Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um skuldbreytingar vegna loðdýraræktar. Þetta er 194. mál á þskj. 219. Erfiðleikar loðdýraræktarinnar eru flestum hv. þm. ugglaust vel kunnir og þarf ekki að fjölyrða um þá hér. Mönnum er væntanlega einnig kunnugt að undangengið ár og sl. tvö ár hafa stjórnvöld gripið til margvíslegra ráðstafana til að reyna að draga úr þeim miklu erfiðleikum sem að loðdýrabændum hafa steðjað af ýmsum ástæðum nú sl. tvö til þrjú ár. Kemur þar margt til, einkum það að greinin er ung og hefur verið í uppbyggingu og er rétt í þann veginn að komast í framleiðslu þegar mikið verðfall á afurðum hélt innreið sína sem helst enn. Þetta, samhliða miklum fjármagnskostnaði, óhagstæðri gengisskráningu fyrir útflutningsgreinar og fleira, hefur allt saman borið að sama brunni að gera aðstæður þessarar búgreinar næsta erfiðar og nánast vonlitlar hefðu sérstakar ráðstafanir ekki komið til. Áður en ég mæli sérstaklega fyrir efni frv. vil ég gera lauslega grein fyrir því sem gert hefur verið í því skyni að reyna að styðja við greinina á undanförnum árum og tek þá sérstaklega til áranna 1988 og ársins í ár. Ég nefni það helsta. 1. Á árinu 1988 var í fyrsta lagi ákveðin frestun afborgana stofnlána. Óskað var eftir því við Stofnlánadeild landbúnaðarins að hún frestaði í nokkrum tilvikum afborgunum stofnlána fóðurstöðva af lánum einstakra bænda. Þá var á sama ári ákveðið að afskrifa 30% af áhvílandi búralánum hjá refabændum. Samtals munu þessar ráðstafanir hafa numið um 30 millj. kr. hvað snertir léttari greiðslubyrði á árinu. 2. Stofnlánadeild samþykkti að lána refabændum til skuldbreytinga lausaskulda vegna refaræktar. Þessi lán voru veitt gegn veði í jörðum viðkomandi bænda og gátu þar af leiðandi einungis nýst þeim sem veð höfðu. Um 100 millj. kr. munu hafa verið veittar til þessara skuldbreytinga. 3. Framleiðnisjóður landbúnaðarins ákvað að veita refabændum óverðtryggð og vaxtalaus lán til 6 ára vegna framleiðslu refaskinna, 550 kr. á hvern hvolp. Námu þessar hagstæðu lánveitingar Framleiðnisjóðs vegna þessa verkefnis tæpum 47 millj. kr. á árinu. 4. Í kjölfar þess áhuga sem fram kom á aðalfundi Sambands ísl. loðdýraræktenda á árinu 1988 á að breyta búskap loðdýrabænda úr refarækt yfir í minkarækt ákvað stjón Framleiðnisjóðs að aðstoða við þessa búháttabreytingu og verja til þess allt að 60 millj. kr. Þessari framkvæmd eða þessum búháttabreytingum lauk að mestu á árinu 1988 og að einhverju leyti á árinu 1989. En tekið hefur þó fyrir þær að mestu núna upp á síðkastið að ég hygg af skiljanlegum ástæðum þar sem erfiðleikar minkaræktar hafa reynst miklu minni en hinum megin. 5. Stjórn Byggðastofnunar heimilaði að verja allt að 50 millj. kr. á árinu 1988 til að leggja fram sem hlutafé við fjárhagslega endurskipulagningu reksturs fóðurstöðva. Veitti stofnunin þá lán til hlutafjárkaupa. Byggðastofnun hefur með þeim hætti tekið þátt í fjárhagslegri endurskipulagningu a.m.k. þriggja fóðurstöðva og átt einhverja aðild að málum fleiri stöðva. Á árinu 1989 má nefna eftirfarandi aðgerðir: 1. Frestun afborgana stofnlána og lengingu lána. Stofnlánadeild landbúnaðarins samþykkti að fresta afborgunum stofnlána fóðurstöðva og einstakra bænda um allt að tvö ár. Jafnframt var ákveðið í Stofnlánadeild að lengja búralán úr átta ára lánum í tólf. 2. Framleiðnisjóði landbúnaðarins var falið að lána loðdýrabændum til lausaskuldbreytinga allt að 60 millj. kr. Skilyrði þessara lánveitinga voru undangengin könnun á afkomu bænda og var sérstakri nefnd falið að framkvæma þá könnun. Hún skilaði sjóðnum áliti í byrjun júní. En minna hefur orðið úr að þessar heimildir nýttust en skyldi, fyrst og fremst vegna þess að þær ráðstafanir hafa strandað á því að loðdýrabændur hafa almennt ekki veð til að tryggja slíkar skuldbreytingar. 3. Tvívegis á árinu 1989 hefur verið ákveðið að greiða jöfnunargjald til að lækka fóðurkostnað í loðdýrarækt. Í lok janúarmánaðar var samþykkt að greiða 3 kr. á hvert kíló fóðurs vegna framleiðslu ársins 1989. Í kjölfar þeirrar könnunar á afkomu loðdýrabænda sem ég áðan nefndi var skilað áliti í júnímánuði og ákveðið að hækka þetta jöfnunargjald í um 2,50 kr. frá og með 1. ágúst og út árið. Er samtals ætlað að þessar greiðslur á jöfnunargjaldi fóðurs verði tæpar 90 millj. kr. eða 89,5 millj. kr. á árinu. Byggðastofnun samþykkti jafnframt að greiða sérstaka rekstrarstyrki til fóðurframleiðenda, samtals 20 millj. kr. á mánuðunum ágúst til október. 5. Sérstaklega hefur verið hraðað greiðslu á uppsöfnuðum söluskatti til loðdýraræktarinnar vegna fyrri ára og yfirstandandi árs. Þannig háttaði til í þessu tilviki að endurgreiðsla uppsafnaðs söluskatts í loðdýrarækt hafði fallið niður um nokkurt árabil eða frá og með árinu 1986 að telja ef ég man rétt og hafði því myndast allverulegur hali. Núverandi og síðasta ríkisstjórn ákváðu að reyna að greiða hann upp með tilliti til erfiðleika greinarinnar og þrátt fyrir þær aðstæður sem eru í okkar ríkisfjármálum og hefur á síðustu mánuðum fyrra árs og á þessu ári verið varið samtals 58,3 millj. kr. til þessa verkefnis. 6. Ákveðið hefur verið í samráði við Búnaðarfélag Íslands að veita loðdýrabændum sérstakan forgang hvað varðar uppgjör jarðræktarstyrkja vegna framkvæmda sem þeir hafa ráðist í á undanförnum árum. Fengu loðdýrabændur þannig einir gerðar upp þær framkvæmdir ársins 1988 sem þeir höfðu ekki fengið greiddar og var greiðslum á tæpum 12 millj. kr. flýtt sérstaklega í þessu skyni. Það má því segja að samtals hafi runnið úr ríkissjóði, aðallega í formi aukafjárveitinga, á síðustu mánuðum ársins 1988 og það sem af er árinu 1989 rétt tæpar 160 millj. kr. til loðdýraræktarinnar. Má þar greina á milli annars vegar þeirra endurgreiðslna á uppsöfnuðum söluskatti og jarðræktarframlögum sem loðdýrabændur áttu að sjálfsögðu inni eða áttu að fá greiddar frá ríkissjóði en fengu nokkurn forgang til og hins vegar þeirra jöfnunargjalda á fóður eða lækkunar á fóðurverði upp á tæpar 90 millj. kr. sem ég hef þegar gert grein fyrir. Ég held, herra forseti, að það sé ástæða til að gera grein fyrir þessum ráðstöfunum áður en ég mæli efnislega fyrir því frv. sem hér er svo að síðustu til meðferðar og kynni þær ráðstafanir og ákvarðanir aðrar sem ríkisstjórnin hefur núna fyrir nokkrum dögum ákveðið í tengslum við þetta mál. Ég vil geta þess líka að tvær nefndir hafa starfað að þessu máli á árinu og unnið mjög mikið og mjög gott verk að mínu mati. Hin fyrri var skipuð í febrúarmánuði sl. og lauk störfum í júní. Hana skipuðu Magnús B. Jónsson, kennari á Hvanneyri, sem var formaður, Jón G. Guðbjörnsson, starfsmaður Framleiðnisjóðs, og Leifur Kr. Jóhannesson, framkvæmdastjóri Stofnlánadeildar. Það var m.a. í kjölfar starfs þeirra að ákvarðanir voru teknar um viðbótarráðstafanir á sl. sumri. Síðari nefndin var svo skipuð í haust í framhaldi af umræðum um málið í ríkisstjórn. Hana skipaði Magnús ásamt fulltrúum Þjóðhagsstofnunar og Byggðastofnunar, þeim Eyjólfi Sverrissyni og Guðmundi Guðmundssyni. Þessum nefndum báðum hafa verið til aðstoðar og ráðuneytis fulltrúar þingflokka stjórnarliðsins. Ég kann þessum mönnum öllum sem þarna hafa lagt hönd á plóginn hinar bestu þakkir fyrir þeirra störf. Ég held að hvað sem öðru líður hafi þær upplýsingar sem þarna hefur verið safnað saman og liggja fyrir, og eru auðvitað grunnforsenda þess að unnt sé að taka á málum með einhverjum hætti, verið mikilvægar og nauðsynlegt í öllu falli að menn geri sér grein fyrir því hvernig aðstæðurnar eru. Það held ég að þessi vinna hafi leitt mjög rækilega fram í dagsljósið og betur en áður lá fyrir. Ég vil svo, herra forseti, rekja meginefni þessa frv. sem hér er til umræðu og er nú ekki langt en jafnframt kynna í tengslum við það þá samþykkt sem ríkisstjórnin gerði og er í raun hluti af þessum ráðstöfunum eða fylgifiskur frv. og er fskj. 1 með þessu frv., birtist á bls. 3 því að lengra er nú frv. ekki. Frv. felur í sér í fyrsta lagi heimild til ríkisstjórnarinnar til að ábyrgjast með sjálfskuldarábyrgð lán sem loðdýrabændur taki hjá sínum lánardrottnum í stað lausaskulda sem myndast hafa vegna loðdýrabúskapar þeirra á árunum 1986--1989. Samtals má ábyrgð þessi nema allt að 280 millj. kr. Síðan er nánar í 1. gr. fjallað um lánsskilmálana og þar er m.a. kveðið á um að lánin megi ná til allt að 60% af lausaskuldum hvers bónda sem uppfyllir skilyrði 1. mgr., þ.e. að þau séu vegna loðdýrabúskaparins, enda breyti þá viðkomandi lánardrottnar því sem eftir stendur af nefndum lausaskuldum í lán til a.m.k. 8 ára. Jafnframt er vikið að því að Framleiðnisjóður landbúnaðarins skuli hafa á hendi umsjón með þessum skuldbreytingum og nánar á um þær kveðið í reglugerð. 2. gr. frv. fjallar síðan um að þrátt fyrir ákvæði um tryggingar og fleiri skilmála lána í lögum nr. 45 frá 16. apríl 1971, um Stofnlánadeild landbúnaðarins, sé Stofnlánadeildinni ótvírætt heimilt að fella niður allt að 40% höfuðstóls veðskulda fóðurstöðva og einstakra loðdýrabænda, enda, eins og segir þar, ,,skapi það samhliða öðrum ráðstöfunum viðkomandi aðila viðunandi rekstrarstöðu og hagsmunum Stofnlánadeildar landbúnaðarins verði talið betur borgið með þeim hætti.`` Síðan segir í greinargerð eða athugasemdum að frv. þetta sé samið með hliðsjón af skýrslu vinnuhóps sem ég gerði grein fyrir áðan og skipaður var hinn 6. sept. og skilaði áliti sínu í nóvember. Ég hygg að hv. alþm. hafi allir fengið þá skýrslu senda fyrir nokkrum dögum síðan og þeim er þá það efni væntanlega nokkuð kunnugt. Einnig er lögð til grundvallar samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 28. nóv. Sú samþykkt, eins og hún er birt í fskj. 1, er svohljóðandi, með leyfi forseta: 1. Ríkisstjórnin samþykkir að fela Byggðastofnun að greiða jöfnunargjald á loðdýrafóður á árinu 1990 og fái hún til þess fyrst um sinn 25 millj. kr. framlag. Síðan segir: ,,Haldi það mörg loðdýrabú áfram rekstri að útgjöld verði meiri en 25 millj. kr. skal tekið á því sérstaklega og Byggðastofnun útvegað viðbótarfjármagn. Loðdýrabændur verða að sækja um að fá greitt jöfnunargjald og skal Byggðastofnun í samráði við landbrn. leggja mat á umsóknir og ákveða hverjir fái slíkar greiðslur. Verði við það mat tekið mið af aðstæðum á hverju fóðurstöðvarsvæði auk rekstrarmöguleika viðkomandi bús.`` 2. Lagt er til að Framleiðnisjóður taki þátt í þessari fjárhagslegu endurskipulagningu eða skuldbreytingu hjá þeim sem hafa stundað loðdýrarækt og verji til þess eftirstöðvum þeirra 60 millj. kr. sem teknar voru frá í sambærilegu skyni hjá sjóðnum sl. vetur eða sl. vor. Jafnframt geti Framleiðnisjóður ráðstafað allt að 20 millj. kr. til viðbótar þeirri fjárhæð ef þörf krefur og lætur þá nærri að 60--65 millj. kr. ættu að geta verið til ráðstöfunar í þessu skyni. 3. Jarðeignum ríkisins verði gert kleift að aðstoða loðdýrabændur með yfirtöku eigna ábúenda á ríkisjörðum þar sem slíkt getur komið í veg fyrir að búseta leggist af á viðkomandi jörðum. Eins og kunnugt er búa nokkrir loðdýrabændur á ríkisjörðum og ákvæði laga eru þannig að láti þeir af búskap sínum kemur til kasta Jarðeigna ríkisins hvort sem er að gera upp við þá og yfirtaka eignir þeirra og skuldir á jörðunum. Einnig verði Jarðasjóði gert mögulegt að kaupa jarðir í sambærilegum tilvikum. Þau útgjöld sem af þessu kunna að stafa, fyrst og fremst í fyllingu tímans með greiðslu af lánum sem yfirtekin væru, verði síðan sérstaklega metin og tekin inn við afgreiðslu fjárlaga. 4. Ríkisstjórnin samþykkti, sem sjálfsagt má vera, framlagningu þessa frv. sem hér er nú mælt fyrir og gerð grein fyrir. Nokkuð hefur verið um það rætt síðan þessar ráðstafanir litu dagsins ljós eða sú samþykkt ríkisstjórnarinnar sem ég hef hér kynnt sem og þetta frv. að þessar ráðstafanir gengju of skammt og væru ónógar. Að hluta til hygg ég að það hafi byggst á þeim misskilningi að sú 25 millj. kr. tala sem nefnd er sem fyrsta framlag til Byggðastofnunar sé endanleg og óumbreytanleg. En eins og orðanna hljóðan er þá er svo ekki, heldur er ætlunin að það verði metið í framhaldi af því hver áhugi manna er á því að halda áfram loðdýrarækt, bæði hversu margir vilja í raun, á grundvelli umsókna um slíka fyrirgreiðslu, halda áfram og jafnframt verði það á grundvelli mats á aðstæðum og þá liggur það í orðanna hljóðan að stjórnvöld áskilji sér rétt til að meta hvort skynsamlegt sé í hverju tilviki að veita slíka aðstoð. Ég hef síðan fengið hér í hendur, reyndar nú fyrir fáeinum mínútum síðan og ég hygg að það sé væntanlegt á borð hv. þm., niðurstöður úr könnun sem Samband ísl. loðdýraræktenda hefur fengið búnaðarsamböndin til að gera. Þar var aflað fyrstu upplýsinga meðal loðdýrabænda um áformaðan ásetning þeirra á árinu 1990 og áhuga á að halda áfram loðdýrarækt ef þeim stæði til boða jöfnunargjald á fóður af tiltekinni upphæð sem þar var 5,50 kr. á kg fóðurs og þá væntanlega miðað við allt árið. Það væri þá nokkru hærri upphæð en ráðstafað hefur verið í þessu skyni á þessu ári þar sem fyrri hluta ársins voru greiddar 3 kr. en síðari hluta ársins 5,50. Mér sýnist þessi bráðabirgðakönnun, sem auðvitað jafngildir ekki endanlegum niðurstöðum eða endanlegum umsóknum sjálfkrafa um aðstoð, gefa til kynna að fullir 3 / 4 hlutar loðdýrabænda í landinu hefðu hug á því að halda áfram stæði þeim slík aðstoð til boða. Ég hef síðan rætt við forstjóra Byggðastofnunar og ég geri ráð fyrir að þar verði á allra næstu dögum unnið að því að móta viðbrögð og vinnureglur Byggðastofnunar í þessu sambandi samhliða því að frv. þetta verður til afgreiðslu. Ég bind miklar vonir við að þessar ráðstafanir geti þjónað þeim tvíþætta tilgangi annars vegar að auðvelda þeim sem stundað hafa loðdýrarækt á undanförnum árum að koma fjárhag sínum í betra horf, koma einhverjum böndum á sínar lausaskuldir frekar en verið hefur, í raun burtséð frá því hvert verður síðan framhald á þeirra búskap, en í öðru lagi megi þetta verða til þess að styðja við bakið á þeim sem vilja sjálfir reyna að halda áfram loðdýrarækt og taka þannig þátt í því að koma í veg fyrir að þessi tilraun með nýja búgrein hér í landinu leggist af. Ég held að flestir eigi að geta samþykkt að það væri mikill skellur og mikið tjón eftir allt sem á undan er gengið og allt það sem búið er að leggja í þessa uppbyggingu, bæði efnislega, þ.e. í formi fjárfestinga og vinnu, en þó ekki síður allt það sem viðkomandi einstaklingar hafa á sig lagt í þessu sambandi. Deilan stendur kannski um það og mismunandi skoðanir eru aðallega uppi um hvað sé raunhæft og hvað ekki í þessum efnum, hversu mikið sé skynsamlegt að rifa seglin við þessar aðstæður og í ljósi þeirra erfiðleika sem loðdýraræktin hefur gengið í gegnum og standa yfir og ekki er kannski með einföldum hætti hægt að segja fyrir um hversu lengi standi enn. Ég held þá, herra forseti, að ég þurfi ekki að fara um þetta mikið fleiri orðum. Það væri vissulega hægt og mætti hafa um alla þessa sögu nokkuð langt mál. Ég hef stundum sagt það á undanförnum dögum að ég hafi varla kynnst öðru máli þar sem jafnmargir hafa orðið jafnmikið vitrir eftir á eins og í þessu tilviki. Nú þykjast allir sjá að hér hafi verið óskynsamlega að málum staðið og ógætilega fram gengið. Því var ekki að heilsa fyrir nokkrum árum þegar nánast allir stjórnmálamenn sem tóku til máls um aðstæður í sveitum, búháttabreytingar og annað slíkt, hvöttu til þess að bændur sneru sér að loðdýrarækt. Sama gerði gervöll forusta bænda, leiðbeiningaþjónustan og aðrir sem hlut áttu að máli. Ég held að ræðuhöld sem ganga út á það að vera vitur eftir á í þessu tilviki þjóni ekki miklum tilgangi. Hitt þjónar tilgangi að ræða þá stöðu sem uppi er og það sem fram undan er og þær ráðstafanir sem menn geta vonandi sameinast um að grípa til til þess að reyna að leysa a.m.k. að einverju leyti úr þessum bráða vanda. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. landbn. Ég veit að hv. landbn. Ed. vinnur vel og treysti því að hún vinni rösklega að málinu því að það liggur nokkuð við að framgangur þess megi verða sem greiðastur í gegnum hv. Alþingi vegna þeirra aðstæðna sem uppi eru og þess tíma sem fyrir hendi er í þessu skyni í loðdýraræktinni.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Þá er nú loðdýraræktin komin á dagskrá hér í þessari virðulegu deild og er á vissan hátt vonum seinna. Ég veitti því eftirtekt að hæstv. landbrh. hafði orð á því að mörg orð hefðu fallið um þá grein og menn hefðu bundið við hana miklar vonir í sambandi við breytingar á framleiðsluháttum í íslenskum landbúnaði. Það er hárrétt og kem ég að því síðar í ræðu minni. Eins og hæstv. landbrh. tók fram hafa menn um nokkurra ára skeið staðið frammi fyrir miklum vanda í þessari grein. Í stað þess að hafa uppi væntingar um hvernig væri hægt að færa hefðbundinn búrekstur til þessarar greinar hefur farið fram barátta um að viðhalda henni í landinu. Ég hef alveg nýlega farið yfir ummæli hæstv. landbrh. eins og þau hafa verið í blöðum síðan hann tók við þessu embætti og verður ekki annað séð en hæstv. landbrh. hafi haft miklar meiningar um að bæta úr og lagfæra stöðu þessarar greinar. Ég tala nú ekki um, ef til væri á myndbandi það sem hefur komið fram af hendi ráðherrans í sjónvarpi eða þá þær yfirlýsingar sem hafa verið gefnar í útvarpi. Og ekki efa ég að hæstv. landbrh. hafi gengið gott til, það efa ég ekki. En hitt er allt annað mál að þessi umræða af hans hálfu hefur farið fram við mjög erfiðar aðstæður í þessari grein og hún hefur vakið vonir með því fólki sem þennan búskap hefur stundað um aðgerðir af hendi ríkisvaldsins langt umfram það sem nú er ljóst að áform eru uppi um. Á þessu vek ég sérstaka athygli vegna þess að þeir sem hér eiga hlut að máli hafa barist harðri baráttu, unnið meira og minna kauplaust. Ég veit þess meira að segja dæmi að fóðurkaup hafa verið fjármögnuð með aðfenginni vinnu eftir því sem mögulegt hefur verið. Það er satt að segja mjög eftirtektarvert að hafa fylgst með því hvað þetta fólk hefur lagt mikið á sig. Það er líka vert að geta þess að hér er yfirleitt um að ræða ungt fólk sem hefur lagt æðimörg ársverk að baki í þessari grein og vill gjarnan að stórum hluta berjast enn. Þetta mál er þess vegna afar sérstætt. Það er ekki einungis efnahagslegs eðlis, það er ekki einungis byggðalegs eðlis, heldur er hér um að ræða siðferðislega umræðu og siðferðislegar skyldur gagnvart þessu fólki. Það má segja að í allri þessari miklu orðræðu hæstv. landbrh. hafi orðið nokkur skil á sl. sumri. Þá komst ríkisstjórnin að þeirri niðurstöðu að málinu skyldi frestað þar til Alþingi kæmi saman. Í lokaafgreiðslu ríkisstjórnarinnar sem var gefin út sem fréttatilkynning í sjö liðum 19. júlí 1989 segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í 5. lið: ,,Undirbúnar verða heildartillögur um þessar aðgerðir, þar með taldar ábyrgðir vegna skuldbreytinga og framhald málsins og þær tillögur lagðar fyrir Alþingi ef með þarf á komandi hausti. Tryggt verði, eftir því sem kostur er, með þeim ráðstöfunum sem að ofan greinir að ekki komi til stöðvunar hjá fóðurstöðvum eða einstökum bændum meðan þessar tillögur verða unnar.`` Hér voru vissulega gefin skýr fyrirheit. Lánasjóðum og viðskiptaaðilum loðdýrabænda var tilkynnt og um það gert samkomulag að allri aðför að þeim skyldi frestað þar til búið væri að afgreiða málið á Alþingi og fá niðurstöður í viðskipti þessara aðila. Í 6. lið segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Staða málsins verði kynnt fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna.`` Um það var tekin ákvörðun 19. júlí sl. En fyrir þremur eða fjórum dögum barst væntanlega öllum alþm. skýrsla um þessi mál og hafði það tekið sem sagt þennan tíma frá 19. júlí þar til núna fram undir mánaðamótin nóvember--desember að kynna stjórnarandstöðunni þessi mál, þrátt fyrir að ríkisstjórnin hefði gert um að samþykkt. Svo segir enn fremur hér í 7. og síðasta lið, með leyfi forseta: ,,Allri þessari vinnu verði hraðað sem frekast er kostur.`` Menn geta reyndar lagt mat á það hvort þessi tími er langur eða skammur en miðað við aðstæðurnar í þessari grein og þar sem núna fer fram förgun þessara dýra hlýtur að vera ljóst að hér eru menn sannarlega komnir á elleftu stundu. Síðan hefur það gerst á grundvelli þessara yfirlýsinga, sem m.a. felast í tilkynningum frá ríkisstjórninni og væntanlega þeirri skýrslu sem fyrir liggur um afkomu loðdýrabænda og ég mun nú víkja hér að á eftir, að fram kemur frv. um þetta efni. Ég vil segja það strax að þetta frv. hlýtur að valda miklum vonbrigðum sem raunar er staðfest. Aðalfundur Félags ísl. loðdýraframleiðenda ályktaði um málið. Það er ekki ástæða til þess að tefja umræðuna með því að lesa þá ályktun sem er í þremur liðum en þar kemur skýrlega fram að aðalfundurinn telur þessar aðgerðir ófullnægjandi og að þær valda fundarmönnum greinilega miklum vonbrigðum. Ég vek athygli á að fleiri aðilar hafa fjallað með sama hætti um málið. Ég get t.d. nefnt í þeim efnum stjórn Stéttarsambands bænda sem komst að sömu niðurstöðu. Þessir aðilar, sem eru að sjálfsögðu kunnugir þessari grein, hafa m.a. verið þátttakendur í henni og eru og skilja því og vita flestum öðrum betur hvar skórinn kreppir, hafa tekið af öll tvímæli um hvað hér er um ófullkomna aðgerð að ræða. Ég mun e.t.v. síðar minnast fáum orðum á efni frv. Ég gat þess hér fyrr í ræðu minni að nýlega hefði alþm. borist skýrsla um úttekt á stöðu loðdýraræktarinnar. Og ég verð að segja það eins og er að ég man ekki eftir því að ég hafi farið yfir skýrslu tengda landbúnaði sem hefur verið betur rökstudd og unnin. Það er mikil ástæða til að vekja athygli á því hverjir eru höfundar þessarar skýrslu. Formaður fyrir þeirri nefnd var Magnús B. Jónsson, fyrrum skólastjóri á Hvanneyri, sem er trúlega sá maður sem hefur mesta reynslu og besta þekkingu á loðdýrabúskap. Aðrir nefndarmenn voru fulltrúi Þjóðhagsstofnunar, Eyjólfur Sverrisson, og fulltrúi Byggðastofnunar, Guðmundur Guðmundsson. Hér er þess vegna ekki um að ræða að sérstakur landbúnaðarhópur hafi fjallað um þessi mál, heldur fulltrúar frá bæði Þjóðhagsstofnun og Byggðastofnun. Þetta er mjög sannfærandi fyrir þær niðurstöður og þá framsetningu sem hér er lýst. Það er svo annað mál að niðurstöðunni svipar nokkuð til þess sem fram hefur komið í öðrum skýrslum eða álitum sem hafa verið meira samansettar af þeim sem tengdari eru landbúnaðinum, eru meira landbúnaðarlega sinnaðir, en þeir heiðursmenn sem hér eiga hlut að máli. Þess vegna hefði maður getað álitið að niðurstöður úr þessari skýrslu og ábendingar yrðu býsna góður grunnur að tillögugerð í þessum efnum. Auk þess hafa þingmenn stjórnarliðsins að sjálfsögðu fylgst með málinu. Það sem mesta athygli vekur þegar ég fletti þessari skýrslu er hvernig markaðsaðstæður eru að breytast. Það er athyglisvert að því er varðar mink og ref er áætlað að á næsta ári verði framleiðslan, skinnaframleiðslan, minni en salan var á þessu ári. En það sem hefur einmitt gerst er að framleiðslan undanfarin tvö ár í minkaræktinni og þrjú ár í refaræktinni hefur verið verulega mikið meiri en salan. Og ef litið er til áætlaðrar framleiðslu refaskinna á næsta ári þarf að fara allt aftur til ársins 1981 til að finna sambærilega, raunar aðeins lægri tölu. Öll ár síðan hefur framleiðslan verið meiri en áætlað er að hún verði á næsta ári. Þetta gefur það til kynna, eins og kemur hér fram í skýrslunni, að því offramboði sem hefur verið á þessari vöru á heimsmarkaðnum sé nú senn að linna. Það breytir hins vegar ekki því að hefur áhrif á markaðinn. Ég vil vekja athygli á því, svo það valdi ekki misskilningi, að um það er skýrlega talað í þessari skýrslu, áhrif veðurfars, efnahags og annarra þeirra þátta sem hér eiga hlut að máli og valda nokkru um með hvaða hætti markaðurinn þróast. Það er líka afar eftirtektarvert að sjá hvernig verðlagið hefur breyst með aukinni framleiðslu og allt er þetta sýnt með mjög skýrum hætti. Þá er í skýrslunni gerð nákvæm grein fyrir samkeppnisstöðu íslenskrar loðdýraræktar. Ég verð nú að segja eins og er að það kom mér á óvart hvað hlutur íslenskra bænda í þeim efnum er góður. Reyndar er það svo að í flestum tilvikum hafa horfið til þessarar framleiðslu menn sem hafa reynslu á öðrum sviðum í meðferð búfjár og er það ein skýringin. Það er líka eftirtektarvert að ýmsar ytri aðstæður hér á landi eru ákjósanlegri en t.d. á Norðurlöndunum. Þannig er t.d. fóðurverð lægra hér en á hinum Norðurlöndunum og kemur það m.a. til af ódýrara hráefni. Og þetta gerist þrátt fyrir að þessi grein býr við meiri fjármagnskostnað hér en gerist í þeim löndum. Það er eftirtektarvert að Ísland er þannig með þó nokkuð lægri framleiðslukostnað en í hinum Norðurlöndunum, en hins vegar fæst hér minna fyrir skinnin sem sýnir að enn hafa menn ekki ræktað þennan bústofn eins vel og annars staðar gerist. Vera má að inn í þetta blandist líka að eins og ástandið hefur verið þá hefur viðleitni manna til þess að keppa hér til hæstu verðmæta ekki verið eins rík og verið hefði ef um betri og traustari markað hefði verið að ræða. Það er að sjálfsögðu margt fleira sem kemur fram í þessari skýrslu, m.a. nákvæm úttekt á því hvar tjónið muni lenda ef þessi búgrein hrynur. Það er eftirtektarvert að fari svo að loðdýraræktin geti ekki haldið hér áfram starfsemi sinni muni t.d. Stofnlánadeild landbúnaðarins tapa 1,1--1,2 milljörðum kr. Það eru þannig ýmsir fleiri aðilar en bara bændur landsins, en bara þær fjölskyldur sem eiga hér lífsframfæri, sem eiga mikið undir því að þessi grein geti haldið áfram og eflst á nýjan leik m.a. til þess að standa skil á þeim skuldbindingum sem hún er nú í. Niðurstöður nefndarinnar eru einkar skýrar og skýrt fram settar. Er það að sjálfsögðu það langmikilvægasta við þá vinnu sem hér hefur verið lögð fram hvað niðurstöðurnar eru skýrar og hvað þær byggja á traustum grunni miðað við það sem hægt er að tala um í þessu sambandi. Það fer ekki fram hjá neinum sem fer yfir þessa skýrslu að aflað hefur verið mjög víðtækra upplýsinga bæði erlendis og hérlendis og á því byggir niðurstaðan. Það er einkum í þremur greinum sem nefndin leggur til að ráðist verði til atlögu við þennan vanda. Það er í fyrsta lagi rekstrarstyrkur vegna framleiðslu áranna 1990--1991. Settir eru fram útreikningar um hvað hann þurfi að verða mikill til þess að endar nái saman. Það vill nú svo til að komnar eru um þetta betri upplýsingar. Eins og hæstv. landbrh. vitnaði til hefur verið gerð skyndikönnun á því hvað það eru margir loðdýrabændur sem eru tilbúnir að halda baráttunni áfram. Samkvæmt því má ætla að loðdýrabændum fækki, þó reyndar miðað við það að tilsettar aðgerðir verði gerðar, úr 206 niður í 162 og liggur þá enn fremur fyrir hver bústofninn er þannig að það ætti ekki að valda neinum vandræðum að komast að niðurstöðu í þeim efnum. Er það reyndar enn eitt atriði sem vekur mikla eftirtekt hvað þessar tölur eru samhljóða því sem kemur fram í skýrslunni og reyndar í samræmi við það sem Magnús B. Jónsson, fyrrum skólastjóri, upplýsti á fundi hjá landbn. Ed. Önnur ábendingin er skuldbreyting á lausaskuldum. Sú fyrsta sem ég hef getið hér um, þ.e. rekstrarstyrkurinn, er sú leið sem valin er til þess að finna grundvöll fyrir þessum rekstri. Og númer tvö er svo að skuldbreyta sem að sjálfsögðu er nauðsynlegt til að koma þessum málum í betra horf. Og í þriðja lagi er það frestun á afborgunum langtímalána. Þetta er allt saman afar vel rökstutt og ég sé ekki sérstaka ástæðu til að fara ofan í þessi efni í einstökum atriðum með því að mér er það fullkomlega ljóst að það verður gert við yfirferð málsins í landbn. Ed. Alþingis og þá verður að sjálfsögðu hægt að fjalla um það með nákvæmari hætti en ástæða er til að gera hér að þessu sinni. Það er þá spurningin hvers vegna það frv. sem hér hefur verið lagt fram er jafnófullkomið og raun ber vitni. Það minnir mig í mörgun greinum á umræðuna sem fram hefur farið af hendi hæstv. landbrh. að undanförnu. Efni frv. er einvörðungu um ríkisábyrgð á tilteknum hluta lausaskulda og síðan kemur yfirlýsing frá ríkisstjórninni. Ég fæ ekki séð til hvers verið er að leggja fram þetta frv. Ríkisábyrgðina sem hér er sérstaklega fjallað um hefði að sjálfsögðu bæði verið hægt að fella inn í lánsfjárlög og líka 6. gr. fjárlaga alveg eins og ríkisstjórnin er að gera bókun um að það eigi að útvega fjármagn til þess að greiða niður fóður með fjárveitingu, trúlega af fjárlögum. Ég fæ þannig ekki séð hvers vegna hæstv. landbrh. er að flytja þetta frv. Það hefði haft og hefur grundvallarþýðingu fyrir afstöðu þeirra bænda sem stunda þennan búskap hvernig málið verður afgreitt frá Alþingi. Ég er sannfærður um að menn munu ekki taka einhverjar yfirlýsingar í þeim efnum sem heilagan bókstaf. Þar búa menn við reynslu a.m.k. frá 19. júlí og ég er alveg sannfærður um það að á slíka hluti treysta menn ekki. Það er þess vegna alveg augljóst mál að ef afgreiða á þetta mál með sannfærandi hætti, þá verður að gera á þessu frv. miklar breytingar og hafa það svo skýrt að það fólk sem hér á hlut að máli viti hvers það má vænta þannig að það geti tekið sínar ákvarðanir út frá því. Þá er það spurningin: Fyrir hverju eru menn að berjast hér? Hvers vegna láta menn ekki þessa búgrein fjúka eins og reyndar sumir vilja? Það er hárrétt sem kom hér fram í ræðu hæstv. landbrh. að í rauninni var loðdýrabúskapurinn sá þáttur sem menn horfðu helst til, jafnvel einvörðungu um það leyti sem teknar voru ákvarðanir um það að breyta búskaparháttum í landinu. Við stöndum núna frammi fyrir því að umfram innanlandsneyslu í kindakjöti er framleiðslan væntanlega eitthvað yfir 2000 tonn. Við stöndum frammi fyrir því að framleiðsluréttur hefur verið á útleigu sem getur hæglega komið inn í þessa framleiðslu að tveim árum liðnum. Við stöndum frammi fyrir því að það hefur átt sér stað mikill niðurskurður á sauðfé vegna útrýmingar á riðuveiki sem auðvitað dregur tímabundið úr kindakjötsframleiðslunni en kemur inn síðar. Allt eru þetta staðreyndir. Og menn verða auðvitað að horfa á þetta mál í samhengi við það sem er að gerast í landbúnaðinum að öðru leyti. Það er líka eftirtektarvert hve mikill áhugi er fyrir þessari búgrein og hvað trú bænda er mikil á henni. Mér hefur t.d. verið sagt frá því að öll námskeið sem haldin eru á bændaskólunum eru yfirfull þegar fjallað er um þessi mál. Skólastjórinn á Hvanneyri hefur sagt mér að sumt fólk komi aftur og aftur. Dæmi eru til þess að sama fólkið hefur sótt þessi námskeið fjórum eða jafnvel fimm sinnum. Og með mörgum hætti er hægt að færa rök fyrir því að áhuginn er býsna mikill á þessari grein þótt svona hafi blásið á móti. Það er að sjálfsögðu óhjákvæmilegt, fari svo að loðdýraræktin sé látin fjúka, að taka afstöðu til þess hvernig menn ætla að vinna sig út úr vandanum í sauðfjárræktinni því að það vill svo til að margir þeir bændur sem hér er um að ræða eiga framleiðsluréttindi í sauðfjárrækt. Og þegar hæstv. landbrh. ávarpaði aðalfund Sambands ísl. loðdýrabænda þá tók hann það sérstaklega fram og hvatti menn til þess að sitja áfram á jörðunum og nota byggingarnar til einhverrar framleiðslu er hentaði. Það verður ekkert skilið öðruvísi en að framleiðsluréttindum, sem þessir menn eiga, verði komið fyrir í þessum húsakosti. Og eins og ég sagði hér í upphafi, þá er hér um að ræða mál sem er mjög siðferðislegs eðlis. Menn hafa verið hvattir til þess að breyta sínum búskaparháttum á grundvelli þeirra raka sem ég hef tilgreint og það voru ekki hafðir fyrirvarar á því að það gæti komið til verðfalls á þeirri framleiðslu sem hér var sérstaklega um að ræða. Ég minnist þess t.d. þegar ég fór nýlega yfir þessi mál afar varlega að þá var hægt að finna góð rök fyrir því að með því að byggja upp 400--500 loðdýrabú --- við höfum nú verið með hálfa þá tölu þrátt fyrir allar þessar hörmungar --- væri hægt að koma þar fyrir framleiðslu sem samsvaraði þeirri kindakjötsframleiðslu sem við þurftum að losna við. Og einmitt með því væri hægt að breyta útflutningi í framleiðslu, útflutningi sem við höfum haft í dilkakjöti í framleiðslu sem gæti skilað miklu betra verði. Allt eru þetta staðreyndir sem áttu fyllilega við rök að styðjast á þeim árum sem þessar ákvarðanir voru teknar. Virðulegi forseti. Ég hef aðstöðu til þess að fjalla um þetta mál í landbn. Ed. og þess vegna þarf ég ekki að tala hér mikið lengur. En með tilliti til ýmissa annarra aðgerða í þjóðfélaginu, þá er út af fyrir sig vert að minna á það að hlutur þessara loðdýrabænda er ekkert sérstaklega góður. Við höfum t.d. nýlega fengið tölur inn á borð hjá okkur sem sýna að greiðslur vegna ríkisábyrgða á laun sem koma til vegna gjaldþrota í fyrirtækjum munu verða um 270 millj. kr. á þessu ári og hafa þrefaldast á einu ári. Og ég segi: Hamingjunni sé lof fyrir að slíkur réttur skuli vera til staðar fyrir það fólk sem lendir í því að missa atvinnu sína og lífsviðurværi í gjaldþrotum. Og það er ætlað að á þessu ári muni atvinnuleysistryggingar hækka, þrefaldast, verða einhvers staðar nálægt einum milljarði og stóraukast á næsta ári. Inn í þessi réttindi geta loðdýrabændur ekki sótt. Þeir eiga engin slík réttindi. Sem betur fer eiga það aðrir sem þetta bitnar á. Ég vil minna á að þó að farið sé fram á nokkrar fjárupphæðir til stuðnings við loðdýrabændur þá eru þær meira að segja lægri en það sem hæstv. landbrh. tók af sauðfjárbændum á sl. hausti í samkomulagi við Stéttarsamband bænda. Þar var kippt út úr verðlagsgrundvellinum 160 millj. kr. Liðlega 60 millj. af því fjármagni á ekki að skila bændum aftur, en afganginum á að skila vaxtalausum í janúar og apríl. Það væri nú engin ofrausn þó að loðdýrabændur fái ámóta greiðslu og af sauðfjárbændum var tekin við verðlagningu sauðfjárafurða á sl. hausti. Það er líka býsna eftirtektarvert að þær fyrstu fréttir sem ég hef fengið um afkomu sauðfjárbænda á þessu ári eru með þeim hætti að þeir hafa sannarlega ekki verið aflögufærir. Ég hygg að sauðfjárbændur eigi núna í meiri þrengingum efnahagslega heldur en verið hefur um margra ára skeið. Samt sem áður láta menn sig hafa það að taka af sauðfjárbændum um 160 millj. eins og ég hef áður sagt þannig að þegar litið er til þeirra aðgerða sem menn hafa verið að grípa til á þessu hausti gagnvart bændum landsins, reyndar bæði sauðfjárbændum og kúabændum, þá er ekki verið að fara hér fram á neitt hærri tölur en nemur þeim skerðingum. Bændastéttin hefur þess vegna býsna góð rök fyrir því að hér verði gengið til liðs við loðdýrabændur af meiri myndarskap en raun ber vitni um. Það er fyllilega ástæða til að minna á það, með tilliti til þeirrar umræðu sem hefur verið um Stofnlánadeild landbúnaðarins og aðild hennar að hugsanlegum aðgerðum í þessum efnum, að þá er trúlega rúmur 1 / 4 hluti af varasjóði Stofnlánadeildarinnar, sem var í árslok 1988 liðlega 1,2 milljarðar kr., tilkominn vegna viðskipta við loðdýrabændur. Og það mundi nú duga til þess að rétta kúrsinn í þeim viðskiptum ef sú hlutdeild varasjóðsins gengi yfir til þessarar greinar í þeirri endurskipulagningu sem hér hlýtur nú að fara fram. Það er afar mikilvægt fyrir framgang þessa máls að vel takist til við störf landbn. Ed. og ekki efa ég að það geti orðið góð vinnubrögð þar og kannski líka samkomulag. Enda eru fyrir því fordæmi frá sl. vetri þar sem landbn. beggja deilda höfðu forustu um samkomulag, ekki einungis milli stjórnar og stjórnarandstöðu heldur líka ... 

Búfjárræktarlögin? Það held ég ekki.

Nei.


             Þau voru reyndar þar líka.  Það er svo annað mál að þrátt fyrir það samkomulag sem þá var gert og yfirlýsingar gefnar um sem ég hef m.a. farið yfir, þá hefur bara ekki verið staðið við það í nokkru einasta tilviki. Ekki í nokkru einasta tilviki. Og mér sýnist á ýmsu að það eigi ekki að gera það frekar nú við þessa fjárlagaafgreiðslu en áður. Mér sýnist að við fjárlagagerð verði heldur ekki tekið tillit til þessa samkomulags og ætli það séu ekki í uppsiglingu ákvarðanir um að koma inn í lánsfjárlög sams konar ákvæðum og verið hafa um skerðingu á framlögum til landbúnaðarins. Það kæmi mér ekki mjög á óvart. Þannig að það getur út af fyrir sig verið ágætt að gera samkomulag og komast að sameiginlegri niðurstöðu sem allir alþingismenn styðja en virða það svo ekki að neinu þegar búið er að undirskrifa lögin. Þessi sára reynsla hlýtur náttúrlega að verða höfð til hliðsjónar við afgreiðslu þessa máls í landbn. Ed. Nú sé ég að hv. formaður landbn. hristir höfuðið og veit ég ekki hvað það á að merkja, en á því fást nú skýringar væntanlega síðar. Ég endurtek svo, virðulegi forseti, að vegna þess að mér gefst tími til þess að fjalla um þetta mál í meðferð þingsins, þá sé ég ekki ástæðu til að fara ítarlegar yfir það hér núna. Þar hef ég kost á að koma sjónarmiðum mínum skýrar á framfæri.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Fyrst vildi ég geta þess að það var ekki alveg rétt sem fram kom í máli hæstv. landbrh. áðan að allir hefðu orðið vitrir eftir á í þessu máli. Vil ég í því sambandi benda á lög sem sett voru um loðdýrarækt árið 1981. Þar voru ýmsir þingmenn sem höfðu efasemdir þó að þeir styddu lagasetninguna. Þeir vöruðu við að of geyst yrði farið í þessa nýju atvinnuuppbyggingu. Þeir höfðu ýmsar efasemdir og nefndu fiskeldið sem dæmi um atvinnugrein sem var verið að fara út í þá og þeim þótti hratt farið þar. Þess vegna vildi ég benda á þetta hér í upphafi máls míns, en hæstv. landbrh. sagðist líka ekki ætla að tefja umræðuna með því að fjalla um greinina yfirleitt eða þá sögu sem hún á að baki. Ég held hins vegar að það sé nauðsynlegt að við lítum aðeins yfir farinn veg. Á þessum áratug, þ.e. frá 1980 og núna til 1989, hefur farið töluvert fyrir umræðu um málefni loðdýraræktarinnar bæði í þjóðfélaginu og hér á Alþingi og ekki síst fyrir það að e.t.v. hefði átt að hlusta á varnaðarorð þeirra þingmanna sem tóku þátt í umræðunni hér 1981. Þegar þau lög voru sett voru starfandi í landinu fimm minkabú og átta refabú, en vegna samdráttar í landbúnaði jókst um þær mundir áhugi manna á að reyna fyrir sér í öðrum búgreinum og eins og hér hefur komið fram í umræðunni var það reyndar ekki síst fyrir tilstilli stjórnvalda og hvatningu af þeirra hálfu að bændur voru reiðubúnir til að taka loðdýraræktina upp sem aukabúgrein. Þeir ýmist leigðu eða seldu búmark sitt og síðar fullvirðisrétt en aðrir lögðu hefðbundinn búskap alveg af. Sú spurning kemur því auðvitað upp, eins og heyrst hefur frá fundi Sambands íslenskra loðdýraræktenda: Hver er réttarstaða þeirra sem hafa selt fullvirðisrétt sinn í þeirri stöðu sem nú er upp komin? Eins og ég minntist á í upphafi þá fór hér fram töluverð umræða þar sem komu fram glæstar vonir um bjarta framtíð varðandi þessa búgrein, en eins og svo oft áður gleymdist að huga að framtíðarsýninni. Ég held að það sé ekki vanþörf á að rifja það upp hér vegna þess að hv. þm. sitja mislengi á þinginu, sumir sitja mjög lengi, allt upp í 20--30 ár og hafa þess vegna tekið mikinn þátt í að móta stefnuna í langan tíma og það er rétt sem fram kom hjá hæstv. landbrh. rétt í þessu að e.t.v. sitja sumir of lengi. Það hefur oft borið á góma hér að Framsfl. hefur átt aðild að ríkisstjórn í næstum því tvo áratugi og gjarnan verið í forustu fyrir ríkisstjórnum á þessu tímabili þannig að ábyrgð þess stjórnmálaflokks hlýtur auðvitað að vera nokkur í þessu máli. En það sem ég vildi líka minnast á, og það snertir einnig það atriði að vera vitur eftir á, er að þegar farið var út í loðdýrarækt var ekki gerð nein krafa um kunnáttu eða þekkingu fólks á greininni. Eina skilyrðið var það að fólk væri að leggja af hefðbundinn búskap. Vil ég taka fram að kvennalistakonur vöruðu við því á sínum tíma og fjölluðu um það þegar rædd var hér á Alþingi till. til þál. um annað mál sem snertir loðdýraræktina. Það hvernig staðið var að málum í upphafi hefur að mínu mati orðið okkur afar dýrkeypt. En eins og allir vita og hefur komið fram hér hefur orðið gjörbreyting til batnaðar hvað þetta síðasta atriði varðar, þ.e. menntun og þekkingu. Fræðslustarfsemi og ráðgjöf hefur verið efld og loðdýrabændur hafa nýtt sér hana í stórum stíl og kunnátta og þekking þeirra hefur aukist og þar með hafa gæði skinnanna farið batnandi. Eftir sem áður ætti það að vera stjórnvöldum víti til varnaðar, og ég vil leggja áherslu á það, að leggja ekki út í slíka uppbyggingu án þess að huga fyrst að þeim kröfum sem þarf að uppfylla og með hvaða hætti best verður staðið að nýjum atvinnugreinum í landinu. Ég vil einnig benda á að árið 1985 voru sett lög um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum og í grg. með því frv. er tekinn kafli úr stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar sem þá var við völd og þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Nýjar búgreinar svo sem loðdýrarækt, fiskeldi og fleira verði efldar og stærri hluti fjárveitingar til landbúnaðar renni til þeirra.`` ---  Svarið við spurningunni um það hvað nú á að gera hlýtur að mótast af því hvernig stjórnvöld hafa staðið við fyrirheit sín og hvernig hefur verið staðið að þessari nýju búgrein. Eins og aðrir atvinnurekendur hafa loðdýrabændur búið við vonlaus rekstrarskilyrði síðustu árin, rangt skráð gengi og himinháa vexti. Það segir sig auðvitað sjálft hversu erfitt hlýtur að vera að standa í uppbyggingu, þurfa að leggja í stofnkostnað og hefja rekstur við slík skilyrði. Ég vil leggja áherslu á að hér nær ábyrgðin yfir lengri tíma. Eins og þingheimur veit hefur núv. hæstv. landbrh. ekki setið í þeim stóli mörg ár. En ég vil undirstrika mikilvægi þess að menn finni til þeirrar ábyrgðar sem á þeim hlýtur að hvíla í þessu máli. Áður en ég lýk þessu sögulega yfirliti yfir þennan áratug vil ég minna á tvær till. til þál. sem samþykktar voru samhljóða hér á Alþingi og fjölluðu um loðdýraræktina. Það var á síðasta kjörtímabili og felur sú fyrri í sér áskorun á ríkisstjórnina, eins og þar segir orðrétt, með leyfi forseta, ,,að láta fullvinna og hrinda í framkvæmd áætlun um skipulag loðdýraræktar með hliðsjón af hagkvæmni í fóðuröflun, bústærð og stofnkostnaði``. Þessi tillaga var samþykkt árið 1986 skömmu eftir að hefðbundinn búskapur hafði verið dreginn saman með skipulegum hætti og ég þykist þess fullviss að á þeim tíma hefði verið mun sársaukaminna að gera eitthvað slíkt með skipulegum hætti varðandi loðdýraræktina heldur en eins og málin líta út í dag. Síðari tillagan felur í sér áskorun til ríkisstjórnarinnar um að skipuð verði nefnd, eins og þar segir orðrétt, með leyfi forseta, ,,til þess að kanna og gera tillögur um með hvaða hætti megi best tryggja hag loðdýrabænda gegn verðsveiflum á loðskinnamörkuðum`` og var hún samþykkt árið 1987. Væri nú fróðlegt að heyra frá hæstv. landbrh., ef hann getur þá gefið upplýsingar um þessar tillögur, hvernig þeim hefur verið fylgt eftir. Mér virðist ekkert í stöðunni nú benda til þess að farið hafi verið að þeim og væri gott að fá um það upplýsingar ef mögulegt er. Mér sýnist einnig að ef þeim hefði verið fylgt eftir hefði e.t.v. verið hægt að einhverju leyti að koma í veg fyrir þann vanda sem nú er uppi. Ég vil, eins og reyndar hv. fyrri ræðumaður gerði, 4. þm. Austurl., þakka fyrir þá ágætu skýrslu sem okkur hefur borist í hendur. Hún er unnin af vinnuhópi landbrh. undir forustu Magnúsar B. Jónssonar á Hvanneyri. Hún er mjög aðgengileg og sýnir skýrt og glögglega þá óáran sem loðdýrabændur hafa mátt búa við á heimsmarkaði ofan á þau vandamál sem við er að etja heima fyrir. Sveiflurnar í skinnaverðinu eru ótrúlegar á þessum örfáu árum, 1980--1989, og ég tel það í raun ótvírætt merki um þrautseigju loðdýrabænda og vilja til að reyna að halda áfram að þeir skuli svo margir sem raun ber vitni enn þá stunda þessa búgrein. Á síðustu tveim blaðsíðum skýrslunnar eru tillögur vinnuhópsins um aðgerðir vegna rekstrar- og greiðsluvanda loðdýraræktar og vekja þær nokkra undrun ef þær eru síðan bornar saman við frv. ríkisstjórnarinnar og ekki síst fyrir þá sök að fimm þingmenn, allir fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna, áttu þátt í störfum vinnuhópsins og því hljóta þetta að vera þeirra tillögur líka. Í skýrslu vinnuhópsins er lögð megináhersla á að aðgerðirnar séu almennar fyrir greinina en ekki er gert ráð fyrir sértækum aðgerðum í því skyni að leggja niður loðdýrarækt á ákveðnum svæðum eða landshlutum. Í frv. ríkisstjórnarinnar er hins vegar snúið af braut almennra aðgerða. Hverjum og einum bónda er ætlað að leggja inn umsókn og opinberum stofnunum falið að fjalla um mál þeirra. Langar mig í þessu sambandi að spyrja hæstv. landbrh. hvaða megingalla ríkisstjórnin sá við þá tillögu vinnuhópsins sem lúta að þessu atriði, þ.e. almennar aðgerðir eða sértækar. Varðandi 2. gr. frv. langaði mig líka að bera fram spurningu til hæstv. landbrh. Það er um niðurfellingu 40% höfuðstóls veðskulda fóðurstöðva og einstakra loðdýrabænda. Tel ég nauðsynlegt að fá staðfest hvort hér er átt við að 40% af skuldum allra loðdýrabænda verði afskrifaðar eða einungis þeirra sem lenda í nauðasamningum. Þá er auðvitað líka nauðsynlegt að ljóst sé hver á að ákveða þessa heimild. Síðan langaði mig aðeins að víkja að þessu gula blaði sem við fengum hér inn úr dyrunum rétt áðan og með tilliti til 1. liðarins í fskj. frá fundi ríkisstjórnarinnar 28. nóv. Þar er gert ráð fyrir 25 millj. kr. framlagi sem jöfnunargjald á loðdýrafóður, og þar segir í 2. mgr., með leyfi forseta: ,,Haldi það mörg loðdýrabú áfram rekstri að útgjöld verði meiri en 25 millj. kr. skal tekið á því sérstaklega og Byggðastofnun útvegað viðbótarfjármagn.`` Það er auðvitað nauðsynlegt að vita hvaðan það fjármagn á að koma til Byggðastofnunar. Á fundi landbn. kom fram ótti forstjóra Byggðastofnunar um að hér yrði gengið á eigið fé stofnunarinnar. Samkvæmt bókun ríkisstjórnarinnar stendur til að afgreiða jöfnunargjald eftir umsóknum og okkur hefur borist frumkönnun á því hversu margir ætla að halda áfram. Það verður svo væntanlega mat Byggðastofnunar hversu margir teljast til þess hæfir samkvæmt skilningi mínum á þessum texta, en þá er spurningin: Mun verða veitt fjármagn til allra þeirra sem geta haldið áfram ef bændur uppfylla þau skilyrði sem Byggðastofnun og landbrn. setja? Er hægt að treysta því að allir þeir sem samkvæmt þeirra forsendum geta haldið áfram geti það í raun? Þá vildi ég einnig spyrja um eitt atriði hér að lokum og það er einnig varðandi þær sértæku aðgerðir sem nú er gert ráð fyrir. Það mun væntanlega hafa í för með sér að loðdýrabú geta lagst af óskipulega ef farið verður eftir þeirra efnahag og skuldastöðu eingöngu. Mig langar til að spyrja hæstv. landbrh. hvort hann óttist ekki að við þær ráðstafanir verði margir bændur sem eru í þokkalegri stöðu að hætta vegna þess að allir í kringum þá neyðast til að hætta og þar með er brostinn grundvöllur fyrir rekstri fóðurstöðvar í því tiltekna héraði. Þar sem ég mun fá tækifæri til að fjalla nánar um þetta mál í landbn. þessarar hv. deildar ætla ég ekki að hafa um þetta mörg fleiri orð núna en vil enn og aftur minna á þá ábyrgð sem ég tel stjórnvöld bera gagnvart því fólki sem var att af ofurkappi út í þessa atvinnugrein og þeim fjötrum sem það fólk og ættingjar þess og venslamenn eru komnir í vegna veðsetninga. Ég held að við verðum að horfa á málið í samhengi og átta okkur á því hvað það kostar ef allt þetta fólk hrökklast frá búum sínum og vinir og ættingjar missa húsnæði og allar sínar eignir. Hversu mikið kostar það þjóðfélagið?

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Hér er vissulega mikill vandi á höndum þegar fjallað er um vanda loðdýraræktarinnar. Það er ljóst að hér er við erfið mál að eiga og það er líka ljóst að sú lausn sem hér liggur fyrir er millileið þar sem mörgum þykir of skammt gengið og að ónóg sé hér að gert. Það er ekki nokkrum minnsta vafa undirorpið að þegar farið var af stað í þessari búgrein þá var það gert nánast skipulagslaust og fyrirhyggjulítið og oft með þeim hætti að nauðsynleg þekking og kunnátta var engan veginn fyrir hendi. Þarna hafa verið gerð hrikaleg fjárfestingarmistök, ekki bara staðsetning búanna og stærð, heldur ekki síður staðsetning eða stærð og afkastageta fóðurstöðva. Þetta viðurkenna nú þeir menn sem gerst þekkja og mest vita um málið, að sumar stöðvarnar, t.d. á Sauðárkróki, að sú fjárfesting var glórulaus vitleysa frá upphafi. Þetta hefur komið fram á fundum í hv. landbn. Hv. 4. þm. Austurl. Egill Jónsson flutti hér afar langa ræðu en kannski ekki alveg að sama skapi merkilega, en það er auðvitað álitamál. Hann taldi þessa lausn valda miklum vonbrigðum. Hér væri um ófullkomnar aðgerðir að ræða og væri hvergi nærri nægilega langt gengið til aðstoðar við loðdýrabændur. Það má kannski til sanns vegar færa en hins vegar hlýtur ætíð að vera álitamál hversu langt á að ganga í þessum efnum eftir það sem búið er að gera og ég mun víkja að hér síðar. Hv. þm. Egill Jónsson er höfundur bæklings eða rits sem heitir ,,Til nýrra tíma``, höfundur og útgefandi: Egill Jónsson, stendur hér skilmerkilega á forsíðu og á þriðju síðu er mynd af höfundi þessu til staðfestingar. Á bls. 20 í þessum bæklingi er fjallað um atvinnuuppbyggingu í sveitum, innan sviga 450 loðdýrabú. Þetta er gefið út að ég hygg  Hér er greint frá áætlun um uppbyggingu loðdýrabúskapar til mótvægis í hefðbundnum landbúnaði og þar segir, með leyfi forseta: ,,Athygli vekur hvað hér er um hagnýtt verkefni að ræða. Samkvæmt áætluninni væri kominn á jöfnuður milli stofnkostnaðar og tekna á árinu 1988. Á síðasta ári aðlögunartímabilsins nema árlegar tekjur svipaðri upphæð og nýsköpunarféð samtals yfir allt tímabilið. Síðan þessi áætlun var gerð hafa málefni loðdýraræktarinnar skýrst enn betur, m.a. með skýrslu Byggðastofnunar um loðdýrarækt. Það auðveldar mat á aðstæðum og aðgerðum til að efla þessar nýgreinar.`` Nú skulum við líta hér á þetta súlurit í þessu merka hugverki hv. þm. Egils Jónssonar. Árið 1988 eru tekjur af loðdýraræktinni samkvæmt því hátt í 700 millj. en stofnkostnaður 600 millj. Árið 1989, þ.e. yfirstandandi ár, eru tekjur af loðdýrarækt --- og takið nú eftir, hv. þm. --- hátt í 1 milljarður kr., næstum einn milljarður kr., en stofnkostnaður um eða í kringum 100 millj. Á næsta ári, árið 1990, eiga tekjurnar eftir þessu súluriti að vera 1 milljarður kr. og stofnkostnaður enginn. Og nú spyr ég: Hverjum er farið að förlast? Ég geri ráð fyrir að hv. þm. hafi dreift þessu riti til bænda í sínu kjördæmi með þessum spádómum og þeim upplýsingum sem hér er að finna. Þetta er umhugsunarefni. Hv. þm. Egill Jónsson vill að miklu lengra sé gengið. Það hefur komið skýrt fram hjá hæstv. landbrh. að hér er um samkomulagslausn að ræða. Mér er það alveg ljóst að ýmsir í ríkisstjórninni hefðu viljað ganga eitthvað lengra en landbrh. hefur lýst þessu sem samkomulagsmáli og ekki farið um það fleiri orðum. Þetta er það sem er samkomulag um að gera núna. Vel má vera að á einhverjum síðari stigum reynist nauðsynlegt að grípa til annarra aðgerða. Af málflutningi hv. þm. Danfríðar Skarphéðinsdóttur, sem talaði hér síðast fyrir hönd Kvennalistans, varð heldur ekki annað skilið en að hér væri of skammt gengið og gera þyrfti meira. Hún gerði sérstaklega að umtalsefni þá sem hafa skrifað upp á veðsetningar eða skuldabréf eða víxla vegna þessara mála. Það er sjálfsagt rétt að það eru ýmsir sem munu eiga í erfiðleikum vegna þess. En þá ber auðvitað að hafa í huga að þegar menn skrifa upp á slíkar skuldbindingar hljóta þeir um leið að gera sér grein fyrir því og vera við því búnir að standa skil á skuldinni geti greiðandi ekki innt hana af höndum. Það er eðli máls í öllum fjármálaviðskiptum. Ég hef vissulega samúð með því fólki sem svona er ástatt um en svona er bara ástatt á mörgum fleiri sviðum eins og t.d. að því er varðar öflun íbúðarhúsnæðis hjá fjölmörgum aðilum. Það er satt að segja furðulegt að hlusta á talsmenn stjórnarandstöðunnar, hvort sem þar er um að ræða Kvennalistann eða Sjálfstfl., klifa hér á því sífellt í hverju málinu á fætur öðru að ekki sé nóg um fjárútlát úr ríkissjóði, gera þurfi betur, greiða þurfi meira, hækka framlög, jafnframt því sem talað er um að skattáþjánin sé orðin með þeim ólíkindum að við það verði ekki unað og þess vegna verði að lækka skatta. Þetta er kjarninn í málflutningi, ekki bara Kvennalistans og hefur verið lengi, heldur líka í málflutningi hv. sjálfstæðismanna í stjórnarandstöðu. Og ég spyr: Hvernig getur þetta gengið upp? Svarið er: Það getur ekki gengið upp. Svo einfalt er það. Eða þegar hv. þm. Sjálfstfl., bæði í þessari deild og hv. Nd., leggja til að framlög ríkissjóðs og greiðslur úr ríkissjóði verði auknar, jafnframt því sem skattar verði stórlega lækkaðir, hvað vilja þeir þá skera niður? Á að byrja á heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu, þeirri félagslegu þjónustu sem byggð hefur verið upp í þessu samfélagi? Er það vilji Sjálfstfl.? Ef menn gera tillögur um stóraukin útgjöld úr ríkissjóði þá hvílir á þeim sú siðferðilega skylda að gera grein fyrir því hvernig á að afla tekna til þeirra útgjalda. Það dugar ekki að gera samtímis tillögur um skattalækkanir. Það er satt best að segja alveg einstaklega ómerkilegur málflutningur. Alveg einstaklega. En þetta er svo sem ekki nýtt. Hér er sagt að allt of skammt sé gengið varðandi aðstoð við loðdýraræktina. Í skýrslu þeirri sem vikið hefur verið að hér oftar en einu sinni, úttekt á stöðu loðdýraræktar, eru taldar upp sérstakar aðgerðir vegna loðdýraræktar 1988 og 1989. Og með leyfi forseta nefni ég hér nokkur atriði: Óskað var eftir því við Stofnlánadeild landbúnaðarins að hún frestaði afborgunum stofnlána fóðurstöðva og í nokkrum tilvikum afborgunum af lánum einstakra bænda. Þá var ákveðið að afskrifa 30% af áhvílandi búralánum hjá refabændum, samtals um 30 millj. kr. Skuldbreyting lausaskulda. Stofnlánadeild landbúnaðarins samþykkti að lána refabændum til skuldbreytinga lausaskulda vegna refaræktar. Þegar hafa verið veitt lán að upphæð um 100 millj. kr. Framleiðnisjóður landbúnaðarins veitti refabændum óverðtryggð og vaxtalaus lán til sex ára vegna framleiðslu refaskinna, 550 kr. á hvern hvolp. Alls nam lánveiting Framleiðnisjóðs vegna þessa 46,9 millj. Stjórn Byggðastofnunar heimilaði stofnuninni að verja allt að 50 millj. kr. til að leggja fram sem hlutafé við fjárhagslega endurskipulagningu reksturs fóðurstöðva. Þá veitti stofnunin lán til hlutafjárkaupa. Varið var 60 millj. kr. til aðstoðar við búháttabreytingu úr ref í mink, eins og það er orðað hér. --- Þetta er allnokkuð. Á árinu 1989 eru eftirfarandi aðgerðir: Frestun afborgana stofnlána, lenging lána, skuldbreyting lausaskulda. Heildarfjárhæð þessi nam 60 millj. kr. Jöfnunargreiðsla á fóður. Það hefur mjög margt verið gert og það er alveg ljóst að ef mæta ætti ýtrustu kröfum þeirra sem fást við þessa búgrein yrði um of seilst í vasa skattgreiðenda vegna þess að þaðan koma peningarnir, en ég heyri að það er það sem hv. þm. Egill Jónsson og jafnvel hv. þm. Kvennalistans, sem ekki þykir nóg að gert, vilja að gert verði. Og það er eins gott að það liggi alveg skýrt og ljóst fyrir að þetta er þeirra vilji. Hér er komið til móts við loðdýrabændur. Mér er fyllilega ljóst að mörgum þykir sem ekki sé nóg að gert. Hér er um samkomulagsleið að ræða á þessu stigi máls. Ég áskil mér allan rétt til þess að skoða þetta mál að nýju í ljósi nýrra kringumstæðna síðar, en það er alveg ljóst að hér var of mikið gert með lítilli fyrirhyggju, lítilli skynsemi, nær engu skipulagi og af því eru menn að súpa seyðið núna. Það er auðvitað alveg óhjákvæmilegt að það komi við einhvern en þær aðgerðir, sem hér eru á döfinni, eru hugsaðar til hjálpar og aðstoðar. Þær mættu að margra mati verða meiri en þetta er það sem samkomulag varð um og því lýsi ég stuðningi við þetta mál eins og það hér liggur fyrir.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Sú saga hefur flogið fyrir að það hafi verið braskað með málefni loðdýrabænda í þessari ríkisstjórn. Nú skal ég ekki fullyrða um að sú saga sé rétt en hún flaug, að hæstv. utanrrh. og hæstv. landbrh. hefðu gert með sér það samkomulag að landbrh. sætti sig við ófullnægjandi aðgerðir vegna loðdýrabænda en á hinn bóginn féllist utanrrh. á að falla frá fyrri hugmyndum um það að gefa út leyfi fyrir því að Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins yrði gefin heimild til að kanna hvar hagstæðast væri að leggja varaflugvöll hér á landi. Nú fer mér ekki eins og hæstv. forsrh. að trúa öllu sem mér er sagt en með hliðsjón af þeim kulda sem gætti í ræðu síðasta ræðumanns til loðdýrabænda er greinilegt að landbrh. hefur verið aðframkominn í viðskiptum sínum við Alþfl. vegna þessarar atvinnugreinar. Á hinn bóginn væri fróðlegt að fá um það upplýsingar frá hæstv. landbrh. hvort eitthvað kunni að vera til í þessari sögu sem ýmsir loðdýrabændur hafa skotið að mér.

Það er nei.

Landbrh. segir að svarið sé nei og er ánægjulegt til þess að vita ef honum hefur kannski snúist hugur í sambandi við Mannvirkjasjóðinn og þá er það upplýst mál, en ég vænti þess að hæstv. utanrrh. muni þá standa við orð sín um það að Mannvirkjasjóðnum verði gefin heimild til þess að kanna hvar rétt sé að gera hagkvæmnisathugun á varaflugvelli hér á landi og hlýt því að líta svo á að sú yfirlýsing utanrrh. standi sem er út af fyrir sig ánægjulegt.

Telur þingmaðurinn málið skilið?

Ég vil spyrja hæstv. landbrh. hvort það sé frágengið mál í ríkisstjórn að við afgreiðslu fjárlaga nú og við afgreiðslu þessa máls í landbn. verði látið við það sitja, sem fram kemur í því frv. sem hér er til umræðu og sem fram kemur í fskj. 1 með þessu frv., að á fjárlögum verði ekki gert ráð fyrir því að hærra framlag en 25 millj. kr. renni til Byggðastofnunar til að greiða jöfnunargjald á loðdýrafóðri. Ég held að þetta hljóti að vera sú grundvallarspurning sem menn standa frammi fyrir nú og alveg ljóst að eftir því verða viðbrögð annarra úti í þjóðfélaginu, hvernig Alþingi tekur á þessu máli við afgreiðslu fjárlaga. Eins og þetta frv. hér horfir við --- ég veit ekki hvort ég á að gera athugasemd við það strax, en lánardrottinn er skrifað með erri. Þetta er gamalt eignarfall, til lánar, beygist eins og fé, féar og væri kannski æskilegt, hæstv. forseti, ef hægt væri að koma þeim upplýsingum um málið til prófarkalesara landbrn. hvernig þetta orð beygist, lánardrottinn.  Spurningin hlýtur að vera þessi í fyrsta lagi: Ber að líta svo á að engar hugmyndir séu uppi um það að koma til móts við þá bændur í greininni sem hyggjast leggja niður loðdýrabúskap nú á þessu hausti? Ég skil frv. svo að það sé afgerandi í þessum efnum og vil vísa í þeim efnum, hæstv. forseti, til 3. mgr. 1. gr. frv., en þar stendur: ,,Sjálfskuldarábyrgð ríkissjóðs skal því aðeins veitt að með henni reynist unnt að koma rekstri viðkomandi bús í viðunandi horf eða forsendur séu fyrir hendi fyrir lántakanda að greiða af skuldum sínum með öðrum hætti.`` Og í 2. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta, ,,enda skapi það samhliða öðrum ráðstöfunum viðkomandi aðila viðunandi rekstrarstöðu og hagsmunum Stofnlánadeildar landbúnaðarins verði talið betur borgið með þeim hætti.`` Það er þess vegna að minni hyggju ljóst að þessar ráðstafanir miðast við það að viðkomandi bændur haldi áfram sínum búrekstri, haldi loðdýraræktinni áfram. Ef hugsun ráðherra hefur verið önnur er nauðsynlegt að hann komi þeim skýringum á framfæri við þá nefnd sem hefur málið til umfjöllunar. Ég varð ekki undrandi á því að hv. 3. þm. Vesturl. skyldi vera hornóttur í garð loðdýrabænda hér í deildinni. Þeir kratar eru svona til skiptis, eftir því sem þeir telja sér betur henta, vinsamlegir eða fjandsamlegir bændum. Fyrir síðustu kosningar til að mynda var það áberandi í þeim sveitakjördæmum þar sem þeir bjuggust kannski við því að einstaka bændur kysu sig að þeir röðuðu einhverjum manni í annað sætið sem þeir teldu kannski að gæti villt um fyrir bændum, villt þeim sýn, talað elskulega við þá eins og Alþfl. þættist vera sá flokkur hér á landi sem helst bæri landbúnaðinn fyrir brjósti. Og má kannski segja að það hafi verið smekklegt af Alþfl. að sá maður skyldi heita Dýrfjörð sem það var látinn gera í Norðurl. v. En það var líka smekklegt hjá Alþfl. í Norðurl. e. að kalla til einhvern fremsta leikara norðan fjalls til þess að fara með þetta hlutverk fyrir Alþfl. og verður að segja að honum fórst það vel úr hendi eins og að leysa önnur þau skrípahlutverk sem honum hafa verið falin. Hv. þm. ræddi hér um það að við sjálfstæðismen værum að klifa á því að hækka útgjöld fjárlaga en vildum ekki lækka skatta.  leikbræðrum hans þegar þeir komu hér inn á þing til að byrja með og hömpuðu mjög tillögu sem fyrrv. formaður Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason, hafði flutt um það að nauðsynlegt væri að afnema tekjuskatta í þessu þjóðfélagi og yfirbuðu nú Sjálfstfl. mjög myndarlega með tekjuskattinum. Ef maður mundi tala í stíl Alþfl., þá mundi maður kannski spyrja með hliðsjón af því frv. um tekjuskatt, sem nú er verið að leggja fram á þinginu í dag væntanlega, hvernig þingmenn Alþfl. haldi að þessum fyrrv. formanni þeirra, Gylfa Þ. Gíslasyni, lítist nú á þegar hann sér arftaka sína hér á Alþingi velta því fyrir sér svona hvernig fyrrv. forustumönnum Alþfl. lítist nú á þetta, hvernig fyrrv. forustumönnnum Alþfl. lítist á það að Alþfl. er að reyna að ná hagstjórn hér á landi, annars vegar með því að stilla atvinnureksturinn inn á verulegan taprekstur og hins vegar með því að efna viljandi til meira atvinnuleysis en við höfum þekkt um árabil. Skyldi nú þetta vera í anda fyrrv. formanns Alþfl.? Skyldi Gautlendingurinn Haraldur Guðmundsson hafa gert stefnu af þessu tagi að sérstöku baráttumáli sínu? Gæti verið að það hafi verið orsökin fyrir því að Hannibal Valdimarsson sagði sig úr Alþfl. að Alþfl. á þeim tíma vildi kannski berjast fyrir atvinnuleysi? En það er auðvitað öldungis rétt og kom fram í ræðu hv. þm. að það kostar ríkissjóð nokkur útgjöld nú að reyna að tryggja það að rekstrargrundvöllur þessarar atvinnugreinar geti haldist á næsta ári. Og það er auðvitað rétt hjá þessum hv. þm. að ef það verður ekki gert verður í staðinn nauðsynlegt að veita auknu fjármagni til þess sem hefur verið kallað félagslegar þarfir fyrir allt það fólk sem af þeim sökum missir atvinnu sína, hverfur allslaust frá sínum búum og verður með einhverjum hætti eftir félagslegum leiðum að hjálpa til að ná fótfestu á nýjan leik þar sem það vill setjast að annars staðar á landinu. Því er spáð í þeirri þjóðhagsáætlun sem nú liggur fyrir að atvinnuleysi á tveim fyrstu mánuðum ársins 1990 leiki öðru hvoru megin við 6000 manns. Því er jafnframt spáð að þetta atvinnuleysi muni halda áfram, kannski ekki svo mikið, það mun kannski minnka yfir hávertíðina, en því er spáð að verulegt atvinnuleysi verði hér á landi fram á vordaga. Ég skal ekki segja hvort það vaxi jafnmikið frá ári til árs eins og frá árinu 1988 til 1989, að vöxturinn verði hlutfallslega sá sami frá 1989 til 1990, en hitt liggur ljóst fyrir eftir því frv. til lánsfjárlaga sem nú liggur fyrir og eftir þeim áætlunum sem uppi eru og komu síðast fram í morgun þegar forstjóri Þjóðhagsstofnunar gekk á okkar fund, að því er spáð að á næsta ári muni fjárfesting detta niður í 18% og atvinnustigið verða mjög lélegt. Raunar þekki ég ekki til þess eins og nú standa sakir hér á landi að nokkur maður, sem hefur velt fyrir sér ríkisfjármálum, geti látið sér detta í hug að ástæða sé til þess einmitt núna með aðgerðum í ríkisfjármálum að auka á erfiðleika í þeim atvinnugreinum sem fyrir eru. Hv. þm. talaði um það hér áðan að það hefði kostað okkur Íslendinga töluvert fé að hefja loðdýrarekstur hér á landi og mátti skilja ræðu hans á þann veg að hann væri undrandi á því að við hefðum átt við byrjunarörðugleika að etja og að þeir menn sem hófu loðdýraræktina skyldu ekki vera betur uppfræddir í þeirri atvinnugrein en raun bar vitni. En á móti kemur það sem hv. 4. þm. Austurl. sagði hér áðan að allur obbinn af þessu fólki var vanur því að umgangast búskap, kunni að því leyti til verka, enda hygg ég að það sé rétt hjá hv. 4. þm. Austurl. að árangur íslenskra loðdýrabænda er síst minni en vænta mátti þegar ráðist var út í þessa atvinnugrein. Ég hef orðið var við það, hæstv. forseti, þegar stjórnarsinnar eru að réttlæta það að þeir vilji leggja á 500 millj. kr. jöfnunargjald á næsta ári, sem þeir höfðu þó lofað að leggja af á miðju þessu ári, að réttlæting þeirra er sú að við Íslendingar erum afskekkt þjóð og réttlæting þeirra er líka sú að hér eru margar afskekktar byggðir þar sem verulegir erfiðleikar eru á því að reka atvinnurekstur að öllu leyti með sama árangri og þar sem allir hlutir eru eins jákvæðir og verða má í rekstrarlegu tilliti. Við Íslendingar höfum haft af því þungar áhyggjur með hvaða hætti við getum breikkað þann grundvöll sem er fyrir okkar útflutningsframleiðslu. Ég veit ekki hvort ástæða sé til að minna hv. 3. þm. Vesturl. á það að í Egilssögu er minnst á góðbóndann Skallagrím og gerð rækileg grein fyrir því hversu víða hann sótti fanga í sínum búrekstri og lýkur þeirri lýsingu á þessum orðum: ,,Stóð þá mörgum fótum fjárafli Skallagríms.`` Eins hygg ég að sé um okkur sem erum að velta því fyrir okkur hvernig við getum treyst undirstöður okkar Íslendinga. Við erum að velta því fyrir okkur hvernig við getum treyst undirstöður okkar útflutningsframleiðslu. Það hlýtur auðvitað að vera mikilvægt verkefni fyrir þá þingmenn sem koma utan af landi ekki síst, en reynslan hefur kennt okkur að það er einkum í útflutningsframleiðslunni sem byggðin hefur blómstrað og byggst upp í þeim héruðum. Við stóðum frammi fyrir því, eins og rækilega hefur verið gerð grein fyrir í ítarlegri og góðri ræðu hv. 4. þm. Austurl., að vera komnir í sjálfheldu með okkar hefðbundna búskap og meðan verð á loðdýraskinnum voru viðunandi eða mjög góð á hefðbundnum mörkuðum töldum við rétt að freista gæfunnar með því að efna hér til loðdýraræktar. Og ekki þarf lengi að skoða tölur um markaðsverð til að gera sér grein fyrir að við höfum nú verið í þvílíkum öldudal að óhætt er að fullyrða að enginn gat séð það fyrir. Á hinn bóginn bendir margt til þess að verð á mörkuðum kunni að hækka, kannski á næsta ári, kannski á þar næsta. Þá er spurningin: Höfum við úthaldið til þess að bíða þess að markaðsaðstæður fari batnandi? Ef ég mundi spyrja hæstv. sjútvrh. hvernig hann leit á það haustið 1988 hvort það ætti að halda áfram að veiða hörpudisk og spreyta sig á því að koma honum í sæmilegt verð á erlendum mörkuðum hefði hann sagt á þeim tíma: Auðvitað eigum við að standa á bak við þessa framleiðslu. Eins er auðvitað um loðdýrin. Við hljótum að standa á bak við loðdýrabændur enn um skeið. Spurningin hlýtur á hinn bóginn að vera: Með hvaða hætti viljum við gera það? Hvaða markmið viljum við setja okkur með þeirri aðstoð? Og með hvaða hugarfari gengur hæstv. ríkisstjórn til verks þegar hún kynnir sínar tillögur? Ég hef átt marga fundi um erfiðleika loðdýrabænda. Á vissu skeiði lá það í loftinu t.d. að ríkið mundi verja verulegum fjármunum til þess að kaupa jarðir af loðdýrabændum og með þeim hætti létta á skuldastöðu þeirra eins og dæmi eru um að gert hefur verið, einkanlega þó gagnvart sauðfjárbændum en einnig þeim bændum sem hafa verið í mjólkurframleiðslu. Mér er ekki kunnugt um hvernig það mál stendur, en fróðlegt væri að fá upplýsingar um það frá hæstv. landbrh. hvort það sé víða sem slíkar umsóknir liggja fyrir. Raunar er gert ráð fyrir því hér í tölul. 3 á fskj. 1 að Jarðeignum ríkisins verði gert kleift að aðstoða loðdýrabændur að þessu leyti. Ég verð að biðja hæstv. landbrh. afsökunar á því að ég hafði vegna annars fundar ekki tök á að hlusta á hans frumræðu en ef þessa er getið þar, þá get ég auðvitað kynnt mér það í þingtíðindum.

Spyr þingmaðurinn um fjölda umsókna í þessu sambandi?

Um fjölda umsókna og hversu miklu fé er talið að þurfi að verja til þess arna. Ég held að það sé mjög fróðlegt að fá um það upplýsingar. Ég hlýt líka að minna á það að margir þeir menn sem fóru út í loðdýraræktun hættu sauðfjárbúskap þó svo að þeir ættu samkvæmt sínum fullvirðisrétti rétt á að halda honum áfram sem hefði vitaskuld kostað þjóðarbúið útgjöld, bæði við framleiðslu þessara kjötvara og einnig vegna þeirra háu útflutningsuppbóta sem eru á sauðfjárafurðir. Það er þess vegna venjulegur krataútúrsnúningur þegar því er haldið fram að þeir styrkir sem farið hafa til loðdýraræktar hafi verið til viðbótar við það sem eytt hefur verið til landbúnaðar. Að sumu leyti kom það í staðinn fyrir það. Ég vil líka minna á það að á sínum tíma þegar framleiðsluráðslögin voru sett hér á Alþingi voru gerðir sérstakir samningar um það að úr Framleiðnisjóði yrði varið verulegum fjármunum einmitt til nýbúgreina eins og loðdýraræktar og fiskeldis. En nú er spurningin: Skyldi það nú vera rétt hjá þingmanni Alþfl., hv. 3. þm. Vesturl., að sjálfstæðismenn vilji fremur en kratar seilast djúpt í vasa skattborgara? Skyldi það vera svo? Skyldi hafa staðið á sjálfstæðismönnum eftir að Alþfl. kom inn í ríkisstjórn að tryggja sjávarútveginum þá rekstrarstöðu sem nauðsynleg var? Eða skyldi það nú vera svo að þeir erfiðleikar sem þar eru og hafa komið víða út í þjóðfélagið eigi rætur að rekja til þingflokksherbergis Alþfl.? Og gæti verið að það sé rétt þegar litið er yfir þróun t.d. í sjávarútvegi á sl. ári að erfiðleikarnir hafi orðið mestir á síðasta ársfjórðungi ársins eins og upplýst var í fjh.- og viðskn. Ed. af Gunnari Hilmarssyni, formanni Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina? Það skyldi nú ekki vera. Og það skyldi nú ekki vera svo einnig að þingmönnum Alþfl. þyki ekki nóg um og hafi það fyrir sérstakt markmið nú á þessari jólaföstu að haga svo stjórn landsmála að sú kjaraskerðing sem orðin er í landinu haldi áfram? Og það skyldi ekki vera að hv. þm. Alþfl., hv. 4. þm. Reykn., beiti sér sérstaklega fyrir því innan verkalýðshreyfingarinnar að hún sæki ekki þær kjarabætur sem nauðsynlegar verða að teljast til þess að fólk geti haft fyrir helstu nauðþurftum nú á vetri komanda? En hæstv. forseti, kjarninn í því sem ég er að segja er þessi: Bar að skilja ræðu formanns þingflokks Alþfl. svo að stjórnarflokkarnir séu búnir að gera um það bindandi samkomulag að aðstoð við loðdýrabændur verði ekki meiri en lýst er í þskj. 219? Ætla stjórnarþingmennirnir að ríghalda sér við þær tölur sem þar eru og megum við búast við því, hæstv. landbrh., að það sé rétt að á fjárlögum sjáum við ekki hærri tölu en 25 millj. kr. vegna jöfnunargjalds á loðdýrafóður? Ef þetta er tilfellið, ef ríkisstjórnin er búin að setja handjárn á allt liðið sem veitti henni traustsyfirlýsinguna núna um daginn og ef ekkert þýðir að tala við þingmenn stjórnarandstöðunnar um þessi mál skiptir í sjálfu sér engu höfuðmáli hvort þetta frv. verður samþykkt eða ekki. Þetta frv. er ,,resept`` upp á svik. Ef ríkisstjórnin ætlar ekki að gera meira en þetta hefði henni verið nær að gera loðdýrabændum grein fyrir því fyrir einu ári að hugur hennar stæði ekki til þess að koma fótunum undir þessa búgrein. Ég veit satt að segja ekki hvaða bakhryggur er í hæstv. landbrh. Ég veit ekki hvort hann getur ráðið við kratana í þessu máli. Ég veit ekki einu sinni hvort hann er sammála þeim. Það má vel vera að þetta frv. sé nákvæmlega eins og landbrh. vill, að hann vilji ekki ganga lengra til móts við þessa bændur en felst í þessu frv. Hugur hans standi ekki til annars. Það má vel vera. En það liggur auðvitað alveg ljóst fyrir að 2. gr. þessa frv. skiptir í augnablikinu engu máli fyrir þá rekstrarerfiðleika sem loðdýrabændur standa í vegna þess að Stofnlánadeildin hefur ekki verið að innheimta árgjöld sín af lánum til loðdýrabænda þannig að það er auðvitað málinu til frambúðar og framtíðar hvernig staðið verður að þeim þætti málsins. Hitt skiptir höfuðmáli: Er hæstv. landbrh. reiðubúinn til að hækka ábyrgðarheimild ríkissjóðs sem getið er í 1. gr.? Og er hæstv. landbrh. reiðubúinn til að sjá um það að sú fjárhæð sem getið er um í fskj. 1, 25 millj. kr., verði þrefölduð í fjárlögum? Eða mundi kannski vera vegur að hæstv. landbrh. léti það afskiptalaust ef þeir stjórnarþingmenn, sem þrátt fyrir allt skilja þá erfiðleika sem þessi búgrein stendur í, fá heimild til þess einu sinni að ráða atkvæði sínu sjálfir og geta þá sýnt hvaða hug þeir beri til þessa atvinnurekstrar? Það var auðvitað rétt sem hv. 4. þm. Austurl. sagði hér áðan í mjög gagnorðri ræðu að hagsmunir Stofnlánadeildar eru mjög verulegir í þessu máli og auðvitað miklar áhyggjur yfir því hvernig því reiðir af. Auðvitað hefur verðþróunin á mörkuðum erlendis valdið mönnum vonbrigðum nema kannski einum. Nema kannski hv. 3. þm. Vesturl. sem talaði hér áðan eins og hv. þm. Egill Jónsson hefði það í hendi sér hvernig verðlag þróaðist á erlendum mörkuðum. Auðvitað hljótum við í okkar áætlunum að miða við það verð á okkar afurðum sem verið hefur um eitthvert árabil og gera okkar áætlanir út frá því. Loks hlýt ég, hæstv. forseti, að minna á að það er víðar en á Íslandi sem einstakar útflutningsgreinar þurfa á nokkurri aðstoð að halda til að byrja með. Auðvitað gefur ræða hv. 3. þm. Vesturl. mér tilefni til að ræða hér allítarlega þau vettlingatök sem núverandi ríkisstjórn hefur t.d. á málefnum fiskeldis, svo dæmi sé tekið. Auðvitað væri rétt að fara almennt í þessi mál og auðvitað er líka rétt að minna á það að í löndum Evrópubandalagsins er um verulega styrki að ræða, t.d. í sambandi við sjávarútveginn, sem gerir það m.a. óhjákvæmilegt, eins og ég veit að hæstv. sjútvrh. er mér sammála um, að teknar verði upp beinar samræður, formlegar samræður á pólitískum grundvelli um það hvernig við gætum bætt samkeppnisstöðu okkar í Evrópubandalaginu. Það er auðvitað hreint tollamál og auðvitað óhjákvæmilegt fyrir okkur að ræða um það. Ég mun aftur spyrja hæstv. sjútvrh. nánar út í þau mál, væntanlega á fimmtudaginn þegar áfram verður talað um málefni EFTA og Evrópubandalagsins í sameinuðu þingi, sem ég trúi ekki öðru en forseti þingsins sé áfram um að ljúki með sómasamlegum hætti.

Stefán Guðmundsson Virðulegi forseti. Það er ekki óeðlilegt að umræður hafi spunnist um þetta mál. Það brennur mjög á í dag. Ég verð að byrja á því að segja að ég varð fyrir sárum vonbrigðum með ræðu hv. 3. þm. Vesturl. hér áðan og það er kannski fyrst og fremst þess vegna sem ég er kominn hér upp. Einnig verð ég að segja að það kom mér margt einkennilega á óvart í ræðu hv. 6. þm. Vesturl., fulltrúa Kvennalistans í þessu máli. Ég átti von á því að hjá báðum þessum hv. þm. mundi eitthvað vitrænt koma fram um það hvert við vildum fara í þessum málum, ekki þessi eilífi eltingaleikur um það að finna einhvern sökudólg. Við erum hér til þess að leita lausna á vandamáli. Við erum hér til þess, en ekki til þess að finna einhvern einn aðila eða helst flokk sem ber hér öðrum fremur ábyrgð á. Það var rétt sem hv. 6. þm. Vesturl. sagði að framsóknarmenn bentu á þessa atvinnugrein sem álitlegan atvinnukost vegna þess vanda sem var við að fást í hefðbundnum landbúnaði.  Það er jafnfráleitt hjá þessum hv. þm. báðum að koma hér í þennan ræðustól og fullyrða að nánast allt sem gert hafi verið í þessari atvinnugrein hafi verið gert skipulagslaust og vitlaust. Röng fjárfesting alls staðar. Þessir ágætu þingmenn hefðu haft gott af því að kynna sér aðeins þessi mál áður en þeir fóru hér upp og ég tala nú ekki um ef svo vill til að þeir eiga báðir sæti í landbn., a.m.k. annar þeirra. Þá væri það nauðsynlegra vegna þess að málið er einmitt þar. Staðreyndin er sú að þetta mál var í upphafi mikið á hendi bæði Stofnlánadeildar landbúnaðarins og Byggðastofnunar. Báðar þessar stofnanir höfðu mjög mikið um þessi mál að segja frá upphafi. Hv. 3. þm. Vesturl. sagði að einn maður sem hefði komið til viðtals við landbn., ég skildi það svo að hann hefði þá setið fund landbn., hefði sagt það að fjárfestingin í Melrakka, fóðurstöðinni á Sauðárkróki eins og hann orðaði það nákvæmlega, væri glórulaus vitleysa. Nú veit ég ekki hvort þessi þingmaður á eftir að koma hér upp aftur og tala en skelfilega hefði ég gaman af því að fá að vita hvaða maður það var sem sagði þessa hluti. Veit hv. þm. hvernig ástandið var þegar þessi fóðurstöð var byggð? Veit hv. þm. það? Veit hv. þm. Eiður Guðnason það að fóðurstöðin Melrakki á Sauðárkróki er ekki aðeins byggð upp til þess að þjóna Skagafirði öllum? Hún er líka byggð upp til þess að þjóna Austur-Húnavatnssýslu, hún er líka byggð upp til þess að þjóna loðdýrabúskap í Vestur-Húnavatnssýslu og hún var líka byggð upp til þess að þjóna fóðurvöruframleiðslu fyrir hluta af Strandasýslu. Þannig hugsuðu loðdýrabændur á þessu stóra svæði sér að standa saman að því að byggja upp eina fóðurstöð í staðinn fyrir margar. Ef ég hefði litið austur fyrir Tröllaskaga og skyggnst um í Norðurlandskjördæmi eystra, þá held ég að ég muni það rétt að á þessum tíma voru reknar fjórar fóðurstöðvar í því kjördæmi. Menn tala gjarnan um þessa einu fóðurstöð. Vissulega er það rétt að fóðurstöðin Melrakki á Sauðárkróki er dýrt mannvirki. Það er rétt. En hugmyndir manna voru miklar á þessum tíma um það að þessi atvinnugrein væri komin til þess að vera og ég get sagt það enn og aftur úr þessum ræðustól, ég hef sagt það áður hér í Alþingi, að ég trúi því að loðdýraræktin sé komin til að vera. Ég trúi því. Hv. þm. og raunar einnig hv. 6. þm. Vesturl. töluðu um þessa brjáluðu fjárfestingu í þessari atvinnugrein. Ég ætlast til þess að þessir ágætu þingmenn hafi kynnt sér það hver voru afkomuskilyrði þessarar atvinnugreinar þegar lagt var af stað. Hver voru afkomuskilyrði þessarar greinar þegar lagt var af stað? Rétt að taka eitt dæmi: Menn telja að meðalverð refaskinna í dag sé á bilinu 1500--1600 kr. En hvað ætli verðið hafi verið 1984--1985 þegar bændur fóru út í þessa starfsemi og menn voru að byggja fóðurstöðina Melrakka? 4500--5200 kr. skinnið.  Við erum í þessari starfsemi ekki aðeins að keppa á heimsmarkaði í verði heldur á grjóthörðum tískumarkaði einnig, þannig að við verðum að gera okkur grein fyrir því að þarna verður alla tíð um sveiflur að ræða. Við vorum hins vegar óheppnir. Við lentum í toppnum og fórum síðan niður. Auðvitað hefði verið ákjósanlegra ef það hefði verið öfugt. En ég vil trúa því, enda kemur það hér glögglega fram í skýrslu sem hv. 4. þm. Austurl. vék að í sinni ágætu ræðu hér áðan hverjar spár þeirra manna eru sem ítarlega hafa fjallað um þessi mál --- ekki til þess að koma einhverju höggi á pólitíska andstæðinga heldur til þess að reyna að leysa úr vandamáli sem við þingmenn stöndum frammi fyrir að reyna að leysa. Spár þessara manna eru hverjar? Þær eru að það eru meiri líkur á því að við séum búin að ná lægðinni og séum að fara upp á við. Þess vegna á ekki að hlaupa frá þessum vanda nú. Mér er líka spurn þegar menn eru að tala um stærðir á þessum fyrirtækjum, fóðurstöðvunum. Hvernig er ástandið hjá okkur í sjávarútveginum? Af því að þetta eru nú tveir hv. þm. Vesturl., gæti það ekki verið --- a.m.k. segir Kvennalistinn okkur gjarnan frá ferðum sínum um landið í sumar í góða veðrinu --- gæti það verið að þær hafi einhvers staðar rekist á frystihús úti á landsbyggðinni í góða veðrinu í sumar sem væri of stórt miðað við það hráefni sem má draga úr sjó í dag? Eru þeir menn dregnir til ábyrgðar sem stóðu fyrir þeim fjárfestingum þá í þeirri góðu trú að menn gætu dregið meira sjávarfang úr sjó en nú er heimilt? Ég held að menn ættu að spara stóru orðin í þessu máli. Hv. 3. þm. Vesturl. benti einnig á það að þegar menn væru að biðja um aukið fjármagn til einhverra hluta þyrftu menn einnig að benda á tekjurnar. Þetta ætla ég að biðja hv. þm. að hafa mjög skýrt í huga þegar við fjöllum um fjárlögin bráðlega. Það er mjög nauðsynlegt fyrir okkur stjórnarþingmenn að gefa þessu gaum. Það er mjög nauðsynlegt fyrir okkur stjórnarþingmenn, hv. þm. Eiður Guðnason, að gera okkur grein fyrir þessu og þarna er þín ábyrgð nokkru meiri en mín vegna þess að þú stýrir heilum þingflokki og það þarf vissulega að vanda sig við fjárlagagerðina þannig að menn detti ekki í það sama og þú ert að vara okkur við hér, í viðleitni okkar til að leiðrétta þann vanda sem við er að fást í þessari atvinnustarfsemi. En þegar þú biður um að við nefnum tölur á móti langar mig til að spyrja, og þá sem um þetta mál fjalla í landbn.: Hvað kostar það okkur að þessir menn, sem þá verða að hætta í loðdýrabúskap, sæktu að nýju þann rétt sem þeir hafa til framleiðslu í hefðbundinni búvöru sem þegar er nægilega mikið af í dag? Ef ég man rétt hafa verið seld eða leigð um 6300 ærgildi. Gæti það ekki verið rétt hjá mér, svona nokkurn veginn, hæstv. ráðherra? --- Það er rétt, já. Það væri fróðlegt að menn veltu því upp og reiknuðu það út hvað það kostaði ríkið ef þessir menn sæktu þennan rétt sinn. Það væri fróðlegt að fá það upp og vita hvar við stæðum þá í jöfnuðinum. Við skulum líka vera minnug þess að það er ekki bara um þennan rétt að ræða. Hvert er tap Stofnlánadeildar landbúnaðarins? Það kom hér fram að mig minnir í ágætri ræðu hv. 4. þm. Austurl. áðan að Stofnlánasjóður mundi tapa hvorki meira né minna en 1,1--1,2 milljörðum kr. Hvað ætli að Byggðastofnun muni tapa miklu? Hvað ætli að aðrir sjóðir muni tapa miklu?  Það kom upp í hug minn þegar menn voru að tala um þessa atvinnugrein að mér fannst ég kannast við hljóðið í hv. 3. þm. Vesturl. Það var eins og ég kannaðist við að við hefðum fyrir ekki mörgum dögum síðan verið að ræða um ákveðna atvinnustarfsemi hér á landi sem ætti í vanda og væri búin að eiga nokkuð lengi. Við vorum að ræða um það hér fyrir nokkrum árum, það hefur verið árvisst hér í þinginu að ræða vandamál þeirrar atvinnustarfsemi og hvernig hefur miðað?  Menn mega ekki heldur sleppa því, og það kom fram í ræðu hv. 6. þm. Vesturl. áðan og einnig skýrlega fram í máli hæstv. ráðherra þegar hann talaði hér áðan, sem við megum ekki gleyma þegar við tölum um kostnaðinn og hvernig komið er í þessari atvinnugrein. Og hvað er það, hvað skyldi það vega þungt? Það verður gaman að vita hvernig landbúnaðarnefndin skoðar það. Það er fjármagnskostnaðurinn og röng gengisskráning. Var það nú bændunum að kenna sem voru í þessari atvinnustarfsemi? Var það bændunum að kenna? Nei, en þeir eiga að gjalda þess. Ég segi nei, þeir eiga ekki að gjalda þess. Þetta voru stjórnvaldsaðgerðir sem þeir gátu ekki varast. Þekkinguna hefur skort í þessari atvinnustarfsemi, sagði hv. 6. þm. Vesturl.  Ég skal nú stytta mál mitt, virðulegur forseti, í þetta sinn, en ég kem hér sjálfsagt upp aftur til þess að ræða þetta, því hér er um mjög brýnt mál að ræða. Nú liggur fyrir ásetningur manna á lífdýrum, það hefur verið unnið mjög rösklega að því og ber að þakka að upplýsingar eru komnar upp á borðið og þess vegna er hægt að taka mjög heilstætt á þessu máli og skipulagslega. Ég vil líka að menn horfi til þess sem segir í títt nefndri skýrslu sem hér hefur verið vitnað til, hverjar séu spár þeirra manna sem kvaddir voru til að vinna í þessu máli um horfur í greininni. Það liggur skýrt fyrir. Ég sé að hv. 5. þm. Reykv., formaður fjh.- og viðskn. --- þetta er nú ekki í fjh.- og viðskn., þetta er í landbn., en hann kemur hér skyndilega inn í umræðurnar og bendir niður. Við verðum að sjá til þess að formanni fjh.- og viðskn. verði send þessi skýrsla. Ég vildi mælast til þess við hv. formann landbn. deildarinnar að formanni fjh.- og viðskn. verði send þessi skýrsla. Ég held að það væri gott fyrir fjh.- og viðskn. að hún hefði skýrsluna hjá sér. Mín lokaorð eru þessi: Ég ber það mikið traust til þeirra aðila sem sitja í landbn. þessarar deildar að ég trúi því að þeir lagi það frv. sem hér liggur fyrir. Ég hef trú á því að það sé meirihlutavilji Alþingis 

Jóhannes Geir Sigurgeirsson Virðulegur forseti. Ég ætla að fara hér nokkrum orðum um afstöðu mína til þessa máls og ég skal reyna að gera það í stuttu máli. Þá ætla ég að koma fyrst að ræðu hv. 3. þm. Vesturl. áðan. Hún olli mér verulegum vonbrigðum. Ekki síst tilefnislausar árásir á hv. 4. þm. Austurl. sem þar komu fram. Ég efast ekkert um góðan vilja hv. 4. þm. Austurl. Egils Jónssonar í þessu máli, þó svo að ég hafi verið farinn að óttast um tíma að hann ætlaði að viðhafa málþóf í málinu en ég veit nú að var ekki. Varðandi ræðu hv. 3. þm. Vesturl. var ég líka mjög hissa þegar hv. 2. þm. Norðurl. e. ýjaði að því í stefnuræðu sinni sem hann flutti hér áðan og kom víða við, allt frá fiskeldi og upp í EFTA-EB, að til væru bændur sem hugsanlega mundu kjósa Alþfl. Aldrei hefur mér dottið það í hug. En örfáir punktar um það hvernig málið horfir við mér. 1. Ekkert bendir til annars en að loðdýrarækt verði áfram öflug atvinnugrein í heiminum. 2. Við munum búa við verðsveiflur á heimsmarkaði. Eins og það horfir við mér eftir að hafa lesið loðdýraskýrsluna, þá er líklegt að það séu 1--2 ár þangað til verð fer hækkandi á loðdýraskinnum, 2--3 þangað til það fer hækkandi á minkaskinnum. 3. Í títt nefndri skýrslu loðdýranefndar kemur fram að íslenskir bændur eru að verða fullkomlega í stakk búnir til að keppa við samkeppnisaðila í öðrum löndum, jafnvel þó borið sé saman við Dani sem standa hvað fremst í heiminum í dag. 4. Það er að mínu mati ódýrara að fleyta loðdýraræktinni yfir verðfallið núna en að kasta á glæ þeirri fjárfestingu í mannvirkjum --- mannvirkin standa að vísu áfram --- en miklu frekar þeirri fjárfestingu í þekkingu og reynslu sem búið er að leggja út í. 5. Forsaga málsins er slík að bændur voru mjög hvattir til þess að fara út í loðdýrarækt, ekki síst af stjórnvöldum, reyndar af öðrum aðilum líka. Þessi forsaga gerir það að verkum að stjórnvöld bera hér verulega ábyrgð sem þau geta ekki vikist undan. Ég ætla að nefna til viðbótar að þetta kemur upp á einhverju viðkvæmasta skeiði í byggðaþróun þessa lands, kannski frá því að við hurfum frá sjálfsþurftarbúskap yfir í tæknivætt þjóðfélag. Ég vil segja í framhaldi af þessu að ég treysti því, þó svo ég geti tekið undir það sem ræðumenn hafa sagt hér á undan að ég varð fyrir vissum vonbrigðum með það hvernig þetta mál bar fyrir okkur, en ég treysti því að landbn. Ed. muni ná saman til þess að við getum unnið okkur út úr þessu máli og fundið á því lausn sem verður viðunandi fyrir alla aðila út frá þeim punktum sem ég nefndi hér áðan. Ég vil sérstaklega nefna varðandi þetta að ég held að við verðum að fá breytingu á greinina um Stofnlánadeildina þar sem verði kveðið ákveðnara á. Eins og hún er núna hljóðar hún þannig að Stofnlánadeildinni beri að grípa til annarra aðgerða, þar á meðal bjóða upp eigur manna, ef hún telji að hagsmunum sínum sé betur borgið þannig en með niðurfellingu á hluta af skuldum. Ég ætla einnig að víkja að bókun ríkisstjórnarinnar og ég tek undir það með hv. 3. þm. Norðurl. v. að það verður að fá það á hreint hvernig menn ætla að fjármagna þær viðbótargreiðslur sem þar eru tilteknar. Sú könnun sem kom upp á borð til okkar nú rétt áðan um hug loðdýrabænda til áframhaldandi reksturs bendir til þess að það muni verða nokkuð stór hluti þeirra sem heldur áfram rekstri. Ég held að vísu að hann verði ekki eins stór og þar kemur fram og að ekki muni þurfa 80 millj. Ég held að það fjármagn sem við þurfum í fóðurniðurgreiðslurnar sé líklega í kringum 60 millj. á næsta ári. Og við getum ekki horfið svo frá þessu máli að við sjáum ekki fyrir endann á því hvernig við leysum það.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Aðeins smá viðbót í þær umræður sem hér hafa farið fram. Mér finnst nú reyndar sjálfri eins og ég hafi staðið hér og talað, hv. þingmenn hafi hlustað en ekki heyrt það sem ég sagði hér áðan. Því ætla ég aðallega að leiðrétta ýmislegt af því sem fram kom í máli hv. 3. þm. Norðurl. v. Fyrst vil ég víkja að því sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði hér áðan þegar hann minntist á þá sem hefðu skrifað upp á lán og víxla fyrir loðdýrabændur. Auðvitað hafa ættingjar og vinir skrifa upp á fyrir fólk vegna ýmissa annarra skulda. En ég vil benda á að einmitt vegna ákvarðana stjórnvalda hafa loðdýrabændur ekki getað gert áætlanir sem standast. Þeir hafa orðið að sæta fastgengisstefnu og okurvöxtum einmitt á þeim tíma sem þeir voru að byggja upp loðdýraræktina í landinu. Þá grípa stjórnvöld til þessara aðgerða sem setja mjög stórt strik í þeirra reikninga. Þetta kom reyndar einnig fram í máli hv. þm. Stefáns Guðmundssonar. Hann minntist á þessi sömu atriði hér áðan í máli sínu varðandi rekstrarskilyrði loðdýraræktarinnar. Ég minntist á það og undirstrikaði í máli mínu að einmitt um sömu mundir og loðdýrabændur eru að reisa bú sín og þurfa að leggja fram gífurlegt fjármagn í stofnkostnað búa þeir við þessi rekstrarskilyrði. Það er ekki síst þess vegna sem þetta fólk lendir í vandræðum núna og um leið þeir sem hafa lánað því veð eða skrifað upp á víxla og önnur lán. Loðdýrabændur hafa, í skjóli sinna eigin áætlana, einmitt fengið annað fólk til þess að skrifa upp á fyrir sig í trausti þess að þeir gætu staðið við sínar skuldbindingar. Þá vildi ég aðeins víkja að því sem hv. þm. Stefán Guðmundsson sagði hér áðan. Ég var ekki í sökudólgaleit, ég minntist sennilega á Framsfl. vegna þess að ég vitnaði til stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar á síðasta kjörtímabili. Þá fór reyndar Framsfl. með landbúnaðarmálin ef ég man rétt. Í upphafi var aðeins eitt skilyrði sett fyrir því að hefja búskap með loðdýr og það var að viðkomandi hætti hefðbundnum búskap. Í því sambandi minntist ég á þekkinguna og menntunina. En ég tók það líka fram í máli mínu áðan að síðan hefði þetta allt breyst enda hefðu gæði skinnanna batnað og  Síðan hafa þeir hv. 3. þm. Vesturl. og 3. þm. Norðurl. v. skilið mig greinilega hvor á sína vísu. Annar skildi það svo að ég teldi að hér væri gengið of skammt og annar heyrðist mér skilja mig þannig að hér væri gengið of langt.  nema e.t.v. til þess að halda örfáum á floti. Það mun að sjálfsögðu þýða hrun greinarinnar og það sagði ég líka í dag. Vegna þessa spurði ég einmitt hæstv. landbrh., og ítreka þá spurningu: Hvað verður um þá menn sem efnahagslega gætu haldið áfram ef allt hrynur í kringum þá og engar fóðurstöðvar bera sig í þeirra héraði lengur, hver er réttur þeirra ef þeir neyðast til að hætta einungis þess vegna? Það voru svo lokaorð hv. 3. þm. Vesturl. sem ég vildi aðeins minnast á í sambandi við skattamál og andúð kvennalistakvenna á skattamálum og eyðslutillögur og því um líkt. Þetta er auðvitað eitthvað sem við fáum að heyra oft. En ég vil benda hv. þm. á að við höfum lagt fram tillögur sem kosta enga peninga. T.d. er hér frv. á dagskrá í dag sem er ríkissjóði algjörlega útgjaldalaust. Við höfum líka lagt fram tillögur um það hvernig á að fjármagna aðrar tillögur sem við höfum lagt fram og þar að auki leggjum við áherslu á breytta forgangsröð og í breyttri forgangsröð kemur fram sparnaður sem gæti nýst til þeirra verkefna sem við vildum leggja áherslu á fyrir fólkið í þessu landi. Ég held að ég hafi hér með svarað því helsta sem fram hefur komið varðandi málflutning minn hér fyrr í dag og vona að það hafi heyrst núna. 
            

Eiður Guðnason Virðulegur forseti. Ég skal vera mjög, mjög stuttorður. Hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir þarf ekkert að vera hissa á því þó þær kvennalistakonur fái oft að heyra að þær séu flinkar að gera útgjaldatillögur þó þær fáist ekki til að standa að mikilli skattheimtu til þess að standa undir þeim útgjöldum sem þær gera tillögur um. Þær fá auðvitað oft að heyra þetta vegna þess að þetta er eins og málin eru. Þetta er bara eins og við höfum upplifað tillöguflutning hv. þingmanna Kvennalistans á hinu háa Alþingi og þær þurfa því ekkert að vera hissa á því. Það er mikill misskilningur hjá hv. 3. þm. Norðurl. v. að í minni ræðu hafi ég verið að koma höggi á pólitíska andstæðinga. Ég held ég hafi ekki nefnt einn eða neinn sökudólg þar til sögunnar. Mér er ljóst að mistök voru gerð, --- eins og okkur Íslendingum hættir til að gera þegar við erum að ráðast í nýjar fjárfestingar, þá ætla allir að grafa gull úr jörðu og verða ríkir á því sama á sama tíma og sjást ekki fyrir í fjárfestingaráformum. Við þekkjum þetta úr ákaflega mörgum greinum en okkur gengur illa að læra af reynslunni, því miður. Ég held að öllum sé ljóst að það verða engar þær aðgerðir upp teknar sem bjargi öllum þeim sem fást við loðdýrarækt. Ég held að það sé öllum ljóst og ég endurtek það sem ég sagði áðan, hér er verið að fara milliveg og mörgum finnst þar allt of skammt gengið. Ég skil það ákaflega vel og er ekkert hissa á þeirri umræðu sem hér á sér stað. En að lokum, herra forseti, varðandi það sem ég sagði um ákveðna fóðurstöð í Norðurlandskjördæmi vestra, þá hygg ég að efnislega hafi ég haft rétt eftir það sem fram kom á fundi landbn. í gærmorgun án þess að ég tíundi það öllu nánar. En þetta mál á eftir að ræða í landbn. Ég á ekki sæti þar þótt ég hafi setið fund nefndarinnar í gærmorgun og ég veit að þar munu menn ræða þetta æsingalaust og ná samkomulagi. Það samkomulag hlýtur auðvitað að verða mjög nálægt því sem hér hefur verið um talað og samkomulag er um í ríkisstjórninni að gera á þessu stigi máls.

Guðrún Agnarsdóttir Herra forseti. Aðeins örfá orð, ekki til að fara út í efnislega umræðu. Ég get þó ekki látið hjá líða að segja hér nokkur orð vegna ummæla hv. 3. þm. Vesturl. Ég veit ekki hvaðan honum komu þær hugmyndir að Kvennalistinn hafi verið tregur við skattheimtu. Ég held að við höfum verið skattglaðari en mörgum hefur þótt gott. Hins vegar fagna ég því að sterk andstaða okkar við matarskattinn alveg frá fyrstu skuli hafa skotið svo rótum í huga hans að hann muni vel eftir því. Það er fyrst og fremst matarskatturinn sem við höfum verið á móti alla tíð og gegn honum höfum við mælt af ákafa. Ýmsum öðrum skattliðum í innheimtu höfum við ekki verið mjög mótfallnar. Hins vegar hefur okkur þótt öllu máli skipta hvernig er skattlagt þannig að reynt sé að heimta skatta af þeim sem þola að borga fremur en af þeim sem geta það mjög illa. Að jöfnuður sé hafður í huga þegar skattheimta er ákveðin. En það er alveg rétt hjá hv. þm., við höfum komið með ýmsar tillögur sem hafa kostað nokkurt fé. Ef litið er á fjárlög íslenska ríkisins, þá eru þar ýmis ævintýri sem hafa orðið þjóðinni ansi dýrkeypt og hafa ekki orðið til þeirra þjóðþrifa sem þeim var ætlað. Og það kostar nokkuð að breyta þjóðfélaginu. Þó að meginbreytingarnar hljóti að vísu að felast í breyttu hugarfari, a.m.k. að mati Kvennalistans, þá kostar það eitthvert fé að breyta því í átt til betra þjóðfélags og meira jafnaðarþjóðfélags og það veit ég að hv. þm. veit.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Herra forseti. Ég skal reyna að svara hér í örstuttu máli helstu fyrirspurnum sem til mín hefur verið beint og vík þá að þeim í þeirri röð sem menn töluðu hér á undan. Fyrstur talaði hv. 4. þm. Austurl. Hann vék nokkuð að blaðaummælum og rakti aðdraganda þessa máls og orðlengi ég ekki um það fyrir mitt leyti að öðru leyti en því að ég hlýt að mótmæla því að í ummælum mínum eða fréttatilkynningum eða öðru slíku efni sem frá mér eða landbrn. hafi borist á undanförnum mánuðum eða missirum hafi falist efni sem vakið hafi hjá loðdýrabændum eða fólki almennt falskar vonir um ráðstafanir sem í vændum væru. Ég hlýt að mótmæla þessu, sérstaklega vegna þess að ég hef reynt á öllum stigum málsins að taka það mjög skýrt fram að ekkert væri sjálfgefið um framhaldið. Það gerði ég í janúarmánuði sl. þegar fyrst var ákveðin greiðsla jöfnunargjalds á fóður, frestun afborgana og fleiri ráðstafanir. Þá sagði ég jafnframt að menn gætu ekki vænst og þaðan af síður treyst á að til frekari ráðstafana yrði gripið á þessu ári, einmitt vegna þess að þá var enn sá tími uppi að menn hefðu getað látið af búskapnum og fellt bústofninn án þess að tapa á því í miklum mæli hvað skinngæðin snerti, þ.e. þegar þessar ráðstafanir voru tilkynntar hinn 20. jan. sl. Sömuleiðis var það í júlí á sl. sumri þegar ákvarðaðar voru frekari ráðstafanir. Þá var mönnum gerð skýr grein fyrir því að það sem í þeim fælist væri fyrst og fremst að reyna að ljúka yfirstandandi framleiðsluári þannig að ekki kæmi til þess sem þá virtist blasa við að menn færu jafnvel að skera niður bústofninn á miðju sumri. Um framhaldið, þar með talið þær ráðstafanir sem hugsanlega yrðu gerðar í nágrenni við lok þessa framleiðsluárs var að sjálfsögðu óvissa uppi og aldrei hægt að gefa sér þá niðurstöðu fyrir fram og það átti mönnum að vera fyllilega ljóst. Ég tel að við það sem í þessum ráðstöfunum og afgreiðslu á hverju stigi hafi falist hafi verið staðið að öðru leyti en því, og það er sjálfsagt mál að viðurkenna og harma, að þessi vinna hefur dregist meira en góðu hófi gegndi og tekið lengri tíma en ætlunin var og ég skorast ekki undan því að axla minn hluta af ábyrgðinni á því. Ég hefði að sjálfsögðu viljað sjá þetta koma hér til umfjöllunar þannig að meiri tími væri til stefnu. Um þetta að öðru leyti og ýmis ummæli, ekki bara hv. 4. þm. Austurl. sem var tiltölulega hógvær í sínum málflutningi heldur ýmislegt sem sagt hefur verið í fjölmiðlum að undanförnu um frammistöðu mína í tengslum við þessar síðustu ráðstafanir, læt ég mér allt í mjög léttu rúmi liggja. Fái menn einhverja útrás í því fyrir bældar tilfinningar sínar að berja á landbrh. og fullyrða að hann hafi staðið sig illa í þessu máli, þá er hann tilbúinn að taka á móti því og verða mönnum þannig að liði, að leyfa mönnum að skamma sig. Það er alveg sjálfsagður hlutur. Ég mun ekki láta það breyta neinu um eindreginn vilja minn til að reyna að aðstoða loðdýrabændur eftir því sem ég hef aðstæður til í þeirra erfiðu stöðu. Hitt þykir mér ekki mjög stórmannlegt satt best að segja að menn skuli velja sér þetta ákaflega erfiða og snúna mál, sem vissulega er nánast harmsaga ef farið er ofan í það í smáatriðum, til þess að reyna að berja á einum landbrh. og taka sér þetta tilefni til að gerast nú bæði hugrakkir og orðhvatir eins og ýmsir ónefndir menn úti í þjóðfélaginu og jafnvel hér inni á Alþingi hafa gert og á ég þá ekki við þá sem fjallað hafa um málið hér í þessari umræðu. Menn geta síðan að sjálfsögðu haft sínar skoðanir um þessar ráðstafanir og að þær gangi ekki nógu langt eða menn hefðu viljað sjá þær ganga lengra. Það er svo annað mál hvað hægt er að gera, til hvers menn treysta sér og um hvað er hægt að ná samstöðu. Það þarf ekki að ræða það frekar við þrautreynda stjórnmálamenn að þannig er nú einu sinni veruleikinn. Óskhyggjan ræður ekki alltaf ferðinni eða vilji þess sem lengst vill ganga í hverju máli og við gætum gert okkur í hugarlund hvernig störfum væri almennt háttað í þjóðfélaginu eða á þjóðþinginu ef sú yrði niðurstaða í hverju máli. Það er auðvitað ekki þannig. Menn verða að taka þátt í málamiðlunum. Menn verða að skoða umhverfið, menn verða að horfa til þess hvaða kjörum aðrir hópar verða að sæta á sama tíma o.s.frv. Svona mál eru eðli sínu samkvæmt aldrei einangruð, heldur taka mið af umhverfinu og þeim aðstæðum sem uppi eru á hverjum tíma og þarf ekki fleira um það að segja. Hv. 4. þm. Austurl. vék að því að markaðsaðstæður væru vonandi vænlegri hvað framhaldið snertir en við höfum horft á í þessari grein um hríð og það er rétt. En því miður er það mat færustu sérfræðinga að enn megi vænta þess að 1--2, jafnvel fleiri ár séu í það að markaðsverðið lyfti sér þannig að einhverju verulegu nemi. Þess vegna er ljóst að menn geta þurft að búa sig undir það að þreyja enn þorrann og góuna vð erfiðar aðstæður í þessari grein, svo skipti 1--3 árum, og væntanlega þá lengur í minkarækt en refarækt. Í fjórða lagi vék hann að rekstrarstöðunni í greininni og þar verða menn auðvitað að horfast í augu við hlutina eins og þeir eru. Þær skýrslur sem unnar hafa verið sýna svo að ekki verður um villst að rekstrarhlutföllin eru afar óhagstæð, svo óhagstæð að menn hafa varla séð annað eins í heilli atvinnugrein hygg ég í lengri tíma. Það vantar mikið upp á að tekjur dugi fyrir rekstrarkostnaði, svo að ekki sé minnst á afskriftir, fjármagnskostnað og annað slíkt. Þessa staðreynd verða menn að hafa í huga. Það er jafnvel talið að sú beina rekstraraðstoð sem greinin fær á þessu ári rétt dugi til þess að tekjur og rekstrargjöld nái saman þannig að þá sé ekki eftir sem áður króna upp í vexti og afborganir af fjárfestingum. Þessi hlutföll verða menn auðvitað að horfa á eins og þau eru. Þau eru afar óhagstæð, enda má nærri geta þegar markaðsverð framleiðsluvörunnar hefur hrunið. Það hefur í raun og veru lækkað margfalt á undanförnum árum. Hv. þm. spurði hvers vegna flutt væri sérstakt frv. en ekki tekin heimild til þessara ábyrgða inn í lánsfjárlög eða fjárlagafrv. Því svara ég þannig til að mér sýndist það vera góð venja samkvæmt þeim fordæmum sem ég hef fundið frá undanförnum árum, m.a. í lagasafninu, að þegar gripið er til sérstakra ráðstafana af þessu tagi, sérstakra ríkisábyrgða eða skuldbreytingaábyrgða af þessu tagi, þá er gjarnan flutt um það sérstakt frv., sett um það sérstök afmörkuð lög og viðkomandi ráðstafanir kynntar hinu háa Alþingi í leiðinni. Nægir að fletta upp í lagasafninu til að finna sambærilegar ráðstafanir í lagaformi til sannindamerkis. Ég ætla ekki að fjölyrða um þessar ráðstafanir eða það sem á undan er gengið, en ég hlýt að minna á það, ekki síst þegar hv. stuðningsmenn fyrrv. ríkisstjórnar tala hér, að þessi ríkisstjórn og sú næsta á undan henni, þ.e. þær tvær sem setið hafa að völdum frá því haustið 1988 hafa auðvitað gert umtalsverða hluti til þess að reyna að mæta þessum erfiðleikum. Ég bendi á að það er ekki fyrr en ríkisstjórnin sem sest að völdum haustið 1988 tekur um það ákvörðun að hefja endurgreiðslu á uppsöfnuðumn söluskatti í loðdýrarækt að það er gert. Fyrri ríkisstjórnir, næstu tvær þar á undan, og hygg ég að hv. 4. þm. Austurl. og fleiri sem hér hafa talað hafi nú átt einhverja aðild að þeim, höfðu ekki greitt greininni þennan uppsafnaða söluskatt þrátt fyrir erfiðleika sem hún var sjáanlega komin í á árunum 1987 og 1988. Þessi ríkisstjórn hefur samtals greitt líklega um 60 millj. kr. vegna fyrri ára og yfirstandandi árs í þessu skyni. Ég nefni þann beina rekstrarstyrk sem greinin hefur fengið í formi jöfnunargjalds á fóður upp á rétt tæpar 90 millj. kr. Það er fyrsta aðgerðin sinnar tegundar sem er af því tagi að ekki er verið að ýta vandanum á undan sér eða fresta honum með skuldbreytingum eða lengingu lána heldur er komið með beint rekstrarframlag til stuðnings greininni í yfirstandandi erfiðleikum. Ég held að menn verði að viðurkenna það að menn hafa þegar nokkuð á sig lagt og vilji menn fjalla um málin af sanngirni ber að taka það með í reikninginn þegar þessar ráðstafanir eru ræddar. Síðan er það rétt sem hér kom fram og verður auðvitað að hafa í huga að vandi okkar væri minni í þessu máli og auðleystari ef þetta væri einstakt og einangrað vandamál í íslensku atvinnulífi eða efnahagslífi og hvergi annars staðar við sambærilega hluti að kljást. Þá hygg ég að það stæði ekki í hv. alþm. og hæstv. ríkisstjórn að leysa þetta ef þetta væri nánast það eina sem við hefðum við að glíma af þessum toga. En svo er ekki, því miður og þarf ekki að fjölyrða um það. Ég hef að sjálfsögðu heyrt það, bæði frá samráðherrum og frá ýmsum öðrum aðilum innan þings og utan að mönnum þyki þá sem ýmsir aðrir eigi rétt á fyrirgreiðslu. Menn nefna vandamál húsgagnaiðnaðarins, menn nefna vandamál skipasmíðaiðnaðarins, menn nefna íbúðakaupendur og byggjendur, menn nefna jafnvel bændur í öðrum búgreinum sem vissulega eru líka að lenda í erfiðleikum, jafnvel missa jarðir sínar. Auðvitað hljóta menn að horfa til þessa einnig og það setur eitthvað mark sitt á það hversu langt menn treysta sér til að ganga til aðstoðar einni grein. Ég ætla að geyma mér orðræður við hv. 4. þm. Austurl. um hluti sem hann kom hér aðeins inn á varðandi verðlagningu sauðfjárafurða eða landbúnaðar sl. haust og það samkomulag sem var gert þá við bændur um ráðstafanir til að draga úr þeim miklu hækkunum sem ella hefðu orðið. Sömuleiðis þegar hann vék hér að ágætum störfum landbn. og samstöðu sem náðist á sl. vetri. Það er ýmist búið að eða verið að vinna að því að efna þau fyrirheit sem þar voru gefin og það mun takast. Ég lofa hv. þm. því að það mun takast. Það hefur þegar verið gert að sumu leyti. Að öðru er verið að vinna. Síðan spurði hv. 6. þm. Vesturl. nokkurra spurninga. Í fyrsta lagi um þáltill. um loðdýrarækt og hvað gert hefur verið í framhaldi af þeim. Ég veit ekki hvað forverar mínir kunna að hafa gert gagnvart þeirri tillögu sem komin var fram nokkru áður en ég settist í stól landbrh. En ég get hreinskilnislega viðurkennt að þær hafa ekki verið mikið uppi á borðinu í þeim lífróðri og þeim björgunaraðgerðum sem hafa verið eina viðfangsefni mitt hvað loðdýrarækt snertir allt sl. ár. Aðstæður hafa einfaldlega verið þannig að menn hafa ekki komist til þess að tala nánast um aðra hluti en hvernig eða hvort væri hægt að halda þessari búgrein við lýði. Auðvitað hefur öll uppbygging stöðvast og skipulagning uppbyggingarinnar sem menn voru að tala um fyrir nokkrum árum síðan, þær umræður eiga í raun ekki við í dag þar sem ekki er lengur um neina nýfjárfestingu í greininni að ræða. Svo spurði hv. þm. um jöfnunargjaldið og hvers vegna hefði verið horfið frá almennum aðgerðum yfir til sértækra aðgerða í því formi að menn þyrftu að sækja um þetta jöfnunargjald. Svarið er: Það varð niðurstaðan að hafa afgreiðslu þessarar aðstoðar ekki sjálfvirka eða sjálfkrafa heldur þyrftu menn að sækja um hana sérstaklega og m.a. þannig lýsa sig sjálfa reiðubúna til þess að halda áfram, til þess að menn gætu þó a.m.k. ekki sagt á næsta ári að þeir hafi verið ginntir eða narraðir til þess að halda áfram. Ég held að það sé út af fyrir sig mikilvægt og öllum fyrir bestu að málið gerist upp með þeim hætti að menn taki sjálfir þá ákvörðun, sjálfviljugir, beri sig eftir því að fá þessa aðstoð og axli þar með ábyrgðina jafnframt af því að þeir haldi áfram svo að menn geti þá a.m.k. í framhaldinu verið lausir við endalausar umræður um að menn hafi verið ginntir eða narraðir til þess á fölskum forsendum að halda áfram. Ég hef satt best að segja ekki mikinn áhuga á því að slíkt haldi áfram. Um lagaheimildir Stofnlánadeildar svara ég þannig að það er fyrst og fremst verið að gefa stjórn Stofnlánadeildar ótvíræða lagaheimild. Það má fyrst halda því fram að það orki tvímælis hvort stjórn Stofnlánadeildar væri að óbreyttu um of bundin af ákvæðum laga um tryggingar fyrir lánum og annað sem þar er. Í öllu falli varð það niðurstaða sérfróðra manna að það væri skynsamlegt að gefa stjórn Stofnlánadeildar alveg ótvíræðar og sérstakar lagaheimildir til að fella niður skuldir í þessu sambandi og ég hygg að því verði ekki á móti mælt að það sé betra. Ég túlka þetta þannig að stjórn Stofnlánadeildar sjálf geti síðan farið með þessa heimild og beitt henni hvort sem heldur er samhliða nauðungarsamningum eða þessi heimild í raun og veru gerð að einhverri reglu sem hún styðst við. Ég lít svo á að það muni falla undir verksvið stjórnar Stofnlánadeildar og ákvæði laganna að öðru leyti að hún fari með þessa lagaheimild og þetta lagaákvæði. Og ég get fyrir mitt leyti, vegna þess að landbrh. staðfestir útlánareglur Stofnlánadeildar, lýst því yfir að ég mundi að sjálfsögðu samþykkja það að stjórn Stofnlánadeildar beitti þessari reglu, þessari lagaheimild, með almennum hætti, yrði það þar niðurstaðan. Ég tel hins vegar, vegna þessarar spurningar eða ábendingar, að þetta sé eitt af þeim atriðum sem ástæða væri til að hv. landbn. ræddi sérstaklega við einhverja fulltrúa stjórnar Stofnlánadeildarinnar. Síðan spurði hv. þm., og það gerðu reyndar fleiri, hvort veitt yrði viðbótarfjármagn til að standa við greiðslur jöfnunargjalds ef fleiri sæktu og fengju jákvæð svör. Að sjálfsögðu verður það gert. Verði það niðurstaðan að fleiri fá jákvæð svör um það að þeim standi þessi fyrirgreiðsla til boða verður að sjálfsögðu að uppfylla þau fyrirheit. Annað kemur að sjálfsögðu ekki til greina. Ég hef fyrst og fremst litið svo á að fram fari mat á því í fyrsta lagi á grundvelli staðfestra umsókna hversu margir vilji reyna að halda áfram og í öðru lagi hvað sé raunhæft í þeim efnum út frá aðstæðum sem kunna að koma upp og síðan komi til kasta stjórnvalda að svara því hvort þau vilja leggja fram það viðbótarfé sem til þarf og þá er hægt að svara umsækjendum í ljósi þeirra fjármuna sem fyrir liggja. En það er ekki hægt að gefa sér nákvæma tölu fyrir fram af ýmsum ástæðum, augljóslega, og það má segja að mönnum finnist þessi tala fulllág en hún er líka sérstaklega orðuð sem fyrsta upphæð sem í þetta fari. Ég held hins vegar að einfaldast sé að svara því hreinskilnislega að andi þessara ráðstafana er ekki sá að ýta sérstaklega á menn eða hvetja menn til að halda áfram séu þeir hikandi við það. Ég held að það væri óskynsamlegt af stjórnvöldum eftir það sem á undan er gengið að ganga fram með þeim hætti. Vilji menn hins vegar reyna það er það svo aftur annað mál, að reyna að koma málum þannig fyrir, sjá til þess að það sé hægt. Hv. 6. þm. Vesturl. spurði líka hvernig færi ef grisjun í loðdýrarækt á einhverju svæði yrði svo mikil að fóðurstöð yrði ekki lífvænleg við þær aðstæður. Hvað gerist þá? Gæti komið til þess að einhverjir bændur sem hefðu sjálfra sín vegna þokkalegar aðstæður til að halda áfram yrðu að hætta? Svarið er já, ósköp einfaldlega vegna þess að ég sé ekki hvernig í ósköpunum menn komast fram hjá þessu vandamáli sem augljóslega er þarna fyrir hendi og skýtur upp kollinum nema viðkomandi bændur, einn eða fleiri, geti sjálfir leyst þau vandamál sem þar með koma upp, tekið fóðurframleiðslu í sínar eigin hendur eða með einhverjum öðrum hætti leyst úr því. Þetta er auðvitað vandamál sem alltaf hefur verið fyrir hendi. Þessi áhætta hefur alltaf verið fyrir hendi og verður áfram og ég sé ekki í fljótu bragði að við getum í þessum ráðstöfunum sneitt fram hjá þessum möguleika frekar en endranær. Það þarf auðvitað ákveðinn fjölda til þess að mynda rekstrarhæfa einingu ef t.d. fóðurframleiðslan á að fara fram í stórri fóðurstöð. Það eru hins vegar þó nokkur dæmi um að menn leysi þetta með öðrum hætti, að fáeinir bændur taki sig saman um fóðurframleiðslu í minni mæli eða jafnvel á einstökum búum og slíkir möguleikar verða þá fyrir hendi þar sem það á við. Hv. þm. Halldór Blöndal kom hér með heldur leiðinlega spurningu sem mér þykir nú verra, virðulegur forseti, að þurfa að svara, ekki vegna þess að ég sé feiminn við að svara henni heldur vegna þess að mér þykir leiðinlegt að þurfa að svara svona vondri spurningu. Hv. þm. spurði hvort það væri satt að átt hefði sér stað brask um þetta mál, með öðrum orðum hrossakaup, eins og það heitir á almennilegri íslensku, og niðurstaða þessa máls hefði verið seld af landbrh. fyrir algjörlega óskylda hluti. Svarið er nei. Svarið er nei og mér þykir það heldur til vansa fyrir annars þennan ágæta þm., hv. 2. þm. Norðurl. e., að ganga í hóp þeirra manna sem taka Gróu á Leiti í þjónustu sína með þessum hvimleiða hætti. Ég bendi hv. þm., sem að vísu er fjarstaddur og nær ekki að heyra svarið en hann les það kannski í þingtíðindunum, á að Gróa á Leiti hefur reynst mörgum varasamur förunautur því að þegar menn taka hana einu sinni upp á arm sinn og fara að spásséra með henni, eins og hv. þm. Halldór Blöndal hefur hér gert, vill það stundum henda að sú gamla vilji ekki skilja við menn. Mér þætti það heldur leiðinlegra að sjá félaga minn, Halldór Blöndal, lenda varanlega í samfylgd þessarar konu. Svarið er nei og mér þykir það til skammar þeim mönnum sem taka upp þessa kviksögu sem er tilhæfulaus með öllu. Ég hef ekki áður á mínum stjórnmálaferli orðið fyrir því að vera borinn svona sökum og ég hlýt að bera það rækilega af mér vegna þess að það er ósanngjarnt, ómaklegt og tilhæfulaust. Það kann að vera að hv. þm. hafi fengið efniviðinn í söguna lánaðan einhvers staðar utan veggja Alþingis. Ég hef eitthvað orðið var við að þar hafi mönnum þótt viðeigandi að vera uppi með slíkar getsakir, en það er ekki betra fyrir það. Þau mál sem hv. þm. nefndi eru auðvitað fullkomlega óskyld eins og allir vita og með öllu fráleitt að þau hafi blandast saman. Ég hygg að ég hafi þegar svarað hv. þm. Halldóri Blöndal varðandi það sem hann spurði um efnislega hvað jöfnunargjaldið snertir. Ég legg þann skilning í texta lagafrumvarpsins, og ég held að það sé mikilvægt að hann liggi fyrir, að allir þeir sem stundað hafa loðdýrarækt á árunum 1986--1989 geti sótt um aðild að þessum skuldbreytingarráðstöfunum. Ég undirstrika það. Það er í mínum huga alls ekki ætlunin að menn séu dregnir í sundur út frá því hvort þeir hafa nýlega hætt loðdýrarækt, hvort þeir hætti henni um þessi áramót eða haldi henni eitthvað lengur áfram. Lausaskuldir manna sem hafa komið til vegna loðdýrabúskapar á þessum árum eru gjaldgengar inn í þessa skuldbreytingaraðgerð --- svo einfalt er það --- allra þeirra sem í hlut eiga og árabilið 1986--1989, að svo miklu leyti að sjálfsögðu sem þessar skuldir eru vegna loðdýraræktarinnar. Ég get ekki svarað hv. þm. Halldóri Blöndal nákvæmlega um jarðeignir og jarðasjóð, hver kostnaðurinn verður, en ég hygg að á milli tíu og fimmtán aðilar hafi sýnt því áhuga að fá þar einhverja fyrirgreiðslu með sín mál, fleiri þó hjá Jarðeignum ríkisins, þ.e. ábúendur á ríkisjörðum sem stundað hafa loðdýrarækt. Hv. 2. þm. Norðurl. e. og fleiri spurðu um möguleikana á því að breyta þessu frv., að það taki breytingum í meðferð þingsins. Það gerði einnig hv. þm. Jóhannes Geir. Við því er ósköp einfalt svar sem ég hélt að reyndir þingmenn kynnu. Það er þannig að þegar frv. eru lögð fram sem stjfrv. hafa samstarfsflokkar að viðkomandi ríkisstjórn samþykkt þau sem slík, eins og þau þar liggja fyrir. Venjan er hins vegar sú að í meðförum þingsins er að sjálfsögðu heimilt að leita samkomulags um breytingar á frv. og er iðulega og oftast gert að frv. eða mál taka einhverjum efnislegum breytingum, þá venjulega til lagfæringar eða bóta eftir því sem samkomulag getur tekist um. Það liggur í eðli málsins, og að sjálfsögðu geri ég því skóna að hv. landbn. muni fara vandlega yfir frv. og skoða hvort samkomulag geti orðið um einhverjar lagfæringar eða breytingar á því. Það er hins vegar erfiðara mál takist ekki samkomulag um slíkar lagfæringar og þá kann að reyna á það hvernig menn halda á málum þar sem samkomulag stjórnarflokkanna byggist á tiltekinni niðurstöðu áður en málið er lagt fram sem stjfrv. Það á ekki að þurfa að vera að lesa þetta gagn og gaman þingræðisins og meirihlutasamstarfs upp fyrir hv. þingmenn en ég leyfi mér að gera það vegna þess að menn spurðu um þetta trekk í trekk eins og þetta væri einhver alveg óupplýst speki sem hlyti náttúrlega að þurfa að ákveða alveg sérstaklega í meðförum þessa máls. Hér gilda eingöngu hinar almennu reglur. Ég ætla þá að leyfa mér að svara líka hv. þm. Stefáni Guðmundssyni og Jóhannesi Geir og þó kannski meira ýmsum ákveðnum félögum þeirra sem eru svona skyldir Framsfl. og hafa látið í sér heyra um þetta mál í fjölmiðlum undanfarið. Svar mitt er þetta: Ég fékk þau skilaboð að þingflokkur Framsfl., endilangur eins og hann legði sig, stæði að því að þessi málamiðlun yrði lögð fram sem stjfrv. Mér hafa ekki verið kynntir neinir fyrirvarar þingflokks Framsfl. hvað það snertir að standa að þessu frv. sem stjfrv. Formaður Framsfl., hæstv. forsrh., bar mér þau skilaboð að Framsfl., þingflokkur Framsfl., stæði að þessu frv. sem stjfrv. Það nægði mér. Þau skilaboð nægðu mér. Þau duga mér yfirleitt í svona tilvikum. Sambærileg skilaboð fékk ég frá hinum samstarfsflokkum Alþb. í ríkisstjórninni og engir fyrirvarar fylgdu. Þetta segir auðvitað allt sem segja þarf um stöðu þessa máls og hef ég ekki um það fleiri orð.  Jóhannes Geir vék hér reyndar líka að orðalagi 2. gr. og taldi að það fæli það í sér að Stofnlánadeild svo gott sem þyrfti að bjóða menn upp vegna þess að þar stæði að hagsmunum Stofnlánadeildar landbúnaðarins væri talið betur borgið. Þetta orðalag á sér eðlilegar skýringar, sem sagt þær að það er ósköp einfaldlega í lögum og reglum allra þeirra bankaráða og stjórna sjóða sem sitja í landinu að þeim beri að gæta hagsmuna sinna sjóða. Það væri andstætt eðli bankalaga og laga um fjárfestingarlánasjóði almennt að setja annað orðalag en þetta í svona plögg. Það er svo síðan hið vandasama verk stjórnar Stofnlánadeildar og annarra sambærilegra aðila í svona tilvikum að meta hvernig hagsmunum þeirra er best borgið, með hvaða ráðstöfunum. Hér fær stjórn Stofnlánadeildar ótvíræðar lagaheimildir til þess að taka þátt í eða gera það að reglu að létta einhverjum hluta fjárfestingarlánaveðskulda af í loðdýraræktinni og meta það út frá því að þannig sé þá hagsmunum deildarinnar og greinarinnar best borgið. Sambærilega má mín vegna mjög gjarnan skoða þetta orðalag og ræða við fulltrúa stjórnar Stofnlánadeildar í hv. landbn., en meginskýringar á því að þetta er svona orðað eru þessar sem ég hef hér gert grein fyrir. Herra forseti. Ég vona að mér hafi tekist, á eins skömmum tíma og ég hef mögulega getað, að svara öllum helstu fyrirspurnunum sem til mín var beint. Ég biðst velvirðingar á því að hafa tekið til þess nokkurn tíma. Það tókst einfaldlega ekki á skemmri tíma en þetta. Ég legg svo áherslu á það og veit að hv. landbn. deildarinnar mun vinna þetta mál af þeirri kostgæfni sem henni er lagið og í ljósi þeirrar góðu reynslu sem varð af störfum hennar á sl. vetri og því víðtæka samkomulagi sem yfirleitt náðist þar leyfi ég mér að vona að svo geti einnig orðið tilfellið í þessu máli.

Egill Jónsson Herra forseti. Ég á ekki neitt sérstaklega mikið erindi hér upp í pontuna að þessu sinni. Ég vildi þó vekja athygli á nokkrum atriðum. Mér er þá nærtækast að snúa mér að orðum hæstv. landbrh. þar sem hann vildi vefengja það sem ég sagði í fyrri ræðu minni um glanslegar yfirlýsingar hans oft á tíðum um gildi loðdýrabúskapar og aðgerðir í þeim efnum. En nærtækast í þessum efnum er fréttatilkynning ríkisstjórnarinnar sem ég vitnaði til áður og það er hárrétt sem kom fram hjá ráðherranum að þær ákvarðanir sem voru teknar fyrripart sumars miðuðu að því að tryggja rekstur loðdýrabúskaparins fram á haust. Þetta er í tveimur fyrstu töluliðum fréttatilkynningarinnar. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa hér þriðja og fjórða töluliðinn þar sem farið er að tala inn til framtíðarinnar. Þar segir: ,,Gerð verði á grundvelli þeirra upplýsinga sem loðdýranefndin og fleiri hafa dregið saman nákvæm úttekt á afkomumöguleikum greinarinnar og þeim hagræðingaraðgerðum sem unnt væri að grípa til, þar með talið hvernig samdrætti í greininni, sem óumflýjanlegur virðist að einhverju marki, verði best fyrir komið.`` Og í fjórða lið segir enn fremur: ,,Allir helstu hagsmunaaðilar, sjóðir, bankar, stofnanir og samtök, verði boðaðir til fundar um framhald málsins og vinnu sem miði að því að létta greiðslubyrði (skuldabreyting, niðurfelling) og bæta starfsskilyrði þeirra sem halda áfram loðdýrarækt á næstu árum.`` Skyldu nú ekki einhver fyrirheit felast í þessu orðalagi? Bankar, stofnanir, sjóðir eiga að koma saman til þess að finna ráð til þess að létta greiðslubyrði þeirra sem ætla að halda áfram í þessari grein, með niðurfellingu eða skuldbreytingu, og bæta rekstrarskilyrði þeirra sem halda áfram loðdýrarækt á næstu árum. Ég get ekki séð annað en að þarna hafi verið með afar ótvíræðum hætti gefið í skyn hvað verða mundi og ég fullyrði að það sem fyrir liggur núna er ekkert í samræmi við það sem hér kemur fram. Það er ekki til þess að deila um hvort það hafi verið fyrst í tíð núv. ríkisstjórnar sem söluskattur til loðdýragreinarinnar hafi verið endurgreiddur. Mitt minni stefnir nú til þess að svo hafi verið. Ef rangt er með farið bið ég landbrh. fyrir fram afsökunar.  Hér hefur verið vikið nokkuð að fortíðinni í þessum efnum. Hv. þm. Stefán Guðmundsson hefur svarað því og það er óþarfi að tefja þessa umræðu við slíka þætti í liðnum tíma, en vegna þess sem fram kom í ræðu hv. 3. þm. Vesturl. Eiðs Guðnasonar, þar sem hann gerði að umtalsefni áætlun sem ég vann líklega árið 1986 og er reyndar þakklátur honum fyrir að hafa vakið athygli á, hygg ég að þar sé um að ræða hófsamari framsetningu en oftast var um þessi efni, í þessu dæmi. Reyndar var þetta nú dæmi en ekki áætlun til þess að skýra ákveðnar breytingar í landbúnaði. Þá var miðað við að á ákveðnu árabili yrðu byggð upp 450 loðdýrabú, þ.e. að um 10% af bændum landsins mundu stunda loðdýrabúskap í lok þessa áratugar. Og ég held að það hafi verið mjög hóflega gert því að enn þá eru það um 5% bænda sem stunda þessa búgrein. Eins og hér hefur komið fram var skinnaverð þrefalt hærra en það er núna þegar þessi áætlun var gerð og hafði raunar verið enn hærra sum árin þar á undan. Hér var hóflegu dæmi stillt upp sem sýndi með ótvíræðum hætti að með því að byggja upp þessa grein eins og aðstæður voru þá væri hægt að komast út úr vandamálum í öðrum greinum landbúnaðarins og þá sérstaklega sauðfjárræktinni. Menn verða auðvitað að muna vel eftir því þegar fjallað er um þessi mál núna, eins og reyndar kom fram hjá hv. þm. Stefáni Guðmundssyni, að þær ákvarðanir sem voru teknar í sambandi við loðdýrabúskapinn voru í fullum tengslum við aðrar ákvarðanir sem teknar voru í landbúnaði og þá sérstaklega að leggja af framleiðslu í sauðfjárafurðum umfram það sem innlendur markaður gæti tekið á móti. Ég hygg að það muni ekki auðvelda þau áform, sem ég geri ráð fyrir að menn séu nú nokkuð sammála um, ef loðdýrabúskapur leggst af í landinu eins og verða mun ef ekki verður gripið til frekari ráða en frv. landbrh. um þessi efni gerir ráð fyrir. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar og ég get sagt það strax að ég verð ekki til þess að tefja framgang þessa máls í landbn. Ed. Það liggja fyrir skýrar og ótvíræðar upplýsingar þannig að það er afar aðgengilegt að taka ákvarðanir um þetta mál. Þar af leiðandi get ég lofað formanni landbn. því að þess vegna er hægt að ganga rösklega til verka og afgreiða málið sem fyrst, enda held ég að á því sé mikil þörf. Það hefur grundvallarþýðingu fyrir þá bændur sem eru í þessari grein að fá vitneskju um hvort loðdýrabúskapnum verður með afgreiðslu frv. á Alþingi rétt náðarhöggið eða gefið líf áfram.

Flm. (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir 139. máli þessa þings á þskj. 143 sem er frv. til l. um rétt foreldra til leyfis frá störfum vegna umönnunar barna en meðflm. minn er hv. 6. þm. Vesturl. Danfríður Skarphéðinsdóttir. Þetta frv. var fyrst flutt á 109. löggjafarþinginu og var flm. þess þá hv. þingkona Kvennalistans Sigríður Dúna Kristmundsdóttir. Frv. var að loknum umræðum og umfjöllun í nefnd vísað til ríkisstjórnarinnar í trausti þess að hún beitti sér fyrir þessu réttindamáli. Hins vegar hafðist ríkisstjórnin ekkert að í málinu, því miður. Frv. var því endurflutt á síðasta þingi af hv. þingkonum Kvennalistans í Nd. og mælti Kristín Halldórsdóttir fyrir því þar. Þar fékkst það reyndar ekki afgreitt úr nefnd. Nokkrar umsagnir bárust um málið til félmn. Nd. sem fjallaði um frv. og voru flestar jákvæðar en úrdráttur úr þeim fylgir í greinargerð eða sem fskj. í greinargerð með þessu frv. sem nú er lagt fyrir Alþingi í þriðja sinn. Ég vil nú lesa greinar frv., með leyfi hæstv. forseta: ,,1. gr. Foreldri, sem óskar leyfis frá starfi sínu til þess að annast barn sitt, á rétt á að ganga aftur að sama starfi og sömu kjörum allt að tveimur árum frá fæðingu barnsins. Sé um fleirbura eða fötluð börn að ræða framlengist þessi réttur um eitt ár til viðbótar. 2. gr. Foreldri skal hafa starfað samfellt hjá sama vinnuveitanda í 18 mánuði áður en að leyfistökunni kemur. Foreldri skal tilkynna vinnuveitanda með þriggja mánaða fyrirvara hvort óskað er leyfis skv. ákvæðum 1. gr. og þá jafnframt hvenær foreldri hyggst hefja störf að nýju. 3. gr. Ákvæði þessara laga skerða í engu ákvæði gildandi laga um fæðingarorlof. 4. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Frv. kveður þannig á um rétt foreldris til að taka sér launalaust leyfi frá störfum fyrstu tvö árin eftir fæðingu barns og ganga að starfi sínu aftur á sömu kjörum að þeim tíma liðnum. Það tekur ekki til efnalegrar afkomu foreldra ungra barna en bent er á að í þeim efnum er lenging fæðingarorlofs án launaskerðingar og auknar greiðslur barnabóta ákaflega brýnar. Frv. beinist eingöngu að atvinnuöryggi foreldra ungra barna og tryggir þeim ákveðinn lágmarksrétt í því efni. Umönnun og uppeldi barna fyrstu æviár þeirra hafa lengstum verið í höndum kvenna. Á undanförnum árum hefur atvinnuþátttaka kvenna aukist gífurlega eins og við flest vitum en hún er yfir 90% hjá þeim konum sem eru á barneignaraldri og þessi þátttaka nálgast atvinnuþátttöku karla. Á sama tíma hafa kröfur atvinnulífsins til starfsfólks aukist og hefur foreldrum ungra barna reynst erfitt að samræma þær kröfur þeim sem umönnun og uppeldi ungra barna leggur þeim á herðar. Tilgangur þessa frv. er að koma til móts við breyttar aðstæður foreldra ungra barna og gera þeim kleift að sinna þörfum heimilis og barna fyrstu tvö árin í ævi barnsins án þess að raskað sé atvinnuöryggi þeirra. Þrátt fyrir mikla sókn kvenna inn á vinnumarkaðinn vantar enn mikið á að þær standi jafnfætis körlunum hvað tekjur varðar. Skv. niðurstöðum í ritinu Tekjur karla og kvenna sem Þjóðhagsstofnun gaf út í janúar á þessu ári voru tekjur kvenna sem hlutfall af tekjum karla aðeins 60,7% árið 1986. Er hér átt við meðalatvinnutekjur í fullu starfi. Munurinn er enn þá meiri ef litið er á tekjur giftra kvenna sem hlutfall af tekjum kvæntra karla eða 54,7%. Þessi mikli munur á meðaltalslaunum kvenna og karla á sér margar orsakir. Ein þeirra er sú að atvinnuferill kvenna er iðulega rofinn þegar þær eignast börn því að margar hverfa þá af vinnumarkaði um stundarsakir til að sinna börnum og heimili. Vilji þær síðan hefja störf utan heimilis á nýjan leik hafa þær oftast enga tryggingu fyrir því að geta gengið að starfi sínu aftur og eru því oftar en ekki í sporum nýliða á vinnumarkaðinum. Þetta veldur því að konum reynist erfiðara en körlum að byggja upp atvinnuferil sinn og það hefur, ásamt öðru, í för með sér skerta tekjumöguleika þeirra og er því ein orsök lágra meðallauna kvenna. Frumvarpið miðar að því að taka á þessum þætti hins kynbundna launamisréttis og gera foreldrum, konum sem körlum, kleift að hverfa tímabundið af vinnumarkaði án þess að rjúfa atvinnuferil sinn og skerða með því tekjumöguleika sína síðar meir. Það er staðreynd að þörfin fyrir vinnuafl kvenna á vinnumarkaði hefur jafnan ráðið því hvort og hvaða úrræði hafa verið fundin af samfélagsins hálfu til að leysa brýnasta vanda heimilanna varðandi umönnun og uppeldi barna. Það fer svo vitanlega eftir menningarstigi þjóðarinnar í víðasta skilningi hvaða úrræði hún býður börnum sínum. Allt of oft hefur þó heimilinu og þá fyrst og fremst mæðrunum verið látið eftir að leysa þessi mál en þau verið álitin persónulegt mál hverrar konu. Sjálfsvitund kvenna og skilningur hefur aukist á því að persónulegt hlutskipti þeirra hverrar og einnar er jafnframt félagsleg staðreynd sem löngu er orðin að pólitísku afli, víða á Vesturlöndum a.m.k. Kröfurnar hafa því breyst. Almenn menntun kvenna er nú meiri en áður. Má sem dæmi taka að árið 1974 brautskráðust álíka margir piltar og stúlkur með stúdentspróf en árið 1987 voru piltarnir 675 og stúlkurnar 990. Það er einnig vert að geta þess að nú innritast fleiri konur í Háskóla Íslands en karlar og fleiri konur öðlast starfsnám af einhverju tagi nú en áður. Menntunin hefur að vísu því miður ekki reynst sá lykill að jafnrétti sem mæðurnar og ömmurnar vonuðu því að konur fá samt lægri laun en karlar þrátt fyrir aukna menntun. En hvað sem öllum launamálum líður þá sætta konur sig ekki lengur við að nýta ekki starfsmenntun sína, og vera þokað til hliðar eða heltast úr lestinni vegna kynhlutverks síns. Flestar konur vilja ekki fórna móðurhlutverki sínu fyrir starfið en kjósa helst að sameina bæði hlutverkin svo vel fari. Þó er vert að geta þess að víða í Bandaríkjunum og einnig sums staðar á Vesturlöndum eru ýmsar konur sem hafa valið þá leið að hafna móðurhlutverkinu og jafnvel hjúskaparhlutverki í því skyni að öðlast starfsframa í hörðum samkeppnisgreinum karla. Þetta er hlutskipti sem mjög fáar konur í raun sætta sig við. Konur vilja ekki lengur vera hornrekur. Síðan má auðvitað líta til þess hvort þjóðfélagið hefur hreinlega efni á því að nýta ekki betur menntað og sérmenntað vinnuafl. Ég vil í þessari umræðu benda hv. þm. á þá staðreynd að enn eru mjög fáar konur sem sitja í borgar- og bæjarráðum en þar eru dæmi um ákveðin störf þar sem kvenna gætir allt of lítið. Þær eru ekki nema 13% fulltrúa sem gegna slíkum störfum, en hins vegar er engin kona borgar- eða bæjarstjóri. Um 27% þeirra sem sitja í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum borgar- og bæjarstjórna eru konur. Nú alveg nýlega gerði Jafnréttisráð könnun meðal þeirra kvenna sem sitja í bæjar- og sveitarstjórnum. Þá kom í ljós, að um 47% að mig minnir, þeirra kvenna sem eru aðalmenn ætluðu ekki að gefa kost á sér aftur og rúm 60% þeirra sem eru varamenn ætla heldur ekki að gefa kost á sér aftur. Meginástæðurnar sem þessar konur gáfu fyrir þessari dræmu þátttöku sinni voru fyrst og fremst þær að álagið væri of mikið á þeim, vinnuálagið bæði heima fyrir, á vinnustað utan heimilis og eins í þeim fulltrúastörfum sem þær höfðu tekið að sér. Þetta gefur örlitla mynd af því vinnuálagi sem á konum hvílir og því hve lítið tillit er tekið til þess almennt í þjóðfélaginu hverjar þarfir heimila og barna eru í raun. Ég gæti líka nefnt annað dæmi, sérstaklega fyrir hv. þm. í tilefni af þessu máli. Það er viðtekin venja að þeir sem gegna störfum hjá hinu opinbera en verða þingmenn fá ákveðið leyfi frá störfum til þess að gegna þingmennsku og geta síðan flestir gengið til sinna starfa aftur. Það kann að vera að það skipti máli hversu lengi þingseta varir í þessum efnum. Þó ku vera dæmi um allverulegan árafjölda, en í flestum tilvikum er þetta viðtekin venja að þeir sem gegna opinberum störfum geta fengið launalaust leyfi til þess að gegna ábyrgðarstarfi sem þeir hafa valið sér eins og þingmennsku. Það má svo velta því fyrir sér hvort er meira ábyrgðarstarf og mikilvægara fyrir þjóðfélagið, þingmennskan eða móðurhlutverkið án þess að mér detti í hug að fara að bera það saman. Það er vert að minnast á það sem aðrar þjóðir hafa gert í þessum efnum og eins og ég vék að áðan geta verið sveiflur í þörfum þjóðfélagsins fyrir vinnuafl, enda hafa konur verið kallaðar sveiflujafnarar á vinnumarkaði því þær hafa verið stærsti hluti hins hreyfanlega vinnuafls, verið kallaðar út af heimilunum þegar þeirra er þörf en reknar fyrstar heim aftur ef vinnu þrýtur. Þrátt fyrir atvinnuleysi í Bretlandi á undanförnum árum sem hefur ekki síst bitnað á konum og ungu fólki er þar nú búist við meiri háttar skorti á vinnuafli á 10. áratugnum, einkum til framleiðslustarfa í iðnaði en einnig í öðrum atvinnugreinum. Þetta stafar ekki síst af því að árgangar ungs fólks undir 25 ára aldri eru mun fámennari en áður var. Barneignum hafði sem sagt fækkað á þessu árabili. Þetta mun gera kröfur um aukna atvinnuþátttöku kvenna og eldri borgara og krefjast þess að gripið verði til aðgerða til að þjálfa og endurmennta fólk til þátttöku í starfi. Mjög mörg fyrirtæki í Bretlandi, t.d. verslunarkeðjur og bankar hafa þegar gert ráðstafanir til að mæta þessari þörf fyrir aukningu í mannafla, t.d. með því að koma upp barnaheimilum á vinnustað eða hvetja þá sem eru 50 ára eða eldri til að koma út á vinnumarkaðinn. Jafnréttisráðið breska hefur fagnað þessu. Nú þegar vinnuveitendur þarfnast kvenna verulega má velta því fyrir sér hvort markaðslögmálin muni finna þær lausnir til að leiðrétta misrétti það sem konur hafa þurft að þola og jafnréttislöggjöfin hefur ekki getað fært þeim. Barnaheimili tengd vinnustað eru auðvitað rökrétt viðbrögð vinnuveitenda sem vilja fá konur til starfa en aðstæður fyrir gæslu barna yngri en 5 ára hafa verið og eru enn í raun afar bágbornar í Bretlandi og jafnvel sýnu verri en hér og er þá mikið sagt. Huga þarf þó að því að þetta frumkvæði vinnuveitenda er víða litið á sem forréttindi starfsfólksins og skattlagt samkvæmt því. Mig langar til þess að vitna hér, með leyfi forseta, lauslega í grein sem birtist í Morgunblaðinu í október á sl. ári og fjallaði einmitt um þessi mál. Hún var þá lauslega þýdd úr breska dagblaðinu Financial Times. Það kom í ljós í þeirri athugun sem þar er skýrt frá að allar spár varðandi vinnumarkaðinn sýna fram á það að eftirsóknarverðasta uppspretta vinnuafls fyrir fyrirtæki í nánustu framtíð verða konur á ýmsum aldri. Reynslan sýnir hins vegar að mun erfiðara reynist að fá það sem talað er um í greininni sem ,,þroskaðar konur``, en væntanlega er átt við konur á miðjum aldri, til starfa en þær sem yngri eru. Kröfurnar um fullan vinnudag, erfiðleikarnir í að snúa aftur út á vinnumarkaðinn eftir barneignir og skortur á barnagæslu á vinnustað eða utan hans gera mæður mjög fráhverfar því að fara aftur út að vinna. En eins og ég minntist lauslega á áður hafa fyrirtækin sjálf reynt að bæta úr þessu. Ýmsar athuganir hafa verið gerðar til að auðvelda þeim að þróa áætlun um hvernig skuli fá mæður aftur út á vinnumarkaðinn. Áætlanir þessar byggjast m.a. á því að setja upp barnaheimili á vinnustöðum, gefa konum kost á því að fara í langt launalaust leyfi, koma á sveigjanlegri vinnutíma sem felur einnig í sér hlutastörf og vinnuskipti sem kallað er og jafnvel að gefa konum kost á því að vinna inni á heimilunum. Þó að mörg fyrirtæki hafi gert tilraunir með að setja upp barnaheimili á vinnustað segja sum að kostnaður við það sé of mikill. Þó fer þessi viðleitni heldur í vöxt. Algengara er að bjóða konum upp á langt launalaust leyfi, allt að fimm árum og með þá tryggingu í farteskinu að svipað starf eða sama bíði þeirra að loknu leyfi. Sömu réttindi geta einnig átt við um karlmenn. Að vísu er þetta oft bundið við háttsettari störf í fyrirtækjunum en ekki við hina almennu verkakonu eða þær sem minna eru menntaðar og lægra launaðar. Þetta eru enn fyrst og fremst aðgerðir sem miða að því að endurheimta það vinnuafl sem hefur hlotið einhverja sérþjálfun eða menntun. Þess má vænta að fyrstu skrefin verði stigin þannig í þessari réttindabaráttu og síðan komi aðrar á eftir. Launalausu leyfin bætast í sumum tilvikum ofan á fæðingarorlofið. Sem dæmi er tekið að Barclay's-bankinn býður upp á tvo valkosti fyrir konur í fyrirtæki sínu sem starfað hafa í a.m.k. fimm ár. Þeim er boðið að taka annaðhvort allt að tveggja ára launalaust leyfi eða að vinna hlutastarf á tímabilinu. Það er eftirtektarvert að í þeim tilvikum þar sem konur taka launalaust leyfi er lögð mikil áhersla á að konur komi annaðhvort til vinnu um tvær vikur á ári til að halda sér við eða gerðar eru ráðstafanir til að halda sérstöku sambandi við konurnar, sambandi milli kvennanna og vinnustaðarins, þannig að þær fá stöðugar upplýsingar frá fyrirtækinu, þeim er boðið á skemmtanir fyrirtækisins ef einhverjar eru og þær hvattar til að halda tengslunum. Þau skilaboð koma einmitt frá félagi breskra iðnrekenda að mikilvægasta forsenda þess að launalaust leyfi heppnist sé að viðkomandi starfskraftur haldi sambandi við fyrirtækið og finnist hann ekki vera gleymdur. Flestar konur velja hlutastarf þar sem þess er krafist að stunduð sé að lágmarki 14 klst. vinna á viku og á móti halda þær fullum réttindum eins og um fullt starf væri að ræða. Síðan er tekið dæmi af British Council sem Íslendingar þekkja af góðu þar sem sú stofnun hefur veitt Íslendingum ýmsa styrki til náms og annarra verkefna. Þar er iðkaður sveigjanlegur vinnutími og leyfir British Council um 1750 starfsmönnum sínum vinnuskiptingu af einhverju tagi. Eina krafan sem gerð er er að tveir starfsmenn sem skipta vinnu með sér vinni a.m.k. 36 klst. á 14 dögum. Um er að ræða 16 stöður þar sem vinnuskipti fara fram og allir 32 starfsmennirnir eru konur. Þessi stofnun býður einnig langt leyfi frá störfum vegna fjölskylduaðstæðna og þau réttindi ná til allra starfsmanna. Þetta tryggir það að starfsfólk geti snúið aftur til vinnu innan fimm ára. Ég hef nú tekið nokkur dæmi og minnst á ýmsar aðgerðir sem vinnuveitendur og stofnanir í Bretlandi hafa gripið til vegna þarfa sinna fyrir starfskraft kvenna. Auðvelt væri eflaust að taka dæmi af öðrum nágrannalöndum okkar, en þetta efni var mér handhægt og þess vegna nýtti ég þessar upplýsingar til að gefa hv. þingmönnum hugmynd um það hvað væri tíðkað í öðrum löndum sem við höfum samskipti við. Þó að markaðslögmálin kunni að vera hvati til þeirra breytinga í þágu barna og mæðra sem ég hef minnst á er þó fyrst og fremst um réttindamál þessara einstaklinga að ræða, réttindi barna til að njóta umönnunar og mæðra til að veita hana og njóta samskipta við börn sín án þess að eiga það á hættu að missa starf sitt. Við hljótum einnig að hugleiða hvaða réttlæti liggur til grundvallar þeirri staðreynd að þrátt fyrir það að konur séu ríflegur helmingur þjóðar og virkir þátttakendur á vinnumarkaði og börn séu sem betur fer líka drjúgur hluti þjóðarinnar, þá gildir hér á landi eins og annars staðar að hagræðing vinnumarkaðarins og atvinnulífsins hefur hingað til miðast fyrst og fremst við kröfur og þarfir minni hlutans, þ.e. karlanna. Ég vil taka það sérstaklega fram að þetta frv. hefur engan reiknanlegan kostnað í för með sér. Ég vil einnig taka það fram að félag háskólamenntaðra manna hefur lagt sérstaka áherslu á þessi réttindi í launabaráttu sinni, gerði það á sl. vori, og það var ítrekað nú nýlega á fundi um kjaramál uppi í Sóknarsal og kom það mjög skýrt fram. Ég veit ekki hvort önnur stéttarfélög eða verkalýðsfélög hafa lagt áherslu á þessi réttindi, en þessi tilhneiging er tvímælalaust vaxandi meðal nágrannalanda okkar og líka hérlendis, bæði vegna þarfar vinnumarkaðarins og einnig vegna þess og ekki síður að þetta er mikið réttindamál og velferðarmál fyrir fjölskyldur og þá ekki síst fyrir börnin og mæður þeirra þó að réttindin nái að sjálfsögðu til beggja foreldra. Að lokinni umræðu legg ég til að þessu máli verði vísað til hv. félmn. deildarinnar og 2. umr.

Karl Steinar Guðnason Virðulegi forseti. Ég kem hér í ræðustól til að lýsa stuðningi mínum við frv. Þetta er gott mál og það þarf að samþykkjast. Ég minni á að verkalýðshreyfingin hefur lagt á það mikla áherslu að konur fái frí til að annast sjúk börn sín. Það verður að segja hverja sögu eins og hún er, að það hefur gengið hægt í því. Þó hafa unnist nokkur skref og ég hef samið um svona frí fyrir starfshópa. Það eru reyndar allt karlmenn sem eru í þeim starfshópum en það eru að ég held sex mánaða frí á vissu árabili. Það stóð nokkuð í mönnum að semja um þetta í upphafi en síðan kom í ljós að þetta reyndist alveg prýðilega, og ég held að hægt sé að koma þessu við með góðum skilningi, góðum vilja. Reyndar á ég von á því að varðandi þann þátt í 1. gr. sem fjallar um tvö ár komi e.t.v. til einhverra erfiðleika í framkvæmdinni. Þetta er það langur tími og líklegt er að þær konur sem fyrir eru og eru búnar að starfa í tvö ár í ákveðnu starfi verði ekkert ánægðar með það að vera síðan vikið til hliðar af þeim sem í fríi voru. Þetta eru vandkvæði sem ég á von á að komi upp ef þetta yrði svona. En auðvitað fylgja breytingum alltaf einhverjir erfiðleikar og einhvers staðar verða mörkin að vera. Ég ætla ekki að fjölyrða um þessi mál, en ég ítreka það að ég tek undir það sem hv. fyrri flm. sagði, að kynhlutverk kvenna er erfiðara en margan grunar. Álagið er meira og við verðum að finna leiðir til þess að jafna þarna til. Það frv. sem hér liggur fyrir er ein tilraunin til þess að gera svo. Vænti ég þess að frv. fái góða meðferð í nefnd og samþykki í deildum.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Ég vildi aðeins í örfáum orðum lýsa stuðningi við grundvallarhugmynd frv. Það fjallar um mikilvægt atriði, þ.e. að koma til móts við breyttar aðstæður foreldra ungra barna og gera þeim kleift að sinna þörfum heimilis og barna fyrstu tvö ár í ævi þess án þess að raskað sé atvinnuöryggi þeirra eins og fram kemur í greinargerð frv. Hv. 1. flm. gaf hér ítarlegt yfirlit um réttindastöðu foreldra hvað þessi mál varðar og þá aðallega kvenna, af eðlilegum ástæðum sem ekki ætti að þurfa að fjölyrða frekar um. Við þekkjum það öll í hvaða stöðu foreldrar og þá fyrst og fremst mæður eru hvað það varðar að geta sinnt störfum úti á vinnumarkaðinum með ungbörn á framfæri. Eins og kom réttilega fram í máli hv. þm. hefur þróun gengið mjög hægt, t.d. varðandi setu kvenna í sveitarstjórnum eins og hún sagði réttilega frá. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir að nú sé þátttaka kvenna í sveitarstjórnum aðeins 13% á landinu öllu. Það rifjar upp fyrir mér að fyrir tveimur áratugum, ef ég fer rétt með tölur, hafi innan við 2% af sveitarstjórnarfulltrúum verið konur. Þetta var á þeim tíma þegar ég, kornung að árum náttúrlega, var að byrja þátttöku mína í sveitarstjórnarmálum. Og ef ég man rétt voru þær ekki búnar að ná 3% svona áratug seinna, en nú eru þær komnar í 13%. Þessi þróun gengur að sjálfsögðu allt, allt of hægt vegna þess að á þessum tíma, sérstaklega kannski síðasta áratug, hefur þróunin verið miklu hraðari hvað varðar þátttöku eða fjölgun kvenna úti á vinnumarkaðinum, þ.e. við störf utan heimilis. Ég ætla ekki að fara neitt ítarlegar út í þessi mál. Hv. 1. flm. gerði þeim góð skil og það er hægt að taka undir hennar orð hér. Það kemur fram í umsögnum um frv. að það hefur fengið stuðning, ýmist einróma eða gerðar hafa verið athugasemdir, aðallega við framkvæmdina. Efasemdir koma fram hjá Jafnréttisráði, en þar er lögð áhersla á, sem ég vil taka undir, að það er mikilvægt að hugmyndir um á hvern hátt megi aðlaga vinnumarkaðinn betur að fjölskyldunni verði þróaðar í nánu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Það kom hér fram í máli hv. 4. þm. Reykn. að hann taldi að það væri brýnt að afgreiða frv. og samþykkja það. Það var vissulega gott að heyra það frá þingmanni sem þekkir vel inn á vinnumarkaðsmálin og hann lýsti því að hann hefði jafnvel sjálfur samið um slík launalaus leyfi hjá starfsfólki sem hann hefur haft með að gera og er gott til þess að vita. Manni dettur nú í hug hvort ekki væri eðlilegt t.d. að opinberir aðilar gengju þarna á undan með góðu fordæmi. Meginmálið hlýtur hins vegar að vera að aðilar vinnumarkaðarins taki þessi atriði inn í kjarasamninga. Í grundvallaratriðum vil ég lýsa stuðningi við frv. og vænti þess að hægt verði að finna leiðir til þess að afgreiða það hér úr hv. deild.

Flm. (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið til máls fyrir stuðning þeirra við frv. og erindi þess. Varðandi athugasemdir sem fram komu hjá hv. 4. þm. Reykn. tek ég það fram að þar sem kostur hefur verið á slíku leyfi hafa a.m.k. ekki enn þá mjög margar konur nýtt sér þessi réttindi og geta verið ýmsar ástæður til þess. Og þó að ég telji, og við kvennalistakonur, þetta vera mjög mikilvæg réttindi óttumst við jafnframt að því miður verði það líka þannig hér að það verði ekki á færi allt of margra að geta nýtt sér slíkt launalaust leyfi vegna þess að krafan um framfærslu heimilis hvílir í raun á báðum foreldrum. Hætt er því við að þetta geti orðið efnahagslega erfitt fyrir foreldra því miður. En í von um að það breytist og hagur heimilanna batni er nauðsynlegt að tryggja þessi réttindi þannig að þeim sem geta nýtt sér þau eigi völ á þeim. Varðandi réttindi þeirra sem ráða sig í staðgengilsstöðu hljóta þeir að vita það þegar þeir ráða sig að einungis er um að ræða tímabundna ráðningu. Ég veit um tilvik, svo að ég taki nú dæmi af hv. þm., þar sem menn hafa gerst þingmenn en gegnt stöðu hjá ríkinu. Þá hefur verið ráðið tímabundið í stöðu þeirra, aðrir hafa gegnt því starfi meðan þingmennskan varir en vitað að kannski yrði um tímabundið starf að ræða. Ég held þess vegna að það hljóti að vera hægt að leysa þann vanda sem kynni að blasa við þeim sem gengju í staðgengilsstarf ef gert væri ráð fyrir því þegar frá byrjun. Auðvitað þarf að tryggja þeirra réttindi jafnt og þeirra sem víkja úr starfi um ákveðinn tíma. Þetta er mál sem þarf að leysa líka í kjarasamningum en ég tek undir með hv. 6. þm. Reykn. að þetta er að sjálfsögðu líka mál þar sem hið opinbera þarf að ganga á undan með góðu fordæmi. Og ég vona, eins og þau tóku bæði fram, hv. þm., að þetta mál fái jákvæða og skjóta meðferð hér í þinginu þannig að það megi verða að lögum á þessu þingi.

Flm. (Salome Þorkelsdóttir) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga sem er á þskj. 200, um breytingu á lögum nr. 59/1983, um heilbrigðisþjónustu, með síðari breytingum. Þetta frv. er örstutt. Það er tvær greinar. 1. gr. fjallar um þá breytingu, sem lagt er til að gerð verði á lögunum og varðar 19. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, um að við hana bætist nýr tölul., sem verður 5.16, og orðist svo: ,,Slysaforvarnir``. 2. gr. varðar gildistöku þessarar breytingar, þ.e. 1. jan. 1990, og er þá miðað við sömu gildistöku og frv. sem nú þegar hefur verið mælt fyrir um breytingu á þessum sömu lögum og er komið til heilbr.- og trn. Til frekari skýringar vil ég leyfa mér að lesa 19. gr. laganna, en hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Á heilsugæslustöð eða í tengslum við hana skal veita þjónustu eftir því sem við á og hér segir: 1. Almenn læknisþjónusta, hjúkrunarþjónusta, sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun, vaktþjónusta, vitjanir og sjúkraflutningar. 2. Lækningarannsóknir. 3. Sérfræðileg læknisþjónusta, tannlækningar og læknisfræðileg endurhæfing. 4. Heimahjúkrun.`` Síðan kemur 5. liður sem mín breytingartillaga varðar. Hann hljóðar svo: ,,5. Heilsuvernd. Aðalgreinar heilsuverndar eru:`` og síðan koma þessir liðir frá 5.1 og upp í 5.15: heilbrigðisfræðsla í fyrirbyggjandi tilgangi, mæðravernd, ungbarna- og smábarnavernd, heilsugæsla í skólum, ónæmisvarnir, berklavarnir, kynsjúkdómavarnir, geðvernd, áfengis-, tóbaks- og fíkniefnavarnir, sjónvernd, heyrnarvernd, heilsuvernd aldraðra, hópskoðanir og skipulögð sjúkdómaleit, félagsráðgjöf, þar með talin fjölskyldu- og foreldraráðgjöf, umhverfisheilsuvernd og atvinnusjúkdómar. Síðan legg ég til að þarna bætist við 5.16: Slysaforvarnir. Á undanförnum árum hafa áherslur í heilbrigðisþjónustu verið að breytast og má m.a. rekja það til breyttra aðstæðna í samfélaginu og nýrra og bættra meðferðarmöguleika. Heilbrigði Íslendinga hefur gjörbreyst og er nú talið með því besta sem gerist meðal þjóða. Áherslan er nú lögð á heilsuvernd og forvarnarstarf. Á þingi 1987 lagði þáv. hæstv. heilbrrh. Ragnhildur Helgadóttir fram til kynningar drög að landsáætlun um íslenska heilbrigðisáætlun. Hún hefur nú verið endursamin og flutt af núv. hæstv. heilbrrh. Þessi landsáætlun um íslenska heilbrigðisáætlun er samin með hliðsjón af stefnu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar WHO sem nefnd er ,,Heilbrigði allra árið 2000`` í þeim tilgangi að stórauka forvarnir gegn sjúkdómum og slysum ásamt örorku og ótímabærum dauðsföllum af þeirra völdum. Stefna alþjóðaheilbrigðisáætlunarinnar er í 38 liðum og markmið 11 er að fækka slysum um 25% fyrir aldamót. Í þeirri till. til þál. um heilbrigðisáætlun sem hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur nýlega mælt fyrir í Sþ. segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Heilbrigðismarkmiðið er sett fram til að stuðla að og bæta heilbrigði einstaklingsins. Þessu höfuðmarkmiði má skipta í þrjá þætti: Að bæta árum við lífið. Þetta þýðir að ótímabærum dauðsföllum fækki og lífslíkur aukist. Að bæta heilbrigði við lífið. Þetta þýðir að fólkið í framtíðinni eigi fleiri ár heilbrigði og starfsemi, fólk fái færri sjúkdóma og verði sjaldnar fyrir slysum en áður. Að bæta lífi við árin. Þetta þýðir að heilbrigði aukist og fleira fólki en nú finnist það vera hraust og stjórni starfsdegi sínum þannig að því finnist lífið ríkt af reynslu og breytilegum verkefnum. Heilbrigði er hluti af vellíðan einstaklingsins. Menning og fjárhagur getur haft mikil áhrif á heilsufar einstaklinganna. Sjúkdómar eru hluti af lífi hvers manns og fötlun er hluti af lífi margra en hinir sjúku og fötluðu geta einnig notið ánægju lífsins. Heilbrigði er að hluta til ákvörðunaratriði einstaklings og fjölskyldna og fullkomin heilbrigðisþjónusta næst aðeins með því móti að þjóðfélagsþegnarnir nýti hana og geri til hennar kröfur. Í heilbrigðisþjónustunni á fólkið ekki að líta á sig eingöngu sem neytendur. Hugmyndin er að maðurinn verði þátttakandi og honum sé ljóst hvað hann getur gert fyrir sjálfan sig og hvað heilbrigðisþjónustan getur gert fyrir hann. Heilbrigðisþjónustan getur veitt mikla hjálp en án samvinnu við einstaklinginn er hún lítils virði og einstaklingurinn verður að gera sér ljóst að hann er samverkamaður og ekki aðeins neytandi. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur sett fram markmið um heilbrigði allra árið 2000. Þau þrjú markmið, sem eru hornsteinar í þessu sambandi, eru: Að stuðla að heilbrigðu líferni. Að draga úr hættum sem valda heilsutjóni. Að reka heilbrigðiskerfi sem þjónar fólkinu. Til þess að ná þessum markmiðum þarf, auk heilbrigðisstjórnar, samspil margra þátta, svo sem löggjafar, fjármála, stjórnunar, menntamála, upplýsinga og rannsókna, og árangurinn þarf að meta.`` Það má segja að slysin séu orðin farsótt í nútímaþjóðfélagi. Þau gera yfirleitt ekki boð á undan sér gagnstætt því sem gerist með ýmsa sjúkdóma sem flestir eiga aðdraganda, stuttan eða langan. Slys og afleiðingar þeirra eru einn alvarlegasti þáttur í heilbrigðisvandamálum okkar Íslendinga því að árlega verður fjöldi fólks fyrir miklum andlegum og líkamlegum þjáningum af þeirra völdum auk þess sem kostnaður þjóðfélagsins er gífurlegur vegna slysa. Orsakir slysa eru yfirleitt þekktar. Greining er einföld og með markvissu forvarnarstarfi er unnt að koma í veg fyrir slys og þar með fækka þeim. Til þess að ná slíkum árangri er nauðsynlegt að höfða til hvers einstaklings í því umhverfi sem hann lifir og hærist í. Það gerist best með því að unnið sé markvisst að slysavörnum í hverju byggðarlagi fyrir sig eftir því sem þörf krefur. Heilsugæsluumdæmin eru mikilvægur vettvangur til að vinna að slíku forvarnarstarfi heima í héraði í samvinnu við aðra þá aðila sem vinna að slysavörnum. Til þess að taka af öll tvímæli um að slysaforvarnir heyri undir verksvið heilsugæslustöðva er frv. flutt. Ég vil að lokinni þessari umræðu, hæstv. forseti, leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og heilbr.- og trn.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta mál. Þetta er hið ágætasta mál. Það er sjálfsagt að slysavarnir eða slysaforvarnir séu m.a. hlutverk heilsugæslustöðvanna. Ég var að velta því fyrir mér hvort menn hefðu þegar lögin voru samin e.t.v. gert ráð fyrir þessu sem einhverjum sérstökum þætti, t.d. undir heilbrigðisfræðslunni. En einmitt með tilliti til þess sem hv. flm. frv. gat um í sinni framsögu hér, með tilliti til þess hversu slys eru orðin alvarlegur og snar þáttur af daglegu lífi okkar allra, bæði umferðarslys og heimaslys, tel ég sannarlega ríkar ástæður til þess að greina þetta sérstaklega sem eitt af hlutverkum heilsugæslustöðva eða atriði sem heyri undir verksvið þeirra. Ég hef í raun og veru ekkert fleira um málið að segja annað en að ég tel að þetta sé mjög gott mál og styð það einhuga. ,,Forvarnir`` hefur mér samt aldrei þótt gott orð og ég veit að það er mikill vandi að finna eitthvað annað betra. Ég er svo oft og lengi búin að hugsa um það sjálf. ,,Fyrirbyggjandi aðgerðir`` og ,,forvarnir`` eru hvort tveggja óþjál og ekki falleg orð, en ég hef gefist upp á því að finna eitthvað betra. Slysavarnir væri kannski styttra, en hv. flm. hefur eflaust hugleitt þetta. Þetta er eitthvað sem auðvitað þarf að ræða bara í nefndinni. Erindi frv. finnst mér hins vegar vera afar mikilvægt og brýnt og tek eindregið undir það.

Flm. (Salome Þorkelsdóttir) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga sem er á þskj. 216 og varðar breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 8/1986. Ég þarf ekki að hafa langt mál um þetta frv. Það er nátengt frv. sem ég hef nú mælt fyrir og varðar breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu. Það er eins með þetta frv. að það er aðeins tvær greinar. Fyrri greinin varðar breytingu á 6. gr. sveitarstjórnarlaga um að við 1. tölul. 6. mgr. 6. gr. laganna bætist nýr liður, svohljóðandi: ,,varnir gegn slysum.`` Og 2. gr. er um hvenær þessi lög skuli öðlast gildi. Gert er ráð fyrir 1. júní 1990, og er það vegna þess að nú verða sveitarstjórnarkosningar á næsta vori og því þótti mér eðlilegt að ef þetta frv. verður að lögum, sem ég vona, þá taki þau gildi á sama tíma eða strax eftir þær kosningar. Ég vildi nota þetta tækifæri hér til þess að flýta fyrir og svara því sem hv. 6. þm. Reykv. kom inn á við umræðuna um heilbrigðisþjónustu. Það var þetta orð, ,,forvarnir`` eða ,,slysaforvarnir``. Það er alveg rétt sem hún gat um að þetta er ekki sérstaklega skemmtilegt orð og ég hafði hugleitt þetta nokkuð. Eins og fram kemur er í þessu frv. gert ráð fyrir að þetta heiti ,,varnir gegn slysum``, en ég hafði þarna ráð læknis um þetta heiti, ,,slysaforvarnir``. Það má segja kannski að ,,slysavarnir`` sé svo víðtækt hugtak í þjóðfélaginu að það sé svolítið annars eðlis þegar um er að ræða heilbrigðisþjónustu eða heilsugæslustöðvar, að með því sé verið að leggja áherslu á hvað átt er við. Hv. þm. nefndi réttilega að þessi þáttur er ekki í upptalningu 19. gr. laga um heilbrigðisþjónustu. Hvort það er vegna þess að gert er ráð fyrir því undir öðrum heitum held ég satt að segja að sé fremur vegna þess að áherslan var ekki orðin eins mikil hér áður eins og hefur gerst á undanförnum árum, að slysavarnir og fyrirbyggjandi aðgerðir vegna slysa hafa aukist mjög mikið eins og við þekkjum. Ég vil leyfa mér til frekari skýringar að lesa hér það sem talið er upp í 6. mgr. 6. gr. sveitarstjórnarlaga. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Meðal verkefna sveitarfélaga eru:`` og svo kemur 1. liður sem varðar þessa breytingu: ,,Félagsmál, þar á meðal framfærslumál, aðstoð við aldraða og fatlaða, barnaverndarmál, varnir gegn notkun vímugjafa, rekstur dagvista fyrir börn, rekstur dvalarheimila aldraðra, rekstur heimilishjálpar`` og síðan legg ég til að þarna verði bætt inn í ,,varnir gegn slysum.`` Og það er eins með það eins og í lögum um heilbrigðisþjónustu að ég tel að þetta sé áhersluatriði til að minna á að það þurfi sérstaklega að taka á þessum málum heima í héraði. Það kemur fram í grg. með þessu litla frv. að sveitarfélögin eru þær stjórnsýslueiningar sem best þekkja þarfir þegnanna á hverjum stað og því er lagt til með frv. að lögfesta það sem eitt af verkefnum þeirra að vinna að slysavörnum. Rétt er að taka það fram að að sjálfsögðu er það á valdi hverrar sveitarstjórnar hvort og hvernig unnið verður að slysavörnum, enda aðstæður mismunandi, t.d. í þéttbýli og dreifbýli, svo að dæmi séu tekin. En telja verður meiri líkur á skipulegu forvarnarstarfi ef sveitarstjórn hefur yfirstjórn á slíkum málum heima í héraði með því t.d. að sameina krafta þeirra sem að þessum málum vinna beint eða óbeint. Má í því sambandi nefna fulltrúa heilsugæslustöðva, lögreglu, --- ekki síst vegna umferðarslysa eða umferðaröryggis --- skipulagsyfirvalda, --- þá er ég með í huga gatnagerð og annað skipulag sem snýr að öryggi íbúanna --- skóla, foreldra, íþróttasamtaka, félagasamtaka og klúbba sem hafa slysavarnir á stefnuskrá sinni, en eins og kunnugt er eru fjölmargir klúbbar og félagasamtök sem taka upp einstaka þætti, t.d. eitt ár í senn, einhver mál sem varða slysavarnir. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. félmn. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv. Ég held að það skýri sig að öðru leyti sjálft.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Aðeins nokkur orð. Ég tek undir erindi þessa frv. eins og hins sem á undan fór og tel þetta hið ágætasta mál og vona að það fái skjótan og öruggan gang í gegnum þingið eins og það hið fyrra málið. En mér dettur í hug vegna umræðu okkar um orðalag hvort megi ekki bara nota í báðum tilvikunum ,,varnir gegn slysum.`` Ég veit alveg að þetta er rétt sem hv. 6. þm. Reykn. sagði. Slysavarnir er kannski ekki bara almennt orðalag heldur tengist það líka svo mjög Slysavarnafélaginu sem hefur ákveðin verkefni. Það eru kannski hugrenningatengsl sem hafa mótast af nafni félagsins. Varnir gegn slysum finnst mér svo miklu betra. En við getum auðvitað rætt þetta nánar í nefndinni. Hins vegar held ég að erindi frv. sé hið besta og tek eindregið undir það.

Flm. (Salome Þorkelsdóttir) Hæstv. forseti. Ég vil aðeins þakka hv. 6. þm. Reykv. fyrir stuðning og undirtektir við bæði frv. Það má segja að ég hafi lagt þetta fram hvort með sínu orðalagi sem nokkurs konar valkost. Ég get alveg tekið undir það með henni að mér þætti ekki verra að það væri ,,varnir gegn slysum`` í hinu frv. einnig svo að ég held að auðvelt sé að breyta því í nefndinni ef því er að skipta.