Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Útvarpsumræðan skiptist í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og fulltrúar þingflokka 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver flokkur 10 mínútur til umráða og einnig stuðningsmenn ríkisstj. í Sjálfstfl. Röðin verður þessi í báðum umferðum: Forsrh., Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl. og Alþb. Af hálfu Sjálfstfl. talar Geir Hallgrímsson, 1. þm. Reykv., í fyrri umferð, en Pétur Sigurðsson, 1. landsk. þm., í þeirri síðari. Af hálfu Framsfl. talar Steingrímur Hermannsson sjútvrh. í fyrri umferð, en Tómas Árnason viðskrh. í þeirri síðari. Af hálfu Alþfl. tala Kjartan Jóhannsson, 2. þm. Reykn., og Karvel Pálmason, 6. landsk. þm., í fyrri umferð, en Sighvatur Björgvinsson, 3. þm. Vestf., í þeirri síðari. Af hálfu Alþb. tala Svavar Gestsson félmrh. og Guðrún Helgadóttir, 8. landsk. þm., í fyrri umferð, en Stefán Jónsson, 4. þm. Norðurl. e., í þeirri síðari. Af hálfu stuðningsmanna ríkisstj. í Sjálfstfl. tala í síðari umferð Friðjón Þórðarson dómsmrh. og Pálmi Jónsson landbrh.



Herra forseti. Hlustendur góðir. Stefna ríkisstj. í efnahagsmálum byggir á þeirri meginforsendu, að árangurs sé því aðeins að vænta að tekið sé á öllum þáttum efnahagsmála í senn og jafnvægis leitað á öllum sviðum. Þetta grundvallaratriði er sett fram í stjórnarsáttmála ríkisstj., en þar segir: „ Ríkisstj. mun berjast gegn verðbólgunni með aðhaldsaðgerðum, er varða verðlag, gengi, peningamál, fjárfestingu og ríkisfjármál.“ Þessi viðleitni til heildarsýnar og jafnvægis hefur ríkisstj. að leiðarljósi. Á þessu byggist efnahagsáætlun ríkisstj. frá síðustu áramótum, en þar er höfuðmarkmiðum lýst svo: „Í fyrsta lagi að efla atvinnulífið og tryggja öllum landsmönnum næga atvinnu. Í öðru lagi að draga svo úr hraða verðbólgunnar, að hún lækki í um 40% á árinu 1981. Í þriðja lagi að tryggja kaupmátt launafólks.“ Eftir þessari áætlun hefur verið unnið með góðum árangri. Tekist hefur að tryggja landsmönnum næga atvinnu á meðan grannþjóðir stynja undir böli atvinnuleysis. Atvinnuástand hefur í heild verið gott þrátt fyrir einstök staðbundin vandamál og erfiðleika í sumum greinum atvinnulífs. Tekist hefur að draga svo úr hraða verðbólgunnar, að hún verður um eða innan við 40% í ár, eins og að var stefnt, í stað 60% verðbólgu tveggja undangenginna ára. Tekist hefur að vernda kaupmátt þannig að hann er nú ívið meiri en orðið hefði án efnahagsaðgerðanna um áramót. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur vaxið á þessu ári. Við Íslendingar höfum því náð umtalsverðum árangri í efnahags- og atvinnumálum á yfirstandandi ári. Þessi árangur er athyglisverður þegar litið er til hins alvarlega efnahagsástands víðast hvar í heiminum. Í flestum nágrannalöndum okkar einkennist ástand efnahagsmála af jafnvægisleysi og meiri vandamálum á því sviði en oftast áður á síðustu áratugum. Nágrannaþjóðirnar flestar búa við meira atvinnuleysi en þekkst hefur frá því í heimskreppunni fyrir hálfri öld. Verðbólgan er að vísu minni í þessum löndum en á Íslandi, en víðast hvar er mikill halli í utanríkisviðskiptum og ríkisfjármálum, þjóðarframleiðslan hefur ekki aukist, jafnvel minnkað, kaupmáttur almennings rýrnað eða staðið í stað. Ekki fer hjá því að efnahagserfiðleikar annarra þjóða hafi áhrif á þjóðarbúskap Íslendinga og setji rekstri hans skorður, en okkur hefur tekist að sigla fram hjá þessum skerjum stóráfallalaust og halda betra jafnvægi á flestum sviðum efnahagsmála en grannþjóðum okkar yfirleitt. Ríkisstj. mun á næsta ári fylgja í grundvallaratriðum sömu stefnu í efnahagsmálum og nú í ár. Áfram verður stefnt að fullri atvinnu, hjaðnandi verðbólgu, verndun kaupmáttar. Þessu hyggst ríkisstj. ná fram með því að beita aðhaldi í fjárfestingu, gengismálum, peningamálum, ríkisfjármálum og verðlagsmálum. Þó að mikilvægur árangur hafi náðst í ár er verðbólgan enn þá mikil meinsemd í efnahagslífinu. Ekki má lina þau tök sem verðbólgan hefur verið tekin á þessu ári. Verðbólgan minnkaði í ár um þriðjung, mælt frá upphafi til loka árs, úr tæpum 60 í um 40%. Á komandi ári mun ríkisstj. leggja höfuðáherslu á að þrýsta verðbólgunni enn verulega niður í samræmi við það meginmarkmið að koma verðbólgunni svo fljótt sem kostur er niður á svipað stig og er í helstu viðskiptalöndum okkar. Með þeim árangri, sem náðst hefur á þessu ári, og þeim skrefum, sem fyrirhuguð eru á næsta ári, skapast möguleikar til þess að ná betra jafnvægi og meiri stöðugleika en verið hefur um langt árabil. Það er trú ríkisstj., að unnt sé að ná þessu marki án þess að fórna öðrum meginmarkmiðum í efnahagsmálum, þ. e. fullri atvinnu og óskertum kaupmætti. Hér skiptir sköpum að aðilar vinnumarkaðarins semji svo um kaup og kjör að markmiðum um fulla atvinnu og hjaðnandi verðbólgu verði ekki teflt í tvísýnu. Hér þarf að koma til samstillt átak aðila vinnumarkaðar og ríkisvalds. Halli í ríkisfjármálum og skuldasöfnun í Seðlabanka er ein af meginástæðum þess óstöðugleika og verðþenslu sem einkennt hefur íslenskt efnahagslíf um langt árabil. Á síðasta ári hafði ríkissjóður bæði rekstrarafgang og greiðsluafgang í fyrsta sinn um langt skeið. Allt bendir til þess að afkoma ríkissjóðs í ár verði góð. Þannig hefur í ár og í fyrra ekki einungis tekist að halda jöfnuði í rekstri ríkissjóðs, heldur hefur einnig reynst unnt að greiða stórar fjárhæðir til Seðlabanka til lækkunar á þeim skuldum sem safnast höfðu við hallarekstur ríkissjóðs á fyrri árum. Ráðgert er að á þessu ári takist að koma skuldum ríkissjóðs við Seðlabankann niður í fjárhæð sem nemur rúmlega 1,5% af þjóðarframleiðslu, en það þýðir að þessi skuld hafi minnkað um meira en helming að raungildi á tveimur árum. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er enn stefnt að afgangi í ríkisrekstrinum. 120 millj. kr. eru ætlaðar til greiðslu á þessum gömlu yfirdráttarskuldum við Seðlabankann. Þessi árangur í ríkisfjármálum hefur náðst með því að beita aðhaldi í rekstri stofnana og fyrirtækja ríkisins. Á næsta ári verður áfram haldið á sömu braut. Nokkur skattalækkun varð í ár samkv. efnahagsáætlun ríkisstj. um síðustu áramót. Hlutfall útgjalda ríkisins í þjóðarframleiðslunni gefur gleggsta mynd af heildarskattlagningu. Þetta hlutfall varð hæst 30.4% um miðjan áttunda áratug, var rúm 29% tvö síðustu árin áður en núv. ríkisstj. tók til starfa, varð 28.5% í fyrra, verður væntanlega um 28.2% í ár og um 28% á næsta ári. Undanfarinn áratug hefur sú háskalega þróun átt sér stað í peningamálum, að sparifjármyndun landsmanna hefur minnkað ár frá ári. Þetta hefur stuðlað að jafnvægisleysi á fjármagnsmarkaði og í utanríkisviðskiptum. Þessi þróun hefur nú snúist við. Sparifé landsmanna hefur tekið að vaxa á ný og hefur aukist ört á þessu ári. Hlutfall innlána af þjóðarframleiðslu var fyrir þremur árum komið niður í 21.5%. Það hækkaði í fyrra upp í 23.8 og í ár í 26.5%. Horfur eru á að þessi hagstæða þróun haldi áfram á árinu 1982 og í hlutfall innlána af þjóðarframleiðslu hækki þá í um 29% og yrði þá hærra en verið hefur síðustu 8 ár. Þannig hefur fjármagnsmarkaðurinn komist í betra jafnvægi í ár en verið hefur um langt árabil. Þetta er flestu öðru þýðingarmeira fyrir atvinnulífið og fyrir stöðugleika í efnahagsmálum. Tekist hefur að verðtryggja flestar tegundir inn- og útlána á þessu ári, þrátt fyrir að vextir hafi tvívegis verið lækkaðir á árinu. Vextir og verðbólga hafa þannig náðst saman með hjöðnun verðbólgu, en ekki með vaxtahækkunum. Almenningur getur nú lagt fé sitt fyrir án ótta við rýrnun þess af völdum verðbólgunnar. Þetta hefur dregið úr þeim verðbólguhugsunarhætti sem verið hefur hér landlægur um langt árabil. Hluti peningamálastefnu ríkisstj. hefur verið að hafa strangt taumhald á útlánum banka. Á síðasta ári var gripið til sérstakra ráðstafana til þess að hefta þróun útlána sem var mjög óhagstæð framan af árinu. Þessar ráðstafanir báru góðan ávöxt. Það kom hins vegar í ljós snemma á þessu ári að þörf var á viðbótarráðstöfunum. Til þess að styrkja enn frekar peningamálastjórn beitti ríkisstj. sér fyrir í lok aprílmánaðar í ár að upp væri tekin sveigjanleg binding innlánsstofnana hjá Seðlabankanum. Stefna ríkisstj. á næsta ári mun áfram beinast að því að þróun peningamála styðji þá viðleitni að draga verulega úr verðbólgu. Með efnahagsáætlun ríkisstj. um áramót urðu umskipti í gengismálum. Horfið var frá gengissigi, þ. e. hægfara en mjög tíðri lækkun krónunnar. Þess í stað var ákveðið að stefna að stöðugu gengi og miðað við meðalgengi erlendra gjaldmiðla. Um nálega 5 mánaða skeið tókst að halda gengi íslensku krónunnar óbreyttu gagnvart meðalgengi helstu viðskiptalanda okkar. Í lok maí var gengi krónunnar lækkað um tæplega 4%. Í ágústlok var gengið að nýju lækkað og þá um tæplega 5%. Vegna þessarar stefnubreytingar í gengismálum hefur gengi íslensku krónunnar ekki verið jafnstöðugt um langt árabil. Á hinn bóginn hefur gengi gjaldmiðla helstu viðskiptaþjóða okkar breyst mjög innbyrðis á þessu ári. Þetta hefur valdið nokkrum erfiðleikum í ýmsum atvinnugreinum, en hefur um leið verið búhnykkur fyrir aðrar atvinnugreinar. Þessi misjafna gengisþróun erlendra gjaldmiðla er algjörlega af erlendum toga. Ríkisstj. stefnir áfram að stöðugu gengi ísl. krónunnar. Þegar litið er til langs tíma verður að miða gengisskráningu við að jafnvægi haldist í viðskiptum við önnur lönd og að tryggður sé rekstrargrundvöllur útflutningsatvinnuvega og þeirra atvinnugreina sem eiga í samkeppni við innflutning. Ríkisstj. mun miða stefnu sína við þetta grundvallarsjónarmið, en jafnframt gæta ítrustu aðhaldssemi í gengismálum. Á þessu ári hefur dregið úr halla á utanríkisviðskiptum Íslendinga. Horfur eru á að hallinn á viðskiptum landsmanna við útlönd verði á þessu ári aðeins um 1/2% af þjóðarframleiðslu. Í fyrra var þetta hlutfall um 2.4% af þjóðarframleiðslu. Allt frá því að olíuverð tók að hækka snemma á síðasta áratug hafa flest vestræn ríki búið við halla á viðskiptum við útlönd. Svo er enn. Íslendingum hefur tekist að ná hér betra jafnvægi. Mörg undanfarin ár hefur heildarfjárfesting landsmanna verið umfram getu þjóðarbúsins. Í stjórnarsáttmála ríkisstj. var sett fram það markmið að heildarfjárfesting nemi um fjórðungi af þjóðarframleiðslu. Þessu markmiði hefur verið náð á þessu ári. Fjárfesting er talin verða í ár rúm 25% af þjóðarframleiðslu. Á næsta ári er gert ráð fyrir að heildarfjárfesting verði um 24% af þjóðarframleiðslunni. Með þessu er stefnt að því að færa fjármagnsmyndun nær heildarsparnaði þjóðarinnar og draga úr viðskiptahalla. Með auknum sparnaði landsmanna aukast möguleikar á að fjármagna fjárfestingu með innlendu sparifé fremur en erlendum lántökum. Þróun peningamála á þessu ári gefur tilefni til bjartsýni á þessu sviði. Atvinnuástand hefur verið gott á þessu ári þegar á heildina er litið. Tekist hefur að tryggja þeim fjölda manna, sem á vinnumarkaðinn koma á hverju ári, næga atvinnu. Um langt skeið hefur töluverður fjöldi fólks flust á ári hverju til útlanda. Á síðustu misserum hefur þessi brottflutningur fólks verið minni en oft áður. Þetta er þó enn nokkurt áhyggjuefni sem ríkisstj. hefur í huga við mótun stefnu sinnar í atvinnumálum. Um leið og reynt er að tryggja jafna atvinnu og næga verður að gæta þess eins vel og kostur er að koma í veg fyrir ofþenslu. Á næsta ári verður sú viðleitni efld og reynt að stuðla að aukinni hagkvæmni í fjárfestingu hins opinbera. Forsenda nægrar og öruggrar atvinnu fyrir vaxandi fjölda fólks er traust og þróttmikið atvinnulíf. Staða atvinnuveganna verður best styrkt með því að auka framleiðslu og draga með því úr innlendum kostnaði. Hjöðnun verðbólgu er afar mikilvæg fyrir atvinnulífið í landinu, forsenda tryggari afkomu og aukinnar framleiðni, skilyrði fyrir vexti atvinnulífs og þjóðartekna í framtíðinni. Miklu skiptir að unnt verði að tryggja þann árangur sem þegar hefur náðst í verðlagsmálum, peningamálum, ríkisfjármálum og viðskiptum við útlönd. Það er sá grunnur sem hagvöxtur næstu ára byggir á. Um leið og áfram verður beitt aðhaldsaðgerðum á öllum sviðum efnahagsmála hefur ríkisstj. undirbúið sókn í atvinnumálum til aukningar framleiðslutekna þjóðarinnar. Þannig eru nú áformuð stærri skref í virkjun vatnsafls en áður hafa verið stigin. Virkjun þessarar miklu auðlindar Íslendinga er undirstaða þeirrar sóknar í atvinnumálum sem nú er undirbúin. Ríkisstj. hefur þegar aflað heimildar Alþingis til þess að reisa og reka fjórar virkjanir, auk stækkunar Hrauneyjafossvirkjunar og ráðstafana til að tryggja betur en nú er rekstur orkuveranna á Þjórsársvæði og að auka orku þeirra. En það verður aldrei nægilega undirstrikað, að þessi sókn í atvinnumálum mun því aðeins skila Íslendingum bættum lífskjörum að unnt verði að ná og viðhalda jafnvægi og stöðugleika í þjóðarbúskapnum. Hér sem annars staðar verður að hafa heildarsýn og stilla saman þau markmið sem að er keppt. Í efnahagsáætlun ríkisstj. frá áramótum var ákveðið að fylgja aðhaldssamri stefnu í verðlagsmálum á fyrstu fjórum mánuðum ársins. Þessi ákvörðun var nauðsynlegur þáttur í þeirri heildarstefnu sem mótuð var í efnahagsmálum á þeim tíma. Að liðnum fyrstu fjórum mánuðum ársins var tekin upp sveigjanlegri stefna í verðlagsmálum. Ríkisstj. hefur sett ársfjórðungsleg markmið um verðhækkanir sem er ætlað að vera almenn stefnuviðmiðun fyrir meðferð verðlagsmála. Það er hins vegar ljóst, að ef ákvarðanir verðlagsyfirvalda eru meira og minna bundnar við fyrir fram ákveðin mörk um langt tímabil, jafnvel þó að sé að ræða sveigjanlega meginreglu, þá er hætta á að misvægi skapist í efnahagslífinu vegna þess að atvinnustarfsemi í sífelldri þróun þarfnast misjafnlega mikilla verðbreytinga. Sveigjanleg stefna í verðlagsmálum er því forsenda heilbrigðrar þróunar atvinnulífs ef horft er til lengri tíma. Ríkisstj. stefnir að því, að þegar betra jafnvægi hefur náðst í þjóðarbúskapnum verði verðlagskerfið gert sveigjanlegra. Í þessu skyni er nú unnið að endurskoðun á verðlagsstefnunni í ljósi efnahagsþróunar á þessu ári og með tilliti til horfa á næstu misserum. Ríkisstj. hefur til athugunar ýmis atriði sem hníga í átt til aukins frjálsræðis í viðskiptum og verðlagsmálum. Fyrir þetta löggjafarþing verður lagt frv. til laga um greiðslufrest á aðflutningsgjöldum eða tollkrít. Þetta hefur verið baráttumál verslunarinnar um langt árabil, og er að því stefnt að nýtt skipulag þessara mála taki gildi á næsta ári. Þetta og fleiri atriði, sem til athugunar eru, mun stuðla að lægra innflutningsverði þegar fram í sækir. Þorskafli Íslendinga verður meiri á þessu ári en í fyrra. Annar botnfiskafli verður að líkindum einnig nokkru meiri nú í ár. Hins vegar hefur loðnuafli það sem af er þessu ári verið til mikilla muna minni en á sama tíma í fyrra. Heildarverðmæti þess afla, sem á land kemur, verður að líkindum um 2% meira en í fyrra. Allan síðasta áratug hefur útgerðin að mati Þjóðhagsstofnunar verið rekin með umtalsverðum halla. Í ár hefur afkoma útgerðarinnar í heild verið skárri en undangengin 10 ár. Horfur eru á að vinnsla sjávarafurða verði heldur meiri í ár en í fyrra. Afkoma hinna ýmsu greina fiskverslunar er mjög misjöfn. Verkun saltfiska og skreiðar er rekin með verulegum hagnaði. Afkoma frystingar er lakari. Veiðar og vinnsla á loðnu eiga nú við mikla erfiðleika að etja vegna mikils verðfalls á loðnuafurðum á erlendum mörkuðum. Þegar litið er á allar greinar í heild er afkoma fiskvinnslunnar jákvæð. Á þessu ári hefur verið fylgt í höfuðatriðum sömu fiskveiðistefnu og áður, en sú ákvörðun var tekin að undangengnum ítarlegum viðræðum við alla hagsmunaaðila svo og umfjöllun í nefnd sem m. a. var skipuð öllum þeim mönnum sem gegnt hafa embætti sjútvrh. á síðasta áratug. Ljóst er að með einhverjum hætti verður að tryggja betri samræmingu veiða og vinnslu en náðst hefur með þessari fiskveiðistefnu. Einnig verður að auka gæði framleiðslunnar. Ýmsar leiðir, sem stefna í þessa átt, eru nú í athugun hjá sjútvrn. Í iðnaðarmálum er unnið að allmörgum veigamiklum verkefnum. Höfuðmarkmið þessarar vinnu eru þrjú: Að bæta starfsskilyrði almenns iðnaðar og auka framleiðni hans: að efla samkeppnisfæran nýiðnað er byggi á heimamarkaði og útflutningi: að leggja grundvöll að orkufrekum iðnaði sem byggi á íslensku forræði og skynsamlegri hagnýtingu orkulinda. Þessar aðgerðir eru liður í stefnumörkun um iðnþróun til langs tíma sem ríkisstj. fjallar nú um, og verður flutt till. til þál. um iðnaðarstefnu á þessu þingi. Við margháttuð vandamál hefur verið að etja í útflutnings- og samkeppnisiðnaði að undanförnu, m, a. vegna misvægis í gengisþróun erlendis. Unnið hefur verið að ýmsum lagfæringum á stöðu þessa iðnaðar. Ríkisstj. vinnur nú að athugun á leiðum til að jafna starfsskilyrði iðnaðar. Auk þess er nú unnið að ýmsum aðgerðum til eflingar iðnaði. Má þar nefna ráðgjöf og starfsmenntun í þágu iðnaðar, ráðstafanir til eflingar iðnaðar á landsbyggðinni, aukið framlag til Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins, áætlun um innlenda endurnýjun bátaflotans og almenna áherslu á rannsóknar- og þróunarstörf í þágu atvinnulífsins. Í orkumálum eru í undirbúningi meiri framkvæmdir en áður hafa þekkst. Undanfarin ár hefur höfuðáhersla verið lögð á að auka hlutdeild innlendrar orku í heildarorkunotkun landsmanna. Þetta hefur einkum verið gert með miklum framkvæmdum við hitaveitur. Meginviðfangsefni í raforkuframkvæmdum á næstunni verða: Að ljúka virkjunarframkvæmdum við Hrauneyjafoss, en þær ganga nú samkv. áætlun og mun fyrsta vél virkjunarinnar verða tekin í rekstur næstu daga og önnur síðar í vetur; að auka vatnsöflun til núverandi orkuvera og tryggja rekstur þeirra með umfangsmiklum framkvæmdum á Þjórsársvæðinu; að halda áfram undirbúningi og hefja framkvæmdir við næstu stórvirkjanir fyrir landskerfið. Ríkisstj. hefur þegar aflað sér heimildar Alþingis til fjögurra nýrra vatnsaflsvirkjana. Þessar virkjanir eru allar komnar á verkhönnunarstig. Einnig á að ljúka hringtengingu byggðalína og auka flutningsgetu og öryggi raforkukerfisins. Suðausturlína verður tekin í notkun í nóv. n. k. og stefnt er að því að loka hringnum með lagningu Suðurlínu á næstu árum. Orkustefnunefnd ríkisstj. vinnur nú að athugun og undirbúningi ýmissa framkvæmda á sviði orkufreks iðnaðar. Ýmis stórbrotin verkefni fyrir íslenskan iðnað munu tengjast hagnýtingu orkulindanna. Á því sviði verður stefnt að því að treysta innienda forustu og frumkvæði. Á síðasta ári var gripið til samdráttaraðgerða í mörgum framleiðslumálum landbúnaðarins sem miðuðu að því að laga framleiðslumagnið að markaðsaðstæðum. Framleiðsla mjólkur hefur nú verið löguð að þörfum innlenda markaðarins og má tæpast dragast meira saman. Stefnt er að því að framleiðsla sauðfjárafurða byggist áfram að hluta til á útflutningi, eftir því sem markaðsaðstæður leyfa. Samdrætti búvöruframleiðslunnar hafa fylgt ýmsir erfiðleikar fyrir bændur og hefur ríkisstj. mætt þeim á ýmsan hátt, m. a. með útvegun fjármagns umfram lögboðnar útflutningsbætur. Ekki er gert ráð fyrir að sérstök fyrirgreiðsla af þessu tagi verði viðvarandi. S. l. tvö ár hefur verið unnið að eflingu annarra búgreina, einkum fiskræktar, garðræktar og ylræktar, ásamt aukinni nýtingu hlunninda og annarra landgæða. Áfram verður haldið á þeirri braut. Tillaga um nýja landgræðsluáætlun verður lögð fyrir Alþingi í vetur. Ríkisstj. hefur nú til athugunar tillögur sem miða að lausn þeirra vandamála sem óvenjuleg harðindi hafa valdið í landbúnaði á þessu ári. Stórhuga stefna hefur verið mörkuð í vegamálum. Þegar í fyrra var hafið nýtt átak til að auka lagningu bundins slitlags á þjóðvegakerfið. Í vor var síðan samþykkt á Alþingi ný vegáætlun sem gerir ráð fyrir stórauknu fjármagni til uppbyggingar vegakerfisins. Framlög til vegamála hafa í samræmi við þetta verið aukin verulega að raungildi. Fram til ársins í fyrra var mest lagt bundið slitlag á 40 km á ári og stundum miklu minna. Í fyrra var þetta aukið í 90 km. Í ár er gert ráð fyrir að lokið verði við 150 km bundins slitlags. Á næsta ári verður þetta enn aukið. Þannig verður sá hluti þjóðvegakerfisins, sem lagður er bundnu slitlagi, talsvert meira en tvöfaldaður á skömmum tíma. Samþykki hefur verið langtímaáætlun í vegamálum sem gerir ráð fyrir enn auknum fjárframlögum til þessara mála. Lokið verður við að leggja bundið slitlag á 3 þús. km af þjóðvegakerfi landsmanna á röskum áratug. Ríkisstj. hefur ákveðið að gera stórátak í öryggismálum innanlandsflugs. Miklir erfiðleikar hafa verið á síðustu misserum í millilandaflugi Flugleiða. Eftir þá aðstoð, sem ríkisstj. veitti Flugleiðum á síðasta ári, horfir heldur bjartar um framtíð þessa flugrekstrar. Að frumkvæði ríkisstj. hefur verið unnið að því að færa viðhald á flugflota Flugleiða til Íslands. Nokkuð hefur áunnist í þessum efnum og verður áfram unnið að þeim. Í stjórnarsáttmálanum eru rakin nokkur fyrirheit um umbætur, framkvæmdir og nýmæli á sviði mennta- og menningarmála. Að þessu hefur verið unnið og fyrir þetta löggjafarþing verða lögð nokkur frumvörp til laga um þessi mál. Má þar nefna framhaldsskóla og skólakostnað, Lánasjóð ísl. námsmanna, Sinfóníuhljómsveit Íslands og Listskreytingasjóð. Á þessu ári hefur verið unnið af kappi að byggingu þjóðarbókhlöðu, en um það var gefið sérstakt fyrirheit í stjórnarsáttmála. Byggingin er vel á veg komin og verður unnið að henni á næsta ári. Þá má nefna að starfsemi Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur verið efld verulega á starfstíma ríkisstjórnarinnar. Í félags- og heilbrigðismálum er áfram unnið að framkvæmd þeirrar stefnu sem er mörkuð í stjórnarsáttmálanum. Þá eru í undirbúningi ýmis málefni sem koma munu til kasta Alþingis. Þar má nefna frv. til l. um umhverfismál. Á ári fatlaðra hafa margir málaflokkar verið til meðferðar á vegum sérstakrar stjórnskipaðrar nefndar, Framkvæmdanefndar alþjóðaárs fatlaðra. Þá er til meðferðar í ríkisstj. frv. til laga um málefni fatlaðra. Árið 1982 er sérstakt ár aldraðra samkvæmt ákvörðun Sameinuðu þjóðanna. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir stórátaki í þeim efnum á næsta ári. Í samræmi við löggjöf frá síðasta ári um húsnæðismál hefur ríkisstj. beitt sér fyrir miklu átaki í byggingu verkamannabústaða. Hundruð nýrra íbúða verða byggð á ári hverju í samræmi við þessi lög. Þetta mun draga verulega úr þeim húsnæðisvanda sem víða er fyrir hendi, bæði fyrir þá, sem beint njóta fyrirgreiðslu af þessu tagi, og einnig fyrir aðra, því þetta mun létta á hinum almenna markaði án þess að dregið verði úr fyrirgreiðslu til almenna húsnæðislánakerfisins. Útlánageta byggingarsjóða ríkisins mun vaxa hröðum skrefum eða um 20% að raunvirði á milli þessa árs og næsta. Mest er þessi aukning í útlánagetu Byggingarsjóðs verkamanna, en einnig verður raunveruleg aukning í getu Byggingarsjóðs ríkisins til þess að annast þau verkefni sem honum eru falin eftir þessa breytingu. Ofneysla vímuefna hefur um langt skeið verið vaxandi í íslensku þjóðfélagi. Þetta mikla vandamál snertir flestar íslenskar fjölskyldur á einn eða annan hátt. Þjóðin öll verður hér að snúast til varnar. Ríkisstj. mun hafa forgöngu um átak á þessu sviði. Á vettvangi dómsmála hefur verið unnið að umbótum á löggjöf sem stuðlar að hraðari meðferð dómsmála, m. a. með því að einfalda meðferð minni háttar mála. Unnið verður áfram að því að gera meðferð dómsmála greiðari og auðvelda mönnum að ná rétti sínum. Í utanríkismálum verður fylgt óbreyttri stefnu. Í stjórnarsáttmála ríkisstj. er sérstaklega kveðið á um að ríkisstj. muni beita sér fyrir samningum við Norðmenn til þess að tryggja fiskveiðiréttindi Íslendinga á Jan Mayensvæðinu og fullnægja vernd fiskistofnanna þar. Þetta hefur nú tekist með tveim samningum við Norðmenn og verður sá síðari undirritaður um þessar mundir. Samkvæmt ákvæði í stjórnarsáttmála hefur verið lögð sérstök áhersla á að taka virkan þátt í samstarfi Norðurlandaþjóða og efla norræna samvinnu á allan hátt. Það, sem einkennt hefur þjóðarbúskap Íslendinga á þessu ári öðru fremur, er að betra jafnvægi og meiri stöðugleika hefur gætt í efnahagslífinu en verið hefur um langt árabil. Verðbólgan hefur hjaðnað verulega. Þetta hefur tekist án þess að færa fórnir atvinnuleysis og rýrnandi lífskjara eins og aðrar þjóðir hafa fært í þessari sömu baráttu. Ríkisfjármál og peningamál eru í betra jafnvægi en verið hefur á síðari árum. Viðunandi jafnvægi hefur náðst í viðskiptum við útlönd. Gengi hins íalenska gjaldmiðils hefur haldist stöðugra en verið hefur um langt skeið. Þjóðarframleiðslan hefur aukist meira en gert var ráð fyrir. - Þetta hefur tekist á einhverjum mestu umhleypingatímum í alþjóðaefnahagsmálum. Á næsta ári munu erfiðleikar í efnahagsmálum heimsins og þau slæmu viðskiptakjör, sem við höfum búið við á seinustu misserum, sniða vexti framleiðslu og tekna þjóðarinnar þröngan stakk. Viðskiptakjör Íslendinga eru nú 12–14% lakari en þau voru á árinu 1978. Ekki eru horfur á að viðskiptakjör batni á næsta ári. Raunar bendir ýmislegt til þess, að sá litli bati á viðskiptakjörum, sem fram kom á þessu ári, mun að miklu leyti hverfa á því næsta. Við Íslendingar getum því ekki vonast eftir aðstoð af erlendum toga við lausn okkar efnahagsmála. Þess í stað verðum við enn um sinn að miða stefnuna við ókyrran sjó í alþjóðaefnahagsmálum. Við þessar aðstæður getum við ekki búist við verulegri aukningu þjóðarframleiðslu eða þjóðartekna á næsta ári. Þó er gert ráð fyrir að á næsta ári vaxi útflutningsframleiðsla okkar um 4% og þjóðarframleiðsla um 1%. Þjóðartekjur munu vaxa minna vegna versnandi viðskiptakjara. Með auknum stöðugleika og jafnvægi í efnahagsmálum erum við að leggja grunninn að sókn til bættra lífskjara. Þennan grunn verðum við að treysta enn. Því verðum við á næsta ári að sýna áfram gætni og festu í efnahags- og kjaramálum til þess að þessi árangur ónýtist ekki. Því betur sem við treystum þennan grunn, því fyrr mun atvinnulíf okkar blómgast og lífskjör batna.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Vist væri það ánægjulegt ef taka mætti allt gilt sem síðasti ræðumaður sagði: Allt í lagi, slétt og fellt, tæpast skýhnoðrar við sjóndeildarhringinn. - Það er ekki amalegt að geta varpað þannig öllum áhyggjum af sér. En því miður, stefnuræða forsrh. einkenndist af sjálfshóli, sjálfsánægju og sjálfsblekkingu. Hælst var um að full atvinna væri tryggð. En atvinnuleysi, hvað sem öðrum löndum liður, hefur ekki þekkst hér á landi í hálfan annan áratug, síðan gjaldeyristekjur okkar minnkuðu um nær helming, og stóð þá stutt, þótt brottflutningur úr landi teljist óneitanlega að hluta til dulbúið atvinnuleysi. Frammistaða ríkisstj. í atvinnumálum er því ekkert afrek. Síðasti ræðumaður minntist ekkert á það, að allur síldarflotinn var bundinn í höfn meira en viku nú á hávertíðinni, að tvívegis lá við stöðvun loðnuflotans, að bolfiskverð, sem gilda á frá 1. oki. til áramóta, hefur ekki verið ákveðið enn. - Og hvernig var síldar- og loðnuverðið ákveðið og hvaða ráðagerðir eru um almenna fiskverðsákvörðun? Þegar fiskverð á erlendum mörkuðum er í hámarki tæmist sjóður hverrar fiskvinnslugreinar á fætur annarri í verðjöfnunarsjóði og til stórfelldra skulda er stofnað: Milljón nýrra kr. í síldina, 46 millj. kr. lántaka í loðnudeildina, 24 millj. vantar í frystideildina frá því fyrr á árinu. Frysting er rekin með 6.7% tapi nú fyrir fiskverðshækkun sem verður um 9% ef sjómenn eiga að fá sömu hækkun og launþegar í landi eftir að hafa þolað skerðingu við loðnu- og síldarverðsákvörðun. Uppvíst er að samkeppnisiðnaður er rekinn með 8–10% halla. Menn kunna að yppta öxlum og láta sér fátt um finnast, eins og ráðherrarnir, er helstu útflutningsgreinar okkar eru reknar með slíkum halla. En slíkar staðreyndir bera ekki vitni um atvinnuöryggi, heldur hættu á atvinnuleysi og fullkomið kæruleysi stjórnvalda. Þótt stjórnvöld virðist heyrnarlaus og skilningssljó leggja menn við hlustirnar þegar fréttir berast um stöðvun togara og frystihúsa á Raufarhöfn, Keflavík og viðar. Fyrirmyndarfrystihús á Suðureyri er selt, rekstri Skjaldar á Patreksfirði hætt, rekstri SÍS á Akureyri lokað um miðjan dag til að aðvara fólkið um yfirvofandi uppsagnir og rekstur fjölmargra saumastofa og iðnaðarfyrirtækja víða um land hefur þegar stöðvast. 27 frystihús eru í sérstakri athugun vegna hættu á stöðvun og rekstur 19 togara skrásettra 1977–1980 sýnist vonlaus að óbreyttum skilyrðum. Slíkar fréttir sýna að atvinnufyrirtækin standa á brauðfótum og eru rekin með tapi vegna þess fyrst og fremst hvaða skilyrði þeim eru búin af hálfu stjórnvalda. Fólkið, sem býr við þetta öryggisleysi, veit hvað klukkan slær þótt stjórnvöld geri sér þess ekki grein. Forsrh. var áðan að hrósa sér af stöðugu gengi íslensku krónunnar. Í stefnuræðu sinni í fyrra áfelldist hann forvera sína í ríkisstj. með þessum orðum: „Í lok síðasta árs“ þ. e. 1979 - „var verðhækkunum innan lands og stöðnun fiskverðs á Bandaríkjamarkaði ekki mætt með nauðsynlegri aðlögun gengis“ - og hrósar sér síðan af að hafa, m. a. með miklu gengissigi undanfarnar vikur, kippt hlutunum í lag. Þetta var í fyrra. Nú hrósar ríkisstj. sér af stöðugu gengi, en boðar um leið nýja gengisfellingu ef miða á gengisskráningu við „að rekstrargrundvöllur útflutningsatvinnuveganna og þeirra atvinnugreina, sem eiga í samkeppni við innflutning, verði tryggður“, eins og við heyrðum forsrh. segja áðan. Það er vissulega með eindæmum að forsrh. skuli með góðum fyrirvara boða gengisfellingu og gefa spákaupmennsku byr undir báða vængi. Það er raunar ekkert leyndarmál að af hálfu ríkisstj. eru ákvörðunaraðilar að síldar- og loðnuverði fengnir til að sætta sig við verðákvörðun, sem felur í sér hallarekstur, með því fyrirheiti að gengið verði fellt áður en framleiðslan fer úr landi í nóv. og des. Og það sama er reynt við almenna fiskverðsákvörðun. Sem dæmi má nefna að loðnumjölsframleiðendur telja hallann vera 14% í rekstri til viðbótar 42 millj. kr. lántöku sem ríkissjóður skuldbindur sig. til að greiða eftir tvö ár ef mjölverð í dollurum hefur ekki hækkað þá um 30%. Jafnvel ráðh. hafa í flimtingum að gengið verði fellt fljótlega í nóv. eða des., eftir landsfund Sjálfstfl. Önnur ástæða til þess að draga gengisfellinguna á langinn er að áhrifa hennar gætir ekki við útreikning kaupgjaldsvísitölu 1. des. n. k. og um áramótin til að velta verðhækkunum fram yfir þau. Þá erum við komin að sýndarmennsku ríkisstj. í baráttu gegn verðbólgu. Eftir nákvæmlega engan árangur á fyrsta starfsári, í fyrra, hreykja menn sér af að koma verðbólgunni úr 60% í 40% frá byrjun til loka þessa árs. Í þeim efnum getur ríkisstj. fyrst og fremst þakkað Reagan Bandaríkjaforseta hækkun á gengi dollarsins sem fróðir menn tel ja að dregið hafi úr verðhækkunum hér er nemi 10–15%. Að öðru leyti getur ríkisstj. aðeins hrósað sér af 7% kaupskerðingu 1. mars s. l., sem ég heyrði nú ekki að forsrh. minntist á, falsi á vísitölu með tilfærslum á niðurgreiðslum og verðhækkunum fyrir og eftir útreikningsdag vísitölu og frestunum á óhjákvæmilegum verðhækkunarþörfum opinberra fyrirtækja og einkafyrirtækja. Sautján ára gömul úrelt framfærsluvísitala er ekki góður mælikvarði á verðbólguvöxtinn. Í fyrra sagði forsrh. að ný vísitala yrði tilbúin um síðustu áramót. Nú er ekki minnst á hana lengur. Sú gamla vísitala þjónar víst betur í blekkingarleiknum. En við höfum annan mælikvarða á verðbólguvöxtinn. Í grg. fjárlagafrv. segir að útgjöld ríkisins hafi aukist yfir 60% fyrstu 9 mánuði þessa árs miðað við sama tíma í fyrra. Ætli heimilin í landinu hefðu ekki þurft á svipaðri hækkun að halda og fjmrh. Peningabudda fólksins er besti mælikvarðinn á verðbólguna. Ég hygg það samdóma álit manna, að eftir myntbreytinguna endist 100 nýkr. seðill eða 10 þús gkr. ekki lengur en 5000 kr. seðill áður. Í stað þess að myntbreytingin gat verið öflugt tæki í baráttu gegn verðbólgu, ef stjórnvöld hefðu þekkt sinn vitjunartíma og gert viðeigandi ráðstafanir, hefur myntbreytingin því miður jafnvel reynst skálkaskjól áframhaldandi verðbólguvexti. Í stjórnarsáttmála er markmiðið að koma verðbólgunni niður á sama stig og í viðskiptalöndum þegar á árinu 1982. Í stefnuræðu í fyrra var sagt: í lok ársins 1982. Í stefnuræðu nú: svo fljótt sem kostur er. Vitað er að ætlunin var að segja í stefnuræðu: að koma verðbólgu niður í 25%, - en Alþb.-ráðh. strikuðu það út, enda verður verðbólgan meira en tvöfalt það ef ekkert er að gert. Ríkisstj. er komin á undanhald í verðbólgumálum og trúir ekki lengur á eigin markmið og árangur eigin aðgerða. Ríkisstj. hrósar sér af jafnvægi í ríkisfjármálum og peningamálum þegar slíku jafnvægi er ekki til að dreifa. Það er lítill vandi að hrósa sér af greiðsluafgangi hjá ríkissjóði þegar skattaálögur eru auknar og útgjöldum er velt yfir í lánsfjáráætlun. Það er ekki nóg að hrósa sér af því, að skuld við Seðlabankann lækki í hlutfalli við þjóðarframleiðslu, ef ríkissjóður eykur erlendar lántökur um hærri upphæð. Gísli Blöndal fyrrv. hagsýslustjóri hefur bent á í grein í Fjármálatíðindum að rétt mynd af afkomu ríkissjóðs og þensluáhrifum ríkisfjármála fáist ekki nema taka slíkar lántökur með í reikninginn. Ef greiðslustaða samkv. fjárlagafrv. 1982 er leiðrétt á þessum forsendum sýnist við fljótlega athugun verða nær 300 millj. kr. greiðsluhalli á ríkissjóði á næsta ári í stað greiðsluafgangs. Það eru fyrst og fremst erlendar lántökur ríkissjóðs sem snúa dæminu við, en þær eiga víst að aukast um 90% á næsta ári. Innlánsaukning í lánastofnunum á einnig rætur sínar að rekja m. a. til innflutnings erlends fjármagns. Það stoðar lítið að binda innlánsfé bankanna til að draga úr þenslu og verðbólgu innanlands ef jafnóðum er flutt inn erlent fjármagn, ef opinberum fyrirtækjum eins og Landsvirkjun, Rafmagnsveitu Reykjavíkur, Hitaveitu Reykjavíkur og fleiri fyrirtækjum er bannað að hækka taxta sína og bent á að taka milljarða gkr. að láni erlendis sem viðskiptamenn þeirra verða auðvitað að greiða fyrr en seinna að viðbættum vöxtum um leið og þjónustu þessara fyrirtækja er stefnt í voða. Með þessu er e. t. v. hægt að draga úr vexti verðbólgu í bili, en það hefnir sin fljótt með þeirri afleiðingu að verðhækkanir og verðbólguvöxtur verður enn meiri fljótlega. Fyrir stuttu heimilaði ríkisstj. Framkvæmdasjóði að taka erlent lán til að greiða úr fjárþörf og hallarekstri atvinnufyrirtækja víðs vegar um land. Ætli það auki ekki peningaþensluna og verki þannig eins og olía á verðbólgubálið? Sjálfsblekkingin er svo alger að fé er bundið hjá innlendum lánastofnunum og viðskiptavinum vísað á erlendar lánastofnanir. Það er að vissu marki verið að flytja bankastarfsemina út úr landinu eins og gerst hefur í heildversluninni áður vegna óraunhæfra verslunarhafta. Þó er innlend bankastarfsemi og innlend verslun forsenda sjálfstæðis okkar. Með þessari stjórnarstefnu er verið að flytja okkur öld aftur í tímann. Ríkisstj, lifir í raun á aukningu erlendra lána, og greiðslubyrði afborgana og vaxta á næsta ári verður meiri en þessi greiðslubyrði hefur nokkru sinni verið áður, eða um 18%, í stað þess að ríkisstj. hét því í stjórnarsáttmála að fara ekki fram úr 15% greiðslubyrði í afborgunum og vaxtagreiðslum erlendra lána. Forsrh. sagði að vextir hefðu tvívegis verið lækkaðir á þessu ári. En sannleikurinn er sá, að víxilvextir eru prósentustigi hærri en þegar núv. stjórn tók við. Og þar sem vextir af vaxtaaukalánum hafa lækkað hafa vextir af skuldabréfum hækkað, en verðtryggð lán hafa aukist og eru yfirgnæfandi hluti lánamarkaðarins, hins almenna hluta. Alþb. lofaði vaxtalækkun, en fjármagnskostnaður hefur aldrei hækkað meira en á valdatíma þess. Alþb. lofaði að tryggja kaupmátt launa en frá því að það komst til valda í sept. 1978 og til nóv. n. k. rýrnar kaupmáttur kauptaxta um 9% þótt þjóðartekjur á mann séu þær sömu og 20–30% kauphækkun þyrfti í raun til að efna loforðið um „samningana í gildi“. Ef launþegasamtökin gerðu jafnvirði 100 þús. kr. mánaðarlauna að kröfu sinni í dag, eins og þau gerðu á ASÍ-þingi 1976, þyrftu mánaðarlaun nú að vera 6632 kr. Það þýðir kröfu um 37% hækkun á grunnkaupi í dagvinnu. Samkv. þessu eru bæði minni hluti og meiri hluti Verkamannasambandsins með hóflega kröfugerð miðað við það sem formaður þess, Guðmundur J. Guðmundsson, og núverandi forseti ASÍ, Ásmundur Stefánsson, kröfðust 1976. En hver er stefna Alþb. í kaupgjaldsmálum? Ég spyr fulltrúa þess í umr. hér í kvöld og raunar alla ráðh.: Standa þeir með meiri hluta eða minni hluta Verkamannasambandsins? Telja þeir kröfugerð ASÍ og BSRB sanngjarna? Skiptar skoðanir um kröfugerðina innan Verkamannasambandsins sýna annars vegar hráskinnsleik kommúnista í kjaramálum og hins vegar að fínu Alþb.- ráðherrarnir eru nú í verulegri hættu að missa völd sín innan verkalýðshreyfingarinnar. Reynslan sýnir að Alþb.- ráðherrar eru tilbúnir að beita launþegum fyrir vagn sinn og fórna hagsmunum þeirra, ef því er að skipta, til að kaupa sér völd og ráðherrastóla að því marki að þeir geti haldið áfram að blekkja launþega, rýra kjör þeirra og misnota valdaaðstöðu sína í verkalýðshreyfingunni. En launþegar sýna nú þess merki, að ráðherrar Alþb. hafi ekki ráð þeirra í hendi sér, og þá fara Alþb.- ráðh. að ókyrrast, jafnvel í ráðherrastólum. Samstarfsmenn Alþb. í ríkisstj. hafa verið þeim ótrúlega leiðitamir og andvaralausir. Alþb. er markvisst að gera einstaklinga, fjölskyldur, heimili, atvinnufyrirtæki og sveitarfélög háð náðarbrauði úr hendi valdhafanna. Einum er „reddað“ í dag, öðrum á morgun, enn aðrir detta upp fyrir að vilja valdhafanna. Í bili er stungið upp í SÍS til að hafa framsóknarmenn góða. Og þótt Sambandshraðfrystihúsið stöðvist í Keflavík er SÍS lánað 100% í hraðfrystihús á Patreksfirði og gert kleift að kaupa annað á Suðureyri og steypustöð á Ísafirði þar sem kaupfélagið hefur rambað á barmi gjaldþrots. Þótt SÍS-verksmiðjum á Akureyri liggi við stöðvun kaupir KEA hvert fyrirtækið á fætur öðru. En þetta er framsóknarmönnum skammgóður vermir því að til lengdar lifa samvinnufélögin ekki ef atvinnufyrirtækjum almennt eru búin þau skilyrði sem núv. ríkisstj. telur sér sæma. Samstarfsmenn kommúnista í ríkisstj. voru þeim einnig svo leiðitamir og fíknir í valdastólana að þeir skrifuðu undir leynisamning og veittu kommúnistum neitunarvald í öllum meiri háttar málum. Alþb. ber það nú fyrir sig til að þvælast fyrir og stöðva svo sjálfsagðar framkvæmdir sem byggingu eldsneytisgeyma og flugstöðvar á Keflavikurflugvelli. Geta má nærri að engin skilyrði eru til þess, meðan núv. ríkisstj. situr, að við Íslendingar tökum virkari þátt í ákvörðunum er varða öryggi og varnir okkar sjálfra, eins og nauðsyn ber til á viðsjárverðum tímum, enda er lítið fjallað um þessi mikilvægu utanríkis- og öryggismál í stefnuræðu forsrh. Þau eru feimnismál í núv. ríkisstj. Ríkisstj. hefur notið góðæris, viðskiptakjör farið heldur batnandi og fiskafli verið í hámarki. Frá útfærslu efnahagslögsögunnar í 200 sjómílur hefur þorskafli tvöfaldast. En þótt við höfum haft úr meiri verðmætum að vinna er hagvöxtur nú að stöðvast. Ekki er búist við að fiskstofnar umhverfis landið þoli öllu meiri veiði, og þótt unnt sé að auka framleiðni með bættum tækjabúnaði, eins og tölvuvæðingu, verðum við að sækja í vaxandi mæli einnig á önnur atvinnumið en fiskimiðin umhverfis landið. Auk gróðurs jarðar verðum við að nýta orkulindir okkar, virkja fossa og hitann í iðrum jarðar. En ríkisstj. hefur enga ákvörðun tekið í þeim efnum. Í meira en þrjú ár hefur iðnrh. verið að hugsa, en ekkert gert. Eina afrek ráðh. var að reyna að tefja Hrauneyjafossvirkjun um eitt ár, og blasti alvarleg rafmagnsskömmtun við í vetur ef þau áform hefðu tekist. En þótt nauðsynlegt sé að nýta orkulindir okkar til að auka hagvöxt verðum við að koma orkunni í verð, nýta hana. Það er ekki þörf á nýrri virkjun, jafnvel allan þennan áratug, ef enginn er kaupandi orkunnar, ef orkufrekur iðnaður kemst ekki í gagnið. Þótt sagt sé að iðnrh. hafi 43 starfshópa í kringum sig er eins og þeir flækist hver fyrir öðrum og rugli ráðh. og ríkisstj. í ríminu svo að engin ákvörðun er tekin um orkufrekan iðnað. Síðustu þrjú árin hafa farið til lítils í þessum efnum. Afleiðingin er sú, að nú þegar Hrauneyjafossvirkjun er komin í gagnið renna 8 millj. dollara eða yfir 60 millj. nýkr. í hafið á hverju ári næstu árin vegna þess að enginn kaupandi er að orkunni. Það er ástæða til að spyrja hver stefna ríkisstj. í orkumálum og stóriðjumálum sé. Gerir ríkisstj. sér grein fyrir því, að sá alvarlegi dráttur, sem hefur orðið á ákvörðun í virkjunarmálum, veldur því, að sérþekking sú, sem safnast hefur saman við virkjunarframkvæmdir í Þjórsá í hálfan annan áratug, er að tvístrast og dreifast og þar með getum við misst þessa sérþekkingu niður? Okkur Íslendingum er brýn nauðsyn að marka stórhuga atvinnumálastefnu er byggist á orkuframkvæmdum og iðnaði, jafnframt stefnumótun í sjávarútvegi og landbúnaði, verslun og samgöngum. Við leysum ekki vandamál stöðnunar og verðbólgu með úrræðum sósíalista, auknum ríkisumsvifum, skattaálögum, höftum, boðum og bönnum. Leið sósíalista er fullreynd í Póllandi og austan tjalds. Við Íslendingar kjósum ekki slíka hörmung yfir okkur. Við verðum aftur á móti að draga úr ríkisumsvifum og skattheimtu, nýta frumkvæði, framtak og hugvit einstaklinganna og búa atvinnuvegunum almenn skilyrði til að bæta lífskjör í landinu og félagslegt öryggi allra landsins barna. Við vinnum okkur þá fyrst út úr vanda verðbólgu og skertra lífskjara ef við höfum skilning á því að hvetja menn til aukinnar verðmætasköpunar en letja ekki. - Ég þakka þeim sem á hlýddu.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Heldur þótti mér lítilfjörleg viðleitni Geirs Hallgrímssonar áðan til að gera lítið úr þeim árangri sem náðst hefur í hjöðnun verðbólgu. Ef ég man rétt setti Geir Hallgrímsson sér það markmið 1974, í þeirri ríkisstj. sem við hann var kennd, að koma verðbólgunni niður í 15%, en hún varð 50%. Staðreyndin er sú sem almennt mun viðurkennt að ríkisstj. mun nú takast að ná því markmiði, sem hún setti sér fyrir áramótin, að koma verðbólgunni niður í 40% á þessu ári. Þetta er ekki lítill árangur þegar þess er minnst, að verðbólgan á síðasta ári var um 60% og stefndi reyndar langtum hærra í lok ársins. Mikilvægast er þó e. t. v. að þetta hefur tekist án þess að stofna til atvinnuleysis og skerðing kaupmáttar er minni en orðið hefði með óheftri verðbólgu. Þetta hefur tekist án leiftursóknar, eða kannske réttara sagt vegna þess að leiftursókninni var hafnað. Þetta er mikilvægur áfangi í niðurtalningu verðbólgunnar. Hins vegar kemur að sjálfsögðu ekki til greina að láta hér staðar numið. Stjórnarsáttmálinn gerir ráð fyrir að verðbólga verði í lok ársins 1982 orðin svipuð og í nágrannalöndum okkar. Augljóst er að það mun ekki nást á þessu ári né næsta, enda hófst niðurtalning verðbólgunnar síðar en að var stefnt. Eins og fram kemur í þjóðhagsáætlun telur ríkisstj. að æskilegt markmið gæti verið svipuð hlutfallsleg lækkun verðbólgu á árinu 1982 og náðst hefur á þessu ári, eða um þriðjungslækkun. Þá sýnist mér alls ekki vonlaust að verðbólgan geti í lok kjörtímabilsins orðið svipuð og í okkar helstu viðskiptalöndum, og að því mun verða stefnt. Slíkur árangur næst þó ekki nema með samstilltu átaki á fjölmörgum sviðum. Nauðsynlegt verður áframhaldandi aðhald í verðlagsmálum, peningamálum, gengismálum, ríkisfjármálum, fjárfestingar- og launamálum, svo að nokkrir veigamestu þættirnir séu nefndir. Hér mun ég aðeins gera fáein mikilvæg atriði að umræðuefni. Ég hygg að flestum muni vera ljóst að gengisfellingar eru skammgóður vermir og líklega fátt meiri verðbólguvaldur. Með alla hluti verðtryggða eða gengistryggða veldur gengisfelling um það bil jafnmikilli verðbólgu og gengið breytist. Hins vegar er full atvinna eitt meginmarkmið ríkisstj. Til þess verður rekstrargrundvöllur atvinnuveganna að vera traustur. Áður en gripið er til gengisfellingar í því skyni að leiðrétta grundvöllinn er því nauðsynlegt að kanna allar leiðir til að draga úr rekstrarkostnaði. Við athugun kemur í ljós að enginn liður hefur hækkað eins mikið og fjármagnskostnaðurinn, en um það tel ég rétt að fara nokkrum orðum. Á þessu ári hefur náðst sá mikilvægi áfangi að verðtryggja að fullu bæði innlán og útlán. Þessu hefur fylgt mjög mikil aukning á sparifjármyndun sem er að sjálfsögðu mjög mikilvæg. Það bætir verulega stöðu lánastofnana og getu þeirra til að sinna þörfum atvinnuvega og einstaklinga fyrir lánsfé. Einnig ætti það að gera kleift að fjármagna meira af framkvæmdum í landinu með innlendu lánsfé en verið hefur. Jafnframt vil ég leggja áherslu á að nauðsynlegt er að lánastofnanir fái styrkt eiginfjárstöðu sína og gjaldeyrisforði þjóðarinnar verði aukinn frá því sem áður var. Hins vegar tel ég vafasamt að afkoma lánastofnana þurfi að vera mikið umfram það sem í þessu felst, á sama tíma og útflutningsatvinnuvegunum er skorinn það þröngur stakkur að mikilvægustu greinarnar eru reknar með tapi. Þarna verður samræming að vera á milli, eins og á milli annarra þátta í verðbólguslagnum. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega nefna að ég tel dráttarvexti bæði of háa og mjög misnotaða. Það er ákaflega arðsamt að hafa skuldir á dráttarvöxtum hjá fyrirtækjum sem allir vita að verða ekki látin fara á hausinn, eins og sagt er. Ég get ekki varist þeirri hugsun, að til þess leiks sé stundum stofnað af vilja hjá lánadrottnum. Ég tel jafnframt mjög eðlilegt að góð afkoma banka og lánastofnana sé notuð til þess að lækka fjármagnskostnað, t. d. afurðalánavexti útflutningsatvinnuveganna. Þannig yrði dregið nokkuð úr þörfinni fyrir gengisfellingu. Í þeim slag munar um hvert prósentustig. Launamálin verða mjög til umræðu næstu vikurnar. Í þjóðhagsáætlun kemur fram að þjóðartekjur á hvern mann hafa ekki aukist að neinu ráði í ár og engri aukningu er spáð á árinu 1982. Þessa spá hef ég engan heyrt vefengja. Við þessar aðstæður fæ ég ekki séð svigrúm fyrir neinar umtalsverðar grunnkaupshækkanir. Slíkt hlýtur að leiða til meiri kostnaðar innanlands og gengisfellinga sem eyða óðar hverjum þeim ávinningi sem menn telja sig hafa af grunnkaupshækkunum. Það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd, að ýmsar umbætur þarf að gera á launakerfinu. Ljóst er að menn geta illa lifað af lægstu launum án mjög mikillar yfirvinnu. Á slíkum sviðum þarf að ná einhverjum leiðréttingum fram. Hins vegar hygg ég að vonlaust sé að losna við yfirvinnu á tveimur árum, eins og stundum er talað um. Það verður að gerast með framleiðniaukningu atvinnuveganna og gerist ekki nema á allmörgum árum. Það væri hins vegar verðugt markmið. Við Íslendingar eigum einnig að leggja áfram áherslu á launajöfnuð. Ég get alls ekki tekið undir kröfu þeirra, sem í hærri launum eru, um grunnkaupshækkanir. Ég leyfi mér að halda því fram, að lífskjör mikils hluta Íslendinga séu góð. Það sýnir mikil neysla, t. d. kaup á dýrum hlutum eins og videotækjum, sólarlandaferðum og fjölmargt fleira. Til þess að góður áfangi náist einnig á næsta ári í niðurtalningu verðbólgunnar er nauðsynlegt að marka launamálastefnu sem samræmist þeirri hjöðnun verðbólgu sem menn setja sér. Ef menn vilja að sá áfangi verði umtalsverður fæ ég ekki séð að svigrúm sé fyrir almennar grunnkaupshækkanir, enda slíkt fals eitt. Hins vegar er eðlilegt að stefna að nokkurri aukningu kaupmáttar, t. d. með skattalækkunum, fyrst og fremst á lægri laun. Einn er sá þátturinn í verðbólgumálum okkar sem ég tel nauðsynlegt að minnast á. Hann snýr að íslenskum sjómönnum og útflutningsatvinnuvegum. Við höfum komið á vísitölukerfi sem er ætlað að mæla nánast allt. Með því kerfi hækka laun langflestra þeirra, sem í landi starfa, sjálfkrafa ársfjórðungslega. Tekjur bænda eru einnig hækkaðar svipað. Þeirra launahækkun er sótt í hækkun á verði landbúnaðarafurða á innanlandsmarkaði. Í sjávarútvegi er þessu allt annan veg háttað. Laun sjómanna eru ekki vísitölutryggð og atvinnuveitendur þeirra, útgerðin, verða í gegnum fiskvinnsluna að sækja sínar tekjur á erlendan markað sem við höfum lítið sem ekkert vald yfir. Sjómenn hafa að vísu margir ágætar tekjur sem betur fer. Hins vegar er það staðreynd, að í mörgum tilfellum hafa þeir borið skarðan hlut frá borði í vísitölukapphlaupinu. Svo var t. d. í nýloknum samningum um síld- og loðnuveiðar og vinnslu. Útgerðarmenn og sjómenn fengu um 28–30% hækkun á milli ára á sama tíma og aðrir landsmenn hafa yfirleitt fengið um eða yfir 50% hækkun. Sjómenn tóku þannig á sig verulegan hluta af því verðfalli sem orðið hefur á þessum afurðum á erlendum mörkuðum - það gera útgerðarmenn og vinnslan reyndar líka - á sama tíma og þeir, sem bræða loðnuna eða leggja niður síldina, fá fulla launahækkun. Í þessum tilfellum er ekki heldur um aflaaukningu að ræða sem bætt gæti tekjutapið. Hvað halda menn að slíkt geti gengið lengi? Vitanlega ættu landsmenn allir að bera verðfall af afurðum okkar erlendis. Sumir virðast þvert á móti halda að vísitöluleikinn og verðbólguna megi stöðva þegar að sjávarútveginum kemur. Að lokum vil ég fara nokkrum orðum um ástand og horfur í sjávarútvegi og samgöngumálum. Þrátt fyrir allar hrakspár fyrri ára hygg ég að flestir séu nú sammála um að þorskstofninn sé alls ekki í hættu, reyndar úr allri hættu og í góðum vexti. Ég er a. m. k. ekki hræddur við u. þ. b. 450 þús. lesta afla eins og getur orðið nú í ár. Hins vegar tel ég óvarlegt að reikna með aukningu á næsta ári, m. a. vegna óvissu um afkomu seiðanna frá því í vor. Það sama má segja um flesta aðra fiskstofna. Þó er nauðsynlegt að loðnustofninn fái tækifæri til að vaxa verulega. Á s. l. ári hreyfði ég ýmsum róttækum hugmyndum um gerbreytta fiskveiðistefnu. Ég fékk mér til ráðuneytis nefnd sem í sátu m. a. þrír fyrrv. sjútvrh. Niðurstaða varð sú, að ekki væri rétt að ráðast í svo róttækar breytingar, heldur byggja á stefnu undanfarinna ára með lagfæringum. Þessi varð einnig niðurstaða hagsmunaaðila þegar um málið var fjallað. Ég ákvað því að byggja á fyrri stefnu, enda hafði ég ætíð lýst yfir að ég mundi ekki ráðast í róttækar breytingar nema viðtæk samstaða næðist. Stefnan í þorskveiðum fyrir yfirstandandi ár var birt í des. á s. l. ári og hefur það aldrei verið gert svo tímanlega áður. Ýmsar mikilvægar lagfæringar voru gerðar á stjórn þorskveiða. Í framkvæmd hefur þó ekki reynst þörf á að breyta nánast einum einasta staf. Ýmsar lagfæringar þarf þó enn að gera á stjórnun veiða. Ég tel t. d. að skrapdagakerfið þurfi að endurskoða og samræma veiðar og vinnslu betur en gert hefur verið, ekki síst með aukin gæði í huga. Slíkar hugmyndir eru í athugun í sjútvrn. og verða á næstunni ræddar við hagsmunaaðila. Afkoma vinnslunnar er mjög mismunandi. Skreiðar- og saltfiskverkun stendur allvel en frystingin illa, jafnvel svo að ekki verður lengur við það búið. Ég vil að vísu leggja á það áherslu, að gera verður þær kröfur til atvinnuvegarins að gætt sé ítrustu hagsýni. Í því sambandi vil ég enn nefna samræmingu á veiðum og vinnslu og hagkvæmustu samsetningu framleiðslunnar, en á hvoru tveggja hefur orðið misbrestur. Þetta breytir þó ekki þeirri staðreynd, að grundvöllinn verður að lagfæra. Í því skyni eru athyglisverðar hugmyndir nú í athugun. Um skipastólinn hefur mikið verið rætt og því miður ekki allt af mikilli skynsemi, sýnist mér. T. d. er furðulegt að hlusta á þá niðurstöðu sérfræðinga, að minnka þurfi fiskveiðiflotann um a. m. k. 'Is, jafnvel sigla honum út og sökkva honum, að því er mér skilst. Ég get fallist á að flotinn virðist fullstór þegar á heildina er litið. Málið er hins vegar ekki svo einfalt. T. d. leyfi ég mér að efast um að sá afli, sem færður er að landi á vetrarvertíð hér sunnanlands, náist með minni flota. Þetta er breytilegt eftir árstímum og einnig eftir landshlutum. Það er jafnframt staðreynd að tímabært er að endurnýja stóran hluta af bátaflotanum. Um 110 bátar eru orðnir yfir 30 ára gamlir. Að sjálfsögðu ber að leggja áherslu á að þetta verði gert í innlendum skipasmíðastöðvum. Þá er hins vegar óhjákvæmilegt að verð fyrir skip smíðuð hér á landi sé ekki að ráði hærra en greiða þarf erlendis. Mikinn verðmun er ekki hægt að leggja á íslenska útgerð sem síðan þarf að keppa við niðurgreiddar fiskveiðar annarra þjóða. Skipasmíðar innanlands eru iðnaðarvandamál og verður að leysa á þeim vettvangi. Í því skyni er nú unnið að áætlun um raðsmíði fiskiskipa með ýmiss konar fjárhagsfyrirgreiðslu, sem ég vil vona að geri íslenskum skipasmíðastöðvum kleift að keppa við erlenda smíði. Ég tel jafnframt skynsamlegt að halda flotanum innan þeirra marka sem stærð hans er nú, og mun ég leggja áherslu á það. Ég vil geta þess, að á vegum sjútvrn. og Landssambands ísl. útvegsmanna hefur í sumar verið gerð ítarleg tilraun með miðlun afla á milli vinnslustöðva og geri ég mér vonir um að það leiði til nokkurs árangurs. Um samgöngumálin verð ég að vera stuttorður. Mér þykir þó ástæða til að vekja athygli á verulegri aukningu í framkvæmdum á sviði vegamála. Eins og kom fram í ræðu hæstv. forsrh. er það ekki síst þegar um bundið slitlag er að ræða. Þar var ekki lagt áður meira á einu ári en 40 km, en 150 km nú í ár, og mér sýnist ljóst að við náum því markmiði, sem við höfum sett okkur, að auka bundið slitlag úr 360 km fyrir tveimur árum í um 3000 að 10 árum liðnum. Þetta er mikil breyting og má segja að nálgist byltingu. Á þessu ári verður varið um 2.1% þjóðartekna til vegamála, en að meðaltali undanfarin 10 ár hefur sú tala verið um 1.88%. Með samþykkt Alþingis s. l. vor um langtímaáætlanir í vegamálum er jafnframt gert ráð fyrir að auka þessa tölu upp í 2.4% þjóðartekna að lágmarki á ári. Þetta er töluvert hærri upphæð en áður hefur verið varið á einu ári til vegamála. Þessu ber að fagna. Vafalaust er fjárfesting í betri vegum ein sú arðsamasta sem við eigum kost á. Á síðasta þingi var samþykki frv. sem ég flutti um að koma sjálfvirkum síma til allra landsmanna á næstu fimm árum. Framkvæmdir hófust þegar í sumar og mun verða lokið eins og ráðgert er samkv. áætlun sem nú liggur fyrir. Í flugmálum geri ég mér fastlega vonir um að framkvæmdir verði auknar allverulega á næsta ári. Þörfin er gífurleg, ekki síst í öryggisþáttum flugsins sem ekki má draga. Áframhaldandi aðstoð hins opinbera við Flugleiðir hefur verið mjög til umræðu undanfarnar vikur eins og var um sama leyti s. l. ár. Þróunin á Norður-Atlantshafinu hefur að mínu mati sýnt að sú ákvörðun var rétt, sem tekin var, að veita aðstoð til þess að halda mætti því flugi áfram. Með því var komið í veg fyrir, að nokkur hundruð manns misstu atvinnuna, og svigrúm skapað til að skoða betur framtíðarhorfur á þessari leið og aðlagast breyttum aðstæðum. Nú telja flestir allt benda til þess, að framtíð Norður-Atlantshafsflugsins sé nokkru bjartari en áður var talið. Erlendir sérfræðingar telja jafnframt að Flugleiðir geti að nýju haslað sér öruggan völl í því flugi, enda sé snúist við breyttum aðstæðum af þrótti með nýjum vélum og bættri þjónustu. Spurningin er hvort sá lífsneisti sé enn þá til hjá forráðamönnum félagsins sem nauðsynlegur er til þess að þetta megi takast. Þeirri spurningu læt ég ósvarað. Hins vegar verður því ekki neitað, að því miður hefur þjónustu Flugleiða hrakað mjög með gömlum og úreltum vélum, mistökum í bókun og fleira sem óþolandi er. Ég get ekki heldur neitað því, að mér þykir orkunni um of beint að því að knésetja þá aðila sem þeir telja sína keppinauta, og þeir eru orðnir margir í mjög og e. t. v. óeðlilega fjölþættri starfsemi félagsins. Þeirri orku þyrfti að beina að því að bæta eigin rekstur. Í þessu sambandi er mjög um það fjallað, hvort stuðla eigi áfram að þeirri einokunaraðstöðu sem Flugleiðir hafa undanfarin ár haft á áætlunarflugi til og frá landinu. Umræðan minnir nokkuð á það þegar aðrir en Eimskip voru að leyfa sér að sigla með vörur og farþega. Ég er á móti einokun. Hæfileg samkeppni dregur fram atorku einstaklingsins. Það hefur einmitt gerst með aukinni samkeppni í fluginu erlendis en hefur farið fram hjá okkur, sérstaklega í millilandafluginu. Ég sé enga hættu fólgna í því fyrir Flugleiðir, að annað flugfélag fái að fljúga á afmarkað svæði. Þvert á móti er það von mín og trú, að slíkt hreinsi einokunarstimpilinn af félaginu og herði það til dáða. Ég tel sjálfsagt að viðhald þeirra flugvéla, sem heimahöfn hafa hér á landi, sé innanlands. Um það má vitanlega setja skilyrði. Um slíkt og fjölmargt fleira, sem gæti roðið til hagsbóta fyrir flugfélögin og þjóðarbúið, verður að skapast samstarf. Það ætti að vera auðvelt, ef vilji er fyrir hendi, í stað þess að slást um hvert fótmál. Meira framkvæmdafé þjóðarinnar hefur verið varið til orkumála en á nokkru öðru sviði. Þetta er eðlilegt og er í samræmi við stjórnarsáttmálann. Nú er að nást sá mikilvægi áfangi að koma heitu vatni til upphitunar á alla þá staði þar sem það er talið tæknilega unnt og hagkvæmt. Í raforkumálum eru verkefnin gífurleg fram undan. Þar eigum við miklar auðlindir sem nýta verður til þess að draga úr notkun innfluttrar orku og byggja upp margs konar iðnað sem eykur þjóðartekjurnar og gerir okkur kleift að mæta óskum launþega um hærri laun og betri afkomu. Við framsóknarmenn leggjum á það mikla áherslu, að þjóðin verði orðin sjálfri sér nóg um framleiðslu á orku fyrir næstu aldamót, jafna orkureikninginn eins og talað er um. Til þess þarf stórhuga orkunýtingarstefna að liggja fyrir nú í vetur. Góðir hlustendur. Ég hef stiklað á stóru. Mér hefur ekki unnist tími til að fjalla um landbúnaðarmálin og fleira sem mikilvægt er fyrir þessa þjóð. Reyndar hef ég fyrst og fremst fjallað um efnahagsmálin. Það er ekki að ástæðulausu. Ef ekki tekst að ráða niðurlögum verðbólgunnar óttast ég að mikið af því, sem vel hefur verið gert, reynist unnið fyrir gýg. Viðureignin við verðbólguna er því enn meginverkefnið. Þjóðin verður að sameinast um svipaðan áfanga í niðurtalningu verðbólgunnar á næsta ári og náðst hefur á þessu. Við verðum að samræma alla þætti efnahagsmála slíku markmiði. Vel má vera að við verðum að leggja ýmis áhuga- og jafnvel kappsmál til hliðar um sinn til þess að tryggja viðunandi árangur. Að þessu markmiði í efnahagsmálum munum við framsóknarmenn vinna og að þessu mun sú ríkisstj. vinna sem nú situr. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Í upphafi þessa árs var gerð myntbreyting. Margir bundu við hana miklar vonir. Við Alþfl.-menn töluðum fyrir henni sem einum lið í heildarendurskipulagningu efnahagslífsins. Þegar fyrirsjáanlegt var að ekkert slíkt mundi fylgja vöruðum við hins vegar við því, að hún yrði framkvæmd ein og sér eins og raunin varð. Vonirnar, sem bundnar voru við myntbreytinguna, eru nú brostnar. Ríkisstj. hefur einungis haft áhuga á vísitöluvörunum. Margt annað, einkum smáhlutir, hækkaði í verði við myntbreytinguna sjálfa. Ríkisstj. gerði ekkert til að líta eftir þeim málum. Ég veit að flestir hlustenda kunna dæmi um þetta. Ég skal því bara nefna eitt, um smáhlut sem kostaði 18 kr. fyrir myntskiptin, en kostaði 2 kr. eftir breytinguna. Hann hefði átt að kosta 18 aura. Í gömlum krónum fór þessi smáhlutur úr 18 kr. í 200 kr. Þessar hækkanir finnum við í buddunni hvað sem vísitalan segir. Margir bundu vonir við þessa ríkisstj. þegar hún hóf feril sinn. Þær vonir hafa líka brostið. Þessi ríkisstj. hefur reynst alveg sérstök íhaldsstjórn. Þetta er sérlega athyglisvert af því að Alþb. telur sig ráða öllu í ríkisstj. og er ákaflega ánægt með hlutskipti sitt. Þessi ríkisstj. er dæmigerð íhaldsstjórn sem engu vill breyta, sem minnst og helst ekkert vill gera og lætur sér nægja að vera ánægð með sjálfa sig. Þannig eru íhaldsstjórnir. Með þessu hefur Alþb. sannað með áþreifanlegum og eftirminnilegum hætti að það er íhaldsflokkur. Gasprið um róttækni er bara til að sýnast. Við hlustuðum áðan á áferðarsnotra lýsingu hæstv. forsrh. á því, hve ástand mála væri gott á landi hér að hans mati. Þetta var glansmynd. En ráðherrarnir tala lítið um þann búhnykk sem þjóðarbúinu hefur hlotnast á þessu ári fyrir tilstilli Bandaríkjaforsetans Reagans. Sannleikurinn er sá, að stórfelld hækkun Bandaríkjadollars miðað við Evrópumyntir er einstök búbót fyrir þjóðarbúið. Þar á ofan hækkuðu útflutningsafurðir okkar í verði. Það er hörmulegt til þess að vita, að þessi einstaklega góðu ytri skilyrði, þessi sannkallaða himnasending skuli ekki hafa nýst okkur til að ná hér upp stórkostlegum árangri í efnahagsmálum. Á bak við þá glansmynd, sem ríkisstj. dregur upp í talna- og prósentuleik sínum, býr kaldur raunveruleikinn. Ríkisstjórnina varðar ekki um fólkið í landinu, hún heldur bara áfram talnaleiknum og glansmyndagerðinni. En ég skal nefna dæmi um raunveruleikann. Maður vinnur við flöskuþvott hjá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Hann hefur í dagvinnulaun 4914 kr. á mánuði. Hann segir að þau skrimti hjónin af því að konan vinnur tíka og þannig komist samanlagðar tekjur þeirra að frádregnum sköttum í 6500 kr. á mánuði. Starfsbróðir hans á sams konar kaupi er ókvæntur. Hann segist bjargast á því að búa í fríu húsnæði. - Ég er ógift og bý hjá móður minni, segir iðnverkakona í sælgætisgerð í blaðaviðtali nýlega, en samt er aldrei afgangur. Skyldi nokkurn undra það, því að mánaðarlaun hennar eftir 33 ára starf í sama fyrirtæki eru 4984 kr. Þetta eru staðreyndir úr íslensku þjóðfélagi. Seinustu misserin höfum við öðlast sérstaka búbót. Samt er það svo að þúsundir manna búa við þessi lágu laun. Í Iðju eru t. d. 3000 félagsmenn. Stærsti hluti þeirra er í 8. og 9. launaflokki. Konan í sælgætisgerðinni, sem ég gat um áðan, með 4984 kr. í mánaðarlaun, er einmitt í 9. launaflokki. Ég skal nefna annað dæmi um raunveruleikann á bak við glansmynd ríkisstj. Ung hjón með þrjú börn réðust í að eignast íbúð. Þau vinna bæði utan heimilisins. Þau verða að skjótast úr vinnunni til að fá ný lán fyrir hverja afborgun af eldri lánum. Seinast þegar ég sá veðbókar vottorð þeirra voru þau komin í 10. veðrétt. Þetta er ekkert einsdæmi. Ekkert af þessu fólki er braskarar eða kerfisspilarar. Þetta er venjulegt launafólk á Íslandi. Það á ekki annarra kosta völ. Húsnæðismálalánin eru um 20% af íbúðarverðinu. Lífeyrissjóðslán bætast við hjá sumum. Oftast verður fólk að mæta 40–60% af íbúðaverðinu og stundum yfir 70% með skammtímalánum og með óheyrilegu vinnuálagi. Þetta kerfi brýtur niður heimili, fjölskyldulíf og lífsþrótt margs ungs fólks. Ég ætla að nefna enn eitt dæmi um raunveruleikann á bak við glansmynd ríkisstj. Móðir iðnverkakonu hafði legið á sjúkrahúsi fárveik, gat ekki matast og hafði súrefnisgjöf. Hún hresstist svo að úr þessu rættist, en varð áfram rúmliggjandi, enda á tíræðisaldri. Þá kom boðskapurinn frá sjúkrahúsinu, ekki fyrir illmennsku sakir, sjúkrahúsið átti fárra kosta völ, en boðskapurinn var þessi: Nú tekur þú móður þína heim til þín. - Varðar okkur ekki um að þá varð iðnverkakonan að hætta í vinnu sinni, og á hverju áttu þær að lifa, mæðgurnar? Hæstv. forsrh., hæstv. ríkisstj. Við viljum ekki svona þ;jóðfélag. Það er sama hvað þið málið glansmyndina fínum dráttum. Við viljum ekki þann raunveruleika sem birtist í því, að þúsundir fólks hafi einungis 4500–5000 kr. í mánaðarlaun. Við viljum ekki að ungt fólk þurfi að slíta sér út og sendast í sífellu milli bankastjóra til þess að geta komið sér fyrir. Við viljum ekki að fólk sé hrakið úr vinnu sinni af því að það er ekki pláss fyrir aldraða móður eða aldraðan föður á hjúkrunarheimilum. Við skulum láta vera að greiða niður kindakjöt ofan í útlendinga. Við skulum láta vera að festa fé í stækkun skipastólsins. Þessa fjármuni á að nota í annað. Við viljum atvinnustefnu sem skapar ný arðbær atvinnutækifæri í orkufrekum iðnaði. Í yfir 20 mánuði hefur ríkisstj. ekki getað tekið ákvörðun um virkjanir og stóriðju. Sérhver dráttur þýðir að við töpum tilsvarandi framleiðsluverðmætum. Sérhver dráttur er tap í beinhörðum peningum fyrir hvert og eitt okkar. Um allt þetta: nýja stefnu í sjávarútvegi, í landbúnaði, í orkufrekum iðnaði, í virkjunarmálum - höfum við Alþfl.-menn flutt tillögur hér á Alþingi. Við höfum beitt okkur fyrir úrbótum í málefnum aldraðra og lagt fram tillögur um lánamál húsbyggjenda og íbúðarkaupenda. Við teljum að nota eigi árangur raunvaxta- og verðtryggingarstefnunnar, sem birtist í auknum sparnaði, til þess að auka langtímalán til íbúðarkaupa og bygginga. Kjör hinna verst settu verður að bæta. Launataxta hinna lægst launuðu verður að hækka sérstaklega. Ef það hrekkur ekki verður samfélagið að koma til móts við þetta fólk með skattalækkunum og afkomutryggingu eins og við Alþfl.-menn höfum flutt tillögur um hér á Alþingi við umfjöllun skattalaga. Lítum á fáein atriði til viðbótar: Ríkisstj. talar mikið um gott atvinnuástand. Ég skal nefna dæmi úr raunveruleikanum. Í fyrradag bættust 40 á skrá atvinnulausra í Keflavík. Og í gær sagði síðan Hraðfrystihús Keflavíkur upp öllu starfsfólki sínu. Ríkisstj. hrósar sér af rekstrarafgangi á fjárlögum. Fjmrh. viðurkennir þó í blaðagrein nýlega að þessi tala fáist með bókhaldskúnstum, tilflutningi milli A- og B-hluta fjárlaga. Ríkisstj. hrósar sér af árangri í verðbólgumálum og fer með talnaflóð um kaupmátt. Ég spyr þig, hlustandi góður: Endast peningarnir í buddunni þinni betur nú en áður? Það má telja mönnum trú um ýmislegt með tölum. Vísitölu má falsa, en buddan er hinn sanni mælikvarði. Við skulum ekki láta reiknikúnstirnar dæma. Dæmið sjálf út frá buddunni ykkar, þar er sannleikurinn. Ég spyr: Endast peningarnir betur? Ég skal ekki draga úr því að það séu erfiðir tímar fram undan. Okkur Alþfl.-mönnum hefur líka alltaf verið ljóst að það kostar átak og þrautseigju að komast úr núverandi verðbólgufari. Núv. ríkisstj. hefur þó aukið enn á þá erfiðleika sem biða okkar síðar. Þrátt fyrir góðæri hefur öllum sjóðum verið eytt. Þrátt fyrir góðæri er erlendum skuldum hlaðið upp í ógnvekjandi mæli. Á slíku hafa þjóðir glatað sjálfstæði sínu. Og í gær skrifaði ríkisstj. upp á 42 millj. kr. víxil sem fellur á skattgreiðendur haustið 1983. Það er auðvelt að ávísa á framtíðina, en það er ekki að stjórna. Hið sanna hlutverk raunverulegra stjórnmála er að byggja upp fyrir framtíðina og nýta þá kosti, sem landið býr yfir, til að treysta lífsöryggi og lífskjör. Um slíka stefnumótun verður þjóðin að sameinast. Slíkri stefnumörkun berjumst við Alþfl.- menn fyrir. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er svo að heyra á ræðum hæstv. ráðh. hér í kvöld að þeim hafi tekist með glæsibrag að stýra þjóðarskútunni styrkri hendi á svo sléttan sjó að allt sé nú slétt og fellt. Á svo til öllum sviðum virðast í þeirra augum vera augljós batamerki, ef ekki fullkomin lækning átt sér stað á þeim meinum sem þjóðarlíkamann hafa hrjáð. Ég spyr ykkur, góðir hlustendur, hvort þetta sé svo í raunveruleikanum. Hafið þið orðið aðnjótandi þessa mikla lækningamáttar sem hæstv. ríkisstj. telur sig hafa komið í framkvæmd á þeim meinsemdum sem hrjáð hafa efnahagslífið æðilengi? Ég held að svo sé ekki. Það er kannske skiljanlegt að hæstv. ráðh. sé í mun að láta líta svo út á yfirborðinu að allt sé fínt og fágað. En hversu lengi dugar það? Ég held að undiraldan í íslensku efnahagslífi sé þung og vandamálin, sem slegið er á frest að leysa, svo mörg að fyrr en seinna komi að því, að uppvíst verður að ríkisstj. hafi hagað sér með þeim hætti að flóðgáttir erfiðleika opnist. Það er augljóst öllum, sem augu og eyru hafa opin, að á mörgum sviðum þjóðlífsins eru veður öll válynd og naprir haust- og vetrarvindar koma til með að næða enn harkalegar um hæstv. ríkisstj. eftir því sem á liður og munu svipta af hulu hins slétta og fellda sem nú er látið í veðri vaka að sé raunveruleikinn. Um þessar mundir eru launþegasamtökin að búa sig undir að rétta sinn hlut. Velflestir samningar eru nú lausir og allt bendir til harkalegra átaka á vinnumarkaðinum. Boðskapur ríkisstj. til láglaunafólks er sá, að nú skipti það sköpum að samið verði um það litlar kjarabætur að stöðu ríkisstj. verði ekki teflt í tvísýnu. Enginn furðar sig á því þó að svona boðskapur komi frá þeim sjálfstæðis- og framsóknarmönnum. En finnst engum það skrýtið eða athyglisvert að heyra slíkan boðskap berast frá vinum verkalýðsins að eigin sögn, þ. e. Alþb.? Jú, líklega finnst mörgum það skrýtið. Menn rekur minni til að hafa heyrt öðruvísi boðskap úr þeim herbúðum áður. Eða hver man ekki gífuryrði þeirra félaga, núv. hæstv. félmrh. Svavars Gestssonar og hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar, veturinn 1978, í tíð íhaldsstjórnar Geirs Hallgrímssonar og Ólafs Jóhannessonar? Þá hljómaði ofar öllu úr munni Guðmundar, Svavars & Co.: Samningana í gildi. Kaupránið því aðeins afnumið að Alþb. verði sterkara. - Og Alþb. varð sterkara, svo sterkt að það hefur verið í ríkisstj. allar götur frá 1978. Og hvernig hafa kjaramál launafólks þróast frá því í mars 1978 þegar forustumenn Alþb. með þá Svavar og Guðmund J. í fararbroddi framkvæmdu útflutningsbann og ólögleg verkföll vegna þess hvað kaupmátturinn var keyrður niður? Í mars 1978, eftir febrúarlögin alræmdu, var kaupmáttur kauptaxta verkamanna 110.9 stig og verkakvenna 116.2 stig. Eftir stjórnaraðild Alþb. hátt í þriðja ár er kaupmáttur kauptaxta verkamanna 106.8 stig á móti 110.9 hjá Geir og hjá verkakonum 110.2 á móti 116.2 hjá Geir. Kaupmáttur hefur sem sagt rýrnað verulega frá 1978 þrátt fyrir Alþb. -eða kannske vegna þess að Alþb. hefur verið í stjórn. Og heyra menn ekki núna óminn út yfir landsbyggðina úr börkum þeirra Svavars og Guðmundar: Burt með ríkisstj. Útflutningsbann og ólögleg verkföll til að koma ríkisstj. frá vegna þeirrar kaupránsstefnu sem Alþb. hefur beitt sér fyrir undanfarið?-Nei, slíkir ómar heyrast ekki nú. Ríkisstj. boðar áframhaldandi kjaraskerðingu og ætlar að halda áfram að gera Geir og íhaldið gott í þeim efnum. Ef litið er á kaupmátt ráðstöfunartekna kemur í ljós að hann er a. m. k. 6–11% lægri nú en stefnt var að með sólstöðusamningunum 1977. Hvern hefði nú órað fyrir því með þær staðreyndir á borðinu, að kaupmáttur ráðstöfunartekna hafi rýrnað um 6–11% frá 1977, að þá leggi framvarðarsveit Alþb. í verkalýðshreyfingunni til að kaup láglaunafólks hækki um 4% nú 1. nóv.? Þetta gerðist eigi að síður á þingi Verkamannasambandsins um s. l. helgi. Hvað finnst ykkur, góðir tilheyrendur? Er þetta það sem þið óskuðuð eftir eða bjuggust við? Ég spyr þær þúsundir láglaunafólks sem býr við það þröngan kost að mánaðartekjur eru á bilinu 4-5 þús. kr.: Látið þið bjóða ykkur þetta? Og þetta gerist á sama tíma og ríkisstj . sjálf telur að þjóðarbúið standi vel. Hvað gerðist þá ef hallaði undan fæti? Við hverju mættuð þið þá búast, láglaunafólk? Slík framkoma gagnvart láglaunafólki er hreint hneyksli, ég tala nú ekki um þegar haft er í huga að ríkisstj. með sjálfan fjmrh. Alþb., Ragnar Arnalds, í fararbroddi skrifaði undir samninga við lækna á s. l. sumri sem taldir eru innihalda kjarabætur læknum til handa sem nema á bilinu 19–40%. Ekki hefur heyrst að hæstv. fjmrh. hafi neitt klígjað við því að gera svo vel við blessaða læknana í kjarabótum að svari til þess að þar teljist nú 15 mánuðir í árinu. En ykkur, sem búið við 4–5 þús. kr. mánaðarlaun, á að skammta 4% hækkun. Þetta staðfesti hæstv. sjútvrh. áðan þegar hann sagði: Ekkert svigrúm fyrir neinar umtalsverðar kauphækkanir. - Ég spyr hæstv. félmrh., sem kemur til með að tala hér á eftir: Er hann sammála hæstv. sjútvrh. um þetta? Nei, það er ekkert samræmi í þessu. Sé það meining stjórnvalda að halda áfram á þessari braut verða allir, hvar í flokki sem er, að afstýra því. Það verður að knýja fram kjarabætur fyrst og fremst þeim til handa sem minnst hafa. Gerist það ekki í gegnum samninga verður löggjafinn að koma þar til. Ég heiti á allt launafólk að varða veginn til leiðréttingar frá því ranglæti sem nú ríkir á mörgum sviðum. T. d. verður ekki undan því vikist að leiðrétta þann gífurlega mun, sem er á milli framfærslukostnaðar eftir því hvar fólk er búsett. Það verður að gerast t. d. með jöfnun orkuverðs. Sjómenn hafa nú staðið í miklu stríði við stjórnvöld, en hafa sigrað. En enn eiga líklega sjómenn eftir enn frekara stríð í komandi samningum, t. d. vegna, olíugjaldsins. Ég spyr því hæstv. sjútvrh. eða aðra ráðh.: Ætlar ríkisstj. enn að svíkja gefin fyrirheit og það í þriðja skiptið sjómönnum til handa um að afnema olíugjaldið eins og lofað var? Að síðustu, herra forseti: Í stefnuræðu hæstv. forsrh. segir, að það skipti sköpum að aðilar vinnumarkaðarins semji svo um kaup og kjör á næsta ári að markmiðinu um fulla atvinnu og hjaðnandi verðbólgu verði ekki teflt í tvísýnu. Í ljósi þessa spyr ég þá ráðh. sem hér tala á eftir: Innan hvaða marka þurfa kaup- og kjarasamningar að vera svo að ekki sé teflt í tvísýnu að mati ríkisstj.? Eru það samningar lækna sem hafðir eru í huga og þjóðarbúið talið þola? Það voru samningar sem ríkisstj. sjálf stóð að. Eða ætlar ríkisstj. láglaunafólki að fá aðeins brot af þeim kjarabótum sem hálaunahópar í skjóli ríkisstj. hafa fengið? Það verður eftir því tekið, hvort svar fæst og þá hvaða svar. Góðir tilheyrendur. Launafólk. Verið þess minnug að í því góðæri, sem nú er talið vera, er kaupmætti láglaunafólks haldið niðri. Við hverju megið þið þá búast, ef hallar undan fæti í þjóðabúskapnum? - Góða nótt.



Góðir tilheyrendur. Hv. þm. Karvel Pálmason, sem talaði hér síðast, nefndi það að sjálfsögðu ekki í ræðu sinni, að sú kjaraskerðing, sem við hefur verið að glíma undanfarin misseri, á rætur sínar að rekja til kauplækkunarkröfu Alþfl. í svokallaðri vinstri stjórn sem sat hér 1978–1979. Skerðingin, sem svokölluð Ólafslög höfðu í för með sér á kaupi, varð samtals í kringum 15%. Það er þessi vandi, það eru þessi kjör sem launamenn á Íslandi núna takast á við. Hafa menn gleymt því, hafa launamenn í landinu gleymt því, að Kjartan Jóhannsson, formaður Alþfl., gerði kröfur um það ítrekað, hvað eftir annað, í tíð þáv. ríkisstj. og í stjórnarmyndunarviðræðunum 1979-1980, að hið lága kaup í landinu yrði að lækka enn þá frekar en þá var orðið? Kjartan Jóhannsson og Alþfl. gengu fremst fram í því að heimta lækkun þess lága kaups sem hann var að tala um áðan. Þessu hafa launamenn í landinu ekki gleymt. Launamenn í landinu hafa ekki heldur gleymt því að Alþfl. hljóp frá fjölmörgum félagslegum verkefnum í þáv. ríkisstj. haustið 1979, m. a. í húsnæðismálum og á fleiri sviðum. Afstaða Alþfl. var þá og er enn pólitískur harmleikur. Formaður Sjálfstfl. flutti hér í kvöld sömu ræðuna og alltaf við útvarpsumr. frá því að núv. ríkisstj. var mynduð. Honum er vorkunn. Hann verður auðvitað að reyna að sannfæra sjálfan sig um að ríkisstj. sé ómöguleg, en illa gengur honum að sannfæra aðra. Ræða hans gekk eins og áður út á það, að ríkisstj. væri að sigla allt í kaf í atvinnu- og efnahagsmálum. Hann minntist ekki á það, að á meðan skoðanasystir hans ræður fyrir leiftursókninni í Bretlandi eru 12% verkfærra manna atvinnulausir. Á Íslandi er talan 0.2% á sama tíma, og verulegur skortur er á vinnuafli víðs vegar á landinu. Um 700 útlendingar hafa fengið atvinnuleyfi hér á þessu ári, þar af um 200 í fiskvinnu. Formaður Alþfl, gerir lítið úr félagslegum aðgerðum ríkisstj. Efnislega er í raun enginn munur á ræðuhöldum hans og íhaldsins. Það kemur ekki á óvart. Hitt sætir tíðindum, að Alþfl. skuli nú snúast jafnöndverður gegn félagslegum aðgerðum og íhaldið. Alþfl. reyndi þó forðum að leggja áherslu á félagslegar umbætur, en sú tíð virðist liðin. En athyglisverðast var það, að formenn stjórnarandstöðuflokkanna höfðu ekkert til málanna að leggja annað en svartagallsraus og hrakspár. Þeir höfðu engar tillögur fram að færa, engar ábendingar um það, hvernig ætti að tryggja kaupmátt launanna, engar ábendingar um það, hvernig ætti að ná verðbólgunni niður, enda má segja að ráð slíkra manna séu gagnslítil. Reynslan af flokkum þeirra er ekki svo góð að ráðgjöf þeirra sé trúverðug eftir það sem á undan er gengið. Það er reyndar skoðun flestallra landsmanna, að eina ríkisstj., sem kostur sé á við núverandi aðstæður, sé sú ríkisstj. sem nú situr,-stjórnarandstöðuflokkarnir geti ekki einu sinni haft stjórn á eigin innanhússvandræðum, þess vegna sé ekki til þeirra að leita um úrræði andspænis erfiðum verkefnum. Þessir flokkar eru nákvæmlega jafnúrræðalausir og eftir síðustu kosningar þegar þeir dæmdu sjálfa sig úr leik til þátttöku í stjórnarsamstarfi, annar með sífelldum sprengjuhótunum, hinn með kröfunni um leiftursókn gegn lífskjörum. Engin orð áttu flokksformennirnir, þeir félagar Kjartan og Geir, að heldur til verkalýðshreyfingarinnar í landinu í þeirri baráttu sem er að hefjast á þeim vígstöðvum. Og þeir gleymdu því, þessir menn, í ræðum sínum að geta þess, að kröfugerð Alþýðusambands Íslands, sem afgreidd var fyrr í þessari viku, var samþykkt með samhljóða atkv. í hinni stóru og víðtæku samninganefnd alþýðusamtakanna. En kannske var þetta ekki gleymska. Kannske vildu formennirnir ekki muna eftir staðreyndum sem kollvarpa hrakspám þeirra og tilraunum þeirra til að grafa undan trú þjóðarinnar á getu hennar sjálfrar til að ráða fram úr erfiðum verkefnum. Áróður þeirra um að allt sé hér í kaldakoli er í raun áróður fyrir landflótta og uppgjöf. Samkomulag núv. stjórnaraðila byggist á því grundvallaratriði að verja ávinning verkalýðshreyfingarinnar frá síðustu áratugum, beinist að því að treysta efnahagslegar og atvinnulegar forsendur sjálfstæðis þjóðarinnar og því að skapa möguleika á að tryggja og bæta lífskjörin til langframa. Samkomulag stjórnaraðilanna miðar einnig að því, að unnið verði að því með markvissum hætti að draga úr verðbólgunni, vitandi það tvennt, að vaxandi verðbólga getur stofnað efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar í hættu og kemur verst við þá sem lægst hafa launin og minnstar tekjurnar. Ríkisstj. einsetti sér að finna þá pólitísku leið sem færust er til þess að treysta lífskjörin um leið og dregur úr verðbólgu. Þetta hefur tekist vel á yfirstandandi ári. Þannig er verðbólgan nú talin um 40% í stað 70–80% eins og spáð var að óbreyttu. Þannig er kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann heldur betri en á s. l. ári og jafnhár því sem hann hefur hæstur verið áður. Ég tel, góðir tilheyrendur, að traust almennings á ríkisstj. stafi af því, að hún hefur staðið við yfirlýsingar sínar í efnahagsmálum. Það er ólíkt því sem menn hafa kynnst áður, t. d. frá ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, sem lýsti yfir í árslok 1974 og aftur í árslok 1975 að verðbólgan árið eftir ætti að vera komin niður í 1 5%. Útkoman varð margfalt hærri tala. Það er traust og heilindi sem máli skipta í stjórnmálum á þeim tíma sem við lifum nú á, traust samráð og samvinna milli ríkisstj. og verkalýðshreyfingar, því að engin ríkisstj. í þessu landi getur starfað og náð árangri gegn verkalýðssamtökunum. Slíkur er styrkur verkalýðssamtakanna. Það hafa þeir stjórnmálaleiðtogar fengið að reyna sem gerðu tilraunir til þess að brjóta verkalýðshreyfinguna á bak aftur. Á slíkum stundum hefur verkalýðshreyfingin á Íslandi sýnt baráttuhæfni, sveigjanleika, festu og raunsæi. Þetta kom vel fram í skæruverkföllunum 1942, og þetta kom vel fram í útskipunarbanninu 1978. Þegar baráttan er hörð veltur á mestu að meta allar aðstæður rétt. Þá þarf að haga vali á aðferðum og leiðum þannig að árangurinn verði sem allra bestur, ekki aðeins í bráð, heldur í lengd. Raunsæi hefur jafnan einkennt íslensku verkalýðshreyfinguna og svo þarf enn að verða. Leiftursóknaröflin snúast nú gegn ríkisstj. og reyna allt sem þau geta til þess að lítillækka verkalýðshreyfinguna í landinu og forustumenn hennar. Tilgangur þeirra er hins vegar allt of augljós. Hann er sá að brjóta verkalýðshreyfinguna á bak aftur, stuðla að kollsteypu gengislækkana, vaxandi verðbólgu og jafnvel atvinnuleysi og undirbúa jarðveg fyrir íhaldsstjórn. Þessi ljóti leikur er endurtekning frá árunum 1958 og 1974, þegar vinstri stjórnunum var komið frá, en síðan settust afturhaldsöflin að völdum með milliflokkunum, fyrst Alþfl., síðan Framsfl. Ég skora á launamenn að rifja nú upp fyrir sér hvernig þessar íhalds- og miðflokkastjórnir skipulögðu kjararán, atvinnuleysi og landflótta. Verum minnug þess, að ekki eru allir viðhlæjendur vinir. Þeir eru margir svikulir og geta áður en varir ráðist aftan að hagsmunum launafólks. Menn verða að minnast þess, hvernig fór um baráttuhæfni verkalýðssamtakanna eftir að ríkisstjórnir íhaldsins og miðflokkanna voru myndaðar 1958 og 1974. Verkalýðshreyfingin á Íslandi hefur nú sett fram kröfur sínar. Hún vill ná samningi til tveggja ára með minnkandi verðbólgu og stigandi kaupmætti. Alþb. telur óhjákvæmilegt að gerðar verði ráðstafanir til þess að tryggja og bæta kaupmátt launa til langframa með margvíslegum aðgerðum. Alþb. mun leggja allt kapp á að tryggja þessa stefnu jafnframt því sem áfram verði unnið að því að koma verðbólgunni niður. Við teljum að eina færa leiðin til þess nú sé samráð milli núv. ríkisstj. og verkalýðshreyfingar. Enginn annar kostur er á dagskrá eins og sakir standa. Nú þarf að sameinast um leið, sem í senn treystir lífskjörin og stuðlar að minni verðbólgu. Þar leggjum við áherslu á þrjú meginatriði: Í fyrsta lagi leggjum við á það áherslu, að það eigi sér stað í landinu aukin framleiðsla og framleiðni á grundvelli íslenskrar atvinnustefnu. Í öðru lagi leggjum við á það áherslu, að gert verði skipulegt átak til sparnaðar í hagkerfinu, bæði í milliliðum og í opinberum búskap ríkis og sveitarfélaga. Í þriðja lagi er nauðsynlegt að menn geri sér það vel ljóst að því aðeins verða kjör láglaunafólks og miðlungstekjumanna bætt að þeir, sem best eru settir, gefi eftir af sinni aðstöðu. Það er útilokað að allir fái allt, og þeir eru margir sem hafa miklar tekjur og mikla fjármuni hér á landi. Það þarf að gera ráðstafanir til þess m. a. í gegnum skattakerfið að flytja féfrá þessum aðilum til þeirra sem minna hafa handa á milli. Á grundvelli þessara þriggja stefnuatriða, sem ég hef hér nefnt: aukinnar framleiðslu, sparnaðar, jafnréttissjónarmiða og breyttrar tekjuskiptingar - á að vera unnt að skapa forsendur fyrir trygga, varanlega og jafna aukningu kaupmáttar á þeim tíma, sem um verður samið í næstu kjarasamningum, og jafnframt minnkandi verðbólgu. Hér hefur verið bent á færa leið til að ná árangri. Á þessum forsendum þarf að skapa víðtæka þjóðarsamstöðu um úrlausn þeirra verkefna sem nú liggja fyrir. Fyrir þeirri stefnu þarf ríkisstj. að beita sér. Alþb. er reiðubúið að leggja fram sína krafta sem fyrr. - Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir landsmenn. Margt hefur verið betur gert í tíð núv. ríkisstj. en oft áður. Vil ég þar minna á umtalsverðar breytingar á félagsmála- og heilbrigðislöggjöf. Sem dæmi þar um má nefna lög um fæðingarorlof, lög um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, lög um aukinn rétt sjómanna til ellilífeyris, lög um Framkvæmdasjóð aldraðra, breytingar á lögum um örorkustyrk, lög um atvinnuleysistryggingar, fjölmargar umbætur á afgreiðslu öryrkjabifreiða og aðbúnaði fatlaðs fólks, en öll þessi mál náðu fram að ganga á síðasta þingi. Verið er að vinna að leiðréttingu á álagningu á öryrkjabifreiðar sem innflutningsgjöld hafa verið felld af, en þetta benti ég m. a. á í þingræðu s. l. vetur. Framlög til dagvistarmála hafa verið aukin, og unnið er að fjölmörgum mikilsverðum málum í þessum málaflokkum. Alþb. hefur ævinlega haft forustu í þessum málum og svo er einnig nú. Í tíð núv. fjmrh. hefur tekist að halda jafnvægi í rekstri ríkissjóðs og útlit er fyrir góða afkomu hans á þessu ári. Fjárlagafrv. og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun liggja nú þegar hér á borðum hv. þm. í fyrsta skipti samtímis, og eru slík vinnubrögð vissulega til fyrirmyndar. Í iðnaðar- og orkumálum hefur verið mörkuð meginstefna, en mikilvægt er að þar sé ekki rasað um ráð fram. Mikil orka er óbeisluð, en það er vandasamt að nýta þessa orku á þann hátt sem verða má landsmönnum til sem mestrar farsældar. Ágangur erlendra auðhringa alls staðar þar sem orku er að finna í orkuhungruðum heimi er hætta sem Íslendingar þurfa sífellt að hafa í huga, og uppljóstranir iðnrn. um samningsrof og svik Alusuisse ættu að verða mönnum þörf lexía. Það yrði Íslendingum til lítils sóma ef þeir stæðu ekki sem einn maður gegn erlendum auðhring sem á blygðunarlausan hátt hefur orðið ber að því að ganga á rétt okkar Íslendinga með svikum og fölsunum í trausti þess að smáþjóð sem við sæi ekki við flóknu bókhaldi heimskapítalismans. Fram undan eru kjarasamningar sem full ástæða er til að hafa áhyggjur af. Það er létt verk að reikna út að kaupmáttur ráðstöfunartekna á þessu ári hafi verið hærri en nokkru sinni fyrr. Sannleikurinn er sá, að gífurlegt launamisrétti viðgengst í landinu. Fjöldi manna og þá ekki síst kvenna hefur laun sem eru langt undir þessari meðaltalstölu. Það eru hinir hálaunuðu sem hækka þessa tölu. Upplestur hv. þm. Kjartans Jóhannssonar áðan úr Nýju landi er auðvitað sannleikanum samkvæmur. Allt of stór hópur launþega hefur laun sem nægja ekki fyrir brýnustu nauðþurftum, og þar við bætist að raunvextir á lánum til húsnæðiskaupa koma hart niður á þessu fólki nú. Þúsundir láglaunakvenna hafa engin tök á að auka tekjur sínar með eftir- og næturvinnu vegna heimilisstarfa, og í þjónustu hins opinbera vinna konur hin raunverulegu störf fyrir smánarlaun, en karlmennirnir hirða háu launin. Það er fyrir löngu kominn tími til að gera könnun á launaröðun hjá ríkisstofnunum. Hæstv. forsrh. sagði áðan að nú legði almenningur glaður fé sitt í banka landsins í öruggri vissu um ávöxtun. En þessi almenningur hefur ekkert fé til að ávaxta, það gera einhverjir aðrir. Hér hafa að undanförnu orðið háværar umræður um innri gerð verkalýðshreyfingarinnar sem hv. þm. Vilmundur Gylfason vill skipa með lagaboði. Ekkert væri fráleitara en að hefta frelsi verkalýðsfélaganna til að stjórna málum sínum sjálf. En þessar umr. gefa okkur þm. tækifæri til þess að beina máli okkar til þeirra héðan úr þingsölum. Skoðun mín er sú, að ekki verði hjá því komist að taka upp nýja launastefnu í komandi kjarasamningum. Það er fyrir löngu orðið óþolandi, að í hvert skipti, sem lægst launaða fólkið í landinu fær launahækkun, verði allir aðrir að fylgja á eftir og fá þessa launahækkun margfalda. Það er ekki heldur sæmandi að gera beinlínis ráð fyrir eftir- og næturvinnu, bónuskerfum og uppmælingu til þess að fólk geti lifað af launum sínum. Menn eiga að geta lifað af 40 stunda vinnuviku. Verkalýðshreyfingin verður að fara að horfast í augu við það heldur fyrr en síðar, að þessi launakerfi eru ódráttur í hennar eigin landhelgi og hamla gegn allri skynsamlegri umræðu um launamál í landinu. Svo gegnsýrt er launafólk orðið sjálft af sjálfgefinni vinnuþrælkun að framkvæmd laga um lágmarkshvíldartíma er mótmælt. Víst vildu menn lögin, en ekki hvíldina. Heldur vildu þeir fá hvíldartímann greiddan. Vegna yfirborgana af öllu tagi treystir enginn raunverulegum launatöxtum. Laun hinna láglaunuðu þurfa að hækka miklu meira en þeirra sem hærri laun hafa. En auðvitað erum við órafjarri því að tala hér í alvöru um að þjóðararðurinn skiptist raunverulega réttlátlega. Við lifum í kapítalísku þjóðfélagi, þetta er kapítalísk ríkisstj. vitaskuld. En Alþb. er sósíalískur flokkur og leggur áherslu á samneyslu á gæðum landsins. Leiðrétting launa hinna verst settu nú er líka samneysla. Hæstv. forsrh. gat um lækkandi verðbólgu, raunar undir kaflanum um verðlag. Hann gat þess hins vegar ekki, að þrátt fyrir verðstöðvun á mörgum sviðum fer verðlag sífellt hækkandi. Augljóst er að gjaldmiðilsbreytingin hefur haft umtalsverð áhrif til hækkunar verðlags, einkum á smávörum, eins og réttilega kom fram í ræðu hv. þm. Kjartans Jóhannssonar. Sem lítið dæmi má upplýsa hv. þm. um að karamellustykki, ekki veit ég hvort þeir nota þá vöru, - sem kostaði 20 kr. í fyrra kostar nú 1 kr. eða 100 kr. gamlar. Eldspýtnabúnt, sem í fyrra kostaði 600 kr., kostar nú 11 kr. eða gamlar 1100. Þannig mætti lengi telja og væri sannarlega ástæða fyrir verðlagsyfirvöld að lita nánar á verðlag smávöru af öllu tagi. Þrátt fyrir allt þetta er ég fullviss um að ríkisstj. hefur stigið skref í áttina að stöðugra efnahagskerfi. Engin von er til þess að taumlaus einkaneysla og óhóf forréttindahópa allt frá stríðslokum verði leiðrétt á skömmum tíma, slíkt væri barnaskapur. En þessi litla þjóð verður að horfast í augu við að án átaks við lækkun verðbólgu, minni einkaneyslu og meiri samneyslu er framtíð hennar í voða. Og ég trúi því ekki, að Íslendingar séu orðnir svo heillum horfnir að þeir meti ekki meira að lifa í þjóðfélagi, þar sem allir hafa möguleika á mannsæmandi tilveru, heldur en að raka hver frá öðrum svo að hinir ríku verði ríkari og hinir fátæku fátækari. Við höfum dæmin fyrir okkur í samskiptum hinna efnuðu þjóða og hinna fátæku, í samskiptum okkar við umheiminn. Íslendingar framleiða þá vöru sem dýrmætust er. í heiminum í dag, sem er fæða handa hungruðum heimi. Eti einungis hinir ríku geta keypt þessa fæðu. Hinir svelta áfram. Þetta er sorgleg staðreynd sem enginn hugsandi maður getur látið fram h já sér fara. Íslenskt verkafólk framleiðir fyrsta flokks matvöru sem við verðum að þröngva upp á hinar ríku þjóðir eftir þeirra markaðsleiðum, oft með mútum undir borðið. Samneysla er ekki bara orð, heldur meiri nauðsyn en nokkru sinni fyrr, jafnt innan þjóða sem þjóða í millum. Það er einmitt skortur á þessari samneyslu og jöfnuði meðal manna og þjóða sem hefur rekið heimsbyggðina út í þá örvæntingu sem vitfirringslegt vígbúnaðarkapphlaup stóveldanna er. Forsrh. gerði utanríkismálum lítil skil í ræðu sinni. Hv. þm. Geir Hallgrímsson nefndi þau „feimnismál“ þingsins. Fyrir mér eru þau ekkert feimnismál. Ein meginástæðan fyrir því, að Alþb. tekur á sig þá ábyrgð að sitja í núv. ríkisstj. og öðrum áður, er einmitt það vald sem sú þátttaka veitir okkur yfir alrangri stefnu í utanríkismálum. Við höfum getað hindrað stórfellda eflingu herstöðva NATO á Íslandi þó að við höfum ekki vald til að koma herstöðinni burt. Það er hv. alþm. stjórnarandstöðunnar til lítils sóma að stunda markvisst útúrsnúninga þegar herstöðvarmálin eru rædd. Flugstöðvarmálið og olíugeymarnir í Helguvík eru nærtækt dæmi. Vitanlega hefur Alþb. ekkert á móti því, að flugstöðin í Keflavík sé endurbætt, hún er raunar til háborinnar skammar. En við erum ekki tilbúin að byggja í kjallaranum geymslu fyrir sprengjuflugvélar með kjarnaoddi eða aðra aðstöðu fyrir drápsmaskínur erlendra stórvelda. Okkur hefur tekist að hindra þetta hingað til. Með stjórnarþátttöku okkar hefur okkur tekist í fyrsta sinn að fá að sjá framkvæmdaáætlanir Bandaríkjamanna í okkar landi í stað þess að svindlað sé inn á okkur með blekkingum vopnabúnaði sem enginn Íslendingur vill hafa í landi sínu. Það hefur margoft gerst, sjálfsagt meira fyrir fáfræði sakir en illvilja eða ábyrgðarleysis ráðamanna. Helguvíkurmálið er af sama toga. Vitanlega viljum við Alþb.-menn leysa mengunarmál Suðurnesjamanna. En við viljum hafa á því auga, hvort inn á okkur sé platað mikilvægri herskipahöfn handa NATO í leiðinni. Það, sem vekur sífellt undrun mína, er afstaða framsóknarmanna í þessum málum. Sannleikurinn er sá, að við Alþb.-menn höfum orðið að standa á tánum á forustumönnum Framsfl. til að hindra síauknar framkvæmdir og umsvif bandaríska hersins í landinu. Ég vil spyrja framsóknarmenn í fullri alvöru: Er það vilji kjósenda Framsfl. að bandaríski herinn efli virkni sína á Íslandi til þjónkunar vígbúnaðarkapphlaupi stóveldanna? Ég trúi ekki, að svo sé, og raunar veit, að þetta er ekki áhugamál allra hv. þm. flokksins, enda segja samþykktir flokksins sína sögu. Ég held að utanríkismál ríkisstj. séu helst feimnismál að þessu leyti og þess vegna sé forðast að ræða þau hér í þinginu. Öllum Íslendingum stafar hætta af veru herstöðvarinnar í Keflavík. Það er ótvírætt eitt brýnasta hagsmunamál íslensku þjóðarinnar að segja skilið við tengsl Íslands og kjarnorkuvopnakerfis Bandaríkjanna. Herra forseti. Mér er ljóst, að tími minn er útrunninn, og mun því stytta mál mitt. - Það er e. t. v. von mannkyns á heljarþröm, að hinar nýju friðarhreyfingar, baráttan fyrir kjarnorkuvopnalausum Norðurlöndum, þátttaka kirkjunnar í baráttunni fyrir friði, barátta allra hugsandi manna verði til þess að koma vitinu fyrir stjórnmálamenn sem leitt hafa heimsbyggðina í þessar ógöngur. Allir Íslendingar ættu að taka höndum sama um baráttuna fyrir friði í samvinnu við þessar hreyfingar. Öll önnur mál hér í hinu háa Alþingi eru hégóminn einn.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er oft haft á orði, að ríkisstj. hafi átt óvenjumiklu fylgi að fagna þegar hún hóf göngu sína 8. febr. 1980. Þá hafði samningaþóf milli þingflokka staðið yfir um tveggja mánaða skeið án nokkurs árangurs að afloknum þingkosningum. Myndun núv. ríkisstj. reyndist vera eini möguleikinn sem þá var fyrir hendi til þingræðisstjórnar með stuðningi meiri hl. Alþingis. Frá öndverðu hefur ríkisstj. lagt kapp á að leysa þau mörgu vandamál, sem hún tók í arf, svo og önnur brýn viðfangsefni sem jafnan kalla að frá degi til dags. Sjálfsagt eru skoðanir manna skiptar um hvernig til hefur tekist, eins og ævinlega verður. En beri menn saman áform þau og markmið, sem greint er frá í stjórnarsáttmálanum, og árangur þann, er náðst hefur, hljóta þeir að sjá að nokkuð hefur áunnist. Það var öllum hugsandi mönnum ljóst þegar í upphafi, að baráttan við ört vaxandi óðaverðbólgu hlaut að vera hörð, en jafnframt óumflýjanleg. Það var deginum ljósara, að fullnaðarsigur í því höfuðmáli ynnist ekki í einni orrustu, heldur yrði að skipta þeirri glímu í nokkrar lotur þar til viðunandi takmarki yrði náð. Nú bendir allt til þess, að settu marki um hjöðnum verðbólgu á þessu ári í 40% takist að ná ef ekkert óvænt kemur fyrir. Mér er það vissulega gleðiefni. En óðar en líður verður ríkisstj. að marka annan raunhæfan áfanga, ný verðlagsmarkmið í sömu átt á næsta ári, því að enn er löng leið fyrir höndum að því verðbólgustigi sem mælist í helstu viðskiptalöndum Íslendinga. Því hefur aldrei verið andmælt, þvert á móti oft á það bent, að þessi átök hlytu að hafa í för með sér óþægindi fyrir einstaklingana og álögur á þjóðina alla meðan þau stæðu yfir. En til nokkurs er að vinna því að verðbólgan er áhrifaríkasta kjaraskerðingaraðferð sem til er, eins og lærður maður hefur nýlega sagt. Hún bitnar harðast á þeim sem minnst mega sin. Lækkun verðbólgu er í sjálfu sér kjarabót. Af völdum verðbólgu hafa einstaklingarnir og þjóðarbúið allt hlotið þungar búsifjar á liðnum áratug og stórtjón. Það er því mál til komið að eitthvað fari að rofa til í þeim efnum svo að landsmenn geti um frjálst höfuð strokið og treyst öryggi sitt og efnahag til frambúðar. Stjórnarandstæðingar margir viðurkenna að vísu að ríkisstj. hafi nokkrum árangri náð í efnahagsmálum, en þeir segja: Það byggist á óhóflegri skattheimtu í botnlausa ríkishít. Tekna hefur verið aflað til að standa undir vaxandi gjöldum, bæta þeir við. - Að sjálfsögðu er ákaflega mikilvægt, að gæta aðhalds í ríkisbúskapnum og leggja áherslu á jafnvægi í ríkisfjármálunum, en viðureign við óðaverðbólgu hlýtur alltaf að minna fremur á darraðardans, en dans á rósum. Á hinn bóginn verður auðvitað að taka mið af því, að hófs sé gætt í allri skattheimtu svo sem unnt er við ríkjandi aðstæður. Hafa verður hugfast að meginverkefni ríkisstj. er að treysta íslenskt efnahags- og atvinnulíf'svo að það geti haldið áfram án tafa og áfalla og veitt fólki næga og örugga atvinnu. Það verður að segjast eins og er, að aðalatvinnuvegir okkar standa ekki á nægjanlega traustum grunni, enda hefur sjaldnast svo verið í sögu þjóðarinnar. Sjávarútvegurinn hefur alla tíð barist í bökkum þó að hann hafi lengst af verið okkar aðaltekjulind og auðsuppspretta. Aflabrögð eru misjöfn og útgerðarkostnaður, einkum hinna stærstu og fullkomnustu fiskiskipa, hefur verið gífurlega mikill. Svipað má segja um fiskvinnsluna. Hver man þá tíð að allar veigamestu greinar hennar hafi gengið nógu vel allar í senn? Þar hafa sannarlega skipst á skin og skúrir. Og hraðfrystihúsin, sem eru undirstaða og burðarás atvinnulífsins við sjávarsíðuna allt í kringum landið, oft og iðulega hafa forsvarsmenn þeirra orðið að horfa kvíðafullir til næsta dags, jafnvel árum saman, þó að fæstir telji kaup fiskvinnslufólksins of hátt. Svona hefur þetta verið þó að sæmilega hafi árað. Það þekkja menn af reynslunni. Af sama sjónarhóli mætti fjalla um aðra atvinnuvegi landsmanna, svo sem landbúnað, iðju og iðnað og ýmsar þjónustugreinar. Stjórnendur landsins, hverjir sem þeir eru, hljóta að leggja höfuðkapp á að hinar veigamestu atvinnugreinar landsmanna geti blómgast og borið sig sæmilega svo að þær fái haldið uppi batnandi lífskjörum og farsæld alls almennings í landinu. Einni röksemd er öðru hverju skotið á loft til marks um illt og rangsnúið stjórnarfar í landinu. Það er hinn svonefndi fólksflótti til annarra landa. En sannleikurinn er sá, að það fyrirbrigði er einkenni velferðarríkis fremur en örbirgðar í sögu okkar, ef frá eru taldir margir þeir sem fluttu frá Íslandi til Vesturheims fyrir 100 árum eða svo á flótta frá harðæri og bjargarskorti. En þá var líka öldin önnur hér á landi. Í þessu sambandi má líka minna á sögu frá löngu liðnum tíma. Hinn kunni áróðursmaður, Eiríkur rauði, fann Grænland og gaf því nafn og kvað menn mundi fýsa þangað að fara ef landið ætti nafn gott. Honum varð að von sinni. Sumarið 985 lögðu 25 skip af stað til Grænlands af Borgarfirði og Breiðafirði, en 14 komust út, sum þeirra sneru aftur, en sum týndust. Þetta var þó á þeim árum þegar Ísland var viði vaxið milli fjalls og fjöru, landkostir góðir og gnótt allra fanga, að því er merkustu menn íslenskrar sögu greina frá. Sannleikurinn er sá, að Íslendingar hafa frá fyrstu tíð verið haldnir útþrá og ævintýralöngun. En heimþrá er einnig rík í fari þeirra, sem betur fer, og þeir viðurkenna margir með Einari Benediktssyni, að „sé eyjunni borin sú fjöður, sem flaug, skal hún fljúga endur til móðurstranda“. Í aldargömlu Alþingishúsi standa þm. nú einu sinni enn á vegamótum í upphafi þings. Horft er um öxl og dómar látnir falla um liðna atburði og áform, en jafnframt reynt að skyggnast örlítið fram á veginn og marka stefnuna. Á borðum þm. má sjá fjárlagafrv., fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1982 svo og þjóðhagsáætlun fyrir komandi ár. Margvíslegan fróðleik er þar að finna og mörg verkefni bíða fram undan. Þar er vissulega vikið að ýmsum mikilvægum málum sem snerta kjördæmi mitt, Vesturlandskjördæmi, og íbúa þess, hag þeirra og heill. Þar er fjallað um ýmis viðfangsefni, sem unnið er að í ráðuneyti dóms- og kirkjumála, svo og málefni, sem snerta samstarf Norðurlandaþjóðanna. Um öll þessi efni mætti ræða langt mál, enda daglega um þau fjallað meira og minna. Loks má af frumvörpum þessum og heimildum fræðast um býsna margt sem snertir hag og heill alþjóðar og alls landsins, um sóknarhug þjóðarinnar fram á við til bjartara og betra lífs, um stórverkefni á sviði iðnaðar og orkumála, samgöngumála og hvers konar umbóta í byggðum landsins. Sumum finnst þó sóknin of hæg, aðrir segja að boginn sé spenntur til hins ýtrasta. Meginmáli skiptir að sú ríkisstj., sem heldur um stýrisvöllinn nú um sinn, verður að setja þjóðarhag öllu ofar og koma skútunni út úr ölduróti verðbólgu og brims á kyrrari sjó. Til þess að vel megi takast er gott að heita á liðsinni og skilning manna um land allt, á traust þess fjölmenna hóps sem fagnaði stjórninni í byrjun og enn er reiðubúinn að veita henni stuðning til allra góðra verka í þágu lands og þjóðar. - Lifið heil.



Herra forseti. Eftir að hafa hlýtt á ræður stjórnarandstæðinga hér í kvöld mætti ætla að stjórnarandstaðan telji það hlutverk sitt að draga kjark úr þjóðinni með svartnættishjali í stað þess að benda á jákvæðar leiðir til úrbóta á ýmsum vandamálum þ jóðfélagsins. Kjartan Jóhannsson talaði að vísu um að við hefðum hlotið búhnykk vegna gengishækkunar dollarans. Þessi búhnykkur var þó ekki meiri en svo, að viðskiptakjör þjóðarinnar eru nú 11-12% lakari en 1978. Karvel Pálmason talaði um kaupmátt kauptaxta. En kaupmáttur ráðstöfunartekna er nú með því hæsta sem verið hefur eða nálega eins og var 1979. Hver vinnufús hönd hefur að kalla haft verk að vinna meðan hlutfall atvinnulausra í sumum nágrannalöndum okkar er allt að 30–40 sinnum hærra en hér á landi. Gjaldeyrisstaða og viðskiptajöfnuður við útlönd hefur farið fremur batnandi og jöfnuður hefur verið á ríkisfjármálum. Breytt hefur verið um stefnu í gengismálum og gengi krónunnar stöðugra en um langt skeið. Það er rangt, sem Geir Hallgrímsson sagði, að forsrh. hafi gefið í skyn gengislækkun eða gengisbreytingu á næstu mánuðum. Verðbólga er nú talin munu lækka um þriðjung á þessu ári. Innlendur sparnaður hefur mjög aukist og umskipti orðið í stöðu peningamála hjá innlánsstofnunum. Staða atvinnuveganna er á hinn bóginn of veik og afkoma einstakra fyrirtækja misjöfn. Það er í sjálfu sér ekki ný saga í okkar landi. Geir Hallgrímsson talaði um 19 togara sem þyrftu sérstakrar athugunar við. Hann talaði ekki um það, að útgerðin er talin hafa verið rekin með halla í heilan áratug og að þessi halli er talinn minni á þessu ári heldur en allan þennan tíma, eða í sept. s. (. um 3.2%, en hallinn var t. d. 12–14% öll árin 1974–1976. Verðbólgan hefur um árabil átt drýgstan þátt í að grafa undan afkomuöryggi atvinnuveganna, og margar ríkisstjórnir hafa átt í stöðugri baráttu við að verja rekstrargrundvöll þeirra þótt misjafnlega hafi til tekist. Þessi barátta sendur enn og er auðvitað háð í ljósi þess, að atvinnuvegirnir mynda undirstöður þjóðfélagsins og allrar byggingar þess. Lækkun verðbólgu og aukin sparifjármyndun eru áhrifaríkustu leiðirnar til að tryggja framtíðarheill atvinnuveganna, en á þessu sviðum hefur verulega áunnist á þessu ári. Meðal þeirra leiða, sem til greina koma nú til að létta stöðu atvinnuveganna, tel ég vera að slaka á vöxtum, einkum dráttarvöxtum og refsivöxtum, og eru þau mál öll ásamt ýmsum fleiri til athugunar. Engum skal til hugar koma að það gangi án átaka og erfiðleika að ná verðbólgunni niður um 20% á einu ári og síðan áfram í samræmi við fyrirætlanir ríkisstj. En þær aukaverkanir, sem gert hafa vart við sig hjá okkur, eru smávægilegar hjá því sem gerst hefur annars staðar þar sem harðari ráðstófunum hefur verið beitt, svo sem í Bretlandi, og kostað hafa fyrirtækjadauða og gífurlegt atvinnuleysi. Á síðasta ári varð afkoma landbúnaðarins hagstæð. Á aðalfundi Stéttarsambands bænda skýrði fráfarandi formaður þess frá því, að samkv. úrtaki úr búreikningum skorti aðeins rúm 2% til þess að bændur hefðu náð þeim tekjum sem þeim voru ætlaðar samkv. verðlagsgrundvelli. Þessi mismunur hafði ekki verið svo lítill alla hans formannstíð eða í 18 ár. Rétt er að rifja upp að oft hafi áður vantað 15–20%. Skil við lánastofnanir landbúnaðarins höfðu einnig verið betri á árinu 1980 en oftast áður. Góðærið 1980 átti auðvitað sinn mikla þátt í þessari niðurstöðu. En það þykir e. t. v. athyglisvert, að svo hagstæð útkoma skyldi nást einmitt á því ári sem teknar voru upp allharðar aðgerðir til þess að hafa hemil á vissum framleiðslugreinum með kjarnfóðurgjaldi. Tæplega er nokkur von til þess, að sambærileg niðurstaða náist á þessu ári, sem hefur verið meðal hinna erfiðustu hvaða árferði og veðurfar snertir. Ríkisstj. hefur nú til athugunar bráðabirgðatillögur fóðurbirgðanefndar sem ekki liggur enn fyrir hvað kosta mikið fé. Ég hef einnig ákveðið að láta fram fara athugun á tjóni kartöflubænda við Eyjafjörð sem misstu verulegan hluta af uppskeru sinni undir fönn. Á síðasta verðlagsári vantaði enn miklar fjárhæðir, eða 45 millj. kr., svo að útflutningsuppbætur dygðu til að mæta halla af útflutningi búvara. Í lánsfjáráætlun, sem ríkisstj. hefur nú lagt fyrir Alþingi, er gert ráð fyrir að útvega 20 millj. kr. til að mæta hluta af þessum halla. Ákveðið hefur verið að verja af kjarnfóðurgjaldi 12 millj. kr. í þessu skyni. Má því búast við að vanti á fullnaðaruppgjör ársins 13 millj. kr. Á þessu ári hefur verið ráðstafað um 7 millj. kr. til nýrra tekjuöflunarleiða í sveitum og hagræðingar í landbúnaði umfram það fjármagn sem áður hefur runnið til þessara hluta. Ljóst er að ötullega þarf að halda áfram á þessari braut, m. a. til að mæta þeim samdrætti sem óhjákvæmilegur var í mjólkurframleiðslunni. Okkur er mikil nauðsyn að halda framleiðslu hinna hefðbundnu búgreina sem næst því marki sem hún nú er. Verði enn samdráttur sem nokkru nemur er afkoma bændastéttarinnar og byggðin í sveitum landsins í hættu. Ýmis mikilvæg viðfangsefni hafa verið og eru í gangi á sviði landbúnaðarmála. Ég læt mér nægja að nefna einn atburð sem mér finnst öðrum ánægjulegri, en það er setning Bændaskólans á Hólum á þessu hausti. Eftir tveggja ára hlé í starfi er skólinn nú fullsetinn nemendum. Nýtt og áhugasamt starfslið hefur ráðist að skólanum og framkvæmdir hafa verið miklar. Ég vona að heill fylgi starfi á því höfuðbóli. Á þessu ári hefur orðið meiri friður um landbúnaðarmál en um alllangt sekið. Bændastéttin hefur hlotið aukna virðingu af því að taka á eigin vandamálum og leysa þau svo sem gert hefur verið, þótt deila megi um einstök framkvæmdaatriði. Aðgerðir stjórnvalda og skarpari túlkun á þýðingu landbúnaðarins fyrir þjóðarheildina hafa einnig aukið skilning í garð bænda. Við eigum mikið undir því komið að rækta aukinn skilning milli framleiðenda og neytenda, milli undirstöðugreina og þjónustu, milli atvinnuvega og vinnuafls. Hagsmunir, sem í fljótu bragði virðast ólíkir, fara oft í stórum dráttum saman þegar betur er að gáð. Því læt ég þá ósk í ljós að skilningur í þjóðfélaginu megi fara vaxandi, stéttaátök verða hófleg og niðurstöður hagsmunadeilna með þeim hætti, að farsæld fylgi í framtíðinni. - Góða nótt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Guðmundi Bjarnasyni að flytja till. til þál. um smærri hlutafélög, en ályktunin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa setningu sérlaga um smærri hlutafélög.“ Eins og kunnugt er eru um það bil 31/2 ár liðin síðan ný lög um hlutafélög voru sett hér á hinu háa Alþingi. Margir þeirra, sem um lögin hafa fjallað í ræðu og riti, telja setningu þeirra hafa markað mikið framfaraspor í íslenskri félaga- og atvinnulöggjöf. Ýmsum kann því að koma á óvart sú þáltill., sem hér liggur fyrir, og telja óþarft að hefja umræður um hlutafélagalögin svo skömmu eftir setningu þeirra. Til þess liggja þó veigamiklar ástæður að mati okkar flm. Raddir hafa heyrst um að meiri hluti íslenskra hlutafélaga sé smá félög, bæði hvað varðar fjölda hluthafa og upphæð hlutafjár. Jafnframt er því haldið fram, að hömlur á hlutabréfaviðskiptum séu mjög algengar í þessum félögum og að hluthafar í einstökum félögum eða meiri hluti þeirra sé oft tengdur fjölskylduböndum, m. ö. o. sagt að félögin séu það sem kalla má - e. t. v. á vondu máli - „lokuð félög“. Í framhaldi af þessum fullyrðingum um stærð og lokun félaganna er sagt að hlutafélagalögin taki fyrst og fremst mið af stórum hlutafélögum, þar sem litlar hömlur eru lagðar á viðskipti hluthafa með hlutabréf, og þau séu þess vegna óheppileg fyrir hin smærri félög sem starfrækt eru hér á landi. Í aths. við frv. til l. um ný hlutafélög, sem siðar varð að lögum nr. 32/1978, um hlutafélög, er greint frá því, að þær athuganir, sem hafa verið gerðar, sýni að í meiri hluta íslenskra hlutafélaga sé hlutafé mjög litið og hluthafár raunar örfáir. Í aths. er einnig staðhæft að almenningur hafi ekki lagt fé sitt í hlutafélög, þ. e. kaupi ekki hlutabréf, og að hömlur á meðferð hlutabréfa séu algengar hjá félögum. Í grg., sem fylgir þessari þáltill., er greint frá athugun sem gerð var hjá hlutafélagaskrá viðskrn. í byrjun þessa árs, en hlutafélagaskráin annast skráningu allra íslenskra hlutafélaga. Með athugun þessari var annars vegar ætlunin að grennslast fyrir um stærð íslenskra hlutafélaga með tilliti til upphæðar hlutafjár og fjölda hluthafa og hins vegar að kanna lokun félaganna. Náði athugunin til allra hlutafélaga sem voru stofnuð og skráð hjá hlutafélagaskrá árið 1980. Athugun þessi leiddi í ljós að mikill meiri hluti þeirra félaga, sem hún tók til, eru smá í sniðum. Bæði er að hluthafar eru fáir og hlutafé er mjög lítið. Enda þótt athugunin næði aðeins til félaga sem voru að hefja starfsemi er ýmislegt sem bendir til þess, að þeim sé ætlað að verða fremur smá. Má í því sambandi nefna að útboð á hlutafé fór sárasjaldan fram, en hlutafé er nær undantekningarlaust boðið út þegar ætlunin er að stofna almenningshlutafélög. Í langflestum félaganna var hlutafé háð eins miklum viðskiptahömlum og hlutafélagalögin leyfa, og mörg félaganna voru í eigu einnar og sömu fjölskyldu hvert um sig. Þá er einnig eftirtektarvert að rúmur þriðjungur félaganna, sem athugunin náði til, virtist hafa verið stofnaður í þágu tveggja einstaklinga, en hlutafélagalögin krefjast þess, að hluthafar séu minnst fimm. Áttu þessir tveir venjulega 67–98% hlutafjár, en hinir hluthafarnir, sem undantekningarlítið voru í fjölskyldutengslum við þá fyrrnefndu, skiptu með sér afganginum. Má ætla að þátttaka hinna síðarnefndu hafi aðeins verið til málamynda, til þess gerð að fullnægja skilyrði hlutafélagalaganna um minnst 5 hluthafa. Þegar þessar athuganir, sem ég hef nú getið um, eru skoðaðar í heild sinni má ætla að þær gefi sæmilega mynd af stærð íslenskra hlutafélaga og jafnframt því, að þau eru, eins og áður var getið um og ég nefndi að kalla megi á vondu máli, „lokuð félög“. Ýmis ákvæði hlutafélagalaganna virðast ekki taka mið af þeim staðreyndum sem felast í niðurstöðum þessara athugana. Þessi ákvæði eiga að vísu vel við þegar stór félög eiga í hlut, og hið sama má reyndar segja um lögin í heild sinni. En þegar ákvæði eru látin ná til smærri félaganna verka þau íþyngjandi án þess að séð verði að þau stuðli að vernd hluthafa í þessum félögum, viðsemjenda þeirra eða opinberra hagsmuna. Hér er ekki um sérkenni á íslenskum hlutafélagalögum að ræða, heldur vanda sem er vel þekktur hjá flestum ríkjum Vestur-Evrópu. Mörg þessara ríkja hafa hins vegar leyst þetta mál með því að tvískipta hlutafélagalöggjöfinni. Hafa þá verið sett sérstök lög um stærri og opnari félögin og önnur um hin smærri og lokaðri. Á Norðurlöndum hafa Danir einir farið þessa leið, en Svíar munu nú hafa í hyggju að fylgja fordæmi þeirra. Til skýringar þeirri staðhæfingu, að ýmis ákvæði laganna séu íþyngjandi fyrir smærri félög, skal ég nefna örfá dæmi. Í fyrsta lagi gera lögin stjórnkerfi hlutafélaga þungt í vöfum. Hluthafafundir fara með æðsta ákvörðunarvald í félögunum, en þriggja manna félagsstjórnir fara með málefni þeirra á milli funda. Einnig er félagsstjórnum skylt að ráða framkvæmdastjóra ef hlutafé er 30 þús. nýkr. eða hærra. Þessari reglu þyrfti að breyta þegar smærri félög eiga í hlut. Til greina kæmi að heimila þessum félögum að hafa eins manns stjórn og mundi þá stjórnarmaðurinn einnig geta gegnt störfum framkvæmdastjóra. Þessi tilhögun gæti horft til einföldunar og einnig í sumum tilfellum til sparnaðar jafnframt. Því er hins vegar ekki að leyna, að breyting af þessu tagi getur aukið hættu á misferli þess er gegnir störfum stjórnarmanns; enda skortir hann aðhald viðlíka við það og fjölskyldustjórn leiðir til. Þessari hættu má þó bægja frá með því að veita hluthöfum aukinn rétt frá því, sem nú gildir samkv. hlutafélagalögum, til að krefja stjórnarmann upplýsinga um málefni félags. Mætti t. d. veita hluthöfum rétt til að krefjast upplýsinga utan hluthafafunda, sem mundi án efa veita stjórnarmanni mikið aðhald. Í öðru lagi virðist krafa laganna um skyldu félaga til þess að gefa út hlutabréf vera óþörf þegar um smærri og lokuð félög er að ræða. Útgáfa hlutabréfa hefur fyrst og fremst gildi í stórum félögum með fjölda hluthafa þar sem litlar hömlur eru lagðar á viðskipti með hluti. Þau hafa því takmarkað gildi fyrir meiri hluta íslenskra hlutafélaga. Virðist hentugra að því er varðar smærri og lokuðu félögin að setja það í vald félagsstjórnar hvort gefin séu út sérstök vottorð um hlutafjáreign til nafngreindra hluthafa. Þessi vottorð lúta ekki viðskiptabréfsreglum líkt og hlutabréf. Í þriðja lagi má slaka á ákvæðum laganna, er gilda um stofnun hlutafélaga, þegar um smærri félög er að ræða. Ákvæðin eru í raun og sannleika of mikið við það miðuð að almennt útboð á hlutabréfum fari fram við stofnun félags. Staðreyndin er hins vegar-sú, að oftast er það þröngur hópur sem stendur að stofnuninni, annaðhvort kunningjar eða fjölskylda, sem kærir sig ekkert um að einhver utanaðkomandi eigi kost á því að gerast hluthafi. Þegar félagið er lokað á þennan hátt ber ekki nauðsyn til þess að haldinn sé stofnfundur eða lögð fram öll þau gögn er nú er skylt að leggja fram samkv. hlutafélagalögum. Í fjórða lagi má nefna ákvæði hlutafélagalaganna um varasjóð. Hlutafélögum er skylt að leggja í varasjóð minnst 1/10 hluta þess árságóða sem fer ekki til þess að jafna hugsanlegt tap fyrri ára og ekki er lagður í aðra lögbundna sjóði, uns varasjóðurinn nemur 1/10 hluta hlutafjárins. Þegar því marki er náð skulu framlög vera minnst 1/5 hluti þar til sjóðurinn nemur 1/4 hluta hlutafjárins. Skylda til að leggja í varasjóð er einkum hugsuð sem tryggingarráðstöfun og sem slík hefur hún fyrst gildi þegar hlutaféð er umtalsvert. Í smærri hlutafélögum skapar þessi skylda hins vegar ekki tryggingu sem hefur eitthvað að segja. Af þessari ástæðu mætti fella þessa skyldu niður hjá smærri hlutafélögum. Í fimmta lagi virðist krafa hlutaféfagalaganna um, að hluthafar skuli fæstir vera fimm, vera óþarflega ströng þegar um smærri félög er að ræða. Að baki þessari kröfu býr sú hugsun að hluthafarnir veiti hver öðrum aðhald sem aftur á móti dragi úr líkum á ýmiss konar misferli innan félags er stefnt geti hagsmunum viðsemjenda þess í hættu. Þess er hins vegar að gæta, að samkv. hlutafélagalögum er það á valdi hluthafa að ákveða skiptingu hlutafjár. Þannig mælir ekkert gegn því í raun í félagi með fimm hluthafa að einn þeirra eigi 96% hlutafjár, en hinir fjórir 1% hver. Í athuguninni, sem ég minntist á áðan og tekur til hlutafélaga, sem eru stofnuð og skráð 1980, kemur fram að í rúmum þriðjungi félaganna eiga tveir hluthafar meginhluta hlutafjár eða 67–98%. Þegar litið er til þess, hve þetta hlutfall er hátt, má búast við því að þessi skipting hlutafjár sé nokkuð algeng í íslenskum hlutafélögum. Það mælir eindregið með því að slakað sé á kröfunni um lágmarksfjölda hluthafa, þegar um smærri félög er að ræða, og heimila starfsemi félaga í hlutafélagaformi enda þótt hluthafar séu aðeins tveir til þrír. Það verður ekki stutt gildum rökum að minni hætta sé á misferli í félögum þar sem einn til tveir hluthafar eiga meginhluta hlutafjár, en þátttaka annarra, sem oft og tíðum eru úr fjölskyldum aðalhluthafanna, byggir á því að fullnægja formskilyrðum hlutafélagalaga. Einnig ber að hafa í huga að það, sem skiptir viðsemjendur sennilega meira máli en fjöldi hluthafa, er upphæð hlutafjár og verðmæti annarra félagseigna. Þessi dæmi, sem ég hef nú nefnt, hljóta að skýra að nokkru leyti þá vankanta sem að mínum dómi eru á ákvæðum hlutafélagalaganna og snerta smærri og lokuð félög sérstaklega. Herra forseti. Ég gat þess í upphafi máls míns, að setning gildandi hlutafélagalaga hefði markað stór framfaraspor. Sú lagasmíð er á margan hátt mjög vönduð. Mín skoðun er þó sú, að gefa þurfi í ríkari mæli gaum sérstöðu hinna smærri hlutafélaga. Breytingar á hlutafélagalögunum í þá átt að þjóna betur minni hlutafélögum gætu að vísu gert þau ruglingsleg fyrir leikmenn og myndað réttaróvissu. Sú till. til þál., sem ég hef nú mælt fyrir, gerir ráð fyrir að hafinn verði undirbúningur að setningu sérlaga er henti betur smærri félögum. Herra forseti. Ég legg til að till. verði vísað til nefndar að loknum þessum hluta umr.



Herra forseti. Eins og flm. þessarar þáltill. réttilega gat um eru ný hlutafélagalög nú að koma til framkvæmda hér á landi. Það er nú fyrst sem á nýju lögin, nr. 32 frá 1978, reynir í framkvæmdinni. Mér er ekki kunnugt um að neinir þeir annmarkar hafi komið fram á þeirri merku löggjöf sem geri nauðsynlegt að gera á henni breytingar nú þegar né heldur að setja sérlög um ákveðna tegund hlutafélaga. Auðvitað má flytja öll þau rök, sem hv. þm. hér flutti, og hafði sýnilega undirbúið með ágætum sína ræðu, en ég hygg að gagnrök séu við flestu því sem hann hér sagði. Ég efast um að á seinni árum hafi önnur löggjöf verið betur undirbúin en einmitt hlutafélagalögin frá 1978. Í fyrsta lagi var aðdragandi að setningu þeirra laga mjög langur. Það var starfað í norrænum samstarfsnefndum um langt áraskeið. Fulltrúar Íslendinga mættu þar og höfðu upplýsingar um allt það sem gerðist þegar Norðurlandaþjóðir reyndu að samræma löggjöf sína, sem þó hefur ekki tekist til fullnustu. Í öðru lagi hefur nú, um a. m. k. eins til tveggja áratuga skeið, mjög mikið verið skrifað um hlutafélagalöggjöf og félagalöggjöf almennt hér á Íslandi og menn hafa þess vegna haft góðan tíma til að hugsa málið. Þegar frv. að þessari löggjöf var fram lagt hafði norræn löggjöf og Evrópulöggjöf verið að talsverðu leyti samræmd bandarískri löggjöf. Það voru ýmis ákvæði í frv., þegar það var fram lagt, tekin úr bandarískri löggjöf. Í umr. í fjh.- og viðskn, og á fundum þar, sem voru geysimargir, náðist algjör samstaða allra nefndarmanna í nefndum beggja deilda um milli 60 og 70 brtt. sem samþykktar voru. Ég hygg að ég geti fullyrt - og tala þar af nokkurri þekkingu, að þessi löggjöf sé ein merkasta hlutafélagalöggjöf í víðri veröld, þar sem einmitt er um að ræða samræmingu á réttarreglum, sem skapast hafa um langt skeið í Evrópuríkjum annars vegar og í Norður-Ameríkuríkjum hins vegar, og leitast við að taka hið besta úr hverju réttarkerfinu um sig. Auðvitað dettur mér ekki í hug að það hafi tekist til fulls, og það koma áreiðanlega upp einhverjir annmarkar á nýju hlutafélagalöggjöfinni þegar farið verður að framkvæma hana, sem nú er verið að byrja á, eins og ég sagði áðan. Félögin hafa verið að breyta samþykktum sínum til samræmis við löggjöfina og ný félög eru auðvitað stofnuð á grundvelli hennar. En ég endurtek, að ég veit ekki til þess, að neinir annmarkar hafi enn komið fram sem geri nauðsynlegt að gera neinar veigameiri breytingar á löggjöfinni. Það er áreiðanlega rétt, sem flm. sagði áðan, að ekki bara kynni að valda ruglingi, heldur mundi valda ruglingi ef verið er að hafa tvenns lags löggjöf um hlutafélög. Mér er kunnugt um að þetta er gert í nokkrum ríkjum og þá kannske ekki síst vegna þess að menn hafa hreyft þeirri hugsun, að það gæti verið eðlilegt að einn maður mætti stofna hlutafélag. Það mundi í fyrsta lagi stangast á við allan málsmekk okkar Íslendinga að tala um fyrirtæki eins manns sem félag. En látum það vera. Það kynni að vera rétt að heimila einum manni að stofna til atvinnurekstrar með takmarkaðri ábyrgð. Það gæti haft þjóðfélagslega þýðingu að einhver maður, sem hefði yfir verulegum fjármunum að ráða, vildi verja kannske helmingi þeirra til áhættusams fyrirtækis, en treysti sér ekki til þess að verja aleigu sinni eða hætta aleigu sinni til slíks rekstrar. Það má hugsa sér að setja slíkt í lög. Það mætti vera í mjög einföldu formi og má styðjast við almennu löggjöfina. Í öllu falli mundi ég leggja til að nefndin skoðaði rækilega hvort ekki ætti þá að breyta orðalagi þessarar þáltill. þannig að hugað yrði að því, hvort einhvern sérstakan kafla mætti setja inn í nýju hlutafélagalöggjöfina um smærri hlutafélög, en ekki að um sérlög yrði að ræða, eins og þáltill. gerir ráð fyrir. Annars er nýja hlutafélagalöggjöfin svo rúm að það er enginn vandi fyrir hvern þann, sem vill hafa einfaldari reglur en þar eru upp taldar, að víkja frá þeim í ýmsu efni, því að þær eru mjög margar frávíkjanlegar. Þess vegna væri hægt að hafa mjög einfaldar samþykktir í þessum litlu félögum sem rúmuðust algjörlega innan ramma hlutafélagalöggjafarinnar. Það er enginn vafi á því, að lögfræðingar og aðrir kunnáttumenn munu nú á næstu mánuðum og misserum einmitt setja upp slíkar einfaldar samþykktir fyrir hin minni hlutafélög til þess að menn þurfi ekki að kynna sér ítarlega alla þætti þessarar miklu löggjafar. Það er galli á þessari löggjöf, eins og mörgum lögum öðrum í seinni tíð, að hún er of löng. Það er árátta að segja meira í lögum en nokkur nauðsyn er á, og þó að þessi löggjöf sé ekki með því versta í því efni er hún heldur löng og er kannske erfitt fyrir leikmenn að kynna sér hvert einstakt atriði slíkra laga. Þess er heldur engin þörf því að í samþykktum litilla félaga getur þetta verið miklu einfaldara. Það er vikið frá ýmsum ákvæðum og aðeins meginákvæði tilgreind. Síðan kynni, ef til meiri háttar átaka kæmi í slíku félagi eða árekstra, að þurfa að leita til lögfróðra manna til að greina frá því, hvað sé ófrávíkjanlegt og hvað ekki. Ég sé sem sagt enga ástæðu til að hlaupa nú til og fara að setja sérlög um lítil hlutafélög. Ég held að það væri til tjóns að fara að hræra í þessu núna svo skömmu eftir setningu laganna. Ef á annað borð verður samþykkt eitthvað í þessa áttina væri eðlilegra að álykta sem svo, að athugað yrði hvort einhver sérstök ákvæði - þau gætu áreiðanlega verið mjög einföld í sniðum - mætti setja inn í nýju hlutafélagalöggjöfina til skýringar, ef það er eitthvað sem vefst fyrir mönnum um hvað megi og hvað þurfi að vera í samþykktum lítilla hlutafélaga. Hitt er annað mál, að hér var samþykkt á s. l. vori till. um að endurskoðuð yrðu samvinnufélagalögin. Það var fyrr á árum, þegar félagaréttur var að ryðja sér til rúms í íslensku atvinnulífi, að nokkuð fylgdist að setning hlutafélagalaga og samvinnufélagalaga þegar menn voru að byggja hér upp atvinnulíf með því sem þá var talið nútímalegir hættir. Ég held að meiri þörf væri á að hraða setningu þeirrar löggjafar og einmitt að reyna að samræma hana sem allra mest hlutafélagalögunum, því að vissulega eru þau félagaform, heilbrigð samvinnufélög og heilbrigð almenningshlutafélög, allskyld. Það er meiri þörf á að samræma löggjöf en að fara að sundra lögum sem nýlega hafa verið sett.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir ræddi hér áðan um fjölmörg mál sem hún taldi öll hin þýðingarmestu og var að sjálfsögðu öll að þakka Alþb. Hún minntist þó ekki á það málið sem setti ríkisstj. sjálfa í hættu og kostaði för hæstv. forsrh. til Danmerkur til þess að ráða fram úr því að hún ætlaði að segja af sér ella. Á þetta mál minntist hún ekki. Hún minntist ekki heldur á afvopnun sem ríkisstj. hefur tekist að framkvæma hér á landi, en það er að afvopna íslensku landhelgisgæsluna. Ég held að það verði verðugt verkefni fyrir hæstv. ríkisstj. að koma vopnum á hana aftur. Ég ætla ekki að fara að munnhöggvast hér við hæstv. ráðh. út af því sem þeir hafa sagt í þessari umr. Ég vil þó minna hæstv. félmrh. á, þegar hann talar um skoðanasystur Geirs í Bretlandi, að hann á nokkra skoðanabræður í Póllandi sem eru þar við völd. Þeir halda verkafólki í járngreipum ófrelsis og þeir hafa herlið sér til stuðnings: Sovétherlið grátt fyrir járnum á landamærum Póllands til þess að hindra frjálsa verkalýðshreyfingu í að ná mannsæmandi kjörum. Þá vil ég leiðrétta eitt sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. Það er ekki rétt hjá honum, að Sameinuðu þjóðirnar hafi ákveðið að árið 1982 verði helgað málefnum aldraðra. Hins vegar efna Sameinuðu þjóðirnar til heimsráðstefnu um þessi mál árið 1982. Hins vegar vil ég líka upplýsa varaformann Sjálfstfl. um það, að hér á Alþingi hef ég ásamt öllum öðrum þm. Sjálfstfl. flutt þáltill. þess efnis, að þetta ár verði helgað málefnum aldraðra um leið og við að sjálfsögðu tökum þátt í ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Því hefur verið lýst yfir hér á Alþingi, að þingflokkur Framsfl. fylgi málinu, og ætti það að eiga greiða leið gegnum þingið nema annarleg sjónarmið verði uppi. Allir ættu að þekkja það ráð, að elda má kæfa með því að loka öllum gáttum og gæta þess, að súrefni komist ekki að svo að upp úr logi á ný. Í baráttu sinni við verðbólgueldinn segist hæstv. forsrh. hafa lokað hurðum og gluggum, og til að sýna yfirburðaþekkingu sína draga þeir ráðh. einnig gluggatjöldin fyrir. En hjá ráðherrum eru margar rifur og gáttir opnaðar á víxl og hvergi fellur hurð að stöfum. Undir niðri kraumar verðbólgueldurinn sem getur þá og þegar orðið að báli sem enginn ræður við nema með miklum fórnum alls þorra almennings. Leiktjöld blekkinga og sýndarmennsku hylja ekki þá staðreynd, að á hverju byggðu bóli, þar sem atvinnufyrirtæki er til staðar, berst það í bökkum. Atvinnulífið er rekið með skammtímalánum og bráðabirgðaráðstöfunum sem oftar en ekki eru tekin af launum starfsmanna eða illa stæðum þjónustufyrirtækjum sem eiga líf sitt undir því, að hjól atvinnulífsins fái snúist á viðkomandi stöðum. Það er engin hrakspá, heldur hörmuleg staðreynd, að atvinnufyrirtæki víðs vegar um land liggja við stöðvun. Það vantar fé til greiðslu launa, til greiðslu útgerðarkostnaðar og fjármagnskostnaðar. Þá vantar stórar fjárfúlgur til tæknivæðingar svo að hægt verði að mæta eðlilegum kröfum launþega um nokkra bót á þeirri kaupránsstefnu, sem ríkisstj. hefur fylgt, og einnig til að draga úr löngum vinnutíma starfshópa sem sérstaklega starfa við útflutningsatvinnuvegina. Vissulega ber að fagna því, að tekist hefur að halda fullri atvinnu hér á landi með fáum undantekningum. En er þetta hrósvert fyrir þá ríkisstj. sem hefur verið við völd í um 20 mánuði þegar þess er gætt, að allgott atvinnuástand hefur ríkt á Íslandi um áratugaskeið? Er þetta hrósvert þegar áður greindar staðreyndir atvinnulífsins blasa við og verðbólga getur hæglega rokið í 60–70% á næsta ári? Svari hver fyrir sig. Gervifiskverð er búið til með ábyrgð ríkissjóð á lánum Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins sem nú er að verða einn stærsti skammtímaskuldari Landsins. Síldarverðið er búið til með því að ríkisstj. ábyrgist lán. Sami háttur er hafður á um lækkandi loðnuverð, auk niðurfellingar útflutningsgjalda af afurðum þessara veiða sem rýra mun getu fjölmargra aðila sem hagsmuna eiga þar að gæta, þ. á m. Aflatryggingasjóðs, nema tekið verði nýtt erlent lán til að mæta þeim skakkaföllum. Ekki er annað að sjá en sama leið verði farin við ákvörðun fiskverðs. Enn ein gengisbreytingin á stuttum valdatíma ríkisstj. gefur í raun þegar átt sér stað, en er falin bak við gluggatjöld þess hrófatildurs, sem kallast efnahagsstefna, þar sem verðbólgueldurinn kraumar undir. Á fjórða ár hafa æðstu stjórnvöld þessa lands stundað alvarlegri tölufölsun en dæmi finnast áður til svo að kauprán viðkomandi ríkisstjórna yrði dulið. Ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar átti að fara frá af því að hún sagði þjóðinni sannleikann - óþægilegan sannleika að vísu. Þá var verkalýðshreyfingin notuð löglega og ólöglega til aðgerða sem stefndu aðeins að því pólitíska markmiði að koma þeirri stjórn frá og Alþb. í æðstu valdastóla. Nú boða sömu menn það sem þeir sjálfir kalla kjaramildi. Á þessu tímabili hefur tekist án teljandi mótmæla verkalýðshreyfingarinnar og stundum með samráði að breyta kaup- og kjarasamningum ítrekað með valdboði. Allt hefur stefnt í sömu átt: að ræna af launþegum og rýra kaupmátt launa og kalla svo niðurstöðuna sigur í baráttunni við verðbólguna. Þetta er m. a. gert með fölsun verðbótavísitölunnar. Þegar kemur að útreikningi hennar, er verðhækkunum stundum frestað eða haft til staðar lánsfjármagn til að greiða niður þau matvæli sem þyngst vega í grundvellinum og allt of þungt miðað við neysluvenjur í dag. Svo finnast þess dæmi, að verð hækki aftur eftir að verðbætur hafa verið ákveðnar. Af því, sem í dag telst til nauðsynja í lífi almennings, svo sem bifreiðanotkun og ferðalögum svo að dæmi séu tekin, er hins vegar reynt að ná til baka í ríkishítina með stöðugum hækkunum gjalda og skatta. Allt, sem þá þætti varðar, er langt umfram verðbólguviðmiðun. Þrátt fyrir aðvaranir og tillögur þar um fékkst ríkisstj. ekki til að fresta krónubreytingunni þar til raunverulegar aðgerðir yrðu gerðar sem styddu þessa breytingu. Niðurstaðan hefur orðið sú, að krónubreytingin hefur orðið tilefni stærri þjófnaðar af almenningi en margan grunar, og hafa hv. þm. komið inn á þetta mál í umr. hér í kvöld. Hér mun ríkisstj. varða veginn með því að nota þetta tækifæri til margföldunar þeirrar gjaldheimtu sem fyrir var og lítið sem ekkert verkar inn í vísitöluna. Sú kaupmáttarskerðing, sem almenningur hefur orðið fyrir vegna 10–100-földunar á verði ýmiss varnings, er nauðsynlegt rannsóknarefni þeirra sem vilja fá rétta mynd af stöðu kaupmáttar í dag. Einn helsti hagspekingur Framsóknar hefur sýnt fram á í Tímanum að með 40% meðaltalsverðbólgu á ári, frá því að krónubreytingin tók gildi og út árið 1983, árið sem kjörtímabili ríkisstj. lýkur, verður auragildi nýju krónunnar komið niður í 36 aura. Það væri ósanngjarnt að geta ekki um þá félagsmálapakka sem fram hafa náðst í samningum á liðnum misserum. Þeir hafa nokkrir mikla þýðingu og um sumt marka þeir framtíðarspor, enda verið í undirbúningi allt frá lokum samninga 1977. Sú spurning hefur þó verið á margra vörum, hvort setja eigi alla félagslega framþróun þjóðfélagsins undir pólitíska mælistiku til þess að ná samningum um kaup og kjör. Fleiri en ég telja að svo eigi ekki að vera. En þessir félagsmálapakkar eru því miður aðeins takmörkuð lausn. Allir urðu að leggja til þeirra með skerðingu launa eða bóta, en ótrúlega margir hafa haft lítinn hag af. Að sjálfsögðu veita launþegar því athygli, að þeir hópar, sem mest hafa fengið út úr þessum viðskiptum, eru pólitískir samherjar ráðh. Þeir nota árangur þessara viðskipta til að tryggja sjálfa sig í sessi í sínum samtökum, en ganga síðan erinda pólitískra húsbænda til að sveigja félagsmenn sína til hlýðni og beygja undir vilja ríkisstj. Eru húsnæðismálin gott dæmi um það. Ríkisstj. hefur svipt Byggingarsjóð ríkisins megintekjustofni sínum, sem er fólginn í því fjármagni sem launaskattur gefur af sér. Þessi sjóður hefur verið undirstaða hinna miklu framfara í húsakosti þjóðarinnar síðustu áratugina, en nú er framtíð hans í algerri óvissu þótt ráðherrar boði enn frekari ráðstöfun á sparifé verkalýðsins sem geymt er í lífeyrissjóðum hans. Í borgarstjórn Reykjavíkur flytur kardínáli félagsmálapáfans íbúum borgarinnar þann boðskap, sem Þjóðviljinn síðan endurtekur, að vel komi til greina að taka leigunámi hluta af íbúðum þeirra sem búa í of stóru húsnæði. Engir hafa lagt jafnmikið í kostnaðarpott stjórnarpakkanna sem sjómenn, engin stétt fengið jafnlítið til baka. Og nú er svo komið að sjómenn, sem afla langstærsta hlutans af gjaldeyrisþörf þjóðarinnar, verða einir allra stétta að taka á sig tekjutap af endurteknum gengisfellingum ríkisstj. Aðrir fá þetta bætt. Þetta verða þeir að bera auk þeirra byrða sem lagðar eru á aðra landsmenn. Skjalfest er að við valdatöku vinstri stjórnar 1978, eða um leið og Matthías Bjarnason yfirgaf sjútvrn., var byrjað að ræna af sjómönnum og síðan hefur ítrekað verið vegið í þann knérunn. Þrátt fyrir mjög aukinn afla hefur hlutfall launa sjómanna á móti öðrum launþegum stórlega skekkst vegna aukins vinnuálags sem þessu hefur verið samfara. Á þessu tímabili hefur einnig fiskverð, miðað við kauptaxta launþega í landi, lækkað um 20%. Nýjasta verðákvörðunin er gott dæmi um þetta og gengur hún þó enn lengra. Í grundvelli síldarverðs er nú reiknað með 55% launahækkun allra annarra en sjómanna. Þeir fá aðeins 33% hækkun fyrir sama tímabil. Við ákvörðun loðnuverðs er launaþáttur vinnslukostnaður hjá verksmiðjum metinn á tæp 54%, en sjómaðurinn fær 28%. Á sama tíma og sjútvrh. lemur fram slíka lausn, lýsir hann því yfir í veisluglaumi og reyndar hér í kvöld einnig, að verðbólgustríðið vinnist ekki með því að lemja á sjómönnum. Í einu dagblaðanna í dag er viðtal við einn þm. stjórnarinnar. Þar segir á þessa leið, með leyfi forseta: „Annars þarf að fara að stjórna þessu landi með einhverju viti. Vitlausar fjárfestingar, bruðl og óhagsýni á fjölmörgum sviðum hefur tröllriðið þessu þjóðfélagi okkar. Það þarf að fara að skoða ríkisgeirann og þann mikla fjölda sem hefur verið dælt í störf hjá hinu opinbera. Öll spillingin í þjóðfélagi okkar, allt dugleysið er falið á bak við hið svokallaða velferðarþjóðfélag. Við verðum að taka okkur tak og auðvitað á ríkisstj. að ganga á undan með góðu fordæmi. En það hefur aldeilis á vantað. Það þarf t. d. að stokka upp í fjölmörgum ríkisfyrirtækjum, en það vantar kjarkinn.“ Ef hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, formaður Verkamannasambands Íslands, sem mælti þessi orð og enn er stuðningsmaður ríkisstj., hefði á verkamannasambandsþingi sett þessi orð sín fram sem aðalkröfu í væntanlegum samningum mundi margklofin verkalýðshreyfing ná allsherjarsamstöðu um að krefja ríkisstj. um að leita nýrra leiða, sýna sjálf gott fordæmi og taka í sig kjark til að stjórna eða segja af sér ella. - Góða nótt.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni fyrir að taka þátt í þessari umr. Ég veit, að hann er mjög kunnugur hlutafélagalöggjöfinni, og met það mikils, að hann taki þátt í umr. Hins vegar er ég ekki á alveg sama máli og hann. Þó skal játað að e. t. v. væri ekkert við það að athuga þótt að lokinni athugun yrðu settir kaflar inn í núgildandi hlutafélagalög sem hentuðu í ríkari mæli smærri hlutafélögum. Hins vegar er það mín skoðun, að slíkt mundi frekar geta valdið réttaróvissu heldur en ef um væri að ræða setningu sérlaga. Ég hef þá skoðun. En það er eins og með öll mannanna verk, að auðvitað þurfa þau endurskoðunar við. Ég tók það fram í minni framsögu, að þau lög, sem samþykkt voru á Alþingi 1978, eru mjög vönduð. Það skal viðurkennt, að auðvitað er reynslutími þessara laga ekki langur, rúm þrjú ár, og það er ekki langur reynslutími. Sú till. til þál., sem ég var að mæla fyrir, gerir ráð fyrir undirbúningi. Nú efast ég ekki um það, að ef þessi till. verður samþykkt mun þetta fá umfjöllun í þjóðfélaginu. Við vitum ekki um niðurstöðu þeirrar umfjöllunar, en till. er fyrst og fremst ýtt úr vör í þeim tilgangi að fá um þetta umr. - og vonandi jákvæða niðurstöðu, að dómi okkar flm. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri. En ég vil að síðustu segja það, að auðvitað þurfum við að kappkosta að hafa alla lagasetningu að því er þetta varðar þannig úr garði gerða að formið laði menn til atvinnustarfsemi. Það er fyrsta og síðasta boðorð sem við eigum að hafa að leiðarljósi í löggjöf sem þessari. Herra forseti. Ég bað um að þessari till. yrði vísað til nefndar. Ég nefndi ekki nafn nefndarinnar, líklega er það allshn.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Að gefnu tilefni vil ég taka fram, að við framsóknarmenn og langflestir Íslendingar treysta Ólafi Jóhannessyni öðrum mönnum betur fyrir meðferð utanríkismála þjóðarinnar. Stjórnarandstæðingar hafa eytt svo til öllum ræðutíma sínum í að reyna að rífa niður aðgerðir ríkisstj. og skamma hana. Minna hefur farið fyrir úrræðum og tillögum um lausn mála. Ég ætla að þjóðin hafi tekið eftir þessum málflutningi. Á meðan ríkisstj. endurmetur stöðuna og markar stefnu sína liggur stjórnarandstaðan í innbyrðis áflogum og flokkadráttum. Stjórnarandstaðan vill í engu viðurkenna staðreyndir um bata í efnahagsmálum á ýmsum sviðum. En hvað er fyrst og fremst jákvætt í efnahagsmálum þjóðarinnar á þessu ári? Ég vil nefna nokkur atriði. Atvinnulíf landsmanna hefur verið í fullum gangi, næg atvinna og vinnufriður allt árið, þrátt fyrir staðbundin vandamál og vissa erfiðleika í sumum greinum. Áætlað er að þjóðartekjur á mann aukist um 1%. Tekjur landsmanna hafa verið miklar og kaupmáttur ráðstöfunartekna verður um 1% meiri á mann en var í fyrra og hefur ekki verið hærri a. m. k. s. l. 6 ár. Spurningin er hvort svigrúm sé fyrir heildarlaunahækkanir í þjóðfélaginu á næsta ári sem ekki brenna upp í einni svipan á báli verðbólgunnar. Þjóðhagsspá fyrir árið 1982 bendir til að þjóðartekjur aukist aðeins um 1/2%. Viðskiptakjör þjóðarinnar hafa versnað um 12–14% síðan 1978. Þola atvinnufyrirtækin meiri innlendan tilkostnað? Ég held ekki. Atvinnulífið stendur höllum fæti í ýmsum greinum vegna verðbólgunnar. Nægir þar að minna á erfiðleika iðnaðarins, t. d. á Akureyri og víðar, svo og erfiðleika margra sjávarútvegsfyrirtækja. Hætt er við að slíkur rekstur dragist saman og atvinna minnki ef innlendur tilkostnaður hækkar. Á áratugnum 1960–1970 var meðaltal innlána í innlánsstofnunum um 40% af árlegri þjóðarframleiðslu. Þetta hlutfall lækkaði úr 40% niður í 21.5% árið 1978. Það var þá ljóst að sparnaður í hagkerfinu væri að detta niður og þjóðin á hraðleið með að eyðileggja bankakerfið. Með setningu Ólafslaga urðu þáttaskil í þessum málum. Árið 1980 óx þetta hlutfall upp í 23.8%,.á þessu ári verður hlutfallið að líkindum 26.5% og árið 1982 er spáð hlutfallinu 29%. Seðlabankinn telur að í ágústmánuði hafi því marki verið náð, að raunvextir væru jákvæðir í öllum flokkum bundinna innlána. Hér er því um sýnilegan bata að ræða í peningamálum sem vekur vonir um eðlilegri þróun efnahagsmála. Þróun gengismála hefur verið hagstæð þótt hækkun Bandaríkjadollars hafi valdið verulegum erfiðleikum þeirra atvinnugreina sem búa við útflutning gegn greiðslu í öðrum gjaldmiðli en dollar. Um s. l. áramót var horfið frá gengissigi krónunnar, en ákveðið að stefna að sem stöðugustu gengi og miða við meðalgengi erlendra gjaldmiðla. Gengi íslensku krónunnar hefur ekki verið jafnstöðugt um langa hríð og á þessu ári. Með hliðsjón af kostnaðarhækkunum við rekstur útflutningsatvinnuveganna álit ég þó að teflt hafi verið á tæpasta vað með skráningu krónunnar. Gengið verður að miða við að tryggja jafnvægi í utanríkisviðskiptum svo og viðunandi rekstrargrundvöll útflutningsatvinnuveganna og þeirra atvinnugreina sem keppa við innflutning. Ef litið er á gjaldeyrisstöðuna batnaði hún um 500 millj. kr. á þessu ári, 50 milljarða gkr. Í fyrra var viðskiptajöfnuður óhagstæður um 2.4% af þjóðarframleiðslu, en því er nú spáð, að þetta hlutfall verði aðeins 0.5% á þessu ári. Þessi útkoma er miklu betri hjá okkur Íslendingum en flestum nágrannaþjóðum. Á næsta ári er spáð viðskiptajöfnuði í algjöru jafnvægi og ber að fagna því. Í verðlagsmálum hefur mikils aðhalds verið gætt, enda nauðsynlegur þáttur í efnahagsstefnunni til hjöðnunar verðbólgu. Eftir myntbreytinguna fól ég Verðlagsstofnun að fylgjast sérstaklega með verðlagi vegna hennar. Ég hef á þessu ári undirbúið að færa verðlagskerfið í frjálsræðisátt, sem felur í sér hvatningu til hagstæðari innkaupa til landsins. Seðlabankinn telur að í ágústmánuði hafi verðbólgustigið verið 40.2% . Það er einnig ástæða til að ætla að verðbólga hækki ekki meira en um 40% frá upphafi til loka ársins. Með afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1979 var lagður grundvöllur að traustari fjárhag ríkisins. Bendir allt til þess, að afkoma ríkissjóðs verði í jafnvægi á þessu ári. Útgjöld af þjóðarframleiðslu verða 28.2%, en voru 30.4 um miðjan seinasta áratug. Þetta gefur glögga mynd af þróun heildarskattlagningar seinustu ára. Stefnan í fjárfestingarmálum er á réttri leið. Heildarfjárfesting á þessu ári verður rúm 25% af þjóðartekjum, en hefur lækkað og stefnir í tæp 24% á næsta ári. Með þessu er stefnt að samræmingu fjárfestingar og sparnaðar þjóðarbúsins og því að draga úr viðskiptahalla. Af þessu stutta yfirliti liggur ljóst fyrir að verulegur árangur hefur náðst í efnahagsmálunum á yfirstandandi ári. Hagkerfið hefur verið að styrkjast í ýmsum efnum. Þetta þýðir vissulega ekki að allur vandi sé leystur, öðru nær. Þrátt fyrir verulegan árangur í baráttunni við verðbólguna er enn þá allt of mikil verðbólga á Íslandi. Verðbólgan í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku er yfirleitt í kringum 10%. Á sama tíma er hún 40% hjá okkur. Fjármálamenn og stjórnmálamenn hafa miklar áhyggjur af 10% verðbólgu og eru sannfærðir um að slík verðbólga valdi stöðnun og samdrætti í atvinnulífi og kaupmætti launa. Um þessar mundir eru barátta gegn verðbólgu aðalmál ríkisstjórnar í hverju einasta iðnvæddu ríki. Aðferðirnar, sem beitt er gegn henni, eru þó mjög misjafnar. Verðbólga hægir á hagvexti og veldur atvinnuleysi þegar til lengdar lætur. Samkeppnisstaða útflutningsatvinnuveganna og alls innlends iðnaðar versnar til muna. Verðbólgan kemur þyngst niður á eignalitlu fólki og lágtekjumönnum og alveg sérstaklega unga fólkinu sem er að hefja búskap. Meiri verðbólga veltir vandanum yfir á herðar þess fólks sem síst getur mætt henni. Þetta ætti sannarlega að stugga við okkur Íslendingum. Verðbólgan hefur m. a. valdið því, að sparnaðurinn í íslenska hagkerfinu hefur minnkað um helming á 10 árum. Með Ólafslögum var lagður grunnur að auknum sparnaði og hann mun fara vaxandi. En hvernig höfum við farið að því að halda uppi fullri atvinnu og mikilli uppbyggingu með svona litlum sparnaði? Við höfum gert það með því að auka erlendar lántökur. Það er sá þáttur hagkerfisins sem við í Framsfl. höfum hvað mestar áhyggjur af eins og sakir standa. Verðtrygging inn- og útlána leggst með ofurþunga á atvinnulífið og húsbyggjendur. Sú tíð er horfin að hægt sé að gera út með halla og jafna síðan hallann með sölum og kaupum fiskiskipa. Verðbólgan er hætt að byggja fyrir menn húsin. Menn verða nú að borga þau lán sem þeir taka. En sparnaðurinn fer vaxandi. Það þýðir aftur á móti að unnt verður að fjármagna uppbygginguna með innlendu fjármagni og draga úr erlendum lántökum. En hvaða val eigum við þá? Jú, við getum fallið frá verðtryggingu inn- og útlána. Það þýðir hins vegar minni sparnað og meiri erlendar lántökur þar til allt okkar lánstraust er þorrið og við sitjum uppi með gífurlega greiðslubyrði vaxta og afborgana af erlendum lánum. Hvað verður þá um sjálfstæði þjóðarinnar? Hin leiðin er rétta leiðin og raunar eina leiðin út úr vandanum. Það er að skapa viðtæka samstöðu um áframhaldandi niðurtalningu verðbólgunnar. Þá lækka vextirnir, auðveldara verður að reka atvinnulífið og þróa það og húsbyggjendur geta þá staðið undir lánum. Ef verðbólga lækkar t. d. úr 40% í 25% á næsta ári lækkar vaxtakostnaður um 15%, enn fremur minnka erlendar lántökur og sjálfstæði þjóðarinnar styrkist. Ég vara alvarlega við því, ef nú á að reisa nýja verðbólguöldu ofan á það sem fyrir er. Það er hættulegt fyrir þjóðina. Slík stefna torveldar uppbyggingu og framfarir og lækkar rauntekjur manna. Íslendingar lifa við tiltölulega góð lífskjör og hafa öll skilyrði til að bæta þau. Það er óumdeilt, að verbólga hefur lækkað verulega á þessu ári. Það væri sorglegt ef gullið tækifæri til nýrrar sóknar gegn verðbólgunni færi forgörðum vegna skammsýni og kröfuhörku sem ekki er hægt að verða við nema með aukinni verðbólgu og upplausn í efnahagslífinu. Á fyrsta starfsári núv. ríkisstj. var aðeins veitt viðnám gegn verðbólgu, m. a. vegna mjög versnandi viðskiptakjara árin 1979 og 1980. Ef ekkert hefði verið gert í efnahagsmálum um seinustu áramót hefði verðbólga vaxið upp í 70–80% á þessu ári, en vegna efnahagsráðstafana ríkisstj. og hagstæðra ytri skilyrða hefur verðbólga lækkað um þriðjung frá í fyrra. Í stað 70–80% verðbólgu búum við nú við um 40% verðbólgu. Aðgerðir ríkisstj. hafa einkum verið fólgnar í niðurtalningu verðlags á vörum og þjónustu, verðbótum launa, sköttum á lágtekjur, vöxtum og aðhaldi í ákvörðunum um fiskverð og landbúnaðarvöruverð og gengismálum. Þá hefur og verið gætt aðhalds í peningamálum, ríkisfjármálum og fjárfestingu. Þetta eru fyrstu skrefin á erfiðri göngu. Það er eðlilegt, að það hrikti nokkuð í, og ljóst, að leiðin að settu marki er torsótt. Nú þarf að halda áfram að undirbúa ráðstafanir fyrir næstu árin. Þegar hefur verið lagt fram á Alþingi fjárlagafrv., fjárfestingar- og lánsfjáráætlun og þjóðhagsáætlun, en Ólafslög gera ráð fyrir þessari málsmeðferð. Þessi gögn hafa að geyma stöðu hagkerfisins og horfur fram undan. Allir þeir, sem taka þýðingarmiklar ákvarðanir sem varða framvindu efnahagsmála, verða að kynna sér þessi gögn og taka tillit til staðreynda efnahagslífsins. Annað er óráð og leiðir til ófarnaðar. Í þjóðhagsáætlun segir að á komandi ári mun ríkisstj. leggja höfuðáherslu á að þrýsta verðbólgunni enn verulega niður í samræmi við það meginmarkmið að koma henni svo fljótt sem kostur er niður á svipað stig og er í helstu viðskiptalöndum okkar. Ríkisstj. telur æskilegt að ná hlutfallslega svipuðum árangri á árinu 1982 og á þessu ári. Árangri í baráttunni við verðbólguna verður að ná með samstilltu átaki í þjóðfélaginu og aðhaldssamri og sterkri efnahagsstjórn, án þess að til atvinnuleysis komi eða gengið verði á kaupmátt ráðstöfunartekna. Framsfl. telur mjög nauðsynlegt að þessi markmið ríkisstj. gangi fram, enda eru fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun byggð upp á þessum verðlagsgrunni. En hlutfallslega svipaður árangur í verðbólgumálum á næsta ári og náðst hefur á þessu ári verður eftir atvikum að teljast viðunandi. Að lokum verður að leggja ríka áherslu á að sem flestir leggist á eitt um að samræma aðgerðir að þessu marki. - Góða nótt.



Gott kvöld góðir hlustendur. Hæstv. forsrh. hefur flutt okkur boðskap sinn. Að hans sögn er nú allt með felldu. Atvinnuástandið er gott, gjaldmiðillinn traustur, kaupmátturinn verndaður. Hvergi ber á skugga, allt slétt og fellt. Hví skyldi þjóðin þá gera sér áhyggjur þegar ekkert er að óttast.?-Þetta er boðskapur hins sléttmála forsrh. okkar. Undir boðskapinn taka samráðh. hans í ríkisstj. hver af öðrum. Í stjórnarráðinu er allt með felldu. Ráðh. líður vel. Atvinnuástandið er gott, segir hæstv. forsrh. Á liðnum vetri voru milli 100 og 200 manns skráðir atvinnulausir á Akureyri alla vetrarmánuðina. Ekki hafa forsrh. og ríkisstj. búið til nein ný atvinnutækifæri fyrir þetta fólk þegar nýr vetur gengur nú í garð. Skyldi það engan kvíðboga bera? Og hvað segir verkalýðshreyfingin? Helmingur legtrúa á nýloknu þingi Verkamannasambands Íslands krafðist þess, að yfirvinnugreiðslum yrði breytt og beitt til hækkunar á dagvinnulaunum. Hvers vegna? Vegna þess að láglaunafólkið þarf að horfast í augu við atvinnusamdrátt og býr sig undir að þurfa að lifa á dagvinnulaununum einum. Er þessi afstaða í samræmi við sléttmæli forsrh.? Atvinnulífið stendur traustum fótum, segir hæstv. ráðh. Sjútvrh. heimilar innflutning á hverju nýju skipinu á eftir öðru. Hvað halda menn að þessi nýja togskip þurfi að afla til að útgerð þeirra beri sig? 16 535 tonn á ári. Mestu aflaskipstjórar geta gert sér vonir um röskan helming þess. Hvaðan á mismunurinn að koma? Hver á að borga tapið? Hver borgar tapið af síldveiðum? Það er borgað með erlendri lántöku. Hver borgar tapið af loðnuveiðum? Það er líka borgað með erlendri lántöku. Hver borgar tapið í orkuiðnaði? Það er borgað með erlendum lánum. Er þetta öflugt atvinnulíf? Hvenær kemur að skuldadögunum, hæstv. forsrh.? Hinn sléttmáli forsrh, vor segir einnig að gjaldmiðillinn á Íslandi sé traustur. Finnst fólki að krónupeningurinn nýi sé ígildi 100 kr. seðils fyrir einu ári? Hefur launafólk sömu tilfinningu þegar það handfjatlar 500 kr. seðil í dag og það hafði fyrir einu ári þegar það handlék tíu 5000 kr. seðla? Myntbreytingin er mesta svindl í efnahagsmálum sem nokkur ríkisstj. á Íslandi hefur leikið. Ríkisstj. taldi fólki trú um að með henni væri verið að brjóta í blað. Margir trúðu því, að loksins gætu menn farið að bera virðingu fyrir íslensku krónunni. En hvað segir fólk nú? Nýja krónan hefur á 10 mánuðum hrapað um 50 aura í verðgildi. Hvað er orðið af stöðugleikanum? Hvað er orðið af virðingunni? Og verðbólgan, hún er á niðurleið, segir forsrh. Hvaða áhrif hefur myntbreytingarsvindlið haft á verðlagið í landinu? Hv. þm. Kjartan Jóhannsson sagði nokkrar sögur af því áðan. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir tók undir með formanni Alþfl. og rakti fleiri dæmi þar um. Hversu mýmörg dæmi veit almenningur á Íslandi ekki um að myntbreytingarsvindl ríkisstj. hefur bókstaflega verið notað til að stórhækka vöruverð og þá ekki bara á smávarningi, heldur á dýrum varningi líka. En sú hækkun hefur engin áhrif á opinberar verðbólgumælingar forsrh. Hún hefur bara áhrif á fjárhag launamannsins. Hafa menn veitt athygli í öllum þeim kvörtunum, sem borist hafa að undanförnu frá hinum og þessum atvinnufyrirtækjum, að það er nú einn sem ekki kvartar? Hver er sá? Það er verslunin í landinu. Það heyrist lítið af kvörtunum frá verslunarstéttinni þessa dagana. Fyrst allt er svona slétt og fellt, eins og forsrh. segir, er þá ekki allt í lagi með afkomu launafólksins? Formaður Alþb., Svavar Gestsson, hélt ræðu áðan og kenndi Alþfl. um að kaupmáttur taxtakaups verkafólks er nú lægri en hann var þegar Alþb. og Alþfl. felldu sameiginlega ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar. Alþfl. hefur ekki setið í ríkisstj. í þessu landi í tvö ár. Hefði verið farið að tillögum Alþfl. fyrir tveimur og hálfu ári væri í dag meiri kaupmáttur og minni verðbólga en raun ber vitni. Nú í dag vinnur venjulegur hafnarverkamaður ekki 5–6 vikur kauplaust fyrir ríkisstj., heldur í 3 mánuði, miðað við það kaup sem hann ætti að hafa fengið samkv. samningunum frá 1977. Leiftursóknaröflin gera nú atlögu að ríkisstj., sagði formaður Alþb. Leiftursóknaröflin eru í forustu í ríkisstj. Það var hæstv. forsrh. sem ásamt Geir Hallgrímssyni kynnti fyrstur manna leiftursóknartillögurnar, og það var aðstoðarmaður hans í forsrn. sem samdi þær. Hvað segir launafólkið sjálft? Í viðtali við Helgarpóstinn s. l. föstudag segist ekkja, sem unnið hefur 11 ár í eldhúsi á Borgarspítalanum, fá 5 139 kr. í laun á mánuði. Ég á ekki bíl, segir hún. Ég fer aldrei út að skemmta mér. Þetta er ekkert annað en vinna og um helgar er maður heima. - Fullorðinn starfsmaður í vöruhúsi hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga segir í viðtali við sama blað: Ég ber úr býtum 5 551 kr. á mánuði fyrir starf mitt. Maður verður að neita sér um ýmislegt, segir hann, svo sem bíó, leikhús og skemmtanir. Það er ekki einu sinni hægt að kaupa sér bækur og blöð þótt ég feginn vildi. - 33 ára gömul iðnverkakona segir í viðtali við sama blað um s. l. helgi að hún hafi af mögrum launum sínum lagt í það stórvirki að ná sér í þak yfir höfuðið. Hún segist hvorki hafa efni á að nota tóbak né vín. Á skemmtanir fer hún aldrei, aldrei á böll, tekur alla eftir og helgidagavinnu sem býðst og skúringar að auki. Veit formaður Alþb. ekki lengur að þetta fólk er til? Hann gerði í sumar leynisamning við lækna. Hann veitti þeim 19–40% kauphækkun. Er fjmrh. Alþb. reiðubúinn að gera læknasamninga við þetta fátæka fólk. Herra forseti. Alþb. gekk til myndunar núv. ríkisstj. í hálfkæringi, gráglettið yfir því að geta gert Sjálfstfl. grikk. En til hvers hefur sá grikkur leitt? Alþb. hefur hans vegna rofið samstarfið við Alþfl.-menn í verkalýðshreyfingunni sem haldist hafði þar þótt sitthvað gengi oft á milli þessara flokka á hinum pólitíska vettvangi. Sjálfstæðismaður, sem hefur tekjur af eigin atvinnurekstri, atvinnurekandi, trónar nú á varaforsetastóli í Alþýðusambandi Íslands fyrir tilverknað Alþb., og Alþb. hefur fengið íhaldinu oddaaðstöðu í verkalýðshreyfingunni í hverju verkalýðsfélaginu á fætur öðru, nú síðast í Verkamannasambandi Ístands. Alþb. hefur afhent þremur og hálfum íhaldsþingmanni forustu í ríkisstj. og völd eins og væru þeir heill stjórnmálaflokkur. Alþb. og Þjóðviljinn hafa sig alla í frammi um að hampa þessum þremur og hálfa íhaldsþm., uns nú er svo komið að líklegast er talið að þeir hafi í huga sjálfstæða flokksstofnun. Hvert verður fyrsta takmark slíks nýs íhaldsflokks undir forustu Gunnars Thoroddsens og Alberts Guðmundssonar? Að vinna Reykjavíkurborg úr höndum vinstri manna? Hvert verður næsta viðfangsefni slíks flokks? Að ná í næstu þingkosningum undirtökum í stjórnmálalífi landsins með Sjálfstfl. svo íhaldið geti gerst allsráðandi í þessu landi, annaðhvort í hreinni meirihlutastjórn íhaldsflokkanna eða sem forustuafl bæði í stjórn og í stjórnarandstöðu og auk þess með þau lykilvöld í verkalýðshreyfingunni sem Alþb. hefur afhent íhaldinu. Þetta, góðir hlustendur, er verðið sem Alþb. hefur greitt fyrir ráðherrastólana sina þrjá. Þetta er niðurstaðan af herbragði hinnar nýju kynslóðar forustumanna í Alþb., manna eins og Ólafs Ragnars Grímssonar, Baldurs Óskarssonar og Hjörleifs Guttormssonar, sem ólust upp í Framsfl. og eiga þar rætur sinar, en ekki í þeim jarðvegi sem fyrri leiðtogar flokksins, eins og Lúðvík Jósepsson, eru sprottnir úr. Ævintýrapólitík Ólafs Ragnars Grímssonar, valdahroki Svavars Gestssonar og undirlægjuháttur Guðmundar J. Guðmundssonar mala nú undir íhaldið og skapa því þá valdaaðstöðu á Íslandi sem það hefur aldrei áður haft. Þetta veit hæstv. forsrh. Gunnar Thoroddsen og þetta kann hann allra manna best að notfæra sér. Hann hefur fengið upp í hendurnar möguleika til að ná með þessum hætti hreinum meiri hl. íhaldsaflanna á næstu mánuðum. Hvaða máli skiptir það hann og þau öfl, sem hann er í forsvari fyrir, hvort heldur það gerist fyrir tilverknað eins eða tveggja Sjálfstæðisflokka. Herra forseti. Þetta er niðurstaðan af ævintýrapólitík hinnar nýju forustu Alþb. Sjáið þið þetta ekki, Alþb. menn, sem mál mitt heyrið - eða er hinn sléttmáli forsrh. búinn að stinga ykkur sama svefnþorninu og hann hefur stungið foringja ykkar? Væri þá ekki ráð að reyna að vakna? Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Jú, jú, Alþfl., sagði hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, hefur ekki setið í ríkisstj. á Íslandi í tvö ár. Það eru rétt um það bil tvö ár síðan Alþfl. myndaði einn saman ríkisstj. með stuðningi óklofins Sjálfstfl. eftir að hafa hlaupist burt úr vinstri stjórninni vegna þess að Alþb. stóð gegn kröfu hans um launalækkun. Sannindi hv. þm. Sighvats Björgvinssonar um fjarveru Alþfl. frá ríkisstj. eru á borð við annað, enda þarf ekki um að efast þegar Sighvatur vitnar í Kjartan máli sínu til stuðnings. Sighvatur Björgvinsson átti sjálfur sæti í þessari ríkisstj. Hann var fjmrh. Hér var fyrir skemmstu sögð sú saga, að Alþfl.-maður nokkur komst í prófarkir af símaskránni og hringdi í ónefndan samflokksmann og spurði: Er það tilfellið að þú hafir sjálfur sett fyrrv. fjmrh. fyrir framan nafnið þitt? Já, kvað flokksbróðirinn hafa svarað. Ég vildi bara vara þig við, sagði hinn, það er nefnilega þannig að fólk hlær að svo mörgu. Við höfum á þessu kvöldi hlýtt á rökstudda gagnrýni hinnar samhentu stjórnarandstöðu á stefnuræðu forsrh. og á stefnu ríkisstj. Að vísu veiti ég því athygli, að flestir þessara gagnrýnenda eru nú horfnir úr fundarsalnum, munu sennilega vera komnir út í bæ að hælbíta hver annan, eins og er helst iðja þeirra utan sala þessa virðulega húss. Það er sami söngurinn og var fyrir ári. Árangur ríkisstj. í verðbólgumálunum segja þeir að sé blekking, verðbólgan sé falin. Þeir sögðu þetta líka um áramótin síðustu og virðast nú ekki taka tillit til þess, að þrátt fyrir allt stefnir í það að verðbólgan verði ekki nema 40% um næstu áramót í stað 70–80% eins og horfði fyrir aðgerðir ríkisstj. Þeir segja að gengið sé fallið og gengið sé falsað. Þeir sögðu þetta líka um síðustu áramót. En það hefur tekist að halda genginu stöðugu þrátt fyrir allt og leggja grundvöll að verulegum úrbótum í verðlagsmálum fyrir bragðið. Þeir tala einrúg um slæma stöðu atvinnuveganna. Ekki var fögur lýsing þeirra á stöðu atvinnuveganna um síðustu áramót. Þá var allt að stöðvun komið. Staðreyndin við lok þessa árs er sú, að atvinnulíf hefur e. t. v aldrei staðið með meiri blóma á Íslandi en einmitt á þessu ári. Fjárlagafrv., sem nú er lagt fram, er marklaust plagg að dómi þessara sömu manna. Um síðustu áramót héldu þeir því líka fram, að fjárlagafrv. ríkisstj. væri marklaust plagg, fyrirsjáanlegur halli væri á fjárlögunum. Raunin varð allt önnur í fyrra. Þeir spá halla á fjárlögum þessa árs. Raunin verður einnig allt önnur á þessu ári. Útkoman verður hagstæð. Alþfl.-menn halda því fram, að ástæðan sé sú að embættismenn falsi ríkisreikningana að fyrirmælum forsrh. Þessu hefur formaður Alþfl: haldið berlega fram. Þess er skemmst að minnast, að forystumenn þessa sama flokks héldu því fram, að þáv. dómsmrh. stæði prívat og persónulega fyrir spírasmygli til landsins. Nú gefa þeir þá skýringu á pólitískri siðvillu hver annars, að hinn og þessi í þeirra flokki sé ekki með öllum mjalla. Ég trúi nú því, að þeir séu með öllum mjalla, en mjallinn sé bara ekki meiri en þetta. Kjartan Jóhannsson, formaður Alþfl., sem hér stóð í ræðustól fyrr í kvöld, dró í efa að núv. ríkisstj. hefði þrek til þess að koma fram málum. Stjórnarandstæðingar hafa í umr. á þessu kvöldi hampað mjög því sem þeir nefna kjararýrnun á stjórnartímabili þessarar ríkisstj. Mér kom í hug, þegar Kjartan Jóhannsson sagði okkur sannleikann um verðbólgu í þessu landi og kaupmátt launa, það sem Caligúla, dálítið vafasamur keisari Rómaveldis, sagði um sannleikann. Hann sagði: Sannleikurinn er til. Hann hefur bara ekki fundist enn þá. Það var sá maður sem gerði hrossið sitt að ræðismanni í Róm. Nú kemur Kjartan Jóhannsson til okkar og segir: Sannleikurinn er til. Hann er í buddunni. - Það er maðurinn sem gerði sjálfan sig að formanni Alþfl. Þessir sömu menn veittust að iðnrh. Alþb. sérstaklega fyrir seinagang í afgreiðslu virkjunarmála, að Alþb. stæði í vegi fyrir ákvörðunum um stórvirkjanir og nýtingu raforku. Þó er það mála sannast, að Alþb. er ekkert að vanbúnaði að taka ákvarðanir um virkjunarframkvæmdir nú þegar. Því fer líka víðs fjarri, að skortur á ákvörðunum ógni á nokkurn hátt með skorti á raforku á landi hér. Fyrir utan Hrauneyjafossvirkjun, sem kemur í gagnið innan nokkurra daga, er nú í gangi framkvæmdir á Landsvirkjunarsvæðinu í Þjórsárdal þar sem Kvíslaveiturnar eru sem munu nægja til þess að við fáum 750–800 gwst. af raforku sem munu nægja okkur fram yfir árið 1990, fram til ársins 1993, ef ekki kemur til orkufrekur iðnaður á þessum sama tíma. Í mjög svo tæka tíð fyrir það ártal verða nýjar stórvirkjanir orðnar arðbærar á landi hér. Framkvæmd orku- og iðnaðarstefnu Alþb. er hafin og voru þó ærnar annirnar fyrir Hjörleif Guttormsson, þegar hann settist á ráðherrastól í iðnrn. að fást við vandamál sem áttu rætur að rekja til þeirra tíma er þar sátu þeir menn sem nú gagnrýna núv. ríkisstj. fyrir aðgerðir í orku- og iðnaðarmálum. Ég hélt sannast sagna, þegar hv. þm. Geir Hallgrímsson minntist á hafið í sambandi við iðnaðarframkvæmdir á Íslandi, að hann ætlaði kannske að minnast á hækkun í hafi, en ekki dollara sem rynnu í hafið án þess að hafa viðkomu í vösum Alusuisse. Fyrsta og brýnasta verkefni iðnrh. Alþb., er hann kom í iðnrn., var einmitt að glíma við auðhringinn Alusuisse sem þeir Sjálfstæðismenn og Alþfl.-menn gerðu við samninginn furðulega fyrir næstum því 10 árum. Það kom nefnilega í ljós að samningurinn var þess eðlis og framkvæmd hans hafði verið fylgt þann veg eftir, að auðhringurinn hefur haft af okkur meiri fjármuni síðustu sjö árin með prettum og bellibrögðum en hann hefur greitt fyrir heildarkaup sín á raforku af okkur á þessum sama tíma. Það getur tæpast verið tilviljun, að það skuli vera sömu aðilarnir sem nú saka Alþb. um að spilla samstarfi við Alusuisse með því að heimta efndir á samningi og endurgreiðslu á alsviknu miklu fé, - að það skuli vera sömu aðilarnir, sem sakfella Alþb. fyrir þetta, sem á sínum tíma sakfelldu Alþb. fyrir að spilla samstarfi við vestrænar lýðræðisþjóðir með því að beita sér fyrir útfærslu landhelginnar í 50 sjómílur. Það má hver sem er lá iðnrh. Alþb. þótt hann leiti nú annarra leiða til undirbúnings orkufreks iðnaðar á Íslandi heldur en felast í handsöluðum sjálfdæmum þeirra Bildernbergsbræðra við alþjóðlegu auðhringana. Alþb. gekk til myndunar ríkisstj. ásamt Framsfl. og varaformanni Sjálfstfl. og þm., sem honum fylgdu, með þeim fyrirvara og með það fyrirheit, að við mundum beita því afli, sem við hefðum, til þess að koma í veg fyrir að haldið yrði áfram á þeirri íhaldsbraut að reyna að leysa vandamál efnahagslífsins á kostnað launþega. Við tókum þátt í myndun þessarar ríkisstj. fyrst og fremst til þess að tryggja lausn afmarkaðra efnahagsvandamála á þann veg að verkalýðshreyfingin mætti við una. Sjálfir höfðum við ekki kallað þetta vinstri stjórn. Það gera aðrir sem álita okkur Alþb.-menn svo sterka að aðild Alþb. að hverri ríkisstj. nægi til þess að tryggja vinstri stefnu. Nú heyrum við stjórnarandstöðuna tala um kjaraskerðingu á valdatíma þessarar ríkisstj. Á borð þm. var í gær dreift skýrslu frá Þjóðhagsstofnun þar sem frá því greinir, að kaupmáttur rauntekna er þó öllu skárri í ár en hann var í fyrra, eða 164 á móti 162, og hann jafnast á við það sem hann var mestur árið 1979. Þetta geta hv. þm. lesið á bls. 20 í þessari skýrslu Þjóðhagsstofnunar. En Alþb. ræður því miður ekki öllu í þessari ríkisstj. Því gerum við Alþb.-menn okkur gleggsta grein fyrir. Við þurfum ekki að bera okkur upp undan samstarfinu í ríkisstj. eigi að síður. Við gerðum okkur ekki vonir um neitt miklu betra en það sem varð. Í meginatriðum höfum við náð settum áföngum, og við munum halda áfram að vinna af sömu elju að lausn þeirra verkefna sem við tókum að okkur að kljást við á þessu kjörtímabili. Fram undan eru þó býsna stór viðfangsefni og þá nærtækast að nefna það að tryggja að þær kjarabætur, sem verkalýðshreyfingunni kann að auðnast að knýja fram í næstu samningalotu, - tryggja þessar kjarabætur fyrir gengisfellingarpostulum, hvar í flokki sem þeir kunna að standa. Við munum standa trúlega að stjórnarsamstarfinu svo lengi sem samstarfsmenn okkar vinna með okkur af heilum hug að framkvæmd þess samkomulags, sem þeir gerðu við okkur í upphafi stjórnarsamstarfsins, um stefnuna, og það er von mín og hyggja, að ríkisstj. muni sitja að völdum til loka kjörtímabilsins. En þegar sú stund rennur upp mun Alþb. biðja kjósendur um miklu meiri styrk en það nú hefur til aukinna áhrifa á efnahagsmál þjóðarinnar, kjaramál alþýðu, þjóðfrelsis- og menningarmál. Ég tala síðastur ræðumanna hér í kvöld og því ekki aldeilis við hæfi að ég ljúki máli mínu með þeim athugasemdum um málflutning stjórnarandstæðinga sem mér er skapi næst og vert væri. Ég þakka þeim hlustendum, sem hafa haft þrek til að hlusta á þessar umr. á enda, og býð góða nótt.



Herra forseti. Á hátíðum og tyllidögum er oft það orðalag viðhaft, að Ísland sé eign Íslendinga. Það er ekki síst gert þegar svo háttar til að menn eru t. d. hér á Alþingi Íslendinga að biðja um fé úr sameiginlegum sjóði þjóðarinnar til þess að kosta hinar og þessar framkvæmdir í landinu. Þegar þarf að borga, þá eiga Íslendingar Ísland. Þegar hins vegar kemur að því, að menn ætla að nytja þessa eign sína, þá rísa upp fámennir hópar manna sem segja: Landið er okkar eign. Hinn landlausi almenningur má borga, en ekki nota það land sem hann borgar fyrir. Við Alþfl.-menn höfum nú um margra ára skeið bent á þennan tvískinnungshátt sem fram kemur í máli manna m. a. hér á Alþingi. Það er bara á hátíðum og tyllidögum sem íslenska þjóðin á landið sem hún byggir. Dagsdaglega telja nokkrir tugir eða hundruð eða kannske örfáar þúsundir manna sig eiga þetta land með öllum gögnum þess og gæðum, hvort sem um er að ræða veiðiréttindi, virkjunarréttindi fallvatna eða djúphita mörg hundruð metra niðri í jörðinni. Þá er það ekki lengur þjóðin sem á landið. Engu að síður er það nú svo að stærsti jarðeigandi á Íslandi er íslenska þjóðin. Íslenska ríkið á sennilega fleiri bújarðir á þessu landi en nokkur annar aðili. Þessar bújarðir eru samkv. lögum í vörslu jarðadeildar landbrn. og hefur hún alla umsjá umræddra jarða. Sumar þessar jarðir eru leigðar út til búskapar. Er að sjálfsögðu ekkert við því að segja því það eru eðlilegustu not þessara jarðeigna. Hins vegar er það opinbert leyndarmál, að margar af þessum jörðum-sem eru nokkuð kostamiklar og hafa m. a. upp á veiðiréttindi og önnur réttindi að bjóða sem eftirsóknarverð eru talin - eru leigðar út til einstaklinga og hópa manna fyrir harla lítið fé. Hins vegar vitum við a. m. k. fæstir alþm., ef nokkrir, hversu miklar jarðeignir eru hér í húfi, hvaða eignir hér sé um að tefla fyrir utan jarðeignirnar - þá á ég að sjálfsögðu við virkjunarrétt, veiðirétt og annað slíkt, hverjir hafa þessar eignir á leigu og hvað þeir gjalda fyrir. Stærsti jarðeigandi Íslands má segja að ekki viti aura sinna tal í þessu sambandi. Stærsti jarðeigandi Íslands, sem er íslenska ríkið og á að vera í umsjá okkar alþm., hefur engar upplýsingar um hvorki hvað ríkið á af jarðeignum né heldur hvernig þessar eignir eru nytjaðar og hvaða leigur eru greiddar af þeim sem hafa þetta jarðnæði á leigu. Þetta eru upplýsingar sem alls ekki liggja fyrir, þráfaldar athuganir á því að fá upplýsingar þar um hafa engan árangur borið. Ég hef þó gert tilraun til þess að fá einhverjar upplýsingar um þetta með fsp. sem ég hef beint til hæstv. fjmrh., því ef einhver maður á Íslandi á að vita þetta, þá er það sá maður sem er fjárgæslumaður íslensks almennings, hæstv. fjmrh., sem á að fara með eignir ríkisins og vita um tekjur ríkis og ríkisstofnana. Vænti ég þess, að hæstv. fjmrh., sem er röskur maður, geri sitt til þess að afla upplýsinga um þetta. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt, að stærsti jarðeigandi á Íslandi, sem er íslenskur almenningur sjálfur, skuli engar upplýsingar hafa um jarðnæði það og hlunnindi sem eru í almannaeign, né heldur hverjir nota þessar jarðir og hlunnindi, þar á meðal veiðirétt á ýmsum kostamestu veiðijörðum landsins, né heldur hvað þeir greiða fyrir þetta. Þessar upplýsingar verða að sjálfsögðu að liggja frammi. Þessar upplýsingar eiga ekki að vera feimnismál. Till. þessi til þál. á þskj. 13, sem flutt er af okkur nokkrum þm. Alþfl., er liður í þeirri baráttu Alþfl. manna, sem hefur verið háð um nokkurra ára skeið, því miður ekki með nægilegum árangir, að íslenska þjóðin sem alltaf er látin borga ef einhverju þarf að kosta til, hvort heldur það er landgræðsla eða eitthvað annað - hún fái í staðinn einhvern aðgang og afnotarétt, þó ekki væri nema af landi sem enginn annar getur eignað sér en þessi sama þjóð. Í stað þess að flytja þetta mál í einu þingmáli, eins og við höfum gert oft á undanförnum þingum, höfum við þm. Alþfl. þess í stað tekið þann kostinn að brjóta þetta stóra og mikla mál upp í mörg einstök þingmál og flytja það hvert fyrir sig og láta á reyna, hvaða þættir í þessari stefnu okkar, að íslenska þjóðin fái aðgang að eigin landi, hljóti náð fyrir augum alþm. Þessi þáltill. er einn þátturinn í þeim málatilbúnaði. Till. þessi til þál. á þskj. 13 hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að kjósa 7 manna nefnd til þess að gera till. um hvernig nota skuli jarðeignir í eigu ríkissjóðs og stofnana ríkisins undir skipulögð orlofsbúða- og útivistarsvæði fyrir almenning. Nefndin skal gera tillögur um landnýtingu í þessu skyni í þágu einstakling, félaga og samtaka, sem áhuga hafa á að koma sér upp orlofsdvalar- og útivistaraðstöðu til eigin nota. Nefndin skal einnig gera tillögur um hvaða reglur skuli settar í því sambandi, hvaða leigugjöld skuli greidd og hvaða jarðeignir ríkissjóðs og stofnana ríkisins komi til greina að nýta í þessu skyni. Nefndin skal ljúka störfum á árinu 1982 og skila forsetum Alþingis skýrslu um niðurstöður sínar. Kostnaður við störf nefndarinnar skal greiddur úr ríkissjóði.“ Þannig hljóðar till., herra forseti, sem við flytjum á umræddu þskj. nr. 13. Ég tel ekki þörf á að fara mörgum orðum um efni þessarar tillögu. Hér er ekki lagt til að taka neitt frá neinum. Hér er ekki lagt til að íslenskur almenningur sælist til neins þess lands eða landsréttinda sem aðrir eiga. Hér er ekki gerð till. um að taka frá einstaklingi, samtökum eða öðrum, sem eignar- og afnotarétt hafa á íslensku landi, svo mikið sem einn fermetra. Hér er ekki heldur gerð tillaga um að taka úr ábúð ríkisjarðir, sem leigðar hafa verið út til búskapar fyrir bændur, né heldur að skerða á nokkurn hátt búskaparnot af ríkisjörðum sem hafa verið leigðar út í því skyni. Hér er aðeins gerð tillaga um það varðandi þær ríkisjarðir, sem íslenska ríkið á og jarðadeild landbrn. fer með umsjón með í nafni íslensks almennings, þær jarðir sem eru ekki notaðar til búskapar eða nýttar í slíku skyni, að athugað verði hvort ekki sé unnt að nýta eitthvað af þessu jarðnæði fyrir eigendurna sjálfa, þann íslenska almenning sem m. a. með skattfé sínu hefur á umliðnum árum keypt þessar jarðeignir, en þær eru nú í umsjá landbrn. Nú vitum við að það hefur stöðugt færst í vöxt á undanförnum árum að fólk, sérstaklega úr þéttbýli, hafi leitað til sumar- og orlofsdvalar út úr þéttbýlinu á vit náttúru landsins. Sumum býðst kannske þriðja, fjórða hvert ár að fá inni um skamma hríð í orlofshúsum stéttarfélaga fyrir ákveðið gjald, sem er misjafnt eftir því hvaða stéttarfélagi menn tilheyra. Aliflestir eiga þess hins vegar ekki kost, utan nokkrir menn í þéttbýli sem hafa haft efni á því vegna sérstakra aðstæðna sinna umfram aðra að kaupa sér við ærnu verði jarðir eða jarðarskika, oft af bændunum sem notað hafa þessar jarðir til búskapar, til þess síðan að setja upp útibú frá einbýlishúsum sjálfra sín í þéttbýlinu. Meginhlutinn af íslenskum almenningi hefur engan rétt, ekki einu sinni til afnota af jarðnæði sem íslenskur almenningur á, en enginn annar nytjar. Nokkrir bændur hafa hins vegar tekið upp á því og er það vel - að leigja hluta landa sinna undir slíka starfsemi. Flestar upplýsingar, sem ég hef um það, eru þó á þá leið, að venjulegur launþegi hefur tæpast efni á því að gjalda þá leigu sem krafist er, né heldur er sú þjónusta í boði svo nálægt ýmsum þéttbýlisstöðum að það séu líkur á að íslenskur almenningur geti nýtt þá þjónustu sem þar er boðin og er að auki mjög takmörkuð. Nú er rætt um að framlengja svokallaða þjóðargjöf til landgræðslu, m. ö. o. að afgreiða af skattpeningum hins landlausa almennings í þessu landi greiðslur til enn frekari framkvæmda við uppgræðslu á landinu okkar. Við það tækifæri verðum við sjálfsagt minnt á að við eigum landið öll. Mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að menn leggi nokkuð á sig allir saman til þess að græða upp landið og reyna að bæta þau spjöll sem gengnar kynslóðir hafa unnið á því landi en þá finnst mér ekkert óeðlilegt að á sama tíma taki ríkisvaldið og Alþingi sig til og geri könnun á því, með hvaða hætti íslenskt launafólk geti fengið aðgang að og möguleika á að nýta jarðnæði í eigu íslenska ríkisins, sem enginn annar notar, bæði til útivistar, ef slíkt landsvæði er til sem hentar til útivistar, og eins til að byggja á orlofsbúðir eða sumardvalarheimili eða annað af því tagi, án þess að þurfa að greiða há gjöld fyrir. Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þessa þáltill. Ég vek aðeins athygli á því enn og aftur, að það er ekki gerð tillaga um að taka neitt frá neinum. Það er ekki gerð tillaga um að skerða afnotarétt nokkurs manns sem nú hefur þessi lönd á leigu til búskaparnota. Það er aðeins verið að gera till. um að Alþingi láti athuga hvort eitthvað af þessu jarðnæði í eigu íslensks almennings, sem ekki er notað í annarra þágu, verði notað í þágu hins landlausa almennings í landinu. Herra forseti. Ég vænti þess, að þessari till. verði vel tekið því hún skerðir ekki hagsmuni nokkurs manns, ekki nokkurs bónda, ekki nokkurs sveitarfélags, enda er það ekki tilgangurinn. Ég vænti þess, að hv. Alþingi geti því afgreitt þetta mál, þar sem varla er hægt að segja að þetta skerði einu sinni hagsmuni þeirra manna sem andvígastir hafa verið þeirri stefnu Alþfl. að íslenskur almenningur fengi afnotarétt af eigin landi. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ekki ætla ég að blanda mér í þann hluta framsögu hv. 1. flm. þessarar till. sem laut að landnýtingu og eign á þjóðarauðlindum og almennum eignarrétti á landi. Mér skildist á hv. 1. flm. að þetta væri smáupphitun hvað það mál varðaði, þ. e. aðaltillögu Alþfl. um þjóðareign á landinu, sem ég hef oft áður rætt hér á Alþingi og skal glaður eiga orðræður við aðra þm. áfram, þar með talda þá Alþfl.-menn, þegar að þeirri till. kemur sem hér hefur verið rækilega kynnt. Ekki skal ég draga úr umr. um það mál almennt, hver þjóðareign á landinu skuli vera. Ég ætla ekki heldur að ræða um óeðlilega leigu á ríkisjörðum sem hér var ýjað að. Ég veit hreinlega ekki um hana. Ég þekki hana ekki úr mínu nágrenni og vil þess vegna ekki fara með neinar fullyrðingar um það sem ég hef ekki nokkra vissu um að sé rétt. Ég hlýt hins vegar að draga í efa - eða vona það a. m. k. - að slík óeðlileg leiga á ríkisjörðum til fjársterkra aðila til að leika sér með sé sem allra minnst, ef þá nokkur. Till. þessi um orlofsbúðir fyrir almenning á jarðeignum í eigu ríkissjóðs er hins vegar allrar athygli verð, og ég styð eindregið að athugað verði með hvaða hætti og að hvaða leyti henni verði hrundið í framkvæmd. Þessi till. er að nokkru hliðstæð till. sem við nokkrir þm. Alþb. höfum flutt þrívegis áður og varðar hugsanlega nýtingu ríkisjarða í þágu aldraðra, till. sem er endurflutt enn einu sinni og nú látin taka til bújarða almennt, þó að enn sé lögð aðaláhersla á ríkisjarðirnar. Ég tek undir það, að full ástæða er til að kanna nýtingu ríkisjarða almennt og einkum þeirra sem geta verið ágætar til ýmissa annarra nota frekar en búrekstrar. Ég veit t. d. um nokkrar slíkar jarðir sem sakir lendrýmis og landgæða eru mjög hæpnar til búrekstrar í þeim mæli sem nú er almennt reiknað með, en gætu mjög vel hentað til annarra afnota. Þá á ég ekki við jarðir í þágu fjársterkra aðila sem hafa lítinn áhuga á þessum jörðum af því að þær eru nánast það sem kölluð eru kot. Inn í þetta gætu vissulega komið nýjar búgreinar. Þó yrði það ævinlega í litlum mæli, að ég hygg. Ég býst við að það sé rétt, að ríkisjarðir séu misvel setnar, svo sem er um bújarðir almennt. Þó er vitanlegt að í ríkisjarðir - á það legg ég áherslu af því ég veit um dæmi þess - hafa sótt ýmsir þeir sem lítt hafa nálægt búskap komið og ættu ekki að gera það í raun, þó erfitt sé um slíkt að dæma. Hið lága afgjald ríkisjarðanna freistar margra sem í vandræðum eru og mér eru kunn mörg dæmi þess, að í ríkisjarðir hafa sótt menn sem ætla sér t. d. að byrja nýtt og betra líf og halda að einmitt í búskap geti þeir höndlað hamingjuhnossið, þó að harkalegur veruleikinn hafi afsannað það h já allt of mörgum. Ég veit um mörg miður falleg dæmi slíkrar ráðstöfunar á ríkisjörðum sem m. a. hefur valdið því, að þær hafa um of lent í vanrækslu og jafnvel niðurníðslu, þó að þau dæmi séu hverfandi miðað við þann fjölda sem situr þessar jarðir með prýði og bætir þær á margan veg í ræktun og byggingu. Sem betur fer þekki ég um það miklu fleiri og hin ágætustu dæmi. En allt kallar þetta á nána athugun á því, hvernig best og hagkvæmast megi nýta þessar jarðeignir ríkisins. Og í öllu talinu um þetta landleysi almennings í þéttbýlinu er sjálfsagt að kanna að hve miklu leyti hið opinbera geti komið þar að liði með svipaðri tilhögun og þessi till. gerir ráð fyrir, svo og sú till., sem hér er á dagskrá einnig og áður hefur verið um fjallað, varðandi dvalarheimili fyrir aldrað fólk. Ég held því, þó að sumt í framsögu hv. 1. flm. hafi verið á þann veg að ég geti ekki undir það tekið, að athugun þessa máls sé tímabær. Og ég vil mæla með þeirri athugun.



Herra forseti. Mér finnst ástæða til að taka hér til máls og lýsa yfir að ég get vel fallist á þá þáltill. sem hér liggur fyrir til umr., um orlofsbúðir fyrir almenning. Ég get þó ekki látið hjá líða að gera þá athugasemd við framsöguræðu 1. flm., að mér finnst það ótrúlegt sem fram kom í hans framsögu, að ekki skuli vera möguleiki að fá upplýsingar um fjölda ríkisjarða í landinu. Hann beindi þessu sérstaklega til núverandi fjmrh. Þá kemur upp í hugann að þessi hv. þm. hefur sjálfur verið fjmrh. allgóðan tíma. Það hefði því verið æskilegt framtak af hans hálfu sem ráðherra að kafa niður í þetta mál þannig að alveg óyggjandi væri eftir veru hans í fjármálaráðherraembætti, að ekki væri útilokað að fá upplýsingar um ríkisjarðir í landinu. Mér finnst það mjög ósennilegt, að slík vitneskja sé ekki tiltæk, og vil einmitt nota þetta tækifæri til að beina því til viðkomandi aðila, að þarna hlýtur að vera verðugt verkefni fyrir ötula menn að afla skýrra upplýsinga um hvað er skráð ríkiseign að þessu leyti. Þær upplýsingar hljóta að vera fyrir hendi. Tilgangur þessarar till. er fyrst og fremst að reyna að auka eða skipuleggja aðgang fólks að útivistarsvæðum og orlofsbúðum. Það er að mínu mati ágætt verkefni. Minna má á það í leiðinni, að sem betur fer hafa launþegasamtökin á Íslandi gengið mjög myndarlega fram á þessu sviði á undanförnum árum. Það eykst nú frá ári til árs að hin ýmsu launþegafélög og samtök byggi orlofsbúðir og geri með því félagsfólki sínu fært að njóta þeirra réttinda að umgangast landið á auðveldari hátt en ella hefði verið. Því er einnig svo farið víða, að einmitt launþegahreyfingin hefur fengið aðgang að landi ríkisins til að reisa slíkar orlofsbúðir og koma upp þessari aðstöðu og er það vel. Það hefur þegar komið til framkvæmda í anda þeirrar till. sem hér liggur fyrir. Mér finnst eðlilegt að minna á þetta í leiðinni þegar fullyrt er, eins og skilja mátti á framsöguræðu hv. 1. flm., að lítið hefði verið gert í þessum efnum hér á landi. Einnig finnst mér ástæða til að minna á það, að víða um land eru þjóðgarðar orðnir staðreynd. Í fjárlögum nú og á undanförnum árum hefur verið veitt talsvert fjármagn til þess að skapa aðstöðu í þessum þjóðgörðum. Að þessum þjóðgörðum hefur öll þjóðin aðgang til að njóta þeirrar náttúrufegurðar og þeirrar aðstöðu sem þar er að finna, og það er einnig mjög til framfara. Ég vildi aðeins minna á þetta um leið og ég tel ástæðu til að taka undir að þessi mál verði tekin til athugunar, því að hér er af mörgu að taka. Við eigum sem betur fer stórt og víðáttumikið land, sem er víða óbyggt, en býr yfir miklum náttúrugæðum og náttúrufegurð sem æskilegt er, ef skynsamlega er á haldið, að þjóðin fái sem greiðastan aðgang að. Ég vil ekkert vera að sérmerkja neinn almenning í þessu landi. Við erum öll á sama báti og við eigum öll að hafa þennan rétt, í hvaða stéttarfélagi eða í hvaða aðstöðu sem við erum hverju sinni. Ég til taka undir aðalefni þessarar till., þ. e. að láta gera úttekt á því, hvernig það ríkisland eða þær ríkisjarðir, sem ekki eru notaðar og ekki eru í byggð, megi nýta betur í þessu skyni.

Flm.(Sighvatur Björgvinsson): Herra forseti. Ég vil aðeins færa þeim þm., sem hér hafa tekið til máls, þakkir fyrir þann stuðning sem þeir hafa lýst við þetta mál. Það er ánægjuefni að við skulum vera, menn úr þremur flokkum sem hér hafa tekið til máls, sammála um þetta atriði, þó svo að við séum ekki sammála um ýmislegt annað í þeim málflutningi og þeirri stefnu sem minn flokkur hefur haft uppi í þessu máli. Varðandi upplýsingar um ríkisjarðir eða jarðeignir í eigu ríkisins og tekjur af þeim vil ég aðeins taka það fram, að ég held að það séu tvö ár eða þrjú - sennilega þrjú ár síðan þm. lagði fram fsp. um þessi mál hér á hinu háa Alþingi. Sá þm. var Gunnlaugur Stefánsson sem þá sat á þingi fyrir Alþfl. Hann fékk aldrei svar við þessari fsp. Ég var að vísu ekki ráðh. mjög lengi, aðeins í fimm mánuði. Engu að síður óskaði ég á þeim tíma eftir að fá upplýst sem fjmrh. hvaða jarðeignir hér væri um að tefla og hvaða leigugjöld væru greidd fyrir þær jarðeignir, sem leigur væru greiddar af, og hverjir hefðu þær á leigu. Mér auðnaðist ekki heldur að fá svar við þessari spurningu minni. Hins vegar er mér kunnugt um að nú stendur yfir af hálfu landbrn. samantekt á skrá yfir hverjar þessar jarðeignir eru, hverjir hafi þær á leigu og hvað greitt sé fyrir leiguna. Ég tel sjálfsagt að fjmrn. fái upplýsingar um þetta eins og aðrar ríkiseignir og ríkistekjur. Þess vegna hef ég beint þessari fsp. minni til hæstv. fjmrh. og vonast satt að segja til þess, að unnt verði að fá einhver svör við henni á þessum vetri, sem mér tókst ekki fyrir tveimur árum og öðrum þm. Alþfl. tókst ekki heldur fyrir þremur árum. Það er auðvitað mál sem þarf að taka til sérstakrar athugunar, að það er ekki æskilegt að jarðeignir og fasteignir ríkissjóðs skuli vera í umsjá fjölmargra ráðuneyta og stofnana ríkisins þannig að enginn aðili í ríkiskerfinu viti raunverulega hverjar þessar fasteignir og jarðeignir séu, hverjir hafi þær á leigu og hvaða leigugjöld séu greidd fyrir. Þarna á ég ekki aðeins við, síður en svo, bújarðir sem eru leigðar bændum. Þarna á ég einnig við ýmis hlunnindi, sem leigð eru einstaklingum, og ýmsar húseignir ríkissjóðs sem leigðar eru hinum og þessum án þess að nokkrar samræmdar reglur séu settar um afgjöld fyrir þessar eignir. Þó svo að mér hafi ekki auðnast - á þeim skamma tíma sem ég hafði aðstöðu til að fylgja slíkri spurningu eftir - að fá upplýst hverjar væru jarðeignir ríkissjóðs, hverjir hefðu þær á leigu og hvaða leigugjöld þeir greiddu, þá vannst mér þó tími til þess að hafa nokkuð sannar fregnir af því, að varðandi þær jarðeignir og hlunnindi, sem um væri að tala, væri leigu e. t. v. ekki sem best fyrir komið. En ég vil taka sérstaklega fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að þar á ég ekki við þær jarðir ríkissjóðs og stofnana ríkisins og hlunnindi sem hafa verið leigð bændum til búskapar.



Herra forseti. Ég held að síðasti ræðumaður hafi nú tekið nokkuð djúpt í árinni að segja að enginn viti um eignir ríkisins eða hvað er borgað í leigugjöld fyrir þær. Ég man ekki betur en að t. d. í sambandi við bújarðir sé ákveðið í lögum hvert gjaldið skuli vera, það skuli vera 3% af fasteignamati. Og ég þekki það vel til jarðeignadeildarinnar að ég fullyrði að þar séu hlutirnir a. m. k. nú í góðu lagi og hægt sé að fá upplýsingar um þetta þar. Það eru viss vandkvæði á því að setja skrá upp í þjóðfélagi þar sem miklar breytingar verða eiginlega frá mánuði til mánaðar. Þá eru þessar tölur alltaf út af fyrir sig að breytast. Það væri mikið verk að setja þetta upp og svara því hvernig þetta breytist og hefur breyst, en að þetta liggi ekki fyrir er algjör misskilningur. Þetta er hægt að vinna og þetta er verið að vinna, eins og raunar kom fram í máli ræðumanns áðan. Ég skal aftur á móti ekkert segja um hvernig þessi hlunnindi eru metin og hvernig greiðsla er fyrir þau, hvort þar er farið samkv. þessari reglu. Það hef ég ekki kynnt mér. En það hlýtur að vera auðvelt að fá upplýsingar um slíkt. Þær hljóta að liggja á lausu. Og það er fráleitt að halda því fram, að það viti enginn og það liggi ekki fyrir hvað ríkið á af jörðum. Það þarf ekki að halda svona fjarstæðu fram. En í sambandi við þetta mál, þá var rætt um það mikið þegar jarðalögin voru sett á sínum tíma, hvernig ætti að ráðstafa landinu. Það var skoðun þeirra sem fjölluðu um þessi mál þá, að það væri eðlilegt að reyna að gera það á skipulegan hátt og taka t. d. heil landssvæði í eigu ríkisins undir slík orlofshús, en ekki að brytja niður jarðir í þeim tilgangi. Ég held að ég muni það rétt, þó að nokkur ár séu liðin síðan fjallað var um jarðalögin, að tekið sé fram í þeim að fólkvangar og jarðir, sem eigi að fara undir sumarbústaði eða orlofshús, skuli undanskilin þessum lögum. Hins vegar er það eitt af því, sem jarðanefndirnar eiga að gera, að bremsa það af að jörðum sé skipt í þessu skyni því að sums staðar a. m. k á landinu er það orðið svo, að jarðirnar verða lítils virði til búrekstrar vegna þess að það er búið að taka mikið undan fyrir sumarbústaði. Það þurfa að gilda einhverjar reglur sem farið er eftir í þessu efni. Ég held að það sé alveg réttmætt að vekja athygli á því, að kannað sé hvaða ríkisjarðir það séu sem séu best fallnar til þessara hluta. Þær eru áreiðanlega æðimargar. Ég man eftir því, að það voru vissar jarðir, sem voru sérstaklega tilgreindar á þessum tíma, sem best væru fallnar til þess arna, lélegar jarðir til búrekstrar, en ágætar aftur í þessu skyni. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta meira. Ég held að það sé engin ástæða til að halda því fram, að það séu einhverjir vondir menn sem standi á móti því að fólk í þéttbýli geti fengið lönd fyrir sumarbústaði. Ég held að hér vanti bara fyrst og fremst frumkvæði um að gera þessa athugun. Ég skil ekki í því, að það finnist ekki jarðir sem ríkið geti látið til þeirra hluta ef eftir því er gengið. En það er ekki nóg að gaspra um það hér. Það þarf að gera eitthvað í málinu.



Herra forseti. Það er rétt hjá hv. síðasta ræðumanni, að það þarf að gera eitthvað í málinu. Til þess er þessi till. flutt, að eitthvað sé í málinu gert. Með samþykkt hennar yrði þegar í stað hafist handa. Ég þakka honum fyrir þann skilning sem kom fram í máli hans á því. Aðeins örfá orð. Það er rétt hjá hv. þm., eins og ég raunar tók fram í ræðu minni, að nú er verið á vegum jarðadeildar landbrn. að taka saman þær upplýsingar sem m. a. hefur verið þörf á að alþm. hefðu með höndum. Til þess að auðvelda mönnum að sjá hversu erfitt hefur oft verið að fá þessar upplýsingar vil ég gjarnan segja litla sögu. Fyrir fjórum árum átti ég sæti í Þingvallanefnd. Þingvellir eru eina landspildan á þessu landi sem er undir beinni stjórn Alþingis Íslendinga. Eru þrír þm. kjörnir af Sþ. til þess að fara með stjórn þjóðgarðsins á Þingvöllum sem lýtur sérstökum lögum. Í Þingvallanefnd, sem ég sat í, var formaður enginn minni maður en þáv. forseti Sþ., Gils Guðmundsson. Ásamt mér átti sæti í nefndinni með hæstv. forseta Sþ. formaður stærsta stjórnmálaflokksins á Íslandi, Geir Hallgrímsson. Við vorum þrír í þessari nefnd. Allir vita að í gildi eru sérstök lög um Þingvelli og þjóðgarðssvæðið sem m. a. banna byggingu sumarbústaða við Þingvallavatn innan þjóðgarðsins. Innan þjóðgarðsins á Þingvöllum eru tvær ríkisjarðir. Okkur í Þingvallanefnd bárust fréttir af því, að búið væri að gefa út byggingarbréf fyrir þessar jarðir. Samkv. lögunum um þjóðgarð á Þingvöllum bar að leita umsagnar Þingvallanefndar áður en leigusamningur væri gerður eða endurnýjaður um þessar jarðir. Það var ekki gert. Það tók okkur á þriðja misseri að fá að sjá þau nýju byggingarbréf sem út höfðu verið gefin. Voru mörg bréf skrifuð með beiðni þar um og margar ferðir farnar upp í landbrn. til að forvitnast um það, og ekki aðeins af okkur, heldur af þáv. þjóðgarðsverði, Eiríki J. Eiríkssyni. Þegar við loksins höfðum fengið byggingarbréfin í hendurnar hafði bygging, að mig minnir, tveggja sumarbústaða verið hafin í óleyfi Þingvallanefndar. Þetta er aðeins eitt lítið dæmi um hversu erfitt getur reynst að fá upplýsingar, jafnvel fyrir forseta Sþ. og sérstaka nefnd sem af þessu þingi hefur verið kjörin til þess að fara með stjórn á helgasta landsvæði okkar Íslendinga, sjálfum Þingvöllum.



Herra forseti. Það kom fram í máli 1. flm. þessarar þáltill. rétt áðan, að það þyrfti einhver að hafa um það frumkvæði að hverfa að því ráði að koma upp útivistarsvæðum og sumarbústaðahverfum á jörðum sem eru í opinberri eign. Þar er nú því miður, að þó að þessi þáltill. yrði samþykkt er ekki fyrstu ákvarðanir til slíks að rekja til hennar því að það hefur þegar gerst. Hér hefur verið bent á það, að í jarðalögunum, sem nú eru í gildi, eru ákvæði um að það megi taka slíkar jarðir til útilífsnota. Segir í 11. gr. að þar sem jarðanefndir geri tillögu um land til útilífs fyrir almenning skuli, eftir því sem aðstæður leyfa, nota land í opinberri eigu. Enn fremur er gert ráð fyrir því í 31. gr., að Jarðasjóði ríkisins sé heimilt að kaupa jarðir sem heppilegar teljast til almennra útilífsnota. Ég sagði að þessum ákvæðum hefði þegar verið beitt og það starf hefði verið hafið. Mér er kunnugt um að það voru höfð makaskipti á einni gamalli prestssetursjörð við sveitarfélag þar sem presturinn kærði sig ekki um að hafa jafnmikið land til ráðstöfunar og nota og hann hefði haft með þeirri jörð sem hann hafði rétt til að búa á. Þegar þau makaskipti fóru fram tók ríkissjóður frá land á bújörðinni, sem talið var að bújörðin mætti vera án, og áform voru um að setja þar upp skipulagt sumarbústaðahverfi. Þó að þeir bústaðir séu ekki risnir enn er þegar, veit ég, áformað að með næsta vori verði þetta land girt af í þessu skyni. En það skiptir að sjálfsögðu ekki höfuðmáli hver á frumkvæðið. Það hefði verið allt að meinalausu þó að sú till., sem hér er rædd, hefði orðið til að hrinda slíku máli sem þessu af stað. Ég tel eðlilegt og ég tel sjálfsagt að reyna að samræma sem mest not landsins fyrir þarfir þjóðfélagsins og þegna þess. Ég tel að það sé rétt að nefnd skoði þessa till., því að hún yrði þá áreiðanlega einn liður í þeirri viðleitni, þó að hún sé ekki fyrsta sporið sem yrði stigið í þessa átt. Ég verð nú að segja það, að vegna kunnugleika míns af Þingvallanefndarstörfum og Þingvallanefnd átta ég mig ekki greinilega á því sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði um þau mál áðan. Því miður eru lögin um þjóðgarðinn á Þingvöllum ákaflega ónákvæm, enda gömul, líklega sett 1928 eða svo. Ég held að það hafi ekki komið til alvarlegra árekstra um ráðstöfun bújarða vegna þeirrar ónákvæmni sem er í lögunum, enda hafa þeir bændur, sem búa á þeim jörðum sem falla undir umfjöllun Þingvallanefndar að einhverju leyti, haft í langan tíma byggingarbréf með fyrirvara um hvað þeir mættu gera og hvernig mætti ráðstafa landi jarðanna. Ég held að það sé eldgömul saga, það sé löngu liðinn tími, að það hafi verið byggðir sumarbústaðir á Þingvallasvæðinu sem Þingvallanefnd hafði ekki haft afskipti af. Það er ekki ný saga. Ég held að mér sé óhætt að fullyrða það. En það er ekkert aðalatriði í þessu efni. Ég held að því miður séu menn ekki búnir að setja sig algerlega í stellingar með það, hvernig eigi að ráðstafa þessu opinbera landi til útilífsnota. Það getur verið heilmikið efni fyrir þn. að finna leiðir til þess að það geti farið vel úr hendi.



Herra forseti. Ég kem nú e. t. v. fyrst og fremst í ræðustól vegna niðurlagsins á ágætri ræðu hv. síðasta ræðumanns, þar sem ég hef ástæðu til þess að andmæta hv. þm. Steinþóri Gestssyni. Það hvarflar ekki að mér að ímynda mér það einu sinni að hann fari viljandi með rangt mál eða vilji draga fjöður yfir sannindi í þessu máli. Hitt er mér ljóst, og trúi ég þar eigin augum, að haldið hefur verið áfram að úthluta lóðum undir sumarbústaði á ríkisjörðum við Þingvallavatn og girða þar af ákveðin svæði. Ég er persónulega þeirrar skoðunar, það er álit mitt, að þar sé gengið á almannarétt því að yfir þessar girðingar er þegnunum ekki ætlað að klöngrast til þess að ná rétti sínum til þessa lands. Till. þessi til þál., sem flutt er hér af þm. Alþfl., er að minni hyggju virðingarverð og af hinu góða. Ég hefði gjarnan viljað að þeir hv. Alþfl.-menn, sem standa að þessari till., hefðu gefið þm. annarra flokka kost á því að verða meðflm. að henni. Ég geri enga kröfu um að þeir gefi hv. þm. Vilmundi Gylfasyni kost á því, en till. er þess eðlis að ég hefði talið eðlilegt að gerð hefði verið tilraun til að ná samstöðu á milli þm. úr hinum ýmsu flokkum, vegna þess að hér er verið að fjalla um almannarétt til landsins og þó innan þess ramma sem lýtur að jarðeignum ríkisins. Ég hef hugsað um það mikið síðustu 3–4 árin, með hvaða hætti Alþingi geti sótt í hendur annarra aðila fyrir hönd þjóðarinnar almannarétt sem smám saman hefur verið dreginn úr höndum fólksins á löngu árabili, á öldum. Þetta hefur verið að eiga sér stað smám saman allar götur aftur til Jónsbókar. Meginbreytingin verður þó á því tímabili þegar búseturöskunin verður í landinu og fólkið flyst á mölina. Fram að þeim tíma var málum svo háttað, enda sjá menn þess merki í löggjöfinni, að þar var um gagnkvæman rétt að ræða. Fram að þeim tíma voru svo til allir landsmenn ýmist jarðeigendur eða áhangandi jarðeigendum á annan hátt lögum samkv. Þarna var um að ræða gagnkvæman rétt. Síðan þessi búseturöskun átti sér stað og fólkið fluttist á mölina hefur almannarétturinn orðið eftir í höndum þeirra sem jarðnæði áttu eða fóru með jarðnæði hins opinbera, kirkjujarðir og ríkisjarðir, í umboði eigenda. Var svo komið í þann mund sem Jóhannes skáld úr Kötlum fluttist á mölina, að hann gerði grein fyrir því í ágætu kvæði, af því gerði hann það nú, að Fjallkonan ætti ekki eftir ferþumlung lands handa honum. Hér er um að ræða ákaflega alvarlegt mál, - og við skulum ekki nefna bændastéttina í sambandi við þetta, - ekki síður fyrir þá, sem jarðnæði eiga þinglýst sér til handa, en fyrir jarðnæðisleysingjana á mölinni. Ef ekki næst sátt um þetta mál, sem úfar margir rísa af nú þegar og hefur þeim farið fjölgandi á liðnum árum, - ef ekki næst skynsamleg sátt, ef ekki tekst að setja skynsamlega löggjöf um þessi atriði, þá eiga jarðeigendur, og þ. á m. okkar ágætu bændur, sem ég vil ekki þrengja að á nokkurn hátt, á hættu að neytt verði atkvæðaafls fyrr eða síðar til að hrófla við þessum málum, kannske langt umfram það sem æskilegt er. Því er það, þó að ég hafi látið það dragast úr hömlu, að ég hef nú tekið þá ákvörðun að reyna að stuðla að því samstarfi við þm. annarra flokka að fjallað verði um till. til þál. fremur en lagafrv. á þá lund, að því verði beint til ríkisstj. að láta setja hér löggjöf um almannarétt, fyrst og fremst til landsins og nytja þess. Ég verð að viðurkenna að þó að ég hafi litið hornauga til lóðaúthlutunar og girðingaframkvæmda á landareignum ríkisins í kringum Þingvallavatn hef ég ekki getað kynnt mér þessi mál nógu vel til að kveða þar mjög sterkt að orði. En svo mikið er víst, að við höfum fullkomna ástæðu til að beina þeirri ósk til réttra yfirvalda, að einmitt á því svæði verði farið af ákaflega mikilli varúð og samviskusemi með almannaréttinn og að ekki séu girtir af reitir sem helgaðir verði einhverjum einstökum þegnum landsins á þann hátt að aðrir megi ekki um þá ganga. Ég vil svo aðeins í lokin vísa til ágætra greina og viðtala við dr. Pétur Jónasson líffræðing um lífríki Þingvallavatns og nauðsynlegar ráðstafanir til að verja það fyrir mengun, m. a. af sumarbúsetu á bökkum vatnsins og í kringum það.



Herra forseti. Ég mætti að sjálfsögðu vera ánægður með að vera óbeint valdur að því, að hv. þm. Stefán Jónsson flutti jafngóða og yfirgripsmikla ræðu og hann gerði núna. En í raun og veru get ég ekki talið að hann hafi svarað neinu af því sem fólst í mínu máli. Hann virðist hafa fengið þá hugmynd, að það sé enn staðið að því að láta af hendi byggðalönd við Þingvallavatn og girða þau af hvert fyrir sig. Þetta er hinn mesti misskilningur. Þeim löndum, sem eru afgirt innan Þingvallasvæðisins og innan þjóðgarðsins, var öllum úthlutað fyrir nærri 50 árum. Þeir bústaðir, sem hafa verið leigðir út í síðari tíð, eru allir í opnum löndum og ekki afgirtir sérstaklega hver fyrir sig. Það, sem ég var að ræða í máli mínu áðan, var að ég taldi að ekki væru byggðir núna sumarbústaðir í Þingvallalandinu án vitundar Þingvallanefndar og bændurnir hefðu þar ekki frumkvæði að, eins og mér virtist koma fram í máli flm. þessarar till. Ég tel að það eigi ekki við rök að styðjast. Samþykkt hefur verið gerð um það, að í raun verði hætt að úthluta byggingarlóðum á Þingvallasvæðinu. Á sínum tíma gerði Þingvallanefnd þá samþykkt að ákveða byggingar með skipulögðum hætti upp undir Gjábakka. Það var horfið frá þeirri ráðstöfun, en þeim mönnum, sem þá höfðu rétt til að byggja á því svæði, var gefinn kostur á að fá lóðir fyrir sumarbústaði sína í Kárastaðalandi þar sem þeir ekki sáust frá veginum, og þeir eru ekki niður undir vatni. Þarna hafa verið byggðir og eru í byggingu líklega núna einir tveir sumarbústaðir, en þeir eru ekki þar án vitundar Þingvallanefndar og þeir eru ekki byggðir vegna leyfis ábúendanna á þeim jörðum sem þarna er um að ræða.



Herra forseti. Þegar þáltill. á þsk j. 13 er til umr. ætla ég ekki að taka þátt í umr. um Þingvelli eða það sem þar er að gerast, heldur leiða hugann að öðru. Þessi þáltill. er ósköp meinleysisleg að sjá, en kynni að vera leikur í skák. Við vitum að það er deilt töluvert mikið hér á landi um eignarrétt, ýmiss konar eignarrétt á löndum m. a. Það hafa verið umræður og deilur á þessu landi um rétt almennings til að ganga um land annarra manna. Mér virðist að hér séum við komin að stærra deilumáli en ætta mætti e. t. v. með því að lesa þessa till. til þál., enda boðaði frsm. að þetta væri liður í stærra máli. Segir í niðurlagi grg., með leyfi forseta: „Á þinginu í vetur munu þingmenn Alþfl. flytja þessa stefnu með nýjum hætti - þ. e. í stað þess að flytja hana í formi þáltill. um atmenna stefnumörkun munu þeir flytja mörg sjálfstæð þingmál er lúta að hverjum einstökum þætti þess máls að tryggja þjóðarheildinni afnota- og umgengnisrétt yfir eigin landi,“ segir þar. Þessi sami flokkur hefur, ef ég man rétt, talið að almenningur ætti að hafa umgengnisrétt yfir allt land. Þetta verðum við að hafa í huga. Ef við setjum þessa byrjun á þskj. 13 upp sem byrjun á tafli gætum við hugsað okkur að frv. til l. á þskj. 14, þar sem sami flm. er að, sé annar leikur í taflinu, einhver biðleikur. Við vitum ekki um áframhald skákarinnar, en við vitum að allar skákir er reynt að tefla til vinnings. Það er að sjálfsögðu ekki maklegt af mér að gera flm. till. upp hugsanir. Ég verð að halda mig við það sem í till. stendur að sjálfsögðu, en ég get ekki varist því að álykta sem svo, að hér séu fyrstu leikir í tafli, eins og boðað er í niðurlagi grg. Ég bendi því mönnum á að skoða stöðuna strax og fylgjast með leiknum. Ég hef í sjálfu sér ekkert við það að athuga þótt nefnd manna sé skipuð til að athuga eitthvert mál, tel það raunar sjálfsagt. En vegna þess að þessi mál hafa verið til umr., þ. e. lítt skorðaður umgengnisréttur manna um land annarra manna, og við vitum að það er deilumál, þá kynnum við kannske að þurfa að leiða hugann að því hvort þetta er ekki þáttur í þeirri umfjöllun.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem við þm. Sjálfstfl. flytjum, varðar það, að Alþingi álykti að tileinka árið 1982 málefnum aldraðra. Í sjálfu sér kemur það engum okkar á óvart þótt slík till. sé lögð hér fram því að á liðnum árum hefur orðið mikil umræða um mál aldraðra. Það má segja að með þeirri miklu umræðu, sem hefur orðið á yfirstandandi ári og verður væntanlega, auk aðgerða og framkvæmda, á næsta ári, sé um að ræða uppskeru hjá þeim mönnum sem hafa beitt sér árum saman fyrir framgangi umbóta á þessu sviði. Ég hef áður minnst á það opinberlega í blaðagrein, að líklega eigi enginn einn Íslendingur frekar lof skilið fyrir árvekni sína á þessu sviði en Gísli Sigurbjörnsson forstjóri á Elliheimilinu Grund, og þykir mér rétt að draga hans nafn sérstaklega fram í þessu sambandi hér svo að það sé skráð í þingsögu okkar. Við verðum að horfast í augu við það, Íslendingar, að við erum á eftir sumum nágrannaþjóðum okkar á einstökum sviðum í sambandi við þjónustu við aldraða og allan aðbúnað. Það má hins vegar líka segja að við séum á þýðingarmiklu sviði á undan þeim og stöndum þeim framar. Þar á ég við, þótt mörgum þyki á skorta hér heima, atvinnu sem er miklu almennari hjá öldruðu fólki hér á landi en í nágrannalöndum okkar, enda máske skiljanlegt þegar horft er til þess mikla atvinnuleysis sem þar ríkir hjá öllum stéttum þjóðfélagsins. Hér hefur vissulega verið ýmislegt gert til að útvega gömlu fólki vinnu við sitt hæfi, auk þess sem mikil vinnuaflseftirspurn hefur að sjálfsögðu kallað á það til almennra starfa við atvinnuvegi okkar eins og heilsa þess hefur leyft. Ég tel að þó að við höfum í sumu verið á eftir þeirri þróun sem hefur átt sér stað í nágrannalöndum okkar sé það af því góða, þótt sumum megi virðast undarlegt. Ég á þar við að mér sýnist að oft og tíðum hafi verið farið þar fram af miklu kappi í sumum félagsmálum, en oft með minni forsjá. Ég held einmitt að við Íslendingar getum nú á næstu misserum, þegar við förum að leggja enn meiri þunga á störf á þessum sviðum, lært mikið af þessu. Ég held að þær nágrannaþjóðir okkar, sem einmitt hafa tekið þá afstöðu, séu á þeirri braut sem ég persónulega mundi helst vilja að við Íslendingar gætum komist á og þannig losnað við að falla í sumar þær gryfjur sem hinir kappsömu hafa fallið í á liðnum árum. Ég sé ekki ástæðu til að þreyta hv. þdm. með því að rekja sögu öldrunarmála hér á Íslandi, enda má segja að hún nái allt til fyrstu búsetu hér á landi. Í sjálfu sér þurfa Íslendingar ekki að skammast sín í neinu í samanburði við aðrar þjóðir fram eftir öllum öldum. En því miður, eins og á mörgum öðrum sviðum, varð okkur á að fara nokkuð aftur úr því sem gerðist hjá öðrum og því má segja að skipulögð öldrunarþjónusta sé ekki nema um 6–7 áratuga gömul hér á landi í þeirri nútímalegu mynd sem við þekkjum hana. Það er nokkurt umhugsunarefni, að einmitt á árinu 1982, á ári aldraðra hér á Íslandi, ef till. þessi verður samþykkt, verður stofnun eins og Elliheimilið Grund 60 ára gömul og á þessu sama ári verður Ás í Hveragerði, sem stofnað var til af Grund og þeim sem þar voru að verki, 30 ára, og á þessu sama ári verður Hrafnista í Reykjavík 25 ára. Þrjár stærstu stofnanir á þessu sviði hér á landi, sem hafa kannske mótað meira í öldrunarmálum en margan grunar, eiga allar merkisafmæli á þessu ári. Það eitt sér væri full ástæða til þess að minna sérstaklega á á Alþingi. Sú mikla umræða, sem ég vitnaði til, hefur átt sér stað ekki aðeins hér á Alþingi, heldur líka utan Alþingis. Ég minni á að árið 1980 var samþykkt tillaga sem ég flutti með fjölda formanna og forustumanna úr verkalýðshreyfingunni á þingi Alþýðusambandsins það ár, hún var samþykkt shlj. Að vísu hafði önnur till. svipaðs eðlis verið samþykkt fjórum árum áður, en Alþýðusamband Íslands eða miðstjórnin hafði ekkert gert við þá till. í fjögur ár. Skömmu eftir að þessi till. var samþ. 1980 skipaði Alþýðusambandið mþn. til að vinna að þessum málum, og sýnir það nokkuð þá þróun sem hefur orðið innan þessara þýðingarmestu samtaka hér á landi. Það eru sérlög gildandi um öldrunarþjónustu og sérhannað húsnæði aldraðra, en um húsnæði aldraðra er að sjálfsögðu getið nú í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Það eru lög um dvalarheimili frá 1972. Fyrir frumkvæði Magnúsar H. Magnússonar heilbr.- og trmrh. í stjórn Alþfl., jólastjórninni svokölluðu, var nefnd manna að störfum sem samdi frv. um vistunar- og þjónustustörf fyrir aldraða. Það frv., sem var tilbúið skömmu áður en sú stjórn fór frá völdum, fann ekki náð fyrir augum þeirrar ríkisstj. sem þá tók við, og var ráðuneytisstjóra heilbrmrn. falið að semja nýtt frv. sem ekki heldur fann náð fyrir augum hæstv. heilbrrh. Lagði hann eftir samvinnu við samstarfsfólk sitt fram frv. sem hér var til umr. á síðasta þingi, um heilbrigðis- og vistunarþjónustu fyrir aldraða. Um það frv. urðu miklar umr. og því var að lokum vísað til ríkisstj. aftur, en þó var hluti þess frv. tekinn út úr og samþykktur sem sérstök lög: lög um Framkvæmdasjóð aldraðra. Nú hefur núv. hæstv. heilbrmrh. skipað nýja nefnd til að hefja enn eina smíði frv. á þessu sviði og eiga þar sæti bæði aðilar frá Alþingi og frá ýmsum félagasamtökum, sem láta sig þessi mál skipta, og enn fremur stjórn Framkvæmdasjóðs aldraðra, sem þeir skipuðu í sameiningu, hæstv. félmrh. og hæstv. heilbrmrh. Hér á Alþingi voru á s. l. vetri fleiri mál til umræðu sem varða aldrað fólk. Flutt var hér frv. um sérhannað húsnæði aldraðra. Flutt var frv. um breytingu á lögum um lögheimili sem einmitt fjallaði um þennan þátt, en því miður var gerð breyting á því í Ed., sem eyðilagði tilgang þess, af ástæðum sem ég veit ekki enn hverjar hafa verið. Þá má líka minna á mjög ítarlega og víðfeðma þáltill. frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og fleiri sem einnig var vísað til ríkisstj. Öll þessi umræða hér á landi og margt annað, erlendar ráðstefnur sem Íslendingar hafa sótt, ráðstefnur sem hafa verið haldnar hér heima og stofnun nýrra félaga sem þegar eru komin á fót og fjalla um þessi málefni, - allt þetta hefur auðvitað kallað á þá ákvörðun að tímabært væri að hvetja þjóðina til sérstaks átaks á sviði öldrunarmála. Þegar ákveðið var samkv. samþykkt Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna frá 4. des. 1978 að undirbúa heimsráðstefnu um ellimál á árinu 1982 þótti okkur flm. og reyndar fleiri, sem utanþings standa, orðið tímabært að flytja till. hér á Alþingi þess efnis, að Alþingi álykti að tileinka árið 1982 málefnum aldraðra og jafnframt að Alþingi kjósi sjö manna nefnd til að vinna að framgangi þeirra og hún eigi samvinnu við stjórnskipaða nefnd, sem ég hef þegar minnst á, sem vinnur að lagasetningu um heilbrigðis- og vistunarþjónustu fyrir aldraða. Í ályktunartill. segir enn fremur, með leyfi forseta: „Skal nefndin vinna að því að meta þörf brýnna átaka og úrbóta auk framtíðarverkefna, bæði staðlægra og á landsmælikvarða, og vinna að fjáröflun og framkvæmdum á þessu sviði. Stefnt verði að því að ljúka sem flestum verkefnum á ári aldraðra og lagður grundvöllur að þeim sem lengri tíma taka. Sérstaklega skal lögð áhersla á samvinnu og þátttöku þeirra samtaka, sem vinna að hagsmunamálum aldraðra, og þeirra klúbba og félaga, sem alltaf eru reiðubúin til að leggja mannúðar- og menningarmálum lið. Í samræmi við ályktun þessa skal hin þingkjörna nefnd skipa undirnefndir til starfa innan landshluta, kjördæma, heilsugæslusvæða eða einstakra sveitarfélaga.“ Samþykkt sú, sem ég vitnaði til, frá Sameinuðu þjóðunum var ítrekuð með ályktun í des. 1980 og þá ætlunin að á þessari ráðstefnu yrði hleypt af stokkunum alþjóðlegri áætlun sem miðaðist við að tryggja efnahagslegt og félagslegt öryggi aldraðs fólks svo og að skapa tækifæri til framlaga í þessum efnum af hálfu einstakra þjóða. Enn fremur samþykkti þing Sameinuðu þjóðanna ályktun sem hafði verið borin fram af efnahags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna, þar sem þess er óskað m. a. að ritarinn undirbúi alþjóðlega framkvæmdaáætlun í samráði við aðildarþjóðir Sameinuðu þjóðanna. Eins og segir í grg. lagði aðalritari Sameinuðu þjóðanna til í dagskrá sinni fyrir atþjóðaráðstefnu um öldrunarmál, að öldrunarmálin skyldu hugleidd í nánum tengslum við þróun efnahags- og félagsmála í heiminum, svo að menn geti gert sér grein fyrir, hve margþætt þau eru, og átti sig á að öldrunarmálin eru vandamál hvers samfélags í heild. Með þetta í huga taldi aðalritari ráðlegt að skipa skyldum málum á alþjóðaráðstefnunni í tvo aðalflokka: mannúðarmál og þróunarmál. Hann lagði hins vegar áherslu á, og það hafa þeir gert sem um þetta mál hafa fjallað í viðkomandi heimalöndum, að þessir tveir málaflokkar væru háðir hvor öðrum og nátengdir innbyrðis. Mannúðarsjónarmiðin hafa áhrif á ýmsa valkosti á sviði þróunar og verða jafnframt fyrir áhrifum af þeim. Um einstök viðfangsefni innan þessara tveggja aðalmálaflokka er svo fjallað nánar í þessari umræddu dagkrá sem ég hef getið um, og þau eru frekar skilgreind. Þannig eru mannúðarmálin skilgreind sem þau mál sem fjalla um sérstakar þarfir einstaklinga þegar aldurinn færist yfir þá. Þar verður athyglinni einkum beint að heilsufari, húsakosti og umhverfi, félagslegri velferð, tekjum, tryggingum, menntun og fjölskyldumálum, eins og þessi atriði snerta þarfir hinna öldruðu. Þróunarmálin eru þau mál sem fjalla um vandamál tengd „öldrun hópa“ innan samfélagsheildarinnar. Verður þar einkum fjallað um hækkandi aldur þjóða og áhrifin af breyttri aldursflokkaskiptingu á félagslega og efnahagslega þróun og þá einkum í dreifbýli. Þá verður og fjallað um hlutverk aldraðra í þróunarrásinni þar sem þeir eru bæði orsakavaldar og þiggjendur. Í samræmi við það, sem ég hef getið um hér í sambandi við frv. ríkisstj., sem vísað var til hennar aftur að mestu leyti, og eins þáltill. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, þá hef ég og aðrir flm. þessarar þáltill. talið eðlilegt að við þá nefnd, sem situr að störfum á vegum heilbrmrn. eða heilbrmrh., væri haft fullt samstarf, þótt Alþingi kysi þá nefnd sem hér er lagt til að kjósa, og það verði unnið að þeim málum, sem á er bent í einum lið ályktunartillögu Sameinuðu þjóðanna, og jafnframt að þeim málum sem snerta viðkomandi þjóðlönd og þá í þessu tilfelli okkur Íslendinga sérstaklega. Það, sem er lagt til með þessari till., er þegar hafist handa í okkar nágrannalöndum, á hinum Norðurlöndunum. Þar hafa þegar tekið frumkvæði ýmis frjáls félagasamtök sem eru þar mjög sterk, bæði sterk í sínum heimalöndum og eins á vettvangi Norðurlandanna allra og eins reyndar á vettvangi Evrópusamvinnu. Þessi samtök eiga eftir að láta mjög að sér kveða í sambandi við ráðstefnuna og þau mál sem verða tekin þar til meðferðar. Mín hugsun er sú í sambandi við flutning þessarar till., að okkur takist með þessu að laða til starfa enn fleiri aðila en að þessum málum vinna nú; fáum eitthvað af þeim mikla fjölda sem alltaf er boðinn og búinn að hjálpa til þegar eitthvað bjátar á eða eitthvert verk þarf að vinna. Viðhöfum mörg dæmi um þetta frá liðnum árum - þeim árum sem hafa verið helguð ýmsum málefnum. Við höfum sérstaklega og getum haft sérstaklega í huga framtak ýmissa félagasamtaka með opinberum aðilum og undir þeirra stjórn og í samráði við þá, þótt stundum hafi nokkuð á það skort á því ári sem er að líða, ári fatlaðra. Ég bendi á í lok grg. að nú er verið að stofna samtök í Reykjavík. Á morgun verður haldinn stofnfundur Öldrunarráðs Íslands sem er sambærilegt við samtök sem starfa í nágrannalöndum okkar og hafa þar orðið öflug. Í þeim samtökum eru ekki aðeins áhugamenn, heldur og aldraðir menn sjálfir. Það hefur nefnilega oft og tíðum vantað rödd aldraðra sjálfa í umræður hjá mönnum sem fjalla um af góðum hug, vil ég segja og hafa fjallað um hvað eigi að gera fyrir aldraða, hvernig eigi að búa að þeim. Ég held einmitt að í slíkum félagsskap, þar sem sterkari aðilar eru til hjálpar og leiðbeiningar og til þess að taka mál þeirra upp, geti almenningur, þing og sveitarstjórnir fengið að heyra raddir þeirra frekar en ella. Í grg. bendi ég á að ég telji sjálfsagt að slíkir aðilar verði kallaðir til. Með flutningi þessarar till. og samþykkt hennar verða hæg heimatökin fyrir þingflokka að kalla til slíkt áhugafólk og fulltrúa aldraðra sjálfra úr þeirra félögum til að móta það sem gera þarf. Við leggjum jafnframt til að undirnefndir verði skipaðar sem snúi sér að staðbundnum verkefnum, sem bæði er verið að vinna að og æskilegt væri að komast sem lengst með í allra nánustu framtíð. Við, sem flytjum þessa þáltill., höfum trú á að samþykkt hennar og aðgerðir í samræmi við hana geti orðið til að koma af stað slíkri hreyfingu um allt land. Það er víða vel að verki staðið og margt gott hefur þar verið gert á undanförnum árum. En ég hef þá trú, að með slíkri samstöðu og samvinnu aðila frjálsra félagasamtaka með opinberum aðilum getum við stigið stór og merk spor fram á við í þessum málum. Ég held einmitt að það sé kominn rétti tíminn til að fara þá leið nú. Herra forseti. Það hefur verið ákveðið að tvær umr. skuli verða um þessa þáltill., og ég legg til að þegar þessari umr. verður lokið verði málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil lýsa yfir fullum stuðningi við þáltill. á þskj. 20, um ár aldraðra. Þingflokkur Framsfl. mun styðja þessa till., enda er hér um mál að ræða sem er í fullu samræmi við stefnu og starf flokksins í þessum málum. Flokkurinn hefur tilnefnt starfshóp til að fjalla sérstaklega um málefni aldraðra, safna upplýsingum og gera tillögur um úrbætur. Því viljum við þm. flokksins flytja, styðja og fylgja fram umbótum sem til framfara geta orðið í málefnum aldraðra. Þegar frv. um heilbrigðis- og vistunarþjónustu fyrir aldraða var til umr. hér á hv. Alþingi á síðasta þingi gerði ég grein fyrir afstöðu þingflokksins til þess frv. Þingflokkurinn lagðist gegn samþykkt frv. eins og það var lagt fram af ríkisstj., en lagði til að það yrði umsamið og endurbætt, ekki síst með tilliti til félagslega þáttarins sem er mikilvægur í þessu máli sem og vistunar- og hjúkrunaraðstaða fyrir aldraða. Það var í fullu samræmi við þessa afstöðu sem ríkisstj. tók málið upp að nýju. Eins og fram kom hjá hv. frsm. þessarar þáltill. er nú fullskipuð nefnd sem vinnur að samningu frv. til l. um þessi mál á breiðari grundvelli en áður var. Þörfin fyrir að taka þessi mál föstum tökum er vonandi flestum ráðandi öflum hér á landi ljós orðin, eins og raunar hefur þegar komið fram. Hér á landi eru afskipti af þessum málum tiltölulega nýtilkomin, eins og hv. frsm. tók réttilega fram. Framtak eigenda Elliheimilisins Grundar, DAS og fleiri félagasamtaka er lofsvert og ég held að allir hljóti að vera sammála um að þar er um frumkvæði að ræða sem þjóðinni ber að þakka og efla á í framtíðinni. En það er mín skoðun, að samstillt átak þjóðarinnar þurfi til að koma. Það þarf að gera ýmsar úrbætur í málefnum aldraðra fljótt, en aðrar aðgerðir þurfa vandaðan undirbúning, eins og raunar hefur komið fram í sölum þingsins fyrr. Mér finnst ástæða til að minna á það hér, að mörg sveitarfélög í landinu hafa farið myndarlega af stað í sambandi við undirbúning þessara mála, þ. e. með byggingu íbúða fyrir aldraða, sem eru mjög vaxandi þáttur í starfsemi margra sveitarfélaga, en einnig með því að undirbúa byggingu vistheimila. Þetta er m. a. gert með tilliti til þess, að menn eru smátt og smátt að átta sig á þeirri staðreynd, að það er miklu gæfulegra að stuðla að því að aldrað fólk fái möguleika til að dvelja í heimabyggð meðan kraftar leyfa. Ég tel að það sé mjög mikilvægt atriði í heilbrigðislöggjöf okkar ef hægt er að stuðla að því á skynsamlegan hátt, að hjúkrunarheimili verði sem víðast byggð í tengslum við heilsugæslustöðvar og sjúkrahús. Sem betur fer er nokkuð unnið að þessum málum núna og á næstu árum, ef rétt er á haldið, er útlit fyrir nokkurn árangur á þessu sviði. Ég tel ástæðu til að geta þess einnig hér, að Samband ísl. sveitarfélaga hefur tekið virkan þátt í undirbúningi að stofnun Öldrunarráðs Íslands sem hv. flm. sagði frá áðan. Stofnun þessa öldrunarráðs mun fara fram á morgun, að því er ég tók rétt eftir. Vissulega er eftirtektarverð sú stefna sem þeir aðilar, sem að því hafa unnið, setja fram. Markmiðið er að bæta lífsaðstöðu aldraðra. Ég tel að hér sé um mjög mikilvæga aðgerð að ræða til að sameina til átaka í landinu fjölmarga aðila sem vilja vinna að úrlausn öldrunarmála, ekki aðeins með aðgerðum ríkisstjórnar eða Alþingis, heldur á vegum frjálsra félagasamtaka og ýmissa áhugahópa um velferð aldraðra. Þetta er mjög mikilvægt og ég fagna því mjög að þetta skuli vera komið á það stig að Öldrunarráð Íslands verður vonandi að veruleika á næstu dögum. Það er enginn vafi á að samþykkt Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna um að undirbúa heimsráðstefnu um ellimál á árinu 1982 og gera alþjóðlega áætlun, sem miðist við að tryggja efnahagslegt og félagslegt öryggi aldraðs fólks, mun hafa mikilvæg áhrif til framfara í þessum málum. Það er því sjálfsagt að við á Íslandi gerum árið 1982 að sérstöku framkvæmdaári í málefnum aldraðra. Á þessu ári, 1981, hafa málefni fatlaðra verið í brennidepli. Það er vissulega ástæða til að fullyrða að árangur verður verulegur af samstilltu átaki á þessu ári í málefnum fatlaðra hér á landi, þ. e. ný löggjöf. Ekki síst hefur sú umræða og kynning, sem fram hefur farið, opnað augu stjórnvalda og raunar alts almennings í landi okkar fyrir málefnum fatlaðs fólks og þörfinni til úrbóta, og vonandi verður því haldið áfram. Það væri hægt að tala hér lengi um þennan þátt í umræðum um svona málefni, en ég mun ekki gera það hér. Ég vil aðeins endurtaka það, að ég tel að þessi till. sé lofsverð og tímabær, og lýsi yfir fullum stuðningi við hana. Ég vænti þess, að við verðum svo gæfusöm að þjóðarsamstaða takist um stefnumótun og framkvæmdir í málefnum aldraðra. Er samþykkt þessarar tillögu að mínu mati gott framlag til þess að svo geti orðið.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau meginsjónarmið sem fram koma í þessari till. Þau eru öll þörf og rétt að gefa þeim verulegan gaum. Það er enda að vonum að þau séu vel ígrunduð, þar sem 1. flm. þessarar till. hefur flestum öðrum betur bæði hugsað um það, hvernig leysa mætti málefni aldraðra, og ég fullyrði einnig að fáir hafi betur unnið að því að koma þeim stefnumálum í framkvæmd sem einmitt er hér vikið að. Það er þó svo, að þrátt fyrir átak margra, bæði sveitarfélaga, hins opinbera, ýmiss konar félagasamtaka og einstakra aðila er ótalmargt ógert í þessum efnum og verkefnin ærin sem vinna þarf. Það má segja að aldrei sé of oft minnt á það, hve þessi verkefni eru í raun og veru mikil og hversu hrikaleg margvísleg vandamál þessa aldraða fólks eru. Skiptir þá engu máli hvort talað er um heilsugæslumál þeirra, félagsleg mál - þar sem er kannske stærsti vandinn - eða önnur þau mál sem snerta þeirra vanda alveg sérstaklega umfram aðra þjóðfélagsþegna. Vissulega eru við Framkvæmdasjóð aldraðra, sem stofnaður var með lögum á þessu ári, bundnar miklar vonir um framfarir í þessum efnum. Hið sama má segja um þá aðstoð sem Húsnæðisstofnun ríkisins hefur veitt til byggingar dvalarheimila aldraðra. Engu að síður er ljóst að margt fleira og meira þarf að gera til að koma þessum málum í það horf sem við gjarnan vildum. Ég stóð hér upp í fyrsta lagi til þess að lýsa yfir fullum stuðningi við meginmál þeirrar till. sem hér er um að ræða, en einnig vegna þess að ég er ekki alveg viss um nauðsyn þessarar sérstöku nefndar, sem ynni samhliða þeirri nefnd sem þegar hefur verið skipuð í þessum málum, og vitna þar í grg. sem fylgir þessari till., með leyfi hæstv. forseta, þar sem segir að heilbr.- og trmrh. hafi skipað nefnd um málefni aldraðra, án tilnefningar, sem tók til starfa í byrjun september. Í skipunarbréfi segir svo m. a.: „Nefndin fær annars vegar það hlutverk að annast undirbúning alþjóðaárs aldraðra 1982 í samræmi við ályktun þings Sameinuðu þjóðanna 11. des. 1980 og hins vegar að gera till. til ráðh. um samræmingu á skipulagi í heilbrigðisþjónustu fyrir aldraða með tilliti til félagslegra og heilsufarslegra sjónarmiða, sbr. þál. hér að lútandi, sem vísað var til ríkisstj. frá sameinuðu Alþingi í maí s. l.“ - og er vitnað til þskj. þar að lútandi. Mér hefur sem sagt flogið það í hug, hvort í raun og veru mætti ekki færa út verksvið þessarar nefndar þannig að það tæki til allra þeirra þátta sem hér er lagt til. Ég segi það m. a. vegna þess að ég hef um það óljósan grun, að hv. 1. flm. þessarar till. sé einmitt í þessari nefnd - eða er ekki svo? Ég held því að það væri fullt eins mikil ástæða til að færa úf verksvið þessarar nefndar, sem þegar hefur verið skipuð, til þess að annast alla þá þætti sem hér er á minnt. Það ætti ekki að vera henni ofverk. Ég skal svo aðeins ítreka það, að við vonum að ár aldraðra verði svipað og önnur þau ár sem hafa verið tileinkuð ákveðnum málefnum, að það ár skili verulegum árangri, það verði gert sérstakt átak á árinu, en fyrst og fremst verði það í raun og veru upphaf sóknar í þessum málum í heild, ekki bara eitt ár, heldur um alla framtíð.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þm., sem hafa talað í þessu máli, fyrir undirtektir þeirra við það. Vil ég sérstaklega þakka hv. 1. þm. Vesturl. fyrir að skýra okkur frá því, að málið hefði efnislega verið rætt í þingflokki Framsfl. og þm. hans heitið stuðningi sínum við það. Varðandi það, sem kom fram nú síðast í orðum hv. þm. Helga Seljans, vil ég aðeins endurtaka þau orð mín sem voru lýsing á því, hver aðdragandi væri að vinnu þeirrar nefndar sem hæstv. heilbrmrh. hefur skipað til þess að vinna að frv.-gerð varðandi heilbrigðis- og vistunarþjónustu fyrir aldraða. Það er búið að semja þrjú frv. Það fyrsta sem samið var - og er ég nú að endurtaka nokkuð frá því áðan, en ég sé fulla ástæðu til þess vegna þessara orða hv. þm., - það fyrsta vannst þáv. hæstv. ráðh. Magnúsi H. Magnússyni ekki tími til að flytja, en það var lagt tilbúið fyrir þann heilbrmrh. sem þá tók við, hæstv. ráðh. Svavar Gestsson. Hann gat ekki notað það, lét ráðuneytisstjóra sinn semja nýtt frv., sem hann var ekki heldur ánægður með, og kallaði til pólitíska stuðningsmenn, sem að mínu viti hefðu mátt veljast öðruvísi úr þeim sömu röðum en gert var. Það frv. var síðan lagt fyrir hv. Alþingi á s. l. vetri. Endalok þess urðu þau, að tekinn var út úr þeim ákveðinn þáttur og þau lög samþykkt sem í gildi eru um Framkvæmdasjóð aldraðra. Samkv. þeim lögum eiga þau að falla úr gildi um n. k. áramót. Auk þess kom í ljós við könnun þeirra laga, að það var ekki nokkur vegur að úthluta einni einustu krónu samkv. þeim til þeirra framkvæmda sem átti einmitt að vinna að, þ. e. að ráða bug á því neyðarástandi sem ríkir bæði á Reykjavíkursvæðinu og reyndar líka á Eyjafjarðarsvæðinu í dag. Því þarf að breyta þeim lögum. Persónulega er ég á móti nefsköttum, en ég lýsti því yfir við hæstv. ráðh. á síðasta þingi þegar hann ræddi við mig um þetta mál, að ég mundi fylgja nefskatti, sem væri tímabundinn, til þess að ráðast að vandamáli eins og þessu sem við erum að glíma við. Og ég mun ljá atkv. mitt til þess að svo verði enn um eins árs skeið, eins og ég hygg að hann muni leggja til. En vegna þess að hv. þm. taldi það ekki ofverkið okkar þótt við bættum á okkur því sem ég hef verið að ipmra á í sambandi við víðtækt framtak allra landsmanna, þá vil ég aðeins segja honum frá því, að fram til þessa - þó að við höfum haldið fundi vikulega, og einn stendur yfir núna og varð ég að afsaka mig, enda munu þeir geta haldið vinnu áfram án mín, - þá erum við rétt að byrja að lesa yfir þau frumvörp, sem þegar eru til staðar, til þess að reyna að draga úf úr þeim samkomulagsatriði sem við getum þá sniðið eftir nýtt frv. um heilbrigðis- og vistunarþjónustu. Til viðbótar er eftir að fara í gegnum allt sem varðar húsnæðismál frá þó nokkrum stöðum. Bæði hafa verið lögð fram frumvörp og eins eru í gildandi lögum ákvæði um húsnæði aldraðra. Síðan kemur inn fjármagnsmálið. Þá koma inn tryggingamálin, sem eru stór og mikill bálkur sem þessi nefnd verður að fjalla um líka. Ég tel því að ef við eigum að reyna að ná þessu máli fram hér á Alþingi á yfirstandandi þingi veiti þessu fólki ekkert af að sitja við þetta verkefni og því beri Alþingi að hafa forgöngu um að við náum fram landssamstöðu allra aðila, ekki bara pólitískra fulltrúa, heldur hlutlausra félagasamtaka, til þess að vinna þessum málum lið. Það er það sem ég á við sérstaklega með flutningi þessarar tillögu.



Herra forseti. Það fer vel á því, að eftir að búið er að ræða hér um mál aldraðra annars vegar og hins vegar um nýtingu bújarða eða ríkisjarða alveg sérstaklega í þágu orlofsheimila, þá sé mælt fyrir þessari till. hér. Sá er aðeins munurinn, að þessi till. er ekki ný, hún er víst orðin ríflega þriggja ára gömul og kynni kannske einhver að segja að það væri farið að slá í hana. En ég vona þó að svo sé ekki. Hún er flutt hér nokkurn veginn óbreytt af okkur hv. þm. Stefáni Jónssyni og hv. þm. Skúla Alexanderssyni. Tillgr. er þannig: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram könnun á þeim möguleika að nýta bújarðir (ríkisjarðir sérstaklega) í nánd þéttbýlisstaða með góða heilsugæsluaðstöðu sem dvalarheimili fyrir aldraða. Dvalarheimilin yrðu byggð upp sem smáar einingar, þar sem búandi fólk, sem flytja þarf af bújörðum sínum vegna aldurs eða heilsubrests, gæti haft smábúskap, sameiginlega eða út af fyrir sig undir ákveðinni yfirstjórn og með nauðsynlegri aðstoð og aðhlynningu. Reynt yrði að tengja slík heimili svo sem kostur væri við smáiðnað í sveitum einnig.“ Við flm. viljum enn freista þess að leita fulltingis Alþingis varðandi mál þetta. Ég tel að það yrði í raun beint innlegg í þá umræðu um málefni aldraðra sem nú er ofarlega á baugi og mun verða enn meira áberandi á ári aldraðra, næsta ári. Hún snertir úrlausn sem ég veit að hefur gefist vel hjá Norðmönnum þó að hún sé þar ekki mjög útbreidd. Till. er komin beint frá fólki sem þurfti á sínum tíma að þola snögga lífsvenjubreytingu, of snögga og sára að þess dómi, og vildi fá athugun á einhverju millistigi, svo sem hér er ráð fyrir gert. Mér finnst því enn að þetta eigi að kanna og reyna til hlítar hvort könnun leiði hið jákvæða í ljós. Meginhugsun felst í því, að fólk, sem ekki hefur lengur orku til áframhaldandi búrekstrar í því formi sem einyrkjabúskapurinn er, þurfi ekki að fara rakleitt á dvalarheimili í þéttbýli, oft án möguleika til þess að nýta þá krafta sem enn eru eftir til starfa og iðju einhvers konar. Slíkt heimili sem þessi till. gerir ráð fyrir hefur tvo aðalkosti. Lífsvenjubreytingin, umhverfisbreytingin er minni og starfsorka nýtist til þeirrar iðju sem fólkið helst kýs og hefur starfað að um dagana. Heimilið yrði byggt upp sem smáeining 6–8 aðila sem þangað kæmu með hluta bústofns síns, sem æðioft er sárt að láta frá sér í einu vetfangi, og hefðu aðstöðu á heimilinu til að annast þar t. d. fáeinar kindur. Þær jarðir, sem heppilegar kynnu að reynast, gætu haft hvort tveggja, húsakost til íbúðar að hluta og nægt útihúsarými. Tilkostnaður gæti því, þegar allt kæmi til alls, orðið svipaður og jafnvel minni en við venjuleg dvalarheimili sem reisa þarf. Er hér sérstaklega miðað við það, að ríkið ætti þegar viðkomandi jarðir. Þess vegna er á þær jarðir lögð sérstök áhersla. Hér yrði ekki um að ræða neitt sem héti hjúkrunarheimili að sjálfsögðu, en starfsliðið réðist að nokkru eða mestu leyti af því, hve mikla aðstoð þyrfti að veita heimilismönnum við heyöflun, gegningar og fleira. Hún yrði þó aldrei mjög mikil, miðað við heilsufar og starfsmöguleika þess fólks sem ég hef hér einkum í huga. En heildaryfirstjórn og viss heimilisaðstoð yrði eflaust til að koma. Nándin við þéttbýli með góða heilsugæsluaðstöðu er sjálfsagt öryggisatriði, og það er víða orðið, sem betur fer, að heilsugæsluaðstaða sé býsna fullkomin. Við flm. tengjum þessa heimilisvinnu einnig við smáiðnað tengdan landbúnaði, sem sjálfsagt er að hafa inni í myndinni. Við erum enn á þeirri skoðun, að í framtíðinni muni heimili af þessu tagi risa og hafa þá tvo meginkosti sem að var vikið í upphafi. Nýting starfsorku aldraðra er mikið vandamál, vandamál þeirra fyrst og fremst, en samfélagsins um leið. Hér er til móts við það vandamál komið og ég hygg, ef við hugsum málið grannt, að þessi lausn gæti fært mörgum ómælda ánægju og lífsfyllingu á efri árum. Til þess er mikið vinnandi að svo geti orðið. Ég vil því biðja hv. nefnd að gaumgæfa þetta mál vel og finna því einhvern þann farveg sem gæti horft til framtíðarlausnar á hluta þess vanda sem aldraðir búa illu heilli óneitanlega við í dag. Að lokinni þessari umr. vil ég leyfa mér að óska eftir því, að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil taka undir þá till: sem hv. 2. þm. Austurl. flytur hér ásamt tveimur öðrum þm. á þskj. 31. Ég tel hér vera á ferðinni athyglisvert mál sem leysa ber. Það er mikil nauðsyn að eldra fólk geti átt þess kost að því sé búin aðstaða í nágrenni heilsugæslustöðva, þar sem hægt er að veita því þá aðstoð og þjónustu sem oft er nauðsynleg þegar árunum fjölgar og starfsorkan minnkar. Og með hliðsjón af því, að margt eldra fólk sem sæmilega heilsu hefur er mjög fýsandi þess að geta lagt eitthvað af mörkum í atvinnulífinu, verður að teljast æskilegt að kannaður sé sá möguleiki sem till. gerir ráð fyrir. Hér er því að mínum dómi nauðsynlegt mál á ferðinni sem koma þarf í framkvæmd sem fyrst.