Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigfús Jónsson) Þetta frv. hefir verið athugað í fjhn. Hefir n. borið hvern einstakan lið frv. saman við LR. og fundið það allt vera rétt. Sömuleiðis hefir n. athugað aths. yfirskoðunarmanna og svör ráðh. við þeim, og svo till. yfirskoðunarmanna, og hefir n. fallizt á þær till. til úrskurðar, og leggur því til, að frv. verði samþ. eins og það nú liggur fyrir.

Forseti (JörB): Ed. á að vísu eftir að fá mál þetta til meðferðar, en það er rétt hjá hv. 3. þm. Reykv., að þessi 2 frv. heyra nákvæmlega saman.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Eins og menn vita, þá eru 1. um bráðabirgðabreyt. nokkurra l., sem hér er farið fram á, að framlengd verði, sumpart um að fresta framkvæmd l., sem hafa í för með sér útgjöld úr ríkissjóði, og sumpart um það, að tekjur samkv. sérstökum 1., sem ætlaðar hafa verið til ákveðinna framkvæmda, renni beint í ríkissjóð. Fjhn. d. er á einu máli um það, að ríkissjóður þurfi að hafa áfram þau hlunnindi, sem hann hefir haft af þessum l., og leggur einróma til, að frv. verði samþ. Aftur á móti hefir einn af nm. skrifað undir nál. með fyrirvara, en það er út af viðauka, sem meiri hl. n. vill bæta inn í frv. Eins og sést á nál. á þskj. 548, þá leggur n. þar til, að ákvæðum í c-lið 8. gr. 1. nr. 84 frá 1932, um bifreiðaskatt o. fl., verði einnig frestað til ársloka 1935. En þessi liður 8. gr. bifreiðaskattslaganna er um það, að 20% af bifreiðaskattinum gangi til malbikunar vega. Nú leggur fjhn. það til, að niður falli á næsta ári ákvæðið um, að þessu fé verði beinlínis varið til malbikunar vega, og þetta gerir n. vitanlega af sömu ástæðu og hún leggur það til, að frv. verði samþ., sem sé þeirri, að ekki muni veita af, að þessi upphæð renni beint til ríkissjóðs. Í þessu frv., eins og það liggur fyrir, eru að vísu felldir niður 2 liðir, sem verið hafa í fyrri l. um bráðabirgðabreyt. nokkurra l., og kann að vera, að fyrirvari hv. 1. þm. Reykv. gildi einnig að því er þá snertir, en hann mun að sjálfsögðu gera grein fyrir því, hvort svo er eða ekki.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég sé ekki ástæðu til þess að fylgja þessu frv. úr hlaði með mörgum orðum í þessari hv. d. Málið er komið frá Ed., eins og sjá má, og hefir þar verið tekið til allrækilegrar athugunar. Það hefir einnig farið hér fram einskonar 1. umr. um málið um leið og rætt var um kjötsöluna. Ég vil því ekki án þess að tilefni gefist fara að innleiða hér neinar umr. að sinni. Til þess verður sjálfsagt tækifæri þegar málið kemur frá n., og taka þá ýms ákvæði frv. til umr. Þó vil ég geta þess strax, að það eru nokkur atriði, sem sérstaklega þarf að athuga, t. d. verðjöfnunargjaldið. - Um frv. í heild vil ég einungis segja það, að í Ed. hefir verið nokkurnveginn eining um afgreiðslu þess, að einungis 2-3 þm. greiddu atkv. gegn því, og ágreiningur ekki verið nema um tiltölulega fá atriði, sem ekki skipta verulega máli, að mínu áliti. - Þessi fáu orð get ég svo látið nægja við þessa umr., ef ekki gefst tilefni til frekari umr.

Pétur Ottesen Ég vil einungis gera þá fyrirspurn til hæstv.dómsmrh., hvort nú sé búið að ákveða verðjöfnunarsvæðin. Það er nfl. svo, að með núv. orðalagi frv. er það lagt á vald þeirrar n., sem um framkvæmd þessara l. á að sjá, að ákveða verðjöfnunarsvæðin. Og tiltölulega lítil trygging felst í frv. eins og það er nú fyrir þá menn, sem úr nokkurri fjarlægð hafa notið markaðs í Rvík, að þeir fái að njóta hans eftirleiðis. En mér finnst sjálfsagt að ganga þannig frá þessum l., að það sé fyllilega tryggt, að þessi þeirra réttur til markaðsins hér, sem þeir nú eru búnir að afla sér, verði eigi skertur. Ég átti nokkurt tal um þetta atriði við hv. landbn. Ed., sem málið hafði til meðferðar, en ég tel, að betur þurfi og tryggilegar frá þessu að ganga heldur en gert hefir verið í Ed. Og auðvitað eru möguleikar til þess hér undir meðferð málsins í d. En mér þykir skipta dálitlu máli, hvort nú þegar er búið að afmarka verðjöfnunarsvæðin.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég skil, við hvað hv.þm. á með þessari spurningu. Það er sjálfsagt viðvíkjandi því, hvað verðjöfnunarsvæðisskiptingin kann að snerta Borgarfjörð eða mjólkurbúið í Borgarnesi. Ég get upplýst það, að um þetta hefir ekki verið tekin sérstök ákvörðun í Ed., vegna þess, að búið var að ganga þannig frá því, að mjólkurbúið verður á því svæði, sem hv.þm. óskar eftir. Ég veit að vísu ekki, hvort enn er búið að ganga frá þessu með formlegri samþ. í n., en mér er um það kunnugt, að ef það er ekki enn búið að taka formlega ákvörðun um þetta, þá verður það gert nú næstu daga, áður en málið fer út úr þessari hv. d. Um þetta hefir verið mikið rætt undanfarna daga, að gefnu tilefni frá hv.þm. Mýr., og þess vegna hefir því verið hraðað í n. og þessi ákvörðun nú tekin, þótt e. t. v. sé það enn ekki formlega ákvarðað.

Pétur Ottesen Mér skildist af upplýsingum hæstv.forsrh., að þetta mál hafi verið til meðferðar hjá n., en ekki muni nú vera búið að ganga formlega frá því, og veltur mikið á því, hvað á endanum verður ofan á, hvort ég og hv.þm. Mýr. sjáum ástæðu til þess að taka nánar fram um þetta í frv. sjálfu en gert er. En ég verð að segja það, að eftir þeim undirtektum, sem mér er sagt, að þetta mál hafi fengið hjá n., þrátt fyrir það, að hún nú endanlega taki e. t. v. þessa afstöðu til þess, þá geti verið álitamál, hvort ekki sé ástæða til að binda þetta nokkru fastar í l. en ennþá hefir verið gert, og munum við, ég og hv.þm. Mýr., taka það til athugunar undir meðferð málsins.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Já, það er viðvíkjandi þessu sama hjá hv.þm. Borgf. Ég vil taka það fram út af þessum umr. um þetta atriði frá hans hálfu, að það er rétt, að ágreiningur varð um það í mjólkurn., en mér er óhætt að staðhæfa þetta vegna viðtals míns við n. einmitt út af þessu, og vegna þess að hv.þm. Mýr. gerði sérstaka kröfu um það, að þessu yrði þannig fyrir komið, að mjólkurbúið vildi við una. Og málið er afgert í n. á þeim grundvelli, hvort sem það er nú formlega eða ekki. Þessi ummæli er mér óhætt að láta falla hér.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Áður en málið fer til n. í hv. d. vil ég um það segja nokkur orð, og benda á nokkur atriði, sem mér þykir sérstaklega ástæða til, að n. athugi. Þá er fyrst það atriði, sem snertir Rvík sérstaklega, að með l. eins og þessum er verið að ganga allverulega á rétt þeirra, sem til þessa hafa framleitt mjólk hér í lögsagnarumdæminu og haft af því sitt lífsframfæri og lagt mikið í kostnað við framleiðsluna. Það mun vera um 1/3 af allri mjólkurneyslu bæjarmanna, sem fullnægt er á þennan hátt. Þar sem nú stendur til að gera slíka ráðstöfun sem þessa, finnst mér nauðsynlegt að taka tillit til þess arna og skapa þeim mönnum sérstöðu á einhvern hátt, sem hafa gert þetta að atvinnu sinni og lagt fram mikið fé í því skyni. Mér finnst óhjákvæmilegt að taka svo mikið tillit til þessara manna, að fyrirtæki þeirra sáu ekki lögð í rústir bótalaust. Ég sé ekki, að ríkisvaldið geti sölsað svo undir sig rétt einstaklinganna, án þess að fullar bætur komi fyrir, hvort svo sem þær bætur koma frá þeim framleiðendum, sem þarna er verið að létta undir með, eða úr ríkissjóði. Mér þætti trúlegt, að hv. landbn. gerði hv. d. það ljóst, hvað mikið hér er um að ræða, hversu mikil verðmæti hér á að eyðileggja, sem sé allt það kapítal, sem lagt hefir verið í ræktun á bæjarlandinu og mjólkurframleiðslu af því. Þessar upplýsingar verða að koma fram, svo að hv.þdm. sé það ljóst, hvílíkar afleiðingar samþykkt l. hlýtur að hafa á þessa framleiðslu. - Það er ekkert smáræði, sem búið er að leggja í þessi ræktuðu lönd hér í nágrenni Rvíkur, byggingar, búfé o. fl. o. fl. Enda er nú svo komið, að þar er hægt að framleiða 1/3 hluta af allri þeirri mjólk, sem notuð er í Rvík. Mér þætti ekki ólíklegt, að tvær grímur færu að renna á suma hv.þm., er þeir heyrðu, hvað miklu tjónið nemur, sem yrði afleiðing þessara ráðstafana hér í kring um Rvíkurbæ. Og svipað ástand mun vera annarsstaðar, þar sem þessi l. ná til. - Þegar talað er um mjólkurmarkaðinn í Rvík, finnst mér öll sanngirni mæla með því, að þar sé átt við þann hluta neyzluvörunnar í bænum, sem er umfram framleiðslu bæjarmanna sjálfra. Það er ekki nema sjálfsagt, að þeir, sem framleiða góða mjólk hér í bænum eða við bæjardyrnar, hafi forgangsrétt að sölunni í bænum, en ekki nokkrir framleiðendur, sem búa langt í burtu og geta framleitt ódýrar en þeir, sem næst búa. - Í 5. gr. frv. er ákvæði þess efnis, að mjólkurbúum skuli skylt að hafa ætíð næga neyzlumjólk á boðstólum. Ég veit ekki, hver viðurlög eiga að verða, sé þessu ákvæði ekki framfylgt. Ég vil benda á það, að á veturna getur komið fyrir, að vikum saman sé ekki hægt að hafa samgöngur við Suðurlandsundirlendið frá Rvík. Og minnki nú mjólkurframleiðslan hér í nágrenni Rvíkur um allan helming eða leggist kannske alveg niður á næstu árum, getur vel farið svo, að engin leið verði til þess að framkvæma þetta atriði l. Og eftir því sem fjölgar fólki í bænum, er meiri hætta bundin við það, að reiða sig á aðflutning þessarar neyzluvöru yfir veg, sem getur lokazt langtímum saman að vetrarlagi.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Út af ummælum hv. 5. þm. Reykv. vildi ég segja nokkur orð. Hann heldur því fram, að með l. þessum sé gengið á rétt framleiðenda hér í nágrenni Rvíkur. Þetta er sá misskilningur, sem hvað eftir annað hefir látið á sér bera í umr. um þetta mál, bæði á Alþ. og utan þess. Ég vil þá fyrst geta þess, að verðjöfnunargjaldið er ekki lagt nema að nokkru leyti á mjólkurframleiðendur innan lögsagnarumdæmis Rvíkur. Ekkert verðjöfnunargjald er lagt á þá framleiðslu, sem byggð er á grasnyt. En á þá framleiðslu, sem má kalla verksmiðjuframleiðslu, er lagt verðjöfnunargjald. Þetta er framleiðsla, sem að mestu leyti er byggð á notkun erlends fóðurbætis, skapar svo að segja enga atvinnu hér í bænum, en kostar okkur allmikið af dýrmætum gjaldeyri út úr landinu. Á þessa framleiðslu tel ég sjálfsagt að leggja verðjöfnunargjald, af því að hér eru nóg skilyrði til þess að framleiða mjólk á eðlilegan hátt, sem skapaði atvinnu hér í landinu sjálfu. Og þar við bætist, að með þessari verksmiðjuframleiðslu mjólkur fæst verri vara en með hinni aðferðinni. - Ég heyri, að það hnussar í hv. 5. þm. Reykv. En þetta var mælt síðastl. vetur, það var mælt fitumagn mjólkur, sem framleidd er í lögsagnarumdæmi Rvíkur, og mjólkur austan úr sveitum. Það kom í ljós, að fitumagn Rvíkurmjólkurinnar var 2,5%. Þessi mjólk er tiltölulega bragðgóð, og fólk heldur, að það sé að kaupa ágæta mjólk. Á sama tíma var gerð rannsókn á fitumagni mjólkur austan úr Þykkvabæ, og í henni var alltaf 3,7% fitumagn. Ég sé enga ástæðu til þess að vernda sérstaklega verri framleiðsluna, þegar líka er svo ástatt, að hún eykur atvinnuleysi í landinu. Framleiðendum í Rvík hefir verið sýnd sú tillitssemi, að þeir þurfa ekki að greiða verðjöfnunargjald af eðlilegri framleiðslu. Þetta er meira en gert hefir verið erlendis, þar sem mjólkursalan hefir verið skipulögð á líkan hátt og hér. - Það er rétt, að framleiðendur þeir, sem næst bænum búa, hafa bezta aðstöðu til þess að selja mjólkina óskemmda til neytendanna daglega. Erlendis er tekið tillit til þessa á þann hátt, að þeir, sem búa næst bænum, fá nokkru hærra verð fyrir mjólk sína en aðrir. En hér er ætlazt til þess, að í ofanálag við verðuppbót sleppi framleiðendur í Rvík við verðjöfnunargjaldið að talsverðu leyti. Það sjá allir af þessu, að fullri sanngirni hefir verið beitt gagnvart mjólkurframleiðendum í Rvík. Þeir hafa langbezta aðstöðuna til þess að koma vöru sinni á markað, og samt fá þeir undanþágu frá verðjöfnunargjaldi. Það er því gersamlega ástæðulaust að deila á frv. undir því yfirskyni, að með því sé verið að verja hagsmuni þessara framleiðenda. Fyrir hvað borga menn verðjöfnunargjaldið? Verðjöfnunargjaldið er greitt til þess, að þeir, sem inna það af hendi, fái að sitja að markaðinum með neyzlumjólkina, svo að þeir, sem fjær búa, keppi ekki við þá, sem búa næst, á þessu sviði. Nærsveitarmenn greiða verðjöfnunargjaldið til þess að fá að vera í friði með þennan markað, sem er bezti markaðurinn. Hinir verða aðallega að vinna úr sinni mjólk. Og l. gera ráð fyrir, að Rvíkingar fái þessi fríðindi fyrir það brot af verðjöfnunargjaldi, sem þeim er gert að greiða. En það, sem mest hefir verið deilt á frv. fyrir við þessu umr., er það, að með ákvæðum þess sé beina salan afnumin, nú eigi að fara að skylda þá, sem búa hér í lögsagnarumdæminu, til þess að selja mjólk sína gegnum sölumiðstöð og láta gerilsneyða hana, nú megi menn ekki dreifa mjólk sinni út sjálfir og hafa atvinnu af því, o. s. frv. Í þessum ásökunum kemur fram annar aðalmisskilningurinn í sambandi við þetta mál. Menn greiða verðjöfnunargjaldið til þess að fá að sitja að markaðinum fyrir neyzlumjólkina. Þess vegna er það ranglátt að leyfa eftir sem áður beina sölu til bæjarins. Segjum svo, að nokkur hluti bænda seldi beint, en aðrir gegnum sölumiðstöð, þá hefðu þeir, sem greiða verðjöfnunargjaldið, enga tryggingu fyrir því, að þeirra mjólk yrði ekki undir í samkeppninni við mjólk sölumiðstöðvarinnar. Ég tók það dæmi í Ed. á dögunum, að þetta væri það sama og sagt væri við kjötframleiðendur einhverrar sýslu í verðjöfnunarsvæði Rvíkur: Þið greiðið verðjöfnunargjaldið og megið selja beint, aðrir verða að hafa sölusamtök. Þarna mundi slá í harða samkeppni milli þeirra, sem seldu beint, og hinna, sem seldu með sölusamtökum, og greiðendur verðjöfnunargjaldsins hefðu enga tryggingu fyrir því, að vara þeirra gengi út. Það sama yrði uppi á teningnum, ef Reykvíkingar ættu að fá að selja mjólk sína beint. Og þessi samkeppni er ekki ný. Síðan sölusamtök hófust milli mjólkurbúanna hér í kring, hefir þessi samkeppni milli beinu sölunnar og samtakanna átt sér stað. Einn af hyggnustu mjólkurframleiðendum í Rvík hefir sagt mér og leyft að hafa eftir sér, að hann telji beinu söluna mjög óhagstæða. Hann hefði áður selt á 40 au. lítr., en sér hefði veizt svo erfitt að koma mjólk sinni út í samkeppninni við samtökin, að hann hætti beinu sölunni, og fær nú aðeins 30 au. fyrir lítrann, en segir, að það borgi sig betur en beina salan. Þetta sannar það, sem ég hefi haldið fram, að þegar bein, salan á í samkeppni við skipulagða sölu utan að, þá er engin trygging fyrir því, að þeir, sem nota gamla fyrirkomulagið, komi vöru sinni út. Þeir framleiðendur, sem selt hafa beint til Rvíkur undanfarið, hafa orðið svo útundan annað slagið, að þeir hafa verið komnir upp á náð Mjólkurfél. Rvíkur með að taka við afganginum af mjólk þeirra, þetta 70-250 lítr. á dag, þeir koma henni ekki út. Og ætti að hafa sölumiðstöð og beina sölu samtímis, mundi allt lenda í sama öngþveitinu með mjólkursöluna hér í bæ, sem reynslan hefir sýnt undanfarin ár. Enda er það vitað, að þrír stærstu framleiðendurnir í nágrenni Rvíkur vilja hafa samtök um söluna, þeim er orðið það ljóst, að beina salan er ekki fær leið. Enda væru það bein svik við þá, sem greitt hafa verðjöfnunargjaldið. Einungis með sölumiðstöð er hægt að tryggja þeim það, sem þeim ber sem endurgjald, að fá að sitja að markaðinum fyrir neyzlumjólkina. Sölumiðstöðin er því beinlínis í þeirra þágu, sem verðjöfnunargjaldið greiða. - Hvernig færi fyrir mjólkurframleiðslunni í nágrenni Rvíkur, sem hv. 5. þm. Reykv. lýsir svo, að hún sé dýrari og erfiðari en önnur framleiðsla, og þarf því að selja dýrara, ef sölumiðstöð, sem seldi ódýrari mjólk, væri til þess að keppa við hana? Og væri nokkur sanngirni í því að láta þessa dýrari framleiðslu greiða verðjöfnunargjald, en hleypa samt ódýrari framleiðslunni að markaðinum? Nei, hér er um að ræða algerðan misskilning, ef það er þá ekki tilraun til þess að blekkja mjólkurframleiðendur í nágrenni Rvíkur um l., og æsa þá upp gegn þeim. En beztu mennirnir í þeim hópi hafa ekki látið blekkjast af þeirri agitation, sem þyrlað hefir verið upp um málið, heldur skilja, að fyrirkomulag l. er nauðsynlegt og æskilegt.

1664Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Hæstv. forsrh. virðist hafa öðru að sinna nú sem stendur en að hlusta á mig. Mér fannst hann eiginlega snúa öllu öfugt í ræðu sinni. Hann hélt því fram, að dregið væri úr ranglæti l. gagnvart framleiðendum í nágrenni Rvíkur með því að undanþiggja hverja kú, sem fædd væri á heyi af 1 hektara ræktuðu landi, verðjöfnunargjaldi. Ég viðurkenni, að þetta er þó nokkur bót. Og þetta er viðurkenning frá ráðh. hálfu á því, að ég hafi haft rétt fyrir mér í aðalatriðunum. Hann vill samt aðeins fara meðalveg, en ekki fullnægja öllu réttlæti. En hann viðurkennir með þessu, að það princip mitt er rétt, að það komi ekki til mála að fyrirskipa mjólkurframleiðendum í Rvík og nágrenni, sem nú framleiða 1/3 af allri neyzlumjólk í bænum, að afhenda sölumiðstöð mjólk sína með sömu skilyrðum og þeir, sem flytja mjólk að austan úr sveitum eða ofan úr Borgarfirði. - Hæstv. ráðh. hélt, að hann afsannaði eitthvað í ræðu minni með því að hafa það upp eftir mér, að framleiðsla mjólkur á bæjarlandinu væri dýrari en víðast hvar annarsstaðar. Og hann vildi segja, að ég hefði haldið því fram, að þar sem þessi framleiðsla væri dýrari, ætti hún að draga sig til baka. En þetta er þveröfugt við það, sem ég sagði. Þessi framleiðsla kringum Rvík hefir skapazt vegna markaðsins í bænum. En afstaða þessarar framleiðslu gerbreytist, ef Alþ. ætlar að fara að meina henni aðgang að þessum markaði. Og ætli Alþ. sér að kippu fótunum undan þessari framleiðslu með samþykkt þessara l., þá verður það einnig að bæta það tjón, sem af þessu leiðir, ekki að hálfu eða að nokkru leyti, heldur að öllu leyti. Hæstv. ráðh. kallaði mikinn hluta framleiðslunnar í nágrenni Rvíkur verksmiðjuframleiðslu. Þetta er nú ekkert nema innantómt slagorð. Hann telur, að sú mjólk, sem framleidd er á erlendum fóðurbæti, sé verksmiðjuframleiðsla, sem kosti gjaldeyri og spilli atvinnu í landinu. Ég held þó, að það sé almenn skoðun, að gefa þurfi fóðurbæti, til þess að sæmilegur árangur fáist, eigi að selja afurðirnar á frjálsum markaði. Ekki aðeins til þess, að kapítalið - nefnilega kýrin - hagnýtist betur, heldur líka vegna þess, að það bætir mjólkina. Mér skilst, að ríkisbúin á Vífilstöðum og víðar noti fóðurbæti, og hefir það ekki verið talið þeim til lasts, heldur sem framför. Nú er þetta allt í einu orðið til tjóns þjóðfélaginu og sá vargur í véum, sem notar fóðurbætir til mjólkurframleiðslu. Þá er það einnig talið óhæfilegt að framleiða mjólk að einhverju leyti á aðkeyptu heyi. Ég hefi nú varla heyrt verri setningu. Í fyrra var hagstæð tíð og taða ágæt norðanlands, en votviðri og ill hey hér á Suðurlandi. Er það þá goðgá að kaupa hey á Norðurlandi og flytja til Suðurlands? Er það til tjóns fyrir þjóðarbúið, að heyið sé keypt í Norðurlandi, og bændur þar verr að því komnir en þeir bændur austantjalds, sem framleiða mjólk til að selja. Og er það þjóðarhagur að framleiða heldur mjólk og flytja hana daglega á sölustaðinn langan veg til sölustaðar, fremur en að flytja heyið að sér á bílum að sumrinu þaðan, sem bezt er að framleiða það? Er það, segi ég, meiri þjóðarhagur að flytja nýmjólkina daglega en að flytja heyið þegar aðstaða er bezt með samgöngur og flutninga? Nei, það er ekki þjóðarhagur. Þá vil ég segja það, að ef Reykvíkingar fá að vera í friði með sína mjólkurframleiðslu - sem er sjálfsagt -, þá eiga aðrir mjólkurframleiðendur hér sunnan lands fullan rétt á að koma sér saman um, hvernig þeir selja mjólkina, og yfirleitt að gera þær ráðstafanir, sem þeir telja heppilegastar til þess að hagnýta markaðinn sem bezt. En ríkið á ekki að ráðstafa þessu, nema í hæsta lagi að hjálpa til, ef talið er, að slík samlög borgi sig betur en að hver sé út af fyrir sig. En eigi að neyða einstaklingana undir slíkar þvingunarráðstafanir með löggjöf, verða fullar bætur að koma fyrir. Hæstv. ráðh. sagði til sönnunar því, að þetta fyrirkomulag væri betra, að einhver mjólkurframleiðandi hér í Rvík hefði talið sér hag að því að selja mjólkina þannig í einu lagi heldur en að selja hana beint til neytenda. Þetta sannar í hæsta lagi, að það séu takmörk fyrir því, hvað mjólkurbú megi vera stór, en þarf þó ekki að sanna það, er getur aldrei sannað annað. En við skulum segja, að það sanni þetta. En það raskar engu í aðalatriðum, því þeir eru ekki margir, sem falla undir þá reglu, að ekki borgi sig fyrir þá að selja beint. Nú er því svarað til, að engin löggjöf banni mönnunum að ganga í Mjólkurfél. Rvíkur, og það gera sjálfsagt allir, sem sjá sér hagnað af þeim markaði. En þetta þýðir ekki að nefna; það sannar allt annað en það átti að sanna, og kannske sannar það ekki neitt. Hæstv. ráðh. sagði, að réttlæti þessara laga byggðist á því, að Reykvíkingar og nærsveitarmenn væru að kaupa þá, sem fjær byggju, út af markaðinum, svo þeim gengi salan betur og verðið héldist uppi. Og það er rétt, ef svo mætti segja, að þessir menn hafa 1. veðrétt í markaðinum í Rvík. Í fyrsta lagi til eigin þarfa heimilanna, og svo er eðlilegt að selja nágrönnum, ef menn telja sér hagnað af því. En það er ekki með nokkru móti hægt að gera það sameiginlegt mál með þeim, sem framleiða mjólkina úti á landi og ekki hafa neinn markað fyrir hana eða þörf í heimilið. Það er allt annað að framleiða mjólk til vinnslu eða á daglegan markað. Það er því rangt að setja alla undir sömu lög. Skilyrðin eru ekki öll jöfn, t. d. í Reykjavík og Skaftafellssýslu. Mér finnst því princip laganna rangt. Hæstv. forsrh. sagði, að Reykvíkingum væri ætlað að hafa mjólk úr 1 kú fyrir hvern ha. af ræktuðu landi undanþegna skatti. Einnig viðurkenndi hæstv. ráðh., að til mála gæti komið að borga hærra fyrir mjólkina í Rvík en aðra mjólk. Ég viðurkenni rétt annara til frjálsra viðskipta, eða að koma sér saman um þau, ef það er ekki til tjóns fyrir þá, sem fyrst og fremst eiga að búa að markaðinum. Hæstv. fors- og búnaðarmálarh. viðurkenndi rétt princip að borga hærra verð fyrir mjólkina í Rvík og taka nokkurt tillit til hærra verðlags við framleiðsluna. Þótti mér vænt um að heyra hæstv. ráðh. viðurkenna, að sanngjarnt væri að greiða framleiðendum í Rvík hærra verð en öðrum. En þá er að koma sér saman um, hvað það verð ætti að vera. Þar er ekki sízt talað mikið um að fá framleiðslukostnað. Þetta álít ég, að sé alröng setning, en skal þó ekki fara lengra út í það. En yfirleitt mun vera litið svo á, að útsöluverð mjólkurinnar hér í Rvík hafi verið svo hátt, að framleiðendur hafi fengið greiddan framleiðslukostnað á sinni mjólk. Þessi setning hæstv.forsrh., að sumir mjólkurframleiðendurnir eigi að fá verðlaun fyrir að halda sinni mjólk frá markaðinum, byggist á þeim misskilningi - þar til annað verður sannað -, að þeir hafi sama rétt til verðs eins og þeir, sem framleiða á bæjarlandinu, og að þetta sé gert til þess að tryggja Reykvíkingum að njóta markaðsins. En það þýðir ekki að bera það fram, að það sé gert vegna Reykvíkinga, því þeir munu alltaf hafa selt sína mjólk. Við skulum því bíða með lagasetningu vegna Rvíkur, þar til mjólkurframleiðendur þar biðja um hana, því þeir munu gera það, ef þeir álíta sér hagnað að því. Og ber þá engin skylda til að veita þeim nokkur sérréttindi, ef þeir óska eftir svona löggjöf.

Hvað var það mikið af mjólkinni í fyrra, sem ekki var selt?

. Ég er búinn að minnast á, að þó einn og einn framleiðandi hafi ekki selt alla mjólkina um tíma, er það engin sönnun í þessu máli.

því ég þurfti að vera við atkvgr. í Ed. En ég vil þó gera aths. við nokkur þau atriði, sem ég heyrði. Það er þá fyrst við þá setningu í ræðu hv.þm., þar sem hann sagði, að Reykvíkingar hefðu einhvern einkarétt á sölu mjólkur í bæinn, hefðu 1. veðrétt í markaðinum. En þetta er hreinn misskilningur. Það er ómögulegt að útiloka, að mjólk utan af landi streymi til Rvíkur, ef sæmileg aðstaða er til flutninga, nema samþ. lög um aðflutningsbann. Ef menn hafa leyfi til að bjóða mjólkina hver í kapp við annan, er ómögulegt að halda uppi verðinu. Því verður að takmarka framboðið með verðjöfnuði. Þetta verður að viðurkennast. Og ég veit um bónda með stórt bú, er telur sér hag að því að selja mjólkina í 3 staði undir því skipulagi, sem nú er, heldur en í marga staði eins og áður var. Önnur mótsetning kom fram hjá hv. 5. þm. Reykv., er hann talaði um mjólkurlögin. Hann sagði, að það yrði að taka tillit til þess, að Reykvíkingar yrðu að fá hátt verð, því framleiðslan væri þeim svo dýr. Umboðsmenn Rvíkur komast nefnilega alltaf í mótsögn í þessum málum, því neytendurnir, sem eru meiri hl. kjósendanna, vilja fá ódýra mjólk, en framleiðendurnir þurfa að selja dýrt, og hagsmunirnir stangast þannig. - Ég vil svo undirstrika sem mín síðustu orð, að því er haldið fram, að þeir, sem búa á landi Rvíkur, eigi ekki að greiða verðjöfnunargjald, og að ekki eigi að þvinga þá til að flytja sína mjólk í sölumiðstöð. En hvernig búast þessir menn við, að hægt sé að halda mjólk utan Rvíkur burt af markaðinum, ef Reykvíkingar vilja ekkert til þess vinna að fá að sitja fyrir honum? Þetta er ómögulegt nema með aðflutningsbanni. - Og það er ómögulegt nema þeir, sem að betri markaðinum búa, láti nokkuð af mörkum til verðjöfnunar. Ég staðhæfi, að Reykvíkingum hefir verið sýnd fyllsta sanngirni í þessu máli, og að lengra hefir verið gengið þeim til ívilnunar en alstaðar annarsstaðar, þar sem hliðstæð löggjöf hefir verið sett. Er því óþarfi að hreyfa því hér í hv. d., að þar hafi ekki verið sýnd sanngirni, því það er algerlega rangt.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Herra forseti! Nokkrar brtt., sem samgmn. flytur, eru á þskj. 570. Fyrsta brtt. a. er við 2. gr., um að orðin í 3. málsl. gr.: „nema öðruvísi verði ákveðið í launalögum“, falli burt. Þótti landssímastjóra rétt að fella þetta úr gr., fyrst og fremst til fyllra samræmis á orðalagi gr., og hafði n. ekkert við það að athuga, og í öðru lagi þótti þetta nægilega ákveðið með því, sem felst í upphafi 2. gr., enda eru laun yfirmanna slíkra stofnana yfirleitt ákveðin í launalögum, þótt undantekningar séu gerðar, eins og hér, um aðstöðu þeirra, sem fara frá. Aðrar brtt.n. eru nær allar orðabreyt., og miða þær einungis að betra samræmi á milli hinna einstöku atriða frv. og nákvæmari orðun. Hefir n. sem sagt farið þar að mestu leyti eftir till. landssímastjóra. Sama er að segja um brtt. á þskj. 580, við 3. gr. Hún er sama sem flutt af hálfu n. eftir bendingu frá landssímastjóra. Greinin fjallar um ráðningu yfirmanna við póst og síma, sem ráðh. skipar að fengnum till. póst- og símamálastjóra, og samkv. brtt. er loftskeytastöðvarstjóra í Rvík bætt við í tölu þeirra, svo sem eðlilegt má þykja. Loks er brtt. frá hv.þm. Vestm. á þskj. 564. Um hana hefi ég ekki annað að segja en það, að n. lætur hana hlutlausa. - Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en vænti góðrar afgreiðslu á frv.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Það eru aðeins fá orð um brtt. mína á þskj. 564, við 5. gr. frv., en hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á þeim stöðum utan Reykjavíkur, þar sem er bæði póstafgreiðsla og landssímastöð skal sami maður gegna hvorutveggja starfinu, þegar það að áliti póst- og símamálastjóra telst haganlegt.“ Hér leyfi ég mér að leggja til, að við verði bætt: að fengnum tillögum hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarstjórnar. - Greinin lætur ákvörðunarvaldið í þessu efni vera algerlega í höndum póst- og símamálastjóra. En mér virðist, að það geti oft komið fyrir, að þó það verði að álítast haganlegt frá sjónarmiði póst- og símamálastjóra, t. d. af sparnaðarástæðum fyrir ríkissjóð, að sameinuð verði afgreiðsla pósts og síma í einhverjum hreppi eða kaupstað úti á landi, þá sé líka önnur hlið á því máli, sem snýr að íbúum þess staðar og sjálfsagt sé að líta á eða taka til greina. Það virðist a. m. k. sanngirnismál, að álit eða umsögn frá íbúum þess staðar, þar sem breytingin á að fara fram, liggi fyrir áður en póst- og símamálastjóri tekur um það fullnaðarákvörðun; m. ö. o., að þeir verði heyrðir áður en þessi skipun fer fram. Þessi litla brtt. miðar að því, að bæjar- og sveitarstjórnir fái að segja sitt álit áður en afgreiðsla pósts og síma er sameinuð í sveitum og kaupstöðum utan Rvíkur, ef hún hefir verið fyrirhuguð af póst- og símamálastjóra, eins og frv. gerir ráð fyrir. Það virðist óþarft að rökstyðja þetta frekar. Það er svo sjálfsagt sanngirnismál, að íbúar þeirra sveita eða kaupstaða, sem þarna eiga hlut að máli, fái að láta í ljós álit sitt. Þar geta svo mörg atriði komið til greina, er ýmist mundu mæla með eða móti sameiningunni. Bæði staðarlegar ástæður, er hníga að því, hvar póstafgreiðsla og símastöð eru settar í kauptúnum og sveitum, og persónulegar ástæður, sem eiga að gefa það til kynna, hvernig almenningi á staðnum fellur við þá, sem afgreiðsluna annast, og hvernig hún fer fram. Mér finnst sanngjarnt, að þessir aðilar fái að láta í ljós álit sitt um það, hvort sameining þessara starfa er haganleg eða ekki, áður en hún er gerð. Hitt leiðir svo vitanlega af sjálfu sér, eftir orðalagi 5. gr., að úrskurðarvaldið er eftir sem áður hjá póst- og símamálastjóra. Hér stendur aðeins í brtt. minni „að fengnum tillögum hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarstjórnar“. -Hinsvegar mætti ætla, ef þessi brtt. yrði samþ., að litið yrði sanngjarnlega á þær ástæður, sem fyrir hendi væru, ef bæjar- og sveitarstjórnir yrðu ekki sammála póst- og símamálastjóra.

Gísli Guðmundsson [óyfirl.]: Það eru aðeins örfá orð. Um brtt. mína á þskj. 580 hefir hv.frsm. samgmn. raunar sagt það, sem segja þarf. Hún er flutt eftir bendingu frá landssímastjóra, sem telur það eðlilegt, að þessi starfsmaður, sem talað er um í brtt., loftskeytastöðvarstjórinn í Reykjavík, sé talinn með í 3. gr. frv. Út af brtt.þm. þm. Vestm., um að leitað skuli umsagnar hlutaðeigandi bæjar- og sveitarstjórnar áður en afgreiðslustörf pósts og síma yrðu sameinuð í þeirra umdæmi, verð ég að segja það, að samgmn. hefir ekki haft tækifæri til að ræða hana á fundi, en ég fyrir mitt leyti er henni heldur mótfallinn. Ég held, að bæjarstjórnir og sveitarstjórnir hafi yfirleitt ekki ástæðu til að skipta sér af því, að póst- og símaafgreiðslur séu sameinaðar í einstökum byggðarlögum, enda mundi það ekki leiða til annars en að vekja ágreining eða deilur heima fyrir manna á meðal. Það eru aðallega tvö sjónarmið í þessu máli, sem verður að taka til greina, sjónarmið stofnunarinnar, þ. e. a. s. póst- og símamálastjórnar, og jafnframt sjónarmið alls almennings, en ekki sérstaklega hið takmarkaða sjónarmið þeirra, sem búa á staðnum, þar sem sameining þessara afgreiðslustarfa á að fara fram. Ég vil benda á, að það getur komið fyrir, að bæjar- eða sveitarstjórn sjái ekki ástæðu til að mæla með sameiningu þessara embætta á staðnum, heldur leggi á móti því, aðeins af þeirri ástæðu, að hún telur ekki viðeigandi, að maður, sem hefir lífvænlega atvinnu í þorpinu eða sveitinni, sé sviptur henni, þó það sé auðvelt frá sjónarmiði stofnananna að sameina þar afgreiðslu pósts og síma. Þess vegna legg ég á móti því, að þessi brtt., verði samþ.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Hv. þm.N.-Þ. segist heldur leggja á móti því, að brtt. mín verði samþ. Þar með vill hann leggja á móti því, að bæjar- og sveitarstjórnir megi nokkuð hafa um það að segja, að póst- og símaafgreiðsla verði sameinuð í þeirra umdæmum. Mér þykir undarlegt, að nokkur skuli leggja á móti svo sanngjörnu og sjálfsögðu atriði. Hv. frsm. sagði, að samgmn. væri hlutlaus gagnvart þessari till., en náttúrlega er ekkert við því að segja, þó að einstöku nm. séu henni mótfallnir, en eðlilegast hefði verið, að n. væri einhuga með henni. Hv. þm.N.-Þ. talaði um tvö sjónarmið, annarsvegar sjónarmið stofnunarinnar, og hinsvegar sjónarmið alls almennings, sem taka ætti til greina við sameiningu þessara starfa. Skilst mér, að hann meini þar með sjónarmið alþjóðar, en ég álít, að það falli saman við sjónarmið þessarar ríkisstofnunar, sem póst- og símamálastjórnin veitir forstöðu. Hinsvegar sagði hv.þm., að sjónarmið þeirra aðila, sem búa á þeim stað, er sameining þessara starfa fer fram, ætti ekki að koma til greina. Þetta er undarleg kenning. Við skulum taka dæmi: Hvað skiptir það t. d. íbúa Húsavíkur, hvort afgreiðsla pósts og síma er sameinuð á Akureyri, Siglufirði, Vestmannaeyjum eða Hafnarfirði? Vitanlega skiptir það Húsvíkinga engu máli, nema að því leyti, sem alþjóðarsjónarmið kemur þar til greina. En það getur aftur á móti skipt talsvert miklu máli fyrir íbúana á þessum stöðum, hvort þessi sameining verður gerð eða ekki. Mér finnst, að það verði að skilgreina þessi sjónarmið þvert á móti því, sem hv.þm. gerði: Annarsvegar á að taka til greina sjónarmið forstöðumanns þessarar ríkisstofnunar, póst- og símamálastjóra, sem sér um fjárhagslegu hliðina og rekstur þessara mála í nafni alþjóðar, en hinsvegar á að meta sjónarmið og aðstöðu þeirra manna, sem eru notendur pósts og síma á þeim stöðum, þar sem ráðgert er, að störfin verði sameinuð. En þá vill hv.þm.N.-Þ. til einskis kveðja um málið, þó það séu einmitt þeir, sem eiga að skipta við póst- og símaafgreiðsluna. Þær stofnanir eru til fyrir fólkið í kaupstaðnum eða sveitinni, en fólkið ekki fyrir stofnanirnar. Á þetta vil ég minna hv.þm.N.-Þ. - Annars er það talsvert undarleg kenning hjá þeim hv.þdm., sem sífellt eru að blása sig út með lýðræðisglamri hér á Alþingi, að fólkið, sem á að njóta góðs af þessum stofnunum og búa við þær, skuli ekki mega hafa neitt um það að segja, hvernig þær eru starfræktar. Ég viðurkenni fullkomlega, að forstöðumaður þessara stofnana eigi að hafa úrskurðarvaldið um það, hvernig þær eru starfræktar, en hinu held ég hiklaust fram, að fulltrúar fólksins heima í héruðunum eigi að hafa tillögurétt þar um. Ég fyrir mitt leyti hirði t. d. ekkert um að hafa áhrif á það, hvernig þessum störfum væri skipað í kjördæmi hv.þm. - N.-Þingeyjarsýslu -, en ég krefst þess að fá þennan rétt lögfestan fyrir mitt kjördæmi, þannig að fólkið fái að láta í ljós álit sitt um, hvernig þessum störfum verði skipað þar, þegar til þess kemur. Ég hefi áður fært rök að því, hversu sanngjarnt þetta væri af margskonar ástæðum, sem hefðu máske fullt eins mikinn rétt á sér og ástæða póst- og símamálastjóra, ef hann t. d. kynni að vilji sameina afgreiðslu pósts og síma aðeins vegna þess, að með því mætti spara segjum 500 kr. á ári fyrir ríkissjóð í húsaleigu. Þetta er náttúrlega hlutur, sem mundi koma til álita í þessu efni, en ástæður þeirra manna, sem búa á staðnum, eiga líka að hafa nokkurn rétt á sér.

Gísli Guðmundsson [óyfirl.]: Ég skal ekki lengja þessar umr.; hér er um smáatriði að ræða. Vitanlega er það misskilningur hjá hv.þm. Vestm., að ég hafi sagt, að það ætti ekki í þessu máli að taka tillit til ástæðna og vilja þeirra manna, sem búsettir eru í þeim kaupstöðum eða sveitum, þar sem ráðgert væri að sameina afgreiðslu pósts og síma. Ég sagði, að hér væri um tvennskonar sjónarmið að ræða, annarsvegar hagsmuni stofnunarinnar og hinsvegar aðstöðu og þarfir almennings, og ástæður þeirra, sem búsettir eru í hverju byggðarlagi, heyra vitanlega undir það síðara. Annars geri ég ráð fyrir, að bæjar- og sveitarstjórnir mundu ekki telja sér þetta viðkomandi, ef ekkert ákvæði væri um það í lögunum, að þeim bæri að hafa tillögurétt um það. Ég tók það fram í fyrri ræðu minni, að bæjar- og sveitarstjórnir mundu veigra sér við að mæla með því, að afgreiðsla á pósti og síma yrði sameinuð í þeirra byggðarlögum, ef það hefði þær afleiðingar, að góður og gegn borgari tapaði atvinnu sinni þess vegna. Ég álít því öllu heppilegra að ekkert sé gefið undir fótinn um þetta í lögunum. Annars sé ég ekki, að hv.þm. Vestm. hafi neina ástæðu til að blanda lýðræðisskrafi inn í umr. um þetta mál. Ég vil svo að lokum benda hv.þdm. á, að mér er kunnugt um, að landssímastjóri óskar frekar eftir því, að ákvæðið, sem felst í brtt., verði ekki tekið inn í frv. - Og þó að ekki væri um neina aðra ástæðu að ræða á móti brtt., þá tek ég þessa ósk landssímastjóra fullkomlega til greina, meðan ekki eru færð fyllri rök fyrir nauðsyn þessarar brtt. En hér er um fremur smávægilegt atriði að ræða, sem litlu máli skiptir.

Jónas Guðmundsson Það er sérstaklega brtt.hv.þm. Vestm. á þskj. 564, sem mér finnst ástæða til að minnast á. Allar hinar brtt. eru aðeins lagfæringar og leiðréttingar á því frv., sem hér er til umr. Ég hefi verið að velta því fyrir mér, hvort það muni vera rétt að setja þetta ákvæði um tillögurétt bæjar- og sveitarstjórnar í þessu máli inn í frv., og ég er kominn á þá skoðun, að það sé heppilegra. Kauptúnin öll verða að greiða ákveðna upphæð í rekstrarkostnað. Þetta var upphaflega sett, þegar síminn var fyrst lagður í kauptúnin, og hefir síðan ekki fengizt breytt. Á Norðfirði var ákveðið að greiða í þessu skyni 600 kr. á ári. Þá voru litlar tekjur af stöðinni. En þetta er alltaf greitt, þótt nú sé ágóði af rekstrinum milli 20-30 þús. kr. árlega. Bæjarstj. hefir farið fram á, að þetta verði látið niður falla, en það hefir ekki fengizt undir nokkrum kringumstæðum. Þegar sameina á póst og síma á svona stöðum, er ekki sama, hvar þetta er sett í bænum. Það getur verið margt, sem þar kemur til greina. Dæmi má nefna frá Norðfirði. Áður en sameiningin fór þar fram var pósthúsið í öðrum enda bæjarins, og afaróþægilegt að ná þangað. Þá var farið fram á það, að póstmálastjórnin kostaði að einhverju leyti útburð bréfa. Þessu var algerlega neitað, nema með því móti, að bæjarstj. legði líka fram fé í þessu skyni. Svo voru af bæjarins hálfu lagðar fram 150 kr. á ári til þessa. Þegar sameiningin fór fram, var pósthúsið sett í miðjan bæinn, þar sem allir áttu sem greiðastan aðgang að. Afleiðingin varð sú, að allir áttu auðvelt með að nálgast bréf sín, og bréfaútburður óþarfur. En póstmálastj. fæst ómögulega til þess að fella niður þessa 150 króna greiðslu, og enn er henni haldið uppi þrátt fyrir breytinguna. Þótt ég hafi hér rætt um smákauptúnin, sem ég þekki bezt til, þá hygg ég, að margir hafi svipaða sögu að segja. Því er það rétt, að kauptúnin hafi íhlutunarrétt um þetta smávægilega atriði, og gæti það sparað mikla óánægju og óþarfa rifrildi.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Mér er ekki ókunnugt um álit landssímastjóra á þessu máli. Hv. þm.N.-Þ. sagði, að það réði alveg baggamuninn hjá sér, að landssímastjóri áliti óheppilegra, að þessi tillöguréttur væri hjá sveitar- og bæjarfélögum í þessu efni. Ég hefi mikla tilhneigingu til þess að bera virðingu fyrir landssímastjóra, sem er duglegur og vel metinn embættismaður, en mér finnst, að þótt hann sé þeirrar skoðunar, að þetta sé óþarfi, að bæjar- og sveitarstj. hafi þennan rétt, þá eigi mín till. fullkominn rétt á sér. Hv. 6. landsk. hefir lýst einu af hinum ótal sjónarmiðum, sem hér geta komið til greina úti um land. Ég skil þetta ákaflega vel, og þau geta verið svo staðbundin þessi sjónarmið og byggð á svo misjöfnum orsökum, að of langt yrði að fara að gera grein fyrir því hér. En miklu hyggilegra er, að þessir aðilar fái að láta í ljós sinn vilja í þessu efni, og það er ekkert annað, sem farið er fram á. Þótt hv.þm.N.-Þ. þyki þetta óþarfi, þá sé ég ekki, að það geti gert nokkurn óhagnað, en það getur orðið til þess að koma í veg fyrir, að almenningi séu bökuð mikil óþægindi sökum þekkingarleysis á staðháttum og aðstöðu, sem eðlilegt er, að komið geti fyrir hjá embættisskrifstofu suður í Reykjavík, ókunnugri hinum ýmsu stöðum úti um land.

Jón Sigurðsson Það, sem á þetta atriði hefir verið minnzt, hefir það einungis verið frá sjónarmiði kaupstaða, en það er ekki heldur þýðingarlaust fyrir sveitirnar, að geta gefið landssímastjóra sem yfirmanni þessarar stofnunar bendingar um það, hvernig viðhorfið sé á hverjum stað. Síðan farið var að flytja póstinn með bifreiðum hafa afgreiðslustaðirnir verið valdir sem næst aðalvegunum, en þar með er ekki sagt, að þetta sé haganlegt fyrir sveitirnar, að þar sé símstöð fyrir sveitina. Það kemur líka oft fyrir, að símastöðin er á öðrum stað en pósthúsið og liggur betur við aðsókn fólksins. Það hefir því mikla þýðingu fyrir sveitafólkið, að staðir þessir séu sem allra haganlegast valdir, meðan ekki eru komnar símalínur heim á hvern bæ. Það getur t. d. í mörgum tilfellum riðið á lífi manna, hvort hægt er skyndilega að ná til læknis eða ekki gegnum síma. Það getur verið mörgum héruðum viðkvæmt mál, að símastöðin sé flutt e. t. v. á annan enda sveitarinnar. Frá sjónarmiði sveitanna tel ég því hyggilegra að leyfa hreppsnefndum að koma að þeim sérstöku upplýsingum, sem þær hafa að gefa, ef þær óska þess. Hér er ekki að neinu leyti verið að binda hendur forstöðumanns þessarar stofnunar, því að einungis er um tillögurétt að ræða.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi borið fram 4 brtt. við þetta frv. - 1. brtt. er kannske óþörf, nefnil. að laun útvarpsstjóra séu ekki ákveðin nema þangað til laun hans verði ákveðin í launalögum. Þetta á í raun og veru að gerast af sjálfu sér, ef launalögin verða einhverntíma endurskoðuð, því að sérstöðu hafa starfsmenn við ríkisstofnanir enga fram yfir þá, sem eru í launalögum. Enda er bersýnilega ákaflega mikið ósamræmi milli þessara launa og yfirleitt launa í launalögum. En ég vil nota tækifærið til að spyrja hæstv. kennslumálaráðh., hvernig á því standi, að launin eru ákveðin svo há sem raun ber vitni í þessu frv. Fyrst og fremst er því yfir lýst, og fjárl. bera það með sér, að stj. hefir hugsað sér að afnema dýrtíðaruppbót á laun embættismanna, ef komið er fram yfir upphæð, sem er miklu lægri en hér er ákveðið. Og nýlega var útbýtt till. frá stjórnarhluta hv.fjvn., þar sem svo er ákveðið, að dýrtíðaruppbót skuli ekki greiðast, ef laun og dýrtíðaruppbót fari nú fram úr 5 þús. kr. En hér eru einum manni ætluð 7500 kr. laun og dýrtíðaruppbót. Ég finn ástæðu til að spyrja hæstv. stj., þar sem hún virðist sannfærð um, að 5 þús. kr. séu mjög svo rífleg laun fyrir hvern embættismann, hvað til þess ber, að hún síðan stendur bak við l., sem ákveða einum embættismanni, sem vissulega hefir ekki nema miðlungsembætti á hendi að vanda og ábyrgð, laun, sem eru gersamlega í ósamræmi við stefnu hæstv. stj. Og af því að stjórnarblöðin hafa nú síðustu dagana verið alveg sérstaklega viðkvæm um skoðanir manna í þessum efnum og hugsanlegt ósamræmi í þeim, þá þætti mér ekki einskis vert að fá skýringu á þessu fyrirbrigði. Ég hefi nú ekki borið fram till. um breyt. á þessu atriði. Ég álít þessi laun ekki nema rétt nægjanleg til þess, að maðurinn geti látið ríkinu í fé sitt starf, en ósamræmið er ákaflega mikið. 2. brtt. mín er í nokkrum liðum og í samræmi við það, sem ég hefi sagt við fyrri umr. um það, hvernig skuli skipa útvarpsráð. Ég sé enga ástæðu til, að Alþingi kjósi þrjá menn í útvarpsráð. Það getur verið, að þótt þeir séu kosnir eftir pólitískum línum, þá verði þeir ekki pólitískir fulltrúar í útvarpsráðinu. En mér finnst alveg óþarft að stofna pólitískt til kosningar manna, sem nauðsynlega þurfa að starfa ópólitískt. Heyrt hefi ég eina ástæðu færða fyrir, - að útvarpið lifi aðallega á tekjum úthlutuðum af Alþingi, og sé því venjuleg ríkisstofnun. En útvarpsráðið hefir vitanlega enga meðgerð með fjármál útvarpsins, heldur hefir útvarpsráðið, ef svo má segja, hina andlegu hlið útvarpsins til meðferðar, að ákveða dagskrárefnið, fréttaflutning o. fl. Sé ég ekki, að þetta þurfi íhlutunar Alþingis við. Ef menn vilja ekki stíga sporið hreint út, að láta útvarpsnotendur kjósa allt útvarpsráðið, t. d. að formanni undanteknum, þá finnst mér fara vel á því, að þær stofnanir, sem hingað til hafa útnefnt sinn manninn hver, haldi því áfram. Útvarpið er vissulega skóli fyrir þjóðina, og hlutverk þess er að miklu leyti þess eðlis. Það er því ekki nema eðlilegt, að þeir aðilar, sem helzt er falin fræðsla þjóðarinnar, nefni sinn manninn hver í útvarpsráðið. Hlutdeild þjóðkirkjunnar í skipun útvarpsráðs er næsta eðlileg, þar sem einn talsvert stór liður í starfsemi útvarpsins hefir verið guðsþjónustur, sem útvarpað er. Og það er þáttur, sem ég ætla, að mjög margir vilji engan veginn rýra á neinn hátt. Þess vegna er ekki nema eðlilegt, að kirkjan hafi sinn fulltrúa í ráðinu. Og ennfremur, að þeir, sem annast almenna fræðslu í landinu, nefni einn fulltrúa, og að lokum háskólinn fyrir hönd hinna svokölluðu æðri mennta. Ég hefi þess vegna borið fram þessa till., til þess að þeir, sem ekki hafa trú á pólitíska kosningu í útvarpsráð, hafi tækifæri til að sýna það við atkvgr. Hinir liðirnir eru í sambandi við þann fyrsta, að nema burt þau ákvæði, sem snerta kosningu Alþingis á þessum mönnum, - nema d-liðurinn, sem er till. í samræmi við seinni part a-liðs 2. brtt. Ég tel heppilegt, að ráðh. útnefni formanninn og að hann hafi nokkra sérstöðu sem nokkurskonar framkvæmdarstjóri útvarpsráðs, eins og hingað til, á því sviði, sem vald ráðsins nær til. Brtt. um, að II. kafli falli niður, er náttúrlega talsvert róttæk; en ég hefi borið hana fram í samræmi við mína skoðun á verzlunarmálum landsins yfirleitt. Verzlun með útvarpstæki er þar engin undantekning. Ég álít hana bezt komna í höndum einstaklinga, og ekki vafasamt, að útvarpsnotendur hefðu með því fyrirkomulagi notið á ýmsan hátt betri viðskipta hingað til. T. d. var lengi strangleiki um það, að tækin væru borguð út í hönd. En á hinn bóginn getur ríkið fengið allar tekjur, sem það nú fær, með einföldum tolli einum saman. Tollinn nefni ég að vísu ekki í till., en að sjálfsögðu yrði hann ákveðinn hæfilegur, svo að útvarpið þyrfti einskis í að missa. Þessi einkasala er nokkuð dýr. Forstjóri hennar hefir - eins og aðrir utan launal. - allrífleg laun; í sjálfu sér ekki óeðlilega há, en hærri en hliðstæðir embættismenn. Á starfsemi hans persónulega deili ég ekki; það ég þekki til, virðist hann starfa með mikilli lipurð. En nú hefir þótt nauðsynlegt að fela útvarpsstjóra umsjón með þessari verzlun, og hefir hann 2 þús. kr. fyrir. Allt leggst þetta nú á verzlunina. 4. brtt. er um, að ákvæði til bráðabirgða falli niður. Ég skil nefnilega ekki í, hvernig í ósköpunum liggur svona mikið á. Það er alveg eins og að menn haldi, að útvarpsráðið muni hafa endaskipti á landi og þjóð, ef það fær að enda út sinn starfstíma. Mér finnst það svo sjálfsagður og eðlilegur hlutur, að svo lítilfjörleg breyt. sem þessi sé látin koma eðlilega inn í rás viðburðanna, þannig að hið nýja útvarpsráð tæki við þegar tími hins fyrra er endaður. En að grípa til slíkra ráðstafana sem þeirra, að sama Alþingi, sem afgr. þessi l., rjúki þegar í stað til að kjósa þessa menn, og að síðan sé stofnað til kosninga um land allt, það er ekki hægt að afsaka nema þegar einhverjir stórkostlegir hagsmunir eru annarsvegar, t. d. ef stöðva á rekstur fyrirtækis, sem er farið á hausinn, eða þess háttar. Mér er þessi bráðflýtir alveg óskiljanlegur, ef ekki eru einhverjir persónulegir hlutir blandaðir inn í málið. Ég álít alveg nóg, að þessi lög öðlist gildi nú þegar, en að hið nýkosna útvarpsráð taki ekki við fyrr en hitt hættir. Fyrir því hefi ég sett í c-lið 2. brtt. minnar, að kosning í hið nýja útvarpsráð skuli fara fram svo tímanlega, að henni sé lokið áður en starfstíma fyrir útvarpsráð er lokið.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Það er rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að samkv. 3. gr. frv. er nokkurt misræmi í launum þeim, sem útvarpsstjóra eru ætluð, og launum. embættismanna ríkisins. Ég hefi því ekki á móti því, að brtt. hans við 3. gr. verði samþ., og til viðbótar því vil ég taka það fram, að fari svo, að samþ. verði b- og c-liðir 2. brtt. á þskj. 582, að niður falli að nokkru leyti dýrtíðaruppbót af launum embættismanna, og að samskonar ráðstafanir verði gerðar gagnvart öðrum starfsmönnum ríkisins, þá tel ég alveg sjálfsagt, að niður falli einnig dýrtíðaruppbót af launum útvarpsstjóra. En sem kunnugt er, hafa þær till. ekki verið samþ. enn. Annars skal ég ekki eyða tímanum í að ræða launakjör embættis- og starfsmanna ríkisins, en ég get tekið undir það með hv. 1. þm. Reykv., að þau séu mjög misjöfn. En sennilega koma þau til athugunar mjög bráðlega, því að ég geri ráð fyrir, að launamálanefndin verði búin að skila áliti sínu fyrir næsta þing, og þá verður hægt að taka mál þetta fyrir til rækilegrar athugunar, og því sé ég ekki ástæðu til að taka fyrir launakjör þessa eina manns sérstaklega nú. Af þeirri ástæðu er ég líka á móti brtt.hv.þm. Dal. um að lækka laun þessa embættismanns úr 7500 kr. í 6000 kr. Þá fæ ég ekki heldur séð, að brtt.hv.l.þm. Reykv. við 4. gr. frv. sé til bóta. Hann vill halda því fram, hv.þm., að kirkjuráð, fræðslumálanefnd og háskólaráð eigi að hafa rétt til þess að útnefna menn í útvarpsráðið. Þetta tel ég rangt, því eigi að halda áfram á þeirri braut, að sérstakar stofnanir eða stéttir útnefni þessa menn, þá tel ég illt að gera upp á milli um það, hvaða stofnanir eða stéttir eigi að hafa þennan rétt. Frá sjónarmiði landsmanna almennt virðist mér alveg eins rétt, að sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn ættu fulltrúa í þessu ráði eins og t. d. háskólinn og prestastéttin. Ég fæ því ekki annað séð, hvernig sem á mál þetta er litið, en að bezta leiðin verði sú, sem frv. gerir ráð fyrir, að helmingur þessara manna verði kosinn af útvarpsnotendum sjálfum, en hinn helmingurinn af sameinuðu Alþingi, og að stj. skipi svo oddamanninn. Um 3. brtt.hv.þm. á þskj. 568, að fella niður viðtækjaverzlunina, skal ég ekki deila nú. Okkur skilur mjög þar á milli sem áður í verzlunarmálunum. En ég vil vekja athygli á því, að verði till. þessi samþ., þá verður jafnframt að sjá útvarpinu fyrir tekjum á annan veg, sem nema samkv. áætlun útvarpsstjóra nokkuð á annað hundr. þús. kr. Annars hefir viðtækjaverzlunin gefið góða raun. Viðtækin hafa verið ódýr, jafnvel tiltölulega ódýrari en erlendis, en hafa þó gefið útvarpinu góðar tekjur. Að því er snertir ákvæðið til bráðabirgða, þá tel ég sjálfsagt, að hið nýja útvarpsráð taki strax við, þegar lögunum hefir verið breytt. Það er á engan hátt útilokað, að þeir, sem nú skipa útvarpsráðið, fái sæti í hinu nýja; hafi menn fellt sig við þá, má fastlega gera ráð fyrir, að þeir nái kosningu. Samkv. framansögðu vil ég því leggja til, að 2., 3. og 4. brtt. á þskj. 568 verði felldar.

Þorsteinn Þorsteinsson Við 2. umr. þessa máls hér í d. bar ég fram brtt. um það, að lögbinda ekki nú laun útvarpsstjóra. Ég taldi ekki rétt að lögbinda þessi laun fyrr en það yrði gert í launalögum, og nú hefir hæstv.atvmrh. lýst yfir því, að frv. til nýrra launalaga væri jafnvel væntanlegt á næsta þingi. Hefði því starfsmaður þessi setið við þann launasamning, sem hann hefir nú, þar til launamálið væri útkljáð; en till. þessi var felld. Þegar ég mælti fyrir brtt. þessari við 2. umr., tók ég það fram, að færi svo, að hún yrði felld, þá myndi ég bera fram brtt. við 3. umr. um lækkun á launum útvarpsstjóra, og það hefi ég efnt með brtt. á þskj. 577. Nál till. þessi samþykki, þá lækka laun þessa embættismanns um 1500 kr. frá því, sem þau eru sett í frv. Þó eru þau jöfn byrjunarlaunum biskups, 1000 kr. hærri en byrjunarlaun landssímastjóra og jöfn hámarkslaunum vegamálastjóra. Líti maður svo á það, að ekki er krafizt sérþekkingar af þessum starfsmanni, eða hefir ekki verið gert við þá einu veitingu, sem átt hefir sér stað á þessu starfi, þá verður varla með neinum rétti hægt að halda því fram, að þetta, sem ég legg til, séu of lág laun fyrir hann, a. m. k. ekki samanborið við þá embættismenn, sem ég hefi nefnt, sem allir þurfa að eyða fjölda ára og miklu fé til sérmenntunar sér. Auk þess líka þegar vafi getur jafnvel leikið á um það, hvort embætti þetta sé nauðsynlegt, en um nauðsynjaleysi þess hafa komið fram raddir frá mönnum nákomnum stofnun þessari. Eins og laun þessa starfsmanns hafa verið, þá hafa þau verið allt of há, að ég ekki tali um samanborið við laun samkv. launalögum. Hann hefir haft á 9. þús. kr. á ári, að viðbættum 2000 kr. fyrir eftirlit með viðtækjaverzluninni. Auk þessa hefir kona hans fengið greiddar á 5. þús. kr. á ári fyrir störf við útvarpið, svo raunverulega hefir útvarpsstjórinn tekið á 15. þús. kr. sem hrein laun frá þessari stofnun á ári. Ég vildi nú leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hv.frsm. menntnm., hvort það sé álit n., að eftirlitið með viðtækjaverzluninni eigi framvegis að vera bundið við útvarpsstjórastarfið, og hvort þær 2000 kr., sem greiddar eru fyrir það, eigi að halda áfram að falla í hlut útvarpsstjórans. Hæstv. fjmrh. brýndi okkur sjálfst.menn með því í gær við útvarpsumr., að við hefðum ekki komið ennþá með eina einustu till. til lækkunar á launum embættis- og starfsmanna ríkisins. Þetta var að sjálfsögðu órökstudd staðhæfing hjá hæstv. ráðh., en þar sem nú á næsta degi liggur fyrir till. til réttlátrar launalækkunar, ættu flokksmenn hans að samþ. hana. Að síðustu skal ég taka það fram, að verði það úr, að hv. d. fallist á að lögbinda ekki laun útvarpsstjórans að þessu sinni, þá myndi ég geta fallið frá brtt. minni. Vildi ég því mælast til, að brtt. á þskj. 568 við 3. gr. frv. verði borin undir atkv. á undan till. minni.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ég hefi enga löngun til þess að fjölyrða um þetta mál nú, mér hvílir heldur ekki nein skylda frsm. að tala um málið, því að n. hefir ekki haldið fund um það frá því að það var til 2. umr., og hefir því ekki tekið afstöðu til brtt. þeirra, sem hér liggja fyrir. Auk þess tók hæstv.atvmrh. áðan fram ýmislegt af því, sem ég myndi annars hafa sagt. Eftir athugun þessa máls í menntmn. lagði meiri hl. hennar til, að frv. yrði samþ. óbreytt eins og það var lagt fyrir n., og höfðu þau atriði þó komið til umr. og athugunar á fundum hennar, sem hér koma fram í brtt. Ég verð því að líta svo á, að meiri hl. haldi enn við þessa skoðun sína og leggi til, að brtt. verði allar felldar, og frv. samþ. óbreytt. Hvað snertir 1. brtt. á þskj. 568, frá hv. 1. þm. Reykv., þá virðist mér, að hún hafi ekki beinlínis praktiska þýðingu. Ég skil hana þannig, að laun útvarpsstjórans eigi að vera þau sömu og ákveðin eru í frv., þar til þeim kunni að verða breytt með launalögum. Mér virðist, að breyta megi laununum með launalögum, hvort sem frv. verður samþ. óbreytt eða ekki. Hitt er annað mál, að það sé ekki hægt að breyta þeim meðan núv. útvarpsstjóri gegnir starfinu, en að launabreytingin komi til framkvæmda, þegar mannaskipti verða. Brtt. þessi getur því ekki haft neina praktiska þýðingu. Annars er það rit af fyrir sig rétt, að laun útvarpsstjóra hefðu í fyrstu átt að ákveðast meira en gert hefir verið með hliðsjón af launum annara embættismanna. Þá er 2. brtt. á þessu þskj.Hæstv. atvmrh. hefir minnzt á hana, og er ég honum sammála í öllum aðalatriðum hvað hana snertir. Hv. flm. sagðist ekki hafa heyrt nema eina ástæðu færða fyrir því, að heppilegt væri, að Alþingi kysi í útvarpsráð, að það væri eðlilegt, að ríkisvaldið hefði þar sinn fulltrúa. Við 2. umr. nefndi ég þó aðra ástæðu, og skal ég gjarnan endurtaka hana. Ég tók það fram, að þar sem ekki væri hægt að búast við því, að í útvarpsráðið veldust pólitískt litlausir menn, hvernig sem að væri farið, og gæti því alltaf komið fram grunur um hlutdrægni, þá væri það beinlínis tryggingarráðstöfun, að þingflokkarnir hefðu þar sína fulltrúa, t. d. minnihlutaflokkur, svo að hans hlutur yrði þar ekki fyrir borð borinn. Eigi aftur að láta einstakar stofnanir skipa útvarpsráð, þá væri eðlilegt, að fleiri stofnanir komi til greina en háskólaráðið, fræðslumálanefndin og kirkjuráðið. Það gæti alveg eins komið til greina að hafa þar fulltrúa fyrir landbúnaðinn og sjávarútveginn. Ég skal ekki segja, hvort það yrði svo óheppilegt að hafa fjölmennara útvarpsráð en hér er gert ráð fyrir, sem komi aðeins sjaldan saman, til þess að ákveða dagskrána í stórum dráttum, og hefði svo fulltrúa til að annast hin daglegu störf. En að taka þessar þrjár stofnanir út úr og láta þær skipa útvarpsráð, hefir við engin rök að styðjast. Ég sé enga ástæðu til þess að fara að ræða við hv. 1. þm. Reykv. um einkasölu á útvarpstækjum. Það er rétt, sem tekið hefir verið fram, að sú verzlun hefir gefið góðan árangur, a. m. k. enn sem komið er. Þá er 4. brtt. á þskj. 568, að ákvæðið til bráðabirgða falli niður, sem þýðir það, að þau ákvæði frv., sem snerta kosningu útvarpsráðsins, komi ekki til framkvæmda fyrr en kjörtími núv. útvarpsráðs sé á enda. Hvað þetta atriði snertir, þá finnst mér ekki nema eðlilegt, að þegar ný skipun þessara mála er lögboðin, þá komi hún strax til framkvæmda. Hv. þm. var eitthvað að tala um, að það væri eins og hér lægi einhver ósköp á, og varð það helzt dregið af orðum hans, að það lægi bak við þessa breyt. á kosningu útvarpsráðsins, að koma ætti núv. útvarpsráði frá. En ég fæ ekki séð, að það sé á nokkurn hátt útilokað, að allir þeir sömu menn, sem nú skipa þetta ráð, geti orðið kyrrir, eða að þeir, sem að frv. þessu standa, geti útilokað það. Um brtt. á þskj. 577, frá hv.þm. Dal., mun ég ekki fjölyrða, því að mér skildist svo, að hann myndi taka hana aftur, ef önnur brtt. yrði samþ., sem búast má við að verði. En mér fannst það óviðkunnanlegt hjá hv.þm., að fara að tala um það hér, þó að kona útvarpsstjórans ynni við útvarpið. Vinni hún verk sitt eins og aðrir, þá virðist mér það ekki koma þessu máli við. Þá beindi hann þeirri fyrirspurn til mín, hvort menntmn. líti svo á, að útvarpsstjórinn ætti framvegis að fá sérstök laun fyrir að hafa eftirlit með viðtækjaverzluninni. Um þetta þýðir lítið að spyrja mig. Hv. þm. hefði frekar átt að beina þessari fyrirspurn sinni til hæstv. stj. Ég get þó fyrir mitt leyti sagt honum það, að verði frv. þetta að lögum, þá skilst mér, að útvarpsstjórinn eigi ekki að hafa önnur laun en þau, sem honum eru ætluð þar. En vitanlega hefir mitt álit hvað þetta snertir ekki meira gildi en álit hv.þm. Dal. og hvers annars þm. Ætti hv.þm. því að snúa sér til stj. með þetta atriði. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara öllu fleiri orðum um þetta mál nú. Við atkvgr. vil ég halda mig við það, sem ég hefi skrifað undir í nál., og greiða atkv. gegn brtt. Mér finnst þær óheppilegar, og sú þeirra sem helzt gæti komið til mála, finnst mér ekki hafa praktíska þýðingu.

Magnús Jónasson [óyfirl.]: Ég vil byrja á því, svo ég gleymi því ekki, sem hv.frsm.n. sagði síðast, að varla væri óhætt að samþ. breyt. á þessu frv., því þá væri undir hælinn lagt, að þingið gæti afgr. málið. Þetta er hin mesta fjarstæða. Hér liggur enn fjöldi mála, sem stj. mun sjálfsagt ekki láta verða óafgr. Nú er nýkomið hingað til Ed. frv. um tekju- og eignarskatt, mál, sem er svo umfangsmikið, að ekki er hægt að ljúka því nema á nokkuð löngum tíma, og má jafnvel búast við, að það taki breyt. hér, svo það verði að fara aftur til Nd. Það er algengt, að heill hópur af málum fer á milli d. síðustu daga þingsins og nær þó afgreiðslu. Ég á því bágt með að trúa, að ekki sé óhætt að samþ. breyt. á þessu frv. Viðvíkjandi 1. brtt. minni vil ég aðeins segja það, út af því, sem hv.þm. Dal., flm.brtt. á þskj. 577, sagði, að þessar tvær brtt. geta alveg staðizt hvor hjá annari, vegna þess að þær eru ekki um sama efni. Ef hans brtt. er fyrst borin upp og samþ., þá gæti mín alveg eins verið tekin til greina, því að hans till. er um launaupphæðina, en mín er aðeins viðbót. Viðvíkjandi því, sem hv.frsm.n. sagði um það, hvort hægt mundi vera að breyta launum núv. útvarpsstjóra, þá hefi ég ekki rannsakað það mál. Ég býst við, að það fari eftir því, hvernig samningar við hann eru gerðir. Ef samningarnir eru til ákveðins tíma, er sjálfsagt ekki hægt að breyta laununum fyrr en tíminn er útrunninn. En með minni viðbót, sem hv.þm. segir, að sé þýðingarlaus, er stj. þó a. m. k. uppálagt að endurnýja ekki samningana við hann, sem gæti orðið því til fyrirstöðu, að honum væru ákveðin laun í launalögum. Viðvíkjandi þessu eftirlitsstarfi útvarpsstjórans við viðtækjaverzlunina, þá finnst mér n. hefði átt að spyrjast fyrir um það hjá forstöðumanninum, hvert gagn væri af þessu eftirliti, og hvort nauðsynlegt væri að halda því áfram, og hvað mikið ríkissjóður fengi inn aftur fyrir þessar 2 þús. kr. á ári, sem þetta „eftirlit“ kostar. Það væri nógu fróðlegt að vita, í hverju þetta eftirlitsstarf væri fólgið. Ég hefi ekki sem yfirskoðunarmaður landsreikningsins getað komizt að því, að það væri neitt. Þetta er bara grímuklædd launahækkun ofan á þau laun, sem eru þriðjungi hærri en sambærileg laun mundu vera hjá ríkinu eftir launalögunum. - Ég skal ekki fara að blanda mér mikið inn í þær umr., að kona útvarpsstjóra hafi nokkuð álitlega stöðu hjá útvarpinu, en þó má minna á, að þetta er ekki alveg óviðkomandi málinu. Það er víða, t. d. í Danmörku, vöknuð mjög sterk hreyfing um það, að gæta þess, að hjón hafi ekki bæði launaðar stöður hjá ríkinu. Það eru sérstaklega kennarar, sem hafa gert sterk samtök um það, að ef kennarar giftast saman, verði annaðhvort þeirra að láta af störfum. Þetta er alls ekki þýðingarlaust, þar sem maður veit, að fjöldi fólks gengur atvinnulaus, sem er alveg eins hæft til þess að vinna þessi störf. Það þykir því órétt, að menn geti þannig slegið saman tvennum launum, meðan heill hópum manna gengur atvinnulaus. Ég er t. d. alveg viss um, að í þessu tilfelli er fjöldi atvinnulausra kvenna alveg eins fær til þessa starfs eins og kona útvarpsstjórans, að hendi ólastaðri þó. Hæstv. ráðh. bar fram það svar við minni spurningu um það, hvers vegna launin væru ákveðin svona há, að þar sem breyt. á launum yfirleitt stæðu fyrir dyrum, hefði sér ekki þótt rétt að breyta þessu um stundarsakir. Mér finnst þetta fullgilt svar. En ég vil þá spyrja, hvers vegna stj. hefir ekki fylgt þessari heilbrigðu reglu yfirleitt, og hvers vegna hún hefir þá ekki látið þessar leifar af dýrtíðaruppbót haldast óbreyttar þennan stutta tíma, jafnvel þó henni finnist ástæða til að breyta um. Þá kem ég að því, sem hæstv. ráðh. sagði og hv.frsm.n. tók undir, að ef sérstakar stofnanir ættu á annað borð að nefna menn í útvarpsráð, þá væri ekki svo gott að ákveða, hvaða stofnanir það skyldu vera. Mér finnst þetta lýsa gagngerðum misskilningi á því, hvaða verk útvarpsráðinu er ætlað. Það er gengið út frá því, að útvarpið sé fræðslustofnun, sem á að taka til meðferðar öll þau efni, sem þjóðfélagið varðar. Þetta hefir verið gert. Búnaðarfélagið, Fiskifélagið og aðrar stofnanir, sem sótt hafa eftir því að koma fræðslu í útvarpið um sín sérstöku mál, hafa fengið það, án þess að eiga þar nokkurn fulltrúa fyrir sinn atvinnuveg. Hitt skal ég játa, að ef útnefna á 3 fulltrúa fyrir fræðslustofnanir í landinu, geti verið spursmál, hvort það eigi að vera barnakennarar, menntaskólakennarar eða háskólakennarar. En það á undir öllum kringumstæðum að vera fræðslustofnun, sem útnefnir þessa menn, því útvarpið er háskóli þjóðarinnar, en Búnaðarfélagið, Fiskifélagið og Alþýðusamband Íslands eiga þarna ekkert erindi. Þessar stofnanir eiga að útnefna víðsýna menn, sem svo vitanlega láta koma fram í útvarpinu fulltrúa fyrir þessar stéttir, og það hefir verið gert. Ég skal ekki fara mikið út í till. mína um að leggja niður viðtækjaverzlunina. Þetta er alveg óskylt mál, og óviðeigandi að setja það inn í þessi l. Það er hreinasti misskilningur hjá hæstv. ráðh., að ef þessi verzlun er lögð niður, þurfi að sjá útvarpinu fyrir einhverjum öðrum tekjum. Mér dettur ekki í hug að ætla að rýra tekjur ríkisins á neinn hátt. Það verður að sjá fyrir tekjum að því leyti, að það verður að taka upp í fjárl. áætlanir um tekjur og gjöld útvarpsins. Það er eðlilegast, að tekjurnar renni í ríkissjóð, sem svo kostar útvarpið. Hitt er bara skúffupólitík, rétt eins og þegar menn hér áður fyrr, sem ekki voru sérlega reikningsglöggir, voru sendir í kaupstaðinn með aura fyrir þennan og aura fyrir hinn, og höfðu þá alla sér, í staðinn fyrir að slá þeim saman. Svona pólitík á ríkissjóður ekki að reka. Um bráðabirgðaákvæðið skal ég ekki fara mörgum orðum. Það hefir engin ástæða verið færð fyrir því, hvers vegna þurfi að skipta um. Hv. frsm.n. sagði, að það mundu geta orðið sömu mennirnir aftur. Til hvers er þetta þá? Bara til þess að kjósa þá eftir öðru formi? Hann sagði, að þeir, sem stæðu að frv., réðu engu um það, hverjir þarna yrðu. Mér finnst þeir ráða miklu, þar sem þingið á að kjósa 3 menn og stj. að skipa formanninn. Það væri gaman að spyrja stj., hvort hún ætlar að skipa sama manninn fyrir formann aftur. Það hefir heyrzt, að tilgangur frv. sé nú einmitt sá, að skipta um formann útvarpsráðs, af því að hann hafi villzt af réttum brautum. Þetta er kannske eins og hvert annað bæjarslúður, en það mun sýna sig á sínum tíma, hvort þetta er rétt. Og þá færi maður að skilja þetta bráðabirgðaákvæði og hvers vegna það er svo áríðandi að skipta endilega strax um. Hæstv. ráðh. sagði, að þegar sett væri ný löggjöf, væri venja að láta hana koma strax í gildi. En mér finnst það bara blátt áfram hlægilegt í þessu tilfelli, að halda, að breyt. á kosningu manna í útvarpsráð hafi nokkurn hlut að segja. Það getur verið, að spilaðir verði Straussvalsar í staðinn fyrir Brahmsvalsa. En hvort þjóðin hefir nokkuð upp úr því, skal ég ekki segja. Ég geri ráð fyrir, að starfað verði eftir líkum reglum og áður, og það verða sennilega engar breyt. sem nokkru nema. Ef heppilegra þykir að velja útvarpsráðið svona, getum við sett þessi l., og ég verð að segja, að ég tel það ekki stórt atriði. Útvarpsráðinu er þröngt svið markað til þess að gera stórbreytingar, svo lengi sem útvarpið á að vera það, sem það nú er, háskóli fyrir þjóðina. Öðru máli væri að gegna, ef útvarpið ætti að vera pólitísk stofnun. Þá mundi náttúrlega breyt. á útvarpsráðinu hafa mikið að segja. En meðan útvarpið er hugsað sem skóli, sem flytur það, sem fróðir og vandaðir menn telja heppilegast fyrir þjóðina, er þetta að sjálfsögðu aukaatriði, að láta ekki útvarpsráð það, sem nú situr, enda út sinn starfstíma.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég vildi aðeins geta þess, að mér kom það á óvart, að hv.frsm.n. skyldi snúast gegn mér með ávítur fyrir að minnast á fleira en vera bæri, þar sem ég minntist á laun konu útvarpsstjórans. Það lá fyrir að ræða um laun útvarpsstjórans, og þá var ekki fjarri lagi að geta um það, hvað mikil laun kæmu frá þessari stofnun inn í bú útvarpsstjórans, og að ég sundurliðaði þessar tekjur, finnst mér ekkert vítavert. Ég skal geta þess, að við nánari athugun virðist mér rétt að halda fram brtt. minni, enda þótt minni nauðsyn sé á henni, ef 1. brtt.hv. 1. þm. Reykv. nær fram að ganga. Í gær var verið að brýna okkur sjálfstæðismenn á því, að við bærum ekki fram neinar lækkunartill. á launum starfsmanna ríkisins. Nú hefi ég borið fram eina slíka lækkunartill., og er nú fróðlegt að sjá, hvernig stjórnarflokknum líkar það. Ég hefi fært rök fyrir því, að þessi till. sé mjög sanngjörn og sízt farið of langt niður á við, samanborið við laun embættismanna ríkisins, sem taka laun eftir launalögunum.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Hv. 1. þm. Reykv. taldi það vera viðbáru hjá mér að telja málinu hættu búna að hrekjast aftur til Nd. En það vildi svo vel til, að þegar hann ætlaði að fara að rökstyðja þetta, kom hann með hinar beztu sannanir fyrir mínu máli. Hann benti á, að mörg þýðingarmikil mál lægu enn óafgr. fyrir þinginu. Það er einmitt þetta, sem ég á við. Ég geri ráð fyrir, að héðan af sé þingtímanum bezt varið til þeirra mála, sem endilega þurfa að fá afgreiðslu. Sþ. fer nú að fást við fjárl., og ég býst við, að störf í d. falli niður á meðan, og þó ýmsir kunni að leggja nokkra áherzlu á þetta mál, þá hefi ég aldrei heyrt það talið með þeim málum, sem þýðingarmest væru á þessu þingi. Ég býst því við, að það geti riðið málinu að fullu, ef á að fara tefja það mikið frá því, sem orðið er.

Það þyrfti ekki að taka nema 5 mín. í Nd.

. Það er eftir því, hvernig Nd. lítur á þær breyt., sem hér eru gerðar. Það er náttúrlega engin hætta á ferðum, ef Nd. liti eins á málið og þessi d. En um það vitum við ekkert. Viðvíkjandi því, sem 2 hv.þm. hafa fundið að því, að kona útvarpsstjórans hefði launaða stöðu hjá útvarpinu, þá er þetta byggt á þeirri gömlu skoðun, að gift kona sé ósjálfstæð vera að því er fjármál snerti. En þessi gamla skoðun er nú að breytast. Ég hefði t. d. ekkert við það að athuga, þó kona hv.þm. Dal. væri héraðslæknir í Dalasýslu, ef hún hefði læknispróf. Ég sé ekki, að það kæmi hans launum neitt við, eða að verra væri að gjalda henni laun heldur en einhverjum öðrum héraðslækni. Þetta er bara úrelt kredda. Þetta er náttúrlega ekki stórt atriði í þessu máli, en ég kann bara hálfilla við að draga þetta inn í umr. Þá fannst hv. 1. þm. Reykv. það vera léleg röksemdafærsla hjá mér, að ef sérstakar stofnanir ættu á annað borð að hafa fulltrúa í útvarpsráðinu, þá ættu það að vera fleiri en verið hafa. Hann segir, að útvarpið sé háskóli þjóðarinnar og þess vegna þyrfti ekki fulltrúa frá landbúnaðinum og sjávarútveginum o. s. frv., því fulltrúarnir frá þessum fræðslustofnunum, kirkjunni og háskólanum, mundu að sjálfsögðu sjá fyrir því, að hæfir menn flyttu fróðleik um þessi efni. En hv.þm., sem er háskólakennari, er vel kunnugt um það, að háskólar skiptast í ýmsan deildir og að nauðsynlegt þykir að hafa fagmann í hverri deild. Og ef á að skoða útvarpið sem háskóla þjóðarinnar út frá þessu sjónarmiði, þá skil ég ekki, hvers vegna þarna þurfa ekki líka að vera búfræðingur, fiskifræðingur o. s. frv. Ef þessum mönnum, sem hv.þm. heldur fram, er trúandi til þess að sjá fyrir fullnægjandi fræðslu í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum og þesskonar, sem þeir eru engir fræðimenn í, hvers vegna er þá ekki alveg eins treystandi þeim mönnum, sem Alþ. velur til þess að sjá fyrir fræðslu í útvarpinu? Það kenndi dálítils misskilnings hjá hv.þm. út af því, sem ég sagði viðvíkjandi þeim mönnum, sem kynnu að verða í útvarpsráðinu. Ég sagði eitthvað á þá leið, að þeir, sem að þessu frv. stæðu, gætu ekki komið í veg fyrir það, þrátt fyrir þessa lagabreyt., að þessir 3 menn yrðu kyrrir í útvarpsráðinu, ef aðrir vildu hafa þá þar. Ég skal taka dæmi. Ef 3 menn eru kosnir hér á Alþ., fær Sjálfstfl. a. m. k. einn, og hann gæti komið að hinum 2 við almennar kosningar útvarpsnotenda. Brtt. þessa hv.þm. er ekki um annað en að þessar 3 stofnanir hafi fulltrúa í útvarpsráðinu áfram. Ég hefi einmitt tekið það fram í fyrri ræðu minni, að ekki væri hægt að hindra það, að þessir menn yrðu kyrrir, ef menn óskuðu þess. Annars eru þetta ekki svo þýðingarmikil atriði, sem á milli ber, að ég vilji eyða lengri tíma en orðið er til þess að karpa um þau.

Bjarni Ásgeirsson Mér hefir virzt, að sá háttur hafi verið upptekinn við atkvgr., þegar eitthvað hefir vantað í d., að jafnmargir hafa setið hjá úr andstöðuflokknum eins og þeir voru margir, sem vantaði. Ég vil benda hæstv. forseta á, fyrst þessi regla hefir verið tekin upp, að nota hana áfram og þá m. a. í þetta skipti.

Thor Thors Þetta hefir komið fyrir aðeins tvisvar sinnum, þegar vantaði einn af þm. Sjálfstfl., að hæstv. forseti sjálfur greiddi þá ekki atkv., til þess að ekki þyrfti að fresta atkvgr. Sé ég ekki ástæðu til að þetta gildi, þegar vantar marga þm. úr öllum flokkum. Hæstv. forseti hefir úrskurðað, að atkvgr. skuli fara fram, og verður að hlíta því.

Bjarni Ásgeirsson Ég veit vel, að þetta er engin skylda, en þar sem annar stjórnarflokkurinn hefir tekið upp þann drengskap, þá má vænta, að andstöðuflokkurinn láti ekki sitt eftir liggja að sýna prúðmennsku á sama hátt.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Mér skildist, að sú regla, sem hér hefir verið tekin upp, sé þannig, að stjórnarliðar eða stjórnarandstæðingar sætu hjá, ef svo marga vantaði af andstæðingum, að hlutföllin væru röng í d. miðað við það, ef d. væri fullskipuð, og að svo margir sætu þá hjá, að rétt hlutföll fengjust með og á móti. Vér þykir eðlilegt, fyrst þessi regla hefir verið tekin upp, að hún sé haldin hér, og vil beina því til hæstv. forseta, hvort ekki sé unnt að gera svo hér. Þetta hefir verið gert tvisvar sinnum, og er einkennilegt, ef stjórnarandstæðingar vilja ekki eins láta það gilda, þó að það sé í þágu stj. Annars veit ég ekki hvort þess er þörf í þessu tilfelli, en ég vildi aðeins vekja athygli á þessu, fyrst hv.þm. Mýr. benti á það.

Forseti (JörB): Ég vil í tilefni af þessu taka það fram, að það er ekki á mínu valdi að sjá svo um, að þm. sitji hjá, þó að mismargir af flokkunum kunni að vera viðstaddir. Hinsvegar þykir mér það ekki nema æskilegt fyrir þm., að sá háttur verði upp tekinn, því að það getur aðeins haft þau einu áhrif að flýta fyrir störfum þingsins. Vil ég beina því til þingflokkanna, hvort þeir vilji ekki taka upp þessa reglu. Það er rétt, sem hv.þm. Snæf. sagði, að ég sat hjá í ágreiningsmáli nokkru með fyllsta samkomulagi um það við form. Sjálfstfl. Hann óskaði eftir, að frestað yrði atkvgr., sökum þess að einn þm. var veikur. Þá var það uppástunga mín við hann, hvort menn gætu ekki á það fallizt, að atkvgr. færi fram, en einn úr okkar hópi sæti hjá. Sagðist hann geta fallizt á það, því að tilgangur sinn væri ekki að tefja málið, heldur að rétt hlutföll kæmu fram við atkvgr. En það er auðvitað, að um þetta atriði verður að vera samkomulag í hverju einstöku máli, á þann hátt, að sá flokkur, sem þess á að gæta í hvert sinn, láti suma sína þm. sitja hjá.

Thor Thors Ég vil aðeins benda á, að það vantar þrjá þdm. úr andstæðingaflokkum hæstv. stj. á þennan fund. Sé ég því ekki, hvaða ástæðu stj. hefir til þess að mælast til, að einhverjir úr andstöðufl. láti vera að greiða atkv. í þessu máli. Mér skilst, að hæstv. forseti sé búinn að úrskurða, að atkvgr. skuli nú fara fram, og þarf þá ekki meira um þetta að ræða.

Gísli Sveinsson Hér er allt öðru máli að gegna nú en áður, á þeim þingfundum, sem vitnað var til, þegar einn þdm, úr Sjálfstfl. var fjarstaddur. Sá þm. var löglega forfallaður sökum veikinda. En nú hefir allstór flokkur hv.þdm., 4 eða 5, tekið sér fundarfrí án leyfis hæstv. forseta. Það mætti æra óstöðugan að eltast við þá þdm., sem fara leyfislaust af fundi og tefja með því framgang mála. Í annan stað má á benda, ef stjórnarliðið þorir ekki að láta atkvgr. fara fram um þetta mál, að einn sjálfstæðism. er fjarstaddur sökum veikinda, og Bændafl. þessarar þd. er allur á brautu og hefir ekki áhrif á atkvgr. - Hinsvegar eru sósíalistar nær allir viðstaddir, a. m. k. annað veifið, svo að hér eru ekki á neinn hátt sambærilegar ástæður og á þeim þdfundi, sem vísað var til, þegar samkomulag var um, að hæstv. forseti greiddi ekki atkv. af því að einn sjálfstm. var fjarstaddur. En nú er búið að gera grein fyrir því, að ekki er um lögleg forföll eins þm. að ræða, heldur hitt, að nokkrir þdm. úr stjórnarliðinu og allur Bændafl. eru einhverstaðar að leika sér austur í sveitum.

Forseti (JörB): Út af því, sem hv.þm. V.-Sk. sagði um fjarveru einstakra þdm., vil ég upplýsa, að hv. 2. landsk. og hv. 2. þm. Árn. hafa tilkynnt forföll og fengið fjarvistarleyfi.

Thor Thors Ég vil upplýsa, að hv.þm. G.-K. er veikur og fékk leyfi læknis til að skreppa hingað á þingfund í gær.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Skv. því, sem fram kom við 2. umr. þessa máls, flytur allshn.brtt. við þetta frv. í þá átt, að rýmka skilyrði fyrir því að öðlast ríkisborgararétt, séu menn fæddir af ísl. foreldrum. Ég þarf ekki að tala fyrir þessari brtt. Ég minntist á það við 2. umr., að n. mundi athuga, hvort ekki væri rétt að rýmka þessi skilyrði; sömuleiðis óskaði hv. 1. þm. Skagf. eftir því. Vona ég, að brtt. fullnægi óskum hv.þdm.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið frá Nd. og var flutt þar af sjútvn. þeirrar hv. d. En mþn. sú, sem skipuð var til þess að athuga ástæður sjávarútvegsins, hefir samið frv. og gert aths. þær, sem frv. fylgja. Frv. þetta er þess efnis, eins og hv. dm. mun kunnugt, að það mælir fyrir um vátryggingu opinna vélbáta. Er í því tekin upp ný stefna í tryggingarmálum, sem sé sú, að ákveða skyldutryggingar. Það er öllum ljóst, sem nokkuð til þekkja, að vátryggingar á smærri fiskiskipum og fiskibátum er í megnasta ólagi. Opnir vélbátar og smærri vélbátar hafa yfirleitt alls ekki verið vátryggðir. En þeir bátar, sem hafa verið það stórir, að hægt hefir verið að nota þá sem veð, hafa verið vátryggðir, a. m. k. eitthvað af þeim. Að það hefir verið undir hælinn lagt, hvort bátarnir hafa verið vátryggðir eða ekki, sést bezt á því, að í haust hafa blöðin og útvarpið flutt fregnir af tveimur bátstöpum fyrir Norðurlandi, og í bæði sinnin hefir það fylgt fregninni, að bátarnir hafi verið óvátryggðir. Það er hægt að segja, að það sé í rauninni eðlilegt, að smábátar hafi ekki verið vátryggðir hér á landi. Íslendingar hafa frá alda öðli stundað fiskiveiðar á opnum bátum, og menn hafa verið gamla laginu svo vanir, að hafa bátana óvátryggða, að þeir hafa ekki breytt um. Þó að bátarnir séu nokkuð dýrari nú en þeir voru áður, vegna vélanna, þá virðist það vera alvanalegt, að þeir séu ekki tryggðir. Hitt er hverjum manni ljóst, að það er alltaf mjög mikil hætta í því fólgin að hafa þennan flota óvátryggðan. Mþn. í sjávarútvegsmálum telur, að til séu 400 opnir vélbátar á öllu landinu. Ég hefði hugsað, að þeir væru fleiri, og mér er a. m. k. kunnugt um, að það er til mikill fjöldi af yfirþiljuðum bátum á svipaðri stærð og opnu bátarnir, svo að ef þeir eru taldir með, þá er þessi floti miklu stærri. Það mun vera öllum ljóst, að hér er um talsvert mikið alvörumál að ræða, og ég tel vel farið, að þetta frv. hefir komið fram, þó að ég hinsvegar telji þá tryggingu, sem hér er verið að stofna til, aðeins lítið brot af því, sem gera þarf á þessu sviði. En mér er það mikið gleðiefni, að með þessu frv. er gengið inn á þá braut, sem ég hefi þótzt sjá fyrir löngu síðan, að væri sú eina leið, sem árangurs mætti vænta af. En það er sú leið, að lögbjóða þessar tryggingar. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að ég hefi nú fyrir skömmu átt tal við hr. Jón Gunnarsson, forstjóra Samábyrgðarinnar, og hann hefir sagt mér það, að hann af sinni löngu reynslu væri orðinn sannfærður um það, að tryggingar á fiskiflota okkar kæmust aldrei í sæmilegt horf, fyrr en þær yrðu lögboðnar. Þó að ég hafi nú látið í ljós ánægju mína yfir þessu frv., þá hefir sjútvn. Ed. komizt að raun um það, að ástæða sé til þess að breyta frv. að nokkru. Í fyrsta lagi leggur n. til, að 2. gr. frv. falli burt. Í þeirri grein eru tryggingarskilyrði og vátryggingargjald ákveðin, en n. lítur svo á, að slík skilyrði og ákvæði eigi að vera og verði að vera ákveðin með reglugerð, og sérstaklega af þeirri ástæðu, að menn eru hér að þreifa sig áfram um það, hvernig skuli haga iðgjöldunum. Það er alveg sjálfsagður hlutur að hafa um þetta reglugerð, en ekki að fastbinda það með l., enda munu slík ákvæði sem þessi vera sett með reglugerð í öllum vátryggingarfélögum. Ég skal taka það fram, að þetta atriði var sérstaklega borið undir Jón Gunnarsson, forstjóra Samábyrgðarinnar, og að hans áliti á þessi grein tvímælalaust að falla niður. Önnur aðalbreyt., sem n. hefir lagt til, að gerð yrði, er sú, að upp í frv. eru teknir ekki einungis opnir bátar, heldur líka yfirþiljaðir bátar, allt að 6 tonna stærð. Ástæðan til þess, að n. hallaðist að þessu, er sú, að hún lítur svo á, að þegar skipa á þessum málum, þá verði að skipa þeim eftir flokkum. Og n. lítur svo á, að þennan lægsta flokk sé hæfilegt að miða við 6 smálestir. Þetta atriði hefir einnig verið borið undir forstjóra Samábyrgðarinnar, og hann áleit, að takmörkin mættu ekki vera neðar en að miða við 6 smálestir. Ef frv. er látið ganga fram eins og það nú er, þá ná ákvæði þess aðeins til opinna vélbáta, en það er vitað, að mikill fjöldi er til af yfirþiljuðum bátum af svipaðri stærð, og er eigendum þeirra ekki gert að skyldu að tryggja þá í þessum samábyrgðarfélögum. En það er eitt hið mesta mein tryggingarfélaganna, að ekki er hægt að fá alla hlutaðeigendur til þess að ganga í sama félagið, og á því hefir strandað víðast hvar úti um landið. Það hafa einstaka menn, og þá einkum þeir, sem hafa haft mikið um sig og verið vel efnum búnir, talið sér ávinning í því að tryggja ekki báta sína. Þess vegna er það augljóst af þeirri reynslu, sem fengin er, að það eina, sem dugir í þessum efnum, er að lögbjóða tryggingarnar. Að þessu athuguðu virðist það vera næsta fráleitt að setja lög um nokkurn hluta af þessum smærri bátum, en sleppa öðrum. Af þessum ástæðum verð ég að telja, að þessar brtt. sjútvn. séu ekki aðeins til mikilla bóta, heldur líka séu þess eðlis, að frv. nái ekki fyllilega tilgangi sínum, ef þessi breyt. verður ekki samþ. Til þess að rökstyðja mál mitt frekar en orðið er, get ég t. d. bent á það, að í einu héraði, þar sem ég þekki til, munu vera um 40 svonefndir trillubátar. Þeir eru allt að því 4 til 5 smálestir að stærð. Meira en helmingurinn af þessum bátum eru yfirþiljaðir. Eftir frv., eins og það nú liggur fyrir, eru eigendur þessara báta ekki skyldaðir til þess að vera í ábyrgðarfélagi, en það mundi valda því, að erfiðleikarnir við að koma slíkum félagsskap á stað, eins og hér um ræðir, yrðu meiri, hversu mikil þörf, sem er annars fyrir hann. Aðrar breyt. hefir n. ekki lagt til, að gerðar verði á frv., nema hún leggur til, að fyrirsögnin verði orðuð á annan veg, bæði vegna þeirrar breyt., sem hún leggur til að gerðar séu, og með því að hún telur, að fyrirsögnin sé betur orðuð, ef henni er breytt á þennan veg. Ég vænti þess svo að endingu, að hv. d. taki breyt. vel og samþ. þær, og svo að lokum frv. sjálft.

Gunnar Thoroddsen Frv. það, sem hér liggur fyrir, fjallar um ríkisútgáfu skólabóka. Eins og hv.þdm. er kunnugt, liggja fyrir þessu þingi mörg frv. um einkasölu ríkisins á ýmsum vörutegundum. Flest eru þessi frv. flutt í þeim tilgangi að auka tekjur ríkisins, vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs. En það er allt öðru máli að gegna um þetta einkasölufrv. Það er ekki flutt í tekjuöflunartilgangi fyrir ríkissjóð, heldur þvert á móti, þar sem það fer fram á fjárframlög úr ríkissjóði. Samkv. 6. gr. frv. á ríkissjóður að leggja fram 8000 kr. á ári í 6 ár, eða samtals 48000 kr. Þetta fé er ætlazt til, að ríkið leggi fram án þess að fá vexti, og ennfremur er ætlazt til, að það láni fyrirtækinu fé, ef þörf þykir, gegn 6% vöxtum. Ástæðan fyrir flutningi þessa frv. mun vera sú, að með ríkisútgáfu skólabóka megi gera þær ódýrari en þær nú eru. Ég vil taka það fram, að sá tilgangur, að gera tilraun til þess að koma því til vegur, að skólabörn fái ódýrari bækur, er vitanlega góður, og sjálfsagt að hlynna að honum. Skólabækur, bæði hvað snertir barnaskóla og æðri skóla, eru dýrari en ef til vill væri þörf á og það er engum vafa bundið, að hægt væri að gera ráðstafanir til þess að lækka verð þeirra. Það er líka öllum ljóst, að skólabækur eru mikill kostnaðarbaggi fyrir skólabörn og foreldra þeirra. En ég vil benda á, að ég tel vera fleiri leiðir færar til þess að draga úr óþarflega háu verði skólabóka en ríkisútgáfuleiðina. Það má t. d. benda á það, sem getið er um í nál. minni hl., að hlutazt verði til um, að fræðslumálastj. setji hámarksverð á skólabækurnar, án þess að útgáfurétturinn sé tekinn af mönnum. Um ríkisútgáfu skólabóka er það að segja, að í kjölfar hennar siglir ýmiskonar kostnaður. Í nál. minni hl., sem er skipaður hv. 5. þm. Reykv. og mér, er farið út í kostnaðarhlið þessa máls, og þykjumst við hafa sýnt þar fram á með tölum, að kostnaðurinn við útgáfu skólabóka verður ekki færður eins mikið niður með ríkisútgáfu og látið er í veðri vaka. Annars er óþarft að fara frekar út í þessa hlið málsins, því að hv.frsm. minni hl. hefir gert það með sinni nákvæmu ræðu. En það er fleira, sem snertir þessa ríkisútgáfu heldur en kostnaðarhliðin ein. Hv. 9. landsk. minntist á það í ræðu, sem hann hélt í gær, að það væri mikill kostur við ríkisútgáfu skólabóka, að með því fyrirkomulagi væri hægara að koma fram nýjungum í skólamálum og gefa út kennslubækur, sem mótaðar væru nýjum stefnum í þessum málum. Þessi skoðun á ekki við nein rök að styðjast. Ef ríkið tekur einkarétt á útgáfu þessara bóka og sölu þeirra í sínar hendur, og það gæfi út stórt upplag af hverri bók, eins og til mun vera ætlazt, þá er hætt við, að tregða yrði hjá ríkisforlaginu um útgáfu nýrra bóka með nýjum stefnum, meðan eitthvað væri óselt af upplagi gömlu bókanna. En þegar útgáfa bókanna er frjáls, er hægt að fá annan útgefanda til þess að gefa út nýjar bækur. Þessi röksemdafærsla hv. 9. landsk. er því á skökkum grundvelli reist. Nýjum kennsluaðferðum er miklu auðveldara að koma í framkvæmd með frjálsu fyrirkomulagi heldur en með einkarétti á þessari útgáfu. Nú mun ég fara fáeinum orðum um hina leiðina, sem við minni hl. höfum bent á, sem sé þá, að fræðslumálastjórnin hlutist til um, að sett verði hámarksverð á skólabækur. Í lögum nr. 19 1928, um fræðslumálanefndir, er gert ráð fyrir, að stofnuð sé fræðslumálanefnd fyrir barnaskóla. Um hlutverk hennar segir svo í 2. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Fræðslumálanefnd barnaskólanna gerir till. til ráðuneytisins um námsskrár fyrir barnafræðslu landsins, löggildingu kennslubóka, tilhögun prófa og um hámark og lágmark kennslustundafjölda fyrir hvert barn á dag ....“ Þessi nefnd ætti að geta ákveðið hámarksverð á skólabókum í sambandi við löggildingu þeirra, með því að gera það að skilyrði fyrir löggilding unni, að þær verði ekki seldar hærra verði en hún telur hæfilegt. Í 7. gr. þessa frv. er heimilað að taka í hendur ríkisins útgáfu og sölu kennslubóka í hærri skólum en barnaskólum. Í fyrrgreindum lögum frá 1928, 3. gr., er einnig gert ráð fyrir fræðslunefnd fyrir ungmennaskólana með sama hlutverki og fræðslunefnd barnaskólanna, og gæti hún þá ráðið verði þeirra bóka, sem kenndar eru í ungmennaskólunum. Í samræmi við skoðun okkar minnihl.manna, að þessum sama tilgangi megi ná með því að setja hámarksverð á skólabækur, höfum við borið fram rökst. dagskrá, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í trausti þess, að stjórn fræðslumálanna hlutist til um það, að skólabækur séu seldar við svo vægu verði sem unnt er, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég skal taka það fram, að þessi dagskrá er ekki borin fram í þeim tilgangi að spilla fyrir tilgangi þeim, sem þetta frv. byggist á, að lækka verð skólabóka. Við teljum þessa leið aðeins heppilegri. Verði þessi rökst. dagskrá samþ., þá mun minni hl. bera fram frekari lagabreyt. um, að fræðslumálastjórninni sé heimilað að setja hámarksverð á skólabækur, ef menn telja, að til þess þurfi frekari fyrirmæli en ná eru í lögum. Hjá okkur er jafnmikill áhugi fyrir því, að skólabækur séu seldar með sanngjörnu verði, þótt við teljum aðra leið heppilegri þessu máli til farsællar úrlausnar en þá, sem felst í þessu frumvarpi.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það er nú að bera í bakkafullan lækinn að færa fleiri rök gegn þessu máli, því að það hafa aðrir gert, sérstaklega hv. 5. þm. Reykv. Ég get þó ekki stillt mig um að vekja athygli hv.þdm. á því, að sósíalistar hafa vakið upp þetta mál aðeins af þeim hvötum, að þeir hafa öfundazt yfir þeim gróða, sem þeir hafa haldið, að einstakir menn hefðu af útgáfu þessara bóka. Hv. 5. þm. Reykv. hefir sýnt greinilega fram á það, hversu fjarri fer því, að líklegt sé, að útgáfa þessara bóka verði ódýrari í höndum ríkisins heldur en í höndum einstakra manna. Það má öllu heldur gera ráð fyrir, að hún verði dýrari. Þetta er eðlilegt, þar sem þessi tiltölulega lítil þáttur í bókaútgáfunni er tekinn úr höndum einstaklingsrekstrarins og settur undir ríkisrekstur. Það liggur í augum uppi, að útgáfukostnaðurinn hjá ríkinu, fyrir utan beinan vinnukostnað í sambandi við prentun, sem verður sennilega sá sami, verður meiri, sökum þess að hann jafnast niður á svo litið útgáfumagn, eins og hv. 5. þm. Reykv. hefir greinilega sýnt fram á. Ef það væri í raun og veru hugmyndin hjá þeim, sem bera þetta frv. fram, að gera útgáfu skólabóka ódýrari, þá er augljóst, að heppilegra væri að velja aðra leið til þess. Hv. frsm. meiri hl. n. er þetta atriði fullkomlega ljóst. Hinsvegar eru svo miklir ágallar á því fyrirkomulagi, að ríkið einoki framleiðslu einstaklinganna, að það gegnir mikilli furðu, að nokkur maður, sem ann frelsi, skuli geta léð lið sitt til slíks. Ef nokkur leið er líkleg til þess að hefta hugsana- og þroskafrelsi einstaklinganna í þjóðfélaginu, þá er það þessi, að gefa ríkinu heimild til þess að einoka skólabækur. Það má vel vera, að þetta vaki að einhverju leyti fyrir sósíalistum, þegar þeir bera fram þetta frv., því að þótt þeir gaspri um lýðfrelsi, þá leggja þeir sérstakan skilning í það hugtak, sem sé: það, sem eflir þeirra hag meðal þjóðarinnar. Þessa leið telja þeir heppilegt að fara til þess að ná þeim tilgangi. Það má sjálfsagt ætla, að þegar komið er eftirlit með löggjöf kennslubóka, þá þyki þessum mönnum tilganginum bezt náð með því að koma á fullkominni einokun. Mér finnst réttara og sómasamlegra af þeim hv.þm., sem málinu fylgja af þessum ástæðum, að meðganga það hreinskilnislega, í stað þess að vera með það falsyfirskin, að tilgangurinn sé sá, að gera bækurnar ódýrari fyrir þá, sem á þeim þurfa að halda. Eins og hv. 5. þm. Reykv. benti á, verða bækurnar vitanlega ekki ódýrari fyrir það eitt að komast í hendur ríkisins, þótt ef til vill verði hægt að selja þær ódýrari, ef svo og svo mikill kostnaður við útgáfuna verður greiddur úr ríkissjóði, eða að lagt verður á aðrar stofnanir, eins og greinilega kom fram í ræðu hv.frsm. meiri hl. En eins og hv. 5. þm. Reykv. tók fram, þýðir það ekki annað en að taka úr einum vasa og láta í annan. Þetta er því vitanlega ekki beinlínis verðhækkun. Það er fyrirsjáanlegt, að það er ekkert annað en fyrirsláttur hjá þessum mönnum að láta sem þeir vilji stuðla að því, að þeir, sem eru svo efnalitlir, að þeir geta ekki keypt skólabækur, fái þær ókeypis. Þessi umhyggja er ekkert annað en fyrirsláttur, til þess að koma fram öðrum tilgangi. Það er óþarfi að benda á það, hvað þetta fyrirkomulag, sem barizt er fyrir með þessu frv., er skaðlegt með tilliti til margbreytni bókanna. Með einokun verður bókaúrvalið miklu fábreyttara, fyrst og fremst af því, að það er ekki hægt að fá nema ákveðinn fjölda kennslubóka löggiltan, og eins líka sökum þess, að ríkisstj. hlýtur að hafa tilhneigingu til þess að hafa sem fæstar bækur á boðstólum, til þess að minnka kostnaðinn. Það er kynlegt, að hv.frsm. meiri hl., sem er fræðslumálastjóri, skuli vilja beita sér fyrir öðru eins óþarfamáli og hér er um að ræða.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Mér virðist skammt milli ríkisútgáfu og þeirra leiða annara, sem bent hefir verið á í þessu efni. Strax þegar ríkið eða fulltrúar þess eiga að ráða algerlega samningu bókanna og verði, þá er komið svo nálægt ríkisrekstri, að mjótt er á milli. Það hefir komið fram í þessum umr., að hér sé um það að ræða, að viss pólitískur flokkur ætli að hefta hugsunar- og þroskafrelsi barnanna með frv. því, sem hér liggur fyrir. Þessu er beint til okkar, og við erum beðnir um að vera ekki með neinn yfirdrepskap, en játa þetta hreinskilnislega. Þessu vil ég leyfa mér að mótmæla. Viðvíkjandi því, hvaða skoðanir koma fram í bókunum, eru þau skilyrði sett, að bækurnar verði að vera löggiltar. Ef menn óttast, að það eigi að takmarka hugsanafrelsi og þroskafrelsi, þá getur mikil hætta stafað af núv. ástandi í þessum efnum. Það er algeng venja hjá öðrum þjóðum, að kennslubækur séu löggiltar, og ég hefi ekki fyrr heyrt talað um, að hugsanafrelsinu geti stafað hætta af slíku. Þótt ríkið gefi út skólabækur, verður ekki annað heimtað en að 2+2-4, að Reykjavík sé á Íslandi og ýmsar aðrar staðreyndir. Þess vegna er það augljóst mál, að það er ástæðulaust að óttast, að gert verði upp á milli þeirra viðfangsefna, sem hina ýmsu pólitísku flokka greinir á um. Því hefir oft verið haldið fram, að sagan gæfi slík tækifæri. Til þess að fyrirbyggja slíka hættu, væri sennilega heppilegast, að sögukennslan næði ekki lengra en fram að síðustu aldamótum. Raunar þekki ég helzt til slíks ágreinings um kristindóminn. Annars hefir ekki orðið vart við höft hér frá hv. jafnaðarmönnum, heldur frá hinum, sem ekkert vilja leyfa nema þá „viðurkenndu trú“, eins og það er kallað í þjóðfundargerðinni frá 1851. Ég skal ekki fara lengra út í þessa sálma, en tilgangurinn með því að ráða efnisvali er sá, að það sé rétt, sem tekið er. Það dettur engum í hug að ráða því, hverju kennarar birta við frá eigin brjósti. Höfuðatriðið er, hvernig bækurnar eru samdar, eða það uppeldisfræðilega sjónarmið. Það er fátæklegra að hafa eina bók en tvær, en það er von þeirra, er þessu máli fylgja, að þessi eina geti orðið margbreyttari en allar hinar, sem annars væru til. Ég vil mótmæla því, að þetta frv. sé tekið upp af nokkurri öfund við gróða útgefenda. Það eru barnakennarar, sem hafa óskað, að þetta mál væri tekið upp, og það stendur sú trú á bak við, að bækurnar verði bæði betri og ódýrari. Ég hygg, að erfitt sé að bera á móti því, að ef hér væri aðeins einn bóksali, er ekki ætti við neina samkeppni að stríða, þá gæti hann gefið út ódýrari bækur. Hið sama gildir um ríkið. Hér er ekki um neina stóra baráttu að ræða milli ríkisrekstrar og einstaklingsframtaks. Eins og ríkið og bæirnir reka skólana - og enginn sér ástæðu til þess að kvarta yfir því - eins er það ekki nema sjálfsagt, að ríkið sjái um útgáfu skólabókanna.

Frsm. minni hl. (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Ég vona, að hv.frsm. meiri hl. taki til máls aftur, því að hann byrjaði sína ræðu á því að segja, að það væri ekki þeirra, er málinu væru hlynntir, að gera grein fyrir því, heldur væri það hlutverk minni hl., er væri á móti málinu. Ég var hissa á því, hve lítið hv.þm. reyndi að upplýsa málið. Hann sagði bara, að það væri trú sín og kennara, að þetta skipulag mundi reynast betur. Ég benti á það í fyrri ræðu minni við þessa umr., að eigi væri mikill munur á útgáfustjórninni, sem þetta frv. gerir ráð fyrir og á að eiga frumkvæðið að samningu skólabókanna, og fræðslunefndinni, er nú situr. Hv. þm. hélt því fram, að þörfunum á skólabókum væri ekki fullnægt og að bókunum væri ábótavant. Mér finnst það nú undarlegt, að fræðslumálastjórnin skuli ekkert hafa gert til þess að ráða bót á þessu, því að vitanlega má kippa þessu í lag án þess að sett verði á stofn ríkisútgáfa á skólabókum. Ég fullyrði það, að öllum sanngjörnum kröfum í þessa átt megi fá fullnægt. - Hv. þm. gerði lítið úr því, að skoðanir kennara á stjórnmálum kæmu fram við kennsluna. Ég held, að ekki sé rétt að fullyrða, að hættan sé lítil í því efni; ég held, að hún sé veruleg. Ég treysti honum persónulega, meðan hann er formaður útgáfun., en þegar hans missir við, er ekki gott að vita, hvað við tekur.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég hefi í annari ræðu svarað hv.frsm. minni hl., og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það. Það var því ekki það, að mér þætti hans langa ræða ekki svaraverð, sem olli því, að ég svaraði ekki, heldur hitt að ég þóttist hafa svarað áður. Ég vil þakka hv.þm. góða trú á mér um það, að ég muni ekki binda mig við flokksfylgi í þessum málum. Hinsvegar vil ég segja það, að ef hér er einhver hætta á ferðum, þá er hún það alveg eins þótt engu sé breytt. Það er rétt, að sá munur er á okkar aðferð og aðferð hv. minni hl., að bækurnar verða fleiri með aðferð minni hl., en það er einmitt það, sem við viljum komast hjá, og kröfurnar verða æ sterkari um það á síðari árum, að þessu beri að kippa í lag. Það er betra að hafa ekki nema eina bók í hverri grein og gera hana því betur úr garði. Þessi svokallaða fjölbreytni er dýrari, og oft eigi meiri fjölbreytni en þó ein bók væri, þótt margar kunni að vera bækurnar. Hinsvegar mun það auka á fjölbreytni, að kennarar komi fram með óskir sínar í þessum efnum til ríkisforlagsins.

Gunnar Thoroddsen Það er eitt atriði í ræðu hv.frsm. meiri hl., sem ég sé sérstaklega ástæðu til að svara. Hann sagði, að eigi hefðu komið fram kvartanir hér á Íslandi út af því, að sögukennslan í skólum væri hlutdræg. Ég vil mótmæla þessu. Það hafa komið fram kvartanir, og þær á rökum byggðar, um það, að við skólana sé notuð kennslubók í sögu, sem sé mjög hlutdræg. Ég mun þó ekki fjölyrða um þetta nú, þar sem hæstv. forseta virðist vera það mikið áhugamál að ljúka við þessa umr. nú, heldur mun ég fresta því til 3. umr. málsins.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Ég hafði ekki hugsað mér að láta þessa umr. til mín taka, þótt sitthvað sé það í sambandi við fræðslustarfsemi síðari ára, sem fær mig til þess að efast um, að þar sé allt í því rétta lagi, en það var ræða hv. 11. landsk., sem orsakaði það, að ég kvaddi mér hljóðs. Það er sannarlega fullkomið alvörumál, ef hlutdrægni er beitt í kennslunni, eins og hv. 11. landsk. fullyrti. Ég veit ekki, hvort rétt er í sambandi við þetta mál að minna á þessu hluti, því að ég veit, að þetta er viðkvæmt mál, og ég hefi orðið þess var, að hér eru vissir menn, eins og t. d., já, 9. landsk. held ég að hann sé kallaður, sem þykjast svo yfirvitrir í þessum málum, að leikmenn, eins og ég og mínir líkar séu ekki til þess bærir að dæma um þetta. Þetta mál er þannig vaxið, að það er orðið áhyggjuefni, ekki aðeins fjárhagshlið þess, heldur eigi síður hitt, hve undarlega margar raddir eru uppi um það, að fræðslustarfsemin sé á sumum sviðum notuð til þess að koma að vissum skoðunum á landsmálum. Þess verður t. d. vart, að foreldrar álíta, að fullrar varúðar sé ekki gætt af þeim kennurum, er kenna t. d. kristindóm, um að blanda ekki sínum skoðunum á þessum málum inn í kennsluna. Það getur verið af því, að kennarar eru illa launaðir hér í landi, að þeir hallast margir hverjir að ákveðnum pólitískum skoðunum. Víða mun bóla á því, að kennarar séu það, sem kallað er nokkuð vinstra megin í skoðunum, meira að segja kommúnistar, og komi þeim skoðunum sínum að á mismunandi áberandi hátt. Nú finnst mér sérstök ástæða til þess að ræða þetta mál og fá það upplýst, þegar það er borið hér fram á hv. Alþingi, að notuð sé kennslubók í sögu við skólann, sem sé hlutdræg. Ég efa það ekki, að núv. fræðslumálastjóri muni eigi persónulega hneigður til að nota bækur, sem séu hlutdrægar, en þegar maður hefir þá sannfæringu, þá er að finna skýringu á því, hvernig það megi vera, að við sögukennsluna sé notuð bók, sem eftir upplýsingum hv.þm. er talin mjög hlutdræg í fráskýringum sínum á þjóðmálum. Og þetta er í viðbót við það, sem mikið er talað um, bæði í sveitum og kaupstöðum, að við skólana séu öðrum fremur menn með ákveðnar pólitískar skoðanir og fari ekki neitt í felur með þær. Það hljóta allir að vera sammála um, að fræðsla í almennum efnum, t. d. sögu, sé bezt á þann veg, að hún sé sannleikanum samkvæm og óhlutdræg. Ég hefi ætíð litið á það sem lífsskilyrði fyrir því, að fræðsla bæri góðan ávöxt, að hún væri óhlutdræg. Þetta er því alvarlegra, því meir sem skerst í odda og meira kapp er á það lagt að draga menn undir kenningar vissra stjórnmálaflokka, svo að sem minnst verði vart einstaklingsfrelsisins. Ég held, að allir hljóti að kannast við, að það stefnir meira og meira að því í þessu þjóðfélagi, að útiloka þau afskipti af stjórnmálalífinu, er kalla má, að stafi frá skoðun hvers einstaklings. Það hefir verið talað um þetta í sambandi við stjórnarskrárbreytinguna og því haldið fram í Nd., að breytingarnar, sem gerðar voru, hafi miðuð að því að ákveða betur en áður vald flokkanna á þjóðfélagsmálum. Þegar svo er komið, þá virðist mér, að þess beri enn betur að gæta en áður, að uppfræðsla unglinganna sé ekki sett undir neinn flokkslit, heldur sé hún óhlutdræg og stefnt sé að því að gera unglingana færa um að dæma um það á sínum tíma, hvernig þær stefnur eru, sem uppi kunna að vera. Ef undirbúningurinn undir lífið, sem fyrst og fremst er fólginn í fræðslu barna og unglinga, á að fara svo fram, að kennari eða kennslubók, eða hvorttveggja, móti börnin og unglingana í sérstökum formum, og að því sé stefnt að gera þá sem móttækilegasta fyrir einhverja sérstaka trú í landsmálum, þá er hætt við, að þessum unglingum verði ekki hægt um vik að átta sig, þegar fram á þann aldur sækir, að þeir eiga að fara að velja og hafna af sjálfsdáðum. Hv. 11. landsk. benti á það hér við umr., að þessi sýkill er þegar kominn inn í skóla landsins. Hann upplýsti það, að við nokkra barna- og unglingaskóla sé nú notuð kennslubók í Íslandssögu, sem sé alveg einstaklega hlutdræg í íslenzkum stjórnmálum. Þetta og annað eins er ekki hægt að þegja fram af sér á Alþingi. En það, að annað eins og þetta skyldi geta komið fyrir hér á landi, stafar af því einu, að það er staðreynd, að árum saman hafa valizt eða verið valdir að skólunum menn, sem sízt af öllu hafa haft það sér til ágætis að vera hlutlausir í pólitík, enda hefir oft virzt svo, sem áherzla væri á það lögð af veitingarvaldinu, að þeir væru það ekki. Hv. 11. landsk. hefir því með upplýsingum sínum vakið máls á nýrri hlið á þessu máli, og þótt þetta atriði þurfi að vísu ekki að standa í beinu sambandi við frv., hefir það mjög alvarlega þýðingu, þegar lítið er á fræðslu ungmennanna í heild. Frá því litla umhverfi, sem mér er kunnugast, get ég bent á átakanlegt dæmi þess, hve athugunarleysi þeirra, sem með fræðslumálin hafa farið, í því að sjá fyrir hlutlausri forstöðu unglingaskóla hefir eyðilagt alla starfsemi skólans. Þannig er þetta í þeim eina unglingaskóla, sem ég er kunnugur að nokkru ráði. Slíkur árangur af skólastarfinu er ekki skemmtilegur fyrir þá, sem bundið hafa vonir sínar við starfsemi skólans, né heldur það sveitar- eða bæjarfélag, sem efnt hefir til hans með ærnum kostnaði. Það er hreint og beint sorglegt, þegar slíkum skóla er valin forusta, sem, frá uppeldislegri hlið skoðuð, er vægast sagt mjög óheppileg, vegna pólitísks ofstækis og undirróðurs skólastjórans. Aðrir kunna að hafa svipaða sögu að segja. Það hlýtur að vera heppilegast frá sjónarmiði hvaða flokks sem er, að bæði kennurum og kennslubókum í skólunum sé haldið utan við deilur í stjórnmálalífinu og þau pólitísku áhrif og flokkastreitur, sem gera vart við sig annarsstaðar. Ef ekki er lögð áherzla á þetta, og ég held, að þessu sé einmitt of lítil athygli veitt af kennslustjórninni, þá held ég, að skólarnir missi eitt það, sem þeir mega þó sízt án vera, en það er traust og tiltrú heimilanna, sem líka ber oftast saman við það traust, sem skólinn skapar hjá nemendum sínum. Sorglegra ástand getur ekki verið til í skóla en að þar sé hlutdrægur kennari eða forstöðumaður með hlutdrægar kennslubækur, því að á þann hátt missir skólinn traust og tiltrú, og kennarastéttin sem heild vekur tortryggni, jafnt saklausir sem sekir. Ég vona, að sú ásökun, sem hv. 11. landsk. kom með um slíka hlutdrægni, veki menn til alvarlegrar umhugsunar um ástandið í skólum landsins og verði til þess að menn sjái það mál, sem hér liggur fyrir, í nokkru skýrara ljósi en áður.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég ætla ekki að svara miklu, en ef hv.þm. Vestm. vill gera alvöru úr umkvörtunum sínum út af kennslubók þeirri, sem hann talar um, vil ég benda honum á að senda kæru í stjórnarráðið. Annars skal ég taka það fram, að þessi kennslubók er ekki gefin út af ríkisforlagi. Í henni mun vera lýst að einhverju leyti pólitískum flokkum í landinu, og skal ég játa, að ég tel það ekki heppilegt, og réttara að flokkarnir geri það sjálfir.

Frsm. minni hl. (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Ég sé, að hæstv. forseti er þolinmóður við aðra, þótt hann gæfi mér í skyn áðan, að hann óskaði eftir að ég færi að ljúka máli mínu. Ég get ómögulega látið hjá líða að segja nokkur orð til viðbótar um þetta mál, einkum eftir að hafa heyrt þær upplýsingar, sem hv. 11. landsk. gaf um misbeitingu á notkun kennslubókar í Íslandssögu í sumum skólum landsins. Nú má það öllum ljóst vera, úr því að slíkt getur átt sér stað þrátt fyrir það, að úr mörgum öðrum kennslubókum er að velja, hversu margföld hættan verður á hinu sama, ef um aðeins eina ríkis-viðurkennda og ríkis-útgefnu kennslubók er að ræða í hverri námsgrein, ef illa tekst til. Og hvenær er trygging fyrir því, að ekki geti tekizt illa til? Þótt hv. núv. fræðslumálastjóri geri lítið úr þessari hættu og ég fyrir mitt leyti treysti honum til að gæta hlutleysis í þessum efnum, þá er það engin trygging, því að ekki verður hann eilífur í embætti sínu, og getur jafnvel verið, að hann verði mjög skammær í því. En mér virðist einmitt hv. fræðslumálastjóri gera mikið til þess að láta svo líta út, að afstaðan til þessa frv. sé afstaða til þess, hvort hv.þdm. hafi trú á honum sjálfum eða ekki.

Ég hefi aldrei gefið neitt tilefni til þessara ummæla

. Nei, en hann hefir sagt, að hann hefði sjálfur trú á þessu, og upp á þá trú eiga svo hv.þdm. að fella úrskurð. Hv. fræðslumálastjóri gerir ennfremur mikið úr því, að kennarar landsins hafi trú á þessu máli. Ég hefi þó heyrt raddir koma fram frá kennurum, og það opinberlega, sem benda í allt aðra átt. Og það þori ég að fullyrða, að það er alveg vonlaust um, að allir kennarar verði nokkurn tíma ánægðir með það, hvernig tekst um val og frágang skólabóka hinnar væntanlegu ríkisútgáfu. Ávallt hlýtur að verða mikill skoðanamunur um efnisval og framsetningu í þessum bókum. Það skiptir oft ekki minna máli, hvernig eitthvað er sagt, heldur en hvað er sagt, og með framsetningunni einni er hægt að hafa margvísleg áhrif á nemendur og skoðanir þeirra. Og það verður einmitt hálfu örðugra, þegar aðeins ein kennslubók er gefin út í hverri námsgrein, að gera bækurnar svo úr garði, að þær veki ekki andúð og tortryggni fleiri eða færri foreldra og kennara. Þegar lítið er á þá hættu, sem hér vofir yfir og hv. 11. landsk. kom með svo skýrt dæmi um, þá verður kostnaðaratriðið í raun og veru aukaatriði, og eins það, hvar bækurnar eru prentaðar eða bundnar. Hv. fræðslumálastjóri var að tala um, að það hefði þroskavænleg áhrif á nemendur að fá kennslubækur, sem betur væru úr garði gerðar að ytra frágangi en tíðkazt hefði. Ég skal ekki mótmæla þessu, en vil aðeins benda honum á það, að hætt er við, að sá bætti frágangur kosti peninga. Ég veit það, að sósíalistar fylgja þessu máli fast fram, enda er hér verið að framkvæma stefnumál þeirra, þjóðnýtinguna. Og ég þykist þess líka fullviss, að það sé einmitt hinn sósíalistiski angi kennarastéttarinnar, sem stendur að frv., en ekki hinir. Það er undir hv.n. komið, hvort nokkurt tillit verður tekið til þessu, - en er ekki hér lagt út á hála, hættulega og varasama braut? Ég veit, að þetta síðasta, sem ég hefi nú drepið á, er stórhætta, þó ég hafi ekki í fyrstu ræðu minni talið það með aðalatriðum, en það getur orðið eitt erfiðasta spursmálið á sínum tíma í sambandi við ríkisútgáfu skólabóka.

Sigurður Einarsson Ég get geymt mér til 3. umr. að svara þessum síðustu hugleiðingum hv. 5. þm. Reykv., en hann má vita það, að hann þarf ekki að búast við, að jafnaðarmenn hér í hv. d. hreyfi ekki andmælum gegn þessum aðdróttunum hans til þeirra.

Forseti (JörB): Þá er umr. lokið, en atkvgr. verður frestað. 

Frsm. minni hl. (Pétur Halldórsson) Mér kom svar hv.frsm. meiri hl. hálfkynlega fyrir sjónir. Eftir að ég hafði rakið ýms atriði málsins og haldið mér fullkomlega við efnið, stóð hann upp og sagðist eiginlega ekkert tilefni hafa til þess að taka til máls. Ég verð að taka undir með hv. 11. landsk., að afstaða okkar til málsins í öllum aðalatriðum er sú, sem fram kemur í nál. okkar, og vona ég því, að hv. þing samþ. þá till., sem þar liggur fyrir. - Að þessu sinni hefi ég ekki fleira að segja um þetta mál, en ef tilefni gefst, mun ég færa frekari rök fyrir þessu máli, eftir því sem þörf krefur.