Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Meiri hl. allshn. hefir leyft sjer að koma með eina breytingu við frv., eftir bendingu hv.þm. Seyðf. (JóhJóh). Eins og sjest, þá er þetta fremur orða- en efnisbreyting, en nefndin taldi þó rjett að gera hana. Annars er þessi brtt. svo ljós, að um hana þarf ekki að fara fleiri orðum.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Eins og frv. er og verður, þó þessi brtt. verði samþ., þá felur það í sjer heimild fyrir ríkisstjórnina til að koma upp nýrri stofnun, þ. e. letigarði. En af því að það er algerlega órannsakað mál, bæði þörfin fyrir þessa stofnun og kostnaður bæði ríkis og sveitarfjelaga, þá mun jeg greiða atkv. móti þessu frv., þótt jeg viðurkenni hinsvegar, að full þörf muni vera á nýju hegningarhúsi.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Nefndin hefir orðið sammála um að leggja til við hv. deild, að þetta frv. verði samþ. með tveimur minniháttar breytingum. Nefndinni þykir betur til fallið, að ráðuneytið úrskurði uppdráttinn og lýsinguna á sundhöllinni heldur en að bygging og snið hennar sje bundið við teikningu, sem er nú þegar gerð. Það geta komið fram góðar till. í þessu máli, sem enn hefir ekki bólað á, og er sjálfsagt, að hægt sje að taka tillit til slíkra hluta án lagabreytinga. Eins þykir nefndinni sjálfsagt, þar sem ríkissjóður styrkir þetta fyrirtæki svo ríflega, að ráuðuneytið eigi að hafa úrskurðarvald um aðgangseyri eftir að sundhöllin er upp komin. Að öðru leyti lítur nefndin svo á, að hjer sje um eitt hið þarfasta frv. að ræða. Þetta frv. getur haft stórmikið gildi fyrir Reykjavíkurbæ um það að efla hjer hreinlæti, styðja að aukinni sundkunnáttu og yfirleitt bæta úr þeirri miklu vöntun á vetraríþróttum, sem er einn af höfuðókostum þessa bæjarfjelags. Aðstaðan hjer í Reykjavík á vetrum er mjög örðug fyrir alt íþróttalíf; en hjer er um stærsta möguleikann að ræða til þess að bæta úr því og gefa æskulýðnum og einnig fullorðnum borgurum tækifæri til þess að iðka hressandi íþrótt. Eins og jeg hefi sagt, þá er Reykjavík ríflega styrkt samkvæmt þessum lögum. Afleiðingin er vitanlega sú, að það þarf að breyta hlutfallinu um sundlaugastyrk úti um landið, þannig að sundlaugar annarsstaðar á landinu hljóti framvegis helmingsstyrk. eins og hjer er ætlast til um Reykjavík. Jeg vil segja, að afleiðingin sje líka sú, að það þurfi að hækka þann sundlaugastyrk, sem er í fjárlögum til sundlauga annarsstaðar á landinu, að miklum mun. En kannske er hjer ekki rjett að orði komist, að þetta sje afleiðingin af því frv., sem fyrir liggur; hitt er í rauninni rjettara, að bæði þetta frv. og þörfin á að hækka styrk til hverrar einustu sundlaugar úti um landið, - það sje hvorttveggja afleiðing af hinni ríku þörf þjóðarinnar til sundnáms og sundiðkana.

Flm. (Halldór Stefánsson) Það er ekki þörf langrar framsögu um þetta mál, með því að í grg. er gerð allnákvæm grein fyrir efni frv. og ástæðunum til þess, að það er borið fram. Aðaltilgangurinn er sá, að draga úr hinni miklu skuldasöfnun, hinna almennu, ósamningsbundnu skulda, verslunarskuldanna, með því að stytta fyrningarfrestinn, og koma þannig í veg fyrir, svo sem unt er, að verslunin sje milliliður á milli almennings og hinna eiginlegu lánsstofnana, bankanna. Með þrennu móti er ætlað að takmarka fyrningarfrestinn. Í fyrsta lagi með því að stytta fyrningarfrest þessara umræddu skulda úr 4 árum niður í 1 ár. Í öðru lagi, að fyrningarfrestinum verði ekki viðhaldið með áframhaldandi viðskiftum. Og í þriðja lagi með því að láta ekki einfalda viðurkenning á skuld slíta fyrningu, og gildir það jafnt um allar skuldir. Með frv. er ekki ætlunin að ganga of nærri því, að skuldaeigendur geti innheimt skuldir sínar. Eins árs frestur ætti að vera nægilega langur til þess að hægt sé að heimta skuldirnar inn, eða þó a. m. k. að fá þær viðurkendar með því að samþ. víxil fyrir henni - það er mjög fljótlegt - eða þá að stefna til greiðslu á þeim og fá fyrir þeim dóm eða samning. Í öllum þessum tilfellum er slitið fyrningu. Það má vera, að sumum þyki þessi frestur of stuttur, en jeg tel, að svo sje ekki; hann eigi að vera svo stuttur sem hægt er. Þetta ætti heldur ekki að hamla því, að venjuleg reikningsviðskifti geti átt sjer stað áfram eins og áður, en aðeins verður nauðsynlegt báðum aðilum, bæði lánveitendum og hinum, sem lán þiggja, að sýna meiri gætni, miða viðskiftin meira við getuna en átt hefir sjer stað. Slík lagaákvæði sem þessi hljóta að verða mönnum hvöt til þess, þegar menn annarsvegar geta átt von á að gengið sje eftir því, að viðskiftin sjeu greidd upp, en hinsvegar, ef það bregst, gefinn sem stystur frestur til innheimtu. Jeg er þess fullvís, ef þessi hefði verið venjan, að það hefði reynst báðum aðilum holt og verslunarskuldir hefðu verið miklum mun minni en er. Menn hefðu lært að sníða stakkinn betur eftir vexti, og það er altaf það farsælasta. Jeg hefi orðið þess var, að ýmsir hv.þm. muni ekki vera frv. fylgjandi, en jeg geri þó ráð fyrir, að það fái að fara til nefndar, og leyfi jeg mjer að leggja til, að því verði vísað til hv.allshn.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Jeg verð að byrja á því að geta þess, að í prentuninni hefir fallið burtu ein gr. úr frv., sem þar átti að vera. En það er ekki veruleg efnisbreyting, enda verður þetta bráðlega lagfært. Jeg geri ráð fyrir, að öllum hv.þdm., sem frv. þetta lesa, sje það þegar ljóst, að ein aðalbreytingin, sem hjer er farið fram á, er að auka verklega kenslu í skólunum. Að því leyti gengur þetta frv. í sömu átt og frv. það, sem hæstv.forsrh. flytur um bændaskólann á Hólum, og get jeg að því er þetta snertir að miklu leyti vísað til hans framsögu, en við flm. þessa frv. viljum ganga það lengra, að við viljum láta þetta ná einnig til Hvanneyrarskólans. Aðalbreytingarnar, sem í frv. þessu felast, eru fjórar. Í fyrsta lagi, að í stað þess að núgildandi lög gera algerlega ráð fyrir, að skólabúin sjeu rekin af einstökum mönnum, „ef öðru verður ekki við komið,“ viljum við gera þá breytingu, að svo skuli aðeins vera „ef hentara þykir,“ og er það gert með það fyrir augum, að nú, síðan kröfurnar um verklegt nám fóru að aukast, líta menn svo á, að í þeim efnum eigi bændaskólarnir að hafa forustuna og svo um ýmsar tilraunir í sambandi við það, sem reknar eru fyrir hönd hins opinbera. Við teljum, að rjett sje, í sambandi við þær breytingar, sem á eftir koma um aukið verklegt nám, að breyta þessum ákvæðum um rekstur skólabúanna. Við leggjum þó engan dóm á þetta, en viljum gefa stjórninni heimild til, ef hún telur hentara, að láta reka búin á kostnað hins opinbera. Önnur og aðalbreytingin, eins og áður er sagt, er sú, að verklegt nám við skólana sje aukið að miklum mun frá því, sem verið hefir. Þriðja aðalbreytingin er sú, að stofnuð skuli og starfrækt ársdeild við skólana, er starfi frá hausti til hausts, og sje námið bæði bóklegt og verklegt. Eins og kunnugt er, hefir það stundum verið svo, þegar fullskipað hefir verið í skólunum, að skólastjórar hafa tekið aukanámssveina um eitt ár, sem þó hafa ekki verið útskrifaðir sem reglulegir búfræðingar. Nú gerum við ráð fyrir, að meira muni bera á þessu, eftir að verklegt nám er lögfest. Gerum við ráð fyrir, að í þessari deild sje lögð áhersla á það hagnýtasta í bóklegu námi á vetrum, en eingöngu verklegt nám stundað á sumrum. Í fjórða lagi viljum við gera það að skilyrði fyrir inntöku í skólana, að piltar hafi stundað að minsta kosti í átta vikur verklegt nám áður. Þetta er eitt af því, sem við leggjum langmesta áherslu á. Um fyrirkomulag þessa hefir talsvert verið rætt, og menn eigi á eitt sáttir. En jeg er sannfærður um, að þetta er hin sjálfsagðasta breyting. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að íslenskur landbúnaður er skemra á veg kominn en hjá flestum öðrum menningarþjóðum, sem við að öðru leyti stöndum jafnfætis. Aðalástæðan til þessa er sú, að íslenskum bændum er alveg fyrirmunað að taka í sína þjónustu þær vinnuvjelar, sem aðrar þjóðir nota svo mjög. Þeir verða að keppa við þær, án allra slíkra vjela, og innanlands verða þeir að keppa um vinnukraftinn við atvinnuveg, sem rekinn er með allra fullkomnustu tækjum, sem þekkjast. Sjórinn við Ísland er fiskauðugri en víðast annarsstaðar í heiminum, og útgerðin getur hagnýtt sjer allar framfarir í rekstri þess atvinnuvegar. En íslenskir bændur verða fyrst að umskapa landið, gerbreyta því, áður en þeir eru færir um að taka í þjónustu sína þær vinnuvjelar, sem flestum öðrum þjóðum eru svo handhægar. Það er einmitt þetta, sem jeg álít stærsta viðfangsefnið, sem liggur fyrir, ekki eingöngu íslenskum bændum, heldur líka fyrir hinni íslensku þjóð. Og það er svo mikið, að það er ekki nokkurt vit að ætlast til þess, að bændur leysi það einir af höndum; til þess þurfa að koma alþjóðarsamtök. Þetta er viðurkent af löggjafarvaldinu; það er viðurkent með jarðræktarlögunum, það er viðurkent með þeim tillögum, sem hjer á þingi hafa verið gerðar hvað eftir annað um það, að útvega þeim ódýran áburð. Það er viðurkent með því frv., sem liggur fyrir Alþingi nú, um landnámssjóð, og það er viðurkent af stjórn Búnaðarfjelags Íslands, með því að hún á síðustu árum hefir látið fram fara rækilegar tilraunir um það, hver útlend verkfæri til jarðræktarvinnu væri hentugust og best fyrir okkur. En það er eitt atriði, sem menn hafa ekki veitt eftirtekt, og það er einmitt það atriði, sem mest ríður á. Það er að kenna bændunum sjálfum að vinna þetta verk. Það hefir verið deilt um það, hvort heppilegra væri að nota nýtísku vinnuvjelar við þetta verk, eða nota hestaflið. En svo framarlega sem verulegur skriður á að komast á það mál, þá verður að kenna hverjum einasta bónda að framkvæma það; það verður að gerast að heimilisvinnu, sem hver einasti maður lærir. Jeg vona, að það verði bráðlega borið fram frv. þess efnis, að enginn megi hafa umráð yfir jörð, án þess að kunna skil á helstu þessháttar verkum. Átta vikna nám er vitanlega það skemsta, sem hægt er að heimta, en ef því er haganlega fyrir komið og áhersla lögð á hyggilega starfsaðferð og verkfæri notuð, þá er jeg sannfærður um, að þetta getur komið að mjög miklu liði. Jeg geri ráð fyrir, að landbn. fái þetta frv. til meðferðar, að þessari umr. lokinni, og jeg ætla að vona, að hv. deild skilji svo vei nauðsyn þessa máls, að hún taki því með samúð, og að hv. landbn. treysti sjer til þess að taka upp í sitt frv. aðalatriðin úr þessu frv., sem jeg hefi lagt áherslu á, enda þótt hún sjái sjer ekki fært að fallast á frv. óbreytt.

Pjetur Ottesen Eins og aðalflm., hv.þm. Mýr., hefir lýst, þá er svo, að aðalbreytingar þessa frv. á lögunum um bændaskólana ganga í þá átt, að bæta fyrirkomulag þeirra, og er það ekki að ástæðulausu, því að menn hafa fundið allsárt til þess, hversu lítið áhrifa búnaðarskólanna hefir gætt í því, að nemendur þeirra lærðu verklega búfræði. Þannig hefir það verið með ýmsa menn, sem útskrifast hafa af þessum skólum, að þeir virðast ekki vera öðrum fremri í meðferð jarðyrkjuverkfæra og jarðyrkju yfirleitt. Það er því áreiðanlegt, að bændaskólunum er mjög ábótavant í þessu efni. Með því frv., sem hæstv. stjórn flutti á þessu þingi, um breyting á bændaskólalöggjöfinni, en sem ekki náði nema til annars skólans, er þó gert ráð fyrir því að auka verklega námið við þann skólann, en jeg felli mig betur við, úr því að á annað borð er hafist handa, að þessar umbætur sjeu gerðar á báðum skólunum. Jeg hefði annars talið rjettara að bíða tillagna milliþinganefndar í landbúnaðarmálum um þetta mál, því að það mun sameiginlegt við báða skólana, að allmikið skorti á í þessu efni. Hinsvegar virðist mjer líka rjettara, að ákveða það beint í lögunum, hverjar greinir hins verklega náms skólarnir eigi að hafa. Jeg vil ekki segja, að það, sem hv.flm. þessa frv. hafa lagt til málanna, sje það besta, en það á eftir að ganga í gegnum nefndir hjer í þinginu, og getur því staðið til bóta. Mjer finst þetta frv. taka frv. stjórnarinnar allmikið fram, bæði af því, að hjer er gert ráð fyrir að ráða bót á þessu við báða skólana, og svo því, að hjer á að slá þessu föstu í lögum. Auk þess virðist mjer þetta frv. benda til þess, að það muni vera meining hv.flm. þess, að sporna á móti því, að beina skólunum inn á þá braut, að taka þar upp almenna fræðslu, framar því, sem nú er, og get jeg verið þeim samþykkur. En mjer virðist það þó vera eitt atriði í þessu máli, þar sem kennir nokkurs undanhalds hjá hv.flm., frá því, sem er í gildandi lögum um bændaskólana. Í frv. stjórnarinnar er gert ráð fyrir því, að heimila, að skólabúið á Hólum sje rekið á kostnað ríkissjóðs, og það er sýnilegt, að það vakir fyrir stjórninni, sem flytur þetta mál, að færa rekstur búsins í þá átt, enda held jeg að það hafi komið fram, þegar hæstv.atvmrh. reifaði þetta mál. En jeg minnist þess, að það var einmitt annar flm. þessa frv., hv. 2. þm. Skagf., sem benti á, að ríkisbúskapurinn á Hólum ætti ekki þá fortíð, að hyggilegt væri að hverfa að honum aftur, og gat jeg ekki þá greint annað, en að hv. 2. þm. Skagf. vildi sporna við því, að þetta væri tekið upp aftur við Hólaskóla. En mjer finst, að hv.flm. þessa frv. hafi dálitið smitast af þeirri ríkisrekstrarhugmynd, sem fram kemur hjá hæstv. stjórn, því að þeir vilja einmitt kippa burt úr lögunum þeim öryggisákvæðum, sem þar standa um það, að búin skuli ávalt rekin af einstaklingum, svo fremi sem til þess fáist færir og hæfir menn, því að í 1. gr. frv. þeirra stendur, að reka megi búin á bændaskólunum á ríkissjóðs kostnað, „ef hentara þykir,“ en í lögunum stendur, að þau skuli rekin á landssjóðs kostnað, „ef öðru verður ekki við komið.“ Nú er það upplýst, að landsstjórninni þykir það hentara, að láta reka búin á ríkissjóðs kostnað.

Það er talað um eitt bú.

Já, auðvitað gat hæstv.atvmrh. ekki tekið öðruvísi til orða í ræðu sinni, því að ákvæði þess frv., sem hann flytur, ná aðeins til annars bændaskólans, nefnilega Hólaskóla. En ef hæstv.atvmrh. vill reka bú á Hólum á kostnað ríkisins, þá vill hann auðvitað líka reka búið á Hvanneyri á kostnað þess. Þess vegna virðist mjer, ef þessi breyting verður samþykt, að þá sje stefnt að því, að horfið verði inn á þá braut með rekstur búanna, en jeg veit, að þótt stjórnin vildi koma ríkisrekstri að á Hvanneyri, þá sje henni það ekki í lófa lagið nú, en aftur á móti verður hægt að koma þessu svo fyrir á Hólum þegar á næsta vori. Þegar jeg legg þetta saman, sem fram kemur í frv. hæstv.atvmrh., og það, sem sagt er á þskj. 114, þá virðist mjer svo sem það sje þegar samið og sett, að farið verði á næsta vori að reka skólabúið á Hólum á kostnað ríkisins. Þetta ætla jeg að vona að hv. þingdeild athugi, og þá sjerstaklega hv. 2. þm. Skagf., því að eftir ræðu hans á dögunum veit jeg, að hann er á móti því, að það verði gert.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg gerði ekki ráð fyrir að þurfa að taka þátt í umr. á þessu stigi málsins, því að jeg er hv.flm. frv. að nokkru sammála, þótt okkur greini nokkuð á. En það er hv.þm. Borgf., sem jeg vildi segja nokkur orð við, því að sá hv.þm. hefir mjög misskilið það, sem jeg sagði um daginn. Það, sem gerði, að jeg bar fram mitt frv., var þörfin um að auka verklega námið. En það er nú svo, að það verður mjög erfitt að koma við verulega auknu verklegu námi, ef ríkið rekur ekki búið. Það verður að þreifa sig áfram um, hvernig á að gera þetta. Þess vegna vildi jeg láta gera þessa tilraun norður á Hólum, en jeg tók það skýrt fram, að jeg hefði ekki komið með þessar tillögur fyrir báða skólana, af því að jeg áliti það í alt of mikið ráðist, að láta ríkið reka bæði þessi bú, og jeg minti á þá reynslu, sem fengist hefir í því efni, og sem gerði það að verkum fyrir ca. 20 árum, að fjögur opinber bú voru lögð niður. Þess vegna er það einmitt það atriðið, sem jeg hefi að athuga við þetta frv., að þar er gert ráð fyrir því, að gerbreyta báðum bændaskólunum og fara að reka bæði búin fyrir opinbert fje. Jeg álít, að reynslan frá 1905 sje sú, að við eigum ekki að taka upp þegar sama fyrirkomulagið á báðum skólunum, heldur ættum við í mesta lagi að reyna það á öðrum þeirra, þegar tækifæri gefst til þess. - Um hinn skólann er það að segja, að hann hefir mjög góða aðsókn nú.

Jón Sigurðsson Það kann að virðast svo, sem ekki sje samræmi á milli þess, sem jeg sagði hjer um daginn, þegar annað frv. var hjer til meðferðar, og þeirra tillagna, sem jeg er nú meðflutningsmaður að. Jeg lýsti þá þeirri skoðun minni á ríkisrekstri, að jeg teldi hann athugaverðan. En af því að þetta er nú dregið inn í umræðurnar, finn jeg mjer skylt að gera grein fyrir því, hvers vegna jeg get aðhylst svona tillögur. Það er af því, að þótt jeg telji það rjett, að skólabúin sjeu rekin af einstökum mönnum - og svo best tekur almenningur þá til fyrirmyndar, að það sjeu einstaklingar, sem beri ábyrgðina, og menn viti það, því að fjöldinn lítur svo á, að þegar ríkissjóður, með sitt breiða bak, tekur eitthvað upp á sína arma, þá sje það ekki lengur orðið öðrum til fyrirmyndar. En við höfðum nokkra reynslu í þessu efni, og sú reynsla hefir kent mjer, að þótt jeg telji, að skólabú eigi undir flestum kringumstæðum að vera rekin af einstökum manni eða skólastjóra, þá er mjer svo ant um skólann, að jeg vil heldur brjóta í bág við þessa stefnu, heldur en að hæstv. stjórn verði neydd til að láta skólabúið í hendurnar á þeim mönnum, sem reka það þannig, að það sje fremur til viðvörunar heldur en hitt, og þess vegna vil jeg hafa þetta svo rúmt. Jeg treysti því, að stjórnin fari ekki ótilneydd inn á þessa braut. Annars mun mjer kanske síðarmeir gefast tækifæri til að benda á fleiri hliðar þessa máls, eins og t. d. þann stofnkostnað, sem af þessu hlyti að leiða, t. d. kaup á innbúi, fjenaði og mörgu öðru, sem alt er í eigu bústjóra, en sem mundi kosta ríkissjóð stórfje. Hæstv. atvmrh. vjek að því, að það mundi verða erfitt að framkvæma verklega kenslu undir þeim kringumstæðum, að einstaklingur ræki búið, Því er ekki að neita, að ef slík kensla er samviskusamlega framkvæmd og hugsað um það, að nemendur hafi sem mest gagn af kenslunni, hlýtur það ávalt að baka bústjóra mikinn kostnað. En jeg álít, að um leið og þessi kvöð er lögð á bústjórann, eigi að gefa honum svo góð ábúðarskilyrði, að hann geti staðið sig við þetta, og jeg held, að það verði hyggilegra, bæði fyrir ríkið og skólann, að þessu verði þannig háttað. Jeg ætla svo ekki að fara inn á fleiri atriði, því að þau hefir hv. aðalflm. (BÁ) tekið mjög skilmerkilega fram.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Mig langar einungis til að gera grein fyrir því atriði, sem frv. hefir um ríkisrekstur skólans. Jeg ætla ekki að slá neinu fram um það, hvort betra sje að reka búið fyrir reikning hins opinbera, eða láta einstaka menn reka það, en aðeins benda á, að það eru nú þegar orðnar mjög skiftar skoðanir um það. Það má ekki skoða skólabúið sem atvinnustofnun, heldur sem skóla, á sinn hátt eins og hið bóklega. Það er að vísu altaf æskilegt, að skólabúið, eins og önnur bú, beri sig. En eftir því sem verklega kenslan er aukin þar, því nær færist það því, að vera einskonar verklegur skóli, og þess vegna er það, að menn álíta rjettast, að ríkið taki það að sjer og reki eins og hverja aðra skóla, þar sem þörf nemenda er höfð fyrir augum, en ekki einstaklings. Jeg vil taka undir með hv. 2. þm. Skagf., að jeg álít það sje alls ekki neinum vandkvæðum bundið að koma þessu verklega námi fyrir á skólanum, þó að rekinn sje af einstökum mönnum. Og þessi frv.gr. segir ekki fyrir um það, að annar eða báðir skólarnir verði reknir af því opinbera. En til þess að úr þessu verði skorið, hvort heppilegra sje að reka skólabúið fyrir reikning hins opinbera eða einstaklinga, álít jeg rjett að reyna nú ríkisrekstur á öðru búinu, þegar þannig stendur á, að annar skólinn losnar úr ábúð í vor. Þá ætti að fást reynsla um það, hvort hentara væri.

Er það meiningin?

Já, það er meiningin. Og þó að jeg hafi mína ákveðnu skoðun um það, hvort sje betra, að reka fyrirtæki á ríkiskostnað eða einstakra manna, þá er jeg þó ekki sá „princip“-þræll, að vilja ekki gera tilraun. Reynslan er þó altaf ólygnust.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Jeg sje ekki ástæðu til þess, að bæta miklu við frv. um þetta mál. Með frv. þessu er farið fram á það, að verkafólki, er vinnur við síldarútgerð, sje trygð greiðsla á kaupi sínu með forrjettarveði. Eins og hv. deild er kunnugt, á þetta fólk rjett á því, samkv. núgildandi lögum, að fá verkakaup sitt goldið vikulega, en þar sem jeg þekki til, vill oft verða mikill misbestur á því, að lögunum sje hlýtt í þessu efni, og er því frv. þetta fram komin. Frv. þetta á að fyrirbyggja þau vanskil á kaupgreiðslu, er orðið hafa hjá sumum atvinnurekendum, er stundað hafa síldarútgerð, einkum norðanlands. Þótt lögin verði ekki haldin, um vikulega kaupgreiðslu, og þótt svo kunni að fara, að dragist að greiða kaupið þar til vinnutíminn er á enda, þá ætti með frv. þessu að gefa fólki þann möguleika, að fá kaup sitt greitt með því að ganga að þessu veði. Fyrst fólkið er ekki kröfuharðara en það, að það lætur það viðgangast, að fá ekki kaup sitt greitt fyr en á haustnóttum, þegar vinnu er lokið, aðeins vegna þess, að vinnukaupandinn á erfitt með að greiða kaupið, þá virðist full ástæða til þess, að úr þessu verði bætt. Fólkið lánar þannig atvinnurekendum fje það, er felst í ógoldnu kaupi, og afleiðingin verður sú, eins og getið er um í greinargerðinni, að til þess eru dæmi að verkafólk á eftir kaup fyrir þrjú ár samfleytt, og það hjá sama vinnukaupanda. Það er þess vegna bæði sanngjarnt og eðlilegt, að fólk, sem vinnur fyrir daglegu kaupi, fái kaup sitt greitt fljótt, og í raun og veru eigi kaupið forgangsrjett fyrir öðrum kröfum. Þetta næst aðeins með lagaboði, og það er þetta, sem frv. fer fram á. Tel jeg svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta meira, en óska þess, að frv. fái að ganga til 2. umr. og allshn.

Jón Þorláksson Jeg legg til að frv. verði vísað til sjútvn.

Flm. (Halldór Stefánsson) Það kann að þykja dálítið undarlegt að bera fram svona till., að nýafstaðinni endurskoðun þessara laga, sem fram fór á síðasta þingi. svo hefði það líka verið, ef sú endurskoðun hefði tekist vel eða á viðunandi hátt. En jeg og margir fleiri telja, að hún hafi verið sumpart ófullnægjandi og sumpart mishepnuð. Ófullnægjandi að því leyti, að ekki tókst að ráða bót á þeim verstu annmörkum, sem verið hafa á þessum málum undanfarið, sem myndast hafa undir því skipulagi fátækramálanna, sem verið hefir. Þar til má nefna fátækraflutninga; það er ekki nein bót ráðin á þeim. Annað það, að ekki hefir tekist að vinna neitt svig á því mikla málavafstri og skriffinsku, sem fylgir þessu fyrirkomulagi. Og síðast en ekki síst, að ekki hefir ráðist nokkur bót á því mikla misrjetti, sem er um álöguþunga á menn í einstökum framfærsluhjeruðum. En að því leyti til er þessi endurskoðun mishepnuð, að jeg tel, að það hafi verið stigið spor aftur á bak með því að lengja, í mörgum tilfellum, sveitfestitímann, þar sem svo var ákveðið, að því aðeins nægði fjögurra ára tími til þess að vinna sjer sveitfesti, að viðkomandi hefði ekki þegið af sveit næstliðin tíu ár. Þetta var sett inn í fyrra í Ed., og það tel jeg vera spor aftur á bak. Svo er að síðustu það atriðið, sem átti að vera til þess að bæta úr því misrjetti, sem þótti vera um suma af þeim, sem fátækrastyrks hafa orðið aðnjótandi, að þeir mistu mannrjettindi. Það var gerð tilraun til þess að ráða bót á því, en jeg tel, að sú tilraun sje mishepnuð, eða að minsta kosti mjög athugaverð. Jeg tel mjög athugavert að leggja það í vald einnar hreppsnefndar eða bæjarstjórnar á landinu, hvort menn skuli missa eða halda mikilsverðum mannrjettindum. Jeg tel það mishepnað að formi til, og að efni til líka. Þessar eru þá höfuðástæður fyrir því, að þessi till. er fram komin. En þó miðar hún fyrst og fremst að því að minka það misrjetti, sem er á álöguþunga til fátækramála, eftir því hvar menn eru búsettir á landinu. Ætla jeg að víkja að því atriði sjerstaklega lítið eitt nánar. Gjöldin til fátækraframfærslunnar eru algerlega almenns eðlis. Það eru útgjöld, sem beinlínis eru lögskipuð í stjórnarskrá landsins. Af því leiðir, að þau eiga að koma niður á gjaldþegnana. alveg á sama hátt og önnur útgjöld, sem eru almenns eðlis. En það er langt frá því, að svo sje. Það var oft vikið að þessu í umræðunum um þetta mál í fyrra, og seint í umræðunum lagði jeg fram fyrir þingið dálítið yfirlit um þetta, sem sýndi, hve stórkostlegt þetta misrjetti er. Jeg tók fátækrabyrði eins árs, ársins 1924–25, og jafnaði henni niður eftir manntali, og þá kom það fram, að mismunur á hámarki og lágmarki gjalda til fátækraframfærslu hefir getað verið og hefir orðið meira en hundraðfaldur, - meira en hundraðfaldur munur á því, hvað þungar álögur hafa komið á menn, eftir því hvar þeir eru búsettir. Taki maður aftur sýslur og beri saman meðaltal fátækrabyrði þeirra, þá munar þetta ekki alveg eins miklu; hlutfallið er 110 móti 3 á þessu ári, sem jeg tók til. Taki maður hinsvegar kaupstaði og bæi og beri saman, var hlutfallið á því ári eins og 47 móti 19, meira en helmingsmunur. Meðaltalið á öllu landinu var þetta ár, miðað við mannfjölda, nálega kr. 10,50 á hvert nef. Beri maður saman meðaltal og hámark, þá er hlutfallið þar á milli eins og 206 á móti 21. Hámarkið fór þannig næstum tífalt fram yfir meðaltal. Jeg get nú ekki sjeð, hvernig því verður unað, að þetta misrjetti sje látið eiga sjer stað í frjálsu landi. Og jeg get ekki sjeð, að menn geti unað við, að ekki verði gerð alvarleg og ítarleg tilraun til þess að jafna það. Jeg kalla það mikið rólyndi, ef mönnum finst engra aðgerða þörf í þessu efni. Við umræðurnar í fyrra var bent á ýmsar leiðir, sem verða mættu til þess að jafna þetta misrjetti. Róttækasta uppástungan var sú, að afnema algerlega skiftingu landsins í framfærsluhjeruð, gera alt landið að einu framfærsluhjeraði. Þetta er hugsunarlega rjett. Og það mun nú alment viðurkent, að svo sje, og á það hefir verið bent fyrir löngu, af hv.þm. Borgf. (PO) fyrstum manna, að jeg hygg. En að menn hafa samt sem áður ekki fallist á þessa tilhögun, stafar af því, að menn óttast mjög, að það leiði til þess, að fátækrabyrðin í landinu í heild verði miklum mun þyngri en nú er. En það stafaði þá aftur af því, að ekki yrði eins rík hvöt hjá mönnum að hafa athygli á, að fátækrabyrðin verði sem minst. Önnur leið er sú, að halda að vísu skiftingunni, en jafna álöguþunganum eftir á á einhvern hátt. Til dæmis mætti benda á, að það mætti hafa eitthvað líkt fyrirkomulag um þetta eins og um berklavarnakostnaðinn. Svo var loks bent á það í þriðja lagi að halda skiftingunni eins og hún er, en breyta sveitfestiákvæðinu, þannig að afnema dvöl, lengri eða skemmri, sem skilyrði fyrir sveitfesti og binda sveitfesti einungis við heimilisfang. Það er trú sumra manna; að á þann hátt mundi fást nokkurskonar sjálfvirk jöfnun á þessu. Að það yrði fullkomin jöfnun, held jeg að menn treysti sjer ekki til að vona, en nokkur jöfnun. Aðalástæðan til fólksstraums um landið er vitanlega atvinnuskilyrðin. Þangað streymir fólkið, sem eru góð atvinnuskilyrði eða atvinnulíkur; og þá er ekki líklegt, að á þeim stöðum verði meira en í meðallagi þung fátækrabyrði. Aftur streymir fólkið þaðan, sem atvinnuskilyrði eru rýrari; og þess vegna er eðlilegt, að þar mundu verða tiltölulega þyngri álögur. En þó mundi munurinn ekki verða nálægt því svo stór sem hann nú er. Því að það hefir orðið til þess að auka á þetta misvægi, að fólk, sem hefir leitað burt frá þeim hjeruðum, þar sem þröng eru atvinnuskilyrði, og borið svo upp á sker einhversstaðar á landinu, hefir þá komið heim á framfæri í þessum örpíndu hjeruðum. Jeg hefi áður í umræðum um þessi mál bent á aðra kosti, sem þetta fyrirkomulag hefir fram yfir það núverandi, nefnilega að það myndi ráðast bót á tveimur öðrum höfuðgöllum, sem á því eru. Annar er fátækraflutningarnir, sem myndu hverfa að mestu leyti, en hinn er málavafstur og skriffinska, er myndi mjög minka. Auk þess ljetti það kostnaðinn, því að vitanlega kostar slíkt bæði tíma og fje. Þessar tvær stefnur, að hafa sveitfestina langa eða stutta, hafa ýtst nokkuð á hjer á landi um langan tíma. Það var þegar fyrir aldamótin, að tvisvar sinnum náðist samþykki þess í Ed. að hafa sveitfestina ekki nema eitt ár, en fjell í Nd. Þriggja manna milliþinganefnd var skipuð í fátækramálum 1901, þar sem áttu sæti Jón heitinn Magnússon, Magnús heitinn Andrjesson og Guðjón Guðlaugsson. Sú nefnd skiftist einmitt um þetta atriði. Meiri hl. lagði til að stytta sveitfestitímann niður í tvö ár, að mig minnir. Þeir veigruðu sjer við að stíga sporið fult, af því að þeir urðu varir við mótspyrnu gegn því. Minni hluta till. var 10 ár, og hún sigraði þá eins og endranær. Þegar reynsla á þessari tilhögun, sem hefir verið frá upphafi, er ekki betri en jeg hefi verið að lýsa hjer, þá er það undarlegt, ef nokkur von væri, að bót rjeðist á þessum verstu agnúum að meira eða minna leyti, að menn skuli samt sem áður ekki vilja fallast á það að reyna nú hina leiðina um tíma. Jeg hefi mest dvalið við þetta atriði, af því að það er atriði, sem jeg vil helst festa í minni hæstv. stjórnar, ef hún fær þetta mál til athugunar, en ekki af hinu, að jeg ætlist ekki til, að allar leiðir standi jafnt opnar, bæði þær, sem jeg hefi bent á, og þær aðrar leiðir, sem mönnum kynni í hug að koma. Jeg hefi þá reynt að nokkru að lýsa, hvað fyrir mjer vakir með þessari till., og vænti, að menn geti fallist á, að hún sje ekki að ástæðulausu fram borin.

Pjetur Ottesen Jeg vil gera að till. minni, að málinu verði vísað til nefndar, og býst jeg við, að samkv. eðli málsins mundi það verða allshn., sem ætti að taka það til meðferðar.

Flm. (Halldór Stefánsson) Þetta mál, eins og það liggur fyrir, er ekki þess eðlis, að hjer eigi að taka nokkra úrslitaályktun um neitt fyrirkomulagsatriði, og virðist mjer því ekki þörf á að vísa því til nefndar á þessu stigi. Þó vil jeg ekki gera það að neinu ágreiningsatriði fyrir mitt leyti, ef meiri hl. deildarinnar kynni að óska þess. En verði því vísað í nefnd, vil jeg leyfa mjer að mælast til þess við þá nefnd, að hún leggist ekki á málið.

Hjeðinn Valdemarsson Jeg vil taka undir það, að mjer finst ekki ástæða til að vísa þessari till. til nefndar; hún er svo einföld, að það ætti að vera auðvelt fyrir hv.þd. að taka. afstöðu til hennar nú þegar, sjerstaklega þar sem málið lá fyrir síðasta þingi. Jeg skýrði frá afstöðu minni og Alþýðuflokksins þá, að við álitum endurskoðun fátækralaganna, sem kom frá hendi fráfarandi stjórnar, í alla staði ófullnægjandi og ekki nema að mjög litlu leyti reynt að bæta úr þeim ágöllum, sem tilfinnanlegastir eru á fátækralögunum. Eins og þingið skildi við fátækralögin, er heldur ekki hægt að segja, að þau hafi breytst mikið til batnaðar frá því, sem var, þó að nokkur minni atriði hafi kanske verið lagfærð. Vil jeg þess vegna taka undir það með hv.flm. þessarar till. (HStef), að það sje hin mesta nauðsyn, að hæstv. stjórn taki fátækralögin til rækilegrar endurskoðunar. Vænti jeg þess, ef till. verður samþ., að það verði farið lengra út í málið að þessu sinni en fráfarandi stjórn gerði.

Pjetur Ottesen Það er litið svo á, að stjórninni, sem fjallar um svona lagaðar till., sje styrkur í því að leita ástæðna fyrir tillögunum einmitt í þeim umræðum, sem um þær verða á þingi. Og með því að vísa till. til nefndar, þá leiðir það af sjálfu sjer, að það leiðir til miklu víðtækari athugana og umræðna um málið en orðið getur svona við eina umræðu. Það er af þessari ástæðu, sem jeg vil halda fram minni till. um, að málinu verði vísað til nefndar.

Flm. (Ingvar Pálmason) Það er að nokkru leyti tekið fram í ástæðunum fyrir þessari till., hvað því veldur, að hún er borin fram. Þó þykir mjer rjett að fara um hana nokkrum orðum, frekar en þar er gert. Á undanförnum þingum hefi jeg verið nokkuð viðriðinn mál, er snert hafa Spánarsamningana, og á síðasta þingi var jeg flm. að till. um að fækka útsölustöðum Spánarvína. Menn muna sjálfsagt afdrif þeirrar till. Því var þá haldið fram af hæstv. landsstjórn og fyrirrennara hennar, að ekki væri hægt að verða við þessari ósk, með því að það kæmi í bága við Spánarsamningana. Nú er það svo, að sá Spánarsamningur, sem opinberlega hefir verið birtur, er það eina, sem mjer og öðrum meðlimum þjóðfjelagsins er kunnugt í þessu efni, og eftir því sem jeg skil mælt mál, er þar ekki neitt ákvæði um fjölda útsölustaðanna, eða að þeir eigi að vera fleiri en einn. En vitanlega verður að vera einn útsölustaður, úr því að selja á vínin. Hinsvegar hefir það verið fullyrt, einkum af þeim manni, sem var ráðherra þegar samningurinn gekk í gildi, að það væru samningsrof að fækka útsölustöðunum. Því hefir mjer og fleirum dottið í hug, að ef þetta væri rjett, hlyti það að felast í því, sem fram hefir farið milli stjórna ríkjanna, en hafi þó, af einhverjum sjerstökum ástæðum, ekki verið birt. Að vísu hefir því verið haldið fram, að þýðingin á samningnum sje ekki nákvæm, en jeg og aðrir leikmenn höfum ekki annað að halda okkur að og hljótum að reiða okkur á það, að rjett sje þýtt. En auðvitað er hugsanlegt, að þetta felist í brjefaskiftum milli stjórna ríkjanna, sem fram hafa farið áður en samningurinn var gerður. Ef svo er, þá er auðvitað skylda að birta þjóðinni það, að svo miklu leyti sem leyfilegt má teljast, svo að allur ágreiningur um þetta sje kveðinn niður. En ef það upplýsist, að ekkert sje því til fyrirstöðu, að fækka megi útsölustöðunum, þá er sjálfsagt uð gera það, því að þjóðin vill vera laus við þá. Jeg fæ því ekki annað sjeð en að hvernig sem á er litið sje þessi til. á fullri sanngirni bygð. Það er varla þess vert að minnast á það, sem eitt dagblað bæjarins sagði fyrir skemstu, að jeg hefði átt að vera svo viti borinn að byrja á því að bera fram þessa till., áður en jeg lagði til, að fækkað væri útsölustöðunum. En eins og Spánarsamningurinn liggur fyrir, verð jeg að segja, að þessi krafa hefir verið fyllilega rjettmæt, - en þegar aðrar leiðir reynast ekki færar, er vitanlega skylt að fara þá, sem þessi till. gerir ráð fyrir. Þetta mál er svo mikilsvert, að jeg tel ekki sæmandi fyrir löggjafarvaldið að draga neina hulu yfir það gagnvart borgurum þjóðfjelagsins. Það er áreiðanlegt, að meiri hl. þjóðarinnar finnur til þess, að Spánarsamningurinn er nauðungarsamningur. Og hvernig sem menn líta á það, hvort óumflýjanlegt hafi verið að taka honum eða ekki, þá er það víst, að allir geta verið sammála um að draga sem mest úr áhrifum hans. Jeg sje ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Geri jeg ráð fyrir, að hv.þd. samþykki till. í einu hljóði, því að hún er í alla staði sanngjörn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil aðeins segja fáein orð um till. Núverandi stórtemplar hefir komið með þá málaleitun til mín, sem sjá má í greinargerð till. Mjer fanst eðlilegast að svara henni svo, að skipuð væri nefnd í þinginu til að athuga alt, sem í þessu máli hefir gerst fyr og síðar, svo að hægt væri að láta templurum í tje fulla vitneskju um málið. Jeg ímynda mjer, að það geti ekki breytt mjög niðurstöðunum, en úr því að mjög fjölmennur fjelagsskapur óskar að fá að vita alt hið sanna, virðist mjer rjett að verða við þeim tilmælum. Jeg veit ekki til, að neinu þurfi að leyna í þessu máli.

Jón Þorláksson Mjer þykir á vanta, að utanríkisráðherrann (TrÞ) kemur ekki fram, þegar rætt er um mál þetta, heldur aðeins dómsmrh. (JJ). Jeg álít þetta svo stórt mál og vandasamt, að það eigi kröfu til þess, að hæstv. utan ríkisráðherra sje a. m. k. viðstaddur, þegar rætt er um það. Tillaga þessi fer fram á að skipa þriggja manna nefnd til að athuga brjefaskifti milli stjórna Spánar og Íslands út af Spánarsamningnum. En jeg efast um, að nokkur brjef hafi farið milli þessara stjórna áður en samningurinn var gerður. Og þótt hugtakið „stjórn Íslands“ sje teygt svo langt, að það sje látið ná til utanríkisráðuneytisins danska í Kaupmannahöfn, þá efast jeg um, að nokkuð verulegt sje til af brjefum um þetta mál á milli þess og stjórnar Spánar. Svona mál fara fram með alt öðrum hætti. Brjef og skeyti eru send milli stjórnarinnar og trúnaðarmanna hennar á Spáni, sem síðan semja við hlutaðeigandi stjórnarvöld þar. Jeg sje mjer ekki fært að taka þátt í atkvgr. um þetta mál, bæði af því að jeg tel fyrirsjáanlegt, að enginn árangur verði af starfi nefndarinnar, ef hún á að binda sig við það verkefni, sem henni er fengið í till., og svo hinu, að mjer þykir rjett, að núverandi landsstjórn og hennar flokkur beri einsömul veg og vanda af meðferð sinni á því utanríkismáli, sem Spánarsamningamálið óneitanlega er.

Flm. (Ingvar Pálmason) Jeg geri ráð fyrir, að þær upplýsingar, sem hv. 3. landsk. (JÞ) hefir gefið, sjeu rjettar. Jeg dreg ekki í efa, að það sje rjett með farið, að ekki hafi verið brjefaskifti um þetta mál milli stjórna Spánar og Íslands. Hinsvegur upplýsti hv.þm., að undirbúningur málsins lægi í brjefa- og skeytasendingum milli stjórnarinnar og trúnaðarmanna hennar á Spáni. Mjer fanst eiga að skilja orð hv.þm. svo, að till. næði ekki svo langt, að í henni fælist heimild handa nefndinni til að rannsaka þau skilyrði. Um það er jeg honum ekki sammála. Eftir því, sem jeg les till., skilst mjer, að hún eigi að rannsaka alt, sem að málinu lýtur. Jeg verð að líta svo á, að ef eitthvað í undanfara samningsins sanni það, að Spánverjar hafi sett það skilyrði, að útsölustaðir ættu að vera svo og svo margir, þá sje jafngott, að það upplýsist úr þessari átt. En ef ekkert kemur fram annað en það, sem í samningnum stendur, þá held jeg fast við það, að þar er ekkert ákveðið um fjölda útsölustaðanna. Og þá leiðir það af sjálfu sjer, að stjórnin á að ráða fjöldanum á útsölustöðunum, þar sem þetta er verslun, sem stjórnin rekur. Auðvitað skil jeg, að stjórnin má ekki gera neitt til að draga úr gildi samningsins. En eins og ísl. þýðingin er, liggur ekkert fyrir, sem sanni, að skylda sje að hafa útsölur þar t. d., sem tap er á rekstrinum. Hinsvegar hlýt jeg að gera ráð fyrir, að þeir, sem halda hinu gagnstæða fram, hafi eitthvað annað að halda sjer að. Og þá vil jeg fá það fram. Mjer kom það undarlega fyrir, er hv. 3. landsk. kvaðst ekki ætla að greiða atkv. um þetta mál. Jeg skildi ekki almennilega, á hverju þetta bygðist. Helst var svo að heyra, sem hann áliti, að hjer væri atriði á ferð, sem hættulegt gæti verið fyrir þjóðina út á við, að við væri hróflað. Hv. þm. sagði, að hann teldi hæstv. núv. landsstjórn eiga að bera alla ábyrgð á þessu máli. Nei, því er nú ver, að það gerir hún ekki, hvorki á Spánarsamningnum nje ákvörðununum um útsölustaðina. En jeg sje ekki, að það sje þungur ábyrgðarhluti að bera ábyrgð á því, að þingnefnd rannsaki málið. Ef hv. 3. landsk. væri þess fullviss, að rannsóknin leiddi í ljós, að hans skoðun á málinu væri rjett, þá sje jeg ekki annað en að hann ætti að vera henni fylgjandi. Jeg get ekki skilið, af hverju hann vill skjóta sjer hjá að koma hreinlega fram og segja annaðhvort, að nefndarskipunin sje þýðingarlaus, eða hann sje fús að rannsaka málið. Jeg held, að ekki hafi verið margt fleira, sem jeg hafði sjerstaklega að athuga við ræðu hv.þm. Þar bar alt að sama brunni. Ef hv. deild snýst eins við málinu og hv. 3. landsk., þá heldur tortrygnin um þetta mál áfram með þjóðinni, og það væri illa farið, að mínu áliti. Í þessu máli á engu að halda leyndu. Þetta snertir bæði siðferðis- og sjálfstæðistilfinningar manna. Það er ekki einungis siðferðismál okkar bannmanna og templara, heldur jafnframt Sjálfstæðismál allrar þjóðarinnar. Ef óskyldar, erlendar þjóðir eiga að geta skipað okkur fyrir um það, hvernig við eigum að haga innanlandsmálum, þá er hætt við, að sjálfstæðið verði lengst af mest á pappírnum. Þeirri hlið má ekki gleyma. Það er álit margra, að við templarar göngum í þessu máli feti framar en góðu hófi gegnir. Þó er þarna ekki aðeins um okkar hagsmuni að ræða, heldur allrar þjóðarinnar. Og jeg tel nokkuð langt gengið á sjálfstæði ríkisins, ef bannað er að hafa siðbætandi áhrif á þjóðina. En á því getur enginn vafi leikið, að svona margir útsölustaðir á Spánarvínum eru siðspillandi. Þrátt fyrir ummæli og afstöðu hv. 3. landsk. vænti jeg þess, að hv. deild samþ.till. og skipi þessa nefnd, svo að starf hennar megi bera heillaríkan ávöxt fyrir land og lýð.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ræða hv. 3. landsk. var mjög merkileg, þótt hún væri ekki löng. Hann tók að sjer það óþarfa verkefni að reyna að sýna, að einhver misskilningur væri innan deilda í stjórnarráðinu um þetta mál. En vínmálin innanlands heyra undir dómsmálaráðuneytið, og því komu templarar eðlilega til mín og beiddust upplýsinga um málið. Mín skoðun er sú, að þarna beri engu að leyna, og jeg veit, að skoðun hæstv.forsrh. (TrÞ) er hin sama um það. - Annað er merkilegt í þessu máli. Stjórn goodtemplara er að mestu skipuð Íhaldsmönnum, og stuðningsmönnum hv. 3. landsk. Þeir óska nú að fá að vita, hvað gerst hefir í þessu máli í tíð undanfarandi stjórna. Það er merkilegt, að hv. 3. landsk. skuli álíta þessa ósk samherja sinna svo syndsamlega, að hann vill ekki ljá henni sinn stuðning. Ef flokkur hans vill ekki taka þátt í þessari rannsókn, þá þýðir það það, að ekkert getur úr henni orðið. Og þá vita þeir menn úti um landið, sem vilja fá að fræðast um þetta mál, hvar þeir eiga aðgang að þeim mönnum, sem leyna vilja öllu um gang málsins. Jeg skal nota þetta tækifæri til að segja hv. 3. landsk. og öðrum, hvernig í því liggur, sem blöð hv.þm. hafa notað til árásar á mig, að jeg hefi ekki fækkað útsölustöðum Spánarvínanna. Hv. 3. landsk. vill ekki hreina og óbrotna samvinnu um þetta mál. Hann vill draga sig út úr. Og jeg veit vel, hvað Íhaldsmenn hefðu gert, ef jeg hefði lagt niður útsöluna á Siglufirði: Það hefði verið símað til Spánar og samt, að nú hefðu Íslendingar brotið samninginn, og nú gætu Spánverjar sagt honum upp. Jeg þekki þá illa Sturlungaaldar-andann, ef þessi hefði ekki orðið gangur málsins. Í sumar birtist í „Vísi“ grein um landhelgisgæsluna, undir dulnefni, en kunnugt er, að höfundurinn var verslunarmaður einn hjer í bæ. Þar er talað um, að sendiherrar Íslands erlendis standi illa í stöðu sinni. Hvað gerist? Einhver góð sál í Reykjavík klippir greinina út úr blaðinu og sendir hana til sendiherranna í London og Berlín og víðar. Og til hvers? Aðeins til að gera landi sínu bölvun. - Það hryggir mig, að í dag skyldi fást staðfesting á því hjá hv. 3. landsk., að hann vill nota svona mál í stjórnmálastympingunum innanlands. Ef till. verður samþ., hygg jeg, að rjett væri að fresta kosningu nefndarinnar og sjá, hvort aðrir flokksmenn hv. 3. landsk. hafa ekki vit fyrir honum í þessu máli.

Jón Þorláksson Hv. flm. (IP) vildi mæla hæstv. stjórn undan einhverri ábyrgð, sem hann taldi mig vilja leggja henni á herðar. Orð mín voru kanske ekki nógu skýr, en jeg meinti, að núverandi stjórn verður að bera alla ábyrgð á því, sem gerist í þessu máli, meðan hún situr að völdum. Vitanlega getur hún enga ábyrgð borið á því, sem áður hafði gerst. Og jeg verð að taka það fram, að mjer finst það alveg óviðeigandi, að þegar rætt er um utanríkismál, þá skuli sá ráðherrann, sem þau heyra undir, ekki vera viðstaddur, og er hann þó viðstaddur í þinginu, heldur láta annan mæta fyrir sig, sem vægast sagt virðist tala um þau af lítilli þekkingu. Jeg segi því fyrir mitt leyti, að jeg vil ekki tala um utanríkismál við annan ráðherra en þann, sem þau eiga undir. Og jeg get frætt hv. deildarmenn um það, að sjerhvað það sem hjer er talað, skrifað eða gert, og snertir önnur ríki, berst þegar í stað til rjettra hlutaðeigenda embættisleiðina, án þess að óviðkomandi menn klippi út blaðagreinar og sendi þær. Við megum því alls ekki ætla, að við sjeum svo afskektir hjer, að ekkert frjettist um heiminn, sem hjer gerist. Jeg hefi ekki með einu orði lagt á móti því, að sú rannsókn fari fram, sem í till. felst. En jeg vil ekki með atkv. mínu eiga neinn þátt í skipun þessarar nefndar. Jeg hefi heldur ekki sagt neitt um það, hvort Íhaldsflokkurinn leggi til mann í þessa nefnd eða ekki.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi því miður ekki getað verið hjer í deildinni við þessar umræður, því að jeg hefi verið bundinn við umræður í neðri deild. Hv. 3. landsk. (JÞ) mun hafa verið að lýsa eftir minni skoðun á þessari till. Mjer skilst, að hún sje flutt eftir ósk ákveðins aðilja í landinu, en ekki Framsóknarflokksins, sem að sjálfögðu getur haft aðgang að þessum skjölum í stjórnarráðinu. Vilji Íhaldsflokkurinn ekki taka þátt í þessari nefndarskipun, þá tel jeg till. óþarfa. Annars er jeg ekkert á móti því, að sendir sjeu þrír menn upp í stjórnarráð til þess að athuga þessi plögg.

Flm. (Ingvar Pálmason) Jeg fæ alls ekki skilið, að þetta mál geti verið utanríkismál. Hjer er ekki farið fram á annað en að menn fái að athuga þau brjef og önnur gögn, sem til eru hjer í stjórnarráðinu snertandi þetta mál. Það getur því ekki verið utanríkismál, fyr en ef menn þessir fyndu eitthvað, sem átt hefði að dylja. Jeg held því, að spanska keyrið sje notað óhæfilega langt í þessu sambandi. Annars finst mjer framkoma hv. 3. landsk. (JÞ) í þessu máli harla undarleg.

Erlingur Friðjónsson Aðeins örfá orð. Mjer kemur það undarlega fyrir, að þessi till. skuli valda hita hjer í deildinni. Jeg hefi altaf litið svo á þetta mál, að það væri nauðsynlegt fyrir þjóðina að fá að vita alt sem glegst um Spánarsamningana, og á þeim grundvelli er tillagan flutt. Jeg fæ því ekki skilið þá mótstöðu, sem fram hefir komið gegn henni. Sje nú svo, að eitthvað það kunni að vera í brjefum þeim, sem á milli landanna hafa farið í þessu máli, sem háski getur stafað af, ef það kemst út meðal almennings, þá er ekki annað en fyrirbyggja háskann með því að búa svo um, að ekki komist fleira inn í þingið en það eitt, sem allir mega vita. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta á þessu stigi málsins. Hjer er aðeins um það að ræða, hvort leyfa skuli þjóðinni að fá að vita það í þessu máli, sem hún má fá að vita.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil leyfa mjer að beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh. (TrÞ), hvort nokkur brjefaskifti hafi farið fram í þessu máli á milli stjórna Íslands og Spánar. Hafa ekki öll brjefaskifti snertandi það verið á milli utanríkisráðuneytisins danska og spönsku stjórnarinnar? Ef svo er, að slík brjefaskifti, sem hjer um ræðir, hafi aldrei átt sjer stað, þá fæ jeg ekki sjeð, að nefndin hafi nokkurt verkefni. En ef það væri eitthvert til, þá er jeg ekkert á móti nefndarskipuninni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Á þeim stutta tíma, sem liðinn er frá því, að jeg tók við stjórnarforustu, hefi jeg ekki haft tækifæri til að kynna mjer sem skyldi öll þau plögg, sem til eru í stjórnarráðinu snertandi þetta mál, en út af fyrirspurn hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) vil jeg taka það fram, að jeg minnist ekki að hafa sjeð þar nein skjöl frá stjórn Spánar til íslensku stjórnarinnar.

Jóhannes Jóhannesson Eftir svari hæstv.forsrh. við fyrirspurn minni virðist þýðingarlaust að skipa þessa nefnd.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Eftir ræðu hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) virðist það augljóst, að hjer er verið að reyna að gera tilraun til að draga fjöður yfir þessi brjefaviðskifti, svo almenningur fái ekkert um þau að vita. En goodtemplarar vilja nú fá að vita alt um þessa samninga og um öll brjefaviðskifti í sambandi við þá, hvort sem þau hafa heldur farið fram á milli utanríkisráðuneytis Dana og Spánverja, eða á milli íslensku stjórnarinnar og Spánverja, og jeg fyrir mitt leyti sje ekkert á móti því, að þeir fái það.

Jóhannes Jóhannesson Jeg fæ ekki betur sjeð eftir tillögunni en að nefnd þessi eigi að rannsaka brjefaviðskifti, sem farið hafa fram á milli stjórnar Íslands og Spánar. En ef það er meint með henni, sem hæstv.dómsmrh. (JJ) sagði, þá hefði hún átt að vera alt öðruvísi orðuð, því að eins og hún er orðuð á þingskjali 100, verður ekki annað sjeð en verkefni nefndarinnar eigi aðeins að vera það, að rannsaka brjefaskifti milli íslensku og spönsku stjórnanna, en ekki milli fulltrúa þeirra.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg verð að segja, að lögskýring hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) sje harla undarleg. Það er nú svo, að aumingja Ísland hefir með sambandslögunum frá 1918 afsalað sjer rjetti sínum til þess að fara með utanríkismál sín, í hendur annarar þjóðar. Er því óhugsandi, að með slíkt mál sem spönsku samningana hafi farið aðrir en útlendir menn, sumir danskir og sumir spanskir. Og það er einmitt, hvað farið hefir á milli þessara manna, sem goodtemplarar vilja fá að vita, og þetta er beint tekið fram í tillögunni og það með skýrum orðum. Jeg er því alveg hissa, að hv.þm. Seyðf. skuli reyna að halda því fram, að till. beri ekki með sjer það, sem einmitt er átt við með henni.

Flm. (Ingvar Pálmason) Að sjálfsögðu tek jeg bendingu hv.þm. Snæf. (HSteins) vinsamlega, enda þótt jeg búist ekki við að geta tekið hana til greina. Það var hv.þm. Seyðf., sem byrjaði á þessum skinnaleik um orðalag tillögunnar. Jeg efa nú alls ekki, að hann sje glöggur lögfræðingur, en þó verð jeg að efa, að lögskýringar hans í þessu efni sjeu rjettar. Hvað er kanske átt við með stjórn Íslands í þessu máli, annað en alla þá aðilja, sem um það hafa fjallað fyrir hennar hönd? Með öðrum orðum, öll þau stjórnarvöld, sem með málið hafa farið, hvort heldur mennirnir eru danskir eða íslenskir. Annars sje jeg ekki, að það hafi neina þýðingu að taka málið út af dagskrá nú, því ef hv. deildarmenn vilja skilja það, þá er það hægt vegna orðalags till., enda þótt jeg játi, að það hefði mátt orða hana öðruvísi. Hjer þarf því ekki annað en skilja nokkurnveginn mælt mál, því að stjórn Íslands í þessu efni getur ekki verið annað en þeir aðilar, sem með málið hafa farið. Jeg óska því ekki, að till. verði tekin út af dagskrá.

Forseti (GÓ): Þá ber samkv. till. þessari að kjósa þrjá menn í nefndina.

Flm. (Ingvar Pálmason) Jeg vil leyfa mjer að biðja hæstv. forseta um fimm mínútna fundarhlje, meðan menn eru að koma sjer saman um nefndarskipunina. Var því næst fundarhlje í fimm mínútur.

Forseti (GÓ): Þá verður fundinum fram haldið og gengið til kosninga. Mjer hafa borist tveir listar, A og B. Á A-lista eru: Ingvar Pálmason og Erlingur Friðjónsson, en á B-lista: Sigurður Jónsson stórtemplar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg leyfi mjer að mótmæla því, að utanþingsmaður sje kosinn í þingnefnd. Slíkt væri þingsafglöp.

Jón Þorláksson): Jeg vil leyfa mjer að leiða athygli hæstv. forseta að því, að það sjest hvergi í till., að þingmenn einir eigi að eiga sæti í nefndinni.

Forseti (GÓ): Jeg verð að álíta, að hæstv.dómsmrh. (JJ) hafi rjettara fyrir sjer, og komi Íhaldsflokkurinn ekki fram með annan lista, þá fresta jeg nefndarkosningunni. Málið var ekki á dagskrá tekið framar.

Magnús Guðmundsson Jeg þarf aðeins að svara hv.þm. Ísaf. nokkrum orðum. Honum fanst, að jeg hefði í útreikningi mínum í gær gleymt, að til væru aðrir landshlutar en kaupstaðirnir 5, sem jeg nefndi. En þetta er hinn mesti misskilningur. Jeg tók einmitt í ræðu minni það tvent fram, að þótt þau atkvæði, sem jafnaðarmenn ættu í hinum kaupstöðum landsins - Hafnarfirði og Siglufirði - væru talin með, þá næðu þeir þó ekki atkvæðatölu Íhaldsflokksins í kaupstöðunum, og að fylgi þeirra í öðrum kjördæmum landsins væri svo lítið, að þeir ættu enga sanngirniskröfu á að fá þm. þaðan. Þetta er bert af því, að í þeim kjördæmum, sem þeir töldu sig hafa mest fylgi - Eyjafirði, Norður-Ísafjarðarsýslu og SuðurMúlasýslu - tefldu þeir fram frambjóðendum með þeim úrslitum, að þeir fengu svo fá atkv., að stórkostlega vantaði á, að þeir kæmu mönnum að. Jeg tók það ennfremur fram, að til þess að þeir gætu fengið þingmann eða þingmenn fyrir þessi atkv., þá sæi jeg ekki aðra leið en hlutbundnar kosningar um alt land, en jeg ljet í ljós um leið efa um rjettmæti þeirrar aðferðar. Hv. þm. Ísaf. tók það fram, að jafnaðarmenn hefðu fengið á öllu landinu um 6000 atkv. við síðustu kosningar.

Jeg sagði 6300 atkv.

. Jeg hefi ekki getað í útreikning mínum komið þeim hærra en um 6100. - En hann tók það fram, að meðal þeirra atkv. væri talsvert af atkv. framsóknarflokksmanna. Jeg upplýsti ennfremur, að í 5 kaupstöðum landsins, sem eru sjerstök kjördæmi, hefði Íhaldsflokkurinn fengið 5570 atkv. Ef jeg nú dreg frá áðurnefndum 6000 atkv. jafnaðarmanna atkv. framsóknarmanna (sem eru í þessum 6000 atkv.), þá verður atkvæðafjöldi jafnaðarmanna í öllu landinu ekki meiri en atkvæðafjöldi íhaldsmanna í þessum 5 kaupstöðum. Fyrir þessi atkv. hafa jafnaðarmenn fengið 4 þingsæti og íhaldsmenn líka 4, og það sje jeg ekki betur en að sje alveg rjett, einmitt eftir hugsanagangi jafnaðarmanna. Að bæta við þingmannafjölda jafnaðarmanna á kostnað íhaldsmanna, er því gersamlega rangt. Jeg get ímyndað mjer, að hv.þm. Ísaf. vilji halda því fram, að jafnaðarmenn eigi talsvert af atkv. í kjördæmum, sem þeir höfðu enga frambjóðendur í í sumar, og mun það rjett vera. En þeir kjósendur kusu áreiðanlega ekki með Íhaldsflokknum, heldur með framsóknarmönnum. Það er því svo, þó að tillit sje tekið til þess, þá ber að sama brunni um ranglætið, því að ef jafnaðarmenn telja til skuldar fyrir þessi atkvæðalán, þá verða þeir að heimta þá skuld af rjettum aðilja - framsóknarmönnum -, en ekki af Íhaldsflokknum.

Vill þm. ganga í ábyrgð fyrir Framsókn?

. Það gæti komið til mála, ef um væri beðið. En jeg geri ráð fyrir, að framsóknarmenn vilji sjálfir gjalda, ef þeir telja sig skulda, en fari ekki að seilast í vasa. annara til þess. Sami hv.þm. spurði mig um annan grundvöll en kjósendafjöldann. Því skal jeg svara honum þannig, að jeg tel, að einnig fámenn hjeruð og afskekt, eins og t. d. Austur-Skaftafellssýsla, eigi kröfu á þingmanni vegna sjerstakra staðhátta, þótt kjósendafjöldinn sje ekki svo mikill, að hún ætti að fá þm., ef eingöngu væri deilt þingmannatölu í kjósendatölu alls landsins. M. ö. o.: sjerstakir staðhættir og einangrun er einnig mælikvarði, sem taka á tillit til. Þess vegna er jeg ósammála hv.þm. Ísaf., að kjósendafjöldinn eigi eingöngu að ráða.

Bjarni Ásgeirsson Vegna þess að svo einkennilega stendur á, að jeg mun vera eini kjósandinn úr Gullbringu- og Kjósarsýslu, sem sæti á á Alþingi, þá finst mjer, að jeg geti tæplega leitt hjá mjer umr. þessa máls, er hjer liggur fyrir. Þó vil jeg þegar taka það fram, að jeg fer ekki hjer með neitt umboð samsýslunga minna; það, sem jeg segi, verður því að koma á mitt bak, enda tala jeg aðallega sem þm., og þó um leið sem maður, sem kunnugri ætti að vera þessum málavöxtum en sumir, sem hjer eiga sæti. Því verður ekki með rökum neitað, að á síðari árum hafa kröfurnar um að breyta núverandi kjördæmakipun landsins orðið sterkari og háværari. Það er kunnugt, að jafnaðarmenn hafa tekið það mál á stefnuskrá sína og fylgja fast eftir. Um Íhaldsflokkinn er vitanlegt, að hann er tvískiftur í málinu; sumir vilja, að alt sje í sömu skorðum í þessu efni, en aðrir munu vera því fylgjandi, að kjördæmaskipunin sje endurskoðuð með það fyrir augum að breyta henni allverulega. Aftur á móti er mjer ekki kunnugt um, að Framsóknarflokkurinn hafi enn sem komið er tekið neina afstöðu til málsins. Jeg vil þá lýsa því yfir sem minni persónulegri skoðun, að þó að jeg sje að ýmsu leyti íhaldssamur í þessum efnum, þá geri jeg ekki ráð fyrir, að sú kjördæmaskipun, sem nú er, haldist um aldur og æfi. Þegar því fram koma kröfur um að laga stærstu ágalla núverandi kjördæmaskipunar og sýnt er, að það er auðvelt án þess að gera öðrum rangt til, þá tel jeg sjálfsagt, að Alþingi verði við þeim kröfum. Jeg efast líka um, að nokkur krafa hafi komið fram um breytingu á kjördæmaskipun, sem bygð hafi verið á meiri rökum og sanngirni en sú krafa, sem felst í þessu frv. um skiftingu G.-K. í tvö kjördæmi. Og þessi krafa er ekki ný; hún er gömul og hefir þrásinnis verið endurtekin hjer á Alþingi og átt hjer formælendur, áður en jafnaðarmenn koma við sögu. Jeg hefi að vísu ekki kynt mjer þetta mál frá upphafi. Held samt, að jeg fari ekki með neitt fleipur, þó jeg segi, að tveir fyrv. þm. kjördæmisins, Hafnfirðingarnir Ágúst Flygenring og Einar Þorgilsson, hafi verið þessu máli fylgjandi, og vita þó allir, að þeir hafa aldrei verið jafnaðarmenn. En þessari kröfu Hafnfirðinga um sjerstakan þm. hefir aukist fylgi ár frá ári, eftir því sem fólkinu fjölgar, enda er Hafnarfjörður nú stærsti kaupstaðurinn utan Reykjavíkur, og á því sanngirnikröfu til þess að fá sinn þm. eins og þeir kaupstaðir, sem nú eru sjerstakt kjördæmi. Jeg skal þá nefna eina ástæðu, sem mælir með skiftingunni og ekki verður hrakin með rökum, og það eru hinir ólíku hagsmunir, sem togast á milli Hafnarfjarðarkaupstaðar annarsvegar og sýslunnar eða sveitanna hinsvegar. Og þegar þannig hagsmunalínur myndast í tvímenningskjördæmum, þá er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt að kljúfa kjördæmið um þær línur, einkum þegar svo hagar til, að þeir tveir hlutar, sem þá myndast, eru ekki ólíkari að stærð og fólksfjölda en kjördæmi landsins yfirleitt. Auk þess lít jeg svo á, að tvímenningskjördæmaskipunin sje órjettlát með því fyrirkomulagi, sem haft er um kosningarnar, Með eins atkvæðis mun getur sami flokkur náð í bæði þingsætin, en hinn flokkurinn, sem er því nær jafnstór, fær engan þm. Þó að ranglætið sje nú, sem betur fer, ekki svo himinhrópandi þarna, þá er það þó allstór hluti kjósenda, sem engin áhrif hefir á málin, þegar á þing kemur, og hefir því engin not af kosningarrjetti sínum. Þegar því slík till. sem þessi kemur fram, þá er sjálfsagt að samþ. hana. Jeg gæti mjög vel hugsað mjer, að breyting á kjördæmaskipuninni, þegar til kemur, yrði í þá átt, að t. d. sveitunum yrði skift í einmenningskjördæmi, en kaupstaðirnir aftur á móti sameinaðir að einhverju leyti með hlutfallskosningum. Sumir hafa nefnt Siglufjörð sem einn af kaupstöðunum, er fá ætti sinn sjerstaka þingmann, og mælir ýmislegt með því, en miðað við íbúatöluna, er það ekki sambærilegt við Hafnarfjörð. Aðalástæðan, sem hv. íhaldsmenn hafa fram að bera gegn frv. þessu, er sú, að bætt sje einu þingsæti við jafnaðarmenn. Jeg skal engu um það spá, hver þingflokkurinn verður giftudrjúgastur, þegar á hólminn kemur, en mjer þykir leiðinlegt, að svo stór flokkur, sem hv. íhaldsmenn eru, skuli nær eingöngu miða við flokkshagsmuni sína, þegar um jafnmikið sanngirnismál er að ræða og það, að Hafnarfjörður fái að velja sjer þingmann. Ef þetta er aðalvopn íhaldsmanna gegn skiftingu Gullbringu- og Kjósarsýslu í tvö kjördæmi, þá er það að minsta kosti mjög varhugavert af þeim að nota það. Eins og kunnugt er, þá eru úti um heim uppi tvær stefnur innan jafnaðarmannaflokksins. Önnur þessi stefna er kend við hægfara jafnaðarmenn, sem vilja vinna að málum sínum og hugsjónum á grundvelli þingræðisins. Hin stefnan er þessu gagnstæð. Þeir, sem henni fylgja, vilja brjóta niður þingræðið, láta hnefarjettinn ráða og ryðjast til valda með byltingu. Nú hefir mjer skilist, að íhaldsmenn - og enda fleiri - teldu bardagaaðferð hinna fyrnefndu á meiri rökum bygða og viðurkendu á ýmsan hátt baráttu þeirra, sem hægar fara. En ef íhaldsmenn beita valdi sínu til þess að hindra rjettmætar breytingar á kjördæmaskipuninni í þeim eina tilgangi að varna jafnaðarmönnum að ná þingsæti, þá eru þeir þar með að reka jafnaðarstefnuna út úr þingsalnum og hasla henni völl í „kommúnismanum“. Við þurfum ekki að halda, að svo sterk stefna verði kúguð eða drepin með skilningsleysi. Hún harðnar við mótstöðuna, færist í aukana, og þá getur orðið næsta skamt til öfga og örþrifaráða. Okkur framsóknarmönnum er núið því um nasir, að við sjeum í tjóðurbandi jafnaðarmanna hjer á Alþingi og þeir skipi okkur fyrir verkum. Jeg hjelt, að hv. þingmenn Íhaldsflokksins væru of skýrir menn til að halda því fram í alvöru, að slík fjarstæða mundi hræða okkur frá að fylgja sannfæringu okkar. Við framsóknarmenn munum telja skyldu okkar að fylgja hverju því máli, sem er á rökum bygt og er til hagsbóta landi og lýð, hvort sem það er borið fram af jafnaðarmönnum eða íhaldsmönnum. Og þær þúsundir manna, sem standa á bak við jafnaðarmenn, þó að það sje fátækari hluti þjóðarinnar, eiga engu síður heimtingu á að ná með kröfur sínar að eyra löggjafans, enda er það engu síður nauðsynlegt, ef menn vilja ekki. verða þess valdandi að skapa hjer stjettahatur og óslökkvandi byltingarloga. Þó að jeg sje á margan hátt andvígur ýmsum höfuðstefnum jafnaðarmanna, þá er mjer þó fullljóst, að starf þeirra er á margan hátt lofsvert og að þeir berjast fyrir ýmsu, sem á fult erindi til þjóðarinnar. Og þegar slík mál koma inn í þingsalinn, þá á að ræða þau rólega og af skynsamlegu viti. Ef ekki tekst að vinna að umbótum þjóðfjelagsins með samhug og lipurð, þá mun það því síður takast með ofbeldi og gerræði. Það hefir verið látið óspart klingja nú um hríð hjer í hv. deild, að með þessu frv. væri verið að ráðast á bændavaldið í landinu. Jeg held, að þeim hv.þm., sem vita, að hjer er um eitt höfuðvígi Íhaldsflokksins að ræða, detti fremur í hug vísupartur Þorsteins: „Þessu var aldrei um Álftanes spáð, að ættjörðin frelsaðist þar“ - heldur en að leggja mikið upp úr bændavaldi þessa kjördæmis. Því hvernig hefir það farið að því að velja sjer þingmenn?

Það kýs son stærsta bóndans í sýslunni

. Þetta kjördæmi velur sjer fyrir þingmenn einhvern stærsta útgerðarmanninn úr Reykjavík ásamt einum stærsta kaupmanninum á Íslandi. Jeg hugsa því, að enginn þurfi að gera sjer neinar sjerstaklega háar vonir um, að bændavald sýslunnar njóti sín betur við kosningar með því fyrirkomulagi, sem er, heldur en þó að Hafnarfjörður fái að velja annan þm. Í þessu sambandi vil jeg benda á, að þegar Ágúst Flygenring ljet af þingmensku 1925, þá benti hann á einn fyrverandi stærsta bónda sýslunnar sem eftirmann sinn; og þó að mjer hafi síðar lent saman við þennan mann, þá vil jeg þó láta hann njóta sannmælis og viðurkenni hann í fremstu bænda röð og að öllu leyti frambærilegan þingmann fyrir þá, er fylgdu honum að málum. En hvernig fór? Bændavaldið hafnaði þessum alkunna dugnaðarbónda, sem fráfarandi þm. benti á, og sá sjer meiri hag í að kjósa útgerðarmann úr Reykjavík. Björn í Grafarholti, gamall þm. og merkur bóndi, hefir hvað eftir annað boðið sig fram í þessu kjördæmi, en hann hefir aldrei verið svo hátt skrifaður hjá bændavaldi sýslunnar, að hann næði kosningu. Fyrir síðustu kosningar var mjer kunnugt um, að allmikill áhugi var um það að fá einn víðsýnasta, áhugamesta og ötulasta bónda kjördæmisins til að verða þar í kjöri. Við þessu gat þó bændavaldið ekki orðið, heldur þvingaði það hinn aldraða mann, núverandi 1. þm. kjördæmisins, til að bjóða sig fram á ný, þó að hann þá væri staðráðinn í að hætta og búinn að kveðja kjósendur sína - að því er búist var við - í síðasta sinn. Þó er þetta maður, er á síðari árum hefir höggvið harðast og óvægilegast í þá grein, sem þroskamest og vænlegust hefir vaxið upp úr íslensku bændavaldi - samvinnufjelagsskapinn íslenska. - En bændavaldið í kjördæminu mátti ekki án hans vera. Jeg skal engu um það spá, hvernig fara muni, ef skiftingin kemst á, hvort það verður jafnaðarmaður eða íhaldsmaður, sem kosningu nær í þessu nýja kjördæmi, og hvor þeirra muni reynast íslensku bændavaldi þarfari. En hitt er vitanlegt um Gullbringu- og Kjósarsýslu, að miklar líkur eru til, að bændur geti ráðið meiru um kjörið en verið hefir, því að hingað til er það kaupstaðavaldið, sem öllu hefir ráðið. Annars vil jeg benda þeim hv.þdm., sem álasa okkur framsóknarmönnum fyrir fylgi við jafnaðarmenn, á það, að þegar þeir geta sannað með óhrekjandi rökum, að við brjótum okkar stefnu og göngum á móti okkar málum fyrir fylgi við jafnaðarmenn, þá skal jeg taka við ákúrum frá þeim, en fyr ekki. Jeg held, að það hafi verið sá mæti maður háttv.þm. Barð., sem kvað svo að orði, að við framsóknarmenn værum í því tjóðurbandi, að jafnaðarmenn gætu leitt okkur út í allan voða.

Það er ekki langt síðan það sýndi sig!

. Það er nú kannske ekki svo undarlegt, þó að þessari andlegu sjálfstæðishetju renni til rifja vesaldómur okkar stjettarbræðra sinna í Framsóknarflokknum. En jeg vildi þó mega óska honum þess, að hann lendi aldrei sjálfur í því tjóðurbandi, er dragi hann lengra frá sönnum hagsmunum bændanna og bændavaldsins í landinu en við framsóknarmenn förum í því tjóðurbandi, sem hann álítur okkur vera í.

Sigurður Eggerz Jeg þykist ekki geta hjá því komist að gera grein fyrir mínu atkvæði. Jeg skal taka það fram, að jeg hefi tvisvar sinnum áður greitt atkvæði með samskonar frv. og þessu. Það hefir þá vakað fyrir mjer, að Hafnarfjörður er næststærsti kaupstaður landsins og að það væri órjettlátt, að hann hefði ekki fulltrúa eins og Akureyri, Ísafjörður, Vestmannaeyjar og Seyðisfjörður. Þetta hefir ráðið atkvæði mínu á hinum fyrri þingum, sem málið hafa haft til meðferðar. En jeg verð að segja það, að þetta er víst í fyrsta sinn síðan jeg kom á þing, að jeg hefi skift um skoðun í máli. Orsökin er ekki sú, að jeg hafi breytst sjálfur. En þeir atburðir hafa orðið í stjórnmálalífinu í þessu landi, sem valda því, að jeg get ekki greitt atkv. á sama hátt og áður. Ein af fyrstu skyldum okkar, sem erum fulltrúar þjóðarinnar hjer á Alþingi Íslendinga, er sú, að varðveita fullkomlega hreinan skjöld í hverju máli. Við, sem eigum sæti hjer í þessum sal, megum ekki hafast neitt það að hjer, sem við ekki getum varið fyrir samvisku okkar. En mjer er það ljóst, að jeg get ómögulega varið það fyrir minni samvisku að greiða nú atkv. með þessu frv. Það er öllum augljóst, að með því að samþykkja það er verið að bæta einum fulltrúa við Jafnaðarmannaflokkinn á Alþingi. En vegna fjárstyrks þess, sem íslenskir jafnaðarmenn hafa fengið frá dönskum stjórnmálaflokki, sje jeg mjer ekki fært að stuðla að því, að vald þeirra aukist. Það er nú viðurkent, að danskir stjórnmálamenn hafa veitt jafnaðarmönnum hjer fje við kosningar. Af þjóðernisástæðum vil jeg því ekki greiða atkv. með þeim stjórnmálaflokki, sem þiggur danskt fje.

Ólafur Thors Ef jeg ætti að hrekja allar mestu bábiljurnar, er fram hafa komið hjá hv. andstæðingum mínum í þessum umræðum, mundi mjer varla endast sá klukkutími, sem eftir er af fundartímanum. Jeg tek því þann kostinn að fara fljótt yfir sögu. Jeg ætla að byrja á því að svara hv.þm. Mýr. En jeg mun leiða hjá mjer að gera hinar heimspekilegu hugleiðingar hans að umtalsefni, en láta mjer nægja að tala um það, sem átti að vera rök í ræðu hans. Hv. þm. sagði, að kröfurnar um skiftingu Gullbringu- og Kjósarsýslu í tvö kjördæmi væru sanngjarnar, af því að þær væru gamlar og af því að þær væru fram bornar samkv. ósk meiri hl. Hafnfirðinga. Sannleikurinn er þó sá, að frá meiri hl. Hafnfirðinga hafa engar óskir borist um þetta. En það er segin saga, að þegar við íhaldsmenn berum fram rök, en fylgismenn hv.þm. Mýr., jafnaðarmennirnir, önnur, þá trúir hann þeim, en ekki okkur. Það mun að vísu vera rjett, að jafnaðarmenn eigi meiri hluta í Hafnarfirði, en hversu mikill hann er, veit jeg ekki. Hv. þm. vill vera ákaflega rjettlátur og sanngjarn. Hann sagði, að sjer þætti það smánarlegt, að heill stjórnmálaflokkur skyldi ræða málið á þeim grundvelli, að annar flokkur mundi vinna þingsæti, ef það næði fram að ganga. Með þetta getur hann snúið sjer til hæstv.forsrh., því að hann hefir ótæpt gefið í skyn, að hann mundi þjóna hagsmunum síns flokks í þessu máli. Mín tillaga er því, að háttv.þm. haldi næstu siðferðisprjedikun sína yfir hæstv.forsrh. einum saman. Jeg get sagt það fyrir mitt leyti, að jeg roðna alls ekki, þó að jeg tali um flokkshagsmuni í þessu sambandi. Á því er engin launung, og hefir ekki verið, að þetta er hagsmunamál jafnaðarmanna. Þeir leyna því ekki sjálfir. Þess vegna er fyllilega rjettmætt að ræða um, hvort það sje sanngjarnt, að þeir fái þingsæti í Hafnarfirði. Við síðustu kosningar í Gullbringu- og Kjósarsýslu fengu jafnaðarmenn tæplega þriðjung atkvæða, ef tekið er meðaltal af atkvæðatölu jafnaðarmannanna beggja, sem í kjöri voru, - eða 680 atkv. Ef svo hefði verið sem hv.þm. vill og hlutfallskosning hefði farið fram, hefði þurft 726 atkv. til þess að koma að manni. Nú vill hann láta jafnaðarmenn fá einn þm. Þá ættu 726 kjósendur að fá annan þm. Alls voru yfir 2200 gild atkv. greidd. 800 íhaldskjósendur fengju þá engan þm. Svona ætlast hann til, að rjettlætinu sje fullnægt. Því síður er ástæða til að gefa jafnaðarmönnum annað þingsætið í Gullbringu- og Kjósarsýslu, sem telja má einsætt, að fylgi þeirra í kjördæminu fari þverrandi. Það sjest best við samanburð kosninganna 1926 og '27. Á því eina ári, sem leið milli þessara kosninga, hefir atkv. jafnaðarmanna fækkað um 280. Á sama tíma hefir fylgi Íhaldsflokksins vaxið um 150 atkv. Það getur því varla verið um rjettlæti og sanngirni að ræða hjá hv.þm., heldur samúð með jafnaðarmönnum og andúð á Íhaldsflokknum. Jeg virði orð hv.þm., þegar hann segist vilja sýna sanngirni, og jeg efast ekki um, að hann langi til að gera það. En í þessu máli er hann ekki sanngjarn. Nú verður hann að taka afleiðingum orða sinna, og því vil jeg beina því til hans, að það er frá framsóknarmönnum, sem jafnaðarmenn eiga að fá þingsæti, en ekki frá íhaldsmönnum. Það er rjett, að jafnaðarmenn telja til skuldar - en ekki hjá íhaldsmönnum. Ef hv.þm. vill forða jafnaðarmönnum frá því að hverfa í faðm æsinga- og byltingamanna, þá hefir hann ráð þeirra í hendi sjer. En hann þarf ekki að láta sjer detta í hug, að Íhaldsflokkurinn muni greiða skuld Framsóknarflokksins. Framsóknarmenn verða að taka afleiðingunum af breyttri kjördæmaskipun. Við síðustu kjördæmakosningar fjekk Framsóknarflokkurinn 10 þús. atkv. og 17 þm. Íhaldsflokkurinn fjekk 14 þús. atkv., en ekki nema 13 þingsæti. En því ber ekki að neita, að verst urðu jafnaðarmenn úti. Á bak við hvern jafnaðarmann í þinginu eru til jafnaðar 1500 atkv., hvern íhaldsmann 1100 atkv., en hvern framsóknarmann aðeins 600 atkv. Það er drengilegt að greiða jafnaðarmönnum skuldina, en það er ofbeldi, að ætla að láta þá greiða hana, sem ekki eru skuldugir. Jeg ætla ekki að fjölyrða um það, sem háttv.þm. Mýr. segir um hug bænda í Gullbringu- og Kjósarsýslu til mín. Þó held jeg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að jeg hafi átt nærri óskift fylgi í þeim sveitum, þar sem bændavaldið er mest, og það jafnvel þó að tveir mætir bændur væru í boði á móti mjer. Það er vanhugsað hjá honum, ef hann heldur, að málum bænda geti ekki verið vel borgið, nema þeir kjósi bændur á þing. Jeg man eftir því, að hv.þm. sagði við mig fyrir nokkrum dögum, að sig langaði til að komast í sjútvn. Það er ekki af því, að hann sje sjerstaklega kunnugur sjávarútvegi. En hann ber hag hans fyrir brjósti og vill kynnast honum. Jeg hefi svipaða sögu að segja um sjálfan mig. Jeg bauð mig fram með fremur litla þekkingu á landbúnaði. Nú hefi jeg setið tvö ár á þingi og aflað mjer talsverðrar reynslu. Jeg vil að endingu segja hv.þm. það, að mjer sýnist ástæða til að óttast, að jafnaðarmenn sjeu að bregða þeirri snöru um háls framsóknarmanna, sem þeim muni veitast erfitt að losa sig úr. Þarf jeg ekki annað en að nefna gerðir stjórnarinnar í varðskipamálinu - og svo þetta mál, sem nú er til umræðu í þessari. hv. deild. En jeg vil reyna að byrgja brunninn í tíma og aðvara þennan hv.þm. Af því að mjer er persónulega hlýtt til hans, vildi jeg gjarnan bregða hníf á snöruna á hans hálsi og bjarga honum frá hengingu. Nú skal jeg stuttlega víkja að öðrum hv.þm. Um hv. 2. þm. Eyf. get jeg verið fáorður. Hann var að reyna að losa sig við snöru, sem jeg hefi smeygt á hann. En nú ætla jeg að gera honum þann ógreiða að herða á henni. Jeg get sannað það um þennan hv.þm., að framkoma hans bendir á óhreinskilni. Hann vill nú láta líta svo út, að hann vilji að vísu ógjarnan svifta Gullbringu- og Kjósarsýslu þm., en þó þyki sjer enn meira ranglæti að neita Hafnarfirði um þm. En þetta er í ósamræmi við það, sem þessi hv.þm. hefir áður sagt. Á þinginu 1926 fórust honum svo orð (með leyfi hæstv. forseta): „Ef hv.flm. (JBald) hefði flutt málið á þeim grundvelli að gera Hafnarfjörð að sjerstöku kjördæmi, án þess að taka með því annan þingmanninn af Gullbringu- og Kjósarsýslu, þá hefði jeg hiklaust rjett honum hönd“. Um það er naumast hægt að deila, hvað felst í þessum orðum. Hv. þm. vill unna Hafnfirðingum þingsætis, ef það verður ekki á kostnað sýslunnar. En af því að taka á annað þingsætið af Gullbringu- og Kjósarsýslu, rjettir hv. 2. þm. Eyf. ekki hönd. Er þetta ekki rökrjett ályktun af orðum hans? Hv. þm. er kominn í andstöðu við sjálfan sig, þegar hann nú rjettir fram höndina til þess að taka annan þm. af Gullbringu- og Kjósarsýslu og gefa hann Hafnarfirði. Þá vil jeg snúa máli mínu að hv. jafnaðarmönnum. Jeg er raunar ekki svo vel að mjer í þingsköpunum, að jeg viti, hvort á að segja hv. jafnaðarmenn. En einn hv.þm. nefndi áðan hv. Hvalfjarðarbát, og var þó naumast meiri ástæða til þess að nota „háttvirtur“ í því sambandi. Háttv. 2. þm. Reykv. talaði um frv. sitt um breytta kjördæmaskipun, sem hann bar fram á síðasta þingi, og að Íhaldsflokkurinn hefði verið á móti því. En um þetta frv. hans er það að segja, að það var svo gallað, að ómögulegt var að fylgja því. Annars hefir miðstjórn Íhaldsflokksins enn enga afstöðu tekið til breytinga á kjördæmaskipuninni. Það er rjett, sem hv.þm. Mýr, sagði, að Íhaldsflokkurinn er skiftur í því máli. Hv. 2. þm. Reykv. vildi leiða rök að því, að jeg væri ekki bændavinur, og nefndi það til, að jeg hefði ekki beitt mjer fyrir hagsmunamálum bænda á þingi. En þar er því að svara, að í mínum flokki eru ýmsir menn, sem miklu færari eru til þess en jeg. Hefi jeg hlítt þeirra forsjá. Íhaldsflokkurinn hefir jafnan stutt framgang góðra og gagnlegra bændamála. Má þar nefna ræktunarsjóðinn og kæliskipið. Jeg hefi ekki talið mig færan til að bera fram nýmæli um landbúnað, en jafnan fylgt þar að málum þeim flokksmönnum mínum, er best vissu. Og jeg vil benda á það, að dómur bænda í kjördæmi mínu um framkomu mína á þingi hefir verið mjer hagstæður. Nú vil jeg víkja nokkrum orðum sameiginlega að þeim háttv. 2. þm. Reykv. og hv.þm. Ísaf. Jeg hefi áður minst á það, að kjósendur í Hafnarfirði mundu ekki kæra sig um skiftingu. Nú hafa þinginu borist áskoranir frá mörgum hundruðum hafnfirskra kjósenda um að samþykkja ekki frv. Þessir hv.þm. hafa haldið því fram, að jeg muni eiga hlut að máli um söfnun undirskriftanna. Jeg hefi sagt þeim, að þetta sje ósatt. Nú skal jeg skýra frá öllum þeim afskiftum, sem jeg hefi haft af þessum undirskriftum: Þrír menn úr Hafnarfirði komu til mín fyrir nokkrum dögum og spurðu mig, hvort það væri satt, að það hefði verið sagt á Alþ., að allir kjósendur í Hafnarfirði væru með skiftingunni. Jeg játti því. Kváðust þeir þá ætla að leita upplýsinga hjá kjósendum um það, hvort þetta væri satt. Hefði jeg ætlað að skifta mjer af þessu, mundi jeg hafa kallað saman kjósendafund í Hafnarfirði. Hv. þm. þykir hafa orðið lítil uppskeran eftir undirskriftasöfnunina. Áskorunin er þó undirrituð af á fjórða hundrað mönnum. Annars skiftir fjöldinn ekki öllu máli í þessu sambandi, því að hjer hefir því verið haldið fram, að allir kjósendur í Hafnarfirði væru með skiftingunni. Þeir segja, þessir hv.þm., að Hafnfirðingar eigi í rauninni engan fulltrúa á þingi. Ja, jeg verð að segja það, að jeg skil þetta varla. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar skipa nú 6 jafnaðarmenn og 3 íhaldsmenn. Við núv. þm. kjördæmisins höfum því ekki pólitískar ástæður til þess að hafa samúð með henni. Þó verð jeg að segja það, að við höfum aldrei, hvorki hv. samþm. minn nje jeg, synjað málaleitunum hennar. Nýlega höfum við átt hlut að mjög mikilsverðu máli í Hafnarfirði, og væri kaupstaðurinn áreiðanlega illa staddur, ef okkar hefði ekki notið þar við. Þá kem jeg að ræðu háttv. 4. þm. Reykv. Hún var löng, en þarf fárra andmæla. Hv. þm. ætlaði að hlaupa undir bagga með sínum flokksmönnum og sanna, hvað íhaldsmenn hefðu miklu minna fylgi í kjördæminu en jeg vildi vera láta. En öll rök hv.þm. hnigu að því einu - og jeg vil hjer sjerstaklega vekja athygli hv.þm. Mýr. - að sanna, að skifting kjördæmisins væri sanngjörn, af því að jafnaðarmenn mundu ná þingsæti, ef hún færi fram. Rök. hv.þm. voru þau, að í Hafnarfirði væru 2/3 hlutar kjósenda jafnaðarmenn. Auk þess nefndi hv.þm., að jafnaðarmenn ættu mikið fylgi í Höfnum, Garðinum, Grindavík og „einkum í Mosfellssveit“. Við síðustu kosningar, 9. júlí 1927, voru greidd í Hafnarfirði 1050 atkv. 2/3 hlutar af 1050 eru 700. Nú skulum við fara út úr Hafnarfirði og sækja viðbótaratkvæði. Við skulum fara suður í Hafnir, Garð, Grindavík og upp í Mosfellssveit. Við sækjum þangað ekki færri en = 20 atkv. 680 atkv. fengu jafnaðarmenn, svo stuðningsmennirnir utan Hafnarfjarðar eru þá 20 færri en enginn. Svo kem jeg að undirskriftunum í Hafnarfirði. Hv. þm. sagði, að launaðir smalar hefðu safnað þeim. Þessi háttv.þm. veit alls engar sönnur á því, sem gerist í herbúðum andstæðinganna. En af orðum hans má álykta um það, sem gerist í hans eigin herbúðum. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að von væri á 620 undirskriftum í þessu máli. Jeg hugsa þá, að þær hafi kostað eitthvað. En hitt tel jeg meiru skifta, að með þessu hefir hann gefið upplýsingar um það, af hverju áskoranir hafa borist í öðrum áhugamálum hv.þm., sbr. vökulögin. Mig skal ekki undra, þó að margar fáist undirskriftirnar, ef ríkulega er launað, og því betur, sem undirskriftirnar eru fleiri. En þetta má hv.þm. vera best kunnugt um sjálfum, þar sem það var hann, sem safnaði þeim. Jeg skal játa, að orð mín í garð hv.þm. hafa verið hörð, en jeg gat ekki komist hjá að draga ályktanir af fullyrðingum hans sjálfs.

Haraldur Guðmundsson Jeg býst við, að jeg verði fyrst að víkja að hinum háttprúða, en óneitanlega nokkuð tannhvassa hv.þm. Barð. Hann virtist hafa tekið sjer nærri blíðmæli, er jeg hafði við hann í ræðu minni. Jeg veit ekki, hvort jeg á að angra hv.þm. með því að minna hann á gamla orðtækið, að sannleikanum verði hver sárreiðastur. En jafnframt skal jeg gleðja þennan háttv. þingmann með því að segja honum, að ræða hans hin síðasta var svo skýr og skilmerkileg, að óþarft er að lappa þar nokkuð upp á. Skal jeg þar fyrst nefna ummæli hans um strákskap minn og uppskafningshátt. En jeg vil benda þessum hv.þm. á það, og vona hann hafi það í huga næst, þegar hann þykist hafa ástæðu til að vanda um framferði mitt, að taka þá með leti mína og fótaferð. Jeg kann hálfilla við, að þessa sje ekki getið líka. Jeg er því óvanur af samherjum hv.þm. Hv. þm. sagði, að hann teldi ekki rjett að miða þingmannatölu eingöngu við íbúatölu. Jeg kem að þessu atriði síðar. Jeg ætla að geyma mjer það, þangað til jeg svara háttv. 1. þm. Skagf. Hv. 1. þm. Skagf. hjelt því fram, að jeg hefði rangfært ummæli hans. Það er ekki rjett. Jeg sagði, að ekki yrði sjeð á útreikningum hans á atkvæðatölum flokkanna, að hann tæki þar með aðra kjósendur en þá, sem búsettir eru í kaupstöðunum fimm, og að honum hefði því eigi tekist að sanna það, sem hann ætlaði sjer að sanna. En af því þessi hv.þm. ennþá virðist þeirrar skoðunar, að fulltrúatölu Alþýðuflokksins beri að miða við atkv.tölu hans í kaupstöðunum eingöngu, þykir mjer rjett að benda honum á úrslit kosninganna 1923 og atkvæðatölu Alþýðuflokksins þá í þessum kaupstöðum. Atkv.tölurnar voru þessar: Í Reykjavík 7477, á Ísafirði 903, á Seyðisfirði 383, og í Vestmannaeyjum 1016. Alls voru þá í þessum 4 kaupstöðum greidd 9779 atkv. Þar af fjekk Alþýðuflokkurinn 3461. Þm. voru 7. Eftir þessu hefði Alþýðuflokkurinn átt að fá 3, en fjekk aðeins einn. Jeg hefi rannsakað þetta nokkuð, en hvergi fundið neitt, hvorki í þingtíðindum nje blöðum, sem sýni, að háttv. 1. þm. Skagf. hafi komið auga á nokkurt misrjetti þá, þótt Alþýðuflokkurinn fengi aðeins þriðjung fulltrúa við það sem honum bar, í þeim sömu kaupstöðum, sem hann nú telur, að rjett sje að miða við eingöngu. Nú ber hann sjer á brjóst og telur Íhaldsflokkinn órjetti beittan, enda þótt hlutur hans sje margfalt betri en Alþýðuflokksins var 1923. Hv. þm. vildi halda því fram, að ekki væri rjett að miða þingsæti við íbúatölu eða kjósenda. Þetta er verulegt atriði. Jeg skal viðurkenna, að dálítið má um það deila. Hv. þm. færði fram þá ástæðu fyrir máli sínu, að sumir landshlutar væru svo einangraðir, að þeir þyrftu að eiga sjerstakan fulltrúa á Alþingi, sem væri sjerstaklega kunnugt um atvinnu og staðháttu. Jeg skal ekki neita, að dálítið er til í þessu, en ekki er það mikið. Það mundi áreiðanlega koma í ljós, að ef menn fylgdu þessari reglu út í æsar, mundi leiða af því hin argasta villa. Smáhjeruð og sveitir, sem afskekt eru og óvenjulegar aðstæður eiga við að búa, myndu og gætu samkv. þessari reglu, ef upp yrði tekin, krafist sjerstaks fulltrúa á þingi, þótt þar byggju aðeins örfáir menn; má benda á Öræfin, Hornstrandir o. fl. slík hjeruð. Nei, - ef við ætlum að viðurkenna þingræði, þá verðum við að búa svo um, að það byggist á fullkomnu lýðræði. En um lýðræði getur ekki verið að ræða nema allir kjósendur, hvar sem þeir eru búsettir, eigi jafnan rjett til íhlutunar um það, hvernig löggjafarþing þjóðarinnar er skipað. Að ætla sjer að velja einhverja aðra leið, er í fullkominni mótsögn við anda þingræðisins. Það hefir verið talað um það af hv. 2. þm. G.-K. með alveg einstökum fjálgleik, að alt þetta mál væri eiginhagsmunapólitík og skrípaleikur, sem við jafnaðarmenn værum að leika, til þess að krækja enn í eitt þingsæti fyrir okkar flokksmenn. Það er að vísu rjett, að ætla má, að ekki verði bætt úr því mikla misrjetti, sem hafnfirskir kjósendur nú eru beittir, annan veg en þann, að það verði um leið til að fjölga þm. Alþýðuflokksins, en á því á líka flokkurinn fulla sanngirniskröfu. En einmitt það er ástæðan til þess, að íhaldsmenn berjast með hnúum og hnefum gegn þessu máli, þó að þeir verði að viðurkenna, að það sje rjettmætt. Andstaða þeirra byggist því á flokkshagsmunum eingöngu. Ef við lítum á kosningarnar 1927, kemur það í ljós, að á bak við hvern þjóðkjörinn þm. úr Íhaldsflokknum eru 1100 atkv., en bak við hvern Alþýðuflokksþm. 1320 atkv. 370 kjósendur á Seyðisfirði kjósa sjerstakan þingmann, og af þeim ræður röskur helmingur, ca. 190, þingmanninum. 190 kjósendur á Seyðisfirði ráða þannig einu þingsæti, en 900 kjósendur í Hafnarfirði verða að þola það að hafa þm., sem situr á Alþingi í fullkominni óþökk þeirra. Jeg ætla, að það væri hv. 2. þm. G.-K., sem þótti jeg lítil rök hafa fært fyrir því, að framkoma þm. Hafnarfjarðar væri í beinni andstöðu við vilja kjósenda. Jeg skal strax benda hv.þm. á mál, sem nýlega var hjer til umr., um hvíldartíma háseta á togurum. Það er öllum kunnugt, að meginþorri kjósenda í Hafnarfirði er þeirrar skoðunar, að þar sje um mikið nauðsynjamál að ræða, og sjerstakt áhugamál þeirra. Samt berst hv.þm. með hnúum og hnefum gegn því. Jeg verð að segja, að það er hart að þola slíkt af sínum eigin þm. Það var ekki meira en ¼ hluti kjósenda í Hafnarfirði, sem fjekst til þess að gefa í skyn, að þeir kysu eins vel, að kjördæminu væri ekki skift. Og þó rembist háttv.þm. eins og rjúpa við staur á móti þessu máli, sem telja má víst, að ¾ kjósenda í Firðinum óska, að nái fram að ganga. Einnig liggur fyrir þinginu frv. um slysatryggingar. Hv. 2. þm. G.-K. hefir enn ekki tekið afstöðu til þess, en jeg vænti, að hann verði þar minnugri vilja kjósenda sinna en hann hefir verið til þessa. Það er óþolandi rangsleitni, sem hafnfirskir kjósendur eru beittir. Háttv. þm. G.-K. eru eflaust sæmilegir fulltrúar fyrir sinn flokk, en þeir eru óhafandi fyrir verkamenn og sjómenn, þ. e. ¾, kjósenda, í Hafnarfirði. Jeg veit ekki, hvort jeg á að tala meira við hv.þm. Jeg verð þó að segja, að jeg gat ekki varist brosi, þegar hann talaði um launaða smala. Jeg vil ráðleggja hv.þm. að tala sem minst um það. Ef um kaupamensku er að ræða, hugsa jeg, að kaupamennirnir sjeu flestir í hans herbúðum og kauphæstir. En það er ekki aðalatriðið, heldur hitt, að þeir menn, sem ráða afkomu fólksins, geta fengið það til að skrifa undir skjöl í sína þágu. Jeg vil endurtaka það, að slíkar undirskriftasmalanir ættu ekki að leyfast. Enda er jeg viss um það, að ef síðar færi fram leynileg atkvgr., mundi annað verða uppi á teningnum. Það er nú einu sinni svo, að verkamenn, margir hverjir, hafa ótta af atvinnuveitendum sínum, - því miður. Þá kem jeg að hinum tilfinningaríka og háfleyga þm. Dal. Hann flutti hjer hjartnæma tölu og byrjaði á því að upplýsa hv. deild um, að þetta væri í fyrsta sinn í sinni löngu og merku þingsögu, sem hann þyrfti að tjá hv. deild þau tíðindi, að hann hefði - skift um skoðun. Jeg get ekkert fullyrt um þetta, en jeg tek hv.þm. trúanlegan. Það virtist mikils við þurfa til þess að leiða rök að því, að slík undur gætu gerst. En ástæðurnar komu og þær voru: Að þær upplýsingar hefðu fengist, síðan hv.þm. tók síðast afstöðu til þessa máls, að nú gæti hann ekki fylgt því lengur. Hv. þm. átti við sambandið milli Alþýðuflokksins og danska jafnaðarmannaflokksins. Nú vil jeg spyrja þennan hv.þm., hvort honum var ekki kunnugt um þetta samband í sumar, þegar hann var á biðilsbuxunum í Gullbringu- og Kjósarsýslu síðast og einkum leitaði til Alþýðuflokksins í Hafnarfirði. Veit háttv.þm. yfirleitt nokkuð meira um þetta nú en hann vissi þá?  Jeg hygg ekki, að það sje fleira, sem jeg þarf að taka fram. Jeg lít svo á, að með frv. þessu sje nokkur bót ráðin á hróplegu misrjetti hafnfirskra kjósenda. Tilboðum íhaldsmanna til okkar jafnaðarmanna um að styðja okkur í því að lagfæra kjördæmaskipunina í landinu skal jeg svara hispurslaust. Það er ekkert leyndarmál, að okkur finst núverandi kjördæmaskipun gersamlega óviðunandi. Við viljum því mjög gjarnan þiggja styrk góðra manna til að koma henni í betra horf. En hv. íhaldsmenn eiga þá sögu að baki sjer, að við getum ekki þegar í stað, að óreyndu máli, stokkið upp og boðið þá velkomna í bandalag við okkur. Við verðum að setja þá á reynslutíma fyrst, sjá hverju fram vindur, sjá, hvort blíðmæli þeirra eru annað en falsið eintómt.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Af sjerstökum ástæðum vil jeg mælast til þess, að forseti taki málið út af dagskrá. Hinsvegar geri jeg ráð fyrir því, að málið geti komið á dagskrá á morgun.

Flm. (Ingvar Pálmason) Jeg hygg, að tæplega sjeu deildar meiningar manna um, að fyrirkomulag það, sem er á sölu síldar hjer á landi, sje algerlega óviðunandi. Sjerstaklega munu þeir, sem við veiðarnar fást, finna til þess, og eins verkafólk þeirra. - 1926 voru samin heimildarlög, þar sem útgerðarmönnum var gefinn kostur á að mynda fjelag um söluna. En þessi heimildarlög hafa ekki komið til framkvæmda ennþá, eftir næstum 2 ár, og því ekki orðið að því gagni, sem ætlast var til, vegna þess að samtök hefir vantað. Við umr. 1926 gat jeg þess hjer, að jeg hefði ekki mikla trú á, að sú aðferð hepnaðist, en taldi þó rjett að reyna hana. Reynslan hefir nú sannað þetta álit mitt, og taldi jeg því rjett að koma fram með þetta frv., ásamt hv.þm. Ak. Jeg tel nú ekki þörf á að ræða einstök atriði frv. við 1. umr., heldur aðeins minnast á grundvallaratriðin. Jeg tel tæplega forsvaranlegt af löggjöfinni að gera ekkert í þessu máli. Og þar sem ein leið hefir verið reynd án þess að koma að notum, þá vildum við flm. reyna, hvort þessi leið, sem hjer er gert ráð fyrir, reynist ekki heillavænlegri til framkvæmda heldur en sú, er farin var 1926. Jeg hygg, að mönnum sje svo ljós nauðsyn þessa máls, að ekki sje þörf á að lengja umr. að sinni. Jeg mun, ef mótmæli koma fram, áskilja mjer rjett til andsvara. Það er ósk mín, að frv. þetta verði að lokinni umr. látið ganga til sjútvn.

Jón Baldvinsson Af því að jeg hefi nýlega flutt frv. um einkasölu á útfluttri síld, þá vildi jeg segja nokkur orð um þetta mál. Í athugasemdum við frv. er sagt, að vonlaust sje um afgreiðslu þessa máls á þeim grundvelli, að ríkið taki að sjer einkasölu á síldinni. Mjer þykir leitt, að sú úrlausn þessa máls er ekki talin hafa fylgi, því mjer blandast ekki hugur um, að þar er um heppilegustu úrlausnina að ræða. Þetta frv. er heldur ekki eins víðtækt og mitt frv., þar sem hjer er aðeins um ráðstafanir að ræða á þeim hluta síldarinnar, sem fluttur er úr landi. En til mála gæti komið að auka þetta frv. síðar, einkum þegar álit þess manns kemur, sem sendur var til Siglufjarðar til að rannsaka þar möguleikana fyrir því, að landið setti þar á fót síldarverksmiðju. En þrátt fyrir það, þó jeg telji frv. þetta ekki eins heppilegt og mitt, þykir mjer þó ekki rjett að leggja stein í götu þess, þó jeg játi þann ágalla þess. Og erfiðleika hlýtur það að hafa í för með sjer að geta ekki samstundis komið upp síldarverksmiðju, er tekið gæti við síldinni í bræðslu fyrir rjettlátt og sanngjarnt verð. Jeg hygg líka að það muni sýna sig, að það verður altaf erfiðleikum bundið að framkvæma slík lög svo vel fari nema ríkið reki fyrirtækið eða verslunina sjálft, því það mundi vera minni mótspyrna erlendis á móti málinu í því formi, að ríkið sjálft færi með verslunina, heldur en ef fjelagsskapur einstakra manna á að sjá um söluna. En þar sem þetta frv. er þó betra en lögin frá 1926, mun jeg ekki ráðast á móti því, þó jeg sje ekki ánægður með það. En máske er þetta milliliður eða hliðarspor, sem þessu máli er nauðsynlegt að stíga, áður en það kemst í hina einu rjettu höfn. - Það kann að vera, að það sje að einhverju leyti líkt og með járnbrautina og Titanfjelagið. Þetta Titansjerleyfi var talið ef sumum nauðsynlegt sem millispor, áður en ríkið sjálft tæki málið í sínar hendur.

Flm. (Ingvar Pálmason) Frumvarp þetta er flutt að tilhlutun hæstv.dómsmrh. og er samið af lögfræðingi að tilhlutun stjórnarinnar. Það mun vera svo, að í þjóðlífi okkar Íslendinga kemur víða fram talsverður misvöxtur á ýmsum sviðum. Um þennan misvöxt eru skiftar skoðanir manna, og telja sumir hann miður hollan, en þó verður að álíta, að tæplega verði við honum gert. Þannig er t. d. um Reykjavík. Hún hefir vaxið örar en þjóðin hefir getað áttað sig á, og eins og jeg gat um áðan, hefir sá vöxtur verið litinn misjöfnum augum af þjóðinni. Af þessum misvexti, bæði hjer í Reykjavík og öðrum hjeruðum, sem þannig er ástatt um, er það mjög erfitt að sníða löggjöfina þannig, að hún hæfi altaf þörfum viðkomandi hjeraðs. Það er ekki langt síðan sú reynsla var fengin, er sýndi, að brýn þörf var á því að skifta bæjarfógetaembættinu í Reykjavík í tvö embætti, og gerðu menn sjer þá hinar bestu vonir um, að það fyrirkomulag mundi fullnægja um alllangt skeið. Nú er samt svo komið, að það skipulag er líka orðið of þröngt, og úr göllum þeim, sem eru á núverandi fyrirkomulagi, er frv. þessu ætlað að bæta. Jeg sje ekki ástæðu til þess að svo komnu að fara út í einstök atriði þessa frv.; um aðalatriðið getur varla orðið mikill ágreiningur. Jeg geri ráð fyrir því, að hæstv.dómsmrh. geri frekari grein fyrir því, hvers vegna frv. þetta er til orðið, en áður en jeg sest niður, vil jeg leyfa mjer að óska þess, að frv. fái að ganga til 2. umr. og allshn. Að vísu gæti frv. þetta átt heima í fjhn., en eftir eðli sínu virðist mjer þó, að það eigi fremur að fara til allshn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg þarf ekki miklu að bæta við orð hv.flm. og aths. þær, er frv. fylgja. - Það hefir lengi verið um það talað, að ekki væri vanþörf á því, í fyrsta lagi að skifta lögreglustjóraembættinu og í öðru lagi að breyta launakjörum bæjarfógeta og lögreglustjóra þannig, að þau verði í meira samræmi við kjör annara starfsmanna landsins. Þegar sú breyting var gerð, að skifta bæjarfógetaembættinu, var um leið tekinn upp sá siður að reka skrifstofuhald þessara tveggja embætta á landsins kostnað. Áður - eða þegar Jón heitinn Magnússon sat í þessu embætti - var aukatekjum embættisins varið til þess að greiða kostnað skrifstofuhaldsins. Jeg geri ráð fyrir, að skrifstofuhaldið hafi þá ekki orðið landssjóði dýrt. Embætti þetta hefir ætíð verið talið allgott, og væri því ekki nema sanngjarnt, að aukatekjurnar gengju upp í nauðsynlegan kostnað við embættið. Mjer finst því ástæða til að halda, að það hafi verið fyrir mistök ein, er skiftingin varð 1917, að kostnaður við skrifstofuhaldið var lagður á landssjóð. Það hefir síðan verið á almanna vitorði, að þessi 2 embætti eru miklu launahærri en önnur embætti landsins. Þetta er ekki sagt til þess að áfella þá, sem orðið hafa fyrir því happi að sitja í þessum embættum, þótt þeir hafi ekki beiðst undan því að þiggja þær tekjur, sem löggjöfin hefir veitt þeim. En það verður að ætlast til þess af þinginu, þegar það synjar mörgum embættismönnum sínum um rjettmætar launabætur, að það gæti þess að láta ekki missmíðar á löggjöfinni verða til þess að skapa óþarflega feit embætti. Það er ekki nema eðlilegt, að þeir embættismenn, er sitja í hinum rýrari embættum, kunni miður sínum fátæklegu kjörum, er þeir sjá, að landið eyðir meira en með þarf undir öðrum kringumstæðum. Þetta frv. er því fyrst og fremst sparnaðarfrv. Þó að hitt atriðið, um verkaskiftingu þessara embætta, sje þörf ráðstöfun, er það ekki svo nauðsynlegt, að það eitt hefði knúð stj. til þess að koma fram með þetta frv. Þótt lögreglustjórn og tollstjórn sjeu ólík störf og bæði umfangsmikil, þá er ekki brýn ástæða til að aðgreina, ef ekki væri hjer um aðra ástæðu að ræða, þ. e. nauðsynina á að stilla laununum í hóf. Það væri því hugsanlegt að kljúfa ekki tollstjóraembættið frá að svo stöddu, en breyta aðeins launakjörunum. Hinsvegar er lögreglustjóraembættið svo umfangsmikið og þarf svo stóran hóp af starfsmönnum, að það getur verið umtalsmál, hvort nokkur sparnaður yrði að því að halda embættunum saman. Jeg vil taka það fram um þann af þessum tveim embættismönnum, sem ekki á sæti hjer í deildinni og getur ekki lagt hjer neitt til mála, að hann er í góðu áliti, a. m. k. sem skrifstofumaður og yfirmaður tollheimtunnar. Hjer er ekki um „krítik“ á embættisfærslu hans að ræða. Frv. þetta er aðeins fram komið vegna þess, að nauðsynlegt er að breyta embættunum.

Jón Þorláksson Það hefir sjálfsagt komið sumum á óvart, að eitt hið fyrsta nýmæli, sem stj. flytur á þessu þingi, skuli vera fjölgun á hærri embættismönnum. Við þessa umr. málsins ætla jeg ekkert að fara út í það, hvort þessi uppástunga sje rjettmæt eða ekki. Aðeins vil jeg minna á það, út af ummælum hæstv. ráðh. um mistök á löggjöfinni viðvíkjandi aukatekjum þessara embætta, að búið er að leiðrjetta þar stærstu mistökin. Stærstu mistökin voru þau, þegar stj. 1922–'23 samþ., að frá 1. júlí 1922 skyldu afgreiðslugjöld, sem lögð eru á erlend fiskiskip með lögum, renna til viðkomandi lögreglustjóra. Afgreiðslugjöld þessi námu stórfje hjer í Reykjavík. Stjórnin frá 1924 fjekk þetta leiðrjett með talsverðum barningi. Var þá ákveðið, að gjöld þessi skyldu renna í ríkissjóð, þó með þeirri ívilnun, að ráðuneytinu var heimilað að ákveða innheimtulaun þessara gjalda, og mátti sú þóknun nema alt að 25% af gjöldunum. Það kom undir mig að ákveða þetta, og taldi jeg sjálfsagt, að lögreglustjórinn í Reykjavík fengi engin innheimtulaun. Þar með voru leiðrjettar stærstu misfellur þessa máls.

Dómsmrh. (Jónas Jónason) Jeg vil aðeins minna hv. 3. landsk. á, að þegar hann kom á þessari gagnlegu breytingu, var jeg einn af stuðningsmönnum hans í því. En þrátt fyrir þessa viðleitni hans var annað þetta starf svo vel launað, að Reykjavíkurbær sá sjer fært að leggja 9500 kr. útsvar á þetta embætti, og var ekki kært yfir því útsvari.

Jón Baldvinsson Þótt jeg geri ráð fyrir, að mál þetta fari í nefnd, þar sem jeg á sæti, þá vil jeg benda á, að frv. þarf að laga að því er snertir launakjör þessara embætta. Það er auðvitað gott að spara fje ríkissjóðs, en það er líka greinilegt, að hjer er of lágt farið með byrjunarlaunin. Það er mikill munur, hvort launin eru 5–6 þús. kr. eða 60–70 þús. kr. fyrir annað embættið og 30–40 þús. kr. fyrir hitt. Sparnaðurinn getur orðið mikill við skiftinguna, þótt farið sje hærra en þetta í launagreiðslu. Stj. hefir farið hjer of lágt, og álít jeg, að þetta beri að laga og ganga þannig frá, að launagreiðsla sje að minsta kosti sómasamleg, ef frv. þetta verður að lögum. Finst mjer ástæða til þess að benda á þetta, því varla mun hægt að fá verulega góða menn í þessi mikilsverðu embætti með þessum launakjörum, sem hjer eru ákveðin.

Jóhannes Jóhannesson Út af ummælum síðasta ræðumanns vil jeg leyfa mjer að taka það fram, að laun bæjarfógeta hafa aldrei farið fram úr 25 þús. kr. á ári síðan jeg tók við embættinu.

Halldór Steinsson): Jeg vil beina því til hv.flm. (IP), að hann láti taka till. út af dagskrá, til þess að breyta orðalagi hennar, svo það valdi ekki misskilningi.