Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Segja má, að áratugum saman hafi djúpstæður ágreiningur verið í íslenzkum stjórnmálum um hagstjórnarkerfið í þjóðarbúskap Íslendinga. Vinstri flokkar, sem aðhyllzt hafa sósíalísk viðhorf, hafa beítt sér fyrir áætlanagerð og áætlunarbúskap, og verklýðssamtök hafa löngum aðhyllzt slíka stefnu, en hægri öflin hafa löngum spyrnt á móti og hrópað aðvörunarorð í nafni einkaframtaks og einstaklingshyggju. Sé horft um öxl, er augljóst, að heildarþróun þessara mála hefur gengið nokkuð í rykkjum. Annars vegar hefur miklu ráðið, hverjir hafa verið við stjórn og hvort hægrisinnuð eða vinstrisinnuð öfl hafa ráðið ferðinni í aðalatriðum. Hins vegar má fullyrða, að pólitísk sjónarmið, þ.e. valdahlutföll hægri og vinstri stefnu, hafi þó ekki verið í sjálfu sér einráð hvað þetta snertir, því að oft hafa borgaralegir flokkar stutt hugmyndir um skipulagningu og áætlanagerð. Það hefur þó fyrst og fremst verið, þegar miklir efnahagslegir erfiðleikar hafa steðjað að þjóðinni, svo sem heimskreppa, markaðshrun, aflabrestur og annað þess háttar, að hugmyndum um gildi skipulagningar og áætlanagerðar hefur verið gefinn sérstakur gaumur og menn hafa séð þýðingu þess, að samfélagið reyndi að gernýta þá takmörkuðu fjármuni, sem það hefur úr að spila. En oftast hefur farið svo, að þegar hretið var gengið yfir, hefur þessi hugsun gleymzt og allt sótt aftur í sama faríð. Fyrsta og veigamesta tilraunin til skipulagningar og áætlanagerðar hér á landi var tvímælalaust gerð árið 1934 með skipun nefndar, sem bar heitið skipulagsnefnd atvinnumála. Sú nefnd átti að hafa með höndum rannsókn á fjármálum ríkis og þjóðar eða hvers konar atvinnurekstri í landinu, framkvæmdum og framleiðslu, og sú rannsókn átti jafnt að ná til atvinnureksturs ríkis og bæja og einstakra manna og félagsfyrirtækja. Að þessari rannsókn lokinni átti nefndin að leggja fram rökstuddar tillögur, og sem nákvæmastar áætlanir um aukinn atvinnurekstur, framkvæmdir og framleiðslu í landinu, þ. á m. stofnun nýrra atvinnugreina, svo og um það, hvernig komið yrði föstu skipulagi á allan þjóðarbúskapinn, jafnt opinberar framkvæmdir og fyrirtæki sem atvinnurekstur einstaklinga, þannig að þau yrðu rekin sem hagkvæmast með hag almennings fyrir augum. Þessi orð eru úr skipunarbréfi skipulagsnefndar atvinnumála, og þarna er orðrétt tekið fram, að byggja eigi upp svo nefnt „planökonomi“. Án þess að fara Lengra út í þessa sálma er ljóst, að hér var um mjög víðtækt verkefni að ræða, og má segja, að þarna hafi verið um umfangsmikil afskipti ríkisvaldsins af atvinnulífi landsmanna að ræða, enda stóð ekki á því, að hægri öflin rækju upp sitt ramakvein yfir þeim sósíalísku úrræðum, sem hér átti að beita og jöðruðu að áliti íhaldsmanna þeirra tíma við hinn argasta bolsévisma. Þessi nefnd starfaði í mörg ár og hlaut viðurnefnið „Rauðka“, eins og kunnugt er. Óhætt er að fullyrða, að starfsemi „Rauðku“ hafði mjög örvandi og bætandi áhrif á íslenzkt atvinnulíf á sínum tíma, enda var þá í fyrsta sinn hreyft ýmsum stórmálum, sem sum komust þá þegar í framkvæmd, en önnur voru ekki tekin á dagskrá fyrr en alllöngu síðar. Því miður lagðist sú áætlunarvinna, sem „Rauðka“ hafði komið af stað, niður, þegar styrjöldin skall yfir og atvinnuleysið hvarf úr sögunni og þau algjöru umskipti urðu vegna ytri aðstæðna úr erfiðleikum krepputímans til meiri velmegunar en nokkur dæmi eru til um áður í sögu þjóðarinnar. Áhugi á skipulagningu og áætlanagerð dvínaði stórum, fólksflótti úr strjálbýli til Faxaflóasvæðisins margfaldaðist með tilheyrandi nýjum vandamálum. Það var eiginlega ekki fyrr en í lok styrjaldarinnar, þegar Íslendingar áttu mikinn óeyddan þjóðarauð og komin var til valda ný ríkisstjórn, sem að nokkru leyti var skipuð róttækum flokkum með sósíalíska stefnuskrá, að aftur var farið að hugsa um skipulögð vinnubrögð við nýbyggingu og endurnýjun framleiðslutækja. Nýbyggingaráð, sem þá var stofnað og hafði með höndum áætlanagerð í uppbyggingarstarfinu fyrst eftir styrjöldina, tók tvímælalaust ýmsar merkar ákvarðanir, en það varð heldur skammlíft, og við tók fjárhagsráð á árinu 1947. Meginhlutverk þess var þó raunverulega aldrei áætlanagerð, heldur má segja, að aðalhlutverk þess hafi verið að halda hjólum efnahagslífsins gangandi á erfiðleikatímum, með ýmiss konar skömmtunarstarfsemi og höftum. Fjárfestingareftirlit var þá nokkuð nákvæmt og það ítarlegt, að flestum mun nú þykja nóg um, ef litið er til baka, enda voru þetta sérstakir erfiðleikatímar, en eiginleg áætlanagerð fór ekki fram á vegum fjárhagsráðs. Ráðið var svo lagt niður árið 1953, og þá kemur alllangt hlé í starfsemi af þessu tagi. Á tímum vinstri stjórnarinnar voru uppi ráðagerðir um áætlanagerð, en segja má, að skoðanir hafi verið nokkuð skiptar um, hvernig ætti að hefja það starf, og stjórninni vannst ekki tími til þrátt fyrir vilja að koma á fót stofnun til skipulagningar áætlanagerðar. Alþb. og fulltrúar þess á Alþ. voru þeirrar skoðunar á þessum tíma og hreyfðu þeim skoðunum, að fela ætti Seðlabankanum að standa fyrir áætlanagerð til að byrja með og lögðu beinlínis til, að bankastjórn Seðlabankans yrði falin yfirstjórn áætlanagerðar. Af því varð þó ekki, en ótvírætt má segja, að á þeim tíma sem vínstri stjórnin starfaði, hafi ýmislegt undirbúningsstarf verið unnið að áætlanagerð, en hins vegar féll það í hlut ríkisstj. Sjáifstfl. og Alþfl. að koma upp svo nefndri Efnahagsstofnun með samkomulagi Framkvæmdabankans og Seðlabankans í ágúst 1967, en þeir gerðu sem sagt samkomulag við ríkisstj. um stofnun Efnahagsstofnunar, og hún hefur nokkuð unnið að áætlunarmálum, þótt kannske hafi þar orðið minna úr en vonir stóðu til. Ég vil samt undirstrika, að Efnahagsstofnunin hefur óneitanlega unnið þýðingarmikið starf á sviði áætlanagerðar. Jafnframt held ég, að við getum orðið sammála um, að áætlanagerð sú, sem þar hefur farið fram, hefur verið á algjöru frumstigi. Árið 1961 var hafinn undirbúningur þjóðhags- og framkvæmdaáætlunar, sem átti að vera fyrir árin 1962–1967, en varð fyrir árin 1963–1966, og áætlun þessi var mjög almenns eðlis og raunverulega aðeins lausleg spásögn um þróun efnahagslífsins, sett fram í nokkrum talnatöflum, en sú áætlun var raunverulega ekki í neinum tengslum við aðrar smærri áætlanir á afmörkuðum sviðum, og mér er nær að halda, að þó að kannske megi ekki algjörlega líta fram hjá mikilvægi þessa fyrsta spors, þá hafi sú áætlun orðið að heldur takmörkuðu gagni. Áætlanir af þessu tagi féllu svo algjörlega niður og önnur langtímaáætlun hefur ekki verið gerð síðan. Að öðru leyti hefur Efnahagsstofnunin unnið í samvinnu við aðra aðila að framkvæmda- og fjáröflunaráætlunum fyrir ríkissjóð og fyrir ríkisstofnanir til eins árs í senn í tengslum við fjárlög, eins og kunnugt er, og stigin hafa verið fyrstu skrefin að undirbúningi áætlana um þróun og framkvæmdir í einstökum landshlutum, þó að þar hafi sem sagt enn verið um heldur frumstæða áætlanagerð að ræða. Samkvæmt upplýsingum Efnahagsstofnunarinnar vinna aðeins þrír menn í dag beint að áætlanagerð í áætlanadeild Efnahagsstofnunarinnar. Sú deild hefur það verkefni að undirbúa framkvæmdaáætlanir opinbera geirans, einkum samgönguframkvæmda, undirbúa landshlutaáætlanir og sérverkefni varðandi ríkisstofnanir og vinna að mannfjölda- og mannaflaáætlunum, og þar hafa sem sagt starfað í fyrsta lagi deildarstjóri, sem hefur fjallað um almennar landshluta- og framkvæmdaáætlanir, í öðru lagi sérfræðingur við samgönguáætlanir og hagrænar athuganir samgöngumála og í þriðja lagi sérfræðingur, sem unnið hefur að mannfjölda- og mannaflaskýrslum og spá og rannsakað félagslega aðstöðu og tekjumál einstakra landshluta. Það er óhætt að segja, að starfsemi, sem ekki hefur verið meiri og stærri í sniðum en þessi starfsemi, hefur auðvitað ekki getað náð ýkja langt. Með stofnun og uppbyggingu Framkvæmdastofnunar ríkisins er tvímælalaust stigið stærra spor til aukinnar áætlanagerðar og heildarstjórnar á þjóðarbúskapnum en nokkru sinni fyrr um margra áratuga skeið. Það er ætlunin að hverfa frá handahófsvinnubrögðum og happa- og glappastefnu fráfarandi stjórnar í atvinnumálum og taka upp hagstjórnaraðferðir, sem að vísu óneitanlega bera nokkurn keim af sósíalískum úrræðum, eins og hvers konar áætlanagerð hlýtur að gera. Það er einmitt þess vegna, sem Sjálfstfl. sér rautt, þegar hann lítur þetta frv., líkt og fyrirrennarar þeirra sjálfstæðismannanna, íhaldsmennirnir, fyrir 37 árum sáu rautt, þegar skipulagsnefnd atvinnumála sá dagsins ljós, og það er af sömu ástæðu sem Alþfl. hefur tekið þá gleðilegu ákvörðun að styðja þetta frv., minnugur uppruna sins og sósíalískrar grundvallarstefnu sinnar. Það, sem mestu máli skiptir, er, að hér er stefnt að því að sameina tvo mikilvægustu þættina í stjórn efnahagsog atvinnumála, annars vegar alhliða áætlanagerð um þróun atvinnulífsins, hins vegar eftirlit og yfirstjórn fjárfestingarmála. Með því að taka föstum tökum bæði þessi vanræktu viðfangsefni í einni sameiginlegri stofnun gefst ótvírætt tækifæri til þess að hraða uppbyggingu íslenzkra atvinnuvega til þess að tryggja jafna og fullkomna atvinnu um land allt og til að tryggja, að tiltækt fjárfestingarfjármagn renni fyrst og fremst til þjóðhagslegra og arðbærra framkvæmda. Fjhn. hefur haft til athugunar frv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins. N. hefur kvatt á sinn fund nokkra aðila til ráðagerða um einstök atriði þessa frv. Forstjóri Efnahagsstofnunarinnar, Bjarni Bragi Jónsson, og Jón Sigurðsson hagrannsóknastjóri, sem ber það heiti, deildarstjóri hagdeildar Efnahagsstofnunarinnar, hafa mætt á nefndarfundi og gert grein fyrir sjónarmiðum sínum og svarað fsp. Einnig hafa seðlabankastjórarnir, Jóhannes Nordal og Davíð Ólafsson, komið á fundi n. og veitt ýmsar gagnlegar upplýsingar og ábendingar. N. hefur hins vegar ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa frv., og meiri hl. fjhn. flytur brtt. við frv., um leið og hann mælir með samþykkt þess, annars vegar brtt. á þskj. 154 og hins vegar nál. á þskj. 153. Ég vil nú víkja að þessum brtt. örfáum orðum og vík þá fyrst að fyrstu brtt. sem meiri hl. fjhn. gerir við 4. gr. frv. Eins og kemur skýrt fram í frv., þá er gert ráð fyrir því, að auk stjórnar, sem hefur með höndum almenna heildarstjórn á stofnuninni, verði dagleg stjórn í höndum þriggja manna framkvæmdaráðs. Hins vegar segir ekkert um það í gr., til hve langs tíma framkvæmdaráð skuli skipað, og hefur því þótt rétt að bæta þar úr með viðbót við 4. gr. Eins og skýrt kom fram í framsöguræðu hæstv. forsrh., þá er ráð fyrir því gert og engin launung á því, að þetta þriggja manna framkvæmdaráð verði skipað sérstökum trúnaðarmönnum ríkisstj., og það gegnir sem sagt nokkru öðru máli um skipan þess en um skipan embættismanna almennt, sem eiga rétt til þess að gegna störfum sínum, meðan heilsa þeirra og kraftar leyfa, og þess vegna þykir n. rétt að bæta við setningu í 4. gr. frv. um það, á hvern hátt framkvæmdaráð verði leyst frá störfum. Það er gert ráð fyrir því, að það verði gert með mánaðar fyrirvara, en vegna þess að segja má, að í þessu sé nú lítið atvinnuöryggi fólgið, þá þykir eðlilegt, að framkvæmdaráðsmenn eigi rétt til óskertra launa eins og nú má heita venja í slíkum tilvikum í a.m.k. þrjá mánuði. Í seinni hluta brtt. er að því stefnt, að Framkvæmdastofnunin hafi sjálfstætt launakerfi líkt og er um ýmsar ríkisstofnanir af svipuðu tagi, svo sem Seðlabanka og Efnahagsstofnun, og því er gert ráð fyrir, að stjórn Framkvæmdastofnunarinnar taki ákvörðun fyrir hönd stofnunarinnar um launakjör framkvæmdaráðs, forstöðumanna deilda og annarra starfsmanna, en að það sé ekki beint tengt launakerfi ríkisins og opinberra starfsmanna. Við 5. gr. frv. hefur smávægileg brtt. verið lögð fram af hálfu meiri hl. n., en þar er gert ráð fyrir því, að þegar starfsfólk er ráðið að stofnuninni, eigi forstöðumenn deilda tillögurétt um þær ráðningar. Við 11. gr. frv. hefur verið gerð svolítil viðbótartillaga á þá leið, að ríkisstj. gefi Alþ. árlega skýrslu um starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins, og virðist það nú ekki þurfa frekari skýringa eða rökstuðnings með. Við 12. gr. frv. hefur verið gerð brtt., en þar stóð, að Framkvæmdastofnunin gæti sett almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skyldu hafa forgang umfram aðrar, og skyldu þá opinberir sjóðir og lánastofnanir haga lánveitingum í samræmi við það. Í fyrsta lagi hefur verið gerð sú orðalagsbreyting, að tekin eru öll tvímæli af um það, að það er stjórn stofnunarinnar, sem getur sett þessar almennu reglur. Í öðru lagi er orðaröð hnikað til á þann veg, að gr. eigi við lánastofnanir almennt og við opinbera sjóði, en það þótti ekki nægilega ótvírætt af fyrra orðalagi. Í þriðja lagi hefur svo einni setningu verið bætt framan við þessa málsgr. á þá leið, að lánastofnanir og opinberir sjóðir veiti Framkvæmdastofnuninni yfirlit um lánveitingar til fjárfestingar og framkvæmda eftir nánari reglum, sem stjórn Framkvæmdastofnunarinnar setur. Ég geri ráð fyrir því, að menn þurfi ekki mikla útskýringu á því, hvers vegna þessi brtt. er gerð. Það liggur í augum uppi, að forsenda þess, að stjórn stofnunarinnar geti sett almennar reglur um það, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar, er, að fram fari nokkur upplýsingasöfnun um það, hvaða framkvæmdir séu í gangi og hvaða lánveitingar séu fyrirhugaðar eða hafi átt sér stað, og að þetta verði stofnunin að hafa til hliðsjónar, til þess að hún eigi þess kost að marka stefnu og setja almennar reglur á þessu sviði. Við 13. gr. hefur verið gerð lítils háttar brtt., sem er ekki fólgin í öðru en breytingu á seinustu setningu fyrri mgr. 13. gr., en breytingin er á þá leið, að í staðinn fyrir að leita skuli samráðs við Rannsóknaráð ríkisins er gerð till. um það, að leita skuli umsagnar Rannsóknaráðs ríkisins og viðkomandi rannsóknastofnana. Er að sjálfsögðu ljóst, við hvað átt er í þeim tilvikum, það eru svo að nefnd séu dæmi Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Rannsóknastofnun iðnaðarins o.s.frv. Á 18. og 19. gr. hafa verið gerðar nokkrar breytingar, sem fyrst og fremst verða að teljast tæknilegs eðlis og fela ekki í sér neina efnislega breytingu. Svo sem raunverulega er ljóst af orðalagi 18. gr., eins og hún var í frv., þegar það var lagt fyrir hv. d., þá er hér um að ræða sama sjóðinn og starfað hefur undir nafninu Framkvæmdasjóður Íslands, og það er ekki raunverulega ætlunin, að þarna verði um breytingu að ræða, þannig að nýr sjóður taki við af fyrri sjóði. Það er ætlunin, að Framkvæmdasjóður Íslands, eins og hann er og starfar í dag, flytjist í heilu lagi, með öllum sínum réttindum og sínum skyldum, inn í Framkvæmdastofnun ríkisins úr því umhverfi sem hann er í nú, þ.e. hjá Seðlabanka Íslands, og það er ekki ætlunin, að þarna verði um neina eðlisbreytingu að ræða. Virðist því vera óeðlilegt orðalag á 18. gr., eins og hún liggur fyrir, og eins á 19. gr., og væri mjög óheppilegt að orða þetta á þennan veg, því að með því er verið að gefa í skyn, að um breytingu á sjóðnum sé að ræða og nýr sjóður hafi tekið við, en það mundi hafa það í för með sér, að tilkynna yrði öllum lánardrottnum og væntanlega skuldunautum líka, að nýr sjóður hefði tekið við af hinum fyrri. Ég held, að orðalag á þessum gr., eins og þær liggja fyrir í frv., hljóti að byggjast á einhverjum misskilningi, og reyndar er mér kunnugt um, hvernig hann er til kominn, en hirði nú ekki um að rekja það hér. Aðalatriðið er, að þarna er um misskilning að ræða, og n. gerir till. um það, að 18. gr. breytist þannig, að hún verði orðuð svo: „Framkvæmdasjóður Íslands (á ensku The Development Fund of Iceland), sem stofnaður var með lögum nr. 66 13. maí 1966, er eign ríkisins. Tekur Framkvæmdastofnun ríkisins við stjórn hans, sbr. 5. tl. 3. gr., svo og umsjá allri og rekstri:“ Með þessari breyt. á 18. gr. virðist algjörlega mega fella niður 1. mgr. 19. gr. Við 24. gr. hefur verið gerð svolítil orðalags- og efnisbreyting, sem virðist þó ekki skipta ýkja miklu máli. Sú grein fjallar um heimild stjórnarinnar til þess að ráðstafa fé úr sjóðnum til nýjunga í atvinnulífi, og er þar átt við rannsóknir á nýjungum í atvinnulífinu. í 24. gr. í frv., eins og það liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að ráðstafa megi allt að heimingi árlegs tekjuafgangs, og þótti n. óeðlilegt að binda þetta á þennan veg, og leggur hún til, að þessu verði sleppt, þ.e. þessari takmörkun, um leið og það sé skýrt tekið fram, að þarna sé um að ræða fé til rannsókna á nýjungum í atvinnulífinu, en ekki beinlínis lán til nýjunga. Og er mér nær að halda, að orðið „rannsóknir“ hafi fallið niður í meðferð frv., frá því að það fór frá nefndinni, sem undirbjó það, og þar til að það kom hér inn í þingið. Hvað snertir umsagnir í þessu tilviki hefur verið gerð lítils háttar breyting, og er hún í svipuðum anda og hin fyrri breyting hvað 13. gr. snertir, að leita skal umsagnar viðkomandi rannsóknastofnana eða Rannsóknaráðs ríkisins, eftir því sem við á. N. hefur gert lítils háttar brtt. við 29. gr., og er þar einungis um litla viðbót að ræða, þ.e. orðin „og til að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum.“ Það kemur fram í gr., eins og hún var fyrir, að það er hlutverk Byggðasjóðs að veita fjárhagslegan stuðning til framkvæmda og eflingar atvinnulífs með hliðsjón af landshlutaáætlununum, en þetta viðbótarorðalag þótti gefa sjóðnum svolítið rýmra athafnasvið, og var það samróma álit nm., að þessi brtt. væri til bóta. Við 31. gr. hefur verið gerð lítils háttar lagfæring, og er hún einungis í því fólgin, að sú greiðsla, sem sjóðnum er heimilað að greiða landshlutasamtökum sveitarfélaga, er ekki bundin því skilyrði, að þau ráði sér sérmenntaðan starfsmann til starfa, heldur einungis rætt um, að þau skuli hafa starfsmann í þjónustu sinni, sem vinni að undirbúningi og gerð áætlana fyrir viðkomandi landshluta í samvinnu við áætlanadeild. Þetta orðalag þótti of óljóst og að það væri ekki ótvírætt, hvað átt væri við, þegar um væri að ræða sérmenntaðan mann, undirbúning og gerð landshlutaáætlana. slíkir menn munu ekki vera á hverju strái, sem sérmenntazt hafa í slíku starfi. Hvað snertir 38. gr., sem n. gerir fáeinar brtt. við, er þar einungis um tæknileg atriði að ræða. Í ýmsum lögum er getið um það, að Efnahagsstofnunin skuli skipa menn í stofnanir. T.d. er Efnahagsstofnuninni ætlað að skipa fulltrúa í Rannsóknaráð ríkisins, og verður að setja í lögin ákvæði um, að það sé stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, sem annist úrlausn slíkra verkefna. Eins er það verkefni yfirmanns hagrannsóknadeildar, sem nefnist hagrannsóknastjóri, samkv. þeim samningum, sem í gildi eru í dag um Efnahagsstofnunina, en sá maður hefur með höndum starf oddamanns í yfirnefnd verðlagsráðs sjávarútvegsins. Já, ég biðst nú afsökunar, en þetta er reyndar misskilningur hjá mér eða misminni. Mér er nær að halda, og það mun vera nokkuð öruggt, að það er forstjóri Efnahagsstofnunarinnar, sem hefur það starf með höndum að vera oddamaður í yfirnefnd verðlagsráðs sjávarútvegsins. - En það er till. n., að það verði forstöðumaður hagrannsóknadeildar eða fulltrúi hans, sem gegnir þessu starfi, eftir að breyting hefur verið gerð. Sé ég svo ekki ástæðu til þess að fara frekari orðum um brtt. meiri hl. fjhn. Ég vil hins vegar víkja örfáum orðum að þeim brtt., sem minni hl. n. hefur lagt hér fram, en meiri hl. hefur ekki getað fallizt á. Í fyrsta lagi er það brtt. frá Jóni Árm. Héðinssyni þess efnis, að framkvæmdaráð Framkvæmdastofnunarinnar skuli skipað forstöðumönnum deilda, og er þá átt við forstöðumenn hagrannsóknadeildar, áætlanadeildar og lánadeildar. Ég vil undirstrika það, að þó að meiri hl. fjhn. hafi ekki getað fallizt á að binda skipun framkvæmdaráðs með þessum hætti, þá er það að sjálfsögðu svo, að í frv. er ekkert, sem hindrar það, að ríkisstj. skipi einhvern af forstöðumönnum deilda, ef ekki þá alla, í þetta framkvæmdaráð. Það er þeim algjörlega opið, og það verður að metast af ríkisstj., hverja hún telur eðlilegast að skipa í framkvæmdaráðið út frá þeim sjónarmíðum, sem hún hefur í huga, og við, sem skipum meiri hl. fjhn. í þessu máli teljum ástæðulaust að binda þetta á þennan hátt. Hvað snertir brtt. frá minni hl. fjhn., hv. þm. Geir Hallgrímssyni og Halldóri Blöndal, þá er þar fyrst til að taka, að gert er ráð fyrir því, að felld verði niður 3. gr. 6. tölul., en að Byggðasjóður verði undir sérstakrí stjórn, eins og reyndar kemur fram í 5. brtt., en um þetta atriði var fjallað af hæstv. forsrh., þegar frv. var lagt fram, og sé ég nú ekki ástæðu til að bæta þar neinu við. Það hefur sem sagt þótt ákjósanlegra að hafa skipulag þessarar stofnunar sem einfaldast. Sú er ástæðan til þess, að bæði Byggðasjóður, Framkvæmdasjóður og stofnunin í heild lúta einni stjórn. Önnur till. er snertir það sama og till. Jóns Árm. Héðinssonar, og þarf ég ekki að endurtaka það. Þriðja till. gerir ráð fyrir því, að hagrannsóknadeild verði felld út úr frv. og út úr þessari stofnun, og geri ég þá ráð fyrir því, að undanskilið sé, að sett verði á fót önnur stofnun, sem gegni hlutverki hagrannsóknadeildar, úr því að ekki er gerð brtt. við 39. gr. frv. um það, að Efnahagsstofnunin skuli lögð niður, eins og þar er gert ráð fyrir. Ég geri þar af leiðandi ráð fyrir því, að tillögumenn ætlist til þess, að komið verði á fót sérstakri stofnun, sem hafi með höndum verkefni hagrannsóknadeildar,.og á það hefur meiri hl. fjhn. ekki getað fallizt. Það sjónarmið varð ofan á hjá meiri hl. líkt og hjá ríkisstj., þegar hún lagði fram þetta frv., að það væri mikils virði að gera skipulag þessara mála sem einfaldast og hafa stofnanirnar frekar eina heldur en tvær, og ég sé nú satt að segja ekki, að það skipulag, sem hér hefur verið valið, hafi þá annmarka, að það réttlæti það, að þessi skipting fari fram. Ég álít, að þau verkefni, sem falin eru hagrannsóknadeild, sem eru m.a. ýmiss konar skýrslugerð og gagnasöfnun fyrir t.d. aðila atvinnulífsins og fyrir ýmsa aðila, eigi að geta farið fram í þessari stofnun óáreitt og verið framkvæmd með hlutlausum hætti, enda þótt deildin sem slík falli inn í stofnunina sem heild. Ég vil hins vegar undirstrika það, að með því að slíta þessa deild út úr stofnuninni væri talsvert óþurftarverk unnið og hætt við, að starfsemi stofnunarinnar sem slíkrar yrði mjög raskað. Það er gert ráð fyrir því í frv., eins og það liggur hér fyrir, að áætlanir til langs tíma um þróun þjóðarbúsins skuli gerðar í hagrannsóknadeild, og sér hver maður, að með því að slíta deildina út úr stofnuninni yrðu um leið slitin tengslin á milli þessa starfs, þ.e. vinnu að áætlun til langs tíma, og svo hins vegar þeirra áætlana, sem ætlazt er til, að áætlanadeildin vinni að, og það væri áreiðanlega ekki heppilegt að slita þannig í sundur þessa starfsemi, sem er að vísu aðskilin þarna í tveimur deildum, en verður að vinnast í samhengi. Eins er um það, að fjölmargt það, sem lánadeild og áætlanadeild koma til með að vinna að, verður að undirbúa í hagrannsóknadeild, og það væri ótvírætt mikið óhagræði að því að flytja það starf yfir í allt aðra og nýja stofnun. Ég held nú, að þessi brtt. sé ein veigamesta brtt., sem minni hl. n. gerir till. um, en ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um það atriði. Minni hl. hefur einnig gert till. um það, að 3. málsgr. 12. gr. verði felld niður. Meiri hl. hefur hins vegar gert allmiklar breytingar á þeirri gr., en getur ekki á þetta fallizt. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja grg. n. frekar.



Herra forseti. Frsm. meiri hl. fjhn. þessarar hv. d. hóf mál sitt með því að geta um nokkurn ágreining, sem ríkti varðandi afstöðu pólitískra flokka til áætlana og áætlanagerðar. Ég held, að það sé rétt þess vegna að gera strax í upphafi máls míns nokkra grein fyrir afstöðu Sjálfstfl. til áætlanagerða og reyna að skýra fremur en hv. síðasta ræðumanni tókst að mínu áliti að gera ágreining þann, sem ríkir milli stjórnmálaflokka á þessu sviði. Ég held, að áætlanir eða áætlanagerð sé ekki ágreiningsefni sem slík. Hvort heldur um er að ræða einstakling, heimili, fyrirtæki, stofnun, sveitarfélag eða ríkið sjálft, þá hlýtur það svo að vera, að hver aðili fyrir sig geri sér grein fyrir hinum mismunandi fyrirætlunum sínum og geri sér um leið grein fyrir, í hvaða röð unnt er að framkvæma þær fyrirætlanir. Enginn einn þessara aðila er væntanlega þannig úr garði gerður, að hann geti veítt sér allt, sem hann æskir sér, hann verður að velja á milli mismunandi valkosta. Og það er ekki nema skynsamra manna háttur og fyrirhyggjusamra að raða þessum fyrirætlunum sínum niður og gera sér grein fyrir, hvernig bezt sé að koma þeim í framkvæmd. Í þeim skilningi er áætlanagerð, að ég hygg, ágreiningslaus. Áætlanagerð er í þessum skilningi að leggja niður fyrir sér vandamálin, skilgreina markmiðin, sem unnt sé eða æskilegt að keppa að, og áætlanagerð felur um leið í sér að benda á leiðir og valkosti til að ná þessu markmiði. Í þessum skilningi er áætlanagerð sjálf ekki ákvörðun, og áætlanir þær, sem samdar hafa verið hér á landi og víðar um lönd, eru í þessum skilningi ekki ákvarðanir, um leið og þær eru gerðar. Þær eru fyrst ákvarðanir, þegar sjálfstæð afstaða er tekin til einstakra þátta áætlananna, eins og t.d. þegar fjárlög eru samþykkt til hvers árs fyrir sig, sem byggjast á slíkum áætlunum að vissu marki, og þegar framkvæmda- og fjáröflunaráætlanir hafa verið samþykktar til eins árs í senn. Áætlun og áætlanagerð í þessum skilningi á að vera hjálpargagn, viðmiðun við ákvörðunartöku. En þótt við séum, býst ég við, flest ef ekki öll sammála um þetta hlutverk áætlanagerðar og að þessu marki, þá getur verið ágreiningur um það, hvernig að áætlanagerðum er staðið og á hvern hátt ákvörðun eða ákvörðunarvaldið er tengt áætlanagerðinni sjálfrí. Á að fylgja áætluninni fram með valdboði, eða á að gera það með fortölum og samningum og með fyrirmynd? Er áætlunin föst og ákveðin fyrirmæli eða viðmiðun, sem aðila ber að hafa í huga við ákvarðanatöku? Það bar á góma hér í 1. umr. um þetta mál, að það væri úrelt að byggja áætlanagerð á lögmálum framboðs og eftirspurnar. Lögmál markaðarins væru nú úrelt orðin og önnur sjónarmið bæri að hafa í huga við gerð áætlana. Ég hygg, að þetta sé á miklum misskilningi byggt, og raunar gerir þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr., þessa skoðun algerlega að engu, en í þessu frv. er, held ég, á fleiri stöðum rætt um, að nauðsynlegt sé að gera áætlanir og rannsaka arðsemi fyrirtækja, ýmist þeirra, sem setja á á stofn, eða hinna, sem eru starfandi og þarfnast endurskipulagningar við. Slíkar arðsemisáætlanir hljóta að byggjast á því, hvað framleiðslan gefur í aðra hönd á markaðnum samkv. lögmálum framboðs og eftirspurnar. Það kann vel að vera, að við áætlanagerð sé vikið frá svo kölluðum arðsemissjónarmiðum, vegna þess að aðrir hagsmunir eru taldir eiga að sitja í fyrirrúmi. Við það hef ég í sjálfu sér ekkert að athuga, einungis ef menn gera sér grein fyrir, hvenær þeir víkja frá þessu arðsemissjónarmiði og í hvaða tilgangi. Ef það er t.d. gert í þeim tilgangi að líta lengra fram á veg til lengri tíma og líta á arðsemissjónarmiðið frá þeim sjónarhóli heldur en til örfárra eða nokkurra ára, þá tel ég það mjög vel viðunandi. Ef það er gert t.d. til þess að viðurkenna byggðasjónarmiðið í framkvæmd á þeim grundvelli, að heildarhagsmunum þjóðarinnar sé betur borgið með því að byggð haldist í sem flestum sveitum landsins til frambúðar, þá tel ég að beri að viðurkenna slík frávik frá því arðsemissjónarmiði, sem kann að leiða til annarrar niðurstöðu, ef til skamms tíma er litið, en í heild sinni hlýtur grundvöllurinn fyrir allri áætlanagerð að vera arðsemissjónarmiðið. Við erum að tala um áætlanagerð í þeim tilgangi að ná ákveðnum efnahagslegum markmiðum. Við erum að tala um áætlanagerð til þess að tryggja öran hagvöxt, fulla atvinnu og efnahagslegt jafnvægi, og við það ber okkur að miða áætlanagerðina, en það breytir ekki hinu, að miklu máli getur skipt, hvernig að áætlanagerðinni sjálfri er staðið, hvort ætlunin er, að hún fari fram ofan frá eða hvort eðlilegra þyki, að hún eigi upphaf sitt í hinum einstöku rekstrarheildum, allt frá einstaklingnum einum, samtökum og fyrirtækjum hans, sveitarfélögum eða stofnunum, og sé að einhverju leyti síðan samræmd í heild sinni. Þetta skiptir miklu máli. Ég álít áætlanagerð, sem á upphaf sitt að ofan, dauðadæmda þegar í upphafi, og er það e.t.v. megingallinn á þessum fyrirætlunum hæstv. ríkisstj., sem birtast í því frv., sem hér er til umr. Það er ástæða til þess að skýra afstöðu Sjálfstfl. til áætlanagerðar með því að vitna nokkuð til afskipta fyrrv. ríkisstj. af þessum málum, en segja má, að hún hafi verið brautryðjandi að raunhæfri áætlanagerð hér á landi. Síðasti ræðumaður nefndi að vísu, að skipulagsnefnd atvinnumála væri talin brautryðjandi að þessu leyti, en ég efast um, að þær tilraunir, sem þar fóru fram varðandi rannsókn efnahagsmála og til þess að beita þeim niðurstöðum við stjórn efnahagsmála, geti jafnazt á við áætlanagerð, sem við erum nú að tala um. Þá voru engir þjóðhagsreikningar til né neinar þær upplýsingar um ástand og þróun efnahagsmála, sem hægt var að byggja áætlanir á, enda er tæpast hægt að tala um áætlanagerð í þeim skilningi, sem hér um ræðir, nema eftir styrjöldina síðustu. Á þetta bendir Jónas H. Haralz í merkri grein um áætlanagerð, sem er samhljóða erindi sem höfundurinn hélt á fundi Hagfræðafélags Íslands 1964, og birtist í tímaritinu úr þjóðarbúskapnum, tímariti Framkvæmdabankans. Á sama hátt er ekki hægt að líkja þeirri starfsemi nýbyggingaráðs, viðskiptaráðs, fjárhagsráðs og innflutningsskrifstofunnar á árunum eftir styrjöldina við þá áætlanagerð, sem við erum að ræða um. Það er í raun og veru ekki fyrr en með brautryðjendastarfi fyrrv. ríkisstj., sem hér á landi er lagt út í þjóðhags- og framkvæmdaáætlanagerð. Mér þykir hlýða í því sambandi að vitna til þjóðhags- og framkvæmdaáætlunar fyrir árin 1963-1966 og sérstaklega til ræðu þáv. forsrh., Ólafs Thors, á Alþ. 16. apríl 1963, með leyfi forseta, en þar segir svo í upphafi: „Í yfirlýsingu þeirri um stefnu ríkisstj., sem ég flutti Alþ. hinn 20. nóv. 1959, var skýrt frá því, að ríkisstj. mundi taka upp samningu þjóðhagsáætlunar, er verða skyldi leiðarvísir stjórnarvalda og banka um markvíssa stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar, beita sér fyrir áframhaldandi uppbyggingu atvinnuveganna um land allt og undirbúa nýjar framkvæmdir til hagnýtingar á náttúruauðlindum landsins.“ Enn fremur segir svo síðar í þessari ræðu, þar sem greint er frá hlutverki þessarar þjóðhags- og framkvæmdaáætlunar, að líta beri á hana „fyrst og fremst sem yfirlitsáætlun, er hafi þann tilgang að marka höfuðlinur í þróun þjóðarbúskaparins. Hún hefur hins vegar ekki að geyma sundurliðaðar áætlanir um framkvæmd hins opinbera á þessu tímabili né um fjárhagslega aðstoð þess við framkvæmdir einstaklinga eða einstakra aðila. Á grundvelli þeirrar heildarstefnu, sem mörkuð er í áætluninni, þarf síðan að gera séráætlanir, bæði um þróun og framkvæmdir á einstökum árum áætlunartímabilsins og um þróunina í atvinnuvegum og mikilvægum þáttum þjóðarbúskaparins. Fyrsta skrefið hefur verið stigið í þessa átt með áætlun þeirri, sem samin hefur verið fyrir árið 1963, og að nokkru leyti árið 1964, um helztu tegundir opinberra framkvæmda og starfsemi opinberra fjárfestingarsjóða og fjáröflun vegna þeirra. Jafnframt hefur verið hafinn undirbúningur að slíkum séráætlunum fyrir lengri tíma“, segir þar. Og enn fremur, ef ég má vitna í sömu ræðu um tilgang áætlunarinnar, en þar segir: „Áætluninni er hins vegar ekki ætlað að verða þröngt sniðinn stakkur, er hefti frjálsar athafnir manna eða þröngvi þeim í eitt mót. Hana ber öllu fremur að skoða sem leiðarvísi og stefnumið fyrir alla þá, sem framkvæmdum ráða, hvort sem það eru stjórnarvöld, atvinnurekendur eða einstaklingar. Hún á m.ö.o. að sýna þjóðinni, hvaða markmiðum hún getur náð, ef hún sameinar krafta sina að einu marki, og hún mun þannig ekki hindra menn eða hefta, heldur leysa öfl framtaks og dugnaðar úr læðingi með því að gefa þeim raunhæft markmið að stefna að.“ Ég hygg, að með þessum tilvitnunum í ræðu þáv. forsrh., Ólafs Thors, megi segja, að fram komi stefna Sjálfstfl. varðandi áætlanagerð. Ég vil enn fremur, með leyfi hæstv. forseta, til frekari áréttingar þessu vitna til ræðu eða skýrslu þáv. fjmrh., Magnúsar Jónssonar, um framkvæmda- og fjáröflunaráætlun fyrir árið 1967, sem hann flutti í Sþ. 7. apríl það ár. En þar segir svo, og er í því m.a. skýring á því, hvers vegna sú áætlun tekur aðeins til eins árs, með leyfi forseta: „Leggur ríkisstj. því að þessu sinni aðeins fram áætlun til eins árs, eins og gert hefur verið á undanförnum árum. Eigi að síður telur ríkisstj. miklu máli skipta, að áfram sé haldið að starfa að áætlanagerð til langs tíma. Í þessu sambandi vill ríkisstj. leggja sérstaka áherzlu á það, að grundvöllur slíkrar áætlanagerðar sé treystur sem bezt. Verður raunar að telja þetta miklu þýðingarmeira en það, hvenær formlega er gengið frá nýjum áætlunum til langs tíma. Má í þessu sambandi einkum nefna þrennt. Í fyrsta lagi er þýðingarmikið, að nákvæmari athuganir en gerðar hafa verið fari fram á þróun einstakra atvinnugreina og vandamálum þeirra í samvinnu við samtök hlutaðeigandi atvinnugreina. Slíkar kannanir eru nauðsynleg forsenda þess, að hægt sé að móta stefnu stjórnarvaldanna varðandi þróun þessara atvinnugreina. Í öðru lagi er þýðingarmikið, að gerðar séu athuganir á einstökum greinum opinberra framkvæmda og samdar áætlanir til langs tíma um þessar greinar. Að þessum málum hefur verið unnið allmikið á undanförnum árum, einkum á sviði raforkumála, samgöngumála og menntamála. Á hinn bóginn hefur ekki verið aðstaða til þess að sinna öðrum greinum opinberra framkvæmda og þjónustu á þennan sama hátt, og ber mikla nauðsyn til þess, að svo verði gert. Þetta krefst hins vegar breytinga á starfi og starfsaðstöðu rn. og stofnana. Í þriðja lagi skiptir miklu máli, að aðferðir við undirbúning og mat framkvæmda og töku ákvarðana séu endurskoðaðar og fullkomnaðar. Með stofnun fjárlaga- og hagsýslustofnunar fjmrn. hefur skapazt nokkur aðstaða til þess að sinna þessum málum, og hafa till. um endurbætur í þessu efni verið lagðar fram í frv. til l. um framkvæmdir á vegum ríkisins.“ Ég vil einnig til þess m.a. að sýna, hver stefna fráfarandi ríkisstj. var í þessum málum og hvað var gert á vegum hennar varðandi áætlanagerð og vinnu við skipulagningu áætlanagerða leyfa mér sérstaklega að fara lauslega yfir álit og till. um áætlanagerð, sem stjórn Efnahagsstofnunarinnar lét frá sér fara í lok marzmánaðar 1968, en þessa stjórn skipuðu þá Jónas H. Haralz, formaður, Gísli Blöndal hagsýslustjóri, Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, Klemens Tryggvason hagstofustjóri og Sigtryggur Klemenzson heitinn, að ég hygg, þáv. seðlabankastjóri. Þar er getið almennt um áætlanagerð á þá leið, sem ég skal nú greina, með leyfi forseta: „Áætlanir um þjóðarbúskap, einstakar greinar atvinnulífs og framkvæmda eða um einstakar byggðir fjalla fyrst og fremst um æskilega og sennilega þróun þjóðarbúskapar, greinar eða byggðar á tilteknu tímabili og þá stefnu, sem stjórnarvöld geti fylgt til að stuðla að þeirri þróun. Með því að veita yfirlit um þróun og stefnu geta áætlanir verið þýðingarmikið hjálpartæki, þegar ákvarðanir eru teknar um einstakar aðgerðir eða framkvæmdir. Þær fela hins vegar yfirleitt ekki í sér beinar ákvarðanir. Undantekningar frá þessu eru þó árleg fjárlög og árlegar framkvæmdaáætlanir, sem fela í sér ákveðnar fyrirætlanir, sem ákvarðanir hafi verið teknar um. Áætlanir fela heldur ekki í sér tæknilegan eða fjárhagslegan undirbúning einstakra verka. Á hinn bóginn eru þær nátengdar þessum undirbúningi á því stigi, sem er undanfari þess, að ákvarðanir séu teknar. Kemur þar hvort tveggja til, að áætlunargerð getur stuðlað að vandlegum undirbúningi verka, og slíkur undirbúningur er jafnframt forsenda góðrar áætlunargerðar.“ Eftir að hafa síðan gert nokkra grein fyrir, að hvers konar áætlunum hefur verið unnið undanfarin ár, þá er þessa getið um reynslu af áætlanagerð, sem hér segir: „Áætlanir til langs tíma um einstakar greinar, framkvæmd eða atvinnulíf verða jafnframt að styðjast við almennt yfirlit um þróun efnahagsmála á því tímabili, sem þær fjalla um, og tengjast fjárlögum og árlegum framkvæmdaáætlunum. Á hinn bóginn bendir reynslan, bæði hér á landi og annars staðar, til þess, að þær almennu þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir til fjögurra eða fimm ára, sem mjög hafa verið í tízku, hafi ekki mikið hagnýtt gildi og allra sízt í löndum, þar sem efnahagsþróunin er háð mikilli óvíssu. Þar sem þessi tegund áætlunargerðar krefst geysimikils starfs jafnframt því, sem víðtæk áætlunargerð um einstakar greinar er í raun og veru forsenda hennar, virðist einsætt, að hér á landi beri á næstunni að leggja höfuðáherzlu á árlegar áætlanir annars vegar og áætlanir til langs tíma um einstakar greinar hins vegar.“ Síðan eru í þessu áliti gerðar sundurliðaðar tillögur um áætlanagerð á næstu árum og skipulag hennar. Þar er í fyrsta lagi gerð tillaga um almennar þjóðhagsáætlanir, að haldið sé áfram gerð almennra þjóðhagsáætlana til eins eða tveggja ára, er notaðar séu sem hjálpartæki við mótun stefnu í efnahagsmálum og við undirbúning fjárlaga og árlegra framkvæmdaáætlana. Og um framkvæmdina er þess getið, að heppilegast virðist, að Efnahagsstofnunin haldi áfram gerð þjóðhagsreikninga og söfnun grundvallarupplýsinga, en varðandi þær er tekið fram, að þetta verði að vera fyrst og fremst á ábyrgð Hagstofu Íslands, og þessar tvær stofnanir verði að starfa að sameiginlegri áætlun um aukna skýrslugerð á þessu sviði og um verkaskiptingu sin á milli. Þá er bent á þýðingu fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar og nauðsynlegt sé, að meira af því, sem unnið hefur verið í Efnahagsstofnuninni varðandi fjárlaga- og framkvæmdaáætlanir, færist yfir til hagsýslustofnunarinnar. Það er gengið út frá því, að Seðlabankinn vinni að áætlun um þróun greiðslujafnaðar, um peningalega þróun og áhrif hennar á þróun eftírspurnar. Þá er gert ráð fyrir því, að Seðlabankinn vinni að skýrslugerð um fjármagnsmarkaðinn og þróun fjármagnsmyndunar í efnahagskerfinu, og sömuleiðis, að hann hafi tengsl við fjárfestingarlánastofnanir og fjármunamyndun eða sjóði tryggingarfélaga og lífeyrissjóði. Þá er í öðru lagi rætt um undirbúning fjárlaga og árlegra framkvæmda- og fjáröflunaráætlana, að haldið sé áfram þeim umhótum á undirbúningi fjárlaga, sem hafnar hafa verið undir forustu fjárlaga- og hagsýslustofnunar, haldið sé áfram samningu árlegra framkvæmda- og fjáröflunaráætlana, jafnframt stefnt að því, að sá hluti þessara áætlana, sem fjallar um opinberar framkvæmdir, verði í framtíðinni felldur inn í fjárlög, og tekið sé til athugunar að hefja gerð áætlunar um langtímaþróun ríkisfjármála, áður en langt um líður. Það er ítrekað, að þessi þáttur fari meira til fjárlaga- og hagsýslustofnunar en verið hefði, en eftir sem áður væri það hlutverk Seðlabankans og Framkvæmdasjóðs að gera sérstakar áætlanir um starfsemi og fjáröflun fjárfestingarlánasjóða. Í þriðja lagi er lögð áherzla á að halda áfram því starfi, sem hafið hefur verið í áætlanagerð til langs tíma um einstakar greinar opinberra framkvæmda og auka þær jafnframt og efla. Samhliða þessu þarf að leggja áherzlu á að bæta tæknilegan og fjárhagslegan undirbúning einstakra verka. Þar er bent á áætlanir um menntamál, samgöngumál og samstarf við Hagstofuna, að því er mannfjöldaáætlanir og nemendaskrá Hagstofunnar snertir. Þar er rætt um samgöngumálaáætlun, að því er tekur til undirbúnings að lagningu hraðbrauta, og bent á, hve æskilegt það væri að hefja áætlun um heilbrigðismál. Í fjórða lagi er svo lagt til, að stefnt sé að því að vinna áætlun um gerð og þróun einstakra greina atvinnulífsins á víðtækari grundvelli og forusta fyrir slíkrí áætlanagerð um einstakar greinar atvinnulífsins verði hjá hlutaðeigandi rn., er komi á fót starfshópum til að vinna að henni með þátttöku samtaka atvinnugreinanna og hlutaðeigandi opinberra stofnana. Það er áréttað, að réttara sé, að frumkvæði og áætlanagerð um einstakar atvinnugreinar sé hjá hlutaðeigandi rn. í náinni samvinnu við samtök atvinnugreinanna sjálfra og þær stofnanir, sem að málefnum þeirra starfa. Enn fremur er áréttað, að þýðingarmikið sé, að Efnahagsstofnun, fjárlaga- og hagsýslustofnun, Seðlabankinn, Framkvæmdasjóður og Hagstofa eigi hlutdeild að starfshópunum, eftir því sem við á hverju sinni, og greint frá starfsskiptingu þessara aðila á þann veg, að hlutverk Efnahagsstofnunarinnar mundi þá fyrst og fremst vera að láta í té upplýsingar og sjónarmið varðandi almenna efnahagsþróun landsins, tengja áætlanagerðina annarri áætlanagerð og framkvæma tæknilegar athuganir, eftir því sem geta hennar leyfði. Hlutverk fjárlaga- og hagsýslustofnunar mundi vera að fjalla fyrst og fremst um tengsl áætlananna við opinbera starfsemi, fjárlög og fjárlagaþróun. Þátttaka Seðlabanka og Framkvæmdasjóðs beindist að fjármögnunarvandamálum og vandamálum varðandi fjárhagslega uppbyggingu fyrirækja, og hlutverk Hagstofunnar og hagdeilda annarra stofnana að sjá starfshópunum fyrir nauðsynlegum skýrslum til starfseminnar. Í fimmta lagi er lögð áherzla á áframhald byggðaáætlana, og í sjötta lagi er rætt um skipulag og starfslið þeirra stofnana, sem að áætlanagerð vinna, og bætt skipulag þeirra og aukningu á sérhæfðu starfsliði. Og þar er sérstaklega tekið fram, að sú aukning starfsliðs, sem hér um ræðir, þurfi að eiga sér stað hjá rn. og stofnunum, sem fjalla um opinberar framkvæmdir, hjá Efnahagsstofnun, fjárlaga- og hagsýslustofnuninni og hagfræðideild Seðlabankans. Síðast en ekki sízt verður hún að eiga sér stað hjá Hagstofunni og öðrum stofnunum, er safna og vinna úr frumgögnum. Ég hef, herra forseti, vitnað svo ítarlega í þessar tillögur stjórnar Efnahagsstofnunarinnar frá því á árinu 1968 til þess að sýna mönnum fram á, hve frábrugðin eru vinnubrögð stjórnar Efnahagsstofnunarinnar um tillögugerð að tilhögun áætlanagerðar og svo aftur vinnubrögð þeirrar nefndar, sem undirbjó þetta frv., sem hér er til umr. Það er ljóst mál, að þar sem stjórn Efnahagsstofnunarinnar gerir sundurliðaðar og ítarlegar tillögur um, hvernig haga skuli þessari áætlanagerð, þá er aftur á móti tillaga þeirrar nefndar, sem undirbjó þetta frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins, ákaflega losaraleg, yfirborðskennd og almennt orðuð með heildarumboði væntanlegri stjórn og einkum framkvæmdaráði stofnunarinnar til handa til þess að fylla inn og upp í þann ramma, sem lögin setja, sem þó er mjög víður. Það er ekki á neinn hátt tekin afstaða til þess í þessu frv., hvernig haga skuli áætlunum í einstökum atriðum. Og að svo miklu leyti sem unnt er að lesa á milli línanna og draga ályktanir af framsöguræðu hæstv. forsrh. og hv. frsm. meiri hl. fjhn., þá er ljóst, að ætlunin er að ganga í þveröfuga átt við álit og tillögur um áætlanagerð, er stjórn Efnahagsstofnunarinnar lét frá sér fara á árinu 1968. í stað þess að þar var gerð grein fyrir nauðsyn þess að dreifa áætlanagerðinni um allt ríkiskerfið, fyrst og fremst milli rn., einstakra stofnana í ríkiskerfinu og meðal allra rekstraraðila í þjóðfélaginu, þá er nú með þessu frv. verið að leggja áherzlu á að draga þessa vinnu saman á einn stað. í stað þess að áætlanagerðin komi og verði undirbúin neðan frá af þeim, sem næstir standa hinu lifandi atvinnulífi í landinu, þá er nú stjórnarherrum falið það verkefni að stjórna og gefa fyrirmælin ofan frá. Á sama veg gera tillögur stjórnar Efnahagsstofnunarinnar frá árinu 1968 ráð fyrir því, að nokkur aðgreining sé annars vegar á milli áætlanagerðar og ákvarðanatöku á þeim grundvelli, að áætlanir geti ekki verið annað en viðmiðun og hjálpargögn, en eigi í sjálfu sér ekki að fela í sér ákvarðanir. Þvert ofan í þetta gerir frv. beinlínis ráð fyrir því, að á sama stað sé til staðar sá aðili og sameinist í sama aðila áætlanagerðarmaðurinn og ákvörðunartökuaðilinn. Það má svo geta þess hér á milli þátta, að það er ákaflega einkennandi fyrir núv. hæstv. ríkisstj., sem hefur svo mörg orð um gildi og nauðsyn áætlanagerðar eða áætlunarbúskapar, að hún hefur nú hafið göngu sína á þann veg, að með því fjárlagafrv., sem lagt var fram, fylgir ekki framkvæmda- og fjáröflunaráætlun fyrir næsta ár. Nú eru liðnir bráðum 5 mánuðir frá valdatöku núv. hæstv. ríkisstj., og það sýnist hafa verið nægur tími til að útbúa slíka áætlun. Það er meira að segja anað áfram án skipulagðra vinnubragða í mörgum mismunandi tilvikum af hæstv. ríkisstj., eins og dæmin sanna, útboð á 200 millj. kr. skuldabréfaláni núna fyrir áramótin, sem þó er sagt, að eigi ekki að verja til framkvæmda fyrr en á næsta ári, en enginn veit enn, til hvaða framkvæmda, enda mun sanni næst, að þessir peningar eigi að jafna upp eyðslu ríkisstj. á þessu ári, sem enn fremur byggist á ákvörðunum sundurslitnum og án alls samhengis, samræmis eða allsherjar áætlanagerðar. Fjárlagafrv. er í algeru öngþveiti, eins og hv. þm. vita. Þrátt fyrir það, að núverandi tekjustofnar gefi 3000 millj. kr. hærri tekjur, eða hækkun, sem nemur 27% frá síðustu fjárlögum, er talað um nauðsyn á nýjum sköttum. En um það er þó ekki komið neitt fram, sem á er að byggja, þótt slíkt þurfi þó væntanlega að samþykkja um leið og fjárlög innan 10 daga eða hálfs mánaðar. Það eru lengd lán og lækkaðir vextir, án þess að gerð sé grein fyrir því, hvað fjárhagsgeta viðkomandi sjóða skerðist af þessum sökum. Það er farið hljótt með nýtt frv. um tekjustofna sveitarfélaga og nýtt frv. um beina skatta til ríkisins. Þar er sama pukrið og reyndar var lengi vel við undirbúning þessa frv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins. Þessi frv. eru samin meira og minna og flestöll af pólitískum trúnaðarmönnum núv. ríkisstj., án þess að eðlilegt samráð sé haft við aðila í þjóðfélaginu, sem þessi mál skipta, og þannig mætti lengi telja. Ég vil aðeins sérstaklega varðandi undirbúning að því frv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins, sem við erum hér að ræða, benda á, hvaða háttur hefur verið hafður á undirbúningi þess, með því að vitna í bréf frá forstöðumanni Efnahagsstofnunarinnar, Bjarna Braga Jónssyni, sem útbýtt var í fjhn. d. En hann skrifar fyrst til nefndarinnar 6. ágúst 1971 og síðan 8. okt. 1971, hið síðarnefnda til hæstv. forsrh., þar sem hann segist hafa sent nefndinni, sem undirbjó frv., grg. 10. ágúst. Í viðræðum við nefndina þá hafi verið gert ráð fyrir, að hann væri fenginn til frekara samráðs, þegar málið kæmist á tillögustig, en fyrir tveim vikum hafi það verið ítrekað og gert ráð fyrir, að hann kæmi umsögn á framfæri, ef ástæða reyndist til. Síðan hafi það verið ítrekað við einn nm., að hann yrði kallaður á fund nefndarinnar, en það hefur farizt fyrir. Síðan lætur hann sem sagt í té 8. okt. leiðbeiningar í þessu máli. Málið er ekki lagt fyrir Alþ. fyrr en, að ég hygg, 19. nóv. og áður var þm. ekkert um þetta mál kunnugt. Það hefur farið hljótt, hverjir skipa þessa undirbúningsnefnd, sem samdi þetta frv., en einn nm., hv. þm. Ragnar Arnalds, hefur þó gengizt við faðerninu að sínu leyti. Það er virðingarvert, vegna þess að þetta verk er ekki lofsvert að einu eða neinu leyti. Það er mikið öfugmæli, þegar hæstv. forsrh. segir, að tillögur um áætlanagerð byggist á vel byggðum og traustum grunni, eins og hann komst að orði í 1. umr. um málið, og hef ég þegar gert grein fyrir þeim mun, sem er á tillögum stjórnar Efnahagsstofnunarinnar um fyrirkomulag áætlanagerðar hér á Íslandi og því frv., sem við höfum rætt um. Ég skal þá snúa mér að einstaka atriðum í frv. Það er þá fyrst að víkja að hlutverki hagrannsóknadeildar. Í 6. gr. frv. er kveðið á um verkefni hagrannsóknadeildar og segir þar, að deildin skuli annast gerð þjóðhagsreikninga og almennra þjóðhagsáætlana. Segja má, að þetta sé hið sama og í 13. gr. núgildandi laga um Framkvæmdasjóð Íslands, Efnahagsstofnun og Hagráð. Enn fremur segir, að deildin annist hagfræðilegar athuganir fyrir ríkisstj. og Seðlabankann og aðra opinbera aðila, eftir því sem um semst, og er það sömuleiðis hliðstætt c-lið 13. gr. núgildandi laga. Mismunurinn samanborið við núgildandi lög er hins vegar fólginn í tvennu, í fyrsta lagi því, að liður b í 13. gr. núgildandi laga fellur niður, þ.e. að vera ríkisstj. til ráðuneytis í efnahagsmálum. Í öðru lagi er nú sagt, að deildin annist þær hagfræðilegu athuganir fyrir ríkisstj., er hún kann að óska eftir. Hér gæti verið um veigamiklar hreytingar að ræða. Stofnunin er með þessu fjarlægð ríkisstj. Hún virðist ekki hafa skyldu til að vera ríkisstj. til ráðuneytis í efnahagsmálum að því leyti til að hafa frumkvæði að athugunum fyrir ríkisstj., heldur eingöngu að framkvæma það, sem um er beðið. Það er ástæða til, að ríkisstj., eins og segir í nál. okkar í minni hl., hafi ávallt efnahagsráðgjafa, sem vekji athygli ríkisstj. á þróun efnahagsmála á hverjum tíma og nauðsynlegum aðgerðum á því sviði. Þetta er svo víðast hvar, a.m.k. hér á Vesturlöndum, eins og rakið er í nál. okkar í minni hl. Þá er, eins og ég gat um, hagrannsóknadeildin gerð háðari en áður var og fjarlægð ríkisstj. Hún heyrir nú ekki eingöngu undir sinn deildarstjóra, heldur og þrjá pólitíska framkvæmdastjóra og þingkjörna stjórn. Af þessum sökum höfum við leyft okkur að bera fram brtt. á þskj. nr. 156 á þann veg, að 6. gr. frv. ásamt kaflafyrirsögn fellur niður. Að gefnu tilefni frá hv. síðasta ræðumanni, frsm. meiri hl. fjhn., vil ég geta þess, sem stendur raunar í nál., að ástæðan til þess, að við gerum ekki breyt. á 39. gr. í tengslum við þessa brtt. okkar, er sú, að þar er gerður fyrirvari um það, að ef þessi brtt. okkar yrði samþ., um að fella 6. gr. niður, er ætlunin að bera fram brtt. við lög nr. 66 frá 1966, um Efnahagsstofnun, Framkvæmdasjóð og Hagráð, þannig að kaflinn, er fjalli um Efnahagsstofnunina, haldi sér að því er tekur til verkefna hagrannsóknadeildar, og sömuleiðis var það ætlun okkar, að kaflinn um Hagráð héldi sér, því að við teljum, að Hagráð hafi gert töluvert gagn með starfi sínu að vera vettvangur skoðanaskipta milli aðila vinnumarkaðarins, vinnuveitenda og launþega, milli þeirra og hinna einstöku atvinnugreina í þjóðfélaginu og fulltrúa stjórnmálaflokka. Það er að vísu svo, að ýmsir annmarkar hafa komið fram í starfi Hagráðs, en þeir eru ekki slíkir, að ekki sé unnt að leiðrétta þá og færa til betri vegar. Hér er um þann vettvang að ræða, sem hefur skapað skilyrði fyrir upplýsingamiðlun, sem nauðsynlegt er, að eigi sér stað milli mismunandi stétta í þjóðfélaginu og hagsmunahópa. Þótt aðeins eitt atriði í starfsemi Hagráðs sé nefnt, hefur það slíkt gildi, að mjög óheppilegt, að ekki sé sagt skaðlegt, er að fella það niður, en það er skylda sú, sem hvílir á Efnahagsstofnuninni að gefa Hagráði reglulegar skýrslur um framvindu þjóðarbúsins. Þess vegna er það ætlun okkar með þessari brtt. nr. 3 á þskj. 156, að hagrannsóknadeildin starfi áfram að sínum verkefnum og sömuleiðis, að Hagráð starfi áfram, og gerum við þann fyrirvara í nál., að nauðsynlegar brtt. þar að lútandi og samræmingu á öðrum gr. þessa frv., svo og lögum nr. 66 frá 1966 mundum við bera fram fyrir 3. umr., ef þessi till. fær framgang. Þá hefur því verið mjög haldið á lofti, að þetta frv. væri spor í þá átt að samræma og koma á auknu samstarfi milli þeirra aðila og stofnana, sem að þessum málum hafa hingað til unnið. En sannleikurinn er sá, að í öfuga átt er stefnt að mörgu leyti. Í stjórn Efnahagsstofnunarinnar sitja fulltrúar frá Hagstofu Íslands, fjmrn., Seðlabanka og Framkvæmdasjóði. Þessi skipan hefur tryggt samvinnu milli þessara aðila og verkaskiptingu milli þessara aðila. Með þessu frv. er algerlega skorið á tengslin við Hagstofu Íslands, við fjmrn. og við Seðlahankann. Það liggur í augum uppi, að þetta er spor aftur á bak og til þess fallið, að verið sé að gera sama hlutinn á fleiri en einum stað í ríkiskerfinu. Ég vil þá víkja að 2. brtt. okkar á þskj. 156, þar sem lagt er til, að forstöðumenn deilda skipi framkvæmdaráð og það skuli annast daglega stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins. Hv. frsm. meiri hl. n. taldi núverandi orðalag frv. ekki koma í veg fyrir það, að þessi háttur yrði á hafður og taldi jafnvel möguleika á því, að ríkisstj. veldi þessa leið, ef ekki að öllu leyti, þá að einhverju leyti. Ég vonast til þess, að hann hafi eitthvað til síns máls í þeim efnum, en sé ekki með blekkingum að reyna að komast hjá því að rökræða gildi tillögunnar sjálfrar með þessum hætti. Ég er ósköp hræddur um, að 4. gr. frv. um þriggja manna framkvæmdaráð hafi ákveðið gildi og þýðingu í augum hæstv. ríkisstj. og tillögugerðarmanna þessa frv., nefnilega það að auka pólitíska íhlutun í öllum málefnum landsmanna. Ef hæstv. ríkisstj. hefur slíkt í huga, sem brtt. okkar felur í sér, þá vonast ég hins vegar til, að hún stígi skrefið strax og fallist á þessa brtt. Frá starfslegu og starfrænu sjónarmiði eru þessir þrír svo kallaðir „kommissarar“ alger óþarfamilliliður, og það má geta þess, að í gildandi lögum er heimild fyrir ráðh. að skipa aðstoðarráðherra. Hér virðist vera um útvíkkaða heimild að þessu leyti, að það eigi enn á ný að skipa aðstoðaraðstoðarráðherra eða, eins og sumir vilja kannske vera láta og kalla, yfirráðherra. Ég vil ekki orðlengja þessa brtt. að svo komnu máli, en nefni þá 1. brtt. okkar á þskj. 156 um að fella niður úr verkefnum stjórnar Framkvæmdastofnunar það hlutverk að fara með stjórn Byggðasjóðs. Þessi brtt. er í tengslum við 5. brtt. okkar á þskj. 156, um það, að 26. gr. orðist svo: „Byggðasjóður er eign ríkisins og starfar sem hluti af Framkvæmdastofnun ríkisins og lýtur sérstakri sjö manna stjórn, kjörinni Hlutfallskosningu í sameinuðu Alþ., að afstöðnum kosningum til Alþingis.“ Þessi brtt. er flutt með þeim rökum, að hér sé um það mikil og víðtæk verkefni að ræða, annars vegar stjórn Framkvæmdasjóðs og stjórn Framkvæmdastofnunarinnar í heild sinni, og hins vegar stjórn Byggðasjóðs, að nauðsynlegt sé að hafa nokkra verkaskiptingu á milli. Það er einnig skoðun okkar, að menn hljóti í stjórn Byggðasjóðs að leggja sérstakt byggðasjónarmið til grundvallar afgreiðslu mála, byggðasjónarmið, sem fengi e.t.v. ekki að njóta sín í stjórn Framkvæmdasjóðs sem skyldi. Í því sambandi má geta um ályktun Fjórðungssambands Norðlendinga, sem nefndarmönnum fjhn. hefur borizt og ég leyfi mér að vitna til. en þar telur atvinnumálanefnd Fjórðungssambandsins að vísu, að stofnun Framkvæmdastofnunar ríkisins stefni í rétta átt, en hins vegat varar nefndin við þeirri hættu, að stofnunin verði nýtt miðstöðvarvald í höfuðstaðnum, enda hafa landshlutasamtökin í dreifbýlinu enga hlutdeild um störf Byggðasjóðsins eða að sjóðurinn lúti sjálfstæðri stjórn, eins og fyrirhugað var. Ég vil sérstaklega leggja áherzlu á, að í stjórnarsáttmálanum er gert ráð fyrir sérstakri stjórn Byggðasjóðs, og er því brtt. okkar í samræmi við þá grein málefnasamningsins. Í tengslum við Byggðasjóðinn er 6. brtt. okkar. Við 32. gr. bætist ný mgr., að stjórn Byggðasjóðs skuli hafa samráð við landshlutasamtök sveitarfélaga við ráðstöfun fjár úr sjóðnum. Þetta mun hafa verið gert, eins og fram kemur í fyrrnefndri ályktun atvinnumálanefndar Fjórðungssambands Norðlendinga, hingað til í sambandi við framkvæmd Norðurlandsáætlunar og ráðstöfun fjár úr Atvinnujöfnunarsjóði til Norðurlands. Ég teldi það mikla afturför, ef frá þessari sjálfsögðu starfsaðferð yrði horfið. 4. brtt. okkar er svo um það, að 3. mgr. 12. gr. falli niður. Þeirri gr. hefur nú verið breytt með brtt. meiri hl. fjhn., en þó ekki á þann veg, að við getum fallið frá brtt. okkar, vegna þess að ef nokkuð er, þá er brtt. öllu verri og skaðlegri en upphaflegt orðalag frv. Hv. frsm. meiri hl. fjhn. gat þess, að nauðsynlegt hefði verið talið að breyta röð orða, að því er tók til skyldu lánastofnunar opinberra sjóða til að haga lánveitingum í samræmi við reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar. Í þessari breytingu felst það, að nú eru öll tvímæli tekin af um það, að einkahankar falla engu síður en ríkisbankar undir þessa skyldu, og þá má segja, að allir sjóðir og lánastofnanir í landinu séu skyldugir til þess að hlíta fyrirmælum þessarar einu stofnunar í landinu. Því fékkst ekki svarað í fjhn., hvað yrði um innlánsdeildir kaupfélaganna í þessu sambandi, og var jafnvel dregið í efa, að þær féllu undir þetta orðalag. Ég vil aðeins ítreka það sem mína skoðun, að vitaskuld hljóta innlánsdeildir kaupfélaganna að falla undir þetta orðalag, og vitaskuld hlýtur þeim að vera jafnskylt að hlíta fyrirmælum eins og öðrum lánastofnunum. En hins vegar má e.t.v. marka af þeim loðnu svörum, sem við fengum, er við spurðum þessarar spurningar, eða raunar engum svörum, að ekki er ætlunin að láta það sama yfir alla ganga. Þá er það þó aðalatriði þessarar gr., að hún ásamt með valdsviði framkvæmdaráðs, sem grunur og meira en grunur leikur á, að verði skipað pólitískum „kommissörum“, geri það að verkum, að þessi stofnun getur í framkvæmd með þeim víðtæku heimildum og óákveðna og almenna orðalagi, sem lagafrv. hefur að geyma, orðið til þess, að í framkvæmd verði beitt sams konar höftum og hömlum, leyfum og skömmtunum eins og tíðkaðist á dögum fjárhagsráðs og þvílíkra stofnana áður fyrr og jafnvei slíkur formælandi opinberra afskipta sem hv. frsm. meiri hl. fjhn. gat ekki annað en sagt, að óskemmtilegar endurminningar væru bundnar við. Það er þessi 3. mgr. 12. gr., sem opnar fullkomlega leið í þá átt að gera þetta að skömmtunarskrifstofu, sem heftir framtak borgaranna, ásamt hinni almennu stefnumörkun, svo og túlkun á einstaka ákvæðum þessa frv. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjalla mjög um brtt. þær, sem meiri hl. fjhn. hefur flutt, en get þó ekki stillt mig um að nefna nokkur atriði. Það er rætt um, hvenær leysa megi framkvæmdaráð frá störfum, og út af fyrir sig er það til bóta, en það er unnt með stuttum fyrirvara, þótt ég hafi alla samúð með því sjónarmiði hv. frsm. meiri hl. fjhn., að það væri lítið starfsöryggi, eins og hann komst að orði. En ég hlýt að vekja athygli á því, að í 2. mgr. et talað um, að þar eigi að vera sjálfstætt launakerfi. Ýmsir aðstandendur núv. hæstv. ríkisstj. höfðu orð á því í fjhn., að það kynni að vera nauðsynlegt, vegna þess að ella fengjust ekki nægilega góðir og sérmenntaðir starfskraftar, ef byggja ætti á kjarasamningum ríkisins og opinberra starfsmanna. Þetta er vitni um það, að þessir formælendur núv. hæstv. ríkisstj. vilji semja um hærri laun starfsmönnum Framkvæmdastofnunar ríkisins til handa, og má vel vera, að það sé nauðsynlegt, en það verður þó allavega lítið úr þeim orðum þessara sömu manna, sem hafa talið fyrrv. ríkisstj. hafa gengið of langt í sambandi við þá kjarasamninga, sem gerðir voru fyrr á þessu ári við opinbera starfsmenn, ef ekki er nú hægt að ráða fólk til starfa samkv. þeim til slíkrar stofnunar. Sumt af þessum brtt. er heldur til bóta, annað, sem ég hef einnig nefnt, fremur til skaða. Aðalatriðið er það, að frv. í heild er skaðlegt. Þar er horfið frá þeirri stefnu fyrrv. ríkisstj., sem fól í sér heilbrigða áætlanagerð, sem fólst í því, að hver einstaklingur fyrir sig, hvert fyrirtæki fyrir sig, hvert sveitarfélag fyrir sig og hver stofnun fyrir sig gerði sér grein fyrir markmiðum sínum og þeim valkostum, sem fyrir hendi væru til þess að ná markmiðunum, sem gerði ráð fyrir því að örva alla þessa einstöku og dreifðu aðila í þjóðfélaginu til skynsamlegrar áætlanagerðar, sem siðan, þegar saman kæmi, gæti orðið grundvöllur að heildaráætlanagerð, sem byggðist ekki á því, að hún kæmist í framkvæmd með valdboði ofan að, heldur með frjálsum samskiptum hinna fjölmörgu einstaklinga, samtaka þeirra og sveitarfélaga í landinu. Það er þessi reginmunur á áætlanagerð og framkvæmd áætlana, sem veldur skoðanaágreiningi í þessu máli og fleirum milli sjálfstæðismanna og aðstandenda þessa frv. Það er spurningin um það, hvort þurfi og eigi að hafa vit fyrir fólkinu eða hvort fólki er treystandi til að ráða málum sínum sjálft. Það er spurningin um það, hvort dreifa eigi valdinu í þjóðfélaginu eða þjappa því saman á einn stað. Það er spurningin um það, hvort byggðir landsins eigi að hafa sjálfsstjórn eða hvort stjórn þeirra eigi að flytjast hingað til höfuðborgarinnar. Þetta frv. er því alvarleg tilraun til þess að ræna fólk, hvar sem er á landinu, sjálfsákvörðunarrétti, alvarleg tilraun núverandi valdhafa til þess að styrkja stöðu sína og vald, nýta pólitískan stundarmeirihluta í þeim tilgangi að festa sig í sessi með þeim hætti, sem boðar pólitíska spillingu. Sumir aðstandendur núv. hæstv. ríkisstj. höfðu orð á því í kosningabaráttunni, að hið pólitíska vald væri of mikið í þessu þjóðfélagi, og ég get út af fyrir sig vel fallizt á það, að æskilegt væri að dreifa valdinu og hið flokkspólitíska vald væri ekki eins áberandi og þrúgandi og það kann að vera á mörgum sviðum þjóðlífsins. En þetta frv. er til þess fallið að efla slíkt flokkspólitískt vald, og ef versta hugboð andstæðinga frv. rætist, til þess fallið smátt og smátt að gera einstaklinga, samtök þeirra og sveitarfélög landsins háðari miðstjórn pólitískra flokka en áður hefur verið. Þess vegna vænti ég þess og vonast til þess í fyrsta lagi, að þetta frv. nái ekki fram að ganga, en nái það fram að ganga, þá leyfi ég mér að lokum að vara mjög við þeirri framkvæmd á frv., sem orðalag þess og efni og túlkun formælenda þess gefur okkur tilefni til að halda, að geti orðið, en slíkt mundi skaða íslenzka þjóð um langa framtíð.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið í framsöguræðu hjá hv. frsm. meiri hl., skrifaði ég undir nál, með fyrirvara, en það byggðist fyrst og fremst á því, að ég gat ekki fellt mig við anda 4. gr. frv., og ætla ég nú lítillega að fjalla um málið þess vegna. Ég hef leyft mér á þskj. 150 að koma fram með brtt., sem orðast svo: „4. gr. orðist svo: Framkvæmdaráð Framkvæmdastofnunar ríkisins skal skipað forstöðumönnum deilda, og annast það daglega stjórn stofnunarinnar.“ Frsm. meiri hl. vék að þessu nokkuð og sagði, að ekkert hindraði það í sjálfu sér, að þessir menn væru skipaðir í þetta framkvæmdaráð. Ef á að skilja þetta sem svo, að hann sé því hlynntur, að forstöðumenn deilda taki þetta verk að sér, því þá að halda svo fast við það, sem sett var fram í frv. og er ekkert annað heldur en að tryggja, að þrír pólitískir fulltrúar starfi þarna sem eins konar eftirlits- og yfirmenn? Það er mjög óæskilegt, vegna þess að það hefur verið margundirstrikað af talsmönnum hæstv. ríkisstj. og hæstv. forsrh., að hér eigi að gera átak í hagrannsóknum, átak í áætlanagerð og að tryggja eðlilega og skipulega lánastarfsemi. Og til þess að slíkt átak megi verða eins gott og menn geta gert, þá hlýtur að vera eðlilegt, að stjórn slíkra mála sé falin hæfustu mönnum, sem um er að ræða. Forstöðumenn viðkomandi deilda eru að mínu mati þeir hæfustu, sem völ er á í þessu tilfelli, þó að eðlilegt sé, að slík stofnun sem þessi eigi stjórn yfir sér og hún sé, eins og sagt er í 2. gr., skipuð sjö mönnum, sem kosnir séu hér á Alþ. Það er mikill munur á því að hafa embættismenn í þessu eða pólitíska fulltrúa, ég tala nú ekki um, þegar í hlut á stofnun eins og þessi, sem á að fjalla um svo mikilvæga þætti í þjóðarbúskapnum, eins og gert er ráð fyrir að verði, þegar þetta hefur náð fram að ganga og orðið að lögum, sem á að verða um n.k. áramót. Enginn hefur dregið dul á það, að hagrannsóknir eru hér lífsnauðsyn. Hagrannsóknir eiga að vera óháðar og þess verðugar, að þær veki traust beggja aðila, vegna þeirra átaka, sem eiga sér stað um kaup og kjör í þessu landi. Einnig hefur það verið undanfarið, að Efnahagsstofnunin hefur verið fengin til aðstoðar við úrskurð á fiskverði og hefur þá lagt fram margvísleg gögn, sem báðir aðilar hafa tekið alvarlega og tekið sína afstöðu í samræmi við það. Þetta má ekki verða svo litað pólitík, að menn tapi trausti á slíkri starfsemi. En það er mjög hætt við því, að svo fari, verði 4. gr. samþ., eins og talsmenn ríkisstj. vilja. Þá koma þar inn því miður pólitískir fulltrúar, sem eiga lítið erindi inn í þessa stofnun. Ef ríkisstj. vill hafa áhrif, þá á hún, hver sem hún verður, sinn meiri hl. tryggan í gegnum stjórnina, auk þess sem stofnunin heyrir beint undir hana, og hún mun áreiðanlega koma sjónarmiðum sínum fram eins og hún hefur tök á hverju sinni í gegnum sinn meiri hl. Það er von mín, að hagrannsóknir geti eflzt hér, vegna þess að það er undirstaða undir því, að við tökum skynsamlegar ákvarðanir. Áætlanagerðin sem slík er oft pólitískt mat og útlánastarfsemi er afleiðing af því. Það er oft erfitt að meta rétt á Íslandi. Minna má á staðsetningu síldarverksmiðja og margra annarra fyrirtækja og jafnvel minkabúanna, sem meiri hl. Alþ. stóð að hér fyrir skömmu, að sett yrðu á stofn, og eiga nú erfitt uppdráttar. Það rýrir þó engan veginn, að hagrannsóknir séu góðar og þar af leiðandi áætlanir, sem byggðar eru á þeim. Það rýrir það ekki, að við vöndum sem mest val manna til þess að sinna þessu, og því vil ég mjög undirstrika það, að menn meti það, að hinir hæfustu menn skipi framkvæmdaráðið. Ég trúi varla öðru en a.m.k. Framsfl. hugsi málið mjög alvarlega, áður en hann tekur ákvörðun um að hafna slíku, svo að ég tali nú ekki um, eins og síðasti ræðumaður kom inn á, að Frjálslyndir og vinstri menn höfðu það sem aðalslagorð í síðustu kosningum, að nú skyldi svo sannarlega höggvið að hinu pólitíska valdi í þjóðfélaginu og misbeiting þess fara minnkandi, svo að þeir ættu að vera minnugir sinna sterku orða í því sambandi. Nokkuð hefur verið vikið að því, að Efnahagsstofnunin hafi ekki skilað sínu hlutverkí sem skyldi undanfarin ár, og það kom fram bæði áðan í tali frsm. meiri hl. og á sínum tíma við 1. umr. þessa máls. Það getur vel verið, að Efnahagsstofnuninni hafi ekki tekizt allt. Ég held, að fáum takist það í þessu landi. En hitt vil ég undirstrika, að það var mikilvægt skref, sem stigið var af fyrrv. ríkisstj., og má engan veginn kasta hnútum að því, og er það óréttmætt, að það hafi ekki verið til stórra framfara og það er bókstaflega byggt á því nú í þessu frv. að halda áfram að gera betur, og það er gott. Og þess vegna styðjum við í Alþfl. meginhugsunina í þessu frv. En við hörmum það, að það skuli vera talið nauðsynlegt að setja pólitíska kommissara yfir slíka menn. Við hörmum slíkt skref og vonum, að það nái ekki fram að ganga. Hér komu á sínum tíma á vegum Efnahagsstofnunarinnar í París þrír norskir sérfræðingar, sem skipulögðu þetta starf og hjálpuðu til við að koma á stofn Efnahagsstofnuninni eða við samningu frv. um það. Þessir menn höfðu mikla reynslu. Við höfðum hins vegar minni reynslu eða vorum reynslulítið fólk í þessu efni, og það var því eðlilegt, að allt bæri ekki jafngóðan árangur og vonir stóðu til. Auk þess vitum við, hversu utanríkisviðskipti okkar eru mikil og verðsveiflur gera það að verkum, að jafnvel skynsamlegar ákvarðanir í dag geta orðið næsta óskynsamlegar eftir 1–2 ár. Það eru ytri þættir, sem enginn maður ræður við, jafnvel þó að vel sé að unnið. Hitt er svo annað mál, að með skipulagðri áætlun leitumst við við að hafa atvinnulífið fastara og jafnara og tryggja þannig betri lífskjör í landinu, og það er von mín, að þessi stofnun, því að vissulega verður hún sett á laggirnar, verði vanda sínum vaxin í þessu efni. Ég vil nú ekki fara að elta ólar við gömul mál hér á Alþ., jafnvel allt að 30–40 ár aftur í tímann, og svara ýmsu, sem fram kom hjá frsm. meiri hl., hverjir væru hinir beztu skipuleggjendur og hefðu haft mestan áhuga á því, en aðeins minna á það, að litið hefur farið fyrir því á sínum tíma, þegar Sósfl. var hér og síðan Alþb.- menn, að þeir væru einhverjir forustumenn á þessu sviði. Það hefur verið meira í nösunum á þeim en í alvöru. Það voru aðrir flokkar, sem höfðu forustu um þetta mál, og er byggt á því núna að halda áfram og reyna að gera betur. En það mun framtíðin skera úr um, hvort betur tekst til. Ég vil undirstrika það og skal ekki lengja þessar umr. mikið, að allt veltur hér á góðri og skynsamlegri framkvæmd. Stofnunin ein sem slík mun ekkert gildi hafa, ef ekki tekst vel til um mannaráðningar og stjórnun. Hún leysir ekkert vandamál með þremur pólitískum fulltrúum, sem eiga að vaka dag og nótt yfir störfum hinna almennu starfsmanna í stofnuninni. Hún mun aðeins sanna gildi sitt með því, að þar sé starfað af heilindum og ákvarðanir teknar með þjóðarhag fyrir augum, en ekki í pólitískum tilgangi. Þá mun þetta verða til framfara í landinu og öllum til heilla. Og það er von mín, að slík skipan megi verða á þessu.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. fjhn. fyrir það, að hún hefur afgr. þetta mál. Hún hefur skipzt í tvo hluta, meiri hl. og minni hl., eins og vænta mátti. Meiri hl. leggur til, að frv. sé samþ., en gerir nokkrar brtt., en minni hl. hefur þá aðalstefnu í þessu máli að leggja til, að frv. sé fellt, en flytur svo eins og til vara nokkrar brtt. við það. Framkomið nál. minni hl., svo og ræða hv. frsm. minni hl. gæfi út af fyrir sig tilefni til þess að fara um það nokkrum orðum. Ég skal þó reyna að stilla máli mínu í hóf, vegna þess að mér er hugleikið, að þetta mál fái hér sem skjótasta afgreiðslu. En um nál. minni hl. verð ég að segja það, að mér finnst það byggjast að allt of miklu leyti á sjúklegu ímyndunarafli. Það úir og grúir af órökstuddum getsökum, sem ekkert tilefni er gefið til, hvorki í frv., grg. með því né í framsöguræðum hér á Alþ. Þvert á móti hefur verið tekið skýrt fram, bæði í grg. og eins í framsöguræðum, að það er ekki ætlunin að stefna í þá átt, sem hv. frsm. minni hl. víll vera láta eða fram kemur í áliti minni hl. Þar er talað um, að það eigi að stofna til þjóðnýtingar, það sé stefnt að pólitískri misnotkun, það sé stefnt að haftakerfi, skömmtunarkerfi o.s.frv. í stíl við hið gamla og góða fjárhagsráð, sem hv. sjálfstæðismenn veittu forstöðu á sínum tíma. Þar af er skemmst að segja, að fyrir þessu skrafi er ekki stafur, eins og ég sagði, hvorki í frv. sjálfu né í grg. Og það hefur heldur ekkert slíkt komið fram í framsöguræðum, sem gefi tilefni til þvílíkra ályktana. Það er ekki minnzt á þjóðnýtingu í þessu frv. Og að hverju leyti er stefnt í þjóðnýtingarátt með því? Það er stefnt að áætlunarvinnubrögðum. Hv. sjálfstæðísmenn segjast ekki vera andstæðir áætlunum, segjast meira að segja hafa verið forgangsmenn og brautryðjendur í því efni, ef rétt sé skoðað. Ekki geta hagrannsóknir verið taldar stefna að þjóðnýtingu. Ekki getur starfsemi Framkvæmdasjóðs verið talin stefna að þjóðnýtingu. Framkvæmdasjóður hefur starfað hér um langt skeið, var arftaki Framkvæmdabankans. Ef ég man rétt, þá stóðu sjálfstæðismenn að stofnun hans og síðar að því að breyta Framkvæmdabankanum í Framkvæmdasjóð. Ekki getur verið talið, að það sé stefnt að þjóðnýtingu með stofnun Byggðasjóðs eða með eflingu Byggðasjóðs í stað Atvinnujöfnunarsjóðs, sem starfað hefur. Ég tel það enga þjóðnýtingu þótt gert sé ráð fyrir því hlutverki Framkvæmdastofnunarinnar að stuðla að stofnun nýrra fyrirtækja, ekki frekar opinberra fyrirtækja eða í eigu sveitarfélaga heldur en fyrirtækja á vegum einstaklinga. Ég held, eins og ég hef áður sagt, að með frv. þessu sé verið, og það er a.m.k. ætlunin, að rétta einstaklingsframtaki þannig örvandi hönd. Er það kannske bannorð hjá hv. sjálfstæðismönnum, að fyrirtækjum, jafnvel einkafyrirtækjum, sé veitt aðstoð af opinberri hálfu þegar á þarf að halda, annaðhvort við stofnsetningu eða síðar þegar þau komast í erfiðleika? Mér hefur virzt, að reynslan kenni annað. Ég hef ekki orðið var annars en að sjálfstæðísmenn hafi, þegar þannig hefur staðið á, viljað stuðla að því með ýmsum hætti að greiða götu slíkra fyrirtækja, já, með opinberum framlögum. Það eru fyrirtæki m.a., sem þeim hafa ekkert verið fjarskyld, það er hægt að nafngreina mörg slík fyrirtæki. Á slíkt skylt við þjóðnýtingu? Það er nú meira að segja á þessum tímum annað slagið verið að koma til okkar og það m.a. af ágætum sjálfstæðismönnum og verið að óska eftir því, að ríkið skerist í leikinn og leggi framlag í fyrirtæki. Nei, það er ekki verið að stefna að neinni þjóðnýtingu með þessu frv. Það er ekki að því leyti til verið að fara inn á neinar nýjar götur í því, en það er hins vegar rétt hjá hv. frsm. minni hl., að það er farið inn á nýjar brautir í þessu frv. að því er áætlanagerð, ákvörðunartöku og fjármögnun varðar. Hann gerði mikið úr því, að það, sem skildi á milli þessa frv. og þeirra áætlanagerða, sem sjálfstæðismenn höfðu forustu um og honum þóttu góðar, væri það, að þá hefði ekki verið samtvinnaðar áætlanagerðin og ákvörðunartakan. Það er rétt, það var ekki. Þess vegna, því miður, urðu of margar áætlanagerðir, sem gerðar voru og gerðar hafa verið á þessum tíma, pappírsgagn. En hér er það meiningin að tengja saman áætlunina sjálfa, ákvörðunartökuna og fjármögnunina til þess að hrinda þessari áætlun í framkvæmd. Með því á að tryggja það, að áætlanir verði ekki bara falleg pappírsgögn, sem fara í pappírskörfu, heldur komist út í raunveruleikann. Hv. sjálfstæðismönnum verður tíðrætt um pólitíska misnotkun og eru með þær getsakir í því sambandi, að það sé stefnt að henni með þessu frv. Nefna þeir því einkum til stuðnings skipan framkvæmdaráðs. Það eigi að vera ópólitískir embættismenn, sem þar sitji. Ég verð nú að segja: öðrum ferst, en ekki þér. Það er annars dálítið einkennilegt, ef pólitík á að verða eitthvert sérstakt bannorð hér á Alþ., ef það á að vera rótfest skoðun í sölum Alþ., að það sé einhver ljóður á ráði manna, að þeir séu pólitískir, að pólitískir menn séu síður hæfir til starfa en aðrir, það þurfi helzt einhverja ópólitíska sauði til þess að standa fyrir starfrækslu. Ekki hefur það verið talið hæfa hér á Alþ. Ekki hefur það almennt verið talið hæfa í bæjarstjórnum og borgarstjórn, en ýmsar bæjarstjórnir hafa samt farið inn á þá braut að velja sér framkvæmdastjóra, ekki úr ákveðnum pólitískum flokki, sem kannske væri stærstur í þann og þann svipinn í þeirri bæjarstjórn. En þarna er frá ein greinileg undantekning. Það hefur aldrei átt sér stað í Reykjavík, og hv. frsm. minni hl. hefur ekki verið þeirri kenningu sinni trúr, sem hann var að prédika hér áðan, í borgarstjórn Reykjavíkur. Þar situr hann, forustumaður Sjálfstfl., sem borgarstjóri, ekki utan borgarstjórnar, nei, hann verður líka að vera í borgarstjórn og hafa þar sitt atkvæði, og þær eru ekki fáar nefndirnar á vegum borgarstjórnar Reykjavíkur, sem hæstv. borgarstjóri situr í. Nei, ég held, að hann ætti að tala varlega um pólitík í sambandi við opinber störf, og ég held, að þeir, sem búa í glerhúsi, ættu ekki að byrja á því að kasta grjóti. En þetta var nú bara dæmi um borgarstjórnina. Það væri víðar hægt að fletta upp og sýna það, hversu óskaplega hv. sjálfstæðismenn hafa verið frábitnir því í verki að láta pólitíska menn koma nokkuð að opinberri stjórnsýslu, t.d. allar stjórnsýslunefndirnar, sem voru starfandi í tíð fyrrv. stjórnar, sem hæstv. ráðh. þurftu sjálfir að sitja í, eins og í bankaráðum, eins og í raforkuráði, eins og í atvinnumálanefndunum á sínum tíma o.s.frv. o.s.frv. Hafa ekki sjálfstæðismenn verið afskaplega frábitnir því, að pólitískir menn settust í stöðu bankastjóra og gegndu þar bankastjóraembætti? Það væri nú hægt að rifja upp þá sögu. Og talsverður aðgangsmiði í bankastjóraembætti hefur það nú virzt á undanförnum árum að vera þm. Sjálfstfl., og ég þarf ekki því til sönnunar að rifja það upp, hverjir hafa af hálfu Sjálfstfl. verið skipaðir bankastjórar á undanförnum árum, það er mönnum í fersku minni. En það væri hægt að gera það, ef minni manna væri farið að bila. Nei, ég held, að það sé alveg óþarfi fyrir hv. sjálfstæðismenn að koma hér fram og þykjast vera einhverjir hreinir englar í þessum sökum. Ég staðhæfi, að það hafa engir fremur en hv. sjálfstæðísmenn notað pólitíska aðstöðu sína í þessu þjóðfélagi. Hitt er svo annað mál, sem hv. frsm. meiri hl. vék að, að þetta tal hv. frsm. minni hl. er í raun og veru tilefnislaust, vegna þess að það er ekkert í þessu frv., sem segir, að það sé aðgöngumiði til þess að komast í framkvæmdaráð að hafa einhverja ákveðna pólitíska skoðun eða að hafa látið nokkuð að sér kveða í pólitík, það er ekkert komið á daginn um það. Það veit enginn um það. Þetta er ímyndun og getsakir. Það er ekki sett neitt skilyrði, sem þessir menn þurfa að fullnægja. Það sem meira er, að sú leið, sem hv. minni hl. vill benda á og vill fara í þessu efni til þess að tryggja það, að mér skilst, að það séu alls ekki neinir menn, sem séu viðriðnir pólitík, sem komi nálægt þessari stofnun, tryggir það nú, held ég, naumast. Það er ekkert í þessu frv. um það, hverjum skilyrðum forstöðumenn þessara deilda, sem þarna er um að ræða, þurfa að fullnægja, engin skilyrði sett, og það er ríkisstj., sú óguðlega ríkisstj., sem skipar þá, að vísu að fengnum tillögum stjórnar stofnunarinnar. Úr því að það er verið með þessar getsakir í garð ríkisstj. um það, að hún muni velja svona óskaplega hættulega og lélega menn til þess að vera í framkvæmdaráði, ætli það gæti nú ekki hugsazt, að hún hefði þá augun á því alveg eins, þegar hún færi að skipa forstöðumenn deilda, ef þeir ættu að skipa framkvæmdanefnd? Ég held, að hv. minni hl. hafi nú ekki tekizt alveg að setja undir þann leka, sem þeir ætluðu að gera, með þessari till. sinni, en auk þess mótmæli ég því skrafi, sem hér er haft uppí um þá menn, sem fást við pólitík og standa í pólitískri baráttu - að reyna að koma því orði á þá, að þetta séu hálfgerðir annars flokks menn, sem ekki sé treystandi almennt til þess að fara með trúnaðarstörf. Ég held, að það sé mjög röng skoðun. Ég held, að það sé mjög hættuleg skoðun. Ég held, að það sé skoðun sem sé fallin til þess að grafa undan heilbrigðu pólitísku lífi í landinu, ef það á að reyna að koma þeim stimpli á þá menn, sem eitthvað hafa gefið sig við pólitík, að þeir séu helzt óalandi og óferjandi. Ég tek ekki undir það. Hitt liggur svo í augum uppi, að hvort sem pólitískir menn eða ópólitískir, ef til eru, verða valdir í forstöðu þessarar stofnunar, þá gefur það auga leið, að ríkisstj., sem á svo mikið undir því væntanlega, að starfsemi þessarar stofnunar takist sæmilega, reynir áreiðanlega að vanda val þeirra manna. En ég skal ekki vera að tala lengra mál um þetta, ég vil aðeins undirstrika það, sem er aðalatriðið, að það er ekkert komið fram og ekkert í frv. um það, sem gefur tilefni til þessara bollalegginga um, að það eigi að setja einhverja kommissara, eins og þeir hafa verið svo fyndnir að orða það, það er ekkert slíkt komið fram. Hins vegar vil ég taka það skýrt fram, að ég tel það síður en svo goðgá, að valdir verði pólitískir menn í forstöðu þessarar stofnunar, vegna þess að henni er ætlað að vera ríkisstj. til aðstoðar við mótun þeirrar stefnu, sem ríkisstj. vill fylgja og stjórnin hefði lítið gagn af aðstoðarmönnum, sem væru á allt annarri skoðun en hún í því efni, og þessum mönnum er líka að verulegu leyti ætlað að sjá um það að framfylgja þeirri stefnu, sem mótuð er, og það ætla ég, að mönnum sé skiljanlegt og ljóst, að það sé heppilegra að hafa menn til þess, sem hafa þá svipaða skoðun og hafa trú á þeirri stefnu, sem á að fylgja fram, en ekki þá, sem eru henni andstæðir. En því hef ég gerst svo fjölorður um þetta, að þetta virðist vera eitt meginatriðið, sem þeir finna þessari stofnun til foráttu. Í því sambandi vék hv. frsm. minni hl. að því, að með skipan eða uppsetningu þessa þriggja manna framkvæmdaráðs mundi vera ætlunin að halda lengra á þeirri braut, sem mótuð hefði verið, þegar ákveðið var, að ráðherrar gætu tekið sér sérstaka ráðherraritara, sem ættu að fylgja þeim eftir. Ég man nú ekki betur en að það hafi verið viðreisnarstjórnin og hv. sjáifstæðismenn, sem beittu sér fyrir lagasetningu um stjórnarráðið í þeim anda og á þá lund, að ráðherrum var heimilað að taka sér þessa sérstöku ráðherraritara og aðstoðarmenn, sem eiga að hafa sama starfstíma og ráðherrar í þeim skilningi, að þeir eiga að fara um leið og ráðherrarnir.  Ég var líka dálítið hissa á ræðu hv. frsm. minni hl. Ég gat ekki betur heyrt en að grunntónninn í ræðu hans og mikið af efni ræðu hans fjallaði um það, að sjálfstæðismenn væru miklir áhugamenn um áætlanagerð. Þeir hefðu verið hinir eiginlegu brautryðjendur í því, sem kalla mætti áætlanagerð hér á landi, og æði mikið af ræðu hans fór í það að lesa upp úr gömlum ræðum og skýrslum, sem lutu að því að sanna það, að það hefðu verið sjálfstæðismenn, sem hefðu bent á þessa leið, þeir hefðu komlið þessu í framkvæmd. Hitt er rétt að taka fram, að hann vildi láta líta svo út, að þær áætlanir hefðu verið góðar og nokkuð annars eðlis en þær áætlanir, sem hér er um að ræða, og munurinn er sá, sem ég hef áður minnzt á og skal ekki endurtaka, að þar varð að láta sitja við áætlanagerðina, en ákvörðunartakan slitin frá og ekki séð fyrir fjármagni nema í takmörkuðum tilfellum. En nú er þetta tengt saman. Hv. frsm. minni hl. sagði, að það hefði verið meiningin áður fyrr að dreifa áætlanagerðinni um ríkiskerfið og á milli ríkisstofnana, að því að mér skildist, og helzt niður til fólksins, þannig að þetta ætti að koma neðan frá. Ég kannast nú ekki við þessa áætlanagerð frá fyrrí tíð. Ég held, að sú áætlanagerð, sem hér hefur þekkzt, hafi verið gerð á vegum Efnahagsstofnunarinnar. Hitt er svo annað mál, að þegar Efnahagsstofnuninni var ekki séð fyrir nægilegum starfskröftum og áætlanir af þeim sökum gengu hægar en óskir stóðu til, þá hurfu sum landshlutasamtökin að því ráði að taka þetta að nokkru leyti í sínar hendur, sumpart með aðstoð þó frá Efnahagsstofnuninni. Og ekki get ég heldur séð, að þær áætlanir, sem hafa verið teknar upp á vegum hins opinbera og eru ágætar, eins og vegáætlun, hafnaáætlun, rafvæðingaráætlun o.s.frv., séu sérstaklega sóttar til fólksins. Það eru þessar opinberu stofnanir, sem með þau málefni hafa að gera, sem fyrst og fremst, stundum með aðstoð Efnahagsstofnunarinnar, hafa látið gera þessar áætlanir, og það er ekki meiningin að gera í þessu efni nokkrar breytingar með þessu frv. Hinar opinberu stofnanir eiga eftir sem áður að gera sínar áætlanir um sínar opinberu framkvæmdir. Þær geta, ef hagkvæmt þykir, leitað til Framkvæmdastofnunarinnar um aðstoð í þessu efni, eða eins og segir í frv., þær geta látið Framkvæmdastofnunina fást við þær, ef svo um semst. Ég skal nú láta þessar almennu aths. nægja. Það hafa verið lagðar hér fram brtt., allmargar brtt. frá meiri hl. Það er ekkert óeðlilegt við það, og ég held reyndar, að ég hafi tekið það fram í framsöguræðu minni, að ég teldi það ekkert óeðlilegt, þó að fram kæmu einhverjar brtt., og það er ekkert óeðlilegt við það, þó að eitthvað reynist í þessari frumsmíð, sem hér er um að tefla, ekki alfullkomið, og þó að reynslan kenni það og menn sjái það við betri athugun, að eitthvað megi betur fara. Um þessar brtt. meiri hl. er það að segja, að ég get á þær allar fallizt. Þær eru reyndar flestar þannig, að það er ekki um verulegar efnisbreytingar að ræða, heldur orðalagsbreytingar og það tekið skýrar fram, sem ætlunin var að hafa með þeim hætti, sem nú segir skýrt í brtt. meiri hl. Þannig er það t.d., þegar í 12. gr. er tekið fram nú í brtt., að það skuli vera stjórn stofnunarinnar, sem setur þær almennu reglur, sem þar er um að tefla. Þar stóð Framkvæmdastofnunin, það var nánast vangá. Ég lýsti því í framsöguræðu minni, að það væri sjálfsagt meiningin, að það væri stjórn stofnunarinnar, sem ætti að setja þessar almennu reglur. Og sama er raunar að segja um þá breytingu, sem er við 4. gr., í 1. málsgr. þar. því lýsti ég líka í framsöguræðu minni í 1. umr., að það væri ætlunin að þarna væri bara um tímabundna skipun að ræða, þannig að þessir menn fylgdu ríkisstj., og þess vegna hef ég vitaskuld ekkert við það að athuga. Þetta hefur verið tekið alveg skýrt þarna fram, að þeim má segja upp með eins mánaðar fyrirvara. Það er eðli þessa starfs alveg eins og ráðherraritaranna og ráðherranna líka, að það á ekki að verða neitt varanlegt starf. Hitt má segja, að það sé nokkuð nýtt, sem stendur í 2. málsgr. 1. brtt., brtt. við 4. gr., þar sem gert er ráð fyrir því, að stjórn Framkvæmdastofnunarinnar taki ákvörðun um launakjör framkvæmdaráðsmanna og annarra starfsmanna. Ég vil taka það skýrt fram, að það er mín skoðun og mín stefna, að það eigi að ákveða launakjör allra opinberra starfsmanna með samsvarandi hætti og það eigi að ákveða þau í hinu almenna launakerfi. Frá þessu eru hins vegar nú veigamiklar undantekningar, t.d. er allt bankakerfið undanskilið, og laun bankamanna, bankastjóra og annarra eru ákveðin af bankaráðum. Ég get þess vegna eftir atvikum fallizt á, að það megi líkja þessari stofnun að mörgu leyti við þvílíkar stofnanir, að það sé ekki fráleitt, a.m.k. til að byrja með, að láta stjórn stofnunarinnar ákveða launakjörin, en að sjálfsögðu hlýtur það að mínum dómi að verða athugunarefni framvegis að fella þetta allt saman og koma öllum opinberum starfsmönnum inn í hið almenna launakerfi. Aðrar þær breytingar, sem þarna er um að ræða, eru ekki þess háttar, að ég sjái neina ástæðu til þess að segja neitt um þær sérstaklega, ég fellst á þær. Ég vil aðeins geta þess til skýringar við 11. brtt., sem er við 38. gr., að þeim, sem að frv. stóðu, og þeim, sem sömdu það, var að sjálfsögðu ljóst, að þarna var um tiltekin störf að ræða, sem þurfti að ráðstafa, en það var þá haft í huga, að eðlilegra væri að gera það með breytingum á viðeigandi lögum eftir að þessi lög höfðu verið sett eða í kjölfarið á þessu frv., en það má vitaskuld hafa þann háttinn á, sem hér er á hafður, að skjóta þessu inn í þetta frv., og það fer vel á því að mínum dómi, og ég fellst alveg á það. Um brtt. minni hl. er það að segja, að það leiðir nú af því, sem ég hef sagt, og liggur í hlutarins eðli, að ég get ekki yfirleitt á þær fallizt, þ.e. ekki fallizt á þær brtt. minni hl., sem raska í grundvallaratriðum skipulagi og stjórn stofnunarinnar. Hitt skal viðurkennt, að margt í þessum efnum getur orkað tvímælis og er álitamál. Þannig er það, ég skal viðurkenna það, um hagrannsóknadeild, hvort það hefði átt að halda áfram þeim vísi eða þeim hluta Efnahagsstofnunarinnar sem sérstakri stofnun. Það er ýmislegt, sem getur stutt þá skoðun, en að hinu ráðinu var nú horfið, m.a. af því og líklega einkum af því, að það þótti meiri hagræðing í því að reyna að fækka stofnunum og draga þetta saman í eina stofnun og reyna að gera starf þessarar deildar sem sjálfstæðast með því að hafa hana sjálfstæða. Viðvíkjandi því, sem aths. var gerð um, að það stæði ekki í þessari gr., eins og væri í núgildandi lögum, að hún skyldi vera ríkisstj. til ráðuneytis í efnahagsmálum, þá hef ég satt að segja skilið það svo, að það væri enginn vafi á því, að ríkisstj. hefði samsvarandi aðgang að þessari hagrannsóknadeild eins og hún hefur nú að Efnahagsstofnun, þar sem það segir beinlínis, að deildin annist þær hagfræðilegu athuganir fyrir ríkisstj., er hún kann að óska eftir. Ég hef litið svo á, að þetta væri svo víðtækt orðalag, að það tæki til allra þeirra upplýsinga, sem ríkisstj. óskaði eftir að fá. Upp úr hinu legg ég minna, hvor um er að ræða frumkvæði rannsóknadeildarinnar eða ekki, ég hygg satt að segja, - þar með er ég ekki að áfellast, síður en svo, þá ágætu menn, sem starfa í Efnahagsstofnuninni, - að það hafi ekki kveðið mikið að því, að þeir hefðu frumkvæði um að gera ábendingar til ríkisstj. Til slíks er ekki hægt að ætlast. Það er auðvitað sá eðlilegi máti, að ríkisstj. óskí eftir athugun á þessum hlutum, en þá er það auðvitað mikils vert, að þeir, sem taka þá athugun til meðferðar, séu sjálfstæðir og geti sett fram sín sjónarmið, án þess að þau litist af óskhyggju ríkisstj., það viðurkenni ég, og það hefur verið meiningin að reyna að gera þetta þannig úr garði, að þeir sérfræðingar, sem störfuðu að þessu, gætu haft slíka stöðu. En hitt held ég, að ekki væri neinum til góðs, að fara að gera þá breytingu á stjórn stofnunarinnar, að ætla forstöðumönnunum að skipa framkvæmdaráðið, ef menn gera á annað borð ráð fyrir því, að forstöðumennirnir séu sérfræðingar. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar, að það eigi að búa þannig um sérfræðingana að þessu leyti, að þeir dragist ekki inn í hin pólitísku átök, því að þó að þeir vilji og geri allt eins vel og þeir geta, þá fer aldrei hjá því, að það vaknar tortryggni. Við höfum svo sem heyrt það og orðið varir við það á undanförnum árum. Kannske höfum við fyrrv. stjórnarandstæðingar stundum látið þjóta óviðeigandi orð og án þess að til þeirra hafi verið unnið, einmitt um slíkar stofnanir. Nei, ég held, að um sérfræðingana þurfi að búa þannig, að þeir eigi ekki á hættu að verða dregnir inn í stjórnmálabaráttuna um of, og það er m.a. af þeirri ástæðu, að sú hugsun liggur hér til grundvallar að það sé girðing þvert þarna á milli. Framkvæmdaráðið verður að vera við því búið að sæta pólitískri gagnrýni og taka þátt í slíku, og það getur ekki haft neitt út á það að setja. Það er hins vegar hart fyrir sérfræðinga að búa við slíkt, sérfræðinga, sem stundum eiga þess ekki kost og kunna ekki við það að bera hönd fyrir höfuð sér í opinberum málgögnum og hafa þess vegna í raun og veru aðra og ólíka aðstöðu til þess að verja og standa fyrir sínum skoðunum heldur en aðrir. Vitaskuld má lengi deila um það, hvernig stjórnarfyrirkomulag svona stofnunar eigi að vera, hvort það eigi að vera einn maður, sem væri forstjóri, hvort það eigi að vera fjölskipað, stjórn þriggja manna o.s.frv. Auðvitað geta sumir sagt: Það er hagræðing í því að hafa bara einn mann. Við eigum ekki að vera alltaf með þessar nefndir og slíkt. En ég verð að segja það sem mína skoðun, að það sé svo mikið vald fengið í hendur þessari stofnun, að ég vil ekki fela einum manni það. Ég held, að það sé meiri trygging í því fólgin, að það séu þrír menn. Og ég hef ekki lakari trú á pólitískum mönnum en það, að ég treysti því, að ef saman eru komnir þrír stjórnmálamenn, hver úr sínum stjórnmálaflokki, þá sé ekki ýkjamikil hætta á því, að um pólitíska misnotkun verði að ræða. Hitt fer ekki á milli mála, að hin pólitíska stefnumótun verður auðvitað með ákveðnum hætti. En það má segja, að sú stefnumótun sé nú alveg tvímælalaust meira í höndum stjórnar stofnunarinnar en í höndum framkvæmdaráðsins, og það er einmitt séð fyrir því með vali stjórnar stofnunarinnar, að þar gæti flestra pólitískra sjónarmiða, a.m.k. þeirra, sem nú eiga fulltrúa á Alþ. Það er rétt, sem hér hefur komið fram og bent hefur verið á, að í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar var gert ráð fyrir því, að Byggðasjóður lyti sérstakri stjórn, og hefur nú hv. minni hl. tekið upp brtt., sem lýtur að því að færa stjórnarfyrirkomulag stofnunarinnar í það form. En það er bezt að segja það hreint út, að við athugun málsins komumst við, sem að þessu stöndum, á þá skoðun, að það væri heppilegra að hafa hér eina stofnun og eina stjórn í stað þessara tveggja, sem upphaflega var ætlunin, - að það yrði meira samræmi og meiri hagræðing í því að hafa þetta á hendi einnar stjórnar. En það er vitaskuld um þetta eins og fleira, að það getur verið álitamál. En þessi varð niðurstaðan af athugun okkar, og við teljum það horfa til hagræðingar að setja þannig eina stjórn yfir hvort tveggja. Og ég held, að það sé engin ástæða til að óttast, að ekki geti gætt þessara svo kölluðu byggðasjónarmiða í slíkri stjórn. Stjórnin á að vera valin af Alþ. Stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs hefur verið valin af Alþ., þannig að stjórn Byggðasjóðs er kosin með alveg nákvæmlega sama hætti og stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs hefur verið kjörin, og ekki vat í þeim lögum neitt ákvæði, sem ætti að tryggja einhver sérstök byggðasjónarmið þannig t.d., að stjórnarmenn skyldu vera búsettir á ýmsum landshornum, það var ekkert slíkt ákvæði. Og það hefur alveg verið upp og ofan með það, hvar stjórnarmenn Atvinnujöfnunarsjóðs hafa verið búsettir. Ef það er þetta, sem menn eiga við, þegar þeir eru að tala um byggðasjónarmið, þá held ég, að það geti alveg eins átt við í þessari stjórn, þótt hún eigi jafnframt að fara með stjórn stofnunarinnar yfirleitt. Ég held líka, að það komi glöggt fram í þessu frv., að það er einmitt meiningin, að þessi stofnun og stjórn hennar hafi náið samband við landshlutasamtök, og að því leyti til er það ekki rétt, sem hv. frsm. minni hl. reyndi að gefa í skyn, að hér ætti allt að koma ofan frá. Það er einmitt tekið berum orðum fram, að byggðaáætlanir skuli gerðar í samráði við sveitarstjórnir og landshlutasamtök sveitarfélaga, svo og landshlutasamtök verkalýðsfélaga og atvinnurekenda. Ég kannast ekki við það, að slíkt ákvæði hafi verið áður í lögum varðandi áætlanagerðir. Ég veit, að það hefur verið farið talsvert eftir því í framkvæmd, að það hefur verið leitað álits og tillagna, en ég efast satt að segja um, að það hafi verið nokkuð lögboðið um það. En það er virkilega meiningin, að það skuli haft samráð við nefnda aðila, og þess vegna er það, að ég get fyrir mitt leyti alveg fallizt á þá hugsun, sem kemur fram í síðustu brtt. hv. minni hl., sem segir, að stjórn Byggðasjóðs skuli hafa samráð við landshlutasamtök sveitarfélaga um ráðstöfun fjár úr sjóðnum. Ég er algjörlega fylgjandi þessari hugsun. Mér finnst þessi brtt. samt ekki alveg ná því, sem hún þyrfti að ná, því það getur vitaskuld ekki verið ætlunin að stjórn Byggðasjóðs þurfi að bera fjárveitingar almennt úr sjóðnum undir öll landshlutasamtök, heldur er auðvitað átt við það, að hún leiti tillagna eða umsagna eða hafi samráð við landshlutasamtök þau, sem hafa yfir að segja því svæði, sem fjárveitingunni er ætlað að fara til. Ég held, að með því að gera þetta skýrara, þá getum við fallizt á þessa till. eða brtt. í þessa átt. Herra forseti, ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið. Ég ætlaði mér aðallega að gera aths. við nokkur atriði, sem fram höfðu komið hjá hv. sjálfstæðismönnum og frsm. minni hl. fjhn. Hæstv. forsrh. hefur nú gert að umtalsefni ýmislegt, sem ég ætlaði að drepa á, og getur það því stytt mál mitt, en öðrum þræði ætlaði ég að minna hv. þdm. á það, að þessi mál hafa áður verið til umr. hér í hv. d. Þau voru allmikið rædd á breiðum grundvelli, þegar til umr. var frv., sem framsóknarmenn fluttu hér í hv. d., um Atvinnumálastofnun. Þá komu fram viss sjónarmið frá þáv. talsmönnum Sjálfstfl. hér í hv. d., sem ég tel þörf á, að minnt sé á og að þeir, sem nú tala hér fyrir hv. minni hl. fjhn., hafi í huga. Markmiðið með þessari lagasetningu, sem hér er í undirbúningi, er það, að verið er að setja upp hjálpartæki til að tryggja sem bezt framkvæmd sjálfs kjarnans í stefnu núv. ríkisstj., eða með öðrum orðum að tryggja sem bezt algjöra stefnubreytingu í atvinnu- og efnahagsmálum, frá því fyrirhyggjuleysi og handahófi, sem var vissulega einkenni landsstjórnar hér á landi síðastliðinn áratug, og söðla um yfir til skipulagshyggju og áætlunarbúskapar. Markmiðið er að vinna að eflingu atvinnuveganna með skipulegum áætlunarvinnubrögðum og reyna að standa þannig að málum, að tryggt sé, að áætlunum sé fylgt og þær verði framkvæmdar. En til þess að það megi takast skaplega, telja stuðningsmenn núv. ríkisstj., að koma þurfi á fót heildarstjórn í fjárfestingarmálum, og það er höfuðatriði þessa máls. Til þess jafnframt að tryggja sem bezt, að áætlanagerð og heildarstjórn fjárfestingar stuðli að hagfelldri byggðaþróun í landinu, sem sé samhæfð almennri uppbyggingu atvinnuvega landsmanna, hefur núv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar talið skynsamlegast og vænlegast til árangurs að byggðajafnvægisstarfsemin sé í sem nánustum tengslum við heildarstjórn fjárfestingarmála, er á að vera í höndum þeirrar stofnunar, sem á að setja á stofn samkv. þessu frv., þ.e. Framkvæmdastofnun ríkisins. Um það má auðvitað deila, hvort sú leið, sem valin hefur verið í þessu frv., hafi verið sú eina rétta til að ná þeim markmiðum, sem ég hef nú lýst í stærstum dráttum og stefnt er að. Og það er ekki nema eðlilegt, að upp komi skiptar skoðanir um það, hvort þetta val hafi verið rétt, en valið hlýtur þó að verða hjá þeim þingmeirihluta, sem styður þessa ríkisstj. Og hann hefur valið þessa leið. Það kom t.d. til greina, í staðinn fyrir að velja þessa leið, að setja upp sérstakt efnahagsmálaráðuneyti og fela því þau verkefni, sem þessari stofnun eru falin, að öllu leyti eða einhverjum hluta og þá einhverjum öðrum stofnunum vissan hluta þeirra verkefna, sem þessari stofnun á að fela. Persónulega hefði ég eins vel getað fellt mig við það, að sett væri upp efnahagsmálaráðuneyti á Íslandi með víðtæku starfssviði. Þar sem slík ráðuneyti eru starfandi í nágrannalöndunum, eru þau. lykilráðuneyti, mjög mikilvæg ráðuneyti. Yfir þau eru valdir menn, sem við köllum hér „ópólitíska“ með réttu eða röngu. Þar situr ráðh., sem ber ábyrgð á þeirri starfsemi, sem þar fer fram. Þessi leið var ekki farin, heldur sameinuðust menn um þá, sem mörkuð er í þessu frv., að koma upp Framkvæmdastofnun ríkisins og að sú stofnun heyrði undir forsrn. og þar með ríkisstj. í heild. Og vegna þess að þetta er samsteypustjórn þriggja flokka, var eðlilegt, að stofnun eins og þessi heyrði undir alla ríkisstj., því að þessari stofnun er falið mjög veigamikið og víðtækt vald, og auðvitað er það pólitískt vald, því að verkefni þessarar stofnunar snúast um sjálfan kjarnann í landsmálabaráttunni hér á landi. Það er sjálfur kjarninn í þeim pólitísku átökum, sem eiga sér stað milli flokka um stefnuna í landsmálum, sem þarna er um að ræða, og því er ekki óeðlilegt, að ríkisstj. vilji ganga þannig frá málum, að tryggt sé, að þar séu menn, sem hún geti litið á sem sína trúnaðarmenn, sem þar bera ábyrgð á málum. Og eins og kom fram hér hjá hæstv. forsrh., þá er þetta alls ekki óeðlilegt og getur ekki sýnzt óeðlilegt í augum núv. hv. stjórnarandstæðinga, sem stóðu að því frv. um stjórnarráðið, sem samþykkt var á síðasta þingi eða þinginu þar áður og þáv. ríkisstj., sem studd var þeim flokkum, sem nú skipa stjórnarandstöðu, flutti. Þar var einmitt gert ráð fyrir því, m.a. með þessar röksemdir í huga, að það væri nauðsynlegt fyrir ráðh. að hafa trúnaðarmann, sem hann treysti fullkomlega, og þá væntanlega pólitískan trúnaðarmann, til þess að annast framkvæmd vissra mikilvægra mála, þar sem um væri að tefla sjálf átökin í landsmálabaráttunni og þar sem um væri að ræða að tryggja framkvæmd höfuðmála þeirrar ríkisstj., sem sæti á hverjum tíma. Og ég vil benda hv. stjórnarandstæðingum á það, að með því, að þessi leið var valin, og það er þingkjörin stjórn, sem er æðsta stjórn þessarar stofnunar, þá er stjórnarandstöðunni gefinn miklu betri kostur á því að fylgjast náið með, hvað gerist í þessari stofnun, m.a. hafa áhrif á sjálfa stefnumótunina, því að hv. stjórnarandstæðingar munu hafa þrjá menn af sjö í þessari stjórn, ef vel tekst til um kosningu hennar, og með þeim hætti geta þeir fylgzt með daglegum störfum, og með þeim hætti er girt fyrir það, að þeir aðilar, sem telja, að þessir svo kölluðu kommissarar, sem hér eru svo títt nefndir, brytu á einhverjum aðila, sem teldi sig eiga undir högg að sækja til þessarar stofnunar. Þá gætu þeir snúið sér til hv. stjórnarandstæðinga og fulltrúa þeirra í stjórn þessarar stofnunar og tekið málið upp þar. Og ég vil aðeins til viðbótar því, sem hæstv. forsrh. sagði hér um þetta efni, minna á það, að samkv. frv. er ætlazt til þess, að það sé stjórn stofnunarinnar, þar sem hv. stjórnarandstæðingar eiga aðild, sem setji þær almennu reglur um t.d. fjárfestingarmál, sem þessum framkvæmdastjórum, framkvæmdaráði, ber auðvitað að fara eftir. Fari þeir ekki eftir þeim almennu reglum, þá verður málið að sjálfsögðu tekið upp af hv. stjórnarandstæðingum eða fulltrúum þeirra í stjórn stofnunarinnar. Þess vegna finnst mér, að margt af því, sem hér hefur verið sagt um þetta frv. og æðstu stjórn þess, sé meira og minna út í hött og byggt á fullkominni ósanngirni, þegar haft er í huga, að það var hægt, og jafnvel er hægt að rökstyðja það, að það hefði verið eðlilegra að fara ýmsar aðrar leiðir heldur en hér hafa verið valdar. Með tilliti til þess, að hér er um framkvæmd á kjarna stjórnarstefnunnar að ræða, og við vitum, að það eru atvinnu- og efnahagsmál, sem skipta sköpum í störfum ríkisstj. bæði hér og hvarvetna annars staðar, og þar sem landsmálabaráttan markast fyrst og fremst á þessum sviðum stjórnmála, á sviði efnahagsmála og atvinnumála, er ekki óeðlilegt, að ríkisstj. tryggi áhrif sín í þessari stofnun. Í nál. hv. minni hl., sjálfstæðismanna, kemur fram, að hv. minni hl. óttast mjög, að heildarstjórn fjárfestingarmála með þeim hætti, sem lagt er til í þessu frv., muni leiða til ofurvalds, eins og segir í nál. minni hl., með leyfi forseta: „Til marks um það ofurvald, sem þessum pólitísku „kommissörum“ er veitt í frv., er, að verksvið þeirra er ekki skilgreint til neinnar hlítar, og ekki verður annað séð en að þeim sé einum ætlað að gefa umsagnir um einstakar lánsumsóknir frá einkaaðilum eða sveitarfélögum og fái þannig vald til að „raða“ umsóknum að vild. Geta þeir þannig í framkvæmdinni haft sömu óheillaáhrifin á athafnalífið í landinu og lamandi haftakerfi hefur áður haft.“ Ég tel mig hafa svarað þessum órökstuddu sleggjudómum að nokkru nú þegar, en vil aðeins minna í þessu sambandi á málflutning hv. sjálfstæðismanna á þinginu 1969, þegar frv. framsóknarmanna um Atvinnumálastofnun var hér til umr. í hv. d. Þeir höfðu þá ýmislegt við það frv. að athuga. Í fyrsta lagi, að þeir teldu, að í því fælist ákvæði um innflutningshömlur, sem auðvitað var byggt á misskilningi, og því var mótmælt, en í öðru lagi byggðu þeir afstöðu sína á, hvernig ætlazt var til, að stjórn þeirrar stofnunar, sem þar um ræddi, yrði skipuð. Skal ég koma nánar að því síðar. En þeir tóku vel í þetta frv. að öðru leyti og skilaði hv. þáv. meiri hl. fjhn. þessarar hv. d. jákvæðu nál. um það frv. Og það var fyrst og fremst vegna þess, að þeir töldu, að ákvæði frv. um heildarstjórn fjárfestingar væru það merk, og það væri svo rík nauðsyn á heildarstjórn fjárfestingar í landinu þá, þrátt fyrir þá margföldu og ágætu áætlanagerð, sem hv. frsm. minni hl. fjhn. lýsti, að í gangi hefði verið allan tímann, að nauðsynlegt væri að taka þau mál fastari tökum en gert hafði verið. Og í þessu nál. meiri hl. fjhn. þá, sem prófessor Ólafur Björnsson, þáverandi þm., mælti fyrir hér í d., sagði m.a. þetta: „Um ráðstafanir þær, sem frv. gerir ráð fyrir, að gerðar verði í fjárfestingarmálum, gegnir hins vegar öðru máli. Allri fjárfestingu, sem einhverja þýðingu hefur, er í rauninni þegar stjórnað í þeim skilningi, að í hana verður ekki ráðizt, nema til komi leyfi eða fyrirgreiðsla í einni eða annarri mynd frá einhverjum opinberum aðila. Eru engar líkur á því, að hér verði breyting á í náinni framtíð. Meiri hl. gerir sér vel ljóst, að sú víðtæka stjórn, sem hið opinbera þegar hefur á þessum málum [þetta var 1969), er ekki svo vel samhæfð og skipulögð, að tryggt sé, að sú fjárfesting, sem þjóðarbúskapnum má teljast mikilvægust hverju sinni, sitji í fyrirrúmi fyrir öðrum.“ Þetta frv., sem hér er til umr. nú, er einmitt til þess að tryggja þetta, sem þeir játuðu, að á vantaði þá. Og stefnubreyting sú, sem hér á að verða í efnahags- og atvinnumálum, snýst fyrst og fremst um þetta. Og í ræðu, sem hæstv. fjmrh. flutti við 1. umr. þessa frv. framsóknarmanna um Atvinnumálastofnun, játaði hann með nokkrum dæmum, hvað við væri átt, í þeim orðum, sem ég vitnaði hér til. Og ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér nokkrar glefsur úr ræðu hæstv. þáv. fjmrh., Magnúsar Jónssonar, sem hann flutti 13. des. 1968, þegar þetta frv. framsóknarmanna var til 1. umr. Magnús Jónsson, þáverandi fjmrh., sagði eftirfarandi: „Mín skoðun er sú, að það þurfi að efna til miklu meira samstarfs milli bankakerfisins og stofnsjóða. Þessir aðilar geta tvímælalaust án beinna hafta haft afgerandi áhrif um það, hvernig fjárfestingin þróast í landinu, og það er enginn aðili í landinu, sem getur gert þetta með auðveldari hætti en bankakerfið með nægilegri samvinnu og skipulagi sin á milli. Það eru til stofnsjóðir í öllum atvinnugreinum í landinu, sem eru flestir tengdir ríkisbönkunum, og það er þess vegna mjög auðvelt með óbeinum hætti að orka í þá átt, hvert fjárfestingunni er stefnt. Og ég skal fúslega játa það hér, að ég álit, að það hafi verið allt of lítil samvinna milli stofnlánasjóða og bankakerfisins yfirleitt um það, hvernig hefur verið unnið að lánveitingum til uppbyggingar á ýmsum sviðum. Það er í senn of mikið af því, að fyrirtæki hafi verið sett á laggirnar án þess að hafa hliðsjón af því, hvort þau hafi haft starfsgrundvöll, miðað við, að það er kannske annar banki, sem hefur lánað í hliðstætt fyrirtæki. Og það hefur einnig verið allt of lítið gert af því að leggja raunhæfan grundvöll að nauðsynlegum áætlunum um rekstrarafkomu viðkomandi fyrirtækja. Það hafa verið um of þeir starfshættir ríkjandi, að fyrirtæki, sem út af fyrir sig er gott og gilt og getur haft þjóðhagslega þýðingu, hafi ekki fengið þann starfsgrundvöll með rekstrarlánum, að það hafi getað starfað með eðlilegum hætti. Og það er of mikið af því, að fyrirtækjum sé dreift á milli banka, þannig að þau verði að leita eftir lánum á mörgum stöðum, í stað þess að hafa einn viðskiptabanka.“ Í framhaldi af þessu segir ráðh. nokkru síðar: „Ég er ákveðið þeirrar skoðunar, að þarna sé pottur brotinn, þ.e.a.s. þessi lýsing, og að það þurfi að vinna að kerfisbundinni samvinnu og samstarfi þessara lánastofnana í landinu og að það sé sú eðlilegasta leið til að „kontrolera“ það, sem er gert ráð fyrir í þessu frv., þ.e. frv. framsóknarmanna, að þurfi að gera, og ég viðurkenni að þurfi að gera á ýmsum sviðum.“ Nokkru síðar segir hv. þáv. fjmrh.: „Við þekkjum allt of raunalegar sögur þess, að fyrirtæki, sem komið hefur verið á laggirnar með lánum úr stofnsjóðum og jafnvel rausnarlegum lánum, hafa farið forgörðum fyrir þá sök, að enginn viðskiptabanki hefur viljað taka þau í viðskipti.“ Enn fremur segir ráðh. þáv.: „Kannske greinir okkur ekki svo á um, að það þarf nákvæmlega á sama hátt og ég sagði áðan um ríkisframkvæmdir“ - ráðh. hafði lýst áætlanagerð, er þáv. ríkisstj. hafði tekið upp varðandi ríkisframkvæmdir - „að sjá til þess, að takmarkað fjármagn sé nýtt sem bezt, og vissulega höfum við dregið vissan lærdóm af því síðustu árin, ekki vegna þess, að það hefði verið mikið öðruvísi hægt á því að halda, hvort sem hefði verið ríkisnefnd eða haftakerfi, miðað við þá fjárhagsþróun, sem þá var í þjóðfélaginu, það er ekki skoðun mín, heldur hitt, að við höfum þó lært af þessu, og ég hygg, að þjóðin hafi af því lært, að það verður að fara með gát í þessum efnum, þótt það yrði svo, að það yrði ekki talið gull og grænir skógar, ef svo má segja, sem bíði manna. Ef ráðizt er í ein og önnur mannvirki og framkvæmdir, þá verður þó að gera sér grein fyrir því vendilega, hvaða afleiðingar það getur haft og hvort þetta sé líklegt að skila sama hagnaði til langs tíma, og það er alla vega ljóst, að miðað við það áfall, sem okkar þjóðarbú hefur orðið fyrir, þá ber hina brýnustu nauðsyn til þess að gera sér til hlítar grein fyrir því, að það takmarkaða fjármagn, sem við höfum nú yfir að ráða, sé fyrst og fremst notað til þeirra þarfa, sem líklegt er, að komi þjóðarbúinu að sem allra beztum notum.“ Þetta sagði Magnús Jónsson, þáv. fjmrh., í des. 1968 og játaði þá, að of takmörkuð og ósamfelld áætlanagerð, sem hv. frsm. minni hl. fjhn. bar svo mikið lof á hér áðan í sinni framsögu, væri óhæf, og það þyrfti að gera þar bragarbót og skýrði með dæmum, hvernig þetta hefði leikið ýmis þjóðþrifafyrirtæki, þannig að þau hafi farið um vegna skorts á samvinnu milli banka og fjárfestingarsjóða. Það er einmitt þetta, sem er megintilgangur þessa frv. að lagfæra. Það er meiningin að reyna að skera þessa meinsemd burt úr íslenzku efnahags- og atvinnulífi. 
             Herra forseti. Ég skal reyna að ljúka ræðunni í örfáum orðum. Ég tel, herra forseti, að ég hafi raunverulega komið því til skila, sem var höfuðerindi mitt hingað, að benda á það, sem áður hefur farið frá hv. sjálfstæðismönnum um þessi málefni, og það misræmi, sem er á málflutningi þeirra þá og nú, en ég get vel stytt mál mitt hér, og kveð mér þá hljóðs að nýju, ef ég sé ástæðu til.



Herra forseti. Frsm. fjhn., hv. 4. þm. Norðurl., v., hóf þessar umr. Hann gerði það með þeim orðum, að það væri djúpstæður ágreiningur um áætlanagerð. Hann er greinilega ekki sammála mér og hæstv. forsrh. Við tókum það báðir fram við 1. umr. þessa máls, að það væri ekki ágreiningur í íslenzkum stjórnmálum um áætlanagerðir. Hins vegar lagði ég áherzlu á það, að það væri ágreiningur um það, hvers eðlis slíkar áætlanir ættu að vera og með hverjum hætti ætti að koma þeim í framkvæmd. Ég skal ekki endurtaka það, sem ég hef áður sagt um þetta efni, en þessi ágreiningur hefur komið mjög fram í þeim umr., sem hér hafa farið fram í dag. Hv. 4. þm. Norðurl. v. sagði, að Sjálfstfl. væri á móti áætlanagerð, en þó með áætlanagerð, að því er manni skildist, þegar efnahagsörðugleikar steðjuðu að. Hann lét ekki sitja við þessa fullyrðingu. Hann nefndi þrjú atriði, sem hann vildi meina, að væru áfangar á þeirri braut að efna til áætlanagerðar, og byrjaði á að nefna „Rauðku“, skipulagsnefnd atvinnumála. Hann sagði, að sjálfstæðismenn hefðu verið á móti þessum aðgerðum á sínum tíma. Látum það gott heita, og ég mótmæli því ekki. En þetta stangast algjörlega á við þá fullyrðingu, að sjálfstæðismenn væru einkum með áætlanagerð, þegar efnahagsörðugleikar væru. Eins og kunnugt er, hafa sjaldan gengið meiri erfiðleikar yfir efnahagslíf okkar Íslendinga en einmitt á þessu tímabili, í heimskreppunni miklu, svo að ekki stóðst nú þetta. Hann nefndi svo nýbyggingaráð sem einn áfanga á þessari braut. Ekki skal ég neita því, þótt það verði auðvitað að hafa fyrirvara á þessu, því að þar var um mikið annað að ræða en það, sem núna er talað um. En samkv. kenningu hv. þm. átti Sjálfstfl. að vera á móti þessu, vegna þess að þá voru ekki efnahagserfiðleikar. Þá voru mestu velmegunartímar, sem yfir þjóðina höfðu þá gengið, og nýbyggingaráð var sett á stofn til þess að gera áætlanir um ráðstöfun á þjóðarauðnum, sem safnazt hafði í handraða á stríðsárunum, svo að ekki stóðst þessi fullyrðing hv. þm. En svo komum við að þriðja áfanganum, sem hann nefndi, og það er Efnahagsstofnunin. Sjálfstfl. er brautryðjandi í þeirri áætlunargerð hér á landi, sem raunverulega er hægt að nefna því nafni, og stóð að stofnun Efnahagsstofnunarinnar. En var það á tímum erfiðleika? Nei, það var á mestu uppgangs- og velmegunartímum, sem fram til þess tíma höfðu gengið yfir þetta þjóðfélag. Svo ekki stenzt það nú. Ég nefni þetta af því, að þetta er gott dæmi um það, hvernig málflutningur þessa hv. þm. var, þegar hann mælti fyrir áliti meiri hl. fjhn. Það er ekki hægt að hæla honum fyrir þessa sagnfræði hans. Hitt er rétt og ég skal ekki draga af því, að honum hefur verið hælt hér í þessum umr. fyrir þá hreinskilni að viðurkenna, að hann sé höfundur, a.m.k. að einhverju eða verulegu leyti, að þessu frv., og þann heiður skal ég ekki af honum hafa. Þessi hv. þm. sagði, að mestu máli skipti, að með frv. þessu væri sameinað í eina stofnun áætlanagerð og framkvæmdaáætlun. Þetta er það, sem stjórnarliðið telur, að sé einna þýðingarmest í þessu máli, og mér sýnist, að það hafi verið staðfest við 1. umr. þessa máls og í þessum umr., enn sem komið er. Af hálfu okkar sjálfstæðismanna hefur hv. 2. þm. Reykv. þegar nokkuð svarað þessu og fært rök fyrir því gagnstæða, að það sé einn meginókostur þessa frv., að þetta skuli vera fært saman, bæði áætlanagerðin og framkvæmd áætlunarinnar. Hér á undan hefur verið lýst ýmsum göllum þessa frv., og ég vil ekki endurtaka það. En hæstv. forsrh. sagði hér í þessum umr., að nál. minni hl. fjhn. bæri vitni sjúklegu ímyndunarafli. Það munar ekki um það. Það var sjúklegt ímyndunarafl. Hann minntist á ýmis atriði, sem ég skal ekki eltast við að telja hér upp, en eitt sagði hann: „Hvar er minnzt á þjóðnýtingu?“ Nú hefur því ekki verið haldið fram, að með þessu frv., þó að samþykkt yrði, mundi fara fram allsherjar þjóðnýting í þessu landi. Það hefur enginn haldið því fram. En fyrr má nú gagn gera. Og það mætti kannske segja mér, að það væri eitthvað í þessu frv., sem gæti verið vísir að þjóðnýtingu, og í því sambandi vil ég minna á 3. mgr. 30. gr. frv. Þar er Byggðasjóði heimilað að gerast meðeigandi í atvinnufyrirtækjum. Það er almennt ákvæði í lögum um það, að ríkið geti gerzt aðili að atvinnufyrirtækjum. Mér dettur ekki í hug að halda fram, að þetta sé allsherjar þjóðnýting, en ég mundi segja, að þetta væri vísir að þjóðnýtingu. Ég bendi á það, að ákvæðin um Byggðasjóð eiga að koma í staðinn fyrir lög um Atvinnujöfnunarsjóð, og í þeim lögum er ekkert hliðstætt ákvæði. Mér þykir þetta vera þess eðlis, að það sé rétt að spyrja hæstv. forsrh. um það, hvers eðlis þessi heimild sé og með hverjum hætti stjórnin hyggst nota þessa heimild og undir hvaða kringumstæðum. Hæstv. forsrh. sagði: „Það hafa engir frekar en sjálfstæðismenn notað pólitíska aðstöðu sína.“ Mér kom þetta dálítið einkennilega fyrir sjónir, satt að segja, því að það er nú svo, að ég hef oft heyrt, að Framsfl. hafi verið gefin þessi einkunn, og ég held, að svo muni vera um fleiri heldur en mig. Ég veit það, að Sjálfstfl. er borinn mörgum brigzlum, en ég held, að það sé frekar fátítt, að hann sé borinn þessum brigzlum. Ég held, að þetta sé einmitt það, sem oftast er sagt um flokk hæstv. forsrh. Við skulum athuga þetta dálítið nánar. Ég skal ekki fara langt út í þessi mál, en við skulum staldra aðeins við flokk hæstv. forsrh. af þessu gefna tilefni. Í sögu Framsfl. má segja þrjú ártöl skráð gullnu letri. Það er árið 1927, 1956 og eigum við ekki að segja 1971? Þetta eru mismunandi ár, mismunandi tímar, en það er eitt sameiginlegt með Framsfl., þegar hann kemur til valda á tímamótum, eins og óneitanlega voru 1927, 1956 og við skulum segja 1971. Þá hefur komið fram eitt af þeim einkennum Framsfl., sem hafa orðið þess valdandi, að hann hefur áunnið sér þessa einkunn, sem hæstv. forsrh. vildi gefa Sjálfstfl., að enginn notaði frekar pólitíska aðstöðu sína. Af því að við erum núna að ræða um frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins, sem á að setja lánastofnanir landsins undir, víkjum þá að því, hvað það var 1927, sem Framsfl. hafði á oddinum í sambandi við bankamál landsins. Jú, hann þurfti að fá setta löggjöf til þess að ná yfirráðum yfir Landsbankanum. Það var frægt mál og mikið mál á sínum tíma, en var fólgið í því, að sett var á stofn svo kölluð landsbankanefnd, og í gegnum hana átti Framsfl. að tryggja sér þá aðstöðu, sem hann taldi, að hann þyrfti að gera á þessum tíma. Hvað skeði 1956? Eitt af fyrstu verkefnum Framsfl. þá var að bera fram frv. um bankalöggjöf landsins, gera skipulagslegar breytingar á Landsbankanum til þess að koma ár sinni fyrir borð á þeim vettvangi og gera málamyndabreytingar á Útvegsbankanum í sama skyni. Þetta er óneitanlega keimlíkt því, sem er að gerast í dag. Við þekkjum og hljótum að sjá eyrnamörk Framsfl. á því frv., sem hér liggur fyrir, þegar það er athugað, hve rík áherzla er lögð á það að koma bankakerfinu og stofnlánasjóðum landsmanna undir pólitískt vald Framsfl. Ég sagði, að fyrir þessa afstöðu hefði Framsfl., m.a. fyrir þetta - það er margt annað, sem kemur til greina, - hefði hann áunnið sér þá einkunn að vera almennt viðurkenndur sem sá flokkur, sem hefði mest notað pólitíska aðstöðu sína í þessu landi. Þetta er raunalegt, vegna þess að Framsfl. hefur raunar frá stofnun sinni eða svo til verið stór og áhrifaríkur flokkur í landinu. Það er raunalegt vegna þess líka, að Framsfl. telur sig lýðræðisflokk og ég vil ekki bera brigður á það. En það er leitt til þess að vita, að í hvert sinn sem Framsfl. kemst til valda með stuðningi flokka sér til vinstri, þá skuli hann leggja megináherzlu á það að breyta leikreglunum. Ef hann telur, að hin almenna löggjöf henti honum ekki, þá vill hann umsvifalaust til þess að efla áhrif sin og völd breyta löggjöfinni. Þetta er eitt af því, sem að mínu áliti verður frekast haft á móti Framsfl., vegna þess að þetta vegur að rótum eðlilegra stjórnarhátta í landinu. Hæstv. forsrh. sagðist mótmæla því, að þeir, sem fást við stjórnmál, séu annars flokks menn. Hver var að segja það? Hvernig stendur á, að hæstv. forsrh. kemur það í hug, að einhver okkar, sem hér erum, vilji halda því fram, að stjórnmálamenn, eða þeir, sem fást við stjórnmál. hljóti að vera annars flokks menn? Þetta er í raun og veru ekki svara vert. En hvers vegna segir forsrh. þetta? Hann segir það vegna þess, að við sjálfstæðismenn höfum haldið því fram, bæði við 1. umr. og hv. 2. þm. Reykv. hér í dag, að það sé ekki rétt að fela störf, sem Efnahagsstofnunin hefur innt af hendi, mönnum, sem standa í pólitík. Það sé eðlilegt að færa þau störf og láta þau störf haldast áfram í höndum sérfræðinga og embættismanna. Efnahagsstofnunin er ekki gömul stofnun, en hún er samt sem áður búin að sanna tilverurétt sinn, og hún er búin að sýna það, að hún gegnir mikilvægu hlutverki. Og í okkar þjóðfélagi er það ákaflega þýðingarmikið, að stofnanir, sem eiga að sinna slíkum hlutverkum sem Efnahagsstofnun gerir, stofnanir eins og Hagstofa, og fleiri mætti nefna, séu algjörlega fyrir utan hin pólitísku átök. Auðvitað eiga hinir pólitísku flokkar eða Alþ. á hverjum tíma að ráða því, hvaða reglur gilda um þessat stofnanir, en það er ákaflega þýðingarmikið, að þeir, sem starfa við þær, geti gert það á hlutlægan, fræðilegan hátt, innan þeirra reglna, sem þeim eru settar. Það er kátbroslegt, að hæstv. forsrh. skuli láta frá sér þessi orð, að hann mótmæli, að þeir, sem fáist við stjórnmál, séu annars flokks menn, og ég trúi ekki öðru en að hæstv. ráðh. sjái þetta við nánari athugun. Eins og við sjálfstæðismenn erum á móti því, að það séu pólitískir menn, sem séu settir til trúnaðarstarfa í stofnanir eins og Efnahagsstofnunina, erum við á móti því, að það séu pólitískir menn, sem séu settir í dómarasæti, og ég veít, að hæstv. forsrh. er jafnmikið á móti því eins og ég. En þetta er nokkuð sama eðlis, þótt mikill stigmunur sé á. Sjálfstæði dómaranna er varið af stjórnarskrá, en það er tilhneiging í lýðræðislöndum, þar sem lýðræðislegir stjórnarhættir hafa náð lengst, að verja einmitt sjálfstæði stofnana svipaðra og Efnahagsstofnunarinnar með hliðstæðu stjórnarskrárákvæði. Ég er ekki að leggja það til. En þótt við hæstv. forsrh. séum báðir sammála um þessa hluti, að það verði að halda a.m.k. dómsvaldinu fyrir utan pólitík, þá eru ekki allir sammála um það. Það, sem skilur á milli lýðræðislegra stjórnarhátta og þeirra stjórnarhátta, þar sem kommúnisminn ríkir, er, að þar gildir ekki þessi regla. Þar eru dómstólarnir ekki sjálfstæðir. Þar helgar tilgangurinn meðalið. Þó að svo sé á þeim slóðum, þar sem kommúnistar ráða, þá finnst mér, af því að ég veit, að hæstv. forsrh. er mér sammála efnislega um þessa hluti, leitt til þess að veíta, ef hann lætur kommúnistísk áhrif í þessari ríkisstj., í ríkisstj. sinni, hafa þau áhrif, að í þessu efni sé sveigt af réttri leið hvað snertir slíka starfsemi, sem Efnahagsstofnunin hefur haft með höndum. Hv. 11. þm. Reykv. hélt hér ræðu og kom nokkuð víða við. Ég skal ekki fara út í öll þau atriði, sem hann nefndi. Mér finnst ekki ástæða til þess. Það var raunar ákaflega lítið nýtt. Hann sagði og lagði mikla áherzlu á, að þetta frv., sem hér er til umr., eigi að tryggja sem bezt algjöra stefnubreytingu frá því, sem verið hefur, algjöra stefnubreytingu. Rökin fyrir því voru þau, að það væri nú ekki allt fullkomið, og það væri hægt að betrumbæta margt í íslenzkri. áætlanagerð frá því, sem verið hefur. Ég er sammála honum um þetta, og hann kallaði sér til vitnis ekki ómerkari menn en prófessor Ólaf Björnsson og Magnús Jónsson, fyrrv. fjmrh. Ég er sammála þessu, að það megi betrumbæta frá því, sem núna er. Það getur enginn mótmælt því, en hv. þm. virðist halda, að það hljóti endilega að miða í rétta átt að breyta til um heildarstefnu í þessum málum. Það er þar, sem ég er honum ósammála. Þessi mál. þjóðhagsáætlun og áætlunargerð, eru þess eðlis, að það hlýtur að taka nokkurn tíma að móta og láta þróast þær reglur og þá starfsemi, sem þessu fylgir. Og ég vil halda fram, að það, sem við hefðum átt að leggja áherzlu á nú, væri að halda áfram á þeirri braut, sem farin hefur verið, byggja ofan á það, sem gert hefur verið og reynzt hefur vel. Hv. 11. þm. Reykv. ætlaði hér að færa sönnur á það, að áætlunargerð væri verkefni, sem stjórnmálamenn ættu að sinna, en ekki sérfræðingar og embættismenn. Og rökin áttu að vera þau, að víða tíðkaðist það nú að hafa sérstök efnahagsmálaráðuneyti, og, eins og hv. þm. sagði, auðvitað væru það pólitískir ráðh., sem færu með þau rn. Þetta er algjörlega rétt. Það eru auðvitað pólitískir ráðh., sem fara með efnahagsmálaráðuneyti. En efnahagsmálaráðuneyti varða framkvæmd og stjórnarstörf. Það er annað að gera þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir. Hvarvetna þar, sem ég þekki til og veit til, að búið er að koma á stofn efnahagsmálaráðuneytum, eru það sjálfstæðar, óháðar stofnanir, sem vinna að áætlanagerð, þannig að þetta sannar ekkert um það, sem hv. þm. vildi halda fram, og svo var um flest, sem hann nefndi. Ég vil, áður en ég lýk máli mínu, víkja aftur nokkrum orðum að hæstv. forsrh. Í 3. mgr. 12. gr. frv. segir, að Framkvæmdastofnunin geti sett almennar reglur um, hvers konat framkvæmdir skuli hafa forgöngu umfram aðrar, og skuli þá opinberir sjóðir og lánastofnanir haga lánveitingum í samræmi við það. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. varðandi þetta atriði: Er það ætlunin, að Framkvæmdastofnunin geti sagt sjóðum og bönkum fyrir um einstakar lánveitingar án tillits til ákvæða þeirra laga, sem um þessa sjóði og banka fjalla? Ég tel, að hér sé um mjög veigamikið atriði að ræða, hvort í þessu ákvæði eigi að felast heimild til þess að víkja frá gildandi lögum um starf og tilgang hinna ýmsu fjárfestingarsjóða, ef það er nauðsynlegt, til þess að Framkvæmdastofnunin fái forgang fyrir lánum þeim, sem hún telur, að sé rétt að veita. Ég vil beina fleiri spurningum til hæstv. forsrh. Ég vil heina aftur til hans spurningu, sem ég beindi til hans við 1. umr. Ég fékk ekki svar þá. Ég innti hæstv. ráðh. ekki frekar eftir þessu þá. Það gat verið, að hann ætlaði að hugsa sig um. Nú þykist ég vera viss um það, að hæstv. ráðh. hljóti að geta svarað spurningu minni. Það er varðandi 2. mgr. 13. gr. frv. Þar er talað um, að lánadeildin geti átt frumkvæði að stofnun nýrra fyrirtækja. Ég spyr hæstv. ráðh. enn á ný: Hvað er átt við með frumkvæði að stofnun nýrra fyrirtækja? Hvernig hugsar hann sér, að þetta beri að? í hvaða formi á þetta að vera? Ég þykist vita, að það sé ekki hægt að sjá alla hluti og framkvæmd þessara laga fyrir í einstökum atriðum, en ég tel, að hér sé um svo veigamikið atriði að ræða, að það sé eðlilegt og hv. d. eigi rétt á því að fá álit hæstv. forsrh. um þetta efni. Þá vil ég víkja að 17. gr. frv. Þar segir: „Stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins skal leita eftir samningum við stjórnir Iðnþróunarsjóðs, Atvinnuleysistryggingasjóðs, lífeyrissjóða og tryggingarfélaga um samvinnu þessara sjóða og félaga við stofnunina varðandi lánveitingar.“ Í aths. með þessari gr. er tekið fram, að það muni ekki vera hægt eða eðlilegt að leggja þessa sjóði undir Framkvæmdastofnunina. Þeir eru taldir upp í þessari gr., sem ekki eru þess eðlis, að leggja skuli þá undir Framkvæmdastofnunina. Mér finnst sem það megi gagnálykta frá þessu á þann veg, að aðrir opinberir stofnlánasjóðir séu þess eðlis, að þeir geti verið settir undir Framkvæmdastofnunina. Ég kom inn á þetta við 1. umr. málsins og hæstv. forsrh. reyndar líka og gat þess, að ekki mundu allir aðrir sjóðir líklegir til að vera settir undir Framkvæmdastofnunina. En ég endurtek spurningu mína nú og spyr, ég hef ekki fengið svar við því enn þá: Hvaða sjóðir eru það helzt, sem koma hér til greina, og hvers eðlis eru þeir sjóðir, sem haft er í huga, að fari bezt á að setja undir Framkvæmdastofnunina? Ég hef hér vikið að nokkrum atriðum. Ég hef vikið að nokkrum atriðum í ræðum hv. frsm. meiri hl. fjhn., forsrh. og hv. 11. þm. Reykv. Það mætti að sjálfsögðu fara út í ýmis fleiri atriði, en með tilliti til þess, sem ég hef nú sagt og hef sagt reyndar áður við 1. umr., sé ég ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri að sinni.



Herra forseti. Það hefur verið stefnt að því að reyna að afgreiða þetta mál úr d. á þessu kvöldi, og ég vil nú gera mitt til þess, að þessar umr. dragist ekki of á langinn, og reyni því að hafa mál mitt stutt, en þó verð ég að drepa hér á örfá atriði, þó að reyndar sé af fjöldamörgu að taka. Allmikið hefur verið á það deilt hér í þessum umr. af hv. talsmönnum minni hl. fjhn., að eðlilegast væri, að hagrannsóknadeild væri slitin úr tengslum við Framkvæmdastofnunina og sjálfstæð stofnun yrði mynduð utan um það verkefni, sem hún á að annast. Ég get út af fyrir sig tekið undir það, að þetta hefði verið möguleiki, og ég get líka tekið undir þær raddir, að þarna hefði komið fleira til greina. Eins og hér var vikið að áðan, er það möguleiki í okkar stjórnkerfi að stofna sérstakt efnahagsmálaráðuneyti, og þá væri ekki óeðlilegt, að eitthvað af þeim verkefnum, sem hér falla undir hagrannsóknadeild, færu þangað. En það hefur nú ekki verið gert og engar formlegar tillögur uppi hafðar um það, og því virðist óhjákvæmilegt að halda um sinn þeirri skipan mála, sem verið hefur nú um skeið. En ég vildi aðeins víkja að því atriði, sem hér hefur verið haldið fram, að það væri mjög hættulegt og óeðlilegt, að slík deild sem þessi, sem á að fjalla um rannsóknir á efnahagslífi þjóðarinnar, sé undir þessu þriggja manna framkvæmdaráði, og það fyrst og fremst vegna þess, að það sé skipað beint af ríkisstj., og það geti verið hætta á því, að þar verði pólitískir aðilar, sem á þann hátt fái eitthvað að segja yfir þessari hagrannsóknadeild. Ég vil undirstrika það, að ég skil eiginlega ekki þennan þankagang, og mér er nær að halda, að hv. talsmenn minni hl. fjhn. skilji hann ekki heldur, því að í nál. þeirra kemur fram gjörólík hugsun. Þar segir einmitt um þetta nákvæmlega sama atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Sú þjónusta, sem hagrannsóknadeildin á að inna af hendi, er yfirleitt framkvæmd í nálægum Löndum af deildum í fjmrn., t.d. í Noregi, Svíþjóð og Englandi, eða af sérstökum stofnunum, eins og í Danmörku og var um skeið í Svíþjóð. í Bandaríkjunum gegnir þriggja manna ráð sérfræðinga, sem heyrir beint undir forsetann, þessu sama hlutverki.“ Það kemur ljóst fram af samhengi þess, sem hér er sagt, að talsmenn minni hl. fjhn. eru ekki að fordæma skipulagið eins og það er og þarna er lýst í nokkrum nálægum löndum. Þeir virðast telja þetta sjáifsagt og eðlilegt. Og ég vil þá spyrja: Ef það er sjálfsagt og eðlilegt, að verkefni eins og þessi heyri beint undir fjmrn. eða beint undir forseta, pólitískan forseta viðkomandi lands, er það þá algjörlega fráleitt, að slík verkefni séu unnin í stofnun eins og Framkvæmdastofnuninni, jafnvel þó að svo standi á, að yfirmenn hennar eru skipaðir af ráðh. og eru ekki algjörlega sjálfstæðir í stjórnkerfinu, og jafnvel þó að þar sé starfandi þriggja manna framkvæmdaráð, sem væntanlega er skipað mönnum með töluverðan pólitískan áhuga? Ég verð að segja það, að mér virðist þarna rekast hvað á annars horn hjá hv. talsmönnum minni hl. fjhn. og þessi klausa í þeirra nál. sé beinlínis rökstuðningur fyrir því, að það skipulag, sem hér er valið, sé í öllu falli ekki óeðlilegra en það er í mörgum nálægum löndum. Hér hefur nokkuð verið vikið að áætlanagerðinni sem slíkri, og mér skilst, að hv. síðasti ræðumaður, sem vék að þessu efni rétt áður en ég kom í þingsalinn, hafi verið að gera því skóna, að flokkur hans, hinn virðulegi Sjálfstfl., væri raunverulega frumkvöðull að áætlanagerð hér á landi, og að það væri síður en svo, að Sjálfstfl. hefði neitt við áætlanagerð að athuga, hann væri því samþykkur, að slíkar leiðir væru valdar. Ég verð nú að segja það, að ég meðtek þennan sannleika með nokkurri varúð. Og ég er hræddur um, að það verði erfitt fyrir fleiri en mig að kyngja þessum fullyrðingum, þó að álitlegar séu. Og ég er anzi hræddur um, að sú áætlanagerð, sem Sjálfstfl. og talsmenn hans hafa í huga, hljóti að vera eitthvað talsvert annars eðlis en sú áætlanagerð, sem yfirleitt ber það heiti. Mig grunar reyndar, að svo standi á, að misskilningurinn sé einmitt í því fólginn. Segja má, að orðin áætlanagerð og áætlanir hafi fleiri en eina merkingu í sér fólgnar, og þau hugtök hafa verið notuð á nokkuð breiðum grundvelli. Ég verð hins vegar að segja það sem mína skoðun, að áætlanagerð, sem ekki er í tengslum við ákvarðanatöku af neinu tagi og ekki heldur í neinum tengslum við fjármagnsöflun til áætlanagerðarinnar, hlýtur að vera æði yfirborðsleg og raunverulega lítils virði fyrir framkvæmd mála. Ég veit hins vegar, að til er ýmiss konar áætlanagerð, sem er aðallega fólgin í spásögn af ýmsu tagi, og ég get út af fyrir sig viðurkennt, að þess háttar vinnubrögð eigi talsverðan rétt á sér í mörgum tilvíkum. Sérstaklega þegar um er að ræða langtímaáætlanir, er raunverulega ekki mikið meira hægt að gera oft og tíðum en að reyna að spá fram í tímann og reyna að átta sig á, hvernig þróun mála sé líklegust að verða, og ég held, að maður verði að viðurkenna það, að fyrst um sinn hlýtur sú áætlanagerð, sem hér er framkvæmd og á að verða til margra ára, að verða talsvert mikið í þeim búningi. En þegar um er að ræða áætlanir í smærri stíl, áætlanir á afmarkaðri sviðum, álít ég, að við höfum raunverulega þörf fyrir miklu skarpari og ákveðnari áætlanagerð en þá, sem einungis er fólgin í slíkri venjulegri spásögn. Ég vík að þessu, vegna þess að ég vil í sjálfu sér ekki fara að bera á móti því, að Sjálfstfl. kunni að vera hlynntur þess háttar mjög svo óljósri áætlanagerð, sem varla stendur undir nafni. Mér hefur virzt mjög greinilegt af málflutningi talsmanna þess flokks, að það væri langt frá því, að þeir væru því samþykkir, að t.d. atvinnulífið fylgdi nokkurs konar áætlanagerð, sem gæti staðið undir nafni. Enda er mér satt að segja næst að halda, að andstaða þeirra gegn þessu frv. sé einmitt byggð á því, að þeir eru í grundvallaratriðum andvígir þess háttar áætlanagerð, sem raunverulega er þörf á að taka, og ég held, að ekki sé nein önnur skýring til á þeirra afstöðu en einmitt sú, að þeir leggja töluvert annan skilning í þetta orð. Ég vil vekja athygli á því, að það er eftirtektarvert, hvað talsmenn Sjálfstfl. í þessum umr. hamast ákaflega gegn þeim litlu ákvæðum, sem í þessu frv. er að finna um fjárfestingareftirlit, og þá einkum í 3. mgr. 12. gr., þar sem gert er ráð fyrir því, að stofnunin geti sett almennar reglur um það, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar, og heimila í því sambandi stofnuninni að afla sér upplýsinga, sem verða megi að liði við þá ákvarðanatöku. Ég vil undirstrika það hér, að ef menn vilja ekki leyfa sér að ákveða neitt um það, hvað skuli hafa forgang í þjóðfélaginu og hvers konar framkvæmdir skuli ganga fyrir öðrum, og ef engar almennar reglur má yfirleitt setja á því sviði, er ósköp einfalt mál, að það getur ekki orðið um neina raunverulega áætlanagerð að ræða. Þá verðum við bara að láta okkur nægja gömlu aðferðina, að reyna að geta okkur til um það, hvað hinir ýmsu aðilar efnahags- og atvinnulífsins gætu verið með í huga og hvað þeir kynnu að gera á næstu árum eða á næsta ári, án þess að hafa uppi neinn vilja eða neina tilburði til þess að hafa þar áhrif á. Ég lít svo á, að með raunverulegri áætlanagerð sé ætlunin að reyna að hafa áhrif á það, hvernig þróunin í efnahags- og atvinnulífi verður, og ég lít svo á, að það sé tómt mál að tala um, að það sé unnt öðruvísi, en að maður leyfi sér að setja einhverjar reglur um það, hvað skuli yfirleitt hafa forgang og hvað ekki. Það verður að velja aðra hvora leiðina, að reyna að velja úr það, sem þarf að setjast á áætlunarprógrammið, eða að láta happa- og glappaaðferðina algjörlega ráða ferðinni, eins og verið hefur hjá fráfarandi ríkisstj. í allrí stjórnartið hennar. Hvað skipun framkvæmdaráðsins snertir, sem hér hefur nokkuð komið til umr., vildi ég taka það skýrt fram, vegna þess að hv. talsmaður minni hl. fjhn., hv. 2. þm. Reykv., fjallaði um mína afstöðu í þessum efnum, að ég hef ekkert sagt um það, að ríkisstj. hafi í hyggju að skipa forstöðumenn deilda í framkvæmdaráðið. Það er algjör misskilningur, að ég hafi yfirleitt gert nokkra tilraun til að gefa það í skyn einu sinni. Ég sagði hins vegar aðeins, að það væri ekkert í frv., sem hindraði það, að í framkvæmdaráðið veldist starfsmaður úr stofnuninni eða úr stjórn hennar, og þá gætu forstöðumenn allt eins flokkast þar undir. Ég sagði hins vegar, að ég teldi, að það ætti að vera á valdi ríkisstj. að ákveða hverju sinni, hverjir sætu í þessu framkvæmdaráði. Það yrði á valdi núv. ríkisstj., og það yrði á valdi seinni tíma ríkisstj. að ákveða þetta, hver fyrir sig, út frá sem skynsamlegustu mati og sjónarmiðum hverrar ríkisstj., og ég tel algjörlega ástæðulaust að fara að binda það í lög, hverjir skuli eiga sæti í þessu framkvæmdaráði. Þetta hefur nú verið aðalmótbáran gegn þessu framkvæmdaráði og skipan þess, að menn vilji ekki, að dagleg störf stofnunarinnar verði undir því, sem menn kalla pólitískri stjórn. Ég ætla ekki að koma mikið inn á þetta atriði, enda hefur það verið gert hér á undan á einkar skýran hátt, en ég vildi bara undirstrika það, að enginn, sem fæst við efnahagsmál, getur verið ópólitískur í hugsun, sízt af öllu þegar um er að ræða að taka einhverjar ákvarðanir. Það er svo, að þeir, sem eiga að gera tillögur um ákvarðanir í efnahagsmálum, verða ævinlega eins og allir aðrir að ganga út frá fjöldamörgum forsendum, sem ekki liggja fyrir sem staðreyndir og ekki leggja fyrir sem neinar upplýsingar, sem hægt sé að ganga að, og þar af leiðandi bara ósköp einfaldlega að beita venjulegri rökhugsun og komast að ákveðinni niðurstöðu og síðan að leggja fram tillögur um, að þetta og þetta skuli gert. Við vitum öll, hvernig þessu er háttað, að það verður ævinlega að taka til greina ýmsar forsendur, sem menn verða að gefa sér, út frá því, sem ég vil kalla, pólitísku mati, og það er hreinn skollaleikur að ætla að gefa eitthvað annað í skyn eða að halda því fram, að hægt sé að komast undan því að láta grundvallarviðhorf ýmiss konar, sem eru mismunandi hjá mönnum, ráða þar einhverju um. Það liggur því í hlutarins eðli, að tillögur um hvers konar ákvarðanir á sviði efnahagsmála eru alltaf háðar pólitísku mati að einhverju leyti, þegar allt kemur til alls. Ég tel það líka laukrétta ábendingu hjá hæstv. forsrh. hér í dag, að ef við færum að binda það í þessum lögum, að forstöðumenn deilda skyldu eiga sæti í þessu þriggja manna framkvæmdaráði, værum við bara að fá upp þann flöt á málinu, að það væri þá frekar hætta á því, að hver og ein ríkisstj., sem skipaði embættismenn í þessa stofnun, færi að velta fyrir sér, hver væri pólitísk afstaða einstakra forstöðumanna deilda, og ég er ekkert að leyna því, að við, sem höfum lagt til, að þessu yrði hagað á þennan veg, teljum miklu æskilegra, að þetta sé aðskilið á þennan veg, og að þá sé reiknað með því, að forstöðumenn deilda séu ópólitískir embættismenn, að svo miklu leyti sem nokkur maður getur verið algjörlega ópólitískur, en sjónarmið viðkomandi ríkisstj. eigi greiðan aðgang að stofnuninni í gegnum þetta margumtalaða framkvæmdaráð. Ég verð að játa, að í framsöguræðu minni hér fyrr í dag láðist mér að nefna brtt. frá minni hl. fjhn. við 32. gr., en þar hefur verið gerð till. um, að við gr. bætist ný málsgr., svo hljóðandi: „Stjórn Byggðasjóðs skal hafa samráð við landshlutasamtök sveitarfélaga við ráðstöfun fjár úr sjóðnum.“ Ég vil geta þess nú, sem mér láðist að geta í dag, að ég er í grundvallaratriðum samþykkur þessari till., og lét það reyndar í ljós á nefndarfundi, þegar þetta mál var þar lítillega rætt. En þar sem till. minni hl. n. lágu þá ekki fyrir, gafst ekki tækifæri til að samræma sjónarmið manna í þessum efnum í n. sjálfri. Nú liggur þessi till. fyrir, og ég get endurtekið það, sem ég hef þegar sagt, að ég er í grundvallaratriðum sammála þeirri hugsun, sem þarna er fólgin. Ég vil þó undirstrika, að það er ekki svo, að landshlutasamtök sveitarfélaga hafi algjörlega gleymzt við samningu þessa frv. Þeirra er getið í 10. gr. frv., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Byggðaáætlanir skulu gerðar í samráði við sveitarstjórnir og landshlutasamtök sveitarfélaga, svo og landshlutasamtök verkalýðsfélaga og atvinnurekenda.“ Og reyndar er bætt við: „Meðan unnið er að áætlanagerð viðkomandi landshluta, getur stjórn stofnunarinnar sett þar upp skrifstofu til bráðabirgða.“ Þetta er í frv. sjálfu, en hitt geta menn auðvitað sagt með nokkrum rétti, að þetta snertir fyrst og fremst áætlanirnar sjálfar. Hins vegar er ekkert í frv., sem skyldar stofnunina til þess að leita til viðkomandi landshlutasamtaka, þegar um einstakar lánveitingar er að ræða. Ég vil hins vegar leyfa mér að fullyrða, að þeir, sem um þetta hafa fjallað, hafa alltaf reiknað með því, að svo yrði gert í framkvæmd, þó að það hafi sem sagt ekki verið tekið hér tryggilega fram. En út af fyrir sig er það skaðlaust og kannske fyllsta ástæða til að taka þetta með inn í frv. og inn í Lögin, og skal ég fúslega veita aðstoð mína, til þess að svo verði gert. Ég vil þó taka fram, að það getur í vissum tilvikum verið erfitt um vik að leita umsagnar landshlutasamtaka sveitarfélaga. Stundum kann að vera um að ræða næstum því sjálfkrafa lánveitingu, t.d. þegar sjóður eins og Byggðasjóður hefur kannske sett sér einhverja almenna reglu um lánveitingu til einhverra vissra fjárfestinga, t.d. skipakaupa, þannig, að ef Fiskveiðasjóður t.d., svo að ég nefni eitt dæmi, lánar út á skip, sé Byggðasjóður reiðubúinn að bæta þar einhverri ákveðinni prósentutölu við. Þannig hefur þetta nú verið í framkvæmd hvað snertir Atvinnujöfnunarsjóð. Ég skal ekki segja, hvað verður uppi á teningnum hvað Byggðasjóð snertir, en ég nefni þetta bara sem dæmi um, að þannig getur verið um sjálfkrafa lánveitingar að ræða, lánveitingar, sem fylgja mjög föstum reglum. En það víll oft svo til, að það liggur mjög á að gefa vilyrði um slíkar lánveitingar. Það má ekki dragast, ekki í mánuði og jafnvel ekki í vikur og jafnvel ekki í daga, vegna þess að það á kannske að fara að gera samninga, og það getur oltið á því, hvort loforðin liggi fyrir og allt sé á hreinu, hvort samningar takast eða ekki eða hvort einhver annar verður á undan í einhverju ákveðnu tilviki. Þar af leiðir, að það getur verið nauðsynlegt fyrir Byggðasjóð að geta veitt loforðið strax. Í slíkum tilvikum finnst mér í raun og veru ástæðulaust, að það þurfi að fara að senda viðkomandi lánsumsókn kannske yfir landið þvert og endilangt og kalla þar saman stjórn manna, sem er venjulega mjög dreifð o.s.frv. Því hefði ég kosið, að þessi klausa væri ekki svo afdráttarlaus sem þarna er gert ráð fyrir.. Ég hef gert uppkast að till. um þetta efni, og er hún svo hljóðandi: „Stjórn Byggðasjóðs skal leita umsagnar viðkomandi landshlutasamtaka sveitarfélaga við ráðstöfun fjár úr sjóðnum, eftir því sem við verður komið.“ Þarna hafa ekki aðrar breytingar verið gerðar en sú, eins og hæstv. forsrh. benti á í dag, að auðvitað er ekki ætlazt til þess, að leitað sé umsagnar eða haft samráð við landshlutasamtökin almennt, heldur bara viðkomandi landshlutasamtök, og auk þess er því bætt við, að þetta sé eðlilegt, eftir því sem við verður komið. Það vill nú svo illa til, að enda þótt ég hafi leitað til þeirra, sem skipa minni hl. fjhn. og óskáð eftir því, að samkomulag gæti tekizt um þetta atriði, orðalag á þessari grein, þá hefur ekki tekizt að ná samkomulagi um þetta mál, og ég sé mig því tilneyddan að bera fram sérstaka brtt. um þetta atriði. Ég vil taka það fram, að ég hef borið þessa brtt. undir þá, sem eru fylgjandi meiri hl. fjhn., þá hv. þm. Bjarna Guðbjörnsson, 4. þm. Vestf., hv. þm. Pál Þorsteinsson, 3. þm. Austf., og hv. þm. Jón Árm. Héðinsson, 5. þm. Reykn., og við höfum orðið sammála um að leggja fram þá till., sem ég hef hér lýst, en hún er borin fram sem skrifleg brtt. frá mér. Þetta er brtt. við brtt. við frv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins frá minni hl. fjhn., við 6. tölul. Till. er frá Ragnari Arnalds og er svo hljóðandi: „Við 6. tölul. Liðurinn orðist svo: Við 32. gr. Við greinina bætist ný málsgr.: Stjórn Byggðasjóðs skal leita umsagnar viðkomandi landshlutasamtaka sveitarfélaga við ráðstöfun fjár úr sjóðnum, eftir því sem við verður komið.“ Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja þessa till. hér fram.



Herra forseti. Ég verð að leyfa mér að beina þeim tilmælum til hv. 4. þm. Norðurl. v. út af þeim ummælum, sem hann lét falla hér áðan, sérstaklega í sambandi við hagrannsóknadeild, og vitnaði þar til grg. okkar í minni hl. fjhn., að hann lesi þá grg. betur. við höfðum alls ekki gagnrýnt það, að hagrannsóknadeildin heyri beint undir ráðh., heldur felst það í till. okkar, að svo verði eftirleiðis sem hingað til. Í annan stað verð ég að biðja hv. þm. að lesa betur, þegar hann fullyrðir það hér í ræðustól, að hann eigi erfitt með að meðtaka þann sannleik, að Sjálfstfl. sé hlynntur heilbrigðri áætlanagerð. Saga þess er mjög ítarlega rakin í nál. okkar, hvernig fyrrv. ríkisstj. átti frumkvæði að því, að hér var beitt áætlanagerð, t.d. í sambandi við landshlutaáætlanir, framkvæmdir ríkisins, einstakar atvinnugreinar o.fl. Hitt kom mér hins vegar ekki á óvart, þótt við hv. 4. þm. Norðurl. v. hefðum nokkuð mismunandi skoðanir á áætlanagerð og tilgangi hennar. Ef einhver hefði spáð því á síðastliðnu vori, að frv. eins og það, sem hér liggur fyrir, yrði lagt fram á Alþ. til samþykktar á hausti komanda, hefðu þau hin sömu ummæli verið kölluð skrök eða vondar getsakir. Svo einörð og einbeitt er hin íslenzka þjóð í skoðun sinni á mikilvægi frjálsræðis til athafna og framkvæmda, að hún ætlar engum sinna stjórnenda fyrir fram að vilja hneppa það í viðjar, annað hvort eða hvort tveggja. Við fyrstu skoðun þessa frv., sem hér liggur fyrir, verður það ljóst, að þar er beinlínis ákveðið, að dregið skuli saman það vald, sem nú er í höndum einstaklinga og félagasamtaka um allt land og það afhent voldugri miðstjórn í Reykjavík. Er það gert í því formi, að setja skal á laggirnar geysilegt skrifstofubákn, þar sem m.a. skal meta þýðingu ótiltekinna fjárfestingarframkvæmda og ákveða, í hvaða röð í þær skuli ráðizt og hvar eða jafnvel hvort það skuli gert. Hins vegar er það sagt berum orðum, að með því að setja þessa stofnun á laggirnar megi ætla, að ríkið fari að sinna forustuskyldu sinni í atvinnumálum, eins og hv. 4. þm. Norðurl. v. komst að orði við 1. umr. málsins, og hv. þm. þótti ekki nógu fast að orði kveðið, heldur hnykkti hann á ummælunum með því að bæta við, með leyfi hæstv. forseta, „óhjákvæmilegri og nauðsynlegri forustuskyldu sinni í atvinnumálum.“ Enginn vafi leikur á, að þessi hv. þm. veit, hvað hann syngur í þessum efnum, eða hann ætti a.m.k. að vita það, þar sem hann er sá maður, sem ég ætla, að hafi verið mjög í ráðum við samningu frv. Honum ætti því ekki að verða skotaskuld úr því að geta sér þess til, hvað sé í pokanum. Hins vegar ber mjög að fagna þeim ummælum hæstv. forsrh., sem hann viðhafði hér í hv. d. í dag, að það væri ekki stefnt að þjóðnýtingu, það yrði ekki farið inn á þá braut. Er sú yfirlýsing einkar þýðingarmikil, að hún skuli hafa komið hér fram við umr. málsins. Þá er sá skilningur hæstv. forsrh., sem hann hefur á því, hvers konar áætlanagerð skuli fara fram í Framkvæmdastofnuninni, ekki síður athyglisverður, þar sem svo var að heyra sem hann teldi, að áætlanagerðin yrði sama eðlis og verið hefur, að öðru leyti en því, að nú yrði ákvörðunin um fjármagnsútvegun og áætlanagerðina á sömu hendi. Ég skildi hann a.m.k. svo, og leiðréttist það þá, ef rangt er hermt, en það er þá óviljandi. Á hinn bóginn komst hv. 11. þm. Reykv., Tómas Karlsson, svo að orði um þessa stofnun, að markmið hennar væri að vera hjálpartæki til að tryggja algjöra stefnubreytingu í atvinnu- og efnahagsmálum. Það er nú samkv. hans skilningi að söðla um í skipulagshyggju og áætlunarbúskap að gera ráðstafanir til þess að tryggt sé, að áætlunum sé fylgt og þær framkvæmdar. Ég fæ nú ekki annað séð af orðum hv. þm. en skammt sé í það, sem við sjálfstæðismenn höfum kallað með sanni að búa við óbærilega ríkisforsjá og ríkisafskipti af atvinnumálum. Það þarf því engan að undra, þótt við leggjumst gegn þessu frv., og því fremur, þar sem allt hið góða, sem þar er að finna, hefur þegar komizt til framkvæmda og er í lögum og sannar í reynd gildi sitt. Nefni ég þar t.d. skynsamlega áætlanagerð, hagrannsóknir, aukna samvinnu og samræmingu stofnlánasjóða og Atvinnujöfnunarsjóð, sem með nýrri og raunhæfri byggðastefnu hefur markað þáttaskil, þannig að aldrei er nú um hin sérstöku mál byggðarlaganna talað nema í anda þeirrar stefnu. Hefur það m.a. verið staðfest á fjölda þskj. nú í vetur og ekki hvað sízt í sjálfri grg. þess frv., sem hér er til umr., þótt þar gæti að vísu þess misskilnings, að þetta sé nýmæli. Í grg. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ákveðið er, að stofnunin framfylgi byggðaþróunarstefnu með sérstakri áætlanagerð. Jafnframt er þessi áætlanagerð með sérstökum hætti tengd mjög traustu böndum við fjármagnsöflun til þeirra framkvæmda sem áætiaðar og ákveðnar eru á hverjum tíma. Fjármagn Byggðasjóðs er stóraukið.“ Þetta er að vísu nýtt, og í öðru lagi: „Framkvæmd þessarar byggðastefnu er svo að auki tryggð með sérstökum tengslum við landshlutasamtök sveitarfélaganna, bæði að því er varðar áætlanagerð og kostnað landshlutasamtakanna af því starfi. Þá er einnig ákveðið að taka upp samstarf við landshlutasamtök verkalýðsfélaga og atvinnurekenda í sama skyni.“ Ég hygg, að það sé alkunna hér, að fráfarandi ríkisstj. efndi með atvinnumálanefndunum til mjög mikils samstarfs við verkalýðsfélög og vinnuveitendur í sambandi við atvinnumál. Eins og ég áðan sagði, verður um geigvænlegan samruna valds að ræða í þessari væntanlegu Framkvæmdastofnun ríkisins, eins og hæstv. forsrh. raunar viðurkenndi, þegar hann sagði eitthvað á þá leið, að hann hefði kosið að láta þriggja manna framkvæmdaráð fara þar með daglega stjórn, þar sem valdið væri svo mikið, að hann vildi ekki fela það neinum einum manni, það væri meiri trygging að hafa þá þrjá. Það er mjög á huldu, hversu mikið vald verður í raun og veru falið þessu þriggja manna framkvæmdaráði, þessum pólitísku kommissörum, eins og þeir eru jafnan nefndir. Ég varð var við það hér í dag, að það fór eitthvað í taugarnar á hæstv. forsrh. og einnig í taugarnar á hv. frsm. meiri hl. fjhn., að við sjálfstæðísmenn skyldum kalla kommissarana pólitíska. Þannig gerði hv. 4. þm. Norðurl. v. því skóna, að einhver deildarstjóranna yrði skipaður í framkvæmdaráðið. Svo var einnig að heyra á hæstv. forsrh. um hríð, að hann hefði þar í hyggju ópólitískan mann, unz sannleikurinn kom í ljós og hann viðurkenndi, að framkvæmdaráð verður skipað pólitískum trúnaðar- eða eftirlitsmönnum ríksstj., eins konar kommissörum. Vitnaði hann í því sambandi til heimildar þeirrar, sem felst í Lögum um Stjórnarráð Íslands, að heimilt sé að skipa aðstoðarmenn ráðherra, sem fylgi ráðuneytum, eins konar aðstoðaráðherra. Þetta var sú hliðstæða, sem bent var á af hæstv. forsrh. Það er því ljóst orðið og viðurkennt, sem alltaf var vitað, að framkvæmdaráðið er í raun og veru ekkert annað en lítil aukaríkisstj., þar sem völdin eru í öfugu hlutfalli við stærðina, og raunar er annar mismunur sá, að hin stærri ríkisstj. ber ábyrgð fyrir Alþ., bæði fyrir sig og hina ríkisstj. Hins vegar ber hver kommissaranna væntanlega ábyrgð gagnvart þeim flokki, sem hann er fulltrúi fyrir. Óþarft er þó að vera með miklar getsakir í þessu efni, reynslan mun senn skera úr, hvernig tengslum kommissaranna verður háttað og hvers eðlis þeir eru. Mun þá og á sannast, að svo illa sem mönnum er við þessa þrenningu nú og hlutverk hennar, þá verður mönnum þó enn verr við tilkomu hennar síðar, eftir að áhrifa hennar tekur að gæta í athafnalífinu og bitna á lífskjörum fólksins í landinu. Í þessu sambandi þykir mér rétt að vekja athygli á ummælum, sem hv. 4. þm. Norðurl. v. viðhafði hér við 1. umr. málsins um kommissarana og völd þeirra. Þá fór hann ekki dult með, að hann lítur á stjórn stofnunarinnar sem eins konar afgreiðslustofnun, sem litla þýðingu hefur aðra en þá að vera eins konar gæða, stimpill eða vörumerki, annað sæju kommissararnir um, en hv. þm. komst svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það leiðir því af líkum, að enda þótt framkvæmdaráðið fjalli allítarlega um þessi mál öll, þá hlýtur stjórnin að setja þar sinn lokastimpil á.“ Ég get ekki skilið svo við hið pólitíska eðli kommissaranna, að ég láti ekki í ljós undrun yfir þeim ummælum hæstv. forsrh., sem hann viðhafði hér í hv. d. fyrr í dag, að við sjálfstæðismenn umfram aðra hér í hinu háa Alþ. hefðum vantrú á pólitík og pólitískum mönnum í trúnaðarstöður. Við höfum ekkert reynt að draga fjöður yfir neitt í þessu sambandi hér í þessari hv. d. né í nál. okkar, þvert á móti létum við þess þegar getið, að framkvæmdaráðið væri pólitískt í eðli sínu, og þess vegna væri Framkvæmdastofnun ríkisins pólitísk í uppbyggingu, en það hafa hins vegar aðrir menn gert. Þeir hafa viljað tala sem allra minnst um hið pólitíska eðli framkvæmdaráðsins þangað til nú, að ekki þýðir lengur að dyljast, og það kalla ég að hafa vantrú á pólitík og þeim, sem við hana fást, og þó sérstaklega sinni eigin pólitík, að hafa ekki kjark til að segja þegar í stað, hvernig allt er í pottinn búið. Þetta er mitt mat á því. Allir aðrir geta svo haft sitt mat, en það hygg ég, að sé sannmæli, að við sjálfstæðismenn þurfum ekki að bera kinnroða fyrir og gerum það heldur ekki, þótt einhverjar aðgerðir í atvinnulífinu beri flokksstimpil okkar. Það vita allir, sem þann stimpil sjá, að þar er ekki verið að þrengja að neinum, þar er ekki verið að skammta neitt né koma á nýjum hömlum. Einkum voru það þó ein ummæli hæstv. forsrh., sem ég vil sérstaklega gera aths. við, en ég hygg, að hann hafi sagt orðrétt hér í hv. d. við umr. í dag: Ég staðhæfi það, að það hafa engir fremur en sjálfstæðismenn notað pólitíska aðstöðu sína. Og nú reynir á það, í hvaða merkingu hæstv. forsrh. notar orðið pólitískur. Ef það er jákvæðrar merkingar, og ég hef enga ástæðu til þess að ætla annað eftir ræðu hans hér í dag, voru þetta vissulega orð í tíma töluð, sanngjörn og viturleg niðurstaða eftir langan stjórnmálaferil. Í brtt. meiri hl. fjhn. á þskj. 154 er m.a. lagt til, að vald Framkvæmdastofnunarinnar verði enn aukið frá því, sem í frv. segir, með því að lagt er til, að stjórn hennar geti með samþykki ríkisstj. sett almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar og að opinberum sjóðum og öllum lánastofnunum í landinu, ríkisbönkum, einkabönkum, sparisjóðum og innlánsdeildum kaupfélaga, - ég skil það svo, það verður þá leiðrétt, ef rangt er með farið, að þarna sé einnig átt við innlánsdeildir kaupfélaganna, sé skylt að haga lánveitingum sínum í samræmi við það án tillits til ákvæða þeirra laga, sem um þessa sjóði og lánastofnanir fjalla. Það geta menn svo metið hver fyrir sig, til hvers konar glundroða beiting slíks valds mundi leiða. Mér þótti það svo athyglisvert innlegg, sem hv. l 1. þm. Reykv. hafði hér eftir fyrrv. hv. þm., Ólafi Björnssyni, og hv. 2. þm. Norðurl. e. Ég er honum þakklátur fyrir það, þótt ég að hinu leytinu sé í nokkrum vafa um, að hv. þm. sé alvara í því, að hann sé sama sinnis og þeir ágætu menn í sambandi við stjórn heildarfjárfestingarinnar í landinu og stöðu hinna einstöku sjóða og lánastofnana gagnvart ríkiskerfinu, en það mun fljótt á það reyna. Við höfum í minni hl. fjhn. flutt um það brtt. á sérstöku þskj., að 3. málsgrein 12. gr. falli brott, en eftir standi 1. og 2. málsgr. Þá höfum við í minni hl. fjhn. gert það að till. okkar, að Byggðasjóður skuli lúta sérstakri þingkjörinni stjórn. Ástæðan til þess er augljós. Í svo viðamikilli stofnun sem Framkvæmdastofnun ríkisins verður samkvæmt frv., er hætt við, að Byggðasjóðurinn verði út undan, og ég tók sérstaklega eftir því, að hv. 11. þm. Reykv. var mér sama sinnis í ræðu sinni hér í dag um umfang stofnunarinnar, þegar hann sagði, með leyfi hæstv. forseta, að verkefni stofnunarinnar snúist um sjálfan kjarnann í landsmálapólitík landsins. Ég minni enn fremur á það, að sú hefur einnig verið hugsun framsóknarmanna, og vitna ég í því efni til stjórnarsáttmálans, að Byggðasjóðurinn skuli lúta sérstakri stjórn. Í sama anda var grein, sem hv. 4. þm. Reykv., form. þingflokks Framsfl., skrifaði í blað sitt, Tímann, hinn 17. okt. s.l., en þá sagði hann, með leyfi hæstv. forseta: „Í samræmi við það, sem er rakið hér á undan, hafa framsóknarmenn flutt á mörgum undanförnum þingum frv. um, að komið verði á fót sérstakri byggðajafnvægisstofnun, sem verði gerð fær um að sinna því stóra verkefni, sem hér er við að fást. Ætlunin hefur verið, að þessi stofnun leysti af hendi svokallaðan Atvinnujöfnunarsjóð, sem var stofnaður með lögum frá 1966, en starfsemi hans hefur verið allsendis ófullnægjandi. Gert var ráð fyrir, að byggðajafnvægisstofnunin tæki við eignum og tekjustofnum sjóðsins og fengi þar að auki árlegt framlag, sem næmi 2% af öllum tekjum ríkisins. Hlutverk stofnunarinnar væri að annast rannsókna- og áætlanagerð og veita viðbótarlán til atvinnuuppbyggingar, í sumum tilfellum vaxtalaus. Þá gæti hún í vissum tilfellum veitt bein framlög eða gerzt meðeigandi í fyrirtækjum. Þá hefði hún heimild til að veita sveitarfélögum viðbótarlán til að koma upp íbúðarhúsnæði, þar sem skortur á hæfum íbúðum hindraði eðlilegan vöxt byggðar.“ Þetta var, eins og ég sagði, 17. okt. s.l. Þá voru framsóknarmenn eða a.m.k. hluti þeirra enn sömu skoðunar, þeirrar, að vert væri og rétt, að sérstök stofnun fjallaði um byggðamálin, stofnun, sem lyti sérstakri stjórn, stofnun, sem forustumenn byggðarlaganna gætu leitað til og reitt sig á. En nú er öðruvísi sungið. Nú er talað um nauðsyn á nægilegri heildaryfirsýn eða eitthvað í þá áttina, talað um hagræðingu, eina stjórn, en ekki tvær, eins og það séu einhver rök, að betra sé að hafa eina stjórn, sem ekki kemst yfir það, sem hún á að gera, en tvær, sem verk sín geta leyst skilmerkilega af hendi. Hvað sem því líður hef ég ekki enn sannfærst um, hverjar séu hinar raunverulegu orsakir þessarar kúvendingar, og ég skal heldur ekki segja, hverjar séu orsakirnar til þess, að mér finnst svo lítið bera á því, að baráttumál Framsfl. fái að njóta sín í þessari ríkisstj. En hitt hugði ég þó, að Framsfl. eða a.m.k. einstakir þm. hans mundu ekki svo gjarnan láta undan siga, þegar hinir sérstöku hagsmunir strjálbýlisins eru annars vegar. Gefur það vissulega tilefni til frekari upprifjunar í fyrrnefnda grein hv. 4. þm. Reykv., með leyfi hæstv. forseta: „Því miður vildi fyrrv. ríkisstj. ekki fallast á umrætt frv, framsóknarmanna né aðrar ráðstafanir, sem stefndu að sama tilgangi. Hún talaði fallega um landsbyggðarstefnuna í orði, en sýndi henni litla rækt á borði. Það er hins vegar eitt af aðalloforðum núv. stjórnar að gera nýtt, stórt átak til eflingar byggðajafnvæginu og til viðréttingar þeim landshlutum, sem höllustum fæti standa. Af hálfu Framsfl. verður lögð á það rík áhersla, að við það loforð verði staðið.“ Svo mörg voru þau orð. Það frv., sem hér liggur fyrir, sýnir, hvernig við efndirnar er staðið, með því að ákveðið er, að Byggðasjóður verði eins konar útibú frá stórri og umfangsmikilli stofnun. Ég vil þó ekki vanþakka það, að fjármagn Byggðasjóðs hefur verið aukið verulega, þótt það að vísu hafi ekki verið aukið í þeim mæli, sem fyrri skoðanir framsóknarmanna gáfu e.t.v. tilefni til að ætla, að verða mundi. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um frv. það, sem hér liggur fyrir. Ég ítreka þó enn þann kvíðboga, sem ég ber í brjósti fyrir því, að hið mikla vald, sem í frv. er, sé fært í hendur örfáum mönnum, verði misnotað og hafi þannig lamandi áhrif á athafnalífið í landinu og uppbyggingu þess. Á hinn bóginn vekur það vissulega góðar vonir, hvert viðhorf hæstv. forsrh. er í þessum efnum, en hann hefur marglýst því yfir þvert ofan í það, sem hv. 4. þm. Norðurl. v. hefur sagt, að með frv. þessu sé ekki stefnt til þjóðnýtingar né fjárfestingarhafta. Þvert á móti sé tilgangurinn sá að rétta einstaklingsframtakinu örvandi hönd. Ég skil orð hæstv. forsrh. svo, að þrátt fyrir allt sé hann þeirrar skoðunar, að frumkvæðið í atvinnulífinu eigi ekki að vera í höndum ríkisvaldsins, heldur í höndum einstaklinganna, fólksins, sem landið byggir. Ég vænti þess því, að hæstv. forsrh. beiti áhrifum sínum til þess, að vægilega verði með það ægivald farið, sem með frv. þessu er fært í hendur örfáum mönnum.



Herra forseti: Ég vildi leyfa mér að ræða hér nokkur atriði, sem fram hafa komið við umr. í dag. Ýmsir þeir, sem hér hafa talað, hafa farið inn á þau mál, sem ég ella mundi hafa gert ríkari skil en nú er ástæða til, eftir þær ræður þeirra hv. 5. þm. Vestf. og 2. þm. Norðurl. e. Ég hlýt þó að nefna nokkur atriði, sem fram komu í ræðu hæstv. forsrh. á fundi hér síðdegis. Það er að vísu mjög ánægjulegt, að hann fullyrðir, að í kjölfar samþykktar þessa frv. verði ekki innleitt hafta og leyfakerfi þar sem, eins og hann segir, ekki sé stafur í frv. eða orð um það í framsögu. Ég vil mjög feginn geta trúað þessum orðum hæstv. forsrh. og treysti því, að hann sjái um, að þau reynist sönn í framkvæmd. En ég bendi á, að bæði hann og hv. 4. þm. Norðurl. v. hafa sagt tvennt, sem tortryggir þetta loforð eða fyrirheit hæstv. forsrh. mjög. Þeir hafa sagt sem svo, að nú ætti að taka þessi mál, áætlanagerðina, föstum tökum, og hæstv. forsrh. segir, að í þessu frv. sé lagt svo mikið vald í hendur Framkvæmdastofnuninni, að hann vilji ekki fela einum manni forstöðu hennar. Þegar svo bætist við það óákveðna og almenna orðalag, sem einkennir frv. í heild sinni, þegar litið er á það, að hvergi er hægt að finna skilgreiningu á því í frv., hvað felist í áætlanagerðinni, og þegar litið er á ákvæði 3. mgr. 12. gr., þar sem þessari stofnun er undir vissum kringumstæðum heimilað að setja reglur, sem geta leitt til boðs eða banns um lánveitingar af hálfu allt annarra lánastofnana, þá er engin furða, þótt á þá hættu sé bent, að hér geti vissulega verið hafta- og leyfakerfi í uppsiglingu. Hv. 4. þm. Norðurl. v. hefur líka lagt á það mjög mikla áherzlu, að það sé aðalkostur þessa frv., að samtvinnað sé áætlanagerðin sjálf, ákvörðunartakan og lánsfjárveitingar eða fjáröflun. Ég tel einmitt þessa samþjöppun allra þessara starfa og ákvarðana og athafna undir einum hatti til þess fallna, að við drögum þá ályktun, að ef menn vilja og ef stjórnendur eru þess sinnis, þá geti þeir gert úr Framkvæmdastofnuninni samkv. þessu frv. hafta- og leyfastofnun. Það er einmitt vegna þessarar staðreyndar, sem ég tel vera, að andstaða okkar sjálfstæðismanna er svo sterk gegn samþykkt þessa frv. sem raun ber vitni og orð okkar hafa sýnt. Ég er þeirrar skoðunar, að áætlanagerð sé sjálfsögð, en áætlanagerðin á að dreifast meðal þeirra, sem eiga síðan að njóta góðs af áætlunum. Það er enginn vafi á því, að tengsl þurfi að vera á milli áætlanagerðar, ákvörðunartöku og fjáröflun til framkvæmda. En það, að tengsl séu til staðar, að samvinna sé milli mismunandi stofnana og einstaklinga og fyrirtækja og opinberra ráðuneyta, er sjálfsagt út af fyrir sig. En hitt er allt annað mál, ef allt þetta er undir eina og sömu stofnun sett. Í því felst hætta, sem nauðsynlegt er að benda á. Hæstv. forsrh. fór ásamt með hv. 4. þm. Norðurl. v. nokkrum orðum um 4. gr. frv., sem við höfum leyft okkur í nál. minni hl. fjhn. að nefna skipun pólitísku kommissaranna, og hæstv. forsrh. spurði, hvort pólitískir menn væru til einskis hæfir og hvort þeir væru ekki gjaldgengir til hvaða starfa sem væri. Ég er honum alveg sammála um það, að þeir eru ekki síður en aðrir hæfir til hvers konar starfa í þjóðfélaginu. En þar sem þeir koma fram sem fulltrúar pólitískra stefna eða flokka, þá eiga þeir líka að bera pólitíska ábyrgð. Hæstv. forsrh. nefndi það t.d., að pólitískir menn væru í forustu á ýmsum stöðum, t.d. væri pólitískur maður borgarstjóri í Reykjavík, og það er rétt. Borgarstjórinn í Reykjavík ber pólitíska ábyrgð. Hann er kosinn í almennum kosningum eða eftir almennar kosningar og ber pólitíska ábyrgð gagnvart borgarstjórn og verður á fjögurra ára fresti að standa kjósendum reikningsskil gerða sinna. Hæstv. forsrh. nefndi það og varpaði því fram, að sums staðar tíðkaðist að hafa ópólitískan framkvæmdastjóra sveitarfélags og borgar eins og Reykjavíkur. Hæstv. forsrh. lætur sér e.t.v. til hugar koma, að það væri ekkert úr vegi að hafa ópólitískan embættismann forsrh. í einu ríki. Þess eru dæmi, að utanþingsstjórn hefur verið skipuð, og þannig hefur verið með málin farið. Ég vona, að mér sé ekki virt það til oflátungsháttar, en ég vil alveg líkja því saman, að sá, sem fer með pólitískt vald borgarstjóra, hver sá, sem það er, sé í samsvarandi stöðu eins og sá, sem fer með pólitískt vald forsrh. sem oddviti framkvæmdastjórnar ríkisins annars vegar og hins vegar oddviti framkvæmdastjórnar sveitarfélags. Það er þess vegna ekki óeðlilegt, að slíkir menn séu pólitískir. En skilyrði til þess, að þeir njóti sín sem slíkir, er, að þeir beri ábyrgð gagnvart ákveðinni pólitískri nefnd eða stjórn, forsrh. gagnvart Alþ., borgarstjóri eða sveitarstjóri gagnvart borgarstjórn, og hvorir tveggja hljóta að standa reikningsskil gerða sinna í kosningum. Gallinn við stjórnkerfi Framkvæmdastofnunar ríkisins, eins og það er ráðgert samkv. þessu frv., er það, að þessir pólitísku kommissarar bera í raun og veru ekki ábyrgð gagnvart Alþ., og að takmörkuðu leyti et ábyrgð þeirra skilgreind gagnvart ríkisstj. sjálfri. Það var minnzt á það, að borgarstjóri og ýmsir aðrir sætu í ýmsum nefndum, sem borgarstjórn kysi, að sjálfstæðismenn sætu í bankaráðum og raforkuráðum o.s.frv. En um þessar nefndir er það að segja, að þær eru kosnar á lýðræðislegan hátt, og minni hl. á þar sína fulltrúa. Í framkvæmdaráði Framkvæmdastofnunar ríkisins er ekki um neina fulltrúa minni hl. að ræða. Það er að vísu sagt, að stjórn stofnunarinnar sé þingkosin, og þá höfum við þennan tvískinnung, sem er í stjórnkerfi Framkvæmdastofnunar ríkisins, að annars vegar er þingkjörin stjórn, sem væntanlega ber ábyrgð gagnvart þingi, en hins vegar er skipað þriggja manna framkvæmdaráð pólitískra kommissara, sem við vitum ekki nákvæmlega, hvar á að standa reikningsskil gerða sinna, en ég hallast að því, sem ég hygg, að hv. 2. þm. Norðurl. e. hafi haldið fram, að þessir menn beri eingöngu ábyrgð gagnvart sínum pólitísku flokkum, fram hjá lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum eða stjórnvöldum, sem byggjast á lýðræðislegu kjöri eða þingmeirihluta. Það er og svo, að stöðu þessara pólitísku kommissara hefur verið líkt við stöðu aðstoðarráðherra eða deildarstjóra í rn., sem fylgir ráðh. og starfstíma viðkomandi ráðh. Það, sem ég átti við, þegar ég nefndi aðstoðarráðherrana hér fyrr í dag, var, að eðlilegra hefði veríð, ef það var of mikið fyrir t.d. forsrh., sem á fyrir hönd ríkisstj. að hafa yfirumsjón með Framkvæmdastofnuninni, að ætlast til þess, að hann gæti fylgzt með störfum þessarar stofnunar, þá væri réttara að aðstoðarráðherra gæti innt slíkt starf eða önnur störf af hendi fyrir hæstv. forsrh. í þessu tilviki. Það væri samkv. stjórnarfari, eins og reglur segja til um nú. En að skipa þriggja manna framkvæmdaráð gerir það að verkum, að Alþ. hefur ekki aðstöðu til að koma fram ábyrgð á hendur þeim, og framkvæmdaráðið sem slíkt er heldur ekki sett undir hina þingkjörnu stjórn. Það er skýrt tekið fram í frv. Ég vil svo aðeins víkja nokkrum orðum að atriðum, sem fram komu í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. v., og þá um leið að orðum hv. Í 1. þm. Reykv., þar sem minnzt var á þá tilvitnun í nál. minni hl. fjhn., þar sem getið var um fyrirkomulag á hagrannsóknum og efnahagsráðgjöf til handa ríkisstj. í öðrum löndum. Ég hygg, að hv. 11. þm. Reykv. hafi sagt, að frá hans sjónarmiði geti það vel komið til greina og hefði getað komið til greina, að stofna sérstakt efnahagsráðuneyti og ég er honum í raun og veru mjög sammála um það, að það hefði verið langtum geðfelldari leið, að því er hagrannsóknir og efnahagsráðgjöf snertir. Það væru meiri líkur til þess, að slíkt efnahagsráðuneyti gæti borið ábyrgð gagnvart t.d. forsrh. og gæti gert ríkisstj. gagn. Þar væri fenginn milliliður á milli forsrh. og ríkisstj. og slíkrar efnahagsráðgjafar eins og er milli hagrannsóknadeildar samkv. þessu frv. um Framkvæmdastofnunina og ríkisstj. nú. Þar mundi ráðuneytisstjóri væntanlega vera í fyrirsvari í staðinn fyrir, að nú eru þrír pólitískir kommissarar sem varnarveggur og Þrándur í Götu eðlilegrar efnahagslegrar ráðgjafar ríkisvaldinu til handa. Það er svo, að reynslan af ráðuneytisstjórum hefur, held ég, undantekningarlaust verið, að þeir hafa reynzt hverri ríkisstj., sem við völd hefur setið, hollir ráðgjafar, hvaða pólitíska skoðun, sem þeir kunna að hafa, og í þeim miklu nefndarskipunum, sem hæstv. núv. ríkisstj. hefur staðið fyrir og ber merki einhliða pólitískra skipana í stærri stíl en nokkru sinni áður, að því er ég hygg, þá er það eina bjarta við þær nefndaskipanir, þegar ráðuneytisstjórarnir eru valdir til forstöðu eða samstarfs við nefndirnar. Sannast bezt að segja held ég líka, að starf þessara nefnda hafi að mestu leyti byggzt á slíkum ráðuneytisstjórum og þeir beri veg og vanda af störfunum sjálfum, ef marka má, hvernig skipun í nefndir er að öðru leyti. Það er því rétt að taka það fram og greina á milli einmitt þess, að menn geta gegnt trúnaðarstörfum sem pólitískir fulltrúar, en þá eiga þeir að bera pólitíska ábyrgð, og þá á ekki að fara í launkofa með það, að þeir eru valdir sem slíkir og verða að standa skil gerða sinna sem slíkir. Á hinn bóginn eru menn skipaðir í embætti sem hlutlausir embættismenn. Þeir geta haft sína pólitísku skoðun, en þeim ber skylda til að vera hollir ráðgjafar og starfsmenn hverrar þeirrar ríkisstj., sem með völd fer. Á þessu er mikill munur. Það er mikill misskilningur hjá hv. 4. þm. Norðurl. v., þegar hann segir, að samkv. hugmyndum okkar sjálfstæðismanna um áætlanagerð sé ekki nein ákvörðun um það tekin, hvað skuli hafa forgang fyrir öðru. Ég held að ég hafi skýrt það í ræðu minni hér fyrr í dag, að við leggjum áherzlu á, að áætlanagerðir fari fram í hinum ýmsum stofnunum, fyrirtækjum, deildum og ráðuneytum, eftir því hvers eðlis áætlunin er. Ef um er að ræða áætlun um framþróun tiltekinnar atvinnugreinar, er eðlilegt, að hún fari fram í viðkomandi rn., og þá er það auðvitað það rn. ásamt þeim starfshópi, sem það kallar til samstarfs um þá áætlanagerð, sem kveður á um forgangsröð. Ef áætlanagerðin fer fram í einkafyrirtæki, sem er t.d. að leggja út í fjárfestingar og þarf á lánsfé að halda, þá er eðlilegt, að þessi áætlanagerð fari fram þar. Siðan er eðlilegt, að ráðagerðir ráðuneytisins og áætlanagerð þess um þróun atvinnugreinarinnar fari til athugunar t.d. í Efnahagsstofnuninni og hér á Alþ., ef um er að ræða opinberar framkvæmdir og fjáröflun til þeirra. Á sama hátt fari áætlanagerð einkafyrirtækisins til athugunar í þeirri lánastofnun, sem það snýr sér til með umsókn um lánsfjáröflun. Með þessum hætti er áætlanagerð dreifð, þar sem ákvarðanirnar eru teknar, og aðstaða er til að samræma mismunandi áætlanir og kanna, hvað skuli forgang hafa á hverjum tíma. Það var sagt hér, held ég, af hv. 4. þm. Norðurl. v., að menn yrðu ávallt í áætlanagerðum að gefa sér forsendur samkv. pólitísku mati. Ég hefði haldið e.t.v., að réttara væri að segja, að menn gæfu sér annaðhvort frekar markmið samkv. pólitísku mati eða veldu leiðir til að ná ákveðnu markmiði samkv. pólitísku mati. Markmið efnahagslegra áætlana, hygg ég þó, að sé óumdeilanlegt í aðalatriðum það að ná sem örustum hagvexti samfara efnahagslegu jafnvægi og fullri atvinnu. Um þessi markmið hygg ég, að menn geti verið sammála. Þótt við leggjum áherzlu á öran hagvöxt, hygg ég tæpast, að við viljum fórna efnahagslegu jafnvægi eða fullri atvinnu á altari örari hagvaxtar, sem e.t.v. gæti orðið, ef við fórnuðum hinu tvennu. Auðvitað koma ýmis félagsleg markmið einnig til greina um slíkar áætlanagerðir, óhjákvæmilega í sambandi við opinberar framkvæmdir, hvort auka beri samneyzlu á kostnað einkaneyzlu, hvort auka beri samneyzlu á kostnað ágóða og fjármunamyndunar í atvinnurekstrinum, sem síðar færi til uppbyggingar atvinnuveganna. AS baki slíku á sér hér staðvitaskuld oft og tíðum pólitískt mat, en þeir, sem gera áætlanirnar, hljóta að gera sér grein fyrir því, að þessar áætlanir verða að sýna leiðir að mismunandi markmiðum, og e.t.v. fleiri en eina leið að tilteknu marki, til þess að þeir, sem ákvörðunina síðan taka, hafi úr fleiru að velja. Við sjáum þetta t.d. í sambandi við áætlanagerð um opinherar framkvæmdir, að við þurfum e.t.v. að velja á milli þess að byggja betri vegi og fleiri km af þeim annars vegar og byggja stærri, öruggarí og fleiri hafnir hins vegar. Við þurfum líka e.t.v. að standa frammi fyrir því að velja á milli framkvæmda í samgöngumálum eða atvinnumálum annars vegar og hins vegar framkvæmdir í sjúkrahúsmálum. Áætlanagerðin á að sýna þeim mönnum, sem ákvörðunina taka, hin mismunandi markmið og hinar mismunandi leiðir til þess að ná þessum markmiðum. Síðan á ákvörðunin að verða tekin, ýmist af þeim, sem bera fjárhagslega ábyrgð á framkvæmdunum eða pólitíska ábyrgð gagnvart fólkinu í landinu. Það er sá skilningur, sem kemur fram í þessu frv., en þó einkum vöntun á skýringum og skilgreiningum á því,.hvað felst í áætlanagerð, hvað felst í ákvörðunartöku og hvað felst í valdi Framkvæmdastofnunarinnar til lánsfjáröflunar og fyrirskipana og íhlutunar um málefni annarra lánastofnana, sem gerir það að verkum, að tortryggni okkar gagnvart þessari stofnun er á rökum byggð, að þær hugmyndir, sem menn gera sér um það vald, sem þessi almenni óákveðni rammi veitir, geti leitt til hafta og leyfakerfis, eins og við höfum þekkt áður hér á landi og allir vilja nú afneita. Það er mjög áríðandi og mikilvægt í raun og veru, að lögin séu þannig úr garði gerð, að þau séu skýr og veiti afmarkað og tiltekið umboð framkvæmdavaldinu til handa, þannig að framkvæmdavaldið geti ekki tekið sér meira vald en Löggjafatvaldið ætlazt til. Ég er hræddur um, að eins og þessi lög eru orðuð, þá séu lítil takmörk í framkvæmd fyrir því valdi, sem þessi stofnun getur tekið sér í hendur, og ég bendi enn á ný á þann mismun á skilgreiningum á áætlanagerð, ákvarðanatöku og fjáröflun til framkvæmda samkv. áætlunum, sem felst í tillögum stjórnar Efnahagsstofnunarinnar frá 1968, og orðalagi þessara laga. Mín tilgáta er sú og skýring á þessu óákveðna orðalagi, að sá blæmunur, jafnvel sá skoðanamunur, sem fram hefur komið hér í ræðum hæstv. forsrh. annars vegar og hv. 4. þm. Norðurl. v. hins vegar, hafi valdið því, að stuðningsmenn stjórnarinnar hafi komizt að raun um, eftir því sem vinnan við undirbúning að þessari Löggjöf komst lengra, að þeim var ómögulegt að ná samstöðu um frv., nema hafa það þannig orðað, að það væri svo almennt og svo víðtækt, að framkvæmdin ein gæti skorið úr um það, hver raunin yrði. Það var reyndar það svar, sem við í fjhn. fengum oftast við fyrirspurnum okkar um, hvað einstakar lagagreinar ættu að þýða, að lögin væru eingöngu rammi og framkvæmdin yrði að skera úr um það, hvernig til tækist um eitt eða annað atriði. Þetta tel ég mikinn galla á þessari lagasmið og mjög hættulega braut, sem gengið verður inn á með samningu þessa frv. og samþykkt þess, ef að lögum verður. Ég held, að það fari ekki á milli mála, og um það voru þeir reyndar alveg sammála, hæstv. forsrh. og hv. 4. þm. Norðurl. v., að hér væri verið að safna miklu valdi í eina stofnun, meira valdi en áður hefði verið til staðar, og þeir gagnrýndu að því leyti Efnahagsstofnunina, að hún hefði ekki getað komið í framkvæmd ýmsum áætlanagerðum, sem hún hefði haft í huga og ætlunin hefði verið, að hún innti af höndum. Skýringin á því er hins vegar sú, að stofnunin átti erfitt með að fá starfskrafta, og það verður auðvitað sama vandamálið hjá þessari nýju stofnun og var hjá Efnahagsstofnuninni sjálfri, að sérlærðir starfskraftar verða ekki fengnir upp úr þurru, þótt ég vonist til þess, að það standi til bóta. Skýringin á því, sem ég hygg, að báðir þessir ræðumenn hafi nefnt, af hverju Efnahagsstofnunin hélt ekki áfram langtíma þjóðhags- og framkvæmdaáætlun eins og þeirri, sem gilti fyrir árin 1963–1966, var sú, að þær sveiflur voru í efnahagsmálum landsmanna, eftir að verðfall varð á sjávarafurðum og aflabrestur á síldveiðum, að ekki þótti unnt að spá eða gera þjóðhagsáætlanir 4 eða 5 ár fram í tímann, og reynslan af þeim sveiflum á verðlagi erlendis og aflabrögðum hér við land, sem verið hafa síðan, sýnir, hversu þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir til langs tíma eru miklum vandkvæðum bundnar við það atvinnulíf og þau skilyrði, sem við búum við. Hitt er svo annað mál, að þær ráðstafanir, sem fyrrv. ríkisstj. gerði til þess að ná efnahagsjafnvægi, t.d. með því að skjóta fjölbreyttari og traustari stoðum undir atvinnuvegi landsmanna með stóriðjuframkvæmdum, með inngöngu Íslands í EFTA og með stofnun Verðjöfnunarsjóðs sjávarafurða, séu allar líklegar til þess að stuðla að betra efnahagslegu jafnvægi og mynda þannig grundvöll til áætlanagerðar til langs tíma. Þessum aðgerðum öllum hefur hæstv. núv. ríkisstj. verið áður fyrr á móti eða dregið mjög úr, eftir að hún komst til valda, eins og t.d. Verðjöfnunarsjóði sjávarafurða. Við hljótum að gera okkur grein fyrir því, að ef við viljum standa að gerð áætlana í efnahagsmálum, að því er snertir þróun þjóðarbúskaparins og einstakra atvinnugreina, þá verðum við að skilgreina með sjálfum okkur, hvaða markmiðum við sækjumst eftir. Ef það er rétt, sem ég hef haldið fram, að við værum sammála um að sækjast eftir örum hagvexti, fullri atvinnu og efnahagslegu jafnvægi, þá hefur núv. hæstv. ríkisstj. víssulega stigið ýmis spor á sínum tiltölulega stutta valdaferli, sem þó eru 5 mánuðir, sem raska möguleikunum til að ná þessum markmiðum og um leið raska grundvelli þess, að unnt sé að gera áreiðanlegar áætlanir, sem framkvæmanlegar verði þjóðinni í heild til gagns. Ég vonast til þess, að þetta frv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins verði ekki framkvæmt eins og hafta- eða leyfastofnun, þótt orðalag frv. gefi það fullkomlega til kynna, og víst er um það, að hæstv. forsrh. verður minntur á loforð sitt um, að til slíks komi ekki, ef einhverjar brigður sýnast verða á því.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja umr. hér, en kem fyrst og fremst í ræðustól til þess að lýsa yfir því, að ég óttast það mikla miðstjórnarvald, sem verið er að leiða inn með því frv. að Framkvæmdastofnun, sem hér liggur fyrir. Það orkar ekki tvímælis, að þarna er fært á örfáar hendur geysiviðtækt vald. Það getur hins vegar farið eftir því, hvernig um framkvæmdina tekst, hvort meira eða minna tjón hlýzt af þessu, en það er ástæða til þess, að menn séu uggandi um, hvernig fer um framkvæmdina, sér í lagi eftir að hafa hlustað á, að það er langt frá því, að hv. frsm. meiri hl. fjvn. og hæstv. forsrh. séu raunverulega sammála um málið. Ef um framkvæmdina fer að verulegu leyti eftir yfirlýsingu forsrh., þá er vissulega mínna að óttast, en ef þau markmið, sem hv. 4. þm. Norðurl. v. lýsti sem einu aðaltakmarki þessa frv. verða meira ráðandi, þá er ástæða til þess að vera uggandi um framkvæmdina, og ég hygg, að við sjáifstæðismenn hér í hv. þd. séum ekki þeir einu, sem eru uggandi um, hvernig til tekst um framkvæmd þessa máls. Það eru landsmenn mjög svo, m.a.s. í röðum stjórnartlokkanna, og ef við skyggnumst aðeins inn í sjálft frv. og brtt., sem lagðar hafa verið fram hér í dag, þá kemur í ljós, að þeir gera sér sjálfir grein fyrir því mikla valdi, sem þarna er fólgið, og þeirri hættu, sem er samfara því, og þeim óvinsældum, sem sérstaklega tiltekin atriði í frv. eru þegar farin að valda og ég vil nefna sem dæmi, með leyfi forseta. Hér stendur í 12. gr.“ „Framkvæmdastofnunin getur sett almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar. Skulu þá opinberir sjóðir og lánastofnanir haga lánveitingum í samræmi við það.“ Í brtt. er búið að kveða enn fastar á um þetta. En síðan kemur rúsinan í pylsuendanum: „Engri stofnun er þó skylt að veita lán, sem hún ekki telur eðlilega tryggð.“ Þeir hafa gert sér grein fyrir því, þegar þetta var samið, að þeir voru að fá valdið í hendur kannske ekki nægilega ábyrgum mönnum, og því væri fyllsta ástæð til að taka það fram, að engri stjórn neinnar lánastofnunar væri skylt að lána, nema hún teldi eðlilega tryggingar standa fyrir láninu. Það getur nefnilega hafa flökrað að þeim, að það mundi nú kannske ekki ver óhætt að láta hið svo kallaða trúnaðarráð hafa alve takmarkalaust vald, þannig að það væri þó rétt að setja örlítið undir lekann, og þarna er þó vottur þess, að hv stjórnarsinnar hafi gert sér grein fyrir því, að frv. felur sér mikið vald og hægt sé vissulega að misnota sin aðstöðu, ef ekki verður við séð. Það hefur verið mikið rætt um 4. gr. eða skipan þess svo kallaða framkvæmdaráðs. Þeir eiga að vera pólitískir fulltrúar, pólitískt þrístirni. Þeir eiga að vera umboðsmenn flokka sinna. Við höfum lesið um umboðsmann biskups, Umba. Þarna er verið að koma á stofn þriggja manna ráði, Umba, og það er augljóst mál, á stjórnarsinnar finna það, frá því að þeir lögðu fra þetta frv. og þar til þeir leggja fram sína brtt. í dag, á þetta mælist ekki vel fyrir, og til þess að reyna að friða landsfólkið er sett inn í brtt. nú, að þessa menn sé hægt að reka með mánaðar fyrirvara. Það á að friða landsfólkið með því, en hvort tveggja er dæmi um það, að a.m.k. viss öfl innan stjórnarliðsins gera sér grein fyrir því, að hér er um stórvarasamt og hættulegt mál að ræða, ef illa tekst til. Það er verið að færa á örfárra manna hendur það ægivald, að það er hæpið, að þeir rísi undir því.



Herra forseti. Ég skal reyna að lengja ekki þessar umr., en ég taldi mér skylt að koma hér upp og reyna að svara fsp., sem til mín var beint af hálfu 5. þm. Vestf. Hann er nú víst ekki hér, en það kemur nú sjálfsagt ekki að sök. Þessar fsp. voru nú líka þess háttar, að svörin við þeim er að finna, held ég, í sjálfu frv., ef það er lesið með fullri gát. Hann spurði um það, hv. þm., hvað fælist í 3. mgr. 30. gr., þar sem segir: „Enn fremur er sjóðsstjórninni“ - þ.e. Byggðasjóðsstjórninni - „heimilt, ef sérstaklega stendur á, að gerast fyrir hönd sjóðsins meðeigandi í atvinnufyrirtæki, sem hún telur nauðsynlegt að koma á fót eða starfrækja áfram í samræmi við tilgang sjóðsins og þarfir viðkomandi byggðarlags.“ Hann spurði, hv. þm., undir hvaða kringumstæðum þetta gæti komið til greina. því vil ég svara svo, að fyrst og fremst tel ég þetta geta komið til greina, þegar um er að ræða ný fyrirtæki, en við vitum það vel, að staðir úti á landi, mörg kauptún og sjávarþorp, sem við báðir þekkjum vel, hafa oft ærinn áhuga á því að eignast atvinnutæki, t.d. skip, byggja frystihús o.s.frv., en geta heimamanna til þess er takmörkuð. Það vantar tilstyrk, e.t.v. eitthvert fjármagn og auk þess góð ráð. Og það er einmitt í slíkum tilfellum, sem ég álít, að Byggðasjóðurinn eigi fyrst og fremst að koma til og reyna að örva til stofnunar slíks fyrirtækis og létta undir með heimað mönnum og leggja þá til fjármagn eftir atvikum til þess n að fylla í skarðið. Það getur vel verið, að slíkt ástand þurfi ekki að vera nema tímabundið, vegna þess að heimamenn verði þess umkomnir að leysa slíkt fé til sín. En í annan stað á þetta líka við undir þeim kringa umstæðum, að sett hafi verið á stofn nytsöm fyrirtæki á einhverjum stöðum, nytsöm fyrirtæki, sem veita mörgum mönnum atvinnu, - stundum e.t.v. ný, - en eiga á við ýmsa byrjunarörðugleika að stríða. Þá komast þau á því miður stundum í vandræði og þurfa að leita til hins opinbera. Þau komast ekki hjá því. Auðvitað geta þau leitað, má segja, beint til ríkisstj. og Alþ. um slíka fyrirgreiðslu, og slíkt hefur auðvitað átt sér stað og er í eðlilegt. En ég held, að það geti einmitt verið heppilegt, að undir slíkum kringumstæðum sé til þessi stofnun, sem hafi heimild til þess að hlaupa undir bagga og a hjálpa til við að halda starfrækslu áfram um skeið og - koma henni e.t.v. yfir örðugasta hjallann. Ég held fyrir - mitt leyti, að þetta geti verið svo sjálfsagt og eðlilegt, að ég efast ekki um, að allir þm., hvaða flokki sem þeir n tilheyra, geti játazt undir þetta undir vissum kringumstæðum, og dettur, að ég hygg, engum í hug að flokka slíkt á nokkurn hátt undir þjóðnýtingu. Þá spurði hv. þm. að því, hvað mundi nánar felast í 3. a mgr. 12. gr. Ég held, að spurning hans hafi eiginlega verið á þá lund, hvort í henni ætti að felast það, að e.t.v. væri hægt með þessum almennu reglum, sem stjórn Framkvæmdastofnunarinnar er heimilað að setja um forgang vissra framkvæmda, að breyta lögum eða reglum, sem settar væru í lögum um tiltekna útlánastarfsemi. Ég svara þessari spurningu hiklaust neitandi. Það liggur að mínu viti í augum uppi, að slíkt kemur ekki til greina, að hægt sé að breyta þannig ákvæðum í settum lögum. Hann spurði líka um það, hvað fælist í 2. mgr. 13. gr. Það er raunar nokkuð hliðstætt ákvæði 3. mgr. 30. gr., en í þessari 2. mgr. 13. gr. er um það að tefla, að lánadeildin geti átt frumkvæði að stofnun nýrra fyrirtækja samkv. áætlun stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar. „Lætur hún þá vinna nauðsynleg áætlunar- og undirbúningsstörf og leitar síðan samvinnu við aðra aðila um að koma fyrirtækinu á fót.“ Þetta á við það, sem ég sagði áðan, að sem betur fer eigum við víða hugmyndaríka og framtakssama menn, sem koma auga á möguleika og hafa vilja og löngun til að koma einhverju fyrirtæki á fót eða atvinnurekstri af stað. Þetta getur verið á ýmsum sviðum, ekki kannske sízt á sviði iðnaðar, sem þeir koma auga á einhverja leið til þess að framleiða einhverjar iðnaðarvörur, sem kannske eru ekki hér fyrir hendi. En þótt þessir aðilar fái þannig hugmynd, þá getur vel staðið svo á, að þeir hafi ekki aðstöðu til þess að láta fara fram þá athugun, sem er í raun og veru nauðsynleg og á alltaf að fara fram, áður en nokkru verulegu fyrirtæki er hleypt af stokkunum, þ.e. að láta kanna það á hlutlægan hátt og af kunnáttumönnum, hvort nokkurt vit er í þessu. Því að þótt hugmyndir séu góðar, þá er það nú því miður ekki alltaf, að þær séu framkvæmanlegar. Og það er þetta, sem ég álít, að þessi stofnun eigi þá fyrst og fremst að gera, þ.e.a.s. að menn geta leitað til hennar um slíka aðstoð. Auðvitað getur líka átt sér stað, að innan sjálfrar stofnunarinnar vakni hugmynd að slíku fyrirtæki eða slíkum atvinnurekstri, og þá er henni ætlað að hafa þetta frumkvæði. En í öllum tilfellum er það fyrst og fremst frumkvæðið, sem um er að tefla, undirbúningsvinna í sambandi við stofnun fyrirtækis og að koma því af stað. En það er gert ráð fyrir því sem aðalreglu, að það séu aðrir aðilar, sem í raun og veru taki við þessu fyrirtæki, einstaklingar eða einstaklingar í samvinnu við sveitarfélög. Þó vil ég auðvitað ekki útiloka þann möguleika, að þessi stofnun geti um skeið eða lengur eftir atvikum átt einhvern hlut í slíku fyrirtæki. En þetta er það, sem vakir fyrir okkur. Það er rétt, sem segir í aths. við þessa gr., að þetta er nýjung, að gert sé ráð fyrir því í lögum, að opinber stofnun geti þannig átt frumkvæði og aðild að stofnun atvinnufyrirtækis. Á hinn bóginn má segja, að Framkvæmdasjóður Íslands hafi farið inn á þessa braut án þess þó, að skýr lagaheimild væri fyrir hendi, ekki beint um stofnun nýs fyrirtækis, heldur um endurreisn og uppbyggingu fyrirtækis, sem óþarft er að nefna. Menn kannast við það. Ég vona, að ég hafi þá gert nokkra grein fyrir þessu. Í fjórða lagi spurði hv. þm., hvort ekki væri þá gert ráð fyrir því, að aðrir sjóðir en þeir, sem í 17. gr. segir, geti sameinazt stofnuninni. En í 17. gr. er gert ráð fyrir því, að stjórn stofnunarinnar leiti samninga við tiltekna sjóði. Það er rétt hjá hv. þm., að ég svaraði þessu ekki sérstaklega við 1. umr. Það var nú raunar af því, að ég taldi mig hafa gert nokkuð glögga grein fyrir því í framsöguræðu, þar sem ég gerði talsvert ítarlega grein fyrir þeim stofnlánasjóðum, sem hér væru til og um væri að tefla, og gerði nokkra grein fyrir mismunandi eðli þeirra, hvernig þeir væru til komnir. Og það er náttúrlega ljóst, að ekki er hægt að hugsa sér það, a.m.k. ekki alveg umsvífalaust, að setja ýmsa af þeim sjóðum, sem eru þó þýðingarmiklir fjárfestingarsjóðir, undir þessa stofnun, af því t.d. að þeir eru til komnir með samningum milli tiltekinna aðila, eins og Atvinnuleysistryggingasjóður, líftryggingasjóðir og fleiri sjóðir. Það verður ekki um sameiningu þessara sjóða að tefla við þessa stofnun, a.m.k. ekki nema reynslan af henni verði svo góð, að aðilar þeir, sem standa að þessum sjóðum, sækist eftir því að koma þeim undir hana. Svo eru margir aðrir sjóðir. Ég fer ekki að telja þá upp hérna, ég gerði grein fyrir þeim um daginn. Markið á þeim er það yfirleitt, að þeir eru stofnaðir með Lögum og hafa sérstaka stjórn og sérstakt markmið. Það þótti ekki rétt að athuguðu máli að steypa þeim saman við þessa stofnun, enda þykir nú víst sumum nóg um það vald, sem henni er ætlað. Hins vegar er það auðvitað til íhugunar síðar, ef löggjafanum sýnist svo, að leggja einhverja af þessum sjóðum til stofnunarinnar. Ég get nefnt hér Fiskveiðasjóð og Fiskimálasjóð, ekki af því að ég telji þá neitt sérstaklega koma til greina í þessu sambandi, heldur bara dæmi um sjóði, sem geta komið til athugunar síðar. En það er nú samt svo með ýmsa af þessum stofnlánasjóðum eins og Fiskveiða§jóð og Stofnlánadeild landbúnaðarins o.fl., að þó að þeir yrðu auðvitað aldrei sameinaðir í svona stofnun öðruvísi en þannig, að þeir héldu áfram að vera sérsjóðir með sérstöku bókhaldi og þjónuðu sínum tilgangi, þá býst ég við, að það yrði nú svo hjá mörgum, þegar til kastanna kæmi, að þeir teldu eðlilegra, að þeir sjóðir væru áfram með nokkuð svipuðum hætti og verið hefur og reynsla er af fengin. Hitt er samt alveg víst, að það verður að vera samvinna á milli þessara sjóða innbyrðis og á milli þeirra sjóða, sem faldir eru forsjá þessarar stofnunar. Þetta voru þær spurningar, sem beint var til mín, og ég skal ekki fara mikið þar út fyrir og ekki fara að elta ólar við það, sem kom fram hér. Auðvitað er ég sammála hv. 5. þm. Vestf. um það, að dómarar eigi að vera ópólitískir, en samt sem áður er það nú svo, að margir dómarar hafa fyrr og síðar setið á þingi og reynzt hinir nýtustu menn, og svo fjarstætt sem okkur finnst það nú í dag, að hæstaréttardómarar ættu t.d. að sitja á þingi, þá sátu um langt skeið allir yfirdómarar í landsyfirrétti á þingi og þóttu meðal fremstu þm. Ég er samt ekki að mæla með því, að slíkt skipulag verði upp tekið. En það held ég, að sé óhætt að segja, að bæði sjálfstæðismenn og eins við framsóknarmenn o.fl. hafa rennt hýru auga til ýmissa dómara til þess að fá þá í framboð og koma þeim á þing, þannig að það er nú ekki alveg strangt í þessum efnum hjá okkur, en sammála er ég þessu megin-„prinsipi“. Auðvitað má nú endalaust fara út í það, að tala um stofnanir, þar sem pólitísk sjónarmið ættu ekki að koma til greina fremur en að þeirra áliti í framkvæmdaráði, eða hvað er t.d. að segja um útvarpsráð? Mundu ekki margir telja heppilegt, að það væru ópólitískir menn, ef þeir eru þá finnanlegir, sem þar stjórna? Og ég hygg, að þannig mætti finna ýmsar fleiri stofnanir. Út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði hér, vil ég aðeins taka fram, að það er misskilningur hjá honum, að hjá mér hafi gætt nokkurrar gagnrýni á Efnahagsstofnunina. Ég hef alls ekki gagnrýnt hana á nokkurn hátt. Hitt er rétt, eins og einmitt kom fram hjá honum, að hún hefur ekki að öllu leyti getað ráðið við sín verkefni, annaðhvort af því að henni hefur ekki verið séð fyrir nægilegum starfskröftum eða að slíkir starfskraftar hafa ekki verið fáanlegir. Ég hygg, og ég tók það alveg sérstaklega fram í framsöguræðu minni fyrir þessu frv., að við hefðum einmitt í sambandi við þessar stofnanir, sem hér hafa starfað um skeið, eignazt efnilega menn, sem hefðu fengið reynslu í þessum störfum, og ég lýsti þeirri skoðun minni, að það mundi verða lögð áherzla á það að nýta og reyna að fá að njóta þeirra starfskrafta áfram í þessari stofnun. Það er hægt að spyrja, gagnvart hverjum þetta framkvæmdaráð beri ábyrgð. Ég mundi nú svara fljótt á litið, að ég teldi, að það bæri ábyrgð gagnvart ríkisstj., það finnst mér einfalt og augljóst mál. ríkisstj. getur vikið framkvæmdaráðsmönnum frá með mánaðar fyrirvara, en hins vegar má svo segja, að óbeint kannske beri þeir ábyrgð fyrir Alþ., af því að það er einmitt tekið fram, að ríkisstj. er skylt að gera Alþ. árlega grein fyrir starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar, og þá hefur Alþ. vissulega tækifæri til að gera sínar aths., ef því þykir svo sem þar hafi ekki verið staðið í stykkinu. Ég hygg nú, að það mætti benda á ýmis dæmi frá undanförnum árum um stofnanir, þar sem væri kannske ekki öllu gleggra að fá fram heldur en í þessu tilfelli, hvar ábyrgðin væri. Ég held t.d., að alveg þessi sami háttur hafi verið hafður á, sem hér er ráðgerður, um gjaldeyrisnefnd á sínum tíma. Það var ríkisstj., sem skipaði hana, ef ég man rétt, eftir tilnefningu einhverra aðila, og það voru sannarlega viðkvæm mál, sem sú nefnd fór með. Ekki bar hún neina ábyrgð fyrir Alþ., heldur fyrir ríkisstj. Alveg sama máli gegndi um viðskiptaráð svo kallað, sem að vísu var nú skipað af utanþingsstjórninni á sínum tíma, en hins vegar svo algerlega sama regla um nýbyggingaráð og fjárhagsráð, þar sem í sátu menn, skipaðir af ríkisstj., og áttu þó sjálfstæðismenn ásamt öðrum þátt í því að koma þeim stofnunum á fót. Ég hygg því, að að þessu leyti sé ekki verið að fara inn á neina nýja braut í þessu efni. Það er margt hægt að segja um áætlanir og áætlanagerðir, hvernig þeim ætti að vera fyrir komið. Það má sannarlega segja, að sjálfs er höndin hollust. Það getur verið heppilegt, að atvinnufyrirtækin geti sjálf gert áætlanir. Mörg stór fyrirtæki í heiminum leggja allra aðila mesta stund á það að láta gera áætlanir og hafa áreiðanlega í sinni þjónustu allra færustu menn á þessu sviði. En það er bara þess að gæta, að við eigum svo ákaflega fá fyrirtæki hér á Íslandi, sem eru þess umkomin að láta gera úr garði slíkar áætlanir, sem verulegur fengur er að. Fyrirtæki okkar eru yfirleitt það smá. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Það er náttúrlega ekkert við því að segja, að skoðanir séu skiptar um þetta. Þess vegna skiptumst við í stjórnmálaflokka, að við höfum mismunandi sjónarmið. Ég efa það ekki, að allir viljum við vinna að auknum hagvexti og fullri atvinnu og því um líku, velsæld og velmegun okkar þjóðar, en menn greinir á, hvernig slíkt má bezt verða, og þá held ég, að það sé eitt einkennið, hvernig menn geti haft eða eigi að hafa áhrif á framvinduna, til þess að þessi fallegu og góðu markmið náist. Ég held, að það sé einkenni á þessu frv., að andinn í því og það, sem á bak við það býr, er það, að við viljum reyna að hafa áhrif á framvinduna með því að velja fyrir fram markmið og leiðir. Það er það, sem svona stofnun er ætlað að gera. Aðrir aftur á móti vilja í stað þess láta framvinduna sjálfa, ef svo má segja, velja sér sin markmið og sínar leiðir, láta það koma svona meira af sjálfu sér. Og ég get vel gengið inn á það, að það sé einmitt eitt af þeim meginatriðum, sem greinir t.d. sjálfstæðismenn frá okkur í því efni, að við höfum meiri trú en þeir á því, að það sé hægt með aðgerðum sem þessum að hafa áhrif á það, hver framvindan verður.



Herra forseti. Mér láðist hér áðan að gera grein fyrir einni af brtt. þeim, sem greint er frá á þskj. 156, frá minni hl. fjhn. Það er 6. tölul. og brtt. er við 32. gr., um það, að við gr. bætist ný málsgr.: „Stjórn Byggðasjóðs skal hafa samráð við landshlutasamtök sveitarfélaga við ráðstöfun fjár úr sjóðnum.“ Hv. 4. þm. Norðurl. v. og hæstv. forsrh. lýstu sig efnislega samþykka þessari brtt., en hv. 4. þm. Norðurl. v. gat ekki alveg fellt sig við orðalagið, svo fortakslaust sem það var, og hefur borið fram sérstaka brtt. um sama efni. Hins vegar hafði hæstv. forsrh. þá einu aths. að gera við brtt. okkar í minni hl. fjhn., að það kæmi ekki fram í henni, að um væri að ræða samráð við viðkomandi landshlutasamtök sveitarfélaga. Ég er honum alveg sammála um það, að auðvitað er óþarfi að hafa samráð við önnur landshlutasamtök en þau, sem lánið eða fjárveitingin á til að ganga, eða það umdæmi, sem landshlutasamtökin taka yfir og lánið á til að ganga. Því leyfi ég mér að óska eftir því við forseta, að inn í þessa brtt. verði skotið „viðkomandi landshlutasamtök“, þannig að hún hljóði svo: „Stjórn Byggðasjóðs skal hafa samráð við viðkomandi landshlutasamtök sveitarfélaga við ráðstöfun fjár úr sjóðnum.“ Ég vil svo aðeins drepa á þau fáu atriði, sem hæstv. forsrh. gat um, fyrir utan svör hans við fsp. hv. 5. þm. Vestf. Hann gaf þá skýringu, að framkvæmdaráð Framkvæmdastofnunarinnar væri ábyrgt gagnvart ríkisstj. og nefndi sem hliðstæður og dæmi gjaldeyrisnefnd, viðskiptaráð, nýbyggingaráð og fjárhagsráð. Þetta eru nú hin slæmu fordæmi, sem við bendum á, sem eru víti til varnaðar, og ábyrgð stjórna þessara stofnana gagnvart ríkisstj. var alls ekki til fyrirmyndar. Þess vegna held ég, að fátt sýni betur, að hér er farið inn á ranga braut, að sjálfur hæstv. forsrh. nefnir einmitt þær stofnanir, sem við bentum á, að þessi stofnun muni líkjast, þegar á að svara spurningunni, fyrir hverjum framkvæmdaráð beri ábyrgð. Ég gat ekki kosið mér betri staðfestingu á orðum okkar og aðvörunum. Þá vildi hæstv. forsrh. álíta, að það gætu verið margar skoðanir um, hvernig koma skyldi áætlanagerð fyrir, og um það er ég honum mjög sammála. Ég er þeirrar skoðunar, að sjálfs er höndin hollust í þessum efnum, og flestar rekstrareiningar eru þess umkomnar að gera áætlanir á sínu sviði. Þær verða svo auðvitað að endurskoðast af þeim aðilum, sem þessar rekstrareiningar sækja til í einu eða öðru formi, t.d. varðandi lánsfé, og á því stigi málsins verður að taka afstöðu til, hve æskilegar og arðvænlegar framkvæmdir um er að ræða fyrir þjóðarbúið í heild, og þannig á áætlanagerð sér stað og ákvörðunartaka með eðlilegum hætti, dreifð meðal fólksins í landinu, komandi frá fólkinu til hins opinbera til samræmingar, en ekki að ofan sem fyrirskipun frá stjórnvöldum. Ég held, að það sé ekki rétt skilgreining hjá hæstv. forsrh., að það skilji okkur að stjórnmálalega, að stjórnarflokkarnir vilji hafa áhrif á framvinduna, setja sér markmið og velja sér leiðir, en við viljum láta framvinduna sjálfa skeika að sköpuðu og skipa okkur í farveg. Ég held, að hvorir tveggja vilji hafa áhrif á framvinduna, og munurinn sé sá, að sjálfstæðismenn vilja hafa áhrif með því að skapa valfrelsi, ábyrgð og ákvörðunarvald hjá einstaklingunum sjálfum og þeirra samtökum sín á milli, eins og t.d. íbúar í sveitarfélagi geta skapað sér markmið og fundið hagkvæmustu leiðir á hverjum tíma. Aðalatriðið í hugum okkar sjálfstæðismanna er það, að ábyrgðina og ákvörðunarvaldið má ekki taka frá einstaklingunum. Miðstjórn í Reykjavík eða í höfuðborg má ekki taka valdið frá hinum dreifðu byggðum og má ekki taka sér svo mikið vald, að ríkisstj. ríki og drottni yfir þegnunum og sitji eftir atvikum e.t.v. yfir þeirra hlut að meira eða minna leyti. Þá teljum við bezt farið, þegar einstaklingarnir sjálfir með samhjálp stjórnvalda sinna geta markað sér leið að þeim markmiðum, sem þeir sjálfir hafa sett.



Herra forseti. Ég tel mig knúinn til að koma hér aftur í ræðustól til þess að leiðrétta rangtúlkun á þeim ummælum, sem ég viðhafði hér í ræðu minni í dag. Ég er ekkert að kveinka mér undan því út af fyrir sig og er að vissu leyti feginn, vegna þess að ég stytti mjög mál mitt vegna fundarhlés, sem gert var í dag, og vildi ekki fresta ræðu, þannig að ég get komið því atriði að, sem ég tel talsverðu máli skipta, ekki sízt eftir þær umr., sem hér hafa orðið í kvöld. Í fyrsta lagi vil ég mótmæla því algerlega, sem hv. 5. þm. Vestf. sagði, að það hefði verið meginefni minnar ræðu að sanna, að pólitíkusar, en ekki sérfræðingar ættu að sinna áætlanagerð. Svo hafði hann eftir mér hér í ræðu sinni áðan. Þetta sagði ég aldrei, og eins og kemur fram í frv., verður deildaskipting í Framkvæmdastofnuninni, og það verður sérstök hagrannsóknadeild og sérstök áætlanadeild. Mér skilst á máli sjálfstæðismanna hér, að þeir geri ráð fyrir því, að þessum deildum veiti forstöðu einmitt sérfræðingar, og till. þeirra um það, að það verði þessir deildarstjórar, þessir sérfræðingar, sem skipi framkvæmdaráðið, virðist byggð á því, að þeir telji það heppilegra, vegna þess að þeir hafa lýst mjög harðri andstöðu sinni við það, að svo kallaðir pólitískir menn eða kommissarar, eins og þeir nefna væntanlega framkvæmdastjóra Framkvæmdastofnunar, skipi framkvæmdaráðið. Ef réttur reynist í framkvæmdinni þessi skilningur þeirra, að það verði sérfræðingar, sem verða deildarstjórar yfir þessum deildum, sem frv. gerir ráð fyrir, þá verður náttúrlega áætlanagerðin fyrst og fremst í höndum sérfræðinga. En eins og ég sagði í ræðu minni, þá er þessari stofnun fyrst og fremst ætlað það hlutverk að hrinda í framkvæmd meginatriðunum í stefnuskrá þeirrar ríkisstj., er nú situr að völdum, í atvinnu- og efnahagsmálum. Markmiðin eru að verulegu leyti ákveðin. Þau markmið, sem þessi ríkisstj. ætlar að keppa að í atvinnumálum og efnahagsmálum, eru að verulegu leyti ákveðin, m.a. í málefnasamningi. Áætlanagerðin, að því er snertir þessi markmið, verður því um það, hvaða leiðir sé heppilegast að fara, í fyrsta lagi til þess að ná þeim, og hvernig þeim sé hægt að ná á sem skemmstum tíma samkv. skipulegum áætlunum, þannig að menn fikri sig áfram að markinu ár frá ári. Þetta er allt annað en það, að það séu bara pólitíkusar, sem eigi að sinna áætlanagerðinni. En það eru pólitíkusar, það eru stjórnmálamenn, það er meiri hl. Alþ. og það er ríkisstj., sem hafa ákveðið þau markmið, sem keppa á að þetta kjörtímabil í atvinnu- og efnahagsmálum, og þau markmið eru auðvitað eðli sínu samkv. þar af leiðandi pólitísk. En á þessu tvennu er mikill munur, skýr eðlismunur, og ég vona, að það fari ekki fram hjá hv. 5. þm. Vestf. Hv. 2. þm. Norðurl. e. var sá eini af þeim ræðumönnum hv. Sjálfstfl., sem hér hafa talað í kvöld, sem minntist á meginefni ræðu minnar, en meginefni hennar var það að minna á fyrri málflutning Sjálfstfl. hér í þessari hv. d., þegar mjög svipað mál var hér til umr. og var afgr. frá þessari hv. d., að ég tel, með jákvæðum hætti, þar sem um stjórnarandstöðufrv. var þá að ræða. Því var vísað til ríkisstj. til frekari athugunar. Og í því sambandi vitnaði ég í málflutning þáv. fjmrh. og benti á það, að í máli hans kom fram, að hann viðurkenndi, að þrátt fyrir alla þá áætlanagerð, sem Sjálfstfl., eftir því sem fulltrúar hans segja hér í kvöld, átti frumkvæði að að hefja á Íslandi og eftir það ágæta skipulag, sem þáv. ríkisstj. starfaði eftir að þeirra mati, fyrrv. ríkisstj., þá væri stjórnun þessara mikilvægu þátta í atvinnumálum og efnahagsmálum og lánamálum ekki betri en svo, að þáv. fjmrh. varð eftir 8 ára setu þeirrar stjórnar að viðurkenna, að slík göt væru í þessu skipulagi, að fyrirtæki, sem hefði verið komið á fót og væru þjóðhagslega mikilvæg fyrirtæki og hefðu átt alla möguleika til þess að geta starfað þjóðinni til hagsældar, hefðu farið um, þau hefðu verið lögð niður, vegna þess að eftir að fjárfestingarsjóðir voru búnir að veita til þeirra fjármagni, þannig að þeim yrði komið upp, þá neitaði bankakerfið að skapa þeim að öðru leyti þá aðstöðu, að þau gætu starfað. Þetta var eitt af þeim dæmum, sem þáv. fjmrh. hæstv. nefndi í þessari ræðu, sem ég vitnaði í hér í dag. Og ég minnti á, að þessu frv. framsóknarmanna um Atvinnumálastofnun, sem þá var til umr. og afgreiðslu, hefði verið vísað til ríkisstj. Hið jákvæðasta í nál. þáv. meiri hl. fjhn. undir formennsku og framsögu Ólafs Björnssonar prófessors, sem hér átti þá sæti í hv. d., var á þessa leið: „Meiri hl. telur að vísu hæpið, að stofnun, sem skipuð er á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir, þannig að Alþ. og ríkisstj. getur þar engin áhrif haft, sé falið svo víðtækt vald, sem lagt er til samkv. frv.“ Það er rétt að staldra aðeins við þessa setningu, því að hún skiptir ákaflega miklu máli varðandi meginefni þess málflutnings, sem hv. sjálfstæðismenn hafa hér viðhaft í kvöld og í dag. Andstöðu sína við þetta frv. byggja þeir fyrst og fremst á því, að þeir vilja ekki, að það vald, sem þeir segja, að sé nú í höndum hinna ýmsu samtaka fólksins í landinu, eins og þeir orða það, færist yfir á hendur þriggja pólitíkusa, sem þeir vilja kalla kommissara. Á þessu byggja þeir höfuðandstöðu sína gegn frv., og ádeila þeirra hefur verið hörðust vegna þessara ákvæða þess. En hvernig voru ákvæðin í frv. framsóknarmanna um stjórn Atvinnumálastofnunar? Þau ákvæði, sem leiddu til þess, að þáv. meiri hl. þessarar hv. d., sem skipaður var sjálfstæðismönnum og Alþfl.-mönnum, taldi sér ekki fært að samþykkja frv., voru um það, að stjórn Atvinnumálastofnunar væri skipuð fulltrúum stéttarsamtakanna í landinu, og það væru tveir menn frá bankakerfinu að auki. Þáv. meiri hl., sem núna telur algerlega ófært, að yfirstjórn þessarar stofnunar sé kosin af Alþ. og að framkvæmdastjórar hennar séu skipaðir af ríkisstj., töldu því frv., sem þá var til afgreiðslu hér, frv. um Atvinnumálastofnun, helzt til foráttu, að það var þannig búið, að þeir töldu, að Alþ. og ríkisstj. hefðu ekki nægjanlegt vald á þessari stofnun, eða eins og sagði þar í nál., og ég skal endurtaka: „Meiri hl. telur að vísu hæpið, að stofnun, sem skipuð er á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir, þannig að Alþ. og ríkisstj. getur þar engin áhrif haft, sé falið svo víðtækt vald, sem lagt er til samkv. frv.“ M.ö.o. taldi þáv. meiri hl. sjálfstæðismanna og Alþfl.-manna, að einmitt slík stofnun eða mjög lík stofnun og hér um ræðir í þessu frv., skyldi skipuð þannig, að það væri ótvírætt, að ríkisstj. og Alþ., þar af leiðandi meiri hl. á Alþ., hefði full ráð um þessa stofnun. Þess vegna liggur það fyrir, að ríkisstj. hefur að þessu leyti gengið til móts við þau sjónarmið, sem hv. sjálfstæðismenn létu þá í ljós í sambandi við afgreiðslu á frv. um Atvinnumálastofnun. En hvað gerist? Þeir ættu að vera glaðir yfir því, að gengið hafi verið til móts við þessi sjónarmið, sem þá voru látin í ljós. Nei, alls ekki. Þeir bregðast nú hinir verstu við og hafa tekið algerum sinnaskiptum. Nú er skoðun þeirra algerleg þveröfug við það, sem fest er í þessu nál. meiri hl. fjhn frá 1969. Hvers vegna hafa þessi sinnaskipti átt sér stað. Hvers vegna hafa þeir skipt um skoðun? Hvers vegna töldu þeir rétt 1969, að ríkisstj. og meiri hl. Alþ. sem heild hefði örugg ráð yfir þessari stofnun vegna þess valds, sem henni átti að fela? Því hefur ekki verið svarað. Og því hefur ekki heldur verið svarað, hvers vegna þessi sinnaskipti hafa átt sér stað, hvers vegna þeir eru núna á móti því, að stjórn stofnunarinnar sé skipuð með þeim hætti, sem þeir létu í Ljós 1969, að væri eðlilegast Mér finnst, að það standi upp á þá að gera grein fyri þessu. En hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði, að í ræðu minni hér dag hefði falizt það, að ég væri sama sinnis og hæstv þáv. fjmrh., Magnús Jónsson, og hv. þáv. þm., Ólafur Björnsson prófessor, í þeim ræðum, sem ég vitnaði til í ræðu minni hér í dag. Þetta er alger misskilningur hans, vegna þess, eins og ég las, og ég hirði ekki um að lesa að nýju úr tilvitnun í ræður þeirra, þá kom þar fram, að þeir játuðu, að það kerfi, sem búið væri við, hefði boðið heim mörgum mistökum. Ég er búinn að nefna eitt dæmi, sem fjmrh. þáv. nefndi, en það kom einnig fram, að þeir höfðu enn trú á því, þrátt fyrir það, að þetta væri játning eftir 8 ár, að hægt væri að lappa upp á þetta kerfi. Þar er ég algerlega ósammála, og þar er þessi ríkisstj. algerlega ósammála. Hún telur, að það verði ekki lappað upp á þetta kerfi, sem nú er búið við. Það verði að eiga sér stað alger stefnubreyting. Og það hefur orðið að ráði með þessu frv., að um leið og stefnt er að markvissri áætlanagerð, þá eru slegnar fleiri flugur í því höggi og unnið að því um leið að gera stjórnkerfið einfaldara og skilvirkara. Og það er stefnt að því, að það verði í fyrstu unnið að því að samræma stefnu hinna mörgu fjárfestingarlánasjóða, sem hér hafa upp risið í landinu, en síðan, eins og segir í 2. mgr. 14. gr. frv., verði unnið að því að leggja fleiri fjárfestingarsjóði undir þessa stofnun, því að sannleikurinn er sá, að hinir mörgu fjárfestingarsjóðir, sem hafa verið að vinna að svipuðum verkefnum, hafa farið hver inn á annars verksvið meira og minna og þurft að hafa meiri og minni samráð við einn, tvo eða þrjá banka. Þetta kerfi hefur reynzt svo þungt í vöfum á undanförnum árum, að það hefur lagzt sem mara á einkaframtakið í landinu, sem hv. sjálfstæðismenn þykjast bera svo mjög fyrir brjósti. Og það hefur verið þannig í þessu kerfi, að dugmiklir, áhugasamir athafnamenn, sem leitað hafa til þess, og fyrst til þeirra sjóða, sem eðli málsins samkv. er eðlilegast að gera, hafa hvergi getað fengið svör, því að alltaf var svarið, að ákvörðun væri tekin einhvers staðar annars staðar, og þegar þeim er bent á, hvar sá staður sé og þeir fara þangað, þá fá þeir sömu svör þar, þannig að í þessu kerfi hefur það verið þannig, að það í hefur virzt stundum eins og enginn víssi, hver raunverulega hefði ráðin, því að þessi segir: „Ég lána ekki nema hinn láni“, og sama segir hinn: „Ég lána ekki nema þessi láni.“ Svona hefur þetta verið, og þó að þessir sjóðir mundu halda áfram að starfa sjálfstætt að einhverju leyti, þá tel ég höfuðnauðsyn, að það verði þó a.m.k. ein afgreiðsla, einn staður, þar sem menn geta komið og lagt sínar umsóknir inn, og það sé þá eitthvert „apparat“, sem getur leitað og tekið að sér fyrir vinnuvegi landsins að leita til þessara fjölmörgu sjóða. Og það er m.a. hugsunin með þessu frv. Ég skal engu spá um það, hve hratt það muni ganga fyrir sig að a sameina sjóði, en alla vega tel ég, að nauðsynlegt sé að m taka upp miklu nánari samvinnu þeirra en nú á sér stað. Það er orðið áliðið kvölds, og þó að mörg fleiri atriði væri æskilegt að ræða af því, sem fram hefur komið hér a í ræðum hv. stjórnarandstæðinga, þá ætla ég að stilla mig og setja hér punktinn.



Herra forseti. Ég geri mér raunar ekki alveg ljóst, hvernig ber að skilja ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. 11. þm. Reykv. Í máli sínu áðan talar í hann mjög um það, að skoðun okkar sjálfstæðismanna hafi breytzt, hún sé nú þveröfug við það, sem fram kom í nál. við frv. um Atvinnumálastofnun, fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun frá árinu 1969, nál., sem undirskrifað er 17. marz 1969. Ég hygg, að ég þurfi varla að rifja það upp fyrir hv. 11. þm. Reykv., að hér er nokkuð ólíku saman að jafna, en ég hygg þó rétt að gera það. Það er þá í fyrsta lagi, að í því frv., sem þar er fjallað um og í þeim ummælum, sem hann vitnar til, ummælum hæstv. fyrrv. fjmrh. annars vegar og hins vegar hv. fyrrv. þm., Ólafs Björnssonar, fjalla þeir þar um, með hvaða hætti beri að hafa stjórn á heildarfjárfestingunni í landinu. Og það er ekkert nýmæli og er staðfest í verki og í reynd af fráfarandi ríkisstj. og þeirri skipulagningu og áætlanagerð og öðru þvílíku, sem hún hafði forgöngu um að koma upp hér á landi, hverja skoðun hún hafði á því máli. Hitt finnst mér mjög athyglisvert um hv. þm., að hann reynir að gera því hér skóna, að uppbygging þessara tveggja stofnana sé með eitthvað svipuðum hætti, annars vegar uppbygging Atvinnumálastofnunar og hins vegar uppbygging Framkvæmdastofnunar ríkisins. Það getur hver maður séð í frv. til l. um Atvinnumálastofnun, fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun, að þar er svo kveðið á, að forsrh. skuli skipa stjórn Atvinnumálastofnunar til tveggja ára í senn samkv. tilnefningu. Það segir svo í frv., með leyfi hæstv. forseta: „Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, Landssamband ísl. útvegsmanna og Stéttarsamband bænda tilnefna einn mann hvert. Félag ísl. iðnrekenda og Samband ísl. samvinnufélaga tilnefna sameiginlega einn mann, Landsbanki Íslands og Útvegsbanki Íslands tilnefna sameiginlega einn mann. Formaður skal sá skipaður, sem bankarnir tilnefna.“ Ég hygg, að hv. þdm. verði að virða mér það nokkuð til vorkunnar, þó að ég líti svo á, að yfirstjórn þessarar stofnunar sé með nokkuð öðrum hætti heldur en hér er gert ráð fyrir í frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins. Annars gefur þessi mikla tilhneiging hv. þm. til þess að glugga í frv. til l. um Atvinnumálastofnun, fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun tilefni til að spyrja um það, hvort ætlunin sé kannske að koma hér á einhverju eftirliti með gjaldeyrisnotkun landsmanna. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að þessi stofnun skuli hafa aðstöðu til þess að takmarka hana. Hér stendur í 8. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Atvinnumálastofnunin hefur vald til að koma í veg fyrir þá fjárfestingu og þá gjaldeyrisnotkun, sem samrýmist ekki ákvæðum 7. gr. að dómi stofnunarinnar. Ef brýna nauðsyn ber til, er Atvinnumálastofnuninni heimilt að banna tiltekna tegund fjárfestingar eða gjaldeyrisnotkunar um tiltekinn tíma.“ Öll þessi tilvitnun hv. þm. til þessa frv. gefur því sannarlega tilefni til þess, að spurt sé: Stendur eitthvað þvílíkt til núna? Eigum við eftir að fá aðra jólagjöf núna á þessu ári? Stendur það til ofan á allt það, sem búið er að gera, að nú eigi að fara að skammta landsmönnum gjaldeyri? Eða stendur það til, sem fleygt hefur verið, að núna eigi að leggja grundvöll að nýrri gengisfellingu með því að taka hér upp einhvers konar innflutningsgjald? Ef hv. þm. vill ræða við mig um þessi mál, þá er ég sannarlega tilbúinn til þess. En ég hygg, að hann skuli gera sér ljóst, að það er töluvert ólíku saman að jafna, annars vegar eins og þarna segir í till. hans, að atvinnuvegirnir og fulltrúar launþega, fulltrúar byggðarlaganna, skuli skipa stjórn stofnunarinnar, eða eins og hér er gert ráð fyrir, að stjórn stofnunarinnar skuli skipuð þremur kommissörum, sem samkv. ummælum hv. 4. þm. Norðurl. v. eiga að vera alls ráðandi, en stjórn stofnunarinnar, sem er þingkjörin, á ekkert að gera nema stimpla það, setja sitt vörumerki á þær afgreiðslur, sem þar fara fram. Hitt verð ég að segja, að það sýnir óvænta og mikla bjartsýni, ég vil segja barnalega bjartsýni, þegar hv. þm. tilnefnir hérna ein mistök, sem orðið hafa í sambandi við fjárfestingu í landinu. Og hann tekur þar dæmi af, að allt það kerfi, sem við höfum búið við í 8 ár, eigi að vera ónýtt vegna þessara einu mistaka. Ég segi: Mikil er trú þín, kona, ef þessi hv. þm. heldur, að engin ein mistök komi fyrir í öllu þessu mikla fjárfestingarbákni, sem hér á að koma á. Og það væri þá vissulega tímabært að spyrja hann að því, þegar mistökin fara að dynja yfir, hvort ekki sé kominn tími til þess að söðla aftur um. Að lokum vil ég aðeins ítreka það, sem hefur löngum verið stefna okkar sjálfstæðismanna, að við höfum ævinlega talið, að í sambandi við fjárfestingu og í sambandi við atvinnuvegina þurfi að koma á sem víðtækustu samstarfi milli stjórnvalda og stéttarsamtaka og annarra almenningssamtaka, er málin varða, og við atvinnuvegina. Það hefur verið okkar skoðun, og að því hefur verið stefnt. Ég hygg, að ekki sé ástæða til þess að fara mörgum orðum um þetta hér til viðbótar, en ég vil þó að lokum brýna hv. 11. þm. Reykv. á því, fyrst hann tekur svo mjög mikið mark á þeim nál., sem gefin voru út í marz 1969, hvað hann segir þá um þau ummæli, sem hv. þm. Framsfl. skrifa þá undir, og þar stendur m.a. svo um Atvinnumálastofnun o.s.frv., með leyfi hæstv. forseta: „Frv. þetta kveður á um, að komið verði upp opinberri forustu í atvinnumálum af hálfu þjóðfélagsins í samstarfi við leiðandi menn á sviði atvinnulífsins.“ Þessir leiðandi menn áttu að eiga sæti í stjórn stofnunarinnar. Stendur þetta enn? Ef svo er, ef framsóknarmenn eru enn þessarar skoðunar, þá er kannske enn tóm til þess að skjóta á fundi í fjhn. milli 2. og 3. umr. og ræða þetta mál sérstaklega. Ég er alveg viss um það, að við í minni hl. munum gefa okkur tóm til þess að ræða það á fundi fjhn. Ed. milli 2. og 3. umr., hvort þess væri nokkur kostur að gefa atvinnuvegunum tækifæri til þess að hafa meiri hönd í bagga með Framkvæmdastofnun ríkisins en gert er ráð fyrir samkv. því frv., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Ég stend nú hér upp og kveð mér hljóðs út af fáeinum atriðum, sem ég þarf að koma á framfæri. Þannig er, að ég hafði borið fram brtt. við brtt. frá minni hl. fjhn., 6. tölul. þeirrar brtt., þar sem í fyrsta lagi var gert ráð fyrir því að orða till. þeirra með svolítið öðrum hætti og ítreka eða undirstrika, að þetta ætti fyrst og fremst við viðkomandi landshlutasamtök sveitarfélaga og einnig að ráðstöfun fjár ætti sér stað, eftir því sem við yrði komið. Nú hefur það gerzt, að hv. talsmaður minni hl. fjhn. hefur dregið till. sina til baka, en borið fram nýja till. með þessu eina orði í, þ.e. „viðkomandi“ landshlutasamtök, og stendur þá mín brtt. þannig af sér, að aðaltill. er fallin á brott. Ég sé mig því tilneyddan að bera hana fram á nýjan leik, þó að mér þyki að vísu harla afkáralegt, að ekki skuli vera hægt að komast að endanlegu samkomulagi um þetta smávægilega orðalag, sem þarna er. Ég taldi mig hafa rökstutt það nægilega hér áður, að eðlilegt væri að orða þetta með örlitíð öðrum hætti, en úr því að samkomulags er ekki kostur, þá verð ég víst að endurflytja þessa till. En hún hljóðar þá svo, það er brtt. við brtt. við frv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins frá minni hl. fjhn., 6. tölul., frá Ragnari Arnalds: „ Mgr. orðist svo: Stjórn Byggðasjóðs skal hafa samráð við viðkomandi landshlutasamtök sveitarfélaga við ráðstöfun fjár úr sjóðnum, eftir því sem við verður komið.“ Það er sem sagt bara seinasti setningarliðurinn, sem ágreiningur er um. Ég vildi nota tækifærið og láta þess getið, að mér hafa orðið á pennaglöp, þegar ég skilaði frá mér brtt. á þskj. 154. Þar segir í 3. lið, við 11. gr.: „Greinin orðist svo: „Pennaglöpin eru fólgin í því, að þarna á að standa: „1. mgr. orðist svo.“ Mér hefur láðst að taka eftir því, að framhald greinarinnar er á næstu siðu, og ef þetta yrði samþ. með þessum hætti, þá félli það niður, sem þar stendur. Þetta eru sem sagt pennaglöp, sem ég vil leyfa mér að óska eftir, að verði leiðrétt, um leið og till. er borin upp. Ég reikna nú ekki með, að svona lítilfjörleg leiðrétting kosti það, að bera þurfi fram sérstaka brtt. og vil mælast til þess við forseta, að ef enginn hreyfir andmælum, þá verði greinin borin upp með þessum hætti. Og ég vil leyfa mér að þakka hv. 2. þm. Norðurl. e., samnm. mínum í fjhn., fyrir að hafa bent mér á þessi pennaglöp. Það er nú kominn nokkur gustur í þessar umr., og þær gætu sjálfsagt staðið nokkuð fram á nótt, ef menn óskuðu eftir því. En ég reikna með, að flestir vilji nú fara að stytta þetta. Hv. síðasti ræðumaður spurði hér með þjósti miklum, hvort til stæði að fella gengið á næstu vikum eða koma upp miklum gjaldeyrishömlum núna rétt fyrir jólin ofan á allt annað. Ég vil leyfa mér að gleðja hv. þm. með því, að hann þarf áreiðanlega ekkert að óttast og hann getur áreiðanlega átt ánægjulega jóladaga í vændum óáreittur af gengisfellingum eða annarri óáran. Það er nú svo, að komin er til valda ríkisstj. í landinu, sem mun ekki taka upp þann sið, eins og var nú háttur hinnar fyrri ríkisstj., að fella gengið næstum því árlega.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki hugsað mér að taka aftur til máls, nema vegna þess að hv. 11. þm. Reykv. vék að mér nokkrum orðum. En áður en ég kem að því, þá aðeins eitt orð í sambandi við síðustu ummæli síðasta ræðumanns, hv. 4. þm. Norðurl. v. Hann sagði, að við þyrftum ekki að búast við gengislækkun núna næstu daga eða næstu vikur. Það eru miklar upplýsingar og gott að fá þær. Hann sagði líka, að vinstri stjórn væri ekki vön að fella gengið. Hv. þm., þessi sami, sagði í dag, að vinstri stjórnin 1956–1958 hefði ekki haft tíma til þess að sinna þjóðhagsáætlunum og framkvæmdaáætlunum. Hún hafði ekki tíma. Hún hafði heldur ekki tíma til þess að fella gengið, en það var fallið, og það var fyrsta verk næstu ríkisstj. að leiðrétta gengið. Og þó að gengið verði ekki núna fellt á næstu vikum, þá er ekki þar með sagt, að það geti ekki farið svo, að líf þessarar stjórnar verði það skammvinnt, að hún hafi ekki tíma sjálf til þess að fella gengið, vegna þess að það verði komin önnur ríkisstj. til þess að leiðrétta það. Ég sagði, að ég hefði ekki ætlað að taka til máls, nema af því að 11. þm. Reykv. vék að mér nokkrum orðum. Mér fannst ekki ástæða til þess að taka til máls út af þeim svörum, sem hæstv. forsrh. gaf við fsp. mínum hér áðan. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans. Þau voru skýr og greinargóð. Ég skal ekki fara að rekja hér efni þeirra. Sérstaklega þótti mér gott, að hann skyldi segja nei við einni spurningu, sem ég spurði. Það var varðandi 3. mgr. 12. gr. frv., en hún er svo orðuð, að mér þótti ástæða til þess að spyrja, hvort ætlunin væri, að Framkvæmdastofnunin gæti sagt sjóðum og bönkum fyrir um einstakar lánveitingar án tillits til ákvæða þeirra laga, sem um þessa sjóði og banka fjalla. Hæstv. forsrh. svaraði þessari spurningu neitandi. Ég er mjög ánægður með það svar, og það verður tekið eftir því, ef það svar stenzt ekki tíma reynslunnar. Er þá aðeins að víkja nokkrum orðum að hv. 11. þm. Reykv., og hann var tilefni þess, eins og ég hef sagt áður, að ég stóð upp. Hann sagði, að ég hefði sagt, að það væri skoðun hans, að aðalatriðið væri, að pólitíkusar önnuðust framkvæmd eða gerð þjóðhags- og framkvæmdaáætlana. Þetta hlýtur að vera einhver misskilningur hjá hv. þm. Ég sagði þetta ekki, og ég verð að játa það, að ég ætla ekki þessum hv. þm. að vera svo grunnhygginn, að hann hafi sagt þetta. Það hefði ekki komið mér til hugar. En ég vék nokkrum orðum að ummælum hans og tilvitnunum í fyrrv. fjmrh., Magnús Jónsson, og Ólaf Björnsson prófessor. Hann vitnaði í ummæli þessara manna til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni eða skoðun, að það væri ekki allt fullkomið og hefði ekki verið á undanförnum árum og misserum, sem viðkemur þjóðhags- og framkvæmdaáætlunum. Ég sagði, að ég væri sammála þessu. Það hefur aldrei hvarflað að mér, að það gæti verið svo, að allt væri fullkomið í þessum efnum og það þyrfti ekkert um að bæta. En það, sem okkur greindi á um, var, að ég sagði, að það, sem hefði verið gert í þessum efnum, hefði tekizt harla vel. En þetta mál er þess eðlis, að óhjákvæmilega hlýtur að taka nokkurn tíma, að málin þróist eðlilega. Hv. þm. sagði og býsnaðist mikið yfir því, að þó að þessir mætu menn, Magnús Jónsson og Ólafur Björnsson, teldu ýmislegt athugavert við ástandið í þessum efnum, þá, eins og hann orðaði það, vildu þeir samt lappa upp á kerfið eftir 8 ár. Ummælin, sem vitnað var í, voru önnur sögð árið 1969, og hin, að ég hygg, 1967. Hvaðan hefur hann 8 ár, þegar þetta kerfi er sett upp 1966? Svona er málflutningur þessara manna. Þessi hv. þm. sagði: „Framkvæmdastofnuninni er ætlað að hrinda í framkvæmd stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum.“ Þetta held ég, að sé alveg rétt. En hvers vegna þarf að setja lög um Framkvæmdastofnun ríkisins, til þess að ríkisstj. geti gert þetta? Hvers vegna notar hún ekki það kerfi, sem fyrir er? Hún getur notað það, ef það er rétt, sem látið er í skína af hálfu hæstv. forsrh., að þetta sé tiltölulega meinlaust frv. og það feli ekki í sér þjóðnýtingu, ekki stórlega aukin opinber afskipti. En þessi skoðun kemur ekki að öllu leyti heim við skoðanir hv. 4. þm. Norðurl. v., og því hefur verið lýst hér af öðrum, og ég skal ekki endurtaka það. En einmitt þetta, að það sé nauðsynlegt að setja þessi lög, fá þetta frv. samþ., vegna þess að kerfið, sem núna er, dugi ekki, er bezta viðurkenning á því, að það er rétt, sem við höfum haldið fram um það, að það sé varasamt að samþykkja frv. Það er raunar óhæft til þess, að það verði samþ., vegna þess að það felur í sér stórkostlega stefnubreytingu, sem er fráhvarf frá þeirri stefnu frjálsræðis og framtaks, sem viðreisnarstjórnin fylgdi með svo góðum árangri, að hagsæld og velferð þjóðarinnar hefur aldrei verið meiri en siðasta áratug. Það er fráhvarf frá þessari stefnu til stefnu opinberra afskipta og hafta, sem við þekkjum allt of vel.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að gera nokkrar aths. og raunar mótmæla orðum hv. 11. þm. Reykv. út af nál., sem hann vitnar í og ég undirritaði ásamt fleirum 17. marz 1969. Hann er þar mjög að reyna að koma því inn hjá hv. þdm., að eitthvert samband sé á milli þessara væntanlegu kommissara og þess fyrirkomulags, sem lagt var til í frv. um Atvinnumálastofnun, fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun, sem var borið fram og var mál nr. 114 á þinginu 1968. Hér er gersamlega blandað saman málum, og, með leyfi forseta, verð ég að gera nokkurn samanburð á þessum tveimur frv., því að tilefni gafst ærið til þess, og virðist sem hv. stuðningsmenn stjórnarflokkanna hafi nógan tíma til umr., og verðum við þess vegna að fá tíma líka til þess að svara. Í 12. gr. segir: „Hlutverk Atvinnumálastofnunarinnar er: 1. Að semja áætlanir til langs tíma um þróun atvinnuveganna og marka stefnu í atvinnumálum þjóðarinnar.“ Í lið 4 segir: „Að hafa á hendi heildarstjórn fjárfestingar- og gjaldeyrismála og þá einkum með því að setja um þau almennar reglur.“ Í 5. gr., eins og gert var hér grein fyrir áðan, segir nákvæmlega um skipan stjórnar, en hún er alveg óháð og er ekkert kveðið á um samband stjórnar við hæstv. ríkisstj. á hverjum tíma. En þessu er allt öðruvísi farið í frv. núna og engan veginn sambærilegt. Frv. um Atvinnumálastofnun var á allt annan veg, og það kemur rækilega fram í nál., sem við undirrituðum á sínum tíma, þáv. meiri hl., og röktum það, sem í því er frá okkar sjónarmiði, og þarf raunar ekki að fara nánar út í það. En að ætla að blanda því saman og segja, að tengslin núna séu lausn, þannig að þetta geti allt verið slétt og fallegt með þessum þremur mönnum, er auðvitað alger fjarstæða. Og það hefur komið fram hér hjá hæstv. forsrh., að við séum að draga í efa hæfni manna, sem eru í stjórnmálum, í pólitík, til þess að geta skipað vissar trúnaðarstöður. Það er fjarri mér. Ég vil undirstrika það, sem kom fram í hans ræðu, að þegar Efnahagsstofnunin var sett á stofn fyrir allmörgum árum, höfðum við fámennt starfslið og lítt þjálfað, „en í dag“, sagði hann, „höfum við þjálfað starfslið og nokkra reynslu, og á því byggir þetta frv.“ Það er þess vegna, sem ég tel, að hér sé um skref fram á við að ræða, og því fylgjum við því í Alþfl. Við byggjum á því, sem fyrr var gert, og það er alveg út í hött að reyna æ ofan í æ að kasta hnútum að því, sem vel hefur verið gert á undanförnum árum, þó að viðreisnarstjórn hafi verið og núv. stjórnarandstöðuflokkar. Ég veit ekki, af hverju þessi handaþvottur þarf sí og æ að koma upp í umr. Af hverju þá? Af hverju að vera að byggja frv. á því, sem vel hefur verið gert undanfarið og vitna í það annað slagið og draga svo í land hinn sprettinn? Eða ef þetta hefur verið svona vont, hví þá að reikna með því, að einhverjir starfsmenn úr Efnahagsstofnuninni í dag verði starfsmenn í þessari hugsanlegu Framkvæmdastofnun? Þá byggjum við ekki á neinni reynslu. Og hvernig fer þá um ýmsa hluti? Nei, því er nú verr, að Akkillesarhællinn, veiki punkturinn í frv., er að troða þarna inn þessum sérstöku mönnum, og það er engin þörf á því, vegna þess að í 2. gr. er rækilega tekið fram, hvernig stjórn stofnunarinnar skal skipa, og Alþ. hefur þar val um, og ríkisstj. mun sjá til þess á hverjum tíma í gegnum sinn meiri hl., að þar sitji menn, sem styðja hana, og hún hefur þess vegna fullkomið stjórnunarlegt vald, sem eðlilegt er, og í brtt. okkar, sem við stóðum allir að og hv. 4. þm. Norðurl. v. orðaði, er einmitt kveðið svo á, að leita skuli umsagnar ríkisstj. hverju sinni, þegar um stórákvörðun er að ræða, og þetta tel ég eðlilegt. En þessu var engan veginn svo farið í Atvinnumálastofnuninni. Hún hafði sjálfstæða, óháða stjórn, eða átti að hafa, sem þurfti engan veginn að leita til ríkisstj., og hún átti að marka stefnu í atvinnumálum þjóðarinnar alveg óháða ríkjandi stjórnarstefnu. Það gat auðvitað ekki farið saman. Þetta er ekkert skylt. En í dag erum við á því, að þetta eigi að fara saman. Þetta er alveg augljóst mál, mismunurinn á frv. Ég vildi bara undirstrika þetta rækilega, að það er ekki hægt að blanda þessu saman, og þess vegna varð ég að mótmæla þessum hugsunarhætti, sem kom hér fram í ræðu hv. í 1. þm. Reykv. Það væri vissulega ástæða til þess að fara enn meira út í þetta frv. að gefnu tilefni, en ég vil undirstrika það, að gildi þessarar stofnunar og áhrif veltur gersamlega á góðri og skipulegri framkvæmd. Þetta vil ég undirstrika. Þrír pólitískir umboðsmenn draga úr þessum möguleika og setja leiðinlegan blæ á stofnunina.



Herra forseti. Ég er þakklátur fyrir, að ég fæ að segja hér örfá orð, þarf ekki að segja nema örfá orð. En ég taldi alveg nauðsynlegt að gera örstutta aths. við mál hv. síðasta ræðumanns. Sumir virðast hafa hér í hv. d. afar ríka tilhneigingu til að misskilja eða mistúlka það, sem menn segja. Og ég held, að öll ræða hv. síðasta ræðumanns hafi verið algerlega tilefnislaus af minni hálfu. Hann lagði ranglega út af máli mínu. Hann sagði, að ég hefði verið að reyna að halda því fram, að það væri mjög svipað yfirbragð á þessu frv., þ.e. ákvæðunum um stjórn Framkvæmdastofnunar og þeim ákvæðum, sem hefðu verið í frv. framsóknarmanna 1968 um Atvinnumálastofnun. Þetta er alger misskilningur, þetta sagði ég aldrei. Ég var einmitt að Benda á það, að þarna hefði orðið á mikil breyting. Ég rakti, hvernig ákvæðin hefðu verið um stjórn Atvinnumálastofnunar samkv. frv. framsóknarmanna, og ég þarf ekki að minna menn á, hvernig stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins á að vera samkv. þessu frv., sem hér er til umr. 



Herra forseti. Ég hafði nú ekki ætla mér að blanda mér mikið inn í þessar umr., enda haf þær staðið nokkuð lengi og margt verið sagt í samband við það frv., sem hér er til umr. Ég sé þó ástæðu til þess að gefnu tilefni, ýmsum tilefnum, sem hér hafa komi fram í þessum umr., að ræða málið lítillega a.m.k. Það er engum vafa undirorpið, að ef þetta frv., sem hér er til umr., verður að lögum, þá er um gerbyltingu að ræða í sambandi við fjárfestingarmálin í landinu og skipun þeirra. Hér er verið að taka vald úr höndum ýmissa stofnana, sem hafa starfað og haft með höndum fjárfestingarmálin í landinu á undanförnum árum, og færa það í hendur lítils hóps, pólitísks hóps. Og við skulum bara gera okkur grein fyrir því, hvað hér verður um mikla breytingu og byltingu að ræða í þessum efnum og hvert er stefnt í sambandi t.d. við stjórn og ráðstöfun á fé Byggðasjóðs. Þegar Atvinnujöfnunar sjóður var stofnaður, var hlutverk hans fyrst og fremst að byggja upp atvinnulífið í hinum dreifðu byggðum og stjórn þessa sjóðs var þannig skipuð, að það voru jafnan í henni þeir menn, sem þekktu vel til þessara mála úti á landsbyggðinni. Og eftir að Lögin í sambandi við álverið í Straumsvík voru samþykkt, jukust mjög þeir fjármunir, sem eiga að fara í gegnum þessa stofnun. Og það segir sig sjálft, að þar sem um slíkt fjármagn er að ræða, sem ætlað er að verða til uppbyggingar í dreifbýlinu, þá skiptir það ekki litlu máli, að það séu þeir menn fyrst og fremst, sem gera tillögur um ráðstöfun á því fé, sem þekkja til úti í dreifbýlinu. En það er sýnt, að ef þetta frv. verður að lögum og stjórnin verður sett í hendur þriggja pólitískra starfsmanna, þá verður allt annar háttur hafður á í þessum efnum en verið hefur. Í 4. gr. frv. er kveðið skýrt á um það, að ríkisstj. skipar þriggja manna framkvæmdaráð, er annast daglega stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins. Verkefni framkvæmdaráðsins er m.a. í fyrsta lagi að láta gera áætlanir á vegum stofnunarinnar og leggja þær fyrir stjórn hennar. Í öðru lagi að gera tillögur til stjórnarinnar um rekstraráætlanir og starfsáætlanir fyrir stofnunina. Í þriðja lagi að gera tillögur um árlegar heildaráætlanir fyrir Framkvæmdasjóð og Byggðasjóð, svo og um einstaka lánveitingar úr þeim. Í fjórða lagi að ráða að stofnuninni starfsfólk innan ramma fjárhagsáætlunar, sbr. þó 3. gr., 1. tölul. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því, sem fram kemur í 3. tölul. 5. gr., þar sem þessari framkvæmdastjórn þessara þriggja manna er gefið það í hendurnar að gera tillögur um allar einstakar lánveitingar, sem Byggðasjóður t.d. hefur með að gera. Það sjá allir, að það liggur í augum uppi, að hér er verið að færa valdið frá hinum dreifðu byggðum, sem Byggðasjóóur á fyrst og fremst að vera til uppbyggingar fyrir, í hendur þessara þriggja pólitísku starfsmanna. Ég þekki það, af því að ég hef dálitið fylgzt með störfum atvinnujöfnunarsjóðsnefndarinnar, að á undanförnum árum hefur verið allgott samstarf milli þessara manna, sem þá stjórn hafa skipað, og það er fyrst og fremst vegna þess, að þeir hafa haldið þar á málunum, sem hafa þekkingu á málefnum fólksins. En hvernig er hægt að ætlast til þess, að slík stjórn sem hér er gert ráð fyrir, að verði sett á laggirnar, hafi sambærilega þekkingu á högum fólksins í strjálbýlinu og núv. og fyrrv. stjórnir Atvinnujöfnunarsjóðsins hafa haft? Við skulum gera okkur grein fyrir því, að enda þótt þessi sjóður hefði aðeins 5–10 millj. yfir að ráða til útdeilingar á fyrstu árunum, þá var þetta talið geysilega þýðingarmikið. Eftir því sem árin hafa liðið, hefur það fjármagn, sem gegnum þennan sjóð hefur farið, alltaf aukizt, en í sambandi við lögin um álverið í Straumsvík koma fyrst verulega auknar tekjur til ráðstöfunar í þennan sjóð, og einmitt þegar komið er að því, að þessi sjóður verður virkilega öflugur, - því að það líða ekki mörg ár, þangað til hann kemur til með að nema hundruðum millj., ef lögum hans verður ekki breytt, þá er farið að breyta til í þessum efnum og tekin stjórnin af þeim, sem hafa ráðið þessu og hafa þekkt vel til í g strjálbýlinu, og færð yfir í hendur þriggja manna pólitískrar stjórnar, sem á að gera allar tillögur til stjórnar Framkvæmdastofnunar. Þangað eiga menn fyrst og , fremst að snúa sér, til þessara þriggja manna, og það á að vera undir því komið, hvaða tillögur þeir gera til a stjórnarinnar, hvaða náð hinar einstöku lánbeiðnir í finna fyrir augum þessara manna, hvort þeir geta vænzt góðrar lausnar í sambandi við beiðnir sínar. Ég tel, að - það sé kannske þetta, sem skipti mestu máli og raski frá þeirri heillastefnu, sem haldið hefur verið í þessum í málum á undanfarandi árum í sambandi við Atvinnujöfnunarsjóð, þ.e. sú skipun, sem nú á að vera á þessum málum hér. Og enda þótt það eigi að skipa sjö manna stjórn, sem síðan á að afgreiða endanlega þessi lán, þá skiptir það vitanlega litlu máli. Aðalatriðið er sú málsmeðferð, sem umsóknirnar fá þegar í upphafi hjá þessari þriggja manna stjórn. Það hefur margt blandazt inn í þær umr., sem hér hafa átt sér stað varðandi þá stefnu, sem hér er verið að taka upp í fjárfestingarmálunum. Og þeir stjórnarliðar, sem hér hafa talað, hafa gefið yfirlýsingar um eitt og annað, t.d. að gengisfellingar eigi ekki að eiga sér stað, eins og áður hefur átt sér stað. Þessi stjórn er nú ekki búin að sitja við völd nema 5 mánuði, svo að það er nú varla við því að búast, að hún hafi gert ráðstafanir til þess að fella gengið, þegar líka er tekið tillit til þess, hvernig ástandið var í efnahagsmálum þjóðarinnar, þegar hún tók við. Það var nú eitthvað annað, ástandið í fjárhagsmálum þjóðarinnar, þegar þessi stjórn tók við, eða þegar viðreisnarstjórnin tók við völdum 1959, þegar þjóðin var komin fram á hengiflug gjaldþrots og ekkert blasti við annað en fjárhagslegt öngþveiti fyrir þjóðina. Nú var hins vegar þannig ástatt, þegar núv. stjórnarflokkar tóku við, að þeir gátu byrjað á því strax daginn eftir að veita stórar fjárupphæðir úr ríkissjóði, sem ekki hafði verið gert ráð fyrir í fjárlögum yfirstandandi árs. Og ætli það sé nokkur furða, þótt þessir menn geti lýst yfir því hér úr ræðustóli, að ástandið sé þannig, að ekki þurfi að búast við því, að gengið verði fellt núna fyrir jólin. Menn muna frá árunum 1956–1958, þegar vinstri stjórnin var við völd, að það var ekki einungis, að menn fengju jólagjafir. Þessar svo kölluðu gjafir frá þeirri stjórn voru allar á þann veg, að það var verið að leggja auknar og nýjar byrðar á þjóðina. Þær áttu sér stað bæði vor og haust þennan stutta tíma, sem sú stjórn sat hér að völdum. En núna, þegar við gerum okkur grein fyrir því, að ástandið í gjaldeyrismálunum hefur aldrei verið betra en það er einmitt, þegar þessi stjórn tekur við, og ástandið í efnahagslífi þjóðarinnar er þannig yfirleitt, þá þykir þeim einhver furða að geta lýst því yfir, að þeir ætli ekki á morgun að fella gengið. Það er svo sem nokkuð til að hæla sér af, að þeir skuli vera með slíkar yfirlýsingar í sambandi við þessar umr. Það væri betur, að þessir forsvarsmenn ríkisstj. héldu þannig á málefnum þjóðarinnar, að þeir gætu haldið áfram að gefa slíkar yfirlýsingar varðandi efnahagsmál hennar, að það þyrfti ekki að koma til þess, að gengið yrði fellt til þess að sjá atvinnulífi þjóðarinnar farborða. Því miður er það nú svo með íslenzkt atvinnulíf, að það er háð þeim sveiflum, að það geta hvenær sem er skollið yfir þær öldur í sambandi við verðlagsmál sjávarútvegsins, að grípa verði til ýmissa ráðstafana, sem við kannske sjáum ekki fram á, að þurfi að gera í dag eða á næstu vikum. Við þekkjum það af reynslunni frá fyrri árum, að það þurftu ekki að líða mörg ár stundum frá því að allt var bjart fram undan og þar til syrti í álinn og varð að gera óhjákvæmilegar ráðstafanir, ráðstafanir, sem víssulega skertu hagsmuni almennings. Við skulum vona, að þeir tímar séu ekki fram undan. En við munum enn eftir árunum 1956 og 1957, það er ekki svo langt síðan. Við munum eftir árunum 1966 og 1967. Við munum eftir góðærinu 1965, þegar allt var í toppi. Það kom oft fram í umr., þegar verið var að samþykkja hér á hv. Alþ. að koma á verðjöfnunarsjóðnum fyrir afurðirnar, að við hefðum ekki gert rétt á árunum 1964 og 1965, þegar allt var í toppi, að leggja ekki eitthvað til hliðar til þess að geta brúað bilið yfir lægðina, þegar verðhrunið kom og aflabresturinn átti sér stað hjá atvinnuvegunum. Nú virðist ekki vera lagt mikið upp úr því að halda því kerfi við, en við skulum gera okkur grein fyrir því, að á meðan svo er og ekki er sýnilegt annað en það verði um langan tíma enn, að við verðum fyrst og fremst að byggja á afkomu sjávarútvegsins, þá geta slíkar sveiflur endurtekið sig, bæði í aflamagni og einnig hvað verðlagsmálin snertir, sem áttu sér stað á árinu 1967. Og það var einmitt eftirtektarvert á þeim árum, að saman skyldi fara hinn alvarlegi aflabrestur og verðfall afurðanna. Það er annars oft svo, að þegar aflabrestur á sér stað og minnkandi framboð verður á einhverri vöru, þá er auðveldara að fá verðið hækkað. En þessu var ekki þannig háttað 1966 og 1967. Þá fór saman minnkandi afli hjá sjávarútveginum og lækkandi verðlag á hinum erlenda markaði, sem við þurftum að sækja til og selja okkar afurðir á. Það er vissulega ekki nóg að samþykkja lög um Framkvæmdastofnun ríkisins og setja upp stofnun til þess að deila einum og öðrum út af náð einhverra einstakra manna, sem kjörnir verða af ríkisstj. til þess að veita slíkri stofnun forstöðu. Það er ekki nóg að skapa þann ramma. Það er ábyggilega þýðingarmeira að tryggja samstöðu íslenzku þjóðarinnar um að efla þann atvinnuveg, sem við eigum mest undir, og uppbyggingu þjóðarinnar út um hinar dreifðu byggðir, til þess að fólkið haldist þar við og nýti þá hagsmuni, sem eru við strendur landsins. En það er enginn vafi á því, að með þessu frv. er stigið spor til baka í sambandi við það að byggja upp atvinnuvegi úti um hinar dreifðu byggðir. Það er ekki ætlazt til þess með þessari þriggja manna nefndar- eða forstjóraskipun, sem áformuð er, að þar geti verið um að ræða þá þekkingu, sem til þarf og sem stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs hefur haft til þess að sinna starfi sínu í sambandi við þær lánveitingar, sem Atvinnujöfnunarsjóður hefur annazt með því fjármagni, sem hann hefur haft til ráðstöfunar á undanförnum árum. Við vitum það vel, sem fylgzt höfum með atvinnulífinu í landinu, að enda þótt þeir fjármunir, sem þessi Byggðasjóður eða Atvinnujöfnunarsjóður hefur haft með höndum á undanförnum árum, hafi verið takmarkaðir, þá hefur með þeim vinnubrögðum, sem viðhöfð hafa verið í þessum efnum, verið hægt að hjálpa ótrúlega mikið til að byggja upp atvinnulíf víða í hinum ýmsu byggðarlögum. Og ég er ekki í neinum vafa um það, að hér er spor stigið til baka í þessum efnum frá því, sem verið hefur. Það er sjálfsagt ýmislegt fleira, sem ástæða væri til þess að segja, en margt hefur komið hér fram, sem ég sé ekki ástæðu til áð endurtaka hér að þessu sinni. En í sambandi við þessar yfirlýsingar, sem hér hafa verið gefnar um það, að ekki vofi yfir gengisfall á næstu vikum, og eins út af öðrum yfirlýsingum varðandi starfsemi þessarar Framkvæmdastofnunar, þá fannst mér ástæða til þess að segja skoðun mína á þeim þætti þeirra mála, sem veit að hinum dreifðu byggðum í þessu landi, sem eru fyrst og fremst störf Byggðasjóðs, eða Atvinnujöfnunarsjóðs sem verið hefur, en sem nú á að skírast upp og kallast þessu nafni.