Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á þingfundi í gær, þann 5. júní, var 630. máli, um kjararáð, vísað til efnahags- og viðskiptanefndar. Málið er flutt af nefnd og átti hins vegar ekki að ganga til nefndar heldur ganga beint til 2. umr. og hefur það verið leiðrétt.

Borist hafa þrjú bréf frá félags- og jafnréttismálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 841, um aðgengi fatlaðs fólks, frá Vilhjálmi Árnasyni, á þskj. 955, um styrki til verkefna og rekstrar á málefnasviði ráðherra, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur, og á þskj. 918, um ábyrgðarmenn og greiðsluaðlögun, frá Ólafi Ísleifssyni.

Hæstv. forseti. Í gær var kynnt, með miklum bravör, skýrsla sem heitir Framtíð íslenskrar peningastefnu. Nú er það ekki svo að sá sem hér stendur hafi lesið allar 247 blaðsíðurnar en í þessari skýrslu er að finna vísbendingar um hvernig menn sjá fyrir sér breytta peningastefnu Seðlabanka Íslands. Mig langar, með leyfi forseta, að leggja sérstaka áherslu á tillögu nefndarinnar nr. 5 þar sem segir: „Verðbólgumarkmið Seðlabankans skal áfram miðast við 2,5% en sú verðvísitala sem markmiðið nær til skal ekki taka mið af kostnaði vegna eigin húsnæðis. Verðbólgumarkmið skal því undanskilja húsnæðisverð.“ Það gleður mig mikið að þetta baráttumál okkar Miðflokksmanna skuli rata með svo eftirminnilegum hætti inn í þessa skýrslu. Og þessi skýrsla hefur m.a. haft þau áhrif að meira að segja formaður Framsóknarflokksins tók óvænt á sig rögg og sagði að Framsóknarflokkurinn hefði alltaf stutt þetta mál. Það gladdi mig. Þá fjölgar í þessum sal þeim sem vilja styðja við þetta þjóðþrifamál. Okkur gefst nefnilega einstakt tækifæri núna til þess að uppfylla það sem hér segir vegna þess að nú liggur fyrir þinginu, reyndar enn í nefnd, frumvarp okkar Miðflokksmanna um að húsnæðisliður fari út úr vísitölugrunni. Við getum svarað kalli þessarar skýrslu nú þegar og raungert það sem hér kemur fram, að húsnæðisverð fari út úr vísitölugrunni. Ég hvet þingheim til að grípa tækifærið og koma þessu réttlætismáli í höfn. Ég er næsta viss um að ef það gerist á þessum vordögum mun það t.d. greiða fyrir kjarasamningagerð sem liggur fyrir síðar á árinu. Það hefur jú komið fram af hálfu nokkurra verkalýðsfélaga að það er áhugamál þeirra að þetta verði gert. Ég hvet þingheim til að svara þessu kalli, drífa málið úr nefnd og afgreiða það nú þegar.

Herra forseti. Nú þegar við erum hér á síðustu dögum þingsins að vinna að því að ná samkomulagi og sátt um hvernig við ljúkum þingstörfum í vor og mörg mál þar undir tel ég rétt að það sé rifjað upp að góð samstaða getur náðst hér eins og varð í atvinnuveganefnd með frumvarp um strandveiðar. Það tókst að ná breiðri sátt um það frumvarp sem atvinnuveganefnd flutti og varð að lögum og er unnið eftir því í strandveiðum. Fyrsti mánuðurinn hefur komið mjög vel út og hefur dreifingin á milli landshluta verið góð og allt gengið eftir eins og við sem vorum forsvarsmenn að þessu máli töluðum fyrir sem betur fer. Áhyggjuefnið er það að bátum á strandveiðum heldur áfram að fækka yfir höfuð eins og gerðist á milli áranna 2016 og 2017, það er áhyggjuefni. En ég vona að þetta nýja frumvarp verði til þess að fleiri fari á strandveiðar og nýti sér þá aukningu sem er í strandveiðipottinum. Það var 41 bátur sem náði yfir 10 tonnum á strandveiðum í maímánuði, sú dreifing er yfir landið. Aflinn í maí var tæp 19% af því sem er til skiptanna til strandveiða, svo að allt er þetta á góðri leið með að sýna og sanna að nú eru öryggissjónarmiðin undir. Menn eru ekki að æða út í leiðindaveðri. Aflabrögð mættu vissulega vera betri víða, en við ráðum ekki aflabrögðum eða veðri hér, alþingismenn. Þó að við viljum ráða miklu þá er það einn sem ræður þar. En ég vil lýsa ánægju með að það tókst að vinna þetta mál í mikilli samstöðu hér á þingi.

Virðulegur forseti. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur nú setið í um hálft ár. Mér er til efs að margar ríkisstjórnir hafi komið í gang eða klárað jafn mörg góð verk á jafn skömmum tíma. Það tók ríkisstjórnina innan við mánuð að auka við útgjöld frá fyrra fjárlagafrumvarpi um 19 milljarða þar sem langstærstur hlutinn fór í heilbrigðismál. Ríkisstjórnin ræðir hér vonandi sem fyrst fjármálaáætlun næstu fimm ára. Þar eru mjög góð tíðindi hvað varðar uppbyggingu á innviðum landsins sem hefur verið látin sitja á hakanum allt of lengi enda eru væntingarnar miklar. Í heilbrigðismálum munum við á næstu fimm árum auka fé til rekstursins um 79 milljarða kr., 101 milljarður lagður í byggingarframkvæmdir. Í umhverfismálum er fordæmalaus aukning sem við öll hér inni hljótum að fagna; útgjaldaaukning um 35% að raungildi. Uppsafnað aukið útgjaldasvigrúm til ýmissa áherslumála nemur alls um 14,7 milljörðum kr. Þetta eru alvöruupphæðir sem ég held að allir hv. alþingismenn hljóti að fagna. Ríkisstjórnin hefur lögfest NPA. Við höfum dregið úr greiðsluþátttöku aldraðra og öryrkja vegna tannlækninga, hækkað frítekjumark ellilífeyrisþega úr 25.000 kr. í 100.000 kr., hafið stórátak í uppbyggingu hjúkrunarheimila, hækkað heimilisuppbót örorkulífeyrisþega, hækkað hámarksgreiðslur í fæðingarorlofi. Við höfum fullfjármagnað aðgerðaáætlun um úrbætur í meðferð kynferðisbrota og skipað loftslagsráð. Tæplega 3 milljarðar kr. verða veittir til uppbyggingar innviða á ferðamannastöðum með áherslu á landvörslu og friðlýst svæði o.s.frv. Þrátt fyrir það sem stundum heyrist hér hefur nefnilega ýmislegt gott og enn fleira mjög gott verið gert. Við værum menn að meiri ef við viðurkenndum þó það sem vel er gert.

Herra forseti. Það verður að segjast eins og er að það er svolítið kaldhæðnislegt að ég komi upp á eftir síðasta ræðumanni því að ég ætlaði einmitt að draga fram það sem er eftir sex mánaða ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur og það er versnandi heilbrigðiskerfi, tvöfalt heilbrigðiskerfi sem við erum að fara að koma upp á Íslandi. Við sáum opið bréf Önnu taugalæknis, mál sem allir þekkja. Ég vil, með leyfi forseta, lesa upp það sem Tómas Guðbjartsson, okkar helsti sérfræðilæknir á Landspítalanum, segir m.a.: „Sem læknir starfandi á LSH, get ég staðreynt hversu mikil vöntun er á taugalæknum, t.d. þegar við þurfum ráðgjöf þeirra eftir aðgerðir. Einnig hef ég orðið vitni að eyðimerkurgöngu vina og fjölskyldumeðlima sem hafa reynt að komast að hjá taugalækni - bið sem oft skiptir mánuðum. Eitthvað sem er algjörlega ólíðandi í velferðarsamfélagi eins og Íslandi - og það árið 2018.“ - Ríkisstjórnin ætlar að halda áfram með þetta. - „Þegar læknar eins og Anna og Martin Ingi, sem eru á meðal best menntuðu íslensku lækna nokkru sinni, fá þessar móttökur á Íslandi er hættan sú að þau hreinlega hætti við að flytja til Íslands. Enda geta þau valið um toppvinnu um allan heim. Þessi ákvörðun - sem er eins og blauta tuska í andlit þeirra, en líka í andlit okkar læknanna hér heima og sjúklinga og aðstandendur þeirra - er fáránleg og ber fingraför óskiljanlegrar bjúrókrasíu. Ákvörðun sem er heilbrigðisyfirvöldum á Íslandi ekki til sóma.“ Þetta er nákvæmlega staðan. Út af kreddum, hugsjónakreddum að mínu mati, er ekki verið að auka hér valfrelsi sjúklinga. Það er ekki verið að ýta undir þjónustu við sjúklinga sem á að vera lykillinn að þessu, ekki það hversu fyrir marga ríkisstarfsmenn við getum aflað vinnu, heldur eigum við að fókusera á sjúklinginn. Þá verðum við að leita allra leiða, hvort sem það eru sérfræðilæknar eða Landspítalinn sem við eigum að leita til. Við eigum að leita að því og byggja upp þannig umhverfi að þjónustan við sjúklinga verði sem best. Kreddur eins og eru núna uppi í heilbrigðisráðuneytinu eru ekki til þess fallnar að byggja hér upp samfélag sem er fyrir alla.

Hæstv. forseti. Þó að margt sé í gangi hér á lokadögum þings þá slæddist til okkar mjög svo mikilvægur tölvupóstur hér í morgun frá samtökunum Olnbogabörnum. Það er rétt að hvert barn er dýrmætt. Þess vegna var sláandi að fá þennan póst sem hafði þann tilgang að fá okkur hér í þinginu til að hlusta og taka á málum. Það er ekki enn búið að opna meðferðarúrræði sem átti að opna fyrir þó nokkru. Það var boðað að opna ætti innan tveggja vikna en nú erum við upplýst um að ekki eigi að opna það fyrr en í september. Stefna þeirra sem fara með málaflokkinn hefur verið sú á undanförnum misserum að loka meðferðarúrræðum sem brýn þörf er fyrir og kallað er eftir. Eftir stendur að það eru börn sem þurfa hjálp núna og það er mikilvægt að við veitum aðstoðina núna. Það sem blasir við er að við þurfum að bregðast strax við. Ég minni á orð hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra þegar hann sagði, með leyfi forseta: „Það er mikilvægt að lyfta umræðunni um börn því allt sem snýr að börnum í stjórnsýslunni stendur höllum fæti.“ Tölvupósturinn sem barst í morgun er sönnun þess og við því þurfum við að bregðast. Við þurfum að bregðast við strax.

Virðulegi forseti. Í gær spurði ég hæstv. forsætisráðherra út í svar fjármálaráðherra við fyrirspurn minni um skattaskjólsskýrslu sem rataði ofan í skúffu rétt fyrir kosningar 2016. Ég spurði hvort það væri virkilega satt að ráðherrar þyrftu ekki að fara eftir siðareglum í þeim málum sem þeir ættu frumkvæði að. Svarið frá hæstv. forsætisráðherra var mjög skýrt: Nei, það er ekki satt. Bein tilvitnun til að forðast að leggja einhverjum orð í munn. Með leyfi forseta: „… siðareglur eiga auðvitað við um öll störf hæstv. ráðherra sem og hv. þingmanna hvernig sem þau ber að.“ Þetta ættu allir að þekkja, það mál sem hér um ræðir. Í apríl 2016 sprakk ríkisstjórn út af Panama-skjölunum. Í þeim skjölum var að finna nafn þáverandi og núverandi fjármálaráðherra sem hélt embætti sínu þrátt fyrir allt. Þrátt fyrir tengsl sín við málið tók fjármálaráðherra rannsókn málsins af þinginu að eigin frumkvæði og lét gera skýrslu um umfang eigna Íslendinga í skattaskjólum. Eins áhugavert og efni skýrslunnar er og eins nauðsynlegt og það er að halda áfram þeirri rannsókn sem þar var hafin er einnig mjög mikilvægt að fara yfir afdrif skýrslunnar, hvernig fjármálaráðherra faldi skýrsluna fram yfir kosningar af því að hann vildi ekki setja hana í kosningasamhengi, hvernig fjármálaráðherra brást skyldum sínum við almenning. Virðulegi forseti. Kæru þingmenn. Lög um ráðherraábyrgð eru skýr. „Ráðherra má krefja ábyrgðar samkvæmt því, sem nánar er fyrir mælt í lögum þessum, fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa, er hann hefur orðið sekur um, ef málið er svo vaxið, að hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu.“ Ég tel fjármálaráðherra hafa vanrækt starf sitt af ásetningi og með því brotið lög. Rök fyrir því eru öllum aðgengileg sem vilja vita af því.

Virðulegi forseti. Mig langar að tala um ákveðinn hlut sem hrjáir ríkisstjórnarmeirihlutann, það er svokölluð gleymska. Eina frumvarpið mitt í þinginu var um að hætta að skattleggja og skerða lyfjastyrki, styrki fyrir öryrkja sem varða umönnunarkostnað, lyfjakostnað, kaup á heyrnartækjum, húsaleigu sem fellur utan húsaleigubóta, dvöl á sambýli og áfangaheimili, rafmagnskostnað vegna notkunar á súrefnissíu, lömun eða skerta hreyfigetu á ganglimum af völdum sjúkdóma eða fötlunar, mæði vegna hjarta- og lungnasjúkdóma, annað sambærilegt. Heimilt er að greiða ellilífeyrisþegum og örorkulífeyrisþegum örorkustyrk, mánaðarlega uppbót til að mæta kostnaði vegna reksturs bifreiða. Skilyrði er að nauðsynlegt sé fyrir viðkomandi að hafa bifreið vegna hreyfihömlunar og sýnt er að hann geti ekki komist af án uppbótarinnar. Fyrir eldri borgara er um að ræða lyfja- og sjúkrakostnað, umönnun í heimahúsi, dvöl á sambýli, rafmagnsnotkun vegna súrefnissíu, heyrnartæki, húsaleigu sem fellur utan húsaleigubóta. Þessar greiðslur eru allflestar háðar ákveðnum skilyrðum, t.d. varðandi tekjur lífeyrisþega, búsetu á Íslandi, heimilisaðstæður o.fl. Þessi ríkisstjórn og fyrri ríkisstjórnir gleyma alltaf öryrkjum. Menn lofa og lofa fyrir kosningar, en um leið og kosningarnar eru afstaðnar þá gleyma þeir. Þeir gleyma algjörlega. Öryrkjar og eldri borgarar fá aldrei afturvirkar hækkanir. Aldrei. Hafa aldrei fengið afturvirkt. Allir aðrir fá afturvirkar hækkanir. Allir launþegar og aðrir fá hækkanir samkvæmt launavísitölu. Hvað er gert við öryrkja? Við erum hækkaðir samkvæmt neysluvísitölu. Engin virðing. Síðan gleymist líka fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra, fyrirspurn um persónuafslátt. Sex vikur. Ekkert heyrst. Engin afsökun. Ekkert. Ekki beðið um frest. Sex vikur. Ég held að það sé alvarleg gleymska í gangi hjá þessari ríkisstjórn og að hún þurfi að fara á minnisnámskeið.

Virðulegi forseti. Mikið er ánægjulegt að stíga í pontu og flytja mína fyrstu ræðu á Alþingi sem yngsti þingmaður Íslandssögunnar. Ég ætla því að snúa ræðu minni að menntun á háskólastigi og taka sérstaklega tillit til Háskólans á Akureyri. Staðreyndin er sú að aðsókn í Háskólann á Akureyri hefur aukist gífurlega mikið og er því að þakka sveigjanlegt nám sem nær til allra landsmanna þar sem aukið gerir skólasókn auðveldari og skilvirkari fyrir þá sem búsettir eru á landsbyggðinni. Alls eru 2.074 nemendur við nám í HA en þar af eru 69% nemenda í sveigjanlegu námi. Það sem er enn þá mikilvægara en þessar frábæru fréttir um metaðsókn í Háskólann á Akureyri er meiri umfjöllun um mikilvægi iðn- og tæknináms og eru vonandi flestir sammála um að auka þurfi vægi námsins á öllum skólastigum. Sérstaklega tel ég að það nýtist best með betri innleiðingu iðn- og tæknináms á fyrri stigum grunnskóla. Það getur hjálpað ungum krökkum sérstaklega til aukins áhuga á slíku námi og fengið hærra gildi í samfélaginu. Háskólinn á Akureyri ætlar að leggja sitt af mörkum hvað þetta varðar en í stefnuskrá skólans, sem gildir til ársins 2023, er áætlað að bjóða upp á nám í tæknifræði. Fram kemur að auka eigi námsframboð sem nái lengra til breiðari hóps nemenda sem og tekur sérstaklega tillit til þarfa atvinnulífsins þar sem skortur er á nemendum í iðn- og tækninámi. Fyrir stuttu komu fram tölur um þá sem ljúka sveinsprófum og hefur þeim fækkað um 35% undanfarin ár. Einnig er vert að benda á að samstarf milli Háskólans á Akureyri og Verkmenntaskólans á Akureyri opnar vonandi nýja möguleika um samstarf skólanna ef vel gengur og tæknifræðin verður að raunveruleika sem allt stefnir í. Það gerir iðn- og tækninám miklu aðgengilegra almenningi sem landið allt þarf gífurlega á að halda á þessum tímum. Því er afar brýnt að ríkið standi þétt við bak skólans með fjárveitingum sem geri honum kleift að standa undir því mikilvæga hlutverki sem hann gegnir. 
            

Virðulegur forseti. Í morgun mátti lesa tíðindi af því að bátasmiðjan Rafnar í Kópavogi hefði ákveðið að loka starfsemi sinni hér á landi, segja upp öllum starfsmönnum og flytja framleiðsluna úr landi. Ástæðan er óviðunandi gengi krónunnar og óviðunandi starfsskilyrði hér heima fyrir. Nýverið heyrðum við fréttir af uppsögnum tuga starfsmanna hjá Odda vegna innlendrar framleiðslu sem á í harðvítugri samkeppni við innflutning og stenst henni ekki lengur snúning vegna stöðu krónunnar. Dæmin eru ótal mörg um þá erfiðleika sem innlent atvinnulíf glímir við núna vegna stöðu krónunnar. Það á ekki aðeins við um sjávarútveg. Umræðan um vandamál ferðaþjónustunnar hefur líka farið ört hækkandi og við sjáum að þar er að hægja verulega á sem og raunar hjá flestum útflutningsgreinum þessa lands. Í gær var kynnt skýrsla nefndar um framtíð íslenskrar peningastefnu sem kemur með tillögu að fjórðu eða fimmtu tilraun til sjálfstæðrar peningastefnu með krónu. Allar hinar hafa misfarist. Ég held að það sé mjög brýnt að við í þessum sal tökum skýrsluna til vandlegrar umfjöllunar. Árið 2012 skilaði Seðlabankinn rúmlega 600 blaðsíðna skýrslu um valkosti Íslands í peningamálum sem þingið ræddi þá lítið sem ekkert og tók enga afstöðu til. Eins má ekki fara um þessa skýrslu. Hún er þeim helsta annmarka háð að í henni mátti ekki ræða hinn eiginlega og raunverulega valkost um upptöku annarrar myntar heldur mátti einungis skoða valkosti okkar á grundvelli íslensku krónunnar. En skýrslan er vandað plagg og ágætisyfirferð yfir kosti og galla krónunnar og þá valkosti sem við stöndum frammi fyrir. Ég held hins vegar að við eigum ekki að afgreiða þessa skýrslu líkt og skýrslu Seðlabankans með þögninni 

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að óska nýjum hv. þingmanni, Karli Liljendal Hólmgeirssyni, til hamingju með jómfrúrræðuna. Hún var glæsileg eins og þessi ungi og myndarlegi maður sem hingað er kominn. Ég ætla líka að ræða um skólamál. Heyrnarlaus drengur í Reykjanesbæ sem fermdist í vor fær hvergi skólavist næsta haust. Hann hefur stundað nám í Holtaskóla frá 1. bekk með litlu námsefni. Í fyrrahaust gat hann valið um eina nýja námsbók. Hann kann ekki íslensku. Nú er svo komið að enginn táknmálskennari fæst í skólann. Móðir drengsins hefur fundað með skólastjóra og fulltrúa Reykjanesbæjar og niðurstaða þeirra samtala var að best væri að senda drenginn í Hlíðaskóla í Reykjavík. Þegar haft var samband við Hlíðaskóla kom í ljós að drengurinn passaði ekki inn í módelið hjá þeim og best væri að hann kláraði sína skólagöngu í heimabyggð þar sem engan kennara er að hafa. Agndofa móðirin hafði sambandi við Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og viðraði þá hugmynd að hún sæi um að starfrækja þar lítinn skóla fyrir heyrnarlaus börn, hugsanlega fimm til átta börn sem eru á aldrinum átta til níu ára. Þar er fagfólk til staðar og faglærðir kennarar. Þar er fólk sem býr til námsefni og er besti kosturinn í stöðunni. Hugmyndinni var vel tekið en þau eru ekki í stakk búin og að sjálfsögðu þurfa svona mál að fara í gegnum menntamálaráðuneytið og Jöfnunarsjóður sveitarfélaga leggur til pening. En það vantar meira. Það er staðreynd að skólakerfið og við hér í þinginu höfum brugðist þessum hópi barna. Þau eru illa stödd námslega, lestrarlega og eru algjörlega félagslega einangruð í skólum sínum. Mörg þeirra skilja ekki íslensku og geta ekki lesið texta á sjónvarpi eða í bókum. Eins og staðan er í dag mun nýfermdur drengur í Reykjanesbæ ekki hefja skólagöngu veturinn 2018–2019. Skólar ýmist vilja ekki eða geta ekki tekið við honum. Þrátt fyrir góðan vilja menntamálaráðherra í þessum málum eru enn heyrnarlaus börn sem kunna ekki móðurmál foreldra sinna á Íslandi. Það er skömm okkar allra.

Herra forseti. Í grein sem birtist í Kjarnanum í gær kom fram að Íbúðalánasjóður hefur lánað rúmlega 18 milljarða kr. til 25 félaga sem ýmist eru rekin í hagnaðarskyni eða stendur til að breyta yfir í slíkt form. Þetta var þó gert á grundvelli reglugerðar sem heimilar bara lán til aðila sem ekki eru rekin í hagnaðarskyni. Þessi misnotkun á slíku fyrirkomulagi skapar ástand sem jafngildir ríkisstyrkjum til fyrirtækja á formi sem bannað er samkvæmt EES-samningnum. Samkvæmt IV. kafla leiðbeininga Eftirlitsstofnunar EFTA um endurheimt ólögmæts ávinnings ríkisaðstoðar kemur fram að ESA hefur fyrirskipað aðildarríkjum að endurheimta allan ólögmætan ávinning af ríkisaðstoð sem samræmist ekki ákvæði EES-samningsins. Það verður forvitnilegt að sjá hvað Samkeppniseftirlitið hyggst gera í því þar sem Heimavellir, sem hafa fengið nær helming allra þessara lána, hyggjast núna fara í hlutafjáruppboð og hyggja á arðgreiðslur. Það vekur jafnframt furðu að málefni Íbúðalánasjóðs hér á þinginu falla fyrst og fremst undir athugun velferðarnefndar frekar en efnahags- og viðskiptanefndar í ljósi þess að Íbúðalánasjóður er og hefur í raun alltaf verið fyrst og fremst fjármálastofnun. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um Íbúðalánasjóð segir um rekstur sjóðsins, með leyfi forseta: „Starfsemi Íbúðalánasjóðs víkkaði út fyrir lánveitingar til húsnæðiskaupa og undir formerkjum áhættustýringar var hann rekinn sem fjárfestingarbanki, fjármagnaður með útgáfu ríkistryggðra skuldabréfa. Sjóðurinn fjárfesti í skuldabréfum og veðlánasöfnum og gerði lánasamninga við aðrar fjármálastofnanir. Til hans voru ekki gerðar sömu kröfur um eigið fé, laust fé eða menntun og reynslu stjórnarmanna og til annarra fjármálastofnana. Hann laut ekki heldur sama eftirliti og þær.“ Hér er um að ræða aðra vafasama útvíkkun. Það er ekki búið að taka á þessum athugasemdum eða öðrum með fullnægjandi hætti. Íbúðalánasjóður er kominn á mjög hálan ís eða er þá að láta blekkja sig verulega. Ég legg til að það verði gert að sérstöku áherslumáli á þinginu í haust að taka starfsemi sjóðsins til athugunar með það fyrir augum að tryggja hagsmuni 

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á erfiðum rekstri hjúkrunarheimila. Eins og fólk hér inni veit þá eru hjúkrunarheimili rekin af daggjöldum frá Sjúkratryggingum Íslands, en það eru daggjöld sem tæplega duga fyrir þeim rekstri sem gert er ráð fyrir í kröfulýsingu til þessara stofnana frá ríkinu. Þar er kveðið á um ýmsa þjónustu sem er vel og gerir að verkum að heimilin eiga að veita ákveðna gæðaþjónustu sem er mjög gott. Hins vegar hefur féð ekki verið að aukast í takt við þær kröfur sem eru gerðar til starfseminnar. Í dag er til dæmis gerð krafa um að næringarrekstrarfræðingur starfi við öll hjúkrunarheimili, en samkvæmt mínum upplýsingum eru ekki nægjanlega margir næringarrekstrarfræðingar á landinu til þess að dekka þær stöður. Hjúkrunarheimilin hafa mörg hver þurft að sækja um undanþágu frá þessu ákvæði og hefur ekki verið gerð athugasemd við það hjá Sjúkratryggingum. Annað, sem er alvarlegra mál, er það að landlæknisembættið hefur sett upp mönnunarviðmið fyrir hjúkrunarheimilin, en greiðslurnar sem hjúkrunarheimilin fá eru ekki í takt við þau mönnunarviðmið landlæknisembættisins því að Sjúkratryggingar treysta sér ekki til að greiða daggjöld í takt við það sem landlæknisembættið telur að þurfi til rekstrarins. Eins og við vitum eru aldraðir á hjúkrunarheimilum veikari í dag en þeir voru fyrir nokkrum árum. Málaflokkurinn er að þyngjast. Þörfin fyrir aukna mönnun og aukið vægi fagmenntunar hefur aukist og er það í takt við kröfurnar sem gerðar eru til starfseminnar. Það er í sáttmála ríkisstjórnarinnar að bæta rekstrarumhverfi hjúkrunarheimila. Gerður var nýr samningur nú í vikunni, var verið að uppfæra greiðslurnar. En þar er ekki gengið að fullu að þessum viðmiðum eins og þau eru, en ég vona að svo verði. Ég hvet heilbrigðis- og fjármálaráðherra til þess að standa við þessi stóru orð og reka þetta með sóma.

Herra forseti. Á lokadögum þingsins erum við enn að tala um auðlindir hafsins, auðlindir Íslands, af miklum tilfinningahita; grundvallarmál sem er gríðarlegt hagsmunaatriði fyrir þjóðina til lengri og skemmri tíma. Okkur greinir á, þó það nú væri. Það er mikið í húfi, gríðarlegir fjárhagslegir hagsmunir. Eins og oftast eru það auðlindirnar í hafinu, hvernig við ráðstöfum þeim, hverjir megi og skuli nýta hana, þessa auðlind, og hvaða skilyrði eigandinn setur mildilega, því að það er þjóðin sem á þessa auðlind. Það er ekki lengra síðan en svo að á fyrstu þingdögum mínum, sem ekki eru svo margir, hlýddi ég á ræðumann úr þessum stól segja fullum fetum að þjóðinni kæmi þetta ekkert við; útgerðin sækti aflann, ætti hann, þeir hefðu fullt leyfi, þetta væri þeirra eign. Svona raddir eru ekki lengur háværar en þær eru ekki að fullu þagnaðar. Þess vegna er það svo brýnt að við tökum alvarlega umræðu um nýja stjórnarskrá sem að einhverju leyti er yfirlýstur vilji núverandi ríkisstjórnar sem þó telur að stjórnarskráin sé ekki svo slæm, hafi dugað okkur vel, en í einhverjum atriðum megi þó hnika henni til. Það er ekki nóg. Við eigum nýja stjórnarskrá tilbúna, stjórnarskrá fólksins. Og það eru sömuleiðis margir sem telja fiskveiðistjórnarkerfið, sem lagt hefur marga þéttbýlisstaði að velli, alveg ágætt, nánast fullkomið. Bútasaumur stendur yfir á Alþingi, herra forseti. Við fjöllum um breytingar á lögum um veiðigjöld. Fagfólk í bútasaum, bæði karlar og konur, myndu ekki gefa okkur háa einkunn, þætti þetta ekki vera samhentur hópur sem að störfum er að þessu handverki. Enginn ágreiningur er um að við þurfum að tryggja vel reknum, litlum og meðalstórum útgerðarfyrirtækjum grundvöll til rekstrar. Á þeim tóni hófst þessi vegferð, að draga úr frekari samþjöppun, að treysta byggðir. Stöndum við það. En í hjörðinni virðist vera úlfur í sauðargæru eins og í ævintýrinu. Ágætu þingmenn. Tökum okkur nú á og látum ævintýrið enda vel.

Virðulegi forseti. Á dagskrá Alþingis í dag er 2. umr. veip-umræðunnar svokölluðu sem hefur farið þó nokkuð fyrir í samfélaginu upp á síðkastið. Veip-umræðan hefur svo sannarlega tekið okkur og þá sem hér stendur í ferðalag sem ég bjóst ekki við og hefði ekki getað órað fyrir fyrir nokkru síðan. Við höfum fengið aðstoð frá færustu sérfræðingum heims og sérfræðingum sem hafa bestu þekkingu á tækninni á heimsmælikvarða. Ég verð því að segja að núverandi frumvarp í þeirri mynd með fjarstæðukenndum breytingum hryggir mig mjög. Það sem er að gerast er eitthvað sem ég get svo gott sem fullyrt að við munum naga okkur í handarbökin fyrir um ókomin ár. Um daginn ræddi ég við íslenskan krabbameinslækni í fremstu röð. Hann starfar í Bandaríkjunum og er líka prófessor þar. Orðrétt sagði hann við mig: Sara, ég get svo gott sem lofað þér því að væri hægt að færa alla reykingamenn yfir á veip þá væri hægt að draga úr tíðni krabbameins svo stórkostlega að við myndum bara ekki vita hvaðan á okkur stæði veðrið. Lofað, sagði hann. Þetta er maður sem fer varlega með orð sín. - Ég er að renna út á tíma og er með mikið undir. Ég taldi mig fram að þessu búa í vísindasamfélagi sem tæki ákvarðanir fyrir líf og heilsu þjóðar út frá nýjustu vísindalegum staðreyndum. Ég get ekki sagt að svo sé eftir að hafa fylgst með þessari umræðu. Hvað með börnin? Retóríkin hefur verið gríðarlega áberandi, fyrir utan hvað það er hreinlega órökrétt og ómálefnalegt að setja fram áhyggjur sínar á þann hátt.  
             Að lokum vil ég þakka fyrir allan þann fjölda tölvupósta sem hefur komið frá fólki sem mótmælir því sem er að fara að gerast hérna í dag í veip-málum. Ég hvet fólk til þess að mæta upp á þingpallana í dag hafi það tíma til.

Herra forseti. Það er full ástæða til þess að þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir fyrirspurn hér í gær til samgönguráðherra um stöðu veglagningar í Gufudalssveit. Ekki voru svör hæstv. samgönguráðherra neitt sérstaklega uppörvandi. Í máli hans kemur fram að áfram mun þetta mál þurfa að velkjast um í stjórnsýslunni næstu misserin ef svo má segja. Mögulega einhvern tímann á árinu 2019, um sumarið eða haustið, má sjá fram á að vegaframkvæmdir geti hafist. Þetta er með hreinum ólíkindum, mál sem velkst hefur um í stjórnsýslunni í 20 ár mun áfram þurfa að gera það. Ég ætla að nefna þetta hér í störfum þingsins af því að útbýtt hefur verið á þessu þingi frumvarpi nokkurra þingmanna úr Norðvesturkjördæmi, hv. þingmanna Haraldar Benediktssonar, Höllu Signýjar Kristjánsdóttur, Guðjóns S. Brjánssonar, Bergþórs Ólasonar og Sigurðar Páls Jónssonar. Það eru vissulega vonbrigði, nú þegar mögulega sér fyrir endann á þingstörfum þessa dagana, að það mál hafi ekki verið tekið til umræðu, hafi ekki fengið umfjöllun og hafi ekki verið rætt í þessum sal. Almannahagsmunirnir sem eru undir eru gríðarlegir. Þeir draga það fram að stjórnsýslan hefur í 20 ár brugðist fullkomlega í þessu máli. Það eru viss vonbrigði ef Alþingi ætlar að fylgja í sömu átt og stjórnsýslan hefur gert. En ég hef þá trú að hægt sé að taka þetta mál fyrir strax á nýju þingi.

Virðulegi forseti. Takk kærlega fyrir. Það er ekkert sjálfgefið í þessum heimi. Sú þingsályktunartillaga sem hér er verið að samþykkja var mun smærri í sniðum þegar hún kom inn í þingið. Það fengust þó allir þingflokkar til að vera meðflutningsmenn á þessu þingmáli. En það er ekkert sjálfsagt að svona mál gangi alla leið. Þetta er framtíðarmál, tvímælalaust, og afgreiðsla þingsins finnst mér mjög góð. Þingið stígur skrefinu lengra en ég gerði ráð fyrir þegar ég lagði þingsályktunartillöguna fram. Ég þakka þinginu kærlega fyrir þau skref sem hér eru stigin til framtíðar. Það verður gríðarlega áhugavert að fylgjast með þeim verkum sem koma frá smiðjunum og hvað þau gera fyrir Ísland og íslenskt efnahagslíf. Íslenskt samfélag á eftir að verða mjög spennandi á næstu árum.

Herra forseti. Mig langaði að koma hér upp og fagna þeirri samstöðu sem náðist í þinginu um þessa tillögu. Eins og við komum inn á í umræðunum í gær held ég að þetta sé að mörgu leyti tímamótamál þó að það láti lítið yfir sér. Það verður spennandi að sjá hver framtíðin verður með þessari tillögu. Bara til hamingju.

Forseti. Þegar ég stakk í hálfgerðum hálfkæringi upp á því fyrir 12 árum að við reyndum að stofna fyrstu smiðjuna af þessu tagi úti í Vestmannaeyjum átti ég engan veginn von á því að það myndi nokkurn tíma ganga þetta langt. Mig langar til að þakka þinginu fyrir að taka svona virkilega vel á móti framtíðinni og bera þessa hugmynd í raun miklu lengra áfram en lagt var upp með í þingsályktunartillögunni sem upphaflega var lögð fram. Það sýnir að við erum kannski tilbúnari en manni hefur oft fundist til að takast á við virkilega stór mál. Ég þakka öllum fyrir góða afgreiðslu á þessu máli.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10 gr. þingskapa, um lengd þingfundar, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um tillögu forseta? Ef svo er ekki telst hún samþykkt.

Virðulegi forseti. Barnaverndarmál á Íslandi eru í ólestri og hafa verið um nokkurt skeið. Af þeim ástæðum hefur hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra boðað að fram undan sé heildarendurskoðun barnaverndarlaga og barnaverndarstarfs á Íslandi. Í tilkynningu frá velferðarráðuneytinu 23. febrúar sl. er fjallað um víðtækar, væntanlegar breytingar á sviði barnaverndar. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Eftirlit með öllu barnaverndarstarfi í landinu verður endurskoðað og ráðist í heildarendurskoðun barnaverndarlaga. Þá verða settar skýrar formkröfur um samskiptahætti stjórnvalda sem gegna hlutverki á sviði barnaverndar. Markmiðið er að efla og þróa barnaverndarstarf í landinu og styrkja stjórnsýslu málaflokksins. […] Hluti þessara verkefna verður á höndum nýrrar gæða- og eftirlitsstofnunar sem tekur til starfa innan velferðarráðuneytisins á næstu vikum.“ Þá kemur fram að frumvarp til laga um eftirlit með barnavernd sé komið á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar en nú, rúmum þremur mánuðum síðar, bólar þó ekkert á því frumvarpi. Að sama skapi á ég erfitt með að sjá nokkuð um að áðurnefnd gæða- og eftirlitsstofnun hafi hafið störf. Þessi heildarendurskoðun á barnaverndarlögum um málefni barnaverndar er afar mikilvæg en þá er mikilvægt að rétt sé staðið að henni og það skiptir máli hverjir veljast til verksins. Hæstv. ráðherra tók ákvörðun um að Bragi Guðbrandsson, forstjóri Barnaverndarstofu, skyldi leiða endurskoðunina. Síðan þá hefur mikið vatn runnið til sjávar og ýmislegt misjafnt komið upp um fráfarandi forstjóra Barnaverndarstofu sem vekur upp mjög alvarlegar spurningar um hvort hann sé besti kandídatinn í þetta verkefni. Vísa ég þar til umfjöllunar þingsins og velferðarnefndar um tiltekin barnaverndarmál sem leiddi í ljós að Bragi Guðbrandsson hefði í starfi sínu haft óeðlileg afskipti af þeim barnaverndarmálum og að ráðherra hefði beint til hans tilmælum vegna þess. Hér var um að ræða sérstaklega viðkvæm mál og vekur það upp mjög alvarlegar spurningar ef slíkum manni er falið svo ábyrgðarmikið hlutverk. Þann 23. febrúar sl. samþykkti ríkisstjórn tillögu félags- og jafnréttismálaráðherra um að Bragi Guðbrandsson skyldi verða frambjóðandi Íslands til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna. Rétt er að nefna að framboðið hefur stuðning hinna Norðurlandanna. Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna er æðsta stofnun jarðar á sviði barnaverndar. Öll aðildarríki barnasáttmálans senda nefndinni skýrslu á fimm ára fresti þar sem útlistað er til hvaða aðgerða hefur verið gripið til þess að uppfylla barnasáttmálann og hvernig tekist hefur til. Barnaréttarnefndin gefur svo út álit á störfum ríkjanna og ber heimaríkjum að birta þær niðurstöður opinberlega. Því er morgunljóst að nefndin og allir meðlimir hennar þurfa að vera algjörlega hafnir yfir vafa um hæfi og með flekklausan feril í störfum sínum. Mig langar að leggja sérstaka áherslu á hversu mikilvægt það sé að barnaverndarmál séu hafin yfir allan vafa. Börn eiga alltaf að njóta vafans. Sú endurskoðun á barnaverndarmálum sem nú fer fram verður að vera með þeim hætti að tryggt sé að niðurstaðan verði sem best fyrir börnin sem þurfa að nota kerfið. Kerfið þarf að vera þannig úr garði gert að fjármunir nýtist sem best. Í dag er neyðarkall eftir úrræðum. Í dag eru einungis starfrækt tvö langtímavistunarúrræði fyrir börn með bráðan vanda. Ástæðan er skortur á fjármagni, skortur á mannafla, skortur á framtakssemi. Hvað gerist svo þegar heildarendurskoðuninni lýkur og fram eru komnar tillögur? Frábærar hugmyndir kannski, en við eigum ekki pening. Hversu miklu máli skiptir það okkur sem samfélag að það sé passað upp á börnin okkar? Virðulegi forseti. Mig langar í ljósi þess sem ég hef nefnt hér að beina nokkrum spurningum til ráðherra. 1. Hvað er verið að gera til að tryggja að niðurstaða heildarendurskoðunarinnar verði sem best fyrir notendur þjónustunnar, börnin? 2. Hvernig er gagnaöryggi velferðarráðuneytisins, Barnaverndarstofu og barnaverndarnefnda á Íslandi háttað og eru til samræmdar verklagsreglur um meðferð persónuupplýsinga hjá þessum stofnunum? Er eitthvert sjálfstætt eftirlit með meðferð persónuupplýsinga í þessum viðkvæma málaflokki? 3. Hver verða helstu áhersluatriði Íslands innan barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna ef fulltrúi Íslands kemst þangað inn? Hefur verið mynduð stefna um þátttöku Íslands í nefndinni og ef svo er, hvenær verður hún kynnt þingi og þjóð?

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir umræðu sem er sannarlega mikilvæg. Málefni barna og barnaverndarmál eru alltaf gríðarlega mikilvæg. Það er ekki hægt að fara mjög djúpt í málið í fimm mínútna ræðu en ég ætla að reyna að koma inn á þau þrjú atriði sem hv. þingmaður beindi sérstaklega til mín og óskaði eftir svörum við. Í fyrsta lagi það sem snýr að endurskoðun á barnaverndarlögum. Við höfum sett í gang mjög viðamikla vinnu sem miðar að því að endurskoða barnaverndarlögin og málefni barna út frá öllum hliðum. Meðal annars er stefnt að samstarfi þriggja ráðherra og Sambands íslenskra sveitarfélaga um aukið og eflt samstarf sem miðar að því að brjóta niður múra og setja börn í forgrunn og skapa raunverulega barnvænt samfélag. Við settum þá vinnu formlega af stað með stórri ráðstefnu sem haldin var 8. maí sl., sem var eiginlega vinnufundur þar sem 350–400 aðilar úr geiranum komu saman og voru einn dag á vinnufundum og í málstofum til að ræða helstu áhersluatriði sem þurfa að breytast í barnaverndarstarfi á Íslandi. Núna er verið að taka saman niðurstöðurnar frá þeim vinnufundi og fer það inn í þá vinnu sem fram undan er. Síðan er líka í gangi kortlagning á gagnrýndum úrræðum í snemmtækri íhlutun barna. Bragi Guðbrandsson er með það verkefni á sínum snærum og ætlunin er að því sé skilað næsta haust. Búið er að skipa verkefnastjórn um stefnumótun í barnavernd til ársins 2030. Það er kortlagningarvinna sem fyrirtækið Expectus sér um og með þeim vinna samhliða fulltrúar velferðarráðuneytisins, fagdeildar félagsráðgjafa í barnavernd, Háskóla Íslands, velferðarsviðs Reykjavíkurborgar, Barnaverndarstofu og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Gert er ráð fyrir að þau verkskil verði einnig í haust. Hv. þingmaður talaði um verkefnastjóra yfir þessari endurskoðun en nýverið var einmitt skipaður formlega verkefnastjóri yfir þeirri vinnu sem fram undan er. Hún heitir Erna Kristín Blöndal og hefur verið skipaður verkefnastjóri til eins árs til þess að vinna að heildarendurskoðun barnaverndarlaga og málefna barna. Hún hefur góða reynslu af því að starfa þvert á alla flokka vegna þess að hún starfaði með nefndinni á sínum tíma sem skrifaði nýju útlendingalögin. Í framhaldi af því, vonandi á næstu vikum, er ætlunin að óska eftir tilnefningum í þverpólitískan hóp, með fulltrúum allra flokka, til þess að vinna úr öllu því sem við erum að safna núna og lýtur að barnavernd, frá Expectus, frá ráðstefnunni, úr úttekt sem nýja gæða- og eftirlitsstofnunin er að vinna. Henni hefur verið falið að fara yfir alla samskiptahætti innan barnaverndar og milli Barnaverndarstofu og barnaverndarnefnda og að gera úttekt á samskiptaháttum og koma með tillögur að því hvernig megi formgera þá. Allri þeirri vinnu verður skilað næsta haust og fer hún inn í þá vinnu sem fram undan er. Hugur minn stendur til þess að þverpólitískur hópur taki við þessu og vinni næsta vetur að því að fullmóta breytingar á barnaverndarlögum, sem geta þá kannski litið dagsins ljós fyrir næsta vor ef allt gengur að óskum. Þetta var fyrsta spurningin. Svo er það gagnaöryggi velferðarráðuneytisins, Barnaverndarstofu og barnaverndarnefnda. Gagnaöryggi velferðarráðuneytisins er þannig að rekstrarfélag Stjórnarráðsins fékk fyrir tveimur árum vottun frá British Standards Institution um að félagið hefði innleitt stjórnkerfi upplýsingaöryggis sem uppfyllir allar helstu kröfur varðandi geymslu gagna. Um var að ræða mikla vinnu þar sem starfsemi félagsins var rýnd með tilliti til upplýsingaöryggis og stórt skref stigið þegar félagið hlaut vottunina. Vottunin gildir til þriggja ára. Nýlega fór fram árleg úttekt BSI á stöðu mála hjá rekstrarfélaginu og stóðst félagið úttektina án athugasemda. Öryggi persónuupplýsinga er auðvitað lykilþáttur, bæði í eldri og nýrri persónuverndarlöggjöf, þannig að þau mál öll munu verða hert á næstunni. Varðandi Barnaverndarstofu og barnaverndarnefndir er það svo með Barnaverndarstofu að gagnaöryggi þar og skjalastjóri og skjalavarsla heyra undir Þjóðskjalasafn Íslands, eða lög um opinber skjalasöfn frá árinu 2014, þannig að það heyrir ekki undir sama og Stjórnarráðið. Hvað varðar barnaverndarnefndir er komið inn á það í barnaverndarlögum hvernig geyma eigi gögn og upplýsingar þar. En ég held að þetta sé klárlega eitt sem við þurfum að skoða við vinnslu barnaverndarlaganna, ekki kannski hvernig upplýsingarnar eru geymdar heldur hvaða upplýsingum við viljum deila og getum deilt í málum sem snúa að barnavernd. Það er eitthvað sem við þurfum að skoða. Þriðja spurningin lýtur að áhersluatriðum Íslands innan barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna. Ég verð að fá að koma inn á það á eftir 

Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu. Ekkert þykir okkur vænna um en börnin okkar og barnabörn og velferð þeirra, að þau dafni og búi við gott atlæti alla tíð. Stundum tekur lífið þó stefnu sem enginn sér fyrir og enginn óskar sér, atvik eða aðstæður koma upp þar sem foreldrar og fjölskyldur missa stjórn á eigin aðstæðum, aðstæðum sem þau vilja öllu fremur losna úr og hafa ekki meðvitað kosið sér, þurfa aðstoð og liðveislu til að átta sig á eðli vandans og leiðum til úrlausna. Hluti vandans getur verið andlegir erfiðleikar, sjúkleiki og vanhæfi af siðferðilegum toga sem hindra eðlilegar uppeldisaðstæður barna. Því er afar brýnt að börnin eigi sér örugga málsvara, skjól og bakhjarla í samfélaginu á öllum stigum og við teljum okkur trú um að svo sé þótt okkur þyki ýmislegt á skorta. Grunnþjónusta í barnaverndarmálum fer fram hjá pólitískt skipuðum barnaverndarnefndum sveitarfélaga sem eru með ýmisleg stuðningsúrræði að auki í boði eftir atvikum. Þær aðstæður skapast, því miður, að foreldrar þurfi að leita ásjár sýslumanns í erfiðum málum, t.d. til að setja niður ágreining um umgengni við sameiginleg börn sín. Þeir sem lenda í slíkum aðstæðum kvarta mjög undan óhóflega löngum afgreiðslutíma slíkra mála. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er ekki hægt að stytta þennan tíma og hvernig sér hann fyrir sér að það megi verða? Virðulegur forseti. Barnavernd er einstaklega viðkvæmur og krefjandi málaflokkur og það er aldrei nógsamlega tíundað að gætt sé varúðar og tillitssemi í umræðu um þau á opinberum vettvangi. Vönduð vinnubrögð, traust og fagmennska eru lykilatriði og þurfa skilyrðislaust að vera yfir allan vafa hafin. Í litlum sveitarfélögum þar sem persónuleg nálægð er mikil getur hlutlæg málsmeðferð hins vegar verið erfið. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og hæstv. ráðherra fyrir þessa umfjöllun hér í dag. Barnaverndarmál eru auðvitað þau mál sem við verðum að vanda hvað mest til verka enda vandasöm mál þar sem persónur eiga oft erfiðara með að verja sig og átta sig á aðstæðum þar sem aðstæðurnar eru oft bæði erfiðar og ekki síst flóknar. Ég er afskaplega ánægð með forystu ríkisstjórnarinnar og áherslur í stjórnarsáttmálanum þar sem lögð er sérstök áhersla á að styrkja stöðu þeirra sem höllum fæti standa og sér í lagi stöðu barna sem búa við fátækt. Ávallt þarf að setja börn í forgrunn þegar kerfið er skoðað í heild sinni og skapa samfélag þar sem réttindum þeirra er haldið á lofti. Við þurfum að tryggja þeim fyrst og fremst jöfn tækifæri og þar sem börn standa verr þarf alveg sérstaklega að koma til móts við þau. Á sama tíma, þegar persónuleg, viðkvæm mál þeirra eru til umfjöllunar, þarf að gæta að persónuvernd þeirra í hvívetna. Við eigum að gera enn meiri kröfur til þess um málefni barna. Upplýsingaöryggisvottunin er ánægjulegt skref og mikilvægt enda lykilþáttur í að vernda persónuupplýsingar. Þess er einnig sérstaklega gætt í nýrri persónuverndarlöggjöf og vegna hennar verður allt verklag í kringum þessi mál, líkt og önnur auðvitað, sérstaklega skoðað í ráðuneytunum eða endurskoðað. Við getum vonandi stolt í næstu viku afgreitt nýju persónuverndarlögin sem munu enn frekar tryggja vernd viðkvæmra persónuupplýsinga. Félagskerfið okkar verður ávallt að hafa börn í forgangi og ég gleðst yfir því að ráðast eigi í almenna endurskoðun á kerfinu gagnvart börnum þar sem markmiðið er að setja börn í forystu í allri nálgun ásamt því að tryggja góða þjónustu. Með þeirri endurskoðun getum við vonandi bæði nýtt fjármagnið betur fyrir börnin, gert kerfið samræmdara, enda skortir 

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir og hæstv. ráðherra sömuleiðis. Þegar við ræðum um barnaverndarmál er mikilvægt að hafa í huga að þetta er sjálfsagt sá málaflokkur sem okkur ber að vanda okkur hvað mest við hér á Alþingi. Ég ræddi í morgun í störfum þingsins tölvupóst sem okkur barst frá samtökunum Olnbogabörnum. Ég minnist á það aftur til að varpa ljósi á hversu alvarleg staðan er, ásamt því að minna á að málefni barna eiga að vera í forgangi og það er okkar að tryggja að svo verði. Ég fagna því nú að loksins sé að koma fram gæða- og eftirlitsstofnun sem heldur utan um félagsþjónustu og barnavernd, en ég leyfi mér að hafa vissar áhyggjur af því hvort hún verði nægjanleg til þess að vekja traust á milli aðila sem ég tel að sé brostið. Það skortir enn viðunandi úrræði og úrlausnir og ákveðinn samskiptavandi hefur verið til staðar. Að því höfum við m.a. í velferðarnefnd orðið vitni. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 2015 var bent á að tryggja þyrfti nauðsynlegt framboð meðferðarúrræða og það er ráðuneytisins að sjá til þess að það verði að veruleika. Önnur ábending sem mér finnst mjög mikilvæg í skýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir nokkrum árum var að ráðuneytið þyrfti að bregðast við því að aðgangur að slíkri þjónustu sem á þarf að halda réðist ekki aðeins af búsetu barna. Ég spyr að lokum: Hver er staðan í dag?

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir að vekja máls á þessu efni. Eins og komið hefur fram í máli annarra ræðumanna eru barnaverndarmál með viðkvæmustu málum sem við fjöllum um og trúnaður og gagnheldni skulum við segja kannski eitt það almikilvægasta í því samhengi og ég er sammála málshefjanda hvað það varðar að afar mikilvægt er að slíkt sé tryggt. Mig langar að nefna tvö til þrjú atriði sem mér finnst mikilvægt að impra á. Ráðherra hefur sagt að vinna sé þegar hafin í ráðuneytinu að endurskoðun þessara málaflokka, og er það vel. Í því sambandi vil ég taka tvennt fram. Ég tel að mjög mikilvægt sé að í þeirri vinnu sem þar er að fara í gang komi allir þeir aðilar sem eiga hlut að máli að málinu, þar með talið þeir sem kynnu á einhverjum tíma á ævi sinni að hafa verið það sem við myndum kalla notendur barnaverndarkerfisins, vegna þess að sjónarmið þeirra einstaklinga hljóta að vera mikilvæg þarna inni. Ég vil hvetja ráðherra eindregið til að horfa til þessa. Þá tel ég einnig að lagaumgjörðina utan um Barnaverndarstofu, eins og hún er í lögunum núna, þurfi að endurskoða. Mér þykja, og hef sagt það raunar áður, lagaheimildir Barnaverndarstofu, eins og þær koma fram í lögunum í dag, rýmri en ástæða er til og ég tel í raun að það hafi að einhverju leyti komið fram í þeirri umræðu sem átti sér stað hérna fyrr í vetur varðandi þessi mál. Það er um að gera fyrst verið er að endurskoða málin í heild að horfa til þeirra mála í dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, fyrir að hefja umræðu um þessi mál og hæstv. ráðherra fyrir að vera til svara. Ég vil tala um málið á svolítið öðrum grundvelli, með því að tala um réttindi fatlaðra barna. Fötluð börn eiga rétt til menntunar og fatlaðir eiga að hafa aðgang að menntakerfi sem er án aðgreiningar á öllum stigum og býður upp á nám í gegnum lífið. Fatlaðir eiga rétt á stuðningi til samræmis við einstaklingsbundnar þarfir sínar sem tryggja á að hámarki árangur í námi og félagsþroska. Við kennslu á aðeins að vera fólk með sérþekkingu á fötluðum og óhefðbundnum tjáningarskiptaleiðum og öðrum sérkennsluaðferðum til að hægt sé að koma til móts við þarfir fatlaðra nemenda. Þessu er ekki framfylgt í dag. Við erum alltaf að heyra um að verið sé að brjóta á réttindum fatlaðs fólks til náms. Það virðist vera alveg sama hvað er gert, ekki er farið eftir þeim lögum og reglum sem eiga að vernda viðkomandi börn. Þetta á einnig við um langveik börn, alvarleg þroskafrávik og hegðunarvandamál. Það sem er líka undarlegt í þessu samhengi er að ef við tökum dæmi um ofvirkni, athyglisbrest og mótþróaröskun, sem getur verið mjög slæmt fyrir viðkomandi foreldra, er það flokkað í 5. flokk sem þýðir núll. Það þýðir núll hjá Tryggingastofnun. Viðkomandi foreldrar fá ekki aðstoð. Þetta segir okkur að við erum enn mjög aftarlega í þessum málefnum. Ég segi að ef við getum ekki komið þessu í lag er eitthvað að hjá okkur vegna þess að þetta eru einstaklingar og foreldrar sem þurfa hjálp og þetta eru einstaklingar sem geta ekki varið sig sjálfir. Okkur ber skylda til að sjá til þess að þau fái menntun og aðra þjónustu við hæfi.

Forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Í upphafi máls míns vil ég lýsa sérstakri ánægju með þá áherslu sem ráðherra hefur lagt á þennan mikilvæga málaflokk og endurskoðun þess lagaumhverfis sem þar er fyrir hendi og þá vinnu sem þegar hefur verið sett í gang. Ég tel hana mjög mikilvæga og lofsverða af hálfu ráðherra. Það er gríðarlega mikilvægt að ná betur utan um þennan málaflokk og það sýnir sig alveg augljóslega í þeim átökum sem hafa verið milli barnaverndarnefnda og Barnaverndarstofu á undanförnum misserum og því trúnaðarrofi sem þar hefur orðið á milli. Það er mjög alvarleg staða uppi og mjög mikilvægt að úr því öllu sé greitt, bæði með endurskoðun laganna og með því að skapa eftirliti með barnaverndarmálum skýrari ramma og að mínu viti greina á milli ráðgjafarhlutverks Barnaverndarstofu, sem er gríðarlega mikilvægt og mikil sérþekking er þar inni, og síðan aftur eftirlits með barnaverndarstarfi almennt, þar með talið bæði starfi barnaverndarnefnda og Barnaverndarstofu. Þarna hygg ég að sé þegar lagður grunnur að ákveðnum aðgerðum og þætti áhugavert að heyra frá ráðherra hvar sú vinna er stödd, þ.e. varðandi flutning á eftirlitinu sem ítrekað hefur verið bent á að mikilvægt væri að flytja frá Barnaverndarstofu til sjálfstæðs aðila og átti að flytjast til sérstakrar eftirlitsstofnunar á vegum ráðuneytisins sem væntanlega er tekin til starfa. Ég verð að lýsa ákveðnum vonbrigðum engu að síður með að í þeim málum sem komu upp í vetur og vísað var til ráðuneytisins hafi ekki verið unnið betur úr, m.a. með því að birta barnaverndarnefndunum sem áttu í hlut niðurstöðu úr úttekt ráðuneytisins, en ég treysti því að sú vinna sem nú er í gangi á vegum 

Forseti. Byrjum á réttum stað. Börnin okkar eru framtíð okkar, mestu verðmæti samfélagsins. Líkamleg og andleg heilsa þeirra er sameiginleg ábyrgð okkar allra og það er sérstaklega á ábyrgð ráðherra sem hefur framkvæmdarvaldið og okkar þingmanna sem eftirlitsaðila með því framkvæmdarvaldi að tryggja velferð barna. Líkamleg og andleg heilsa barna á alltaf að vera í forgangi, hún má aldrei líða fyrir skort á fjármagni. Ráðherra hefur ekki rétt á að hunsa veik börn með þeim rökum að ekki séu til peningar. Það er ekki í boði. Ég hef upplýsingar um að sex til sjö börn séu að kljást við mikla erfiðleika og þurfi sárlega á hjálp að halda en fái hana ekki. Þau börn hefðu getað fengið hjálp ef úrræði á borð við Háholt væri í boði eða meðferðarheimilið sem ráðherra lofaði í byrjun apríl að yrði opnað eftir tvær vikur. Nýjustu upplýsingar benda til þess að úrræðið verði ekki í boði fyrr en í haust. Þetta úrræðaleysi gerir það að verkum að þau börn sem eiga við hvað mestan vanda að stríða eru vistuð á Stuðlum, Lækjarbakka og Laugalandi innan um önnur börn sem þau eiga enga samleið með og dregur það verulega úr líkum á því að börnin samþykki og taki þátt í meðferðinni. Starfsfólkið er einnig undir miklu álagi og eru margir við það að gefast upp á ástandinu. Neyðarástand ríkir í málaflokknum og ber okkur að bregðast við því með lausnum ekki seinna en strax. Lausnin er ekki að koma börnunum fyrir í geymslu þar til þau eru orðin 18 ára og hætt að vera vandamál ráðherra, sem virðist vera stefnan núna. Er verið að spara peninga ríkissjóðs með því hreinlega að hunsa vandamálið og bíða eftir að það hverfi? Það er skömm að því og ég krefst þess að úrræðið verði opnað strax í dag og börnunum komið fyrir á öruggum stað þar sem hafist verður handa við að hjálpa þeim. Ráðherra á að hafa efni á því að leysa þetta vandamál. Hvers vegna hefur það ekki verið gert? Hvers vegna er ekki hægt 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, frumkvæðið að þessari umræðu og hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra svörin. Í skýrslu nefndar um endurskoðun stjórnsýslu og eftirlits á sviði félagsþjónustu og barnaverndar frá því í maí 2016 segir m.a., með leyfi forseta: „Afar mikilvægt er að skilja algjörlega að eftirlit og ráðgjöf [með barnavernd]. Það skapar tortryggni og átök þegar einn og sami aðili fer með ráðgjöf um úrræði, rekstur úrræða og eftirlit með framkvæmd þeirra.“ Í síðasta mánuði hóf Gæða- og eftirlitsstofnun félagsþjónustu og barnaverndar starfsemi sína. Stofnunin annast fyrst og fremst verkefni á sviði stjórnsýslu og eftirlits með félagsþjónustu sem veitt er af hálfu sveitarfélaga og opinberra stofnana eða á grundvelli samninga. Meðal annars skal stofnunin hafa umsjón með eftirliti með meðferðarheimilum Barnaverndarstofu. Með því er verið að fara eftir ábendingum fyrrnefndrar skýrslu um að taka eftirlitshlutverk með barnaverndarnefndum frá Barnaverndarstofu til þessarar nýju eftirlitsstofnunar, en Barnaverndarstofa hefur eftir sem áður ráðgjafarhlutverkið á sinni hendi. Þarna er stigið mikilvægt skref í því að treysta hlutverk Barnaverndarstofu sem stofnunar á faglegum grunni og gæti komið í veg fyrir að ágreiningur myndaðist í samskiptum sem drægi úr því mikilvæga hlutverki sem stofnunin hefur. Þá aðeins að persónuvernd. Það er auðvitað á ábyrgð sveitarfélaga að innleiða kröfur í nýjum persónuverndarlögum á öllum sviðum. Mikið miðlægt starf hefur þó verið unnið í gegnum Samband íslenskra sveitarfélaga og þar starfar bæði lögfræðingur og hópur um persónuvernd. Þetta skiptir miklu máli. Í þessum hópum hafa sveitarfélög verið að vinna að gögnum eins og öryggisstefnu og vinnsluskrám og deilt skjölum sín á milli. Sambandið hefur jafnframt gefið út leiðbeiningar um þau skref sem sveitarfélögin þurfa að taka og sinnt mikilli fræðslu og er það vel.

Herra forseti. Fátt er samfélögum mikilvægara en velferð barna og nauðsynlegt að öll málsmeðferð og utanumhald barnaverndarmála sé vandað. Staðan í dag er því miður sú að álagið á Barnaverndina er of mikið og oft ómanneskjulegt álag á starfsfólki Barnaverndar. Vegna þessa mikla álags gefst lítill tími til að sinna forvörnum og snemmtækum inngripum. Það er jákvætt að heyra að endurskoðun sé hafin því að kerfið er hreinlega sprungið. Ég vil nota tækifærið til að hvetja hæstv. ráðherra og sveitarfélögin til að huga sérstaklega vel að starfsaðstæðum félagsráðgjafa og jafnvel setja ákveðinn viðmiðunarfjölda mála á hvern félagsráðgjafa. Sömuleiðis er mikilvægt að huga að því að efla úrræði þannig að hægt sé að nýta þau áður en allt er komið í óefni. Í því samhengi langar mig til að nefna tvö áhugaverð verkefni þar sem verið er að horfa á snemmtæk inngrip og forvarnir, annars vegar Austurlandslíkanið sem sveitarfélög á Austurlandi standa að. Verkefnið gengur út á að auka samstarf fagaðila, skóla, heilsugæslu og félagsþjónustunnar og felur í sér markvissari ráðgjöf og meðferð í málum einstakra nemenda og fjölskyldna. Þannig er hægt að bæta þjónustu við börn og foreldra og auka samvinnu fagfólks um málefni tengd velferð og námi nemenda frá leikskólaaldri. Þar er lögð mikil áhersla á snemmtækt inngrip sem þegar upp er staðið er mun ódýrara og getur minnkað líkurnar á skaðlegum áhrifum á þroska barnsins. Salaskóli í Kópavogi hefur svo farið þá leið að ráða félagsráðgjafa í skólann til að starfa sem félagsráðgjafi, m.a. í þverfaglegum teymum, t.d. með þroskaþjálfum, sálfræðingum og auðvitað kennurum, en þannig er hægt að vinna ákveðna forvarnavinnu inni í skólunum sem léttir svo undir með Barnaverndinni. Fleiri skólar hafa farið þessa leið, til að mynda Hraunvallaskóli í Hafnarfirði. Það væri mjög áhugavert að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra um hvort hann sjái fyrir sér aukinn stuðning við þessi og önnur sambærileg verkefni.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram. Hún er brýn og þess vegna er tekið á málefnum barna í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þar er lögð áhersla á að styrkja sérstaklega stöðu þeirra sem höllum fæti standa og nefnt sérstaklega að athuguð verði staða barna sem búa við fátækt. Börn verði að setja í forgang í barnvænu samfélagi og stjórnsýslan að vera samþætt í allri nálgun. Við viljum tryggja snemmtæka íhlutun og samfellda þjónustu. Það er markmið ríkisstjórnarinnar og hæstv. ráðherra Ásmundar Einars Daðasonar. Málshefjandi er áhugasöm um gagnaöryggi velferðarráðuneytisins, eins og fram kom í ræðu þingmannsins. Upplýsingaleki og gagnatap er einna mesta ógnin sem opinberar stofnanir verða að takast á við. Það er því mikilvægt að vernda þær upplýsingar sem varða ráðuneytin og samskipti við viðskiptavini. Pírötum í þinginu hefur ekki tekist vel upp þegar kemur að trúnaði eða meðferð trúnaðargagna. Meðferð formanns velferðarnefndar í máli fjölskyldu sem tekið var upp í velferðarnefnd er dæmi um óvarlega meðferð tölvupósta nefndarmanna og jafnvel trúnaðargagna. Tölvupóstur sem ég sendi formanni nefndarinnar og nefndarmönnum birtist umsvifalaust í Stundinni en gögn málsins voru birt í því blaði. Lögmaður aðstandenda kom í veg fyrir að formaður nefndarinnar ræddi einstaklega persónulegt mál á opnum fundi í velferðarnefnd. Formaðurinn var komin með málið langt út fyrir eðlileg mörk því að hlutverk nefndarinnar er að ræða stjórnsýslu barnaverndarmála en ekki einstök mál eins og vilji formannsins stóð til. Virðulegi forseti. Samspil Pírata og Stundarinnar sem lak persónulegum upplýsingum í viðkvæmu máli er áhyggjuefni fyrir Alþingi. Sú krafa er gerð til okkar þingmanna að gæta trúnaðar í störfum okkar og aldrei er mikilvægara að halda trúnað en þegar kemur að viðkvæmum málefnum barna og fjölskyldna þeirra.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. málshefjanda fyrir umræðuna og hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í henni. Fyrstu og fremstu skyldur barnaverndaryfirvalda snúa að skjólstæðingum þeirra, þ.e. börnunum sjálfum. Réttur þeirra og velferð hlýtur að vera í öndvegi vegna þess að barnaverndaryfirvöld stíga yfirleitt inn í mál á mjög erfiðum og viðkvæmum stundum eða tímum í lífi barna og fjölskyldna þeirra. Það verður að vera tryggt að hagsmunir barnanna séu treystir og að það ríki traust milli aðila sem sinna barnavernd hér á landi. Virða ber það sem vel er gert og ljóst er að ráðherra hefur uppi áform um að endurskoða lög og reglur sem varða þennan málaflokk. Það er vel vegna þess að ekki ríkir traust í dag milli aðila og stofnana sem sinna barnaverndarmálum hér á landi. Það ríkir heldur ekki traust á vinnubrögðum aðila í málaflokknum. Það kemur greinilega fram að almenningur í landinu treystir ekki barnaverndaryfirvöldum eins og nú er háttað. Naprir vindar hafa leikið um þennan málaflokk og svar hæstv. forsætisráðherra var að setja saman hóp sem á að fara yfir þau samskipti sem þarna hafa verið í skamman tíma. Innan skamms munum við sjá afurð þess hóps en mér vitanlega er ekki inni í þeirri vinnu sérstök athugun á samskiptum ráðherrans við þingið undanfarnar vikur og mánuði. Það er mjög mikilvægt og nauðsynlegt 

Herra forseti. Þetta er mikilvæg umræða um mikilvægt mál og eins og svo oft í sérstakri umræðu hér í þinginu finnst mér koma fram sjónarhorn og punktar úr ólíkum áttum sem mér finnst skipta máli fyrir málaflokkinn. Mig langar að nefna sérstaklega það sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson nefndi varðandi það að muna eftir því að sum börn eru fötluð, það má ekki gleymast. Svo fannst mér það sjónarhorn sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson nefndi, sú tillaga að þeir sem hafa reynslu af því að hafa verið innan barnaverndarkerfisins verði dregnir að borðinu við endurskoðun laga, gríðarlega áhugavert innlegg. Ég held að það geti verið þessum málaflokki mjög til góðs og hvet hæstv. ráðherra til að íhuga það, skoða og taka til sín. Mér finnst mikilvægt að við munum eftir því að börnin sem þurfa á barnaverndarkerfinu að halda eru rosalega ólíkur og þverbreytilegur hópur. Við verðum alltaf að hafa það undir að þau börn eru mjög ólík og þarfir þeirra eru þar af leiðandi ólíkar. Af því að við erum þessa dagana að tala mikið um persónuvernd og persónuverndarlöggjöfina þá finnst mér ágætt hvernig hæstv. ráðherra fór yfir stöðu mála hvað varðar þá aðila sem sýsla með gögn tengd börnum. Mig langar þó jafnframt að segja að það er rosalega mikilvægt að hugsa sérstaklega um það sem snýr að börnum þegar kemur að persónuverndarmálum og muna að það er ekki bara verið að safna upplýsingum um þau, 

Virðulegi forseti. Ég ætla í seinni ræðu minni að tala um það undarlega sem jaðrar við ofbeldi gagnvart feðrum við skilnað. Það er ekki eðlilegt að við skilnað foreldra fái yfirleitt konurnar réttinn gagnvart börnunum og að enn þann dag í dag skuli staðan vera þannig að feður eigi eiginlega engan séns í þessari baráttu. Ég spyr ráðherra: Finnst honum þetta eðlilegt? Finnst þér eðlilegt að sennilega í yfir 90% tilfella fái mæður börnin við skilnað? Ég vil benda á að í 3. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir orðrétt, með leyfi forseta: „Allar ákvarðanir eða ráðstafanir yfirvalda er varða börn skulu byggðar á því sem er börnum fyrir bestu.“ Stofnanir og þjónusta sem annast börn og eiga að uppfylla reglur um öryggi, heilsuvernd, fjölda, hæfni starfsmanna og yfirsjón - það sem börnunum er fyrir bestu. Er það börnunum fyrir bestu að fá ekki að umgangast feður sína, afa og ömmur í öðrum ættliðnum? Það myndi ég segja að sé hreint og klárt ofbeldi, brot gegn sáttmálanum og brot gegn börnum. Í öðru lagi vil ég rétt benda á 12. gr.: „Börn eiga rétt á að láta í ljós skoðanir sínar í öllum málum er varða þau og að tekið sé réttmætt tillit til skoðana þeirra í samræmi við aldur þeirra og þroska. Börnum skal veitt tækifæri til að tjá sig um eigin málefni við málsmeðferð fyrir dómi eða stjórnvaldi.“ Börnin eiga þennan rétt. Þau eiga rétt á því að umgangast báða foreldra sína, ekki bara annað. Við verðum að tryggja að það sé þannig, ekki bara í orði heldur á borði. Það er óþolandi að feður skuli alltaf vera eftirreka í þessum málum.

Herra forseti. Ég þakka þá góðu umræðu sem hefur átt sér stað og fagna þeim ágæta framgangi sumra þessara mála sem virðast þokast í rétta átt af orðum hæstv. ráðherra að dæma. Ég hlýt þó að lýsa vonbrigðum mínum með það að hv. þm. Ásmundur Friðriksson sói svo mikilvægri umræðu í persónulegt skítkast gagnvart þingmönnum og brigslyrði, ef svo mætti að orði komast. Mér þykir umræðan eiga betra skilið. 
             Ég þakka fyrir góða umræðu en verð í lok hennar …  Ég verð þó í lok umræðunnar að ræða mál sem út af stendur en það eru starfshættir fyrrverandi forstöðumanns Barnaverndarstofu, núverandi starfsmanns félags- og jafnréttismálaráðherra, Braga Guðbrandssonar. Nú veit ég vel að svonefndri óháðri úttekt sérfræðinga hafi verið ætlað að greina þetta atriði ásamt öðrum, en hún átti að skila skýrslu sinni í gær og þingi er að ljúka. Ég tel mikilvægt að fá fram afstöðu hæstv. ráðherra gagnvart því máli áður en þingi lýkur. Ég ætla ekki að fjalla um þetta einstaka barnaverndarmál en hins vegar finnst mér mikilvægt að hæstv. ráðherra svari eftirfarandi spurningu sem lýtur almennt að réttindum barna og stjórnsýslu barnaverndarmála: Telur hæstv. ráðherra að hegðun forstjóra Barnaverndarstofu, þar sem hann hafði afskipti af einstaka barnaverndarmáli án þess að huga að því hvort málsaðili kunni að hafa brotið kynferðislega gegn barninu sem átti í hlut, samræmist barnalögum, barnaverndarlögum og barnaréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna? Þetta eru mikilvægar spurningar og þær varða ekki aðeins þetta einstaka mál heldur barnaverndarmál almennt og afstöðu ráðherra sem fer með barnaverndarmál í ríkisstjórn Íslands til mannréttinda barna og þeirrar grundvallarkröfu að börn séu alltaf látin njóta vafans.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa góðu umræðu og þau mörgu mjög góðu innlegg sem flutt hafa verið. Mér er vandi á höndum vegna þess að ég hef einungis tvær mínútur og ég veit ekki hvernig ég á að svara þessu öllu á svo skömmum tíma. Fyrst varðandi það sem ég náði ekki að svara í fyrri ræðu um hver yrðu helstu áhersluatriði Íslands innan barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna ef fulltrúi Íslands kæmist þangað inn. Í mínum huga eru það m.a. réttindi barna til verndar gegn líkamlegu og andlegu ofbeldi og vanrækslu hvar sem er, hvort sem er innan veggja heimilis, skóla, í öðru skipulögðu starfi eða annars staðar, að réttur barna til að lifa í öryggi og friði án ofbeldis og stríðsátaka, réttur barna til menntunar, ekki síst stúlkna, verði virtur, jafnrétti kynjanna tryggt og komið í veg fyrir skaðlega siði eins og barnahjónabönd. Hugað verði sérstaklega að réttindum barna í viðkvæmri stöðu, m.a. á grundvelli fötlunar, kynhneigðar, kynvitundar, trúar og þjóðernisuppruna. Þetta finnst mér eiga að vera helstu áherslur okkar aðila sem færi þarna inn. Síðan var komið inn á ýmislegt fleira, til að mynda varðandi starfsumhverfi barnaverndarnefndar, hvort þær ættu að vera stærri og faglegri. Ég held að það sé klárlega nokkuð sem við ættum að skoða og bíður þverpólitískrar nefndar að taka afstöðu til. Síðan varðandi það úrræði sem boðað var og er að komast á laggirnar. Því miður tók lengri tíma að tryggja það fjármagn sem þurfti. Það er enginn ósáttari við það en sá sem hér stendur, en það er búið að tryggja að 80 milljónir fari á ári til þessa verkefnis sem voru ekki innan ramma félagsmálaráðuneytisins. Vonandi getur það komist eins hratt og mögulegt er af stað. Ný gæða- og eftirlitsstofnun er þegar tekin við hluta af eftirlitsstörfum. Hún mun taka við frekara eftirliti sem snýr að barnaverndarmálum og það þarf að gerast með lagabreytingu. Hins vegar vil ég segja í lokin áður en ég lýk þessu vegna þess að ég næ bara ekki að svara fleiri spurningum, ég gæti talað hérna í hálftíma, að við þurfum miklar breytingar í barnaverndarmálum. Þess vegna hef ég talið að á þessu fyrsta ári séum við að afla 

Forseti. Ég kem hér upp til að bera af mér sakir vegna orða sem þingmaður Sjálfstæðisflokksins, Ásmundur Friðriksson, lét falla í pontu í sérstakri umræðu um barnaverndarmál fyrr í dag. Þar sakaði Ásmundur Friðriksson mig um alvarleg brot í störfum mínum sem formaður velferðarnefndar, um trúnaðarbrest og gagnaleka, sem ég er algjörlega saklaus af og það veit þingmaðurinn vel. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem hann sakar mig um slíkt, en Sjálfstæðismenn vita mætavel að ef þeir endurtaka lygina nógu oft þá fara einhverjir að trúa henni. Ég hafna með öllu ásökunum Ásmundar Friðrikssonar og fordæmi orð hans. Ásakanir þingmannsins hafa kastað rýrð á störf mín, störf nefndarinnar og störf þingsins. Þá eru athafnir hv. þm. Brynjars Níelssonar í forsetastól Alþingis algjörlega óforsvaranlegar þar sem hann leyfði þingmanni Sjálfstæðisflokksins að hafa uppi alvarlegar og grófar aðdróttanir í minn garð. Mér var svo ekki gefið tækifæri á að svara fyrir mig þar sem þingmaður Sjálfstæðisflokksins er sat í forsetastól hunsaði ítrekað beiðnir mínar um að fá að koma upp í fundarstjórn til að bera af mér sakir, horfði beint í augun á mér og frestaði svo fundi í stað þess að gefa mér orðið. Er mín upplifun sú að þingmaður Sjálfstæðisflokksins hafi þarna misnotað afstöðu sína sem varaforseti Alþingis  
            

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, nr. 88/2005, með síðari breytingum (vanþróuðustu ríki heims). Nefndarálitið er frá efnahags- og viðskiptanefnd. Nefndin fjallaði um málið og fékk sérfræðinga frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu á sinn fund. Auk þess bárust umsagnir um málið frá Félagi atvinnurekenda og Sambandi garðyrkjubænda. Með frumvarpinu er lögð til breyting á 1. mgr. 7. gr. tollalaga, nr. 88/2005, að því er varðar tollfríðindi á vörum sem upprunnar eru í vanþróuðustu ríkjum heims samkvæmt skilgreiningum Sameinuðu þjóðanna (svokölluðum LDC-ríkjum). Samkvæmt 2. mgr. 1. tölulið 1. mgr. 7. gr. tollalaga njóta vörur frá þessum ríkjum nú sömu tollfríðinda og vörur sem upprunnar eru á Evrópska efnahagssvæðinu. Með breytingunni er aukið við tollfríðindin og verða vörur sem falla undir 97% tollskrárnúmera tollskrár í viðauka I við tollalög undanþegnar tollum. Ráðherra verður heimilt að setja reglur um uppruna við innflutning vöru með reglugerð. Nefndinni bárust ábendingar um að ganga mætti lengra en gert er með frumvarpinu og fella með öllu niður tolla á vörur frá þeim ríkjum sem í hlut eiga í stað þess að undanþiggja ákveðna vöruflokka sem tengjast landbúnaði. Skiptar skoðanir eru hins vegar um þetta atriði. Nefndin telur ekki tilefni til að gera breytingar á frumvarpinu að svo stöddu en beinir því til ráðuneytisins að ábendingar í þessa veru verði teknar til skoðunar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Ólafur Ísleifsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, styður þetta álit. Undir það skrifa sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Bryndís Haraldsdóttir, Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Björn Leví Gunnarsson, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Ásgerður K. Gylfadóttir.

Herra forseti. Mörg ríki eiga það sameiginlegt að landbúnaður stendur undir tiltölulega stórum hluta hagkerfisins, en viðskiptahindranir í þróuðum ríkjum gera þeim erfitt fyrir að flytja út landbúnaðarafurðir. Tvíhliða fyrirkomulagið sem nú er ráðandi í alþjóðaviðskiptum gerir samningsstöðu þeirra veikari. Þróuð ríki eru ólíklegri til að semja við og hvað þá gefa eftir í pólitískt viðkvæmum málaflokkum. Tvíhliða fríverslunarviðræður setja meira álag á stjórnsýslu hvers ríkis fyrir sig eftir því sem viðræðunum fjölgar, verða margþættari og krefjast eftirfylgni hverjar fyrir sig. Stjórnsýsla margra þróunarríkja getur átt erfitt með að sinna fleiri slíkum ferlum í einu. Þá eru tveir höfuðvankantar á tvíhliða fríverslunarsamningum samanborið við marghliða. Þeir eru afvegaviðskipti og skortur á samræmi. Afvegaviðskipti lýsa stöðu þar sem óhagkvæm viðskipti eiga sér stað sem afleiðing af fríverslunarsamningi. Ríki sem best er í stakk búið til að flytja út ákveðna vöru til annars ríkis nær ekki að njóta góðs af samkeppnishæfni sinni vegna fríverslunarsamnings á milli hins ríkisins og þriðja ríkis. Niðurstaðan verður að íbúar ríkisins sem flytur inn vöruna frá landinu sem það hefur fríverslunarsamning við borga hærra verð fyrir hana en ella. Og landið sem ekki hefur fríverslunarsamning getur ekki flutt vöruna út yfir höfuð. Skortur á samræmi lýsir sér þannig að fríverslunarsamningar eru mismetnaðarfullir hvað varðar ákvæði um umhverfisvernd, réttindi og kjör vinnandi fólks og ríkisstyrki, svo eitthvað sé nefnt. Þegar alþjóðaviðskipti einkennast af aragrúa af fríverslunarsamningum á milli ríkja og ríkjasambanda skortir samræmi í leikreglum og kröfum fríverslunarinnar. Stærsti kostur tvíhliða fríverslunarsamninga borið saman við marghliða er skilvirkni, en auðveldara er að komast að samkomulagi þegar fjöldi aðila er minni. Umfang samningsins er undir þeim sjálfum komið hverju sinni. Fyrirkomulagið gerir ríkjum kleift að leggja áherslu á samningagerð við mikilvægustu útflutningsmarkaði sína og gefur þeim svigrúm til að halda pólitískt viðkvæmum málaflokkum utan samningaviðræðna. Herra forseti. Við eigum að auka áherslu á fríverslun og nýtingu útflutningstækifæra, bæta þjónustu við Íslendinga erlendis, auka viðskiptaþjónustu og hagsmunagæslu á nýmörkuðum í starfsemi utanríkisþjónustunnar. Þessi markmið endurspegla nýjan raunveruleika alþjóðaviðskipta í kjölfar stöðnunar Doha-lotunnar svokölluðu. Hlutverk utanríkisþjónustunnar er í auknum mæli fólgið í að greiða leiðina fyrir aðgang innlendra fyrirtækja að erlendum mörkuðum. Eðlilegt verður að teljast að ríkið sækist eftir því að stunda fríverslunarstefnu sína að mestu utan ramma Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar ef Doha-lotan hefur ekki borið árangur og pólitískur vilji er ekki til staðar til að hefja umfangsmiklar marghliða fríverslunarsamningaviðræður að nýju. Þó má ekki gleyma að fríverslunarsamningar gerast ekki í pólitísku tómarúmi. Gerð þeirra kann að virðast að mestu tæknilegs eðlis, en ávöxtur þeirra getur verið verulegur sé rétt að þeim staðið og allir hagsmunaaðilar hafðir með í ráðum. Því fer fjarri að takmarkaður útflutningur þróunarríkja á landbúnaðarafurðum til þróaðra ríkja sé einungis viðskiptahindrun þeirrar síðarnefndu að kenna. Samkvæmt Efnahags- og framfarastofnun Evrópu, OECD, eru það landbúnaðarumbætur innan lands í þróunarríkjum sem myndu leiða til stærstu ávinninganna. Þar getum við Íslendingar svo sannarlega látið að okkur kveða í gegnum þróunarsamvinnu. Hins vegar hefur breyting alþjóðaviðskiptakerfisins úr marghliða í tvíhliða fyrirkomulag og stöðnun Doha-lotunnar fjarlægt mikilvægan vettvang til að stuðla að þýðingarmiklum umbótum í aðgengi þróunarríkja að mörkuðum þróaðra ríkja. Hægt er að fara aðrar leiðir til að skjóta styrkum stoðum undir sjálfbærni innan þessara fátæku ríkja en með tollfrelsi. Má þar nefna skuldauppgjöf. Verulegur árangur hefur náðst í að létta skuldabyrði fátækustu ríkja heims, en mun síður gengur að standa við fyrirheit um bætt viðskiptakjör og aukna þróunaraðstoð. Þetta er niðurstaða í nýlegri skýrslu Sameinuðu þjóðanna. Mörg þróunarríki þurfa að taka meira tillit til viðskipta og samkeppnishæfni í þróunaráætlunum sínum í því skyni að notfæra sér viðskiptatækifæri. Mörg þeirra þyrftu einnig að afnema skatta og tolla á nauðsynleg lyf og leyfa notkun samheitalyfja á lægra verði. Ástæða er til að hafa áhyggjur af því að erfitt getur verið að meta gagnsemi og skilvirkni slíkrar aðstoðar vegna skorts á gagnsæjum upplýsingum um þessa aðstoð. Þess má geta að skuldauppgjöf til fátækra ríkja er í raun guðfræðilegt hugtak. Um það hefur m.a. verið skrifuð lærð ritgerð eftir séra Pál Ágúst Ólafsson. Hér á eftir ætla ég að koma inn á nokkur áhugaverð sjónarmið sem koma fram í ritgerð séra Páls um þetta efni. Í 3. og 5. Mósebók Biblíunnar eru reglur sem geta átt erindi við samtímann eins og hann blasir við aðstæðum í þeim fátæku löndum sem hér hefur verið rætt um. Kröfum um skuldauppgjöf er oft fálega tekið, bæði af vel stæðum þjóðum og viðskiptabönkum. Hinir fornu textar Gamla testamentisins hafa oft skírskotun í viðkvæm pólitísk mál í okkar samtíð. Textinn í 5. Mósebók hljómar svo, með leyfi forseta: „Sjöunda hvert ár skaltu fella niður skuldir. Eftir þessum reglum skaltu fella niður skuldir: Sérhver lánardrottinn skal falla frá kröfum vegna láns sem hann hefur veitt náunga sínum. Hann skal ekki ganga eftir greiðslu hjá náunga sínum og meðbróður því að niðurfelling skulda hefur verið boðuð vegna Drottins.“ Einnig segir að enginn okkar á meðal eigi að vera fátækur. Ritskýrendur í guðfræði eru á einu máli um að í 5. Mósebók sé átt við skuldir sem hinir fátæku, óborgandi, stofnuðu til. Nokkur dæmi eru nefnd um slíka einstaklinga, t.d. um bónda sem þurfti á fjármunum að halda vegna uppskerubrests, til að kaupa útsæði eða annað þess háttar, og borgarbúa sem var fjárvana vegna atvinnuleysis. Litið var á lán til slíkra einstaklinga sem mannúðarverk fremur en viðskiptagjörning. Áskrift slíks láns var því örlætisgerningur eða afskriftin var örlætisgerningur fremur en nokkuð annað. Reglur 5. Mósebókar um afskriftir skulda eru merki um það hvernig guð ætlaðist til að jöfnuður næðist í samfélaginu. Vitað er að til voru konungar í Mesópótamíu sem gáfu upp skuldir þjóða sinna, oftast við valdatöku sína og stundum aftur einhverjum árum síðar. Sambærilegar athafnir þekktust hjá Grikkjum. Notað er orðalagið sjöunda hvert ár í 5. Mósebók. Þessi orð eru talin þýða að afskrifa á skuldina við sólarlag síðasta dags sjöunda ársins. Að fella niður skuldir. Skiptar skoðanir hafa verið um það hvort í fyrirmælum felist boð um að fella tímabundið niður vaxtaskuldbindingu eða hvort í þeim felist algjör afskrift skulda. Frekar hefur verið hneigst að því að í orðalaginu felist algjör afskrift skulda. Almennt er talið að túlka beri þetta orðalag samkvæmt orðanna hljóðan, þ.e. að skuldir skuli fella niður eða afskrifa. Enn fremur segir í 5. Mósebók, með leyfi forseta: „Sérhver lánardrottinn skal falla frá kröfum vegna láns sem hann hefur veitt náunga sínum.“ Svo virðist að þrátt fyrir þetta orðalag, sem felur í sér samkvæmt orðanna hljóðan að allir kröfuhafar eigi að afskrifa öll lán á sjö ára fresti, þá hafi engu að síður verið strax eða fljótlega farið að líta svo á að skuldaafskriftir næðu ekki til allra skulda, enda var lögmálið fyrst og fremst ætlað til hagsbóta fyrir hina fátæku. Þannig var fljótt farið að líta svo á að lögmálið næði ekki til skulda vegna launagreiðslna, greiðslu lána með einhvers konar veðtryggingu og skulda, sem til hafði stofnast vegna kaupa á vöru með afborgunum „því að niðurfelling skulda hefur verið boðuð vegna Drottins“. Það felur í sér skilaboð um að fyrirmælin um skuldauppgjöf komi frá Drottni, engum öðrum. Af þeim skýringarritum sem hér hefur verið vísað til virðist sem niðurfelling skulda hafi átt að eiga sér stað á sjö ára fresti og að afskrifa skyldi algjörlega allar skuldir. Svo virðist sem reglurnar hafi fyrst og fremst átt að vera til hagsbóta fyrir hina fátæku og því farið að túlka reglurnar á þann veg að niðurfellingin tæki ekki til allra skulda. Grunnur þessa er sá að Drottinn fer fram á að felldar séu niður skuldir og því fylgir það loforð frá Drottni að hann muni blessa þann sem það gerir. Herra forseti. Þessa tilvitnun mína í texta Gamla testamentisins og skuldaniðurfellingu til fátækra þjóða tel ég eiga ágætlega við í þessari umræðu, en það er sjálfsagt að við Íslendingar tökum virkan þátt í samstarfi við Alþjóðaviðskiptastofnunina sem stefnir að því að stuðla að efnahagslegri farsæld, sjálfbærni og baráttu gegn fátækt. Ég er hlynntur þessu frumvarpi. Það eru hins vegar ýmis álitamál sem vert er að hafa í huga. Frumvarp sem þetta hefur mjög takmarkaðan tilgang ef innviðir í viðkomandi landi eru ekki í stakk búnir að greiða fyrir útflutningi. Í þessu sambandi, og ég geri það að lokaorðum mínum í þessari umræðu, verða viðkomandi ríki að vera sjálfbær.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni erindið. Tíminn líður nokkuð undarlega þegar þinglok nálgast. Allt í einu fannst mér ég hrokkinn fram á sunnudag, alla vega hef ég sjaldan heyrt jafn mikið rætt um Mósebók frá því að ég álpaðist í messu á þeim ágæta drottinsdegi og svo sem ágætt að hugsa um skuldir og jöfnuð og önnur réttlætismál í sögulegu samhengi og leita hugmynda sem víðast. Þessi ræða þingmannsins vekur hjá mér þá spurningu hvaða aðra lagasetningu hann vill bera upp við helgar bækur, af því að mér hefur frekar þótt tíðarandinn blása í þá átt að við reynum að skilja í sundur löggjöf mannanna og þá löggjöf sem menn sækja sér í trúarrit. Það er nú ekki talað af allt of mikilli virðingu um leiðtoga sem vilja setja sharia-lög til dæmis yfir löndin sín. Þó að ég sé ekki að bera þingmanninum það á brýn þá langar mig að heyra aðeins frá honum hvort við megum eiga von á því að Mósebók og systur hennar verði hér notaðar sem rök í fleiri lagasetningartilgangi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa svo jákvæðan og góðan áhuga á ræðu minni hér áðan. Hann talar um lagasetningu og guðfræði í þeim efnum. Þetta var fyrst og fremst sett fram, þessi texti, vegna þess að ég vildi sýna fram á að guðsorð getur talað inn í svo margvíslegar aðstæður í lífinu, þar á meðal í þessu mikilvæga máli sem er að koma til móts við og aðstoða náungann í hans neyð og fátækt. Það færum við yfir á alþjóðasamfélagið og ábyrgð þess gagnvart fátækum þjóðum og þar komum við að því sem ég nefndi í ræðu minni, að það eru fyrirmæli í 5. Mósebók þess efnis að við eigum að hugsa um náungann og eigum að koma til móts við hann. Það má yfirfæra það yfir á þjóðir. Það var gert á tímum stórveldisins Mesópótamíu. Í því felst, eins og ég nefndi hér áðan, sú blessun að ef þú gefur af þér með þessum hætti, þú fellir niður skuldir, þá færðu blessun drottins í staðinn. Það er einmitt akkúrat lykilatriði í þessu. Ég var ekki beint að tala um það að við ættum að yfirfæra þetta yfir á lagasetningu með ákveðnum hætti, hins vegar var þetta fyrst og fremst sett fram til umhugsunar, vegna þess að málið er mikilvægt. Við þurfum ávallt að skoða það hvaða leiðir hægt er að fara, þar á meðal er skuldaniðurfelling mjög mikilvæg. Það hefur meðal annars komið fram í skýrslu á vegum Sameinuðu þjóðanna að þessi leið skiptir þessar þjóðir verulegu máli.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum þetta viðbótarerindi sitt. Vissulega er hægt að leita andagiftar í ýmsum sagnaarfi, en ég held að við þurfum alltaf að vera með nokkuð gagnrýna linsu á það sem við lesum frá þeim tíma sem hér um ræðir. Það var nú ekki í Mesópótamíu en Hammurabi ríkti á svipuðum tíma, maður sem sagði að við ættum að gjalda auga fyrir auga; hugtak sem var hegningarlagabókstafur víða um heim öldum saman en við höfum nú horfið frá. Eins eru Mósebækurnar fullar af ýmsu ágætu sem örugglega má halla sér að þegar kemur að réttri breytni, en þær eru líka jafn fullar af hroðalegum hugmyndum eins og þeirri að grýta fólk til bana fyrir það að brjóta gegn lögmálinu þótt það séu jafn hversdagslegir hlutir og að skilja við maka sinn eða hvað það er. Ýmsir hlutir sem eiga engan veginn við í nútímasamfélagi. Ég lýsi ánægju með að heyra frá þingmanninum að þarna hafi hann valið það sem passar vel inn í samtímann og hann gerir sér væntanlega vel grein fyrir því að þegar við förum að ræða, einhvern tímann á næstu misserum, kynfrelsi kvenna - við eigum líka von á frumvarpi um réttindi trans- og intersexfólks - þá verði ekki litið jafn mikið til 5. Mósebókar heldur siðferðislögmála sem eru okkur nær í tíma.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og hugleiðingar hans í þessum efnum, ánægjulegt að hann er ágætlega að sér í Gamla testamentinu. Ég fagna því. Þar er á ferðinni afskaplega mikilvægt innlegg inn í margt í lífinu eins og við þekkjum, þess vegna fannst mér þetta eiga mjög vel við af því að við erum nú að ræða um þá sem minna mega sín í alþjóðasamfélaginu. Ég vildi líka koma aðeins inn á það sem ég nefndi sérstaklega áðan, að það er grundvallarforsenda að þau ríki sem við erum að tala um, þau 47 ríki sem þarna eru nefnd, séu sjálfbær. Eins og ég nefndi áðan hefur frumvarpið mjög takmarkaðan tilgang ef innviðirnir í viðkomandi landi eru ekki í stakk búnir til að greiða fyrir þeim útflutningi sem við ætlum síðan að taka á móti með eins jákvæðum hætti og við getum. Þar höfum við þá möguleika að aðstoða þessar þjóðir í landbúnaði o.s.frv. með því að gera það í gegnum … 
            

Ég bil biðja menn að gefa þögn og hljóð í hliðarsölum, halda sig einhvers staðar annars staðar ef þeir þurfa að tala saman.

Það sem ég vildi nefna er að þá höfum við þá leið sem er þróunarsamvinnan. Við getum aðstoðað þessar þjóðir í því að vera sjálfbærar svo að þær geti farið í að flytja út mikilvægar vörur sem geta þá orðið liður í því að byggja upp sjálfbærni viðkomandi þjóða. Þannig 

Herra forseti. Ég er á nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar og fagna málinu eindregið. Það er fagnaðarefni að við séum að greiða götu viðskipta við fátækustu ríki heims með þeim hætti sem hér er gert en þess verður þó auðvitað að geta að þetta hefur tekið okkur æðilangan tíma. Hér er um að ræða í raun þá fullgildingu á yfirlýsingum sem við gáfum fyrst árið 2000, það hefur tekið okkur nærri tvo áratugi að koma þessu í lög og hefði kannski verið betra ef við hefðum klára það fyrr. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á, að við ættum kannski að nálgast þetta viðfangsefni meira sem þróunaraðstoð en hefðbundna fríverslunarsamninga. Það eiga ekki við alveg sömu sjónarmið hér þegar við viljum gjarnan semja um gagnkvæman aðgang eða eitthvað þess háttar í hefðbundnum fríverslunarsamningum. Við erum fyrst og fremst að reyna að greiða fyrir viðskiptum fátækustu ríkja heims við ríka þjóð eins og okkar og auðvitað er það skuldbinding hinna vestrænu ríkja að reyna með því að efla efnahag fátækustu þjóða heims eins og þær eru skilgreindar hverju sinni. Ekki get ég vitnað af jafn mikilli snilld í Mósebók eins og hv. þingmaður, en kom mér þó í hug eitt erindi úr Hávamálum sem á ágætlega við um þetta: Bú er betra, þótt lítið sé, halur er heima hver. Þótt tvær geitur eigi og taugreftan sal, það er þó betra en bæn. Það er kannski það sem við erum að tala um, að ýta undir sjálfbærni þessara ríkja, ýta undir að þau geti staðið undir eigin efnahag. Það er vissulega rétt sem hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á að þar er oft helsti þröskuldurinn innviðirnir heima fyrir, en það breytir því ekki að það er útgjaldalítið fyrir okkur sem auðuga þjóð að afnema tollahindranir fyrir þau ríki og við þurfum ekki endilega að láta sömu lögmál um það gilda eins og aðra fríverslunarsamninga. Þess vegna þykir mér leitt að horfa upp á það að við séum áfram með talsverðar tollahindranir á landbúnaðarvörum. Ég tel að við eigum hæglega að geta gengið lengra án þess að það brjóti gegn grundvallarafstöðu okkar hvað varðar viðskipti með landbúnaðarafurðir almennt. Það er ágætt að hafa í huga að tollar okkar á landbúnaðarafurðir eru almennt nokkuð háir, þeir eru háir í alþjóðlegu samhengi. Við erum með hvað ríkustu verndina gagnvart innflutningi einmitt á þeim sömu vörum og oftar en ekki eru þetta þær vörur sem þessi ríki framleiða helst eða hafa möguleika á að framleiða. Í ljósi þess að um algjörlega óverulega viðskiptahagsmuni er að ræða fyrir okkur en aftur á móti geta þeir verið umtalsverðir fyrir viðkomandi ríki þá tek ég heils hugar undir með þeirri áeggjan nefndarinnar að stjórnvöld taki til skoðunar með hvaða hætti mætti mögulega liðka enn frekar fyrir viðskiptum við ríkin með því að afnema tollahindranir að fullu.

Virðulegi forseti. Ég hef dálítinn áhuga á lokaorðum hv. þingmanns. Mig langar að eiga smáspjall við þingmanninn um það sem mér finnst vera fátæktargildra sem felst í því að bjóða upp á að fella niður tolla einhliða af verst stöddu ríkjunum, en fara ekki t.d. svipaða leið og aðrar þjóðir hafa farið að fella líka niður tolla af næstverst stöddu ríkjunum. Það er ákveðinn hvati til þess að halda sig neðst, sem verst stadda ríkið. Það er í rauninni hagur af því að þurfa ekki að borga ákveðna tolla en ef ríki fer upp um flokk sem er ofar verst stöddu ríkjunum er alla vega hvati til þess að vinna sig upp úr því að vera verst stadda ríkið. Þá myndast ákveðin hringrás í þeirri flokkun og ríki ná sér upp til þess að þróa efnahaginn. Að sjálfsögðu tek ég líka undir áskorun þingmannsins um að afnema þetta bara yfirleitt, það væri mun betri heimur þegar allt kemur til alls, tel ég.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Þetta er ágæt spurning. Það er kannski blessunarlega að það hefur ekki mikil áhrif á ákvarðanir þessara tilteknu ríkja þó að Ísland, eitt ríkja, hafi ákveðið að hafa ekki þessa næstu deild í utanríkisviðskiptum, en þetta er alveg rétt ábending. Fjölmörg ríki hafa líka innleitt tilslakanir á tollvernd gagnvart næstverstsettu ríkjum heims. Enn og aftur í okkar tilfelli: Við erum að horfa á lönd sem við eigum mjög óveruleg viðskipti við, eru oftar en ekki það fjarlæg okkur að það er strax ákveðin, getum við sagt, fjarlægðarvernd á innflutning frá þeim, þ.e. það er talsvert kostnaðarsamt að flytja vörurnar hingað inn. Þess vegna er þetta meira grundvallarafstaða eða það að sýna lit í málum að bjóða einnig upp á þennan möguleika og fylgja þar fordæmi fjölmargra annarra ríkja. Ég held einmitt, og endurtek það sem ég sagði í ræðu minni, að það sé mjög mikilvægt hvað þennan hóp ríkja varðar, að við nálgumst þetta miklu frekar sem skipulega þróunaraðstoð en hefðbundnar viðræður um fríverslun. Færi vel á því að stjórnvöld sýndu metnað í að ganga enn lengra og kannski hraðar í þetta sinn en þau 18 ár sem það tók að koma þessum áfanga í gegn.

Hæstv. forseti. Við 1. umr. þessa máls lýsti ég yfir stuðningi við það, en ég gerði líka að umtalsefni þær aðstæður sem fólk býr við í þessum löndum og er að framleiða þær vörur sem við ætlum núna að aflétta tollum af. Á svipuðum tíma og við vorum að ræða þetta mál í 1. umr. vorum við líka að ræða gagnkvæman fríverslunarsamning við Filippseyjar og ég varð var við það að mönnum fannst það alveg ótækt vegna stjórnarfarsins sem þar ríkir um þessar mundir. Það vill nú þannig til að í þessum 47 ríkja hópi sem hér er undir eru ekki skátahöfðingjar við völd í þeim öllum, því miður, heldur eru þar yfirvöld sem t.d. grýta samkynhneigða á götum úti o.s.frv. og fara fram með hluti sem við í sjálfu sér samþykkjum ekki, viljum ekki samþykkja og eigum ekki að samþykkja. Ég get því að mörgu leyti tekið undir með þeim ræðumanni sem hér talaði á undan mér að í raun og veru værum við kannski að gera betur við þessar þjóðir með því að gera við þær samkomulag um þróunaraðstoð en að fella endilega niður tolla af þeirra varningi. Auðvitað er það þannig að við, ef einhver, eigum að skilja vel þá aðstöðu sem þessar þjóðir eru í vegna þess að það eru ekki nema 150 ár síðan við vorum á sama stað og þær eru núna, svona um það bil. Auðvitað var það frjáls verslun á sínum tíma sem gerði okkur kleift að bæta lífskjörin og lyfti þar grettistaki, fyrir utan náttúrlega það að við fórum að hagnýta okkar auðlindir. Þá komum við að öðru, því þessar ágætu þjóðir sem hér um ræðir eru margar ofurseldar alls konar auðhringum og aðilum sem misnota þeirra auðævi sem liggja bæði í jörðu og ofan á jörðinni. Það er viss tvískinnungur í því hvernig við Vesturlandabúar lítum á þessar þjóðir og það sem þær framleiða. Ég hef stundum sagt í hálfkæringi að í raun og veru ættum við, ef við værum samkvæm sjálfum okkur, að banna innflutning á súkkulaði vegna þess að það eru væntanlega engir bændur í heiminum jafn illa farnir af auðhringum og verslunarauðvaldi en einmitt kakóbændur. Þeir eru gjörsamlega trampaðir niður. Og kaffibændur í Suður-Ameríku, svo ég nefni annað dæmi. Þetta eru hvort tveggja stéttir gagnvart hverjum hefur verið fram af fádæma hörku og grimmd, en við fáum ódýrt súkkulaði og ódýrt kaffi og erum bara þokkalega sátt. Sama á við um vörur sem unnar eru úr bómull. Ég orðaði það hér um daginn þannig að þegar maður er að kaupa bómullarflík sem kostar kannski eitt pund, eitt sterlingspund, þá veltir maður fyrir sér: Hvað fékk bóndinn í sinn hlut? Hvað fékk sá sem var að tína bómullina saman? Ég held að það sé kannski meira um vert fyrir okkur að horfa akkúrat á þetta. Sú þróunaraðstoð sem við höfum veitt og mörgum þykir fátækleg og lítil og aum hefur þó miðast að því að reyna að gera fólk meira sjálfbjarga en áður, þ.e. kynna því tækni sem við þekkjum eins og t.d. við að veiða fisk, og síðan að veita þessu fólki aðstoð sem varðar heilbrigðisþjónustu og fleira eins og við höfum verið að gera í Malaví og víðar, reyna að koma í veg fyrir barnadauða og mæðradauða o.s.frv. Því kem ég fram með þennan vinkil vegna þess að í þessum hópi ríkja eru, eins og ég segi, stjórnvöld sem t.d. níðast á samkynhneigðum. Þarna eru stjórnvöld sem leggja blessun sína yfir barnabrúðkaup. Eins og menn vita þá eru 39 þúsund börn gefin í hjónabönd á hverjum einasta degi í heiminum árið um kring. 39 þúsund börn. Mér finnst í raun og veru að þegar svona ákvörðun er tekin eins og við erum að taka hér - og það kann vel að vera að við höfum tekið okkur allt of langan tíma í að taka þessa ákvörðun, - eigum við að vera með það fyrir augum, jafnvel í gegnum viðskiptasambönd eða með einhverjum hætti, að koma hinum sjónarmiðunum á framfæri. Ég orðaði það reyndar þannig um daginn að misnotkun á fólki t.d. í landbúnaðargeiranum er miklu nær okkur en við höldum. Ég nefndi t.d. dæmi frá Sikiley þar sem rúmenskar konur eru við uppskeru á grænmeti, meira að setja misnotaðar kynferðislega. Okkur er alveg sama því að við fáum ódýrt grænmeti á diskinn. Ef við viljum vera ábyrgir neytendur, ábyrgir þátttakendur í samfélagi þjóðanna, þá hljótum við að hugsa um þessi mál líka um leið og við leggjum okkar af mörkum til að þessar þjóðir verði sjálfbjarga með svipuðum hætti í raun og okkur var gert kleift fyrir 150 árum, þ.e. í gegnum frjálsa verslun. Þá kemur aftur að því að við þekkjum það best að hér var ekki frjáls verslun í 700 ár vegna þess að hér var einokun o.s.frv., sem reyndar hefur látið á sér kræla aftur á 20. og 21. öldinni, en það er önnur saga. Á þennan hátt eigum við náttúrlega að nýta þá reynslu sem við höfum sjálf af því að vera undirokuð og kúguð til þess að reyna að skilja betur þjóðir sem eru í sömu stöðu og við vorum þá. Við berum í raun og veru meiri og ríkari skyldur en margir aðrir vegna þess að við höfum verið í þessari stöðu sjálf. Því dreg ég þetta hér upp að mér hefur þótt gæta ákveðins tvískinnungs í framkomu okkar út á við við hinar ýmsu þjóðir, við höfum verið svona heilög í framan gagnvart einhverjum þjóðum en látið síðan sem ekkert sé og látið átölulaust alls konar kúgun og misnotkun sem viðgengst í þeim löndum sem við höfum viðskipti við. Af því að við búum að þeirri reynslu sem ég var að rekja hér áðan þá ættum við kannski að geta verið framar í flokki í því að reyna að koma á heilbrigðari viðskiptaháttum við einmitt lönd í þessari stöðu en aðrir. Líkt og ég sagði við 1. umr.: Við erum hér að eiga við þjóðir sem lengi voru undirokaðar af þjóðum sem hafa árhundraða reynslu af nýlendukúgun. Bæði Bretar, Þjóðverjar og Hollendingar og fleiri og fleiri hafa aldalanga reynslu af því að kúga aðrar þjóðir og hafa reist efnahag sinn að miklu leyti á því að kúga nýlendur sínar í nokkur hundruð ár. Þess vegna stendur þetta okkur nær, verandi eins og maður segir nýfrjáls ef við getum orðað það þannig, þetta eru ekki nema tveir, þrír mannsaldrar. Við ættum að finna til ábyrgðar í þessu máli og láta hana koma í gegnum þau viðskiptasambönd sem við gerum við þjóðir sem eru þarna staddar eins og ég var að lýsa áðan. Að því sögðu þykir mér að sjálfsögðu þetta mál jafn gott mál og þá. En ég get ekki látið það liggja hjá garði að fara aftur með þessi varnaðarorð og brýningu til íslenskra stjórnvalda að reyna að beita áhrifum þessa lands til góðs. Við erum sem betur fer af þeirri stærð þjóða að það stendur engum ógn af okkur svo ég viti til. Síðan við vorum að drepa hver annan með sverðum 1244 eða þar um bil, þá höfum við ekki staðið í miklum illdeilum við fólk, hvað þá heldur utan lands. Við höfum ekki sótt á neina þjóð með hernaði eða einhverju slíku. Að því leyti til erum við í kjörstöðu til þess að reyna að hafa áhrif til góðs í þessum málum. Það vill nú þannig til að Íslendingar eru þokkalega kynntir t.d. eins og hjá Sameinuðu þjóðunum og hafa þar áhrif í ýmsum málum langt umfram áhrif þjóðarinnar á heimsvísu. Ég nefni bara sem dæmi að hjá Sameinuðu þjóðunum er hlustað þegar við Íslendingar tölum um jafnréttismál. Það er leitað í smiðju til Íslendinga í jafnréttismálum þótt okkur finnist sjálfum margt óunnið hér. Það er margt óunnið en þrátt fyrir það getum við samt verið fyrirmynd annarra þjóða í þessum málum og komið að liði. Þessi orð mín eru ekki ætluð sem einhvers konar sjálfsupphafning þjóðarinnar eða þjóðremba eða eitthvað slíkt, heldur einungis að við getum komið að liði. Það er allt annað mál. Og við getum nýtt okkar reynslu, okkar þekkingu, akkúrat þarna. Þá kemur að þessu sem ég segi: Ætlum við þá ekki að reyna að beita áhrifum okkar ef við höfum einhver til þess að koma í veg fyrir barnabrúðkaup, til þess að koma í veg fyrir misþyrmingu eða misþyrmingar á kynfærum kvenna, til þess að koma í veg fyrir að fólk sé í ánauð, vegna þess að það þekkist á þessum slóðum? Ég held einmitt að með því skrefi sem við erum að stíga núna, sem er mikilvægt og mikilsvert og getur komið þessum þjóðum mjög vel, þá verðum við að beita áhrifum okkar í þessa átt. Við eigum að sjálfsögðu að beita áhrifum okkar í þá átt að stjórnvöld í einhverju ákveðnu landi eða ákveðnum löndum hætti t.d. að grýta samkynhneigt fólk úti á götum og leggja blessun sína yfir það. Auðvitað eigum við að reyna að beita áhrifum okkar ef við höfum þau. Síðan kemur að því sem ég ræddi líka við 1. umr., af því að hér var áðan talað um landbúnaðarafurðir, að Danir eru hættir eða hættu alla vega um tíma að flytja inn afskorin blóm frá Afríkuríkjum vegna þess að þeir höfðu vissu fyrir því að með verkafólk, einkum konur, sem þar komu að störfum var farið eins og þræla. Það var misnotað á alla lund. Þá segi ég aftur: Við eigum að vera ábyrgir neytendur. Við eigum ekki að flytja inn hvað sem er í nafni frelsis ef það bitnar á þeim sem síst skyldi, þ.e. verkamönnum sem vinna við þetta. Nýlegt dæmi sem ég hef áður minnst á varðar það hvernig menn beita niðurgreiðslum. Bandaríkjamenn eru nánast búnir að eyðileggja sjálfsþurftarbúskap hrísgrjónabænda á Haíti eftir jarðskjálftana sem urðu þar fyrir allnokkrum árum. Þegar landbúnaðurinn þar var í algjörri rúst og allt í rúst þá fóru Bandaríkjamenn allt í einu að hella þar inn niðurgreiddum hrísgrjónum frá Arkansas sem bandaríska alríkið borgaði niður. Með þessu dömpuðu þeir inn, afsakið orðbragðið herra forseti, helltu inn, ætlaði ég að segja, ódýrum hrísgrjónum og eyðilögðu lífsviðurværi fjölda fólks sem hafði árum saman haft lítinn sjálfsþurftarbúskap og ræktað hrísgrjón bara í kálgarðinum bak við húsið hjá sér. Það sem ég segi með þessu er að við eigum að fara mjög varlega í því að opna leiðir til þess að það sé hægt að misnota enn meir neyð þjóðanna sem heildar og fólksins sem þar býr. Við verðum að stíga varlega til jarðar. Um leið og við gefum þessu fólki kost á því að auka frjálsa verslun í sínu heimalandi þá hljótum við jafnframt að gera ákveðnar kröfur til þeirra, rétt eins og við gerum til okkar sjálfra, um að ekki sé farið illa með það fólk sem er að vinna að því að við fáum ódýrari vörur hingað inn til landsins. Að þessu sögðu þá mun ég að sjálfsögðu samþykkja þetta frumvarp en mun alveg örugglega líka koma fram með mál í einhverri mynd, hvort sem það verður þingsályktunartillaga eða fyrirspurn til bæði hæstv. utanríkisráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra, um það að við beitum þeim áhrifum sem við getum haft til góðs fyrir þessa fátækustu bræður okkar og systur.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum kærlega fyrir þessa innihaldsríku ræðu enda er þetta áhugavert mál á mjög marga vegu, sem ég komst að þegar ég skoðaði málið betur í 1. umr. Mál þingmannsins var viðamikið og snerti á ansi mörgum mjög alvarlegum málum og því lítur spurning mín til hans kannski dálítið lítilfjörlega út og ég biðst afsökunar á því. Það snertir mig dálítið, þegar þingmaðurinn talaði um kaffið og súkkulaðið, því að í þessum rannsóknum mínum fyrir þingmálið í 1. umr. komst ég að því að hærri tollur er á súkkulaði en á kaffi. Mér fannst það mjög undarlegt og velti fyrir mér hvort ekki væri hægt að bæta úr því. Ég er ekki kaffidrykkjumaður þó að ég geri ekki lítið úr áhrifamætti kaffis, ég sé til dæmis ákveðna fylgni á milli þess að kaffið kom til Englands og þess að Principia Newtons birtist en þá er súkkulaðið ekki síður mannkynssögulega merkileg vara og hefur verið með okkur miklu lengur en kaffið. Sem „ekki-kaffidrykkjumaður“ fæ ég mér oft súkkulaði á kaffihúsunum þegar ég fer þangað í staðinn fyrir kaffi og öfunda fólk sem er með mér oft mjög mikið af því að geta fengið sér mun ódýrari drykk og jafnvel ábót en ég þarf að fá þennan mun betri en því dýrari drykk í staðinn. En ég vildi inna þingmanninn eftir því hvort hann myndi styðja mig í því að lækka tolla á súkkulaði þegar kemur að fjárlögum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa athugasemd. Ég veit að hann er maður sem sökkvir sér djúpt í þau mál sem hann vill kynna sér og gerir það mjög vel. Ég er sjálfur frelsaður kaffidrykkjumaður, þ.e. ég er óvirkur. Ég hef ekki drukkið kaffi í nokkur ár, besta ákvörðun sem ég hef tekið. Auðvitað þykir mér vænt um fólk sem drekkur kaffi, ekki þar fyrir. Þó að ég talaði í hálfkæringi hér áðan, um að við ættum að hætta innflutningi á súkkulaði, er alvörutónn í því vegna þess, eins og ég sagði áðan, hvernig farið er með þá framleiðendur. Það er einn alþjóðlegur hringur sem ræður um það bil öllu í súkkulaðiframleiðslu og níðist á þessu fólki alveg takmarkalaust. Við eigum svo sem ekkert endilega að bæta ofan á það með því að tolla þessa vöru umfram aðrar sambærilegar. Út af fyrir sig get ég alveg tekið undir það með hv. þingmanni að ástæða sé til að athuga þennan mismun en bendi þrátt fyrir það á það sem ég sagði áðan, að þetta er einn af þeim hlutum sem mér finnst að við Íslendingar ættum að reyna að vekja máls á á alþjóðavettvangi. Eins og ég segi, við eigum að vera ábyrgir neytendur og við eigum ekki að stuðla að því að hagnast á neyð annarra. Við eigum ekki að hrúga hingað inn ódýrum vörum, t.d. landbúnaðarvörum, í nafni frelsis, sama hvað það kostar aðra. Að því leyti til eigum við líka að horfa til þess hvernig tollskrá Evrópusambandsins er byggð upp. Ég held að menn ættu kannski, sem tala hér hæst um að flytja inn ódýrar landbúnaðarafurðir, að kynna sér hvernig það gengur fyrir okkur að flytja inn til Evrópusambandsins, tollabandalagsins, okkar vörur.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mjög en þetta er mál sem ég myndi gjarnan vilja ræða nánar í framtíðinni. Í grundvallaratriðum, án þess að vilja einfalda þetta of mikið, eru allar viðskiptahindranir milli landa til þess gerðar að auka á fátækt í sumum löndum í þágu annarra. Þá er ég ekki bara að tala um vöruflutninga og vöruviðskipti heldur einnig takmarkanir á flutningi á vinnuafli sem, þegar það er sett saman við flutning á fjármagni, býr til möguleikann á ákveðnum fátæktarpollum í heiminum. Peningarnir geta farið þangað sem vinnuafl er ódýrast en vinnuaflið kemst ekki þangað sem það er mest metið. Í augnablikinu í heiminum, á jörðinni, er lítill skilningur á þessu og það er til mjög varlegt mat sem segir að við séum í það minnsta að skilja eftir trilljón dollara á ári í heimsframleiðslu á því einu að vera með svona stíf skilyrði fyrir flutning á vinnuafli. Þetta er nokkuð sem ég held að við getum bætt en við gerum það ekki með þessu frumvarpi. Það sem gerum með þessu frumvarpi er að stíga lítið en mikilvægt skref í rétta átt með því að minnka viðskiptaþvinganir. Þetta eru þvinganir gegn ansi mörgum löndum og það er mjög gott. Auðvitað eigum við að stíga miklu fleiri skref eins og margir hafa talað um hér út af þessu máli. Ég hlakka til að takast á við það með ykkur, með öllum hér á þingi, en í millitíðinni skulum við hugsa svolítið um hvaða tækifærum við erum að missa af vegna þessarar þröngsýni sem verður fyrst og fremst til með þjóðernishyggju.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 186/2017 um breytingu á XVII. viðauka við EES-samninginn sem fjallar um hugverkaréttindi. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneyti og Jón Vilberg Guðjónsson frá mennta- og menningarmálaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar við EES-samninginn og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/26/ESB frá 26. febrúar 2014 um sameiginlega umsýslu höfundaréttar og skyldra réttinda og leyfisveitingar yfir landamæri vegna netnotkunar á tónverkum á innri markaðnum. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 22. mars 2018. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun 2014/26/ESB er ætlað að samræma starfshætti rétthafasamtaka með því að setja þeim samræmdar reglur um starfsramma er varðar stjórnskipulag, skipan fjármála, gegnsæi og upplýsingagjöf. Reglunum er ætlað að tryggja þátttöku rétthafa í ákvörðunarferli rétthafasamtaka og upplýsingaflæði til rétthafa, rétthafasamtaka, þjónustuveitenda og almennings. Reglurnar eiga auk þess að tryggja að rétt sé staðið að umsýslu tekna sem rétthafasamtök innheimta fyrir hönd rétthafa. Réttindi rétthafa skulu þannig vera tilgreind í samþykktum viðkomandi samtaka, auk þess sem rétthafar geta valið sér rétthafasamtök án tillits til ríkisborgararéttar og búsetu. Óheimilt er að neita rétthöfum um aðild að rétthafasamtökum og rétthafar munu sjálfir geta veitt leyfi fyrir notkun sem ekki er í hagnaðarskyni. Þá er það jafnframt markmið tilskipunarinnar að koma á samræmdum reglum um fjölþjóðleg leyfi sem veitt verða af rétthafasamtökum um afnot af tónlist á netinu í þeim tilgangi að tryggja aukið framboð slíkrar þjónustu og tilgreinir tilskipunin í því skyni þær kröfur sem rétthafasamtök, sem munu geta veitt slík leyfi, þurfa að uppfylla. Við meðferð málsins hjá nefndinni kom fram að sú aðlögun sem allsherjar- og menntamálanefnd og utanríkismálanefnd kölluðu eftir hefði ekki fengist samþykkt af hálfu Evrópusambandsins. Sú aðlögun varðaði tiltekna þætti tilskipunarinnar sem nefndirnar töldu að gætu reynst íslenskum samtökum á þessu sviði íþyngjandi. Íslensk stjórnvöld óskuðu þess í stað eftir tímabundinni aðlögun frá tilskipuninni með þeim hætti að frestað yrði gildistöku íþyngjandi ákvæða hennar um skýrslugerð rétthafasamtaka, þannig að miðað yrði við fjárhagsárið 2019 í stað 2018 í aðlögunartexta sameiginlegu EES-nefndarinnar. Í ljósi þess hve umræða um upptöku tilskipunarinnar dróst á langinn var aftur á móti ekki lengur þörf á slíkri aðlögun þar sem umræddar kröfur um skýrslugerð rétthafasamtaka munu ekki gilda fyrr en fjárhagsárið 2019. Fram kom í kynningu fulltrúa utanríkisráðuneytis og mennta- og menningarmálaráðuneytis að íslensk rétthafasamtök væru vel undirbúin undir þær breytingar sem felast í tilskipuninni. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi. Gert er ráð fyrir að mennta- og menningarmálaráðherra muni leggja fyrir Alþingi frumvarp til nýrra laga sem kveði á um samræmdar reglur um stjórnarhætti, gagnsæi starfsreglna og fjármálaskipulag samtaka höfundaréttar. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Inga Sæland sat fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Smári McCarthy, Ari Trausti Guðmundsson, Ásgerður K. Gylfadóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson og Logi Einarsson. Það er kannski allt í lagi að koma inn á að það er nokkuð gott að þetta mál er að komast í gegn, þ.e. ná þessu stigi, vegna þess að nú eru þær netþjónustur sem veita höfundaréttarvarið efni í notkun hjá 64% fólks í Evrópu og töluvert hærra hlutfall væntanlega á Íslandi án þess að ég hafi séð tölur um það. Þá erum við að tala t.d. um streymisveitur eins og Spotify og Netflix. Helmingur fólks á aldrinum 18–35 ára samkvæmt könnun sem var gerð, að mig minnir, af Eurostat leit svo á að þau réttindi að geta farið milli landa og notið sömu þjónustu óhindrað hvar sem er í Evrópu væru mjög mikilvæg. Það skýrist svolítið af því að fólk ferðast mun meira en áður og fólk er rosalega hissa þegar það kemur til annars lands og allt í einu virka þjónusturnar ekki lengur. Um leið eru mjög margir sem héldu að þetta væri sjálfsagt og eiginlega bara innbyggt í hlutarins eðli. Þetta hefur verið háð ýmsum samningum í gegnum tíðina sem hafa flækt málin töluvert. Þetta gerir því ýmislegt, þessi tiltekna tilskipun sem vonandi verður útfærð sem allra fyrst í lögum, en gagnvart hinum almenna neytanda er þetta svo góð réttarbót, bæði vegna þess að hafa þá fyrirsjáanleika þegar ferðast er um alla Evrópu og líka vegna þess að þetta eykur líkurnar á því að meira gæðaefni verði aðgengilegt á Íslandi. Gagnvart rétthöfum þýðir þetta líka ákveðinn réttindaauka sem gerir það að verkum að fólk getur farið hvert sem er til rétthafasamtaka og sé í rauninni ekki bundið af þjónustu ákveðinna rétthafasamtaka eins og áður og vonandi líka að bókhaldið við greiðslu svokallaðra stefgjalda eins og það hefur oft verið kallað til réttra rétthafa verði með betri hætti í framtíðinni. Því hefur oft verið mjög ábótavant. Einhverjum gæti þótt skrýtið að Pírati standi í ræðustól Alþingis og sé hlynntur þessu máli af því að þetta snýr að höfundarétti, en það er kannski ágætisástæða til að minna á að Píratar eru ekki og hafa aldrei verið andsnúnir höfundarétti sem slíkum. Við viljum bara nútímavæða þann rétt í samræmi við þann nútíma sem við búum við. Nú man ég það ekki alveg nákvæmlega en 2. gr. stefnu Pírata í höfundaréttarmálum snýr einmitt að því hvernig við aukum á nútímavæðingu þess réttar. Ég er ekki frá því að það að taka upp þessa ágætistilskipun frá Evrópusambandinu uppfylli ansi margt í þeirri stefnu. Að sjálfsögðu tala ég því vel og lengi fyrir þessu en ætla að láta hér staðar numið.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál, það kom til kasta þeirrar nefndar sem ég sit í, allsherjar- og menntamálanefndar. Ég er eiginlega kominn hingað upp aðallega til þess að lýsa yfir stuðningi við málið og minna á að bak við þann tyrfna lagatexta sem er á þessu áliti er raunverulegt fólk. Þetta varðar líf og störf raunverulegs fólks og þá ekki bara neytenda. Listsköpun, tónlistarsköpun kannski í þessu tilviki, varðar ekki bara rétt neytenda heldur líka rétt listamanna til að fá sanngjarnan arð af sinni vinnu og geta lifað af list sinni. Eins og hv. þm. Smári McCarthy minnti okkur á í ræðu sinni búum við við allt annan tæknilegan veruleika en við gerðum áður en heimurinn netvæddist. Tónlistarefni er dreift með allt öðrum hætti en þegar um var að ræða efnislega markaðsvöru í formi platna eða geisladiska og við erum sífellt að bregðast við því. Tæknin hefur haft tilhneigingu til þess að vera dálítið á undan siðvitinu, getum við sagt, maðurinn er einhvern veginn dálítið þannig og kannski eru framleiðsluhættir okkar dálítið þannig að þeir ýti undir að tæknivit okkar, tæknihyggjan, sé á undan siðvitinu. Við finnum upp tækni og tækninni fleygir fram en síðan lötrar á eftir hvernig við eigum að greiða úr ýmsum siðferðilegum álitamálum sem hljóta að koma upp við nýja tækni. Þessi siðferðilegu álitamál varða þá félagsleg réttindi og í þessu tilviki voru það félagsleg réttindi listafólks, sjálfsögð réttindi listafólks til að fá arð af vinnu sinni. Ég fagna allri viðleitni til að festa í sessi regluverk sem tryggir þessi réttindi listafólks. Ég tel að það sé hér á ferðinni. Landamæri eru hrunin í okkar nútíma, enda er jörðin miklu stærri en við gerum okkur grein fyrir en líka miklu minni en við gerum okkur grein fyrir. Upplýsingar ferðast með miklum hraða á milli heimshorna á örskotsstund og varningur getur líka farið á milli heimshorna með miklu frjálsari hætti en áður var. Það gildir líka um list. Við höfum séð það með veitum eins og Spotify, Netflix og fleirum að fólk vill greiða fyrir efni, fólk vill að neysla þess á list sé sett í formlegri farveg en bara að hlaða niður efni og njóta þess án þess að greiða fyrir það. Upp til hópa er það þannig og mér sýnist að þetta umhverfi leiti sífellt meira jafnvægis. Ég styð þetta mál. Það komu fram áhyggjur frá réttindasamtökum hér á landi um að það yrði íþyngjandi og of viðurhlutamikið að annast þessa skráningu ef miðað yrði við árið 2018 en gildistakan dróst það lengi að þetta er ekki lengur jafn aðkallandi vandamál og áður eins og kemur fram í nefndarálitinu. Þá kemur fram það mat að íslensk rétthafasamtök séu vel undirbúin undir þær breytingar sem felast í þessari tilskipun. Ég styð þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Það getur vel verið að ég sé algjörlega úti á túni með þetta andsvar og þessa spurningu en ég er að velta nokkru fyrir mér. Við sáum hér ekki alls fyrir löngu að upp kom ákveðin gagnrýni varðandi nýja veitu þar sem hægt er að hlusta á, ef ég kann þetta rétt, sögur og þess háttar. Það kom meðal annars fram að þeir rétthafar, þ.e. þeir sem eiga og bjuggu til það efni sem þar er, voru, ef ég man þetta rétt, eitthvað ósáttir við hvernig þetta fór af stað. Það sem ég er hreinlega að velta fyrir mér er hvort þingmaðurinn telji að þetta mál, sú þingsályktunartillaga sem við erum hér með og það sem fylgir vonandi í framhaldinu, sé til þess einhvern veginn að skýra eða bæta úr þeirri stöðu sem kom upp þá. Þingmaðurinn nefndi réttilega tónlistarveitur og kvikmyndaveitur og hvað þetta heitir allt saman en þarna var eitthvað nýtt, að minnsta kosti nýtt fyrir mér það sem þarna kom, og þess vegna fór ég að hugsa um þetta núna þegar ég hlustaði á ræðu þingmannsins hvort við værum þarna komin með eitthvert verkfæri, bæði til að skera úr og bæta og laga stöðu þeirra sem þarna eiga efni. Ég er áskrifandi að Spotify og ég borga glaður fyrir að fá þá þjónustu. Mér finnst að það eigi að vera viðmið að við séum ekki að ná okkur í efni án þess að þeir sem lögðu það á sig að búa það til fái eitthvað fyrir það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta. Ég vil fyrst segja að ég borga alls ekki glaður fyrir áskrift mína að Spotify vegna þess að mér finnst ég borga svo smánarlega lítið. Ég vildi gjarnan borga að minnsta kosti helmingi meira til að það tónlistarfólk sem gleður mig daglega fái meira fyrir sinn snúð. Þetta tiltekna mál sem hv. þingmaður vísar hér til, ég hef því miður ekki á takteinum hvernig það er nákvæmlega vaxið. Ég hef það bara ekki í hausnum og hef ekki kynnt mér það sérstaklega, hafði bara, eins og hver annar fjölmiðlalesandi, örlítinn ávæning af því. Ég held að það hafi að einhverju leyti snúist um það að farið hafi verið af stað með þessa þjónustu án þess að viðkomandi hafi verið búinn að ná samningum við forlögin sem höfðu þá einhvern rétt á opinberum flutningi á þessum bókum. Ég treysti mér hreinlega ekki til að svara þessari spurningu. Hér stendur sem sé, um þessa tilskipun, að henni sé ætlað að samræma starfshætti rétthafasamtaka með því að setja samræmdar reglur um starfsramma er varðar stjórnskipulag, skipan fjármála, gegnsæi og upplýsingagjöf. Reglunum er ætlað að tryggja þátttöku rétthafa í ákvörðunarferli rétthafasamtaka og upplýsingaflæði til rétthafa. Það var meðal annars út af svona sem ég minnti á að bak við þetta lagamál sé raunverulegt fólk.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég held að það hafi einmitt komið ágætlega í ljós núna að ég misskildi þetta aðeins. Það er réttilega talað um samtök rétthafa í því máli sem við erum að ræða, í þessari þingsályktunartillögu. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni, þó að ég hafi orðað það þannig að ég borgaði glaður fyrir áskriftina, að auðvitað eru þetta ekki miklir peningar og mættu hugsanlega vera meiri. En það er betra að hægt sé að borga fyrir þetta en að ræna þessu einhvers staðar. Ég held hins vegar að það sé mikilvægt fyrir okkur á Íslandi, ekki síst, að standa vörð um þá sem eru að skapa eitthvað fyrir okkur hin sem skortir þá náðargáfu að geta búið til tónlist eða skrifað bækur. Það er mjög mikilvægt að við höldum utan um það og beitum skynsemi og öllum góðum ráðum til að passa að ekki sé verið að misnota efni sem aðrir hafa lifibrauð af að búa til. Í ljósi þeirrar umræðu sem um þetta mál hefur orðið held ég að við ættum að skoða það einhvern tímann hvort utanumhald um það er nógu gott hjá okkur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég tek undir orð hans og hef svo sem ekki miklu við þau að bæta. Frásagnarlist hefur fylgt Íslendingum um aldir í ýmsu formi. Þeir hafa skrifað upp sögur á pappír, í handrit; sjálf bókaútgáfan er ekkert svo ýkja gömul, frásagnarlistin sjálf er miklu eldri og hefur fylgt okkur miklu lengur í ýmsum búningi, ekki síst munnlegum búningi, þ.e. frásagnarlistin sem er þá flutt fyrir okkur. Mér virðist að það sé að verða sífellt vinsælla hjá fólki að kaupa sér aðgang að slíkum flutningi á skáldsögum og öðrum bókum, þ.e. að fá þetta lesið fyrir sig. Ég held að þar sé að verða til markaðsvara sem á sér mikla framtíð. En þá verðum við líka, löggjafarvaldið hér og yfirvöld, að sjá til þess að slík starfsemi nái að dafna á eigin forsendum og nái að verða arðvænleg og verði ekki kaffærð, annars vegar í of mikilli samkeppni frá opinberum aðilum og hins vegar frá aðilum sem líta svo á að eingöngu neytandinn hafi rétt til listarinnar en framleiðandi listarinnar, listamaðurinn og þeir sem skapa þessu búning, eigi ekki að fá neitt fyrir sinn snúð.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á XI. viðauka er varðar almennu persónuverndarreglugerðina. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Jóhönnu Bryndísi Bjarnadóttur og Álfrúnu Perlu Baldursdóttur frá utanríkisráðuneytinu, Rósu Dögg Flosadóttir frá dómsmálaráðuneytinu og Vigdísi Evu Líndal frá Persónuvernd. Með þessari tillögu er leitað heimildar Alþingis til að samþykkja fyrirhugaða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, en í almennu persónuverndarreglugerðinni er mælt fyrir um reglur um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og um reglur er varða frjálsa miðlun upplýsinga. Reglugerðin varðar grundvallarréttindi og frelsi einstaklinga, einkum rétt þeirra til verndar persónuupplýsingum. Almenna persónuverndarreglugerðin kom til framkvæmda innan Evrópusambandsins hinn 25. maí sl. Reglugerðin tekur ekki til EFTA-ríkjanna innan EES eins og Íslands fyrr en hún hefur verið tekin formlega upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar og sú ákvörðun tekið gildi. Tillagan er lögð fram á Alþingi áður en sameiginlega EES-nefndin hefur samþykkt umrædda ákvörðun. Hinn 16. mars 2018 sendu EFTA-ríkin með formlegum hætti til Evrópusambandsins drög að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um upptöku gerðarinnar í EES-samninginn. Að jafnaði tekur það ESB þrjá til fimm mánuði að ljúka málsmeðferð til að fá umboð til að samþykkja ákvörðun í slíkum málum áður en mál kemur til meðferðar í sameiginlegu EES-nefndinni. Á meðan sú málsmeðferð stendur yfir afla EFTA-ríkin innan EES, Ísland, Liechtenstein og Noregur, umboðs frá þjóðþingum landanna til að samþykkja umrædda ákvörðun í sameiginlegu EES-nefndinni. Ástæða þess að í tillögunni er leitað eftir fyrirframheimild Alþingis til að staðfesta ákvörðunina án stjórnskipulegs fyrirvara er sú að afar brýnt er að ákvörðun um upptöku almennu persónuverndarreglugerðarinnar í EES-samninginn öðlist gildi sem fyrst eftir að hún er tekin til þess að lágmarka röskun á flæði persónuupplýsinga milli Íslands og Evrópusambandsins. Innleiðing reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins kallar á lagabreytingar hér á landi og dómsmálaráðherra hefur lagt fram frumvarp til laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Er það til umfjöllunar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Gunnar Bragi Sveinsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir það ritar sú sem hér stendur Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir og að auki hv. þingmenn Ásgerður K. Gylfadóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Logi Einarsson, Smári McCarthy og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.

Virðulegur forseti. Hér erum við að ræða annan hluta af þessu svokallaða persónuverndarmáli sem við höfum rætt. Ég var því miður fjarverandi, upptekinn annars staðar, þegar málið var afgreitt frá utanríkismálanefnd. Ég held að huga þurfi mjög vel að málinu og reyndar betur en mér sýnist við kannski gera í dag. Ég held að þau varnaðarorð sem hafa komið varðandi stjórnarskrána þurfi að íhuga miklu betur en verið er að gera í dag. Ég held því að leggja eigi áherslu á að vanda mun betur yfirferðina á lagafrumvarpinu sem er til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd, ef ég man rétt. Fyrir nokkrum dögum, 2. júní, skrifar Arnaldur Hjartarson dómari grein í Morgunblaðið þar sem hann fer yfir þessi mál, undir yfirskriftinni: Stjórnarskráin, EES-samningurinn og reglur um persónuvernd. Fer Arnaldur mjög vel yfir það í sinni stuttu grein. Það fékk mig í rauninni til þess að velta fyrir mér hvort við höfum flýtt okkur aðeins of mikið í utanríkismálanefnd að klára þingsályktunina. Ég vona að hv. þingmenn misskilji mig ekki, að ég sé eitthvað sérstaklega að gagnrýna þá þingmenn sem stóðu að úttektinni úr utanríkismálanefnd. Ég held hins vegar að það hefði þurft að eiga sér stað meiri umfjöllun og mögulega að koma fram í nefndarálitinu einmitt meiri umfjöllun um stjórnarskrána og þau varnaðarorð sem eru uppi. Í þingsályktunartillögunni kemur fram í skýringum á bls. 10 hluti af því sem greinarhöfundur fjallar um. Það sem vekur athygli mína og hefði gjarnan verið gott að taka meiri umræðu um í utanríkismálanefnd og mögulega fara dýpra ofan í með ráðuneytisfólki, það kom vissulega á einn fund sem ég sat, er að það stendur hreinlega að það séu tvær leiðir sem hafi verið færar varðandi þessa innleiðingu eða hvernig við tökum á þessu öllu saman. Ég ætla, með leyfi forseta, að fá að lesa upp úr þessum kafla á bls. 10: „Niðurstaða samningaviðræðnanna“ - þ.e. milli EFTA-ríkjanna og ESB um hvernig við ættum að innleiða þetta - „varð sú að aðlaga reglugerðina þannig að Evrópska persónuverndarráðið færi með valdheimildir gagnvart persónuverndarstofnunum EFTA-ríkjanna. Sá valkostur var í samningaviðræðunum nefndur ,,útfærslan um fulla aðkomu Evrópska persónuverndarráðsins“.“ Svo kemur, með leyfi forseta: „Ekki var gerð tillaga um aðlögun reglugerðarinnar með aðkomu Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA). Sú aðlögun hafði áður orðið fyrir valinu árið 2016 við aðlögun og upptöku gerða um evrópskar fjármálaeftirlitsstofnanir í EES-samninginn.“ Nú man ég ekki alveg hvernig umræðan var á þessum eina fundi sem ég sat þar sem við töluðum við fulltrúa ráðuneytisins og aðra um þetta, en það hefði verið mjög áhugavert að vita hvers vegna ekki var lögð meiri áhersla á að fara þá hefðbundnu leið sem við höfum farið varðandi þessar innleiðingar. Þar erum við í það minnsta að gæta að stjórnarskránni. Í grein Arnalds er fjallað m.a. um þetta. Þar er sem sagt fjallað um að sú leið sem virðist hafa verið farin er til þess fallin í rauninni að afsala hluta af dómsvaldi eða úrskurðarvaldi til erlendra stofnana, þ.e. þessarar stofnunar Evrópusambandsins. Hvort sem það er gert að litlum hluta eða stórum þá færir hann ágæt rök fyrir því að það hafi verið gert. Það sem ég hef áhyggjur af er að fram kemur líka í frumvarpinu, í skýringum með því í 8. lið, það sem kalla má samræmi við stjórnarskrá, að rennt er stoðum undir þær áhyggjur sem greinarhöfundur hefur uppi, þ.e. þrátt fyrir að menn telji að þessi evrópska stofnun hafi ekki beint ákvörðunarvald yfir persónum, einstaklingum, þá geti það verið óbeint, þ.e. að úrskurðir gagnvart Persónuvernd, íslensku persónuverndarstofnuninni, hafi bein áhrif á einstaklingana. Ég velti fyrir mér hvort ekki sé full þörf á að fara dýpra og betur ofan í einmitt þennan hluta. Er það alveg klárt og kvitt að við séum „eingöngu“ - ég segi eingöngu innan gæsalappa því að mér finnst það svolítið mál - að afsala okkur ríkisvaldinu, opinbera valdinu, til þessarar sameiginlegu stofnunar Evrópusambandsins? Erum við í raun að afsala rétti einstaklingsins líka? Ef það er, þá má lesa það, í það minnsta les ég það út úr þessu, það getur svo sem vel verið að það sé misskilningur, út úr skrifum greinarhöfundar, Arnalds Hjartarsonar, og þá horfir dæmið svolítið mikið öðruvísi við. Greinarhöfundur nefnir það reyndar að þetta kynni jafnvel að vera í andstöðu við þær ráðleggingar sem annar kunnur lögspekingur hafði uppi um þær leiðir sem væru færar varðandi innleiðinguna, en kem að því síðar. Þetta er held ég, því miður, bara dæmi. Ég hef áhyggjur af því að við séum að flýta okkur of mikið í þessu máli. Ég hugsa að málið sjálft sé hið besta mál þegar við horfum á stóru myndina, það sé til að bæta í rauninni ástand persónuverndar eða hvernig við hugsum og förum með persónuvernd. En við verðum að sjálfsögðu að gæta þess að við tökum ekki skref þar sem við erum að afsala okkur og ganga á fullveldið meira en orðið er. Þess vegna held ég og legg áherslu á það í máli mínu að menn noti þá daga sem eru til stefnu í það minnsta til að fara „grundigt“ ofan í þennan hluta lagafrumvarpsins. Helst hefði ég viljað sjá að því yrði frestað til haustsins og miklu meiri og betri vinna sett í undirbúning þess. Við getum mögulega innleitt, mögulega segi ég, innleitt tilskipunina, en útfærslan sé geymd. Virðulegi forseti. Ég er ekki að segja þetta vegna þess að ég vilji eitthvað tefja málið. Ég hef raunverulegar áhyggjur af þessu eftir að hafa hugsað þetta aðeins betur. Ég held að við ættum að stíga varlega til jarðar varðandi þetta mál. Mig langar, með leyfi forseta, að grípa aðeins niður í greinina sem Arnaldur Hjartarson skrifaði í Morgunblaðið til að þær áhyggjur sem greinarhöfundur hefur komi hér fram. Með leyfi forseta, segir hann á einum stað í grein sinni: „Ákvarðanir stofnunar ESB virðist einungis mega bera undir Evrópudómstólinn, en íslenska ríkið á ekki aðild að þeim dómstól. Þá mun ætlunin með reglugerð ESB jafnframt vera sú að binda hendur íslenskra dómstóla þegar kemur að mati á lögmæti þeirra ákvarðana Persónuverndar sem tengjast ákvörðunum stofnunar ESB, samanber 143. mgr. formálsorða reglugerðarinnar. Ef þetta er rétt þá felst í þessu fyrirætlun um framsal dómsvalds.“ Það er akkúrat þetta sem ég held að við verðum að taka til skoðunar í allsherjar- og menntamálanefnd, hvort þetta sé raunveruleikinn og þá hvort við getum einhvern veginn lagað, breytt eða komið í veg fyrir þetta. Síðan segir Arnaldur, með leyfi forseta: „Allt vekur þetta spurningar sem tengjast stjórnarskránni. Hvað framsal framkvæmdarvalds varðar þá er komist að þeirri niðurstöðu í frumvarpinu að framsal valds til stofnunar ESB sé lítils háttar, það sé aðeins á sviði framkvæmdarvalds í þröngt afmörkuðum tilvikum og bindi aðeins stjórnvöld en ekki einstaklinga eða fyrirtæki. Þrátt fyrir þetta er þó berum orðum viðurkennt í frumvarpinu“ - sem ég vísaði til í 8. lið í skýringum með frumvarpinu - „að sú ákvörðun sem Persónuvernd tekur í framhaldi af ákvörðunum stofnunar ESB og byggist á niðurstöðu stofnunarinnar kunni vissulega að hafa áhrif á einstaklinga eða lögaðila. Þannig virðist við fyrstu sýn að fyrirhugað framsal framkvæmdarvalds geti snert einstaklinga og lögaðila á Íslandi.“ Ef það er þannig þá erum við ekki eingöngu að binda þetta við opinbera stofnun eða opinbera aðila. Þá erum við að hafa áhrif á einstaklingana og lögaðila á Íslandi. Síðan segir greinarhöfundur: „Ekki er að finna umfjöllun í frumvarpinu um ástæðu þess að íslensk stjórnvöld féllust á það í sameiginlegu EES-nefndinni að vikið yrði frá tveggja stoða kerfinu þannig að stofnun ESB öðlaðist vald til að veita íslenskri ríkisstofnun bindandi fyrirmæli.“ Það kemur hins vegar að sumu leyti fram á bls. 10 í greinargerðinni með þingsályktunartillögunni, að það var einfaldlega ekki gerð tillaga um að farin yrði tveggja stoða leiðin. Nú segi ég enn og aftur, ég hafði ekki tíma til að fara í gegnum minnispunktana mína, hvort skýring kom fram á því á þeim eina fundi sem ég sat um þetta. Síðan segir greinarhöfundur, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er reyndar gefið í skyn að sú leið sem farin var að þessu leyti“ - þ.e. að víkja frá tveggja stoða kerfinu - „hafi að einhverju leyti verið í andstöðu við ráðgjöf Stefáns Más Stefánssonar lagaprófessors. Nánar tiltekið kemur fram í frumvarpinu að Stefán Már hafi bent á að lausn geti falist í því að Eftirlitsstofnun EFTA verði falið að taka ákvarðanir gagnvart EFTA-ríkjunum í stað stofnunar ESB.“ Þetta er annað atriði sem er ágætt að velta fyrir sér og fara yfir í nefndinni. Undir lok greinarinnar fjallar greinarhöfundur aftur um framsal dómsvalds og fer yfir skilning frumvarpshöfunda og hvernig þetta tengist allt 60. og 70. gr. stjórnarskrárinnar. Síðan í lok greinarinnar segir Arnaldur, með leyfi forseta: „Þær reglur sem felast í reglugerð ESB um persónuvernd eru til þess fallnar að hafa víðtæk áhrif á íslenskt samfélag. Alþingi gefst nú tækifæri til að ræða hið nýja frumvarp. Vonandi gefst nægur tími til að kanna hvort gætt hafi verið fyllilega að ákvæðum stjórnarskrárinnar í samningaviðræðum ríkisins við viðsemjendur þess á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar.“ Ég held að við verðum að taka þessi varnaðarorð mjög alvarlega. Við verðum að gefa okkur tíma til að gæta að þessu, hvort fyllilega hafi verið gætt að ákvæðum stjórnarskrárinnar varðandi þetta mál. Virðulegur forseti. Ég held og veit að það er enginn inni í þessum sal eða á þingi sem ber ekki virðingu fyrir íslensku stjórnarskránni og telji að hægt sé smám saman að færa vald hennar yfir til einhverra annarra, hvar sem við stöndum í pólitískum eða öðrum skoðunum gagnvart Evrópusambandi eða EES-samningi eða öðru slíku. Þetta snýst ekki um það. Þetta snýst um að við uppfyllum þær reglur og þær skyldur sem við höfum tekið á okkur á þingi og líka að við virðum íslensku stjórnarskrána. Virðulegi forseti. Ég vildi koma þessum punktum eða áhyggjum á framfæri, þannig að það liggi fyrir. Ég held líka að mikilvægt sé að við sameinumst um að vanda mjög til verka varðandi lagafrumvarpið, við tökum ekki neina sénsa, ef má nota það orð hér í ræðustól, að við förum núna „grundigt“ yfir þetta. Það skiptir miklu máli. Það skiptir meira máli en hraða þessu í gegnum þingið upp á von og óvon.

Virðulegi forseti. Örfá atriði um þetta mál. Nauðsyn þess birtist okkur í því sem gerst hefur á undanförnum árum hvað varðar misnotkun á upplýsingum um fólk, misnotkun á persónuupplýsingum. Sem dæmi má nefna Vodafone-lekann, lekamálið svokallaða, Ashley Madison lekann, þar sem upplýsingar um Íslendinga voru á erlendri síðu en komust í dreifingu. Þetta eru allt dæmi um það að fólk vissi ekki nákvæmlega hvaða upplýsingar voru til og hafði engan möguleika á því að fullvissa sig um öryggi þeirra í höndum annarra eða þriðju aðila. Þessi dæmi ættu að vera mjög góður grunnur fyrir okkur til þess að skilja hversu mikilvægt er að taka upp þessar reglur, óháð því hvort þær séu innleiðing eða ekki. Það eru fleiri dæmi. Ég nefni það sem Chelsea Manning og Edward Snowden sýndu okkur, hvernig farið er með upplýsingar, hvernig þjóðríki fara með upplýsingar, hvernig njósnað er um okkur, hvernig stjórnvöld njósna um okkur og hvernig þau haga sér í skjóli leyndar, trúnaðar og öryggis. Meðal annars þess vegna er mikilvægt að taka þessar reglur upp. Nýlegt dæmi í kringum kosningar í Bandaríkjunum, varðandi Cambridge Analyctica, er enn einn vinkill á söfnun persónuupplýsinga, á notkun þeirra til ýmissa verka sem við hefðum ekki getað gert okkur í hugarlund að væru möguleg fyrir örfáum árum. Það dæmi ætti að segja okkur hversu nauðsynlegt það er að taka upp þessar reglur og þessi lög. Það að við fáum að vita hvaða gögn eru til um okkur, það að við getum vitað og stjórnað því með hverjum þeim er deilt og það að við getum látið eyða þeim er gríðarlega mikilvægur eiginleiki fyrir fólk til að halda utan um persónu sína og persónuvernd í stafrænum heimi. Þá er vert að minnast einmitt á það að fyrir ekki svo mörgum árum, ég held sex, sjö árum eða svo, var gerð ítrekun á mannréttindasáttmála meðal Sameinuðu þjóðanna um að mannréttindi eigi líka við í stafrænum heimi, í stafrænu umhverfi. Þetta regluverk og þessi innleiðing er skref í áttina að því að við getum í raun verndað persónuupplýsingar okkar í þessum nýja stafræna heimi. Óháð því hvort þetta varði stjórnarskrárákvæði, varðandi hvar eftirlitsstofnun er með eftirfylgni á því hvort verið sé að framfylgja þessum lögum o.s.frv., sýna dæmin hversu gríðarlega mikilvægt það er að taka þetta mál alvarlega og gefa alls ekki eftir til að ná tökum á friðhelgi okkar í stafrænum heimi.

Forseti. Hér er á ferðinni ákaflega brýnt mál. Við í Viðreisn styðjum í grundvallaratriðum það verklag sem hér er haft, að samþykkja upptöku gerðarinnar í EES-samninginn án stjórnskipulegs fyrirvara áður en að eiginlegri framkvæmd á upptökunni er komið og líka þeim óvenjulega hætti að frumvarp eða lög á grundvelli þessarar gerðar liggja ekki fyrir samþykkt á Alþingi. Það er hins vegar full ástæða til að hafa áhyggjur af ýmsum þáttum í þessu máli. Þau atriði sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson reifaði hér áðan eru öll atriði sem ekki má nálgast með neinni léttúð þegar kemur að stjórnarskránni. Það er því alveg ljóst að þingið hefur ærið verkefni fyrir höndum á þeim stutta tíma sem er til þingloka við að ljúka þessu máli með einhverri sæmd þannig að vandað verði til verka að því marki sem unnt er. Það er eiginlega þar sem áhyggjur mínar liggja. Það er alveg ljóst þegar horft er á frumvarpið til nýrra persónuverndarlaga á grundvelli þessarar tilskipunar að þar er í æðimörgum tilvikum, að mér sýnist, gengið talsvert lengra en tilskipunin sjálf krefst af okkur. Þar koma upp fjölmörg álitaefni. Ég held að vert sé fyrir okkur að hafa það í huga að þó svo að hér sé um gott mál að ræða, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á, er verið að stíga risastórt skref í að vernda einkalíf fólks, tryggja réttindi einstaklinga til að geta aflað sér upplýsinga um hvaða upplýsingar eru geymdar eða safnað um þá, og jafnframt að tryggja rétt þeirra til þess að geta látið eyða slíkum gögnum. Er ljóst af allri umræðu um þetta mál að hér hefur Evrópusambandið tekið forystu í þessum mikilvæga málaflokki. Í sívaxandi stafrænum heimi er um alveg gríðarlega mikilvægt skref að ræða, eins og hin ótalmörgu dæmi tóku til sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni. Það breytir því ekki að þetta mál er allt of seint fram komið fyrir þingið til þess að við getum sinnt því af vandvirkni. Þegar við horfum til þess hversu íþyngjandi þessi löggjöf getur mögulega orðið fyrir atvinnulífið hér, hversu kostnaðarsöm hún getur orðið í innleiðingu og hversu gríðarlega mörg vafaatriði leika á um hvernig túlka beri tilskipunina, hvernig vinna beri að eftir henni - það er alveg ljóst að í raun og veru mun ekki leysast úr þeim vafaatriðum af neinu viti fyrr en við framkvæmd laganna þegar fram sækir - held ég að við þurfum að stíga mjög varlega til jarðar í innleiðingunni. Þegar hefur t.d. verið gagnrýnt hversu háar sektarfjárhæðir er um að ræða, sem ég tel mjög óeðlilegt í ljósi þeirrar óvissu sem ríkir um túlkun mála, óvissu sem ríkir um þá framkvæmd sem á þessum málum verður. Þá held ég að þingið ætti strax að horfast í augu við þá staðreynd að hér sé rétt að innleiða tilskipunina með eins einföldum hætti og hægt er og leyfa síðan reynslu að koma framkvæmdinni á áður en endurskoðuð löggjöf verður tekin fyrir í þinginu. Það gæti verið jafnvel skynsamlegt að bíða í eitt til tvö ár áður en slíkt frumvarp yrði lagt fram einfaldlega til þess að fá betri reynslu á þau álitaefni sem slík löggjöf þarf að taka á. Þess vegna held ég að það sé mjög brýnt að í meðhöndlun allsherjar- og menntamálanefndar á þessu mikilvæga máli verði strax ráðist í að vinna málið með þeim hætti að hér sé um lögfestingu á Evróputilskipuninni að ræða með þeim nauðsynlegu viðbótum sem því verða að fylgja til þess að taka á einhverjum álitaefnum í innleiðingu, en að lengra verði ekki gengið að þessu sinni. Ég held að annað væri í hæsta máta ábyrgðarlaust af Alþingi. Þetta mál hefur verið um allnokkurt skeið til vinnslu í ráðuneytinu, ýmis varnaðarorð hafa verið höfð upp um þá aðferð sem ráðuneytið hefur valið við innleiðinguna og hversu langt sé gengið í mörgum tilvikum, hversu aukið sé við þau ákvæði sem hér er verið að innleiða eða hert á íþyngjandi ákvæðum reglugerðarinnar. Ég tel að það sé einfaldlega skynsamlegt og nauðsynlegt af þinginu að innleiða þetta með lágmarksákvæðum í fyrstu lotu og gefa síðan ákveðinn tímafrest til þess að betri reynsla komi á þessa mikilvægu löggjöf í framkvæmd áður en farið verður t.d. að grípa til mjög íþyngjandi sektar- eða refsiákvæða. Þarna heyrum við varnaðarorð, bæði frá sveitarfélögum landsins, líka frá fyrirtækjum landsins, sem mörg hver hafa lagt mjög mikla vinnu á sig við undirbúning innleiðingarinnar og eru mörg hver nokkurn veginn tilbúin í slíka innleiðingu. En alls staðar eru sömu varnaðarorðin höfð uppi. Hér eru mörg álitaefni óleyst. Hér er um mjög íþyngjandi frumvarp að ræða sem virðist í mörgum tilvikum ganga mun lengra en þörf krefur. Þess vegna held ég, einfaldlega í ljósi þess tímaskorts sem við höfum hér í þinginu, að nauðsynlegt sé að einfalda þessa innleiðingu til muna. Ég vona svo sannarlega að um það geti skapast traustur meiri hluti í þinginu að við göngum ekki lengra en nauðsyn ber gagnvart fyrirtækjum og sveitarfélögum hvað þetta varðar. Því að það er alveg ljóst að engu að síður mun þessi löggjöf hafa veruleg áhrif, sem við erum öll sammála um að er nauðsynlegt, en það er ekkert sem kallar á að ganga lengra en sem nemur lágmarksákvæðum tilskipunarinnar í fyrstu lotu. Þess vegna treysti ég því að við einbeitum okkur að því sem máli skiptir, sem er það sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson kom inn á, þ.e. þau álitaefni sem uppi kunna að verða varðandi stjórnarskrá í innleiðingu þessarar reglugerðar og að við einskorðum okkur við lágmarksinnleiðingu í fyrstu lotu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um breytingu á lögum um Póst- og fjarskiptastofnun og lögum um fjarskipti, gjaldtaka fyrir tíðnir og alþjónusta. Nefndarálitið er frá umhverfis- og samgöngunefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, frá Sýn hf., frá Mílu ehf. og frá Póst- og fjarskiptastofnun. Umsagnir bárust frá Mílu, Sýn, Fljótsdalshéraði og Póst- og fjarskiptastofnun. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði breytingar er varða gjaldtöku fyrir tíðnir, annars vegar um að lækka tiltekin tíðnigjöld og breyta skilgreiningu á gjaldsvæðum og hins vegar um gjaldtöku vegna framlengingar tíðniheimilda. Þá eru lagðar til breytingar á VI. kafla laga um fjarskipti, nr. 81/2003, um alþjónustu og sértæka fjarskiptaþjónustu. Varðandi gjaldtöku fyrir tíðnir komu fram athugasemdir við 7. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um að við lögin bætist nýtt bráðabirgðaákvæði sem heimilar gjaldtöku við endurúthlutun tveggja tíðniréttinda. Þær úthlutanir gilda til 13. febrúar 2022. Athugasemdirnar sneru að því að umræddum tíðniréttindum hefur þegar verið endurúthlutað. Þar er gerður fyrirvari um að Alþingi kunni að leggja á gjald fyrir afnotin á síðari stigum. Fyrir nefndinni var bent á að samkvæmt 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, verður enginn skattur lagður á nema „heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu sem ráða skattskyldu“ og ekki talið að áðurnefndur fyrirvari í ákvörðuninni breyti neinu þar um, enda stjórnvaldsákvarðanir stjórnskipulega réttlægri en stjórnarskrárákvæði um bann við afturvirkri skattlagningu. Í ljósi þessara athugasemda og að höfðu samráði við ráðuneyti telur nefndin að þó að um sé að ræða auðlindagjald sem ekki verði talið ótvírætt að sé skattur þá er ákveðin lagaleg óvissa til staðar um stöðu ákvæðisins gagnvart stjórnarskrá. Með hliðsjón af því að um óverulega upphæð er að ræða, eða 20 millj. kr. tekjumissi fyrir ríkissjóð, leggur nefndin til að 7. gr. frumvarpsins verði felld brott. Nefndin áréttar að löggjafinn mun hafa frjálsar hendur til að ákvarða gjaldtöku vegna tíðnileyfanna þegar þau koma til endurúthlutunar árið 2022. Ég hef nú gert grein fyrir einu breytingunni sem nefndin leggur til. En í nefndarálitinu er líka fjallað nokkuð um alþjónustu er varðar breytingu á skilgreiningu alþjónustu. Fram komu athugasemdir varðandi breytingar um að miða þjónustustig alþjónustu við nothæfa internetþjónustu. Nefndin getur ekki fallist á þau sjónarmið að ákvæði um nothæfan internetaðgang sé í andstöðu við EES-rétt. Fyrir liggur að sú EES-gerð sem er að baki alþjónustuákvæðum laga um fjarskipti er tilskipun um alþjónustu og réttindi notenda að því er varðar rafræn fjarskiptanet og þjónustu. Í þeirri tilskipun sem til er vísað segir að tengingin skuli „gera endanlegum notendum kleift að hringja og taka á móti upphringingum innan lands og frá útlöndum, eiga samskipti í formi símbréfa og/eða með gagnaflutningum með gagnasendingarhraða sem er nægilegur til að veita nothæfan aðgang að Netinu, að teknu tilliti til ráðandi tækni sem notuð er af meiri hluta áskrifenda og hvort það sé tæknilega mögulegt.“ Ekki er tiltekið að lögbinda skuli tiltekinn gagnaflutningshraða. Nefndin telur það til bóta að leitast sé við að miða þjónustustig alþjónustu við nothæfa internetþjónustu. Markmið alþjónustu hefur frá upphafi verið að tryggja notendum nothæfa internetþjónustu miðað við það tæknistig sem fyrir hendi er hverju sinni. Við gildistöku gildandi fjarskiptalaga var sá hraði talinn vera 128 kb/s, en algengur gagnaflutningshraði í dag, hvort sem er í fasta- eða farnetum, er um 50 Mb/s og fyrirséð að hann muni aukast til muna á næstu árum. Nefndin telur því rétt að hafa skilgreiningu á þjónustustigi alþjónustu á þann veg að það geti fylgt eðlilegri tækniþróun. Líklegt er að endurskoðun á þjónustustigi alþjónustu muni leiða af sér auknar kröfur til gagnaflutningshraða, án þess að hann sé sérstaklega skilgreindur. Fram kom við vinnslu málsins að almennt væri framboð af nothæfri internetþjónustu á markaðsforsendum mjög mikið og því ekki fyrirséð að krafan geti orðið fjarskiptamarkaðnum íþyngjandi, né að ákveðnu fjarskiptafyrirtæki frekar en öðrum verði falið að veita notendum slíka þjónustu. Hins vegar liggur fyrir að nothæf internetþjónusta mun ekki standa öllum notendum á fámennum og strjálbýlum landsvæðum til boða á markaðsforsendum en í þeim tilfellum verða stjórnvöld að finna leiðir til að tryggja nothæfa internetþjónustu, hvort sem það er gert með alþjónustuútnefningu eins eða fleiri fjarskiptafyrirtækja. Nefndin bendir á að í ljósi markmiða stjórnvalda um ljósleiðaratengingu nær allra heimila á landinu fyrir 2020 má gera ráð fyrir að verkefnið, að tryggja nothæfa internetþjónustu, hvort sem það er gert með alþjónustuútnefningu eins eða fleiri fjarskiptafyrirtækja, verði umfangsminna en nú er. Nefndin bendir á að í frumvarpinu er einnig lagt til að alþjónusta verði ekki háð tiltekinni tækni. Nú er alþjónusta bundin við fastlínukerfi, þ.e. um jarðstreng. Þegar lagaákvæðin voru samin um síðustu aldamót var ekki gert ráð fyrir að gagnaflutningsþjónusta og/eða almenn internetþjónusta væri veitt í farnetum. Nú er hraðinn þar orðinn margfalt meiri en hraði sem alþjónustan miðast við. Nefndin tekur því undir það markmið frumvarpsins að lagaleg skilgreining alþjónustu verði óháð tæknilegri lausn, þ.e. að hægt sé að tryggja notendum lágmarksfjarskiptaþjónustu með farnetslausnum sem og um jarðstreng. Fram hefur komið að í mörgum tilvikum er hægt að veita gagnaflutningsþjónustu með mun meiri hraða og á hagkvæmari hátt með farnetum. Nefndin telur að verði þessi breyting gerð á lagaákvæðum um alþjónustu verði hægt að draga verulega úr þeim kvöðum sem hvíla á núverandi alþjónustuveitanda og því feli frumvarpið ekki í sér auknar kvaðir á alþjónustuveitanda. Í ljósi framangreindra sjónarmiða leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu, það sem áður var gerð grein fyrir, að 7. gr. falli brott. Undir álitið rita Bergþór Ólason formaður, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Hanna Katrín Friðriksson, Helga Vala Helgadóttir og Karl Gauti Hjaltason. Jón Gunnarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Vilhjálmur Árnason rita undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis þar sem þau voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.