Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. Sþ. hefur fjallað um till. til þál. um að meta heimilisstörf til starfsreynslu. Ég vil, með leyfi forseta, lesa nál. á þskj. 507: "Nefndin hefur fjallað um tillöguna og athugað þær umsagnir sem henni bárust. Fram hefur komið í umsögnum að víða eru heimilisstörf metin til starfsreynslu í kjarasamningum. Nefndarmenn leggja til að þáltill. verði afgreidd með svofelldri rökstuddri dagskrá: Þar sem till. þessi fjallar um efni sem ber að semja um í kjarasamningum en ekki ákvarða með fyrirmælum frá Alþingi telur sameinað þing ekki ástæðu til ályktunar í þessu máli og tekur fyrir næsta mál á dagskrá. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru Stefán Benediktsson og Guðmundur J. Guðmundsson." Undir þetta rita Ólafur Þ. Þórðarson, Pétur Sigurðsson, Eggert Haukdal, Birgir Ísl. Gunnarsson, Eiður Guðnason. Hér er fyrst og fremst tekin sú afstaða að aðilar vinnumarkaðarins eigi að semja um málefni sem þetta. Það er eitt af því sem kom mjög sterkt fram í þeim umsögnum sem bárust að menn telja að það sé eðlilegt. Það kom einnig fram í þeim umsögnum að víða hefur þetta þegar verið metið og starfsreynsla er viðurkennd eins og hér er ætlast til í samningum við bæjarfélög. Telja verður að þetta mál sé þegar í ákveðnum farvegi hvað það snertir að þróast til einhvers samkomulags á milli þess sem telur að meta beri þetta að fullu og þeirra sem telja að meta beri þetta að hluta. Það kom fram í umsögnum að ástæður fyrir því að starfsreynsla er metin til launahækkana er skilgreind á tvo vegu: Með því að starfa lengi að sama starfi fæst leikni í starfinu sem gerir það að verkum að viðkomandi starfsmaður skilar meiri afköstum og á þar af leiðandi rétt á meiri launum. Hin ástæðan var sú að sá sem ynni lengi hjá sama fyrirtæki skapaði vissa kjölfestu í starfsmannahaldi sem bæri að meta og greiða honum hærri laun af þeirri ástæðu. Mér er ljóst að þetta er eitt af því sem menn geta deilt um endalaust, hvort Alþingi Íslendinga eigi að taka fyrir ákveðin atriði og segja: Þetta á að framkvæma í samningum. Ríkisvaldið á að samþykkja þessa kröfu. Við gefum fyrirmæli um slíka hluti. - Ég tel aftur á móti að slík ákvörðun af okkar hendi þýði tvímælalaust að við erum að segja við samningamennina: Þið eruð ekki færir um að leysa þessa hluti. Við ætlum að gefa ykkur fyrirmæli. Það brýtur hvað minn skilning varðar eðlilegar leikreglur í því samfélagi sem við búum í ef þingið ætlar með svo ótvíræðum hætti að hlutast til um á hvaða nótum framkvæmdavaldið skrifar undir samninga. Og mér er spurn: Hvar verða þá landamærin, hvað er það í opinberum samningum sem við teljum að eigi að vera okkur óviðkomandi? Það er jafnframt vitað að auðvitað hljóta samningar sem hinn frjálsi markaður gerir á hverjum tíma að hafa áhrif á þá samninga sem ríkisvaldið gerir og einnig að þeir samningar sem ríkisvaldið gerir hafa áhrif á hina frjálsu samninga. Mér finnst að þróunin í þjóðfélaginu sé frekar sú að aðilar vinnumarkaðarins stilli framkvæmdavaldinu og þinginu upp við vegg en ekki að þingið sé í einhverri sterkri aðstöðu til að fara að stilla aðilum vinnumarkaðarins upp við vegg. Ég fyrir mína parta treysti mér ekki til að mæla með þeim vinnubrögðum og af þeirri prinsipástæðu hef ég skrifað undir þetta nál. Það breytir engu um að persónulega er ég þeirrar skoðunar að eðlilegt sé að sú þróun haldi áfram að þessi störf séu metin þegar menn setjast við samningaborðið, en það hljóta þá að vera þeir sem sitja í samninganefndunum sem verða að meta hvort þeir telja meira virði að fá þessi atriði inn eða einhver önnur sem þeir eru að fást við hverju sinni. Hitt skil ég út af fyrir sig mætavel að einstakir þm. telji að ákveðin atriði séu veigameiri en önnur í kjarasamningum og vilji hafa á það áhrif. Spurningin er aðeins hvort menn telja að sú stefna sé líkleg til að skila meiru í kjarasamningum en hin að láta samninganefndirnar vinna þessi verk. Ég er sannfærður um að það hleypir frekar illu blóði í þá sem sitja að slíkum samningum ef Alþingi ætlar að fara að gefa fyrirmæli eins og hér er lagt til.



Það skal tekið fram áður en lengra er haldið að á þessum fundi er gert ráð fyrir utandagskrárumræðum um framkvæmd verðlagseftirlits.



Herra forseti. Ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. sé kallaður í salinn þar sem mál þetta snertir verksvið hans í ríkisstjórninni. Ég sé að hæstv. ráðh. er í hliðarherbergi og heyrir væntanlega mál mitt. Ég vil einnig taka það fram að mér þykir mjög miður að hæstv. fjmrh. skuli ekki geta verið viðstaddur umræðu þessa máls nú því að þegar mælt var fyrir till. lýsti hann eindregnum stuðningi sínum við hana.

Það skal vakin athygli á því að hæstv. fjmrh. er viðstaddur og er á þessum fundi.

Ég var síðast að tala um hæstv. félmrh., ég mismælti mig. Mönnum til upprifjunar vil ég byrja á því að segja nokkur orð um efni þessarar till. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela fjmrh. að sjá til þess að í kjarasamningum ríkisins og BSRB verði starfsreynsla við ólaunuð heimilisstörf, hafi þau verið aðalstarf starfsmanna, framvegis metin á sama hátt og starfsreynsla hjá opinberum aðilum við ákvörðun um aldurshækkanir starfsmanna. Jafnframt verði tryggt að þeir starfsmenn sem nú falla undir kjarasamning ríkisins og BSRB njóti þessa réttar sé hann þeim ekki þegar tryggður." Þannig hljóðar tillögugreinin. Hér er með öðrum orðum verið að leggja til að hið opinbera sem atvinnurekandi meti einhvers þau ólaunuðu störf sem unnin eru á heimilum landsins og sýni þannig í verki vilja sinn gagnvart þeim sem heimavinnandi eru. Till. tekur til starfsendurmats að því leytinu til að í henni er lagt til að heimilisstörf verði metin sem önnur störf og að þeir eða réttara sagt þær sem þau vinna njóti þeirra í launum ef þær ráða sig til starfa hjá hinu opinbera. Í öðru lagi er till. liður í því að meta starfsævi þeirra, sem í hlut eiga, í heild. Þ.e. sá hluti starfsævi heimavinnandi sem varið er til heimilisstarfa er metinn engu síður en sá hluti starfsævinnar sem varið er úti á vinnumarkaðnum. Það er ein af mörgum ástæðum fyrir lágum launum kvenna að starfsævi þeirra er að jafnaði styttri en starfsævi karla vegna þess að þær eru bundnar börnum og búi einhvern hluta ævinnar. Till. er því í rauninni tvíþætt. Annars vegar felur hún í sér að heimilisstörf eru metin eins og hvert annað starf, hins vegar að starfsævi þeirra sem um ræðir er metin í heild en ekki aðeins hluti hennar eins og nú er. Fæstum virðist nú blandast hugur um mikilvægi heimilis- og uppeldisstarfa og gildi þeirra fyrir þá einstaklinga sem í hlut eiga og fyrir þjóðarbúið í heild. Hér er um störf að ræða sem sannarlega verða seint að fullu metin til fjár, eins og menn eru nú sem betur fer orðnir óþreyttir á að benda á í seinni tíð þótt sannarlega hafi lítið gengið eftir. Till. kveður á um að meta skuli heimilisstörf til jafns við önnur störf hver svo sem þau eru. Er þetta að mínu viti ekki annað en lágmarksmat á heimilisstörfum. Því má ekki heldur gleyma að heimavinnandi spara ríki og sveitarfélögum ótæpilega fjármuni á ári hverju og einnig þess vegna er það réttlætismál að þessir sömu aðilar meti þessi störf einhvers þegar heimavinnandi ráða sig til starfa hjá ríki og bæ. Hér er um ótvírætt réttlætismál að ræða, réttlæti í garð þeirra sem eru meðal þeirra réttindaminnstu í þessu þjóðfélagi, og samþykkt þessarar till. hefði gefið tilefni til að sýna í verki þótt í litlu sé að hv. Alþingi metur í raun einhvers það vinnuframlag sem innt er af hendi launalaust á heimilum landsins. En hvað gerir hv. Alþingi? Meiri hluti hv. allshn. Sþ., fulltrúar Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. í nefndinni, leggja til að till. verði vísað frá á þeirri forsendu að þetta sé kjarasamningaatriði og því ekki á færi Alþingis að hafa skoðun á málinu, ekki einu sinni þótt um sé að ræða opinbera starfsmenn eingöngu. Mér er spurn, virðulegi forseti: Á hverju getur hv. Alþingi þá haft skoðun ef ekki þessu? Er það e.t.v. orðið óæskilegt að Alþingi hafi skoðun á einföldum réttlætismálum? Veit ég vel að aðilarnir í Garðastrætinu hafa ekki gefið grænt ljós á þetta mál. Um þetta atriði hefur Alþingi ekki fengið nein fyrirmæli. Er það e.t.v. ástæða þess að meiri hl. hv. allshn. telur réttast að vísa málinu frá, að sá beiski kaleikur verði frá Alþingi tekinn að hafa einhverja skoðun á starfsmatsmálum og heimilisstörfum? Ég vænti þess að forsvarsmaður meiri hl. nefndarinnar geti svarað þessari fsp. minni hér á eftir. Afgreiðsla hv. allshn. Sþ. á þessari till. er Alþingi til skammar og skal ég nú útskýra hvers vegna: Í fyrsta lagi nær þessi till. eingöngu til opinberra starfsmanna, en eins og allir vita er hæstv. fjmrh. viðsemjandi þeirra. Hæstv. ráðh. sækir umboð sitt til Alþingis og það er ekkert því til fyrirstöðu eða á neinn máta óæskilegt að Alþingi gefi hæstv. fjmrh. til kynna hver hugur þess er til ýmissa atriða í kjaramálum opinberra starísmanna. Þetta er ein ástæða þess að það er óhæfa að vísa þessu máli frá á þeirri forsendu að það komi Alþingi ekki við. Vonast ég til að hæstv. fjmrh. láti í sér heyra um þessa málsmeðferð hér á eftir. Ég vil ekki trúa því að óreyndu að hæstv. fjmrh. þyki verra að Alþingi hafi einhverja skoðun á og skipti sér jafnvel af þeim málum sem hann fer með í umboði Alþingis. Í öðru lagi má spyrja: Hvað erum við að gera með lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna, lög um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, svo að eitthvað sé nefnt, ef við getum ekki einu sinni haft skoðun á litlu réttlætisatriði sem snertir kjör opinberra starfsmanna? Ég vona að frsm. nefndarinnar svari því hér á eftir og líka því hvort hann telji þá að t.d. frv. til laga um fæðingarorlof eigi rétt á sér. Ef ég man rétt flutti frsm. nefndarinnar eitt slíkt á síðasta þingi. Slík frv. snerta óneitanlega beint kjör bæði opinberra starfsmanna og annarra launamanna hér á landi og hafa iðulega verið hluti af kjarasamningum á einn eða annan hátt. Telur hann þá að slík frv. eigi ekki rétt á sér? Frv. til laga um fæðingarorlof er aðeins eitt dæmi um frv. sem snerta kjaraatriði. Frv. og þær þál. sem snerta kjör manna hér á landi á einn eða annan hátt eru fjöldamörg á hverju þingi. Hvers vegna eru þeir þm. sem skrifa undir nál. hv. allshn. ekki fyrir löngu búnir að gera athugasemdir við hæstv. forseta um það að hér eru sífellt borin fram mál sem samkvæmt afgreiðslu nefndarinnar hljóta að teljast óþingleg? Mér þætti gaman að vita það. Eins þætti mér gaman að vita hvers vegna hv. þm. Eiður Guðnason, sem því miður er fjarverandi þessa umræðu eins og fleiri hv. þm., en hann undirritar nál. hv. allshn. fyrir hönd Alþfl., hefur t.d. ekki bent samflokksmanni sínum hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur á að frv. um endurmat á störfum láglaunahópa, sem hún ásamt fleiri hv. þm. er búin að flytja þrjú þing í röð, á hreint ekki heima á Alþingi samkvæmt forsendum þessa nál. Samkvæmt forsendum þessa nál. er um ótvírætt kjarasamningaatriði að ræða. Það frv. fjallar um ótvíræð kjarasamningaatriði. Mig undrar reyndar að jafnvandvirkur forseti og hæstv. forseti Sþ. skuli enga athugasemd hafa gert við að slíkt frv. væri hér fram borið ef það er óþinglegt. Auðvitað er það ekki óþinglegt. Hvorki frv. til laga um endurmat á störfum láglaunahópa né frv. til laga um fæðingarorlof né sú till. sem hér er til umræðu eru óþingleg mál. Það sem er óþinglegt er afgreiðsla hv. allshn. á þeirri till. sem hér um ræðir. Í þriðja lagi má spyrja: Er Alþingi ekki lengur skoðanabært um hin einföldustu mál? Þessi spurning er sérlega áríðandi nú því að Alþingi er nýbúið að taka við umfangsmiklum tillögum um efnahags- og kjaramál frá aðilum vinnumarkaðarins og gera að sínum með þeim hætti sem öllum hv. þm. er eflaust í fersku minni. Og ég spyr: Er það ekki lengur á færi Alþingis að hafa svo mikið sem skoðun á kjaratengdum málum eða hvers vegna getur Alþingi ekki afgreitt þessa þáltill. með því annaðhvort að samþykkja hana eða fella? Hvers vegna ekki? Er Alþingi orðið að einhvers konar leikbrúðulandi þar sem enginn getur gert neitt nema togað sé í réttan spotta? Virðulegi forseti. Fjórða og síðasta atriðið sem ég vil nefna varðar efni till. Eins og allir hv. þm. vita er mat heimilisstarfa til starfsreynslu mál sem fyrst og síðast snertir konur, einfaldlega vegna þess að þær eru mikill meiri hluti þeirra sem hafa þessi störf að aðalstarfi. Þau smánarlegu kjör sem konur búa almennt við úti á vinnumarkaðnum ættu að vera öllum hér inni vel kunn og jafnframt að nýgerðir kjarasamningar gera lítið annað en staðfesta þessi kjör. Það er því nöturlegt að einmitt þessi till. skuli hafa fengið þá afgreiðslu í allshn. Sþ. sem raun ber vitni og það einmitt nú. Þetta er sú virðing sem þeim konum sem heimilisstörf vinna er nú sýnd á Alþingi Íslendinga og það veit heilög hamingjan að þau hástemmdu lofsyrði um heimilið og fórnfýsi heimavinnandi kvenna, sem fallið hafa hér í þessum ræðustól frá fulltrúum þeirra flokka sem undir þetta nál. rita, hljóta nú að falla niður dauð og ómerk því að þar hefur hugur ekki fylgt máli. Hitt er svo jafnvíst að nú vita íslenskar konur að meirihluti Alþingis telur að þau störf sem þær hafa gegnt frá alda öðli, heimilisstörfin, komi Alþingi ekki við. Það er ekki svo lítið og það vil ég biðja hv. þm. að hafa í huga þegar þeir ganga til atkvæðagreiðslu um þessa till. hér á eftir.



Herra forseti. Ég er satt að segja undrandi yfir þessari frávísunartillögu meiri hluta hv. allshn. Það er ekki hægt að bera á borð fyrir hv. Alþingi núna á þessum dögum að tiltekin atriði skuli ekki afgreidd þaðan með venjulegum hætti vegna þess að það snerti kjarasamninga. Ég held að það þurfi ekki að fara yfir mörg mál til að sýna að Alþingi hefur haft það sem eitt af sínum aðalviðfangsefnum undanfarna áratugi að fást við kjarasamninga. Ég ætla aðeins að minna á eitt einasta mál sem ég vona að allir muni eftir og allir skilji að var grundvallarmál á sínum tíma, eitt af þeim málum sem gjörbreyttu aðstöðu atvinnustétta í landinu. Það eru vökulögin. Því var vissulega haldið fram að þetta væri samningsatriði, þetta væri nokkuð sem ætti að fást við milli hinna svokölluðu aðila vinnumarkaðarins. Alþingi hefur afgreitt tugi og aftur tugi laga, fyrirmæla og þingsályktana sem snerta kaup og kjör og stöðu vinnandi fólks í landinu. Þessi rök hv. allshn. standast alls ekki. Það eru þau sem gætu verið persónuleg skoðun nefndarmanna en alls ekki hitt að þeir séu í raun og veru í hjarta sínu sammála ályktuninni. Þeir bara vilja ekki lýsa yfir skoðun sinni af því að það hafa hvorki komið tilmæli um það frá BSRB né ofan úr Garðastræti. Ég held að það hefði verið miklu nær að hv. meiri hl. nefndarinnar hefði beint út sagt að hann væri andvígur þessu. Það hefði verið heiðarleg afstaða. Það hefði verið afstaða sem menn geta skilið. En að segja: Við erum með þessu en við viljum samt ekki fá það samþykkt - það er fráleitt. Það er nú einu sinni hlutverk alþm. að taka ákvarðanir í þeim málum sem snerta fólkið í þessu landi. Þetta mál er að vissu leyti prófsteinn á það hvort við viljum eitthvað í pólitík eða ekki. Það er í sjálfu sér ánægjulegt til þess að vita að á undanförnum árum hefur þetta hvað eftir annað komið upp og verið samþykkt og verið tekið tillit til þess. En ég tel fulla ástæðu til að Alþingi samþykki viljayfirlýsingu um þetta efni. Ég er sannfærður um að ríkisvaldið getur ekki á neinn hátt móðgast af því þó að Alþingi lýsi yfir þessum vilja sínum. Ég er viss um að ríkisstjórn Íslands muni taka það upp og framfylgja þessu ákvæði verði það samþykkt hér á hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Í því nál., sem lagt hefur verið fram frá hv. allshn. og kynnt hefur verið hér af frsm. nefndarinnar, er lagt til að þessari till., sem hér er á dagskrá, verði vísað frá með rökstuddri dagskrá á þeirri meginforsendu að till. fjalli um efni sem beri að semja um í kjarasamningum en ekki ákvarða með fyrirmælum frá Alþingi, eins og segir í nál. á þskj. 507. Nú kann það að vera ljóst fyrir hv. nefndarmönnum hvar mörkin eru milli þeirra mála sem annars vegar á að afgreiða hér á hinu háa Alþingi og hins vegar þeirra mála sem eiga að afgreiðast og ákvarðast í almennum kjarasamningum. Mér eru þessi mörk alls ekki og engan veginn ljós. Ég minni á að fyrir örfáum dögum síðan var lagt fram frv. til l. um ráðstafanir í ríkisfjármálum, verðlags- og lánsfjármálum 1986 til ákvörðunar fyrir hið háa Alþingi, en þetta frv. hafði að geyma margvísleg málefni sem miklu fremur ættu eingöngu að heyra undir Alþingi en ekki undir almenna kjarasamninga. En um það var ekki spurt uppi í Garðastræti þegar samið var um breytingar á skattalögum, verðlagslögum, tollalögum o.s.frv. hvort þeim kæmu þessi mál við eða hvort Alþingi ætti að taka þau til meðhöndlunar og ákvörðunar. Alþingi var einfaldlega gert að leggja blessun sína yfir ákvarðanir sem höfðu verið teknar úti í bæ. Ég stend hér upp, hæstv. forseti, til að lýsa því yfir að ég blæs á þessa röksemd hjá hv. allshn. og ég tel hana vera afsökun í þeim tilgangi að vísa þessu máli frá. Ég minni á að það er ekki nema örstutt síðan Alþingi tók það upp hjá sjálfu sér að samþykkja lög um fæðingarorlof. Lengi vel var því haldið fram, eins og hér er gert, að það væri málefni sem ætti að útkljá í almennum kjarasamningum. En Alþingi spurði hvorki kóng né prest, tók á því máli eins og því ber vegna þess að þar var um að ræða réttindamál sem varðaði fólkið í landinu og þessi merka löggjöf náði fram að ganga. Ég hef ekki heyrt nokkurn mann mæla gegn þeim lögum á þeirri forsendu að formsatriði hafi verið brotin í meðferð þess máls. Í þeirri till., sem hér er til meðferðar og verið er að fjalla um, er lagt til að ólaunuð heimilisstörf séu metin til starfsreynslu. Ég held að Alþingi geti vel tekið afstöðu til þessa meginmáls. Ég er þeirrar skoðunar að ólaunuð heimilisstörf hafi verið vanmetin og þeir, sem hafa unnið þau störf, hafi verið gleymd stétt. Ég vil þess vegna taka afstöðu til þessarar þáltill. og ég styð þá grundvallarskoðun sem fram kemur í henni. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að till. gangi of langt. Þar er gert ráð fyrir því að fjmrh. skuli sjá til þess að í kjarasamningum ríkisins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja verði starfsreynsla við ólaunuð heimilisstörf metin á sama hátt og gert er hjá opinberum aðilum. Ég held að þessi till. sé of klippt og skorin og gefi ekki nægilegt svigrúm. Ég hefði viljað fá útskrift á því hvað þetta þýði í útgjöldum, hvaða áhrif það hefur að öðru leyti varðandi afstöðu ríkisins annars vegar og BSRB hins vegar, hvaða áhrif það hefur á stöðu ríkissjóðs og hvernig þetta mundi vera hugsað og framkvæmt í raun. Till. sjálf er því ekki nægilega aðgengileg í óbreyttu formi og þyrfti að mínu mati að breytast. Ég hefði talið eðlilegt að hv. allshn. hefði tekið efnislega afstöðu til till., annaðhvort sagt að hún mundi vilja samþykkja hana eða synja henni eða þá gera breytingar á henni, vegna þess að ég held að það sé allra góðra gjalda vert að stíga það skref, sem hér er að meginefni lagt til, að ólaunuð heimilisstörf verði metin til nokkurrar starfsreynslu. Til þess að undirstrika þessa afstöðu mína og lýsa stuðningi með þetta meginefni þáltill. mun ég greiða atkvæði gegn þeirri frávísunartillögu sem fram kemur frá allshn. Ég held að ef megintillagan er gölluð, þá sé till. allshn. hreinlega vittaus.



Herra forseti. Ég get alls ekki fallist á þau rök hv. allshn. sem koma hér fram varðandi frávísun með rökstuddri dagskrá. Ég tel að rökin séu allt í senn fráleit, fljótfærnisleg og fávísleg. Í raun og sannleika munu þeir, sem greiða atkvæði með rökstuddri dagskrá eins og hún er hér sett fram, vera að segja við sjálfa sig og þjóðina: "Allt sem varðar kjarasamninga og við höfum verið að fjalla um hér á þinginu, bæði á þessu þingi og að undanförnu, er rökleysa og á engan rétt á sér. Við eigum ekki að taka neinar ákvarðanir í þeim efnum." Þetta getur vitaskuld ekki staðist. Í annan stað tel ég að í þessari till. til þál. sé hreyft mjög mikilvægu máli sem varðar vanmetin störf í þjóðfélaginu og að þáltill. taki á því með ákveðnum hætti, leitist við að rétta þar hlut þeirra hópa sem hér um ræðir sem er heimavinnandi fólk. Það kann að vísu að vera ástæða til þess og ég finn ástæðu til þess með sjálfum mér að huga betur að hvernig framkvæmd skuli hagað. Að mínum dómi hefði nefndin átt að sinna því hlutverki. Það hefði átt að vera hlutverk nefndarinnar að huga að því með hvaða hætti væri hægt að ná þeim markmiðum sem hér eru sett fram, með hvaða hætti væri hægt að hrinda þeim í framkvæmd, því að mér er ljóst að á því geta vissulega verið ýmiss konar tormerki. En þar sem ekkert slíkt liggur fyrir hjá nefndinni og engar upplýsingar um nein tormerki í þessum efnum verður ekki ályktað á annan hátt en þann að nefndin sjái í sjálfu sér ekkert athugavert við tillgr. eins og hún er. Þó að ég áskilji mér rétt til að fylgja brtt. ef fram kæmu og væru til þess að renna styrkari stoðum undir þetta mál, einkum að því er framkvæmdina varðar, mun ég greiða atkvæði með þessari till. eins og hún var upphaflega lögð fram ef engar aðrar brtt. koma sem mér sýnast vera betri.



Herra forseti. Ég óskaði eftir því við þingvörð að umsagnirnar yrðu sóttar út í Þórshamar þar sem m.a. er hugsanlegt að við upplestur sumra þeirra yrði mönnum ljósara að ágreiningsatriði hljóta að verða ærin um till. sem þessa. Verði till. samþykkt óbreytt hafna menn tveimur aðalröksemdunum sem notaðar hafa verið fyrir starfsaldurshækkun. Önnur rökin eru þau að það eitt að stunda ákveðið starf skapi sérstaka leikni í viðkomandi starfi. Dæmi: Að stunda knattspyrnu mjög lengi getur skapað leikni í knattspyrnu. Hin rökin eru þau að starfi maður lengi hjá sama fyrirtækinu skapi hann með sinni þekkingu verðmæti sem fyrirtækið greiði fyrir. Dæmi: Sumir menn hafa vegna langrar starfsreynslu hjá sama fyrirtæki kynnst störfum þess út og inn. Ef þeir eru spurðir um eitthvert mál geta þeir leyst úr því. Tollasérfræðingar hjá fjmrn. gætu verið dæmi um þetta. Þetta tvennt yrði sett til hliðar og aldurinn einn yrði látinn ráða, þ.e. þeir þegnar, sem eru búnir að ná ákveðnum aldri, eiga rétt á starfsaldurshækkunum. Það er það eina sem stæði eftir. Við mundum sem sagt jafna 100% á milli þeirra kvenna sem starfa hjá ríkinu og ekki hafa gifst og þeirra sem hafa gifst, þ.e. ef þær hafa unnið hjá opinberum aðilum. Þarna mundum við framkvæma að jöfnu. Það er vissulega rétt að sú skoðun er til staðar hjá mjög mörgum, m.a. hjá þeim sem hér stendur, að mjög margt í störfum geti yfirfærst á önnur störf og þannig sé rétt að meta það til starfsreynslu. Það er einmitt það sem aðilar vinnumarkaðarins eru að gera. En ég hygg aftur á móti að ef bæði ASÍ og atvinnurekendur eru eindregið þeirrar skoðunar að þeir vilji fjalla um þessi mál í sínum samningum hljóti menn að spyrja sig þeirrar spurningar: Eru þm. fyrir opinbera starfsmenn eingöngu eða fyrir þjóðina alla? Vökulögin tóku á öllum sjómönnum sem unnu á togaraflotanum, ekki aðeins þeim sem unnu hjá Bæjarútgerð Reykjavíkur eða Kveldúlfi. Ég man nú ekki hvort Bæjarútgerðin var til þá. Er mönnum ekki ljóst að vökulögin voru á sínum tíma ákvarðanataka um það að skipstjórar yrðu sviptir þeim rétti að geta sagt mönnum að standa á dekki jafn lengi og skipstjórum sýndist? Það stæðist ekki gagnvart meðferð á föngum að hafa slíkar heimildir. Er það rökrétt að við tökum ákvörðun um það hér á Alþingi - ekki samkvæmt skoðun heldur eru hrein fyrirmæli í till. - að þær konur, sem vinna hjá ríkinu eða bæjarfélögum, skuli hafa allt annan rétt en þær sem vinna á hinum frjálsa markaði? Um 47% þegna á Vestfjörðum vinna við sjávarútveg og fiskveiðar. Er eðlilegt að ákveðið sé allt annað fyrirkomulag gagnvart þeim konum, sem vinna í fiskvinnslu, en þeim konum sem vinna hjá opinberum aðilum? Er það réttlætið sem Kvennalistinn berst fyrir? Er sjóndeildarhringurinn ekki stærri? Mér virðist nefnilega að sumir þeir sem hér eru inni ættu að leggja höfuðkapp á að komast í Garðastrætið og sumir sem eru í Garðastrætinu ættu að leggja höfuðkapp á að komast hér inn í þingsali. Þannig sýnist mér málin standa varðandi þessa umræðu. Ég hef ákveðnar skoðanir á mjög mörgum málum. Það breytir ekki þeirri staðreynd að hvort sem okkur líkar það betur eða verr og hvort sem við teljum að valdið sé algerlega hér innan veggjanna, þá hef ég ekki treyst mér til þess t.d. gagnvart nýgerðum kjarasamningum að segja sem svo: "Af því að ég er ekki sammála einhverju atriði þar inni vil ég stöðva það að heildarlausnin fáist." Ég hef ekki treyst mér til þess að beita því valdi sem ég hef á þann hátt. Ég studdi till. um fæðingarorlof og var flm. að slíku. Það var ekkert tekið á því máli á mismunandi hátt eftir því hvort konur voru starfsmenn hjá ríkinu eða á hinum frjálsa markaði. Það var engin mismunun höfð hvað þau atriði snerti. Það skal vissulega viðurkennt að það er og verður nokkuð vandratað að meta það og vafalaust misjafnar skoðanir á því hvar landamærin eigi að vera, hvað við eigum að ákveða hér á Alþingi varðandi réttindamál og hvað eigi að vera ákvarðað í frjálsum samningum. Kannske er það eitt af því sem þetta Alþingi okkar Íslendinga hefur gert rangt í þeim efnum, að líða framkvæmdavaldinu undir sumum kringumstæðum ákvarðanatöku um rétt opinberra starfsmanna langt fram yfir það sem aðrir starfsmenn í þessu þjóðfélagi hafa. Ég vil nefna verðtryggða lífeyrissjóði sem dæmi. Ætli það læðist ekki sú hugsun að einhverjum úti í samfélaginu að þm. hafi verið að hugsa um sjálfa sig þegar þeir létu slíkt átölulaust, en ætluðu svo verkamönnum allt annan rétt í samfélaginu? Mér þótti athyglisvert að hv. 1. flm. talaði um það fram og til baka að menn væru að takast á um skoðanir. Það er ekki það sem er á dagskrá. Á dagskrá er að takast á um hvort veita eigi fjmrh. ákveðin fyrirmæli, hrein fyrirmæli, og fyrirmælin hljóða upp á að eftirleiðis skuli aldur manna settur númer eitt, tvö og þrjú þegar ákveðið er að raða mönnum í launaflokka eftir starfsaldri. Hin tvö atriðin, sem ég gat um hér áðan, færu út. Ég tel að einhvers staðar þarna á milli, á milli þess að meta heimilisstörfin ekkert, eins og var, og að meta þau að fullu, alveg án tillits til þess inn í hvaða störf menn eru að fara, hlyti niðurstaðan að verða. Ég játa fúslega að ég hef ekki treyst mér til að koma orðum að því með brtt. hvar ég nákvæmlega vildi að þetta væri. Ég hef ekki treyst mér til þess. Það má hver sem treystir sér til þess að segja nákvæmlega til um það hvernig á að meta þetta að sjálfsögðu leysa það mál og leggja til brtt. Mér finnst líka athyglisvert að hv. 3. þm. Reykn. tók í sinni ræðu undir þessa staðreynd. Honum var ljóst að það er bil á milli þess að meta heimilisstörfin ekkert eða að ekkert skyldi metið í starfsaldurshækkunum annað en aldur manna. Það hlýtur að vera eitthvert bil þarna á milli. Ég hygg að það hljóti að vera eitt af meginatriðum lagasetningar á Alþingi að hún taki nokkuð jafnt til allra aðila innan sömu starfsstéttar ef menn ætla að snúa sér að því að hafa áhrif á kjör viðkomandi stéttar eða hóps. Það má alltaf deila um hvað sé eðlileg þingræðisleg afgreiðsla. Ég hefði talið að ákvarðanataka um að meta starfsaldur til launa ætti að vera á þann veg að það gildi jafnt, hvort sem menn taka að sér störf hjá hinu opinbera eða á hinum frjálsa markaði. Það hefði mér sýnst jafnrétti í þessu máli. Ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa upp vissar umsagnir sem hafa haft áhrif á afstöðu nefndarinnar. Með leyfi forseta vil ég fá að lesa hér upp bréf frá Alþýðusambandi Íslands: "Miðstjórn ASÍ hefur fengið til umsagnar till. til þál. um að meta heimilisstörf til starfsreynslu, 62. mál. Miðstjórnin telur ástæðulaust að Alþýðusamband Íslands hafi í þessu sambandi afskipti af samningagerð BSRB og ríkisins. Virðingarfyllst, f.h. Alþýðusambands Íslands, Ásmundur Stefánsson." Það hefði varla verið hægt að hafa þetta styttra. Það er sem sagt gert á mjög einfaldan hátt að rétta pakkann til baka án þess að hafa skoðun.

Er þetta andstaða?

Hv. 5. þm. Austurl. talaði mikið um skoðun áðan. Ég vona að hann hafi ekki gleymt því. Ég var aðeins að vekja athygli á því eina atriði að pakkinn hefði verið réttur áfram án þess að hafa skoðun. Með leyfi forseta vil ég lesa upp hvað Verkamannasamband Íslands segir um þetta atriði: "Háttvirt þingnefnd hefur sent Verkamannasambandi Íslands til umsagnar till. til þál. um að meta heimilisstörf til starfsreynslu, 62. mál. Flm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir o.fl. Verkamannasamband Íslands er samþykkt því meginefni sem fram kemur í till. Telur það vera bæði sanngirnis- og réttlætismál. Á till. er hins vegar sá meginágalli að hún fjallar einungis um réttindi þeirra sem vinna samkvæmt samningum BSRB. VMSÍ er þeirrar skoðunar að öll sanngirni mæli með því að hér verði um almenn réttindi að ræða og leggur þess vegna til að till. verði samþykkt með þess háttar breytingu." Það fer sem sagt ekki á milli mála að hjá þessum aðilum, sem sitja þar í öndvegi, er skilningur á því að þeir eigi að beita sér fyrir þessu máli í kjarasamningum og þeir vilja að þetta verði meginregla í þessum efnum. Þarna er skoðun. Hitt er svo spurning, hvort Alþingi Íslendinga, í þeirri stöðu sem menn hafa verið hér til að reyna að tryggja frið í þessu landi, hafi talið sig vera í þeirri stöðu að það gæti sent fyrirmæli niður í Garðastræti. Með leyfi forseta vil ég lesa upp bréf frá Vinnuveitendasambandi Íslands: "Vinnuveitendasamband Íslands hefur með bréfi dags. 14. febrúar s.l. borist til umsagnar till. til þál. um að meta heimilisstörf til starfsreynslu, 62. mál þingsins, og vill af því tilefni láta eftirfarandi koma fram: Þáltill. sú er hér um ræðir snýr að sönnu ekki að almennum vinnumarkaði heldur er henni ætlað að takmarkast við samningasvið fjmrh. og samtaka opinberra starfsmanna. Allt að einu sér Vinnuveitendasambandið sig knúið til að koma á framfæri við þingnefndina og þó einkum flm. alkunnum staðreyndum um uppbyggingu launakerfa og áhrif starfsaldurs og/eða starfsreynslu á skipun manna í launaflokka. Til grundvallar launahækkunum eftir starfsaldri liggur einkum tvennt. Annars vegar er um að tefla þær almennu líkur sem fyrir því eru að starfsmaður sem lengi hefur starfað hjá sama fyrirtæki hafi öðlast meiri færni og skili betra verki en sá sem hefur þar störf í fyrsta sinn. Í annan stað þykir eðlilegt að láta starfsmenn njóta þess í nokkru ef þeir starfa í sama fyrirtæki um lengri tíma. Til þessa liggja ýmis rök, en ekki síst þau að þjálfunarkostnaður nýrra starfsmanna er umtalsverður þó misjafnt sé það eftir greinum. Samkvæmt kjarasamningum á almennum vinnumarkaði er greitt sérstaklega fyrir starfsreynslu í sömu starfsgrein þó hjá fleirum en einum atvinnurekanda sé. Slík starfsreynsla getur veitt mönnum rétt til launa samkvæmt fimm ára aldursþrepi eða sem svarar 10% álagi á byrjunarlaun. Starfsaldurshækkanir samkvæmt almennum kjarasamningum geta svarað til allt að 20% álags á byrjunarlaun þegar ófaglært verkafólk á í hlut. Það sem hér ber á milli er alfarið bundið starfi í sama fyrirtæki. Þó ekki sé það almennt finnast þess dæmi að ákveðið sé í kjarasamningum að taka skuli tillit til starfsreynslu í heimilisstörfum við röðun í launaflokka. Það mun þó hvergi vera með þeim hætti sem tillgr. gengur út á, þ.e. að hvert ár utan vinnumarkaðarins jafngildi ári í starfi, enda væri slíkt fráleit skipan mála með vísan til þess sem áður er sagt um eðli starfsaldurshækkana. Jafnframt því að Vinnuveitendasamband Íslands mælir mjög eindregið gegn samþykkt þessarar þáltill. áréttar það að efni tillgr. snýr að veigamiklum þætti kjarasamninga sem eðlilegt er að samtök launþega og atvinnurekenda útkljái í frjálsum kjarasamningum." Hér eru eftir nokkrar umsagnir sem koma frá sveitarfélögum og landshlutasamtökum. Þar er með breytilegum hætti afstaða til þessa máls. Ég sé raunverulega ekki að þar komi neitt nýtt fram sem ekki hefur áður komið fram í þeim gögnum sem ég hef lesið hér upp. Mér finnst það hljóti að vera eðlilegt að Alþingi Íslendinga álykti um mjög margt sem vissulega er réttlætismál. Mér finnst eðlilegt undir þeim kringumstæðum að þannig sé þó staðið að verki, eins og Verkamannasamband Íslands vekur athygli á, að það nái þá jafnt til allra þegna. Mér finnst aftur á móti ákaflega erfitt að standa þannig að störfum á Alþingi, þegar vinnudeilur eru uppi og vaxandi harka virðist vera að færast í mál, að þá sé ákveðið að gefa fyrirmæli til samningamanna sem magna þann ófriðareld sem þar er. Ég hef ekki treyst mér til að mæla með slíkum vinnubrögðum. Mér finnst jafnframt á vissan hátt dálítið hlálegt, þegar búið er að semja á hinum frjálsa markaði um þessi mál og samningar einnig komnir í þann farveg að opinberir aðilar hljóta mjög að taka mið af því sem þar hefur verið gert, að gefin séu sérstök fyrirmæli til fjmrh. um að gera betur við opinbera starfsmenn í ákveðnum tilvikum en hinn almenni launamarkaður hefur gert. Ég sé ekki rökrænt samhengi í því. Ég hygg að flestir þeir sem setjast niður og hugleiða þessi mál fram og til baka muni komast að þeirri niðurstöðu að einhvers staðar á milli þess að heimilisstörf séu metin að fullu og að þau séu einskis metin hljóti mörkin að liggja nema það sé skoðun Alþingis að þær forsendur sem áður hafi verið lagðar til starfsaldurshækkana séu vitleysa og við viljum koma því alveg skýrt og skilmerkilega á framfæri að svo sé. Það var dálítið rætt um þinglega meðferð mála og óþinglega meðferð mála. Mér er ekki að fullu ljóst hvað hv. flm., 11. þm. Reykv., á við þegar hann telur að ákvörðun þm. um að vísa máli frá með rökstuddri dagskrá sé óþingleg meðferð. Ég hef litið svo á að hv. þm. hafi starfað það lengi á Alþingi að það fari ekki milli mála að hún viti að þetta er eitt af því sem nefndir þingsins leggja til um meðferð mála. Mér er ekki ljóst að hv. 11. þm. Reykv. hafi nema sérstaka starfsreynslu í því að úrskurða hvað sé þingleg meðferð í þinginu. Það er greinilegt að hún telur fráleitt að þm. hafi á því aðra skoðun en þá sem hún telur hina einu réttu. Auðvitað er alltaf hægt að gera þær kröfur til nefnda að þær skuli breyta þáltill. og leggja þær fram á þann hátt sem nefndin telji eða meiri hl. hennar að sé rétt eða eðlilegt. Undir mörgum kringumstæðum gjörbreytist till. og hörðustu andstæðingarnir við þá till. gætu verið flm. hinnar upphaflegu. Og mér er spurn: Er eðlilegt að ávallt sé sú afstaða tekin? Ég efa það. Ég tel að í vissum málum, eins og t.d. því sem hér er verið að ræða um, hljóti flm. að hafa hugleitt í upphafi hvort þeir væru stuðningsmenn þess að þessi fyrirmæli færu út í lagaformi og næðu til alls atvinnureksturs í landinu eða hvort fyrirmælin ættu aðeins að ná til opinberra starfsmanna. Ég lít svo á að þeir hafi tekið afstöðu til þess áður en þeir fluttu till. Mér hefur orðið hugsað til þess, eftir að samningarnir í Garðastræti komu í ljós og Alþingi afgreiddi laga breytingar sem voru nauðsynlegir fylgifiskar með samningunum, að þingið hljóti í reynd að hafa viðurkennt það, sem allir hafa vitað, að Alþingi Íslendinga "dóminerar" ekki eins og einhver einræðisherra yfir þessu landi. Það þarf svo sannarlega að laga sig að mörgum ákvörðunum sem fjöldasamtök í landinu taka. Ég tel það ekki neina minnkun fyrir þingið þó að það sitji frammi fyrir þessum staðreyndum. Ég tel að það sé kannske í reynd komið nær hinu íslenska samfélagi með því að færa umræðuna um ýmis stór ákvarðanamál út til fjölmennra valdahagsmunaaðila í samfélaginu og reyna að komast að sameiginlegri niðurstöðu. Ég hef hlustað á það hér að menn hafa talað með fyrirlitningu um þá menn sem hafi hlýtt fyrirmælum úr Garðastræti og jafnframt eru þeir óbeint að koma því á framfæri að það séu ljótu skræfurnar, það huglausa lið sem hlýði fyrirmælum úr Garðastræti, og undirstrika það til að koma því á framfæri við þjóðina að það séu hetjur á þingi líka sem hlýði engum fyrirmælum úr Garðastræti. Auðvitað er gott að menn standi fast á sínum skoðunum og komi þeim á framfæri, en hlýtur það ekki að vera ein af meginskyldum Alþingis Íslendinga að reyna að tryggja frið í þessu landi eða er það svo ómerkilegt að það sé aðeins þegar menn tala um kjarnorkusprengjur að menn vilja ræða um að það eigi að tryggja frið? Er staðan slík? Mér finnst að menn megi gjarnan komast dálítið nær samfélaginu og sleppa því að líta svo á að þeir séu hér í einhverjum fílabeinsturni. Alþingi hlýtur á hverjum tíma að vera þátttakandi í sínu samfélagi til mótunar stefnu sem vonandi leiðir til farsældar fyrir þjóðina og tryggir þann frið að hægt sé að treysta því að efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar haldi velli. Ég hef í það minnsta talið mig þurfa að standa frammi fyrir því að margar þær skoðanir sem ég hef á ýmsum málum, sem aðilar vinnumarkaðarins semja um í frjálsum samningum, eru allt aðrar en þeir hafa skrifað undir, en ég hef litið svo á að ég væri ekki í þeirri stöðu að ég gæti snúið því tafli við og breytt því. Ég gæti aftur á móti gert annað. Ég gæti reynt að vinna þeim skoðunum fylgi hjá þegnum þjóðfélagsins og þannig skapað víðtækari grundvöll fyrir samstöðu. Ég er ekki í nokkrum vafa um að flestir sem hér eru inni hafa orðið að meta hlutina á svipaðan hátt. Þess vegna vil ég undirstrika - og mælist til þess að flm. hártogi ekki: Það sem nefndin treystir sér ekki til að gera er að gefa fyrirmæli til fjmrh. eins og hér er lagt til. Það breytir engu um að nefndarmenn hafa sínar skoðanir á því hvernig þeir mundu leysa þessi mál stæðu þeir á þeim oddi að þeir tækju þátt í þeim samningum.



Herra forseti. Hér hefur vissulega verið hreyft við stóru máli. Ég verð að taka undir það, sem sumir hv. þm. hafa sagt, að menn skyldu ræða þessi mál með gætni því að hér er raunverulega verið að hreyfa við bæði miklu hagsmunamáli og einnig tilfinningamáli sem er þess eðlis að það er ekki rétt að vekja upp of miklar vonir, a.m.k. ekki vonir sem ekki er unnt að standa við. Ég hef átt þess kost í rúma tvo áratugi að standa í samningum úti á hinum almenna vinnumarkaði og hef samið þar m.a. um atriði sem þessi þáltill. kemur mjög sterkt inn á fyrir aftur á móti mjög takmarkaðan hóp manna, vil ég segja. Ég held að ekki sé hægt að fjalla um þetta mál með þeim hætti að það sé ekki litið á það í heild, þ.e. horft til þjóðarinnar í heild þannig að allir sem til greina koma komi inn í þá mynd sem um er fjallað í þáltill. Ég vil segja það fyrir mitt leyti að mér finnst þáltill. vera of þröng. Eins og fram hefur komið í ræðum nokkurra þm. og kemur einnig fram í þáltill. er raunverulega aðeins tekin afstaða til þeirra sem koma til starfa hjá hinu opinbera. Þess vegna hlýtur sú spurning að vakna bæði hjá mér og öðrum: Hvað um þær tugþúsundir sem eru úti á hinum almenna vinnumarkaði? Þáltill. tekur ekki beina afstöðu til þess. Þess vegna tel ég að það eigi að fjalla um þetta mál á mun víðtækari grundvelli með miklu stærra markmið í huga en kemur fram í þessari þáltill. Einnig vil ég segja það að hér er verið að fjalla um þrjú atriði sem öll eru mjög mikið matsatriði. Í fyrsta lagi er það mikið matsatriði hvað er heimilisstarf. Það er einnig mikið matsatriði hvernig menn koma út á vinnumarkaðinn - nú tala ég um vinnumarkaðinn í hinni víðtækustu merkingu þess orðs. Í öðru lagi er það mikið atriði hvernig þetta snertir svið hinna svokölluðu frjálsu samninga, þ.e. aðila vinnumarkaðarins eins og fram hefur komið. Síðast en ekki síst snertir þetta eilífðarmál hv. alþm., þ.e. hver eigi að vera afskipti Alþingis af kjaramálum. Það er rétt, sem fram hefur komið í ræðum hér, að Alþingi hefur orðið að taka og tekur afstöðu til kjaramála á hverjum tíma en það hefur verið grundvallarstefna hv. Alþingis í gegnum tíðina að gera það ekki nema í nauðir reki og Alþingi verði að grípa í taumana vegna þjóðarheillar. Þess vegna hlýtur það að vera meginreglan eftir sem áður að Alþingi eigi sem minnst að gefa fyrirmæli í þá veru sem um er fjallað í þáltill. Ég hef þess vegna ásamt hv. 4. þm. Reykn., Salome Þorkelsdóttur, leyft mér bera fram svohljóðandi brtt. við þessa þáltill., með leyfi forseta, sem ég mun afhenda eftir að ég hef kynnt tillöguna: "Alþingi ályktar að fela fjmrh. að láta kanna með hvaða hætti unnt væri að meta starfsreynslu við ólaunuð heimilisstörf inn kjarasamningum þannig að þau störf veittu sambærileg kjör og aðrir hafa á almennum vinnumarkaði." Flutningsmenn eru Guðmundur H. Garðarsson og Salome Þorkelsdóttir. Með þessu erum við að færa þessa umræðu inn á það svið að það nái til allra sem þetta mál snertir.

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. 10. þm. Reykv. hefur lagt fram og lýst brtt. Sú brtt. er bæði of seint fram komin og svo er hún skrifleg og þarf því að leita tvöfaldra afbrigða. Það verður ekki nú á þessum fundi leitað slíkra afbrigða. Það þykja heppileg þáttaskil nú til að fresta þessari umræðu. Það eru allmargir á mælendaskrá enn þá og umræðunni verður haldið áfram á næsta fundi. Umræðunni er frestað. Umr. frestað.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs í framhaldi af þeim kjarasamningum, sem gerðir hafa verið og staðfestir í allmörgum verkalýðsfélögum, og af þeim yfirlýsingum sem gefnar hafa verið í tengsl um við kjarasamningana um verðlagsmál. Í yfirlýsingunum kemur fram að aðhald í verðlagsmálum er ein grundvallarforsenda þess að þessir kjarasamningar og kaupmáttur þeirra standist. Gert er ráð fyrir því í 7. gr. kjarasamninganna að kaup komi til endurskoðunar ef verðlag, framfærsluvísitala, fer á bilinu frá 1. janúar til 1. maí fram yfir 2,5% í hækkun, á bilinu 1. janúar til 1. ágúst fram yfir 4,4% og á bilinu 1. janúar til 1. nóvember fram yfir 6,1%. Hér er bersýnilega um mjög ströng mörk að ræða og í bréfi aðila vinnumarkaðarins til ríkisstj. 26. febr. s.l. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: "Ríkisstjórnin feli Verðlagsstofnun að stórauka verðgæslu og verðkannanir til þess að sem best megi fylgjast með þróun verðlags á sem flestum sviðum. Markmiðið með slíku er að auka upplýsingar um verðlagsmál, veita aðhald við verðákvörðunum og efla verðskyn almennings. Verðlagsstofnun hafi náið samráð við aðila vinnumarkaðarins um framkvæmd málsins, sbr. yfirlýsingar aðila um aðhald í verðlagsmálum." Og í framhaldi af þessu bréfi Alþýðusambands Íslands, Vinnumálasambands samvinnufélaganna og Vinnuveitendasambandsins sendi ríkisstjórnin svar daginn eftir, þann 27. febrúar s.l., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: "Ríkisstjórnin telur að með þeim kjarasamningum, sem nú er verið að gera og aðgerðum sem hún hyggst beita sér fyrir, hafi náðst mikilsverð samstaða um átak til að snúa þróun verðlagsmála til betri vegar." Það er því alveg augljóst mál að auk þess sem samningarnir gerðu ráð fyrir niðurfærslu verðlags um 4,2% í framfærsluvísitölu þá byggjast samningarnir og kaupmáttarforsendur þeirra á því að fylgt verði mjög strangri aðhaldsstefnu í öllum verðlagsmálum á þessu ári. Nú hefur það hins vegar gerst frá því að þessir kjarasamningar voru undirritaðir - enda þótt samningarnir hafi ekki verið staðfestir í öllum verkalýðsfélögum og heldur ekki hjá BSRB - að birst hafa fréttir í blöðum um verulegar og tilfinnanlegar hækkanir á ákveðnum þáttum þjónustu. Í þeim efnum vil ég fyrst nefna húsaleiguhækkun Reykjavíkurborgar um 67% sem er augljóst brot á anda þess samkomulags sem gert var milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar. Í öðru lagi vil ég nefna fréttir um 60-70% hækkun á ýmsum þjónustugjöldum bankanna. Og í þriðja lagi vil ég nefna frétt sem birtist í fjölmiðlum í gær og í dag um verulega hækkun á bifreiðaiðgjöldum tryggingafélaganna. Mér sýnist augljóst að þessar hækkunarfréttir beri með sér að nauðsynlegt sé að þegar í stað komi það fram frá ríkisstjórninni að fylgst verði með þessum málum og aðilum, sem gera sig seka um hækkanir umfram þau mörk sem reikna má með, verði skipað að taka þær hækkanir tafarlaust til baka. Ef ríkisstjórnin ekki gerir það er hún ekki að uppfylla samningsskilyrði. - Ég vænti þess að þessi bjölluhljómur hafi verið til marks um það að ég hafi senn lokið mínum tíma, eða hvað?

Hv. þm. hefur lokið sínum tíma.

Og þess vegna er það herra forseti, sem svo stendur nákvæmlega á að ég ber hér fram fsp. til hæstv. viðskrh. á þessa leið: Hvernig hyggst ríkisstjórnin standa að því að framkvæma það stranga verðlagsaðhald sem er einn megin hornsteinn nýgerðra kjarasamninga?



Herra forseti. Þegar er byrjað að fylgjast með því hvernig tollalækkanir skila sér í verði til neytenda. Áður en tollalækkanirnar komu til framkvæmda var tekið upp verð á helstu vörutegundum. Ef lækkanir skila sér ekki með eðlilegum hætti, þ.e. á grundvelli samkeppnishvetjandi aðgerða Verðlagsstofnunar, getur þurft að fylgja þeim eftir tímabundið með beinum afskiptum af verðlagningunni. Samhliða er í undirbúningi hjá Verðlagsstofnun í samráði við aðila vinnumarkaðarins herferð sem felur í sér stóraukna upplýsingamiðlun til eflingar á verðskyni og samkeppni. Seljendum vöru og þjónustu verða send bréf þar sem þeir verða minntir á reglur um verðlagsmál og þeir hvattir til í ljósi breyttra aðstæðna að stuðla að sem lægstu verði. Einnig er gert ráð fyrir hvatningu til neytenda á áberandi stöðum um að fylgjast með verðlagi. Verðkannanir verða örar um land allt og munu aðilar vinnumarkaðarins leggja sitt af mörkum til að fylgja könnunum eftir í sínum byggðarlögum. Leitast verður við að hafa sem best samstarf við fjölmiðla um upplýsingaherferðina. Fjölmiðlar hafa ávallt sýnt þessu málefni áhuga og þess er að vænta að svo verði einnig nú. Vonir eru bundnar við að með þessum aðgerðum m.a. muni forsendur kjarasamninga standast. Verðlagsstofnun mun stórauka markvissa verðgæslu og komi í ljós að mál þróist með óeðlilegum hætti, sem ekki verður unnt að leysa með samkomulagi, getur þurft að beita beinum verðlagsaðgerðum. Vonandi sýna seljendur þá ábyrgð og sanngirni þannig að ekki þurfi til þess að koma. Félag ísl. iðnrekenda hefur nú nýlega eða strax eftir kjarasamninga ritað félagsmönnum sínum bréf þar sem þeir leggja áherslu á að halda verðlagi á framleiðsluvörum sínum niðri og benda á að það sem þessi atvinnurekstur fær í aðra hönd í lækkun á mörgum rekstrarliðum þýði að það eigi og sé stefna samtakanna að halda verðlagi niðri. Ég er ekki hér til svara fyrir húsaleiguhækkanir eða hækkanir á tryggingagjöldum bifreiða, en fyrirspyrjandi veit það, sem fyrrv. trmrh., að vátryggingaiðgjöld bifreiða koma ári á eftir og þá er tekið tillit til þess að tryggingaeftirlitið reiknar með hækkunum. Hins vegar gæti slíkt kostað að tryggingafélögin segðu tryggingastarfseminni upp, en ég ætla ekki að fara inn á það hér frekar nú. En við vitum að margar vörur hafa þegar lækkað í verði og það mikið. Síðast í gær var ákveðið að lækka bensín um 2 krónur lítrann. Í sambandi við fregn um hækkun á ákveðinni þjónustu banka þá skrifaði ég bréf um það þegar í gær, þar sem ég bar þau tilmæli fram að viðkomandi banki hækkaði ekki þessa þjónustu sína. Þó hefur komið í ljós að hann var á eftir öðrum bönkum í hækkun, en ég veit ekkí annað en að við þeim tilmælum verði orðið. Þessar umræður gefa ekki tilefni til þess að ræða verðlagsmál. Hér er nánast um símskeytastíl að ræða í svörum sem engan veginn er hægt að svara í tæmandi máli. Því læt ég hér staðar numið.



Herra forseti. Það er alveg ljóst að grundvallarforsenda þess að þeir tímamótasamningar, sem nú hafa verið gerðir, standist er að verðgæsla sé í lagi, hún verði stórefld og komið verði í veg fyrir að hinir einstöku aðilar geti hagnast af þeim aðgerðum, sem nú eru hafðar í frammi varðandi lækkanir á tollum og öðru slíku, að kaupmenn, að seljendur vöru verði ekki til þess að græða á þessu. Ég tel rétt að fram komi að mikill vilji er fyrir því hjá samningsaðilum að beita sér í þessu efni og hafa fulltrúar Alþýðusambands Íslands og vinnuveitenda nú þegar átt fund með verðlagsstjóra og starfsmönnum hans. Verðlagsstofnun hefur tekið okkar tilmælum mjög vel og býr sig nú af kappi undir það að bæta verðgæslu, auka verðgæslu og koma í veg fyrir að óæskilegir aðilar hagnist á þeim aðgerðum sem nú eiga sér stað. Á þessum fundum hefur verið rætt um það sérstaklega að athugað verði verðið hjá bílaumboðum, hjá þeim sem selja heimilistæki og hjá þeim öðrum sem selja vöru sem lækkaðir hafa verið tollar á. Veruleg hætta er á því að viðkomandi aðilar noti tækifærið til þess að hækka álagningu. Við höfum vissar grunsemdir um að það eigi sér stað og höfum komið því nú þegar á framfæri við verðlagsstjóra. Alþýðusambandið mun á næstunni skrifa öllum sínum félögum bréf þar sem farið verður fram á það að hvert einasta verkalýðsfélag geri verðkannanir á sínum stað, á milli verslana, á milli byggðarlaga, og það verði þáttur í því að halda verðlaginu niðri. Jafnframt að beina því til félaganna að hver einasti félagsmaður komi því á framfæri við verkalýðsfélag eða Verðlagsstofnun ef hann telur á sig hallað. Þetta er ný leið í því skyni að lækka vöruverð og verður þessi herferð sett af stað núna í næstu viku. Ég bendi á það að Félag ísl. iðnrekenda hefur tekið mjög skynsamlega á þessu máli einnig og hefur beint því til sinna félagsmanna að standa þannig að málum. Við fórum einnig fram á það við verðlagsstjóra að hann fylgdist með innlendum iðnaðarvörum og eins og ég sagði er meiningin að svo verði gert. Þá mun líka fyrirhugað að ráða fleira fólk til að sinna þessum störfum en ég á von á því að aðgerðir aðila vinnumarkaðarins komi til með að hjálpa mjög til í þessum efnum. Ástæða er til að taka dæmi í þessu efni: T.d. er fyrirhugað að verkalýðsfélög fái leiðbeiningar hjá Verðlagsstofnun um það hvernig að þessu skuli standa, t.d. um það hver er helgarpakki heimilanna. Gerð verði verðkönnun á því hvað hann kostar í hinum ýmsu verslunum og síðan verður auglýst hvar sé best að versla, hvar sé lægst vöruverð, hvernig sé best staðið að málum. Ég vildi aðeins að þetta kæmi fram hérna, en jafnframt minni ég á það að lokum að höfuðforsenda fyrir því að þessir kjarasamningar geti staðist, þessi tilraun takist, sem verður að takast, er að verðlag verði innan þeirra marka sem ætlast er til og kjarasamningarnir eru byggðir á.



Herra forseti. Tíminn er stuttur. Ég vil taka það fram að ætlun mín var ekki að stunda hér einhverjar árásir á hæstv. viðskrh. En í niðurlagi samninga Alþýðusambandsins er bréf frá hæstv. forsrh. þar sem segir: "Þess er vænst að aðrir aðilar í þjóðfélaginu leggi einnig sitt at mörkum og fyrirtæki reyni markvisst að halda aftur af hækkunum verðs á framleiðslu- og söluvörum sínum innanlands og endurskoði til lækkunar verðákvarðanir sem byggst hafa á áætlunum um meiri verðbólgu en nú eru horfur á að verði á næstu mánuðum." Þetta segir hæstv. forsrh. og ég endurtek: Ég er síður en svo að brigsla hæstv. iðnrh. að hann sé ekki heill í þessu máli. En í gærkveldi eftir Dagsbrúnarfund bárust mér harla kynlegar upplýsingar um hin grænu tré ríkisbankanna og þar er nú aldeilis ekki farið að tilmælum forsrh. Það er best að fara hratt yfir sögu. Eftir 1. mars hafa ríkisbankarnir, Samvinnubankinn og Verslunarbankinn sett þær reglur að ef þeir skuldbreyti lánum þá hækki vextir úr 5% í 7%. Tékkhefti kostuðu fyrir 1. mars 65 kr., kosta nú hjá Búnaðar- og Samvinnubanka 140 kr., hjá Landsbanka og Útvegsbanka 110 kr. og hjá Verslunarbanka 120 kr. Vegna ávísana sem fara yfir, umfram heimild, var tekið 150 kr. gjald fyrir hverja ávísun fyrir utan refsivexti. 1. mars var þessu breytt. Landsbankinn og Útvegsbankinn taka 205 kr. á hverja ávísun, Búnaðarbankinn 240 kr., Verslunarbankinn 252 kr., Samvinnubankinn 280 kr. Fyrir að útbúa skuldabréf, sem áður kostaði 208 kr., eru teknar hjá Búnaðarbankanum 368 kr. eftir 1. mars, hjá Samvinnubankanum 408 kr., hjá Landsbanka og Útvegsbanka 352 kr., hjá Verslunarbanka 416 kr., 100% hækkun. Almennir gíróseðlar kostuðu fyrir 1. mars 12 kr., eftir 1. mars 17 kr. Fyrir aðrar tegundir af gíróseðlum, sem kostuðu 17 kr., eru nú greiddar 25 kr. Fyrir önnur skjöl sem bankar útbúa, t.d. veðleyfi, var gjaldið 208 kr., eftir 1. mars 486 kr. Tími minn leyfir ekki fleiri upplýsingar, en þegar svona er um hin grænu tré, ríkisstofnanir og almenna banka, þá líst mér ekki á ýmsa aðra. Ég treysti hæstv. viðskrh. til að taka nú rösklega til hendi og sýna bönkunum alveg svart á hvítu hver er viðskrh. í þessu landi. Það er beðið eftir hans hlut.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð enda leyfir tíminn ekki annað. Við Kvennalistakonur bentum á það ítrekað í umræðum um kjarasamningana hér á hv. Alþingi í síðustu viku að verðlagseftirlitið væri einn af veikustu hlekkjunum í þessum samningum og þeim efnahagsaðgerðum sem þeim fylgdu. Það kemur mér því ekki á óvart að hér er nú upplýst um verðlagshækkanir sem hafa orðið síðan samningarnir gengu í gildi. Hæstv. viðskrh. ræddi um verðkannanir og samvinnu við fjölmiðla um að dreifa upplýsingum um verðlag í landinu og eins ræddi hv. þm. Karl Steinar Guðnason um að þetta væri það eftirlit sem á væri byggjandi. Ég vil aðeins koma einu atriði að, sem ég veit ekki hvort hefur heyrst í þessari umræðu áður, og það er: Hvernig dettur mönnum í hug að vinnandi fólk á Íslandi - og menn vita hvað menn vinna mikið á Íslandi - hafi tíma til að setja sig inn í það hvað vörur kosta, t.d. matvörur í hverri búð? Hvernig á fólk að hafa tíma til þess að setja sig inn í þessi mál í smáatriðum og ef til vill fara langar leiðir eftir matvörum til að reyna að kaupa þar sem ódýrast er? Ég segi fyrir mig, ég er útivinnandi húsmóðir og ég hef ekki tíma til þess. Ég verð að kaupa það sem fæst í næstu búð hvað sem það kostar og samt fæ ég, vegna þess að ég vinn hér en ekki einhvers staðar annars staðar, sendar verðlagskynningar Verðlagsstofnunar mánaðarlega eða oftar. Ég hef ekki tímann og það gildir um mjög marga sem í hlut eiga. Ég held að við verðum að horfast í augu við það að eina leiðin til að þessi þáttur samninganna geti staðist er virkt verðlagseftirlit.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir svörin og þm. öðrum fyrir þátttöku í þessum umræðum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hér fari fram umræður um mál af þessu tagi þegar ætla má að menn séu að bregða út af þeim forsendum sem kjarasamningarnir byggðust á. Ég tel að þær upplýsingar sem fram komu hjá hv. 7. þm. Reykv. séu með þeim hætti að það sé algerlega óhjákvæmilegt að viðskrh. taki á þessu máli eigi síðar en þegar í stað. Það þýðir ekki að setja málin þannig upp af ríkisstjórninni að hún hafi áhuga á því að koma hér niður verðlagi, halda aftur af verðbólgu og allt það, en líða það á sama tíma að ríkisstofnanir vaði fram með þessum hætti og hækki sína þjónustu um 100%. Þetta er hlutur sem ekki gengur og þeir trúnaðarmenn flokkanna, sem hér eru á Alþingi inni í bankaráðum bankanna, hljóta að sjá þá skyldu sína næsta, eigi síðar en þegar í stað, að taka á þessu máli því þetta gengur ekkil Hér er verið að svíkjast aftan að þeim grundvallaratriðum sem þessir kjarasamningar byggjast á. Ekkert minna. Það er alveg laukrétt, sem hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir sagði, að til þess að ná utan um þessi mál verður að koma á verðlagseftirliti, raunverulegu verðlagseftirliti, enda byggjast forsendur kjarasamninganna á því og þar með því að ríkisstj. víki frá álagningarfrelsinu sem hún hefur sjálf innleitt. Kjarasamningarnir ganga því, að því er verðlagsmálin varðar, þvert á þá stefnu frjálshyggjunnar sem ríkisstjórnin hefur fylgt. Ég vil í þessu sambandi, herra forseti, benda á að á undanförnum mánuðum hefur Verðlagsstofnun í vaxandi mæli birt yfirlit yfir verðlag í einstökum verslunum. Mér er kunnugt um það að Verðlagsstofnun hefur sætt ámæli fyrir það í verðlagsnefnd af fulltrúum kaupmanna og atvinnurekenda að birt væru nöfn stofnana eða verslana sem byðu hið hæsta verð eða væru með hina hæstu álagningu. Það verður að vera alveg tryggt varðandi birtingu upplýsinga á komandi mánuðum að samráðsákvæðið við aðila vinnumarkaðarins verði ekki notað af Vinnuveitendasambandinu og Kaupmannasamtökunum til að koma í veg fyrir að nöfn hinna brotlegu aðila verði skilyrðislaust birt. Ég skora á hæstv. viðskrh. í framhaldi af þessari umræðu að grípa þegar í stað til aðgerða. Ég vil einnig lýsa því yfir fyrir hönd míns flokks að við munum þegar í næstu viku, ef ástæða verður þá til, taka þessi mál upp á nýjan leik ef okkur sýnist slælega á málum haldið af hæstv. ríkisstj. í þessu efni.



Herra forseti. Ég held að það sé þarft að þessi umræða fari fram, og í tíma talað, því að ljóst er að það ræðst að miklu leyti nú þegar á fyrstu vikum og mánuðum gildistíma þessara kjarasamninga hvernig til tekst. Ég held að nauðsynlegt sé að menn geri sér þegar í upphafi grein fyrir því að þegar breytingar verða, áþekkar þeim sem nú standa fyrir dyrum og eru að verða í okkar efnahagslífi, þá myndast visst skjól, ef svo má að orði komast, í verðlagsmálum sem því miður reynslan sýnir að ýmsir hafa tilhneigingu til að misnota. Ég nefni til samanburðar þær aðstæður sem upp komu í íslensku efnahagslífi og verðlagsmálum þegar myntbreytingin var framkvæmd á sínum tíma. Enginn vafi er á, þegar það er skoðað aftur á bak, að ýmsir misnotuðu sér það skjól sem þar gafst til að fela verðlagshækkanir fyrir skertu verðskyni almennings. Og ég vil segja það, herra forseti, að það er ekki líðandi, ekki undir nokkrum kringumstæðum líðandi, ef atvinnurekendur - og þaðan af síður ef opinberir aðilar, ríki eða sveitarfélög, - ætla að eyðileggja þessa tilraun, sem svo hefur verið nefnd, þegar á fyrstu dögum. Það dugar ekkert annað en stórhert verðlagseftirlit og miskunnarlausar nafnbirtingar og helst myndbirtingar þeirra aðila sem gerast brotlegir í þessum efnum. Það er alveg ljóst, t.d. þegar talað er um bankana og ríkisbankana, að flestum öðrum stæði nær að hækka hjá sér þjónustuna heldur en þeim. Ég veit ekki betur en þeir ættu allra aðila frekast að geta borið það að hækka ekki gjöld fyrir sína þjónustu, gefandi þannig mjög slæmt fordæmi. Og vegna þess að hér situr inni slatti af bankaráðsmönnum, kjörnir hér á þinginu við misjafnlega miklar vinsældir eins og gengur, jafnvel formenn bankaráða, þá skora ég á þá að koma hér upp á eftir einhverjir þeirra munu reyndar þegar hafa beðið um orðið - og gera okkur grein fyrir því hvort þingkjörnir fulltrúar í bankaráðum ætla að líða þetta. Í fyrsta lagi er þeim þetta ljóst, sbr. þær upplýsingar sem hv. 7. þm. Reykv. kom fram með. Ætla þeir að líða þetta fyrir sitt leyti? Hæstv. viðskrh., yfirmaður bankamála, ætti auðvitað einnig að taka á þessu afdráttarlaust þannig að þingið þurfi ekki að velkjast stundinni lengur í vafa um það að allt verði gert sem hægt er af hálfu þeirra aðila sem hér eru til þess að koma í veg fyrir að þessi tilraun verði á ósvífinn hátt eyðilögð þegar á fyrstu dögum.



Það skal tekið fram að gefnu tilefni að það er naumast við hæfi að þm. séu að skora á hv. þm. að hefja miklar umræður hér. Það er senn lokið þeim tíma sem við höfum til umráða samkvæmt þingsköpum.



Herra forseti. Ég vil bara upplýsa að ég er að heyra þetta fyrst nú á þessari stundu. Það hefur ekki verið haft samband við mig eða bankaráðið um þessar hækkanir. Annað mun ég ekki segja um þessi mál nú. Ég þarf að kynna mér málið.



Herra forseti. Ég þakka hv. 7. þm. Reykv. fyrir lesturinn hér á mjög skömmum tíma, en hann virðist vita betur um aðgerðir í bæði ríkisbönkum og einkabönkum en viðskrh. Íslands. Hann hafði ekki hugmynd um þetta fyrr en 7. þm. Reykv. las það upp. Þar af leiðandi hefur viðskrh. ekki tækifæri til að blanda sér í mál sem hann veit ekki um. Ég spurði í viðskrn. í hádeginu í dag hvort þeir vissu um nokkrar slíkar hækkanir og þar var mér svarað því til að þeir vissu ekki um neitt annað en hækkun á tékkhefti í einum banka. Ég bið þingheim að haga orðum sínum ekki þannig að ráðherrar, hvorki ég né aðrir, geti gripið í taumana varðandi breytingar á verðlagi, a.m.k. ekki fyrr en þeir vita að eitthvað óeðlilegt á sér stað. Ég endurtek að reynt verður með öllum hætti að hafa strangt eftirlit með verðlagi. En ég harma þau ummæli í ræðu einni hér áðan að fólk hafi ekki tíma til þess að fylgjast með verðlagi. Þegar gefnar eru út auglýsingar og könnun sem unnin er fyrir almenning veit ég ekki hver á að taka að sér að sjá um innkaup heimilanna ef húsmæður segja og heimilisfólk að það megi ekkert vera að því að kynna sér þau mál sem fyrir liggja. Verður samfélagið að fara að kaupa inn fyrir þessi heimili? 1