Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 32 fsp. til hæstv. sjútvrh. um tvö meginefni, þ.e.a.s. um afkomuhorfur skuttogara og hraðfrystihúsa. Eins og kunnugt er standa nú fyrir dyrum stórfelldar endurbætur og endurbygging hraðfrystihúsa vegna aukinna hreinlætiskrafna og hagræðingar í rekstri þeirra. Þá er einnig í smíðum mikill floti skuttogara. Það, sem fyrst og fremst vakir fyrir mér með því að bera fram þessar fsp., er að fá upplýst, hvernig horfir um afkomu þessara þýðingarmiklu atvinnutækja, þegar í þessa stórfelldu fjárfestingu er verið að ráðast og ekki síður eftir að í hana hefur verið ráðizt. Áætlanir um slík efni hljóta jafnan að byggjast að nokkru á óvissum forsendum, en eru þó eina hugsanlega leiðin til þess að mynda sér fyrirfram skynsamlega skoðun á því, hvernig afkomuhorfurnar eru. Þetta er vitanlega þeim mun mikilvægara, þar sem hér er um að ræða þá þætti atvinnulífsins, sem hafa grundvallarþýðingu fyrir allan þjóðarbúskapinn. Þá tel ég einnig brýna nauðsyn bera til þess að hafa niðurstöðu slíkra áætlana jafnan í huga, þegar ákvarðanir eru teknar um grundvallaratriði, sem varða afkomuhorfur sjávarútvegsins, þannig að ekki sé rennt blint í sjóinn um, að nokkur grundvöllur sé fyrir rekstri þessara atvinnutækja. Þetta gildir ekki sízt, þegar um er að ræða mótun almennrar efnahagsstefnu stjórnvalda á hverjum tíma. Hún verður auðvitað að miðast við, að unnt sé að reka þessi atvinnufyrirtæki á eðlilegan hátt og þau geti endurnýjað sig. Því miður sýnist það vera svo, að á sama tíma sem fyrirhugað er að ráðast í svo mikla fjárfestingu í fiskiskipum og fiskíðnaði og raun ber vitni hefur sigið mjög á ógæfuhlið um afkomuhorfur sjávarútvegsins á landinu á undangengnu ári. Þrátt fyrir síhækkandi verðlag á fiskafurðum á erlendum mörkuðum og meira heildarverðmæti sjávarafurða en nokkru sinni hefur nú síðustu mánuði ársins orðið að grípa til þess ráðs að greiða úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins upphæð, sem nemur 88 millj. kr., áætlað, til þess að endar náist saman í rekstri útgerðar og fiskvinnslu, svo sem sjá má á stjfrv., sem liggur fyrir hv. Alþ. Hér er einungis um tíunda hluta ársaflans að ræða, þannig að miðað við svipuð aflabrögð og nú eru og líklegt útflutningsverð má búast við, að mörg hundruð millj. kr. skorti til þess, að sjávarútvegurinn nái endum saman á næsta ári. Benda má á í því sambandi, að samið hefur verið um 6% grunnkaupshækkun frá 1. marz n.k. og að búast má við öðrum verulegum tilkostnaðarhækkunum, auk þess sem flestir kunnugir telja, að meðalhækkun á útflutningsverði sjávarafurða verði mun minni en á yfirstandandi árí og miklu minni en varð á árunum 1970 og 1971. Ástæðurnar fyrir því, að svo er komið um almennar afkomuhorfur í sjávarútvegi, eru fyrst og fremst tilkostnaðarhækkun, sem talin er nema allt að 40% á einungis tæpu ári, og að nokkru er hér um að ræða rýrari afla en á algerum metárum á nokkrum fisktegundum. Að mínum dómi verður að horfa á þann vanda, sem nú blasir við í sjávarútveginum, frá þeim sjónarhóli, að verið er að ráðast í þá stórfelldu fjárfestingu, sem raun ber vitni. Sá vandi er vitanlega miklu meiri en verið hefði að öðrum kosti. Ekki dugir því að láta sem hann sé ekki til. Við verðum að horfast í augu við hann og leysa hann á einhvern hagkvæman hátt. Að öðrum kosti fáum við ekki nýtt til lengdar þau afkastamiklu grundvallaratvinnutæki, sem hér um ræðir. Ég vil því vænta greinargóðra svara frá hæstv. sjútvrh. við þeim spurningum, sem ég hef lagt fyrir hann á þskj. 32, þannig að þingheimur og þjóðin öll geti gert sér glögga grein fyrir því, hvernig horfir um afkomu þessa mikilvæga atvinnuvegar.



Herra forseti. Ég vil fyrst taka fram í tilefni af þessari fsp., að skip þau, sem hér er spurt um, eru ekki keypt af ríkinu og er ekki ætlazt til þess, að ríkið reki þau, og því er það ekki fyrst og fremst ríkisins að gera áætlanir um rekstur þeirra, geldur þeirra, sem kaupa skipin og eiga að reka þau. Þáttur ríkisins í sambandi við kaup þessara skipa, eins og reyndar annarra fiskiskipa í landinu, er sá, að ríkið veitir tiltekna lánafyrirgreiðslu, en síðan er það val hinna einstöku útgerðaraðila, hvort þeir vilja notfæra sér þessa fyrirgreiðslu eða ekki. Það er því fyrst og fremst um það að ræða, að hinir einstöku aðilar geri þessar áætlanir, sem hér er verið að spyrja um. Þannig hefur þessu verið varið jafnt í sambandi við almenna fiskibáta og í sambandi við togarakaup á undanförnum árum og fram til þessa dags. En þó að málið flokkist þannig ekki beint á venjulegan hátt undir hið opinbera eða ríkið, hafa verið gerðar áætlanir nokkrum sinnum um rekstur togara og annarra fiskiskipa, og þær áætlanir hafa auðvitað nokkrum sinnum verið endurskoðaðar miðað við breyttar aðstæður. Svar mitt við þeirri fsp., sem hér liggur fyrir, aðalspurningunni, hvort gerðar hafi verið af hálfu opinberra aðila áætlanir um afkomu skuttogara, þeirra sem nú eru í smíðum, er því það, að slíkar áætlanir hafa verið gerðar nokkrum sinnum. En ég vitna til þess, að þær hafa auðvitað fyrst og fremst verið gerðar af kaupendum skipanna og þeim, sem eiga að reka skipin. Þá er spurt: „Við hvaða aflamagn er miðað og meðalverð á afla, þegar tekjur eru fundnar?“ Þær áætlanir, sem gerðar hafa verið um þetta efni, eru miðaðar við margbreytilegar forsendur, þ.e.a.s. aflamagnið í hinum einstöku dæmum er mjög mismunandi, að því er varðar bæði stærri og minni skip. Nýjustu áætlanir miða við það, að stærri togararnir hafi afla um 4000–4500 tonn á ári, en um minni togarana er miðað við aflamagn frá 2500 tonnum á ári upp í 3500 tonn á ári. Þá er spurt: „Nægja tekjur til þess að mæta útgerðarkostnaði miðað við núgildandi kaupgjald og verðlag?“ Það fer í rauninni alveg eftir því, hvaða meginforsendur þar eru lagðar til grundgrundvallar. Hér er um mjög breytilegar tölur að ræða, í fyrsta lagi, eins og ég minntist á, um aflamagnið, í öðru lagi um mannfjölda, sem endanlega verður ákveðið, að skuli vera á þessum skipum, en um það hefur ekki endanlega verið samið enn, og síðan kemur auðvitað til fiskverð, en að nokkru leyti er það óþekkt, svo sem í sambandi við landanir erlendis. En í sambandi við áætlanir, sem miða við um 4000 tonna afla á stóru skipin og um 3000 tonna afla í minni skipin og það verðlag, sem helzt verður gengið út frá nú, og þá verða menn einnig að gera sér reglur um mannfjölda á skipunum og fara eftir því, sem menn vita þar bezt, þá má telja, að þessi skip, bæði minni skipin og stærri skipin, standi undir eðlilegum fjármagnskostnaði. Þá er í þriðja lagi spurt: Hversu miklu nema tekjur umfram gjöld eða gjöld umfram tekjur?“ Þessu er í rauninni svarað með því, sem ég hef sagt. Það fer alveg eftir því, hvaða meginforsendur eru lagðar til grundvallar. Þarna getur verið um rekstrarhagnað að ræða, og það getur líka verið um rekstrartap að ræða, eftir því hvað þarna er lagt til grundvallar um aflamagn fyrst og fremst. Þá er spurt í fjórða lagi: „Hve hár er árlegur áætlaður fjármagnskostnaður vegna skipanna?“ Fjármagnskostnaður stóru skipanna er talinn nema um 15 millj. kl. á fyrsta ári, en á fimmta ári um 11.7 millj. kr. Á minni skipunum er fjármagnskostnaður talinn vera 12.7 millj. á fyrsta ári, en um 9.7 millj. á fimmta ári. Þá er spurt: „Hver er talin hæfileg upphæð árlegra afskrifta þeirra?“ Afskriftir stóru skipanna hafa verið taldar frá 6 og upp í 8.7 millj. kr. eftir dýrleika skipanna, en minni skipanna frá 5.1 og upp í 6.1 millj., líka eftir verði skipanna skiljanlega. Þá er spurt: „Hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að afla fjár til fiskveiðasjóðs til þess að standa straum af fjármögnun umræddra skipa?“ Gert hefur verið ráð fyrir því að afla fiskveiðasjóði tekna eða lánsfjár í samræmi við þessi skipakaup frá ári til árs að langmestu leyti, en ekki með heildarlántöku fyrir allt tímabilið. Með þessu hef ég svarað meginatriðunum í þessari fsp., en um fsp. mætti svo margt segja að öðru leyti. Ég hygg, ef hv. fyrirspyrjandi vill afla sér frekari upplýsinga um málið en hægt er í rauninni að gefa í slíkum fsp: tíma sem þessum, þá geti hann auðveldlega fengið það í sjútvrn., því að þar liggja fyrir margvíslegar og margbreytilegar áætlanir um þessi efni, sem ég tel mjög þýðingarlítið að fara að lesa hér upp, enda ynnist tími ekki til þess. En varðandi þýðingarmesta atriðið, afkomuna, af því að hv. fyrirspyrjandi lagði hér áherzlu á það, að hann væri að spyrja um afkomumöguleika þessara skipa, um afkomu skipanna, þá vil ég segja, að það atriði, sem hér ríkir mest óvissa um, er aflamagn þessara skipa. Þegar nú eru gerðar áætlanir um, að þessi skip ættu að hafa ársafla, stærri skipin, 4000–4500 tonn, þá má gjarnan hafa í huga, að okkar gömlu togarar veiddu hér árum saman yfir 6000 tonn á ári. En afli þeirra hefur verið mjög breytilegur, og á þessu árí má búast við því; að afli fari niður fyrir 3000 tonn. Um afla minni skipanna vitum við minna, en þó höfum við gert út nokkur minni skip einnig á þessu ári, - skip, sem eru talsvert miklu minni en þessir svokölluðu minni togarar, sem við erum hér að ræða um, - skip, sem eru í kringum 320 rúmlestir að atærð, en þessir minni togarar, sem við tölum um, eru 450–500 rúmlestir að stærð og miklu betur útbúnir. Þau minni skip, sem við höfum nú, munu hafa ársafla, sem er yfir 3000 tonn, og sýnist því í rauninni ekki ýkja óvarlegt að áætla, að þessi nýju og fullkomnari skip ættu að geta haft 3000 tonna ársafla eða meira. En eins og ástatt er á okkar fiskimiðum nú, er mjög erfitt að, koma með staðgóða spádóma um það, hvert muni verða aflamagnið. Þessi eru mín aðalsvör við þessari fsp., og vænti ég, að það nægi hv. fyrirspyrjanda, en það, sem á kann að vanta, getur hann síðan fengið í ýmsum frumgögnum, sem liggja um málið í rn.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svörin. Ég verð að játa, að mér fannst þau nú heldur óákveðin öllsömul, og ég gat ekki fundið annað, og ég býst við, að hv. þm. séu sammála mér um það, að það sé því miður svo, að það hafi mátt lesa það út úr ræðu hæstv. ráðh., að það hafi of litlar áætlanir verið gerðar um, hvernig eigi að fara að því að ná endum saman við rekstur þess mikla skipaflota, sem við erum nú að kaupa. Hæstv. ráðh. sagði í upphafi ræðu sinnar og vildi eiginlega afsaka það, að það hafi ekki verið gerðar meiri áætlanir um þetta en raun hæri vitni, af því að ríkið ætlaði sér ekki að reka þessi skip, það ætlaði sér að lána til þeirra, en ekki reka þau, það væru einkaaðilar, sem ætluðu að reka þau. Ég held, að allir hv. þm. hafi vitað um þetta, en jafnt þá líka, að það væri yfirleitt gerð sú krafa, þegar lánað er til fyrirtækja úr opinberum sjóðum, að það sé gert ráð fyrir því og það sé hægt að sýna fram á það með áætlunum, að viðkomandi fyrirtæki beri sig. Mér virtist á öllu máli hæstv. ráðh., að það væru ekki til greinargóðar áætlanir um þetta efni. Hann talaði mikið um óvisst aflamagn. Það er alveg hárrétt, að gera þarf ráð fyrir ýmsum forsendum í slíkum áætlunum, og þær geta aldrei verið þannig, að það sé hægt 100% að fullyrða um neitt í sambandi við þetta, en þær geta verið mjög mikilvægur leiðbeinandi þrátt fyrir það. En þrátt fyrir þessa óvíssu og það, að ekki hafa verið gerðar meiri áætlanir um þetta hjá opinberum aðilum en raun ber vitni, þá treysti hæstv. ráðh. sér til að segja það statt og stöðugt, að skipin mundu standa undir fjármagnskostnaði. Ég vona, að það reynist rétt, að skipin standi undir því, en ég gat ekki með neinu móti komið því dæmi heim og saman, hvernig hæstv. ráðh. gat fullyrt þetta, miðað við það, sem hann sagði hér. Ég vil benda á, að á tíma fyrrv. ríkisstj. voru gerðar eins góðar áætlanir og hægt var að gera um það, hver yrði afkoma bæði stærri og minni skuttogara miðað við þáverandi verðlag, og þær áætlanir lágu fyrir og sú reynsla, sem af því var hægt að draga, þannig að ég held, að hér hafi verið slaklega að unnið.



Herra forseti. Mér sýnist, að hv. fyrirspyrjandi hafi enn ekki gert sér grein fyrir því, hvernig þessi mál eru í raun og veru. Ég fyrir mitt leyti hefði talið það allundarlegt, ef ég hafði verið spurður um það nú, hvort ríkisstj. væri búin að gera rekstraráætlun fyrir þá báta, sem Einar Sigurðsson, nefndur ríki, er að láta smíða norður á Akureyri. Það væri í rauninni nákvæmlega eins spurning og hann kemur fram með hér. Það er ekki beint í verkahring ríkisins að gera rekstraráætlanir fyrir einkaatvinnulífið í landinu, það gera menn sjálfir. Ég hef átt aðild að útgerðarfélagi, sem sótti um það til lánastofnana að kaupa skuttogara, og þetta félag lagði að sjálfsögðu fram sína rekstraráætlun og varð að ræða hana við forustumenn lánasjóðsins og ríkisvaldsins. Þessi rekstraráætlun þeirra, sem eru að kaupa, þarf ekki að vera eins og sú rekstraráætlun, sem ríkið kann að gera sér til glöggvunar. En það er nú svo, að það virðist vera afskaplega erfitt fyrir ýmsa þá, sem sérstaklega prédika það nú mikið, að það eigi að vera einkarekstur í landinu, að gera mun á því, hvað er einkarekstur og hvað er rekstur ríkisins. Ég álít, að í þessum efnum hafi það verið gert af opinberri hálfu, sem við er að búast. Lánasjóðirnir hafa yfirfarið þær áætlanir, sem borizt hafa frá einstaklingum og útgerðarfélögum, og þeir hafa reynt að gera sínar áætlanir um þennan rekstur, eins og tök hafa verið á og með þær mjög svo breytilegu forsendur, sem hér er um að ræða, og það hafa opinberar stofnanir líka gert, og áætlanirnar hafa verið endurskoðaðar nokkrum sinnum. En hitt má öllum ljóst vera, sem þekkja til þessara mála, að það er erfitt að gera áætlanir af mikilli nákvæmni um rekstur af þessu tagi, á meðan slík óvissa ríkir, sem nú er hjá okkur varðandi líklegt aflamagn, og meðan enn eru ekki til samningar einu sinni um mannafjölda á skipunum, því að það hefur auðvitað úrslitaáhrif á afkomu þessa rekstrar, um hve marga menn er að ræða á hverju skipi. En þrátt fyrir þetta hafa verið gerðar mismunandi áætlanir, sem sýna auðvitað ýmist tap eða gróða. En svo sagði hv. þm., að samt sem áður, þó að ég hafi haft alla þessa fyrirvara á, þá treysti ráðh. sér, segir hann, að segja, að skipin mundu standa undir fjármagnskostnaði. Það auðvitað sagði ég aldrei. Ég sagði, að miðað við það, að afli hinna stærri skipa væri 4000–4500 tonn á ári og afli minni skipanna um 3000 tonn á ári, miðað við núverandi aðstæður, þá ættu þau að geta staðið undir sínum rekstri. Það var þetta, sem ég sagði. Þetta er sú ályktun, sem ég dreg af þeim áætlunum, sem liggja fyrir. En þó gæti þetta farið á annan veg, ef samningar um mannfjölda yrðu langt frá því, sem ég hef gert mér grein fyrir. Það er ábyggilegt, að opinberir lánasjóðir fara yfir þessar áætlanir og reyna að glöggva sig á þeim, en það hefur hins vegar ekki verið beint verkefni ríkisstj. til þessa að fara ofan í allar þær áætlanir, sem lánastofnanir fá varðandi þá fyrirgreiðslu, sem lánastofnanir veita. En eins og ég hef sagt hér áður, þá getur hv. fyrirspyrjandi og hvaða þm. sem er fengið að skoða þær áætlanir, gamlar og nýjar, sem fyrir liggja um þessi mál, því að hér vinnst ekki tími til þess að lesa upp þann bunka. En ég þykist hafa svarað þessum fsp. eins og tilefni er til og miðað við aðstæður.

v Fyrirspyrjandi (Lárus Jónsson): Herra forseti. Síðari fsp. mín til hæstv. sjútvrh. á þskj. 32 er um afkomu hraðfrystihúsa. Ég gerði nokkra grein fyrir þeirri fsp. hér, þegar ég ræddi fyrri fsp., og tel ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um ástæðurnar fyrir því, að ég ber hana fram, en vænti svara frá hæstv. ráðh.



Herra forseti. Spurt er: „Hafa verið gerðar áætlanir um fjárfestingarþörf hraðfrystiiðnaðarins vegna endurnýjunar, stækkunar og aukinna hreinlætiskrafna?“ Að áætlanagerð um þetta efni er nú unnið í Framkvæmdastofnun ríkisins, þar sem gert er ráð fyrir því, að um meiri nákvæmni geti verið að ræða en í þeim frumdrögum að áætlun varðandi þessi efni, sem gerð hafa verið. En í þeirri athugun, sem fram hefur farið að undanförnu, hafa menn reynt að safna saman ýmiss konar upplýsingum varðandi kostnað í þessu sambandi, og þær upplýsingar, sem fyrir liggja, eru í aðalatriðum þessar, og vík ég þá að hverri spurningu út af fyrir sig. Það er a-liður: „Hve mikla heildarupphæð er um að ræða næstu 3 ár“ - í sambandi við þessa fjárfestingarþörf hraðfrystiiðnaðarins í landinu? Það er ekki hægt að tilgreina sérstaklega fyrir næstu þrjú ár, því að það er aðeins um það að ræða, hve mikill þessi heildarkostnaður sé, hvort hann dreifist nákvæmlega á 3 ár eða 4, er enn ekki hægt að segja, það fer auðvitað eftir fjárhagslegri getu aðilanna. Það hefur verið gert ráð fyrir því, að framkvæmdir í frystihúsum landsmanna, sem sérstaklega eru flokkaðar undir hollustuháttarframkvæmdir, geti numið 1500–1600 millj, kr. En það er tekið fram af þeim aðilum, sem hafa áætlað þetta, að hér getur verið um talsverðar skekkjur að ræða, því að hér er byggt á meira og minna ófullkomnum áætlanagerðum frá hverjum einstökum aðila, sem hér á hlut að máli, þar sem þeir hafa sjálfir ekki látið fullvinna áætlanir sínar um nauðsynlegar framkvæmdir. Í öðru lagi er spurt: „Hafa verið gerðar ráðstafanir til fjárútvegunar í þessu skyni?“ Það er gert ráð fyrir því, að fiskveiðasjóður hafi árlega til fjármagn til þess að mæta lánsþörf þessara framkvæmda, og þannig hefur það verið á þessu ári og þannig er gert ráð fyrir því á næsta ári, en á Yfirstandandi ári er reiknað með, að lán til frystihúsanna, aðallega í þessu skyni, verði nokkuð yfir 300 millj. kr., en á næsta ári, er áætlað, að slík lán geti orðið um 400 millj. kr. En það verður að segja eins og er, að þarna blandast alltaf nokkuð saman lán út á framkvæmdir, sem eru flokkaðar beinlínis vegna- hollustuháttaframkvæmda, og lán vegna annarra meiri háttar endurbóta og stækkana, sem stundum eiga sér stað jafnhliða í húsunum. Rétt er að bæta við það, sem ég hér hef sagt um heildarkostnaðinn í sambandi við hollustuháttaframkvæmdir, sem ég nefndi 1500–1600 millj., þá hefur verið áætlað, að auk þess yrði um heildarkostnað að ræða, sem væri 600–700 millj. kr., sem rétt væri að flokka undir nýbyggingar og stækkanir, en fylgja með þessum framkvæmdum að talsverðu leyti. Og auk þess hefur verið lauslega áætlað, að framkvæmdir tilheyrandi þessum málum, sem mundu verða aðallega kostaðar af sveitarfélögum, gætu numið 500–750 millj. kr., þannig að heildarkostnaður í þessum efnum gæti verið samanlagt 2950 millj. kr. Þá er spurt: „Hafa verið gerðar arðsemisáætlanir fyrir hraðfrystiiðnaðinn að þessum framkvæmdum loknum?“ Mér er ekki kunnugt um, að slíkar áætlanir hafi verið gerðar. Það hafa að sjálfsögðu verið gerðar áætlanir um rekstur hinna einstöku frystihúsa og rekstraraðstaða þeirra metin, þegar þau hafa sótt um lán til fiskveiðasjóðs, svo að varðandi þau hús, sem þegar hafa fengið afgreiðslu hjá fiskveiðasjóði og eru sumpart búin eða eru í framkvæmdum í sambandi við þessi mál, hafa verið gerðar áætlanir. En varðandi arðsemisáætlanir um rekstur hinna húsanna, sem enn hafa ekki sent inn lánbeiðni og enn hafa ekki að fullu ákveðið, hvernig þau vilja bregðast við þessum málum, hafa þær ekki verið gerðar, svo að mér sé kunnugt um, enda sýnist erfitt að gera slíkar áætlanir. Og síðasta spurningin: „Ef svo er, hver er áætluð rekstrarniðurstaða hraðfrystihúsanna næstu 3 ár miðað við nýákveðið fiskverð, kaupgjald eftir grunnkaupshækkun á næsta ári og áætlað verðlag næsta árs?“ Hún fellur í rauninni niður með þessu, því að það er ekki hægt að setja þetta dæmi upp, fyrr en þá fyrir liggur, hversu kostnaðarsamar þessar framkvæmdir verða í hverju einstöku tilfelli. Mér er ekki heldur kunnugt um, að gerðar hafi verið neinar áætlanir um rekstur frystihúsanna á þeim grundvelli, að miðað hafi verið við nokkur ár fram í tímann. Þær áætlanir, sem gerðar hafa verið og hafa verið nánast úttekt á rekstri frystihúsanna, hafa verið miðaðar við yfirstandandi ár og næstkomandi ár. Slíkar áætlanir hafa verið gerðar eða spár um það hafa verið gerðar af hagrannsóknastofnuninni, en þær eru í rauninni ekki áætlanir af þeirri gerð, sem hér er spurt um. Ég hef þá svarað því, sem í rauninni er hægt að svara í sambandi við þessa fsp.



Herra forseti. Ég þakka hæstv, ráðh. svörin. Ég hygg, að það sé alveg ljóst af svörum hans, þegar þau eru tekin í samhengi við báðum þeim meginspurningum, sem ég lagði fyrir hæstv. ráðh., að það er ríkisstj. algerlega ókunnugt, hvort verður hægt að reka grundvallaratvinnugreinar landsmanna á næstu árum. Um það hafa ekki verið gerðar áætlanir, og þetta er ríkisstj., sem hefur sagt okkur hér, hv. alþm., að hún hygðist koma á heildarstjórn efnahagskerfisins með áætlanagerð og skynsamlegum ákvörðunum, sem væru teknar í samræmi við þær. Ég held, að afkoma togara og afkoma hraðfrystihúsa og horfur á því, hver sú afkoma sé, sé ekkert minna en grundvallaratriði, þegar verið er að taka ákvarðanir um eitt og annað, sem varðar alla efnahagsstjórn, hvorki meira né minna, og að hafa ekki einhverjar hugmyndir um það, hver afkoma þessara fyrirtækja verði, hljóti að gera ríkisstj, gersamlega ófæra um að taka skynsamlegar ákvarðanir í efnahagsmálum yfirleitt. Ég vil fagna því, að það hefur komið greinilega í ljós hér á hv. Alþ., að þessar grundvallarforsendur fyrir heilbrigðri efnahagsstjórn hjá núv. ríkisstj. brestur gersamlega.



Herra forseti Mér þótti það alveg sýnt, þegar ég sá þær fyrirspurnir, sem hér lágu fyrir frá hv. fyrirspyrjanda, að það vakti annað fyrir honum en að fá svör við þessum einkennilegu spurningum beint. Hann segir nú, að þar sem ríkisstj, viti ekki nákvæmlega um það, hver muni verða rekstrarafkoma útgerðarfyrirtækja á komandi árum, þá sé sýnilegt, að hún geti ekki tekið neinar skynsamlegar ákvarðanir í efnahagsmálum. Hv. þm. veit það auðvitað ekki, þó að hann hafi stutt fyrrv. ríkisstj., að áætlanir af þeirri gerð, sem hann er að spyrja um, hafa aldrei verið gerðar, - aldrei. 



Herra forseti. Það er augljóst mál. að framkvæmdir í sambandi við endurbætur frystihúsanna vegna aukinna krafna um hollustuhætti kosta stórfé, og það er reyndar fyrst og fremst það mál, sem ég tel, að hefði átt að koma sérstaklega fram í sambandi við þessa fsp. Enda þótt endanleg könnun hafi enn ekki átt sér stað, er ljóst af þeim upplýsingum, sem þegar liggja fyrir, að hér er um mjög stórt mál að ræða frá fjárhagslegu sjónarmiði. Af kunnugum mönnum er talið, að hér sé um miklu stærra fjárhagsmál að ræða en ég tel, að komið hafi fram hjá hæstv. sjútvrh. í svörum hans hér áðan. Það er rétt, að það er ekki búið að kanna þetta mál neitt til fullnustu. En það hafa þó átt sér stað áætlanagerðir og kannanir af hendi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna annars vegar og einnig af hendi forsvarsmanna Sambands ísl. samvinnufélaga fyrir þeirra frystihús. Þær tölur, sem þar komu fram, voru miklu hærri en hæstv. ráðh. nefndi. Vitanlega eru þær tölur byggðar á því, sem eigendur frystihúsanna gerðu ráð fyrir, að þyrfti að gera í þessu sambandi. Að hve miklu leyti það er raunhæft, skal ég ekki segja um. En ég er ekki búinn að sjá, að sú könnun, sem Framkvæmdastofnun ríkisins lætur gera, verði miklu raunhæfari en þessar áætlanir, sem Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna lét gera og Samband ísl. samvinnufélaga. Hitt er svo rétt, að það getur verið álitamál í mörgum tilfellum í þessu sambandi, að kostnaðurinn við að endurbæta og koma á nauðsynlegum endurbótum í hollustuháttum verði það mikill í sumum tilfellum, að það svari ekki kostnaði að ráðast í þær framkvæmdir við sum húsanna, vegna þess að þau séu svo léleg fyrir. Þá verður auðvitað dæmið enn stærra og ef þetta á sér stað á þeim stöðum úti á landi, þar sem viðkomandi frystihús eru einu atvinnutækin, sem um er að ræða í byggðarlaginu, því að þá er ekkert um annað að gera en hyggja upp frá grunni. Þær upplýsingar um fjármagnsþörf, sem ég hef í þessum efnum, eru a.m.k. tvöfalt hærri en hæstv. ráðh. gat um áðan í svari sínu við fyrirspurn. Það á svo eftir að koma í ljós, hvað rétt reynist. En ég hygg, að sú upphæð, sem ég hef nefnt, verði nær raunveruleikanum heldur en það, sem hæstv. ráðh. gat um áðan. Hitt er annað mál að hafa nægjanlegt fjármagn til þess að koma þessu í framkvæmd. Hæstv. ráðh. talaði um 300 millj. kr. í ár, en ég hygg, að það sé ekki eingöngu í sambandi við hollustuhættina, heldur einnig í sambandi við aðrar endurbætur frystihúsanna, eins og hæstv. ráðh. benti á. Það er hins vegar augljóst mál, að þar sem um svo stórt mál fjárhagslega er að ræða eins og hér hefur komið fram, þá duga engar 130 eða 300 millj. kr. á ári, nema við fáum því lengri umþóttunartíma í sambandi við löggjöf, sem á að setja í Bandaríkjunum eða annars staðar, ef við fáum leyfi til að vera í 10 ár að brölta við þetta, þá getur það verið í lagi, en ef því á að verða lokið innan þriggja ára eða svo, fjögurra ára, þá verður upphæðin að hækka verulega frá því, sem verið hefur.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svofellda fsp. á þskj. 40 til hæstv. forsrh. sem ráðh. Framkvæmdastofnunar ríkisins: „Er áformað, að flug- og hafnamál verði tekin í samgönguþátt Norðurlandsáætlunar á næsta ári svo sem Fjórðungssamband Norðlendinga hefur lagt áherzlu á?“ Í tilefni af þessari fsp. vil ég rifja upp, að á árinu 1969 var unnið að stefnumörkun um samgönguþátt Norðurlandsáætlunar frá hálfu heimaaðila í samráði við Efnahagsstofnunina. Fyrsta opinbera stefnumörkunin í þessu efni var gefin út að loknu fjórðungsþingi haustið 1969. Skýrt var þá tekið fram, að það væri stefnt að áætlanagerð um alla þrjá þætti samgöngumálanna, þ.e.a.s. vega-, flug- og hafnamál. Undirbúningi að áætlanagerðinni var síðan haldið þannig áfram allt fram á yfirstandandi ár. Til marks um það skilst mér, að Framkvæmdastofnunin hafi gert till, um, að varið yrði um 150 millj. kr. í vegaframkvæmdir, 34 millj. kr. í hafnir og 14 millj. kr. í flugvelli árið 1972. Þetta var gert, eftir að núv. hæstv. ríkisstj. var setzt að völdum, þ.e.a.s. í febrúar á yfirstandandi ári. Þegar frv. um heimild til handa ríkisstj. til að afla fjár til framkvæmdaáætlunar fyrir yfirstandandi ár var til meðferðar hér á hv. Alþ. í marz s.l., kom hins vegar í ljós, að ríkisstj. gerði ráð fyrir að afla 100 millj. kr. til samgönguþáttar Norðurlandsáætlunar og einvörðungu til vegaframkvæmda. Hér var um algera kúvendingu að ræða frá því, sem heimamenn höfðu stefnt að, svo og Efnahagsstofnunin fyrir hönd fyrrv. ríkisstj. Auk heldur virðist þessi stefnubreyting einnig hafa komið til þrátt fyrir þá staðreynd, að hin nýja Framkvæmdastofnun ríkisins hafi lagt til, að stefnu heimamanna og fyrrv. stjórnvalda yrði fylgt í þessu efni. Fjórðungssamband Norðlendinga hefur, sem eðlilegt er, risið öndvert gegn þessari stefnubreytingu um gerð samgönguþáttar Norðurlandsáætlunar og gert harðorðar samþykktir um, að þessu yrði kippt í lag. Þannig voru eftirgreindar till. samþykktar á fjórðungsþingi 4.–5. sept. s.l. á Akureyri: „Fjórðungsþingið harmar þá málsmeðferð, að ekki var hægt að hefja framkvæmdir í flugvallarþætti Norðurlandsáætlunar á þessu ári, og gerir þá ófrávíkjanlegu kröfu, að í framkvæmdaáætlun 1973 verði tekið með fjármagn til flugvalla sem upphaf flugmálaþáttar samgönguáætlunar Norðurlands.“ Einnig segir svo í samþykktum fjórðungsþings. „Fjórðungsþing Norðlendinga gerir þá kröfu, að í framkvæmdaáætlun 1973 verði teknar með fjárveitingar til hafnarmálaþáttar samgönguáætlunar Norðurlands sem byrjun á þessari áætlun.“ Í þessu sambandi vil ég gjarnan geta þess, að full samstaða er heima fyrir um eðlilegan áfanga í flug- og hafnamálaþætti samgönguáætlunarinnar og undirbúningur var kominn það langt á veg í samvinnu Fjórðungssambands Norðurlands og Framkvæmdastofnunarinnar og samgrn., að framangreindar till. lágu fyrir í febr. s.l. eða nokkru áður en framkvæmda- og fjáröflunaráætlun ríkisins kom til kasta hv. Alþingis. Ég valdi þann kost að bera fram stutta spurningu um þetta til hæstv. forsrh. til þess að fá ótvírætt úr því skorið, hvort núv. hæstv. ríkisstj. hyggst framkvæma samgönguþátt Norðurlandsáætlunar á sama hátt og fyrrv. stjórnvöld höfðu undirbúið að ósk heimamanna. Þar sem spurningin er afar einföld, geri ég ráð fyrir að fá ótvírætt svar. Verði svarið á hinn bóginn ófullnægjandi, þykir mér svo mikið í húfi, að einsýnt sé að freista þess að taka málið upp á annan hátt hér á hv. Alþ., þannig að þm. geti tjáð hug sinn til þess.



Herra forseti. Frá Framkvæmdastofnuninni, áætlunardeild, hefur mér borizt svo hljóðandi svar við fsp. hv. þm.: Unnið er að tillögugerð um, að hafnir og flugvellir komi inn í Norðurlandsáætlun á árinu 1973. Miðað er við, að 25 millj. kr. fari í Norðurlandsáætlun í hvorn þátt á því ári. Helztu fyrirhugaðar framkvæmdir í flugvöllum eru við nýjan flugvöll á Sauðárkróki, á Blönduósi og flugbrautarljós á Húsavík og viðar. Í hafnamálum eru fyrirhugaðar framkvæmdir á Skagaströnd, Hofsósi, Siglufirði og Ólafsfirði. Þessar framkvæmdir eru enn á tillögustigi, og endanleg ákvörðun hefur ekki verið tekin um þær. Þá hafa þær ekki enn verið bornar undir Fjórðungssamband Norðlendinga.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin og fagna því, að mál þetta er komið á þann rekspöl, sem kom fram í svari hæstv. ráðh. Ég vænti þess, um það verði ekki látið þar við sitja og aflað verði fjár til þessara framkvæmda í framkvæmda- og fjáröflunaráætlun ríkisstj.



Herra forseti. Meðan ég veitti menntmrn. forstöðu, fól ég þáverandi formanni útvarpsráðs Benedikt Gröndal, þáverandi og núverandi útvarpsstjóra Andrési Björnssyni og dr. Þórði Eyjólfssyni fyrrv. hæstaréttardómara að semja frv. að nýjum útvarpslögum. Jafnframt fól ég þeim að semja nauðsynlegar reglugerðir, og var það nýmæli varðandi lagaundirbúning. Frv. þetta var samþ. á Alþ. vorið 1971 með tiltölulega mjög litlum breyt., enda mjög vandlega undirbúið. Í framhaldi af því þurfti auðvitað að gera smávægilegar breyt. á reglugerðunum, en höfundar Frv. höfðu samið vandaðar reglugerðir um útvarpsreksturinn almennt, um fréttir og auglýsingar. Ég taldi ekki rétt, að gefa þessar reglugerðir út skömmu fyrir kosningar, heldur væri, rétt, að fyrst yrði kosið nýtt útvarpsráð, svo sem gera átti að loknum kosningum samkvæmt nýju lögunum, en reglugerðirnar yrðu síðan gefnar út. Nú er hins vegar liðið hálft annað ár síðan nýju útvarpslögin komu til framkvæmda og meira en ár, síðan nýtt útvarpsráð var kosið, en reglugerðirnar hafa ekki verið gefnar út enn. Þessar reglugerðir mundu hins vegar auka mjög öryggi í starfsháttum Ríkisútvarpsins. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrjast fyrir um, hvað valdi drættinum á útgáfu þeirra.



Herra forseti. Fyrirspurn hljóðar svo: „Hvers vegna hefur ekki enn verið sett reglugerð um framkvæmd útvarpslaga, nr. 19 frá 5. apríl 1971, eins og fyrir er mælt í 25. gr. nefndra laga?“ Svar mitt er svo hljóðandi: Af orðalagi fsp. mætti ráða, að í 25. gr. útvarpsl. sé menntmrh. fyrirskipað að setja reglugerð skv. lögunum og þá jafnvel innan einhvers ákveðins tíma. Til þess að girða fyrir misskilning er rétt að geta þess strax, að í 25. gr. er einungis venjulegt orðalag, sem veitir ráðh. heimild til þess að setja nánari ákvæði um framkvæmd útvarpslaganna í heild eða einstakra kafla þeirra, en skyldar hann hvorki til að setja slíka reglugerð né til að setja hana innan einhvers ákveðins tíma. Þegar fyrrv. menntmrh. og fyrirspyrjandi skipaði n. 4. júlí 1969 til þess að endurskoða gildandi lög og reglugerðir um Ríkisútvarpið, var þess jafnframt óskað, eins og fyrirspyrjandi tók fram, að n. endurskoðaði allar reglur, sem settar höfðu verið um flutning dagskrár og frétta, og gerði till. um nýjar, ef nauðsynlegt yrði talið. N. skilaði drögum að reglugerð fyrir Ríkisútvarpið ásamt frv. til útvarpsl., en hins vegar hlaut sú reglugerðarsmíð vitanlega að miðast við frv. eins og n. gekk frá því, en ekki þær breyt., sem verða kynnu í meðferð Alþ. Útvarpslögin voru samþ. á Alþ. 1971 og staðfest af forseta Íslands 5. apríl sama ár. Hinn 3. ágúst 1971 fól menntmrhn. n., sem samdi frv., að semja reglugerð skv. lögunum, þ.e.a.s. að endurskoða sín fyrri reglugerðardrög. Drögum að slíkri reglugerð skilaði n. svo með bréfi 29. sept. í fyrra, en 19. júlí í sumar óskaði Ríkisútvarpið eftir breyt. á þessum reglugerðardrögum, að því er varðaði ákvæðið um innheimtu. Einnig hefur útvarpsstjóri, sem var einn af þremur nefndarmönnum, er sömdu reglugerðina, látið í ljós við rn., að hann teldi fyrir sitt leyti hyggilegra að sjá, hvernig ýmis ákvæði hinna nýju útvarpsl. reyndust í framkvæmd og hverra skýringa eða nánari ákvæða þyrfti við í reglugerð, í stað þess að hraða útgáfu reglugerðar, að fenginni lítilli sem engri reynslu af lögunum. Engu að síður hafði rn. í góðu samstarfi við útvarpsstjóra gengið frá reglugerð samkvæmt útvarpsl. í þann mund, sem fyrirspyrjandi bar fram fyrirspurn sína. Er því ekki einungis hægt að skýra fyrir honum gang málsins, eins og ég hef nú gert, heldur einnig að skýra honum frá því, að reglugerðin hefur nú verið undirrituð og verður birt á venjulegan hátt. Þó er því ekki að leyna, að bæði útvarpsstjóri og rn. telja enn svo litla reynslu fengna af ýmsum mikilvægum breyt., sem felast í lögunum, að því er varðar rekstur Ríkisútvarpsins, að gera megi ráð fyrir, að þessari reglugerð þurfi að breyta, áður en langt um líður. Þegar reglugerðardrögunum hafði verið skilað til rn. í fyrra, fól ég ráðuneytisstjóranum og deildarstjóra þeirrar deildar rn., sem fjallar um útvarpsmál. að athuga reglugerðardrögin og athuga, hvenær og með hvaða hætti reglugerð samkvæmt útvarpsl. skyldi gefin út. Hafa þeir haft fullt samráð við útvarpsstjóra unn meðferð málsins, og hef ég fallizt á það sjónarmið þeirra, að hin nýja útvarpslöggjöf sé um margt svo óreynd í framkvæmd, að ekki hafi verið ástæða til að hraða setningu reglugerðar meira en orðið er og að hafa verði í huga, að sú reglugerð, sem nú er sett, muni e.t.v. þurfa endurskoðunar við, áður en varir, og jafnvel lögin sjálf.



Herra forseti. Ég vil í sambandi við þessa fyrirspurn leyfa mér að heina fyrirspurn til hæstv. ráðh. varðandi afkomumöguleika Ríkisútvarpsins og sjónvarpsins á árinu 1973. Til okkar í fjvn. kom útvarpsstjóri, og því er ekki að leyna, að eins og staðan er í dag, vantar marga tugi millj., svo að endar nái saman hjá Ríkisútvarpinu og sjónvarpinu. Það kom fram hjá útvarpsstjóra, að það mundi tryggja rekstur Ríkisútvarpsins í heild, ef sett yrði reglugerð. Þá vildi ég forvitnast um, hvað er í vændum til þess að tryggja öruggan rekstur þessara stofnana, en gífurleg fjárhagsvandræði eru framundan hjá þeim skv. orðum útvarpsstjóra.



Herra forseti. Ég hef hér ekki gögn í höndum til þess að svara viðbótarfyrirspurn hv. 5. þm. Reykn. eins og vert væri. Það er laukrétt, sem útvarpsstjóri hefur tjáð honum, sem öðrum fjvn.- mönnum, að miðað við núverandi tekjugrundvöll eru mjög dökkar horfur um afkomumöguleika Ríkisútvarpsins á árinu 1973. En þeir velta auðvitað endanlega á þeim tekjustofnum, sem því verða ákveðnir á því ári, sem sagt afnotagjöldum sjónvarps og útvarps. því er ekki heldur að leyna, að afkoma Ríkisútvarpsins skerðist heldur við útgáfu þessarar reglugerðar, vegna þess að þar eru sett ákvæði um framkvæmd á ákvæðum útvarpsl., sem Alþ. hafði sett um nokkra eftirgjöf á afnotagjöldum. Fyrst og fremst munar þar annars vegar um fyrirheit, sem gefin voru, ekki í útvarpsl., heldur af þáv. ríkisstj., um lækkun og niðurfellingu afnotagjalda af tækjum í einkabílum, en annars vegar, að í útvarpsl. er kveðið á um, að þeir, sem hljóta uppbót á elli eða örorkulífeyri, skuli undanþegnir afnotagjöldum. Þetta rýrir enn tekjumöguleika Ríkisútvarpsins, og til þess verður auðvitað að taka tillit, þegar tekjustofnar þess verða ákveðnir á næsta ári.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós ánægju með þan tíðindi, sem hæstv. ráðh. hefur sagt, að allsherjarreglugerð um starfsemi Ríkisútvarpsins skv. nýju l. hafi nú verið gefin út. Það er að sjálfsögðu rétt, sem ráðh. segir, að þessi reglugerð er þess eðlis, að hún hlýtur að verða í áframhaldandi endurskoðun, og getur komið til greina, að það þurfi að gera á henni breytingar á næstunni. Hins vegar eru í þessari reglugerð mörg ákvæði um framkvæmdaratriði í stofnuninni, ekki sízt í sambandi við innheimtu, sem nauðsynlegt er að fá í' gildi. Því til viðbótar byggist á þessari reglugerð það starf, sem útvarpsráð og útvarpsstjóri eiga að vinna við það að setja reglur um fréttir, fréttaflutning og auglýsingar, sem eru með viðkvæmustu þáttum í starfsemi útvarpsins. Ég vænti þess, að hægt verði að vinna að þeim reglum. Liggja fyrir drög að þeim, sem þarf auðvitað að endurskoða á næstunni. Einnig þarf að balda áfram að fylgjast með þróun þessara mála og reynslu af hinni nýju löggjöf, en reglugerðum og reglum breytt, þegar reynslan gefur tilefni til þess.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans við fsp. minni og læt í ljós sérstaka ánægju yfir því, að reglugerðin skuli nú hafa verið gefin út. Ég vona, að fsp. mín um málið hafi átt einhvern þátt í því. Þótt það hafi ekki verið, þá er ég jafnglaður samt. Hins vegar er það misskilningur hjá hæstv. ráðh., að ákvæði 25. gr. séu eins og venjuleg heimildarákvæði til útgáfu reglugerðar. Algengasta orðalagið í löggjöf um reglugerðir er það, að ráðh. sé heimilt að gefa út reglugerð, þar sem kveðið sé á um nánari framkvæmd laga. Þetta er hv. þm. eflaust kunnugt. Þetta er langalgengasta orðalagið, ef gert er ráð fyrir reglugerð til þess að kveða nánar á um framkvæmdir um einstök atriði. En 26. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðh, setur með reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd laganna í heild eða einstaka kafla þeirra. Ákveða má í reglugerð, að brot gegn ákvæðum hennar varði refsingu skv. lögum.“ Fyrri setningin er tvímælalaust fyrirmæli til ráðh. um að gefa út reglugerð. Seinni setningin er heimild til hans um það að ákveða refsingu fyrir brot á ákvæðum laganna. Segja má, að úr því sem komið er sé þetta aukaatriði, og fjölyrði ég ekki meira um það. Ég endurtek aðeins ánægju mína yfir því, að reglugerðin skuli nú loksins vera komin, þó að ég hafi óskað þess, að hún hefði, útvarpsins vegna og hlustenda, komið allmiklu fyrr.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með, að það skuli vera búið að koma því í verk að gefa út reglugerð fyrir Ríkisútvarpið. En það var ekki það, sem kom mér til þess að standa hér upp, heldur að það hefur verið vikið að fjármálum Ríkisútvarpsins. Það er alveg rétt, sem hér hefur komið fram, að það er stór vandi á höndum í sambandi við fjármál Ríkisútvarpsins. Þetta hefur legið fyrir nú um nokkurt skeið. Eins og öllum er kunnugt, eru tekjur Ríkisútvarpsins fólgnar í afnotagjöldum annars vegar og auglýsingatekjum hins vegar. Það varðar miklu, hve þessar tekjur eru háar. En Ríkisútvarpið á það undir viðskiptavinum sínum, hvað tekjurnar af auglýsingunum eru háar, en hvað tekjurnar af afnotagjöldum eru háar, á Ríkisútvarpið undir stjórnvöldum landsins, ríkisstj. á hverjum tíma. Og það er rétt, að það komi hér fram, að í áætlunum Ríkisútvarpsins hefur verið gert ráð fyrir, að það þyrfti mun hærri afnotagjöld á þessu ári heldur en ríkisstj. hefur viljað heimila. Núna er afnotagjaldið fyrir þetta ár 1300 kr. fyrir hljóðvarp og 3100 kr. fyrir sjónvarp. En samkv. því, sem Ríkisútvarpið sjálft telur, hefðu þessi afnotagjöld þurft að vera á þessu ári 1700 kr. fyrir hljóðvarp í stað 1300 kr. og 4100 kr. fyrir sjónvarp í stað 3100 kr. Ég vil vekja athygli á því, að þetta getur ekki gengið svo til lengdar, að það sé jafnmikill munur á raunverulegum tekjum Ríkisútvarpsins og þeim tekjum, sem það þarf að hafa, miðað við þá starfsemi, sem er í dag. Og mér sýnist, að eins og málin standa nú, þá sé það alvarleg áminning til hæstv. ríkisstj. um að horfast í augu við þann vanda, sem hér er við að glíma.



Herra forseti. Fyrir nokkrum árum var tekinn upp sá háttur að greiða námsmönnum, sem lán hljóta úr Lánasjóði ísl. námsmanna, hluta lánsins þegar á hausti, m.a. til þess að auðvelda námsmönnum erlendis greiðslu skólagjalda við upphaf skólaárs og bæta aðstöðu námsmanna hér til þess að gangast undir próf. Í hittiðfyrra og í fyrra var um þriðjungi námslánanna úthlutað að hausti. Um s.l. mánaðamót eða 1. nóv. hafði hins vegar engu haustláni verið úthlutað. Skýringin var einfaldlega sú, að sjóðurinn hafði ekki fé til umráða til þess að hefja úthlutun haustlána. Sjóðurinn fær, sem kunnugt er, fé sitt úr ríkissjóði, sem lánsfé frá peningastofnunum, auk eigin tekna, þ.e.a.s. vaxta og afborgana af eldri lánum. Um s.l. mánaðamót hafði sjóðurinn ekki til ráðstöfunar nema 12 millj. kr. lánsfé frá Seðlabankanum, en það er sama upphæð og Seðlabankinn lánaði sjóðnum í fyrra. Aðrar peningastofnanir og ríkissjóður höfðu ekkert fé lagt til sjóðsins á þessu hausti. S.l. miðvikudag ákvað ég að leggja fram fsp. um þetta mál, þar eð það er mjög bagalegt fyrir námsmenn heima og erlendis að hafa ekki enn fengið nein haustlán. Ég skýrði hæstv. menntmrh. strax frá þessari fsp., eins og ég tel sjálfsagða kurteisi. Daginn eftir mun hæstv. ráðh. hafa efnt til eða látið efna til fundar með öðrum peningastofnunum en Seðlabankanum, og tveim dögum síðar var stjórn lánasjóðsins tilkynnt, að þessar peningastofnanir hefðu lofað sama láni og í fyrra, þ.e.a.s. 48 millj. kr. Væntanlega mun því sjóðurinn nú fá 60 millj. kr. til umráða og mun því geta hafíð úthlutun haustlána á næstunni í einhverjum mæli. Þetta er þakkarvert, þótt ég telji hafa orðið óeðlilega langan drátt á því, að haustlánveitingar væru teknar upp. En fjárhagsvandamál lánasjóðsins eru enn algerlega óleyst. Till. sjóðsstjórnarinnar fyrir árið 1973 eru um fjárveitingu að upphæð 493 millj. kr. Aukningin frá því í fyrra á sér þessar orsakir: Fjölgun námsmanna veldur 64 millj. kr. aukinni fjárþörf. Útvíkkun lánakerfisins veldur aukinni fjárþörf um 26 millj. kr. Hækkun hundraðstöluhlutfalls af svonefndri umframfjárþörf samkv. áætlun fyrrv. ríkisstj. úr 75% í 85% veldur 49 millj. kr. aukinni fjárþörf. Og að síðustu valda verðlagsbreytingar aukinni fjárþörf um 94 millj. kr. Samkv. fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. er gert ráð fyrir aðeins 273 millj. kr. fjárveitingu til Lánasjóðs ísl. námsmanna eða rúmlega helmingi af þeirri fjárupphæð, sem stjórn lánasjóðsins telur nauðsynlega. Heyrzt hefur, að ríkisstj. hyggist hækka fjárlagafrv.- töluna þannig, að lánsupphæðir lánasjóðsins þurfi ekki að lækka á næsta ári, en muni heldur ekkert geta hækkað frá fyrra ári. Ef þetta reynist rétt, hverfur hæstv. núv. ríkisstj. frá þeirri stefnu, sem ég gaf skýlausa yfirlýsingu um hér á Alþ. fyrir þrem árum fyrir hönd þáv. ríkisstj., þess efnis, að stefnt skuli að árlegri aukningu námsaðstoðar fram til ársins 1974, þannig að þá verði umframfjárþörf að fullu mætt. Þáv. stjórnarandstaða Lýsti yfir vilja sínum til hins sama, þannig að allur þingheimur var þá sammála um þessa stefnu. Ef reynslan við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1973 verður sú, að horfið verður frá þessari stefnu, ber mjög að harma það, og hlýtur málið þá að koma með öðrum hætti til kasta Alþingis.



Herra forseti. Fsp. hv. 7. þm. Reykv. á þskj. 61 er á þessa leið: „Hver er orsök þess, að enn hefur engin úthlutun haustlána úr Lánasjóði íslenzkra námsmanna farið fram?“ Svar við fsp. er þetta: Haustið 1969 var í fyrsta skipti tekinn upp sá háttur að veita námsmönnum, sem rétt áttu til námslána úr Lánasjóði ísl. námsmanna, kost á að fá hluta lánsins greiddan að haustinu, þ.e.a.s. snemma á háskólaárinu, í stað þess að áður hafði öll úthlutun námslána farið fram eftir áramót. Þessi svokölluðu haustlán eru m.ö.o. fyrirframgreiðsla upp í lán samkv. aðalúthlutun, og eru eftirstöðvarnar greiddar í jan. eða febr. í fyrstu tóku haustlánin eingöngu til námsmanna erlendis. Haustið 1971 féllst menntmrn. á tilmæli stjórnar lánasjóðsins um, að hliðstæða fyrirgreiðslu mætti einnig veita námsmönnum við Háskóla Íslands, sem sérstaklega stæði á fyrir. Var sjóðsstjórninni heimilað að lána einnig þeim stúdentum við háskólann hér, sem gengju undir embættispróf að hausti, svo og þeim, sem þá tækju áfangapróf, og þá miðað við, að þessir stúdentar notuðu sumarleyfi sitt að langmestu leyti til próflesturs. Jók þetta verulega á fjárþörf sjóðsins til að standa straum af haustlánum. Á þessu hausti samþykkti ríkisstj. fyrir sitt leyti till. stjórnar lánasjóðsins um, að reglur um veitingu haustlána yrðu enn rýmkaðar á þá lund, að ekki einungis þeir stúdentar við Háskóla Íslands, sem verið hefðu í haustprófum, ættu kost á láni, heldur og aðrir námsmenn, sem rétt ættu til lána úr sjóðnum og gætu fært sönnur á, að afkoma þeirra frá lokum síðasta skólaárs væri með þeim hætti, að þeim væri brýn þörf á haustláni. Var þá jafnframt gert ráð fyrir því, að fjárhæð haustláns færi í hverju tilviki eftir raunverulegri fjárþörf viðkomandi námsmanns, en miðaðist ekki við ákveðið hlutfall af væntanlegu heildarláni til hans. Enda þótt skilyrðin til að fá haustlán væru þannig með nokkrum hætti þrengd að því er hvern einstakan námsmann varðar, stækkaði við þetta að mun sá hópur, sem kom til greina við veitingu haustlána, og mátti gera ráð fyrir talsvert aukinni fjárþörf til þeirra af þessum sökum. Eins og þeim er kunnugt, sem nærri þessum málum koma, hefur fjárþörfinni til haustlána jafnan verið fullnægt með þeim hætti, að til þeirra hafa runnið þau bankalán, sem lánasjóðnum var heimilt að taka, en ríkisframlaginu til sjóðsins hefur þá að meginhluta verið varið til að standa straum af lánum og styrkjum við aðalúthlutun. Vegna aukinnar fjárþarfar til haustlána af þeim ástæðum, sem raktar voru hér að framan, hefur fjármagnsútvegun til þeirra að þessu sinni verið enn umfangsmeira verkefni en áður, og er enn þá verið að vinna að henni. Þessi fjármagnsútvegun er þó komin það vel á veg, að stjórn lánasjóðsins hefur tjáð rn., að greiðsla haustlána geti hafizt nú þegar. Þess ber þó að geta, að umsóknarfresti um lán úr lánasjóðnum og þar með haustlán lauk ekki fyrr en 1. nóv. s.l., og er þess því ekki að vænta, að meðferð umsókna sé lokið. Út af því, sem fyrirspyrjandi nefndi um aðdraganda þessarar fsp. og fund, sem ég hefði haldið með bankastjórum tveggja viðskiptabanka, vil ég taka það fram, að sá fundur var ekki haldinn að mínu frumkvæði, heldur að beiðni þessara bankastjóra, og sú beiðni var komin fram, áður en fyrirspyrjandi skýrði mér frá, að þessi fsp. væri á leiðinni. Gangur málsins hefur verið sá, að lánastofnunum var með bréfi frá 21. sept. skýrt frá lánsbeiðni fyrir hönd lánasjóðsins. Síðan hélt ég fund 20. okt. með forsvarsmönnum allra þeirra banka og lánastofnana, sem veitt hafa Lánasjóði íslenzkra námsmanna fyrirgreiðslu á undanförnum árum. Koma tveggja bankastjóra á minn fund í síðustu viku að þeirra eigin frumkvæði var til þess gerð að færa svör lánastofnana þeirra við þeirri málaleitan, sem upp var borin á fundinum 20. okt.



Herra forseti. Ég vil þakka svör hæstv. ráðh. og þykir vænt um, að hann skuli staðfesta, að nú alveg nýlega hafi lánasjóðnum borizt loforð um 48 millj. kr. viðbótarfé til starfsemi sinnar til viðbótar þeim 12 millj., sem hann hafði til umráða, þegar ég bar fram fsp. mína. Ég vek hins vegar athygli á því, að nú er kominn 7. nóv. og enn hefur engu - ekki einu einasta haustláni verið úthlutað. Það hefur ekki komið fyrir áður, síðan haustlánakerfið var tekið upp, að svona langt hafi liðið á háskólaár og almennt skólaár, án þess að nokkru haustláni hafi verið úthlutað. Lok umsóknarfrests skipta hér engu máli. Frestinum lýkur, þegar ekki er lengur hægt að sækja um lán. Umsóknir eru að berast samkv. venju allt frá því seint á sumri og til loka frestsins. Hingað til hafa umsóknirnar verið afgreiddar nokkurn veginn jafnóðum og þær hafa borizt. Þannig hefur reynslan verið undanfarin haust. Þetta er fyrsta haustið, síðan kerfið var tekið upp, - ég endurtek það og legg á það áherzlu, - sem svona langt er liðið, allt að 7. nóv., án þess að nokkur námsmaður hafi fengið haustláni úthlutað. Það eru þó að sjálfsögðu gleðitíðindi, að nú skuli sjóðurinn hafa til umráða 60 millj. kr. og treysti sér til þess að byrja að einhverju leyti úthlutun lánanna. Hins vegar bendi ég á það, að þörfin fyrir haustlán er fjarri því að vera fullnægt með þessu móti. Þótt ekki væri miðað við annað en þá tölu, sem ríkisstj. sjálf hefur lagt í fjárlagafrv., sem er 273 millj. kr., þá hefur það verið venjan undanfarin ár að úthluta þriðjungi að hausti. Það mundi þýða, að nú þyrfti að úthluta - eða öllu heldur ætti að vera búið að úthluta rúmlega 90 millj. kr. Það vantar um 30 millj. á, að það fé, sem nú er til ráðstöfunar, dugi til þess að gera það eitt að fullnægja lágu tölunni, sem enginn tekur lengur alvarlega, í fjárlagafrv. Ætti að fara eftir óskum stjórnar lánasjóðsins, sem er upp á 493 millj. kr., þyrftu haustlánin að nema 164 millj. kr. eða m.ö.o. 100 millj. kr. hærri upphæð en sjóðurinn hefur núna yfir að ráða. Ég geri ráð fyrir því, að það, sem sjóðurinn fær endanlega til umráða, verði eitthvað á milli 273 millj. kr. í fjárlagafrv. og 493 millj., sem lánasjóðurinn óskar eftir. Ég skal engum getum að því leiða, hvað það verður. En það er alveg auðséð, að verði ekki tekið á málinu með mun meiri myndarskap heldur en hefur verið gert núna, og er ég þó sízt að vanmeta það, sem gert hefur verið s.l. daga, þá gefur auga leið, að haustlánin verða miklu minni í ár heldur en þau hafa verið, síðan kerfinu var komið upp á sínum tíma. rn það hefur reynzt mjög gagnlegt fyrir menn að geta fengið hluta af sínu væntanlega lánsfé, eins og ráðh. sagði, sem fyrirframgreiðslu upp í heildarlánið þegar að haustinu. Ég vil því hvetja ekki aðeins hæstv. menntmrh., heldur ekkert siður hæstv. fjmrh. til að sinna þessu máli mun betur en gert hefur verið hingað til.



Herra forseti. Við fjárlagaumr. fyrr í haust gerði ég málefni lánasjóðs ísl. námsmanna að umtalsefni með sama hætti og fyrirspyrjandi hefur gert nú. Hæstv, fjmrh. lagði ekkert til þeirra mála eða gerði aths. við það, sem ég hélt fram, og hæstv. menntmrh. var ekki viðstaddur þá umr. Við þær umr. hélt ég því fram, að fjárlagafrv. bæri það með sér, að nú væri vikið frá þeirri grundvallarstefnu, sem mörkuð hefði verið 1969 um lánamál íslenzkra námsmanna. Hæstv. fjmrh. nefndi við þá umræðu, að nú stæði yfir endurskoðun á l. um lánasjóðinn, en í því sambandi vakti ég athygli á því, að á síðasta þingi hefðu verið samþykkt lög eða breytingar á þessum lögum, varðandi stýrimannaskóla og vélskóla, en í þeim lögum var ákvæði til bráðabirgða, sem hljóðaði svo, með leyfi forseta: „Menntmrh. skal beita sér fyrir endurskoðun l. um námslán og námsstyrki, og skal að því stefnt, að henni sé lokið, áður en þing kemur saman haustið 1972.“ Þegar hæstv. fjmrh. tekur fram í umr. hér í haust, að endurskoðun sé fyrirhuguð, þá spurði ég og spyr enn: Hvernig stendur á því, að þessari endurskoðun er ekki lokið, - endurskoðun, sem átti að vera lokið fyrir þetta haust? Hvaða afstöðu hefur hæstv. menntmrh. til þessarar grundvallarbreytingar, sem gerð er á málefnum íslenzkra námsmanna í þessu atriði og hvernig er hagsmuna námsmanna gætt við skipun þeirrar nefndar, sem á að fjalla um breytingar á þessum lögum? Ég óska eindregið eftir því að fá svör við þessum fsp. hjá hæstv. menntmrh., úr því að þessi málefni ber hér á góma.



Herra forseti. Endurskoðun laga, sem gert var ráð fyrir í bráðabirgðaákvæðinu, er ekki lokið enn, eins og öllum má ljóst vera, annars væri árangurinn kominn fram fyrir þetta þing. En að því verður unnið, að sá árangur sjáist sem fyrst. 



Herra forseti: Það er stutt aths. Ég vil vekja athygli á því, að það hefur komið skýrt og afdráttarlaust fram í þessum umr., að hæstv. menntmrh. vill ekki taka afstöðu til þeirrar grundvallarbreytingar, sem fram kemur í fjárlagafrv., og enn fremur hefur líka komið fram í svörum hans, að hagsmunum námsmanna hér heima er ekki gætt við þessa nefndarskipun, því að tilnefndur Þorsteinn Vilhjálmsson hefur verið fulltrúi íslenzkra námsmanna erlendis.