Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þann 5. maí s.l. lagði ríkisstj. fram á Alþ. skýrslu um þá athugun á byggingu alúminíumverksmiðju hér á landi, sem fram til þessa hafði farið fram að tilstuðlan ríkisstj. og á vegum stóriðjunefndar. Allýtarlegar umr. urðu um þessa skýrslu í þinginu næstu daga. Áður en hér var komið, hafði stóriðjunefnd þ. 14. nóv. 1964 skilað ýtarlegri skýrslu til ríkisstj. um alúminíumverksmiðju og stórvirkjun, en þar voru störf n. og gangur viðræðna við erlend alúminíumfyrirtæki rakin fram til þess tíma. Skýrsla þessi ásamt fskj. var afhent öllum alþm. sem trúnaðarmál skömmu síðar, þ.e. 23. nóv. Einnig höfðu þm. verið athentar skýrslur stóriðjunefndar um framhaldsviðræður í málinu, sem fóru fram í desembermánuði 1964 í Zürich og í Washington í marz 1965 og loks í Reykjavík dagana 31. marz og 1. apríl. Aðilar þeir, sem tóku þátt í þessum viðræðum, voru fulltrúar íslenzku ríkisstj., fulltrúar Swiss Aluminium og fulltrúar frá Alþjóðabankanum. Með þessari skýrslugerð og umr. um hana má segja, að gerð hafi verið til hlítar grein fyrir, hvernig horfur voru á þessum tíma í þessu máli. Jafnframt hafði það skeð, að fyrir Alþ. hafði verið lagt frv. til I. um Landsvirkjun og var það afgr. á síðasta þingi, en því frv. fylgdu ýtarlegar skýrslur og grg. sérfræðinga um þær rannsóknir, sem fram höfðu farið hér á landi um möguleika til stórvirkjana í fallvölnum landsins. Einnig hafði þmn. skipuð fulltrúum þriggja þingflokka unnið að athugun málsins frá því 9. febr. s.l., en eftir að fram var lögð skýrsla ríkisstj. þ. 5. maí, var fjölgað í n. og einnig teknir í hana fulltrúar Alþb., þannig að síðan hafa allir þingflokkar átt sæti í þessari þmn. Eins og kunnugt er, fóru enn fram framhaldsviðræður milli sömu aðila og áður hér í Reykjavík dagana 1.–3. des. og gaf þá iðnmrn. út fréttatilkynningu þess efnis, að samkomulag hefði náðst í viðræðum milli fulltrúa aðila í meginatriðum. Það, sem næst lægi fyrir, væri að ganga frá samningsuppköstum með margháttuðum fskj. og mundu lögfræðingar aðila vinna að því í desember. Það hafa komið fram óskir um, að frá því yrði nokkuð nánar greint hér í þinginu, hvað aðhafzt hefur verið síðan í maí á þessu ári og hvað líklegt sé, að fram undan verði um meðferð málsins innan ríkisstj. og hér á Alþ. Ég gerði grein fyrir því í umr. hér á Alþ. í vor, að ég teldi málið þá vera komið á nokkuð nýjan vettvang, þ.e. af hreinu umræðustigi og á þann grundvöll, að þess bæri að freista, hvort samningar gætu tekizt milli aðila. Á þessu stigi málsins höfðu aðeins verið gerð frumdrög af Íslands hálfu að svokölluðum aðalsamningi við hið svissneska fyrirtæki og jafnframt frumdrög að orkusölusamningi. Í lok maímánaðar bárust okkur Íslendingum ný samningsuppköst af hálfu Svisslendinganna, og síðan hefur sleitulaust verið unnið að því að koma slíkum samningsuppköstum í það horf, er báðir aðilar gætu við unað. Ég vil geta þess, að samningsuppköst Svisslendinganna frá því í maímánuði ollu okkur nokkrum vonbrigðum og hafa skapað ýmsa erfiðleika, e.t.v. ekki sízt vegna þess, hvernig þeir voru þá formaðir af hálfu lögfræðilegra ráðunauta hins svissneska fyrirtækis og höfðum við sitt hvað við það að athuga. Gerði ég þmn. strax í Zürich þ. 17. júní s.l. grein fyrir þessu og n. fékk þessi uppköst Svisslendinganna til meðferðar eftir heimkomuna. Ég vil skjóta því hér inn, að um þetta leyti hafði orðið að ráði, að þmn. tæki sér ferð á hendur erlendis til þess að kynnast betur byggingu og rekstri alúminíumbræðslna eða verksmiðja. N. fór því til Noregs í júnímánuði og kynnti sér þar byggingarframkvæmdir við alúminíumverksmiðju, sem Svisslendingar eru að reisa þar í Husnes í samvinnu við Norðmenn, en gert er ráð fyrir, að þar sé um að ræða alúminíumverksmiðju af sömu stærð og ráðgerð hefur verið hér. Á sama tíma kynnti n. sér í Þrándheimi þær rannsóknir, sem vísindastofnun þar innti af höndum fyrir hönd raforkumálastjórnarinnar í sambandi við ísmyndanir í Þjórsá og aðra erfiðleika í sambandi. við byggingu raforkuvers við þetta stærsta fallvatn landsins. Síðan var haldið til Sviss og heimsóttar aðalstöðvar Swiss Aluminium í Zürich og jafnframt skoðaðar alúminiumbræðslur og verksmiðjur, sem framleiða úr alúminíum, sem sama fyrirtæki á og rekur í Suður-Sviss. Hygg ég, að nm. hafi með þessu móti gefizt nokkuð góður kostur á því að kynna sér eftir því, sem verða mætti, hvernig hið svissneska fyrirtæki er upp byggt og hagar rekstri sínum og allt hafi það orðið þm. til nokkurs lærdóms. Þann 13., 15. og 16. júlí voru haldnir fundir í þmn. að nýju, þar sem farið var ýtarlega yfir samningsuppköstin að aðalsamningi og raforkusölusamningi, sem okkur hafði borizt í lok maímánaðar. Í þessa endurskoðun þmn. fór mikið verk, en hún hafði áður verið undirbúin af ráðunautum og sérfræðingum ríkisstj. ásamt mér sem iðnmrh. Þeir, sem áttu hér hlut að máli, voru dr. Jóhannes Nordal, formaður stóriðjunefndar, Hjörtur Torfason lögfræðingur, Steingrímur Hermannsson verkfræðingur, Eiríkur Briem rafmagnsveitustjóri og Brynjólfur Ingólfsson ráðuneytisstj. í iðnmrn. Ekki reyndist fært að koma á fundum að nýju milli fulltrúa hinna þriggja aðila fyrr en 12. okt. s.l., en þá komu hingað fulltrúar Swiss Aluminium og Alþjóðabankans á þriggja daga fund. Að loknum þeim fundi var ákveðið að efna til nýs fundar í byrjun desembermánaðar, en á milli þessara funda þurfti hins vegar að vinna ýmis verk á grundvelli viðræðna og álitsgerða frá októberfundinum. Af því tilefni fóru lögfræðingar okkar, Hjörtur Torfason og Brynjólfur Ingólfsson, til fundar í New York í byrjun nóvembermánaðar með lögfræðingum Svisslendinganna og Alþjóðabankans og formaður stóriðjunefndar ásamt ráðuneytisstjóranum í iðnmrn. fóru einnig til fundar við aðalforstjóra Swiss Aluminium í Zürich um miðjan mánuðinn. Jafnframt fór Steingrímur Hermannsson til Noregs til þess að afla upplýsinga um sérfræðileg atriði í sambandi við alúminiumvinnslu og hafa þar samráð við sérfræðinga og fjármálamenn um aðstöðu Norðmanna við slíkan atvinnurekstur, ef vera mætti, að okkur gæti orðið það að nokkru liði. Naut hann í því sambandi aðstoðar Hans Andersen ambassadors í Osló. Þmn. voru gefnar ýtarlegar skýrslur um allar þessar viðræður og annað það, er máli skipti í sambandi við þær, og haldnir jafnframt tveir fundir í n. þann 26. og 30. nóv. Ég vil nú skjóta því hér inn, að eftir að lögð hafði verið fram skýrsla ríkisstj. á Alþ. í maímánuði, þótti ástæða til að hefja viðræður við bæjarstjórn Hafnarfjarðar, en líkur bentu þá þegar til þess, eins og fram kom í skýrslunni, að hentugast mundi að staðsetja væntanlega alúminíumverksmiðju við Straumsvík, rétt sunnan Hafnarfjarðar. Þegar svo enn stóðu fyrir dyrum viðræðufundir fulltrúa ríkisstj. og Swiss Aluminium í okt. s.l., er ætla mætti, að kynnu að skera nokkuð úr um framvindu málsins, þótti rétt að taka upp formlegar viðræður við bæjarstjórn Hafnarfjarðar um málið, og óskaði ég þá eftir því með bréfi 8. okt., að bæjarstjórn Hafnarfjarðar tilnefndi fulltrúa af sinni hálfu til formlegra samningaumleitana við ríkisstj. um þá þætti verksmiðjumálsins, sem Hafnarfjarðarkaupstað varðar. Af hálfu Hafnarfjarðar hafa síðan tekið þátt í slíkum viðræðum bæjarráðið, sem skipað var þremur mönnum, og bæjarstjórinn Hafsteinn Baldvinsson. Þá ber einnig að hafa í huga, að eftir að Landsvirkjun var stofnuð samkv. l. frá síðasta Alþ., hefur meðferð raforkusamningsins og athuganir í sambandi við hann fyrst og fremst verið í höndum stjórnar Landsvirkjunar. Eftir síðustu viðræðufundi milli fulltrúa ríkisstj., Swiss Aluminium og Alþjóðabankans, sem haldnir voru hér fyrstu dagana í des., taldi ég málum hafa miðað það verulega áleiðis, að líklegt væri, að koma mætti saman á næstunni frumdrögum að öllum þeim samningum, sem hér gæti verið um að ræða í því formi, sem viðunandi væri. Þótti þá ráðlegt að ákveða nýjan fund með samningsaðilum í byrjun janúarmánaðar. Af okkar hálfu þótti þá ástæða til að ætla, að upp úr því gætum við, sem hefðum verið í samningaviðræðum og haft stoð af þmn. fyrr og síðar, skilað frá okkur till. til ríkisstj. En sjálf ríkisstj. hefur ekki haft aðstöðu til þess að fara yfir samningsuppköstin, sem um er að ræða, þó að jafnan hafi verið haft samráð innan stjórnarinnar eftir því, sem föng stóðu til. Hefur þá einnig fyrir mér vakað, að þm. fengju slík samningsuppköst jafnhliða til meðferðar jafnfljótt og gengið verður frá þeim eftir næsta fund og búið verður að þýða það, sem þýða þarf. Fælist í þessu, að þm. allir gætu haft málsskjölin til meðferðar verulega langan tíma, áður en að því kæmi, að ríkisstj. teldi sig reiðubúna til þess að ganga til ákvarðana í málinu. En gert er ráð fyrir því, að áður en málið yrði lagt fyrir Alþ., mundi iðnmrh. undirskrifa aðalsamninginn fyrir hönd íslenzku ríkisstj., en honum er ætlað að öðlast lagagildi, ef Alþ. fellst á efni samningsins. En með því fororði eða skilyrði mundi ráðh. undirrita. Þessum samningi mundu svo fylgja til Alþ. eftirfarandi fskj.: Í fyrsta lagi raforkusölusamningur, sem undirritaður yrði einnig með skilyrði af hálfu Landsvirkjunarstjórnar fyrir hönd okkar Íslendinga. Í öðru lagi samningur um staðsetningu verksmiðjunnar við Straumsvík og byggingu hafnar, en gert hefur verið ráð fyrir því, að Hafnarfjarðarbær hefði aðild þess máls í samráði við ríkisstj. Í þriðja lagi samningur um bankatryggingar, sem svissneska fyrirtækið mundi gera við okkur, fyrst og fremst til öryggis því, að engir misbrestir yrðu á efndum þeirra varðandi byggingarframkvæmdir, sem þó mundu ekki hefjast fyrr en 12–18 mánuðum eftir að sjálf Búrfellsvirkjun hefði hafizt. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir ýmsum aðstoðarsamningum, sem svissneska fyrirtækinu er ætlað að gera við íslenzka alúminíumfyrirtækið, sem jafnan hefur verið gert ráð fyrir, að stofnað yrði sem hlutafélag og mundi þá jafnframt stofnsamningur slíks félags fylgja sem fskj. til þingsins. Þetta er í stórum dráttum það, sem ég á þessu stigi hef um þetta mál að segja fram yfir þær upplýsingar, sem fram komu í skýrslugerð ríkisstj. í maímánuði s.l. Tilboð í Búrfellsvirkjun í Þjórsá eiga að hafa borizt hingað upp úr 20. jan., en verkið hefur verið boðið út á alþjóðavettvangi og þykir öruggt, að mörg tilboð muni berast, bæði frá erlendum aðilum og frá íslenzkum aðilum, e.t.v. að einhverju leyti í samvinnu við erlenda aðila. Ég tel ekki líklegt, að til undirskrifta samninga gæti komið fyrr en í lok febrúarmánaðar og málið kæmi þá til meðferðar í Alþ. í marzmánuði. Samtímis væri eftir að ganga frá samningum við Alþjóðabankann um þær lánveitingar, sem við hann hefur verið rætt um, til virkjunarframkvæmdanna. Efni hinna einstöku greina hinna margháttuðu samningsuppkasta tel ég ekki tímabært að víkja að nú. Bæði ríkisstj. og þm. eiga eftir að fá öll þessi skjöl til meðferðar, áður en slíkar umr. gætu hafizt hér á Alþ. Öll meginatriði málsins komu raunar fram í skýrslugerðinni í vor, en tíminn, sem liðið hefur síðan, hefur í það farið að koma þeim meginsjónarmiðum í samningsuppköst og form, sem við teljum, að menn gætu sætt sig við. Ég veit, að ég hef í þessum fáum orðum mínum ekki sagt neina nýlundu fyrir hv. þm., því að þeir hafa haft vitneskju um allt málið frá fulltrúum sínum í þmn. Um það var nokkur ágreiningur í öndverðu, hvernig sú þmn. skyldi vera skipuð. Ég tel, að það hafi ráðizt vel, að fulltrúar allra flokka áttu sæti í n. Það hefur tvímælalaust orðið málinu til stuðnings. Hins vegar breytir það að sjálfsögðu engu um afstöðu þm. til málsins. Þeir hafa gert fyrirvara um það mjög skilmerkilega, fulltrúar stjórnarandstöðunnar, að þeir starfi í þessari n. eins og hverri annarri þn. óháð því, þegar að því kemur, hvort þeir séu með eða móti málinu, en út í það skal ég ekki fara nú. Það er þingheimi nokkuð kunnugt frá efnisumr., sem fram fóru hér á s.l. vori.



Herra forseti. Eins og hæstv. iðnmrh. hefur skýrt frá, er nálega lokið samninga við ræðum milli fulltrúa ríkisstj. og svissneska alúminíumfélagsins um byggingu alúminíumbræðslu við Straumsvík í landi. Hafnarfjarðar. Hefur samkomulag þegar náðst um öll höfuðatriði. Þegar lauk könnunarviðræðum, sem staðið höfðu í nokkur ár, og samningatilraunir hófust um mál þetta, gaf hæstv. ráðh. Alþ. ýtarlega skýrslu um málið. Nokkru síðar var sett á fót n. þm., sem síðan hefur fylgzt með gangi málsins í öllum atriðum. Í þeirri n. hafa stjórnarandstöðuflokkarnir átt fulltrúa og hafa þeir haft margt fram að færa, sem hefur haft áhrif á meðferð málsins. Á þennan hátt má segja, að Alþ. og þá ekki síður stjórnarandstaðan hafi fengið mjög gott tækifæri til þess að fylgjast með samningunum, og verður ekki með sanngirni talað um leynd í þeim efnum. Alþjóðlegir samningar, sem gerðir eru fyrir svo opnum tjöldum, munu vera næsta fáir. Miðstjórn Alþfl. markaði stefnu í þessu máli á s.l. vori. Eins og þá var skýrt frá opinberlega, gerði hún ályktun á þá lund, að Alþfl. teldi ekki rétt að setja almenna löggjöf um innflutning erlends fjármagns eða stofnun erlendra fyrirtækja í landinu, heldur sé rétt að fjalla um hvert slíkt mál fyrir sig og meta hvert að verðleikum. Um fyrirhugaða alúminíumverksmiðju sagði í samþykkt miðstjórnar Alþfl., að flokkurinn teldi byggingu verksmiðjunnar æskilega, en setti það eðlilega skilyrði, að ekkert kæmi fram við samningagerðina, sem yrði frágangssök af hálfu Íslendinga. Samkv. þessari samþykkt hefur Alþfl. stutt þá samningagerð, sem fram hefur farið. Þegar endanlegt samningsuppkast verður tilbúið, mun flokkurinn taka það til meðferðar og endanlegrar afgreiðslu. Á þessu stigi er ekki ástæða til að ræða málið frekar efnislega, til þess munu gefast næg tækifæri, áður en langt um líður.



Herra forseti. Ég vil í tilefni af þeirri skýrslu, sem hæstv. iðnmrh. hefur nú flutt, taka fram eftirfarandi: Framsfl. hefur jafnan fylgt fram þeirri meginstefnu, að atvinnurekstur í landinu sé rekinn af landsmönnum sjálfum. Þó hefur flokkurinn talið og telur enn, að komið geti til mála að gera undantekningu frá þessu með sérstökum samningi og löggjöf hverju sinni, ef til þess þætti eðlilegt að grípa til að leysa veigamikil verkefni í þjóðarþágu, sem að öðrum kosti væri ekki mögulegt að koma í framkvæmd á viðunandi hátt. Í þessa stefnu hafa flokksþing framsóknarmanna ályktað um langt árabil. Fyrir rúmu ári síðan var þingflokki framsóknarmanna skýrt frá samningaumleitunum, sem fram höfðu farið um það, að Swiss Aluminium byggði hér og ræki alúminíumverksmiðju. Lagði flokkurinn áherzlu á, að málið yrði gaumgæfilega rannsakað, áður en ákvörðun yrði tekin og settí fram nokkur höfuðatriði, sem mundu móta afstöðu hans til málsins. Þau voru sett fram í samþykktum þingflokksins, í samþykktum aðalfundar miðstjórnarinnar 1965 og í þingmannanefndinni. Í fyrsta lagi lagði flokkurinn áherzlu á, að ekki væru tiltök að hans dómi að hefja framkvæmdir af þessu tagi á tímum óðaverðbólgu og ofþenslu og slíkar framkvæmdir yrðu að vera liður í traustri framkvæmd, heildarstefnu í efnahags- og fjárfestingarmálum. Í öðru lagi var lögð áherzla á, að slíkri verksmiðju yrði valinn staður með það fyrir augum, að starfsemi hennar stuðlaði að jafnvægi í byggð landsins. Og í þriðja lagi var mótuð sú stefna, að slíkt fyrirtæki mætti ekki njóta hlunninda umfram íslenzka atvinnuvegi, yrði að lúta íslenzkum l. og greiða hagkvæmt raforkuverð. Samningsgerðin við svissneska fyrirtækið er nú komin á það stig og þm. er málið allt svo vel kunnugt, eins og hæstv. iðnmrh. lagði áherzlu á, að mögulegt er að taka afstöðu til málsins og tímabært að gera það nú, áður en lengra er haldið. Er nú ástæða til að taka þetta fram: Það liggur óvefengjanlega fyrir, að hægt er að virkja myndarlega við Búrfell í Þjórsá, án þess að alúminíumver komi til. Slík virkjun mundi gefa hagkvæmt raforkuverð og verða upphaf og undirstaða frekari stórvirkjana síðar, eftir því sem ástæða þætti til. Hún er framkvæmd, sem þjóðinni er mjög vel viðráðanleg og sízt meira átak en Sogsvirkjanirnar voru á sinni tíð, þegar á allt er litið. En það hefur ætíð verið þýðingarmikið grundvallaratriði í þessu máli, hvort myndarleg og hagkvæm lausn á raforkumálum landsins væri komin undir byggingu alúminíumvers. Nú er sýnt, að svo er ekki. Það hefur engar undirtektir fengið að staðsetja alúminíumverið þannig, að það gæti stuðlað að jafnvægi í byggð landsins, en haldið fast við þá staðsetningu, sem hlyti að auka byggðavandamálið frá því, sem nú er, og er það þó þegar eitt alvarlegasta vandamál þjóðarinnar. Ólíkt hagstæðara hefði verið, að stóriðja hefði getað hjálpað til að leysa þennan vanda í stað þess að auka hann, en hann verður ekki leystur með því einu að stofna sjóð til að veita nokkurt fé til framkvæmda úti um land, enda verða fjárveitingar úr slíkum sjóði vafalaust langt undir því lágmarki, sem þær hefðu þurft að vera, þó að engin stóriðja hefði komið til greina til að togast á við. Meðal höfuðeinkenna efnahagslífsins um þessar mundir eru óðaverðbólga, dýrtíðarflóð, ofþensla og vinnuaflsskortur. Er það vaxandi vandamál í landinu að sinna atvinnurekstri Íslendinga sjálfra og aukningu þess atvinnurekstrar í mörgum greinum og koma í framkvæmd nauðsynlegustu þjónustuframkvæmdum, svo sem skólum, sjúkrahúsum, samgönguframkvæmdum, svo að dæmi séu aðeins nefnd. Enginn vottur er stefnubreytingar til að ráða fram úr þessum vanda, enda er það óhugsandi nema með því að taka upp nýja stefnu í efnahagsmálum, atvinnu- og fjárfestingarmálum. Í þeim gögnum um þetta málefni, sem fram komu í fyrravetur og í vor, hefur því verið haldið fram, að vinnuaflsvandamálið væri leysanlegt, en engin frambærileg rök færð fyrir því og engin tilraun gerð til að sýna fram á, hvernig hægt væri að mæta á næstunni þörfum framleiðslunnar og nauðsynlegustu framkvæmdanna fyrir vinnuafl, þar með töldum t.d. lífsnauðsynlegustu nýjum framkvæmdum til jafnvægis í byggð landsins, sem yrðu að vera vinnuaflsfrekar. Það hefur þó í öllum umr. og grg. um málið verið á því byggt og ráð fyrir því gert, að þeir, sem ynnu við þessar framkvæmdir og rekstur, yrðu Íslendingar að undanskildum fáum sérfræðingum. En nú er farið að ráðgera fullum fetum innflutning erlends verkafólks til byggingar verksmiðjunnar og einnig til reksturs, ef svo ber undir og gert ráð fyrir að veita hinu erlenda fyrirtæki rétt til slíks innflutnings. Þessar ráðagerðir færa málið á nýtt stig og með þeim er tekin upp ný stefna, sem ekki hefur einu sinni verið rædd í sambandi við málið, en ef inn á þessa braut verður farið, er það upphaf þess, að innfluttu erlendu einkafjármagni fylgi einnig erlent verkafólk og er erfitt að sjá, hvar ætti að fóta sig, ef inn á þá braut er lagt. Með innflutningi erlends verkafólks til þess að byggja upp stóriðju erlendra aðila í landinu, yrði skapað nýtt vandamál, stórfelldara og fjölþættara en svo, að afleiðingarnar verði séðar fyrir í fljótu bragði og mundi það bætast við ærinn vanda hliðstæðrar tegundar, sem fyrir er. Einstök atriði samninganna mun ég ræða síðar, ef eða þegar þeir koma til beinnar meðferðar á Alþ., en nú vil ég þó leggja áherzlu á, að ætlunin er að semja um fast rafmagnsverð til 25 ára frá raforkuveri, sem ekki á að verða fullgert fyrr en eftir 7 ár og enginn veit því hvað muni kosta. Það er því augljóst, að ómögulegt er að segja fyrir um það, hver fjárhagsútkoma verður af þeim viðskiptum. Ég hef nú rakið nokkur af þeim atriðum, sem að dómi Framsfl. hafa verið og eru veigamikil eða veigamest í þessu máli. En niðurstaðan er sú, að Framsfl. getur ekki samþykkt þessa samninga um byggingu alúminíumvers á Íslandi og raforkusölu til þess og mun beita sér gegn þeim. Þetta telur flokkurinn rétt og tímabært, að komi fram nú.



Herra forseti. Ég hlýt að lýsa undrun minni yfir því, hve ófullkomna og stutta skýrslu hæstv. iðnmrh. hefur flutt um það stórmál, sem hér er til umr. Hér er þó um eitt stærsta og þýðingarmesta mál að ræða, sem Alþ. hefur fjallað um. Í þessu máli er um það rætt að gerbreyta um þá stefnu, sem gilt hefur með þjóðinni um langan tíma varðandi réttindi og aðstöðu útlendinga til atvinnurekstrar í landinu. Skýrsla sú, sem ríkisstj. gaf Alþ. um mál þetta á s.l. vori, var að vísu allýtarleg, en þá var málið sagt á viðræðustigi og mjög talið óvíst, hvort úr samningum yrði við hið erlenda auðfyrirtæki. Nú liggur hins vegar fyrir samkv. tilkynningu frá ríkisstj. fyrir nokkrum dögum, að talið er nokkurn veginn víst, að samningar verði gerðir um byggingu alúminíumverksmiðjunnar og rekstur hennar, þar sem samkomulag hafi þegar náðst um öll meginatriði, eins og það hefur verið orðað. Þess var því fyllilega að vænta, að nú gæti ríkisstj. gefið Alþ. nákvæmari grg. um stöðu málsins en áður var gert og nú þætti ástæða til, að almennar umr. færu fram á Alþ. um helztu efnisþætti málsins. En svo virðist ekki vera. Ríkisstj. virðist vilja forðast umr. um málið á Alþ. fyrr en þá samningunum sé alveg að fullu lokið. En umr. við slík skilyrði mundu í rauninni þýða það, að alþm. væri ekki gefinn kostur á öðru en segja já eða nei við þeim samningum, sem þá lægju fyrir í rauninni fullgerðir. Ég tel, að þegar svo er komið málum, eins og komið er í þessu stórmáli, að það má telja, eins og hv. 5. þm. Vesturl. sagði hér, að samningunum sé nálega lokið, því að samkomulag hafi orðið um öll meginatriði, væri fyllilega kominn tími til þess, að málið yrði rætt á nokkuð breiðari grundvelli hér á Alþ. og tekin afstaða til þess, hvort rétt sé að hverfa að þessari samningagerð eða ekki. Við vitum af því, sem fram hefur komið í þessu máli, að grundvöllur þeirra samninga, sem ráðgerðir eru, eru þeir, að byggja á mikið raforkuver við Búrfell og gert er ráð fyrir samkv. upplýsingum, sem komið hafa fram hér á Alþ., að þetta raforkuver muni kosta um 1690 millj. kr., miðað við kostnaðaráætlun yfir verkið, sem gerð var á árinu 1964. Ráð er gert fyrir því, að þetta orkuver eigi að geta framleitt um 210 þús. kw., og að alúminíumverksmiðja muni kaupa af þessari raforku um 126 þús. kw. eða um 2/3 orkunnar. Við það er miðað, að alúminíumverksmiðjan kaupi þessa raforku á föstu verði, 103/4 úr eyri á að greiða fyrir hverja kwst. og þetta fasta verð á að gilda um 25 ára tímabil og síðan á fyrirtækið að hafa möguleika á því að framlengja þessa samninga. Og nú er gert ráð fyrir því, að möguleiki fyrirtækisins til þess að framlengja samningana verði um 30 ár, þannig að heildarsamningstíminn spanni yfir 55 ár. Að öðru leyti er síðan gert ráð fyrir því, að byggð verði alúminíumverksmiðja við Straumsvík nokkuð fyrir sunnan Hafnarfjörð, og að verksmiðja þessi geti framleitt um 60 þús. tonn at alúminíum á hverju ári. Ráðgert er, að stofnkostnaður þessarar verksmiðju muni nema kringum 2500 millj. kr. Gert er ráð fyrir því, að fyrirtæki það, sem byggir alúminíumverksmiðjuna, Swiss Aluminium, fái að flytja inn allt, sem þarf til byggingarinnar, án þess að greiða tolla af þeim varningi og að síðan verði rekstur verksmiðjunnar með þeim hætti, að hún þurfi ekki heldur að greiða tolla af þeim vörum, sem hún þarf til síns reksturs. Þá er einnig upplýst, að þetta mikla verksmiðjufyrirtæki á að greiða skatta, þ.e.a.s. útsvör og tekju- og eignaskatt eftir sérstökum samningi, sem þar um er gerður. Þessi atriði, sem ég hef nú talið upp, eru grundvöllur þeirra samninga, sem nú er rætt um að gera. Og hverjar eru svo helztu röksemdirnar, sem eru færðar fyrir því, að rétt sé að gera þessa samninga? Af hálfu ríkisstj. hefur þetta komið fram: Í fyrsta lagi er talið, að þessir samningar skapi Íslendingum aðstöðu til þess að ráðast í stærri raforkuvirkjun en þeir mundu geta ráðizt í annars, og að slíkt stærra raforkuver muni veita Íslendingum aðgang að ódýrara rafmagni en þeir gætu fengið með öðrum hætti. Í öðru lagi er því haldið fram, að bygging alúminíumverksmiðjunnar og rekstur hennar mundi breikka grundvöll atvinnulífsins og gera afkomu landsmanna öruggari en hún er nú. Í þriðja lagi er því haldið fram, að það sé okkur nauðsynlegt að efna hér til þessarar breikkunar í atvinnulífinu, vegna þess að nú séu óðum að koma inn á vinnumarkaðinn stærri árgangar en áður hafi komið, og því verði að sjá þessum stóru árgöngum fyrir nægilegri hagstæðri vinnu. Og í fjórða lagi er því svo haldið fram, að það muni vera þjóðhagslega hagstætt fyrir landsmenn að selja vinnuaflið til þessa erlenda fyrirtækis, sem hér ætlar að hefja rekstur, það muni fást tiltölulega meira út úr vinnuaflinu á þennan hátt heldur en ef vinnuaflið færi til þeirra atvinnugreina, sem landsmenn ráða yfir sjálfir. Mér þykir full ástæða til þess á þessu stigi málsins að ræða nokkuð nánar einmitt um þessar röksemdir, hversu vel þær fá staðizt. Það er þá fyrst að snúa sér að raforkusölunni til alúminíumverksmiðjunnar. Það er augljóst af þeim upplýsingum, sem fram hafa komið, að það raforkuverð, sem ákveðið hefur verið, 103/4 úr eyri fyrir kwst., hlýtur að liggja nokkuð undir beinu framleiðslukostnaðarverði. Það mundi knapplega standa undir beinum framleiðslukostnaði, ef byggingarkostnaður orkuversins færi ekki fram úr þeim 1690 millj., sem áætlanir hafa verið gerðar um. En nú er alveg augljóst, að allar líkur benda til þess, að orkuverið muni kosta allmiklu meira en áætlanir hafa verið gerðar um. Þegar hefur komið í ljós, að það er ekki hægt að fara eftir ráðgerðu framkvæmdafyrirkomulagi. Það verður að ráðast í viðbótarframkvæmdir á virkjunarstað fram yfir það, sem í upphafi hafði verið reiknað með, og mér er sagt af verkfróðum mönnum, að þær framkvæmdir hljóti að kosta 200–300 millj. kr. Þá vita einnig allir það, að framkvæmdakostnaður er miklu meiri nú í lok ársins 1965 heldur en hann var á árinu 1964, þegar stofnkostnaðaráætlanir voru gerðar. Og allt bendir til þess, að framkvæmdakostnaður verði enn meiri á árunum 1966 og 1967 og 1968, en á þeim tímum á að vinna að framkvæmdunum. Ég held því, að það geti enginn vafi leikið á því, að stofnkostnaður mun verða meiri en gert hefur verið ráð fyrir, og þar af leiðandi fær þetta verð á orkunni ekki staðizt. Það er lægra en sem nemur beinum framleiðslukostnaði. Það kemur líka í ljós í þeim upplýsingum, sem fram hafa komið í þessu máli, að á sama tíma sem Íslendingar eru að gera samning við þetta svissneska fyrirtæki um raforkusölu fyrir 103/4 úr eyri fyrir kwst., á sama tíma hafa Norðmenn verið að gera samning við þetta sama fyrirtæki um raforkusölu. Og það er upplýst, að verð það, sem Norðmenn hafa lálið þetta svissneska fyrirtæki semja við sig um, er 20% hærra en það verð, sem þeim hefur tekizt að fá hér hjá okkur. Afsakanir fyrir þessu hafa engar fengizt aðrar en þær, að við verðum þetta til að vinna til þess að fá þá svissnesku til þess að eiga viðskiptin við okkur. Það kemur líka fram í þeim skýrslum, sem lagðar hafa verið fyrir Alþ., að Alþjóðabankanum, sem hugsar sér að lána Íslendingum til raforkuversins, lízt ekki meira en svo á þetta rafmagnsverð, og hann hefur því gert sérstaka kröfu um það, að nokkur hluti af skattgreiðslum fyrirtækisins verði færður yfir í rafmagnsverðið og rafmagnsverðið verði reiknað út nokkru hærra á þann hátt fyrstu árin, vegna þess að það fé, sem á að koma inn fyrir rafmagnssöluna, á að ganga til greiðslu á lánunum við Alþjóðabankann. Það hefur einnig komið í Ijós, að Alþjóðabankanum lízt ekki betur á fyrirtækið en svo, að hann hefur þegar komið fram með óskir um það, að hið almenna raforkuverð á Íslandi yrði hækkað, til þess að gera það fyrirtæki nokkru fjárhagslega öruggara, sem hann er að lána fé til. Og einmitt nú þessa dagana hafa verið að koma til Alþ. upplýsingar um það, að hin nýja stjórn Landsvirkjunar er að tilkynna rafveitunum hér á sínu svæði um verulega hækkun á rafmagnsverði. Eins og fram kom hér í umr. á Alþ. í dag, þar sem einn rafveitustjórinn hér á Suðvesturlandi gerði grein fyrir þessu, segir hann, að hækkunin á rafmagnsverði í útsölu samkv. þessari hækkunarkröfu frá stjórn Landsvirkjunar muni nema í kringum 10%. Það bendir því ekkert til þess, að þessi samningur muni leiða, ekki a.m.k. í fyrstunni, til lækkandi rafmagnsverðs fyrir landsmenn, heldur þvert á móti til hækkandi rafmagnsverðs. Og ef litið er á þennan raforkusölusamning meira fram í tímann, verður dæmið sízt betra. Okkur er sagt, að þáð sé nokkurn véginn föst regla, að það megi búast við, að raforkunotkun muni aukast um helming á hverju 10 ára tímabili. Nú er það svo, að virkjað vatnsafl okkar Íslendinga nú í dag er í kringum 125 þús. kw. Ef við teljum með það afl, sem við eigum í diesel- og túrbínustöðvum, er okkar heildarraforka kringum 150 þús. kw. nú, en við skulum aðeins reikna með þessum 125 þús., sem er virkjað vatnsafl. Þetta mundi þá þýða það, að á næstu 10 árum þyrftum við að fá viðbótarorku upp á 125 þús. kw. og á næstu 10 árum þar á eftir þyrftum við enn að virkja 250 þús. kw. þar til viðbótar eftir þessari reglu eða m.ö.o., eftir 20 ár þyrftum við að hafa viðbótarraforku, sem næmi 375 þús. kw. til viðbótar við það, sem við höfum nú í dag, 375 þús. kw. eflir 20 ár. En hvað eigum við að fá út úr hinni miklu Búrfellsvirkjun, eftir að við höfum samið við alúminíumhringinn um sölu á h orkunnar til alúminíumframleiðslu? Við eigum að fá aðeins 84 þús. kw. eða 84 þús. kw. af þeim 375 þús. kw., sem við þurfum að afla okkur á næstu 20 árum. Það er því alveg augljóst, að á næsta 20 ára tímabili verðum við að ráðast í verulega stórar virkjanir. Og þá erum við búnir að selja á leigu hagstæðustu virkjun landsmanna við Búrfell, þá virkjun, sem á að geta veitt rafmagnið á hagstæðustu verði, við erum búnir að ráðstafa þeirri orku með fyrirframsamningi og verðum auðvitað sjálfir að leita til nýrra virkjunarstaða, sem eru nokkru óhagstæðari. Það er því alveg augljóst, að einnig ef litið er á málið til lengri tíma, er hér ekki um hagslæð raforkuviðskipti fyrir landsmenn að ræða. Það bendir allt til þess, að afleiðingarnar af þessu muni verða þær, að raforkan til landsmanna muni hækka meira en hún hefði þurft að gera, ef landsmenn hefðu ætlað sjálfum sér þann virkjunarstað, sem þarna er um að ræða. Það hefur svo einnig verið upplýst, að þó að við réðumst nú í virkjun við Búrfell fyrir okkur sjálfa upp á 210 þús. kw., sé það ekki meiri framkvæmd út af fyrir sig, miðað við breytta tíma nú, heldur en þær framkvæmdir, sem við höfum stundum áður ráðizt í, þegar við höfum verið í virkjunarframkvæmdum. Ég held því, að það sé enginn vafi á, að við séum ekki að gera fjárhagslega hagstæðan samning með því að semja á þessum grundvelli um raforkusölu til alúminíumverksmiðjunnar. Ég held því, að fyrsta og aðalröksemdin, sem fram hefur komið hjá ríkisstj. fyrir þessari samningagerð, sé fallin niður og hún fái ekki staðizt. Ég vil þá víkja með nokkrum orðum að alúminíumverksmiðjunni sjálfri. Ráðgert er, að verksmiðjan muni kosta kringum 2500 millj. kr. Þar er um mikla fjárfestingu að ræða, ekki sízt, þegar það er haft í huga, að það verður að ráðast í þessa fjárfestingu á sama tíma sem ráðizt er í að reisa Búrfellsvirkjunina, sem sennilega mun kosta kringum 2000 millj. kr. Ég held því, að hér sé um að ræða fjárfestingu, sem verður að fara fram á 2–3 ára tímabili, sem muni nema kringum 4500 millj. kr., en til viðmiðunar má geta þess, að talið er, að öll fjárfesting Íslendinga á einu ári nú sé í kringum 5000 millj. Hér er því um gífurlega mikla fjárfestingu að ræða, sem hlýtur vitanlega að kalla til sín mikið vinnuafl. Talið er samkv. upplýsingum, sem borizt hafa, að reikna megi með því, að á talsverðu tímabili muni þurfa að vinna að byggingu alúminíumverksmiðjunnar kringum 1200 menn og ætla má, að við Búrfellsvirkjun þurfi að vinna 400–600 menn. Þegar svo er tekið með það fylgilið, sem þessu þarf jafnan að fylgja til ýmiss konar þjónustuverka, er alveg sýnilegt, að hér er um að ræða framkvæmdir, sem kalla á vinnukraft, sem nemur a.m.k. 2000 manns. Það er því ekki nema eðlilegt, að spurt sé um það, hvaðan þetta vinnuafi eigi að koma og hvaða áhrif það mundi hafa, eins og okkar efnahagsmál standa nú, að ráðast í slíka fjárfestingu sem þessa á tveggja til þriggja ára tímabili. Við vitum, að þannig er ástatt nú í okkar atvinnulífi, að það skortir svo að segja alls staðar vinnuafl. Við höfum ekki getað haldið uppi fullum rekstri nema með því að hafa í okkar þjónustu nú á síðustu árum nokkur hundruð Færeyinga og nokkur hundruð annarra útlendinga, sem unnið hafa að verulegu leyti að framleiðslustörfum. Þó hefur ekki verið hægt að koma áfram verkefnum, sem mjög hafa kallað að. Það er ofur eðlilegt, að þegar þannig stendur á í okkar efnahagskerfi, að sjávaraflinn eykst gífurlega frá ári til árs og sem betur fer eykst líka vinnsla aflans, þá vitanlega kallar slíkt á aukið vinnuafl. Það kallar á nýjar framkvæmdir í ýmsum efnum og það kallar einnig á vinnuafl. Bæjarfélög kvarta sáran undan því, að þau fái ekki vinnuafi til þess að þoka sínum framkvæmdum áfram. Það er ekki hægt að vinna að aðkallandi hafnarframkvæmdum víða á landinu. En einmitt þær miklu breytingar, sem orðið hafa í okkar fiskiskipaflota á undanförnum árum, kalla á verulegar framkvæmdir í hafnarmálum. Það á því ekki að þurfa að deila um það, að það er verulegur skortur á vinnuafli við framleiðslustörf og framkvæmdastörf í landinu, eins og nú háttar. En hvað er þá að segja um þessa stóru árganga, sem eru að koma inn á vinnumarkaðinn og sem áttu að vera ein meginröksemdin fyrir því, að það yrði nauðsynlegt, að við leituðum eftir nýjum atvinnustofnunum eins og þessum? Jú, yfirlitsskýrslur, sem birtar hafa verið um fólksfjölgunina í landinu, sýna það, að þjóðinni byrjaði verulega að fjölga eða árgangarnir fóru að stækka upp úr 1940. Þessir stærri árgangar fóru því að koma inn á vinnumarkaðinn á árinu 1955. Þeir hafa haldið áfram að koma inn á vinnumarkaðinn núna s.l. 10 ár og þeir hafa ekki farið stækkandi. Það er því ekkert nýtt hjá okkur, að þessir stærri árgangar hafa verið að koma inn á vinnumarkaðinn. Ég tók t.d. upp til athugunar í þessum efnum, hvernig þessu væri varið, ef maður bæri saman áætlaða fjölgun á vinnumarkaði milli áranna 1964–1965 og svo aftur frá 1965–1966, og tók þá aldursflokkana frá 15–50 ára. Og útkoman varð þessi, að frá árinu 1964 til ársins 1965 bættust við í þessum aldursflokkum frá 15–50 ára 1847 menn. En frá árinu 1965–1966 eða næsta ár á eftir er reiknað út samkv. sömu skýrslu, að þá muni bætast við 1839 eða aðeins nokkru færri heldur en á milli áranna 1964–1965 og þannig er þessu varið. Það er því mesta blekking að halda því fram, að á næstu árum séu að koma inn á markaðinn alveg óvæntir vinnuárgangar, sem hér muni breyta öllu frá því, sem verið hefur. Við vitum það mætavel, að vinnuaflsskorturinn hefur farið vaxandi núna ár frá ári á síðustu árum, sem er líka ofur eðlilegt á sama tíma sem framleiðsla þjóðarinnar vex jafnmikið eins og hún hefur vaxið og þegar þjóðartekjurnar aukast jafnmikið og þær hafa aukizt. Það er engin leið að koma þessu fram án þess, að það séu fleiri hendur til þess að vinna að þessum verkum. Hér er því ekki um það að ræða, að það sé einhver óvæntur fjöldi að koma inn á okkar vinnumarkað, sem muni leysa þennan vanda, sem geti risið undir þessum miklu kröfum, sem stafa frá þessum stórkostlegu framkvæmdum, sem hér eru ráðgerðar. Það þýðir því ekki annað en horfast í augu við það, að ef á að ráðast í þessar framkvæmdir með þeim hætti, sem ráðgert er, verður að draga úr einhverjum þeim framkvæmdum, sem nú er unnið að í landinu. Annaðhvort verður að draga úr sjávarframleiðslunni eða úr iðnaðarframleiðslunni eða það verður að fá fólk frá landbúnaði eða enn öðrum starfsgreinum í landinu. Öðruvísi er ekki hægt að leysa þetta verkefni nema þá með því, sem nú er farið að tala um í vaxandi mæli, að flytja þurfi inn nokkur hundruð útlendinga til viðbótar til þess að standa í þessum stofnframkvæmdum. Það er að sjálfsögðu rétt, að vinnandi fólki í landinu fjölgar. En reynslan hefur sýnt, að undirstöðuatvinnuvegir landsins eru ekki betur staddir með vinnuafl nú en þeir voru fyrir nokkrum árum síðan. Reynslan hefur sýnt, að stærri og stærri hópur á aldursskeiðinu frá 15 árum upp í 22 ár er bundinn við skólanám en áður var og það er með eðlilegum hætti og stærri og stærri hluti af þjóðinni fer yfir í hvers konar þjónustustörf og því fjölgar ekki í undirstöðuatvinnugreinum landsins. Ég held því, að það geti enginn vafi leikið á því, að þessar stórkostlegu framkvæmdir, sem ráðgerðar eru með þessum samningum, eru stórhættulegar fyrir efnahagskerfið eins og nú er ástatt. Og þessar framkvæmdir geta ekki orðið þjóðarbúinu til hagsbóta út frá því sjónarmiði, að við þurfum að ráðstafa okkar vinnuafli á þennan hátt. Við höfum meira en nægileg verkefni fyrir okkar vinnuafl, og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að við höfum meira upp úr því að ráðstafa okkar vinnuafli á annan hátt en selja það í byggingarvinnu til þessara aðila. En hvað er þá að segja um rekstur alúminíumverksmiðjunnar? Yrði rekstur verksmiðjunnar ábatasamur fyrir landsmenn? Upplýsingar eru gefnar um það, að í þessari verksmiðju muni vinna 500–600 manns. Og að sjálfsögðu ætlar alúminíumfyrirtækið að borga þeim, sem vinna í verksmiðjunni, hliðstæðar launagreiðslur eins og greiddar eru í öðrum atvinnurekstri í landinu. Það er beinlínis gert ráð fyrir því. Það er því alveg augljóst mál, að það að selja vinnuafl, hvort heldur er til beinna byggingaframkvæmda eða til rekstursins, á sama verði eins og annar atvinnurekstur greiðir fyrir vinnuaflið, er enginn þjóðhagslegur vinningur nema um sé að ræða að selja vinnuafl, sem ekki hefði haft full störf að öðru leyti. Því er að vísu haldið fram stundum, að það muni fást meira í íslenzka þjóðarbúið út úr því vinnuafli, sem ráðstafað væri til vinnu í þessari verksmiðju, heldur en ef það vinnuafl færi í okkar eigin atvinnuvegi. Hér er auðvitað um algera blekkingu að ræða. Það er gert ráð fyrir því, að alúminíumverksmiðjan greiði skatta í meginatriðum með sama hætti eins og innlendur atvinnurekstur gerir, þó að sérsamningur sé gerður um þessa skattgreiðslu. Verksmiðjufyrirtækið á að hafa rétt til að krefjast þess, að reikningar þess verði lagðir til grundvallar við útreikning á skattgreiðslu fyrirtækisins. Að vísu lofast verksmiðjufyrirtækið til þess að borga fast framleiðslugjald, en það er aðeins greiðsluform. Síðan á að gera upp hina raunverulegu skattgreiðslu eftir því, sem reikningar fyrirtækisins segja til um. Ef reikningarnir sýna, að afgangur hjá fyrirtækinu er lítill, á fyrirtækið ekki að borga nema sáralítinn skatt eða jafnvel engan. En fyrirtækið fær hins vegar rétt til þess að afskrifa eins og önnur fyrirtæki og það fær einnig rétt til þess, ef um ágóða er að ræða, að flytja þann ágóða jafnharðan úr landi. Sá ágóði sezt ekki upp í okkar landi. En hvernig er þessu háttað með okkar innlendu fyrirtæki? Okkar innlendu fyrirtæki verða að borga fyrir sitt vinnuafi eins og þetta fyrirtæki á að vera. Þau verða að borga sína skatta til jafns við þetta fyrirtæki, en þau skilja hins vegar eftir í landinu þann ágóða, sem til hefur fallið í þeirra rekstri, hvort heldur sem er í formi lögleyfðra afskrifta eða beins ágóða, sem fram hefur komið oft og tíðum í alls konar eignamyndun. Það er því auðvitað enginn vafi á því, að innlenda fyrirtækið er þjóðinni miklum mun dýrmætara í þessum efnum heldur en hið erlenda fyrirtæki og það er miklu hagstæðara fyrir þjóðina að ráðstafa sínu vinnuafli til innlendu fyrirtækjanna heldur en að selja vinnuaflið á þennan hátt til hins erlenda aðila. sem aðeins borgar fyrir vinnuaflið, en fer með allan þann hagnað út úr landinu, sem út úr vinnuaflinu hefur komið. Auk þess er svo það, að þegar málið er athugað nánar, er hinu erlenda fyrirtæki raunverulega ekki ætlað að borga jafnháa skatta og hinum innlendu. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því, að hið erlenda fyrirtæki sleppi við að borga alla tolla í sambandi við stofnkostnað fyrirtækisins. Ríkisstj. hefur upplýst, að þessir tollar mundu nema kringum 500 millj. kr. af stofnkostnaði fyrirtækisins, sem áætlaður er 2500 millj. Í fyrsta lagi á að gefa þessu fyrirtæki eflir tolla upp á 500 millj., sem okkar innlendu fyrirtæki verða öll að borga. Og síðan á að gefa þessu erlenda fyrirtæki ettir tolla af rekstrarvörum til verksmiðjunnar. Innlendu fyrirtækin verða að borga fulla tolla af sínum rekstrarvörum. Þegar þetta er athugað, er alveg augljóst, að hið erlenda fyrirtæki greiðir miklu minna til þjóðarbúsins heldur en innlendu fyrirtækin gera og jafnvel þó að reikningar þess sýndu eðlilega afkomu og þeir ættu að borga skatt samkv. íslenzkum skattal., er alveg ljóst mál, að þegar allt er athugað, eru heildargreiðslur þessa fyrirtækis til þjóðarbúsins mun minni en heildargreiðslur innlendra fyrirtækja eru. Það er því síður en svo vinningur fyrir okkar þjóðarbú að ráðstafa sínu vinnuafli í leigu til þessara erlendu aðila fram yfir það að beina vinnuaflinu til innlendra atvinnuvega. En hvað er svo að segja um atvinnuöryggið, sem þessi alúminíumverksmiðja á að veita í íslenzkum þjóðarbúskap? Hvaða öryggi mundi þetta fyrirtæki veita, þegar til lengdar lætur? Það gefur auga leið, að eftir 25 ár getur fyrirtækið ákveðið að hætta öllum rekstri. Það gæti verið búið að fá sitt og flytja allan sinn nauðsynlega hagnað úr landi og þá gæti það hætt. Það er ekki skuldbundið til þess að halda rekstrinum áfram. En sá er aftur munurinn, að okkar eigin fyrirtæki, sem rekin hafa verið, leggja yfirleitt með sér nýtt stofnfjármagn til nýrra stofnfjárframkvæmda og á þann hátt auðnast okkur einmitt að halda áfram eðlilegri uppbyggingu í landinu. Þetta hefur komið mjög greinilega í ljós í þeim löndum, sem eru háð á þennan hátt erlendum aðilum að verulegu leyti í sínum atvinnumálum. Það er því síður en svo, að bygging þessarar alúminíumverksmiðju auki eitthvað á atvinnuöryggi þjóðarinnar, þegar til lengdar lætur. Og þó að ýmsum sé gjarnt að halda því fram, að aðalatvinnuvegur okkar, sjávarútvegurinn, skapi ekki nægilegt öryggi fyrir þjóðina, mega þeir þó fara nokkuð langt aftur í tímann til þess að finna það, að þegar litið er á sjávarútveginn sem heild, hafi hann ekki staðið fyllilega undir sínu í því að leggja í okkar þjóðarbú. Ef við tökum t.d. síðustu 25 árin, kemur í ljós, að okkar sjávarframleiðsla hefur verið að aukast allan þennan tíma, bæði að magni og verðmætum til mikilla muna. Og þó er það svo, að í þeim greinum, þar sem við höfum gert ráð fyrir því, að framleiðsluaukningin yrði sem minnst, eins og t.d. í okkar þorskveiðum, höfum við þó staðið frammi fyrir því fram til síðustu ára, að við Íslendingar veiddum ekki nema rétt um það bil helming af þeim afla, sem veiddur er á Íslandsmiðum af þessari fisktegund. Hinn helmingurinn hefur komið í hlut annarra, sem hafa sótt afla sinn á Íslandsmið. Niðurstaða mín af þessu, sem ég hef sagt, er í stuttu máli þessi. Ég tel, að raforkusölusamningurinn, sem fyrirhugaður er, sé vægast sagt mjög hæpinn og sérstaklega sé hann varhugaverður, þegar litið er til lengri tíma. Ég held, að það sé enginn vafi á því, að sá samningur muni ekki leiða af sér lækkun á rafmagnsverði fyrir íslendinga, heldur þvert á móti muni hann leiða til hækkandi rafmagnsverðs. Ég held, að það sé enginn vafi á því, að slík stórkostleg fjárfesting, sem fyrirhugað er með þessum samningum, að fram fari hér á nokkrum árum, sé allt of mikil miðað við þol efnahagskerfisins, eins og það er nú, og það sé á engan hátt hægt að koma slíkri fjárfestingu fyrir, án þess að það gangi út yfir framkvæmdir og rekstur í atvinnuvegum landsmanna sjálfra. Ég held, að það sé heldur enginn vafi á því, að atvinnuöryggi landsmanna aukist ekki við tilkomu alúminíumverksmiðjunnar, heldur þvert á móti gæti tilkoma hennar orðið til þess að trufla okkar eigin rekstur á hættulegan hátt. En það, sem ég tel þó verst af öllu í sambandi við þessa samninga, er það, að með þeim er verið að fara inn á nýja braut í atvinnumálum landsmanna. Það er verið að skapa hættulegt fordæmi fyrir því að heimila erlendum aðilum að taka þátt hér í atvinnurekstri í landinu og það með sérstökum sérréttindum. Það má að vísu segja, að ef ekki kæmi meira til en bygging þessarar alúminíumverksmiðju einnar, væri mestur vandinn fólginn í þeim erfiðleikum, sem kæmu upp í sambandi við stofnframkvæmdirnar, því að reksturinn á eftir, sem kallar á 500–600 menn, skiptir hér ekki afgerandi máli. En hættan er fólgin í því, að þegar einu sinni er tekin upp þessi stefna að heimila erlendum auðfyrirtækjum að koma upp atvinnufyrirtækjum í landinu og það jafnvel á kostnað landsmanna sjálfra, verði haldið áfram á þessari braut, það komi nýir erlendir aðilar, sem sækja eftir sams konar fríðindum sér til handa, og þá þurfa ekki að koma fyrir mörg tilfelli, til þess að hinir erlendu aðilar hafi hér orðið úrslitaáhrifin um þróun atvinnumála á Íslandi. Og þá er hætt við því, að efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar fari að verða valt. Við Alþb.-menn erum andvígir þessum samningum ríkisstj. við hinn erlenda auðhring um atvinnurekstur í landinu. Við teljum mikla hættu felast í því að veita erlendu auðfyrirtæki sérréttindi til atvinnurekstrar, en álítum, að áfram sé hollast fyrir þjóðina að treysta á eigin atvinnuvegi og treysta á eigin yfirráð og forystu í þeim efnum. Við vörum við hættulegum afleiðingum í efnahagslífi landsins af slíkum stórframkvæmdum á fáum árum, eins og nú er háttað um framkvæmdir og atvinnurekstur, þar sem yfirleitt vantar mjög tilfinnanlega vinnuafl. Við vörum sérstaklega við því vanmati á atvinnuvegum þjóðarinnar, sem fram kemur í þessari samningsgerð ríkisstj., og teljum, að aldrei áður hafi þjóðin haft jafnmikla og góða möguleika til mikilla framkvæmda og framfara, aðeins ef auðlegðir landsins væru hagnýttar og byggt á grundvallaratvinnuvegum landsmanna sjálfra. Við vörum við hættulegum tilhneigingum, sem fram koma hjá ríkisstj. í þá átt að opna allar gáttir fyrir erlendum áhrifum, og þá einnig fyrir þeim áhrifum, sem augljóslega eru hættuleg íslenzkri menningu og sjálfstæði þjóðarinnar, bæði efnahagslegu og pólitísku.



Herra forseti. Mér þótti skýrsla hæstv. iðnmrh. ákaflega stutt og efnislítil, ekki sízt vegna þess, að öllu stærri hlutir hafa að undanförnu verið sagðir utan þessara veggja. Þegar síðasta fundi samninganefndanna lauk hér í Reykjavík fyrir skömmu, sendi iðnmrn. frá sér fréttatilkynningu og greindi þar frá því, að nú væri svo komið, að samkomulag hefði tekizt um öll aðalatriði málsins. Í framhaldi af því flutti hæstv. iðnmrh. skýrslu yfir trúnaðarmannasamkundu Sjálfstfl. og kvað endanlega mundu gengið frá aðalsamningi og fskj. á fundi í Sviss í byrjun janúar, að því er Mbl. greindi frá, en sjálfur kvaðst hann mundu undirrita samninginn með fyrirvara mánuði síðar. Það skýtur því ákaflega skökku við, þegar hæstv. ráðh. greindi frá því hér rétt áðan, að hæstv. ríkisstj. væri enn ekki búin að fara yfir þetta samningsuppkast. Mér er spurn, undir hvað ætlar hæstv. ráðh. að skrifa, hvernig getur hann tekið ákvörðun um það núna, áður en hæstv. ríkisstj. er búin að fara yfir málavextina? Það verður ekki komizt hjá því að líta á þessa stuttaralegu og efnislitlu skýrslu ráðh. sem enn eina tilraun til þess að reyna að komast hjá almennum efnisumr. hér á þingi og meðal almennings, en það hefur verið hæstv. ríkisstj. sérstakt keppikefli frá upphafi vega. Mál þetta hefur alla tíð verið í höndum ríkisstj. og embættismanna hennar einvörðungu, og munu sumir embættismennirnir raunar hafa ráðið mestu um allan gang málsins. Allt til þessa dags hefur engin ákvörðun verið tekin á Alþ. um samningagerð þessa, og engin kjörin þn. hefur fjallað um málið. Alþm. hafa aðeins fengið að fylgjast með gerðum og ákvörðunum annarra. Gefnar hafa verið skýrslur, munnlegar og skriflegar, nokkrum sinnum auk þess, sem stjórnskipuð n. þm. úr öllum flokkum hefur fengið nánari kynni af málavöxtum. En þessi þmn. hefur ekki að neinu leyti haft ákvörðunarvald og ekki farið sjálf með neina samninga. Skýrslur þær, sem þm. hafa fengið, hafa langtímum saman verið trúnaðarmál, sem ekki var ætlazt til, að rædd væru opinberlega og almenningur fengi vitneskju um, og ég veit ekki betur en fulltrúarnir í þmn. séu enn bundnir þagnarheiti um ýmis atriði. Og ætlun hæstv. ríkisstj. er auðsjáanlega sú að halda þessum vinnubrögðum áfram allt til loka. Á Alþ. Íslendinga er einvörðungu litið sem afgreiðslustofnun. Hér á að lokum að fást formlegur stimpill á verk annarra. Slíkar starfsaðferðir eiga ekkert skylt við eðlileg, þingræðisleg vinnubrögð. Það er vissulega rétt, sem sagt hefur verið, að 60 alþm. geta ekki átt sæti í samninganefnd og gengið þannig í einstökum atriðum frá jafnflókinni samningagerð og þeirri, sem unnið hefur verið að við svissneska alúminíumhringinn. En það eru einnig mjög óeðlileg vinnubrögð, að þetta mál komi fyrst til kasta Alþ. sem samningur við tiltekinn, erlendan auðhring. Hér er um að ræða gerbreytingu á meginstefnu í atvinnumálum og efnahagsmálum á Íslandi, fráhvarf frá þeim meginatriðum, sem menn hafa talið sjálfsögð og óhjákvæmileg til skamms tíma, að þróun atvinnuvega á Íslandi eigi að vera í höndum Íslendinga sjálfra, en erlendu fjármagni sé bannaður atvinnurekstur hér. Þegar hæstv. ríkisstj. hafði í hyggju að breyta þessari meginstefnu, bar henni að sjálfsögðu að bera þá hugmynd undir Alþ. í almennu formi, gera till. um lagabreytingar, sem óhjákvæmilegar væru í þessu skyni ásamt fyrirvörum og skilyrðum, sem tryggja ætti hagsmuni Íslendinga. Alþ. bar fyrst að taka ákvörðun um meginstefnuna, áður en farið væri að ganga frá tilteknum samningi. Hið almenna átti að koma á undan hinu sérstaka. Þannig hefur ekki verið á málum haldið, og ég sé ekki betur en ætlun ríkisstj. sé sú að láta almenna lagasetningu halda sér, en leggja samninginn við svissneska hringinn fyrir sem undantekningu, sem verður þá svo risavaxin, að hún yfirgnæfir almennu regluna. Ástæðan fyrir þessum annarlegu vinnubrögðum er sú, að íslenzk stjórnarvöld hafa frá upphafi einsett sér, að samningar við svissneska alúminíumhringinn skyldu takast, og því vildi hæstv. ríkisstj. ekki binda sig fyrirfram við neina meginstefnu, sem gæti torveldað henni samningagerðina. Hún þurfti að vita, á hvaða kröfur svissneska hringsins hún yrði að fallast, áður en hægt væri að setja almennar reglur um aðstöðu erlends atvinnurekstrar á Íslandi. Þær staðreyndir, sem nú blasa við úr samningagerðinni við Svisslendinga, sýna einnig, að almenn lagasetning um réttindi og skyldur erlends atvinnurekstrar á Íslandi hefði orðið að vera næsta kynleg, ef samningurinn við alúminíumhringinn hefði átt að rúmast innan þeirra. Ég er hræddur um, að hæstv. ríkisstj. hefði átt erfitt með að leggja fyrir Alþ. almennar till. um, að erlendur atvinnurekstur skyldi heimilaður á Íslandi og njóta stórfelldra forréttinda fram yfir íslenzkan atvinnurekstur á flestum sviðum. Hann skyldi fá raforku fyrir brot af því verði, sem íslenzkir atvinnuvegir eiga að greiða, hann skyldi njóta tollfrelsis, meðan íslenzkir atvinnuvegir verða að standa undir þungbærum álögum, hann skyldi fá fastan samning um skattgreiðslur, sem Alþ. hefði ekki heimild til að breyta, hann skyldi fá útkljáð deilumál við íslenzk stjórnarvöld fyrir alþjóðlegum dómstólum, eins og um ríki væri að ræða. Ég er sannfærður um, að engin íslenzk ríkisstj. hefði treyst sér til að gera till. um almenna löggjöf, sem fæli í sér þvílík skilyrði. Enda þarf ekki að gera því skóna, að slíkar hugmyndir hefðu fengið hljómgrunn hér á Alþ. eða verið framkvæmanlegar gagnvart þjóðinni. Þess vegna hefur málið ekki verið lagt fyrir Alþ. í almennu formi, heldur á að tryggja svissneska auðhringnum þessi forréttindi með sérsamningi, sem á að heita undanþága, en er svo risavaxin miðað við okkar aðstæður, að hann yfirgnæfir almennu regluna. Allt gengur þetta í berhögg við eðlileg, þingræðisleg og lýðræðisleg vinnubrögð og breytir engu, þótt þm. sé af náð leyft að fylgjast með einstökum atriðum. Sú afstaða stjórnarvaldanna, að samningar við svissneska hringinn yrðu að takast næstum því hvað sem það kostaði, hefur að sjálfsögðu orðið til þess, að aðstaða íslenzku samninganefndarmannanna héfur frá upphafi verið ákaflega erfið. Ekki skal ég draga það í efa, að þeir hafi lagt sig í framkróka til þess að ná hagstæðum samningum, en viðsemjandinn hefur allan tímann verið sterkari aðilinn af þessum ástæðum og gengið á það lagið. Sú afstaða ríkisstj. að ganga til samninga án þess að mynda sér fyrirfram skoðun um almennar reglur, hefur mótað alla þætti samninganna. Kjarninn í hinum fyrirhugaða samningi við svissneska hringinn er sala á raforku, og í því skyni ællum við að ráðast í stórvirkjun á okkar mælikvarða við Búrfell. Eðlileg vinnubrögð hefðu verið þau, að sérfræðingar okkar hefðu gert áætlun um virkjunina, reiknað kostnaðarverð út á venjulegan hátt og gefið síðan svissneska hringnum kost á að kaupa raforku á kostnaðarverði að viðbættum hæfilegum ágóða. En að þessum samningum hefur verið staðið á þveröfugan hátt. Forsendan var sú, að svissneski hringurinn gaf upp það hámarksverð, sem hann væri reiðubúinn til að greiða, 10,75 aura á kwst. En síðan fól ríkisstj. sérfræðingum sínum að reyna að haga fyrirhugaðri Búrfellsvirkjun svo, að kostnaðarverð á raforku yrði í samræmi við hugmyndir hringsins. Af þessum ástæðum var breytt um tekjugrundvöll, þegar lög um landsvirkjun voru samþ. á Alþ. Þar var ákveðið, að í sambandi við Búrfellsvirkjun skyldi fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt af öllu efni, tækjum og vélum til virkjunarinnar, en með því var stofnkostnaðurinn lækkaður um 200–300 millj. kr. En til þess að vega upp þennan tekjumissi voru jafnframt felld úr gildi ákvæðin um hámarksverð á raforku, og er ætlunin að leggja mjög stórfelldan neyzluskatt á raforkunotkun landsmanna sjálfra. Þannig á að verða tvöfalt raforkuverð frá Búrfellsvirkjun. Íslenzkir atvinnuvegir og almenningur eiga að greiða um það bil þrefalt hærra verð en svissneski hringurinn. Miðað við 60 þús. tonna alúmínbræðslu mundu þessi forréttindi hringsins nema hátt í 200 millj. kr. á ári. En hér er ekki aðeins um breytingar á fjáröflunarkerfi að ræða. Bandaríska fyrirtækinu Harza Engineering Company International, sem gerði verkfræðiáætlanirnar um Búrfellsvirkjun, var falið að haga þeim svo, að kostnaðarverð yrði í samræmi við hugmyndir svissneska hringsins. Gerði hið bandaríska fyrirtæki áætlun um einfalda rennslisvirkjun í Þjórsá, og var talið, að stofnkostnaður við hana yrði ekki meiri en svo, að samningar við Svisslendinga gætu tekizt. En þótt hið bandaríska fyrirtæki hefði mikla reynslu af virkjunum víða um heim, gerðu sérfræðingar þess sér ekki grein fyrir hinum sérstöku virkjunaraðstæðum á Íslandi. En hér á landi er við að etja mjög stórfelld og næsta einstæð vandamál í ám vegna ísamyndana og aurskriðs, sem geta haft mjög veruleg áhrif á raforkuframleiðslu í sambandi við rennslisvirkjanir. Sættu áætlanir bandarísku verkfræðinganna mikilli gagnrýni, þegar þær sáu dagsins ljós, frá ýmsum þeim íslenzku sérfræðingum, sem bezt þekkja þessi vandamál. Ég minni á álitsgerðir Sigurðar Thoroddsens verkfræðings og Sigurjóns Rists vatnamælingamanns. Eftir allmiklar umræður fór þó einnig svo, að stjórnarvöldin neyddust til að viðurkenna, að óhjákvæmilegt kynni að vera að breyta áætlunum bandarísku sérfræðinganna. 1 lögunum um landsvirkjun segir svo í 6. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Landsvirkjun er heimilt að reisa allt að 210 þús. kw. raforkuver í Þjórsá við Búrfell ásamt aðalorkuveitum og gera nauðsynlegar ráðstafanir á vatnasvæði Þjórsár ofan virkjunarinnar til þess að tryggja rekstur hennar.“ En hverjar eru þessar nauðsynlegu ráðstafanir og hvað munu þær kosta? Um það hefur ekki verið birt nein greinargerð af hálfu íslenzkra stjórnarvalda og í skýrslu hæstv. iðnmrh. hér áðan var ekki vikið að þessu atriði einu orði. Hér er þó um grundvallaratriði að ræða, þegar meta skal hugsanlegan orkusölusamning við svissneska alúmínhringinn og þögnin um þetta atriði er þeim mun tortryggilegri sem fyrir liggur ný og mikilvæg vitneskja. Hér á landi dvöldust fyrr á þessu ári tveir norskir sérfræðingar, Kanavin og Devik, og rannsökuðu ísamyndunarvandamál á vatnasvæði Hvítár og Þjórsár á vegum Sameinuðu þjóðanna. Þeir gáfu sérstakan gaum að virkjunarvandamálum við Búrfell í sambandi við þær áætlanir, sem gerðar höfðu verið. E. V. Kanavin, sem veitti rannsókninni forstöðu, skrifaði grein um niðurstöður þeirra félaga í tímaritið Forsekallen, 3. hefti, sem kom út í sept. í haust, en tímarit þetta er gefið út af norsku raforkumálaskrifstofunni og þar segir hann m.a., með leyfi hæstv. forseta, í lauslegri þýðingu: „Samkvæmt þekkingu þeirri, sem við höfum öðlazt á eðli hinnar óvenjulega miklu ísamyndunar, sem á sér stað í Þjórsá, verður að okkar áliti að ráðast í víðtæk miðlunarvirki sem óhjákvæmilegan hluta af hverri virkjunarframkvæmd á þessu vatnasvæði, ef tryggja á örugga orkuframleiðslu með vatnsafli. Með hefðbundinni virkjun eiga menn á hættu erfiðleika, sem eru svo miklir, að þeir eiga naumast sinn líka í öðrum löndum. Ég vil yfirleitt leggja ríka áherzlu á það, að náttúruskilyrði á Íslandi eru að mörgu leyti svo sérstæð, að það er hættulegt að færa sér umsvifalaust í nyt reynslu eða aðferðir frá öðrum löndum. Þegar nú taka við virkjanir og iðnvæðing landsins, hvílir mesta verkefnið á Íslendingum sjálfum, og undirstöðuna verður að leggja með kerfisbundnum athugunum og vísindarannsóknum.“ Norsku sérfræðingarnir telja þannig, að mjög víðtæk miðlunarvirki verði óhjákvæmileg, ef tryggja eigi örugga orkuframleiðslu. Að öðrum kosti vofi yfir hætta á örðugleikum, sem naumast eigi nokkurn sinn líka annars staðar. Í samræmi við þetta benda norsku sérfræðingarnir á það sem lausn í skýrslu, sem þeir hafa þegar afhent Sameinuðu þjóðunum, að ráðizt verði í miðlunarvirki svo sem hér segir: Gerð verði 30 til 40 m há og mikil stífla fyrir neðan Sultartanga, ein lægri stífla í Þjórsá og tvær lægri stíflur í Tungná og enn fremur grjótgarðar út í ána frá báðum bökkum með 600–700 m millibili niður að virkjunarstað. Tillaga þessi er í samræmi við hugmyndir þær, sem íslenzkir verkfræðingar, sem athugað hafa málið, hafa einnig gert sér um lausn þessa vanda. En framkvæmdir þessar munu kosta ekki undir 200 millj. kr., en sú viðbót við virkjunarkostnaðinn raskar að sjálfsögðu öllum fyrri áætlunum um kostnaðarverð á raforku miðað við einfalda rennslisvirkjun, eins og bandaríska fyrirtækið gerði upphaflega tillögur um. En það eru fleiri atriði, sem ekki eru reiknuð inn í virkjunarkostnaðinn. Eins og kunnugt er, er áformað að koma upp varastöðvum til öryggis, ef truflanir verða við Búrfell, og eru slíkar stöðvar m.a. skilyrði frá alúmínhringnum, því að bræðslan verður að fá örugga lágmarksorku, svo að aldrei storkni í pottunum. Þær stöðvar, sem um er rætt, eiga að kosta 160–180 millj. kr., en sá stofnkostnaður er ekki reiknaður inn í heildaráætlunina, heldur er Íslendingum einum ætlað að bera hann. Er þessi óeðlilegi háttur á hafður til þess að hægt sé að reikna út kostnaðarverð á pappírnum, sem jafngildir hugmyndum hringsins. Þá er augljóst mál, að kostnaðartölur þær, sem reiknað er með í áætlununum, fá engan veginn staðizt vegna verðbólguþróunarinnar á Íslandi. Áætlanirnar eru frá því í febrúarmánuði 1964, en framkvæmdum á ekki að vera lokið fyrr en 5 árum síðar en byggingarkostnaður var reiknaður út. Síðustu 5 ár hefur byggingarkostnaður hækkað um a.m.k. 10% á ári, og sízt mun draga úr þeirri verðbólguþróun, ef ráðast á í stórframkvæmdir þær, sem nú er rætt um. Því munu jafnvel þær heildarkostnaðartölur, sem reiknað hefur verið með, ekki fá staðizt, heldur hækka mjög verulega, vafalaust um 100–200 millj. kr. Ég vil enn nefna eitt atriði af hliðstæðu tagi. Hvarvetna par sem alúmínbræðslur hafa verið reistar í nágrenni okkar að undanförnu, hefur verið talið sjálfsagt að búa þær hreinsunartækjum til þess að koma í veg fyrir flúoreitrun á jarðvegi og gróðri í nágrenninu. En svissneski hringurinn tilkynnti íslenzku samninganefndinni, að slíkur hreinsunarútbúnaður yrði þá að vera á kostnað Íslendinga og birtast í lægra raforkuverði, en hreinsunarútbúnaður er talinn kosta um 100 millj. kr. Til þess að losna við þetta vandamál er um það rætt, að alúmínbræðslan verði án hreinsunartækja í námunda við þéttbýlustu svæði á Íslandi, þar sem m.a. er stunduð matvælaframleiðsla til útflutnings. Fæ ég með engu móti skilið, að þar sé um raunsæjar áætlanir að ræða. En allt er þetta til marks um vonlausa baráttu stjórnarvaldanna til þess að reyna að sanna það á pappírnum, að verð það, sem alúmínhringurinn býður, 10.75 aurar á kwst., sé í samræmi víð raunverulegt kostnaðarverð. Þær tilraunir hafa mistekizt fyrir löngu og endanlega nú, þegar fyrir liggur, að óhjákvæmileg eru stórfelld miðlunarvirki fyrir ofan virkjunarstaðinn, og í umr. um þessi atriði hefur það verið athyglisvert, að stjórnarvöldin hafa aldrei fengizt til þess að nefna tölur um kostnaðarverð á raforku frá Búrfellsvirkjun. Um það atriði hefur ríkt óvissa, en í staðinn hefur verið sagt stundum með almennu orðalagi, að tilboð hringsins muni vera fyrir ofan kostnaðarverð. Virðist sannarlega ekki seinna vænna, að hæstv. ríkisstj. geri fullkomna og ýtarlega grein fyrir þessu atriði og dragi ekki undan neina kostnaðarliði. Komi þá í ljós, eins og full ástæða virðist til að ætla, að tilboð svissneska hringsins nær ekki raunverulegu kostnaðarverði, væri fróðlegt að fá skýringar stjórnarvaldanna á því, hvernig samningur af því tagi getur verið hagkvæmur Íslendingum, hvernig hægt er að ætlast til þess, að Íslendingar borgi hreinlega með raforku til hins erlenda fyrirtækis. Sú röksemd heyrist stundum, að hér sé um að ræða afgangsorku, sem Íslendingar þurfi ekki að hagnýta á næstunni og því séu tekjurnar af viðskiptunum við alúminíumhringinn fundið fé, þótt verðið sé lágt og létti okkur það stórvirki að beizla Þjórsá við Búrfell. En ekki þarf að líta langt fram í tímann til þess að átta sig á því, að þessi röksemd stenzt engan veginn. Af 210 þús. kw. virkjun ætlar hringurinn sér 126 þús. kw., en okkur verða aðeins eftir skilin 84 þús. kw. Raforkunotkun Íslendinga eykst hins vegar mjög ört. Hún hefur tvöfaldazt á hverjum áratug að undanförnu og samkvæmt orkuneyzluspá Raforkumálaskrifstofunnar verða Íslendingar búnir að fullnýta alla þá orku, sem þeim verður eftir skilin frá Búrfellsvirkjun, 1976–1977. Þá yrði ný virkjun að vera komin í gagnið í okkar þágu, þannig að framkvæmdir við hana yrðu að hefjast mjög fljótlega eftir að Búrfellsvirkjun væri lokið. Sérfræðingar telja, að Búrfellsvirkjun sé hagkvæmasta virkjun, sem finnanleg sé á Íslandi, svo að næsti áfangi verði mun dýrari. Bilið milli þess raforkuverðs, sem Íslendingar eiga að búa við, og þess, sem alúmínhringurinn greiðir, heldur áfram að stækka. Ef kaup alúmínhringsins á umframorku ættu að vera hagkvæm Íslendingum, yrðum við að eiga kost á því að taka þessa umframorku í okkar þágu, þegar er við þyrftum á henni að halda, en því er sannarlega ekki að heilsa. Hringurinn áskilur sér möguleika til þess að halda orkuviðskiptunum í hvorki meira né minna en 55 ár. Þegar að þeim tíma kemur, blasir sú staðreynd við, að Íslendingar verða búnir að beizla alla þá vatnsorku, sem unnt er að nýta í landinu, og verða farnir að leita fyrir sér að öðrum orkulindum. Allan þennan tíma á alúmínhringurinn sem sé að njóta þeirrar virkjunar, sem hagkvæmust er og ódýrust. Oft er talað um, að orka sú, sem í vatnsföllunum býr, sé mikil auðlind fyrir Íslendinga. Hitt má virðast nokkurt álitamál, hvernig rétt sé að meta auðlind þessa til fjár, ef við eigum að fara að stunda sölu á henni til annarra. Á umræðufundi um þessi mál, sem stúdentar gengust fyrir í vor, benti einn ræðumanna, Jakob Björnsson verkfræðingur, á það, að Íslendingar mundu nota raforku til flestra þeirra þarfa, sem raforka er notuð til nú, jafnvel þótt engin vatnsföll væru til í landinu, en við yrðum að flytja inn eldsneyti, eins og t.d. Danir gera. Sé vatnsorkan metin á þessum forsendum, kemur í ljós, að hún er mjög hagkvæm þjóðhagslega, hún sparar okkur svo sem 20 aura á kwst., miðað við það, að við flytjum annars inn eldsneyti. Þetta er hinn hreini þjóðhagslegi ágóði okkar eða ágóðavonir, sem bundnar eru við framtíðina, af þeim vatnsföllum, sem enn eru ekki virkjuð. Sé þessum mælikvarða beitt á samningana við alúminíumhringinn, kemur glöggt í ljós, hversu óhagkvæm þau viðskipti eru. Jafnvel meðan menn gerðu sér vonir um, að svissneski hringurinn greiddi hærra en kostnaðarverð, voru hugmyndirnar kannske einn eyrir eða brot úr eyri. En eins og áðan var rakið, bendir nú allt til þess, að kostnaðarverðið náist engan veginn. Því felur samningurinn við alúminíumhringinn það í sér, að ágóðinn af meiri hluta Búrfellsvirkjunar, hinn þjóðfélagslegi ágóði af meiri hluta Búrfellsvirkjunar rennur út úr landinu. Sá stórfelldi möguleiki, sem ég minntist á áðan, kemur erlendu auðfélagi til góða, en ekki okkur fyrr en þá eftir 55 ár. Vissulega eru mörg vandamál tengd virkjun íslenzkra vatnsfalla, ekki sízt sú staðreynd, að sumar virkjanir okkar verða mjög stórar í samanburði við hið litla íslenzka þjóðfélag og getur því verið um að ræða umframorku, sem við nýtum ekki árum saman. Eðlilegt er, að menn velti því fyrir sér, hvernig unnt sé að leysa þennan vanda. Á það hefur verið bent í þessu sambandi af sérfróðum mönnum, að nú væri tæknilega framkvæmanlegt að leggja sæstreng til Skotlands til orkuflutninga. Um slíkan streng gætum við flutt út afgangsorku, þegar svo stæðu sakir hjá okkur, og annað kastið flutt inn orku erlendis frá. Slík framkvæmd væri mjög mikið og kostnaðarsamt fyrirtæki, einnig í samanburði við þær framkvæmdir, sem nú er rætt um. En engu að síður hefði verið mjög fróðlegt að fá gaumgæfilega skýrslu um þennan möguleika. Eins og ég sagði áðan, verðum við búnir að taka í notkun alla vatnsorku okkar nokkru eftir næstu aldamót og þurfum þá að hagnýta aðrar orkulindir. Búast má við, að þá verði kjarnorkan umfram allt á dagskrá. en eins og nú horfir, virðist þurfa risastórar kjarnorkustöðvar til þess að skila ódýrri raforku. Slík stöð kynni að verða Íslendingum ofviða, en þá væri hægt að kaupa orku frá slíkri stöð í Bretlandi eða á meginlandi Evrópu. Sæstrengur, sem nú væri lagður til að auðvelda okkur stórvirkjanir, gerði okkur þá kleift að flytja inn orku. Væri fróðlegt að heyra frá hæstv. iðnmrh., hvort þessi möguleiki hefur eitthvað verið ræddur og kannaður af stjórnarvöldunum og borinn saman við samninginn við svissneska hringinn. Í raforkumálum okkar er án efa skynsamlegt að reyna að gera sér einhverja grein fyrir þróuninni marga áratugi fram í tímann. Ég hef hér einkanlega rætt um raforkuverðið og væntanlega orkusölusamninga við svissneska alúminíumhringinn, vegna þess að það er hinn efnahagslegi kjarni þessa stórfellda vandamáls, enda þótt málið hafi aðra og mjög veigamikla þætti, eins og hér hefur einnig komið fram að nokkru. En þetta mál er ekki eintóm viðskipti og hagfræði. E.t.v. er það alvarlegasta staðreyndin, sem nú blasir við okkur í þessu máli, af hvílíku ofurkappi stjórnarvöldin sækja það, að slíkir samningar verði gerðir, jafnvel þótt hinar efnahagslegu hliðar málsins hafi stöðugt orðið óhagkvæmari. Samningarnir virðast hafa verið stjórnarvöldunum sáluhjálparatriði frá upphafi. Í því birtist í verki viðhorf, sem á undanförnum árum hefur orðið æ ljósara í fari valdhafanna, vantrú þeirra á því, að Íslendingar séu þess megnugir af eigin rammleik að halda uppi til frambúðar öflugu og blómlegu þjóðfélagi. Árum saman hefur verið unnið markvisst að því; að Íslendingar tengdust öðrum og stærri heildum, eins og það hefur verið kallað. Í hvert skipti, sem slíkir möguleikar hafa opnazt, hefur mikill áhugi kviknað hjá valdhöfunum, og nægir í því sambandi að minna á löngunina til þess að komast í viðskiptabandalögin í Evrópu. Sú ótrú, sem fram kemur í þessu á möguleikum Íslendinga til þess að tryggja af eigin rammleik öra og hagstæða hagþróun, er háskalegri en allt annað, því að í efnahagsmálum og stjórnmálum er vilji og þjóðleg stefnufesta ekki síður mikilvægt atriði en kaldar, hagfræðilegar tölur. ótrú valdhafanna á getu okkar er einnig gersamlega ástæðulaus. Við þurfum sannarlega ekki að blygðast okkar í samanburði við aðra fyrir þá efnahagsþróun, sem hér hefur orðið á undanförnum áratugum. Og efnahagslega séð erum við betur færir til þess en nokkru sinni fyrr að ráðast í ný verkefni. Það er vissulega rétt, að við þurfum að gera íslenzkt atvinnulíf fjölbreyttara, taka upp nýjar atvinnugreinar og efla útflutningsiðnaðinn, en á því sviði gætum við án efa fundið fjölmörg verkefni, sem við réðum við af eigin rammleik, án þess að hlíta forsjá erlendra auðfélaga. Ég minnist til að mynda athyglisverðrar greinar, sem Ásgeir Þorsteinsson verkfræðingur birti í Morgunblaðinu fyrr á þessu ári um hugsanlega efnaiðnaðarframleiðslu, sem Íslendingar réðu við. En rannsóknir á þeim sviðum hafa verið vanræktar með öllu, vegna þess að stjórnarvöldin hafa einblínt á erlenda aðila, sem ættu að leysa verkefnin í okkar stað. Þegar farið er að treysta á erlenda forsjá um hin veigamestu atriði, dregur þrótt og þor úr landsmönnum. Þess sjást þegar merki, hvernig þessi afstaða smitar út frá sér. Nú þykir helzt ekki gerlegt að ráðast í nokkra framkvæmd nema með erlendri þátttöku allt niður í bjórbruggun. Hin fyrirhugaða alúminíumbræðsla er risafyrirtæki á okkar mælikvarða. Ekki verða fundin dæmi um jafn umfangsmikla, erlenda fjárfestingu hjá nokkru fullvalda ríki í víðri veröld. Til samanburðar þarf að leita uppi nýlendur og hálfnýlendur. En í kjölfarið munu koma erlend ítök á flestum sviðum, þar sem ábatavon er að finna. Komist þessi stefna í framkvæmd, mun íslenzkum atvinnurekendum fljótlega finnast þröng fyrir dyrum, enda hlýtur hæstv. ríkisstj. að vera fullkunnugt um hina víðtæku andstöðu við málið meðal atvinnurekenda í sjávarútvegi og fiskiðnaði, þeim atvinnurekstri, sem nú er undirstaða efnahagslífsins. Ég minntist á það í upphafi, að ég teldi það mjög óeðlilegt, að málið kæmi til kasta Alþ. á þann hátt, sem hæstv. ríkisstj. hefur fyrirhugað, sem fullfrágenginn og undirritaður samningur við svissneska alúminíumhringinn. Fyrst ber að leggja sjálft vandamálið fyrir Alþ. Íslendinga sem meginstefnu, sem grundvallarbreytingu frá þeirri afstöðu, sem verið hefur í gildi allt til þessa, og ræða það mál gaumgæfilega með þjóðleg og efnahagsleg sjónarmið í fyrirrúmi. Komist Alþ. að þeirri niðurstöðu, að breyta beri þeirri grundvallarstefnu, sem nú er í gildi, og gefa erlendu fjármagni rétt til atvinnurekstrar á Íslandi, þá og þá fyrst er tímabært að leggja fyrir Alþ. þá framkvæmd slíkrar stefnubreytingar, sem felst í samningunum við svissneska hringinn. Ég vil mjög eindregið skora á hæstv. ríkisstj. að hafa þennan hátt á.



Herra forseti. Hér er naumast aðstaða og kannske allra sízt fyrir okkur, sem skipum þmn., til þess að ræða ýtarlega um það örlagaríka stórmál, sem hér er á dagskrá og ég mun því takmarka mál mitt við fá málsatriði og það því fremur, sem tveir hv. síðustu ræðumenn hafa skýrt stefnu okkar Alþb.- manna í þessu máli mjög skilmerkilega. Því hefur verið mjög á loft haldið, að öll málsmeðferð hæstv. ríkisstj. hafi verið með miklum ágætum í sambandi við þetta mál og að í alla staði hafi verið haldið sérstaklega vel á málum af Íslendinga hálfu. Víst er um það, að málið hefur lengi verið á döfinni og margir sérfræðingar hafa verið til kvaddir. Það er líka vitað, að allur undirbúningur er orðinn ærið kostnaðarsamur og að til hans hefur verið varið stórkostlegum fjárupphæðum. Hitt er svo mín skoðun, að í öllum höfuðatriðum hafi verið haldið furðulega illa á spilunum af hálfu hæstv. ríkisstj. Ég vil þó í þessu sambandi undanskilja a.m.k. suma þá þætti samningamálanna, sem verið hafa til meðferðar síðustu mánuðina um þau minni háttar atriði, sem fjallað hefur verið um, eftir að aðalatriðin voru klöppuð og klár og öllum breytingum hafði verið markaður mjög þröngur bás. Sum þessara atriða og jafnvel nokkur, sem verulegu máli skipta, eru enn ekki frá gengin, svo að um þau verður ekki að fullu dæmt. En ég viðurkenni fúslega viðleitni íslenzku samningamannanna að svo miklu leyti, sem ég hef kynnzt þeim, við að færa til betri vegar ýmis samningsatriði undir lok samninganna. En þetta breytir í engu heildarmatinu á því, hvernig hér hefur verið haldið á málum. Sannleikurinn er sá að mínu viti, að íslenzku samningamennirnir hafa lengst af hinum langa samningatíma verið með vinnubrögðum hæstv. ríkisstj. sviptir allri aðstöðu til þess að geta haldið fast á íslenzka málstaðnum. Í því efni vil ég fyrst til nefna þá dæmalausu fásinnu, að ekki sé fastara að kveðið, að tengja stóriðjumálið á þann hátt, sem gert hefur verið, við lausnina á raforkumálum okkar. Viðsemjendunum hefur frá upphafi, þótt ótrúlegt sé, verið fengið það vopn í hendur, að við stæðum uppi svo að segja ráðalausir við að byggja nauðsynleg raforkuver, ef þeir kæmu ekki til sem kaupendur að stórum hluta þeirra orku, sem framleidd yrði. Ef við hefðum viljað undirbyggja sæmilega samningsaðstöðu, átti það vitanlega að verða okkar fyrsta verk að tryggja fullnægjandi erlent fjármagn til þeirra raforkuframkvæmda, sem okkur er óhjákvæmileg nauðsyn að ráðast í til þess að mæta eigin þörfum. En staðreyndin er sú, að af hálfu ríkisstj. hefur aldrei, hvorki fyrr eða síðar á samningstímanum verið leitað eftir lánum til virkjunarframkvæmda eða lánsloforðum nema í sambandi við stóriðjuframkvæmdirnar. Allur tækniundirbúningur hefur einnig fyrst og fremst farið fram á þeirri forsendu, að samningar tækjust um byggingu alúminíumverksmiðjunnar. Í skýrslu stóriðjunefndar til ríkisstj. frá 14. nóv. 1964, bls. 23–28, er að nokkru rakið hvernig staðið hefur verið að umleitunum um lánsfé til virkjunarframkvæmda. Þar kemur m.a. fram, að fyrsti aðilinn, sem leitað er til um lán, er enginn annar en Swiss Aluminium, sem sjálfur svarar þeirri málaleitun svo, að hann tjáir sér það ekki fært, en býðst hins vegar til þess að útvega 1/3 nauðsynlegs lánsfjár hjá Credit Swiss, ef samningar tækjust um alúminíumverksmiðjuna. Síðan er leitað til Alþjóðabankans og þá á sömu forsendum fyrst og fremst eða eingöngu. Flestir geta sjálfsagt gert sér í hugarlund, hvort samningsaðstaða okkar hefði ekki verið hagstæðari og raunar allt önnur en reyndin hefur verið, ef Swiss Aluminium hefði verið frá upphafi ljóst, að okkur væru allir vegir færir án þeirra milligöngu um lánsfé til okkar virkjana. Ríkisstj. getur ekki fríað sig af þungri sök af því að hafa með þessu framferði sínu skaðað íslenzka hagsmuni jafnvel meira en með tölum verður talið, og sök hennar í þessum efnum er þó enn þyngri vegna þess, að allt bendir til þess, að hún hafi einmitt haldið þannig á málum til þess að eiga hægara með að blekkja Alþ. og þjóðina á því, að við yrðum, hvað sem það kostaði, að ná samningum um alúminíumverksmiðju strax af þeirri ástæðu, að raforkumál okkar væru óleysanleg að öðrum kosti. Þegar þannig er til stofnað, sem hér hefur verið gert, er naumast von, að vel fari, enda hefur framhaldið í aðalatriðum verið í samræmi við upphafið og atburðarás samninganna ráðizt á hinn óhagstæðasta hátt fyrir Íslendinga. Áður heldur en nokkur heildarmynd verður ljós af samningum, samþykkir ríkisstj. að því er bezt verður séð tvö grundvallaratriði, sem vafalaust hefði verið miklum mun hagstæðara fyrir okkur að hafa óbundin allt til þess, að samningar um flest atriði önnur væru komnir að lokastigi. Raforkuverðið sjálft er ákveðið 10.75 aurar á kwst. og staðsetning verksmiðjunnar er ákveðin í þéttbýlinu hér við Faxaflóa. Hvorutveggja þessu er endanlega slegið föstu, áður en samningsdrög hafa tekið á sig nokkra heildarmynd. Næst eða e.t.v. nokkuð samtímis er skattagrundvöllurinn ákveðinn í aðalatriðum. Öll þessi meginatriði eru að mínu viti útkljáð á mjög óhagstæðan hátt fyrir Íslendinga og að því, er sum þessara atriða snertir, án nokkurrar sýnilegrar viðleitni til þess að halda fast á okkar hagsmunum. T.d. hefur það hvergi komið fram, að nokkur tilraun hafi verið gerð til þess að knýja viðsemjandann til þess að staðsetja verksmiðjuna á Norðurlandi, sem auðvitað hefði í alla staði verið hagstæðara fyrir okkur, eins og atvinnulífi okkar er nú háttað, ekki heldur til þess að knýja fram hækkað orkuverð á móti þeim sparnaði, sem viðsemjandinn fengi í sinn hlut með því að staðsetja verksmiðjuna við Hafnarfjörð í staðinn fyrir Norðurland. Öðruvísi höfðust Norðmenn að í þessum efnum með því að vísa hringnum til hálfgildings eyðistaðar í strjálbýli, sem þarfnaðist nýrra atvinnutækja, með sína verksmiðju. Þarf þó ekki að efast um, að Swiss Aluminium hefði talið sér hagstæðara að byggja sína norsku verksmiðju t.d. í Bergen eða nálægt Bergen í fjölbýlinu þar heldur en þar, sem hún er nú staðsett. En Norðmenn sögðu líka í þessu tilviki: Þarna eða ekki. Samt er það svo, að Norðmenn gera hringnum að greiða 20% hærra orkuverð heldur en hér er fyrirhugað og einnig er hann þar skyldaður til þess að koma upp hreinsitækjum vegna hinna eitruðu lofttegunda, sem alúminíumbræðslu eru samfara, tækjum, sem kosta á annað hundrað millj. kr. a.m.k. Þar í landi geta skattar fyrirtækisins líka orðið allt að 54% af hreinum tekjum, en hér er byggt á reglunni um 33% skatt. Þrátt fyrir þennan gífurlega mun á Husnes-samningunum og þeim, sem hér eru fyrirhugaðir, sættu svo norsku samningarnir gífurlegri gagnrýni og deilum þar í landi og þóttu af mörgum vera hreint stjórnmálalegt hneyksli. En hvað mætti þá hér segja? Ég mun ekki ræða að sinni frekar um málsmeðferðina, en ég vil árétta það, hversu óhönduglega hefur hér verið á málum haldið, jafnvel þó að við gæfum okkur þá forsendu, að hér væri í sjálfu sér um þjóðþrifamál að ræða. Fyrir slíka frammistöðu ætti sú ríkisstj., sem hér hefur verið að verki, engu fyrr að týna heldur en völdunum. Eins og hér hefur komið fram, hlýtur sú stefnubreyting, sem hefja á framkvæmd á með samningum um alúminíumverksmiðju, að hafa hin viðtækustu áhrif á vinnumarkaðinn í landinu. Svo stórt spor, sem ætlað er að stiga strax í upphafi á vegum hinnar nýju stefnu stjórnarflokkanna í okkar atvinnumálum, mun þeirra áhrifa gæta í ríkum mæli þegar í upphafi, þótt önnur kunni fyrst síðar að koma í ljós. Þessi áhrif eru að ýmsu leyti þess eðlis, að það verður að telja nauðsynlegt að gera sér þegar í upphafi sem gleggsta grein fyrir þeim og þeim vandamálum, sem þau hljóta að skapa. Fyrstu áhrif þess að semja um byggingu 60 þús. tonna alúminíumverksmiðju samhliða stórvirkjun, verða vafalaust gífurleg spenna á vinnumarkaðinum, stóraukin eftirspurn eftir vinnuafli verkamanna og iðnaðarmanna. Stórkostlegur toppur mundi skapast í eftirspurninni, sem síðar mundi lækka, þegar byggingartímanum lyki og starfræksla verksmiðjunnar yrði eina viðfangsefnið í þessu sambandi. Ef ekki yrði að gert, mundu afleiðingarnar verða þær, að hundruð og aftur hundruð af verkafólki mundu skilja við íslenzk atvinnutæki, fyrst og fremst í sjávarútvegi og fiskiðnaði, þar sem opinberar framkvæmdir mega nú teljast í lágmarki í landinu. Meðan á byggingartímanum stæði a.m.k., yrði gjaldeyrisöflun þessa fólks margfalt minni en í hinum yfirgefnu atvinnugreinum og því stórfellt þjóðhagslegt tjón af breytingunni. Það tjón mundi með ýmsum hætti bitna á kjörum íslenzkra vinnustétta. Hitt yrði þó sýnu alvarlegra, að þær atvinnugreinar, sem sérstaklega yrðu fyrir barðinu á vinnuaflsskortinum, mundu ekki eflast og þróast eins og þær ella mundu gera og ekki verða jafnhæfar á eftir til þess að standa undir góðri og batnandi afkomu síns fólks. Verðbólguhjólið mundi snúast með vaxandi hraða og afleiðing þess yrði hvort tveggja, erfiðari aðstaða verkalýðssamtakanna til þess að bæta launakjör sín og versnandi hagur útflutningsatvinnuveganna. Það er því rík ástæða til þess að spyrja, hvernig hæstv. ríkisstj. hyggst snúast við þessum vanda, því að örugglega munu hinir erlendu viðsemjendur vilja búa svo um hnútana, að hvorki framkvæmdir þeirra né virkjun Búrfells verði fyrir nokkrum töfum eða óþægindum af vinnuaflsskorti. Tvennt virðist mér vera fræðilega mögulegt, annað það, að okkar atvinnuvegir verði yfirbugaðir í samkeppninni í villtu verðbólgukapphlaupi og hitt að opna gáttir fyrir innflutning erlends vinnuafls til þess að halda einhverju jafnvægi á vinnumarkaðinum. Hvorugt virðist mér fýsilegt frá sjónarmiði íslenzkra hagsmuna. Nú er því haldið fast fram, að fyrir því verði séð, að sjávarútvegurinn verði ekki fyrir neinum búsifjum af þessum sökum. Annaðhvort er sú fullyrðing fram sett gegn betri vitund eða þá að uppi eru á bak við tjöldin fyrirætlanir um stórfelldan innflutning erlendra verkamanna og iðnaðarmanna. Öruggt er, að um þetta hlýtur að hafa verið ýtarlega rætt í samningaviðræðunum við Swiss Aluminium. Og það er ekki ólíklegt, að því fyrirtæki, sem í sjálfu föðurlandi sínu leysir mannaflaþörf sína að verulegu leyti með innflutningi verkamanna úr fátækrahverfum Suður-Ítalíu, þyki sú lausn fullgóð hér á Íslandi. Ég tel, að hér sé um svo mikilvægt mál að ræða fyrir verkalýðshreyfinguna í landinu og raunar þjóðina alla, að það sé eðlilegt að krefjast þess að fá um það skýr svör, hver afstaða ríkisstj. er varðandi þetta efni, hvort hugmyndin er sú, að samhliða erlendum atvinnurekstri í landinu komi einnig til erlent vinnuafl, erlend fyrirtæki og erlent verkafólk samtímis í okkar atvinnulífi. Er hugmyndin hér að stofna til algers tvíbýlis á vinnumarkaðinum, bæði hvað snertir yfirráð atvinnutækja, fjármagn og vinnuafl? Og hverjar skorður verða við slíkri þróun reistar? Við því álít ég tímabært að fá svör nú. Það er ljóst, að dótturfyrirtæki Swiss Aluminium, sem hugmyndin er, að hér rísi, á að njóta hér á landi allra venjulegra réttinda sem íslenzkt atvinnufyrirtæki væri, íslenzkt hlutafélag væri, auk allra sinna mörgu og stóru sérréttinda, nema þá annað verði sérstaklega tekið fram í þeim aðalsamningi, sem fyrirhugað er, að öðlist lagagildi. Þ. á m. mundi það, ef ekki væri annað fram tekið í þeim samningi, njóta þeirra réttinda að verða virkur þátttakandi í samtökum atvinnurekenda í landinu. Ég vona, að ég bregðist engum trúnaði, þótt ég segi, að ég hef vel rökstuddan grun um það, að það sé ekki ætlun ríkisstj. að leggja hömlur á þátttöku þessa dótturfyrirtækis Swiss Aluminium í atvinnurekendasamtökunum hér á landi. Ef því býður svo við að horfa, getur það orðið fullgildur aðili í Vinnuveitendasambandi Íslands t.d. eða Félagi ísl. iðnrekenda eða jafnvel báðum þessum samtökum. Ef fyrirtækið tæki þennan kost fyrr eða síðar, er það á samri stundu orðið langsamlega stærsti og um leið áhrifamesti mótaðili verkalýðshreyfingarinnar í þessum samtökum. Það yrði fjárhagslega sterkasti bakhjarl atvinnurekendasamtakanna, sem árlega mundi greiða þeim stórfé i iðgjöldum, sennilega varla undir 1 millj. kr. á ári til að byrja með. Jafnframt yrði þetta erlenda fyrirtæki einn stærsti, ef ekki stærsti ákvörðunaraðilinn, ekki aðeins um kjör þess fólks, sem við verksmiðjuna vinnur, heldur einnig við almenna samninga milli samtaka vinnumarkaðarins um kaup og kjör. Áhrif þess á almenna kjarasamninga yrðu ótvíræð og mikil. Þannig hefði hið erlenda fjármagn þegar í fyrstu lotu náð sterkum ítökum til að hafa áhrif á einn mikilvægasta og jafnframt viðkvæmasta þátt okkar innanlandsmála. Skipting okkar þjóðartekna milli fjármagns, íslenzks fjármagns og íslenzks vinnuafls, væri ekki lengur algerlega okkar innra mál, sem við værum frjálsir um að leiða til lykta, óháðir erlendu valdi. Það má svo gera sér í hugarlund, hvernig um erlend áhrif i þessum þætti okkar þjóðmála færi, þegar fram í sækti og hinum erlendu þátttakendum í atvinnurekstrinum í landinu færi fjölgandi í samræmi við þá stefnubreytingu, sem hér er verið að gera. Spurningin, sem hér hlýtur að vakna og krefst svars, er sú, hvort hér er ætlunin að opna fyrir þá þróun okkar vinnumála, að erlend áhrif vaði uppi í atvinnurekendasamtökunum í landinu og hafi þar jafnvel. úrslitaáhrif, að atvinnurekendasamtökin verði í vaxandi mæli gerð að leppum fyrir erlent fjármagn og erlent vald. Þær hættur, sem hér blasa við, eru svo aðeins eitt dæmi þess, hvernig áhrif hins erlenda fjármagns hljóta að þrýsta sér út í hverja grein þjóðlífs okkar af annarri og verða ákvarðandi um þau málefni, sem við allir höfum fram til þessa verið sammála um, að okkur bæri einum að fjalla um. Það er þannig vissulega engin óraleið frá áhrifum í atvinnurekendasamtökunum og til beinna eða óbeinna áhrifa á íslenzk stjórnmál, svo mjög sem þau eru tengd hagsmunabaráttu stéttanna og hagsmunasamtökum þeirra, og hver óskar eftir því, að svo fari?



Herra forseti. Ég skal viðurkenna, að ég gerði mér ekki fyllilega grein fyrir ástæðum, sem til þess lægju, að hv. stjórnarandstæðingar óskuðu nú á þessu stigi málsins eftir umr. um þetta mál. Það er hins vegar alger misskilningur, sem haldið hefur verið fram, að þessi skoðun mín eigi nokkuð skylt við það að vilja komast hjá umr. um málið, og þeir, sem hafa haldið því hér fram í umr., eru bara fákunnandi um það, sem fram hefur farið í þinginu, umr. fyrr og síðar um málið. En ég held nú helzt, að hinir ágætu fulltrúar Alþb. í þmn., sem hefur fjallað um þetta mál, hafi óskað eftir þessu fyrir sitt leyti, til þess að veita einum af sínum varaþm. bara litla jólaglaðningu, svo hann fengi nú að láta til sín heyra þann tíma, sem hann er hér rétt fyrir jólin. Og ég ætla ekki að ergja hann neitt með því að fara að munnhöggvast við hann um það, sem hann hafði fram að færa. Það var að mestu leyti, að mínum dómi, svo langt utangátta, að það er alveg óþarfi. Spurningin er svo aftur um form. Framsfl., hvað honum hafi gengið til og Framsfl. að vilja óska eftir þessum umr. núna. Það fór að kvisast hér í göngum í dag í þinginu, að formanninum væri búið að takast að leggja beizli við alla sína liðsmenn og hann langaði til að fá tækifæri til að lýsa því yfir fyrir jólin líka við þjóðina, að þeir ætluðu að standa allir sem einn á móti þessu máli. En það getur verið nokkur ástæða til þess, þegar svona stendur á, að óska eftir viðræðum til þess að lýsa slíkri afstöðu. Það var hins vegar vitað, að Framsfl. tók þátt í því í fyrra, og lagði til menn í þmn. fyrst stjórnarandstöðuflokkanna, vegna þess að flokkurinn hafði, ég held fyrir réttu ári síðan, eða 6. des. í fyrra, tekið þá ákvörðun, að hann vildi kanna til hlítar þann möguleika að koma upp alúminíumbræðslu hér á Íslandi. Að þessu vék nú hv. l. þm. Austf. einnig, en hann taldi þó, að nú á þessu stigi málsins væri einmitt ástæða til þess að vera búinn að átta sig og lýsa því yfir, að flokkurinn væri algerlega á móti málinu. Samt veit hann, form. Framsfl., frá sínum fulltrúum í þmn., að það er verið þessa dagana að ganga frá samningsuppköstum, frumdrögum að samningum, sem átt hafa sér stað milli samninganefndarmanna, íslenzkra og erlendra, í þessu máli, og alveg næstu daga veit hann einnig, að þessi frumdrög verða afhent í fyrstu mynd sinni fulltrúum Framsfl. í þmn. En einmitt, þegar að þessu er komið þykir ástæða til þess, áður en þetta liggur fyrir, að taka þessa mikilvægu ákvörðun fyrir jólin, að Framsfl. skuli nú vera á móti málinu. Ég get ekki annað en látið í ljós undrun mína yfir þessu, vegna þess að það hefur ekki farið á milli mála, að það hefur verið tilgangur og ætlun ríkisstj., alveg á næstu dögum, svo fljótt sem hún gæti við komið og einmitt í því hléi, sem vitað er um að verður á þingfundum, að láta ekki aðeins fulltrúum í þmn., heldur öllum þm. í té frumdrög að þeim samningsuppköstum, sem samninganefndarmenn hafa komið sér saman um, til þess að mönnum gæfist nægur tími og tækifæri til að hafa uppi gagnrýni sína á þessum samningsuppköstum, ef að því skyldi koma, að ríkisstj. sjálf teldi ástæðu til þess að leggja þau fyrir þingið. Nú, en þetta er ekki annað en að menn óska að hafa mismunandi aðferðir við málið. Ég vil hins vegar út af ræðu hv. I. þm. Austf. aðeins nefna örfá atriði á þessu stigi málsins. Hann segir, að okkur sé vel viðráðanleg bygging raforkuvera án nokkurra tengsla við alúminíumverksmiðju. Hann veit þó ósköp vel, að lagðar hafa verið fyrir þingið skýrslugerðir og ýtarlegar upplýsingar frá starfsmönnum Raforkumálaskrifstofunnar, sem eru ekkert fremur embættismenn ríkisstj. en annarra þm., í sambandi við raforkuframkvæmdir og áætlanir í þessu landi, sem sýna, að það er engin virkjun okkur jafn viðráðanleg og sú stórvirkjun, sem ráðgerð er við Búrfell í sambandi við stóriðju og þá alúminíumbræðslu hér á landi. Og allir aðrir virkjunarmöguleikar, sem gerð hefur verið grein fyrir svo tugum skiptir, kosta hundruðum millj. kr. í stofnkostnaði meira en þessi virkjun og hundruðum millj. kr. í rekstrarkostnaði á 10–15 árum en nokkur önnur virkjun. Svo lætur þessi hv. þm. sig ekki muna um að segja hér, að þetta skipti engu máli. Það skipti bara engu máli. Þetta sé allt vel viðráðanlegt og ekkert erfiðara fyrir okkur að ráða við stórvirkjun einir núna við Búrfell en við Sogsvirkjunina á sínum tíma. Það kynni nú að vera, að við hefðum fengið dálitla aðstoð við Sogsvirkjunina á mörgum stigum málsins. Og þetta sögðu nú reyndar sömu mennirnir, sem töluðu hér fyrir hönd Alþb., þó að þeir væru nú ekki afskaplega hrifnir af þeirri aðstoð, sem Ameríkanar veittu Íslendingum í sambandi við virkjunarframkvæmdir og aðrar stórframkvæmdir hér á landi á sínum tíma, bæði í Marshall-aðstoð og í óafturkræfum framlögum og öðru slíku, sem ekki er nú til að dreifa. En þegar menn eru komnir á það stig, að mönnum er bara alveg nákvæmlega sama, þó einhverjar framkvæmdir kosti hundruðum millj. kr. meira og rekstrarkostnaðurinn, sem áætlaður er næstu 10–15 ár, fari einnig hundruðum millj. kr. fram yfir það, sem ella stendur til boða, þá er von, að mönnum sé auðvelt að taka afstöðu til mála og segja: Ég er bara alveg á móti þeim. Það er ekki verið að færa skynsamleg rök fyrir því, af hverju menn eru á móti þeim. Um vinnuaflsþörfina hefur mönnum orðið mjög tíðrætt. Mér er alveg ljóst, að það er eitt af þeim miklu vandamálum í sambandi við þetta mál, vinnuaflsþörfin hér á landi. Fyrir þessu var gerð ýtarleg grein í skýrslu stjórnarinnar frá því í maí-mánuði, og ég lýsti í þeim umr. áhyggjum mínum einmitt út af þessu atriði. Það var hins vegar ekki þessi gállinn á þessum herrum hér fyrir nokktum árum, þegar verið var að tala um það, að viðreisnarstjórnin væri að skipuleggja atvinnuleysi í landinu. Þá var verið að tala um móðuharðindi af manna völdum, og að ríkisstj. miðaði allt sitt ráð við það að skipuleggja atvinnuleysi í landinu, enda mundu verða hér þúsundir atvinnuleysingja eftir nokkur ár, ef viðreisnarstjórnin væri hér áfram við völd. Nú er það ekki atvinnuleysið, sem þeim vex í augum, þessum mönnum, nei, það er atvinnan. Það er skorturinn á vinnuaflinu og það er rétt, hér er mikið vandamál á ferðinni. Um það segir hv. 1. þm. Austf., að séu til engar áætlanir. Þær liggja fyrir í skýrslu ríkisstj., sem lögð var fyrir í maí-mánuði, og hann veit það líka, eða á að geta vitað það, í gegnum sína fulltrúa í þmn., að það er verið að endurskoða allar þessar áætlanir um vinnuaflsþörfina, og þessum þm. öllum verða látnar í té fyllstu og nýjustu áætlanir um þetta efni, ásamt með öðrum uppköstum að samningum, sem kynnu að verða lagðir hér fyrir á næstunni og upp úr áramótum. Svo segir þessi hv. þm., að nú sé farið að ráðgera að flytja inn etlent vinnuafl - nú sé farið að ráðgera - og þá sé kominn tími til fyrir Framsfl. að segja, nei, hingað og ekki lengra. Hér sé einhver ný stefna á ferðinni um erlent vinnuafl, sem aldrei hafi verið rædd áður. Nú, það hefur verið flutt inn vinnuafl í landbúnaðinn, það hefur verið flutt inn vinnuafl í útgerðina hjá okkur, og það hefur alltaf verið ráðgert, frá því að þmn. kom á laggirnar, og var í fyrsta uppkastinu frá því í maí, að möguleiki væri á því að flytja inn erlent vinnuafl fyrir alúminíumverksmiðjuna á grundvelli þeirra íslenzku laga, sem eru fyrir hendi um rétt útlendinga til atvinnu hér á Íslandi. Og aðalatriði þessara I. hafa oft verið rædd í þmn. og eru þau, að félmrh. verður að veita leyfi sitt til þess, að hann verður að fá umsögn verkalýðssamtakanna um þetta, og í framkvæmdinni hefur það alltaf ráðið, aldrei verið gengið á móti þeirra tillögum í þessu sambandi. Það er þess vegna alls engin ný stefna, sem hér hefur verið ráðgerð, og þetta hefur verið ráðgert, en engin athugasemd hefur komið fram um þetta fyrr. Hitt er annað mál, að hið svissneska fyrirtæki og fyrirsvarsmenn þess hafa alltaf sagt, að þeir mundu leggja megináherzlu á það að hafa ekki erlent vinnuafl, heldur íslenzkt vinnuafl, og æfa íslenzkt vinnuafl til þeirra starfa, sem nauðsynlegt er að hafa nokkra æfingu í í verksmiðjunni. En fyrst í stað hafa þeir alltaf viljað áskilja sér rétt til þess að hafa allt að 50 erlenda aðila, sérhæfða menn við reksturinn, og e.t.v. einhverja fleiri fyrst í stað við byggingarframkvæmdirnar. Þetta var nú ekki geigvænlegra en það eftir því, sem mér er sagt, í Húsnesi í Noregi, sem hér hefur verið vitnað til, að meðan á byggingarframkvæmdum stóð og vinnuaflsskorturinn var þar mestur, höfðu þeir skip með verkafólki liggjandi við bryggjuna til þess að bæta úr vinnuaflsskortinum, sem var fyrir hendi. Og það kemur fram í skýrslu ríkisstj. frá því í maí, og hefur margsinnis verið áréttað, að vinnuaflsskortur verður mestur, þegar fer saman vinnuaflsþörfin, ef af þessum framkvæmdum verður, við sjálfa byggingu alúminíumbræðslunnar og við stórvirkjunina við Búrfell, á árinu 1968, um takmarkaðan tíma. Ég skal ekki spá neinu né fullyrða neitt um það, hvernig bezt eða haganlegast verður að leysa vandræðin, sem af þessum toppi leiðir, en auðvitað er það engin fjarstæða, um takmarkaðan tíma, að erlent vinnuafl yrði tekið til þessara þarfa, ef allt annað yrði stórhættulegt íslenzkum atvinnurekstri, eins og hér er verið að gera skóna. Annars er þetta ekki nýtt deiluatriði og mér er alveg tjóst, að það er alvarlegt, en ríkisstj. lýsti því líka yfir í skýrslu sinni, að hún mundi ekki aðeins láta fara fram endurnýjaða rannsókn á vinnumarkaðinum, heldur gera ráðstafanir til þess, þegar vinnuaflsþörfin væri mest, að það yrði ekki öðrum íslenzkum atvinnuvegum að tjóni. En þær framkvæmdir er ekki hægt að gera nema í sambandi við áframhald fjáröflunar- og framkvæmdaáætlana ríkisstj. og að sjálfsögðu verður það haft í huga af hálfu stjórnarvaldanna, ef af þessum framkvæmdum verður. Hitt er svo annað mál, að þó það yrði samþ. hér á þinginu, þá er ekki ráðgert, að bygging alúminíumbræðslu mundi hefjast fyrr en á árinu 1967. Og þörfin fyrir hið mesta vinnuafi yrði ekki fyrr en á árinu 1968. En svo vil ég vekja athygli á því, að enda þótt engin alúminíumbræðsla verði byggð, þurfum við raforkuver. Og þá þurfum við annars konar raforkuver en við erum nú að byggja, þess konar raforkuver, sem þurfa meira vinnuafl, bæði í stofnkostnaði og í rekstri, miðað við afköstin, en það orkuver, sem hér er verið að tala um. Það er þess vegna algerlega óséð enn, en mun liggja fyrir á sínum tíma, hvað vinnuaflsþörfin eykst mikið vegna byggingar sjálfrar alúminíumbræðslunnar. Hv. 5. þm. Austf. sagði alveg réttilega: Reksturinn, þegar að honum er komið, skiptir ekki afgerandi máli, 500–600 manns eftir 6 ár, eftir þá fjölgun, sem orðið hefur á vinnuaflsmarkaðinum á þessum árum, sem þangað til líða, sem eru þúsundir nýrra vinnandi handa. Ja, hvað skyldi það vera? Það skyldi kannske vera eitthvað um 10% af því nýja vinnuafli eða langt innan við það, sem kemur til á þessum tíma, þangað til reksturinn er kominn í gang með fullum afköstum. Fyrst er gert ráð fyrir að byggja 30 þús. tonna verksmiðju, síðan stækka hana um 15 þús. tonn og svo aftur um 15 þús. tonn. Og allur þessi tími getur orðið samanlagt um 4–6 ár, þó ekki lengri en 6 ár, en e.t.v. getur þetta orðið 4–5 ára tímabil. Það er þess vegna alveg rétt hjá hv. 5. þm. Austf., að sjálfur reksturinn getur ekki skipt okkur verulega miklu máli í þessu sambandi. Og ég held, að það sé ekki of mikil bjartsýni að gera sér vonir um, að við getum stýrt okkar málum þannig á tveggja ára tímabili, þegar reksturinn er mestur, að það verði ekki öðrum ísl. atvinnuvegum að tjóni. Það er líka alger misskilningur, að við getum ekki búizt við því að auka framleiðslu okkar nema með fleiri höndum. Þessu er ég reyndar alveg hissa á að heyra jafnreyndan og raunhæfan atvinnurekanda eins og hv. 5. þm. Austf. halda fram og vanan í útgerðinni, sem veiðir nú með helmingi færri mönnum en fyrir nokkrum tugum ára 30–40 sinnum meira magn af fiski, vegna aukinnar tækni. Og alúminíumbræðsla er ein af þeim atvinnugreinum, þar sem er verulega ráðandi hin nýjasta tækni og þar af leiðandi meiri framleiðni, meiri framleiðsla miðað við færri vinnandi hendur. Mér finnst, að viljinn til að reyna að koma fótum fyrir mál megi ekki leiða menn út í svona bersýnilegar ógöngur í röksemdum fyrir sínu máli. Að verulegu leyti má segja, að ræður bæði hv. 5. þm. Austf. og 4, þm. Norðurl. e. hafi verið endurtekningar á umr., sem hér fóru fram í vor. Þó hefur ýmislegt nýtt blandast inn í það, og auðvitað er margt af því, sem fram kom hjá þeim, atriði, sem við eigum eftir að ræða og rökræða miklu meira um og deila um, þegar samningsuppköst liggja nánar fyrir, og ég virði það hjá hv. 4. þm. Norðurl. e. að vilja ekki gera neina tilraun til þess að brjóta trúnað um þá vitneskju, sem hann hefur um innihald einstakra greina í samningsuppköstum og sem ég veit, að hann hefur vissar efasemdir um, eins og kom fram í ræðu hans. Hann vék að þátttöku hins ísl. alúminíumfyrirtækis, dótturfyrirtækis svissneska fyrirtækisins, í atvinnurekendasamtökum og viðhorfi, sem mundi skapazt gagnvart verkalýðnum hér á landi, miklum áhrifum erlends fjármagns o. s. frv. Hann fór ekkert nánar inn á þetta, en það er óhætt að segja það alveg strax, að um þetta hefur aldrei verið rætt við þessa aðila. Þegar þeir hafa spurt okkur um það, hvert væri viðhorf okkar til atvinnurekendasamtakanna, hvert væri viðhorf okkar til þess, að þeir tækju þátt í atvinnurekendasamtökunum, annaðhvort landssambandi þeirra eða iðnrekendasamtökunum, og þegar þeir hafa viljað fá upplýsingar hjá okkur um viðhorf verkalýðssamtakanna, Alþýðusambandsins og verkalýðsfélagsins, í þessu tilfelli í Hafnarfirði, þá höfum við sagt: Farið þið og talið við þessa menn. Og mér er kunnugt um, að þeir hafa, eins og eðlilegt er, leitað sér upplýsinga hjá fulltrúum verkalýðssamtakanna, bæði Alþýðusambandsins og einstakra verkalýðsfélaga, og átt sínar viðræður við fulltrúa atvinnurekenda, en þetta hefur ekki verið samningsatriði milli okkar, viðsemjenda ríkisstj. og þessa fyrirtækis. Mér er alveg ljóst, að á þessu hafa menn sjálfsagt mismunandi skoðanir. Ég held því miður, að það sé ákaflega margt rangt og byggt á misskilningi, sem sagt hefur verið hér um raforkumálin. Reyndar má segja, að það væru margir aðrir miklu hæfari mér til að fjalla um jafn teknísk mál eins og þar er um að ræða, en ég held, að það hafi ekki verið hrakið, hvorki af þeim þm., sem hér hafa talað, né heldur af hv. þm. í umr. í vor, sem fram hefur verið haldið af öllum sérfræðingum á þessu sviði, sem stjórnin hefur haft sér til ráðuneytis, og á ég þar fyrst og fremst við Raforkumálaskrifstofuna, að Búrfellsvirkjun í sambandi við alúminíumbræðslu, eins og ráðgert er, væri sú langhagkvæmasta virkjun, sem við ættum völ á. Og svo skulum við ekki vera með neinar umbúðir í kringum þetta. Ef þetta er langhagkvæmasta virkjunin, getur bara ómögulega verið, að við séum að leika eitthvað af okkur með því að ráðast í slíka virkjun. Og þessir menn verða bara að koma og sýna fram á, að þetta sé rangt, sem hér hefur verið haldið fram, að þetta sé hagkvæmasta virkjunin. Um það liggja fyrir áætlanir og greinargerðir frá sérfræðingum á þessu sviði. Þess vegna fær það með engu móti staðizt, að raforkusala til alúminíumbræðslunnar, vegna þessara fyrirhuguðu framkvæmda, leiði til þess, að Íslendingar sjálfir þurfi að borga meira eða dýrara rafmagn í framtíðinni. Þá væri þetta ekki hagkvæmt fyrir okkur. Nei, það leiðir til þess, að hækkun rafmagns verður væntanlega minni en ella mundi verða, en því orða ég þetta þannig, að við höfum undanfarna daga verið að tala um nauðsynlegar hækkanir á raforku hér innanlands, án hliðsjónar af þessu, en sem yrði að vera allverulega miklu meiri, ef ekki yrði af þessari virkjun, þ.e.a.s. í Þjórsá við Búrfell. Þetta er líka alveg ótvírætt, og hefur verið í öllum viðræðum álit þeirra sérfræðinga í fjármálum, sem Alþjóðabankinn hefur sent hingað og ættu að vera óháðir aðilar í þessu sambandi og eru að líta á það, hvað þeim finnst sjálfum hagkvæmt og eðlilegt að lána Íslendingum til þessara hluta. Ja, við höfum ástæðu til þess að ætla, segja þeirra. fyrirsvarsmenn, að þið munið fá lán til Búrfellsvirkjunarinnar, eins og hún er ráðgerð. Okkur er ómögulegt að gefa ykkur nokkra fullvissu um það, að þið fengjuð frá Alþjóðabankanum lán til annarra virkjana, sem okkur hafa verið sýndar, enga fullvissu um það. Og allavega eru þær miklu erfiðari fyrir ykkur í upphafi. Því hefur verið haldið fram, eins og ég sagði, að bræðslan mundi fyllilega standa undir sínum hluta af virkjuninni og hér hefur ekkert komið fram með gildum rökum, sem kemur í bága við það. Það er rétt, að verðhækkanir hafa orðið innanlands, sem hafa áhrif á um 30% af áætluðum stofnkostnaði við virkjunarframkvæmdir, frá þeim tíma, sem þær áætlanir voru gerðar og lagðar voru fyrir skýrslur ríkisstj. í vor, en það er enn álit sérfræðinga á þessu sviði, að fyrri áætlanir hafi verið það rúmar, að reikna megi með sama stofnkostnaði og áður. Að sjálfsögðu fæst betur úr þessu skorið í janúarmánuði, þegar tilboðin eru komin í þessar framkvæmdir, og það var m.a. ein ástæðan til þess, að ég hélt, að þm. þætti æskilegra, að efnisumr. um málið færu einmitt fram, þegar uppköst að samningum lægju fyrir og við sæjum, hvernig við stæðum í sambandi við tilboð í virkjanirnar. Hins vegar hef ég svo sem ekkert á móti því, að við höfum eina æfingu hér í kvöld eins og ég sagði áðan. Ef reiknað er með þeim tölum, sem liggja fyrir frá fyrri tíma, áætlast rekstrarkostnaður 210 þús. megawatta Búrfellsvirkjunar, miðað við eðlilegar afskriftir og fjármagnskostnað, sem næst 180 millj. kr. á ári, að kostnaði af varastöðvum meðtöldum, og tekjurnar af 60 þús. tonna bræðslu í raforkusölunni einni verða um 108 millj. á ári miðað við 21/2 mill eða 60% af árlegum gjöldum, sem er sama hlutfall og orkunotkun bræðslunnar í toppi í hlutfalli við framleiðslugetu virkjunarinnar. Þessar staðreyndir liggja fyrir og hafa ekki verið vefengdar. Bygging alúminíumbræðslunnar gerir því kleift að ráðast í stóra og hagkvæma virkjun mörgum árum fyrr heldur en ella og það kemur fram í hagstæðara verði á raforku innanlands en annars hefði orðið. Tekjurnar af sölu til bræðslunnar einnar munu standa undir öllum erlendum lánum, sem til Búrfellsvirkjunar þarf að taka. Það hefur verið talað um 25 ára lán til Búrfellsvirkjunar, og þá er bræðslan búin að borga öll erlendu lánin til þessarar virkjunar að þeim tíma liðnum. Auðvitað má alltaf metast um það, hvort þetta er nægjanlega hátt rafmagnsverð eða ekki. Og það er vitnað til þess, að Norðmenn selji raforku sína á 3 mill í staðinn fyrir 21/2 mill eða 20% hærra o.s.frv. Menn sækjast kannske frekar eftir raforku í Noregi heldur en hér nyrzt á hjara veraldar, eins og við tölum stundum um og það hefur auðvitað nokkur áhrif í öðrum kostnaði, svo að ég tali nú ekki um, að það hefur auðvitað sín áhrif líka, þegar verið var að tala um í fyrra og semja við þessa menn um bræðslu fyrir norðan, þegar allt var umlukið af ís. Menn mega ekki alveg loka augunum fyrir svona staðreyndum. Það er ekki víst, að menn vilji alveg koma hingað með jafnglöðu geði og með jafnhægu móti eins og til annarra staða. Hins vegar er ekki um aðra staði að ræða í Evrópu en Noreg nú, þar sem þeir geta fengið raforku með kjörum, sem þeir sætta sig við, og svo hér. Norðmenn leggja mikið kapp á að auka sínar raforkuframkvæmdir með alveg sérstökum hraða og mér er kunnugt um, að það er mjög deilt um það í Noregi, hvort það sé rétt, hvað þeir halda raforkuverðinu uppi eða hvort þeir eigi að lækka það úr þessum 3 mill. Og það kynni kannske svo að fara, áður en við erum búnir að ljúka þessum umr., að eitthvað hefði skeð í því efni og það er vegna þess, að Norðmenn eru hræddir um, að þeir séu að missa af strætisvagninum. Þeir þurfa að flýta sér að virkja fallvötnin, meðan raforkan er ekki orðin ódýrari annars staðar frá kjarnorkuofnum eða einhverjum öðrum orkugjöfum, sem ég kann nú ekki að greina. Og eitt er víst, að Svisslendingarnir eru þegar byrjaðir samninga við þetta sama fyrirtæki, við þýzkt fyrirtæki um að reisa alúminíumbræðsluna með raforku frá kjarnaofnum nú þegar. Það getur tekið nokkuð langan tíma, en þeir eru byrjaðir þessar viðræður og þeir keyptu á s.l. sumri til helminga á móti 7–8 öðrum áströlskum fyrirtækjum báxítnámur í Ástralíu og þeir ætla sér að flytja báxítið þaðan, þegar búið er að vinna úr því alúmína, hingað til Íslands í bræðsluna, af því að enn sem komið er borgar sig að flytja það alla leið hingað, af því að þeir hafa ekki sambærilega orku í Ástralíu. En þau gerðu alveg grein fyrir því, áströlsku blöðin, sem ég sá í sumar, að þeir mundu áreiðanlega innan skamms tíma setja þarna upp bræðslu, þegar raforka til bræðslunnar frá öðrum orkugjöfum stæðist samanburð við vatnsaflsvirkjanir og sparaði þeim þann mikla kostnað, sem af því leiðir að keyra alla leið norður í Íshaf frá Ástralíu, kringum hálfan hnöttinn. Það er náttúrlega ekki hægt að fullyrða um þetta, en sérfræðingar á þessu sviði og alveg sérstaklega norskir hafa varað sínar landsstjórnir við að verða ekki of seinar að hagnýta vatnsaflsvirkjunina og eins hafa sérfræðingar aðvarað okkur, því að um það eru menn sammála, að ef búið er að byggja vatnsaflsvirkjun og tækifæri fæst til þess að afskrifa virkjanirnar á 10–20–25 árum, er engin orka, sem vitað er um í heiminum í dag, ódýrari en frá afskrifuðum vatnsaflsvirkjunum. Það hefur verið endurtekið hér tvisvar til þrisvar í umr. að við höfum samið til 55 ára. Samningstíminn er 25 ár, sem talað hefur verið um, frá fyrsta virkjunarstigi, og síðan tveir 10 ára valkostir til viðbótar þar frá af beggja hálfu, til 35 ára og 45 ára. Þetta þýðir sem sagt frá fyrsta stigi 45 ára samningur, en frá því stigi, þegar alúminíumbræðslan hefur náð fullum afköstum, 39 ára samningstími. Hins vegar er mönnum sennilega kunnugt um, að við höfum rætt um það við þá, að þeir fengju einhvern tíma, þegar samningstíminn væri liðinn, til þess að hagræða sínum hlutum til brottflutnings eða á annan hátt, en vinnsluréttindi hafa þeir engin eftir þennan tíma, 39 eða 45 ár. Þeir hafa viljað semja við okkur um að halda bræðslunni áfram lengur. Það er, held ég, ekkert leyndarmál heldur. Við Íslendingar gætum þá eignazt svo og svo mikið af henni, þriðja part eða helminginn, eftir þann tíma. Það hefur verið okkar skoðun, sem í þessum samningaviðræðum höfum staðið, að aðstaða Íslendinga væri slík þá, að það væri langbezt að tala ekkert um þetta þá, þeir hefðu öll ráð í sinni hendi, gætu þá alveg eins eignazt meira en þriðja part af verksmiðjunni eða helminginn, ef þeir óskuðu að halda áfram alúminíumbræðslu í einhverri samvinnu við þá og þannig standa þessi mál. Ég vil leiðrétta þennan misskilning um samningstímann. Ég skal svo ekki þreyta hv. þm. með meiri umr. um þetta núna. Það var alveg af ásettu ráði, sem ég hafði mína skýrslu stutta, því að ég bjóst ekki við, að menn óskuðu eftir að endurtaka umr. frá því í vor. Ég gat vel skilið það, ef menn vildu gefa einhverjar sérstakar yfirlýsingar um breytt viðhorf í málinu. Það er skiljanlegt út af fyrir sig, og í mínum huga mundu þá í þeim efnisumr., sem fram fara hér fyrr eða síðar um samningsuppköstin, einstakar greinar margháttaðra og töluvert flókinna samninga koma til athugunar eins og ég sagði í fyrri ræðu minni í marzmánuði. Þm. ættu þá að geta verið búnir að hafa þessi skjöl á milli handa mjög lengi. Menn geta auðvitað alltaf gagnrýnt meðferð svona máls, sem er í eðli sínu samningur, og sagt: Það er lagt fyrir þingið í því formi, að það verður að velja eða hafna. Þetta er alveg rétt. En svona er það um alla samninga. Þess vegna höfum við verið að reyna að gera okkar ýtrasta til þess að fá fram sjónarmið og viðhorf þm. áður í þmn. og auðvitað allra þm., eftir að þm. geta haft málið til meðferðar, að vísu í trúnaði, og koma þannig fram aths. sínum við einstakar gr. alllöngu áður en málið yrði opinberlega lagt fram í Alþingi.



Herra forseti. Það eru aðeins fáein orð út af því, sem hæstv. ráðh. beindi til mín, en annars mun ég halda mig við að ræða þau atriði, sem fólust í minni fyrri ræðu og ekki færa umræðusviðið út að þessu sinni. Það er að heyra á hæstv. ráðh., að honum finnist mjög óviðeigandi, að hann hafi verið beðinn um að gefa skýrslu um þetta mál á Alþ. eins og það liggur nú fyrir. En á hinn bóginn er það vist þannig vaxið, að hæstv. ráðh. hefur þótt afar eðlilegt að gefa skýrslu um þetta í Varðarfélaginu og í fulltrúaráði sjálfstæðisfélaganna í Reykjavík. Hitt finnst honum óeðlilegt, að um þetta mál eigi að ræða á Alþingi Íslendinga. Og hæstv. ráðh. óvirðir Alþ. með því að segja annað eins og þetta: „Mér er þó sama, þó að við höfum hérna eina æfingu í kvöld.“ þetta er óvirðing við Alþ. Ég er alveg sannfærður um, að þm. eru sammála mér um, að þetta sé óvirðing við Alþ. að taka svo strákslega til orða. Hæstv. ráðh. þarf ekkert að undra, þó mönnum finnist full ástæða til þess að fá viðbótarskýrslu frá honum um þetta mál hér á Alþ. eftir þær fréttatilkynningar, sem komið hafa fram, og eftir að hann hefur rætt þessi mál við hinn og annan félagsskap úti um borgina, eins og hér hefur verið rakið. Ráðh. hefði því átt að taka því með fullkominni stillingu og á eðlilegan hátt. Hæstv. ráðh. hefur gefið út svo hljóðandi fréttatilkynningu um þetta mál, með leyfi hæstv. forseta: „Dagana 1.–3. þ. m. hafa farið fram samningaviðræður milli fulltrúa ríkisstj., Swiss Aluminium Limited og Alþjóðabankans um byggingu alúminíumbræðslu í Straumsvík og er þetta framhald fyrri umr. þessara aðila. Eftir þessa fundi er málið komið á það stig, að samkomulag hefur náðst í viðræðunum um öll meginatriði málsins.“ Svo er hæstv. ráðh. alveg steinhissa á því, að þm. skuli óska eftir viðræðum um þetta málefni hér á Alþ. Að það skuli ekki vera nóg fyrir hann að fara með þetta í Varðarfélagið og fulltrúaráð Sjálfstfl. í Reykjavík. Það skuli ekki vera talið nægilegt. Ég skal lesa áfram, með leyfi hæstv. forseta, það er síður en svo ástæða til að draga það undan. Síðan kemur: „Það, sem næst liggur fyrir, er að ganga frá samningsuppkasti með margháttuðum fskj., og munu lögfræðingar aðila vinna að því í þessum mánuði. Ráðgert er að halda síðan fund um málið eftir áramótin til þess að ganga endanlega frá samningsuppköstunum.“ En þessi setning kom áður: „Eftir þessa fundi er málið komið á það stig, að samkomulag hefur náðst í viðræðunum um öli meginatriði málsins.“ Hvað vilja menn hafa það meira? Og við vitum, að þetta er rétt, og við heyrðum einnig það, sem hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, sagði hér áðan, þar sem þetta kom alveg ótvírætt fram, nema bara enn skýrara heldur en hjá hæstv. ráðh., sem virðist vera að draga ofurlítið í land af tilkynningunni. Hæstv. ráðh. þarf ekki að vera hissa á því, þó að menn vildu fá viðbótarskýrslu frá honum um þetta mál. Það var alveg eðlilegt og sjálfsagt. Og það var vitaskuld m.a. gert til þess að vita, hvað hæstv. ráðh. vildi segja Alþ. um það, sem hefði komið nýtt inn í málið frá því, að hann gaf skýrsluna siðast. Beinlínis til þess að fá fram heildarmynd hér á Alþ. um það, sem ráðh. vildi láta uppi á þessu stigi. Hann lét þá uppi æðimörg atriði. Vafalaust hefur eitthvað talsvert gerzt síðan og ýmis efnisatriði bætzt við, en ráðh. kaus það nú að gefa hv. Alþ. og þar með þjóðinni engar upplýsingar um það, hvað hefði bætzt við. Ég tók ekki eftir því, að það væri nokkurt efnisatriði nýtt, sem hann gaf skýrslu um. En vafalaust hefur þó ýmislegt gerzt, og raunar vitum við þm., að ýmislegt hefur gerzt, því að okkur hafa verið gefnar upplýsingar um það sem trúnaðarmál. En hæstv. ráðh. sér ekki ástæðu til þess að gefa þá skýrslu hér á hv. Alþ. og það finnst mér mikill galli. Mér finnst, að hann hefði átt að bæta við skýrsluna frá í vor þeim efnisatriðum, sem kynnu að vera ný í því, sem nú hefur verið ráðgert, og þá hefðu menn heildarmyndina, og allir fengju um það að vita, sem gerzt hefur. Ég vil mjög finna að því, að hæstv. ráðh. skuli leyfa sér að tala í þessum tón um þá sjálfsögðu ósk, að hér færu nú fram umr. og hann gæfi skýrslu. Þá vil ég einnig taka fram, að það er mjög eðlilegt, að nú komi afstaða manna fram um málið. Nú er búið að athuga það frá öllum hliðum og alveg niður í kjölinn og öll efnisatriðin liggja fyrir samkv. því, sem hæstv. ríkisstj. hefur upplýst, og það er ekki eftir neinu að bíða, að menn gefi upp afstöðu sína eins og hér hefur verið gert. En fram að þessu hefur þetta ekki legið, að því er talið hefur verið, efnislega fyrir til fulls. En nú er ekki eftir neinu að bíða með að gefa afstöðuna upp, enda mjög nauðsynlegt fyrir hæstv. ríkisstj. að vita alveg, hvernig málin standa, áður en hún heldur áfram með málið, ef hún er ekki sjálf endanlega búin að skuldbinda sig neitt, eins og nú er helzt að heyra á hæstv. ráðh., þó að fréttatilkynning ráðun. gæfi fullkomna ástæðu til þess að álíta, að ríkisstj. hefði skuldbundið sig í málinu. Mér finnst sízt ástæða til þess fyrir hæstv. ríkisstj. að finna að því, þó að hún fái nú að vita, hver afstaðan er. Þá er annað atriði, sem ég þarf að minnast á, og það er varðandi virkjanirnar og samband þeirra við alúmínfyrirætlanirnar. Ég hélt því fram áðan, að það væri mjög vel viðráðanlegt og hagfellt að virkja við Búrfell án alúminíumverksmiðju. Og ég hygg, að um það verði raunar ekki deilt; ef menn vilja byggja á skýrslum þeirra sérfræðinga, sem um það hafa gefið álit, og á þeim verðum við vitaskuld að byggja. Og ég er ekki einn um þessa skoðun eða við Framsfl.-menn, því það kom mjög greinilega fram hjá talsmanni hæstv. ríkisstj. í raforkumálum, raforkumálaráðh. Ingólfi Jónssyni, í umr. í vor, að hann var einnig þessarar skoðunar fullkomlega og lagði á það mikla áherzlu. M.a. sagði hann í þingræðu 4. maí í vor, „eftir að við höfum lesið þessa töflu, kemur það í ljós, að Búrfell sé langhagstæðast. Hvort sem við virkjum það án alúminíumverksmiðju, 70 þús. kw., eða fullvirkjum 210 þús. við Búrfell, verður Búrfellsvirkjun miklu hagstæðari.“ Hann fullyrðir, að það sé langhagstæðasta virkjunin hér, hvort sem virkjað er í sambandi við alúminíumverksmiðju eða án hennar. Og ráðh. gengur miklu lengra í þessu, því að hann segir einnig um raforkuverðið og um fjárhagsgrundvöllinn, að það sé lítið eitt dýrari raforka fyrstu árin eftir að stórvirkjunin yrði gerð, ef það yrði án alúminíumverksmiðju, lítið eitt, segir hæstv. raforkumálaráðh., dýrara fyrstu árin, ef það yrði gert án alúminíumverksmiðju. Og þá reiknar þó hæstv. ráðh. áreiðanlega ekki með inn í það dæmi hugsanlegri áhættu vegna verðlagsbreytinga, sem gætu orðið af því að gera þann samning, sem fyrirhugaður er. Þetta segir félagi hæstv. ráðh. í ríkisstj. um þessi mál og byggir það á þeim sérfræðingum, sem hann hefur látið vinna fyrir sig, sömu mönnunum, sem við byggjum á okkar álit á þessu máli. Þá var hæstv. ráðh. jafnvel að gefa í skyn, að það væri úr lausu lofti gripið hjá mér, að það væri viðráðanlegt, að Íslendingar gætu virkjað hagkvæmt án þess að hnýta þar við alúminíummál. Var að gefa í skyn áðan, að Íslendingar hefðu alltaf verið nú upp á siðkastið í sambandi við virkjun, háðir alúmínmálinu. En hvað er um þetta að segja? Ég vil nú lesa hér eina setningu úr skjali frá sjálfri ríkisstj. Það er álit sjálfrar ríkisstj. um þessi efni og þar stendur þetta í upphafi greinarg. fyrir frv. um Landsvirkjun. Það eru orð hæstv. ríkisstj. sjálfrar, sem ég ætla að vitna til í þessu falli og sem hæstv. ráðh. getur svo hugsað um, en þau eru þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Að hefja virkjun í stórám landsins er að vísu mikið átak, en þó tæplega meira en fyrsta virkjun í Sogi var á sínum tíma.“ En hvenær var fyrsta virkjun gerð í Sogi? Hún var gerð á kreppuárunum fyrir stríðið. Og hvaða aðstoð fengum við til þess áð gera þá virkjun? Enga, aðeins lán, og hver eyrir borgaður til baka. En nú á allt í einu að fara að halda því fram, að það sé ekki mögulegt fyrir Íslendinga að sjá sínum virkjunarmálum farborða, án þess að setja þau í samband við alúmínmálið. Við höfum ævinlega haldið því fram, að það hafi komið í ljós skýrt og greinilega, að þessi mál sé mjög vel hægt að aðskilja. Og þetta, sem ég hef nú vitnað til, er álit manna í stjórnarherbúðunum sjálfum, sem þaðan hefur verið gefið út um þessi mál og sem þeir ættu sannarlega að muna eftir. Ég verð líka að segja, að mér finnst leggjast heldur lítið fyrir hæstv. ríkisstj., ef nú á að fara, eftir allt, sem þeir hafa sagt um bætt lánstraust út á við og annað þar fram eftir götunum og bætta stöðu landsins, - á að fara að bjóða okkur upp á þá röksemd, að Íslendingar hafi ekki verð þess megnugir að fá lán til þess að virkja hagstæðustu virkjun landsins. Því það hefur verið upplýst úr herbúðum ríkisstj., að Búrfell án alúmínvers sé hagstæðasta virkjun landsins. Á svo að fara að telja okkur trú um það hér, að staða Íslands sé þannig, að það geti ekki einu sinni fengið lán eða fyrirgreiðslu erlendis til þess að koma slíkri virkjun í framkvæmd. Ég held, að það þurfi að endurskoða eitthvað þennan málflutning, eins og hann kom fram hjá hæstv. ráðh. Að lokum vil ég svo aðeins segja örfá orð um vinnuaflsmálið. Ég hélt því fram, að þar væri um nýja stefnu að ræða, þar sem nú væri farið að gera ráð fyrir fullum fetum að flytja inn erlent verkafólk og sem raunar kom greinilega fram hjá hæstv. ráðh. hér áðan, því að vitaskuld bar hann alls ekki á móti því, að það stæði til að flytja inn erlent vinnuafl. Þvert á móti lagði hann kapp á að halda þeirri leið fullkomlega opinni. En ef menn lesa þær skýrslur og grg., sem við höfum fengið um þetta mál fram að þessu, hafa allar ráðagerðir byggzt á því, að innlent vinnuafi yrði notað nema að því, er tæki til fárra sérfræðinga. Og það er því nýtt, að farið er að ráðgera að byggja hér á erlendu vinnuafli við að koma upp slíkri verksmiðju. Það er ný stefna. Það er ný stefna að flytja inn erlent vinnuafi til þess að byggja erlend fyrirtæki á Íslandi. Það hefur aldrei verið gert, er algerlega nýtt og stendur allt, sem ég sagði um það efni. Og ég vitna svo til þeirra varnaðarorða, sem ég lét falla í kvöld í því sambandi, og sé ekki ástæðu til þess að endurtaka þau.



Herra forseti. Ég kvaddi mér aðeins hljóðs út af þeim furðulegu ummælum, sem hér áttu sér stað hjá hv. 1. þm. Austf. í sambandi við þá fréttatilkynningu, sem var gefin út af iðnmrn. Ég er líka alveg sannfærður um, að hefði engin fréttatilkynning verið birt, var áreiðanlega eitthvert laumuspil, áframhald af laumuspili, ekkert að segja frá því, sem verið er að gera. En þegar fréttatilkynning er birt, er verið að gera mikið úr því og reynt að láta liggja að því, að í henni liggi allt annað heldur en í henni liggur, þó að þessum hv. þm. sé alveg fullkunnugt um, hvernig aðstæður eru við þessar samningaumleitanir. Og það vil ég leggja áherzlu á, að umr. um það er óskað hér í þinginu á því stigi málsins, þegar þm. vita - ekki aðeins þeir, sem eru í þmn., heldur allir þm., stjórnarandstöðunnar líka - að það er dagaspursmál, hvenær þeir fá í hendurnar uppköstin, sem samningamenn ríkisstj. hafa verið í, og þeir vita líka, að ríkisstj. hefur ekki sjálf á þessu stigi málsins tekið afstöðu til þeirra mála. Ég vil þess vegna alveg frábiðja mér, að hv. þm. geri það vísvitandi að reyna að leggja meira inn í og rangtúlka það, sem engin ástæða er til að rangtúlka, og þeir vita miklu betur um heldur en hv. 1. þm. Austf. vill vera láta í þessu sambandi. Og hann er að gera því skóna, að það væri nauðsynlegt fyrir ríkisstj. að fá að vita um hans skoðun núna, af því að hún þyrfti að binda sig. Hún skyldi þá líklega hafa haft frumkvæðið að því sjálf að reyna að fá að vita um hans skoðun, en ekki að þurfa að láta hann hafa vit fyrir sér, hún hefur ekki þurft það fram að þessu að láta þennan hv. þm. hafa vit fyrir sér. Nei, ég held, að hv. þm. öllum hljóti að vera algerlega ljóst, hvernig í málinu liggur og þm. muni við fyrsta tækifæri fá þessi uppköst af samningunum í hendur og þá munu þeir, eins og hér kom fram í minni ræðu í kvöld, alveg á sama hátt og ríkisstj. - þá munu bæði ríkisstj. og Alþ. - taka sínar ákvarðanir um það, áður en málið er lagt inn í Alþ., hvort undirritaður verði samningur, eins og ævinlega er venja, þegar samningar eru undirritaðir með fyrirvara um samþykki Alþ. síðar.



Herra forseti. Hér hafa orðið nokkrar umr. um það, hvað legið muni hafa til grundvallar því, að óskað var eftir, að gefin yrði skýrsla hér að þessu sinni um þetta stórmál. Og hæstv. iðnmrh. fann það helzt út, að við Alþb.-menn mundum hafa óskað eftir skýrslunni til þess að geta gefið einum okkar þm. kost á því að halda ræðu hér, en þeir framsóknarmenn mundu hafa óskað eftir skýrslunni, til þess að þeir gætu nú þegar sagt til um afstöðu sína til málsins. Ég furða mig á því, að hæstv. ráðh. skuli ekki sjá, hversu eðlilegt það er, að óskað var eftir því, að hann gæfi skýrslu um málið nú. Það er engin leið að deila um það, að það hafi orðið þáttaskil í þessu máli nú. Þegar hann skildi síðast við málið hér á Alþ., lá málið fyrir aðeins á viðræðustigi, og eins og ég minntist hér á í minni fyrri ræðu, var það þá undirstrikað, að það væri allsendis óvíst, að um nokkra samninga væri að ræða Málið var þá ekki komið lengra áleiðis. En nú liggur það hins vegar fyrir samkv. yfirlýsingu frá ríkisstj. sjálfri, að hún telur málið vera komið á lokastig og þegar hafi náðst samkomulag um öll meginatriði þess. Þegar málið var komið á þetta sug, töldum við Alþb.-menn, að það væri sannarlega kominn tími til þess, að umr. yrðu hér á Alþ. um meginefnið í þessu máli, þ.e.a.s. um þá principafstöðu, hvort ætti að gera slíka samninga, sem hér er verið að reyna að ná samkomulagi um. Við höfum ekki óskað eftir því, að nein sérstök samningsuppköst yrðu rædd hér grein fyrir grein. Við gerum okkur fulla grein fyrir því, að málið liggur ekki þannig fyrir nú. En við töldum ekki óeðlilegt, að áður en gengið verður frá samkomulagi milli ríkisstj. og hins erlenda aðila og það jafnvel undirskrifað af hæstv. ráðh., þótt með fyrirvara sé, sé málið rætt hér á Alþ., þannig að skýrt komi í ljós, hvaða ástæður liggja til þess, að okkur þyki rétt að gera slíka samninga sem þessa. Ég tel því, að það, sem eðlilegast hefði verið í þessum umr., sé það, að frekari rökstuðningur hefði komið fram af hálfu ríkisstj. fyrir því, hvers vegna hún leggur áherzlu á það, að þessir samningar séu gerðir. Hér hafa komið fram sterkar efasemdir um það, að orkusölusamningurinn yrði okkur hagstæður. Þessum efasemdum svaraði hæstv. iðnmrh. nú aðeins þannig, að hann segir: „Það er viðurkennt, að virkjunin við Búrfell er sú hagstæðasta, sem við eigum völ á, og þá get ég ekki á nokkurn hátt skilið, að við getum á nokkurn hátt leikið af okkur með því að ráðast í þá virkjun, þó við gerum samning við hið erlenda fyrirtæki um sölu 2/3 orkunnar til þess.“ Jú, vitanlega veltur það á því, hvort við erum að gera hér skyssu. Hvaða verðgrundvöllur er hér lagður? Stenzt það verð, sem á að semja um á raforkunni? Stenzt það framleiðslukostnað? Við teljum, að það fari ekki milli mála, að með því að gera fyrirfram samning við alúminíumfyrirtækið til 25 ára um fast raforkuverð, sem aðeins sé 103/4 úr eyri fyrir kwst., sé samið um lægra verð á raforkunni en kostar að framleiða hana á þessu tímabili. Þegar við höldum þessu fram, göngum við út frá sams konar útreikningum og lagðir hafa verið til grundvallar í sambandi við verðákvörðun á rafmagni eða kostnaðarframleiðslu á rafmagni í öðrum orkuverum, sem hér hafa verið gerðar samþykktir um. Það er enginn vafi á því, að verðið 103/4 úr eyri fyrir kwst. fær knapplega staðizt miðað við það, að kostnaðaráætlun sú, sem gerð var í febr. 1964, fái staðizt. En það er ómögulegt annað en ríkisstj. hafi gert sér grein fyrir því nú á þessu stigi málsins, að sú kostnaðaráætlun fær ekki lengur staðizt. Á henni eru orðnar stórfelldar breytingar. Það er viðurkennt, að það verður að gera viðbótarframkvæmdir á virkjunarstað, sem kosta 200–300 millj. kr., og það er einnig viðurkennt, að stórfelld hækkun hefur orðið á framleiðslukostnaði, eða framkvæmdakostnaði. Af því er alveg ljóst, að það er ekki æskilegt fyrir okkur að semja um raforkusöluna á þessum grundvelli. Ég álít, að hæstv. ríkisstj., vilji hún taka efnislega á þessu máli, geti ekki skotið sér undan því að ræða þennan þátt málsins, og þegar hún heldur því fram einnig, að hún sé að leggja út í þessa samninga til þess að reyna að tryggja landsmönnum lægra raforkuverð á komandi árum, verði hún einnig að taka tillit til þess, hvaða þarfir þarf að leysa fyrir landsmenn sjálfa í virkjunarmátum á þessu samningstímabili, þ.e.a.s. á næstu 25 árum, sem samið er um fast verð á rafmagninu. Og ekki dettur mér í hug að búast við því, að ríkisstj. haldi því fram, að við þurfum ekki að ráðast í stórvirkjun á þessu tímabili annars staðar en við Búrfell. Ég undirstrika því það, sem ég hef sagt áður: Það er sannarlega kominn tími til þess, að hér fáist fram á Alþ. efnislegar umr. um þetta mál, og glögg grein verði gerð fyrir því, hvaða ástæður liggja til þess, að rétt þykir að gera slíkan samning sem þennan. Ég get ekki trúað því, að hæstv. ríkisstj. haldi því enn fram, að það sé hagstætt fyrir okkur að leyfa byggingu þessarar alúminíumverksmiðju, til þess að við getum haft eitthvað fyrir okkar vinnuafl að gera. Ég trúi því ekki, að hún líti þannig á málið nú í dag, enda tók ég eftir því, að hæstv. iðnmrh. talaði um vinnuaflsvandamálið fyrir ísl. atvinnuvegi, sem upp mundi koma í sambandi við þessar miklu framkvæmdir, og þegar málið liggur orðið þannig, að við höfum ekkert vinnuafl afgangs frá okkar eigin framkvæmdum og frá eigin framleiðslustörfum til þess að selja í byggingarvinnu við alúminíumverksmiðjuna, er ekki lengur hægt að halda því fram, að við eigum að heimila byggingu á þessari verksmiðju af þeim ástæðum, að við teljum okkur einhvern vinning að því að geta selt þangað vinnuafl. Ég ætla, að ef ríkisstj. fengist til að ræða á þennan hátt efnislega um málið, þá hljóti hún að viðurkenna, að mikil hætta sé á því, að þessar stórkostlegu framkvæmdir færi margt úr skorðum í okkar efnahagslífi, a.m.k. á meðan á framkvæmdunum stendur. Röksemdir eins og þær, sem ég fann helzt í ræðu hæstv. ráðh., að við hefðum orðið að samþykkja svona lágt verð á raforkunni eða 20% lægra en Norðmenn hafa samið um, af því að það sé ekkert girnilegt fyrir hina erlendu aðila að koma til Íslands og byggja hér alúminíumverksmiðju og reka hana hér norður á hjara veraldar, það sé miklu fýsilegra fyrir hinn erlenda aðila að leita til annarra staða, slík rök sem þessi ganga út frá því, að okkar staða sé þannig í þessum efnum, að við verðum að lúta lægri og óhagstæðari kjörum en nágrannar okkar verða að búa við. Ég held nú þvert á móti, að okkar staða sé þannig, að við eigum hér yfir að ráða svo hagstæðum virkjunarmöguleikum, að það sé í rauninni keppikefli fyrir erlenda aðila, sem þurfa á mikilli raforku að halda, að eiga viðskipti við okkur í þessum efnum. Ég held, að málið snúi ekki þannig, að við þurfum að lúta því, sem þeir skrifa okkur fyrir í þessum efnum. Og svo hin röksemdin að við verðum eiginlega nú að gera samning sem þennan, af því að annars geti það orðið of seint. Kjarnorkan sé á næsta leiti, og þá getum við misst af möguleikum til að gera slíka samninga. Uppsetning dæmisins á þennan hátt gerir auðvitað alla okkar samningsaðstöðu gjörsamlega vonlausa. Ég tók eftir því, að hæstv. iðnmrh. taldi, að við mundum ekki geta ráðizt í virkjun við Búrfell, án þess að gera einhvern slíkan orkusölusamning sem þann, sem hér er nú rætt um. En þær upplýsingar hafa verið lagðar fram í þessum efnum, hér fyrir alþm., að talið sé eðlilegt, þegar ráðizt er í nýja virkjun, að hafa hana svo stóra, að hún nægi nokkurn veginn fyrir 10 ára notkunartímabil. Slíkur áfangi er talinn mjög eðlilegur í virkjunarmálum, en þetta þýðir það, að eins og nú er komið, þá ættum við skv. þessari reglu að ráðast í virkjunarframkvæmdir upp á um 125 þús. kw. Það mundi vera talið það hagstæðasta. Nú erum við einnig upplýst um það, að það sé hagstætt að ráðast í virkjunina við Búrfell á þeim grundvelli, að fyrst yrði ráðizt í það að kaupa vélar, sem skilað gætu helmingi orkunnar, eða um 105 þús. kw. og síðan sé auðvelt að bæta við vélum fyrir 35 þús. kw. í næsta áfanga og síðan enn öðrum 35 þús. kw. og svo þeim síðustu, þar sem aðeins vélasamstæðu væri bætt við. Ef við réðumst í framkvæmdirnar við Búrfell á þessum grundvelli, þá mundum við fyrst virkja um 105 þús. kw. Gert er ráð fyrir því, að slík virkjun mundi kosta í kringum 980 millj. kr. Það er vitanlega alveg fráleitt fyrir ríkisstj. að halda því fram, að við séum ekki færir um það að fá nægileg lán til þess að ráðast í slíka virkjun. Sannleikur málsins er sá, að við gætum lánað okkur þá upphæð sjálfir, ef við vildum. Við eigum orðið í kringum 2000 millj. í erlendum gjaldeyri, sem mestmegnis stendur með lágum vöxtum í erlendum bönkum eða í erlendum verðbréfum, og það kemur vitanlega ekki til mála, að við getum ekki fengið eðlilegan hluta af þessari fjárhæð að láni til nægilega langs tíma til þess að gera okkur það kleift að ráðast í slíkt mannvirki sem þetta. Það er því sama, hvernig á málið er litið, við höfum ábyggilega fjárhagslega aðstöðu til þess eftir þeim reglum, sem upp eru settar og talið er eðlilegt að miða við í virkjunarframkvæmdum, og þá væru þessir áfangar við Búrfell einnig hæfilegir fyrir okkur. Af þessum ástæðum er því engin nauðsyn á því að taka upp nýja stefnu í atvinnumálum landsins með því að heimila erlendum aðilum að byggja upp atvinnufyrirtæki í landinu og njóta hér sérstakra forréttinda umfram innlenda alvinnurekendur. Ég veitti því athygli, að hæstv. ríkisstj. vill hafa þann hátt á, að efnislegar umr. um þetta stórmál fari ekki fram nú. Hún vill bíða eftir því, að þm. komi aftur saman eftir jólafrí. Nú er gert ráð fyrir því að fresta þingi til 7. febr. og miðað við þær tímasetningar, sem fram hafa komið hjá hæstv. iðnmrh. um framhald viðræðna við hina erlendu aðila, þá er beinlínis gert ráð fyrir því, að búið verði þá að gera bráðabirgðasamkomulag og í rauninni að ganga frá málinu á þann hátt, að þá mundu þm., þegar þeir kæmu hér aftur saman eftir jólafrí, raunverulega standa frammi fyrir gerðum hlut. Það má vera, að það tækist eftir það að fá hér einhverjar breytingar á því samkomulagi, sem þá hefði verið gert, en það er ótrúlegt, að það yrði þá horfið frá því að gera þessa samninga. En ef nú fengjust á þessu stigi málsins efnislegar umr. um málið, sú spurning fengist rædd, hvort rétt væri yfirleitt fyrir okkur, eins og málin standa nú, að gera slíka samninga sem þessa, eða hvort hagkvæmara væri fyrir íslenzkt atvinnulíf að láta þessa samninga liggja, þar sem þeir eru nú. Ef umr. fengjust um málið nú, þá væri kannske hægt að spara sér mikið ómak. En mér sýnist sem sagt, að hæstv. ríkisstj. hafi þegar tekið sína ákvörðun um það að semja á þessum óhagstæða grundvelli, sem ég tel, að lagður hafi verið. Hún virðist hafa tekið ákvörðun um það að taka hér upp nýja stefnu um uppbyggingu atvinnufyrirtækja í okkar landi og í atvinnurekstursmálum, og af því dreg ég þá ályktun, að það verði ekki aðeins um það að ræða að heimila einu erlendu fyrirtæki að byggja hér upp atvinnufyrirtæki og reka það með sérréttindum, það megi fyllilega búast við því, að annað komi á eftir og það fleiri en eitt, því að ef það er sá vinningur að því að gera einn svona samning, sem ríkisstj. vill vera láta, ja, hvers vegna er þá ekki enn þá meiri vinningur að því að gera fleiri slíka samninga? Ég hef bent á það hér áður í umr. um þetta mál, að ég gæti mjög vel ímyndað mér það, að til okkar kynnu að leita ýmsir stórir eða efnamiklir erlendir aðilar, sem áhuga hafa á fiskveiðiaðstöðunni við Ísland og á fiskverkun í okkar landi. Hvað yrði sagt við þá, ef þeir leituðu til okkar og óskuðu eftir sams konar samningum eins og nú stendur til að gera við alúminíumfyrirtækið? Hvað yrði þá sagt við þá? Á þá að ganga inn á það að veita þeim sams konar réttindi hér í okkar fiskiðnaði? Ættum við t.d. að fallast á beiðni Unilever-hringsins brezka, ef hann byðist til þess að koma hér upp lýsisherzlustöð, sem við höfum ekki enn þá ráðizt í að byggja? Ef hann t.d. byðist til þess í leiðinni að kaupa af landsmönnum allt það lýsi, sem við framleiðum í næstu 10 eða 20 ár, og gefa okkur nokkrum % hærra verð heldur en við höfum fengið? Ég efast ekkert um það, að sá hringur gæti vel hugsað sér slíkt með því að fá aðstöðuna í okkar landi, sem það veitti. Ég hef líka spurt um það, hvernig búast má við, að viðbrögðin yrðu, ef hinn stóri auðhringur í Sviss, Nestlé-hringurinn, sem þegar hefur brotizt inn í sjávarútveg Norðmanna eða fiskiðnað Norðmanna og er einnig nú að byggja upp í Kanada, ef hann leitaði hér til íslenzkra stjórnarvafda og óskaði eftir því að fá að fjárfesta hér á landi nokkur hundruð eða þúsundir milljóna í fiskiðnaðarfyrirtækjum og byðist í upphafi til þess að borga nokkru hærra verð fyrir fiskframleiðslu okkar en við höfum nú í dag, hvað verður þá sagt? Er ástæða til þess að neita þeim aðilum fremur en svissneska alúminíumhringnum um sérstöðu til atvinnurekstrar í okkar landi? Ætli það sé ekki hætt við því, að þeir, sem ákveða nú þessa stefnubreytingu varðandi uppbyggingu á íslenzku atvinnulífi, að heimila erlendum aðilum hér sérréttindi, héldu lengra áfram á þessari braut og veittu þessum aðilum, sem ég hef nefnt, eða einhverjum slíkum, slík eða sams konar fríðindi hér? Og hvað yrði um okkar efnahagslega sjálfstæði eftir nokkur ár, eftir að slíkt hefði verið gert? Ég er hræddur um, að það yrði lítið úr okkar efnahagslega sjálfstæði. Ég efast ekkert um það, að þeir aðilar mundu spretta upp í okkar landi, þegar slík tilboð kæmu eins og þessi, sem ég hef nefnt, sem sæju einhvern gróðamöguleika við það að veita þessum aðilum svona fríðindi. Það mundu ábyggilega einhverjir innlendir aðilar sjá gróðamöguleika í sambandi við þetta, eins og vissir aðilar sjá gróðamöguleika af viðskiptum sínum við svissneska alúminíumhringinn. En það, sem þm. verða að gera sér fulla grein fyrir í þessum efnum, er það, að nú er verið að taka ákvörðun um það, hvort á að hverfa frá þeirri gömlu stefnu, sem við höfum haldið við í þessum efnum, og fara hér inn á nýja stefnu, sem ég tel þjóðhættulega stefnu, því að það er ekki hægt að líta einu sinni á þann samning, sem hér er um að ræða við Swiss Aluminium, sem einangrað fyrirbæri út af fyrir sig. Hér er um stefnumarkandi mál að ræða. Við Alþb.-menn höfum látið skýrlega koma fram okkar stefnu í þessum málum, ekki aðeins viðvíkjandi alúminíumverksmiðjunni, heldur einnig í sambandi við þátttöku erlends fjármagns til atvinnurekstrar í okkar landi yfirleitt, og við vörum við því að taka upp þessa stefnu. Við erum henni algerlega andvígir.