um víða veröld, að erfitt verði fyrir að bæta síðar meir. Alþingi Íslendinga samþykkti aðild að dómstólnum og samþykkt hans, um leið og það samþykkti aðild Íslendinga að Sameinuðu þjóðunum skömmu eftir stríð. Að sjálfsögðu getur þjóðin neitað því, að dómurinn hafi lögsögu í máli, sem hana snertir. Hún getur einnig neitað að hlíta úrskurði dómsins, af því að hann sé byggiður á röngum forsendum. En ef Íslendingar sendu nú engan fulltrúa til þess að flytja mál sitt, þá yrði það í fyrsta skipti í sögu dómsins, sem slíkt gerðist. Það gæti og engu öðru áorkað en að skaða málstað okkar sjálfra, fyrir utan þann álitshnekki, sem fyrr sagði. Málflutningur fyrir dómnum fæli ekki í sér neina viðurkenningu á réttmæti úrskurðar dómsins á sínum tíma, enda hefur íslenzk ríkisstj. mótmælt lögsögu dómsins. Ef við á hinn bóginn trúum á réttmæti málstaðar okkar, eins og við að sjálfsögðu gerum, þá getur málflutningur aldrei orðið til annars en góðs eins. Og jafnvel þótt við þættumst hafa ástæðu til þess að óttast, að dómurinn kynni að verða okkur óhagstæður, þá er málflutningurinn samt gullvægt tækifæri til þess að koma því til leiðar, að dómsuppkvaðning dragist. En öllum er ljóst, að tíminn vinnur með málstað Íslendinga í þessu máli, eins og fjölmargir atburðir á alþjóðavettvangi hafa raunar leitt í ljós. Það er mjög líklegt, að væntanleg hafréttarráðstefna Sameinuðu þjóðanna geri ályktanir um fiskveiðiréttindi strandríkja, sem gætu haft veruleg áhrif á niðurstöðu dómsins. Ef íslenzka ríkisstj. sendir engan fulltrúa til þess að flytja hinn réttmæta málstað Íslands fyrir dómnum, gæti svo farið, að dómurinn felldi úrskurð sinn jafnvel þegar á þessu ári og þá einungis eftir að hafa hlýtt á málflutning hinna færustu málflutningsmanna af hálfu Breta og Þjóðverja. Ég vil ekki trúa því, fyrr en ég tek á, að íslenzku ráðh. séu svo skammsýnir og ábyrgðarlausir að vilja hætta á það, að Alþjóðadómurinn felli úrskurð í þessu lífshagsmunamáli Íslendinga, jafnvel þegar á þessu ári, eftir að hafa hlýtt á einhliða málflutning af hálfu Breta og Þjóðverja og án þess að hagnýta sér það tækifæri, sem gefst til þess að draga úrskurð dómsins á langinn um 2–3 ár, eins og eflaust væri hægt með hyggilegum málflutningi. En Íslendingar eiga á að skipa einum færasta sérfræðingi veraldar í málum, er lúta að fiskveiðilögsögu, og væri honum vel treystandi til þess að halda á réttmætum málstað okkar gagnvart málstað Breta og Þjóðverja. Hér er sannarlega ekki um neitt smámál að ræða. Hér er um að ræða mál, sem örlög Íslands geta verið undir komin um langan aldur. Hér mun á það reyna, hvers konar menn sitja við völd á Íslandi. Þá mun ég víkja fáeinum orðum að varnarmálum. Þó að ekkert hafi verið um þau mál rætt að ráði í kosningabaráttunni sumarið 1971, ákvað ríkisstj. samt að stefna að því, að varnarliðið skuli hverfa úr landinu í áföngum og á kjörtímabilinu. Alþfl. er þeirrar skoðunar, að tímabært sé að endurskoða varnarsamninginn frá 1951 og það skipulag á vörnum Íslands og aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, sem þá var samið um. Þm. Alþfl. hafa flutt till. um, að athugað skuli, hvort hugsanlegt sé, að gegna megi nauðsynlegum eftirlitsstörfum varðandi Norður-Atlantshaf á Íslandi, án þess að hér sé til frambúðar vopnað erlent lið. Alþfl. styður af alhug þá viðleitni, sem á sér stað til minnkunar á vígbúnaði í Evrópu. Hann styður þá stefnu, að friður sé varðveittur og valdajafnvægi haldið með samningum, en ekki hernaðarbandalögum. En meðan valdajafnvægið er byggt á varnarbandalögum, eins og nú á sér stað, telur Alþfl. Íslendinga eiga heima í hópi vestrænna þjóða beggja vegna Atlantshafs og gerir sér ljóst, að Ísland hefur mikilvægu hlutverki að gegna varðandi eftirlitsstörf og verndun friðar og jafnvægis á norðanverðu Atlantshafi. Íslendingar eiga ekki að skorast undan skyldum sínum á þessu sviði sjálfs sín vegna og annarra. En athuga þarf gaumgæfilega, hvort ekki er hægt að gera það með öðrum og brotaminni hætti en átt hefur sér stað undanfarna tvo áratugi, í stað þess að vísa varnarliðinu á brott á þessu kjörtímabili, án þess að nokkuð sé fyrir því hugsað, hvað koma ætti í staðinn. Það væri ábyrgðarleysi og glæframennska. Sem betur fer hefur ríkisstj. lítið aðhafzt í þessum efnum. En í stað þess að hefjast handa um raunhæfar viðræður við stjórn Bandaríkjanna um hugsanlegar breytingar á störfum þeim, sem nú eru innt af hendi á Keflavíkurflugvelli, hampar ríkisstj. enn ákvæðum stjórnarsáttmálans um brottflutning hersins, á kjörtímabilinu, þótt ekki túlki að vísu allir ráðh. orðalagið með einu og sama móti. Hefur þetta ekki orðið til þess að auka álit ríkisstj. og Íslendinga með öðrum þjóðum, heldur þvert á móti. Þegar við þetta bætist, að öldungis er óvíst, að ákvæði stjórnarsáttmálans um brottflutning varnarliðsins á kjörtímabilinu hafi stuðning meiri hl. þm., er allt háttalag ríkisstj. í þessum efnum enn þá hæpnara. Þótt ríkisstj. hafi sannarlega ekki haldið vel á landhelgismálinu og varnarmálum þjóðarinnar, þá er það samt allt barnaleikur hjá því, sem hún hefur leitt yfir þjóðina á sviði efnahagsmála. Þegar hún tók við völdum, taldi hún stefnu sína í efnahagsmálum felast í þrennu. Hún kvaðst ætla að tryggja undirstöðuatvinnuvegunum heilbrigðan rekstrargrundvöll. Hún kvaðst ætla að sjá um, að verðbólga yrði hér ekki meiri en í nálægum löndum, og setti sér það mark að bæta raunveruleg kjör launþega um 20% á tveimur árum. Hafa verður í huga, að þau tæplega 2 ár, sem ríkisstj. hefur setið að völdum, hafa þjóðartekjur Íslendinga verið meiri en nokkru sinni fyrr. Raunverulegar þjóðartekjur voru í fyrra um 18% hærri en þær voru 1970. Samt er nú þannig komið, að alger ringulreið ríkir í íslenzkum efnahagsmálum. Það má í raun og veru segja, að landið sé stjórnlaust á því sviði. Engin samstaða virðist hjá stjórnarflokkunum um neina heildarstefnu, hvorki á sviði framleiðslumála, launamála, fjármála ríkisins né peningamála. Allt rekur á reiðanum. Hvort tveggja hefur verið gert til þess að rétta aðþrengdum útflutningsatvinnuvegum hjálparhönd, að lækka gengi krónunnar og greiða uppbætur. Niðurgreiðslur eru ýmist auknar eða minnkaðar. Fjárlög fyrir þetta ár eru 90% hærri en þau voru 1971. Ríkisstj. setur fram hugmyndir um að skerða kaupgreiðsluvísitöluna, en fellur frá þeim. Hún gerir till. um að fresta grunnkaupshækkunum, jafnvel banna þær um skeið, en fellur frá því. Hún gerir till, um að hækka söluskatt um 3%, en verður að sætta sig við, að hann hækki ekki nema um 2%, en að dregið sé svolítið úr opinberum framkvæmdum og lagt fram fé úr atvinnuleysistryggingasjóði í staðinn. Það eina, sem hún virðist vera nokkurn veginn sammála um, er að halda uppi eyðslu og draga ekki úr útgjöldum hins opinbera. - Þetta er ótrúleg saga, en hún er samt sönn. Hvernig hefur ríkisstj. tekizt að framkvæma það grundvallaratriði stefnu sinnar í efnahagsmálum að tryggja heilbrigðan rekstrargrundvöll undirstöðuatvinnuveganna? Ýmsar greinar sjávarútvegs eru nú reknar með tapi. Frystihúsin horfa fram á hallarekstur á síðari hluta ársins. Hið sama gildir um bátaflotann. Togaraflotinn hefur verið bundinn í meira en mánuð. Ítrekaðar gengislækkanir krónunnar duga ekki til þess að tryggja útflutningsatvinnuvegunum heilbrigðan rekstrargrundvöll, óðaverðbólgan innanlands hefur orðið yfirsterkari. Afkoma iðnaðarins var mjög erfið á s. l. ári. Forvígismenn íslenzks iðnaðar, bæði einkaiðnaðar og samvinnuiðnaðar, hafa lýst því yfir, að á þessu ári muni iðnaðurinn tapa. Samgöngufyrirtæki tapa. Mörg af opinberum þjónustufyrirtækjum tapa. Verzlunin á í miklum erfiðleikum. Landbúnaðurinn þarf á að halda gífurlegum verðhækkunum til þess að fá risið undir hækkandi kostnaði. Hver treystir sér til að segja, að undirstöðuatvinnuvegunum hafi verið tryggður heilbrigður rekstrargrundvöllur? Hvernig hefur tekizt að sjá svo um, að verðbólga yrði hér ekki meiri en í nálægum löndum? Þegar ríkisstj. tók við völdum, var vísitala framfærslukostnaðar 155 stig. Eftir þær verðhækkanir, sem urðu 1. marz s. l., verður hún væntanlega um 194 stig eða 25% hærri. Í engu nálægu landi hefur verið um verðhækkanir að ræða, sem hafa farið nokkuð í áttina við þetta. Sem dæmi má nefna, að þegar ríkisstj. kom til valda, kostnaði mjólkurlítrinn 12.60 kr. Nú kostar hann 19.50 kr. Þá kostaði kjötkg. 124.50 kr., nú kostar það 190.40 kr. En hefur ekki kaupmáttur launanna aukizt um þau 20%, sem lofað var? Auðvitað hafa stórhækkandi þjóðartekjur á undanförnum tveimur árum gert það kleift að auka rauntekjur launþega. Hins vegar er jafnan mjög erfitt að meta raunverulegt gildi kauphækkana í krónum vegna þeirra verðhækkana, sem sigla í kjölfarið. Nú fyrir nokkrum dögum hækkaði almennt kaupgjald í landinu um 12–13%. En það segir ekki alla söguna. Sama dag og kaupið hækkaði, hækkaði verð á landbúnaðarafurðum, sem svaraði rúmlega 3½ vísitölustigi. Enn fremur er vitað, að á næstu mánuðum muni verða mjög verulegar verðhækkanir, sem muni rýra kaupmátt, þess kaupgjalds, sem nú gildir. Þessar verðhækkanir munu enn leiða til nýrra kauphækkana og þannig koll af kolli. Það er fyrst og fremst þessi verðbólguþróun, sem veldur því, að undirstöðuatvinnuvegir Íslendinga munu verða að reikna með tapi á þessu ári. Einhverjar nýjar og róttækar efnahagsráðstafanir verða án efa nauðsynlegar í síðasta lagi á næsta hausti. Annað eins og þetta hefur aldrei gerzt áður í sögu íslenzkra efnahagsmála. Mörgum stjórnum hefur mistekist viðureign við efnahagserfiðleika og verðbólguvanda, en engin ríkisstj. hefur gefizt eins gersamlega upp við að gera ákveðnar og raunhæfar tilraunir til þess að leysa vandann og þessi ríkisstj. Aldrei fyrr hefur komið eins fljótt í ljós um nokkurt stjórnarsamstarf og þetta, að það er í raun og veru ekki starfhæft. Vanmáttur ríkisstj, til þess að takast á við vandamál kom t. d. mjög skýrt í ljós í sambandi við erfiðleikana vegna náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum. Mér ofbauð að hlusta á hæstv. iðnrh. tala um hörmungarnar í Vestmannaeyjum hér áðan. Hver ætlaði að nota hamfarirnar í Vestmannaeyjum til að koma sér úr klípu? Ríkisstj. eða stjórnarandstaðan? Hver var í klípu? Auðvitað ríkisstj. Og það var hún, sem ætlaði sér að nota afleiðingar náttúruhamfaranna til að koma sér úr klípu. Hæstv. iðnrh. sagði ósatt um efni þess frv., sem ríkisstj. afhenti 7 manna n., sem Alþ. kaus til þess að gera till. í málinu. Þar voru ekki aðeins ákvæði um, að kaupgjaldshækkuninni 1. marz skyldi frestað, heldur einnig ákvæði um, að grunnkaupshækkanir skyldu bannaðar til septemberloka. Þar var ákvæði um, að kaupgjaldsvísitalan skyldi skert, að söluskattur skyldi hækkaður um 2 % og eignarskattur hækkaður um 30%, en hins vegar engin ákvæði um neina frestun á nokkrum opinberum framkvæmdum. Þingflokkur Alþfl. hefði út af fyrir sig getað fallizt á, að Vestmannaeyjavandinn væri leystur með því einu að fresta kauphækkuninni 1. marz til hausts, enda hefði það fært viðlagasjóði 2000 millj. kr. tekjur, eins og hann að lokum fékk. En þingflokkur Alþfl. neitaði algerlega að fallast auk þessa á bann við grunnkaupshækkunum og hækkun söluskatts og skerðingu kaupgreiðsluvísitölu. Jafnframt kom hins vegar í ljós, að innan stjórnarflokkanna sjálfra var alls ekki samstaða um það frv., sem ríkisstj. hafði afhent 7 manna n. Ríkisstj. hafði sitt eigið lið ekki til stuðnings við till., sem hún þó afhenti þm. Næstu till. ríkisstj. voru þær, að hækka skyldi söluskatt um 3%, eignarskatt um 30%, útsvör um 10% og nokkur hækkun yrði á aðstöðugjaldi. Í hinni síðari till. ríkisstj. voru enn engar till. um frestun á opinberum framkvæmdum eða framlög úr nokkrum opinberum sjóðum. Þrátt fyrir 10 þús. millj. kr. hækkun á fjárl. á tveimur árum var ríkissjóður ekki talinn aflögufær um eina krónu. Gagntill. Alþfl. voru þær, að söluskattur skyldi hækka um 2%, eða 1% minna en ríkisstj. lagði til, eignarskattur skyldi hækka um 30%, útsvar um 10%, aðstöðugjald skyldi hækka og opinberum framkvæmdum skyldi frestað sem næmi 450 millj. kr. eða sem svaraði lækkun söluskattsins úr 3% í 2%. Eftir mikið þóf varð samstaða um þá till. Alþfl., að söluskattur skyldi ekki hækka nema um 2%, en opinberum framkvæmdum skyldi frestað sem næmi 160 millj. kr. og atvinnuleysistryggingasjóður skyldi leggja fram 160 millj. kr., þannig að heildartekjur viðlagasjóðs yrðu nokkru minni en upphaflega var gert ráð fyrir. En aðalatriðið var þó, að söluskatturinn var ekki hækkaður um 3%, eins og ríkisstj. hafði lagt til, heldur aðeins um 2%. Menn hljóta að spyrja, hvernig í ósköpunum það geti gerzt, að ríkisstj. haldi jafnilla og álappalega á málum og raun ber vitni. Skýringin er sú, að þeir þrír flokkar, sem nú stjórna landinu, kunna ekki að vinna saman, þeir geta ekki unnið saman og að verulegu leyti vilja þeir ekki vinna saman. Auðvitað hafa stjórnmálaflokkar ólík viðhorf til ólíkrar stefnu, ekki sízt í efnahagsmálum. En þegar menn ganga til samstarfs, verða menn að kunna að koma sér saman um ákveðna stefnu og starfa síðan heiðarlega og ærlega að því að framfylgja henni. Þessir þrír flokkar hafa ekki kunnað að koma sér saman um neina stefnu, og það er ekki heldur unnið heiðarlega og ærlega saman. Þess vegna fór fljótt að bera á því, að þetta stjórnarsamstarf mundi ekki verða langlíft. Það hlýtur nú að vera orðið hverju mannsbarni ljóst, að því er í raun og veru lokið. Ríkisstj. er hætt að stjórna landinu, hún lætur reka á reiðanum. Ég sagði fyrir skömmu hér á hinu háa Alþ., að dauðastríð ríkisstj. væri hafið, og ég vitnaði til fleygra orða Steins Steinarr, að það ynni enginn sitt dauðastríð. Dagar þessarar ríkisstj. hljóta senn að vera taldir. Því fyrr sem hún sjálf eða einhver af stuðningsflokkum hennar gerir sér ljóst, að hún veldur ekki lengur þeim vanda, sem hún tókst á hendur, því betra fyrir þjóðarheildina. Þessi ríkisstj. á ekki skilið traust, hvorki þings né þjóðar. Þess vegna munu þm. Alþfl. greiða atkv. með till. um vantraust á ríkisstj.



Herra forseti. Á þessum örfáu mínútum, sem ég hef til umráða, mun ég víkja að tveimur atriðum, í fyrsta lagi upphlaupi nokkurra flokkræðismanna í SF í Reykjavík, því að nauðsynlegt er, að almenningi sé gert ljóst, hvað hér er á ferðum, og í öðru lagi afstöðu minni til þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir um vantraust á ríkisstj. Það er ekkert launungarmál, að miklar erjur hafa átt sér stað um nokkurt skeið í SF, og er síðasta dæmið tilræði 40 manna í s. l. viku við SF í Reykjavík, þar sem reynt var með einfaldri fundarsamþykkt á félagsfundi að vísa formanni úr félaginu og ógilda þannig allsherjaratkvgr. um stjórnarkjör, sem stóð í 2 daga í okt. s. l., og gilti sú kosning til eins árs. Þetta upphlaup er hrein lögleysa, og er ég að sjálfsögðu enn félagi í SF og formaður þess. Ég vil leyfa mér að vitna í yfirlýsingu stjórnar SF í Reykjavík. Þar segir: „Stjórn SF í Reykjavík telur brottrekstur Bjarna Guðnasonar úr SF stangast á við lög félagsins og ekki vera í samræmi við grundvallarhugsjón SF. Stjórnin lítur því svo á, að Bjarni Guðnason sé eftir sem áður formaður SF í Reykjavík. Jafnframt lýsir stjórn SF yfir fullu trausti á Bjarna Guðnasyni og telur hann hafa starfað á Alþ. í samræmi við stefnu SF.“ Ég vil enn leyfa mér að vitna í yfirlýsingu stjórnmálanefndar SF í Reykjavík, og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Fundur í stjórn SF í Reykjavík, haldinn 3. marz 1973, lýsir furðu sinni á framkomu og klofningsstarfi formanns heildarsamtakanna á fundi SF þann 1. marz s. l., þar sem gerð var tilraun til að víkja formanni SF í Reykjavík, Bjarna Guðnasyni, úr félaginu í Reykjavík. Fundurinn fordæmir þetta tilræði við Samtökin, sem voru stofnuð til að berjast gegn flokksræði og til að sameina alla einlæga vinstri menn í landinu: Ástæðan fyrir þessu hernaðarástandi er sú, að 4 þm. SF undir forustu Björns Jónssonar, forseta Alþýðusambands Íslands, knúðu alla ríkisstj. til þess að fella gengi íslenzku krónunnar í des. s. l. og sviku þar með yfirlýsta stefnu SF og stjórnarsáttmálann. Það mætti spyrja Björn Jónsson, hvort þetta hafi verið gert að kröfu verkalýðshreyfingarinnar og hvenær gengisfelling hafi orðið eitt helzta baráttumál hennar. Í Reykjavíkurfélaginu voru hins vegar margir félagar, sem stóðu vörð um baráttumál Samtakanna og neituðu með öllu að taka undir gengisfellingarkröfu forustumanna SF. Af þessum sökum sagði ég mig úr þingflokknum, þó að það kæmi einnig til ágreiningur í sameiningarmálinu, þar sem ég vildi vinna að sameiningunni á málefnalegum grunni, en forustumenn SF lögð allt kapp á tryggingarframboð með Alþfl. Síðan hefur ekki aðförum linnt að Reykjavíkurfélaginu og málgagni þess. Þetta síðasta upphlaup er vissulega alvarlegs eðlis, þar sem flokksræði er skefjalaust beitt af hálfu forustu í flokki, sem ætlaði að taka upp ný vinnubrögð og berjast gegn flokksræði. En það hefur líka sínar spaugilegu hliðar, að þetta skuli gerast í flokki, sem helgaði sig sameiningu vinstri manna. Hinn andheiti sameiningarmaður vinstri manna er nú í reynd orðinn þriggja flokka kljúfur. Hefur hann á gamals aldri reist sér veglegan pólitískan minnisvarða. Þessir 40 upphlaupsmenn hafa unnið sér til óhelgi, en reykvískir kjósendur og aðrir landsmenn munu gera sér fulla grein fyrir því, hvað er hér á ferðum, og þeirra verður dómurinn, áður en lýkur. Hins vegar erum við í Reykjavíkurfélaginu staðráðnir í að slá skjaldborg um stefnumál SF, svo sem sameiningu vinstri manna, baráttu gegn flokksræði og samtryggingarkerfi gömlu flokkanna. Jafnrétti er okkar einkunnarorð. Hér skal og minnzt á atriði, sem vinstri menn verða að hafa í huga, þótt þeir láti oft hægri mönnum eftir að ræða það. Hér á ég við heiðarleik í opinberu lífi og fjármálum. Ég hef aldrei getað sætt mig við það, að ráðh. skuli láta almenning að heita má gefa sér lúxusbíla, sem kosta á aðra millj., þegar þeir setjast í ráðherrastólana. Þetta er ekkert úrslitaatriði fyrir þjóðarbúið, en þó mikilvægt fyrir heiðarleik í opinberu lífi, því að eftir höfðinu dansa limirnir. Það mætti fleira nefna, en það liggur í augum uppi, að það eru oft smáatriðin, sem skapa trúnaðartraustið. Núv. stjórn var sett á laggirnar eftir frægan kosningasigur vinstri manna í síðustu alþingiskosningum. Við hana voru bundnar miklar vonir, ekki sízt þar sem hún leysti af hólmi 12 ára viðreisn. Sú stjórn var tregðustjórn, sem taldi kyrrstöðu í utanríkismálum farsæla, felldi fjórum sinnum gengi íslenzku krónunnar, þegar á bjátaði í efnahagsmálum, og rauf gerða kjarasamninga með vísitöluráni. Nú skyldu málin tekin öðrum tökum og betri. Þegar meta skal starf ríkisstj., liggur beint við að leggja til grundvallar málefnasamning hennar. Hverju hefur hún komið í verk? Hvað hefur hún vanrækt? Hvar hefur henni mistekizt? Hér er vitaskuld ókleift að ræða þessi mál öll til hlítar, og menn verða að hafa í huga, að það var aldrei ætlunin að framkvæma öll ákvæði málefnasamningsins á 1½ ári. Í málefnasamningnum eru boðaðar stórstígar umbætur á flestum sviðum þjóðlífsins. Í sumum greinum hefur verið náð settu marki, í öðrum greinum er unnið að framkvæmd þeirra. Ég vil sérstaklega nefna, að stefnan í utanríkismálum er ótvírætt sjálfstæðari og einbeittari en á tímum viðreisnar, og þessi ríkisstj. hefur haft forgöngu um útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 50 mílur og farið fram á endurskoðun varnarsamningsins við Bandaríkin. Þessi höfuðmál eru enn ekki útkljáð, hið síðara efalaust komið mjög skammt á veg. Vandasömustu málaflokkarnir eru án efa fjármálin, efnahagsmálin og atvinnumálin, og segir sig því sjálft, að vegur ríkisstj. fer mjög eftir því, hvernig til hefur tekizt í þeim efnum. En þar hefur sigið mjög á ógæfuhliðina. Þarf ekki annað en vitna í málefnasamninginn til að sýna, að þar hefur ríkisstj. lent á villigötum. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. leggur ríka áherzlu á, að takast megi að koma í veg fyrir þá háskalegu verðlagsþróun, sem átt hefur sér stað í efnahagsmálum undanfarin ár og leitt hefur til síendurtekinna gengisfellinga og óðaverðbólgu. Hún mun leitast við að tryggja, að hækkun verðlags hér á landi verði ekki meiri en í helztu nágranna- og viðskiptalöndum.“ Og enn fremur: „ Ríkisstj. mun ekki beita gengislækkun gegn þeim vanda, sem við er að glíma í efnahagsmálum: Og loks : „Að gagngerð athugun fari fram á núgildandi verðlagningu á sem flestum sviðum í því skyni að lækka verðlag eða hindra verðlagshækkanir.“ Af þessari upptalningu er sýnt, að fjárhagsmálin, efnahagsmálin og verðlagsmálin hafa losnað úr böndum. Á þessum stjórnarárum hefur verið góðæri í landinu, og verðmæti útflutningsafurða hefur stöðugt aukizt eða um 22% á s. l. tveimur árum. Næg atvinna hefur verið í landinu. Í stað þess að hafa gát á útgjöldum hins opinbera og sporna gegn þenslu í þjóðfélaginu, hafa fjárl. tekið stórstökk frá 11 milljörðum 1970 upp í 22 milljarða 1972. Þótt töluvert af þessu sé arfur frá viðreisn og stafi af nýrri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, kann þetta ekki góðri lukku að stýra. Fjárlög eiga að hækka árlega í samræmi við þjóðartekjur, en hér hafa þau tvöfaldazt á þessum stutta tíma. Fjárfestingarútgjöld hins opinbera hafa farið úr hófi fram, og skort hefur sparsemi og ráðdeildarsemi. Ríkisstj. hefur staðið að þremur gengisfellingum. En vart verður henni legið á hálsi fyrir þá fyrstu og síðustu, þar komu til ytri orsakir. En gengisfellingin um 10.7% í des. var nánast ófyrirgefanlegt glapræði, hvernig sem á er litið. Með henni klippti hún á þann streng trúnaðar, sem ríkti á milli stjórnarinnar og vinstri manna í landinu, sýndi, að hún kunni engin önnur ráð til lausnar efnahagsvanda en hið gamla bjargræði viðreisnar. Þar með hafði hún í raun gefizt upp við að vera vinstri stjórn og var orðin ný gengisfellingarstjórn. Og að sjálfsögðu fylgdu engar hliðarráðstafanir. Vandanum var ýtt á undan sér, ekki leystur, heldur magnaður. Gengisfelling er afleiðing dýrtíðar og leiðir til enn meiri dýrtíðar. Hún er enn forkastanlegri, þegar hún er sprottin af heimatilbúnum vanda í góðæri. :Með hinum háu fjárl. og gengisfellingunni í des. stuðlaði ríkisstj. sjálf að þeirri háskalegu verðlagsþróun, sem nú á sér stað í landinu. Efnahagskerfið sjálft virðist kalla árvisst á gengisfellingar, en við því er ekki reynt að hagga. Þess vegna virðist koma í sama stað niður, hvort hér situr að völdum hægri stjórn eða vinstri. Þegar rekstrargrundvöllur fiskiðnaðarins er brostinn að sögn eigenda, verður ríkissjóður eða almenningur að hlaupa stöðugt undir bagga. Aldrei virðist hvarfla að ríkisvaldinu að gera gagnkröfur um endurskipulagningu fiskvinnslustöðva, og svipuðu máli gegnir um togaraflotann, sem nú hefur legið margar vikur bundinn við bryggjur. Það virðist nokkurt öfugmæli, að hið opinbera láni 90% við kaup nýrra skuttogara og skuli síðan þurfa að greiða að einhverju leyti rekstrarkostnað þeirra. Hér er eitthvað að í meira lagi. Það dugir ekki lengur að grípa til deyfilyfja. Hér verður að grípa til hnífsins og skera á meinið. Í umr. utan dagskrár á Alþ. 22. febr. komst ég svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar litið er á málin í heild, gengisfellinguna í des., gengisfellinguna í s. l. viku og launahækkanir fram undan um næstu mánaðamót, þar sem laun hækka milli 12 og 13.7%, er ljóst, að fram undan eru einhverjar mestu víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags allt frá stríðslokum. Það má ætla, að framfærsluvísitalan hækki um hvorki meira né minna en 20% frá 1. nóv. 1972 til jafnlengdar 1973, og ég þarf ekki að tíunda það fyrir þingheimi þær afleiðingar, sem slík verðlagsþróun hefur fyrir hina margumtöluðu og þýðingarmiklu útflutningsatvinnuvegi og jafnframt fyrir allt efnahagslífið. Ég á t. d. bágt með að sjá, hvernig íslenzkur iðnaður og einkanlega sá hluti hans, sem ekki er samkeppnisfær á erlendum mörkuðum, komi til með að standa undir þeim rekstrarkostnaði, sem af þessu leiðir, og hið sama gildir að sjálfsögðu um aðrar atvinnugreinar. Vil ég t. d. minna á hækkandi rekstrarvörur bænda o. s. frv. Hið ömurlega er, að þegar allar þessar verðhækkanir eru komnar inn í verðlagið, má ætla, að útflutningsatvinnuvegirnir standi það illa að vígi, að gengisfellingaröflin knýi þá fram enn eina gengisfellingu. Íslenzkur almenningur hefur nú fengið smjörþefinn af þessum hækkunum með hækkun búvöru 1. marz, þar sem m. a. nýmjólk hækkaði um tæp 44% og aðrar algengustu búvörur eitthvað minna. Kemur þetta að sjálfsögðu harkalega niður, einkanlega á barnmörgum fjölskyldum. Og þessar hækkanir verða reglulegar á þriggja mánaða fresti, þótt misjafnar verði. Óðaverðbólgan er skollin á, og ríkisstj. virðist láta reka á reiðanum. Þá er aðeins eftir að skerða kaupgreiðsluvísitöluna, og þá höfum við nýja viðreisn. Ríkisstj, hefur m. ö. o. ekki staðið við sum meginstefnuskráratriði í stjórnarsamningnum. Hún hefur fellt gengið. Hún ætlaði að koma í veg fyrir háskalega verðlagsþróun, sem leitt hefur til síendurtekinna gengisfellinga og óðaverðbólgu. En samfara þessu hefur verið lögð of þung skattabyrði á herðar lágtekju- og miðlungstekjufólki. Skattalögunum verður að breyta. Furðumargir kunna lag á því að koma sér undan því að greiða eðlileg, opinber gjöld til almannaþarfa, og þá má spyrja: Hvers konar linka er það hjá vinstri stjórn að hafa ekki tekið þessi mál miklu fastari tökum? Loks vil ég minna á, að það ákvæði stjórnarsamningsins að gera ráðstafanir til að lækka óhóflegan húsnæðiskostnað almennings, sem fólk stynur nú undir, - og ætlunin var að hafa forgöngu um, að byggt yrði leiguhúsnæði, er lyti félagslegri stjórn, - hefur verið vanrækt, en einmitt þetta atriði hlýtur að vera meginverkefni vinstri stjórnarinnar. Fáir munu hafa verið ákafari stuðningsmenn þessarar ríkisstj., fáir munu hafa átt meiri þátt í myndun hennar en ég. Því er ekki að leyna, að félagsleg vinnubrögð ráðh. SF eru með þeim hætti, að það er ábyrgðarhluti að styðja slíka menn til setu í ráðherrastólum. Þeir eru og lélegir ráðh., og hlutdeild þeirra í því að grafa undan stjórninni með gengisfellingarkröfu sinni er ekki lítil. Að öllu athuguðu styð ég aðeins ríkisstj, í þeim málum, sem eru í samræmi við málefnasamning hennar og stefnuskrá þeirra samtaka, sem ég er í, en greiði vitaskuld atkv. gegn þeim málum, sem brjóta í bága við þau. Ég er staðráðinn í að standa við þau fyrirheit, sem ég gaf kjósendum mínum í alþingiskosningunum, - hvort sem það snertir SF í Reykjavík, en allir vita, til hvaða átaka það hefur leitt í því félagi, - og þetta gildir einnig um þessa ríkisstj. Vantrauststill. sú, sem hér er til umr., er borin fram af flokki, sem engin jákvæð úrræði hefur sbr. feril hans í fyrri ríkisstj. Till. er því tóm sýndarmennska og því ekki ástæða til þess að taka hana alvarlega, enda virðist mér Sjálfstfl. flytja þetta vantraust á núv. ríkisstj. vegna svipaðra eða sömu vinnubragða og úrlausna í efnahagsmálum, þ, e. gengisfellinga og verðbólgu, sem hann sjálfur beitti óspart í viðreisnarstjórninni. Ég mun því sitja hjá við atkvgr. um þessa vantrauststill.



Herra forseti. Fádæma smekklaus fannst mér ræða hæstv. iðnrh., að vera að blanda hörmungunum í Vestmannaeyjum inn í umr. um till., sem komin var fram í þinginu, áður en þær hörmungar hófust. Það hefur verið upplýst hér, og ég get endurtekið það, að það voru ekki stjórnarandstæðingar, sem réðu því, hvaða till. voru samþykktar til hjálpar Vestmanneyingum. Það var eins og áður, það var stjórnarliðið, sem var klofið. Hverjum dettur í hug, að Magnús Kjartansson væri svo viðkvæmur fyrir afstöðu okkar stjórnarandstæðinga, að ráðh. færu að hætta við að bera fram frv. sitt vegna þess, að við værum á móti því? Kemur ekki til mála. En það voru, eins og ég tók fram áður, þeirra eigin menn, sem brugðust. Ráðh. talaði um erlenda dáta og herstöðvar. Hvers vegna eru erlendir dátar á Íslandi í dag? Það er vegna þess, að vinstri stjórnin vill hafa þá. Það væru engir erlendir hermenn hér í dag, ef vinstri stjórnin hefði sagt upp samningunum, þegar hún komst til valda. Við erum ekki fyrir austan járntjald. Ég las það í Þjóðviljanum fyrir 2–3 dögum, held ég, að Rússar hafa heimild til að kúga sína bandalagsmenn. En það veit allur landslýður, að ef ríkisstj. Íslands segir upp herverndarsamningnum, þá fara hermennirnir á tilskildum tíma. Við höfum erlendar herstöðvar. Ég var staddur úti í Finnlandi nokkrum árum eftir stríð. Húsnæðismál bárust í tal. Þar voru öll loftvarnarbyrgi höfuðborgarinnar full af flóttafólki, af Finnum. Það flóttafólk var ekki að flýja náttúruhörmungar, náttúruhamfarir. Nei, það voru nágrannar þeirra, Rússarnir, sem höfðu flæmt þá frá sínu aðsetri til þess að setja upp - ekki erlendar herstöðvar, heldur herstöðvar á fyrrverandi finnsku landi, sem nú var orðið rússneskt. Kyrjálaeiðið og Viborg voru ein glæsilegustu héruð Finnlands. Það er nú rússneskt land, og þar eru herstöðvarnar. Þær eru ekki erlendar. Þar er ekki hægt að segja upp og láta herinn fara. Ég sagði ykkur, hvernig stóð á því, að frv. ríkisstj. um hjálpina til Vestmannaeyja var ekki samþ. eins og það kom fram. Það var vegna þeirra eigin manna, en ekki stjórnarandstöðunnar. Hið sama er að segja um herinn og herstöðina. Þeir geta aldrei orðið samstæðir, þessir menn. Það er engin samstaða um neitt, og það er kannske fróðlegt vegna árása hæstv. iðnrh. á okkur stjórnarandstæðinga að gera sér svolitla grein fyrir því, hvernig þeim ríkisstj. hefur farnazt á Íslandi, sem kommúnistar hafa átt aðild að, - farnazt t. d. á sviði samvinnu og efnahagsmála. Efnahagsmálin, traust stjórn efnahagsmálanna er að sjálfsögðu alger forsenda þess, að þróun félagsmála, svo sem trygginga- og heilbrigðismála, húsnæðis- og atvinnumála, geti orðið með eðlilegum hætti og varanleg. Hver er nú efnahagsmálasaga þeirra ríkisstj., sem kommúnistar hafa átt aðild að? Þrisvar hafa kommúnistar verið í ríkisstj. á Íslandi undanfarna þrjá áratugi, í nýsköpunarstjórninni, sem tók við af utanþingsstjórninni 1944 og sagði af sér 1946, í gömlu vinstri stjórninni, sem var mynduð eftir kosningar 1956 og sagði af sér í árslok 1958, og í núv. vinstri stjórn, sem mynduð var í júlí 1971 og hefur ekki enn sagt af sér. Nýsköpunarstjórnin var mynduð við alveg sérstakar aðstæður. Stríðsgróðinn var fyrir hendi í erlendum bönkum. En þegar hann var fullnýttur og erfiðleikar blöstu við, var ekki lengur samstaða um neitt. Þá hlupu kommúnistar úr stjórninni. En auðvitað var öðrum annarlegum ástæðum borið við. Vinstristjórnarárin frá 1956–1958 eru mörgum í fersku minni enn í dag. Höft, ráðleysi, óstjórn einkenndu þau ár. Gengi íslenzkrar krónu voru svo mörg, að vart varð tölu á komið, gat m. a. byggzt á því, hvort það var þorskur eða langa, sem greiða átti. Eftir 2½ ár gafst stjórnin upp á sögufrægan máta. Þáv. forsrh. lýsti því yfir, að þjóðin væri stödd á barmi hyldýpis, engin samstaða, engin eining um úrræði til bjargar. Þá voru erlend herskip í íslenzkri landhelgi, og þó var hlaupizt frá ábyrgðinni. Nú er komið allmikið á annað ár núv. ríkisstjórnartímabils, þriðju ríkisstj., sem kommúnistar taka þátt í. Hvernig er nú ástandið? Við blasir algert efnahagsöngþveiti, endurteknar gengislækkanir og óðaverðbólga, sem ekki á sinn líka, jafnvel verri en 1958, fjárlög úr öllu hófi og ríkisbáknið þanið út með viku hverri. Fáir eru nú svo svartsýnir að líta svo á, að ríkisstj. muni lafa út kjörtímabilið. Hvað má af þessu ráða? 1) Ríkisstj. með þátttöku kommúnista verður skammlíf ríkisstj. Sífellt ósamkomulag og sundurþykkja. 2) Ríkisstj. með þátttöku kommúnista kemur efnahagskerfinu á kaldan klaka á skömmum tíma. Hvað er hér að gerast, hvaða árátta er þetta, að stefna undirstöðu eðlilegrar þróunar og velferðar í voða? Ég veit, að þetta er ekki liður í þeirri yfirlýstu stefnu kommúnista, að það beri að brjóta niður efnahagskerfi borgaralegs þjóðfélags í þeim tilgangi að ryðja sósíalismanum braut. Nei, það er ekki það. Hér er um eitthvað skelfilegt ólán að ræða, einhverja aðra ógæfu, sem við verðum að losna undan hið allra fyrsta. Við sjálfstæðismenn vantreystum þessari ríkisstj. til þess að glíma við þau erfiðu viðfangsefni, sem fram undan eru, vandamál vegna náttúruhamfara, vandamál vegna aðfara erlendra aðila að lífshagsmunum okkar. Við þörfnumst í dag styrkrar, samhentrar stjórnar til þess að varðveita þau lífsgæði, er við höfum aflað með ærnu erfiði. Þess vegna vonast ég til, að till. sú, sem hér er til umr., verði samþykkt.



Herra forseti. Þótt nokkuð hafi dregizt að taka til umr, og afgreiðslu þá till., sem hér liggur fyrir um vantraust á ríkisstj., þingrof og nýjar kosningar, er síður en svo, að tilefnið sé minna en áður. Aldrei hefur blasað við jafnskýrt og nú hin geigvænlega framvinda í verðlagsmálum og efnahagsmálum. Aldrei hefur verið jafnaugljóst og nú, hve ríkisstj. hefur brugðizt mörgum af þeim fyrirheitum, sem hún gaf þjóðinni í upphafi. Og aldrei hefur ráðaleysi hennar verið jafnumkomulaust og nú gagnvart efnahagsvandanum. Ríkisstj. sparaði ekki í upphafi hin fögru orð Í hinum dæmalausa málefnasamningi voru loforðin borin á borð fyrir þjóðina, ýmist í beinum orðum eða hálfkveðnum vísum. Þar var launafólki lofað 20% hækkun á rauntekjum fyrir minni vinnu, bændur og sjómenn áttu að fá svipaðar kjarabætur, og samtímis átti að bæta stöðu atvinnuveganna. Heita mátti, að allt ætti að gera fyrir alla. Ráðstafanir yrðu gerðar til að lækka óhóflegan húsnæðiskostnað almennings. Athuga skyldi þáverandi verðlagningu í því skyni að lækka verðlag og hindra verðhækkanir. Skattbyrðinni skyldi dreift réttlátar en verið hafði. Lögð áherzla á að koma í veg fyrir hina háskalegu verðlagsþróun, sem leitt hefði til síendurtekinna gengisfellinga og óðaverðbólgu, eins og það var kallað. Gengislækkun ekki beitt gegn vanda í efnahagsmálum. Svo mætti lengi halda áfram að telja. Allt þetta og miklu fleira var talið hægt að gera. Ríkissjóður og breiðu bökin, sem loks fundust helzt hjá gamla fólkinu, áttu að borga brúsann. Um efndir þarf ekki að ræða. Þjóðin finnur sjálf vaxandi þunga af því ástandi, sem að flestu leyti er þveröfugt við það, sem lofað var. Var það að furða, að Bjarna Guðnasyni þætti sitthvað hafa farið úr böndunum hjá núv. hæstv. ríkisstj.? Bragð er að, þá barnið finnur. En ráðh. kunnu lítið hóf á gleði sinni nýseztir að fyrningunum úr búi viðreisnarstjórnarinnar. Fyrstu verkin voru og í samræmi við þetta. Greitt var fé á báðar hendur, 650 millj. kr. úr ríkissjóði umfram fjárlög á síðustu mánuðum ársins 1971 auk 300 millj. úr öðrum opinberum sjóðum. Lögfestur var styttri vinnutími á Íslandi en í nokkru nágrannalandi okkar og ríkisútgjöldin tvöfölduð á tveim fyrstu fjárlagaárum þessarar ríkisstj. Með þessum dæmalausa austri loforða og ríkisfjármuna hratt ríkisstj. af stað þeirri verðbólguskriðu, sem síðan hefur runnið með vaxandi hraða. Þessi verðbólguskriða ásamt útþenslu ríkisbáknsins hefur nú raskað öllu efnahagskerfi þjóðarinnar, þrengt að rekstri fyrirtækja og heimila og fætt af sér þau vandræði, sem við hefur þurft að etja síðustu mánuði og nú blasa við í dekkri mynd en nokkru sinni fyrr. Verðhækkanir síðustu daga og vikna eru eins konar undanrásir þess, sem á eftir mun fara, verði ekki spyrnt við fótum. Allt eru þetta heimatilbúin vandræði, bein afleiðing og þungur áfellisdómur um hrapaleg mistök og fjársukk þeirrar ríkisstj., sem nú situr. Ekki verður ytri aðstæðum um kennt. Einstakt góðæri hefur ríkt, bæði til sjávar og sveita, á valdatíma núv. ríkisstj. Sjávarafli varð 54.7 þús. tonnum meiri á síðasta ári en árið á undan þvert ofan í tal stjórnarliða um aflabrest, og útflutningsverðmæti aflans varð um 1260 millj. kr. meira, enda sífelldar hækkanir á verði afurða okkar erlendis. Útflutningur iðnvarnings hefur farið vaxandi í kjölfar aðildar okkar að EFTA. Hamfarirnar í Vestmannaeyjum og hin hryggilega alda slysa og hrakfalla síðustu vikna við sjávarsíðuna hafa enn ekki náð að verka á efnahagskerfið. Hvað mun, þegar að því kemur? Það sannast nú sem hjá hinni fyrri vinstri stjórn, að góðæri og hagstæð viðskiptakjör duga ekki til velfarnaðar, ef stjórnarstefna er röng. Nú eins og þá stefnir efnahagskerfi þjóðarinnar fyrir björg þrátt fyrir hinar hagstæðu ytri aðstæður. En forsrh. sagði hér áðan, að mikið öryggi ríkti á sviði efnahagslífsins. Hann virðist ekki gera sér grein fyrir ástandinu. Þar skilur á milli hans og Hermanns Jónassonar 1958. Ríkisstj. hefur nú fellt gengi krónunnar þrisvar sinnum á þrem missirum þvert ofan í fyrirheit sín um hið gagnstæða. Það er einsdæmi á Íslandi að fella gengi krónunnar á sama tíma og verðlag útflutningsafurða okkar er jafnhraðstígandi og raun var á í des. s. l. Það er og einsdæmi, sem gerðist við þá gengislækkun, að ráðh. telji sjálfsagt mál og jafnvel hæli sér af því, að verðhækkanir af völdum gengisbreytingarinnar komi jafnóðum Fram í verðlagi og vísitölu, sem þýðir það, að hin jákvæðu áhrif hennar étast upp á örskömmum tíma og eftir stendur aðeins, að olíu hefur verið kastað á verðbólgubálið. Er þetta kannske „hin leiðin“, sem Framsókn hafði boðað? Sé svo, er víst, að hún liggur út í ófæru. Allir ættu að sjá, að grípa verður til markvissra aðgerða til að hefta verðbólguflóðið, sem verður því óviðráðanlegra sem lengra líður. Meðal þess, sem mér sýnist nú brýnast að vinna að, er í fyrsta lagi að endurskoða og minnka áhrifamátt vísitölukerfisins. Það hefur hvort sem er ekki reynzt tryggja hagsmuni láglaunafólksins. Þvert á móti eykur það á misréttið milli launaflokka. Í annan stað verður að draga saman seglin í ríkiskerfinu. Rétt er þó að gera sér grein fyrir því, að hækkun ríkisútgjaldanna hefur komið mjög misjafnlega niður. Á meðan útgjöld fjárl. hafa hækkað um nálega 100%, hafa t. d. útgjöld til landbúnaðarmála ekki náð því að hækka um 40% og hlutdeild landbúnaðarins í heildarútgjöldum ríkisins í tíð núv. valdhafa lækkað um 4 frá síðustu fjárl. viðreisnarstjórnarinnar. Með þeim 22 milljörðum, sem þjóðin greiðir nú til ríkisins, er samtímis skattheimtunni verið að safna valdinu saman hjá ríkinu, þessu valdi til sjálfræðis, sem að sama skapi er skert hjá einstaklingum og sveitarfélögum um land allt. Að skaðlausu mætti nú t. d. teyma burtu ýmsa af þeim gæðingum, sem ríkisstj. hefur verið ötul við að raða á jötuna að undanförnu. En nýrra ráða er ekki að vænta hjá þessari ríkisstj. Hún virðist láta framvindu efnahags- og verðlagsmála lönd og leið án nokkurra tilburða og flýtur sofandi að feigðarósi. Ríkisstj. er fangi sinna eigin verka í verðbólgufeninu. Hún hefur brugðizt fjölmörgum þeim fyrirheitum, sem hún gaf í öndverðu, og í flestum greinum hefur verið breytt þveröfugt við orð forustumanna hennar fyrir síðustu kosningar. Forsendurnar, sem leiddu til valdatöku ríkisstj. eru brostnar. Hún ætti því þegar að fara frá. Rúmlega þriggja missira reynsla er þjóðinni nægilega dýrkeypt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. S. l. laugardag átti sjónvarpið viðtal við búnaðarmálastjórann, Halldór Pálsson. Hann sagði í því viðtali, að afkoma íslenzks landbúnaðar væri betri á s. l. ári en nokkru sinni fyrr. Þar fór sá, sem vissi, hvað hann talaði um, og gerði grein fyrir hlutunum, eins og þeir raunverulega eru. Það kvað við nokkuð annan tón en hjá hv. 5. þm. Norðurl. v. hér áðan, er hann talaði, enda talaði hann til þess að þjóna sínum flokki og reyndi að haga málflutningi sínum í samræmi við það. Staðreyndin er þessi, að síðan viðreisnarstjórnin fór frá völdum, hafa bændur notið kjarabóta eins og aðrar stéttir í þjóðfélaginu og betri lánafyrirgreiðslu, bæði stofnlána og afurðalána, heldur en áður fyrr. Nú er unnið að merkilegri lagasmíð í þágu landbúnaðarins. Það eru jarðalög og ábúðalög til að tryggja stöðu landbúnaðarins í þjóðfélaginu. Búnaðarþing hefur nú fjallað um þessi frv., og vonandi ná þau fram að ganga hér á hv. Alþ. fyrr en seinna. Stjórnarandstæðingar hafa gert sér tíðrætt um fjármál ríkisins og afkomu ríkissjóðs á árinu 1971 og 1972. Í sambandi við afkomu ársins 1971 hafa þeir þó forðazt að geta þess, að fjárlagaafgreiðsla fyrir það ár var með sérstökum hætti. Þar voru nefnilega útgjöldin færð tekjumegin, og er það einsdæmi við fjárlagaafgreiðslu. Svo var um nýgerða kjarasamninga, sem kostuðu ríkissjóð þó á árinu 1971 yfir 500 millj. kr. Sama var að segja um útgjöld vegasjóðs, sem ákveðin voru í sambandi við þá fjárlagaafgreiðslu á þriðja hundrað millj. kr. Þeirra var þó að engu getið í fjárlögunum. 130 millj. kr. vantaði vegna útflutningsuppbóta, svo að endar næðu saman á árinu 1971, og 80 millj, kr. voru færðar á þann reikning vegna greiðsluhalla ríkissjóðs frá fyrri árum. Það vantaði 200–300 millj. kr., til þess að niðurgreiðslum væri hægt að halda áfram til ársloka, eins og þær hófust í upphafi þess árs. Það er því ýkjalaust, að það vantaði a. m. k. 1200 millj. kr., til þess að útgjöld fjárlaga árið 1971 væru í samræmi við venju um gerð fjárlaga. Ef samanburð á að gera á hækkun fjárlaga 1969–1971, eins og gert hefur verið fyrir árið 1971–1973, þá verður hann að vera hliðstæður og þá verður að leiðrétta fjárlögin frá 1971, eins og hér hefur verið gert. Er þá hækkun á fjárlögum milli þessara tveggja ára bæði tímabilin rúmlega 70%. Þeim ferst því ekki, stjórnarandstæðingum, sem tala mikið um hækkun fjárlaga nú eins og óeðlilega hluti. Farið er í þeirra eigið kjölfar. Hins vegar er rétt að gera sér grein fyrir því, að núv. ríkisstj. tók ekki við neinum innistæðum á vegum ríkissjóðs, eins og fyrirrennarar hennar hafa haldið fram. Það var skuld við Seðlabanka Íslands, það voru skuldir upp á hundruð millj. við vegasjóð, sem höfðu safnazt hjá viðreisnarstjórninni. Það var skuld hjá Síldarverksmiðjum ríkisins um 100 millj, kr., sem var í algerri óreiðu og engar ráðstafanir höfðu verið gerðar til þess að greiða, en nú er verið að greiða. Sama er að segja um fyrirtæki eins og Slippstöðina á Akureyri, Rauðku á Siglufirði, Norðurstjörnuna í Hafnarfirði. Allt voru þetta fyrirtæki, sem ríkissjóður var meira og minna flæktur í. Þau voru á hausnum, og núv. ríkisstj. hefur orðið að ganga í að rétta þeirra fjárhag, en það hefur að sjálfsögðu kostað stórar fjárhæðir. Aðalástæðan fyrir hækkun ríkisútgjalda hjá núv. ríkisstj. eru félagslegar umbætur, sem hv. þm. Oddur Ólafsson sagði, að væri ekki hægt að gera nema með traustum fjárhag. Það eru félagslegar umbætur almannatrygginga, sem eru fyrirferðamestar, ný verkaskipting á milli ríkis og sveitarfélaga, þeim síðarnefndu í hag, aukin uppbygging í skóla-, heilbrigðis-, samgöngu- og raforkumálum og margvíslegar almennar félagsmálaumbætur. Menn geta að sjálfsögðu deilt um það, hversu hratt á að fara í slíkum umbótum, en þörfin á að hrinda þeim áfram var mikil, og hefur verið reynt að sinna henni. Og svo hafa launagreiðslur að sjálfsögðu hækkað vegna kjarasamninganna frá 1970, sem voru gerðir með áföngum, og kjaradóms, sem tók gildi 1. marz s. l. Fjölgun ríkisstarfsmanna, sem stjórnarandstaðan hefur haldið á lofti, er ekki raunhæf nema að litlu leyti. Þar munar mest um tilfærslu lögreglumanna, sem sveitarfélögin höfðu áður greitt, um 320 talsins. Auk þess er fastráðning á fólki á ríkisspítölunum, sem áður hafði verið lausráðið, og hafði verið gerð áætlun um að ráða það, þó að einnig hafi þar átt sér stað fjölgun vegna vinnutímastyttingar og nokkur fjölgun kennara. Raunveruleg fjölgun hjá rn. og ríkisstofnunum er 2–3 tugir manna. Unnið er nú að því að gera starfsmannaskrá, örugga á milli ára, en það hefur hún alls ekki verið til þessa. Þá hefur ríkissjóður tekið að sér greiðslu á skuldum vegasjóðs í ríkara mæli en áður fyrr, en skuldir hans námu í lok viðreisnarinnar mörg hundruð millj. kr., en voru engar, er þeir tóku við stjórnartaumunum. Auk þess er nú á fjárl. fjárveiting til að koma upp rekstrarsjóði ríkisins. Við 1. umr. fjárl, fyrir árið 1973 gerði ég grein fyrir viðskiptum ríkissjóðs og Seðlabanka Íslands, eins og þau höfðu verið um nokkurra ára bil, miðað við 1. okt. Nú vil ég gefa hv. þm. og öðrum áheyrendum yfirlit yfir viðskipti ríkissjóðs og Seðlabanka Íslands miðað við áramót um nokkurt árabil einnig og þá jafnframt tekin inn í það dæmi sjóðseign ríkissjóðs í árslok og skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann, hvort sem þær hafa verið á hlaupareikningi eða á skuldabréfi til nokkurra ára. En svo var gert á árinu 1969, þáv. fjmrh. tók lán hjá Seðlabanka Íslands, og einnig var það gert á s. l. hausti. Inn í þetta dæmi er að sjálfsögðu tekin sú innstæða, sem ríkissjóður átti á sínum hlaupareikningi þau ár sem þetta tímabil nær yfir. Yfirlit þetta er því nettóstaðan, eins og hún hefur verið í árslok frá og með 1967 til ársins 1972. Yfirlitið er svo hljóðandi: Árið 1967 skuldaði ríkissjóður 80.1 millj. kr. 1968 skuldaði hann 325 millj. kr. og hafði þó á því ári losað 100 millj. kr. innstæðu, er var á sérstökum reikningi frá fjmrh.-tíð Gunnars Thoroddsens. Árið 1969 skuldaði ríkissjóður 529.5 millj. kr., árið 1970 51.8 millj. kr., 1971 184.4 millj. kr. og 1972 5.9 millj.. kr. Þessi er niðurstaðan af áramótauppgjöri ríkissjóðs og Seðlabankans, þegar sjóðseign ríkissjóðs er tekin með, skuldabréfalán við Seðlabankann og innistæður á hlaupareikningi. Sannar þetta, að staða ríkissjóðs við Seðlabankann og í sjóði í árslok 1972 hefur verið betri en nokkru sinni fyrr á þessu tímabili og hefur batnað um 178.5 millj. kr. á s. l. ári. Þá voru greiddar rúmar 100 millj. kr. af skuldabréfaláninu frá 1969 og yfirdráttur skulda á hlaupareikningi frá fyrra ári. Eins og að líkum lætur, er uppgjör á ríkisreikningi fyrir árið 1972 ekki svo langt á veg komið, að ég geti hér gefið glögga mynd af endanlegri niðurstöðu ríkissjóðs á því ári. Hitt mun þó nær sanni, að lengra er nú komið með ársuppgjör ríkisreiknings en áður hefur verið á sama tíma, og treysti ég því, að uppgjör hans geti orðið svo snemma, að A-hluti ríkisreikningsins liggi fyrir hér á hv. Alþ. fyrir þinglok. Hitt er þó ljóst af því, sem þegar liggur fyrir, að nokkurn veginn er öruggt að hvorki verður halli á rekstrarreikningi né greiðslureikningi ríkissjóðs á árinu 1972, eins og spáð hafði verið af stjórnarandstæðingum mjög dyggilega á s. l. ári. Hver niðurstaðan kann að öðru leyti að verða skal ég ekki segja frekar um að þessu sinni. Þegar fjárl. fyrir árið 1972 voru afgreidd hér á hv. Alþ., var það mjög til umr. hjá stjórnarandstæðingum, hve illa væri frá þeim gengið, og meira að segja kom fram till. frá öðrum stjórnarandstöðuflokknum um að vísa þeim frá vegna ónógs undirbúnings. Nú liggur senn fyrir sú staðreynd, hvort þessi andstaða hafi við rök að styðjast, að fjárl. fyrir árið 1972 hafi verið verr úr garði gerð en önnur fjárlög íslenzka ríkisins. Ég tel, að bilið milli fjárlaga og ríkisreiknings segi til um nákvæmni í gerð fjárl. Mér er það að sjálfsögðu ljóst, að eitthver frávik verður alltaf um að ræða þar. Ég vil leyfa mér að nefna tölur um frávik frá fjárl. til ríkisreiknings, síðan farið var að gera ríkisreikninginn upp með þeim hætti, sem nú er gert. 1968 var frávikið tæp 4%. 1969 4.1%, 1970 10.3%, 1971 14.8% og 1972 4.1–4.3%, eftir því sem bezt verður séð. Ég leyfi mér að halda því fram, að það hafi sýnt sig nú, að fjárlagagerðin fyrir árið 1972 hafi verið með þeim hætti, sem bezt hefur reynzt á fyrri árum, þ. e. næst raunveruleikanum, sbr. það, sem ég las hér áðan. Það var því óþarfi fyrir hv. Alþ. að gera sérstaka aths. við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1972, og framkvæmdin hefur einnig tekizt vel. Þegar viðreisnarstjórnin hafði setið að völdum á annan áratug, lýsti fjmrh. þeirrar ríkisstj. því yfir, að ástandið í skattamálum væri með þeim hætti, er nú skal greina, með leyfi hæstv. forseta: Skattakerfið er allt of flókið, álögð gjöld allt of mörg, frádráttarreglur flóknar, allt of þungt á unglingum, allt of mikið af undanþágum og sérreglum. Það var því hlutverk núv. ríkisstj. að taka skattamálin til gagngerðrar endurskoðunar, er hún kom til valda, og leiðrétta þau mistök, sem viðreisnarstjórnin hafði gert með því að taka það eitt til endurskoðunar í skattalögunum. sem var þeim mest í hag, sem bezta höfðu aðstöðuna í þjóðfélaginu. Til þessa verks var þegar gengið haustið 1971. Kerfið var gert einfaldara, persónusköttum og þ. á m. sköttum á unglingum aflétt og hlutur sveitarfélaga bættur. Um framkvæmd þessara mála hefur mjög verið deilt, og skal ég ekki fara langt út í það. Ljóst er þó, að ef óbreytt hefði verið verkaskiptingin á milli ríkis og sveitarfélaga á árinu 1972 frá því, sem áður var, hefði hækkun vegna ríkisins á sköttum ekki þurft að vera nema 31%, en hjá sveitarfélögunum, miðað við þá fjárhagsáætlun, sem þau lögðu á eftir, yfir 50%. Ég vil einnig vekja athygli á því, að ef sveitarfélögin hefðu ekki notað sér hækkunarheimildir þær, sem þau höfðu vegna útsvara og fasteignaskatts, hefði álagningin á milli áranna 1971 og 1972, heildarálagningin, verði svipuð og hún var á milli áranna 1970 og 1971. Hins vegar var það svo, að þar sem sjálfstæðismenn réðu ríkjum, eins og í Reykjavík, þá hlífðu þeir ekki gjaldendunum við háum sköttum og notuðu allar þær álagsheimildir, sem þeir höfðu. Þrátt fyrir tal þeirra um spennu á vinnumörkuðum hækkuðu þeir framlag til verklegra framkvæmda um 100%. Ljóst var þó þegar á s. l. ári, að hér var um algeran óþarfa að ræða, og hefði verið hægt að komast hjá því að nota þessar álagsheimildir, og það mun sýna sig á árinu 1973, að þetta er á rökum reist. Hins vegar var fjárhagur sumra sveitarfélaga orðinn þannig, að þeim bar nauðsyn til að nota þessa heimild að einhverju leyti til að rétta fjárhag sinn við eftir viðreisnarárin enda stefndi þá mjög í óefni, eins og sýndi sig, þar sem jöfnunarsjóður varð að aðstoða í kringum 20 sveitarfélög á árinu 1971, þrátt fyrir það að þau hefðu þá notað allar þær heimildir, sem þau höfðu til aukaálagningar á þegna sína. Það var líka ljóst með þeim breytingum á verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, sem gerð var á s. l. ári, að hér er meiri jöfnuður á milli byggðarlaga en áður var. Ég leyfi mér að fullyrða, að það er eitt stærsta átakið, sem gert hefur verið til þess að jafna á milli byggðarlaganna í landinu. Útgjöldum var létt af sveitarfélögum, og ég vona, að þau hagnýti sér það til fyllstu hagsbóta og tryggi þar með stöðu sína. Enda þótt mikið hafi verið rætt um of háa beina skatta hér á landi á s. l. ári, eru þeir þó lægri hér en í nágrannalöndum okkar. Ég vek athygli á því, að stefnumörkun á milli beinna og óbeinna skatta getur ekki farið fram með eðlilegum hætti, nema tekjuöflun ríkissjóðs í óbeinum sköttum og af munaðarvörum sé öll óháð vísitölu. Ég vek einnig athygli á þeirri ákvörðun ríkisstj. að hækka skattvísitöluna í 128 stig í staðinn fyrir 110, eins og gert var við fjárlagagerðina í haust, svo sem framfærsluvísitalan þó sagði til um. Það þýðir í raun og veru 700–800 millj. kr. raunverulega skattalækkun á þessu ári. Áfram er nú unnið að gerð nýrra skattalaga, og er lögð mikil áherzla á að koma í veg fyrir skattsvik og að skattsvik verði gerð refsiverð með sama hætti og auðgunarbrot samkv. hegningarlögunum. Herra forseti. Ég legg að lokum áherzlu á það, sem ég hef þegar leitt rök að, að ríkisstj. hefur tekizt að halda þannig á málum þjóðarinnar, hvort sem litið er á svið félags-, atvinnu- eða fjármála ríkisins, að hún hefur fylgt fram frjálslyndri umbótastefnu, en þó sýnt fulla festu og aðhald. Þó ber hæst málefnum núv. ríkisstj. lífbeltin tvö, verndun landgrunnsins og verndun gróðurríkis landsins, enda á þjóðin framtíð sína undir því, að þetta hvort tveggja takist. Vitað að meiri hluti þjóðarinnar treystir ríkisstj. og styður hana til góðra verka, þó að skammsýnir stjórnmálamenn hafi löngun til annars, e. t. v. ekki sízt vegna þess, að þeim finnst sjálfum, að þeir hafi gleymt erindi sínu í valdastólunum, meðan þeir sátu þar. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Góðir hlustendur. Till. stjórnarandstöðu um vantraust á starfandi ríkisstj. getur átt sér tvenns konar forsendur. Í öðru tilvikinu geta þær aðstæður komið upp á Alþ., að ástæða sé til þess að ætla, að meiri hl. ríkisstj. sé brostinn, og mun enginn draga í efa, að vantraust flutt við þær aðstæður er í alla staði eðlilegt og reyndar rétt þingleg aðferð til að leiða hið sanna í ljós um þingstyrk ríkisstj. En hitt er líka til, að þótt engin gild ástæða sé til þess að ætla, að hlutföll hafi raskazt á þingi milli stjórnarfylgis og stjórnarandstöðu, sé engu að síður borið fram vantraust á ríkisstj. Þá er tilgangurinn ekki að sannprófa, hvort ríkisstj. styðjist við meiri hl. þingheims, heldur að efna til aukaeldhúsdags á þingi, almennra umr., sem skylt sé að útvarpa, svo að allur landslýður geti fylgzt með. Vantraustill. Sjálfstfl., sem hér liggur fyrir til umr., er af síðari gerðinni. Þegar hún var lögð fram skömmu fyrir jól, höfðu flm. alls enga ástæðu til að ætla að þingmeirihl. ríkisstj. væri brostinn. Eini votturinn um breytta afstöðu þm., sem á undan vantrauststill. fór, var tilkynning 3. landsk. þm., Bjarna Guðnasonar, um brottför úr þingflokki SF, en þeirri yfirlýsingu fylgdi, að hann styddi jafnt eftir sem áður núv. ríkisstj. Það er mál út af fyrir sig, hvort þm. getur haldið því fram, að hann firri sig ábyrgð á tiltekinni stefnu í efnahagsmálum með því að koma í ræðustól hér á Alþ. og tilkynna sérstöðu sína, en lýsa jafnframt yfir, að hann veiti stuðning, fyrst í stað fullan, en nú einungis hálfan, ríkisstj., sem er að framkvæma stefnumál, sem þm. er svo á móti skapi, að hann telur sér fyrir þá sök eina ekki lengur vært í flokki sínum. Frammistöðu þm. í meðförum þingflokks SF á efnahagsmálum í des. s. l. er lýst í bréfi framkvæmdastjórnar SF til félagsmanna í Samtökunum, sem sent var út og dags. hinn 10. jan. s. l. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Bjarni Guðnason hefur vanrækt þingflokksfundi og hætti alveg að sækja þá, þegar efnahagsmálin og úrræði gegn aðsteðjandi vanda í þeim efnum komu á dagskrá. Frá 29. nóv. til 9. des. voru haldnir 5 þingflokksfundir, þar sem efnahagsmál voru aðalfundarefni á hverjum fundi. Bjarni Guðnason sótti engan þessara funda. Á þingflokksfundi 10. des. var lögð fram till. um lausn efnahagsvandans. Sú till. var samþ. með 4 atkv, en Bjarni Guðnason taldi sig ekki reiðubúinn til að taka afstöðu, en kvaðst ekki andvígur því, að till. yrði lögð fram á ríkisstjórnarfundi. Næstu daga voru daglegir fundir þingflokksins og á þriðja fundi kvað Bjarni loks upp úr um þá afstöðu sína, að hann væri andvígur till. þingflokksins, án þess að hann gerði sjálfur neinar aðrar till., þó að eftir því væri gengið. Helzt kvaðst hann þó hlynntur „einhvers konar millifærsluleið“.“ Þetta var allt, sem þm. hafði til mála að leggja í þingflokknum, áður en hann kom fram hér á Alþ. og sagði sig úr þingflokknum án þess að hafa skýrt nokkrum þingflokksmanna frá þeirri ætlan sinni. Reiðilestur þessa þm. vegna þess að meiri hl. á löglegum fundi í SF í Reykjavík reyndist ekki kunna að meta frumleg vinnubrögð hans í flokknum, læt ég annars liggja á milli hluta. Þm. bregður mjög fyrir sig málsháttum í ræðum sínum hér. Kann hann ekki þennan málshátt: Ómerk eru ómagaorðin? Engum blöðum er um að fletta, að þetta vantraust er borið fram í því skyni að setja á svið aukaeldhúsdag hér á Alþ., og læt ég hlustendum eftir að dæma um, hve knýjandi hafi verið að bera á borð fyrir þá eldhúsdagskrá í útvarpinu. Nú er liðinn hálfur þriðji mánuður síðan vantrauststill. var lögð fram, og þótt þessi tími hafi verið viðburðarríkur, bæði utan þings og innan verður fyrst og fremst að fjalla um þessa till. á þeim forsendum, sem fyrir lágu, þegar hún var fram borin. Forsendurnar voru afgreiðsla fjárl. ársins 1973 og efnahagsráðstafanir, sem þeim fylgdu, einkum lækkun á gengi krónunnar. Sjálfstfl. ber ríkisstj. jöfnum höndum á brýn, að hún sé óhóflega gírug að innheimta fé í ríkissjóð, en nýr henni svo jafnframt um nasir, að hagur ríkissjóðs sé allt annað en beysinn. Núv. ríkisstj. hefur aldrei reynt að draga fjöður yfir það, að hún þyngdi skatta í efri hluta skattstigans, en það var gert um leið og nefskattar, sem bitnuðu jafnt á öllum, einnig þeim tekjulausu og tekjulágu, voru afnumdir og tryggingabætur hækkaðar, m. a. látnar koma til framkvæmda bótahækkanir, sem viðreisnarstjórnin hafði lagt drög að, en láðst að afla fjár til að standa straum af. Sjálfstæðismenn segjast vera fylgjandi ívilnunum handa hinum tekjulausu og tekjulágu, en mótmæla jafnframt fjáröflun til að standa straum af þessum ráðstöfunum til að jafna lífskjör í landinu, sem jafngildir því að segjast hvorki vilja velja né hafna, þegar tveir kostir eru fyrirhöndum. Tekjuskipting viðreisnaráranna óbreytt er þá að þeirra dómi hið æskilega ástand. Þó kastar fyrst tólfunum, þegar málsvarar sjálfstæðismanna þykjast geta leyft sér að tala digurbarkalega um, að afkoma ríkissjóðs sé lakari en æskilegt kynni að vera. Núv. ríkisstj. hefur aflað tekna fyrir öllu því, sem hún hefur átt frumkvæðið að, en ekki nóg með það, hún hefur orðið og verður enn að afla stórfjár til þess að standa straum af aragrúa Óreiðuskulda, sem viðreisnarstjórnin lét eftir sig. Sjálfstæðismenn guma af, að sú stjórn hafi safnað í sjóði, sem núv. ríkisstj. hafi síðan sóað. Heyr á endemi! Hvaða ríkisstj. var það, sem skildi við skuldahala, sem nam hundruðum millj., hjá sjóðum sjávarútvegsins og landbúnaðar? Auðvitað viðreisnarstjórnin. Hvaða ríkisstj. var það, sem lét togaraflotann drabbast svo niður, að hann er þungur baggi á ríkissjóði? Það skyldi þó ekki hafa verið viðreisnarstjórnin líka. Og hvaða ríkisstj. stóð þannig að endurnýjun togaraflotans, loksins þegar hafizt var handa, að ekki er annað sýnt en ríkissjóður Íslands hljóti skell af ófullnægjandi samningi við skipasmiðastöð á Spáni? Þar var svo sannarlega viðreisnarstjórnin að verki. Og hvaða ríkisstj. bjó þannig að innlenda skipasmíðaiðnaðinum, að Slippstöðin rambaði á gjaldþrotsbarmi? Viðreisnarstjórnin enn. Og hvaða ríkisstj. skildi við rafvirkjunarmál Norðurlands í slíkum hnút, að ekki er annað sýnna en kosta muni eitthvað á annað hundrað millj. kr. úr sameiginlegum sjóði þjóðarinnar að leysa flækjuna? Vitanlega viðreisnarstjórnin. Sannleikurinn er sá, að núv. ríkisstj. hefur þegar greitt óreiðuskuldir, sem viðreisnarstjórnin lét eftir sig, svo að mörgum hundruðum millj. kr. nemur. Og enn sér hvergi nærri fyrir endann á þessum greiðslum. Þá fyrst, þegar þær eru úr sögunni, er unnt að gera upp bú viðreisnarstjórnarinnar. Enginn hefur mér vitanlega dregið í efa, að í lok síðasta árs var aðkallandi að gera ráðstafanir, sem skertu nokkuð kaupmátt, eftir örustu kaupmáttaraukningu, sem hér hefur þekkzt og einkum hafði átt sér stað á tveim síðustu árum, en ykju arðsemi útflutningsatvinnuveganna að sama skapi. Eins og endranær var um að velja tvær leiðir, annaðhvort almennar aðgerðir eins og gengislækkun, sem hefur sjálíkrafa áhrif á allt hagkerfið, eða það afbrigði skömmtunarkerfis, sem kallast útflutningsuppbætur. Áratuga reynsla af mismunandi uppbótakerfum hefur sannað nógsamlega, að við íslenzkar aðstæður skapa þær ævinlega með tímanum enn erfiðari vanda en þeim var ætlað að leysa. Ástæðan er, að uppbætur bjóða heim hvers konar frávikum frá eðlilegum framleiðsluháttum og viðskiptavenjum. Allir vita, að með þeim er haldið uppi fölsku gengi, þær stuðla að óhagkvæmni í framleiðslu og torvelda nýjungum að ryðja sér til rúms. Allt rýrir þetta hag þjóðarbúsins og hamlar því, að framleiðsluatvinnuvegir skili fullum afköstum. Gengislækkun er ekki til þess fallin að auka neinum, sem að henni stendur, vinsældir. En þegar um það er að ræða að afstýra háskalegu jafnvægisleysi í þjóðarbúskapnum, verður að gera fleira en gott þykir í svip. Eins og ástandið var í vetur, varð það að sitja í fyrirrúmi að ýta undir útflutningsframleiðslu og draga úr eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri. Á því veltur framtíðarhagur þjóðarinnar. Gjaldeyrisforði er þjóðinni nauðsynlegri nú en nokkru sinni fyrr, þegar svo stendur á, að hún verður fyrir hvern mun að hafa bolmagn til að halda af fullri festu á sínum málstað í landhelgismálinu og reyndar öllum málum, þar sem við önnur ríki er að skipta. Uppbótakerfi, sem samkv. fenginni reynslu hefði verið talið vita á gengislækkun síðar meir, hefði orðið til að draga úr hagkvæmni í rekstri og þar með gjaldeyrisöflun, en hins vegar ýtt undir spákaupmennsku og eftirspurn eftir gjaldeyri. Á báða þessa vegu hefði það veikt stöðu Íslands út á við. Engum er ljósara en þeim, sem að ríkisstj. standa, að ekki hefur auðnazt að ná settu marki í viðureigninni við verðbólguna. Lítil huggun er, að núv. stjórn er þar ekki ein á báti, aðrir hafa áður mátt reyna hið sama. En fjarstæða er, að fyrir þessa sök beri ríkisstj. skylda til að segja af sér og efna til nýrra kosninga á miðju kjörtímabili. Ef svo væri, hvað skyldi þá fyrrv. stjórn hafa átt að láta oft af völdum á sínum langa ferli? Vantrauststill., sem fyrir liggur, var ekki flutt af því, að flm. byggjust við, að hún bæri árangur, heldur til að sýnast, enda stendur ekki að henni nema annar flokkurinn af þeim, sem eru í stjórnarandstöðu. Ástæðan til, að vantraustið var flutt í des., var ekki þingleg, heldur flokksleg. Ástandið innan Sjálfstfl. er undirrót þessa tillöguflutnings. Flokksforustunni er vel ljóst, að afdrifaríkur landsfundur sjálfstæðismanna er skammt undan. Hún liggur undir ámæli fylgismanna sinna fyrir að halda óhöndulega á málum í stjórnarandstöðunni. Ýmis verk núv. ríkisstj. eins og annarra ríkisstj. geta orkað tvímælis. En í stað þess að benda með rökum á önnur úrræði í málum, sem ríkisstj. hefur um fjallað, hefur mest borið á hrópyrðum í Morgunblaðinu í garð einstakra manna í stjórnarflokkunum. Ríkjandi ástand í forustu Sjálfstfl. hefur orðið þess valdandi, að einstakir menn í áhrifastöðum við aðalmálgagn flokksins hafa komizt í þá aðstöðu að geta mótað stefnu hans og gert það á þann hátt, að verulegum hluta fylgismanna þykir vægast sagt lítið til koma. Nú hyggst flokksforustan reka af sér slyðruorðið fyrir landsfundinn með vantrauststill. þeirri arna. Meðan ríkisstj. nýtur trausts meiri hl. Alþ., ber henni að sitja og vinna sitt verk. Hitt liggur svo í hlutarins eðli, að því fleiri sem flokkarnir eru, sem að ríkisstj. standa, þeim mun torveldara getur verið fyrir hana að taka skjótar og markvissar ákvarðanir. Full ástæða er fyrir fylgismenn jafnt og forustu vinstri flokkanna í landinu að hyggja að þessu lögmáli stjórnmálanna. Vinstri menn þurfa að þjappa sér betur saman, ná traustari samstöðu og skapa sér skilyrði til að undirbúa málin saman, en ekki hver í sínu lagi. Eina fullnægjandi ráðið til að koma slíkri breytingu til leiðar er að bera fram til sigurs málstað sameiningar vinstrisinnaðra kjósenda, sem SF hafa frá öndverðu sett á oddinn í stefnumótun sinni og málflutningi. Foringjum Sjálfstfl. er ekki við annað verr en ef sameining íslenzkra kjósenda, sem aðhyllast jafnaðar- og samvinnustefnu, skyldi verða að veruleika. Í því skyni að torvelda sameiningarstarfið er kappkostað að splundra núverandi stjórnarsamvinnu. Neytt er allra bragða til að etja mönnum saman og leitað að veikum hlekkjum, ef takast mætti að rjúfa samstarfskeðjuna. Allir, sem vilja sameiningu vinstri afla í landinu á breiðum grundvelli, þurfa að vera á verði og kappkosta að ónýta herbrögð þeirra foringja Sjálfstfl., sem einskis láta ófreistað til að koma núv. ríkisstj. fyrir kattarnef. Með því hyggjast þeir slá tvær flugur í einu höggi, auðvelda sjálfum sér að ráða við vanda, sem uppi er innan Sjálfstfl., og ala jafnframt á sundrungu vinstra megin á stjórnmálasviðinu. - Þökk þeim, sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Líklega hefur aldrei verið jafnófyrirleitin og ábyrgðarlaus stjórnarandstaða á Íslandi og sú, sem nú er. Ég átti sæti í vinstri stjórninni á árunum 1956–1958 og heyrði þá eins og fleiri sitthvað lítið fagurt úr stjórnarandstöðuhorni íhaldsins. En stjórnarandstaðan þá var hreinasti barnaleikur hjá því, sem hún er nú, og á ég þá sérstaklega við áróður stjórnarandstöðublaðanna. Nú eru líka komnir nýir herrar að blöðunum, menn með nýjar siðareglur, ef siðareglur skyldi kalla. Nú eru það siðareglur Eyjólfs Konráðs Jónssonar, ritstjóra Morgunblaðsins, sem látnar eru gilda í áróðursskrifum stjórnarandstöðunnar. Sjálfstfl. flytur nú till. um vantraust á ríkisstj. og styður hana með sams konar málflutningi og að undanförnu hefur birzt í Morgunblaðinu. Það er því ekki úr vegi að taka þennan málflutning til sérstakrar athugunar í tveimur þeim málaflokkum, sem nú eru þýðingarmestir í íslenzkum stjórnmálum, þar á ég við landhelgis- og efnahagsmálin. Landhelgismálið er tvímælalaust stærsta mál þjóðarinnar í dag. Stefnan í því máli var mörkuð með einróma samþykkt á Alþ. 15. febr. 1972. Þá var útfærslan í 50 mílur ákveðin miðað við 1. sept. 1972 og einnig ákveðið að segja upp landhelgissamningunum við Breta og Vestur-Þjóðverja frá árinu 1961. Samstaða átti að vera um stefnuna í landhelgismálinu. En hver hefur verið afstaða Morgunblaðsins undanfarna mánuði og þá fyrst og fremst Eyjólfs Konráðs Jónssonar, aðalritstjóra Morgunblaðsins, sem augljóslega hefur skrifað þar mest um málið? Dag eftir dag hefur hann afflutt yfirlýsta stefnu Íslendinga í málinu. Hann hefur krafizt þess, að Hagdómstóllinn yrði látinn dæma um málið, þvert ofan í markaða stefnu. Og hann hefur hvað eftir annað ráðizt sérstaklega á þá fulltrúa Íslendinga, sem staðið hafa í samningaviðræðum við Breta um bráðabirgðalausn á málinu. Á sama tíma og samningamenn Íslands í viðræðunum við Breta og Vestur-Þjóðverja hafa lagt áherzlu á, að öll íslenzka þjóðin væri einhuga í landhelgismálinu og stæði fast á mótaðri stefnu, hefur Morgunblaðið þrástagazt á ósamkomulagi í ríkisstj. um afstöðu í landhelgismálinu og fullyrt, að ekki væri hægt að leysa deiluna við Breta og Vestur-Þjóðverja vegna djúpstæðs ágreinings í ríkisstj. Hér skulu tilfærð orðrétt nokkur dæmi um þessi skrif Morgunblaðsins, aðallega frá því í októbermánuði og nóvembermánuði s. l., en þá fóru einmitt fram hinar þýðingarmestu viðræður við Breta hér í Rvík um landhelgism. 21. okt. skrifar Ey. Kon. Jónsson í Rvíkurpistil M.bl. orðrétt.: „En vegna þessa djúpstæða ágreinings í ríkisstj. og persónulegs metnaðar einstakra ráðherra verður nú enn að bíða og bíða, og enginn veit, hvort unnt verður að setja niður deiluna við Breta og Vestur-Þjóðverja, einfaldlega vegna þess, að ekkert er gert til þess að komast til botns í því máli. Ráðherrarnir þora varla að ræða málin sín á milli af ótta við, að upp úr sjóði. Meðan þessu fer fram, ríkir geigvænlegt hættuástand úti á miðunum, eins og forsrh. lýsti vel í þingræðu á Alþ. s. l. miðvikudag, og stórslys geta orðið hvenær sem er. Það hlýtur að vera krafa allrar íslenzku þjóðarinnar, að ráðh. geri það upp við sig, hvort þeir ætla að standa saman í landhelgismálinu eða ekki.“ Þetta var boðskapur Morgunblaðsins 21. okt. 1972, þegar Íslendingar stóðu í miðri samningalotu við Breta og um sama leyti og brezkir landhelgisbrjótar reyndu sem ákafast að sigla á íslenzk varðskip. Auðvitað eru allar sögur Eyjólfs Konráðs í Morgunblaðinu um ósamkomulag ríkisstj. í landhelgismálinu algjör uppspuni. Ríkisstj. hefur verið sammála um öll tilboð til Breta til lausnar á deilunni og staðið saman um öll svör við tilboðum þeirra. Eyjólfi Konráð og þeim Morgunblaðsmönnum hefur að sjálfsögðu verið að fullu ljóst, hve háskaleg þessi skrif hafa verið fyrir málstað okkar Íslendinga. Það kemur m. a. skýrt fram í leiðara Morgunblaðsins 19. okt. en þar segir þá um það atriði orðrétt á þessa leið: „Það er svo annað mál, að þetta opinbera rifrildi milli ráðherra um stöðu landhelgismálsins er afar óheppilegt. Það gefur andstæðingum okkar til kynna, að misklíð sé á ferðinni innan ríkisstj. í þeirri örlagaríku deilu, sem við nú stöndum í. Getur það haft slæm áhrif á samningsstöðu okkar, ef viðsemjendur eru þeirrar skoðunar, að þjóðareining sé að rofna.“ Já, Eyjólfur Konráð Jónsson vissi vel, að það gæti haft slæm áhrif á samningsstöðu okkar, ef viðsemjendur yrðu þeirrar skoðunar, að þjóðareining væri að rofna. Í því ljósi ber að skoða skrif hans, þar sem hann fullyrðir gegn betri vitund, að djúpstæður ágreiningur sé í ríkisstj. um málið, allt sé að sjóða upp úr milli ráðherranna og öll þjóðin krefjist þess, að ráðherrarnir komi sér saman í málinu eða víki, þar sem hann fullyrðir, að ekki sé hægt að leysa deiluna við Breta vegna ágreinings í ríkisstj. Bretar hafa vissulega veitt þessum og öðrum hliðstæðum skrifum Morgunblaðsins eftirtekt. Í brezkum blöðum fóru að birtast greinar um, að raunverulega stæði deilan um fiskveiðiréttindi Breta við Ísland fyrst og fremst við nokkra harðlínumenn og þá helzt við sjútvrh. Bretar fóru að gæla við þá fullyrðingu Morgunblaðsins, að á Íslandi skiptust menn í tvo andstæða hópa í landhelgismálinu: Þá, sem væru, samkvæmt orðalagi Morgunblaðsins, hófsamir og vildu samninga, og hina, sem vildu ekki neina samninga. 22. okt. orðaði Morgunblaðið þetta þannig í leiðara sínum: „Þess vegna vill Morgunblaðið taka undir þau sjónarmið hófsamra afla innan ríkisstj., að fara ber að öllu með varúð og gát.“ Og 4. nóv. skrifaði Eyjólfur Konráð Jónsson í Reykjavíkurbréf Morgunblaðsins orðrétt: „Þessi staða innan ríkisstj. veldur því, að eigi samningar að takast, verður stjórnarandstaðan og þá fyrst og fremst Sjálfstfl. að taka þar nokkra forustu og veita hinum hófsamari öflum í ríkisstj. þann stuðning, sem til þess þarf, að þau geti gert upp hug sinn.“ Er nú nema von, að Bretar með alla sína þrjósku bíði enn um sinn og haldi áfram landhelgisbrotum sínum, bíði betri samningamanna, bíði eftir því, að hinir hófsömu og samningaviljugu nái yfirtökunum samkvæmt kenningum Morgunblaðsins? Bretar vita fullvel, að Morgunblaðið er blað Sjálfstfl., stærsta stjórnmálaflokksins í landinu. Þeim er því nokkur vorkunn að trúa þessu og vilja af þeim ástæðum bíða enn og sjá, hvað gerist. Ég hef sagt áður og m. a. endurtekið í útvarpsumræðum, að ég tel, að þessi skrif Morgunblaðsins séu ekki í neinu samræmi við almenna afstöðu stuðningsmanna Sjálfstfl. til landhelgismálsins. Þessi skrif Morgunblaðsins túlka skoðanir Eyjólfs Konráðs Jónssonar, ritstjóra Morgunblaðsins, og e. t. v. nokkurra forustumanna flokksins. Þeir verða líka að bera ábyrgð á þessum skrifum, því að annars ættu þeir að hafa vit á því að stöðva slík skrif. Þau dæmi, sem ég hef hér nefnt um áróður Morgunblaðsins gegn ríkisstj. í landhelgismálinu, eru aðeins sýnishorn af vinnubrögðum stjórnarandstöðunnar og áróðri hennar gagnvart ríkisstj. Í þýðingarmesta máli þjóðarinnar leyfir stjórnarandstaðan sér slík vinnubrögð og það þegar þannig stendur á, að þjóðin á í hörðum átökum við erlenda aðila, sem brjóta lög okkar, ráðast gegn löggæzlu okkar, reyna að sigla í kaf fiskibáta okkar og notfæra sér til hins ítrasta í yfirgangi sínum eldgoshörmungar okkar og leit varðskipanna að skipbrotsmönnum. Áróður stjórnarandstöðunnar um efnahagsmálin er af sama toga spunninn og áróður Morgunblaðsins í landhelgismálinu. Það er að vísu rétt, að miklar verðhækkanir ganga nú yfir og við ýmis vandamál er að glíma á efnahagssviðinu. Efnahagsvandamál eru ekkert nýtt fyrirbæri á Íslandi, og ættu þeir Gylfi Þ. Gíslason og Jóhann Hafstein að þekkja það. Nú eru þeir félagar hneykslaðir yfir miklum verðhækkunum og telja, að þær beri vott um, að ríkisstj. hafi enga stefnu í efnahagsmálum. Mikið má ástandið í dýrtíðar- og gengislækkunarmálum vera orðið slæmt, ef þessir tveir foringjar viðreisnarstjórnarinnar hafa raunverulega efni á því að kvarta og hneykslast. Þeir lækkuðu verðgildi íslenzkrar krónu gagnvart öllum erlendum gjaldeyri fjórum sinnum. Og í síðustu hrinunni lækkaði verðgildi krónunnar um helming. Í þeirra stjórnartíð óð dýrtíðin áfram risaskrefum og var meiri hér en í nokkru landi öðru í Evrópu. Síðustu 3 ár viðreisnarstjórnarinnar hækkaði verðlag hér um 18.6% að meðaltali á ári, eða frá 1. jan. 1968 til 1. nóv. 1970, þegar verðstöðvunin tók gildi. Þeir Jóhann og Gylfi geta því ekki gortað af stjórn sinni í efnahagsm. með slíka útkomu sem þessa. En hvað hefur gerzt í tíð núv. ríkisstj. í dýrtíðarmálum? Á tímabilinu frá 1. nóv. 1970, þegar viðreisnarstjórnin setti verðstöðvun sína og hætti að mæla breytingar á vísitölu, og fram að 1. marz s. l. eru 28 mánuðir eða rúmlega 2 ár. Á þessum tíma hefur framfærsluvísitalan hækkað um 28 stig eða um 18%. Það jafngildir 7.7% á ársgrundvelli. Þessi hækkun framfærsluvísitölunnar er mikil, of mikil, þó að hún nái ekki helmingi af þeirri hækkun, sem varð í stjórnartíð þeirra Gylfa og Jóhanns. En hvernig stendur á þessari vísitöluhækkun í tíð núv. ríkisstj.? Í stuttu máli má segja, að ástæðurnar til þessarar hækkunar séu þessar: 1) Engar verðlagshækkanir á verðstöðvunartíma viðreisnarinnar. 2) Erlendar gengisbreytingar, sem urðu síðari hluta árs 1971 og á árinu 1972. 3) Erlendar verðhækkanir, þ. e. a. s. dýrtíð í öðrum löndum. Samkvæmt opinberum skýrslum kemur í ljós, að meðalverðhækkun á innfluttum vörum til landsins milli áranna 1971 og 1972 nam 9.25%. 4) Gengislækkun íslenzku krónunnar í desembermán. s. l. um 10.7%. 5) Kauphækkanir þær, sem samið var um í desembermánuði 1971 og áður hafði verið samið um við opinbera starfsmenn. 6) Hið nýja gengisfall dollarans nú nýlega. Flestar eru þær ástæður, sem hér eru greindar, fyrir utan valdsvið íslenzkra stjórnvalda, núverandi ríkisstj. getur ekki borið ábyrgð á þeim. Vitanlega er ekki hægt að kenna núv. ríkisstj. um verðhækkanir, sem raunverulega höfðu átt sér stað í tíð fyrrv. stjórnar, en höfðu ekki komið formlega fram vegna verðstöðvunarinnar. Og ekki er hægt að kenna núv. ríkisstj. um verðbólguna í viðskiptalöndum okkar. Árið 1971 hækkaði t. d. innanlandsverðlag í Bretlandi um 11% og í Þýzkalandi um 7.7%. Í þessum löndum, sem eru okkar helztu viðskiptalönd, hefur verið gífurleg verðbólga undanfarin ár. Og er hægt að kenna núv. ríkisstj. um hrollvekjuna frægu, sem mest var talað um í síðustu kosningum? Hver var annars sú hrollvekja, sem Ólafur Björnsson prófessor talaði þá um? Hún var fólgin í afleiðingum þess óleysta efnahagsvanda, sem viðreisnarstj. skildi eftir sig og þá blasti við öllum. Þessi hrollvekjuvandi var m. a. sá, að fyrirsjáanlegt var, að kaup alls verkafólks yrði að hækka á árinu 1971, eftir kosningarnar þá. Fyrrv. ríkisstj. hafði samið um kauphækkun til opinberra starfsmanna. Þá kauphækkun þurfti auðvitað að greiða, og einnig að ætla öðrum vinnustéttum í landinu hliðstæða kauphækkun. Hluti af hrollvekjunni var einnig það, að búið var að samþykkja í tíð fyrrv. ríkisstj. allverulega hækkun á tryggingabótum almannatrygginganna, en átti eftir að borga þessa hækkun. Við öllum þessum fjárhagsvanda tók núv. ríkisstj., og þessi vandi var ekki leysanlegur nema með auknum ríkistekjum og með hækkun á kaupi, sem hlaut að þýða einhverja hækkun á verðlagi. Og svo þegar afleiðingar alls þessa koma fram, þá hneykslast þeir Gylfi Þ. og Jóhann og þykjast alveg hissa á því, hvað er að gerast. Tillaga Sjálfstfl. um vantraust á ríkisstj. og málflutningur sá, sem henni fylgir, er gott dæmi um vinnubrögð stjórnarandstöðunnar nú. Þeir, sem frægir voru fyrir gengislækkanir og lækkuðu gengi krónunnar fjórum sinnum gagnvart öllum erlendum gjaldeyri, ásaka nú ríkisstj. fyrir gengisfellingu. Þeir, sem áttu met í verðhækkunum og stóðu fyrir helmingi meiri verðlagshækkunum, en nú eiga sér stað, þykjast hneykslaðir á hækkandi verðlagi. Og þeir, sem sjálfir heimta nú, m. a. í borgarstjórn Reykjavíkur, helmingi meiri verðhækkanir á rafmagni, á hitaveitugjöldum, strætisvagnagjöldum, gatnagerðargjöldum og yfirleitt öllum gjöldum til borgarinnar en þeir fá heimild fyrir hjá stjórnvöldum, þeir tala nú manna mest um hroðalegar verðhækkanir? Og þeir, sem ekkert aðhöfðust í landhelgismálinu á 12 ára stjórnarferli sínum og gerðu skaðræðissamningana við Breta og Vestur-Þjóðverja árið 1961, - samningana, sem mest þvælast fyrir okkur í dag, ásaka núv. ríkisstj. fyrir stefnuna í landhelgismálinu. Nú vilja þeir lúta dómstólnum í Haag, sem úrskurðað hefur Bretum rétt til fiskikvóta í okkar landhelgi og telur, að samningarnir frá 1961 séu enn í gildi þrátt fyrir einróma yfirl. Alþ. um, að þeim hafi verið sagt upp. Nú talar Sjálfstfl. um óstjórn í efnahagsmálum. Fyrir liggur þó, að framkvæmdir voru meiri í landinu á s. l. ári en nokkru sinni áður. Atvinnuleysi er ekkert. Gjaldeyrisstaða þjóðarinnar batnaði á s. l. ári um rúml. 800 millj. kr. þrátt fyrir minni fjármagnsflutning til landsins en áður. Nú stendur yfir stórfelld endurnýjun fiskiskipaflotans, endur- og nýbygging frystihúsa, stórfelld efling iðnaðarins í landinu, og meiri framkvæmdir í landbúnaði eru nú en áður. Það er að vísu rétt, að núv. ríkisstj. á eftir að leysa mörg vandamál, þ. á m. að tryggja fullnaðarsigur í landhelgismálinu og ná tökum á verðbólguvandanum. En hvað mundi taka við, ef gömlu viðreisnarkempurnar, Gylfi og Jóhann, tækju við stjórnartauminum í dag? Hvað haldið þið, launþegar í landinu, að þá gerðist í launmálum ykkar? Hvað haldið þið, hlustendur góðir, að þá gerðist í landhelgismálinu, þegar svo er komið, að Gylfi Þ. Gíslason segir hér í umræðum, að útfærslan í 50 mílur sé einskis virði, sé aðeins pappírsgagn? Hvað haldið þið, að þá taki við í þróun verðlagsmála? Og hvað yrði þá um uppbyggingu atvinnulífsins í höndum landsmanna sjálfra? Það er satt að segja ótrúlegt, að margir landsmenn vildu í raun og veru viðreisnarpostulana aftur til valda í landinu eftir þá dýru reynslu, sem fyrir liggur af stjórnarstörfum þeirra. - Góða nótt.



Herra forseti. Forsrh. sagði hér áðan, að verkafólk byggi nú við hátt kaupgjald og góð lífskjör. Ja, því getur hver og einn svarað fyrir sig, hvort svo sé. Hann reyndi að vitna því til staðfestingar í skýrslu, sem Björn Jónsson, forseti Alþýðusambands Íslands, lagði fram á þingi Alþýðusambandsins s. l. haust. En honum láðist að geta þess, að núv. ríkisstj., sem á sínum tíma studdi vissulega verkalýðhreyfinguna við gerð núgildandi kjarasamninga, hefði síðan alls 8 sinnum - ég segi: 8 sinnum - gert beinar tilraunir til þess að breyta þessum kjarasamningum eða beinlínis til þess að reyna að skerða þá. Það skyldi þó ekki vera, að Björn Jónsson væri einnig reiðubúinn til að staðfesta þetta. Ráðh. þrír, sem hér hafa verið í ræðustólnum á undan mér, töluðu fjálglega um meintar ávirðingar fyrrv., ríkisstj. Rifjast við það upp fyrir mönnum hinn mikli áróður, sem núv. stjórnarflokkar héldu uppi í stjórnartíð fyrrv. ríkisstj. gegn stefnu hennar, einkum í efnahagsmálum. Formælendur Framsfl. Alþb. og SF voru ósparir á fögur fyrirheit í því sambandi. Ef þeir fengju aðstöðu til þess að stjórna, skyldi vissulega allt breytast til betra horfs. Komið skyldi í veg fyrir háskalega verðbólguþróun og gengislækkunum ekki beitt sem úrræði í efnahagsmálum, svo að minnt sé á tvennt á löngum loforðalista þessara flokka. Úrslit kosninganna urðu þau, að þeir fengu tækifæri til að sýna í verki, hvort þeim auðnaðist að standa við gefin loforð. Nú bráðum í tvö ár hafa þeir setið við stjórnvölinn, og hvernig hefur þeim tekizt? Í málefnasamningi ríkisstj. segir svo orðrétt á einum stað: „ Ríkisstj. leggur ríka áherzlu á, að takast megi að koma í veg fyrir þá háskalegu verðlagsþróun, sem átt hefur sér stað í efnahagsmálum.“ Enn fremur segir: „ Ríkisstj. mun ekki beita gengislækkun gegn þeim vanda, sem við er að glíma í efnahagsmálum.“ Það skal viðurkennt, að fögur fyrirheit og góður ásetningur eru út af fyrir sig ekki nægjanleg til þess, að því verði náð, sem að er stefnt í þessum efnum, ef ytri aðstæður eru þannig, að óframkvæmanlegt reynist. Því er rétt að kanna, hvort slíkar kringumstæður hafi verið fyrir hendi, sem hafi gert stjórnarflokkunum ókleift að koma í veg fyrir þær gengisfellingar og óðaverðbólgustefnu, sem hefur verið megineinkenni þróunar efnahagsmála í tíð núv. ríkisstj., - þróunar, þar sem dýrtíðar- og verðbólguhjólið hefur fengið að snúast hraðar en nokkru sinni fyrr. Hefur orðið verðfall á erlendum mörkuðum fyrir afurðir okkar, eins og var í tíð viðreisnarstjórnarinnar á árunum 1967 og 1968? Svarið er nei. Þvert á móti hafa orðið miklar verðhækkanir á helztu útflutningsafurðum. Þannig var verðmæti sjávarafurða árið 1972 11.4% meira en árið 1971, og miðað við árið 1970 er aukningin 21.7%. Verðmæti heildarútflutningsins hefur aukizt enn meira á þessu tímabili eða um 29.5%. Gengisfellingastefna núv. ríkisstj. á þannig ekki rætur að rekja til ytri aðstæðna, eins og þegar viðreisnarstjórnin neyddist til þess að framkvæma gengislækkun haustið 1968, vegna þess að verðmæti útflutningsafurða hafði minnkað um nær 50% af völdum verðhruns og aflabrests. Sannleikurinn er sá, að efnahagsvandinn er heimatilbúinn. Stjórnarflokkunum hefur ekki tekizt að standa við loforðin frá því um síðustu kosningar, og er þar langur vegur frá. Óðfluga stefnir í algert óefni í þessum málum. Holskefla dýrtíðar og verðbólgu flæðir nú yfir landið, og ríkisstj. fær við ekkert ráðið. Þær gífurlegu hækkanir, sem áttu sér stað fyrir nokkrum dögum á verði neyzluvara almennings, eru þær mestu, sem neytendur hér á landi hafa mátt þola, þegar mjólkin hækkaði í verði um hvorki meira né minna en 43.8% og allar búvörur, sem eru helztu nauðsynjavörur fólks, hækkuðu að meðaltali um 25%. En það eru ekki aðeins landbúnaðarvörur, sem hækka svo hrikalega í verði sem raun ber vitni, heldur verðlagið yfirleitt, af völdum þeirrar gengisfellingastefnu, sem rekin er í landinu. Þær gífurlegu dýrtíðar- og verðbólguöldur, sem fram undan eru, sýna, svo að ekki verður um villzt, að efnahagsmál þjóðarinnar stefna í algert öngþveiti. Þær launahækkanir, sem urðu í landinu s. l. mánaðamót, verða sjálfsagt til þess, að atvinnuvegirnir telja sig ekki geta staðið undir slíkum kostnaðarauka, þegar þær koma til viðbótar öðrum fyrirsjáanlegum rekstrarkostnaðarhækkunum. Allt bendir til, að kaupgjaldsvísitalan hækki verulega 1. júní n. k. vegna hækkana á búvöruverði og verði ýmissa annarra vara, sem þar hafa áhrif á. Lauslegir útreikningar sýna, að hjá meðal verkamannafjölskyldu fer u. þ. b. helmingur kauphækkunarinnar, sem kom til framkvæmda um s. l. mánaðamót, í aukinn kostnað vegna kaupa á nauðsynjum, svo sem mjólk, kjöti, smjöri og þess háttar. Og allt útlit er fyrir, að þetta sé bara byrjunin. Á eftir fylgja fleiri verðhækkunarbylgjur á næstu vikum og mánuðum, eins og nú horfir, ef að líkum lætur. Sú kjaraskerðing, sem launþegar urðu fyrir vegna hinna miklu verðhækkana um s. l. mánaðamót, verður þeim óbætt í 3 mánuði, en þá munu þeim verða bætt 2 stig af þeim 3.5, sem hækkanir á landbúnaðarvörum hækka vísitöluna, en 1.5 stig verða þeir að bera bótalaust til frambúðar. Það mun láta nærri, að hinar stórkostlegu hækkanir á landbúnaðarvörum geri næstum að engu þá kauphækkun, sem fékkst samkv. ákvæðum um kjarasamninga 1. marz s. l. Sú kjarabót, sem launþegasamtök sömdu um fyrir meira en ári, er að hverfa í hít verðbólgu og ofsköttunar. Margir velta nú fyrir sér, hvernig slíkt geti átt sér stað, að svo hrapallega skuli til takast hjá núv. ríkisstj. með stjórn efnahagsmála sem raun ber vitni. Ekki hvað sízt eru fjölmargir vinstri menn, sem studdu núv. stjórnarflokka í síðustu kosningum, eins og þrumu lostnir yfir, hversu stjórn efnahagsmálanna er í algerum molum hjá stjórnarflokkunum, sem ekki spöruðu stóryrðin, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu og fundu stefnu þáv. ríkisstj. allt til foráttu, ekki hvað sízt í efnahagsmálum. Það fer ekki á milli mála, að fjöldi vinstri manna hefur orðið fyrir sárum vonbrigðum með frammistöðu núv. ríkisstj. vegna þess, hversu gersamlega henni hefur mistekizt að leysa farsællega margvísleg viðfangsefni, sem að höndum hefur borið, og eru þar efst á blaði efnahagsmálin. Orsaka óstjórnarinnar virðist fyrst og fremst að leita í sundurlyndi og ósamstöðu innan ríkisstj. og stuðningsflokka hennar um stefnuna í hinum ýmsu málum og skorti á yfirsýn og samræmdum aðgerðum við framkvæmd mála, sem kemur til af því, að stjórnarflokkarnir virðast eiga erfitt með að vinna saman. Fyrsta árið, sem ríkisstj. sat að völdum, gerði hún enga tilraun til þess að hafa hemil á verðbólguþróuninni. Þá var allt látið reka á reiðanum í efnahagsmálum, en loforð gefin til allra um aukna hagsæld. Að þeim tíma loknum er eins og vaknað sé við vondan draum og augu stjórnarsinna opnist fyrir því, að eitthvað þurfi að sinna efnahagsstjórn landsins og gera ráðstafanir til að stemma stigu við óheillaáhrifum á þróun efnahagsmála í landinu, sem skapazt hafi vegna aðgerða ríkisstj. Áhugasamir stuðningsmenn ríkisstj. biðu spenntir eftir, að töfrabrögð hennar við þeim vanda, sem þarna var á ferð, væru kynnt alþjóð. Því hafði nefnilega oft verið lofað fyrir síðustu kosningar, að núv. stjórnarflokkar mundu ekki beita neinum viðreisnarstjórnarúrræðum um lausn efnahagsmála, þegar þeir kæmust í valdastólana. Burt með gengisfellingar, burt með blekkingar og kosningabrellur eins og þær, sem fólust í verðstöðvunaraðgerðunum, sögðu þáv. stjórnarandstæðingar. Þeir hefðu önnur ráð á takteinum, ef á þyrfti að halda, til lausnar efnahagsvandamálum. En þau birtust ekki. Þess í stað var tilkynnt um útgáfu brbl. um verðstöðvun til ársloka 1972. En ekki nóg með það, heldur bundu þeir kaupgjaldsvísitöluna við 117 stig og frestuðu greiðslu 2.5 vísitölustiga til áramóta. Sem sagt var gripið til úrræða, sem formælendur núv. stjórnarflokka höfðu fordæmt sem blekkingu, kosningabrellu og vísitölurán, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu. En stærsta kollsteypan í efnahagsmálastefnu ríkisstj. var þó sú ákvörðun hennar að fella gengi krónunnar í des. s. l. um tæp 11%. Að tveimur öðrum gengisfellingum hefur ríkisstj. staðið í valdatíð sinni, sem þó eru af öðrum toga spunnar en sú, sem framkvæmd var fyrir síðustu jól. Formælendur stjórnarflokkanna voru ekkert að klípa utan af því, þegar þeir á sínum tíma fyrir síðustu kosningar réðust harkalega á þá stefnu að lækka gengi krónunnar til lausnar á efnahagsvanda. Þá var því heitið, að ekki mundu þeir grípa til slíkra aðgerða. Það fyrirheit var staðfest í málefnasamningi ríkisstj. og margítrekað eftir það af formælendum ríkisstj. Óstjórnarstefna ríkisstj. í efnahags- og fjármálum lýsir sér einnig með ýmsum öðrum hætti. Fjárlögin, sem afgreidd voru fyrir árið 1973, að upphæð 22 milljarðar kr., höfðu til að mynda tvöfaldazt á einu ári og eiga vafalaust eftir að stórhækka um næstu áramót. Og eins og nú horfir, lítur út fyrir mikinn halla í ríkisbúskapnum. Það má reikna með stórum greiðsluhalla hjá ríkissjóði svo og halla á viðskiptunum við útlönd. Ef svo heldur fram sem nú horfir og áfram verður fylgt þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefur markað í efnahagsmálum, eykst spennan í þjóðfélaginu enn að miklum mun, og kapphlaupið milli verðlags og kaupgjalds vex hröðum skrefum. Hvort tveggja setur atvinnuöryggi, sem þjóðin hefur búið við, í mikla hættu. Sú háskalega þróun, sem nú á sér stað í þessum málum, krefst fjárframlaga í stórum stíl til að leysa alvarleg félagsvandamál, sem af henni leiða. Þegar hvergi er dregið úr eyðslu í staðinn, sem að gagni kemur til að mæta slíkum gífurlegum útgjöldum, verður afleiðingin enn vaxandi verðbólga, sem kallar á nýja gengisfellingu og nýja skuldasöfnun erlendis og getur endað í því, að efnahagskerfi þjóðarinnar fari úr skorðum. Ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar ráða ekki við þann vanda, sem við er að etja. Stefna hennar hefur beðið skipbrot. Ákaflega miklu varðar fyrir þjóðina alla, að haldið sé traustlega og af festu í stjórnartaumana, ekki hvað sízt á vettvangi fjármála og efnahagsmála. Ríkisstj. hefur ekki getað staðið við þau loforð, sem gefin voru af stuðningsflokkum hennar fyrir síðustu kosningar og í málefnasamningnum. Hún er ekki vanda sínum vaxin. Henni ber því að fara frá. Ríkisstj. hefur mistekizt einnig á ýmsum öðrum sviðum, en ekki gefst tími til að fara út í það við þetta tækifæri. Þar með er ekki sagt, að henni hafi verið alls góðs varnað, svo slæmt er það ekki. Hún hefur beitt sér fyrir framgangi nokkurra góðra mála, sem Alþfl. hefur stutt af heilum hug. En hún hefur ekki reynzt þeim vanda vaxin að stjórna landinu. Hún tók við traustu atvinnulífi og blómlegum hag þjóðarbúsins á öllum sviðum. Eftir bráðum tveggja ára stjórnarferil blasa við erfiðleikar hvert sem litið er, svo að liggur við öngþveiti. Þjóðarheill krefst þess, að ríkisstj. víki frá völdum. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.