Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan 11 í dag, að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma, það gæti dregist örlítið, fer fram umræða utan dagskrár um peningamarkaðssjóði. Málshefjandi er hv. þm. Birkir J. Jónsson, hæstv. viðskiptaráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Ég lagði nýlega fram fyrirspurn til forsætisráðherra og spurði m.a. um tímabundnar ráðningar í ráðuneytunum. Mér bárust svör ráðherra sem voru athyglisverð. Þar kom m.a. fram að það er gríðarlegur fjöldi, vil ég segja, sem hefur fengið tímabundnar ráðningar í ráðuneytunum. Ef ég fer aðeins yfir þetta eru það fimm í forsætisráðuneyti, þrír í dómsmálaráðuneyti, sex í félags- og tryggingamálaráðuneyti, sjö í fjármálaráðuneyti, tveir í heilbrigðisráðuneyti, tveir í iðnaðarráðuneyti, sjö í menntamálaráðuneyti, enginn í samgönguráðuneyti, enginn í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti, enginn í umhverfisráðuneyti og tveir í viðskiptaráðuneyti. Það sem var kannski athyglisverðast við þessi svör var að ekkert svar barst um það hvernig staðan er í utanríkisráðuneytinu. Þess vegna fæ ég tækifæri til að spyrja hæstv. ráðherra út í það hvers vegna utanríkisráðuneytið gefur engin svör um tímabundnar ráðningar, hvort utanríkisráðuneytið er ekki enn þá hluti af Stjórnarráðinu og íslenskri stjórnsýslu. Svo vil ég taka það fram, hæstv. forseti, að reglur sem gilda um auglýsingar eru mjög strangar. Þetta eru reglur fjármálaráðuneytisins um auglýsingar og þar segir, með leyfi forseta: „Ekki er skylt að auglýsa“ - sem sagt, reglan er að auglýsa - „störf í eftirfarandi tilvikum: 1. Störf sem aðeins eiga að standa í tvo mánuði eða skemur. 2. Störf við afleysingar, svo sem vegna orlofs, veikinda, barnsburðarleyfis [o.s.frv.]. 3. Störf sem auglýst hafa verið innan síðustu sex mánaða og í þeirri auglýsingu hafi þess verið getið að umsóknin geti gilt í sex mánuði.“ Miðað við öll stóru orðin hjá formanni Samfylkingarinnar fyrr á árum í ýmsum Borgarnesræðum og fleiri ræðum um gagnsæjar leikreglur lýðræðisins og að umgangast beri vald af virðingu og þar fram eftir götunum 

Virðulegur forseti. Ég verð að játa það að eins og ýmsir aðrir þingmenn fer ég stundum inn á bloggsíður. Ég villtist inn á bloggsíðu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur í fyrradag og þar sá ég að hún var einmitt að blogga um það að ekki hefðu borist nein svör frá utanríkisráðuneyti, það hefði bara sagt pass við þessari fyrirspurn. Ég verð að játa að mig rak í rogastans yfir að þetta skyldi hafa gerst, fletti þá upp á þessari fyrirspurn þingmannsins og sá að það var ekkert svar frá utanríkisráðuneytinu. Ég hafði samband við ráðuneytið og spurði hverju þetta sætti. Það svar sem ég hef fengið frá starfsmannastjóra ráðuneytisins er að þessi beiðni hafi einfaldlega ekki komið inn á hans borð einhverra hluta vegna og hann ætlar að skoða málið fyrir mig í framhaldi af þessu. Þarna eru væntanlega einhver mistök á ferðinni sem ég bið þá bara forláts á en ég hef a.m.k. sett það í gang að það sé skoðað hvernig það megi vera að beiðni um svar við þessari tilteknu fyrirspurn hafi ekki komið til starfsmannastjóra ráðuneytisins.

Hæstv. forseti. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé kannski dæmigert um samstarfið eða samstarfsleysið innan ríkisstjórnarinnar, að hæstv. utanríkisráðherra hafi ekki einu sinni fengið upplýsingar um að henni bæri að svara þessari fyrirspurn hæstv. forsætisráðherra. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra, því hún á væntanlega eftir að koma hér upp aftur, hvað henni finnist um þessar gríðarlegu tímabundnu ráðningar sem ástundaðar eru innan Stjórnarráðsins og m.a. í ráðuneytum flokksmanna hennar því þetta kostar mikla peninga. Þarna er um að ræða að starfsfólk ráðuneytanna er ekki notað heldur er annað fólk ráðið inn til að vinna vinnuna. Þetta er gagnrýnivert og ég bið hæstv. ráðherra að gefa mér skýringar á því hvers vegna svona margt fólk er ráðið tímabundið. Áður en ég lýk máli mínu vil ég svo lýsa ánægju með að hæstv. ráðherra les bloggsíðuna mína. 
            

Virðulegur forseti. Já, ég las bloggsíðuna í þetta sinn hjá þingmanninum og hef svo sem gert það áður. Ég reyni að fylgjast með þeim skoðunum sem uppi eru hjá stjórnarandstöðunni og tel að það skipti nokkru máli að fylgjast ekki bara því sem sagt er í þingsölum heldur líka því sem fólk skrifar í greinum eða á bloggsíðum. En varðandi þessar tilteknu upplýsingar þá mun ég sjá til þess að þær berist og það verður þá að prenta upp þetta skjal þannig að utanríkisráðuneytið sé með inni í því. Hvað varðar tímabundnar ráðningar sem hv. þingmaður biður um skýringar á þá finnst mér mjög erfitt að gefa eitthvert algilt svar um það. Tímabundin ráðning getur komið í veg fyrir að sett sé upp ný staða í ráðuneytinu sem getur verið erfiðara að losna við aftur og hún getur líka sparað aðkeypta vinnu. Það er því ekki hægt að gefa neitt algilt svar við því hvort rétt sé að beita tímabundnum ráðningum eða fara frekar í aðkeypta vinnu eða að setja upp stöður sem eru auglýstar. Við tilteknar aðstæður má haga hlutum með þessum hætti. Ég hef auðvitað aðstöðu til að skoða hvernig þingmaðurinn, þegar hún var ráðherra, hagaði þessum hlutum í ráðuneyti sínu.

Þar var sko allt á hreinu.


            

Herra forseti. Það eru tvö atriði sem mig langar að inna hæstv. dómsmálaráðherra eftir. Það fyrra tengist afgreiðslu þingsins í gær á frumvarpi um embætti sérstaks saksóknara sem var afgreitt í góðri sátt og er það vel og er það mál að komast í farveg. Hluti af því samkomulagi er að í nefndaráliti allsherjarnefndar er vikið að því að haft verði samráð um skipan hins sérstaka saksóknara og þarf ekki að fara um það mörgum orðum hversu mikilvægt er að þar takist vel til og að sú skipan verði hafin yfir deilur og um hana samstaða. Ég vil því í fyrra lagi spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvernig hann hyggist standa að því að koma því máli í höfn, þ.e. hvenær og hvernig verður staðið að skipuninni og hvernig samráðinu við allsherjarnefnd eða þingið og þingflokka verði háttað. Hið seinna snýr að dómstólum landsins. Nú er það svo að þar er fyrir mikið álag og biðlistar heldur að lengjast en styttast, ef ég veit rétt, bæði í héraðsdómum og Hæstarétti. Ég hef orðið var við það meðal dómenda að menn hafa af því miklar áhyggjur að þar stefni að líkindum í stóraukið álag, af ástæðum sem við þurfum ekki að fjölyrða um og allir geta getið sér til um hverjar eru. Dómstólar landsins búast því miður við því að málum muni stórfjölga, ekki síst sem tengjast efnahagsbrotum eða efnahagságreiningi eða hruni sem menn kjósi að skjóta til dómstóla. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Hefur ráðuneytið gert einhver drög að því hvernig komið verði til móts við dómstólana og tryggt að þeir ráði við þau verkefni sem nú má ætla að þeir fái í sínar hendur til viðbótar því mikla álagi sem þar er fyrir? Er ætlunin að gera þeim kleift að efla starfsemi sína, bæta við sig mannskap eða ráða á annan hátt við verkefnin sem þar má búast við að verði ærin á komandi missirum?

Herra forseti. Varðandi fyrra atriðið þá verður þessi staða auglýst með tveggja vikna umsóknarfresti og síðan verður farið yfir umsóknir. Ég hafði hugsað mér að óska eftir því við allsherjarnefnd að það yrði einn fulltrúi frá hverjum flokki sem kæmi til samráðs við ráðuneytið þegar umsóknir lægju fyrir og við gætum ráðið ráðum okkar um það mál þegar umsóknarfrestur er liðinn og menn sjá hverjir sækja um. Það var mín hugmynd og ég vona að allsherjarnefnd fallist á að þannig verði staðið að málum. Varðandi dómstólana þá er lögbundinn fjöldi dómara í landinu, héraðsdómarar eru 38 samkvæmt lögum og við vitum að hæstaréttardómarar eru 9 eins og lög mæla fyrir um. Það hafa komið fram hugmyndir um fjölgun héraðsdómara og ég flutti á sínum tíma frumvarp um það. Því var ekki tekið þannig í þinginu að það næði fram að ganga. Einnig hafa verið hugmyndir um að veita fulltrúum dómara aukið vald til að taka á málum og koma að málum en það verður ekki heldur gert nema með lagabreytingu. Ráðuneytið getur því í sjálfu sér ekkert annað gert en taka mið af því hvernig þróunin er og síðan komið með hugmyndir fyrir þingið um fjölgun dómara eða aukið vald dómarafulltrúa. Ég boðaði það og hef sagt að það kunni að koma að því að efla þurfi dómstólana í ljósi þess sem hér hefur gerst en fyrsta skrefið af minni hálfu var að leggja fram frumvarpið um sérstakan saksóknara sem var samþykkt í gær.

Herra forseti. Ég þakka fyrir svör hæstv. ráðherra. Ég tel það sem hæstv. ráðherra segir í fyrra lagi um samráðið um skipan dómarans, sé bærilegt og vonandi tekst að vinna þetta hratt þannig að verkefnið komist af stað sem allra fyrst. Það réttlætir að mínu mati vissulega að hafa frest í kjölfar auglýsingar í allra knappasta lagi og vinna þar hratt úr umsóknum og eiga síðan það samráð sem hér er lofað. Varðandi dómstólana þá er það vissulega ljóst að meginskipan þeirra er bundinn í lögum en væntanlega skipta einnig fjárveitingar til þeirra og möguleikar til að ráða aðra starfsmenn en þá sem beinlínis eru festir í lögum máli. Eftir sem áður verður að horfast í augu við að ef það stefnir stóraukin verkefni og núverandi fjöldi dómara á báðum dómstigum einfaldlega annar ekki verkefnunum og biðlistar eða halar taka að lengjast þá verðum við væntanlega að bregðast við því, því réttarríki ætlum við væntanlega að halda uppi á Íslandi þó að illa sé búið að fara með fjárhag okkar í höndunum á hæstv. ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég er sammála því að auðvitað þarf að huga að fjármálum dómstólanna og vafalaust verður það gert við afgreiðslu fjárlaga sem nú fer fram í næstu viku en eins og við vitum er áherslan í því efni á þann veg að spara frekar en auka útgjöld en dómstólarnir hafa þar sérstöðu innan stjórnkerfis okkar sem ber að virða. Ég vil líka minna á það þegar við erum að ræða um dómstólana þá liggur fyrir hugmynd, fullmótuð hugmynd um að hér verði komið á laggirnar nýju dómstigi, dómstigi sem yrði kennt við landsyfirrétt og það er líka hægt að taka þær tillögur og leggja þær fyrir þingið og koma á slíku dómstigi sem mundi auðvelda meðferð sakamála sérstaklega.

Herra forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra. Þrátt fyrir að nú séu erfiðir tímar í efnahagsmálum þjóðarinnar þá langar mig að spyrja hæstv. menntamálaráðherra um ART-verkefnið. Það er verkefni sem staðið hefur yfir á Suðurlandi og hefur verið nefnt ART-verkefnið, skipulagt og unnið af skólaskrifstofu Suðurlands. Þetta er verkefni fyrir ungmenni sem af ýmsum ástæðum hafa flosnað upp úr skóla og hætt námi, jafnvel lent í afbrotum. Gaulverjabæjarskóli var upphaflega tekinn undir þessa starfsemi og þangað komu nemendur víðs vegar að á Suðurlandi til dvalar í styttri tíma. Þar fengu þeir sérstök námskeið, sérstaka meðferð ef svo má að orði komast, hjá kennurum sem höfðu sérstaka þekkingu og reynslu af þessu prógrammi sem nefnist ART. Það reyndist mjög vel. Síðan hefur þetta þróast í þá átt að búið er að þjálfa upp um 150 manna teymi sem er starfandi í grunnskólum og skólunum almennt á Suðurlandi og vinnur eftir þeirri aðferð sem þarna um ræðir sem reynist mjög vel. Komið hefur í ljós að verkefnið tengist í raun fleiri ráðuneytum en bara menntamálaráðuneytinu. Mig langaði að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvernig hún sjái þetta verkefni í kerfinu í heild sinni, innan menntamála-, dómsmála-, félagsmála- og heilbrigðismálakerfisins.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kjartani Ólafssyni fyrir að vekja athygli á þessu merkilega tilraunaverkefni sem hefur verið í gangi og er samstarfsverkefni ríkis, velferðarsjóðs og sveitarfélaga. Ríkið borgar 40%, þar af menntamálaráðuneytið 8 millj. kr. og sveitarfélögin á Suðurlandi borga 60%. Þessu tilraunaverkefni lýkur núna um áramótin og þá blasir við að spyrja hvert framhaldið verði. Ég hef sagt að þetta verkefni gæti verið verkefni sem yrði fyrirmynd fyrir önnur landsvæði því þetta hefur tekist vel. Það er líka rétt að meginþungi þessa verkefnis hvílir kannski ekki beint á menntamálunum sem slíkum en um leið vil ég undirstrika að menntamálin eru leið til að koma fólki út úr ákveðnum erfiðleikum í lífinu og því má segja að menntun sé ákveðið úrræði sem við eigum að bjóða upp á. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, þetta er samstarfsverkefni margra aðila. Okkur hefur gefist ágætlega að taka þátt í slíkum samstarfsverkefnum og ég tel mikilvægt og brýnt að við förum vel yfir þetta. Málið síðar mun verða lagt í hendurnar á fjárlaganefnd og við vitum alveg hvernig aðstæður eru þar núna. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni þá eru vissulega erfiðir tímar en það eru ákveðin verkefni sem við þurfum að fara vel yfir því þótt þau séu kostnaðarsöm um stundir þá geta þau til lengri tíma geta skilað sér margfalt inn í samfélagið. Við skulum því fara vel yfir þetta verkefni og gera það saman.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessar undirtektir og minna jafnframt á að þann 13. júní 2007 samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu hvað varðar aðgerðaáætlun til fjögurra ára um stöðu barna og ungmenna. Þetta fellur í rauninni mjög vel undir þá þingsályktunartillögu sem ríkisstjórnin samþykkti. Ég vil taka undir orð hæstv. menntamálaráðherra um að þetta verkefni ætti að fara víðar um land en það þarf að hlúa að því eins og það er núna. Þess vegna er mikilvægt fyrir okkur að vega og meta þann kostnað sem felst í verkefninu. Lokaspurning mín er hver eigi í raun að hafa forustu um málið innan ríkisstjórnar þar sem þingsályktunartillaga liggur fyrir því ég tel að einhver þurfi að hafa forustu um málið.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt, einhver þarf að hafa forustu í málinu. Ég vil vekja athygli á öðru máli sem hefur verið leitt til lykta með farsælum hætti að mínu mati. Það var mál sem var allt að því til vansa um tíma í kerfinu. Það þvældist á síðustu árum milli ráðuneyta; heilbrigðisráðuneytis, félagsmálaráðuneytis, menntamálaráðuneytis og sveitarfélögin áttu þar líka hlut að máli. Hér var um að ræða málefni blindra og sjónskertra. Allir vildu vel, það var ekki spurning, og allir settu fjármagn í þetta. Síðan skipaði ég nefnd sem í voru m.a. fulltrúar félagsmálaráðuneytisins, sveitarfélaganna, Reykjavíkurborgar og heilbrigðisráðuneytisins, þar sem við komum okkur saman um í samvinnu við Blindrafélagið og fleiri, að setja málið undir eina stofnun og láta eitt ráðuneyti bera ábyrgð á þeim málaflokki. Ég tel það vera heppilegra þegar eitt ráðuneyti, einn aðili ber ábyrgð en fær síðan aðra til liðs við sig eins og þar er. Hæstv. félagsmálaráðherra mun brátt flytja tillögu um sameiginlega miðstöð eða stofnun til að þjónusta blinda og sjónskerta. 

Herra forseti. Gott aðgengi að menntun er ein mikilvægasta forsenda byggðar í landinu og stuðlar að nýsköpun í atvinnulífi. Sem aldrei fyrr er nú mikilvægt að efla aðgengi fólks að menntun um land allt. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu fara um 1.170 millj. kr. í símenntun og fjarkennslu. Það er um 1,9% af heildarfjárveitingu menntamálaráðuneytisins. Stærstu liðirnir eru íslenskukennsla fyrir útlendinga, um 262 millj. kr., og 421 millj. kr. í námskeið og ráðgjöf. Mun lægri upphæð fer beint til miðstöðvanna eða um 9–20 millj. kr. til hverrar miðstöðvar. Þekkingarsetrin fá síðan um 22–44 millj. kr. hvert. Þegar bein framlög til miðstöðvanna og setranna í landsbyggðarkjördæmunum eru skoðuð kemur í ljós að framlag til Suðurkjördæmis er langlægst eða um 73,6 millj. kr. Framlög til Norðausturkjördæmis eru um 85,7 og Norðvesturkjördæmis um 105 millj. kr. Munar þar allt að 31 millj. kr. Til viðbótar þessu má benda á að fjórir kröftugir háskólar fá sérfjárveitingu í Norðvestur- og Norðausturkjördæmi. Háskólafélag Suðurlands, sem er að mestu í eigu sveitarfélaga á Suðurlandi, mun hefja starfsemi á næstunni. Ekki hefur hingað til verið vilji af hálfu menntamálaráðuneytisins að koma á háskóla og þekkingarsetri á meginlandi Suðurlands. Því spyr ég: Hyggst hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, koma í veg fyrir niðurskurð á fjármagni til fræðslu- og símenntunarmiðstöðva og vinna þannig áfram að markmiðum byggðaáætlunar um eflingu þekkingarsetra, símenntunar og endurmenntunar, á landsbyggðinni? Ég spyr líka: Hyggst hæstv. menntamálaráðherra styðja við áframhaldandi uppbyggingu þekkingarsetra með því að koma að rekstri háskólafélags Suðurlands og rétta þannig hlut Suðurkjördæmis gagnvart öðrum landsbyggðarkjördæmum? Þegar kreppir að í atvinnumálum er mikilvægara en áður að efla aðgengi fólks að menntun.

Herra forseti. Ég er sammála hv. fyrirspyrjanda, sem aldrei fyrr er mikilvægt að hafa gott aðgengi að menntun, en menntakerfið er ekki undanskilið aðhaldi í ríkisfjármálum frekar en önnur svið í samfélaginu. Ég vil hins vegar benda á að markviss uppbygging hefur verið á sviði menntamála ekki bara út frá ákveðnu svæði heldur markvisst yfir allt landið. Á sviði framhaldsskólamála höfum við til að mynda lagt okkur fram um að reyna að tengja svæði betur við menntun, auka aðgengi að menntun. Dæmi um það er fjölbrautaskólinn á norðanverðu Snæfellsnesi. Við höldum áfram með verkefni varðandi menntaskólann við utanverðan Eyjafjörð. Við erum að skoða verkefni til að tengja skóla saman. Ný framhaldsskólalög gefa okkur tækifæri til að tengja til að mynda Suðurlandið, Vestmannaeyjar og Rangárvallasýslurnar í eitt menntakerfi. Allt er það gert til að bæta aðgang að menntun. Síðar á dagskrá þingsins mun ég mæla fyrir frumvarpi til laga um fullorðinsfræðslu þar sem segja má að svarað sé að hluta spurningu hv. þingmanns. Þar undirstrikum við mikilvægi símenntunarmiðstöðvanna og við undirstrikum mikilvægi þess að formgera þá menntun sem tengist símenntun og endurmenntun. Við tryggjum að raunfærnimatið verði formgert á þann veg að við viðurkennum þekkingu og reynslu fólks sem hefur kannski litla formlega menntun að baki á vinnumarkaði, við viðurkennum hana í hinu formlega menntakerfi. Hvað varðar háskólafélag Suðurlands þá fékk ég það tækifæri, og hafði mikla ánægju af, að hitta það fólk ekki alls fyrir löngu. Eðlilega munum við gera allt til þess að vera í auknu samstarfi við Suðurland. Suðurland er ekki undanskilið hvað þetta varðar og vil ég m.a. benda á að Háskóli Íslands hefur ákveðna starfsemi á Suðurlandi, á Selfossi, sem tengist jarðskjálftarannsóknum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin. Í fréttum undanfarna tvo daga hefur komið fram að mikið atvinnuleysi er á Suðurnesjum, algert hrun. Ég held að það sýni skýrt hvað menntamál vega þungt, þau eru hluti af þeim byggðaaðgerðum sem hægt er að grípa til til þess að verjast atvinnuleysi. Uppbygging í menntakerfinu er eitt af því sem virkar mjög vel. Fátt hefur gerst en Keilir hefur þó starfað og starfar af miklum krafti. Það skiptir líka máli að horfa á þann mismun sem er á milli Suðurkjördæmis og hinna landsbyggðarkjördæmanna. Stundum hefur verið bent á að það sé vegna þess að svo stutt sé að fara yfir Hellisheiði. En Suðurlandið er ekki bara 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á mikilvægi menntunar sem úrræði gagnvart því atvinnuleysi sem við munum standa frammi fyrir á næsta ári í nokkuð ríkum mæli. Það höfum við gert rétt á síðustu árum að við höfum verið að undirbyggja menntunina. Við höfum verið að auka fjölbreytni í námsframboði. Við höfum verið að efla iðn- og starfsmenntun. Við höfum verið að fjölga styttri námsbrautum. Við höfum verið að auka aðgengi fólks að menntun víðs vegar um landið. Þetta er ákveðin viðspyrna í þeim miklu erfiðleikum sem við stöndum nú frammi fyrir. Ekki hefur verið sneitt hjá Suðurlandi varðandi uppbyggingu á sviði menntunar, það er af og frá. Hv. þingmaður veit til að mynda að í Vestmannaeyjum hefur átt sér stað öflug uppbygging, m.a. þekkingarseturs. Framhaldsskólinn er á fleygiferð, það er margt að gerast úti í Vestmannaeyjum. Því fer fjarri að Suðurland sé 

Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að í þeim efnahagshremmingum sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir um þessar mundir, verða sveitarfélögin í landinu fyrir miklum áföllum. Þau verða fyrir talsverðum tekjumissi með falli í útsvarstekjum. Þau verða fyrir falli í tekjum vegna fasteignaskatta og fasteignagjalda. Þau verða fyrir falli í tekjum vegna minnkandi lóðaúthlutana og raunar kostnaði vegna aukinna skila á lóðum. Þau verða fyrir miklum auknum kostnaði vegna aukinnar eftirspurnar í félagsþjónustu sveitarfélaga svo að dæmi sé tekið. Þannig eru áhrifin á fjárhag sveitarfélaganna við þessar aðstæður margvísleg og ljóst að þau hafa ekki sömu möguleika til að bæta sér upp þennan tekjumissi eins og ríkið hefur. Á sama tíma er okkur öllum ljóst að það brennur á sveitarfélögunum að halda uppi grunnþjónustunni í samfélaginu og ekki síst tryggja atvinnu við þær aðstæður sem við búum nú við með vaxandi atvinnuleysi. Ég hef því verulegar áhyggjur af því hvernig sveitarfélögunum verður gert kleift að sinna því mikilvæga hlutverki sínu. Ég tek eftir því að í tilkynningu frá ríkisstjórninni er gert ráð fyrir að sveitarfélögunum verði heimilað að hækka útsvar til að auka tekjur sínar. Ég tók líka eftir því nú fyrr í vikunni að forsætisráðherra Noregs, sem er leiðtogi jafnaðarmanna, var að kynna aðgerðir norsku ríkisstjórnarinnar. Þar er farin sú leið að ríkið tryggir sveitarfélögunum tekjur í samræmi við tekjutapið af útsvarinu til þess að þau geti haldið uppi þjónustunni sem er svo mikilvæg til þess að halda uppi atvinnu og tryggja efnahagsstarfsemina út um allt land. Ég vil spyrja hæstv. samgönguráðherra, ráðherra sveitarstjórnarmála, hvort hann sé ekki sammála mér í því að heppilegt hefði verið að fara þá leið við þær aðstæður sem við búum við í dag.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn um sveitarfélögin í landinu. Ég vísa til fréttatilkynningar vegna blaðamannafundar sem ríkisstjórnin hélt áðan. Þar er fjallað um það að heimila hækkun útsvars sveitarfélaganna sem getur leitt til hækkunar tekna þeirra og kemur til móts við aukaframlag í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Ríkisstjórnin tekur með öðrum orðum þá ákvörðun að koma til móts við sveitarfélögin og heimila þeim hækkun. Viðræður eru í gangi, m.a. hafa verið fundir með Sambandi ísl. sveitarfélaga, við höfum átt samráðsfundi. Bíða verður í nokkra daga með nánari útfærslu á þessu en þarna kemur fram sú tímamótaákvörðun að heimila sveitarfélögunum að hækka útsvar sitt og þar með fá þau meiri tekjur.

Herra forseti. Mér er þetta ljóst, sem kom fram í svari hæstv. ráðherra, en vek athygli á því að útsvarshækkun er jöfn yfir alla í prósentum talið. Hún leggst hlutfallslega þyngra á þá sem hafa lægri tekjur en þá sem hafa hærri tekjur. Í mínum huga er það ekki góð jafnaðarmennska að fara þannig að. Ég tel að þetta sé ekki góð leið til að bæta sveitarfélögunum upp það tekjutap sem þau verða fyrir. Þar að auki mun þetta ekki koma jafnt á móts við aukaframlagið í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem hefur komið úr ríkissjóði. Það er alveg ljóst. Ég held því fram að þessi leið sé ekki leið jafnaðarmennsku. Hún sé ekki góð til að tryggja sveitarfélögunum þær viðbótartekjur sem þau þurfa sannarlega á að halda. Ég vil spyrja hæstv. samgönguráðherra hvort hann hefði ekki talið betra að taka viðbótarskattinn 

Virðuleg forseti. Ég hef svo sem ekki miklu að bæta við það sem hv. þingmaður segir. Það hefur verið baráttumál sveitarfélaganna, í því aðgerðaplani sem þau hafa kynnt fyrir okkur, og við höfum verið að ræða saman um, að tryggja aukaframlag til jöfnunarsjóðs til að koma til móts við litlu sveitarfélögin. Þau eiga verulega bágt og þurfa á aukatekjum úr jöfnunarsjóðnum að halda. Fram hefur komið, virðulegi forseti, að hjá einu sveitarfélaginu er framlag úr jöfnunarsjóði um 60% af heildartekjunum. Hér á höfuðborgarsvæðinu er ljóst að til útsvarshækkunar þarf að koma, til þess að verja grunnþjónustuna. Eins og við höfum talað um er það markmiðið í stefnu Sambands ísl. sveitarfélaga og sveitarstjórnarráðuneytisins, samanber yfirlýsingu okkar. Útfærslan á þessu er ekki klár, við eigum eftir að vinna hana. Farin verður blönduð leið þar sem við reynum að taka á þeim vanda sem er og koma til móts við sveitarfélögin að hætti 

Herra forseti. Ég vil vekja athygli forseta á því að annan eða þriðja daginn í röð er dagskrá fundarins með þeim hætti að svo til öll mál eru tekin á dagskrá með afbrigðum. Það á að fara að ræða ein átta, níu lagafrumvörp sem þingmenn hafa ekki séð fyrr en kannski að morgni þess dags þegar fundur hefst. Við ræddum aðeins í gær, að mínu frumkvæði, um fyrirkomulag þingstarfa á næstunni. Ég innti hæstv. forseta eftir því hvort ætlunin væri að semja nýja starfsáætlun sem tæki þá að minnsta kosti til tímans fram að jólum eða fram að áramótum. En mér sýnist að fyrirkomulag þessara mála sé að lenda í hinu mesta óefni og ekki sé sérstaklega góður svipur á því að dag eftir dag sé dagskrá þingsins sett upp með þeim hætti að veita þurfi afbrigði fyrir nánast hverju einasta máli og ný og ný mál komi hér á dagskrá sem þannig háttar til um. Ég vil líka spyrja hæstv. forseta: Hefur hann rætt við ríkisstjórnina um það hvernig hún er á vegi stödd með málatilbúnað sinn hér fyrir þinglok um áramót? Er við því að búast 

Vegna athugasemda hv. þingmanns vill forseti geta þess að í gær var farið yfir þá dagskrá sem er í dag með formönnum þingflokkanna. Jafnframt var farið yfir áform um þau dagskrármál sem nú liggja fyrir á næstu dögum og fram til þingloka fyrir jólahlé. Verið er að reyna að þoka þessu áfram en það liggur ljóst fyrir að fjölmörg mál koma fram með stuttum fyrirvara vegna þeirrar alvarlegu stöðu sem uppi er í þjóðfélaginu. Forseti hefur góðan skilning á því að mikið er á þingmenn lagt að kynna sér þau mál á skömmum tíma og verður þess vegna að taka eins mikið tillit til þessara aðstæðna og kostur er við afgreiðslu mála.

Hæstv. forseti. Peningamarkaðssjóðir hafa verið mikið í umræðunni í því hruni sem orðið hefur í rekstri bankanna á undanförnum vikum. Tugþúsundir einstaklinga og fjölskyldna hafa misst gríðarlega miklar fjárhæðir og mörg heimili eru beinlínis í uppnámi vegna þessarar þróunar. Hæstv. viðskiptaráðherra lét sig málið varða strax í upphafi hrunsins og fulltrúar hans funduðu m.a. með fulltrúum viðskiptabankanna vegna þess. Í þessu máli er mikilvægt að öll ákvarðanataka sé gegnsæ og að jafnræðis sé gætt á milli aðila þegar leyst er úr vanda fjölda einstaklinga en mér sýnist því miður svo ekki vera í þessu stóra máli. Einstaklingar sem hafa átt í þessum sjóðum hafa ítrekað hlustað á fullyrðingar viðskiptaráðherra um að eigendur hlutdeildarskírteina í peningamarkaðssjóðum verði skoðaðir sérstaklega og að algjörlega sé ljóst að jafnræðis verði gætt á milli þeirra og viðræður standi yfir við minni fjármálafyrirtæki um lausn málsins. Í framhaldi af þessum miklu yfirlýsingum ráðherra gerðist það allt á einum og sama deginum að viðskiptabankarnir þrír keyptu í „eigin sjóðum“ þó að algjörir kínamúrar eigi að vera á milli rekstrar þeirra sjóða og viðskiptabankanna. Það gerðu þeir á einum og sama deginum. Við hljótum að velta því fyrir okkur hvort um samráð hafi verið að ræða við þessi kaup. Við hljótum líka að velta því fyrir okkur hversu miklum fjármunum hafi verið varið til þessara kaupa. Með þessu var vissulega takmarkað tjón þeirra sem eiga í peningamarkaðssjóðum sem tengdust viðskiptabönkunum þremur. Þá standa eftir aðrir einstaklingar sem voru svo óheppnir að eiga í peningamarkaðssjóðum sem voru á vegum annarra aðila en þessara þriggja viðskiptabanka. Þeir sitja eftir með sárt ennið, með óbætt tjón, og við hljótum að spyrja hæstv. ráðherra hvernig það gangi að leysa úr vanda þessara einstaklinga þar sem hann hafði svo miklar áhyggjur af hinum sem voru í viðskiptum við sjóði sem tengdust viðskiptabönkunum þremur. Við erum ekki að ræða um lítinn hóp, hæstv. forseti. 4.000 einstaklingar tilheyra þessum hópi, einstaklingar sem eiga margir hverjir allt sitt undir því að úr þessum málum verði leyst. Ég spyr hæstv. ráðherra hvernig gangi að ræða við þær fjármálastofnanir sem þessir einstaklingar voru svo óheppnir að eiga viðskipti við vegna þess að ríkisbankarnir þrír ákváðu að nota stóran hluta af sínu eigin fé til kaupa á bréfum í þeim peningamarkaðssjóðum sem tengdust þeim bönkum. Ég vil fá svar við eftirtöldum spurningum, hæstv. forseti: 1. Hefði ekki verið eðlilegra að ríkisbankarnir þrír hefðu gætt jafnræðis og keypt eignir út úr öllum peningamarkaðssjóðum innlendra fjármálastofnana? 2. Hversu háu hlutfalli af eigin fé ríkisbankanna þriggja var varið til kaupa á eignum peningamarkaðssjóðanna? Heyrst hefur í viðskiptanefnd þingsins að þar sé um að ræða 200 milljarða kr. Sú upphæð er á huldu, að mér heyrist, en ég vil að hæstv. viðskiptaráðherra upplýsi okkur um það hversu háum fjármunum var varið þennan örlagaríka dag þegar allir viðskiptabankarnir keyptu á sama degi í sínum eigin sjóðum. 3. Telur hæstv. ráðherra eðlilegt að bráðabirgðastjórnir ríkisbankanna taki slíkar meiri háttar ákvarðanir án samþykkis eigandans? 4. Þar sem bankarnir keyptu nær eingöngu eignir í sínum sjóðum, er ekki ljóst að reglur um sjálfstæði og óhæði hafi verið virtar að vettugi? Vísa ég þá til þess hversu miklir kínamúrar eiga að vera á milli þessara rekstrarfélaga og viðkomandi banka. 5. Voru kaup á bréfum peningamarkaðssjóðanna tilkynnt til Fjármálaeftirlitsins? 6. Hyggst ráðherrann beita sér fyrir því að allt verði uppi á borðum varðandi kaup á bréfum þessara sjóða? Við erum ekki að tala um litla hagsmuni, við erum að tala um milljarðatugi, jafnvel allt að 200 milljörðum króna ef marka má það sem við heyrum í viðskiptanefnd þingsins. 7. Hefur ráðherrann haft samráð við minni fyrirtækin eða var haft samráð við minni fyrirtækin þegar ákvörðun var tekin um að greiða allt út hjá stóru bönkunum? Ef svo var ekki, hvers vegna í ósköpunum? 8. Ég minni ráðherrann á að hann hefur ítrekað sagt að gæta verði jafnræðis og að sé unnið að lausn þessa stóra máls. Er einhver lausn í sjónmáli og hvað felur þá sú lausn í sér, hæstv. forseti?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka upp þetta mikla mál. Það hefði verið ágætt að hafa talsvert lengri tíma til þess að svara því að málið er býsna flókið og það er talsvert mikill misskilningur í umræðunni um eðli þess. Ég ætla að byrja umræðuna á því að vitna hérna í fína grein sem er í Morgunblaðinu í dag eftir Grétu Mjöll Bjarnadóttur. Hún heitir „Smjörklípan um peningamarkaðssjóðina.“ Gréta segir, með leyfi forseta: „Staðreyndir eftir því sem næst verður komist eru eftirfarandi: Innstæðueigendur peningamarkaðssjóða áttu í þeim u.þ.b. 250 milljarða þegar þeim var lokað. Að meðaltali voru innstæðueigendum greidd 80% af inneign sinni þegar sjóðunum var slitið. Í heild gerir það 200 milljarða og þaðan hygg ég að hin ódauðlega tala eigi uppruna sinn. Eignir sjóðanna voru sem hér segir (í grófum dráttum og í heild): 40% innlán þ.e. ca. 90–100 milljarðar. Stutt skuldabréf fyrirtækja með lánshæfismat og mögulega stutt skráð skuldabréf stöndugra fyrirtækja ca. 30%. Flest þessara fyrirtækja eru enn á lífi og greiða af sínum skuldum. Samtals gera þessir liðir um 70% af heildareign …“ Þannig rekur hún hvernig sjóðirnir eru samsettir og það er kjarni málsins, þ.e. að sjóðirnir eru þannig til komnir og þess vegna slitu bankarnir með þeim hætti. Fjármálaeftirlitið birti tilmæli á sínum tíma um slit peningamarkaðssjóða þar sem mælst var til að lausu fé og skuldabréfum yrði breytt í innlán en aðrar eignir greiddar út sem innlán eftir því sem kröfur yrðu innheimtar. Málefni sjóðanna eru vandmeðfarin. Miklir hagsmunir margra einstaklinga, fyrirtækja og samtaka liggja þarna undir og hafa auk þess margar hliðar sem er nauðsynlegt að skoða í þessu samhengi. Sjóðirnir eru sparnaðarform sem almennt var talið og kynnt sem öruggt sparnaðarform. Í hugum margra var þessi sparnaðarleið jafnvel talin jafnörugg og almenn innlán. Sannleikurinn er þó sá að sjóðirnir eru verðbréfasjóðir þó að fjárfestingarstefna þeirra eigi að vera íhaldssöm og tryggja örugga og stöðuga ávöxtun. Í ljós hefur komið að sjóðirnir voru varðir fyrir alvarlegu greiðslufalli bankanna og stórfyrirtækja sem selt höfðu sjóðunum bréf. Engu að síður var stór hluti verðbréfasjóðanna mikils virði og því hefur þeim tekist að greiða stóran hluta þess fjár sem fjárfestar og heimili settu þar inn. Í langflestum tilfellum hafa eigendur sjóðanna flýtt fyrir útgreiðslu úr þeim með því að kaupa úr þeim verðbréf. Samt sem áður sitja margir eigendur hlutdeildarskírteina eftir með tap og bera því jafnvel við að þeim hafi verið veittar rangar upplýsingar um eðli sparnaðarins þegar þeir fóru inn í hann. Hafi einhverjum verið seld hlutdeildarskírteini sjóðanna með fullvissu um að þau séu jafntrygg sparnaði eða almennu innláni er klárlega um að ræða óréttmæta viðskiptahætti. Rétt er að benda þeim sem svo er ástatt um að leita til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Annar flötur þessa sama máls og tilefni þessarar umræðu er staða fjármálafyrirtækja sem sökum smæðar hafa ekki haft burði til að kaupa verðbréf af sjóðum sínum líkt og stærri fjármálastofnanirnar gerðu eftir fall bankanna. Í raun virðist aðeins eitt fyrirtæki, Íslensk verðbréf á Akureyri, sem þannig er ástatt um í dag og sparisjóðirnir hafa allir gert upp sína sjóði, sumir miklu hærra en ríkisbankarnir þó að ríkisaðkoma að því hafi engin verið.

Og verður engin?

Nei, hún verður engin. Hefði verið eðlilegra að ríkisbankarnir þrír hefðu gætt jafnræðis og keypt eignir úr öllum peningamarkaðssjóðum innlendra fjármálastofnana? Ríkisbankar eru fyrirtæki sem starfa á markaði og hljóta því að hafa sjálfsvald um hverja þeir eiga viðskipti við. Hið sama á auðvitað við um önnur fjármálafyrirtæki eins og sparisjóðina sem hafa farið sömu leið og bankarnir. Hversu háu hlutfalli af eigin fé bankanna þriggja var varið til kaupa á peningamarkaðssjóðunum? Kaupin voru fjármögnuð með innlánum í bönkunum sjálfum - og það er lykilatriði - sem er skuldaliður á reikningum þeirra en ekki þáttur í eigin fé. Þar sem eignir koma á móti auknum skuldum eru áhrifin á eiginfjárhlutfall líka óveruleg og kalla því ekki á sérstakt eiginfjárframlag. Þar sem bankarnir keyptu nær eingöngu eignir í sínum sjóðum er ekki ljóst að reglur um sjálfstæði hafi verið virtar, segir þingmaðurinn. Ekki er hægt að fullyrða neitt um slíkt, rekstrarfélög sjóðanna eru sjálfstæð félög þó að þau séu í eigu bankanna. Mér er kunnugt um að í öllum tilfellum hafi utanaðkomandi aðili verið fenginn til að meta verðbréf sjóðanna áður en uppgjörið fór fram. Það dregur a.m.k. úr þeim viðhorfum að tengsl hafi verið á milli aðila sem valdið hafi því að verð hafi orðið of hátt. Bankarnir gera að sjálfsögðu grein fyrir því. Voru kaup á bréfum peningamarkaðssjóðanna tilkynnt til Fjármálaeftirlitsins? Þau eru eftirlitsskyld og því var það gert. Var haft samráð við minni fyrirtækin? Eins og fram hefur komið hafði aðstoðarmaður minn samband við rekstrarfélög stóru bankanna þegar ljóst var að þau hefðu ákveðið að leysa sjóðina upp í reiðufé og hvatti þau til að gæta jafnræðis og tryggja að allar viðskiptaákvarðanir stæðust skoðun. Þingmaðurinn kallaði fram í og spurði hvort ríkið kæmi að uppgjöri á sjóðum sparisjóðanna. Ég svaraði því nei, af því að þeir hafa þegar gert þá sjóði upp. Hvað varðar þau fyrirtæki sem standa eftir. Að einhverju leyti gæti lausnin falist í því að stóru bankarnir tækju þátt í fjármögnun á kaupum rekstraraðila annarra sjóða úr verðbréfum úr sínum sjóðum og slíkt ætti að ganga langt í því að bæta þann aðstöðumun sem er á milli stærri og smærri fjármálafyrirtækja við að veita viðskiptavinum sínum. Það er allt til þess vinnandi að leita leiða í þessu máli 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir að taka þetta mál hér upp. Jafnframt lýsi ég vonbrigðum með svör ráðherra sem reyndar er orðinn ótrúlega margsaga varðandi málefni þessara peningamarkaðssjóða. Þetta er mjög mikilvægt mál sem við ræðum hér en við skulum muna að það er aðeins lítill hluti af þeirri stóru mynd sem smám saman er að skýrast eftir hrun bankanna og viðbrögðum ríkisstjórnarinnar við því. Það blasir nefnilega alls staðar það sama við, það er fum og ógegnsæi og ekki síst tregða til að velta við hverjum steini. Öll meðferð þessa máls er alfarið á ábyrgð ríkisstjórnarinnar sem hefur beint í hverju skrefi tilmælum til skilanefnda í gegnum Fjármálaeftirlitið, hvernig að þessu skuli staðið og það jafnvel í smáatriðum. Þessi sama ríkisstjórn, sérstaklega viðskiptaráðherra og fjármálaráðherra, neitar hins vegar að upplýsa á Alþingi hvernig að málum er staðið og bera við bankaleynd. Ég hef beint ítarlegum fyrirspurnum, bæði til þessara hæstv. ráðherra beggja um málefni sjóðanna, um ráðstöfun þess sem sagt er nema 200 milljörðum af ríkisfé, af eigin fé bankanna, og hver tók ákvörðun um hana. Ég vísa til svara við þeim á þskj. 277 og 306. Fjármálaráðherra svaraði eins og vant er út í hött og sagði: Ekki benda á mig. Það er sérkapítuli hvernig sá hæstv. ráðherra kýs að umgangast þennan þátt þingskapanna. Hæstv. viðskiptaráðherra neitar að svara nokkru um samsetningu þessara sjóða, m.a. hversu margir áttu yfir milljarð í þessum sjóðum. Hverjir áttu svo minna, almennan sparnað? Af þessum stóru aðilum má nefna tryggingafélögin, lífeyrissjóðina, Reykjavíkurborg og Landsvirkjun. Það eru þeir stóru aðilar sem notuðu peningamarkaðssjóði sem gegnumstreymissjóð í tekjuflæði sínu. Ég hefði viljað sjá 

Forseti vill biðja þingmenn um að virða ræðutímann.

Frú forseti. Mjög margir eiga um sárt að binda eftir fall bankanna og óróa á gjaldeyrismörkuðum. Má þar nefna þá sem ákváðu að taka erlend lán til að fjármagna íbúðarkaup eða bílakaup. Svo þá sem áttu hlutabréf í bönkunum. Það voru 11 þúsund aldraðir eða þriðji hver aldraður sem átti þar hlutabréf. Þeir töpuðu 30 milljörðum sem svarar nokkurn veginn ellilífeyri Tryggingastofnunar á ári, og að meðaltali 3 milljónir. Samtals voru það um 47 þúsund Íslendingar sem töpuðu 130 milljörðum eða 3 milljörðum að meðaltali á hvern mann af þeim sem áttu þarna inni. Og loks þá sem lögðu fyrir í peningamarkaðssjóðum og hafa tapað hluta af eign sinni, um 30–40% sem er miklu minna og allt niður í 10%. Það sem menn hafa gagnrýnt er misræmið á milli bankanna og ég hef spurt að því og fengið við því svör og ég trúi þeim að við kaup á skuldabréfum út úr þessum sjóðum og greiðslu á þeim hafi verið borgað raunvirði og það eigi jafnvel eftir að borga hluta af þeim peningum.  Þeir sem hafa lagt fyrir síðustu þrjú árin í peningamarkaðssjóðina eru nokkurn veginn á sléttu í krónutölu en miðað við verðbólguna hafa þeir tapað. Það er mismunandi eftir fyrirtækjum. Mér sýnist að þeir sem hafa lagt fyrir í þrjú ár í Glitnissjóðum muni tapa um 10% verðtryggt. Þeir sem hafa lagt fyrir hjá Landsbankanum tapi um 20% og hjá Kaupþingi um 3% verðtryggt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga atriði. Hæstv. viðskiptaráðherra vitnaði hér í grein, góða grein sem birtist í Morgunblaðinu í morgun, eftir Grétu Mjöll Bjarnadóttur. En tilvitnun lauk fullsnemma því að í greininni stendur: „Staðreyndin er þessi: Sparnaður í peningamarkaðssjóðum bankanna var alls enginn áhættusparnaður og á skilið sömu meðhöndlun frá hendi ríkisins eins og annar venjulegur sparnaður.“ Og áfram segir í greininni, með leyfi forseta: „Spyrjið Bandaríkjamenn, þeir ríkistryggðu peningamarkaðssjóði um miðjan september síðastliðinn um leið og titrings varð vart.“ Síðan lýkur greininni með þessum orðum: „Við það verður ekki unað að fólki og fyrirtækjum sem þarna höfðu sinn venjulega sparnað sé mismunað gagnvart öðrum eigendum venjulegs sparifjár.“ Það er þungamiðjan í því sem hér er um að ræða, að meginhluti þeirra og allir almennir notendur þessa sparnaðarforms töldu sig vera að leggja inn í örugga sparnaðarleið og raunverulega að þetta væri bara almennur sparnaðarreikningur. Að mínu viti voru gerð stórfelld mistök þegar ríkisstjórnin tók þá ákvörðun að vernda sparifé landsmanna en undanskilja peningamarkaðssjóðina. Það má færa að því rök að hefði verið farið þar að með varúð og tekinn tími, eins og var vísað til í ræðu fyrrverandi forsætisráðherra Svía, Görans Perssons, um með hvaða hætti Svíar fóru út úr sinni bankakreppu þar sem áhersla var lögð á að taka tíma til að hámarka verðmæti þeirra hluta sem væru inni bönkunum. Þess 

Virðulegi forseti. Því miður er vandfundið það mál þar sem ráðherra hefur verið á jafnmiklum harðahlaupum undan eigin ummælum. Það er kannski til marks um það, því miður, hversu mikið ógagnsæi hefur verið í þessu máli öllu. Hæstv. viðskiptaráðherra fullyrti hér í umræðu að viðræður væru hafnar milli viðeigandi ráðuneyta og smærri fjármálafyrirtækja um afdrif peningamarkaðssjóðanna. Það voru röng ummæli, engar slíkar viðræður voru í gangi. Ég spurði líka hæstv. viðskiptaráðherra út í það að aðstoðarmaður hans sendi tölvubréf til forsvarsmanna sjóða stóru bankanna þriggja en ekki smærri fyrirtækjanna, um samræmdar aðgerðir við útfærslu á útgreiðslu úr peningamarkaðssjóðunum. Mér finnst grafalvarlegt að stjórnvöld skipti sér með beinum hætti af málefnum stóru bankanna og eins og komið hefur fram í umræðum er nú ekki um litlar upphæðir að ræða, 200 milljarðar hvorki meira né minna. Viðskiptaráðherra fullyrti í svari við fyrirspurn minni að aðstoðarmaður hans hafi verið að fylgja eftir sérstökum tilmælum FME til stóru bankanna. Það er enn á ný rangt. Þessum tilmælum var beint til allra smærri fjármálafyrirtækja. Það sem eftir stendur í þessu máli er ógagnsæi. Það vantar upplýsingar og ekki hefur verið gætt jafnræðis þvert á fullyrðingar hæstv. viðskiptaráðherra þar um.

Frú forseti. Við lifum dapra tíma. Í því kerfishruni sem við stöndum frammi fyrir eru mýmörg mál sem þurfa að koma til skoðunar og rannsóknar. Eitt af þessum málum eru málefni peningamarkaðssjóða. En við þurfum m.a. að líta til markaðssetningar þeirra, notkun þess fjár sem í þá barst og síðan uppgjörs sjóðanna svo eitthvað sé nefnt. Uppgjör sjóðanna hefur einmitt verið gagnrýnt bæði af hálfu þeirra sem vilja ganga lengra í útgreiðslu þeirra en einnig þeirra sem telja að of langt hafi verið gengið. Það hefur hins vegar ítrekað komið fram í umræðunni að ákvörðunin um uppgjör þessara sjóða var byggð á viðskiptalegum forsendum og engum pólitískum þrýstingi var beitt. Enn hefur ekkert komið fram sem bendir til annars. Rétt er að vekja athygli á því að það voru ekki aðeins ríkisbankarnir sem stóðu fyrir útgreiðslum á þessum sjóðum, einkafjármálastofnanir hafa sömuleiðis gert það og varla halda þingmenn að stjórnmálamenn hafi verið að þvinga þær einnig til tiltekinna aðgerða. Því er einfaldlega ekki hægt að taka undir þær kröfur sem hér hafa heyrst og annars staðar að pólitískum þrýstingi verði beitt með óeðlilegum hætti gagnvart bönkunum, enda væru menn þá að fórna jafnræði og fjölmörgum grundvallaratriðum. Hins vegar er rétt að það komi fram að viðskiptanefnd Alþingis sendi bönkunum þann 14. nóvember sl. fjölmargar spurningar um uppgjör peningamarkaðssjóðanna, eignasamsetningu þeirra, verðmæti eigna á bak við þá og einnig um hreyfingar úr sjóðunum. Því miður hafa enn engin svör borist frá bönkunum við þessum spurningum og ekki einu sinni hvort þeim sé í raun óheimilt að veita þessar upplýsingar eða hvort ekki sé hægt að veita þær af einhverjum ástæðum. Að mínu mati gengur það að sjálfsögðu ekki að þessir aðilar svari ekki þingnefnd með einum eða öðrum hætti. Frú forseti. Að mínu mati skiptir miklu máli að öllum steinum sé hér velt við og allri tortryggni eytt. Og ég fullyrði það að hæstv. 

Herra forseti. Það var sorglegt að mikill fjöldi fólks lagði peninga inn á þessa reikninga í góðri trú, var jafnvel sérstaklega hvattur til þess af bönkunum og jafnvel að færa fé af öruggum reikningum yfir í sjóði sem áhætta er bundin við. En vissulega verðum við að horfast í augu við að mikill fjöldi almennings á um sárt að binda af mismunandi ástæðum vegna þessa bankahruns og ekki endilega auðvelt að greina þar í sundur hverjir máttu vita betur og hverjir ekki. Aðgerðin sem þarna var farið út í var að mínu mati fljótræðisleg og ekki nógu vel undirbúin. Þetta hefði þurft að yfirvega betur og gera svo með samræmdum hætti og tryggja jafnræði allra sem jafnt voru settir í þessum efnum. Rannsaka þarf líka atburði sem gerðust í aðdraganda þess að þetta var gert og jafnvel í aðdraganda bankahrunsins sjálfs, eins og það sem Morgunblaðið upplýsti fimmtudaginn 20. nóvember, að bréf Stoða hefðu verið keypt út úr verðbréfa- og fjárfestingasjóðum Glitnis í lok september með samþykki hæstv. forsætisráðherra Geirs H. Haardes og hæstv. fjármálaráðherra Árna Mathiesens. Sömuleiðis þarf að athuga hvað gerðist dagana áður en neyðarlögin voru sett þegar miklir fjármunir runnu út úr sjóðum Landsbankans, um 70 milljarðar kr. á örfáum dögum, sem bendir sterklega til þess að einhverjir hafi haft vitneskju um hvað í vændum var og getað forðað sér en aðrir ekki. Þetta þarf að rannsaka og upplýsa. Síðan þarf að standa þannig að framkvæmdinni að hún sé hafin yfir vafa. Og að sjálfsögðu gengur ekki að skilja þá einstaklinga eftir sem voru í viðskiptum við fjármálafyrirtæki sem ekki hafa hrunið með óhemjulegum kostnaði fyrir þjóðarbúið. Það væri að bíta höfuðið af skömminni að mismuna mönnum beinlínis þannig og þessu verður hæstv. ráðherra að gjöra svo vel og kippa í liðinn. Að síðustu skiptir aðferðin sjálf sem hér er notuð miklu máli og er það endilega sjálfgefið að bæta með sömu hlutfallstölu lágar fjárhæðir almennings og stórar fjárhæðir stórfjárfesta? Hefði ekki komið til greina að bæta jafnvel að fullu lágar upphæðir 

Virðulegi forseti. Fram hefur komið, bæði hjá hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. viðskiptaráðherra, í skriflegu svari við fyrirspurn sem lögð var fram á Alþingi að ákvörðun bankanna að kaupa verðbréf af peningamarkaðssjóðum var gerð á ábyrgð bankanna og var algerlega á viðskiptalegum forsendum. Ljóst er að sumir þeirra sem áttu fé inni á peningamarkaðssjóðum eru ekki sáttir við það uppgjör sem gert hefur verið á sjóðunum og vefengja það mat sem fram fór á eignasafni þeirra. Þá telja margir viðskiptavinanna að þeir hafi fengið rangar upplýsingar í viðskiptabönkum sínum varðandi peningamarkaðssjóðina og halda því fram að starfsfólk bankanna hafi sagt að þetta væri fullkomlega örugg ávöxtunarleið. Það veldur óánægju þessa fólks. Peningamarkaðssjóðir eru hins vegar í eðli sínu eins og nafnið gefur til kynna háðir sveiflum á markaði og því er hættan til staðar. Af umræðum um þessi mál má ráða að þeir sem áttu fjármuni inni í þessum sjóðum telja að sjóðirnir hafi fjárfest í misöruggum bréfum. Ég tel að þessi mál hljóti að verða könnuð þegar allt sem viðkemur hruni bankanna verður kannað, sérstaklega í ljósi þess hversu margir telja á rétti sínum brotið. Þau atriði sem hafa valdið deilum og ekki hafa fengist skýr svör við þarf að upplýsa. Tortryggni virðist einkenna umræðuna um of og nauðsynlegt er að eyða henni. Af þeirri umfjöllun sem farið hefur fram um þessi mál og þeim svörum sem hæstv. ráðherrar fjármála og viðskipta hafa lagt fram á Alþingi virðist mér hins vegar ljóst að það eru sjóðirnir sjálfir sem þurfa að svara fyrir fjárfestingarstefnu sína og nýju bankarnir þurfa að fullvissa almenning um að verðmæti bréfanna sem keypt voru út úr sjóðunum hafi hvorki verið ofmetin né vanmetin heldur hafi viðskiptin verið gerð á fullkomlega viðskiptalegum forsendum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir að hefja máls á þessu og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ráðherrann gat þess í upphafi að hann teldi sig þurfa að hafa rýmri tíma til að fara yfir efnið. Ég hygg að það sé réttmæt ábending og hvet ráðherrann til að íhuga hvort ekki sé rétt að hann flytji hér mjög fljótlega skýrslu um þetta mál. Mér er ljóst að þetta er eitt af þeim atriðum sem verður tekið til athugunar í svonefndri rannsóknarnefnd en ég held að það séu það mikil álitamál í þessu peningamarkaðssjóðamáli að full ástæða sé til að taka það út úr og að ráðherra gefi þinginu skýrslu, munnlega eða skriflega eftir atvikum, mjög fljótlega þar sem betur verður farið yfir ástæður þessa máls og forsendur. Í fyrsta lagi þarf að skýra hvers vegna ákveðið var að nota fé úr ríkissjóði til þessara hluta. Samþykkt var með neyðarlögum að setja stórfé úr ríkissjóði til að endurreisa bankana, til að búa til eigið fé fyrir þá. Þarna var tekin ákvörðun um að nota stóran hluta af þessu eigin fé og breyta í pappíra sem er alls ekki víst að séu þess virði sem þeir voru keyptir á. Það er sjálfstæð ákvörðun sem ég held að þurfi að útskýra betur og færa rök fyrir að nauðsynlegt hafi verið að gera. Ég hef ekki fengið neinn sannfærandi rökstuðning enn þá fyrir því að þetta hafi verið rétt að gera yfir höfuð. Í öðru lagi þarf að gefa skýringar á framgöngu starfsmanna viðskiptabankanna gömlu sem vitað er að höfðu samband við einstaka sparendur, höfðu upplýsingar um fjárhagsstöðu þeirra og hvöttu þá til að færa þá úr öruggum reikningum í þessa reikninga gegn fullyrðingum um að þetta væri fullkomlega öruggt sem reyndist svo rangt. Í þriðja lagi þarf að varpa skýrara ljósi en komið hefur fram á þátt 

Hæstv. forseti. Það er ólíðandi að einhver leyndarhjúpur skuli vera yfir þessu máli. Hér hafa heyrst tölur upp á 200 milljarða kr. sem fóru út úr ríkisbönkunum til þessara félaga. Viðskiptaráðherra vill ekki staðfesta hvort við séum að ræða um 200 milljarða eða 100 milljarða. Við hljótum að krefjast þess að ráðherrann svari því hvaða fjármunir streymdu úr ríkisbönkunum eftir þetta hrun, bönkum sem eru í eigu almennings, íslensku þjóðarinnar. Er allt með felldu? spyr ég. Er ástæða til að við ætlum að allt sé með felldu? Hvaða fréttir erum við að heyra innan úr bönkunum, hvaða fréttir af endurskoðendum bankanna? Er nema von að við spyrjum hér spurninga og er nema von að við krefjumst svara frá hæstv. ráðherra? Í öðru lagi er náttúrlega merkilegt að hlusta á ráðherra samkeppnismála verja það að bankarnir skyldu á sama degi, allir, hafa keypt þessi bréf. Og hvernig var það? Jú, Nýi Glitnir keypti í sjóðum Glitnis, Nýja Kaupþing keypti í sjóðum Kaupþings - er þetta einhver tilviljun? Eiga ekki að vera einhverjir kínamúrar þarna á milli? Svo kemur ráðherra samkeppnismála og ver þennan gjörning, segir að hér sé allt með felldu. Nei, takk fyrir, hæstv. forseti, þetta gengur ekki. Ég tek undir með hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni, við þurfum að fá skýrslu um þetta mál, það dugar ekki ein utandagskrárumræða. Ráðherrann þarf að svara hér mörgum spurningum og hann þarf líka að svara því fólki sem hann lofaði að jafnræðis yrði gætt á milli þeirra sem áttu í viðskiptum við þessa peningamarkaðssjóði. Það er búið að svíkja það loforð ef hann ætlar að standa á því að ekkert verði gert varðandi það fólk sem situr eftir með sárt ennið, 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir málefnalega og yfirvegaða umræðu um þetta mál. Ég gat þess strax í upphafi að ég óskaði sérstaklega eftir að geta gert grein fyrir þessum málum við rýmri tímaskilyrði. Þingmaðurinn Kristinn H. Gunnarsson tók undir það og það er alveg sjálfsagt að leita leiða til þess, eins og ég gat um í upphafi. Þetta er mjög yfirgripsmikið mál. Að sjálfsögðu á ekki að viðhalda leyndarhjúpi yfir þessu máli, fjarri lagi. 

Í svari …

Ég hef aldrei nokkurn tímann borið því við hér í stól á Alþingi. Það sem öllu skiptir, og ég hef hvatt bankana til að gera, er að birta uppgjör sjóða sinna. Það er alveg sjálfsagt að það verði gert til að undirstrika það að bankarnir borguðu raunvirði fyrir þessa sjóði og uppgjörið fór fram á viðskiptalegum forsendum. Svarið við því af hverju uppgjörið fór fram samtímis er ákaflega einfalt og hefur komið fram mörgum sinnum í þessari umræðu. Það var að Fjármálaeftirlitið birti tilmæli um slit peningamarkaðssjóða þar sem mælst var til þess að lausu fé yrði strax breytt í innlán en einnig greiddar sem innlán eftir því sem þær kröfur yrðu innheimtar. Sú er skýringin á því, þessum tilmælum var beint til allra fjármálafyrirtækja á Íslandi, allir bankarnir hafa nú gert upp sjóði sína fyrir utan eitt fyrirtæki, sparisjóðirnir líka. Hæsta útgreiðsluhlutfallið í sparisjóði var, held ég, 97%, sem var mjög hátt og gott hlutfall. Ég nefndi það hér áðan að vandinn við aðkomu að uppgjöri annarra félaga fyrir ríkið er nákvæmlega út af jafnræðissjónarmiðum og pólitískri aðkomu að viðskiptalegum forsendum í þessu máli. Eins og ég nefndi gæti lausnin að einhverju marki falist í því að stóru bankarnir taki þátt í fjármögnun á kaupum rekstraraðila annarra sjóða, á verðbréfum 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um Ríkisútvarpið ohf. Frumvarpið felur í sér endurskoðun á ákvæðum laganna er varða tekjustofna Ríkisútvarpsins ohf. og tillögur sem miða að því að gera starfsemi félagsins gagnsærri og bæta ekki síður samkeppnisumhverfi fjölmiðla. Helstu breytingar frumvarpsins eru í fimm liðum: Í fyrsta lagi lúta þær að ákvæðum 11. gr. laganna um tekjustofna Ríkisútvarpsins ohf. Er þar annars vegar lögð til hækkun sérstaks gjalds sem lagt verður á einstaklinga og fyrirtæki og kemur í stað núverandi afnotagjalds um næstu áramót og hins vegar er tillaga er lítur að því að takmarka tekjur félagsins af auglýsingum og kostun eins og ég mun koma nánar að í ræðu minni á eftir. Það er búið að samþykkja þessa breytingu, það er nú þegar í lögum. Nýtt útvarpsgjald snertir sérstaklega ákveðnar breytingar á fjárhæðinni. Við setningu laganna var við það miðað að áður en að upptöku gjaldsins kæmi, yrði fjárhæð þess endurskoðuð. Við þá vinnu hefur jafnframt verið talið rétt að gera ákvæði laganna er varða framkvæmd við innheimtu gjaldsins og ráðstöfun þess skýrari en nú er í gildandi lögum. Þannig gerir frumvarpið ráð fyrir því að gjaldið renni í ríkissjóð en ekki til félagsins. Í þessu samhengi er í frumvarpinu lagt til að í þjónustusamningi menntamálaráðherra og Ríkisútvarpsins ohf. verði m.a. kveðið nánar á um markmið og umfang útvarpsþjónustu í almannaþágu. Um slíkan þjónustusamning munu að öðru leyti gilda fyrirmæli 30. gr. laga um fjárreiður ríkisins eftir því sem við á. Gera má ráð fyrir því að tekjur af gjaldinu muni ásamt öðru hafa áhrif á ákvörðun um greiðslur samkvæmt þjónustusamningnum. Samkvæmt því fyrirkomulagi sem hér er lagt til ættu fjárhagslegar forsendur fyrir framkvæmd þjónustusamningsins að vera ljósar. Hvað viðkemur fjárhæð gjaldsins er lagt til að það hækki úr 14.580 kr. í 17.900 kr. Rétt er að árétta sérstaklega hér að í frumvarpi því sem varð að lögum um Ríkisútvarpið ohf. kemur fram að við útreikning gjaldsins var gert ráð fyrir óbreyttum tekjum fyrirtækisins og þá höfð hliðsjón af tekjustreymi félagsins á árunum 2005 og 2006. Jafnframt var byggt á því að allir sem féllu undir lögin stæðu skil á gjaldinu. Einnig vil ég árétta þau sjónarmið sem höfð voru að leiðarljósi við setningu laganna að haga bæri álagningu gjaldsins þannig að hvert heimili með tvo einstaklinga sem greiða mundu gjaldið yrði nokkurn veginn jafnsett eftir upptöku þess. Tveir einstaklingar í heimili eru því jafnsettir og heimili sem greiðir nú eitt afnotagjald. Þeir sem greiða munu gjaldið eru þeir einstaklingar sem greiða í Framkvæmdasjóð aldraðra svo og þeir lögaðilar sem eru skattskyldir og bera sjálfstæða skattaðild. Undanskilin álagningu gjaldsins eru dánarbú, þrotabú og ýmsir lögaðilar, svo sem stofnanir í eigu ríkis og sveitarfélaga, félagasamtök og sjálfseignarstofnanir sem ekki eru reknar í hagnaðarskyni. Undanþegnir gjaldinu eru einstaklingar yngri en 16 ára og 70 ára og eldri og jafnframt einstaklingar með tekjuskattsstofn undir 1.080.067 kr. Eins og kom fram við umræðuna á sínum tíma um lagasetninguna á Ríkisútvarpinu ohf. mun því meginþorri íslenskra fjölskyldna hafa það betra undir þessu fyrirkomulagi en undir núgildandi fyrirkomulagi. Árleg greiðsluskylda útvarpsgjalds samkvæmt gildandi lögum nemur nú 35.940 kr. á hvert heimili. Hér er eins og áður segir lagt til að hækkun gjaldsins frá því sem ákveðið er í 1. tölul. 1. mgr. 11. gr. laga um Ríkisútvarpið ohf. taki mið af því sjónarmiði sem áður er lýst, að haga beri álagningu gjaldsins þannig að heimili með tvo einstaklinga sem greiða mundu gjaldið verði því næst jafnsett eftir upptöku þess. Jafnframt tekur hækkun gjaldsins mið af því sjónarmiði, og það er rétt að undirstrika það, að skapa svigrúm fyrir minni tekjur félagsins á auglýsingamarkaði. Samkvæmt þessu yrði gjaldið 17.900 kr. Tekjuaukning félagsins stafar að mestu af því að lögaðilar með sjálfstæða skattaðild greiða nú gjaldið en greiddu það ekki áður. Rétt er að benda á að upptaka gjaldsins snertir gjaldendur með ólíkum hætti eftir því annars vegar hve margir deildu greiðslum afnotagjalds og hins vegar hvernig álagningin varðar einstaklinga og lögaðila. Þannig munu sumir verða undanþegnir gjaldinu og greiðslur þeirra sem eru einir í heimili munu í flestum tilvikum lækka. Ég geri mér grein fyrir því að þessi leið við innheimtu, frú forseti, er ekki gallalaus fremur en aðrar. Það verður aldrei til vinsælda fallið að innheimta gjöld fyrir einhverja tiltekna þjónustu, þannig er nú einu sinni lífið. Á meðan sátt er um að halda úti ríkisútvarpi verður hins vegar að tryggja fjármögnun þess með skilvirkum hætti. Afnotagjaldið gamla má segja að sé úr sér gengið, ekki síst vegna breyttrar tækni. Því var ákveðið á sínum tíma að taka upp nýtt innheimtuform. Það er mikilvægt að hafa hugfast að fyrir langflest heimili þýðir þetta ekki auknar álögur heldur verða þau jafnsett. Þá verðar stórir hópar sem í dag greiða afnotagjald undanþegnir hinu nýja útvarpsgjaldi, t.d. einstaklingar 70 ára og eldri og þeir sem eru með tekjur undir skattleysismörkum. Í öðru lagi er eins og ég hef rakið hér að framan lagt til að ákvæði laganna um þjónustusamning um rekstur útvarpsþjónustu í almannaþágu á milli menntamálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Ríkisútvarpsins ohf. verði gerð ítarlegri en nú er. Í þriðja lagi er lagt til að þrátt fyrir ákvæði 5. gr. laganna um fjárhagslegan aðskilnað verði Ríkisútvarpinu ohf. eftirleiðis heimilt að ráðstafa fjármunum frá rekstri annarrar starfsemi skv. 4. gr. til greiðslu kostnaðar vegna útvarpsþjónustu í almannaþágu skv. 3. gr. laganna. Verður að telja slíkt mikilvægt til þess að hvetja Ríkisútvarpið ohf. til aukinnar verðmætasköpunar og öflugrar útvarpsþjónustu í almannaþágu. Í fjórða lagi er lagt til að sett verði sérstakt ákvæði sem takmarkar heimild Ríkisútvarpsins ohf. til tekjuöflunar með sölu auglýsinga, kostun og vöruinnsetningu. Með þessu er sköpuð umgjörð um þátttöku Ríkisútvarpsins ohf. á auglýsingamarkaði. Í því felst jafnframt að svigrúm Ríkisútvarpsins ohf. til þess að afla sér tekna með auglýsingum verður takmarkað verulega, en á móti kemur eins og áður segir að gjald það er kemur í stað útvarpsgjaldsins verður hækkað frá því sem ráð er fyrir gert í 11. gr. laganna. Sú tilhögun sem hér er lögð til hefur meðal annars haft hliðsjón af vinnu nefndar með fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem verið hefur að störfum á undanförnum vikum. Þótt það frumvarp sem hér er til umræðu sé stjórnarfrumvarp og fyrst og fremst samkomulag milli stjórnarflokkanna var sú umræða sem fór fram í nefndinni og þær upplýsingar sem fram komu á fundum hennar ómetanlegar við þessa vinnu. Ég vonast til þess að sú vinna skili sér líka inn í hv. menntamálanefnd og menn muni nýta sér þau gögn sem fyrir liggja í starfshópnum og veit ég að þeir sem eru nú þegar í menntamálanefnd og tóku þátt í starfshópnum munu miðla af þekkingu sinni inn í þetta þannig að það verði tryggt. Þess vegna vil ég nota þetta tækifæri, frú forseti, og þakka nefndinni og þeim nefndarmönnum sem hafa verið í starfshópnum sérstaklega fyrir störf sín. Ég mun leggja það til við nefndarmenn að þeir starfi áfram og hafi m.a. það hlutverk sem kemur fram og var upphaflega ætlunin að fara yfir eignarhald á fjölmiðlum, hvaða leiðir er best að fara í breyttu umhverfi og jafnframt að nefndinni verði falið það verkefni að fylgja eftir þeim endurskoðunarákvæðum sem er að finna í frumvarpi þessu auk annarra verkefna á sviði fjölmiðlunar. Ég legg ríka áherslu á það að allir flokkar á þingi komi að því að fylgjast með fjölmiðlum, að við höfum aðgang allra flokka að því að miðla þekkingu en ekki síður að halda uppi eftirliti, þá auðvitað í samráði og samvinnu við bæði ráðuneytið en ekki síður útvarpsréttarnefnd. Í frumvarpinu eru lagðar til töluverðar breytingar á hlutfalli auglýsinga í dagskrá Ríkisútvarpsins ohf. Þannig er gert ráð fyrir að hlutfall auglýsinga af daglegum útsendingartíma skuli ekki vera hærra en 10%. Á kjörtíma, þ.e. útsendingartíma frá 19 til 22, má hlutfall þetta ekki vera hærra en 5%. Þar sem nokkur óvissa ríkir um horfur á fjölmiðlamarkaði og hvaða áhrif skerðing á svigrúmi RÚV á auglýsingamarkaði kann að hafa á tekjustreymi félagsins og auglýsingamarkaðinn almennt, er lagt til í ákvæði til bráðabirgða að þetta fyrirkomulag verði endurskoðað fyrir 1. júlí 2009. Þá er við það miðað að hver auglýsingatími skuli vera innan við 200 sekúndur eða rúmar þrjár mínútur hið mesta. Enn fremur að ekki megi vera fleiri en tveir auglýsingatímar á hverri klukkustund útsendingar og að Ríkisútvarpinu ohf. verði óheimilt að rjúfa dagskrárliði sem eru styttri en 45 mínútur með auglýsingatíma. Jafnframt er í frumvarpinu lagt til að Ríkisútvarpinu ohf. verði óheimilt að sýna auglýsingar á meðan á útsendingu barnaefnis stendur og að ekki megi sýna auglýsingar sem beinast að börnum í tíu mínútur fyrir og eftir útsendingu barnaefnis. Þá er félaginu óheimilt að afla tekna með vöruinnsetningu. Loks er lagt bann við því að félagið megi afla tekna með kostun nema þegar um er að ræða tiltekna stórviðburði. Þetta atriði vil ég biðja nefndina líka að skoða sérstaklega, ekki síst með tilliti til mikilvægis íþrótta á þessu sviði. Loks eru í fimmta lagi lagðar til breytingar sem miða að því að koma á skilvirku eftirliti með starfsemi Ríkisútvarpsins ohf., þar á meðal með álagningu stjórnvaldssekta, og skilja með afgerandi hætti á milli eftirlits með lögunum og eignarhalds á félaginu. Með þessum takmörkunum á svigrúmi Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði er lögð til róttæk breyting. Mjög mismunandi reglur gilda um auglýsingar í ríkisreknum fjölmiðlum í Evrópu. Á hinum Norðurlöndunum og á Bretlandi eru auglýsingar ekki heimilaðar í ríkisreknum ljósvakamiðlum. Í flestum öðrum Evrópuríkjum eru þær heimilaðar en stundum með einhverjum takmörkunum eins og gerist til að mynda í Þýskalandi hjá ARD og ZDF þar sem auglýsingar eru, að mig minnir, aðeins leyfðar milli 6 og 8 en síðan eru kostanir líka leyfðar í ríkisfjölmiðlunum þar. Það er því mismunandi háttur hafður á víðs vegar um Evrópu en þau lönd sem við höfum miðað okkur við fram til þessa, Norðurlöndin og Bretland, eru ekki með auglýsingar. Á Íslandi hefur hins vegar verið annar háttur á alveg frá upphafi og í sögu Ríkisútvarpsins hafa auglýsingar verið leyfðar bæði í útvarpi og sjónvarpi. Það fyrirkomulag hefur verið tiltölulega óumdeilt þótt vissulega hafi það oft verið gagnrýnt, við skulum ekkert leyna því. Ekki þótti til að mynda ástæða til þess á sínum tíma að breyta þessu er útvarpslögum var breytt um miðjan níunda áratuginn og öðrum en ríkinu var heimilað að reka útvarps- og sjónvarpsstöðvar. Þegar frelsið var innleitt á ljósvakamarkaði þótti ekki ástæða til að breyta auglýsingahlutverki Ríkisútvarpsins en núna eru hins vegar allt aðrar aðstæður uppi á fjölmiðlamarkaði. Það er aftur á móti mikilvægt, frú forseti, að hafa þessar reglur til stöðugrar endurskoðunar. Fjölmiðlun á Íslandi stendur mjög höllum fæti þessa stundina vegna efnahagsástandsins sem m.a. hefur leitt af sér hrun á Íslandi. Ég hef áður lýst því yfir að ég stefndi að því að takmarka hlut ríkisins á auglýsingamarkaði, ég hef aldrei farið leynt með þá ætlun mína. Í ljósi þeirrar stöðu sem komin er upp tel ég það brýnna en nokkru sinni fyrr að skoða þær leiðir sem við getum farið til að stuðla annars vegar að halda Ríkisútvarpinu sterku. Þessar tillögur eru og eiga ekki að vera til þess fallnar að veikja Ríkisútvarpið. Það á að taka tillit til þess tekjumissis sem Ríkisútvarpið verður hugsanlega fyrir en ekki síður verðum við að axla þá ábyrgð og bera þá ábyrgð að það verði ákveðin fjölbreytni í ljósvakamiðlum á Íslandi. Þessar tillögur leiða vonandi til þess að hægt sé að taka tillit til þessara sjónarmiða. Hins vegar verða menn einnig að hafa hugfast, og það er rétt að undirstrika það, að Ríkisútvarpið er ekki eins fyrirferðarmikið á auglýsingamarkaði og margir vilja vera láta. Ef litið er á allan auglýsingamarkaðinn í heild er hlutur þess rétt rúm 10% en ef einungis er litið á markaðinn fyrir sjónvarpsauglýsingar hefur RÚV verið með innan við þriðjungs hlutdeild og minni hlutdeild en bæði Stöð 2 og Skjárinn. Þó sýna allar áhorfsmælingar gífurlega yfirburði Ríkisútvarpsins í áhorfi. Það má því segja að RÚV hafi ekki beitt því afli sem það gæti haft á markaðnum. Þessar tölur eru dregnar fram því að ýmsar sögur hafa verið í gangi sem eru ekki raunsannar varðandi hlut Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Engu að síður er mikilvægt að hegðun ríkisrekins fjölmiðils á auglýsingamarkaði sé hafin yfir allan vafa þannig að um hana megi ríkja sátt. Því er einnig samhliða takmörkunum á svigrúmi Ríkisútvarpsins lagt til að reglur um eftirlit og viðurlög verði hertar til muna séu reglur brotnar. Þær reglur, t.d. er gilda um gjaldskrá RÚV, verða að vera skýrar og gagnsæjar og öll frávik frá gjaldskrá verða að standa öllum jafnt til boða. Ég hef hér að framan gert grein fyrir þeim meginbreytingum sem felast í frumvarpinu. Þær breytingar sem hér eru lagðar til á fjárhagsmálefnum Ríkisútvarpsins ohf. er ætlað að skapa traustari grundvöll undir öfluga almannaþjónustu útvarpsins. En til þess að félagið geti sinnt þessari þjónustu sem skyldi í nánustu framtíð er einnig nauðsynlegt, eins og kom fram í máli mínu í utandagskrárumræðu fyrr í vikunni, að huga að því að styrkja efnahag félagsins frekar og þar með talið að skoða hvernig hægt er að létta á lífeyrisskuldbindingum félagsins. Það er m.a. hægt að gera í tengslum við fjárlög með því að þingið veiti heimild fyrir hönd ríkissjóðs til að kaupa hugsanlega hús Ríkisútvarpsins við Efstaleiti á markaðsverði. Ég tel mikilvægt að hv. menntamálanefnd og þingið fari yfir þessar tillögur. Ég gat um það sjónarmið áðan, og vil undirstrika það, að viljum halda uppi öflugu ríkisútvarpi. Við viljum líka hafa fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði Það er ekki endilega eining eða samkomulag um hvernig á að nálgast þessi tvö sjónarmið. Það er búið að fara yfir alls konar leiðir. Það voru ræddar tillögur um að taka Ríkisútvarpið algjörlega af auglýsingamarkaði, því er ég ósammála. Ég tel mig finna fyrir því að flestir séu sammála um að það eigi að takmarka hlutdeild Ríkisútvarpsins að einhverju leyti á auglýsingamarkaði en það er ekki sama hvernig það er gert. Sú leið sem hér er farin er til komin eftir að menn hafa rætt þessar hugmyndir í fjölmiðlahópnum. Menn hafa fengið til sín vísustu menn og konur sem hafa þekkingu á þessum markaði og eru að reyna að finna leiðir sem stuðla að báðum þessum atriðum, þ.e. að hafa áfram öflugt ríkisútvarp en ekki síður að halda uppi ákveðinni fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði. Ég segi það og ítreka það sem ég hef sagt áður að ef hv. menntamálanefnd finnur aðrar leiðir og telur þær heppilegri til að ná þessum markmiðum munum við að sjálfsögðu fylkja okkur á bak við þær. Ég hvet hv. menntamálanefnd til að fara mjög gaumgæfilega yfir þær hugmyndir sem hér liggja fyrir en ég tel þær skástu leiðina til að ná því markmiði okkar að hafa hér ákveðna fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði. Það hvílir mikil ábyrgð á herðum okkar sem stjórnum bæði ríkisfjármálunum og berum ábyrgð á fjölmiðlamarkaði á einn eða annan hátt að koma með tillögur sem stuðla að því að áfram verði ákveðin samkeppni og fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði. Það er að ýmsu að hyggja í þessu máli og ég veit að margir hafa áhyggjur af ákveðnum atriðum. Ég vil sérstaklega í því samhengi draga fram þær áhyggjur sem látnar hafa verið í ljós af hálfu íþróttaforustunnar varðandi kostun á íþróttaefni og ég hvet hv. menntamálanefnd til að skoða sérstaklega þann þátt og fara yfir hann. Að lokum legg ég til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði að umræðu lokinni vísað til 2. umr. og hv. menntamálanefndar.

Hæstv. forseti. Við ræðum nýtt frumvarp til laga um Ríkisútvarpið ohf. Eins og þingmönnum er vel kunnugt eru ekki margir dagar eftir af starfsáætlun þingsins. Þetta mun vera næstsíðasti dagurinn samkvæmt útgefinni starfsáætlun og ekki höfum við séð neina nýja þó svo að við vitum fullvel að hér verði unnið sennilega fram undir jól og jafnvel fram að gamlársdegi. Þetta segi ég í upphafi máls míns vegna þess að hæstv. menntamálaráðherra gat um það í lokaorðum sínum að menntamálanefnd færi vel yfir ákveðna þætti þessa máls sem ég tel fulla ástæðu til, en jafnframt hangir það yfir okkur að samþykkja þarf þessi lög fyrir áramót svo hægt sé að gera þær breytingar á þeim nefskatti eða útvarpsgjaldi sem mælt er fyrir um í frumvarpinu og er nauðsynlegt að fari í gegn. Ég vil því meina að okkur sé ansi þröngur stakkur skorinn en mun þó ekki láta mitt eftir liggja í menntamálanefnd til að koma þeim sjónarmiðum á framfæri sem ég tel nauðsynlegt að haldið verði fram. Það eru mörg álitamál í þessu. Sjálf hef ég átt sæti í starfshópnum sem starfað hefur undanfarnar vikur og skipaður var af hæstv. menntamálaráðherra og var falið það hlutverk að fara yfir álit Samkeppnisstofnunar sem gefið var út 14. nóvember sl. og fjallar um stöðu og háttsemi Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Hæstv. ráðherra skipaði hóp sem í eiga sæti fulltrúar frá öllum stjórnmálaflokkunum og ég vil segja að það sé ný nálgun og með betri brag en oft áður í málefnum Ríkisútvarpsins því að eins og menn rekur minni til sem hér hafa setið fleiri missiri en þetta kjörtímabil hafa staðið hér harðvítugar deilur um málefni Ríkisútvarpsins. Þó að stjórnarandstaðan hafi átt aðkomu að málefnum fjölmiðla almennt hefur henni beinlínis verið haldið frá þeirri aðkomu sem nauðsynleg hefur verið varðandi Ríkisútvarpið. Ég vil því þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir að hafa sýnt þau merki sem hún nú gerir um breytingu á því vinnulagi og tek ég með glöðu geði að mér að sitja í þeim starfshópi sem nú situr jafnvel þó að starfssvið hans verði útvíkkað og honum verði falið að fara út í að skoða eignarhald á fjölmiðlum. Hitt vil ég undirstrika að starfshópurinn sem hefur starfað undanfarnar vikur hefur ekki komist að neinni niðurstöðu. Það hefur viljað bera á því í fjölmiðlum að tillögur þær sem fólgnar eru í frumvarpi ráðherrans séu gerðar að tillögum nefndarinnar en það er ekki rétt því að nefndin hefur engum tillögum skilað. Hið rétta er að við höfum tekið á móti mjög mörgum gestum og talsvert mikið af gögnum hefur orðið til í vinnu starfshópsins og þau gögn hefur hæstv. ráðherra notað við samningu frumvarpsins svo að því leytinu til má segja að vinna hópsins hafi gagnast vel við samningu frumvarpsins. Ég hef þó haft allan fyrirvara á öllum niðurstöðum og tel mig því engan veginn bundna af þeim hugmyndum sem talað er fyrir hér. Ég sagði áðan að álitamálin í þessu máli væru mörg, t.d. nefskatturinn, og þar rifjast upp þau gömlu átök sem fóru fram um það mál þegar afnotagjald Ríkisútvarpsins var í raun og veru dæmt ónýtt af fyrri ríkisstjórn og lagt til að sett yrði á útvarpsgjald sem innheimt væri með svipuðum hætti og innheimt er gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra, þ.e. í gegnum skattkerfið, og þá mundi ýmislegt sparast og kannski væru ákveðnir kostir við þetta kerfi en þó væru á því mjög alvarlegir gallar. Hugsunin var sú að núverandi afnotagjald mundi í raun og veru deilast upp á einstaklinga þannig að meiningin var að skatturinn, þ.e. nefskatturinn eða útvarpsgjaldið, kæmi ekki verr út fyrir meðalfjölskyldu en afnotagjaldið gerir í dag. Þeirri hugmyndafræði hefur verið haldið. Ég fagna því en vil hins vegar minna á þá leið sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs héldum fram og hefur aldrei verið skoðuð til hlítar og við teljum enn færa og betri leið en þetta útvarpsgjald, þ.e. að tengja útvarpsgjaldið eða afnotagjaldið við fasteignir og innheimta það með fasteignagjöldum. Það hefur verið prófað í einhverju nágrannalanda okkar og hefur eftir því sem ég hef kynnt mér reynst vel. Ég hefði talið að þetta væri eitt af því sem menntamálanefnd gæti litið til ef hún hefði nægan tíma sem ég, eins og ég sagði í upphafi máls míns, efast um að hún hafi nú. Ég geri því ráð fyrir að við sitjum uppi með útvarpsgjald sem er hugsað er eins og hér er lagt til. Ég minni á að þeir sem eru orðnir 16 ára og þéna yfir milljón á ári þurfa að greiða útvarpsgjaldið, 17.900 kr. samkvæmt frumvarpinu, og þeir sem eru atvinnulausir og þurfa að draga fram lífið á atvinnuleysistekjum og hafa samkvæmt þeim kannski liðlega 1,3 millj. á ári eða innan við 1,5 millj. þurfa að greiða þetta útvarpsgjald. Í fjölskyldu þar sem eru þrír unglingar eða ungt fólk yfir 16 ára - við þekkjum það að ungt fólk reynir að vera heima hjá sér sem lengst og í árferði eins og er núna vilja foreldrar kannski enn frekar halda unga fólkinu sínu heima - í mannmörgum fjölskyldum þar sem margt ungt fólk er í heimili, þ.e. 16 ára og kannski inn á þrítugsaldurinn, getur þetta komið afar illa niður ef þetta fólk er að afla sér einhverra tekna og skólafólk sem vinnur með skóla, framhaldsskólanemar, fer auðveldlega upp í milljón á ári. Hér eru sannarlega ýmsar gryfjur sem við þurfum að gæta að og taka þessar ákvarðanir með opin augun og fullri meðvitund. Það eru líka álitaefni varðandi það að skerða möguleika Ríkisútvarpsins á að afla sér tekna á auglýsingamarkaði. Við vitum að Ríkisútvarpið hefur áratugum saman þurft að berjast fyrir hækkunum á afnotagjaldinu og það hefur alltaf verið með blóðugum hnúunum sem þeir sem starfa fyrir Ríkisútvarpið hafa þurft að sækja þessar hækkanir inn á Alþingi Íslendinga því að hér hafa þær verið ákveðnar. Hvers vegna hefur verið svona mikil tregða við það? Hún hefur verið vegna þess að útvarpsgjaldið er inni í vísitölu og hér hefur mikið kapp verið lagt á að halda vísitölunni niðri. Ég lék mér að því um daginn fyrir utandagskrárumræðu sem við höfðum hér að reikna útvarpsgjaldið aftur í tímann til þess tíma þegar Stöð 2 hóf útsendingar sínar. Þá var ekki svo mikill munur á afnotagjaldi Ríkisútvarpsins og áskriftargjaldi Stöðvar 2. Áskriftargjald Stöðvar 2 var þá um 15 þúsund kr. og afnotagjald Ríkisútvarpsins 11.600 kr. Á þeim tíma sem liðinn er síðan, á þessum 20 árum, hefur áskriftargjald Stöðvar 2 hækkað um 43% umfram hækkanir sem hafa orðið á afnotagjaldi Ríkisútvarpsins. Þar að auki hefur Stöð 2 stærri hlut af auglýsingamarkaði en Ríkisútvarpið – sjónvarp. Við erum því, með þeim ákvörðunum sem hér eru lagðar til að skerða tekjur Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði, að leggja enn til að Ríkisútvarpið eigi í erfiðleikum með samkeppnina við Stöð 2. Ein af röksemdunum fyrir því að draga úr hlut Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði kemur fram í áliti Samkeppniseftirlitsins. Samkeppniseftirlitið fjallar um það að til þess að fullur samkeppnislegur jöfnuður náist þurfi RÚV að hverfa alfarið af auglýsingamarkaði. Ég vil meina að í áliti Samkeppniseftirlitsins og niðurstöðu þess sé fólgin ákveðin raunveruleikafirring því að þegar ég les álitið finnst mér eins og verið sé að fjalla um sjónvarpsmarkað þar sem eru sex eða sjö sjónvarpsstöðvar en nú er það ekki svo. Það eru þrjár sjónvarpsstöðvar sem hægt er að segja að berjist um þennan markað að einhverju marki og þær eiga allar í verulegum erfiðleikum með að halda sínum hlut og halda þeirri framleiðslu og þeirri starfsemi sem innt er af hendi inni á þeim. Við vitum að Skjár einn á kannski í mestu erfiðleikunum og krafa frá Skjá einum hefur verið sú að þeim gagnist ekkert annað en að farið sé að þeirri ýtrustu kröfu Samkeppniseftirlitsins að Ríkisútvarpið – sjónvarp hverfi alfarið af auglýsingamarkaði. Nú er það ekki lagt til hér heldur að farin verði ákveðin millileið. Með öðrum orðum, það er hætt við að sú leið gagnist ekki Skjá einum. Hætt er við að Skjár einn horfi fram á gjaldþrot jafnvel þótt farið sé í þessar aðgerðir. Þá eru tveir stórir aðilar eftir á markaðnum, 365, sem er alfarið í eigu eins manns, og Ríkisútvarpsins. Ekki er það mikil fjölbreytni. Nú spyr ég: Eigum við að leggjast á árar hvað þetta varðar að rýra hlut Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði til að auðvelda einni sjónvarpsstöð, hinni stöðinni sem keppir við Ríkisútvarpið, samkeppnina? Hæstv. forseti. Ég efast um það. Ég vil í öllu falli að þetta sé skoðað afskaplega vel. Eitt af því sem talað hefur verið um í starfshópnum og menn hafa verið sammála um, fulltrúar allra flokka, er að það sé ekki hægt og ekki forsvaranlegt að rýra hlut Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði nema Ríkisútvarpinu verði bætt upp tekjutapið og þá að fullu og öllu. Allt eigið fé Ríkisútvarpsins ohf. er brunnið upp, það var yfir 800 millj. í upphafi árs 2007. 800 millj. eru farnar nánast í súginn á verðbólgubáli. Þetta eru fyrst og fremst auknar fjármagnstekjur sem stofnunin hefur þurft að bera vegna lífeyrisskuldbindinga og vegna lána sem hvíla á húseign félagsins. Það er ekki þannig að tap af rekstrinum sé svo mikið því að tapið af rekstrinum á síðasta ári var einungis 70 millj. kr. Þetta eru upplýsingar sem komu frá stjórnarformanni Ríkisútvarpsins inn á fund menntamálanefndar Alþingis í gær. Hæstv. menntamálaráðherra hefur ekki sýnt á nein spil hvað þetta varðar og ríkisstjórnin hefur ekki gefið neina yfirlýsingu um að hún sé tilbúin til að aflétta þessum lífeyrissjóðsskuldbindingum og taka þær yfir á ríkissjóð eins og gert var þegar fyrirtæki eins og Flugstoðir voru stofnað. Það er annað opinbert hlutafélag sem stofnað var um líkt leyti og Ríkisútvarpið ohf. en þar voru lífeyrisskuldbindingarnar alfarið teknar yfir til ríkisins en ekki hjá ríkissjónvarpinu. Sömuleiðis kröfurnar eða álitamálin varðandi húsið. Það mundi verða talsverður léttir ef Ríkisútvarpið losnaði við rekstur hússins yfir til Fasteigna ríkissjóðs. Þá er kannski tilefni til að rifja upp svar við fyrirspurn hv. þm. Þuríðar Backman sem hún fékk frá fjármálaráðherra í febrúar 2007 þar sem hún spurði um stefnu hins opinbera í húsnæðismálum hvað varðaði opinberar stofnanir. Í svari hæstv. fjármálaráðherra kemur fram á afar skýran hátt að það sé markmið ríkisins að sem mest af húsnæði í eigu þess verði í umsýslu aðila sem hafi sérþekkingu á viðhaldi og rekstri fasteigna og tryggi þannig að vel og faglega sé staðið að þeim málum. Þess er getið í svarinu að menntamálaráðuneytið hafi tekið ákvörðun um að færa flestar af þeim fasteignum sem heyra undir það til Fasteigna ríkissjóðs til umsýslu. Þá spyr ég, hæstv. forseti: Er þá ekki einboðið að hæstv. menntamálaráðherra beiti sér fyrir því að útvarpshúsið við Efstaleiti verði tekið undir rekstur eða umsjá Fasteigna ríkissjóðs eins og aðrar eða flestar stofnanir sem undir ráðuneytið heyra? Ég sé að tími minn er farinn að styttast, hæstv. forseti. En mig langar til að rifja upp að þegar átökin stóðu um Ríkisútvarpið frá ársbyrjun 2005, má segja, og þangað til lögin um opinbera hlutafélagið voru samþykkt með harmkvælum, hafa menn fylgst með því út undan sér hvort eitthvað af því sem við vöruðum við í stjórnarandstöðunni á þeim tíma hafi gengið eftir. Og hvað var það sem við vöruðum við? Ég er hérna með útskrift af atkvæðaskýringu minni við lokaafgreiðslu málsins í febrúar 2007, ef ég man rétt. Þar talaði ég um að réttindi starfsmanna væru fyrir borð borin með breytingunni á rekstrarforminu og athugasemdir þeirra voru beinlínis hunsaðar í ferlinu, og enn fáum við ákall frá starfsmönnum Ríkisútvarpsins og það bendir allt til þess að það sem við vöruðum við, stjórnarandstaðan á þessum tíma, fyrir tæpum tveimur árum hafi gengið eftir. Réttindi starfsmanna Ríkisútvarpsins hafa verið fyrir borð borin og allt annað en hugsjónir um launajöfnuð og jafnrétti innan stofnunarinnar hafa verið iðkaðar þar, því miður. Við töldum á sínum tíma, stjórnarandstaðan, að það væri ásetningur stjórnvalda að koma Ríkisútvarpinu í hendurnar á nánast einráðum útvarpsstjóra sem hefði bakland hjá ríkjandi stjórnvöldum. Það var búið að gefa út þær yfirlýsingar að launabil á milli starfsfólks mundi aukast þegar kjarasamningum starfsmanna yrði breytt úr miðlægum samningum á félagslegum grunni í það sem ríkisútvarpsstjórinn kallaði frjálsa samninga og allir þessir þættir, sem við vöruðum við á þessum tíma, hafa gengið eftir. Það er ríkir launaleynd í stofnuninni og langt í frá að starfsandi sé viðunandi í jafnstórri og mikilvægri stofnun. Við skulum ekki gleyma því hvaða hlutverki þessi stofnun hefur að sinna. Það er gríðarlega mikilvægt hlutverk, hlutverk sem er bundið í lög og stjórn Ríkisútvarpsins segir fullum fetum, bæði við menntamálanefnd fyrir fáeinum dögum og eins við starfshóp menntamálaráðherra, að Ríkisútvarpið hafi staðið við þjónustusamning og lagaskyldu en það sé upp á ríkið að klaga, það hafi ekki staðið við sitt.

Frú forseti. Varðandi síðasta atriðið þá mótmæli ég því að ríkið hafi ekki staðið við skuldbindingar sínar. En síðan gleymdi hv. þingmaður einu sem vinstri grænir töluðu einatt um í umræðunni að þetta væri bara fyrsta skrefið að einkavæðingu Ríkisútvarpsins. Það er síður en svo þannig, við viljum hafa sterkt ríkisútvarp. Tillögurnar sem við erum að tala um núna varðandi hækkað afnotagjald bera þess merki að við viljum standa vörð um Ríkisútvarpið, við viljum styrkja það og meðal annars er inni í gjaldinu verið að taka tillit til hugsanlegrar skerðingar á auglýsingamarkaði. Það skiptir því miklu máli að frumvarpið verði afgreitt fyrir áramót þannig að Ríkisútvarpið standi sterkar eftir þessa umræðu. Hv. þingmaður fór einmitt ágætlega yfir það í ræðu sinni hver sjónarmið Samkeppniseftirlitsins eru. En ég held að það væri varhugavert að gefa út þá línu að vegna þess hvernig markaðurinn er ættum við einfaldlega ekki að taka tillit til Samkeppniseftirlitsins. Auðvitað eigum við að taka tillit til þess sem þar kemur fram og þó að við séum ekki alltaf sammála öllum álitum sem koma frá Samkeppniseftirlitinu eða öðrum aðilum tel ég engu að síður ábyrgðarhluta ef við tökum ekki tillit til þeirra sjónarmiða sem þar koma fram. Hv. þingmaður dró líka fram að ástandið á markaðnum er erfitt. Eigum við þá ekki í ljósi þess ástands að koma með neinar tillögur? Sú tillaga sem við erum að tala um er leið til að koma til móts við þau sjónarmið, annars vegar til að hafa sterkt ríkisútvarp og hins vegar til að halda áfram öðrum miðlum, Skjánum og 365 miðlum og líka prentmiðlum, því að Ríkisútvarpið hefur líka áhrif á prentmiðlana. Ég þá tel miklu skipta að menn komi með aðrar tillögur sem séu til þess fallnar að halda uppi einmitt þessum sjónarmiðum sem ég hef verið að leggja ríka áherslu á. Ég tók eftir því að forsvarsmenn Skjásins sögðu eða töldu sig alla vega sjá fram á breytingar í rétta átt í þessu frumvarpi þó að þeir hefðu vissulega viljað að við gengjum lengra. Þeir vildu taka ríkið af auglýsingamarkaði, því er ég ósammála, en þeir benda á að þetta sé skref í rétta átt til að tryggja tilveru þeirra.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra hefur eflaust tekið eftir því að ég gaf ekki upp neina afdráttarlausa afstöðu í ræðu minni. Ég er þeirrar skoðunar að eðlilegt sé að skoða hegðun Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. En við skulum muna það að Ríkisútvarpið hefur gríðarlega alvarlegar athugasemdir við álit Samkeppniseftirlitsins og segir ýmislegt sem þar er haldið fram vera ýkt og ekki rétt. Ég hygg að það sé í undirbúningi, ef það er ekki þegar búið, að skila erindi til Samkeppniseftirlitsins þar sem mótmælt er ákveðnum þáttum sem sagðir eru um hegðun Ríkisútvarpsins á markaði. Mér finnst sjálfsagt að Ríkisútvarpið – sjónvarp hagi sér þannig á markaði að auglýsingar séu ekki það ágengar í ríkissjónvarpinu að það fari í taugarnar á manni. Ég verð að viðurkenna að þeirri stefnu hefur ekki verið fylgt síðustu missirin. Mér finnst auglýsingar í ríkissjónvarpinu orðnar mun ágengari og kannski plebbalegri, ef maður leyfir sér að sletta, en mér finnst eðlilegt að þær séu. Ég skal styðja hæstv. ráðherra algerlega í því að gera einhverjar breytingar á þessu. Ríkisútvarpið hefur nú þegar breytt gjaldskrá sinni og gert ákveðnar ráðstafanir til þess að „plebbisminn“ haldi ekki áfram þannig að ég er sátt við að gera ákveðnar takmarkanir þarna. Ég var aðeins að velta upp efasemdum um að þessar aðgerðir geri það sem gera þarf til að bjarga því að hér sé einhver samkeppni. Svo velti ég því líka fyrir mér hvort í alvöru er samkeppni á milli Skjás eins og ríkissjónvarpsins því að Skjár einn er með allt annars konar dagskrá og ég sé ekki annað en að auglýsendur, auglýsingastofur og samtök auglýsenda krefji okkur um að fá að auglýsa hjá ríkissjónvarpinu. Þau segja að það sé hluti af þjónustunni við almenning og ég get tekið undir það sjónarmið líka. Ég segi einungis að það eru mörg álitamál í þessu máli. Ég er ekki búin að gera endanlega upp hug minn en vil þó segja að ég efast um að ég samþykki alveg á endanum að takmarka þetta svona mikið á kjörtíma eins og lagt er til í frumvarpi ráðherra.

Frú forseti. Ég tók eftir að hv. þingmaður hafði ekki tekið afstöðu. Ég veit að hv. þingmaður vinnur af einlægni og heilindum í þessu máli því að eins og ég skynja undirtónana í máli hennar deilum við sömu markmiðum, þ.e. að hafa annars vegar öflugt ríkisútvarp og hins vegar ákveðna fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði. Hv. þingmaður er bæði í starfshópnum, fjölmiðlahópnum, og hv. menntamálanefnd og hefur því góð tækifæri til að koma þessum sjónarmiðum sínum að. Ég undirstrika það sem ég sagði áðan, að ef nefndin finnur aðrar leiðir til að ná þessum markmiðum breytir hún tillögunni að sjálfsögðu í þá veru. Þetta er ekki heilagt skjal heldur viðleitni til að reyna að koma til móts við þau sjónarmið sem hafa verið sett fram af hálfu Samkeppniseftirlitsins og aðila á markaði en líka sjónarmið Ríkisútvarpsins og auglýsenda. Það er vandrataður meðalvegur að koma til móts við þessi sjónarmið og ég treysti hv. þingmanni til að taka áfram af heilum hug þátt í umræðunni. Ég deili líka áhyggjum hv. þingmanns varðandi eignarhald á markaði. Þetta er varhugaverð þróun og þess vegna fær fjölmiðlahópurinn áfram það hlutverk að fara yfir eignarhaldið og hvernig hægt er að stuðla að því að fjölbreytni verði í eignarhaldi og fjölmiðlum á Íslandi. Ég efast um að við sjáum aftur þann mikla drifkraft sem var í fjölmiðlum fyrr en efnahagsástandið lagast og held að við verðum að vera það raunsæ hvað það varðar. En þá eigum við að vera tilbúin með tillögur sem stuðla að því að samkeppnin haldist og fjölbreytnin verði tryggð til að við fáum öflugt eftirlit fjórða valdsins, sem stundum hefur verið skortur á.

Hæstv. forseti. Já, ég skal ekki draga neitt af mér í vinnu við þetta mál í menntamálanefnd. Það hefur aldrei staðið annað til en að ég legði mig alla fram og ynni starf mitt af einlægni, eins og annars staðar þar sem ég kem að málum. En mér finnst skipta verulegu máli að ágreiningsefni okkar hæstv. ráðherra um rekstrarform Ríkisútvarpsins hefur ekki breyst. Ég er enn sömu skoðunar og ég var veturinn 2006–2007 þegar við tókumst á um breytingu á rekstrarforminu. Ég kann vel að setja fram breytingartillögu, þegar þetta frumvarp kemur aftur í þingsali, um að Ríkisútvarpinu verði aftur breytt í ríkisstofnun. Ég er enn þeirrar skoðunar að Ríkisútvarpinu sé best borgið í því rekstrarformi. 

Virðulegi forseti. Frumvarpið sem liggur fyrir um breytingu á lögum nr. 6/2007, um Ríkisútvarpið, felur í sér margar og mjög viðamiklar breytingar á Ríkisútvarpinu ohf. og auglýsingum, tekjustofnum og öðru sem þar að lýtur. Alltaf hlýtur að vera spurt hversu mikið ríkið á að skipta sér af einstökum þáttum í þjóðfélaginu og hvort eðlilegt sé að ríkisvaldið standi fyrir og reki fjölmiðil eins og Ríkisútvarpið. Ég hef í gegnum tíðina haft töluverðar efasemdir um að rétt sé að standa þannig að málum. Í 3. gr. laga um Ríkisútvarpið ohf. eru sett ákveðin ákvæði um hlutverk og skyldur þess. Það á að leggja rækt við íslenska tungu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð. Senda út til landsins alls og næstu miða hljóðvarps- og sjónvarpsdagskrá og framleiða og dreifa hvers konar útvarpsefni. Fræða og gera dagskrárþætti og halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur og mannréttindi, flytja fjölbreytt skemmtiefni o.s.frv. Ég hef stundum velt fyrir mér hvort því mikla fé, sem kemur til Ríkisútvarpsins í gegnum þvingaða áskrift allra þjóðfélagsþegna sem eiga útvarp eða sjónvarp, væri ekki betur varið ef það yrði notað til að sinna markmiðunum sem talin eru upp í 3. gr. laga um Ríkisútvarpið og deilt til stofnana og fjölmiðla sem gætu haft þessa þjónustu á hendi. Ég tek heils hugar undir að nauðsynlegt er að leggja rækt við íslenska tungu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð. En ég verð að segja, virðulegi forseti, að mér finnst Ríkisútvarpið ekki hafa gætt þess sem skyldi í starfsemi sinni undanfarin ár að leggja rækt við íslenska tungu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð þannig að sómi sé að. Fjölmiðlar gegna ákveðnu öryggishlutverki og þar geta atriði skipt máli sem réttlæta að ríkið komi inn í rekstur fjölmiðils. Að fjölmiðill nái til allra landshluta og miðanna til að koma að fréttum, tilkynningum og öryggisatriðum sem þurfa að koma fram og verður ekki betur komið fram en í gegnum ljósvakamiðlana. Það getur í sjálfu sér réttlætt ákveðna starfsemi opinbers miðils. Hins vegar er spurning hvort Ríkisútvarpið eða sá miðill sem þarf til að gæta að þessum öryggisatriðum þarf að vera það bákn sem Ríkisútvarpið er. Hvort nauðsynlegt sé að viðhalda afþreyingarútvarpsstöð og afþreyingarsjónvarpi til viðbótar við allt sem í boði er, m.a. í tölvutengdu formi eins og fjölmiðlun háttar til núna. Þegar það er skoðað verður ekki séð að þau gríðarlegu útgjöld sem skattborgararnir bera af rekstri Ríkisútvarpsins séu afsakanleg. Það liggur fyrir að langt er síðan að gera hefði þurft mjög mikilsverðar og mikilvægar skipulagsbreytingar á Ríkisútvarpinu. Taka það og rekstur þess til endurskoðunar og breytinga. Í grein sem Óli Björn Kárason skrifar á fréttavef sinn AMX, sem ber heitið Gjaldþrot blasir við Ríkisútvarpinu að óbreyttu, segir, með leyfi forseta: „Staða Ríkisútvarpsins ohf. er alvarleg og ef fyrirtækið væri ekki opinbert hlutafélag væri lítið annað sem biði þess í náinni framtíð en gjaldþrot. Ríkisútvarpið tók til starfa sem opinbert hlutafélag í apríl á liðnu ári og á sextán mánuðum tapaði fyrirtækið liðlega eitt þúsund milljónum króna á verðlagi í nóvember. Ætla má að allt eigið fé sé uppurið og raunar bendir flest til þess að eiginfjárstaðan sé neikvæð. Ef ætlunin er að halda rekstrinum áfram er vandséð hvernig komist verði hjá því að ríkissjóður leggi fyrirtækinu til aukið fé eða eignir seldar. Í byrjun apríl 2007 var eigið fé Ríkisútvarpsins 878,6 milljónir króna en þar af var hlutafé tæpar 840 milljónir. Reikningsár fyrirtækisins er frá september til ágúst og í lok ágúst var eigið fé komið niður í tæpa 31 milljón króna. Þróun verðlags og gengis íslensku krónunnar frá þeim tíma hefur étið upp allt eigið fé og gott betur. Skuldir Ríkisútvarpsins í lok ágúst námu alls 5.604 milljónum króna og hækkuðu um nær 200 milljónir á reikningsárinu. Frá því að fyrirtækið varð opinbert hlutafélag hafa skuldir hækkað um 625 milljónir, eða um 39 milljónir króna að meðaltali í hverjum mánuði. Tapið nam alls 833,7 milljónum króna fyrir skatta eða um 69 milljónum króna að meðaltali á mánuði.“ Þá segir áfram í umræddri grein, með leyfi forseta: „Rekstrarvandi Ríkisútvarpsins virðist vera krónískur því tap hefur verið reglan. Frá árinu 2001 hefur heildartap fyrirtækisins numið alls 2.663 milljónum króna á verðlagi hvers árs. Á verðlagi í nóvember sl. nemur tapið hins vegar 3.435 milljónum króna og er síðasta rekstrarár langversta starfsár fyrirtækisins. Á verðlagi í nóvember nemur tapið 935 milljónum króna og er þá stuðst við meðaltal neysluverðsvísitölunnar á reikningsárinu. Frá árinu 2001 hefur Ríkisútvarpið fengið 24.600 milljónir króna í afnotagjöld og er þá miðað við verðlag í nóvember.“ Þetta er staðan sem blasir við varðandi þennan rekstur ríkisins á fjölmiðlum. Miðað við þær gríðarlegu fjárhæðir sem skattgreiðendur standa undir á ári hverju hlýtur það að kalla á spurningar um hvort við erum með frumvarpinu að fara rétta leið. Hvort ekki sé grundvallaratriði að gera sérstaka úttekt og rannsókn á fjölmiðlinum með tilliti til þess að rekstur hans og hlutafélagsins geti staðið undir sér og ekki sé um taprekstur að ræða sem skattgreiðendur eru látnir rétta af hverju sinni. Það er ólíðandi. Það verður að koma eðlilegum hlutum á framfæri. Varðandi frumvarpið sjálft tek ég fram að 1. gr., þ.e. breytingu á 3. gr. laganna um Ríkisútvarp, er mjög góð viðbót sem skýrir með hvaða hætti og hvernig á að standa að málum og ég tel mjög gott að fá það fram sem þar stendur. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að sérstakur nefskattur verði áfram innheimtur svo sem kveður á um í 11. gr. laganna og nefskatturinn á að hækka úr því sem segir í lögunum úr 14.580 kr. á ári í 17.900. Miðað við hvernig til er stofnað og það að um er að ræða fyrirtæki í eigu ríkisins hefði ég talið eðlilegra að halda afnotagjöldum með þeim hætti sem gert er núna eða hreinlega fella þau niður og eingöngu sé um það að ræða að Ríkisútvarpinu væri fengi ákveðna fjárhæð á hverju ári af skattpeningum ríkisins. Mér finnst nefskattshugmyndin mjög ógeðfelld. Ég sætti mig ekki við að allir eigi að borga, hvernig sem á stendur, hvort sem þeir eiga útvarp eða sjónvarp eða ekki. Tekið er fyrir eðlilegt valfrelsi borgarans í þessu landi og það er óásættanlegt. Við eigum jú að eiga rétt á vali. Við eigum að eiga rétt á því að velja fjölmiðil og hafna fjölmiðli. En með þessum hætti er öllum gert skylt að greiða. Ég tel að eðlilegra væri, þar sem í lögum er vísað til álagningar opinberra gjalda, að þetta sé hluti af tekjuskatti einstaklinga og ríkisvaldið leggi þá stofnuninni til fé. En að ekki sé sérstakur nefskattur, því hann getur verið mjög óréttlátur í mörgum tilvikum. Annað sem er gjörsamlega óskiljanlegt í frumvarpinu, miðað við það sem ég gerði grein fyrir fyrr í ræðu minni um hvernig fjárhagur Ríkisútvarpsins er, er það sem kemur fram í 4. gr. frumvarpsins um hlutfall auglýsinga í dagskrá. Það er með öllu óskiljanlegt að takmarka eigi svo sem þar greinir möguleika Ríkisútvarpsins á að afla sér tekna, á sama tíma og á að velta auknum byrðum yfir á skattgreiðendur. Ég hlýt að spyrja: Hvaða tilgangi getur það þjónað? Hæstv. menntamálaráðherra upplýsti áðan að hlutur Ríkisútvarpsins í auglýsingatekjum útvarps væri 10% og sjónvarps 30%. Mér fundust þær tölur að vísu með nokkrum ólíkindum. En setjum sem svo að það sé rétt þá finnst mér það með ólíkindum að það eigi að fara þá leið sem er valin í frumvarpinu að miða við að auglýsingatíminn skuli vera innan við 200 sekúndur. Hver auglýsingatími skal vera innan við 200 sekúndur. Að vísu verð ég að viðurkenna að út frá eigingjörnum sjónarmiðum þætti mér það mjög henta því mér finnst fátt hvimleiðara en auglýsingar. En þær eru hluti af því fjölmiðlaumhverfi sem við búum við og ef við viljum hafa fjölmiðlun og afþreyingarefni og fræðsluefni verðum við að sætta okkur við auglýsingarnar því þær gera rekstur fjölmiðla mögulegan. En mér finnst með ólíkindum að setja þessa takmörkun. Enn fremur þarf ég að fá skýrari rök en komu fram í ræðu hæstv. menntamálaráðherra um að taka eigi alfarið fyrir kostun. Vegna þess að kostun getur verið mjög mikilvægt úrræði þegar um er að ræða ákveðna sérstaka hluti sem sýnt yrði frá, eins og alþjóðamót í íþróttum og ýmislegt fleira sem þá er tekið fyrir möguleikana á að geta gert grein fyrir. Mér finnast báðar breytingarnar vera fremur ómarkvissar. Frekar ætti að velta fyrir sér hvort Ríkisútvarpið yrði að sætta sig við að hlutfall þess á auglýsingamarkaðnum færi ekki yfir ákveðin mörk. Fyrir ári síðan hefði ég treyst mér til þess að vera talsmaður þess að um Ríkisútvarpið yrði hafður annar háttur á, mun meiri takmarkanir á auglýsingum í sjónvarpi heldur en hér er jafnvel gert ráð fyrir. Ég átta mig á því að ég er einn fárra sem mæla fyrir því að ríkið hætti fjölmiðlarekstri þannig að ég verð að sætta sig við ofurvald meiri hlutans þótt hann hafi rangt fyrir sér. En eins og nú háttar til í íslensku fjölmiðlaumhverfi hefði ég talið að til þess að efla almenna fjölmiðlun í landinu yrðu gerðar verulegar breytingar á. Eins og nú horfir í augnablikinu og með tilliti til ofurvalds meiri hlutans tel ég að ekki eigi að setja frekari höft í augnablikinu á auglýsingar sjónvarpsins. Mér finnst mjög ótímabært að gera það og ætla að setja kostnaðinn af því yfir á skattgreiðendur, eins og greinilegt er varðandi þetta frumvarp. Ég er á móti því að hækka nefskattinn. Ég er í sjálfu sér algerlega á móti nefskattinum sem slíkum og finnst mikilvægt að reyna þá að standa við það sem var ákveðið um tekjur Ríkisútvarpsins í 11. gr. laga nr. 6/2007 en víkja ekki frá því að öðru leyti en því. Virðulegi forseti, ég tel nauðsynlegt að við föllum frá þessari glórulausu nefskattshugmynd og látum þetta alfarið vera mál sem heyrir undir fjárveitingavaldið hverju sinni sem og þær tekjur sem þarf að afla til að standa undir þeirri fjölmiðlun sem ríkið og meiri hlutinn vilja reka og það sé ekki greitt af fjárlögum og tekjurnar séu allar með sama hætti og aðrar tekjur úr ríkissjóði.

Virðulegi forseti. Mig langaði aðeins að ræða það sem hv. þingmaður nefndi um hlutverk Ríkisútvarpsins og hvort það væri hlutverk Ríkisútvarpsins að viðhalda afþreyingarútvarpsstöð og sýna afþreyingarefni í sjónvarpi. Nú held ég að flestir hv. þingmenn séu sammála um að ef það á að vera ríkisútvarp hafi það óneitanlega menningarhlutverki að sinna. Eins og kom fram á fundi menntamálanefndar í vikunni eru útgjöld vegna erlends efnis í sjónvarpi hjá Ríkisútvarpinu um það bil 7% þannig að það er tiltölulega lágur hluti af kostnaði við rekstur RÚV. Á móti kemur hins vegar að það er að sjálfsögðu verið að sýna það sem kalla má innlent afþreyingarefni. Ég reikna með að hv. þingmaður telji Rás 2 vera afþreyingarútvarpsstöðina. Mér finnst þetta vera erfið skilgreining, þ.e. hver á að taka sér það skilgreiningarvald í hönd hvar menningunni sleppir og hvar afþreyingin tekur við. Við gætum tekið Rás 2 sem dæmi um þá útvarpsstöð sem sinnir best íslenskri menningu, því hún er sú stöð sem spilar mesta íslenska tónlist og hefur sinnt mestri nýsköpun í íslenskri tónlistarmenningu þannig að þar er ákveðið menningarhlutverk á ferð. Sama má segja um íslenskt afþreyingarefni sem um leið getur verið menningarefni. Mig langar því aðeins að heyra sjónarmið hv. þingmanns um hvernig eigi að skilgreina muninn á afþreyingu og menningu. Sú skilgreining hefur reynst mörgum erfið í gegnum tíðina og kannski vandséð að Ríkisútvarpið geti haldið sig frá afþreyingu.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir spyr mig hvernig ég vilji skilgreina afþreyingarefni en gat þess um leið í ræðu sinni að eiginlega væri vart hægt að finna þá skilgreiningu. Ég get alveg tekið undir með henni, það að skilgreina annars vegar afþreyingu og hins vegar menningu eða segja að þar á milli sé einhver hyldýpisgjá eða algjör skil getum við ekki gert, að sjálfsögðu ekki. Ég hef stundum sagt að ég velti fyrir mér hvernig það leggi rækt við íslenska tungu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð að sýna þætti í sjónvarpinu eins og Desperate Housewives og Sopranos en þar er hins vegar um vinsæla afþreyingarþætti að ræða og ekkert við því að segja. Ef sjónvarpið sem slíkt ætlar að lifa verður það eðlilega að sinna eðlilegri afþreyingu. Ég get alveg fallist á það sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sagði varðandi Rás 2 og það menningarlega gildi sem getur falist í því að vera með útsendingu á því sem kallað er dægurtónlist. Einni kynslóð hættir kannski til að skilgreina menningu með einum hætti en afþreyingu með öðrum hætti en þeirri kynslóð sem næst kemur. Ég ætla mér ekki það hlutverk að setja það í eitthvert samhengi en það er hins vegar sett fram sem ákveðin skilgreining í lögum um Ríkisútvarpið. Ákveðnum aðilum er þannig ætlað að skilgreina hlut eins og íslenska tungu, sögu, menningararfleifð og ýmislegt fleira. Það eru þeir aðilar sem hafa það hlutverk að feta þann meðalveg að skilgreina og gera með eðlilegum hætti grein fyrir því. Mér hefur fundist á skorta að næg rækt væri lögð við 

Virðulegi forseti. Það kemur svolítið á óvart að hér skuli vera lagt fram stjórnarfrumvarp um breytingu á nýsettum lögum um Ríkisútvarpið, lögum sem voru sett eftir margra ára umfjöllun milli þáverandi stjórnarflokka þar sem leikurinn barst m.a. til ESA þar sem lagðar voru fyrir stofnunina hugmyndir að breytingum og lögin tóku síðan mið af því áliti sem þar fékkst. Ég er eindregið á þeirri skoðun að í svo fámennu ríki sem Íslandi sé nauðsynlegt að hafa ríkisútvarp sem er bæði öflugt sem útvarp og sjónvarp og gegnir því öryggishlutverki sem nauðsynlegt er að einhver aðili hafi á hendi hér á landi. Ég held að stjórnvöld verði að fara mjög varlega í að breyta stöðu Ríkisútvarpsins þannig að það veiki þetta meginhlutverk þess. Þetta er ekki afmarkað við Ísland, heldur hefur viðhorf stjórnvalda og löggjafarþinga í flestum ef ekki öllum ríkjum Evrópu verið það að rétt sé að hafa ríkisútvarp. Deilur um það hvort eigi að hafa ríkisútvarp eða ekki eru miklu minni en um ýmis önnur atriði tengd fjölmiðlum þannig að ég læt það koma fram, virðulegi forseti, af þessu tilefni og ítreka afstöðu mína til Ríkisútvarpsins sem slíks. Það er enn þýðingarmeira í fámennu þjóðfélagi en fjölmennu því að það er miklu erfiðara að halda úti öðrum fjölmiðlum algerlega á forsendum einkareksturs en þar sem margmennið er meira. Í svo fámennu þjóðfélagi eins og hér er mjög erfitt að reka öfluga útvarps- og sjónvarpsstöð og fjölmiðla nema það sé mjög mikið góðæri og mikill kaupmáttur í viðkomandi þjóðfélagi. Það hefur að sumu leyti verið á undanförnum árum og þess vegna hefur verið töluverð gróska í fjölmiðlum en hún er miklu meiri en ætla má að efni standa til þegar horft er til lengri tíma. Ég held að menn þurfi að vera viðbúnir því að framboð af efni muni eitthvað minnka í fjölmiðlum á undanförnum árum miðað við það sem hefur verið á síðustu árum. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt við það. Það er t.d. ekki við því að búast að unnt sé að reka nema eina aðra sjónvarpsstöð fyrir utan ríkissjónvarpið með góðu móti. Það er hugsanlegt að reka einhverjar sérhæfðar stöðvar á takmörkuðu svæði með takmörkuðu efni en sem stöð sem sinnir landinu öllu er ekki við því að búast að svigrúm sé fyrir nema eina aðra stöð en Ríkisútvarpið. Ég held að einmitt í ljósi þess hversu miklir annmarkar eru þó enn á því að útvarps- og sjónvarpsstöðvar nái um allt land eigi menn ekki að veikja Ríkisútvarpið. Það eru ýmis svæði á landinu sem einkastöðvarnar þjóna ekki og munu væntanlega ekki gera í náinni framtíð, meira að segja á landsvæðum sem eru ekki fjarri höfuðborgarsvæðinu. Meginkjarninn í þessu máli sýnist mér vera sá að mæta erfiðleikum fjölmiðla á einkamarkaði með því að þrengja að Ríkisútvarpinu og leggja aukna skatta á landsmenn, færa fé með óbeinum hætti yfir til einkafjölmiðlanna. Það sýnist mér vera kjarninn í þessu máli. Það versta í frumvarpinu er að tekjuöflunin og Ríkisútvarpið eru slitin í sundur. Í gildandi lögum hefur Ríkisútvarpið afnotagjaldið, og nefskattinn þegar þar að kemur. Þá er nefskatturinn gjald sem Ríkisútvarpið hefur til ráðstöfunar. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir því að slíta þarna í sundur þannig að nefskatturinn verði tekjuöflun ríkissjóðs, ekki Ríkisútvarpsins heldur ríkissjóðs, og síðan mun Ríkisútvarpið fá framlög af fjárlögum samkvæmt ákvörðun hverju sinni. Nefskatturinn er með þessu frumvarpi hættur að vera skattur til Ríkisútvarpsins, heldur er orðinn skattur til ríkissjóðs. Ég spái því að strax í öðrum fjárlögum héðan í frá muni ríkið taka hluta af þessum nefskatti og halda honum eftir og ekki skila honum inn í Ríkisútvarpið.  Mér finnst það heldur ekki vera hlutverk ríkisstjórnarinnar að nota Alþingi til að finna úrræði til að bjarga fjárhagslega illa stæðum fjölmiðlafyrirtækjum á einkamarkaði. Einkamarkaðurinn á að sjá um það. Fjölmiðlun á einkamarkaði hefur verið mjög lífleg á undanförnum árum. Hún hefur að mínu mati verið langt umfram það sem efni standa til, það sem neytendur eru tilbúnir til að borga. Þeir eru núna tilbúnir til að borga minna en áður og einkamarkaðurinn verður einfaldlega að draga saman seglin í samræmi við það. Hér reynir ríkisstjórnin að koma í veg fyrir að lögmál markaðarins nái fram að ganga með því að sækja fé í vasa skattgreiðenda og færa það með óbeinum hætti yfir í vasa þeirra sem eiga einkafjölmiðlana á Íslandi. Þeir eru bara því miður ekki nógu margir. Mér finnst ekki ráðlegt að gera þessa björgunaraðgerð nema að samhliða verði sett ákvæði um eignarhald á fjölmiðlum. Það vantar inn í þetta frumvarp og ég spyr: Hví er það svo að þessi ríkisstjórn hlífir Jóni Ásgeiri Jóhannessyni og vill færa honum þessa peninga? Hvaða tök hefur hann á þessari ríkisstjórn að hann geti náð þessu fram? Hvers vegna gerir ríkisstjórnin ekki það hvort tveggja sem hún á að gera, og það vantar seinni hlutann, ákvæði um takmörkun á samþjöppun á eignarhaldi á fjölmiðlum? Það er algerlega óásættanlegt að standa að þessum fjármagnsflutningum nema þetta verði gert samhliða þannig að við búum við þann einkafjölmiðlamarkað sem er sæmilega frjáls og óháður. Ég vil bæta því við, virðulegi forseti, að það vantar líka inn í löggjöfina ákvæði sem tryggja að þeir sem starfa á fjölmiðlunum, þ.e. blaðamenn og ritstjórar, séu óháðir eigendum fjölmiðlanna. Það eru engin ákvæði í lögunum í dag sem vernda þá fyrir húsbóndavaldi eigendanna. Enda sjáum við þess stað í fjölmiðlunum að húsbóndavaldið er sýnilegt oft og tíðum. Þetta þarf að gera, virðulegi forseti, og það er stórlega ámælisvert af ríkisstjórninni sem samanstendur af stærstu tveimur flokkum landsins sem hafa alla trú á frjálsri samkeppni að láta hjá líða að setja nauðsynleg ákvæði sem tryggja hér einhverja samkeppni, það sé ekki ofursamþjöppun fjölmiðla sem ekki eru í eigu ríkisins. Þetta þarf að gera, virðulegi forseti, og vantar inn í þetta mál. Hitt vil ég taka undir sem fram kemur, og ég hygg að það hafi komið fram hjá mér við fyrri tækifæri eins og við afgreiðsluna á gildandi lögum um Ríkisútvarpið, að ég er á þeirri skoðun að Ríkisútvarpið hafi verið of fyrirferðarmikið á auglýsingamarkaði hér á landi, það hafi tekið of stórt pláss á þeim markaði sem fyrir hendi er og þrengt þannig að einkafjölmiðlunum. Það var sjónarmið mitt fyrir tveimur árum að það væri kannski helsti ágallinn á núgildandi lögum að ekki hefðu verið reistar skorður við tekjuöflun Ríkisútvarpsins að þessu leytinu til, enda varð það uppspretta meginóánægju aðila á einkamarkaði sem hefur verið fyrir hendi síðan þá og heldur frekar farið vaxandi en hitt. Menn rekja dæmi þess að Ríkisútvarpið hafi gengið nokkurt hart fram í þessum efnum sem ég skal ekki leggja mat á, en er auðvitað ekki til að hjálpa þeirra málstað ef svo er. Mér finnst skynsamlegt að setja takmörkun á svigrúm Ríkisútvarpsins að þessu leytinu til. Ég er sammála þeim sjónarmiðum að það eigi ekki að ganga svo langt að banna Ríkisútvarpinu að vera með auglýsingar. Þar er ég að hugsa um hagsmuni þeirra sem borga auglýsingarnar, hagsmuni auglýsendanna sjálfra. Þeir segja fullum fetum að ef gengið yrði svo langt yrði við svo fáa að eiga að það yrði lítil samkeppni og þeim yrði gert að borga miklu hærra verð fyrir auglýsingatímana. Það verður að hafa svigrúm fyrir Ríkisútvarpið til að vera með auglýsingar til að tryggja ákveðna samkeppni um auglýsingaverðið og tryggja hagsmuni þeirra sem auglýsa. Ég er út af fyrir sig sammála þessum þætti í frumvarpinu þó að ég hafi ekki sett mig ofan í það í smæstu atriðum hvort sú útfærsla sem þar er gangi of langt eða ekki en í meginatriðum er ég sammála því að það sé rétt að takmarka möguleika Ríkisútvarpsins til auglýsinga og huga að stöðu þeirra sem eru utan Ríkisútvarpsins. Virðulegi forseti. Það eru ýmis fleiri atriði sem má nefna en þetta eru stærstu atriðin að mínu viti. Það er þessi alvarlega aðgerð að slíta í sundur nefskattinn og þann sem á að fá skattinn sem verður auðvitað til þess að hann fær ekki skattinn þegar fram líða stundir nema að einhverju marki eins og ákveðið er hverju sinni í fjárlögum. Mér finnst það eiginlega alvarlegasta aðgerðin í þessu máli. Svo er hitt, að hækka skatta á almenning um 700–1.000 millj. kr. á ári og færa þá fjárhæð í raun og veru yfir til einkafjölmiðla án þess að setja þeim einhverjar frekari reglur til að starfa eftir, bæði hvað varðar eignarhald og sjálfstæði þeirra sem starfa að blaðamennsku. Það er hvort tveggja nauðsynlegt til að tryggja sæmilega vandaða umfjöllun fjölmiðla hér á landi sem auðvitað er það oft og tíðum en mér finnst líka ansi mörg dæmi um að svo sé ekki og mér finnst þau dæmi fara versnandi eftir því sem tíminn líður. Ég hef svolitlar efasemdir um þetta hlutverk útvarpsréttarnefndar og að setja Ríkisútvarpið eitt fjölmiðla í þá stöðu að hafa yfir sér refsivöndinn. Ég veit svo sem ekki hverjum er ætlað að vera refsivöndur Ríkisútvarpsins í útvarpsréttarnefnd, hvort það er Kjartan Gunnarsson eða einhver annar slíkur sem á að passa að menn haldi sig innan þeirra marka sem honum sýnist að lögin kveði á um. Við fyrstu sýn finnst mér býsna langt gengið í að þrengja að Ríkisútvarpinu með þessu þó að ég geti fallist á að einhver aðili þurfi að sjá um að lögunum sé framfylgt. Eðlilegast er að ráðherrann geri það, til þess er hann, meginhlutverk framkvæmdarvaldsins er að túlka lögin. Ég staldra aðeins við ákvæði til bráðabirgða um endurskoðun. Ég skil ekki alveg hvað í því felst að ákvæðin skuli sæta endurskoðun, hvort það þýði þá heimild til ráðherra til að gera breytingar án þess að leggja þær fyrir Alþingi eða hvort í því felist eitthvað annað sem ég hef ekki komið auga á.

Frú forseti. Ég vil þakka um margt athyglisverða ræðu hjá hv. þingmanni sem kom inn á marga punkta, marga sem hægt er að taka undir en aðra þar sem virðist gæta ákveðins misskilnings. Útvarpsréttarnefnd hefur nú verið breytt og er nokkuð síðan að það gerðist. Formaður hennar er nú Bernharð Bogason sem mun hafa eftirlit með fjölmiðlunum og þar með Ríkisútvarpinu. Varðandi það frumvarp sem er hér til umræðu er rétt að árétta að við erum ekki að tala um almenna fjölmiðlalöggjöf heldur sérlöggjöf um Ríkisútvarpið þar sem í fyrsta sinn er rætt um ákveðnar þrengingar eða aðhald á Ríkisútvarpið á auglýsingamarkaði. Hv. þingmaður hefur sett fram sín sjónarmið með markvissum hætti sem eðlilegt er að tekið verði tillit til og farið yfir hjá hv. menntamálanefnd. Það hefði nú betur verið þannig að við hefðum samþykkt fjölmiðlalögin hin síðari fyrst að hæstv. forseti okkar samþykkti ekki fyrri lögin. Ég minni hv. alþingismann Kristin H. Gunnarsson á að eftir að uppákoman varð 2004 skipaði ég þverpólitíska nefnd sem skilaði þverpólitísku og heildstæðu áliti varðandi eignarhald á fjölmiðlum. Hvað gerðist? Þingið stoppaði það, það stoppaði í nefnd. Það vantaði ekki sjónarmið eða skoðanir af minni hálfu og míns flokks og samstarfsflokks á þeim tíma til að reyna að koma þessu í gegn en stjórnarandstaðan á þeim tíma stoppaði þetta frumvarp sem, merkilegt nokk, var engu að síður þverpólitísk samstaða um. Við hefðum betur farið með það frumvarp í gegn. Ég tek undir með hv. þingmanni hvað þetta varðar. Það þarf að fara yfir eignarhald á fjölmiðlum 

Virðulegi forseti. Það er auðvitað skylt og rétt að fara með það sem sannara reynist í hverju máli og ég þakka ráðherranum fyrir að leiðrétta mig varðandi útvarpsréttarnefnd, hafi ég farið þar aðeins á skjön við það sem er reynd í dag. Hvað varðar fjölmiðlalögin frá 2004 þá greiddi ég atkvæði gegn þeim og sé ekki eftir því, ekki vegna þess að ég væri á móti því að setja löggjöf eða teldi ekki þörf á að setja einhverja löggjöf um takmarkanir á eignarhaldi heldur vegna þess að þar var svo langt gengið. Það var gengið svo yfirgengilega langt að þetta var eiginlega bara einelti. Fyrrverandi forsætisráðherra fór offari í málinu og fór miklu lengra en efni stóðu til og hægt var að rökstyðja á þeim tíma. Það var að mínu viti meginástæðan fyrir því að í raun og veru varð þjóðin algerlega andvíg þessu máli sem var svo staðfest í ákvörðun ríkisstjórnarinnar að leggja málið ekki í dóm kjósenda eins og forsetinn bauð upp á með sínum aðgerðum. Það var auðvitað val ríkisstjórnarinnar hvort hún legði gjörðir sínar í dóm kjósenda eða tæki gjörðir sínar til baka. Niðurstaða ríkisstjórnarinnar varð að taka málið til baka.

Frú forseti. Ég held að það sé mikilvægt að þetta hafi komið fram. Ég er sammála hv. þingmanni, þjóðin var sammála því að það þyrfti lög um eignarhald á fjölmiðlum. Ég studdi eindregið, og geri enn, að það eigi að setja ákveðnar rammareglur um hvernig eignarhald á fjölmiðlum eigi að vera með það að markmiði að hér verði fjölbreytni í fjölmiðlum en ekki síður aðhald af hálfu fjölmiðla. Ég held að ég og hv. þingmaður séum sammála um þetta atriði. Það má deila um aðferðafræðina sem var sett fram á sínum tíma. Ég hef ekki dregið dul á að það hefði verið heppilegra að ná breiðu samkomulagi um frumvarpið 2004 en þetta breiða samkomulag fékkst síðan 2005, þverpólitískt samkomulag í nýrri fjölmiðlanefnd fékkst í gegn. Ég lagði fram frumvarp sem byggði á því samkomulagi en hvað gerðist? Þingið stöðvaði málið. Það fékk annað tækifæri til þess að koma heildstæðri fjölmiðlalöggjöf í gegn en stjórnarandstaðan á þeim tíma stöðvaði málið og mér finnst það miður. Engu að síður greini ég að við hv. þingmaður erum sammála um að við eigum að halda þessu verki áfram til þess að ná fram skynsamlegri löggjöf, ekki ofstopafullri heldur skynsamlegri löggjöf um eignarhald á fjölmiðlum. Ég held að það sé á ábyrgð okkar stjórnmálamanna að fylgja því eftir hvernig sem aðstæður eru í samfélaginu, því fjölmiðlar skipa og gegna mikilvægu hlutverki. Þeir verða að veita okkur aðhald hvort sem það eru stjórnmálamenn, eftirlitsstofnanir og ekki síst fyrirtæki. Þeir verða að veita fyrirtækjunum aðhald í málefnalegri umfjöllun sinni og gagnrýnni umfjöllun um þá starfsemi sem um er að ræða hverju sinni.

Virðulegi forseti. Ég kom ekki að þessu máli á Alþingi 2005 þegar frumvarpið sem hæstv. menntamálaráðherra minnist á var til umræðu þannig að ég er ekki með í kollinum í svipinn hvernig atburðarásin var eða á hverju strandaði á þeim tíma. Ég tek eftir því að hæstv. ráðherra segir að það þurfi að gera það sem ég nefndi, setja löggjöf um eignarhald á fjölmiðlum. Þótt það hafi kannski ekki verið eins skýrt þá skildi ég hana þannig að það þyrfti líka að huga að stöðu þeirra sem vinna á fjölmiðlunum þannig að tryggt sé að þeir geti unnið sitt starf algerlega óháðir húsbóndavaldi eigenda fjölmiðilsins. Það er lykilatriði að þessi staða sé trygg ef fjölmiðlar utan ríkisfjölmiðla eiga að ná einhverjum trúverðugleika til lengri tíma. Mér finnst vel þessi virði að hreyfa við þeirri hugmynd að ríkið leggi fram fjármuni til að styrkja tiltekna starfsemi í einkafjölmiðlum sem renni til að styrkja stöðu sjálfstæðra fjölmiðlamanna, ef það er talið nauðsynlegt til þess að ná því markmiði fram. Því fé yrði að mínu mati vel varið ef þetta markmið næðist og stuðlaði að heilbrigðri umfjöllun um þjóðmál hér á Íslandi.

Frú forseti. Við ræðum hér breytingar á lögum um RÚV ohf. Ég hef reyndar aldrei skilið hvernig einkaaðilar geti verið í samkeppni við RÚV. Miðað við allan þann gífurlega styrk sem það fyrirtæki fær ætti sú samkeppni að vera algerlega vonlaus nema eitthvað mikið sé að í rekstrinum. Samkeppnin er nokkur þannig að maður getur dregið sínar ályktanir af því. Verið er að hækka sérskatt vegna þessa fyrirtækis og ég ræði það á eftir. Ég fer ekki ofan af því og skammast mín ekkert fyrir það að ég flutti hér frumvarp um að selja RÚV, það var mál nr. 54 á 132. þingi, vegna þess að ég treysti samkeppniseftirlitinu í landinu sem margir virðast ekki gera nú. Ég tel að Ríkisútvarpið sé virkilega góð stofnun með hæft og gott starfsfólk sem örugglega blómstrar þegar búið verður að breyta því í einkafyrirtæki. Ég hef mikla trú á starfsmönnum RÚV þótt fyrirtækið búi við það helsi í dag að vera í algerri eigu ríkisins. Áðan var nokkur umræða um sjálfstæði fréttamanna og það var talað um sjálfstæði fréttamanna hjá einkastöðvum. Hvers vegna er ekki umræða um sjálfstæði fréttamanna hjá ríkisstöðinni? Það vill svo til að Ríkisútvarpið er í eigu ríkisins, ríkinu er stjórnað af stjórnmálamönnum og þeir hafa yfirleitt mjög sterkar skoðanir á hlutunum og vilja gjarnan koma þeim fram. Ríkisútvarpið er þannig mjög háð eigendum sínum. Ef nokkur stöð er háð eigendum sínum þá er það Ríkisútvarpið því þar er meira að segja bara einn eigandi og hann er með óskorað vald - það er ríkisvaldið. Í ljósi þeirrar gerjunar sem er í þjóðfélaginu þessa dagana, þegar gagnrýni er beint á allt og alla, hljóta menn að efast um það hvort Ríkisútvarpið sé óháð ríkisvaldinu. Svo getur maður spurt sig, hvers vegna í ósköpunum rekur ríkið fjölmiðil? Af hverju ekki bókaútgáfu eða hvað sem er, skipaútgerð eins og það gerði reyndar einu sinni. Þetta frumvarp er stútfullt af forsjárhyggju. Það er talað um að meta eigi kostnað við rekstur almannaþjónustu. Ég ætla bara að grípa niður í nokkur atriði. Hver auglýsingatími skal vera innan við 200 sekúndur. Ég segi nú bara, af hverju ekki 201 eða 210? Hvaðan koma þessar 200 sekúndur? Það er talað um kjörtíma og verið sem sagt hérna í lögum að vasast í viðskiptum. Í þessu frumvarpi er dálítið mikil breyting sem ég gleðst mjög yfir. Hún er að nú á Ríkisútvarpið að fara á fjárlög og það á að gera samning við það. Þá er stutt í að þessi samningur verði boðinn út þar sem starfsmenn Ríkisútvarpsins ohf. geti eins og aðrir boðið í þá þjónustu í almannaþágu sem hér er rætt um og nákvæmlega lýst. Síðan er í frumvarpinu merkilegt ákvæði um að sektir geti numið allt að 10 millj. Bíðum nú við, herra forseti, sektir til hvers og frá hverjum? Hver fær sektirnar? Það er eigandinn. Hvaða máli skiptir þetta? Ég sé engan tilgang í þessu. Miklu betra væri að segja að ef brotið sé gegn lögunum skuli forstöðumaðurinn hætta fyrirvaralaust. Ég ætla að ræða um skattamálin. Skatturinn er hugsaður sem þjónustugjald eða þannig að hver einstaklingur borgi. Reyndar ekki þeir sem eru undir ákveðnum tekjumörkum og heldur ekki þeir sem eru sjötugir og eldri. Þeir hlusta að sjálfsögðu á útvarp líka og alveg furðulegt að moldríkur áttræður karl með miklar eignir, góðar lífeyristekjur og tekjur af ýmsu öðru skuli sleppa við að borga gjaldið. Ég skil það nú bara ekki. Fyrirtæki eiga að borga líka, þ.e. smátrillukarl sem er með hlutafélag um trilluna sína - trillan skal fá að borga líka. Eigandinn er búinn að borga fyrir sig því hann borgar sjálfur sem skattþegn. Hann er búinn að borga fyrir hlustun á útvarpinu en svo á trillan að borga líka. Ég veit ekki til þess að trillur hlusti á útvarp eða horfi á sjónvarp. Málið vandast kannski þegar kemur að notkun útvarps í fjósum en ég ætla ekki að fara nánar út í það hvort eigi að skattleggja kusurnar. Nefskattur er afskaplega ósanngjarn vegna þess að ef menn hafa einni krónu meira en nemur þessum mörkum borga menn þennan nærri því 20.000 kall plús 6.000 kall eða 7.000 kall í Framkvæmdasjóð aldraðra. Þá eru menn farnir að borga nærri 30.000 kall fyrir eina krónu. Það hefði verið miklu skynsamlegra að setja þetta inn í persónuafsláttinn og lækka hann sem nemur þessu. Það kemur nákvæmlega eins út nema það væri jafnara varðandi þessa einu krónu og miklu ódýrari framkvæmd. Ég lagði þetta til á sínum tíma, herra forseti, en að sjálfsögðu var það ekki rætt frekar. Við erum komin með sérskattalög fyrir þetta fyrirbæri sem svo auðveldlega mætti setja inn í persónuafsláttinn í venjulegum skattalögum. Síðan mætti sérgreina tekjurnar af því ef menn vilja endilega sjá það í ríkisbókhaldinu.

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir ýmislegt sem komið hefur fram hjá ræðumönnum á undan mér, t.d. varðandi það að eignarhald á fjölmiðlum skuli taka aftur til umfjöllunar á þingi og líka það hvort ríkið eigi yfirleitt að vera í fjölmiðlarekstri. En við erum að ræða þessar breytingar á lögum um Ríkisútvarpið sem nú hafa litið dagsins ljós og ég tel að þær séu fagnaðarefni. Frumvarpið er mikilvægt skref í átt til þess að rétta samkeppnisskilyrðin á fjölmiðlamarkaðnum, þar sem umsvif Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði verða nú takmörkuð, en eins og við þekkjum hafa forsvarsmenn einkareknu sjónvarpsstöðvanna kallað ákaft eftir slíkum breytingum og telja að þannig breytist og batni rekstrarumhverfi einkastöðvanna. Samkeppniseftirlitið hefur nýlega sent frá sér álit þar sem fullyrt er að þátttaka Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði sé meginástæða þess að hér fáist ekki fleiri fjölmiðlar þrifist en raun ber vitni. Það er því sannarlega verið að stíga jákvæð skref og í raun vil ég segja að í því felist nokkurt hugrekki að leggja fram þetta frumvarp núna. Ég get hins vegar tekið undir með þeim sem bent hafa á að tækifæri á ljósvakamiðlamarkaðnum fyrir nýja aðila til að setja fjölmiðla á laggirnar eru kannski helst á útvarpssviðinu. Það er jú talsvert umfangsminni starfsemi og því mundi það e.t.v. skapa betri rekstrarskilyrði fyrir einkaaðila og þar með auka fjölbreytni á þeim markaði ef takmarkanir á auglýsingum næðu líka til útvarps eða hljóðvarps Ríkisútvarpsins. Þetta er ábending sem ég tel að ætti að taka til skoðunar við meðferð frumvarpsins hér í þinginu. Ég tel þó að sú skelfing ætti ekki að bætast við þá sem nú er lögð til, heldur að sama markmiði mætti ná með því að dreifa þessum takmörkunum á auglýsingatíma milli hljóðvarps og sjónvarps. Það hefur verið fullyrt að tekjutap RÚV verði umtalsvert við þessar breytingar. Aðrir benda þó á að kannski þurfi tekjutapið ekki að verða eins mikið og haldið er fram þar sem eftir álit Samkeppniseftirlitsins og fullyrðingar um undirboð á þessum markaði hafi nú vinnureglur þar að lútandi verið hertar og strangar farið eftir útgefinni verðskrá. Þetta mun tíminn leiða í ljós en við vitum auðvitað líka hvað þetta umhverfi hefur allt breyst gríðarlega á undanförnum vikum og mánuðum, mikill samdráttur í þjóðfélaginu þýðir auðvitað umtalsverðan samdrátt í auglýsingum og þá tekjutap. Markmiðið sem stendur upp úr er að hér verði öflugt ríkisútvarp með þeim markmiðum sem það hefur í núverandi starfsemi, en jafnframt að fjölbreytni á þeim markaði verði tryggð. Ég set hins vegar spurningarmerki við þann þátt frumvarpsins sem kveður á um að Ríkisútvarpinu sé óheimilt að afla tekna með kostun nema þegar um er að ræða tiltekna stórviðburði en eins og segir í frumvarpinu þá þurfi að skilgreina hvað séu stórviðburðir. Í frumvarpinu er tekið fram að heimildir til kostunar stórviðburða skuli kveðið á um í þjónustusamningi, samkvæmt nýrri 3. mgr. 3. gr., og gert er ráð fyrir því að nánari reglur verði settar í samninginn t.d. um innlenda íþróttaviðburði. Þetta er að mínu mati mjög mikilvægt atriði þar sem við gerum okkur grein fyrir því hvaða áhrif algjört bann eða mikil takmörkun við kostun á slíkum viðburðum gæti þýtt, t.d. vegna beinna útsendinga frá íslenskum íþróttaviðburðum, beinna útsendinga frá handboltaleikjum, körfuknattleik, knattspyrnu eða öðru slíku sem er eins og við þekkjum mjög vinsælt sjónvarpsefni en meginþorri slíkra útsendinga er einmitt mögulegur vegna kostunar. Slíkar útsendingar Ríkisútvarpsins hafa að mínu mati mikla samfélagslega þýðingu og vitað er að íþróttahreyfingin hefur miklar áhyggjur af því að slíkar útsendingar gætu jafnvel lagst af verði kostun umtalsverðum takmörkunum háð. Um er að ræða íþróttaviðburði sem einkastöðvarnar hvort eð er sækjast yfirleitt ekki í að sýna frá og eru þær útsendingar því ekki í samkeppni við önnur útvarpsfyrirtæki. Að mínu mati er mjög mikilvægt að gæta gaumgæfilega að þessu svo tryggt verði að beinar útsendingar frá innlendum íþróttaviðburðum leggist ekki af.

Herra forseti. Um það frumvarp sem við ræðum hér, frumvarp til laga um breyting á lögum um Ríkisútvarpið ohf., má kannski segja að þrátt fyrir að frumvarpið varði Ríkisútvarpið þá tengist það auðvitað þeirri stöðu sem nú er uppi á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Það er kunnara en frá þurfi að segja að íslenski fjölmiðlamarkaðurinn hefur gengið í gegnum gríðarlega miklar þrengingar á þessu ári og ekki síst síðustu vikum og mánuðum sem stafa af þeim mikla samdrætti sem orðið hefur í íslensku efnahagslífi og hefur lýst sér í miklum niðurskurði hjá fjölmiðlunum öllum. Ég gat þess í utandagskrárumræðu sem fram fór fyrir nokkrum dögum um málefni Ríkisútvarpsins að vegna þessara þrenginga hefur yfirstjórn Ríkisútvarpsins tilkynnt að félagið muni ráðast í niðurskurð sem nemur 700 millj. kr. Þetta er gríðarlegur niðurskurður með tilheyrandi skerðingu á þeirri þjónustu sem Ríkisútvarpið veitir og uppsögnum starfsmanna. Þar fyrir utan hafa auðvitað aðrir fjölmiðlar ekki farið varhluta af því ástandi sem nú ríkir, við horfum fram á að sjónvarpsstöðin Skjárinn hefur sagt upp öllu sínu starfsfólki og það hefur verið óljóst með framtíð þess fjölmiðils. Viðskiptablaðið sem kom út fimm sinnum í viku, kemur núna út einu sinni í viku sem þýðir auðvitað mikinn samdrátt í mannahaldi hjá því fyrirtæki. Árvakur sem rekur Morgunblaðið hefur átt í erfiðleikum með að greiða starfsmönnum sínum laun á réttum tíma og þá höfum við orðið vitni að því að 365, það fjölmiðlafyrirtæki, hefur einnig átt í erfiðleikum og þurft að draga saman seglin, fyrir utan síðan þá fjölmiðla sem horfið hafa af markaðnum, eins og t.d. Blaðið. Allt þetta hefur þýtt miklar uppsagnir á fjölmiðlamarkaðnum sem eru auðvitað gríðarlega þungbærar fyrir fyrirtækin, en ekki síst og aðallega fyrir þá starfsmenn sem í hlut eiga og hafa misst vinnuna. Það er ekkert hægt að draga fjöður yfir það að staðan á íslenskum fjölmiðlamarkaði er grafalvarleg og óljóst hver framtíð þessara fjölmiðla verður, vonandi er hún björt til framtíðar en það eru miklir erfiðleikar sem nú steðja að og dynja á þessum fyrirtækjum. Þetta frumvarp helgast að sínu leyti af þessu ástandi og því er ætlað að reyna að bregðast við þeim aðstæðum sem ég hef nú lýst, jafnvel þótt það varði einungis Ríkisútvarpið. Það tengist að sama skapi tillögum og umræðum sem farið hafa fram í starfshópi sem hæstv. menntamálaráðherra skipaði, þeim starfshópi var ætlað að fara yfir fjölmiðlamarkaðinn, stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði og eignarhald á fjölmiðlamarkaði. Ég hef átt sæti í þessari nefnd og við höfum velt fyrir okkur hvernig best sé að bregðast við þeirri stöðu sem nú er uppi. Það má segja að þau sjónarmið sem hafa verið rædd í nefndinni endurspeglist í ákvæðum þessa frumvarps, ekki síst hvað varðar þær reglur sem lúta að auglýsingum og heimildum Ríkisútvarpsins til að afla sér tekna með auglýsingum. Þegar við fengum þetta mál til umfjöllunar og úrlausnar var ljóst að allir fjölmiðlarnir sem reknir eru á Íslandi voru í erfiðleikum. Ég hef heyrt í umræðunum hér að skiptar skoðanir eru um þær leiðir sem farnar eru varðandi heimildir Ríkisútvarpsins til að afla sér tekna með auglýsingum og hvernig haga eigi auglýsingamarkaði í íslenskri fjölmiðlun. Það er eðlilegt vegna þess að eins og staðan er á íslenskum fjölmiðlamarkaði er ekki hægt, það er nauðsynlegt að segja það, að finna einhverja eina patentlausn sem virkar fyrir alla. Ég hygg að eins og staðan er núna sé það þannig, hæstv. forseti, að hvernig sem menn bregðast við séu einstakir fjölmiðlar, einstakir stjórnmálamenn eða aðrar stéttir í þjóðfélaginu sem geta bent á að öðruvísi ætti að fara að. Sú niðurstaða sem kemur fram í þessu frumvarpi er hins vegar að mínu mati heiðarleg tilraun til þess að reyna að bregðast við aðstæðum sem uppi eru á íslenskum fjölmiðlamarkaði til að reyna að tryggja að hér sé fjölbreytt fjölmiðlun og til að reyna að tryggja að þeir fjölmiðlar sem nú starfa á markaði geti gert það áfram. Í frumvarpinu er lagt til að heimildir Ríkisútvarpsins til að afla sér tekna með sölu á auglýsingum í sjónvarpi verði skertar. Meginreglan er sú að hlutfall auglýsinga á daglegum útsendingartíma í sjónvarpi megi ekki vera meiri en 10%, en á kjörtíma 5%. Það er auðvitað ljóst að hér er um töluverða skerðingu að ræða. Það eru uppi sjónarmið um að ekkert eigi að hreyfa við núverandi fyrirkomulagi. Þá vakna ýmsar spurningar t.d. hvort eðlilegt sé að Ríkisútvarpið sem hefur mikla meðgjöf frá skattgreiðendum og ríkinu taki fullan þátt í samkeppni við einkarekna fjölmiðla á auglýsingamarkaði sem treysta, varðandi tekjuöflun sína, ekki síst á sölu auglýsinga. Eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal benti á í ræðu sinni þá er vandséð að slíkt samkeppnisumhverfi sé sanngjarnt eða gangi yfirleitt upp fyrir einkaaðilana í samkeppni við ríkið. Síðan eru aðrir þeirrar skoðunar að Ríkisútvarpið eigi ekki að vera á auglýsingamarkaði. Það eru menn sem segja að ef menn á annað borð séu þeirrar skoðunar að ríkið eigi að reka fjölmiðil sé lágmarkskrafa að það taki ekki þátt í samkeppni við einkaaðila um sölu á auglýsingum. Ég get sagt fyrir mína hönd að ég hef verið þeirrar skoðunar lengi að meðan menn eru almennt sammála um að ríkið reki fjölmiðil sé lágmark að það afli sér ekki tekna með sölu auglýsinga. Eins og staðan er á íslenskum fjölmiðlamarkaði er kannski dálítið erfitt að kippa Ríkisútvarpinu í einni svipan út af auglýsingamarkaði. Fyrir því eru ástæður, t.d. sú ástæða sem bent hefur verið á að samþjöppun á auglýsingamarkaði hefur verið mjög mikil á Íslandi, hún hefur aukist ef eitthvað er síðan mestu umræðurnar um samþjöppun og eignarhald á fjölmiðlamarkaði fóru fram árið 2004 þegar við ræddum um umdeilt fjölmiðlafrumvarp. Í ljósi þessarar samþjöppunar vaknar sú spurning hvort eðlilegt sé að færa auglýsingamarkaðinn í hendur fárra aðila sem eiga fjölmiðlana. Þessum spurningum þurfum við auðvitað að velta fyrir okkur þegar við fáum málið til meðferðar í hv. menntamálanefnd. Það er annað sjónarmið sem verður að líta til vegna þess að auglýsingar í sjónvarpi varða ekki einungis fjölmiðlana sjálfa, heldur þá sem hafa atvinnu af því að framleiða auglýsingar. Því sjónarmiði hefur t.d. verið dreift til þeirra sem fjalla hvað mest um þessi mál að sjónvarpsauglýsingar á besta tíma, kjörtíma, í sjónvarpi séu í rauninni sá markaður sem sjónvarpsauglýsingar eru framleiddar fyrir. Sjónvarpið sýnir í opinni dagskrá, hefur víða dreifingu og þar af leiðandi er markhópurinn stór. Því hefur verið haldið fram - ég er ekki að segja að það sé mín skoðun en þetta eru hlutir sem þarf að taka til skoðunar - að verði Ríkisútvarpið algjörlega tekið út af auglýsingamarkaði kippi menn stoðunum undan heilli atvinnugrein, þ.e. grein kvikmyndagerðarmanna og þeirra sem starfa í þeirri grein við að framleiða sjónvarpsauglýsingar. Þetta eru sjónarmið sem við munum væntanlega fá að heyra í umræðu um þetta mál í nefndinni og þarf að taka afstöðu til. Þarna hangir fleira á spýtunni og varðandi þetta atriði málsins má færa fram fleiri ástæður. Í frumvarpinu er líka kveðið á um þá meginreglu að Ríkisútvarpinu ohf. sé óheimilt að afla sér tekna með kostun, þ.e. að fá utanaðkomandi aðila til að greiða þann kostnað sem fellur til vegna einstakra dagskrárliða. Í því sambandi hefur því sjónarmiði verið haldið fram að kostun á dagskrárliðum sé tekjuöflunartæki sem sé ekki sérstaklega gagnsætt, en að sama skapi sé það þannig að þar sem Ríkisútvarpið hefur þegar einn risastóran kostanda á bak við sig, sem er ríkið sjálft og skattgreiðendur, sé óeðlilegt að Ríkisútvarpið ohf. keppi á þeim markaði við einkaaðila. En á þessu eru auðvitað líka vandkvæði eins og getið er um í greinargerð með frumvarpinu. Þar er opnað á þann möguleika að heimilt sé að sýna frá ýmsum viðburðum sem eru kostaðir, eins og stórviðburðum í íþróttum, heimsmeistarakeppni í fótbolta eða Ólympíuleikum þar sem alþjóðlegir kostunaraðilar kosta viðburðinn sem slíkan. Þeir sem vilja sýna frá honum geta ekkert komist hjá að nefna hann. Það er líka rétt sem hv. þm. Rósa Guðbjartsdóttir nefndi í ræðu sinni, að sumt sjónvarpsefni þrífst beinlínis á því að það sé kostað, t.d. útsendingar frá íþróttakappleikjum eða íþróttaviðburðum. Ég nefndi N1-deildina í handknattleik. Þetta eru hlutir sem auðvitað þarf að taka til skoðunar og menn hljóta að velta fyrir sér að ef ekki er samkeppni milli sjónvarpsstöðvanna um að sýna frá atburðum eins og þessum er spurning hvort heimilt verði að fara með þá með kostanda inn í ríkissjónvarp. Allar þessar aðgerðir eins og ég sagði áðan beinast að því að reyna að tryggja að á Íslandi, við þær erfiðu aðstæður sem við nú búum við, þá fjárhagslegu kreppu sem herjar á landið, geti þrifist fjölbreytt fjölmiðlun. Þetta er einn þáttur í þeirri viðleitni en eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson nefndi í sinni ágætu ræðu, hv. þingmaður sem í þessum umræðum er hæstv. forseti, eru auðvitað fleiri hlutir sem þarf að taka til skoðunar, eins og eignarhald á fjölmiðlum. Ég lít þannig á að þegar við höfum lokið þessum þætti málsins fari menn að velta fyrir sér hvort ástæða sé til að bregðast við þeirri stöðu sem uppi er á íslenskum fjölmiðlamarkaði varðandi eignarhald. Ég vil að endingu benda á eitt, af því að menn hafa rætt hér um skattheimtu og þann nefskatt sem kveðið hefur verið á um, að vissulega er kveðið á um að einstaklingar á aldrinum, ef ég man rétt, 18–70 ára og lögaðilar greiði gjald til útvarpsins en hér er ekki um nefskatt að ræða í skilningi þess orðs. Nefskattur er skattur sem leggst á alla án undantekninga, líka á lítil börn eða aldraða, einstaklinga sem komnir eru yfir sjötugt. Þetta er ekki beinlínis nefskattur, við erum að ræða skatt, einhvers konar annars konar útvarpsskatt sem er skattur engu 

Virðulegi forseti. Ég ætla að blanda mér stuttlega í umræðuna en tel að betur eigi eftir að ræða þetta í hv. menntamálanefnd og síðan aftur í þingsal. Hv. þingmenn hafa farið yfir grunnforsendur málsins í dag og rætt um Ríkisútvarpið, hlutverk þess og með hvaða hætti það sinnir lögbundnum hlutverkum sínum. Við ræddum áðan um afþreyingar- og menningarhlutverk og ég ætla ekki að kafa dýpra í þá umræðu að öðru leyti en því að ég tel nauðsynlegt að standa vörð um Ríkisútvarpið og að við skilgreinum hlutverk þess breitt. Ég tel að Ríkisútvarpið sinni skyldum sínum hvað varðar íslenska menningu og tungu talsvert vel og það skipti gríðarlegu máli fyrir okkur sem viljum standa vörð um íslenska menningu og tungu að hafa hér öflugt ríkisútvarp. Ég lít á það sem eina af menningarstofnununum og vil ekki endilega gera þann skýra greinarmun á afþreyingu og menningu, sem var nefndur áðan í máli hv. þm. Jóns Magnússonar og við ræddum aðeins. Afþreying getur oft og tíðum verið ekki síður menningarleg en það sem við köllum menningu í hefðbundinni orðræðu. Við ræðum sérstaklega um takmörkun á auglýsingum og nýtt útvarpsgjald og breytingar á því. Takmörkun á auglýsingum er grundvallarmál sem við höfum rætt í dag og varpað hefur verið upp ýmsum hliðum á því. Vissulega er það svo að víða í Evrópu tíðkast ekki að almanna- og ríkisútvörp séu á auglýsingamarkaði, nægir þar að líta til sumra Norðurlanda og Bretlands, en þar er auðvitað fjölmiðlamarkaður talsvert annars eðlis en hér og þar eru talsvert margar einkastöðvar og annars konar fyrirkomulag á því hvernig staðið er að fjármögnun viðkomandi ríkisfjölmiðils. Fjölmiðlamarkaður okkar er lítill, eins og bent hefur verið á í máli fjöldamargra hv. þingmanna, tvær stórar stöðvar, Ríkisútvarpið og Stöð 2, sem hafa tiltölulega svipaðan rekstrargrundvöll ef horft er á þá fjármuni sem fara í fjölmiðlana, á bilinu 3–4 milljarðar á hvorum stað. Svo er Skjárinn sem hefur átt í miklum erfiðleikum að undanförnu og m.a. barist mjög mikið fyrir takmörkunum á auglýsingamarkaði. Ég tel að þetta megi ræða en deili líka þeim áhyggjum sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir varpaði fram hér áðan að nokkuð óljóst sé hvort takmarkanir muni gagnast Skjánum, svo dæmi sé tekið, og hvort við horfðum þá á ráðandi stöðu eina einkarekna ljósvakafjölmiðilsins sem væri þá eftir. Ég tel eðlilegt að við ræðum þetta í ákveðnu samhengi við eignarhald á fjölmiðlum og hvaða almennu lög og reglur við teljum að eigi að gilda um fjölmiðla og hversu nákvæmar við viljum að þær séu. Ég tel í það minnsta að eignarhald fjölmiðla verði ávallt að vera upplýst og ákveðnar reglur eigi að vera um sjálfstæði ritstjórna og fréttastofa á öllum fjölmiðlum, sama hvort þeir eru ríkisreknir eða einkareknir. Takmarkanirnar hafa verið kynntar og áðan ræddi hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson um hagsmuni auglýsenda. Vissulega er það svo að auglýsendur og auglýsingastofur hafa efasemdir því að þetta gæti vissulega skert möguleika þeirra á að koma skilaboðum sínum á framfæri í auglýsingum og gæti virkað hamlandi fyrir auglýsingagerð og mér finnst að það sé eitthvað sem menntamálanefnd þurfi að skoða. Ríkisútvarpið mun verða af fjármunum vegna takmarkananna og á fundi menntamálanefndar voru tapaðar tekjur vegna þeirra taldar á bilinu 350–400 millj. kr. Hér er lagt til að útvarpsgjaldið verði 17.900 kr. og hefur verið greint frá því að á því verði ákveðin hækkun umfram vísitölu sem sé ætlað að koma til móts við takmarkanirnar en þó nemur sú hækkun, frá 17.100 kr. upp í 17.900 kr., einungis u.þ.b. 189 milljónum þannig að ljóst er að hækkun á útvarpsgjaldinu dugir ekki til að koma til móts við takmarkanir á auglýsingamarkaði. Það er eiginlega það sem ég tel að við þurfum að ræða. Við ræddum Ríkisútvarpið og 700 millj. kr. niðurskurð þar ítarlega í utandagskrárumræðu í vikunni. Niðurskurð sem var áætlaður t.d. í svæðisbundnum útsendingum, sem ég veit að margir telja eitt af lykilatriðum í þjónustu Ríkisútvarpsins við landsbyggðina. Við ræddum möguleika á að koma til móts við Ríkisútvarpið, t.d. með því að aflétta lífeyrisskuldbindingum, eins og gert hefur verið með önnur opinber hlutafélög og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir fór yfir í dag og nefndi sem dæmi Flugstoðir. Við ræddum einnig hina íþyngjandi húseign í Efstaleiti 1 en talsvert hefur verið rætt um að til einhverra aðgerða þurfi að grípa til að hún íþyngi ekki um of rekstri Ríkisútvarpsins. Á sama tíma og útvarpið stendur í niðurskurði upp á 700 millj. kr. með tilheyrandi uppsögnum og launalækkunum ræðum við takmarkanir sem ekki eru bættar að fullu með hækkun útvarpsgjaldsins. Það er stóra málið sem mér finnst að þurfi að fara mjög ítarlega yfir í menntamálanefnd, þ.e. ef á annað borð á að ráðast í takmarkanir á auglýsingamarkaði og ef það verður niðurstaða menntamálanefndar út frá hagsmunum fjölmiðlamarkaðarins, auglýsenda og almennings tel ég einboðið að þá verði að bæta Ríkisútvarpinu það með innheimtu útvarpsgjaldsins. Við höfum rætt þessa gjaldheimtu, útvarpsgjaldið, og hvernig hún mun koma við fólk í landinu en það er spurning hvort þyrfti jafnvel að hækka það enn frekar til að það komi til móts við það tekjutap sem Ríkisútvarpið verður fyrir ef takmarkanirnar taka gildi. Síðan má auðvitað velta því fyrir sér, eins og ég gerði hér áðan, hvort þetta mun duga til að bjarga einhverjum fjölmiðlum. Sumir hafa spáð því að auglýsingakakan muni sennilega minnka og það verði ekkert endilega meiru til að dreifa fyrir aðra aðila á markaði. Við þurfum að skoða þetta og reyna að meta eins vel og við getum, en aðalpunktur minn hér - vegna þess að við ræðum þetta bara í þessu samhengi og í frumvarpinu er ekki komið inn á lífeyrisskuldbindingar eða húseignina, eins og voru gefin fyrirheit um að yrði rætt um síðar meir í utandagskrárumræðum - er að ef við samþykkjum frumvarpið tel ég að ef koma á til takmarkana þurfi að bæta þær að fullu. 

Hæstv. forseti. Ég hef að einhverju leyti ákveðinn fyrirvara við frumvarpið sem hér er til umræðu. Hér er í rauninni verið að koma á nýrri tegund af kvótakerfi. Kvótakerfi sem gengur út á að selja takmarkaðan aðgang að neytendum á Íslandi. Engum blöðum er um það að fletta að það er hagur íslenskra neytenda og það er hagur íslenskra fyrirtækja að hægt sé að koma upplýsingum til viðskiptavina með eins hagkvæmum hætti og mögulegt er. Kvótakerfið eins og það er teiknað upp í frumvarpinu mun draga úr samkeppni milli fyrirtækja á Íslandi og verða til þess að ýta enn frekar undir samþjöppun en orðið er í ljósi þess að breytingarnar munu þrýsta auglýsingaverði upp, ekki bara á RÚV heldur í fjölmiðlum almennt. Þar með verður þröskuldur lítilla og meðalstórra fyrirtækja hærri og gerir það þeim mun erfiðara fyrir í samkeppninni. Íslenski fjölmiðlamarkaðurinn er mjög samþjappaður þannig að færa má rök fyrir því að þetta veiti frjálsu fjölmiðlunum, sem að stærstum hluta eru í eigu sama aðila, ákveðna einokunaraðstöðu eða yfirburðastöðu gagnvart auglýsendum. Ég spái því að gjaldskrá einkareknu fjölmiðlanna, og þá sérstaklega ljósvakamiðlanna, eigi eftir að hækka umtalsvert í framtíðinni og enn og aftur komum við því að samkeppnisstöðunni. Þá er ekki fyrirséð hvaða áhrif frumvarp þetta hefur á íslenska auglýsingagerð. Hætt er við að þessi takmörkun á birtingu í ríkissjónvarpinu dragi úr umfangi þess geira en þar vinnur mjög margt hæfileikaríkt fólk sem á allt sitt undir því að þessi geiri blómstri. Þar er veruleg hart í ári um þessar mundir. Ég vil hins vegar taka undir með þeim sem bent hafa á erfiða samkeppnisstöðu einkareknu stöðvanna. Ég get tekið undir það að ég tel að efla þurfi samkeppni á auglýsingamarkaði. En ég held að samkeppni ljósvakamiðlanna verði fyrst og fremst tryggð með því að selja Ríkisútvarpið og Rás 2. Ég er tilbúinn til að taka þátt í því og verja síðan blessuðum nefskattinum í að bjóða út gerð á íslensku sjónvarps- og fréttaefni. Að lokum vil ég segja, hæstv. forseti. Í kjölfar bankahrunsins er mikilvægt að hefja strax endurreisn í íslensku viðskipta- og efnahagslífi. Til að það sé mögulegt á sem stystum tíma verður að ríkja öflug samkeppni hér á landi. Því miður er mikil hætta á að ríkjandi ástand, ekki bara á fjölmiðlamarkaði heldur almennt, ýti undir samþjöppun og hún verði enn meiri en við höfum upplifað á undanförnum árum. Slíkt getur dregið mjög úr hraða endurreisnarinnar þar sem frumkvæði og framtakssemi þjóðarinnar nær ekki fullum skriðþunga. Ég treysti því að hv. menntamálanefnd horfi sérstaklega til þeirra þátta sem ég hef reifað hér þegar frumvarpið verður tekið til meðferðar milli 1. og 2. umr.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp um breyting á lögum nr. 6/2007, um Ríkisútvarpið ohf. Ríkisútvarpið gegnir mikilvægu hlutverki í samfélagi okkar og hefur gert allt frá stofnun þess 1930. Í meira en hálfa öld naut það þeirra forréttinda að hafa einkarétt á útsendingum hljóðvarps og sjónvarps. Eftir að sá einkaréttur var afnuminn fyrir rúmum 20 árum, í ráðherratíð Ragnhildar Helgadóttur menntamálaráðherra, breyttist rekstrarumhverfi Ríkisútvarpsins töluvert. En eftir að samkeppnin var innleidd í þennan hluta fjölmiðlareksturs hefur Ríkisútvarpið í raun notið töluverðs forskots á markaðnum með því að hafa bæði örugga tekjustofna í formi skuldbundins afnotagjalds og að auki fullt frelsi á auglýsingamarkaði. Með frumvarpi því sem hæstv. menntamálaráðherra hefur nú mælt fyrir eru gerðar breytingar á lögum um Ríkisútvarpið ohf. sem sett voru í byrjun árs 2007. Þar var samþykkt að í stað afnotagjalds kæmi sérstakt gjald sem lagt yrði á skattskylda einstaklinga og lögaðila með ákveðnum takmörkunum. Þetta ákvæði á að koma til framkvæmda nú um næstu áramót. Með þeim breytingum sem frumvarpið gerir ráð fyrir er verið að takmarka nokkuð þær tekjur sem Ríkisútvarpið getur aflað sér með öðrum hætti, þ.e. auglýsingum og kostun. Ég tel fyllilega tímabært að gera breytingar til að tryggja enn betur en verið hefur að fjölbreytni og virk samkeppni geti verið á fjölmiðlamarkaðnum. Hvort þær breytingar sem frumvarpið gerir ráð fyrir duga til þess mun koma í ljós síðar. En hér virðist mér vera farið af stað af töluverðri hógværð og þessar breytingar eiga að gera Ríkisútvarpinu kleift að laga sig að breyttum aðstæðum í framtíðinni. Hér er verið að hækka útvarpsgjald, nefskatt, á móti væntanlegu tekjutapi Ríkisútvarpsins af minnkandi auglýsingatekjum. Hagur fyrirtækisins á því ekki að versna af þessum ástæðum. Vissulega hafa verið sett fram sterk rök fyrir því að útvarp í almannaeigu og rekstur í almannaþágu eigi alls ekki að vera á auglýsingamarkaði, að opinbert fyrirtæki sem nýtur fastra tekna í formi nefskatts á nánast hvern einasta einstakling í landinu eigi ekki að vera á samkeppnismarkaði með auglýsingar. Það sjónarmið á vissulega rétt á sér og þarf að ræða ítarlega og með málefnalegum hætti. Á Norðurlöndunum eru ekki leyfðar auglýsingar í ríkisfjölmiðlum og í Evrópu eru þær víða takmarkaðar. Ég vil í þessari umræðu vekja athygli á nokkrum atriðum frumvarpsins. Í fyrsta lagi tel ég til bóta að skýra betur markmið með sérstökum þjónustusamningi menntamálaráðherra og Ríkisútvarpsins eins og kveðið er á um í lögunum. Útvarpsréttarnefnd fær þarna mikilvægt verkefni með þeim breytingum sem frumvarpið gerir ráð fyrir að verði á 3. gr. laganna um hlutverk og skyldur. Hins vegar vakna upp spurningar um hvernig aðkoma stjórnar Ríkisútvarpsins er og á að vera að þjónustusamningnum, að eftirliti með honum og breytingum. Í öðru lagi er brýnt að það sé algerlega skýrt að ákvæði 4. gr. frumvarpsins eigi eingöngu við um sjónvarp, bæði hvað varðar auglýsingar og kostun, nema ætlunin sé að takmarkanir eigi líka við um hljóðvarpið. Í því sem hér segir um kostun og skýringum sem fylgja með í athugasemdum frumvarpsins finnst mér ýmislegt orka tvímælis. Þar má nefna að gert er ráð fyrir að kostun sé óheimil nema þegar um er að ræða tiltekna stórviðburði, eins og segir í texta frumvarpsins. Miðað við það má segja t.d. að heimilt verði fyrir gosdrykkjaframleiðanda að kosta söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva, Eurovision, eða íþróttaviðburði en óheimilt t.d. fyrir tryggingafélag að kosta gerð og birtingu fræðsluefnis um umferðaröryggi. Ég tel að hv. menntamálanefnd eigi að fara vel yfir þessi mál og athuga hvernig lagaákvæði um undanþágu frá banni um kostun verði best orðuð. Í þriðja lagi finnst mér ástæða til að skoða sérstaklega hvort ákvæði til bráðabirgða, sem gerir ráð fyrir að ákvæði a-liðar 4. gr. verði tekið til endurskoðunar fyrir 1. júlí á næsta ári, sé með eðlilegum tímamörkum. Þarna er um að ræða ákvæði um takmarkanir á birtingu sjónvarpsauglýsinga og spurning hvort ekki þurfi lengri tíma til að meta áhrif þess en einungis nokkra mánuði áður en til endurskoðunar kemur. Virðulegi forseti. Ríkisútvarpið hefur, eins og ég sagði í upphafi máls míns, mikilvægu hlutverki að gegna. Skyldur þess varða þjónustu við alla landsmenn og stjórnendur fyrirtækisins mega ekki gleyma því þó að höfuðstöðvar þess séu í Reykjavík. Mér fannst skjóta skökku við þegar ráðstafanir til að spara í rekstrinum voru kynntar fyrir skömmu - komu þá strax upp hugmyndir um að leggja niður starfsemi svæðisútvarpanna sem verið hafa í góðum gangi úti á landi og hafa aflað töluverðra tekna. Af 140 manna starfsliði fréttasviðs var strax ákveðið að höggva í raðir þeirra sem starfa úti á landi. Það skiptir miklu máli þegar grípa þarf til sparnaðarráðstafana, eins og öll fyrirtæki og stofnanir hafa verið og verða að gera um þessar mundir, að stjórnendur séu vel meðvitaðir um hver kjarnastarfsemin eigi að vera og hvað eigi að teljast til viðbótarstarfsemi. Ákvörðun um að hætta starfsemi svæðisútvarpanna var sem betur fer dregin til baka. Herra forseti. Ég styð frumvarpið sem hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, hefur hér mælt fyrir og vænti þess að með því verði fjölbreytni tryggð á fjölmiðlamarkaði og virkari og heilbrigðari samkeppni en verið hefur.

Virðulegi forseti. Ég hef ákveðnar efasemdir um að sú nefnd sem hefur verið að störfum og fjallað um breytingar á ríkissjónvarpinu varðandi auglýsingamarkaðinn hafi nálgast málið á réttum forsendum. Í fyrsta lagi liggur sú ákvörðun fyrir, og um það er nokkuð almenn sátt í samfélaginu, að ríkisútvarp og ríkissjónvarp skuli vera í rekstri. Meðan sú ákvörðun stendur óbreytt og þessir fjölmiðlar eru reknir sem ríkisfjölmiðlar, og gegna svo veigamiklu hlutverki á þessum markaði sem raun ber vitni, er erfitt að sjá hvernig hægt er að takmarka aðgang þeirra að auglýsingamarkaði, þ.e. að takmarka aðgang auglýsenda að þessum fjölmiðlum sem dreifingarmiðli. Auglýsingar hafa mikið samfélagslegt gildi, mikið upplýsingagildi og greiða leið upplýsinga frá fyrirtækjum og stofnunum til almennings í landinu. Það gildi mundi verulega dvína ef við hugsum okkur að taka svo öfluga fjölmiðla af markaðnum. Það er líka hætta á því að mikill samdráttur yrði í framleiðslu sjónvarpsauglýsinga ef ríkissjónvarpið takmarkaði sína birtingartíma. Þá yrðu færri áhugaverðir auglýsingatímar en kostnaður við sjónvarpsauglýsingar er það mikill að hann er ekki réttlætanlegur nema þær nái til sem flestra og góðir auglýsingatímar séu í gangi sem hægt er að nota þá framleiðslu í. Við takmörkun á framleiðslu innlendra sjónvarpsauglýsinga er verið að höggva mjög í raðir þeirra sem vinna við íslenska kvikmynda- og þáttagerð. Þetta er mjög góð aukabúgrein hjá mörgum þeirra og ákveðin hætta er á að enn frekar mundi dragast saman á þeim vettvangi. Þannig yrði miðað við stöðu ríkissjónvarpsins á fjölmiðlamarkaði hreinlega of mikil samþjöppun á auglýsingum. Framboð á auglýsingatímum yrði of lítið. Við erum með eina áskriftarstöð sem rekur nokkrar rásir, þó aðallega eina, og síðan höfum við opna stöð sem rekur hreint auglýsingasjónvarp. Hætta er á því að í dagskrá þessara stöðva yrði ekki nógu mikið af efni sem drægi að sér nægilegt áhorf til að réttlætanlegt væri að framleiða fyrir þær dýrar og miklar auglýsingar. Ég set líka fyrirvara við hugmyndir um að draga úr kostunarmöguleikum, sérstaklega á innlendri dagskrárgerð. Ég tel ákaflega mikilvægt að sá háttur sem hefur verið hér á undanförnum árum geti áfram verið í gildi, að fyrirtæki og stofnanir geti lagt útsendingu áhugaverðs efnis lið með því að koma að því sem kostunaraðilar og samstarfsaðilar um framleiðslu þess. Hafandi sagt þetta, virðulegi forseti, vil ég nefna að ríkissjónvarpið hefur gríðarlega mikið forskot á þessum markaði og það hefur beitt þessu forskoti með mismunandi hætti í sinni samkeppni við frjálsu stöðvarnar á undanförnum 22 árum. Það verður að taka tillit til og skapa frjálsum stöðvum á fjölmiðlamarkaði svigrúm svo þær geti staðið af sér það samkeppnisforskot sem ríkissjónvarpið hefur. Sá rammi sem verður að setja ríkissjónvarpinu í þessu samhengi verður að vera mjög strangur hvað varðar öll vinnubrögð og verðlagningu þessara auglýsingatíma. Auglýsingar birtast einfaldlega þar sem næst til neytenda. Í dag er þessi markaður orðinn mjög þróaður og auglýsingasérfræðingar reikna út hvar áhorfið er, hvaða aldursflokkar horfa, lesa o.s.frv., þannig að hægt sé að ná með eins beinum hætti og mögulegt er til þeirra markhópa sem sóst er eftir. Í því felst mikil einföldun að hugsa sér að þær 750 millj. sem ríkissjónvarpið hefur í auglýsingatekjur á ári fari hreinlega yfir til frjálsu stöðvanna, yrðu þær teknar algerlega út úr ríkissjónvarpinu. Það er ekki endilega samhengi þar á milli. Ég held að við getum öll verið sammála um að mjög mikilvægt er að efla rekstur frjálsra fjölmiðla á Íslandi. Það er mjög mikilvægt að horfa til þess hvernig við ætlum að haga, og heimila að hagað verði, eignarhaldi á fjölmiðlum hér á landi í framtíðinni. Við hljótum að leita leiða sem geta dreift þessu eignarhaldi og skapað okkur það umhverfi að hér verði hlutlaus og gagnrýnin umræða um menn og málefni. Í þessu geta frjálsir fjölmiðlar leikið lykilhlutverk í framtíðinni. Við þurfum því að mínu mati að nálgast þetta mál eftir öðrum leiðum en nefndin sem hefur verið að störfum kýs að gera í þessu tilfelli. Ég held að við þurfum að hugsa þetta þannig að nýta ríkissjónvarpið og ríkisfjölmiðlana sem best sem fjölmiðla, nýta eðlilega þá auglýsingatíma sem þar eru fyrir hendi en á sama tíma nota mögulega hluta af því fjármagni sem þar næst til þess að styðja starfsemi frjálsra stöðva, möguleika þeirra og starfsemi til að efla íslenska dagskrárgerð. Í raun þyrfti að styðja þessa frjálsu fjölmiðla í ljósvakamiðlum til þess að búa til efni sem fær áhorf og fær eftirtekt. Það að fara þessa leið mundi efla stöðvarnar, þær fengju meiri athygli og möguleikar þeirra til tekjuöflunar mundu eflast jafnt á sviði kostunar, aðstoðar og auglýsingasölu. Ég vil ítreka að á meðan við höfum ákvörðun um og sæmilega breiða fylkingu á bak við það að hér skuli vera öflugir ríkisfjölmiðlar og það mikilvæga hlutverk sem þeir gegna menningarlega og samfélagslega sé eflt getum við að mínu mati ekki klippt á þennan mikilvæga þátt í þeirri starfsemi fjölmiðla, sem er að miðla upplýsingum til almennings í gegnum auglýsingar. Við verðum að nálgast þetta mál með þeim hætti að við sjáum til þess á sama tíma, m.a. með því fjármagni sem fæst í gegnum þetta, að hægt verði að standa við bakið á frjálsum fjölmiðlum og þeim gert kleift að standast það forskot sem ríkisfjölmiðlarnir hafa í þessari samkeppni.

Frú forseti. Ríkisútvarp og -sjónvarp á að vera á fjárlögum að mínu mati. Það er langeðlilegasta rekstrarform Ríkisútvarpsins, hvort sem um er að ræða sjónvarpið eða Rás 1 og Rás 2. Þetta fyrirtæki á að vera beint á fjárlögum, það á ekki að vera með nefskatt og ekki á svokölluðum auglýsingamarkaði og það á ekki að láta fyrirtæki kosta þáttagerð. Víða erlendis eru ríkisreknir fjölmiðlar ekki á auglýsingamarkaði og ég tel nauðsynlegt gagnvart samkeppnisstöðu einkafjölmiðla að þeir séu ekki í samkeppni með þessu sniði. Það er erfitt að vera með einkarekinn fjölmiðil, hvort sem það er útvarp eða sjónvarp, og að þurfa að keppa á auglýsingamarkaði við ríkisstofnun eins og Ríkisútvarpið okkar sem fær 3–4 milljarða kr. í tekjur gegnum nefskatt. Það er líka ýmislegt sem þarf að varast við Ríkisútvarpið og það eru pólitísk afskipti. Yfir Ríkisútvarpinu er pólitískt kjörin stjórn sem ég tel að þurfi að breyta og koma í veg fyrir bein áhrif pólitíkusa á vinnubrögð Ríkisútvarpsins. Ég hef sjálfur aðeins haft afskipti af því og fundið fyrir að í ákveðnum tilfellum þegar ráðherrar eru óhressir með hvernig fréttamenn ætla að taka á þeim urra þeir aðeins. Þá verða fréttamenn hræddir og þora ekki að halda áfram að vinna fréttir sem upplýsa ýmislegt sem miður hefur farið hjá ráðherrum. Síðan er það með einkafjölmiðla, einkasjónvarpsstöðvar og einkaútvarpsstöðvar. Þær þurfa auðvitað að vera á eðlilegum rekstrargrundvelli en það er einokun á starfi þeirra. Samkeppnisstofnun ætti auðvitað líka að hugsa um og koma í veg fyrir einokun einkarekinna fjölmiðla. Ég tel að það sé hlutverk Samkeppnisstofnunar að koma í veg fyrir að þeir verði misnotaðir í pólitískum eða öðrum óeðlilegum rekstrarþáttum. Fjölmiðlafrumvarpið, eða þetta frumvarp þar sem gert er ráð fyrir að auglýsingatími verði takmarkaður á hverjum sólarhring, gengur allt of stutt í átt til þess að tryggja alvöru samkeppni og samkeppnisstöðu einkarekinna fjölmiðla. Þrátt fyrir að hér hafi fyrir þremur, fjórum árum síðan verið mikil andstaða við fjölmiðlafrumvarp er þörf á því að setja lög um fjölmiðla, bæði gagnvart ríkissjónvarpinu svo það sé ekki í samkeppni við einkafjölmiðla og síðast en ekki síst að einkafjölmiðlar hafi ekki einokunaraðstöðu, hvort sem er í útvarpi eða sjónvarpi. Það hlýtur að vera hægt að búa til eðlilegar og heilbrigðar leikreglur sem allir geta sætt sig við í þessu en auðvitað er ekki hægt að ætlast til að svo sé þegar Ríkisútvarpið er með 3–4 milljarða kr. styrk umfram aðra og keppir svo við einkareknu fjölmiðlana. Það hlýtur að vera hlutverk Samkeppnisstofnunar að koma í veg fyrir að einhverjir hafi einokun á markaðnum. Ég gef mér að það sé eins og það á að vera, að ekki sé hægt að mynda einokunaraðstöðu eða skapa sér einokunaraðstöðu og fákeppni á markaðnum. Þetta er auðvitað hlutur sem við þurfum að hugsa um og gaumgæfa vandlega að setja um lög og reglur svo allir geti lifað á eðlilegum grundvelli á eðlilegum samkeppnislögum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um framhaldsfræðslu. Með framhaldsfræðslu er vísað til þeirrar starfsemi sem gjarnan hefur verið kölluð fullorðinsfræðsla, þ.e. nám fólks á vinnumarkaði sem ekki hefur lokið prófi á framhaldsskólastigi. Með framhaldsfræðslu í frumvarpinu er átt við, eins og segir í 3. gr. frumvarpsins: „Hvers konar menntun sem ætlað er að mæta þörfum einstaklinga með stutta formlega skólagöngu að baki og ekki er skipulögð á grundvelli laga um framhaldsskóla og háskóla.“ Frumvarpi þessu er ætlað að styrkja lagalegan grundvöll þeirrar margháttuðu og umfangsmiklu framhaldsfræðslu sem þegar fer fram í landinu, jafnframt því sem lagður er grunnur að frekari eflingu þeirrar starfsemi. Þá er frumvarpinu ætlað að leysa af hólmi lög um starfsmenntun í atvinnulífinu, nr. 19/1992. Íslenskt menntakerfi hefur eflst og dafnað á síðustu árum. Nýlega hafa verið samþykkt á Alþingi lög um skólastigin fjögur; um leik-, grunn-, framhalds- og háskóla, en verði frumvarp þetta að lögum bætist við fimmta grunnstoð menntakerfisins: framhaldsfræðsla, sem yrði hliðsett öðrum stoðum þess. Frumvarpið markar lokaáfanga í heildarendurskoðun á lagaumhverfi hins íslenska menntakerfis sem staðið hefur yfir undanfarin tvö ár með það að leiðarljósi að skapa einstaklingum tækifæri til náms alla ævi. Nám alla ævi snýst því um að horft sé á menntakerfið sem eina heild frá leikskóla til háskóla, til framhaldsfræðslu en ekki síður til óformlegrar menntunar sem fer fram utan skólakerfisins, þeirrar hæfni og færni sem einstaklingurinn tileinkar sér í lífi og starfi. Frú forseti. Nú á tímum skiptir afar miklu máli að þættir eins og þekking, hæfni, færni og reynsla verði metnir hjá því fólki sem ekki hefur mikla grunnmenntun að baki. Meðal áhersluatriða í frumvarpinu er eftirfarandi: 1. Ábyrgð og hlutverk menntamálaráðuneytis er skilgreint betur en verið hefur. 2. Framhaldsfræðsla er lögfest sem viðurkennt menntunarkerfi til hliðar við formlegar námsbrautir í framhaldsskóla. 3. Skilgreindar eru þær kröfur sem gerðar eru til fræðsluaðila. 4. Hlutverk aðila vinnumarkaðarins varðandi menntun og fræðslu er undirstrikað, m.a. með því að veittar eru heimildir til handa ráðherra til að fela félögum eða stofnunum á þeirra vegum ábyrgð á tilteknum þáttum er varða framkvæmd laga þessara. Byggir sú heimildarveiting á farsælli reynslu af starfsemi Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins. 5. Stofnaður verður sérstakur Fræðslusjóður, þar sem sitja fulltrúar launþega og launagreiðenda á almennum og opinberum vinnumarkaði, sem hefur það hlutverk að: a. veita fé til fræðsluaðila til að mæta kostnaði við kennslu og námskeiðahald, b. veita fé til að mæta kostnaði við raunfærnimat og náms- og starfsráðgjöf og c. veita styrki til nýsköpunar- og þróunarverkefna í framhaldsfræðslu. 6. Mat á einstaklingsbundinni raunfærni mun opna leið fyrir einstaklinga án framhaldsskólamenntunar að hinu formlega framhaldsskólakerfi og brúa svonefnt þekkingarbil á vinnumarkaðinum. Þetta tel ég afar mikilvægt atriði, sérstaklega nú á tímum. Með frumvarpi þessu er skapað mikilsvert úrræði fyrir einstaklinga sem hafa hætt námi að loknum grunnskóla eða á framhaldsskólastigi og hefðbundið nám í framhaldsskóla er ekki raunhæfur kostur. Af þeirri ástæðu er brýnt að skapa hentug námsúrræði sem eru þannig byggð upp að þau geti opnað leiðir til formlegs náms og til brautskráningar úr framhaldsskóla. Frumvarpinu er ætlað að styrkja samstarf þeirra sem sinna framhaldsfræðslu og framhaldsskóla, t.d. með mati á einingabæru námi og gagnkvæmri viðurkenningu þess, og stuðla þannig að aukinni viðurkenningu á gildi menntunar sem fellur utan hins formlega framhaldsskóla- og háskólakerfis. Varðandi einstaka greinar frumvarpsins má nefna að í 8. gr. er fjallað um raunfærnimat og einstaklingsbundna námsráðgjöf fyrir þá sem hyggjast leggja stund á nám sem uppfyllir skilyrði frumvarpsins. Þeir sem leggja stund á framhaldsfræðslu skulu eiga rétt á að einstaklingsbundin raunfærni þeirra sé metin. Mat á einstaklingsbundinni raunfærni, þar sem reynsla einstaklinga í atvinnulífinu er metin með formlegum hætti, mun opna leið fyrir einstaklinga án framhaldsskólamenntunar að hinu formlega framhaldsskólakerfi og brúa þannig svonefnt þekkingarbil á vinnumarkaðinum. Sérstaklega er mikilvægt að draga fram að þetta eykur sveigjanleikann í menntakerfi okkar og aðlagar það enn frekar að þeim sem hyggja á nám. Hér er um að ræða mjög mikilvægt úrræði að mínu mati. Gert er ráð fyrir því að ráðherra geti viðurkennt fræðsluaðila. Í slíkri viðurkenningu felst að fræðsluaðilum er heimilt að annast framhaldsfræðslu en viðurkenningin er forsenda fyrir fjárstuðningi úr Fræðslusjóði. Við mat á því hvort viðurkenning skuli veitt er horft til aðstöðu fræðsluaðila til kennslu og námskeiðahalds, skipulags náms og umsjónar með því, námskráa eða námslýsinga, fjárhagsmálefna, trygginga og gæðakerfis fræðsluaðila. Varðandi fjárveitingar, þá skiptast opinberar fjárveitingar til framhaldsfræðslu í tvennt í meginatriðum, svo sem greinir í 9. gr: a. Framlög til að mæta kostnaði við viðfangsefni og umsýslu er tengist framhaldsfræðslu með almennum hætti samkvæmt lögum þessum, en þar eru meðtalin reglubundin rekstrarframlög til aðila sem sinna framhaldsfræðslu, og sérstökum viðfangsefnum er varða menntunarmál fullorðinna. b. Framlög í Fræðslusjóð. Fræðslusjóður hefur m.a. það hlutverk að veita fé til kennslu og námskeiðahalds, raunfærnimats og náms- og starfsráðgjafar. Þau viðfangsefni og umsýsla sem vikið er að í a-lið að ofan eru einkum þau verkefni sem unnin hafa verið af Fræðslumiðstöð atvinnulífsins samkvæmt samningi við menntamálaráðuneytið. Einnig falla hér undir bein rekstrarframlög sem ákveðin eru á fjárlögum ár hvert til símenntunarmiðstöðva. Undir þennan lið geta einnig fallið útgjöld til ýmissa viðfangsefna sem geta verið viðvarandi eða tímabundin og menntamálaráðherra ber ábyrgð á. Útgjöld til þessara verkefna eru á fjárlögum. Opinber framlög sem falla undir skilgreiningu um framhaldsfræðslu samkvæmt frumvarpi þessu hafa í heild sinni aukist verulega undanfarin ár. Til að greiða fyrir samkomulagi ASÍ og SA um framlengingu kjarasamninga hefur ríkisstjórnin ítrekað samþykkt aukin framlög til framhaldsfræðslu á síðastliðnum árum. Samkvæmt fjárlögum ársins 2008 renna rúmlega 163,8 millj. kr. til grunnreksturs símenntunarmiðstöðva, 72,1 millj. kr. til grunnþjónustu Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins og 222,3 millj. kr. til námskeiðahalds ásamt náms- og starfsráðgjöf símenntunarmiðstöðva. Í febrúar sl. lýsti ríkisstjórnin því yfir í tengslum við framlengingu kjarasamninga að framlög til framhaldsfræðslu mundu stigaukast á næstu tveimur árum. Umfram þessar ákvarðanir sem teknar hafa verið á fyrri stigum mun samþykkt þessa frumvarps ekki fela í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Miðað er við að framlög til starfsmenntamála á vegum annarra ráðuneyta færist til menntamálaráðuneytis og renni til þeirra viðfangsefna sem unnin verða samkvæmt frumvarpi þessu. Ber þar hæst 60 millj. kr. fjárveitingu til starfsmenntaráðs sem heyrði undir félagsmálaráðuneytið. Hér er um að ræða tilfærslu á verkefnum, við erum að einfalda kerfið og samræma alla framhaldsfræðslu sem hefur verið víða í kerfinu, þó sérstaklega í félagsmálaráðuneytinu og í menntamálaráðuneytinu. Það er verið er að setja þessi mál undir einn hatt, allir koma að borðinu, t.d. verður fulltrúi frá félagsmálaráðuneytinu í stjórn Fræðslusjóðs. Það er mjög mikilvægt að bæði hinn almenni og hinn opinberi markaður sameinist um að koma upp öflugri framhaldsfræðslu. Við undirbúning frumvarpsins hefur fyrirkomulag framhaldsfræðslu í nágrannalöndunum, til dæmis á Norðurlöndum og í Hollandi, verið skoðað. Niðurstaða þeirrar athugunar hefur leitt í ljós að við getum ýmislegt lært af nágrannaþjóðum okkar. Hins vegar er um að ræða mismunandi kerfi og í sumum tilfellum er fyrirkomulagið mun flóknara en hér á landi og aðlagað að annars konar aðstæðum og þörfum. Aðstæður hér á landi eru sérstakar að því leyti að náið og árangursríkt samstarf Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins í fræðslumálum, samskipti þeirra við stjórnvöld og rekstur Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins á sér vart hliðstæðu í þeim löndum sem Íslendingar bera sig helst saman við. Frumvarpið byggir því m.a. á því fyrirkomulagi sem hér hefur verið þróað síðustu árin og hefur að mati aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda reynst vel. Jafnframt hefur verið litið til þess hvernig starfsemi símenntunarmiðstöðva hefur þróast á liðnum árum, en æskilegt er að tryggðar verði stöðugri undirstöður fyrir það mikilvæga starf sem fram fer á þeirra vegum. Með starfsemi símenntunarmiðstöðvanna hefur áunnist mikilvæg reynsla sem er um margt undirstaða framhaldsfræðslustarfs í landinu og stefnumótunar á því sviði, sem birtist m.a. í frumvarpi þessu. Virðulegi forseti. Samkvæmt skýrslu Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD), sem byggir á tölulegum gögnum frá Hagstofu Íslands, höfðu 31% Íslendinga á aldrinum 25–64 ára ekki lokið formlegu námi umfram skyldunám árið 2005. Sú staðreynd var höfð í huga við undirbúning áðurnefndrar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um stöðugleika í efnahagsmálum sem gefin var út 17. febrúar 2008 í því skyni að greiða fyrir gerð kjarasamninga milli Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins. Þar segir að stefnt verði að því að ekki verði fleiri en sem nemur 10% fólks á vinnumarkaði án viðurkenndrar starfs- eða framhaldsskólamenntunar árið 2020. Samkvæmt yfirlýsingunni skal unnið að því að skapa tækifæri og hvata til menntunar fyrir fólk sem er á vinnumarkaði og hefur takmarkaða menntun. Yfirlýsing ríkisstjórnar er metnaðarfull og miðar frumvarpið m.a. að því að framangreindu markmiði verði náð. Til þess að svo megi verða þarf hins vegar mikill árangur að nást í framkvæmd laganna. Fræðslumiðstöð atvinnulífsins ehf., FA, var stofnuð af ASÍ og SA á grundvelli yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar frá 13. desember 2001. Hlutverk hennar er að vera samstarfsvettvangur stofnaðilanna um fullorðinsfræðslu og starfsmenntun í samstarfi við aðrar fræðslustofnanir á vegum aðildarsamtaka ASÍ og SA. Markmiðið er að veita starfsmönnum á almennum vinnumarkaði, sem ekki hafa lokið prófi frá framhaldsskóla, tækifæri til að afla sér menntunar eða bæta stöðu sína á vinnumarkaði. Starfsemin byggist á samþykktum félagsins og þjónustusamningi sem gerður hefur verið við menntamálaráðuneytið. Gert er ráð fyrir þeirri skipan að FA annist áfram margvísleg verkefni samkvæmt þjónustusamningi við menntamálaráðuneytið, enda hefur samstarf stjórnvalda við aðila vinnumarkaðarins á þeim vettvangi verið farsælt. Verði frumvarp þetta samþykkt er ljóst að endurskoða verður fjárveitingar og framlög til verkefna sem unnin eru samkvæmt þjónustusamningi menntamálaráðuneytisins og FA, enda yrði framlögum til þeirra verkefna sem unnin eru samkvæmt samningnum ætlað að nýtast fleirum en nú er, þ.e. félagsmönnum BSRB og þeim sem ekki eru stéttarfélagsbundnir. Viðræður eru í gangi milli forsvarsmanna ASÍ, SA og BSRB um að samtök launþega og vinnuveitenda á opinberum vinnumarkaði öðlist aðild að Fræðslumiðstöð atvinnulífsins, sem er í eigu SA og ASÍ. Eru bundnar vonir við að samkomulag náist um það á næstu dögum. Hefur þá náðst mikilvægur áfangi í að sameina krafta aðila vinnumarkaðarins í þágu framhaldsfræðslu. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir þessu frumvarpi. Brýnt er að brúa bilið milli reynslu og menntunar einstaklinga á vinnumarkaði án framhaldsmenntunar og hins formlega framhalds- og háskólakerfis. Frumvarpi um framhaldsfræðslu er ætlað að skjóta styrkum lagastoðum undir mikilvæga starfsemi í menntakerfi okkar þannig að fleiri ljúki námi á framhaldsskólastigi og menntunarstig í landinu aukist. Frú forseti. Að umræðu lokinni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir er verið að brúa ákveðið bil í löggjöf þar sem lög frá 1992 um framhaldsfræðslu voru í raun felld úr gildi 1996 og þá var bara rætt um fullorðinsfræðslu í lagaákvæði í gömlum lögum um framhaldsskóla frá 1996. Kallað hefur verið eftir lagasetningu um þetta efni bæði frá fullorðinsfræðslusamfélaginu og í þessum sal og ég tel fulla ástæðu til að fagna því að hér liggi nú fyrir frumvarp um það. Lengi vel var fullorðinsfræðsla hornkerling í hinu formlega íslenska menntakerfi, bæði af þeim ástæðum sem hér eru taldar, að lagaleg staða hennar hefur verið óljós og örlítið hlutfall opinberra framlaga til menntamála hefur runnið til fullorðinsfræðslu. Það hlutfall endurspeglar þó ekki endilega það starf sem hefur verið unnið í fullorðinsfræðslu þar sem bæði hefur verið rekið talsvert formlegt starf, og þá á ég við hefðbundna kennslu fyrir fullorðna á ýmsum sviðum innan ólíkra stofnana. Nægir þar auðvitað að nefna símenntunarmiðstöðvarnar og alls konar námskeiðahald, Námsflokkana á meðan þeir voru í fullu starfi - og þeir standa reyndar enn fyrir námskeiðum á ýmsum sviðum - og svo mætti lengi telja. Ekki má heldur gleyma hinni óformlegu fullorðinsfræðslu sem hefur verið við lýði hér á landi allt frá tímum upplýsingarinnar, þó að hún sé ekki til umræðu hér, en hefur staðið með miklum blóma hvort sem horft er á almenningsbókasöfn, fræðslufélög, fræðslutímarit eða fjölmiðla - ég nefni sérstaklega Ríkisútvarpið og þá fræðslu sem það hefur sinnt, af því að við ræddum það og hlutverk þess hér áðan - og margt fleira mætti nefna. Þessi löggjöf snýst hins vegar um hinn formlega hluta fullorðinsfræðslunnar og ég tel að slík löggjöf muni styrkja hana. Fullorðinsfræðsla hér á landi hefur að mörgu leyti þróast sjálfstætt í grasrótarstarfi á undanförnum árum. Vinnuveitendur og verkalýðshreyfing hafa tekið höndum saman um fullorðinsfræðslu og rekið öflugt starf og afrakstur þess er m.a. Fræðslumiðstöð atvinnulífsins, sem hér var nefnd, og hefur orðið nokkurs konar miðstöð margra þeirra sem sinna fullorðinsfræðslu. Ég vil sérstaklega nefna símenntunarmiðstöðvarnar, sem eru flestar sjálfseignarstofnanir, stofnaðar af sveitarfélögum, fyrirtækjum á viðkomandi stöðum, háskólum og framhaldsskólum. Ég þreytist seint á að ítreka mikilvægi þessara miðstöðva fyrir sín svæði og nauðsyn þess að þær starfi áfram sjálfstætt því að þær hafa jú fingurinn á púlsinum þegar kemur að því að meta þarfir og áhugasvið fólks og fyrirtækja á svæðinu og um þær er fjallað í greinargerð með frumvarpinu. Mjög mikilvægt er að rekstrargrundvöllur þeirra verði áfram tryggður enda eru þær oft eini aðgengilegi fræðsluaðilinn í hinum dreifðu byggðum og hafa einnig gegnt mikilvægu hlutverki við fjarnám á háskóla- og framhaldsskólastigi. Því þarf að styrkja stoðir þeirra þannig að nám í heimabyggð fyrir fullorðna verði raunverulegur og aðgengilegur kostur í fullorðinsfræðslu ásamt hvers konar endur- og símenntun og tryggja um leið framboð á náms- og starfsráðgjöf hjá sömu aðilum þannig að hægt verði að bjóða upp á slíka þjónustu, t.d. í samstarfi við atvinnurekendur. Að þessu sögðu ítreka ég auðvitað líka mikilvægi þeirrar þjónustu sem er í boði hér á höfuðborgarsvæðinu og ætla ekki að fara nánar út í hana enda nefndi ég áðan sem dæmi um hana Fræðslumiðstöð atvinnulífsins, Mími, Námsflokkana og svo mætti lengi telja. Ég hef aðeins rýnt í rökstuðninginn með frumvarpinu, sem greint er frá í greinargerð með því. Þar eru talin til ýmis rök fyrir því að efla fullorðinsfræðslu og sérstaklega rætt um menntunarstigið, sem hæstv. ráðherra nefndi í framsögu sinni, sem er tiltölulega lágt í alþjóðlegum samanburði þegar horft er til hlutfalls þeirra sem lokið hafa formlegu námi umfram skyldunám, en árið 2005 hafði 31% Íslendinga á aldrinum 25–64 ára ekki lokið formlegu námi umfram skyldunám. Athyglisvert er að þeim sem lokið hafa námi á framhaldsskólastigi hefur fjölgað hægar hér á landi en erlendis á sama tíma og hlutfall þeirra sem lokið hafa háskólanámi hérlendis er yfir meðaltali innan OECD-ríkja, að því er fram kemur í greinargerð. Af þessu má draga þá ályktun að hér á landi sé mikill innbyrðis munur á menntunarstigi þegar rætt er um formlega menntun. Ég held að þetta sé áhugaverð umræða fyrir þá sem hafa áhuga á menntamálum að hægt sé að minnka bilið á milli þeirra sem lokið hafa háskólaprófi og hinna sem í raun hafa einungis lokið skyldunámi. Í greinargerð er einnig sagt að bætt menntun ófaglærðra geti almennt haft jákvæð áhrif á efnahagslífið og aukið lífsgæði þeirra sem njóta menntunarinnar. Þetta er vissulega rétt og mig langar að kafa aðeins dýpra í þessar röksemdir. Mig langar að rifja upp rannsóknir Jóns Torfa Jónassonar sem hefur rannsakað fullorðinsfræðslu mikið og nefnt fern rök, sem mér finnst mikilvægt að halda til haga í umræðunni. Það eru mannauðsrökin sem hægt er að tengja við lífsgæðin sem eru nefnd í greinargerðinni, þ.e. að fullorðinsfræðsla styrki stöðu fólks á vinnumarkaði og geri það færanlegra. Fólki er gert kleift að skipta um vinnu og vinna sig upp og fræðslan eykur líka nýsköpun í starfi og hefur þar af leiðandi jákvæð áhrif á efnahagslífið. Í öðru lagi má nefna svokölluð lýðræðisrök sem snúast um mikilvægi þess að ávallt sé unnið að því að endurnýja undirstöðuþekkingu almennings eins og t.d. læsi - og við höfum nú rætt um læsi í þessum sölum og mikilvægi þess að læsi fullorðinna sé tryggt. Þjóðfélagið sem við búum í er síbreytilegt og reiðir sig á þekkingu og færni fólks til að geta tekið þátt. Þetta tel ég vera mjög mikilvæg rök fyrir öflugri fullorðinsfræðslu. Við sjáum t.d. hvernig umræða í samfélaginu fer að stórum hluta fram á netinu, sem sýnir okkur mikilvægi þess að almenningur allur sé tölvulæs þótt ekki sé nema til að vera virkur þátttakandi í lýðræðissamfélagi. Í þriðja lagi eru það svokölluð jafnræðisrök sem eiga mjög vel við í ljósi þeirrar tölfræði sem rædd er í greinargerðinni þar sem rætt er um þennan mikla innbyrðis mun á menntunarstigi á Íslandi. Með aukinni áherslu á fullorðinsfræðslu minnkum við vonandi þennan mun og um leið hugsanlega stéttaskiptingu sem getur hlotist af menntunarmun í samfélagi. Í fjórða lagi eru það svokölluð almenn tæknirök sem snúast um að tryggja almennan tæknilegan grunn allra til að tryggja að fólk geti verið sem hreyfanlegast á vinnumarkaði. Ég tel þessa röksemdafærslu í fjórum liðum eiga mjög vel heima í umræðunni og hef áður bent á að þetta sýni nauðsyn þess að hið opinbera axli ákveðna ábyrgð á fullorðinsfræðslu ásamt aðilum vinnumarkaðarins og öðrum sem þar kunna að taka þátt. Fullorðinsfræðsla er að mínu mati samfélagslegt verkefni, hluti af okkar samábyrga velferðarsamfélagi en ekki aðeins hagsmunamál atvinnurekenda og launþega, þó að þeir hafi unnið gríðarlega mikilvægt frumkvöðlastarf í að þróa fullorðinsfræðslu hér á landi. Ég legg til í þessu samhengi að menntamálanefnd skoði sérstaklega hvort ástæða sé til að breikka skírskotun frumvarpsins en í greinargerð á bls. 10 segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpi þessu er lagður grunnur að nýrri skipan framhaldsfræðslu sem ætlað er að þjóna atvinnulífi og launþegum á vinnumarkaði með stutta skólagöngu að baki, sem hefur jafnframt skírskotun til framhaldsskólastigsins og, eftir atvikum, háskólastigsins. Þessi nýja skipan miðar að því að til verði heildstætt kerfi sem ætlað er að mæta þörfum atvinnulífs og launþega óháð því hvort þeir starfa á almennum eða opinberum vinnumarkaði.“ Þetta er mjög gott svo langt sem það nær en ég velti því fyrir mér hvort lög um fullorðinsfræðslu eigi ekki að ná til allra því að þó að fólk á vinnumarkaði sé vafalaust langstærstur hluti þeirra sem sækja sér fræðslu utan hins formlega skólakerfis er fólk sem er ekki á vinnumarkaði en hefur samt litla grunnmenntun. Ég gæti nefnt mjög fatlað fólk eða aðra öryrkja, sem vegna stöðu sinnar hafa ekki getað sinnt vinnu, eða aðra sem eru ekki á vinnumarkaði, kannski vegna stuttrar menntunar. Ég velti því fyrir mér hvort einhver sérstök rök séu fyrir því að undanskilja þessa hópa í frumvarpinu og hvort ekki sé ástæða til að taka þetta einmitt allt heildstætt saman því menntamálaráðuneytið hefur sinnt þessum málum og verið með samstarfssamning við Fjölmennt um fullorðinsfræðslu fatlaðra, og ég velti því fyrir mér hvort ekki væri eðlilegt að sá þáttur fræðslunnar væri ræddur sérstaklega í frumvarpinu, þ.e. fullorðinsfræðsla fyrir fólk sem ekki er á vinnumarkaði. Ég legg til að menntamálanefnd skoði þetta sérstaklega nema einhver sérstök rök mæli gegn því. Af öðrum einstökum atriðum í frumvarpinu langar mig að nefna tvennt nú í 1. umr. og það er þetta svokallaða raunfærnimat sem fagfólk í fullorðinsfræðslu hefur verið óþreytandi að berjast fyrir undanfarin ár. Ég fagna því að sjá það komið inn í lög enda getur slíkt mat á óformlegu námi verið gríðarlega mikilvægt við að hjálpa fólki annaðhvort til að taka upp þráðinn í námi eða fá hjálp við að komast af stað og því tengt er náms- og starfsráðgjöf. Þetta er sett saman í frumvarpinu sem mér finnst góð tenging af því að þetta snýst bæði um að fólk fái það metið sem það hefur verið að gera, t.d. úti á vinnumarkaði, og fái síðan ákveðna hjálp við að taka upp þennan þráð eða komast af stað. Hins vegar er það fyrirkomulag hins nýja Fræðslusjóðs sem er seinna atriðið sem mig langar til að ræða aðeins, en eins og hæstv. ráðherra fór yfir áðan er gert ráð fyrir að stjórn sjóðsins úthluti fjármunum til fræðsluaðila og því verði skipt á tiltekinn hátt. Stjórn sjóðsins á að vera skipuð átta aðilum - þetta er hluti fjármagnsins, svo er annar hluti fjármagns sem hæstv. ráðherra fór áðan yfir í framsögu sinni - formanni, væntanlega skipuðum af menntamálaráðherra, tveimur fulltrúum Samtaka atvinnulífsins, tveimur fulltrúum ASÍ, einum fulltrúa BSRB, einum fulltrúa frá félags- og tryggingamálaráðuneyti og einum fulltrúa sameiginlega tilnefndum af Sambandi íslenskra sveitarfélaga og fjármálaráðuneyti. Ég velti fyrir mér tvennu í tengslum við þetta. Annars vegar hvort ekki sé ástæða til að Samband íslenskra sveitarfélaga eigi þarna heilan fulltrúa, því málið er þeim skylt út af þeirri tengingu sem við þurfum að ná við allt landið og ég held að rétta leiðin til þess sé að fara í gegnum sveitarfélögin sem þekkja vel þarfirnar á hverjum stað. Hins vegar velti ég fyrir mér hvort ekki væri rétt að skapa tengingu inn í - getum við sagt - afganginn af skólasamfélaginu, t.d. inn í háskólasamfélagið þar sem gríðarleg þekking er á menntavísindum, fræðslu og öllum uppeldisfræðum. Þar væri hægt að fá ákveðna akademíska sýn inn í stjórn sjóðsins sem ég held að væri áhugavert að fá inn í svona fyrirkomulag þar sem fjármunum er úthlutað til fullorðinsfræðslu. Við erum með vinnuveitendur, launþega og ráðuneytin en mér finnst vanta dálítið þarna inn fulltrúa sem kemur með sýn skólasamfélagsins. Ég legg til að menntamálanefnd velti þessum möguleika fyrir sér og taki til skoðunar. Ég efast ekki um að mjög áhugaverð vinna er fram undan við frumvarpið. Ég fagna því að það liggi fyrir og held að það sé fullorðinsfræðslu til mikilla hagsbóta að fá ramma utan um starfsemi sína, sem veitir samt svigrúm til að þróa málin eins og þau hafa þróast úr grasrótinni. En ég velti þessu tvennu sérstaklega fyrir mér og vonast til að vinna nefndarinnar verði gefandi um þessi mál.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um framhaldsfræðslu, svokallaða fimmtu stoð í menntakerfi þjóðarinnar. Fyrr á þessu ári samþykkti hv. Alþingi fjögur metnaðarfull frumvörp um leikskóla, framhaldsskóla, grunnskóla og háskóla sem hæstv. menntamálaráðherra hafði lagt fyrir sem og frumvarp um menntun kennara og skólastjórnenda. Við ræðum því fimmtu stoðina, ef svo má segja, í menntakerfi þjóðarinnar. Lög þessi ná til skipulags framhaldsfræðslu á vegum viðurkenndra fræðsluaðila með þátttöku ríkissjóðs í kostnaði við framkvæmd hennar. Í 5. gr. þessa frumvarps stendur hver tilhögun námsins á að vera. Framhaldsfræðslan á að miða við þarfir einstaklinga, fyrirtækja og atvinnulífs og að jafnaði á námsframboði að vera þannig háttað að hægt sé að leggja stund á nám samhliða atvinnuþátttöku. Ég vil taka undir með hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur þar er hún nefnir að ekki allir vinni utan heimilis og taki þátt í atvinnustarfsemi almennt. Til þessa hóps þarf sérstaklega að líta. Með framhaldsfræðslu, eins og hún er skilgreind hér, er átt við að hvers konar menntun sé ætlað að mæta þörfum einstaklinga með stutta formlega skólagöngu að baki og ekki er skipulögð á grundvelli laga um framhaldsskóla og háskóla. Engu að síður ætti framhaldsfræðslan síðar að geta auðveldað þeim aðilum sem í henni taka þátt og ljúka með tilskildum árangri samkvæmt því mati sem fram er sett að hefja formlegt nám í framhaldsskóla og/eða háskóla og fá þá nám sitt metið sem hér er nefnt. Það sem skiptir ekki síður máli í þessu frumvarpi er það sem hér er nefnt raunfærnimat. Í því felst að með formlegum hætti er lagt mat á alhliða þekkingu og færni einstaklinga sem aflað hefur verið með skólagöngu, starfsreynslu, starfsnámi, frístundanámi, framhaldsfræðslu, félagsstörfum og lífsreynslu. Þessir þættir hafa sjaldnast verið metnir til menntunar og því ber að fagna að á þá skuli sérstaklega litið og þeir metnir sem raunverulegt nám, raunveruleg menntun til framhaldsfræðslu samkvæmt þessum lögum. Ég held að þetta sé sá þáttur í frumvarpinu sem komi til með að skipta mestu máli. Þetta er sá þáttur frumvarpsins sem er hvað sanngjarnastur gagnvart öllum þeim aðilum sem ekki hafa aðra formlega menntun að baki en skyldunám eða svokallað grunnskólanám. Það sem skiptir líka meginmáli að mínu mati í þessu frumvarpi er svokallaður Fræðslusjóður, sem mun úthluta samkvæmt sérstökum úthlutunarreglum sem ráðherra staðfestir, að framlög til fræðsluaðila eigi að mæta kostnaði við kennslu og námskeiðahald, raunfærnimat, starfs- og námsráðgjöf og að styrkveitingar eigi að renna til nýsköpunar- og þróunarverkefna í framhaldsfræðslu. Þetta skiptir miklu máli og það skiptir máli að þeir fjármunir sem fara í þennan sjóð séu verulegir þannig að sjóðnum takist að stuðla að því að framhaldsfræðslan sem boðuð er í þessum frumvarpsdrögum verði að veruleika og verði virkilega til þess fallin að efla menntun og draga úr þeim mun sem er á menntunarstigi einstaklinga í þessu samfélagi. Það skiptir líka máli þegar skoðað er hve mikill munur er á menntunarstigi að horfa til þess hvar þeir einstaklingar eru, hvort þeir séu frekar í þéttbýli eða dreifbýli. Þá þarf að leggja áherslu á framhaldsfræðsluna á þeim stöðum þar sem þeir eru sem frekast þurfa á henni að halda. Ég er einfaldlega að horfa til þess sem er í hinum dreifðari byggðum landsins, þar þarf að gæta jafnræðis. Ef við sjáum að einhverjir þurfi meira en minna þá verði það gert með tilliti til þess fjölda sem býr á hverjum stað og þarf á umræddri menntun að halda. Að lokum, hæstv. forseti. Það sem skiptir kannski meginmáli í þessu frumvarpi er að með því eflum við einstaklinginn. Við aukum lífsgæði hans. Við eflum sjálfsmynd hans til að takast á við lífið og tilveruna með enn betri og virkari hætti en margur hefur haft tækifæri til í dag. Það mun skila þjóðinni afar miklu á þessum tímum sem við lifum í augnablikinu og því fagna ég þessu frumvarpi til laga um framhaldsfræðslu. Sem fulltrúi í menntamálanefnd hlakka ég til að takast á við þetta verkefni og heyra í þeim sem um það munu fjalla og gera á því hugsanlega breytingar sem verða til bóta.

Hæstv. forseti. Ég vil, eins og aðrir sem hér hafa talað, fagna þessu frumvarpi um framhaldsfræðslu. Þetta skemmtilega orð, framhaldsfræðsla, sýnist mér vera nýtt í málinu. Ég veit ekki hvort það hefur mikið verið notað en það er þá búið að öðlast alveg ákveðna merkingu og notað í stað þess sem oft hefur verið kallað fullorðinsfræðsla. Ég held að þetta sé gott orð og lýsi mjög vel því sem verið er að fjalla um. Þetta nær utan um þá fræðslu eða það nám sem menn stunda í framhaldi af einhverju öðru, grunnskólanámi eða öðru. Margar ástæður eru fyrir því að fólk hættir í skóla, oft ungt. Það geta verið barneignir, eitthvert ástand í atvinnulífinu, það geta verið félagslegar aðstæður sem valda því að fólk hættir allt of snemma í skóla og vill gjarnan komast aftur í viðbótarnám, öðlast möguleika á að fara aftur inn í skólakerfið. Það getur reynst erfitt að setjast á skólabekk með framhaldsskólanemum sem eru töluvert yngri. Þess vegna er svo mikilvægt að hafa þessa leið opna og sem allra besta og formlegasta svo menn geti snúið til baka, sótt sér viðbótarmenntun og öðlast viðbótarfræðslu á þeim sviðum sem þeir hafa áhuga á. Sömuleiðis er mjög mikilvægt að þegar við lítum til menntunar sé ekki eingöngu talað um skólagöngu. Það sem kemur fram í þessu frumvarpi er að áhersla er lögð á að hægt sé að meta færni fólks. Það er kallað raunfærnimat. Reynt er að meta þá kunnáttu og reynslu sem fólk hefur fengið úti á vinnumarkaði eða í lífinu þegar það kemur aftur inn í skólastarfið og það jafnvel metið til jafns við skólagöngu, því eins og allir vita er skólaganga og menntun ekki endilega það sama þótt það tengist. Skilgreind meginmarkmið frumvarpsins birtast í 2. gr. Þar segir að markmið framhaldsfræðslunnar sé að veita einstaklingum á vinnumarkaði með stutta formlega skólagöngu að baki viðeigandi tækifæri og auðvelda þeim að hefja nám að nýju. Það er talað um að efla starfshæfni þeirra sem hafa jafnvel lokið einhverri skólagöngu, þeirra sem vilja skipta um starfsvettvang eða bæta við sig færni og eiga þá kost á því án þess að setjast endilega inn í formlega skólakerfið. Í c-lið 2. gr. eru nefnd úrræði til að mæta þörfum atvinnulífsins þar sem einmitt er brugðist við breyttum aðstæðum á vinnumarkaði. Við sjáum hvernig þróunin hefur verið mjög hröð á liðnum árum í atvinnulífinu og krafist er nýrra tækifæra og nýrrar tækni. Fólk sem hafði í upphafi öðlast ágæta menntun þarf að sækja sér viðbótarmenntun. Þess vegna er mjög mikilvægt að fólk eigi kost á framhaldsfræðslu og námi í þessum nýju greinum. Síðan kemur að þeim markmiðum í e-liðnum að afla viðurkenningar á gildi náms sem fellur utan hins formlega framhaldsskóla- og háskólakerfis. Það er í rauninni megintilgangurinn með lögunum í heild, að undirstrika að það er eitt skólastig til viðbótar við leikskólann, grunnskólann, framhaldsskólann og háskólann, þ.e. þetta framhaldsfræðslustig, og viðurkenna það sem sjálfstætt skólastig þar sem er í raun og veru hægt að sinna einstaklingum sem hafa ekki áhuga eða tækifæri til að fara inn í hin formlegu skólastig. Undir þennan lið fellur líka að stuðla að því að nám og reynsla sem aflað er utan hins formlega skólakerfis verði metin að verðleikum. Það er þetta raunfærnimat, það að viðurkenna að mjög margir geta haft t.d. gríðarlega góða tungumálakunnáttu án þess að þeir hafi aflað sér prófa og þá eigi að vera möguleiki á að meta það nám, prófa fólkið og meta raunfærni þannig að viðkomandi geti jafnvel nýtt sér það í formlegu námi, hvort sem er í framhaldsskóla eða háskóla. Almennt er markmiðið líka að efla menntunarstigið í landinu og íslenskt menntakerfi. Það er ánægjulegt að öll þessi atriði skuli koma inn í þessi lög og með því reynt að ná utan um þetta skref í heildina. Einnig er lögð áhersla á að hægt sé að stunda þessi námsúrræði samhliða atvinnulífsþátttöku. Við getum einmitt horft til þess að úrræðin sem hér er verið að kynna, sem eru auðvitað í gangi í dag og búið er að formgera undir þessum framhaldsfræðslulögum, eru mjög mikilvæg á þessum tíma sem er núna með auknu atvinnuleysi. Nú er einmitt mikilvægt að fólk geti samhliða t.d. hlutaatvinnu eða samhliða einhverjum samdrætti stundað nám í símenntunarmiðstöðvum eða á öðrum stöðum þar sem boðið er upp á viðkomandi framhaldsfræðslu. Aðkoma ríkisins að þessari fræðslu er fyrst og fremst annars vegar í gegnum formlegar fjárveitingar til bæði ýmissa viðfangsefna og umsýslu í gegnum fjárveitingar til símenntunarmiðstöðva en ekki síst með framlögum til Fræðslusjóðs sem síðan mun deila út peningum eftir umsóknum til þeirra verkefna sem þessir aðilar koma með og hafa tilboð um. Auðvitað er mikilvægt í þessari fræðslu að horfa ekki eingöngu til þess að fólk geti farið inn í framhaldsfræðslu til að afla sér eininga heldur veitir þetta líka almenna þekkingu og fræðslu sem þarf ekki endilega að telja sem einingar. Það er jafnmikilvægt að boðið sé upp á formlegt nám sem telst til eininga og að bjóða upp á ýmislegt nám sem í raunveruleikanum hefur meiri áhrif á almenna líðan og möguleika á því að styrkja sjálfsmynd eða njóta sín í hinu daglega lífi. Það er engin ástæða til að hafa mörg orð um þetta frumvarp. Mjög jákvætt er að það hefur verið lagt fram. Ég tek undir það sem kom fram fyrr í umræðunni að ýmsir aðilar sinna þessari þjónustu í dag. Fræðslumiðstöð atvinnulífsins, sem er samstarfsverkefni ASÍ og Samtaka atvinnulífsins, er öflug og gegnir mikilvægu hlutverki. Úti á landi eru símenntunarmiðstöðvar, þekkingarnet og þekkingarsetur sem við þurfum að standa vörð um og tryggja að séu vel starfandi og geti boðið upp á góða framhaldsfræðslu. Fræðslumiðstöðvar iðngreina, Mímir símenntun og fleira er nefnt í greinargerð með þessu frumvarpi. Ég tel þó ástæðu til að nefna að mér finnst mikilvægt að framhaldsskólarnir - þótt það verði ekki með formlegum hætti, þ.e. ekki með formlegu framhalds- og eininganámi - eigi líka kost á að bjóða upp á framhaldsfræðslu. Þar er góð aðstaða til þess. Þótt það verði í samstarfi við þekkingar- eða símenntunarmiðstöðvar finnst mér mikilvægt að framhaldsskólarnir geti líka haft hlutverk hvað þetta varðar. Ég veit að sumir skólar hafa einmitt verið að bjóða ákveðnum starfsstéttum upp á framhaldsnám, ekki endilega einingabært en nám sem er stundað utan vinnutíma eða samhliða fullri atvinnu eða hlutastarfi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við nýtum þessar skólaeiningar, þó að þetta frumvarp fjalli meira um það sem fellur utan formlega skólakerfisins, að við aðskiljum þetta ekki með öllu heldur nýtum háskólana og framhaldsskólana í okkar framhaldsfræðslu. Þetta frumvarp kemur til menntamálanefndar og eins og þeir sem hér töluðu á undan mér fagna ég því að fá tækifæri til að fjalla um það frekar og skoða betur með hvaða hætti við stöndum að hugsanlegum breytingum á þessu frumvarpi ef einhverjar þarf að gera. Ég óska menntamálaráðherra til hamingju með að vera komin með þetta inn í þingið og hlakka til að takast á við að vinna enn þá betra frumvarp úr þessu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu eru lagðar til ýmsar breytingar á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Flestar þeirra var einnig að finna í frumvarpi sama efnis sem lagt var fram á Alþingi síðastliðið vor, en hlaut ekki afgreiðslu. Það ástand sem nú ríkir á íslenskum fjármálamarkaði og leikið hefur afkomu margra lífeyrissjóða grátt kallar einnig á tilteknar breytingar á lögunum. Í fyrsta lagi er lögð til sú meginbreyting að þeim aðilum sem náð hafa 60 ára aldri verði heimilt að taka út séreignarsparnað sinn í einu lagi í stað þess að dreifa greiðslum á sjö ár eins og kveðið er á um í gildandi lögum. Þetta fyrirkomulag, þ.e. sjö ára reglan, hefur sætt talsverðri gagnrýni á undanförnum árum, einkum þar sem um lágar fjárhæðir er að ræða, og í einhverjum tilvikum hafa rétthafar smeygt sér fram hjá gildandi reglum með því að dreifa séreignarsparnaðnum á marga vörsluaðila. Í öðru lagi er lagt til, með hliðsjón af sífellt hækkandi meðalaldri og bættri heilsu fólks, að ekkert aldurshámark verði á því hvenær einstaklingur getur hafið töku lífeyris, en í gildandi lögum er það hámark bundið við 75 ára aldur. Í þriðja lagi er í frumvarpinu að finna tillögur um nokkrar breytingar á 36. gr. laganna sem fjallar um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna. Þar er meðal annars lagt til að lífeyrissjóðum verði heimilt að fjárfesta fyrir allt að 20% af hreinni eign sinni í verðbréfum sem ekki eru skráð á skipulegum markaði, en í gildandi lögum er umrætt hlutfall 10%. Þessi tvöföldun á hlutfallinu skýrist fyrst og fremst af þeirri stöðu sem nú er uppi á innlendum fjármálamarkaði þar sem framboð á skráðum verðbréfum er afar takmarkað. Hún hefur leitt til þess að einstaka sjóðir hafa jafnvel farið yfir 10% mörkin án nokkurra viðskipta. Gera má ráð fyrir að þetta hlutfall verði tekið til endurskoðunar á ný þegar fjármálamarkaðurinn hefur náð ákveðnu jafnvægi. Að auki eru lagðar til nokkrar aðrar breytingar á 36. gr. sem miða að aukinni áhættudreifingu. Í fjórða lagi er lagt til að settar verði samræmdar reglur um fjárfestingarstefnu þeirra aðila sem hafa heimild til að taka við séreignarlífeyrissparnaði. Samkvæmt núgildandi lögum er séreignarlífeyrissparnaður í vörslu lífeyrissjóða háður sömu takmörkunum varðandi fjárfestingarstefnu og samtryggingarlífeyrissjóðir á meðan aðrir vörsluaðilar hafa ótakmarkað frelsi til að móta fjárfestingarstefnu sína, jafnframt því að vera óháðir eftirliti Fjármálaeftirlitsins hvað hana varðar. Þetta ójafnræði milli vörsluaðila sem bjóða upp á sambærilega þjónustu er talið miður heppilegt. Auk þess eru nú að koma í ljós ýmis dæmi þess að hið ótakmarkaða frelsi til fjárfestinga sem einstakir vörsluaðilar hafa notið hafi leitt til óvarlegra fjárfestinga með tilheyrandi skaða fyrir eigendur séreignarsparnaðarins. Því er lagt til, bæði í varúðarskyni og til að gæta samræmis, að allir vörsluaðilar séreignarlífeyrissparnaðar verði bundnir tilteknum lágmarksskilyrðum varðandi fjárfestingar. Það þýðir að fjárfestingarammi lífeyrissjóða gagnvart séreignarsparnaði verður rýmri frá því sem er í gildandi lögum samhliða því að frelsi annarra vörsluaðila séreignarlífeyrissparnaðar verður takmarkað. Þá eru lagðar til nokkrar breytingar til að auka sveigjanleika við ráðstöfun lífeyrisréttinda og greiðslu ellilífeyris, jafnframt því sem kröfur til þekkingar stjórnarmanna lífeyrissjóða auk þeirra sem sinna eignastýringu verðbréfasafna lífeyrissjóða eru hertar, auk nokkurra smærri breytinga. Að lokum er í frumvarpinu að finna bráðabirgðaákvæði þess efnis að þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 39. gr. laganna skuli lífeyrissjóðum vera heimilt að hafa allt að 15% neikvæðan mun á milli eignarliða og framtíðarskuldbindinga lífeyris miðað við tryggingafræðilega athugun fyrir árið 2008, án þess að þeim sé skylt að gera breytingar á samþykktum sjóðsins. Samkvæmt gildandi lögum eru mörkin 10%. Þetta þýðir að þeir sjóðir sem eru reknir innan við 15% samkvæmt tryggingafræðilegu mati munu ekki þurfa að skerða lífeyrisréttindi á næsta ári lagalega séð. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til að standa upp og taka til máls við framlagningu þessa frumvarps sem snýr skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um frumvarpið en stend upp fyrst og fremst til þess að lýsa ánægju minni með þau spor sem hér eru stigin og þær tillögur sem hér eru gerðar. Þær eru fljótt á litið og eftir þó nokkra athugun af minni hálfu allar í rétta átt og jafnvel, segi ég núna, þó fyrr hefði verið, að til slíkra aðgerða væri gripið. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir breytingum í fjórum meginatriðum. Í fyrsta lagi er sú meginbreyting gerð að þeim sem hafa náð 60 ára aldri er heimilt að taka út séreignarsparnað í einu lagi í stað þess að þurfa að dreifa greiðslum yfir lengri tíma. Í öðru lagi eru ekki lengur aldurshámark á því hvenær einstaklingur getur hafið töku lífeyris en fram að þessu og í núgildandi lögum er það bundið við 75 ára aldur Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því að lífeyrissjóðum verði heimilt að fjárfesta í hærra hlutfalli en hingað til enda er við gerbreyttar aðstæður í þjóðfélaginu nauðsynlegt að gera þessa breytingu, að breyta hlutfallinu úr 10 í 20%, vegna þess að nánast engin viðskipti fara fram á þessum vettvangi sem hefur líka leitt til þess að þessi hlutföll segja lítið sem ekkert. Í fjórða og síðasta lagi er gert ráð fyrir því að settar verði samræmdar reglur um fjárfestingarstefnu þeirra aðila sem hafa heimild til að taka við séreignarlífeyrissparnaði. Þetta er kannski ögn óljósara atriði en er að mínu mati líka spor í rétta átt. Ég vildi kveðja mér hljóðs strax við 1. umr. til að lýsa yfir ánægju minni með frumvarpið og ég tel afar brýnt að það fái afgreiðslu fyrir áramótin.

Frú forseti. Þetta frumvarp er vissulega til bóta og ég held að hægt sé að mæla með því en þó eru einhver atriði sem mættu kannski betur fara. Það er spurning um séreignarlífeyrissparnaðinn, hvort ekki væri rétt að leyfa fólki á öllum aldri að taka út séreignarsparnaðinn hvort sem það er þrítugt eða 55 ára eða á hvaða aldri sem það er vegna þess sérstaka neyðarástands sem er í þjóðfélaginu núna. Margir eiga töluvert inni í séreignarsparnaði, jafnvel ungir menn og konur sem gætu nýtt hann hreinlega til að bjarga sér frá hörmungum og jafnvel frá gjaldþroti. En sjálfsagt er að þakka þetta mark sem bundið er við það að 60 ára og eldri megi taka út séreignarsparnaðinn í einu lagi og nýta hann og verður það til bóta fyrir marga. En ég er að hugsa um yngra fólkið, fólk sem er búið að vera með séreignarsparnað í 10 ár og á kannski einhverja aura inni sem gætu hjálpað því í þeim hremmingum sem ganga yfir þjóðfélagið núna. Og það er spurning hvort við leggjum ekki fram breytingartillögu um að það fái líka að nýta sér þetta. Lífeyrissjóðakerfið er auðvitað mjög gott í sjálfu sér þó svo að mörgum finnist sorglegt að borga verulegar upphæðir allan sinn starfsaldur og fá ekki út nema kannski helminginn til baka eins og er í mörgum lífeyrissjóðum. Í mínum lífeyrissjóði, gamla Lífeyrissjóði sjómanna, fara t.d. um 50% af útborguðum greiðslum sjóðsins á hverju ári í örorkubætur, ekknabætur og slysabætur og annað þess háttar þannig að menn sem hafa borgað 20 millj. í sjóðinn á starfsferli sínum fá kannski ekki út í lífeyri til baka framreiknað nema helminginn af þeirri upphæð. Það segir auðvitað hvernig lífeyrissjóðakerfið er byggt upp en menn gleyma því að þegar lífeyrissjóðakerfinu var komið á um 1970 var örorkuþátturinn í flestum lífeyrissjóðum í kringum 10–12% en hann hefur breyst mjög verulega í flestum sjóðum. Fleira fólk hefur orðið öryrkjar og þar af leiðandi fengið greiðslur úr sjóðunum og stundum meira en það hefur raunverulega borgað í þá. Þetta eru samtryggingarsjóðir og þeir sem fá út úr lífeyrissjóði fá meira en þeir hafa kannski lagt í sjóðinn og auðvitað bitnar það á á eftirlaunum fólks þegar um svoleiðis samtryggingarsjóði er að ræða. Ég hef lagt það til í þeim efnum og byrjaði að tala um það fyrir einum 12 árum síðan að nauðsynlegt væri að þessir sjóðir væru fyrst og fremst lífeyrissjóðir og að fólk sem verður öryrkjar eigi auðvitað að fá út úr sjóðnum miðað við þá punkta sem það á í lífeyrissjóðnum en til að ná lágmarkslífeyri eigi Tryggingastofnun ríkisins eða ríkið að koma á móts við þetta fólk þannig að aðrir lífeyrisþegar í sama lífeyrissjóði þurfi ekki að taka á sig þessa sameiginlegu skyldu. Það er auðvitað misjafnt eftir lífeyrissjóðum hvernig reglurnar eru, ekknabætur, makabætur og ýmsar aðrar bætur eru misjafnar eftir sjóðum. Hinir almennu lífeyrissjóðir eru með allt önnur kjör en lífeyrissjóðir opinberra starfsmanna, að maður tali ekki um eftirlaunakjör alþingismanna. Þetta er allt hvert með sínu lagi. Því er ekki að leyna að þar eru alþingismenn auðvitað best settir, ég tala nú ekki um ráðherrar, hæstaréttardómarar og æðstu embættismenn þjóðarinnar. Annað atriði sem er mjög sérkennilegt í sambandi við lífeyrissjóðina er þátttaka atvinnurekenda í stjórnum lífeyrissjóða. Ég byrjaði að tala um það fyrir 12 árum að það væri mjög óeðlilegt að atvinnurekendur séu til helminga við launþega í stjórnum lífeyrissjóða. Í mörgum lífeyrissjóðum og flestum er það þannig að þar eru jafnmargir fulltrúar frá atvinnurekendum og frá launþegahreyfingunni en það er nú einu sinni þannig að launþegarnir eiga þessa lífeyrissjóði. Þeir búa til lífeyrissjóðina, launin þeirra fara í að búa til lífeyrissjóðina. Auðvitað ættu launþegar að vera með meiri hluta í stjórnum lífeyrissjóða en ekki eins og þetta er í dag að það sé helmingaskiptaregla. Síðan hefur verið ákveðin misnotkun á því mikla fjármagni sem er í lífeyrissjóðakerfinu, keyptir hafa verið hlutir í fyrirtækjum og menn sem fara með atkvæði í lífeyrissjóðunum á hverjum tíma hafa verið að tryggja sínum mönnum stjórnarsetu í ákveðnum fyrirtækjum út á eignarhlut lífeyrissjóðanna. Það er ýmislegt sem þarf að skoða þegar lífeyrissjóðsmál eru rædd almennt. Þau tvö atriði sem mér finnst þurfa að breyta í lífeyrissjóðakerfinu eða lífeyrissjóðunum er í fyrsta lagi hverjir sitja í stjórnum sjóðanna og í öðru lagi örorkuþátturinn í lífeyrissjóðakerfinu þar sem lífeyrissjóðirnir eru að borga og hlífa ríkinu raunverulega við því sem það á að gera. Það má með sanni segja að það sé óeðlilegt að fólk sem borgar allan sinn starfsaldur í lífeyrissjóð fái raunverulega ekki nema helminginn af peningunum til baka en það er það sem mér sýnist vera alla vega hjá hinum almennu lífeyrissjóðum. Ég þekki þetta ekki nægilega vel hjá lífeyrissjóðum opinberra starfsmanna en ég veit aftur á móti að lífeyrissjóðir alþingismanna og æðstu embættismanna þjóðarinnar eru á algerum sérkjörum.

Frú forseti. Hv. þingmaður nefndi eitt atriði sérstaklega sem ég vildi nefna og það er um séreignarsjóðina, hvort það ætti almennt að vera heimilt og alla vega tímabundið núna vegna ástandsins að taka út úr þeim sjóðum, þá vil ég segja að mér finnst það alls ekki fráleit hugmynd því að það getur vel verið að það gæti hjálpað einhverjum sem eru í erfiðri stöðu. En hins vegar geta verið vandamál þessu tengd. Það fer eftir því hvort sá hópur sem á í erfiðleikum er stór innan þess hóps sem á séreignarsparnað. Ef hann er lítill skiptir þetta ekki miklu máli, þá ætti ekki að vera mikið vandamál að fá greitt úr sjóðunum. Sé þessi hópur hins vegar stór gæti verið erfitt að greiða honum út en öðrum aðilum í sjóðnum væri ekki heimilt að fá sína inneign út. Það mundi leiða til þess að auðseljanlegustu bréfin og kannski verðmætustu bréfin yrðu seld út úr sjóðunum en eftir sætu bréf sem væru torseldari og jafnvel ekki eins verðmæt nú um stundir og þannig væri verið að mismuna á milli þeirra sem eiga aðild að sjóðunum. Það gæti leitt til þess að eina leiðin til að gæta jafnræðis væri að leysa sjóðina upp og það geta líka verið ákveðin vandamál í því. Þetta er samt sem áður eins og ég sagði ekki fráleit hugmynd og við erum að skoða hana. Ég lít ekki svo á að þetta sé eitthvað sem þurfi að ákveða einn, tveir og þrír. Við erum þegar búnir að setja löggjöf um greiðslujöfnun, hún á að létta á fólki fyrsta kastið og við höfum tíma til að skoða þetta vandlega áður en við tökum ákvörðun.

Frú forseti. Það er gott að heyra að hæstv. fjármálaráðherra vill skoða þetta með opnum huga því að auðvitað getur þetta hjálpað mörgum manninum, mörgum fjölskyldum í landinu. Það hlýtur að vera hægt að smíða um það regluverk og jafnvel þó að fólk fengi þetta ekki út á morgun, eins og maður segir, væri hægt að gera þetta með þeim hætti að það fengi þetta í einhverjum áföngum á næsta ári, að komið væri lagaumhverfi um þetta þannig að fólk vissi að það ætti von á þessum peningum hugsanlega þennan dag eftir þrjá mánuði, eftir sex mánuði, jafnvel eftir ár. Fólk gæti þá vísað bankastofnunum, eða öðrum sem fólk þarf að glíma við til að borga skuldir, á þessa peninga eftir þennan tíma eða hinn. Ég tel að það ætti að vera auðvelt að búa til regluverk utan um þetta sem gerði öllum kleift að nýta þennan séreignarsparnað til þess að bjarga sér út úr þeim hörmungum sem við erum í í dag. Ég trúi því og treysti að hæstv. fjármálaráðherra beiti sér í því með okkur þingmönnum að koma þessu á laggirnar.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um frumvarpið sem er hér til 1. umr. og á eftir að fara til umfjöllunar í efnahags- og skattanefnd þingsins þar sem ég á reyndar sæti. Við munum fara rækilega yfir málið. Ég vil aðeins segja um það atriði sem kom hér síðast til umræðu, heimildir til að taka út úr séreignarsparnaði. Í frumvarpinu eru rýmkaðar heimildir til þess við 60 ára aldur. En síðan hafa menn verið að ræða hvort æskilegt væri að rýmka þetta enn meir í ljósi hins bága efnahagsástands sem við búum við og aðsteðjandi vanda hjá mörgum heimilum og einstaklingum sem eru að missa heimili sitt, hvort eigi að rýmka þetta enn meira. Ég er því mjög fylgjandi fyrir mitt leyti að það verði skoðað. Ég held að fólk muni ekki gera þetta nema mjög brýn nauðsyn knýi. Ég held að enginn leiki sér að því að taka áhættu í þessum efnum eða fara með féð út í neyslu heldur geri fólk þetta einvörðungu til að bjarga sér. Ég er hlynntur því í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi eru að þetta verði skoðað mjög alvarlega. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að rýmka um fyrir lífeyrissjóðunum varðandi fjárfestingarstefnu. Þetta er nokkuð sem þarf að gera. Lífeyrissjóðirnir þurfa að ýmsu leyti að breyta um kúrs. Ég er því mjög fylgjandi að lífeyrissjóðirnir beini fjármagni sínu núna í eins ríkum mæli og unnt er til uppbyggingar hjá ríki og sveitarfélögum. Menn hafa verið með þá spurningu uppi hvort yfirleitt sé hægt að geyma peninga. Þeir hafa reynst hafa óþægilega mikið til síns máls sem haft hafa efasemdir um að það væri hægt. Einfaldlega vegna þess að þú setur ekki lífeyrissparnað í sparigrísinn uppi í hillu og tekur hann niður þegar þú þarft á honum að halda. Efnahagslífið í heild sinni þarf að vera í stakk búið til að geta miðlað þegar þar að kemur. Síðan höfum við séð hvernig farið hefur með þann sparnað sem við höfum sett til hliðar og það er enginn smásparnaður. Einstaklingur hjá hinu opinbera sem nýtir sér auk lögbundins sparnaðar upp á 15,5%, ef hann er í A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, möguleika í séreignarsparnaði upp á 4% er að leggja til hliðar í lífeyrissjóð tæp 20%, sem er fimmtungur af launum hans. Það er fimmti hver dagur. Það er einn vinnudagur í viku. Einn vinnudag í viku er hann að vinna fyrir lífeyrissjóðnum sínum og setur peninga til hliðar. Nú erum við að átta okkur á því að lífeyrissjóðirnir kunna að hafa tapað á bilinu 15–25% af eignum sínum í fjármálakreppunni. Reyndar eru það oft og tíðum vafasamar tölur sem menn henda á milli sín. Þannig má nefna að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins var með í hlutabréfum fyrir um 5–6 árum, nú þori ég ekki alveg að fara með þessar tölur, um 8 milljarða. Þeir voru komnir með 50 milljarða í árslok 2007 eða 2008 en höfðu einvörðungu lagt inn 3–4 milljarða á því tímabili til viðbótar. Hitt var bara bóla. Þegar hún fer niður er ekki þar með sagt að lífeyrissjóðirnir hafi tapað öllum þeim fjármunum. Ekki er því allt sem sýnist í þessum efnum, aldeilis ekki, og ekki er séð fyrir endann á því hver niðurstaða nefndarinnar verður. Eitt er ég sannfærður um og það er að þeir peningar sem eru vel notaðar eru vel geymdir. Vel notaðir peningar eru peningar sem notaðir eru til að styrkja innviði samfélagsins, til að styrkja velferðarþjónustuna, til að styrkja starfsemi á vegum sveitarfélaga og ríkisins. Ég er því mjög fylgjandi að fjármagni lífeyrissjóðanna verði í auknum mæli, og í eins ríkum mæli og unnt er, beint til uppbyggingar hjá ríkinu og hjá sveitarfélögunum á komandi mánuðum og menn fari mjög varlega í fjárfestingar á öðrum sviðum.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breyting á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Hér eru lagðar til nokkrar breytingar sem á margan hátt eru skynsamlegar. Ég ætla ekki að fara neitt sérstaklega ofan í þær nema að þar er sett inn að samræmd ákvæði skuli vera um fjárfestingar séreignarsparnaðar hvort sem hann er hjá lífeyrissjóði eða öðrum aðilum. Þetta er af hinu góða. Reyndar er víkkun á ákvæðum gagnvart lífeyrissjóðunum vegna þess ástands sem er á verðbréfamarkaði innan lands en jafnframt stór þrenging á því sem er hjá öðrum en lífeyrissjóðunum sem eru vörsluaðilar skyldusparnaðar. En ég ætla fyrst og fremst að tala um ákvæði til bráðabirgða um 15% mun á milli eigna og framtíðarskuldbindinga lífeyrissjóða í staðinn fyrir 10%. Á sínum tíma voru þessi 10% valin þannig að menn ætluðu ekki að fara að hreyfa það á hverju ári fram og til baka þó að munurinn yrði kannski 2–3% eða 4%. En þetta er mjög mikilvægt upp á það að ekki sé verið að velta skuldbindingum yfir á framtíðargreiðendur sjóðanna þannig að sjóðirnir greiði alltaf út það sem þeir geta raunverulega greitt. Hér er verið að víkka þetta út þannig að í rauninni er verið að velta ákveðnum vanda yfir á framtíðarskuldbindingar. Það er dálítið varasamt. Það er reyndar mjög varasamt, frú forseti, vegna þess að það gerir að verkum að sjóðirnir munu borga of mikinn lífeyri þetta eina ár sem um ræðir, 2010, í stað þess að taka strax á vandanum og skerða lífeyri ef þarf vegna taps á hruni bankanna. Það gerir það að verkum að einhvern tíma seinna þarf hugsanlega að skerða lífeyrinn þeim mun meira vegna þess arna. Þetta vil ég að menn skoði mjög nákvæmlega og fari mjög varlega í svona breytingar því að við viljum ekki velta núverandi vanda yfir á börnin okkar í neinu tilliti, hvorki hér né annars staðar. Það er mjög mikilvægt að þjóðin öll taki á þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir nú þegar og bregðist hratt við. Það á jafnt við um þetta frumvarp og fjárlögin sem eru líka til umræðu þessa dagana í þinginu.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 36/1978, um stimpilgjald, með síðari breytingum. Frumvarp þetta er lagt fram í kjölfar þess að 1. júlí 2008 sendi umboðsmaður Alþingis frá sér álit í máli nr. 4712/2006. Til þess máls var stofnað með kvörtun til umboðsmanns vegna synjunar fjármálaráðuneytisins á kröfu um endurgreiðslu stimpilgjalds af þinglýstu endurriti fjárnámsgerðar í fasteign. Í álitinu kemst umboðsmaður að þeirri niðurstöðu að álagning stimpilgjalds á þinglýst endurrit úr gerðabók um aðfararbeiðni og framkvæmd fjárnáms eigi sér ekki fullnægjandi lagastoð. Innheimta stimpilgjalds fyrir fjárnámsendurrit, endurrit úr gerðabók um kyrrsetningu og um löggeymslu hefur tíðkast um langt skeið á grundvelli ákvæðis í 1. mgr. 24. gr. laga um stimpilgjald, nr. 36/1978, og er gjaldið 15 kr. fyrir hvert byrjað þúsund af fjárhæð skuldar. Fjármálaráðuneytið hefur litið svo á að fyrirmæli 1. mgr. 5. gr. laganna, um að stimpilskylda skjals réðist af þeim réttindum sem það veitti, en ekki af nafni þess eða formi, fæli í sér að krafa sem tryggð væri með fjárnámi, kyrrsetningu eða löggeymslu yrði samkvæmt efni sínu að fullu lögð að jöfnu við tryggingarbréf skv. 1. mgr. 24. gr. laganna. Vegna framkomins álits umboðsmanns Alþingis þykir rétt að taka af öll tvímæli um heimildir í lögum til innheimtu stimpilgjalds af fjárnámsendurritum, endurritum kyrrsetningargerða og löggeymslu. Með frumvarpi þessu, sem felur í sér breytingar að formi til og leiðir ekki til aukinnar gjaldtöku, er nýjum málslið bætt við 1. mgr. 24. gr. um stimpilskyldu aðfarargerða, kyrrsetningar og löggeymslu og er með því verið að skjóta styrkari lagastoð undir heimild til innheimtu stimpilgjalds á endurrit úr gerðabók er varða þessa gjörninga. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Við í Frjálslynda flokknum lögðum á haustdögum fram frumvarp um stimpilgjald sem gengur út á það að fella niður öll stimpilgjöld af öllum fasteignaviðskiptum. Frumvarp sem ríkisstjórnin hefur lagt fyrir þingið gengur ekki svo langt. Það er raunverulega að hluta sem á að fella slíkt gjald niður. Ég vísa í frumvarp Frjálslynda flokksins sem hljóðar upp á það að við fellum niður öll stimpilgjöld. Í því neyðarástandi sem nú er getur slíkt hjálpað fólki verulega sem þarf að minnka við sig eða losa sig út úr rándýrum húsum í skiptum eða hvernig sem er. Ég held að það sé þess virði að taka betur til skoðunar frumvarp okkar í Frjálslynda flokknum um stimpilgjald.

Frú forseti. Örstutt. Það er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að fella niður stimpilgjald þannig að það er svo sem ekkert ókunnugt. Hins vegar hygg ég að í núverandi stöðu þar sem halda þarf mjög vel utan um allar tekjur ríkissjóðs og líka um það sem fer út úr ríkissjóði, gjöldin, sé brýnt að reyna að minnka gjöldin og auka tekjurnar og þá er nú ekki góður jarðvegur til að fella niður stimpilgjaldið þó að það standi í stjórnarsáttmálanum. Þetta stimpilgjald er löngu úrelt og ég hef haft á móti því í 20 ár en í núverandi stöðu get ég ekki stutt það að fella það niður.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Með frumvarpi þessu er í fyrsta lagi lagt til að ákvæðum laganna um þinglýsingargjald verði breytt á þann hátt að ekki skuli greiða þinglýsingargjald vegna skilmálabreytinga á verðtryggðum fasteignaveðlánum sem koma til vegna greiðslujafnaðar samkvæmt lögum nr. 63/1985, um greiðslujöfnun fasteignaveðlána til einstaklinga. Í öðru lagi er lagt til að heimilt verði að taka gjald fyrir útgáfu leyfisbréfs til leikskólakennara til samræmis við það sem gert er við útgáfu leyfisbréfs til grunnskóla- og framhaldsskólakennara. Í þriðja lagi er lagt til að Fjármálaeftirlitið fái heimild til gjaldtöku vegna útgáfu innheimtuleyfis á grundvelli innheimtulaga, nr. 95/2008, og í fjórða lagi eru lagðar til breytingar á 17. gr. laganna um gjaldtöku af ljósritum, endurritum og eftirgerðum af gögnum sem afhent eru með rafrænum hætti. Frú forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 113/1990, um tryggingagjald, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu er lagt til að ákvæði laganna er kveður á um að Icepro skuli fá allt að 0,001% af tryggingagjaldsstofni, falli brott. Breyting þessi er fyrst og fremst lögð fram til einföldunar á framkvæmd. Tryggingagjaldið er talsvert sveiflukenndur gjaldstofn og því ekki heppilegt að fjármagna reglubundin útgjöld með honum. Í staðinn fyrir þessa hlutdeild í tekjustofninum mun verkefnið fá beina fjárveitingu úr ríkissjóði. Þannig stendur ekki til að draga úr fjárframlögum til Icepros þótt mörkunin sé afnumin, heldur er tilgangurinn eingöngu að breyta aðferðinni. Frú forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Eflaust er fleirum farið sem mér að vita ekki hvað Icepro er. Ég mun leita eftir upplýsingum um það þegar málið kemur til hv. efnahags- og skattanefndar sem ég stýri.

Frú forseti. Mig grunaði að það væri þannig farið að einhverjir hv. þingmenn vissu ekki hvað Icepro er. Icepro er hlutlaus vettvangur þar sem opinberum aðilum, einkafyrirtækjum og lausnaraðilum gefst tækifæri til að sitja við eitt borð, miðla af reynslu, setja stefnu, skilgreina ferli og sannreyna tækni. Icepro safnar þekkingu á þessu sviði innan lands og utan og miðlar henni til aðildarfyrirtækja í formi verkefnaþátttöku, ráðstefnuhalds og kynningar ýmiss konar. Þannig er Icepro vettvangur um rafræn viðskipti. Á ensku nefnist hann The Iceland Committee on e-business and Trade Procedures, skammstafað Icepro. Er hlutverkið að tryggja einfalt og samræmt verklag í rafrænum viðskiptum þar sem alþjóðlegar verklagsreglur og staðlar á sviði rafrænna viðskipta eru lagðir til grundvallar. Nefndin vinnur að útbreiðslu þessara reglna á Íslandi. Þessar upplýsingar eru fengnar af heimasíðu Icepros.

Frú forseti. Við ræddum hér fyrir örstuttu íslenska málvernd o.s.frv. og samt segja menn hérna „æspró“ en ekki „isepro“.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 307 frá hv. efnahags- og skattanefnd um frumvarp til laga um breyting á tollalögum, nr. 88/2005, og fleiri lögum. Í þingskjalinu kemur fram hverjir komu á fund nefndarinnar og hvaða gesti hún fékk og eins er lýsing á frumvarpinu. Það var almenn samstaða hjá gestum nefndarinnar um breytingar frumvarpsins. Markmið þeirra væri að hagræða í stjórnsýslu tollframkvæmdar og koma ábyrgð á málaflokknum alfarið undir fjármálaráðuneytið. Nefndin ræddi rökin fyrir því að yfirstjórn tollamála væri færð til tollstjórans í Reykjavík og var því til stuðnings vísað til umfangs starfseminnar auk þess sem embættið hefði í dag með höndum sérstakt hlutverk. Þá ræddi nefndin hvort frumvarpið mundi hafa í för með sér niðurskurð og fækkun starfa á landsbyggðinni. Kom fram að það stæði ekki til, heldur ætti að efla þjónustu þar sem hennar væri þörf. Frumvarpið mundi auðvelda færslu starfa til landsbyggðarinnar að því gefnu að það væri álitið hagkvæmt og skynsamlegt. Á fundum nefndarinnar var undirstrikuð þörf fyrir náið samstarf löggæslu og tollgæslu og mikilvægi þess að tryggja virka miðlun upplýsinga milli þessara embætta, samanber 12. og 45. gr. frumvarpsins. Nefndin tekur undir það sjónarmið. Nefndin fagnar sérstaklega 5. tölulið 8. gr. frumvarpsins og bendir á að hann er í samræmi við áherslur sem fram komu í áliti nefndarinnar frá 4. desember 2007, á 135. löggjafarþingi. Nefndin vill taka af tvímæli um að tollstjóri annist lögskráningu í umdæmi sýslumannsins í Keflavík og leggur til breytingu þess efnis. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem getið er um í nefndarálitinu. Hv. þm. Ögmundur Jónasson og Katrín Jakobsdóttir gera fyrirvara við álitið. Hv. þm. Grétar Mar Jónsson sat fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykkur áliti þessu. Undir nefndarálitið rita hv. þm. Pétur H. Blöndal, Ellert B. Schram, Ögmundur Jónasson, með fyrirvara, Bjarni Benediktsson, Gunnar Svavarsson, Birkir J. Jónsson, Lúðvík Bergvinsson, Katrín Jakobsdóttir, með fyrirvara, og Rósa Guðbjartsdóttir.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál en vísa til þess að þær kerfisbreytingar sem hér er verið að ráðast í hafa fengið stuðning frá Tollvarðafélagi Íslands sem sendi fulltrúa á fund efnahags- og skattanefndar þegar málið var tekið þar til skoðunar. Meðal þess sem fram kom í máli formanns Tollvarðafélagsins var sú áhersla að þessar breytingar yrðu ekki til þess að rýra gæði tolleftirlitsins á landsbyggðinni. Reyndar taldi hann að svo yrði ekki, hann taldi þvert á móti að þessar kerfisbreytingar yrðu til þess að efla tollþjónustuna. Ég vil engu að síður gera grein fyrir því að ég tek undir þau sjónarmið sem komu fram í máli hans og eins að þetta leiði ekki til mannfækkunar í tolleftirlitinu þegar á heildina er litið. Þetta eru þeir fyrirvarar sem við hv. þm. Katrín Jakobsdóttir settum við frumvarpið í umræðu um málið í efnahags- og skattanefnd þingsins.

Frú forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti frá hv. meiri hluta efnahags- og skattanefndar um frumvarp til laga um breyting á lögum nr. 29/1993, um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., og lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, með síðari breytingum. Málinu var vísað til nefndarinnar að lokinni 2. umr. Í umræðunni kom fram vilji til þess að setja hámark á þær greiðslur sem eru greiddar vegna einstakra bifreiða. Meiri hlutinn leggur til þá breytingu á frumvarpinu að samanlögð endurgreiðsla vörugjalds og virðisaukaskatts geti ekki verið hærri en 2 millj. kr. fyrir hvert ökutæki og leggur til breytingar sem er að finna á þskj. 246. Enn fremur kemur þar fram hvaða gestir heimsóttu nefndina. Hv. þm. Birkir J. Jónsson gerir fyrirvara við álitið. Hv. þm. Grétar Mar Jónsson sat fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykkur áliti þessu. Undir nefndarálitið skrifa hv. þm. Pétur H. Blöndal, Ellert B. Schram, Bjarni Benediktsson, Gunnar Svavarsson, Birkir J. Jónsson, með fyrirvara, Lúðvík Bergvinsson og Rósa Guðbjartsdóttir.

Frú forseti. Ég held að það sé ekki um annað að ræða en að styðja þetta frumvarp en ég vil þó geta þess að samfylkingarþingmenn og samfylkingarráðherrar hafa talað um að þetta væri félagsleg aðgerð. Ég segi og minni á að þetta er þá félagsleg aðgerð fyrir bílaumboð og bílasölur en auðvitað er sjálfsagt að aðstoða þá á margan hátt eins og aðra. Ég vil láta þetta koma fram vegna þess að þrátt fyrir að ég styðji framhaldsnefndarálitið eru sumir þingmenn kannski dálítið að gera þetta á fölskum forsendum. Þetta er ekki fyrir einstaklingana, þetta er aðallega fyrir bílasölur og bílaumboð.

Frú forseti. Við 1. umr. og jafnframt 2. umr. kom fram að þetta er ekki svo einfalt að þetta sé félagslegur styrkur til bílaumboða. Nokkuð margir hafa tekið ákvörðun um að taka erlend lán til að fjármagna bílakaup. Slík lán voru í boði og þeim mikið haldið að fólki. Vegna þeirrar stöðu sem er á gjaldeyrismarkaði hafa menn lent í því að erlendu lánin hafa hækkað mjög mikið og jafnframt hafa bifreiðarnar orðið illseljanlegar í kjölfar bankahrunsins og líka vegna skorts á fjármögnun innan lands og eftirspurn sem og vegna hækkunar á bensínverði. Ýmislegt lagðist á eitt. Þetta frumvarp er flutt til þess að losa fólk sem skuldar erlend lán með veði í bílum undan þeirri klemmu sem felst í því að það keypti kannski bifreið á 5 millj., jeppa eða eitthvað slíkt, og skuldar núna 10 en jeppinn er illseljanlegur. Það verður losað úr þessari klemmu og gert því kleift að selja bílinn. Það eru jafnframt fleiri fletir á þessu máli og þeir eru nefnilega furðu margir. Bifreiðaflotinn sem menn vilja losna við eldist mjög hratt og afskrifast og verður verðlaus á ekki mörgum árum, sérstaklega ef hann er lítið notaður. Til þess að koma honum í verð var ákveðið að endurgreiða þann virðisaukaskatt sem menn eru búnir að borga, með afföllum reyndar, afskriftum. Svo var líka litið á þetta sem tækifæri til að afla gjaldeyris sem þjóðarbúið þarf mjög nauðsynlega á að halda þessa dagana.

Frú forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. Pétri Blöndal að það koma gjaldeyristekjur inn í þjóðfélagið við þennan gjörning og það er auðvitað jákvætt. Á móti er verið að fella niður virðisauka- og vörugjöld af bílum. Það er sjálfsagt að gera það við þessar aðstæður en ég vil minna á það enn og aftur að þetta er með þeim hætti að það er þak á þessu og því ekki hvaða bílar sem eru sem fá endurgreiðslur. En enn og aftur tek ég það fram að þetta er ekki félagsleg aðgerð fyrir fátækt fólk eða fjölskyldurnar í landinu. Þetta er fyrst og fremst félagsleg aðstoð við bílaumboð og bílasölur.

Frú forseti. Ég lít þannig á að þessi endurgreiðsla ætti í rauninni alltaf að vera til staðar. Hún er sjálfsögð. Mér finnst að skattkerfi eigi ekki að stýra hegðun fólks. Því finnst mér að maður sem flytur bíl til landsins og borgar af honum háa skatta, innflutningsskatta, eigi að fá þá endurgreidda þegar hann flytur af landi brott svo ekki sé verið að loka bílana inni í landinu eins og núverandi reglur virka. Ég hefði talið sjálfsagt að menn fengju skattinn endurgreiddan og þá með þeim afföllum sem eðlileg eru miðað við verðmæti bílsins. Svo varðandi það að þetta sé ekki fyrir fátækt fólk þá held ég að það hafi ekki verið skilyrði fyrir lánveitingum eða gengistryggðum lánum til fólks að það væri með háar tekjur, því miður. Ég er ekki endilega viss um að það sé hátekjufólk sem hafi keypt þessa bíla og skuldar þessi óbærilegu lán sem hafa hækkað mjög mikið eftir að gengið féll. Ég get alveg ímyndað mér að einhverjir í þeim hópi séu með meðaltekjur og jafnvel þar fyrir neðan og lenda í því að verða fátækir vegna þess að lánin hækka en bílarnir ekki. 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 280, 207. mál en þar er um að ræða breytingar á lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða. Breytingarnar snúa annars vegar að því að lagt er til að framlengdur verði gildistími ákvæðis til bráðabirgða I í lögunum sem veitir ráðherra heimild til að úthluta tilteknum hluta heildarafla til áframeldis í þorski. Hins vegar er lagt til í frumvarpinu að framlengdur verði gildistími ákvæðis til bráðabirgða V í lögum um frest aðila til að ráðstafa krókaaflahlutdeild, þannig að hún rúmist innan tiltekinna marka sem sett eru í 2. og 3. mgr. 13. gr. laga í lögum um stjórn fiskveiða. Ljóst er að miklar væntingar eru bundnar við eldi á sjávarfiski og því nauðsynlegt að styrkja frekari tilraunir á því sviði. Er því í 1. gr. frumvarpsins lagt til að heimild þessi fyrir ráðherra til úthlutunar þorskeldiskvótans verði framlengd til loka fiskveiðiársins 2014/2015 eða um fimm fiskveiðiár. Með því móti verður kleift að efla frekari tilraunir og marka stefnu til lengri tíma sem er nauðsynlegt í þessari atvinnugrein. Þá er í frumvarpinu lagt til að frestur aðila til að ráðstafa krókaflahlutdeild, þannig að hún rúmist innan settra marka, verði lengdur um þrjú ár eða til 1. september 2012. Ástæða þess að þetta er lagt til er sú, að vegna sérstakra aðstæðna í íslensku efnahagslífi um þessar mundir og öllum eru ljósar er mjög erfitt að fjármagna viðskipti með krókaflahlutdeildir og því lítill markaður fyrir þær. Þeir aðilar sem enn eru yfir tilsettum mörkum eiga þannig takmarkaða möguleika til þess að komast undir tilskilin mörk. Með því að fresta gildistöku umrædds bráðabirgðaákvæðis er aðilum veittur frekari aðlögunartími. Vænta má að sá frestur geri þeim kleift að komast undir tilsett mörk eftir að markaður fyrir krókaflahlutdeildir hefur opnast að nýju. Gert er ráð fyrir að ákvæði laganna öðlist þegar gildi. Ákvæði a-liðar 1. gr. mun hins vegar koma til framkvæmda þegar gildistími ákvæðis til bráðabirgða I rennur út þann 1. september 2010, eða við upphaf fiskveiðiársins 2010/2011, og ákvæði 2. gr. þegar gildistími ákvæðis til bráðabirgða V rennur út þann 1. september 2009 eða við upphaf fiskveiðiársins 2009/2010. Hæstv. forseti. Ég tel mikilvægt að mál þetta fái framgang og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og umfjöllunar hjá hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd.

Frú forseti. Þetta frumvarp er á margan hátt ágætt, a.m.k. fyrri hluti þess sem snýr að kvóta til áframeldis í fiskeldi. Áframeldi á fiski er mjög vandmeðfarið, þ.e. að veiða smáfisk, jafnvel mjög smáan, alveg niður í seyði og ætla að rækta hann upp í stóran eldisfisk. En það er sjálfsagt að fylgjast með og taka þátt í þessu og 500 tonn af kvóta er ekki mikið til að halda þessu áfram. Maður treystir því og trúir að þetta verði gert með þeim hætti að hringinn í kringum landið njóti menn sama aðgangs að veiðiheimildum til þess að þróa þetta áfram. Hins vegar eru brögð að því, eins og sjá má á myndum í blöðum og í fjölmiðlum, að enn er verið að taka heldur stóran fisk í áframeldi og má kannski segja að það sé helsta hættan að menn misnoti þær aðstæður sem þeir hafa. Ég sá myndir úr fiskeldi, ég held úr Stöðvarfirði frekar en Berufirði, þar sem einmitt var verið að veiða í gildrur stóran fisk til áframeldis. Þetta á við fyrri hluta frumvarpsins. Síðan er það gildistakan á því hámarki sem á að vera og má vera kvótaeign einstaklinga, fyrirtækja, lögráðamanna á þeirri kennitölu, hvað þeir mega eiga mikinn kvóta í það heila talið í smábátakerfinu. Þar er verið að fresta um þrjú ár, frá 1. september 2009 til 1. september 2012, gildistöku laga sem hafa áður verið sett. Það er út af fyrir sig ágætt að menn séu að stoppa það að þetta fari á fáar hendur en það verður samt að vekja athygli á því að ef menn eru í smábátaútgerð mega þeir ekki eiga meira en 5% í þorskígildum talið í kvóta en í stóra kerfinu mega einstakar útgerðir eiga allt að 12% af úthlutuðum kvóta. Þetta er auðvitað mjög mikil mismunun og óréttlátt eins og nánast allt sem viðkemur íslenska fiskveiðistjórnarkerfinu hvort sem verið er að tala um stóra kerfið eða litla kerfið og þær leikreglur sem unnið er eftir, það er allt með þeim hætti að það er ekki nokkurri ríkisstjórn eða nokkrum stjórnmálaflokki stætt á því að standa vörð um og verja slíkt fiskveiðistjórnarkerfi. Það er nóg að minna á óréttlætið í því hvernig sjávarbyggðir hringinn í kringum landið hafa farið út úr því, hvernig einstaklingar hafa farið út úr þessu fiskveiðistjórnarkerfi. Það er stanslaust verið að mismuna. Menn fengu auðlindina gefins í upphafi og hafa fengið að leigja hana, selja hana og veðsetja. Þetta vita allir sem fylgjast með þessum málum og það er gersamlega óþolandi að búa áfram við þetta, fyrir svo utan það sem er kannski það alvarlegasta við kerfið í dag sem er að það er verið að brjóta mannréttindi á fólki. Mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna hefur bent á það að við höfum ekki staðið okkur í stykkinu hvað varðar mannréttindi og brjótum þar sérstaklega á tveimur mönnum vestur á fjörðum sem hafa fengið þann úrskurð frá mannréttindanefnd að á þeim hafi verið brotin mannréttindi. Það er líka verið að brjóta mannréttindi á fleirum en þessum tveimur sjómönnum með mismunun í úthlutun. Sumir fá, aðrir ekki. Þeir sem voru í útgerð á árunum 1981–1983 fengu ókeypis úthlutaðan kvóta fyrir árið 1984 og hafa síðan átt kvótann, þeir gátu reyndar ekki byrjað að leigja hann og selja eða veðsetja fyrr en eftir 1991 þegar frjálsa framsalið var sett á. Þetta þarf auðvitað að laga og við í Frjálslynda flokknum höfum lagt til að allar veiðiheimildir yrðu innkallaðar og auðlindasjóður yrði látinn leigja út allar veiðiheimildirnar. Við munum væntanlega tala fyrir því frumvarpi innan skamms. Það kemur manni reyndar spánskt fyrir sjónir þegar þarf að afgreiða frumvörp eins og það frumvarp sem nú er til umræðu, með leyfi og afbrigðum til að koma því á dagskrá, að þá skuli ekki vera hægt að ræða frumvarp eins og frumvarp Frjálslynda flokksins um það að innkalla allar veiðiheimildir á Íslandsmiðum í svokallaðan auðlindasjóð sem leigir hann út aftur. En það er með þetta eins og annað, hér í þinginu tíðkast ótrúleg vinnubrögð þessa dagana, þingið er meira og minna aðgerðalaust en svo koma svona skorpur þar sem helst þarf að keyra mál í gegn á nokkrum klukkutímum vegna þess að það er verið að flýta sér og gera ýmsa hluti mjög hroðvirknislega. Þetta á við flestar þær lagabreytingar sem gerðar hafa verið nýlega, bæði neyðarlögin og önnur lög sem sett hafa verið, gjaldeyrishaftalög, gjaldeyrisskömmtunarlög og ýmislegt annað þessa síðustu daga, lögin um Icesave-reikningana og annað í þeim dúr. Við stöndum frammi fyrir því að þingið er hálflamað og svo koma stuttir sprettir þar sem á að keyra allt í gegn. Ég sé t.d. ekki betur en einungis séu fimm þingmenn staddir í þingsalnum núna, fjórir þingmenn og einn ráðherra. Það er allt og sumt. Þetta er áhugi hjá þingmönnum fyrir þingstörfum. Sumir flokkar sjá ekki sóma sinn í því að hafa neina fulltrúa til að ræða þau alvarlegu mál sem eru þó fyrir þinginu. Ég áskil mér þann rétt að koma jafnvel með breytingartillögu varðandi þetta frumvarp, að það verði með sömu prósentutölu, þ.e. í stóra kerfinu, að engin útgerð eigi meira en 5% í heildarþorskígildum talið og ég held að það væri ágætt til að byrja með þangað til við innköllum allar veiðiheimildirnar á Íslandsmiðum.

Hæstv. forseti. Ég kem upp til þess að lýsa því yfir að mér finnst að það sé rétt að framlengja það fyrirkomulag sem hefur verið í sambandi við áframeldi, 500 lestum af óslægðum þorski er úthlutað til tilrauna með áframeldi. Áframeldið hefur gengið svona þokkalega og áreiðanlega fengist út úr því einhver reynsla sem nýtist okkur áfram inn í aleldið sem ég geri mér vonir um að muni líta dagsins ljós í meira mæli á Íslandi. En kannski hæstv. sjávarútvegsráðherra gæti komið eitthvað inn á það hvernig hann sér fyrir sér að það muni geta þróast. Hann hefur sjálfur tekið undir að það gæti komið til greina að ríkið kæmi inn í rekstur eða uppbyggingu á seiðaeldisstöð eða -stöðvum, þá með útgerðinni sem hefur fram til þessa lagt í gríðarlegan kostnað í sambandi við tilraunir og þróun þorskeldis hér á landi. Mér finnst að það sé kominn tími til þess að einhverjar ákvarðanir verði teknar í þessum efnum og málum og þeim ekki bara ýtt á undan sér eins og hefur verið. Það væri líka forvitnilegt að vita hvort umtöluð nefnd sem hæstv. ráðherra skipaði og hefur verið að störfum og var um það bil að ljúka störfum, heyrðist mér þegar við ræddum þorskeldi utan dagskrár fyrir nokkrum vikum, hvort sú skýrsla er komin fram og hvað þar er lagt til. Þetta er það sem ég vildi segja við þetta tækifæri. Hins vegar er það þannig, hæstv. forseti, að mál hafa komið ansi hratt inn á dagskrá og til umræðu og því ekki alltaf tækifæri til að kynna sér þau til hlítar fyrir 1. umr. en vonandi fáum við frekari upplýsingar um þetta mál í hv. nefnd. Hvað varðar hinn þáttinn sem hér um ræðir í þessu ágæta frumvarpi þá sýnist mér ekki ástæða til að gera athugasemdir við hann, a.m.k. ekki við fyrstu sýn og því ég reikna með að styðja frumvarpið en óska eftir frekari upplýsingum frá hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég vil bara í upphafi þakka fyrir þær góðu viðtökur sem þetta mál hefur fengið og sérstaklega vekja athygli á þeirri sögulegu stund sem mér heyrist vera að renna hér upp, að hv. þm. Grétar Mar Jónsson er ekki mjög óánægður með það frumvarp sem ég hef lagt hér fram. Ég veit að þetta verður skráð í …  Virðulegi forseti. Aðeins út af því sem hv. 2. þm. Norðvest. Valgerður Sverrisdóttir spurði mig um er alveg rétt að þessi þorskeldiskvóti hefur verið notaður til þess að þróa áframeldi og það hefur tekist vel. Það hefur fengist um þetta gríðarlega mikil þekking og reynsla sem hefur nýst okkur mjög vel. Eins og við erum hins vegar alveg sammála um er framtíðin í því fólgin að stefna hér að aleldi. Ég hef verið með í gangi nefnd sem starfar á mínum vegum til að leggja á ráðin um það hvernig við eigum að standa að þessari uppbyggingu varðandi þorskeldið. Ég sagði í umræðu sem fór fram utan dagskrár um þessi mál að það væri mjög skammt í það að nefndin skilaði af sér og ég held að ég geti fullyrt að hún eigi einungis eftir einn fund til að leggja formlega lokahönd á sitt starf sem ég geri þá ráð fyrir að verði vonandi fyrir jólin. Ég held að það sé ástæða til að binda vonir við þær tillögur sem þar munu birtast. Virðulegi forseti. Að öðru leyti þakka ég fyrst og fremst fyrir þessar góðu umræður og góðar viðtökur þó að ég geri mér auðvitað grein fyrir því að málið á eftir að vinnast í hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd.

Frú forseti. Ég veit ekki hvað menn kalla hól eða samstöðu, það er auðvitað mjög teygjanlegt og erfitt að átta sig á því. Sumir virðast kyssa vöndinn þegar þeir eru skammaðir og ekki átta sig á því að það er verið að skamma þá. Ég var hér að tala um mannréttindabrot sem eru mjög alvarleg og hæstv. ráðherra hefur ekki tekið á því þó að það sé búið að vera þekkt í heilt ár að verið sé að brjóta mannréttindi á Íslandi. Ég get þó huggað hæstv. ráðherra með því að ætli hann að bæta við hvalveiðar og gefa út kvóta bæði á hrefnu og stórhveli mun ég styðja hann. Það er ekki útséð með það að ég geti einhvern tímann stutt hæstv. sjávarútvegsráðherra. En ég bið nú forláts á því að vera talinn sammála þegar ég er að benda á eitthvað það grófasta og ljótasta sem ég veit um, mannréttindabrot sem ekkert hefur verið gert í og hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur ekkert beitt sér í því að leiðrétta það eða leggja fram tillögur eða hugmyndir og reyna að ná sáttum við viðkomandi aðila sem urðu fyrir þessum mannréttindabrotum. Enn og aftur má segja að Samfylkingin, flokkur sem er í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum, hefur látið þetta yfir sig ganga og þykist vera jafnaðarmannaflokkur. Samfylkingarmenn kalla sig jafnaðarmenn í tíma og ótíma en láta þessi mannréttindabrot ganga yfir án þess að lyfta upp svo mikið sem litla putta til að reyna að koma í veg fyrir þetta skammarlega ástand og þessa hörmulegu stöðu sem er viðhöfð gagnvart þessum sjómönnum sem eiga rétt á og mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna telur að eigi að fá bætur fyrir þau ósómaverk sem á þeim hafa verið unnin. 
            

Virðulegi forseti. Mér er það ljúft að biðjast afsökunar ef ég hef raskað hugarró hv. þingmanns og skilið hann eftir í þeirri trú að hann væri að lýsa yfir stuðningi við mig sérstaklega og fiskveiðistjórnarkerfið. Ég átti ekki von á því í sjálfu sér, enda brá hann ekki þeim vana sínum að nota ferðina hér upp í ræðustól til þess að skamma aðeins kvótakerfið. Er gott að hann heldur í heiðri ákveðnar hefðir sem hann hefur tileinkað sér í þinginu, að koma aldrei hér upp öðruvísi en aðeins að skamma kvótakerfið. Að öðru leyti var ég eingöngu að vekja athygli á því að viðbrögð hv. þingmanns við þessu frumvarpi mínu voru óvenjujákvæð og það þóttu mér talsverð söguleg tíðindi. Ég vildi bara ítreka það.

Frú forseti. Já, það er auðvitað alltaf gott ef menn ná samstöðu um eitthvað en ég hef ekki álitið að við hæstv. sjávarútvegsráðherra Einar K. Guðfinnsson ættum samleið. Þó eru til snertifletir þar sem við getum hugsanlega náð saman, eins og ef hann hefur hug og þor og kjark til þess að gefa út kvóta eða veiðileyfi á stórhveli og hrefnu. Þá væri hægt að taka undir og vera sammála hæstv. sjávarútvegsráðherra. En tillögu mína um það að stóra kerfið yrði með sama prósentuhluta og smábátakerfið, þ.e. að enginn mætti eiga meira en 5% í heildarkvóta, hvorki fyrirtæki né einstaklingur, tók hann ekkert undir með mér. Það er ótrúlegt að menn treysti sér til að segja: Ef þú átt trillu máttu ekki eiga meira en 5% af heildarkvóta en ef þú átt stórfyrirtæki máttu eiga 12% heildarkvóta í því kerfi, svokallaða stóra kerfi. Þetta er dálítið skondið, að menn treysti sér til að verja svona misrétti en þetta er ekki eina misréttið í fiskveiðistjórnarkerfinu eins og ég kom inn á áðan. Það er allt fullt af ólögum og órétti, mannréttindabrotum og öðru í þessu fiskveiðistjórnarkerfi - fyrir utan algjört árangursleysi. Skuldirnar eru langt upp fyrir skorstein á öllum skipum og öllum veiðiheimildum. Kvótinn er verðlaus í dag, verð á kvóta hefur hrunið og sjálfsagt þarf veðköll inn í öll íslensk sjávarútvegsfyrirtæki á næstu vikum. Fyrir utan það hefur ástand margra fiskstofna ekki verið í lagi.