Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréf Vilhjálms Egilssonar hagfræðings sem er 1. varamaður Sjálfstfl. í Norðurlandskjördæmi vestra. Kjörbréfanefnd sér ekkert athugavert við þetta kjörbréf og leggur til að það verði samþykkt. Þá hefur kjörbréfanefnd og skoðað kjörbréf Unnar Sólrúnar Bragadóttur húsmóður sem er 1. varamaður Alþb. í Austurlandskjördæmi. Kjörbréfanefnd leggur sömuleiðis til að það kjörbréf verði samþykkt.



Herra forseti. Er ekki hæstv. utanrrh. við?  Ég heyrði að hæstv. utanrrh. orðaði það í sinni framsögu að vafalaust hefði mátt byggja umfangsminni og ódýrari flugstöð og undir það verð ég að taka. Við kvennalistakonur vorum raunar andvígar þessari byggingu frá upphafi af ýmsum ástæðum og ekki síst sparnaðarástæðum. Okkur fannst svo margt brýnna, svo margt ofar í forgangsröðinni og sú skoðun hefur ekki breyst. Byggingin er að vísu risin og við því er lítið að gera, en mér fer eins og hæstv. utanrrh. og mörgum öðrum að ég hugsa til þess með mikilli eftirsjá að úr því að þessi bygging var reist hefði svo sannarlega mátt fara með meiri gát. Hæstv. utanrrh. fer víða um heim vegna starfs síns og sér margar flugstöðvar og honum er auðvitað löngu ljóst af þeim samanburði hversu fáránleg flottheit hafa ráðið ferðinni þar suður á Miðnesheiðinni. Þar hafa menn ekki sést fyrir eins og því miður gerist svo allt of oft þar sem menn fara með annarra fé, en þurfa ekki að blæða sjálfir. Flestir hv. þm. hafa að sjálfsögðu séð gróðurhúsið þarna suður frá og séð fjölda erlendra flugstöðva til samanburðar og hljóta að viðurkenna að þessi ég vil leyfa mér að segja flottræfilsháttur keyrir úr hófi og mætti verða okkur víti til varnaðar. Því miður erum við augljóslega ekki búin að bíta úr nálinni með þessa framkvæmd. Menn urðu dálítið hissa yfir reikningnum sem barst á síðasta ári vegna umframkostnaðar og var orsök þeirrar skýrslubeiðnar sem er undanfari þessarar umræðu sem hófst sl. mánudag. En getum við nú treyst því að þetta sé síðasti reikningurinn? Ég er hrædd um ekki. Það hefur nefnilega gerst rétt eina ferðina enn að nýreist hús á vegum hins opinbera reynist ekki svo sem til var ætlast. Það var naumast fyrr komið í notkun en einn gallinn af öðrum tók að gera starfsfólki og gestum lífið leitt. Ein aðalástæðan sem menn færðu fyrir nauðsyn þess að reisa þessa flugstöð var lélegur aðbúnaður starfsfólks í gömlu flugstöðinni. Nú efa ég ekki að töluvert rýmra sé um hvern starfsmann og að ýmsu leyti þægilegra í nýju flugstöðinni. Hins vegar virðist hönnunar- og byggingarmeisturum ekki hafa tekist að útiloka þær höfuðskepnur, vindinn og regnið, sem hafa leikið marga íslenska byggingu grátt. Vatnið hefur sem sagt fundið leið inn í þetta glæsta gróðurhús. Hitastigið innan dyra hefur farið allt niður í 4 stig á köldum dögum svo að starfsfólk hefur mátt vinna þar kappklætt. Miðnesheiðin er nú ekki beint þekkt fyrir lognværð og vindurinn hefur ekki látið þrælhannaðar hurðir aftra för inn um alla sali og leiðir það þá eðlilega hugann að því að þarna var komið upp rándýru loftræstikerfi, en slík kerfi eru þeirrar náttúru að verka ekki eða a.m.k. ekki nema um skamman tíma að því er hv. 7. þm. Reykn. upplýsti í umræðunum sl. mánudag. Ég ætla svo ekki að fjalla um músagang eða eðlufár, enda slíkt vonandi minni háttar vandamál þarna syðra. En mér segir svo hugur að forstöðumenn þessarar byggingar eigi eftir að banka upp á með fleiri reikninga bæði vegna nýsmíði og endurbóta. Að lokum vil ég svo segja að öll þessi umræða um þessa framkvæmd, skýrslubeiðni, utandagskrárumræða, tillöguflutningur og ítrekaðar áminningar eru sprottnar af þörf og vilja til að láta þessi mistök að kenningu verða, að menn dragi einhvern lærdóm af þessu öllu saman. Því miður hljóta viðbrögð hæstv. ráðherra að valda verulegum vonbrigðum. Mér virtist raunar af ræðu hæstv. utanrrh. sl. mánudag eins og hann væri kominn í varnarstöðu og vilja fyrst og fremst afsaka það sem orðið er. Skýrsla hans hefur sætt harðri gagnrýni, en hann vill gera lítið úr ágöllum hennar og lætur sem tugmilljóna mismunur á kostnaði milli skýrslna sé varla til að tala um. Hann virðist hafa þokað sér í hóp þeirra sem segja: Jú, að vísu fór kostnaðurinn milljarð fram úr áætlun, en við því er ekkert að gera og nú eigum við þessa glæsilegu flugstöð og því þá þetta nöldur. Mér finnst hann hafa nálgast ískyggilega afstöðu hv. 10. þm. Reykv., formanns byggingarnefndar Listasafns ríkisins, sem segir að endurbygging þess hafi alls ekki verið dýr þótt hún hafi farið langt fram úr áætlunum heldur hafi áætlanirnar verið svona illa gerðar. Þannig virðast menn vilja hafa það með flugstöðina: búið og gert, enginn ábyrgur og næsta mál á dagskrá, gerið svo vel. Ríkisendurskoðendur afgreiddi hæstv. utanrrh. með heldur óviðeigandi hætti, með því að hann vildi ekki vefengja niðurstöður þeirra, en taldi þó að þær væru ekki að öllu leyti réttar og hann mundi fela einhverjum óskilgreindum, gott ef ekki töluglöggum mönnum að fara yfir þessar skýrslur. Maður hlýtur að spyrja hvert hlutverk Ríkisendurskoðunar eiginlega sé. Og hvað nú ef þessir aðilar komast að enn einni niðurstöðunni? Á þá að setja nefnd yfir þá? Þetta fer að minna á söguna um Einbjörn og Tvíbjörn og alla þá bræður sem toguðu í rófu eina sögufræga. Viðbrögð hæstv. ráðherra hafa valdið vonbrigðum vegna þess að það er ekki að sjá og heyra að þessi mistök leiði til sérstakrar árvekni né að ráðamenn ætli að setja neina þá varnagla í sína starfshætti sem tryggi að slík mistök endurtaki sig ekki eða a.m.k. dragi verulega úr þeim og það er alvarlegt mal því við verðum að hafa manndóm til þess að læra af mistökum. Mér virðist sem sagt, herra forseti, nokkuð ljóst að það hafi lítið verið gert til að bæta fyrir mistökin þarna suður frá. Það er enginn reiðubúinn til þess að taka á sig eina eða neina sök og má vera að það breytti svo sem ekki miklu. En það er framtíðin sem skiptir máli og ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra, vegna þess að ég heyrði hann ekki tíunda neitt slíkt í ræðu sinni hér fyrir viku, hvort stjórnvöld hafi ekki í framhaldi af þessu í huga að endurskoða reglur í sambandi við framkvæmdir á vegum hins opinbera eða setja reglur um áætlanagerð og eftirlit með opinberum framkvæmdum. Þetta er að mínu viti aðalatriði málsins og vitanlega enn mikilvægara ef sú er raunin að milljarðaframkvæmdir á vegum hins opinbera séu í raun og veru á ábyrgð eða undir stjórn eins manns og séu alls ekki ræddar í ríkisstjórninni frekar en verkast vill eins og virtist af máli ráðherra um daginn.



Herra forseti. Mönnum finnst e.t.v. að bera í bakkafullan lækinn að bæta miklu við í þessari umræðu um flugstöðina og nóg af tíma Alþingis hafa farið í það mál nú þegar, en þegar menn hugleiða stærð þess máls, að hér er um þriggja milljarða mannvirki að ræða, og velta því svo fyrir sér að stundum eru haldnar hér býsna langar ræður um talsvert mikið minni upphæðir, til að mynda þegar verið er að bítast um skiptingu fjárlaga og menn ræða kannski daglangt og náttlangt um hvort þessi eða hinn reksturinn þurfi fáeinum þúsundum eða 100 þús. kr. meira eða minna, þá er auðvitað ekki óeðlilegt að Alþingi ræði dálitla stund um þetta flugstöðvarhneyksli sem ég kýs að kalla svo. Ég veit ekki hvort menn gera sér almennilega grein fyrir því, vegna þess að talnamat manna er líklega býsna ruglað orðið, a.m.k. á það við um ræðumann, hvað 3000 millj. kr. eru miklir peningar. Jafnvel þó maður beri þær saman við byggingaráform Davíðs borgarstjóra, sem eru nú ekki smá í sniðum, fölna þau býsna mikið borið saman við þessa flugstöð. Þar er þó ekki verið að tala um nema 500–600 millj. í veitingahús upp á hitaveitutönkunum og kannski 800 millj. til milljarð fyrir ráðhús niðri í Tjörninni og eru þó byggingarlóðir Davíðs ekki endilega valdar út frá því hvar hagkvæmast er að byggja í borginni eins og sjá má og heyra. Jafnvel þessi risaáform Davíðs fölna í samanburði við flugstöðina. Það má líka taka annað dæmi, K-byggingu Landspítalans eða ríkisspítalanna sem á að hýsa höfuðstöðvar stórs hluta sérhæfðustu læknisþjónustu landsmanna með tilheyrandi tækjabúnaði og umfangi. Þar erum við að ræða um að ráðstafa tugum og hundruðum milljóna, 150–200 millj., núna þessi árin sem verið er að byggja þá byggingu og er það þó ekki nein smábygging og eðli sínu samkvæmt býsna dýr í framkvæmd. Þriðja dæmið skylt flugstöðinni má taka þar sem er tíu ára áætlun sérstakrar stjórnskipaðrar nefndar um uppbyggingu allra flugsamgangna innan lands, allra mannvirkja á sviði flugsamgangna innan lands, flugvalla, flugstöðvarbygginga, tækjabúnaðar og annarra slíkra hluta. Á verðlagi síðasta árs hljóðaði þessi tíu ára áætlun upp á rúma 2 milljarða kr. Sem sagt: þetta eina hús er þegar komið milljarði fram úr þeirri tíu ára áætlun. Menn skulu því hugleiða að hér eru stórar tölur á ferðinni og umframeyðslan ein upp á nú þegar tæpar 900 millj. er ekkert smáræði. Ég verð, herra forseti, enn að gera athugasemdir við bls. 2 í skýrslu hæstv. utanrrh. Ég uni því afar illa að í þskj. framtíðarinnar verði ekki með einhverjum hætti skýrt og ljóst að þær upplýsingar, sú framsetning sem er á bls. 2 í skýrslunni er ekki við hæfi vegna þess að þar er látið líta svo út að ef kostnaðurinn sé í samræmi við áform byggingarnefndarinnar og fjárveitingabeiðnir byggingarnefndarinnar sé allt í lagi, bara ef samræmi sé á milli óska byggingarnefndar og síðan kostnaðarins. M.ö.o.: það eru ekki hinar endanlegu fjárveitingar fjárveitingavaldsins sem þar eru teknar til samanburðar við raunkostnað heldur óskir byggingarnefndarinnar. Að hafa svona framsetningu á hlutunum í opinberu plaggi er ekki við hæfi. Ég vitna í bréf Ríkisendurskoðunar frá 9. febr. þar sem þetta kemur skýrt fram. Það segir á bls. 2 í því bréfi: Samanburður áætlana og raunkostnaðar, með leyfi forseta: "Í skýrslu utanrrh. er bókfærður kostnaður borinn saman við fjárveitingabeiðnir byggingarnefndar og komist að þeirri niðurstöðu að um svipaðar fjárhæðir sé að ræða." Þetta er alveg rétt. Bókfærður kostnaður er borinn saman við fjárveitingabeiðnir byggingarnefndarinnar, ekki hinar raunverulegu fjárveitingar fjárveitingavaldsins, og síðan er látið líta svo út að þetta sé allt í góðu lagi úr því að þarna er nokkurn veginn samræmi á milli. Og það er sett í skýrslu hæstv. utanrrh. Þessu uni ég a.m.k. ekki og get alveg lagt leið mína í ræðustólinn eina ferðina enn til þess að undirstrika að ég mótmæli þessari framsetningu. Í töflu á bls. 2 í skýrslu ráðherrans er talan 1 milljarður og 2 millj. úr áætlun byggingarnefndar þar sem ætti að standa: fjárveiting ársins samkvæmt ákvörðun fjárveitingavaldsins upp á 710 millj. 387 þús. Það er sú tala sem á að miða við vegna þess að byggingarnefndin hefði þess vegna getað beðið um 11/2 milljarð eða 2 milljarða samkvæmt þessum rökum og þá væri það allt í lagi svo lengi sem hún færi ekki fram úr óskum sínum. Og þá er málið orðið einfalt fyrir ýmsa þá aðila sem standa í opinberum framkvæmdum. Það á að vera bara með nógu háar óskir og þá eru þeir örugglega réttu megin samkvæmt þessari samanburðarfræði. Þetta gengur auðvitað ekki og mér finnst í raun slæmt að hæstv. utanrrh. skuli ekki taka af skarið og viðurkenna að hér er um óviðeigandi framsetningu að ræða og þetta þyrfti að leiðrétta. A.m.k. þyrfti með einhverjum hætti að passa upp á að í framtíðinni verði þetta ekki meðhöndlað sem ábyggilegar opinberar upplýsingar því að það eru þær ekki. Ég verð að segja alveg eins og er að annað í þessum málflutningi öllum, rökstuðningnum fyrir því að hér hafi í raun og veru ekkert alvarlegt skeð, fer í taugarnar á mér. Það er þessi tilhneiging til að reyna að segja sem svo: Stór hluti af þessum umframkostnaði eru alls konar framkvæmdir sem farið var út í, alls konar viðbætur og stækkanir. Og það er allt í lagi. Það er eins og það sé bara allt í fína lagi að einhver byggingarnefnd og einhver hæstv. utanrrh. taka sér þá bara heimildir til að ákveða alls konar opinberar framkvæmdir án þess að fyrir því séu fjárveitingar. Og ég spyr aftur: Ef menn fá nú leyfi til að byggja læknisbústað eða kennarabústað einhvers staðar, svo vakna menn allt í einu upp við það að byggingaraðilanum datt í hug að stækka þetta upp í félagsheimili, er það þá allt í lagi bara af því að þetta eru að vísu framkvæmdir sem farið var út í? Yfirleitt er sjálfsagt hægt að rökstyðja það mjög víða um landið að þó að menn fái ekki heimild til að byggja nema kennarabústað sé kannski full þörf á hellum skóla eða heilu félagsheimili með sömu rökum og byggingarnefndin og hæstv. ráðherrar hafa haft fyrir því að teygja á og stækka þetta mannvirki á ýmsa enda og kanta. En við erum að ræða hér um að vilji löggjafans sé virtur og menn sætti sig við að það er hér sem eru teknar ákvarðanir um fjárveitingar til opinberra framkvæmda en ekki úti í bæ. Ég spurði hæstv. utanrrh. einnig í minni fyrri ræðu um þessa skýrslu hvort hann væri sáttur við fréttatilkynningu byggingarnefndar frá 12. ágúst sl., þá framsetningu sem þar er viðhöfð. Hæstv. ráðherra svaraði þessu ekki og ég endurtek spurningu mína. Ég ræddi í þriðja lagi ofurlítið um skipulagsmál og spurninguna um hvernig byggingarlög og skipulagslög tengdust þessu máli. Þar viðurkenndi í raun og veru hæstv. ráðherra að þegar um hernaðarframkvæmdir er að ræða hefur hæstv. utanrrh., eða þá þeir menn, sá armur hans sem vinnur að málinu hverju sinni, meira og minna sjálfdæmi um þá hluti alla vegna þess að hin sérstöku ákvæði hins svonefnda varnarsamnings fela hæstv. utanrrh. á hverjum tíma mjög víðtækt vald í þessum efnum. Það tengist beint næstu spurningu sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra og hann svaraði ekki og ég ítreka um þátt og aðild húsameistara ríkisins að þessu máli. Ég tel að það verði ekki fram hjá því horft að af ýmsum embættismönnum, opinberum og háttsettum, sem tengjast þessu máli, er þáttur húsameistara ríkisins hvað stærstur. Hann kemur ekki bara að þessu máli í gegnum embætti sitt heldur líka sem arkitekt að því er virðist og einnig sitjandi í nefndum báðum megin við borðið ef svo má að orði komast. Vegna þess að byggingarlög og skipulagslög eru tekin úr sambandi með ákvæðum varnarsamningsins svonefnda koma hin sérstöku ákvæði um skipulagsnefnd varnarliðsframkvæmda eða hvað það nú heitir og að hluta til skipulagsráðs ríkisins til framkvæmda og þar situr húsameistari til viðbótar því að vera hönnuður mannvirkisins og eiga með ýmsum hætti aðild að framkvæmdinni. Þegar þetta allt er haft í huga held ég að það sé ástæða til þess að ítreka spurningu til hæstv. utanrrh.: Hefur verið farið yfir það hvernig embætti húsameistara ríkisins og einstaklingurinn núverandi húsameistari sem arkitekt tengjast þessu máli? Ég held að það sé full ástæða til. Það er skaði, virðulegi hæstv. forseti, að hæstv. fjmrh. er enn fjarri þegar verið er að ræða þessi flugstöðvarmál. Nú er það hann sem óskaði eftir skýrslu frá Ríkisendurskoðun síðla sl. árs um þetta mál og ég hef margóskað eftir því að hæstv. fjmrh. yrði viðstaddur einhvern hluta þessarar umræðu. Við fengum áþreifanlega sönnun fyrir því, landsmenn, að talfærin voru í ágætu lagi hjá hæstv. ráðherra úti í Stokkhólmi á dögunum og hafi ekki orðið þar breyting á hefði honum ekki átt að verða neitt að vanbúnaði að vera hér og taka þátt í umræðunni. En því miður er hann fjarstaddur og ég spyr hæstv. forseta hvort unnt sé að kanna hvar hæstv. fjmrh. er því að vissulega er hér um efni, sem tengist mjög hans starfssviði, að ræða. Það hefði eins og ég segi verið ánægjulegt ef hann hefði getað heiðrað okkur með nærveru sinni. Hæstv. samgrh. hefur fylgst nokkuð samviskusamlega með þessari umræðu og er það vel, en hann hefur hins vegar ekki tekið þátt í henni. Og ég spyr, ef hæstv. samgrh. væri einhvers staðar nálægur, sem mun vera, ég veit ekki hvort hann er að tefla skák þarna í hliðarsalnum, en alla vega er hann mjög upptekinn: Þykir hæstv. samgrh. ekki ástæða til að taka þátt í þessari umræðu? Ef unnt væri að gera hæstv. samgrh., sem er í áköfum samræðum í hliðarsal, aðvart vildi ég gjarnan að hann hlýddi á mál mitt. Hæstv. núv. utanrrh. hefur sem og ýmsir fleiri tekið af öll tvímæli um það, tekið alveg af skarið um það að hin pólitíska ábyrgð þessa máls hlýtur að liggja hjá hæstv. utanrrh. á þeim tíma, þ.e. hæstv. núv. samgrh., að svo miklu leyti sem hann var fagráðherra málsins á meðan á framkvæmdum stóð. - Nú er hæstv. samgrh. mættur hér, brosmildur að vanda, og hlýðir þá á mál mitt. Ég spurði hæstv. samgrh. hvort hæstv. ráðherra þætti ekki ástæða til að taka þátt nú í þessari umræðu af því að hæstv. ráðherra hefur hlýtt á hana með athygli að mestu leyti en ekki blandað sér í hana enn þá, þ.e. ekki í umræðu um þessa skýrslu. Nú hefur hæstv. utanrrh., ásamt fleirum reyndar, tekið alveg af tvímæli um það, tekið af skarið um að hin pólitíska ábyrgð á þessu máli liggur eða lá hjá hæstv. utanríkisráðherrum á hverjum tíma og ég á von á því að hæstv. samgrh. sé sammála.  Ég hafði einmitt hugsað mér að spyrja hæstv. fjmrh. um það hvort þess væri að vænta að áframhald yrði á hans atbeina í þessu máli, þ.e. hvort hæstv. fjmrh. hygðist eitthvað frekar fyrir í framhaldi af þeirri skýrslu sem hann og Alþingi hefur fengið frá Ríkisendurskoðun, en hún var eins og kunnugt er tilkomin vegna frumkvæðis hæstv. fjmrh. Fyrir nú utan það að það væri ástæða til að ræða ýmsa fleiri þætti þessa máls, sem tengjast opinberum fjárveitingum og meðferð opinbers fjár almennt, við hæstv, fjmrh. Ég ætla þá ekki að hafa þessar spurningar mínar fleiri. Ég ætla að hlýða á svör hæstv. utanrrh. ef hann vill vera svo góður að reyna að svara þeim spurningum sem ég hef ítrekað. Ég mun einnig bíða spenntur eftir því hvort hæstv. núv. samgrh., hv. 1. þm. Reykn. og fyrrv. hæstv. utanrrh., sér ástæðu til að kveðja sér hljóðs.



Herra forseti. Mér finnst að sumu leyti að þessi umræða hafi farið út um víðan völl. Annars vegar hafa menn verið að tala um þá ákvörðun sem var tekin hér fyrir allmörgum árum, að byggja flugstöð af ákveðinni stærð, og harma það. Það verður út af fyrir sig vafalaust hægt að deila um það í framtíðinni en það verður þó óumdeilanlegt að sú ákvörðun var löglega tekin af Alþingi Íslendinga og í fullu samræmi við stjórnarskrá þessa lands. Það verður aftur á móti ekki sagt um framhaldið. Ég vil minna menn á það að hér stóð hæstv. fyrrv. menntmrh. og krafðist þess að fræðslustjóri yrði látinn víkja vegna þess að hann virti ekki fjárlögin, taldi að ef fjárlögin væru ekki í samræmi við þarfir ákveðins fræðsluumdæmis væru fjárlögin einfaldlega vitlaus og ekki hægt að fara eftir þeim. Ég tel að hæstv. menntmrh. hafi haft nokkur rök fyrir sér í því að það beri að virða fjárlögin. Það virðist aftur á móti sem hæstv. fyrrv. utanrrh. hafi ekki talið að sér bæri nein skylda til að virða hvorki stjórnarskrána né fjárlögin, og það er mjög alvarlegt mál. Svo alvarlegt að það er trúlega Íslandsmet í sjálfteknum heimildum til framkvæmda. Ég vil vekja athygli á því að samkvæmt 14. gr. íslensku stjórnarskrárinnar, með leyfi forseta, kemur það fram og er orðrétt svo: "Ráðherra ber ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum. Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Landsdómur dæmir þau mál." Svo einfalt er þetta. Spurningin er um það: Hvað var það í stjórnarskránni sem ekki var virt og hvaða grein tekur á því máli? Með leyfi forseta er það 41. gr. stjórnarskrárinnar sem hljóðar svo: "Ekkert gjald má greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum." Þetta var ekki virt. Þetta er grundvallaratriðið í stjórnarskránni, að þingið hefur réttinn til að ákveða hvað sé greitt og hvað ekki. Og það er ekki bara hæstv. fyrrv. utanrrh. sem hefur átt í vandræðum með þetta. Þetta er mesta vandamálið sem Ronald Reagan hefur haft við að glíma sem handhafi framkvæmdarvaldsins. Það væri ekki dónalegt gæti hann starfað eins og hæstv. fyrrv. utanrrh. og mokað bara út peningum án þess að hafa nokkurt leyfi frá þinginu. Hann hefði sloppið við margan óþægilegan skrekkinn ef hann hefði haft það vald. Og auðvitað finnst sumum ráðherrum að þingið sé til trafala og það starfi ekki eðlilega, það afgreiði ekki mál nægilega hratt. E.t.v. hefur hæstv. ráðherra litið svo á að rétt fyrir kosningaátök væri óþægilegt að þurfa að segja sannleikann allan um þetta mál hér í þingsölum. Ég vil undirstrika það að ég tel að þegar mál eins og þetta kemur upp hlýtur það náttúrlega fyrst og fremst að vekja upp spurningar sem þessa: Hvenær telur Alþingi Íslendinga að svo gróflega hafi verið brotið af sér í stjórnarákvörðunum að vísa beri máli til landsdóms? Það er spurningin sem hér hlýtur að koma fram. Hvað þurfa það að vera margir milljarðar sem menn leika sér með, fram yfir heimildir, svo að slík ákvörðun sé tekin? Það kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að hún unir ekki á nokkurn hátt því sem gerst hefur. Það kemur fram í umsögn hennar um skýrslu utanrrh. að hún telur að ekki sé um sambærilegar tölur að ræða, þ.e. hinn upprunalega kostnað og þá niðurstöðu sem verður. Auðvitað hlýtur þetta mál að þurfa að haldast áfram. Auðvitað hlýtur að verða að fást úr því skorið: Hvar endar valdsvið ráðherra? Ég hef sagt það áður úr þessum ræðustól að tveir íslenskir alþm., sem nú sitja á Alþingi, hafa þurft að hlíta hæstaréttardómi fyrir störf sín sem ráðherrar. Þeir fóru út fyrir sitt valdsvið. Spurningin er undir þessum kringumstæðum, og það er fyrst og fremst spurningin um styrkleika þingsins annars vegar og styrkleika framkvæmdarvaldsins hins vegar, hvort menn telja að nú beri að vísa þessu máli til landsdóms eða eigi. Ég verð að segja eins og er að ég tel að ákvörðun um slíkt eigi ekkert skylt við það hvort menn séu í stjórn eða stjórnarandstöðu. Sá þm., sem tekur að sér að vera stjórnarsinni, tekur fyrst og fremst ákvörðun um það að hann ætlar að verja viðkomandi ríkisstjórn falli. Hann tekur enga ákvörðun um það að hann ætli að verja hvaða ráðherra sem er fyrir hvaða vitleysu sem honum dettur í hug að framkvæma, enda væri það alveg fráleitt að bera ábyrgð á slíku. Ég vil, með leyfi forseta, vekja athygli á 13. gr. laga um landsdóm: "Ákvörðun Alþingis um málshöfðun gegn ráðherra skal gerð með þingsályktun í sameinuðu þingi og skulu kæruatriðin nákvæmlega tiltekin í þingsályktuninni, enda sé sókn málsins bundin við þau. Jafnframt kýs Alþingi mann til að sækja málið af sinni hendi og annan til vara ef hinn rétti kynni að forfallast. Enn fremur kýs sameinað Alþingi fimm manna þingnefnd með hlutfallskosningu til þess að fylgjast með málinu og vera saksóknara Alþingis til aðstoðar." Ég vænti þess að menn geri sér grein fyrir því að auðvitað verður svo Alþingi að hlíta niðurstöðum landsdómsins jafnt og ráðherra. Landsdómurinn er ekkert vilhallt tæki sem hægt er að beita gegn ein hverjum ákveðnum ráðherra. Landsdómurinn er úrskurðaraðili m.a. þegar alls ekki ber saman niðurstöðum frá framkvæmdarvaldinu og frá Ríkisendurskoðun. Auðvitað verða menn hér að taka um það ákvörðun hvort þeir telja að nú sé tímabært að láta á það reyna hvar mörkin eru á milli þess valds sem þinginu er ætlað samkvæmt stjórnarskránni og þess valds sem ráðherrar hafa tekið sér og taka sér áfram ef Alþingi Íslendinga heldur áfram að láta fótum troða samþykktir þingsins sem koma fram í fjárlögum þessa lands.



Herra forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir svör hans fyrr í umræðunni þó að mér hafi ekki þótt þau bitastæð. Ég vil einnig þakka öðrum þm. sem hafa tekið til máls. Og það var í sjálfu sér fróðlegt að hlusta á síðasta ræðumann. Ég vil taka skýrt fram að af orðum mínum í umræðu um þetta mál á síðasta þingfundi má ekki draga þá ályktun að verið sé að reyna að beita ofsóknum á hendur saklausum mönnum, né heldur tilraun til að elta uppi og hengja sökudólga, þótt einhverjir kunni að vera. Hins vegar er það meginmál, eins og ég vék að áður, hvernig verður unnið að því að skilgreina ábyrgð opinberra aðila, þeirra sem fara með almannafé, bæði ráðherra og eins aðila innan ráðuneytis, svo og þeirra sem taka að sér verkefni fyrir ráðuneyti eða vinna á vegum þess. Það kom einmitt fram í máli hv. 7. þm. Reykn. að víða erlendis bera hönnuðir ábyrgð á verkum sínum og vegna þess þurfa þeir t.d. að tryggja sig til þess að geta greitt fyrir mistök ef þeir verða uppvísir að þeim. Ég held að afar nauðsynlegt sé fyrir okkur, vegna þess að við höfum horfst í augu við svo mörg slík mistök og ævintýri, að ábyrgð á verkum sé skýrt afmörkuð og skilgreind þannig að allir viti hvað til þeirra heyrir. Og ég spyr: Ætla stjórnvöld og í þessu tilviki hæstv. utanrrh. að standa að slíkri endurskoðun og ef svo er, hvernig? Hvernig ætlar hann að beita sér í þessu máli? Það er vafamál hvernig fer ef Ríkisendurskoðun er ekki treystandi eins og mátti ætla af orðum hæstv. ráðherra fyrr í umræðunni. Það gætu orðið nokkuð margar silkihúfurnar hver upp af annarri nema ef hann hugsaði þetta í hring þannig að hver endurskoðaði annan. Hvað meinti hæstv. ráðherra? Ætlar hann að skipa nefnd eða ætlar hann prívat og persónulega að leita til einhverra tölfróðra kunningja sinna? Ættar hann að skipa ákveðna nefnd til þess að úrskurða um ályktun Ríkisendurskoðunar? Það verður að sjálfsögðu að taka einhvern trúanlegan varðandi endurskoðun á málefnum ríkisins og til þess var einmitt Ríkisendurskoðun fengin, að gefa hlutlaust mat á rekstri og umsvifum ríkisins. Síðan þessi umræða hófst hafa ýmsir haft samband við mig sem hafa starfað eða starfa í tengslum við flugstöðina og sent mér upplýsingar eða sagt mér ýmsar fjölskrúðugar sögur, bæði af kostnaði og mistökum, t.d. hitaveitu sem var rifin og henni hent, bráðabirgðalögn sem sett var í fyrir opnunina en dregur hvergi úr kulda í frosthörkum og vindi nú, geysidýru leiguhúsnæði í nær heilsuspillandi umhverfi, a.m.k. í austan- og norðaustanátt. Allir starfsmenn munu hafa skrifað undir kröfur um úrbætur vegna kuldans en ekkert verið að gert. Einnig var vakin athygli mín á miklu rými í kjallara flugstöðvarinnar, undir byggingunni, sem reyndar var stækkaður en er ekki nýttur að því er ég best veit. Þá langaði mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig er fyrirhugað að nýta þetta mikla rými sem þannig var fengið með stækkun og hverjar voru forsendurnar í raun fyrir þessari stækkun? Ég ætla ekki að lengja mál mitt því að ég kom meginefni þess sem ég hef að segja um þetta mál til skila fyrr í umræðunni en að lokum þetta: Hvernig ætlar hæstv. utanrrh. að sjá til þess að þetta mál verði okkur öllum að kenningu og hvernig ætlar hann að búa svo um hnútana í samráði við ríkisstjórnina að slíku ráðslagi verði ekki aftur beitt? Þessu er afar mikilvægt að hæstv. ráðherra svari skýrt og skorinort til að taka af allan vafa.



Virðulegi forseti. Ég sagði við síðustu umræðu um þetta mál sl. mánudag að eflaust yrði ýmsu ábótavant í mínum svörum og ég heyri það að hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur þykir svo vera. Ég verð að viðurkenna að ég er langt frá því að vera nógu vel að mér um ýmsa þætti þessa mikla máls sem að mestu leyti hefur orðið til á tíma sem ég hef ekki setið í utanrrn., reyndar að öllu, svo að segja. En sumu sem hér hefur verið spurt um skal ég enn leitast við að svara. Hv. þm. Júlíus Sólnes, sem er prófessor í jarðskjálftafræðum, fór með mjög alvarlegar fullyrðingar um bygginguna sem ég reyndi að sjálfsögðu strax að kanna og ég hef fengið svar við því sem er þannig að jarðskjálftastaðlar og styrkleiki byggingarinnar er yfirfarinn af Almennu verkfræðistofunni. Tveir dúxar frá hv. þm. - ég má líklega bara segja prófessor Júlíus Sólnes - önnuðust þá útreikninga, báðir sérmenntaðir frá Los Angeles. Þetta er nokkurn veginn orðrétt það sem mér var sagt og ég óskaði eftir að fá eitthvað á blað um þetta og þar segir: "Allir staðlar hússins miða við bandaríska eða íslenska staðla [þetta fjallar um jarðskjálftastaðla] eftir því hvor staðallinn gengur lengra. Ávallt báðum stöðlum fullnægt. Forsendur ákveðnar sameiginlega af bandarískum og íslenskum hönnuðum. Upphafleg hönnun gerð af bandarískum hönnuðum en endurreiknað af Almennu verkfræðistofunni þegar breytingar voru gerðar á kjallara. Byggingin er hönnuð bæði við ýtrustu kröfur jarðskjálftastaðla og er byggingin njörvuð niður með sérstökum bergfestum sem er einsdæmi í íslenskum byggingarframkvæmdum." En jafnframt er mér tjáð að hv. þm. prófessor Júlíusi Sólnes sé velkomið að koma og skoða allar þær tölur og upplýsingar sem fyrir liggja um bygginguna og mér þætti satt að segja mjög vænt um ef kollegi minn, verkfræðingurinn, gerði það því að ég vil gjarnan fá úr þessu skorið, að þarna sé sem sagt öllum slíkum reglum fullnægt. Ég óskaði einnig eftir því að fá upplýst hvernig staðið væri að rafmagnseftirliti og brunaeftirliti og fékk eftirgreindar upplýsingar, með leyfi forseta: "Rafmagnseftirlit ríkisins hefur allan tímann verið með í ráðum og er úttektaraðili hússins. Fulltrúar þess hafa allan byggingartímann fylgst grannt með framkvæmdum og oft verið tveir til þrír menn frá þeim á byggingarstað. Úttekt á rafkerfi hússins er í höndum Rafmagnseftirlits ríkisins. Brunamálastjóri er samþykktaraðili að brunatæknilegri hönnun hússins. Öll brunatæknileg hönnun byggingarinnar er uppáskrifuð og stimpluð með embættisstimpli hans." Til viðbótar hef ég gefið fyrirmæli um það að allir íslenskir aðilar, sem eiga að stimpla við úttekt byggingar, verði tilkvaddir og enginn þar undanskilinn. Og ég veit að svo verður gert. Endanleg úttekt á byggingunni hefur ekki farið fram. Hv. þm. Albert Guðmundsson gat um það réttilega að byggingin var rædd í ríkisstjórninni upphaflega. Auðvitað er það hárrétt, en ég hygg að það hafi verið aðeins misskilningur í hans orðum. Í orðaskiptum þeim sem fóru á milli mín og hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur, sem situr nú í forsetastóli, var rætt um þær viðbætur sem verið hafa á byggingartíma og ég minnist þess ekki að þær hafi verið ræddar sérstaklega í ríkisstjórninni, viðbæturnar. En það er gott og skylt að það komi fram sem hv. þm. sagði að vitanlega var upphafleg ákvörðun ítarlega rædd í ríkisstjórn. Það er einnig hárrétt hjá hv. þm. að þótt dollarinn hafi fallið þá hafa eflaust einnig fallið í verði ýmis þau tæki eða þættir sem keypt er frá Bandaríkjunum. En hér er verið að gera samanburð í íslenskum krónum og þá hefur að sjálfsögðu vægi dollarans lækkað mjög og munar þar um 200 millj. kr. í þeirri áætlun sem gerð var upphaflega og endanlegu dollaragildi í íslenskum tölum reiknað. Væntanlega ætti þá að hafa komið fram gjaldamegin lækkun á ýmsu sem keypt er frá Bandaríkjunum og tek ég undir það með hv. þm. En hér var eingöngu verið að gera grein fyrir því hvaða breytingar hefðu orðið á áætlun í íslenskum krónum. Hv, þm. spurði einnig um það hvaða viðbótarkostnaður, ef ég man rétt, væri líklegur við bygginguna til að ljúka henni að fullu. Er það ekki rétt hjá mér? Ég held að spurt hafi verið um það. Það er nokkuð síðan ég óskaði eftir því að mjög ítarleg slík úttekt yrði gerð. Ég gekk eftir henni og fékk hana í hendurnar sl. föstudag og þar kemur fram að ef allt er til tínt, sem fram hefur komið, er talið að heildarfjárvöntun sé 241 millj. kr. Þegar lá fyrir umsókn um minnir mig 180 millj. á þessu ári, sem reyndar fékkst ekki inn á lánsfjáráætlun, en hins vegar er þessi fjárvöntun af ýmsum toga og flokkuð hér í allítarlegu skjali í fjóra flokka eftir forgangsröðun. Ég sé ekki ástæðu til að lengja þessa umræðu með því að fara yfir það. En eins og ég sagði í fyrri umræðu, þá eru þar ákveðnir stórir liðir sem valda okkur verulegum áhyggjum. Það er m.a. frágangur á hitaveitulögn sem getur ekki beðið mjög lengi og sömuleiðis þykir mér afar illt ef ekki er hægt að standa við samninga við listafólk um þau listaverk sem þarna eiga að rísa. Ég hygg að ég hafi sagt við fyrri umræðu að ég gerði mér vonir um að það yrði hægt með þeim fjárveitingum sem liggja fyrir, en samkvæmt síðasta uppgjöri er það ekki svo að ég mun enn leita eftir leiðum til að framkvæma þessa hluti alveg sérstaklega. Hér hefur verið minnst á starfsmannaaðstöðu. Að sumu leyti er henni lokið, að öðru leyti ekki. Hún er inni í þessari áætlun sem ég nefni hér og ætla reyndar að ræða í ríkisstjórninni í fyrramálið. Ég hef ekki lagt hana þar fram enn. Hv. þm. spurði einnig að því hvort flugstöðin væri utan yfirráðasvæðis hersins. Það er hún. Hún er utan yfirráðasvæðis hersins. Girðingin kemur í tvö horn flugstöðvarinnar og hermenn eru þarna hvergi viðriðnir. Hins vegar er gamla flugstöðin enn þá notuð í þeirra þágu. Það er enn þá tollgæsla með innflutningi varnarliðsins og sú tollgæsla fer ekki fram í þessari stöð. Ég sé að hv. þm. hristir höfuðið og ég lái honum það ekki neitt. En ég hygg þó að ég geti fullvissað hann um það að á þessari tollgæslu er hert og verður fylgst með þeim innflutningi sem á vegum hersins er. Ég er ekki að segja að það hafi ekki verið, en ég hef lagt á það ríka áherslu að það verði ekki síður fylgst með þeim innflutningi. En sem sagt: Flugstöðin er utan þess svæðis og í gegnum hana fara ekki flutningar á vegum hersins. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir spurði um síðasta reikninginn. Ég hef aðeins farið yfir það. Hvort það er allra síðasti reikningur skal ég þó ekkert um segja, en ég óskaði þó eftir því að nú yrði allt tínt til sem mönnum væri ljóst og m.a. eru inni í þessu breytingar á dyrum flugstöðvarinnar þannig að ekki þurfi að blása þar í gegn í ákveðnum vindum. Mér er tjáð að sú lausn sem hér er lögð til sé örugg, en ég segi enn einu sinni: Það kann að breytast með meiri vindi. Ég þori ekkert um það að segja. En það er a.m.k. lögð vinna í það að reyna að leysa þessi vandamál. Ég hef ekki verið að afsaka eitt eða neitt. Ég hef hvað eftir annað sagt að það sé ámælisvert að við flugstöðina var bætt. Ég hef hvað eftir annað sagt það. Og með þá hluti var ekki farið rétt. Það átti að komast alla leið til Alþingis og fjárveitingavaldsins að mínu mati. En ég er hins vegar enn ósammála því sem hér hefur verið sagt um þessa skýrslu sem ég lagði fram. Ég hef reynt að skýra mismun eða þann ágreining sem virðist vera um skýrsluna á milli þeirra sem gerðu hana fyrir mig og þess bréfs sem kom inn hjá Ríkisendurskoðun. Ég hef ekki gagnrýnt skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég kalla það ekki skýrslu sem hér kemur inn. Munurinn á niðurstöðum Ríkisendurskoðunar og niðurstöðum þeirra sem unnu þessa skýrslu fyrir mig er 83 millj. kr. Vitanlega er það veruleg upphæð. Það er rétt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni ef hann átti við þessa tölu. Það er veruleg upphæð. En í þeirri stórupphæð sem við erum að tala um, 2 milljarðar 992 millj., er það ekki mjög stór upphæð í þeirri tölu. Ég hef beðið um að fá skýringu á því í hverju þessi mismunur liggur, þessar 83 millj. kr., og ég hafði ekki fengið það í hendurnar þegar ég kom hingað eða a.m.k. ekki tekið eftir því á mínu borði. Það sem ég hef gagnrýnt - ég endurtek: ekki í skýrslu Ríkisendurskoðunar heldur í bréfi hennar - er það að alls ekki séu sambærilegar áætlanir sem gerðar eru fyrir hvern áfanga og kostnaður við hvern áfanga. Ég er enn ósammála því jafnvel þótt Ríkisendurskoðun eigi hlut að máli. Ég tel mig hafa komið það nálægt ýmsum framkvæmdum að ég tel að áætlun sem gerð er fyrir eitt ár og framkvæmdin það ár, og síðan samanlagður framkvæmdakostnaður bókfærður og slíkar áætlanir, séu samanburðarhæfar þó að þær gefi ekki endanlega niðurstöðu. Ég er líka þeirrar skoðunar - og ég endurtek enn einu sinni: þá er ég ekki að afsaka viðbæturnar, alls ekki - ég er enn þeirrar skoðunar að of lítið hafi verið gert úr verðhækkunum á tímabilinu, sem mér fannst rétt að kæmi fram að urðu 88% en ekki 25% eins og gert var ráð fyrir í upphaflegri áætlun. Ég sé ekki ástæðu til þess að biðja afsökunar á 2. síðu skýrslunnar eins og mátti skilja á hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni nema þá að því leyti að það sé ekki nógu skýrt sett fram sem þar er verið að reyna að gera. Þar er verið að draga fram hvaða verðhækkanir vega þungt á þessu tímabili. Það er hvað eftir annað undirstrikað að viðbæturnar eru ekki teknar með í þær áætlanir sem þar eru gerðar, komist að þeirri niðurstöðu, ef ég man töluna rétt, að grunnkostnaður viðbótanna sé 385 millj. kr. Vitanlega hafa síðan bæst við það líka verðhækkanir. Hluti af verðhækkunum á tímabilinu kemur að sjálfsögðu líka á viðbæturnar svo að þær eru í heild sinni, þegar allt er framreiknað til 1. sept. 1987, vitanlega meiri en þessi grunnkostnaður. Í þeim áætlunum sem hins vegar voru gerðar mun hafa verið gert ráð fyrir þessum viðbótum sem eru þarna teknar út úr til að reyna að draga það fram hverjar þær eru að grunnkostnaði. En ég endurtek líka það sem ég sagði síðan: Líklega hefði verið einfaldast að gleyma þessu með verðbæturnar og bera aðeins saman þessa upphækkuðu tölu til 1. sept. 1987 og þá hefði það komið í ljós sem á engan máta er falið þarna að þær eru samkvæmt útreikningum þeirra sem ég fékk til að gera skýrsluna 783 millj. eða þar um bil reiknað í huganum, en hins vegar hjá Ríkisendurskoðun 861 millj. og þar í eru viðbæturnar og það er í raun og veru það sem er ámælisvert í þessari framkvæmd. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir spurði hvort endurskoðaðar yrðu reglur um áætlanagerð og framkvæmdir. Allar ábendingar Ríkisendurskoðunar verða í mínu ráðuneyti a.m.k. teknar til meðferðar og skoðaðar í öllu sem á þess vegum er framkvæmt. Ég hef þegar átt fund með þeim mönnum sem um þessi mál fjalla þar og hef rætt þessi mál. Hæstv. forsrh. lýsti því hér yfir við fyrri umræðu að þarna væri um að ræða ábendingar sem yrðu teknar til meðferðar í framkvæmdum á vegum ríkisvaldsins og styð ég það mjög eindregið. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon taldi að ég væri að segja að ekkert alvarlegt hefði gerst. Það hef ég aldrei sagt. Ég vona að ég þurfi ekki að endurtaka enn einu sinni að ég tel afar alvarlegt að það skuli hafa verið bætt við framkvæmdir umfram heimild Alþingis fleiri hundruðum millj. kr. Ég tel það mjög alvarlegt og hefði þurft að komast vitanlega til skila hingað og þá að metast hér hvort þessar viðbætur væru nauðsynlegar. Það eru færð rök fyrir því, m.a. í sjálfri skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þar er tekið fram hvers vegna byggingarnefnd á sínum tíma og sá utanrrh. sem þá sat, sem reyndar var nú ekki síðasti utanrrh. heldur sá sem var þar á undan. Ég hef kannað það mál og ég held að allar þessar viðbætur séu samþykktar á hans tíma. Það er engin ástæða til að fela það heldur hvers vegna menn töldu - og ég efa það ekki að það hefur verið gert í góðri trú nauðsynlegt að bæta þessum hlutum við. Ég hef sjálfur leyft mér að segja að ég held t.d. að það væri afar slæmt ástand þarna suður frá ef ekki hefði verið fjölgað úr þremur landgöngurönum í sex því að þeir eru oft allir skipaðir. En hins vegar átti vitanlega að ræða það við fjárveitingavaldið og það að samþykkja að svo yrði gert. Hv. þm. ræddi nokkuð um húsameistara og skipulagsmálin o.s.frv., sjálfdæmi í þeim málum. Ég held að það sé ekki rétt. Ég hef að vísu ekki nægilegar upplýsingar til að svara þeirri spurningu en eftir því sem ég veit best hefur húsameistari ríkisins ekki setið í þeim nefndum sem fjallað hafa um flugstöðina. Ég held að ég fari þar rétt með. Ef hann hefur átt sæti í slíkum nefndum þá hefur hann vikið þegar um það hefur verið að ræða. Þetta verð ég að segja með fyrirvara en mig minnir að þetta hafi komið fram í viðræðum sem ég átti með mínum mönnum um málið fyrir alllöngu eða skömmu eftir að ég kom til starfa og byrjaði að kynna mér þetta mál. Skipulagsnefndin sjálf sem þarna starfar hefur unnið í mjög nánu samstarfi við skipulagsstjóra ríkisins. Ég get staðfest það. Fréttatilkynningu byggingarnefndar treysti ég mér ekki til að svara öðru en því sem ég sagði síðast að ég sagðist ekki taka neina ábyrgð á því sem kæmi frá byggingarnefndinni. Hins vegar hefði ég ekki við það að athuga að hún í sínu eigin nafni bæri hönd fyrir höfuð sér, við skulum kalla það það, eða reyndi að skýra sinn málstað. Ég hvorki fór yfir þessa fréttatilkynningu né yfir þá skýrslu sem hún sendi hingað. Ég vil að það komi skýrt fram. Ég hélt reyndar að það hefði komið skýrt fram að ég tek enga ábyrgð á þeirri skýrslu né fréttatilkynningunni. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir kom held ég ekki beinlínis með spurningar nema um það að það sem þarna hefur orðið verði okkur vonandi lærdómur. Ég hef þegar svarað því að nokkru. Ég vona svo einnig og mun leggja áherslu á það af minni hálfu. Ég held að það sé aldrei nógu vandlega að áætlunum og byggingarframkvæmdum staðið. Því miður höfum við ótal dæmi um það að farið hefur verið fram úr jafnvel þar sem t.d. opinber nefnd sem hefur eftirlit með framkvæmdum hefur haft með málin að gera. Við þekkjum þetta alls staðar. En ég mun svo sannarlega leggja áherslu á það þar sem ég kem að að framkvæmdir verði sem vandaðastar. Ég hef að sjálfsögðu þegar um það rætt að í engu verði farið fram úr þeim fjárveitingum sem Alþingi hefur ákveðið til þeirra verka sem að einhverju leyti falla undir minn verkahring. En þau eru að vísu ekki mörg í utanrrn. eins og er þó að þetta stóra verk hafi þar komið undir á sínum tíma. Ég vona, virðulegi forseti, að ég hafi svarað þessum spurningum. Það er ýmislegt fleira sem mætti nefna. Ég vil segja það út af því sem var talað um að fá athugun á þessu bréfi Ríkisendurskoðunar úr skýrslu minni, að þá hef ég þegar rætt við menn sem ég treysti og við höfum farið aðeins yfir þau mál. Sumt af því sem ég sagði áðan er byggt á slíkri umræðu eins og t.d. að vitanlega eru áætlanir hvers áfanga og kostnaður við hvern áfanga sambærilegur. Mér er sama þó að það sé Ríkisendurskoðun, ég tel þetta vera rangt í bréfi Ríkisendurskoðunar að halda slíku fram. Mér er einnig sagt að í skýrslu Ríkisendurskoðunar, ég ætlaði að fletta því upp en hafði ekki tíma til þess, að í skýrslunni sjálfri sé þess getið að hún hafi fengið tvær áætlanir í hendur, þ.e. 12. febr. 1985 og 20. jan. 1986 og auk þess áætlun frá 1. mars 1987. En það segir í þessu sama bréfi að Ríkisendurskoðun hafi enga áætlun fengið nema þessa frá 1983. Ég veit ekki hvar liggur þarna misskilningur á milli manna sem ég hefði gjarnan viljað skoða betur. En svo læt ég fyrir mitt leyti þessu lokið nema einhverjar enn fleiri spurningar komi fram. Ég vil aðeins endurtaka það að lokum að það er að sumu leyti skiljanlegt að hv. þm. hafi ekki verið ánægðir með öll mín svör því að ég hef orðið að leita annað upplýsinga og ekki ætíð haft þær undir höndum, en vil segja að það er velkomið að veita hv. þm. aðgang að öllu því sem tiltækt er í þessum málum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá atriði við lok þessarar umræðu vegna athugasemda hv. 4. þm. Norðurl. e. sem saknaði þess að ég tæki ekki þátt í umræðunni og síðan vegna orða hv. 2. þm. Vestf. Þegar skýrsla ríkisendurskoðanda var til umræðu ræddi ég þetta mál. Ég gerði grein fyrir málinu eins og það lítur út fyrir mér þegar skýrsla ríkisendurskoðanda kom fram, en á sama tíma var lögð fram skýrsla hæstv. utanrrh. um kostnað vegna flugstöðvarinnar. Í þeirri ræðu gerði ég grein fyrir sjónarmiðum mínum. Ég rakti þar gang þessara mála eins og ég hef þekkt til þeirra og leyfi mér hér aðeins að rifja upp úr þeirri ræðu, ef það má verða til þess að varpa enn betur ljósi á þær staðreyndir þessa máls sem fyrir liggja, að hluta til ákvarðanatöku um breytingu á byggingu flugstöðvarinnar svo og um fjármögnun í því sambandi og síðan eins og það var orðað hér af hv. 2. þm. Vestf. ákvarðanatökur rétt fyrir kosningar. Þar sem rætt er um ábyrgð ráðherra á þessum málum, eins og að sjálfsögðu öðrum málum, þá sagði ég í ræðu minni 17. des. sl., með leyfi forseta: "Ég gegndi ekki embætti utanrrh. á þessum tíma, en það er skoðun mín að viðbæturnar hafi verið nauðsynlegar og átt sér eðlilegar skýringar." Þegar ég endurtek þetta nú þá segi ég: Ég gegndi embætti viðskrh. í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar frá því í maímánuði 1983 þar til í október 1985. Ég sat ekki í ríkisstjórn frá 16. okt. 1985 til 26. jan. 1986. Eins og hér kom fram hjá hæstv. utanrrh. eru allar þessar ákvarðanir teknar fyrir þann tíma. Ef þm. lesa þá er hægt að fá skýringar á því að byggingarnefndin leitaði til Almennu verkfræðistofunnar þegar þessar ákvarðanir höfðu verið teknar og spurðist fyrir um það hvort skynsamlegra væri að fresta því að taka þessa byggingu í notkun. Þá leyfi ég mér að vitna til þess sem ég sagði í fyrrgreindri ræðu, með leyfi forseta: "Þegar framangreindar viðbætur höfðu verið ákveðnar leitaði byggingarnefndin eftir áliti Almennu verkfræðistofunnar á því hvort verktími sá sem ætlaður væri fyrir innréttingar yrði fullnægjandi án verulegrar aukavinnu og þar með hvort tímasetning samkvæmt samningi við Bandaríkjamenn stæðist. Í svari verkfræðistofunnar frá október 1985 [og það bréf má finna í skýrslu byggingarnefndarinnar] kom skýrt fram að verktíminn yrði nægilegur og þar er einnig lýst þeirri áætlun sem unnið var eftir á lokastigum verksins og miðaðist við opnun flugstöðvarinnar í apríl í vor [þ.e. 1987]." Í þeim samningi sem fyrrverandi ríkisstjórn gerði við ríkisstjórn Bandaríkjanna í ágústmánuði 1983 er gert ráð fyrir að verkinu, þ.e. byggingu flugstöðvarinnar, sé lokið 1. apríl 1987. Þegar talað er um að eigi megi inna af hendi greiðslur öðruvísi en lög standi til, eins og hv. 2. þm. Vestf. orðaði það, þá leyfi ég mér að lesa úr ræðu minni frá 17. des. sl. Það kom í minn hlut að fjalla einu sinni, þ.e. með fjárlögin 1987, um fjármögnun til flugstöðvarinnar, fjalla um það mál sem utanrrh., en að sjálfsögðu hafði ríkisstjórnin öll fjallað um fjármögnun til byggingarinnar allt frá því að samningurinn um bygginguna var lagður fyrir ríkisstjórn 1983 og þar samþykktur og lögin síðan samþykkt sem grundvalla ákvarðanatöku í þessu máli. Ég leyfi mér að vísa til fyrri ræðu minnar, með leyfi forseta: "Ég vil taka það fram að um leið og utanrrn. var kunnugt um þá umframfjárþörf sem skapast hafði af fyrrgreindum ástæðum" - og þá eru það þær ákvarðanatökur sem hér hefur verið rætt um - "var leitað eftir heimild fyrir bráðabirgðalántöku eins og fram kemur í bréfi ráðuneytisins til fjmrn. 29. apríl. Fyrst taldi byggingarnefndin að umframfjárþörfin væri 480 millj. kr." - og það bréf hljóðar upp á 480 millj. kr. - "en síðar kom í ljós að fjárhæðin sem vantaði var allmiklu hærri eða um 869 millj. kr." Og enn vísa ég í mína ræðu: "Við fjárlagagerð ársins 1987 gerði byggingarnefndin utanrrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnun grein fyrir áætlaðri lánsfjárþörf vegna byggingarinnar árið 1987 að fjárhæð 520 millj. kr. Það er sú fjárhæð sem samþykkt var í lánsfjárlögum." Þegar sú fjárhæð var uppurin og komið fram á árið 1987 og ráðuneytinu var gerð grein fyrir að það væri fjármagnsskortur, þá gerði utanrrn. fjmrn. samstundis grein fyrir þessum hlutum.

Var þetta 29. apríl?

Þetta var 29. apríl eins og segir í þessari ágætu ræðu sem flutt var hér í desember. 



Hæstv. forseti. Mig langar til að gera hér örstutta athugasemd vegna ummæla hæstv. utanrrh. Mér þótti vænt um að heyra að hann hefði í tilefni af þeirri ræðu, sem ég flutti hér í umræðunum fyrr um flugstöðvarbygginguna og skýrslu hæstv. ráðherrans, gert sér ferð til Almennu verkfræðistofunnar til að kanna með hvaða hætti hefði verið staðið að jarðskjálftahönnun byggingarinnar. Það sem ég minntist á í máli mínu í umræðunum fyrr var að ég rak augun í athugasemd sem kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar, þar sem staðhæft er að vegna þess að skriðkjallara var bætt við undir bygginguna hafi þurft að auka verulega járnamagn, járnabindingu og steypumagn vegna aukins jarðskjálftaálags sem þá var nauðsynlegt að taka tillit til. Mér þykir mjög vænt um að heyra að það eru fyrrverandi nemendur mínir úr Háskólanum sem hafa staðið að þessari hönnun. Er mér nú miklu rórra því ég þekki nokkra ágætis fyrrverandi nemendur mína sem starfa einmitt hjá Almennu verkfræðistofunni og ég veit að málin hafa verið í góðum höndum hjá þeim. Það sem kannski væri þá þess virði að kanna betur eru forsendur hönnunar sem þessarar, þ.e. hér er um að ræða gífurlega mikið mannvirki og þeir fátæklegu hönnunarstaðlar sem við höfum aðgang að á Íslandi taka ekki á einn eða annan hátt tillit til slíkra mannvirkja sem flugstöðvarbyggingarinnar. Þegar um slíka framkvæmd er að ræða verður að fara miklu nákvæmar niður í allar forsendur fyrir þeirri hönnun sem þar á að fara fram. Að sjálfsögðu hefði átt að kalla til sérfræðinga á sviði jarðeðlisfræði, láta þá segja fyrir um hvað er líklegt jarðskjálftaálag á þessum slóðum. Það kemur nefnilega í ljós þegar það er kannað betur að það er sáralítið. Flugstöðvarbyggingin stendur alls ekki á miklu jarðskjálftasvæði. Hún er á Reykjanesskaganum þar sem um er að ræða jarðhitasvæði og þar verða jarðskjálftar aldrei mjög stórir. Þess vegna eru kannski allar líkur á því að ef þetta hefði verið kannað betur - það er ekki hægt að ætla venjulegum byggingarverkfræðingum að rannsaka slík mál, þetta er aðeins á færi jarðskjálftasérfræðinga - þá hefði það komið í ljós að það hefði verið nægjanlegt að reikna þessa byggingu fyrir mjög lítið jarðskjálftaálag. Þess vegna orka hugmyndir um bergfestingar með meiru mjög tvímælis í þessu sambandi. Ég vildi nú aðeins vekja athygli á þessu og á því að þann lærdóm má draga af þessu að hönnunarforsendum og hönnunarstöðlum, sem við notum hér á landi, er mjög ábótavant og það er til vansa hvað við höfum sinnt þessu illa. Við höfum lítið viljað sinna þeim málum að láta vinna hér nákvæma og vandaða hönnunarstaðla. Iðntæknistofnun Íslands hefur haft þetta verkefni með höndum til margra ára en hún hefur ekkert fjármagn fengið til þessa verkefnis sem neinu nemur þannig að þessi mál eru í mjög miklum ólestri. Þannig eru allir staðlar, sem unnið er eftir hér á landi, mjög ófullkomnir og væri það ágætt tækifæri sem hér gefst til þess að draga þann lærdóm að við þurfum að vanda betur til allra hönnunarstaðla sem eru notaðir hér við hvers kyns framkvæmdir og veita meira fjármagni til þessara hluta en verið hefur.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en ég verð þó samt að koma upp til að ítreka spurningar mínar vegna þess að þeim var eiginlega ekki svarað. Í fyrsta lagi: Hvernig ætlar hæstv. utanrrh. að standa að endurskoðun á niðurstöðum Ríkisendurskoðunar? Mér er nefnilega ekki alveg ljóst hvort hann ætlar að skipa sérstaka nefnd til þessa verks eða hvort hann ætlar sjálfur persónulega að leita til óvilhallra tölfróðra vina sinna. Það skiptir talsvert miklu máli finnst mér hvort á að endurskoða Ríkisendurskoðun og þá hvernig að því er staðið. Í öðru lagi: Hvernig er fyrirhugað að nýta hið stækkaða kjallararými undir flugstöðinni sem var ein af viðbótunum eða breytingunum sem gerð var á byggingartíma og er gríðarlega mikið flæmi og er ekki nýtt nú? Til hvers var það hugsað? Hvers vegna var þetta stækkað? Í þriðja lagi og það er meginmál: Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að sjá til þess að þetta mál verði okkur að kenningu - og þá meina ég nákvæmlega hvernig? Eða ætlar hann að gera það og þá hvernig ætlar hann að gera það? Ætlar hann að sjá til þess að teknir verði upp nýir vinnuhættir þar sem ábyrgðin er skýrt skilgreind hjá ráðherrum, ráðuneytismönnum öllum, hjá öllum verktökum eða öðrum sem sinna störfum á vegum ráðuneyta þannig að ábyrgðin sé ævinlega í hverju verki skýrt skilgreind? Hvernig ætlar hann að standa að því? Það er gott að ráðherra hafi góðan vilja til þess arna en mig langar að vita hvernig hann hyggst framkvæma þetta. Síðan til hv. 4. þm. Norðurl. e. Mér datt nú í hug þegar hann var að biðja um að fjmrh. yrði viðstaddur þessar umræður að það væri kannski ekki nema von að ráðherrann gæti ekki verið viðstaddur því hann er að sjálfsögðu önnum kafinn við að hanna nýja utanríkisstefnu og má ekki vera að því að koma.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður mikið. Félagar mínir og aðrir þeir sem hér hafa talað hafa sagt flest af því sem ég vildi sagt hafa um þetta mál. Ég vil einungis benda hv. þingheimi á þá till. til þál. sem liggur hér fyrir þinginu á þskj. 231 frá þm. Alþb., um rannsókn á ábyrgð á umframkostnaði við byggingu flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. Ég fæ ekki betur séð en allir flokkar aðrir en Sjálfstfl. séu sammála um það hér að þetta mál sé langt utan við og ofan við allt sem áður hefur þekkst í meðferð fjármála hér í landi. Sjálfstfl. hefur hins vegar svarað eins og honum sýnist og ég vil vekja athygli hv. þingheims á því að einungis einn fyrrv. ráðherra Sjálfstfl. fékk umboð til að starfa áfram í þessari ríkisstjórn, allir hinir voru reknir en hv. fyrrv. utanrrh. var látinn halda áfram og það hlýtur að vera vegna umsjónar hans á byggingu flugstöðvar í Keflavík. Ég held, herra forseti, að ástand mála hér í okkar landi sé á þann veg nú að við þolum ekki fleiri ævintýri á borð við þetta. Þess vegna vil ég taka undir með öllum þeim sem krafist hafa þess að í eitt skipti fyrir öll verði girt fyrir að svona lagað geti átt sér stað. Vitaskuld þarf rannsóknarnefnd að verða sett á laggirnar til að fara ofan í þetta mál alveg niður í grunn. Það þarf líka að kanna hverjir höfðu hagsmuna að gæta við byggingu þessa húss, hverjir fluttu inn það sem til þess var keypt, hver voru tengsl þeirra aðila við aðra þá sem höfðu með byggingu þessa húss að gera o.s.frv. Ég held að þetta mál sé af þeirri stærðargráðu að hér þurfi að fara ofan í saumana á flíkinni allri. Þess vegna vil ég mælast til að þingið verði við því að rannsóknarnefnd verði sett á laggirnar til að kanna þetta mál algjörlega til hlítar.



Herra forseti. Ég, ætlaði raunar ekki að taka til máls í þessu máli. Ég hef ekki kynnt mér það svo mikið að ég sé til þess fær en mér finnst einhvern veginn lyktirnar í þessu máli vera þannig að menn verði að glöggva sig á því hvernig það stendur og hvað skal gera. Við sem vorum hér á þeim tíma sem ákveðið var að fara út í þessa byggingu munum vel eftir því að hún var minnkuð verulega. Hvers vegna? Vegna þess að mönnum þótti að stefnt væri í mjög dýra framkvæmd. Þingið ákveður þetta. Síðan er það ekki lagt fyrir þingið að breyta þarna aftur til. Það virðist vera þröngur hringur sem ræður því að niðurstaða Alþingis í þessu máli er virt að vettugi og málinu er ekki skotið til þingsins aftur og komið þá fram með þau rök að fyrri ákvörðun hafi ekki byggst á nægilegri þekkingu og þess vegna þurfi að taka málið upp. Ef ekkert verður svo gert í þessu máli meira en að ræða það á tveimur fundum og þar við látið sitja, hvaða fordæmi gefur þetta mál öðrum þeim sem slík verk verða falin í framtíðinni? Og er það samkvæmt því sem við viljum, að þessi stofnun sé virt, að svona sé starfað, að ekkert sé gert með það sem Alþingi ákvað í þessu máli? Ég er alveg sammála hæstv. utanrrh. um það að þetta mál sé ekki gott mál og ekki hafi verið farið réttað því. Við þurfum líka að athuga það hvernig við stöndum, stöndum gagnvart þjóðinni, stöndum gagnvart Alþingi, stöndum sem sagt frammi fyrir framtíðinni í þessu máli jafnvel þó að menn séu búnir að gefa það alveg upp á bátinn að þessi stofnun eigi að halda virðingu sinni. Hæstv. samgrh. sagði að nauðsynlegt hefði verið að breyta fyrri áætlun. Það réttlætir ekki það að fara út í þessa breytingu öðruvísi en að hún kæmi aftur fyrir þingið. Ég er ekki fær til þess að dæma um það og það kann að vera að það sé alveg rétt hjá hæstv. fyrrv. utanrrh. að þetta hafi verið nauðsynlegt. Það er bara ekki nóg. Það átti að setja þetta mál fyrir þingið aftur. Hér er ekki um nokkrar milljónir að ræða og ég segi fyrir mig að ég er ekki alveg klár á því hvort bæta eigi þessum 241 millj. kr., sem er reiknað með að þurfi til þess að klára þetta hús, við þessa tæpa 3 milljarða kr. eins og ætla má eftir þessum upplýsingum því að varla hefði verið talað um tæpa 3 milljarða ef menn hefðu ekkert vitað hver hin talan yrði. M.ö.o., mér skilst að gert sé ráð fyrir að heildarkostnaðurinn verði, eins og nú horfir, og það er ekki vitað hvort það er endanleg tala eða svo skildist mér á hæstv. utanrrh., 3 milljarðar 233 millj. kr. Hér er ekki um neinar smátölur að ræða. Ég held að nauðsynlegt sé að hv. Alþingi skoði þetta mál frá þessum sjónarhóli eða ætlar þingið að hafa svona mistök í framtíðinni að það sé hægt að benda á það sem fordæmi? Ber í raun og veru enginn ábyrgð í þessu landi? Nú skilst mér að það séu íslenskir aðilar sem hanna þessa byggingu að einhverju leyti en að einhverju leyti amerískir aðilar. Hvaða ábyrgð bera þeir á hönnuninni? Og ef þeir bera ábyrgð á hönnuninni að einhverju leyti, er það þá alveg neglt niður að þeir eigi ekki að bæta við þá tölu sem samningurinn hljóðaði upp á í fyrstunni þar sem þetta fer allt úr böndum og m.a. af mistökum? Ég ætla ekki að hafa fleiri orð en mér sýnist þetta mál vera mjög alvarlegt hvernig sem á það er litið.



Hæstv. forseti. Ég gerði fsp. fyrr við þessar umræður til hæstv. utanrrh., fyrst um heildarkostnað byggingarinnar, hvort við værum að ræða heildarkostnað byggingarinnar á Keflavíkurflugvelli eða hvort enn mætti eiga von á viðbótarkostaði. Hæstv. utanrrh. hefur nú svarað að áætlaður viðbótarkostnaður til að fullklára mannvirkið, og inni í þeim kostnaðartölum sem hann gaf er gert ráð fyrir viðgerðum til þess að mannvirkið haldi vatni og vindum, sé upp á 241 millj. kr. og það eru líka peningar. Þannig að þá vitum við svona nokkurn veginn hvað mikill byggingarkostnaðurinn verður í heild sinni og hann verður umfram áætlun þegar upp er staðið og byggingunni er að fullu lokið. Ekki vil ég leiðrétta frekar en kollegi minn, hv. 7. þm. Reykn., hefur gert þann misskilning sem kom upp á milli hans og hæstv. utanrrh. þegar þeir töluðu um faglegu hlið byggingarinnar en það er gott að vita að hæstv. utanrrh. sá ástæðu til þess að skoða hvaða fagmenn, og hvaða einkunnir þeir hefðu hlotið, stóðu að hönnun mannvirkisins en hv. 7. þm. Reykn. talaði um að það hefði verið of í lagt og gerði athugasemdir við kostnaðinn miðað við það sem þörf er um styrkleika bygginga á þessu svæði vegna væntanlegra jarðskjálfta. Það var sem sagt ekki þörf fyrir þá steinsteypu sem lögð var í bygginguna til viðbótar vegna þess að skriðkjallari var stækkaður. En ég hef alltaf staðið í þeirri meiningu að þátttaka Bandaríkjamanna í þessu mannvirki væri m.a. háð því að mannvirkið væri þannig úr garði gert að það væri hægt að nota það fyrir stríðssærða sem yrðu fluttir frá vígvöllum til Íslands í eins konar sjúkrahús sem yrði þá staðsett í flugstöðinni í Keflavík og þeir væru þá í nokkru öryggi sem þangað yrðu fluttir. Og án þess að hafa spurt sérstaklega hef ég litið á stækkun á þessum skriðkjallara sem hluta af stríðsmannvirki, sjúkrahúsi, sem væri þá rekið í stöðinni ef til styrjaldar kæmi. Það væri gott að fá svar við því hvort þessi skilningur minn er rangur því eitt af því sem talað var um þegar ákveðið var að fara út í þessar byggingarframkvæmdir var einmitt að hægt væri að breyta flugstöðinni í sjúkraskýli fyrir særða hermenn ef til styrjaldar kæmi. Ég fagna því að hæstv. utanrrh. er búinn að staðfesta að ummæli mín um tollgæslu fyrr í þessum umræðum urðu til þess að hæstv. utanrrh. staðfestir í dag í svari sínu að tollgæslan hefur verið hert. Ég vona að ég hafi skilið það rétt. Ég verð að segja að það var ekki vanþörf á því vegna þess að engin tollgæsla var á tollpósti, pakkapósti, með flugvélum frá útlöndum til Keflavíkurflugvallar. Ég gerði tilraun sem yfirmaður tollþjónustunnar á sínum tíma til að breyta þar um og laga en gat ekki vegna þess að utanrrn. fór með tollgæsluna og þó að fjmrh. væri yfirmaður tollgæslunnar á pappírnum eða lögum samkvæmt hafði hann í raun sem yfirmaður tollgæslunnar engan aðgang að því að gera þær úrbætur sem nauðsynlegar voru. Mér þykir gott að heyra að utanrrh. hefur hert og bætt tollgæsluna hvað þetta snertir. Þá vil ég líka geta þess að ég átti í mjög miklum erfiðleikum innan ríkisstjórnarinnar vegna ráðstafana sem ég gerði í tolleftirliti á þeim vörum sem eru fluttar sjóleiðina til Keflavíkur þegar mér barst það til eyrna, og fékk það staðreynt, að vörur voru fluttar úr skipum, hvort sem það voru íslensk eða erlend skip, beint upp á Keflavíkurflugvöll án nokkurs eftirlits og pappírar sem áttu að fylgja vörunum fyrir íslensku tollþjónustuna bárust ekki fyrr en kannski hálfum mánuði eftir að vörunum hafði verið skipað upp til Keflavíkuraðilanna og þær farnar inn á Keflavíkurflugvöllinn og þá kannski með farmskrám sem voru á dulmáli þannig að það var útilokað að skilja pappírana og skoða vöruna. Ég vona að þessu hafi líka verið breytt og að tollgæslan hafi verið hert á þessu sviði. Annað væri okkur sem sjálfstæðu ríki til háborinnar skammar því að á þessum sviðum hefur innflutningi fyrir varnarliðið ekki verið hagað á neinn annan hátt hér en milli fylkja í Bandaríkjunum. Keflavíkurstöðin hefur því verið eins konar fylki í Bandaríkjunum hvað þetta snertir og með tilkomu nýju tollstöðvarinnar og nýrrar og breyttrar starfsemi á Keflavíkurflugvelli stóð til að breyta þessu og laga. Þess vegna lagði ég mjög mikla áherslu á það að fá svar frá hæstv. utanrrh. -  Nú hefur hæstv. utanrrh. staðfest að svo muni ekki verða því að á milli funda kynnti ég mér líka staðsetningu stöðvarinnar frá þessu sjónarmiði. Girðingin hún liggur þannig að afmarkaða svæðið sem heyrir beint undir daglegan rekstur varnarliðsins er þannig afgirt að girðingin liggur í flugstöðina hvoru megin og varnarliðið lítur á flugstöðina sem eins konar hlið út úr landinu en um leið og þú ert kominn inn í flugstöðina, að maður tali nú ekki um út hinum megin, ertu kominn á varnarsvæði. Þannig að stöðin er innan girðingar varnarliðsins en átti að vera utan. Og ég held að hvar sem hver vill staðsetja sjálfan sig í hinum vestrænu vörnum og þátttöku þar í eða hvernig hann vill tjá hug sinn til NATO þá vil ég staðsetja mig sem NATO-sinna og hef talið sem sjálfstæðismaður að sjálfsögðu nauðsynlegt að hafa hér varnir eða varnarlið og rök mín fyrir þessu eru nákvæmlega rök Sjálfstfl. Ég hef ekkert breyst í lífsskoðun við það að stofna nýjan flokk eða vera rekinn úr Sjálfstfl. Mín lífsskoðun er óbreytt. Ég vil hins vegar, á sama hátt og um leið og ég undirstrika það að ég er NATO-sinni sem kallað er, aftur enn einu sinni reyna að ná eyrum þjóðarinnar almennt, hvaða flokksskírteini sem þeir kunna að hafa, þegar ég segi að löng dvöl varnarliðs hvar sem er má ekki verða til þess að hefðir sem dvöl varnarliðs skapar þar sem það er verði landslögum yfirsterkari. Þessi hætta er líka fyrir hendi þar sem herir eru í heimalandinu sjálfu. Landslög eru þar í hættu ekki síður en hér og annars staðar. Því harma ég það að ein af forsendum fyrir því að farið var út í þessa miklu byggingu sem er Keflavíkurflugstöðin er brotin með því að starfsemi þessarar flugstöðvar er ekki aðskilin frá starfsemi varnarliðsins eins og reiknað var með og utanrrn. heldur áfram að fara með alla málaflokka hvort sem það eru lögreglumál, tollamál eða hvað annað, það heyrir undir utanrrh., ekki samkvæmt lögum heldur samkvæmt reglugerð sem bæði hæstv. núv. utanrrh. og ég höfum reynt að fá breytt á vissan hátt, eins og ég gat um í ræðu minni fyrr í þessari umræðu fyrir nokkrum dögum síðan, þegar við sátum hlið við hlið í flugráði og vitna ég til þeirrar ræðu til þess að endurtaka ekki það sem ég sagði þá. Þetta er stærra mál en svo að við getum ýtt því til hliðar með því að neita að hlusta þegar orðin eru töluð og það er alveg sama frá hverjum þau koma. Það fer ekki eftir flokksskírteinum hvort menn eru Íslendingar í raun eða ekki. Við verðum að hafa pláss fyrir það í okkar heila að hugsa vítt og breitt um hagsmuni þjóðarinnar. Til þess erum við hérna. Við hv. 6. þm. Reykv. segi ég það að ég ætla ekki í þessari ræðu frekar en þeirri síðustu að firra mig ábyrgð á flugstöðvarbyggingunni eða mannvirkinu. Ég var fjmrh. þegar þessi ákvörðun um að byggja flugstöðina var tekin. Að vísu var kostnaðaráætlunin í lægra lagi, mikið lægri en niðurstöðutalan virðist ætla að verða. En það vil ég segja að sá maður, sem var fenginn úr Ríkisendurskoðun til þess að fylgjast með verkefninu, var góður maður. Það var einn af bestu mönnum Ríkisendurskoðunarinnar og hafði fullt traust margra fjmrh. á undan mér og fullt traust mitt og það kom mér ekkert á óvart, en það kom sér illa fyrir mig sem fjmrh. að það var beðið um hann úr Ríkisendurskoðuninni til þess að fylgjast með framkvæmdum. Mat mitt á þeim manni, þrátt fyrir allar umræður um aukakostnað við framkvæmdirnar, hefur ekkert breyst. Og ég vil segja það að hæstv. þáv. utanrrh. ræddi þetta mál hér úr þessum stól. Hann gaf ríkisstjórninni þá fulla skýrslu um væntanlegar framkvæmdir og lagði málið mjög vel fyrir og við samþykktum þá í ríkisstjórninni að fara út í þessar framkvæmdir og eru þá allir samábyrgir fyrir því. En mig minnir og ég held að ég muni það rétt, mér er næst að segja að ég hafi leyfi virðulegs formanns utanrmn. til þess, að málið var líka kynnt í utanrmn. og ég held, ef ég man rétt, rætt oftar en einu sinni.  Þegar hv. 6. þm. Reykv. spyr hæstv. utanrrh. hvort hann ætli að sjá til þess að málið verði okkur öllum að kenningu og við breytum þá einhverju til þess að niðurstöðurnar verði þá aðrar en í þessu tilfelli við næstu verkefni, held ég að það þurfi ekki að breyta neinu öðru en því að allir fari að lögum og fari að reglugerðum. Ég held að það sé nokkuð vel gengið frá því hvernig á að standa að opinberum framkvæmdum almennt og liður í því var að fá þennan trausta mann frá Ríkisendurskoðun á sínum tíma til þess að hafa eftirlit með framkvæmdum. Ég held að þetta sé allt spursmál um það sem er svo íslenskt. Það er bara að fara að þeim reglum sem þegar hafa verið settar. Það á við Íslendinga almennt á öllum sviðum. Það er oft erfitt að fylgja settum reglum eða fara eftir ákvörðunum. Ég hef talað um skilning minn á stækkun eða þörfinni fyrir stækkun á kjallararýminu og ég vona að hæstv. ráðherra staðfesti eða leiðrétti ef skilningur minn er rangur, en alla vega var um það talað á sínum tíma að þátttaka Bandaríkjamanna í framkvæmdum væri háð því að þeir gætu haft not af byggingunni ef á þyrfti að halda sem við skulum öll vona að verði aldrei. Mig langar líka að svara hv. 13. þm. Reykv. þegar hún segir að allir nema Sjálfstfl. séu sammála um málsmeðferð og það sé eins og að Sjálfstfl. einn hafi ekkert við málsmeðferð að athuga eða málið í heild að athuga. Ég efast um að það sé rétt. Ég vil hins vegar ekki firra mig neinni þeirri ábyrgð sem hv. þm. setur á Sjálfstfl. eða sjálfstæðismenn. Ég var í þeirra hópi á þeim tíma og er fullkomlega ánægður með það að vera með þeim í þeirra félagsskap í þeirri ábyrgð sem kann að verða sett á herðar Sjálfstfl. í þessu máli. Ég sé ekki að hann þurfi neitt að skammast sín. Ég sé ekki, enda hef ég ekki heyrt það á neinum sem hér hafa talað, að ástæðan fyrir fsp. sem slíkri hafi verið sú að einhverjir hafi verið grunaðir um eitthvert glæpsamlegt atferli. Það hef ég ekki heyrt talað um. En að farið hafi verið út í framkvæmdir umfram það sem Alþingi hafi gert ráð fyrir, það hefur komið fram. Annað hefur ekki komið fram. Ég sé ekki neitt óheiðarlegt nema þá að það sé talið óheiðarlegt að bygging flugstöðvarinnar hafi átt sér stað. Þar af leiðandi er ég ekki sammála hv. 2. þm. Vestf. um þetta mál, að tala okkur í þessu máli inn í einhverja sjálfheldu, sem gefur okkur ekki neina aðra útgönguleið en að senda málið til landsdóms. Mér finnst allt tal um landsdóm ekki eiga rétt á sér. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Í örfáum orðum vil ég koma inn á spurningar sem til mín hefur verið beint. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir spurði enn um það hvernig ég hygðist standa að endurskoðun á niðurstöðum Ríkisendurskoðunar. Ég veit að hún á þar við minnisblað það sem Ríkisendurskoðun sendi hv. þm. og er athugasemdir við skýrslu mína. Ég mun hafa sagt að ég ætlaði að fá tölfróða menn til að líta á þetta með mér. Það hef ég reyndar þegar gert og hef m.a. staðfest það sem kom fram áðan að vitanlega er hægt að bera saman áætlanir hvers árs og bókfærðan byggingarkostnað hvers árs. Ég held að það þurfi svo sem ekki nokkurn tölfróðan mann til að segja manni af slíku. Samanburður er mjög oft unninn og ekkert óeðlilegt við það. Ég hef líka fengið upplýsingar um það sem ég nefndi áðan að Ríkisendurskoðun fékk í hendurnar fleiri áætlanir en þessa einu sem skilja má í bréfi Ríkisendurskoðunar að hafi verið sú eina sem hún fékk. Hins vegar ætla ég að skoða þetta dálítið betur. En að skipa nefnd í málið ætla ég ekki að gera og má vel vera að ég ræði persónulega við ríkisendurskoðanda um málið og reyni að komast til botns í því hvað þarna veldur þessum misskilningi sem er. Hvað varðar stækkaða kjallarann þá er, eftir því sem ég best veit, kjallarinn stækkaður m.a. til þess að setja hlut af loftræstingu þar niður sem var talið henta betur. Loftræstingin var aukin allverulega. Hins vegar mun áætlun hafa gefið til kynna að það væri að sumu leyti hentugra og jafnvel ódýrara að steypa kjallarann upp fremur en að fylla upp það rými sem þurfti að fjarlægja. Það mun hafa verið þarna töluvert af lausu grjóti sem varð að fjarlægja og það var talið betra að steypa kjallarann upp, fjárhagslega líka. Þessu rými hefur ekki nema að hluta verið ráðstafað. Hluti mun vera ætlaður til afnota fyrir lögregluna á Keflavíkurflugvelli. Hana hefur skort húsrými. Hluti mun verða nýttur sem geymsla fyrir flugstöðina og fleira. Það hefur einnig verið mikill skortur á geymslurými eins og er á öllum heimilum, hygg ég, og þannig mætti nota töluvert af kjallaranum. Ég hef hins vegar aldrei heyrt það nefnt sem hv. þm. Albert Guðmundsson kom inn á að heimilt væri að nota kjallarann sem sjúkrastofu. Hitt er svo rétt sem hv. þm. sagði að framlag Bandaríkjamanna er háð því skilyrði að þeir geti fengið afnot af flugstöðinni, eða a.m.k. að einhverjum hluta, ef til átaka kemur. Það getur vel verið rétt metið hjá hv. þm. að kjallarinn væri góður til þeirra afnota, en það hef ég ekki heyrt nefnt áður. Verði okkur að kenningu og hvernig: Ég get ekki talað nema fyrir mitt ráðuneyti. Ég sagði áðan að ég mun leggja á það ríka áherslu að betur eða öðruvísi verði að málum staðið í mínu ráðuneyti. Hins vegar vísaði ég til þess áðan að forsrh. tók þetta einmitt upp í ræðu sinni í desember í umræðu um málið og hæstv. forsrh. hefur miklu betri tök á því að láta þetta öllum ráðherrum og ráðuneytum að kenningu verða. Ég held að rétt væri að beina þeirri spurningu til hans.

Hæstv. utanrrh. var forsrh.

Ég er ekki lengur forsrh. eins og hv. þm. veit og get því ekki beint fyrirmælum til annarra ráðherra í þessu sambandi. Það get ég ekki. Ég hef engin tök á því. Þessi skýrsla kemur ekki fram og ábendingar í skýrslunni fyrr en eftir að ég hef látið af starfi sem forsrh. Hv. þm. Albert Guðmundsson ræddi um heildarkostnaðinn. Við bókfærða heildarkostnaðinn var bætt 150 millj. kr. sem er hitaveitan og minnismerkið, eða ekki minnismerkið, þ.e. listaverkin, kannski reyndar hálfgert minnismerki einhvern tíma.  Ég hef svarað þessu með kjallarann. Svo kemur þetta með flugstöðina og hvar hún er. Það er alveg rétt að hún er inni á varnarsvæðinu og hún er í girðingunni eins og hv. þm. benti á, en ég held því fram að með þessari flugstöð hafi tekist að stíga mjög stórt skref til að skilja að starfsemi hersins og aðra starfsemi á flugvellinum. Nú þarf enginn farþegi að aka í gegnum herhlið eða neitt þess háttar og flugstöðin er þess vegna utan athafnasvæðis hersins. Ég tel þetta í sjálfu sér mjög mikilvæga breytingu og hefur t.d. breytt mjög allri umferð um hliðin inn á herstöðina sjálfa. Hitt er rétt að eftirlit með starfsemi stöðvarinnar, tolli og öllu slíku er enn í höndum utanrrh. eins og hv. þm. réttilega greindi frá og vitanlega er að því leyti dálítið erfiðara að aðskilja flugstöðina frá öðru sem viðkemur varnarliðinu að hún er byggð með þeim skilyrðum frá hendi Bandaríkjanna að þeir fái afnot af stöðinni ef til átaka kemur sem ég tek undir með hv. þm. að við skulum vona að verði ekki. Sömuleiðis starfar sú lögregla sem þar er einnig inni á varnarsvæðinu þegar hún er þangað kvödd eða er þar á vakt o.s.frv. Þeir tollverðir sem sinna tollgæslu þarna sinna einnig tollgæslu í gömlu flugstöðinni og því sem varnarliðinu viðkemur. Ábendingar hv. þm. um tollgæslu á því sem kemur t.d. með skipum eru mjög athyglisverðar og ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki hugleitt það nægilega vel, en það ætla ég að gera. Vitanlega á það að verða undir tolleftirliti eins og hvað annað. Ég vil taka það fram að það gæti vel komið til greina að flytja frá utanrrh. til viðkomandi stjórnvalda ýmislegt sem er núna í þessari tollstöð eins og t.d. tolleftirlit og hafa þá hins vegar tolleftirlit með varnarliðinu sjálfu hjá utanrrh. Ég held hins vegar að aðalatriðið sé að mjög gott samstarf verði með tollgæslunni þarna og tollgæslu sem er á vegum fjmrn. og ég hef reyndar átt viðræður við tollgæslustjóra, tiltölulega nýskipaðan, um þá samræmingu og hef frá honum erindi sem ég er nú með í athugun í því sambandi svo að ég vona að það geti orðið árekstralaust.



Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um greiðslusamninga vegna skólamannvirkja. Tillaga þessi er á þskj. 579 og hljóðar svo: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að ljúka greiðslum af ógreiddum hlut ríkissjóðs við sveitarfélög vegna stofnkostnaðar skólamannvirkja með þeim hætti að gerðir verði bindandi greiðslusamningar við einstök sveitarfélög um skuldagreiðsluna. Verði framvegis um að ræða sameiginlega þátttöku ríkis og sveitarfélaga við uppbyggingu skólamannvirkja skulu bindandi greiðslusamningar gerðir vegna þeirra framkvæmda." Eins og fram kemur í grg. með till. er skuld ríkissjóðs vegna framkvæmda við skólamannvirki allveruleg. Ekki fer á milli mála að slík skuldastaða hlýtur auðvitað að vera afar slæm fyrir ríkissjóð, ekki síst þegar litið er til ákvæða laga nr. 30/1973 þar sem skýrt er kveðið á um að heildarframlög ríkissjóðs til hverrar framkvæmdar skuli vera til reiðu innan fjögurra ára frá því að fyrsta fjárveiting er veitt. Undanfarin ár hafa þessi ákvæði laganna ekki verið uppfyllt. Afleiðingar þessa hafa einkum verið tvenns konar. Annars vegar þær að sveitarfélögin hafa hreinlega dregið mjög saman framkvæmdir við uppbyggingu skólamannvirkja og það kemur auðvitað harðast niður á nemendum og hefur tvímælalaust óæskileg áhrif á ýmsa aðra þætti í viðkomandi sveitarfélögum, auk þeirra er lúta beint að menntuninni sjálfri. Í þessu sambandi má t.d. nefna búsetuþróun og ýmislegt fleira. Hins vegar eru afleiðingarnar þær að sum sveitarfélög hafa framkvæmt hraðar en framlög ríkissjóðs gefa tilefni til vegna sjálfsagðrar kröfu heimamanna um fullnægjandi skólamannvirki. Þessi sveitarfélög standa hins vegar frammi fyrir þeim vanda að með því að lána ríkissjóði að meira eða minna leyti sinn hlut verður minna fé eftir í sveitarfélaginu til annarra nauðsynlegra framkvæmda. Skiptir í því sambandi litlu máli hvort framlög ríkissjóðs koma verðbætt þegar þau loks koma. Þegar þessir þættir eru skoðaðir blasir raunverulega við að uppbygging skólamannvirkja er víðast hvar afar ómarkviss nema hjá þeim sveitarfélögum sem standa svo vel fjárhagslega að þau geta lánað ríkissjóði hlut sinn í stofnkostnaði. Ég hygg reyndar að þau sveitarfélög séu ekki mörg. Ég tel engan vafa leika á því að það ástand sem ég hef hér fjallað um sé langt frá því að vera eðlilegt. Það getur að mínu mati ekki verið eðlilegt að uppbygging skólamannvirkja sé nánast látin ráðast af tilviljunum einum saman í stað markvissra og raunverulegra áætlana. Það er einfaldlega of mikið í húfi til þess að svo megi verða. Þess vegna er nauðsynlegt að bæta úr þessu ástandi hið fyrsta. Í þessu sambandi koma að sjálfsögðu margar leiðir til greina og ég tel að sú þáltill. sem ég hér mæli fyrir sé í það minnsta ein leið til þess að ráða bót á því sem mér liggur við að kalla ófremdarástand við uppbyggingu skólamannvirkja. Fyrri hluti till. minnar lýtur að því hvernig gera megi upp ógreidda skuld ríkissjóðs við fjölmörg sveitarfélög. Þar geri ég ráð fyrir að lokið verði greiðslum af ógreiddum hlut ríkissjóðs við sveitarfélögin með þeim hætti að gerðir verði bindandi greiðslusamningar við einstaka sveitarfélög um skuldagreiðsluna. Í slíkum greiðslusamningum skuldbindi ríkissjóður sig til þess að gera upp skuldina á ákveðnum tíma með ákveðinni greiðslu á ákveðnum gjalddögum. Með þeim hætti yrði staða sveitarfélaganna að þessu leyti mun betri en nú er þegar óþarfa óvissa ríkir um uppgjörsmálin. Seinni hluti till. lýtur að hugmynd um það hvernig uppgjörsmálum væri unnt að haga í framtíðinni ef svo fer að áfram verði um kostnaðarskiptingu að ræða milli ríkis og sveitarfélaga vegna byggingar og stofnkostnaðar skólamannvirkja. Reyndar er ekki enn ákveðið hvort eða hvernig hugsanleg kostnaðarskipting verður í framtíðinni. I nýjasta frv. til laga um framhaldsskóla er t.d. gert ráð fyrir kostnaðarskiptingu þannig að ríkissjóður greiði 60% en sveitarfélög 40% vegna byggingarframkvæmda og stofnbúnaðar og samkvæmt núgildandi lögum er kostnaðarskiptingin vegna grunnskólanna 50% hjá ríkissjóði og 50% hjá sveitarfélögunum, hvað svo sem síðar kann að verða. Ég tel afar mikilvægt að ef um áframhaldandi kostnaðarskiptingu verður að ræða verði tryggt afdráttarlausara uppgjör milli ríkis og sveitarfélaga en nú er. Það uppgjör væri auðveldlega unnt að tryggja með bindandi greiðslusamningum um þau skólamannvirki sem ráðist verður í að reisa í framtíðinni, þannig að ríkissjóður og sveitarfélögin ættu á allan hátt auðveldara með að gera sínar áætlanir um framkvæmdir og fjármögnun vegna þeirra. Ef fyrir lægi við upphaf framkvæmda við skólamannvirki samningur milli ríkissjóðs og sveitarfélaga, þ.e. kostnaðar- og greiðsluáætlun bundin í samningi, hlyti að vera auðveldara fyrir báða aðila að móta heildaráætlun að þessu leyti. Ég tel reyndar að 76. gr. sveitarstjórnarlaganna, nr. 8/1986, sé mjög í anda þess að slíkir greiðslusamningar séu gerðir, en í þeirri lagagrein segir, með leyfi forseta: "Á fyrsta ári hvers kjörtímabils skal sveitarstjórn semja og fjalla um þriggja ára áætlun um rekstur, framkvæmdir og fjármál sveitarfélagsins. Áætlunin skal vera rammi um árlegar fjárhagsáætlanir sveitarfélagsins og skal endurskoða hana hverju sinni í tengslum við afgreiðslu fjárhagsáætlunar." Í skýringum sem samdar hafa verið með lögunum segir enn fremur um 76. gr., með leyfi forseta: "Margar framkvæmdir taka mörg ár og því er nauðsynlegt að gera áætlun um framgang verka og fjármögnun til lengri tíma um leið og tekið er tillit til annarra framkvæmda og reksturs. Gerð þriggja ára áætlana auðveldar einnig fjárveitingavaldi ríkisins og öðrum opinberum aðilum samræmingu sinna áætlana við áætlanir sveitarfélaganna." Fyrrnefnd lagagrein og skýringar með henni hvetja sem sé mjög til þess að mínu mati að gerðir séu greiðslusamningar af því tagi sem ég hef hér gert að umtalsefni. Nú kann auðvitað að vakna sú spurning hvort sveitarfélögin almennt séu tilbúin til þess að gera bindandi greiðslusamninga að þessu leyti, hvort fjárhagur þeirra leyfir t.d. að til einhverra ára séu settar fyrir fram ákveðnar fjárhæðir til skólamannvirkja. Væri e.t.v. með því verið að skuldbinda sveitarfélögin um of í verkefnavali? Ég tel að svo sé ekki, heldur þvert á móti sé þeim á ýmsan hátt með því auðveldað valverkefna. Víst mætti hugsa sér að greiðslusamningar væru gerðir til mislangs tíma eftir vilja og getu einstakra sveitarfélaga. Sum kynnu að vilja hraða framkvæmdum en önnur fara hægar. Allt slíkt kæmi auðvitað til greina í greiðslusamningi. En umfram allt, og það sem meginmálið snýst um, greiðslusamningarnir mundu tvímælalaust stuðla að markvissari áætlanagerð og minni óvissu um framkvæmda- og fjárhagsliði sveitarfélaganna. Hæstv. forseti. Ég er sannfærður um að till. sú sem ég hér hef mælt fyrir sé til bóta vegna uppgjörsmála fyrir skólamannvirki og stofnbúnað þeirra. Ég er einnig sannfærður um að hún stuðlar að auðveldara uppgjöri í framtíðinni ef um áframhaldandi kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga í uppbyggingu og stofnbúnaði verður að ræða. Þess vegna óska ég eftir því að hæstv. Alþingi taki tillögunni vel, skoði hana í það minnsta frá öllum hliðum og útfæri hana nánar með tilliti til þeirra þátta sem ég hef gert hér að umtalsefni. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég fagna þeirri till. sem hér er fram komin og þakka flm. fyrir að færa þessa hugmynd hér inn á Alþingi. Ég tel að hann hafi í greinargerð sinni og ræðu gert allvel grein fyrir málinu. Mér bárust hins vegar tvö bréf í morgun sem tengjast efni tillögunnar og reyndar berast svona bréf allt of oft. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa annað bréfið sem er skrifað að Kleppjárnsreykjum í Borgarfirði. Þar segir: "Í dag er öskudagur 1988. Því er eigi í vant nema hálfu fjórða ári að skólinn hér á Kleppjárnsreykjum hafi starfað í þrjá áratugi. Þeir nemendur sem settust í Kleppjárnsreykjaskóla haustið 1961 og haustið næst á eftir eru margir hverjir foreldrar núverandi nemenda. Þá voru bundnar miklar vonir við starfið eins og æ síðan. Og allt frá upphafi hafa heimamenn kappkostað að þoka byggingarmálum skólans áfram. Frá 1974 að lög um grunnskóla voru sett hefur enginn hér getað hugsað sér að til þess kæmi að ríkisvaldið þyrfti að grípa til þess að beita ákvæðum 19. gr. þeirra laga. En þar segir að sjái sveitarfélag börnum á grunnskólaaldri ekki fyrir viðunandi húsnæði til skólahalds geti ríkið látið reisa það og krafið svo sveitarsjóð um hans hlut í byggingarkostnaði. Sveitarstjórnarmenn hafa af áræði og óbilandi trú á æskumenn sína og mátt menntunar staðið þannig að málum að í dag vantar svo mikið fjármagn, þ.e. nálega 16 millj. úr ríkissjóði til síðustu fjögurra byggingaráfanga í skólahverfinu, að hlutur ríkisins dygði líklega til að ljúka þeim öllum án teljandi fjárútláta heimamanna. Er því von að spurt sé með hvaða rétti þetta lagaákvæði gildi ekki ef ríkissjóður er jafnsinnulaus og raun ber vitni. Tildrög atburða þessa öskudags má rekja til þeirra vanefnda sem hafa orðið á því að fá staðfestan samning um byggingar hér, en af okkar hálfu hefur verið unnið af hellindum allt frá því fyrrum menntmrh. bauð upp á samningsgerð er hann vígði Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi í janúar 1987. Fljótlega eftir það vaknaði áhugi nemenda hér á að reyna á táknrænan hátt að sýna sem skýrast samstöðu allra hér um slóðir varðandi uppbyggingu grunnskóla á Kleppjárnsreykjum. Þegar einn þm. Vestlendinga áði hér fyrir stuttu afhenti stjórn skólafélagsins honum undirskriftalista er allir félagarnir höfðu ritað nöfn sín á. Þar treysta þeir honum til að leggja máli þessu lið. Eftir það ákváðu þeir að leita til allra heimila norðan Skarðsheiðar og sunnan Hvítár, allt frá efsta byggðu bóli til strandar, hvort þau vildu ekki heita á þá að ef þeir dönsuðu og syntu á öskudag frá birtingu til myrkurs, þ.e. frá kl. 9–21. Greiddi viðkomandi ákveðið gjald fyrir hverja klukkustund. Hverjum og einum yrði í sjálfsvald sett hversu há fjárhæðin yrði. Viðbrögð fólksins við þessari viðleitni æskumanna, sem eru haldnir bjartsýni og djörfung, líkt og sveitarstjórnarmenn hafa verið í gegnum tíðina, urðu með þeim eindæmum að á hálfum degi náðu loforð um styrk tæpum 250 þús. kr. Og það sem hvað mestu skiptir, bæði fyrir nemendur og sveitarstjórnarmenn, er að nær undantekningarlaust töldu menn sjálfsagt að leggja málinu lið. Það er því bjart í og yfir Kleppjárnsreykjaskóla í dag þótt þorrinn yggli sig utar, enda sólin að hækka á lofti. Og skilaboðin eru þung sem berast frá heimilum hér niður lækjarfarvegi í Hvítá og út í straumiðu hennar allt til sjávar og inn á Viðeyjarsund, að þið þm. Vestlendinga og ráðherra fjármála sjáið sóma ykkar í því að ljúka því verki sem tveir menntmrh. hafa fengið ykkur, en það er að færa okkur upphaflegan samning hingað heim, staðfestan og gildan. Þessi eru skilaboðin til ykkar þm. um leið og sveitarstjórnarmönnum er frá upphafi skóla þakkað þeirra mikla verk til þessa. Ég þakka nemendum og öllum öðrum samstarfsmönnum mínum þennan dag áræðis og samstöðu og minni á að öskudagur á sér marga bræður." Undir bréfið ritar skólastjórinn, Guðlaugur Óskarsson, en degi síðar ritar hann áfram, með leyfi forseta: "Ljóst er að þar sem nemendur dönsuðu og syntu 12 klukkustundir urðu áheitin nálægt því sem fram kemur í bréfinu. Við það bættust 36 þús. kr. sem var ágóði af kökuuppboði í lok dagsins, en hver nemandi kom með eina köku að heiman. Upphæðin er því orðin á milli 280 og 300 þús. kr. eða hálf úthlutun ríkisins til skólabygginga hér á fjárlögum þessa árs. Vegalengdin sem synt var er 133 km eða ríflega frá Kleppjárnsreykjum suður í Alþingi. Dansað var af svipaðri elju. Aðeins í lokin: 600 þús. kr. eru nálega 1/26 af skuld ríkis við okkur eða u.þ.b. 4%." Þetta bréf lýsir ástandi í einum skóla, en við vitum það öll að það er víðar pottur brotinn og mér barst reyndar líka bréf frá Stykkishólmsbæ nú í morgun og þar segir m.a., með leyfi forseta: "Meðal þeirra erinda sem borin voru upp var fjárveiting til uppgjörs skólabyggingar. Fyrsta fjárveiting til skólans fékkst 1973 og var lokið við hönnun skólahússins 1975. Fjárveitingar höfðu þá fengist til undirbúnings en vegna erfiðleika við byggingu hótelsins var framkvæmdum við skólann frestað. Framkvæmdir hófust 1978 og lauk byggingu skólans árið 1985. Var hann þá fullbúinn. Í greiðsluáætlun sem fylgdi samningi um byggingu skólans var gert ráð fyrir því að greiðslum ríkisins yrði lokið 1983. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1988 lá fyrir að inneign Stykkishólmsbæjar hjá ríkinu vegna skólans væri um 12 millj. kr. Skuldin er að hluta vegna þeirra eignarhluta Helgafellssveitar sem ríkið yfirtók í Laugagerðisskóla árið 1974 og átti að ganga til greiðslu á hlut Helgafellssveitar í skólanum. Sl. haust fóru fram viðræður við menntmrh. og fjmrh. um uppgjör skuldarinnar og varð niðurstaðan sú að í nóvember fékkst aukafjárveiting, 3 millj. kr., og var þess vænst að við afgreiðslu fjvn. fengist frekari úrlausn. Skuldin er því núna um 9 millj. kr. Vegna þess hve langt er um liðið frá því að bygging hófst og að henni var að fullu lokið 1985, tveimur árum eftir áform menntmrn., var búist við því að fjárveiting yrði hærri á árinu 1988 en raun varð á, aðeins 1 millj. kr." Ég vildi aðeins koma með þessi tvö bréf sem innlegg í þessa umræðu um þáltill. hv. 4. þm. Suðurl. og taka undir orð hans er hann talaði um minnstu sveitarfélögin. Víða eru skólabyggingar að sliga lítil sveitarfélög og þrátt fyrir mikinn vilja heimamanna og baráttu í áraraðir er ekki hægt að sinna þar lögboðinni kennslu. Það sem þörf er á er fyrst og fremst markviss áætlanagerð og að þeir sem skólana reka og skólunum stjórna viti hvar þeir eru í röðinni, hvenær þeir mega vænta lausna á sínum málum, vegna þess að eins og menn vita hafa oft komið upp, að því er virðist, skyndisamningar við ýmis bæjarfélög á meðan önnur hafa beðið og verið komin af stað með sínar framkvæmdir. Það veldur heimamönnum að sjálfsögðu miklum vonbrigðum. Því vil ég enda orð mín á því að fagna þessari till. enn og aftur og skora á hæstv. ráðherra mennta- og fjármála að koma þessum mikilvægu málum í höfn.



Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að lýsa stuðningi við þáltill. sem hér er til umræðu, flutta af hv. 4. þm. Suðurl. Ég geri það fyrir minn hlut. En ég geri það einnig í umboði annarra vegna þess að svo háttar til að í fræðsluráði Suðurlands höfðu menn spurnir af þáltill. fyrir fáeinum dögum. Þar var fundur á föstudaginn var og þar var samþykkt tillaga um það að lýsa fylgi við þá stefnumörkun sem felst í þáltill. Mig langar að koma því á framfæri hér við hv. Alþingi að þessi till. var þarna samþykkt. Ástæðan fyrir því er vafalaust augljós. Í þessu fræðsluumdæmi, eins og víðar um landið, hefur sagan verið sú sama, að ríkið hefur dregist mjög aftur úr í viðskiptum sínum við sveitarfélögin að þessu leyti. Þó er því ekki svo varið að lagasetninguna skorti í þessu efni. Allt frá 1967 hafa verið í gildi lög sem ættu að duga í þessu efni. Og mig langar, með leyfi hæstv. forseta, til að vitna í þessa löggjöf, svona mönnum til glöggvunar, 14. gr. laga nr. 49/1967. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: "Fjárveitingar ríkisins til skólamannvirkja, aðrar en til undirbúnings framkvæmdum, skiptast á 2–4 ár vegna hverrar framkvæmdar. Heildarframlag ríkissjóðs til hverrar framkvæmdar skal vera til reiðu innan fjögurra ára frá því að fyrsta fjárveiting er veitt, önnur en fjárveiting til undirbúnings, sbr. þó 8. gr. [þetta mun þó vera breyting frá löggjöfinni frá 1973] og greiðist með sex greiðslum eftir því sem verkinu þokar áfram, þannig: 20% þegar ráðuneytið hefur samþykkt að verk megi hefja, 10% þegar botnplata er steypt, 20% þegar bygging er fokheld, 25% þegar múrverki er lokið og bygging er tilbúin undir tréverk, 20% þegar úttekt af hálfu ráðuneytisins hefur farið fram og 5% þegar skóli er fullbúinn til notkunar, hús og búnaður." Málið er sem sagt þannig að löggjöfina skortir ekki. En af ýmsum ástæðum hefur þessi löggjöf ekki verið framkvæmd. Í því fræðsluumdæmi þar sem ég þekki best til, á Suðurlandi, var málum þannig komið fyrir tveimur árum þegar fræðsluráð Suðurlands kannaði þessi mál sérstaklega ofan í kjölinn að á milli 25 og 30 verk voru í gangi í þessu umdæmi án þess að frá samningum væri á fullan hátt gengið. Ég býst við að málum sé svipað komið víða um land. Þess vegna var það sérstaklega í tíð hæstv. fyrrv. menntmrh., Sverris Hermannssonar, að hann tók upp að gera svonefnda fasta greiðslusamninga og þeir munu aðeins vera átta á landinu, sex á grunnskólastigi og tveir á framhaldsskólastigi. Mig langar að það komi hér fram við umræðuna hvar þessir samningar eru. Það er í fyrsta lagi í Kópavogi. Þar er fastur greiðslusamningur, grunnskólasamningur varðandi þrjá skóla, uppgjörssamningur vegna grunnskólanna í Kópavogi. Það er vegna Snælandsskóla, Digranesskóla og Hjallaskóla. Í annan stað er það greiðslusamningur vegna grunnskóla Bessastaðahrepps. Í þriðja lagi vegna grunnskólanna á Akranesi. Þar er um að ræða tvo skóla: Grundaskóla og Brekkubæjarskóla. Í fjórða lagi er um að ræða íþróttahús í Stykkishólmi. Í fimmta lagi íþróttahús á Ísafirði. Og í sjötta lagi uppgjörssamningur vegna skólanna á Akureyri, Síðuskóla og Lundarskóla. Síðan er um að ræða tvo skóla á framhaldsskólastigi. Í Neskaupstað vegna heimavistar Verkmenntaskóla Austurlands og á Selfossi vegna Fjölbrautaskóla Suðurlands. Þessir samningar sem fyrrv. menntmrh. hafði forustu um að láta gera eru í rauninni sá vegvísir út úr þeim vanda sem hér er um að ræða. Og þegar fjárlög voru í undirbúningi nú seinast hér á hinu háa Alþingi, þá leit málið þannig út í stórum dráttum: Samkvæmt upplýsingum deildarstjóra byggingardeildar menntmrn. voru óuppgerðir samningar ríkis og sveitarfélaga að þessu leyti að upphæð 1 milljarður 400 millj. kr. Þá lagði deildarstjóri ráðuneytisins til að þetta mál yrði tekið þeim tökum að á fjárlögum þessa árs yrði gert ráð fyrir 506 millj. kr. til þess að þurrka þennan halla út á u.þ.b. þremur árum með því í leiðinni að fást við þann vanda sem myndaðist á þeim þremur árum. Niðurstaðan varð sú að Alþingi ákvað 336 millj. kr. af þessum óskuðu 506 millj. Þarna vantaði þess vegna töluvert upp á að að væri staðið eins og þurft hefði í þessu efni. En ég vil ekki lengja þessa umræðu, hæstv. forseti, aðeins ítreka fylgi mitt við þáltill. hv. flm. og jafnframt það að þetta mál er í sjálfu sér ekki stórt til úrlausnar fyrir hv. Alþingi, a.m.k. ekki miðað við milljarðinn þann sem mest hefur verið ræddur hér fyrr í dag.



Herra forseti. Ég vil þakka flm. þessa tillögu, tillögu sem beinir athygli að því ástandi sem víða ríkir í sveitarfélögunum þar sem ríkissjóður skuldar stórfé a.m.k. miðað við veltu smærri sveitarfélaga. Eins og kemur fram í grg. eiga mörg sveitarfélög í verulegum erfiðleikum með framkvæmdir við skólamannvirki og reyndar ekki einungis þau heldur einnig íþróttahús, sundlaugar, félagsheimili og barnaheimili og dagvistir, þar sem ríkið hefur ekki staðið við sitt. Fyrri ræðumenn hafa að vísu drepið á eitt og annað af því sem ég ætlaði að segja svo ég ætla ekki að fara út í endurtekningar til að draga ekki umræður á langinn en mig langar að nefna dæmi um hvernig þessi skuldamál ríkisins við sveitarfélögin geta komið út. Um sl. áramót skuldaði ríkissjóður sveitarfélagi á Norðurlandi vegna skólabyggingar upphæð sem var hærri en allar útsvarstekjur sveitarfélagsins á ný liðnu ári og um þessi áramót lá ekkert fyrir um greiðslusamning né greiðslu nema óveruleg upphæð á fjárlögum. Hvernig eiga sveitarfélög að geta gert fjárhags- og framkvæmdaáætlanir við slíkar aðstæður? Ég held að hver maður sjái að slíkt er mjög erfitt að gera svo nokkuð sé í raun á þeim að byggja. Slíkt ástand hlýtur að orsaka samdrátt í allri uppbyggingu í sveitarfélögum og gera þeim mjög erfitt fyrir. Flm. gerði mjög góða grein fyrir erfiðleikum sveitarfélaganna vegna óeðlilegrar stöðu þessara mála þar sem ekki hefur verið tekið á þessum málum með markvissum hætti og hvergi sést að slíkt sé fyrirhugað. Það er ekki ljóst nú hver kostnaðarskipti sveitarfélaga og ríkis kunna að verða í framtíðinni en það er ljóst að það verður bæði að gera samninga um þær byggingar sem nú eru í gangi og jafnvel lokið, en einkum verður þó að sjá til þess að ekki verði farið af stað með framkvæmdir í framtíðinni nema bindandi samningar hafi þegar verið gerðir. Því styð ég þessa tillögu og tek undir með hv. flm. um nauðsyn þess að þessum málum sé komið á hreint í eitt skipti fyrir öll.



Hæstv. forseti. Mér hefur verið bent á að það væri rétt að vísa þáltill. minni til félmn. Ég hafði lagt það til að henni væri vísað til allshn. en það stafaði af ókunnugleika. Ég óska þess vegna eftir því till. verði vísað til hv. félmn. Ég vil leyfa mér að þakka þeim hv. þm. sem hér hafa talað við þessa umræðu og lagt þáltill. minni lið með góðum orðum. Mér finnst umræðan hafa verið þannig að hv. þm. séu reiðubúnir að íhuga gaumgæfilega möguleika á gerð greiðslusamninga, bæði vegna skulda ríkissjóðs nú og einnig með tilliti til framtíðarinnar. Þessu hlýt ég að fagna sérstaklega enda er afar brýnt að koma uppgjörsmálum í öruggan farveg svo bæði ríkissjóður og sveitarfélögin eigi auðveldara með að gera sínar áætlanir um uppbyggingu skólamannvirkja.