Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 136 hef ég leyft mér að flytja svofellda fsp. til iðnrh. um sjóefnaverksmiðju á Reykjanesi. Fyrirspurnin hljóðar þannig: „Hvað líður rannsóknum um byggingu og rekstur sjóefnaverksmiðju á Reykjanesi, og hvenær má vænta ákvörðunar um hvort og með hvaða bætti verksmiðjan verður byggð?“ Ég hef hreyft þessu máli samkv. nokkuð mörgum óskum íbúa á Suðurnesjum sem hafa nokkurn áhuga á að vita og fylgjast með framgangi þessa máls sem engan veginn er nýtt og hefur verið til umr. hér á hv. Alþ. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. geti gefið ítarlegt svar við þessari fyrirspurn.



Herra forseti. Rannsóknir til undirbúnings sjóefnaverksmiðju á Reykjanesi hafa staðið yfir í fullan áratug. Rannsóknaráð ríkisins ákvað á árinu 1966 að beita sér fyrir könnun á þessu máli, en áður höfðu nokkrar byrjunarathuganir á saltvinnslu verið gerðar á vegum Raforkumálaskrifstofunnar, en aðallega í sambandi við önnur jarðhitasvæði en Reykjanes. Fyrsta athugunin, sem Rannsóknaráð ríkisins lét gera, var almennt yfirlit um möguleika til framleiðslu salts og annarra efna úr sjó og skeljasandi. Á þeim grundvelli voru lagðar fram till. um nánari rannsóknir á einstökum þáttum. Á árinu 1968 hófust boranir og jarðfræðilegar rannsóknir á Reykjanesi. Árið 1970 var boruð þar um 1800 m djúp hola. Hún var talin gefa svo góðan árangur að hinar jarðfræðilegu forsendur saltverksmiðju væru traustar. Jafnframt þessum jarðfræðilegu athugunum hafa verið gerðar tæknilegar tilraunir og áætlanir um stofnkostnað og rekstur fyrirtækja sem gætu hagnýtt þessi verðmæti og framleitt ýmiss konar efni úr þeim. Um þessa möguleika er notað samheitið „sjóefnavinnsla“, en með því hugtaki er átt við fjölþætta vinnslu úr sjó og heitum, söltum hveralegi frá jarðhitasvæðinu á Reykjanesi. Aðalfrumkvöðull þessa máls hefur verið Baldur Líndal efnaverkfræðingur sem hefur unnið að því að staðaldri. Haustið 1972 skilaði Rannsóknaráð ríkisins skýrslu til ríkisstj. um fyrsta stig vinnslunnar, saltverksmiðju á Reykjanesi, með áætlun um stofnkostnað og rekstur sem benti til þess að starfsemi verksmiðjunnar gæti orðið arðbær. Iðnrn. fól þá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens og hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar að gera könnun á rekstrargrundvelli saltverksmiðjunnar. Verkfræðistofan fékk sér til fulltingis bandarískt verkfræðifyrirtæki til að kanna málið. Þessar umsagnir lágu fyrir í febr. 1974 og skömmu síðar gaf iðnru. út yfirlitsskýrslu um málið. Umsagnir voru jákvæðar og áætluð arðsemi fyrirtækisins talin jafnvel betri en niðurstöður Rannsóknaráðs höfðu gefið til kynna. Að beiðni þáv. iðnrh. lagði Iðuþróunarnefnd fram till. um meðferð málsins og áætlun um kostnað við nauðsynlegar undirbúningsframkvæmdir. Voru þær till. sendar rn. í apríl 1974. Samkv. till. n. fól iðnrn. viðræðunefnd um orkufrekan iðnað að gera till. um hvernig staðið skyldi að frekari undirbúningsframkvæmdum. Afurðir verksmiðjunnar mundu verða fínsalt og fisksalt, kalí til áburðar, kalsíum-klóríð, bróm til notkunar i iðnaði. Gert er ráð fyrir, að til mundi falla verulegt magn af kísil, gipsi og koldioxíði sem úrgangsefni. Líklegt er að sum eða öll þessi efni gætu skilað hagnaði ef þau væru nýtt á réttan hátt. Talið er nauðsynlegt að gerðar séu frekari rannsóknir áður en endanleg ákvörðun verður tekin um byggingu sjóefnaverksmiðjunnar. Hafa því verið gerðar till. um rekstur tilraunaverksmiðju á Reykjanesi í þessu skyni. Stóriðjunefnd hefur lagt til að stofnað verði sérstakt könnunarfélag í þessu skyni. Í iðnrn. er nú tilbúið frv. til l. um saltverksmiðju á Reykjanesi sem felur það í sér að stofnað verði hlutafélag sem hafi það markmið að kanna aðstæður til að reisa og reka saltverksmiðju og annast undirbúning að því að koma slíku fyrirtæki á fót. Ríkisstj. hefur samþ. að frv. verði lagt fyrir Alþ. og verður það gert einhvern næstu daga.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir það svar sem hann hefur gefið við fsp. minni og var á allan hátt ítarlegt og ljóst. Ég sé ástæðu til að fagna því sérstaklega að unnið hefur verið að framgangi þessa máls á undanförnum mánuðum. Af þeim upplýsingum, sem fram komu í ræðu hæstv. ráðh., má gera ráð fyrir að til þessa fyrirtækis verði stofnað og að rökstuddar vonir standi til þess, að þar verði um arðbært fyrirtæki að ræða sem væntanlega geti lagt sitt af mörkum til að styrkja þjóðarbúskap okkar, sem ekki er vanþörf á. - Ég þakka hæstv. ráðh. svarið.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja fsp. til hæstv. samgrh. Er fyrirspurnin í fjórum líðum og hljóðar fyrsti liðurinn þannig, með leyfi forseta: „1. Hvernig verður símaþjónustu í strjálbýlinu háttað við áframhaldandi dreifingu sjálfvirka kerfisins?“ Um símaþjónustuna í strjálbýlinu spunnust talsverðar umr. s.l. þriðjudag, en þó var lítt komið inn á þann þátt málsins sem ég hef sérstaklega haft í huga. Menn deildu þá eins og svo oft áður um það, hve langt bæri að ganga í því að jafna kostnað við langlínusamtöl. Sumum sýndist að sanngjarnt væri að sama gjald væri greitt hvort sem menn hringdu frá Reykjavík til Seyðisfjarðar eða til Hveragerðis, og sumir ganga jafnvel svo langt að telja eðlilegt að gjaldið yrði eitt og hið sama hvort sem hringt væri milli húsa eða þvert yfir landið. Vera má að við íslendingar verðum einhvern tíma svo efnaðir að þessi sjónarmið nái fram að ganga. En þótt ég sé þm. strjálbýliskjördæmis og leitist að sjálfsögðu við að gæta hagsmuna þess kemur mér ekki til hugar að i nánustu framtíð verði unnt að koma slíkum jöfnuði við né að það væri þjóðhagslega æskilegt, jafnmörg verkefni og úrlausnar bíða og jafnerfiður og fjárhagurinn er. Auðvitað segir sig sjálft, að það mundi kosta gífurlega fjármuni að efla svo símakerfið að menn gætu með því að greiða eitt skref, sem svo er nefnt, hringt hvert á land sem er og talað ótakmarkaðan tíma. Álag á Landssímann mundi margfaldast og allt fara úr böndum. Sannast sagna finnst mér heldur hvimleiðar deilur sem einstakir hv. þm. alltaf öðru hverju halda hér uppi, þar sem einstrengingslegustu sjónarmið rekast á. Annars vegar er því haldið fram, að allt sé i dýrðinni í Reykjavík og reykvíkingar geti risið undir þessum byrðum eða hinum, og svo á hinn bóginn, að reykvíkingar séu einhver kúgaður minni hl. á þingi og umboðsmenn strjálbýlis leitist við að troða af þeim skóinn. Mér finnst satt að segja þeir þm., sem þannig tala sí og æ, síst bæta hag þeirra sem þeir eiga að vera umbjóðendur fyrir, heldur miklu fremur skaða hann. Við erum, sem betur fer, ein og óaðskiljanleg þjóð og eigum að taka heilbrigt tillit hver til annars, hvar sem menn eru búsettir. Og ég get sagt það eins og það er, að það hefur aldrei komið fyrir að ég hafi getað komið fram neinu hagsmunamáli fyrir mitt kjördæmi með því að reyna í leiðinni að klekkja á reykvíkingum, enda hef ég til þess enga löngun. Satt best að segja gengur stundum betur að fá þm. Reykjavíkur til stuðnings við margháttuð hagsmunamál úti um land en suma sem horfa aðeins á næsta nágrenni sitt. En nóg um þetta. Eins og menn vita hefur sjálfvirk símaþjónusta hafið innreið sína í sveitum landsins, en því miður virðist enn ekki hafa verið ákveðið hvernig þeirri þjónustu verði hagað, fyrst og fremst að því er gjaldtöku varðar. Þannig hefur það t.d. gerst í Skagafirði að einn hreppur, Staðarhreppur, hefur verið klofinn í sundur og menn geta ekki lengur hringt milli bæja án þess að um langlínusímtöl sé að ræða. Hið sama hefur gerst í Hrútafirði. Það fólk, sem fyrir þessu hefur orðið, unir því að vonum illa og þess vegna tek ég málið hér upp. Ég vil vekja athygli á því, að bæði íbúar Staðarhrepps í Skagafirði og Staðarhrepps i Vestur-Húnavatnssýslu hafa sent póst- og símamálastjórn áskorun um að breyta þessu, en ég skal ekki víkja frekar að því vegna stutts tíma. Hvað sem ágreiningi um gjaldtöku vegna langlínusamtala kann að líða vona ég að menn geti verið um það sammála, að óviðunandi sé að hreppar séu klofnir í sundur með þessum hætti og fólk geti ekki talað á milli næstu bæja, alveg eins og það getur talað á milli húsa í Reykjavík fyrir eitt skref svonefnt. Við þetta fyrirkomulag verður með engu móti unað og þess vegna er nauðsynlegt að skipuleggja þessi mál frá upphafi þannig að sanngjarnt og eðlilegt sé. Ég vil leyfa mér að gera það að till. minni, að í meginatriðum verði símaþjónustunni þannig háttað að menn geti talað innan hvers héraðs um sig án þess að um langlínusamtöl sé að ræða, alveg á sama hátt og menn geta í Stór-Reykjavík hringt hvert sem er fyrir eitt skref. Sumir hafa bent á að eðlilegt væri að menn gætu, án þess að um langlínusamtöl væri að ræða, talað innan hvers núverandi símasvæðis, en ég geri ekki kröfu um að svo langt verði gengið i fyrsta áfanga. Mér finnst eðlilegt að menn greiði eitthvað hærra fyrir að hringja á milli héraða en þeir þurfa að greiða innanbæjar eða innan eigin héraðs, þótt síðar verði sjálfsagt um meiri jöfnun símgjalda að ræða eftir því sem okkur vex fiskur um hrygg. Ég skal ekki fjölyrða um þetta atriði. Ég tel að hér sé um svo augljóst réttlætismál að ræða, að því er hreppana varðar innbyrðis a.m.k., að útilokað sé annað en að úr verði bætt og það hið bráðasta. Vænti ég þess, að hæstv. samgrh. sé mér sammála í þessu efni og þess vegna verði sú stefna mörkuð í símamálum sem ég hér hef bent á eða eitthvað i þá áttina. „2. Hvenær verður neyðarþjónustu síma komið á í Skagafirði?“ Eftir að fyrirspurn þessi kom fram hefur ötullega verið unnið að því að koma upp neyðarþjónustu fyrir síma í Skagafirði og er hún þegar komin til framkvæmda, þannig að símstöðin er nú opin allan sólarhringinn. Ég leyfi mér að þakka hæstv. samgrh. sérstaklega fyrir forustu í því efni, enda var þar um brýna nauðsyn að r æða. „3. Hvenær má gera ráð fyrir stækkun sjálfvirku stöðvanna á Siglufirði og Sauðárkróki?“ Bæði á Siglufirði og Sauðárkróki eru sjálfvirku stöðvarnar fyrir allnokkru fullnýttar og langur biðlisti eftir símum. Mér er fullljóst að við erfiðleika er að kljást í efnahags- og fjármálum og viðar er þörf á þessu sviði en á þeim tveimur stöðum sem ég nefndi. Engu að síður væri æskilegt að unnt reyndist að gefa upplýsingar um það, hvenær úrbóta megi vænta, því að vissulega bíður fólkið eftir að fá úr því skorið. „4. Hvenær má vænta úrbóta hlustunarskilyrða útvarps í Skagafirði?“ Í Skagafirði eru hlustunarskilyrði útvarps oft afleit. Skilyrðin til að hlusta á langbylgju er mjög slæm, en sett hefur verið upp svonefnd FM-þjónusta, sem er á fjölsíma annaðhvort á milli Akureyrar og Varmahlíðar eða Reykjavíkur og Varmahlíðar. En á þessari þjónustu er því miður tvíþættur ágalli. Bæði er um að ræða truflanir á línusendingunni sjálfri og eins er þess að geta, að ekki er um að ræða fullt hljómsvið. Að vonum una skagfirðingar þessu illa og þess vegna er að því spurt, hvenær úrbóta megi vænta.



Herra forseti. Á þskj. 296 er fsp. frá hv. 4. þm. Norðurl. v. sem ég mun nú svara. Út af fyrsta atriðinu vil ég segja það, að það verður leitast við að koma sjálfvirkri símaþjónustu út í strjálbýlið eftir því sem fjárhagur stofnunarinnar leyfir. Ég vil til viðbótar þessu segja það, að ég lét það koma fram í því, sem ég sagði hér í umr. um daginn um hliðstætt mál, að ég teldi að ekki mætti ganga það langt í að jafna kostnað að menn gleymdu þeim sem eftir væru að fá bót á sínu símakerfi, og ég tel það jafnbrýnt og ekki síður en að jafna kostnaðinn, þó að það þurfi að gera. Ég mun því hafa það hugfast að reyna að vinna að framkvæmd á sviði þessara mála eins og nokkur kostur er fjárhagsins vegna, en því miður verður að fara þar hægar en ég hefði kosið. Í öðru lagi út af því, sem hv. þm. spurði um stöðvarnar í Hrútafirði og Skagafirði, þar sem innansveitar er um að ræða tengingu við sitt hvora stöðina, vil ég geta þess, að fyrir jól í vetur ræddi hv. 3. þm. Norðurl. v. þetta mál við mig út af hrútfirðingum og ég ræddi við póst- og símamálastjóra um að gera þar bætur á, en frá tæknilegu sjónarmiði voru talin ýmis vandkvæði á að breyta þessu á milli stöðva eins og þarna væri um að ræða. Hins vegar er nú verið að vinna að því að finna skynsamlega leið til þess að leysa þetta. Og þá vil ég endurtaka það, sem ég tók einnig fram um daginn, að ég taldi að það bæri þó fyrst að reyna að jafna inni í svæðunum sjálfum, það væri fyrsta atriðið, og í annarri röð kæmi svo að jafna á milli svæða og þá náttúrlega fyrst og fremst þar sem um er að ræða, eins og í þessum tilfellum, að það er innansveitar sem þar er verið að fást við. Út af því, sem spurt er um í 2. lið þessarar fsp., um neyðarþjónustuna, þá er hún komin nú bæði á Sauðárkróki og Húsavík. Verið er að koma henni í framkvæmd á Patreksfirði og Kirkjubæjarklaustri, og ef hún er ekki komin á Patreksfirði verður það alveg næstu daga, og ég vona að einnig verði stutt í það með Kirkjubæjarklaustur. Þetta varð að minni hyggju lengur á leiðinni en ég hafði til ætlast. En nú er þetta þó komið og verður haldið áfram að taka fyrir viss svæði með þessum hætti. Minnir mig að Blönduós sé ein af þeim stöðvum sem eigi að taka næst, það átti að taka aðrar fjórar með tilliti til þess sem póst- og símamálastjórnin taldi heppilegast og eðlilegast að gera í þessu sambandi. Út af sjálfvirku stöðvunum og stækkun þeirra á Sauðárkróki og Siglufirði er það að segja, að fjárhagsins vegna hefur ekki verið gengið frá pöntun á efni enn þá í þessar stöðvar. Eru um 20 stöðvar sem þarf að stækka hliðstætt og þessar. Það er nú verið að gera áætlun um fjárhag símans og greiðslugetu á yfirstandandi ári og verða í sambandi við það teknar ákvarðanir um þær stöðvar sem bægt verður að stækka, en því miður er mjög lítið fé til þeirra hluta á þeim fjárlögum sem nú gilda. En það er ábyggilegt, að öllum er ljóst að þessu þarf að halda áfram og að því verður unnið. Út af 4. lið fsp., um hlustunarskilyrði útvarps í Skagafirði, þá er því til að svara að þetta er ekki mál símans. Ríkisútvarpið er stofnun sem heyrir undir menntmrh., og enda þótt Landssíminn hafi tekið að sér framkvæmdir fyrir Ríkisútvarpið er aðeins um eins konar verktakastarfsemi að ræða, en ákvarðanir um hvað gera eigi og hvenær eru á valdi verkkaupans og hljóta m.a. að velta á því hvenær Ríkisútvarpið telur sér fjárhagslega kleift að ráðast í þær endurbætur. Það er ekkert á valdi Landssímans nema að framkvæma það, sem beðið er um, og innheimta þegar búið er að vinna verkið, sem hefur gengið, eins og innheimta gerist almennt, með ýmsum hætti, en hefur þó skilað sér. Þá held ég að ég hafi svarað þessum spurningum.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. samgrh. fyrir svör þau sem hann hefur gefið. Ég var að vísu ekki alveg fyllilega ánægður með svörin varðandi símaþjónustuna í Staðarhreppi í Hrútafirði annars vegar og Staðarhreppi í Skagafirði hins vegar. Ég held að það sé svo augljóst mál, að það sé ekki hægt að hafa langlínusamtöl á milli bæja innan hreppa, að því máli verði að kippa í liðinn. Ef ekki er hægt að hafa tengingar beint í gegnum stöðvar, og ég er enginn kunnáttumaður á því sviði, eða tæknimaður að neinu leyti, þá hlýtur þó að vera hægt að hafa gjaldtökuna með þeim hætti að menn borgi ekki langlínusamtöl á milli næstu bæja innan sama hrepps. Ég vona, að þessu máli verði kippt í lið, og treysti því raunar og veit að það hlýtur að verða, vegna þess að þetta er svo fullkomið ranglætismál að það getur enginn maður stutt það, hvorki sá sem í dreifbýli né hinn sem í þéttbýli býr. Það veit ég að allir eru sammála um, jafnt reykvíkingar og sveitamenn, að þeir vilji, jafnvel þótt einhver kostnaður sé því samfara, kippa slíku óréttlæti í liðinn. Að því er varðar svar við síðustu fyrirspurninni, um útvarpssendingarnar, þá er það að vísu laukrétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að síminn sér aðeins um framkvæmd þessara mála. Ég taldi engu að síður rétt að hafa þá fyrirspurn með hinum þremur til þess að ýta á það mál, vegna þess að það er auðvitað óviðunandi að nú á öld sjónvarps skuli ekki einu sinni vera hægt sæmilega að ná í útvarp í einu byggðarlagi. Ég veit raunar að hæstv. samgrh. mun koma því á framfæri við kollega sinn í ríkisstj., að þarna sé úrbóta þörf.



Herra forseti. Það er talsvert talað um símamál hér á hv. Alþ. og er út af fyrir sig eðlilegt. Ástæðan til þess, að ég kem hér upp núna, er sú, að hér hefur verið minnst á neyðarþjónustu sem búið væri að koma á í Skagafirði. Það er mjög gott að það er byrjað á því. En í gær var hringt til mín frá Hvolsvelli og mér tjáð að þar hefði verið neyðarþjónusta, eins og ég raunar vissi, en nú líti út fyrir að henni yrði hætt. Hrepparnir í kringum Hvolsvöll hafa sjálfir greitt hluta af kostnaðinum við að halda þessari þjónustu uppi. Ég ræddi við póst- og símamálastjóra í gær og sagði honum þessi tíðindi og bað um að þessu yrði bjargað. Ja, fjárráð okkar eru nú ekki góð, sagði póst- og símamálastjóri. Það er sama sagan, fjárráðin eru ekki góð. Ég vil eigi að síður láta hæstv. samgrh. vita um þetta og treysti honum til að kippa þessu í lag, að ekki verði stigið spor aftur á bak og neyðarþjónustan tekin af þeim sem áður hafa haft hana. Það er talað um fjárskort og það er mikið ógert í símamálum. Eigi að síður hefur mikið áunnist á undanförnum árum. 1960 var gerð áætlun um sjálfvirkar símstöðvar víðs vegar um landið og einnig línulagnir. Þá var gerð áætlun um að 1970 skyldu vera hér 50 sjálfvirkar stöðvar og einnig skyldi unnið að stækkun á hinum eldri stöðvum. Árið 1971 voru 52 sjálfvirkar stöðvar. Áætlunin frá 1960 var endurskoðuð 1965, og þá var gert ráð fyrir að sjálfvirkar stöðvar yrðu 67 á árunum 1971–1975. Hefur verið unnið að uppsetningu sjálfvirkra stöðva og líklega er hér um bil búið að ná þessari áætlun. En í áætlun 1960–1965 hefur annar þátturinn dregist aftur úr. Það eru línurnar, lagfæringar á þeim og fjölgun talrása milli byggðarlaga og innan þeirra, og það er þess vegna sem símasambandið er svo slæmt víðs vegar um landið. En fjárskorturinn háir þessari stofnun nú ekki síður en áður og líklega fremur en áður, því að í síðasta blaði Landssímans er sagt að síðan 1971 hafi fjárhagur stofnunarinnar verið sérstaklega slæmur, og það er vegna þess að í árslok 1971 var ákveðið að taka söluskatt af Landssímanum. Nú er fimmta hver króna af gjöldum Landssímans söluskattur sem verður að skila í ríkissjóð. Talsímagjöldin eru há og stjórnvöld hafa ekki treyst sér til að leyfa frekari hækkun. Ef söluskatturinn væri ekki, þá væri fjárhagur Landssímans allt annar en hann nú er. Á s.l. ári greiddi Landssíminn 600 millj. kr. í söluskatt til ríkissjóðs. Með óbreyttum gjöldum eins og þau nú eru án söluskatts væri fjárhagur Landssímans rúmur og þá hefði verið hægt að halda áfram fyrri áætlunum og bæta þjónustuna og samræma gjöldin.



Herra forseti. Út af því, sem hv. 4. þm. Norðurl. v. sagði, vil ég ekki, fyrst ekki er komin endanleg lausn á málinu, kveða fastar að orði um lagfæringuna á þjónustugjöldunum í þessum tveimur hreppum sem um er að ræða. En ég tel víst að það sé ekki langt undan, þó að ég segði ekki meira, enda á það að skila sér jafnt fyrir það þó að ég gæfi ekki of mikil fyrirheit. Út af því, sem hv. 1. þm. Suðurl. sagði um neyðarþjónustuna á Hvolsvelli, vil ég segja það, að Hvolsvöllur var einmitt einn af þeim stöðum sem áttu að koma næst i þessum fjögurra flokka stöðum sem átti að taka nú næstu árin, og ástæðan til þess, að hann var ekki í fyrra, var einmitt sú neyðarþjónusta sem þar var haldið uppi. Hitt held ég að mér sé alveg óhætt að fullyrða, að það verður séð um að hún falli ekki niður. Það verður að segjast eins og er, að enda þótt mönnum finnist dreifing á sjálfvirka kerfinu hjá Landssímanum gangi ekki nógu hratt, þá hefur hún þó gengið með undraverðum hraða. Landssíminn hefur skilað sínum verkum með miklum myndarskap og dugnaði, og hann er ein af þessum fáu ríkisstofnunum sem bera alveg uppi kostnaðinn af dreifingunni. Hann gerði það ekki fyrir einum 16–17 árum, þá var honum lagt fé úr ríkissjóði, en síðan hefur hann gert það og meira að segja skilað til ríkissjóðs öllum sköttum, eins og um einkafyrirtæki væri að ræða, og þar á meðal söluskatti. Ég verð að segja það eins og er, að þó að ég vildi hag Landssímans sem allra best, þá mundi ég samt ekki treysta mér til að gera till. um að fella niður söluskattinn og minnka þannig tekjur ríkissjóðs, nema þá að þar kæmi eitthvað annað á móti. Hins vegar held ég að það sé líka hægt að segja það með sanni, eins og ég tók fram siðast, að símaþjónustugjöldin eru tiltölulega lág hér og þau hafa hækkað miklu minna en önnur þjónustugjöld og kaupgjald í landinu. Þess vegna er ekkí undarlegt þó að síminn þurfi að huga að sínum fjármálum eins og aðrir aðilar. Það er hægt að breyta því með því að hækka þessi gjöld, en það hefur áhrif, eins og kunnugt er, og frá mínum bæjardyrum séð er ekki hægt að komast hjá því til þess að halda þessari starfsemi sæmilega vel áfram. En ég endurtek það, að símaþjónustan í landinu hefur verið byggð upp af miklum myndarskap og hún er sér í flokki með það, að hér er um að ræða starfrækslu sem almenn er á borð við hvert annað fyrirtæki og verður að greiða skatta og skyldur eins og einkaaðili í þessum efnum.



Herra forseti. Af því að hér hefur komið á dagskrá neyðarþjónusta vil ég aðeins minnast á það, að í fyrra var samþykkt hér á Alþ. þáltill. varðandi neyðarþjónustu Landssímans. Það, sem síðan hefur gerst, hefur einkum beinst að því að auka neyðarþjónustuna með því að taka upp sólarhringsvaktir á nokkrum símstöðvum. Ég vil hins vegar vekja athygli á því, að í umr. um þetta mál i fyrra var bent á fleiri leiðir sem ég tel vera mjög virkar og kosta tiltölulega minna, því að neyðarvaktir á landssímastöðvum víða um land eru býsna dýrar í framkvæmd. Þá er ég með í huga þær byggðir, sem hafa ekki bein tengsl við hinar stærri landssímastöðvar. Þess vegna verði gerð athugun á því, hvernig þetta skipulag yrði á annan hátt en hér um ræðir, þ.e.a.s. að landið verði skoðað í heild, í sveitum verði gerðar ráðstafanir til þess, að þar verði tengdur sjálfvirkur sími sem hægt er að hringja úr á staði aðra en símstöðvar, þar sem hvort sem er eru sólarhringsvaktir, og þá á ég við sjúkrahús og heilsugæslustöðvar. Ég tel að með þessu móti væri hægt að ná verulegum árangri í neyðarþjónustunni. Við skulum segja sem svo, að fyrir hverja 5–10 bæi væri einn sími eða á einum bæ væri sími sem er sjálfvirkur, það kostaði eina linu í sjálfvirka kerfið og þar með væri hægt að hringja eiginlega hvert á land sem er og þá fyrst og fremst að sjálfsögðu í næstu heilsugæslustöð eða næsta sjúkrahús. Mér er ekki kunnugt um að það hafi verið gerð sérstök athugun á þessu, en ég vildi vekja athygli á því að hér er leið sem ég tel vera tiltölulega ódýra i framkvæmd, en geta leyst þetta mál mjög mikið.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða hér efnisatriði þess máls sem til umr. er. Það, sem varð þess valdandi að ég kvaddi mér hljóðs, var inngangur að ræðu hv. 4. þm. Norðurl. v. þar sem hann lét að því liggja að sú harða afstaða þingmanna dreifbýlisins, sem hann vildi telja til þess að jöfnuð yrðu metin á þessu sviði svo sem öðrum i sambandi við þann ójöfnuð sem ríkt hefur, þessi harka spillti fyrir því að árangur yrði af þessu starfi. Ég vil fyrir mitt leyti a.m.k. mótmæla þessu harðlega. Hitt má segja, að það má kannske frekar búast við því, að ef dreifbýlisfólk léti eftir sem áður traðka á sér í þessum efnum, hefðist ekkert að, sæti þegjandi, þá kæmi ekki þessi mótleikur frá þéttbýlissvæðunum. En þeir virðast koma upp æðivíða nú með beinum eða óbeinum hætti, málsvarar þessa ójafnaðar í sambandi við þetta mál og mörg önnur að því er varðar mismun milli dreifbýlis og þéttbýlis. Mér finnst þó að þessi liðsmaður, óbeini, komi úr hörðustu átt. En skiljanlegt er það kannske, vegna þess að hann er þm. dreifbýlis, en búsettur á þéttbýli, þannig að hann er e.t.v. einn af þeim sem í hvorugan fótinn geta stigið, væflast sitt á hvað, vill vera góður við alla. Þetta er kannske skiljanlegt. En ég held nú samt að fulltrúar dreifbýlisins hér á hv. Alþ. verði að taka af skarið í þessum efnum, verði að vita hvað þeir vilja og hvað þeir vilja áorka fyrir sina umbjóðendur. Í þessu tilviki vænti ég þess fastlega að hv. 4. þm. Norðurl. v. skipi sér í hóp okkar hinna, þessara sem kallaðir eru harðir dreifbýlisþm., og láti af þeim úrtölum sem hann flutti áðan í þeim efnum, að geta verið góður við alla. Það verður að taka afstöðu, og ég vænti þess að hann verði okkar megin þegar sú afstaða kemur.



Herra forseti. Af þeim umr., sem hér hafa farið fram bæði nú og fyrir nokkrum dögum, skyldi maður halda að allt væri í hinu besta lagi þegar hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Mér fannst rétt að láta aðeins heyra í mér sem búanda í Reykjaneskjördæmi og finnst ég hafa þá sögu að segja, að fleiri gætu kvartað en þeir sem búa úti í hinum dreifðu byggðum. Það er nú þannig hjá okkur, sem búum í norðaustur frá höfuðstöðvunum, í Mosfellssveitinni, svona 10 km i norðaustur frá höfuðstöðvunum, að við verðum að borga 20 sinnum meira gjald fyrir hálftíma símtal, skulum við segja, heldur en þeir sem búa 10 km í suðvestur frá höfuðstöðvunum. Látum þetta nú vera. Það er ekki öll sagan sögð með því. Í okkar símtólum heyrast oft um miðjan daginn, þegar mest er að gera, sérkennileg hljóð og þessi hljóð eru mjög lík vissri elektrónískri tónlist sem við heyrum oft í útvarpinn, ýmist ískur eða öskur, og eru mjög óþægileg og áberandi. Á meðan þetta stendur yfir er vonlaust að ná sambandi. Þetta getur staðið mjög lengi. Gárungarnir í sveitinni okkar segja að ef það kviknaði í um miðjan dag uppi í Mosfellssveit, þá væri besta ráðið til að ná til okkar slökkviliðs, sem er slökkvilið Reykjavíkur, að hringja til Akureyrar og biðja um að ná sambandi fyrir okkur, því að það virðist vera greiðara að hringja áfram i norðaustur. Þetta er okkar saga af þessu. Það er sem sagt eitt hörmungarástand og byggist vafalaust á tvennu: Í fyrsta lagi eru þessar sveitir hér í nágrenni Reykjavíkur eitt atvinnusvæði, Reykjavík og nágrannasveitirnar. Þess vegna eru símtölin svo miklu fleiri en maður skyldi halda og gera það að verkum að línurnar eru allt of fáar. Í öðru lagi eru einhverjir óskapa vankantar á stillingum. Segja sumir að þeir hjá símanum séu ekki búnir að læra á þau nýju tæki sem þeir eru búnir að fá og takist ekki enn þá að stilla þau sem skyldi. Eitt er víst, að það kemur alloft fyrir þegar að símnotandi A hringir, að þá er það síminn hjá B sem telur skrefin. Þetta er ekki bundið við okkar svæði, heldur mun þetta vera víðar, en getur komið sér mjög illa. Ég gæti haldið lengur svona áfram. En það er ekki eingöngu úti í dreifbýlinu sem ýmislegt getur verið að, þó að við látum ekki eins oft í okkur heyra og þeir sem þar eru. En eitt vil ég þó segja um það sem kom hér fram fyrir nokkrum dögum. Það var varðandi þá annmarka landsmanna að ná til höfuðborgarinnar og þeirrar þjónustu sem hún hefur að bjóða. Því verður ekki neitað að það getur verið mjög erfitt og dýrt. Mér datt þess vegna í hug hvort ekki mætti til bráðabirgða, meðan beðið er eftir jöfnun á símgjöldum sem mér finnst vera sjálfsagt að stuðla að, hvort það væri ekki leið að viss númer, við skulum segja númerin hjá aðalþjónustustofnunum ríkisins, væru jafndýr fyrir alla landsmenn, þ.e.a.s. að frá Akureyri væri hægt að hringja í 25000, í stjórnarráðið, ekki í sjálfvirka símanum, heldur gegnum símstöðina, og það kostaði aldrei nema eitt skref, hvort sem það er á Austurlandi, Norðurlandi eða hér í nágrenninu. Þetta væri auðvelt að gera, hvort sem það er Vegagerð ríkisins, Húsnæðismálastofnun ríkisins, eða stjórnarráðið. Á þennan hátt mætti aðeins bæta ástandið frá því sem nú er.



Herra forseti. Ég mun nú í upphafi taka aðallega undir það sem hv. þm. Karvel Pálmason gerði fyrst og fremst að umræðuefni og tilgreindi sem ástæðuna fyrir því að hann sté upp í þennan stól. Ég skil ekki þessa samúð, þessa meðaumkun með Landssíma íslands í sambandi við fram komnar hugmyndir um jöfnun á símgjöldum á Íslandi, þetta muni leiða til óhæfilegs álags á veslings Landssímann eða jafnvel upplausnar. Ég hef samúð með fólkinu sem þarf að borga margföld gjöld fyrir afnot af þessu bráðnauðsynlega tæki, situr ekki við sama borð og helmingur landsmanna í þessu tilviki og þarf þó mest á þessu tæki að halda. Ég vil vekja athygli á vandamáli sem hv. 1. þm. Suðurl. gerði hér að umtalsefni, þar sem er skortur á linum i sambandi við sjálfvirka kerfið sem komið hefur verið upp. Sannleikurinn er sá, að þetta sjálfvirka símstöðvakerfi, sem hv. þm, var að vissu leyti að hrósa sér af, ég get vel skilið það, það hefur ekki leitt til úrbóta, það hefur ekki verið framför í símamálum landsins. Það hefur vegna skorts á linum beinlínis leitt til afturfarar. Og af því að rætt var hér um öryggiskerfið, um öryggisþjónustu Landssímans, þá ber þess að geta í þessu sambandi, að þess eru dæmi að einmitt þar sem komnar eru sjálfvirkar stöðvar hefur verið eyðilagt eitt helsta og besta öryggiskerfi landsins, þar sem var sá möguleiki að hringja í alla síma samtímis á þjónustusvæði og kalla menn til hjálpar í neyð. Nú er svo komið á ýmsum stöðum, þar sem sjálfvirka kerfið er komið upp, að ef svo vill til að 3–4 menn á þessu þjónustusvæði þurfa að tala í síma samtímis, þá er ekki, þó að menn eigi lífið að leysa, hægt að ná sambandi, þá eru allar línur uppteknar. Með þessum hætti hefur sjálfvirka kerfið, sem sóst hefur verið eftir, orðið beinlínis til bölvunar. Og ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. samgmrh. hvort ekki hafi verið tekinn til athugunar möguleikinn á því að samstilla þetta átak, þannig að sjálfvirkar stöðvar komi ekki fyrr en línurnar, þannig að símasamband versni ekki stórlega við tilkomu sjálfvirku stöðvanna.



Herra forseti. Þegar ég áðan vék örfáum orðum að því, að ég teldi óæskilegt að verið væri að ala á úlfúð á milli reykvíkinga annars vegar og dreifbýlisbúa hins vegar og að þeir, sem það gerðu, sköðuðu venjulega málstað þeirra sem þeir ætluðu að vinna fyrir, þá nefndi ég ekki hv. 5. þm. Vestf. á nafn. Hitt kann að vera, að það hafi verið fyllsta ástæða til þess að einmitt hann bæri blak af þessum málflutningi. Ég tel hann ekki vera til sóma og ekki heldur til gagns fyrir dreifbýlið - og endurtek það. Ég vona að þessi hv. þm. skilji það fyrr en síðar, að það er ekki til góðs að reyna að æsa reykvíkinga upp á móti landsbyggðinni með, - ja, mér liggur við að segja, ef ég verð ekki víttur úr forsetastól, með kjafthætti. Það er ekki til góðs að vera sífellt að klifa á því, að reykvíkingar eigi að gera þetta og eigi að gera hitt. Þegar ég hef þurft að sækja hagsmunamál míns kjördæmis undir reykvíkinga hafa þeir undantekningarlaust tekið því vel. Við skulum gæta þess, að allir þm. Reykv. samþykktu að 2% af heildarupphæð fjárlaga rynni í Byggðasjóð. Við skulum ekki halda þannig á málum, að fólkið hér snúist gegn þessari stefnu sem það stóð með okkur að því að marka. Ég talaði ekki um hörku þm., ég er ekkert á móti því að menn séu harðir, ég talaði um einstrengingshátt. En úr því að ég nefndi hörku, þá hygg ég að rétt væri fyrir bæði þennan þm. og suma aðra að hugleiða það, að hörkunni mega gjarnan fylgja svolítil hyggindi. Og að lokum að því er varðar hv. síðasta ræðumann, ég öfunda 5. þm. Vestf. ekkert af því að hann skyldi taka undir með honum.



Herra forseti. Símamálin virðast vera kærkomið umræðuefni hér á hv. Álþingi og ég gerði ekki ráð fyrir svo almennum umr. sem raun hefur orðið á. Út af því, sem hv. 4. þm. Vestf. sagði áðan um símaþjónustuna og tengingu við sjúkrahús og annað því um líkt, þá vil ég taka það fram að einmitt staðirnir, sem nú eru að fá næturvörsluna, eru staðir sem áður höfðu slíkar tengingar og töldu þær alls ekki vera það æskilega eða heppilega til að bæta úr þessu. Það vill svo til að nú er verið að athuga í sérstakri sveit í kjördæmi þessa hv. þm. um tengingu við kauptún úr einu sveitarfélagi og á því eru taldir einhverjir vankantar, en ég vona samt að úr þessu verði hægt að bæta. En ég efast ekki um að það muni ekki vera talið fullnægjandi nema skamma stund. Enn fremur var það svo á s.l. ári, að því miður var ekki hægt að gera eins mikið í símamálunum og til var ætlast vegna þess að kostnaðurinn reyndist meiri en reiknað hafði verið með þegar teknanna var aflað. Út af því, sem hv. 2. þm. Reykn. sagði, þá er þetta sönn saga og ég hef heyrt af henni látið. Hitt finnst mér nú, að það sé ekki neitt óskiljanlegt, þegar byggist svo ört upp eins og hefur byggst upp í Mosfellssveit nú á tveim árum, þó að símakerfið sé ekki komið í það lag sem þarf að vera. En unnið er nú að því að bæta þar úr, og vona ég að fyrr en seinna þurfi ekki A að greiða fyrir B, heldur greiði bara A fyrir A og B fyrir B. En þessu er blandað saman stundum þegar við á, A og B o.s.frv., og það hefur getað verið eitthvað þess háttar þarna á ferðinni. Hv. þm. 5. þm. Norðurl. e. talaði um meðaumkun með Landssímanum. Nú verð ég að segja það alveg eins og er, að ég er afskaplega lélegur í allri tæknifræði og ég kann ekki skil á því að hafa meðaumkun með Landssímanum. Ég hélt það væri meðaumkun með þeim sem þyrftu að greiða notendagjöldin sem væri um að ræða, ef menn ætla að hafa meðaumkun, því að það verður hvorki hjá Landssímanum né annars staðar neitt framkvæmt án fjármagns. Og spurningin er ekki um annað en það, hvað það fjármagn á að vera mikið sem á að taka fyrir þessa notkun til þess að hægt sé að koma kerfinu á. Það, að sjálfvirka kerfið hafi ekki bætt úr símaþjónustunni í landinu, kannast ég ekki við. Hitt getur rétt verið, að fyrst eftir að það hafi verið komið hafi ekki verið nægar línur, en úr því hefur þá verið fljótlega bætt með einum eða öðrum hætti og hefur fyrst og fremst verið reynt að gera það á sviði tækninnar. Það að hringja á alla bæi í sveitinni samtímis, þekki ég frá því að ég var stöðvarstjóri í sveit. Hlustendunum þótti þjónustan þá ekki góð, þegar kannske voru komnir 10 eða 12 hlustendur á eina línu. En það var hægt í vissum tilfellum að nota þessa leið, en það svið mundu nú fáir kjósa að fara og í einu eða tveimur tilfellum á langri ævi væri hægt að hugsa sér að það kæmi að notum. Svo held ég að ef sjálfvirka kerfið ætti að fara að verða þannig, þá væri erfitt fyrir A, B og C og alla að tala samtímis, því að þá vissu þeir ekki við hverja þeir væru að tala. Það, sem máli skiptir og ég heyri á því sem fram hefur komið hjá hv. þm., er að þeir vilja meiri hraða í útbreiðslu Landssímans og þar með um leið hærri taxta á símaþjónustunni, því að án þess verður þessu ekki komið í verk. Og það þykir mér gott að heyra, því að það get ég haft að leiðarljósi.



Herra forseti. Mér virðist að þau tiltölulega meinlausu orð, sem ég lét hér falla áðan, hafi orðið til þess að hv. 4. þm. Norðurl. v. hefur tekið afstöðu í málinu. Ég fagna því út af fyrir sig að vita hvar ég hef menn. Það er alltaf betra að vita um það, hvort maður hefur menn á móti sér eða með. En ég held samt að hann hefði ekki þurft að láta sér mislíka svo meinlaus orð eins og þarna var um að ræða, að hann þyrfti að gera svo mikið úr því sem hann gerði áðan. Hann talaði um að við værum að vekja úlfúð milli annars vegar dreifbýlis og hins vegar þéttbýlis. Er það í rann og veru skoðun þessa hv. þm. dreifbýliskjördæmis sem ekki er vel sett í þessum efnum, að það þurfi að velja úlfúð þó að farið sé fram á að jafnaður sé munurinn sem er í þessum efnum milli dreifbýliskjördæmis og þéttbýliskjördæmis, sem er allt upp í tuttugufaldur? Er það til þess að vekja úlfúð? Er það til þess að fá í þessu tilviki Reykjavík eða Reykjavíkurhringinn upp á móti sanngjörnum óskum þess fólks sem býr úti á landsbyggðinni? Ég held að það komi ekki til mála. Ég held að reykvíkingar séu ekki þeirrar skoðunar almennt að þetta sé til þess að vekja úlfúð. Það eru einstaka broddar í þjóðfélaginu sem láta í veðri vaka að með hví að krefjast meira jafnréttis í þessum efnum en verið hefur sé verið að vekja úlfúð og stefna landsbyggðinni gegn Reykjavík. En þetta er ekki svo. Þetta er einvörðungu gert til þess að láta fólk halda þetta úti á landsbyggðinni, fá það til að þegja. Og ég harma það, að hv. þm. 4. þm. Norðurl. v. skyldi falla í þessa gryfju, vera tvístigandi fyrst, en taka svo afstöðu með broddunum sem vilja kveða þessar sanngirnisraddir niður.



Herra forseli. Það er náttúrulega gott að taka sér stund í það aftur að rabba um símann, úr því að við höfum ekki nóg til að tala um, við þurfum ekki að eyða honum í að tala um landhelgismál eða um vinnudeilur, hvað þá efnahagsmálin á breiðum grundvelli. Ég vil hins vegar láta það í ljós, að ég er engan veginn sammála fyrirspyrjanda um að það sé þjóðhagslega óæskilegt að jafna símgjöldin. Mér finnst að það sé þjóðhagslega æskilegt markmið. Hitt er annað mál, að við verðum náttúrlega að taka tillit til kringumstæðna, hvað mikið fjármagn við höfum tiltækt á hverjum tíma til þess að stefna að þessu markmiði. En að því markmiði tel ég að við verðum að stefna. Og ég er þeirrar skoðunar, að það sé þjóðhagslega óæskilegt og það sé mjög óeðlilegt að dreifbýlið sé látið greiða niður símann í Reykjavík, og þarf ekki að koma til nein hreppapólitík eða togstreita milli dreifbýlis og þéttbýlis. Þetta er kannske ekki reykvíkingum að kenna, þetta er vegna þess að Reykjavíkursíminn er í vísitölunni, símakostnaður fjölskyldu í Reykjavík, hann er í vísitölunni, en ekki símakostnaður fjölskyldu sem býr úti á landi. Þess vegna gætir þeirrar tilhneigingar að halda niðri símakostnaðinum hér í Reykjavík. Einstakir ræðumenn hafa drepið hér á mörg athyglisverð atriði. Stefán Jónsson og Ingólfur Jónsson, hv. þm., deildu um, hvort að nýskipan símamála hefði tekist svo vel sem vonir stóðu til. Vissulega hafa annmarkar fylgt henni og vaktin hefur verið lögð niður á mörgum símstöðvum og afgreiðslutími handvirkrar afgreiðslu hefur verið styttur jafnframt því að sjálfvirki síminn hefur tekið til starfa á einhverjum hluta af því kerfi. Ég vil hins vegar ekki blanda mér í það, hvort hv. 4. þm. Norðurl. v. tekst að þjóna hér tveim herrum, þ.e.a.s. kjósendum í Norðurlandskjördæmi vestra og reykvíkingum, en allt um það, þá er þetta landsföðurlegur tónn sem hann hafði hér í ræðustólnum áðan og ég kann að vissu leyti vel við hann.



Herra forseti. Ég tók eftir því, þegar ég reis úr sæti mínu, að það gladdi hjörtu ýmissa þm. að sjá að ég tók með mér svona merkilega bók sem er á næstum hverju heimili í landinu og meira lesin jafnvel heldur en sjálf Biblían. En það er einmitt vegna þess að það er verið að ræða þau mál sem snerta þessa bók, að ég vil aðeins vekja athygli á örfáum atriðum í sambandi við það sem um er talað. Hv. þm. Reykv. Albert Guðmundsson og hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson hafa mikið verið að býsnast yfir því hve illa væri farið með Reykjavíkurfólkið og þéttbýlisfólkið. Ég vil leyfa mönnum að heyra nokkrar tölur um það hve hroðalega er níðst á reykvíkingum og hafnfirðingum og öðrum þeim sem búa hér á svæðinu. Það hafa ýmsir minnst á það að mismunurinn á milli símakostnaðar hjá fólkinu í dreifbýlinu og fólkinu i Reykjavík væri upp í 20-faldur, og urðu skelfilegir í framan þegar þeir nefndu þessa háu tölu. En ég vil leyfa mér að leiðrétta það. Þessi mismunur getur verið mörg-þúsundfaldur. Það er eftir því hve talað er lengi. Við skulum hugsa okkur að útgerðarmaður á Ísafirði, Akureyri, Neskaupstað eða einhverjum slíkum stað þyrfti að ná í þrjár stofnanir hér í Reykjavík sama daginn, t.d. Fiskveiðasjóð, Fiskifélagið eða Útvegsbankann, til þess að sinna mikilvægum erindum, og ekki má reikna með því að þeir tali styttri tíma við hvern mann en 20 mínútur. Fyrir þessar 20 mín. í þrjá staði þurfa þessir menn að greiða 3180 kr. Ef útgerðarmaður i Hafnarfirði gerir alveg það sama og talar nákvæmlega jafnlengi við sömu aðila, þá kostar það kr. 15.90. Í þessari bók eru fjöldamargar upplýsingar af nákvæmlega sama tagi, svo að ef menn vilja leyfa sér að skoða fyrstu bls. í símaskránni og líta yfir þetta, þá sjá þeir glögglega hversu hróplegt ranglæti er hér á ferðinni. Og það er ekkert sanngjarnara en að símtöl innan þessa gífurlega svæðis, sem hefur næstum alla síma landsins eða langmestan hluta síma alls landsins á svona lágum skala, það verði farið að telja þau í skrefum ekki síður en annars staðar á landinu. Með því móti gæti fengist veruleg tekjubót fyrir Landssíma Íslands án þess að nokkurri ósanngirni yrði beitt.



Herra forseti. Fsp., sem ég hef lagt hér fram, er til komin vegna sívaxandi hlutverks tölvuvinnslu í opinberri stjórnsýslu og rekstri fyrirtækja hér á Íslandi sem annars staðar, og má raunar telja að svo sé komið, að flest lykilverkefni í þjóðfélaginu séu unnin af tölvum. Sem dæmi um tölvuvinnsluna má nefna allt viðskiptabókhald bankanna, skattútreikninga og útskrift ýmissa skattgagna, reikninga opinberra þjónustufyrirtækja, svo sem síma og rafveitna. launabókhald flestra opinberra aðila og stórra fyrirtækja, bókhald ríkisins, Reykjavíkurborgar, Sambands ísl. samvinnufélaga o.fl. o.fl. Þar sem þessi lykilverkefni munu allflest unnin á tölvum eins framleiðanda, þ.e.a.s. International Business Machines, erlends auðhrings sem er svo öflugur að velta hans er mörg hundrað sinnum meiri en fjárlaga íslenska ríkisins og starfsmennirnir fleiri en allir íslendingar, er vert að staldra við og gera úttekt á ástandi þessara mála hér áður en til vandræða kemur. Í þessu sambandi langar mig til að vitna í skýrsíu stofnunar á vegum Sameinuðu þjóðanna, Intergovermental Bureau for Informatics, sem Háskóli Íslands er aðili að fyrir Íslands hönd, þar sem áhersla er lögð á mikilvægi þess, að einstök ríki fylgist betur með þróun tölvumála og fái beislað hana þannig að tölvutæknin nýtist í þágu þeirra sjálfra. Þar stendur m.a., með leyfi forseta, í lauslegri þýðingu: „Nú á sér stað mikil samþjöppun og einokun á tölvutækni. Þar sem gagnavinnslutækni er sú grein stjórnunar sem safnar upplýsingum og geymir þær og þar sem upplýsingar eru eins konar náttúruauðlind sem hvert ríki þarf að hafa algjört vald á ef það á að ráða þróun sinni, þá er augljóst að ríki eru háð þessu grundvallartæki í þágu þróunar. Þetta kallar að sjálfsögðu á stjórnmálaleg afskipti.“ Og síðar segir, með leyfi forseta: „Nú á dögum er gagnavinnslutækni talin með mikilvægustu liðum í stjórnmála-, efnahags-, félags- og menningarlífi ríkja vegna þess að hún hefur meiri áhrif á skipan og venjur samfélagsins en nokkur önnur tækni síðan á tímum iðnbyltingarinnar.“ Einokun erlends aðila í þessu efni hlýtur að bjóða hættunni heim, enda eru margir að gera sér það ljóst, eins og t.d. ráðamenn ríkja Efnahagsbandalagsins þar sem nú er unnið að þróun sjálfstæðrar tölvutækni og framleiðslu gagnavinnslutækna. Í riti útgefnu á vegum Efnahagsbandalagsins um stefnumótun í tölvuvinnslu. Community Political Dataprocessing, er enda bent á hættuna af aukinni forgangsaðstöðu I.B.M. á tölvumarkaðnum og erfiðleika annarra í samkeppninni vegna þess að þetta fyrirtæki hefur nú það forskot að ráða yfir fullkomnari tækni en nokkur annar framleiðandi í heiminum. Með tilliti til þeirrar aðstöðu, sem fyrirtækið I.B.M. hefur skapað sér á Íslandi, hef ég borið fram spurningarnar á þskj. 127 sem ég tel óþarfi að lesa hér sérstaklega upp, en ég vil skýra þær nánar. Í fyrsta lagi: Ekki hefur fyrirspyrjandi fundið gögn um að Alþ. hafi veitt erlenda fyrirtækinu I.B.M. lagaheimild til starfa á Íslandi. Það er því fróðlegt að fá fram hvernig heimildin kom til og hvort sambærilegar heimildir hafa verið veittar og þá hverjum. Starfsleyfi til I.B.M. er ekkert smámál. Þessi auðhringur hefur meiri umsvif í heiminum og e.t.v. meiri ítök í draglegu lífi landsmanna en þær stóriðjur erlendar, sem Alþ. hefur leyft að starfa hér á landi. I. B. M. er stærra en Union Carbide, stærra en Alusuisse, stærra en John Mansfield. Má kannske búast við eftir fordæmið með I. B. M. að fleiri auðhringir fái hér forréttindi á sama hátt? Eins og fram kemur í annarri spurningu eru leigusamningar I.B.M. á Íslandi miðaðir við erlendan gjaldeyri, þó svo að fyrirtækið sé skráð hér á landi og lúti íslenskri löggjöf, að manni skilst. Flestar tölvur og gagnavinnsluvélar, sem I.B.M. lætur viðskiptavinum í té, eru leigðar og leigan greidd mánaðarlega skv. samningi sem gerður er í bandaríkjadollurum. Þannig tryggir I.B.M. sig gegn gengisfellingum og hafa ýmsir aðilar látið í ljós undrun yfir þessum forréttindum I. B. M. umfram keppinauta sína á íslenskum tölvumarkaði, - keppinauta sem yfirleitt eru íslensk innflutningsfyrirtæki. Er kannske meiningin að leyfa einnig öðrum aðilum á tölvusviði eða öðrum sviðum atvinnulífsins að gera gengistryggða samninga við íslensk fyrirtæki? Tökum sem hugsanlegt dæmi fyrirtæki sem leigir út vélskóflur eða steypuvélar. Þriðja spurningin er um viðskiptatengsl l.B.M. á Íslandi við móðurfyrirtækið og útibú þess erlendis. I.B.M. erlendis selur I.B.M. hér tölvur og önnur tæki eftir pöntunum og héðan flytur I.B.M. þá út gjaldeyri. Með tilliti til þess hvernig fjölþjóðaauðhringar eru almennt reknir er stjórn á gjaldeyristilfærslunum milli útibúsins hér og höfuðstöðvanna eða útibúa sjálfsagt í höndum höfuðstöðvanna. Æskilegt er að fá vitneskju um hvers konar eftirlit er af Íslands hálfu með þessum fjármagnsflutningum og hve miklir þeir eru, bæði sem heild og sem hlutfall af tekjum I.B.M. á Íslandi. Fjórða spurning er fyllilega tímabær þar sem leigufyrirkomulagið leiðir til síaukinna gjaldeyrisútgjalda og sýnist dýrara til lengdar. Einnig verða svokallaðar tækniframfarir, sem allar nýjar vélar eru ævinlega kenndar við í auglýsingaáróðri, til þess að leigjendur freistast oft til að skipta um tölvur án tillits til raunverulegra þarfa og fá þá gjarnan dýrari tölvur, eins og þróunin hér á landi sýnir. Líklega mundu margir hugsa sig betur um ef kaupa ætti ný tæki. Tilgangurinn með síðustu spurningunni er tvíþættur. Hann er í fyrsta lagi að almenningur fái að vita hvaða aðilar, ekki síst í opinbera kerfinu, fá að gera samninga sem miðast við erlendan gjaldeyri. Í öðru lagi er nauðsynlegt að við gerum okkur grein fyrir ítökum og umsvifum erlenda fyrirtækisins I.B.M. í athafnalífi landsins. Einokunar- eða forgangsaðstaða slíks fyrirtækis getur haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar varðandi öryggi og hagkvæmni þeirrar lykilstarfsemi í landinu sem gagnavinnslutækni er á leið með og á eftir að verða í okkar landi sem öðrum. Séu ítök umrædds fyrirtækis raunverulega að verða jafnmikil og grunur leikur á gætu einhliða ákvarðanir þess neytt viðskiptavinina til óhagkvæmari samninga. Um slíka notkun aðstöðunnar höfum við reyndar þegar smádæmi. Það var þegar gengi íslensku krónunnar hækkaði örlítið, aldrei þessu vant. Þá svaraði I.B.M. með hækkun leigutaxtans. Gengistryggingin var sem sé aðeins þeirra megin. Séu ítök slíkra aðila nægilega mikil getur líka þjónustuleysi þeirra haft skaðleg áhrif á efnahag landsins ef þeim býður svo við að horfa, eins og sumar þjóðir hafa mátt reyna. Þegar spurt er um markaðshlutdeild I.B.M. hér á landi er hugsað til þess, að með öðrum þjóðum er lítið á hlutdeild I.B.M. í tölvumarkaðnum sem einokunaraðstöðu ef hún er yfir 60%. Ég legg áherslu á, að hér er átt við hlutdeild að verðmæti til, en ekki í fjölda tölva.



Herra forseti. Þessi fsp. er í 5 liðum. Svar við fyrsta lið er svohljóðandi: I.B.M. World Trade Corporation í New York sótti um leyfi til að stunda atvinnurekstur á Íslandi 19. des. 1966. Með bréfi félmrn., dags. 5. jan. 1967, var félaginu veitt heimild til atvinnurekstrar á sviði skýrsluvélaþjónustu skv. 6. gr. l. nr. 39/1951, um rétt erlendra manna til að stunda atvinnu á Íslandi. Félagið stofnaði útibú hér á landi skv. lögum um hlutafélög og tók það til starfa 1. maí 1967. Leyfi félagsins til atvinnurekstrar hefur síðan verið framlengt og gildir nú til 31. des. 1977. Útibú félagsins sér um allt sem viðkemur tölvum nema sölu á þeim, en hana annast umboðsmaður I.B.M. World Trade Corporation hér, Ottó Michelsen. Svar við 2. lið: Áður en útibú félagsins var stofnað hér á landi árið 1967 voru leigusamningar um vélar gerðir beint við aðalskrifstofu félagsins í New York með milligöngu umboðsmanns hér. Var þetta fyrirkomulag frá 1951 er leiga véla hófst hér á landi. Samningar voru um leigu í dollurum og fór greiðsla fram með yfirfærslu mánaðarlega til New York í gegnum íslenskan banka. Eftir að útibúið kom varð sú breyting gerð, að leigusamningar voru undirritaðir hér á landi og leigugreiðslur inntar af höndum til útibúsins, en ekki beint til New York. Jafnframt varð starfsemin skattskyld hér á landi. Mikill hluti kostnaðar í sambandi við leigu vélanna er í erlendum gjaldeyri. Leigureikningar eru miðaðir við hina föstu mánaðarleigu í dollurum og gerðir í Ísl. kr. eftir gengi á útgáfudegi reikninga. I.B.M. hefur aldrei gert kröfu um að reikningsupphæð í krónum væri breytt þótt gengisbreyting yrði eftir að reikningur var gefinn út, segir í þessu skjali sem ég hef fengið í hendur, þannig að það má segja að í reyndinni hafi þetta verið þannig, að dollaragrundvöllur leigunnar hafi verið einungis verðstaðall, en ekki sem greiðslustaðall gagnvart leigutökum. Það hefur ekki komið kvörtun, svo að kunnugt sé, yfir þessu greiðslufyrirkomulagi frá viðsemjendum I.B.M. hér á landi. Augljóst hagræði virðist af starfsemi útibúsins hér á landi fyrir viðskiptamenn fyrirtækisins, auk þess sem það greiðir skatta af starfseminni eins og áður var sagt. Svar við 3. lið a er svo hljóðandi: Þegar útibú I.B.M. World Trade Corporation tók til starfa hinn 1. maí 1967 var því falin umsjón með skýrsluvinnsluvélum og varahlutum sem móðurfyrirtækið hafði leigt íslenskum aðilum. Útibúið hér getur leitað eftir fjárhagsstuðningi móðurfyrirtækisins í New York að tilskildu samþykki íslenskra gjaldeyrisyfirvalda í hvert skipti. Ef frá er talinn skrifstofubúnaður til eigin nota hefur útibúið ekki fjárfest í öðru en eigin vélum og varahlutum sem flutt eru inn frá móðurfyrirtækinu eða deildum þess. Félagið á engar fasteignir hér á landi og mundi þurfa sérstakt leyfi stjórnvalda til þess. Um 3. lið b: Útibú I.B.M. World Trade Corporation hér á landi yfirfærir rekstrarafgang, þ.e. leigutekjur og aðrar rekstrartekjur að frádreginni fjárfestingu, rekstrarkostnaði og opinberum gjöldum, til móðurfyrirtækisins í New York um íslenskan gjaldeyrisbanka samkv. heimildum sem fengnar eru hjá íslenskum gjaldeyrisyfirvöldum hverju sinni. Svar við 4. lið er svo hljóðandi: Skýrsluvinnsluvélar eru boðnar til sölu jafnt og til leigu. Reynsla hér og erlendis hefur verið sú, að flestum notendum þykir hagkvæmara að leigja þessar vélar en að kaupa þær. Við 5. lið er svarið þetta: 44 aðilar hér á landi munu nú hafa á leigu skýrsluvinnsluvélar frá I.B.M. Helstu aðilar eru: Skýrsluvélar ríkisins og Reykjavíkurborgar. S.Í.S. Flugleiðir hf. Reikningsstofa bankanna. Háskóli Íslands. Landsbanki Íslands. Olíufélagið hf. Olíuverslun Íslands hf. Skeljungur hf. og Sjóvátryggingarfélag Íslands hf. saman. Almennar tryggingar hf. og Iðnaðarbanki Íslands hf. saman. Verslunarbanki Íslands hf. og hf. Eimskipafélag Íslands saman. Auk þess eru smærri aðilar. Rn. er ekki kunnugt um hlutdeild I. B M. í íslenska tölvumarkaðnum, en auk I. B. M. eru hér á markaði tölvur frá Barrows Corporation, Texas Instruments, D.P.E., Wang og fleiri aðilum. Þett eru þær upplýsingar sem ég get í té látið til svars við fsp. hv. þm.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir svör hans, svo langt sem þau náðu. En ég verð að segja það sem mína meiningu og sjálfsagt fleiri, að ég tel það í hæsta máta óeðlilegt að Alþ. skyldi ekki þurfa á sínum tíma að staðfesta slíkan samning sem hann sagði hér frá að félmrn. hefði gert, - að Alþ. skyldi ekki þurfa að staðfesta slíkan samning við erlendan auðhring, einkum og sér í lagi þar sem kemur fram, eins og reyndar kom fram hjá mér áðan og allir vita, að samningar við þennan auðhring eru gerðir í erlendum gjaldeyri. Í sambandi við gengisbreytingu hef ég aðrar upplýsingar frá leigjendum heldur en hæstv. ráðh. Þar er staðhæfing gegn staðhæfingu. Ég ætla ekki að halda minni til streytu. Það mætti kannske biðja um að það væri rannsakað betur. Það er áreiðanlegt, að það er í fyllsta máta óeðlilegt að miða leiguna við erlendan gjaldeyri. Í svari sínu við þriðju spurningu, um flutning fjármagns frá útlöndum vegna fjárfestingar og annars stofnkostnaðar hérlendis, virðist ráðh. telja að þar sé allt með felldu, það sé ekki borgað annað út en það sem flutt er inn. En mér er spurn: Hver er það sem fylgist með þessu? Hver sér um að I.B.M. flytji ekki út meira fjármagn en markaðsverðmæti vélarinnar. Er þess gætt af hálfu gjaldeyrisyfirvalda að þeirri reglu sé fylgt að ekki sé flutt út meira en markaðsverðmæti vélarinnar? Ég tel að það geti verið mjög erfitt að fylgjast með þessu í raun vegna þess að hér er um leigusamning að ræða og það er ekki greitt fyrir vélina þegar hún kemur inn í landið, heldur löngu eftir á, jafnóðum og leigutekjur koma. Er kannske fylgst með að ekki sé borgað meira í leigutekjur en nemur því verðmæti, sem vélin er skráð fyrir? Ég vildi beina því til ráðh. að svara á hvaða hátt þetta er tryggt. Í svari sínu við fjórðu spurningunni telur ráðh. að komið hafi í ljós að hagkvæmara sé að leigja vélar heldur en að kaupa þær. Mér er aftur spurn. Hann svaraði því ekki, hvort það hefur verið rannsakað. Ég hef ekki orðíð vör við að það hafi verið rannsakað. Hann taldi hér upp ýmsa aðila, mjög marga og stóra aðila, einmitt þá aðila sem vinna lykilhlutverk á tölvur hér á landi, og staðfesti þar með það sem ég sagði áður, að þeir, sem nota I.B.M. tölvur og hafa þær á leigu miðaða við erlendan gjaldeyri, það eru þeir sem vinna stærstu verkefnin i tölvum. Ráðh. kvaðst þó ekki vita hlutdeildina. Það er mjög slæmt að hann skuli ekki vita hlutdeildina, en ætla má eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið um hlutdeild LB.M. á tölvumarkaði hér á landi, að þar sé um að ræða um eða yfir 90%. En eins og ég benti á áðan er 60% hlutdeild sama aðila á tölvumarkaði erlendis nánast talin jafngilda einokun. Telur ráðh. að slíkt hlutfall sem hér um ræðir sé æskilegt og eðlilegt, ef ekki, er þá ekki kominn tími til að gera einhverjar ráðstafanir til að breyta þessu?



Herra forseti. Það er náttúrlega rétt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði um þetta atriði í 2. lið, að þar stendur staðhæfing gegn staðhæfingu. Ég veit ekki annað um þetta heldur en það sem ég hef fengið upplýsingar um og það er sjálfsagt að hafa það í því efni sem sannara kann að reynast. En þetta eru þær upplýsingar sem ég hef fengið um þetta og hefur verið safnað af rn. Viðvíkjandi því, hver hefði eftirlit með því eða tryggði það að ekki væri yfirfært meira en markaðsverðmætið, þá verð ég að svara því, að það eru gjaldeyrisyfirvöld sem hafa eftirlit með því. Hvort hægt er að komast svo að orði um það að það sé tryggt, það vil ég ekki beinlínis bera mér í munn, það er kannske erfitt að segja til um það, en það ætti að vera eins vel tryggt og kostur er á. Það eru rétt gjaldeyrisyfirvöld sem um þetta fjalla. Hvort það sé hagkvæmara að leigja eða kaupa þessar tölvur, það get ég ekki dæmt um af eigin reynd, en þær upplýsingar, sem ég las hér upp, eru byggðar á reynslunni bæði hérlendis og erlendis, að notendur vilja frekar leigja heldur en kaupa. Hvort einhver hefur óskað eftir að kaupa sem ekki hefur fengið það, það skal ég ekki segja um. Ég hygg þó að það muni tæplega geta komið til, því að vélarnar eru bæði til leigu og sölu. Menn geta valið á milli, eftir því sem mér er tjáð. En reynslan er þessi, að menn kjósa af einhverjum ástæðum frekar að taka þær á leigu. Hvað hlutdeild I.B.M. sé hér mikil, ég gat ekki svarað þeirri spurningu af því að ég hafði ekki upplýsingar um það og þori ekki að fara með tölur í því sambandi. Það er alveg rétt, að það eru langstærstu vélarnar sem eru frá I.B.M. En sú tala, sem ég hef þó aðeins heyrt nefnda: þessu sambandi, en þori ekki að fara með og hef ekki viljað fara með hér, hún er þó ekki í samræmi við þá tölu sem hv. fyrirspyrjandi nefndi. Það er alveg rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, að það er ekki óeðlilegt að menn velti því fyrir sér hvort það fyrirkomulag, sem er í þessum leigusamningum, brjóti ekki í bága við lög nr. 71/1966, um verðtryggingu fjárskuldbindinga. Ég vil ekki kveða fastar að orði en ég sagði áðan, að þetta hefur tíðkast þennan tíma hér áa þess að vitað sé um að neinar kvartanir hafi borist. Hins vegar mun rn. athuga þetta atriði nánar, því að það getur vel verið að það væri ástæða til þess að setja löggjöf eða ákvæði í löggjöf um þetta atriði.



Herra forseti. Eins og kemur fram í máli hæstv. ráðh. eru ýmsar mismunandi upplýsingar hér á kreiki, virðist vera - og sýnir það ekki einmitt hversu lítið er vitað í rann um þessi mál? En ég vil gera þá aths. í sambandi við eftirlit gjaldeyrisyfirvalda með markaðsverðmætinu, að ég efast stórlega um að þau geti vitað hvert markaðsverðið er í raun. Hér er um að ræða bókhald innan sama fyrirtækis, innan sama auðhrings, og það er ákaflega auðvelt að hagræða slíku bókhaldi, eins og hefur sést hjá öðrum samsvarandi hringum. Og í sambandi við leigu eða kaup vil ég ítreka það, eiginlega skora á hæstv. ráðh. að láta fara fram hagkvæmniskoðun á þessum hlutum. Þetta skiptir ekki litlum fjármunum fyrir íslendinga. Að síðustu vil ég þakka hæstv. ráðh. fyrir að hann lofaði að þetta verði athugað, og ég vil benda honum og öðrum hv. þm. á að hér á þingi hefur einmitt verið lagt fram lagafrv. um að sett verði tölvulög og tel ég ekki vanþörf á því.



Virðulegi forseti. Fsp., sem ég flyt á þskj. 60, lagði ég fram í nóv. s.l., að mig minnir, svo að það hefur dregist allnokkuð að fá við henni svör. En það breytir þó ekki því, að hún er ekki síður tímabær nú en þegar hún var fram borin. En fsp. hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. Hver hafa verið útgjöld hins opinbera til fræðslumála, menningarmála og rannsókna (samtals rekstrarútgjöld og stofnkostnaður) sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu á árunum 1972, 1973, 1974 og 1975? 2. Hverjar eru nýjustu sambærilegar tölur fyrir lönd í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku og meðaltal slíkra útgjalda fyrir lönd í Vestur-Evrópu í hlutfalli við þjóðarframleiðslu samkv. skýrslum OECD?“ Það er talinn gildur mælikvarði á stöðu menningar og mennta meðal þjóðar hversu miklu fé er varið úr sameiginlegum sjóðum landsmanna til menntamála. Þjóðir, sem telja sig menningarþjóðir, leggja áherslu á að efla mennt í landi sínu með ríflegum fjárframlögum. Það mun vera viðurkennd viðmiðun um fjárframlög til menntamála að reikna hana í hlutfalli af þjóðarframleiðslu. Þannig fæst gildur samanburður um stöðu menntamálanna milli ára innan sama þjóðríkis og þá ekki síður raunhæfur samanburður á stöðu menntamála í einstökum þjóðlöndum. Þar sem hér er um hlutfallstölur að ræða, en ekki magntölur, verður ekki ósamræmi í samanburði milli fámennrar þjóðar og fjölmennrar, svo að dæmi sé tekið. Hlutfallstölur þessar sýna aðeins þá áherslu sem hver þjóð leggur á uppbyggingu menntamála í landi sínu. Því hærra sem hlutfall útgjaldanna til menntamála er af þjóðarframleiðslu, þeim mun meiri áhersla er lögð af hálfu viðkomandi ríkis á uppbyggingu menningar og mennta í landinu. Ég tók eftir því mér til furðu í nóv. s.l., að þar var nokkuð fjallað um menningarmál á Íslandi í dagblaðinu Tímanum, málgagni hæstv. menntmrh. Þar var því haldið fram m.a. að hlutur Íslands í menntamálum, þ.e.a.s. framlög til menntamála reiknuð sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu, væri talsvert lægri en í Noregi og talið kostur að svo væri, því að þetta sýndi hve mikillar sparsemi væri gætt. Þetta kom mér nokkuð á óvart því að ég mundi ekki betur en ég hefði undir höndum upplýsingar sem sýndu að Ísland væri í fremstu röð Evrópuríkja í þessu tilliti. Ég fór að leita að þessum upplýsingum og vildi til gamans leyfa þm. að heyra að hverju ég komst. Efnahagsstofnunin þáverandi gerði skýrslu um ástandið í menntamálum og fjárframlög til menntamála, að mig minnir árið 1.971. Þar kom m.a. fram að útgjöld til menntamála sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu stóðu svo til í stað á árunum frá 1946–1956. Á árinu 1946 nam þetta hlutfall 3.1%, á árinu 1956 nam hlutfallið 3.4%. Þetta ár, 1956, tók Alþfl. við stjórn menntamála. Þegar hann lét af stjórn þeirra árið 1971 hafði hlutfall þetta, hlutfall framlaga hins opinbera til fræðslumála, menningarmála og rannsókna, hækkað úr 3.4% upp í 6%. Þar af hafði hlutfall framlaga til fræðslumála tvöfaldast og hlutfall framlaga til rannsóknarmála einnig tvöfaldast. Í þessari sömu skýrslu er einnig gerður samanburður á slíkum prósentum framlaga til menntamála af vergri þjóðarframleiðslu í ýmsum Evrópulöndum. Þar kemur m.a. í ljós að árið 1970 er þetta hlutfall á Íslandi 5.0%. Þá er það í Svíþjóð 4.7%, í Bretlandi 4.7%, Danmörku 3.9%, Noregi 4.4%, Þýskalandi 3.2%, Kanada 4.9%, Bandaríkjunum 5.3%. Ísland er sem sé af þessum ríkjum, sem ég hef hér talið upp, árið 1970 komið í annað sæti hvað varðar framlög til menningar- og menntamála, næst á eftir Bandaríkjum Norður-Ameríku. Nú leikur mér forvitni á að vita, hver þróun þessara mála hefur orðið á þeim árum sem líðið hafa frá því að Alþfl. lét af stjórn menntamálanna á Íslandi.



Herra forseti. Það hefur dregist lengi að svara þessari fsp. og ég vil. að svo miklu leyti sem mér er um að kenna, biðja hv. þm. velvirðingar á því. Í því sambandi vil ég varpa fram þeirri spurningu hér, hvort það er ekki orðið eitthvað bogið við þessa fsp.- tíma, hvernig þeir hafa farið fram að undanförnu. Ekki svo að skilja, að ég sé að beina því að forsela eða hv. þm., að þingsköp séu brotin á nokkurn hátt. En ég spyr: Væri ekki eðlilegra að nýta þessa tíma fyrst og fremst til fsp. og svara, en ekki til þess að skeggræða. „Skáldið klökknar af innvortis ánægju yfir öllum þessum hörmum sem svo gott er að yrkja um,“ segir Tómas. Það vitum við vel, að það er fullt af vandamálum sem er ákaflega þægilegt - og áhugavert að ræða, en það er bara spurningin, hvort það á að nota fsp.-tímana í það. Ég dreg það í efa. Ég held að hitt væri heppilegra og mundi nýtast okkur betur. Menn kynnu þá e.t.v. að þurfa að setja upp einhvern nýjan vettvang fyrir umr. af almennu tagi eins og fsp.-tímar hafa svo mjög farið í. Ég vil leyfa mér að svara fsp. hv. þm. í heild án beinnar sundurgreiningar eftir töluliðum og þá á þessa leið: Eins og kunnugt er fara útgjöld til menntamála, þ.e. bæði fræðslumála, rannsóknastarfa og annarra almennra menningarmála yfirleitt vaxandi í flestum löndum, þótt nokkru kunni að muna frá ári til árs um þróunina í þessu efni eftir fjárhagsástæðum á hverjum tíma. Árið 1971 námu útgjöld til fræðslumála í eftirgreindum 12 löndum, sem hlutfallslega verja einna mestu fé til fræðslumála, svo sem hér segir, og þá eru það útgjöld hins opinbera til fræðslumála þetta ár sem prósentur af vergri þjóðarframleiðslu: Svíþjóð 7.9, Holland 7.9, Danmörk 7.6, Noregur 6.4, Finnland 6.3, Bretland 5.5, Belgía 5.4. Upplýsingar frá þessum fimm löndum eru að vísu frá 1969. Ísland 5.1, Frakkland 4.7% og þær upplýsingar eru sagðar frá 1970. Vestur-Þýskaland 4.5% og einfalt meðaltal á milli landa 6.1%. Svo eru aftur Kanada með 8.5% og Bandaríkin með 6.7%. Meðaltal fyrir þau 10 Evrópulönd, sem talin eru hér að framan, er 6.1% á árinu 1971 að því er fræðslumál varðar, en talan fyrir Ísland var á því ári 5.1%. Síðan hefur talan að því er Ísland varðar hækkað um 5.4% fyrir árið 1972 í 5.2% á árinu 1973 og í 5.7% á árinu 1974. Þetta verður að nægja sem fyrst og fremst svar við 2. tölul. Nánari upplýsingar hef ég ekki getað fengið um þetta. Ég vil benda á það og leggja áherslu á það, að það er ekki víst að samanburður milli landa sé alls kostar réttur, þar sem ekki er víst að hin einstöku lönd flokki þessi mál á nákvæmlega sama veg. Þetta er álit þeirra manna sem um þessi mál fjalla hér hjá okkur. Út af því, sem hv. fyrirspyrjandi minntist á ummæli í Tímanum, þá man ég ekki nákvæmlega hvernig þetta var þar fram sett, og kannast ég ekki við að það hafi þar verið talið okkur sérstaklega til gildis að þessi gjöld væru hér lægri en í tilteknum löndum. Ég man að ég minntist á þetta í útvarpsræðu í vetur og þá að sjálfsögðu til þess að vekja athygli á því, að enda þótt oft væri talað um háar fúlgur á fjárl. til menntamála, þá væri síður en svo að þar væri um nokkra ofrausn að ræða því að við værum ekki nema í meðallagi í samanburði við önnur lönd. Í þeim tilgangi minntist ég á þetta, og ég geri ráð fyrir að það hafi verið sett fram í svipuðu formi í Tímanum þó að ég muni ekki gjörla. Opinber framlög til fræðslumála, rannsóknarstarfsemi og annarra menningarmála á Íslandi árin 1972–1974 hafa verið sem hér segir: 1972 eru fræðslumál 5.4%, rannsóknir 0.5%, önnur menningarmál 0.7%, samtals 6.6% af vergri þjóðarframleiðslu. Árið 1973 eru þessar sömu tölur 5.2, 0.5, 0.8, og 6.5%, og 1974 eru þær þessar: Fræðslumál 5.7%, rannsóknir 0.5%, önnur menningarmál 0.8%, samtals 7%, hafa þá hækkað um 0.4% frá 1972. Árið 1975 er ekki hægt að gera upp með vissu fyrr en ríkisreikningur liggur fyrir og svo reikningar helstu sveitarfélaga. Benda má á að Efnahagsstofnunin og menntmrn. gáfu út skýrslu um menntamálaútgjöld hins opinbera og skólahald árin 1946–1971, eins og hv. fyrirspyrjanda mun kunnugt um. Þar er að finna sundurliðað yfirlit um útgjöld til fræðslumála, rannsóknarmála, menningarmála tiltekin ár: 1946, 1951, 1956, 1961, 1966 og 1971. Og það er í ráði og undirbúningi að semja skýrslu um þetta efni fyrir þau ár sem síðan ern liðin. Ég vil taka það fram, að yfirleitt telur menntmrh. æskilegt að teknar verði saman tölfræðilegar upplýsingar um menntamál á Íslandi í meira mæli en gert hefur verið. En slíkt kallar vitanlega á nokkuð aukna fjármuni og aukna vinnu. Ég vænti að hv. fyrirspyrjandi telji spurningum sínum svarað að mestu leyti með því sem hér hefur verið sagt. Ég vil geta þess að rn. hefur haft samband við Þjóðhagsstofnunina um þær upplýsingar sem hér hafa verið fluttar. Nýrri tölur varðandi 2. tölulið fsp. gat stofnunin ekki látið í té þegar við báðum hana um upplýsingar í sambandi við þessa fsp.



Virðulegi forseli. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Eins og hann réttilega tók fram, þá felast ekki í hans svörum nein svör við seinni líð fsp. minnar, þ.e.a.s. hvar Ísland sé statt í samanburði við önnur lönd. Það felast ekki í hans svörum jafnnákvæmar upplýsingar um þetta efni eins og í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar sem ég vitnaði í áðan, töflu 21, þar sem talin eru upp öll lönd í Vestur-Evrópu, síðan Vestur-Evrópumeðaltalið, síðan Ísland sérstaklega, þar næst Norður-Ameríkulöndin tvö og loks Sovétríkin. Heimild að þessu er OECD-stofnunin sjálf, þannig að þarna er reiknað eftir sömu aðferðum fyrir öll þessi lönd. Þessi samanburður árið 1970 leiðir í ljós, eins og ég sagði áðan, að Ísland stendur í öðru sæti, næst á eftir Bandaríkjunum sem það land sem ver mestum fjármunum í hlutfalli af þjóðartekjum til mennta- og menningarmála. Mér finnst mjög leitt að hafa ekki getað fengið svör um hvernig ástandið í þessum efnum er nú, en ég tek undir með hæstv. ráðh. að það er að sjálfsögðu rétt að það er mikið verk að gera slíkar tölulegar skýrslur. En mér fyndist eðlilegast, jafnmikill og snar þáttur í okkar þjóðlífi og mennta-, menningar- og fræðslumál eru, að slíkar skýrslur, samanburðarskýrslur, bæði við önnur lönd og eins skýrslur um ástandið í skólakerfinu sjálfu tölfræðilega, séu gerðar sem oftast og sem jafnast til þess að þm. geti haft þær í sínum höndum og fái séð hvort eitthvað hefur þokað fram á veg, hvort um hefur verið að ræða kyrrstöðu eða afturför.