Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (JM): Þetta frv. er, eins og 1. frv., sem var hjer á dagskrá í dag, runnið frá sparnaðarnefndinni. Ástæðan fyrir frv. er, eins og tekið er fram í greinarg., engin önnur en sú, að nauðsynlegt er að afla fjár, til þess að styðja byggingu landsspítala. Þörf hans verður æ brýnni og brýnni, með ári hverju. En ef hægt væri að flýta fyrir byggingu spítalans á þennan hátt, auk styrks þess, sem kvenþjóðin hefir heitið, þá er sparnaðarnefndin þeirrar skoðunar, að rjett sje að skifta skemtanaskattinum milli spítalans og þjóðleikhússins, eins og í frv. segir. Er svo ekki ástæða til að orðlengja frekar um svo einfalt mál. Menn verða að gera það upp við sig, hvort þeir vilja flýta byggingu landsspítalans með því að leggja honum til það fje, sem frv. fer fram á.

Jónas Jónsson Hv. 1. landsk. (SE) hefir að nokkru leyti tekið af mjer ómak, með því að undirstrika, að sparnaður yrði enginn að frv. þessu. Jeg hefi heyrt því fleygt, að frv. þetta væri eiginlega ekki í sem fylstu samræmi við óskir hæstv. stjórnar, heldur hafi hún tekið það upp af götu sinni, ef svo mætti að orði komast, og komið því áleiðis hingað inn í þingið. Enda gæti þessu varla verið öðruvísi varið, ef litið er á gang málsins hin síðustu árin. Vil jeg þá fyrst geta þess, að lög þau, sem breyta á með frv. þessu, voru samþ. hjer í þessari hv. deild fyrir 2 árum, með atkv. nálega allra þeirra, sem þá áttu sæti í deildinni - og a. m. k. greiddi þeim enginn mótatkvæði. Og þó að nú eigi ekki sæti í þessari hv. deild allir sömu mennirnir sem þá sátu hjer, þá eru þó eftir það margir, að alt að því helmingur hv. deildarmanna yrði að hafa snúist hugur í máli þessu, ef frv. það, sem nú liggur fyrir, ætti að ná samþykki þessarar hv. deildar. Með því yrðu þeir að viðurkenna, að þeir hefðu eiginlega ekkert botnað' í því, sem þeir voru að gera í hitteðfyrra, eða þá, að einhver utanaðkomandi áhrif hafi snúið þeim í máli þessu. Og ef menn vilja viðurkenna, að þeim hafi ekki verið ljóst, það sem þeir gerðu í máli þessu fyrir 2 árum, þá hygg jeg þeim hinum sömu mönnum myndi vera varlegast að hafa hægt um sig nú og hrófla ekki við fyrri samþyktum sínum. Síðari villan gæti orðið verri hinni fyrri. Þá vil jeg taka það fram, að frv. þetta miðar á engan hátt til framdráttar hvorugu málefni því, sem það snertir. Þegar þingið 1923 ákvað að gefa lóð á besta stað í bænum undir væntanlegt þjóðleikhús og lagði leikhússjóðnum jafnframt þessar tekjur, skemtanaskattinn, þá var með því í raun og veru gerður samningur milli þingsins og þeirra manna í landinu, sem fórna sjer fyrir leiklistina, að á þennan hátt vildi þingið hjálpa list þeirra. Ef þessi samningur verður nú rofinn, verða afleiðingarnar einungis þær, að eftir nokkur ár verður að endurgreiða leiklistinni það, sem á þennan hátt verður frá henni tekið. Og hver verður þá sparnaðurinn ? Enginn, nema sá, að þá verður að taka af hinum almennu tekjum ríkissjóðs til að bæta skaðann. Og jeg vil skjóta því til hæstv.forsrh. (JM), sem jeg þykist vita, að flytja muni frv. þetta með hálfum huga, og muni ekki taka sjer nærri dauða þess, að stuðningur sá, sem frv. veitir landsspítalanum, er óendanlega litill. - Samkvæmt teikningu af landsspítala, sem hæstv.forsrh. (JM), ásamt fleirum hv.þm., samþykti á þingi 1923, var gert ráð fyrir, að spítalinn kostaði 3 milj. kr., og rekstur hans yrði svo dýr, að t. d. kolaupphitun ein kostaði árlega 70 þús. kr. - Þegar þessar áætlanir voru þá til umr., gerði jeg þegar ýmsar aths. við það, að ríkið legði þegar út í svo kostnaðarsamt fyrirtæki, og benti á ýmsa liði, sem mjer fanst ástæða til að rannsaka, hvort ekki mætti spara á, svo sem að hita húsið með vatni úr Laugunum. Þessi stefna mín hefir nú sigrað, og mun það að nokkru leyti fyrir tilstilli mitt, að hæstv.forsrh. (JM) hefir nú látið gera nýja teikningu af landsspítala, þar sem gert er ráð fyrir stórum mun minni stofn- og rekstrarkostnaði en samkv. fyrir teikningunni. Ef teikningin frá 1923 er lögð til grundvallar, þá tæki 120 ár að safna fje til spítalans, með 25 þús. kr. framlagi árlega, en skemmri tíma, ef vextir eru reiknaðir með. Undir öllum kringumstæðum er því augljóst, hversu óendanlega lítið landsspítalann dregur um þessar 25 þús. kr. árlega, sem frv. fer fram á að leggja honum til, frá sjónarmiði þeirra, sem samþyktu 3 miljóna teikninguna. Yrði hann þá reistur ofarlega á 21. öld. En nú munu víst flestir, og þar á meðal hæstv.forsrh. (JM), horfnir frá þessari dýru teikningu, og er mjer kunnugt um, að margir flokksmanna hans vilja þegar hefjast handa og byrja á spítalabyggingunni. Og er þá að athuga ódýrari teikninguna. Samkv. henni verður samt að biða ein 30 ár, ef reisa á spítalann eingöngu fyrir það fje, sem fæst, nái frv. fram að ganga. Þar sem ekki getur komið til mála að draga spítalabygginguna öllu lengur en orðið er, þá tel jeg óhugsandi, að menn ljái því fylgi sitt, að svifta leikhússjóðinn þessum litlu tekjum, til þess að leggja í fyrirtæki, sem gæti komist á laggirnar eftir nálega mannsaldur, en þarf að komast strax í framkvæmd, með fjárframlögum úr ríkissjóði. Jeg þykist hafa átt nokkurn þátt í því, hversu spítalamálið er nú komið á góðan rekspöl. Nú er von manna, að laugahitinn muni spara tugi þúsunda árlega í rekstrarkostnaði spítalans. Og það er áreiðanlega hægt að vinna landsspítalanum fult gagn, án þess að grípa til þessara 25 þús. kr., sem leikhúsinu eru ætlaðar. Það er hvort eð er enginn sparnaður. Nú eru í fjárlagafrv. hæstv. stjórnar veittar 20 þús. kr. til vegalagningar í Miðfirði. Hvaða sparnaður væri það, þó að jeg og hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) legðum það t. d. til, að þessum 20 þús. kr. yrði heldur varið til þess að leggja símalinu frá Egilsstöðum að Brekku, sem reyndar er líka bráðnauðsynlegt? Auðvitað er slíkt enginn sparnaður, og sama máli gegnir um frv. það, sem nú liggur fyrir. Þótt það sje ekki beinlínis í mínum verkahring, þá vil jeg þó benda hæstv.forsrh. (JM) á það, að frv. þetta hlýtur að mæta mótspyrnu í hans eigin herbúðum. Það vill sem sje svo til, að ritstjóri höfuðmálgagns stjórnarinnar er jafnframt leiðbeinandi Leikfjelags Reykjavíkur, og auk þess sjálfur leikritaskáld og frömuður leiklistar. Jeg get varla hugsað mjer annað en að frv. þetta mæti allhvassri „kritik“ úr þeirri átt, „kritik“, sem óþægilegt er fyrir stjórnina að sitja undir. Frv. þetta er því mjög óheppilegt, hvort heldur litið er á það frá menningarlegu eða praktisku sjónarmiði hæstv. stjórnar, sem þó ber það fram. Annars hefi jeg ekkert á móti því, að frv. verði athugað í nefnd.

Forsætisráðherra (JM): Það má vel rjett vera, sem hv. 1. landsk. (SE) heldur fram, að frv. þetta sýni dálitla breytingagirni, því að lögin, sem farið er fram á að breyta, eru ekki gömul. En þó að svo sje, þá stendur ekki mikið öðruvísi á nú en á þingi 1923, þegar núgildandi lög voru sett. Þá var alveg nýlega búið að ráðstafa skemtanaskattinum handa Reykjavíkurbæ, en síðan kipti þingið að sjer hendinni og svifti bæinn rjetti til að ráðstafa skattinum eftir eigin geðþótta. Þó að frv. þetta nái nú fram að ganga, þá er aðeins höfð svipuð aðferð og höfð var árið 1923. Að vísu get jeg vel skilið, að til sjeu menn, sem eru á móti því að skifta skattinum þannig; það er svo um þetta mál sem flest önnur, að um það geta verið Skiftar skoðanir, og við því er ekkert að segja. Þegar hv. 5. landsk. (JJ) er að gefa það í skyn, að jeg hafi tekið frv. þetta upp af götu minni, og að mjer sje jafnvel ekki meira en svo umhugað, að það nái fram að ganga, þá er því til að svara, að jeg hefði vitanlega ekki borið það fram, ef að jeg áliti það ekki í alla staði rjettmætt, hver sem afdrif þess kunna að verða. Einnig talar hv.þm. (JJ) um rán í sambandi við frv. þetta, án þess að bera það saman við sögu málsins á undanförnum þingum. En það má aðeins segja, að nái frv. samþykki, þá sannist hið fornkveðna, að illur fengur illa forgengur, því að skatti þessum var þá „rænt“ 1923, frá Reykjavíkurbæ, handa leikhússjóðnum. Hv. 5. landsk. (JJ) og jeg munum vera samdóma um það, að skynsamlegra muni yera að hafa væntanlegan landspítala minni en gert var ráð fyrir 1923, enda minnist jeg þess ekki, að teikning sú, sem þá lá fyrir, hafi beinlínis verið samþykt af þinginu. Annars mun bráðlega verða skýrt frá því, hvernig stjórnin hefir hugsað sjer, að ráðast mætti í byggingu landsspítalans, án þess að ofvaxið verði ríkissjóði að standast kostnaðinn. Þó get jeg nú þegar getið þess, að það mun ekki verða kleift á þessu ári, með því líka að fyrst verður að reyna að koma byggingu Kleppsspítalans, sem nú er vel á veg komin, undir þak að minsta kosti. Hinsvegar verður því varla neitað, að landsspítalann munar meira en lítið um þær 25 þús. kr. árlega, sem frv. fer fram á að leggja til hans. Segjum svo, að gert sje ráð fyrir, að lagt verði til spítalans 150–200 þús. kr. árlega, - og alt að því helmingur þess fjár komi frá kvenþjóðinni; þá er ekki hægt að neita því, að það munar um minna en 25 þúsund kr., upp í 75–100 þús. kr., sem ríkissjóðstillagið yrði þá árlega. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv. þetta að sinni. Hv. þm. hafa ekki haft á móti því, að það verði athugað í nefnd, og máske verður því einmitt vísað til nefndar, sem þeir eiga báðir sæti í, hv. 1. landsk. (SE) og hv. 5. landsk. (JJ). Verður þá altaf tækifæri til þess að athuga frv. nánar og gefa frekari skýrslur í sambandi við það. - Að því er snertir dæmið, sem hv. 5. landsk. (JJ) tók, um veg í Miðfirði og símalínu á Austurlandi, þá er því til að svara, að það væri í alla staði rjettmætt og sjálfsagt, að veita fremur fje til símalínunnar, ef meira riði á henni en vegarspottanum.

Jónas Jónsson Enn er eitt atriði milli mín og hæstv.forsrh. (JM) óútkljáð. Hann hefir að vísu gert tilraun til þess að sýna fram á, að landsspítalann munaði það miklu, að fá þessar 25 þús. kr., en hinsvegar hefir hann ekki, sem heldur ekki er von, reynt að sanna, að frv. skaðaði ekki leikhússjóðinn, ef það næði fram að ganga. Viðvíkjandi þeirri hlið málsins vil jeg leyfa mjer að minna hv.þm. á það, sem frsm. frv. um skemtanaskatt og þjóðleikhús, - sem nú eru gildandi lög - sagði, er það frv. var til umr. í hv.Nd. á þingi 1923. Hann lýsti þá yfir því, að leiklist hjer á landi stæði og fjelli með frv. Ef leikfólkið væri svift voninni um viðunandi húsnæði, þá væri um leið skorið á lífæð leiklistarinnar hjer á landi. Það væri mikið mein, ef mönnum skyldi verða það á, að hlaupa fram hjá þessari röksemd, og jeg þykist vita, að hæstv. stjórn muni geta fallist á þau rök, að húsnæðislaus leiklist verður aldrei list. Jeg skal ekki neita því, að 25 þús. kr. eru altaf 25 þús.; en jeg get ekki stilt mig um að minna hæstv.forsrh. (JM) á það, að hann og hans flokk hjer í hv.Ed. henti það slys síðasta þingdaginn í fyrra að hafna 120 þús. kr. tekjuauka til handa ríkissjóði, 120 þús. kr., sem nú gætu verið til og verja mætti til þess að hefja fyrir byggingu landsspítalans. Sama dag bjargaði hann og flokkur hans 18 þús. kr. embætti, sem búið var að sýna fram á, bæði í þessari hv. deild og í hv.Nd., að vel mætti komast af án. Þessum skildingum sá hann sjer þá fært að kasta úr ríkissjóði til einstaks manns og í vasa áfengisneytenda í landinu, því að þeir einir græða á því, að áfengi er selt vægu verði.

Forsætisráðherra (JM): Jeg geri ráð fyrir því, að tími verði til þess síðar að tala um þetta atriði, og hirði jeg því ekki að ræða frekar um það nú. Jeg vil aðeins taka það fram, að það, sem hv. 5. landsk. (JJ) sagði um það, var alls ekki rjett eða a. m. k. svo aflagað, að það tæki langan tíma að svara því rækilega, og það mun sýna sig við síðari umræður málsins, að alt, sem hv.þm. (JJ) hefir sagt nú um málið, er gersamlega rakalaust.

Forsætisráðherra (JM): Jeg get látið mjer nægja, að vísa til greinargerðar þeirrar, sem hin svokallaða sparnaðarnefnd, sem samið hefir þetta frv., hefir látið fylgja því. Jeg hefi þar eiginlega engu við að bæta. Hjer er um það að ræða, að spara ríkissjóði meiri eða minni útgjöld. Því eins og nefndin hefir bent á, þá er ekki áhorfsmál að hækka það gjald, sem hjer ræðir um, eins og önnur. Þetta gjald hefir haldist óbreytt, þótt annað skyldugjald hafi hækkað allmjög, kirkjugjaldið. Jeg vona, að háttv. deild taki málinu vel, og láti nefnd athuga frv. rækilega.

Sigurður Jónsson Eins og greinargerð frv. ber með sjer, þá voru sóknargjöldin hækkuð á þingi 1921. Þá kom einnig fram tillaga um það, að hækka prestgjöld, líkt og nú er ráð fyrir gert. En nefnd sú, sem fjallaði þá um málið, vildi ekki fallast á þetta og lagði til, að kirkjugjaldið eitt yrði hækkað. Nú kemur þetta mál aftur fyrir þingið, og jeg get ekki annað sagt en það, að mjer finst það vel við eiga að hækka þetta gjald eins og kirkjugjaldið. En í þessu sambandi get jeg ekki látið vera að geta þess, þar sem þetta er eitt af sparnaðarfrv. hæstv. stjórnar, að mjer hefir virst við fljótan lestur, að sparnaður sá, er þau stefna að, sje að miklu leyti fólginn í því, að færa gjöldin til, ljetta á ríkissjóði og íþyngja að sama skapi einstaklingum og fjelögum, svo að sparnaðurinn verður aðeins tilfærsla og í rauninni enginn. Vænti jeg þess, að nefndin athugi þetta, og aðrar sparnaðartillögur af líku tæi, sem fram kunna að koma.

Einar Árnason Jeg ætla ekki að vekja neinar deilur um þetta frv. að sinni. Eins og greinargerðin ber með sjer, er það samið af nefnd, sem skipuð var samkvæmt ályktun síðasta þings til þess að athuga og gera tillögur um sparnað á ríkisfje. Og það er að vísu sjáanlegt, að með því má spara ríkinu nokkurt fje. En eins og hv. 2. landsk. (SJ) tók fram, þá er slíkt í raun rjettri enginn sparnaður. Þetta frv. sparar ekki neitt fyrir þjóðfjelagið í heild. Hjer er aðeins að ræða um tilfærslu á kostnaði ríkissjóðs yfir á einstaklinga þjóðfjelagsins. Jeg hafði litið svo á, að það væri ekki eingöngu hlutverk sparnaðarnefndarinnar að spara fyrir ríkissjóð, heldur þjóðfjelagið í heild. En hjer er allur sparnaðurinn falinn í því að hækka um helming persónulegt gjald. Jeg get fallist á það, að rjettmætt sje að leggja lágt persónugjald á menn í einstöku tilfelli. En verði slík gjöld mörg og há, þá verða þau ósanngjörn. Jeg get ekki stilt mig um að benda á það, að í tveim frv., sem hæstv. stjórn hefir nú lagt fyrir þingið, er gert ráð fyrir mjög háu persónugjaldi. Hjer á jeg við frv. um sjúkratryggingar. auk þessa. Jeg hugsa, að ef ganga á lengra inn á þá braut, þá muni efnalítilli alþýðu þykja nóg um. Þetta vildi jeg taka fram strax, til athugunar nefnd þeirri, sem fær frv. þetta til meðferðar, svo að henni sje það ljóst, að til eru þeir menn, sem ekki munu fylgja langt þessu frv. eða öðrum, sem leggja á alþýðu há nefgjöld. Mun jeg ekki sjá mjer fært að fylgja þessu frv. eins og það er lagt hjer fyrir.

Forsætisráðherra (JM): Jeg finn ekki ástæðu til þess að segja mikið út af ræðum hv. 2. landsk. (SJ) og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Það er rjett, að í tillögum sparnaðarnefndar sumum er um sparnað að ræða fyrir ríkissjóð á þann hátt, að gjaldið er fært að nokkru á annan opinberan gjaldanda, með öðrum orðum tilfærsla. Hjer er þó að ræða um beina aukning á skatti. Jeg endurtek tilmæli mín um, að frv. verði vísað til 2. umr., og til nefndar.

Jóhannes Jóhannesson Jeg leyfi mjer að leggja það til, að frv. sje vísað til fjhn., að lokinni umr.

Forsætisráðherra (JM): Jeg get látið mjer nægja að vísa til greinargerðarinnar, hvað snertir þetta frv. Það á langa sögu. Þess hefir verið óskað þing eftir þing, að slík breyting á hegningarlögunum yrði gerð, en það hefir dregist að bera hana fram, meðfram vegna þess að það hefir legið í loftinu, að gerð yrði gagngerð breyting á öllum hegningarlögunum. Það er nokkuð langt síðan Þjóðverjar og Norðmenn endurskoðuðu sína hegningarlöggjöf, og nú mun það vera á döfinni í Danmörku. En slík endurskoðun tekur langan tíma, og jeg vona, að mönnum þyki betra en ekki að fá þennan kafla. A. m. k. er ekki óþarft að fá hjer ákvæði um okur og fjárglæfraspil. Vænti jeg, að hv. deild taki frv. vel og vísi því til allshn., að lokinni þessari umr.

Jónas Jónsson Jeg vildi í fám orðum heyra álit hæstv.forsrh. (JM) á því, hvernig horfi með almenna endurskoðun hegningarlaganna. Það má vera öllum ljóst, að brýn þörf er á því, að fá endurbót á hegningarlögunum. Þau eru nú að mörgu leyti úrelt orðin og eru þar að auki, eins og hæstv.forsrh. (JM) veit, bygð á alt annari lífsskoðun, alt öðrum heimspekilegum siðferðishugmyndum en nú tíðkast, sem sje þeim, að hið illa sje mönnum sjálfrátt og beri því að hegna fyrir afbrotin, í stað þess, að reyna að bæta þá, sem brotlegir verða. Nú vil jeg spyrja hæstv.forsrh., hvort hann treysti sjer ekki að leggja fram á næstu þingum - því hugsanlegt er, að hann haldi áfram að vera dómsmálaráðherra enn um hríð - gagngerða endurbót á hegningarlögunum, í samræmi við nýrri og betri þekkingu á sálarlífi manna, í samræmi við umbætur, sem nú er farið að gera í ýmsum mentalöndum, þar sem brotlegir menn eru teknir út úr óhollum fjelagsskap, látnir vinna holla og gagnlega vinnu og á annan hátt reynt að bæta lífsvenjur þeirra. Í stuttu máli: hegningarhúsunum er þar breytt í betrunarhús, í stað þess að það er siður hjá okkur að hefnast á sökudólgunum, án þess að bæta þá.

Forsætisráðherra (JM): Jeg skal ekkert um það segja, hvort mögulegt muni vera fyrir nokkra stjórn eða nefnd, að bera fram till. um gagngerðar breytingar á hegningarlögunum fyrir næsta þing. Það er atriði, sem þarf nákvæmrar athugunar. Hinsvegar erum við hv. 5. landsk. (JJ) og jeg sammála um það, að hegningarhúsinu hjer þurfi margra hluta vegna að breyta; og því má breyta, án þess að lögunum sje breytt jafnhliða. Það er eflaust þörf á því, að byggja nýtt hegningarhús, sem jeg, eins og hv. 5. landsk. (JJ), tel heppilegast, að reist verði í sveit, þar sem gefa mætti föngunum kost á að vinna sveitavinnu. En slíkt hegningarhús mundi vitanlega kosta mikið fje. Þetta atriði, og önnur, sem standa í sambandi við frv. þetta, er jeg fús til að ræða við væntanlega nefnd. Við þessa umr. get jeg enn bent á það, að þegar til kemur, að við gerum gagngerðar breytingar á hegningarlögum okkar, þá verður það verk vandaminna sakir þess, að við getum notið margra fyrirmynda, sem flestar hníga í svipaða átt, þó að þar gæti áhrifa ýmissa annara refsirjettarfræðinga en Lombrosós.