Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Jónsson) Það var tilgangur fjvn. að gera sitt til þess, að fjárl. yrðu afgreidd frá þessu þingi með sem minnstum tekjuhalla, og samkv. því miðaði hún sínar till. til 2. umr. Ef þær hefðu verið samþ. og engum útgjaldaaukum verið bætt við, hefði hinn raunverulegi tekjuhalli minnkað um 50 þúsund kr., en það snerist svo í deildinni, eins og oft vill verða, að hinn raunverulegi tekjuhalli hækkaði um minnst 10 þús. kr. Það er þess vegna sjáanlegt, ef fjárl. fara þannig frá deildinni, að tekjuhallinn verður ekki aftur jafnaður á annan hátt en með nýjum sköttum eða tollum. N. hefir nú enn farið yfir frv. og þau erindi, sem fyrir liggja, og hefir ekki komizt hjá því, því miður, að taka upp nokkrar hækkunartill. Þær eru að vísu smáar allar nema ein, en við gátum þess við 2. umr. þessa máls, að við mundum koma með hana við þessa umr. Skal ég svo fara örfáum orðum um þessar brtt. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 733 undir rómv. tölul. II, um að veita lækni styrk til að nema lyfjafræði, að upphæð 2000 kr., gegn a. m. k. 1000 kr. framlagi annarsstaðar frá, fyrsta greiðsla af 3. Nú er það talið nauðsynlegt að hafa lærðan lyfjafræðing, sem svo jafnframt mundi kenna í háskólanum að einhverju leyti sem sérfræðingur í þessari grein. Þá er næsta brtt., undir rómv. IV, styrkur til læknisbústaðar og sjúkraskýlis. Er 3000 kr. bætt við og er það lokastyrkur til sjúkrahúsbyggingar á Siglufirði. Það var lagt fram bréf frá stjórnarráðinu dags. fyrir 2 eða 3 árum, þar sem var skýlaust loforð um að leggja fram þennan hluta af kostnaðinum við sjúkrahúsbygginguna, en þetta hefir ekki verið greitt, og þykir okkur ekki fært annað en að fullnægja þessu gefna loforði. Þá er þriðja till., undir rómv. XII, um að framlagið til bryggjugerða og lendingarbóta verði hækkað um 4000 kr. Það er líkt um þetta að segja og hina till., sem ég minntist á áðan, að þessu hefir verið lofað til bryggjugerðar í Hnífsdal, þegar vissa fengist fyrir því, að þeir gætu lagt fram fé á móti. Í þingbyrjun var lítil von um, að það væri hægt, en nú síðan hefir fengizt vissa fyrir því, að það muni verða hægt að leggja fram þetta fé, og þá þótti ekki annað fært en að efna þetta gefna loforð. Þá er það brtt. undir rómv. lið XV á sama þskj., sem er fullnæging á því loforði, sem n. gaf við 2. umr. um að hækka styrk til utanfarar, samkv. ákvörðunum menntamálaráðs. Eins og fjárlfrv. kom frá Nd. var þessi styrkur 8 þús. kr., en jafnframt voru veittir nokkrir styrkir til einstakra manna, en þeir voru felldir úr við 2. umr. og engum nýjum bætt við. N. leggur því til, að þessi styrkur verði tvöfaldaður, og þykist hún þar með hafa fullnægt þessu loforði, sem hún gaf við 2. umr. Þá er loks brtt. undir rómv. lið XIX. Eins og menn vita, þá eru hér nokkrir menn, sem eru mótoristar án þess að hafa lokið vélstjóraprófi. Þeir hafa starfað í nokkuð mörg ár og eiga erfitt uppdráttar, vegna þess hve margir hafa lokið prófi, er ganga þess vegna fyrir samkv. núgildandi lögum. En þar sem þeir hafa starfað svo lengi, þá þykir ekki rétt að útiloka þá frá þessu starfi í framtíðinni, og til þess að það verði ekki, er talið nauðsynlegt, að þeir fái nokkurt nám í þessum fræðum, og er því lagt til, að þeir fái að njóta sérstakrar kennslu í vélstjóraskólanum, og eru til þess ætlaðar 4000 kr. Þá er lagt til að hækka styrkinn til blindravinafélagsins um 600 kr. Félagið sótti um styrk til þess að halda uppi skóla fyrir blind börn. Er eitthvað lítilsháttar byrjað á þessu, en það er ennþá á svo miklu frumstigi, að n. sá sér ekki fært að veita beinan styrk til þessa, en leggur þó til, að félaginu sé veitt einhver úrlausn, og leggur því til að hækka þennan lið um 600 kr., ef hlutaðeigendur sjá sér fært að inna af hendi þær skyldur, sem taldar eru nauðsynlegar til þess að hafa rétt á þessum styrk. Þá kemur ein stór till., sem n. flytur við þetta frv. undir rómv. lið XXX., um framlag til atvinnubóta í kauptúnum, að upphæð 300000 kr. Eins og menn vita hefir talsvert batnað með atvinnu á árinu við sjóinn, en þó mun þar nokkuð af fólki, sem tímunum saman hefir mjög litla atvinnu vísa. Þess vegna er nauðsynlegt að ætla því nokkurn styrk í þessu skyni, og n. hefir því lagt til í samráði við forsrh., að það yrði þessi upphæð, og eru sett sömu skilyrði fyrir fjárveitingu þessari og eru í núgildandi fjárl. Fleiri till. viðvíkjandi gjaldalið fjárl. hefir n. ekki borið fram. Þessar till. um aukin útgjöld nema eitthvað um 320 þús. kr. Þá hefir n., eftir upplýsingum, sem hún hefir fengið, lagt til að hækka tekjuhliðina um 130 þús. kr. Er það þá fyrst fasteignaskatturinn, sem er áætlaður 40 þús. kr. hærri en er í fjárl., og liggja til þess góð og gild rök, því að hann er ekki svo háður árferðinu. Sömuleiðis eru tekjurnar af tóbakseinkasölu ríkisins áætlaðar 50 þús. kr. hærri, og er það þó miðað að nokkru við þá raun, sem hún hefir gefið, en talið er líklegt, að hún gefi af sér talsvert meira. Loks eru hækkaðar tekjurnar af póstinum um 40 þús. kr. Er það gert með það fyrir augum, að póstflutningurinn beri sig frekar en gert er ráð fyrir, eða m. ö. o., að búast má við, að flutningsgjöldin aukist. N. hefir leitað álits póstmálastjóra og viðkomandi ráðh., og telja þeir, að þetta geti vel staðizt. Auk þessa hefir n. borið fram 2 till. viðvíkjandi heimildum, eða 22. gr. fjárlagafrv. Það er þá fyrst brtt. undir rómv. lið XL, nýr liður, sem heimilar að verja fé úr kirkjujarðasjóði til kaupa á jörðinni Skálholti í Biskupstungum. Eins og menn vita er það fornhelgur sögustaður, sem því miður er ekki eins mikill sómi sýndur eins og vera ætti um svo fornhelgan sögustað. Nú er kostur á að kaupa jörðina, en verðið hefir hingað til þótt of hátt, en það eru líkur til, að hún fáist fyrir eitthvað lægra verð síðar, og þá þótti n. rétt í samráði við kirkjumrh., að stjórninni væri gefin heimild til þessara kaupa. Þá kemur næst brtt. undir rómv. lið XLVI, um að ábyrgjast lán til að setja á stofn sútunarverksmiðju. Því miður hefir ekki ennþá verið hægt að leggja fram nein ábyggileg gögn um það, hvernig slík verksmiðja muni bera sig, eða hvort hægt er að selja það, sem hún kann að vinna. En við gerum ráð fyrir, að rannsókn fari fram á því, og verði eingöngu farið eftir því, hvað sú rannsókn leiðir í ljós, hvort stjórnin notar sér þessa heimild eða ekki. Og í fullu trausti þess, að hún noti sér hana ekki, nema mjög sterkar líkur bendi til þess, að þetta geti orðið heilbrigt og gott fyrirtæki, þá urðum við ásáttir um að leggja til þessa heimild. Við Íslendingar höfum nú eins og sakir standa mikla þörf fyrir að geta unnið sem mest úr okkar afurðum og gert þær sem mest markaðshæfar, þar sem svo mikil vandræði eru um sölu á þeim. N. sá sér ekki fært að leggjast á móti því, að svona heimild væri veitt, til þess að sýna viðleitni þingsins til þess að greiða fyrir svona miklu nytjamáli, ef það reyndist tiltækilegt að játa það bera árangur. Um fleiri till. ætla ég ekki að ræða að svo stöddu. Ég á sjálfur eina meiri háttar till., en ég veit ekki, hvort er búið að leita afbrigða fyrir hana, svo að hún megi koma til umr. Svo er ég að vísu meðflm. að till. undir rómv. lið VII, ásamt hv.þm. Eyf., um styrk til Súgfirðinga til að hafa lærða hjúkrunarkonu. Þeir eru ákaflega afskekktir og eiga við erfiða læknissókn að búa. Þess vegna leikur þeim mjög mikill hugur á að fá lærða hjúkrunarkonu og vilja kosta hana að einhverju leyti sjálfir, en telja sig annars mjög illa stadda með læknishjálp, ef þetta getur ekki gengið. Það er af þessum ástæðum, sem við höfum leyft okkur að flytja þessa till. eftir ósk.

Bjarni Snæbjörnsson Það eru 2 brtt. á þskj. 733, sem ég er flm. að ásamt hv.þm. Snæf. Fyrri brtt. er við 12. gr., að þar komi nýr liður, er heimili að veita 3000 kr. til fjörefnarannsókna á þjóðlegum íslenzkum matvælum. Samskonar brtt. var borin fram í Nd., þá af hv.þm. Ísaf., en upphæðin var þá 2000 kr. hærri. Það þarf ekki að tala mikið um þessa till. Ég býst við, að allir hv.þdm. skilji, hvað hér er farið fram á. Nú á þessum síðustu tímum hefir mjög aukizt þekking manna á nauðsyn fjörefna. En það er svo ástatt hér hjá okkur, að mjög mikið af matvælum okkar, sem við neytum, er t. d. skyr og allskonar súrsuð matvæli. Þar sem við notum svo mikið af svona matvælum, og þar sem við Íslendingar höfum sérstöðu í þessum matartilbúningi frá öðrum þjóðum, þá er ekki nema sjálfsagt, að rannsakað sé, hvað mikið af bætiefnum er í þeim og hversu hollt fæði þetta er. Ég hefi lækkað þessa fjárveitingu úr 5000 kr. niður í 3000 kr. í samráði við Niels Dungal, forstöðumann rannsóknastofu háskólans, sem er ætlazt til, að geri þessar rannsóknir. Hann telur, að hægt sé að komast af með þessa fjárupphæð. Þar sem svo mikið er í húfi fyrir öllum landsbúum, að fá að vita það rétta í þessu máli, þá vona ég að hv.þd. sjái sér fært að samþ. þessa till. Loks er seinni brtt., undir rómv. lið XLIV. Það er lækkunartill. og þess vegna þykir mér sennilegt, að hún fái góðar undirtektir hjá hv.þdm. og verði samþykkt. Það er eins og hv.þdm. vita, að inn í frv. kom í Nd. liður um það, að verja mætti allt að 25000 kr. af verzlunarágóða Viðtækjaverzlunarinnar til þess að greiða fyrir útvarpsnotum þar sem raforka er ekki fyrir hendi. Það hafa verið skiptar skoðanir um það, hversu mikill greiði væri veittur með þessu, og eins og hv.þdm. muna, þá var meirihl. fjvn. meðmæltur því, að þessi liður félli niður við 2. umr., þó svo yrði ekki. En ég er þeirrar persónulegu skoðunar, að þetta komi ekki að tilætluðum notum, ef greinin er þannig orðuð eins og hún stendur í frv. Ég er viss um, að þetta yrði ekki nema kák að miklu leyti, og ég er líka persónulega sannfærður um það, að það yrði til þess að vekja ríg milli sveitarfélaga og einstakra manna, hverjir ættu að verða þeirra hlunninda aðnjótandi, sem hér er farið fram á, að fá styrk til rafvirkjunar á sínu eigin heimili. Öðru vísi get ég ekki skilið, að hægt verði að koma því í framkvæmd. En annað mál er það, að það er vitanlega fjöldi manna hér á landi, sem hefir við misjafna aðstöðu að búa til þess að geta hagnýtt sér útvarp. Þess vegna vil ég mæla með því, að gerð verði tilraun með það, hvernig megi koma þeim að liði, sem verstu aðstöðuna hafa, og leggja það í vald atvmrn., hvernig það álítur það bezt gert. Í framkvæmdinni gæti verið um þrjár leiðir að velja. Í fyrsta lagi sú, sem á hefir verið minnzt. Í öðru lagi mætti lækka afnotagjald hjá þeim útvarpsnotendum, sem nota þurfa dýrust batterí og erfiðast eiga um hleðslu á þeim. Og í þriðja lagi mætti hugsa sér, að þessu yrði varið til að létta mönnum kaup á batteríum og útvarpstækjum. Og fleiri leiðir mætti ef til vill fara. En við, sem erum flm. þessarar brtt., teljum bezt að láta óbundið, á hvern hátt þetta verður framkvæmt. Við teljum heppilegast, að ríkisstjórnin ráði fram úr því á þann hátt, sem heppilegast er að hennar og kunnugra manna áliti. Vonum við, að háttv. d. geti orðið okkur sammála um þetta. Hér er líka um sparnaðartill. að ræða: Mun nóg hlaðast á fjárl., þótt þessi verði samþ.

Einar Árnason Ég vil fyrst vekja athygli háttv. d. á brtt., er samgmn. flytur á þskj. 733. Hún er um að lækka styrkinn til flóaferða um 500 kr. Ástæðanna fyrir þeirri brtt. er getið í nál. á þskj. 739, svo ekki þarf frekar um það að ræða. Ég skal aðeins geta þess, að samgmn. leggur þar til, að Öræfingum verði veittur lítilsháttar styrkur vegna örðugrar aðstöðu, sem þeir eiga um alla flutninga. Sjálfur flyt ég brtt. á þskj. 733, sem ég vildi drepa á. Ég mun þó ekki verða langorður um þær, enda tilgangslítið að tala fyrir þeim, því sú er orðin venjan, að háttv.þdm. hlusta lítið á fjárl. umr. Ég skal þá fyrst minnast á XIII. brtt. Hún er um það, að ríkissjóður leggi fram fé til byggingar öldubrjóts austur af Siglufjarðareyri, 40 þús. kr. á ári í 5 ár, gegn tvöföldu framlagi frá hafnarsjóði Siglufjarðar. Það vita allir, sem annars þekkja nokkuð til á Siglufirði, að fjörðurinn er opinn fyrir hafáttinni. Norðan brimsjóar gera þar stórusla á hafnarvirkjum, bryggjum sem öðru. Það má heita árlegur viðburður, að meira eða minna brotni þar af bryggjum, sem nauðsynlegar eru vegna útgerðarinnar. Er langt síðan menn komu auga á nauðsyn þess að byggja þennan brimgarð til að verja höfnina, þótt ekki hafi orðið af framkvæmdum hingað til. Stafar það af því tvennu, að mannvirki þetta kostar mikið fé, en einnig því, að mannvirkin þarna hafa verið eign prívat félaga, eða einstakra manna. Áætlun hefir verið gerð um þetta mannvirki af Finnboga Þorvaldssyni fyrir hönd vitamálaskrifst. Hefi ég þá áætlun, ásamt lýsingu á mannvirkinu, hér í höndum, en vil ekki þreyta háttv. dm. með því að lesa það upp. Áætlað er, að mannvirki þetta kosti 600 þús. kr. Er það að vísu mikið fé, en Siglufjörður býðst til að leggja fram 400 þús. kr. af þeirri upphæð gegn því að ríkissjóður leggi fram 200 þús. kr., eða 1/3 kostnaðar. Er það sanngjörn krafa af hálfu Siglfirðinga, þar sem þingið hefir áður ákveðið framlag ríkissjóðs til slíkra mannvirkja ríflegra en 1/3 kostnaðar. Og enn sanngjarnari er þó þessi krafa, þegar þess er gætt, að ríkissjóður á þarna mikilla hagsmuna að gæta sjálfur, því bryggjur síldarbræðsluverksmiðju ríkisins eru þarna í stórhættu fyrir brimsjóum. Taka þær fyrst á móti þeim, að undanteknum bryggjum dr. Pauls, en nú er svo komið, að ákveðið hefir verið, að ríkið taki einnig að sér þá bræðslustöð, annaðhvort með kaupum eða leigu. Bætast þá þrjár bryggjur við hinar aðrar þrjár, sem ríkið á þar nú. Eru þessar bryggjur allar í mikilli hættu fyrir stórsjóum, en norðanveður með stórbrimi getur komið hvenær sem er og valdið miklu tjóni, sérstaklega þó, ef það er á þeim tíma, sem síldarbræðslustöðin þarf að nota bryggjurnar vegna starfrækslu sinnar. Getur slíkt tjón beint og óbeint fljótlega numið tugum eða jafnvel hundruðum þús. kr. En þarna er einnig um aðra hættu en brimrótið að ræða. Þegar hafís rekur þarna inn, er hætt við, að hann brjóti þessar bryggjur niður, að nokkru eða öllu leyti. Nú stendur svo á, að bæjarstjórnin á Siglufirði telur sig hafa von um að geta náð viðunanlegum samningi við danskt mannvirkjafirma um byggingu þessa mannvirkis fyrir ákvæðisverð, ásamt útvegun á láni, sem hafnarsjóður verður óhjákvæmilega að taka til þessa mannvirkis. En til þess að fá það lán er Siglufjarðarkaupstað nauðsynlegt að fá ábyrgð ríkissjóðs. Er önnur till. um það síðar á sama þskj. Binda þær hvor aðra, svo nauðsynlega verður að samþ. þær báðar, ef önnur er samþ. - Viðvíkjandi ábyrgðinni má taka það fram, að ekki er hægt að sjá, að ríkissjóði stafi nein hætta af henni. Hafnarsjóður Siglufjarðar hefir góðar tekjur til að standa undir þessu láni, og tekjur hans eru yfirleitt mjög tryggar. Þá má enn geta þess, að þótt ríkissjóður greiði tillag sitt ekki örar en þetta, eða á 5 árum, þá hefir bæjarstjórn Siglufjarðar von um að geta komizt að þeim samningi, að byggingu garðsins stafi engin vandræði af því. Þetta verk, ef framkvæmt verður, mun bæta mjög úr því atvinnuleysi, sem nú steðjar að verkamönnum á Siglufirði, sem víða annarsstaðar. Það er vafalítið, að ríkissjóður verður laus við atvinnubætur þar á meðan á verki þessu stendur, sem vart verður minna en tvö ár. Sparast þá ríkissjóði fé á þann hátt. Ég vil benda á það, að verði þessi till. felld, getur af því stafað stórfelld fjárhagsleg hætta fyrir ríkissjóð, og það máske fyrr en varir. Ekki er hægt að segja um það, hvenær hafís kemur, eða stórfelldir brimsjóar, er brotið geta bryggjur, svo ríkissjóður þurfi að verja stórfé til endurbótar. Ég vil óska þess, að háttv. dm. skoði hug sinn áður en þeir fella þessa till., sem tryggir eignir ríkissjóðs, sparar honum atvinnubótafé og kemur í veg fyrir stórspjöll á verðmætum eignum. Þá er það brtt. XLVIII. b., að ábyrgjast fyrir tunnuverksmiðju Siglufjarðar allt að 70 þús. kr. rekstrarlán, er greiðist upp árlega, og veitist sú ábyrgð gegn þeim tryggingum, er stjórnin metur gildar. Þetta mál er nú ekki nýtt hér á Alþ., því í fyrra var samþ.till. um, að ríkið tæki ábyrgð á 24 þús. kr. láni til að koma þessari tunnuverksmiðju upp. Verksmiðjan er nú komin upp og er það samvinnufélag, sem að henni stendur, enda er hún að öllu leyti mynduð á samvinnugrundvelli. Ég hefi skoðað þessa verksmiðju, og þótt ég sjálfur hafi ekki þekkingu á gæðum þeirra véla, sem keyptar hafa verið til hennar, þá hefi ég þó umsögn þeirra manna, er vel hafa vit á slíku, að verksmiðjan getur framleitt ágætar tunnur og jafnvel betri en þær, sem fást frá útlöndum. Verksmiðjan kostaði 40 þús. kr. uppkomin. Hygg ég, að félagsmenn hafi lagt fram 12 þús. kr. Hitt er fengið með lánum, þ. á m. 24 þús. kr. með ábyrgð ríksjóðs. Nú er því verksmiðjan tilbúin til starfs, en getur ekki starfað vegna vöntunar á rekstrarfé. En það hefir hún ekki getað fengið í bönkum, þótt eftir hafi verið leitað. Er því þingsins leitað um hjálp, svo fyrirtæki, sem kostað hefir 40 þús. kr., þurfi ekki að standa óstarfrækt. Þetta er vafalaust fyrirtæki, sem á fullan rétt á sér, og er hart, að það fari í mola vegna þess að það fær ekki nauðsynlegt rekstrarfé. Er glapræði að styðja ekki þetta fyrirtæki, sem nú er tilbúið til starfs, enda mun ríkissjóður geta orðið fyrir tapi vegna ábyrgðar sinnar fyrir stofnlánið ef fyrirtækið fellur í rústir. Það mun engum geta blandazt hugur um það, að nóg verksvið er fyrir tunnugerð hér á landi og hagur að því að greiða ekki peninga út úr landinu fyrir þá vinnu, sem til hennar þarf. Ég vil því vænta þess að háttv. d. taki vel í þetta mál. Þá hefi ég flutt brtt. þá XLII. um heimild fyrir ríkisstjórnina til að greiða Jóni Guðmundssyni, bónda á Brúsastöðum, þær 5000 kr., sem heimilað er á núgildandi fjárl. að greiða honum. Það er aðeins vegna formgalla, að ekki er hægt að borga þetta út. Stjórninni var þar heimilað að greiða honum þessa upphæð af fé, sem inn kæmi vegna alþingishátíðarinnar. Var það byggt á því, að vegna hennar væru útistandandi fjárhæðir, sem búizt var við að kæmu inn. En nú hefir farið svo, að ekkert hefir komið inn á þennan lið, og telur stjórnin sig, því ekki geta greitt þetta nema ný heimild komi til. Nú lít ég svo á, að þar sem þingið hefir samþ. þessa upphæð og þar sem það er aðeins vegna formgalla, að ekki er hægt að greiða hana, þá verði þingið að laga þetta svo, að ekki verði gabb eitt úr þessu fjárloforði. Hygg ég, að fleiri háttv.þm. líti eins og ég á þetta mál. Ég hefi því borið fram þessa brtt., sem bætir úr þessu og lætur þingið standa við orð sín. Þessi maður hefir byggt á að fá þessa upphæð greidda og hefir að áliti þingsins orðið hart úti vegna byggingu Valhallar. Þetta vona ég, að háttv. d. athugi og greiði atkv. með þessari brtt.

Jón Baldvinsson Ég flyt nokkrar brtt. nú við 3. umr. fjárl., sem ég skal gera nokkra grein fyrir. Fyrsta brtt. mín er á þskj. 733 XI., við 13. gr. Þar er um að ræða framlag til vitabyggingar. Í Nd. var flutt till. um að byggja radíovita á Reykjanesi og ætlaðar til þess 40 þús. kr. samkv. till. vitamálastjóra. Eins og kunnugt er, er meðfram Reykjanesskaga einhver hættulegasta siglingaleiðin hér við land, og slys eru þar mjög tíð, bæði vegna þess, hvað sjór er þar ótryggur og skipaumferðin mikil, hin mesta hér við land. Það, sem gerir siglingaleiðina austan með Reykjanesi hættulegasta, er þó klettadrangurinn Eldey, sem liggur þar skammt undan landi. Skipaleiðin liggur um mjótt sund milli lands og eyjar, og þótt oftast takist að komast þar klakklaust þegar ýtrustu varfærni er gætt, þá þarf ekki miklu að muna á áttavita á langri leið, til þess að skip reki sig þar á. Það þykir því sjálfsagður hlutur, að þarna eigi að koma upp radiovita, svo að skipin viti, þegar þau koma þar nálægt. Talað hefir verið um klukkuvita á þessum stað, til þess að skipin heyrðu hringingu, þegar þau koma nálægt. En það hefir verið upplýst, að það væri ekki nægilegt, radioviti væri það eina, sem afstýrt gæti slysum á þessum slóðum. Þrjú stór gufuskip hafa strandað þar nýlega, auk margra áður. Það er því brýn skylda ríkissjóðs að reyna að afstýra frekari slysum og auka öryggið á sjónum með því að koma þarna upp góðum vita. Vitanlega verður aldrei komið í veg fyrir öll slys, en til þess eru vitarnir settir með ströndum fram, að slysunum fækki. Þessi upphæð, sem hér er um að ræða, er ekki stór, 40 þús. kr. Hinsvegar er vitað, að ríkissjóður hefir miklar tekjur af vitunum. Þeirra vegna er tekið gjald af öllum skipum, sem hér sigla, og rennur það beint í ríkissjóð. Þegar vitagjaldið var sett, var ætlazt til, að það gengi eingöngu til þess að byggja upp vitakerfi með ströndum landsins. En það hefir það ekki verið látið gera, og er það hið mesta ranglæti að skattleggja þannig skipastól landsmanna og annara, sem hér hafa skip í förum, fram yfir það, sem varið er til vitamálanna. Hefir þannig runnið í ríkissjóð margföld sú upphæð, sem hér er farið fram á. Ég þykist vita, að allir hv.þm. séu á þeirri skoðun, að þessi viti eigi að komast upp. Hitt munu þeir fremur segja, að nú sé ekki hentugur tími til slíkra framkvæmda, fjárhagsins vegna. En við megum alls ekki við að verða fyrir slíkum áföllum, sem við höfum orðið fyrir á undanförnum árum, meðfram af því að vantað hefir vita á hættulegum stöðum. Það hefir sýnt sig, að þegar við missum togara, eru ekki keypt ný skip í staðinn, heldur minnkar togaraflotinn, jafnframt því sem hann gengur úr sér fyrir aldurs sakir. Það er því sama, hvernig þessu máli er fyrir sér velt, það er brýn nauðsyn á að auka og bæta vitakerfið, og skylda ríkissjóðs að leggja fram fé er ótvíræð. Og mest aðkallandi er talin þörfin á þessum umrædda radióvita á Reykjanesi. Bygging hans má alls ekki dragast lengur en til næsta árs, og fyrr kemst hún ekki í framkvæmd, þó fjárframlag sé samþ. nú. Ég vænti því, að hv. d. fallist á þessa till. mína, sem er nauðsynleg öryggisráðstöfun vegna fiskiveiða og siglinga landsmanna. Þá á ég á sama þskj. undir lið XVIIIa. till. um að veita Guðmundi Guðmundssyni stúdent 1000 kr. styrk til þess að kynna sér starfsemi tryggingarfélaga í Þýzkalandi. Þetta er fátækur bóndasonur ofan úr Borgarfirði, sem fáa á að, og enga, sem geta lagt honum til fé. Hann tók stúdentspróf fyrir fáum árum frá stærðfræðideild menntaskólans og hefir síðan stundað stærðfræði við Kaupmannahafnarháskóla. Ætlar hann nú að snúa sér að því praktíska starfi að kynna sér tryggingarstarfsemi í Þýzkalandi. Hér heima er mikil þörf á manni, sem aflað hefir sér þekkingar á því sviði, því tryggingarstarfsemi er hér enn öll í bernsku, en ætti hinsvegar að fara að líða að því, að ríkið komi upp tryggingarstofnunum fyrir almenning, því stórfé rennur út úr landinu árlega til erlendra tryggingarfélaga. Þessi maður er nú orðinn það fullorðinn, að hann þarf að fara að hraða námi sínu. Þyrfti hann nauðsynlega að fá til þess styrk í þessum fjárlögum og sennilega líka í fjárl. fyrir árið 1935, en þá mundi hann geta lokið námi. Nú vill það verða svo hér á þingi, eins og sjálfsagt víða annarsstaðar, að það eru oft ekki þeir allra fátækustu, sem hjálp fá, heldur byggist það á því, hvað umsækjendurnir eiga marga að, og hvort þeir hafa áhrifamikla menn til að koma sér á framfæri, en það eru þá venjulega menn, sem töluvert hafa um sig og betri aðstöðu en aðrir til að styrkja stúdenta sína sjálfir. En þessi piltur er þannig settur, að hann á engan að af ættfólki sínu, sem hjálpað getur honum til náms. Svipað stendur á um Alfred Gíslason cand. med., sem ég legg til undir sama rómverskum lið, b., að verði veittur 1000 kr. styrkur til sérfræðináms í geð- og taugasjúkdómafræði. Hann hefir stundað nám við læknaskólann hér, og fengið styrk frá mjög fátækum foreldrum, en þau eru nú að gefast upp við að leggja honum fé, og þess vegna þarf hann að fá styrk frá því opinbera, ef hann á að geta lokið námi. Vitanlegt er, að mikil þörf er á lækni í þessari sérfræðigrein, því mikil deila hefir verið um það, hvort þeir geðveikralæknar, sem við nú höfum, eru starfi sínu vaxnir. Er þá gott, að fleiri komi til. Hættulegt er að fela geðveikissjúklinga mönnum, sem ekki eru einhverra hluta vegna færir um að fara með þá, og það þó þeir hafi eitthvað til þess lært, ef þeir t. d. hafa þannig geðslag, að kunnátta þeirra kemur ekki að haldi. En eins og kunnugt er hefir slík deila staðið um annan lækninn á Kleppi. Þá hefi ég borið fram till. á sama þskj. undir lið XX, um að veita landssambandi iðnaðarmanna 3000 kr. Eftir fjárlagafrv. að dæma virðist Alþingi enn ekki hafa veitt því eftirtekt, að iðnaðarmenn eru 3. stærsta stéttin í þjóðfélaginu. Bændur, verkamenn og iðnaðarmenn eru stærstu stéttirnar í landinu. Í 1. lið 16. gr. eru búnaðarfélaginu ætlaðar 200 þús. kr., og fiskifélaginu munu ætlaðar einar 60-70 þús. kr. Þó að hinum almenna verkalýð sé að vísu skammtað smátt, þá er hann engu bættari, þó iðnaðarmenn séu settir hjá líka. Virðist ekki ósanngjarnt, að þeir, sem fyrir iðnaðarmálin vinna, fái ofurlítinn styrk, þegar bændur fá stórfé til síns atvinnurekstrar. Ég hefi hér aðeins farið fram á 3000 kr. til landssambandsins. Ég sé, að fram er komin önnur till. um 1200 kr. styrk til þess, en það er nokkuð lítil upphæð. - Aðra brtt. flyt ég í sömu átt, til þess að koma inn aftur styrk, sem lengi hefir staðið í fjárl., til verklegs náms iðnaðarmanna erlendis. Hefi ég stungið upp á að hafa þann lið 4000 kr. Ekkert er okkar unga iðnaði nauðsynlegra en að þeir, sem að honum vinna, séu vel færir í sinni grein, svo að varan, sem þeir láta frá sér fara, geti keppt við erlendan varning að útliti og gæðum. Það þýðir ekkert að tala um að koma upp innlendum iðnaði, það verður ekki annað en orðin tóm, ef ekki er jafnframt stuðlað að því, að iðnaðarmannastéttin geti orðið fær um að inna sín verk vel af hendi og framleiða fullkomnar vörur, annað þýðir ekki að hafa á boðstólum. Vitanlega á sú leikni og kunnátta að koma með æfingunni, að hægt sé að keppa við erlendan iðnað, en til þess þurfa iðnaðarmennirnir í upphafi að læra verk sitt svo vel, að þeir viti alveg upp á hár, hvernig þeir eiga að fara að og hvernig þeir eiga að beita vélum sínum til þess að leysa gott verk af hendi. Áður hafa verið veittar 3000 kr. til að styrkja iðnaðarmenn til utanfara. Hefir þeirri upphæð venjulega verið skipt milli 10 umsækjenda og hver þá fengið 300 kr. Hafa menn fyrir það getað komizt utan, en sjálfir orðið að koma sér fyrir hjá kunnáttumönnum og vinna fyrir uppihaldi sínu meðan þeir eru að afla sér þekkingar í sinni grein. Nú er það kunnugt, að langflestir beztu iðnaðarmenn okkar hafa stundað framhaldsnám erlendis og aflað sér þar þekkingar, sem ekki er hægt að fá hér heima hjá okkar fábreytta iðnaði. Það er aðeins í mjög fáum iðngreinum, sem menn geta fengið fullkomna þekkingu hér heima. Ég skil því ekki, hvernig hv.fjvn. gat haft brjóstheilindi til að flytja till. um að fella þennan styrk niður. Það skýtur nokkuð skökku við allt tal fjvn.manna og annara um það, að við eigum að búa sem mest að okkar og efla innlenda framleiðslu. Það er ekki lengra síðan en nokkrir dagar, að ýmsir hér í hv. d. vildu banna innflutning á einni hollustu og nauðsynlegustu fæðuteg., sem notuð er hér á landi, aðeins vegna þess, að möguleiki væri til þess, að Íslendingar framleiddu af henni nægilegt handa sér, þó þeir geri það ekki enn. Svo maður minnist nú ekki á allt, sem sagt hefir verið í sambandi við íslenzku vikuna. Starfsemi hennar vilja hv.þdm. styrkja með fjárframlagi, og við því er út af fyrir sig ekkert að segja, en í verkinu er iðnaðarmannastéttinni sýnd hin mesta óvirðing með því að fella niður þann litla styrk, sem henni var ætlaður til framhaldsnáms erlendis. Ég býst við, að þegar iðnsambandinu vex fiskur um hrygg, muni það knýja fram hærri fjárveitingu í þessu skyni. Það verður að athuga, að hjá okkur er miklu erfiðara og dýrara að kynna sér nýjungar, sem fram koma erlendis, heldur en er hjá nágrannaþjóðum okkar. Það hefir t. d. verið mjög auðvelt fyrir iðnaðarmenn í Danmörku, Noregi og Svíþjóð að fara til Þýzkalands og kynna sér framfarirnar í því mikla iðnaðarlandi; þessi lönd liggja nærri því saman og er því mjög ódýrt að komast á milli. Slíku er ekki til að dreifa hjá okkur. Við liggjum svo langt frá öðrum löndum, að það kosta ekki svo lítið ferðirnar á milli, þó ekkert sé ætlað til uppihalds eða dvalar. Það er því sama, hvernig þessu máli er fyrir sér velt, það verður alltaf uppi á teningnum, að ríkinu ber skylda til að styrkja iðnaðarmenn til framhaldsnáms erlendis, til þess að reyna að byggja upp svo fullkominn iðnað hér eins og við frekast getum. Það tekst aldrei með öðru móti en því, að mennta iðnaðarmenn okkar sem allra bezt. Þá hefi ég flutt till. undir lið XXII, a og b, um tvennskonar styrk handa kennarastéttinni í landinu. Það stendur nokkuð svipað á um kennarana og iðnaðarmenn, að þeir hafa þörf fyrir meiri menntun en þeir geta fengið á þeim eina skóla, sem þeim er ætlaður hér heima. Þess vegna hefi ég flutt þessa till. um 1500 kr. til framhaldsnámskeiðs fyrir barnakennara. Þessi fjárveiting hefir áður verið í fjárl., og er því dm. kunnugt um þau rök, sem hér liggja til grundvallar. Sama máli er að gegna um utanfararstyrk barnakennara, 2000 kr. undir sama lið. Þessi fjárveiting hefir áður verið í fjárlögum, en hefir nú fallið burt. Þykir mér það neyðarleg sparnaðarráðstöfun. Það er kunnugt, að við getum vandað til kennslu og uppeldis barnanna, svo að hún verði ekki tóm mistök eða kák, en til þess þurfum við að eignast góða barnakennara og þeir fást ekki nema þeir eigi kost á löngu námi og svo því að fá að kynnast skólafyrirkomulagi og nýjum kennsluaðferðum menningarþjóða þeirra, sem okkur eru næstar og skildastar. Þá á ég á sama þskj. XXIX till. um 750 þús. kr. framlag úr ríkissjóði til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum. Ég talaði fyrir þessari till. við 2. umr. og ætla því ekki að fara mjög mörgum orðum um hana nú, enda getur komið tilefni síðar til þess að ræða hana. Þó þykir mér vissara að geta hennar ofurlítið. Það getur farið svo, að atkvgr. um fjárl. fari fram á undan útvarpsumr., og því verð ég að nota þetta tækifæri. Við 2. umr. var þessi till. um 1 millj. kr. framlag frá ríkissjóði, gegn jafnmiklu frá bæjarfélögum og kauptúnum. Ég færði rök fyrir því, að þessi upphæð úr ríkissjóði væri ekki of há til þess að afstýra mestu neyðinni, sem vofir yfir verkamönnum í kaupstöðum og kauptúnum landsins. Þessar 750 þús. kr. er miklu lægri upphæð. Gegn jafnmiklu frá bæjarfélögunum verður það ekki nema hálfönnur millj. kr. alls. Það er vissulega of lítið, en gæti þó verið nokkur úrbót, sem þó nokkuð mætti gera með, en ég held sannast að segja, með þeim mikla samdrætti, sem átt hefir sér stað í atvinnuvegunum og framkvæmdum ríkis og bæjarfélaga, þá sé þetta ekki nándar nærri nægileg upphæð til þess að bæta úr sárustu þörf atvinnuleysingja. Auk þess sem hér er um allt of litla upphæð að ræða, þá hefir hið opinbera með forgöngu sýslu- og bæjarfélaga gripið til þess óyndisúrræðis að lækka vegavinnukaupið úti um landið, svo að verkamenn, sem eftir þeirri vinnu sækja upp í sveitirnar, og fátækustu bændur bera nauðalítið úr býtum og miklu minna en áður var. Þó að þessir menn verji þarna löngum tíma, þá sleppa þeir svo að segja snauðir frá vinnunni. Mér er sagt, að síðastl. sumar hafi vegavinnukaupið í sveitum landsins farið allt niður í 50 aur. á klst. Og ástæðan, sem fram er borin fyrir þessari lækkun, er sú, að sýslufélögin borgi ekki hærra en þetta. Mér finnst, að þetta sé engin ástæða, ríkissjóði kemur það ekki við, hvað sýslufélögin borga, hann ætti að geta fylgt þeim kauptaxta, sem umsaminn er á hverjum stað milli verklýðsfélaganna og atvinnurekenda. Ríkissjóður ætti ekki fremur að vera yfir það hafinn að fylgja þessum taxta en bæjarstjórnin í Rvík og Hafnarfirði. Þess vegna treysti ég í raun og veru ekki hæstv. stj. eða hv.þd. mikið, en ég trúi því vart, að hv. d. vilji fella þessa till. og að stj. fái svo á eftir kröfur um atvinnubætur, sem ekki verður hægt að neita, og verði því, án þess að hafa nokkra heimild frá Alþingi, að láta kreista út fé til atvinnubóta undan sínum blóðugu nöglum, hvort sem henni þykir betur eða ver. Hv. fjvn. þykist víst ryðja sig, þar sem hún leggur til, að veittar verði úr ríkissjóði 300 þús. kr. Ætlazt hún til, að bæjarfélögin leggi þar tvöfalt á móti. Í till. minni er gert ráð fyrir jafnháu tillagi frá bæjar- og sveitarfélögum. Þegar farið er út á þá braut að krefja þessa aðilja um tvöfalt hærra framlag heldur en hið opinbera á að greiða, þá er verið að minnka hlutdeild ríkissjóðs í atvinnubótunum, en velta byrðinni meira yfir á sveitar- og bæjarfélögin. Þó er það vitanlegt, að þessir aðiljar hafa við mikla fjárhagslega erfiðleika að stríða, og að ríkissjóður hefir líka seilzt inn á skattstofna þeirra með því að hækka tekjuskattinn og skatt á nauðsynjavörum. Þetta dregur vitanlega úr mætti kaupstaðabúa til þess að leggja fram fé til atvinnubóta. Þegar það er athugað, að ríkissjóður og Alþingi hefir valdið til þess að skammta sjálfu sér þannig af gjaldþoli borgaranna, þá finnst mér, að ríkissjóður sé skyldugur til að leggja fram ríflegt tillag til atvinnubóta, og létta þannig beint og óbeint undir með bæjar- og sveitarfélögum. Það er að vísu ætlazt til þess í till.fjvn., að bæjarfélögin eigi kost á láni, sem nemi helmingi af þeirra tillagi, en þetta framlag bæjar- og sveitarfélaga, þó að lán fáist, verður vitanlega til þess að auka skuldbindingar þeirra. Auk þessa verður það ekki séð á orðalagi till., að bæjar- og sveitarfélög eigi að fá ríkisábyrgð fyrir þessum lánum, þó um annað geti varla verið að ræða, því að annars væri þetta lánsákvæði meiningarlaust. Eins og allir vita eru fjárl. undir framkvæmd stj. og stj. getur varla tekið við heimildinni nema útvega bæjar- og sveitarfélögum lán. Ég skoða þetta því nokkuð sama og ríkisábyrgð, úr því ríkisstj. á að útvega bæjunum lán, - enda sé þeim gefinn kostur á láni - stendur í till. - Ég skal ekki um það segja, hvort till.fjvn. hefir fylgi hér í hv. d. Líklega hefir hún þó fylgi n. og stj. Ég get því búizt við, að þessir og fleiri hv.þm. muni verða á móti minni till. En smátt þykir mér nú skammtað, ef aðeins á að játa sitja við till.fjvn. um 300 þús. kr. til atvinnubóta, þegar jafnframt er dregið úr ýmsum framkvæmdaliðum fjárl., svo sem raun er á. Þá á ég brtt. á sama þskj., XLI, um 10 þús. kr. framlag úr ríkissjóði sem rekstrarfé til útgáfu skólabóka. Þessi brtt. er við þá gr. fjárlaganna, þar sem ríkisstj. er gefin heimild til að leggja fé til ýmissa hluta, sem Alþingi telur gagnlega, en gerir ekki beina skipun um. Á undanförnum þingum hefir nokkuð verið rætt um útgáfu skólabóka. Það er nú svo ástatt í þeim efnum hér á landi, að ekki er farið eftir neinum reglum eða kerfi. Hver, sem þykist fær til þess að skrifa kennslubók, hann getur það, ef hann hefir ráð á að gefa hana út. Þá er bókin orðin kennslubók við opinbera skóla, þó engin trygging sé fyrir gildi hennar. Oftast munu það vera einhverjir kennarar, sem standa að útgáfunni, og reyna þeir þá með hjálp sinna starfsbræðra að ýta undir með sölu og notkun bókarinnar. Við Alþýðuflokksmenn höfum áður borið fram till. um, að ríkið tæki að sér útgáfu kennslubóka og seldi þær við vægu verði, því bækurnar eru mjög stór liður í námskostnaðinum. Þessi till. hefir ekki náð fram að ganga, en af kennurum hefir verið stungið upp á annari tilhögun í þessu efni, sem sé þeirri, að ríkissjóður legði fram rekstrarfé, allt að 10 þús. kr., til útgáfu kennslubóka, og að fræðslumálastjóri hefði umsjón með þeirri útgáfu. Fræðslumálastjóri er yfirmaður kennaranna og því sjálfsagður til þess í samráði við þá, að ákveða hverjar bækur séu útgefnar. Ætti sú skipun ögn að geta dregið úr þeim hringlandahætti, sem verið hefir á útgáfu kennslubóka. En til þess að geta komið á bættu skipulagi í þessu efni, þarf nokkurt fjármagn, og hyggja kennararnir, að til þess mundi nægja 10 þús. kr. Þetta fé mundi standa í þeim bókum, sem út yrðu gefnar, en sennilega líða ekki mörg ár, áður en fé þetta kæmi aftur inn í ríkissjóðinn. Hæstv. forsrh., sem áður var fræðslumálastjóri, hefir tekið þessari till. mjög vinsamlega, og núverandi fræðslumálastjóri telur þetta fyrirkomulag mjög til bóta, og muni það verða til þess að leiðrétta þann rugling, sem átt hefir sér stað í þessum efnum og ennfremur létta að stórum mun aðstöðu fátækra foreldra, ekki sízt þeirra, sem eiga stóran barnahóp. Ég trúi því vart öðru en að hv. dm. fylgi þessari brtt. Ég ætla þá, að ég hafi minnzt á allar þær brtt., sem ég hefi sjálfur flutt. Þó eru eftir tvær eða þrjár brtt., sem ég flyt með öðrum, sem ég ætla ekki að gera að umtalsefni, þar sem aðalflm. þeirra munu gera það. Þó vil ég minnast enn á eina brtt., sem að vísu hefir ekki enn verið útbýtt í hv. d. Það er brtt. við brtt. 751 um upptalning á ýmsum stúdentum, sem ætlazt er til, að Alþingi bindi menntamálaráðið til að úthluta styrkjum. Þar vantar nafn eins stúdents, Ingólfs Þorsteinssonar, sem stundar vélfræðinám í Þýzkalandi. Þessi brtt. mín er um það, að nafn þessa manns verði sett á listann, en till. getur ekki orðið útbýtt fyrr en seinna á fundinum. Ég get varla skilizt svo við þetta mál, að ég ekki minnist á þá algerðu óhæfu, sem þingið hefir sýnt sig í með því að samþ. aftan við fjárl. heimild fyrir ríkisstj. til þess að draga úr öllum fjárveitingum fjárl. allt að 25%. Ég skil ekki, hvað hv.alþm. hugsa, er þeir veita í fjárl. svo og svo háar fjárupphæðir, en éta það svo allt saman ofan í sig aftur og heimila stj. að draga úr fjárveitingunum eins og henni sýnist, allt að 25%. Slík samþykkt fer algerlega í bága við allt lýðræði eins og það var túlkað í umr. í dag, að þegnarnir ættu að hafa valdið til að ákveða skatta og notkun þeirra tekna, er þeir gefa hinu opinbera. Hér er verið að gefa stj. alræðisvald yfir nokkrum millj. króna. Ef hér er um alvöru að ræða hjá hv.þm., þá hefði verið réttara fyrir þá að koma hreint til dyra og skera heldur niður þær fjárveitingar, sem þetta er meint til, heldur en að fá stjórninni þessa heimild, sem gefur henni ákvörðunarvald yfir svona tveimur til þremur millj. kr. Það mun vera sagt, að þessi heimild snerti aðeins þær fjárveitingar, sem ekki eru bundnar með lögum, en það er sama, þetta er ekkert annað en það, að þingið er að gera sig ábyrgðarlaust, en ætlar að skella allri ábyrgðinni yfir á stj. Slíkt andvaraleysi og kæruleysi er alveg dæmalaust. Það er ekkert hugsað út í þá dæmalausu spillingu, sem af slíku getur leitt. Þeir, sem stj. skipa, eru menn eins og aðrir, þeir eiga kjördæmi, þeir eiga vini og stuðningsmenn og þeir eiga andstæðinga. Nú er í fjárl. veitt fjárveitingarheimild til hins og þessa í ýmsum kjördæmum og á ýmsum stöðum. Er nú ekki hugsanlegt, að stj. kunni að hlaupa yfir þessar heimildir, þar sem eiga í hlut kjördæmi eða menn, sem eru hennar fylgismenn og velunnarar, en hafi heimildina aftur á takteinum þegar í hlut eiga kjördæmi eða menn, sem henni er ekki um? Er það ekki freisting fyrir stj. að líta ekki alltaf á það, sem eðlilegast er og réttlátast, heldur borga sumum fullar fjárhæðir, en öðrum ekki? Ég er sannast að segja alveg forviða yfir þeirri endemis vitleysu, sem samþykkt hefir verið í Nd. með 25. gr. fjárl. Ég býst við að gera eina tilraun enn til lagfæringar á þessari frámunalegu vitleysu með því að flytja brtt. um að fella þetta ákvæði niður, þó að nú þurfi meira atkvæðamagn við 3. umr. til þess að fella það úr heldur en þurft hefði við 2. umr., en ég get ekki annað skilið en að augu hv.þm. hljóti að hafa opnazt fyrir því, hvílíkt óhæfa það er, að láta þessa heimild standa í frumvarpinu.

Jón Þorláksson Ég á eina litla brtt. á þskj. 733 IX ásamt hv. 2. landsk. og hv. 1. þm. Reykv. um 1000 kr. fjárveitingu til Ferðafélags Ísl. upp í greiðslu kostnaðar við byggingu sæluhúss hjá Hvítárvatni. Við hv. 2. landsk. höfum einu sinni áður flutt till. um lítilsháttar styrk til Ferðafélagsins. Félagið var þá á byrjunarskeiði, og voru þá látin þau ummæli fylgja, að það mundi eftirleiðis geta starfað án styrks frá því opinbera. En þessi styrkbeiðni nú stafar af því, að félagið hefir að vísu af vanefnum ráðist í það að byggja sæluhús hjá Hvítárvatni og varið til þess 8 þús. kr. fyrir utan einhvern styrk, er það hefir fengið til byggingarinnar af opinberu fé. Nú hefir það sýnt sig, þó að bygging þessi sé mjög nauðsynleg, að þá er félaginu um megn að borga niður þær skuldir, er það hefir stofnað til vegna húsbyggingarinnar, og þar sem hér er um að ræða fyrirtæki til almenningsþarfa og það mjög nauðsynlegt, þá finnst okkur rétt eftir tilmælum félagsins að fara fram á, að ríkissjóður veiti þessa litlu upphæð svo sem til viðbótar við þann styrk, sem veittur hefir verið til sæluhússins af fjallvegafé. Vonast ég til þess, að hv. d. meti þessa till. eftir málavöxtum. Ég skal geta þess, að sæluhúsið er í alla staði gott og myndarlegt, og er þegar komið í ljós, að þess var mikil þörf. Þangað hafa fallið straumar ferðafólks, einkum innlent fólk, sem hefir leitað sér hvíldar og hressingar til fjallanáttúrunnar yfir sumartímann.

Ingvar Pálmason Ég á fjórar litlar brtt. við þessa umr. Tvær af þeim voru fluttar við 2. umr., en þá tók ég þær aftur til 3. umr. eftir tilmælum hv.fjvn. Hinar tvær brtt. eru nýjar og ekki fluttar áður. Fyrsta brtt. mín er undir XXXIV. lið og er þess efnis að styrkja Finn Guðmundsson til þess að ljúka námi í Þýzkalandi. Ég flutti samskonar brtt. við 2. umr., en þá undir þeirri gr., þar sem eru almennir námsstyrkir. En nú flyt ég þessa brtt. yfir á 16. gr., og gerði ég það með fyllilega ráðnum hug, og set hana í framhaldi af því fé, sem veitt er til fiskiræktar í landinu. Eins og ég gat um við 2. umr., þá stundar þessi maður vatnalíffræði eða sviffræði. Nú er öllum ljóst, að nauðsynlegt er að hafa sérfróðan mann á sviði fiskiræktarinnar. Má þar benda á hina margháttuðu reynslu, sem við höfum fengið af starfi þeirra fiskifræðinganna Bjarna Sæmundssonar og Árna Friðrikssonar, og tíminn mun leiða það betur og betur í ljós, hve mikils virði það er fyrir okkur að hafa fróða menn í þessari grein. En nú hefir á síðustu árum vaknað allmikill áhugi fyrir því að auka fiskiræktina í ám og vötnum landsins og hefir verið veittur styrkur í því augnamiði frá hinu opinbera. Ég vil benda á það, að í meðmælum, sem fyrir liggja með styrkbeiðni þessa manns, er sérstaklega af prófessor Bjarna Sæmundssyni bent á það, hve mikil nauðsyn sé á því að fá til landsins vel fróðan mann í þessum efnum. Ég geri því ráð fyrir, að það sé í fyllsta máta viðeigandi að setja þessa fjárveitingu inn á 16. gr. í framhaldi af því fé, sem veitt er til fiskiræktar í landinu. Ég hefi að vísu haft þessa fjárhæð nokkuð hærri en venjulegt er um námsstyrki, og það byggi ég á því, að nú er að byrja síðasta námsár þessa, manns, náminu verður lokið sumarið 1934, og með tilliti til þess, að þessi maður hefir ekki notið styrks fyrr af almannafé, þykir mér rétt að miða upphæðina sem næst við 2ja ára styrk. Ég geri ráð fyrir, að bæði vegna verðleika þessa manns sjálfs og þeirrar vísindagreinar, sem hann stundar, og kannske ekki síður vegna hins látna föður hans, þyki d. rétt að bregða út af venjunni og veita 2ja ára styrk í einu lagi. Ég geri mér fyllilega vonir um, að d. samþykki þessa tillögu og læt ég þessi ófullkomnu ummæli nægja fyrir henni í því trausti, að hún mæli betur fyrir sér sjálf. Þá á ég næst brtt. á sama þskj. undir XXXV. lið. Það er nýr liður, til Péturs Sigurðssonar, til útbreiðslu bindindis og annara menningarmála gegn tvöföldu framlagi annarsstaðar frá. Þegar fjárl. komu frá Nd., þá var styrkur sá, sem þar var ákveðinn til Stórstúku Íslands bundinn þeirri aths., að af þeirri upphæð beri að greiða Pétri Sigurðssyni 3500 kr. Við 2. umr. fjárl. í þessari d. var þessari aths. kippt burtu, og mun ástæðan til þess hafa verið sú, að framkvæmdamenn stórstúkunnar óskuðu eftir, að þessi aths. félli niður, ekki af því að þeir teldu þennan mann ekki hæfan til þess að vera útbreiðslumaður fyrir regluna, heldur af því, að þeir litu svo á, að það væri varasöm leið að fara inn á, að binda styrki til stúkunnar við nöfn vissra manna. Þó að þeir í sjálfu sér hefðu ekkert á móti þessum manni í þetta skipti, þá gæti farið svo, ef þingið í framtíðinni gengi inn á þessa braut að binda styrkveitingar til stórstúkunnar við nöfn vissra manna, þá mundi ekki æfinlega takast eins vel til og um þennan mann. Þar sem ég viðurkenni fyllilega, að þessi maður, Pétur Sigurðsson, sé þeirra manna líklegastur, sem ég þekki, til þess að útbreiða bindindisstarfsemi svo góðan árangur beri, þá hefi ég leyft mér að flytja þessa till. hér, að upp í fjárl. verði tekin 1000 kr. fjárveiting til bindindisútbreiðslu gegn því skilyrði, að hann fái tvöfalda þessa upphæð annarsstaðar frá, og þá dreg ég ekki neina dul á það, að ég ætlast til, að stórstúkan leggi það fram eða noti starfskrafta þessa manns sem svarar 2000 kr. Ég hefi minnzt á þetta við núverandi stórtemplar, og mér er óhætt að hafa það eftir honum, að svo framarlega sem hann hefir ástæður til að ráða nokkru um útbreiðslustarfsemi stúkunnar, þá leggi hann til, að hún noti starfskrafta þessa manns sem svarar fyrir þá upphæð, sem hér er farið fram á. Ég geri því ráð fyrir, að d. samþ. þessa brtt. vegna þess að mér hefir skilizt á hv. dm., að þeir telji þennan mann alls góðs maklegan fyrir sitt bindindisstarf og líti svo á, að ekki séu líkur til þess, að annar heppilegri maður yrði ráðinn til þess starfs. Þá flyt ég ennfremur brtt. undir XLIII. lið, og er hún samhlj. till., sem ég flutti við 2. umr., en þá tók aftur eftir tilmælum fjvn. Ég gerði ráð fyrir, að n. mundi máske hafa í hyggju að taka upp þessa brtt. að einhverju leyti, en það hefir nú ekki orðið. En ég þykist þó mega ráða af þessum tilmælum n., að hún sé brtt. hlynnt. Brtt. er þess efnis að veita Jóni Þorleifssyni málara allt að 10 þús. kr. lán til að standast kostnað af byggingu vinnustofu. Það er gert ráð fyrir, að lánið endurgreiðist ríkissjóði í málverkum lántakanda á 4 árum. Í fjárl. eru nú þegar fordæmi fyrir slíkri hjálp til listamanna, og ég tel, að þessi maður sé þess fyllilega maklegur að verða svipaðra hlunninda aðnjótandi. Að öðru leyti get ég vísað til þeirra ummæla, sem ég viðhafði um þessa till. við 2. umr. Þá á ég eina brtt. á þskj. 746, við brtt.fjvn. á þskj. 733 við XII. lið, um fjárveitingu til bryggjugerða. Þessi brtt. mín fer fram á að hækka liðinn um 1000 kr., og er það gert með tilliti til þess, að fjvn. hefir borizt umsókn um styrk til að endurbyggja bryggju í Breiðdalsvík í Suður-Múlasýslu. Að vísu er farið fram á hærra tillag en þetta, en ég gerði það með ráðnum hug að hafa upphæðina ekki hærri, vegna þess að ég vona, að ef þessi styrkur fengist, þá mætti úr bæta, svo við mætti una. Á þessum stað hefir verið bryggja til ársins 1931, en í miklu hafveðri fór nokkur hluti bryggjunnar, og síðan hefir þar verið bryggjulaust, því sá hluti, sem eftir stendur, er ekki nothæfur. Bryggjan var byggð þannig, að það var byggður öflugur bryggjuhaus nokkuð frá landi og síðan var byggður ódýrari og ekki eins sterkur landgangur frá hausnum og í land. En í þessu veðri haustið 1931 bilaði þessi landgangur, sem ég nefni svo. Að vísu var það bryggja, en byggð á nokkuð annan hátt en hausinn. Það gefur öllum að skilja, að það hefir mikla þýðingu, fyrst og fremst fyrir þá, sem þarna búa, að geta haft þarna bryggju, svo að afgreiðsla báta, sem flytja verða vörur út og í skip, gangi sæmilega greiðlega, og auk þess þarf ekki nema ofurlitla ókyrrð í sjónum til þess að nálega ófært sé að athafna sig á bátum við land. En þetta mál snertir fleiri en beinlínis íbúana í Breiðdalsvík. Mér er kunnugt um, að skipstjórar á strandferðaskipunum hafa kvartað undan því, að afgreiðsla á þessum stað gangi mun seinna síðastliðin ár vegna þess, að ekki hefir verið hægt að nota bryggjuna. Nú er það svo, að þessi höfn er fremur slæm og illræmd af skipum, sem þar þurfa að koma, og má geta nærri, að það bætir ekki úr með að fá þangað skip, þegar fyrir fram er víst, að afgreiðslan hlýtur að ganga mjög seinlega. Ég held því, að ekki verði á móti mælt, að það sé fyllsta þörf fyrir þessa fjárveitingu. Ég geri líka ráð fyrir, að nokkuð hafi valdið, að fjvn. ekki tók upp þennan styrk, að málið kom svo seint til hennar. Hinsvegar tel ég víst, að hún muni greiða atkv. með þessari brtt., því hér er um lítið fé að ræða, en þörfin fyrir umbótina er mikil. Ég læt svo nægja þessi fáu orð fyrir brtt. mínum og vænti, að þær fái náð fyrir augum hv.fjvn.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég tala að þessu sinni ekki sem frsm., heldur sem flm. till á þskj. 746, V, sem ég flyt ásamt 3 öðrum hv. dm. Undanfarin ár hafa verið veittir nokkrir styrkir til atvinnubóta fyrir verkamenn í kaupstöðum og kauptúnum landsins. Er það óhjákvæmilegt eins og árað hefir, og hefir fjvn. ekki séð sér annað fært en að leggja einnig nú til nokkurt fé í þessu skyni. Hv. 2. landsk. talaði hjartnæmlega um þetta og sýndi fram á vandræði þau, er nú steðjuðu að verkamönnum. Sagði hann m. a., að þeir væru illa settir um kaupgjald, því að ríki og sveitarfélög hefðu sett það svo mjög niður, að verkamenn hefðu sumstaðar ekki nema 50 aur. á klst. Ég er ekki úr því að draga, að þeir eigi við skort að búa og að þörf sé að styðja verkamenn á slíkum krepputímum, ekki af því, að þeir hafi aðeins 50 aur. um tímann, heldur af því að þeir hafa margir ekkert að gera. En það er önnur stétt í landinu, sem hefir ekki einu sinni þessa 50 aur., sem sé bændur. Af skjölum þeim, sem rannsóknarn. hefir safnað til, sést, að skuldir bænda eru nú óheyrilega miklar. Að meðaltali skulda þeir 5000 kr. hver. Þessar skuldir hafa aðallega myndazt á síðastliðnum áratug og stafa að minnstu leyti af orsökum, sem bændum voru sjálfráðar. Byrjun þessara skuldamyndana mun hafa orðið á árinu 1920. Það ár voru mikil harðindi, og varð þá og næst á eftir mikið verðfall á vörum bænda. Síðan hafa gengið nokkurskonar fjárplágur yfir landið. Varð sérstaklega eitt árið, 1927, stórtjón á sauðfénaði, ekki af fóðurskorti, heldur af sjúkdómum og e. t. v. af því, að fóðrið hefir ekki verið blandað sem skyldi. Í 3. lagi er sú ástæða, að bændur sáu ekki annað ráð til að bæta búskapinn, þar sem kaupgjald fór hækkandi, en að auka ræktunina og bæta býlin. Hefir á þessum árum verið miklu meira ræktað en nokkurn tíma áður síðan land byggðist. Svo kom þetta stórkostlega verðfall á landbúnaðarafurðum upp á síðkastið, sem olli því, að aðalframleiðsla bænda var ekki nema í helmingi þess verðs, sem verið hafði skömmu áður. Þar að auki hefir t. d. hrossasalan alveg orðið að engu. Er því ekki undarlegt, þótt erfiðlega blási. Hefir af öllu þessu orðið mikill rekstrarhalli á búum manna. Ef það væri ekki, gætu bændur e. t. v. baslað út úr skuldunum. Ég vil hér með dæmi benda á það, hvert muni vera kaupgjald bænda. Það er talið meðalbú, sem hefir 70 ær. Eru það einu tekjur bónda til þess að greiða vexti, afgjöld og nauðsynjar, að selja afurðir þeirra. Sumir bændur hafa auk þess nokkra mjólkurframleiðslu, en hún gefur víðast ekki meira af sér en það, sem rennur í búið sjálft, nema þá helzt á Suðurlandi og sumstaðar kringum Akureyri. Annarsstaðar hafa bændur ekkert sér til lífsviðurværis nema afurðirnar af þessum 70 ám, og gefur það ekki meira en 500 kr. tekjur. Þetta á nú að bera afgjald og vexti af 5000 kr. skuld, opinber gjöld, landskuld o. fl., og sjá þá allir, að bóndinn hefir ekki einu sinni 50 aura um tímann og líklega varla 1/5 hluta þess, enda þótt bændur og konur þeirra vinni baki brotnu árið um kring. Menn segja og vona, að bráðum fari nú að rakna úr, og þingið hefir gert stórfelldar ráðstafanir til að bæta úr vandræðum bænda, með stofnun kreppulánasjóðs, en þetta kemur þó ekki til framkvæmda á þessu ári. Menn halda, að nú sé t. d. eitthvað að rakna úr um markað í Englandi. Þó er það allt í óvissu enn. En reynslan síðasta ár var sú, að bændur höfðu ekki meiri tekjur en helming af því, sem var 1929. Hér er því hætt við, að bændur missi kjarkinn til áframhaldandi búskapar og flýi í hópum til kaupstaðanna, svo háskalegt sem það er þjóðinni. Veit ég, að margir hv. dm. skoða bændur sem kjarna þjóðarinnar, er skapi festu í hana og leggi oft til þroskamestu mennina. Þá ætti mönnum líka að vera ljós nauðsynin á því, að bændur geti haldið áfram búskap sínum fjárhagslega sjálfstæðir. Er það sízt heppilegt, að bændur fari nú að flykkjast í kaupstaðina, þar sem menn eru atvinnulausir í hópatali og flykkjast í öfgaflokkana, sem vilja bylta um þjóðfélaginu. En ef ekki er bætt úr, þá má við því búast, að þetta verði. Sumum kann nú að þykja það frekt af okkur bændum þessarar d. að fara fram á það, sem við gerum, fyrir okkar stétt. En ég held þó ekki, að það sé rétt álitið. Ég tel það skyldu okkar, ekki einungis við bændur, heldur líka við þjóðina. Flestar stéttir leita í vandræðum sínum til þjóðfélagsins sem heildar, og það telur sér vanalega skylt að hjálpa. Það, sem við förum fram á, er nokkuð mikið, 400 þús. kr., en till. þarf ekki að koma öll til framkvæmda, nema óvenjulega illa ári og vörur seljist ekki. Er gert ráð fyrir, að farið verði gætilega í málin og að atvmrh. setji reglur um veitingu fjárins í sambandi við nefndir bænda. Held ég, að þá sé nógu tryggilega um búið. Læt ég svo útrætt um málið, en vona, að hv. d. verði við þessari nauðsyn.

Jón Baldvinsson Mér láðist að geta um till., sem ég flyt á þskj. 746. Það er 1500 kr. styrkur til útgáfu íslenzk-þýzkrar orðabókar. Það er kunnugt, að margir læra nú þýzku hér á landi, vegna aukinna viðskipta okkar við Þjóðverja. Er slík bók til mikils stuðnings í þeim efnum. Hún er búin til af dr. Guðbrandi Jónssyni. Hann er góður þýzkumaður og mikill afkastamaður og hefir unnið lengi að þessu verki. Ýmsir, sem vit hafa á, svo sem Jón Ófeigsson, telja þetta mikið verk og vandað, enda þótt galla megi á finna, eins og alltaf er. En verkið er svo mikið, að engin von er til þess, að bókin komi út nema fyrir opinberan styrk. Hefir ríkissjóður og jafnan lagt styrk til orðabóka, eins og t. d. til íslenzk-dönsku orðabókarinnar, og eins hefir Jón Ófeigsson verið styrktur til orðabókarsamningar. Þetta er því ekkert nýtt, sem hér er farið fram á. Veit ég til þess, að í starfi með Guðbrandi hafa verið Alexander Jóhannesson og fleiri þýzkumenn, þó að aðalverkið hafi verið í höndum hans sjálfs. Mun vera byrjað að prenta bókina, en ekki er til þess ætlazt, að styrkurinn verði greiddur fyrr en hún er fullprentuð. Má búast við, að það dragist nokkuð, því að verkið er seinlegt, en þó myndi þessi styrkur væntanlega koma til útborgunar á miðju næsta ári. Ætti að vera trygging fyrir því, að bókin yrði þá fullprentuð í Ísafoldarprentsmiðju. Þá vil ég beina því til hv. 6. landsk., hvort ekki muni vera varhugavert að búast við því, að þeir atvinnulausu menn, sem eiga að njóta góðs af framlagi því, er taka á af atvinnubótafénu, geti lagt fram jafnmikið sjálfir. Margir þessara ungu manna, sem hv.þm. talar um, eiga bókstaflega ekkert fyrir sig að leggja, hversu efnilegir sem þeir kunna að vera. Getur þetta allt strandað á því, að þeir geti ekki náð í féð. Hv. þm. minntist á, að bæjarfélögin myndu e. t. v. vilja styrkja þá. En þar er önnur hlið á. Sumum er sá metnaður gefinn, að þeim er illa við að byrja lífsbrautina með því að taka sveitarstyrk.

Það má undir engum kringumstæðum vera sveitarstyrkur

. Hv. þm. talaði um, að sveitarfélögin legðu þeim fé. Sveitarfélögin gera oft slíka hluti, og þau geta líka ákveðið, að það skuli ekki teljast sveitarstyrkur. En þetta yrði þó lagt fram af fátækra fé, og væri með þessu ekki annað gert en að fara í kringum hlutina.

Jakob Möller Ég veit ekki, hvað hv. 2. landsk. hefir mælt í garð hv.frsm., sem hefir valdið því, að hv.frsm. fór að gera grein fyrir ástandinu hjá bændum landsins, en ég hygg, að ástæðan hafi verið sú, að honum hefir þótt bresta skilning á því vandræðaástandi, sem nú er meðal bænda. En ég vil í því sambandi minna hv.frsm. á það, sem sagt var hér við 2. umr. í sambandi við þær till., sem ég flutti þá og flyt nú aftur, um styrki til íslenzkra námsmanna erlendis. Ég minntist á það, að kreppan, sem nú ríkir í landinu og sverfur sérstaklega mikið að bændum, hún nær ekki síður til námsmanna en annara. Þeir eiga nú við svo mikla erfiðleika að stríða, að það er alveg sambærilegt við örðugleika bænda og annara atvinnurekenda hér á landi. Þar er því einnig við að bæta, að þessir námsmenn eru margir synir bænda, og að því leyti sem þeir geta átt von á styrk heiman að, stendur afkoma þeirra í sambandi við yfirstandandi fjárhagsörðugleika alveg eins og bændanna sjálfra. Það er því hin mesta nauðsyn, að ríkið hlaupi undir bagga með þessum mönnum og veiti þeim þann fjárstyrk, að þeir geti haldið áfram námi sínu. Nú hefir hv.fjvn. á þskj. 733 XV borið fram brtt. um að námsstyrkur handa stúdentum sé hækkaður um 8 þús. kr., en samkv. þeirri gr., sem þar um ræðir, þá er sá styrkur ekki eingöngu bundinn við stúdenta. Ég hefi því borið fram brtt. á þskj. 751, sem bindur þessa hækkun við það, að styrkurinn gangi til þeirra stúdenta, sem Nd.samþ. að veita styrk, en voru felldir úr við 2. umr. í Ed. Ég veit, að hv.fjvn. hefir lagt til þessa 8 þús. kr. hækkun í þeim tilgangi, að þessir stúdentar geti fengið styrk af því fé. Mér virðist þessi hækkun allt of lítil og hefi þess vegna borið fram till. á þskj. 751, ásamt hv. 2. landsk., um að hækka liðinn um 4 þús. kr., og jafnframt er á sama þskj.brtt. um viðbót við aths. þá, sem er í fjárl. um þessa fjárveitingu, að hækkuninni skuli varið á sérstakan hátt, sem þar greinir. Hv. fjvn. hefir ekki gert till. um að breyta þeirri aths. neitt. En þar sem n. mun ætlast til, að þessi styrkur verði veittur þessum stúdentum, sem Nd.samþ. að styrkja, en Ed. felldi við 2. umr., þá þótti rétt, að þetta væri skýrt tekið fram. Þar eru taldir upp 8 stúdentar, sem eiga að fá styrk til lokanáms, hver í sinni fræðigrein, og ef veittar verða 1000 kr. til hvers þeirra, þá nægir þessi hækkun handa þeim. Svo er bætt við 3 stúdentum, þegar brtt.hv. 2. landsk. er talin með. Þar er ekki um lokanám að ræða, og er ætlazt til, að hver af þessum stúdentum fái 1200 kr. Mundi þá upphæðin nægja, ef samþ. yrði till. okkar, að hækka liðinn um 4 þús. kr. Ég hefi skilið hv.fjvn. svo, að hún álíti í raun og veru sanngjarnt að veita styrk til lokanáms, en hún vildi aðeins hafa það undir öðrum lið. Ég geri þess vegna ráð fyrir, að n. geti tekið vel í þessa till. Þá á ég brtt. á þskj. 733 ásamt hv. 4. landsk., um breyt. á styrk til Verzlunarskóla Íslands. Fyrir fjvn. hafa legið umsóknir frá stj. skólans um hækkun á styrk til hans. Er þar farið fram á sem aðalmálaleitun, að styrkurinn verði miðaður við 8. gr. 1. um héraðsskóla, í öðru lagi að styrkur til skólans verði á annan sanngjarnan hátt miðaður við nemenda- og kennslustundafjölda í hlutfalli við aðra skóla, og í þriðja lagi, að styrkurinn verði hækkaður þannig, að hann verði eins hár og hann var 1922, 9000 kr. Ég geri ráð fyrir, að ekki sé ágreiningur um, að þessi skóli sé þörf stofnun. Hann hefir verið stofnaður fyrir framtak einstakra manna og kostnaðurinn að langmestu leyti borinn af einstökum mönnum. Vegna hinnar miklu þarfar fyrir þá kennslu, sem þessi skóli hefir veitt, hefir hann stækkað svo gífurlega, að þess er alls ekki að vænta, að hann geti haldið áfram að starfa með fullu afli, ef hann verður eingöngu að byggja á framlagi einstakra manna. Að vísu eru þar borguð skólagjöld hærri en við ríkisskólana, en það er náttúrlega hvergi nærri nægilegt til að standast þann kostnað, sem fylgir svo miklum skólarekstri. Nemendur hafa verið upp undir 200 síðasta ár, og má búast við, að þeim fjölgi ár frá ári. Þessi vaxandi aðsókn sýnir auðvitað betur en allt annað, hve mikil þörf er fyrir skólann og hvað það er mikil sanngirniskrafa, að skólinn sé styrktur á svipaðan hátt og aðrir skólar. Nú höfum við hv. 4. landsk. ekki farið lengra í till. okkar en svo, að styrkurinn verði eitthvað í áttina til þess, sem styrkurinn til kvennaskólanna er, þ. e. a. s. að honum verði veittur lítilsháttar rekstrarstyrkur og svo styrkur eftir nemendafjölda, 40 kr. á hvern nemanda, sem er allt skólaárið, miðað við 200 nemendur. Með þessu yrði styrkurinn til þessa 200 manna skóla 18 þús. kr., og er það minna heldur en það, sem er lagt til þessara miklu fámennari skóla, kvennaskólanna. Kvennaskólinn í Rvík fær 28 þús. kr., en kvennaskólinn á Blönduósi 14 þús., því að hann er svo miklu fámennari. Þó að við teldum í rauninni sjálfsagt, að skólinn fengi styrk til jafns við þessa skóla, þá höfum við samt lagt til að styrkurinn verði ekki hærri en 18 þús., en lægri upphæð er ekki hægt að fara fram á. Þá höfum við borið fram varatill. um, að styrkurinn, sem nú er, 5 þús. kr., hækki upp í 10 þús. kr. Þá hefi ég borið fram XXV. till. á sama þskj., um fjárveitingu, sem var einnig borin fram við 2. umr., en er nú nokkru lægri en varatill., sem ég bar þá fram, en tók aftur. Ég vænti, að hv.þdm. sjái sér fært að samþ. þessa litlu fjárveitingu, aðeins 800 kr., því að ég veit, að hv.þm. játa, að það, sem þar er um að ræða, er hið þarfasta, og hv.þm. hafa daglega tækifæri til að sannfæra sig um það. Þá er XXVII. till. á sama þskj., að hækka styrkinn til Leikfélags Rvíkur úr 4 þús. kr. upp í 6 þús. kr. Þessi till. er til að færa til samræmis við það, sem áður hefir verið. Mér skilst, að það sé í raun og veru vilji þingsins, að þessi leikstarfsemi geti haldið áfram, en með sívaxandi erfiðleikum vegna þess ástands, sem nú er, þá verður alltaf erfiðara að halda uppi þessari starfsemi, og eftir því sem árangurinn hefir orðið af rekstri félagsins undanfarin ár, er ekki annað sjáanlegt en að þessi starfsemi falli niður, ef ekki verður hlaupið undir bagga með því. Þá hefi ég samkv. tilmælum hv.þm. Vestm. flutt brtt., sem er XXII. till. á þskj. 733, að hækka framlagið til ræktunarvegar í Vestmannaeyjum um 2 þús. kr. Þegar frv. kom frá Nd., var í því 10 þús. kr. fjárveiting, en samkv. till.fjvn.Ed. var sá liður lækkaður niður í 6 þús. kr. Til samkomulags geri ég það nú að till. minni, að fjárveitingin verði 8 þús. krónur. Til þessarar till. liggja þær ástæður, að þar sem um þessa ræktun í Vestmannaeyjum er að ræða, þá er það ræktun á landi ríkissjóðs. Það starf er þess vegna unnið til þess að auka verðmæti á eign ríkisins, og þar við bætist, að þessi vinna getur jafnframt skoðazt sem atvinnubótavinna á þessum stað og sennilegt er, að þá megi veita þeim mun minna fé sem beinan atvinnubótastyrk. Í XXXIII. till. er farið fram á lítilsháttar styrk til Skógræktarfélags Íslands. Þetta félag hefir nú í undirbúningi talsverðar framkvæmdir, en til þess að þær geti orðið, verður það að fá þennan styrk, og það er líka í fullu samræmi við ýmsar fjárveitingar, sem þingið hefir áður veitt, að veita styrk til þessa starfs. Jafnframt þessu hefi ég boðið mönnum upp á að lækka annan útgjaldalið í fjárl., svo að útgjöldin verði þeim mun minni. Það er útgjaldaliður, sem er hundinn a. m. k. að einhverju leyti við samskonar starfsemi, þ. e. a. s. skógrækt, en eftir því sem ég veit bezt kemur að betri notum í því sambandi, heldur mun aðallega veitt til annara hluta, sem eru lítið skyldir þessari starfsemi. XLV. till. er flutt samkv. beiðni hv.þm. Vestm. Um þá till. þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Vestmannaeyjakaupstaður er að stækka, og af því leiðir það, að hann verður að fá stærri rafmagnsveitu, og til slíkra framkvæmda er óhugsandi að fá lán nema með ríkisábyrgð. Hinsvegar á það að vera tryggt, að þarna sé engin áhætta, þar sem þetta fyrirtæki gefur í aðra hönd þær tekjur, sem nauðsynlegar eru til að standast þann kostnað, sem af þessu leiðir. Svipað er að segja um XLVII. till., þar sem farið er fram á ríkisábyrgð fyrir 300 þús. kr. láni fyrir leikhússjóð, til þess að fullgera þjóðleikhúsið til kvikmyndasýninga. Þar getur ekki verið um áhættu að ræða, því að telja má vafalaust, þegar sá rekstur er kominn í gang, að þá mundi hann fullkomlega geta staðið undir vöxtum og afborgunum af slíku láni, Nægir í því sambandi að vísa til þess, að hér í bæ eru kvikmyndahús, sem byggð eru á dýrari tíma, en eru nú að borga sig upp beinlínis með þeim hagnaði, sem af rekstrinum leiðir. Þar við bætist það, að þessi ábyrgð verkaði sem ráðstöfun til atvinnubóta, og þarf þá það opinbera að leggja þeim mun minna fram beinlínis í því skyni. Það færi að vísu nokkuð af þessu til að kaupa útlent efni, vélar og þessháttar, en langmest færi í smíði innanhúss, smíði á húsgögnum og þvíumlíku. Þá hefi ég verið beðinn að skýra frá efni yfirlýsingar viðvíkjandi XXXVIII. till. frá hv. 4. landsk. um 800 kr. styrk til Sigurðar Sigurðssonar skálds. Þessi styrkur er í raun og veru ekki eingöngu miðaður við verðleika þessa manns sem skálds, þótt hann sé góðs maklegur að því leyti. Það er ekki síður fyrir starfsemi hans fyrir björgunarmálin í landinu. Ég hefi verið beðinn að lesa upp fyrir hv.þd. yfirlýsingu þar að lútandi frá varðskipstjórunum Jóhanni P. Jónssyni og Friðríki Ólafssyni. Hún er þannig: „Okkur undirrituðum er kunnugt um, að herra Sigurður Sigurðsson frá Arnarholti hefir í hyggju að fara þess á leit við hið háa Alþingi, að fá einhvern fjárstyrk frá hinu opinbera í notum þess, sem hann hefir lagt til bókmennta landsins og björgunar- og landhelgisgæzlumálanna. Við höfum frá fyrstu byrjun unnið að björgunar- og landhelgisgæzlunni og erum því vel kunnugir starfi hans í þeim efnum, sem hefir verið rækt af miklum áhuga og allmiklum fjárframlögum, meðan þessa þurfti mest með. Viljum við því mæla hið bezta með því, að hinu háa Alþingi mætti þóknast að verða við ósk hans í þessu efni, enda vitum við, að hann, atvinnulaus og þrotinn að starfskröftum, hefir þess þörf. Virðingarfyllst. Jóh. P. Jónsson. Friðrik Ólafsson. Það er kunnugt um þennan mann, að hann hefir misst heilsu og hefir orðið að hætta við lífsstarf sitt, sem gaf honum að vísu allgóða afkomu, en vegna veikinda hefir svo atvikazt, að hann er efnalaus, enda hefir hann að kunnugra manna sögn verið óspar á framlög til þarfra framkvæmda, og þó fyrst og fremst til björgunarstarfsemi í Vestmannaeyjum. Vil ég því mæla hið bezta með þessari till.hv. 4. landsk. Þá flyt ég á þskj. 746 till. um lokanámsstyrk til Jóns Gíslasonar. Það var fyrir vangá, að hann varð ekki með í till. þeirri, sem ég hefi nú þegar gert grein fyrir, en vænti, að hún nái fram að ganga, ef hinar verða samþ. Þá hefi ég á þskj. 759 borið fram till. um 500 kr. styrk til Veiði- og loðdýrafélags Íslands. Þetta er vafalaust þörf starfsemi, og er nú sagt, að Búnaðarfélag Íslands ætli að taka þetta mál að sér, en af því mun þó ekki hafa orðið enn. Þetta félag hefir nú þegar unnið gott verk, og þykir mér því sanngjarnt, að Alþingi veiti því þessa litlu viðurkenningu, a. m. k. þangað til séð verður, hvað verður úr framkvæmdum í þessu efni af hálfu Búnaðarfélagsins. Ég held, að ég hafi þá minnzt á þær brtt., sem ég hefi að flytja og geti því látið við þetta sitja að sinni.

Guðmundur Ólafsson Það eru nú svo mikil harðindi í hv. d., að ég verð að leysa hv. 6. landsk. af hólmi. En ég þarf ekki að viðhafa mörg orð frekar en vant er, það er alltaf svo lítið, sem ég bið um. Ein till. er þó á þskj. 733, sem ég er einn flm. að. Hún er við 22. gr. I. Nýr liður. Svo er nú ástatt á Blönduósi, að ríkissjóður á ekki hús yfir póst- og síma, en í 2 ár hefir verið leigt húsnæði fyrir þessar stofnanir í lítilfjörlegu steinhúsi. En núna 14. maí var samningurinn úti, en þó tókst að laga það þannig til bráðabirgða, að ekki þarf fyrst um sinn að flytja símann þaðan. Það liggur í augum uppi, að það er ekki gott að leigja húsnæði undir símann til 2 eða 3 ára, því að kostnaðurinn við tilfærsluna fer langt fram úr hófi. Það er miklu réttara, að ríkið eigi hús undir bæði póst og síma. Nú vill svo vel til, að tilboð hefir fengizt um hús vel fallið til þessa. Verðið er ekki geysihátt, og sá varnagli er þar að auki á ákvæðinu, að verðið skuli ákveðið eftir mati dómkvaddra manna. Núverandi eigandi hefir boðizt til að selja fyrir 28 þús. kr. og ef að kaupunum væri gengið, má búast við, að verðið komi endanlega til að vera heldur fyrir neðan en ofan þá upphæð, sem eigandi tilnefnir. Nú hafa símstjóri og póstafgreiðslumaður fengið úr ríkissjóði 1800 kr. á ári til greiðslu á húsaleigu, og þann beina kostnað hefir ríkissjóður auðvitað borið að öllu leyti. En ef heimilað yrði að kaupa húsið, þá mundi þessi kostnaður verða miklu minni, því að núverandi eigandi, sem hefir verzlun, hefir óskað eftir að fá sjálfur leigt húsnæði fyrir sölubúð og nokkur herbergi, sem síminn má vera án, fyrir 1000 kr. á ári. Af þessu á að vera auðséður hagnaður ríkissjóðs. 6% vextir af hinu framboðna verði, 28 þús. eru á ári rúmar 1600 kr., en 1000+1800 eru þó alltaf 2800. Þó að einhver kostnaður sé við brunabótagjald og slíkt, þá er samt ljóst, að ríkissjóður kemst ekki hjá því að hagnast á því. Auk þess vita allir, að ef flytja þarf til símann á fárra ára fresti, þá er ekki lengi að koma hvert hundraðið. Ég býst ekki við, að hv. dm. hafi neitt við þetta að athuga. Náttúrlega gerir hæstv. stj. ekkert í málinu fyrr en mat dómkvaddra manna á eigninni hefir farið fram. Það er heldur ekki víst, að stóra útborgun þurfi við kaupin, heldur verði hægt að semja um afborganir. Ég þarf þá ekki að fjölyrða frekar um þetta, því að hagurinn af því fyrir ríkið er hverjum manni auðsær. Ég er nú reyndar meðflm. að 2 öðrum brtt., en ég ætla að játa hv. meðflm. mínum það eftir að tala fyrir þeim.

Magnús Torfason Ég verð nú að hrella hv. d. með því að bera fram eina brtt. á þskj. 746 þess efnis, að til læknisbústaðarins að Laugarási í Grímsneshéraði verði veittar 1200 kr. til greiðslu vaxta af skuldum. Þetta mál er gamalt hér á þingi, allt frá því að læknisbústaður var stofnsettur að Laugarási. Þá var keyptur bústaður gamall, fúinn og feyskinn og með öllu ónýtur. Búizt var við, að hverahitinn væri nægur til upphitunar, en þegar til kom reyndist húsið gatfúið niður við allar stoðir, og hvert járn ryðbrunnið, og svo var stórmiklu fé kastað til þess að flytja kumbaldann á klökkum niður allar mýrar. Af styrknum var svo dreginn fullur þriðjungur vegna þessara „kjarakaupa“! Var sýnu betra, að kaupa nýtt efni í húsið. Auk þessa hefir mikið þurft að lappa upp á kofann hvað eftir annað, og sá kostnaður er nú orðinn nokkuð hár. Skuldir þær, er á eigninni hvíla, eru 34200 kr. Þar af eru 11000, sem hvíla á jörðinni, en afgangurinn eða 23400 á húsinu. Hv. d. hefir nú ákveðið að veita Reykhólalæknisbústað 1200 kr. upp í vaxtagreiðslur af skuldum, sem hann verður að bera, en þær eru 20000 eða um það bil. Þessar skuldir eru hærri, en ég fer samt aðeins fram á, að þessu héraði verði gert eins hátt undir höfði og veitt samskonar kjör og hv. d. hefir samþ., að Reykhólahérað eigi við að búa. Að öðru leyti hefi ég ekki meira fram að færa, nema ég man ekki betur en að athugaverð sé orðunin á till.hv.fjvn. á þskj. 433, XL, um kaup á Skálholti. Rétt á undan er till. frá hæstv. forseta um að veita heimild til húsakaupa fyrir póst og síma á Blönduósi, þar er ákveðið, að dómkvaddir menn skuli meta kaupverðið. Hvers vegna hefir fjvn., sem þó á að bera meira skynbragð á slíka hluti en hæstv. forseti, ekki orðað sína till. svona? Þá mundu allir sætta sig við hana, og ekki væri hægt að koma með neinar ágizkanir. Ég vil því leyfa mér að skjóta því að hv.fjvn., að hún beri fram skrifl. brtt. um að lagfæra þetta.

Hv. þm. getur eins vel gert það sjálfur

. Nei, ég er aðeins einn, og hv.fjvn. er nær að leiðrétta sjálf sínar eigin misfellur, og ég ætla mér alls ekki þá dul, að ég hafi við hv.fjvn., fimmfaldri í roðinu. En á þessu mundi fara betur, ef því væri breytt, og er það mín einlæg ósk, að hv.n. fari eftir skynsamlegum tillögum, hvaðan sem þær berast.

Jakob Möller Ég þarf að gera grein fyrir hinni skrifl. brtt. frá mér, sem verið var að leita afbrigða um. Á þessari till. stendur svo, að mér var á síðustu stundu afhent bréf til iðnn. d. viðvíkjandi máli, sem legið hefir fyrir fjvn., en frsm.n. mun ekki hafa gefizt tilefni til að geta um, og vil ég nú ljá mína aðstoð til þess, að þetta geti orðið og málið geti komið hér til umr. og atkvgr. Þetta bréf er svo hljóðandi : Reykjavík, 20. maí 1933. Hinn 21. apríl og 11. maí þ. á. hefi ég bréflega snúið mér til efri deildar með beiðni um 4000 kr. styrk á fjárlögum 1934 til þess að auka vélarstofn prjónaverksmiðju minnar, svo að hún geti framleitt prjónles, sem samkeppnisfært sé bæði á erlendum og innlendum markaði. Hefir það þá sérstaklega vakað fyrir mér að breyta íslenzkri ull, sem í heild sinni reynist torseljanleg, og þá sérstaklega hinar lakari tegundir, í hæfa markaðsvöru. Er sá styrkur, sem ég fer fram á, ekki nema hluti andvirði véla, sem þarf til þess að gera megi íslenzkt prjónles jafnblæfallegt og samskonar erlenda vöru, en það er öllum ljóst, að útlit vörunnar skiptir miklu máli um söluhæfi hennar. Ég get þess, að ég hefi bæði innlendan og erlendan markað fyrir slíka vöru, sé hún fallega tilhöfð og að blæ svipuð sömu erlendu vöru, og er sennilega von um, að sala á henni myndi geta aukizt bæði hér og þar. Fjárveitinganefnd efri deildar hefir ekki sinnt þessari beiðni minni, og sný ég mér því nú á elleftu stundu til háttvirtrar iðnaðarnefndar með beiðni um, að hún taki að sér málið, enda þótt í eindaga sé komið. Vegna naumleika tímans verð ég að láta mér nægja að vísa til ofangreindra bréfa minna til fjárveitinganefndar. Ég treysti mér vegna áhættunnar ekki til þess að kaupa þessi verkfæri af eigin rammleik, og neyðist ég því, ef mér ekki verður veittur þessi styrkur, til þess að taka upp samskonar vinnuhætti eins og aðrar samskonar verksmiðjur hér á landi gera, þótt mér sé það mjög um geð. Verksmiðja mín hefir hingað til verið eina prjónlesverksmiðja landsins, sem eingöngu hefir unnið úr íslenzku efni, en aðrar hafa unnið úr erlendu efni. Það efni er hvergi nærri eins blæfegrunarþurfi sem íslenzka efnið, og má, ef unnið er úr því, komast af án ofangreindra véla. Ég hefi haft fullan vilja á því, að reyna að gera óhentugt íslenzkt efni að vel seljanlegri vöru. En ef mér bregzt sú von, að hinu opinbera þyki þessi viðleitni mín nokkru skipta, verð ég auðvitað að snúa mér að erlendu efni til þess að vera samkeppnisfær. Ég treysti háttvirtri nefnd til þess að gera hið bezta í málinu. Virðingarfyllst. Bogi A. J. Þórðarson. Eins og sjá má af þessu bréfi, er hér um að ræða tilraun til að fá markað fyrir framleiðsluvöru íslenzkra bænda, sem erfitt er að fá með öðrum hætti, en bréfritarinn telur víst, að meiri markaður fáist fyrir, ef svo er unnið úr ullinni eins og í bréfinu segir. Ég hefi leyft mér að bera þessa till. fram sem nm. í iðnn., þótt mér hafi að vísu ekki gefizt tækifæri til að bera mig saman við meðnm. mína, en ég tel víst, að þeir muni vera mér sammála um það, að rétt sé, að þetta mál geti komið til afskipta d. við atkvgr., enda vænti ég þess, að hv.frsm. geri grein fyrir því, hvernig fjvn. lítur á málið, því að hún mun hafa athugað það nokkuð.

Pétur Magnússon Ég á 3 brtt. á þskj. 733, sem ég skal gera grein fyrir með nokkrum orðum. Sú fyrsta þeirra er við 14. gr. A. b., nýr liður, þess efnis, að veittar verði 1200 kr. til Síðumúlakirkjusafnaðar, vegna sérstakra fjárhagsvandræða út af kirkjubyggingu. Þessi söfnuður er einhver minnsti söfnuðurinn í landinu, telur eitthvað um 10 bæi, flesta efnalitla. Kirkja var byggð þarna 1926, og kostaði á 9. þús. kr., en svo illa vildi til, að efnið, sem hún var klædd með innan, reyndist ónothæft, svo að raki komst að því og varð að rífa það innan úr og kosta til þess miklu fé. Hinsvegar hefir þingið farið inn á þá braut að styrkja Kvennabrekkusöfnuð í Dalasýslu, sem líkt stendur á fyrir, og mælir öll sanngirni þannig með því, að þessi fátæki söfnuður verði einnig styrktur. - Ég ber fram varatill., um 1000 kr. styrk, ef 1200 kr. skyldi þykja of mikið. Önnur till. mín, XVII, fer fram á það, að Ágústi Sigurðssyni verði veittur 1200 kr. námsstyrkur. Þessi piltur er búinn að stunda nám í 4-5 ár, að því er ég ætla, og hefir hann lagt stund á norðurlandamálin. Mér er hann ókunnugur að öðru en eftir sögusögn annara, en mér er sagt, að hann sé hinn efnilegasti maður, enda hefir hann hlotið góðan vitnisburð kennara sinna. Mér er og kunnugt um það, að hann hefir fengizt nokkuð við kennslu og hlotið mikið lof sem kennari. Ágúst er sonur séra Sigurðar heitins í Lundi, sem dó fyrir 2 árum. Var séra Sigurður efnalítill maður, svo að sonur hans mun ekki hafa fjárstyrks að vænta þaðan, og getur það þannig leitt til þess, að hann verði að hætta námi, ef honum er synjað um þessa hjálp. Jafnframt er á það að líta, að ekki er ástæðulaust, að hingað komi maður með fullkomna þekkingu í norðurlandamálunum, því að full þörf mun hér á færum kennara í þessum málum. Þriðja till. mín á þessu þskj., XXXVIII, fer fram á það, að Sigurði Sigurðssyni skáldi frá Arnarholti verði veittar 800 kr. Við 2. umr. flutti ég till. um það, að þessu skáldi væri veittar 1000 kr., en sú till. var felld. Ég gerði þá grein fyrir, á hverju ég byggði þessa till., og skal ég ekki endurtaka það. Loks flyt ég skrifl. brtt. þess efnis, að Árna Skúlasyni verði veittar 500 kr. til framhaldsnáms í húsgagnasmíði. Var það hv. 1. þm. Árn., sem bað mig um að koma þessari till. á framfæri, og hefi ég fengið frá honum styrkumsókn Árna og ummæli kennara hans, sem hv.þm. geta fengið að sjá hjá mér. Árni lauk sveinsprófi hjá Jóni Halldórssyni árið 1930 með ágætiseinkunn og sigldi síðan til Kaupmannahafnar og hefir hann stundað þar framhaldsnám. Liggja fyrir vottorð frá 2 kennurum hans, sem fara um hann ákaflega lofsamlegum orðum, að hann sé ástundunarsamur, duglegur og efnilegasti smiður og prúður maður á alla lund. Hefir hann nú hug á að fullkomna sig frekar og stunda nám í Svíþjóð og jafnvel Þýzkalandi, en er þetta hinsvegar ókleift nema með styrk, og þar sem full þörf mun á því að fá hingað húsgagnasmið, færan í sinni iðn, og iðnaðarmenn hafa til þessa lítils styrks notið af opinberu fé, er ekki nema sanngjarnt í alla staði, að þessi litli styrkur verði veittur.

Halldór Steinsson Ég á hér litla brtt. á þskj. 733, XXXVI, við 17. gr. 19, þess efnis, að veittar verði 300 kr. til sjúkrasjóðs kvenfélagsins á Hellusandi. Undanfarin ár hefir þetta kvenfélag haldið uppi hjúkrunarstarfsemi á þessum stað með styrk úr ríkissjóði, og þarna hagar svo til, að nauðsynlegt er, að slíkri starfsemi sé haldið þar uppi. Er þetta stór kaupstaður, íbúarnir á fimmta hundrað, en læknislaust á staðnum, og þannig mikil þörf þar á hjúkrunarkonu, sem geti leiðbeint í sjúkdómstilfellum. Kvenfélagið er hinsvegar ekki svo statt, að það geti haldið þessari starfsemi uppi án styrks annarsstaðar frá, en styrks hefir það áður notið aðeins úr ríkissjóði, og ef hann leggst niður nú, er ekki annað sýnilegt en að starfsemin verði að hætta. Ég treysti því þess vegna, að hv. d. veiti þennan nauðsynlega styrk, til þess að halda uppi þessari nauðsynlegu starfsemi.

Jón Baldvinsson Ég gerði aðeins tvær aths. við till.hv. 6. landsk., og gerði ég báðar með vægum orðum og mjög vinsamlega, af því að mér fannst till. stefna í rétta átt og sýna einlægan vilja hjá hv.þm. til þess að bæta úr ástandinu, en hinsvegar bjóst ég við, að hv.þm. hefði ekki athugað til fulls, að þessar 10 þús. kr. á að taka af atvinnubótafénu, sem samkv. till.fjvn., er vafalaust verður samþ., verður ekki nema 300 þús. kr., og þessum 10 þús. krónum, sem ráðstafa á á þennan sérstaka hátt, fylgja aðrar 20 þús. krónur, sem er hið tvöfalda framlag sveitar- og bæjarsjóða á móti ríkissjóðsframlaginu, svo að atvinnubótastyrkurinn minnkar í raun og veru um 30 þús. kr. Var þetta fyrri aths., sem ég gerði við þessa till.hv. 6. landsk., en síðari aths. var sú, að ekki væri víst, að þessir menn hefðu fé að leggja fram á móti til þess að kosta sig á skólunum, og hv. 6. landsk. játaði þetta rétt að vera, en hafði orð á því, að aðstandendur piltanna eða sveitarfélögin gætu annazt það, án þess þó að hv.þm. skýrði þetta neitt nánar. Nú er það einu sinni svo, að þótt sveitarstj. hafi l. skv., eins og ég einmitt tók fram, rétt til að ákveða, að sveitarstyrkur veittur undir sérstökum kringumstæðum sé ekki fátækrastyrkur, og ég hefi oft séð slíkar aths. í bókum fátækran. hér., er hér engu að síður um sveitarstyrk að ræða, þótt hann hafi ekki réttindamissi í för með sér, sem ég veit, að ungum og áhugasömum mönnum fellur þungt, sem vilja áfram og ryðja sér braut í lífinu. Ég veit, að ungum mönnum þykir hart að heyra utan að sér, að þeir séu kostaðir af sveitinni, enda þótt ekkert sé við það að athuga í sjálfu sér. Þessar vinsamlegu aths. mínar tók hv. 6. landsk. sem ég talaði af mestu illgirni um till. hans,. því að hv.þm. var að tala um það, að ég hefði verið að hártoga orð hans og væri jafnvel hjartveikur út af till., og ýmislegt fleira sagði hv.þm. í þessu sambandi, og hafði ég þó farið mjög vinsamlegum orðum um till., en að vísu látið það í ljós, að hér væri verið að klípa af atvinnubótafénu, sem alls ekki má minnka, en minnkunin verður allmikil með till.hv.þm., því að ég býst við, að till.fjvn. verði samþ. Ég er sammála hv. 6. landsk. um það, að æskilegt væri, ef hægt væri að beina ungu mönnunum, sem ekkert hafa að gera, til viðfangsefna, sem gætu vakið áhuga þeirra fyrir störfum og að beina sér braut í lífinu, enda hafa margir kaupstaðarbúar mikinn áhuga fyrir búskap, sem og er eðlilegt, því að víða er skammt í sveitina, og meiri hl. Rvíkinga er t. d. barnfæddur í sveit. Og það er ekki aðeins, að með þessu sé ungu mönnunum forðað frá atvinnuleysinu, heldur er þeim einnig forðað frá því mikla böli, sem m. a. leiðir af atvinnuleysinu, að þeir leiðist til að ganga á hönd þeim öfgaflokkum, sem nú eru risnir upp í landinu og vilja rífa niður þjóðskipulagið með ofbeldi. Vil ég því styðja að þessari hugmynd hv. 6. landsk., þótt mér sé hinsvegar meinilla við að missa þetta fé af atvinnubótastyrknum 

Frsm. (Jón Jónsson) Ég gerði áður grein fyrir því, að hækkunartill. fjvn. næmu 322 þús. kr., en á móti því gerir n.till. um 130 þús. kr. hækkun á nokkrum helztu tekjuliðunum, svo að tekjuhallinn hækkar um 190 þús. kr. eftir till.n. Nú standa hinsvegar svo sakir, að fyrir liggja brtt. frá dm. upp á 900 þús. kr. rúmlega, en þar frá má að vísu draga 300 þús. kr., sem fjvn. gerir till. um til atvinnubóta, þar sem þessi upphæð felur í sér annað og hærra framlag í því skyni, svo að hækkunin verður 600 þús. kr., ef allar hækkunartill. hv.þm. verða samþ. Til viðbótar við þetta koma svo ábyrgðarheimildirnar, sem till. hafa komið fram um og nema um 1 millj. kr. Fjvn. lítur svo á, að því miður verði á þessum örðugu tímum að leggja á móti mörgu, sem æskilegt væri að koma í framkvæmd. Nú verður það að sitja fyrir öllu, að gera mönnum fært að lifa skaplega bæði til lands og sjávar. Hitt verður að bíða betri tíma. Í sambandi við þetta skal ég svo taka það fram, að þrátt fyrir það, þótt ekki verði hækkaðir útgjaldaliðir frá því, sem fjvn. leggur til, þá býst hún þó við, að einn liður í fjárl. hækki talsvert frá því, sem gert hefir verið ráð fyrir, því að frv. það um breyt. á vegal., sem var afgr. í dag frá þessari d. sem l., felur í sér talsvert aukin útgjöld fyrir ríkissjóð vegna viðhalds vega, en það hefir ekki verið venja hingað til að taka inn í fjárl. útgjöld vegna lagabreyt., sem gerðar hafa verið á því þingi. En þótt það sé ekki gert, þá verður vitanlega að haga till. sínum við fjárl. með hliðsjón af því. Ég skal svo með nokkrum orðum minnast á þær till., sem hér liggja fyrir, en ég skal játa það, að það verður sumt ekki eins ýtarlegt og vera ætti, því að aðalröksemdin móti flestum þessum fjárbeiðnum er sú, að ekki sé hægt að sinna þeim vegna þess, hve þröngt er í búi hjá ríkissjóði. Má segja um margar till., að þær skipti ekki miklu máli hver fyrir sig, en safnast þegar saman kemur. Um sitthvað hefir n. þó óbundin atkv., af því að henni þótti þar orka nokkurs tvímælis. Það er þá fyrst á þskj. 733 III, 3000 kr. til fjörefnarannsókna. N. viðurkennir, að þetta sé nauðsynlegt, þó skiptar séu skoðanir um það, að það sé svo nauðsynlegt, að sjálfsagt sé að veita styrk til þess nú. N. hefir óbundin atkv. um þennan lið og sömuleiðis um næstu 3 liði, þar sem ræðir um styrki til heilbrigðismála. Þá er sjúkrastyrkur eins manns, og er n. á móti þeirri till., þar sem d. hefir áður fellt burt slíka styrki til annara sjúklinga. Þá er lítilsháttar styrkur til Ferðafélags Ísl. N. vill ekki leggjast á móti þessu, en hyggur, að þetta sé eitt af því, sem megi bíða. Þá er hér stór liður, sem er að mörgu leyti góður og gagnlegur. Það er bygging radióvita á Reykjanesi. Þessi sorglegu slys, sem koma svo oft, gera manni erfitt að vera á móti svona hlutum. Engu að síður er þessi liður svo stór, að n. sér sér ekki fært að mæla með honum, þar sem það er ekki heldur með öllu ljóst, að svona viti hefði t. d. forðað hinu mikla slysi, sem varð nú fyrir skömmu suður hjá Grindavík. Auðvitað verður þessi viti reistur fyrr eða síðar, en vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs sér n. ekki fært að mæla með, að það sé gert að þessu sinni. Þá er önnur stór till. um framlag til öldubrjóts austur af Siglufjarðareyri. Um þessa till. eru óbundin atkv. Það hagar nokkuð sérstaklega til með þetta, því að eftir þeim gögnum, sem lágu fyrir n., þá er því ekki að neita, að þar er um það að ræða, að vernda mikil verðmæti með þessum varnargarði, m. a. verðmæti, sem tilheyra ríkinu. Svo sem kunnugt er, á ríkið þarna stóra síldarverksmiðju, og er jafnvel í ráði, að það eignist þar aðra til, og bryggjum þeim, sem þarna eru og tilheyra verksmiðjunni, er stórhætta búin, vegna þess að þar er ekkert skjól til varnar gegn sjógangi. Nú fyrir skömmu hefir ríkið orðið að kosta stórfé til að viðhalda þessum bryggjum sínum. Kunnáttumenn telja, að þessi garður mundi verða örugg vörn gegn þessum skemmdum. N. sér því ekki fært að leggja ákveðið á móti þessari fjárveitingu. Þá er lítill liður til eins safnaðar. N. getur ekki mælt með þessari till. Að vísu er svipuð till. í fjárl. nú, en n. telur mjög varhugavert að ganga lengra á þeirri leið, því að kunnugt er, að ýmsar kirkjur eru mjög illa staddar. Þetta mundi því leiða af sér margar aðrar slíkar beiðnir, og sér n. sér því ekki annað fært en að leggja á móti þessari till. Þá kemur geysileg runa af námsstyrkjum, bæði á þessu þskj. og einhverjum fleirum. N. talaði ýtarlega um þetta við 2. umr. og sér alls ekki fært að leggja til, að þessir námsstyrkir verði samþ. Vitanlega mælir margt með sumum þessum till., en n. treystir sér ekki til að gera þar upp á milli. D. hefir viðurkennt, að það væri heppileg stefna, sem n. vildi taka upp og getið var um við 2. umr., og hefir n. nú borið fram till. um að hækka heildarliðinn um 8 þús. kr. Vil ég þá láta þess getið um leið, að n. ætlast til þess, að í þetta sinn muni menntamálaráðið sérstaklega taka til greina þá menn, sem komu inn í fjárl. í Nd., og þá menn, sem hafa verið bornir fram hér bæði við 2. umr. og þessa umr.N. ætlast til, að menntamálaráðið láti þessa menn sitja fyrir öðrum nýrri umsóknum. N. vill taka það fram, að hún lítur svo á, að af þessum styrk eigi engu siður að veita til lokanáms heldur en annars náms, sem nauðsynlegt þykir. N. vonast eftir, að með þessari yfirlýsingu, sem vitanlega gildir ekki sem framtíðarákvörðun, heldur aðeins fyrir þetta eina ár, meðan verið er að koma þessari breyt. á, sem n. telur æskilega, svo að ekki sé hlaupið til þingsins með þessar sérstöku styrkbeiðnir, þá sé þessum námsmönnum tryggt, að menntamálaráðið veiti þeim sérstaklega þennan styrk. Þá er hér beiðni um styrk til handa Iðnsambandinu. Liðurinn um styrk til verklegs náms erlendis var felldur úr við 2. umr., svo að n. sér ekki ástæðu til að samþ. þetta nú og gerir ekki ráð fyrir, að d. hafi snúizt svo hugur, að hún vilji nú taka þennan lið aftur inn í fjárl. N. hefir ekki heldur treyst sér til að mæla með till. um styrk til Landssambandsins. Þá er hér styrkbeiðni fyrir verzlunarskólann. Það hefir verið svo að undanförnu, að hér hafa verið 2 verzlunarskólar, og hefir styrkur til þeirra verið látinn haldast í hendur til að gera ekki þar upp á milli. Þessi skóli er fyrst og fremst sóttur af mönnum, sem eiga heima í bænum og hafa þannig góða aðstöðu, þar sem þeir geta dvalið heima hjá sér, þegar þeir stunda námið. N. sér ekki fært að þessu sinni að mæla með þessari styrkhækkun til skólans. Þá er hér utanfararstyrkur til kennara. Þar sem hann hefir verið tekinn út af fjárl., vill n. ekki fara að taka hann upp á ný. Sama er að segja um styrkhækkunina til sundlaugabygginga. N. finnst nú eins og við 2. umr., að eins og fjárhagurinn er nú, sé 5000 kr. sæmilega hár styrkur og leggur því eindregið á móti frekari hækkun. Þá koma nokkrir smástyrkir, sem talað var um við 2. umr. og n. vill ekki mæla með. Þá er styrkurinn til Leikfélagsins, sem n. vill ekki mæla með, með því að ekki verður heldur séð, að það hafi nú með höndum nein viðurkennd merkileg stykki á boðstólum, svo að það hvetur ekki til að hækka styrkinn úr því, sem hann er nú. Þá er styrkbeiðni til konu í Frakklandi, sem n. sér ekki, að ástæða sé til að veita, með því að henni er ekki kunnugt þar um neina sérstaka verðleika. Þá kemur hin stóra till.hv. 2. landsk. til atvinnubóta. N. getur ekki fallizt á, að nauðsyn beri til að veita svona mikið fé til þess, með því að hún verður að vona, að atvinnuleysi muni heldur minnka en aukast, þar sem nú lítur heldur blómlegar út, a. m. k. að því er sjávarútveginn snertir, og hinsvegar þykist hún hafa gert þar allríflega úrlausn með því að leggja til, að veittar séu 300 þús. kr. í þessu skyni. Hv. þm. leggur það líka til, að bæjar- og sveitarfélög leggi ekki meira fram en jafnmikið og ríkissjóður. Nú er það fyrst og fremst hlutverk sveitar- eða bæjarfélaga að sjá fyrir þessum atvinnuleysingjum, en ríkið á aðeins að styrkja þau til þess. N. getur því ekki fallizt á að lækka framlagið, sem á að koma á móti styrknum úr ríkissjóði. N. þykir rétt að taka það sérstaklega fram, að hún lítur svo á, að stj. geti áskilið, að framlagi ríkissjóðs sé að nokkru eða öllu leyti varið til þeirra framkvæmda, sem ríkið verður að annast á þeim stað, þar sem atvinnubæturnar eru veittar. Það virðist sjálfsagt að haga vinnunni þannig, að fyrir utan það, að hún er veitt sem atvinnubót, þá hafi ríkið eitthvert gagn af því, sem framkvæmt er. Þá er hér till. um styrk til Skógræktarfélags Ísl. N. er nokkuð skipt um þetta, svo að um till. eru óbundin atkv. Það væri æskilegt, að stj. tæki þessi skógræktarmál til frekari athugunar fyrir næsta þing til að koma betra skipulagi á þetta. Nú hefir skógræktarfélagið ráðið til sín mann, sem er mjög efnilegur og hefir lagt mikla stund á þessa grein. Þess vegna er illt að geta ekki notað krafta hans betur en horfur eru á nú. XXXIV. till. er um styrk til náms í vatnalíffræði. Því verður ekki neitað, að það væri gott og blessað að fá mann, sem væri sérfræðingur í þessari grein. N. leggur ekki mikla áherzlu á þennan lið, en meiri hl. er á móti honum. Þá er farið hér fram á styrk handa Pétri Sigurðssyni. Um þetta hefir n. óbundin atkv., og sama er að segja um styrkinn til sjúkrasjóðsins á Hellissandi og sömuleiðis um eftirlaunin til einnar prestsekkju, sem till. er um á þessu sama þskj. Þá er till. um einskonar eftirlaun til Sigurðar Sigurðssonar skálds. N. hefir óbundin atkv. um þennan lið. Þessi styrkur mætti þá helzt skoðast sem verðlaun fyrir hans mikla starf að björgunarmálunum hér á landi. Þá er hér á sama þskj. heimildarákvæði fyrir stj. að kaupa hús fyrir póst og síma á Blönduósi. Um þetta hefir n. óbundin atkv. Þá leggur hv. 2. landsk. til að veita stj. heimild til að leggja fram úr ríkissjóði allt að 10 þús. kr. til útgáfu kennslubóka. N. var ekki kunnugt um, að sérstakur skortur væri á kennslubókum, og telur því, að þetta megi bíða og leggur því á móti till. eins og nú standa sakir. Þá er lagt til að greiða Jóni Guðmundssyni, eiganda gistihússins Valhallar, þær 5 þús. kr., sem heimilað er í fjárl. 1933, 22. gr., að greiða honum af fé því, sem inn kemur vegna alþ.hátíðarinnar. Um þetta eru óbundin atkv., og líta menn allmisjafnt á þetta. Sumir líta svo á, að Jón Guðmundsson hafi haft hagnað af hátíðinni og þess vegna ekki bein ástæða til að samþ. þessa till. Þá er hér till. um að veita Jóni Þorleifssyni málara allt að 10 þús. kr. lán til að koma sér upp vinnustofu. Um þetta hefir n. óbundin atkv. Þá er hér næst till. um lækkun á framlagi eða styrk til hleðslustöðva fyrir útvarpsnotendur, sem ég held, að sé næstum eina sparnaðartill. á þessu þskj. Meiri hl. n. mælir með, að hún verði samþ. N. mælir með till. um ábyrgð á láni fyrir Vestmannaeyjakaupstað til að stækka þar raforkuveituna. Þá er hér till. um ábyrgð fyrir allt að 300 þús. kr. láni fyrir þjóðleikhúsið. N. sér ekki fært að mæla með, að slík till. verði samþ. nú, og má gera ráð fyrir, að svo kunni að fara, þó að hagnaður eigi að verða mikill af þessu, þá verði hann nú ekki mikill eins og sakir standa nú á tímum. Þá er hér till. um ábyrgð fyrir láni til byggingar á öldubrjót á Siglufirði. N. gerir ráð fyrir, að afstaða til þessarar till. fari eftir því, hvernig menn snúast við till. um ríkisstyrk til þessara framkvæmda, sem ég minntist á áðan. Þá er ábyrgð á láni til að reka tunnuverksmiðju Siglufjarðar. Þessari verksmiðju var í fyrra veittur styrkur upp í stofnkostnað. N. sér ekki fært að mæla með, að ríkið taki neina ábyrgð á slíkum rekstri, þar sem það hefir enga íhlutun um það. N. veit ekki heldur, hversu trúlega er um þetta séð og leggur því á móti till. Þá eru brtt. á þskj. 746, og er þar fyrst till. um styrk til læknishéraðs. N. kemur ekki á óvart, þó að svona till. komi fram, eftir því sem fram kom við 2. umr. Þá voru slíkar till. felldar, og vonar n., að d. sé þar sama sinnis um og leggur á móti till.N. sér ekkert frekari ástæðu til að veita þennan styrk, þó að hv. 2. þm. Árn. lýsti því greinilega, að einhver kjarakaup hefði verið gerð á þessu húsi, sem ríkið átti þarna. Þá er á sama þskj. smátill. frá hv. 2. þm. S.-M., um 1000 kr. framlag til bryggjugerða. N. hefir fengið upplýsingar um, að mikil þörf sé fyrir að fá bryggju í þessu kauptúni, sem hér er um að ræða, og hefir því óbundin atkv. um þessa till. Þá er till. um einn námsstyrk, og er um hann það sama að segja og aðra námsstyrki. Þá er hér till. frá hv. 2. landsk., að veita 1500 kr. styrk til útgáfu íslenzk-þýzkrar orðabókar. Meiri hl. n. er á móti þessari till., en ég er dálítið hikandi við það, því að leitt er, ef nauðsynjaverk, sem byrjað er á, þarf að eyðileggjast vegna fjárskorts. Þá er hér till. um heimild til að styrkja bændur vegna óviðunandi verðlags á afurðum þeirra. Ég hefi áður minnzt á þessa till. og hefir n. óbundin atkv. um hana. Þá er á þskj. 751 stór till. frá hv. 1. þm. Reykv., sem gerir sér mjög annt um námsstyrki. Það sýnist helzt, að honum þyki aldrei nóg borið þar i. Fyrst leggur hann til, að styrkurinn verði hækkaður úr 16000 upp í 20000, eða gera meira en að tvöfalda þann styrk, sem nú er í fjárl. En honum þykir það ekki nóg, hann vili fastbinda þennan styrk við vissa menn, þá, sem fellt var við 2. umr. að styrkja. Ég vona, að hv.þdm. sjái, að það er ekkert samræmi í því að samþ. þessa till. nú, þar sem hún felldi styrk til þessara manna við 2. umr. Því að hvaða munur er á því að veita hverjum þessara manna styrk út af fyrir sig, eða hækka heildarstyrkinn og binda hann svo við þessa menn? N. leggur á móti till. Hún þykist líka hafa gert úrlausn, þar sem hún hefir lagt til, að þessi styrkur verði tvöfaldaður og hefir gert grein fyrir, hvernig hún vill, að honum sé úthlutað. Þá er styrkurinn til Veiði- og loðdýrafélagsins. Svo er ætlazt til, að Búnaðarfél. hafi þau mál með höndum og leggur því fjvn. á móti brtt. Ég býst nú við, að sumum hv.þdm. þyki þetta kaldar kveðjur frá fjvn. En á slíkum tímum sem þessum verður að láta fleira ógert en gott þykir. Þótt brtt. séu flestar lágar, verður heildarupphæðin mikil.

Jakob Möller Ég býst við, að ég geti gengið til samninga við hv.frsm. um brtt. mínar út af námsstyrkjunum. Hann fann það að brtt. minni, að með henni væri námsstyrkjunum ráðstafað fyrirfram til ákveðinna manna. En ég vil mega skilja orð hans svo, að fjvn. hafi fallizt á, að þeir menn, sem komnir voru inn í fjárl., verði látnir sitja fyrir að þessu sinni  Út frá því, sem hv.frsm. sagði, að verzlunarskólinn væri aðallega fyrir Rvík, vil ég taka það fram, að þótt flestir nemendurnir séu þaðan, eru jafnan fleiri og færri úr öllum héruðum landsins í skólanum.

Frsm. (Jón Jónsson) Það er rétt skilið hjá hv. 1. þm. Reykv., að fjvn. ætlast til, að þeir, sem komnir voru inn í fjárlög, haldi styrkjum sínum að þessu sinni. Þótt ekki væri ósanngjarnt, að verzlunarskólinn fengi meiri styrk, þá valda erfiðir tímar því, að hér verður að spara sem annarsstaðar, og auk þess virðist standa Rvík nærri að styðja hann, þar sem Reykvíkingar eiga manna hægast með að sækja skólann og gera það líka.

Jóhann Jósefsson Ég lét það í ljós í upphafi, að ég teldi þá breyt., sem hér er farið fram á að gera á sóttvörnunum, allvafasama að því er snertir breyt. á skipa skoðuninni, sérstaklega þó fyrir þær hafnir, sem mest aðstreymi er að af útlendum skipum. Í grg. frv. er því hinsvegar haldið fram, að þetta nýja fyrirkomulag, sem í frv. felst, sé jafngott og betra, af því að það sé í flestum tilfellum óþarft að senda lækni út í skipin, og kann þetta rétt að vera í sumum tilfellum. Eftir því sem ég hefi athugað þetta mál betur, hefir mér þó orðið það ljósara og ljósara, að hentugast er að halda því fyrirkomulagi, sem er, að því er snertir læknisskoðun á aðkomuskipum, sérstaklega þó fyrir Vestmannaeyjar og Rvík. Samkv. gildandi 1., nr. 31 frá 1923, er þeirri reglu fylgt í þessum efnum, að læknisskoðun er framkvæmd áður en farþegar fara í land, og hefi ég áður sýnt fram á það, að heppilegast er, að læknir fari út í hvert skip, og þeir, sem þessar ferðir kosta, þurfa ekki að kvarta undan þessu fyrirkomulagi, því að í því tilfelli, að læknis þurfi með, sparar þetta aðra ferðina, eins og ég benti á. Aðalatriðið í þessu máli er þó það, að því verður ekki réttilega haldið fram, að nægileg trygging sé fólgin í athugun heilbrigðisástands skips, ef framkvæmd er af ólærðum manni, heldur sé þetta að sjálfsögðu gert af lækni. Þetta er aðalatriðið í mínum augum, að það sé tryggt, að á helztu höfnunum sé þessi skoðun framkvæmd af kunnáttumönnum. Því hefir að vísu verið borið við, að svo geti staðið á, að ekki náist til héraðslæknis á stundinni, svo að skip verði að bíða þess, að til hans náist, og má þetta rétt vera, en að því er snertir bæði Rvík og Vestmannaeyjar, er það víst, að hægt er að ná til héraðslæknis strax að kalla, og orkar það þannig ekki tvímælis, að þetta fyrirkomulag er öruggara bæði hér og í Vestmannaeyjum, og auk þess hagkvæmara að ýmsu leyti. Í Ed., kom og fram till. í þessa átt, að undanskilja þessar hafnir, þannig að um þær gildi áfram ákvæði 1. nr. 31 frá 1923, um læknisskoðun aðkomuskipa, en þessi till. féll með eins atkv. mun, og þar sem telja má álitamál, hvort þm. hér muni ekki geta fallizt á að setja slíkt ákvæði inn í frv., hefi ég leyft mér að bera hér fram till. í þá átt. Þá er og rétt að geta þess, þótt það sé að vísu aukaatriði, að báðir læknarnir á þessum stöðum verða fyrir verulegum tekjumissi, ef ákvæði frv. í þessu efni haldast óbreytt, og finnst mér sem það atriði beri líka að taka til greina, auk þess sem ég lít svo á, að því verði ekki á móti mælt, að sjálfsagt sé að fela Sóttvarnarskoðunina fagmönnum á þessum höfnum, sem flest skip sigla á erlendis frá allra hafna hér á landi.

Vilmundur Jónsson Það má deila um það, hvort heldur eigi að hafa gamla fyrirkomulagið á sóttvarnaeftirlitinu eða hið nýja, sem hér er stungið upp á, en um hitt er varla hægt að deila, að fyrirkomulagið eigi að vera eitt og hið sama um land allt. Að halda eigi gamla fyrirkomulaginu á 2 höfnum, en hafa það nýja alstaðar annarsstaðar á landinu, er fjarstæða ein, sem auðveldlega gæti leitt af sér hættulegan misskilning í mörgum tilfellum. Hvernig eiga skipstjórar að átta sig á því, að önnur sóttvarnarl. gildi á Patreksfirði en í Vestmannaeyjum, eða að hér í Rvík gildi önnur l. í þessum efnum en í Hafnarfirði? Ef betri trygging þykir í gamla fyrirkomulaginu, er auðvitað rétt að breyta frv. í það horf. Nú hefir þingið þegar tekið afstöðu til málsins, bæði hér og í hv.Ed., og fallizt á, að upp skuli taka hið nýja fyrirkomulag á skipaskoðuninni. Því er aðeins ósvarað af hálfu þessarar hv. deildar, sem stungið var upp á í hv.Ed., en fellt þar, hvort eftir atvikum eigi að leyfa, að önnur sóttvarnarl. gildi að þessu leyti fyrir Rvík og Vestmannaeyjar en alstaðar annarsstaðar á landinu. Nú er þetta vitanlega flutt af umhyggju fyrir hagsmunum lækna, en svo mikil fjarstæða sem það er í sóttvarnarlegu tilliti, er það hálfu meiri fjarstæða, ef bera á hag læknanna yfirleitt fyrir brjósti, eins og hv.þm. Vestm. ætti að vera áhugamál, ef hann vill vera sjálfum sér samkvæmur. Þetta starf er vel borgað víðar en í Vestmannaeyjum og hér í Rvík, svo sem í Hafnarfirði, Patreksfirði, Ísafirði, Akureyri, Seyðisfirði, og þó einkum á Siglufirði. Og það er ekki nóg að taka eigi mikið af skipavitjununum af læknunum á þessum stöðum, og allar hinar auðveldustu þeirra, heldur á líka að borga þeim helmingi minna fyrir sínar fáu en vandlegu skoðanir, hverjum um sig, en borga á læknunum hér og í Vestmannaeyjum fyrir skoðun, sem í flestum tilfellum er ekki í öðru fólgin en því, að heilsa skipstjóranum og kveðja hann. Þá er það að athuga við form þessarar till., að með henni er, svo langt sem hún nær, gerð gerbreyting á því, hver fer með úrskurðarvaldið í sóttvarnarmálum, frá því, sem er í frv. Samkv. frv. eru bæjarfógetar, sýslumenn eða umboðsmenn þeirra (í Rvík þó tollstjóri) sjálfkjörnir form. sóttvarnan. og jafnframt sóttgæzlumenn. Héraðslæknar eru sömuleiðis sjálfkjörnir í sóttvarnarn. Það er héraðslæknirinn, sem framkvæmir eftirlitið, hann er hinn sérfróði ráðunautur, en hann gefur hinsvegar ekki heilbrigðisvottorðið, heldur sóttgæzlumaður. Sóttgæzlum. „kontrólerar“ lækninn, og þeir raunar hvor annan. Í því er mikil trygging fólgin, sem er nauðsynleg, þegar um eitthvað alvarlegt er að ræða. Samkv. brtt. verða læknarnir í Rvík og Vestmannaeyjum jafnframt sóttgæzlumenn og eiga að „kontrólera“ sjálfa sig. Getur þetta að vísu vel blessazt, ef góðir menn eiga í hlut, en ef þeir væru kærulausir menn, gæti maður jafnvel átt á hættu, að þeir gæfu út heilbrigðisvottorð e. t. v. án þess að hafa farið um borð í skipið. Auk þess er á það að líta, að þegar skip lætur úr höfn, þarf það að taka skjöl sín hjá hlutaðeigandi yfirvaldi, svo að því er mjög hentugt og ómakslaust að taka um leið sóttgæzluskírteini það, sem frv. gerir ráð fyrir í 25. gr., að sóttgæzlum. láti í té. Ef héraðslæknirinn er sóttgæzlum., þarf þá að leita hann uppi bæði við komu og burtför. Játaði flm. þessarar brtt. í hv.Ed. fyrir mér, að þetta væri athugavert, og þyrfti lagfæringar við. Því hefir verið haldið fram, að af hinu nýja fyrirkomulagi leiddi, að tvisvar yrði að jafnaði að fara til eftirlits út í aðkomuskip, og kæmi það sér einkum illa í Vestmannaeyjum. En það væri engin breyting frá því, sem nú tíðkast. Þegar skip kemur á höfn, hvort sem það er í Vestmannaeyjum eða annarsstaðar, vita menn sjaldnast, hvort það hefir áður komið við á hérlendri höfn eða ekki. Hafnsögumaður fer því út að skipinu, leitar sér upplýsinga, og sækir síðan lækni, ef skipið hefir ekki komið á íslenzka höfn áður. Skv. ákvæðum frv. fylgir sóttgæzlum. hafnsögum., og ein eftirlitsferð er nægjanleg í flestum tilfellum. Því hefir og verið mótmælt, að fyrirkomulag það, sem nú tíðkast, leiði tafir af sér fyrir skip í Vestmannaeyjum eða Rvík. Mér er kunnugt um, að af því hefir oft leitt miklar tafir fyrir skipin í Rvík, þótt læknirinn hafi orð fyrir að vera bæði samvizkusamur og ósérhlífinn. Tollverðirnir hafa sagt mér, að skip, sem koma að nóttu til, verði að öllum jafnaði að bíða þangað til kl. 8 að morgni. Það kemur og fyrir, að héraðslæknirinn er ekki heima, og getur þá orðið leit að lækni, sem gegna á fyrir hann. Hinsvegar eru tollverðirnir alltaf viðstaddir. Þeir eru við alla nóttina, og væri hið venjulega eftirlit falið þeim, þyrfti skipið ekki að tefjast neitt, nema í þeim fáu tilfellum, er sérstök ástæða þætti til læknisskoðunar. Sannleikurinn er sá, að þetta mál mætir mótspyrnu af þeirri ástæðu einni, að læknar óttast að missa nokkurs í af tekjum sínum við breytingarnar, sem í frv. felst. Sá tekjumissir er þó yfirleitt ekki svo mikill, að ég telji ástæðu til að vorkenna þeim hann. Læknirinn í Vestmannaeyjum gerir mikið úr sínum tekjumissi, en þar stendur svo á, að flest skip koma þangað beinlínis í lækniserindum og út í þau skip fer hann eftir sem áður og hefir miklar tekjur af. Hinsvegar stendur sérstaklega á um héraðslækninn í Rvík. Þangað koma skip í margvíslegri erindum. Laun hans eru tiltölulega lág, með því að „praksis“ hans er takmörkuð og miðuð við það, að hann hafi tekjur af skipaeftirliti, sem ekki á sér stað annarsstaðar. En hæstv.dómsmrh. hefir nú lýst yfir því, að hann muni bæta embætti hans, svo að hann missi ekki verulega í, þótt frv. verði að lögum. Með því að brtt. er borin fram af umhyggju fyrir þessum tveimur læknum, en ekki fyrir sóttvörnum, og hagur læknanna er ekki í neinni sérstakri hættu, vona ég, að hv. deild glæpist ekki á henni.

Jóhann Jósefsson Hv. þm. Ísaf. vildi gera það að höfuðatriði hjá mér, að læknar missi ekki tekjur við breytinguna. Ég tók það fram, að þetta væri ekkert aðalatriði fyrir mér, þótt mér fyndist það skipta töluverðu máli. Það kemur fram hér sem víðar, að hv.þm. Ísaf. lætur sér ekkert sérlega annt um fjárhagslegan hag stéttarbræðra sinna (sbr. nýju gjaldskrána). Ég hefi, þótt leikmaður sé, talsvert mikla reynslu í því að taka á móti skipum. Sú reynsla bendir í þá átt, að ákvæði frv. dragi úr örygginu, og því vil ég ekki láta skemma þau nauðsynlegu fyrirmæli um læknisskoðun, sem eru í núgildandi lögum. Till. mín féll með eins atkvæðis mun við 2. umr., og það sýnir, að deildin stendur nálægt þessari skoðun. Vera má, að eftir nýju gjaldskránni verði læknisskoðun skipunum ódýrari en áður. Nú minnir mig, að læknirinn í Vestmannaeyjum fái 12 kr. fyrir að fara um borð í skip, og það lýsir lítilli þekkingu á staðháttum í Vestmannaeyjum að telja þetta of mikið gjald, þegar lítið er á það vos og þær hættur, sem slíkum ferðalögum fylgir. Hv. þm. spurði, hvernig skipstjórar ættu að vita, að sitt fyrirkomulagið væri notað á hverjum stað. Ef þetta er í lögum og skipstjórarnir þekkja þau, virðist málið liggja ljóst fyrir. Skipstjóra ætti ekki að vera vorkunn að þekkja þessi ákvæði. Hv. þm. sagði ennfremur, að það kæmi fyrir, að héraðslæknirinn í Rvík væri ekki heima. En þó slíkt komi fyrir, veit ég ekki betur en að hann fái jafnan mann til að „vikarera“ fyrir sig, svo að þetta er hreint enginn stuðningur fyrir hv.þm. Ísaf. Hv. þm. segir, að Vestmannaeyjalæknirinn fari um borð eftir sem áður og missi því lítið af tekjum. En ef frv. verður að lögum, fer hann ekki um borð, nema hann sé sóttur. Þar er því mikill munur á. Það er ljóst, hvað á milli ber. Hv. þm. Ísaf. telur eftirlit tollvarða og lögregluþjóna öruggt og vill ekki, að aðrar reglur gildi um Hafnarfjörð og Rvík en aðrar hafnir. Ég tel lækniseftirlitið öruggara og vil a. m. k. undanskilja þessa tvo staði. Sóttgæzlan er greidd af skipunum sjálfum, svo að hér er ekki um sparnað á ríkisfé að ræða.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Mér skilst, að hér séu einkum tvö atriði, sem máli skipta. Hið fyrra er, hvort nægar varnir séu í því, að ólæknisfróðir menn framkvæmi skoðunina, og hið síðara, hvort læknar missi um of af tekjum sínum við breytinguna. Stjórnin hefir farið eftir till. landlæknis í þessu máli, enda hafa læknar eigi mótmælt fyrirkomulagsbreytingunni. Um verulegan tekjumissi er ekki að ræða, nema hjá héraðslækninum í Rvík. En bæði ég og landlæknir hafa lýst yfir, að honum yrði bættur sá missir, enda myndi ég ekki vilja verða til að setja fram lög, er gerðu nokkrum rangt til. Ég mun því greiða atkv. á móti brtt.

Vilmundur Jónsson Mér þykir það koma í skakkan stað niður að bregða mér um, að hin nýja gjaldskrá, sem ég hefi samið fyrir héraðslækna, sé hörð í garð þeirra. Ég veit ekki betur en að hún hækki ákvæði gömlu gjaldskrárinnar þrefalt, fjórfalt og jafnvel meira en það. Samkv. henni eiga læknar m. ö. o. að fá þrisvar til fjórum sinnum meira fyrir störf sín en þeim var áskilið eftir gömlu gjaldskránni. Ákvæði þessa frv. eru ekki heldur hörð í garð læknanna. Fyrir skoðun skipa undir 60 smálestum er gjaldið 4 kr. og hækkar svo upp í 6 og 10 kr., eftir stærð skipanna. Þetta er að vísu lægra en ákveðið er í 1. frá 1923, en samkv. frv. á einnig að greiða þeim fyrir ferðirnar út í skipin samkv. gjaldskrá héraðslækna. Fá þeir því yfirleitt varla miklu minna fyrir hverja eftirlitsferð en áður, og stundum jafnvel meira. Mönnum er e. t. v. ekki ljós munurinn á heilbrigðisvottorði og sóttgæzluskírteini. Um heilbrigðisvottorð eru óbreytt ákvæði í frv. frá því, sem er í gildandi lögum. Sóttgæzluskírteini er allt annað. Það eru upplýsingar um heilsufar á hafnarstaðnum, sem skipstjórinn á að sýna, er hann kemur til annars lands. Það fær hann hjá sóttgæzlum. og er þá einkar heppilegt, að hann sé sá embættismaður, sem hann þarf að sækja skipsskjöl til hvort sem er. Hv. þm. Vestm. sagði, að héraðslæknirinn í Rvík hefði staðgöngumann, er hann væri fjarverandi. Þetta er rétt, en þó er það ekki einhlítt, því að sá staðgöngumaður getur verið í lækningaerindum úti í bæ, þegar skip koma í höfn, og eru því meiri líkur til, að hann sé önnum kafinn, er hann á að gegna tvöföldum störfum. Reynslan hefir sýnt, að gamla fyrirkomulagið hefir orðið skipunum óhagkvæmt án þess að vera megnugt að auka öryggi sóttvarnanna. Og það er ekki annað en fjarstæða að ætla að fara að spilla frv., sem ég ætla, að sé nú sæmilega úr garði gert, með því að fella inn í það ákvæði um, að sín sóttvarnarlögin gildi á hverjum stað. Enginn myndi „respektera“ slíka löggjöf, sem ekki væri von, því að í henni væri ekki heil brú.

Jóhann Jósefsson Það voru leidd rök að því í Ed., að hér er ekki um neitt ósamræmi að ræða. Rvík og Vestmannaeyjar eru þeir staðir, sem langsamlega flest skip hafa viðkomur á. Hafnarfjörður er t. d. ekki hálfdrættingur á við Vestmannaeyjar. Ég ætla, að ég sé eins kunnugur skipakomum og hv.þm. Ísaf., þótt ég sé ekki læknislærður. Út af þeim ummælum hæstv. dómssmrh., að aðeins einn læknir tapaði verulega við þessa lagasetningu, vil ég lesa skeyti, sem allshn. hefir borizt frá héraðslækninum í Vestmannaeyjum: „Vegna frv. til 1. um varnir gegn því, að næmir sjúkdómar berist til landsins, sem afnemur fastar sóttvarnarferðir héraðslækna, óskast aðstaða mín og tekjurýrnun athuguð af nefndinni. Tekjur síðasta ár tæpar 5 þús. kr. fyrir utan praksis, sum árin meira, sum minna síðan mér var veitt embættið. Héraðslæknir“. Í samtali við skrifstofu Alþingis upplýsti héraðslæknirinn, að skipatekjur sínar næmu 5000 kr. árlega. Enda veit ég, að það er almennt álit manna í Eyjum, að héraðslæknirinn hafi mikinn hluta af tekjum sínum fyrir læknisskoðun á skipum. Ef þetta er ekki veruleg tekjuskerðing, hljóta tekjur lækna yfirleitt að vera hærri en ég hefi ætlað. Ég ætla, að hæstv.dómsmrh. hafi ekki verið þessir málavextir kunnir, er hann flutti ræðu sína áðan.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er rétt hjá hv.þm. Vestm., að mér koma þessar upplýsingar hans nokkuð á óvart. Ég man ekki betur en að hv.þm. segði í umr. um þetta mál áður, að læknirinn myndi oftast fara út í skipin, enda þótt þetta frv. yrði að lögum. En verði einhverjum gerður fjárhagslegur óréttur með lögunum, tel ég skylt að bæta það. Ég tel nú víst, að læknirinn í Vestmannaeyjum haldi sinni praksis eftir sem áður í skipunum, þó aðrir annist skoðunina. Mér þykir líklegt, að héraðslæknirinn sitji fyrir því starfi.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Það mun hafa verið í umr. um þetta mál, að hæstv.forsrh. gat þess, að hann sæi ekki neitt samband milli stjórnarskrármáls og skattamála. Hirti ég ekki að svara þessu þá, og vildi gjarnan geyma það þar til séð yrði, hvort samkomulag fengist annarsvegar milli hans og Sjálfstfl. og hinsvegar Framsfl. um frv. til stjórnskipunarlaga, sem nú liggur fyrir þinginu. En nú hefir þetta mál verið sett á dagskrá til 3. umr. áður séð verður, hvor á að láta í minni pokann. Sambandið milli stjórnskipulags og skattamála er tvennskonar. Annarsvegar það, sem alltaf og alstaðar hefir verið þar, sem baráttan hefir staðið milli einræðis, hvort sem það er persónulegt einræði eða grímubúið sem minni hluta vald, og lýðræðis. Hin ástæðan er, þegar taka þarf tillit til þess, hvernig ástatt er um þingskipun, þegar baráttuna fyrir þessu skal heyja. Ég ætla fyrst að gera grein fyrir fyrra atriðinu. Krafan um lýðræðið er í sinni upphaflegu mynd krafa borgaranna í landinu um að mega sjálfir ráða því, hvaða gjöld eru á þá lögð. Ég skal minna hæstv.forsrh. á eitt sögulegt dæmi. Þingræði Englendinga spratt upp af baráttu þeirri, sem gjaldendur ríkisins þurftu að heyja til þess að öðlast vald til að ráða skattaálagningum, í stað þess að það vald lægi allt í höndum konungs eða fámenns lénsaðals, svo sem þar tíðkaðist eins og í fjölda mörgum öðrum löndum. Það þarf ekki annað en að minna hann á alla þessa baráttu til að gera honum skiljanlegt, að hjá Englendingum hefir verið óaðskiljanlegt samband milli skattamálanna og kröfunnar um það, að stjórnarskipun landsins væri hagað þannig að því er snertir kosningar og skipun þingsins, að þetta vald væri í raun og veru í hendi landsmanna sjálfra, alls þess almennings, sem kýs neðri málstofu parlamentsins. Alveg það sama hefir verið uppi í öðrum löndum. Þarf þar ekki að minna á annað en það, hvernig stjórnarbyltingin mikla í Frakklandi komst af stað. Ástæðan var sú, að konungurinn, sem eftir landslögum hafði óvenju mikið vald, var þó nokkrum takmörkum bundinn frá gömlum dögum að því er snerti vald til þess að leggja skatta á landsmenn. Það var búið að fara allar hugsanlegar krókaleiðir til að komast framhjá þessum gömlu lögum um þennan rétt landsmanna. Þó kom svo, að konungur gat ekki komizt hjá að kalla saman þjóðarsamkomu, sem verið hafði til á pappírnum, en ekki kvödd til fundar því nær 2 aldir. Það, sem svo var barizt um á þessari samkomu, var fyrst og fremst það, hvort atkvgr. á þessari samkomu yrði þannig hagað, að meiri hlutinn réði, eða hvort henni skyldi hagað á annan veg. Upp úr þessari baráttu fulltrúa þjóðarinnar fyrir að varðveita skattaálagningarvaldið, sem þjóðin hafði ofurlítið brot af, spruttu svo allir viðburðir frönsku stjórnarbyltingarinnar. Ég hirði ekki að nefna fleiri dæmi upp á þetta. Það er svo kunnugt t. d. á Norðurlöndum, að baráttan fyrir lýðræði og almennum kosningarrétti hefir þar fyrst og fremst fylgt sjálfsákvörðunarrétti þjóðanna um það, hvernig á þær væru lögð gjöld til opinberra þarfa. Baráttan gegn einveldi eða gegn minni hlutanum, til þess að fá þetta vald í sínar hendur, á þess vegna sögulegar rætur, og það er því í algerðu samræmi við söguna, að tvö síðustu árin hefur haldizt í hendur baráttan fyrir jöfnum kosningarrétti og að meiri hlutinn ráði, þegar ágreiningur verður, og hinsvegar baráttan í skattamálum, því að þetta er fyrst og fremst barátta fyrir því, að þjóðin fái sjálf að ráða fjármálum sínum. Sem stendur verður ekki talið, að þjóðin ráði þeim sjálf frekar en öðrum málum, meðan svo er ástatt með kosningarrétt, að réttur manna til afskipta af þjóðmálum er næstum eins misjafn og var í mörgum Evrópulöndum á miðöldunum. Þegar sumir hafa margfaldan kosningarrétt á við aðra, þá er það endurtekning á sama minnihlutavaldinu, er einkenndi miðaldirnar og lýðræði og þingræði 19. og 20. aldarinnar er sprottið upp úr. Ég veit, að þegar hæstv.forsrh. athugar þessi sögulegu sannindi, sem ég hefi aðeins stuttlega drepið á, getur hann ekki furðað sig á, þó að hér kæmi fram nokkurt samband milli skattamála og baráttunnar fyrir jöfnum kosningarrétti, sem borið hefir verið fram í stjórnarskrárfrv. Hina hliðina á þessu máli hefir hann sjálfur oftar en einu sinni bent á, og hún er sú, að þótt kosningarrétturinn sé orðinn svo ákaflega misjafn eins og hann er orðinn, þá felur núv. tilhögun þó í sér það atriði, að þessi efri deild Alþ. er þó þannig skipuð, að hún verður í nokkuð meiru samræmi við sjálfsákvörðunarrétt kjósenda heldur en neðri d. þingsins eða þingið í heild sinni. Það er því auðvitað krafa kjósenda landsins, að efri deild þingsins noti þá aðstöðu sína, sem þessi réttlátari skipun hennar gefur henni til þess að knýja fram þær kröfur um jafnrétti kjósenda, sem stjórnarskrárfrv. hafa falið í sér, og beiti til þess þeim þinglegu vopnum, sem hún hefir vald á og hefir í hendi sér. Og þá er það eitt af þeim þinglegu vopnum, sem þessi þingdeild hefir í hendi sér til þess að beita í þessu máli, það er einmitt geta hennar til þess að ráða nokkru um skattalöggjöfina. Því miður er jafnrétti kjósenda ekki nægilega sterkt hér í d. samkv. skipun hennar til þess að þessi þd. geti veitt hinum almenna og jafna kosningarrétti ákvörðunarvald um skattamál. Atkvæði standa jöfn, svo að við höfum ekki annað en í bezta tilfelli synjunarvald, ef við stöndum saman, sem saman höfum staðið að kröfum um jafnrétti kjósenda. Það má því enginn misvirða það við okkur, þó að við beitum því eina þinglega vopni, sem við höfum í öðru eins máli og þessu. Og ef einhverjum þykir það þunghent vopn, þá vil ég biðja þá að renna augunum til veraldarsögunnar og líta á það, hvaða vopnum og tökum hefir þurft að beita til að ná þessu sama marki, sem hér er stefnt að, en það er sjálfur grundvöllur þjóðskipulagsins. Ég vil segja hæstv.forsrh. það í allra mestu vinsemd, og mér er ljúft að taka það fram, að í þessu sambandi eigum við, sem fylgjum jafnréttiskröfunni, minnst útistandandi við hann af þm. þess flokks, sem hann tilheyrir. Hann hefir þó borið fram frv., sem að vísu fullnægir engum þeim kröfum, sem við höfum gert, en fer þó það nærri þeim, að við, sem höfum borið kröfurnar fram, höfum tjáð honum og öðrum, að við getum tekið við því frv. sem grundvelli til samkomulags. Sjálfur hefir hann ekki, svo að ég viti, með atkv. sínu á þingi ennþá hopað af grundvelli þessa frv. En hann hefir haft minna fylgi innan síns flokks en nokkur maður á landinu hefði búizt við til þess að halda fast við það, sem hann sjálfur hefir borið fram. Ég skal ekki fara lengra út í það, hvort hann verður sakaður um þetta fylgisleysi, sem svo átakanlega hefir komið fram; það liggur ekki fyrir hér. En ég vil taka það fram, að þó að ég minnist á þetta mál nú í sambandi við skattamálin, þá er það alls ekki gert sem sérstök ádeila á hann, þó að hann gæfi tilefnið, heldur til að gera hv.þd. grein fyrir, að við höfum sögulegan og siðferðislegan rétt til að beita hér í d. þeim þinglegu vopnum, sem við höfum til að styðja kröfur landsmanna um jafnan kosningarrétt.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég mun hafa látið það í ljós í þessari d., að ég skildi ekki sambandið milli stjórnarskrármálsins og þessara fjármála sérstaklega, sem eru til umr. hér í dag, gengisviðaukans og verðtollsins. Ástæða mín til að skilja ekki þetta sérstaka samband er sú, að það er vitanlegt, að báðir aðalflokkar þingsins eru fylgjandi þessari skattaálagningu. Fyrst þegar ég greiddi atkv. með verðtollinum, var það til fylgis við hv. 1. landsk., og hann hefir ekki breytt afstöðu sinni til þessa máls síðan, og ég ekki heldur. Og þegar það er vitanlegt, að svona mikill meiri hl. þjóðarinnar stendur á bak við ákveðinn skatt, sem hefir þegar verið í gildi í 8 ár, þá finnst mér ekki mikil ástæða til að tala um misbeiting skattaálöguvaldsins af hálfu minni hl. í því sérstaka sambandi. Hinu skal ég ekki neita, að það er vitanlega samband milli lýðræðis og skattaálöguvaldsins, eins og hv. 1. landsk. hélt fram, en ég vil bara orða þetta víðtækara en hann. Það er ekki eingöngu samband á milli skattaálöguvaldsins og lýðræðisins, heldur og milli lýðræðisins og allra þeirra mála, sem þingin fá til meðferðar. Það eru ýmis stór þjóðfélagsmál hugsanleg, og þau koma upp öðruhverju, sem þjóðin þolir jafnilla, að ráðið sé til lykta af minni hl. eins og skattamálin. Mér er kunnugt um það frá því að Magna Charta var gefið út á Englandi, að þá var mikil áherzla lögð á þetta samband. Englendingar hafi haldið fast í það alla tíð, að þingið, og nú neðri málstofan, hefði skattaálagningarvaldið. En þetta hefir verið gert gegn konungsvaldinu, að taka þetta vald undir þingið. Mér er kunnugt um það í sambandi við mikla deilu, sem stóð í Englandi um jöfnun kosningarréttarins 1832 og 1862, þegar aðaldeilan mun hafa verið útkljáð, að þá var ekki beitt sérstaklega skattamálunum til að fá sigur í því máli. Ég veit, að bæði í Englandi og öðrum löndum, t. d. Norðurlöndum, hafa lýðveldismál og kosningarréttarmál, þegar þau hafa verið til meðferðar, ekki verið knúin fram með því að beitast á móti skattamálunum. Skattamálin hafa staðið ein út af fyrir sig, og framgangur þeirra hefir ekki verið settur í svona beint samband við þessa lýðræðisbaráttu. Munurinn á því, sem ég og hv. 1. landsk. segjum í þessu efni, er því aðallega sá, að ég fullyrði, að lýðræðið standi í sambandi við meðferð allra mála, en ekkert sérstaklega í sambandi við skattamálin. Auk þess fullyrði ég það, að hið sanna lýðræði sé að setja ekki svo á oddinn neitt mál, að eftir því þurfi öll önnur mál að fara. Ég skal þó játa, að þetta mál horfir nokkuð öðruvísi við en það hefir gert í 2 undanfarin ár. Í síðustu tvö ár virðist hafa verið allmikill skoðanamunur um stjórnarskrfrv. þau, sem legið hafa fyrir, og eru að vísu óleyst enn, en lausnin þó langt komin. Nú er baráttan orðin sú, að sumir þm. virðast halda fast við þingmannatöluna 50, en aðrir virðast ekki vilja hafa þá fleiri en 48. Og hvað sem líður réttlætingu þess, að þvinga fram þessar breyt. með skattamálunum og beita þannig stóru vopnunum, þá er munurinn nú orðinn svo lítill, sviðið, sem barizt er á, svo þröngt, að gjarnan má leggja niður þau stóru vopn. Ég veit það vel, að í samkomulagstilraun minni lagði ég til, að þingmannatalan væri 50. En eins og ég sagði í framsöguræðu minni í Nd., þá fullyrti ég ekkert um það, að ég hefði þar hitt nákvæmlega á þá tölu, sem samkomulag gæti orðið um, heldur gæti orðið einhver breyt. þar á, sem stæði betur í samræmi við samkomulagsmálaleitunina en sú tala, er ég hafði stungið upp á. En þegar hv. 1. landsk. segir, að þegar ég bar fram þessa till., þá hafi ég reynzt að hafa minna fylgi í mínum eigin flokki en nokkur hefði getað búizt við, þá vil ég leiðrétta þetta og segja honum a. m. k. frá mínu eigin brjósti, að mér finnst minn eiginn flokkur hafa tekið meira tillit til mín um suma hluti. í þessu sambandi en ég sjálfur hafði rétt til að gera ráð fyrir. Hér er ekki um það að ræða, að maður hafi hitt á einhvern algildan sannleika, og svo hafi maður ekki annað að gera en láta krossfesta sig fyrir hann. Ég var ekki einu sinni viss um það sjálfur, að ég ætti að leggja fyrir þingið uppástungu um þessa tölu. Þar komu fleiri tölur til greina. En nú, þegar deilan er orðin um þetta, 48 eða 50 þm. eða einhverjar smábreytingar á frv., þá verð ég að standa sem einhver skilningslausasti allra þm. á viðureigninni, þegar sterk rök eru á hvorugan bóginn og viðureignin er eins og á milli barna, vegna þess að flokkabarátta er oft harla barnaleg. Þar kemur meira fram eðli og hugsunarháttur barna heldur en í mörgum öðrum málum. Þegar baráttan er komin á þetta stig, þá stend ég að nokkru leyti fyrir utan. Það er minn einlægi vilji, að þetta mál verði leyst, og hverjum sem það verður að kenna, að málið verður ekki leyst þegar svo mjóu munar, og ef það verður báðum aðalflokkunum að kenna, þá vinnur hvorugur flokkurinn fyrir lýðræði. Þeir, sem láta lausn þessa máls, þegar ekki ber meira á milli, standa á sér, vinna meira fyrir, að einræði komi upp í landi okkar heldur en lýðræði. Það væri hörmulegt, ef baráttan fyrir auknu lýðræði í landinu ætti kannske að verða stærsta skrefið, sem stigið yrði til þess, að lýðræði ætti sér ekki lengur stað í þessu landi.

1182Jón Þorláksson [óyfirl.]: Það gladdi mig að heyra viðurkenningu hæstv.forsrh. á því sambandi, sem hefir verið og ennþá er milli lýðræðis og skattamála, þar sem kröfurnar um lýðræði þjóðanna hafa verið bornar fram fyrst og fremst í því skyni, að þjóðirnar gætu fengið skattaálöguvaldið í sínar hendur. Hann bætti því svo við, sem verður ómótmælt af mér, að svipað samband væri milli lýðræðiskröfunnar og allra löggjafarmála. Þessu vil ég engan veginn mótmæla, heldur jafnvel undirstrika. En sá sögulegi sannleikur er það, að það eru skattamálin, sem oftast hafa orðið til að hrinda lýðræðiskröfunum af stað. En svo vill hæstv. ráðh. halda því fram, að skattamálin hafi lítið sem ekkert verið notuð í baráttunni fyrir jöfnum kosningarrétti, sem annarsstaðar hefði aðallega snúizt móti konungsvaldinu. Ég vil gjarnan biðja hann að kynna sér ofurlítið sögu endurbótarinnar, sem kölluð er, í Englandi fyrir 101 ári síðan. Þar var sannarlega samband milli skattamálanna og þeirrar kröfu, sem þar var borin fram um jafnan kosningarrétt. Gangur málsins árið, sem málið var loks leyst, 1832, var sá, að snemma á árinu felldi parlamentið þetta frv. til breytinga á kjördæmaskipun og jöfnun kosningarréttarins, og svar þjóðarinnar varð einmitt það, að menn hættu að borga skatta í stóru borgunum, Birmingham og Manchester og mörgum fleiri borgum, sem höfðu ekki fulltrúa á þingi í neinu hlutfalli við fólksfjölda sinn. Ef hann vill lesa í enskum blöðum frá vormánuðunum 1832, þá mun hann finna þar þessa sögu málsins. Þetta var ekki heldur barátta milli konungsvaldsins og þjóðarinnar, því að konungur lýsti því yfir gagnvart íhaldinu í enska parlamentinu, að ef það léti ekki undan, þá mundu verða útnefndir nægilega margir nýir lávarðar til að samþ. þessi nýju lög. Það var fyrst fyrir þessa hótun konungsins, sem þessi þingsamkoma beygði sig undir að samþ. þessa stjórnarbót, sem þá var gerð. Svona var gangur málsins, að það var konungsvaldið, sem fyrst og fremst varð til þess að koma fram þessari stórfelldu réttarbót. Ég held, að þarna hafi ástandið verið ákaflega svipað og það er nú, þannig að skattamálin voru notuð sem vopn í þessari baráttu. En ég vona fastlega, að Alþingi beri gæfu til að leysa þetta mál, áður en til þess þyrfti að koma, að gripið yrði beinlínis til sama vopnsins og enska þjóðin gerði 1832, að neita að borga skattana. Þá fór hæstv. ráðh. nokkrum orðum um þann ágreining, sem er um stjórnarskrármálið, og taldi, að aðallega væri um það deilt, hvort þm. ættu að verða 48 eða 50, en ég hygg, að þarna sé málum ekki allskostar rétt lýst. Við, sem berjumst fyrir jafnréttiskröfunni, gerum enga till. sérstaklega um tölu þm. Við höfum að vísu talið, að rétt væri að hafa nokkuð rúma heimild í stjórnarskránni að því er snertir tölu þm., eins og verið hefir hingað til og reynslan hefir sýnt, að gagnlegt hefir verið að geta notað sér. En þær till., sem upphaflega voru bornar fram af hálfu Sjálfstæðisfl. og Alþfl., fólu ekki í sér neina slíka fjölgun, sem nú er um að tala. Þess vegna er þetta atriði ekkert kappsmál. En það, sem er barizt um, það er, hve langt ákvæði stjórnarskrárinnar eigi að ganga í þá átt að gera kosningarrétt manna jafnan, hvort sem nú á að kjósa 48 eða 50 þm., og það er það, sem því miður skortir svo mikið á, þegar á að lögleiða 38 þingsæti í sérstökum kjördæmum. Þá er það, sem 10 eða 12 viðbótarsæti nægja ekki til að gera kosningarréttinn jafnan. Fyrir mitt leyti er ég hvenær sem er fáanlegur til þess að fara með tölu þm. niður, jafnvel niður í það, sem hún er nú, ef það fæst gert á þann hátt, að réttur kjósenda til að velja þessa þm. verður jafn, eins og hann á að vera og allir viðurkenna, að hann eigi að vera. Ef ekki er um annað atriði að ræða en það, hvort þingið skuli vera 2 mönnum fjölmennara eða fámennara, þá get ég tekið undir það, sem hæstv.forsrh. sagði, að leggja mætti niður stóru vopnin, en það er ekki það, sem barizt er um, heldur hitt, hvað mikinn afslátt eigi að gefa ranglætinu frá réttlætiskröfunni. Ég vil taka undir það og bæta nokkru við það, sem hæstv.forsrh. sagði um hættuna, sem af því leiddi, ef þetta mál verður ekki leyst á viðunandi hátt. Hættan er sú, að þeir, sem setja sig á móti viðunandi úrlausn á málinu, séu þar með að vinna í hendur nýrrar einræðisstefnu, en ekki að bjarga því minnihlutavaldi, sem nú er verið að berjast við að viðhalda. Það er óvíst, að það verði skjólgarður úr því fyrir það minnihl.vald. Það er eins líklegt, að það verði til þess að gefa nýju einræðisvaldi í landinu byr í seglin. Ég fyrir mitt leyti hefi engar óskir í þá átt, en ég er hræddur um, að umbót á stjskr., sem geri landsmenn ójafna að rétti til áhrifa á lög gjöf landsins, verði e. t. v. til þess að blása meir undir þá einræðisstefnu, sem nú er á uppsiglingu hér í álfu, en okkur er hollt. Og ábyrgðin liggur hjá þeim, sem eru of seinir að skilja, að lýðræðið heimtar jafnan kosningarrétt og heimtar hann alveg jafnan, og ef hægt er að ganga framan að hverjum einum og segja, hvenær sem gengið er að kjörborðinu: „þú hefir jafnan kosningarrétt og ég“, þá er ég ekki viss um, að þeir, sem hafa tilhneigingu til einræðis, vilji láta nægja, þótt komið sé til þeirra og sagt: „Þú hefir a. m. k. alltaf hálfan kosningarrétt á við aðra hér í landi“. Ég vil vara hv.þm. Framsfl. við, því að ég er ekki viss um, að þeir viti, hvað þeir eru að gera, þegar þeir á þessum tíma standa svo öndvert gegn þessu máli, sem skemmdarbreyt., er gerð var á frv. stj. í Nd., ber ljósastan vott um. Hvað þetta mál snertir, hefir enginn aðra ósk en þá, að lokið yrði samkomulagstilraunum í stjskrármálinu. Og tilmæli mín til hæstv. forseta eru, að hann, þegar honum þykir umr. orðnar nógu langar, taki þetta mál og 9. mál (frv. um gengisviðauka) út af dagskrá.

Jón Jónsson Ég ætla ekki í þessari ræðu að ræða við hv. 1. landsk. um stj.skrármálið, því að ég veit ekki til, að það sé hér til umr. En ég get ekki stillt mig um að láta í ljós, að ég kann ekki við þennan blæ, sem er á hans ræðum. Hann er ekki hér að tala um málið sjálft. Það hefir hann margsinnis samþ. áður. En allt þetta tal er hafið til þess að ógna fleiri eða færri þm. til þess að greiða atkv. um stjskr. án tillits til sannfæringar, og ef við gerum það ekki, þá skal þjóðfélagið uppleysast. Hann skorar á menn að neita að greiða skatta og annað slíkt. Mér finnst það líka furðu djarft af hv. 1. landsk. að vera í sinni ræðu að taka frá okkur okkar ráðh. og setja í flokk með þeim, eins og hann sé að berjast við okkur. Ég veit, að forsrh. hefir tekið hér þá drengilegu afstöðu að reyna að koma á sáttum, til þess að leysa málið, án þess að hann sé okkur andstæður.

Ég orðaði það þannig, að þeir væru honum ekki nægilega fylgjandi

. Þessar ógnanir hv. 1. landsk. finnst mér hróplegar, og að það skuli geta komið fyrir í okkar frjálsa þingi, að ógna eigi þm. til þess að greiða svona eða svona atkv., án tillits til þeirra eigin sannfæringar. Það má ekki krefjast minna en að þeir greiði atkv. eins og þeim finnst rétt. Þeir verða að vinna á löglegan og sæmilegan hátt, en ekki með ógnunum. Slíkir hlutir hafa alveg öfug áhrif við það, sem til er ætlazt. Annars skil ég ekki í því, hvaða sérstök tregða er nú fyrir hv. 1. landsk. með að afgr. fjárl. Það var e. t. v. önnur aðstaða í fyrra um þetta leyti, en nú er ekki hægt að segja annað en að stj., sem hefir meiri hl. þings, hafi um leið meiri hl. þjóðarinnar að baki sér. Og þar sem Sjálfstfl. á nú mann í stj. hélt ég, að hikið ætti að verða minna við að afgr. sæmileg fjárl., og í stjskrfrv. er gengið svo langt, að ef full vissa væri fengin fyrir því, að það yrði samþ. í Nd., yrði öruggt, að meiri hl. kjósenda hefði líka meiri hl. þings. Þess vegna skil ég ekki þetta, sem kemur fram hjá hv. 1. landsk., og finnst það naumast sæmilegt.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég skal ekki rekja meira hið sögulega samband milli skattamála og kosningarréttar. Ég hefi ekki lesið blöð frá 1832. Maður kemst varla yfir að lesa þau, sem nú eru gefin út á voru landi, svo að ég mun ekki fara svo langt aftur í tímann. Má vera, að þá hafi skatt-„strike“ utan þings ráðið nokkru, en ég hefi ekki kynnt mér það. En það skeður sumt annað skrítið, eins og þegar það bar við á Englandi, að þeir, sem barizt höfðu fyrir rýmkun kosningarréttar, greiddu atkv. á móti því, þegar til kom, því að þá voru flokkarnir orðnir of sammála (!) til þess að geta átt samleið. Svona hlutir hafa skeð, að mál, sem flokkar hafa barizt fyrir, skilja þeir við, þegar andstæðingarnir eru búnir að taka þau upp. Og ég er hræddur um, að Sjálfstfl. og jafnaðarmenn telji af flokkslegum ástæðum ekki forsvaranlegt að fylgja þessu máli, þegar annar flokkur er kominn hæfilega langt til móts við þá. Þannig er það, þegar flokksstoltið ræður meiru en öll rök málsins, og lýðræðið getur á hvaða tíma sem er eyðilagt sig á þennan hátt, og ég átti ekki við það, þegar ég talaði um hættuna af þessu máli, að einræði gæti sprottið upp úr því, ef þingið afgreiddi 48 þingsæti, ellegar 10 uppbótarsæti, en ætti að sleppa hjá byltingu og einræði, ef það afgreiddi 12 uppbótarsæti. Ég átti aðeins við hitt, að þegar þingræðið er komið í það horf, að það „fungerar“ ekki lengur, þegar flokkarnir missa skilyrðin til að gera málamiðlun, sem er lífsskilyrði fyrir lýðræðið, og það er ekki einungis kosningarrétturinn, sem hefir verndað lýðræðið í Englandi, heldur hitt, að Englendingar hafa kunnað að gera málamiðlun. Þótt stjskrármálið yrði afgreitt svo, að þeir, sem ýtrastar kröfur gera, sætti sig við, þá er þessi hætta ekki úr sögunni. Í sambandi við hvert stórmál sem er, getur þetta komið fyrir, ef flokkarnir missa hæfileikann til þess að gera málamiðlun á seinasta stigi málsins. Eins og er nú hér og mun verða fyrst um sinn, að enginn einn flokkur hefir hreinan meiri hl., þá sjá allir, að lýðræðinu er hætta búin, hversu jafn sem kosningarrétturinn er. Ég orðaði þetta svo, að það, sem á milli bæri, væri 48 eða 50 þm., nákvæmlega orðað, hvort ætti að vera 10 eða 12 jöfnunarsæti. En það nær alveg yfir aðalatriðið í þessu máli. Nú skal ég játa það, eins og hv. 1. landsk. sagði, að ef einhver fær þá hugmynd, að honum sé ekki sýnt réttlæti nema til hálfs, þá getur þjóðfélaginu verið hætta búin, ef það er öflugur og stór hópur, sem hefir þessa tilfinningu. En að hætt sé við, að stór hópur fái þetta í meðvitundina, getur ekki verið komið undir því, hvort uppbótarsætin eru 10 eða 12. Þá hefir hv. 1. landsk. meiri mátt á að villa mönnum sýn en ég hefi haldið, að hann hefði tilhneigingu og möguleika til.

En 8 og 10?

. Það er líka munur á 8 og 10, en þó meiri munur á 8 og 12.

Það er leiðinlegt að hlusta á svona umr.

. Það er stigmunur, en ekki meginmunur. Hér er ekki um það rætt, hvort einn sé ranglátur eða annar réttlátur, þar sem komið er svona nálægt hver öðrum, að ómögulegt virðist að koma mönnum saman. Það er hinn einfaldi sannleikur í þeim hlutum. Málið er komið á það stig, að atkv. verða að ráða og hver verður að þola öðrum lög. Lýðræðið heimtar jafnan kosningarrétt. Ég tek vissulega undir þetta með hv. 1. landsk. En ég vil þó heldur orða það svo, að lýðræðið heimti jafna aðstöðu um áhrif og völd í þjóðfélaginu. En hvers vegna er það, að þessi krafa hefir verið gerð með svona miklum krafti? Það er ekki vegna þess, að menn heimti jafna aðstöðu í lífinu í öllum hlutum, og ekki einungis í því, að fá einn dag á hverjum fjórum árum að ganga jafnir til kjörborðsins; og ég vil hlusta á alla þá, ,sem einungis tala um jafna aðstöðu almennings í landinu, og er fús að gera jafnræði á þessu þingi um allt. Þeir einir geta talað hér um réttlæti og ranglæti, sem þekkja það hvorttveggja í öllum sínum myndum. Og það er margt fleira, sem liggur fyrir þinginu en þetta stjskrármál. Það mál er að vísu stórt, og ég hefi viljað leggja mitt lið til þess, að unnt sé að leysa það. Og þótt óvirðulegum orðum sé e. t. v. um það farið, hvaða áhrif ég hafi meðal minna flokksmanna, og sé hnýtt aftan í þú einhverja, þá veit ég, að talið verður, að ég hafi stigið stórt spor í áttina til að leysa þetta mál. Og það er orðið svo stórt, að allt tal um stöðvun og stórar áhættur fyrir þjóðfélagið á að vera niður fellt. Ef hér á að verða bylting út af 10 eða 12 uppbótarsætum, þá yrði hún án tillits til þess, hvort einhverjir framsóknarm. ýttu undir eða ekki, því að þá liggur samskonar andi í hugarfarinu sjálfu og myndi koma fram í öðrum málum innan skamms.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hæstv. forsrh. endaði á því, að ef bylting ætti að verða út af 10 eða 12 þingsætum, þá væri ekki fyrir hana girt þótt 12 sæti yrðu samþ. Og mikill hluti ræðu hans gekk út á að sýna, að þetta væri lítilfjörlegt. En finnst hæstv. ráðh., að það sé ekki á hans ábyrgð sem foringja meiri hl., ef hann sprengir samvinnuna út af þessu litla atriði? Það er meiri hl. þingsins, sem ber ábyrgðina, ef allt fer út um þúfur - ábyrgð, sem er þeim mun þyngri, sem ágreiningurinn er minni. Annars stóð ég upp til þess að lýsa yfir því, að það er ekki meining Sjálfstfl. að vera með neinar ógnanir. Flokkurinn gekk til samvinnu á seinasta þingi til þess að fá leyst þetta mál. Ef flokkurinn teldi ekki að sú lausn væri viðunandi, þá liggur í hlutarins eðli, að samvinnunni væri slitið. Það er bara samningur, sem um er að ræða. Ef ekki getur orðið samkomulag um lausnina, þá hlýtur samvinnunni að vera lokið. Um áhuga ráðherrans á lausn málsins getur hann auðvitað talað fagurt. Um það verður hver að trúa því, sem honum þykir trúlegast, og ég er sannfærður um, að ekki þarf nema góðan vilja hjá ráðh., og þar með er Framsfl. kominn að því, sem allir geta vel við unað. Ég tek undir kröfuna, sem hv. 1. landsk. hefir borið hér fram, um að málið verði tekið út af dagskrá að sinni. Að það hefir verið sett á dagskrá, er ekki hægt að skoða öðruvísi en sem yfirlýsingu um, að nú eigi samningaumleitunum að vera lokið. Ef ekki ber að skoða það svo, þá er útlátalaust að taka málið af dagskrá, því að það hefir ekki verið tekið á dagskrá í d. í fulla tvo mánuði þangað til síðustu dagana. 

Jón Baldvinsson Ég hefi lýst afstöðu minni til framlengingar verðtollsins eins og flokksmenn mínir í Nd., að þetta frv. gengur á móti þeirri stefnu, sem við viljum hafa um öflun tekna. Af þeirri ástæðu höfum við greitt atkv. á móti því, og munum einnig gera nú, þegar kemur til atkv. Það er þó ekki af því, að í þessu frv. og í þeim vörum, sem taldar eru upp í verðtollslögunum, séu ekki nokkrar vörur, sem leggja mætti á verðtoll án skaða fyrir landsmenn yfirleitt, en það er nú svo mikið af nauðsynjavörum í frv., að það eitt út af fyrir sig gerir það að verkum, að við erum andvígir frv. og þeirri stefnu, sem það byggist á. Frv. á þó yfirgnæfandi meiri hl. fylgjandi í d., þar sem bæði Framsfl. og Sjálfstfl. eru sammála um þessa stefnu. Sjálfstfl. hefir á stefnuskrá sinni að hækka tolla. Framsfl. hefir það nú að vísu ekki á stefnuskránni, en hann fylgir bara öðru en þar stendur, svo að þeir samþ. þetta báðir. En það, sem hefir stöðvað frv., er afgreiðsla stjskrármálsins, eins og í fyrra og að nokkru leyti sumarið 1931. Og ég tel það réttmætt, að minni hl., sem hefir að baki sér mikinn meiri hl. kjósenda í landinu, noti þetta tækifæri til þess að knýja fram breyt. á stjórnskipunarlögunum, sem miða að því að koma á jafnrétti meðal kjósenda í landinu. Það er skylda þeirra gagnvart þeim kjósendum, sem hafa sent þá á þing og falið þeim að berjast fyrir jafnrétti kjósenda í landinu. Af þessum ástæðum gæti ég vel hugsað mér, að þau tekjuöflunarfrv., sem ég í sjálfu sér gæti samþ. að stefnunni til, fái ekki mitt fylgi, ef svo stendur á sem nú, að með því væri hægt að hrinda fram kröfunum um jafnrétti, a. m. k. svo verulegum kröfum, að mér þætti viðunandi, og þykir mér eðlilegt, að nota verði það tækifæri að stöðva skattafrv. stj., því að í þessum vandræðamálum, sem liggja fyrir þinginu og þjóðinni, er ekki nema rétt og sjálfsagt og líklegt til þess að úrlausn vandamálanna verði betri með því að þjóðin öll sendi fulltrúa sína á þing eftir atkvæðamagni. Þá er minni hætta á, að til þess dragi, sem komið hefir fyrir annarsstaðar, að flokkar, sem ekki hirða um að koma málum sínum fram á þingi, taki það með handafli, sem þeir vilja, ef þeir aukast að fylgi til þess að geta gert þingið valdalaust og tekið stjórn landsins með ofbeldi. Þetta er hættan, sem við liggur, eins og hv. 1. landsk. benti á, að fyrir gæti komið. Það er rétt, að það er fleira en stjskrárfrv., sem fyrir liggur. Það eru einnig kreppumálin. Það liggja einnig fyrir frv. til atvinnubóta, en þau eru ekki hreyfð. Og það fer í raun og veru eftir afgreiðslu stjskrármálsins um afgreiðslu allra þessara mála, og eftir er að vita, hvort þingið stenzt þá eldraun, sem það virkilega er í. Afstaða mín til þessa máls er ekki breytt, og ég mun greiða atkv. gegn því og tel ekki nema rétt, að málinu sé frestað til þess að hleypa nú ekki öllu í blossa, þegar málin ættu að vera komin að því að ljúkast, nema það sé svo, að hæstv.forsrh. ætli að láta skeika að sköpuðu um frv., sem nú liggur fyrir Nd. og átti að vera til umr. þar, en er aðallega til umr. hér, því að það veit hæstv.forsrh., að er krafa þeirra flokka, sem óskuðu eftir og báru fram breytingar í fyrra og hitteðfyrra, að fá fullkomið jafnrétti með þingflokkunum á Alþ. eins og atkvæðin segja til. En það, sem felst í frv. stj., er ekki nema sem næst því, að í samræmi sé við atkvæðatölu þá, sem greidd er þingmannatölu flokksins, og það er í raun og veru of mikið sagt með þessu „sem næst“, því að það er ekki nálægt, að það verði í samræmi við þingmannafjölda flokkanna, ef miðað er við seinustu kosningar. Það er eðlilegt, að það sé sterk mótspyrna á móti því, að ennþá sé dregið úr því, sem hæstv.forsrh. gerði að till. sinni til Alþ. um 12 uppbótarsæti. Það er eðlilegt, að það sé sterk andúð á móti því, því að það var víst það allra minnsta, sem flokkarnir gátu hugsað sér. Þar að auki er þessi stjskr. að ýmsu leyti mjög gölluð í mínum augum, og eins og frv. er nú, er það ekki sérlega aðgengilegt fyrir Alþýðufl. - Ég mun því að þessu sinni greiða atkv. á móti frv. og vil gera það, sem ég get, til þess að hindra, að það nái fram að ganga.

Magnús Torfason Við framsóknarm. höfum nú orðið að þola það, að form. Sjálfstfl. og Jafnaðarmannafl. hafi þulið hér, ekki aðeins í vetur, heldur líka í fyrravetur og fyrrasumar, langan og breiðan um þetta blessað jafnréttismál án þess að hinn flokkurinn hafi eiginlega tekið þar neitt til andmæla. Ég fyrir mitt leyti hefi setið undir þessu og átt oft bágt með að hlusta á þetta hjal allt saman. Þó verð ég að játa, að eins og nú er komið málum, finnst mér úr hófi keyra. Ég vík hér sérstaklega að hv. 1. landsk., og um hann má segja það, sem sagt var við visst tækifæri: „Villir hann vísdóm allan, veldur því karl í feldi“. Ég sé ekki betur en að allt í þessu hjali sé öfugt við það, sem rétt er, líka við það, sem sagan og sérstaklega þau dæmi, sem hann hefir vitnað til í sögunni, benda til. Það þýðir vitanlega ekki að bera saman ástandið hvað kosningarétt snertir við það, sem var í Frakklandi 1789 og Englandi 1832. Þar er svo langt bil á milli, að það nær ekki nokkurri átt að jafna því saman. Ef ætti að jafna því saman við nokkurn hlut, þá er það, hvernig nú er ástatt í þessum 2 löndum. Við getum borið okkur saman við ástandið í Frakklandi nú. Þar er líkt ástatt og hér. Það er vitanlegt, að efri deildin, öldungaráðið í Frakklandi; er þannig skipað, að dreifðu landsbyggðirnar hafa mun fleiri atkv. en bæirnir. Þetta er gert með ásettu ráði af beztu mönnum þjóðarinnar eftir byltinguna, sem varð 1870. Það skipulag stendur enn og hefir þótt reynast vel. Í Englandi er það ekki komið eins langt eins og hér um það, að menn hafi jafnan rétt til kosninga. - Svo er þess að gæta, að jafnrétti til kosninga í hverju kjördæmi, það er ekkert jafnrétti yfirleitt; ekkert annað en hreint og beint ranglæti. Það er vitanlegt, að jafnrétti nær yfir miklu meira en atkvæðisrétt; það nær til þess að hafa áhrif á þing og stjórn yfirleitt, en það er alveg víst að höfuðborgin, Reykjavík, hefir svo mikil áhrif á þing og stjórn, að það er meira en hún á að réttu lagi, enda hefir verið skorað hvað eftir annað á „réttlætismaurinn“ að finna því stoð, að hlutur Reykjavíkur hefði verið fyrir borð borinn. Þeir eiga því ósvarað enn. Það hefir ekki verið reynt. Þess vegna er grundvöllurinn undir þessu hjali öllu saman skakkur. En það er annað, sem er enn skakkara, og það er, að hv. 1. landsk. vill, að Ed. berjist fyrir meira jafnrétti kjósendanna. Ég held, að það sé einsdæmi í sögunni, að efri deild þinganna hafi barizt fyrir meira jafnrétti kjósendanna. Ég þekki ekki til þess, að það hafi nokkursstaðar átt sér stað; þvert á móti. Efri deild þinganna hefir alstaðar verið íhaldsvald, hefir verið sú deild, sem hefir staðið á móti því, að þegnarnir fengi jafna aðstöðu til þjóðmála og þjóðlífs yfirleitt. Þess vegna er það sérstakt, ef okkar Ed. á að fara að berjast sérstaklega fyrir jafnrétti í þjóðfélaginu. Það er ekkert annað heldur en jöfn völd, sem um er deilt og um á að deila, og það er víst, að Reykvíkingar hafa það jafnvel nú, hvað þá heldur, ef meiru verður við þá bætt. Nú er það borið hér fram, að á þessu stigi málsins hafi þessir flokkar meiri hl. kjósendanna á bak við sig. Ef málið líkt því og það stendur nú í Nd. væri borið fram, verð ég fullkomlega að leyfa mér að efast um, að þeir fengju meiri hl. kjósendanna til þess að vera á móti því.

Hvort er meira 65 eða 35?

. Það var allt öðru máli að gegna, þegar kosningar fóru fram síðast. Ég segi nú. Þá var þetta tilboð ekki fyrir hendi, og ég leyfi mér að efast um, að það sé rétt hjá þessum mönnum, að þeir hafi meiri hl. með sér. Þá vil ég sérstaklega í þessu sambandi leyfa mér að benda á eitt atriði, sem hér kemur til greina, og það er, að mér er óhætt að segja, að utan Reykjavíkur sé það álit velflestra manna, að það sé alls ekki rétt að fjölga þm. Ég hefi orðið var við þetta fyrr og síðar frá því ég fór að gefa mig nokkuð við stjórnmálum. Ég er ekki í neinum vafa um það, að mönnum þykir yfirleitt, að þau væri nóg að fjölga þm. upp í 48, þó að ekki sé þar meiru við bætt. Þá var lögð áherzla á það, að baráttan hér væri um það, að meiri hl. kjósendanna ætti að fá völdin. - Hvað er það, sem hefir skeð í Nd.? Ekkert annað en með því að bjóða 48 þm. afsalar Framsfl. sér meirihlutavaldinu í þinginu. Ég er ekki í neinum vafa um það, að hann fær enga 24 þm. við þær kosningar, sem eiga að fara fram eftir hinum nýju stjórnarskrárlögum. Ég býst við, að enginn þeirra manna, sem nokkuð þekkja til, sé í neinum vafa um það. Ef þetta er rétt, þá skil ég ekki, um hvað þarf að berjast, því undir eins og þessir flokkar, sem nú eru í minni hl. í þinginu; eru komnir í meiri hl., hafa þeir vitanlega í sínu valdi að breyta þessu eins og þeir vilja hafa það. Hitt er annað mál, að ég gæti vel búizt við því, að þegar samvinnunni milli jafnaðarmanna og sjálfstæðismanna væri lokið um þetta mál, muni það ekki ganga svo greiðlega að fá þá til samvinnu aftur, og þá blátt áfram af því, að ég held, að ef hv.l.landsk. ræður í sínum flokki, þá muni hann verða þeirrar skoðunar, að það sé alls ekki vert að halda áfram á þessari braut.

En hv. 2. landsk. í sínum flokki?

. Hv. 2. landsk. ræður yfir svo fáum mönnum, að jafnvel eftir nýja fyrirkomulaginu verður hann alltaf í miklum minni hl. Þess vegna er hann ábyrgðarlaus; en það er alls ekki víst, að hv. 1. landsk. verði ábyrgðarlaus eftir að farið hafa fram kosningar eftir hinni nýju breyt. á stjskr., og þá skulum við sjá, hvort ekki þýtur eitthvað öðruvísi í skjánum en nú. Hv. 1. landsk. vill láta eins og að nú væru sömu ástæður fyrir hendi eins og voru, þegar samkomulagið varð um stj.; en það er alls ekki. Síðan hefir sú stóra breyt. orðið, að Sjálfstfl. á mann í stj. og hefir stutt hana. Þá kem ég að því, sem ég hygg, að sé líka einsdæmi, og það er, að einn flokkur neiti þeirri stj., sem hann styður, um nauðsynlega fjármuni til þess að halda við þjóðarbúskapnum.

Það var verið að biðja um að taka málið út af dagskrá

. Það verður ekki fyrr en ég er búinn að ljúka máli mínu. - Þetta er líka atriði, sem vert er að athuga og sem er vitanlega á móti öllum þingreglum. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að þessir 48 þm., sem flokkurinn hefir boðið til samkomulags, sé fullkomin uppgjöf af hendi Framsfl. Með því afsalar hann sér meirihlutavaldinu og sennilega ákveðið, að hann skuli vera í minni hluta héðan af. Ég segi sennilega. Hitt er vitanlegt, að það geta komið fyrir ýmis kraftaverk, og þá ekki síður vitanlega þau kraftaverk, sem hafa skeð áður. Ég lít svo á, að eitt af þeim kraftaverkum, sem gerzt hafa í þingsögunni, hafi verið einmitt það, þegar hv. 1. landsk., form. meirihlutavaldsins í þinginu, lagði meira hluta þings í hendur Framsóknar. Það var kraftaverk að fara þannig að ráði sínu, - það er ábyggilegt. Lengra hélt ég ekki, að hægt væri að pína flokk, sem hefir meiri hl. í þinginu, en nú er komið, því að þetta er fullkomin uppgjöf af flokksins hendi. Þá er líka rétt að minnast enn á eitt atriði, sem sjálfsagt hefir meiri eða minni áhrif í allri þessari baráttu, og það er stjórnarmyndunin. Í fyrra, þegar þessir samningar voru að gerast, ákvað meiri hl. Framsóknar að skila völdunum í hendurnar á hv. 1. landsk.

Það hefi ég aldrei heyrt

. Jú, jú, jú, jú. Þetta vissu allir. En hvernig fór? Þegar Sjálfstfl. fær vitneskju um þetta, ætlar hann að rifna og vill ekki fyrir nokkurn mun taka við völdunum.

Ætlar þm. að fara að sækja um skáldastyrk?

. Ég er nú orðinn svo gamall, að það tekur ekki fyrir mig að gera það héðan af, en þetta mun vera skjalfest samt sem áður hér í bók, hvað sem hv. 1. þm. Reykv. segir um skáldskap. Niðurstaðan af þessu öllu er sú, að það virðist ómögulegt fyrir Framsfl. að gera þessum flokki til hæfis á neinn hátt. Til þess liggja vitanlega ástæður; aðrar en þær, sem beint liggja að stjórnarskrármálinu. Það liggja vitanlega þær ástæður að því, að það á að fara að berjast hér í þinginu til þrautar fyrir hverju einstöku máli með því að neita hverri stj. sem er um það fé, sem þarf til þess að reka þjóðarbúið. Það er þetta, sem verið er að færa inn í þingið, og það, sem er það nýstárlega nú, það er að vera að fitja upp á þessu, jafnvel þó að tveir flokkar standi að stj., sem ráða eitthvað 9/10 hlutum þingsins, eða allt að því. Ég er ekki í neinum vafa um það, að það mun sannast síðar meir, að öll þessi frammistaða hefir sín vondu áhrif á stjórnarfar okkar á sínum tíma. Hinsvegar skil ég það vel, að hv. 1. landsk. sjái þetta ekki, því að það er víst, að frá því hann steig fyrsta sporið á þessari „réttlætisins“ braut, sem hann kallar, hefir hann ekki vitað, hvað hann er að gera.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Það er aðeins stutt aths., sem mér er leyft að gera, og ég skal reyna að misnota ekki það leyfi. Ég má til að svara hv. 3. landsk. örfáum orðum. Honum fannst, að ég væri að ógna mönnum til þess að greiða atkv. öðruvísi en þeirra sannfæring byði. Hann taldi, að þetta væri ekki rétt aðferð hjá mér, heldur ætti ég að reyna að vinna þjóðina til fylgis við þann málstað, sem ég bæri fram. Nú vona ég, að hann beri ekki á móti því, að ég hafi lagt fram talsvert verk til þess að vinna þjóðina til fylgis við þann málstað, sem ég ber fram. Ég skal játa, að það er alltaf hægt að heimta meira, en mér finnst ekki vera sérstök ástæða til þess að saka mig um, að ég hafi vanrækt það. Hitt er misskilningur hjá honum, þegar honum finnst ég vera að ógna hv.þm. til þess að greiða atkv. öðruvísi en þeirra sannfæring býður þeim. Ég er aðeins að halda áfram því starfi, sem ég hefi unnið meðal þjóðarinnar til þess að afla þessum málstað fylgis. Ég er að reyna að sannfæra hv.þm. um, að þeir eigi að víkja frá andstöðu sinni gegn þessu máli. Ef hv.þm. finnst kannske málið vera fast sótt öðruhverju, þá verð ég að biðja hann um að líta á aðstöðumuninn. Við, sem berum fram kröfurnar, verðum að sækja á. Hinir, sem standa á móti, sitja í borg, rammlega víggirtri borg og þurfa ekkert annað en að skýla sér með skjöldum sínum og múrgörðum, sem sú gamla stjórnarskipun, sem við höfum, hefir hlaðið í kringum þá. Við verðum þess vegna að beita þeim vopnum, sem til greina geta komið sem árásarvopn, og hv.þm. eiga á engan hátt að misskilja þetta, enda höfum við á engu stigi þessa máls farið á nokkurn hátt út fyrir það, sem heiðarlegar bardagaaðferðir og þinglegar reglur fullkomlega heimila. Þegar ég benti á, hvaða afleiðingar það gæti haft að standa á móti þessari kröfu, að gefa einræðisstefnu þeirri, sem er í uppsiglingu í Norðurálfunni, byr undir vængi hér á landi, þá gerði ég með þeim orðum ekkert annað en að endurtaka og undirstrika það, sem hæstv.forsrh. var búinn að segja um þetta málefni nú á fundinum í dag. Hafi hv. 3. landsk. ekki fundið ástæðu til þess að skoða það sem hótun frá hæstv.forsrh., þá er heldur ekki nein ástæða til þess að skoða þetta sem hótun frá mér. Ég bendi aðeins á staðreyndir, sem vega ekki sem röksemdir hjá hv.þm. Framsóknar við ákvörðun þeirra um þetta mál. Ég get ekki annað gert málinu til framgangs hér í þinginu en borið fram þær röksemdir, sem mér finnst hníga að því að styðja mitt mál. Ég þarf eiginlega ekki að svara hæstv.forsrh. neinu. Í hugleiðingum hans um flokksstolt og flokkseinræði fann ég ýmsar gagnlegar áminningar til stærsta flokksins hér í þinginu, sem ég vona, að flokksmenn hans hafi tekið til sín ekki síður en hinir. - Hv. 2. þm. Árn. þarf ég litlu að svara. Það var aðeins skemmtiræða, sem hann hélt hér, og það var ákaflega gagnlegt - eftir þessi alvöruþrungnu ummæli, sem höfðu fallið af vörum okkar hæstv.forsrh. og hv. 3. landsk., að fá ofurlitla skemmtun til þess að létta hugann. Ég skildi það þó af ræðu hv.þm., að nú er hann sannfærður um, að kosningar séu í nánd, því að hann er þegar byrjaður á því að reyna að slá upp gyllingum á sér og sínum flokki. Skáldskapur er það að vísu, en það hefir svo oft verið gert áður að nota skáldskapinn til slíkra hluta. Nú á það að vera Framsókn og hv.þm. hennar til framdráttar, að þeir hafi ákveðið að bjóða að skila völdunum í mínar hendur, svo að það sé svo sem ekki þeim að kenna þó að - ég má ekki segja, að illa hafi verið stjórnað, því að ég ætlaði ekki út í neinar deilur við hæstv.forsrh. um þetta, en það má ekki kenna Framsfl. um, þó að eitt eða annað hafi mistekizt í stj. landsins. Framsfl. hafi boðið 1. landsk. að taka við völdunum, en hann vilji það ekki. Þetta mun eiga að vera kosninganúmer í næsta kosningaundirbúningi. Ég skal taka það fram til upplýsingar þeim, sem hér hlusta á, að um þetta tilboð hefi ég aldrei frétt. Ég hygg, að það muni fara sönnu nær, sem hv. 1. þm. Reykv. skaut fram i, að þetta verði að teljast til greina skáldskaparins.

Jón Jónsson Ég skal ekki deila við hv. 1. landsk. um, hve mikið verk hann hafi unnið til þess að sannfæra þjóðina um sinn málstað. Það verða e. t. v. skiptar skoðanir um það, eins og fleira nú á dögum. Það, sem mér finnst hann núna vera að leggja til, er að sannfæra með sleggjunni.

Brjóta múra

. Brjóta múra, við skulum segja það. En það, sem hann hefir skrifað og talað um stjórnarskrána sjálfa og hvaða fyrirkomulag er heppilegast, hefir miðað til þess að sannfæra þjóðina. Mér finnst, að hann, eins og hver annar góður þegn í þjóðfélaginu, eigi að sætta sig við og bíða, þangað til þjóðin sannfærist um, að hann hafi á réttu að standa.

Áskorun frá meira en 20 þús. manns liggur nú fyrir Alþingi, - og hvað viljið þið hafa það meira?

. Mér finnst, að eftir því sem hann er sannfærðari um, að sinn málstaður sé réttur, þá ætti hann að vona, að ekki verði langt að bíða, enda er eftir þeim tilboðum, sem fyrir liggja frá meiri hl. þings, öruggt, að meirihl. þjóðarinnar geti fengið meiri hl. þings, og þá ættu ekki að verða vandræði úr því.

Fors: og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að ábyrgðin yrði því þyngri í stjórnarskrármálinu, eins og öðrum málum, því minna sem á milli bæri. Ég geri ráð fyrir því, að það sé nokkuð til í þessu. En það verður bara sá stóri munur frá því, að þegar miklu munar um málstað, deilist ábyrgðin jafnt, og það er það, sem orðið er í þessu stjórnarskrármáli. Ágreiningurinn er orðinn svo lítill í þessu máli, að engin afgerandi rök eru til lengur, og sú ábyrgð, sem stafar af mistökum í þessu efni í þinglokin mun deilast á alla, sem að því hafa staðið. Mér er hægara að segja þetta heldur en öðrum, vegna þess að ég stend utan við þessa deilu, sem nú stendur yfir. Þær lausnir, sem nú eru möguleikar á, eru forsvaranlegar, þó að aðrar kunni að vera betri. Og þó að málið verði afgr. með 12 uppbótarsætum, þá er vitanlega til betri lausn, sem einhverjum kynni að detta í hug að halda fram. Hér er eingöngu um stigmun að ræða, en engan eðlismun. Nú er komið svo langt þessum málum, að það verður að láta þau ganga gegnum Ed. og Nd. og sjá, hverjar breyt. kunna að verða gerðar þar á. En þær verða aldrei stórar, ef þær verða einhverjar. Þær verða aldrei svo stórar, að þær orsaki mikinn hita eða miklar afleiðingar. Annað skal ég ekki segja um stjórnarskrármálið að þessu sinni. En alveg á sama hátt og mér hafa áður borizt óskir um, að verðtollurinn og gengisviðaukinn væru teknir af dagskrá, þá hafa mér líka borizt sterkar óskir um, að málin væru tekin á dagskrá og látin standa þar. Nú get ég ekki tekið undir ástæður þeirra manna, sem vilja, vegna stjórnarskrármálsins, leggja stein í götu þessara tveggja tollamála, sérstaklega þar sem ég veit, að meiri hl. þings og þjóðar vill halda áfram þessum gömlu tollaálögum. Samkv. gildandi lögum eiga þessir tollar að standa til næstu áramóta. Ef þessir tollar ná ekki samþykki þessa þings, getur orðið hætta á því, að halda þurfi þing fyrir áramót. En það getur ekki verið neitt úrslitaatriði. En vegna þess kapps, sem hefir verið lagt á að taka málin af dagskrá og á dagskrá, og vegna þess, hve nú er langt liðið á þingtímann, án þess að fullnaðarsamningar hafi verið gerðir, þá get ég ekki óskað eftir því, að málið verði tekið út af dagskrá; því verður deildin sjálf að ráða, hvernig hún hagar meðferð þessara mála.

Frsm. (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: Á þskj. 727 er gerð nokkurnveginn nákvæm grein fyrir því, hvert er efni þessa frv., og einnig fyrir samræminu á milli þess og gildandi lagaákvæða. Ég skal geta þess um samanburð á nýja og gamla matinu, þar sem sýsluvegasjóðir eru starfræktir, þá mun láta nærri, að fasteignamatið frá 1922, með þeim viðbótum, sem urðu til 1931, og sem kemur til greina við útreikning sýsluvegasjóðsgjalds, samsvari nýja fasteignamatinu (1932) eins og það er á löndum og lóðum, að frádregnu ½ verði húsa. Eins og tekið er fram í grg. frv., þá verður fasteignamatið, sem sýsluvegasjóðsgjaldið er reiknað af, svipað og það var árið 1931 samkv. gamla matinu. Á því verða þó nokkrar breyt. á milli einstakra sýslna, sem komið hafa á hjá sér sýsluvegasjóðum, þó það muni ekki miklu í flestum þeirra. En þar er um að ræða 9 sýslur. Í 4 af þessum sýslum hefir matið lækkað, en í 8 sýslum hefir það hækkað. Mestur er mismunurinn í Mýrasýslu; þar hækkar matið um 63,6%. Í nál. er gert ráð fyrir, að það geti ekki stafað af öðru en óeðlilega lágu mati samkv. eldra fasteignamatinu. Mér hefir einnig verið bent á, að þetta stafaði að nokkru leyti af óeðlilega háu mati nú, en það skiptir ekki miklu máli, hvort heldur er. Hitt skiptir máli, að hækkunin er þar miklu meiri en annarsstaðar. Og hvernig sem að hefði verið farið um sýsluvegasjóðsgjaldið, þá hefði það hlotið að hækka mikið og koma harðar niður á þessari sýslu en öðrum. Sú grundvallarbreyting, sem felst í þessu frv. fer í þá átt að þyngja ekki um of á sýslufélögunum með þessum gjöldum til sýsluvegasjóða. Þá vil ég minnast á nokkur önnur atriði í frv. til breytinga á núgildandi lögum. Er þá fyrst, að lágmark þess gjalds, sem sýsluvegasjóðum ber, er fært upp úr 1½‰ í sem svarar 2‰ samkv. eldra mati, eða 2‰ af löndum og lóðum og 1‰ af húsum. Það er fært í það lágmark, sem veitir rétt til framlags úr ríkissjóði á móti sýsluvegasjóðsgjaldinu. Hlutfallinu er haldið á móti framlaginu úr ríkissjóði. En samkv. lögunum er svo ákveðið, að þegar prómillegjaldið er komið yfir 6‰ í sýsluvegasjóð, þá veitir það rétt til þrefalds framlags úr ríkissjóði á móti. Ef einhver sýsla vill leggja yfir 6‰ í sýsluvegasjóð, þá þarf sérstaka heimild frá ráðherra til slíkrar hækkunar. Mér er sagt, að það hafi aðeins einu sinni komið fyrir og þá verið heimilað í hálfgerðu ógáti af stj. og að það hafi verið hv.flm. frv., sem kom því til leiðar. Þetta ákvæði um skyldu ríkissjóðs til þrefalds framlags er nú fellt niður samkv. frv., þannig að ríkissjóður er nú ekki skyldaður til þrefalds framlags, þó að prómillegjald í sýslusjóði fari upp úr 6‰. Aftur á móti er haldið ákvæðunum um það, að heimild ráðh. þurfi til hækkunarinnar. Síðasta verulega breyt., sem gerð er á lögunum, er um aukafjárframlög einstakra sveitarfélaga. Samkv. gildandi lögum er sýslunefndum heimilað að skylda sveitarfélög til þess að greiða aukaframlög í sýsluvegasjóð, og hafa lögin verið skýrð þannig, að ríkissjóði bæri aðeins að leggja fram á móti þeim sérstaklega án þess að telja þau með ‰ gjaldi sýsluvegasjóðanna til hækkunar. Sá skilningur mun vera gagnstæður því, sem til var ætlazt með lögunum, og er nú séð fyrir því, að svo verði ekki framvegis: Samkvæmt frv. ber því ríkissjóði að greiða á móti öllum slíkum aukaframlögum eins og þau væru lögð á sem ‰ gjald. Ef eitthvert sýslufélag leggur á samkv. hámarki ‰ gjalds til sýsluvegasjóða og krefur sveitarfélög ennfremur um aukaframlög, þá verður ríkissjóður að leggja fram á móti aukaframlaginu eins og hæsta ‰ gjaldi til sýsluvegasjóða, jafnmikið samkv. lögunum, en tvöfalt samkv. frv. Þetta er talsverð réttarbót fyrir sýslufélögin frá því, sem verið hefir. Ég skal taka það fram, að hingað til hafa lögin ekki verið skilin á þann hátt, sem ég nú hefi gert. En nú ætti ekki að vera ágreiningur um þau hér eftir, og framlagið úr ríkissjóði ætti að verða nokkru ríflegra en verið hefir. Ég vil taka það fram, til þess að fyrirbyggja misskilning, um heimild fyrir sýslufélög til þess að leggja aukaframlög á hreppsfélög, að þó svo sé ákveðið í frv., að framlagið fari aldrei yfir 6‰, þá getur það krafizt fjár á móti aukaframlaginu, þó að sýslufél. hafi í raun og veru ekki heimild til að leggja á hærra ‰ gjald. En með þessu fyrirkomulagi er því breytt, að sveitarfélögin sjái fótum sínum forráð og leggi ekki á hærri vegagjöld en fært þykir að standa undir. Ég held, að ég hafi þá tekið fram allt það, sem nauðsynlegt er til þess að fyrirbyggja misskilning. Vænti ég, að þetta mál hafi verið skýrt svo rækilega í grg., nál. og framsöguræðu minni, að hv.þdm. hafi við athugun á því áttað sig á, hvað í frv. felst og hverjar breytingarnar eru frá núgildandi löggjöf um þetta efni. Hinsvegar geri ég ráð fyrir því, að ef einhverjum þykir á skorta um upplýsingar, þá muni hann láta til sín heyra. Gæti ég þá brotið málið betur til mergjar, svo að enginn þurfi að vera í óvissu um þessi atriði.

Björn Kristjánsson Það er aðeins aths. út af því, sem hv.þm. G.-K. sagði um það, að ekkert fordæmi væri skapað með því, þó frv. þetta yrði samþ. Ég verð að halda fast við mína skoðun á því atriði, af því að hér er ekki um heimild að ræða eins og að því er snertir styrkinn til frystihúsanna, heldur er fastákveðið, að styrkurinn til þeirra mjólkurbúa, sem búið er að koma á fót, skuli vera helmingur stofnkostnaðar. Einmitt af því að þessu er slegið föstu í frv., get ég ekki annað skilið en að það hljóti að verða skoðað sem fordæmi, og að ekki verði hægt að neita samskonar búum, sem stofnuð kunna að verða í framtíðinni, um sama stuðning. Eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, get ég fylgt því með glöðu geði, að þau af mjólkurbúunum fái viðbótarstyrk, sem áreiðanlega hafa þörf fyrir hann, en að mínu áliti er þó nauðsynlegt, að frv. sé breytt í heimildarform. Eins og það er, er enginn munur gerður á því, hvort búin eru vel eða illa stæð. Það hlýtur að verða til þess, ef samþ. er, að ekki yrði hægt að neita þeim búum, sem seinna rísa upp, um sama styrk. Það er auðvitað lofsverður hugsunarháttur, sem fram kom hjá hv.þm. G.-K., að ekki ætti að vera að metast um það, hvar kæmi niður slík hjálp, sem hér er um að ræða. Það er náttúrlega gott og blessað. En ég sé þó ekki neina þörf á því eða samræmi í því að láta hjálpina koma niður hjá þeim mjólkurbúum, sem eru vel stæð, en synja öðrum héruðum um hana, sem komizt hafa í örðugleika vegna sláturhúsa- og frystihúsabygginga, þó þörfin sé þar miklu meiri. Ég sé svo að öðru leyti ekki ástæðu til að deila um þetta mál að sinni. Ég býst við, ef ekkert nýtt kemur fram, að ég haldi fast við þær brtt., sem ég hefi hugsað mér að flytja við 2. umr. Ég hefi ekki sannfærzt svo af því, sem fram kom í ræðu hv. 1. flm., að ég geti látið það ógert.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég hefði getað sparað mér að ýmsu leyti umr. um þetta mál nú, hefði ekki hv.flm. þess sagt í ræðu sinni í gær, að þeir menn, sem stæðu á móti frv., hefðu ekkert annað til brunns að bera en ofsa og öfgar. Hv. þm. sagði á þá leið, að þetta væri það eina, sem andstæðingar dragnótaveiðanna í landhelgi hefðu lagt af mörkum við meðferð málsins á undanförnum þingum, og hefði afstaða þingsins mótazt af þeirri framkomu. Þessi orð gefa mér tilefni til þess að endurtaka ýmislegt af þeim rökum, sem ég áður hefi fært fram gegn þessu máli. Það er öllum vitanlegt, að hér er um mikið alvörumál að ræða, og mér finnast ómakleg og í alla staði illa við eigandi ummæli hv.flm. um þá menn, sem finna til skyldu sinnar gagnvart þjóðinni um það, að vera á verði gegn öðrum eins voða og felst í tilslökunum á l. um dragnótaveiðar í landhelgi. Hv. flm. lýsti því yfir, að hann ætlaði sér ekki að deila við mig eða neinn annan um það, hvort ábati eða skaði væri að dragnótaveiðum þeim, er hann vill leyfa í okkar friðlýstu landhelgi. Þetta þykir mér undarleg yfirlýsing þegar í upphafi. Alþ. hefir að undanförnu, og nú síðast í byrjun þessa þings, látið þá skoðun sína ótvírætt í ljós, að það teldi hættuna á skaðanum vega meira en vonina um ábatann. En það er í hæsta máta óþinglegur málaflutningur að ætla sér að ganga framhjá þeim rökum, sem færð verða gegn málinu hér í þingsalnum, og lýsa því yfir fyrirfram, að þau muni að engu höfð. Framkoma þessa frv. nú og undirbúningur þess hafa verið einkennileg á marga lund, og með þessari yfirlýsingu hv.flm. bætist enn eitt undarlegt atriði í málsmeðferðina. Fyrst og fremst er búið að fella alveg samskonar mál áður á þinginu, og með þeirri afgreiðslu hefir það þing, er nú situr, lýst yfir vilja sínum til þess að sporna við þeirri eyðileggingu á okkar dýrmætu fiskimiðum, sem samþykkt frv. hefði í för með sér. Alþ. hefir með þessari afstöðu komið í veg fyrir, að þessi veiðiaðferð, sem drepur allt kvikt og þá sér í lagi ungviði fiskjarins, verði notuð í landhelgi okkar, nema mjög svo takmarkað, og þar að auki hafa héraðsstj. vald til þess að banna slíkt alveg, hver í sínu umdæmi. Og það er full ástæða til þess að ætla, að Alþ. láti sitja við núgildandi 1. um þetta efni um lengri tíma. Hæstv. stj. lét fyrir ánauð nokkurra manna tilleiðast til þess að slaka á þessari löggjöf um stund, en fyrir það hefir nú hæstv. stj. fengið þá áminningu, sem stj. eiga að fá, þegar þær haga sér á annan veg en meiri hl. þingsins mundi kjósa, þar sem bráðabirgðal. stj. voru felld. Landhelgin er uppeldisstöð ungfiskjarins, og landið leggur árlega fram stórfé til að verja þessar uppeldisstöðvar, og landsmenn sjá ekki eftir því fé, sem varið er til landhelgisgæzlunnar. Þeir vita, hvað mikið er í húfi fyrir annan aðalatvinnuveg okkar, sjávarútveginn, sé landhelginnar ekki gætt stranglega. Þetta svæði er friðað bæði fyrir botnvörpu- og dragnótaveiðum, og hlutverk landhelgisgæzlunnar er að sporna við þeirri tortímingu á ungviði fiskjarins, sem þessar veiðiaðferðir mundu valda. Þetta er það höfuðatriði, sem alltaf hefir verið lagt til grundvallar fyrir afgreiðslu Alþ. á málinu, þeirri, að veita aldrei neinar tilslakanir í þessu efni. - Eiginlega ætti ég nú að endurtaka það, sem af er þessari ræðu minni, þar sem ég sé, að hv.flm. var nú að koma inn í þingsalinn, og hann á sannarlega ýmislegt ónumið í sambandi við þetta mál. Hann á að vera fulltrúi sjómanna og sjávarútvegskjördæmis, og vill þó fyrir vafasaman stundargróða fórna hagsmunum íslenzkra sjómanna í framtíðinni. Aftur á móti vakir það fyrir mér, að framtíð fiskiveiðanna sé sem bezt tryggð, að sá varasjóður, sem landið á í djúpum sjávarins, verði verndaður eftir því, sem föng eru til, og ekki sé verið að gera óþarfa gyllingar til þess að rányrkjunni sé leyfð innreið í friðlýsta landhelgina. Það mundi koma landsmönnum í koll í framtíðinni. Þeir, sem æstastir eru í að fá leyfi löggjafarsamkomunnar til þess að róta öllu upp í landhelginni, tala sífellt um þann hagnað, sem af því muni verða. Ég játa það, að meðan verið væri að eyðileggja fiskimiðin, gæti orðið dálítill hagnaður að þessari veiðiaðferð. En slík röksemdafærsla er óendanlega heimskuleg, sökum þess, hvað hún opinberar mikla grunnfærni og skammsýni. Alþ. hefir líka alltaf haft vit fyrir þessum mönnum og tekið framtíðarhagsmunina fram yfir augnablikshagsmuni. En ég gæti vel trúað því, að þessi röksemd yrði notuð áður en langt um líður í því augnamiði að fá leyfðar botnvörpuveiðar í landhelgi. Hví ættu ekki eins að geta orðið stundarhagsmunir að því að leyfa botnvörpuveiðar í landhelginni? En enginn af þeim mönnum, sem í sífellu eru að reyna að setja göt á ráðstafanir Alþingis gegn dragnótaveiðunum, hefir dirfzt að koma með slíka uppástungu. Og þó hér sé að ræða um víðtækari tilslakanir, þá er það álit sjómanna, að dragnótaveiðar spilli ekki síður fiskimiðum en botnvörpuveiðar. Það var notað sem beita fyrir stj. á síðastl. ári. þegar hún var fengin til þess að gefa út bráðabirgðal., að þær ráðstafanir væru nauðsynlegar og hagnaður margra landsmanna við þær bundinn. En reynslan síðastl. ár sýndi talsvert aðra útkomu. Niðurstaðan af dragnótaútgerðinni hér nærlendis varð sú, að allir töpuðu á henni. Af þessu leiddi þannig tvöfalt tap, - tap fyrir útgerðarmennina og tap fyrir þjóðina alla af spilltum fiskimiðum. Ég hefi nú gert grein fyrir því fyrsta, sem undarlegt er í flutningi þessa máls, nefnilega, að það skuli vera borið fram eftir að samskonar mál hefir verið fellt áður á þinginu, en flm. hefir notað sér frjálslyndi hæstv. forseta. Ég er ekki að áfellast hæstv. forseta fyrir að hafa leyft þessu máli að koma fyrir; ég veit, að hann gerir það af því, að hann telur það réttmætt. En þá kemur sú spurning: Hvernig stendur á því, að þetta mál er fram komið? Ekki er það að tilhlutun ríkisstj. Hún lætur sér sennilega nægja þá áminningu, sem hún fékk í byrjun þessa þings. Ekki er það heldur nein n. eða hópur þm., sem flytur frv. Það eru ekki íslenzkir sjómenn, sem standa að flutningi þessa máls, því að eftir að málið kom fyrst fram, hefir ekki heyrzt ein einasta rödd frá sjómönnum, hvorki á fundum þeirra né í blöðum, og ekki hefir þinginu borizt nein áskorun um að taka það upp aftur. Nei, málið er ekki komið inn í þingið fyrir þeirra tilmæli. Það er einn einasti þm., hv.þm. Vestm., sem hefir óskað eftir, að þetta mál yrði tekið fyrir, og eftir því, sem sjá má af frv., þá er það eftir beiðni sænsks frystihússtjóra hér í bæ. Málið er því hér fram komið, eftir því, sem hér liggur fyrir, frá honum. A. m. k. liggur opinberlega ekkert fyrir um það, að það sé komið fram frá öðrum. Þetta frystihús hefir dálítið fengizt við kaup á fiski, en þó miklu minna en menn gerðu sér vonir um í fyrstu. Ég get ekki komið auga á annað en að þessi útlendi maður eigi einn þátt á því, að þetta frv. er borið fram að nýju. Eins og sjá má í grg., er prentað bréf frá þessum manni. Reyndar hefir hv.þm. ekki haft næga hreinskilni til þess að prenta nafnið undir bréfið, svo að ég hefi orðið að fara aðrar leiðir til þess að hafa upp á, hver þessi maður er. Ég gat auðvitað haft upp á honum, enda þótt hv.flm. sæi ekki ástæðu til að láta nafns hans getið. Þessi maður hefir snúið sér til stj., og ég ætla nú, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp niðurlag bréfsins. Þar segir (ég tek vitanlega enga ábyrgð á þýðingunni, því að ég býst við, að bréfið hafi upphaflega verið ritað á sænsku): „Þar sem svo virðist, að brýn nauðsyn sé til að bæta úr ríkjandi atvinnuleysi, og ekki sízt þegar hægt er að gera það á þann hátt að auka framleiðslu landsins til útflutnings fyrir mjög viðunandi verð, leyfum vér oss að skora á hið virðulega atvmrn. að neyta allra ráða til þess að opna möguleika fyrir því, að dragnótaveiði verði leyfð í landhelgi einnig yfir sumartímann“, Hæstv. stj., sem þekkir vel alla málavöxtu, hefði ekki dottið í hug að vekja þetta frv. upp aftur hér á þinginu, og hefði mátt skoða þetta sem tilmæli til stj. um að brjóta lög og reglur í landinu og gera hreint og beint uppreisn á móti húsbónda sínum, Alþingi. Auðvitað hefir Svíanum, sem ég heyri, að sé mætur maður, ekki dottið slíkt í hug, að hægt væri að skilja bréfið á þá lund, en hann þekkir ekki stjórnarhætti hér á landi og hefir ekki haft hugmynd um, að þetta væri að brjóta í bága við yfirlýstan vilja Alþingis. En hv.þm. Vestm. hefir ekki tekið í þetta mál eins og hæstv. stj. hefir gert. Hann gerist boðberi og flm. að tilmælum þessa útlenda frystihússtjóra, þvert ofan í yfirlýstan vilja þingsins. Nú hefi ég talið upp tvennt, sem er harla einkennilegt og sker úr við venjulegan grundvöll við flutning mála á Alþingi. Þá kem ég að því þriðja. Hér er verið að setja tvennskonar lög í landinu. Menn eiga að fara að lifa við tvennskonar lög, eftir því hvort þeir lifa á Vestur-, Norður- og Austurlandi eða hvort þeir búa á Suðurlandi og suðurhluta Vestfjarða. Þetta kemur einkennilega heim við það, þegar jafnframt er verið að tala um að jafna rétt landsmanna. Og þessi þm. hefir átt lofsverðan þátt í því að koma því máli áleiðis; en samtímis því er hann að flytja fram kröfu þess efnis, að menn á Vestur-, Norður- og Austurlandi eigi að lifa við allt önnur lög en þeir, sem lifa í hinum landshlutunum. Mönnum á Suðurlandi og suðurhluta Vestfjarða er gefin heimild til þess að veiða með dragnótum í landhelgi vissan tíma árs, þegar öðrum landsmönnum er bönnuð dragnótaveiði. Þetta er að setja tvennskonar lög. Ég sagði mönnum á Suðurlandi og suðurhluta Vestfjarða, en það fer eftir því, hvor leiðin er valin, því að í frv. stendur aðeins „á svæðinu frá Hjörleifshöfða til Látrabjargs“.

Þetta er óþarfa útúrsnúningur, hv.þm. veit, hvað við er átt

. Það er hægt að velja tvær leiðir frá Hjörleifshöfða til Látrabjargs, það má fara austur og norður um land og einnig suður og vestur með landi. (JJós: Það er ekki drengilegt af hv.þm. að tala svona, eftir að ég hefi lýst yfir, að tvö orð: „vestur um“ hafi fallið burt úr frv.). Ég vænti þess, að hv.þm. lofi mér að tala eða geri svo vel og fari út úr deildinni. Það mun nú vera ætlunin að fara vestur um land, og það eru þeir, sem þar lifa, sem eiga við þetta skipulag að búa. Þá eru hinir sjálfráðir, hvort þeir lúta núgildandi landslögum, en á þessu svæði eru ráðin tekin af mönnum. Hér er sagt skýrum stöfum, að það, sem heimilt er að gera á Vestur-, Norður- og Austurlandi, má ekki gera hér. Og þeir, sem eftir sem áður vildu vera trúir landslögunum, geta ekki fengið því ráðið. Þetta er að taka valdið af þeim, sem búa með ströndum Suðurlands og syðsta hluta Vestfjarða. Ég hefði ekki búizt við þessu á þeim tíma, þegar tilfinningar manna eru svo opnar fyrir, ef misrétti er beitt, og víðtækar ráðstafanir eru gerðar til þess að kippa því í lag, að á sama tíma skuli vera gerð tilraun til að taka ákvörðunarréttinn af nokkrum hluta landsmanna.

Hv. þm. gleymir því, að hann hefir áður barizt gegn því, að ákvörðunarréttur gilti gagnkvæmt

. Hv. þm. getur alls ekki fóðrað sína framkomu með þessu háttalagi, því að ég hefi aldrei barizt gegn því á nokkru sviði. Hann er sjálfur frumkvöðull að þessari stefnu, sem þingið verður tafarlaust að kveða niður, og ég vona, að þegar hann nú hefir heyrt rök mín og fær aftur að taka til máls, þá taki hann frv. aftur. Löggjöf hvers lands er ekkert leikfang. Það er ekkert leikfang, þegar teknar eru ákvarðanir um persónulegan rétt landsmanna. Það er alvörumál, hvernig búið er um landsmenn í þessu efni. Það er eðlilegt, að landsmenn vilji hver á sínu svæði hafa íhlutun um það, hvort leyfa eigi eða hanna miskunnarlausa tortímingu alls ungviðis þeirra fisktegunda, sem hafa haldið landinu uppi. En ef þetta frv. verður að lögum, þá er landhelgin ofurseld einmitt á þeim svæðum, sem klakstöðvarnar eru mestar og dýrmætastar.

Þeir fiska þar sjálfir núna

. Þeir fiska þar ekkert sjálfir. Það er nóg að setja þennan skrælingjastimpil á þá með löggjöfinni, þó að hv.þm. sé ekki líka að bera um þá lúðursögur, sem við ekkert hafa að styðjast. Nei. frv. er stórhættulegt og með því er verið að brjóta niður varnirnar fyrir fiskiþjóð eins og Íslendinga. Þetta er fjarstæða, fálm og vitleysa, að vera að skapa tvennskonar rétt í landinu. Og þegar þess er gætt, að þessi rányrkja á að gilda fyrir þau svæði, eins og Selvogsbankann, sem eru aðalklakstöðvarnar, þá er þetta svívirðilegt athæfi. Þar á að opna landhelgina, á dýrustu fiskimiðum landsins á að drepa allt kvikt, ungt og gamalt. Það væri alstaðar hættulegt, en hvergi eins og þar, sem á að skapa möguleikann fyrir þetta grimmdaræði. Það er alkunnugt af fiskifræðingum, að þarna eru ekki aðeins klakstöðvar fyrir fisk við Ísland, heldur einnig við Grænland, sem við höfum reyndar verið hirðulausir um. Óviðkomandi menn eins og Danir og Norðmenn hafa verið að toga þetta land á milli sín, sem er fornt íslenzkt land, en við höfum setið hjá. En þó við sleppum nú því, þá eru þetta, gagnvart fiski við Ísland, beztu og mikilvægustu klakstöðvarnar, og hér er verið að taka af mönnum ráðin um það, hvort þessi opingátt eigi að líðast eða ekki. Þá hefi ég talið þrjú atriði, sem eru sérkennileg við flutning þessa máls, og þykist hafa gert þeim nokkur skil.

Kemur þá ekki 4. atriðið?

. Jú, það kemur; hv.þm. þarf ekki lengi að keipa eftir því. Því þó oft hafi ef til vill bitið vel á krókinn hjá honum, þá hefir ekki oft bitið fljótar! Það er þá tilhögunin á frv. Þetta er að vísu 1. umr. málsins og því ekki venja að fara út í einstök atriði frv., en ég vænti þess, að hæstv. forseti leyfi mér að bregða út af því í þetta skipti. Ég vildi þá minnast á 1. og 2. gr. frv. í núgildandi lögum stendur: „... skulu dragnótaveiðar bannaðar, með undantekningum þeim, sem 2. gr. nefnir“. Þetta er fellt niður úr frv. og þar með felld niður 2. gr., sem á að standa á eftir, en þegar búið er að fella þetta niður, þegar gr. er búin að missa þetta samband, þá er hún sjálf einskis virði. Þá er búið að kippa burt þeirri þýðingu, sem 2. gr. hafði. Í 2. gr. frv. felast undantekningar frá þessu banni, um að eigendum þeirra jarða, sem liggja að sjó, sé heimilt að veiða í landhelgi, eins og tíðkaðist fyrir 1882, með herpinót, enda þótt hún kunni að taka til botns. Ég get ekki betur séð en að með því að kippa þessu í burt úr 1. gr., þá séu a. m. k. ákvæði 2. gr. svo skert, þrátt fyrir það, þótt hún standi eftir í 1. frá 1928, að það yrði sennilega lítið á þeim að byggja. Og ég vil skjóta því sérstaklega til hv. 1. þm. S.-M., sem ég býst við, að muni leggja nokkuð upp úr því, að þessi ákvæði fái að haldast, því að þótt þau kunni að hafa þýðingu víða á landinu, þá munu þau þó sérstaklega geta haft þýðingu á Austfjörðum. Ég veit ekki, hvað hv.þm. hefir gengið til þess að taka þetta úr frvgr., ef það er ekki það, að skerða gildi og þýðingu 2. gr. 1. Ég vil aðeins benda á, að annaðhvort eru þetta mistök eða það er gert af ásettu ráði. En í hvorutveggja tilfelli mundi það samt, ef að l. yrði, koma í sama stað niður og hafa sömu áhrif. Ennfremur vil ég benda á, að hv.þm. Vestm. - sem nú sést aftur hér í d. - vill fella niður úr 1. gr. ákvæði, þar sem skilgreining er gerð á því, hvað sé dragnætur.

Það verður lagað

. Væri þetta fellt niður úr l. og ekkert kæmi í staðinn, þá yrði erfitt fyrir löggjafana, sem svo þyrftu að dæma um það, hvað teldist til dragnóta, að álykta um þetta. Ef þetta ákvæði væri fellt niður, sem ekki er ástæða til að gera ráð fyrir að nái samþykki, þá væri auðvitað engan veginn hægt að taka það öðruvísi en svo, að löggjöfunum hefði fundizt nauðsynlegt að leyfa að skafa upp hvern vog og hverja vík í landhelgi allt í kringum landið með þessum veiðarfærum. Ég veit ekki, hvað hv.þm. Vestm. gengur til að fara fram á slíkt.

Honum gengur gott til

. En menn geta nú misskilið það góða, alveg eins og hitt. Ég viðurkenni, að margt er gott til hjá þessum hv.þm., eins og sessunautur hans gaf orð um. En ef þessi góði ásetningur yrði framkvæmdur, yrði hann þó til stórtjóns, og mundi þá sannast hið fornkveðna: „Góð meining enga gerir stoð“.

Gilda skal meira Péturs boð

. Það er þess vegna svo um þetta atriði, þennan 4. lið, eins og um hina liðina, að hv.þm. hefir mjög mistekizt í samsetningi frv. þessa, ef það hefir verið meiningin fyrir honum að fella þetta atriði niður úr l. Það er sagt frá þessu frv. a. m. k. í einu blaði hér, hvort sem hann gerir það nú sjálfur eða einhver annar, og þykir mér frásögnin alleinkennileg. Því þegar skýrt er frá efni frv., er sagt um leið, að með þessum hætti mundu opnast möguleikar fyrir sölu á töluvert miklu fiskmagni, allt að 1400 smálestum af þorski og flatfiski, ef þessar tilslakanir verða gerðar á löggjöfinni um dragnótaveiði. Það lítur svo út, eftir orðalaginu að dæma, að markaðurinn fáist ekki fyrir fiskinn, nema hann sé veiddur í dragnætur. Þetta eru nú sjálfsagt mistök á framsetningu efnisins hjá greinarhöfundi en ekki hitt, að meiningin sé sú, að samband sé á milli þess, hvernig aflinn sé veiddur, og sölunnar á honum. Þar skal ég aðeins minnast á það, sem í grg. frv. stendur um aflamagn og fisktegundir til sölu í þetta sænska frystihús, sem sá maður stýrir, sem raunverulega stendur að þessu frv. og ritað hefir greinargerð þess að mestu leyti. Það, sem hann gerir ráð fyrir, er 700 smál. af þorski, 500 smál. af rauðsprettu, 100 smál. af sólkola og 100 smál. af lúðu. Það leiðir nú af sjálfu sér, að það getur ekki verið nema að nokkru leyti, sem aflavon þessa fiskjar getur byggzt á dragnótaveiði, því að eins og kunnugt er, þá er a. m. k. mjög lítið veitt af þorski í dragnætur. Það getur aðeins viljað til, að fullorðinn þorskur veiðist þannig. En innan landhelgi hér sunnanlands er sáralítið af þorski á sumrin, fyrr en á útlíðanda sumri, þegar gildandi lög leyfa að nota dragnætur. Ég geri því ráð fyrir, að þessara ráðstafana þurfi ekki við til þess að hægt verði að veiða þetta þorskmagn, 700 smál. Vafalaust er auðvelt að fá þetta fiskmagn með annarskonar veiðiaðferðum. Því að þótt tregur afli sé á Faxaflóa nú, þá er það alkunnugt, að vestur undir Jökli og á öllum svæðum Faxaflóa veiðist töluvert af þorski í maí og fram í júní, og stundum lengur. Á þeim tíma, og án þess að fara að skafa landhelgina með dragnótum, hlýtur því að vera hægt að afla þessa þorskmagns. Lúður veiðast ekki í dragnætur, ef þær eru stórar. Ef til vill smálúða, sem þá verður frekar að telja með kola. Kolinn veiðist alltaf töluvert mikið utan landhelginnar, a. m. k. veiða Englendingar mikið af honum, og Íslendingar ættu að hafa eins góða aðstöðu til kolaveiða sem þeir. Auk þess má benda á það, að heimilt er að veiða hann í landhelgi 3 mánuði ársins, þar sem annars er ekki lokað fyrir þá veiði, svo að ég geri ráð fyrir, að þetta magn mundi hæglega nást á þessum tíma, enda þótt landhelgin yrði ekki opnuð frekar en gert hefir verið. Það er nú reynsla um dragnótaveiðar í landhelgi hér við land, að ef farið er að stunda hér mjög mikið á vissum svæðum, þá helzt afli þar ekki svipað því eins lengi og lögum samkv. má veiða þar. Ekki stafar það af því beint, að þar sé þá búið að drepa allt lifandi, heldur hefir það, sem eftir var skilið, flúið vegna dragnótanna. Ég vil nú láta það í ljós sem mína skoðun, að hagsmunum sjómanna yrði bezt borgið með því, að dragnótaveiði væri gersamlega bönnuð alstaðar í landhelgi vorri. Og að þetta er líka skoðun sjómanna og þeirra manna, sem eiga afkomu sína algerlega undir fiskveiðunum komna, sannast bezt með því, að þeir hafa víðast hvar, þar sem mest er stunduð bátaveiði innan landhelgi með öðrum veiðiaðferðum en dragnótum, kostað kapps um að útiloka dragnótaveiði frá landhelginni. Þeir hafa borið það skyn á þessa veiði að láta ekki stundarhagsmuni glepja sér svo sýn, að þeir hafi viljað vera með í að aðhafast það, sem skaðar þá í framtíðinni. Enn eru gildandi þau grundvallaratriði þessa máls, að sama hættan er um þetta, sem verið hefir, og sama nauðsynin á að fyrirbyggja hana gersamlega. Mér er kunnugt um, að þetta frv. hefir vakið allmikla athygli hér í nærsveitunum, þar sem menn eru ekki fjær þinginu en það, að þeir geta komið boðum og talað við menn um þessi mál. Frá þessum mönnum er von á mótmælum gegn þessu frv. Þeir sjá ástæðu til þess. vegna mannréttinda sinna og atvinnuvegar. Þeir eru nú farnir að undirbúa óskir til þingsins um það, að þegar nú er búið að víkja frá þeim þessum beizka kaleik hér snemma á þinginu, þá verði ekki farið að bera þeim hann á ný, með því að þvinga þá til að beygja sig undir það ok og þá hættu og þá skaðsemd, sem þeim mundi stafa af samþykkt þessa frv. Þetta þing er nú búið að sitja lengi á rökstólum, og ég býst við, að mönnum úti á landsbyggðinni sem annarsstaðar þyki seta þess engan veginn vera í samræmi við afköst þess, enn sem komið er. Ég veit, að hugir landsmanna beinast mjög að þeim óskum, að þessir síðustu dagar þess verði vel notaðir og að samkomulag bindist um heillavænlega lausn nauðsynjamálanna, sem enn eru óleyst. Væri mjög illa farið, ef þeir yrðu notaðir til að þvinga fram skaðræðismál sem þetta, sem á öndverðu þessu þingi var vasklega gengið fram í að vísa á bug. Við það voru engin vettlingatök. Það er oft dálítið viðkvæmnismál fyrir þingmenn að ganga beint á móti till. stjórnar, sem er studd af meiri hl. þings, en í þessu tilfelli var ekkert hik um að vísa málinu á bug og ganga þannig í berhögg við vilja stj., til þess að vernda mannréttindi og atvinnu fjölmargra sjómanna.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég vil leyfa mér að mælast til þess, að atkvgr. um málið verði frestað þar til snemma á mánudag.

Forseti(JörB): Mér þykir ekki skemmtilegt, að það þurfi að velta á um úrslit mála, að þm. séu fjarstaddir. En það er á þeirra ábyrgð. Hér er t. d. annað mál á dagskránni, sem fresta varð atkvgr. um í gær sakir þess, að svo margir þm. voru fjarstaddir, þegar hún átti að fara fram. Það ætti kannske að taka upp þau vinnubrögð að þjóta upp til handa og fóta og byrja á atkvgr. mála í hvert sinn, er nægilega margir þm. sýna sig í d., hvernig svo sem á stæði að öðru leyti.

Jón Auðunn Jónsson Ég hefi vanizt því, að þegar atkvgr. er frestað um eitthvert mál, þá sé byrjað á henni á næsta fundi.

Forseti (JörB): Það hefir ekki verið föst venja að byrja atkvgr. jafnan í byrjun næsta fundar eftir að þeim var frestað. En hvað snertir atkvgr. um 8. málið á dagskránni, þá hefi ég verið beðinn að fresta henni. Svo ekki velti á tilviljun um afgreiðslu þessara tveggja mála, 3. og 8. máls á dagskránni, þá mun ég fresta atkvgr. um þau fram yfir helgi.

Frsm. 1. minni hl. (Héðinn Valdimarsson) Við Alþfl.menn hér í d. höfum borið fram þrjár brtt. við stjskrfrv., á þskj. 719. Um stafl. b. í 1. gr. frv. leggjum við aðeins til lítilsháttar orðabreytingar, og geri ég ráð fyrir, að það valdi engum andmælum; þar er aðeins skýrar fram tekið í brtt., sem átt er við í frv. um kosningu varamanna í Reykjavík. Á stafl. e. viljum við gera þá breyt. til samkomulags, að í stað þess, sem við óskuðum áður eftir því, að flokkarnir hefðu landslista samhliða kjördæmakjöri og að kjósendur greiddu atkv. annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða landslista, þá leggjum við nú til, að flokkum verði heimilt að hafa landslista í kjöri við almennar kosningar. Samkv. þessari brtt. eiga flokkarnir að hafa rétt til þess, en ekki skyldu. Hér er því nokkuð dregið úr, þannig að þeir flokkar, sem ekki kæra sig um að hafa landslista, eru ekki skuldbundnir til þess. Við álítum, að Alþfl. vilji alltaf hafa landslista, til þess að safna atkv. sínum, þó hann bjóði ekki fram þingmannsefni í einstökum kjördæmum. Hinsvegar virðist svo sem stærri flokkarnir þurfi ekki að nota sér það, af því að þeir hafa að líkindum frambjóðendur fyrir sig í öllum kjördæmum. Við sjáum því ekkert því til fyrirstöðu, að sumir flokkar beri fram landslista, þó aðrir geri það ekki. Ég hefi áður gert grein fyrir því, að Alþfl. leggur mikið upp úr þessu atriði, að mega hafa sérstakan landslista, svo að hann mun ekki geta fylgt þessu stjskrfrv. að öðrum kosti út úr þinginu. Og ég held, að með þessari brtt. sé þetta ákvæði svo mikið mildað, að hinir flokkarnir hljóti að geta sætt sig við það. Þá kem ég að stafl. c, en sú brtt. er samkomulagstilraun um fjölda uppbótarsætanna, þar sem við leggjum til, að í stað þess, sem nú eru í frv. ákveðin 10 uppbótarsæti, þá megi fjölga tölu jöfnunarþingsæta upp í allt að 12 með einföldum lögum, og verður þá tala þingmanna 50. Við höfum gert ráð fyrir, að ef það kæmi í ljós við kjördæmakosningar, að flokkarnir fengju ekki réttláta fulltrúatölu með 10 uppbótarsætum, þá muni jöfnunarsætum verða fjölgað upp í 12. Með þessu ákvæði er líka gengið svo langt til samkomulags við þá, sem vilja hafa lægri tölu jöfnunarsæta, að báðir stærri flokkarnir ættu að geta fellt sig við það. Ég vil þó taka það fram, að enda þótt þessi brtt. verði samþ. og að við munum fylgja frv. þannig breyttu að því er þingmannatöluna snertir, þá er fjarri því, að við séum ánægðir með það. Það er okkar skoðun, að endanleg lausn muni ekki fást í þessu máli með frv. stj. til endurbóta á hinu gamla stjórnarskipulagi. Okkar flokkur mun því halda fast við þann málstað, landið allt eitt kjördæmi, sem hann hefir haft, enda þótt hann geti sætt sig við þessa úrlausn í bráð.

Frsm. 2. minni hl. (Magnús Jónsson) Annar minni hl. stjskrn., sem við hv.þm. G.-K. erum í, flytur nú við þessa umr.brtt. á þskj. 750, við 1. gr. frv. stafl. c.; að öðru leyti berum við fram sömu brtt. og fyrir lá frá okkur við 2. umr. um fyrirkomulag á skipun uppbótarsæta. Ég þarf ekki að gera frekari grein fyrir henni nú. Þá var mælt fyrir henni af mér og hv.frsm. meiri hl. n. (BJ), sem einnig tjáði sig fylgjandi því að geyma þetta til nánari ákvörðunar í kosningalögum. Ég þarf ekki að endurtaka rökin fyrir því. Þetta fyrirkomulag er algerlega óreynt, og virðist mér það í raun og veru mikil ofdirfð að ákveða það í stjórnarskrá, án þess að nokkur reynsla sé áður fengin. Það er því aðaltill. okkar enn, að ákvörðun um fyrirkomulag uppbótarsæta verði látin bíða eftir kosningalögum á næsta þingi. Hv. frsm. 1. minni hl. n. hefir nú mælt fyrir brtt., sem hv. jafnaðarm. flytja enn á ný með lítilsháttar frávikningu frá brtt. þeirra, sem lágu fyrir við 2. umr., að því er snertir fyrirkomulag á skipun uppbótarsæta. Um þessa brtt. get ég sagt það, að svo framarlega sem ákvæði verða sett um þetta í sjálfa stjskr., þá felli ég mig betur við þetta fyrirkomulag heldur en þá tilhögun, sem felst í frv. stj. Mér finnst það ekki nema eðlilegt, að þingflokkur, sem á erfitt með að hafa frambjóðendur í öllum kjördæmum, vilji fá tækifæri til að safna flokksatkvæðum sínum á landslista. Ég vil þó geta þess, að ég tel nauðsynlegt, að annaðhvort verði bætt við þessa till., eða sú skýring látin fylgja þessu ákvæði í kosningalögum, að þegar flokkar nota þessa heimild til þess að bera fram landslista, en hafa jafnframt frambjóðanda í kjördæmi, þá skuli þau atkvæði, sem flokkurinn fær í kjördæminu á landslistann, bætast við atkvæðatölu frambjóðandans, ef flokkurinn fær þannig samtals meiri hl. atkv. í kjördæminu, og telst þá frambjóðandi hans kosinn fyrir kjördæmið. Það getur oft komið fyrir, að mikilhæfur stjórnmálamaður sé frambjóðandi í kjördæmi, þar sem einhverjir af flokksmönnum hans eru honum persónulega andvígir, af því að atkvæðamenn eru oft harðsnúnir í málaflutningi og fá því andstöðu. Á sama tíma hefir flokkurinn einnig landslista í kjördæminu, þá fá þeir kjósendur, sem eru óánægðir með frambjóðandann, ágætt tækifæri til þess að yfirgefa hann, en styðja þó flokkinn með því að kjósa listann. Þetta gæti í ýmsum kjördæmum ráðið úrslitum um val þm. fyrir kjördæmið, en ég hygg, að það sé bæði eðlilegt og réttlátt, að frambjóðandanum verði reiknuð atkv. listans, sem flokkurinn fær í kjördæminu. Þeim flokkskjósendum, sem eru frambjóðandanum mótfallnir, er nokkur huggun í því að þurfa ekki að veita honum persónulegt fylgi, en gefa þó flokknum sitt atkv. Þetta er alveg hliðstætt því, sem heimilt er við hlutfallskosningar. Þar mega kjósendur strika yfir nöfn frambjóðenda á flokkslista sínum, sem þeir fella sig ekki við, og breyta röð manna á listanum. Að vísu hefir kjósandinn ákaflega litla möguleika til þess að bægja manni á listanum frá kosningu á þennan hátt. En hann losnar við það á þennan hátt að gefa honum persónulega sitt atkv. Þetta ákvæði, að atkv. þau, sem hver flokkur fær í einu kjördæmi, reiknist frambjóðanda hans í kjördæminu, mætti binda því skilyrði, að frambjóðandinn hefði náð ákveðnum hluta af atkv. flokksins í kjördæminu, t. d. helmingi þeirra. Það teldi ég í alla staði eðlilegt. En fái frambjóðandinn minna en helming atkv. flokksins í kjördæminu, þá ættu öll atkv. að teljast flokknum, en eigi frambjóðandanum. Ég hugsa, að allir flokkar geti fallizt á þessa tilhögun; hún mundi áreiðanlega geta komið þeim öllum að notum, sem þætti hentugra að nota landslista. Hinsvegar er ómögulegt að ákveða neitt um það fyrirfram, hvaða flokkar mundu leggja áherzlu á að nota landslista. En ég held, að það séu engir flokkar sérstaklega ginnkeyptir fyrir því nú, nema Alþfl. Annars get ég búizt við því, að reynslan leiði í ljós, að hinir flokkarnir geti líka notað landslista með góðum árangri. Þetta er þýðingarmikið ákvæði, að stjórnmálaflokkar séu ekki skuldbundnir til að safna öllum atkv. sínum á einn mann í hverju kjördæmi, og það mundi verða vinsælla, hvort heldur sem það eru kjósendur hlutaðeigandi héraðs heima fyrir, sem útnefna frambjóðandann, eða miðstjórn flokksins gerir það. - Ég vildi láta þessa skýringu fylgja uppástungunni um landslista, til athugunar og leiðbeiningar fyrir þá, sem síðar kunna að fjalla um þetta efni við samningu kosningalaga. Þó að ég telji mig geta fylgt brtt.hv. Alþfl.manna með þeim skýringum, sem ég nú hefi gefið, þá tel ég réttara, að hv.þd.samþ. fremur brtt. okkar hv.þm. G.-K., um að láta þetta vera algerlega óbundið í stjskr. Um síðustu brtt. á þskj. 719, sem ákveður, að með einföldum lögum megi fjölga jöfnunarsætum úr 10 upp í 12, hefi ég ekki ástæðu til að segja neitt annað en það, að við erum henni eindregið fylgjandi. Annars verð ég að segja, að mér finnst ákaflega stutt á milli þess, hvort hún verður samþ. eða frv. óbreytt eins og það var, að ég legg ekki á móti frv. vegna þeirrar breyt., sem í þessari till. felst, svo framarlega sem tala uppbótarsætanna reynist of lág samkv. frv., eins og ég er nokkurnveginn viss um, að verður, þá bendir brtt. á leið til umbótar í því efni. Hinsvegar vil ég láta það koma fram, að verði þessi till. ekki samþ., mun ég greiða atkv. á móti frv., og get ekki lagt annað til en að það verði fellt. Það er þá orðið svo ófullkomin breyt. frá núv. ástandi, að ekki borgar sig að fá slíka afgreiðslu. Barátta fyrir þessari breyt. yrði að hefjast samstundis, og þetta kák gæti aðeins tafið umbæturnar.

4514Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Við 2. umr. höfum við, meiri hl. stjskrn., ekki borið fram neina till. um það, hvernig úthluta skyldi uppbótarsætum. Ég lét þess getið, að ég væri á sama máli og hv. 3. þm. Reykv. um það, að óþarfi væri að binda slíkt í stjskr., heldur ákveða það með einföldum l. Og því meiri ástæða er til þess að fastbinda þetta ekki, sem þetta er algerlega nýtt fyrirkomulag hér hjá okkur, og réttast væri að játa reynsluna skera úr því, hvaða aðferð yrði hér heppilegust. Við þá umr. lá fyrir brtt. frá jafnaðarmönnum um það, að jafnframt kjördæmakjörinu skyldu allir flokkar leggja fram landslista. Ég benti þá þegar á galla þessa fyrirkomulags, en gerði það algerlega frá eigin brjósti, en ekki f. h. meiri hl. stjskrn. Þessi till. var tekin aftur við 2. umr., en nú hafa þeir sömu borið fram aðra brtt., þar sem landslistafyrirkomulagið er tekið aftur upp, en þó með þeirri breyt., að nú er það aðeins heimild fyrir flokka að mega hafa landslista. Og bæði ég og flokksbræður mínir í stjskrn. geta gengið inn á brtt. í þessari mynd: Í till. er gert ráð fyrir því, að þeir flokkar, sem ekki vilja hafa landslista, geti fengið uppbótarsæti sín eftir kosningal. 1. brtt. á þskj. 719 er aðeins leiðrétting á frv. Aftur á móti sér meiri hl. stjskrn. sér ekki fært að fylgja c-liðnum, þar sem farið er fram á fjölgun uppbótarsætanna. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta frekar nú, þar sem málið er þegar orðið svo mikið rætt.

Frsm. 1. minni hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég ætla aðeins að gera stutta aths. við ræðu 3. þm. Reykv. Hann talaði um það, hvernig fara mundi samkv. brtt. okkar Alþýðuflokksmanna, ef flokkur kæmi ekki að manni í einhverju kjördæmi, en ætti þó meiri hl. atkv. þar, en frambjóðandinn kæmist ekki að sökum þess, hve mikið af atkv. flokksins hefði lent á landslista. Ég fellst á það, að ákveða þurfi í kosningal., að flokkur sá, er fengi flest atkv. í kjördæmi, fengi þingsætið þar.

Forseti (JörB): Þess hefir verið óskað, að málið yrði tekið út af dagskrá og umr. frestað, og þar sem um svo mikilvægt mál er að ræða, vil ég verða við þeim tilmælum, en mun taka það sem fyrsta mál á dagskrá næstk. mánudag.