Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Síðasta vor var lögum um húsbréfaviðskipti breytt með þeim hætti að upp voru tekin íbúðabréf Íbúðalánasjóðs. Í umræðum í hv. félagsmálanefnd og eins á þessum vettvangi var því spáð að sú breyting mundi leiða almennt til lækkandi vaxta á íslenskum fjármálamarkaði. Sú hefur orðið raunin. Það frumvarp sem hér er til umræðu og atkvæðagreiðslu er rökrétt framhald af þeim gjörningi. Hér er með öðrum orðum verið að innleiða svokölluð 90% lán. Þau eru að verða að veruleika. Þá er rétt, herra forseti, að minna á það að fyrir aðeins örfáum mánuðum var hámarkslán hjá Íbúðalánasjóði 8 millj. kr. en með yfirlýsingu hæstv. félagsmálaráðherra fara þau upp í 14,9 millj. kr. sem er sannarlega stórt stökk. Það má því segja að bæði þessi mál, breytingin frá því í vor og sú breyting sem hér er til atkvæðagreiðslu, séu líklega ein áhrifaríkasta stjórnvaldsaðgerð fyrir heimilin í landinu sem um getur og fyrir efnahagslífið í heild sinni. Hún mun auka ráðstöfunartekjur heimilanna um tugi og í mörgum tilvikum hundruð þúsunda króna. Í annan stað hefur hún leitt til harðari samkeppni á fjármálamarkaði en verið hefur um langa hríð og vextir eru þeir lægstu sem sést hafa hér í áratugi. Það er til hagsbóta fyrir heimilin, fyrir atvinnulífið og efnahagslífið í heild sinni. Það er því sannarlega ástæða til að gleðjast og segja að þetta sé ein áhrifaríkasta stjórnvaldsaðgerð sem gripið hefur verið til.

Herra forseti. Það er oft þannig að veruleikinn yfirtekur drauma mannsins og á síðasta vori var Framsóknarflokkurinn með ansi glæsilegar tillögur um breytingar á húsnæðislánum. Síðan hefur það gerst að veruleikinn hefur farið fram úr þeim og í dag veita bankarnir 100% lán þannig að 90% lána Framsóknar er ekki lengur þörf. Hins vegar þarf að samþykkja sérstök lög vegna þróunar á markaði til að skjóta styrkari stoðum undir Íbúðalánasjóð. Við í Samfylkingunni teljum að hann hafi, a.m.k. enn um sinn, nokkuð mikilvægu hlutverki að gegna. Við teljum nauðsynlegt að Íbúðalánasjóður haldi bönkunum við efnið þannig að þeir bjóði áfram þessi ríflegri kjör en Íbúðalánasjóður gerir. Þess vegna samþykkjum við þetta frumvarp og tökum sérstaklega undir með yfirlýsingu hæstv. félagsmálaráðherra um hækkun á hámarksláni. Sú lagabreyting sem hér er verið að gera skýtur stoðum undir Íbúðalánasjóð og sér til þess að hann getur starfað enn um sinn. Um leið og ég lýsi stuðningi við þetta vil ég lýsa því yfir að ég tel ástæðu til að óska Sjálfstæðisflokknum alveg sérstaklega til hamingju. Hann hefur með því að samþykkja þetta í reynd verið að auka ríkisumsvif. Hann hefur skipt um skoðun í þessu máli og er nú að skjóta stoðum undir Íbúðalánasjóðinn sem er algjörlega í andstöðu við það sem hann hefur áður sagt og gert. Ég segi auðvitað eins og jafnan þegar menn sjá ljósið: Guð láti gott á vita í þessum efnum.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara í karp um það í anda Framsóknarflokksins hvort hafi komið á undan, eggið eða hænan. Það er best að láta hann um þá deild enda á hann heilt landbúnaðarráðuneyti til að glíma við slík mál. Ég ætla heldur ekki að fara að gera þetta að einhverju pólitísku karpsmáli. Aðalatriðið er að a.m.k. við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði erum sannfærð um að áfram er rík þörf fyrir opinbert húsnæðislánakerfi. Það er mikilvægt að stjórnvöld hafi slíkt tæki í höndunum til að reyna að tryggja eins og kostur er að landsmönnum, hvar sem þeir búa og eftir því sem mögulegt er án tillits til efnahags, standi til boða sómasamlegt húsnæði á viðráðanlegum kjörum. Til þess hafa ráðstafanir hins opinbera í húsnæðismálum jafnan tekið. Við höfum enga trú á öðru en að hér eftir sem hingað til verði þörf fyrir slíkt opinbert húsnæðislánakerfi, og þótt meira væri en í dag. Staðreyndin er sú að núverandi ríkisstjórn lagði niður á einu bretti félagslegan hluta húsnæðislánakerfisins og það kemur að því fyrr eða síðar að taka verður upp ráðstafanir á nýjan leik undir þeim formerkjum. Aðstæður efnalítils fólks til að tryggja sér húsnæði hafa því miður ekki batnað, ef eitthvað er á köflum versnað. Hér er líka óþroskaður leigumarkaður. Aðalatriði þessa máls er að hér er verið að taka skref í rétta átt. Það er liður í því að skjóta styrkari stoðum undir Íbúðalánasjóð og á því er full þörf þannig að hann verði ekki úti í þeim sviptingum sem nú ganga yfir og geta vel átt eftir að reynast tímabundnar. Okkur segir svo hugur að menn mundu sakna vinar í stað þar sem er Íbúðalánasjóður ef gengið yrði af honum dauðum á þessum missirum. Það er fagnaðarefni að hér er að nást þverpólitísk samstaða um að gera ráðstafanir sem tvímælalaust eru í rétta átt og til bóta fyrir Íbúðalánasjóð.

Hæstv. forseti. Þegar hæstv. félagsmálaráðherra mælti fyrir þessu máli lýsti ég því yfir að við í Frjálslynda flokknum mundum styðja það. Skoðun okkar hefur ekki breyst að því leyti til að við teljum mikla þörf fyrir Íbúðalánasjóð. Að sjálfsögðu fylgjum við þessu máli og sannfæringu okkar í því.

Hæstv. forseti. Hér er verið að leiða í lög eina mestu kjarabót íslensks almennings á seinni árum og jafnframt er verið að leiða í lög eitt stærsta kosningaloforð Framsóknarflokksins fyrir síðustu kosningar. Hér eru tryggðir hagsmunir allra landsmanna óháð búsetu, aðgangur að lánsfjármagni hvort sem fólk býr á landsbyggðinni eða höfuðborgarsvæðinu. Hæstv. forseti. Það má áætla að á nokkrum mánuðum, allt frá því að Íbúðalánasjóður hóf að lækka vexti sína, hafi vextir til almennings í landinu lækkað um 1% og ef haft er í huga að skuldir heimilanna eru á bilinu 800–900 milljarðar skilar 1% lækkun 8–9 milljörðum lægri vaxtagjöldum fyrir heimilin í landinu. Hér er því um mjög mikla kjarabót að ræða og ég vil af þessu tilefni óska íslenskum heimilum til hamingju með 90% húsnæðislánin.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum sem er 374. mál þingsins. Í dag eru í gildi lög nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þó að þau lög séu einungis rúmlega sex ára gömul hefur um nokkurt skeið verið talið nauðsynlegt að endurskoða þau. Við setningu þeirra laga var fyrst og fremst höfð í huga nauðsyn þess að skera ótvírætt úr um það með lögum hvernig háttað væri eignarhaldi á auðlindum í jörðu auk þess sem þar var komið á nýskipan í auðlindastýringu. Í núgildandi lögum hefur þótt skorta lagafyrirmæli um stjórnun auðlinda landsins. Þá taka lögin ekki til allra jarðefnaauðlinda og sem dæmi ná þau ekki til orkunýtingar vatnsfalla. Því var á árinu 2002 skipaður sérstakur starfshópur til að endurskoða gildandi lög á þessu sviði og skilaði hann drögum að frumvarpi í árslok sama ár. Með hliðsjón af samþykkt nýrra raforkulaga á árinu 2003 og breytingum á öðrum lögum á orkusviði var talið eðlilegt að taka frumvarpsdrögin til endurskoðunar á þessu ári. Meðan unnið hefur verið að gerð þessa frumvarps hafa einnig vaknað mikilvægar spurningar varðandi auðlindanýtingu, forgang að orkuauðlindinni og hvernig leysa skuli úr álitaefnum sem vakna þegar fleiri en einn aðili sækja um leyfi til rannsóknar, nýtingar og/eða virkjunar sömu auðlindar. Við þessu álitaefni er brugðist með tvennum hætti í frumvarpinu. Annars vegar er komið á nauðsynlegri tengingu nýtingarleyfis auðlindar samkvæmt þessu frumvarpi og virkjunarleyfi samkvæmt raforkulögum. Er það gert með þeim hætti að nýtingarleyfi verði lögbundin forsenda þess að viðkomandi aðila verði veitt virkjunarleyfi samkvæmt raforkulögum. Hins vegar er í bráðabirgðaákvæði gert ráð fyrir stofnun sérstakrar nefndar með fulltrúum allra þingflokka og helstu hagsmunaaðila sem á næstu tveimur árum á að móta lagaákvæði sem taka á framangreindum grundvallarspurningum. Ákvæði frumvarps þessa er því að hluta til og eðli máls samkvæmt til bráðabirgða og skal þar sérstaklega nefna ýmsa tímafresti er tengjast rannsóknar- og nýtingarleyfum. Framangreind nefnd fær það hlutverk að móta tillögur í formi lagafrumvarps um það hvernig velja eigi á milli aðila er sækja um rannsóknarleyfi og nýtingarleyfi. Lagt er til að nefndin ljúki störfum og skili niðurstöðu sinni í formi lagafrumvarps eigi síðar en 15. september 2006. Frumvarp þetta gerir því ráð fyrir nokkurs konar bráðabirgðaástandi varðandi rannsóknir á nýtingarleyfi þar til niðurstöður nefndarinnar liggja fyrir. Lagt er til að heimila útgáfu rannsóknar- og nýtingarleyfa en binda gildi þeirra því skilyrði að nýting sé hafin innan tiltölulega skamms tíma. Með þessu er komið í veg fyrir að umsækjandi geti helgað sér staði til nýtingar orkulinda langt fram í tímann en um leið komið til móts við óskir orkufyrirtækjanna um rannsóknir til skamms tíma. Kemur þetta fyrirkomulag þannig í veg fyrir að allar orkurannsóknir stöðvist vegna réttaróvissu næstu 2–3 árin. Herra forseti. Ég mun nú greina efnislega frá helstu breytingum sem frumvarpið gerir ráð fyrir miðað við núverandi löggjöf. Í markmiðsákvæði frumvarpsins kemur fram að markmið laganna sé að tryggja að stjórnun náttúruauðlinda sé hagkvæm frá samfélagslegu sjónarmiði og að við nýtingu þeirra sé tekið tillit til umhverfissjónarmiða og réttmætra hagsmuna fasteignareiganda. Í núgildandi lögum er ekki að finna sérstakt markmiðsákvæði. Rétt þykir hins vegar að slíkt ákvæði sé fyrir hendi enda gefur það vísbendingu um hver sé tilgangurinn með lögunum og hvaða sjónarmið Orkustofnun ber að hafa að leiðarljósi við auðlindastjórnun. Í 3. gr. frumvarpsins er kynnt nýtt hugtak, jarðrænar auðlindir, sem er skilgreint sem hvers konar frumefni, lífræn og ólífræn efnasambönd og orkulindir sem vinna má á landi og úr jörðu, hvort heldur í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi og án tillits til hitastigs sem þær kunna að finnast við. Frumvarp þetta tekur til allra jarðrænna auðlinda, grunnvatns og yfirborðsvatns, þar á meðal auðlinda í vatnsföllum og stöðuvötnum, í botni vatnsfalla og stöðuvatna og í sjávarbotni innan netlaga. Þau taka hins vegar ekki til gróðurs og lífvera, annarra en hveraörvera. Af þessu leiðir að hagnýting vatnsorku fellur undir frumvarpið, en núgildandi lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu gilda ekki um vatnsorku, hvorki um rannsóknir né nýtingu hennar. Í frumvarpinu er það nýmæli að rannsóknum á jarðrænum auðlindum er skipt upp í tvo hluta, annars vegar leit að auðlindinni og hins vegar rannsóknir. Leit að jarðrænum auðlindum felur í sér forathugun og yfirlitskönnun á mjög stóru landsvæði sem leiðir í ljós umfang og magn viðkomandi auðlindar og getur tekið áratugi. Að aflokinni leit eru hins vegar gerðar rannsóknir á viðkomandi auðlind, gerðar ítarlegri mælingar og rannsóknir til að meta afköst og hagkvæmni á vinnslu auðlindarinnar. Rannsókn samkvæmt frumvarpi þessu felur í sér mat á stærð og legu auðlindar og sannprófun hennar. Rannsókn getur verið margfalt dýrari en leit. Eigandi auðlindar þarf ekki leyfi Orkustofnunar til rannsóknar hvort sem hann rannsakar auðlindina sjálfur eða aðrir á hans vegum en vilji hann njóta forgangsréttar til nýtingar verður að afla sér rannsóknarleyfis. Hann á forgangsrétt að rannsóknarleyfi á auðlind sinni en óski hann ekki eftir að nýta þennan forgangsrétt getur Orkustofnun átt frumkvæði að rannsókn á auðlindinni eða auglýst eftir umsóknum um rannsóknarleyfi á auðlindinni. Í frumvarpinu er miðað við að tímalengd rannsóknarleyfa verði allt að fimm ár og skal í því efni miða við eðli og umfang rannsóknaráætlunar umsækjanda. Vegna mikils kostnaðar við rannsóknir á jarðrænum auðlindum er í flestum tilvikum nauðsynlegt að sá sem hana kostar njóti fyrirheits um forgangsrétt til nýtingar að rannsókn lokinni. Rannsóknarleyfi veitir leyfishafa forgangsrétt til nýtingarleyfis í allt að tvö ár að loknum gildistíma þess og tryggir að öðrum aðila verði ekki veitt rannsóknarleyfi á sama svæði á gildistíma þess. Sams konar ákvæði er fyrir hendi í núgildandi lögum. Þá er í frumvarpinu fjallað nokkuð um tímalengd nýtingarleyfa. Þar er lagt til að leyfi geti verið til 60 ára fyrir vatnsorku og til 30 ára fyrir jarðhita og aðrar auðlindir. Heimilt er að framlengja leyfi til allt að 30 ára hafi forsendur leyfisveitingar ekki breyst. Hér er ekki verið að leggja til að auðlindanýting verði takmörkuð við þennan tíma heldur það að viðkomandi leyfi gildi ekki lengur. Séu eðlilegar forsendur fyrir hendi væri ekkert því til fyrirstöðu að leyfishafi legði fram nýja umsókn um nýtingarleyfi að framlengingartímanum liðnum og yrði þá nýtt leyfi gefið út á grundvelli fenginnar reynslu af nýtingu auðlindarinnar. Herra forseti. Í frumvarpinu er byggt á þeirri meginreglu að auglýsa skuli eftir umsækjendum áður en leyfi er veitt til rannsókna og nýtingar á jarðrænum auðlindum í eignarlöndum ríkisins og í þjóðlendum. Þá er heimildarákvæði þess efnis að auglýsa megi eftir umsækjendum áður en leyfi er veitt til rannsókna og nýtingar á auðlindum á landi og í jörðu í eignarlöndum annarra en ríkisins óski eigendur ekki eftir að nýta sér forgangsrétt sinn til rannsóknarleyfis. Í frumvarpinu er að finna reglur um málsmeðferð við veitingu rannsóknar- og nýtingarleyfa og er meginreglan sú að veita skuli rannsóknar- eða nýtingarleyfi á grundvelli umsóknar sem metin skal á hlutlægan og gagnsæjan hátt. Þar eru og rakin þau sjónarmið sem líta verður til við veitingu nýtingarleyfis. Eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar er í bráðabirgðaákvæði II gert ráð fyrir því að iðnaðarráðherra skipi nefnd til að gera tillögur um með hvaða hætti verði valið á milli umsókna um rannsóknar- og nýtingarleyfi samkvæmt lagafrumvarpi þessu og mörkuð framtíðarstefna um nýtingu þeirra auðlinda sem lögin munu ná til. Er að því stefnt að tillögum nefndarinnar verði skilað til iðnaðarráðherra í formi lagafrumvarps haustið 2006. Þá er í frumvarpinu nýr kafli um stjórnsýslu. Þar segir að Orkustofnun hafi eftirlit með framkvæmd laganna. Iðnaðarráðherra gegnir veigamiklu stjórnsýsluhlutverki í núgildandi lögum sem réttara þykir að Orkustofnun hafi á hendi. Frumvarpið miðar að því að Orkustofnun fái skilgreint hlutverk við stjórnun auðlinda landsins. Í þessu skyni er lagt til að lögfestar verði reglur um málsmeðferð við veitingu rannsóknar- og nýtingarleyfa og eftirlit og úrræði Orkustofnunar við framkvæmd laganna. Orkustofnun gegnir mikilvægu hlutverki sem fagstofnun á sviði auðlinda- og orkumála, leyfisveitinga- og eftirlitshlutverki. Heimildir og úrræði Orkustofnunar verða aukin mjög frá núgildandi lögum. Reynslan hefur sýnt að núgildandi lög veita Orkustofnun ekki nægilega möguleika á að sinna eftirliti sínu með viðunandi hætti. Það nýmæli er í frumvarpinu að gert er ráð fyrir sérstökum gagnagrunni um auðlindir, þar sem varðveitt verða gögn sem Orkustofnun hefur aflað eða látið afla með leit, rannsóknum og eftirliti, auk þeirra gagna sem henni berast frá öðrum sem vinna að leit, rannsókn eða nýtingu auðlinda. Gert er ráð fyrir að gögn í þessum grunni verði gerð öllum opin og aðgengileg, en sum gögn geta þó verið bundin trúnaði um takmarkaðan tíma. Þetta ákvæði er afar mikilvægt í ljósi þeirra vísindalegu rannsókna sem unnar eru hér á landi á eðli og eiginleikum jarðhitans. Frú forseti. Ég minntist á að samkvæmt bráðabirgðaákvæði II í frumvarpinu ætti iðnaðarráðherra að skipa nefnd allra þingflokka auk annarra til að gera tillögur um með hvaða hætti verði valið á milli umsókna, um rannsóknir og nýtingarleyfi og að tillögu nefndarinnar verði skilað til iðnaðarráðherra í formi lagafrumvarps haustið 2006. Meginhlutverk lagafrumvarps þessa er því að skapa eðlilegt umhverfi rannsókna og nýtingar á jarðrænum auðlindum þar til tillögur nefndarinnar liggja fyrir. Frumvarpið byggist að mestu á núgildandi lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu með hliðsjón af nýjum lögum á sviði orkumála sem tekið hafa gildi á síðustu árum. Ég mælist til þess, frú forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. iðnaðarnefndar.

Virðulegi forseti. Hér liggur fyrir gríðarlega umfangsmikið mál sem tekur til nær alls þess sem er ofan jarðar og neðan, svo framarlega sem það er ekki gróður eða dýr. Mér finnst nauðsynlegt að það komi strax fram við þessa umræðu hvert hlutverk umhverfisráðuneytinu er ætlað í þessum lögum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær var umhverfisráðuneytið lagt niður? Í frumvarpinu er ekki minnst á það nema í einu orði, þ.e. þegar fjallað er um fyrirhugað skipulag varðandi hveraörverur. Hér er heldur ekki minnst á sjálfbæra þróun eða sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda. Það er ekki minnst á umhverfismat. Það er ekki minnst á náttúruvernd, virðingu fyrir umhverfinu og gæðum náttúrunnar einu orði. Það er ekki einu sinni minnst á rammaáætlunina, sem þó heyrir undir ráðherrann. Mér finnst að hér seilist hæstv. ráðherra og ráðuneytið sem slíkt býsna langt og spyr mig: Hvar eru skilin á milli verksviða í Stjórnarráði Íslands þegar svo er komið? Ég ítreka spurningu mína: Hvert á hlutverk umhverfisráðuneytisins að vera í þessum ósköpum?

Hæstv. forseti. Ég held að hún sé eitthvað á misskilningi byggð hjá hv. þingmanni, sú harða afstaða sem hér kom fram í upphafi umræðunnar um þetta mál. Það vill svo til að þetta er frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Sá málaflokkur heyrir undir iðnaðarráðherra samkvæmt stjórnsýslu Íslands. Varðandi það sem hv. þingmaður talar um í tengslum við umhverfisráðuneytið þá er þetta mál unnið með umhverfisráðuneytinu, í nánu samstarfi við það. Það hefur ekki gert athugasemdir við framlagningu þess enda er það að sjálfsögðu lagt fram með samþykki beggja stjórnarflokka. Umhverfisráðuneytið kemur til með að eiga fulltrúa í nefndinni sem skipuð verður til að móta framtíðarstefnu um þetta mikilvæga málefni. Ég held að hv. þingmaður hljóti að hafa tekið eftir því. Það sem er mikilvægt, og á það vil ég leggja áherslu, er að við teljum þetta eitt af stóru málunum sem við fjöllum um á Alþingi og þess vegna er ástæða til að allir þingflokkar eigi aðild að þeirri nefnd sem fer í vinnuna, sem verður til framtíðar. Að hluta til er um að ræða bráðabirgðaástand sem yrði komið á með samþykki þessa frumvarps en stóra málið er vinnan framundan og þar þurfa allir þingflokkar að eiga aðild.

Hæstv. forseti. Það kemur ekkert fram í skýringartexta við ákvæði til bráðabirgða um að þar skuli vera fulltrúi frá umhverfisráðuneytinu. Það segir einfaldlega að þingflokkarnir skipi hver sinn mann, síðan koma þrír fulltrúar frá Samorku og tveir sem ráðherra skipar sjálfur. Ég spyr aftur: Hvar er náttúruverndin í þessu landi? Og hæstv. ráðherra: Hvar er Samband íslenskra sveitarfélaga og þeir sem gæta hér að eignar- og landréttindum í landinu? Ég er þeirra skoðunar, og fullyrði að ég er ekki ein um það, að hér er tekið til mála sem falla ekki með eðlilegum hætti undir verksvið iðnaðarráðuneytis til hreinnar nýtingar auðlindarinnar án tillits til alls annars. Það má lesa það út úr þessum texta. Það kemur mér verulega á óvart ef þetta er unnið í samráði við umhverfisráðuneytið eða að umhverfisráðuneytið hafi skrifað þennan texta. Því á ég hreinlega erfitt með að trúa, hæstv. forseti. Ég tel algert lágmark að þetta mál fái umfjöllun í umhverfismálanefnd þingsins, ekki síður en í iðnaðarnefnd. Hér er sannarlega verið að tala um náttúruleg gæði og okkur ber, sem aðilum að Ríó-sáttmálanum, að gæta að sjálfbærri nýtingu þeirra. Við það mat á náttúran að njóta vafans. Við höfum lög um þessa hluti og það hlýtur að verða að taka tillit til þeirra.

Hæstv. forseti. Það þarf ekki að koma á óvart að þetta hljóð heyrist úr herbúðum Vinstri grænna. Hér er um að ræða frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Ég geri mér fulla grein fyrir því að hv. þingmenn þess stjórnmálaflokks eru ekki mikið fyrir nýtingu á auðlindinni.

Þetta eru útúrsnúningar …

Ég vil aðeins leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa upp úr greinargerð um 2. gr. frumvarpsins: „Um leit, rannsóknir og nýtingu auðlinda samkvæmt lögum þessum gilda einnig náttúruverndarlög, skipulags- og byggingarlög og önnur lög sem varða rannsóknir og nýtingu lands og landsgæða þó að það sé ekki sérstaklega tekið fram í frumvarpinu, enda leiðir það af eðli máls. Það ræðst því af ákvæðum þessara laga hverju sinni hvort einnig er skylt að afla leyfis, t.d. byggingar- eða framkvæmdaleyfis, leyfis Umhverfisstofnunar á friðlýstum svæðum, eða gera breytingu á aðalskipulagi, deiliskipulagi eða friðlýsingu áður en heimilt er að ráðast í framkvæmdir á grundvelli laga um rannsóknir og nýtingu jarðrænna auðlinda.“ Það eru fleiri lög í landinu en þessi. Það veit hv. þingmaður, en við verðum einhvern veginn að setja mörk á milli valdsviða ráðuneyta. Með þetta mál fer iðnaðarráðuneytið og svo hefur verið þannig frá því lög voru sett í landinu um þetta efni.

Forseti. Þetta er stórt og mikið mál eins og fram kom í fyrri andsvörum og í byrjun langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að hin svokallaða markmiðsgrein, 1. gr. frumvarpsins, þýði nákvæmlega það sama og sagt er í greinargerðinni í athugasemdum III, en 1. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er skynsamleg stjórn og hagkvæm nýting náttúruauðlinda frá samfélagslegu sjónarmiði, að teknu tilliti til eignarréttar fasteignareigenda.“ Í greinargerð í athugasemdum III, 1 segir, með leyfi forseta: „Nýtt markmiðsákvæði er í frumvarpinu þar sem fram kemur að markmið laganna sé að tryggja að stjórnun náttúruauðlinda sé hagkvæm frá samfélagslegu sjónarmiði og að við nýtingu þeirra sé tekið tillit til umhverfissjónarmiða og réttmætra hagsmuna fasteignareiganda.“ Í markmiðsgreininni sjálfri er talað um skynsamlega stjórn og hagkvæma nýtingu frá samfélagslegu sjónarmiði, en í greinargerðinni er það lagt þannig út að stjórnun náttúruauðlinda sé hagkvæm frá samfélagslegu sjónarmiði og að við nýtingu sé tekið tillit til umhverfissjónarmiða. Mig langar að vita hvort það er skilningur ráðherrans að þetta sé alveg eins og þá hvers vegna má ekki taka orðalagið sem í greinargerðinni stendur og hafa það í markmiðunum, því mér þykir það miklu skýrara. Mér er ekki ljóst að þetta þýði það sama.

Hæstv. forseti. Ég hafði ekki tekið sérstaklega eftir að þarna væri eitthvert ósamræmi,  Þetta er ekki stórmál að mínu mati, en ég held að við getum talað opinskátt um að í frumvarpinu er verið að tala um að nýta auðlindina. Ég held að það sé ekkert launungarmál. Hins vegar hefur allt sín takmörk og við höfum líka lög um mat á umhverfisáhrifum og þess vegna fara allar stærri framkvæmdir í það ferli sem lög um mat á umhverfisáhrifum kveða á um. Að mínu mati er það ekki stórmál sem hv. þingmaður nefnir þarna, en þó getur verið að þarna sé um eitthvert misræmi að ræða, og ef svo er álít ég að sé hægt að skoða það í nefndinni. Þetta er allt til umfjöllunar.

Forseti. Þetta var óljóst svar, en ég tel að þetta verði að vera alveg ljóst, vegna þess að í greinargerðinni heldur umræddur texti svo áfram, með leyfi forseta: „Í núgildandi lögum er ekki að finna sérstakt markmiðsákvæði. Rétt þykir hins vegar að slíkt ákvæði sé fyrir hendi enda gefur það vísbendingu um hver sé tilgangurinn með lögunum og hvaða sjónarmið Orkustofnun ber að hafa að leiðarljósi við auðlindastjórnun.“ Það er þetta sem skiptir máli. Ef í lögunum stendur „skynsamleg stjórn og hagkvæm nýting frá samfélagslegu sjónarmiði“ þá er hægt að túlka það þannig, eins og Framsóknarflokkurinn gerir oft í hlutverki sínu sem hinn pólitíski armur Landsvirkjunar, að nýtingin sé umfram allt, það beri að nýta alla hluti og klára þá sem allra fyrst, þannig að ég endurtaki röksemdafærslu ráðherrans áðan í andsvari við hv. þm. Álfheiði Ingadóttur. En ef hinn skilningurinn er á ferðinni, þ.e. sá að orð greinargerðarinnar séu í fullu gildi, og við eigum þá að færa orð greinargerðarinnar inn í markmiðsgreinina, 1. gr., þá hins vegar skýtur skökku við að fela Orkustofnun að gæta þess að tekið sé tillit til umhverfissjónarmiða. Það verður því að vera alveg á hreinu, forseti, hvað hæstv. ráðherra meinar, því það er hún sem leggur fram frumvarpið og getur ekki vísað neitt annað með það, hún getur ekki vísað því inn í nefndina. Við verðum því að vita hvað hæstv. iðnaðarráðherra vill sjálf, hvort skynsamleg stjórn og hagkvæm nýting náttúruauðlinda frá samfélagslegu sjónarmiði þýði að við nýtingu þeirra sé tekið tillit til umhverfissjónarmiða. Þetta vil ég fá á hreint, já eða nei, vegna þess að ef svarið er já þá getur Orkustofnun ekki ein verið ábyrg fyrir því að frumvarpið nái markmiði sínu þegar það verður að lögum.

Hæstv. forseti. Á ég að skilja það svo að hv. þingmaður hafi einhverjar athugasemdir við það þegar talað er um skynsamlega stjórn og hagkvæma nýtingu? Ég get ekki annað séð en þetta sé orðað á ákaflega skynsamlegan máta.

Ráðherrann fékk spurningu, svari ráðherrann spurningunni.

Mér finnst þetta svo mikil smámunasemi og svo undarlegur málflutningur,  Það er svo sem mjög eðlilegt að við tölum í kross, vinstri grænir og ég sem iðnaðarráðherra, vegna þess að vinstri grænir og hluti Samfylkingarinnar vill ekki að auðlindin sé nýtt. Þarna kemur fram meginágreiningur í upphafi umræðunnar.

Hæstv. forseti. Það er rétt, hér er á ferðinni stórt mál og kannski er það heldur snemma á ferðinni miðað við undirbúning þess og að sumu leyti ber málið það með sér að menn hafa ekki komist til botns með alla hluti sem hefðu þurft að liggja fyrir. Ég vil í upphafi nefna að umhverfisþáttur málsins verður kannski ræddur meira síðar í umræðunni, af öðrum en mér, en við fyrsta lestur þá finnst mér margt í frumvarpinu hljóma eðlilega. Ég vil samt gera tvo afar mikilvæga fyrirvara um grundvallaratriði. Í fyrsta lagi finnst mér ástæða til að staldra við 1. gr. frumvarpsins. Þar er sagt að markmið laga þessara sé skynsamleg stjórn og hagkvæm nýting náttúruauðlinda frá samfélagslegu sjónarmiði að teknu tilliti til eignarréttar fasteignareigenda. Það er síðari hlutinn sem ég staldra við, vegna þess að hvorki í frumvarpinu né annars staðar í skýringum með því er skilgreining á hvað þetta þýðir í raun, þ.e. að teknu tilliti til eignarréttar fasteignareiganda. Eignarréttur fasteignareiganda á orku eða auðlindum er að mínu viti ekki skilgreindur og ég hlýt því að spyrja hæstv. ráðherra hvað menn styðjist við í frumvarpinu hvað varðar nýtingarrétt á auðlindum. Hér er t.d. gert ráð fyrir því að vatn í jörðu heyri sem auðlind undir þann fasteignareiganda ef hann er til staðar annar en ríkið. Hvernig á þá að fara með vatnskerfi sem eru undir þeim löndum? Þau liggja auðvitað saman við vatnskerfi annarra. Hvernig ætla menn að hafa meðferðina á því og væri ekki ástæða til að slíkt væri skilgreint svo menn vissu að hverju þeir gengju? Til dæmis ef menn eiga veiðirétt í landi þá ber þeim skylda til að stofna félag, vegna þess að auðvitað liggja vötnin saman og það er ekki hægt að nýta hluta þeirra vatna öðruvísi en það hafi áhrif á önnur. Þetta á auðvitað einnig við um vatn í jörðu. Þetta á líka við um jarðhita. Það er ekki sama hvorum megin við landamerkin er borað. Það hefur áhrif á nýtingu hinum megin við landamærin ef einn borar öðrum megin og hefur nýtingu. Það þyrfti alla vega að liggja fyrir hvað menn telji að liggi til grundvallar og mér finnst vanta töluvert upp á að það sé gert þarna, það er ekki einu sinn gerð tilraun til þess. Hitt atriðið sem ég vil gera sérstakan fyrirvara um í upphafi, er við 11. gr. frumvarpsins. Þar er fjallað um málsmeðferð við úthlutun rannsóknarleyfa. Þar sýnist mér vera uppi hugmyndir um mjög umdeilanlegt fyrirkomulag og ég veit að gert er ráð fyrir þessu fyrirkomulagi til bráðabirgða, a.m.k. er gert ráð fyrir að sett verði nefnd í að fara yfir þessa hluti síðar. Samt held ég að gera megi ráð fyrir að í þessu fyrirkomulagi sé með einhverjum hætti verið að vísa veginn. Ég fæ tækifæri til að fjalla um þetta mál í iðnaðarnefndinni og ætla því ekki að fara yfir nema nokkur þeirra atriða sem mér finnast mikilvæg við þessa umræðu. Þetta er mikið mál og verður tímafrekt að fara yfir það allt í nefndinni. Mér finnst skynsamlegt að þrískipta leyfaferlinu eins og gert er ráð fyrir. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að leita að auðlindum. Í öðru lagi til þess að rannsaka auðlindirnar. Í þriðja lagi til að nýta þær. Það verður að skoða allt ferlið sem heild með það í huga að réttur til að nýta auðlind verði ekki til með óeðlilegum hætti. Þarna verða auðvitað jafnræðissjónarmið að vera í fyrirrúmi. Um það vantar skýr fyrirmæli í lagatextann. Þegar kemur að þriðja stiginu, þ.e. rannsóknarleyfinu skv. 7. gr., þá fylgir því forgangsréttur til nýtingarleyfis. Mér sýnist sá forgangsréttur vera nánast trygging viðkomandi fyrir því að geta nýtt auðlindina til framtíðar, því eins og hæstv. ráðherra sagði, þá eru rannsóknir á auðlindum af þessu tagi dýrar og ef rannsóknarleyfinu fylgir leyfi til nýtingar í tvö ár, þá hafa menn ekki einungis lokið rannsóknunum, heldur líka lokið virkjun til þess að geta nýtt leyfin. Þá þarf mikið að ganga á til að hægt sé að taka auðlindina af viðkomandi aðila. Þess vegna er nauðsynlegt þegar ákveðið er hver fær að nýta auðlind, sem að mínu viti er þá sá sem fær rannsóknarleyfið, það nánast liggur í hlutarins eðli, að gengið verði frá því þannig að jafnræðis sé gætt. Hæstv. ráðherra lýsti því að ef til stæði að leita að auðlind þá ætti að auglýsa það. Ég geri ekki lítið úr því. Hins vegar sýnist mér að í fyrirmælunum í lagatextanum sé gert ráð fyrir að þeir sem eru valdir séu ekki endilega valdir út frá jafnræðissjónarmiðum, heldur sé gert ráð fyrir því, t.d. á einum stað, að gilda skuli reglan „fyrstur kemur fyrstur fær“, ef jafngildir aðilar hafa sóst eftir rannsóknarleyfi. Síðan er talað um einhvers konar gagnsæi í ákvarðanatökunni. Ég geri ekki lítið úr því að það eigi að vera, en ég efa mjög að þetta dugi til. Ég tel því mjög nauðsynlegt að í þessu ferli felist möguleiki, og ekki bara möguleiki heldur skylda þeirra sem með það fara, að bjóða út auðlindir ef margir sækjast eftir nýtingunni. Þó svo hér sé verið að tala um bráðabirgðafyrirkomulag þangað til nefnd skili af sér, þá tek ég mark á því sem hér er lagt til. Ég held að full ástæða sé til þess að láta sér detta það í hug að einhverjir muni sækjast eftir auðlindum á tímabilinu til að tryggja sér möguleikana á því að fá þær í hendur. Við gætum alveg séð fram á að aðilar reyndu að tryggja sér auðlindir til þess að nýta í framtíðinni. Þó gert sé ráð fyrir því að menn fái rannsóknarleyfi til tiltekinna ára er ekki hægt að líta fram hjá því að aðilar geta auðvitað stjórnað hraða rannsóknanna með það fyrir augum að viðhalda möguleika sínum til þess að fá nýtingarréttinn í framtíðinni. Ég tala ekki út frá engu í þessu. Ég tel nefnilega að þau stjórnvöld sem nú ráða ríkjum á Íslandi hafi sýnt það skýrt í verki á undanförnum árum að þau vilja ekki nýta möguleika af því tagi sem ég er að tala um, þ.e. jafnræði fengið með þeim hætti að öllum standi til boða að nýta auðlindirnar. Þau hafa fram að þessu haft reglur í lögum sem gera ráð fyrir því að aðilar séu valdir undir handarjaðri ríkisvaldsins. Undir handarjaðri ráðuneytisins. Við getum t.d. rifjað upp hvernig fjarskiptalögin eru og sú fegurðarsamkeppni sem hæstv. ráðherra hefur með höndum þegar velja á einhvern sem á að fá fjarskiptaleyfi, leyfi til að reka þriðju kynslóð farsíma. Það er gert með fegurðarsamkeppni. Þær reglur sem hér er gert ráð fyrir að nýta eru mjög skyldar slíku fyrirkomulagi. Ég vara við þessu og tel fulla ástæðu til þess að muna eftir tillögum auðlindanefndar hvað varðar auðlindir í landinu. Við erum líka að tala um auðlindir í einkaeigu. Gert er ráð fyrir því að aðilar séu valdir með fegurðarsamkeppni til að nýta auðlindir sem eru í eigu okkar sameiginlega með „fyrstur kemur fyrstur fær“-aðferðinni. Í fyrstu greininni er líka rætt um auðlindir í eigu einkaaðila. Eiga einkaaðilar að selja aðganginn að auðlindum sínum á fullu verði eða því verði sem verður á markaðnum og ríkið svo að velja aðilana út frá einhverjum allt öðrum sjónarmiðum og menn fái að nýta þær auðlindir fyrir ekki neitt? Hvar eru hagsmunir einkaaðilanna ef um er að ræða sambærilegar auðlindir? Eiga þeir bara að bíða eftir því að ríkisauðlindirnar séu uppurnar vegna þess að þær eru allar frítt? Ætlar ríkið að standa í því að halda niðri verði á nýtingu auðlindanna með því að hafa þær alltaf frítt á markaðnum? Mér finnst að menn verði að horfast í augu við það að auðlindir eru mikils virði og að láta verði aðila á markaðnum meta hvers virði þær eru. Úr því að menn ætla að gefa einkaaðilum rétt til þess að nýta auðlindir sínar, sem ég tel fulla ástæðu til að gera, en tel þó að skilgreina þurfi betur en gert hefur verið fram að þessu, mega menn ekki gefa með annarri hendinni og taka með hinni. Koma í veg fyrir að einkaaðilarnir fái eðlilegt endurgjald fyrir þær auðlindir sem búið er að ákveða í sölum Alþingis að skuli vera þeirra eign, en koma svo hinum megin að þeim og gefa auðlindir ríkisins í kapp við þá. Það er engin skynsemi í slíku fyrirkomulagi. Við höfum séð framkvæmdina hvað varðar auðlindina í hafinu og hægt að líkja þessu nákvæmlega við það. Þar er einkaaðilum úthlutaður rétturinn til þess að nýta auðlindina. Þegar þeir eru búnir að fá þann rétt í hendur, hvað gera þeir þá? Þeir selja aðganginn að auðlindinni á hæsta verði sem hægt er að fá á markaðnum, eðlilega. Það er ekki við þá að sakast. Það er hér í sölum Alþingis sem fyrirkomulagið var fundið upp. En ég hélt að menn hefðu tekið mark á niðurstöðum auðlindanefndar. Þær eru alveg skýrar, að sameiginlegar auðlindir landsmanna á að láta frá sér á eðlilegu verði. Og eðlilegt verð er það sem markaðurinn vill borga. Þess vegna er alveg furðulegt að menn skuli fá hér inn frumvarp eftir frumvarp, því þetta er ekki það fyrsta. Menn geta skoðað fjarskiptalögin, eins og ég nefndi áðan, og hvernig farið var með þriðju kynslóð farsíma hvernig menn vilja úthluta þeim réttindum. Menn geta skoðað hvernig eigi að úthluta rétti til þess að nýta auðlindir á hafsbotni. Allt á þetta að gerast fríhendis með einhverjum aðferðum sem ekki taka mið af því hvers virði auðlindirnar eru heldur eiga að gilda einhvers konar „fyrstur kemur fyrstur fær“ aðferðir við þetta allt saman. Þetta vil ég gera að aðalathugasemdum mínum við það sem hér liggur fyrir. Í fljótu bragði finnst mér að öðru leyti frumvarpið vera ágætlega unnið, en stór grundvallaratriði, eins og þau sem ég hef rætt um, eru ekki í lagi og mér dugar ekki fyrirvarinn um að setja eigi á nefnd til þess að fara yfir þessi mál. Mér finnst leiðarmerkin vera of augljós í frumvarpinu um það hvert menn ætli með þetta. Stjórnmálaflokkarnir hafa flestir a.m.k. lýst því yfir að þeir telji að setja eigi ákvæði í stjórnarskrána um sameiginlegar auðlindir okkar. Því finnst mér að þeir ættu að velta því dálítið fyrir sér þegar verið er að setja lög um nýtingu auðlindanna að það geti farið saman við að gera auðlindirnar að stjórnarskrárbundnu ákvæði. Mér finnst það skipta mestu máli þar. Ég get auðvitað skrifað upp á ýmislegt í frumvarpinu og sé ekki að kastað hafi verið til höndunum, en mér finnst að komið hafi verið of snemma með málið til þings. Hin pólitíska niðurstaða um þau grundvallaratriði sem ég hef rætt um liggur ekki fyrir. Ég er á þeirri skoðun að í frumvarpinu sé fyrirkvíðanleg vísbending um hvert menn ætla. Ég tel mikið vandræðamál að setja lög á Alþingi sem eiga að gilda í tvö ár með leiðsögn af þessu tagi um hvernig fara eigi með nýtingarréttinn, vegna þess að stjórnvöld í landinu hafa sýnt á spilin sín áður. Ég vil hafa það lokaorð mín núna. Ég mun setjast yfir málið með öðrum mönnum í iðnaðarnefndinni og vil ræða það þar auðvitað. Mér finnst að skoða þurfi mjög vandlega hvort skynsamlegt sé að setja af stað ferli hvað varðar úthlutanir á leyfum eins og hér er gert ráð fyrir, ef menn meina eitthvað með því að ætla að reyna að finna þverpólitíska lausn á málinu. Sú lausn hlýtur að verða að byggjast á svipuðum sjónarmiðum og fram komu í niðurstöðu auðlindanefndar og hafa komið fram hjá flestum stjórnmálaflokkum í landinu um að þeir vilji varðveita sameiginlegar auðlindir okkar og að ákvæði um þær verði sett í stjórnarskrána.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Eins og hæstv. ráðherra sagði í inngangsræðu sinni er verið að breyta lögum sem hingað til hafa gilt í landinu og fjölluðu um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Umtalsverðasta breytingin er sú að vatnsföllin og vatnsorkan er tekin inn undir þetta mál. Þar verður stór hluti af fókusnum að vera í umfjöllun um málið. Ég vil af því tilefni byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra hreinlega um yfirskriftina á frumvarpinu: Rannsóknir og nýting á jarðrænum auðlindum. Hvernig getur hæstv. ráðherra heimfært vatn og vatnsorkuna upp á jarðrænar auðlindir þegar við vitum öll hver hringrás vatnsins er? Það kemur jú upphaflega úr himninum, rignir þaðan yfir okkur og gufar svo upp. Mér finnst þetta alveg ótrúlega villandi nafn á frumvarpi. Þetta er ekki hártogun og ég ætlast til þess að ég fái málefnalegt svar. Hvers vegna er frumvarpið þá ekki bara látið heita: Rannsóknir og nýting á ólífrænum auðlindum jarðar, eða eitthvað slíkt? Mér finnst alveg fáránlegt að kalla vatnsorkuna okkar og vatnsföllin okkar jarðrænar auðlindir. Þetta vildi ég segja í tilefni af fyrirsögninni á þingskjali 459. Því næst vil ég koma að því sem mér finnst vera meginatriði málsins. Mér finnst vægast sagt með ólíkindum hversu sterkur sá vinkill er í málinu, eins og hæstv. ráðherra flytur það, sem heimfæra má undir framkvæmdaraðilana og framkvæmdina sjálfa á rannsóknunum og nýtingunni og hvernig hún í frumvarpinu, greinargerðinni og inngangsræðu sinni kemst algerlega hjá því að líta svo á að hér geti verið um umhverfismál að ræða. Í ræðu sinni bendir hún eingöngu á önnur lög sem gildi í landinu þar sem umhverfissjónarmiða sé gætt. Ég mótmæli þeirri yfirlýsingu hæstv. ráðherra og mótmæli fókusnum í frumvarpinu, hversu halt það er undir sjónarmið hagsmunaaðila á borð við framkvæmdaraðilana í þessu tilfelli og segja fullum fetum að málið sé ekki síður umhverfismál en nýtingarmál. Hæstv. ráðherra á auðvitað ekki að koma á óvart að þingmenn í þessum sal og stór hluti þjóðarinnar geri við það athugasemdir þegar framkvæmdarvinkill iðnaðarráðuneytisins er gagnrýndur á þeim nótum sem fram kom í andsvari hjá hv. þm. Álfheiði Ingadóttur, gagnrýndur vegna þess að umhverfisþátturinn sé skilinn undan framkvæmdarþættinum. Það er ekki hægt að fjalla um þessa hluti með því að aðskilja þá svo gjörsamlega sem hæstv. ráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, virðist óska sér. Það ætti henni að vera fullkunnugt, sérstaklega í ljósi þess að hún hefur umsjón með rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um nýtingu jarðvarma og vatnsfalla. Þar er verndarþátturinn tekinn inn í sem einn af veigamestu þáttunum, svo hæstv. ráðherra á auðvitað ekki að koma þetta á óvart. Ég tók eftir því í máli hæstv. ráðherra, að hún segir að málið hafi verið unnið í góðri sátt og samvinnu við umhverfisráðuneytið. Ég krefst þess að hæstv. ráðherra geri nánari grein fyrir aðkomu umhverfisráðuneytisins á vinnslustigi málsins. Það er algerlega nauðsynlegt áður en málið fer til nefndar að það sé algjörlega uppi á borðinu og skýrt og kvitt og klárt hver aðkoma umhverfisráðuneytisins að þessu máli hefur verið. Það verður að vera þingmönnum á Alþingi Íslendinga ljóst hvort umhverfisráðuneytið er endanlega orðin skúffa í iðnaðarráðuneytinu eða hvort það hefur sjálfstæðan vilja sem það hefur getað látið koma fram í vinnslu þessa máls. Ef það er vilji umhverfisráðuneytisins að mál með þessum hætti fari svona í gegnum þingið þá verður það líka að liggja ljóst fyrir við 1. umr. því það segir þá meira en mörg orð um umhverfisráðuneytið og hvernig því er fyrirkomið í Stjórnarráðinu hjá Halldóri Ásgrímssyni. Ég vísa á bug hinum ómálefnalega málflutningi hæstv. ráðherra Valgerðar Sverrisdóttur sem kom fram í andsvörum áðan þar sem hún enn eina ferðina lýsti því yfir að afstaða hv. þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sé kunn, hún sé sú að vera á móti allri nýtingu. Þetta er ómálefnalegur málflutningur hæstv. ráðherra og henni ekki sæmandi. Enn eina ferðina neyðist ég því að gera alvarlega athugasemd við málflutning af þessu tagi og bið hæstv. ráðherra í þessari umræðu að halda sig við það sem hér er til umræðu. Ég fæ ekki betur séð við lestur þessa frumvarps en að iðnaðarráðuneytið sé að sölsa undir sig málefni umhverfisins og þykir mér því vera staðfest sú tilfinning sem ég hef haft og hef oft lýst í þessum sal að iðnaðarráðuneytið fari offari innan ríkisstjórnarinnar og nái til sín málum sem eðli máls samkvæmt ættu ekki síður að heyra undir umhverfisráðuneytið. Ég skal alls ekki draga úr nauðsyn þess að efla rannsóknir á möguleikum okkar til orkunýtingar. Ef hæstv. ráðherra Valgerður Sverrisdóttir kynnir sér þingsályktunartillögur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um sjálfbæra orkustefnu þá finnur hún út að Vinstri hreyfingin – grænt framboð talar fyrir nýtingu á afar varfærnum nótum. Við viljum efla rannsóknir og að þær fari fram með þeim hætti að sem yfirgripsmest þekking náist án þess að rannsóknirnar sjálfar skaði lífríkið og auðlindirnar, náttúruna. Við höfum talað fyrir nýtingu þar sem sjálfbær þróun er höfð að leiðarljósi en ekki jarðvöðulsháttur og böðulgangur sem manni finnst oft einkenna vilja þeirra sem vilja komast í auðlindirnar. Nú hafa framkvæmdaraðilar verið frekir til fjörsins upp á síðkastið, sérstaklega eftir að ný raforkulög litu dagsins ljós, raforkulög sem hæstv. iðnaðarráðherra mælti hér fyrir og sem hafa verið gagnrýnd af hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs m.a., ekki síst fyrir það að með þeim sé gefið út nánast veiðileyfi á allar orkuauðlindir landsins. Það er auðvitað sú staðreynd sem er fólgin í raforkulögunum sem kallar á það frumvarp sem hér er til umfjöllunar, bráðabirgðafrumvarp til þess að búa til einhvers konar regluverk utan um framkvæmdaraðilana sem eru frekir til fjörsins og vilja nú ólmir fara upp um fjöll og firnindi, búa til rannsóknarverkefni í tengslum við ýmist jarðhita eða vatnsorku, hver um annan þveran, jafnvel tveir eða þrír á sömu svæðunum. Allt saman er þetta komið til vegna ákvæða sem finna má í raforkulögunum og gera ráð fyrir þessari samkeppni á orkumarkaði, samkeppni sem ég hef alltaf haldið fram að eigi ekki við íslenskar aðstæður. Ég hef ævinlega talað fyrir því að það sé farið með gát og það hafa þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gert. Við töldum frá því fyrsta að tilskipun Evrópusambandsins varðandi raforkulögin hefði verið þess eðlis að við hefðum átt að geta fengið undanþágu frá henni. Við mæltum fyrir því að - þó Vinstri hreyfingin – grænt framboð hafi raunar ekki verið komin til þegar tilskipunin leit upphaflega dagsins ljós þá talaði hv. fyrrverandi þingmaður Hjörleifur Guttormsson um það hér. Ég man eftir að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon talaði um það líka að raforkutilskipunin væri þess eðlis að það ætti að vera hægt að sækja um undanþágur frá henni. Það var ekki gert. Það var pólitísk ákvörðun að slíkt yrði ekki gert. Þess vegna erum við í því umhverfi sem hér um ræðir, umhverfi sem útheimtir það að hér séu settar einhverjar bráðabirgðareglur um rannsóknir og nýtingu á meðan einhver nefnd eða starfshópar hæstv. ráðherra starfa til þess að reyna að klóra sig út úr því að finna eitthvert kerfi sem gæti nýst okkur eða komið að gagni í þessum efnum til framtíðar. Þó ég dragi ekki úr nauðsyn þess að rannsóknir á möguleikum okkar til orkunýtingar séu efldar þá vil ég jafnframt gera mjög mikið úr því að þær rannsóknir verða að fara fram á einhverjum sanngjörnum nótum. Það er ekki hægt að hleypa rannsóknaraðilum á t.d. viðkvæm jarðhitasvæði sem eru náttúrugersemar í sjálfu sér. Framkvæmdaraðilar þurfa að leggja vegi að framkvæmdasvæðum sínum eða rannsóknarsvæðum. Á jarðhitasvæðunum þarf að bora holur og í djúpborununum sem nú er verið að reyna að fara út í þarf gífurleg mannvirki nánast, liggur mér við að segja, bora sem þurfa borplan sem þarf að vera slétt. Þegar menn ryðjast inn á þessi viðkvæmu svæði með rannsóknarborholum eða einhverjum rannsóknarleyfum þá fara þeir því í raun í eiginlegar framkvæmdir því ekki verður aftur snúið eftir að borplönin eru búin til. Ætla menn í alvöru með þessum lögum að senda tvo, þrjá, fjóra rannsóknaraðila inn á viðkvæm jarðhitasvæði sem eru náttúrugersemar sem allt eins gætu ósortin átt heima á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna? Er það það sem menn ætla sér? Svo virðist vera samkvæmt þessu frumvarpi. Vegna þess hvernig andinn eða tónninn í því er þá er full ástæða til að blása í alla varúðarlúðra og hringja öllum varúðarbjöllum sem mögulegt er því það er ekki hægt að sjónarmið þeirra sem vilja virkja orkuna ein séu látin ráða. Vera kann að við spillum svo náttúrugersemum okkar að það verði ekki aftur snúið. Nú þegar er búið að spilla svo miklu af þessum svæðum og af þeim náttúrugersemum sem við höfum yfir að ráða, fórna þeim á altari stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar, að mál er að linni. Það er mál að menn fari með meiri varfærni að hlutunum. Hvers vegna í ósköpunum er t.d. ekki minnst á vatnalögin hér? Ég sé það ekki af lestri þessa frumvarps að hér sé nokkur virðing borin fyrir vatnalögunum okkar. Þau eru komin til ára sinna. Ef ég man rétt þá eru þau frá 1928. Ég segi fullum fetum: Auðvitað er kominn tími til þess að endurskoða þau. En þá vil ég líka að það sé gert á sömu nótum og Norðmenn endurskoðuðu vatnalöggjöf sína. Þeir bjuggu fyrir örfáum árum, ég held tveimur árum síðan, út nýja vatnslöggjöf og hún er vatnsverndarlöggjöf. Nákvæmlega á sama hátt og þegar Norðmenn settu sér rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma þá settu þeir sér jafnframt verndaráætlun. Þeir stoppuðu framkvæmdaraðilana af sem eru svo frekir til fjörsins eins og ég hef áður sagt. Ef við værum nú að tala um löggjöf af því tagi, eins og vatnsverndarlöggjöf Norðmanna sem er til fyrirmyndar, stór og mikil löggjöf sem tekur á því hvernig hægt sé að fara að þessum málum án þess að bera fyrir borð sjónarmið náttúruverndar þá segi ég: Við eigum í þessu máli að fara að dæmi Norðmanna, hafa verndarsjónarmiðin í fyrirrúmi en ekki að fara með þessu offorsi, nýtingarofforsi upp um fjöll og firnindi og hætta að eyðileggja náttúrugersemar sem við fáum aldrei til baka ef fram heldur sem horfir. Vatnsverndarlög Norðmanna ætti auðvitað að hafa til hliðsjónar þegar þetta frumvarp verður skoðað í nefndum. Það er algjört skilyrði að þetta mál fari í umhverfisnefnd Alþingis til skoðunar. Það er ekki af því ég vantreysti iðnaðarnefnd þingsins til þess að fjalla um rannsóknir eða nýtingu vatnsafls eða jarðvarma. Það er eingöngu vegna þess að ég lít svo á að hér sé um órjúfanlega þætti að ræða. Nýtingarsjónarmiðin heyra undir iðnaðarnefnd en verndarsjónarmiðin heyra undir umhverfisnefnd. Það er sjálfsagt mál að báðar þessir nefndir fái málið til umfjöllunar og það er til vansa fyrir hæstv. iðnaðarráðherra að hún skyldi ekki hafa séð það sjálf áður en frumvarpið var lagt hér fram að þetta mál væri þannig vaxið að það yrði að fara í báðar þessar nefndir. 
             „Mál fara aldrei í nema eina nefnd“, segir hæstv. ráðherra en veit að að sjálfsögðu fullvel hver framgangsmátinn hefur verið á Alþingi Íslendinga þegar þingmönnum hefur þótt ástæða til að setja málin inn í tvær nefndir. Þá vísar önnur nefndin málinu til umfjöllunar í hinni. Það er hægur vandi og það veit hæstv. ráðherra vel að hefur viðgengist hér. Það hefði verið sjálfsagt mál að hún hefði getið þess í inngangsræðu sinni með þessu máli. Hæstv. forseti. Ég hef í máli mínu komið inn á rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Ég vil í því sambandi ítreka að hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa lagt fram þingsályktunartillögu í þinginu og talað fyrir henni þar sem þess er óskað að forræði rammaáætlunarinnar verði tekið úr höndum iðnaðarráðherra og fært undir hæstv. umhverfisráðherra. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta. Sjónarmið okkar í þessum málum eru nákvæmlega þessi: Við teljum að rammaáætlunin heyri undir þetta mál, tengist því órjúfanlegum böndum á sama hátt og við teljum að hér sé um umhverfismál að ræða, náttúruverndarmál sem eigi eðli máls samkvæmt að koma til umfjöllunar í umhverfisráðuneyti og umhverfisnefnd. Hæstv. ráðherra segir í ræðu sinni að til þess að orkurannsóknir stöðvist ekki meðan verið er að vinna þetta mál í starfshópi og nefnd sem hún hyggst skipa samkvæmt frumvarpi þessu þá verði að setja upp svona löggjöf sem beri að líta á sem einhvers konar bráðabirgðaástand. Ég vil leyfa mér að mótmæla þessu líka. Ég tel enga þörf á því að setja upp vona bráðabirgðalöggjöf. Ég tel að við höfum allan þann tíma sem við þurfum til þess að fara rækilega ofan í saumana á þessu máli, vinna það vandlega með öllum þeim sem að því mundu vilja koma því þetta er svo gífurlega umfangsmikið mál að það er nauðsynlegt að hér sé vandað til verka og stigið varlega til jarðar. Í orkustefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem byggir á hugmyndum sjálfbærrar þróunar þá gerðum við okkur grein fyrir því að það þyrfti á einhverjum punkti að stoppa til þess að við gætum mótað okkur stefnu. Mér finnst sjálfsagt að við hægjum nú á. Setjum bara í handbremsuna og segjum: Við förum ekki lengra í orkunýtingarmálum á næstu tveimur, þremur, fjórum eða fimm árum eða hvað það er sem við teljum okkur þurfa, vegna þess að við viljum gæta hér jafnræðis í sjónarmiðum. Við viljum sjá til þess að umhverfisvernd sé hér höfð að leiðarljósi og að varúðarreglan sé hér við lýði og að farið sé að þeim ákvæðum í Ríó-samningnum sem íslensk stjórnvöld hafa undirgengist fyrir hönd íslensku þjóðarinnar. Það erum við ekki að gera með því óðagoti og bráðræði sem þetta frumvarp lýsir. Hæstv. forseti. Í greinargerð með þessu frumvarpi - hv. þm. Mörður Árnason gat um í það andsvari áðan við hæstv. ráðherra - er sagt í 1. tölulið III. kafla greinargerðarinnar að markmiðsákvæðið í frumvarpinu sem fólgið er í 1. gr. sé til að tryggja að stjórn náttúruauðlinda sé hagkvæm frá samfélagslegu sjónarmiði og að við nýtingu þeirra sé tekið tillit til umhverfissjónarmiða og réttmætra hagsmuna fasteignareiganda Ég tel hæstv. ráðherra hafa reynt að koma sér hjá því í andsvari sínu að svara réttmætri athugasemd hv. þingmanns. Það verður að koma hér fram hjá hæstv. ráðherra svo hægt sé að vitna til þess í umfjöllun nefnda um málið hvernig hún álítur að taka beri tillit til umhverfissjónarmiða í þessum efnum og hvort hún telji í alvöru að umhverfissjónarmiðanna sé gætt í orðalagi 1. gr. eða hvort þarna sé um einhvern lapsus að ræða, hvort það vanti umhverfissjónarmiðin, það orð, í 1. gr. Þessi athugasemd er fullkomlega réttmæt og spurningin eðlileg og rétt er að ítreka að ekki er hægt að ljúka 1. umr. um málið án þess að hæstv. ráðherra gefi okkur svar. Hvaða sjónarmið á Orkustofnun að hafa að leiðarljósi við auðlindastjórnina? Á hún að hafa umhverfissjónarmið að leiðarljósi eða ekki? Þetta er klár spurning sem nauðsynlegt er að fá svar við. Ég sé að ræðutími minn er nokkurn veginn úti og vil ég í lok máls míns bara segja að það hvernig hæstv. iðnaðarráðherra hefur fókuserað þetta mál í kringum þá sem vilja framkvæma á hálendinu, sem vilja nýta orkuna, tel ég til mesta vansa og málinu ekki til framdráttar. Af því að ég heyrði gagnrýni úti í sal frá hv. þm. Birki Jónssyni þegar ég talaði um framkvæmdaraðilana þá ætla ég bara að minna á það hér að það eru nú einu sinni framkvæmdaraðilar, þ.e. Landsvirkjun sem hefur t.d. ráðið hvað mestu um hvernig vegir hafa verið lagðir um hálendi Íslands vegna þess að virkjunarhagsmunirnir hafa ráðið því. Þetta er eitt dæmi sem ber að hafa í huga við umfjöllun þessa máls.

Forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur farið yfir þann hluta frumvarpsins sem snýr að úthlutun leyfa og ýmislegu öðru, gert þar grein fyrir sjónarmiðum jafnaðarmanna og spurt hæstv. ráðherra eðlilegra spurninga um þau efni. Ég tek undir með hv. þm. Jóhanni Ársælssyni um að hér leita á grunnspurningar um eignarhald, sérstaklega í ljósi þeirra nýju aðstæðna sem blasa við eftir að samkeppni komst á við orkuöflun og á orkumarkaði. Það er auðvitað kominn tími til þess að við reynum að svara þessum spurningum öll saman og hvert í sínu lagi. Það er erfitt að taka á máli af þessu tagi og kannski vorum við fullfljót á okkur - ég tala nú bara um okkur sem Íslendinga - að hlíta þeim raforkutilskipunum sem við hefðum kannski ekki þurft að gera, fullfljót á okkur vegna þess að við erum bara hreinlega ekki búin undir þá ferð sem fara skal. Okkur vantar betri eignarskilgreiningar í lög og í hugsun, og það eru auðvitað sérstaklega skilin milli annars vegar þjóðareignar eða almannaeignar og hins venjulega hefðbundna eignarréttar sem við þurfum að hafa gleggri og líta ekki svo á að einkaeign ríkis eða sveitarfélaga samsvari þjóðareign eða almannaeign, eins og mér virðist vera skilningur flestra hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar. Hins vegar tel ég að við stöndum í þeim sporum gagnvart þessu máli að við lagasetningu þess frumvarps fyrir sex árum sem nú er orðið að þeim lögum sem þetta frumvarp á að leysa af hólmi hafi allt of víðtæk eignarvöld fylgt því að eiga jörð eða jarðarskika og það þurfi að endurskoða rækilega. Þetta tvennt held ég að valdi því að við erum vanbúin að fást við þetta mál og kannski ekki furða að hæstv. iðnaðarráðherra sé í vandræðum með að útskýra einföldustu hluti hér í umræðunni. Við þurfum að skilja þessi hugtök og tileinka okkur þau. Ef við gerum það kynni umræða okkar að fara á annað stig. Ég tek dæmi af hugmyndafræði klassískra sjálfstæðismanna sem lítið er af hér í salnum, því miður, og þá á ég við klassíska sjálfstæðismenn fyrir tíma nýlíberalismageðþóttafrekjuhundstittanna. Þeir líta ósköp einfaldlega svo á að aðeins sé til ein gerð af eignarrétti, hinn hefðbundni einkaeignarréttur, og í þeirra huga togast þess vegna á annars vegar eignarréttur einstaklinga og hins vegar eignarréttur hins ópersónulega opinbera valds, sem sé einkaeignarréttur ríkisins annars vegar og einkaeignarréttur einstaklinganna hins vegar. Það er kjarninn í hugmyndafræði þeirra að reyna að færa þennan eignarrétt yfir til einstaklinga eins og hægt er. Þeir horfa á heiminn með þessum augum, a.m.k. að því leyti sem snertir þau mál sem við erum að tala um hér og ýmis fleiri. Ef þeir fengjust til þess að greina á milli annars vegar þjóðareignar, almannaeignar, og síðan einkaeignarréttarins í klassísku formi væri mjög mikið unnið. Þá gætum við kannski komist áfram í þeim vandamálum sem við blasa, bæði með auðlind hafsins og þá auðlind sem hér er um að ræða. Ég tek undir þetta og bæti þessu við málflutning hv. þm. Jóhanns Ársælssonar. Ef við gerðum þetta væri ekkert því til fyrirstöðu að við legðumst síðan yfir það mál að tiltaka þjóðareign í stjórnarskrá okkar sem er engin uppáfinningasemi í okkur í Samfylkingunni eða stjórnarandstöðunni heldur staðreynd í ýmsum stjórnarskrám, þeim sem nýlegar eru, og einkum má finna slíkar stjórnarskrárgreinar í stjórnarskrám nýfrjálsu ríkjanna í Mið- og Austur-Evrópu sem höfðu úr ýmsu að velja. Ég vil svo segja í tilefni af andsvarinu áðan að hér er um töluverðan lagabálk að ræða, nýframkominn. Við höfum verið að reyna að tileinka okkur hann og fara í gegnum hann. Hann hefur vakið spurningar og það er eðlilegt að menn vilji ræða ýmsa hluti. Þá er þeim ráðherra sem málið flytur skylt að hafa ekki aðeins vald yfir málinu, heldur líka vald á málinu og geta svarað þingmönnum hreinskilnislega og af fullum málefnalegum þrótti því sem þeir spyrja um. Þegar spurt er hvert markmið frumvarpsins eigi að vera, hvort 1. gr. frumvarpsins, markmiðsgreinin, sé í samræmi við lýsingu hennar í athugasemdum í greinargerðinni er eðlilegt að ráðherrann svari því hreinskilnislega hvort honum finnst það eða ekki. Þegar spurt er hvort Orkustofnun eigi síðan að gæta þess að þessi markmið náist er eðlilegt að ráðherrann geri grein fyrir því hvort hann telji að svo eigi að vera eða ekki. Ef umhverfistillit er inni í 1. gr., það sé markmið þessara laga og þar með markmiðið með þeim völdum sem falin eru Orkustofnun í frumvarpinu, er Orkustofnun með einhverjum hætti orðin umhverfisstofnun með litlu u-i, ný umhverfisstofnun. Þá verðum við auðvitað að byggja þá stofnun allt öðruvísi upp. Spurningin er auðvitað sú: Þurfum við fleiri slíkar? Erum við ekki með ágætar stofnanir á verksviði umhverfisráðuneytisins sem mætti tengja inn í lögin og fela eitthvað af þeim verkefnum sem Orkustofnun á hér alfarið að sjá um? Orkustofnun er nú ný stofnun, ekki satt? Orkustofnun hin gamla var klofin í tvennt þar sem annars vegar var fræðihlutinn og rannsóknarhlutinn - sem ég hygg að heiti núna ÍSOR eða eitthvað álíka - og hins vegar er stjórnsýsluhlutinn í Orkustofnun. Ég veit það ekki, ég hef ekki unnið þar og ekki kynnt mér það sérstaklega, en ég held að ekki séu margir vísindamenn eða fræðingar hjá Orkustofnun og þegar þeim er falið eitthvert hlutverk verður að gæta þess að ekki sé verið að fela þeim vísindalegt eða fræðilegt hlutverk sem þeir ráða ekki við. Mér finnst skrýtið að Orkustofnun skuli falið að sjá um að gefa út leyfi og sjá um leit að auðlind. Leit að auðlind er svona skilgreind í 3. gr. frumvarpsins, 10. lið, með leyfi forseta: „Yfirlitskönnun á svæði með aðferðum jarðvísinda og skyldra fræða, gerð yfirlitskorta og skýrslna sem lýsa umfangi auðlindar og legu, magni og helstu aðstæðum.“ Það er athyglisvert að eitt af því sem önnur stofnun, sem ég er sammála að sé rannsókna- og vísindastofnun og heitir Náttúrufræðistofnun Íslands, á að gera samkvæmt sínum lögum, 4. gr. e-lið, er „að leiðbeina um hóflega nýtingu náttúrulegra auðlinda“ - og þá er rétt að spyrja hver munurinn sé á náttúrulegum og jarðrænum auðlindum - „og aðstoða með rannsóknum við mat á verndargildi vistkerfa og náttúruminja og áhrifum mannvirkjagerðar og annarrar landnotkunar á náttúruna“. Í c-lið stendur að Náttúrufræðistofnun eigi, með leyfi forseta, „að skrá kerfisbundið einstaka þætti íslenskrar náttúru og sjá um gerð og útgáfu korta, m.a. um jarðfræði og útbreiðslu tegunda“. Ég sé ekki betur en að með þessu frumvarpi sé búið að blanda saman verksviði Orkustofnunar og Náttúrufræðistofnunar með þeim hætti að ekki verður annað séð en að allt fari í rugl og að Orkustofnun sé fyrst og fremst látin teygja sig yfir á svið Náttúrufræðistofnunar. Ég vil svo taka undir það með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að umhverfistengingin í þessu frumvarpi er illsjáanleg. Hún kann að vera fyrir hendi en við fyrstu sýn, við fyrsta lestur okkar þingmanna, er hún illsjáanleg. Maður spyr hvernig þetta frumvarp samræmist lögum um mat á umhverfisáhrifum og skipulags- og byggingarlögum og nýja frumvarpinu sem lagt hefur verið fram um mat á umhverfisáhrifum. Í viðauka við mat á umhverfisáhrifum er getið um t.d. rannsóknarholur, að þær séu að vísu ekki umhverfismatsskyldar en þær komi til greina í umhverfismat samkvæmt þeim skilyrðum sem nefnd eru í næsta viðauka. En það er t.d. ekki talað um umhverfisþátt á leitarstiginu. Þá kynnu menn að segja: Það er ekkert rask við leitarstigið. Ég var að lesa hvað það er, það er yfirlitskönnun á svæði o.s.frv., hvort sem það er Náttúrufræðistofnun eða Orkustofnun sem annast hana. Svo vill til að í frumvarpinu sjálfu er gert ráð fyrir því að um rask kunni að vera að ræða við leitina. Það er ekkert verið að fela það, maður þarf að vísu aðeins að leita en um það er klásúla í 35. gr. frumvarpsins sem vísað er til úr 6. gr., um málsmeðferð. Í 6. gr. stendur að ef fasteignareigandi vill bætur á grundvelli leitarleyfis Orkustofnunar fari það samkvæmt ákvæðum 35. gr. Af hverju skyldi fasteignareigandi vilja bætur? Jú, hann getur auðvitað viljað það vegna þess að það sé eyðilagt hjá honum hús eða eitthvað álíka. Hann getur líka viljað þær vegna þess að - það þarf ekki að eyðileggja hús mikið við leit að auðlindum - rask hafi orðið á svæðinu, á þessari eign hans. Í 35. gr. stendur þetta beinlínis, með leyfi forseta: „Nú veitir Orkustofnun öðrum en fasteignareiganda leyfi til leitar og rannsókna“ - ég legg áherslu á leitar og rannsókna, þarna er tiltekið leyfi - „á auðlind innan eignarlands, og getur landeigandi þá krafist bóta vegna tjóns sem hann verður sannanlega fyrir af þeim sökum“ - og nú vil ég aftur leggja áherslu - „vegna röskunar eða skemmda á landi og mannvirkjum.“ Það er eins og beinlínis sé gert ráð fyrir því í frumvarpinu sjálfu að um rask kunni að vera að ræða vegna leitarinnar. Ekki er samt gert ráð fyrir því að leitin fari í neins konar mat á umhverfisáhrifum eða sé háð neins konar leyfum eða umsögn þar til bærra aðila nema þá Orkustofnunar sem nýrrar umhverfisstofnunar með litlu u-i, umhverfisstofnunar iðnaðarráðuneytisins sem þá þarf ekki að leita til þess stjórnvalds, umhverfisráðherra og stofnunar hans, sem við héldum upphaflega að væri yfir þetta sett. Það gerist svo líka í þessu frumvarpi að vatni er bætt við auðlindirnar sem lagabálkurinn fjallar um. Lögin sem þetta frumvarp á að leysa af hólmi heita Lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu en nú eru þær kallaðar jarðrænar auðlindir af einhverjum ástæðum sem eru fremur óglöggar, og vatni er bætt við. Það er ein helsta breytingin. Þar með hefur iðnaðarráðuneytið, ef þetta verður að lögum, lagt undir sig vatnið í landinu, ekki bara það vatn sem nýta má til orkuframleiðslu eins og er í gömlu lögunum heldur líka grunnvatnið og vatn, hverju nafni sem það nefnist, grunnvatnið undir hverju landi sýnist mér á frumvarpinu, og spyr um það, eða er það bara grunnvatn þar sem það kemur upp? Hvernig á að skilja þennan eignarrétt sem nú er framlengdur yfir á grunnvatnið? Á að skilja hann þannig að hver maður eigi grunnvatn undir sinni jörð eða sinni lóð? Eigum við, íbúarnir á Laugavegi 49, grunnvatnið sem við kynnum að finna undir þeirri landareign okkar? Getum við þá af því að við eigum landið og ekki þarf leyfi til að leita á eigin landi sett upp bor á Laugavegi 49, borað niður í jörðina og leitað að grunnvatni? Gætum við ef við fyndum það fengið bara rannsóknar- og nýtingarleyfi hjá iðnaðarráðherranum ef hann er okkur velviljaður sem ég geri ráð fyrir að hann yrði og sett upp svona grunnvatnsfabrikku og selt grunnvatnið okkar? Hvað yrði þá um grunnvatnsréttindi íbúanna á Laugavegi 47, Laugavegi 51 og Laugavegi 49b? Hér er auðvitað verið að teygja málið út í öfgar en það er ekki endilega eðlilegt að grunnvatn eigi að eiga heima í þessum lagabálki. Vatn er ekki bara til virkjananota, vatn er grunnauðlind, grundvallarauðlind í heiminum. Vatn varðar lífsþarfir manna, dýra og plantna og vatn er órjúfanlegur hluti náttúrunnar og það er ótrúlegt að vatnið í landinu skuli vera sett undir iðnaðarráðuneytið og kallað jarðræn auðlind án þess að nokkur grein sé gerð fyrir því hvar mörkin eru á milli leyfisveitinga á vegum iðnaðarráðuneytisins til að „nýta“ það og verndarskyldu umhverfisráðuneytisins. Ég vil svo af því að ég á lítinn tíma eftir, þó taka nokkur mál og minnast á 31. gr. frumvarpsins um þagnarskylduna. Nú er hún að vísu nokkurn veginn samhljóða þeim lögum sem í gildi eru en það sem gerst hefur síðan er að ljóst er að Árósasamningurinn tekur hér gildi vegna hins góða Evrópusambands sem við þökkum fyrir að hafa tengst, a.m.k. ég og hæstv. iðnaðarráðherra, og þó að hæstv. ríkisstjórn Íslands hafi ekki treyst sér til að staðfesta samninginn boðar hann framfarir í þessum efnum því að hann gerir ráð fyrir að almenningur hafi veruleg áhrif á öll umhverfismál, og áhrif manna í lýðræðiskerfi, þarf ég varla að segja hæstv. iðnaðarráðherra, forseti góður, byggjast á því að menn hafi aðgang að upplýsingum. Þess vegna verður að rökstyðja mjög vel þegar upplýsingum er haldið leyndum. Það finnst mér ekki gert í 31. gr. Þegar menn hafa leitað á einhverju landsvæði þá eiga þær upplýsingar, þær sem ekki eru beinlínis viðskiptalegs eðlis, að standa öllum opnar og það verður að vera öllum almenningi ljóst hvað um er að vera og það á líka að vera keppinautunum ljóst, öðrum áhugamönnum og áhugafyrirtækjum og -aðilum hvað um er að vera á hverju svæði um sig. Ég geri því athugasemd við 31. gr. og fer fram á að hún verði sérstaklega skoðuð í iðnaðarnefnd, að ég ekki tali um þegar hún kemur til umhverfisnefndar eins og ég tel blasa við og ekki þurfa í raun og veru að hafa fleiri orð um. Nefndin sem á að skipa, af því að þetta eiga nánast að vera bráðabirgðalög, kannski með bandstriki á milli, á að gera tvennt. Hún á annars vegar, sem eðlilegt er, að gera tillögu um með hvaða hætti valið verði milli umsókna um rannsóknar- og nýtingarleyfi. Það þarf að sjálfsögðu slíka nefnd og það þarf slíka vinnu og ég vona svo sannarlega að hún takist vel. En hún á ekki bara að gera þetta, forseti góður, þingheimur allur og aðrir þeir sem til mín heyra á landi og hafi úti, hún á líka, með leyfi forseta: að „marka framtíðarstefnu um nýtingu þeirra auðlinda sem lögin ná til“, sem eru allar auðlindir í landinu sem ekki eru lifandi, sem ekki eru plöntur eða dýr eða mannauður. Hverjir eiga að gera þetta? Jú, þingflokkarnir fá náðarsamlegast að taka þátt í þessu en síðan eru það hverjir? Jú, það eru tveir fulltrúar frá iðnaðarráðherra, annar þeirra formaður nefndarinnar, og síðan þrír fulltrúar frá Samorku. Það er þrír fulltrúar frá Samorku og tveir fulltrúar iðnaðarráðherra sem eiga, auk þingmanna úr þingflokkunum eða fulltrúa þeirra, að marka framtíðarstefnu um nýtingu þeirra auðlinda sem lögin ná til. Þetta er auðvitað algjörlega dæmalaust. Þetta hlýtur að vera einhver villa, prentvilla eða hugsanavilla á síðustu stigum frumvarpsins og ég bið hæstv. iðnaðarráðherra að staðfesta það með mér að um það sé að ræða því það er auðvitað ekki hægt að láta svona nefnd gera slíkt á nokkrum missirum, að marka framtíðarstefnu um nýtingu þeirra auðlinda sem lögin ná til, án miklu breiðari þátttöku og veigameira starfs en hér sýnist vera um að ræða. Enn get ég tekið undir flest það hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði um rammaáætlun og vatnsaflsflokkun Norðmanna sem við þurfum að ræða hér miklu betur og í umhverfisnefndinni. Það eru aðgerðir og áætlanir af þessu tagi sem eru í raun og veru forsenda þess að það starf takist sem nefndin á að fjalla um, þ.e. hið fyrra, umsóknir um rannsóknar- og nýtingarleyfi, og það á líka að vera kjarninn í þessari framtíðarstefnu um nýtingu auðlinda. Og án þess að það sé alveg klárt hvað út úr því starfi kemur er varla hægt að samþykkja þessi lög, jafnvel ekki til bráðabirgða. Það kemur fram í frumvarpinu sjálfu að lögin, ef af verður, eiga að gilda í tvö ár. Ég segi fyrir mig að ég tel enn betra að bíða, ræða saman um grundvöll laganna og um ástandið við auðlindirnar og sóknina í þær og búa til nefndina, kannski án laga, og reyna að bjarga sér þangað til ráðherrann getur komið með eitthvað betra inn á þingið, hvort sem það verður núverandi hæstv. iðnaðarráðherra eða einhver annar sem e.t.v. 

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði í andsvari mínu við ræðu ráðherra fyrr í dag er hér um gríðarlega umfangsmikið mál að ræða. Svo virðist sem iðnaðarráðuneytið stefni að því að sölsa undir sig allt sem er að finna á og í landi svo framarlega sem það ekki er fjölfrumulífvera, planta eða dýr, og að með úthlutun leyfa til leitar og rannsókna á slíkum auðlindum skuli einungis fara samkvæmt þrengstu kröfum nýtingaraðilanna. Það er ekkert undanskilið hér, það er sama hvort um er að ræða gjallnámur, rauðamöl, jarðvarma eða vatnsfall. Frumvarpið nær svo ótrúlega langt að ég held að það hafi nánast ekkert verið undanskilið þegar það var sett saman. Ég ætla bara til upprifjunar að renna yfir það, með leyfi hæstv. forseta, til hvaða auðlinda frumvarpið tekur. Það er í fyrsta lagi það sem bent hefur verið á hér og gagnrýnt, þ.e. grunnvatnið. Það er sem sagt nytjavatnið okkar, grunnvatnið sem vatnsspegillinn byggir á, „vatn í samfelldu og viðvarandi vatnslagi í vatnsmettuðum jarðlögum“. Það fellur hér undir. Ég hafði áður nefnt hveraörveruna. Það er eina lifandi eindin sem er í frumvarpinu og hefur hingað til ekki heyrt undir iðnaðarráðuneytið. Undir lögin falla „öll gosefni og önnur steinefni, málmar, málmblendingar og málmsteindir, kol, jarðolía, jarðgas og önnur nýtanleg efni sem finnast kunna á landi og í jörðu“. Síðan er auðvitað allur jarðhitinn. Hvað skyldi það nú vera? Það er „jarðvarmaforði í jarðlögum, varmastraumur úr iðrum jarðar og heitt grunnvatn, sem flytur jarðvarmaorku“. Allt þetta eru jarðrænar auðlindir samkvæmt frumvarpinu og á því kemur sérstök skilgreining, með leyfi forseta: „Hvers konar jarðefni, frumefni, lífræn og ólífræn efnasambönd,“ - þarna er olían komin ef hún skyldi finnast - „vatn og orkulindir sem vinna má á landi og úr jörðu, hvort heldur er í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi og án tillits til hitastigs sem þær kunna að finnast við.“ Ég segi enn og aftur, hæstv. forseti, að hér hefur ekkert gleymst, því að á næstu síðu er að finna nytjavatnið, það fellur líka undir þessi lög og það er „grunnvatn og yfirborðsvatn sem numið er til neyslu eða til annarra nota“. Þarna er auðvitað líka vatnsfallið, orkulindin og yfirborðsvatnið, sem er „annað vatn en grunnvatn“. Ég nefndi það áðan og spurði ráðherra hver væri hugmynd hæstv. ráðherra um aðkomu umhverfisráðuneytis og umhverfissjónarmiða/náttúruverndarsjónarmiða í málinu og fékk auðvitað engin svör. Mér finnst frumvarpið ganga það langt að ég hreyfði þeirri spurningu og spurði hæstv. ráðherra að því hvenær leggja ætti umhverfisráðuneytið niður því að á það væri ekki minnst í frumvarpinu. Hæstv. ráðherra brást ókvæða við en sagði að umhverfisráðuneytið hefði komið að undirbúningi málsins. Nú ætla ég, með leyfi forseta, að lesa það sem segir um undirbúning málsins, ef vera kynni að þar væri minnst á umhverfisráðuneytið. Það kemur fram á bls. 12 í athugasemdum við frumvarpið, með leyfi forseta: „Í júní 2002 skipaði iðnaðarráðherra starfshóp til þess að endurskoða lög nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu.“ Síðan er rakið hvað stóð í skipunarbréfinu og að skipaður var starfshópur sem hér segir: „Sveinn Þorgrímsson, skrifstofustjóri í iðnaðarráðuneytinu, formaður, Kristín Haraldsdóttir, lögfræðingur í iðnaðarráðuneytinu, Sveinbjörn Björnsson, deildarstjóri í Orkustofnun, Valgarður Stefánsson, yfirverkefnisstjóri í Orkustofnun, og Eyvindur G. Gunnarsson hdl.“ Mér er ekki kunnugt um að Eyvindur þessi Gunnarsson vinni hjá umhverfisráðuneytinu en það kann þó að vera þótt það komi ekki fram hér. Síðan er rakið hvernig nefndin skilaði af sér frumvarpsdrögum í desember 2002, fyrir tveimur árum, og að frumvarpið hafi síðan verið til skoðunar. Hvar skyldi það hafa verið? Í iðnaðarráðuneytinu og hjá Orkustofnun. Enn er ekki minnst á umhverfisráðuneytið. Síðan, í september 2004, með leyfi forseta, „voru Karl Axelsson hrl. og lektor við lagadeild Háskóla Íslands, Eyvindur G. Gunnarsson hdl., fengnir til þess að endurskoða frumvarpsdrögin ásamt starfsmönnum“ - hverra? - „iðnaðarráðuneytis, þeim Pétri Erni Sverrissyni lögfræðingi, Helga Bjarnasyni skrifstofustjóra og Sveini Þorgrímssyni skrifstofustjóra. Frumvarp það sem hér er lagt fram er afrakstur þessarar vinnu.“ Er nema von, hæstv. ráðherra, að maður spyrji: Hver er aðkoma umhverfisráðuneytisins að málinu? Ég leyfi mér að segja það enn og aftur að ég trúi því ekki fyrr en ég tek á - ég hef ekkert hér í höndunum í þessum frumvarpsdrögum eða greinargerð með frumvarpinu sem segir mér annað en að það hafi verið unnið í iðnaðarráðuneytinu og Orkustofnun og hvergi annars staðar. Ég vil bara leyfa mér að vekja aftur athygli á þessu vegna þess að ég fékk ekki nein svör við því áðan. Menn hafa spurt hér: Hvað er það sem rekur menn til þessarar lagasetningar nú? Það er auðvitað ljóst að það eru raforkulögin nýju sem verið er að bæta þessa dagana, setja bætur á eða plástra eftir því hvað menn vilja kalla það, sem hafa orðið til þess að verið er að stefna orkunýtingarfyrirtækjunum í landinu saman í einhverja ímyndaða samkeppni til tjóns fyrir fyrirtækin sjálf, landeigendur og alla þá sem þurfa á orku og orkunýtingu að halda vegna þess að þetta mun aðeins hækka verðið, bæði á raforku og vatni, ef svo fer fram sem horfir. Í greinargerð með frumvarpinu er sagt að ekki séu nægilega skýr ákvæði í lögum til þess að taka á þeirri stöðu sem upp er komin vegna nýju raforkulaganna, og það kann vel að vera, en það er hins vegar ágætlega tekið á ýmsum atriðum sem vantar í þetta frumvarp. Það er ágætlega tekið á því til að mynda í lögum nr. 57/1998, sem samkvæmt þessu frumvarpi eru ekki nothæf til þess að úthluta leyfum til rannsókna og vinnslu, hvernig fara skuli með umhverfismálin. Ég hef hér áður nefnt að það er rangt samkvæmt frumvarpinu og greinargerð þess að umhverfisráðuneytið hafi komið að þessu máli. Það kemur fram á bls. 12 í þessu frumvarpi, í innganginum. Og á það hefur verið bent að það er rangt þegar hæstv. ráðherra segir að í greinargerðinni og með útlistun á einstaka greinum hér eigi að taka tillit til umhverfissjónarmiða. Á bls. 13 segir, með leyfi hæstv. forseta: „Nýtt markmiðsákvæði er í frumvarpinu þar sem fram kemur að markmið laganna sé að tryggja að stjórnun náttúruauðlinda sé hagkvæm frá samfélagslegu sjónarmiði“ - Það er rétt. Það er í markmiðslýsingunni - “og að við nýtingu þeirra sé tekið tillit til umhverfissjónarmiða ...“ Þetta er rangt. Það stendur ekki í markmiðsgreininni. Síðan er þriðji liðurinn, með leyfi hæstv. forseta: „... og réttmætra hagsmuna fasteignareiganda.“ Það er rétt. Það er minnst á hann, eignarrétt fasteignareiganda, í 1. gr. laganna um markmið. Það er hins vegar ekkert fjallað þarna um umhverfissjónarmiðin. Það er heldur ekki rétt sem segir á bls. 14 í greinargerðinni, að fylgt sé leiðbeiningum auðlindanefndar við lagasmíði þessa. Þar segir, með leyfi forseta: „Telja verður að unnt sé að hafa hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem sett eru fram í álitsgerð auðlindanefndar frá september 2000 ...“ Hvað skyldi nú segja í leiðbeiningum frá auðlindanefnd um nýtingu auðlindar? Þar segir, með leyfi forseta: „Tryggð sé sjálfbær nýting endurnýjanlegra auðlinda og hins sameiginlega umhverfis jarðarbúa. Varlega sé farið í nýtingu óendurnýjanlegra auðlinda með hagsmuni komandi kynslóða að leiðarljósi. Stjórn auðlinda byggist á vísindalegri þekkingu um náttúruauðlindir og þau áhrif sem nýting þeirra hefur í för með sér.“ Í þessu frumvarpi er ekkert að finna um þessi atriði sem hér eru talin, bara ekki neitt, því miður. Enn eitt atriði er rangt í þessari greinargerð. Hér segir enn og aftur um markmiðsgreinina á bls. 15, með leyfi forseta: „Meginmarkmiðið er skynsamleg stjórnun og hagkvæm nýting náttúruauðlinda frá samfélagslegu sjónarmiði, að teknu tilliti til eignarréttar fasteignareiganda.“ Svo segir, með leyfi forseta: „Með tilvitnuðu orðalagi er vísað til þeirra sjónarmiða sem talin eru mikilvæg í samfélaginu á hverjum tíma, þar á meðal umhverfissjónarmiða. “ Á það er bent að ekki sé eiginlegt markmiðsákvæði í lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Hins vegar er bent á að svipaða reglu sé að finna í 17. gr. þeirra laga. Svipaða, já. Það segir reyndar líka í þessu frumvarpi, því að þetta er orðað með með nokkuð öðrum hætti. Já, það er rétt. En hvað skyldi nú segja í þessari 17. gr., með leyfi forseta: „Við veitingu nýtingarleyfa skal þess gætt að nýting auðlinda í jörðu sé með þeim hætti að tekið sé tillit til umhverfissjónarmiða, nýting auðlindanna sé hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og tekið sé tillit til nýtingar sem þegar er hafin í næsta nágrenni.“ Á blaðsíðu 16 segir einnig, með leyfi forseta: „Ákvæði frumvarpsgreinar þessarar“ - þ.e. þeirrar sem við erum að tala um, 1. gr. frumvarpsins - „er orðað með nokkuð öðrum hætti en 17. gr. laga nr. 57/1998. Rétt þykir að nota fremur orðið „frá samfélagslegu sjónarmiði“ en „frá þjóðhagslegu sjónarmiði“ ...“ Hins vegar er ekki nefnt hér einu orði að orðið „umhverfissjónarmið“ hefur einfaldlega verið fellt út og að taka beri tillit til þess. Því er nú ekki alveg allt sem sýnist í þessum efnum. Það kemur fram í greinargerðinni að samhliða þessu frumvarpi eigi að leggja fram nýtt frumvarp að vatnalögum. Það fylgir ekki þessu frumvarpi. Það kemur fram í þessari greinargerð líka að Orkustofnun sé falin stjórnsýsla vatnamála að hluta en að allar reglur einkaréttarlegs eðlis sé að finna í vatnalögunum. Á það var bent fyrr í dag að þau eru komin nokkuð til ára sinna. Þau eru frá 1924 og það er furðulegt að þess skuli getið í greinargerðinni að nýtt frumvarp til vatnalaga verði lagt fram samhliða þessu frumvarpi og að þess vegna séu ekki talin efni til þess í greinargerðinni að fjalla nánar um vatnalögin. Það hlýtur að þurfa að ræða mjög ítarlega um vatnalögin í þessu sambandi vegna þess að hér er verið að fella inn allt vatn, hverju nafni sem það nefnist, loftkennt, heitt og kalt, neysluvatn, grunnvatn, yfirborðsvatn og regnvatn, allt. Allt skal fara hér inn. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég gagnrýndi áðan þá tillögu sem hér er nefnd í bráðabirgðaákvæði um sérstaka nefnd til þess að fjalla um ráðstöfun nýtingar- og rannsóknarleyfa eftir 15. september 2006. Fleiri hafa orðið til þess að gagnrýna samsetningu þeirrar nefndar og ég tel einsýnt að það eigi bara að vinna þetta mál betur og vísa þessu til beggja nefnda, umhverfisnefndar og iðnaðarnefndar, eins og hér hefur komið fram. Ég get ekki farið úr þessum ræðustól, hæstv. forseti, öðruvísi en að spyrja mig þeirrar spurningar hvort hér sé verið að efla rannsóknir á íslenskri náttúru. Svarið er því miður nei. Svarið er því miður nei vegna þess að verið er að taka út úr leitar-, rannsóknar-, þ.e. nýtingarrannsóknunum öllum þann þátt sem þó hefur verið innibyggður í því ferli sem er rannsóknir á hinni lifandi náttúru Íslands og því sem tekið er fram í álitsgerð auðlindanefndar, þ.e. hvaða áhrif nýtingin sem slík kann að hafa á umhverfið og náttúruna, að ekki sé talað um auðlindina sjálfa. Þetta vantar allt saman hér inn. Ég átti þess kost fyrir nokkru að hlýða á fyrirlestur íslensks sérfræðings hjá Skipulagsstofnun sem heimsótti Nýja-Sjáland og Japan og skoðaði þar nýtingu jarðhita. Hv. þm. Mörður Árnason spurði áðan: Hvað gerist ef íbúarnir í ákveðnu húsi við Laugaveginn fara að nýta grunnvatnið sitt? Það er að vísu sett aðeins undir þann leka hér. En á Nýja-Sjálandi eru þeir hættir að nýta jarðhitann með þessum hætti. Þeir eru bara hættir því. Stærsta nýtingarsvæðið þeirra hefur fallið saman um 17 metra. Jarðhitageymirinn undir því svæði er svo mikill og svo stór að menn hafa ekki undan að gera við vegi og brýr og annað landslag og upp koma alls staðar og úti um allt heitir hverir og laugar. Þarna var farið af stað án þess að nægilega mikil vitneskja lægi fyrir hendi. Þeir eru hættir að nýta þessa auðlind sína vegna þess að þeir hafa séð hvernig ofnýtingin hefur verið með hana. Við skulum vona að kapphlaupið sem búið er að setja af stað um jarðhitasvæðin okkar eigi ekki eftir að fara svona með landið okkar.

Hæstv. forseti. Mér finnst í raun sorglegt að ekki skuli vera hægt að tala um nýtingu auðlinda á hv. Alþingi á málefnalegum nótum, að við getum ekki rætt hér um nýtingu auðlinda. Hv. þingmaður sem kom hér upp og er þar að auki stjórnarmaður í Landsvirkjun, hinu stóra orkufyrirtæki okkar Íslendinga, talar ekki um nýtingu auðlinda. Hún er á móti nýtingu auðlinda, stjórnarmaður í Landsvirkjun. Ég segir það satt að ég er sorgmædd yfir því að hv. þingmenn skuli tala með þeim hætti sem þeir gera þar sem við Íslendingar höfum nú aldeilis haft ágóða af því sem þjóð að nýta auðlindir okkar, bæði vatnsaflið og jarðvarmann. Svo kemur hv. þingmaður hér upp, stjórnarmaður í Landsvirkjun, og hefur áhyggjur af því að iðnaðarráðuneytið sé að sölsa undir sig alla hluti. Ég man ekki hvort það var hún eða einhver annar sem spurði hér áðan hvort það ætti ekki bara að leggja niður umhverfisráðuneytið. Þetta er frumvarp um nýtinguna. Þarf ekki lög um nýtingu? Hvernig er það? Svo tala hv. þingmenn um að vísa þessu máli til umhverfisnefndar. Þetta er nýtingarfumvarp. Við ætlum að setja nýtingarlög og það er allt annað. Hver hefur sinn málaflokk í stjórnsýslu Íslands. Ég segi það bara satt að ef stjórnarmaður í Landsvirkjun, skipaður þar af Reykjavíkurborg, meðeiganda okkar, er á móti meginmarkmiði fyrirtækisins sem er að nýta auðlind og virkja þá er ekki vel komið fyrir þessu fyrirtæki.

Hæstv. forseti. Það er ekki meginmarkmið Landsvirkjunar að nýta auðlindina okkar, hvort sem það er jarðvarmi eða vatnsafl, öðruvísi en með sjálfbærum hætti. Það er aðalatriði þessa máls, hæstv. ráðherra. Ég er eins og fram hefur komið einn þriggja fulltrúa Reykjavíkurborgar í stjórn Landsvirkjunar og við erum ekki endilega alltaf sammála um það þar hversu nærri landinu skuli ganga við nýtingu vatnsafls eða jarðvarma. Ég bara frábið mér, hæstv. ráðherra, fullyrðingar á borð við þær að ég sé á móti nýtingu auðlinda í þessu landi. Við Íslendingar erum svo rík af náttúrulegum auðlindum. Ég er á móti því að nýta þær með skammtímasjónarmið, með gróðasjónarmiðið að leiðarljósi. Þó að málefni hæstv. ráðherra varði nýtingu auðlindanna þá eru Íslendingar aðilar að alþjóðasáttmálum, m.a. Ríó-sáttmálanum, um að stuðla að sjálfbærri þróun og nýta náttúruauðlindir með sjálfbærum hætti. Það er stefnan sem við eigum að hafa. Það er stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Það er stefna mín og það er þannig sem ég vinn á vegum Reykjavíkurborgar innan Landsvirkjunar.

Hæstv. forseti. Mér þykir gott að heyra að hv. þingmaður er ekki algjörlega á móti allri nýtingu auðlinda. Það var gott að heyra það, enda er hún stjórnarmaður í Landsvirkjun. Kannski væri ágætt að hún kæmi hér upp aftur og teldi þá upp t.d. þær virkjanir í eigu Landsvirkjunar sem eru í lagi og svo hinar sem eru ekki í lagi. Það vill nú svo til að hér gilda lög um mat á umhverfisáhrifum og það framkvæmdaferli sem Landsvirkjun fer væntanlega í gegnum. 
             Fyrst hv. þingmaður nefndi Ástralíu sérstaklega þá er mér kunnugt um ... 

Hæstv. forseti. Lágt er nú lagst. Ég átti þess kost í heimsókn minni til Ástralíu í haust að hitta Bob Brown og nokkra aðra þingmenn græningja í Ástralíu og ég vona ...  En ég vil segja við hæstv. ráðherra: Ég ætla ekki að fara að telja upp virkjanir, hvorki á vegum Landsvirkjunar né umsóknir sem kunna að vera mér eða einhverjum öðrum þóknanlegar. Það vill svo til að það er verkefni hæstv. ráðherra að telja upp í næsta skrefi rammaáætlunar, í öðrum áfanga rammaáætlunar, þær virkjanir og virkjanakosti sem eru boðlegir vegna hagkvæmnissjónarmiða og vegna umhverfissjónarmiða. Ég held, virðulegur forseti, að það sé kominn tími til að ráðherrann snúi sér að því verki. Það liggur á því vegna þess að kapphlaupið sem iðnaðarráðuneytið hefur sett af stað um virkjanakosti í landinu er að verða þessu landi hættulegt.

Virðulegi forseti. Hér er stórt og mikið mál tekið til meðferðar í 1. umr. um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Vonandi verður það til þess að frekar þróist í átt til heilbrigðrar nýtingar og öfgalausrar á auðlindum landsins og að umræður á báða bóga, öfgakenndar á báða bóga oft og tíðum, fari í annan farveg. Ég ætla ekki að fara yfir mörg efnisatriði málsins heldur gera helst að umræðuefni það sem hv. þm. Jóhann Ársælsson og fleiri hafa komið inn á, sem er eitt af meginatriðum þessa frumvarps að mínu mati og kemur fram í 11. gr. þess, sem ber yfirskriftina Málsmeðferð, þar sem segir, með leyfi forseta: „Rannsóknarleyfi samkvæmt lögum þessum skal veitt á grundvelli umsóknar sem metin skal á hlutlægan og gagnsæjan hátt. Við veitingu rannsóknarleyfis skal einkum taka mið af því hvernig framlögð rannsóknaráætlun getur náð settu markmiði um að ná sem mestum og bestum upplýsingum um stærð og eðli auðlindarinnar á sem hagkvæmastan hátt. Telji Orkustofnun að umsókn um rannsóknarleyfi uppfylli ekki þessar kröfur getur hún synjað um rannsóknarleyfi eða sett sérstök skilyrði í rannsóknarleyfi af þessu tilefni. Ef tvær eða fleiri umsóknir berast, sem Orkustofnun telur jafngóðar, skal elsta umsóknin ganga fyrir.“ Þetta er afleitt ákvæði að mínu mati, virðulegi forseti, og fjarri lagi að fylgja til að mynda niðurstöðum auðlindanefndar frá því um árið og er að mínu mati fullkomlega andstætt þeim sjónarmiðum sem koma fram í niðurstöðum þeirrar ágætu og þverpólitísku nefndar. Ákvæðið er að mínu mati til þess fallið að vekja áfram deilur um nýtingarrétt og gjaldtöku o.s.frv. á takmörkuðum gæðum okkar Íslendinga sem flokkast undir auðlindir og ávísun á það að upp rísi deilur og ósætti eins og kvótasetningin og framsalsheimildin á kvóta í sjávarútvegi ól af sér og fjarri því að sjái fyrir endann á því með öllum þeim afleiðingum og byggðahruni sem kvótakerfið í sjávarútvegi hefur haft í för með sér. Vonandi er að þessi grein, þessi málsmeðferð, taki stakkaskiptum í meðförum iðnaðarnefndar og hún mun væntanlega vekja upp miklar umræður um þetta því það sem er í raun og veru lagt til þarna er að handvali og geðþótta sé beitt til að velja þá sem nýta mega eða rannsaka auðlindirnar. Það er algjörlega óásættanlegt að mínu mati. Og sú umræða sem var í þingsölum á dögunum, um frumvarp hæstv. samgönguráðherra um þriðju kynslóð farsíma, hin svokallaða fegurðarsamkeppni eða handval á þeim sem senda inn umsóknir er algjörlega óásættanlegt að mínu mati, virðulegi forseti. Það á að ganga þannig fram að í öllum meginatriðum sé nýting og nýtingarréttur á auðlindum settur fram líkt og auðlindanefnd lagði til um árið og hefur verið verið ofarlega í umræðu margra á síðustu árum, sem er að auðlindanýtingin og rétturinn á henni fari eftir tilboðum í auðlindina, sá fái sem hæst býður og að uppfyllt séu að sjálfsögðu ákveðin skilyrði. Til að jafnræðis sé gætt í því hverjir eru valdir til þess að nýta auðlindir okkar sem þetta stóra og mikla mál tekur yfir, þá er það algjört meginmál að mínu mati hvernig gengið er frá því hverjir geti fengið auðlindirnar til nýtingar og hverjir séu valdir, af því að sú geðþóttaleið sem hér er lögð til er algjörlega óásættanleg að mínu mati og elur af sér tortryggni og að menn efist um heilbrigði niðurstöðu þess hver fær að nýta hverju sinni og fjarri því að þarna sé fylgt leikreglum um gagnsæi o.s.frv. Þarna á eðlileg verðmyndun og uppboð að ráða þar sem allir eru jafnir í að bjóða í auðlindina og falla að mínu mati önnur markmið þessa ágæta máls í skuggann ef þetta nær ekki fram að ganga, af því að markmið málsins eru að flestu leyti mjög góð þó svo að hér sé fjöldi vafaatriða sem menn gera ágreining um eins og fram hefur komið í þeim nokkuð ítarlegu umræðum sem átt hafa sér stað í dag og var komið inn á fjölmörg atriði málsins sem sjálfsagt munu taka heilmiklum breytingum í meðförum nefndarinnar og á milli 1. og 2. umr. En ég held að menn verði að staldra sérstaklega við það hvernig þessum málum er fyrir komið við veitingu rannsóknarleyfa og nýtingarleyfa, og sérstaklega þykir mér undarleg framsetningin á því að ef tvær umsóknir berast, sem Orkustofnun telur jafngóðar, skuli elsta umsóknin ganga fyrir. Það er í rauninni í hnotskurn hve afleit aðferð þetta er til að skera úr um hverjir fái að rannsaka og/eða nýta auðlindirnar að þarna er einskis jafnræðis gætt. Þarna er stuðst við ákaflega huglægt mat Orkustofnunar og auðvelt að vefengja niðurstöðuna mjög eindregið. Þarna er það ekki uppi á borðinu, þarna er ekkert gagnsæi um það hverjir skuli fá leyfin fyrir utan einhverjar reglur sem settar eru fyrir fram og Orkustofnun metur huglægt hverjir uppfylli skilyrðin og skilmálana. Þetta er afleitt markmið. Þarna á að mínu mati að fara uppboðsleiðina þar sem allir geta boðið í nýtinguna og/eða rannsóknarleyfið uppfylli þeir önnur skilyrði og sá fái. Þar með fær auðlindareigandinn - í mörgum tilfellum þjóðin eða hið opinbera - eðlilegan afrakstur af sinni auðlind, eðlilegt auðlindagjald fyrir nýtinguna á þeirri auðlind sem um er að ræða og sem hefur valdið hvað mestum deilum hvað varðar sjávarútveginn fyrir utan það brask og framsal sem átt hefur sér stað með veiðiheimildirnar eftir að það var heimilað 1989 og hefur orðið til þess að margar byggðir Íslands hafa nánast hrunið og heilu landsvæðin standa eftir í sárum og auðn og hlýtur að vera víti til varnaðar um það hvernig menn gangi fram til að haga málum um nýtingu annarra auðlinda. Við horfum fram á gjörbreytt umhverfi t.d. á raforkumarkaði sem er að mörgu leyti til góðs og mun samkeppnisvæðing raforkumarkaðarins, ef hægt er að tala um það á svo litlum markaði, vonandi verða til þess að notendur eigi kost á ódýrara rafmagni en áður þó svo að að sjálfsögðu séu þar blikur á lofti. En sérstaklega vegna þessarar samkeppni á raforkumarkaði og vegna þess að nú blasir það nokkurn veginn við að stjórnvöld hafi í hyggju á næstu missirum, nái þeir að kaupa Reykjavíkurborg og Akureyri út úr Landsvirkjun, að háeffa fyrirtækið með það að markmiði að fara með það á markað. Þess vegna er sérstaklega mikilvægt að búið sé að búa þannig um hnúta hvað varðar nýtingar- og rannsóknarheimildir á auðlindum að þar sé jafnræðis gætt og komið í veg fyrir að pólitísk spilling spili þar inn í eða menn geti vefengt og tortryggt þær niðurstöður sem komist er að vegna þess hve óljóst og loðið er að málum staðið þegar kemur að þessum hlutum. Ég vil því sérstaklega leggja þetta hér inn við 1. umr. um málið sem að sjálfsögðu eru mörg önnur vafaatriði um og hefur verið komið inn á fjölmargt annað sem þarf að breyta og málið þarf að flestu leyti að taka stakkaskiptum þannig að nást megi um það einhver pólitísk samstaða út úr nefnd og inn í þingið aftur, og hefur einungis verið drepið á örfá atriði sem koma að því hér í dag. Mörgu þarf að breyta og laga til og það er ekki óeðlilegt við 1. umr. enda er um stórt og viðamikið mál að ræða, en sérstaklega þarf að taka á þessu máli í sambandi við veitingu leyfa til rannsókna og nýtingar á auðlindum.

Frú forseti. Hér er á ferðinni mikilvægt mál sem nauðsynlegt er að Alþingi gefist tími og ráðrúm til að athuga vel og það þarf að vanda þessa löggjöf sem auðvitað er tímabær. En það vill svo heppilega til að það er á hinn bóginn engin þörf á að kasta hér til höndunum og hraða þessu verki á nokkurn hátt því það er engin slík vá fyrir dyrum varðandi það að gefa út rannsóknar- eða leitarleyfi eins og frumvarpið gengur út á að gert verði og sett í farveg. Þvert á móti standa öll rök til þess að vanda nú grundvallarlöggjöfina sem um þetta gildir og fara í þá vinnu sem í raun og veru á að skjóta á frest og setja í nefnd samkvæmt bráðabirgðaákvæði í frumvarpinu, þannig að á grundvelli þess fyrirkomulags sem síðan verður niðurstaðan að viðhafa verði hægt að standa faglega og vel að málum. Það er ýmislegt að breytast í þessum efnum og þar kemur auðvitað sérstaklega markaðsvæðing orkugeirans við sögu sem mun hafa heilmikil áhrif á rannsóknarumhverfið á þessu sviði hvað varðar orkunýtinguna og að mínu mati mjög líklega leiða til þess að hlutur ríkisvaldsins eða hins opinbera verður að aukast verulega á nýjan leik í grunnrannsóknum vegna þess að einkafyrirtæki í samkeppni á þessum markaði eru í annarri stöðu til að taka áhættu og leggja fé í rannsóknir þegar samkeppni er komin á um framleiðsluna og þau hafa ekki sömu lögvernduðu stöðuna til að selja framleiðslu sína og verið hefur. En ég held ég neyðist fyrst til þess að víkja nokkrum orðum að hæstv. ráðherra og þeim orðaleppum sem hæstv. ráðherra hefur viðhaft hér í garð flokkssystra minna sem hér töluðu á undan mér, Kolbrúnar Halldórsdóttur og Álfheiðar Ingadóttur. Ég hygg að það hafi verið lærdómsríkt fyrir hv. þm. Álfheiði Ingadóttur, tiltölulega nýlega manneskju í þingstörfum, að kynnast kynsystur sinni og viðhorfum og hlýjunni sem stafaði frá hæstv. ráðherra í garð þingmannsins í ýmsum ummælum. Satt best að segja er leitun að öðrum eins ómerkilegheitum og komu fram í máli hæstv. iðnaðarráðherra Valgerðar Sverrisdóttur þegar hún vék að stöðu hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur sem stjórnarmanns í Landsvirkjun. Lengi getur vont versnað, verð ég að segja. Við erum auðvitað orðin því alvön hér sum að taka við orðaleppunum frá Framsókn og þjóðin er að verða þessu býsna vön líka. Það vill svo til að á undanförnum dögum hef ég verið stöðvaður á götu og í mig hafa hringt menn eða sent mér tölvupóst, algerlega gáttaðir t.d. á hæstv. forsætisráðherra Halldóri Ásgrímssyni, þegar hann í ræðusölum Alþingis ber það beinlínis á menn, á þingmenn á löggjafarsamkomunni, að þeir séu á móti því að bæta lífskjör þjóðarinnar og finnst bara sjálfsagt mál að koma með slíka leppa. Svipaða spurningu fékk ég frá hv. þm. Jónínu Bjartmarz í sjónvarpsþætti. Ég var spurður hvort ég væri á móti því að bæta lífskjör þjóðarinnar. Hv. þingmanni Jónínu Bjartmarz fannst ekkert óeðlilegt við þessa spurningu að því er virtist, eins og það gætu verið til stjórnmálamenn og jafnvel heilir stjórnmálaflokkar sem væru bara beinlínis á móti því að bæta lífskjör í landi sínu. Kemur svo ekki hæstv. iðnaðarráðherra í sama framsóknarstílnum og telur ekkert að því að bera á menn hluti af því tagi sem hún gerði hér áðan. Ég tel það argasta áburð að bera það á stjórnmálamenn eða stjórnmálaflokka að menn séu á móti því að nýta auðlindir þjóðar henni til velsældar. Dettur einhverjum heilvita manni virkilega í hug að það geti verið þannig? Að einhverjir tækju sig til og stofnuðu stjórnmálaflokk sem hefði það á stefnuskrá sinni að vera á móti því að skapa velsæld í landinu? Það er fínt að Framsókn segi sem mest af þessu. Í raun afhjúpast hin fullkomna málefnafátækt Framsóknarflokksins mjög rækilega í gegnum það hvernig Framsókn gengur hér fram. Það var auðvitað voðalega fyndið að vera með þá frasa að við værum á móti öllu í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði af því að við stóðum í hörðum slag gegn ýmsum umdeildum málum ríkisstjórnarinnar, t.d. á síðasta kjörtímabili. Ætli það fari ekki að fá ýmsa til að hugsa og velta hlutunum fyrir sér þegar mönnum finnst ekkert að því að bera hluti af þessu tagi á menn, að þeir séu á móti framförum, þeir séu á móti velsæld, þeir séu á móti bættum lífskjörum í einu landi? Má ég þá biðja um umræðuna upp á aðeins hærra plan, eins og Nóbelsskáldið sagði forðum. Ætli það sé ekki frekar þannig, frú forseti, að okkur greini stundum á um þær leiðir sem bestar séu og vænlegastar til að bæta lífskjörin? Í þessum málum er ósköp einfaldlega á köflum um grundvallarágreining að ræða. Í hverju felst hann? Jú, hann felst í því að við sem erum í umhverfisverndarsinnuðum grænum stjórnmálaflokki höfum önnur viðmið þegar kemur að því hvað sé réttlætanlegt gagnvart náttúru og umhverfi landsins. Það er alveg deginum ljósara. Það er ósköp einfaldlega það sem þessi ágreiningur snýst um, að stjórnarflokkarnir, og alveg sérstaklega Framsóknarflokkurinn, hafa ítrekað sýnt það með verkum sínum að þeir sjá ekkert athugavert við að ganga miklu nær náttúru og umhverfi landsins en aðrir flokkar og miklu nær en Vinstri hreyfingin – grænt framboð. Það er alveg ljóst. Framsóknarflokkurinn segir að vísu stundum á fundum þegar hann er í góðu skapi að það eigi ekki að snerta friðuð svæði. Það mun hafa verið ályktað um það hjá Framsókn að friðlýst svæði ættu alltaf að vera í friði. Hvað gerir svo Framsókn? Berst með kjafti og klóm fyrir Kárahnjúkavirkjun sem eyðileggur um 40% af löngu friðlýstu svæði, Kringilsárrananum. Það átti ekki að snerta ferþumlung af Þjórsárverum, ekki fersentímetra, sagði Guðni Ágústsson. Svo kemur Framsókn og berst fyrir Norðlingaölduveitu sem réttara væri að kalla Þjórsárveraveitu og telur ekkert athugavert við það að sökkva þar hluta af Þjórsárverum.

Þetta er bara ekki málefnalegt, Steingrímur.

Þetta er fullkomlega málefnalegt, hv. þm. Birkir Jón Jónsson, vegna þess að þetta eru staðreyndir. Er það kannski ekki staðreynd að Framsóknarflokkurinn hafi barist fyrir Kárahnjúkavirkjun? Er það ekki staðreynd að undir Hálslón fari 40% af Kringilsárrana? Er það ekki staðreynd að Kringilsárrani var friðlýstur fyrir meira en 20 árum? Jú, þetta eru allt staðreyndir.

… svæði.

Allt staðreyndir. Hið landfræðilega hugtak Þjórsárvera nær langt út yfir friðlýsta svæðið. Það hefur verið baráttumál umhverfisverndarsinna um áratuga skeið að færa út þessi friðlandsmörk vegna þess að þau voru sett á kort með beinum línum sem afleiðing af málamiðlun fyrir löngu síðan. Þetta á hv. þm. að kynna sér áður en hann fer að gjamma hér fram í og tala um að þetta sé ekki málefnalegt. Ég er að rekja staðreyndir. Eru það ekki staðreyndir að Framsóknarflokkurinn sé uppi um leið og við mælum varnaðarorð gagnvart því að menn fari ekki offari og gangi ekki á hinar náttúrulegu auðlindir landsins? Um leið og við förum fram á að þær séu nýttar á sjálfbæran hátt kemur m.a. hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra Valgerður Sverrisdóttir og dregur af því þá ályktun að þar með sé leyfilegt að fullyrða að við séum á móti allri nýtingu auðlinda, við séum á móti öllum virkjunum og svo allt hitt sem á eftir fylgir. Þetta er svo barnalegur málflutningur, svo neðan við allar hellur, að ég vona að Framsóknarflokkurinn haldi honum sem lengst uppi. Það gefur okkur tækifæri til að svara honum og ég er ekki feiminn við þá umræðu. Ég er ekki hræddur við hana. Ég spái því að við munum hafa betri hlutinn í því svo lengi sem við höfum málfrelsi til að ræða hlutina og koma rökum okkar á framfæri. Ég held að það sé mjög djúprætt í þjóðarsálinni að þrátt fyrir allt vilji menn fara varlega gagnvart náttúrugersemunum okkar. Ég held það. Ég held að það sé mjög auðvelt í raun og veru að ná víðtækri sátt í þjóðfélaginu um að reisa hér stefnu sjálfbærrar þróunar og sjálfbærrar nýtingar, t.d. sjálfbærs orkubúskapar. Þar er aðeins ein hindrun í veginum, stóriðjugræðgin. Ísland hefur stórkostlega möguleika og langt umfram flestar aðrar þjóðir í reynd til að móta hér sjálfbærar áherslur, t.d. í orkumálum. Við erum hins vegar ekki að gera það. Við erum á fullri ferð í burtu frá því. Það er mjög dapurlegt. Það er nefnilega ekki nokkurt minnsta vandamál fyrir Ísland að sinna öllum þörfum landsmanna sjálfra fyrir orku, almennra borgara og almenns atvinnulífs, almenns iðnaðar í þessu landi. Það er enginn vandi að skaffa blómlegum og blómstrandi almennum iðnaði orku til framtíðar. Það er enginn vandi þegar þar að kemur og í fyllingu tímans að skipta út innfluttu jarðefnaeldsneyti fyrir innlenda orkugjafa án nokkurra umtalsverðra náttúrufórna. Þetta er nefnilega allt hægt. Það er fyrst þegar kemur að stóriðjugræðginni, orkugræðginni, hömlulausri, sem vandamálin banka á dyrnar. Við höfum meira en nægan orkuforða í jarðvarma og fallvatni sem hægt er að virkja án umhverfisspjalla að heitið getur, a.m.k. alveg örugglega án nokkurra óafturkræfra umhverfisspjalla ef við förum skynsamlega að ráði okkar. Þetta er hægt með gufuaflsvirkjunum sem nýta svæðin hóflega. Í fyllingu tímans munu þær verða lokuð hringrás, þ.e. það verður dælt niður nokkurn veginn sama vökva aftur og upp er tekinn. Með því að draga þá ekki meiri orku upp en nokkurn veginn endurnýjar sig jafnóðum neðan frá getur sú nýting orðið alveg glæsilegt dæmi um fullkomlega sjálfbæran orkubúskap. Þetta vita menn. Við getum reist mikið af vatnsaflsvirkjunum enn þá, t.d. beinum rennslisvirkjunum, ég tala nú ekki um í bergvatnsám, sem hafa engin stórfelld umhverfisáhrif í för með sér nema þá þá farvegi sem standa tómir á einhverjum kafla, kannski á móti fallinu sem tekið er. Þær eru líka afturkræfar, a.m.k. í þeim skilningi að það er hægt að taka þær niður og skila vatninu aftur í farveginn. Það getur auðvitað haft áhrif á lífríki og annað því um líkt en þau áhrif eru brot af hinu 

Nei, ég bara …

Já, ég skal fara með dæmin fyrir hv. þm. Birki Jón Jónsson. Ég held að ég kunni þessi fræði ágætlega þótt ég ætli ekki að fara að hæla sjálfum mér. Ég hef hrærst í þessum heimi í næstum 30 ár, frá því að ég fór að læra náttúruvísindi í Háskóla Íslands. Hvers vegna fór ég í jarðfræði? Jú, m.a. vegna þess að ég var mjög spenntur fyrir því að hafa þekkingu á takteinunum um nýtingu auðlinda. Ég hef alla mína tíð verið því hlynntur að við nýttum hinar náttúrulegu auðlindir landsins okkur til framfara, hvort sem er til lands eða sjávar. En leiðir skilur í því hvað við getum leyft okkur í þeim efnum. Þá skilur sem betur fer leiðir með mér og umhverfissóðum af því tagi sem tóku völdin í Framsóknarflokknum þegar Steingrímur Hermannsson lét þar af formennsku. Það voru dapurleg og sorgleg tímamót að í flokki Eysteins Jónssonar og Steingríms Hermannssonar skyldi komast til valda fólk af tagi Halldórs Ásgrímssonar og Valgerðar Sverrisdóttur sem hafa meira en gjöreyðilagt þann orðstír sem Framsóknarflokkurinn þá átti á sviði umhverfismála. Það var glæsilegt fyrir framsóknarmenn að eiga á einum tíma og sinni tíð forustumann í þeim málum eins og Eystein Jónsson, blessuð sé minning hans. Og Steingrímur Hermannsson átti sér þá drauma að gera Framsóknarflokkinn að grænum flokki í bókstaflegri merkingu þess orðs, að hann yrði hlynntur umhverfisvernd. Hann hefur reynt að róa á það borðið síðan en honum hlýtur að líða illa, og fleirum sem bundu vonir við það að Framsóknarflokkurinn yrði með þessi merki við hún, að sjá hvernig sá flokkur er núna leikinn af þeim sem þar fara með völdin. Og að ungt fólk í þessum flokki sem ætlar sér kannski einhverja framtíð í honum skuli ganga undir þetta jarðarmen og elta forustuna út á þetta berangur, það er dapurlegt til þess að vita. Framsóknarflokkurinn hefur alls ekki komið því inn í höfuðið á sér hvað sjálfbær þróun er, og ríkisstjórnin yfir höfuð ekki. Það er svo undarlegt með það að ráðherrar í ríkisstjórnum Íslands skrifa iðulega undir plögg og gera ályktanir, t.d. á alþjóðavettvangi og koma svo heim og virðast ekkert vita hvað þeir skrifuðu undir, gera hið gagnstæða, nema tvöfeldnin sé svona ofboðsleg. Það má taka mörg dæmin um þetta. Fyrrverandi hæstv. umhverfisráðherra, Siv Friðleifsdóttir, stóð að því að skrifa undir ágætisbók um sjálfbæra þróun á Norðurlöndum. Hvað var hún að gera hérna heima? Hún var með stimpilinn á lofti fyrir iðnaðarráðuneytið og Landsvirkjun að berja niður alla andstöðu gagnvart þeim umhverfisspjöllum sem stórframkvæmdir munu hafa í för með sér. Hún var í aðstöðu til að stoppa þau og átti að gera það sem umhverfisráðherra. En hvað gerði hún? Hún tók faglega niðurstöðu stofnunar sem undir hana heyrði um að hafna Kárahnjúkavirkjun sem fékk falleinkunn í mati á umhverfisáhrifum og sneri henni við með málamyndaskilmálum sem engu breyttu um verkið. Það er einhver dapurlegasti bautasteinn sem einn ráðherra hefur í langan tíma reist sér á Íslandi, þetta sem Siv Friðleifsdóttir er ábyrg fyrir í ráðuneytistíð sinni. Menn þykjast svo sem vita það að henni hafi kannski ekki verið vel sjálfrátt, að flokksaginn hafi ráðið, en hún ber ábyrgðina engu að síður. Hvernig er þetta t.d. með loftslagsmálin? Ég er hér með bækling sem núverandi hæstv. utanríkisráðherra ritar undir. Þar er verið að vara við þessum miklu gróðurhúsaáhrifum sem hlýnun lofthjúpsins mun hafa hér á norðurslóðum. Þar er ekkert verið að skafa utan af því þegar kemur að orsökunum, að mjög sterkar vísbendingar séu orðnar um þátt mannsins í þessu öllu saman. Mengunin er hér á myndum. Við vitum hvernig sami hæstv. ráðherra hefur stundum talað, vefengt þetta allt saman og dregið í efa. Það er eins og ráðherrum finnist ekkert mál að skrifa undir skýrslur, gefa þær jafnvel út, senda frá sér rit þar sem fagmenn hafa reitt fram upplýsingarnar, en gera síðan eitthvað alveg gagnstætt. Það er mjög dapurlegt, herra forseti. Þess vegna er full ástæða til að menn hafi varann á sér gagnvart þessu frumvarpi sem kemur úr virkjanaráðuneytinu. Umhverfismálin eru hér nánast hvergi nefnd - það var varla við öðru að búast - og þá kemur hæstv. ráðherra og segir: Já, en þetta er nýtingarfrumvarp. Þetta er nýtingarlöggjöf, nýtingin heyrir undir iðnaðarráðuneytið en svo er bara eitthvert umhverfisráðuneyti með þau mál. Bíddu, á þá ekki að vera neitt samband þarna á milli? Tengist þetta hvergi? Ha? Halda menn að þetta geti gengið þannig, að það sé bara hægt að keyra einhverja nýtingarlínu algerlega ómeðvitaður um hinn þátt málsins, þ.e. áhrifin á umhverfið? Nei, auðvitað ekki. Það heitir samþætting. Ég hélt að hún væri líka í tísku. Það á að vefa umhverfisþættina inn í alla stefnumótun og alla ákvarðanatöku um nýtingu á auðlindum. Það er búið að skrifa undir það líka, hæstv. ráðherra virðist bara ekki vita það. Hér rekur sig algerlega hvað á annars horn. Ég skal kannski bara í seinni ræðu nefna virkjanirnar fyrir hv. þm. Birki Jón Jónsson af því að tíma mínum er senn lokið. Ég hef svo sem oft gert það áður. Það er svo fáfengilegt að manni finnst það eiginlega hálfgerður brandari að þurfa að fara að telja upp virkjanir sem maður geti stutt og maður telji góðar. En af því að Framsókn skilur ekki umræðuna nema hún sé á því plani er alveg hægt að gera það. Ég hef sagt það úr þessum ræðustóli t.d. að Vatnsfellsvirkjun er algerlega sjálfsögð virkjun til að nýta frekar þær miðlanir og þær framkvæmdir sem hvort sem er eru komnar á Þjórsársvæðinu. Sama má segja um Búðarhálsvirkjun. Það er alveg sjálfsagt mál að taka þessar virkjanir í framhaldi af því sem þegar er búið að gera þarna. Það er miklu betra að fara í þær en að fara inn á ný og ósnortin svæði. Það er alveg sjálfsagt mál að fullnýta Kröflusvæðið úr því sem komið er. Að sjálfsögðu. Það er miklu gáfulegra að gera það en að bera niður á nýjum stað, fara að rassakastast um á Torfajökulssvæðinu o.s.frv. Það er ekkert vandamál að telja upp næga virkjunarkosti í jarðvarma og þess vegna í fallvötnum sem duga Íslendingum sjálfum, þróun almenns iðnaðar hér í landinu í 50, 100, 200 ár, plús það að vetnisvæða okkur ef það verður niðurstaðan eða skipta olíum og öðru slíku út með innlendum orkugjöfum þegar og ef tæknin leyfir okkur það. Ekki nokkurt vandamál. Það er einmitt það sem við eigum að stefna á að gera. Við þurfum að passa að við eigum orku eftir í það, vera ekki búin að tappa öllu saman í erlendar álbræðslur á útsöluverði til langs tíma. Það er glórulaus stefna, ég tala nú ekki um þegar menn fara í virkjanirnar í algerlega öfugri röð. Hæstv. ríkisstjórn veit vel að þær virkjanir sem hún er að knýja í gegn einmitt núna eru tvær af þremur sem verst komu út í bráðabirgðaniðurstöðum rammaáætlunar, Kárahnjúkavirkjun og Þjórsárveravirkjun eru tvær af þremur verstu virkjununum sem bráðabirgðaniðurstöður rammaáætlunar tóku til. Sú þriðja væri þá Jökulsá á Fjöllum, ef einhverjum dytti það í hug. Þetta liggur fyrir. Þetta eru líka staðreyndir, hv. þm. Birkir Jón Jónsson. Ef það er ómálefnalegt að fara með staðreyndir er það ný útgáfa Framsóknarflokksins á því hugtaki, væri svo sem eftir öðru. Það sem er sérstakt vandamál í sambandi við þetta frumvarp og viðfangsefni þess er það kapphlaup sem er skollið á milli orkufyrirtækjanna um að helga sér land, um að míga utan í allar þúfur og helga sér land vegna þeirra breytinga sem fram undan eru í þessum efnum. Við eigum ekki að láta það hafa áhrif á fagleg og vönduð vinnubrögð að þessu leyti. Þess vegna er að mínu mati gæfulegast að frysta nú um sinn frekari útgáfu rannsóknarleyfa, undirbúa grundvöllinn, setja rammaáætlun í gildi og koma þessu fyrirkomulagi hér á. Þá er hægt að fara að taka einhverjar vitrænar ákvarðanir og þar á meðal að úthluta leitar- og rannsóknarleyfum.

Hæstv. forseti. Það er komið að lokum þessarar umræðu sem hefði mátt vera málefnalegri. Ég held því fram að við séum að fjalla um eitt af grundvallarmálum í landinu, sem varða nýtingu á auðlindum okkar. Það hljóta allir að vera sammála um að við þurfum að hafa lög og reglur um hvernig skuli á málum haldið, nú þegar tekið er upp frelsi í sambandi við vinnslu á orku, bæði jarðvarma og vatnsafli. Þetta mál gengur m.a. út á að koma málum í ákveðinn farveg til bráðabirgða og að síðan verði unnið að framtíðarmarkmiðum og framtíðarstefnu í þeirri nefnd sem tillaga er um að verði skipuð eftir að lögin hafa verið samþykkt. Ég hélt að það yrði fulltrúum stjórnarandstöðunnar ánægjuefni að lagt er til að stjórnarandstaðan eigi aðild að nefndinni, en ég hef ekki heyrt nokkurn mann nefna það. Það er þá kannski óþarfi að hafa þetta þannig, þó ég teldi rétt að leggja það til. Margt hefur verið nefnt sem ekki síður varðar framtíðarskipulagningu þessara mála heldur en frumvarpið sem er til umfjöllunar, og öll þau sjónarmið eiga að sjálfsögðu erindi inn í nefndarstarfið sem boðað er. En ég tel frumvarpið sem hér liggur frammi fela í sér skynsamlega nálgun á því hvernig við eigum að halda á málum þar til sú nefnd hefur lokið störfum. Þar er kveðið á um rannsóknarleyfi, nú þarf rannsóknarleyfi bæði í vatnsafli og jarðvarma. Þau eru mest til fimm ára. Síðan er tveggja ára tímabil sem viðkomandi handhafi rannsóknarleyfis hefur til þess að ákveða hvort hann ætli að nýta þá auðlind sem hann hefur rannsakað, með því að fá þá nýtingarleyfi. Það er því ekki hægt að safna að sér auðlindum eða safna að sér virkjanakostum án þess að nýta þá. Þess vegna tel ég að það sem hér er farið fram á og lagt er til, sé skynsamlegt og vona að um það geti orðið samstaða í hv. iðnaðarnefnd. Að sjálfsögðu þarf að fara vel yfir málið, ég get alveg tekið undir það. Af því að mikið hefur verið gert úr því í þessari umræðu að ekki sé fjallað nægilega um umhverfisþáttinn og umhverfismálin í frumvarpinu, þá endurtek ég að það er önnur löggjöf sem þar um ræðir, en þetta frumvarp er um nýtinguna. Við getum bara talað opinskátt um það, þetta er um nýtingu á auðlindum. Miðað við síðustu ræðu formanns vinstri grænna, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, þá harðneitar hann að hann sé á móti því að nýta auðlindirnar. Hann hlýtur þá að vera sammála því að það þarf að hafa reglur um hver skuli fá réttinn til nýtingar. Það hafa fleiri en einn þingmaður talað um að 1. gr. frumvarpsins sé ekki í samræmi við greinargerðina um 1. gr., en greinargerðin hlýtur alltaf að vera ítarlegri. Þar kemur fyrir orðið „umhverfissjónarmið“ sem ekki kom fyrir í greininni sjálfri og mér finnst ekkert athugavert við það. Og þegar talað er um skynsamlega stjórn, þegar það orðatiltæki er notað, þá erum við að sjálfsögðu með umhverfissjónarmiðin í huga, ég held að það hljóti að vera hægt að útskýra það. Það kemst ekki allt fyrir í sjálfum lagatextanum, en greinargerðir eru gjarnan taldar vera lögskýringatæki. Þess vegna er þetta með þessum hætti. Mér finnst eins og einhver tilhneiging hafi verið hér í dag hjá ákveðnum hv. þingmönnum til að leggja allt út á versta veg, að einhver annarleg sjónarmið búi að baki framlagningar þessa frumvarps, sem ég tel vera eins og hvern annan sjálfsagðan hlut, miðað við það að við erum komin í breytt umhverfi raforkumála. Það er óþarfi að taka þá umræðu einu sinni enn, en hún hefur svo sem aðeins komið inn líka. Það var líka sagt að það vantaði alveg vísindamenn í Orkustofnun og þess vegna væri fráleitt hvað Orkustofnun hefði stórt hlutverk. En í auðlindadeild Orkustofnunar hefur virtur maður farið með forustuna en það er Sveinbjörn Björnsson, fyrrverandi rektor. Mér finnst leiðinlegt að þannig skuli vera talað um jafnvirtan mann og Sveinbjörn er, og þá deild sem hann hefur veitt forustu, þó svo að þar sé nú að verða breyting á. Það var líka talað um að það væri galli að ekki þyrfti umhverfismat á leitarstigi. En leit er ekki þess eðlis að þá þurfi að fara í umhverfismat, því þá er nánast farið fótgangandi um svæðið. Það er hins vegar allt annað þegar komið er á rannsóknarstigið. En það var líka nefnt að skynsamlegt væri að skipta þessu í þrjá þætti, eins og lagt er til í frumvarpinu og ég þakka fyrir það. Ég veit ekki hvort ég á að fara að fara út í að ræða við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon um það sem kom fram í ræðu hans, mér fannst það vera nokkuð hástemmt. Hann gerir mikið úr að Framsóknarflokkurinn hafi farið villur vegar og þar séu fyrst og fremst umhverfissóðar, eins og sú sem hér stendur, en því vil ég mótmæla. Það er ekki svo. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við eigum að nýta auðlindir okkar og það vill svo til að margar nágrannaþjóðir okkar - og þótt víðar væri leitað - horfa til okkar með mikilli öfund vegna þess hve langt við erum komin hvað varðar umhverfisþátt raforkumála, þar sem við framleiðum eingöngu hreina orku og um 2/3 af þeirri orkunýtingu sem á sér stað í landinu er endurnýjanleg orka. Það eru ekki aðrir sem gera mikið betur í þeim efnum, en í umræðunni sem fer fram hér á hv. Alþingi þá er þetta á allt annan veg, þá erum við umhverfissóðar sem stöndum fyrir þessu. Af því að hv. þingmaður nefndi Steingrím Hermannsson í þessu sambandi, að hann hefði ætlað sér að gera þennan flokk að grænum flokki, þá varð það nú þannig að þegar hann var ungur maður í Framsóknarflokknum þá var hann eini maðurinn, eða u.þ.b. sá eini sem studdi að álverið væri byggt í Straumsvík og hann barðist ekki gegn því, þótt aðrir framsóknarmenn væru dálítið mikið á móti þessu á þeim tíma. Þetta segir kannski sína sögu um ákveðnar breytingar sem hafa átt sér stað. Ég held að nú séu flestir ánægðir með að þetta fyrirtæki skuli vera rekið í Straumsvík og hv. þingmenn vinstri grænna hafa meira að segja ekki gert athugasemdir við stækkun þess. Hugsanlega hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, en þegar álverið í Straumsvík var stækkað á 10. áratugnum þá rann það allt ljúflega í gegn og engin mótmælti. Svona hafa nú tímarnir breyst. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fara dýpra í fyrirspurnir sem komu fram. Þessi mál verða rædd í nefnd, og síðan í þeirri nefnd sem verður til í framhaldi af samþykkt laganna. Þetta er að sjálfsögðu mál sem vísað er til iðnaðarnefndar eins og ég lagði til í framsöguræðu minni.

Hæstv. forseti. Mér finnst ástæða til að hæstv. ráðherra geri okkur betur grein fyrir því hvers vegna liggur á með þetta mál, áður en það hefur verið undirbúið þannig að hægt sé að koma ákvörðuninni um nýtinguna fyrir með einhverjum skilgreindum hætti, en ekki með bráðabirgðaákvæði eins og verið er að tala um að hafa. Varðandi þá nefnd sem gert er ráð fyrir að sett verði upp, og hæstv. ráðherra talaði um að væri kannski óþarfi að hafa fulltrúa frá stjórnarandstöðunni í, þá finnst mér ástæða til að segja - af því að hún var svona hvassyrt hér í dag - að sú nefnd hlýtur fyrst og fremst að fást við pólitískt verkefni, þ.e. hvaða leið eigi að fara til að velja þá sem nýta auðlindirnar. Mér finnst þess vegna svolítið undarlegt að í nefndinni eigi að vera þrír fulltrúar frá Samorku. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún sé ekki sammála mér um að stærsta hlutverk nefndarinnar sé að finna einhverja skynsamlega niðurstöðu, þar sem pólitísk samstaða gæti orðið um hvernig eigi að ráðstafa þessum auðlindum? Í upphafi ræðu minnar spurði ég um skilgreiningu á eignarrétti á auðlindum. Telur ráðherrann ekki nauðsynlegt að fyrir liggi skilgreining á eignarréttinum, hvernig með hann skuli fara, hvað hann nær langt niður og hvernig eigi að skera úr því ef orka eða önnur verðmæti liggja saman neðan jarðar?

Hæstv. forseti. Hvers vegna liggur á þessu máli? Það liggur á vegna þess að nú er ákveðið millibilsástand. Á þó nokkrum svæðum hafa fleiri en einn aðili sótt um rannsóknarleyfi. Það vantar nægilega skýrar reglur um hvernig skuli tekið á málum í þeim tilfellum. Þess vegna finnst mér mikilvægt að ekki líði langur tími án þess að fram fari rannsóknir af hálfu orkufyrirtækjanna á svæðunum sem hér um ræðir. Ég geri mér grein fyrir því að þetta mál verður ekki afgreitt fyrir jól, eða mér finnst ekki miklar líkur á því, það er orðið stutt til jóla. Þannig að við skulum sjá til hve snemma á nýju ári við getum orðið með þessa lagasetningu. Pólitískt verkefni, segir hv. þingmaður, að leggja línurnar fyrir framtíðina, og það er hárrétt. En ég held, að það sé þó mikilvægt að við höfum þekkingu og sjónarmið inni í nefndinni frá orkufyrirtækjunum í gegnum Samorku. Þetta er nokkuð stór nefnd en engu að síður tel ég að ekki sé ofgert í þeim efnum þó að Samorka, orkufyrirtækin, eigi þar þrjá fulltrúa. Hvað varðar skilgreiningu á eignarrétti fer það samkvæmt lögum. Ég man það ekki nákvæmlega til að fara yfir í stuttu máli, en landeigendur mega nota um 10 lítra á sekúndu til heimilisnota, bústarfa og annars slíks. Ég held að þar sé ekki um að ræða að ákvæði vanti í lög.

Hæstv. forseti. Ég tók eftir því við lestur frumvarpsins að gert var ráð fyrir því að einkaeigendur að auðlindum gætu án sérstaks leyfis nýtt þessa 10 lítra á sekúndu sem hæstv. ráðherra nefndi. Þeir þurfa að sækja um leyfi til rannsókna og síðan um nýtingarleyfi þegar þeir ætla að nýta meira. Hæstv. ráðherra sagði að það lægi á vegna þess að það væri millibilsástand og að fleiri en einn vildu komast að. Í þessu frumvarpi er sem sagt verið að skera úr um það, t.d. með því að hafa þar ákvæði sem kveður á um að sá sem fyrstur sækir um eigi að fá ef umsóknir eru jafngildar. Er þá þar með búið að ákveða að þeir sem sendu inn fyrst umsóknir eigi að fá leyfi til að nýta þessar viðkomandi auðlindir? Verður kannski auglýstur umsóknarfrestur eftir að lögin hafa tekið gildi þegar þar að kemur? Ég spyr að þessu. Mér finnst ástæða til að heyra það nánar en geri auðvitað ráð fyrir að það þurfi að auglýsa þegar lögin koma. En þá á sem sagt að nota fegurðarsamkeppnisaðferðina til að velja á milli aðila ef þeir eru jafnhæfir til að nýta auðlindina. Mér finnst það ekki boðlegt. Ég tel að það sé ekki á Orkustofnun leggjandi og ekki heldur hæstv. ráðherra. Ef Orkustofnun klárar ekki málið eða upp kemur ágreiningur á ráðherrann að taka við málinu, skilst mér. Ég segi eins og er að mér finnst að þarna þurfi menn að vanda sig betur en gert er í þeim tillögum sem liggja fyrir.

Hæstv. forseti. Það er um það ákvæði að segja að ef um jafngóðar umsóknir er að ræða ræður það hvor kom á undan ef um rannsóknarleyfi er að ræða. Ég veit ekki hvort rétt er að kalla þetta einhverja fegurðarsamkeppni, þetta er svona og ég veit ekki hvernig það ætti að vera öðruvísi. Það eru leiðbeinandi reglur í greinargerðinni um það hvernig þetta skuli gert. Hv. þingmaður Samfylkingarinnar Mörður Árnason - það er kannski ekki sanngjarnt að nefna það hér en hann er engu að síður þingmaður Samfylkingarinnar líka - gerði nokkuð mikið úr því að verið væri að reyna að færa eignarréttinn til einstaklinganna og það væri almennt stefna stjórnvalda. Hins vegar komu upp allt önnur sjónarmið af hálfu Samfylkingarinnar, fannst mér, í tengslum við þjóðlenduumræðuna eins og hér á Suðurlandi þar sem ríkið, þ.e. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, þótti ganga of nærri einkaréttinum. Þá var allt annað upp á teningnum hjá hv. þingmönnum Samfylkingarinnar. Þá stóðu þeir með einstaklingunum, með bændunum, um það að verja rétt þeirra. Það er stundum svolítið erfitt að átta sig á hlutunum.

Virðulegur forseti. Það kemur feginsandvarp í ræðu hæstv. ráðherra þegar hún segir að nú sé komið að lokum þessarar umræðu. Hún kveinkar sér sáran og kvartar undan því að hér sé verið að leggja málin út á versta veg. Ég vísa yfirlýsingum af þessu tagi til föðurhúsanna. Hæstv. iðnaðarráðherra getur auðvitað ekki kveinkað sér undan því þótt hér séu hafðar uppi gagnrýnisraddir, að öllu leyti málefnalegar, á það mál sem hún flytur fram. Ég vil í þessu andsvari inna hæstv. ráðherra eftir svörum við þeim spurningum sem voru lagðar fyrir hana af fjölda þingmanna í þessari umræðu. Þar má nefna spurningar á borð við útskýringu á nafninu. Hér er gagnrýnt að einungis skuli talað um jarðrænar auðlindir. Ég vil fá að vita hvers vegna þetta nafn er valið. Hvaða hugtak er verið að þýða? Yfir hvað á þetta að ná? Af hverju svarar hæstv. ráðherra ekki þeim spurningum sem var beint til hennar í þeim efnum? Sömuleiðis vil ég fá að vita hvernig samstarf fór fram við umhverfisráðuneytið á vinnslutíma þessa frumvarps. Það var líka bein spurning til hæstv. ráðherra sem hún svaraði ekki. Síðan vil ég fá svör við því hvernig hæstv. ráðherra telur umhverfissjónarmiðin falla inn í 1. gr., þ.e. markmiðsgreinina. Fyrst hún gat ekki svarað því betur en hún gerði í ræðu sinni vil ég hreinlega fá svar við því hvort hæstv. ráðherra telji að það megi breyta markmiðssetningunni til samræmis við það sem sagt er í greinargerðinni, að umhverfissjónarmið skuli höfð til hliðsjónar. Svo svaraði hæstv. ráðherra heldur ekki spurningum varðandi vatnalögin, ekki heldur um skuldbindingar á erlendum vettvangi varðandi aðra samninga sem lutu að sjálfbærri þróun eins og Ríó-samningurinn er og ekki heldur spurningu varðandi Árósasamninginn um þagnarskylduna. Allar þessar spurningar standa enn út af.

Hæstv. forseti. Ég er ekki að kveinka mér en mér fannst ekki allt málefnalegt sem kom fram hjá hv. þingmanni í fyrri ræðu hennar. Það var talað um óðagot, bráðræði og nýtingaroffors og eitthvað slíkt sem mér finnst ekki vera sérstaklega málefnalegt. Hvað varðar þetta heiti, hvort vatn geti verið þarna innifalið, er það ólífrænt efni og það er þannig skilið frá lífrænum auðlindum. Ég held að ekki sé hægt að útskýra það neitt sérstaklega mikið frekar. Þetta er heitið á frumvarpinu og auðvitað er hægt að fjalla um það í hv. nefnd hvort það sé eitthvað óskynsamlegt við það. Ef það er ekki búið að dreifa vatnalagafrumvarpinu hlýtur það alveg að vera að koma inn í þingið. Ég var búin að tala um 1. gr. og tel að ég þurfi ekki að útskýra hana frekar. Það er ekki hægt að koma öllu fyrir í greininni sjálfri, hins vegar skiptir greinargerðin að sjálfsögðu máli. Árósasamningurinn, ég veit ekki hvort ég á að fjalla eitthvað sérstaklega um hann. Hann er ekki á mínu borði en einhver vinna tel ég að sé í gangi í sambandi við það mál. Ég veit ekki hvort það var fleira sem hv. þingmaður saknaði að hefði ekki verið svarað.

Virðulegur forseti. Já, hæstv. ráðherra hefur ekki mörg orð um þessi atriði sem ég nefndi. Gott og vel, hún verður að fá að hafa það þannig en það er afar slæmt og beinlínis afleitt að hæstv. ráðherra skuli ekki fjalla hér um ákveðin atriði sem við erum búin að vera að ræða hér, þingmenn, í nokkra klukkutíma meðan þetta mál hefur verið til umfjöllunar. Þá vil ég t.d. nefna framtíðarstefnu í orkumálum. Gerðar voru athugasemdir við það hvernig nefndin sem hæstv. ráðherra hugsar sér að skipa verði samsett, tíu manna nefnd þar sem gert er ráð fyrir einum fulltrúa frá hverjum af fimm stjórnmálaflokkum sem sæti eiga á Alþingi, þremur frá hagsmunaaðilum framkvæmdaraðila í þessum efnum, þ.e. Samorku, og svo tveimur sem hæstv. iðnaðarráðherra skipar án tilnefningar. Ætlast hæstv. iðnaðarráðherra í alvöru til þess að nefnd sem svona verður samsett setji fram einhverjar alvörutillögur um það hvernig framtíðarstefnu í nýtingarmálum orkunnar og auðlinda landsins verði háttað? Er það alvara hæstv. ráðherra að svona nefnd geti sinnt því hlutverki? Ég verð að segja að ég tel ekki svo vera. Svo get ég gagnrýnt hæstv. ráðherra fyrir það að staglast hér á því hvernig við séum að nýta hér hreina og endurnýjanlega orku. Hæstv. ráðherra verður að fara að skilja að virkjanir á borð við Kárahnjúkavirkjun geta ekki talist sjálfbærar. Þær teljast ekki sjálfbærar samkvæmt neinum mælikvörðum sem gefnir hafa verið út á alþjóðavísu og eru viðurkenndir af samtökum og stofnunum vítt og breitt um heiminn, vísindastofnanir þar með taldar. Virkjun sem eyðileggur umhverfi sitt óafturkræft í þeim mæli sem Kárahnjúkavirkjun gerir framleiðir ekki hreina orku. Hún framleiðir ekki endurnýjanlega orku.

Hæstv. forseti. Það væri ágætt ef hv. þingmaður gæti nefnt mér þá virkjun sem hefur ekki einhver áhrif á náttúruna. Ég veit ekki hvaða virkjanir eru sjálfbærar að hennar mati. Þær hafa allar einhver áhrif á náttúruna og þess vegna þýðir ekkert að tala um þetta eins og hv. þingmaður gerir. Hvers vegna fengum við sérstakt íslenskt ákvæði inn í Kyoto-bókunina? Auðvitað vegna þess að við erum að framleiða hreina orku. Það var skilningur á því í alþjóðasamfélaginu að það væri mikilvægt þegar horft er á umheiminn að bræða t.d. ál á Íslandi. Með þessu verða bara hv. þingmenn að lifa. Þetta var ástæða þess að við fengum inn íslenska ákvæðið og af því er ég mjög stolt. Af hverju er nefndin svona samsett? Það er sjálfsagt hægt að hafa hundrað skoðanir á því hvernig svona nefnd eigi að vera samsett en eftir að við erum búin að fjalla um þetta í nokkur ár í ráðuneytinu leggjum við til að nefndin verði skipuð með þeim hætti sem tillaga er uppi um. Ef það er vandamál að of margir séu frá Samorku, þrír í tíu manna nefnd, finnst mér það bara ekki. Mér finnst mikilvægt að hafa fulltrúa orkufyrirtækjanna þarna inni, fulltrúa sem hafa þekkinguna og að sjálfsögðu líka miklar skoðanir á því hvernig á málum skuli haldið. Þeir, þ.e. þessi orkufyrirtæki og hugsanlega einhver fleiri eða einhver önnur, koma til með að nýta auðlindir okkar til framtíðar. Rammaáætlun var nefnd í þessari umræðu. Komin er af stað vinna í sambandi við næsta áfanga þannig að það er allt í bærilegum farvegi.

Frú forseti. Ég held að það sé ágætt að reikna með því að þegar, eða ef, þetta frumvarp verður til afgreiðslu hér á vormánuðum noti menn tækifærið og fari í dálítið rækilega umræðu um stöðu orkumála og orkubúskapinn í landinu. Ég held að það sé miklu meira en tímabært að fara í grundvallarumræðu um þessi mál. Hana hefur verulega vantað. Það þarf að reyna að koma hér á dagskrá, og það höfum við svo sem verið að reyna með tillöguflutningi og ræðuhöldum í ein fimm ár, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, alvöruumræðu um framtíðarorkustefnu í landinu, um sjálfbæra orkustefnu sem hlýtur að verða kölluð svo. Það bara ósköp einfaldlega stenst ekki annað en að Íslendingar reyni að koma sér í þau hjólför með sín mál eins og straumar eru orðnir í alþjóðlegu samhengi í þessum efnum og við höfum reyndar skuldbundið okkur til með undirskrift Ríó-sáttmála og fleiri slíkra hluta. Inn í það koma að sjálfsögðu stefnumótandi ákvarðanir og stefna hvað varðar rannsóknaþáttinn. Ég vil bara nefna 2–3 atriði af því tagi sem ég held að hljóti að þurfa að taka til grundvallarumræðu á Íslandi og mér finnst ekki hafa verið gert að undanförnu. Menn hafa anað áfram í blindni, að hluta til byggt á gömlum, jafnvel áratuga gömlum, viðhorfum um orkuforðann og um aðstæður hér í landinu í þessum efnum. Ég held að aldrei hafi farið fram sú grundvallarumræða um virkjun jökulvatna sem auðvitað hefði þurft að vera búið að taka fyrir löngu. Íslendingar eru nánast eina þjóðin í heiminum sem reynir að beisla korgug jökulvötn með jafngríðarlega árstíðabundna sveiflu í rennsli. Þetta erum við að gera. Það er eitt af þeim vandamálum sem er verið að glíma við og kalla á hin miklu miðlunarlón og allt sem þeim fylgir. Rennsli þessara vatna er þannig að það eru kannski nokkrir tugir rúmmetra á veturna en nokkur hundruð rúmmetra á sumrin. Menn vilja helst ná að beisla þetta allt. Menn hafa sett alla sína útreikninga þannig upp að það eigi helst að mjólka hvern einasta dropa út úr ánum og þá þurfa menn gríðarleg uppistöðulón og mikla miðlun til að fanga sumarrennslið. Með því kemur hins vegar allur framburðurinn. Það leiðir síðan til þess að lónin fyllast mjög hratt. Það er hárrétt sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði, það er algerlega út í hött og fráleitt að telja jökulárvirkjun hverrar uppistöðulón fyllist á áratugum eða þótt það séu fáeinar aldir sjálfbæra virkjun. Það stenst ekki og það fæst ekki viðurkennt sem slíkt á alþjóðavettvangi. Kárahnjúkavirkjun með þeim miklu hliðaráhrifum og umhverfisspjöllum þar til viðbótar sem henni fylgja nær t.d. náttúrlega engan veginn máli í þessu, svo að maður tali ekki um t.d. Villinganesvirkjun sem á að fylla einhver fallegustu árgljúfur á Íslandi, sökkva þeim í eðju á 40–60 árum og þar með er virkjunin ónýt. Búin. Lónið fullt. Dettur einhverjum manni í hug að halda því fram eins og viðhorf eru orðin í nútímanum til umhverfismála að þetta sé hægt að kalla sjálfbæra virkjun? Nei, auðvitað ekki. Það er bara ekki þannig, hæstv. ráðherra, að af því að við séum með vatnsaflsvirkjanir séu þær sjálfkrafa umhverfisvænar. Það er bara því miður alls ekki þannig. Annað atriði sem að mínu mati vantar stórlega inn í áætlanagerð okkar og stefnumótun á þessu sviði er hlýnunin, bráðnun jöklanna. Ég get eiginlega ekki ímyndað mér annað en meira og minna allar gamlar áætlanir Landsvirkjunar og Orkustofnunar, eldri en 5–10 ára, séu algerlega ónýtar. Þessir hlutir koma til með að þróast og verða strax á næstu áratugum allt öðruvísi en menn töldu alveg fram undir að ljóst varð í hversu stórfelldar og hraðar breytingar stefndi, svo ekki sé talað um næstu aldamót. Hvaða áhrif hefur þetta síðan á árnar sem að einhverju leyti sækja vatn sitt til jöklanna, eða inn á þau svæði sem nú eru hulin jöklum? Jú, þetta hefur þau áhrif að bráðnunin veldur gríðarlegu rennsli á einhverju áratugatímabili. Ætla menn þá að byggja virkjanirnar miðað við að ná þeim toppum öllum saman? Hvað gerist svo? Svo allt í einu er vatnsforðinn búinn. Þessar ár sem eru í mörg hundruð rúmmetrum á sumrin, breytast í snyrtilegar bergvatnsár með einhverra tuga rúmmetra rennsli á ári hverju, jafnvel á sumrin. Það hlýtur að þurfa að endurmeta að verulegu leyti ýmsar áætlanir af þessu tagi. Þá vinnu vantar, og þeim mun fráleitari er sú ákvarðanataka sem menn hafa ráðist í á undanförnum árum. Það vantar ekki bara þessar forsendur, heldur einnig kortlagningu orkukostanna og forgangsröðun þeirra, m.a. og ekki síst með tilliti til umhverfisáhrifa sem rammaáætluninni var ætlað að gera. Hvað hafa menn gert? Jú, þeir hafa tekið jafnóðum út úr vinnunni þá virkjanakosti sem þeir eru farnir að bera víurnar í. Þetta er það sem hefur verið gert. Það var reiknað með því að Kárahnjúkavirkjun yrði þarna inni og þannig var lagt af stað með vinnuna. Þess vegna kom bráðabirgðamatið á hana, sem má spyrja hvaða tilgangi þjóni þegar hvort sem er var búið að taka pólitíska ofbeldisákvörðun um að byggja virkjunina og gefa allri vinnunni að rammaáætlun langt nef. Hæstv. ráðherra segir að þetta sé nýtingarlöggjöf og menn eigi að skilja að þess vegna séu umhverfismálin ekki mjög fyrirferðarmikil þar. Ég minni á að þessir hlutir verða að vera samofnir. Það er ekki hægt að aðskilja þetta svona. Það eru ekki tvö algjörlega aðskilin hólf, umhverfishólfið og nýtingarhólfið. Það bara fúnkerar ekki þannig. Það er óskaplega nöturlegt, og von að menn verði tortryggnir þegar fram kemur við lestur gagna að orðið „umhverfisáhrif“ rataði ekki inn í sjálfa 1. gr. laganna. Var ekki pláss fyrir það eða hvað? Ber að skilja þetta svo? Útskýringar ráðherra eru að það sé haft í umsögn um greinina, því þar er talað um „þar á meðal umhverfissjónarmið“. Það er von að menn séu nokkuð tortryggnir. Ætli tilefni sé ekki til hjá þeim sem reyna að standa vaktina í þágu umhverfis og náttúru að vera býsna hvekktir, eftir framgöngu og framferði stjórnvalda undanfarin missiri? Jú, ætli það ekki. Varðandi Orkustofnun, sem er vel mönnuð og góð stofnun og sinnir mikilvægum verkefnum, þá held ég að vandamálið sé ekki að menn vantreysti henni eða því ágæta fólki sem þar vinnur, a.m.k. geri ég það ekki. Hafi einhverjir sagt eitthvað í þá veru í umræðunum í dag, þá tek ég ekki undir það. Ég hef hins vegar miklar efasemdir um að vel fari á endanum að hrúga öllum þeim verkefnum inn á Orkustofnun sem nú er verið að setja á hana. Er Orkustofnun ekki farin að verða í ansi mörgum og sumpart mótsagnakenndum hlutverkum? Er hún ekki eiginlega farin að sitja allt í kringum borðið? Hún á að hafa eftirlit, sjá um verðlagningu og hafa kontról á allri samkeppninni í orkuframleiðslunni, síðan á hún að sinna klassísku grundvallarhlutverki sínu hvað varðar grunnrannsóknir og upplýsingaráðgjöf til stjórnvalda. Svo á hún að vera með úthlutun á rannsóknarleyfunum og leitinni og öllu því, en á svo sjálf að hafa frumkvæði að því á köflum að standa fyrir rannsóknum til hliðar. Ég er ekki viss um að þetta komi til með að ganga vel, allt saman á einu borði. Ég velti því hreinlega fyrir mér hvort ekki verði að aðskilja þarna stjórnsýslulega ýmsa þætti, jafnvel skipta þessum hlutverkum upp. Ég held líka að eigi Orkustofnun að fá þetta gríðarlega hlutverk og hafa með höndum, þá hljóti að koma til skoðunar að henni verði kosin stjórn, hún fái stefnumótandi og ráðgefandi stjórn. Orkuráði sem þar starfar er ætlaður allt annar hlutur. Mér finnst ekki sjálfgefið að stofnun sem á að fá og hafa með höndum þetta mikilvæga hlutverk, heyri beint undir einn ráðherra sem hafi algjört alræðisvald yfir henni. Þarna er að mínu mati ýmislegt sem þarf alveg tvímælalaust að taka til skoðunar. Að síðustu þetta: Hæstv. ráðherra segir að oft hafi heyrst að við séum litin öfundaraugum í útlöndum vegna þess hve vel á vegi við séum stödd og komin langt með umhverfisþáttinn í orkubúskap okkar. Jú, tölurnar eru vissulega impressívar, að við fullnægjum hér tveimur þriðju orkuþarfarinnar með svokölluðum vistvænum orkugjöfum. En nú þarf heldur betur að hafa fyrirvara á, samanber það sem rætt hefur verið um umhverfisáhrif sumra virkjana. Slíkt fréttist líka út fyrir landsteinana og verður sífellt betur þekkt í löndunum í kringum okkur hvað Ísland er að gera um þessar mundir. Margir eru farnir að sjá í gegnum þann tvískinnung sem framganga íslenskra stjórnvalda markast af, bæði í sambandi við heimskautaráðið og umhverfis- og virkjanamál. Það eru ábyggilega fleiri blaða- og fréttamenn en hinn frægi hjá franska blaðinu Le Monde sem eru farnir að reka augun í að ýmislegt stangast á hjá Íslandsmönnum um þessar mundir, að auglýsa landið og selja og kynna sem hreint og ósnortið, paradís þeirra sem vilja koma og sjá fallega ósnortna náttúru, og standa svo fyrir hervirkjum af því tagi sem bygging Kárahnjúkavirkjunar er, það fer ekki beinlínis saman.

Hæstv. forseti. Mér tókst ekki að fá svör við spurningum sem ég lagði fram til ráðherrans, alla vega ekki þannig að ég skildi nógu vel. Það er í fyrsta lagi nýting eiganda á auðlindinni. Ég skil það svo að með þessu lagafrumvarpi, samkvæmt 1. gr. þess, sé verið að tala um að eigandi eigi allan nýtingarréttinn sem er undir landinu. Ég spyr því: Hvar finna menn skilgreiningu á þeim verðmætum? Hversu langt niður nær þetta? Hvað má viðkomandi gera á svæðinu? Og hvernig eiga menn að finna út úr því? Á ekki að vera nein skilgreining svipuð og í vatnalögum, t.d. hvað varðar nýtingu á hita eða orku sem er þarna í jörðinni og vatninu sem er undir landinu eða aðrar auðlindir sem hugsanlega gætu legið saman, sem ég hef svo sem ekki hugmyndaflug til að nefna hér? Mér finnst að það þurfi að liggja fyrir í hvað menn ætla að vísa úr því engin leiðsögn í er lagafrumvarpinu um þetta. Síðan fannst mér hæstv. ráðherra ekki heldur svara skýrt þegar ég spurði hvort þeir sem nú eru á biðlistanum verða taldir með ef lögin taka gildi. Eða hvort auglýst verður, eftir að lögin taka gildi, að nú sé kominn umsóknarfrestur og þá muni allir sækja um sama daginn. Hvernig ætlar hæstv. ráðherra þá að fara að? Ekki er hægt að nota „fyrstur kemur, fyrstur fær“ ef allir sækja um sama dag og lögin taka gildi. Mér finnst menn vera komnir í ógöngur með mál sem alltaf virðast vefjast fyrir stjórnvöldum, hvernig eigi að fara með verðmæti sem eru í höndum okkar sameiginlega og einkaaðilar komi til með að nýta. Það eru ýmsar aðferðir til þess, vilji menn nota þær. Úr því ég er kominn í ræðustólinn aftur, þá langar mig til að nefna að í 12. gr. frumvarpsins er talað um eiganda auðlindar en þar segir, með leyfi forseta: „Eigandi auðlindar hefur ekki forgang að nýtingarleyfi vegna auðlindar sinnar, nema hann hafi öðlast forgangsrétt með rannsóknarleyfi.“ Annars staðar í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Orkustofnun geti látið aðra rannsaka auðlindir í eignarlandinu. Í 36. gr. er ákvæði um eignarnám. Þar stendur að hægt sé að láta fara fram eignarnám í eignarlandi ef leyfishafi nær ekki samkomulagi um verðmæti eignarinnar við fasteignareigendurna. Þá hljóta að vakna spurningar eins og: Ef fyrst er leyft að rannsaka auðlind í eignarlandi einhvers í andstöðu við hann, og síðan fer fram eignarnám á þeirri auðlind í landinu, er það þá þannig að sá sem fær leyfi til rannsóknarinnar fái síðan áframhaldandi leyfi til nýtingarinnar, án þess að til sé nokkurt úrræði þannig að útboð geti farið fram til að meta verðmæti eignarinnar? Og út frá hvaða hugmyndum ætti þá að ákveða verðmæti eignarinnar, þegar ekki liggur fyrir hvernig meta ætti það verðmæti sem felst í að fá að nýta auðlindina? Mér finnst að þetta atriði þurfi að rannsaka vel í nefndinni. Ég spyr hæstv. ráðherra: Úr því 1. gr. gerir ráð fyrir að taka eigi tillit til eignarréttar fasteignareiganda, hvernig er hægt að gera það með fullnægjandi hætti öðruvísi en að í lögunum séu úrræði sem geri ráð fyrir að hægt sé að finna markaðsvirði eignarinnar á markaði?

Hæstv. forseti. Þau atriði sem hv. þingmaður spyr um varða t.d. eignir, ég held að hann sé að tala um 21., 22., 23. og 24. gr., en þar er rætt um þinglýstar eignir. Þar er fjallað um hvernig tekið skuli á undantekningum frá rannsóknar- og nýtingarleyfum. Hvað varðar fasteignareiganda þá þarf hann rannsóknarleyfi til að eiga möguleika á nýtingarleyfi, en honum er hins vegar í raun heimilt að rannsaka án rannsóknarleyfis, en til þess að eiga möguleika á nýtingu, þá er rannsóknarleyfi grundvöllur að því að nýtingarleyfi sé gefið út. Annað atriði er þegar ekki næst samkomulag um verðmæti, eða réttara sagt um gjald fyrir afnot af auðlind við fasteignareiganda eða jarðareiganda, þá þarf að koma málum í þann farveg að niðurstaða náist í málum. Ég held að ég beini því til nefndarinnar að fara betur yfir þau mál. Þegar frumvarpið var í vinnslu í iðnaðarráðuneytinu gátum við ekki séð að þarna væri um vandamál að ræða. En nefndirnar eru upplagðar til að fara yfir mál eins og þetta, til að leita af sér allan grun, en að mínu mati eru þau ákvæði sem þarna koma fram fullnægjandi.

Virðulegi forseti. Já, ég tek það gilt að nefndin fari vel ofan í málið því mér sýnist að það séu spurningarmerki við þetta. En hæstv. ráðherra hafði ekki tíma til að svara spurningunum um hvort þeir sem bíða á bekknum, hvort umsóknir þeirra sem liggja fyrir núna muni ekki falla niður og að þeir þurfi að sækja um aftur og hvort hæstv. ráðherra finnst úrræðin fullnægjandi í frumvarpinu til að taka á því ef margir aðilar sækja um þann dag sem lögin taka gildi, ef og þegar það gerist. Mér finnst þetta mikilvægt vegna þess sem ég hef svo oft sagt og ætla ekki að fara að endurtaka hér um að stjórnvöld eru alltaf á flótta undan því að skera úr um nýtingarrétt á auðlindum með útboðum eða öðrum slíkum markaðsaðgerðum ef á þarf að halda.

Virðulegi forseti. Varðandi þá sem hafa nú þegar gefið sig fram og óskað eftir rannsóknarleyfum hef ég lagt þann skilning í málið að þeir séu ekkert útilokaðir, að rannsóknarleyfi þeirra séu virk vegna þess að það verður ekki allt auglýst. Það er heimild til að auglýsa, t.d. er reiknað með því að það sem varðar þjóðlendur og ríkiseign sé auglýst, eins getur það verið auglýst ef fasteignareigandi eða landeigandi ætlar sér ekki að nýta auðlindina. En eins og ég segi, við erum komin dálítið út í smáatriði núna. Þetta eru atriði sem verður að sjálfsögðu fjallað um í nefndinni, en skilningur minn hefur verið sá að umsóknir þeirra aðila sem þegar hafa sótt um séu virkar.

Virðulegi forseti. Mér þykir mikilvægt að fá þennan skilning hæstv. ráðherra og ætla ekkert að gefa út um afstöðu mína til þess núna. Ég tel ástæðu til þess að nefndin fari vandlega yfir það hvernig þetta lítur allt saman út og hvort í raun og veru sé verið að setja hér lagaákvæði sem úthluti sjálfkrafa leyfum til þeirra sem hafa sótt eftir rannsóknarleyfum nú þegar og hafi þar með, með því að vera framsýnir og spáð rétt til um að hér verði sett lög sem passi, verið búnir að tryggja sér að nýta tilteknar auðlindir.