Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur eftirfarandi bréf: „Reykjavík 21. apríl 1980. Varaformaður þingflokks Alþb. hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Stefáns Jónssonar, 4. þm. Norðurl. e., sem vegna veikinda mun ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Norðurl. e., Soffía Guðmundsdóttir tónlistarkennari, taki sæti á Alþingi í forföllum hans.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Guðmundur Bjarnason, forseti Ed.“ Soffía Guðmundsdóttir hefur ekki setið fyrr á Alþingi á þessu kjörtímabili og þarf því að fara fram rannsókn kjörbréfs. Vil ég biðja kjörbréfanefnd að taka það til athugunar og verður gefið fundarhlé í tíu mínútur. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur komið saman og tekið fyrir kjörbréf Soffíu Guðmundsdóttur, 1. varaþm. Alþb. í Norðurl. e., en hún mun taka sæti Stefáns Jónssonar, 4. þm. Norðurl. e., sem hefur boðað forföll vegna veikinda.



Kjörbréfið er samþ. með 35 shlj. atkv., og býð ég Soffíu Guðmundsdóttur velkomna til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Ég hef borið hér fram fsp. til hæstv. menntmrh. um listskreytingar í skólum, en í lögum um skólakostnað hefur í alllangan tíma - eða alla vega frá árinu 1967 - verið ákvæði þess efnis, að heimilt sé að verja 2% af áætluðum byggingarkostnaði skólamannvirkis til listskreytinga. Lagagreinin, sem um þetta fjallar, þ. e. 10. gr. laga nr. 49/1967, um skólakostnað, hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Menntmrn. getur, að fenginni umsögn sveitarstjórnar, ákveðið listskreytingu skólamannvirkja og telst kostnaður, sem af því leiðir, til stofnkostnaðar. Má verja í þessu skyni fjárhæð er nemur allt að 2% af áætluðum stofnkostnaði skólamannvirkis miðað við reglur byggingadeildar, þó aldrei hærri fjárhæð en 500 þús. kr. til hvers einstaks skóla að viðbættri hækkun samkv. byggingarvísitölu.“ Í lögum um grunnskóla frá 1974 er sambærilegt ákvæði og þarf ég ekki að rekja það nánar hér. Ástæða þess, að slíkt ákvæði var sett í lög á sínum tíma, held ég að liggi nokkuð í augum uppi. Þetta eru að sjálfsögðu tvíþættir hagsmunir, annars vegar hagsmunir ríkis og sveitarfélaga að auðga umhverfi sitt með listaverkum, - og ef hið opinbera á ekki að hafa frumkvæði að slíku starfi þá verður varla til þess ætlast af öðrum, - og í hinn stað eru hér vafalaust hafðir í huga hagsmunir listamanna einnig, að þeir geti fengið verkefni við sitt hæfi á þennan hátt sem þeir fái greitt fyrir. Ég býst við að a. m. k. mörgum listamönnum sé þetta mun hugnanlegri aðferð til lífsframfæris heldur en að þiggja svokallaða listamannastyrki sem ríkisvaldið úthlutar. Ég skal viðurkenna að kveikjan að þessari fsp. eru fréttir í blöðum ekki alls fyrir löngu þess efnis, að deila hefði komið upp milli menntmrn. og ákveðins listamanns, Einars Hákonarsonar, um tillögu sem hann hafði gert að listskreytingu fyrir skóla fyrir þroskaheft börn sem verið er að reisa í Safamýri í Reykjavík. Hann mun hafa gert till. að veggskreytingu sem að hans sögn er innan við þessi 2% mörk af kostnaði, en rn. hins vegar hafnað þessari till. hans. Hér var um að ræða mósaíkmynd á útvegg. Hins vegar mun það nú vera í höndum hæstv. menntmrh. að taka endanlega ákvörðun um þetta. Mér er ekki kunnugt um hvort sú ákvörðun liggur fyrir, en þætti vænt um að fá það upplýst hér einnig nú. Mér er þó tjáð að þessari byggingu hafi verið haldið áfram af fullum krafti og úr því sem komið er sé mjög erfitt að koma þessu verki fyrir, þar sem búið sé að slá upp fyrir þeim vegg sem það átti að koma á. Ég skal ekki hafa þennan formála lengri, en fsp. er svo hljóðandi: Í lögum um skólakostnað er ákvæði þess efnis, að menntmrn. geti varið allt að 2% af áætluðum stofnkostnaði skólamannvirkis til listskreytingar. Spurt er: Hvernig hefur ákvæði þetta verið framkvæmt s. l. 5 ár? Hvaða skólar hafa verið listskreyttir í samræmi við ofangreint ákvæði? Hvaða skólar hafa ekki notið slíks og þá af hvaða ástæðum?



Herra forseti. Ég skal leitast við að svara þeim fsp. sem hv. þm. hefur borið fram við mig. Hins vegar verð ég að segja að mig furðaði svolítið á að hann skyldi í þessu tilliti, að því er mér virtist alveg að tilefnislausu, fara að blanda hér inn í því sem hann kallar deilu milli mín og Einars Hákonarsonar listamanns. Ég held að það sé alveg óþarfi að blanda þessu saman. Það hefur ekki orðið nein stórdeila um þetta efni. Hins vegar kom upp ágreiningur milli mín og Einars Hákonarsonar myndlistarmanns út af því verði sem hann setti á myndverk sitt, og það mál er til umræðu og umfjöllunar. Um þetta hef ég rætt persónulega við Einar Hákonarson mjög nýlega, og ég vona satt að segja að það mál leysist án nokkurrar meðalgöngu blaða eða Alþingis. Ég vil ekki fara að blanda því máli hér saman við, jafnvel þó að hv. fyrirspyrjandi segi nú, sem mér kemur á óvart, að þessi viðtöl okkar Einars Hákonarsonar hafi orðið tilefni til þess að hann ber fram þessa fsp. Fsp. er út af fyrir sig mjög eðlileg, og það er ekkert á móti því að gerð sé grein fyrir hvernig fé er varið til þessa þáttar í listalífi okkar og menningarlífi. En ég held að það sé ákaflega óheppilegt að fara að blanda inn í þetta þessu tiltekna atriði, sem ég er næstum viss um að hv. fyrirspyrjandi er ekki nógu vel að sér um. En fsp. hv. fyrirspyrjanda hljóðar um það, að í lögum um skólakostnað sé ákvæði þess efnis, að menntmrn. geti varið allt að 2% af áætluðum stofnkostnaði skólamannvirkja til listskreytinga. Og þá er spurt, hvernig þetta ákvæði hafi verið framkvæmt s. l. fimm ár og hvaða skólar hafi verið listskreyttir í samræmi við ofangreint ákvæði, og einnig, hvaða skólar hafi ekki notið slíks og þá af hvaða ástæðum. Ég vil þá svara þessu þannig, að ákvæði um listskreytingu skólahúsa voru fyrst í lögum nr. 49/1967, um skólakostnað, 10. gr., og þessi ákvæði hljóðuðu þannig orðrétt: „ Menntmrn. getur, að fenginni umsögn sveitarstjórnar, ákveðið listskreytingu skólamannvirkja og telst kostnaður, sem af því leiðir, til stofnkostnaðar. Má verja í þessu skyni fjárhæð sem nemur allt að 2% af áætluðum stofnkostnaði skólamannvirkis miðað við reglur byggingardeildar, þó aldrei hærri fjárhæð en 500 þús. kr. til hvers einstaks skóla að viðbættri hækkun samkv, byggingarvísitölu, sbr. 8. gr.“ En með grunnskótalögum nr. 63 frá 21. maí 1974 komu ný ákvæði um listskreytingar þannig að ákvæðin í hinum fyrri lögum gilda ekki nú. Þessi nýju ákvæði eru í 26. gr. þeirra laga sem hljóðar þannig: „Sveitarstjórn getur ákveðið listskreytingu skólamannvirkja með samþykki menntmrn. og telst kostnaður, sem af því leiðir, til stofnkostnaðar. Má verja í þessu skyni fjárhæð er nemur allt að 2% af áætluðum stofnkostnaði skólamannvirkis miðað við reglur byggingardeildar rn.“ Það eru þessi ákvæði, sem nú gilda um listskreytingu, en ekki ákvæðin í lögunum um skólakostnað sem hv. fyrirspyrjandi var að vísa til áðan. Þegar frv. til l. um grunnskóla var lagt fyrir Alþ. 1973 voru ákvæðin um listskreytingu þannig, að gert var ráð fyrir að tveir menn yrðu rn. til aðstoðar í þessum efnum. Annar skyldi tilnefndur af Sambandi ísl. sveitarfélaga, en hinn af Bandalagi ísl. listamanna. Þetta var fellt niður í meðferð Alþingis á málinu. Einnig var frv.-greininni breytt þannig að frumkvæðið að listskreytingum skólahúsa var tekið úr höndum menntmrn. og lagt í hendur sveitarstjórnum. Þess er rétt að geta, að ákvæðin um listskreytingu skólamannvirkja taka einungis - og ég bið menn að veita því athygli, ekki síst vegna innskots frá hv. fyrirspyrjanda, þar sem hann fer að blanda inn í þetta listskreytingu tiltekins skóla utan við grunnskólastig - til þeirra skóla sem grunnskólalög gilda um, þ. e. skyldunámsskóla, en ekki skóla á framhaldsskólastigi. Hins vegar hefur menntmrh. í ýmsum tilvikum ákveðið listskreytingu ríkisskóla og þá tekið mið af ákvæðunum í grunnskólalögum. Í sambandi við listskreytingar skólamannvirkja hefur vilji menntmrh., hygg ég, ævinlega staðið til þess að fegra skólamannvirki og starfsumhverfi þeirra sem í skólunum vinna og í öðru lagi að efla vinnumarkað listamanna. Vilji minn í þessum efnum er sá, að skólamannvirki verði yfirleitt listskreytt, eins og áður segir, en frumkvæði þessara mála er ekki lengur í höndum menntmrh. og þess vegna mjög undir sveitarstjórnum komið hver framvinda þessara mála verður. Hins vegar tel ég óhjákvæmilegt, ef vel á að fara, að efnt verði til samkeppni meðal listamanna um þessar listskreytingar, og ég mun beita mér fyrir því að slíkt fyrirkomulag komist á og að gott samstarf verði haft við listamannasamtök um framkvæmd þessara mála. Nú skal ég reyna að gera grein fyrir því, hvaða skólamannvirki hafa verið listskreytt síðan ákvæði um listskreytingu var sett í lög. Þetta er dálítill lestur og er byggt á samantekt sem gerð hefur verið af þessu tilefni og tekið hefur nokkurn tíma að tína saman, en ég vona að hér sé rétt frá skýrt. Ég byggi þetta að sjálfsögðu algjörlega á vinnu starfsmanna menntmrn. Samkvæmt þessu hafa listskreytingar grunnskólabygginga verið þessar: Árbæjarskóli í Reykjavík. Þar er um að ræða veggmyndir úr íslensku grjóti, lagt í múr. Höfundur listaverksins er Veturliði Gunnarsson. Réttarholtsskóli í Reykjavík. Þar er skúlptúr á vegg eftir Magnús Tómasson. - Höfundur verksins er Haukur Dór. Lækjarskóli í Hafnarfirði er skreyttur með tveimur mósaíkmyndum inni í skólanum. Höfundur verksins er Katrín Pálsdóttir kennari, sem hefur unnið verkið í samvinnu við nemendur. Þá er það skóli í Njarðvíkurkaupstað. Þar er veggur í anddyri, hlaðinn í mósaík, eftir Áka Gränz, og í öðru lagi innfellingar í steyptum stigum. Höfundur þess verks er líka Áki Gränz. Í Mosfellshreppi er veggmálverk í gagnfræðaskóla. Nemendur úr Myndlista- og handíðaskólanum hafa unnið það verk. Í Vestfjarðaumdæmi er um það að ræða, að í skóla í Barðastrandarhreppi er mynd eftir Leif Breiðfjörð, steypt mynd innan dyra. Í Norðurlandsumdæmi vestra, á Hofsósi, er steypt mynd á vegg, upphleypt í ýmis form og máluð. Höfundur hennar er Benedikt Gunnarsson. Norðurlandsumdæmi eystra. Í íþróttahúsi Glerárskólans á Akureyri er steypt mynd og máluð á vegg utanhúss, skreyting eftir Snorra Svein Friðriksson. Í Gagnfræðaskólanum á Húsavík er veggskreyting eftir Hring Jóhannesson. Í Þelamerkurskóla í Hörgárdal er steypt mynd á vegg, upphleypt í ýmis form og máluð. Höfundurinn er Bragi Ásgeirsson. Í Stórutjarnaskóla er myndverk, steyptur skúlptúr á vegg utanhúss við aðalinngang, ekki máluð. Þetta verk er eftir Sigurjón Ólafsson. Í Hafralækjarskóla í Suður-Þingeyjarsýslu er handrið milli hæða inni í skólanum myndskreytt. Höfundur þess er Jón Gunnar Árnason. Í Suðurlandsumdæmi er getið um steinsteypta lágmynd innan dyra í skóla í Vík í Mýrdal eftir Benedikt Gunnarsson. Hér hef ég svo skrá um listskreytingar í öðrum skólum en grunnskólum: Í Kennaraháskóla Íslands er mósaíkmynd eftir Gunnlaug Scheving og Valtý Pétursson. Í Menntaskólanum við Hamrahlíð er mósaíkveggskreyting innan dyra eftir Gerði Helgadóttur. Í Menntaskólanum á Laugarvatni er myndskreyting eftir Ragnar Kjartansson. Í Skógaskóla er málverk á vegg eftir Benedikt Gunnarsson. Í Öskjuhlíðarskóla er skreyting á steypu utanhúss eftir Snorra Svein Friðriksson. Þá er þess að geta, að nemendur hafa gefið skólum listaverk eða listskreytingar. T. d. hafa afmælisstúdentar við Menntaskólann í Reykjavík gefið höggmyndir til skólans. Er önnur þeirra Andlit sólar eftir Ásmund Sveinsson. Hin er afsteypa af Pallas Aþenu. Varðandi listskreytingar, sem nú eru í undirbúningi og vinnslu, má nefna t. d. að í Reykjavík er verið að vinna að listskreytingu við Hlíðaskóla og Hólabrekkuskóla. Um þær listskreytingar er þetta að segja hvað varðar Hlíðaskóla: Þrír aðilar tóku að sér verkið. Þeir eru Jón Gunnar Árnason, Þór Vigfússon og Rúrý Fannberg. Þetta verk skyldi unnið í samvinnu við nemendur. Áætlaður kostnaður í árslok 1978 var 3.5 millj. kr. í heild. Þetta eru ýmis skúlptúrverk að viðbættum máluðum myndum. Og þá er það Hólabrekkuskóli hér í Reykjavík. Þar er listamaður Einar Hákonarson. Samningur var gerður við hann um mitt ár 1978, þar sem greiðslan er þannig, að hún er 1 millj. 400 þús. fyrir hugverk og hugmynd og 700 þús. er vinna listamannsins. Alls er þetta því 2 millj. og 800 þús. kr. Þetta er mósaíkmynd á vegg. Aftur á móti er það að segja um myndina sem við Einar höfum svolítið haft með að gera í sameiningu að verðleggja, þó að við höfum ekki orðið sammála um það, að það verk á að kosta 10 millj. eftir hans verðlagningu, en ég hef ekki getað fallist á það verð. Í þessu liggur deilan, og ég held að það sé alveg óþarfi að fara að koma með það mál inn í Alþingi. Ég held að ég hafi þá lokið þeim lista, sem ég hef um þetta, að öðru leyti en því sem varðar kostnað. En það er svo langur lestur að það væri miklu nær að birta það þingheimi í prentuðu máli. Þau skólamannvirki, sem ég hef talið hér upp, hafa verið listskreytt samkv. heimild í lögum. Vegna fyrirspurnar um það, hvaða skólar hafi ekki notið listskreytingar, þá er auðvitað skemmst frá því að segja að það er allur obbinn af skólum sem það hefur ekki gert, það er ljóst mál af þessum lestri. En ástæðan til þess að svo er kann m. a. að liggja í því, að ýmis skólamannvirki eru á því byggingarstigi að það er ekki búið að ákveða listskreytingar. Auk þess eru þessi mál í höndum sveitarfélaganna yfirleitt. Hvað varðar listskreytingar annarra skóla en grunnskóla má segja að það séu fremur í höndum menntmrn., og eins og ég sagði áður, þá er síður en svo að ég vilji letja í því efni að skólar verði listskreyttir. Þvert á móti held ég að það sé fullkomin ástæða til þess fyrir mig sem menntmrh. og þá, sem því embætti gegna síðar, að taka þetta mál föstum tökum og vinna meira að því að listamenn skreyti skólabyggingar. En hitt tel ég höfuðnauðsyn, ef sú stefna verður mörkuð, að þá verði jafnframt ákveðið hvernig standa skuli að framkvæmd hennar. Ég held að þær reglur þurfi að setja í samráði við listamenn sjálfa. Ég get upplýst það hér, að nú á næstunni verður efnt til ráðstefnu í Noregi, norrænnar ráðstefnu, einmitt um þessi mál og hvernig hægt sé að auka vinnumarkað listamanna með listskreytingu opinberra bygginga, og þá ekki síst skóla, forma samskiptareglur milli opinberra aðila og listamanna um þessi efni. Það er ákveðið, að menntmrn. mun styrkja a. m. k. einn íslenskan listamann eða fulltrúa myndlistarmanna til þess að sækja þessa ráðstefnu. Ég held þá, að þessari fsp. sé nokkurn veginn svarað, og læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör við þessari fsp. minni. Hann gerði tvær aths. við málflutning minn: Annars vegar var það að skólakostnaðarlögin væru nú komin úr gildi með setningu grunnskólalaga og því ætti 10. gr. ekki lengur við. Ég ætla ekki að deila um lögfræði við hæstv. ráðh. hér úr ræðustól. En ég held að það sé þó alveg ljóst við lestur grunnskólalaganna og 88. gr. þeirra, þar sem tilgreint er hvaða lagaákvæði falli úr gildi við setningu þeirra, að 10. gr. laganna um skólakostnað var ekki ein af þeim greinum sem voru felldar úr gildi þegar grunnskólalögin voru sett enda hefur það komið fram m. a. í skýrslu menntmrh. til Alþingis 1978 um framkvæmd grunnskólalaga, að þessi ákvæði 10. gr. skólakostnaðarlaganna frá 1967 hafi verið notuð til viðmiðunar við aðra skóla en grunnskóla, þ. á m. þá skóla sem eru hreinir ríkisskólar. Nú er Lyngásskólinn grunnskóli samkv. skilgreiningu rn., þannig að um hann eiga að sjálfsögðu að gilda þau ákvæði sem hér um ræðir. Og ég held eins og til hans er stofnað sé það menntmrn. að hafa frumkvæði að listskreytingu þar. Hin aths. hæstv. ráðh. var sú, að ég skyldi gera að umtalsefni í framsöguræðu minni þá deilu sem upp hefur komið milli rn. og ákveðins listamanns. Ég tel að það sé engin furða þó að á það sé drepið þegar þetta mál kemur hér á annað borð til umr. Auðvitað hlýtur það að vekja athygli þegar ráðh. sest í sæti menntmrh., m. a. með yfirlýsingum - sem ég efast ekki um að séu af heilum huga gefnar - um að hann muni stuðla að auknu menningar - og listalífi í landinu, að eitt af því fyrsta, sem heyrist, eru harðar deilur við einn af okkar bestu myndlistarmönnum um greiðslur fyrir slíkt listaverk. Ég ætla ekki að leggja neinn dóm á þessa deilu. Vel kann að vera að það sé rétt hjá hæstv. ráðh. að ég viti ekki nægilega mikið um hana til þess að gera hana að umtalsefni. Ég vil þó fullyrða að sá listamaður, sem hér á í hlut, lítur ekki eins léttvægum augum á þetta og hæstv. ráðh., að hér sé um að ræða eitthvert spjall þeirra á milli, eins og ráðh. vildi gefa í skyn. Ég hygg að hann telji þarna nokkru meira í veði fyrir sig en svo að hægt sé að líta þannig á það mál. En ég ætla ekki að gera það frekar að umtalsefni hér og ítreka að ég legg ekki dóm á þessa deilu. Ég fagna því, að ráðh. hefur lýst yfir að hann muni gera sitt til þess að hún leysist. Mér fannst koma fram í þessari skýrslu hæstv. ráðh. - og nú tek ég það að sjálfsögðu fram, að auðvitað á hann ekki neina sök þar á og ber enga ábyrgð þar á þar sem hann er svo nýsestur í ráðherrastól - en mér finnst alveg augljóst af þessari upptalningu að því fer fjarri að þetta lagaákvæði hafi verið nægilega mikið notað. Ég vil nú eindregið hvetja hæstv. ráðh. til að beita sér fyrir því, að listskreytingar í skólum og reyndar öðrum opinberum byggingum verði í mun ríkari mæli en þessi upptalning gaf tilefni til og reynslan hefur verið hingað til, þannig að bæði megum við verða auðugri að fögrum listaverkum og listamenn fá verk við sitt hæfi, verk sem þeim sjálfum, hygg ég, sé kærkomið að vinna að. Ég vil geta þess til dæmis - af því að hæstv. ráðh. gat um ráðstefnu í Noregi um þetta efni og að hún yrði sótt af hálfu rn. - að í Noregi munu þau ákvæði gilda, að það er skylda að verja ákveðinni prósenttölu, ég hygg að það sé 2%, til listskreytinga eða listaverkakaupa í skólum. Þar er það skylda, en ekki aðeins heimild eins og er í okkar lögum. Og mér finnst fyllilega koma til greina að það verði hugleitt, hvort ekki sé rétt að gera þetta að skyldu, ekki aðeins um skólabyggingar, heldur um allar opinberar byggingar.



Herra forseti. Ég hef flutt á þskj. 176 fsp. um útboð verklegra framkvæmda á vegum nokkurra ríkisstofnana. Lagaákvæði eru nokkuð ótvíræð um þetta efni, en í 13. gr. laga nr. 63 frá 1970, um skipan opinberra framkvæmda, segir, með leyfiforseta: „Verk skal að jafnaði unnið samkv. tilboði á grundvelli útboðs. Ef verk er þess eðlis eða aðstæður slíkar að öðru leyti, að útboð telst ekki munu gefa góða raun, er heimilt að fenginni umsögn samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir, sbr. 22. gr., að víkja frá útboði, sbr. þó 2. mgr. Ef tilboð eru óhæfilega há eða að öðru leyti ekki aðgengileg skal verkinu ráðstafað á grundvelli fasts samningsverðs eða eftir reikningi. Útboðslýsingar, verklýsingar og verksamningar skulu vera í samræmi við áætlun samkv. 9. gr.“ Í hafnalögum eru ákvæði um að bjóða skuli út, ef hagkvæmt þyki, einstakar hafnarframkvæmdir eða hluta þeirra. Ástæða þess, að slík ákvæði eru sett í lög, er auðvitað sú, að menn hafa komist að raun um það í tímans rás, að útboð séu almennt til góðs að því er allar framkvæmdir snertir, ekki aðeins opinberar, heldur allar aðrar framkvæmdir. Reynslan hefur sýnt að undirbúningur slíkra framkvæmda er vandaðri. Yfirleitt er ekki farið af stað með framkvæmdir fyrr en hönnun er fulllokið. Gerðar eru ítarlegar kostnaðaráætlanir og betri yfirsýn fæst því yfir verkið í heild. Það er auðveldara að taka ákvörðun um, hvernig skipta eigi því í áfanga, og auðveldara að tryggja fjármagn. Og í flestum tilfellum tryggir útboð lægsta hugsanlega verð á þeirri framkvæmd sem um er að ræða. Uppgjör slíkra verka er og auðveldara eftir á. Það er mun betra að fylgjast með því, af hverju hækkanir stafa, heldur en ella. Eru það verðhækkanir, sem þar hafa komið til greina, eru það aukaverk, sem sett hafa verið inn í verkið síðar, eða hafa verið gerðar einhverjar breytingar á verkinu í miðjum klíðum? Allt eru þetta spurningar sem nauðsynlegt er að fá svarað að verklokum. Og það er auðveldara þegar útboð eiga sér stað. Það er rétt að geta þess, að þegar alþjóðastofnanir lána til framkvæmda, t. d. hér á Íslandi, þá hafa þær gert að skilyrði að útboð fari fram. Það segir sína sögu um hvert er mat manna á alþjóðlegum vettvangi á hagkvæmni útboða. Að undanförnu hafa farið fram nokkrar umræður um útboð á vegum ríkisins fyrir frumkvæði Verktakasambands Íslands og sú umkvörtun borin fram á opinberum vettvangi, að ríki og ríkisstofnanir bjóði lítið út af framkvæmdum sínum. Þessari fsp. er því ætlað að fá það fram, að hve miklu leyti lögin um opinberar framkvæmdir eru virt og þá hver sé ástæða þess að svo sé ekki gert. Fsp. er svo hljóðandi: 1) Hvaða verk voru boðin út á almennum verktakamarkaði árin 1978 og 1979 hjá eftirtöldum stofnunum: a) Vegagerð ríkisins, b) Pósti og síma, c) Vita- og hafnamálaskrifstofunni, d) Flugmálastjórn? 2) Hversu stór hluti var boðinn út af heildarframkvæmdum ofangreindra stofnana árin 1978 og 1979? 3) Hvers vegna er 13. gr. laga nr. 63/1970, um skipan opinberra framkvæmda, ekki fylgt, en samkv. henni eiga útboð að jafnaði að fara fram?



Herra forseti. Á þskj. 176 er fsp. frá hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni í þremur tölul. varðandi útboð verklegra framkvæmda nokkurra ríkisstofnana. Hér er fyrst vikið að þriðja lið fsp., um framkvæmd 13. gr. laga nr. 63 frá 1970, sem hann gerði sérstaklega að umræðuefni. Um skipan opinberra framkvæmda skal tekið fram, að þrátt fyrir að útboð skuli að jafnaði fara fram, þá heimilar 3. mgr. 21. gr. sömu laga að einstökum ríkisstofnunum sé falin umsjón nánar skilgreindra flokka opinberra framkvæmda. Skilyrði téðrar undanþágu er að stofnanirnar hafi aðstöðu til þess að annast þessi verkefni. Með tilvísun til tilvitnaðrar lagagreinar veitti fjmrn. hinn 19. júní 1970 Vegagerð ríkisins, Vita- og hafnamálastofnun og Póst- og símamálastofnun heimild til þess að fara eftirleiðis sem hingað til með undirbúning og framkvæmd verkefna á þeirra sérsviðum. Sams konar heimild var veitt flugmálastjórn með bréfi dagsettu 14. júlí 1970. Hinn 9. nóv. 1979 var umrædd undanþága takmörkuð þannig, að undir sérsvið flokkuðust ekki byggingar eða kaup húsa eða mannvirkja sem ekki flokkast undir sérsvið stofnana í þrengsta skilningi þess orðs. Læt ég þetta nægja um almenna framkvæmd á þessu lagaákvæði. Um 1. og 2. tölul. fsp. er þetta að segja: Vík ég fyrst að Vegagerð ríkisins. Verktakar vinna með tvennum hætti fyrir Vegagerð ríkisins, þ. e. að undangengnu útboði eða samkv. samningi. Vinna verktaka samkv. samningi er einkum tíðkuð þegar skilyrði til útboðs eru erfið. Verktakar hafa árin 1978 og 1979 unnið fyrir Vegagerð ríkisins sem hér segir, og tek ég þá fyrst árið 1978: a. Útboðsverk: 1) Slitlag og tilheyrandi á Suðurlandsvegi 97 millj. kr. 2) Útlögn slitlags á Suðvesturlandi 62 millj. kr. Samtals 159 millj. kr. b. Samningsverk: 1) Framleiðsla olíumalar og þess háttar 115 millj. kr. 2) Efnisvinna og þess háttar 172 millj. kr. 3) Uppgræðsla lands og þess háttar 98 millj. kr. Samtals 385 millj. kr. Árið 1979: a. Útboðsverk: 1) Útlögn slitlags á Suðvesturlandi 125 millj. kr. 2) Vegagerð á Kjalarnesi 199 millj. kr. Samtals 324 millj. kr. b. Samningsverk: 1) Framleiðsla olíumalar 131 millj. kr. 2) Efnisvinna og þess háttar 194 millj. kr. 3) Uppgræðsla lands og þess háttar 44 millj. kr. Samtals 369 millj. kr. Hér er ekki talið með útboð á efni, vörum og tækjum sem keypt eru til framkvæmda. Þá eru ekki heldur taldir verksamningar sem gerðir eru við bæjarfélög, einkum Reykjavík og Akureyri, um framleiðslu og útlögn malbiks. Þessi ár var heildarfjármagn, þ. e. fjárveitingar og lánsfé, til nýrra framkvæmda í vega- og brúargerð 4580 millj. kr. 1978 og 5630 millj. kr. 1979. Verktakaverð sem hlutfall af þessum liðum var 11% fyrra árið og 12% hið seinna. Um hlutdeild verktaka í framkvæmdum Vegagerðar ríkisins undanfarin ár má segja, að á árunum um og upp úr 1970 var hún miklum mun meiri og komst upp í 40% þegar mest var. Þá voru aðstæður þannig að framkvæmdir við vegagerð voru mjög miklar. Þá kem ég að Hafnamálastofnun ríkisins. Útboð verkefna á vegum Hafnamálastofnunar eru tiltölulega smáar. Öll vinna í sjó er mjög áhættusöm og óvissuþættir í hafnargerðum því yfirleitt taldir mjög miklir. Auk þess er mikið byggt á sérhæfðum tækjakosti og þjálfuðu starfsliði. Útboð á vegum stofnunarinnar 1978 og 1979 voru sem hér segir: Árið 1978. Einstök verkefni: 1) Uppfyllingarefni á Siglufirði 15 millj. kr. 2) Efniskaup, Innkaupastofnun ríkisins 338.5 millj. kr. Samtals 353.5 millj. kr. Árið 1979. Einstök verkefni: 1) Vogarhús á Hornafirði 18 millj. kr. 2) Steyptur kantur á Ólafsfirði 12 millj. kr. 3) Steyptur kantur í Vestmannaeyjum 19 millj. kr. 4) Fyllingar í Hafnarfirði 20 millj. kr. Samtals 69 millj. kr. Efniskaup, Innkaupastofnun ríkisins 311.5 millj. kr. Samtals 380.5 millj. kr. Heildarframkvæmdir 1978 voru samtals 2402 millj. kr. og 1979 2600 millj., og er hlutfall útboða af tölum þessum 14.7% fyrra árið og 14.6% seinna árið. Rétt er að taka fram að stofnunin gerir einnig samninga við fjölda vinnuvélaeigenda um afnot tækja þeirra. Eru greiðslur af þeim sökum ekki reiknaðar hér með. Þá er það Flugmálastjórn. Framkvæmdir Flugmálastjórnar eru einkum gerð flugvalla, bygging húsa í tengslum við þá svo og kaup og uppsetning ýmiss úfbúnaðar til leiðbeiningar flugvélum og öryggis í flugrekstri. Árið 1978 var framkvæmdafé á fjárlögum til Flugmálastjórnar 600 millj. og var u. þ. b. 45% þeirrar fjárhæðar varið til framkvæmda vegna véla, öryggistækja, ljósabúnaðar og radíóbúnaðar. Sambærilegar tölur fyrir 1979 voru 800 millj. eða 35%. Að jafnaði var óskað eftir tilboðum í viðkomandi tækjabúnað. Uppsetning radíóbúnaðar hefur ekki verið boðin út á almennum verktakamarkaði þar eð hér er um að ræða sérhæfðan búnað sem krefst sérþjálfunar verktaka og ekki gert ráð fyrir að slík þjálfun sé fyrir hendi á verktakamarkaðnum. Uppsetning ljósabúnaðar er að jafnaði unnin af raftæknideild Flugmálastjórnar. En sé um meiri háttarverkefni að ræða eru þau boðin út. Má hér nefna uppsetningu aðflugshallaljósa fyrir Keflavíkurflugvöll árið 1973. Af verkefnum við flugvallargerðir unnu verktakar um 13% eða fyrir u. þ. b. 24 millj. kr. 1978 og 24% eða 80 millj. kr. 1979. Sambærilegar tölur af byggingarverkefnum stofnunarinnar eru 67% eða 84 millj. unnið af verktökum af slíkum verkefnum 1978 og 34% eða 80 millj. 1979. Tekið skal fram að mjög oft hefur ekki reynst unnt að vinna að nauðsynlegum undirbúningi fyrir útboðslýsingar vegna þess hvað ákvarðanir um framkvæmdir eru oft teknar með skömmum fyrirvara. Þetta á auðvitað við um aðrar þær stofnanir sem hér getur að meira eða minna leyti og takmarkar tíðum útboð verka. Þá tek ég í fjórða lagi fyrir Póst- og símamálastofnun. Um framkvæmdir stofnunarinnar má segja almennt að þær eru einkum fólgnar í kaupum og uppsetningu hins margvíslega tæknibúnaðar er hún notar í starfsemi sinni. Bygging húsa og annarra sérhæfðra mannvirkja er hlutfallslega lítill hluti af fjárfestingu stofnunarinnar. Við kaup hinna ýmsu tækja, svo sem sjálfvirkra símstöðva, notendabúnaðar, fjölsíma og radíóleiðarkerfa, jarðsíma og radíóbúnaðar, er stuðst við verðkannanir á ákveðnum fresti þegar leitað er tilboða til framleiðenda sem allir eru erlendir. Uppsetning búnaðarins er síðan í höndum sérhæfðs starfsliðs stofnunar og eru möguleikar til útboða í þeim efnum nánast engir. Jarðvinna í þéttbýli er mjög oft unnin í samvinnu við viðkomandi rafveitur og þá tíðast af verktökum, en í mörgum tilfellum sjá vinnuflokkar stofnunarinnar um þetta atriði og þá með vinnuvélum frá staðarmönnum verði því við komið. Framkvæmdir að nýsmíði póst- og símahúsa byggjast á útboðum á almennum verktakamarkaði að langstærsta hluta, eða alltaf þegar því verður við komið. Helstu undantekningar eru viðbyggingar, sem eru erfiðari í verklýsingu, svo og minni háttar tækjahús. Aðalreglan er sú, að smíði póst- og símahúsa er boðin út í einu lagi, en sé um að ræða stærri hús og ætlað að smíði þeirra standi lengur en tvö ár er smíðin boðin út í áföngum. Á tímabilinu 1978 og 1979 voru sem næst 90% fjárfestingar í fasteignum að öllu eða verulegu leyti unnin á grundvelli samninga að undangengnum útboðum. Fjárfestingar 1978 voru samtals 1671 millj. kr. og voru fasteignir 254 millj. af því. Sambærilegar tölur fyrir 1979 voru 2806 millj. kr. fjárfesting samtals og 344 millj. kr. í fasteignum. Og eins og fyrr sagði voru um 90% af því boðin út. Í þessum tölum er ekki fjallað um jarðstöðina við Úlfarsfell. Bygging hennar var boðin út í ársbyrjun 1978. Byggingarlýsing var send 15 fyrirtækjum víðs vegar um heim og bárust sjö tilboð. Samið var við lægstbjóðanda og innifól samningurinn í sér nær allan tækjabúnað, loftnet, stöðvarbyggingu, uppsetningu stöðvar og prófanir. Nokkrir verkþættir voru undanskildir í samningi og var stærstur þeirra bygging aflhúss sem samið var um við íslenska verktaka. Ýmsar minni háttar lóða- og vegaframkvæmdir við jarðstöðina voru boðnar út á innlendum markaði. Þetta eru, herra forseti, samandregnar þær upplýsingar sem samgrn. fékk frá hinum ýmsum aðilum, sem eru allviðamiklar og lýsa oft í smáatriðum nánar en ég hef getað gert á þessum stutta tíma. Hins vegar er sjálfsagt að fyrirspyrjandi og aðrir, sem óska nánari upplýsinga, fái aðgang að þeim skýrslum.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni fyrir að koma fram með þessa fsp. sem ég held að sé ástæða til þess að sé rædd hér. Því miður gefst ekki mikill tími til þess í jafnþröngum tíma og er þegar fsp. eru ræddar í hv. þingi Á 100. löggjafarþinginu flutti Ellert B. Schram till. til þál. um verklegar framkvæmdir kostaðar af ríkissjóði og á vegum stofnana ríkisins með sjálfstæðan fjárhag, þar sem lagt var mjög ákveðið til að fylgt yrði þeirri meginreglu, sem kemur fram í 13. gr. laga nr. 63 frá 1970, sem hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson lýsti hér áðan. Í grg. með þessari þáltill. rekur þm. mjög rækilega helstu rökin fyrir því, að til útboða er gripið, og bendir þar jöfnum höndum á ný rök og reynslu þeirra fyrirtækja og sveitarstjórna og opinberra fyrirtækja sem hafa reynslu í þeim efnum. Það er ljóst, eins og reyndar hefur komið fram, að verk til útboða eru venjulega betur undirbúin. Eftirlit er með framkvæmd verktaka, en er aftur á móti lítið sem ekkert þegar ríkisstofnanir eiga í hlut. En þá er það venjulega þannig að hönnun, framkvæmd, eftirlit og úttekt eru í höndum sömu stofnunar þegar þær framkvæma verkin. Það er ljóst, að gera verður áætlun og ákveða fjárþörfina fyrir fram þegar boðið er út. En þegar stofnanir framkvæma verk er fjárveiting oft í lausu lofti og óvíst hvenær verk fer að bera arð. Og í beinu framhaldi af þessu er það kostur við að ákveða fjárþörf með þessum hætti, að þegar í upphafi verður fjárveitingavaldið að ákveða hvað eigi að gera og hvað ekki. Þetta reyna hv. fjvn.-menn á hverju ári þegar verið er að skipta fjármunum á einstakar framkvæmdir í landinu. Það er alþekkt fyrirbæri, að mikil dreifing á fjármunum verður yfirleitt til þess að lítil arðsemi fæst út úr framkvæmdunum. Hér gefst ekki tími til þess að ræða til nokkurrar hlítar þetta merkilega efni. En ég vil gera það að mínum lokaorðum að skora á hæstv. samgrh. að beita sér fyrir því, að sú meginstefna, sem mörkuð var í áðurgreindum lögum um opinberar framkvæmdir, verði látin ná fram að ganga og það sé viðurkennt einnig í lagaframkvæmdinni, að hér á landi sé risinn upp verktakaiðnaður sem geti tekið við því hlutverki sem ríkisstofnanir hafa haft með höndum og hefur orðið til þess að hjá þeim hefur hlaðist upp mannafli og tæki sem gætu nýst miklu betur í höndum aðila sem hefðu meiri hreyfanleika og sveigjanleika í starfi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans við fsp. minni, en mér fannst þau benda til þess, að sú gagnrýni, sem flutt hefur verið af verktökum í landinu, sé réttmæt og að það sé greinilega mikil tregða hjá opinberum fyrirtækjum, sem helst hafa með framkvæmdir að gera, að bjóða út. Ég get skilið það sjónarmið, sem fram kemur oft, að ákvarðanir séu teknar seint, og þá er oft við hv. Alþ. að sakast, t. d. ef vegáætlun er seint á ferð og þar fram eftir götunum. Engu að síður er hér um óskiljanlega tregðu að ræða. Og það er ekki afsökun, sem fram kom í ræðu hæstv. ráðh., að mörg verkanna séu svo smá að það sé ekki rétt að bjóða út. Ég held að reynslan sýni einmitt að það er oft í hinum smáu verkum sem hagkvæmni útboðs nýtur sín vel. Ég hef haft nokkuð með ákvarðanir að gera í tveimur opinberum stofnunum varðandi verklegar framkvæmdir. Þar hafa útboð verið meginreglan. Ég vil aðeins skýra frá nokkrum tölum, nokkur verk tekin af handahófi hjá Reykjavíkurborg annars vegar og Landsvirkjun hins vegar um nýleg útboð. Ekki alls fyrir löngu var boðin út jarðvinna vegna undirbúnings húss Rafmagnsveitu Reykjavíkur við Suðurlandsbraut 34. Kostnaðaráætlun var 40.5 millj., en lægsta boð 35.3 millj. eða tæp 87% af kostnaðaráætlun. Hæsta boð var hins vegar 52 millj. eða 28% yfir kostnaðaráætlun. Lægsta boð var því 5 millj. lægra en kostnaðaráætlun og munur hæsta og lægsta boðs 16.7 millj. kr. Þá voru boðnir út á vegum Hitaveitu Reykjavíkur stokkar í Grafarholti. Þetta er tiltölulega lítið verk. Kostnaðaráætlun var 167.4 millj. kr., lægsta boð 159.6 millj. eða um 95% af kostnaðaráætlun og hæsta boð 257.4 millj. eða 53% yfir kostnaðaráætlun. Lægsta boð var því 7.8 millj. undir kostnaðaráætlun og munur á hæsta og lægsta boðinu 97.8 millj. kr. Dælustöð við Grafarholt fyrir Hitaveitu Reykjavíkur var boðin út á s. l. hausti. Kostnaðaráætlun var 135.3 millj. kr., lægsta boð 122 millj. eða 90% af kostnaðaráætlun og hæsta boð 153.6 millj. eða 13% yfir kostnaðaráætlun. Lægsta boð var þannig 13.3 millj. undir kostnaðaráætlun og munur á hæsta og lægsta boði 31.6 millj. kr. Safnast þegar saman kemur. Á þessu er hægt að sjá að á þessum tiltölulega litlu verkum sparast verulegar fjárhæðir með því að bjóða út, miðað við það sem sérfræðingar viðkomandi stofnunar töldu hægt að vinna verkið fyrir. Hjá Landsvirkjun var á s. l. hausti boðinn út vegur - og það tek ég nú sérstaklega vegna þess að Vegagerðin er ákaflega treg að bjóða út vegalagningu. Það var svokallaður Hrauneyjafossvegur, vegur sem liggur upp að virkjuninni og er lagður á vegum Landsvirkjunar. Kostnaðaráætlun þar, gerð á sama hátt og Vegagerð ríkisins gerir sínar kostnaðaráætlanir, var 154.5 millj. Lægsta boð var 75.9 millj. eða rúmlega helmingi lægra en kostnaðaráætlun sérfræðinganna. Hæsta boð var hins vegar 29% hærra en kostnaðaráætlunin eða upp á 199.4 millj. Á þessu er hægt að sjá hversu geysilega mikill munur er á því, hvernig menn líta á slík verk og hvað hagkvæmni útboðanna getur skilað sér í miklum fjárhæðum, en þarna var munur á kostnaðaráætlun og lægsta boði 78.6 millj. kr. á tiltölulega litlum vegarspotta og munur á hæsta og lægsta boði 123.5 millj. kr. Á vegum Landsvirkjunar var í fyrrasumar boðinn út vegslóði meðfram Hrauneyjafossvirkjun, - það er vegaframkvæmd einnig, en ekki fullkominn vegur, heldur vegur sem á að vera fær venjulegum vinnutækjum og jeppum. Kostnaðaráætlun var 117.4 millj., lægsta boð 73.4 millj. kr. eða 62.5% af kostnaðaráætlun, en hæsta boð 170 millj., eða 45% yfir kostnaðaráætluninni, þannig að munur á kostnaðaráætlun og lægsta boði var þarna 44 millj., en munur á hæsta og lægsta boði 97.5 millj. Það kom fram hjá hæstv. ráðh., að Hafnamálastofnunin telur ekki rétt að bjóða út verk á hennar vegum vegna þess hvað þetta eru sérhæfð verk. Reykjavíkurhöfn býður út obbann af sínum verkum og eru það að sjálfsögðu ekki síður sérhæfðar hafnarframkvæmdir en á vegum ríkisins. Þar fá menn góðan samanburð, eins og t. d. í dælingu, sem mér er sagt að sé um það bil helmingi lægra verð, sem Reykjavíkurhöfn fær það fyrir með útboðum og með því að semja við verktaka, heldur en Hafnamálastofnunin vinnur fyrir að sínu leyti. Allar þessar upplýsingar benda eindregið til þess, að það verði að reyna að snúa við þeirri miklu tregðu sem er hjá ríkisstofnunum um úfboð. Og ég vil eindregið beina því til hæstv. samgrh., að hann beiti sér fyrir því, - ég veit að hann á engan hlut að þessum málum hingað til, - en að hann beiti sér fyrir því í sinni ráðherratíð, að reynt verði að snúa af þessari braut og fara inn á útboð á verklegum framkvæmdum ríkisins, bæði stórum og smáum verkum. Ég hygg að reynslan hafi sýnt, þar sem þetta hefur verið framkvæmt, að miklir fjármunir sparast þegar þannig er að verkum staðið.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka það fram, að ég er í meginatriðum sammála því sem kom fram hér hjá ræðumönnum, að sjálfsagt er að hugleiða útboð í æðimörgum tilfellum og oft geta þau orðið hagkvæmari. Ég hef t. d. nýlega tekið þá afstöðu, að boðin skuli út hafnarframkvæmd í Hafnarfirði. Mér finnst það eðlilegt þegar verk er nálægt góðum verktakamarkaði, þar sem ætla má að menn geti tekið slíkt verk að sér. Hins ber þó að gæta, að í mjög mörgum tilfellum getur þetta verið erfitt í framkvæmd, t. d. í vegagerð. A. m. k. þm. utan Reykjavíkur þekkja mjög vel hvernig fjármagni er skipt á fjölmarga smærri spotta, getum við næstum því sagt, og í flestum tilfellum og á flestum svæðum er þegar kominn upp nokkur hópur - ég vil kalla það verktaka - þ. e. eigendur vörubifreiða, sem byggja bókstaflega afkomu sína á því að fá slíka vinnu. Þessir eigendur vörubifreiða, svo ég taki þá sem dæmi, eru ákaflega mikilvægir fyrir viðkomandi byggðarlag. Auðvelt væri að hreinsa nokkurn veginn út slíkan rekstur úr ýmsum byggðarlögum, ef stærri aðkomuverktökum yrði gefinn kostur á að taka slíkt að sér. Þetta breytir ekki því, að ég er hlynntur útboðum, eins og ég sagði, en ég tel að í útboð megi þó ekki ganga svo blint að ekki séu jafnframt hafðir í huga svona hagsmunir. Vitanlega er um allt annað mál að ræða hér í Reykjavík, þar sem vinnumarkaðurinn er miklu fjölhæfari. En einmitt þetta atriði, sem ég nefni, hefur mjög víða verið tekið með í reikninginn þegar skoðað hefur verið hvort ráðast ætti í útboð með einstakar vegaframkvæmdir. En ég vil geta þess, að Vegagerð ríkisins, sem er stærst af umræddum aðilum, á varla nokkra jarðýtu lengur. Hún á, held ég, fjórar gamlar. Vitanlega eru það jarðýtueigendur sem taka að sér verkin, og þó að það sé kannske ekki beinlínis á útboðsgrundvelli, þá hygg ég að þeir flestir geti borið það, að sá taxti, sem þeim er greiddur og er nánast ákveðinn af Vegagerðinni, er ansi lágur. Þetta hefur ekki verið boðið út í slíkum tilfellum vegna þess að verktakar, sem taka þessi verk á samningi, eru svo smáir að þeir ráða ekki við að bjóða í heil verk. Þannig eru það ýmsar aðstæður um landsbyggðina sem ráða því, að ekki hefur verið talið fært að ráðast í útboð. Ég vil ljúka þessu með því að taka undir það almennt, að vitanlega ber að skoða hvert dæmi fyrir sig, og í mörgum tilfellum kemur vel til greina að ákveða útboð meira en gert hefur verið. En þetta mun hafa verið ástæðan fyrir því, að fjmrn. heimilaði árið 1970 þeim stofnunum, sem hér eru til umr., að ganga til verka án þess að um almenn útboð væri að ræða.



Herra forseti. Á þskj. 215 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. samgrh. um símamál í Kjalarnes- og Kjósarhreppum, sem eru á þessa leið: 1. Hvaða ráðstafanir eru fyrirhugaðar til að bæta símaþjónustu í Kjalarneshreppi og hvenær má vænta úrbóta? 2. Eru fyrirhugaðar á næstunni breytingar á símaþjónustu í Kjósarhreppi? Það er orðið nokkuð langt síðan ég lagði þessa fsp. fram, eða rúmur mánuður. Það var 15. mars s. l. sem stækkun símstöðvarinnar að Varmá í Mosfellshreppi var tekin í notkun. Þessa áfanga hafði verið beðið með óþreyju af íbúum hreppsins, en þar hafði ríkt öngþveitisástand í símamálum um árabil, þar sem stór hluti sveitarinnar var símalaus, eða þau nýju íbúðahverfi sem hafa verið að byggjast undanfarin ár. Þetta vandamál er nú leyst hvað varðar símaleysi í Mosfellshreppi, þó að nokkuð vanti á að allir sitji þar við sama borð, því að þótt ótrúlegt sé eru enn um 10 bæir í hreppnum sem búa við svokallaðan sveitasíma og verða að fá þjónustu í gegnum landssímastöðina í Reykjavík. Ég sagði: ótrúlegt, því að þessir bæir eru flestir innan 15 km fjarlægðar frá höfuðborginni, jafnvel innan 10 km. Og í leiðinni mætti geta þess, að í Reykjavík sjálfri eru enn sveitasímar á þremur bæjum. Þetta er nú orðinn nokkuð langur formáli að fsp. minni um símaþjónustu í þessum tveimur nágrannabyggðum Mosfellshrepps, Kjalarnes- og Kjósarhreppum, en ekki óeðlilegur þar sem símamál þessara byggðarlaga eru nátengd. Það hafði alltaf verið gert ráð fyrir því, að við stækkun stöðvarinnar að Varmá leystust símamál Kjalnesinga, þ. e. að þá fengju þeir einnig sjálfvirkan síma. Þegar hins vegar kom í ljós að engar úrbætur lágu á borðinu fyrir Kjalarneshrepp við stækkun stöðvarinnar að Varmá var eðlilegt að vonbrigði hreppsbúa yrðu mikil. Því var það, að þegar stækkunin var tekin í notkun 15. mars s. l. og haldinn var smáfagnaður fyrir starfsmennina af forráðamönnum Pósts og síma, enda full ástæða til að fagna góðum árangri og áfanga, þá bar einn skugga á. Úti í kuldanum stóðu nokkrir Kjalnesingar og knúðu dyra. Þeir voru með skriflegt erindi sem þeir óskuðu að koma á framfæri. Að sjálfsögðu var þeim vel tekið af forráðamönnum Pósts og síma að hætti íslenskrar gestrisni og boðið til „stofu“. Erindi það, sem þeir báru fram, var eftirfarandi, með leyfi forseta: „Kjalarneshreppi, 15. mars 1980. Til póst- og símamálastjóra. Í tilefni þess áfanga, sem nú er lokið við símstöðina að Varmá í Mosfellssveit, sem felur í sér stækkun stöðvarinnar, viljum við óska þeim símnotendum, sem nú hafa fengið sjálfvirkan síma, og Póst og síma til hamingju. Jafnframt viljum við minna Póst- og símamálastjórn á loforð, sem íbúum Kjalarneshrepps hafa verið gefin um bætta símaþjónustu, en hafa ekki verið efnd enn. Við undirritaðir atvinnurekendur í Kjalarneshreppi viljum mótmæla því ástandi, sem nú er í símamálum í hreppi okkar, og förum fram á að póst- og símamálastjórn efni marggefin loforð hið fyrsta.“ Undir þetta rita níu atvinnurekendur í Kjalarneshreppi. Eins og fram kemur í erindi þeirra Kjalnesinga voru þeir að ítreka loforð um lagfæringu mála sinna sem ekki hafði verið staðið við. Fyrsti liður fsp. minnar var því til að fylgja eftir erindi þeirra, sem ég veit að hæstv. samgrh. hefur nú fengið góðan tíma til að undirbúa og svarar væntanlega hér á eftir. Seinni liður fsp. minnar er, eins og áður sagði, um hvað sé fyrirhugað í símamálum Kjósarhrepps. Þannig er þjónustu háttað þar, að símstöðin að Eyrarkoti er opin kl. 9–1 og 3–7 virka daga, en frá 1–3 helga daga. Það munu vera níu ár síðan þeim var lofað sjálfvirkum síma í Kjósinni, og þó að í þeirri sveit búi með eindæmum umburðarlynt fólk er nú von að þeir fari að gerast nokkuð óþolinmóðir og þeim finnst biðin orðin nokkuð löng. Því væri fróðlegt að heyra frá hæstv. ráðh. hvort þeim í Kjósarhreppi sé ætlað að bíða lengi enn þá.



Herra forseti. Fsp. hv. þm. var send til póst- og símamálastjórnar og óskað eftir svari. Það svar er dagsett 26. mars, svo að út af fyrir sig hefur það legið fyrir nokkurn tíma. Ég bið afsökunar á því, að það hefur dregist að koma því hér á framfæri, sem stafar af ýmsum ástæðum og ekki öllum á mínu færi, langt frá því. En í þessu svari segir svo: „Með tilvísun til bréfs samgrn., dags. 19. mars 1980, varðandi fsp. á þskj. 215, 125. mál, um símamál Kjalarnes- og Kjósarhrepps, skal eftirfarandi upplýst: Eins og kunnugt er var 15. mars s. l. opnuð ný og mjög fullkomin sjálfvirk símstöð með miklum stækkunarmöguleikum í nýja stöðvarhúsinu að Varmá í Mosfellssveit. Þar með hefur m. a. skapast aðstaða sem getur gefið íbúum ofangreindra hreppa, sem enn þá búa við handvirka sveitasíma, kost á sjálfvirkri símaþjónustu. Í þessu skyni verða hagnýttar bæði notendalínur og stofnlínur fyrir PCM fjölsímakerfi í hinum gamla svokallaða Norðurjarðsíma, sem liggur fram hjá Varmá og um Kjalarnes og Kjós. Í fjárfestingum þessa árs varðandi nefnda hreppa er gert ráð fyrir tveimur PCM fjölsímakerfum og á næsta ári er áformað að bæta við fjölsímakerfum þar til allir símar í þessum hreppum hafa verið tengdir við sjálfvirku símstöðina að Varmá. Samkvæmt framansögðu verða á þessu ári allir símar á Kjalarnesi tengdir við sjálfvirku símstöðina að Varmá í Mosfellssveit og samtímis verða einnig nokkrir bæir í Kjós, þar með talið Eyrarkot, tengdir við sjálfvirku stöðina að Varmá. Landssímastöðin að Eyrarkoti verður þá lögð niður, en handvirku sveitasímarnir, sem tengdir voru Eyrarkoti, verða um leið tengdir við langlínustöðina í Reykjavík, sem hefur 24 klst. þjónustu. Á næsta ári verða svo allir handvirkir sveitasímar í Kjósarhreppi tengdir við sjálfvirku símstöðina að Varmá, svo framarlega sem ekkert óvænt hindrar þau áform sem hér hefur verið greint frá.“



Herra forseti. Ég vil taka undir flest það, sem hv. 4. landsk. þm. sagði í framsögu sinni varðandi þessa fsp., og jafnframt þakka hæstv. samgrh. svör hans og upplýsingar. Ég vil leggja á það ríka áherslu, að sem fyrst verði bætt úr því slæma ástandi, sem verið hefur í símamálum á Kjalarnesi, og hraðað verði svo sem unnt er tengingu sjálfvirks síma þar. Þegar því er lokið verður einnig eftir að koma á sjálfvirku símakerfi í Kjósarhreppi hér í næsta nágrenni höfuðborgarinnar. Ég vil í því sambandi ítreka þá ósk sveitarstjórnar Kjósarhrepps, að uns sjálfvirkur sími verður lagður þar, vonandi ekki síðar en á árinu 1981, verði ekki gerðar neinar breytingar á núverandi fyrirkomulagi og alls ekki farið að tengja handvirka símann við Reykjavík, eins og um hefur verið rætt, enda telur sveitarstjórnin, að það leysi á engan hátt símamál þeirra Kjóshreppinga, og vitnar í reynslu þeirra í Kjalarneshreppi af slíku fyrirkomulagi sem hafi á engan hátt verið góð. Eins og fram kemur á dagskrá þessa fundar í dag er ástand símamála víða slæmt og ýmsar spurningar hafa vaknað varðandi framtíð símamála í hinum ýmsu héruðum landsins. Þau þyrfti að ræða margfalt betur og meir en unnt er að gera í stuttum fyrirspurnatíma. Ég vil þó vekja máls á einu atriði sem ég tel að gæti bætt samband Alþingis við þá stofnun, og það er að Alþ. kjósi stjórn til að fara með málefni þessarar stóru stofnunar og vera tengiliður milli Alþingis og hennar. Vil ég í því sambandi benda á, að Alþ. kýs árlega fjölda stjórna til þess að fara með málefni margfalt minni og mannfærri fyrirtækja en Póstur og sími er. E. t. v. væri með því hægt að eyða ýmiss konar misskilningi og vangaveltum sem nú eru um rekstur fyrirtækisins. Ég skora því á hæstv. ráðh. að kanna þetta mál ítarlega og leggja fyrir Alþ. lagafrv. um þingkjörna stjórn fyrir Póst- og símamálastofnunina ef hann fellst á þetta sjónarmið mitt.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. svör hans við fsp. mínum. Varðandi málefni Kjalarneshrepps hefur fsp. greinilega borið þann árangur, sem henni var ætlað að gera, frá 15. mars s. l. Það borgar sig stundum að bíða þolinmóður eftir svari. En varðandi símamál Kjósarhrepps held ég að því verði ekki á móti mælt, að hreppsbúar hafa verið látnir mæta afgangi við röðun verkefna. Að ætla sér að leysa eitthvað af símamálum þeirra með því að leggja niður símstöðina að Eyrarkoti áður en sjálfvirkur sími kemst þar í gagnið er algjörlega útilokað að sé nokkur lausn fyrir Kjósverja. Ég fer fram á að hæstv. ráðh. komi því á framfæri og það verði teknar til greina óskir heimamanna um það, að þeir fái að búa við sama fyrirkomulag, þ. e. símstöðina að Eyrarkoti, þangað til sjálfvirki síminn kemst í gagnið, sem verður þá væntanlega á næsta ári. Það er ekki góð reynsla af því að leggja niður símstöðvar í litlum sveitarfélögum og færa þá þjónustu inn á langlínustöðina í Reykjavík. Þetta var gert á sínum tíma við Kjalarneshrepp og það vakti mikla óánægju og þótti vera spor aftur á bak í þjónustu Pósts og síma. Það er af þeirri ástæðu sem Kjósverjar telja ekki að þetta verði til bóta fyrir þá, og hreppsnefnd Kjósarhrepps hefur ritað bréf þar sem hún hefur algjörlega mótmætt þessu og farið fram á að Kjósarhreppur fái að búa við sömu þjónustu og nú er þangað til sjálfvirki síminn kemst í notkun. Vil ég leggja áherslu á að þetta verði tekið til greina.



Herra forseti. Ég skal með ánægju koma þeirri ósk til Pósts og síma, að menn fái að búa við gamla lagið áfram. Ég hygg að Póstur og sími hafi haft í huga að það er 24 tíma þjónusta í Reykjavík. Ef t. d. barnshafandi kona þarf nauðsynlega að ná í þjónustu, eins og var í einu tilfelli þarna, þá væri æskilegra að hafa lengi opið, og ég hygg að það hafi eingöngu verið af velvilja sem Póstur og sími ákvað þetta. En ég skal sannarlega koma á framfæri þeim óskum sem hér hafa komið fram. Út af því, sem kom fram hjá hv. þm. Jóhanni Einvarðssyni um þingkjörna stjórn fyrir Póst og síma, þá treysti ég mér ekki til að svara því nú, hvorki játandi né neitandi. En ég bendi á að svo er ekki um ýmsar aðrar stórar stofnanir, eins og Vegamálastofnunina, Vita- og hafnamálaskrifstofuna, flugmálastjórn - þar er flugráð sem situr að nokkru leyti til hliðar, en þó má segja að það sé stjórn að vissu marki. Það er alltaf spurning hvað Alþ. á að fara langt inn á framkvæmdasvið stofnana. Verkefni Alþingis er að sjálfsögðu að ákveða þann ramma, sem þessar stofnanir eiga að vinna innan, ákveða heildarfjárveitinguna, krefja þær um skýrslur o. s. frv. En ég skal sannarlega taka þetta til athugunar. Ég vil segja það almennt um framkvæmdir Pósts og síma, að oft bíða margir úti í snjónum víða um land, eins og lýst var áðan, og geta ekki hoppað í bílinn sinn og ekið til næstu stöðvar til að mótmæla, því þar eru vegir lokaðir og menn komast ekki leiðar sinnar. Og þessir menn eiga e. t. v. fáir von á því að fá sjálfvirkan síma á næsta ári og verða að búa árum saman við gamla kerfið. Staðreyndin er nefnilega sú, að verkefnin eru gífurlega stór. Ég sá mér ekki annað fært en að fallast á niðurskurð á framkvæmdum Pósts og síma úr 4.3 milljörðum í um 3.3, vegna þess að ég taldi að íslenskt efnahagslíf þyldi ekki svo miklar framkvæmdir og það væri nauðsynlegt að draga aðeins að sér hendur. Eflaust verða einhverjir fyrir barðinu á þessu, það er alveg ljóst. Ég hygg að það verði þó ekki í þeim hreppum sem hér eru til umr. Menn verða náttúrlega, um leið og menn ákveða og vilja mikið, að hugleiða hvers við erum megnug. Ég gæti haldið hér nokkurt erindi um þær nýjungar sem eru á næsta leiti hjá Pósti og síma, tækninýjungar sem gjörbreyta mörgum möguleikum. Þessi kerfi kosta milljarða, en munu vitanlega stórkostlega auka þjónustuna og veita marga möguleika. Þetta er allt saman í skoðun, en ég endurtek, að við verðum vitanlega að sníða okkur stakk eftir vexti, og þeir eru margir staðirnir um landið þar sem menn geta kvartað, því miður, undan sviknum loforðum, eins og sagt er. En það er kannske umhugsunarefni, hvers vegna loforðin hafa ekki staðist. Ég hygg að það hafi verið fyrst og fremst vegna þess, að verðbólgan hefur ekki gert okkur kleift að standa við það sem við ætlum okkur. Stöðugt er krafist meira fjármagns og menn hafa ekki séð sér fært að standa við þau góðu og frómu loforð sem gefin hafa verið. En þetta kemur. Og það er ánægjulegt að hv. fyrirspyrjandi telur að fsp. hafi komið málum af stað. Það er alltaf gott að upplýsa málin. En staðreyndin er sú, að þetta var komið inn á framkvæmdaáætlun þegar í maí í fyrra.



Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Bréf Kjalnesinga varð ekki til nema vegna þess að það lá fyrir að ekki átti að framkvæma á þessu ári það sem nú er byrjað á. En varðandi þessar sveitasímstöðvar, sem fólkið óskar heldur eftir að hafa en að verða tengt langlínustöðinni í Reykjavik, vil ég upplýsa það, að stöðin í Eyrarkoti hefur eitt númer tengt við Akranes, sem er sjálfvirkt. Það getur náð beinu sambandi. Starfsfólkið býr í húsinu, það má segja að símstöðin sé í stofunni hjá símstöðvarstjóranum, svo að þjónustan er miklu betri en kannske nokkur getur gert kröfu til. Við þetta vill fólkið fá að búa áfram þar til sjálfvirki síminn kemur. Það telur að það fái betri þjónustu þannig en að fara með þjónustuna í gegnum langlínustöðina í Reykjavík.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 235 leyft mér að bera fram fimm fsp. til hæstv. samgrh. um símamál. Fsp. eru svohljóðandi: 1) Hver er ástæða þess, að enn hefur ekki verið ráðin bót á lélegri virkni sjálfvirka símans á Snæfellsnesi - þrátt fyrir þær framkvæmdir við símann sem unnið var að á s. l. ári? Hvenær er lagfæringa von? 2) Hvenær er áætlað að sjálfvirkur sími komi á bæi í Eyrarsveit og Helgafellssveit? 3) Hver er áætlun um lagningu sjálfvirks síma um sveitir á Vesturlandi? Eru uppi áform um að koma á næturþjónustu í þeim símstöðvum, sem annast þjónustu við sveitirnar, þar til sjálfvirkur sími leysir slíka þjónustu af hólmi? 4) Hver er ástæðan fyrir því, að ekki er einn og sami gjaldflokkur fyrir símtöl milli eftirtalinna staða: a) Stykkishólms, Grundarfjarðar, Ólafsvíkur og Hellissands, b) Hvalfjarðar, Akraness, Borgarness og Hvanneyrar? 5) Eru fyrirhugaðar á næstunni breytingar á gjaldskrá Landssímans til jöfnunar símakostnaðar? Þessar fsp. skýra sig að vissu leyti að mestu sjálfar, en ég held að það sé þó rétt að fara um þær nokkrum orðum. Það er greinilegt að símamál eru meðal þeirra mála sem liggja hvað þyngst á landsbyggðinni. Á þessum fundi í Sþ. eru þrjár fsp. um símamál. Sjálfvirkur sími var tengdur við Hellissand og Ólafsvík á árinu 1969 og við Stykkishólm og Grundarfjörð árið 1967. Það var tekið svo til orða um símann, að hann væri sjálfvirkur, en miklu frekar mátti segja að um leið og handvirka afgreiðslan var tekin úr sambandi yrði síminn óvirkur, vegna þess að uppbygging þessa sjálfvirka síma til okkar var þannig, að hann annaði alls ekki þeirri þörf sem þarna var. Á þessu tímabili frá 1967 og 1969 hafa ýmsar lagfæringar verið gerðar á símanum og okkur lofað ár frá ári að þarna mundi verða ráðin fullkomin bót á, en sú bót hefur ekki orðið enn. Við höfum sagt það, Snæfellingar, um lagningu sjálfvirks síma út á Snæfellsnes, að hún líktist því að lagður hefði verið vegur þessa leið, en aðeins einn bíll gæti komist um hann og útskot væru með margra, margra kílómetra millibili, þannig að hver sá sem ætlaði um veginn yrði að bíða mjög drjúgan og langan tíma til þess að geta komist áfram og alls konar truflanir og stíflur ættu sér stað. Þannig hefur þetta raunverulega verið.Ýmsar endurbætur hafa þó átt sér stað. Á árinu 1977 var byggð örbylgjustöð við Kothraun í Helgafellssveit. Við bjuggumst þá við að símasambandið lagaðist hjá okkur á útnesinu, en svo varð ekki. Sú stöð mun þó hafa þjónað Stykkishólmi þannig að vitaskuld hefur hún bætt um þá þjónustu sem var á úthéraði. Á s. l. sumri urðum við varir við mikla símavinnuflokka og við vissum, að á fjárlögum voru alldrjúgir peningar til þessara hluta. Við gerðum því ráð fyrir verulegum lagfæringum, en af þeim hefur ekki orðið nema í mjög litlum mæli og jafnvel engum. Því verður sjálfsagt kennt um eins og oft áður, að ekki hafi verið peningar fyrir hendi til að ljúka þessu. Vel má vera að að einhverju leyti sé sökin sú að peninga hafi vantað. En ég held þó að sú lélega þjónusta, sem Snæfellsnes hefur orðið að þola í símamálum, hafi stafað meira af skipulagsleysi en því að fjármagn hafi vantað til úrbóta. Það hafa verið lagðar stórar upphæðir í aðgerðir sem ekki hafa nýst. Ég hef vissan grun um það t. d. að við framkvæmdir, sem voru skipulagðar og unnar í fyrra, hafi verið fjárfest í dýrum hlutum án þess að hugsað væri nægilega fyrir því að framkvæmdin nýttist sem skyldi. Þetta vildi ég segja um fyrstu spurninguna. Þungamiðja hennar er fyrst og fremst sú, hvenær við megum búast við því að til lagfæringar komi. Það var einn ágætur Snæfellingur hér frammi á gangi rétt áðan að tala við mig, og það fyrsta, sem hann sagði við mig þegar ég kom út úr dyrunum, var: Það er nú sama ástandið með símann, þar er ekkert í lagi annað en innheimtan. - Þessar ágætu stofnanir, sem eiga að veita okkur fullkomna þjónustu, gleyma ekki innheimtunni. Það er alveg sjálfsagt að sá þáttur sé vel ræktur. En það verður að rækja annað eftir því. Önnur spurning tengist þessari fyrstu að vissu leyti, þ. e. hvenær von er á að sjálfvirkur sími komi á bæi í Eyrarsveit og Helgafellssveit. Fyrirheit hafa verið uppi um það, að þessar sveitir báðar fengju sjálfvirkan síma, og ég veit að þeir Helgafellssveitarmenn gerðu ráð fyrir því, þegar örbylgjustöðin var reist við Kothraun, að nú færi að styttast í að þeirra svæði - en það er nánasta svæði við Stykkishólm og við þessa stöð - fengi sjálfvirkan síma. Þar hefur ekki bólað á neinum framkvæmdum og þess vegna er spurt ákveðið um það, hvenær von sé um að sjálfvirkur sími komi í Helgafellssveit. Aftur á móti mun málum þannig háttað í Eyrarsveit, að hluti sveitarinnar komst í samband þegar unnið var þar að framkvæmdum í fyrra, og búið er að leggja fjölsíma um sveitina alla, en af einhverjum ástæðum, sem mér eru ekki kunnar, vantar smiðshöggið á að sú fjárfesting, sem þarna er búin að eiga sér stað, nýtist til fulls. Þriðja spurningin er um það, hver sé áætlun um lagningu sjálfvirks síma um sveitir á Vesturlandi. Samkv. upplýsingum, sem eru í aths. við frv. til l. um lagningu sjálfvirks síma, sem fyrrv. samgrh., núv. hæstv. fjmrh., Ragnar Arnalds, lagði fram á þinginu í haust, 101. löggjafarþinginu, er talið að 3600 heimili í sveitum búi við handvirkt símasamband. Af þessum heimilum eru 721 á Vesturlandi. Meginhluti þessara heimila nýtur þeirrar símaþjónustu að komast í gegnum símstöð 6 tíma á sólarhring. Það gefur auga leið, að slík lokun frá umhverfinu skapar ýmiss konar vandræði. Og það er ekki nema eðlilegt að fólk, sem býr við þessar aðstæður, gangi hart eftir því, að símaþjónustan verði bætt og þá fyrst og fremst að sjálfvirkur sími komi á þessi svæði. Ég vil taka undir það, að skrefið, sem nefnt var í sambandi við Kjósarhrepp áðan, virtist mér vera mikið og gott skref fyrir allar sveitir á Vesturlandi, ef slíkt skref væri hægt að stiga, það að hægt væri að hafa opið - þó það væri hin handvirka þjónusta - 24 stundir eða allan sólarhringinn. Það væri mikið og gott skref, en það er mjög langt frá því að slík þjónusta sé um Vesturland. Að vísu er nokkur hluti af Vesturlandi þannig tengdur við Borgarnes, þ. e. sveitirnar sunnan Skarðsheiðar og Bæjarsveit og svo einhver smásvæði í kringum Búðardal. En þetta er spurning sem forvitnilegt er að fá svar við, hvenær megi a. m. k. heyra áætlun um lagningu sjálfvirks síma um sveitir á Vesturlandi.  Þar sem handvirkur sími er og símstöðvar eru lokaðar meginhluta sólarhringsins og aðeins 6 klst. afgreiðslutími, þá er mikil þörf á því - þó að bein þjónusta sé ekki frá símstöðvunum - að haldið sé uppi næturvakt. Sveitirnar í Dölum hafa þegar komið sér upp slíkri næturvakt með því að greiða kostnaðinn sjálfar. Slík þátttaka sveitanna má kannske segja að sé góð. Hún sparar símanum peninga. En vitaskuld er það eðlileg,og sjálfsögð krafa þessa fólks, að símstöðvarnar annist á kostnað Landssímans þá sjálfsögðu skyldu að hafa næturvakt á símstöð þannig að hægt sé að komast í samband við lækna og neyðarþjónustu á öllum tímum sólarhringsins. Fjórða spurningin var um hver sé ástæðan fyrir því, að ekki er einn og sami gjaldflokkur fyrir símtöl milli eftirtalinna staða: a) Stykkishólms, Grundarfjarðar, Ólafsvíkur og Hellissands, b) Hvalfjarðar, Akraness, Borgarness og Hvanneyrar. Þessi spurning byggist á því, að ég tel að meðan þessi skipti eru í gildi á milli þéttbýlisstaða á Vesturlandi sé hvergi dýrara að nota síma en á Vesturlandi. Ef við förum á hinn enda landsins, þá sjáum við að innan sama gjaldflokks er meginhluti þéttbýlisstaðanna, þ. e. í einum og fyrsta gjaldflokki eru Reyðarfjörður, Breiðdalsvík, Eskifjörður, Fáskrúðsfjörður, Neskaupstaður og Stöðvarfjörður. Þessir staðar allir eru í fyrsta gjaldflokki. og samkv. þeirri gjaldskrá, sem fylgdi síðustu símaskrá, mundi skrefið, sem er 60 sekúndur þarna, kosta 8.50 kr. Við á Snæfellsnesi og Vesturlandi njótum þess aðeins að tala við næstu byggð við hliðina á okkur með þessum kjörum. Við á Hellissandi getum t. d. aðeins talað við Ólafsvík á þessum kjörum, en alls ekki Grundarfjörð og Stykkishólm. Sama er að segja um suðurhluta kjördæmisins, að Akranes getur aðeins talað við Hvalfjörð á þessum kjörum og Borgarnes við Hvanneyri. Ef jöfnuður ætti að vera á þessu ættu Stykkishólmur, Grundarfjörður, Ólafsvík og Hellissandur vitaskuld að vera sama gjaldsvæði og Hvalfjörður, Akranes, Borgarnes og Hvanneyri á öðru og hinu sama. Síðasta spurningin er þessi sívakandi og endurtekna spurning allrar landsbyggðarinnar, hvenær við megum eiga von á breytingum á gjaldskrá Landssímans til jöfnunar. Það væri hægt að flytja langt mál um þessa spurningu, en ég vil aðeins benda á það, sem er réttlætismál að leiðrétta fyrst og fremst, en það er verðmismunur vegna vegalengda. Það er dýrara fyrir þann, sem býr norður á Langanesi, að tala við þm. sinn heldur en þann sem á heima uppi á Akranesi. Slík mismunun nær náttúrlega ekki nokkurri átt. Það er stöðug krafa landsbyggðarinnar, að þessum málum verði breytt og allt hnígi í þá áttina að jöfnuður komist þarna á.



Herra forseti. Í svari því, sem ég hef fengið frá Pósti og síma, segir svo í sambandi við fyrstu spurninguna: „Á s. l. sumri var unnið við jarðsímalögn frá Akurtröðum í Eyrarsveit til Grundarfjarðar og milli Grundarfjarðar og Ólafsvíkur. Frá Akurtröðum til Stykkishólms á að vera radíósamband. Í áætlunum stofnunarinnar var gert ráð fyrir að vinnu við jarðsíma og magnara yrði lokið fyrir veturinn, en fjölsímar og radíósambönd kæmu um haustið þannig að sambandið kæmist á um áramót. Heimildir til pöntunar tækjabúnaðar lágu hins vegar ekki fyrir fyrr en það seint, að radíóbúnaðurinn er nýkominn til landsins. Nú er unnið við uppsetningu radíósambandsins og reiknað með að taka megi sambandið í notkun um mánaðamótin apríl–maí.“ Ég vil aðeins segja til viðbótar um þetta, að vafasamt er að heimila pöntun á tækjum fyrr en fyrir liggur hvaða fjárfestingarfjármagn Póstur og sími fær. Það lá ekki fyrir fyrr en nú fyrir tveimur vikum. Að vísu skal ég upplýsa að ég syndgaði nokkuð upp á náðina. Ég leyfði mér þegar í febrúar að leyfa að panta það sem væri bókstaflega lífsspursmál ef nokkuð átti að gera í ár. Ég nefni þetta til að undirstrika hvað nauðsynlegt er að slíkt liggi fyrr fyrir en okkur hefur tekist nú í ár. „2. Samhliða jarðsímalögninni fyrir langlínusambandið voru lagðir jarðsímastrengir fyrir notendur í Fróðárhreppi og Eyrarsveit. Notendur í Fróðárhreppi hafa nú þegar fengið sjálfvirkt samband um símstöðina í Ólafsvík. Símstöðin Í Grundarfirði er hins vegar fullnýtt, en verður stækkuð nú í sumar og í framhaldi af því mun koma sjálfvirkur sími á bæi í Eyrarsveit. Sjálfvirkur sími á bæi í Helgafellssveit er hins vegar ekki á áætlun á næstu tveimur árum, en þar þarf að leggja jarðstreng frá Stykkishólmi. 3. Á þessu ári er gert ráð fyrir jarðsímalögn í Leirár- og Melasveit í Borgarfjarðarsýslu og Hvammssveit í Dalasýslu. Gert er ráð fyrir að tengja síma á þessum svæðum sjálfvirkt vorið 1981. Unnið hefur verið að því að koma á lengri þjónustutíma fyrir símnotendur í sveitum. Á síðustu árum hafa millisímstöðvar verið lagðar niður og notendasímar tengdir stærri símstöðvum með lengri þjónustutíma. Í nokkrum tilvikum hafa notendasímar verið tengdir stöðvum með sólarhringsþjónustutíma. Engar ákvarðanir hafa enn verið teknar um að tengja allar handvirkar símstöðvar á Vesturlandi við símstöðvar með sólarhringsþjónustutíma vegna kostnaðar. 4. Sjálfvirkar stöðvar eru að jafnaði reistar í þéttbýliskjörnum og staðsettar svo að línulengd frá stöðvunum til notenda fari ekki úr hófi fram og leiði ekki til of lítils hljóðstyrks. Þjónustusvæði stöðvanna er yfirleitt greinilega afmarkað og eðlilegt að fyrir símtöl milli notenda á þjónustusvæðinu gildi lægsti taxti. Þegar notendur sitt hvorrar símstöðvar talast við þarf til viðbótar stöðvunum símleiðir á milli þeirra, ýmis radíó eða með jarðstrengjum. Hér kemur viðbótarkostnaður sem er að nokkru leyti háður fjarlægð. Verður að teljast eðlilegt að fyrir slík samtöl greiðist hærra gjald. Hér má svo bæta við, að enn þarf að bæta við búnaði - og nú í sjálfvirku stöðvunum - þegar notendur tveggja mismunandi símstöðva eru jafnframt á mismunandi símasvæðum. Slíkan búnað verður að hafa í a. m. k. einni símstöð á hverju svæði og nefnist hún þá hnútstöð. Þá má hugsa sér sem markmið að allir notendur sömu hnútstöðvar greiði minnsta gjald fyrir símtöl sín á milli, en hærra gjald sé tekið fyrir símtöl sem fara um tvær hnútstöðvar. Þessu markmiði hefur verið náð að hluta með því að lækkuð hafa verið gjöld milli nálægra staða, eins og t. d. Stykkishólms og Grundarfjarðar og Hvalfjarðar og Akraness, svo að dæmi fyrirspyrjanda séu tekin. 5. Gjaldskrárnefnd Póst- og símamálastofnunar er á þeirri skoðun, að gjöld fyrir langlínusamtöl eigi að lækka, en lítið svigrúm er til slíkra lækkana vegna þess, hve almennum gjaldskrárhækkunum stofnunarinnar er mikið haldið niðri. Þar að auki er mikill áhugi hjá mörgum notendum fyrir því, að hæstu langlínugjöld, þ. e. milli staða sem langt er á milli, verði lækkuð, og verður vissulega að taka einnig tillit til slíkra sjónarmiða, svo að hlutfallið á milli hæstu og lægstu gjaldflokka í langlínukerfinu verði ekki óeðlilega hátt.“ Til viðbótar þessu, sem frá Pósti og síma er komið, vil ég segja um þá áætlun eða till. sem lögð var fyrir Alþ. af fyrrv. samgrh., að till. um slíka áætlun mun ég endurflytja. Ég taldi hins vegar nauðsynlegt að taka hana til endurskoðunar og óska eftir því, að Póstur og sími gerði aths. við framkvæmdahugmyndir þær sem fram koma í þessari áætlun, en mér var tjáð að Póstur og sími hefði ekki haft tækifæri til þess áður. Ég lít á það sem mjög mikið mál og legg áherslu á, að landsmenn allir búi við sem svipaðasta þjónustu á þessu mikilvæga sviði, og vil að að því verði stefnt á ákveðnum árafjölda. Mér er hins vegar ekki ljúft að leggja fram hugmyndir um að þessu verði lokið á einhverjum ákveðnum tíma, sem alls ekki verður staðið við. Við erum hér einmitt að fjalla um það, að lofað hafi verið, en ekki efnt, og ég sagði í sambandi við fsp. áðan, að því miður er það mjög oft svo, að menn hugsa stórt, en fá ekki framkvæmt, því að fjármagn er ekki fyrir hendi. Ég vil miklu frekar leggja fram áætlun um sjálfvirkan síma á fleiri árum og við það verði staðið heldur en fallegan loforðalista sem ekki er kleift að standa við. Ég hef tekið þessa áætlun til nýrrar endurskoðunar í þeirri von að unnt verði að leggja fram hugmyndir sem við getum þá staðið við. Ég legg á það ríka áherslu, að vitanlega er allt slíkt háð því, hvað Alþingi samþykkir hverju sinni. Ég nefndi áðan að við sáum okkur ekki annað kleift en skera niður fjárfestingaráætlun Pósts og síma um einn milljarð. Það er hvorki meira né minna en fjórðungur af því sem ráðgert var og vissulega æskilegt. Staðirnir eru margir um land allt, sem svo sannarlega þurfa á bættri þjónustu Pósts og síma að halda. Þess vegna tekst ekki að standa við þessi loforð. Kostnaður verður meiri en fjárveitingavaldið gerir ráð fyrir í fjárlögum, og þá hefur orðið að hætta við verkið áður en því er lokið og venjulega þá valinn einhver áfangi, sem talinn hefur verið eðlilegur í því sambandi. Hitt vil ég svo segja, að mér finnst þá eðlilegt að við sama verk sé haldið áfram næsta ár, það hafi vissan forgang og því verði lokið. Verkefnin á sviði Pósts og síma eru gífurlega mörg og ákaflega margar sveitir sem afskekktar eru sem enn hafa hvergi nærri fullnægjandi þjónustu. Það er von mín að svör Pósts og síma séu fullnægjandi við spurningum hv. fyrirspyrjanda. Ég get aðeins lofað honum því, að ég mun beita mér fyrir að áfram verði haldið þeim framkvæmdum sem byrjað var á þarna.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans, þó ég verði að segja að mér finnist að fsp. mínar hafi ekki borið eins mikinn árangur og fsp. þess fyrirspyrjanda sem var að þakka fyrir sig áðan, því miður. Ég held að ég taki vel gild öll svörin nema eitt, sem mér fannst hreinlega ekkert annað en útúrsnúningur, þ. e. hver væri ástæðan til þess að ekki væri sami gjaldflokkur fyrir símtöl milli þéttbýlisstaðanna á Vesturlandi. Ég fann ekki í máli hæstv. ráðh. neitt svar við þessari spurningu. Ég held að það hafi komið fram í því sem ég sagði hér áðan, að vitaskuld vitum við að í gildi eru mismunandi gjaldflokkar, en þeir eiga ekki að vera mismunandi á milli svæða. Og ég benti á - og það er hægt að benda á fleiri dæmi um það - að hvergi eru jafnskornir í sundur þéttbýlisstaðirnir eins og á Vesturlandi. Ef við skreppum yfir til Vestfjarða, þá fylgjast þar að Ísafjörður, Bolungarvík, Flateyri, Súðavík, Suðureyri og Þingeyri og eru í fyrsta gjaldflokki. Ég ítreka það, að ég hef áhuga á að fá ákveðið svar um það, af hverju þéttbýlisstaðir á Vesturlandi eru verr settir í sambandi við gjaldtöku en önnur svæði á landinu, þótt ég viðurkenni að það eru reyndar til önnur svæði, sem aðeins jafnast við það, en það er hvergi jafnáberandi í einu og sama kjördæmi. Það verður sjálfsagt lengi hægt að finna ýmis varnarorð fyrir því sem ekki er gert þó áætlað hafi verið að gera, og sjálfsagt er það vont hlutskipti að stofnun eins og síminn hafi ekki heimild til að gera þetta eða hitt fyrr en of seint. Þó er það eitt fyrirtæki sem virðist ganga alveg á fullu hjá símanum. Það er sú ágæta jarðstöð sem verið er að byggja uppi í Mosfellssveit. Þar virðist ekki vanta neina peninga og allt ganga samkv. áætlun. Það hlýtur að vera svolítið umhugsunarvert, að unnið sé af fullum krafti við slíka stofnun og ekki dregið úr neinum hraða, jafnvel þótt í ljós komi að hún sé alls ekki þannig byggð að hún nái þeim tilgangi sem hún átti að ná eða hönnun hennar sé alls ekki rétt, en ýmsar framkvæmdir við talsímaþjónustu hingað og þangað um landið séu látnar sitja á hakanum eða komist ekki í framkvæmd. Bygging jarðstöðvar, sem geti þjónað okkur í því að sýna okkur Ólympíuleikana í Moskvu beint eða eitthvað þess háttar, er látin ganga á undan þeim framkvæmdum sem sjálfsagðar eru og nauðsynlegar í sambandi við dreifikerfið um landið. Fyrst ég nefndi jarðstöðina hef ég kannske ýtt við hv. 5. þm. Vesturl. að koma hér upp. Og gaman væri nú að vita hvort nokkrar upplýsingar fást um það, af hverju þær bilanir, sem sífellt er verið að tilkynna og koma í fréttum held ég, á hverjum degi, stafa, hvort þarna sé um að ræða hönnunargalla. Kannske við eigum von á því, að þessi ágæta stöð þjóni okkur ekki eftir allt saman? Kannske gagnar jarðstöðin að fullu eins og ástatt er um hana núna, vegna þess að frá því að byrjað var að byggja jarðstöðina man ég ekki eftir að nokkurn tíma hafi orðið bilun á þeim ágætu köplum sem tengja okkur við umheiminn, þ. e. við Skotland og Kanada. Ég man ekki eftir bilun á því tímabili, þannig að það getur vel verið að jarðstöðin þjóni ágætlega þó hún fari ekki í gang. En ég legg áherslu á að ég tel það mikilsverðari framkvæmdir að haldið sé áfram uppbyggingu dreifikerfisins um landið en að lagðir séu miklir peningar í slíka stofnun.



Herra forseti. Það er vissulega ástæða til að taka undir ýmislegt af því sem fyrirspyrjandi sagði, hv. þm. Skúli Alexandersson, einkum og sér í lagi um ástand símamála á utanverðu Snæfellsnesi, sem ég hygg að muni vera eitthvert hið lakasta hér á landi, og þarf raunar ekki að fara um það mörgum orðum, svo margir þekkja það. Það er einhverra hluta vegna eins og þetta svæði hafi orðið út undan, og það er raunar svo, að á venjulegum vökutíma er helst ekki nema menn hafi a. m. k. klukkutíma til umráða að hægt sé að ná sambandi vestur á Hellissand eða við Ólafsvík. En það gegnir - virðist vera - allt öðru máli um þessa tvo staði en aðra staði á Vesturlandi. Úr þessu þarf að bæta, úr þessu er brýnt að bæta. En út af því, sem hv. þm. Skúli Alexandersson sagði um jarðstöð, get ég ekki látið hjá líða að láta það koma fram hér, að það er aldeilis undarlegt og raunar forkostulegt að þm. Alþb. skuli vera þeir einu sem alltaf ræða um þessa jarðstöð og gagnrýna hana. Vilja þeir í fyrsta lagi að við séum um aldur og ævi háðir einokunarfyrirtæki, Stóra norræna ritsímafélaginu, sem á þá strengi sem héðan liggja? Þegar þeir slitna verðum við að eiga allt undir náð varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli með fjarskipti að og frá landinu. Ef þetta er vilji Alþb.manna, þá gott og vel, þá eiga þeir að segja það berum orðum. Varðandi það sem þm. sagði um bilanir á þessari jarðstöð, þá er ég ekki sérstaklega hér til að svara því, en ég held að þar sé ekki um bilanir að ræða, heldur aðeins mismunandi kröfur sem gerðar eru til verksins.



Herra forseti. Það er langt frá því að ég ætli að gera lítið úr ástandi eða erfiðleikum í símamálum á utanverðu Snæfellsnesi. Enginn vafi er á því, úr því þarf að bæta, en ég gæti, af því að Vestfirðirnir voru nefndir, nefnt mjög slæmt ástand þar sums staðar líka. Svo hygg ég að sé víðar um landið. Og það, sem ég var að segja, var að þetta þarf að vinna jafnt og þétt. Mér fannst skýring Póst- og símamálastofnunar á mismunandi gjaldi skiljanleg. Skýringin er sú, að það getur orðið að fara í gegnum viðbótartækjabúnað, viðbótarjarðstrengi og þess háttar hluti, og fylgt hefur verið þeirri stefnu að láta greiða að nokkru fyrir það. Notendur greiða að nokkru leyti fyrir þennan viðbótarkostnað. Úr þessu er verið að bæta jafnt og þétt með því að stækka hnútana sem svo eru nefndir. Það hefur verið gert t. d. á þéttbýlisstöðum á norðanverðum Vestfjörðum, svo sem réttilega kom fram. En að þessu er stefnt fyrir allt landið, meira að segja Snæfellsnesið. Með hækkun á gjaldskrá hefur jafnt og þétt verið í allmörg ár unnið að því að jafna kostnað við símaþjónustuna á milli dreifbýlis og þéttbýlis. Því er ekki náð enn. Og ein af ástæðunum fyrir því er sú, að ekki er enn þá komið upp hér í Reykjavík kerfi til þess að mæla lengd skrefa. Það kemur í lok ársins og skapast þá allt annar möguleiki til jöfnunar á símakostnaði, og ég held það sé mjög réttlátur jöfnuður á símakostnaði. Byrjað er að athuga um nýja gjaldskrá fyrir Póst og síma með tilliti til þeirrar aðstöðu, sem skapast með þessum nýju tækjum. Ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni, að jarðstöðin er góðra gjalda verð. Við þurfum jafnvel að vera í sambandi við Moskvu. Ég held að engin ástæða sé til að kenna jarðstöðinni um það, að hægar hefur gengið en menn óska. Til jarðstöðvarinnar var tekið sérstakt erlent lán, og ég hygg ég muni það rétt, að það var gert fyrir utan hina almennu áætlun Póst- og símamálastofnunarinnar. Um bilanir á jarðstöðinni ætla ég ekki að fara að ræða nú. Þær hafa komið í ljós á skerminum sjálfum, á sérstöku einangrunarlagi sem þar er. Framleiðandinn er að sjálfsögðu fullkomlega ábyrgur fyrir þessum bilunum og jarðstöðin verður ekki tekin úr hendi hans fyrr en hann hefur skilað henni þannig að íslenskir og kannske tilkvaddir erlendir sérfræðingar eru sammála um að fullkomlega sé úr bætt. Þetta veldur nú verulegum töfum, nokkurra mánaða töfum, á meðan úr þessu er verið að bæta.