Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (J. M.) Um frv. sjálft get jeg í ranninni látið mjer nægja að vísa til athugasemdanna við það. En mjer þykir rjett að minnast þeirrar baráttu, er lög þau, er frv. fer fram á að nema úr gildi, eru síðasti vottur um. Jeg skal ekki fara lengra aftur í tímann en um miðja 18. öld. Frá því um miðja 18. öld er það stöðug regla dönsku stjórnarinnar, að öll eða að minsta kosti hin merkustu lagaboð, sem snertu þetta land, voru prentuð á íslensku sjer í lagi og undirrituð af konungi og með undirrituð af ráðherra. Þetta stóð þangað til í byrjun 19. aldarinnar. Jafnframt þessu var landsyfirdómi með kansellíbrjefi 14. maí 1803 falið að íslenska tilskipanir (danskar) og velja þær, sem hjer ættu við. Þessi ákvörðun stóð þangað til 1831, og koma þá engar aðrar íslenskar þýðingar á tilskipunum, en útleggingar þessar voru prentaðar sem í bók, hver eftir aðra, án undirskriftar. Svo kemur konungsúrskurður 26. okt. 1831 um að tilskipanir, sem þetta land snerta, skuli jafnskjótt íslenskaðar í Kaupmannahöfn og íslenskan prentuð við hlið dönskunnar á hverri síðari blaðsíðu. Þetta stóð þangað til Alþingi var endurreist. Þá kemur það einkennilega fyrir, að breyting varð til hins verra. Rentukammerið hjelt sjer við hina venjuna, en kansellíið gaf út lögin, sum að minsta kosti, þannig, danskt „frumrit“ á undan, íslenskuna á eftir, og þar yfir skrifað, að þetta væri útlegging „danska frumritsins“. Þetta er nánar útlistað í bænaskrá, sem Jón Sigurðsson bar fram á þinginu 1847, um að íslenski textinn fái undirskrift konungs og með undirritun ráðherra. Er þar sýnt fram á hve fráleitt það sje, að lögin sjeu lögð fyrir og afgreidd frá Alþingi á íslensku, og auglýst þannig til eftirbreytni, en danskan sje frumritið og hinn undirskrifaði gildi texti, en hið auglýsta lagaboð óundirskrifuð þýðing. Um þetta er nánar í Alþt. 1847. Auðvitað var samþ. að biðja um undirskrift konungs undir íslenska textann með undirskrift viðkomandi stjórnarráðs. eins og tíðkast um frumrit laga. Beiðni þessi var endurtekin á þingunum 1849 og 1853, en fjekk enga áheyrn. Þingið 1849 gekk lengra en hin þingin, því að það fór fram á að íslenski textinn einn væri undirritaður. Það var þó gerð sú bót með auglýsingu Alþingis 7. júní 1858, að íslensku þýðinguna skyldi staðfesta af manni, er konungur skipaði til þess, forstjóra íslensku stjórnardeildarinnar í Kaupmannahöfn. Enn fór Alþingi 1857 fram á það sama sem þingin 1847 og 1853, og fjekk þá loks bæn þessi áheyrn, því með konungsúrskurði 29. maí 1859 var ákveðið að íslenski textinn skyldi undirritaður af konungi. Eftir þessu voru þá gefnir út tveir textar, íslenskur og danskur, svo að enn var ekki girt fyrir rjettaróvissuna, fyrir utan það, að danski textinn var alls ekki samþ. af Alþingi, og þó stóð þetta lengi eftir að þingið hafði fengið löggjafarvald. 1887 og 1889 samþykti þingið þál. um að einungis hinn íslenski texti af lögunum skuli staðfestur af konungi. Kröfu þingsins 1887 var ekki sint, en ítrekun hennar 1889 hreif, svo að stjórnin lagði fyrir þingið 1891 frv., sem varð að lögum. Samkvæmt þeim lögum staðfestir konungurinn síðan ísl. textann einn, en stjórnarráðið fyrir Ísland skyldi staðfesta danska þýðing á lögunum; á þýðingu þessari skyldu dönsk yfirvöld og dómstólar byggja. Það er sjálfgefið, að enn var ekki fyrirbygt með öllu, að lögunum yrði breytt öðruvísi en íslenskan segði, er danskur hæstirjettur var æðsti dómur í íslenskum málum. Kom svo fram frá þingmanna hálfu á þinginu 1913 frv. um að fella niður ákvæðið um þýðinguna. Það frv. var felt, en neðri deild samþykti þál. um að fella úr Stjórnartíðindunum dönsku þýðinguna. Þetta var gert, en þýðingunum safnað saman sjerstaklega sem í bók, og þær látnar fylgja Stjórnartíðindunum þangað til 1917. Frá og með 1918 var þessu hætt. Nú stendur samt lagaákvæðið, og þótt það sje auðsætt, að það geti ekki átt við, c: 2. gr. umræddra laga, eftir 1. des. 1918, þá er þó rjett að afnema það. En þá er og rjett að afnema öll lögin, því að það er jafnóþarft að taka það fram, að konungur staðfesti að eins íslenska texta laganna, eins og að taka það fram, að Alþingi eigi að semja lögin á íslensku.

Jóhannes Jóhannesson Mjer finst mál þetta svo augljóst, að ekki þurfi að vísa því til nefndar; þó skal jeg ekki setja mig á móti því, að það verði sett í nefnd, sje það vilji háttv. deildar.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Frv. þetta er borið fram samkvæmt ósk Alþingis og Búnaðarfjelags Íslands, og hefir stjórn Búnaðarfjelagsins samið það. Kaup á fóðurbæti hafa aukist mjög á seinni árum, en sjerstaklega mun mönnum minnistætt vorið í fyrra í þessu sambandi, því að þá var varið fje svo miljónum skifti í fóðurbætiskaup. En af þessu sjest, hve mikilsvert er, að slík vara sje ósvikin og óskemd. Þetta ár hefir og talsvert verið keypt af fóðurbæti, einkum síld. Því þarf líka að gefa gaum. Með frv. er að vísu einkum átt við útlendan fóðurbæti, en þó eru þar líka reglur um tryggingar á síld og síldarmjöli innlendu og fleiri innlendum fóðurefnum. Jeg vona, að frv. verði vel tekið, og býst við, að því verði vísað til landbúnaðarnefndar, að umr. lokinni.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer þykir hlýða að rekja stuttlega sögu þessa máls, meðal annars vegna þess, að nú eiga ýmsir menn sæti á Alþingi, sem ekki áttu það 1917, er það var upp tekið, og af hinu, að svo má virðast, sem áhugi háttvirtra þm. á því, hin síðari árin, sje varla samur sem hann var við upptökin. Á þinginu 1917 báru þáverandi 2. þm. Árn., Einar Arnórsson prófessor, og núverandi þm. V.-Sk. (G. Sv.) fram þingsályktunartillögu um endurbætur á gildandi löggjöf um hjúskaparslit og afstöðu foreldra til barna. Aðalástæðan fyrir þessari tillögu töldu flutningsmenn vera þá, að mörgum hafi þótt ýmsir ágallar vera á löggjöfinni um afstöðu foreldra til barna, einkum afstöðu óskilgetinna barna til föður og föðurættar. Hefir verið hreyfing um þetta mál á hinum síðari árum meðal kvenna og kvenfjelaga, og konur, líklega af hálfu kvenfjelags eða kvenfjelaga hjer, höfðu snúið sjer til annars flutningsmannsins, háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Af hvötum kvenna var þessu því hreyft á þingi 1918. En eins og getið var fekk málið meira umfang hjá flutningsmönnunum þegar í byrjun, og við meðferðina á þinginu enn frekara. Þingsályktun sú, er samþykt var, skorar á stjórnina að leggja fyrir þingið, svo fljótt sem auðið sje, frumvarp til laga um stofnun og slit hjúskapar og afstöðu foreldra til barna. Um sama leyti var allmikil hreyfing um þessi efni annarsstaðar á Norðurlöndum. Nefndir störfuðu þar að undirbúningi nýrrar löggjafar, er væri að miklu leyti samkvæm fyrir öll löndin, og sumpart voru að koma út ný lög um þetta efni. Það var gert ráð fyrir því á þinginu 1917, að þessi löggjafarstarfsemi væri höfð til hliðsjónar, og að leitað yrði til lagadeildar Háskólans um undirbúning þessarar nýju lagasetningar hjer. Í byrjun ársins 1918 var svo leitað aðstoðar lagadeildarinnar um þessa lagasetningu, og ljet deildin hana í tje. Aðalstarfið hafði kennari sá, er þessi efni heyrði undir, núverandi hæstarjettardómari L. H. Bjarnason, en hinir kennararnir voru með í verki, líkt eins og átti sjer stað um lögræðislagafrumvarpið á sínum tíma. Frumvörp þessi eru yfirleitt samkvæm nýrri lagasmíð annara Norðurlanda, og eru hjer um bil óbreytt að efni og búningi, eins og lagadeild Háskólans hefir gengið frá þeim. Í aths. stjórnarinnar við frumvörpin er getið breytinganna. Frumvörpin voru lögð fyrir þingið 1919. Þau eru öll saman allmikill lagabálkur, svo að ekki var að furða, þótt þingið það ár gæti ekki lokið við þau. Aftur lagði ráðuneytið frv. óbreytt fyrir þingið 1920, en það þing var svo stutt, að ekki voru tiltök að athuga þau til fullnustu og fá þau samþ. Nú eru þau hjer fram borin í þriðja sinn. Eins og jeg hefi tekið fram, er það eftir beinni kröfu Alþingis sjálfs, að frv. eru fram borin, og þau eru til orðin á þann hátt, sem Alþingi ætlaðist til, sniðin eftir hinni nýju löggjöf Norðurlanda og Þýska lands, eins og Alþingi ætlaðist til 1917. Það virðist því ekki nema sjálfsagt, að hið háa Alþingi nú í ár, er frumvörpin eru lögð fyrir í þriðja skifti, reki nú síðasta smiðshöggið á þau. Fyrir utan það, að skoða mætti það gabb af þinginu, ef það væri að heimta frv. lögð fyrir, um ákveðin efni, og vildi svo ekki sinna þeim, þegar til kæmi. Slíkt samir ekki löggjafarþingi, því að það er allmikill kostnaður við prentun á frv., sem ekki er vert að vera að leika sjer að. Að vísu hefir verið reynt að gera kostnaðinn við uppburð umgetinna frv. sem minstan, eins og þau bera með sjer, og vona jeg, að hið háa þing virði viðleitni ráðuneytisins í þá átt. Þetta, sem jeg nú hefi sagt, snertir öll þrjú frv., en það á við um mörg önnur frv., sem borin eru hjer fram í ár, að stjórnin verður að mega krefjast þess, að hið háa þing sýni þeim alla alúð og sinni þeim á undan þingmannafrv., því að þau eru, yfirleitt, komin fram eftir beiðni og hvötum þingsins sjálfs. Um það frv., sem hjer liggur nú fyrir til umræðu, skal jeg láta mjer nægja að taka það fram, sem hjer segir, og stuttlega drepa á aðalnýmæli frv. Það er hið fyrsta nýmæli, að athöfn sú, er venjulega er kölluð trúlofun, en frv. nefnir festar, sje ein út af fyrir sig rjettgæf. Festar voru hjer til forna, en í nokkuð annari merkingu. Trúlofun gefur að vísu rjettarþýðing samkvæmt konungsbrjefi 14. júlí 1740, ef kona verður þunguð af völdum unnusta síns, en ekki þekkjast dæmi til þess, að nokkur kona hafi notað þetta lagaákvæði. Það virðist vera í samræmi við rjettarmeðvitund nútímans, að samningurinn, festar, sje rjettgæfur, eins og eru yfirleitt samningar þeir, sem ekki eru á móti siðsemi og lögum. Dálítil breyting er gerð á hjónabandsskilyrðunum. Giftingaraldur karlmanns er nú 20 ár, en konu 16. Aldursmarkið er í frv. hækkað upp í 21 og 18 ár, og þykir það, að öllu athuguðu, rjettara, með því að menn þroskast seinna í köldu löndunum en í hinum heitari. Þá eru sjúkdómar, sem ekki var áður hjónabandshindrun, gerðir að vígsluskilyrði, og eflaust með fullum rökum. Þá er breytt lýsingu til hjónabands. Það nýmæli er tekið upp, að prestur megi, með samþykki biskups, neita að vígja hjónaefni, sem heimting eiga á kirkjuvígslu. Þetta er að vísu miður frjálslegt í garð hjónaefna, en varla mun þetta koma oft fyrir hjer, og svo er hitt, að líklegt er að hjónaefni mundu fyrir því geta fengið kirkjuvígslu, að borgaralegri vígslu ótalinni. Í frumvarpinu er gerður greinarmunur á ógildisástæðum og ógildingarástæðum og skilnaðarástæðum. Ógildingarástæðurnar og ógildisástæðurnar eiga sammerkt í því, að þær hafa verið fyrir hendi áður en vígslan fór fram, en skilnaðarástæðurnar koma yfirleitt á eftir. V. kaflinn er um ógilding hjónabandsins. Eftir gildandi lögum veldur ógilding hjónabands því, að litið verður svo á, sem ekkert hjónaband hafi stofnað verið, en eftir þessu frv. er litið svo á, að hjónabandið sje ógallað þangað til það er ógilt, og hafi sömu þýðingu fyrir börn og þriðja mann. eins og ógallað væri, frá vígslu til ógildingardóms. Það liggur í augum uppi, hversu miklu mannúðlegri og rjettari þessi regla er, einkum fyrir börnin og það hjóna, sem saklaust er. Ákvæðin um skilnað að borði og sæng eru svipuð því, sem nú viðgengst, en aðalmunurinn er sá, að tími sá, er hjónin þurfa að vera skilin að borði og sæng, áður en þau, eða annað þeirra. geta krafist lögskilnaðar, er styttur um 2 ár, eða í frv. heimtað aðeins 1 ár, í stað þess, að nú eru það 3 ár. Ákvæðin um lögskilnað eru annars svipuð því, sem nú viðgengst í framkvæmd. Um meðferð hjúskaparmála, svo sem yfirleitt er gert um hvatvetna, eru greinilegar reglur. Jeg skal láta þess getið, að jeg hefi að vísu veitt því eftirtekt, að allsherjarnefnd Ed. 1919 var ekki ánægð með búning þessa frv. og hinna tveggja, er samferða urðu, og óskaði að búningurinn yrði bættur. Jeg hefi ekki þóst þurfa að taka þessa ósk til greina, vegna þess, að mjer finst með öllu forsvaranlegt af stjórninni að leggja frv. fyrir þingið í þeim búningi, er lagadeild Háskóla Íslands hefir sniðið og saumað. Jeg geri ráð fyrir því, að það, sem þáverandi allsherjarnefnd hafi helst þótt miður viðkunnanlegt í orðavali frv., það sjeu nöfnin á ýmsum hugtökum, er þar koma fyrir. Það er nú einu sinni svo, að þingið hefir einatt þóst þurfa að laga málið á frv., ekki síst stjórnarinnar, stundum sjálfsagt með góðum ástæðum, stundum máske ástæðulítið, eða ástæðulaust. Jeg minnist þess, að einn þm. fann mjög að tveimur orðatiltækjum í frv., sem jeg bar fram sem þingmaður fyrir nokkrum árum, og gerði jeg það að gamni mínu að bera þetta undir þáverandi íslenskukennara mentaskólans, og taldi hann það gott mál. Jeg minnist þess og, að mjer hafði orðið á að setja í stjfrv. nýlega „að eiga rjett á“, en þessi háttv. deild þurfti að leiðrjetta þetta og setja: „eiga rjett til“. Þar með vil jeg alls ekki segja, að ekki sje ástæða til að bæta í einhverju um búning frv. þessari. Viðleitni þingsins, að vanda sem best lagamál. er mjög virðingarverð, og efast jeg ekki um, að þeirri háttv. nefnd, er um þetta mál fjallar, takist að orða það svo, að hinu háa Alþingi líki. Að eins vona jeg það, að þær breytingar, sem gerðar verða, verði til bóta. Og hvað sem öðru líður, vona jeg, að það komi ekki fyrir, að oftar þurfi að bera fram á Alþingi þau þrjú frumvörp, sem hjer um ræðir.

Forsætisráðherra (J. M.) Þetta er það af frv., sem konur, kvenfjelög víðsvegar um heim og alþjóðakvenfjelög hafa mestan áhuga á. Það er, að sumu leyti, meiri þörf á því, að þetta mál fái góða úrlausn hjer en annarsstaðar. Að sumu leyti máske minnu úr að bæta hjer en annarsstaðar. Jeg hygg, að blettur sá, sem þótt hefir vera á óskilgetnum börnum, hafi ekki verið eins stór í meðvitund hinnar íslensku þjóðar eins og í meðvitund margra annara þjóða, og munurinn á meðferð og atlæti við óskilgetin börn, í samanburði við hin skilgetnu, hygg jeg, að varla hafi verið eins mikill hjer eins og víða er sagt frá annarsstaðar, að minsta kosti get jeg um það borið, að svo er það þar, sem jeg þekki til. Á hinn bóginn hefir þetta mál meiri þýðingu fyrir oss Íslendinga en flestar aðrar þjóðir, að því leyti, að óskilgetin börn eru tiltölulega fleiri hjer en annarsstaðar. Að þessu leyti er það bert, að misrjetti í þessum efnum kemur harðara niður, er það lendir á tiltölulega fleirum. Lagamunurinn er nú mikill á skilgetnum og óskilgetnum börnum. Sje barnið skilgetið, fer afstaða þess, meðan það er í ómegð og þar til það fer að ráða sjer sjálft, yfirleitt eftir högum foreldranna beggja. Þeim er skylt að sjá fyrir barninu eins og sjálfum sjer, meðan það er ósjálfráða, og jafnvel þar á eftir. Aflögufærum börnum skilgetnum er skylt að framfæra þurfandi foreldra. Skilgetin börn erfa foreldra sína, og foreldrar börnin. Foreldrar hafa, yfirleitt, jafna skyldu gagnvart börnunum og jafnan rjett, og barnið sömu skyldur og rjett gagnvart foreldrunum. Afstaða móður gagnvart óskilgetnu barni, og þess gagnvart móðurinni, er yfirleitt hin sama og foreldris gegn skilgetnu barni, og gagnkvæmt. Faðir óskilgetins barns hefir hins vegar ekki aðrar skyldur gagnvart barninu en að gefa með því, meðan það er á ómaga aldri, og meðgjafarskyldan er einatt í framkvæmdinni ekki látin ná lengra en að hann gefi með því að sínum hluta. Aðrar sjerstakar skyldur hefir faðir óskilgetins barns ekki, og barnið engar skyldur við föður sinn, fremur en óskylda menn; hvorki erfir barnið föður að lögum, nje hann það. Jeg ætla ekki að fara að tína ástæðurnar til þess, að svo mikill munur er gerður milli skilgetinna og óskilgetinna barna, bæði lagalegur og annars. Sjálfsagt hefir miklu ráðið hjer um, að það hefir þótt styrkja hjónabandið að gera þennan mun hjónabandsbarna og annara. En að konur, að minsta kosti, - og þeim ætti ekki að vera síður ant um hjónabandið en karlmönnum -, líti ekki svo á, að nauðsynlegt eða rjett sje að gera þennan mun skilgetinna og óskilgetinna barna, sýnir best áhugi sá, er þær hafa sýnt í því að reyna að rjetta hlut óskilgetinna barna og mæðra þeirra. Annars hafa og hugir löggjafanna snúist mjög að því, hin síðari árin, að tryggja svo, sem auðið er, kjör óskilgetinna barna og mæðra þeirra, svo sem þarf, barnanna vegna. Fullkominn jöfnuð með skilgetnum og óskilgetnum börnum er ekki unt að gera, aðallega vegna þess, að foreldrar þeirra búa jafnaðarlega ekki saman. Þess vegna hefir verið horfið að því að gera sem ríkastar skyldur föður óskilgetins barns, að hann leggi svo mikið af mörkum, barninu til handa og móður þess, vegna barnsfarar, að búast megi við, að barnið fái sæmilegt uppeldi. Það er gert í frv. þessu. Auk þess leggur frv. yfirleitt að öðru leyti sömu skyldur á herðar föður óskilgetins barns, og veitir honum sömu rjettindi, sem um skilgetið barn væri að ræða, og hið sama er að segja um skyldur og rjettindi óskilgetins barns að þessu leyti. Þannig er því farið með erfðarjettinn. Hórbörn, sem nú eru talsvert ver sett en önnur börn óskilgetin, eru í þessu frv. gerð jafnrjetthá. Sjerstök ákvæði frv. stefna öll sjerstaklega að því að tryggja, að umgetið (narkmið náist á sem auðveldastan og tryggastan hátt. Það er leitast við að gera eftirgrenslun eftir faðerni sem auðveldasta, með hliðsjón af því jafnframt, að rjettur karlmanns, er barn er kent, sje eigi fyrir borð borinn. Það er leitast við að vernda sem best rjett óskilgetins barns og barnsmóður, og á hinn bóginn að veita sanngjarnlega barnsföður rjettindi til móts við skyldur. Allsherjarnefnd Ed. 1919 viðurkendi, að efni þessa frv. væri rjettmætt. Sje svo, þá er hjer rjettlætisverk að vinna, sem ekki má dragast, að unnið verði.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki sagt það sama um þetta frv. sem hin tvö náskyldu frv., sem jeg hefi nýlega um rætt, að það sje sjerlega áríðandi að það komist í höfn á þessu þingi. En nái hin frv. fram að ganga nú, sem jeg ekki efa, og þá verði fengin heimildarlög um þau skyldu efni, þá þykir mjer sennilegt, að rjett sje að fá heildarlög um það efni, sem þetta frv. ræðir um, og að mörgu er hliðstætt hinum, enda býst jeg ekki við, að það þurfi að taka mikinn tíma fyrir hið háa Alþingi að láta það fylgjast með hinum. Og svo má minna á það, að Alþingi hefir krafist þessa frv. Frv. þetta nær að eins til foreldra og hjónabandsbarna, er foreldri eru hvorki skilin að borð og sæng nje að lögum, en þegar svo stendur á, að foreldri eru skilin, eru ákvæði um afstöðu þeirra og barna þeirra að finna í frv. um hjúskap. Í þessu frv. er safnað saman í eina heild skráðum og óskráðum ákvæðum, lagaákvæðum og ákvæðum, sem fylgt hefir verið í framkvæmd, bætt við nokkrum nýmælum og hin eldri gerð fyllri. Er hjer höfð til fyrirmyndar, eins og í hinum tveimur frv., ný lagasetning á Norðurlöndum. Mjer þykir eigi þörf á að benda sjerstaklega á nýmæli þessa frv. Það mætti má ske nefna sjerstaklega 24. og 25. gr. frv. Að öðru leyti hirði jeg ekki að orðlengja um þetta mál.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg skal ekki halda langa ræðu. - Frv. þetta er fram komið samkvæmt þingsályktun frá 1914, og hafa þeir unnið að því prófessorarnir Magnús Jónsson og Einar Arnórsson, og hefir hinn síðarnefndi komið því til fullnustu í þann búning, sem það hefir nú, og samið athugasemdir við það. Jeg hefi eiginlega engu að bæta við það, sem þar er sagt. Stjórnin álítur fulla nauðsyn slíkra laga, eftir því sem stofnun hlutafjelaga með takmarkaðri ábyrgð hefir aukast hjer á landi undanfarin ár. Mín persónulega skoðun er, að þótt óhjákvæmilegt sje nú orðið, til að koma á fót ýmsum þjóðnytjafyrirtækjum, að stofna til þess hlutafjelög með takmarkaðri ábyrgð, þá sje sú stefna í heiminum eigi að síður mjög viðsjárverð, að rekstur framleiðslu og verslunar dragist æ meir og meir undir slíkar ópersónulegar gróðamaskínur, sem eftir eðli sínu fara stækkandi, grípa meira og meira hver í aðra, verða að heljarbáknum og mynda hringa. En þessi skoðun dregur ekkert úr því, að lög sjeu sett um þessar stofnanir, heldur jafnvel þvert á móti.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg hefi litlu við að bæta það, sem stendur í greinargerð fyrir frv. Þetta mál er svo augljóst, að mörg orð eru óþörf. Eftir því, sem dýrtíðin hefir aukist, hefir hið raunverulega gildi ákveðinnar krónutölu minkað. Hlutföll, bundin við ákveðnar fjárhæðir, hafa því breyst þetta er ástæða til að laga, og í því skyni er frv. borið fram.

Björn Kristjánsson Jeg vil leyfa mjer að leiða athygli hv.þdm. að einu atriði. Á þingmálafundum í kjördæmi mínu skýrði jeg frá efni þessa frv., og varð jeg þá var við óánægju yfir því, hve hækkunin á að vera mikil. Menn töldu ekki mikla ástæðu til þess að fara að breyta þessu nú, þar sem von er um lækkandi verðlag og þar af leiðandi verðhækkun peninganna. En það var annað atriði, sem líka olli óánægju. Það er misrjettið, sem felst í þessu ákvæði fátækralaganna, og úr því bætir ekki þetta frv., sem hjer liggur fyrir. Sum sveitarfjelög hafa aðeins einn eða tvo sjúklinga fyrir að sjá á sjúkrahúsum og njóta styrks fyrir þá. Önnur hafa marga og njóta styrks fyrir tvo. Það var stungið upp á að fella burt styrk fyrir fyrsta sjúkling og jafnvel annan líka, en styrkja þá, sem fram yfir væru. Þetta er fyllilega sanngjörn krafa. En til þess þarf meiri lagabreytingu og upplýsingar um fjölda sjúklinga, svo að hægt verði að sjá, hver áhrif þetta hefði á fjárhaginn. Jeg vildi aðeins skjóta þessu til nefndarinnar, sem fær málið til meðferðar. Jeg veit ekki hvaða nefnd það verður. 

Halldór Steinsson Jeg hefði getað sparað mjer orðið, eftir ræðu háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.). Hann hreyfði því, sem jeg vildi nefnt hafa, sem sje því, að of langt væri farið í hækkun á þessu tillagi, sem hjer um ræðir. Eins og sjest í aths. við frv., hefir þessi styrkur úr ríkissjóði farið hækkandi með vaxandi dýrtíð, þannig, að hann hefir vaxið mest frá 1915 og er 1919 orðinn milli 70 og 80 þús. kr. En þó svo sje, er ekki ástæða til að hækka svo gífurlega þær byrðar, sem hreppsfjelög hafa af spítalasjúklingum, þar eð ætla má, að dýrtíðin sje nú búin að ná hámarki sínu, og legukostnaður sjúklinga, eins og annað, fari lækkandi. Mjer virðist stökkið vera of stórt og hygg, að fara mætti meðalveg, eins og sakir standa. Þetta vildi jeg aðeins benda hv nefnd á.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Frv. þetta er hvorki langt nje umfangsmikið, en þó er sjálfsagt, að það sje athugað í nefnd. Fjármálastjórninni er alls ekki láandi, þótt hún vilji reyna að draga úr fjárútlátum ríkisins. En málið hefir fleiri hliðar. Það tekur líka til hreppanna og loks til sjúklinganna. 1913 var sá hluti af legukostnaði sjúklinga ca. 15600 kr., en 1918 þreföld sú upphæð. Þetta er engin furða, þegar athuguð er dýrtíðin og aukin útgjöld á öllum sviðum. Árið 1919 verður að telja undantekningu, þar sem svo miklu munar frá 1918. Málið tekur einnig til sveitarfjelaganna. Útgjöld þeirra hafa aukist í sama hlutfalli. En sá er munur á, að sveitarstjórnirnar hafa engan gjaldstofn að grípa til nema handahófsálagningu, en ríkissjóður hefir fasta tekjustofna. Því er varhugavert að auka mjög útgjöld hreppanna. Annað mál væri það, ef þeim væri sjeð fyrir föstum tekjum, ef stjórnin hefði lagt til, að t. d. 10% af tekjuskattinum rynnu í sveitarsjóð. En meðan svo er ekki tel jeg málið nokkuð athugavert. Loks tekur málið til sjúklinga. Jeg er sammála þeim, sem áður hafa mælt, í því, að jeg vona, að við sjeum búnir að ná hátindi dýrtíðarinnar og förum nú að þokast niður á við. Eftir 2–3 ár verða 600 kr. ef til vill þrefaldar að verðmæti við það, sem nú er. Þá er eðlilegt, að menn hugsi sig meira um áður en þeir senda sjúklingana á sjúkrahús. Og eitt er mjög athugavert í þessu sambandi. Meiri hluti þessara sjúklinga er á Vífilsstaðahæli. Og mjer virðist ekkert mega gera, sem dregið getur úr því, að sjúklingar sjeu sendir þangað, síst meðan sjúkrahús úti um land eru jafnfá og óhæf mönnum með berklaveiki og enn er. Þetta er einnig vert að athuga. Annars virtist mjer sanngjarnast, að þessi framlög ríkissjóðs væru miðuð við tilkostnað sveitarfjelaganna, og væri ákveðið fyrirfram, t. d. um tvö ár í senn, hve mikinn hundraðshluta af kostnaðinum ríkissjóður skuli greiða.

Guðmundur Guðfinnsson Jeg er sammála þeim, sem talað hafa, en einu vildi jeg bæta við til skýringar. Það er von á frv. frá berklaveikisnefndinni, sem snertir þetta nokkuð. Þar er farið fram á, að mestallur sjúkrahúskostnaður berklaveikra manna verði greiddur út ríkissjóði. Nú sem stendur greiðir ríkissjóður fyrir þessa menn samkv. 77. gr. fátækralaganna ca. 46 þús. kr., og sjest þá, að það er meiri hluti allrar þeirrar upphæðar, sem greidd er samkvæmt þessari grein. Mjer virðist því ekki liggja á að taka ákvörðun um þetta mál fyr en sjest, hver afdrif hitt frv. fær. Annars er nokkur „princip“-munur á þessum tveim frv., sem sje hve mikinn eða lítinn þátt ríkið skuli eiga í því að styrkja menn í sjúkdómum. Þetta er því „socialt“ mál. Það kemur ekki til mála að samþ. frv. eins og það er; þá gæti vel svo farið, að aftur yrði að breyta lögunum eftir 2 ár, þegar gjaldeyrir hækkar í verði. Jeg gæti hallast að því, sem hv. 2. þm. S.-M. talaði um, eða þá að styrkurinn væri ákveðinn „pro rata“. Mætti þá setja ákveðna upphæð, er hreppurinn greiddi fyrir 1. sjúkling, en síðan færi styrkurinn hækkandi eftir fjölda sjúklinganna. Enn fremur gæti komið til mála að ákveða þessa upphæð 77. gr. eftir verðlagsskrá um laun starfsmanna ríkisins.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Samkvæmt till.hv. 2. þm. G.-K. (B. K.) þarf meiri lagabreytingu, og því þarf vist málið að fara í nefnd. Get jeg verið þeim háttv.þm. sammála um, að heppilegt sje, að styrkurinn væri ákveðinn „pro rata“, eða með hlutfalli milli sveitarsjóðs og ríkissjóðs. Þegar stjórnin samdi þetta frv., miðaði hún við sama fyrirkomulag og áður var, án þess að binda sig við fast „princip“. Breytingin miðaði því einungis að því að gera hluttöku sveitarfjelaganna rjettari hlutfallslega, vegna þess, að hlutföllin voru orðin svo skekt og úrelt, sökum verðbreytingar á peningum. Hv. þm. Snæf. (H. St.) taldi varhugavert að íþyngja hreppunum. Jeg álít, að ríkið standi ekki betur að vígi en hrepparnir. Gjaldstofnar þess eru óvissir, og þeir stærstu eru aðfluttu vörurnar, sem yrðu nógu dýrar fyrir, þótt ekki væru síhækkuð gjöld af þeim. Sveitarstjórnir geta lagt á eftir efnum og ástæðum. Það á að geta komið hlutfallslega rjett niður, þótt svo sje ef til vill eigi ávalt. Það er rjett athugað, að þetta frv. þarf að athugast í sambandi við frv. berklaveikisnefndarinnar, sem kom síðar fram.