Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Ásgeir Bjarnason) Umræðan skiptist í tvær umferðir, þannig að í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og fulltrúar annarra þingflokka en forsrh. 20 mín. hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mín. til umráða. Röð flokkanna verður þessi: Sjálfstfl., SF, Framsfl., Alþb. og Alþfl. Ræðumenn auk forsrh. verða þessir: Af hálfu Sjálfstfl. talar Gunnar Thoroddsen iðnrh. í síðari umferð. Af hálfu SF talar Karvel Pálmason, 5. þm. Vestf., í fyrri umferð og Ólafur Ragnar Grímsson, 3. landsk. þm., í síðari umferð. Fyrir Framsfl. talar Halldór E. Sigurðsson landbrh. í fyrri umferð og Einar Ágústsson utanrrh. í síðari umferð. Af hálfu Alþb. talar í fyrri umferð Lúðvík Jósepsson, 2. þm. Austf., og Þór Vigfússon, 5. þm. Sunnl., í þeirri síðari. Loks talar fyrir Alþfl. Gylfi Þ. Gíslason, 9. þm. Reykv., í fyrri umferð og í síðari umferð Benedikt Gröndal, 2. landsk. þm. - Hefst þá umræðan og tekur hæstv. forsrh., Geir Hallgrímsson, til máls:



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Athygli íslendinga beinist nú öðru fremur að hættumerkjum á sviði efnahagsmála. Verðbólgan, sem lengi hefur verið förunautur okkar, er komin á nýtt og óþekkt stig. Örar kaup- og verðlagsbreytingar hafa ruglað verðskyn almennings og komið glundroða á fjármál einstaklinga, fyrirtækja og hins opinbera. Er núv. ríkisstj. var mynduð 28. ágúst s.l., biðu hennar því mörg verkefni á sviði efnahagsmála, sem kröfðust tafarlausrar úrlausnar. Að dómi ríkisstj. var óhjákvæmilegt að beita þegar samræmdum aðgerðum til lausnar á þeim vanda, sem við var að etja. Ljóst var, að þróun efnahagsmála hafði tekið afar hættulega stefnu og í húfi var að tryggð yrðu góð lífskjör. Forsenda þess er efnahagsjafnvægi bæði innanlands og í utanríkisverslun. Við undirbúning efnahagsráðstafananna var fyrst og fremst tvennt haft í huga: að allar aðgerðir skertu sem minnst kjör hinna lægst launuðu og kæmu í veg fyrir atvinnuleysi. Það lá hins vegar í augum uppi, að ekki var unnt að auka kaupmátt launa um fimmtung eða fjórðung á ári, þegar horfur eru á, að raunverulegar þjóðartekjur á mann minnki vegna skertra viðskiptakjara við útlönd. Þess vegna var talið nauðsynlegt að rjúfa um sinn sjálfvirka víxlhækkun verðlags og launa. Sé gerð tilraun til að draga saman kaupmáttaráhrif þeirra ráðstafana, sem gripið hefur verið til, og þeirrar verðþróunar, sem nú er fyrirsjáanleg, er niðurstaðan sú, að stefnt er að svipuðum kaupmætti launa og var á árinu 1972 og 1973 fyrir launþega í heild og ívið meiri kaupmætti fyrir þá, sem lægst hafa launin. Takist okkur að ná þessu marki hlýtur það að teljast góður árangur. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1975 liggur nú frammi og mun fjmrh. fjalla um það í fjárlagaræðu sinni. Frv. endurspeglar því miður þann geigvænlega verðbólguvöxt, sem orðið hefur síðan fjárlög yfirstandandi árs voru samþykkt. Enda þótt ekki hafi tekist að marka djúp spor í fjármálastefnu ríkisins á þeim skamma tíma, sem gefist hefur til að móta fjárlagafrv., fellur það engu að síður inn í heildarramma efnahagsaðgerða ríkisstj. og mun stuðla að auknu efnahagsjafnvægi. Viðnám gegn útþenslu ríkisbúskaparins og aðhaldssemi í opinberum framkvæmdum mun styrkja fjárhagsstöðu ríkissjóðs. Í frv. er gert ráð fyrir, að 250 millj. kr. af yfirdráttarskuld ríkissjóðs í Seðlabankanum verði greidd á árinn 1975, en áætlað er að skuldin nemi 1 000 millj. kr. nú um áramótin. Enn fremur er gert ráð fyrir 500 millj. kr. endurgreiðslu úr ríkissjóði vegna fyrstu spariskírteinanna, sem útgefin voru 1964. Þessar greiðslur létta bæði skuldabyrði ríkissjóðs og spyrna öfluglega gegn efnahagsþenslunni. Þá er gert ráð fyrir 500 millj. kr. tekjuskattslækkun eða samsvarandi hækkun fjölskyldubóta og enn fremur öðrum 500 millj. kr. til ráðstafana í kjara- og verðlagsmálum. Árangur efnahagsaðgerðanna verður takmarkaður á þessu ári, enda langt á árið liðið. Fari sem horfir, er gert ráð fyrir um 12 500 millj. kr. viðskiptahalla, en það er 9 1/2% af þjóðarframleiðslu, samanborið við 2 615 millj. kr. halla á s.l. ári, sem var um 3% af þjóðarframleiðslu. Þegar reiknað hefur verið með hinni óvenjumiklu notkun erlends lánsfjár á árinu, verður heildargreiðslujöfnuðurinn við útlönd óhagstæður um nálægt 6 500 millj. kr. miðað við núgildandi gengi. Verður þá gjaldeyriseign nettó aðeins um 2 000 millj. kr. um næstu áramót, en það jafngildir hálfs mánaðar gjaldeyrisnotkun. Horfur fyrir árið 1975 eru óráðnari en oftast áður, m.a. vegna þeirrar óvissu, sem nú ríkir um framvindu efnahagsmála í umheiminum. Fyrstu drög að þjóðhagsspá fyrir árið 1975, sem jafnframt eru meginforsenda fjárlagafrv., benda til 11/2–2% aukningar þjóðarframleiðslu. Jafnframt er gert ráð fyrir nokkurri hömlun eftirspurnar vegna greiðslustöðunnar við útlönd og sem hluta heildaraðgerða gegn verðbólgu. Með því væri einnig dregið úr þenslu á vinnumarkaðinum án þess að stefna fullri atvinnu í hættu. Spár gera ráð fyrir, að verðbólga muni fara minnkandi á næsta ári þrátt fyrir heldur örari verðbreytingar á síðasta ársfjórðungi þessa árs, m.a. af völdum gengislækkunarinnar og skattbreytinganna í sept. Strax á fyrsta ársfjórðungi næsta árs er gert ráð fyrir að draga úr verðbólgunni og skv. forsendum verðlagsspánna er búist við minna en 15% verðbólgu á ársgrunni undir lok ársins 1975. Með efnahagsaðgerðum ríkisstj. er þannig að því stefnt að ná verðbólgunni niður á stig nágrannaþjóða okkar eftir lok næsta árs. Líkur eru á verulegum viðskiptahalla, 9 000– 9 500 millj. kr. eða sem næmi um 5% af þjóðarframleiðslu. Greiðslujöfnuður við útlönd verður væntanlega óhagstæður um 1 500–2 000 millj. kr., samanborið við um 6 500 millj. kr. greiðsluhalla á sambærilegu gengi á þessu ári. Hér ber að athuga, að spárnar eru varfærnislegar og gæti jöfnuður í greiðslum við útlönd því náðst á næsta ári, sem má telja viðunandi bata á svo skömmum tíma. Hins vegar sýna þessar tölur, að horfur um stöðu þjóðarbúsins út á við eru enn tvísýnar, ekki síst þegar litið er til þess óvissuástands sem ríkir í efnahagsmálum umheimsins, veikrar gjaldeyrisstöðu þjóðarinnar og erfiðleika á erlendum lánsfjármörkuðum. Meginmarkmið efnahagsstefnunnar fyrir árið 1975 er að draga verulega úr hraða verðbólgunnar og tryggja sæmilegan jöfnuð í viðskiptum við útlönd, án þess að gripið sé til of harkalegra samdráttaraðgerða, sem tefla atvinnuöryggi og þar með lífskjörum almennings í tvísýnu. Full atvinna er meginforsenda efnahagsstefnunnar. Til þess að ná árangri, sem eitthvað varir, er nauðsynlegt að beita samræmdum aðhaldsaðgerðum, einkum á sviði peninga- og lánamála og á sviði ríkisfjármála, markvisst og í langan tíma. Það er stefna stjórnarinnar að treysta grundvöll íslensks atvinnulífs, skapa betra jafnvægi og meira atvinnuöryggi, svo að unnt verði að tryggja vaxandi velmegun samfara réttlæti í tekjuskiptingu og aðstöðu manna. Þessi stefna byggist á tveimur höfuðþáttum. Annar þátturinn felst í umbótum á sjálfu efnahagskerfinu, sem miða að meiri hagkvæmni í rekstri þess og auknu félagslegu réttlæti. Hinn þátturinn felst í því að hlúa að nýjum atvinnugreinum, efla þær, sem fyrir eru, og gera stórátak í byggðamálum. Fylgja þarf áfram fríverslunarstefnu í utanríkisviðskiptum. Óhindraður aðgangur að helstu markaðssvæðum heims er forsenda aukinnar fjölbreytni og stöðugleika í útflutningsframleiðslu bæði í hefðbundnum og nýjum greinum, en efling útflutnings og öruggra utanríkisviðskipta er undirstaða hagsældar í landinu. Eitt af því, sem magnar verðsveiflur, er til landsins berast, er án efa núverandi kerfi kaupgreiðsluvísitölu. Vísitölugreiðslur á kaup hafa raunar tíðkast lengi hér á landi, þótt með nokkuð mismunandi hætti hafi verið. Það er viðurkennt, að þær veita launþegum nokkra tryggingu fyrir afkomu þeirra og mynda meiri ró á vinnumarkaði en ella hefði orðið. Á hinn bóginn hafa þær oft á tíðum átt drjúgan þátt í að magna verðbólgu og þannig grafið undan heilbrigðum rekstri þjóðarbúsins og stefnt hagsmunum launþega sjálfra í voða. Ber hér einkum þrennt til: Í fyrsta lagi hafa miklar hækkanir grunnkaups óhjákvæmilega leitt til verðhækkana, sem svo vegna áhrifa vísitölukerfisins hafa leitt til nýrra launahækkana og enn frekari verðhækkana. Í öðru lagi fela verðhækkanir á innfluttum vörum í sér skerðingu á raunverulegum lífskjörum þjóðarinnar og engar launahækkanir innanlands geta því bætt þær. Í þriðja lagi er ekki unnt að vega áhrif tekjuöflunar ríkissjóðs með óbeinum sköttum upp með launahækkunum, ef sú aukning opinberrar þjónustu, framkvæmda eða félagslegrar aðstoðar, sem stefnt er að, á að geta átt sér stað. Ástæðulaust er einnig, að stjórnvöld séu knúin til að afla fjár með beinum sköttum, sem hafa ekki áhrif á vísitöluna, fremur en óbeinum sköttum, er ganga inn í vísitöluna. Á því tímabili, sem launajöfnunarbætur koma í stað kaupgreiðslu-vísitölu, verður að reyna að koma á endurbættu kerfi vísitölutrygginga. Að því mun ríkisstjórnin vinna í samráði við samtök launþega og vinnuveitenda. Stefna verður að því, að endurbætt vísitölukerfi feli í sér þá tryggingu fyrir launþega, einkum þá sem lægst eru launaðir, að kjör þeirra versni ekki á samningstímabilinu. Eftir því sem tök eru á, verður að komast hjá þeim skaðlegu verðbólguáhrifum, sem fylgt hafa vísitölukerfinu. Í þessu sambandi verður einnig að taka inn í myndina athugun á verðlagningu búvöru og tengsl hennar við vísitöluna. Kjarasamningar hér á landi hafa verið gerðir til styttri tíma en yfirleitt tíðkast í nágrannalöndum. Einnig hefur skort mikið á, að kjarasamningar fylgdust að í tíma, og mikils misræmis hefur gætt í samningum einstakra starfshópa. Allt hefur þetta leitt til óróa á vinnumarkaði, stuðlað að verðbólguþróun og valdið misrétti á milli launþegahópa, ekki síst gagnvart þeim, sem lágt eru launaðir og veika aðstöðu hafa á vinnumarkaðinum. Það er brýnt úrlausnarefni samtaka launþega og vinnuveitenda að koma á starfsháttum í þessu efni, sem eru í betra samræmi við hagsmuni þeirra sjálfra og þjóðfélagsins alls en þeir starfshættir, sem tíðkast hafa. Samstarfsnefnd ASÍ og vinnuveitenda mun þegar hafa hafa rætt um endurbætur á þessu sviði, annars vegar einkum að því er varðar aðdraganda samningsgerðar, uppsagnarfresti og kröfugerðir og hins vegar vinnubrögð í tengslum við sáttatilraunir, stöðu og starf sáttasemjara, og mun ríkisstj. veita að sínu leyti atbeina til nauðsynlegra breytinga. Ríkisstj. hyggst vinna að nýrri skipan kjaramála með umbótum í skatta- og tryggingamálum: Í fyrsta lagi er áformað að leggja ekki tekjuskatt á almennar launatekjur. Þetta þýðir t.d., að hjón með tvö börn á framfæri greiddu að jafnaði ekki tekjuskatt af 1100 þús. kr. brúttótekjum þessa árs eða sem svarar til 830 þús. kr. nettótekna. Í öðru lagi er stefnt að sameiningu tekjuskatts og helstu bóta almannatrygginga. Meginröksemdir fyrir samhæfingu og samræmingu tekjuskatts og tryggingabóta eru tvær. Annars vegar er með einu samfelldu kerfi auðveldara að ná með markvissum hætti þeim tekjujöfnunarmarkmiðum, sem að er stefnt. Hins vegar felur sameining í sér einföldun í framkvæmd, bæði fyrir almenning og hið opinbera, og gæti án efa leitt til samdráttar í ríkisbákninu. Hið nýja tekjujöfnunarkerfi mun tryggja þjóðfélagsþegnum lágmarkstekjur. Fyrsta skrefið í þessa átt, verður sameining fjölskyldubóta og tekjuskatts. Verður tekið til athugunar, hvort unnt er að framkvæma þá breytingu strax á þessum vetri. Í fjárlagafrv. næsta árs er gert ráð fyrir 500 millj. kr. lækkun tekjuskatts vegna þessarar endurskoðunar skatta- og tryggingakerfis, sem kæmi til framkvæmda með því að hækka enn fjölskyldubætur, persónufrádrátt eða breyta skattstiga, eins og fram kom í viðræðum ríkisstj. við aðila vinnumarkaðarins. Í kjölfar þessa verður sameining tekjuskatts og ýmissa bóta lífeyristrygginga könnuð. Helsta vandamálið við undirbúning hins nýja samræmda skatt- og tryggingakerfis er, hvernig haga skuli endurgreiðslum til þeirra, sem hafa lægri tekjur til skatts en hækkuðum persónufrádrætti nemur. Gagnrýni hefur komið fram vegna skattafsláttarkerfisins, sem tekið var upp við álagningu skatta á þessu ári, og þarf að ráða bót á þeim annmörkum. Ekki er rétt, að þeir, sem hafa lágar tekjur til skatts vegna afskrifta og annarra hliðstæðra ástæðna, njóti endurgreiðslna. Í viðræðum við aðila vinnumarkaðarins hafa málefni lífeyrissjóða og lífeyrisþega verið ofarlega á dagskrá. Flestum er ljóst, að mikið misræmi er á milli stöðu lífeyrisþega eftir því; hvort sjóðir þeirra eru verðtryggðir eða ekki, og nauðsynlegt er að leiðrétta þetta misræmi að því marki sem unnt er svo og að samræma og tryggja kjör aldraðra og öryrkja. Áður hefur verið til umræðu einn lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn, en sú leið fæli í sér samsteypu núverandi ellitrygginga og meira en 100 lífeyrissjóða. En sjálfsstjórn lífeyrissjóðanna og óskir lífeyrisþega um bein tengsl við sjóði sina valda því, að þessi leið er tapast æskileg. En nauðsynlegt er að setja rammalöggjöf um starfshætti lífeyrissjóðanna, einkum hvernig haga skuli ávöxtun og verðtryggingu lífeyris og útlána. Jafnframt kemur til greina að beita almennu tekjujöfnunarkerfi og lágmarkstekjutryggingu elli- og örorkulífeyrisþega til jöfnunar á stöðu þeirra. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. er áhersla lögð á, að jöfnun húsnæðiskostnaðar og aðstöðu við öflun húsnæðis verði þáttur í kjaramálum. Húsnæðiskostnaður fjölskyldna skiptir oft mestu máli um afkomu þeirra. Af þessum ástæðum er öll viðleitni til að jafna þennan kostnað jafnframt skref til raunhæfra kjarabóta. Á verðbólgutímum standa þær fjölskyldur höllum fæti, sem eiga eftir að koma þaki yfir höfuð sér. Og hinir, sem nýfluttir eru inn í eigið húsnæði, eiga yfirleitt í miklum erfiðleikum með að afla lánsfjár til að brúa síðasta bilið. Þótt verðbólgan sé talin auðvelda mörgum afborganir lána, þá torveldar hún fleirum að hefjast handa. Auk öflugs almenns lánakerfis til íbúðabygginga hljóta ríki og sveitarfélög einnig að stuðla sérstaklega að því, að byggðar verði íbúðir til sölu til ungs fólks og tekjulágs með hagstæðum kjörum. Jafnframt verður starfsemi byggingarfélaga verkamanna studd. Og loks má minnast þess, að nokkur sveitarfélög, þar sem húsnæðisskortur ríkir, hafa byrjað byggingu leiguíbúða í samræmi við fyrirheit ríkisins um fjármögnun framkvæmdanna. Ríkisstj. hefur átt margar viðræður við flest stærstu hagsmunasamtökin, sem talin eru til svonefndra aðila vinnumarkaðarins, og haft við þá náið samráð. Erfitt verður að finna slíku samráði fast form, sem ekki verður of þungt í vöfum, en ljóst er, að t.d. samstarfsnefnd ASÍ og vinnuveitenda er eðlilegur samráðsaðili. Enn fremur er athugandi, hvort sameiginlegir fundir með formönnum helstu hagsmunasamtaka og ráðherrum gætu ekki tryggt upplýsingamiðlun og nauðsynleg skoðanaskipti, er síðan gæfu tilefni til samráðs um úrlausn afmarkaðra vandamála. Ríkisstj. hefur áhyggjur af vexti ríkisbáknsins og áformar að hafa öfluga stjórn á hvers konar opinberri starfsemi. Það sjónarmið mun sitja í fyrirrúmi, að ríkisútgjöld vaxi að jafnaði ekki hraðar en þjóðartekjur. Hafa verður þó hugfast, að stjórnvöld munu beita ríkisfjármálum í sveiflujöfnunarskyni, og geta því ríkisútgjöld aukist hraðar en þjóðartekjur, þegar illa árar, en hægar þegar árferði er gott. Leitast verður við að bæta áætlanir ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja og herða aðhald og auka eftirlit með útgjaldaáformum og útgjaldaþróun þeirra. Þá verður kannað, hvort verðlagning opinberrar þjónustu er raunhæf og hvaða leiðir séu vænlegastar til að tryggja öllum slíka þjónustu, sem á henni þurfa að halda, um leið og þess er gætt, að verðmæti fari ekki í súginn. Áformaðar eru ýmsar endurbætur á tekjuöflun ríkisins. Stefnt er að einfaldari og ódýrari skattheimtu og hækkun skattstofna og afsláttarliða. Stefnt verður að staðgreiðslukerfi skatta og við það miðað, að skattgreiðslur fari fram, sem næst þeirri stundu, sem teknanna er aflað. Oft er þetta til hagræðingar bæði fyrir greiðanda og móttakanda, en einnig er um réttlætismál að ræða, þar sem með þessu móti næðist til skattgreiðenda, sem ella slyppu að einhverju eða öllu leyti við greiðslur. Loks er þess að geta, að áformað er að taka sem fyrst upp virðisaukaskatt í stað söluskatts. Ríkisstj. hefur í hyggju að endurskipuleggja lánastarfsemina í landinu. Stefnt verður að því, að þróun lánsfjármarkaðarins verði stjórnað í ríkara mæli en hingað til með sveigjanlegri notkun vaxta og verðtryggingar. Áformað er, að fyrir árslok verði gerð áætlun um heildarskipan útlána fjárfestingarsjóða og fjármagnsöflun. Jafnframt stendur nú yfir enn frekari endurskoðun á útlánakjörum en þegar hefur verið gerð. Mikilvægt er að draga skýrari línu en hingað til milli almennrar lánastarfsemi annars vegar, þar sem eðlilegast er að láta lánskjörin mótast af markaðsaðstæðum, og félagslegrar lánastarfsemi hins vegar, þar sem lánskjör yrðu opinskátt bætt með skatttekjum. S.l. 35 ár hefur verið hér á landi verðlagseftirlit, sem falið hefur í sér bein afskipti af verðlagningu í verslun, iðnaði og þjónustu. Slíkt eftirlit tíðkaðist í flestum löndum á styrjaldarárunum, en var alls staðar afnumið á árunum eftir styrjöldina nema hér á landi, þar sem því hefur verið haldið áfram í lítt breyttri mynd fram á þennan dag. Þetta verðlagseftirlit hefur alls ekki megnað að halda verðbólgunni í skefjum, sem þó átti að heita höfuðmarkmið þess. Kerfið hefur því ekki þjónað þeim tilgangi, sem til var ætlast. Það er því jafnmikið hagsmunamál launþega, neytenda, iðnaðar og verslunar, að frá þessu kerfi sé horfið. Í stað þess verður að koma ný löggjöf um verðmyndun, viðskiptahætti og verðgæslu í líkingu við þá, sem tíðkast í öðrum löndum og stefnir til almenns eftirlits neytenda með viðskiptaháttum, örvunar heilbrigðrar samkeppni og eðlilegrar verðmyndunar. Slík löggjöf verður nú undirbúin í samráði við samtök launþega og neytenda annars vegar og samtök verslunar og iðnaðar hins vegar. Þótt við íslendingar séum fáir og búum í viðáttumiklu landi viljum við byggja og nýta landið allt. Efling Byggðasjóðs er nauðsynleg forsenda þess, að stórátak verði unnið í málefnum strjálbýlisins. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1975 er gert ráð fyrir, að 2% af útgjöldum skv. því eða samtals 877 millj. kr., renni í Byggðasjóð. Auk þess hefur sjóðurinn svo yfir eigin fé að ráða. Miklu varðar, að með stóreflingu Byggðasjóðs verði unnt að fjármagna framkvæmdir, er sérstaklega bæta samgöngur og stuðla að umbótum í félags-, heilbrigðis-, mennta- og atvinnumálum strjálbýlisins. Lánastarfsemi Byggðasjóðs hlýtur í verulegum mæli að beinast til eflingar atvinnurekstrar, en á ekki að fjármagna taprekstur, heldur búa svo í haginn strax í upphafi, að atvinnureksturinn úti á landsbyggðinni standi traustum fótum fjárhagslega og skili þjóðarbúinu fljótt arði. Nauðsynlegt er að skapa skilyrði fyrir þjónustustöðvar í byggðakjörnum og flytja ákvarðanir, afgreiðslu og úrlausnir mála út á landsbyggðina í eins ríkum mæli og unnt er. Fljótvirkasta aðferðin til þess er, að sveitarfélögin fái aukin verkefni, sem ríkisvaldið hefur nú með höndum, og ákveða réttarstöðu landshlutasamtaka sveitarfélaga með það í huga. Um leið og sveitarfélögum eru falin aukin verkefni, verður að endurskoða fjárhagslegan grundvöll þeirra til þess að tryggja sjálfstæði sveitarfélaga og framkvæmdagetu. Hafin er endurskoðun löggjafar um Framkvæmdastofnun ríkisins, og verður þar með mótuð heildarlöggjöf um málefni Byggðasjóðs og um almenna áætlanagerð. Stórbrotin, en viðkvæm náttúra Íslands er einn dýrmætasti fjársjóður landsmanna. Beita þarf vísindalegum vinnubrögðum til að varðveita þessa eign, jafnframt því sem náttúruauðlindir landsins verði nýttar í þágu þjóðarinnar allrar. Ríkisstj. leggur áherslu á aukinn hraða í virkjun íslenskra orkugjafa, bæði til iðnvæðingar og í því skyni að gera íslendinga óháðari en ella innfluttri orku. Framkvæmdir til nýtingar innlendra orkulinda hljóta að hafa algjöran forgang. Viðræðum við orkuöflunaraðila um að hraða stórvirkjunum og áætlanagerð um virkjun vatns- og varmaorku landsins eru nú á byrjunarstigi. Ýmsar framkvæmdir eru strax hafnar eða í undirbúningi, sem tryggja munu landshlutum, er eiga við orkuskort að búa, næga raforku. Áformað er að koma upp hitaveitum, þar sem aðstæður leyfa, en tryggja annars staðar sem fyrst raforku til húshitunar. Í þessu sambandi er hafinn undirbúningur að stofnun og rekstri hitaveitu fyrir alla þéttbýliskjarna á Reykjanesi. Skipulag, stjórn og eignaraðild orkuöflunar- og dreifingarfyrirtækja er nú í endurskoðun og er stefnt að auknum áhrifum strjálbýlisins og sveitarfélaga á stjórn slíkra fyrirtækja. Hafréttarmálefni verða ofarlega á baugi á þessum vetri. Stefnan á hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna er skýr. Meginatriði hennar felst í stuðningi við 12 mílna landhelgi og 200 mílna efnahagslögsögu. Íslendingar eru fylgjandi því, að alþjóðahafsbotnssvæðið lúti sterkri stjórn og millivegur verði farinn varðandi yfirráð strandríkja yfir hafsbotninum utan 200 mílna efnahagslögsögu. Þá eru íslendingar fylgjandi samvinnu um verndun fiskstofna í hafinu utan lögsögu strandríkja og vilja að settar verði víðtækar og fastmótaðar reglur um varnir gegn mengun sjávar. Náist ekki heildarsamkomulag á hafréttarráðstefnunni, er það mjög mikilvægt fyrir okkur íslendinga að fá skjalfestan stuðning sem flestra ríkja við viðtæka lögsögu strandríkis. Sendinefnd Íslands á ráðstefnunni mundi þá vinna að því og á þann hátt styrkja grundvöllinn fyrir einhliða aðgerðir fari ráðstefnan út um þúfur. Ríkisstj. lýsti því yfir í stefnuyfirlýsingu sinni, að hún ætlaði að fylgja fram ályktun Alþ. frá 15. febr. 1972 um útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 50 mílur. Samið hefur verið við breta. Mikill áhugi er af íslendinga hálfu að leysa fiskveiðideiluna við vestur-þjóðverja. Embættismannanefnd hefur nú átt viðræður við fulltrúa vesturþýsku ríkisstj. og eru niðurstöður þeirra viðræðna nú til athugunar hjá ríkisstj. Verður öllum þingflokkum afhent frásögn af viðræðunum með tilheyrandi gögnum, og verður engin ákvörðun tekin án fulls samráðs við alla þingflokka. Stefna ríkisstj. er sú að færa fiskveiðilögsögu Íslands út í 200 mílur á árinu 1975. Útfærslan krefst vandlegs undirbúnings. T.d. er enn óljóst um ýmis atriði varðandi markalínur milli landa eða eyja, sem óbyggðar eru, eins og Rockall, eða lítt byggðar, eins og Jan Mayen. Munu þessi mál skýrast á framhaldsfundi hafréttarráðstefnunnar í Genf, sem hefst 17. mars n. k. Útfærsla fiskveiðilögsögunnar í 200 sjómílur á næsta ári er lokamarkið í þeirri viðleitni og stefnu íslendinga, sem mörkuð var með landgrunnslögunum frá 1948, og lokasigur í baráttunni fyrir útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Við framkvæmd utanríkisstefnu sinnar mun ríkisstj. leggja áherslu á þátttöku Íslands í starfi Sameinuðu þjóðanna, samstarf Norðurlanda, varnarsamstarf vestrænna ríkja, samstarf þjóða Evrópu og þátttöku Íslands í þeim aðgerðum, sem ætlað er að bæta sambúð austurs og vesturs. Þá styður ríkisstj. eindregið alla viðleitni til að vernda mannréttindi, auðlindir og umhverfi með alþjóðlegri samstöðu. Þróun alþjóðamála í okkar heimshluta hefur undanfarin ár einkennst af viðleitni ríkjanna í austri og vestri til að minnka spennuna í samskiptum sínum og bæta sambúðina milli ólíkra stjórnkerfa. Árangur þessarar viðleitni er ekki kominn í ljós sem skyldi, þótt andrúmsloftið hafi breyst. Við stöndum á þeim tímamótum nú, að verulega reynir á samstarfsvilja ríkjanna í austri og vestri. Samningaviðræðurnar hafa leitt í ljós hver ágreiningurinn er, en eftir er að jafna hann. Markmið Atlantshafsbandalagsríkjanna í viðræðunum við ríkin í austri er skýrt. Þau vilja efla friðinn með því að draga úr spennunni. Leiðin að markmiðinu hefur einnig verið mótuð. Allur samdráttur herafla skal vera gagnkvæmur hjá báðum aðilum. Að öðrum kosti raskast ríkjandi jafnvægi, og það gæti leitt til hættuástands. Öll hlýtur okkur að dreyma um þá framtíð, að ekki verði lengur nauðsynlegt að tryggja friðinn með vopnum. Sú framtíðarsýn verður ekki að veruleika, ef við röskum því friðarkerfi, sem við nú búum við. Í stefnuyfirlýsingu sinni lýsir ríkisstj. yfir stuðningi við aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Þar segir jafnframt, að viðræðum við bandaríkjamenn um fyrirkomulag varnarmálanna skuli haldið áfram með það fyrir augum, að Keflavíkurstöðin geti gegnt hlutverki sínu í samræmi við öryggishagsmuni Íslands á hverjum tíma. Framhaldsviðræðurnar fóru fram í Washington 26. sept. s.l., og utanrrh. náði samkomulagi við bandaríkjastjórn um ýmsar breytingar á framkvæmd varnarsamningsins. Þetta samkomulag hefur nú verið formlega staðfest og endurskoðuninni skv. 7. gr. varnarsamningsins er þar með lokið. Ákveðið hefur verið, að varnarliðsmönnum verði fækkað um 42 menn, en þeir hafa einkum verið bundnir við störf, sem ekki eru hernaðarlegs eðlis. Varnarliðið mun aðstoða við að þjálfa íslendinga til að taka við þessum störfum. Þá hefur einnig verið ákveðið, að allir varnarliðsmenn verði búsettir á vallarsvæðinu, svo fljótt sem auðið er, og munu bandaríkjamenn byggja íbúðarhúsnæði í þessu skyni fyrir varnarliðsmenn á næstu þremur árum. Aðskilja skal almenna flugstarfsemi frá varnarstöðinni, og munu bandaríkjamenn taka þátt í þeim kostnaði, er af því hlýst, sem og almennum endurbótum á Keflavíkurflugvelli. Verður þess að sjálfsögðu gætt, að framkvæmdirnar leiði ekki til óæskilegra þensluáhrifa. Ríkisstj. mun hafa öryggismálin til stöðugrar athugunar og fagnar öllum umræðum um utanríkis- og varnarmál á Alþ. því að aldrei verður nægilega oft endurtekið, hve íslendingum er nauðsynlegt að halda uppi stöðugri athugun á öryggishagsmunum sinum og stöðu sinni í heiminum. Ég vil ekki láta undir höfuð leggjast að minna á nauðsyn þess, að við eigum greiðan aðgang að evrópskum mörkuðum fyrir framleiðsluvörur okkar, svo að við séum ekki bundin of fáum viðskiptalöndum. Í því tilliti er brýnt, að viðskiptasamningur okkar við Efnahagsbandalagið öðlist fullt gildi, svo að sala sjávarafurða strandi ekki á tollmúrum þess. Herra forseti. Stefnuræðan hefur að þessu sinni einkum fjallað um fjóra meginmálaflokka: efnahags- og kjaramál, eflingu atvinnulífsins í heild, hafréttarmálefni og utanríkismál með sérstöku tilliti til varnarmála. Verkefni ríkisstj. eru að sjálfsögðu mun fleiri. Kemur það m.a. fram á skrá þeirri, sem fylgir þessari ræðu, en þar er greint frá þeim lagafrv., sem einstök ráðuneyti hafa í undirbúningi og verða m.a. væntanlega lögð fyrir þetta þing. Ásamt traustum efnahag er líkamlegt og andlegt atgervi þjóðarinnar forsenda allra framfara. Eigi þarf að fara mörgum orðum um nauðsyn þess, að heilsugæsla, hverju nafni sem nefnist, fullnægi kröfum tímans. Sú staðreynd blasir við, að allir íbúar landsins sitja ekki við sama borð í þeim efnum. Úr því þarf að bæta eftir föngum. Ljóst er, að vart verður unnt að veita jafnmikið fjármagn til þessara mála og æskilegast verður talið, og því þarf að nýta fjárveitingar sem best. Að því mun ríkisstj. vinna. Sjálfstæði Íslands sækir afl sitt til íslenskrar menningar. Án eigin menningararfs og menningarlífs væri vegur íslendinga lítill í samfélagi þjóðanna. Vísindi og menntun eru hornsteinar nútímaþjóðfélags. Menntun hefur í senn gildi fyrir einstaklinginn og þjóðfélagið. Áhersla verður m.a. sérstaklega lögð á tengsl skólastarfs og atvinnulífs, verk- og tæknimenntun og fræðslu fullorðinna. Orð eru til alls fyrst. En stefna án viljafestu til að framkvæma hana má sín lítils. Nauðsynlegt er, að hver og einn leggi sitt af mörkum, svo að góð áform nái fram að ganga. Við höfum lengi talað um böl verðbólgunnar og nauðsyn þess að bæta kjör hinna lakast settu. Nú er sá prófsteinn fyrir okkur lagður, hvort okkur sé alvara. Auðvitað eru hagsmunaátök í þjóðfélagi okkar og ágreiningur um skiptingu þjóðartekna. En erum við menn til þess að komast hjá því, að átök verði að árekstrum? Getum við jafnað ágreining með friðsamlegum hætti? Höfum við biðlund til þess að ná viðspyrnu gegn verðbólgu? Ef ekki, þá er sjálfsagt að hætta að tala um böl verðbólgunnar og kjarabót til hinna lakast settu. Miklir erfiðleikar í efnahagsmálum steðja nú að um heim allan. Íslendingar eiga einnig við sína erfiðleika að stríða. Sameinuð þjóð getur sigrast á slíkum erfiðleikum, en ekki sundruð þjóð. Árangur getur ekki náðst, ef stétt stendur gegn stétt, launþegar gegn fyrirtækjum, þéttbýli gegn strjálbýli, ríki gegn sveitarfélögum. Ríkisstj. nýtur viðtæks stuðnings meðal þjóðarinnar og mikils meiri hluta á Alþ. Hún hefur ekki í huga að beita afli sínu til sundrungar. Ríkisstj. vill hvetja hagsmunasamtök í þjóðfélaginu og flokka í stjórn og stjórnarandstöðu til samstarfs, svo að við getum með sameinuðu átaki sigrast á þeim vanda, sem við okkur blasir. - Þökk fyrir áheyrnina.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Enn mun öllum í fersku minni, að í kosningabaráttunni s.l. sumar fengust frambjóðendur Framsfl. ekki til þess að gefa um það ótvíræðar yfirlýsingar, að þeir mundu að kosningum loknum beita sér fyrir áframhaldandi vinstri meiri hl. á Alþ. Því var haldið fram af talsmönnum Samtaka frjálslyndra og vinstri manna og málflutning í kosningabaráttunni, mundi nota fyrsta tækifæri til þess að stíga til hægri og mynda stjórn með Sjálfstfl. Öllum, sem hugleiddu málatilbúnað þeirra framsóknarmanna og málflutning í kosningabaráttunni, hlaut að vera þetta ljóst. En augljósasta sannindamerki um þennan tvískinnungshátt þeirra framsóknarmanna var sá atburður, sem gerðist á miðstjórnarfundi Framsfl. á s.l. vori, þegar flokksforustan neitaði að samþ. till. um, að Framsfl. gengi til þeirra kosninga undir kjörorðinu „áfram vinstri stjórn“. Þó að niðurstöður kosninganna hafi ótvírætt bent til þess, að meiri hl. kjósenda hafi viljað áframhald vinstri meiri hl. í landinu, kom það fljótlega í ljós í þeim viðræðum, sem fram fóru undir forustu Ólafs Jóhannessonar um myndun vinstri stjórnar, að takmarkaður vilji virtist vera hjá forustumönnum Framsfl. til þess að þær viðræður fengju jákvæða niðurstöðu. Og augljóst var, að með þessum viðræðum virtist formaður Framsfl. fyrst og fremst vera að reyna að afla sér hagstæðra spila á hendur til þess að slíta þeim viðræðum án árangurs. En eins og hann sjálfur hefur upplýst, þá eru það að hans mati klókindi í spilamennsku forustunnar, sem eiga að ráða, en ekki vilji fólksins. Því miður varð Alþfl. til þess formlega, en vonandi óviljandi, að Ólafur Jóhannesson fann smugu til þess að slíta viðræðunum og greip þannig feginshendi hinn langþráða reisupassa yfir til Sjálfstfl. Það fer því ekkert á milli mála, að undir hafti tvískinnungsháttar notaði framsóknarforustan atkv. vinstri manna til þess að komast yfir á höfuðból hægri aflanna í landinu. Það virtist taka tiltölulega stuttan tíma hjá þessum tveimur mestu peningaöflum íslenskra stjórnmála að ákveða það, að stjórn skyldi mynduð. Hitt tók lengri tíma, að rífast innbyrðis um embættin og stólana. Vart hefur nokkrum almennum kjósanda Framsfl. til hugar komið, að svo mikil yrði þjónustulund framsóknarforustunnar við Sjálfstfl. að Ólafur Jóhannesson krypi við fótskör formanns Sjálfstfl. og myndaði fyrir hann ríkisstjórn. En enginn veit sína ævina fyrr en öll er. Það kom því eins og þruma úr heiðskíru lofti og verkaði eins og köld vatnsgusa á margan kjósanda Framsfl., þegar þau tíðindi spurðust, að mynduð hefði verið ríkisstj. þessara tveggja flokka undir forustu Geirs Hallgrímssonar. Haft er eftir einum af fyrrv. þm. Framsfl., sem var þó alla tíð talinn heldur hægrisinnaður, að hann hafi í upphrópun sagt: „Guð hjálpi honum Ólafi“. Menn biðu í talsverðri eftirvæntingu eftir því, hvert inníhald yrði í stefnuyfirlýsingin þeirra fóstbræðra, hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh. En lítt urðu menn fróðari þegar það plagg birtist. Í því var ekkert sem hönd á festi til glöggvunar hvað gera ætti, en þess þó getið, að í stefnuræðu forsrh., þeirri sem þið nú hafið heyrt, mundi nánari grein vera gerð fyrir stefnu ríkisstj. Ég held, að mörgum ykkar fari líkt og mér, að þið verðið litlu nær eftir en áður af lestri hæstv. forsrh. að því er varðar skýrt markaða stefnu ríkisstj. Það má raunar segja um stefnuræðu forsrh., að hún sé athyglisverðust fyrir það, sem ekki er þar sagt. Það hlýtur að vekja athygli, að í ræðunni er vart minnst orði á þá málaflokka, sem heyra undir ráðh. Framsfl. Þar finnst vart stafkrókur um menntamál, landbúnaðarmál, samgöngumál, dómsmál, allt málaflokkar, sem heyra undir ráðherra Framsfl. En það er minnst á verðlagsmál og þau heyra undir sjálfan formann Framsfl. Og hver er sá boðskapur, sem hæstv. viðskrh. útdeilir? Jú, hann er sá, að allt verðlagseftirlit í landinu skuli afnumið og í stað þess komi ný löggjöf um verðmyndun og viðskiptahætti. Sem sagt, allt verðlag gefið frjálst. Ætli flestir, sem hlýddu á sjónvarpsþáttinn Kastljós föstudaginn 25. okt. s.l., þar sem sýnt var fram á, hversu verðlagseftirlitið er óvirkt, séu ekki á einu máli um, að frekar sé þörf að herða verðlagseftirlit en afnema það. En hér er auðvitað á ferðinni enn eitt dæmið sem sýnir, að það er Sjálfstfl., flokkur auðmagns og peninga, sem ræður lögum og lofum í ríkisstj. Framsfl. fær ekki bara að vera með, heldur verður að sitja og standa eins og stóri bróðir vill. Ég sagði áðan, að viðskiptamálin væru eini málaflokkurinn, sem vikið væri að í stefnuræðunni, af þeim, sem heyrðu undir ráðh. Framsfl. Ég gleymdi víst gamanleiknum hjá hæstv utanrrh. um varnarmálin. Honum eru að sjálfsögðu gerð góð skil, en af hverju getið þið, hlustendur góðir, örugglega sagt ykkur sjálfir. Ekki er einu orði að því vikið í ræðunni, að herða þurfi skattaeftirlit og með þeim hætti reyna að koma í veg fyrir skattsvík. Ekki er heldur orði að því vikið, að breyta þurfi hinum óeðlilega rúmu afskriftum og fyrningum, sem eru kannske hvað mesta meinsemdin í skattalöggjöfinni og gera það að verkum, að fjöldi stórfyrirtækja og einstaklinga er skattlaus ár eftir ár og launafólki þannig gert að greiða þeim mun meira. Vart var við slíkri breytingu að búast af hálfu Sjálfstfl., og í þessu sem öðru hefur framsóknarforustan verið bundin. Eitt þeirra stórmála, sem verið hafa á dagskrá, eru húsnæðismálin. Einn veigamesti þrándur í götu þess, að fólksfjölgun geti átt sér stað úti á landsbyggðinni, er skortur á íbúðarhúsnæði. Og hver eru svo fyrirheit ríkisstj. í þeim efnum? Í kaflanum um húsnæðismál er að því vikið, að styðja eigi starfsemibyggingarfélaga verkamanna, sem hefur verið lögbundið í áraraðir, og svo er minnt á, að nokkur sveitarfélög hafi byrjað byggingu leiguíbúða í samræmi við fyrirheit fyrrv. ríkisstj. um fjármögnun þeirra. Mikil er sú reisn hjá hæstv. ríkisstj. í þessum veigamikla málaflokki, sem hvað brýnastur er fyrir landsbyggðina. Ég sagði áður, að sú stefnuræða hæstv. ríkisstj., sem hér var flutt, væri hvað merkilegust fyrir það, sem ekki væri í henni sagt. Eitt virðist þó ljóst, og það er, að þeir stjórnarliðar virðast sammála um, að draga beri stórlega úr fjárveitingum hins opinbera til hinnar margháttuðu uppbyggingarstefnu, sem framkvæmd hefur verið s.l. þrjú ár. Og þó fagurt sé mælt af hálfu ríkisstj. um stórauknar tekjur til Byggðasjóðs, verður ekki annað séð en þeirri aukningu eigi að mæta með stórfelldum niðurskurði að því er varðar framkvæmdaliði fjárlaga. Slík tilfærsla breytir engu fyrir íbúa landsbyggðarinnar. Þó að margt og kannske flest sé óljóst um stefnu ríkisstj. þrátt fyrir stefnuræðuna, þá hefur almenningur í landinu og þá fyrst og fremst launafólk orðið þess vart í reynd, hverjir það eru, sem ríkisstj. ætlar að láta bera byrðarnar. Fyrsta verk ríkisstj. var að hækka um 20% allt búvöruverð í landinu. Á sama tíma var ákveðið að binda allt kaupgjald. En síðan það gerðist hefur slíkt flóð verðhækkana dunið yfir, að engin dæmi munu vera til um slíkt áður. Stórfelld gengisfelling var ákveðin, þrátt fyrir að lýsing Þjóðhagsstofnunar á efnahagsástandinu leiddi í ljós, að vandi atvinnuveganna var ekki almennur, heldur bundinn við ákveðnar greinar. Þá samþ. stjórnarliðið á sumarþinginu stórkostlega hækkun á bensinskatti og þungaskatti dísilbifreiða umfram það, sem þörf var á. Ríkisstj. beitti sér fyrir samþykkt frv. um verðjöfnunargjald á raforku, sem í reynd þýðir a.m.k. 13% hækkun rafmagnsverðs í landinn. Og síðan var þetta kórónað með því að hækka söluskatt um 2 stig algerlega að ástæðulausu. Hér er um að ræða svo gegndarlausar skattaálögur af hálfu ríkisstj. á allan almenning í landinu á sama tíma og kaupgjald er bundið, að engar líkur eru á, að launþegasamtökin geti til lengdar unað slíku, allra síst þegar ljóst er, að engin tilraun er gerð til þess að láta þá forréttindahópa, sem vegna sérstakrar aðstöðu hafa að mestu sjálfdæmi um kaup og kjör, bera sinn hlut hinna sameiginlegu byrða. Þó að ríkisstj. hafi með útgáfu brbl. um greiðslu láglaunabóta reynt að klóra í bakkann, er ljóst, að um er að ræða stórfellda kauplækkun hjá launafólki. Það, sem þó er alvarlegast, er sú mikla kauplækkun, sem verður hjá hinum lægst launuðu. Þrátt fyrir þá staðreynd, að láglaunafólkið hefur enga möguleika til að taka á sig kjaraskerðingu, hefur ríkisstj. ákveðið að láta það bera verulegan hluta verðbólgunnar bótalaust. Þannig lækkar ríkisstj. í reynd jafnt kaup láglaunafólks sem annarra launamanna um þúsundir króna á hverjum einasta mánuði. Talið er, að bein kauplækkun manns með um 35 þús. kr. í mánaðarlaun, sé um 11 þús. kr. þrjá síðustu mánuði þessa árs. Þessa kjaraskerðingu hjá þeim lægst launuðu hefði verið hægt að minnka verulega með því að koma í veg fyrir, að láglaunabætur gengju upp í gegnum allt launakerfið, jafnvel til uppmælingakerfisins, eins og nú virðist allt benda til að verði. Verði sú reyndin á og með hliðsjón af því, sem gerst hefur á árinu að því er varðar launamál, getur enginn búist við því, að láglaunafólk sætti sig við svo stórfellda kjaraskerðingu. En meira hefur gerst. Brbl. um ráðstafanir í sjávarútvegi virðast að því er best verður séð staðfesta, að þegar Sjálfstfl. á aðild að ríkisstj., þá sé það föst regla að skerða kjör sjómanna stórlega. Ekki þarf nema horfa til viðreisnaráranna til að ganga úr skugga um þetta, en þá var um að ræða ekki bara einu sinni heldur oftar einhverjar mestu kjaraskerðingar, sem um getur á kjörum sjómanna. Þau brbl., sem nú hafa verið sett, eru mjög í sama anda. Nú er í reynd breytt umsömdum skiptakjörum sjómanna með því að auka stórlega greiðslur í stofnfjársjóð fiskiskipa af óskiptum afla, og er hér um að ræða hundruð millj. Í öðru lagi er með lögum þessum bundin hámarkshækkun fiskverðs og þar með stórlega skert verksvið Verðlagsráðs sjávarútvegsins. Hér er einnig um að ræða svo alvarlegar aðgerðir til skerðingar á kjörum sjómanna, ekki síst gagnvart þeim, sem verst voru settir, að ólíklegt er, að sjómannasamtökin telji sig ekki knúin til aðgerða og andsvara gegn svo óréttlátum aðgerðum. Öllu launafólki í landinu mun fyrir löngu orðið ljóst, að þótt seta núv. ríkisstj. sé stutt, þá er einskis góðs að vænta af hálfu ríkisstj. í samskiptum hennar við launastéttirnar. A.m.k. er ljóst, að byrjunin lofar ekki góðu. Eitt er það mál, sem nú er ofarlega í hugum okkar flestra íslendinga, en það er sá orðrómur, sem gengið hefur um að hæstv. ríkisstj. sé í þann mund ef ekki búin að gera samkomulag við vestur-þjóðverja um veiðiheimildir innan 50 mílnanna, meira að segja heimildir til handa verksmiðjutogurum. Í stefnuræðu forsrh. er lítið um þetta rætt, annað en að fullyrt er, að mikill áhugi sé af hálfu íslendinga að leysa þá deilu. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til að fá upplýsingar hjá hæstv. ríkisstj. um hvað sé að gerast í þessu máli hefur það ekki tekist. Það er því full ástæða til að óska eftir því við hæstv. utanrrh., sem hér talar á eftir, að hann geri, þótt ekki væri nema með örfáum orðum, grein fyrir stöðunni í þessu máli. Þessari ósk er hér með komið á framfæri við hæstv. ráðh. Það er einnig full ástæða til að vara við samningum í landhelgismálinu undir þeim kringumstæðum, sem nú ríkja. Á svipuðum tíma og við þm. fengum í hendur stefnuræðu forsrh. var útbýtt hér á Alþ. frv. til fjárlaga fyrir árið 1975. Það plagg sýnir kannske betur en nokkuð annað, hver stefna núv. hæstv. ríkisstj. er í reynd. Ætli nokkur sé búinn að gleyma þeirri harkalegu gagnrýni, sem fram kom af hálfu Sjálfstfl., þegar til umr. voru fjárlög vinstri stjórnarinnar. Þá mátti oft lesa í Morgunblaðinu þversíðufyrirsagnir nm gengdarlaust bruðl og útþenslu ríkiskerfisins í fjármálum og þess getið, að aldrei fyrr hafi neitt álíka sést., fjárlög væru uppsprengd eyðslufjárlög. Ekki stóð heldur í þeim talsmönnum Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu, núv, hæstv. fjmrh. og núv. hæstv. sjútvrh., þegar þeir voru að fjargviðrast yfir þeim ósköpum, sem þeir töldu vera hin gífurlega háu fjárlög vinstri stjórnarinnar, og þá ekki siður þeirri óstjórnlegu hækkun, sem þeir töldu vera á fjárlagafrv. milli ára. Og hver var svo ástæðan fyrir þessari miklu hækkun fjárlaga frá tíð viðreisnarstjórnarinnar annars vegar og fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar hins vegar? Jú, hún var sú, að viðreisnarstjórnin hafði á sinum valdaferli vanrækt að veita fé til hinna margvíslegu samfélagslegu framkvæmda, samhjálpar, félagshyggju, og fjárveitingar til uppbyggingar úti á landsbyggðinni. Það var fyrst og fremst þetta, sem var þess valdandi, að fjárlög hækkuðu svo svo mjög í tíð vinstri stjórnarinnar. Það var þetta, sem talsmenn Sjálfstfl., talsmenn peningasjónarmiðsins fordæmdu hvað mest og áttu ekki nógu sterk orð til að lýsa vanþóknun sinni yfir. En hvað gerist nú, þegar þessir blessaðir postular sparseminnar og réttlætisins eru sjálfir komnir í ráðherrastólinn? Hækkun fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar milli áranna 1973 og 1974 var 35%. En nú er hækkun þess fjárlagafrv., sem sparsemdarráðherrarnir leggja fram, 65% frá frv. til fjárlaga fyrir árið 1974, og nú eru það rekstrarútgjöldin, sem aðallega hækka. En um leið og 65% hækkun á sér stað frá frv. 1973, verður magnminnkun opinberra framkvæmda 10–15% að áliti ríkisstj. sjálfrar. Fjárlagafrv. ber greinilega með sér, að það eru hinar félagslegu framkvæmdir, sem verða fyrir niðurskurðarhníf hæstv. ríkisstj. SF hafa gagnrýnt þá gífurlega auknu skattheimtu, sem núv. ríkisstj. hefur lagt á almenning í landinu, svo og þær kjaraskerðingaráðstafanir, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir og framkvæmt. SF gerðu s.l. sumar till. um aðrar leiðir til lausnar þeim vanda, sem við blasti í efnahagsmálum. Þau töldu, að miðað við það ástand, sem ríkti í efnahagsmálum þjóðarinnar, bæri að grandskoða, hvort ekki væri raunhæfast og réttlátast að reyna nú niðurfærsluleiðina. Sú leið væri í alla staði sanngjarnari og réttlátari gagnvart launafólkinu í landinu en sú stórkostlega gengisfellingarstefna, sem núv. ríkisstj. valdi. Það er athyglisvert, að bæði formaður Framsfl., Ólafur Jóhannesson, og formaður Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason, lýstu því yfir, að sú leið sem Samtökin bentu á að farin yrði, væri að þeirra mati sú raunhæfasta og réttlátasta miðað við aðstæður. Þó fór það svo, að enn hefur ekki fengist þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir sérfræðileg úttekt á því, hver útkoma hefði orðið, ef sú leið hefði verið farin. Ekkert skal um það full.yrt á þessu stigi, hver ástæða er fyrir þeirri tregðu, sem á því virðist vera, en vart verður trúað, að það vefjist fyrir sérfræðingum ríkisstj. að gera slíka úttekt. Herra forseti. Góðir hlustendur. Að lokum þetta. Enn sem fyrr heyrist nú barlómur og ramakvein fulltrúa hinna ýmsu atvinnugreina í landinu. Ýmislegt bendir til þess, að núv. valdhafar ætli í ríkum mæli að leysa vandann eingöngu á kostnað launafólks. Það er staðreynd, sem ekki verður vefengd, að úttekt Þjóðhagsstofnunar á afkomu atvinnuveganna leiddi í ljós, að ýmsar veigamiklar atvinnugreinar eru reknar með verulegum hagnaði. Einnig hefur verið upplýst, að ýmis fyrirtæki í frystiiðnaði skila hagnaði svo tugum millj. skiptir. Það er því full ástæða til, að hlutlaus úttekt verði gerð á raunverulegri fjárhagsstöðu atvinnufyrirtækja í landinu. Þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar, hafa allar miðað að því að færa mikið fjármagn frá launþegum yfir til atvinnufyrirtækjanna og valda þannig stórkostlegri kjaraskerðingu hjá launafólki. því er það réttlætiskrafa, að almenningur fái um það fulla vitneskju, hver er í reynd staða atvinnufyrirtækjanna. Með hliðsjón af því hafa þm. SF flutt hér á Alþ. till. til þál. um skipun nefndar til að gera slíka könnun og eigi sæti í henni einn fulltrúi frá hverjum þingflokki og auk þess einn fulltrúi frá Alþýðusambandi Íslands, einn frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, einn frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og einn frá Iðnnemasambandi Íslands. Það er von okkar, að með slíkri rannsókn verði úr því skorið, hvort í reynd sé slíkt vandræðaástand sem látið er í veðri vaka. Herra forseti. Síðustu þrjú árin hafa verið sannkallað blómaskeið að því er varðar alhliða uppbyggingu úti á landsbyggðinni. Hjá því fólki víðs vegar í hinum dreifðu byggðum landsins, sem áður var fullt kvíða og svartsýni, hefur síðustu þrjú árin rofað til. Frá því að núv. ríkisstjórn tók víð völdum hefur látlaust verið á því hamrað af hennar hálfu, að nú þurfi að draga úr og taka saman seglin, sem á mæltu máli þýðir niðurskurð verklegra framkvæmda. Þessi söngur hefur að vonum vakið ugg í brjóstum landsbyggðafólks. Sá uggur sýnist mér því miður ekki vera að ástæðulausu, þegar litið er til stefnuræðu forsrh. og þó fremur til fjárlagafrv. Þar er vissulega gert ráð fyrir miklum samdrætti á þessu sviði. Því miður hefur sú orðið reyndin, þegar beitt hefur verið niðurskurði verklegra framkvæmda, að þá hefur það alltaf bitnað harðast á framkvæmdum úti á landi. Engum kemur víst til hugar, að það breytist undir handleiðslu núv. valdhafa. Það er afdráttarlaus krafa fólks á landsbyggðinni, að þeirri uppbyggingarstefnu, sem framkvæmd hefur verið, verði haldið áfram. Nógu lengi var búið að setja þetta fólk hjá, þó að ekki verði nú tekið til við slíkt að nýju. Það verður því greinilega eitt af aðalverkefnum þm. hinna dreifðu byggða að knýja á núv. valdhafa til þess að halda áfram uppbyggingarstefnunni. Sú barátta verður að öllum líkindum hörð, en með ykkar tilstyrk, góðir tilheyrendur vona ég, að hún takist. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vestf., sem var að ljúka hér máli sínu, sagði, að síðustu árin hefðu verið blómaskeið fyrir landsbyggðina. Ég tek undir þetta, en vil minna þennan hv. þm. á það, að hann var reiðubúinn til þess að samþ. vantraust á ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar á s.l. vori. Honum ætti að vera nær að hugsa um sinn eigin flokk heldur en flokka annarra manna. Efnahagsmálin verða höfuðverkefni þessa þings eins og endranær. Í ræðu, er fyrrv. forsrh., Ólafur Jóhannesson, flutti um s.l. áramót, varaði hann þjóðina við því, að staða hennar í efnahagsmálum færi nú versnandi vegna lakari viðskiptakjara, sem stöfuðu af verðhækkun á innfluttum vörum og verðlækkun á útfluttum vörum íslendinga. Hvatti hann þjóðina til varfærni í kröfugerð á hendur atvinnuvegunum, til þess að atvinnuöryggi og lífsafkomu hennar yrði ekki stefnt í hættu. Þótt horfur um s.l. áramót væru ekki góðar, hefur þróunin þó orðið mun óhagstæðari á þessu ári en reiknað var með. Nú liggur það fyrir, að viðskiptakjör okkar hafa versnað um 10% á árinu, sem leiðir til þess, að þjóðartekjurnar rýrna um 1/2–1% frá fyrra ári, þó að þjóðarframleiðslan aukist um 3–4%. Ekki hefur það bætt úr skák, að veruleg sölutregða er og hefur verið í ýmsum sjávarafurðum. Það hefur aukið fjárhagserfiðleika atvinnufyrirtækjanna og valdið erfiðleikum í starfsemi lánastofnana ríkisins. Á þessu ári hefur hækkun á innflutningsverði orðið 48–49%, og er þá olíuhækkunin meðtalin. Á sú hækkun verulegan þátt í þeirri aukningu, sem hefur verið hér á landi á þessu ári. Annar hvati að verðbólgu er sú launahækkun, sem samið var um í kjarasamningunum í febr. s.l., og afleiðingar þeirra. Þeir samningar leiddu ekki til launajöfnunar, eins og launþegasamtökin höfðu lýst yfir að stefnt yrði að með hækkun á launum þeirra lægst launuðu, eins og átti sér stað í samningum ríkisins við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, heldur leiddu þeir til frekari launaójöfnunar í hag hinna tekjuhærri frá því sem áður var. Að auki var svo farið yfir þau takmörk í launahækkunum, sem atvinnulíf þjóðarinnar þoldi. Gegn þeim vanda í efnahagsmálum þjóðarinnar, sem augljós var eftir gerð kjarasamninganna, brást fyrrv. forsrh. Ólafur Jóhannesson þannig víð, að hann lagði fram í ríkisstj. drög að frv. um aðgerðir um viðnám gegn verðbólgu. Hann lagði sig allan fram um að ná samstöðu bæði innan ríkisstj. og utan hennar á Alþingi til að tryggja framgang þeirra úrræða, sem frv. gerði ráð fyrir. M.a. bauð hann upp á myndun þjóðstjórnar, sem ekki væri bundin við forustu hans, og kosningar í haust að lokinni þjóðhátíð. Svo mikils um vert taldi fyrrv. forsrh. að grípa til skjótra aðgerða gegn þessum efnahagsvanda. Eins og alþjóð þekkir, náðist ekki slík samstaða og var afleiðing þess þingrof og kosningar 30. júní s.l. Áður en til kosninga var gengið kom fyrrv. ríkisstj. þó á með brbl. nokkrum þeirra efnahagsaðgerða, sem í frv. fólust, til þess að firra þjóðina áföllum, þar til starfhæf ríkisstj. yrði mynduð að loknum kosningum og gæti farið að fást við vandamál þjóðarinnar. Núv. ríkisstj. hefur tekið upp flest úrræði, sem fyrrv. forsrh., Ólafur Jóhannesson, lagði til. svo sem að fresta greiðslu á vísitölu, láglaunabótum handa þeim, sem verst eru settir, og margt fleira, sem ég hef ekki tíma til að greina hér. Má því ljóst vera, að efnahagsúrræði fyrrv. forsrh. og flokks hans voru hvort tveggja í senn raunhæf og nauðsynleg. Hefðu þeir, sem hindruðu framgang þeirra á s.l. vori, borið gæfu til þess að sjá fyrr að sér, þá hefði efnahagsvandinn, sem nú er við að fást, ekki verið slíkur sem raun ber vitni um. Einn þáttur efnahagsmála er að sjálfsögðu ríkisfjármálin. Á undanförnum þremur árum hefur Framsfl. farið með þau í ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Á þeim árum var hækkun fjárlaga mjög gagnrýnd hér á hv. Alþingi af þeim, sem voru í andstöðu við þáv. ríkisstj. Í því sambandi má benda á, að á þessum þremur árum vorn gerðar nokkrar breyt. á uppbyggingu fjárlaga, sem miðuðu að því, að þau sýndu sem réttasta mynd af ríkisútgjöldunum. M.a. var á s.l. ári tekin inn á fjárlagafrv. framkvæmdaáætlun ríkisins, en það er sá hluti opinberra framkvæmda, sem fjár er aflað til með lántöku, en ekki með samtímatekjum, eins og venja er til á fjárlögum. En áður hafði framkvæmdaáætlunin verið afgreidd sem sérstakt þingmál án tengsla við fjárlögin. Þessi ákvörðun olli 700 millj. kr. hækkun á fjárlögum yfirstandandi árs. Auk þess tók ríkissjóður að sér að greiða ýmis útgjöld sveitarfélaga, sem réttara var talið að ríkissjóður greiddi fremur en sveitarfélögin. Í því sambandi vil ég nefna framlag þeirra til almannatrygginga og að hálfu leyti framlag sveitarfélaga til sjúkrasamlaga. Auk þess tók ríkissjóður að sér að greiða að fullu kostnað við löggæslu í landinu, sem sveitarfélögin greiddu að nokkru leyti áður. Með þessum hætti var létt af sveitarfélögunum verulegum útgjöldum, en fjárhagsstaða þeirra var orðin mjög erfið, þegar vinstri stjórnin tók við, svo að þau voru farin að leita á náðir Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til þess að bjarga fjárhagsmálum sínum, sum þeirra. En að sjálfsögðu hafði þetta í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Auk þeirra atriða, sem ég hef talið, er orkuðu til hækkunar á fjárlögum fyrri ára, voru á þessum árum samþ. lagabreytingar, sem fólu í sér mikil útgjöld fyrir ríkissjóð. Má nefna bæði lög, sem viðreisnarstjórnin hafði á sínum tíma samþ., en ekki komið til framkvæmda fyrr en eftir að valdatíma hennar lauk, og ný lög eins og heilbrigðislöggjöfin, hafnalögin, lög um dagvistunarheimili, dvalarheimili aldraðra, breyt. á lögum um almannatryggingar, lög um framlög til stofnlánasjóða atvinnuveganna o.fl. mætti telja. Áhrif þessara lagabreyt. og annarra þeirra breyt. á fjárlögum, sem hér hefur verið rætt um, voru komin til fullra framkvæmda á fjárlögum yfirstandandi árs. Auk þess hafði verðbólgan mikil áhrif á hækkun fjárlaga á þessu tímabili eins og nú. Enn fremur voru framlög til verklegra framkvæmda stóraukin á þessum árum sem þáttur í byggðastefnu þeirri, sem fyrrv. ríkisstj. beitti sér fyrir og skipti sköpum um afkomu lands.byggðarinnar yfirleitt. Hækkun fjárlaga milli ára var mest 1973– 1974 eða um 30% á fjárlagafrv. frá gildandi fjárlögum. Þetta stafaði m.a. af því, að framkvæmdaáætlunin var þá tekin inn á fjárlögin, eins og áður hefur verið fram tekið. Brýna nauðsyn bar til þess að halda uppi þeirri framkvæmdastefnu, sem gert var á síðustu árum, vegna þess að ríkisframkvæmdir höfðu áður verið í lágmarki. Á s.l. vetri var tekjuskattur lækkaður svo að hann er nú lægri en hann hefur áður verið. Persónuskattar höfðu áður verið felldir niður að fullu, en það var framlag einstaklinga til almannatrygginga og sjúkrasamlaga, og mundi sú fjárhæð, sem hjón yrðu að greiða nú, vera komin yfir 40 þús. kr., ef það kerfi gilti, alveg án tillits til tekna. Einnig voru tolltekjur lækkaðar vegna viðskiptasamninga við EFTA og Efnahagsbandalagið og til að bæta stöðu iðnaðarins í samkeppni við innfluttar vörur. Á þessum árum var búið að vinna mikið að því að undirbúa gerð heildarlöggjafar um tekjuöflun ríkissjóðs og liggur það verk nú fyrir til úrvinnslu. Vegna tekjuskattslækkunar ríkissjóðs og í sambandi við tolltekjumissinn og skattkerfisbreytinguna á s.l. vetri var þörf á því að hækka söluskattinn um 2%-stig til þess að tryggja afkomu ríkissjóðs. Samið hafði verið við launþegasamtökin um að hækka söluskattinn um 5 stig á móti tekjuskattslækkuninni. En á Alþ. náði það ekki fram að ganga og samþ. Alþ. aðeins 4 stiga hækkun. Nú hefur það hins vegar gerst, að Alþ. hefur samþ. 2 stiga hækkun á söluskatti og viðurkennt þannig í raun það sem fyrrv. ríkisstj. hélt fram um tekjuþörf ríkissjóðs. Ég skal ekki gera að umtalsefni hugsanlega útkomu á rekstri ríkissjóðs á þessu ári, en vil hins vegar benda á, að í grg. þeirri, sem sérfræðingar þeir, sem Geir Hallgrímsson, núv. hæstv. forsrh., valdi til þess að gera úttekt á stöðu þjóðarbúsins, þegar hann tók að sér stjórnarmyndun á s.l. sumri, kom fram, að tekjur og gjöld ríkissjóðs mundu standast miðað við það, að hætt yrði víð niðurgreiðslur þær á vöruverði, sem upp voru teknar í maímánuði s.l., og þær látnar standa aðeins til 1. sept. eins og upphaflega var hugsað. Hins vegar hefur núv. ríkisstj. ákveðið útgjöld á þessu ári, sem nema mun hærri fjárhæðum en tekjur af söluskattshækkuninni. Enda þótt tekjur ríkissjóðs í ár reynist mun hærri en reiknað var með, þegar barist var fyrir auknum tekjum af fyrrv. ríkisstj. á s.l. vetri, stafar það m.a. af því, að óeðlilegur og óæskilegur innflutningur hefur átt sér stað og of mikil sala í landinu yfirleitt á þessu ári. Það sannar því, að tekjuþörfin var rétt metin og raunhæf, og ég gleðst yfir því vegna þess þáttar, sem ég átti í því að ganga frá tekjuöfluninni í sambandi við stjórnarsamningana á s.l. hausti, að tekjukerfi ríkissjóðs er nú talið það gott, að það þoli að bera uppi þá hækkun fjárlaga, sem gert er ráð fyrir á næsta ári. Fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir Alþ., sýnir hækkun frá gildandi fjárlögum um 52%, sem er meiri hækkun en dæmi eru til áður um frá fjárlögum til fjárlagafrv. En ef miðað er við fjárlagafrv., sem lagt var fram fyrir árið 1974, er hækkunin 65%. Þetta fjárlagafrv. sannar betur en nokkuð annað, sem ég hef haldið fram, að til þess að lækka fjárlög þarf að breyta lögum, sem ákveða útgjöld ríkisins, því að mikill hluti fjárlaga er bundinn af lögum, sem Alþ. hefur samþ. Að sjálfsögðu er þó um nokkra ákvörðunartöku að ræða í sambandi við fjárlagagerðina, eins og ég hef áður bent á. Breytingar á lögum, sem hafa áhrif á útgjöld ríkissjóðs, geta bæði verið til lækkunar og hækkunar. Í eldhúsumr. á s.l. vori benti ég á það, að nauðsyn bæri til að endurskoða tryggingalöggjöfina, draga þar úr útgjöldum, enda er þar einn stærsti útgjaldaliður fjárlaganna. Það er hægt að breyta tryggingalöggjöfinni, en halda þó þeim megintilgangi hennar að bæta hag þeirra, sem verr eru settir, þó að verulega væri dregið úr útgjöldum frá því sem nú er. Þetta fjárlagafrv. sannar og að sparnaðar var gætt í ríkisrekstrinum á fyrri árum, því að hlutur framkvæmda fjárins lækkaði nú hlutfallslega frá því sem áður var. Það tilheyrir ekki sparnaði nema að takmörkuðu leyti, því að þar er aðeins um frestun útgjalda að ræða. Útgjöld þessa fjárlagafrv. eiga að sjálfsögðu eftir að hækka í meðförum Alþingis eins og venja er til. Í því sambandi vil ég nefna útgjöld vegna vega- og flugvallaframkvæmda og landshafna. Ég hef ekki heldur trú á öðru en að framlög til skólabygginga eigi eftir að hækka í meðförum Alþingis á fjárlagafrv. og ýmsir þættir í nýju grunnskólalögunum eigi eftir að taka þar nokkra fjárhæð til sín. Fjárhæð samkv. fjárlagafrv. til vegagerðar nægir á engan hátt, enda er hér aðeins um bráðabirgðaáætlun að ræða. Unnið er nú að framkvæmd áætlunar í vegagerð fyrir næsta ár og næstu ár, sem lögð verður hér fram siðar. Fjárhæðir voru á núgildandi fjárlögum hækkaðar verulega til hafna- og flugvallagerðar, og efast ég ekki um, að bæta þurfi þar nokkuð um, sérstaklega til flugvallagerða. Eins er fjárveiting til landshafna, annarra en Þorlákshafnar, að öllu leyti óafgreidd í sambandi við fjárlagafrv. Ég legg áherslu á, að góðar samgöngur ern forsenda þess að koma á þeirri byggðastefnu, sem Framsfl. hefur beitt sér fyrir og er einn af höfuðþáttum í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. Einn þáttur í uppbyggingu vegakerfisins er að leggja varanlegt slitlag á þá vegakafla, sem eru undir það búnir, og ber að leggja sérstaka áherslu á veginn milli höfuðborgarinnar annars vegar og Akureyrar hins vegar um vestanvert landið, enda eru margír hlutar þess vegar með elstu vegaköflum landsins og eru fyrir löngu hættir að þola þá umferð, sem um þá fer. Til þess að útvega fé til þessara framkvæmda verður m.a. reynt að gefa út happdrættisskuldabréf, eins og gert var við Skeiðarársands- og Djúpvegsframkvæmdirnar, og ég treysti því, að sú tekjuöflun muni gefa góða raun. Nauðsynlegar endurbætur ern á fleiri vegaköflum landsins, en þeir verða ekki sérstaklega nefndir hér. Um uppbyggingu í flugvallagerð víl ég m.a. nefna annan millilandaflugvöll, sem ætlað er að byggja á Austurlandi. Afkoma landbúnaðarins verður góð á þessu ári, eins og verið hefur tvö s.l. ár. Þessarar ríkisstj. bíða samt mikil verkefni á sviði landbúnaðarmála, t.d. efling jarðalaga og ábúðarlaga, en þau lög eiga að tryggja, að bændur og bænda efni hafi forgang að jarðnæði til búskapar, svo og endurskoðun framleiðsluráðslaga. Stærsta verkefnið tel ég þó vera eflingu veðdeildar Búnaðarbankans og Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Nauðsyn ber til, að veðdeild Búnaðarbankans geti greitt fyrir eigendaskipti á jörðum, þar sem lánin hæfi nútímaverði. Sama er að segja um verkefni stofulánadeildarinnar. Þau verða að miðast við eðlilega uppbyggingu í landbúnaði, einnig á vinnslustöðvum landbúnaðarins, bæði til húsbyggingar þeirra og til kaupa á tækjabúnaði og vélum til þessara vinnslustöðva. Lánahlutfall og útlánareglur þarf að samræma við það, sem gerist hjá sjávarútvegi. Framsfl. stofnaði til alþingiskosninganna í júní s.l. til þess að samstæður meiri hl. gæti myndast á Alþ. til að leysa þann efnahagsvanda, sem þjóðin á við að búa, þar sem ekki tókst um það samstaða án kosninga. Fyrir kosningarnar lýsti Framsfl. því yfir, að hann væri því fylgjandi, að áframhaldandi samstarf yrði með þeim flokkum, sem hann þá var með, ef þeir næðu þeim þingmeirihl., sem með þyrfti, og samstaða næðist þeirra í milli um lausn efnahagsvandamálanna, útfærsla yrði frekar á vinstri væng stjórnmálanna, ef samstaða næðist um það. Hins vegar var það fjarri honum að útiloka samstarf við nokkurn flokk í landinu. Hann taldi það sitt höfuðverkefni með kosningunum að ná þingmeirihl., sem standa vildi að aðgerðum í efnahagsmálum, sem þjóðinni mættu að gagni koma. Í samræmi við þetta stóð Framsfl. að tilraun til stjórnarmyndunar með þeim flokkum, sem telja sig vinstra megin í stjórnmálum. Hún strandaði á óbrúanlegri andstöðu Alþb. og Alþfl. hvors til annars. Um það verður ekki deilt með rökum, því að um það vitna þeirra eigin blöð, þ.e. skrif þeirra meðan á stjórnarsamningaviðræðunum stóð og eftir að upp úr þeim slitnaði. Stjórnarsamvinna Framsfl. og Sjálfstfl. byggist á því, að þessir flokkar komu sér saman um að freista þess að leysa efnahagsmálin og halda áfram byggðastefnunni í landinu, sem Framsfl. gerði einnig að skilyrði fyrir þátttöku sinni í ríkisstj. Aðgerðir þær, sem gerðar hafa verið af hálfu núv. ríkisstj. í efnahagsmálum, eru miðaðar við þessi takmörk, og starfsemi ríkisstj. á þannig að byggjast á því að reyna að hafa hemil á efnahagsmálum þjóðarinnar og að full atvinna haldist í landinu með því að treysta stöðu atvinnuveganna. Stöðu þjóðarinnar út á víð verður að bæta frá því, sem nú er. Það verður að gera með stórátaki í sölu framleiðsluvara okkar. Þjóðin verður einnig að gæta hófs í innflutningsverslun sinni, svo að gjaldeyrisstaðan verði traust. Herra forseti. Í ræðu minni hér að framan hef ég gert grein fyrir því, að verri viðskiptakjör og sölutregða á íslenskum framleiðsluvörum ásamt of mikilli kröfugerð veldur fyrst og fremst erfiðleikum í efnahagskerfinu nú. Af hálfu Framsfl. hefur hvorki skort aðvaranir né tillögugerð til lausnar efnahagsvandanum. Hans er ekki sökin, þótt aðgerðir væru ekki gerðar í fyrravetur, svo sem farsælast hefði reynst. Framsfl. telur, að kjósendur hans geri þær kröfur til þm. sinna, að þeir láti hagsmuni og heill þjóðarinnar sitja í fyrirrúmi og séu ábyrgir í afstöðu sinni til málefna. Þess vegna halda þeir áfram þeirri vinnu, sem hafin var í tíð fyrrv. ríkisstj. undir forustu þáv. forsrh., Ólafs Jóhannessonar, með fulltingi alls þingliðs Framsfl., að vinna bug á þeim efnahagsvanda, sem nú er við að fást. Það er langt frá því, að verulegur árangur hafi náðst í því verki enn þá, enda ekki von. Þjóðin hefur notið þess framfaraskeiðs, sem var á síðustu árum. Það verður þá einnig að vera hlutskipti hennar nú að axla byrðarnar með réttlátum hætti til að tryggja það, sem mestu máli skiptir, þ.e. atvinnuöryggi og efnahagslíf þjóðarinnar sjálfrar. Enda er hún betur undir það búin nú en áður vegna útfærslu landhelginnar og þeirra nýju atvinnutækja, sem hún hefur aflað sér á síðustu árum. Þjóðina á því hvorki að skorta þrek né úrræði til að ganga með sigur af hólmi í þeirri viðureign. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar stjórnarsamningur Sjálfstfl. og Framsfl. var birtur eftir stjórnarmyndun þessara flokka í sumar, þótti mörgum, að stefnumörkun væri harla lítil og óljós, enda kom brátt í ljós, að flokkarnir höfðu aðeins að litlu leyti samið um framkvæmdir í einstökum mikilvægum þjóðmálum, en fyrst og fremst samið um skiptingu ráðherraembætta og umskiptingu nokkurra annarra valdastarfa í stjórnkerfinu. Nú hefur hæstv. forsrh. flutt fyrstu stefnuræðu ríkisstj. og nýtt fjárlagafrv. hefur verið lagt fram, auk þess hefur stjórnin sett nokkur brbl. um efnahagsmál. Stefna ríkisstj. er því að skýrast. Nú er vel hægt að átta sig á stefnu hennar, þeirri stefnu, sem birtist nú í framkvæmd. Í stefnuræðu þeirri, sem hæstv. forsrh. dreifði hér meðal alþm. fyrir viku, vikur hann að því, að í sambandi við stjórnarmyndunartilraunir flokkanna, sem fram fór á s.l. sumri, hafi verið gerð heildarathugun á stöðu efnahagsmála þjóðarinnar. Þar segir forsrh., að þessi athugun hafi leitt í ljós, að halli mundi verða á viðskiptunum við útlönd, nokkur gjaldeyrisrýrnun, og mikill taprekstur báta og togara og stórfelldur taprekstur frystihúsa. Þessi lýsing forsrh. á niðurstöðum athugunarinnar er vægast sagt mjög villandi. Hér er aðeins hálfur sannleikurinn sagður. Niðurstöður þessarar athugunar leiddu í ljós, að hagur ríkissjóðs var talinn góður, þ.e.a.s. talið, að tekjur ríkissjóðs umfram fjárlög yrðu jafnmiklar og sennileg útgjöld umfram fjárlög. Talið var líklegt, að gjaldeyrisstaðan versnaði um 2000 millj. kr. á árinu 1974, og hafði engum komið annað til hugar en gjaldeyrisstaðan rýrnaði nokkuð á árinu vegna gífurlega mikils innflutnings á skipum og öðrum varanlegum verðmætum og einnig reyndar líka vegna mjög óvenjulegs innflutnings almennt á varningi. Staða atvinnuveganna var talin mjög góð á árinu 1973 og fram á mitt ár 1974. En samkv. heildarathuguninni var áætlað, að taprekstur yrði á öllum veiðiflotanum á n.k. 12 mánuðum fram í tímann, sem áætlunin náði yfir, sem næmi 1344 millj. kr., þegar færðar höfðu verið afskriftir af veiðiflotanum sem nam 1369 millj. kr. eða m.ö.o. tap fiskiflotans var sem nam uppfærðum afskriftum. Og enn ber þess að gæta, að í efnahagsskýrslunni stendur, að reiknaðar afskriftir af fiskiskipaflotanum séu um 650 millj. kr. hærri en kunnugt sé um, að afborganir af flotanum séu. Í efnahagsskýrslunni er einnig talið, að taprekstur frystihúsa geti orðið um 1400 millj. kr. á ári, þegar afskriftir hafi verið reiknaðar 400 millj. kr. En í skýrslunni er líka sagt, að gróði muni verða á saltfisks- og skreiðarverkun sem nemi 1500 millj. kr. auk fullra afskrifta. Þessir útreikningar sýna því, að meiri hagnaður átti að verða samkv. þessum áætlunum á saltfisks- og skreiðarverkun en tapið á frystingu. Í skýrslunni er þess einnig getið, að afskriftir séu reiknaðar 490 millj. kr. hærri af öllum fiskverkunarstöðvum í landinn en kunnugt sé um að afborganir af þeim séu. Hér er því einnig að verulegu leyti um bókhaldslegt tap að ræða. Hið sanna um stöðu atvinnuveganna á miðju ári 1974 var þetta: Árið 1973 hafði verið íslenskum atvinnurekstri mjög hagstætt og sjávarútveginum hagstæðara en nokkurt annað ár. Afkoma atvinnuveganna var yfirleitt góð fram á mitt ár 1974. Þó hafði vetrarvertíð orðið léleg á vissum svæðum, sem leiddi af sér fjárhagserfiðleika, einkum fiskibáta. Rannsókn á hag fiskiðnaðarins bendir til, að afkoma hafi verið góð fram á mitt ár og mjög góð saltfisksverkun. Staða iðnaðar fór batnandi fram á mitt ár 1974. Þetta eru allt niðurstöður, sem koma fram í skýrslu Þjóðhagsstofnunarinnar. Efnahagsvandinn, sem við var að glíma á miðju ári 1974, var fyrst og fremst sá, að koma þurfti í veg fyrir áframhaldandi hækkun verðlags og kaupgjalds, þar sem ella hefði orðið um augljósan taprekstur að ræða í ýmsum atvinnugreinum. Jafnframt þurfti að draga úr óhóflegum og óeðlilegum innflutningi og gjaldeyriseyðslu. Þetta er kjarni málsins. Í ræðu sinni hér í kvöld sagði hæstv. forsrh., að stefna stjórnarinnar í efnahagsmálum væri við það miðuð, að kaupmáttur launa yrði svipaður og hann var á árunum 1972 og 1973. Þetta þýðir, að ætlunin er að afnema með öllu kauphækkanir samkv. síðustu kjarasamningum og hluta af kauphækkuninni frá desembersamningunum 1971, en þær kauphækkanir voru að koma fram á árunum 1972 og 1973. Jafnhliða því, að kaupgjaldsvísitalan er bundin föst, boðar svo ríkisstj. afnám verðlagseftirlits og frjálsa verðmyndun. Það fer ekki á milli mála, að hér er á ferðinni ómenguð íhaldsstefna. Kaupið þarf að lækka og vísitalan bindast föst, en hins vegar þarf verðlag að hækka og verðlagning að gefast frjáls. Frelsið á að vera fyrir kaupmenn og milliliði, en það má ekki ná til verkafólks, sjómanna eða bænda. Þeirra kjör verður að binda með lögum. Í brbl. ríkisstj. frá því í sept. var ákveðið að breyta hlutaskiptakjörum sjómanna. Með lögum var ákveðið að hækka verulega greiðslur í stofnfjársjóð, olíusjóð og vátryggingasjóð fiskiskipa af óskiptum afla. Þannig eru sjómenn skyldaðir með lögum til þess að standa undir í enn ríkara mæli en áður ýmsum beinum rekstrarútgjöldum útgerðarinnar, og auk þess var svo ákveðið í þessum lögum, að fiskverð til sjómanna mætti ekki hækka nema um 10–11%. Með þessum lagareglum er gengið freklega á launakjör sjómanna, og er satt að segja ótrúlegt, að þessar fráleitu reglur fái staðist í reynd. Forsrh, gefur þá skýringu á þessum ákvæðum, að þörf hafi verið á að tryggja samræmi í tekjuþróun stétta á milli, þ.e.a.s. ríkisstj. telur, að hætta hafi verið á, að sjómenn fengju of hátt kaup miðað við aðrar vinnandi stéttir. Þó liggur fyrir, að fiskverð hefur ekki hækkað síðan um áramót. En hins vegar hefur afli rýrnað um 13% og t.d. á Reykjanessvæðinu um 36%. Ljóst er því, að kaup sjómanna á beinlínis að minnka í krónum frá því sem ákveðið var um síðustu áramót. Í nýja fjárlagafrv., sem nú hefur verið lagt fram, kemur enn betur fram, hver á að verða raunveruleg stefna stjórnarinnar í efnahagsmálum. Útgjöld ríkisins á rekstrarreikningi eiga að hækka um 52.2% á árinu 1975 miðað við fjárlög yfirstandandi árs. Það hefur sem sagt orðið heldur lítið úr öllu skrafi þeirra sjálfstæðismanna um lækkun ríkisútgjalda, þegar lítið er á heildarútgjaldaaukninguna. En þeir sjálfstæðismenn hafa þó komið fram athyglisverðri breytingu í sambandi við ríkisútgjöldin. Samkv. hinu nýja fjárlagafrv. fjmrh. Sjálfstfl. er nú gert ráð fyrir, að bein rekstrarútgjöld ríkisins, þ.e.a.s. rekstrarkostnaður, hækki á milli ára um 86.2%, en hins vegar hækki framlög til verklegra framkvæmda ekki um nema 29.6% eða lækki að magni til um 10–15%, eftir því sem greint er frá í frv. sjálfu. Í ljós kemur, að framlög ríkisins til iðnskólabygginga eiga t.d. ekki að hækka um eina kr., þó að framkvæmdakostnaður hafi hækkað um 50–55%, og framlög til flugvallagerðar úti á landi eiga að hækka aðeins um 7% frá síðustu fjárl. eða eiga að minnka í reynd um 40–45%. Framlög ríkisins til grunnskólabygginga eiga að hækka aðeins um 20% og framlag til hafnaframkvæmda sveitarfélaga sömuleiðis aðeins um 20%. Hér er um beina lækkun á framlögum til framkvæmda úti á landi að ræða, eins og allir sjá. Af þessu er ljóst, að stefna ríkisstj. í efnahagsmálum einkennist fyrst og fremst af því að lækka laun vinnandi fólks og draga úr félagslegum framkvæmdum, en færa fjármuni yfir til atvinnurekenda og milliliða. Stefnan er sú að lækka kaup með lögum, binda fasta kaupgjaldsvísitölu og banna sanngjarna fiskverðshækkun, en heimila verðlagshækkanir og afnema hömlur á álagningu kaupmanna og draga síðan jafnt og þétt úr nauðsynlegum framkvæmdum úti um land. Það fer heldur vel á því, að framsóknarmenn tali svo um aukna byggðastefnu, um leið og þeir leggja fram þessa stefnu sem sina stefnu. Í landhelgismálinu hefur ríkisstj. lofað 200 mílna útfærslu á næsta ári. Enginn, sem fylgst hefur með framkomu forustumanna Sjálfstfl. í landhelgismálinu undanfarin ár, getur treyst á þetta loforð. Hver man ekki undanlátssemi og andstöðu forustumanna Sjálfstfl., þegar um raunhæfar aðgerðir í málinu var að ræða? Hver man ekki, að Sjálfstfl. felldi á Alþ. með tilstyrk Alþfl. útfærslu landhelginnar í 50 mílur á árinu 1971? Muna menn ekki viðbrögð núv. forsrh., þegar taka átti hörðum tökum á breskum landhelgisbrjóti í landhelgisdeilunni? Og muna menn ekki um ferðalög hans til NATO í Brüssel, hörðustu andstæðinga okkar í deilunni? Og skyldu menn hafa gleymt skrifum Morgunblaðsins og Vísis um að útfærslan í 50 mílur hafi mistekist og að engu gagni komið og best væri að hverfa frá þeirri aðgerð, en snúa sér að 200 mílunum á alþjóðavettvangi? Nei, þessi viðbrögð forustumanna Sjálfstfl. muna menn öll vel. Og hvað er nú að gerast í landhelgismálinu þessa dagana? Fyrir nokkru var upplýst, að bretar hefðu þegar veitt það magn af fiski hér við land, sem þeim var heimilað með sérstökum samningum, 130 þús. tonn. Þrátt fyrir það ákvað ríkisstj. að gera ekkert í málinu og lét hún veiðar breta halda áfram eins og ekkert hefði gerst. Ríkisstj. hafði hins vegar meiri áhuga á að semja við vesturþjóðverja um veiðar þeirra innan 50 mílna landhelginnar. Blöð ríkisstj. með góðum stuðningi útvarps og sjónvarps hófu því magnaðan áróður fyrir nauðsyn þess, að íslendingar semdu við þjóðverja um landhelgisveiðar. Jafnframt sendi svo ríkisstj. fulltrúa sína til Þýskalands til samningagerðar. Nú liggja samningadrög þessi fyrir á borðum ráðh., en í þeim er gert ráð fyrir, að vestur-þjóðverjum verði heimilaðar veiðar innan 50 mílnanna fyrir 48 venjulega togara og auk þess fyrir 17 frysti- og verksmiðjuskip. Í tíð vinstri stjórnarinnar var svipuðum till. þjóðverja algerlega hafnað. Það fer ekki á milli mála, að það eru ráðh. Sjálfstfl., sem harðast berjast fyrir samþykkt þessa samnings. Svo ákafur var t.d. hæstv. félmrh., Gunnar Thoroddsen, í að koma samningum á, að hann tilkynnti um samninginn í útvarpi, áður en ríkisstj. hafði formlega samþykkt hann og auðvitað áður en samningurinn hafði verið ræddur í flokkunum og á Alþ. Þessi ráðgerði samningur við þjóðverja er algert hneyksli. Nú átti að sjálfsögðu að neita öllum frekari veiðiheimildum til handa útlendingum innan 50 mílnanna. Það er svo sláandi dæmi um vinnubrögð forustumanna Sjálfstfl., - ég undirstrika: forustumanna Sjálfstæðisfl., því að þetta á ekki við alla sjálfstæðismenn, - um vinnubrögð þeirra í landhelgismálinu að boða í síðustu kosningum útfærslu í 200 mílur þegar á þessu ári, þ.e.a.s. nú fyrir áramótin, en hefja síðan strax og valdaaðstaða gefst til öflugan áróður fyrir samningum um meiri veiði útlendinga innan 50 mílnanna, en látast auðvitað áfram berjast fyrir 200 mílunum. Nú er líka að koma annað hljóð í íhaldsstrokkinn varðandi 200 mílurnar. Nú er ekki lengur talað um, að 200 mílurnar séu eins og gefinn hlutur. Nú segir forsrh., að líkur séu fyrir að a.m.k. 2/3 hlutar ríkja muni samþykkja slíka lögsögu, með einhverjum fyrirvörum þó. Nú segir hann, að ýmis ríki sæki fast á að fá umþóttunartíma og að viðurkenndur verði hinn svonefndi sögulegi réttur. Og nú talar forsrh. um gerðardóm og fleira af því tagi. Allar eru þessar kröfur á lofti og hafa verið það lengi, þó að forustumenn Sjálfstfl. hafi aldrei fyrr viljað á þær minnast. Nú eru norðmenn að færa fiskveiðimörk sín út í 50 mílur fyrir Norður-Noregi. m.a. vegna þess að þeir óttast, að svo kunni að fara, að 200 mílna reglan verði með svo miklum undanþágum, þegar hún kemur, að útfærslan gagni Noregi litið fyrstu árin. En þeir álíta, að þeir, sem þegar hafa fært út landhelgismörk sín, eins og t.d. Suður-Ameríkuríkin og Ísland, muni alltaf halda því, sem orðið er. Auknar undanþágur nú fyrir vesturþjóðverja eru því stórhættulegar og spilla framtíðarstöðu okkar, auk þess sem þær gera veikt ástand fiskstofnanna við landið enn veikara. Þáttur Framsfl. í stjórn Geirs Hallgrímssonar er að mínum dómi ömurlegur. Framsóknamenn verða daglega að hlusta á forsrh. og aðra ráðh. Sjálfstfl. útmála hinn voðalega viðskilnað stjórnar Ólafs Jóhannessonar, viðskilnað, sem þeir sjálfstæðismenn séu nú að glíma við og reyna að færa til betri vegar. Þórarinn Þórarinsson, einn af aðalritstjórum tímans, maðurinn, sem sérstaklega gekk fram fyrir skjöldu til þess að koma á samstjórn íhalds og framsóknar að þessu sinni, reynir nú með ýmsu móti að afsaka þátttöku flokksins í stjórn Geirs Hallgrímssonar. Allar eru þessar afsakanir Þórarins fyrir fram vonlausar. Það þýðir ekki að halda því fram við neinn hugsandi mann, að Framsfl. hafi verið neyddur til þátttöku í þessari stjórn. Það var hægt að mynda nýja vinstri stjórn, ef Framsfl. hefði viljað. Flokksstjórn Alþfl. hafði samþykkt að taka þátt í slíkri stjórn, en Ólafur Jóhannesson lét aldrei reyna á þennan vilja Alþfl. til fulls. Og það er vitanlega algerlega út í hött hjá hæstv. samgrh. að segja, að vinstristjórnarmyndunin á s.l. sumri hafi strandað á einhverri óbrúanlegri óvild á milli Alþfl. og Alþb. Þessa skýringu hefur Þórarinn ekki fundið enn þá. En auk þess sem það var hægt að mynda vinstri stjórn, þá var einnig hægt að mynda minnihluta stjórn þeirra 30 þm., sem stóðu að fyrrv. ríkisstj., og það má telja alveg víst, að Alþfl. hefði ekki þorað, eins og komið var, að hætta á nýjar alþingiskosningar með því að fella þá stjórn. Sjálfstfl. hafði ekki nema 25 þm. og gat því ekki einn fellt stjórnina. Það er líka algerlega vonlaus afsökun hjá Þórarni Þórarinssyni að halda því fram, að við Alþb.- menn höfum ekki viljað taka þátt í nýrri stjórn vegna fyrirsjáanlegra efnahagserfiðleika. Hið rétta er, að við höfðum í stjórnarmyndunarviðræðum við Framsfl. komið okkur saman við hann um aðalatriðin í efnahagsaðgerðum. Þær aðgerðir voru við það miðaðar að skerða ekki kaupmátt láglauna og draga ekki úr nauðsynlegri atvinnuuppbyggingu úti um land. Sannleikurinn um þátttöku Framsfl. í stjórn Geirs Hallgrímssonar er sá, að hægri armur flokksins knúði fram þessa þátttöku. Það var það lið innan Framsfl. á Reykjavíkursvæðinu, sem sameinast hafði íhaldinu undir merkjum Varins lands og á sameiginlegra hagsmuna að gæta með íhaldinu í hermangsfyrirtækjunum og í rekstri olíufélaga, vátryggingafélaga og ýmiss konar milliliðastarfsemi, sem réð úrslitum í stjórnarmyndunarmálunum. Vinstri menn, sem í kosningunum í sumar kusu Framsfl., hafa illilega verið sviknir. Þeir vildu vinstri stefnu og vinstri stjórn. Þeir hafa fengið hægri stefnu og íhaldsstjórn. Nú þurfa vinstri menn að læra af reynslunni. Sú stefna, sem Alþb. barðist fyrir í vinstri stjórninni, að leggja höfuðáherslu á uppbyggingu atvinnulífsins um allt land, jafnt á sviði sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar, atvinnulífs landsmanna sjálfra, var rétt stefna, var nauðsynleg stefna. Vandamál efnahagslífsins var hægt að leysa án þess að skerða lífskjör láglaunafólks og án þess að stöðva þyrfti uppbygginguna í landinu. Aðeins með auknu samstarfi allra vinstri manna mun takast að fella þá íhaldsstjórn, sem nú hefur tekið víð völdum, og aðeins með auknu samstarfi þeirra mun takast á ný að koma á þeirri ríkisstj., sem heldur áfram því starfi, sem vinstri stjórnin vann að á sínum tíma.



Herra forseti. Góðir íslendingar. Kjarninn í stefnuræðu hæstv. forsrh. er ekki lýsing á stórhuga stefnu nýrrar ríkisstj., ekki frásögn af fyrirhuguðum framkvæmdum til þess að bæta hag íslendinga og auðga líf þeirra, ekki fyrirheit um bjartari framtíð íslendinga í landi sínu, aukið réttlæti, fjölskrúðugri menningu. Nei, það, sem svipinn setur á skýrslu hæstv. forsrh., er lýsing á efnahagsöngþveiti, meira öngþveiti í atvinnumálum, fjármálum, verðlagsmálum og kjaramálum en sögur fara af í nálægum löndum. Hæstv. forsrh. segir þjóð sinni frá því, að á þjóðhátíðarári, þegar íslendingar minnast 1100 ára búsetu í landi sínu, þegar góðæri hefur ríkt árum saman til lands og sjávar og verðlag erlendis á afurðum landsmanna hefur verið mjög hagstætt, hafi stefnt að verðbólgu, sem hefði orðið langt yfir 50%, eins og það var orðað í skýrslunni, horfur hafi verið á, að þjóðartekjur á mann beinlínis minnkuðu að raunverulegu verðgildi, að mikill viðskiptahalli yrði við útlönd og talsverð rýrnun gjaldeyrisstöðunnar þrátt fyrir miklar erlendar lántökur. Hæstv. forsrh. byrjar skýrslu sína á því og leggur á það áherslu, að í sumar hafi blasað við mikill hallarekstur hjá báta- og togaraflotanum og fram undan hafi verið stórfelldur taprekstur frystihúsa. Hann vekur athygli á tæpri stöðu ríkissjóðs, miklum erfiðleikum ýmissa ríkisfyrirtækja og fjárvöntun til framkvæmda og fjárfestingarsjóða. Og enn segir hæstv. forsrh., að örar kaup- og verðlagsbreytingar hafi ruglað verðskyn almennings og komið glundroða á fjármál einstaklinga, fyrirtækja og hins opinbera. Þessari lýsingu lýkur svo hæstv. forsrh. með því að segja, að eftir að þessi úttekt var gerð, hafi þróunin fram til haustsins enn versnað. Almenningur hlýtur að spyrja: Hvað er hér á ferðinni? Þetta minnir miklu meira á harðvítuga stjórnarandstöðuræðu en boðskap nýrrar ríkisstj. um framtíðarfyrirætlanir. Liggur hér einhver fiskur undir steini? Augljóst er, að allt upphaf skýrslu hæstv. forsrh. er harðvítug gagnrýni, lýsing á öngþveiti, frásögn af óstjórn, en óstjórn hvers? Hver ber ábyrgðina á verðbólgunni, hallarekstrinum, viðskiptahallanum, kjaraskerðingunni? Hæstv. forsrh. hlýtur að vera að minna á, að það sé enginn annar en sjálfur samstarfsflokkur Sjálfstfl. í ríkisstj., Framsfl. Hann fór með stjórnarforustuna á þeim árum, þegar öngþveitið varð til. Hann er faðir verðbólgunnar, þótt hann hafi auðvitað þurft á einhverjum að halda til þess að gegna móðurhlutverkinu, en til þess var Alþb. bráðfúst af mikilli gleði. Það er augljóst, að allt upphaf skýrslu hæstv. forsrh. er miskunnarlaus gagnrýni á samstarfsflokkinn, Framsfl. Engum dettur í hug, að forustumenn hans séu svo skaplausir, að þeir taki slíkri húðstrýkingu með þögninni, hvað þá með bugti og beygingum. Þeir svara eflaust fyrir sig og segja allt það rangt, sem hæstv. forsrh, hafði verið að segja. Þannig byrjar þetta stjórnarsamstarf, þannig mun það halda áfram og af þessum og þvílíkum ástæðum mun því ljúka, þegar tortryggnin, sem nú ríkir, er orðin að óheilindum og óvild. Þegar sköpunarsaga þessarar ríkisstj. er athuguð, er kannske ekki óeðlilegt, að það hvarfli að einhverjum, að Sjálfstfl. kunni að telja sig hafa nokkurs að hefna í framhaldi þeirra atburða. Það var svo sem enginn glæsibragur yfir því, að stærsti flokkur landsins skyldi láta fyrrv. forsrh., þann mann, sem ekki hafði reynst geta stjórnað landinu í 3 ár, mynda fyrir sig ríkisstj., þó að Sjálfstfl. fengi forsætið, en yrði að sætta sig við, að ráðh. Framsfl. yrði fjölgað. Það hlaut að vera beiskur biti að kyngja að afhenda Framsfl. æðstu stjórn viðskiptamála, þeim flokki, sem ruddi haftastefnunni braut inn í íslensk efnahagsmál og hélt yfir henni verndarhendi í 30 ár, - haftastefnunni, sem reynst hefur íslenskri efnahagsþróun skaðlegri en nokkurt annað hagstjórnartæki og Framsfl. innst inni trúir enn á, hvað sem ýmsir forustumenn hans segja, svo sem fyrir fáum árum t.d. kom fram í því, að hann studdi ekki aðild Íslands að Fríverslunarsamtökum Evrópu, EFTA. Ekki getur það verið með óblandinni ánægju, að Sjálfstfl. afhendir Framsfl. yfirstjórn landbúnaðarmála. Sá þm., sem sjálfstæðismenn telja hafa mestan kunnugleik allra á íslenskum landbúnaði og best skilja þarfir hans, Ingólfur Jónsson, fær hvergi að koma nærri. Og augljóst er, að íslenskir neytendur eiga áfram að fá að greiða 2/5. hluta af því verði, sem erlendir neytendur, svo sem englendingar og færeyingar, greiða fyrir íslenskar landbúnaðarafurðir. Ekki getur það verið Sjálfstfl. til sérstakrar gleði að trúa fyrrv. dómsmrh. áfram fyrir embættisveitingu dómsmrn., eftir að aðalblöð Sjálfstfl. eru búin að hamra á því, að frá því sé varla undantekning, að hann hafi í 3 ár veitt eingöngu framsóknarmönnum embætti án tillits til allra reglna utan þeirrar einu, að um framsóknarmann sé að ræða. Á því geta þannig verið ýmsar eðlilegar skýringar, að hæstv. forsrh. skuli byrja skýrslu sína til þings og þjóðar í upphafi stjórnarferils síns á því að lýsa, hversu gersamlega óhæfur samstarfsflokkurinn hafi verið til þess að stjórna landinu. Það getur varla verið nein hrifningaralda, sem nú líður um Sjálfstfl. Sú alda er eflaust af öðrum toga spunnin og er ekki undarlegt. En hvað skyldi vera efst í huga framsóknarmanna eftir myndun þessarar ríkisstj.? Ef litið er yfir íslenska stjórnmálasögu frá því að fyrst var myndað rn. á Íslandi árið 1917, finnast þess engin dæmi, að stjórnmálaflokkur hafi kúvent jafnkirfilega og Framsfl. gerði við myndun þessarar ríkisstj. næstum tvo áratugi hefur hann talið Sjálfstfl. höfuðóvin sinn og áhrif hans á íslensk þjóðmál hættulegri en allra annarra, jafnvel kommúnístanna í Alþb. í 20 ár hefur það verið aðalboðskapur Framsfl. til íslenskrar þjóðar, að Sjálfstfl. sé hættulegasta aflið í íslenskum þjóðmálum, hann sé fulltrúi einkahagsmuna og brasks, ábyrgðarlaus og jafnvel á mála hjá erlendum hagsmunum á sviði utanríkismála. En á nokkrum vikum gleymist allt þetta og það er grafið á bak við gamla og nýja ráðherrastóla. Hvað segir heilbrigt hugsandi íslendingur við öðru eins og þessu? Skipta hugsjónir engu máli í stjórnmálabaráttunni? Eru orð og eiðar aðeins marklaust hjal? Eru völd hið eina, sem máli skiptir? Er ekki eitthvað til, sem heitir sómatilfinning, sjálfsvirðing og samviska? Þetta ættu ekki aðeins góðir framsóknarmenn að hugleiða, heldur þjóðin öll. Hvílíkur umskiptingur Framsfl. er í þessari stjórnarsamvinnu kemur gleggst fram í því, að hann hefur nú tekist á hendur að framfylgja þveröfugri stefnu í utanríkismálum við þá, sem hann hét þjóðinni að fylgja sumarið 1971 og þangað til hann átti kost á því að mynda stjórn með Sjálfstfl. Sumarið 1971 skuldbatt Framsfl. sig til þess, að varnarliðið skyldi verða látið hverfa á brott af landinu á kjörtímabilinu í áföngum. Auðvitað var þessi stefna stórhættuleg og alröng. En Framsfl. sagði hana vera rétta og í samræmi við hagsmuni íslendinga. Að vísu er skylt að geta þess, að utanrrh. Framsfl. gerði ekki ýkjamikið til þess að framfylgja henni. Kannske hefur það ekki verið að ástæðulausu, að samstarfsflokkur Framsfl., Alþb., tók að gruna hann um græsku í þessu sambandi. Ef eitthvað væri til í þeim áburði, yrði ferill Framsfl. í þessu máli enn ófegurri en hann sannanlega er. En ekki vil ég taka undir svo alvarlegan áburð. Hitt er staðreynd, að það tók utanrrh. Framsfl. meira en tvö ár að semja bréf til Bandaríkjastjórnar um framkvæmd á ákvæðum stjórnarsáttmálans frá 1971 og koma því til Washington, og var þó í bréfinu ekki ætlast til þess, að stjórnarsáttmálinn væri framkvæmdur að fullu. Hinir skeleggu hernámsandstæðingar í ráðherrastólum Alþb. létu sér þetta allt saman lynda. Skörungsskapar þeirra og festu í þessu máli verður eflaust lengi minnst. Þegar ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar var mynduð sumarið 1971, lýsti Alþb. því yfir sem helsta stefnumáli sínu í stjórnarsamstarfinu að koma hernum úr landi. Eftir nokkurra mánaða setu þeirra í ríkisstj.ákvað hún stórfelldar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli fyrir bandarískt fé. Af miklu lítillæti létu ráðh. Alþb. sér nægja að bóka mótmæli, sögðu þetta ekki vera í samræmi við sjálfstæða íslenska utanríkisstefnu, en sátu samt kyrrir í ríkisstj., enda ekki búnir að vera þar mjög lengi. Eftir tvö ár voru ráðh. Alþb. fallnir frá því, að bókstaflega allur her skyldi hverfa af landinn. Hingað áttu að mega koma svonefndar hreyfanlegar flugsveitir frá hinu óttalega Atlantshafsbandalagi, þótt enginn hafi í raun getað frá því skýrt, hver munurinn væri á hreyfanlegum flugsveitum og þá væntanlega einhverjum öðrum, sem ekki væru hreyfanlegar. Enn mikilvægara var þó hitt, að ráðh. Alþb. voru búnir að fallast á, að ekki skyldi allur herinn vera farinn fyrir endalok kjörtímabilsins, heldur mætti nokkur hluti hans vera hér áfram fram yfir kosningar. En svo komu kosningarnar dálítið fyrr en við hafði verið búist og þriggja ára seta hernámsandstæðinganna í ráðherrastólum Alþb. reyndist bókstaflega engan árangur hafa borið í aðalbaráttumálinu. Ekki hafði fækkað í varnarliðinu um einn einasta hermann, ekki eina einustu flugvél. Árangurslausari baráttu hafa engir íslenskir ráðh. háð en Alþb-ráðh. í ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar fyrir málstað hernámsandstæðinga. Þetta er saga um ómyndarskap eða sundurlyndi, að því er sumir telja kannske óheilindi. Og dæmisaga er þetta um það, að eitt eru orð og annað gerðir. Mikill meiri hluti íslendinga fagnar því áreiðanlega, að stefna ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar skuli ekki hafa náð fram að ganga, og styður þá meginstefnu í utanríkismálum, sem núv. ríkisstj. fylgir, þótt samningarnir, sem nýlega hafa verið gerðir við Bandaríkjastjórn, séu losaralegir að ýmsu leyti og af þeim of mikil peningalykt. En það er augljóst, að meginstefna þessarar ríkisstj. í utanríkis- og varnarmálum er alveg gagnstæð þeirri, sem fyrrv. stjórn fylgdi. Þess vegna varð þjóðin agndofa, þegar hún heyrði að Framsfl. ætlaði að fara áfram með stjórn utanríkismála í þessari ríkisstj. og meira að segja sami maðurinn ætlaði að gegna embætti utanrrh, áfram og gera nú það, sem hann var búinn að segja þjóðinni í 3 ár. að rangt væri að gera. Er nema von, að fólk spyrji: Hvernig má annað eins og þetta gerast? Svona háttarlag tíðkast ekki í einkalífi manna. Það mundi vera talið ólöglegt í viðskiptum. Menn spyrja: Gilda einhver önnur siðalögmál í stjórnmálum? Auðvitað á svarið að vera neitandi. En ekki er reynslan góð af myndun þessarar ríkisstj. Ég gat þess áðan, að e.t.v. væri vægðarlausri lýsingu hæstv. forsrh. á afrekum fyrirrennara síns og Framsfl. á sviði efnahagsmála ætlað að varpa skugga á Framsfl. og gjalda honum rauðan belg fyrir gráan vegna ágengni í sambandi við stjórnarmyndunina. Einhver gæti látið sér detta í hug, að Sjálfstfl. væri líka ósárt um, þótt sómi Framsfl. í sambandi við utanríkismál yrði ekki sérlega mikill, þeim sé mátulegt að teyga þann beiska bikar í botn, sem þeir tóku sér í hönd með samstarfinu víð kommúnista í Alþb. Ég hef fram til þessa fyrst og fremst fjallað um lýsingu hæstv. forsrh. á efnahagsástandinu og stefnubreytinguna á utanríkismálum. Ég tel stefnubreytinguna í utanríkismálum hafa verið rétta. En hvað er að segja um ráðstafanir þær í efnahagsmálum, sem ríkisstj. sumpart hefur gert og sumpart boðað? Hæstv. forsrh. segir, að sé gerð tilraun til að draga saman kaupmáttaráhrif þeirra ráðstafana, sem gripið hefði verið til, og þeirrar verðþróunar, sem nú sé fyrirsjáanleg, sé niðurstaðan sú, að stefnt sé að svipuðum kaupmætti launa og var á árunum 1972 og 1973 fyrir launþega í heild og ívið meiri kaupmætti fyrir þá, sem lægst hafa launin. Þetta er sagt í nafni ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. Hvað felst í þessu í raun og veru? Loforðið frá 1971 um, að kjör launþega skyldu batna um 10% á ári, hefur ekki verið haldið. Nú er það talinn góður árangur, ef tækist að halda kaupmætti launa svipuðum og var í fyrra og hittiðfyrra, og kjarabæturnar, sem felast áttu í kaupgjaldssamningunum í febr. s.l., eru allar roknar út í veður og vind, eru löngu brunnar upp í verðbólgubálinu. Það er ekki aðeins, að kjör launþega séu nú í raun og veru verri en þau voru fyrir samningana, heldur er tekjuskiptingin nú ranglátari. Sjálfsagt er að viðurkenna það, sem gott hefur verið í gerðum ríkisstj. í efnahagsmálum, en þar á ég fyrst og fremst við láglaunabæturnar. Hins vegar hefur verið hallað verulega á heilar stéttir og þá fyrst og fremst á sjómenn. Ráðstafanir ríkisstj. hafa auðvitað haft í för með sér almenna kjaraskerðingu. Mér er ljóst, að eins og málum var komið voru einhverjar kjaraskerðingarráðstafanir óhjákvæmilegar. En ekki hefur verið nóg áhersla verið lögð á, að byrðunum væri réttlátlega skipt, og þótt enn sé næg atvinna í landinu hefur atvinnuöryggi alls ekki verið tryggt, því að ýmsar greinar útflutningsatvinnuveganna eru um þessar mundir að lýsa yfir, að reksturinn sé í hættu og kunni að stöðvast. Um þann kafla í stefnuyfirlýsingu hæstv. forsrh., sem fjallar um frambúðarstefnuna í efnahagsmálum, má ýmislegt jákvætt segja, sem ég hygg að flestir ábyrgir stjórnmálamenn séu sammála um. Það er skynsamlegt markmið að stefna annars vegar að umbótum á sjálfu efnahagskerfinu, sem miða að meiri hagkvæmni í rekstri þess og auknu félagslegu réttlæti, og hins vegar að hlúa að nýjum atvinnugreinum, efla þær, sem fyrir eru, og gera stórátak í byggðamálum. Fyrirkomulag það, sem verið hefur á greiðslu vísitöluuppbóta, þarf að endurskoða. En í því sambandi leggjum við í Alþfl. sérstaka áherslu á, að athugun á því máli fari fram í nánu samstarfi við launþegasamtökin. Vinnuaðferðir við gerð kjarasamninga þarf einnig að bæta, sömuleiðis í samstarfi við aðila vinnumarkaðsins, og er raunar nauðsynlegt, að fastri skipan verði komið á samráð ríkisvaldsins og aðila vinnumarkaðsins. Alþfl. hefur áður lýst yfir stuðningi við hugmyndina um sameiningu tekjuskatts og helstu bóta almannatrygginga og var raunar fyrstur til að vekja opinberlega máls á nauðsyn þess, sem nú er farið að nefna sameinað tekjujöfnunarkerfi. Þá er það og gamalt og nýtt baráttumál Alþfl., að allir landsmenn eigi aðild að lífeyrissjóði með hliðstæðum og jöfnum hætti og að starfandi sé öflugt lánakerfi til íbúðabygginga. Alþfl. er sérstaklega undir núv. kringumstæðum ljós sú nauðsyn aðhalds í ríkisfjármálum, endurskipulagningar lánamála og umbóta í skattamálum og verðlagsmálum. Siðast en ekki síst styður Alþfl. heils hugar stefnuna um 200 mílna efnahagslögsögu. Þau frumvörp og þær till., sem hæstv. ríkisstj. mun flytja og lúta að þessum málum, mun Alþfl. styðja. En hann saknar margs í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. Megingalli hennar er sá, að hún ber þess vott, að enn hafi stjórnarflokkarnir í raun og veru ekki komið sér saman um heildarstefnu í efnahagsmálum, sem þeir báðir standi heils hugar saman um. Það er augljóst, að þær ráðstafanir, sem búið er að gera, nægja ekki til þess að rétta þjóðarskútuna við. Menn hljóta að spyrja: Hvað verður gert til viðbótar? Við því fæst ekki svar í stefnuyfirlýsingu hæstv. forsrh. Það, sem búið er að gera, er ekki nóg og ekki nógu gott. Launþegum hefur ekki veríð sýnd nægileg sanngirni, og sumar stéttir hafa verið beittar ranglæti. Ekkert hefur verið minnst á það gífurlega félagslega ranglæti, sem felst í ófullnægjandi eftirliti með skattaframtölum og þeim gífurlegu skattsvikum, sem allir vita að viðgangast. Ekkert bólar heldur á neinum sparnaðarráðstöfunum. Skýrslan, sem nýlega var birt um nefndir ríkisins, er þó órækur vottur um verkefni á því sviði. Og ekki er það veigamikið, sem sagt er í stefnuyfirlýsingunni um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Það er þó augljóst, að það hefur dregist úr hófi fram að endurskoða stjórnarskrána, sem enn er að stofni til frá 1874, og kosningalögin. Sú kjördæmaskipun, sem lögleidd var 1959 og var þá réttlát, er nú orðin mjög ranglát vegna fólksflutninga innanlands. Atkvæðisréttur kjósendanna er nú orðinn allt of ójafn eftir búsetu og ákvæði kosningalaga um kjör þm. og úthlutun uppbótarþingsæta eru þannig, að smáflokkur, sem fær nokkur hundruð atkv. í litlu kjördæmi, getur orðið þingflokkur, en helmingi og jafnvel þrisvar sinnum stærri flokkur getur lent utan þings. Slíku þarf auðvitað að breyta. Um stefnuyfirlýsingu ríkisstj. í heild er það að segja, að hún er ekki nógu skýr og ákveðin til þess að af henni megi dæma ríkisstj. Auk þess á að mínu viti ekki að dæma flokka eða ríkisstjórnir eftir yfirlýsingum þeirra, heldur gerðum þeirra. Ég er þeirrar skoðunar, að sérhver ný ríkisstj. eigi eðlilegan rétt á nokkrum tíma til að átta sig á aðstæðum og móta stefnu sina, hún eigi að fá tíma til að láta nokkra reynslu skera úr um, hvort stefnan er rétt eða röng. Það á að koma í ljós, hvort hún er afturhaldssöm eða framfarasinnuð. Þá er réttur tími kominn til þess að fella yfir henni dóm. Fyrir fram skal ég því ekki fordæma verk þessarar ríkisstj. Ég get þó ekki látið vera að minna á, að þær ríkisstj. undanfarinna áratuga, sem hafa verið íslenskum launþegum þyngstar í skauti, hafa verið samstjórnir Sjálfstfl. og Framsfl. Auðvitað eru í báðum flokkum frjálslynd öfl, enda væru þeir ekki jafnstórir og þeir ern, ef svo væri ekki. En í báðum eru líka sterk afturhaldsöfl. Þegar flokkarnir hafa unnið saman einir, hefur reynslan orðið sú, að afturhaldsöflin í báðum flokkum hafa náð saman og niðurstaðan orðið neikvæð stefna í þágu ýmissa þröngra sérhagsmuna. Ótti margra íslenskra launþega um, að þetta muni nú gerast einu sinni enn, er því miður ekki ástæðulaus. Alþfl. mun í stjórnarandstöðu sinni ekki stuðla að áframhaldandi upplausn eða ringulreið í íslenskum efnahagsmálum eða íslenskum þjóðmálum yfir höfuð að tala. En hann mun veita ríkisstj. virkt og ábyrgt aðhald. Hann mun vekja á því athygli, ef hún bregst skyldum sínum um að bæta úr stjórnleysi undanfarinna ára. Hann mun í sífellu minna hana á nauðsyn þess, að staðinn sé traustur vörður um hag launþega. Alþfl. mun leggja sérstaka áherslu á samstarf við launþegasamtökin og stuðla að því, að réttmæt sjónarmið þeirra hljóti viðurkenningu. Alþfl. mun í stjórnarandstöðu sinni segja og gera það, sem hann telur rétt, í trausti þess, að með heilbrigðri gagnrýni verði best unnið að hag og heill þjóðarinnar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hv. 2. þm. Austf., Lúðvík Jósepsson, minntist hér á fjárlagafrv. og taldi, að lítið hefði orðið úr tali sjálfstæðismanna um lækkun ríkisútgjalda. Ég vil taka það fyrst fram, að þar sem svo skammur tími var til undirbúnings fjárlagafrv. sem nú var, getur náttúrlega enginn maður búist við því, að þar sé um verulegar breytingar að ræða til niðurskurðar og sparnaðar, vegna þess að allt slíkt krefst mikillar vinnu og alllangs tíma. Hins vegar er rétt að minnast þess, að þessi hv. þm., Lúðvík Jósepsson, hefur átt sæti í tveimur vinstri stjórnum, og þegar fyrri vinstri stjórnin komst til valda, var m.a. fyrirheit hennar að draga úr ofþenslu efnahagslífsins. Menn bjuggust við því, að á næsta þingi þegar hún afgreiddi sín fyrstu fjárlög sæi þess nokkurn stað. Það voru liðnir 7 mánuðir frá myndun stjórnarinnar þegar fjvn. skilaði áliti sínu og í áliti þessa meiri hl. fjvn. vinstri stjórnarinnar fyrri frá 17. febr. 1957 standa þess orð: „Meiri hl. n. er ljóst, að hækkun fjárl.“ - því að fjárl. hækkuðu verulega - „getur í fljótu bragði virst í ósamræmi við þá yfirlýstu stefnu núv. ríkisstj. að draga úr ofþenslu efnahagslífsins. En við mat á því, hvað gera skuli, verður að hafa eftirfarandi í huga: Sá maður, sem bjargar sér út úr vagni, sem er á hraðri ferð kemst ekki hjá því til þess að forða sér frá að missa fótanna að hlaupa fyrst í sömu átt og vagninn stefnir.“ Þetta var stefnuyfirlýsing Lúðvíks Jósepssonar og vinstri stjórnar, þegar þeir voru við völd fyrra sinnið og höfðu haft alllangan tíma til þess að endurskoða útgjöld ríkisins og lækka fjárlög. Þessi sami hv. þm. taldi það núv. ríkisstj. til foráttu, að hún vildi vinna að því að gera verðlag frjálst. Þessi hv. þm., sem hefur verið viðskrh. lengi, ætti að vita það og veit það vafalaust með sjálfum sér, að núv. verðlagskerfi hefur fyrir löngu gengið sér til húðar. Reynslan hefur sýnt bæði hér og annars staðar, að það kerfi tryggir ekki hin hagkvæmustu kjör fyrir almenning, þvert á móti. Reynslan sýnir, að annað skipulag reynist miklu betur, það skipulag, að meginstefnan sé frjálst verðlag og verðlagið ráðist af samkeppni og árvekni neytendanna, en ríkisvaldið hafi jafnan heimild til að grípa inn í, ef um misnotkun er að ræða. Þá minntist þessi sami hv. þm. á vestur-þjóðverja og samningaumleitanir við þá um landhelgismálið. Hv. þm. hefur misskilið eða misheyrt það, sem ég sagði í örstuttu samtali við útvarpið fyrir nokkru, þar sem ég var spurður um, hvaða mál ég teldi að kæmu bráðlega til umræðu á þingi, og meðal þess, sem ég nefndi, var spurningin um, hvort ætti að reyna að leysa með samningum landhelgisdeiluna við vesturþjóðverja. Ég sagði þar ekkert um efni málsins, ekki eitt orð. Það er vafalaust ósk okkar flestra, að þessa deilu takist að leysa, og er allmikið í húfi, að það takist. En vitanlega veltur allt á því, hvort þeir samningar fást, sem eru viðunandi fyrir íslenska hagsmuni. Hæstv. forsrh. skýrði frá því í stefnuræðu sinni, að skýrsla viðræðunefndarinnar yrði afhent öllum þingflokkum og ekkert yrði afráðið í málinu án samráðs við alla þingflokka. En þegar hv. þm. Lúðvík Jósepsson talar hér með hneykslun mikilli um það, að nú eigi að fara að semja við vesturþjóðverja Íslandi í óhag, þá er ekki laust við, að það minni á það, sem gerðist fyrir ári. Þá hafði hæstv. þáv. forsrh. farið til Lundúna og samið þar við forsrh. breta og þau samningsdrög voru síðan lögð fyrir Alþ. Þá heyrðist það frá þessum hv. þm. og málgagni hans, að hér væri um allt að því landráðasamning að ræða, úrslitakosti Edwards Heath, sem ekki kæmi til mála að ganga að. En það voru ekki margir dagar liðnir þegar hann var búinn að gleypa öll þessi stóru orð og ásamt öllum sinum flokksbræðrum á Alþ. búinn að samþykkja þessa úrslitakosti Edwards Heath með nafnakalli hér á Alþ. Herra forseti. Það var talið til tíðinda endur fyrir löngu, þegar það spurðist einn sólbjartan sumardag, að flugmenn hefðu flogið svo hátt upp í himingeiminn, að þeir sáu allt Ísland í einu. Við þyrftum sem oftast, íslendingar, a.m.k. annað kastið, að hefja hug upp yfir daglegt þras og amstur og reyna að sjá allt Ísland í einu. Við augum blasir þá hin óviðjafnanlega fegurð fósturjarðarinnar, hið langdræga tæra útsýni, sú náttúra landsins, sem krefst virðingar og varðveislu. Og hugurinn beinist um leið að þeim lindum afls, orku og auðæfa til lands og sjávar, sem þessi þjóð á í landi sínu og umhverfis það. Það er höfuðvandi okkar að búa þannig í landinu að nýta sem haganlegast auðlindir þess, en vernda um leið og virða þessi gæði öll. sem okkur eru gefin. Þegar við erum nú vel á vegi að endurheimta undir íslensk yfirráð öll hin gjöfulu fiskimið umhverfis Íslandsstrendur, sem við áttum og sátum einir að fyrstu 500 ár Íslandsbyggðar, verðum við að gæta varúðar. Það má aldrei ofbjóða fiskstofnunum. Öll ofveiði og rányrkja skal stranglega bönnuð. Fiskvernd og fiskrækt þurfa að vera okkar leiðarljós og heilög boðorð. Þetta á jafnt við um veiðar á hafi úti sem í ám og vötnum. Og eins er farið auðlindum á landi. Afl og orku í fossum og fljótum, heitum lindum og gufuhverum eigum við að virkja og nýta með það fyrir augum, að landsmönnum verði til hags og heilla í lífsbaráttu þeirra, en jafnframt verði þess vandlega gætt að skaða ekki landið sjálft, trufla ekki fegurð þess og yndisþokka. En náttúruvernd og umhverfissjónarmið fela það ekki á sér, að engu megi hreyfa frá því, sem áður var. Forfeður okkar, sem völdu þjóðinni hinn undurfagra þingstað á Þingvöllum, breyttu rennsli Öxarár, veittu henni úr farvegi sínum niður á völluna til gagns og yndisauka. Þannig hefur mannshöndin margt vel gert. Hér þurfa jafnan að fara saman nytsamlegar framkvæmdir og tillitssemi við náttúru landsins. Það mætti hafa það til fyrirmyndar, að í landi einu eru það lög, að fyrir hvert það tré, sem höggvið verður, skuli tvö gróðursett í staðinn. Svo er fyrir þakkandi í landi okkar, að oft verða virkjanir beinlínis til hreinlætis og heilsubótar. Þannig er t.d. hitaveitum farið. Hitaveitan í höfuðstaðnum, sem nú hefur starfað í 30 ár, hefur sparað þjóðinni mikinn gjaldeyri og borgarbúum stórfé og aukið þægindi þeirra. Reykjavík skipar þann einstæða sess meðal höfuðborga heims að vera reyklaus borg. Þannig getur virkjun náttúruafla aukið hollustu og dregið úr mengun. Nú mun nær helmingur landsmanna búa við hitaveitur. Það verður að leggja áherslu á nýjar hitaveitur og stækkun þeirra, sem fyrir eru. Allmargar hitaveitur eru í undirbúningi. Ákveðið er, að frv. um hitaveitu Suðurnesja verði lagt fyrir þetta þing, en hún nær til 7 sveitarfélaga auk flugvallarins og mun fá orku frá Svartsengi. Að því er stefnt, að sem flestir njóti hitaveitu og þar sem því verður ekki við komið verði hús hituð með rafmagni. Í stefnuskrá ríkisstj. er lögð áhersla á aukinn hraða í virkjun íslenskra orkugjafa, bæði til iðnvæðingar og í því skyni að gera íslendinga óháðari innfluttri orku. Þar er lögð áhersla á að hraða stórvirkjunum gera áætlun um virkjun vatns- og varmaorku landsins, þannig að næg orka verði fyrir hendi til almenningsþarfa og aukins iðnaðar og iðju, og að tryggja sem fyrst með nýjum virkjunum næga raforku á Norðurlandi og öðrum landshlutum, sem eiga við orkuskort að búa. Norðurland er nefnt hér sérstaklega. Það er vegna þess alvarlega ástands, sem þar ríkir, en skortur á raforku er ýmist þegar orðinn eða yfirvofandi. Nú eru margir stórbrotnir virkjunarmöguleikar til á Norðurlandi eins og Dettifoss, Blanda, Skjálfandafljót, Jökulsá í Skagafirði o.fl. Það, sem hugur manna beinist einkum að nú, er Krafla og er þegar hafinn undirbúningur að gufuvirkjun bar með 55 þús. kw eða 55 mw. En það tekur væntanlega 3 eða jafnvel 4 ár, að hún komist í notkun, og hvernig á þá að leysa úr hinum gífurlega vanda þangað til? Við það er glímt nú, skoðaðir gaumgæfilega allir möguleikar og hugsanlegar leiðir og málið verður að leysa. En þótt Norðurland sé nefnt, er ástandið á Austurlandi einnig mjög alvarlegt. Lagarfossvirkjun átti að vera tekin til starfa, en vegna vanefnda og dráttar á afhendingu tækjabúnaðar mun hún ekki geta tekið til starfa fyrr en í fyrsta lagi í febrúar. Þar er einnig mikill vandi á höndum. Þar eru mörg verkefni til athugunar, smærri virkjanir og stórvirkjanir. Svo er talið, að með stórvirkjunum þar megi jafnvel fá 1600 mw eða stærstu raforkuver á Íslandi. Það eru nokkur ár síðan hugmynd kom fram um það að veita saman vötnum norðan Vatnajökuls, þ.e.a.s. Jökulsá á Fjöllum, Jökulsá á Brú og Jökulsá í Fljótsdal. Hvort sem þær verða sameinaðar eða virkjaðar hver í sínu lagi, þá er ljóst, að þar er um stórfellda orkumöguleika að ræða. Þessum rannsóknum verður að sjálfsögðu haldið áfram. En það, sem þar er nærtækast og samtök sveitarfélaga á Austurlandi hafa lagt sérstaka áherslu á, er að undirbúa sem fyrst virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal, þar sem gert er ráð fyrir um 30 mw. afli. Á þessu þingi og það nú alveg á næstunni verður flutt frv. um heimild til að fela Rafmagnsveitum ríkisins eða öðrum aðila að reisa og reka vatnsaflsstöð við Bessastaðaá í Fljótsdal, og í því frv. er gert ráð fyrir því, að óski sveitarfélög á Austurlandi að gerast eignaraðilar að virkjun Bessastaðaár og öðrum orkuverum á orkuveitusvæðinu, sé ráðh. heimilt að gera samninga þar um. Ég vil taka það fram sérstaklega, að með væntanlegum frv. um heimild til virkjunar Bessastaðaár verður að sjálfsögðu á engan hátt dregið úr fyrirætlunum um rannsóknir á hinum stórfelldu Austurlandsvirkjunum. Í ályktun, sem Samband sveitarfélaga á Austurlandi hefur nýlega samþykkt, er lögð á það áhersla, að stjórn slíkra orkufyrirtækja verði heima í héraði. Það er sjónarmið, sem ríkisstj. telur sjálfsagt að taka til velviljaðrar athugunar. Nú hefur m.a. verið ákveðið, að stjórn Kröfluvirkjunar, sem hefur með höndum undirbúning og framkvæmdir við Kröfluvirkjun, skuli flytjast frá Reykjavík og aðsetur hennar verða á Akureyri. Þótt Norðurland og Austurland hafi hér verið gerð sérstaklega að umtalsefni vegna þess mikla vanda, sem þar er fram undan, eru mikil og aðkallandi verkefni bæði á Suður- og Vesturlandi og Vestfjörðum í orkumálum. Þeim verður að sjálfsögðu að sinna ekki siður en öðrum, enda verður það að vera sjónarmið íslenskra stjórnvalda á hverjum tíma að líta jafnt til allra landshluta, til hinna strjálu byggða og þéttbýlis, að reyna að sjá allt Ísland í einu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Á tímum efnahagslegs öngþveitis og stjórnarfarslegrar upplausnar viða um lönd er hollt að hugleiða, hve lítill hluti þjóða heims býr við raunverulegt lýðræði. Formlegar kosningar á nokkurra ára fresti eru aðeins ytri búningur lýðræðislegs stjórnarfars. Innri styrkleiki þess er fólginn í gagnkvæmu trausti fólksins og valdhafanna: Stjórnmálamennirnir standa við þau heit, sem þeir gefa kjósendum, stefna þeirra og loforð séu gulls ígildi. Slíkur trúnaður milli þjóðar og forustumanna er forsenda þess, að lýðræði verði annað og meira en innantómt form, sem með markleysi sínu byði heim stjórnleysi eða einræði. Sú hætta er ætíð fyrir hendi, að í lýðræðisríkjum komist til valda menn, sem með orðum sinum og athöfnum rýra innri styrk lýðræðisins. Þeir líta á stefnu og fyrirheit í kosningum sem sjónhverfingar, sem einungis eigi að þjóna þeirra eigin valdabaráttu. Stjórnmál eru að þeirra dómi ekki umbótastarf grundvallað á raunverulegum gagnkvæmum trúnaði milli fólksins og fulltrúa þess, heldur fyrst og fremst spilamennska um völd og frama. Slíkir menn geta á upplausnartímum valdið lýðræðinu miklu tjóni. Þeir eyðileggja traust fólksins á stjórnkerfinu. Þegar formaður Framsfl. stóð í sept. frammi fyrir flokksmönnum sinum á Hótel Sögu að loknu því einstæða afreki að mynda stjórn fyrir íhaldið, opinberaði hann afdráttarlaust, að hann og Framsfl. legðu siðferði spilamennskunnar til grundvallar í stjórnmálastarfi sínu. Formaður Framsfl. lýsti lýðræðishugsjón sinni þannig, að það ætti ekki að segja fyrir kosningar, hvernig flokkurinn mundi vinna eftir kosningar. Orðrétt sagði formaðurinn með leyfi hæstv. forseta: „Slíkt er ekki pólitík, slíkt er heimska, því að hann er þá alveg úr leik á annan veginn og getur litla kosti sett á hinn veginn. Þannig geta menn ekki spilað. Það er eins og að leggja spilin á borðið fyrir andstæðinginn, áður en farið er að spila úr þeim.“ Svo mörg voru orð hæstv. dómsmrh., formanns Framsfl. „Þannig geta menn ekki spilað.“ Þessi einkunnarorð munu lifa um ókomin ár. Þau munu forða öllum heiðarlegum lýðræðissinnum frá fylgi við framsóknarforustuna. Þau afhjúpa siðferði hennar á einfaldan hátt. Kjósendum er ekki boðið trúnaðarsamband, það er aðeins spilað með þá. Pólitískt nóló flokksforustunnar hefur algeran forgang. Síðan 1956, í nær tvo áratugi, hafa þúsundir vinstri manna fylgt Framsfl. í trausti þess, að hann væri að verða raunverulegur vinstri flokkur, jafnvel forustuflokkur vinstri aflanna, höfuðandstæðingar íhaldsins. Þessir vinstri menn verða nú að horfast í augu við þá staðreynd, hversu bitur og þungbær sem hún kann að vera, að þessi trú á vinstra hlutverk Framsfl. hefur reynst blekking, því miður. Hinn blákaldi veruleiki talar sínu máli. Vilji þessar þúsundir vinstri manna hætta að láta spila með sig, verða þær að draga lærdóm af reynslunni, láta atburði síðustu mánaða sér að kenningu verða. Sannir vinstri menn og samvinnumenn eru andvígir því, að íslenskt lýðræði verði skollaleikur spilamanna. Við viljum heiðarlegt umbótastarf í anda félagshyggju og gagnkvæms trausts fólksins og fulltrúa þess. Við skulum nú um stund horfast í augu við staðreyndir, veruleikann sjálfan. Miðstjórn Framsfl. felldi á s.l. vori, að gengið yrði til kosninga undir kjörorðinu: Áfram vinstri stjórn. Það mátti ekki gefa nein skýr fyrirheit. Slíkt væri ekki í samræmi við lögmál spilamennskunnar. Í kosningabaráttunni slógu frambjóðendur Framsfl. sífellt úr og í. Sumir nefndu aldrei vinstri stjórn. Aðrir tæptu á henni með ýmsum fyrirvörum. Markmiðið var að gefa vinstri sinnuðu fólki nægilega undir fótinn án þess að loka nokkrum leiðum til íhaldsins. Þegar þessi tvískinnungur var á góðri leið með að afhjúpa spilamennskuna, var í lokahríð kosningabaráttunnar tilkynnt, að valið væri milli stjórnarforustu Framsfl. annars vegar og stjórnarforustu Sjálfstfl. hins vegar. Þetta væri þó skýrt. Forðast var að benda á, að þessi formúla gat falið í sér samstjórn við íhaldið undir forustu framsóknarformannsins, sem kannske var hinn stóri draumur. En svo undarleg eru nú stjórnmál spilamennskunnar, að þeir, sem lofuðu þjóðinni fyrir kosningar að koma í veg fyrir stjórnarforustu Sjálfstfl., létu sig hafa það eftir kosningar að búa til sérstaka ríkisstj. fyrir Sjálfstfl. og voru í fjölmiðlum að verki loknu bara montnir af. Þannig eiga menn greinilega að spila. En þótt hin nýja íhaldsstjórn sé enn aðeins tveggja mánaða gömul, hefur þegar komið í ljós, að hún er í veigamiklu atriði frábrugðin fyrri helmingaskiptastjórn Framsóknar og íhalds. Í núv. ríkisstj. hefur helmingaskiptareglan aðeins náð til valda og aðstöðu. Hún tekur greinilega ekki til stefnumála. Þau hefur Sjálfstfl. fengið öll í sinn hlut. Yfirlýsing ríkisstj. í sumar og stefnuræða forsrh. í kvöld sýna ótvírætt, að viðhorf Sjálfstfl. eru alls ráðandi. Hæstv. utanrrh., varaform. Framsfl., hefur að eigin sögn tekið að sér að framkvæma stefnu Sjálfstfl. í varnarmálum. Hæstv. utanrrh. var í 3 ár að reyna að framkvæma yfirlýsingu flokksþings Framsfl. um brottför hersins - 3 ár, en án árangurs. En það tók hæstv. utanrrh. hins vegar aðeins 3 vikur að framkvæma stefnu Sjálfstfl., ljúka endurskoðuninni, semja um áframhaldandi hersetu, stórframkvæmdir á Keflavíkurflugvelli og annað góðgæti handa fjármálamönnunum að baki ríkisstj. Þessi fyrsta reynsla utanrrh. sýnir, að það hefur verið rétt hjá ráðh. Framsfl. að láta Sjálfstfl. eftir öll stefnumálin. Þeim gengur greinilega mun betur að framkvæma stefnu Sjálfstfl. en það, sem sagt er að sé stefna Framsfl. Enda sýnir stefnuræða forsrh., að hinir ráðh. Framsfl. ætla sér að feta dyggilega í fótspor hæstv. utanrrh. Í stefnuskrá ríkisstj., sem hæstv. forsrh. hefur í kvöld kynnt þjóðinni, var varla, að frátöldu sigurhrósinu um utanríkisstefnuna, minnst einu orði á þá málaflokka, sem ráðh. Framsfl. fengu í sinn hlut. Hásetakjör framsóknarráðh. á íhaldsskútunni eru þegar í upphafi orðin lakari en jafnvel Alþfl. lét bjóða sér eftir 12 íhaldsvertíðir. Hæstv. menntmrh. verður að láta sér lynda, að í stefnuræðu forsrh. var ekki minnst einu orði á menntamál, og hæstv. landbrh. virðist una því vel, að í þeim hluta stefnuræðunnar, sem ber heitið „Efling atvinnuvega“, er ekki orð um landbúnað. Hæstv. dómsmrh., sjálfur ættfaðir þessarar íhaldsstjórnar, komst ekki á blað hjá forsrh. Sem yfirmaður viðskiptamála fékk hæstv. ráðh., formaður Framsfl., aðeins eitt verkefni í stefnuræðunni: að undirbúa afnám verðlagseftirlitsins og veita kaupmönnum frjálsræði í álagningu. Slík eru örlög manna, sem ganga íhaldinu á hönd. Slíkur er hásetahlutur Framsfl. á þessari fyrstu vertíð hjá Sjálfstfl. Jafnvel Alþfl. hefðu ofboðið slíkir kostir á hinum langa viðreisnarferli. Forusta Framsfl. hefur aðeins bent á eitt atriði í stefnuskrá ríkisstj., sem á að vera afkvæmi Framsfl.: 2% af ríkisútgjöldum í Byggðasjóð. Hvað þetta atriði snertir leika spilamennirnir líka lögmál sannleikans grátt. Þegar Gísli Guðmundsson flutti þessa stefnu fyrst, fékk hún daufar undirtektir í þingflokki Framsfl., og tvö síðustu ár hefur verið fellt í miðstjórn Framsfl. að veita ákveðinn hundraðshluta í Byggðasjóð. Þáv. fjmrh., Halldór E. Sigurðsson, hótaði jafnvel að segja af sér fjmrh.-dómi, ef slíkt yrði samþ. Það hefur hins vegar í nokkur ár verið stefna Sjálfstfl. hér á Alþ., að 2% ríkisútgjalda skuli renna í Byggðasjóð. Þetta atriði í stefnuskrá ríkisstj. er því miður einnig blóm Sjálfstfl. Hitt ber að lofa, að Halldór E. Sigurðsson, hæstv. landbrh., skyldi sýna þá stefnufestu og manndóm að standa við fyrri yfirlýsingar og neita að vera áfram fjmrh., fyrst Sjálfstfl. fékk því fram gegnt, að ákveðinn hundraðshluti rynni í Byggðasjóð. Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég hef talið nauðsynlegt að sýna fram á, hvernig forusta Framsfl. hefur í anda spilamennskunnar blekkt þær þúsundir vinstri manna, sem í síðustu kosningum veittu henni traust. Við, sem stóðum að F-listanum, vöruðum við þessum blekkingum. En því miður reyndust sjónhverfingar spilamannanna áhrifaríkari en varnaðarorð okkar. Hinn harði skóli reynslunnar hefur hins vegar sýnt, að við höfðum lög að mæla. Framsóknarforustan greip fyrsta tækifærið til þess að ráða sig á íhaldsskútuna. Vinstri stjórn var ekki mynduð vegna þess, að F-listinn hlaut ekki nægilegt fylgi. Vinstri menn sjá nú svart á hvítu, að framsóknarforustunni verður ekki treyst. Lögmál spilamennskunnar móta ein aðgerðir flokksins. Íslenskir vinstri menn, sem þúsundum saman hafa fylgt Framsfl., eru knúnir til að endurmeta afstöðu sína, draga lærdóma af hinni bitru reynslu. Í lok þessa mánaðar mun stuðningsfólk F-listans koma saman til landsráðstefnu og tengjast þar skipulögðum böndum. Sú ríkisstj. íhaldsaflanna, sem nú er við völd, gerir nauðsynlegra en nokkru sinni fyrr, að allir raunverulegir vinstri menn taki höndum saman og myndi breiða fylkingu, fyrst til varnar og síðan til sóknar. Okkar biður mikið starf, andstaða við samstjórn mestu íhaldsafla þessa lands. Ég heiti á þá, sem í síðustu kosningum veittu hinni afdráttarlausu vinstri stefnu F-listans brautargengi, að halda ótrauðir áfram starfi. Ég heiti á þá, sem í síðustu kosningum voru okkur stefnulega sammála, en stigu ekki skrefið til fulls, að láta atburði síðustu mánaða sér að kenningu verða. - Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Ég mun víkja hér fáeinum orðum að utanríkis- og varnarmálum. Við stjórnarskiptin í haust urðu engar verulegar breytingar á utanríkismálastefnu Íslands. Í yfirlýsingu ríkisstj. segir, eins og hæstv. forsrh. minntist á, að við framkvæmd utanríkisstefnunnar skuli lögð áhersla á þátttöku Íslands í starfi Sameinuðu þjóðanna, samstarf norrænna þjóða, varnarsamstarf vestrænna þjóða, samstarf þjóða Evrópu og þátttöku Íslands í þeim aðgerðum, sem ætlað er að bæta sambúð austurs og vesturs. Og enn segir, að öryggi landsins skuli tryggt með aðild að Atlantshafsbandalaginu og að haft skuli sérstakt samstarf við Bandaríkin, meðan starfrækt er hér varnar- og eftirlitsstöð á vegum Atlantshafsbandalagsins. Eins og sést af þessari tilvitnun eru hyrningarsteinar utanríkisstefnunnar hinir sömu og þeir voru í tíð fyrri ríkisstj., full ok óskoruð þátttaka í starfi Sameinuðu þjóðanna, náin samvinna við Norðurlöndin og vestræn samvinna innan vébanda NATO. Eins og menn muna, var fyrrv. stjórn þeirrar skoðunar, að Ísland skyldi enn um sinn a.m.k. halda áfram aðild sinni að NATO, enda þótt einn stjórnarflokkurinn, Alþb., hefði lýst yfir opinberri andstöðu við það. Ég mun óhikað starfa áfram eins og í tíð fyrrv. ríkisstj. að nánu samstarfi og samvinnu við hinar nýju þjóðir Asíu og Afríku, eftir því sem það samrýmist hugmyndum mínum um það, sem rétt sé og skynsamlegt. Ég mun halda áfram nánu samstarfi við Norðurlöndin og hafa samstöðu með þeim, eftir því sem aðstæður leyfa, og ég mun taka þátt í starfi Atlantshafsbandalagsins, eins og hingað til. Ég vona því, án þess að ég hafi tíma til að gera nánari grein fyrir því hér, að lítið verði á afstöðu Íslands til annarra landa og varnarmála þeirra óbreytta og hún sé í samræmi við fyrri afstöðu, enda þótt stjórnarskipti hafi orðið. Ég mun kosta kapps eftir getu um góða samvinnu við allar þjóðir, hvort sem þær eru austrænar eða vestrænar, svartar eða hvítar eða gular eða af einhverjum enn öðrum litarhætti. En að einu leyti hefur orðið veruleg breyting á stefnunni í utanríkismálum, í öryggis- og varnarmálunum. Nýlega var undirritað hér í utanrrn. samkomulag um nokkra breytingu á fyrirkomulagi varnarmála, er gerð var innan marka varnarsamningsins frá 1951. Eins og kunnugt er var sá samningur þannig úr garði gerður, að það er alveg á valdi okkar íslendinga að ákveða, hversu margir hermenn dvelja hér, hverrar þjóðar þeir eru og hvaða aðstaða það er, sem í té er látin. Samningurinn er þannig, að innan hans rúmast veigamiklar breytingar, sem hægt er að koma fyrir án þess að segja honum upp og gera nýjan. Fyrrnefnt samkomulag gengur í fyrsta lagi út á það, að ákvæði 7. gr. taka gildi á ný, en þar er svo fyrir mælt, að 6 mánaða tímabil skuli notað til athugunar á hlutverki eftirlitsstöðvarinnar og m.a. til að leita umsagnar NATO-ráðsins um gildi hennar hér, áður en hægt er að segja honum upp einhliða, en eftir það skal brottförin eiga sér stað innan árs. Þetta þýðir í reynd það, að ef íslendingar óska þess síðar að segja samningnum upp, verður eftir þessum ákvæðum að fara. Í öðru lagi eru á framkvæmd samningsins gerðar ýmsar breytingar og eru þessar helstar: 1. Fækka skal í varnarliðinu um 420 manns og að því stefnt, að íslendingar taki við þeim störfum eftir að þeir hafa fengið til þess nauðsynlega þjálfun. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að svokallaðar skiptiflugsveitir, sem um var rætt í till. fráfarandi ríkisstj., að ekki skyldu hafa hér fasta bækistöð, hafa hana ekki hér nú. Þessi breyting er þegar komin til framkvæmda, þannig að í raun má draga þennan mannafla, 445 menn, frá þeim 3317, sem hér hafa fasta bækistöð. Hér er því ljóslega stefnt að fækkun varnarliðsins, en ekki auknum vörnum, eins og sumir vilja halda fram. Ég tel því þessar breytingar hiklaust til bóta og upphaf framkvæmda á því stefnumáli Framsfl., að herinn hverfi héðan í áföngum, og alls ekki ómengaða stefnu Sjálfstfl., eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson vildi vera láta hér áðan. Auk þess tók ég það ákveðið fram í Washington, að íslendingar óskuðu þess áreiðanlega flestir, að sá tími mætti koma sem fyrst, að við gætum einir búið í landi okkar, enda ekki hér um neina ævarandi ákvörðun að ræða, þar eð samkomulag er um, að fyrirkomulag varna hér á landi verði í stöðugri endurskoðun. 2. Ákveðið er, að allir varnarliðsmenn skulu búa innan vallarsvæðisins, og skuldbinda bandaríkjamenn sig til að byggja nægilegan húsakost á næstu árum til þess að svo geti orðið. Hér tel ég mikla breytingu til bóta, því að vitað er, að hið nána sambýli, sem víða hefur átt sér stað við varnarliðsmenn hér á landi, hefur að ýmsu leyti haft óheppilegar afleiðingar og mun öllum fyrir bestu að koma í veg fyrir það í framtíðinni. Reynslan hefur sýnt, að þar sem hermennirnir hafa búið einangraðir frá íslendingum hefur áhrifa af dvöl þeirra minnst gætt. 3. Bandaríkjamenn skuldbinda sig til að taka þátt í aðgerðum, sem leiða til þess, að fullkominn aðskilnaður fari fram á milli varnarstöðvarinnar og farþegaflugsins á Keflavíkurflugvelli, en slíkur aðskilnaður mundi tvímælalaust verða til mikilla bóta, því að fyrirkomulagið á Keflavíkurflugvelli nú er nánast algerlega óþolandi og að ýmsu leyti niðurlægjandi fyrir okkur. Ekki hefur verið endanlega samið um neinar fjárhæðir, sem bandaríkjamenn leggja fram í þessu skyni, en þær framkvæmdir, sem þeir munu taka þátt í, eru t.d. breytingar á vegum, flugstæðum og aukaflugbrautum og fleira svipaðs eðlis. Nokkur fleiri minni háttar atriði eru í samkomulaginu, sem ég hirði ekki um að tíunda hér. Þess hefur víða orðið vart, að menn óttast nokkuð, að þær farmkvæmdir, sem fyrirhugaðar eru á Keflavikurflugvelli, muni hafa óheppileg áhrif á efnahagslífið og auka þá miklu þenslu, er hér ríkir. Það er vissulega ástæða til að gefa þessu atriði gaum, því að okkur skortir nú vinnuafl fremur en aukna vinnu, og ríkisstj. mun reyna að haga þessum málum þannig, að til sem minnstrar röskunar komi af þeirra völdum. Í því sambandi ber að hafa í huga, að Íslenskir aðalverktakar hafa um alllangt árabil haft allmiklu liði á að skipa þarna suður frá, og vona ég, að framkvæmdum megi haga þannig, að þennan liðsafla þurfi ekki að auka að marki. Hitt er svo annað mál, að vegna okkar eigin flugaðstöðu verður óhjákvæmilegt fyrir okkur að ráðast í byggingu nýrrar flugstöðvar fyrir millilandaflugíð, þar eð núv. flugstöð er orðin úrelt og of lítil fyrir vaxandi flugumferð. Verður með þá framkvæmd að fara eins og hverja aðra íslenska mannvirkjagerð, vinna hana eftir því sem þörfin, vinnuaflið og fjármagnið segja til um. Er það hvorki annað né meira en gildir um önnur mannvirki, sem byggja þarf. Því hefur verið haldið fram, að samkomulagið hefði átt að leggja fyrir Alþ., áður en ríkisstj. undirritaði það. Þessu er ég ekki sammála. Samkomulag þetta er gert innan ramma varnarsamningsins frá 1951, en felur ekki í sér neinar breytingar á honum. Í samningi þeim segir berum orðum, að það sé ríkisstj. Íslands, sem skuli ákveða, með hvaða hætti varnaraðstöðu bandaríkjanna skuli fyrir komið. Því er einnig haldið fram, að vegna þess að nú sé talið, að endurskoðun samkv. 7. gr. sé lokið, sé þar um svo veigamikla breytingu að ræða, að nauðsynlegt hafi verið, að Alþ. segði álit sitt á henni, áður en til framkvæmda kæmi. Þessu er til að svara, að þegar fyrrv. ríkisstj. ákvað að beita ákvæðum 7. gr. taldi hún sig hafa fulla heimild til þess að gera það án samráðs við Alþ., og það gerði hún. Alveg á sama hátt tel ég, að núv. ríkisstj. geti fallið frá slíkri ákvörðun án samráðs við Alþ. Auk þess er á það að lita, að fordæmi er fyrir hendi. Vorið 1956 var óskað eftir endurskoðun á varnarsamningnum, en vinstri stjórnin, sem kom til valda sumarið 1956, féll frá endurskoðuninni og gerði sérstakt samkomulag um það efni líkt og nú. Þetta var ekki lagt fyrir Alþ., og þó var Lúðvík Jósepsson þá ráðh., sá maður, sem heimtaði í utanrmn., að málið skyldi lagt fyrir þingið. Svona er samræmið í þessu Hitt er annað mál, að ég lýsti því margoft yfir í tíð fyrrv. ríkisstj., að ekki mundi koma til breytinga á samningnum né beitingar uppsagnarákvæðisins án þess að um það yrði haft samráð við Alþ., og við það loforð hef ég í öllum tilvikum staðið. En hér er bara ekki um neitt slíkt að ræða. Hér er, eins og ég hef áður að vikið, aðeins um að ræða framkvæmdaatriði innan ramma varnarsamningsins, og slíkt hefur aldrei verið borið undir Alþ. og er óþarft samkv. ákvæðum samningsins sjálfs, sem Alþ. samþykkti á sinum tíma. Ég vísa því algerlega á bug, að ég hafi nokkurt loforð svikið í þessu efni. Hitt er auðvitað sjálfsagt, að láta utanrmn. Alþ. fylgjast með málinu, enda var það gert og málið rætt þar á tveim fundum. Eins er eðlilegt, að varnarmálin verði rædd á þessu þingi, og gefst væntanlega tækifæri til að gera það betur síðar. Ég get vel skilið, að ýmsum framsóknarmönnum þyki hafa orðið nokkuð snögg umskipti hjá ráðh. og þingflokki Framsfl. í þessum málum. Við vorum í tíð fyrrv. ríkisstj. búnir að leggja fram till., sem gerði ráð fyrir brottför varnarliðsins á tilteknum tíma, og vorum þar að leitast við að framkvæma ályktanir margra undanfarandi flokksþinga. Auðvitað hefðum við kosið að geta framkvæmt þessa stefnu. En við urðum að horfast í augu við staðreyndir, og staðreyndirnar eru þær, að till. okkar frá því í mars s.l. hafa ekki meirihlutafylgi á Alþ. í dag. Þær hafa í besta falli 30 atkv., því að bæði Sjálfstfl. og Alþfl. höfðu skýrt og skorinort lýst því yfir, að þeir væru till. mótfallnir og mundu greiða atkv. gegn þeim á Alþ. Það var því ekki um það að ræða að koma þessum till. í framkvæmd, en auðvitað eru þær geymdar en ekki gleymdar. Fyrir Framsfl. var ekki um annað að ræða en reyna með samkomulagi, sem gert væri innan ramma varnarsamningsins, að þoka málum áleiðis í þá átt, sem hann hefur stefnt að, þ.e. að herinn fari í áföngum og Ísland geti verið herlaust land á friðartímum. Ég tel, að með þeim ráðstöfunum, sem ég var áðan að lýsa, hafi nokkrum áfanga verið náð á þeirri braut. Það er alkunn staðreynd, að í samsteypustjórnum getur enginn einn aðili fengið fram allt, sem hann vill. og það er sannfæring mín, að Framsfl. hafi gert rétt í því að nota þá aðstöðu, sem hann hefur í þessari ríkisstj., til að þoka varnarmálunum til betri vegar. Það var mat Framsfl. í ágústmánuði s.l., að þegar sýnt var, að af vinstri stjórn með þátttöku Alþfl. gat ekki orðið, væri næstbesti kosturinn að mynda stjórn með Sjálfstfl. til að firra yfirvofandi efnahagsvandræðum og reyna jafnframt að koma stefnumálum flokksins til framkvæmda, eftir því sem við verður komið við núv. aðstæður. Þar kemur margt til, sem ég hef ekki tíma til að rekja hér og nú, en eitt af því eru vissulega samskipti okkar við varnarliðið og fyrirkomulag þeirra mála á næstu árum. Vegna fsp. hv. þm. Karvels Pálmasonar um samninga við vestur-þjóðverja vil ég leyfa mér að vísa til þess, sem hæstv. forsrh. sagði, að skýrsla um viðræðurnar verður afhent öllum þingflokkum í þessari viku og ekkert verður gert í málinu, áður en þau mál hafa verið rædd í þingflokkunum. - Tímans vegna verð ég að láta þessi orð nægja. Ég þakka þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þessum fáu mínútum ætla ég að verja til að ræða þann þátt í stefnuræðu hæstv. forsrh., sem fjallar um samkomulag það, er hæstv. utanrrh. náði í Washington í sept. s.l. um sameiginleg hermál Íslands og Bandaríkjanna. Þetta samkomulag felur í sér áframhaldandi dvöl hins bandaríska hers hér á landi og það án nokkurra tímatakmarka og stóraukin fjármálaleg umsvif hans. Það felur í sér fullkomið afturhvarf frá þeirri stefnu, sem fyrrv. ríkisstj. markaði, að herinn hverfi héðan á næstu árum. Alþb. er því algerlega andvigt þessu samkomulagi og þeirri stefnu ríkisstj. í utanríkismálum, sem þar kemur fram. Það undrar engan, að Sjálfstfl. skuli beita sér fyrir þessari stefnu í hermálum nú. Það hefur hann gert í hartnær 3 áratugi, svo að þar hefur ekkert farið milli mála. Það skrýtna er, að hann skuli fá tækifæri til að koma þessari stefnu fram, þótt hann hafi hvorki til þess meiri hl. meðal þjóðarinnar né á Alþ., ef nokkuð mætti marka stefnuyfirlýsingar þeirra stjórnmálaflokka, sem hér eiga fulltrúa. Framsfl. hefur á hverju einasta flokksþingi sinu, frá því að herinn kom hingað, samþykkt ályktanir um það, að herinn skuli fara. Í vinstri stjórninni stóð Framsfl. að yfirlýsingu um það í mars s.l., að herinn skyldi fara á næstu árum, og undir þeirri stefnu gekk hann til kosninga. Nú hefur hann snarsnúið við blaðinu. Í sambandi við meðferð þessa máls af hálfu ríkisstj. er það athyglisvert, að á vinstristjórnarárunum taldi hæstv. utanrrh. alltaf sjálfsagt að leggja niðurstöður samningaviðræðnanna við Bandaríkjastjórn fyrir Alþ., hverjar svo sem þessar niðurstöður yrðu og hvort sem þær fælu í sér uppsögn herverndarsamningsins eða breytingar innan ramma hans. Þetta er líka sjálfsögð málsmeðferð, hvað sem öllum fordæmum líður. En nú þegar niðurstöður eru fengnar telur hann þetta algeran óþarfa. Þetta er þeim mun einkennilegri afstaða þegar þess er gætt, að fyrir liggur af hans hálfu, að ýmislegt er óljóst eða ófrágengið í samkomulaginu við Bandaríkjastjórn eða aðeins framkvæmdaatriði, eins og hæstv. utanrrh. lýsti yfir hér áðan. Þeim mun ríkari ástæða mætti ætla að væri til þess, að Alþ. ræddi málið vandlega, áður en ákvörðun væri tekin. Það skyldi þó ekki vera, að hæstv. utanrrh. finnist, að nú séum við íslendingar hættir við að vilja ráða þessum málum sjálfir, þar eð til þess skorti meiri hl. á Alþ. Nú er það samráðið við NATO og Bandaríkjastjórn, rækilega undirstrikað í stjórnarsáttmálanum og stefnuræðu hæstv. forsrh., sem skal gilda, ekki samráðið við Alþingi íslendinga. Talsmenn Framsfl. hafa mjög haldið því á lofti sér til varnar, að með þessu Washingtonsamkomulagi sé vissulega styttra stigíð skrefið en fyrirhugað var í fyrrv. ríkisstj., samt þokist til réttrar áttar, nefnilega þeirrar, að herinn fari. Við skulum athuga lítillega tvö efnisatriði samkomulagsins með þetta í huga. Í stefnuræðu forsrh. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ákveðið hefur verið, að varnarliðsmönnum skuli fækkað um 420 menn, en þeir hafa einkum verið bundnir við störf, sem ekki eru hernaðarlegs eðlis. Varnarliðið mun aðstoða við að þjálfa íslendinga til að taka við þessum störfum.“ Ég fæ ekki séð, hvernig túlka megi þetta sem fækkun í varnarliðinu. En þetta felur í sér annað miklu alvarlegra. Hér segir, að einkum sé um störf að ræða, sem ekki séu hernaðarlegs eðlis. Í þessu orðalagi felst, að hér sé einnig um störf að ræða hernaðarlegs eðlis. Ég tel það ekki þokast til réttrar áttar, að íslendingar gerist sjálfir hermenn á launaskrá hjá NATO eða Bandaríkjaher með einhverjum hætti, eins og hæstv. utanrrh. hefur upplýst í fjölmiðlum, heldur þvert á móti. Forstöðumaður Menningarstofnunar Bandaríkjanna á Íslandi hefur upplýst, að bandarísk stjórnvöld muni verja 4.5 milljörðum íslenskra króna til að bæta aðstöðu bandaríska hersins hér og útvega íslendingum tveggja milljarða kr. lán til nýrrar flugstöðvarbyggingar á Keflavíkurflugvelli. Það er eitt út af fyrir sig, að það skuli vera þessi bandaríski embættismaður, sem fræðir almenning á Íslandi um þetta, á meðan hæstv. utanrrh. tjáir sig mjög óljóst um þessi efni. En hitt ætti að vera hverjum manni augljóst, að sá her, sem lætur til viðbótar því, sem fyrir er, reisa yfir sig 468 íbúðir úr varanlegu efni og það er sérstaklega tekið fram, að efnið skuli vera þessi bandaríski embættismaður, sem morgun eða í næstu viku. Það er ekki nema von, að hinir bandarísku hermenn vilji búa vel eftir föngum, úr því að þeir eru neyddir til að dveljast langdvölum fjarri heimkynnum sinum. Það kom t.d. í ljós í fyrra, þegar vestmanneyingar lentu í smávegis húsnæðisvandræðum, að þessum hermönnum leist ekkert á að yfirgefa íslenskar íbúðir og fara að búa í einhverjum skúrum eða bröggum. Kemur þar vafalaust til hið íslenska loftslag, sem er líklega heldur hryssingslegt fólki af þessum breiddargráðum. Við þessu er ekkert að segja, enda kemur full greiðsla fyrir þessar íbúðir, með tilheyrandi skattatekjum opinberra aðila væntanlega. Líklega er það bara meinbægni að amast við þessum íbúðabyggingum nú, þegar við íslendingar höfum yfirfljótalegt húsnæði handa okkur sjálfum, bæði til sjávar og sveita. Um það ber raun vitni. Þegar úthlutað var nú á dögunum 160 íbúðum á vegum Framkvæmdanefndar byggingaáætlunar, bárust aðeins 5 umsóknir um hverja íbúð. Það er sannarlega yfirfljótalegt húsnæði í landinu fyrir íslendinga sjálfa. Það vaknar reyndar ein spurning í sambandi við þessar íbúðabyggingar. Varnarmáladeild utanrrn. og upplýsingastjóra hersins ber saman um það, að bandaríkjamenn noti um 270 íslenskar íbúðir utan flugvallarsvæðisins. Samkvæmt því virðist hægurinn hjá að losa allar íslensku íbúðirnar og auk þess 150 íbúðir á Keflavíkurflugvelli, þegar bandaríkjamönnum fækkar um 420. Hver á þá að búa í nýju íbúðunum 468? Hérna höfum við byggðastefnu Framsfl., 6.5 milljarðar á Keflavíkurflugvöll. Um leið telur þessi flokkur sig hafa komið miklu máli fram með því að fá tekið inn í fjárlagafrv., að tekjur Byggðasjóðs, sem ætlað er að efla framkvæmdir utan Reykjavíkursvæðisins og Suðurnesja, eiga á næsta ári að hækka um rúmlega 0.7 milljarða. Síst vil ég lasta þessa hækkun. Hér er um upphæð að ræða, sem nemur alltjent 10% af Keflavíkurfénu. Fleira hefur Framsfl. dottið í hug til að hrinda byggðastefnu sinni í framkvæmd. Einn fulltrúa hans, hv. 4. þm. Reykn., sem nú er Gunnar Sveinsson í forföllum Jóns Skaftasonar, hefur flutt hér í þinginu frv. um framkvæmdasjóð Suðurnesja, sem á að hafa að tekjulind auk annars 2% af veltu Aðalverktaka og annarra verktakafyrirtækja á Keflavíkurflugvelli. Féð skal svo veitt til innlendrar atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum. Það er mjög að vonum, að framsóknarmenn á Suðurnesjum hafa áhyggjur af innlendum atvinnuvegum þar. Það hafa fleiri. Greinilega hefur komið fram undanfarið, að útvegsmenn á þessu svæði eru mjög uggandi um sinn hag og kvarta undan gömlum skipum og erfiðleikum við að fá mannskap, enda eru störf hjá þeim engan veginn samkeppnisfær við flugvallarstörfin, sem eru, að því er þeir segja, bæði léttari og betur borguð. Auðvitað þarf Alþ. að aðstoða það fólk, sem fæst við innlenda atvinnuvegi á Suðurnesjum. Það er greinilegt, að frjáls samkeppni af þess hálfu má sín einskis gegn flugvallarfénu. En þá er spurningin, hvort þessi 2% duga. Samt er kannske hægt fyrir þeirra tilstilli að næla í til innlendra atvinnuvega eitthvert brot af því vinnuafli, sem búast má við að streymi til Suðurnesja á næstunni. Hins vegar finnst mér, að framsóknarþm. annarra kjördæma ættu að velta því fyrir sér, hvort suðurnesjamenn ættu að sitja einir að prósentunum af flugvallarfénu. Þeir ættu kannske að beita sér fyrir álíka framkvæmdasjóðum fyrir sín kjördæmi. Þá fengju hin kjördæmin 6, - ég sleppi Reykjavík, sem fær víst eitthvað í sinn hlut hvort sem er, - þá fengju hin kjördæmin 6 samtals 12% veltunnar í sinn hlut. Þetta væri um það bil 0.7 milljarðar eða álíka mikið og nemur þeirri tekjuaukningu til Byggðasjóðs, sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Að vísu kynni þetta að skiptast milli tveggja ára, ef það er rétt, sem hæstv. utanrrh. hefur látið í veðri vaka um gildistíma samkomulagsins, að það gildi í hæsta lagi í tvö ár. Samt væri þetta ekki amaleg viðbót og mundi auk þess efla mjög áhuga almennings úti um hinar dreifðu byggðir landsins á umsvifum Íslenskra aðalverktaka. Jafnvel mætti láta sér detta í hug, að með þessari skipan mála yrði Byggðasjóður alveg óþarfur, ef nóg er framkvæmt á Keflavíkurflugvelli. Herra forseti. Ég veit ekki, hvernig framsóknarmenn fara að því að lesa sina eigin stefnu út úr samkomulagi utanrrh., a.m.k. ef þeir ætla að lesa þar sina yfirlýstu stefnu. Ég veit ekki hvenær hæstv. utanrrh. verður búinn að þoka málinu í þá höfn, sem hann segist stefna að, nefnilega að hafa hér herlaust land, ef eftirleikur hans verður sem þessi. Hann segir reyndar sjálfur, að skrefin séu stutt. Satt er það, stutt eru skrefin. Mér finnst þau satt að segja vera jafnstutt og hjá bónda einum í fæðingarsýslu utanrrh. Hann var að koma heim úr kaupstað með nokkra hestvagna í lest og hafði eins og oft vildi verða í kaupstaðarferðum fengið sér ofurlítið neðan í því. Sem hann er nú kominn í sina heimasveit verður á vegi hans sandbleyta allmikil, sem hann ríður ofan í með alla sína vagna á eftir sér. Náttúrlega fór allt á kaf og reiðskjóti bónda sökk upp í kvið. En bónda var þá svo komið, að hann tók ekki eftir þessu og þóttist riða áfram. Þar kom að nágranni bónda sér, hvernig leikurinn stendur, og ávarpar granna sinn: „Ósköp gengur nú hægt hjá þér núna, Jón minn.“ „Já,“ svarar bóndi og lemur fótastokkinn, svo að yfir hann þyrlast blautur sandurinn, „en það mjakast.“ Ég held, að full ástæða væri fyrir pólitíska granna hæstv. utanrrh., framsóknarmenn um allt land, að íhuga það vandlega, hvernig koma megi lestinni upp úr sandbleytunni. Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Svo segir gamalt máltæki, að keypt vinátta kólni gjarnan. Þetta ætlar að sannast fljótt á núv. stjórnarflokkum, því að þeir keyptu vináttu hvor annars í einhverjum mestu hrossakaupum, sem um getur í íslenskri pólitík. Vináttan var því tekin að kólna þá þegar er þeir tókust í hendur, og hún hefur haldið áfram að kólna. Það er t.d. ekki hlýtt vináttuþel í leiðurum Tímans, þar sem formaður þingflokks Framsfl. skammast við íhaldsblöðin og þar með auðvitað við Sjálfstfl. um nýliðna fortíð. Það er ekki heldur hlýtt vináttuþel á bak við stöðug skrif íhaldsblaðanna þess efnis, að vinstri stjórnin sáluga hafi stjórnað landinu svo illa, að henni séu að kenna allar þær miklu álögur, er lagðar hafa verið á þjóðina og launastéttir stynja nú undir. Það verður ekki heldur hlýtt vináttuþel á milli Sjálfstfl. og Framsfl., er þeir byrja fyrir alvöru helmingaskipti sín á völdum og ráðum í landinu, sem jafnan hafa einkennt samstjórn þeirra. Þeir hafa nú þegar orðið að grípa til þess að fjölga mönnum í ríkisstj. og ráðherrastólum, í stjórnum og nefndum til þess að ná samkomulagi um skiptin, þótt þeir tali um sparnað, og fleira af slíku mun vera væntanlegt, þegar þeir koma t.d. að bankastjóraembættum og öðru góðgæti, því að sæt er ávinningsvonin. Núv. ríkisstj. hefur lagt gífurlegar álögur á þjóðina á skömmum tíma, meðan kaupgjald er í rauninni fast. Hún hefur hækkað söluskatt, hækkað margvíslega opinbera þjónustu, lækkað gengi o.s.frv. Bræðravíg stjórnarblaðanna bera fyrst og fremst vott um slæma samvisku þeirra gagnvart almenningi. En þau sýna okkur meira. Tíminn eyðir enn þá heilum síðum til þess að réttlæta það, að forustulið Framsfl. skyldi í einni svipan kasta af sér vinstri klæðunum og ganga í faðm íhaldsins, svo að varla sjást nokkur merki um framsóknarstefnu, hina gamalrómuðu samvinnu- og jafnaðarstefnu Framsfl., í starfi hinnar nýju ríkisstj. Halldór E. Sigurðsson þurfti enn að verja verulegum hluta ræðu sinnar í þessa afsökun í kvöld. Það er von, að kjósendur Framsfl. um land allt séu undrandi og órólegir og Tíminn þurfi að taka á öllu til þess að skýra þessar pólitísku sjónhverfingar. Íhaldsblöðin eiga ekki síður við margvíslega erfiðleika að etja, því að mörgum kjósendum Sjálfstfl. hefur þótt furðulegt, hve fljót flokksforusta hans var að semja við framsóknarforingjana og hvernig sjálfstæðisforustan gat samið svo herfilega af sér sem raun ber vitni, um valdaaðstöðu frá því sem allur þorri sjálfstæðismanna hefði viljað hafa hana. Hafi almenningi blöskrað hinar miklu álögur ríkisstj. á sumarþinginu, hafa menn nú fallið í stafi, er þeir sáu fjárlagafrv. það, sem stjórnin hefur unnið að síðan hún kom til valda og nú lagt fram á Alþ. Síðustu fjárlög fyrir vinstri stjórn fyrir árið 1971, hljóðuðu upp á rúmar 11 þús. millj. kr. Þá var Halldór E. Sigurðsson stjórnarandstæðingur og alveg að springa af hneykslun. Hann sagði, að þessi gífurlegu fjárlög væru spegilmynd af ríkisstj. og hin mestu verðbólgufjárlög. Svo tók Halldór sjálfur við stjórn fjármálanna í vinstri stjórninni, og viti menn: Þau stukku upp, fyrst upp yfir 20 þús. millj. og nú fyrir síðustu jól, fjárlög þessa árs, upp í tæplega 30 þús. millj. kr. Þetta þóttu Halldóri engin verðbólgufjárlög, heldur ósköp eðlilegt. En þá var Matthías Bjarnason í stjórnarandstöðu. Hann kallaði þetta eyðslu og ábyrgðarleysi og flutti margra klukkutíma ræðu hér á Alþ. um það, hvernig ætti að halda fjárl. í skefjum og hindra ofvöxt þeirra. Var það mikil kenning og glæsileg. Nú eru sjálfstæðismenn teknir við stjórn fjármálanna, og þeir virðast vera búnir að steingleyma heilræðum þeim, er þeir sjálfir gáfu fyrir síðustu jól. Þeir bjóða upp á fjárlagafrv., sem hækkar upp í 44 þús. millj. kr. Er það furða, þótt Tíminn segi, að Halldór hafi staðið sig býsna vel miðað við Matthías, enda var Halldór drjúgur í ræðu sinni í kvöld. Fjárl. eru auðvitað ekkert annað en það fé, sem ríkið tekur af þjóðinni til sinna þarfa. Þessi upphæð á nú í einu stökki að hækka um 12 milljarða, - hækkaðar álögur á þjóðina um 12 milljarða, - en samt segir Morgunblaðið þannig frá þessu, að ætla mætti, sérstaklega eftir fyrirsögnum, að skattar á þjóðina ættu að lækka. Það er raunar talað um smávægilega lækkun á beinum sköttum, en lítið minnst á heildina. Matthías fjmrh. Mathiesen er nefnilega eins og ágætur kaupmaður, sem segir við okkur: Því miður verð ég að hækka fötin um 50%, en ég ætla að lækka verðið á vasaklútunum. Svo er það þetta með opinberu starfsmennina. Fyrir nokkrum árum fylgdi ávallt hverju fjárlagafrv. ítarleg skrá um fjölda starfsmanna hjá ríkinu og fyrirtækjum þess. Þetta var fróðleg skrá, sem tilgreindi, hve margir væru í hverjum launaflokki í hverju fyrirtæki og hverri stofnun, hverju rn., og sitthvað fleira. Í tíð Halldórs E. Sigurðssonar sem fjmrh. hætti þessi skrá skyndilega að birtast með fjárlagafrv. Þá var gefin sú furðuleg skýring, að það væri ekki til nákvæm skrá og mjög erfitt að gera hana. Vinstri stjórnin hafði sem sé í öllu sukkinu hreinlega misst tölu á starfsliði ríkisins. Nú hefur hinn nýi fjmrh. lýst yfir þeirri veigamiklu stefnu, að hann ætli að láta telja starfsmenn ríkisins og verður það án efa merkilegt og gagnlegt manntal. En hvílík stjórn er það ekki á einu fyrirtæki - og allt íslenska ríkið er varla stórfyrirtæki á alþjóðlegum mælikvarða - að vita ekki einu sinni tölu starfsmanna sinna. Ætli það hvarfli ekki að einhverjum þeirra, t.d. kennurum, sem hafa átt inni laun hjá ríkinu í marga mánuði, að e.t.v. séu þeir meðal hinna opinberu starfsmanna, sem fjmrh. Halldór I. og Halldór H. hafa ekki einu sinni tölu á. Herra forseti. Íslenska þjóðin á við mjög alvarlegan efnahagsvanda að stríða. Um það deilir enginn. Verulegur hluti þessa vanda er innfluttur. En þar við bætist mikil heimatilbúin verðbólga ásamt fjölmörgum öðrum vandkvæðum. Um það er ekki heldur deilt. Þegar svo illa árar er þýðingarmikið, að þjóðin sýni þroska, ábyrgðartilfinningu og samstöðu. Ríkisstj. getur ekki kvartað undan því, að launþegasamtökin hafi brugðið fyrir hana fæti, og þrátt fyrir harða gagnrýni hefur stjórnarandstaðan ekki beitt sér alvarlega gegn ríkisstj. Hún hefur engan veginn notað þá aðstöðu, sem hún hefur t.d. hér á Alþ. Ríkisstj. hefur meira að segja haft langvarandi frið fyrir sjálfu Alþ. og ætlar víst ekki að láta Alþ. starfa allt of mikið næstu vikurnar, að því er frést hefur. Þegar svona stendur á, er mikilvægt, að ríkisstj. komi til móts við þjóðina og þessi öfl, fjöldasamtökin, stjórnarandstöðuna, og leggi ríka áherslu á að verja lífskjör og afkomu alls almennings. En að þessu leyti hefur mikið skort á. Það stóð ekki á álögunum, og kaupið má heita bundið fast. En hefur stjórnin barist af nógu mikilli hörku gegn verðhækkunum, eins og gert er í grannlöndum okkar? Hefur stjórnin ekki verið of leiðitöm við fyrirtækin án þess að kanna raunverulegan hag þeirra nógu vel? Eru hin nýju fjárlög ekki verðbólguaukandi? Er nú tímabært að afnema allt verðlagseftirlit? Skyldi það verða til þess að auka traust milli neytendanna í landinu og stjórnvaldanna? Allt, þetta verður að draga í efa. Ríkisstj. hefur verið veik og hikandi stjórn, hlynntari fyrirtækjum en fólkinu sjálfu, hlynntari útgerðinni en sjómönnum. Hún hefur verið stjórn fjármagnsins. Alþfl. mun veita þessari stjórn alla þá andstöðu, sem hann getur, án þess að sýna ábyrgðarleysi. Alþfl. heitir á alla launþega sem og aðra landsmenn að sýna árvekni og gætni á erfiðum tímum og undirbúa jarðveginn fyrir betri ríkisstj. svo fljótt sem kostur verður á. - Góða nótt.